cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islamische Expansion
Dr Chrieg gege Ostrom
Im Norde häi si bis in d 650er Joor Armenie erooberet. In Chläiasie si si aber nid vorwärts cho. D Oströmer häi mit Erfolg e Taktik vo dr verbrennte Ärde brucht, häi d Verdäidigung dezentralisiert, si groosse Fäldschlachte usgwiche und häi eso iir Land chönne verdäifige.
In Nordafrika häi d Araber alles Land bis ins hütige Marokko erooberet. S oströmische Karthago isch erst 697/698 gfalle, wil d Berber zerst gege d Araber kämpft häi, wie si das vorhär au gege d Römer gmacht häi. Die grooss Katastroofe für s Imperium isch aber gsi, ass es sini vorderorientalische Bsitz verloore het, wo zwäi Drittel vo sim Territorium usgmacht häi und mee as d Helfti vo siner Bevölkerig und vo wo drei Viertel vo sine Stüüre choo si. Drzue isch cho, ass wäge de arabische Raubzüüg in Chläiasie die mäiste Poleis undergange und dur chliini, befestigti Siidlige, wo men e Kastron gsäit het, ersetzt worde si.
Fréland
Frâlât (Patois, els. Ürbàch, frz. Fréland, dt. Urbach bei Kaysersberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Frâlât ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1441 àls Frallant.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Frâlât ìsch. Frâlât ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Frâlât ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Württemberg-Baden
S Land Wirttebärg-Bade (amtli Württemberg-Baden) isch anne 1945 vu dr US-amerikanische Militerregierig grindet wore un isch ab 1949 e Land vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii. S Land het dr nerdli Dail vu dr ehmolige Republik Bade un dr nerdli Dail vum ehmolige Volksstaat Wirttebärg umfasst. S isch anne 1952 im neigschaffene Land Bade-Wirttebärg ufgange.
Gschicht
Noch em Änd vum Zweete Wältchrieg sin di nerdlige Dail vu dr ehmolige Länder vu dr Weimarer Republik Bade un Wirttebärg Dail vu dr US-amerikanische Bsatzigszone wore. D Sidgränze vu dr amerikanische Bsatzigszone uf däm Biet isch eso zoge wore, ass d Autobahn Kallsruh-Minga, di hitig A 8, uf dr ganze Strecki innerhalb vu dr amerikanische Bsatzigszone glägen isch. D Gränze im Detail sin d Gränze vu dr jewylige Landkrais gsii. Di US-amerikanisch Militerregierig het am 19. Septämber 1945 d Grindig vu Groß-Hesses, Wirttebärg-Bade un Bayern verchindet un het fir Wirttebärg-Bade am 21. Dezämber 1945 e Vorlaifigi Volksverdrättig mit Mitglider us dr Barteie, dr Landret un Oberburgermaischter un au Verdrätter vu dr Beruefsständ, Hochschuele un Chilche yygruefe.
Hauptstadt vum Land isch Stuegert gsii. S het sällzyt iber 3,5 Millione Yywohner un e Greßi vu 15.700 km² ghaa. Di Verfassiggebend Landesversammlig isch am 30. Juni 1946 gwehlt wore. D Verfassig isch vu däm Barlemänt bis Oktober 1946 uusgschafft wore; si isch am 24. Novämber 1946 dur e Volksabstimmig bstetigt wore, zytglych isch au dr erscht Landdag gwehlt wore.
Di wirttebärgische un badische Landesdail sin innerhalb vum Land as sognännti „Landesbezirk“ gfiert wore. Dr Landesbezirk Bade het sy Sitz z Kallsruh ghaa un isch nume halb so groß gsii wie dr wirttebärgisch Landesbezirk.
Bi ire Grindig am 23. Mai 1949 isch Wirttebärg-Bade Dail vu dr Bundesrepublik Dytschland wore. S Grundgsetz het in Art. 29 GG d Megligkait fir e Neigliderig vum Bundesbiet ghaa, „um zu gewährleisten, dass die Länder nach Größe und Leistungsfähigkeit die ihnen obliegenden Aufgaben wirksam erfüllen können“ ( Abs. 1 GG). Go ne Reglig dur dr Bund vermyde, hän d Länder Wirttebärg-Bade, Bade un Wirttebärg-Hauezollre am 24. Septämber 1950 e Probabstimmig un am 16. Dezämber 1951 e Volksabstimmig zur Verainigung duregfiert. In boode Abstimmig hän d Wehler*ne vu Wirttebärg-Bade mit ere aidytige Meehait fir e Länderfusion gstimmt. S Land Bade-Wirttebärg isch deno am 25. April 1952 grindet wore.
Im verainte Land sin no uf em bishärige Biet vu Wirttebärg-Bade di beede Regierigsbezirk Nordbade un Nordwirttebärg bildet wore, wu 1973 mit andere Bietszueschnitt in d Regierigsbezirk Kallsruh un Stuegert, iberfiert wore sin.
Minischterbresidänt
Vu 1945 bis 1952 isch dr Reinhold Maier (DVP) Minschterbresidänt vu Wirttebärg-Bade gsii.
Landtag
Dr Landdag vu Wirttebärg-Bade isch zwaimol gwehlt wore, d CDU het doderby 1946, d SPD 1950 e relativ Mee iberchuu. Dodervor isch im Juni 1946 di Verfassiggebend Landesversammlig gwehlt wore, do isch d CDU as sterkschti Chraft drus firi gange.
Woobe un Landesfarbe
Dr Woobe vu Wirttebärg-Bade isch us Elemänt vu dr Woobe vu Wirttebärg un Bade zämegsetzt gsii. Fir Wirttebärg sin d Hirschstange uf guldinem Grund un s schwarz-rot Straifebaar gstande, fir Bade dr rot Schregbalke uf guldinem Grund. D Landesfarbe sin Schwarz-Rot-Gold gsii.
Sasbach
Sasbach stoht fir:
Leingarten
Leingarten ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Leingarten leit em Leindal, am Fuaß vom Heuchelberg. D Nochbergmoede vo Leingarten send Nordheim, Schwaigern ond Heilbronn.
Gmoedsglidrong
Zua Leingarten gheret d Ortsdoel Großgartach ond Schluchtern.
Gschicht
Großgartach ond Schluchtern send zom erschte Mol gnennt worda 766/767 em Lorscher Codex als Gardaha ond Sluhtra. Zom 1. Jenner 1970 send d Derfer zammagschlossa worda zua Leingarten.
Verwaltong
Leingarten ghert zua koem Verwaltongsverband.
Dr Schuldes vo Leingarten ischt dr Ralf Steinbrenner.
Israel in Egypt
Israel in Egypt (HWV 54) isch en Oratorium in drei Däil vom Georg Friedrich Händel.
Leingarten
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Israel in Egypt
D Uruffüerig het am 4. April 1739 im King's Theatre am Londoner Haymarket stattgfunde. Woorschinlig het mä zwüsche de Akt under anderem s Orglekonzärt F-Dur The Cuckoo and the Nightingale gspiilt, wo dr Händel churz vorhäär drmit fertig worde isch.
Leingarten
Dialekt
Dr Dialekt vo Leingarten ghert zom Sidfränkisch.
Israel in Egypt
D Muusig
Dr Händel het im Oktober 1738 zerst d Muusig vom dritte und denn vom zwäite Däil gschriibe und isch am erste Novämber fertig worde. D Muusig vom erste Däil het er us dr Funeral Anthem, für d Köönigin Caroline gnoo.
