cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Coca-Cola Company
The Coca-Cola Company ìsch a US-àmerikànischer Getrankerharschtäller, wo hàuiptsachlig Ärfrìschungsgetranker màcht. Sii Sìtz hàt dr Konzärn z’ Atlanta ìm US-Bundesschtààt Georgia. Dr CEO ìsch dr James Quincey.
Loki Schmidt
D Hannelore „Loki“ Schmidt, geb. Glaser, (* 3. März 1919 z Hamburg, † 21. Oktober 2010 z Hamburg-Langenhorn) isch d Ehfrau vum Altbundeskanzler Helmut Schmidt un e international bekannti Botanikeri un Naturschitzeri gsi.
The Coca-Cola Company
D’ Coca-Cola Company bezaichnet sìch àls s’ greeschta Getrankerunternamma vu dr Walt. S’ Unternamma verkàuift mehr àss 3.900 Produkta ìn mehr àss 190 Lander vu dr Walt. Bis ìm Septamber 2012 ìsch d’ Firma ìn Kuba, Nordkoreà un Myanmar nìt vertratta gsìì. Sitter Septamber 2012 wìrd jedoch Myanmar wììder belììfert. Ìm Zuug vum rüssischa-n-Ààgrìff uff d’ Ukràina hàt sìch s’ Unternamma-n-üss Rüsslànd z’ruckgezooga.
Loki Schmidt
Läbe
D Loki Schmidt isch us ere Hamburger Arbeitfamilie chuu. Ihre Vater isch dr Bedriibselektriker Hermann Glaser gsi, wu in ere Werft gschafft het, ihri Mueter d Gertrud Glaser, si het no zwei Gschwischter gha. Wu dr Vater arbetslos woren isch, het d Mueter as Najeri gschafft. Dr Spitzname Loki het si sich as Chind sälber gee. Wel ihri Eltere sich s Schuelgäld fir s Gymnasium nit hän chenne leischte, hän si ihri Dochter uf di reformpädagogisch Lichtwarkschuel z Hamburg gschickt. Noch em Abitur 1937 het d Loki nit chenne Biologi studiere, wel d Studiegebühre z dyyr gsi sin fir si. Si het derno Pädagogik uf Lehramt fir Volksschuele studiert, wel des nume vier Semeschter gangen isch. Vu 1940 bis 1974 het si an Hamburger Volks- bzw. Hauptschuele as Lehreri gschafft.
Mit zeh Johrhet si uf dr Schuel ihre spere Mann Helmut Schmidt chänne glehrt. Am 27. Juni 1942 hän si im nidersächsische Hambergen ghyrote. Us däre Eh sin zwei Chinder firigange. Dr Suhn Walter (* 26. Juni 1944) isch no vor syym erschte Geburtstag am 19. Februar 1945 z Bernau gstorbe, wahrschyns an Meningitis. Dochter Susanne isch im Mai 1947 uf d Wält chuu ; si schafft hite as Journalischti fir dr Wirtschaftsfärnsehsänder Bloomberg TV z London. Zue dr zwei Chinder sin no fimf Fählgeburte chuu, wu uf di dertemol nonig bekannti Infektionschranket Toxoplasmose zruckzfiere gsi sin.
The Coca-Cola Company
Dr bekànnteschta Produkt ìsch nàdììrlig dr Coca-Cola, wo ìm Unternamma sii Nàmma gaa hàt. Naawadràà vermàrktet àui dr Konzärn vììla àndra Màrka wia zem Biischpììl Fanta, Sprite, mezzo mix, Lift, Fuze Tea, Bonaqa, Apollinaris, Minute Maid, Powerade un Glacéau.
Loki Schmidt
Läbe
Vu 1945 bis 1949 het dr Helmut Schmidt z Hamburg Staatswisseschafte un Volkswirtschaft studiert, in däre Zyt het d Loki fir dr Unterhalt vu dr Familie gsorgt. Är isch 1953 Bundesdagsabgordnete wore, 1961 Senator z Hamburg, 1966 SPD-Franktionsvorsitzer im Bundesdag, 1969 Bundesverdeidigungsminischter, 1972 Bundesfinanz- un wirtschaftsminischter un 1974 Bundeskanzler. D Loki Schmidt het schließli anne 1972 ihri Stell as Lehreri ufgee un het protokollarischi Ufgabe as Frau vum Bundesminischter un ab 1974 as Frau vum Bundeskanzler ibernuu. Anne 1976 het d Loki Schmidt d Stiftung zum Schutze gefährdeter Pflanzen grindet. Die Stiftung isch speter mit dr Stiftung Naturschutz Hamburg (grindet 1985/1986 unter anderem vum domolige Präses vu dr Hamburger Umwältbehörde un hitige Stiftigsrotsvorsitzer Senator a. D. Wolfgang Curilla) zue d r "Stiftung Naturschutz Hamburg und Stiftung Loki Schmidt" fusioniert wore. Syt 1977 vergit die Stiftig d Uuszeichnig „Loki-Schmidt-Silberpflanze“, e Umwältbryys, wu an Lyt vergee wird, wu sich fir dr Naturschutz yysetze.
Zue ihrem 80. Geburtstag het si fir ihri Verdienscht um dr Pflanze- un Naturschutz vu dr Universität Hamburg dr Professoretitel iberchuu. Derzue isch si Ehredoktor vu dr Akademi vu dr Wisseschafte z Sankt Petersburg un vu dr Universität Hamburg. Zue ihrem 90. Geburtstag sin 90 „Loki-Schmidt-Beet“ in ganz Dytschland aagleit wore. .
Pierre Aubert
De Pierre Aubert (* 3. März 1927 z La Chaux-de-Fonds; † 8. Juni 2016) isch en Schwiizer Politiker (SP) gsi.
Loki Schmidt
Läbe
D Loki Schmidt isch im Alter vu 91 Johr in dr frieje Morgestund vum 21. Oktober 2010 in ihrem Huus im Hamburger Stadtdeil Langenhorn gstorbe.
Habscht
Ortsdail
Zue Habscht ghere d Ortschafte Äischen (Eischen) un Habscht, derzue die Wyler un Hef: Eechelsbarrière, Felleschmillen, Gäichel, Jénkenhaff, Kräizerbuch un Seemillen.
Geografi
Habscht lyt an dr Äisch (Eisch).
Pierre Aubert
Vo Bruef isch de Aubert Rächtsawalt gsi. Als Mitglied vom Nöieburger Grosse Rat vo 1961 bis 1975 isch er i d Politik yträtte. 1971 isch er vo de Nöieburger i Ständerat gwählt worde. Als Nachfolger vom Pierre Graber hed ihn di Veräinigti Bundesversammlig am 7. Dezember 1977 in Bundesrat gwählt. Am 31. Dezember 1987 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Eidgenössische Departement für usswärtigi Aglegeheiten vorgstande.
Habscht
Verwaltig
Habscht ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Habscht isch dr Serge Hoffmann, Bürgermeister. Scheffe sin dr Norbert Schortgen un dr Willy Zimmer. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Pierre Aubert
Er isch Bundespräsident gsi i de Jahre 1983 und 1987 und Vizepräsident i de Jahre 1982 und 1986.
