cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Badische IV d
Konschtruktivi Merkmōl
D Westinghouse-Druckluftbrèms hèt diè vordere Kuppelachs vo hinnè un diè hinteri Achs vo vornè brèmst. Dè Sandkaschtè hèt sich i dè Mitti vom Langkessèl befundè un hèt beidi Achsè vo vorn gsandet. Zu dè besserè Gwichtsvoteilig sin vir Wasserkäschtè aagebrocht worrè. Zwei hèn sich a dè beidè Sitè vom Langkessèl uff dè Höchi vom Dampfdom un zwei a dè Sitè vo dè Rauchkammer befundè. Dè Kollèvorrôt isch vor èm Füürerhuus beidsitig aagordnet gsi.
The Dude (Band)
D Bänd bestoot us de Mitgliider Alexandre Sangan (Gitarre, Gsang), Olivier Guimbail (Gitarre), Gilles Morillon (Schlaagzüüg) und Laureline Prud'homme (Gsang, Bass).
D Muusig wiist starki anglo-amerikanischi Iiflüss uf und wird as Mischig us Rock, Pop, Punk, Garaascherock und Folk aagee.
Dr Naame vo dr Bänd chunnt us em Film The Big Lebowski, wo dr Protagonist in dr änglische Versioon dr Übernaame « The Dude » het.
Donnerstag
Alemannisch Donnschtig, Dunschtig und ähnlich, schwöbisch au Dao(r)schdich, Dorschdich und ähnlich, im Wallis und bi de Südwalser Froontagg, esch noch DIN 1355 de viert Tag i de Wuche (sit 1976), noch de christlich/jüdische Zellig de füft.
De Name
De Donnschtig heisst so nach em germanische Gott Donar («Donner»), nochem Vorbild vom römische dies Jovis, em «Tag vom Jupiter», wo nöd nu de König vo de Götter gsi isch, sondern au de Blitz as Waffe gfüert het. Alli hüttige alemannische und schwöbisch Variante chömed vo mittelhochdütsch donnerstag, donrestag. Di schwöbische Variante ohni n cha s Schwöbisch Wörterbuech ab em 14. Jorhundert bilegge, aber scho im 13. Jorhundert hets metathetische Forme wie dornstag ggee (dorns- isch us donners- entstande, mit de Vertuuschig vo n und r), wo denn ebe zur n-lose Form gfüert hend (dornstag u. ä. > dorstag u. ä.).
Spezielli Donnschtig
S gäb do ou no de Schmotzig Donnschtig, das esch de Tag wo a vilne Ort amigs d Fasnacht eröffnet werd. De Grüedonnschtig oder Hohe Donnschtig isch de Tag vor em Karfrytig i de Osterwuche. Au d Uffert isch alewyl ame Donnschtig. A däne Ort, wo Fronlychnam no en Fyrtig isch, wörd au dä ame Donnschtig gfyred, und sos uf de nögscht Sonntig verschobe.
Zwinglihaus
S Zwinglihuus isch e evangelisch-reformierti Chille in dr Stadt Baasel. Es isch noch em Reformator Ulrich Zwingli benennt. Es befindet sich im Gundelikwardier an dr Gundeldingerstrooss 370 und ghöört zur «Kwardiergmäind» Zwingli-Lukas vo dr Chillegmäind St. Elisabethe.
Gschicht
S Geböid isch 1931/32 vom Archidekt Willi Kehlstadt (Architekt BSA, Baasel) im Bauhuusstil baut worde und mä het s am 2. Oktober 1932 iigweiht. Die ursprünglige Blään häi e Chille und e Gmäindhuus vorgsee, s jetzige Zwinglihuus, und au no e Pfaarhuus. Mä het aber uf d Chille verzichdet, und so isch s Zwinglihuus, wo jo ursprünglig nit as e Sakraalbau konzipiert gsi isch, liturgisch ufgwärtet worde.
Im Joor 1985 het mä e groossformatige Glaasmoolereizüklus mit biblische Motiv in fümf Däil iibaut. Dr Baasler Künstler Hanns Studer het en gstaltet. S Geböid isch im Joor 1994 renoviert worde und 1996 het mä s ins kantonale Dänkmolverzäichnis ufgnoo.
Großrinderfeld
Großrinderfeld (oschtfränkisch Großründerfald) isch e Gmai im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Großrinderfeld lyt am weschtlige Rand vum Ochsenfurter Gau, rund acht Kilometer nordeschtli vu Tauberbischofsheim.
Dr Baan bstoht us 66,8 % Landwirtschaftsflechi, 23,1 % Wald, 9,4 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Großrinderfeld ghere d Gmaindsdail Gerchsheim, Großrinderfeld (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Baiertal), Ilmspan un Schönfeld.
Gschicht
D hitg Gmai Großrinderfeld isch am 1. Jänner 1975 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Gerchsheim, Großrinderfeld un Schönfeld.
Verwaltig
Großrinderfeld het mit dr Stadt Tauberbischofsheim un dr Gmaine Königheim un Werbach e Verwaltigsgmainschaft veryyrbart.
D Burgermaischteri vu Großrinderfeld isch d Anette Schmidt.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Lussery-Villars
Lussery-Villars (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Lussery-Villars isch e Dorf am weschtlige Hang vum Venogedal im Gros de Vaud, im Waadtländer Mittelland. D Gmaiflechi umfasst 84,5 % landwirtschaftligi Flechi, 8,8 % Wald, 5,4 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Lussery-Villars isch anne 1999 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Lussery un Villars-Lussery. Lussery isch tzum erschte Mol gnännt wore anne 1147 as Luseri, Villars-Lussery anne 1377 as Villar proche Luxurie..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 15,1 % gläge.
Religion
63 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,3 %, CVP 3,1 %, FDP 12,8 %, GLP 3,5 %, GP 13,7 %, SP 25,7 %, SVP 31,1 %, Sunschtigi 0,4 %.
Dr Burgermaischter vu Lussery-Villars isch dr Yvan Stutzmann (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 327 Yywohner 93,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,8 % Dytsch, 1,2 % Italienisch un 2,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schrozberg
Schroazbärch (amtlich Schrozberg) ischt a Stadt em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Schroazbärch leit auf dr Haulauer Ebene am Oberlauf vom Vorbach. D Nochbergmoede vo Schroazbärch send Mulfingen, Niederstetten, Creglingen, Rothenburg ob der Tauber ond Blaufelden.
Vo dr Gmarkong send 67 % Landwirtschaftsfleche, 22,8 % Wald, 9,3 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Schroazbärch gheret d Stadtdoel Bartenstein, Ettenhausen, Leuzendorf, Riedbach, Schmalfelden, Schrozberg ond Spielbach.
Gschicht
Schroazbärch ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1249. Zom 1. Januar 1972 send Riedbach ond Schmalfelden eigmoedet worad, zom 1. April 1972 Spielbach, zom 1. Januar 1973 Leuzendorf ond Bartenstein, zom 1. Januar 1974 Ettenhausen.
