cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wutachflühen
Geology
D Geology i dè Flüè, wiè d Wuètèflüè bi dè Yheimischè heissèd, isch übberuus spannend, well nõch erdgschichtlichè Maaßschtääb 70.000 Johr èn Wimperèschlaag sin, asè chönned d Geologè d Entschtehig von èm jungè Dal dört nõchvollziè. S Kèrbdal am Grund vo dè Flüè hèt sich vollschtändig bis zuè 170 m düèf is Juragebirge iègfrässè. A beidè Flüè cha mò sowoll a dè wyßè Farb wiè dè Form (obbè sänkrächt, unnè konkaav uuslaufend) d Jura-Herkumpft uff eim Bligg erkennè. Dè Grimmelzofer Flüè bschtòt im obberè Deil uss Anhûdrit, dõrum git s dört en Huufè Schpaaltè un Höölè. Am Fuèß vom Blommegger Flüè isch è Schicht Wellèmergel bim Bau vo dè Sauschwänzlebaan gfundè worrè. Waggis uss dèrrè Schicht sin i dè Blommegger Mülli im Wyler zu Dünger voschaffèt worrè. Im obberè Deil vo dè Blommegger Flüè a dè Wuètè unnè sin schu hüüfig voschteinerti Fossiliè gfundè worrè, diè klar machèd, dass d Wuètè sich i dè Flüè durch uraalti Sedimänt vom Urmeer Tethys gfrässè hèt.
Fauna un Flora
I dè Wuètèflüè findet mo viili selteni Pflanzè un Dyr, unter anderem au Bibär un Mopsflèddermûûs. Mit dè Absicht, d Fauna un d Flora vo dè Wuètèflüè z schützè, hèt mò d Flüè zum Naturschutzgebièt erklärt.
Umgebig
D Wuètèflüè liget witgehend uff Stüèlinger un deilwys uff Blummbärger Gemarkig. D Gmeindè Ewèdingè un Bõõdorf liget i dè nördwescht- un weschtlichè Nõchbòrschaft.
Tourismus
D Wuètèflüè sin im Gegèsatz zur Wuètèschlucht langi Zit nit im Fokus vom Fremdèvokeer gschtandè. Èrscht s Tourimus-Brodukt Schluchtèschteig hèt d Flüè im Volauf vo dè èrschtè Etappè vom Schluchtèschteig i dè Fokus vo dè Tourischtè gruggt. A dè linkè Flüè gits drei Wanderwäg, dè untere Flüèwäg diräkt èm Ufer vo dè Wuètè nõch, dè mittleri Flüèwäg, wo è bitzele unterhalb vom Wanderparkblatz am Wellblèchwäg aafangt un am Wuètèschteeg bi dè Wuètèbrugg vo de Sauschwänzlebaan im Wyler èndet. Dè oberè Flüèwäg isch Deil vum Schluchtèschteig, dè Wäg fangt diräkt bim Wanderparkblatz am Wellblèchwäg aa un chunnt 80 m obberhalb vo dè Wuètèbrugg im Wyler mit èm Wäg zämmè, wo durchs Pfaffèholz bi Grimmelzofè füürt.
Wenkerbogen von Lembach (Unterelsass)
Dr Wenkerboge vu Leembàch  isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Anna Schnidenwind
D Anna Schnidenwind, geb. Trutt (* um 1688 z Wyhl am Kaiserstuehl; † 24. April 1751 z Ändinge am Kaiserstuehl) isch eini vu dr letschte Fraüe gsii, wu z Ditschland as Häx effentlig hiigrichtet wore sii.
Si isch am 24. April 1751 z Ändinge am Kaiserstuehl im Brisgaü zerscht verdrosslet und drno verbrännt wore. Dr 63 Johr alte Biiri isch e Pakt mit em Deifel un Brandstiftung vorgworfe wore. Si isch verantwortlig gmacht wore fir d verheerend Brunscht z Wyhl am 7. März 1751, wu d Großdeil vu dr Ortschaft zerstert gha het. Si het zuegää, dass si dr Brand wohl bim Abraike vu ihrem Vih uusglest gha het un isch derno gfolteret wore, bis si zuegää ghat het, ass si ne Häx sej.
Hausziege
D Gäiss (Capra aegagrus hircus) isch noch em Hund und zämme mit em Schoof vermuetlig s erste wirtschaftlig gnützte Husdier. D Husgäisse ghöre zur Gattig vo de Gäisse in dr Familie vo de Horndreeger.
D Domestizierig
D Husgäiss stammt vo dr Bezoargäiss ab. Si isch woorschinlig vor em 11. Joorduusig v. d. Z. im vordere Oriänt, vermuetlig in dr südlige Levante (hüte Israel und Jordanie) oder im Zagrosgebirg (hüte im Iran) domestiziert worde. Gwöönlig wird aagno, dass mit dr Domestizierig sich s Skelett schnäll morfologisch foot afo ändere, bsundrigs d Form vom Hornzapfe, und ass s Dier chliiner wird. Zum zwüsche gjagde und domestizierte Populazioone z underschäide, undersueche d Archeologe an de Fundstelle s Verheltnis zwüsche de Gschlächter und de Altersgrubbe. Fundort, wo e früeji Domestizierig vo dr Gäiss sölle belege, si:
Wirtschaftligi Bedütig
Gäisse liifere Fläisch, Lääder, Milch (mea as d Schoof) und mänggisch au Wulle. Wenn alli Pflanzenarte vorchömme, bestoot iiri Naarig zu 60 % us Bletter und Baumbewuchs, zu 20 % us Chrüter und nume zu 20 % us Gras. Si bruuche nid vil, wil iir Verdauigssüstem seer effiziänt isch. Si wärde au as d Chue vom chliine Maa bezäichnet, wil s äifacher isch si z füeter und z halte, wemm mä nume wenig Blatz und Fueter het. Früener und au hüte no chömme si vor allem in bärgige Landschafte vor (z. B. in de Alpe oder Norwääge) und wil di guet chönne chlättere cha mä si au lo wäide, wo Chüe nid aane chömme.
Gäisse chönne ganzi Landschafte zerstöre und zur Wüstebildig bidrääge, wil si fast alli Pflanze abfrässe.
Wirtschaftlig gnützt wärde:
Tagpfauenauge
S Pfauenaug (Aglais io; Syn.: Inachis io; alemanischi Näme) isch e groosse Summervogel und ann vo d hüüffigste haimische Summervögel. D Raupe wered Tüüfels-Chatze gnennt.
Verbraitig
S Pfauanaug chunnt i ganz Europa vor und feelt nume im nördlichs Skandinavie. Es lebt am Waldrand, i Waldliechtige, Pärk, Gärte und Füechtpiet. Er sugt vor alem a de Blüete vo Wasserdost (Eupatorium), Holder (Sambucus), Tistle (Carduus), Gaisszötteli (Centaurea).