Habscht
Gschicht
Habscht un Äischen sin zum erschte Mol gnännt worem im 13. Johrhundert. D Grefin Ermesinde, wu anne 1214 in ere zwote Eh dr Walram vu Limburg, Markgrof vu Arlon, ghyrote het, het dr Derfer Habscht un Äischen Freihaitsrächt gwehrt, wu d Yywohner vum Frondienscht befreit hän. No ihrem Dod 1246 isch s zuen eme Stryt um d Nutzigsrächt an dr Wälder um Äischen chuu zwische dr Bewohner un dr Abtei Clairefontaine, wu iber 500 Johr duurt het un erscht am 27. Februar 1761 dur e Dekret vum Provinzialrot glest woren isch, wu entschide het, ass d Wälder ufdailöt wäre.
Februarrevolution
Mit Februarrevolution cha gmeint si
Kloster Dhammapala
Dhammapala (Pali: »Schützer vom Dhamma«, d.i d Lehr vom Buddha) isch e buddhistischs Chloster z Chanderstäg im Berner Oberland. Es ghört a de Thailändische Waldtradition aa, enere Richtig vom Theravada.
Gschicht
1979 het de Ajahn Sumedho im Uuftrag vom Ajahn Chah, emene wichtige Vertreter vo de Thailändische Waldtradition, de Uuftrag öberchoo z England e buddhistisches Chloster z gründe. Da Chloster, Cittaviveka, isch schnell aagwachse und e zwaits Chloster Amaravati isch gründet wore und zum Sitz vom Ajahn Sumedho wore. Ane 1988 sind zwee Aahänger uf d Idee choo, i de Schwiz e Chloster vo dere Tradition z gründe und hend zwee Mönch vo Amaravati iiglade imene Huus z Chonufinge bi Bern e Mönchsgmainschaft uufzbaue. Die isch guet z laufe cho und scho bald het s Huus nüme glenget und me het 1991 z Kandersteg e grössers Huus gchauft und e Chloster druus gmacht. De Abt vom Chloster isch de Ajahn Khemasiri. Im Chloster lebet e paar Mönch und Novize, mengisch au Nonne.
Gäst
S Chloster büütet au Kürs zum Meditiere aa und em Samstig gits Dhammgsprööch, da sind Vorträäg öber d Lehr vom Buddha.
Amaravati Buddhist Monastery
Amaravati Buddhist Monastery (Pali: »Todfrais Riich«) isch e buddhistisches Chloster i de Chiltern Hills nördlich vo Berkhamsted im Hertfordshire z England. S ghört zu de Thailändische Waldtradition, enere Richtig vom Theravada.
Gschicht
S Chloster isch 1984 isch vom Thaimönch und Lehrer Ajahn Chah und sim Schüeler Ajahn Sumedho, emene Amerikaner, gründet wore, nochdem Citaviveka, s ersti westlich Chloster vo dere Tradition, erfolgriich is Lebe gruefe woren isch. Ufem Gländ vo Amaravati isch vom 12. bis zum 16. Joorhundert s Frauechloster St Margaret's de Bosco gsii. Noch de Reformation isches uufglöst wore und s Chloster isch i privati Hend cho. Wäred em Zweite Weltchrieg het s Gländ as e Schuel för Chinder dient, wo wege de Bombeaagriff vo de Nazi us London evakuiert wore sind. De English Sangha Trust het den da Gländ gchauft und s hütig Chloster iigrichtet.
Sangha
S Chloster isch de Sitz vom Abt Ajahn Sumedho und s lebet öppe 15 Mönch (bhikku) und Novize (samanera) und öppe grad sovil Nonne (siladhara) do. Denebet hend no öppe föf Laie (lay residents) feste Woonsitz ufem Glend, wo för Uufgobe zueständig sind, wo Mönch nöd mache chönd.
S Chloster lebt vo Spende und au s Esse werd gspendet. Bsunders a de Wuchenend und a Festtääg chömet vill Thai und Singhalese, aber au anderi Buddhiste, zum Chloster und spendet Naarigsmittel und Spiise.
Do s Chloster uf fraiwilligi Arbetschräft agwisen isch, lebet ständig verschidnig Gäst im Chloster, de Uufethalt cha vo wenige Taag bis zu drai Mönet goo, selte au länger. D Gäst müend gwüssi Regle iihalte und em tägliche Tagesrhythmus tailnee und bi Arbete helfe. Em morge em föfi isch Morgemeditation, denn werdet verschidnigi Arbete döregfüert. Em halbizwölfi gits z Mittag, nochem zwölfi isches nüm erlobt näbis z esse. Mengisch gits aber em füfi zum z Five-o'clock tea echli Chääs oder schwarzi Schoggi. Em Oobe em halbiachti foot d Oobemeditation aa und abem zeni isch Nachtrue. De Nomitaag dient zum persönliche Üebe und Studiere vom Dhamma, de buddhistische Lehr.
Nebetem Chloster gits no e Retreat Centre ufem Gländ, wo drei- bis zeetägigi Schwiigeretreats abotte werdet.
Julirevolution
D Julirevolution, oder die französischi Revolution vo 1830 isch ä bürgerlichi Revolution gsi, wo as Ziil gha het, die reaktionäri Politik vom Bourbonekönig Charles X., wo vorgha het s Bürgertum z entmachte, mit erä liberale z ersetze. In ihrem Verlauf isch dr Charles X. abgsetzt und vo siim Cousin, em Louis-Philippe vo Orléans as König ersetzt worde. Frankriich isch ä konstitutionelli Monarchii bliibe, aber s Prinzip vo dr Souveränitet vom Volk, understützt vo de so-genannte Orleaniste, het über die erblige Rächt vo dr Monarchi, wo d Legitimiste uf ihri Fahne gschriibe hai, gsiigt.
Pro Natura
D Pro Natura isch en Organisazioon füre Naturschutz i der Schwiiz.
Es isch die eltischti Organisazioon, wo sech füre Naturschutz im Land tuet ysetze.
Anne 1909 isch der Verein als Schwiizerische Bund für Naturschutz SBN gründet worde. Es isch dozmol bsunders drum ggange, en Nazionalpark i der Schwiiz yzrichte. Das isch denn au glunge, und d Pro Natura hilft em Schwiizerische Nazionalpark im Bündnerland no hüt.
Der Verein luegt zu vilne Naturschutzpiet i de Kantöön, er macht das zäme mit andernen Organisazioone, de Kantönn und de Gmeinde. Är het zwöi Hüüser, wo über e Naturschutz informiere: s Pro Natura Zäntrum vo Champ-Pittet im Waadtland und s andere ob der Riederalp im Aletschgebiet im Wallis.
Der Verein, wo öppe 140'000 Mitgliider het, macht Akzioone und au politischi Kampagne für d Inträsse vom Naturschutz und vom Umwältschutz, er weert sech gäge übertribeni Chraftwärchprojäkt, er wott d Biodiversität verbessere, unberüerti Landschafte und s Kulturland erhalte, verändereti Gebiet wider naturnööcher gstalte so wie bi de früener emol kanalisierte Flusslöif, druf luege, ass d Ressource i der Natur nid z fescht Schade lyde, und d Möntsche drüber informiere, wie wichtig alles isch, wo mit der Natur z tue het.
Nasalvokal
En Nasalvokal isch e Vokal, wo de Artikulationsstrom (d Luft, wo ussgstosse wird) durch de Mund- un de Naseruum usströmt. Des unterscheidet en vumene Oralvokal, wo de Artikulationsstrom numme durch de Mundruum duet usströme. Physiologisch wird bimene Nasalvokal s Gaumesegel (de Deil vo de Mundhöhli wo, wenner nit abegsenkt isch, de Mund- vum Naseruum duet tränne) abegsenkt, so dass de Mund- un de Naseruum nit vonenand trännt sin. So cha de Artikulationsstrom durch beidi dureströme.
