cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schweizer Bauernkrieg
Folge
Drotz dr bluetige Niiderlag vo de Buure het dr Buurechrieg bedütendi Uswirkige gha. Bis zum Ändi vom Ancien Regime 1798 het s d Obrigkeit nüme gwogt, vo de Buure diräkti Stüüre iizzieh. So hai de Stadtort die finanzielle Middel gfehlt, für zum e Bruefsarmee und e Beamtenapparat ufzbaue, wie si s blant gha hai. Eini vo de Folge vom Buurechrieg isch dorum s sparsame Schwizer Milizsystem in dr Verwaltig und im Militär - deilwiis bis ins 20. Johrhundert. En anderi Folg isch s diefe Misdraue vo de Baaselbieter iire Baasler Here gegenüber gsi, wo under em Bürgermeister Johann Rudolf Wettstein hert duuregriffe und dr Buurefüerer Uli Schad uf em Gellert ooni Biistand vom ene Pfarrer schändlig ghänkt häi und säggs anderi, dr Soon vom Schulthäiss vo Liestel Hans Gysin, d Liestler Hans Stephan Stutz und Konrad Schuler, dr Diegtener Joggi Mohler, dr Dorfmaier vo Langebrugg Gallus Jenni und dr Amtspflääger vo Löifelfinge Uli Gysin uf em Kopfabheini häi lo chöpfe und zwäi Driddel vo iirem Bsitz iizooge häi.
Gampelen
Geografi
Gampele isch es Strassedorf am Fuess vom Jolimont. D Gmeindsflächi bsteit us 60,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 25,7 % Waud, 8,1 % Sidligsflächi u 5,7 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Gampele isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1179 aus Champion, 1228 Champlun. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 14,4 % gläge.
Religion
72,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 12,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,7 %, CVP 1,5 %, EVP 4,8 %, FDP 4,5 %. GLP 2,3 %, GP 5,4 %, SP 14,1 %, SVP 38,3 %, Suschtigi 9,4 %.
Gmeindspresidänt vo Gampele isch dr Peter Dietrich (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 812 Ywohner 84,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 11,5 % Französisch u 0,6 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Gampele ghört zum Hochalemannisch.
Carcassonne
Carcassonne (okzitanisch: Carcassona) isch e Stadt mit öbbe 47'000 Iiwooner in Südfrankriich und e Präfektur vom Departemänt Aude. Si isch Sitz vom Gmäindiverband Carcassonne Agglo mit mee as 105'000 Iiwooner. Iir Woorzäiche isch die middelalterligi Festig, wo uf eme Hügel in dr Altstadt lit und as Cité vo Carcassonne bezäichnet wird.
Tuningen
Doaninga (dt. Tuningen) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Nochbermgonde sin Villinge-Schwenninge im Norde, Drossinge, Durchhousa un Dalla im Oschte un Dirre im Side un Weschte.
Gmondsgliderig
Zue Doaninga ghere s gliichnamig Dorf un d Hef Birkehof, Erlehof, Haldehof, Lindehof, Locherai, Obere Mihle, Schonwise un Unteri Mihle.
Gschicht
Doaninga ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 797.
Verwaltung
Doaninga hät mit dr Stadt Villinge-Schwenninge un dr Gmonde Briggedal, Dauchinge, Munkwiiler, Näderesche un dr Untere Kirne e Verwaltungsgmoanschaft veriibart.
Dr Burgermoaschter isch dr Ralf Pahlow.
Dialekt
Dr Dialekt vo Doaninga ghert zum Bodeseealemannisch.
MundArt Erzählkunst + Volxtöne Bad Zurzach
MundArt Erzählkunst + Volxtöne Bad Zurzach isch es Kulturprogramm im Aargauer Fläcke Zuurzi.
Es wird träit vom Kulturveräin MundArt Bad Zurzach, wo d Kultur vom müntliche Verzelle tuet pfleege. Dr Veräin het anne 2008 agfange, regelmässig z Zuurzi es internazionals Verzellfestival z organisiere. Ufem Programm het’s Lüüt vo vil verschidene düütsche Mundartregioone gha, vo dr Schwiiz und anderne Gebiet vom alemannische Sproochruum und us Bayern und Öschtrych und au usem Norddütsche so wie öppe dr Peter Glass vo Bremerhaven. Es chunt au vor, ass me Künschtler us andere Sproochgebiet yladt so wie anne 2015 d Jan Blake us Ängland. Drzue sind no es paar anderi Sache abotte woorde. So hets au en Grosse Internazionale Gschichtsemäärt am Festival. Sit anne 2012 macht er nümmen es äinzigs Festival, es git jetz no vil mee Verastaltige. Es goot drby au no ums Verzelle vo Gschichten i dr Mundart, und drzue ane cha men au go «innovatyvi Volchsmusig» lose – d Lüüt vom Veräin säge däm Programm Volxtöne.
Termin sind gsi:
2015 isch es Programm vo jiddische Lieder choo.
Für syni Aläss isch dr Veräin Mundart Bad Zurzach teils im alte Huus zur Woog a dr Hauptstrooss z Zuurzi und mängmol im Propschteisaal.
Es paar vo de Dialäktkünschtler, wo bim Veräin scho sind go ufträtte:
John Levi Sheppard
Dr John Levi Sheppard (* 13. Àwrìl 1852 z’ Bluffton, Chambers County, Alabama; † 11. Oktoower 1902 z’ Texarkana, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Vu 1899 bis 1902 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr John Levi Sheppard ìsch ànna 1852 z’ Bluffton ìm Oschta vun Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Nohdam àss sii Vàtter gschtoorwa-n-ìsch, ìsch’r ìn siinera Kìndhait mìt siinera Müatter ìns Morris County ìm Nordoschta vum Texas gwàndelt, wu-n-’r ìn d’ äffentliga Schüala gànga-n-ìsch. Doo hàt àui sii Groossvàtter müatterliigersitts glabt. Drnooh hàt dr Sheppard Racht gschtudiart un ìsch ànna 1879 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Wahrend siina Schtudia hàt’r a Wààrahüss bwìrtschàftet. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Daingerfield gschàfft, wu-n-’r ànna 1880 a Ànwàltsbüroo grìnda hàt.
Dr Sheppard ìsch vu 1882 bis 1888 Bezirksschtààtsànwàlt ìm fìmfta Grìchtsbezirk vum Texas gsìì, un vu 1888 bis 1896 ìsch’r Bezirksrìchter gsìì. Gliichzittlig hàt’r àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi siina politischa Kàrriar ààgfànga. Ànna 1892 ìsch’r zittwìlliger Vorsìtzender vu dr Demokràtischa Nàzionààlversàmmlung gsìì, un ar ìsch vum Jim Hogg àls Biigoordneter àn dr Bimetàllischta Versàmmlung vu 1893 ärnännt worra. Ìm Joohr 1896 ìsch’r nochamol Biigordneter àn dr Demokràtischa Nàzionààlversàmmlung gsìì.
Bii da Kongrasswàhla vu 1898 hàt ma dr Sheppard ìm viarta Wàhlbezirk vum Texas ìns àmerikànischa Repräsantàntahüss gwählt, wu-n-’r àb’m 4. März 1899 dr Noohfolger vum John W. Cranford gsìì-n-ìsch, wo-n-àm vordriga Tààg gschtoorwa gsìì-n-ìsch. Dr Sheppard ìsch ainmol wìdergwählt worra un ìsch àlso bis züa siim Tood àm 11. Oktoower 1902 ìm Kongrass blìewa —noh dr Umschtällung vor dr Wàhl vu 1902 ìsch dr viarta texanischa Wàhlbezirk dr äärschta Bezirk worra gsìì. Noh-n-em Tood vum Sheppard ìsch sii Suhn Morris àls sii Noohfolger gwählt worra, un ìsch schpeeter US-Senàtoor worra.
