cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rhein-Rhone-Kanal
Vo Milhuuse dure Sundgau uf d Wasserscheidi bi Minschtraal
Oben a Ratzwiller bruucht der Kanaal en ganzi Kaskade vo Schlüüse, so steil isch s Gländ dört uf Alt-Minschtraal ufe. Es isch e ganzi Schlüüseschtäge mit 12 Becki bis uf Grüene-Lüütre. Dört isch ufem Saddel vo Grüene die kontinentali Wasserscheidi zwüsche de Yzugsgebiet vom Rhy und vo der Roone. D Ysebaan vo Milhuuse uf Belfort überkweert bi Grüene dr Kanaal näbe dr oberschte Schlüüse vo dr Oschtsyte. D Scheitelhaltig, der högscht Abschnitt vom Kanal, lyt uf der Höchi vo 345 Meter über em Meer. I dä oberschti Kanaaldeil bi Alt-Minschtraal und Jung-Minschtraal chunt s Wasser vo de chlyne Bech vo der Umgäbig zäme zum die Strecki und d Schlüüse uf beide Syte immer wider gnueg chönne z fülle. Wo me dr Kanal bout het, isch s Netz vo de Gwässer bi Minschtraal mit de Bech Suarcine, le Reppe und Saint Nicolas starch veränderet worde. Die erschte beide Bech sind ganz zum Kanaal umgleitet worde. Grad näbem Kanal und zwüsche de Dörfer Alt- und Jung-Minschtraal sind grossi Weier, wo s Wasser samle und au für trocheni Zyte gnueg gross sind zum dr Wasserstand im Kanal z reguliere. Es git do näben enand s alte Kanalbett und dr nöi Kanal. D Usglychsbecki, d Ried und d Auewälder vo Minschtraal sind gueti Biotoop für d Wasservögel und anderi Dier worde; si zelle zu de wärtvolle füechte Gebiet vom Oberelsass.
Vo Minschtraal bis uf Bisanz
Der Kanaal goot vo dr Ebeni vo Minschtraal über d Gränze vom Departmänt Haut-Rhin is Departemänt Territoire de Belfort und zerscht is Gebiet vo dr Nochbergmeind Burg-Münschterol. Denn chunt er dur vili Schlüüse über s Land abe und bi Bourogne under dr Autobaan und dr Baanlinie vo Belfort in Kanton Jura dure.
Zwüsche Bourogne und Morvillars chunt dr Kanaal vo rächts i d Allaine, dr Jurafluss, wo us em Elsgau im Kanton Jura abeflüsst. A dr glyche Stell mündet au dr Sytebach Bourbeuse id Allaine und spyst dr Kanaal. Bi Morvillars isch a dr Allaine sid em 18. Joorhundert s Ysewärch vo dr VMS, eme füerende Produzänt vo Fischerhöögge, und im Gwärbgebiet zwüsche dr Allaine und em Rhy-Rhone-Kanaal sind verschideni Fabrigge mit Stade für Frachtschiff am Kanaalufer.
Es Stück wyt lyt dr Kanaal jetz uf dr Gränze vom Gebiet vo Belfort zum Departemänt Doubs. Denn verloot er dr Fluss wider, wo jetzt, im Departemänt Doubs, dr Name änderet und Allan heisst, und lauft zum Induschtrygebiet vo Étupes.
Südlech vom Dorf Allenjoie isch d Abzweigig vom Rhy-Rhone-Kanaal in alt Mömpelgard-Hochsoone-Kanaal, wo Frankrych ane 1882 het afo boue und denn aber gar nie ganz fertig gmacht het; bi Ronchamp hepme d Arbete aproche. Der Sytekanaal het wenigschtens d Stadt Belfort mit em Hauptkanaal verbunde und isch denn ane 2013 aber vo dr VNF stillgleit worde. Er dient nume no derzue, em grosse Kanaal Wasser zuezleite.
Underhalb vo dr Fabrigg und zwüsche dr grosse Brugg vo dr Autobaan A 36 und dr Ysebaanbrugg vo dr Baanstrecki, wo vo Mömpelgard uf Dole goot, zwygt dr Kanaal wider vom Fluss ab und chunt zum grosse Mömpelgarder Stade a dr Rue du port, wo Platz für drissg Schiff het. Wyters goot er bi Voujeaucourt mit Hilf vo zwene Schlüüse und eme Stauweer, wo derby au no e Müli isch, kweer dure Fluss Doubs, wo us em schwiizerische Kanton Jura oben abe chunt. Dr Uferwääg het e Brugg übere Doubs. Derno goot dr Kanaal lang em Doubs sym lingge Ufer noo. Zimli wyt isch dört näbedra no der alt Linpfad oder Reckwäg (chemin de halage) i guetem Zuestand. Wo me früener druf d Schiff zoge het, isch jetz en schöne Welowäg.
Vo L’Isle-sur-le-Doubs a isch der Kanaal uf eme lange Abschnitt deilwys wider mid em Flussbett vom Doubs zämegleit und nume uf churze Strekene jewyls im ene eigete Kanalbett zum d Schlaufe vom Fluss abzschnyde und zum s Gfäll mit Schlüüse uszglyche. A däne Stelle isch denn im Fluss jewyls es Stauweer, wo macht ass im Kanaal s Wasser gnueg töif isch. Das goot aber nid immer. Es chunt ab und zu vor, ass dr Doubs weniger Wasser us em Jura abebringt als für d Schiff nötig wäär.
Im glyche Taal lyt d Ysebaanlinie vo Mömpelgard über Baume-les-Dames uf Bisanz (französisch Besançon), und d Baan isch deils grad näb em Kanaal bout und goot es baar Mol übere Doubs und au übere Kanaal drüber.
s Dunäll vo Bisanz
Bi Besançon het der Kanaal zwöi Fahrwääg: dr elter goot dr grosse Kurve vom Doubs um d Halbinsle noo und dr zwöit goot dur nes Kanaldunäll under der Zitadälle dure. Scho i de erschte Plään vom Kanaal het me en underirdischi Passasche dure Felse vorgschlage, das het aber s Militäär wäge dr Sicherheit vo dr Feschtig denn nid zuegloo und so isch zerscht die eifacheri Lösig em Flussufer noo usgfüert worde. S Dunäll isch erscht öppe füfzg Joor spööter entstande. Es isch 394 Meter lang und het näben em Wasserwääg au e breite Wääg für Fuessgänger und für d Welo. Mit däm grade Kanaalabschnitt dure Chalchfelse het me dr gross Boge vom Fluss um d Altstadt ume abgschnitte und dr Kanaal um öppe drü Kilometer verchürzt. Im Juli 1887 het d Boufirma vom Jacques Troglia vo Lausanne agfange mit de Sprängarbete im Bärg. Im Merze ane 1881 isch dr Durchschtiich gsi, und wil d Ussesyte vom Felse schlächt sind, het me d Portaal müesse mit Muurwärch verchleide. Am 30. April 1882 isch s Dunäll ygweit worde.