Nasalvokal in de Sprooche vo de Wält
In vile Sprooche chömme Nasalvokal als Allophon näbe oder zwüsche Nasale Konsonante (wie [] oder []) vor. De Grund isch, dass s Gaumesegel bim schwätze abegsenkt isch, bevor oder noochdäm de Nasalkonsonant ussgsproche wird, so dass au de Vokal nasalisiert wird. Des isch zum Byspil im Änglische de Fall, wo jede Vokal näbe eme Nasalkonsonante, au nasalisiert wird. E Byspil isch s Wort , wo de Vokal starch nasalisiert isch. In so Sprooche sin Nasalvokal aber kei Phonem, also eigeständigi Luut, wyl Nasalvokal nie usserhalb vo däm luutliche Kontext vorchömme.
Als Phonem drätte Nasalvokal in über eme Fümftel vo allene Sprooche uff. Im Französische zum Byspil unterscheide sich d Wörter ' un ' numme durch d Nasalität vo bon. In Europa git's Nasalvokal usser im Französische au no im Portugiesische, Polnische, Bretonische, Kaschubische, Gegische, Frankoprovenzalische, Bairische un bstimmti alemannischi Dialäkt. In mangi Sprooche wird sogar zwüsche nit-nasalisierte, schwach-nasalisierte un nasalisierte Vokal unterschide. Eso e Sprooch isch s Chinantekisch, e Sprooch vo Mexiko. In dere Sprooch unterscheide sich so d Wörter háa ‚so‘, háã ‚er breitet wyt uss‘ un há̃ã ‚Schaum‘.
Nasalvokal im Alemannische
In vile alemannische Dialäkt sin durch d n-Apokope Nasalvokal zruggblybe, aber in de meischte Dialäkt isch d Nasalisierig spööter wiider verschwunde. Am meischte erhalte sin die Nasalvokal no im Schwäbische in Wörter wie Mãã oder kãã. Im Schwäbische unterscheide sich so d Silbe „an-“ un „ab-“ numme durch d Nasalisierig: ããstelle un aastelle. Au im Schwäbische isch d Nasalisierig aber ruggläufig, un /ãã/ wird durch // ersetzt: òòstelle. E zweiti Ursach für Nasalvokal isch im Alemannische en Luutwandel gsi, wo als „Staubsches Gsetz“ bekannt isch. De Luutwandel het dezue gfiert, dass d Nasalkonsonante vor Frikativ in Wörter wie „Fenschter“ oder „finschter“ abgfalle sin, un en Nasalvokal oder Diphthong zruggblybe isch: fĩĩschter bzw. feĩschter.
Orthographischi Kennzeichnig
In Sprooche wo mitem latiinische Alphabet gschrybe werde, werde Nasalvokal meischt entweder miteme n oder m noochem Vokal kennzeichnet (wie im Französische), mit ere Tilde ~ überem Vokal (z. B. im Portugiesische), oder mit eme Ogonek wie im Polnische (ą, ę). Im Gegische Dialäkt vum Albanische werde Nasalvokal mit eme Zirkumflex ^ kennzeichnet, un im Bretonische mit eme ñ noochem Vokal. Im Internationale Phonetische Alphabet wird e Tilde bruucht, un s glych isch in de Dieth-Schrift vorgsänne.
Umbriel (Mond)
Dr Umbriel (au Uranus II) ghört zue dr fimf grosse Mönd vum Uranus un isch am 24. Oktober 1851 vum Astronom William Lassell entdeckt worre. Dr Umbriel isch uf e uguete Geischt us em Alexander Pope sinere Komödie „Der Lockenraub“ daift worre. Alli Mönd vum Uranus sin uf Figure vum William Shakespeare oder vum Alexander Pope daift. D'Nämme vu dr erschte vier entdeckte Uranusmönd (Oberon, Titania, Ariel, Umbriel) sin vum John Herschel, em Suhn vum Uranus-Entdecker Wilhelm Herschel, vorgschlage worre.
Bahndate
Dr Umbriel umchreist dr Uranus ime middlere Abstand vu 266.300 km in 4 Däg, 3 Stund un 27 Minüte uf ere fascht chreisrunde Bahn. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,005 uf un isch 0,4° gege dr Äquator vum Uranus gneigt.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Umbriel het e Durchmesser vu 1169 km. Er besitzt e middleri Dichti vu 1,4 g/cm3 un isch vermuetlich iberwigend us Wasseris sowie Adeile vu silikatischem Gstei un Chohlestoffverbindige, wie Methan, zämmegsetzt. Dr Umbriel besitzt e Albedo vu 0,16, d. h. 16 % vum vu dr Sunne igstrahlte Liecht werre reflektiert. Er isch demit dr dunkelscht vu dr grosse Uranusmönd. Er rotiert ebefalls in 4 Däg, 3 Stund un 27 Minüte um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf.
Dr Umbriel isch im Jänner 1986 bim Vorbiflueg vu dr Rümsonde Voyager 2 photographiert un vermesse worre. Debi het sich zeigt, dass si Oberflächi ald un verchruschtet isch un numme wänigi Spure vu geologischer Aktivität ufwiist. In dr Nächi vum Äquator (uf em Voyagerphoto obe z'sähe) befindet sich s'uffälligscht Merkmol uf sinere Oberflächi, e 140 km grosse Ring us hellem Material. Sällem si Entstehig isch bis jetz nit vollständig klärt, aber offesichtlich cha si mit eme Impaktereignis in Verbindig brocht werre. Bim Ischlag vu eme Asteroid chännt hellers Is us diefere Chruschteschichte usgworfe worre si. Dr vermuetlich Ischlagchrater heisst Wunda un dr Ring, wo ihn usfüllt wird „fluorescent cheerio“ gnennt.
Ormont-Dessus
Ormont-Dessus (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Ormund ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Ormont-Dessus lyt im obere Dal vu dr Grande-Eau. Zue dr Gmai gheret näb em glychnamige Dortf au no dr Ort Vers-l'Eglise. D Gmaiflechi umfasst 33,4 % landwirtschaftligi Flechi, 31,2 % Wald, 3,3 % Sidligsflechi un 32,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Ormont-Dessus isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1200 as Ormont.
Religion
59,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 22,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 %, CVP 2,6 %, FDP 30,0 %, GLP 2,4 %, GP 6,5 %, SP 16,1 %, SVP 30,4 %, Sunschtigi 1,9 %.
Dr Burgermaischter vu Ormont-Dessus isch dr Philippe Grobety (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1307 Yywohner 89,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,6 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 6,2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Theravada
Theravada (Pali: theravāda „Lehr vo de Ältere“) isch e Uusrichtig vom Hinayana-Buddhismus, wo vor alem z Myanmar (Burma), z Thailand, z Kambodscha, in Laos und uf Sri Lanka verbraitet isch. Im Gegesatz zu anderne Uusrichtige vom Hinayana het sich de Theravada bis hüt chöne halte und braitet sich mittlerwiile au in Weste uus. Die Richtig ninnt för sich in Aaspruch, am nöchste vo de Lehr vom Buddha z stoo und hebt drum au fest ade Schrifte vom Tipitaka („Dreichorb“), wo uf Pali gschribe woren isch und s zentrali Werch vo de Lehr vom Buddha darstellt. Zum Theravada bekennet sich guet 100 Millione Mentsche weltwitt.