Unterkirnach
D Untere Kirne (dt. Unterkirnach) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Untere Kirne liit uf dr Oschtsiite vom Schwarzwald, rund sibe Kilometer nordweschtlich vo dr Große Kreisstadt Villinge-Schwenninge. Dr Bann bstoht us 54 % Landwirtschaftsflechi, 34,1 % Wald, 10,6 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi. Dr Bann isch eng verzahnt mit dem vo Villinge-Schenninge un hät e Huufe En- bzw. Exklave.
Nochbergmonde sin Villinge-Schwenninge im Side un Oschte, Munkwiiler im Oschte, Vehrebach im Sidweschte un Sanderge im Norde.
Gmondsgliderig
Zue dr Untere Kirne ghere s gliichnamig Dorf, s Roggebach, d Zinke Geisedöbele, Gropper, Grund, Herrewald, (Hippen-)Ippegehr, Moosloch, Schlegeltal, Schlegelwald, Stockwald un Tal, d Heef Aschpegrund, Bärtleshof, Hinterwasehof, Leimgruebe, Lippehof, Thomashof un Weiherhuus un d Hiiser Ackerloch, Bärloch, Breitbrunne, Ellewinkel, Elleck, Gründle, Hohrain, Im Felse, Kirnachtal, Kloschter Maria Tann, Neuhiisli, Nolle, Röteloch, Rossacker, Spechtloch, Wannedobel, Weiherhuus, Winterhalde un Wolfsgrund.
Gschicht
D Untere Kirne ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 1120.
Verwaltung
D Untere Kirne hät mit dr Stadt Villinge-Schwenninge un dr Gmonde Briggedal, Dauchinge, Munkwiiler, Näderesche un Doaninge e Verwaltungsgmoanschaft veriibart.
Burgermoaschter:
Dialekt
Dr Dialekt vo dr Untere Kirne ghert zum Bodeseealemannisch.
Carme (Mond)
D' Carme (Jupitermond XI) isch ein vu dr grössere ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Carme isch am 30. Juli 1938 vum Astronom Seth Barnes Nicholson am Mount Wilson Observatorium in Kalifornie entdeckt worre. Dr Nicholson het de Jupiter zwischem 5. Juli un em 25. August photographiert, wobi d'Carme uf ere photographische Platte sichtbar gsi isch, wo am 30. Juli beliechtet worre isch. D'Entdeckig vume neie Mond bim Jupiter isch no am End vum August vum gliiche Johr bekannt gä worre.
Daift worre isch der Mond uf d'Carme, ere Geliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Ihr offizielle Namme het si erscht 1975 erhalde, vorher isch si eifach as Jupitermond XI bezeichnet worre, wil si dr elft entdeckt Mond vum Jupiter isch.
Bahndate
D'Carme umchraist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.404.000 km in 734 Däg, 4 Stund un 48 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2533 uf. Mit ere Neigig vu 164,907° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
D'Carme isch d'Nammensgäberi vu ere Gruppe vu Mönd, wo sich uf ähnliche Bahne um dr Jupiter bewege. D'Carme-Gruppe umfasst sibzehn Mönd, wobi d'Carme s'gröscht Mitglid isch.
Physikalischi Date
D'Carme het e middlere Durmesser vu etwa 46 km. Ihri Dichte under de Annahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Carme wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 17,6m.
Tour de France 2012
D Tour de France 2012 isch di 99. Uusdragig vum wichtigschte Etappe-Radränne vu dr Wält gsi. Si het am 30. Juni 2012 aagfange – wie scho 2004 – z Lüttich un het am 22. Juli 2012 draditionsgmäß uf dr Avenue des Champs-Élysées z Paris ufghört. Di erschte drei Etappe sin komplett z Belgie gfahre wore, derno isch d Tour ins Haimetland chuu. Andersch wie im Johr dervor het d Rundfahrt wider mit eme churze Zytfahre aagfange, eme Prolog.
Dailnämmer
An dr Tour de France 2012 häi wie ibeli 22 Team mit je 9 Fahrer däilgnoo. Startbrächtigt sin di 18 ProTeam gsi. Derzue het dr Organisator ASO vier Wildcard an Professional Continental Team vergee, nämli an, , un. Di 198 Fahrer si us 31 verschidene Natione cho, dodrunter Dytschland mit 13, Eschtrych mit aim un d Schwyz mit drei Starter. Frankrych het mit 43 Fahrer – wie syt Johr – s grescht national Kontingänt gstellt, derno Spanie mit 21 un d Niderlande mit 18 Fahrer.
Mit 40 Johr isch dr Jens Voigt (RSN) dr eltscht Starter vu dr Tour de France 2012 gsi, dr Franzose Thibaut Pinot (FDJ) mit 22 Johr dr jingscht. Dr US-Amerikaner George Hincapie (BMC) isch mit syym 17. Tour-Start dää Fahrer gsi, wu di maischte Dailnahme an dr Tour de France in ihrer Gschicht het chönne vorwyse. Är het dodermit dr Niderländer Joop Zoetemelk verdrängt, wu 16 mol mitgfahren isch. In d Nochwuchswärtig si in däm Johr alli Fahrer ab em Johrgang 1987 cho, insgsamt sin s am Start 23 gsii.
Wärtige im Tourverlauf
Aamerkige zue dr Tabälle:
Temeschwar
Gschicht
Vermuetlich isch d Feschtig vo Temeschburg scho im 10. Johrhundert bauet worde. Im 1154i wird d Schtadt dann s erschti Mol erwähnt, vo eme arabische Geograph. Im 1241i isch d Schtadt vo Tatare zerschtört worde und de ungarisch König Bela IV. het dütschi Sidler iiglade, d Region z besidle und d Schtadt wider ufzbaue. De ungarisch König Karl Robert I. het Temeschburg zu sinere Residenz la usbaue und het vom 1316 bis ins 1323 s ungarische Riich vo de Schtadt us regiirt. Im 1443i het Temeschburg durch es Erdbebe schweri Schäde dervo trait und im 1552 hei d Osmane d Schtadt iignoh. Si het dann 164 Johr zum osmanische Riich ghört. Im 1716 hei dann d Habsburger s Banat eroberet und Temeschburg zu ere Feschrtigs- und Garnisionsschtadt la usbaue. Vom 1849i bis ins 1860i isch Temeschburg dann d Hauptschtadt vom öschtriichische Kronland Woiwodschaft Serbie und Temescher Banat gsi. 1857 isch Temeschburg ans öschtriichisch-ungarischi Schiinenetz aagschlosse worde, was zämme mit de Kanalisierig vom Bega zu erer wirtschaftliche und kulturelle Hochziit gführt het. D Schtadt isch eine vo de erschte mit ere Pferdetram gsi und au d elektrischi Stroosebelüchtig isch früh iigführt worde. Am Endi vom 1. Wältchrieg, isch mit em Zämmebruch vo de Donaumonarchie d Schtaatszughörigkeit offe gsi. Im November 1918 hei d Serbe d Schtadt bsetzt, im Ougschte 1919 sind si vo de Rumäne vertribe worde und wo mit em Fridesvertrag vo Trianon s Banat teilt worde-n-isch, isch feschtgschtande, dass Temeschburg bi Rumänie bliibt. D Schtadt durch d Teilig vom Banat en wichtige Teil vo sim Hinterland verlore. Im 2. Wältchrieg sind de Bahnhof und Gleisaalage bi eme Luftangriff zerschtört worde. Bis zum Änd vom Chrieg sind die meischte Iiwohner dütschspochig gsi. Vom 1945i bis ins 1949i sind Dütschstämmigi deportiirt und enteignert worde. D Bevölkerigsstruktur het sich dadurch vom Änd vom 2. Wältchrieg bis hüt stark veränderet.
