cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Verband Oberrheinischer Narrenzünfte
Mitglidszimft
Ainzelfigure wären in dr Tabelle kursiv dargstellt. E Dail Zimft hän zue dr gnännte Figure au no Zumftfigure wie Naareneltere, Naarebittel, Fasnetuusruefer un derzue Zumftret/Elferret, Danzgruppen, Theatergruppe, Fanfarezig, Guggemusike, Naarekapelle un anderi Musikgruppe.
Demokratische Republik Kongo
Geografi
Di 40 Kilometer lang Kischte nerdlig vu dr Kongomindig ins Meer isch dr ainzig Atlantische Ozean. Do het s unter anderem Vorchuu vu Ärdeel.
Verband Oberrheinischer Narrenzünfte
Mitglidszimft
D Grindigsjohr, wu aagee sin, sin d Grindigsjohr vum hitige Verain. Vylmol sin ainzelni Naaregruppen elter oder jinger wie dr Verain.
Yverdon
Yverdon chan folgendes bedüte:
Demokratische Republik Kongo
Geografi
Im Oschte vum Land lyt d Seeächette vum Große Afrikanische Grabe, wu d Oschtgränze bildet. Doderzue ghere unter anderem (vu Nord no Sid) dr Albertsee, dr Eduardsee, dr Kiwusee un dr Tanganjikasee. Do isch Oschte het s au wichtigi Bodeschetz, zem Baschpel Ärdgas, Gold un Zinn.
Di sognännte Oxisolbeede im Kongobecki sin vilmol stark verwitteret un wyse nme ne gringi Fruchtbarkait uf, derwylscht di hecher glägene Biet im Norde un Side fruchtbar sin un zum Ackerböu brucht wäre.
Klima
In dr Demokratische Republik Kongo herrscht wäg dr geografische Lag e Äquatorialklima vor. In dr maischte Landesdail git s sällewääg e seli warm, tropisch Fychtklima mit ere Durschnittstämperatur vu rund 20 °C in dr Druckezyt un rund 30 °C in dr Rägezyt.
Dur di nerdlig Landesmitti, wu d Stedt Mbandaka un Kisangani liige, verlauft dr Äquator. In däm rund 300 Kilometer braite Biet git s s ganz Johr iber heftigi Rägenfäll, wu im Durschnitt bi rund 1500–2000 mm liige, derwylscht d Tämperatur konschtant bi rund 26 °C blybt.
S Klima vu dr Hauptsadt Kinshasa zaigt e Johresdurschnittstämperatur vu iber 25 °C un e Wächselfolg zwische dr Druckezyte (vier Monet insgsamt) un dr Rägezyte, wu am sterkschte in dr Monet Novämber un April sin. Im ganze Johr gheie z Kinshasa insgsamt rund 1400 mm Räge.
Im Norde vum Land goht dr Wald, wu typisch isch fir s Äquatorialklima, iber in e Baumsavanne. Dert fangt d Druckezyt im Gegesatz zum Side im Oktober/Novämber aa un hert uf im Februar/Merz. Wäge däm falle do rund 90 % vu dr Johresniderschleg in dr Zyt zwische Merz un Novämber.
Im Side fangt e Zone vum tropische Klima aa, wu mit ere Druckezyt (drei bis sechs Monet, zmaischt Mai bis Septämber) un ere Rägezyt (sechs bis nyyn Monet, zamischt Oktober bis April) uusbregti Johreszyte ufwyst. Z Lubumbashi in dr Provinz Katanga git zem Byschpel sechs Monet mit ere relative Drickini un arg uusbregte Dag-Nacht-Tämperaturschwankige.
Dr bärgig Oschtdail vu dr Demokratische Republik Kongo isch vu Hechezig bregt un dytli chieler wie di andere Biet. Wel d Tämperatur dert pro 80 Hechemeter um durschnittlig 1 °C sinkt, chaa mer großi klimatischi un ekologischi Unterschid feschtstelle bim Aastiig vu dr Gebirg im Virunga-Nationalpark un vu dr Ruwenzori-Gebirg. An dr hegschte Pinkt vu däne Gebirg het s sogar Schnee.
S git au ne chlaini Zone mit eme maritime Klima an dr Weschtkischte. Dert, wu Kongofluss mindet, sänkt dr chalt Benguelastrom d Tämperatur un d Niderschlagsmängi dytlig ab, in dr Stadt Boma het s zem Byschpel im Johr durschnittli weniger wie 800 mm Niderschlag.
Flora un Fauna
In dr Demokratische Republik Kongo git s di greschte Rägewaldbiet vu Afrika. Rund zwai Drittel vu dr Landesflechi sin vu Tropischem Räge- un Hechewald deckt. In hechere Lage in Äquatornechi het s vor allem Bärgregewald un Näbelwald. Do findet mer vor allem Baim un Bflanze mit lange Stämm, ere dinne Baumrinde un feschte Blettern. Byschpel derfir sin dr Gummibaum un Hartholzbflanze wie dr Teakbaum un Mahagonigwächs. Derzue git s dert Elpalme, Wiirgfyyge un Ufsitzerbflanze wie Orchideä. Nerdlig un sidlig vu dr Rägewaldregion het s 200 un 500 Kilometer braiti Straife mit Fychtsavanne. Die Verdailig chunnt vu dr Niiderschleeg härniederschlagsbedingt und gründet sich auf die Innertropische Konvergenzzone (ITC). E Pflanzegattig, wu im Fychtsavannebiet vorchunntt, isch d Wolfsmilch. D Fychtsavanne goht schließlig in d Druckesavanne iber mit Miombowaldbiet. Di typisch Vegetation bstoht do vor allem us Akazien un Sukkulänte.
In dr Savanneregione het s e Raie vu dr bekannte afrikanische Großsuuger Leebe, Leoparde, s Nasherner, Elifante, Zebra, Schakal, Hyäne un verschideni Antilope, di maischte vu dr insgsamt 415 Suugerarte läbe aber in dr Waldregione. Vor allem di fimf as UNESCO-Wälterb uuszaichnete Nationalpark Garamba, Kahuzi-Biéga, Salonga, Virunga un s Wilddierreservat Okapi stelle ne wichtige Läbesruum dar fir vil Suuger wie Bonobo, Eschtligi Gorilla, Okapi un afrikanischi Biffel. Di Demokratisch Republik Kongo isch s ainzig Land vu dr Wält, wu s drei Mänscheaffenarte het: Näbe Gorilla un Bonobo au Schimpanse. Die sin dert aber chuum no z finde un akut vum Uusstärbe bedroht. Au d Lag vu dr Bonobo isch draijig: Dr Bstand vu dr Dierart, wu s sunscht niene git, wird zurzyt uf rund 3000 Dier im Staatsbiet gschetzt. Vor dr 1980er Johr isch die Zahl no bi iber 100.000 glääge. Hauptgrund vum Uusstöärbe vu dr Mänscheaffe sin Wilderer, wu s Flaisch, s sognännt „Bushmeat“, as Delikatesse in dr Stedt verchaufe.
Au andri Dierklasse het s in ere große Artezahl, s git 268 verschideni Reptilie un je iber döusert Fisch- un Vogelarte. Seli groß isch au d Aazahl vu Insekte, s git zem Byschpel elai iber 1300 verschideni Arte vu Schmätterling. In kaim andre Land wältwyt het s mee Schmätterling.