Uussie
S Pfauenaug werd 35 mm lang und het e Spannwiiti vo 55 bis 65 mm. Es isch e röötsch-bruune Summervogel mit uuffälige blaue Tupfe uf jedem Flügel, wa an Auge erinneret. D Auge uf de Vorderflügel hend ono rooti und geeli Stele.
Jooreszyklus
De Falter chunnt im Früelig us de Winterstarri und lait sini Aier im Mai a d Undersiite vo Brenessle (Urtica), wo d Raupe zwoo Wuche spööter druus schlüffet. Nocheme Monet tüend si sich verpuppe. D Puppe hanged a Pflanzestengle und de Falter schlüfft noch zwoo oder drai Wuche im Juli. De Falter öberwinteret i Wurzelstöck, hoole Bömm oder Holzbiigene und i chüele Rüüm, z. B. im Estrich oder Tene.
Raupe
D Raupe vom Pfauenaug werd Tüüfels-Chatz gnennt. Si wered 40 bis 45 mm lang und sind schwarz und hend langi Stachle. Si isch uf d Brenessle (Urtica) spezialisiert, isch aber au am Hopfe (Humulus lupulus) z finde. D Puppe hanget frai a de Brennesle, mengisch au a Stai und sind grüegrau.
Hohentengen
Hohentengen isch de Name vo däne Ort z Bade-Würtebärg:
zuedäm:
Vändåtberget
Vändåtberget isch es Naturschutzgebiet im Västernorrlands län z Schweede, wo öpe 50 Kilometer nordwestlig vo dr Stadt Örnsköldsvik ligt. Es het e Flächi vo 3.45 km² und isch 1989 gründet worde. De högscht Punkt isch de Mittiberget uf guet 410 m obe.
Im alte Wald im Vändåt läbt dr stark bedrooti Pytho kolwensis, e Chäfer us dr Gattig Pytho und dr Familie Pythidae. Dr Wald isch au dr Lääbesruum vom ene Bockchäfer, em Nothorhina muricata.
Schlacht von Salamis
D Seeschlacht vo Salamis het am 29. Septämber (noch andere Kwelle am 23., 24. oder 25.; s exakte Datum isch umstritte) 480 v. d. Z. zwüsche Grieche und Perser bi Salamis stattgfunde, ere Insle in dr Nööchi vo Athen. D Grieche häi die persischi Flotte entschäidend gschlaage und eso dr Rückzuug vo de Perser us Griecheland erzwunge.
D Vorgschicht und d Schlacht
Im August vom Joor 480 v. d. Z. si d Perser in Griecheland iigfalle und häi d Spartiate und anderi Verbündeti in dr Schlacht bi de Thermopyle gschlaage, und gliichzitig het sich die attischi Flotte noch dr dreidäägige, unentschiidene Schlacht bi Artemision an dr Nordsite vo Euböa in Richdig Athen müesse zruggzie. Dr Xerxes het Athen, wo dr Themistokles het lo ewakuiere, und d Landschaft Attika drumume bsetzt und verwüestet.
Die mäiste Grieche häi sich denn welle uf d Verdäidigung vom Isthmus vo Korinth konzentriere, wo aber d Perser die griechischi Flotte iigschlosse häi, häi d Grieche iiri 380 Schiff für e Kampf barat gmacht und si usgfaare. In dr Schlacht häi si e groosse Däil vo de persische Schiff versänkt und e Hufe Perser, drunder dr Fäldher Ariabignes si ums Lääbe choo, wil si nit häi chönne schwümme. Vo de Grieche, wo iir Schiff verloore häi, si vil weniger verdrunke, wil si zur Insle Salamis gschwumme si.
Noch dr Schlacht
Dr persisch Köönig Xerxes het denn Angst überchoo, wil d Grieche d Brugg am Hellespont chönnte zerstööre, und het sich uf Chläiasie zruggzooge.
In dr Schlacht vo Plataea im Summer vo 479 isch d Armee vo de Perser vernichdend gschlaage worde, und am Kap Mykale häi d Grieche d Räst vo dr persische Flotte vernichdet. D Perser häi denn iiri Erooberigsglüst ändgültig begraabe.
Athen het dr Attisch Seebund gründet, si Flotte usbaut und isch zur griechische Hegemoniimacht worde.
Relativsatz
E Relativsatz isch e Näbesatz, wu zum e Wort (Bezugswort) im e iibergordnete Satz e Bezug (Relation) här stellt. Dr Bezug wird dur e Relativpronome (Bezugsfürwort) härgstellt.
Im Alemannische fange diä allermeischte Relativsätz mit wo a, aber s git aü mit was, wurum un wänn: In däne Fäll sin Einzig, Grund un alliwiil d Bezugswerter; was, wurum un wänn sin d Relativpronome.
Dr Relativsatz mit wo im Alemannische
E alemannisch Satzgfiäg, wus do drum goht (e ibergordnete Satz un e Relativsatz), siiht zum Biispiil eso üs:
Do isch:
In däre Art wäre iberal im Alemannische (iischliäßlig im Schwebische) d Relativsätz bildet. Dr obig zugerisch Satz heißt uf Oberrhiinalemannische Kaiserstiähler Dialäkt:
Im Alemannische fangt s Relativpronome grundsätzlig mit w (wo) a – des isch au in allene andere oberditsche Dialäkt eso. Drotz ass mer em-s nit asiiht, verdrittet wo in dr Biispiil, wu folge, e Nominativ oder e Akkusativ:
Bim e Dativ-Bezug mueß dur e zuesätzlig Pronome im Dativ (zum Biispiil em, eren) dittlig gmacht wäre, was gmeint isch:
-*Do isch i (ich) üsgfalle; meglig, aber wenniger elegant, wär aü wun i n ere ...
Mit Dativ-Bezug kenne aü diä Relativsätz üsgfiährt wäre, wu im Standardditsche e Relativpronome im Genitiv (dessen, deren) hän:
Dr Bezug ka au dur e Präposition mit Dativ härgstellt wäre:
Gmischti Biispiil, in Glammere s standarddisch Relativpronome:
Temporale Aschluss mit wo
Mit wo ka aü e zittlige (temporale) Bezug härgstellt wäre:
Dr Relativsatz im Hochditsche un in andere Sproche
Im dr ditsche Standartsproch isch, anderscht wiä bim alemannische wo, dr Kasus (Fall) zum Deil glii am Relativpronome sichtbar:
In dr ditsche Standartsproch ka s Relativpronome - üsser im Genitiv - au mit welch- bildet wäre:
Diä Werter, wu in däne zwee Käschte do obe sin, derfe im e alemannische Relativsatz nit vorkumme, suscht isch er falsch. Meine wennigschtens d Grammatike, wu unter Literatür ufgfiährt sin. Im Honoratiore-Schwäbisch un im Alemannisch vu dr Oberlehrer, vu andere Bildete un vu dr jingere Generation z Ditschland fangt dr hochdisch Relativsatz allewäg a, sich iizbirgere.