Einsiedeln (Begriffsklärung)
Einsiedeln isch de Name vo däne geografische Objekt:
Bregenzerwaldgebirge
S Breagazerwaldgebirg isch e Gebirgsgruppe vu dr Oschtalpe.
S Gebirg isch nit s nämlig wie d Region Breagazerwald. Dr Breagazerwald umfasst au Dail vu dr Allgaier Alpe un vum Lechquellegebirg, derwylscht s Breagazerwaldgebirg in d Regione vum Vorarlberger Rhintel, em Walgau un em Große Walsertal uusgryft.
Yyornig
S „Breagazerwaldgebirg“ maint in dr AVE un in dr SOIUSA s nämlig Biet. In dr AVE sich s aini vu 27 Gruppe vu dr Nerdlige Oschtalpe, in dr SOIUSA ain vu segs Unterabschnitt vu dr Bayerische Alpe, wu sälber en Abschnitt vu dr Nerdlige Oschtalpe sin.
D Partizione delle Alpi definiert kai aigeni Gruppe fir s Breagazerwaldgebirg, derfir wird des Biet dr Gruppe 15.a (Allgaier Alpe) zuegronet. Di Geografisch Ruumgliderig vu Eschtrych vum Reinhard Mang fasst s Breagazerwaldgebirg mit eme Dail vu dr Allgaier Alpe zum Abschnitt „Breagazerwald“ zäme un dailt där wider in „Vorderwald“ un „Hinterwald“.
No dr orografisch-hydrologisch orientierte „Gebirgsgruppegliderig fir s eschtrychisch Hehleverzaichnis“ bildet s Breagazerwaldgebirg weschtl vu dr Breagazer Ach dr Hauptdail vu dr Gruppe 1110 Rhyyndel – Walgau – Breagazer Wald, wu au no d Zitterklapfengruppe un dr nordweschtligschte Dail vum Rätikon bis zum Vorderälpele umfasst. S Breagazerwaldgebirg eschtli vu dr Breagazer Ach entspricht in däre Gliderig dr Gruppe 1125 Winterstude un 1128 Mittagsflue – Hirschberg.
Lag un Umgränzig
S Breagazerwaldgebirg lyt im usserschte Nordweschte vu dr Oschtalpe, eschtli vum untere Alperhintel un sideschtli vum Bodesee. S lyt ganz im eschtrychische Bundesland Vorarlberg un dominiert däm sy Nordhelfti.
D Gränze vum Breagazerwaldgebirg verlauft im Uhrzaigersinn an däre Linie lang: Bodesee – Breagazer Ach – Subersach – Schönebach – Oschterguntebach – Stogger Sattel – Rehmerbach – Breagazer Ach – Argebach – Brägazbach – Faschinajoch – Faschinabach – Seebergbach – Lutz – Ill – Rhyy – Bodesee
S Faschinajoch verbindet s Breagazerwaldgebirg mit em Lechquellegebirg. Dr Stogger Sattel stellt d Verbindig zue dr Allgaier Alpe här.
Untergliderig
No SOIUSA wird s Breagazerwaldgebirg in zwoo Obergruppe, segs Gruppe un 13 Untergruppe yydailt, wu dr Kapitel im Alpeverainsfierer Bregenerwaldgebirge vu 1977 entspräche.
Dr Alpenvereinsführer Bregenzerwaldgebirge und Lechquellengebirge vum Dieter Seibert us em Johr 2008 dailt s Breagazerwaldgebirg in nume no vier Kapitel yy: D Glatthorngruppe (Untergruppe 1.a) zellt dr Seibert as Dail vum Chamm Glatthorn – Zitterklapfen – Hohe Künzel zum Lechquellegebirg.
Gipfel un Bäss
Di zeh hegschte Gipfel vum Breagazerwaldgebirg:
Iber vier vu dr Bäss im Breagazerwaldgebirg cha mer mit em PKW driber fahre:
Geology
Dur d Lag im Grenzbiet zwische Oschtalpe un Weschtalpe isch s Breagazerwaldgebirg vu dr Geology här rächt vylfältig.
Dr grescht Dail vum Breagazerwaldgebirg ghert geologisch zum Helvetikum, wu si in dr Chryde un im Paläogen bildet het. Um des Zyt isch an dr Stell vu dr hitige Alpe dr Penninisch Ozean gläge, wu si am Nordrand dervu, em Helvetische Schelf, im Lauf vu dr Johrmillione mächtigi Chalchablagerige bildet hän. Bim spetere Entsoh vu dr Alpe sin die Ablagerige – in dr Zwischezyat zue Chalchschtai wore – no Norde gschirgt un meefach gfaltet wore. Di herte Chisechalch- un Schrattechalch-Gschtai bilde di fir s Breagazerwaldgebirg tipische Felswänd, wie si in dr Schuttannebärg, dr Freschengruppe oder dr Nordklippe vu dr Dimülscher Bärg, aber au im Winterstudechamm bsundersch augefällig sin. Däm vis-à-vis stehn di waichere, mergelige Drusbergschichte, wu lycht verwittere un dodermit e ginschtige Bode fir Wälder un Alpwaide bilde, wie mer bsundersch yydrucksvoll am Hohe Fresche cha merke. Zmitts in däm Biet stäche Kanisflue un Mittagsflue uuse, wu us Jurachalch un dodermit us dr eltschte Gschtaii vum Breagazerwaldgebirg bstehn.
S Breagazerwaldgebirg nerdli vu dr Linie Doarabiro – Egg – Hittisau, also in dr Haupsach s Biet vu dr Lorenabärg, bstoht us Subalpiner Molasse, wu – fir d Alpe verhältnismäßig spot – im Neogen bildet woren isch. In däre ärdgschichtlige Phase isch di Europäisch Blatte vu dr Alpe no unte druckt wore, sodass si zwisch em nei Gebirg un dr Kontinäntalblatte e Meeressank bildet het, wu Paratethys haißt. Fliss hän Erosionsmaterial us dr junge Alpe in där Meeresarm transportiert, wu si derno as Sedimänt abglageret hän. Im spetere Verlauf vu dr Gebirgsbildig sin derno au die Gschtai ufgfaltet wore. Typisch fir die Zone isch vor allem d Nagelflue, aber au Sandschtai un Mergel cheme vor.