Wägem Gfell vo dr Flussstrecki um d Stadt ume isch s Wasser uf dr Weschtsyte so wyt unde, ass dört am Ändi vom Dunäll im Kwartier Tarragnoz grad no e dopleti Schlüsse mit eme Stauweer im Fluss het müesse gmacht wärde; näbem Doubs isch d écluse no 51 de Tarragnoz, won als Boudänkmol klassifiziert isch. Si het e Fallhöchi vo 1,9 Meter und isch scho vo 1827 bis 1832 vom Boumeischter Etienne Boussard vo Froidefontaine bout worden, also i dr Bouzyt vom Kanaal um d Halbinsle umme. Wäge de grössere Schiff und em Dunäll isch d Schlüüse vo 1878 bis 1882 verlengeret worde, und drnäbe isch grad vor em Dunäll drzue d Schlüüse 51 bout worde. Die het d Fallhöchi vo 2,1 Meter. Wil dr Platz knapp isch, lyt d Schlüüse zum gröschte Deil scho underem Bärg im Dunäll, was bi so Aalage suscht ganz sälte dr Fall isch. D Schlüüse 51 het ane 1964 dr elektrisch Atriib übercho und wird sid 1992 automatisch gstüüret.
Me cha mid de Schiff no immer em Doubs noo im grosse Boge um d Stadt ume fahre. Uf dr Nordsyte chunt men am linggen Ufer wider in en Kanaalabschnidd, wo nomol e Schlüüse und dr Stade für privati Boot het. Näbedra isch s Bürohuus vo dr Kanaalverwaltig, dr VNF.
vo Bisanz ad Soone
Bi Montferrand-le-Château und Thoraise muess der Kanaal im ene zwöite Kanaaldunäll, wo 185 Meter läng isch, under emene Bärgvorsprung dure, wo druff s Dorf Thoraise lyt. Das Dunäll isch 1810 bout worde, und dr schmal Fuesswäg isch au für d Welofahrer offe. Über em Oschtportal isch e Statue vo dr Maria vo Lourdes ufgstellt. Ane 2008 het me s renoviert, und denn isch bi de beide Portal als künschtlerische Schmuck je en Wasserfall und im Dunäll innen e Liechtinstallazion ygrichtet worde. Das isch es Wärch vom dänische Künschtler Jeppe Hein und vom Architekt Olivier Vadrot vo dr Kunschthochschuel vo Besançon, es heisst Canal de Monsieur und erinneret as erschte Kanalprojekt i dere Region im 18. Joorhundert.
Unden a dr Stadt Dole verloot dr Kanaal der kurverych Louf vom Doubs grad wider und goot am Flugplatz vo Dole, em Induschtryareaal mit de Chemyfabrigge vo dr Solvay bi Tavaux und am Fabriggstade verby gäge Weschte wyter. D Solvay het do sid 1928 es Wärch, wo mit Salz us de nooche Saline vo Arc-et-Senans und Salins-les-Bains chemischi Produkt macht. Am Kanaal ligge grossi Depotflechine für d Schtoff, wo d Fabrigg bruucht.
Dr Rhy-Rhone-Kanaal chunt zletscht is Departemänt Côte-d’Or übere und isch noch eme churze Wääg a dr Soone. Bim Dörfli Sankt Sümforian isch er mit drü Schlüüse, wo zu Fluss abe schtyge, fertig. Näbe dr Schlüüse 73 stoot e Wassermüli, wo bis vor churzem mit Wasser vom Kanaal aatribe worden isch. Vor em Dorf lauft en Bach mit ere Rööre under em Kanaal dure. Am Dorfrand het’s am Kanaal en chlyne Stade für privati Schiff und mit ere Wärchstatt, und grad näbedra isch d Schlüüse 74. Am Ufer vo dr Soone isch no d Schlüüse mit dr Numere 75, wo drby sid 2008 es grosses, sächs Meter hööchs Kunschtwärch mit ere Uussichtskabyne stoot, wo dr Künschtler Didier Fiuza Faustino gmacht het. Das uffellige Bouwärch zeigt dr Ygang vo dr Soone us in Kanaal aa. . Sankt Sümforian lyt 175 Meter höch überem Meer.
Gregor XIII.
Dr Gregor XIII. (burgerli Ugo Boncompagni; (* 7. Jänner 1502 z Bologna; † 10. April 1585 z Rom) isch Papscht vu 1572 bis 1585 gsii.
Dr Gregor XIII. isch anne 1539 in dr Dienscht vu dr Chilche drätte. 1558 isch er Bischof vu Vieste un 1565 Kardinal wore. Am 13. Mai 1572 isch er im Konklave innerhalb vu weniger wie 24 Stund zum Papscht gwehlt. Dr Papstname, wu scho syt 150 Johr nimi brucht woren isch, het er gwehlt, wel er am Feschtdag vum Hl. Gregor I. Kardinal woren isch. Dr Gregor XIII. het d Wisseschaft un d Bildig gferderet, dr Kaländer reformiert, het si drum bemiet, verloreni Biet vum Chilchestaat wider z gwinnen un isch aini vu dr zäntrale Figure vu dr Gegereformation gsii. In sy Pontifikat fallt d Bartholomäusnacht z Frankrych, wun er uusdrickli begrießt het.
Rosechranzfescht
Zum erschte Johresdag vu dr osmanische Niderlag am 7. Oktober 1571 in dr Seeschlacht vu Lepanto het er 1572 s Rosechranzfescht begrindet.
Vatikanischi Stärnwarte
Ass syni wisseschaftlige Beroter e Kaländerreform hän chenne vorberaite un iberpriefe, het er 1578 e Durm fir aschtronomischi Beobachtige böue loo („Durm vu dr Wind“) un het dodermit di Vatinanisch Stärnwarte grindet, wu s hit no git.
Kaländerreform
In dr Hauptsach isch s dodrum gange, derfir s z sorgen, ass s gmässe Johr au wirkli em aschtronomische entsproche het. D Friehjohrs-Dag-Nacht-Glychi (Primar-Equinoktium) het solle wider am 21. Merz syy, wie s dur s Konzil vu Nicäa anne 325 feschtglait woren isch. Bis 1582 het dr (noch em Julius Caesar gnännte) „Julianisch Kaländer“ gulte, wu gegeniber dr wirklige Duur vum Johr um elf Minuten un vierzeh Sekunde z lang gsii isch. Alli 128 Johr hän si die ständige chlaine Fähler zum e volle Dag summiert.
Dr Gregor het jetz verfiegt, ass d Vier-Johres-Periodik vu dr Schaltjohr modifiziert wird: Unter dr Johr, wu je ai Johrhundert dermit ufhert (Johr wie 1300, 1400 oder 1500), hän nume no die Schaltjohr sotte syy, wu dur 400 dailbar sin (Johr wie 1600, 2000, 2400 un eso wyter). Dodermit sin 400 Johr im Gregorianische Kaländer drei Däg chirzer wie im Julianische.
Di iberzellige zeh Däg, wu syt em Konzil vu Nicäa scho ufglofe gsi sin, het dr Gregor us em Kaländer uusenee loo, dodermit isch uf Dunschtig, dr 4. Oktober 1582 gly Frytig, dr 15. Oktober chuu.
Sunschtiges
Dr Gregor XIII. het us syre vorpäpschtlige Zyt mit dr Mätresse Maddalena Fulchini en illegitime Suhn gha, dr Giacomo Boncompagni, wu am 26. Augschte 1572 legitimiert woren isch.
Hellikon
Hellike (amtlig hochdütsch Hellikon isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im Weste vo dr Region Frickdaal, öbbe vier Kilometer südwestlig vo dr Gränze zu Dütschland und gränzt an Kanton Basel-Landschaft.