Im Änglische fange d Relativpronome wiä im Alemannische mit w a: Allewäg kenne un wäre in Nominativ, Dativ un Akkusativ viilmol who, whom un which dur that ersetzt, des that funktioniärt ähnlig eifach wiä s alemannisch wo.
Friili wäre bstimmti Relativsätz in viile Sproche gärn dur Partizipialkonschtruktione üsgfiährt. So im Hochditsche: Partizip Präsens: Des wirkt allerdings in dr gsprochene Sproch gstelzt un wird wennig eso gsait. Im Alemannische gohts eigentlig nit.
D Bildung vum Relativsatz im Nejgriächische isch fascht identisch mit em Alemannische (lueg dert unter „Eigeschafte vu gsprochener Sproch“).
Literatür
Zum Relativsatz im Alemannische:
Esch-Sauer
Esch-Sauer (dt. Esch an der Sauer, frz. Esch-sur-Sûre) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Esch-Sauer ghere d Ortschafte Bommel (Bonnal), Burfelt (Burgfried), Dierbech (Dirbach), Ënsber (Insenborn), Esch-Sauer, Eschduerf (Eschdorf), Heischent, Heischtergronn (Heiderscheidergrund), Hierheck, Lëlz (Lultzhausen), Merscheet (Merscheid), Néngsen (Neunhausen), Réngel (Ringel) un Toodler (Tadler).
Geografi
Esch-Sauer lyt an dr Sauer im Norde vu Luxeburg im Ösling, dr Luxeburger Ardenne. Weschtlig vu dr Gmai lyt dr Stauséi Uewersauer (Lac de la Haute Sûre), e Stausee, wu d Sauer derdur fließt.
Verwaltig
Esch-Sauer ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Esch-Sauer isch dr Gilles Kintzele. Scheffe sin dr Fernand Huberty un dr Jeannot Sanavia. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Zum 1. Jänner 2011 sin di bishärige Gmaine Heischent un Néngsen zue Esch-Sauer yygmaindet wore.
Esch-Sauer isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 773/74 as Villa Hesc (927: Asko, 1123: Asch, 1124: Asca, 1131: Aska, 1135: Hesch, 1138: Ascha, 1140: Ais, 1214: Aisse).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Esch-Sauer ghert zum Moselfränkisch.
Valsertal
Valsertal oder Valser Tal isch de Name vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Vogelgrün
Vogelgrien (IPA: ; frz. Vogelgrun, dt. Vogelgrün) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. S'klei Dorf ghört im Kommunalverband a.
Geographi
Vogelgrien lijt südweschtlich von dr Brucke iwer Rhin un Rhinsidekanal (Grand Canal d'Alsace) an dr Grenz zue Ditschland gegeniwer von alt-Brisach.
Gschicht
Dr Name kommt von "Vogelgrien" un meint nit e griene Vogel, sundern dr Wortteil grien wiist uf e Sandbank im Rhin hin, wo wohrschins von Vögel als Raschtplatz gnutzt worde isch.
S'Dorf isch ufgrund von siner vor dr Rhinbegradigung gfährdete Lag im ehemolige Mäander vom Rhin dütlich jünger wie di Nochbergmeinde un isch lang e Deil von Biese gsin. 1568 het es no Brisach erworbe un 1756 an dr Graf Waldner von Freundstein verkäuft. Säller het es no 1770 an Frankrich abtrete. Am 1. Dezember 1805 isch dr Ort zue ener Gmeind erhobe worde, am 11. November 1807 isch no d'Gmeindschuel igwihe worde.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vogelgrien ìsch. Vogelgrien ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
D'Bevölkerung, wo in dr 1960er Johre um 150 Lit gschwankt isch, isch no bis 1975 uf guet 400 gwachse und het uf sällem Niveau bis gege 1990 stagniert. Bis zum Ende von dr 1990er Johre isch d'Inwohnerzahl no uf iwer 500 Lit agstige.
Wirtschaft un Infrastruktur
Am Nordend von dr Gemarkung verläuft dr Rhiniwergang uf Ditschland. Dort lijt äu d'Stäustuf, wo s'Nordend vom Rhinsidekanal markiert. D'Stäustuf mit Schleus un Wasserkraftwerk (Läufkraftwerk) verschaffe dr Gmeind gueti Stiirinnahme.
S' 1956-59 errichtet Wasserkraftwerk, wo an dr 4. Stäustufe vum Rhinsidekanal lejt, produziert 745 Mio. kWh pro Jahr. Dr Kanal, wo d'Masse vum Rhinwasser het (dr Rhin sälwer isch praktisch nümm e Iwerläufrinn) wird debi uf 14 km gstäut.
Denewe git's z'Vogelgrien äu noch Landwirtschaft mit grosse Gärtnereie, Viihzucht un Fruuchtabau.
Kabinett Geiß II
S Kabinett Geiß II isch vum 2. April 1919 bis 4. Augschte 1920 d Landesregierig vu Bade gsii.
In dr Sitzig vu dr verfassiggebende Nationalversammlig vu dr Republik Bade vum 2. April 1919 isch e Gesetz den Geschäftskreis der Ministerien betreffend verabschidet wore un dr Staatsbresidänt, däm sy Stellverdrätter un d Minischter un Staatsret gwehlt. Am 4. Augschte 1920 het dr Landdag s Gesetz den Geschäftskreis der Ministerien betreffend abgänderet un s Minischterium fir uuswärtigi Aaglägehaite ufglest. Fir Rychs- un uuswärtigi Aaglägehaite isch ab do ne Minischterialabdailig zueständig gsii, wu em Minischterium zuegwise woren isch, wu dr Staatsbresidänt im Amt verwaltet het.
Stammheim
Stammheim bedüütet:
Tschugg
Tschugg isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Tschugg ligt am Südoschthang vom Jolimont un umfasst s glychnamig Dorf u dr 1946 iigmeindet Wiler Mulle. D Gmeindsflächi bsteit us 44,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 45,2 % Waud, 9,3 % Sidligsflächi u 0,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Gals, Erlech, Eiss u Gampele.
Gschicht
Tschugg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1221 aus Shuc, Mulle 1185 aus curia de Mulnet. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 17,5 % gläge.
Religion
67,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 12,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,4 %, CVP 4,3 %, EVP 0,8 %, FDP 6,4 %. GLP 3,8 %, GP 15,8 %, SP 15,6 %, SVP 28,1 %, Suschtigi 5,8 %.
Gmeindspresidäntin vo Tschugg isch d Brigitte Walther (Stang 2013).
Schlacht von Plataiai
In dr Schlacht bi Plataiai (, latiinisch Plataeae) in Böozie het e Bündnis vo Grieche die persischi Armee under em Fäldher Mardonios im Summer 479 v. d. Z. gschlaage. Zämme mit dr Vernichdig vo dr Flotte vom persische Groossköönig bi Salamis het dr Siig bi Plataiai s Ändi vo de persische Versüech, Griecheland z eroobere, bedütet.
Tschugg
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.