Landschaft
Fascht s ganz Weschtli Breagazerwaldgebirg bstoht us aim ainzige, stärnfermig verzwygte Gebirgschnopf. Vum Hohe Freschen uus verlaufe d Gebirgschette no Oschte (Dimülscher Bärg), Side (Walserchamm), Sidweschte (Alpwegkopf), Nordweschte (Kugel-Schuttannen-Chette) un Norde (Firscht-Hochälpele-Gaißkopf-Chette). Nume d Glatthorngruppe bildet en verglychswys aidytig abgränzte Gebirgsstock, wu dur di dief yygschnitte Unterdimülscher Furka vu dr Dimülscher Bärg drännt isch. Us em Rhyydal schnyde d Schwarzach, d Doarabiror Ach, d Frödisch un d Frutz markanti Däler zwische d Chette, us em Breagazerwald isch s vor allem dr Mellebach un us em Große Walsertal dr Ladritschbach. Mit em Staufdesee un em Sünser See het s au zwee greßeri Gebirgssee in däm Biet.
S Eschtli Breagazerwaldgebirg bstoht mit dr Mittagsflue, dr Bizauer Hirschberggruppe, em Hinteregger Grat un em Winterstudechamm us vier unterschidli lange Gebirgschett, wu parallel vu Weschte no Oschte verlaufe, vunenander drännt dur dr Wiissebach, dr Bizauer Bach un dr Grebebach, wu allisamt no Weschte in d Breagazer Ach abfließe.
D Gipfelhechene styge im ganze Breagazerwaldgebirg vu Nordweschte no Sidoschte aa. S dominiere mittelgebirgigi, mit Matte un Wälder deckti Bärg, Hochgebirgskarakter fundet mer nume am usserschte Sidrand bim Ibergang zum Lechquellegebirg.
Naturschutz
Mit dr Breagazerachschlucht, em Fohramoos, dr Biet Unter Stellerhöhe un Unter der Winterstude, Unterargeschtoa, dr Üble Schlucht un dr Biet Übersaxe-Setaas, Walsbächle un Torfriedbach ligen insgsamt nyn Natura-2000-Biet im Breagazerwaldgebirg.
S grescht Naturschutzbiet no Vorarlberger Landesrächt, Hohe Kugel - Hoher Freschen - Mellental, lyt ganz im Breagazerwaldgebirg, un au di chlainere Naturschutzbiet Farnacher Moos, Fohramoos, Auer Ried, Amatlina-Vita, Gasserplatz un Bludescher Magerwiesen un derzue di Gschitzte Landschaftsdail Haslach-Breitenberg, Klien un Montiola.
Schutzhitte
Im Breagazerwaldgebirg git s die Schutzhitte:
Färn- un Wytwanderwäg
Di Europäische Färnwanderwäg E4 un E5 fiere streckeglych im nerdlige Dail vum Breagazerwaldgebirg iber dr Brüggelekopf un dr Rugge vum Schniiderkopf. Di alpin Variante vum E4, wu mit em Nordalpewäg (Eschtrychische Wytwanderwäg 01) identisch isch, verlauft vu Dimülsch iber s Portla Fürkele, s Freschehuus, dr Hohe Fresche, d Mörzelspitze, d Wiisseflue-Alpe, d Breagazer Hitte, d Luschnouer Hitte un s Bödele zum Brüggelekopf, wun er zämechunnt mit dr Standard-Variante, un ziet dur s ganz Weschtli Breagazerwaldgebirg.
Dr Rot Wäg vu dr Via Alpina straift mit dr Etappe R54 un R55 s Breagazerwaldgebirg am sidlige Rand bi dr Durquerig vum Große Walsertal am Fueß vu Glatthorngruppe un Walserchamm.
Wintersport
Im Breagazerwaldgebirg git s drei Schybiet mit iber 20 Pischtekilometer: Dimülsch-Mellau-Faschina, Bödele un Laterns-Gapfohl. Derzue het s au no rund e Dutzed chlaineri Liftaalage.
Vöhrenbach
Vehrebach (dt. Vöhrenbach) isch e Stadt im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Vehrebach liit im Tal vo dr Breg im mittlere Schwarzwald. Dr Bann bstoht us 17,9 % Landwirtschaftsflechi, 77,5 % Wald, 3,8 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmonde sin Sanderge im Norde, [Villinge-Schwenninge, d Untere Kirne un Eschinge im Oschte, Briilinge un Iisebach im Side, Ditisee-Neistadt im Sidweschte un Furtwange im Weschte.
Gmondsgliderig
Zue Vehrebach ghere d Ortsdoal Uf em Hammer (dt. Hammereisenbach), Langebach (dt. Langenbach) un I de Uhre (dt. Urach). <
Gschicht
Vehrebach isch anne 1244 grindet worre vo dr Grofe vo Urach am Oberlauf vo dr Breg.
Iigmondunge:
Verwaltung
Vehrebach ghert zue konem Verwaltungsverband.
Dialekt
Dr Dialekt vo Vehrebach ghert zum Bodeseealemannisch.
Achtzehn
S Achtzähni – wo me eifacher 18 schribt – isch e natürlechi Zaal. Si chunt nach em Sibezähni und vor em Nüünzähni; und es isch e graadi Zaal.
Wen öper achtzähni wird, luegt men en i vilne Länder als «volljeerig» a und der Staat git em die bürgerleche Rächt.
Bi teil Juude und au i der chinesische Tradizioon gilt s Achtzähni als Glückszaal.
18 isch d Ornigszaal vom Argon.
S indische Buech Mahabharata het achtzäh Deili.
Uf de Golfplätz het’s im Normalfall achtzäh Baane.
Medel (Lucmagn)
Medels (amtlich und rätoromanisch Medel/Lucmagn, uf Dütsch und bis 1943 offiziell Medels im Oberland) isch e Gmeind im Bünderland.
Geografii
Medels lyt im Bündner Oberland und ghört politisch zur Region Surselva.
Zum Gmaindsgebiet ghöre d Dörfer im Val Medel, wo zwüsche Disentis und em Lukmanierpass liged. Das sind daalufwärts gsee: Soliva, Mutschnengia, Fadretsch, Baselgia, Drual, Matergia, Pardé, Fuorns, Acla und Sogn Gions.
Dur s Hauptdaal flüsst dr Medelser Rhy, wo en Näbefluss isch vom Vorderrhy. S Medeldaal het uf dr Oschtsyte d Sytedääler Val Cristallina, Val la Buora und Val Plattas. Gäg em Vorderrhy zue sind die oberen Abschnidd vom Val Gierm und vom Val da Crusch im Gmeindgebiet.
Under de Passhöchi vom Lukmanier isch de Sankt Maria-Stausee. Im Oschte vo dr Gmeind lauft d Gmeindgränze zimli gnau uf de Bärggrööt duure. Oben im Daal ziet sech dr Rand vom Gmeindbann, wo doo au d Gränzen isch zum Kanton Tessin, vo dr Kapälle uf dr Passhöchi in ere graade Linie kwer über s Daal vom Medelser Rhy bis uf e Bärgspitz vom Piz Scai. D Bärgdääler mid de Kwellflüss vom Medelser Rhy, s Cadlimodaal und s Terminedaal, sind uf Tessiner Bode. Im Weschte goot d Gmeindgränze au wider über d Bärgchetti, bis si bi Cavorgia, öpe en Kilometer oben am Vorderhy, en scharfe Rank macht gäge Oschte, und oben am Dorf Mumpé Medel, wo zu Disentis ghört, goot si über de Medelser Rhy und ufe zu der Alp Soliva.
Gschicht
S Dorf isch sid em Middelalter e Stazioon gsi am Wääg vo Düütschland und vom Gebiet vom Rhy uf Itaalie.
1949 het d Atel d Lukmanierläitig bout.