S Libretto
Dr Teggst vom Oratorium bestoot usschliesslig us Bibelzitat. Mä vermuetet, ass dr Charles Jennens dr Librettist gsi isch, wil er spööter bim Libretto für e Messiah äänlig vorgange isch.
Ricarda Liver
D Ricarda Liver (* 10. Dezämber 1941 z Chur) isch e Schwiizer Romanischtin.
s Läbe und s Schaffe
D Ricarda Liver isch z Chur als Dochter vom Jurischt und Bündner Regierigsroot Peter Liver (1902–1994) uf d Wält cho. Ihri Schwöschter isch d Künschtlere und Kulturpolitikere Beatrix Sitter-Liver (* 28. Augschte 1938 z Chur). Dr Heimetort het d Familie z Fleerde am Häinzebärg.
Dr Vatter isch sid 1944 Profässer für Rächtsgschicht a dr Uni Bärn gsi, und so het d Ricarda Liver au z Bärn d Schuele bsuecht und a dr Uni Bärn und denn au z Friburg vo 1960 bis 1967 die romanischi und die latynischi Filology, die iteliänischi Literatur und s Rätoromanische studiert, under anderem bim Siegfried Heinimann. Für eis Joor vo ihrem Studium isch si uf Neapel ggange. Vo 1967 bis 1969 isch si z Bärn Assistäntin am Romanische Seminar gsi, und anne 1969 het si mit dr Arbet Die subordinierenden Konjunktionen im Engadinischen des sechzehnten Jahrhunderts promoviert. Derno isch si d Assistäntin vom Bärner Profässer für Latinistik Olof Gigon worde und het denn es Habilitazioonsprojäkt chönnen usfüere, wo si d Gschicht vo dr Gebättsprooch vom antike Latynische bis zu de middelalterliche Sprooche agluegt het. Do drfür isch si 1969 bis 1970 uf Rom, wo si im Schwiizer Institut het chönne woone und i dr Vatikanische Biblioteek forsche.
1972 bis 1975 het d Liver z Chur bim Andrea Schorta als Redaktorin am Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), em Bündnerromanische Wörterbuech, gschaffet; als Verträtterin vom DRG isch si vo 1998 bis 2013 i der Kommission für die nazionale Wörterbüecher vo der SAGW gsi.
D Romanischtin het Lehrufträäg a verschidenen Universitäte übercho. Wo 1982 dr Siegfried Heinimann emeritiert worden isch, het d Ricarda Liver dank däm sinere Empfälig a dr Uni Bärn as ordentlichi Profässorin für Romanischi Sprooche chönnen afoo – grad zäme mit em Rudolf Engler (1930–2003), wo bis 1995 au Profässer für romanischi Filology gsi isch. D Liver het a dr Uni Bärn glehrt und gforschet bis zu ihrere Emeritierig anne 2002. Si het mit dütliche Wort beschribe, wie dä chly verfrüet Abschiid vo dr Uni drmit z tue het, ass die gsamtromanischi Filology, wo si verträtte het, nümme gfrogt gsi isch. 1990 het si d Feschtschrift für iire Koleeg Engler redigiert.
Uf em Siegfried Heinimann sin Wunsch het d Ricarda Liver 1974 die wüsseschaftlichi Leitig vom grosse bärnische Projäkt Thesaurus proverbiorum medii aevi übernoo, dere monumäntale Materialsamlig, wo dr Germanischt Samuel Singer (1860–1948) agfange het und wo die riisegi Mängi vo öppen 80'000 Sprichwörter i de germanischen und romanische Sprooche vom Middelalter dokumäntiert. D Edizioon isch under dr Ufsicht vom Kuratorium Singer gstande. D Ricarda Liver het das Joorhundertwärch bis 1982 als Scheffredaktorin wytergfüert und spöter als Presidäntin vom Kuratorium Singer ghulfe vo 1995 bis 2002 die Sach in vierzää Bänd im Truk usezggä. Über d Sprichwörter het si au süsch alerhand publiziert, eso wie öppen über sini Bedüütig im Schwiizerdütsche.
D Liver het au am Mittellatynische Wörterbuech mitgschaffet. Und si het i vilnen Uufsätz und Vorträäg i dr Schwiiz und im Ussland ihri Forschig über d Kulturgschicht vo dr Sprooch und dr Literatur im Middelalter und speziell über d Gschicht und d Literatur vom Rätoromanische vorgstelt. Für die Sprooch i de Variante vom Surselvische und vom Vallader het si Lehrbüecher usegää. Im Band Die viersprachige Schweiz, wo 2000 under dr Redakzioon vom Hans Bickel usecho isch, het’s en Bytrag von ihre. D Forschig und au d Didaktik vom Rätoromanische isch für se-n es zäntrals Fachgebiet; das isch d Rätoromanistik. D Liver het sech es Zytli als Presidäntin vo dr filologische Kommission vo dr Societad Retorumantscha angaschiert. Und vo 1992 bis 2002 isch si d Ko-Redaktorin vo dr romanistische Zytschrift Vox Romanica gsi, wo si spöter i dr Redakzioonskommission no begleitet het.
Mit em autobiografische Pricht im Band Romanistik als Passion vo anne 2011 het d Ricarda Liver en schöne Rückblick uf ihri prueflechi Laufbaan ggää. Und scho 2001 isch ihre z lieb d Feschtschrift ''Italica – Raetica – Gallica. Studia linguarum litterarum artiumque in honorem Ricarda Liver'' usecho, redigiert vom Peter Wunderli, em Iwar Werlen und em Matthias Grünert. I dr Aazeig vo däm Samelband für die erfolgrychi Forscherin und Unidozäntin stoot, me wel d Ricarda Liver als en «ächti Gsamtromanischtin» würdige.
Radio-Sinfonieorchester Stuttgart
S Radio-Sinfoniiorcheschter Stuegert (RSO) isch eis vu dr Sinfoniiorcheschter vum Südwestrundfunk gsii. Zue dr Spilzyt 2016/17 isch s Orcheschter mit em SWR Sinfoniiorcheschter Bade-Bade un Fryburg zum SWR Symphonieorcheschter fusioniert wore, wu sy Sitz z Stuegert het.
S RSO, wu z Stuegert derheim gsii isch, isch anne 1945 in s Läbe gruefe wore as Orcheschter vum Sänder Radio Stuegert, wu vu dr amerikanische Besatzigsbeherde grindet woren isch, em spetere Siddytsche Rundfunk. Zerscht isch s unter em Name Sinfoniiorcheschter vu Radio Stuegert bekannt wore, ab 1949 derno as Sinfoniiorcheschter vum Siddytsche Rundfunk, ab 1959 as Sidfunk-Sinfoniiorcheschter un schließli ab 1975 unter em Name Radio-Sinfoniiorcheschter Stuegert.
S het e bsundere Ruef gha fir d Uffierig vu zytgnessische Musik, het in syre Gschicht zahlrychi modärni Kompositione urufgfiert un het regelmäßig bi dr Schwetziger Feschtspil mitgwirkt. Unter em Sir Roger Norrington isch s Orcheschter zue eim vu dr wichtigschte Klangkerper in dr Historische Uffierigspraxis wore.