Geographii
S Dorf lit im obere Deil vom Möhlidaal, wo dr Mölibach vo Südoste uf Nordweste dure fliesst. Es bestoht us zwei Deil: s Underdorf lit am Möhlibach uf ere Strecki vom e Kilometer, s Oberdorf lit westlig drvo am Dalbach. Dr flachi Dalbode em Möhlibach nooch isch durchschnittlig knapp 200 Meter breit, bi dr Mündig vom Dalbach wirds fast 400 Meter breit. Beidi Däler si vo mehrere Hügel vom Dafeljura begränzt. Die si im undere Beriich stellewiis sehr steil und oobe nooch het s flachi und usdehnti Hochebene, wo druf intensiv Landwirtschaft bedriibe wird.
Östlig vom Dorf lit d Hochebeni vom Wabrig, wo meh as e Kilometer breit isch und e Lengi vo meh as vier Kilometer het (bi Zuzge sait men ere Lohnbärg, bi Wägstette Hersbärg. S Sitedaal vom Dalbach, wo meh as ei Kilometer lang und dief iigschnittene isch, goht in Richdig Weste. Es drennt d Neulig-Hochebeni im Norde vo dr Egg-Hochebeni im Süde.
D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 704 Hektare, drvo si 230 Hektare bewaldet und 46 Hektare überbaut. Dr höggsti Punkt lit uf 633 Meter am westlige Rand vo dr Neulig-Hochebeni, dr diefsti uf 397 Meter am Möhlibach.
Nochbergmeinde im Aargau si Zuzge im Nordweste, Obermumpf im Nordoste, Schupfart im Oste und Wägstette im Südoste. Nochbergmeinde im Kanton Basel-Landschaft si Buus im Weste und Hemmike im Südweste.
Ohmstal
Oomstu isch es Doorff und en ehemoligi Gmeind im Kanton Luzärn.
Kanton Metzervisse
Dr Kànton Metzervisse ìsch e Kànton ìm Arrondissement Thionville-Est ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere 27 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Metzervisse. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2008 dr Jean-Pierre La Vaullée.
Ohmstal
Sit 2013 isch es en Ortsteil vo Schööz.
D Ortschaft lyt im undere Luutertal, s Doorff isch entstande, wo mit dr Zyt die drüü alte Wyler Groosslörzge, Underi Bachmatt und Bachmatt zämegwachse sind; und drzue ghört au no Niderwyl. Anne 2004 sy chly mee weder drüühundert Lüüt i dr Gmeind gwoont.
Dr Ortsname chunt s erschte Mol anne 1160 im Buech Acta Murensia vor. De Ort wird gnennt um 1150 as Omistal, vom 15. bis 17. Johrhundert au as Amanstal.
Attenschweiler
Àtteschwìller (frz. Attenschwiller, dt. Attenschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Àtteschwìller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1187 àls Hadmanswiller.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Àtteschwìller ìsch. Àtteschwìller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àtteschwìller ghert zem Hochàlemànnisch.
Heilige Messe
Häiligi Mäss isch in dr römisch-katholische Chille und in de katholische Chille, wo vo dr röömisch-katholische abstamme, dr Naame, wo für e öicharistisch Gottesdienst brucht wird. Die häiligi Mäss bestoot us zwäi Hauptdäil: dr „Liturgii vom Wort“ (Wortgottesdienst) und dr „öicharistische Liturgii“. Die bäide si äng mitenand verbunde und bilde e gottesdienstligi Äihäit. Vor ene git s Eröffnigsrite und noch ene Abschlussrite. S Wort Mäss chunnt vom Satz wo d Mäss in dr latiinische Liturgii abschliesst: „Ite, missa est!“, „Gönged in Friide“, wörtlig „Gönged, es isch usgschickt worde!“.
D Mäss ghöört mit em Stundegebät und em Spände vo de andere Saktamänt und Sakramäntalie zur Liturgii vo dr Chille, im Gegesatz zu Forme vo dr Volksfrömmikäit und de sogenannte fromme Üebige.
Bernhard Sowinski
Dr Bernhard Sowinski, wo am 30. März 1931 z Hergisdorf uf d Wält cho und am 5. Juli 2005 gstorben isch, isch e düütsche Germanischt gsi.
Augusta Raurica
Augusta Raurica, au as Colonia Augusta Rauricorum bekannt, isch e Siidlig us dr römische Zit am Südufer vom Rhii e baar Kilometer östlig vo Basel, wo zur Brovinz Gallia Belgica ghört het.
Bernhard Sowinski
Er het vo 1951 bis 1958 z Halle und z Köln studiert und drno zerscht als Gimnasiallehrer gschaffet. Sit 1966 het er a dr Uni Köln glehrt. 1981 isch er habilitiert worde, vo 1982 aa het er a de Uni Köln als ordentliche Profässer glehrt.
Dr Sowinski het es grosses Läxikon zu de Mundartautooren und -autoorinne vo de düütschsproochige Länder zämegstellt. Zäme mit em Reinhard Meurer het er d Seri Oldenbourg-Interpretationen uusegää.
Augusta Raurica
Augusta Raurica ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau.
d Gründig vo dr Kolonii
En erschti Kolonii im Gebiet vo de Rauriker isch am 21. Juni wohrschiinlig vom Johr 44 v. Chr. vom Cäsar siim Fäldherr Lucius Munatius Plancus gründet worde. Allerdings het mä us dere früehje Zit keini Fund chönne nochwiise. Es isch dorum nid sicher, ass d Kolonii äntwäder as Folg vo de Bürgerchrieg noch em Cäsar siim Dod über dr formali Gründigsakt gar nit uusechoo isch oder ass im Plancus si Kolonii nit z Augst sondern z Basel gründet worden isch.
D Kolonii, wo Bestand gha het, isch noch dr Eroberig vo de Zentralalpe under em Kaiser Augustus öbbe im Johr 15 v. Chr. gründet worde. Dr bis jetzt eltischti bekannti Fund het mä dur Dendrochronologii uf s Johr 6 v. Chr. datiert.
dr Name vo dr Kolonii
In dr Grabinschrift vom Munatius Plancus stoht as Name nume eifach Colonia Raurica. En Inschrift us dr Zit vom Augustus, wo allerdings nume fragmentarisch erhalten isch, erwähnt e Colonia P[aterna] (?) M[unatia] (?) [Felix] (?) [Apolli]naris [Augusta E]merita [Raur]ica. Wie s emerita zeigt, wer s also e Veteranekoloni gsi.
Abgeseh vo dere verstümlete Inschrift findet mä die erschti sicheri Bezüügig vom Biiname Augusta erst bim Geograaf Ptolemäus öbbe 150 n. Chr. uf griechisch as Augústa Rauríkon – das heisst uf latynisch: Augusta Rauricorum.
Augusta Raurica isch aso Deil vo de augusteische Koloniigründige gsi, es het no zwei anderi wichdigi Stützpünkt gee, wo dr Biiname vom erste Kaiser drait hai: Augusta Praetoria am Südfuess vom Grosse St. Bärnhard-Bass, wo hüte Aosta isch, und Augusta Vindelicorum, s hütige Augsburg as Vorposte gege d Donau. Die drei Augustae bilde d Egge vom ene Dreiegg, wo vo de Alpe, wo vom Augustus eroberet worde si, zum Rhii und zur Donau goot, und nördlig vo däm siiner Basis isch s unbesetzte Germanie gsi.
wo d Römerstadt isch
Bi de Usgrabige het mä gseh, ass d Stadt uf ere Hochflechi nid wit vom Rhii gsi isch. D Ergolz und dr Violebach hai us dere Terrasse e Dreiegg uusegfrässe, wo si Basis am nördligste Rand vom Jura ligt und öbbe ei Kilometer breit isch. Dr "Spitz" vom Dreiegg isch rhiiwärts gege Norde und däm Ort sait mä Kastele, was an en Burg (es Kaschtell) erinneret. Vo dr Basis bis zum Scheitel vom Dreiegg isch s au öbbe ei Kilometer wit.