Bevelkerig
[[Datei:Bevölkerungsdichte der DR Kongo.png|miniatur|Verdailig vu dr Bevelkerigsdichti no Provinz 2010. Yywohner pro km²:
]]
Di Demokratisch Republik Kongo zellt im Juli 2010 e weng meh wie 68 Millione Yywohner, isch dodermit dr viertbevelkerigsrychscht Staat vu Afrika. D Bevelkerigsdichti isch mit e weng meh wie 30,2 Yywohner pro km² ender gring. S Bevelkerigswachstum zellt mit 3,2 % zue dr hegschte vu dr Wält. Jedi Frau bringt durschnittlig 6,1 Chinder uf Wält. Wäg em hoche Bevelkerigswagstum wird erwartet, dass s Land bis 2050 hinter Nigeria s zwaitbevelkerigsrychscht vum afrikanische Kontinänt isch. E Volkszellig het zletscht anne 1984 stattgfunde, syterhär het sich d Bevelkerigszahl meh wie verdopplet. Dr Kongo het wäge däm au aini vu dr jingschte Bevelkerige vu dr Wält: 46,9 % vu dr Yywohner sin jinger wie 15 Johr, nume 2,5 % sin elter wie 65 Johr. D Läbeserwartig lyt bi 52,9 Johr fir Manne un 56,6 Johr fir Fraue. Im Burgerchrieg ab dr Mitti vu dr 1990er Johr isch s zuen ere Landflucht chuu, wu bis hite aahaltet. Zwische 2005 un 2010 isch d Stadtbevelkerig alljohr im Mittel um 5,1 % aagwagse, 2010 hän 34 % vu dr Yywohner in Stedt gläbt.
Stedtentwicklig
D mit Abstand grescht Agglomeration vum Land isch d Hauptstadt Kinshasa mit rund 8,9 Millione Yywohner. Dodermit konzentriere sich 14 Brozänt vu dr Bevelkerig vu dr Demokratische Republik Kongo uf däm Biet. Näbe dr Großregion Kinshasa konzentriert sich d Bevelkerig vor allem uf d Bärgböuprovinze Katanga, Kasai-Occidental un Kasai-Oriental.
Di greschte Stedt vum Land sin:
Velker
D Bevelkerig setzt sich us 250 bis 300 verschidene Volksgruppe zämme, dodervu rund 80 % Bantu. Dr Großdail vu dr Bewohner vum Land ghert aber uze nume ne baar Velker, dodrunter di vier große Bantuvelker Bakongo (16 %), d Baluba (18 %), d Mongo (13 %) un d Banjaruanda (10 %).
Di räschtlige 20 % vu dr Landesbewohner setze sich zue 18 % us sudansprochige Velker, zue 2 % us Nilote un us 20.000 bis 50.000 Pygmäe zämme. Vu dr rund 100.000 Europäer (zmaischt Belgier), wu zum Zytpunkt vu dr Unabhängigkait im Land gläbt hän, sin bis hite rund 20.000 blibe.
Sproche
In dr Demokratische Republik wäre 214 Sproche gschwätzt
Wäg dr koloniale Vergangehait het s Franzesisch dr Rang vun ere Amts-, Literatur- un Bildigssproch. Dernäbe git s vier offiziälli Nationalsproche: Lingála, Kikongo, Tschiluba un e kongolesischi Variante vum Swahili. Au die sin in dr Kolonialzeit vu Belgie feschglait wore go d Sprochevilfalt yyzgränze. Kikongo isch d Sproch vum friejere Kongo-Rych un isch au in dr Nochberländer Republik Kongo un Angola verbraitet, derwylscht Tshiluba vor allem in dr boode Provinze Kasai-Occidental un Kasai-Oriental gschwätzt wird. Lingála chunnt urspringli vu dr Bangala un het sich us dr Region Équateur an dr Fliss lang uusbraitet. Gferderet woren isch die Uusbraitig dur d Europäer, wu s as Kommunikationssproch brucht hän, speter dur d Diktatur vum Mobutu, wu sich dur d Medie uf Lingala an s Volk gwändet het, un hite dur di kongolesisch Popmusik. Swahili het im Kongo wenig Muetersprochler, ainewäg het si au do wie in ganz Oschtafrika dr Status vun ere Verchehrssproch. Noch em Änd vum Mobutu-Regime isch Swahili offiziälli Armeesproch wore un dodersur im ganze Land all populärer. Artikel 1 vu dr Verfassig bstimmt näbe Franzesisch as „offiziälle Sproch“: «... langues nationales sont le kikongo, le lingala, le swahili et le tshiluba». No Artikel 142 mien alli Gsetz in 60 Däg in däne Sproche vereffetligt wäre. Im Oschte vum Land herrscht Swahili vor un wird au in Schuele un uf Ämter brucht.
In dr nationale Medie sin di vier Sproche zimli glych verdailt, in dr Regionalmedie wird aber ender di jewylig Regionalsproch brucht. Schriftsproch isch Franzesisch, in dr jingschte Vergangehait wäre in franzesischsprochige Text vilmol au Werter us dr yyhaimische Sproche brucht.
Vor- un Friegschicht
Di erschte Bsidligsspure uf em Biet vu dr hitige Demokratische Republik Kongo gehn bis rund 10.000 v. Chr. zruck. Ab 2.500 v. Chr. leen sich in dr Rägewaldregione d Jeger- un Sammlergsellschafte vu dr Pygmäe belege. Um 800 v. Chr. sin Sudangruppe un Nilote vu Nord- un Oschtafrika zuegwanderet un hän erschti Vihzucht- un Ackerböutächnike mitbrocht.
Expansion vu dr Bantu
Ab em 5. Johrhundert hän d Bantuvelker, wu aafangs nume im usserschte Nordweschte vu Zäntralafrika gsidlet hän, aagfange no Siide z expandiere. Ihri Uusbraitig isch gferderet wore dur dr Ibergang vu staizytlige zue yysezytlige Tächnike, wu z Zäntralafrika um des Zyt chuu isch. Derwylscht d Velker im Siide zmaischt Fischer un Waldlandbflanzer gsii sin, wu fascht kai Metall brucht hän, hän d Metallwärchzyyg, wu in däre Period entwicklet wore sin, d Tächnik vu dr Landwirtschaft revolutioniert un hän eso zuen ere Verdrängig vu dr Gsellschafte vu dr Jeger un Sammler im Oschte un Sidoschte gfiert. Im 10. Johrhundert isch d Expansion vu dr Bantu z Wescht-Zäntralafrika abgschlosse gsii. Di greßere Bevelkerigszahle hän au aafangs lokali, speter regionali un iberregionali Handelsnetz megli gmacht, wu vor allem Salz, Yyse un Chupfer ghandlet hän.
Upemba-Kulture
Im Upemba-Sank, ere rund 200 km lange Region am Lualaba lang im Norde vu dr hitige Provinz Katanga, het ab em fimfte Johrhundert e kulturälli Tradition aagfange, wu emänd in d Kultur vum Luba-Chenigrych gmindet het. Die Entwicklig isch not ohni Brich verlaufe, verschideni Gsellschafte un Kulture hän nochenander chuu, aber si sin jewyls us dr Vorgängerkultur un hän die as Grundlag vu ihre aigene Gsellschaft gnutzt.