Corcelles-sur-Chavornay
Corcelles-sur-Chavornay (frankoprovenzalisch ) isch e Dorf in dr bolitische Gmai Chavornay im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Corcelles-sur-Chavornay isch e Dorf uf dr eschtlige Syte iber dr Orbeebeni. D Gmaiflechi umfasst 65,2 % landwirtschaftligi Flechi, 29,7 % Wald, 5,1 % Sidligsflechi.
Religion
59,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 14,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 2,3 %, FDP 16,3 %, GLP 4,3 %, GP 20,9 %, SP 20,7 %, SVP 26,8 %, Sunschtigi 0,3 %.
Dr Burgermaischter vu Corcelles-sur-Chavornay isch dr Jacques Piot (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,8 % gläge.
Dreißigjähriger Krieg
Dr Driissigjöhrig Chrieg isch ä Reihe vo Chrieg gsi, wo vo 1618 bis 1648 vor allem in Mitteleuropa usdrait worde si. Er het agfange as än Usenandersetzig mit emä religiöse Hintergrund, het sich aber in ä Machtkampf entwigglet, wo die meiste europäische Grossmächt dra deilgnoh hai. Noch drei Johrzähnt, wo vor allem d Lääbesgrundlag vo dr dütsche Zivilbevölkerig schwerste Schaade gnoo het, isch er 1648 mit em Westfälische Friide abgschlosse worde.
Hintergrund
Ganz Europa isch politisch und sozial verstücklet gsi im 16. und 17. Johrhundert und Dütschland imä no grössere Mass. D Reformation het dört s politische Gliichgwicht zwüschem habsburgische Kaiser und de Fürste, wo nie sehr stabil gsi isch, zerstört. Bis zum Truchsessische odr Kölner Chrieg, wo vo 1583 bis 1588 duurt het, isch dr dütsch Katholizismus uf dr Defensive gsi, nochäne hai die katholische Fürste agfange, s Prinzip vo cuius regio, eius religio, wo mä sich im Friide vo Augsburg druf geinigt het, stränger azwände und hai d Lutheraner verfolgt und us ihre Gebiet verdriibe. Derzue isch no cho, ass sich dr Calvinismus z Dütschland het afo usbreite, und so d Macht vo de Reformierte gschwecht worden isch, wil d Lutheraner d Calviniste nit hai chönne uusstoh. Im Huus Habsburg hai sich dr Kaiser Rudolf II. und dr Matthias verstritte und politischi Understützig bi de Ständ gsuecht. 1608 hai d Ständ us Östriich, Mähre und Ungarn dr Matthias zum König gwehlt. Dr Rudolf het im Johr druf in emä Majestätsbrief dä böhmische Ständ Glaubensfreiheit (nochdäm er das scho 1606 de Ungare zuegstande het) und em Matthias s Rächt uf ä freji Königswahl versproche. Im Johr 1617 het dr Philipp III. vo Spanie im Prager Vertrag s habsburgische Elsass übercho und het uf Böhme verzichtet zugunste vom Erzherzog Ferdinand II., wo König vo Böhme worde isch ohni vo de Ständ gwehlt worde z si. Unruehe si usbroche will d Privilegie vo de Protestante verletzt und Chille von enä zerstört worde si. 1618 hai protestantischi Rööt under dr Füehrig vom Graf Thurn im zweite Prager Fänstersturz zwei kaiserligi Statthalter us erä Höchi vo siibzäh Meter us emä Fänster vo dr Prager Burg gheit. Si hai ä Ständeregierig bildet und si vom Söldnerfüeher vom Herzog vo Savoye, em Graf Mansfeld, militärisch understützt worde.
Dr böhmisch-pfälzischi Chrieg, 1618-1623
D Rebellion vo de böhmische Protestante het sich nach de erste militärische Erfolg vom Thurn uf wiiteri Gebiet vom Habsburger Riich usbreitet, und 1619 hai si sogar d Hauptstadt Wien bedroht. Wil aber d Böhme d Chrone vom Ferdinand, wo si abgsetzt hai, em Calvinist Friedrich V. vo dr Pfalz adreit hai, hai sich d Lutheraner vom Kampf zruggzoge. Wo denn s Lutheranische Kursachse Böhme no dr Chrieg erklärt het und d Spanier under em Spinola in d Oberpfalz iigfalle si, het dr Ferdinand, wo im August 1619 Kaiser worde isch, än Armee vo dr katholische Liga under em Tilly gege Böhme zoge und het se 1620 in dr Schlacht am Wiisse Bärg gschlage. D Folge vo dere Niiderlag si für d Protestante katastrophal gsi: Dr Friedrich vo dr Pfalz isch noch Holland gflüchtet und die protestantischi Union isch ufglöst worde. Dr Tilly het Heidelbärg eroberet, bi Wimpfe dr Georg Friedrich vo Bade und bi Höchst und bi Stadtlohn dr Christian vo Braunschweig gschlage und Westfale und Nidersachse bsetzt. 1623 het s kaisertreue Bayre d Oberpfalz und d Kurwürde übercho und d Lausitz isch an Sachse verpfändet worde. Z Böhme isch ä groosse Deil vo de Adlige higrichdet und d Helfti vom adlige Grundbsitz isch enteignet worde. Die Kaiserlige hai d Bevölkerig zum Katholizismus und zum Dütschdum zwunge, und 150.000 Lüt si usgwanderet und die wo bliibe si, hai die Dütsche afo hasse. Böhme isch es habsburgischs Erbland worde und het in dr Verfassig vo 1627, dr „Verneuerte Landordnung“ än absolutistischs Regime übercho.
Dr Dänisch-Niidersächsisch Chrieg, 1625-1629
Dr Christian IV. vo Dänemark, wo au Herzog vo Holstei und „Oberst vom niidersächsische Riichskreis“ gsi isch, het sich mit dr Understützig vo Frankriich, Ängland und Holland in dr norddütsche Politik iigmischt. Er het mit em Ernst vo Mansfäld vorgha, gege Thüringe und denn in Süde vo Dütschland z zieh. Dr Wallestei, wo riich ghürotet het und 1624 Herzog vo Friidland worden isch, und dr Tilly hai die kaiserlige Drubbe agfüehrt. Dr Wallestei het im Mansfäld si Armee 1626 in dr Schlacht an dr Dessauer Brugg gschlage und ihn dur Dütschland bis uf Neuhäusel z Ungarn verfolgt. Dr Tilly het vier Möned druff bi Lutter am Barebärg dr dänisch König gschlage. Zsämme mit em Wallestei het er d Däne us Dütschland verdriibe. Dr Wallestei het den ganz Norddütschland usser Stralsund eroberet und het as Belohnig 1628 Meckleburg as Herzogdum übercho. Im Friide vo Lübeck 1629 het dr Christian IV. versproche, sich nüme in die dütschi Politik iizmische, het aber siini Bsitz döfe bhalte. Im Restitutionsedikt vo 1629 het dr Kaiser d Rückgob vo alle geistlige Gebiet, wo sit 1552 an Protestante gfalle si, befohle, und dr Calvinismus isch z Dütschland verbote worde. Im Johr druf hai d Fürste, wo um ihri Unabhängikeit besorgt gsi si, am Kurfürstedag vo Rägesburg d Absetzig vom Wallestei duregsetzt.