Schlacht von Plataiai
D Schlacht
Über d Schlacht sälber wäiss mä nüt Gnaus. Es wird verzellt, ass d Grieche bim ene erste Aagriff vo de Boogeschütze aaghalte worde si, denn im ene zwäie Aagriff zu de persische Räije cho si. Sicher isch, dass dr Pausanias de Athener under em Aristides uf em lingge Flügel dr Befeel gee het, sich e chli gege hinde zruggzzie, dass die aber witer aagriffe häi und eso e Lugge in dr griechische Falanx entstande isch. Dr Mardonios het mit duusig Riiter därt aagriffe, isch aber vo de Spartiate under em Pausanias, aaghalte worde und gfalle. D Perser häi denn glaubt, ass d Schlacht verloore sig und häi afo flüchte.
Tschugg
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 522 Ywohner 90,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,4 % Französisch u 1,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Tschugg ghört zum Hochalemannisch.
Schlacht von Plataiai
D Folge
D Perser häi sich uf Asie zruggzooge, d Griechestedt an dr chläiasiatische Küste häi sich vo dr persische Oberherschaft freigmacht und si im Attische Seebund biidräte, wo Athen 477 v. d. Z. gründet het. Es isch denn e Zit choo, wo relativ friidlig gsi isch und wo as Blüetezit vom klassische Griecheland gältet. Zum dr Siig z fiire, häi vo denn aa alli fümf Joor d Freihäitsspiil (Eleuthéria) stattgfunde.
Stalden VS
Schtaalu (amtlich Stalden) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Schtaalu lit im Mattertal am Iigang vam Saastal. Zer Ggmeind gcheerunt Schtaalu Dorfmark, Chinegga und Neubrück. Vannr Ggmeindsflechi sint 10 % landwirtschaftlechi Flechi, 71,9 % Wald, 6,4 % Sidligsflechi und 11,7 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Schtaalu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1213 als Morgi (1224 Staldun).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 5,8 % glägu.
Religion
93,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,2 % evangelisch-reformierti.
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Schtaalu gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Wenkerbogen von Guntzviller
Dr Wenkerboge vu Gunzwiller  isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Wenkersätz
(Das „a“ klingt in der Mitte der Wörter dumpf, am Ende aber hell.)
Badisches Tagblatt
S Badisch Dagblatt (BT) (dt. Badisches Tagblatt) isch e Dageszittung fir dr Landgreis Raschti un d Stadt Bade-Bade, wu z Bade-Bade erschint. Si unterhaltet vier Lokalredaktione z Bade-Bade (Badener Tagblatt), z Raschti (Rastatter Tageblatt), z Gaggenau (Der Murgtäler) un z Bihl (Bühlot-Acher-Kurier). D Uflag litt zurzitt bi rund Exemplar. . Chefredakteur isch dr Markus Langer.
Gschicht
S Badisch Dagblatt isch anne 1951 üs em Zämmeschluss vu dr Zittunge Südwest-Echo (Raschti) un Badener Tagblatt (Bade-Bade) firigange
S Südwest-Echo geht zruck uf s Rastatter Wochenblatt üs em Johr 1803.
Verlag
Dr Verlag, d Badisches Tagblatt GmbH, git aü zwo koschtelosi Wuchezittunge rüs, s Wochenjournal (WO) (mit ere Uflag vu rund 162.000 Exemplar) un s WO am Sonntag (Uflag rund 127.500).
Druck
Druckt wäre d Verlagsprodukt bi dr Greiserdruck GmbH & Co. KG z Raschti.
Die Sieben Schwaben
D Sieba Schwoba, dytsch Die Sieben Schwaben, send Gschichte iber sieba grotesk dumme Schwoba. Vo deam Stoff gits viile Variante. Markanter Häepunkt vo deam Dummeschwank isch moischt dr Kampf gege e Monschtr, wo si als Has do usse stelled.
Stoffgschicht
D Gschicht isch 1545 in em Moischterlied vom Hans Sachs erschtmols niedrgschriebe wore (als 9 Schwoba). D Schwoba als Ziil vo Spässle und Spott vo andre Landsmannschafte, als tollpatschig und grotesk dumm bschriebe. D Gschichte vo d Sieba Schwoba ghäre seitdem zue Volkskuldur. Bis in d 1950er Johr hod jeds Kind s Märle vo d Briader Grimm, wo 1857 ufgschriebe wore isch, dozue kennt.
Dr Sebastian Sailer (1714–1777) hot e Komödie Die sieben Schwaben (Text lueg n dr Alemannische Textsammlig) im oberschwebische Dialekt gschriebe und isch vor allem dur deam Schwank bekannt wore. Er git au als Grinder un Moischter vo dr schwäbische Dialektdichtig. D sieba Helde vom Sailer send: dr Gelbfüßler, dr verfrässe Spätzlesschwab, dr schlofrig Nestlerschwab, dr ufsässig Mückenschwab, dr dreckig Spiegelschwab, dr grob Blitzschwab, dr ehrgyzig Suppenschwab un a gschwätziger Allgaier.
Bsunder populär wore send au d Sieba Schwoba durs Volksbüechle vom Ludwig Aurbacher, wo meh Episode dazua gschriebe hod (vo 1827 bis 1829). D Name send uf deam Geburtshaus vom Auerbacher z Tirke verewigt: Allgäuer, Seehas, Nestelschwaub, Blitzschwaub, Spiegelschwaub, Gelbfüssler und Knöpfleschwaub. D Figure representiere Regione un Charaktertype.
2002 hod d Marlies Grötzinger a Version im schwäbische Dialekt ussebrocht und so fangd d Gschicht an: „Nix Gnaues woiß neamed, aber 's isch gwieß ond wohr meh wia feifhondert Johr her, do hot z'Überlinga am scheana Bodasee a Mannsnam ghauset ond den hand se halt da Seehas ghoißa. Gnau gnomma isch er Jockel daift gwea ond Seehas isch bloß dr Ibernama gwea, wo ehm d'Leit gea hand, noch dene Abenteuer mit de sieba Schwoba..."
Dr Kult um d Sieba Schwoba
Intressant isch, dass dr urspringliche Spott z Schwobe positiv umbewerded wore isch: D sieba Schwoba Spottfigure als Identifikationssymbol und Marke. Beispiil: Sieben-Schwaben-Preis z Augschburg, Sieben-Schwaben-Karnevalsvereinigung z Ulm, Die 7 Schwaben Theater z Kornweschte.
Walsertal
Walsertal isch de Name vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Spechbach (Oberelsass)
Spachbi (frz. Spechbach, dt. Spechbach) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Gschìcht
Spachbi ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Owerspachbi un Nìderspachbi. Dia Fusion ìsch àm 28. Oktower 2015 gwählt worra.
Verwàltung
vu Spachbi ìsch dr. Spachbi gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Spachbi ghert zum Owerrhinàlemànnisch.