D Kombination us ere starke Noofrog no Metallerzygnis un dr Exischtänz vun eme frieje Handelsnetz, wu scho wyt gangen isch (d Handelsverbindige sin iber 1.500 km wyt gange bis zum Indische Ozean) mit guete landwirtschaftlige Bedingige un Fisch- un Wildrychtum het die Regione eso rych gmacht, ass Stedt hän chenne entstoh un e Zäntralisierig uf e Haiptlingssyschtem zues yygsetzt het. Die Entwicklig het sich allme durgsetzt un het schließlig am Änd vum 16. Johrhundert zum Luba-Chenigrych gfiert.
Präkoloniali Chenigrych
Ab em 13. Johrhundert bis zum Aafang vum 16. Johrhundert sin uf em Biet vu dr hitige Demokratische Republik Kongo e Raie vu zum Dail seli mächtige Chenigrych entstande, di wichtigschte sin s Chenigrych Kongo, d Kuba-Federation un d Chenigrych vu dr Luba un vu dr Lunda gsii.
Chenigrych vu dr Luba
Im 16. Johrhundert isch im Sidoschte vum hitige Katanga s Chengirych vu dr Baluba entstande. Zruckgfiert het sich des Rych uf dr mythisch Grinder Kongolo, wu mit syne Aahänger e baar Haiptlingsderfer eroberet un zuen eme Chenigrych veraint het, wu all gwagsen isch. S Lubarych isch us dr Tradition vu dr Kulture im Upemba-Sank entstande un isch im Gegesatz zue Haiptlingsgsellschaft in dr Umgebig zäntralistisch organisiert gsii. S Chenigtum vu dr Luba isch as Amt mächtig gsii, aber dynastisch nit fescht verankeret. Eso isch s immer wider zue Kämpf um dr Dron chuu, wu s Rych gschwecht hän un ai Ursach fir sy spetere Verfall gsii sin.
Scho dr Grindervater Kongolo isch am Änd vum 16. Johrhundert vum Ilunga Mbidi umbrocht wore. S Rych isch uurueig un instabil wore. In dr negschte rund hundert Johr hän drei Dynaschtie gherrscht, was e Zaiche vu dr Schwechi vu dr Monarchi gsii isch. Ainewäg het s Lubarych am Änd vum 17. Johrhundert unter em Kumwimbu Ngombé syy greschti Uussdehnig ghaa, bis an d Stade vum Tanganjikasee.
Mitti 19. Johrhundert het s Chenigrych iber dr Side vu Katanga gherrscht, bis in s hitig Simbabwe, derno isch dur di ständige Burgerchrieg um dr Herrschersitz allme verfalle. 1889 het sich di cheniglig Linie ufgspalte un s Chenigrych het sich im Kampf gege d Chokwe ufglest.
Ain vu dr Sihn vum Kongolo het aafangs 17. Johrhundert s Chenigrych Luba verloo un het s Lunda-Rych grindet.
Kuba-Federation
D Kuba-Federation mit ihre Hauptstadt Nsheng, em hitige Mushenge, isch e Verbund vu rund 20 Ethnie gsii, allisamt Bantu. Ihre Name hän d Kuba vu ihre sidlige Nochbere, dr Luba, iberchuu.
S Staatswäse vu dr Kuba het sich ab em 16. Johrhundert entwicklet us ere dezäntral organisierte Stammesgsellschaft vu verschidene Velker u. a. dr Luba, Leele un Wongo. Wäg dr relativ uuzuegänglige Lag im Side vum hitige Kongo, wyt ewäg vum Kongo-Fluss isch s vu dr Sklavejagde vu dr Europäer un dr Afroaraber im 18. un 19. Johrhundert zimli verschont blibe. Bis zue dr zwoote Helfti vum 19. Johrhundert het d Federation, uugstert vu dr Kolonialisierig im Weschte, e Uusdehnig vu iber 100.000 km² (verglychbar mit dr Greßi vu dr DDR) mit ca. 150.000 Yywohner ghaa.
Am Änd vum 19. Johrhundert isch s Rych instabil wore un isch schließlig ändgiltig ussenadergheit unter dr leopoldinische un speter belgische Kolonialherrschaft, wu derno chuu isch.
Chenigrych Kongo
S Chenigrych Kongo isch wahrschyns um 1370 entstande. Dr Grindigsvater isch dr Ntinu Wene (au Lukeni gnännt) gsii. Är het zerscht Rych Mbundu un Mpemba eroberet, wun er d Hauptstadt Mbanza Kongo grindet het. Wyteri Chenigrych het er speter verdraglig in syy Rych yybunde, wu derno ne Federation us vier Dailstaate gsii isch.
S Rych het zue dr Zyt vu dr Kontaktufnahm dur d Portugiese mit rund 300.000 km² Dail vu dr hitige Staate Angola (drei Viertel), Demokratischi Republik Kongo (ai Viertel) un Republik Kongo (rund 1 %) umfasst.
En portugiesischi Expedition, wu gschickt woren isch, noodäm dr Diogo Cão anne 1482 zum erschte Mol bis zue dr Kongo-Mindig chuu isch, het im Johr 1489 zum erschte europäische Kontakt mit em Chenig gfiert. Dr domolig Chenig Nkuwu het im Gegezug e Emissär uf Portugal gschickt, het sich 1491 as João I. daife loo un het doderfir militerischi Hilf vu dr Portugiese iberchuu.
Noch em Dod vum Nkuwu / João I. het s e Machtkampf gee. In dr Schlacht vu Mbanza Kongo het sich dr chrischtli Mwemba, uf d Wält chuu 1456, gege syy draditionäll-religiese Brueder Mpanzu chenne dursetze. As Dom Afonso I. het er 1506 d Herrschaft iber dr Kongo ibernuu. Dr Mwemba / Afonso het 37 Johr regiert un het as frumm chrischtlige Herrscher e Bolitik mit ere änge Aalähnig an Portugal un di chrischtlige Bruederstaate vu Europa bedribe. Syy Hoffnig isch s gsii, dur Kooperation vu dr Portugiese duurhaft as glychwärtig anerkännt z wäre.
Anne 1512 isch s sognännt Regimento vum portugiesische Chenig Manuel I. ergange, e Aawysig an syy Botschafter, ass d Portugiesn em Chenig vum Kongo bi dr Organisation vu sym Rych sotte byystoh, bim Ufböu vun eme Rächtssyschtem un eme Heer, bim missionarische Engaschment un bi dr Unterrichtig vum Hof in portugiesischer Etikette. Im Gegezug het dr Kongo dr Portugiese Handelswar solle lifere, Sklave, Chupfer un Elfebai.
Dr Afonso het sich aber allemol as uuglych bhandelt gsääne. Vor allem s „schamlos“ Verhalte vu dr portugiesische Missionar un Sklavejeger het er aafangs no mit diplomatische Mittel versuecht yyzdämme. Är het aber z Portugal kai Gher gfunde un het wäge däm anne 1526 d Portugiese us em Land gwise. D Missionar un di Offiziäll sin derno gange, di gferchtete Sklavejeger aber nit. Derwylscht Portugal syni Inträsse as Reaktion uf s sidli gläge Chenigrych vu dr Luanda verlageret het, het s Kongo-Rych, wu scho lang vu Portugal anhängig gsii isch, an Macht un Stabilitet verlore.