Verwaltong
Schroazbärch ghert zua koem Verwaltongsverband.
D Schuldese vo Schroazbärch ischt d Jacqueline Förderer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schroazbärch ghert zom Oschtfränkisch
Wettsteinhaus
S Wettstäihuus isch e historischs Geböid an dr Baaselstrooss 34 z Rieche. Im Huus si sit 1972 s Spiilzüügmuseum, s Dorf- und s Räbbaumuseum dehäi. S Huus und d Sammlig si Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.
Dr Naame vom Huus chunnt drvoo, ass im 17. Joorhundert dr Baasler Bürgermäister Johann Rudolf Wettstäi, wo im Westfälische Friide d Drennig vo dr Äidgenosseschaft vom Riich usghandlet het, dört gwoont het. S Huus ghöört sit 1958 dr Gmäind, wo s vo 1968 bis 1971 renowiert het.
Gewerbemuseum Basel
S Gwärbmuseum Basel isch en ehemoligs Baasler Museum für Gwärb an dr Spaalevorstadt. Es gältet as äis vo de Baasler Kulturgüeter mit ere regionale Bedütig.
Wo dr Kanton Baasel 1887 d Zäiche- und Modellierschuel übernoo het, het er die Allgemäini Gwärbeschuel gründet zämme mit em Gwärbmuseum, wo dra aagschlosse gsi isch. Säggs Joor spööter si d Schuel und s Museum us dr ehemoolige Klosterkiirche Gnaadedaal, wo 1574 zum ene Kornhuus umbaut worden isch, in s nöibaute Geböid am Egge vom Petersgraabe und dr Spaalevorstadt züüglet. Wo d Schuel 1961 e nöis Schuelhuus an dr Vogelsangstrooss überchoo het, isch s Museum am alte Blatz bliibe. 1996 het d Baasler Regierig s Gwärbmuseum us Spargründ zuedoo. D Sammlig isch zum grösste Däil vom Historische Museum übernoo worde.
Hüte isch d Lys Schuel für Gstaltig im Geböid dehäi und kümmeret sich um d Blakaatsammlig vom Museum.
Prognose
D Wirtschafts-Prognose z. B. erlaubt en Voruussag, was unter beschtimmte Bedingige wird iiträte. Sii isch, da mir d Zuekunft nit visionär chönned voruussage, zwangsläufig en Theorie, en Deduktion uus Prämisse. Wirtschaftsprognose giits sowohl in dr Volkswirtschschaftslehr wie in dr Betriebswirtschaftslehr (z. B. Budget-Kalkulation).
Wie sich d Prognostiker chönned irre, zeigt en Bricht uus dr schwiizerische Bundesverwaltig über d AHV, wo 1990 zuhande vom Bundesrat erarbeitet worde isch. Er gseht im "Hauptszenario" bis 2040 en Bevölkerigsentwicklig in dr Schwiiz uuf en Schtand vo 6,55 Millione IiwohnerInne. Im "Szenario Verstärkte Zuwanderung" wiederum gseht me 2040 en Schtand vo 7,1 Millione IiwohnerInne.
Es isch 1990 biim zweite gnennte Szenario au bereits mit em freie Personeverchehr grechnet worde, will me ja denn 1992 über ne Biitritt zum EWR abgschtimmt het. Denno het bezüglich dem freie Personeverchehr en enormi Unterschetzig vo dr Iiwanderig schtattgfunde: 2016 het d Schwiiz bereits über 8 Millione IiwohnerInne.
Abhar
Abhar (Persisch ابهر) isch d Hauptstadt vom Abhar Bezirk in dr Zanjan Browinz im Iran. Bi dr Volkszelig vo 2006 het d Stadt 70'836 Iiwooner in 19'136 Familie ghaa.
Mit sine Uniwersidääte, drunder d Abhar Azad Uniwersidäät, d Payam Noor Uniwersidäät, s Technische und Brueflige Institut Sama und andere wüsseschaftlige und kulturelle Instituzioone, isch Abhar e regionals Kulturzentrum. Für e Vercheer isch d Stadt wichdig as Knootepunggt vo Stroosse und Iisebaanlinie. As Industriizentrum isch s d Häimet vo Firme wie AWC, Medisk und Parsnakh.
Staat
Es Land – im Hoochtüütsche seit me drfüür eender Staat – cha me verschide definiere.
was es isch
Im Sinn vom ene Staatsgebiet isch es es abgrenzts Territorium, wo drin e Teil vo dr Menschheit als Bürger vo däm Land läbe. Es isch nit immer s glyche wie d Nazioon.
Als Organisazioon im Sinn vomene Staatsapparat luegt me der Teil vo dr Gsellschaft aa, wo muess für Recht und Ordnig i dr Gsellschaft luege. I dem Sinn cha me dr Staat au als alles das gseh, wo in sym Geltigsbereich s öffentliche Gschehe tuet regle.
S Wort «Staat» isch e neuziitlichi Ableitig vom latiinische status, wo uf tüütsch “Zueschtand, Schtellig” bedüütet; der Begriff chunt au vom italienische stato, wo i der Renaissancezyt die republikanischi Verfassig vonere Kommune gmeint het. Der monarchisch status regalis isch der Begriff für d Stellig, d Macht und der Iifluss vom königliche Herrscher. Im Französische isch s Wort état druus woorde.
S wort «Land» chunt vom althochtüütsche lant, und es bedüütet hüt verschideni Sache: Der Bode uf der Ärde, wo nid vo Wasser zuetekt isch; d Landschaft usserhalb vo de Stedt und de grosse Sidlige; e suveräni politischi Einheit; d Flechi wo d Puure druff schaffe; i gwüssne Länder die einzelne Teilstaat vom Bund.
d Wüsseschaft vom Staat
Nach der soziologische Staatsidee vom Franz Oppenheimer isch dr Staat siim Wese und Urschprung nach e gsellschaftlichi Iirichtig, «wo vonere siegriiche Menschegruppe der besiegte Menschegruppe uufzwunge worde isch mit em einzige Zweck, d Herrschaft vo dr eine über di anderi z regle und gege inneri Uufschtänd und üsseri Aagriff z sichere». I dr Ökonomie wird dr Staat deils als Summe vo allne «Zwangsverbänd» aglueget.
d Länder im Völkerrächt
Gemäss dr Konvention vo Montevideo hät es Land folgendi Eigeschafte:
Di klassischi Staatsrechtslehr bruucht nume di erschte drei Merkmal (Drei-Elemente-Lehr vom Georg Jellinek).
Theoretisch isch d Konvention vo Montevideo numen e Soll-Beschtimmig, wil d Staatlichkeit nöd zwingend as Territorium bunde sii muess. Das gseht men a de Bischpiil vo Somalia oder vom Souveräne Malteserorde und der bsetzte Weschtsahara.
