cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Walther Rathenau
E griägswichtigi Persenligkeit
1914, wu dr Erscht Wältgriäg agfange het, isch dr Rathenau dr Leiter vu „Kriegsrohstoffabteilung“ im prejßische Griägsminschterium wore un het d ditsch Griägswirtschaft organisiärt. Zwar isch er an sich ke Frejnd vum Griäg gsii un het im Vorfäld aü drvor gwarnt, aber drno het er sich voll iibrocht. Im Briäf vum 14. 12. 14 schribt er an dr Hermann Burte: ''„Ich glaube an den Sieg, weil ich sonst nicht leben könnte. Aber ein Sieg genügt nicht, wir brauchen (...) den Kräfteüberschuß des Sieges, die 100 Pferdelängen, den diktierten Frieden, nicht den erhandelten. Nur dann sind die Opfer an Blut und Tränen gerecht.“ Dr erhofft sich vum Griäg aü e geischtigi Reinigung: „Der Deutsche will lieber dem Erbherrn untertan sein, als seines Gleichen aufsteigen sehen. Es fehlt ihm das Selbstbewusstsein des Edelmanns, außer etwa denen an der Nordsee. Möge der Krieg es bessern.“ Dr droht im Briäf a, ass wänn noch em Griäg „die behördliche Kinderstube von neuem geheizt wird“, drno wanderet er üs in d Schwiz – „an irgend einen blauen Schweizerteich.“ Iber d Rohstoffabteilung, wun er im April 1915 het kenne im Minischterium fertig organisiärt ibergä, het er im Burte kenne schriibe (14. 12. 14): „Mein Materialfeldzug ist so ziemlich beendet. Wir können schießen, so lange es sein muß.“''
Dr Rathenau gege e Friide mit Unterwärfig
1915 isch dr alt Rathenau gstorbe; dr jung isch Präsidänt vu dr AEG wore.
Dr Rathenau isch im Wältgriäg nit frei vu Inträsse gsii, wu uf si Stellig im AEG-Konzern zruckgehn. Dr Ernst Schulin schribt, ass er Russland het welle fir e Bindnis 'riif mache' - "genauso brutal, wie es schon seinerzeit Napoleon nicht geschafft hatte, nämlich durch Eroberung von Petersburg, Moskau und lange Besatzungszeit." D AEG het sich erhofft, d Elektrifiziärung vu Russland witermache z kenne, wu vor 1914 scho e riise Gschäft gsii isch. Zittewiis het dr Rathenau dr Ludendorff, wu e Entscheidungsroll in ditsche Generalstab gspiilt het, berote.
D ditsch Griägswirtschaft het drunter glitte, ass viil Arbetsgräft militärisch verwändet wore sin; dr Rathenau het vorgschlage (Briäf vum 16. 9. 1916 an dr Ludendorff), ass 700.000 belgischi Arbeiter ins Rich deportiärt wäre; e ähnligi Aktion het er aü z Pole befirwortet. (Wilde, S. 107)
Noch em Wältgriäg
Noch em Wältgriäg isch dr Rathenau ändgiltig in d Bolitik gange. Dr het zerscht sälber versuecht, e birgerligi Sammlungsbartei z grinde, isch nochhär aber dr DDP (Deutsche Demokratische Partei) biidrätte – e linksliberali Bartei. Dr isch no dr Revolution wirtschaftlige Beroter vu dr Richsregiärung wore – unter anderem 1919 bi dr Vorbereitung vu dr Versailler Friidenskumferänz. 1921 isch er „Wiederaufbauminister“ im Kabinett Wirth wore, dodrzue het er alli Ämter in dr Wirtschaft miäße ufgä. Dr het s Wiesbadener Abkumme üsghandlet – do ischs um Sachleischtunge vu dr ditsche Wirtschaft (Reparatione an Frankrich) gange. 1922 het er d Richsregiärung bi dr Kumferänz vu Cannes verdrätte un het erreicht, ass d laüfende ditsche Reparationsverpflichtunge ragsetzt wore sin.
1922 isch er am 1. Febber Üsseminischter wore. Am 16. April het er dr Rapollo-Vertrag mit dr Sowjetunion abgschlosse - e Friide ohni gegesittige Forderunge.
"Erfillungspolitik"; Ermordung
Mit em Versailler Vertrag un dr Abkumme, wu druf gfolgt sin, het Ditschland e Lascht ufburdet bikumme, wu küüm zum Vertrage gsii isch. Uf dr Pariser Kumferänz im Jänner 1921 hän d Siigermächt vu Ditschland 226 Milliarde Goldmark welle fordere, speter "numme" no 212 - zum zahle bis 1963. Im März 1921 isch d Reparationssumm drno ändgiltig uf 132 Milliarde gsetzt wore - un 26% Abgabe uf alli Üsfuehre üs Ditschland. Wu d ditsche Unterhändler des abglähnt hän, hän d Siigermächt im e Ultimatum mit dr Bsetzung vum Ruhrgebiät droht. Des het zume Regiärungswägsel gfiährt; dr Richskanzler Joseph Wirth un dr Rathenau (Widerufboiminischter un speter Üsseminschter) sin uf diä Forderunge iigange. Die hän theoretisch bedittet, ass do s ditsch Volk zwoo Generatione lang am Ränne gsii wär zum des kenne zahle. Dr Rathenau het umbedingt welle verhindere ass Ditschland ufdeilt wird; s het no e anderi Iberlegung gä: Dr Rathenau-Biograph Berglar schribt, ass d Siigermächt friähjer oder speter gmerkt hätte, ass aü s richscht Land vu dr Wält nit ka e Wältkriäg ellei zahle, wu zwei Dutzed Natione dra teilgnumme hän. "Um dieses früher oder später ging es Rathenau." Des taktisch Iigoh uf d Forderunge vu dr Siiger hän Befirworter un Gegner "Erfüllungspolitik" gnännt.
Bi dr politische Gegner vu dr Regiärung isch vu „Verrot“ un „Dolchstoß“ gschwätzt wore. Am 24. Jünni 1922 isch dr Walther Rathenau vu zwee junge Offiziär vu dr rächtsradikale un antisemitische „Organisation Consul“ im uffene Aüto verschosse wore. D Bischtol het dr 25-jährig Seeoffiziär Erwin Kern gfiährt, e persenlige Bekannte vum Rathenau. Dr Kern het gmeint, "Rathenau sei ein Anhänger des schleichenden Bolschewismus (...)" un het behaüptet, ass er Ditschland "unter jüdische Einfluss bringen wollte und daß er ein geheimes Abkommen mit der Entente getroffen habe, in Deutschland die Erfüllungspolitik durchzuführen, also den Ausverkauf des Reiches." (zitiärt noch em Harry Wilde)
Ehrunge
Noch 1945 sin z Ditschland e Hüffe Stroße un Blätz noch däm Schriftsteller, Industriälle un Politiker benännt wore. Z Berlin, Duisburg-Hamborn, z Friiburg im Briisgaü un z Weimar gits Walther-Rathenau-Schuele. (Wescht-)Berlin het 1952 ihre ehmolig Birger mit ere Briäfmark gehrt.