Gschicht und Verbraitig
Nochem Tod vom Buddha hend sich sini Schüeller i de Stadt Rajagraha zum erste buddhistische Konzil troffe und d Rede und d Üssrige vom Buddha festghalte. Die sind bis denn mündlich tradiert wore. Well sich mit de Zitt d Regle vo de ainzelne Mönchsgmainschafte verschide veränderet hend, hend sich z Vesali guet 100 Joor spöter d Mönch zum zwaite Konzil troffe. Debi het mer sich aber nöd ainige chöne. Die ainte hend starch a de ursprüngliche Regle wöle festhebe, die andere sind de Mainig gsii, as d Regle a de verändrete Umständ müend apasst were. Underem Chaiser Ashoka het s dritt Konzil stattgfunde und me het de Tipitaka als gültige Kanon festglait. Dodemit isch aber d Trennig vom progressive för Noirige offni Mahayana und vom konservative Hinayana endgültig gsii. Die konservativste Vertretter hend sich uf die „Ältere“ (thera) biruefe und iri Richtig Theravada gnennt.
De Theravada isch scho im 3. Joorhundert Staatsreligio vo Sri Lanka wore. Vo dai uus sind Missionare uf Burma cho, wo de Theravada im 5. Joorhundert feste Fuess gfasst het. Vo Burma uus het sich de Theravada südwärts uf Thailand (6.Jh.), Laos (12.Jh.), Kambodscha (13.Jh.) und Vietnam verbraitet.
Hüt isch de Theravada immer no i dene Länder verbraitet, rund 80% vo de Singhalese, 90% vo de Burmese, 95% vo de Thai, 60% vo de Laote und 95% vo de Kambodschaner bekenet sich zum Theravada. Aahänger lebet au im südliche Vietnam und z Südchina und au z Indie.
Theravada im Weste
Bis is spooti 19. Joorhunudert isch de Theravada usserhalb vo Südasie chuum bikannt gsii. Im 20. Joorhundert hend ersti Lütt usem Weste sich afange tüüfer för die Tradition interessiere und ainigi sind au zu Mönche wore. De Ajahn Sumedho (*1934), en Amerikaner, isch en Schüeller vom hochvereerte Thaimönch Ajahn Chah (1918-1992) wore, wo en wichtige Lehrer vo de Thailändische Waldtradition gsii isch. Wo denn noch 1970 di politischi Laag in Süüdasie uusicher woren isch, het er sich öberlait, öb er z Amerika söll e Chlooster gründe, isch aber devo eweggchoo. Schliessli aber het em de Ajahn Chah de Uuftrag ggee z England e buddhistischs Chloster z gründe: Cittaviveka in Chithurst südlich vo London. Hüt gits im Weste öber e Dotzed Chlöster vo dere Traditio, ais, Dhammapala, litt im Berner Oberland. De Ajahn Sumedho isch de ainzig westlichi Abt vom Theravada, wo d Erlaubnis het, Mönch und Nonne z ordiniere. Er lebt z England im Chloster Amaravati.
Lehr
De Theravada birüeft sich uf de „Draichorb“ (Pali: tipitaka), e Sammlig vo Schrifte, wo e paar Joorhundert nochem Tod vom Buddha ahand vo mündliche Traditione uufgschribe woren isch. De Chorb bistoot usem Vinaya Pitaka („Chorb vode Diszipliin“), wo d Mönchsregle festhaltet, em Sutta Pitaka („Chorb vo de Reede“), wo d Üssrige vom Buddha widergitt und em Abhidhamma Pitaka („Chorb vo de höchere Lehr“), e philosoophischi Uuslegig vom Dhamma, em Buddha sinere Lehr.
De Draichorb gelt nöd as e dogmatischi Schrift, wo streng bifolgt were mue, villmee werd erwartet as de Mönch oder au en weltliche Mentsch d Schrifte gnau studiert und dröber meditiert, biser zur Iisicht öber d Woret fom Dhamma, de Lehr vom Buddha, chunnt und schliessli dodör d Erlüchtig erlangt. D Iissicht chunnt aber nöd dör blinds globe sondern nume dör kritisches Aaluege und Sinniere.
S Chernstugg vo de buddhistische Lehr bildet die Vier Edle Worete, wo lehrt, as öberall Liiden isch, well ales vergänglich isch. Bim tägliche Träning werd drum uf d Vergänglichkait vom Lebe und vom Materielle wert glait. Usem Liide use füert denn schliessli de Edli Achtfachi Pfaad, wo bischribt, wiemer diszipliniert d Aasicht vom Lebe änderet dör rechts Handle, rechts Denke, rechts Üebe und so witter. Wer die Dritti Edli Wooret voll realisiert het, chunnt uf de Weg vom Verwache und da bidütet s End vom Nödverstoo, Aahafte as Weltliche, Liide und Kamma. Er erlangt schliessli transzendenti Fraihait und Seeligkait und schliessli s Bedingigslosi, s Nibbana (Nirvana), en Zuestand, wo nöd bischribe were cha.
Well de gwönlichi Mentsch d Woret nöd erchennt, bliibt er im Liide hange und erliidet Widergiburt und Tood. De Iistig i d Erchenntnis fangt aa mit em tägliche Üebe vo Fründlichkait, Liebi, Woolwöle und Mitalid (metta), Groosszügigkait (dana) und vo Achtsamkait. Dör regelmäässigi Meditation werd de Gaist verfiineret, indem me uf s Schnuufe achtet und d Gedanke beruigt. Au die fööf Tugede - nöd Tööte, nöd Stele, kan unerlaubte Sex, nöd Lüge, kai Drooge - müend täglich güebt und bifolgt were. D Mönche hend degege 227 Regle.
Wer gnueg lang richtig güebt het und rain vo Illusione isch, tritt schliessli in Strom ii. De Stromiitritt (sotapatti) het zur Folg, as sich s herkömmlichi Lebe völlig änderet, de Stromiitreter het kan Zwiifel mee a de Richtigkait vom Dhamma und erchennt as ales ichlos (anatta) isch, zudem bigriift er au, as Ritual leeri Handlige sind. Er chunnt höchstens numeno sibemol uf d Welt, und immer under guete Bidingige, wo s Erlange vo de Erlüchtig förderet. De Aimoolwidercherer (sakadagati) chunnt numeno ainisch uf d Welt, er isch nu liecht bunde a d Fessle vo de Sinnesiidrück und de demit verbundene Wünsch und em Bööswöle. De Nümmwidercherer (agati) werd au fo dem frai. Wen er sterbt werd er innere höchere Welt widergiboore um Nibbana z erraiche. De Ufgwachti (arahant) het de Endpunkt vo de Buddhalehr erraicht und erlebt d Seeligkait vom Nibbana. Er lebt no ase lang, bis au s letzit Spürli vo sim Kamma uufbrucht isch, woner i sinnere lange Raije vo Widergiburte ufbaut het. Bi sim Tood erlangt er denn Parinibbana und isch erlööst. Ainzilni Mensche sind i de Laag dör richtigs Üebe innerhalb vo aim Lebe Nibbana z erraiche, anderi bruuchet meriri Lebe.
Harvard-Universität
D Harvard University (churz Harvard) isch e privati Universität z Cambridge, Massachusetts im Grossruum vo Boston an dr Ostküste vo de USA. D Hochschuel isch im Johr 1636 vo dr Massachusetts Bay Colony gründet worde und isch eso die eltist Universität in de Vereinigte Staate. Si het ihre hütig Name vom John Harvard (1607-1638) übernoh, wil ere si Bibliothek vererbt het.