Noch em Dod vum Afonsos anne 1543 isch dr Diogo I. Chenig wore. Urspringlig isch är ender portugalfyndlig yygstellt gsii, är het aber 1546 doch wider Missionar in s Land glade. E Aagriff dur s Volk vu dr Jaga 1569 het zuen eme Hilfruef vu s Diogos Noofolger, em Alvaro I., an Portugal gfiert. Doch d Befreiig vu dr Jaga isch e Pyrrhussiig gsii: dr Alvaro I. het sich Portuaglö mieße as Vasall unterwärfe un dr Kongo isch tributbflichtig wore. Mit däm Schritt isch au formal di urspringlig poschtuliert Glychwärtigkait vu dr baide Chenigrych am Änd gsii. Dr Sklavehandel, wu jetz frei het chenne expandiere, het ganzi Landstrich entvelkeret un wäge däm isch dr Kongo mit dr Zyt verfalle.
Letschti afrikanischi Staate im Kongo
Ohni ne aigeständig Staatswäse, wu groß gnue gsii wäre go dr Aktivitete vu dr europäische Kolonialmächt im Kongobecki entgegezdrätte, isch Zäntralafrika seli wehrlos gsii. Im 18. Johrhundert hän Europäer, Araber un e baar afrikanischi Velker dr Sklavehandel uugstert un systematisch chenne uusböue. Vum 16. Johrhundert bis in d Mitti vum 19. Johrhundert sin zwische 13 un 20 Millione Mänsche vu Afrika as Sklave verschifft wore, dodervu ca. fimf Millione vu dr Kischt vum Kongo un vu Angola – e riisige Verluscht, wu großi Dail vu dr Region sozial un wirtschaftli verwieschtet het.
Schlacht bei St. Jakob an der Birs
D Schlacht bi St. Jakob an dr Birs isch am 26. August 1444 im Lauf vom Alte Züürichrieg bi St. Jakob an der Birs, knapp usserhalb vo dr Stadt Basel, gschlaage worde.
Königsfrieden
Dr Köönigsfriide (au dr Friide vom Antalkidas noch em spartanische Verhandligsfüerer) isch 387/386 v. d. Z. zwüsche Sparta und sine Gegner abgschlosse worde und het im Korinthische Chrieg en Änd gmacht. S Perserriich under em Groossköönig Artaxerxes II. isch d Garantiimacht gsi. S Abkomme gältet as s früeste Bischbil von ere koiné eiréne, eme allgemäine Friide.
Demokratische Republik Kongo
Letschti afrikanischi Staate im Kongo
Bis zum Änd vum 19., zem Dail bis Aafang vum 20. Johrhundert het s no andri Chenigrych im Kongo gee, zem Byschpel im Nordoschte s Chenigrych vu dr Mangbetu (1815 – um 1895) un im Norde s Sultanat vu dr Zande (1860 – um 1912). Des sin aber entwäder abhängigi un tributbflichtigi Vasallestaate vu dr Europäer gsii oder arg chlaini Biet in Gegnige, wu fir d Europäer no terra incognita gsii sin.
Königsfrieden
D Iniziative isch vo de Spartaner usgange, wo sit Joore in e Chrieg mit de Perser und au mit e baar griechische Poleis verstrickt gsi isch, wo äini drvo Athen gsi isch, wo noch em Peloponnesische Chrieg wider an Macht gwunne het. Es isch drbii um d Idee vom ene allgemäine Friide gange, wo de ewige Kämpf im Mueterland en Änd hätt sölle mache. Vor allem isch Sparta dra intressiert gsi, wil si draa gsi isch, iiri Ressurse z erschöpfe.
Demokratische Republik Kongo
Erforschig vum Kongo dur Europäer
Syt em erschte Kontakt mit em Kongo anne 1482 dur dr Diogo Cão hän sich d Europäer uf d Uusbytig vum Land as Sklaveliferant bschränkt. Fascht 400 Johr lang hän sich europäischi Händler nume an dr Kischte vum Kontinänt nidergloo, wu si sich vu arabische un afrikanische Zwischehändler hän d Sklave aalifere loo. Wu d Sklaverei in dr Mitti vum 19. Johrhundert noodnoo abgschafft woren isch, sich aber au des Inträssi zruckgange. Doderdur isch s Inneri vum Kontinänt dr Europäer lanigi Zyt verborge blibe.
Königsfrieden
Dr Antalkidas het im Winter 388/387 v. d. Z. mit em persische Groossköönig Artaxerxes II., wo d Macht über die griechische Stedt in Chläiasie zruggüberchoo, afo verhandle. Denn het e spartanisch-persischi Flotte dr Hellespont und dr Haafe vo Piräus blockiert, so dass Athen iiri Bedingige het müesse aanee.
Demokratische Republik Kongo
Erforschig vum Kongo dur Europäer
In dr 50er Johr vum 19. Johrhundert isch dr schottische Missionar David Livingstone gsii, wu as erschte d Kongobecki erfroscht het. Bin ere wytere Expedition het er anne 1866 as verscholle gulte. Dr britisch Schurnalischt Henry Morton Stanley (1841–1904), wu ihm vum New York Herald noogschickt woren isch, het sich anne 1867 uf d Suechi noch em gmacht un het e am 10. Novämber 1871 z Ujiji in dr Nechi vum Tanganjikasee gfunde. Dr Stanley het vu 1874 bis 1877 as erschte Europäer großi Dail vum Verlauf vum Kongo-Fluss erforscht.
Schlacht bei St. Jakob an der Birs
Voorgschicht
In dr letschte Phaase vo siiner Usenandersetzig mit de Äidgenosse, isch Züüri, wo mit em Habsburger Friedrich III. verbündet gsi isch, vo de Äidgenosse belaageret worde. Dr dütsch Köönig het dr franzöösisch Köönig Karl VII. um Hilf bittet. Wil im Hunderjöörige Chrieg grad e Waffestillstand abgschlosse worden isch, het dä d Armanjake, e Söldnerarmee wo iire Naame vo iirem erste Aafüerer, em Groof Bernard VII. d'Armagnac, überchoo het, under em Dauphin, em spöötere Köönig Louis XI., in Richdig Basel gschiggt. 40'000 Maa si im Summer 1444 duur s Elsass zooge und häi vor Basel Halt gmacht. Dr Blaan isch gsi, ass si vo dört gege Züüri wurde zie zum d Belaagerig vo dere Stadt z beände.
Wo d Äidgenosse, wo vor dr Farnsburg glaageret gsi si, vernoo häi, ass d Armanjake über d Birs über Muttez bis uf Brattele voorgstoosse siige, häi si e Däil vo iirer Armee vorusgschiggt. Si häi 1300 meistens jungi Chrieger usgwehlt und die si in dr Nacht vom 25. uf e 26. August uf Liestal, wo sich iine öbbe 200 Baselbieter under em Henman Sevogel aagschlosse hai. Denn si si witer in d Rhiiebeni aabe und häi dört am früeje Morge d Vorhuet vo de Armanjake überrent.
D Schlacht
D Äidgenosse häi zwar dr Befääl übercho, nid über d Birs üübere z goo, si si aber äinewäg witer vorgruckt bis si uf em Gundeldinger Fäld uf die franzöösischi Armee gstoosse si. Im ene zähstündige Kampf, häi d Äidgenosse so wüetig kämpft, ass Zitzüüge, wo dr Kampf beobachtet häi no lang drvo wurde brichte. Die franzöösischi Übermacht isch aber grooss gsi und si häi d Äidgenosse vo alle vier Site iigschlosse. Si häi sä e baar Mol ufgforderet, sich z ergee, aber d Äidgenosse häi uf käi Fall welle kapituliere. Am Schluss häi si vor de Kanoone vo de Armanjake hinder de Muure vom Siechehuus Schutz gsuecht und si alli bis uf sächzää, wo gflüchtet si, umchoo.