D Freijndschaft Burte-Rathenau
Am 30. 3. 1912 het dr Walther Rathenau im ditsche un alemannische Dichter Hermann Burte unufgforderet zwee Biächer vu sich gschickt – „Reflexionen“ un „Kritik der Zeit“. Dr Grund isch gsii, ass dr Rathenau ab em Roman Wiltfeber (1912) vum Burte begeischteret gsii isch; mit däre Zuesändung het er mit däm Dichter, wu vu Muulburg am Hochrhiin stammt un z Lerrach gwohnt het, Kontakt un geischtigi Üsenandersetzung welle iileite.
Dr Rathenau hets uf verschiidene Diänschtreise drno eso iigrichtet, ass er mit em Burte het kenne zämmedräffe. Ei Dräffe het aü z Berlin drheim bim Rathenau stattgfunde. Dr Burte het e baar vu däne Begägnunge in sinem gleine Buech „Mit Rathenau am Oberrhein“ bschriibe – e Text, wu 1917 fertig gsii isch un 1925 vereffentligt wore isch. Do wird drin dittlig, ass dr Rathenau Stelle im Wiltfeber üssewändig het kenne. Dä Roman het zu sinere Zit Ufsähne erregt un enthaltet Gedankeguet vu sinere Zit – noch 1945 isch er vu verschiidene Gritiker as antisemitisch un rassischtisch iigstuft wore. Meh zu däm Buech lueg unter Wiltfeber.
Dr Rathenau un dr Burte hän sich nit numme geischtig üsenandergsetzt, si hän sich gegesittig aü gholfe; dodrbii isch s Ibergwicht natirlig bim mächtigere gläge. Dr Rathenau het dr Burte, wu meischtens am Rand vum Bankrott gsii isch, aü welle finanziäll ferdere, dr Burte hets aber nit welle – dr het em gschriibe: „Ich will nicht von Ihnen Geld, das fälscht und färbt, so nobel Sie sind, unser Verhältnis. Was kann ich Ihnen geben?“ (Briäf vum 14. 7. 1913)
Noch em Wältgriäg hän sich d Wäg vu däne zwee bolitisch drännt: dr Rathenau isch in d Deutsche Demokratische Partei, dr Burte in d Deutschnationale Volkspartei iidrätte.
Orginalzitat
Üs em Briäf an dr Wilhelm Schwaner (23. 1. 1916):
"Ich habe und kenne kein anderes Blut als deutsches, keinen anderen Stamm, kein anderes Volk als deutsches. Vertreibt man mich von meinem deutschen Boden, so bleibe ich dennoch deutsch, es ändert sich nichts. Du sprichst von meinem Blut und Stamm, selbst einmal von meinem Volk und meinst die Juden. Mit ihnen verbindet mich das, was jeden Deutschen mit ihnen verbindet, die Bibel, die Erinnerung und die Gestalten des Alten und neuen Testaments. Meine Vorfahren und ich selbst haben sich von deutschem Boden und deutschem Geist ernährt. Und unserem, dem deutschen Volk erstattet, was in unseren Kräften stand. (...) Ich bin in der Kulturgemeinschaft der Juden geblieben, weil ich keinem Vorwurf und keiner Beschwernis mich entziehen wollte, und habe von beiden bis auf den heutigen Tag genug erlebt."
Wärk
Wärküüsgabe:
Buchfink
De Buechfink oder hüüffig au nume Fink (Fringilla coelebs; alemanischi Näme) ghört zo de hüüffigste Singvögel vo Mitteleuropa. Wääred d Wiibli abem Oktoober as Mittelmeer flüüget und im März wider zruggcheeret, bliibet d Mandli im Winter im Bruetpiet. I de Alpe chömet Buechfinke bis vor.
Uussie
De Buechfink isch e bunte Vogel. Bi de Mandli isch d Obersiite graubruu und de Börzel goot is Grüeliche ine. Si hend e roote Chopf, d Chappe und s Gniigg sind blau. De Buuch isch röötsch und d Flögel schwarz-wiiss. Wiibli sind obe graubruu und une liecht beesch. Buechfinke wered 14 bis 16 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 25 bis 28 cm und wöget 19 bis 24 Gramm.
Lebeswiis
De Buechfink lebt i Wälder, Pärk, Gärte und au i Sidlige und fresst Insekte, Spine und Söömli. Er baut sis Nest us Mies und Flechte i Astgable. Abem März fönd d Mandli aa singe, de Gsang vom Buechfink isch typisch und guet z erchene.
Marie Kurz
Aus ihrem Leaba
D Marie von Brunnow ischt am 6. Auguscht 1826 z Ulm uf d Welt komma. Ufgwagsa ischt-se en Stuegert ond z Ludwigsburg. Wia des Mädle zwelf Johr alt gwäa ischt, hot sich ihr Vaddr vom Milidär en Ruhestand vrsetza lau ond a Landguad en Oberesslenga kauft. Deet-nô ischt d Familie von Brunnow 1838 omzoga. Dr Vaddr hot drfir gsorgt, dass sei Dechterle a omfassenda Bildong kriagt hot, was fir a Frau em 19. Johrhondert et selbvrständlich gwäa ischt. Ganz bsondrs gschätzt hot des Mädle d Litradur ond s Zeitalder vo dr Antike. Ufgschlossa gwäa isch-se au fir-em Karl Marx sei Filosofii ond vrabscheit hot-se älle Gedanka, wo em kloischda Senn mit-em Kriag zo doa ghet hend. So isch s au koi Wonder, dass sich dui Frau en dr Revoluzioo vo 1848 uf d Seit vo de Ufstendische gschlaga, revoluzionäre Reda gschwonga ond polidische Manifescht vrfasst hot. Gar et leida kenna hot se selle birgerliche Kloidrvorschrifda, ond drom hot se grad zom Bossa a beierlicha Tracht traga, om so dô drgega ihr Abneigong zo zeiga.
Am 23. Februar vo sellem Revoluzionsjohr hot d Marie von Brunnow z Esslenga da Hermann Kurz kennaglernt. Dia zwoi hend sich prächdich vrstanda, ond drei Johr schbätr send se mitnandr vôr da Altar tredda. Dô drbei hot d Marie von Brunnow bewusst ihrn Adlstitl aaglegt ond da Familianama vo ihrem Môô ôôgnomma, om so ihr liborala demokradischa Gsennong zo zeiga. Zamma hot des Ehepaar em Lauf dr Zeit fenf Kendr s Leaba gschenkt: viir Buaba ond oi Mädle. Des Mädle isch schbätr en d Fuaßstapfa vom Vaddr tredda ond als Isolde Kurz selbr a berihmda Schriftstellere worra. Mit ihrem Buach „Meine Mutter“ hot se-ra a litrarischs Denkmal gsetzt.
Am 10. Oktobr 1873 isch d Marie Kurz em Altr vo 47 Johr Witwe worra, nôchdem ihr Hermann a de Folga vo-ma Sonnastich ibrraschend s Zeitliche gsegnet hot. Bald druf hot-se ihr Wohnong z Diibenga ufgäa ond ischt nôch ihrem Sehnsuchtsland Italia zoga. Erscht em Johr 1910 ischt-se nôch Deitschland zruckkomma ond hot en Mincha, ganz e dr Näh vo ihrer Dochter Isolde, a Wohnong bezoga. Deet hot-se am 26. Juni 1911 da ledschda Schnaufer doa. Beigsetzt worra ischt ihr Urne en Diibenga, bloß a baar Metr weit weg vo ihrem Hermann.