Theravada
Lehr
S Aastrebe vom Nibbana vom Ainzelne isch typisch för de Theravada, wääred i de Traditione vom Mahayana uf die endgültig Erlöösig verzichtet werd. S Ideal vom Mahayana isch de Bodhisattva, wo statt as er nochem Tood im Parinibbana uufgoot, widercheert um anderne Wese ufem Weg zum Verwache z helfe.
Harvard-Universität
D Harvard University ghört zur „Ivy League“, ere Sportliga von e baar private Universitäte im Nordoste vo de Vereinigte Staate. Si isch au Gründigsmitgliid vo dr Association of American Universities, eme Bund vo füehrende forschigsintensive nordamerikanische Universitäte, wo sit 1900 bestoht.
Theravada
Lehr
Im Gegesatz zum tibetische Vajrayana verurtailt de Theravada s Aastrebe vo parapsychologische Aigeschafte oder maagische Fääigkaite. De Theravada isch au weniger philosophisch uusgrichtet und lait mee wert uf s tägliche Üebe und Meditiere. Die Lehr isch drum au zuegänglicher för aifacheri Lütt.
Liocourt
Liocourt (ditsch 1915–18 un 1940–44 Linhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Liocourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1026 àls Luonkurt oder Luokurt (1427 Lyoncourt).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Liocourt ìsch. Liocourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Liocourt ghert zem Lorrain.
Kartoffel
De Härdöpfel «Erdapfel» (Solanum tuberosum), au Häppere, Ebiere «Erdbirne» oder Grumppere «Grundbirne» (lueg alemannischi Näme) isch es Nachtschattegwächs, wo urschprünglich us Südamerika schtammt. Im 16. Johrhundert isch de Härdöpfel uf Europa cho. Am Aafang isch er bsunders als exotischi Pflanze mit schöne Blüete i botanische Gärte beliebt gsi. Erscht mit de Ziit hei sich di Knolle, wo unter de Ärde düent wachse, als Nahrigsmittel duregsetzt. Hüt zällt de Herdöpfel zu de wichtigschte Grundnahrigsmittel.
Zuebereitig
De Härdöpfel cha uf ganz unterschidliche Art zubereitet werde und as Hoptspiis, Biilaag oder Gmües uuftischet werde:
Rebhausbrunnen
Dr Räbhuusbrunne  befindet sich an dr Riechedoorstrooss im Chläibaasel. Er stoot sit 1915 under Dänggmolschutz und isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Beschriibig
Dr Brunnedroog isch achteggig. Us em Brunnestogg chömme zwäi Brunnerööre. Uf em undere Däil vo dr Süüle oobe druf het s vier Nische mit Fraue, wo Muusig mache. Drei het mä as d Muuse Erato, Euterpe und Terpsichore identifiziert. Bi dr vierte isch mä nid sicher. Drüber het s Figuure, wo hüügerle und zooberst hoggt e Löi uf eme kwadratische Soggel und hebt s Wabbe vo dr Gsellschaft zum Räbhuus in de Pfoote, und vo doo het dr Brunne si Naame.
Gschicht
Dr Brunne stoot erst sit 1863 an dr Riechestrooss. Dr Droog isch vom Urs Bargetzi (1794-1865) z Soledurn gmacht worde. Mä nimmt aa, ass d Süüle uf em Brunnestogg vom Grämperbrunne stammt, wo bis 1855 vor em Huus an dr Grifegass 4 gstande isch. Im Joor 1883 het mä d Statue vom Löi, wo oobe uf dr Süüle gstande isch und in sine Pfoote s Wabbe vo Baasel ghebt het, in s Historische Museum brocht und dr Eugen Dock het e Kopii us Sandstäi gmacht. Scho 1900 het dr Jean Hym e nöiji Statue müesse haue, wil Bsoffnigi uf die alti Kopii uufeklätteret si und sä kabuttgmacht häi. Wo au im Hym sini 1968 vo Wandale zerstöört worde isch, het dr Ludwig Stocker 1972 e nöije Löi gmacht, wo hüügerlet und eso massiver isch as dr alti.
Juda (Reich)
Juda (hebräisch יְהוּדָה Jehūdāh) isch in dr Iisezit e Köönigdum im östlige Middelmeerruum in de judääische Bärg um Jerusalem gsi. Noch dr Bible isch s vom König David gründet worde. Dr Wärt vo groosse Däil vo de biblische Text isch under Historiker umstritte, und doorum si Abschnitt vo dr Gschicht vo Juda nid gsicheret. D Erooberig vo Jerusalem dur dr Nebukadnezar II. im Joor 587 v. d. Z. het s Ändi vo dr Äigestaatligkäit bedütet. D Regioon isch Däil vom nöibabylonische Riich worde, spööter im Riich vo de Achämeniide die persischi Browinz Jehud. Erst under de Makkabäer isch s wider zum ene sälbstverwaltete jüüdische Lääbe in dr Regioon cho.
Kwelle
Dr Ardikel «Juda (Reich)» uf dr dütsche Wikipedia
Thomas Stearns Eliot
Dr Thomas Stearns Eliot (* 26. September 1888 z St. Louis, Missouri, USA; † 4. Januar 1965 z London) isch en änglischsprochige Lyriker, Dramatiker und Kritiker gsi, wo as ein vo de bedütendste Verdräter vo der literarische Modärne gültet. Im Johr 1948 het er dr Literaturnobelpriis übercho.
Läbe
Dr Eliot isch z St. Louis/USA as Sohn von enere agsehene Bostoner Familie uf d Wält cho. Zerst het er z Harvard, spöter an dr Sorbonne z Paris Mathematik, Philosophii und europäischi und asiatischi Sproche studiert. 1911 isch er as Doktorand an d Harvard-Universität zrugg, bevor er 1914 ändgültig noch Europa gangen isch. Si ersti Station dört isch Marburg gsi, won er e Feriekurs vo dr Universität gnoh het. Wo dr Erst Wältchrieg agfange het, isch er zerst noch London und schliesslig noch Oxford züglet. In dere Ziit het er siis erste bedütende Gedicht The Love Song of J. Alfred Prufrock veröffentlicht.
Z Ängland het er zerst as Bankagstellte gschafft. Denn isch er Diräkter vom ene agsehene Verlag worde. 1915 het er d Vivienne Haigh Wood ghürotet. Uf ere Reis nach Paris im Johr 1920 isch er em James Joyce begegnet, und si si Fründ worde spöter. 1922 het er die literarischi Ziitschrift Criterion gründet. Im gliiche Johr isch si ersts Hauptwärk, s Värsepos Das wüste Land (dr änglisch Originaltitel isch The Waste Land) erschiine, und er het dr Dial-Priis für bsonderi Verdienst um die amerikanischi Literatur übercho und isch eso uf ei Chlapf berüehmt worde.
1927 het dr Eliot die britischi Staatsbürgerschaft agnoh und isch dr Church of England biidräte. In dere Zeit isch er betont britisch ufdräte. Das isch sowiit gange, ass er sich en änglischen Akzent zuedo het. Vili Aspäkt vo dr amerikanische Tradition het er abglehnt. Er isch aber in d USA zrugg für e Ziit und het dört zwei Johr z Harvard Underricht ge.
1935 het er s Drama Murder in the Cathedral veröffentligt. Im Lauf vo de nechste zwei Johrzähnt het er verschiideni Essay usege und 1944 s bedütende lyrische Wärk Four Quartets. 1952 isch dr T. S. Eliot Präsident vo dr Londoner Bibliothek worde.