Dr Burkhard VII. Münch
Dr Legände nooch sig dr Burkhard us em Basler Riddergschlächt vo de Münch as Verhändler dur s Schlachtfäld gridde. Won er alli die Doote und Verwundete gsee het, häig er sich nid chönne verchlemme und häig d Äidgenosse afo verspotte. Er häig s Visier ufgmacht und häig gsäit «Ich siche in ein rossegarten, den min fordren geret hand vor hunderd jar». Das häig e verwundete Äidgenoss eso wüetig gmacht, ass er em Ridder e Stäi in s offnige Visier gheit häig und drzue gsäit häig: «Friss eini vo dine Rose!». Dr Münch sig schwer verwundet vom Ross gstürzt und das häig en vom Schlachtfäld gschläift. Mit däm sige d Verhandlige gschiteret gsi und dr Sturm uf s Siechehuus het aagfange, und fast alli Äidgenosse si döödet worde.
D Folge
D Noochricht vo dr Schlacht und vom Kampf bis zum Dood vo de Äidgenösse het sich rasch über ganz Europa verbräitet. Dr französisch Dauphin, wo dr Oberbefäälshaaber vo dr armanjakische Armee gsi isch, het wäge de gwaltige Verlust dr Blaan ufgee, Züüri go z hälfe und isch abzooge. Z Ensisheim het er denn mit Basel, Soledurn und de VIII Ort vo dr Äidgenosseschaft e Friidens- und Fründschaftsverdraag abgschlosse.
Demokratische Republik Kongo
Belgischi Kolonialzyt
Dr Vorschlag vum Stanley dr Kongo em britische Kolonialrych aazglidere, isch vu dr britische Regierig, wu sich vor allem fir d Nilquellen inträssiert het, abglähnt wore. Dr belgisch Chenig Leopold II., wu scho lkang fasziniert gsii isch vum Gedanke an e Kolonialrych, het die Glägehait aber welle nutze. Wel au z Belögie d Stimmig ender gege Kolonie gsii isch, het dr Leopold dr Kongo anne 1885 mit Hilf vu dr Berliner Kongokonferenz as syy „Privatbsitz“ yygnuu. Dää Status isch im Velkerrächt nit vorgsääne gsii un isch in dr ganze europaäische Kolonialgschicht ainzigartig gsii. Wel mit em Kongo au alli Yywohner as rächtlose Privatbsitz aagsääne wore isch, isch s bi dr wirtschaftlige Uusbytig zue sälbscht fir sälli Zyt eso gruusige Exzess chuu, ass si as sognännti „Kongogräuel“ im Johr 1908 international fir Ufsää un e Ufschrei gsorgt hä nun dr Leopold zwunge gsii isch, dr Kongo as „normali“ Koloni an dr belgisch Staat z ibergee.
D Verhältnis hän sich jetz e weng verbesseret, aber dr Kongo un syy Bevelkerig sin vu dr autoritäre Kolonialmacht Belgie allno uusbytet wore. Mit dr Unabhängigkaitsbsträbige, wu wältwyt in dr Kolonie zuegnuu hän, isch au im Kongo dr Druck zuen ere staatlige Sälbschtbstimmig gstiige. No erschte Uurueje in dr Hauptstadt Léopoldville un unter em Druck vu dr Wälteffetligkait het sich Belgie aafangs 1959 zmols us em Kongo zruckzoge un het d Chaos hinterloo.
Unabhängigkait
Am 30. Juni 1960 isch di „Demokratisch Republik Kongo“ offiziäll unabhängig wore. Dr J. Kasavubu, dr Fierer vu dr Alliance Congolaise (vor 1960 Alliance de Bakongo, ABAKO), isch Staatsbresidänt wore. Dr wichtig Panafrikanischt un Fierer vu dr kongolesische Unabhängigkaitsbewegig Patrice E. Lumumba isch dr erscht Minischterbresidänt vum Land wore, wun er aber nit het chenne zämmehebe wäg em Fachchreftmangel un wäge sezessionistische Bsträbige, bsundersch in dr Brovinz Katanga. Vor allem au di ständige Interventione vu Belgie, dr USA, aber au vu dr Sowjetunion hän allmee zuen eme Ussenanderrysse vu dr junge Nation gfiert. Dr Lumumba isch schließli vum Militär abgsetzt un verhaftet wore. Är het us dr Haft chenne flichte, isch aber churzi Zyt speter wider ufgriffe wore un an syy Gegener uusgliferet wore, an dr Moïse Tschombé, dr Sezessionischtefierer z Katanga. Däm syni Lyt hän dr Lumumba umbrocht. S giltet as gsicheret, ass dr Mord am Lumumba vu Belgie un dr USA dirüäkt unterstitzt woren isch.
Schlacht bei St. Jakob an der Birs
Erinnerig
Im Raame vo dr gäistige Landesverdäidigung wäärend em Zwäite Wältchrieg isch d Schlacht as Bischbil von ere erfolgriiche Aawändig vo dr «Militärdoktrin vom hooche Iidrittsbriis» brucht worde.
Königsfrieden
Im Joor 387 het mä denn in Sardes dr so genannt Köönigsfriide verkündet, wo mit em Chläiasie und Züpere wider de Perser ghöört häi und die andere griechische Stedt autonom hätte sölle wärde usser Lemnos, Imbros und Skyros, wo athenischi Kleruchie hätte sölle si, wie in alte Zite.
Demokratische Republik Kongo
Diktatur Mobutu
Im Johr 1965 het dr friejer Assischtänt vum Lumumba, dr Joseph Mobutu, butscht, un het in dr negschte Johre aini vu dr lengschte un korrupteschte Diktature vu Afrika errichtet. Dr Moïse Tschombé het zytwys mit ere Seldnerarmee, wu in dr Hauptsach us Europäer bstanden isch, iber Dail vum Kongo chenne herrsche. E Hegschtpunkt vu dr Seldneraktivitet im Kongo isch di sognännt „Seldnerrepublik Kongo“ gsii. Em Mobutu syyni Druppe hän di verbline Ainhaite vum Tschombé un s Söldner erscht anne 1967 chenne bsiige. Dr Mobutu het aagfange mit ere Afrikanisierig vum Land un het versuecht, di europäische Yyfliss im Land z eliminiere. Europäischi Unternämme sin verstaatligt wore, im Johr 1971 isch s Land in Zaire umgnännt wore. Dr Mobutu het e Aibarteiestaat errichtet mit eme starke Personekult. Är het großi Unterstitzig us weschtlige Länder iberchuu, doderfir het er gege dr Yyfluss vu dr Sowjetunion z Afrika kämpft. 1977/78 sin mit ere internationale, unter anderem belgische un franzesische Militerhilf fir d Regierig Mobutu Sese Seko d Shaba-Invasione vu dr Front de Libération Nationale du Congo (FLNC) vum Rebällefierer Nathaniel Mbumba vu Angola nidergschlaa wore.
Königsfrieden
Dä Friide isch im Joor druf, 386 v. d. Z. z Sparta beschwore worde. Mit em isch au dr Böotisch Bund, wo vo Theebe aagfüert worde isch, ufglööst worde und au dr Synoikismos zwüsche Korinth und dr Erzriwalin vo Sparta Argos. Sparta het d Rolle vom Schiidsrichter welle übernee, scho bald isch si an d Gränze vo iirer Macht choo.