Für de Uufnahm id UNPO, wo praktisch als «alternativi UNO» gältet, längt’s scho, wenn es Land en eigeti Bevölkerig het. Allerdings isch d UNPO nume e Nödregierigsorganisation (NGO) ohni völkerrechtliche Status. E UNPO-Mitgliedschaft hät somit nume symbolische Wert, aber keis politischs Gwicht.
I dem Sinn sind d Gliider vomene Bundesstaat, wie di düütsche Länder oder d Schwiizer Kantöön, au «Staate» und sogar au beschränkti Völkerrechtssubjekt. si chönne zum Bispil tank iirere «Kulturhoheit» unabhängig vo dr Bundesrepublik Düütschland Konkordat abschlüüsse; das mache si öppe mit em Vatikan). Dr klassischi Uusnahmefall vomene Staat ohni Staatsgebiet isch – sit dr Annexion vo Malta dur de Napoleon I. – dr «Souveräni Malteserorde».
D Souveränität isch keis definierends Merkmal vom ene Land. Staate chönnd rechtlich au dänn fortbeschtah, wenn si under frömder Besatzig stönd. I jedem Fall muess faktisch e Teilsouveränität vorhande sii, suscht cha me nid vom ene Land oder Staat rede.
Volken
Volke (amtlich Volken) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Staat
Völkerrechtlichi Anerchennig
Es Land bruucht für siini Gründig kei juristischi Legitimation: er wird dur ne gsellschaftloichuj oder obrikäitlichi Akzioon is Lääbe grueffe, me seit däm au, es wird uusgruefe. Es Bischpiil isch der Afang vo dr Schwiizerische Eidgnosseschaft im Mittelalter.
Volken
Geografi
Volke liit im Zürcher Wiiland zwüschet Hänggert und Flòòch. S Piet vo de Gmäind umfasst 64,8 % landwirtschaftlichi Flèchi, 29,4 % Wald, 3,4 % Sidligsflechi und 2,4 % Vercheersflechi.
Staat
Völkerrechtlichi Anerchennig
International häts sich iibürgeret, es Land z anerkenne, Wenn mehreri anderi Staate siini Exischtenz akzeptiere. Es paar Gebiet wie Nordzypere uf Zypere, Somaliland oder Taiwan, wo zwar alli Merkmal vomene Staat uufwiised, sind trotzdämm, meischt us politische Gründe, nöd vo de UN-Mitglieder allgemein anerchännt worde; derigi (souveräni und unabhängigi) «umstritteni Staate» luegt me bi der UNO und iirne Mitglieder und au i der Völkerrechtswüsseschaft als «Stabilisierti De-Facto-Regime» aa. Wil luut der UN-Charta d UNO normalerwiis nöd berechtiget isch, sich in innerstaatlichi Aaglegeheite vo eim vo iirne Mitglieder iizmische, würdi d Charta verletzt werde, wenn öppe s Somaliland, wo sich vom UNO-Mitglied Somalia glööst het, vom ene andere Land offiziell als Staat aagluegt würdi.
Volken
Gschicht
Volke isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1044 als Volchinchoven.
Staat
Völkerrechtlichi Anerchennig
Wäge der Konvention vo Montevideo git’s vill diskussioone. Es heisst mängisch, mä chönnt doch mit em Chauf vonere staatelose Insle oder öppe mit em Boue von ere Bohrinsle uf em Meer quasi e «Mikronation» oder en «Mikroschtaat» gründe. D Anerkennig dur wichtigi Länder wär i sonige Fäll entscheidend. So Projäkt sind öppe d Hutt River Province, Sealand und Seborga.
Volken
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 10,4 % (Stand 2011).
Staat
wie s neui Länder git, wie si lääbe und wider verschwinde
Länder chönnd hüt vor allem uf vier Arte entstah. So chann us eme Staat A dur d Sezession vomene Teil vo ihm en neue Staat B entschtah, oder es entschtönd dur d «Dismembration» vomene Staat A zwei neui Länder C und D.
Volken
Religion
60,6 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 12,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Staat
wie s neui Länder git, wie si lääbe und wider verschwinde
Umgekehrt chann au es Land B in es anders Land A inkorporiert werde, oder dur d Fusion vo zwei Länder X und Y chan es nöis Land Z entstaah.
Volken
Politik
Gmäindspresidänt isch de Martin Keller (Stand 2012).
Staat
wie s neui Länder git, wie si lääbe und wider verschwinde
D Fraag vo dr Staatenachfolg wird vo Völkerrechtler meischtens nach em Völkergwohnheitsrecht agluegt. Zwar sind d Wiener Konvention über d Staatenachfolg in Verträg vom 23. August 1978 und d Wiener Konvention über d Staatenachfolg in Vermöge, Archiv und Schulde vo Staate vom 8. April 1983 abgschlosse, doch sind die völkerrechtliche Verträg nur für d Vertragsparteie bindend.
Volken
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,1 % gläge.
Staat
wie vil Länder ass es git
Im Ganze git’s hüt 193 vo dr UNO anerchännti souveräni Länder. Derzue ghöred di 192 Mitglieder vo dr UNO und der Vatikan.
Volken
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Volke ghöört zue de Winterthurer Mundarte.
Staat
wie vil Länder ass es git
Wiiteri Länder sind nume vonere Minderheit vo dr weltwiite Staategmeinschaft anerchännt, das sind u. a. Taiwan (offiziell Republik China), Somaliland, Weschtsahara (DARS), d Cookinsle und Niue.
Je nachdämm wie me s aluegt und wie me d Piet definiert, het Europa hüt öppe 47 Länder; Amerika het 33 Länder (und es paar bsunderi Gebiet), Afrika öppe 55 und Asie öppe 48 Länder.
Bevölkerungsdichte
D Bevölkerigsdichti isch d mittleri Azau vo Ywohner pro Flächi für nes bestimmts Gebiet (Staat, Region oder ähnliches), ir Regu agäh i Ywohner pro km². Me tuets errechne, indem me d Ywohnerzau vom Gebiet dür d Flächi vom Gebiet teilt.
Mängisch wird dr Kehrwärt, d'Arealitätsziffer agäh (Flächi pro Ywohner).
Byspiu
Ds Land mit dr
Zum Verglych:
Ussagekraft
Wil ime Land nöd alli Gebiet (z. B. Gwässer, Gletscher, Gebirge, Wüestene, militärischi Sperrzonene usw.) chönd bewohnt wärde, sind die Zahle nu bedingt ussagekräftig. Gnauer wär d Besidligsdichti, wo me nu mit de theoretisch bewohnbare Flächi rächnet.
Bitschhoffen
Bìtschoffe (frz. Bitschhoffen, dt. Bitschhoffen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bìtschoffe ìsch e ehmoli Richsdorf. Ìn dr Frànzesische Revolution hàt s züe dr Bailliage de Haguenau ghert, dr Ballei um Hàwenau.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bìtschoffe ìsch. Bìtschoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìtschoffe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wohlfahrtsausschuss
Dr Wohlfahrtsusschuss isch am 6. April 1793 gründet worde für zum d Verteidigung vo dr Nation gege Find us em Innere und Üssere z organisiere. Er het het au d Regierigsorgan, wo die Revolutionäre ufgstellt hai, kontrolliert und Regierigsbeschlüss chönne ändere. Z erst het er nüün, spööter zwölf Mitgliider gha, wo alli vom Nationalkonvent für ei Monet gwehlt worde si, aber hai chönne widrgwehlt wärde.