Underdesse hai Mantua und Montferrat dr Herzog vo Nevers zu ihrem Herrscher gwehlt gha, wo dr Louis XIII. vo Frankriich um Understützig bittet het. Dr Philipp IV. vo Spanie het vom Kaiser Ferdinand än Armee verlangt, und die het die französische Druppe z Italie neutralisiert. Wil aber weder Spanie no dr Kaiser gnueg Soldate gha hai, für zum au d Holländer, wo sich vo de Spanier befreit hai, z bekämpfe, hai die ihri Unabhängikeit chönne befestige und dr Kaiser isch z Dütschland sälber in erä schwechere Position gsi.
Dr Schwedisch Chrieg, 1630-1635
Im Johr 1630 het dr Gustav II. vo Schwede, wo erst s Johr vorhär dr Waffestillstand vo Altmark mit de Pole abgschlosse het, siine Druppe neu chönne iisetze und isch z Usedom (Meckleburg) glandet, für zum „d Freiheite vom Riich“ z verdeidige. Er bechunnt finanzielli Understützig über vo Frankriich, wird aber vo de protestantische Riichsständ Sachse und Brandeburg erst understützt, wo dr Tilly Magedburg blünderet het. 1631 hai d Schwede die kaiserlig Armee under em Tilly in dr Schlacht bi Breitefäld vernichtet, si dur Thüringe und Franke in d Pfalz zoge und hai im Johr druf bi Rain am Lech no einisch ä kaiserligi Armee besiigt, wobii dr Tilly umcho isch. Dr Wallestei isch druf widr iigsetzt worde as Oberbefählsheber, het d Sachse us Böhme verdriibe, denn aber d Schlacht bi Lütze verlore, in welere dr Gustav II. gfalle isch. Dr schwedisch Riichskanzler Oxenstierna het d Kampagne wiiter furtgsetzt und 1633 dr Heilbronner Bund vo de protestantische dütsche Länder gründet „für die dütschi Libertät und zur Satisfaktion vo Schwede,“ wo d Chöste für ä Chrieg übernoh het. Dr Bernhard vo Weimar, ein vo de Generäl vo dr Schwedische Armee, het s Herzogdum Franke übercho und d Oberpfalz und Deil vo Bayre eroberet. Dr Wallestei, anstatt im Maximilian vo Bayre z hälfe, het uf eigeni Fust Friidensverhandlige mit Schwede und Sachse afo füehre, isch vo dr kaiserlige Regierig wäge Verrot aaklagt und 1643 z Eger vom irische Oberst Butler ermordet worde.
Aber au die schwedisch Siite isch gschwecht worde, wo Russland mit Pole Friide gschlosse het. D Spanier hai ä grossi Armee us dr Lombardei über d Alpe noch Süddütschland gschickt, wo denn zsämme mit kaiserlige Druppe im Herbst in dr Schlacht vo Nördlinge d Schwede gschlage hai. Die hai sech us Süddütschland zruggzoge, dr Kampf aber wiiter gfüehrt in dr Anohm, ass wenn die dütsche Protestante gschlage wurde, d Habsburger si chönnte im Baltikum gfährde. D Schwede hai aso ä Dütschland welle, wo in vili unabhängigi Länder versplitteret gsi isch. Ihri dütsche Verbündete aber hai nume welle ass dr Status quo vo vor em Chrieg widrhärgstellt wurd. Wil abr ihri Position mit dr Schwedische Niiderlag z Nördlinge gschwecht worden isch, hai si sech zum ä Kompromiss barat erklärt: Dr Friedrich V. wurd nit amnestiert und d Länder südlig vo dr Elb wurde katholisch bliibe. Dr Kaiser het däm zuegstimmt, wil d Franzose Druppe an dr dütsche Gränze zsämmezoge hai und het mit em Kurfürst vo Sachse 1635 dr Friide vo Prag abgschlosse. Die meiste protestantische Fürste hai sich däm Vertrag im neggste Johr aagschlosse und ufghört, d Schwede z understütze.
D Eidgenosseschaft
D Eidgenosseschaft isch neutral bliibe und isch nume in Randgebiet vom Chrieg berüehrt worde. Graubünde, denn no die Drei Bünd, wo ä zuegwandte Ort gsi si, isch noch em Veltliner Protestantemord im Chrieg verwicklet worde. De Habsburger si d Alpepäss wichdig gsi, vo wo si vo de spanische Gebiet z Italie hai chönne Unterstützig übercho. Si hai das 1634 usgnützt, won ä spanischi Armee vo Italie uf Süddütschland zogen isch und de Kaiserlige bi Nördlinge ghulfe hai, d Schlacht gege d Schwede z gwünne. D Franzose hai druf Druppe uf Graubünde gschickt und dr Henri de Rohan het d Habsburger in drei Gfächt zwüschem Juli und November 1635 besigt.
Deil vom hütige Aargau wie s Frickdal, wo zum Brisgau ghört hai und de Habsburger Untertan gsi si, si vo Soldate zerstört und d Bevölkerig ermordet worde, und vili vo de Überläbende si an Hunger und Chrankhete gstorbe. S habsburgische Rhiifälde isch 1633 vo de Schwede und Franzose verwüestet und d Brugg vo Stei am Rhii isch zerstört worde. Au s Baselbiet isch nit verschont bliibe. Im 33 isch zum Bischbil Hemmike abebrennt worde, wo nooch bim Frickdaal isch und im Johr druf hai d Schwede Allschwil blünderet, wo denn no zum Fürstbistum Basel ghört het. 1638 het dr Bernhard vo Sachse-Weimar Rhiifälde belageret, nochdäm er dur neutrals Basler Gebiet gmarschiert isch, aber die Kaiserlige hai en noch dr Schlacht vo Rhiifälde verdriibe. Dr Bernhard het se aber churz druf überrascht und ihri Füehrer, dr Savelli und dr von Werth, gfangegnoh. Im gliiche Johr hai siini Soldate au s fürstbischöflige Riinech verwüestet.
D Eidgenosseschaft het sech 1647, under em Iidruck vom Unglück, wo dr Chrieg überall agrichtet het, aber au wil ihri Untertanegebiet in Gfohr cho gsi si, mit em «Defensionale vo Wil» zum erste Mol zur ‹ewige› bewaffnete Neutralitet entschlosse. S Abkomme isch aber scho churz druf vo de meiste katholische Ort ufkündigt worde. Im Westfälische Friide het dr Basler Bürgermeister Johann Rudolf Wettstein (1594-1666) es fertig brocht, d Eidgenosseschaft de jure vom Dütsche Riich z drenne.
D Eidgenosseschaft het lang vom Chrieg brofitiert und mit alle Mächt Handel driibe und ihne Söldner zur Verfüegig gstellt. Das isch au e wichdige Grund gsi, wiso die chriegsfüehrende Parteie ihri Neutralitet im Grosse und Ganze respektiert hai. As militärischi Macht isch si nämlig nit sehr angstiiflössend gsi, wil si under sich eso verstritte gsi isch, ass si kuum zun ere gmeinsame politische Entscheidig in irgend öbbis het chönne cho. Au im Soziale het sich nüt do, und d Lag vo de Buure, wo nie bsundrigs guet gsi isch, isch noch em Chrieg no schlimmer worde, wo dr Handel mit de Chriegsbardeie usgfallen isch. Die gsellschaftlige Spannige hai sich 1653 im Schwiizer Buurechrieg entlade, wo für d Buure e Desaster worden isch, so dass noch em Chrieg vili Schwiizer in die entvölkerete Gebiet vo Süddütschland und Montbéliard uusgwanderet si, wo mä ne besseri Läbensbedingige versproche het.