Sauermilchkäse
Suurmilchchääs isch e Chääs us Milch, wo dur d Gärig mit Milchsüüribakterie grünnt. Das drifft zwar uf e Hufe Chääs zue, bsundrigs Früschchääs und Bibbelichääs, zu de Suurmilchchääs im äigetlige Sinn ghöre aber nume grifti Sorte, wo us Kwark mit Hilf vo Rifigsmiddel, Salz und andere Zuegoobe häärgstellt wärde. Bim Kwark, wo verarbäitet wird, handlet es sich nit um dr üüblig Kwärk zum Ässe, wo mä as Konsumänt kennt, sondern um Suurmilchkwark, wo men em au Chääsereikwark säit, e Halbfabrikat vo dr Molkereiwirtschaft. Nid wie bim Bibbelichääs, bringt mä dä ooni Lab oder Labersatzstoff zum grünne; es git aber Chäässorten, wo mä au no Labkwark drzue duet.
Steinenkloster
S Stäinekloster, s het au Maria-Magdalena-Kloster ghäisse, isch emol e Kloster in dr Stäinevorstadt z Baasel gsi. Hüte stoot uf dr Liigeschaft s Theater Baasel.
Gschicht
S Stäinekloster isch um 1230 am Stäinebärg vor dr Stadtmuure gründet worde. Es isch s erste Baasler Frauekloster gsi und mit dr Schutzhäilige Maria Magdalena isch s ursprünglig für gfallnigi Mäitli dänggt gsi. D Nonne häi dorum au Büesserinne ghäisse, oder, wil si wiss aazooge gsi sin, Wissfraue. Aber scho 1251 si käini ehemooligi Huere me ufgnoo worde. Das het dr Groof Rudolf vo Habsburg, wo mit Baasel im Chrieg gstande isch, aber nid gstöört, im Joor 1253 s Kloster lo aabebrenne. Wil au ooni Nonne, won emol uf e Strich gange si, d Sitte im Kloster e chli lugg gsi sin, het dr Bischof Peter Riich vo Riichestäi 1291 d Ufsicht über en Orde in d Händ vo de Dominikaner gläit, aber au die häi de Fraue iire Wille nid chönne ufzwinge.
S Kloster isch nooch am Birsig gstande, und dä het bi Hoochwasser immer wider emol Schääde aagrichdet: 1266 si d Muure ums Kloster iigstürzt, 1339 isch s Wasser bis zum Hoochaltar aagstiige, und im Joor druf isch nid nume dr Birsig wider über d Ufer dräte, sondern e Blitz het no im Kloster iigschlaage. Druf het mä renowiert und nöi baut und isch grad vor em Usbruch vo dr Pest 1348 fertig worde. Acht Joor spööter het s Groosse Ärdbeebe s Kloster bis uf e Chor vo dr Kiirche zerstört. D Wissfraue häi das aber alles nid as göttligi Warnige aagluegt und immer weeniger uf iiri Glübd achtgee, bis dass dr Root 1422 iigschritte isch. Mä het hööcheri Muure ums Kloster ume baut, Fänster zuegmuurt und d Klostermüüli stillgläit. Drzue het mä us em Kloster Underlinde bi Kolmar drizää Nonne brocht, wo dä Baasler Nonne Sitte biibrocht häi. Das het schliesslig gnützt und ins Kloster sin vili Nowizinne us bessere Familie choo und es het e Blüetezit erläbt.
Wo im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut worde isch, isch au d Stäinevorstadt mit em Kloster in d Stadt iinekhoo. 1505 het mä s Kloster wiiter usbaut, en inneri Sakristei isch entstande und die üsseri isch renowiert worde. Aber schwiirigi Zite häi für s Kloster aagfange. 1520 het sich d Pest usbräitet, und zwölf Nonne si dra gstorbe und denn het e reformatorische Wind in dr Stadt afo wäije. 1525 het dr Root de Dominikaner d Ufsicht über s Kloster wäggnoo. Drizää Nonne si druf uszooge mit iirem Bsitz. Die andere häi au noch dr Reformazioon bis zu iirem Dood im Kloster döfe bliibe. Die letschti Nonne isch 1555 erwäänt worde. Vo 1530 aa isch dr Bsitz vom Kloster verkauft oder de Nonne, wo no dört gläbt häi, überloo worde.
1666 isch im ehemoolige Kloster e «Zucht- und Waisehuus» iigrichdet worde. D Waise si denn 1669 in die ehemooligi Kartause im Gläibaasel züüglet und säll Waisehuus git s hüt no.
D Stadt het d Klostergeböid denn für alles mööglige brucht. In dr Kiirche isch Salz glaageret worde, im ene Gwölb isch bis in d Middi vom 19. Joorhundert s Stadtarchiv gsi, und au d Mässbuude het mä in dr Kiirche ufbewaart. Vo 1692 aa het mä denn d Stänzler, d Basler Stadtsoldate, in dr Kiirche iikwardiert, bis d Kompanii 1856 ufglööst worde isch, und mä het ere Blömlikasärne gsäit. Denn het d Uni e Zitli lang die ehemooligi Kasärne brucht, s Gricht het im Kloster dagt, d Realschuel isch e Joor lang din gsi und denn isch e Mäitlischuel iizooge. 1868 het dr Root beschlosse, d Klosterkiirche abzrisse und no di no isch s Kloster denn Bitz für Bitz verschwunde. Scho 1834 isch s erste Theater, s Theater uf em Blömli, uf em Gländ iigweit worde und das isch 1872 mit em neue Stadttheater ersetzt worde. Denn het mä d Fundamänt vom Kloster gsprängt und eso Blatz gmacht für e nöiji Kunsthalle und e Schuelhuus, wo 1873 eroffnet worde isch. 1876 isch vom Kloster nüt me übrig gsi.
Jonathan Swift
Dr Jonathan Swift (* 30. November 1667 z Dublin, Köönigriich Irland; † 19. Oktober 1745 z Dublin) isch en irische Schriftsteller und Satiriker in dr früeje Ufkläärig gsi. Er het au under deene Psöidonüüm gschriibe: Isaac Bickerstaff, A Dissenter, A Person of Quality, A Person of Honour, M.B. Drapier, T.R.D.J.S.D.O.P.I.I. (The Reverend Doctor Jonathan Swift, Dean of Patrick's in Ireland).
Si Lääbe
Dr Jonathan Swift isch im Hoey's Court, Dublin, uf d Wält choo, siibe Möönet noch em Dood vo sim Vater. Er het denn fümf Joor lang mit eme Chindermäitli z Ängland gläbt, wäärend si Mueter in Irland bliibe und spööter uf Ängland züüglet isch. Zrugg z Dublin het dr Swift bi Verwandte gwoont. 1682 het er an dr Dubliner Universidäät Theologii afo studiere und het sich dört as Rebell ufgfalle. Denn isch er uf Ängland und isch Sekretäär bim Sir William Temple worde. Er het denn z Oxford dr Master of Arts chönne mache. Er isch zrugg uf Irland und Briester in dr Anglikanische Chille worde.