Im Lauf vo de Johr het er vili Ehredoktertitel übercho, under anderem vo dr Sorbonne, dr Yale University, Oxford und Münche. Bis churz vor sim Dod het er no meh Essays und Drame veröffentlicht, drunder The Confidential Clerk und The Elder Statesman.
Dr T.S. Eliot isch am 4. Januar 1965 im Alter vo 76 Johr z London gstorbe.
Ludwig der Deutsche
Dr Ludwig II. (* öbbe 806; † 28. August 876 z Frankfurt am Main), au Ludwig dr Dütsch (Ludovicus II Germanicus), us dr Familie vo de Karolinger isch vo 840 bis 876 dr ostfränkisch König gsi.
Läbe
Bi dr Riichsdeilig noch em Pippin siim Dod 839 isch er übergange worde, und 840 het er sich no einisch gege si Vater erhobe. Dä isch am 20. Juni 840 gstorbe. Jetzt het under de Brüeder e mehrjöhrige Chrieg um s Erb agfange, wo dr Lothar gärn ganz für sich elei gha hät. Dr Ludwig und dr Karl hai sich dorum gegen ihn verbündet. Si hai en 841 bi Fontenoy gschlage und en zwunge, dr Verdrag vo Verdun azneh, nochdäm dr Ludwig vorhär no d Sachse, wo dr Lothar ufgstachlet gha het, wider underworfe und 842 im Februar z Strossburg si Bündnis mit em Karl erneueret het. Dr Ludwig het im Verdrag Ostfranke bis zum Rhii und d Stedt Mainz, Speyer und Worms übercho.
Dr Ludwig isch en effiziente Herrscher gsi, wo s bis zu siim Tod fertig brocht het, däm künstlige Gebild e starke Zsämmehalt z ge. So isch, drotz e baar spötere Riichsdeilige, s Ostfränkische Riich zum Vorläufer vom spötere Dütsche Riich im Mittelalter worde.
Scho in siner früechere Ziit as Statthalter z Baire, het dr Ludwig sit 825 immer wider Kämpf mit de Bulgare, wo vo Südoste cho si, und mit einzelne slawischen Völkerschafte, de slawische Stämm vo Böhme, de Sorbe und de Morave, müesse usstoh. Noch siim Regierigsadritt hai em aber d Iifäll vo de Normanne in s Rhiinland und Friesland meh z schaffe gmacht.
S Mittelriich isch noch em Dod vom Lothar I. 855 under däm siine Söhn em Karl, em Ludwig II. und em Lothar II. ufdeilt worde. Wo dr Karl gstorben isch hai siini Brüeder siini Gebiet im Burgund und in dr Provence gerbt, und noch em Lothar II. siim Dod 869 het dr Ludwig dr Dütsch im Verdrag vo Meerse vom 22. Januar 870 die östligi Helfti vo Lotharingie übercho. Drfür het dr Karl dr Kahl noch em Ludwig II. siim Dod 875 Burgund und Italie gerbt und em Ludwig d Kaiserchrone wäggnoh. Dä het sich grächt mit eme verheerende Iifall in s Westfrankeriich.
Dr Ludwig dr Dütsch isch am 28. August 876 z Frankfurt am Main gstorbe und isch im Chloster Lorsch begrabe worde. Si Frau Hemma, won er 827 ghürotet het und drei Söhn, dr Karlmann, dr Ludwig, au Ludwig dr Jünger, und dr Karl III., au Karl dr Dick und vier Töchter, d Hildegard, d Irmgard und d Berta, wo in Chilledienst iidräte si, und d Gisla, wo nüt wiiters über se bekannt isch, hai en überläbt. Dr Ludwig het scho 865 si Riich undere ene deilt gha. Dr Karlmann het Baire, Dr Ludwig Ostfranke und Sachse, dr Karl Alemannie übercho.
Rezeption
Dr Otfrid vo Wiisseburg het si dütschs Evangeliebuech im Ludwig gwidmet, s dütsche Gedicht Muspilli söll er mögligerwiis sälber ufgschriibe ha. Dr Ludwig isch dr Begründer vom ostfränkische Riich gsi, em Vorläufer vom spötere Heilige Römische Riich. In ziitgenössische Quelle us Westfranke sait men em mänggisch „rex Germanorum“ oder „rex Germaniae“. Wäge däm het men em im Dütschland vom 19. Johrhundert, wo si nationali Identitet het afo finde, dr Biiname „der Dütsch“ ge, en Anachronismus, wo andersch as zum Bispil dr Biiname vom Karl em Grosse in keine ziitgenössische Urkunde erwähnt wird.
Familie
Dr Ludwig isch sit 827 mit dr Hemma, dr jüngere Schwöster vo siiner Stiefmueter, der Kaiserin Judith, verhürotet gsi. Mit ihre het er siibe Chinder gha:
Judäa
Judäa (latiinisch Iudaea, vo altgriechisch Ἰουδαία Judaía, wo vo aramäisch ארץ יהודיא, „Land der Juden“, chunnt, hebräisch יהודה Jehuda) isch die geograafischi Bezäichnig vom ene Gebiet in dr Lewante. Im Hebrääische macht mä kä Underschiid zwüsche Judäa und Juda. Uf Dütsch säit mä de Iiwooner vom Gebiet Judäer und mänggisch au Juude.
Jüüdischi Schriftsteller underschäide zwüschen em Judäa hiehaar im Jordan mit Jerusalem as Zentrumsstadt und em Judäa ääne am Jordan. Drbii isch s Judäa ääne am Jordan nit s Gliiche wie d Peräa, äini vo de vier röömische Browinze vom antike Palestina östlig vom Jordangraabe.
Judäa hiehaar im Jordan
Judäa hiehaar im Jordan – oder äifach Judäa – het im Wääsentlige s Gebiet vom frühenere israelitische Königriich Juda umfasst. Vom Joore 6 n. d. Z. aa isch das Gebiet diräkt em röömische Staat understellt gsi, nochdäm dr Kaiser Augustus dr Ethnarch Archelaos, e Soon vom Köönig Herodes em Groosse und sinere samaritaanische Frau Malthake, wäge Beschwäärde vo de Judääer und Samaritaaner abgsetzt het. D Verwaltig isch in de Händ vo röömische Prefekte gsi, wo iire Sitz am Middelmeerhaafe Caesarea Maritima gha häi. Vo 6 bis 66 n. d. Z. si si under em kaiserlige Legaat vo Süürie gstande. Äine vo de bekanntiste Prefekt isch dr Pontius Pilatus. In dr churze Zwüschezit vo 41–44 n. d. Z. isch Judäa zum Territorium vom Herodes Agrippa I. choo, eme Änkel vom Herodes em Groosse.
Judäa ääne am Jordan
S Gebiet vo Judäa ääne am Jordan het d Gaulanitis (d Golaanhööchene) unfasst, d Batanäa, d Auranitis und d Trachonitis. Es isch östlig vom oobere Jordan und nördlig vom Jarmuk-Fluss glääge. Konservatiivi Juuden häi das Gebiet mit Judäa ääne am Jordan bezäichnet. E Hufe konservatiivi Juuden häi dört gläbt, sit si us em Babylonische Exiil (vo 538 n. d. Z. aa) zruggchoo si. In dere Geegend häi si druf gwartet, bis sich d Herschaftsverheltniss in Judäa und Idumäa wurde ändere und s Köönigriich Israel wider chönnt errichdet wärde. Die wichdigsti Stadt vo de konservatiive Juuden in Judäa ääne am Jordan isch Gamla gsi, wo zur Zit vom Jesus öbbe 5000 Iiwooner gha het.