S Elsass
Die französische König hai sich im 17. Johrhundert vo de Habsburger bedroht gfüehlt. Sit em Johrhundert vorhär hai d Habsburger im Weste z Spanie und im Oste in de Niiderland, im Elsass und andere Gebiet in dr Nochberschaft vo Frankriich gherrscht. Drzue isch cho, dass d Habsburger d Kaiserchrone im Dütsche Riich uf Chöste vo de Fürste und Riichsstedt hai welle versterke. Frankriich het dorum zwei Ziil gha. S erste isch gsi, die dütsche Fürste z unterstütze, wo sich im Kaiser widersetzt hai, und so d Habsburger z schweche; s zweite Ziil isch gsi, die linksrhiinische Gebiet unter französischi Herrschaft z bringe und dr Rhii zur Gränze vo Frankriich z mache. Die Politik isch vom Richelieu und noch ihm vom Kardinal Mazarin konsequent verfolgt worde. S Elsass het zu dere Ziit zum Dütsche Riich ghört. Dr Sundgau isch habsburgisch gsi, Stroosburg isch ä freiji Riichsstadt gsi, Mülhuuse isch mit dr Schwiizer Eidgenosseschaft as zuegwandte Ort verbündet gsi, Kolmar, Schlettstadt und anderi elsässischi Riichsstedt hai sich zum Zähstedtbund zsämmedo. Was mit andere Gebiet in Mitteleuropa im Driissigjöhrige Chrieg passiert isch, het s au do ge: fremdi Armeä hai Stützpünkt eroberet und si dur s Land zoge und hai s uusplünderet und verwüestet.
1631 hai d Franzose elsässischi Riichsstedt afo erobere, s Johr druf hai si d Macht vo de lothringische Herzög untergrabe, wo d Habsburger unterstützt hai. 1633 hai d Schwede, die Kaiserlige, d Spanier, d Franzose und d Lothringer Garnisone im Elsass gha, und denn het dr Rhiigraf no siini elsässische Festige de Franzose überge, für dass si ihn wurde unterstütze. Im 37 isch dr Mercy mit habsburgische Druppe im Elsass iigfalle und die elsässische Buure hai en unterstützt und än Art Guerillachrieg gege d Franzose agfange, und die hai em bis zum Chriegsändi nie ganz chönne es Ändi mache. 1638 het dr Bernhard vo Weimar Briisach und Deil vom Elsass eroberet, und siini Verbündete, d Franzose, hai im Elsass ihri Truppe gsammlet, für än Agriff gege Franke und Schwabe, und s Land isch schlimm verwüestet worde. 1646 hai d Habsburger de Franzose dr Sundgau, wo sowiso scho vo denä bsetzt gsi isch, für 1.200.000 Taler verchauft.
Wo dr Friide 1648 gschlosse worden isch, isch die elsässisch Wirtschaft zerstört und öbbe d Helfti vo dr Bevölkerig umcho gsi. Im Friidensvertrag si denn alli habsburgische Bsitz im Elsass an Frankriich gfalle und die französisch Chrone het au die kaiserlige Rächt über nüün Riichsstedt (Wiisseburg, Hagenau, Rosheim, Oberehnheim, Kaysersberg, Colmar, Türkheim, Münster und Landau) übercho, aber nit über Strossburg. Dr grösst Deil vom Elsass het immer no zum Dütsche Riich ghört.
Bade
1622 het dr protestantisch Markgraf Georg Friedrich abdankt und si Sohn, dr Friedrich V., isch Graf worde. Er het siini Druppe mit dene vom Mansfeld vereinig und bi Mingolsheim hai si d Armee vom Tilly am 27. April 1622 gschlage. Er het sich denn vom Mansfeld drennt und isch mit em Tilly bi Wimpfe zsämmegstosse und dä het en gschlage. Noch dr Schlacht hai die Kaiserlige s Land afo verwüeste und Durlach und anderi Stedt si immer wider plünderet oder abebrennt worde. Hunger het gherrscht, und Süüchene si usbroche und hai grossi Deil vo de Überläbende dötet. Dr Friedrich isch vom Kaiser abgsetzt worde, und dr katholisch Markgraf vo Bade-Bade het an siiner Stell gregiert.
1629 het dr Kaiser s Restitutionsedikt erlo und dr Friedrich V. het, wie anderi Protestante, druf reagiert und sich mit em Gustav II. verbündet. Noch dr Schlacht vo Nördlinge het er 1635 ä Bündnis mit de Franzose und de Schwede abgschlosse. Er het wäge däm vom Riichsdag vo 1640 kei Amnestii übercho.
Simonswälder Tal
Dr ober Daldeil nennt mer Wildguetedal. Dert isch die bekannt Hexelochmühli.
Des typisch Schwarzwalddal wird gröschtedeils vu dr glichnammige Gmei Simonswald ignumme.
Tanga (Kleidung)
E Tanga (portug. vu Tupi tanga Lendeschurz) isch e Bikini, wu uf Bänder un e Stoffdrejeck reduziert isch. Urspringlig chunnt dr Tanga vu Brasilie. E Wyterentwicklig vum Tanga isch dr Stringtanga.
Dr Uusdruck Tanga, eigetli Tanga-Slip, het sich au fir dr Slip yybiirgeret, wu as Unterwesch trait wird. Dää het um d Huft nume ne dinn gschnitte Band oder Bänder, bedeckt aber e weng au s Gsäss.
Dr Stringtanga ähnelt em Tanga, di hinter Drejecksform isch aber wyter uffezoge oder si fählt ganz. Wyter unte zwische dr Gsässbacke isch nume ne Stoffstreife oder -bändel. D Bezeichnig String chunnt vu string, em änglische Wort fir e Saite oder e Schnuer.
Fastnacht
Fastnacht – odr Fasnet, Fasnacht oder Fasent, außerhalb vom Alemannische Fasching odr Karneval – heißt mer d Zeit von dr Ausglassaheit und Freelichkeit un dr überschäumenda Lebensfreid vorm Beginn von dr öschterlicha Faschtazeit, dr Passionszeit.
Als Fasnetszeit isch z Deitschland d Zeit vom 11. November, 11:11 Uhr bis zom Aschermittwoch eigbürgert. au an es paar Oort i dr Schwiiz isch am 11. November der erscht Fasnachtstag. Abr im Schwobeländle wird d Fasnet erscht am 6. Januar, em Dreikönig, ogfanga.
Die Schwäbisch-alemannischi Fasnet stoot uf dr UNESCO-Lischte vom Nit-materielle Kulturguet.
Schwäbisch-alemannischi Fasnet
D Schwäbisch-alemannischi Fasnet odr au Fasnacht isch gröschdeteils im Schwarzwald, de Alb und am Bodesee bheimatet. Aafange düt Fasnet dört ursprünglich am Dreikönig, ä paar wenigi Ort hän aber au de 11.11., 11.11 Uhr, d Aafangszit vom Fasching im Rhyländische, übernoh. D fünfti Johreszit, wie zü de Fasnet au oft gsait würd, findet ihr End am Aschermittwuch, meischdens mitm Geldbeutelwäsche.
Zwischa am neibe Johr ond am Schmotziga Donnerschdag – em Faisse Dunschtig – findat ieber ganz Schwoba vrteilt au Narratreffa schtadt, bei dene dann bis zu 10.000 Leit als Zuaschauer oder Hästräger debei send. Dobei treffat denn ganz onterschiedliche Traditione uffenand, ond durchs Fernsäah kah ma dia dann sogar eh ganz Süddeutschland säa.
