cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klinik Waldhaus (Chur)
Architektur
D Klinik Waldhuus ghört zu de markantischte Churer Exponente vo de Gründerziitarchitektur vom uusgeende 19. Joorhundert, wobi d Landschaftsarchitektur e bsundrigi Bidüütig het: s isch uf jeglichi Öberdachig verzichtet wore und d Parkweeg sind bogeförmig aglait wore, demit zum ainte e nois Ruumerlebnis ermöglicht werd und Engigfüel vermide wered, zum andere d Öffnig vo de Klinik gege d Stadt und d Gsellschaft bitoont werd, wa dozmol nöd unumstritte gsii isch.
Persönlichkaite
De erschti Direkter isch de Arzt Josef Jörger vo Vals gsii.
Areuse NE
Areuse isch en Ortschaft i der nöieburgische Gmeind Boudry.
Geografy
S Dorf Areuse lyt am nördleche Rand vom grosse Flussdelta vo der Areuse am nordweschtlechen Ufer vom Nöieburgersee; am See isch früener der chly Hafe Port Areuse gsi. Oben am Dörfli chunt grad s höche Port mit de wyte Räbbärge. D Ussekwartier vo Colombier und vo Boudry wärden immer wie grösser und chöme vo beide Syte uf Areuse zue.
D Ysebaanlinie Littorail vo Nöieburg uf Boudry yne het e Haltstell bi Areuse. Und ufem grosse Fäld bim Dorf – das Piet heisst Prés d’Areuse – lyt der Flugplatz vo Nöieburg.
Eleonore Frey
D Eleonore Frey (* 18. Oktober 1939 z Frauefäld) isch e Literaturwüsseschaftlerin und Schriftstellerin vo dr Schwiiz.
s Läbe
Näbe dr wüsseschaftlechen Arbet het si au als Schriftstellerin verschideni Tegscht publizert, und si schaffet drzue ane als Übersetzerin. Si isch mit em Literaturwüsseschaftler Hans-Jost Frey ghüroote.
Ane 2007 het si imene Uufsatz über s Verheltnis zwüschem Schwiizerdüütschen und em Hochdüütsche gschribe.
D Frey isch bim Verband Autorinne und Autore vo dr Schwiiz derby. Si het 2002 en Wärchpryys vo dr Schwiizerischen Schillerstiftig und 2007 dr Schillerpryys vo der Zürcher Kantonalbank übercho.
Asowsches Meer
S Asowsche Meer (ukr. Азовське море, Azovske more; russ. Азовское море, Asovskoje more; krimtat. Azaq deñizi) isch e Nebemeer vom Schwarze Meer und lit z Osteuropa. Da Binnemeer isch noch de Stadt Asow a de Mündig vom Don binamst.
Geografii
Die wichtigste Zueflüss sind de Don und de Kuban. Si sind för de nidrig Salzghalt verantwortlich.
Im Asowsche Meer hets grad nume e hampfle Insle.
Länder
As Asowsche Meer grenzet nume d Ukraine im Weste und Norde und Russland im Oste. D Halbinsle Krim im Südweste und d Halbinsle Taman im Südste trenet s Asowsche Meer vom Schwarze Meer, d Verbindig isch d Stroos vo Kertsch. Im Weste a de Krim litt no de Siwasch oder au s Fuule Meer, e flachs salzhaltig Gmisch us Buchte und Binneseeje.
Gschicht
S Asowsche Meer isch i de Antiki as Mäotis (agr. Μαιῶτις λίμνη, Maiōtis limnē; lat. Maeotis palus) gnennt wore, de Name het s Meer vom Volch vo de Mäotier öberchoo, wo im Oste vom Asowsche Meer glebt hend. Ab em 7.Jh.v. Chr. hend griechischi Koloniste us Milet am Asowsche Meer afange Händlerkolonie gründe und im 5.Jh.v. Chr. isch a de Stross vo Kertsch s Bosporansiche Riich entstande, e riiche Händlerstaat, wo bis is 4.Jh.n. Chr existiert het und de Handel mit de Skythe und Sarmate am Asowsche Meer kontrolliert het. Ends 3.Jh. sind Germane i de Umgebig uuftaucht und ab 375 d Hune. Noch antike Quelle hend am Siwasch Heruler glebt und a de Stross vo Kertsch Krimgote und Hune. Im 7.Jh. hend d Chazare e Riich um s Asowsche Meer ume errichtet, werum da Meer im Mittelalter au Chasarisches Meer gnennt woren isch.
Wertschaft & Vercher
De Fischfang isch im fischriiche Meer e wichtige wertschaftliche Faktor, dezue chunnt no de Tourismus, wo wege de de flache Stränd uf Familie uusgrichtet isch.
Well de Don mit Kanääl mit de Wolga, und öber die mit em Chaspische Meer, de Ostsee und em Wiisse Meer verbunden isch, stellt s Asowsche Meer mit de Stroos vo Kertsch e wichtigi Verbindig zum Schwarze Meer dar.
Menstruation
D Menstruazioon isch d Bluetig us dr Gebärmueter, wo periodisch duet ufdräte. Dr erste Menstruazioon säit mä d Menarche, dr letschte d Menopause. Si markiere dr Aafang und s Ändi vo dr fruchtbare Zit im Lääbe von ere Frau.
S Wort läitet sich vom lat. menstruus, „monatlig“ zu lat. mensis, „Monet“ ab, wil dr Menstruazioonszüklus und au dr Mondmont öbbe 28 Dääg lang sind. Sünonüüm sind Periode, Regle, Menses oder Menorrhö (medizinisch).