FC Sion
Dr FC Sion (walliserdütsch FC Sittu) ischt ä Schwiizär Füässballklub üs Sittu im Kanton Wallis. Är ischt zweifacher Schwyzer Meischter (1992 und 1997) und zähnfacher Göppsiegär.
Dr Klub ischt 1909 gigründut cho und spiilt im Stade de Tourbillon (Kapazität 20'000 Züäschauer).
Dr FC Sion ischt 2002 üs finaziellä Gründu va dr Nationalliga A in die Nationalliga B zwangsrelegiert cho. Är hett darüf vrzichtut und hett de friwillig in der 1. Liga gspiilt. Nachdäm Christian Constantin in dr Summerpause Gilbert Kadji als Klubpräsidänten abglöst hett, hett är gikämpft für an Teilnahm an dr Challenge League. Schliässlich hett är sich chene durchsetzen und somit ischt de die Challenge League üf 19 Vereina üfgstockut cho.
Sit 2006 isch dr FC Sion wider i de Super League acho.
Kreuzweg
E Grizwäg isch e Wäg, wu viilmol an ere Wallfahrtskirch aglegt isch un wu sibe, fufzeh, s meischtmol aber viärzeh Statione het.
Statione
D Theme vu däne Statione sind des, was um dr Jesus noch em Neije Teschtamänt in sinene letschte Stunde gschähne isch:
1. Dr Jesus wird zum Dot verurdeilt
2. Dr Jesus nimmt s Griz uf si
3. Der Jesus gheit zum erschte Mol unter en Griz
4. Dr Jesus begägnet in sinere Mueter
5. Dr Simon vu Cyrene hilft im Jesus, s Griz drage
7. Dr Jesus gheit zum zweite Mol ani
8. Dr Jesus dreschtet d Fraüe vu Jerusalem
9. Dr Jesus gheit zum dritte Mol ani
10. Im Jesus wäre sini Gleider greiberet
11. Dr Jesus wird ans Griz gnaglet
13. Dr Jesus wird vum Griz ra glupft un uf dr Maria ihre Gähre glegt
14. Dr Jesus wird in s Grab glegt
Bedüütig
Diä Grizwäg solle einzelni oder Gruppe vu Gläibige drzue iilade, sich dr Liidenswäg vum Grischtus vorzstelle un drbii z bätte.
Si Vorbild het dr Grizwäg ürspringlig in dr Via Dolorosa (Schmerzhafti Stroß) z Jerusalem gha.
Dr Grizwäg het - friähjer meh wiä hit - in dr katholische Kirch e großi Roll gspiilt, bi dr Reformiärte un Evangelische wenniger.
Lueg au
Via Dolorosa
Liter
Dä Liter isch ä Yhait für s'Volumä und wird durch s'Yhaitszaichä „l“ oder „L“ symbolisiert. S'„L“ isch als Yhaitäzaichä für dä Liter igführt worde, um Vorwechsligä mit dä Ziffärä 1 z'vermydä und isch eher im englischä und französischä Sprochrum gebrüchlich. D'Regelig vo dä Gschlechter (Artikel vo dä Yhaitänämä) hät sich au s'DIN agno und i DIN 1301, Teil 1, feschtglait, dass dä Name vo dä Yhait Liter sächlich isch; also demno das Liter.
Als gsetzlichi Massyhait dörf sie nebed dä SI-Yhait vom Volumä, dä Kubikmeter (m³), vowändet werdä. Ain Liter entspricht aim Kubikdezimeter (dm³) bzw. aim Tusigschtel Kubikmeter (1 L = 0,001 m³). Ain Würfel mit äre Kantälängi vo 10 cm = 1 dm hät demno es Volumä vo aim Liter.
Präfixe
Dezimali Tail und Vylfachi vom Liter sind mit ihrä tailwys veraltätä Bezeichnigä unter anderem:
Kiloliter und Megaliter sind unbrüchlich, stattdessä wird i dänä Grössäordnigä mit Kubikmeter grächnät. Im Getränkegrosshandel isch allerdings dä Hektoliter die üblich, undeklinierti Yhait.
Gschicht
1793 isch das Liter i Frankrych als neui "Republikanischi Massyhait" ygführt und ämene Kubikdezimeter glych gsetzt worde.
1879 hät s'CIPM die französischi Liter-Definition übernoh und hät d'Verwendig vom l (Chlybuechstabe l) als Symbol vorgschrybe.
1901 isch s'Liter uf dä drittä CGPM umdefiniert zu dem Volumä, das 1 kg reins Wasser by Temperatur syner höchstä Dichti unter Normaldruck (1013,25 hPa) hät worde. S'Liter isch dämit öppä 1,000028 dm3 gross (ursprünglich sind 1,000027 dm3 für d'Umrechnung agäbä worde) gsii. Ufgrund dä neue Ufgabe für diä Massyhait, Massä und Volumä über ä Naturkonstante vom Wasser z'kopplä, hät reins Wasser unter dänä Bedingigä zwar immer no ä Dichti vo 999,975 kg/m3, aber gnau 1,0000 kg/l.
1964 isch uf dä 12. CGPM die Definition vo 1793 wiederhergstellt worde, syther isch ein Liter wieder exakt ein Kubikdezimeter, und Wasser hät wie i syner Zyt vor 1901 ä Dichti vo 0,999975 kg/l.
Sasbachwalden
Saschwalle (dt. Sasbachwalden) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Eduard Spörri
De Eduard Spörri (* 21. Jänner 1901 z Wettige; † 1. Juli 1995 au z Wettige) isch en Schwiizer Bildhauer und Künschtler gsi.
Sasbachwalden
Geografi
Dr Bann bstoht us 25,3 % Landwirtschaftsflechi, 64,4 % Wald, 9,8 % Sidlungsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi.
Eduard Spörri
S Läbe
De Eduard Spörri isch in ere Bildhauerfamilie z Wettige ufgwachse. Scho de Vater und de Grossvater sind Bildhauer gsi. Z Wettige het er vom 1908 bis ins 1916i d Primarschuel und im Aaschluss e Fortbildigsschuel bsuecht. Im 1916i het er dann z Bade bim Eugen Märchy e Lehr zum Schteimetz aagfange und het derte d Gwerbschuel bsuecht, bevor er vom 1917 bis ins 1919i uf de Kuschtgwerbschuel z Züri isch gsi. Sini Bildhauerlehr het er im 1920i z Locarno bim Turo Rossi abgschlosse. Vom 1921i bis ins 1923i isch er bi eme Studieufenthalt z Münche gsi. Scho im 1924i het er d Werkstatt vo sim Vater z Wettige übernoh und im 1927i isch er an ere grosse Kunschtusstellig z Düsseldorf beteiliged gsi. Im 1929i het er d Rosa Bachofner ghürote, wo für vili vo sine Frauefigure sis Modell gsi isch. Im gliiche Johr het er, ufgrund vo eme Studiepriis vo de Eidgnosseschaft, e längeri Reis uf Rom und Neapel chönne unternäh. Im 1931 het er dann ufgrund vo eme Stipendium d Möglichkeit ghe für en Studiefenthalt z Paris. Im 1936 het er d Schwiiz, näbe andere, mit föif Werch bi de Biennale z Venedig verträre. Zwei Johr schpöter het er uf de Exposition internationale des Beaux-Art, wider z Venedig, chönne teilneh. Immer wider het er sini Werch chönne usstelle, so 1945 und 1954 im Kuschthuus z Lozärn, 1951 im Kunschthuus Züri und im 1954 z Biu, wo er mit viir Grossplastike verträte isch gsi. Vom 1951i bis ins 1954i isch er Mitglied im Zwyssig-Komitee gsi und im 1961 het er en Usstellig im Kunschthuss Aarau gha, zämme mit em Eugen Maurer. Im 1965i isch er Membre correspondant de l'Institut de France vo de Académie des Beaux-Arts z Paris worde und im 1967i het er Werch z Paris und in verschidnige Schwiizer Galerie chönne usstelle. In de Johr zwüsche 1985 und 1994 het er sis Atelier z Wettige zum Eduard-Spörri-Museum usbaut.