Im Wiisedal gits au no d Buurefasnacht. Di got dodruff zrugg, dass die Gmeinde, wo prodestantisch gsi sin, di Gregorianischi Kalenderreform nit midgmacht hän. Deshalb sin si, wie au d Basler Fasnet, a Woch späder dra. Zell im Wiisedal hätt friener zu Vorderöschdriich ghört un isch deshalb kadolisch gsi. Gresge, a Ortsdeil vo Zell, isch ald-badisch (Bade-Durlach) un somid prodestantisch gsi. Deshalb hän d Zeller zweimol Fasnet.
In Villinge a Hochburg vo de Schwäbisch-Alemannische Fasnet, isch d Fasnet scho 1467 urkundlich erwähnt, im Jahr 1584 sin die erschte Vereinsname ufgnomme wore. D Zunf geht devo us das de Narro da entstanden isch.
Am Funkesunndig oder Facklasunndig, säll isch de erschti Sunndig nochm Aschermittwuch, dien si an viele Ort Schiibeschla.
Schwiiz
In dr Schwiz het in de reformierte Ort nume in dr Stadt Basel und uf iirere Landschaft d Fasnacht d Reformation überläbt. Hüt git’s in vilne Kantöön Fasnechtstrybe.
Basel
Z Basel goht d Basler Fasnacht drei Dääg. Aafoo dien die "drey scheenschte Dääg" am Määndig non em Äschermittwuch am Morgen am Vieri mit em Morgestraich und si heere am Donnschtig morge am Veri mit em “Ändstraich” uff. Drzwische gits Cortèges, Schnitzelbängg, Gugge, Laddäärne, Drummler, Pfyffer, Glygge, Källerabstiig und no vyyl mee.
Baselbiet
Z Lieschtel fangt am "Funkesunndig", em Sunntig vor em Morgestraich z Basel, mit eme grosse Umzug mit Drummler und Pfyffer, Guggemuusigge und Wääge aa. Drno gitts e Guggekonzärt uff em Züghuusplatz, bevor denn am Obe dr Höhepunggt vo dr Lieschtler Fasnacht astoot: dr Chienbäse-Umzug. Öppe 300 Lüt träge brennendi Chienbäse und ziehn Füürwääge, wo meterhoch läädere, vom Burghügel dur d Altstadt abe. Bis zu 50'000 Lyt luege däm Spektakel zue, wo vo dr Füürwehr überwacht wird.
Am Mäntig z Obe findet sit es paar Joore en Obestraich mit Gugge statt, es wärde au Schnitzelbängg gsunge. Am Mittwuch findet d Kinderfasnacht statt mit eme Umzug und eme Fasnachtsball, i dr Nacht isch für die Erwaggsene Freinacht. Am Samschtig git s schliesslig e Guggeparade durs Stedtli mit öppe drissig Gugge und drno e grosses Guggekonzärt uff zwei Bühne.
Aargau
Im Fricktal chunt d Fasnacht so wie im Baadischen änet em Rhy a vilnen Oort vor. Es git e Zylete Fasnechtszümft.
Speziell isch s Programm mit de drüü Donschtige vor em Fasnechtswuchenändi, me seit ne dr Erscht Faisse, dr Zwöit Faisse un dr Dritt Faisse. Me cha a dene Tääg d Tschättermusig'' ghööre.
D Fasnecht übernimmt i nes paar Gmeinde s Zepter über d Gmeind vo dr Gmeindverwaltig. Z Chaischte stoot der Joggeligeischt uf, z Mööli dr Bürkligeischt, z Rhyfälde het d Frau Fasnacht iiren Umzug, und iiri Zyt isch denn nach dr Usbrüelete verby und si wird a der Schiffländi verbrennt. Z chaiseraugscht git’s am Fääristääg es Fasnechtsfüür, und z Lauffeburg und z Zäinige tuet me dr Böögg verbrenne.
Z Zuurzi isch d Fasnacht vo dr Chesslete am Schmutzige Donschtig bis zu dr Lätschete, wo dr Prinz Karneval uff dr Rhybrugg vrbrönnt wird.
A der Badener Fasnecht chunt d Figuur vom Schelm Füdlibürger vor, es git e Strossefasnacht und Guggemusige.
Zofige het es Fasnechtsprogramm es paar Tääg spööter als die im Fricktal, es isch am Sundtig vo der Altwyberfasnecht.
Dr gröscht Fasnechtsumzug im Aargau isch z Würelinge.
Es git i däm Land au no d Verbindig vo dr Fasnecht mit dr Chiirche: a teil Oort macht men äxtra Fasnechtsgottesdienscht.
Lozärn
Z Lozärn foht d Fasnacht am Schmotzige Donnschtig aa und goht bis zum Äschermittwoch. Am Donnschtig morge esch de Afang mit de Fritschi-Tagwach und am Nomitag gets en grosse Omzog dur d Stadt. Am Mäntig isch dänn d Wey-Tagwach ond es findet nomol en Omzog am Nomitag statt. Am Zischtig Obig gets den de «Monschter Corso» mit vilne Guggemusige. I de Aglomerazion fendet i dere Zyt au Umzög statt.
Bsunders au d Chrienser Fasnacht isch wytumme bekannt.
Innerschwiiz
In es paar Kantöön vo dr Zäntralschwiiz macht me Fasnecht. Im Kanton Zug und im Kanton Nidwalde git’s i fasch allen Gmeinde Fasnechtsumzüüg. A dr Schwyzer Fasnecht gseht me d Nüssler und gört me d Guggemusig; d «Güdelzischtigsgsellschaft» macht s Blätzverbränne; öpis speziels isch d «Groossgrindezumft».
Soledurn
Au z Soledurn und in es paar Gmeinde vom Kanton wird d Fasnacht zelebriert, i der Stadt scho sit em Ancien Regime. D Fasnächtler vo Soledurn säge iirere Stadt i dr Fasnechtszyt Honolulu, so wie s d Zytschrift «Dr Poschtheiri» im 19. Joorhundert agfange het. Ane 1853 het me d Naarezumft Honolulu gründet, wo d Fasnecht i dr Stadt organisiert, zäme mit der Vereinigte Fasnechtsgsellschaft Soledurn UNO.
Ähnlech wie z Lozärn foot d Fasnacht am Schmutzig Donnschti a und duuret bis zum Äschermittwuch oder Äschermotthuufe. Mit dr «grossmächtige Symphonie-Chesslete» am Schmutzig Donnschti Morge am Föifi foot d Fasnachtswuche z Soledurn a. Am Nomitag git’s dr Chinderumzug. Sunnti- und Zischti-Nomitag chame e grosse Fasnachtsumzug bewundere. Bim Zapfestreich springe d Fasnächtler dur d Gasse und singe «I ma nümm». Am Äschermittwuch-Obe wird de zmitts ir Altstadt dr öpe föif Meter höchi Böög azündet.
Under em Name GUSO tüen di vierzää Soledurner Guggemusige zämeschaffe. Die eltischti no aktyvi Gugge isch d Mamfi Guggemusig, wo s sit 1957 git.
Im Verglich zu andere Fasnachttradizione isch dr offizielli Fasnachtsuftakt nid am 11. 11., em Martinsdaag, sondern am 13. Jänner, em «Hilari».