Demokratische Republik Kongo
Kongochrieg
Unter em Yydruck vum Nidergang vu dr zairische Wirtschaft un em Änd vum Oscht-Wescht-Konflikt het dr Mobutu ab 1990 ere schrittwyse Demokratisierig vum Land zuegstimmt, wu aber zue kaim Erfolg gfiert hän. S Änd vu dr Mobutu-Diktatur isch statt däm mit em Velkermord vu Ruanda chuu, wu Hundertdöuserti vu Hutu, wu am Velkermord mitgmacht hän, uf Zaire gflichtet sin. Ere Allianz vu dr neie ruandische Tutsi-Regierig un verschidene Mobutu-Gegner isch schließlig in wenige Monet zwisch em Spotjohr 1996 un Mai 1997 glunge, ganz Zaire z erobere un dr alt, schwär chrank un international mittlerwyli isoliert Mobutu z stirze („Erschte Kongochrieg“). Dr Rebellechef Laurent-Désiré Kabila isch derno neie Bresidänt wore un het Zaire wider in Demokratischi Republik Kongo umgnännt.
Di ehmolige Verbindete hän sich waidli verstritte un anne 1998 hän vu Ruanda gstitzti Rebelleorganisatione wider vu Oschte uus versuecht s Land z erobere („Zweete Kongochrieg“). E Intervention vu Angola un Simbabwe uf dr Syte vum Kabila het dr Sturz aber chenne verhindere. Dodrus het sich e johrelange Stelligschrieg entwicklet un s Land isch schließlig in verschideni Machtberaich ufgspalte wore. Im Jänner 2001 isch e dr Laurent-Désiré Kabila bi ne Attentat um s Läbe chuu. Noofolger as Staatsbresidänt isch derno syy Suhn Joseph Kabila wore.
Langwierigi Verhandige hän anne 2003 em Chrieg en Änd gmacht un alli Chriegsbarteie hän e gmainsami Ibergangsregierig bildet. Dr Joseph Kabila het anne 2006 d Wahl gwunne, wu im Fridensvertrag vorgsääne gsii isch, un isch dodermit dr erscht frei gwehlt Bresidänt syt 1965 wore.
D Kongochrieg hän schwäri sozioekonomischi Uuswirkige uf s Land ghaa. Wirtschaft un Sozialsyschtem, wu scho vor em Chrieg am Bode gläge sin, sin ganz zämmebroche, ganzi Landstrich sin zum große Dail entvelkeret wore. D Zahl vu dr Opfer isch nit bekannt, Hochrächnige gehn vu iber drei Millione indiräkte Chriegsopfer uus. Mit em Kabila fiert zum erschte Mol syt 1960 e Mann dr Staat, wu zue Gsprech iber d Befridig un d Stabilsierig vu dr Region berait isch. Ihm im Wäg stoht doderby aber dr fascht vollständig Verfall vu dr Infrastruktur, dr Verwaltig un dr Wirtschaft vum Land un vor allem d Uusbytig vu dr rohstoffryche Oschtprovinze vum Kongo, wu d Zäntralregierig fascht ganz machtlos isch, dur Uganda, Ruanda un verschideni lokali Machthaber.
Verwaltigsgliderig
In dr Demokratische Republik Kongo herrscht draditionäll e zäntralistischi Verwaltig. S Land isch in zeh Provinze un dr Hauptstadtdistrikt glideret. Di 2005 bschlosse Verfassig siht e Dezäntralisierig vor, wu di 11 Bietskerperschafte derby in 26 neji Provinze mit aigene Barlemänt solle ufdailt wäre. Die Verwaltigsreform hätt erscht 2011 sotte komplett umgsetzt wore syy. Im Jänner 2011 isch d Neiufdailig vum Land aber dur e Verfassigsänderig abgsait wore.
Die Tabälle git di derzytige Provinze vum Land mit Flechi un Yywohnerzahl aa. Kinshasa wird offiziäll Hauptstadtdistrikt un nit Provinz gnännt.
Positiv
Positiv (lat.: positum: gsetzt, blatziert) stoot für:
Positiv as Adjektiv stoot für:
Albert Streich
Dr Albert Streich (* 26. Mai 1897 z Briens; † 7. Dezämber 1960 z Underseeè) isch e Schwiizer Mundartautor gsi. Er gilt als eine vo de grosse Bärner Oberländer Schriftsteller.
s Lääbe und s Schaffe
Dr Albert Sttreich isch dr Soon vom ene Waldarbeiter vo Briens gsi; däm sini Familie het sibe Chind gha. Dr Streich het i sym Lääbe i vil verschidene Prüef gschaffet, z’eerscht churz als Gärtner und denn als Spängler, und wil er us gsundheitleche Gründ nach sinere Leer als Schriftsetzer, won er denn gmacht het, nid i däm Metiee het chönne blybe, het er anders gmacht. Er isch Ysebäänler bi dr Baan ufs Brienser Rothorn gsi, Holzer, Schnitzler, Wäägmacher und Hilfspolizischt und het zytewys e Schteiboori gha. Sid 1949 het er chönne uf em Gmeindbüro vo Briens ushälfe. Anne 1924 het dr Streich d Rosa Mathyer ghürootet.
I dr freie Zyt het dr Albert Streich Sache uf Bärndüütsch gschribe. Er het Saagen us em Bärner Oberland nöi gfasst und Ballaade, also lengeri Gedicht, ufgsetzt. Vo iim git’s au es bar Hörspiil i dr Mundart und uf Hochdüütsch. Syni Lyrik, wo drin s Lääben und d Bärgwält rund ume Briensersee dargstelt isch, isch zerscht vo de Verlääg won er se zeigt het abgleent worde, drno het dr Streich bi de Lääser aber grossen Erfolg gha. I deil Büecher sind Wörterlischte, wo so altertümlechi Uusdrük vom höögschtalemannische Bärner Oberländer Tieläkt erkläre.
1956 isch sys Buech Tschuri usecho, won er drin uf Hochdüütsch d Gschicht vo synere Jugend verzelt. Am zwöite Band vo synere Autobiografy isch er grad draa gsi, won er am sibete Dezämber 1960 gstorben isch. Mit dr Maria Lauber und em Fritz Ringgebäärg isch dr Brienser eine vo de bekante Dichter us em Bärner Oberland gsi. Und r isch au Mitgliid vom Bärner Schriftstellerverein gsi und isch i verschidene Piet us syne Wärch go vorlääse, anne 1958 s letsche Mol z Züri vor em Zürcher Schriftstellerverein. Zu de Mundartschriftsteller won er glägentlech troffe het ghören öppen au dr Schaffhuuser Albert Bächtold und dr Josef Reinhart.
Dr Albert Streich het 1945 dr Literaturpryys vom Kanton Bärn und 1946 der Literaturpryys vo dr Stadt Bärn übercho. Die Schwiizerisch Schillerstiftig het ne grad zwöimol, z’erscht 1951 und denn no 1906, uuszeichnet.
Würkig
Stück vo iim het dr Adolf Guggebüel 1938, also no i dr Afangszyt vom Streich sym Schaffe als Dichter, scho für d Lyrikantology “Schwyzer Meie” usgwäält. Vo 1970 bis 1980 sind em Streich syni Wärch inere drüübändige Samlig nöi usegää worde. Im dritte Band het dr Erwin Heimann s Lääbe vom Brienzer Autor vrzelt. Anne 2010 sind i dr “Offene Wärchstatt Ed. Jobin AG” z Brienz vier jungi yheimischi Künschtler zämecho, zum mit irne nöie Middel z zeige was iine dr Albert Streich hüt wider bedüütet: dr Schnitzler Markus Flück het öppis gmacht zum Streich sim Gedicht d Hand, d Fotografin Sarah Michel zur Ballaade E fremda Giiger, d Sängerin Katharina Michel grad zum glyche Stück und dr Filmer Luke Huggler zum Tegscht Mittnächtler.