Gschicht
Vom April bis zum 10. Juli 1793 isch dr Wohlfahrtsusschuss vo de Girondiste beiiflusst und vom Jakobiner Georges Danton, wo relativ gmässigt gsi isch, gleitet worde. Si hai aber die militärischi Situation nit chönne verbessere und d Nationalversammlig het sich radikalisiert und d Girondiste us em Wohlfahrtsusschuss abgwehlt. Am 27. Juli 1793 isch dr Maximilien de Robespierre in Usschuss gwehlt worde. Vom September bis zum Juli im nexte Johr si die gliiche Usschussmitgliider immer widrgwehlt worde (usser em Marie-Jean Hérault de Séchelles, wo im April 1794 hiigrichtet worden isch.) Understützt vo de Jakobiner in dr Nationalversammlig het dr Usschuss Lüt afo verfolge, wo as Find vo dr Revolution verdächtigt worde si, Masserekrutierige in d Armee si duregfüehrt und d Wirtschaft isch as Chriegswirtschaft organisiert worde.
Dr Usschuss isch as Kollegium konzipiert gsi und het as Ganzes siini Entscheidigunge troffe, aber s sogennante Triumvirat, wo us em Robbespierre, em Georges Couthon und em Antoine de Saint-Just bestande het, het dr grösst Iifluss gha und s Land politisch gfüehrt. Dr Lazare Carnot het sich uf s Militärische spezialisiert und dr Robert Lindet isch für d Versorgig verantwortlig gsi.
Am 10. Oktober het dr Usschuss unbeschränkti Vollmachte übercho und het vo denn aa diktatorisch gregiert und die Jakobinisch Terrorherrschaft iigfüehrt. Under de Usschussmitgliider und im Konvent het s aber Meinigsverschiideheite ge, wo schliesslig d Macht vo de Radikale untergrabe het. Dr Robespierre het in erä Red vor em Konvent ä Verscherfig vo de Verfolgige akündigt, die Abgeordnete hai dr Terror aber welle ände und am 27. Juli 1794 isch dr Robbespierre gstürzt: dr Beschluss ihn z verhafte isch eistimmig gsi und legali Möglikeite sich z verdeidige het s sit em Prairial-Dekret nume no wenig ge. Mit ihm si dr Saint-Just und dr Couthon verhaftet worde. Am Dag druf isch dr Robespierre mit einäzwanzig vo siine Ahänger guillotiniert worde.
Französische Präsidentschaftswahl 2017
D Frànzeescha Präsidantswàhla vu 2017 han àm 23. Àwril 2017 un àm 7. Mai 2017 stàtt gfunda. Dr Präsidant ìsch fer 5 Johr gwählt worra. As sìn d 11. Wàhla vu dr 5. Repüblik ìm Frànkrìch gsìì.
Dr Emmanuel Macron ìsch Präsidant gwählt worra.
Lischta vu da Kàndidàta
Dr François Hollande, wo dur d letschta Wàhla Präsidant worra ìsch, hàt àm 1. Dezamber 2016 verkìndigt àss’r fer d naachschta Wàhla nìmm Kàndidàt wìll sìì. A so-n-a Entscheidung ìsch a Üsnàhm ìn dr 5. Repüblik, denn bis jetz ìsch gweehnlig dr Präsidant àn da naachschta Wàhla wìder derbii gsìì; àwer d Opinionsumfroga han zeigt àss dr Hollande nìmm so beliabt gsìì ìsch, àlso hàt’r liawer d meischta Chanca ìn da àndra Lìnks-Kàndidàta wälla loo.
Fer ìhra Stärka vereiniga, düen teil politischa Tendanz Primaire-Wàhla orgànisiara, àss numma ei Kàndidàt vu dana sìch ufstellt. 'sìsch dr Fàll gsìì fer d Rachta-Pàrtèi (mìt Primaires-Wàhla ìm Novamber 2016) un fer d Lìnka-Pàrtèi (mìt Primaires-Wàhla ìm Janner 2017).
Fer sìch känna ufstella, hàt jeder Kàndidàt mìndschens 500 Unterschrìfta vu Gwählta müeßa sàmmla, bis àm 17. März 2017. Àm 18. März 2017 hàt dr Conseil Constitutionnel d Lischta vu da Kàndidàta verkìndigt.
Nathalie Arthaud
D Nathalie Arthaud (* 23. Hornung 1970 z Peyrins) ìsch d Kàndidàtin vu dr „Lutte ouvrière“ Pàrtei (Lìnksextrem). Sa ìsch Wìrtschàftslehrera (Ökonomie un Management).
François Asselineau
Dr François Asselineau (* 14. Septamber 1957 z Pàris) ìsch a Politiker vu dr Union Populaire Républicaine (UPR).
Jacques Cheminade
Dr Jacques Cheminade (* 20. Àuigscht 1941 z Buenos Aires, ìn Argentinia) ìsch dr Kàndidàt vu dr Pàrtei „Solidarité et Progrès“, wo-n-'r ànna 1996 grìnda hàt. Àls Berüef ìsch'r Schrìftsteller.
Nicolas Dupont-Aignan
Dr Nicolas Dupont-Aignan (* 7. März 1961 z Pàris) ìsch dr Kàndidàt vu dr Pàrtei „Debout la République“.
François Fillon
Dr François Fillon (* 4. März 1954 z Le Mans) ìsch àn da Primaires-Wàhla vu da Racha-Pàrtèi üssakumma. Kurz nochhar ìsch a Àffar ìwer a güet bezàhlta Àrwet vu sinera Fràui üssa kumma, dr „Penelopegate“; dàs ìsch fer ìhn a Hìndernis, trotzdam hàt'r sina Kàndidàtür nìt wälla ufgaa.
Benoît Hamon
Dr Benoît Hamon (* 26. Juni 1967 z Saint-Renan) ìsch àn da Primaires-Wàhla vu da Lìnka-Pàrtèi üssakumma. 's ìsch a Politiker vum Parti Socialiste.
Jean Lassalle
Dr Jean Lassalle (* 3. Mai 1955 z Lourdios-Ichère) ìsch a Politiker. Ar stellt sìch àls unàbhangiger Kàndidàt uf, ohna a Pàrtèi z'vertratta.
Marine Le Pen
D Marine Le Pen (* 5. Àuigscht 1968 z Neuilly-sur-Seine), Tochter vum Politiker Jean-Marie Le Pen, ìsch d Kàndidàtin vum Rachtsextrema. Àls Berüef, ìsch sa Àdvokàt. Ìhra Rachtsextrema Pàrtèi hàt ìn da Primaires-Wàhla vu da Rachta-Pàrtèi nìt derzüegheert (dr Meinungsunterschìed ìsch züe groß).