Jettingen (Baden-Württemberg)
Jeddenga (veraltet Ìadenga, dt. Jettingen) isch a Gmaende em Landgraes Beblenga en Bada-Wirddabärg.
Jeddenga
S´ heidige Jeddenga sezzd sich zsẽma aus Oborjeddenga ond Ondorjeddenga. Emmor schao zu Ondorjedenga ghaerd hådd dor gloene Weilor Sendlenga (Sindlingen), sodass Jeddenga drei Ordsdåel håd. Obor- ond Ondorjeddenga send emmor scho wenichor als oen Kilomedor ausanandor gwaä. Dådurch dass ogfär ab 1990, no ondorm Birgormåeschdor Dieterle, en dor Midde zwischa Obor- ond Ondorjeddenga viil baud wårda isch, send dia båede Ordsdåel jezzd midenandor vorbonda. En dor nuia Ordsmidde liged s´ nuie Rådhaus, d´ Haobdschul, d´ graosa "Schwabenhalle" ond a graesors Pflegehaem, s´ "Franziska-von-Hohenheim-Stift".
Jeddenga hådd därzeid ibor 7500 Aewonor, ond isch ganz uff dor Raom Beblenga/Sendlfenga ausgriichd. En Jeddenga sälbor geid´s ibor 1200 Arbeidsblätz. Wäaga saenor graosa Gmarkong hådd´s emmor no gnuag Blatz fir om de 20 landwirdschaffdliche Vollerwerbsbedrib, vordåeld uff Sendlenga, s´ Efele (Öfele), d´ Hehahef (Höhenhöfe) ond s´ Emadaal (Imental).
Vom Dialäggd här ghaerd Jeddenga zom westschwäbischen Bereich. A bsondors Mergmal isch, dass d´ alde Jeddengor "veil" saged sdadd "viil" (viel).
Gschiicht
Mor gåd dorvo aus, dass´s ganz am Ãfang on "Uoto" a "Uotingen" grended hådd. Sae Sidlong isch wahrschaenlich em Gwann "Stöchach" gläaga gwäa. Om 700 n. Chr. rom isch dui aersd Sidlong uffgäbba wårda, mor wåes blos edd mårom. Nerdlich dorvo isch Oberjeddenga endsdanda, sidlich dorvo Ondorjeddenga. Zom 1. Dezembor 1971 hend sich båede Flägga freiwillich zsẽmagschlossa, ond so isch widor beianandor, wa ganz am Ãfang scho amål beiandandor gwäa isch.
Mid dor frenggischa Eroborong send d´ Alemanna christianisird wårda. Fir d´ Frangga isch tipisch, dass-se efdors a Martinskirch, a Michaelskirch, a Mauritiuskirch ond a Mariakirch zsẽma grended hend. Uff Jeddenga ãgwended: D´ Martinskirch sdåd en Oborjeddenga, d´ Michaelskirch en Ondorjeddenga, d´ Mauritiuskirch en Sendlenga, ond d´ Mariakirch vormuadded-mor en-ra aagangena Sidlong en dor Nähe vo de Aussidlorhef em "Öfele".
Vorkehr
Jeddenga leid ã dor B28 vo Reidlenga/Dibenga ibor Nagld/Fraedasdadd nåch Sdråßburg. Oborjeddenga hådd laang omdorm sdarga Vorkehr glidda, bis 2012 endlich d´ Ongejongssdråß om Oberjeddenga rom ferdichgsdelld wårda isch. Dor Flägga gaherd zom "Verkehrsverbund Stuttgart" (VVS). S´ geid a ausgezaechneda Omnibusvorbendong nåch Härrabärg (Herrenberg), dord mid-ma diräggda Ãschluss ã S-Bã-Linie S1 nåch Sduagord ond ã d´ Gaebã (Gäubahn) Richdong Bodasee ond bis nåch Zirich.
Vorwaldong
Jeddenga hådd sich mid de Gmaendena Bõdorf (Bondorf), Gaefelda (Gäufelden) ond Metzenga (Mötzingen) zom Gmaendevorwaldongsvorband „Oberes Gäu“ mid Sitz en Gaifelda zsẽmagschlossa.
Birgermåeschdor isch dor Hans Michael Burkhardt.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Martin Graff
Dr Martin Graff (* 22. Juni 1944 én Ménschtr; † 4. August 2021 én Soultzeren) isch e elsassr Autor, Kabarettischt und Filmemacher gsin. Kridisch bschäftigt`r sich mét sinere Heimet un`m Verheltnis vun Elsasser un Ditsche einrsits un dem vun Franzose un Ditsche àndrersits. Oft isch er e ideell Grenzgänger gnannt worre, si selbsch hat er "Gedankeschmuggler" gnannt.
Werike
Heerbüech:
Instituto Federal da Bahia
S Instituto Federal da Bahia (abkürzt IFBA) isch di gröschti Universität vo Salvador, Bahia, Brasilie. Si isch 1910 gründet worde.
Pogrom
Ä Pogrom (vom Russische погром; vo громить, "kaputt mache", "zerschdöre") isch a Form vo Ufruehr vom Pöbel und Gwaltäwändig gege ä schbezifischi ethnischi, religiöse oder anderi Grubbe. Während emä Pogrom wärde Hüser, Gschäft und religiösi Baute zerschdört, und Mensche misshandlet oder umbrocht. Dr Begriff isch im Zsämmehang mit de Judeverfolgige z Russland im 19. Johrhundert in Bruuch cho.
Antike
Antijüdischi Ufrüehr het s scho in dr Antike gä. Im Johr 38 noch dr Zitewändi hai im ägyptische Alexandria die griechische Iiwohner ä Pogrom gege d Jude usgfüehrt, und die römischi Herrschaft het denn de Jude verbote in d Schdadt ine z cho. Im groossen und ganze si d Römer tolerant gegenüber Anderschgläubige gsi, wenn si ihri religiöse Gsetz nid verletzt hai, aber im zweite Johrhundert het s z Rom Uusschritige gege d Jude und d Chrischde ge, wo denn no as jüdischi Sekte gulte hai und ufgfalle si, wil si Lüt zu ihrem Glaube hai welle bekehre.
Middelalter
Vom elfte Johrhundert a hai d Chrischde afo Chrüzzüg mache für zum s Heilige Land vo de Muslime zruggzerobere. Die meischde vo dene Chrüzzüg hai mit Verfolgige vo Anderschgläubige z Europa agfange, wo dr Pöbel, ufghetzt vo Brediger, Pogrom gege d Jude usgfüehrt het. D Obrigkeite hai meischdens brobiert 'ihri' Jude z beschütze, will si bruucht worde si, sobald si aber gseh hai ass es Alternative zu de Jude git und ass si d Schulde, wo si bi de Jude gha hai, hän chönne loswärde ohni z zahle, hai si im Volk si Wille glo und die überläbende Jude schliesslig usgwiise. Au d Muslime im maurische Schbanie hai Pogrom gege d Jude gmacht im 11. Johrhundert, z Cordoba im Johr 1011, und 1066 es Massaker an 4'000 Jude z Granada.
Wo d Pescht in dr Middi vom 14. Johrhundert uf Europa cho isch, het mä dä Jude d Schuld dra gä. 1348 si d Jude verfolgt worde z Basel, won e groosse Däil vo de Juude ermordet und d Gmaind ufglööst worden isch, z Freiburg im Brisgau, z Stuttgart, Schtrossburg, Mainz und in vile andere Schdedt. Ä groosse Deil vo de Überläbende isch uf Pole gflüchtet, wo si Schutz gfunde hai.