Sasbachwalden
Gmaindsgliiderung
Zue Saschwalle ghere kaini wittere Ortsdail.
Eduard Spörri
Werke
Vili vo de Werk vom Eduard Spörri sind hüt no im Aargau und derte bsunders z Wettige.
Uswahl:
Sasbachwalden
Gschicht
Saschwalle selwer isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1347, awer erscht anne 1817 isch s e aigeständige Gmai worre.
Verwaltung
Saschwalle het mit dr Stadt Achere un dr Gmaine Louf un Saaschbach e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
D Burgermaischteri vun Saschwalle isch sit em Auguscht 2016 d Sonja Schuchter us Achere-Mäschbach, Ihr Vorgänger isch dr Valentin Doll us Saschwalle, er isch Burgermeischder gsin von 1992 bis 2016.
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Saschwalle ghert zum Owerrhinalemannisch.
Teuchel
Tüchle si Rööre us Holz und si us Baumstämm gmacht worde, wo mä d Middi von ene dr Lengi nooch uuseboort het. In dr vorindustrielle Zit si si bsunders in Geegende mit vil Wald und Wasser in Middelöiropa as Wasserläitige verläit worde. Dr Ernst Ochs wo s Badische Wörterbuech uusegee het, füert dr Begriff uf s latiinische Wort ductile zrugg. Z Saggse bezäichnet me sonigi Läitige au as Röörfaart, z Franke do und dört as Röörefaart.
Dr Bruef vom Tüchleboorer
Für sonigi Holzrööre z mache, brucht dr Handwärker vil Gschick, und Düchleboorer oder au Röörmäister isch en agseene Bruef gsi, wo vor allem in dr Nööchi vo groosse Waldgebiet verbräitet gsi isch, wil mä vil Holz brucht het drfüür. Vo doo häi z. B. s "Boorerdaal" und dr "Boorerbach" am Schauinsland z Horbe bi Freiburg im Brisgau iri Nääme.
D Häärstellig vo de Tüchle
Dr Boorer isch genau woogrächt glääge und dr Baumstamm isch uf em Holzwäägeli uf Schiine us Holz bewegt worde. Bi modärne Boormaschine sorgt s Gwind dr ganze Lengi nooch und d Gschwindikäit, wo sich dr Boorer dräit mit ere, drfüür, ass d Spöön bim Boore us em Boorloch uuse dransportiert wärde. In dr vorindustrielle Zit het mä aber no käini Iisestandge chönne häärstelle, wo zwäi Meter lang gsi si und uf dr ganze Lengi e Gwind ghaa häi. Doorum het mä immer wider mit em Boore müesse ufhööre und d Spöön mit em Boorchopf müesse uusezie.
Für zum e Holzrööre wo drei bis mäistens vier Meter lang gsi isch, härstelle, het mä dr Holzstamm vo bäide Site müesse aaboore, und das het e gnaui Füerig verlangt. Es isch aber immer wider vorchoo, dass d Boorlöcher vo de bäide Site nit genau ufenander droffe si, sondern e chli versetzt zunenander. Mä het denn e Düchelmuus brucht zum kontrolliere, ass s Boorloch überall wit gnueg isch. Das isch woorschinlig e Gräät gsi mit eme lange Stiil und vorne dra e Chopfdäil won e chli wien e Muus usgsee het. S Boorloch isch im Allgemäine fümf bis säggs Santimeter wit gsi, mänggisch aber bis zu zää Santimeter.
S Verleege
Mä het denn ins Stirnholz vo de hoole Baumstämm Tüchlering, das si Ring us Metall gsi, iinegschlaage und d Stämm eso verbunde. Zum Abdichte het mä denn Bäch oder Asfalt druf gstriche. Mänggisch het mä zum Abdichte no Ring us Iise, Chupfer oder Zinn um d Stämm umedoo. Au die fertige Tüchle het mä under Wasser in de Düchelweijer ufbewaart, so dass si käini Riss überchoo häi.
Tüchle im 20. Joorhundert
Mä het Tüchle nit nume für Drinkwasserläitige brucht, sondern under anderem au für d Sole in Saline. Es het z Dütschland abgläägeni Waldgebiet gee, wo Tüchleläitige no am Ändi vom 20. Joorhundert in Bedriib gsi si. Sogar in Stedt si noch em Zwäite Wältchrieg sonigi Holzrööre do und dört no brucht worde. Z Salzburg öbbe isch no bis 1976 Wasser in dr letschte Tüchleläitig vo dr Stadt, dr historische Stärnweijerbrunneläitig, gflosse. Au d Wasserläitig, wo em Freudestedter Teuchelwald si Naame gee het isch 1952 no in Bedriib gsi.
Mars (Buch)
Ds autobiografische Buech Mars vom chrebschranke Schwiizer Lehrer Fritz Zorn (Pseudonym vom Fritz Angst, * 1944, † 1976), postum 1977 erschienä, isch es Schlüsselwärch vo de 70er Jahre. De Adolf Muschg het dezue s’Vorwort gschribe.
Em Buech liit d’These z’Grund, dass Chrebs chönni durch d’Psyche uusglöst wärde. De Autor schpricht sis privilegierte Härkunftsmilieu (Zürcher Goldküschte) schuldig für sini ganzi Misere, und au konkret für sini tödlichi Chrankheit. De Zorn beschriibt es sehr schpöts, chrankheitsuusglösts Erschrecke über sis 30-jährige "nid gläbte" Läbe. Im Aagsicht vom näherrückende Tod wird ihm schlagartig klar, dass trotz sim üsserlich erfolgriiche Erwachsewärde und sim Bruef als Lehrer, für ihn im Läbe alles falsch gloffe isch. Ihm het üsserlich nüt gfehlt, aber är het ziitläbens unter schwere Depressione glitte und weder Fründe no Fründin gha.
Er bechlagt au sini bitter erläbti Beziehigs- und Liebesunfähigkeit, und schtirbt im Alter vo 32 Johr, ohni mittere Frau gschlafe z’ha.
Lueg au
Chräbschranket, Franz Kafka
Burg Meersburg
D Burg Meersburg, au Alti Burg, z Meersburg am Bodesee isch im 7. Johrhundert baut worde und isch so die eltisti bewohnti Burg z Dütschland, aber us säller Ziit isch kei Bausubstanz meh übrig. D Burg wird au as s Alte Schloss bezeichnet, im Gegesatz zum Neue Schloss, wo gegenüber lit und wo in der erste Helfti vom 18. Johrhundert baut worden isch.