Jean-Luc Mélenchon
Dr Jean-Luc Mélenchon (19. Àuigscht 1951 z Tanger, ìm Màrokko) ìsch dr Kàndidàt vum „Front de Gauche“ (Lìnksextrem). Ar hàt scho verschìedena Berüefa ghàà, meischtens àls Ààgstellter ìn dr Politik.
Philippe Poutou
Dr Philippe Poutou (14. März 1967 z Villemomble) ìsch dr Kàndidàt vum NPA (Lìnksextrem). Ar ìsch Àrweiter ìn dr First-Ford Fàwrìk vu Blanquefort un Veràntwortlig ìm Syndicat CGT.
Erschter Tour
D Television hàt wahrend dr Wàhlkàmpàgna mehrera Debàtta zeigt: a Debàtta mìt numma d fìmf wìchtigschta Kàndidàta àm 20. März 2017, a Debàtta mìt àlla elf Kàndidàta àm 4. Àwrìl 2017, un a Interview vu jedem Kàndidàt àm 20. Àwrìl 2017.
Qualla: Ergebnissa uf em Offiziella Websitt vum Stààt.
Zweiter Tour
's hàt àm 3. Mai 2017 a Debàtta mìt dr Marine Le Pen un em Emmanuel Macron gaa, wo ma àn dr Television hàt känna lüega. Dr Ton vu dara Debàtta ìsch ungweehnlig krobb gsìì.
Qualla: Ergebnissa uf em Offiziella Websitt vum Stààt.
Meise
Meise isch en Oberbegriff für verschiideni Vogel-Unterarte:
Anitta (Sängerin)
D Anitta (* 30. März 1993 z Rio de Janeiro, Brasilie) isch e brasilianischi Pop-Sängerin. Ihre richtig Name isch Larissa de Macedo Machado, Anitta isch ihre Künschtlername. Si schribt iiri Lieder sälber. Iir «Meiga e Abusada» isch eine vo de beliebtiste Songs uf em brasilianische Radio worde und isch in dr Soundtrack vo dr Seifeopere «Amor à Vida» vo Rede Globo ufgnoo worde. S Video «Show das Poderosas» isch vo mee as 10 Millione Brasilianer im Mai 2013 uf YouTube aagluegt worde.
Chnodomar
De Chnodomar (lat. Chnodomarius; ; alem. *Hnôdomâri ) isch e Chönig (rex) vo de Alamanne im 4te Jôhrhundert us de Ortenau gsi. Er werd as groos, chräftig und rothöörig bischribe.
De Chnodomar schpilt hauptsachlich im Kontexscht vur Schlacht vo Argentoratum (Schdrôssburi) e Roll. Über syni Familie isch au e weng bekannt; syn Neff Serapio, de Sohn vo sym Brueder Mederich, hät i dr Schlacht mitchampft.
De Chnodomar hät de Erfolg chönne nutze zumme Heer, aagführt vo säggs andri alemannische Chönige zammeschtelle. Bi Argentoratum isch de Chnodomar dann im Jôhr 357 bisygt wore un bim Versuech über de Rhii z entchomme, zamme mit zweihundert vo synene Begleiter gfangegnomme wore. Em Chnodomar isch d Schmach inneme Triumphzug vorgführt z were, erschpart blybe. Schtattdesse isch er uf Rom gschiggt wore un dort schpöter an Lethargi gschtorbe.
Dambach (Unterelsass)
Dàmbàch (frz. Dambach, dt. Dambach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dàmbàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 13. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dàmbàch ìsch. Dàmbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dàmbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kerlingen (Lothringen)
Kiirléngen (lothrìngisch; frànzeesch Kerling-lès-Sierck, bis 1955 Kerling, ditsch Kerlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Kiirléngen lijt rund 14 Kilometer nordeschtlich vun Thionville un nin Kilometer sìdlich vum Dräilandereck Frànkrich-Luxemburg-Ditschlànd uf re Heche zwìsche 175 un 311 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Freching (Freckingen) un Haute-Sierck (Obersierck).
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kiirléngen ìsch. Kiirléngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Kiirléngen ghert zem Moselfrankisch.
Kanton Brunstatt
Dr Kanton Brunstàtt ìsch a Kanton ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Brunstàtt-Dìdene.
Gschìcht
Dr Kanton isch zem 22. März 2015 nej grinda worra.
Kanton Markirch
Dr Kanton Màrkìrisch (frz. Canton de Sainte-Marie-aux-Mines) lit im frànzeesche Département Owerelsàss (Haut-Rhin). Kantonshöiptort isch di gliichnàmi Gmein. Di vier wittere Gmeine heisse Àltwihr (Aubure), Laweröi (Lièpvre), Rumbàch (Rombach-le-Franc) und Sànkriz (Sainte-Croix-aux-Mines). Dr Nàmensteil Mines in dr frànzeesche Ortsbezeichnunge spilt uf die dertige Mine un Gruewe àn. Dr Kanton isch identisch mit em Geldtal (frz. Val d' Argent).
Sproch
Dr Kanton isch gmischtsprochi romànisch (Lorrain) un Elsassisch. Dr Höiptort Màrkìrisch isch debi zweisprochi elsasserditsch/Vosgien, Àltwihr ditschsprochi, di iwrige Ortschàfte hàn mit em Vosgien degege urspringlisch e gàllo-romànisch Regionalsproch, wu e Unterdialäkt vum Lorrain isch.
Gmeinde
Zum Kanton ghere 28 Gmeinde mit insgsamt Iiwohner (Stand: ):
Zhou-Dynastie
D Zhou-Dünastii isch e chinesischi Herrscherdünastii gsi, wo in e westligi Dünastii mit dr Hauptstadt Zongzhou/Hao (öbbe 1122/1045–770 v. d. Z.) und in e östligi Dünastii mit dr Hauptstadt Chengzhou bi Luoyang (770–256 v. d. Z.) iidäilt wird. D Drennlinie isch en Iifall vo Nomaade, wo 771 dr Köönig You döödet und d Hauptstadt blünderet häi.
Ws het au no e nördligi Zhou-Dünastii gee, wo mer e au Bei-Zhou säit. Si het vo 557–581 as e churzlääbigi Noochfolger-Dünastii s Tabgatsch-Riich regiert.