Neuzit
Wenn im Middelalter d ‚Gründ‘ für d Verfolgig vo Juude no religiöös gsi si, si in dr Nöizit mee und mee wirtschaftligi, ethnischi und rassistischi Usreede brucht worde. In dr Ukraine si die polnische Aadlige verhasst gsi und dene iiri Stüüriiziejer si vilmol Juude gsi, also het mä de Juude pauschal Schuld gee. In dr Schwiz häi Buure im Aargauische mit dr Behauptig, d Juude häige vo dr Helvetik brofitiert, mit em Zwätschgechrieg e Pogroom aagstellt und d Hep-Hep-Unrueje in de Stedt nördlig vo de Alpe si under anderem drmit ‚begründet‘ worde, ass d Juude dr Napoleon understützt häige und uf Chöste vo dr Allgemäinhäit riich worde sige. In dr Ukraine het dr Bohdan Chmelnyzkyj vo 1648 bis 1654 dr Kosakenufschdand gege die polnischi Herrschaft gfüehrt und het Pogrom gege die katholische Pole und d Jude wo dört gläbt hai, organisiert. Zääduusigi vo Mensche si ermordet worde. Im zarischdische Russland het s grösseri Pogrom sit em 19. Johrhundert ge. Und au no am Afang vom 20. Johrhundert si Duusigi vo Jude in Kischinev und andere Ört umcho. Mä vermuetet, ass d Gheimbolizei vom Zar hinder vile Pogrom gschteckt het. Mit em Ufcho vom Faschismus und em arabische Nationalismus hai sich d Pogrom gege d Jude in Europa, aber au im Middleren Oschde vermehrt. Im griechische Unabhängigkeitschrieg isch fascht die ganz jüdisch Gmeind in Griecheland umcho. Vo 1918 a het s Judeverfolgige z Pole ge, 1919 z Argentinie, 1927 z Oradea in Rumänie, 1929 z Hebron und z Safed in Paleschtina. In Dütschland si d Usschritige gege d Jude vo de Nazi organisiert worde: d Kristallnacht 1938 het ä Deil vo de dütsche Juden überzügt, ass es am beschte wer, s Land z verloh. Im bsetzte Pole het s z Jedwabne en anti-jüdische Pogrom gä, wo nit vo de Nazi organisiert worde isch, au in Litaue, dr Ukraine und z Iaşi in Rumänie, wo 13.000 Juden ermordet worde si, si Pogrom vo dr Bevölkerig usgfüehrt worde. Au in de arabische Länder hai Judeverfolgige noch em Zweite Wältchrieg und vor allem noch em Unabhängikeitschrieg vo Israel zur Emigration vo de meischte Jude gfüehrt.
Dr Gebruuch vom Wort Pogrom hützudags
Bi Ufrüehr, wo vor em Zweite Wältchrieg bassiert si, bruucht mä s Wort Pogrom im allgemeine nur im Konteggscht vo de Jude, au wenn mä s in Bezug uf andere Völkergrubbe au chönnt bruuche. Sitdäm wird s Wort au in andere Konteggst bruucht. D Uusschritige gege ethnischi Grieche dur Türke z Istambul im Johr 1955, gege d Igbo und anderi Völker in Nigerie vor em Biafrachrieg, gege Armenier in Sumgait 1988 und in Baku 1990, gege d Chinese dur d Indonesier in Dschakarta 1998, gege d Serbe im Kosovo 1999 und vili andere meh wärde as Pogrom bezeichnet.
Aber was in Ruanda 1994 bassiert isch, cha nur as Völkermord bezeichnet wärde.
Babylon
Babylon (in dr Bible: Babel) isch a Schdadt gsi im alte Mesopotamie grad näbem Fluss Euphrat. Dr Tell, wo siini Ruine bildet hai und wo öbbe 85 km südlig vo Bagdad liit, isch faschd alles was vo einere vo de wichtigschde Schdedt vo dr Antike übrigbliiben isch.
Pogrom
Lueg au
Antisemitismus Rassismus
Babylon
Die Hängende Gärte vo Babylon si dr griechische Dradition no eis vo de Siibe Wältwunder gsi.
Babylon (oder Babylonie) isch au dr Name für s Land, wo vo dr Schdadt regiert worden isch.
Gschicht
Babylon het zweimol in siiner Gschicht d Hegemonie über Mesopotamie gha, zur Ziit vom Altbabylonische Riich, wo vom 19. bis zum 16. Johrhundert BCE duurt het, und vom Neubabylonische Riich, wo vom Nabopolassar 626 vor dr Ziitwändi gründet und vo de Perser 539 eroberet worden isch.
S Altbabylonische Riich, 19.-16. Johrhundert
Es giit für die Ziit verschidnigi Chronologie. D Date wo do agfüehrt wärde si zimlig schbekulativ.
8.-9. Dynaschtie, 979–729
In dr Ziit noch em Baba-aha-iddina het s äntwäder keini König gha, oder mä kennt ihri Näme nid.
S Neubabylonische Riich, 626-539
Das si d Chaldäerkönig wo eim us dr Bible bekannt si.
Alter Löwen (Männedorf)
S Huus zum alte Löie z Mänidorf isch 1599 vom Jakob Fierz pout worde. Es isch im Oberdorf am Egge vo de Dorfgass und em Löiegässli. Bevor d Seestraass poue worden isch, isch es diräkt am See gstande. Vor em Huus isch d Löiehaab.
Gaschthuus und Gmäindshuus
Scho füe isch im Löie d Tavärne vo Mänidorf gsi. Im 1627i isch das au s erscht Mal ufgschribe worde. Aber 1640 hät d Gmäind s Huus gkauft und als Gmäindshuus pruucht. S Tavärnerächt hät mer zää Jaar spööter em Wirt vom Wilde Maa verchauft. Spöötischtäns ab dänn isch im Huus Schuel gää worde. Aber 1811 (oder 1819 isch d Schuel dän in es anders Huus zoge. D Lererwonig isch an Gmäindsmetzger, won aber de Gmäindrat für d Sitzige i di alti Schuelstube häd müesse inelaa.
Lings näbet em Iigang isch e groossi Stäiplatte i de Huusmuur. Deet druf stönd d Näme vo de Gmäindrööt vo 1770 und iri Wappe: de Undervogt Hans Chäpper Fietz, de Seckelmäischter Andreas Fietz (won Chirurg gsi isch) und di Gschworene: Hans Heiri Bindschädler, Hans Chäpper Bindschädler, Hans Ruedi Bindschädler, Hans Köbi Billeter. Aber aud d Gmäinsmetzg isch i dem (oder näbed dem ) Huus gsii.
Im Jaar 1832 hät d Gmäind s Tavärnerächt vom Wilde Maa zrugg gkauft. Au jetzt hät s Gaschthuus «Löie»ghäisse – bis 1896 s Wirtshuus mit samt em Tavärnerächt und em Name uf Blatte ufezogen isch. Lueg da: Neue Löie Mänidorf
Altersasyl
S Huus isch dänn a d Chilegmäind. Die hät es Altershäim für zwölf Lüüt iigrichted. S hät Altersasyl ghäisse und zwar bis 1992. Dänn häd d Chilegmäind s Altershäim wele zuetue. S Huus segi alt und nöd guet gäignet, d Zimmer äifach und d Tualette uf de Etage und überhaupt, s Defizit segi z gross. Lüüt vo Mänidorf, Aaghörigi vo Bewoner, s Personal und ander Lüüt händ en Verein gründet und füered s Altershäim im Huus zum alte Löie sithär wiiter. 2004 häd de Veräin s Huus vo de Chile gkauft und 2012 inedra total umpoue. Jetzt häts Platz für 15 Lüüt und im Lift häd äntli au en Rollstuel und d Begläitperson platz.