Vo 1695 aa het er wider für e Sir William gschafft und sis erste gröössere Wärk, A Tale of a Tub (Märchen von einer Tonne ) und The Battle of the Books (Die Schlacht der Bücher ) gschriibe, wo aber erst 1704 erschiine si.
Er het sich für d Whigs anggaschiert, isch vo deren iiree Politik entdüscht worde und 1710 zu de Tories gange und das het em zum Dekanat vo St. Patrick z Dublin verholfe. Noch em Dood vo dr Queen Anne 1714 häi d Tories iire Iifluss verloore und im Swift si politischi Karriere isch ume gsi. 1710/1711 isch er dr Herusgääber vom Tory-Wucheblatt Examiner gsi. In scharfe Satire het dr Swift anonüüm die änglische Guetsbsitzer aagriffe, wo die arme Ire usbütet häi. 1726 isch si berüemtists Wärk, The travels into several remote nations of the world by Lemuel Gulliver (dt. Gullivers Reisen) veröffentligt worde.
Dr Swift het e Beziejig zur unehelige Dochder vom Sir William, dr Esther Johnson, ghaa, won er ere Stella gsäit het. Elf Joor lang het er au e häimligi Affääre mit dr Esther Vanhomrigh gha, won er ere dr Naame Vanessa gee het. Die het nüt vo dr Stella gwüsst und erst churz vor iirem Dood 1723, het ere dr Swift biichdet. D Stella isch 1728 gstorbe. 1729 isch dr Swift zum Eerebürger vo Dublin ernennt worde.
Dr Swift het an ere Innenoorerchrankig glitte. Er het as räizbar, unhöflig und exzentrisch gulte. Es git Lüt wo vermuete, ass er sit 1740 verruckt gsi sig. 1742 isch er noch eme Schlaagaafall zum Invalide worde und drei Joor druf gstorbe. Er isch näbe dr Esther Johnson in der St. Patrick’s Cathedral z Dublin begraabe.
Wärk
Im Ganze 37 Büecher
Quark (Milchprodukt)
Bibbelichääs, au Wisse Chääs, Kwark, isch s Milchäiwiss (Casein), wo us dr Milch usgfellt wird, wemm mä Lab drzuegit oder Bakterie Milchsüüri bilde. D Flüssigkäit, d Sirte, wird vo de grunnene Milchbestandäil drennt dur Usbrässe und Filtriere, und was übrig blibt, dr Bibbelichääs, isch e wäichi Masse, mänggisch in dr Form vo Bröösmeli.
Kwark isch e Lääbesmiddel für sich, isch aber au e Zwüschebrodukt bi dr Härstellig vo Chääs. Dr Bibbelichääs zum Ässe entstoot hauptsächlig dur Milchsüüribildig, aber mä git au chliini Mänge vo Lab drzue.
Giffers
Güfersch (Ussprooch: ; hochdütsch: Giffers, französisch: Chevrilles, Patois ) isch e Gmiin im Oberland vum Sensebezirk im Kanton Fryburg. Güfersch het 1389 Ywohner (Stand vo 2008) ù isch eppa 6 km va de Stadt Fryburg awäg.
Geografi
Güfersch ligt ùf a de Ärgera. Va de Gmiinflechi si 65,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 19,7 % Waud, 11,9 % Sidligsflechi ù 2,5 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Güfersch si Tentlinge, Santifaschtùs, Plassäub, Plaffeien ù Rächthaute.
Gschicht
De Name vam Ort isch z erschte Mau im Jahr 1150 ùs Chiuriles belììt, un chunt vum Romanische Wort Caprilia, wo „Gììssstau“ bedütet. 1301 isch de Name Guifrils belììt, un 1577 schliesslich Giffers. Sit 1630 isch Güfersch a igeti Pfarrei gsi, wo zum Burgpanner vo de Alte Landschaft vo de Stadt Fryburg kört het.
Religion
Güfersch isch a traditionell katholischi Gmiin. Zäme mit Tentlinge isch es a igeti Pfarrei, d Pfarrchüucha isch z Güfersch. Di Reformiirte, wo sit de Mitti vom 19. Jahrhundert bsunders vo Bärn zuegwanderet si, si Mitglider vo de reformiirte Chüuchegmiin Wissestì/Rächthaute.
83,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,5 % evangelisch-reformiert.
Wirtschaft
Güfersch isch früüer vo de Landwirtschaft prägt gsi. Allerdings tüe hüt di meischte Lüt zum schaffe ì d Stadt ù Agglomeration Fryburg pendle. Einersits hii sich z Güfersch Arbìtsplätz vor Ort erhaute, ù so isch de Ort nit numme a Pendlergmiin. Im 1. Sektor schaffe 28%, im 2. Sektor 25% ù im tertiäre Sektor 47% vo de Ywohner.
Kultur
Bim Vereinswäse ù de Kultur büude Güfersch ù d Nachpùùrgmiin Tentlinge a Ihìt; d Verìne si ì beide Gmiine aktiv.
Dialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1393 Yywoner 92 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 6,8 % Franzöösisch ù 1,2 % anderi Spraache. D Mundart vo Güfersch kört zum Seislerdütsche, wo zum Höjstalemannische zeut chunt. Güfersch isch a Uffnaameort im Spraachatlas vo de dütschi Schwiiz gsi.
Kabinett Trunk I
S Kabinett Trunk I isch vum 4. Augschte 1920 bis 21. Novämber 1921 d Landesregierig vu Bade gsii.
In syre 62. Sitzig vum 4. Augschte 1920 het dr Landdag dr Staatsrot Schön gwehlt un au dr Staatsbresidänt un däm syni Stellverdrätter.
Wilder Mann (Begriffsklärung)
Wilder Mann stoht für:
Fluh
S Toponûm Fluè stòòt für ‚Felsè, Felsband, Felswand, Felsgipfèl‘.
Nammènskundi, Variantè un Vobreitig
S Wort isch gsamtè alemannisch brägtè Sprõchrùùm vobreitet. Charakteristisch isch es für Felsformationè un Felsgipfel, wo in sanfteri Formè ybettet sin, vornehmlich uss Chalchschtei un isch asè i dè Nördlichè Chalchalpè i dè Schwiz bis i s Tirolerische ebbèso hüüfig aazträffè wiè im Jura, abber au i dè Flysch im Nordè odder im Zentraalkrischtallyn im Südè treten.
Fey VD
Fey (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Fey lyt im Gros-de-Vaud. D Gmaiflechi umfasst 68,9 % landwirtschaftligi Flechi, 26,8 % Wald, 4,3 % Sidligsflechi.
Gschicht
Fey isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Fei.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,9 % gläge.
Religion
66,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 4,2 %, FDP 19,7 %, GLP 4,0 %, GP 13,6 %, SP 22,8 %, SVP 22,9 %, Sunschtigi 4,9 %.