D Stadt isch uf dere Hochflechi, wo uf Weste, Norde und Oste steili Abhäng drum ume si, baut worde. D Geometer hai zerst s Gländ abgsteckt noch de Blän vom Stadtblanigsarchitekt, wo dr Grundriss und Umfang vo dr neue Stadt entworfe het. Jedes wichdige öffentlige Gebäud het so vo Aafang aa si Blatz gha, in erster Linie dr Tämpel vom oberste Himmelsgott Jupiter mit em Hauptaltar vor em heilige Zäntralpunkt. Vo dört si d Stroosse usgange. D Strosse si alli uf eme solide Bett vo Chiis baut worde und uf beide Siite hai si Wassergräbe gha. Die wichdigere Strosse hai deckti Fuessgängerwäg gha.
d Gränze vo dr Kolonii
Mä cha nüm mit Sicherheit säge, wo d Gränze vo dr Colonia Raurica verloffe si, nimmt aber aa, ass dr Umfang vom früehmiddelalterlige Augstgau druf wurd hiwiise. Noch däm wer d Kolonii vo Basel dr Rhii uf bis zur Aaremündig gange, d Aare ufe bis zur Mündig vo dr Sigger underhalb vo Solodurn, vo dört an d Lüssel und denn dr Birs nooch bis uf Basel. Das isch aber schiints nid ganz richdig. Noch neueste Forschige si nämlig Guetshöf mit Ziigelstämpel vo de Windische Legione vo Vindonissa us verwaltet worde. Sonigi Höf git s aber über e Bözbärg übere bis uf Frick. So isch wohrschiinlig dr Diersteibärg underhalb vo Frick die östligi Gränze vo dr Kolonii gsi. Uf dr Westsite het s wohrschiinlig in dr Nöchi vo dr Birsmündig bi Basel e Gränzstation gee. Mä het 1937 bi dr Chille vo Neuallschwil früehrömischi Brandgräber gfunde, was e Hiiwis druf isch, ass es au an dr nördlige Landstrooss, wo in Richdig Blootze ins Elsass gfüehrt het, e sonige Boste gee het.
Im Grosse und Ganze het d Colonia Raurica dr Kanton Basel, s Frickdaal und dr östlig Jura vom Kanton Soledurn umfasst. Das isch e Territorium vo öbbe 700 km².
Gschicht
Dr Ort het sich zun ere grosse römische Stadt uf dr Nordsite vo de Alpe mit öbbe 10'000 bis 15'000 Iiwohner entwigglet. Zur Zit vo siiner höggste Blüeti währed dr lange Friidenszit vom 1. bis zum 3. Johrhundert het Augusta Raurica alles gha, wo zum römische Läbe ghört. Es het e Theater gee, en Amphitheater, e Hauptforum, verschiidnigi chliineri Forene, en Aquädukt, divärsi Tämpel und mehreri öffentligi Beeder.
E starks Ärdbebe um s Johr 250 het grossi Deil vo dr Stadt zerstört. Drzue si spöter wiiteri Zerstörige choo, wo d Iifäll vo de Alemanne und marodierendi römischi Druppe aagrichdet hai. Zwei neui Siidlige hai sich denn bildet, "die beide Augst": uf dr einte Site d Siidlig uf em Augster Kastellehügel, wo sehr vil chliiner gsi isch, und uf dr andere dr wichdigeri Stützpunkt am Rhii, s Castrum Rauracense, wo e Stadtmuure gha het. Die beide Siidlige si gwüssermasse dr Ursprung vo de hütige Ortschafte Augst und Kaiseraugst.
Zerst si si no ei Ortschaft gsi, wo dr Name Augst drait het. Im Johr 1442 isch die Ortschaft aber de Flüss Ergolz und Violebach nooch deilt worde. Was westlig vo dr Gränze gsi isch, isch im Herrschaftsberiich vo Basel bliibe, wo sich 1501 als Kanton dr Schwiizerischen Eidgenosseschaft aagschlosse het. Bi dr Kantonsdeilig vo 1833 isch Augst denn zum Kanton Basel-Landschaft cho
Was östlig vo dr Ergolz und em Violebach glägen isch, isch under d Chnutte vo de Habsburger cho. Zur besseren Underscheidig het mä däm Ort vo denn aa Kaiseraugst gsait. Kaiseraugst isch 1803 an die Helvetischi Republik gfalle, wo d Habsburger ihri westlige Herrschaftsgebiet in de napoleonische Chrieg verlore hai.
d Usgrabige bis hütte
E Huffe römischi Baute si dur Usgrabige erforscht und konserviert worde, drunder öffentligi Gebäud wie:
Drzue chömme verschiidnigi privati Gwerbbaute (e Tavärne, e Beckerei, e Döpferei und Ziegelbrennöfe) und e Stück vo dr Kanalisation. Öbbe 80 % vom überbaute Gebiet isch aber bis hüte unerforscht. Augusta Raurica gältet as die besterhalteni römischi Stadt nördlig vo de Alpe, wil uf ihrem Gebiet kei middelalterligi bzw. neuzitligi Stadt entstanden isch. In wiite Deil vo dr Gmeind Augst het s es witgehends Bauverbot; Bauvorhabe wärde erst noch ere sorgfältige archäologische Brüefig gnähmigt. D Usgrabigsbolitik isch so, ass Deil vo Augusta Raurica für spöteri Generatione im Bode gloo und so konserviert bliibe.
s Museum und s Römerhuus
Die wichdigste Grabigsfund cha mä im Römermuseum Augst näben em Theater aaluege, zsämme mit eme Gebäud, wo zum Deil rekonstruiert worden isch.
Messe (Wirtschaft)
E Mäss (in dr Schwiz teils au Salon) im wirtschaftligen Sinn isch e Marketing-Veraastaltig, wo zitlig begränzt isch und periodisch widerholt wird. Uf ere Mäss chönne Häärsteller und Verchöifer iiri Waare oder Dienstläistige vorstelle, si erklääre und verchaufe.
Für d Usteller wichdig isch es, Kontakt mit nöije Chunde z mache und dä mit alte Chunde z versterke, d Bekannthäit vo iire Brodukt z vergröössere und Informazioone uszdusche. D Chunde chönne uf ere Mäss d Aagebot vo verschiidene Aabieter vergliiche und bechömme e Bild vo dr Situazioon uf em Määrt.
Bischpiil:
Eucharistie
D Öicharistii („Danksäägig“; griech. εὐχαριστέω eucharistéo ‚Dank sääge‘) oder s Oobemool, auch Herremool, häiligi Kommunion, Altarssakramänt, allerhäiligsts Sakramänt, in e baar Freichillene Brootbräche, in de Ostchille häiligi oder göttligi Liturgii, isch e Sakramänt vom Christedum. D Lithurgii vo dr Öicharistii wird je noch Konfessioon as e Widerholig vom letschte Mool vom Jesus mit sine Jünger, bevor dr Jesus verhafdet und denn krüzigt worde isch, verstande, äntwäder as en unbluetigi Vergegewärtigung vom Opfer am Chrüz oder as e Fiir zur Erinnerig an säll Mool.