Wies dezue cho isch
1896 häd en riiche Mänidörfler, de Hans Conrad Meier de reformierte Chile 300 000 Franke für es Altersasyl. Er hät de Wunsch gha, dänn i dem Altersasyl es Zimmer zha, wän är dänn emal alt segi. Das hät nöd gklappet, wil er no im gliiche Jaar gstorben isch. Aber d Chilegmäind hät mit em Gäld under em Pfarrer Gottlieb Schuster trotzdem es Huus für alti Lüüt wele iirichte. Da häts grad passt, dass de Löie züglet häd und s Huus läär gstande isch.
Gent
Gent (niderländisch, französisch Gand ) isch e Stadt i de Regioon Flandere z Belgie und isch d Hauptstadt vo de Provinz Oschtflandere. Wä-mer e Stadt as Verwaltigsäinhäit gseet (was ja gwöndli de Fall isch), isch Gent nach Antwèrpe di zwäitgrööscht Stadt im Land, wil Brüssel us ere ganze Räie Gmäinde zämegsetzt isch.
Gschicht
D Aafäng vo Gent sind keltischi und früegermaanischi Sidligen am Zämefluss vo de Schelde und de Leie gsy. Im Mittelalter isch das Oort tank em Tuechhandel und em Flachs- und Lynegwäärb zu äinere vo de grööschten und wichtigschte Stedt vo Europa woorde. Wil di niderländisch Reformazioon vo de Spanier zämetätscht woorden isch, isch es dänn lengeri Zyt wirtschaftlich bäärgab ggange, bis Gent uusgänds 18. Jaarhundert as e früe-induschtrialisierti Stadt wider wichtig woorden isch.
Wiirtschaft
De Hafe vo Gent isch über de Zeekanal Gent–Terneuzen mit de Nordsee verbunde; 2015 sind deet Güeter umgschlage woorde, wo 46,5 Millioone Tone schwäär sind. Wichtig isch au d Bluemezucht rund um d Stadt ume. Und wil s e Stadt mit vil Gschicht und vilen alte Hüüser isch, läbt si au starch vom Turismus. En groosse Täil vo de mittelalterlichen und früenöizytliche Boute stönd au hüt na – Gent hät über 9800 hischtoorischi, zmäischt tänkmaalgschützti Boute, und de Belfried ghöört – zäme mit andere Türm z Belgien und z Nordfrankrych – zum UNESCO-Wälteerb. S isch daademit e groossi Konkuränz für d Naachberstadt Brügge, wo aber na bikannter isch für syni guet erhalten Altstadt.
Albert Greiner (Theologe)
Dr Albert Greiner (* 6. April 1918 z Strôßburg; † 15. März 2013 ) ischt a franzeesischer Theologe, Pfarrer und Martin-Luther-Forscher gwäa.
Aus seim Leaba
Nôch-em Bsuech vo dr Schuel en Strôßburg hôt dr Albert Greiner an der Sorbonne en Paris Germanischdik ond an dr evangelisch-theologischa Fakuldeet Theologii studiirt. Vo 1943 bis 1944 isch’r Deitschlehrer en Lyon gwäa. Drei Jôhr schbätr schließlich isch’r zom Pfarrer vo dr Evangelisch-Lutherischa Kirch vo Frankreich ordiniirt wôrra. Vo 1947 bis 1983 isch’r Pfarrer an verschiidene Kircha en Frankreich gwäa. D Evangelisch-Lutherischa Theologischa Universiteed z Budapescht ond dui evangelisch-theologischa Fakulteet vo dr Uni Mincha hend-em da Doctor honoris causa vorliha. An Haufa Uffsätz hôt dr Albert Greiner fir dui Zeitschrift Positions luthériennes gschriiba.
Der Môô ischt vrheiradet gwäa ond hôt drei Kendr ghet.
Felix Balsiger
Uusbildig und Dissertazioon
De Balsiger hät im Hërbscht 1897 am Stedtische Gimnaasium z Bëërn d Matuur bistanden und hät nachane vo 1897 bis 1902 a der Uniwërsitëët Bëërn und 1902/03 a der Uniwërsitëët Züri Germaanischi Filology gstudiert. 1899 hät er au s Sekundaarschuel-Diploom und 1902 s Gimileerer-Diploom überchoo.
Promowiert hät er bim Samuel Singer z Bëërn, und zwaar mit em Theema «Boners Sprache und die bernische Mundart». Der Uelrych Boner isch en Dominikaanermönch z Bëërn gsy, wo i der eerschte Helfti vom 14. Jarhundert latynischi Faablen i s Alemanisch übersetzt hät; d Samlig hät de Name Der Edelstein ghaa. De Balsiger hät d Wokääl, d Subschtantyv und Flexioon im Edelstein aaglueget, zum zäige, das em bikante Schwyzer Literatuurwüsseschafter Jakob Baechtold sys Diktum, de Boner heg «altbernisch» gschribe, esoo nöd richtig isch.
Am Schwyzerischen Idiotikon z Züri (1902–1904)
De Balsiger isch der eerscht Bëërner am Schwyzerischen Idiotikon gsy, und me hät sich z Züri i de Redakzioon gfröit, näbed und nach all dëne Zürcher – und em Oschtschwyzer Albert Baachme – iez auch en Verträtter von ere weschtliche Tüütschschwyzer Mundaart i de Redakzioon z haa. Er hät de Platz ygnaa, wo wäg em Uustritt vom Ruedolf Schoch frei woorden isch. Syni Dissertazioon (wo, näbedby gsäit, de glych Gägestand zum Theema ghaa hät wie die vom Schoch) und e chlyni wyteri, tialäktoloogischi Schrift von em händ en beschtens rekumidiert.
Er isch 1902 provisoorisch aagstelt woorden und hät zeerscht bim Verfasse vom Quäleverzäichnis mitghulffe. Scho im Früelig 1903 isch er en richtige Redakter woorde, hät aber i säbem Jaar vil gfëëlt, wil er 15 Wuchen i s Militëër hät müese.
Lang hät em Balsiger syni Redakzioonstëëtigkäit nöd tuuret. Scho 1904 hät er d Stell am Idiotikon verlaa – öb er (wie ander) mit em Baachme Stryt ghaa hät oder aber (au wie ander) e besser zalti Stell hät wele, wäiss me nööd. Syn Nachfolger isch de Hermann Blattner us em Aargöi gsy.
Am Stedtische Gimnaasium z Bëërn (1908–1947)
De Balsiger isch dänn zrugg uf Bëërn und deet am Stedtische Gimi, em hüttige «Gymnasium Kirchenfeld», vo 1908 bis 1947 Leerer gsy; s Diploom hät er ja ghaa. Underrichtet hät er ales mügli – Religioon, Tüütsch, Französisch, Latyn, Italiënisch, Rächne, Gschicht, Geografy, Schryben und Turne.