En eigeti Fasnechtstradizioon het s soledurnische Äärlischbach, zäme mit em argauische Nochberdorf: d «Speuzer Fasnacht». Es git e Fasnechtzytig, d Chesslete, Masggebäll, Goschtüm, en Umzug und d Guggemusige Erzbachgugge Speuz und Speuzer Schränzer spiile, mängisch zäme mit frömde Gugge, am Umzug und au no bim ene Monschterkonzärt.
Oschtschwiz
D Oschtschwiz kännt d Fasnacht mit verschidnige Brüüch und Tradizione. Aafange tuet d Fasnachtszyt underschidlich, normalerwiis erscht noch em Drüükönig, aber spötischtens am Schmutzige Donnschtig.
I de letschte Joor gits Ort, wo d Fasnachtsgsellschafte oder d Guggemusige aagfange händ, am 11. 11. am Morge am 11 ab 11-i d Fasnacht mit eme chlinne Fäschtakt iizlüüte. Ufhöre tuet d Fasnachtszyt i de Nacht vom Fasnachtszyschtig uf de Äscheremittwoch, mit Uusnaam vom Kanton Appezäll Usseroode, die fangid, wie d Basler erscht nochher a.
Altbekannti Bruuchtumsgruppe, wo a de Fasnacht i de Oschtschwiz e Rolle spilid, send under anderem folgendi:
En Bruuch, wo bis is 14. Joorhundert zrugg goo söll, isch s «Eis-Zwei-Geissebei», wo z Rappi uf em Rothusplatz amigs am Nomittag vom Fasnachtszyschtig stattfindet.
Z Sanggalle werd am Fasnachtssamschtig de «Ehren Födlebürger» erküürt und mit ere Kanoone in Ehre-Föbü-Himmel beförderet.
Es exischtiert au en Ostschwiizerische Narrekonvänt, wo au Gruppe us Konschtanz debii sind.
Wallis
Im Kanton Wallis git’s in es paar Gmeinde Fasnechtsumzüüg und anderi Aaläss.
Australien
Australie (engl. und lat. Australia, abgleitet vo lat. terra australis ‚südligs Land‘; offizielle Name Commonwealth of Australia) isch vo dr Flechi us dr sächstgrössti Staat uf dr Wält. Er lit uf dä Südhalbchuglä vo dä Erde, uf em Kontinänt Australie.
Anderi, inoffizielli Näme für Australie si Down Under oder Oz, Bezeichnige, wo vor allem vo de Australier sälber bruucht wärde.
Fastnacht
Wallis
Öppis altertümlichs isch dr Bruuch vo de Tschäggätta im Lötschetal.
Eeschtriich
Z Eeschtriich wird dr «Fasching» in Form vu Gschnase und Umzüg gfeiret, und viilerorts gits Faschingsitzunga. Uine vu de greeschte und bekannteschte findet zum Biischpil in Villach statt.
S gsellschaftlich aageablich bedeitendschte Eroignis isch dr Wiener Opernball, wo aller Gaddig Prominänz aazieht. Im Tirol (z. B. z Imst, z Telfs oder z Nassereith) wird all drei bis füüf Johr a Faasnat gfeiret, wo dr schwäbisch-alemannische Faasnat glycht.
Australien
Geografii
Dur s Northern Territory goht de südlich Wendekreis. Drum sind döt d Trope z finde.
Fastnacht
Sonschtige Ländr
Karnevalartige Schtruktura vum Maschkre, Verkloide und vu ritualisierter Usglassehoit lassed sich eigentlich in alle Kultura finde.
Australien
Geografii
Eis vo de bekanntischte Wohrzeiche vo Australie isch de Uluru, bekannt au under em Name Ayers Rock.
Fastnacht
Sonschtige Ländr
Berüömt isch dr Carneval vo Venedig.
Australien
D Bevölkerig
D Hauptstadt vo Australie isch Canberra und het 356'100 Iiwooner. D Wirschaftszentre sind aber d Millionestädt Sydney (4,1 Millione Iiwooner) und Melbourne (3,6 Millione Iiwooner). Die grössti Stadt in Westaustralie isch Perth (1,4 Millione Iiwooner), im Nordoste in Queensland Brisbane (1,8 Millione Iiwooner) und Adelaide (1,1 Millione Iiwooner) in Südaustralie. 80% vo de rund 20,6 Millione Aussis (Australier) wohned in de Nööchi vo de Küste. 92 % vo dr Bevölkerig lääbe in Stedt. Im Zentrum vo de Insle isch Wüeschti und nur sehr wenig menschlichs Läbä.
Fastnacht
Sonschtige Ländr
A ganz eigeschtändige, bemerkenswerte Vitalität hot abr dr Karneval in Lateinamerika entwicklet. Dr Karneval vo Rio de Janeiro isch en Höhepunkt.
Australien
D Bevölkerig
410'000 Australier (Stand 2001), also 2,4 % vo dr Bevölkerig, gseen sich as Däil vo de Uriiwooner, 92 % stamme vo Öiropäer ab und 7 % vo Asiate. Mee as e Viertel vo dr Bevölkerig isch nit im Land uf d Wält choo. Die australisch Geburteroote isch 1,8 Chinder bro Frau. D Lääbenserwartig isch 75 Joor für Manne, 81 Joor für Fraue, bi de Aborigines si s 20 Joor weniger (WHO, 1999). D Chinderstärblikäit isch 4,7 pro 1000 Geburte.
Fastnacht
Kulinarischs
In mängge Gengende gits a de Fasnacht „Schenkeli“, des sin Zuckerbrötli (Güetzli), wo im Fett bache werde. Mer chönnt si öbbe mit Amerikaanische Doonatz vergliche. Schenkeli heiße si, will si in Würstliform grollt werde, wo usseh dien, wien es chleines Schenkeli. In Basel heisst die Spezialität au Maitlibai.
Generell hätts a de Fasnet schu immer „Schmotziges“ gäh, sell heisst „im Fett bache“. Doher chunnt au de Namme „Schmotzige Dunschtig“ odr i andere Dialäkt „Schmutzige Dunschtig“.
S gitt also nitt nuh „Schenkeli“, sondern au „Fasnachtschüechli“, „Berliner“, „Fasnetküchle“ usw.
Im Badische und au z Basel gits a de Fasnacht Mählsuppe mit Ziibelewaie odr es git au Chäswaie. E witeri Spezialität, wo me z Basel um d Fasnachtszyt findet, isch d Faschtewaie odr d Fasnachtschiechli.
Kurioses
Dr kleinschte Karnevalsumzueg vu dr Welt het schynts im weschtfälischen Unna stattgfunde (bis ane 2011). Er beschtoht us uim uinzige handzogene Loiterwaage, wo der Karnevalischt Helmut umeziet.
Weblink
Dytschland
Schwiiz
Kresphontes
De Kresphontes isch i de griechische Mythologi e Noofaar vom Herakles gsii und de ersti König vo Messenie usem Gschlecht vo de Heraklide.
De Kresphontes isch de Soo vom Aristomachos. Zäme mit sinene Brüedere Temenos und Aristodemos isch er uf Grund vomene Orakel i d Peloponnes iigfalle und si hen de Süüdtail eroberet. Da Eraignis werd Haicheer vo de Heraklide gnennt, wo i de antiki mit de Dorische Wanderig i Verbindig broocht woren isch. De Herakles nämmli isch vo Huus uuf de rechgmäässig König vo Tiryns i de Argolis gsii und well er em Tyndareos gholffe gha hett, wider uf de Thron vo Sparta z choo, hett er o Aasprüch uf Sparta ghaa. Und well er de Neleus vo Pylos bisigt hett, hett au siis Land aigetlich em Herakles ghört. De Herakles und sini Noofaare aber sind us de Peloponnes vertribe wore und en Orakel het gsait, as si noch e paar Generatione wider s Riich vom Herakles öberchömid.