Bi dr Öicharistii resp. bim Oobemool wärde s Stärbe und d Uferstejig as Häilseräignis verkündet und vergegewärtigt. Dr Jesus Christus isch drbii gegewärtig in dr Gmäinschaft, wo uf in zruggoot, in sim Wort, im Glaube an iin oder in de Goobe vo Brot und Wii. Die verschiidene Konfessione gseen die Gegewart underschidlig.
Rheinfieber
Rheinfieber isch e Färnseh-Show gsii, wu 2023 uf France 3 uusgstrahlt woren isch. S isch e trinationali Late Night Show gsii, wu fascht uusschließlig uf Alemannisch („Elsässisch, Badisch un Schwyzerdütsch“) gschwätzt woren isch, per Untertitel het mer s no uf Franzesisch ibersetzt.
Moderiert het d Sändig d Bénédicte Keck us em Elsass. Iri Gescht sin dr sidbadisch Comedian un Internet-Influencer Cossu us em Kinzigdal un d Schwyzer Schauspileri un Comedian Simone Kern vu Züri gsii.
Mit däre Comedyshow het mer welle ufzaige, wie di alemannische Dialäkt d Mänsche in dr Region häne un däne vum Rhyy iber d Gränze verbinde. Mer het si mit Parodie, Sketch un Spiil iber Unterschid un Gmainsamkaite im Dreyeckland amüsiert, iber Alldagsprobläm un Skandal z Frankrych, z Dytschland un in dr Schwyz, iber Sache, wu d Lyt begaischtere oder by ne Härzchlopfe, Fieber, Schwaißuusbrich oder Nesseluusschleg uuslese duet.
D Sändig isch am 26. April ufzaichnet wore. Si isch us eme Zämenarbet vu France 3, em dytsche SWR un em schwyzerische SRF entstande un isch am 25. Juni 2023 uf France 3 uusgstrahlt wore.
Jost Bernhard Häfliger
Dr Jost Bernhard Barnabas Häfliger (* 11. Juni 1759 z Möischter; † 1. Juni 1837 z Hooftere) isch e Schwiizer Pfarrer und Mundartdichter gsi.
s Läbe
Dr Jost Bernhard Häfliger isch vo Möischter im Luzärnbiet cho. Er isch dr Soon vom Jost Bernhard Häfliger gsi. Er het z Soledurn, z Luzärn, z Stroossburg und z Konschtanz Theology und Jurisprudänz gstudiert. Ane 1783 het er d Prieschterweih übercho und isch denn bis 1793 z Möischter und derno z Hooftere Pfaarer gsi.
Dr Häfliger gilt als spoote Verträtter vo dr Schwiizer Uufklärig. I de letschte Joor vom 18. Joorhundert het er agfange Gedicht und Lieder i dr Mundart schrybe. Die het er i zwöi Büechli zämegstelt, wo ane 1801 und 1813 usecho sind. Mit sym Wärch isch dr Pfarrer vo Möischter näbed em Josef Felix Ineichen dr erscht Luzärner Tieläktschriftsteller vo dr neue Zyt gsi.
Zäme mit em Zürcher Komponischt Hans Georg Nägeli het er ane 1808 die Schwiizerisch Musiggselschaft ggründet. Dr Häfliger isch dr erscht Presidänt vo däm Verein gsi.
Blotzheim
Blohze (frz. Blotzheim, dt. Blotzheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Blohze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Flobestesheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Blohze ìsch. Blohze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Blohze ghert zem Hochàlemànnisch.
Militärbasis
E Militärbasis (au: Militärschtützpunkt) isch es militärisch gnutzts Gländi bzw. Iirichtig; sie dient de Schtationierig vo Truppe und militärische Usrüschtig. Entschprächend de vile Ufgabe und Erschiinigsforme vo militärische Iiheite träte au Base vo däne i vilne Forme uf. Z' nänne sind insbsundrigs: Militärischi Hauptquartier, Wärfte, Häfe, Garnisonen, Kasärne, Depots, Arsenäl, Truppeüebigsplätz, Fäschtige, Flügerhorschte und anderi Luftwaffeschtützpünkte, Raketeaabschussbase, Militärsänder, Militärlazarett und -Chrankehüser etc.
Militärbase sind där Regle abgesichert und de Zuegang vo Zivilischte isch beschränkt oder verbote. Sie sind mit Waffe und Versorgigsgüeter usgschtattet und diened där militärische Logischtik. Für d' Versorgig vo de Truppe enthalte vili Schtützpünkt entschprächendi Irichtige wiä Offiziärskinos, Kantine, Chilene, Schuele, Chrankehüser, Iichaufsglägeheite und Schportschtätt. Militärischi Schtützpünkt diened demit hüfig au einere Region als Arbetgäber, das fühert dezue, dass d' Uflösig bzw. de Abzug vonere settige Irichtig au zue wirtschaftliche Konsequänze fühere chann. Uf de andere Site sind settigi Schtützpünkt wäge ihrem militärische Charakter mängisch au Ziel vo Demonschtratione vo Friedensaktivischte; so hät de US-Raketeschtützpunkt Mulanger Heide i de 1980er Jahre wäge de dette schtationierte Atomrakete im Zäntrum vo de Usenandersetzig um diä sogennanti Narüschtig gschtande.
E. Holtzmann & Cie.
Voorgschiicht
S mittler Murgdaal im Noordschwaarzwald het, bis unterhalb vu dr Stadt Gernschbach, mit syyne grooße Wälder un em Fluss, wu doodmool Staarkwasser gfiert het, gueti Voruussetzige bote fir Bedriib, wu Holz verschafft oder Babyyr un Bappedeckel häärgstellt hän. Scho syt dr Mitti vum 16. Jorhundert het mer in däre Regioon Holz gmacht un uf dr Murg gfleezt. S Holz het mer – in Fleez bunde – fir dr Schiffböu z Holland bruucht.
1883 bis 1921
Ain vu dr Väter vu däre Schlisselinduschtry im Murgdaal isch dr Eugen Holtzmann vu Charlsrue gsii. Är het zäme mit em August Fischer un em Johannes Dorn am 1. Mai 1883 e Gsellschaftsverdraag gmacht fir e Holz- un Babyyrfabrik im Murgdaal. Anne 1884 isch d ''E. Holtzmann & Cie. oHG'' ins Handelsregischter yydrait woore. Dr eerscht Spaatestich fir e Privaatstrooß isch am 7. Mai 1883 gsii, 1885 het mer dr Grundstai fir s eescht Fabrikgebei glait. Aafangs 1886 isch dr Dorn dur dr Wilhelm Oechelhäuser abgleest woore. 1886/1887 isch z Breitwies/Langenbrand di eerscht Fabrik fir Holzstoff un Babyyr entstande, wu mer ab Novämber 1886 Holzschliff häärgstellt het. Scho im Johr druf, 1887, het mer aafange Babyyr produziere, sällemol mit ere Aarbetsbraiti vu 2,6 m. 1888 het mer d Schlyferei z Breitwies uuswytet un e zwooti Maschiin in Bedriib gnuu. Wel d Noofroog no Zytigsdruckbabyyr allmee gstiigen isch, isch ab 1889 e zwooti Fabrik z Schlechtnau/Wissebach mit ere Holzschlyferei entstande.