Die westlige Zhou
Der letzti Yin-Köönig Zhouxin (1154–1122 v. d. Z.) isch e Türann gsi. Er het dr Zhou-Herzog Chang (postum: Wen Wang, Zhōu Wén Wáng 周文王) iigsperrt und noch däm sim Dood het dr Soon vom Chang, dr Fa, in dr Schlacht vo Muye dr Köönig Zhouxin gschlaage, dä het Sälbstmord begange, und dr Herzog Fa isch zum König Wu (reg. 1122–1117 v. d. Z.) worde. D Herrschaft vo de Zhou isch unsicher bliibe. Barbare häi s Riich vo Usse aagriffe und die Aadlige häi sich vo Inne gege d Zhou-Köönig erhoobe. Dr Köönig Mu (1001–946 v. d. Z.) het s Stroofrächt reformiert und si Riich vergröösseret. Sini Noochfolger, dr Li (878–827), dr Xuan (827–782) und dr You (781–771) si türannisch und lasterhaft gsi und weenig Understützig vo iirem Volk gfunde. Wo d Quanrong-Barbare us em Nordweste Shaanxi aagriffe häi, häi s dr Köönig You umbrocht und d Hauptstadt Hao blünderet.
Die östlige Zhou
Aadligi häi d Barbare verdriibe und im Zou si Soon, dr Köönig Ping (770–719) het d Hauptstadt uf Chengzhou bi Luoyang (Provinz Henan) verläit. Dr Herrscher vom Herzoogdum Qin, wo 936 v. d. Z. gründet worden isch, het im Ping bim Rückzuug ghulfe und drfüür die alte Kärnländer vo de Zhou im Nordweste as Lääche überchoo. Dr Ufstiig vo dr spöötere Qin-Dünastii het eso as Grenzschützer gege d Barbare aagfange.
S Riich vo de Zhou het sich immer mee ufglööst, d Leensheere si immer mächdiger worde und häi sich geegesitig bekämpft. Dr Köönig Huan (719–696) isch gege si Underdaan Zhuang, wo s Lääche über Zheng gha het, in Chrieg zooge, aber dä het en 707 v. d. Z. gschlaage. Denn häi sich alli groosse Aadlige zu Köönig erkläärt, und d Zhou häi alli Macht über sä verloore.
Im Joor 256 v. d. Z. häi d Qin dr Zhou Herrscher abgsetzt, und 221 v. d. Z. au d Zit vo de kämpfende Riich beändet.
Staat und Wirtschaft, Entwicklige
S Riich isch in 9 Browinze iidäilt gsi und öbbe 1700 Leensherrschafte. Es het 5 Rangklasse vo Leensheere, gee. Dr Köönig het am e Hoof gläbt und Inspekzionsräise dur s Riich gmacht. E diplomatischs Brotokoll het dr Umgang zwüschen em Köönig und sine Leensheere greeglet. Drei Groossherzöög und säggs Minister häi dr Staat verwaltet.
Es het Stüüre („mittlers Kwadrat“) gee, Frondienst (3 vo 10 Dääg) und Chriegsdienst. D Gsetz si in Bronse gschriibe gsi, aber es het nume weenig Beamti gee, wo sä überwacht häi.
In dr Filosofii isch s d Zit gsi vom Laozi, Konfuzius, Mengzi und Mo Zi. Si het ufblüit vor allem in dr Zit vo de Früeligs- und Herbstannaale und dr Zit vo de kämpfende Riich. Schüeler vo de Filosofe (dr Konfuzius eläi het 72 von ene ghaa) si umezooge und häi ghulfe, d Däilstaate besser z organisiere und dr inneri Friide z sterke.
D Zaal vo de Iiwooner isch im Geegesatz zur früeje Zhou-Zit under de spoote Zhou gwaggse. Eso häi die Aadligi groossi Armeä vo Buure chönne ufstelle, wo mänggisch mee as 100'000 Maa stark gsi si.
Spielzeugmuseum, Dorf- und Rebbaumuseum
S Spiilzüügmuseum, s Dorf- und Räbbaumuseum z Rieche bi Baasel befindet sich an dr Baaselstrooss 34 im Alte Wettstäihuus us em 17. Joorhundert, wo si Naame vo sim ehemoolige Bsitzer Johann Rudolf Wettstäi überchoo het. Es isch e dreidäiligi Sammlig und zelt zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.
Gschicht
S Spiilzüügmuseum isch 1972 iigrichdet worde und isch s erste in dr Schwiz gsi. Zum zwanzigjöörige Jubileum het mä d Usstelligsflechi um 230 uf 900 Kwadratmeter vergrösseret, 500 Kwadratmeter si em Spiilzüügmuseum gwidmet. Mä het die drei Abdäilige besser drennt und us em Räbbaumuseum en äigeständigi Sammlig gmacht.
D Sammlige
S Spiilzüügmuseum stellt en umfangriichi Sammlig vo öiropäischem Spiilzüüg us, wo zum Däil em Baasler Museum vo de Kulture ghöört, zum Däil s Legat vom ene brivate Sammler isch. Dr Schwerpunkt lit uf Holzspiilware, Diddistube und -chüchene, Blächspiilzüüg, Blei- und Zinnfigure, Babbiirtheater und Iisebaane. Ländligs Naturspiilzüüg (Dannezapfe, Chnoche) und Objekt us gwärblig-industrielle Härkumft (Nürnbärg, Erzgebirg) wiise uf underschidligi Forme vo dr früenere Erziejig aane. E Spiilruum ergänzt d Usstellig.
S Dorfmuseum stellt dr ländlig Alldaag um 1900 und s Räbbaumuseum d Bedütig vom Wiibau für s Dorf daar.
Tschechoslowakische Sozialistische Republik
D Tschechoslowakischi Sozialistischi Republik (kurz ČSSR oder normal Tschechoslowakei, tschechisch und slowakisch Československá socialistická republika) isch d amtlichi Bezeichnig vo de Tschechoslowakei zwische 1960 und 1990 ksi. De Name isch 1990 (nach ne kurze Übergangsphase) durch Tschechischi und Slowakischi Föderativi Republik (ČSFR) ersetzt worde.
Gschicht
I de Verfassig vo 1960 isch de Staat in Tschechoslowakischi Sozialistischi Republik (ČSSR) umbenännt worde und de kommunistischi Führigsaspruch isch festgeschriibe worde.
1968 isch es durchs Reformprogramm untem neue Parteichef vo de KSČ Alexander Dubček zum Prager Frühelig cho. Dise isch aber vo de Sowjetunion und de andere Oschtblockstaate niidergschlage worde. Nur Rumänie und Albanie händ d tschechoslowakischi Regierig unterschtützt. Als einzige Punkt vom Reformprogramm isch d Föderalsierig vom Staat duregsezt worde, dadur isch de Staat zum zweite mal föderalisiert worde.
Nach de Niiderschlagig vom „Prager Frühelig“ isch de Wiiderstand gäg de Kommunismus gwachse und so ischs 1977 zur Bürgerrechtsbewegig Charta 77 cho.
Im November 1989 isch untem Reformprogramm vom sowjetische Staatschef Michail Gorbatschow der Ostblock usenanderbroche. I de Tschechoslowakei ischs zu mehrtägige Demonstratione in Prag, Bratislava und andere Grossstädt cho. Nach tagelange Proteste isch d kommunistischi Führig zrückträte. Mit de Samtige Revolution isch s kommunistische Regime gstürzt worde. Aafang Dezember 1989 isch e mehrheitlich nitkommunistischi Regierig bildet worde und de Bürgerrechtler Václav Havel isch zum Staatspräsidente gwählt worde. Im Juni 1990 händ d erschte freie Wahle sit 1946 stattgfunde.