S Judäa ääne am Jordan isch s hauptsächlige Herschaftsgebiet vom Herodes Philippos gsi, bis er im Joor 34 n. d. Z. gstorbe isch. Denn isch s Gebiet under d Browinz Süüria choo.
Judäa in dr röömische Zit
In dr röömische Zit isch Judäa e Browinz gsi. Si het d Groossregioon süüdlig vo dr Browinz Syria bis gege Egüpte umfasst. Dr Pompeius het die Gebiet 63 v. d. Z. erooberet. Die Regioon het d Trachonitis, Auranitis, Gaulanitis, Batanäa, Galiläa, Samarie, Judäa (ääne am Jordan), Peräa, und Idumäa bis zur Gränze gege Aegyptus umfasst. Dr Pompeius het aber Däil von ere regionaale Fürste überloo. D Hasmonäer mit em Brinz und Hoochebriester Johannes Hyrkanos II. häi Idumäa, Judäa (hiehaar im Jordan), Peräa und Galiläa bhalte. Groossi Däil vo Judäa ääne am Jordan, bsundrigs d Gaulanitis, si an Ituräa gange.
Wo dr Gaius Iulius Caesar dr Pompeius besigt het, isch im Hyrkanos si Hööfling Antipatros si Noochfolger worde, wo 43 v. d. Z. vergiftet worde isch. Si Soon Herodes isch 41 v. d. Z. dr röömisch Guwernöör (Tetrarch) worde. Im Winter vo däm Joor di d Parther under em Pakoros I. in Süürie iidrunge und häi im Joor druf Jerusalem erooberet. Si häi dr Johannes Hyrkanos II. gfange gnoo und abgsetzt, an si Blatz isch dr Antigonos dr letzt Herscher vo de Hasmonäer in Judäa worde. Im Herodes isch d Flucht uf Rom glunge. 37 v. d. Z. het en dr röömisch Senat zum Köönig (basileus) vo Judäa erkläärt und er het sich e Naame as Herodes dr Grooss gmacht. Er het si Riich vergröösseret, wo um s Joor 20 v. d. Z. alli Regioone vo Idumäa bis zu de Kwelle vom Jordan und au Judäa ääne am Jordan umfasst het.
Noch em Dood vom Herodes em Groosse (4nbsp;v. d. Z.) isch s zum e jüüdische Ufstand cho, wo die röömische Drubben aber schnäll underdruckt häi. Im Iiverständnis mit em röömische Kaiser Augustus häi die drei Söön vo Herodes em Groosse – dr Herodes Archelaos, dr Herodes Antipas und dr Herodes Philippos – iiri Erbdäil adrätte. Dr Archelaos het Judäa, Samaria und Idumäa gerbt und dr Antipas Galiläa und Peräa. Dr Philippos het d Gebiet östlig vom oobere Jordan uf Damaskus aane, s Judäa ääne am Jordan, üüberchoo. Dr Herodes Archelaos isch e Türann gsi, wo sich in Judäa und Samaria vo 44nbsp;v. d. Z. bis 64nbsp;n. d. Z. eso schlimm benoo het, ass en dr röömisch Kaiser Augustus entloo het. Si Gebiet isch diräkt Prefekt understellt worde, wo us em römische Ridderstand choo si.
Im Joor 41 het dr Kaiser Claudius dr Herodes Agrippa I. zum Köönig erhoobe. Si Gebiet het d Regioone Judäa (hiehaar im Jordan), Samaria, Peräa, Galiläa und Judäa ääne am Jordan umfasst. Dr Agrippa I. isch im Joor 44 gstorbe und si Riich isch widerdiräkt vo de Räämer verwaltet worde. Zwüsche 48 und 54 isch d Browinz im Soon vom Agrippa Marcus Julius Agrippa tum Däil wider understellt worde. Er het s östlige Galiläa, Judäa ääne am Jordan und Däil vo dr Peräa üüberchoo. Dr grooss Jüüdisch Chrieg gege d Röömer isch vo 66 bis 70nbsp;n. d. Z. gange und het mit dr Zerstöörig vom Tämpel z Jerusaleem gändet. Gamla uf de Golaanhööchine isch scho im Joor 67nbsp;n. d. Z. gfalle
D Browinz Arabia Petraea isch 106 bildet worde und het au Däil vo Judäa umfasst. Wo dr Bar-Kochba-Ufstand im Joor 136 niidergschlääge worde isch, het d Browinz Judäa dr Naame Syria Palaestina üüberchoo.
Judäa hüte
S Gebiet vom histoorische Judäa entspricht im Wääsentlige em süüdlige Däil vom Westjordanland, wo vo Staat Israel besetzt isch.
Kwelle
Dr Ardikel «Judäa» uf dr dütsche Wikipedia
Johann II. Bernoulli
Dr '''Johann II. Bernoulli''' (* 18. Mai 1710 z Basel; † 17. Juli 1790 z Basel) isch e Schwiizer Mathematiker, Physiker und Jurist us dr berüehmte Basler Mathematikerfamilie Bernoulli gsi.
Läbe und Wärk
Dr Johann II. Bernoulli isch dr dritt vo fümf Söhn vom Johann Bernoulli gsi. 1724 het er mit em Leonhard Euler dr Magister-Titel übercho und het denn bi sim Vater studiert wie au dr Maupertuis, won er dr best Fründ von em worden isch. 1732 het er in Jura promoviert. Drno het er e Europareis aagfange. Er het si Brueder Daniel St. Petersburg bsuecht und isch z Paris gsi. Denn isch er zrugg uf Basel, won er e Mitarbeiter vo sim Vater worden isch. 1743 isch er Profässer für Beredsamkeit worde und 1748 wo si Vater gstorben isch, Profässer für Mathematik. Ghulfe bi dere Ernennig het em sicher, ass er nit weniger as viermol dr Briis vo dr Académie des sciences gwunne het (1736 mit ere Arbet über d Usbreitig vom Liecht, 1737 über d Form vo Anker, 1741 über Schiffswindene, 1746 mit em Daniel Bernoulli über d Magnettheorii). Dr Euler und dr Maupertuis hai en uf Berlin iiglade, 1746 isch er aber nume en uswärtigs Mitgliid vo dr Berliner Akademii worde. Wo si Fründ Maupertuis as Presidänt vo dr Berliner Akademii abgsetzt worden isch, isch er 1756 zum Bernoulli uf Basel cho, won er die letzte drei Johr vo sim Läbe verbrocht het. Noch em Dod vom Maupertuis het er si Sohn Johann III. Bernoulli uf Berlin gschiggt. Am 17. Juli 1790 isch dr Johann II. Bernoulli z Basel gstorbe. Siini Söhn Johann and Jakob si die letzte bedütende Mathematiker in dr Familie gsi.
Im Bernoulli si Äthermodäll zur Erklärig vo dr Usbreitig vom Liecht erinneret ans Modäll vom James Clerk Maxwell (1861-62). Er het din aber die longitudinali Wällebewegig ere transversale vorzoge. Dr Bernoulli het en umfangriichi wüsseschaftligi Korrespondänz gfüehrt, wo meh as 900 Briefe drvo erhalte si. Er het au d Wärk vo sim Vater Johann I. usegee.