Dr Burgermaischter vu Fey isch dr Sven Eggenberger (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Vals
Vals cha aini vo däne Bedütige ha:
Geografii:
mit eme Nameszuesatz:
Ham unter Varsberg
Homm (lothrìngisch; frànzeesch Ham-sous-Varsberg, ditsch Ham unter Varsberg, 1941–1944 Hamm unter Warsberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Homm lijt àm Weschtrànd vum Warndt, in dr Neh zem Sààrlànd. D Nochbergmeine sìn Creutzwald, Diesen, Porcelette, Varsberg, Boucheporn und Guerting.
Gschìcht
Homm ìsch entstànde um d Buri Àlt-Warsberg (frz. le vieux Warsberg, uf em Bànn vun dr Nochbergmein Varsberg), wie ànne 950 geböit worre un ìm 12. Jh. e Leche vum Bistum Metz gsin ìsch. Ìm 13. Jh. ìsch d Buri gschlìsse un drno àls näie Buri Nei- oder Groß-Warsberg (le nouveau Warsberg, uf em Bànn vun Homm) wìder ufgeböit worre, speter àui no d Buri Klin-Warsberg. Ànne 1433 sìn d Burje Klin- un Groß-Warsberg gschlìsse, d Groß-Warsberg àwer wìeder ufgeböit worre.
Verwàltung
vun Homm ìsch. Homm ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Homm ghert zem Moselfrankisch.
Wenkerbogen von Sulzern
Dr Wenkerboge vu Sulzere isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Liudolfinger
Familiegschicht
Dr Ufstiig vom Gschlächt fallt mit em Ufstiig vom Ostfränkische Riich und em Entstoh vom Heilige Römische Riich zsämme. Wo dr König Konrad I. beschlosse het, dr mächtigst vo de Stammesherzög, dr Liudolfinger Heinrich vo Sachse, zu siim Nochfolger z ernenne, het d Familie, wo vorhär nume im Herzogtum Sachse bedütend gsi isch, d Königswürde für es Johrhundert bhalte und s Schiggsal vom Riich währed dere Ziit bestimmt.
Heinrich I.
Dr Heinrich I. isch dr Sohn vom Herzog Otto I. vo Sachse gsi und en Änkel vom Liudolf. Er isch 919 z Fritzlar vo de fränkische und sächsische Grosse zum ostfränkische König gwehlt worde. Eini vo siine wichtigste Ufgobe isch d Verdeidigung vom Riich gege d Magyare, wo s immer wider agrife hai. Er het se im Johr 933 an dr Unstrut entscheidend gschlage. Im gliiche Johr het er d Elbslawe und d Böhme underworfe. Eso het er s Riich noch inne chönne stabilisiere. Eins vo siine politische Ziil isch gsi, s Riich z vereine. Das het er mit dr Quedlinburger Huusornig, wo 929 verabschiidet worden isch und wo si zweit Sohn, dr Otto, zu siim Nochfolger bestimmt het, welle mache. Die andere Söhn hai sich mit der Herzogswürde müesse abfinde. Mit em König Otto I. isch 936 eini vo de bedütendste Persönlichkeite im Heilige Römische Riich uf e Dron gstiige.
Otto I.
Es isch im Otto si Armee gsi, wo d Ungare ändgültig besiigt het und dr Bedrohig us em Südoste en Ändi gmacht het, won er se in dr Schlacht uf em Lechfäld 955 vernichtend gschlage het, so dass s Riich vo usse weniger bedroht gsi isch und är dr Ruef vom Retter vom Christedum übercho het. Au im Innere isch s Riich friidliger worde, wo d Rebellione vo de Grosse weniger hüfig worde si. Im Johr 962 het sich dr Otto vom Papst Johannes XII. zum Kaiser lo chröne. Gliichziitig het er s römische Kaisertum vom Karl em Grosse erneueret, het die Pippinischi Schänkig bestätigt, und het si Sohn und Dronfolger, dr Otto, mit dr Theophanu, ere byzantinische Prinzässin verhürotet. Under siiner Herrschaft isch d Kultur ufblüeht in dr sogenannte Ottonische Renaissance.
Otto II.
Scho 973 isch er as Otto II. König und denn au Kaiser worde. Er het d Politik vo siim Vater witer gfüehrt. Wäge siim Fäldzug im Johr 978 gege s Westfrankeriich, won er Paris belageret het, het er sich mit siiner Mueter, dr Adelheid, verstritte und die isch noch Burgund zu ihrem Brueder Konrad III. zoge, was dr Otto politisch gschwecht het. Er het mit em westfränkische König, em Lothar, 980 z Margut-sur-Chiers Friide gschlosse. Z Italie isch in dr Zwüscheziit alles drunder und drüber gange. Dr Otto isch gege Süde zoge, het si Mueter adroffe und mit ere Friide gmacht und het denn brobiert d Sarazene us Kalabrie z verdriibe. Am 13. Juli 982 het er d Schlacht am Kap Colonna verlore und isch nume knapp dr Gfangeschaft entcho. E Folg vo dr Schwächig vo der kaiserliche Macht z Italie isch der gross Slaweufstand vo 983, won e Agriff uf Hamburg nume mit Müeh het chönne abgwehrt wärde. Wo dr Otto II. 983 gstorben isch, het er e dreijöhrige Sohn hinderlo.
Otto III.
Dä isch as Otto III. im Johr 983 zum dütsche König gwehlt worde. Si Mueter het für en bis 991 d Regäntschaft übernoh. Fümf Johr spöter isch er zum Kaiser gchrönt worde. In siiner Regierigsziit het sich dr Schwerpunggt vo dr Kaiserherrschaft noch Italie verlageret. Er het siini Verdraute, dr Bruno vo Kärnte as Gregor V. und dr Gerbert vo Aurillac as Silvester II., gege dr rebellisch römisch Stadtadel zu Päpst lo wehle. Z Pole isch e Chilleorganisation iigrichdet worde, wo vom Reich unabhängig gsi isch. 1001 het dr Otto noch eme Ufstand müesse us Rom flüchte. Er isch gstorbe, bevor er mit dr Zruggeroberig het chönne afo. Dr Otto isch 1002 gstorbe und het kein Erbe hinderlo. Er isch z Aache begrabe worde.
Heinrich II.
Aber mit em Heinrich, eme Cousin vom Otto, isch non emol e Liudolfinger zum dütsche König gwehlt worde. Dr Heinrich isch dr Uränkel vom König Heinrich I. gsi und het 1002 as Heinrich II. d Dron bestiige. Drotz alle Widerständ isch er 1014 zum Kaiser gchrönt worde. Spöter isch er, ufgrund vo siine vile Stiftige (Gründig vom Bambärger Bistum) 1146 heiliggsproche worde. Er isch 1024 ohni männligi Erbe gstorbe, so dass d Ottonedynastii in dr männlige Linie usgstorben isch. Mit em Heinrich isch d Epoche vo de Ottone z Änd gange und d Königswürde isch an d Salier (Konrad II.) übergange.
Volgelsheim
Volgelse (IPA: ; frz. Volgelsheim) isch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin). D'Ortschaft isch Mitglid in dr Verwaltungsgmeinschaft ..