Wäg dr hooche Iiberproduktioon vum Holzschliff het mer 1895 d Babyyrfabrik Brohl z Kreuzau im Rhyyland paachtet (hite Brohl Wellpappe GmbH & Co. KG). Anne 1898 isch d Firma C. Milchsack & Co. z Bergisch-Gladbach gchauft woore. Die het vor allem Luftschlange (fir dr Karneval) un Telegraafebabyyr (fir Morse-Apperaat) produziert, d Maschiine vu Milchsack het mer derno bi dr Brohl z Kreuzau montiert. Anne 1902 hän d Bsitzer vu dr Brohl, d Brieder Wente, dr Paachtverdraag ufgleest un d Fabrik an d Brieder Schmitz vu Merken bi Düren verpaachet.
Noch em Dood vum Eugen Holtzmann anne 1901 het sy Schwiigersuun Arwed Fischer (1868–1931) di tächnisch Laitig vum Unternäme ibernuu.
Mit eme Uusböu vu dr Murg het mer zuesätzligi Wasserchraft chenne bruuche. Ab 1905 het mer e dritti Fabrik z Wolfsheck/Langenbrand böue, wu im Jänner 1907 dr Bedriib ufgnuu het mit Voith-Babyyrmaschiine vu Hoedna. 1910 het s Wäärch Wolfsheck e diräkte Aaschluss an d Yysebaan kriegt. Mit dr Gliiderig in drei Wäärch, wu uf ere Lengi vu segs Kilomeeter an dr Murg lang liige, het mer s Gfäll vu dr Murg dreifach chenne bruuche. 1905/1906 het mer chuurz unter Forbach e Staudamm böue un s Murgwasser dur e 1400 m lange Stolle duureglaitet go d Wasserchraft zum neie Wäärch Wolfsheck fiere. S Wasser isch in ere Druckheechi vu 42 m dur 2,5 m braiti Druckrohr aabegheit un het di grooß Holzschlyferei aadriibe. Unterhalb vu Wolfsheck het mer s Wasser uf Breitwies glaitet, un het s deert nomool fir Schlechtau abzwygt. S Gsamtgfäll, wu mer in dr drei Stapfle bruucht het, isch uf ere Strecki vu 7,2 km zwische Forbach un Wissebach 78,8 m gsii. Mit em Böu vu dr neie Hauptverwaltig Breitwies het mer 1912 aagfange.
In dr Zyt vum Eerschte Wältchrieg un in dr Joor noch em Chrieg het mer d Produkzioon z Wissebachfabrik dytli mieße zruggfaare.
1922 bis 1945
Noch eme Produkzioonsruggang dur d Wältwiirtschaftskriise 1929 sin d Gwinn ab 1934/35 wider staark aagstiige. Ab 1938 het mer näbe Zytigsdruckbabyyr au Illuschtrazioonsdruck-, Offset-, Schryyb-, Dapeetedruck- un Diefdruckbabyyr, Scheck- un Addizioonsrolle un au Telegraaferollen häärgstellt. Im Joor 1938 het d E. Holtzmann & Cie. AG zäme mit andere Fiirme im Rame vun ere sognännte „Arisierig“ Aadail an dr jiidische Vogel & Bernheimer Papier- und Zellstofffabriken z Ettlinge ibernuu, wu ab doo „Ettlingen-Maxau Papier- und Zellstoffwerke AG“ ghaiße het.
Am Änd vum Zweete Wältchrieg het s schwääre Artilleriebschuss gee, zwoo Brugge sin gsprängt woore. Wäge däm het mer ab em 27. Dezämber 1944 dr Bedriib ganz yygstellt.
1945 bis 1997
Mit Hilf vu dr franzeesische Bsatzigsmacht het Holtzmann noch em Chrieg am 20. Augschte 1945 as eerschti dytschi Fabrik d Babyyrprodukzioon wider ufgnuu. Ändi 1949 isch dr Wiiderufböue abgschlosse gsii.
Anne 1950 het mer s Wäärch wäge Choolemangel zytwyys mieße zuemache, aber derno isch s ufezues gange: Vu 1950 bis 1966 isch d Produkzioon um s Dopplet uf 100.000 Tonne Babyyr aagstiige, doodervu iiber 60 Brozänt Zytigsdruckbabyyr.
Im Johr 1953 het d E. Holtzmann & Cie. AG s Akzienmee an dr Ettlingen-Maxau Papier und Zellstoffwerke AG ibernuu. Wel mer d Ettlingen-Maxau AG het welle ganz ibernee un s Maxau as Fiimestandort uusböue, het mer bis 1961 96,49 Brozänt vu dr Akzie ufgchauft un 1964 s bruucht Induschtry-Areaal z Maxau. D Zällstofffabrik z Maxau het mer vu 1967 is 1969 um e modäärni Induschtryaalaag fir d Babyyrprodukzioon erwyteret. Mit em Chauf vu dr letschte Akzie vu dr Doochtergsellschaft isch d Ettlingen-Maxau Papier- und Zellstoffwerke AG zum 16. Juuni 1972 in dr E. Holtzmann & Cie. AG mit ere Gsamtprodukzioon vu 239.705 Tonne Babyyr ufgange.
Di 1973 blaant Fusioon mit dr Haindl-Papier GmbH vu Augschburg het s Bundeskartällamt anne 1974 verbote. Doderfiir het d Holtzmann 1974 mit dr E. Brost & J. Funke GmbH & Co KG fusioniert, dr Aigediimeri vu dr Weschtdytsche Allgmaine Zytig (WAZ) z Essen.
S Wäärch Wolfsheck het syt 1963 e modäärni Widerufberaitigsaalaag fir Altbabyyr ghaa un isch Mitti 1970er-Jahre saniert un modärnisiert woore. Vu 1979 bis 1981 het mer z Maxau e zuesätzligi Babyyrmaschiin (PM 7) ufböue un het doodermit d Produkzioon z Mauxau uf 300.000 Tonne Zytigsdruckbabyyr im Joor chenne staigere.
Anne 1987 isch d WAZ-Mediengruppe as Akzioneer in s Unternäme yygstiige un het e Viertel vum Akziekapitaal ibernuu.
Im Joor 1994 het dr Gsamtkunzäärn no 1.656 Mitarbaiter*ne ghaa, het aber hoochi Verluscht mieße draage. D Konzäärnbilanz, wu mer do zum eerschte Mool ufgstellt ghaa het, het 1993/94 e Gsamtverluscht vu 159,5 Millioone DM ufgwiise. Dr Absatz vum Unternäme isch in däm Joor uf fascht 693 000 Tonne gstiige. Anne 1995 het mer d Hauptverwaltig vu Wissebach uf Chaarlsrue verlait un doodermit im Murgfaal 220 Aarbetsblätz aaböue. Im Friejoor 1995 isch dr Günther Grotkamp Vorstandsvorsitzer vu dr Gsellschaft woore.
syt 1997
Anne 1997 isch d E. Holtzmann & Cie. AG vum finnische Holz- un Babyyrkunzäärn Enso ibernuu woore. D Wäärch Breitwies, Schlechtau un Ettlinge het mer verchauft, sälli Fabrike sin alli stillglait woore, nume d Babyyrmiili Wolfsheck het mer bhalte un wyter bedriibe. Im Oktoober 1998 het Enso mit em schweedische Holz- un Babyyrkunzäärn Stora un em eeschtryychische Säägunternäme Schweighofer Holzindustrie zue dr Stora Enso AG fusioniert. Anne 2005 het d Maxauer Doochtergsellschaft uf drei Babyyrmaschiine rund 710.000 Tonnen Zytigsdruck- un Magaziinbabyyr häärgstellt.