Rätoromanen
Sprooch
S Rätoromanisch isch in meereri Dialäkt mit fümf verschiidne Schriftsprooche ùffdeilt: Surselvisch (rm. sursilvan) im Bündner Oberland, Sutselvisch (rm. sutsilvan) im Hinterrhytal, Surmeirisch (rm. surmiran) im Oberhalbstei ùn im Albulatal, Oberengadinisch (rm. putèr) ùn Unterengadinisch (rm. vallader). E gmeinsami Identität vo de Rätoromanisch-Sprecher isch nùmme schwach ussbildet, ùn vorallem in intellektuelle Chreis verbreitet. Di meischte Sprecher identifiziere sich änder mit ihrem Heimetort ùn ihrer Region, deno als Bündner oder Schwyzer, ùn ersch de, wänn überhaupt, als Rätoromane. E Verständigung zwüsche de verschiidne Idiom isch au nit immer eifach, ùn isch Gwohnheitssach. Uss däm Grùnd schwätze viili Romane deno mit romanischsproochige Persone uss andre Regione änder Schwyzerdütsch. Als gmeinsami Schriftsprooch vo de Rätoromane isch ab 1982 s Rumantsch Grischun yygfiert worde, wo aber ùnter de Romane sehr ùmstritte isch.
S Rätoromanische isch eini vo de vier Nationalsprooche vo dr Schwyz. Syt 1938 isch s Romanisch als Nationalsprooch (aber nit als Amtssprooch) anerkannt gsi, ùn 1996 isch s vùm Bùnd as offizieli Sprooch anerkannt worde, was bedütet, dass d Rätoromane in ihrer eigne Sprooch mit de Bùndesbehörde chönne korrespondiere. Im Kanton Graubünde isch s Rätoromanisch syt 1880 als eini vo de drüü Amtssprooche annerkannt (devor isch in de Bündner Verfassig kei Regelig zur Amtssprooch gmacht worde). In de Praxis aber het s Dütsch immer in de Verwaltig vorgherrscht ùn herrscht au hüt no vor. Ùff lokaler Ebeni isch s Romanisch aber scho syt Joorhùnderte als Amtssprooch bruucht worde. Im Joor 2003 isch s Romanisch in 56 Gmeie di einzigi Amtssprooch gsi, ùn in 19 isch d Verwaltig offiziell zweisproochig gsi.
Zaal ùn Verbreitig vo de Rätoromane
Bi de Volchszäälig vo 2000 hen in de ganze Schwyz 35'095 Lüt s Romanisch als beschtbherrschti Sprooch aagee. Insgsamt hen 2000 60'561 Lüt aagee, dass si s Romanisch irgetwie im Alldaag bruuche. Des sin 0,83 % vo de Schwyzer Bevölcherig gsi. Im ganze Kanton Graubünde isch es di beschtbherrschti Sprooch vo öbe 1/6 (1990: 29'679; 2000: 27'038) gsi. Insgsamt isch es 2000 z Graubünde vo 40'168 (21,47 %) als Sprooch aagee worde, wo si däglich schwätze, im Verglych zue 41'067 (23,62 %) im Joor 1990. Insgsamt hen im Joor 2000 no 66 Ortschafte e romanischi Mehrheit gha, ùn in 32 wytre isch s Romanisch no für mindeschtens 20 % d Haupt- oder Ùmgangssprooch gsi. De Aadeil vo Romanischsprecher isch aber regional arg verschiide. So isch es im Bezirk Inn ùn in de Surselva no für 73,7 % bzw. 70,1 % d Ùmgangssprooch, im Bezirk Hinterrhy aber nùmme für 24,2 %. Innerhalb vo dänne Bezirk git es deno wiider groossi Ùnterschid.
Usserhalb vùm traditionelle romanische Sproochbiet isch d Sprooch au in de sognante „romanische Diaspora“ im Rescht vo Graubünde ùn de Schwyz, verbreitet. Die Grùppe wo usserhalb vo Graubünde läbt, macht öbe en Drittel vo de Lüt uss, wo s Romanisch als Ùmgangssprooch bruuche ùn öbe 20 % vo dänne, wo Romanisch als Hauptsprooch (= die wo si am beschte chönne) hen.
Crêt de la Neige
Der Crêt de la Neige isch der hööchscht Bärg vom Juragebirge. Sin Gipfel isch uf 1720 Meter über Meer.
der Name
Der Bärg- und Fluername Crêt chunt us der frankoprovenzalische Sprooch, er isch s glyche wie s altfranzösische creste und s düütsche «Kreete». Beidi chöme vo der latynische Wurzle crista und bedüüte «Felsgrat» und mängmol au algemein eifach «Bärg». Im wälsche Jura könnt me dä Name vo vilne Plätz, öppen au bi Crêt Malherbe, Crêt de la Perdrix und Crêt du Midi. Me findet zu däm Fluername, wo i verschidene Variante im ganzen Alperuum und au susch z Frankrych vorchunt, vil etymologischi Informazioone und Bischpiil im Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg.
Geografy
Der Bärg ghört zu der vorderschte Bärgchetti vom Jura weschtlech vo Gämf, und er lyt im französische Departemänt Ain. Er isch öppe 1300 Meter höcher als d Stadt Gämf. Uf der Oschtsyte lyt under em Crêt de la Neige d Ebeni vom Pays de Gex und uf der Weschtsyte isch s Valserine-Tal.
S Gschtei vom Bärg isch us Chalch aufbout. Es sind Sedimäntgschtei us der Jurazyt. uf der Höchi obe isch der Fels durlöcheret, es het Dolyine und Chaarefälder und s Wasser versikeret im Bärg, wo’s drin divärsi Höline muess gää, wo me bis jetz no wenig vonne könnt.
Der Gipfel Crêt de la Neige isch nid e Bärg, wo uf allne Syte frei stoot, sondern meh en Gupf ufem längzogne Bärgrügge, wo sech vo der Klus bi der Rhone füfzää Kilometer wyter im Südweschte bis zum Bärgpass Col de la Faucille zää Kilometer im Nodoschte vom Gipfel hiziet. I der Nöchi vom Crêt de la Neige sind no anderi Juragipfel, wo fasch glych höch sind: der Le Reculet (1719 m), der Grand Crêt (1702 m) und der Bärg Le Colomby de Gex (1688 m). Die Bärgregion vom Jura isch en Oort mit ere grosse biologische Vilfalt; es het oben a der Baumgränze wyti Alpmatte mit vil alte Trochemuure. Öppis bsunders isch, ass im Jura einzig am Crêt de la Neige vil Bärgfööre vorchöme, wo susch nume i den Alpen läbe. Der Bärg isch im Naturreservat Réserve naturelle nationale Haute Chaîne du Jura, wo mit emene Dekret vo der französische Umwältminischterin Ségolène Royal anne 2011 gründet worden isch. D Behörde vom Naturschutzpiet undersueche zäme mit em Labor für alpyni Ökology vo der Uni Grenoble d Biotop i dere Landschaft.
Vo dört obe het me bi guettem Wätter en Uussicht uf d Alpe und im Nordoschte über die ganze Jurachetti übere sogar bis zu de Vogese und em Schwarzwald.
Heuchlingen
Geografi
Heichlenge leit Leindal am Rand vo dr eschtliche Schwäbische Alb. D Nochbergmoede vo Heichlenge send Schechingen, Abtsgmünd, Aalen, Essingen, Mögglingen, Böbingen an der Rems, Iggingen ond Göggingen.