D Lag
D Burg Meersburg lit am ene Südhang wo uf e Bodesee zuelauft uf ere Höchi vo 440 müM. Hützudag befindet si sich innerhalb vo dr Ortschaft in de Oberstadt vu Meersburg. D Burg isch en Museum und dett isch au es Sterbezimmer vu de Annette von Droste-Hülshoff. Am Eingang vum Alte Schloss isch zur Erinnerung e Büschte vu de Annette von Droste-Hülshoff uffgstellt.
Obergösgen
Obergösge (amtlich Obergösgen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Nochbergmeine si Loschdorf im Norde, Nedergösge im Oschte, Dänike und Dullike im Süde ond Winznau im Weste.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 22,5 % gläge.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,7 %, CVP 14,8 %, EDU 0,7 %, EVP 1,2 %, FDP 15,6 %. GLP 4,8 %, GP 3,8 %, SP 27,3 %, SVP 26,9 %, Suschtigi 1,2 %.
Gmeindspresidänt isch dr Christoph Kunz (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,2 % gläge.
Bildig
D Kreisschule Mittelgösgen (KSMG), oder ou gnannt Kreisi, esch en Schuel uf Bode vo Obergösgen, wo d Oberstufeschüeler vo de Gmeinde Lostorf, Obergösge, Winznau, Stüsslige ond Rohr he gönd. E der Kreisi gets d Sekondarschuel (Sek), Bezerksschuel (Bez), Oberschuel (OS), ond d Wärchklas (WKL). Ensgesamt gets e der Kreisi ca. 300 Schüeler, esch aber ned all Johr glich.
Sproch und Dialäkt
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Obergösge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Issime
Éischeme (frz. Issime, frkprov. Eixima; im Idalieenisch wird normalerwyys di franzeesisch Version ibernùù) isch e Walserdoorf in dr idalieenische autonome Provinz Ougschtaal (dt. Aostatal). Éischeme lyd im e Sydedaal vùm Ougschtaal, im Walleschu (ital. Valle del Lys, frz. Vallée du Lys, dt. Lystal), wù d Liisu (frz. Lys) dùùrefliesd.
Éischeme lyd ùf 933 m NN. Noochbergmaine vù Éischeme sin Arnoal, Brützu, z’uabra Tschallanh, z'undra Tschallanh, Pischu, Überlann, Elljini, Perloz ùn Sagliano Micca.
Di 74 Gmaine in dr autonoome Region Ougschtaal sin in 8 Gmainschafde (ital. Unité de communes) zämegfasd. Éischeme ghèèrd zue dr Gmainschafd Unité des communes valdôtaines Walser (dt. Verainigung vo de valdostanische Walsergmaine). Dooderzue ghèère no Goabi, Greschonei en de Tache ùn Greschonei zer Chilchu.
Wyyler
Wie vyyli Gmaine in dr Alpe bschdood Éischeme us vyyle chlaine Wyyler.
Wyyler z Éischeme: Biouley (frz. Bioley), Di Zinnisili (frz. Ceresole), Tschendriun (frz. Champriond), Duarf oder Hauptort (frz. Chef-lieu), Tschentschiri (frz. Chincheré), Krecht (frz. Crest), Kruasi (frz. Crose), Künju (frz. Cugna), Funtrunkieeru (frz. Fontaineclaire), Gran Tschamp (frz. Grand Champ), Gran Proa (frz. Grand Praz), Nicke (frz. Nicche), Pioani (frz. Plane), Proa (frz. Praz), Preite (frz. Preit), Proasch (frz. Proasch), Ribulu (frz. Ribola), Rickard (frz. Riccard), Rickurt (frz. Riccourt), Z’uabra Rickurt (frz. Riccourt Dessus), Réivu (frz. Riva), Rolji (frz. Rollie), Zéngji (frz. Seingles), Z’uabra Zéngji (frz. Seingles Dessus), Stein (frz. Stein), Tuntelentsch (frz. Tontinel), Vetschus (frz. Vecchaus), San (frz. Zan).
Walsersiidlig
D Walser hän sich im Bied vù Éischeme am Aafang vùm 13. Jh. niidergloo. Dr èèrschd Beleeg fir di dydsch Schbrooch z Éischeme isch us em Joor 1239. In ere Uurkùnd wääre zwee „teutonici“ vù Éischeme gnänd.
Histoire
Darwil das in époque pré-romaine sén gsinh gséllschafti das hen gweerhut z'gut un ghüt z'via, chriemera un mines, in Moyen Âge Éischeme ischt gcheen z'duarf du mandement dar fammullju de Vallaise, das im 1227 het keen dam lann franchises un privilèges mit un statut local unz im 1773.
Siège van tribunal van le XIII siècle z'Éischeme ischt noch, von d'piatzu im Duarf, z'tribunal woa hen dschi gsétzt dar dschüdschu un zwian kunselljera um administrer la justice.
Auch wider d'rélidschunh z'lann ischt génh gsinh important, unz im 1660 ischt gsinh d'einugun perretschu in d'uabru valladu du Lys: d'vuadru séitu drouf le Jugement Dernier, les Mystères du Rosaire vür d'chilhu, dan taufstein d'époque romane un, noch mia, dan gruassen oalter en style baroque (dan zweiten gruassen im Augschtalann, noa den in Antagnod) mit 182 statwi, antweegen desch d'chilhu Sent Joapuk (patrunh im lann mit Sen Sébastien) meruturut z'dscha goa lugun.
D'walserlljöit das sén dschi gcheen phee héi, un dschi gmischlut mit dan andre, hen gleit ouf une culture das ischt noch nunh, in d'brouha un in architecture, un mu mat gsia verousigi dinnhi in Sen Kroasch gumbu, eina dar dröi gumbi (mit Burrunu un Türrudschu) woa mu mat goan machu schien spaziriti.
Gschiichd
Dr Grinder vùm Huus Savoyen, dr Humbert I mid dr wyse Händ, hed ane 1025 s Ougschtal as Leeche griegd. Mid Uusnaame vùn e baar Joor (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Franggryych) hed s Ougschtal derno zem Huus Savoyen ghèèrd bis ane 1946, d. h. bis dr ledschd idalieenisch Cheenig abdanggd ghaa hed. Wù s idalieenisch Cheenigryych ane 1861 grinded wooren isch, isch s Ougschtal zue dr Provinz Turin chùù. Ane 1927 isch s derno e aigeschdändigi Provinz woore. Im Faschismus isch di franzeesisch Schbrooch verbode woore ùn s hed e schdaarchi Idalienisierigsbolitik gee. Noch em Zwaide Wäldchrieg hed s Ouschtal ane 1948 e autonome Sonderstatus griegd.
Éischeme isch s èèrschd Mool gnänd woore in ere Uurkund us em Joor 1211 zäme mid dr Noochbergmai Greschonei: in loco de Issima et Grassioneti.
Ane 1267 isch d Grùndhèrschafd ùfdaild woore im e Verdraag iber d Griichdsbarkaid: linggs vù dr Lys isch d Hèrschafd an d Hère vù Vallaise gange, räächds vù dr Lys an Groofe vù Chalant. Die Ùdfdailifg blybd bis zem Änd vù dr Feudalhèrschfd, waarschyyns bis ane 1774.