Vergässe hät er au syn Gërmanischtikprofässer Oskar Walzel (1864–1944) nööd, wo spööter vo Bëërn uf Bonn gwächslet isch: Er hät em nämli 1934 zum Sibezgischte gratuliert. Öb er au mitüberchoo hät, das em Walzel zwäi Jaar spööter d Venia legendi wäge «jüdischer Versippig» entzoge woorden und syni jüdisch Frau 1944 z Theresienstadt ermordet woorden isch, mues offe blybe.
Anderwytigs: Sport und Kunscht
Käs Wunder, hät de Balsiger au as Turnleerer gschaffet – er isch nämli en bigäischterete Schyfaarer gsy, in ere Zyt notebeeni, wo s na ekäi Schylift ggëë hät. Er hät sogar en Schyfüerer für d Regioon Bëërn verfasst, wo 1930 publiziert woorden isch. Es isch em aber nöd nu um de Sport as söttige ggange. 1931 hät er im «Bund» defüür plëdiert, das d Leerer mit irne Schüeler seled i s Frei use gaa und nöd nu mit enen i de Schuelstube hocke, das er sell bi Sport und Spiil ire «Kameraad, elter Fründ, Biraater» sy und das er bi de Junge sell der «Amerikanisierig» vom Schysport etgägewürke: Es göch nöd nu ums Aberaase, näi, s göch um d Erzieig zum «Natuurgnuss» und zur «Erchänntnis vo de landschaftliche Schöönhäit».
Kunscht hät em allwääg au gfale: Wo-n-er im Meerze 1915 mit de Schy de Jaunpass ufegfälet isch, hät er de Maaler Ernst Hodel junior (1881–1955) aatroffe – und dadruus isch e läbeslangi Fründschaft woorde. 1951 hät er es Kapitel imene schöön uufgmachete Büechli gschribe, wo zum Sibezgischte vo dëm Künschtler usechoo isch.
Allmendingen (Württemberg)
Allmedenge (dt. Allmendingen) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 48,9 % Landwirtschaftsfleche, 38 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 3,6 % sonschticher Fleche.
Nochbergmoede
D Nochbergmoede vo Allmedenge send Aalde, Eegne ond Schelklenge.
Verwaltong
Allmedenge hot mit dr Gmoe Aalde a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Allmedenge ghert zom Schwäbisch.
Surrey
Surrey [] isch e Groofschaft (County) im Süde vo Ängland. Si bestoot us de Distrikt Elmbridge, Epsom and Ewell, Guildford, Mole Valley, Reigate and Banstead, Runnymede, Spelthorne, Surrey Heath, Tandridge, Waverley und Woking. D Groofschaft gränzt an Hampshire, Berkshire, Greater London, Kent, East Sussex und West Sussex.
Wil s eso nooch zu London isch, git s in Surrey e Hufe Pändlergmäinde, d Bevölkerigsdichti isch seer hooch und d Bewooner si im Durchschnitt woolhabender as anderi Bürger vom Veräinigte Köönigriich.
1948
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Bözbergpass
Dr Böözbrg isch e Bärgpass im Jura.
Er lyt im Norde vom Kanton Aargau im Gmeindbann vo Böözbrg. Mit dr Basshööchi vo 569 Meter über Meer isch er eine vo de nidrigschte Jurapäss.
Es isch dr einzig Gebirgsabschnitt uf dr Hauptstrooss drüü vo Basel uf Züri und is Bündnerland. D Bärgstrecki foot bi Bööze im obere Fricktal a und goot änedra bis zu dr Aarebrugg z Brugg.
Gschicht
Es het scho i dr Zyyt vo de Röömer e Strooss übere dèè Hoger gää; es isch d Verbindig vo Vindonissa uf Augusta Raurica gsi, und me dänkt, das sig dr Mons Vocetius gsi, wo dr römisch Schriftsteller Tacitus drvo verzelt. Bi Mumpf het men en röömische Meileschtei gfunde, und im Wald weschtlech vom Wyler Altstalde gseht me no hüt alti Charegleis vo dr Strooss im Jurachalch. Dr Bärgwääg isch bis im Middelalter dört derdur ggange. Im achzääte Joorhundert het Bärn die wichtegi Handelsstrooss usbout, di nöi Rute isch ane 1779 uufgange. Jetz het me vo Efigen us e besseri Rampe under dr Barnighalde dure uf d Passhööchi gha, chly underem Dorf Gallechirch dure, und di nöi Basshööchi bi Nöistalde isch erscht no echly weniger hööch weder die bi Altstalde, wo e halbe Kilometer wyter im Norden isch. S düütsche Wort «Stalde» bedüütet es stotzigs Gländ und e Platz, wo s schwirig gsi sich, e Strooss dure z mache; es isch i dr Schwiiz e hüüffige Fluername, und me cha zuennem bim Schwyzerischen Idiotikon vil Inträssants nochelääse.
Ufem Platz a dr Strooss, wo wäge dr Uussicht attraktyv isch, zwöiehalb Kilometer wyter öschtlech, stoot dr Landgaschthof Vierlinde, wo’s näbedra e Tankschtell het. Vo dr Terrasse bim Reschtorant uus gseht me schön is Aaretal abe und wyt über s Middelland use, bi guetem Wätter bis zu den Alpe; und me cha dört au de Auto und Töff und Welo zueluege, wo übere Böözbrg faare.
Für d Welofahrer het d Stiftig SchwiizMobil en eigeti Rute signalisiert, wo nid dr Hauptstrooss noogoot; under em Label VelolandSchweiz isch dr Wääg mit dr Nummere 56 vom Seetal übere Böözbrg yzeichnet: dä goot vo Umike bi Brugg dur d Bözbrger Dörfer Hafe, Ursprung und Linn, bi Nöistalde chunt me kwer über d Passstrooss, vo Linn us isch me is Sissletal abe uf Fäldwäge, und es goot durs Sagemülitäli uf Zäje füre und wyters s Fricktal durabb.
S letschte Mol isch d Passstrooss i de 1970er und 1980er Joor gflickt und verbesseret worde. Ane 2017 het dr Kanton Aargau wider en Uusbou afo plaane, er woot jetz näbe dr gfäärleche Strooss au e Welowääg mache. Für die schwäre und langsame Faarzüg wie d Laschtwääge un d Traktoore git’s a de steile Rampe eigeti Schpuure. Dr grooss Jurawanderwääg chunt bim Landgaschthof Vierlinde über d Böözbrgstrooss.
1875 isch under em Böözbrg dure d Ysebaanlinie Brugg-Rhyfälde fertig gsi, und ane 1996 s doplete Dunäll vo dr Autobaan A 3. Jetz wird grad no es zwöits Ysebaandunäll booret.
Welthandelsorganisation
D Wälthandelsorganisazioon (ENS World Trade Organization, WTO;, OMC; , OMC) isch en internazionali Organisazioon mit Sitz in Gämf, wo sich mit dr Regelig vo Handels- und Wirtschaftsbeziejige beschäftigt. Si isch am 15. April 1994 us em General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) in dr Uruguay-Runde noch siibe Joor Verhandle gründet worde. Am 1. Januar 1995 het si iiri Aarbet z Gämf aagfange. D WTO isch näben em IWF und dr Wältbank äini vo de zentrale internazionale Organisazioone, wo sich mit dr Handels- und Wirtschaftspolitik uf dr ganze Wält abgit.
Ufgoobe
D WTO het im Wääsentlige zwäi Ufgoobe. Die äinti isch s, d Wirtschaftspolitik vo de Mitgliidstaate z koordiniere, die anderi isch, in Stritfäll zwüsche de Mitgliider z entschäide.