Bevölkerig
D Iwohnerzahl vom Staat isch trotz de stalinistische Süberige vom Präsident Klement Gottwald, gwachse. I de Johr vo 1960 bis 1980 isch d Iwohnerzahl mee as ei Million Mänsche gwachse. I de Verfassig vo 1960 isch de Schutz vo de nationale Minderheite ksicheret worde.
Wirtschaft
D'Wareproduktion isch verstaatligt un d'Planwirtschaft iigfiert wore. D'Wirtschaft isch in de 50er- un 60er-Johr schnäll gwachse, e bitz weniger in de 1970er-Johr, bis si in de 80er-Johr uff Problem gstoße isch.
Grünsfeld
Geografi
Grünsfeld lyt am Zämmefluss vum Grünbach, eme Näbefluss vu dr Tauber, mit em Wittigbach.
Dr Baan bstoht us 68,3 % Landwirtschaftsflechi, 17,9 % Wald, 11,1 % Sidligsflechi un 2,8 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Grünsfeld ghere d Stadtdail Grünsfeld (mit dr glychnamige Stadt, em Wyler Uhlberg un dr Wohnblätz Neumühle, Riedmühle un Wendelsmühle), Grünsfeldhausen, Krensheim, Kützbrunn, Paimar un Zimmern
Gschicht
Grünsfeld isch zum erschte Mol gnännt wore anne 750, Grünsfeldhausen 1322 as Husen, Krensheim 1155, Kützbrunn 1119, Paimar 1407. D Freiherre vu Zimmern wäre zum erschte Mol anne 1155 gnännt.
Verwaltig
Grünsfeld het mit dr Gmai Wittighausen e Verwaltigsgmainschaft veryyrbart.
Dr Burgermaischter vu Grünsfeld isch dr Joachim Markert.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Grünsfeld ghert zum Oschtfränkisch.
Sulzburg
Sulzburg isch e Chleistadt am Ibergang vum Markgräflerland zum Hochschwarzwald un lit öppe 20 km südlich vu Friburg im Brisgau.
Gschichte
Sit em Middelalder het z'Sulzburg e bedütendi jüdischi Gmei existiert. Im 19. Johrhundert het dr jüdische Bevölcherigsadeil bis zue 25 % betrage. D'Jude, wo vor dr Nationalsozialiste nit gflohe sin, sin 1940 uf Gurs in Südfrankriich deportiert worre, vu wo viili von ihne witter in d'Vernichtigslager nooch Pole brocht worre sin.
Laufe
Laufe isch e schön glägene Wiort mit guet 700 Iwohner im Markgräflerland un lit öppe 20 km südlich vu Friburg im Brisgau zwische Staufe un Mülle. Ortsvorsteher isch dr Helmut Grether
St. Ilge
St. Ilge (dytsch: St. Ilgen, 1323 St. Gylien) isch e chleine Wiler, wo zue Laufe ghört.
Politik
Sulzburg bildet zämme mit Augge, Badewiler, Bugginge und Mülle e Verwaltigsgmeinschaft (lueg dezue au d'Verwaltigscharte in dr Tabelle rechts).
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Lussy-sur-Morges
Lussy-sur-Morges (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Sulzburg
Verchehr
Vu 1894 bis 1969 isch Sulzburg iber d'Minsterdalbahn (uf Bad Chrozige) an s'iberregional Schinenetz abunde gsi. Sither wird dr ÖPNV dur e Buslinie uf Staufe im Brisgau (Betrib dur die Südwestdytsch Verchehrs AG) un e uf Heitersche un Mülle gfüehrti Ringlinie (Betrib dur d'Firma Will Markgräfler Reisen) durgfüehrt.
Lussy-sur-Morges
Geografi
Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler Coinsin. D Gmaiflechi umfasst 75 % landwirtschaftligi Flechi, 13,1 % Wald un 11,9 % Sidligsflechi.
Sulzburg
Musee
In dr ehemolige evangelische Stadtchilche befindet sich s'bade-württebergisch Bergbaumuseum.
Bauwercher
D'Chlosterchilche St. Cyriak isch e bedütends Bispil fer früehromanischi Architektur.
Lussy-sur-Morges
Gschicht
Lussy-sur-Morges isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1026 as in villa Luciaco.
Sulzburg
Bauwercher
Die klassizistisch Synagoge vu 1823 hat dr "Riichskristallnacht 1938" iberstande, isch nooch johrzehntelangem Verfall in dr 1980er Johre restauriert worre un dient hüt als Museum un Konzertsaal. Dr jüdisch Gottsacker isch erhalde.
Lussy-sur-Morges
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 15,2 % gläge.
Religion
55,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 26,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Sulzburg
Bauwercher
Im Wald findet sich vu dr ehemolige Burg Sulzburg numme e Rescht vum Burggrabe.
Kulinarischs
S'Restaurant Zum Hirsche isch vum Guide Michelin mit zwei Sterne uszeichnet worre.
Lussy-sur-Morges
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 %, CVP 10,6 %, FDP 15,9 %, GLP 7,4 %, GP 6,5 %, SP 27,9 %, SVP 21,1 %, Sunschtigi 0,7 %.
Dr Burgermaischter vu Lussy-sur-Morges isch dr Markus Kalbermatten (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 578 Yywohner 87,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,5 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 7,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Ruine Münchenstein
D Ruine Münchestäi isch dr Räst von ere hochmittelalterlige Burg ooben am Dorf Münchestäi, (im Gebiet Birsegg), im Schwizer Kanton Basel-Landschaft.
D Laag
D Ruine vo dr Burgaalaag lit uf eme lenglige, schmaale Felsrugge. Hützudags cha mä nume non e baar Räst vo de Muure gsee, wo sich über em alte Dorfchärn vo Münchestäi erheebe.
D Ruine lit zmidst im Dorf und dorum isch wäge dr Absturzgfohr dr Zuegang mit eme chliine Gitterdöörli versperrt. Mä cha aber dr Schlüssel ohni Broblem über d Gmeindiverwaltig vo Münchestäi überchoo.
Gschicht
Bis d Burg baut worden isch, het het d Ortschaft im Birsdaal, wo spööter Münchestäi gnennt worden isch und wo denn woorschiinlig nume e Hampfle Hüüser gha het, Kekige und spööter Geckige ghäisse. Um 1260 het s Riddergschlächt vo de Münch, wo denn am Ufstiige gsi isch, s Dorf im Domkapitel Basel abkauft. Wenn d Burg baut worden isch, wäiss mä nid genau, woorschiinlig het mä zwüsche 1260 und 1275 aafange baue.