Em Albert Streich het s Theaterspile öppis bedüütet. Er isch sälber füre Dramatisch Verein vo Briens Reschissöör gsi. 1996 het me z Briens, wo denn d Fyyr zu 850 Joor sid dr erschte Erwäänig vom Gmeindname gha het, es Theater ufgfüert, wo Sunnsiits am Roothoren gheisse het; das isch dr Name vom ene Hörspiil vom Albert Streich, wo s Radiostudio Bärn 1934 gsändet het, und vo däm Tegscht het men au d Gschicht vom Theater gnoo; dr Paul Eggenschwiler isch dr Reschissöör gsi. Anne 2013 het me de im Freiliechtmuseum Ballebäärg bi Brienswyyler s Theaterstück Vehsturz ufgfüert, wo dr Tim Krohn gmacht het. Au das goot vom ene Streich-Gedicht uus: Dr Vollechiehjer. Die Ballaade isch us em Band Underwägs. Es goot i däm Stück um die tragischi Saag vom Älpler uf dr Bättenalp under em Fuulhorn und em Schwarzhorn. D Figuur vom Albert Streich chunt i däm Stück sälber auf vor; dr Paul Eggenschwiler het ne gspiilt.
Es Gedicht
«We t’willt, das eppis wachse tued, chehr d’Äärden um und chehr sa gued, wirf Saammen drin, mach’s frommerwiis, und teck ne zue mid leubem Fliis. Und wen der Chiiden eis errinnd, biet Hand und Häärz ihm voor em Wind, das är am eerschte jjunge Tag im ruuche Lluft erstarche mmag. Er danked der’s! ’s liid Sägen drin. Der Herrgott hilft de wwiiterhin.»
Paula Hollenweger
D Paula Hollenweger (* 3. Oktober 1900 z Fäldbärg; † 22. Oktober 1980 ebe dert) isch e dytschi Byyri un Haimetdichteri gsii.
Lääbe
D Paula isch e Chind vum Georg Hollenweger (1872–1960) un dr Ida geb. Reif (1874–1952) gsii. Si het drei jingeri Gschwischtrig ghaa. Dr Lehrer un dr Bfaarer hän scho frie ihri dichterisch Begabig gsää.
Anne 1921 het si dr Buur Wilhelm Kromer ghyrote. Mit ihm het si zwoo Dechtere ghaa: Herta (* 1921) un Ursula (* 1940). Zoobe het si als dr Zyt gfunde zum Schrybe un fir d Haimetforschig. Im Zweete Wältchrieg het si ellai fir dr Hooft un fir d Chinder gsorgt. Wu ihre Mann anne 1945 bi me Unfall um s Lääbe chuu isch, het si dr Burehoof schließli mieße ufgee.
Si het ihri Freizyt dr Familieforschig gwidmet, dr Gschicht vu ihrem Dorf un em Markgrefler Dialäkt. Anne 1965 isch ihre erscht Gedichtband „Markgräflerland, du Land am Rhii“ uusechuu, wu vu Lääser un Kritiker seli globt woren isch. In ihre Gedicht un Verzellige het si vor allem iber d Natur un d Landschaft vum Markgreflerland un iber s Lääben im Dorf gschribe, iber d Lyt un ihri Kultur. Im Buech „Brot und Wein vom Oberrhein“ vu 1977 het si näbe alemannische au hochdytschi Verzellige publiziert. Fir dr Siddytsch Rundfunk z Stuegert het si Radiosändige gmacht iber Haimetkund.
Im Alter vu 80 Johr isch si schließli in ihrem Haimetort gstorbe.
Zue ihrem 10. un 20. Dodesdag het s Mahnfyyre gee. Ihre Änkel Hans-Dieter Schmid het zue ihrem 20. Dodesdag s Feldberger Dichterwegli ufgmacht.
Rietheim-Weilheim
Riata-Weile (amtlich Rietheim-Weilheim) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Riata-Weile leit am Rand vom Grauße Heibärg, ere Hauchfleche vo dr Schwäbische Alb em Naturpark Obere Donau, em Dal vom Faulabach. Nochbergmoede send d Städt Spoachenga ond Baalga em Norde, Dürbe ond d Kroesstadt Duttlinga em Oschte, Wurmlinga em Side ond Seidinga-Oberflacht ond Housa em Weschte. Em Ursedal grenzt Riata-Weile au no an Nendinga ond Mihla.
Gmoedsgliderong
Zue Riata-Weile gheret d Ortsdoel Rietheim (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Bulzingen, Heuchen, Höfle, Lupbühl, Rußberg ond Schmidten ond em Gheft Kehlen) ond Weilheim.
Christine Tröstrum
D Christine Tröstrum (* 1972 z Raveschburg) isch e dytschi Mänätscheri in dr Filmbrangsche. Syt 2008 stoht si an dr Spitz v Berlinale Talents.
Rietheim-Weilheim
Gschicht
Riata-Weile ischt entstande am 1. Jänner 1975 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Riata ond Weila.
Verwaltong
Riata-Weile ghert zue koener Verwaltongsgmoeschaft.
Christine Tröstrum
Lääbe un Beruef
D Christine Tröstrum het z Berlin Kultur- un Theaterwisseschaft / Kulturälli Kommunikazioon studiert un het au no ne Qualifikazioon as sischteemischi Berooteri fir Organisazioonsentwicklig un Veränderigsmänätschmänt gmacht.
Rietheim-Weilheim
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Riata-Weile ischt dr Jochen Arno.
Christine Tröstrum
Lääbe un Beruef
Bis 2000 het si fir verschiideni Filmfeschtiwäl z Marseille, z Dibenga un z Augschburg gschafft. Zuesätzli isch si zwische 1998 un 2000 Projäktmänätscheri bim Europäische Filmzäntrum z Babelsberg. Unter anderem het si deert s Pilootprojäkt CyberCinema glaitet. Deert isch s um en eläktroonische Kopieversand un di eläktroonisch Verdailig vu europäische Film iber Satellite in Filmtheater gange.
Rietheim-Weilheim
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Christine Tröstrum
Lääbe un Beruef
Zwische 2000 un 2005 isch si bim Medienboard Berlin-Brandenburg fir d Medienwoche (hite Media Convention) verantwoortli gsii, un bis 2004 isch si Projäktlaiteri fir Cartoon Movie gsii, dr europäisch Koprodukzioänsmäärt fir Animazioonsfilm z Babelsberg.