Bis ane 1952 hed Goabi zue dr Gmai Éischeme ghèèrd. Derwyylschd Goabi scho ane 1786 e aigeni Chilchegmai wooren isch, hän si di politisch Sälbschdändigkaid èèrschd nooch em Zwaide Wäldchrieg griegd.
Chilche
Z Éischeme isch scho ane 1184 e aigenschdändigi Chilchegmai belaid. Zue dr Éischemer Chilchegmai hän au Goabi ùn Greschonei ghèèrd. Ab em Joor 1228 hed Éischeme zem Zeendebied vù dr Brobschdei Saint-Gilles vù Verrès ghèèrd. Greschonei hed isch ane 1502 vù dr Bfaargmai Éischeme gleesd. D Zueghèèrigkaid zue Éischeme wägsled no e baar Mool, èèrschd ane 1660 wird Greschonei ändgildig loos gleesd dùr dr Bischof vù Aosta.
Goabi isch ane 1786 e aigeschdändigi Chilchegmai woore.
Muurer
D Éischemer hän schbeedeschdens im 17. Jh. aagfange im Sùmer as Muurer in andere Bied z schafe, dr èèrschd Noowyys schdamd us em Joor 1683. Derwyylschd d Duechhändler vù Greschonei in di dydschschbroochig Schwyz ùn ùf Siiddydschland gange sin, sin di Éischemer Muurer in s franzeesischschbroochig Savoyen, in di franzeesisch Schwyz ùn ùf Franggryych gange.
Bis zem Èèrschde Wäldchrieg sin d Éischemer Muurer nùme im Sùmer fùùrd gange, noch em Èèrschde Wäldchrieg sin vyyl derno ganz uusgwandered.
Verwaldig
Dr Hoptma (ital. sindaco, frz. syndic, dr Bùùrgemaischder) vù Éischeme isch syder em 21. Mai 2007 dr Christian Linty vvùn ere ùùabhängige Lischde (lista civica – liste civique).
Dialekt
lueg dr Haubdartikel Éischemtöitschu
D’réd
Les recherches linguistiques seen das d’walserlljöit das phendŝchich béi am Monte Rosa, séjintsch en Piémont ol im Augschtalann, sén arrivurut van le Bas-Valais (van Brig ingier). Z’töitschu, d’éischemréd, zeihut wi, noa sin arrivurut hibbiri, d’éischemera heji nümmi kheen des contactes mit ürriu lann: oalti oalti wüerter tün dŝchi mischlun mi wüerter patois ol minger vür di dinnhi modernes. Wa vür astüddiurun d’éischemréd het mu manhal des métodes socio-linguistique un historico-démografiques: par exemple, d’noami van d’üerter helfen vill. Éttlljig schriftini zeihun das im selbe lann sén gsinh lljöit va héi un lljöit van awek, un das het gwert unz höit z’tagsch, mit brouhen wüerter wi pratum teotonicorum (le pré-des-Allemands), das vintsch dŝchi béi z’Duarf, ol via teotonicorum (la rue-aux-Allemands). Auch le kommerse un d’lljöit das sén kannhen ous tur z’lann im Schweizerlann, en Savoie un im Stefferlann hen töischut etwas d’réd, mit brouhen wüerter das sén gcheen van déi lénner. Ischt gcheen ous etwas verous: d’Éischemera chieren di zunnhu mit chonnun steffer, mingerréd, patois un piémonteis, ous ter di töitschu.
Eischemtöitschu
Eischemtöitschu isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Éischeme. Au im Éischemtöitschu finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt:
Z Éischeme isch nie di dydsch Schrifdschbrooch bruuchd woore, bis in d 20er Joor isch Franzeesisch gschriibe woore, derno Idalieenisch. D Éischemer hän imer au chene Frankoprovenzalisch schwäze. Syder em 19 Jh. isch derno no s Piemontesisch ùn s Idalieenisch derzue chùù.
D Chilche ùn d Schuel sin bis in d 1920er Joor franzeesich gsii, derno isch s Idalieenisch ùfchùù. Dydsch isch in dr Chilche ùn dr Schuel nie bruuchd woore.
Dydsch wird in dr Schuel nume as Främdschbrooch ùnderrichded. Syder 1986 gid s in dr Schuel au Ùnderriichd in Eischemtöitschu.
''Wievyyl vù dr Éischemer chene no Éischemtöitschu? ''
Ane 1992 hed dr Peter Zürrer e Ùndersuechig gmachd z Éischeme. Vù insgsamd 363 Yywooner hän doo no 63,4 % chene Eischemtöitschu schwäze. Verschdande hän s 71,7 %. Au bi 6 bis 11-jèèrige Schieler hed er d Schbroochkompentänz ùndersuechd. Dooderbyy hed er feschdgschdeld, as 60,5 % vù dr Schieler no hän chene Eischemtöitschu schwäze („gued“ oder „e weng“). Verschdande hän vù dr Schieler s Eischemtöitschu no 76,9 % („gued“ oder „e weng“). Zem Verglyych: z Greschonei hän no dr glyych Ùndersuechig nùme no 14,6 % % vù dr Schieler chene s Greschoneiertitsch schwäze ùn no 46,3 % zmindeschd e weng verschdoo.
Dr Grùnd, wùrùm z Éischeme dr Dialäkt vyyl lääbiger isch wie in dr andere Siidwalse Gmaine, lyd doodrin, as d Éischemer scho syd Joorhùnderde e baar Schbrooche hän chene schwäze: mid Töitschu, Frankoprovenzalisch, Piemontesich, Franzeesich, Idalieenisch sin s hid fimf Schbrooche. Wääge däm wird s Eischemtöitschu nid esoo dùr s Idalieenisch as Schbrooch vù dr Medie verdrängd wie in andere Ord, wù bis am Aafang vùm 20. Jh. nùme dr dydsch Dialäkt gschwäzd wooren isch.
D Maria Concetta Di Paolo hed ane 1999 e Schtudie verefendligd, wù si d Dialäktkompetänz vù dr Siidwalser Gmaine din ùndersuechd hed. D Daate fir Éischeme sin ùfgnùù woore vùm Michele Musso.
Vù dääne 168 aktive Dialäktschprächer ane 1996 sin 52 iiber 65 gsii, 45 zwische 51 ùn 65, 36 zwische 36 ùn 50, 25 zwische 26 ùn 35 ùn 10 ùnder 26.
Vù dääne 37 passive Dialäktschprächer ane 1996 sin 3 iiber 65 gsii, 2 zwische 51 ùn 65, 5 zwische 36 ùn 50, 2 zwische 26 ùn 35 ùn 25 ùnder 26.
Ane 1982 isch s Walser Kulturzentrum/Centro Studi e Cultura Walser grinded woore, wù s kulturäl Èèrb vù dr Walser wil erhalde. Nääbe Uusschdelige sin vùm Kulturzentrum v. a. Biecher uusegee woore. S wichdigschd dervu isch s Eischemtöitschu-Wèèrderbuech. Des Wèèrderbuech isch vùm Kulturzentrum zäme mid em Greschoneititsch-Wèèrderbuech in ere Kassette uusegee woore, ùn baide sin zäme gratis an ali Huushald z Éischeme ùn z Greschonei verdaild woore.