Ä richdigi Gschichtsschriibig hets im 13. Johrhundert nonig gee und au wichdigi Gschäft het mä nid immer ufgschriibe. Mä vermuetet ass dr Gründer vo dr Burg dr Hugo III. Münch gsi sei, wo in verschidnige Urkunde um 1270 gnennt wird. In dere Zit häi d Münch ihri Macht entfaltet und e Hufe Burge gründet wie d Münchsbärg, d Hilsestäi, Angestäi und Stärnefels bi Büre und hai eso brobiert, dr Stadt Basel, wo immer sterker worden isch, Parooli z biete. Dr Naame vo ihrer Burg, Münchestäi, isch schnäll au dr Naame vom Dorf worde. Vom Joor 1279 aa erschiint s ehemoolige Geckige under em Naame Münchestäi.
Wo dr letscht Groof vo Pfirt, dr Ulrich III., im Merz 1324 z Basel gstorbe isch, het s Huus Habsburg-Östriich d Läächegwalt gerbt. D Erbgrööfin Johanna vo Pfirt isch dur d Hüroot mit em Herzog Albrächt II. vo Habsburg, Herzogin vo Östriich worde.
1334 isch d Burg fertig worde und het ihri grössti Usdehnig gha. Im Joor 1356 het s groosse Basler Ärdbeebe au d Burg Münchestäi beschädigt, si isch aber rasch wider repariert worde. 1371 isch dr Konrad Münch, won er d Katharina vo Löjebärg ghürootet het, au in Bsitz vo dr Herrschaft vo Muttez choo, samt de Burge uf em Wartebärg.
Während dr dritte Faase vom Alte Züürichrieg (Schlacht bi St. Jakob an dr Birs, 26. August 1444) hai sich zwar aadligi Barteigänger vo Östriich im Dorf Münchestäi versammlet und dört gwartet wie d Schlacht usgoot, aber dr Hans Thüring Münch het sä nid in d Burg Münchestäi iinegloo, sondern brobiert, si so schnäll wie möglig wider looswärde.
Im 15. Joorhundert het Soledurn brobiert sis Gebiet gege Noorde z erwiitere und es het 1468 d Burg Münchestäi überfalle und sä im Handsträich eroberet. Es het sä aber 1469 wider an d Münchs müesse zrugggee.
Noch em Dood vom Hans Thüring Münch 1449 häi siini bäide Söön Hans und Konrad währed Joore um s Erb gstritte, und das het dr wirtschaftlig Ruin vo dr Familie iigläitet. Au Misswirtschaft isch e Grund gsi, ass sich d Münch verschuldet häi und si noch em Dood vom Hans Münch 1470 s Dorf und d Burg an d Stadt Basel häi müesse verpfände. Dr Pfandverdraag isch am 18. Juli 1470 abgschlosse worde, und mit däm isch d Herrschaft über Münchestäi, zerst emol nume as Pfand, in stedtischi Händ choo. Dr Konrad Münch vo Münchestäi het aber as Vogt vo 1477 aa witerhi in dr Burg gwohnnt, bis im Joor 1482 dr Pfandverdraag abglofe isch. Wil er d Arbet as Verwalter schlächt gmacht het het er denn d Burg müesse verloo.
Im Joor 1487 häi d Soledurner wider brobiert, d Burg in ihri Gwalt z bringe, nochdäm ihne dr Konrad us Wuet unrächtmässig d Herrschaft Münchestäi verchauft het. Ihre Überfall isch abverheit, wil dr nöji Basler Vogt ufbasst het. S äidgenössische Schiidsgricht het im August 1487 dr rächtlig Aaspruch vo Basel uf Münchestäi uf Grund vom Pfandbrief vo 1470 bestätigt.
Dr Abstiig vo de Münch isch immer witer gange und si hai d Pfandsumme nüm chünne zaale und zum s Pfand uslööse häi si sowiso käi Gäld ghaa. Dorum si si im Joor 1515 zwunge gsi, ihri ganzi Herrschaft Münchestäi an d Stadt Basel z verchaufe. Gliichzitig het dr Kaiser Maximilian au dr Läächestatus glöscht. D Burg isch esoo e Basler Landvogtsitz worde.
Im Joor 1798 isch d Revolution au z Basel aachoo und dr letscht Obervogt het d Burg verloo. Im Gegesatz zu andere Basler Landvogteischlösser wie dr Farnsburg, dr Homburg oder dr Waldeburg hai d Baselbieter d Burg Münchestäi aber nit aabebrennt, wil sich d Basler Landvögt dr Bevölkerig gegenüber gmäässigt verhalte. Im Merz 1798 isch d Burg, wo denn scho zimlig baufellig gsi isch, an d Gmäind Münchestäi verchauft worde. D Güeter si au ufdäilt und verchauft worde und d Burg het mä as Stäibruch afo bruuche.
D Aalaag
Uf em höggste Punkt in dr Oberburg stoht e massive Runddurm, dr Bärgfriid, und zwüschen iim und em mehrstöckige Palas isch e chliine Hoof. Südöstlig het s non en anders Wohngebäud gha (Rauchabzüüg, Aborterker), wo an d Ringmuure aabaut gsi isch. D Konstruktion vo dr Brugg im Zwinger zur Oberburg isch ungwöönlig. Mä het sä wäge dr Ängi und dr Stäilhäit vom Ufgang zur Oberburg nit as Zuugbrugg chönne baue. Stattdesse het mä e Kippbrugg baut, wo in ihrer Middi uf eme Balke glääge isch, wo quer drzue gsi isch: Wenn mä d Sperri glööst het, het sich d Brugg um dä Balke in e sänkrächti Stellig in dr Middi zwüsche de bäide Bruggändi drääit und het so dr Zuegang zum Door vo dr Oberburg gsperrt.
D Underburg isch uf ere schmaale Felsterasse gsi, wo nord-westlig vo dr Oberburg lit. D Muure zringsume het Zinne gha, und inne nooch isch e Gebäud mit Pultdach draa aabaut gsi. Mä wäiss nit was das Huus für e Zwäck ghaa het.
Dr nördligi Däil vo dr Umfassigsmuure vom Dorf – bzw. vo dr Vorburg – foot an dr Muure vo dr Underburg aa, goot bis zum nördlige Baslerdoor und vo dört uf Weste und Süde um s ganze Dorf ume. Die südligi Muure isch bim südöstlige Egge vo dr Oberburg abzwigt, isch zum südlige Oberdoor gange und denn noch Weste und Norde um s Dorf Münchestäi ume, bis si uf die nördligi Muure gstoosse isch.
D Landstrooss vo Basel uf Dornach isch dur s Dorf zooge, sodass es in dr Dorfmuure zwäi Door gee het – s Baslerdoor im Norde und s Oberdoor im Süde. Uf eme Stich vom Matthäus Merian gseet mä, ass d Doordürm e Zinnechranz oder e Dach gha häi. Vor dä Door si d Bachgrääbe gsi, und drüber het s ursprünglig Zuugbrugge gha, vom 17. Joorhundert aa Brugge us Stäi. Im Weste het e stäile Hang uf d Birs aabe Schutz bote und im Oste isch dr Schlossfelse gsi.