Geografi
D'Gmeind Volgelse lijt weniger wie 3 km weschtlich von dr Rhinbruck uf alt-Brisach in Ditschland un ungfähr 2 km öschtlich von Nej-Brisach, wo uf ehemols Volgelsemer Bann stoht.
Gschicht
Die erscht urkundlich Erwähnung isch 739 als Folcoaldeshaime (742 Folcolfesheim, 1187 Volcolsheim) erfolgt. Dr Namme losst debi uf e Gründung us dr Merowingerzit schliesse.
Später het's Dorf no zue dr Herrschaft Horwrig (Horburg) bi Colmer ghört un isch no von 1324 bis zue dr Grosse Revolution 1789/91 bi Württemberg gsin.
Dr Ort, wo in dr Arm vom Altrhin glege isch, isch vom Drissigjährige Krieg bis zum Friide von Rijswick 1697 immer wiider Schauplatz von kriegerische Usenandersetzungen gsin.
1663 und meh noch 1638 im Verlauf von dr Besetzung von Brisach durch dr französisch Verbündete Bernhard von Sachsen-Weimar het dr Ort schweri Schäde erlitte. Französische Truppe hänen no 1674 niderbrennt. D'Bevölkerung von Biese isch in sällere Zit uf e Insle im Rhin iwergsidelt un het numme eifachschte Hiser mit Straudächer gha, dorum het sälli Sidlung au „Straustadt“ gheisse.
1698 het no Ludwig XIV. e Stuck im Weschte vom Volgelsamer Bann von Württemberg käuft, um dert d'Festung Nej-Brisach z'errichte. Zitglich isch au d'„Straustadt“ abgrisse worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Mit Kriegsbeginn 1939 isch d'Bevölkerung in d'Dörfer Antagnac und Ruffiac im Département Lot-et-Garonne in Aquitanie im Südweschte von Frankrich evakuiert worde un no noch dr ditsche Eroberung von Frankrich am 17. September 1940 zrückkehrt.
Wege dr unmittelbare Nähe zum Rhiniwergang isch s'Dorf bi dr Befreiung 1945 schwer in Mitleideschaft zoge worde. E Bombardierung am 4. und 5. Februar het 20 Hiser zerstört un 80 witteri beschädigt. In dr Nacht vom 5. uf 6. Februar hän no amerikanischi Truppe s'Dorf ingnumme.
Verwàltung
vun Volgelse ìsch. Volgelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
D'Bevölkerung het um 1960 nur knapp 1000 Lit betrage un sich no zwische 1970 un 1975 uf ugfähr 2000 knapp verdoppelt. Bis 1990 isch si no uf guet 2700 agstige un no weg dr Ufgab von dr Kaserne rückläufig gsin uf anno 2006 noch 2300 Lit.
Sehenswärts un Tourìsmus
Üsserdäm hat Volgelse am Concours des villes et villages fleuris („Wättbéwärb vu der Blüemestädt un -derfer“) e Blüeme (d. h. e Üsszeichnung) gwunne.
Staldenried
Staaluried (amtlich Staldenried) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Staaluried lit im Vischpertal. Vannr Ggmeindsflechi sint 23,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 42,9 % Wald, 2,2 % Sidligsflechi und 31,7 % süschtigi Flechi.
Barbara Terpoorten
D Barbara Terpoorten (au Barbara Terpoorten-Maurer; * 5. Juni 1974 z Vischp as Barbara Maurer) isch e Schwyzer Schauspileri.
Staldenried
Gschicht
Staaluried ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1389 als am ryede (1638 Stalden Riedt).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2 % glägu.
Barbara Terpoorten
Lääbe
D Terpoorten isch z Brig ufgwachse. Ihri Uusbildig het si vu 1996 bis 2000 z Züri an dr Theater Hochschuel gmacht. Derno het si verschideni Engaschmänt in dr Schwyz un z Dytschland ghaa, unter anderem am Schauspiilhuus Züri, am Maxim Gorki Theater Berlin un am Schauspiilhuus Hamburg.
Staldenried
Religion
96,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,1 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Staaluried ischt dr Jürgen Brigger (Stant Oktober 2017).
Barbara Terpoorten
Lääbe
Vu 2000 bis 2009 isch si Miglid vu dr Chinschtlergruppe «400asa» gsii. Mit em Rolf Hermann un em Daniel Imboden het si d Theatergruppe «Sempione-Productions» grindet.
Syter anne 2001 isch si mit em dytsche Schauspiler Sigfried Terpoorten (* 1971) ghyrote, wu si z Züri chänne glehrt ghaa het. Zytwys hän si zämme z Berlin gläbt, mittlerwyli läbe si mit ihre zwai Chinder, dr Dochter Lise un em Suhn Elie, z Züri.
Staldenried
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Staaluried gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Zermatt
Zärmatt isch e Munizipalgmeind im Bezirk Vischp im Kanton Wallis i dr Schwiiz.
Geografii
D Gmeind Zärmatt het e Flechi vo 243,4 Kwadratkilometer und ghört do dermit zu de gröschte Gmeinde vo der Schwiiz. Si ligt ganz oben im Mattertaal, wo au Nikolaitaal heisst, und am südleche Rand vo de Walliser Alpe. S Taal isch vo Bärgchettine mid höche Gipfel umgää. 22 dervo si mee als 4000 Meter höch. D Dufourspitze im Monte Rosa-Massyv isch dr höchscht vo allne.
Uf dr Oschtsyte vom Mattertal schtö s Rimpfischhorn, s Strahlhorn und s Jegerhorn, im Südoschte d Dufourspitze, im Süde lauft dr Graat vom Lyskamm über de Castor und de Pollux und s Breithorn zum Chlyne Matterhorn, im Südweschte si s Matterhorn, d Dent d’Hérens und d Tête Blanche, und uf dr Weschtsyte d Dent Blanche, s Obere Gabelhorn und s Zinalrothorn. Dr Gmeindbann goot uf de Bärge im Oschte und Süde bis a d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Itaalie. Uf em ene Gletscher cha me übere Theodulpass uf Valtournenche im Wälsche goo.
Zwüsche de Bärge ligge grossi Gletscher: dr Findelegletscher, dr Monte-Rosa-Gletscher, dr Gornergletscher, dr Theodulgletscher, dr Zmuttgletscher und dr Triftgletscher. Grad oben am Dorf Zärmatt chöme, us de hööche Bärgtääler und vo de Gletschere abe, dr Zmuttbach, d Gornera und dr Findelbach zäme und bilde d Matter Vischpa. Bim Dorf sälber chunt no dr Triftbach derzue. Oben a Zärmatt hed s mänge Bärgsee: dr Grindjesee, dr Grüensee, dr Leisee, dr Mosjesee, dr Riffelsee, dr Schwarzsee und dr Stellisee.
Uf de Höchine bi Zärmatt si d Bärgdörfer Findele, Tuftere, Winkelmatte, Blatte, Zum See und Zmutt.