Literatur
Zydschrifd:
Arvier
Arvier (frankoprov. Arvì) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Arvier ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Grand-Paradis.
Geografi
Arvier lyt im Augschtdal uf dr rächte Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Baise-Pierre, Chamençon, Chamin, Chez les Fournier, Chez les Garin, Chez les Moget, Chez les Roset, Grand-Haury, La Crète, La Ravoire, Léverogne, Mécosse, Petit-Haury, Planaval, Rochefort, Verney. Nochbergmaine sin Avise, Introd, La Thuile, Rhêmes-Saint-Georges, Saint-Nicolas, Valgrisenche un Villeneuve
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Arvier dr italienisiert Name Arviero drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Arvier isch dr Mauro Lucianaz.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Arvier ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Arvier sin 82 Froogebeege wider retuurchuu.
Wilhelm Tell
Dr Wilhelm Tell isch dr Saag nooch en Innerschwiizer Freiheitskämpfer und Tyrannemörder gsi, wo am Aafang vo de Habsburgerchrieg söll gläbt ha. Es git keini Beleg für si gschichtlichi Existänz.
Gschichte um de Tell
Die eltisti überliifereti Tellgschicht stammt us em 15. Johrhundert. Allgemeinguet isch si aber no lang nid gsi, au wenn im Buurechrieg im 17. Johrhundert die Ufständische sich uf e Mythos gstützt hai und in de Schwiizer Religionschrieg beidi Siite dr Tell für sich beaasprucht hai. Aber no gege s Ändi vom 18. Johrhundert het die ländligi Bevölkerig in dr Schwiiz mehrheitlig nit emol dr Name Wilhelm Tell kennt.
Drfür isch si Gschicht in Übersee bekannt gsi und isch vo de amerikanische Patriote usgnützt worde, zum gege die änglischi Chrone z hetze. So het 1768 d Boston Gazette d Gschicht vom Tell under em Ditel The Heroic Deed of William Tell veröffentligt. Für e John Quincy Adams isch dr Wilhelm Tell, wie au dr Gustav Vasa und dr Wilhelm vo Orange, en Aafüehrer vo dr Revolution gsi, wo d Freiheit vo sim Volk erkämpft het.
Au z Frankriich hai sich die Revolutionäre dr Gschicht vom Tell agnoh. Für d Jakobiner isch er en Art ursprünglige Sansculotte gsi und so hai si d Hiirichdig vom König und siine Aahänger as Tyrannemord chönne rächtfertige.
Wenn sich s Schwiizer Ancien Regime weder für s Rütli no für e Tell gross intressiert gha het, hai die liberale Nationaliste vom Freisinn hundert Johr spöter die Mythe benutzt, für zum d Identifizierig vo dr Bevölkerig mit em Bundesstaat z versterke, und hai us em Tell dr Nationalheld vo dr Schwiiz gmacht.
dr Tell i de Literatur und de Kunst
Em bekanntiste isch sicher em Friedrich Schiller sis Drama Wilhelm Tell, woner 1804 gschribe het. Bekannt isch aber au em Gioachino Rossini sini französisch Opere Guillaume Tell (dt. Wilhelm Tell, it. Guglielmo Tell), wo uf em Schiller sim Drama uufbaut und s berüemte „Posthorn“ z ghöre isch.
Im 20. Johrhundert häts dänn verschidnigi Hörspil und Film mit de Gschicht über de Tell und em Rütlischwur ggee, drunder de Film Wilhelm Tell (Burgen in Flammen). Beliebt sind i de Summermönet d Uuffüerige vo de Tell-Freiliechtspil z Matte bi Interlake, wo im 2012 ihres 100-Johr-Jubiläum gfired händ. Ebefalls im Summer 2012 isch uf de Walesee-Bühni z Walestadt s Miusikel Tell - Das Musical uuruufgfüert worde.
Der Fremde
Der Fremde (französische Orginaltitel; L’Étranger) isch en Roman vom Albert Camus.
Stimmloser labiovelarer Frikativ
De stimmlosi labiovelari Frikativ (oder Approximant) isch en arg sältene Konsonant. Er chùnt in mange Dialäkt vùm Änglische vor, wo Wörter wie whine ùn wine verschiide ussgsproche werde. Des isch allerdings inzwüsche arg sälte. Phonologisch wird de Luut viilmool au nùmme als interpretiert, statt wie e eiges Phonem. Er isch im Änglische s stimmlosi Gägestùgg zum.
Der Fremde
Das Buech isch 1942 im renommierte Verlag Gallimard erschtmals erschine und 1967 vom Luchino Visconti verfilmt worde.
Es vertritt d’ Wältauschauuig vom Existenzialismus und erklärt dysi in parabelhafter Art.
Uufbau
De Meursault, wo de Ich-Erzähler und d’ Hauptfigur isch, isch zwar en einzelne, introvertierte Ma, wills Buech aber parabolisch isch, repräsentiert är die ganzi Mänschheit. Vordergründig wird glangwiilet en eher unschpektakuläri Gschicht verzellt; hintergründig wird demit aber di ganzi existenzialistischi Aasicht erklärt.
D´ Handlung schpilt im Algerie vo de 30er Jahr. De Text isch – wie bereits aatönt – fascht durchgehend immene ruhige, fascht iischlöfernde Ton ghalte. Das isch aber d’ Absicht vom Verfasser gsi, zum en gwüssi Schtimmig uusdrücke, wo im Läbe vom Meursault au en grossi Rolle schpillt. Gäge Schluss vom Buech gits e Szene, wo d’ Rueh effektvoll broche wird. Nachhär gahts aber wider gwohnt sanft z’ Änd.
Z´ Buech het zwei Teil:
Handlig vom 1. Teil
Am Meursault sini Mueter schtirbt und wird beärdiget. De Meursault zeigt aber keinerlei Truur oder süschtige Emotione. Är isch en Mänsch, wo en zimlich gliichgültige Iidruck macht, er läbt usserdäm ohni Ehrgiiz und baut kei emotionali Beziehige zu Mitmänsche uuf. Sini Fründin frögt ihn, ob är si hüürate möcht. Er isch nid sehr beiidruckt, und es isch ihm zimlich egal. Wo sin Chef ihm en bessere Job aabütet, isch ihm au das zimlich gliichgültig, und er seit nid zue.
De Raymond Sintès, am Meursault sin Nachbar, wo wäg Zuhälterei verdächtiget isch, fründet sich mit ihm aa. De Meursault hilft em Raymond Sintès, en Mätresse zue sich z’ locke, indem er für de Raymond Sintès en Brief a die Mätresse schribt. Dabii macht er kei moralischi Überlegige, er erfüllt em Nachbar sin Wunsch aaschtandslos. De Sintès bedrängt und demütigt d’ Frau.
Schpöter begägnet de Meursault und de Sintès em arabische Brüeder vo de Frau und anderne Araber am Schtrand. Es git en Schlägerei.
Dena trifft de Meursault de Araber nomal - die beide sind allei, und de Meursault het zuefällig en Revolver debi, wonner uusgleiht becho het. Us absurde Gründ erschüsst de Mersault de Araber, wo am Strand liit. (De Araber het es Mässer i de Hand gha, wos Sunnelicht em Meursault bedrohlich i d’ Auge gschpieglet het, das es für ihn wie es Mässer gwürkt het, wo er demit aagriffe wird – darum het er gschosse.)