Di drai Brüedere hend denn s Land uuftailt. Dör e List bim Uuslöösle het de Kresphontes Messenie öberchoo. De Kresphontes het s Land under de Dorer und de Iihaimische vertailt und d Königsstadt Stenyklaros baut. Noch churze Zitt sind Uurue entstande und de Kresphontes isch debii töödt wore.
Die Saag het de Euripides um 430 v. Chr. för sini Tragödie Kresphontes bruucht, wo nume i Fragment erhalten isch. Deno hett d Polyphontes de Kresphontes ermordet und demm sini Frau Merope ghüroote und sich zom König gmacht. Die hett eres Büebli, de chlii Kresphontes bimene Fründ z Aitolie versteggt. Wo de grooss woren isch, isch er uf Messenie zrugg. Sini Muetter hetten zerst nöd erchennt und fast umbroocht, well si gmaint hett, de Frömdi wöll ere Soo bom Polyphontes verroote. Nochdem si sich widererchennt hend, hend si de Polyphontes binere Opferfiir töödt. De Hyginus hett da Epos zämegfasst, em Soo vom Kresphontes hett er aber de Name Telephon ggee.
Chorz noch de Gründig vom noie messenische Staat ane 369 v. Chr. hett de spartanerfründlichi Isokrates gschribe, as de Kresphontes vo sinene Untertaane imene Uufruer umchoo sai. Sini Söö saied uf Sparta gfloche und uf Aroote vom Delphische Orakel hend d Spartaner dene ghulffe s Land u underwörffe. Die fiktiivi Uussaag hett er em spartanische Chronprinz Archidamos is Muul glait.
D Saag, wie si d Messenier verzellt hend isch die, as d Merope d Töchter vom arkadische König Kypselos gsii isch, em Soo vom Aipytos. Und de Soo vom Kresphontes und vo de Merope hett Aipytos ghaiise, wie de Groosvatter vo de Merope. De jungi Aipytos isch grad bi sinene Verwandte z Arkadie gsii, wo siin Vatter vom Polyphontes ermordet woren isch. Er isch denn nochdem er siin Vatter gräächt hett, König öber Messenie wore und vonem stammed di messenischie König ab, wo sich noch em Aipytide nened.
Eurypontiden
D Eurypontide (, Eurypontidai) sind ais vo de baide Königshüser z Sparta gsii, s ander sind d Agiade gsii. Z Sparta hend nemmli immer zwee König gliichzittig gherrscht.
Abstammig
Baid Familene hend sich as Noofaare vom Herakles aaglueget, und zwoor öber de Hyllos, Kleodaios, Aristomachos und Aristodemos. De söll mit sinene Brüedere Temenos und Kresphontes d Heraklide i d Peloponnes gfüert haa. Si hend s Land underworffe und uuftailt. Debii hett de Aristodemos Lakonie öberchoo. De Aristodemos isch mit de Argeia ghüroote gsii hett Zwilling ghaa, de Eurysthenes, de Stammvatter vo de Agiade, und de Prokles, de Stammvatter vo de Eurypontide. Binamst wore sind d Eurypontide nochem Eurypon, em Soo vom Soos und Enkel vom Prokles.
Pferd
D Ross oder Äihuefer (Equus) si die äinzigi rezänti Gattig us dr Familie Equidae. Arte vo andere Gattige us dere Familie si nume as Fossilie erhalte. Zur Gattig Equus ghööre d Dier, wo as Ross, Eesel und Zebra bezäichnet wärde. D Abgränzig vo de Arte isch bis hüte umstritte. Im Ganze underschäidet mä mäistems zwüsche siibe Arte. Dr Bestand vo de mäiste von ene isch hüte gfäärdet. S Huuspfärd und dr Huuseesel, die domestizierte Forme vom Wildpfärd respektiv vom Afrikanische Eesel, spiilen as Last- und Ritdier e wichdigi Rolle und si uf dr ganze Wält verbräitet.
Zähringen
Zähringen stoht fir:
Schlacht am Jarmuk
D Schlacht am Jarmuk wird dradiyionell uf e 20. August 636 datiert. Si isch e wichdigs Eräignis im Raame vo dr islamische Expansioon gsi, wo denn in Schwung cho isch. Die muslimische Araber häi de oströmische Druppe vom Kaiser Herakleios en entschäidendi Niiderlaag biibrocht. Dr letscht Wiiderstand vo de Oströmer in dr Lewante isch denn in ere groosse Fäldschlacht zwüsche Emesa und Damaskus broche worde. In de Joor druf het Ostrom bzw. Byzanz sini Bsitz z Syrie und Palestina verloore und churz druf au z Egüpte.
Karlmann I.
Dr Karlmann I. (* 751; † 4. Dezember 771 z Samoussy in dr Picardie (im hütige Departement Aisne); z Reims begrabe, im 13. Johrhundert noch St. Denis überfüehrt), dr Sohn vom Pippin em Jüngere und dr Brueder vom Karl em Grosse, isch vo 768 bis 771 König vo de Franke gsi.
Läbe
Dr Karlmann isch 754 vom Papst Stephan II. in dr Abtei Saint-Denis zum König gsalbt worde und het noch em Pippin siim Dod am 9. Oktober 768 dr südöstlig Deil vom Frankeriich—vo Burgund und Aquitanie bis Alemannie—vo Soissons us beherrscht. Er isch nit guet uscho mit siim Halbbrueder Karl und das het s Regiere vom Riich schwiirig gmacht. Aquitanie het nämlig beidne ghört und wo dr Pippin gstorbe isch, isch dört en Ufstand usbroche. Dr Karl isch 769 mit ere Armee dört ane zoge, dr Karlmann isch mit siiner eigene Armee au cho, D Brüeder hai aber z Moncontour bi Poitiers ghändlet, und dr Karlmann het sich zruggzoge. Dr Karl het dr Ufstand elei zsämmegschlage, für em Karlmann siim Ruef bi de Franke isch si Rückzug nit guet gsi. D Mueter, d Bertrada, het zwüsche de zwei müesse Friide stifte. Si het aber dr Karl vorzoge und mit ihm Bündnis blant für en Usenandersetzig mit em Karlmann: Dr Karl het sich mit em Langobardekönig Desiderius verschwögeret, won er däm si Dochder, wo villicht Gerperga gheisse het, ghürotet het. Au mit eme andere Nochber vom Karlmann, em Tassilo III. vo Bayre isch er befründet gsi. Er het d Understützig vom Papst, wo nit uf guetem Fuess mit de Langobarde gstanden isch, brobiert überzcho, won er dr Desiderius drzue brocht het, em Papst e baar Territorie abzdräte. So isch dr Karlmann vo Allierte vom Karl iikreist gsi. Er het im Papst e Bündnis gege d Langobarde vorgschlage, aber dr Primicerius, dr Christoph wo ihn drbi understützt het, isch vom Desiderius ermordet worde. Im Karlmann si Situation het sich erst besseret, wo dr Karl si langobardischi Frau verstosse het, und deren ihre Vater, dr Desiderius, het sich em Karlmann agnöcheret.