2006 isch au s Wäärch Wolfsheck im Rame vun eme Asset Deal fir e simboolische Bryys vu ainem Euro verchauft woore, an d Bedailigungsgsellschaft Arques Industries AG vu Starnberg, wu d Babyyrmiili as Salto Paper AG wyter bedriibe het. D Miili het mit iire zwoo Babyyrmaschiine doodmool e Produkzioonskapaziteet vu rund 155.000 Tonne im Joor ghaa un mit rund 200 Mitarbaiter*ne en Umsatz in Heechi vu 65 Milioone Euro gwiirtschaftet. Häärgstellt het mer Dabeetebaasisbabyyr, Speziaalbabyyr fir s Böugwäärb un Kateloogbabyyr. S Management hän dr Holger Kowarsch un dr Christoph Barth ibernuu. D Arques Industries AG het doodmool verchindet ghaa, ass noo dr Iibernaam kaini Lyt solle entloo wääre.
Wel d Situazioon in dr Babyyrbranche problemaatisch bliiben isch, het d Arques Industries AG d Babyyrmiili Wolfsheck scho im Juuli 2007 wider abgstooße un fir 150.000 Schwyzer Franke an en strateegische Inweschtoor verchauft, an d Bedailigungsgsellschaft Ibet, wu zum Berliner Mischkunzäärn Intech gheert. S het ghaiße, mer wett si ab jetz kunzäntriere uf zwoo neii Speziaalbabyyr fir Holzwäärchstoff- un d Meebelinduschty. Aafangs Jänner 2008 hän im Wäärch no rund 150 Lyt gschafft, wu aber scho im Dezämber kai Loon me iiberchuu hän. Mer het schließlig bal druf alli Lyt entloo un s Wäärch zuegmacht. Gschäftsfierer isch zletscht dr Johann Mayer gsii. S Wäärch Wolfsheck wird syterhäär vu dr Karl-Gruppe verwaltet, eme Kunzäärn, wu spezialisiert isch uf d Neientwicklig vu stillglaite Induschtrygländ un Nutzigskunzäpt.
D Babyyrfabrik Maxau isch schließlig 2022 vu dr PHO P GmbH & Co. KG ibernuu woore, wu zue dr Schwarz-Gruppe gheert.
S Areaal im Murgdaal isch zum grooße Dail bis hite ne Induschtryruine, d Gebei vergheie, s Biet giltet as Lost Place. Blään fir e Gwäärbpaark uf em Areaal sin bishäär noonig umgsetzt woore.
Wäärch
Uf em Areaal „Weisenbachfabrik“, wu iber dr Baan vu vier Gmaine gangen isch, het s die Gebei gee:
Derzue het s no die Ussewäärch gee
Folgensburg
Folgeschburg (frz. Folgensbourg, dt. Folgensburg oder Volkensberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Folgeschburg ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1190 àls Volkoldesberg.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Folgeschburg ìsch. Folgeschburg ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Folgeschburg ghert zem Hochàlemànnisch.
Arena von Lutetia
Diä Arena von Lutetia (französisch Arènes de Lutèce), gilt als ältischts no erhaltnigs Bauwärch vo dä französischä Hauptschtadt Paris, wo i de antike Zyt Lutetia gheisse hät.
S römischi Amfitheatär befindet sich i dä Rue Monge, im 5. Arrondissement vo Paris.
D Arena schtammt us äm 1. Jahrhundärt und isch bis zum Ändi vom Jahrhundärt brucht wordä. Ungfähr 17'000 Persone händ chönnä dä Schpektakle (Theatervorschtelligä, aber au Kämpf uf Läbe und Tod) zueluege. Mit äm Ufchoo vom Chrischtetum händ diä römischä Zirküs allgemein a Bedütig verlore und wo im 3. bis 4. Jahrhundert d Hunnä in Europa iigfalle sind, isch d Arena vo Lutetia schtillgleit und ihri Schtei sind für dä Bau vo dä Schtadtmuure und anderä Feschtigsalage verwändet wordä.
D Ruinä sind erscht 1869 widerentdeckt wordä, wo diä Compagnie générale des omnibus a ihrer Schtell es Busdepot baue hät welle. Im Juli 1883 hät dä Victor Hugo im ene offenä Brief a dä Schtadtrat bäte, d Arena vo Lutetia under dä Schutz vo dä Schtadt z schtelle. Dä hät innerhalb vo wenige Täg reagiert und hät d Ruinä zum historische Monumänt erchlärt.
1916 isch s Busdepot abbroche und s Amphitheater i dä Folgi so wit als mögli reschtauriert worde. Hüt chönd det sogar d Käfig vo dä Löje besichtigt wärde.
Schwarzwälder Kirschtorte
D Schwarzwälder Kirschdort isch a siaß Backwerk, wo et bloß en ganz Deitschland, sondern au noh weit driiber naus vorbroidet ischt ond wahrscheinlich – trotz em Nama – gar-et us-em Schwarzwald stammt. En dr Schweiz hoißt si vrkirzt Schwarzwäldertuurte.
Wia dui Dort entstanda sei soll
Ibr d Herkonft vo dr Schwarzwälder Kirschdort geit’s ondrschiidliche Deidonga. Laut-em Buach Kulinarische Streifzüge durch Baden soll dui Dort vo-ma orientalischa Einucha, wo gleichzeidig Chefkoch vo-ma Harem gwäa ischt, erfonda worra sei. Der häb ôôgeablich vo seim Scheich da Uftrag kriagt, d Weibr vo seim Harem mit-ra krefdiga Kaloriabomb zo fiddra, damit deane ihre Forma a bissle ronder werret.
Nôch-ra andra Version, wo a bissle glaubhaftr klengt isch dui Dort so entstanda:
Bevôr dr Konditr Josef Keller us Radolfzell sei Moischtrpriafong gmacht hot, hot’r 1915 em Café Agner z Bad Godesberg – heit geit’s des nemme – gschafft. Des Lokal isch dômôls hauptsächlich vo dr Prominenz ond vo Studenda aus Bonn ufgsuacht worra. Bsondrs gschmeckt hot deane emmr d Schbezialideet vom Haus: Schlagsahne mit Kirscha. Ama scheena Dag isch dr Keller uf dui Idee komma, des Ganze mit-ma bachena mirba Doigboda zo ondrlega ond mit Kirschwasser zo vorfeinra.
Wia sich dr Keller em Johr 1919 hot „Moischtr“ nenna däffa, hot’r sich en seira Hoimetstadt selbstendig gmacht ond emmr weitr an seira Kreazioo vo Bad Godesberg romexperimentiirt, bis’r mit-em Ergeabnis zfriida gwäa ischt. 1927 schliaßlich hot’r zom erschda Môl s Rezept vo seira Dort ufzoichnet ond-ra da Nâma Schwarzwälder Kirschtorte gäa. So jedafalls isch dui Gschicht vo-ma Schweizer Journalischda, wo dô drzua johrelang recherchiirt han soll, ibrliifret worra. Da Keller selbr hot’r nemme frôga kenna, denn dr sell hot scho 1981 em Altr vo 94 Johr s Zeitliche gsegnet.
S geit au Ôôhaltsponkt dô driibr, dass dui berihmda Dort em Frialeng 1930 vom Konditr Erwin Hildenbrand em Café Walz z Diibenga erfonda worra sei soll. Des will dr Diibenger Stadtarchivar Udo Rauch rausgfonda han.