Handlig vom 2. Teil
Im zweite Teil mues de Meursault vor Gricht aaträtte. Dört säged ihm Bekannti, was si vo ihm und sim gliichgültige Verhalte haltid: Si dänkid, är sig härzlos und gottlos und teilnahmslos.
De Meursault wird zum Tod verurteilt, will me schlussendlich tatsächlich glaubt, er sig en härzlose Mörder.
Während de Meursault i siinere Gfängniszelle uf d’ Hiirichtig wartet, will in immer wider en Gfängnisprieschter bsueche. De Meursault lehnt die Bsuech aber immer ab. Einisch chunnt de Prieschter aber trotzdem, um mit ihm z’ rede. (Und somit chunnts zu de Schlüsselszene, wo em Läser erklärt, was es mit em Meursault sinnere Glichgültigkeit uff sich het.) De Meursault wird erschtmals wüetig:
De Prieschter gaht, und laht de Meursault wiiter i de Zälle uf si Hiirichtig warte, wo bevorschtaat. De Meursault isch zfride, dass er sich het chönne erkläre und abreagiere. Er säit
Är wird also gwüssermasse grächtfertiget. Z’ einzige wo er sich jetzt noch wünsche muess,
Literatur
Albert Camus: L'Etranger, Ernst Klett Verlag, Stuttgart, 2005 Pierre Sauvage: Albert Camus - L'Etranger, Ernst Klett Verlag, Stuttgart, 2005
Batavische Republik
Die Batavischi Republik (niiderl.: Bataafse Republiek) isch e Dochderrepublik vo dr revolutionäre Französische Republik gsi, wo vo 1795 bis 1806 existiert het.
Im Winter 1794/95 het Frankriich d Republik vo de Siibe Vereinigte Niiderlande eroberet. Die holländische Exilante, wo in de 1780er Johr us de Niiderlande gflüchtet und mit de französische Druppe zruggcho si, hai die alti Republik ufglöst und die Batavischi Republik drus bildet, wo am 19. Januar 1795 proklamiert worden isch. Am 5. Juni 1806 isch si ins Königriich Holland umgwandlet worde.
D Bezeichnig vo dr Republik as „batavisch“ het sich noch em domolige Ziitgeist am Name vom antike Volk vo de Bataver orientiert.
Fritz Zorn
Dr Fritz Zorn (10. April 1944 z Mäile; † 2. November 1976 z Züri) isch ä Schwiizer Schriftschteller gsi.
Läbe
Am 2. November 1976 isch de Fritz Zorn, im Alter vo erscht 32 Jahre, z Züri gschtorbe, ohni mittere Frau gschlafe z ha.
Burg (Begriffsklärung)
Burg bezeichnet:
Burg isch der Familienname vo dene Persone:
Heraldik
Eidgenössisches Finanzdepartement
S Eidgenössische Finanzdepartemänt (EFD) isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiiz. Amig eine vo de Bundesröt schtaht em Departemänt vor.
Am Aafang vom Bundesschtaat hät das Departemänt Finanzdepartemänt gheisse. Vo 1873 bis 1978 häts under em Name Finanz- und Zolldepartemänt firmiert. Sit 1979 heissts Eidgenössischs Finanzdepartemänt.
Ämter
Em EFD adminischtrativ aaglideret sind:
Existenzialismus
De Existenzialismus isch en philosophischi Wältanschauig, en Richtig vo de sogenannte Existenzphilosophie, wo us Frankreich stammt.
Als Hauptverträtter vom Existenzialismus gälted, näbet em Jean-Paul Sartre, d Simone de Beauvoir, de Gabriel Marcel und mänggisch au de Albert Camus, obwohl dä en eigeständigi Philosophii, d Philosophii vom Absurde, verdräte het.
Aasichte
D´ Chärnuussag vom Existenzialismus luutet:
"D´Existenz gaht de Essenz vorus" (Essenz= Wäse, Sinn, Inhalt vom Läbe) oder anders gseit: "Ds Sein chunt vor em Sinn"
Das bedüütet: De Mänsch läbt innere a priori sinnlose Wält, und muess sich de Sinn sälber erschaffe. Somit isch d´Ärde am Afang wüescht und läär, und de Mänsch nackt und bloss innere karge Wält iigschlosse (also isch er richtigslos, ohni Orientierig, i di nackti, unverhüllti Existenz gworfe.) - erscht mit de Zyyt tuet sich de Mänsch sälber sini Wärt, Aasichte, Norme, Lebensregle, Zwäckmässigkeite etc. zrächtlegge(also de Sinn erschaffe, sich uf beschtimmti Sache feschtlege.) Im Existenzialismus gits darum logischerwiis au keis vorbeschtimmts Schicksal.
Vergliich zu anderne Wältanschauuige
D´Uussage vom Existenzialismus sind genau ds Gägeteil vo däm, wo d´ Offenbarigs-Religione (Islam, Christentum, Judentum) behauptet. Die drü Religione meinid nämlich z´Umgekehrte schtimmi: d´ Essenz chiem scho vor de Existenz - Es giebi en Schöpfer-Gott, wo feschtleggi/wüssi, was guet und was rächt seyg, und d´Uufgabä vom Mänsch beschtimmi, bevors dä Mänsch überhaupt gieb - Es laufi also alles nach eme sinnvolle, göttliche Plan. De Mänsch läbi innere Wält mit feschgleite Verhaltensgebot und hetti zum vornherein en Uufgab vo Gott zueteilt übercho.
Im Existenzialismus jedoch, chunnt de Mänsch uf d´Wält und mues sälber beschtimme, wie er sich sälber definiert, und was sini Ufgab und sini Wärt sind.
D´ Freiheit
De modärni Mänsch cha vo Sinn, Regle und Norme profitiere, wo scho vo sine Vorfahre gschaffe worde sind: Er cha das z. B. in Form vo Institutione, wo scho uufbaut sind: Er cha biischpielswiis Sinn i de Chile, i de Armee oder i de Bruefswält gfinde, und gärn id Chile gah, gärn Militärdienscht leischte oder gärn im Büro schaffe. Wenn er aber sich bewusst wird, dass all die Institutione nüt felsefescht absoluts sind, sondern - im Gägeteil - immer zumene gwüsse grad willkürlich entschtande und nume fassadehaft sind, also d´Sinnlosigkeit hinter sich verbärged, dänn chann er depressiv wärde, und sich die bohrendi Sinnfrage schtelle, wo ihn letschtlich nume im Kreis füehre cha.
D´Freiheit isch also en Bürde und bedüütet schtets en grossi Verantwortig.
De freyi Mänsch gschpürt d´Sinnlosigkeit in Form vo: Absurdität, Ekel, Angst, Sorge, Tod und Langeweile.
De Sälbschtmord
De Mänsch isch zur Sinnlosigkeit verdammt. De Camus dänkt, dass ihn nid emal en Selbstmord us dem absurden, also entfremdete, Läbe chönnti befreie, dänn au der Selbstmord wäri sinnlos, wills keis Paradies und kei Gott gieb. Die einzigi Fluchtmöglichkeit, wo de Mänsch - lut Camus - hetti, seig die sogenannti "Revolte". (siehe unten)