Mecklenburgisches Wörterbuch
S Meckleburgisch Werterbuech (dt. Mecklenburgisches Wörterbuch, churz MWB) isch e Bedytigswerterbuech vu dr meckleburgische Dieläkt. S isch vum Richard Wossidlo gsammlet un vum Hermann Teuchert gschribe wore, un s isch sträng alfabetisch un zwosprochig aagleit (uf Nider- un Hochdytsch). Au wänn des Werterbuech nume d Sproch in dr Gränze vu dr friejere Großherzogtimer Meckleburg-Schwerin un Meckleburg-Strelitz berucksichtigt – e verhältnismäßig chleini un nit seli bevelkerigsryychi Region –, het s e uffällig große Umfang vu sibe Bänd. Des chunnt dohär, ass d in däm Wärch d Volkskund in großem Uusmaß mit yybezogen isch, wie si dur dr Wossidlo gsammlet woren isch, un au di meckleburgisch Landesgschicht isch us dr Sicht vu verschidene Wisseschaftsdiszipline mit verschafft, bsundersch d Agrar-, d Wirtschafts- un d Kulturgschicht. E wytere Grund fir dr groß Umfang isch, ass d Darstellig vu dr Sachverhalt sowyt wie meglig in Vergangeheit zruck verfolgt woren isch, un dr niderdytsch Wortschatz vu dr Bsidlig vum Land aa abghandlet woren isch, also mitsamt dr mittelniderdytsche Zyt.
Rietheim-Weilheim
Dialekt
Dr Dialekt vo Riata-Weile ghert zom Schwäbisch.
Mecklenburgisches Wörterbuch
Gschicht
1926 het dr Hermann Teuchert in ere lose Verbindig mit em Lehrstuehl fir niderdytschi un niderländischi Sproch an dr Universitet Rostock s Archiv Meckleburgischs Werterbuech grindet. Do het er s Matrial vum Richard Wossidlo dryy ibernuu, wu dää syter anne 1884 gsammelet un speter extra fir s Archiv uusgwehlt un ufbereitet het. Dr Teuchert het zuesätzlig no syyni eigene Sammlige mit dryy gnuu. Insgsamt het s Matrial vum MWB ei Million Beleg umfasst. Im Unterschid zue andere großlandschaftlige Dieläktwerterbiecher het s im Matrial vum MWB vil meh diräkt dur Here gsammleti Beleg wie sonigi us indiräkte Frogebege oder sonige, wu us dr Literatur exzerpiert sin.
Di erscht Liferig vum Werterbuech isch anne 1937 erschine. Dr Wossidlo het aber nit am Manuskript mitgschribe. Wu dr Wossidlo gstorben isch, isch dr Teuchert bis anne 1970 ellei Rusgeber un wichtigschte Autor vum MWB gsi. E „Akademiiwerterbuech“ isch s Meckleburgisch Werterbuech 1954 wore, wu dr Teuchert d Arbeitsstell in s Institut fir dytschi Sproch unter em Theodor Frings an dr Berliner Dytsche Akademii vu dr Wisseschafte het chenne yyglidere.
Mit dr 70. Liferig isch im Johr 1991 dr niderdytsch-hochdytsch Hauptdeil vum Wärch im Manuskript fertig gsi. Si isch aafangs 1993 unter dr Johreszahl 1992 uusgliferet wore, d Arbetsstell isch zum 31. März 1993 gschlosse wore. S Archiv isch jetz an s Institut fir Germanistik an dr Universitet Rostock aaglideret un stoht unter dr niderdytsche Professur.
Anne 1996 isch im Wachholtz Verlag Neumünster e uuveränderete, verchleinerete Nochdruck vu dr Erschtuflag vu 1937–1992 erschine. Im glyche Verlag isch 1998 e Zuesatzband uusechuu, wu s Noochtreg un e hochdytsch-niderdytsch Verzeichnis din het.
Avry FR
Avry (Friburger Patois [aˈvri]; tüütsch Afry, Avry ob Matran, Patois ) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Gschicht
Avry isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1162 aus De Avriei.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 15,2 % gläge.
Religion
76,1 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 11,6 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1299 Yywoner 86 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 8,2 % Tüütsch ù 5,8 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 5 va de 1299 Yywohner ggredt.
Kleruch
Im antike Griecheland isch e Kleruch e Siidler gsi, won e Stück Land, wo im Chrieg erooberet worde isch, vom Staat in ere Usloosig überchoo het. D Kleruche häi s Bürgerrächt vo iirem Heimetstaate bhalte und häi iirer Polis Stüüre müesse zaale und Milidäärdienst läiste. Bürgerkolonie, wo eso gründet worde si, häi Kleruchie (κληρουχία / klêrouchía) ghäisse. E Kleruchii isch im Geegesatz zun ere normale Kolonii vo dr Mueterstadt abhängig bliibe.
S athenische Kleruchie-Süstem het im 6. Joorhundert v. d. Z. aagfange, wo Kleruchie in Sigeion und Salamis iigrichdet worde si. Im Lauf vom 5. und 4. Joorhundert häi sich Kleruche in Chalkis uf Euböa (506) niidergloo, uf Lemnos (um 499), Imbros (um 499), Skyros (476/75), in Hestiaia auf Euböa (446), auf Lesbos (427), Melos (416/15), Samos (365/64) und uf e baar andere Insle in dr Egeis. Drbii isch fast immer d Urbevölkerig verdriibe, umbrocht oder versklavt worde.
In Athen het mä zwar zwüsche Apoikie und Kleruchie en Underschiid gmacht (wie öbbe uf Inschrifte), in de literarische Kwelle verschwindet dä Underschiid nid sälte und mä het en woorschinlig vom 4. Jahrhundert v. Chr. aa nüme gmacht. Die athenische Apoikie si au eng mit Athen verbunde gsi, was bi Apoikie vo andere poleis nid immer eso gsi isch, und dr Grund für das isch vor allem gsi, ass Athen mit sine Kleruchie im Gebiet vom Seebund si Herrschaft gsicheret het. D Bürger vo de athenische Kleruchie häi zwar s Bürgerrächt ghaa, häi s aber in Athen kuum no chönne usüebe.
Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest
S Eidgnössischi Schwing- und Älplerfäscht gits sit em 1895, wo z Biu s erscht Fäscht schtattgfunde hät. S findet numme all drü Johr schtatt. Uf schportlicher Ebeni werdet di drü traditionelle Schwiizer Schportarte Schwinge, Hornusse und Steischtosse usgüebt. S Schwinge schtoht im Zentrum vo de Veraaschtaltig und de Siger vom Eidgnössische isch de Schwingerkönig.
Orgelpositiv
En Orglepositiv oder äifache nume e Positiv (v. lat. ponere „setze, stelle, leege“) isch e chliini Orgle mit numen e baar Register, gwöönlig mit eme äinzige Manual und ooni e Bedaal oder so äins, wo cha draaghänkt wärde.
In dr Chillemuusig brucht mä s Positiv as Generalbassinstrumänt oder au zum dr Choor bim Singe understütze. In chliine Chillerüüm (Kapälle) ersetzt s vilmol e „groossi“ Orgle. In dr wältlige Muusig wird es solistisch aber au zämme mit andere Instrumänt iigsetzt. Bevor s elektrische Geblöös iigfüert worde usch, het vilmol e Kalkant d Bloosbälg bedient, wenn s der Organist nit sälber mit de Füess het chönne mache wie bim Harmonium.
Mykene
Mykene isch en antike Ort i de Argolis uf de Peloponnes gsii. De Ort isch vor alem us de Ilias vom Homer bikannt. De Ort isch so i de Staizitt bisidlet gsii und isch i de Bronzezitt ann vo de wichtigste Ort gsii, dromm isch di Mykenischi Kultur noch Mykene binennt wore. I de klassische Antiki isch Mykene numeno e chliine Ort gsii. Hütt isch Mykene wege de birüemte Uusgrabige e bliebte Turisteort.
Constant Fornerod
De Constant Fornerod (* 30. Mai 1819 z Avenches; † 27. November 1899 z Bettens) isch en Schweizer Politiker (FDP) gsii.