Heiningen (Landkreis Göppingen)
Haenenge (dt. Heiningen) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Buschweiler
Büschwiller (frz. Buschwiller, dt. Buschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Büschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1096 àls Bustwilre.
Schwarzwälder Kirschtorte
Wia mr se macht
Zerscht leert mr s Kirschagsälz uf da Mirbdoigboda ond streicht’s glatt. Nô legt mr dô druf da erschda Schokladboda. Als nägschdes duat-ma da Woizapudr mit a bissle kaldem Sauerkirschasaft ôôrihra ond da greeßra Doil vom Saft mit 75 Gramm Zuckr ufkocha. Nô werret dia zwoi Sacha mitnandr vrmischt. Jetzt kommet d Sauerkirscha ond d Gwirz drzua. Nô muaß-ma warda, bis des älles kalt worra ischt. Wenn’s so weit ischt, kommet d Kirscha uf da Kuacha. D Gelatine muaß-ma emma kalda Wassr eiwoichna. Nô druckt-mr se aus, leest-se uf ond zuit-se ondr d Sahne, wo mr vôrher mit-em reschtlicha Zuckr ond mit-em Schwarzwäldr Kirschwasser vrmischt hot. D Hälfde vo dera Masse vrdoilt mr jetzt uf-em Kuacha. Dô druf setzt ma da zwoida Schoko-Boda ond streicht dô driber da Rescht vo dr Schlagsahne. Sobald dui nemme läpprich ischt, garniirt mr des Ganze noh mit graschblede Schoklad-Schpee, ond nô endlich isch dui Schwarzwälder Kirschdort fertich.
Buschweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Büschwiller ìsch. Büschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Büschwiller ghert zem Hochàlemànnisch.
Heiningen (Landkreis Göppingen)
Gmoedsgliderong
Zue Haenenge gheret s Dorf Haenenge, dr Weiler Loteberg ond s Gheft Eitleshof.
Gschicht
Haenenge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1228 als Huningen.
Verwaltong
Haenenge hot sich mit dr Gmoe Eschebach zom Gmoeverwaltongsverband Voralb mit Sitz en Haenenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Norbert Aufrecht.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Haenenge ghert zom Schwäbisch.
Rixheim
Rìxa (frz. Rixheim, dt. Rixheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geographie
Rìxa lìegt 5 km äschtlig vu Milhüüsa. 's ìsch mìttla ìn drèi nàtürella Gegend wo do zammakämma: d Ìll-Ewena (weschtlig), d Hàrdt (äschtlig, dr Wàld gega dr Rhii) un dr Sundgàui (Rìchtung Süda).
Bauma (Begriffsklärung)
Bauma staat für:
Rixheim
Gschìcht
Ìn dr Reemischa Zitt han sìch do zwei reemischa Stroßa kritzt: ei Stroß vu Argentoratum (hìtt Stroßburri) bis zu Augusta Raurica (hìtt Augscht), ìn dr Bàslergegend, a àndra Stroß vu Cambete (hìtt Kembs) bis àm Ààfàng vu Burgund.
Rìxa ìsch zum erschte Mol gnannt worre ànne 823, unter'm Nàmma „Richeneshies“.
Bauma (Begriffsklärung)
Bauma isch de Familienname vo däne Lüüt:
Rixheim
Gschìcht
D hìttiga Stàdt Rìxa ìsch a Bund vu zwei ehmàliga Därfer, Rixen un Eschelzheim, wo àm And vum Drissigjohrig Kriag, àlso noh 1648, zammagwàchsa sìn.
Àm 2. Mai 1525 un zwìscha da 9. un 15. Septamber 1525 sìn Büüra z'Rìxa un z'Hàbsa zammakumma, fer ìm Büürakriag mìtz'màcha. A großa Gmälda (vum Moler Christian Geiger) kààt ma hìttzutàg uf'ra Hüsswànd z'Rìxa bschàuia.
Pfeffer
Pfeffr (alemannische Näme) isch es weit verbraitets Gwürz.
Kanton Sierck-les-Bains
Dr Kànton Sierck-les-Bains ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Thionville-Est ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 20 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Sierck-les-Bains gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2008 dr Jean-Marie Blanchet gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Pfeffer
Pfeffr isch faschd iberall drenna. A Supp, a Floisch, ohne Pfeffr isch faschd odenkbar. Drbei isch r no gar ned so lang bei ous drhoim. Des hoist, d Römer hend n scho kennt, abr des war a Gwürz, mo se blaos de Reiche hent leischta kenna. Ma hot n mid Gold vrglicha. D oifache Leit hend mit andre Sacha gwürzd. Zom Beischbiel mit Myrtenbeera.
Gschicht
Scho d Römr hend Pfeffer aus Indie eigführt, au isch r scho firs Mittlaltr en Brema nochgwisa worra. D Leit, mo mid em ghandld hend, send meischtens reich worra. So Leit hot ma 'Pfeffersäck' ghoissa. Do send zom Beischbiel d Welser ond Fugger abr au d Nürnberger Kaufleut insgsamt.
Rixheim
Gschìcht
Ànna 1527 ìsch d religiösa Reform uf Milhüüsa kumma. Dr Ditscharitter Orda ìsch dernoh vu Milhüüsa furt un hàt sìch z'Rìxa ìnstàlliart.
Ànna 1613 hàt dr Ditscharitter Orda sina Regiarung ìm greeschta Büürahoff vu Rìxa gsetzt.
Ànna 1733 hàt dr Rìxemer Philippe Antoine De Montjoie d Erlàuibnis un d Finànziarung vu dr Orda-Leitung bikumma fer a Gebäi z'Rìxa bàuia, àls nèier Sìtz vum Orda (uf Frànzeesch „commanderie“ gnennt). Dàs Gebäi ìsch nàtiirlig zìmlig nowel vorgsah gsìì, dr Àrchitect Jean Gaspard Bagnato hàt sìch um s Wark bekìmmert, vu 1735 bis àn 1738. D Dàtum 1738 steht àn'ma Plafond, ma vermüetet àss àn dara Zitt dr Bàui fertig gsìì ìsch, mìndschens wàs s greeschta Teil ààbelàngt.
Ànna 1789, mìt dr frànzeescha Revolution, sìn d Ditscharitter vu Rìxa furtgànga. Dàs Gebäi, wia àlla àdliga un religiösa Giater, ìsch dernoh zum Stààt gànga. 's ìsch noochhar fer verschìedena Zwack benutzt worra, zum Beispiel àls Gfangnis ànna 1793, àls Militärspitàl ànna 1794, wo vìel Soldàta wahren dr Belàgerung vu Hiniga verletzt worra sìn.
Àm 19. März 1797 hàt dr Antoine Struch s Commanderie-Gebäi kàuift. Kurz noochhar hàt'r's ìm milhüüser Ìnduschtrieller Hartmann Riesler wìder verkàuit. Dr Hartmann Risler un dr Jean Zuber han a Tàpeta-Fàwrìk do ìnstàlliart. Vu dara Tàpetaproduktion blibt dàto a Museum, wo dia Gschìchta verzeehlt un a Tàpetasàmmlung zeigt.
Vu 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ìm Hornung 1984 hàt d Stàdt Rìxa d Commanderie ìn dr Fàmìlia Zuber àbkàuift. S Gebäi ìsch renoviart un nèi igrìchta worra fer, zitter Septamber 1986, d Mairie-Verwàltung z'empfànga.