Biologii
Dr ersti Daag vo dr Menstruazioon isch dr Aafang vom Menstruazioonszüklus. Dä isch greeglet dur Hormon und foot a, wenn e Graafsches Follikel rif wird zum Äisprung, und denn wird d Gebärmueterschliimhut vorberäitet, so dass sich e befruchdets Äi cha iiniste. Im Durchschnitt wärde 65 ml, maximal 200 ml Flüssigkäit usgschiide. Die bestoot nid nume us Bluet, sondern au us Sekret und Schliimhuträst. Wenn d Menstruazioon nid bassiert, bezäichnet mä das as Amenorrhoe. Wenn d Periode stark isch (über 200 ml), reedet dr Mediziner vo Hypermenorrhoe. Wenn d Menstruazioon in Abständ vo weniger as 23 Dääg vorchunnt, wird das as Polymenorrhoe bezäichnet. Bim ene Interwall vo mee as 35 Dääg reedet mä vo Oligomenorrhoe.
D Bluetig wird bi Primate periodisch usglööst, wenn d Gebärmueterschliimhut usgstoosse wird. Bi dr Frau bassiert das öbbe alli 28 Dääg und goot öbbe fümf bis siibe Daag lang, aber au lenger oder chürzer isch mööglig. Bi vile Fraue isch d Menstruazioon mit Sümptom verbunde, wo mä im Allgemäine under em Begriff Menstruazioonsbeschwärde zämmefasst.
Wiibligi Dier in dr Natur menstruiere nume sälte, denn au wenn si, wie d Bonobo, nit nume äimol im Joor chönne empfoo, findet mäistens e Befruchdig statt. Das chunnt under anderem drvo, ass vili Dier e sogenannti induzierti Ovulazioon häi. Das häisst: En Äisprung git s bi iine nume wenn si sich baare oder churz vorhär.
Dorfbach (Muttenz)
Dr Dorfbach z Muttez isch e lokale Bach gsi, wo bis in s 20. Joorhundert offe in sim historische Bachbett zmidz dur s Dorf gflosse, denn iidoolt worden isch und hüte zum e groosse Däil im ene Graabe oder under Druck dur Roor zum Rhii gfüert wird.
D Kwelle
In de Hööchene über Muttez het s meereri Kwelle, won e Däil drvo scho vor langer Zit gfasst worde si und dur Tüchle, das häisst usgehöölti Baumstämm wo inenandergsteckt worde si, d Dorfbrünne gspiist häi. Am Nordosthang vom Wartebärg isch d Arbogastkwelle, wo d Brünne an dr Burggass versorgt het, vom Hang unden am früenere Schiessblatz isch s Wasser vo dr Geispelkwelle in d Brünne an dr Geispelgass gflosse, das vom Fuulebach in dr Brunne an dr Baaselgass und d Ängedaalkwelle, wo vom Waldrand gege d Schönmatt chunnt, het d Brünne im Dorfbach nooche gspiist.
Dr Dorfbach
S Dorf het sich im Dorfbach nooch entwigglet, s Ooberdorf oobe an dr Arbogast-Chille und s Underdorf undedraa. Bis zum Aafang vom 20. Joorhundert isch dr Dorfbach offe in sim ursprünglige Bachbett bi dr Gämpegass dur s Ooberdorf am Abhang gflosse, denn um d Chille ume und in dr Eebeni näbe dr Hauptstrooss gege Nord-Nordoste zum Hardwald. Im Underdorf het s bi Hoochwasser immer wider Überschwemmige gee.
1760 het mä dr Bach unden am Dorf gege Weste in d Richdig vo dr Birs abgläitet und so s Wasser zum Bewässere vo de Fälder im Norde vo dr hütige St. Jakobsstrooss chönne bruuche.
Über e Bach het s doo und dört e chliises Brüggli ghaa, aber d Buure si vilmol mit iire Wääge äifach duure gfaare. Für Fuessgänger het s Stääg us Holz gee. Wie suuber s Wasser gsi isch, do drüüber git s die underschiidligste Mäinige. Noch em Hans Bändli sig s Wasser ganz klaar gsi und Forälle sige din umegschwumme. Aber es si au Hüüsli über em Bach baut gsi und d School vo dr Metzgerei bim Restorant Wartebärg. Die het d Schlachtäbfäll äifach in Bach iine gläitet, wo si denn im Räche bim Lindebrunne blibe hänge si. Us em Ooberdorf sige Änte aabegschwumme und häige die Abfäll gfrässe. D Buure häi au d Gülle vilmol in Bach iine gläitet.
1911 het mä dr Bach afo iidoole und het so e seer bräiti Haupstrooss überchoo. In dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert isch dr Dorfbach in en anderi Richdig abgläitet worde und isch iidoolt sit dr Hüslimattstrooss dur s Ooberdorf under em Kirchblatz gflosse, dr Baaselstrooss und denn dr Münchestäinerstrooss nooch in d Birs. Wil d Roor aber nid wit gnueg gsi sin, zum au noch starke Gwidder alles Wasser chönne abfüere und s Bachwasser au immer wider in d Abwasserkanalisazioon iinegflosse isch, het mä 2009 afo blaane, dr Bach wider umzläite. Hüte fliesst er vo dr Chille us dr Burggass und dr Bräitistrooss nooch im ene offene Graabe, denn im ene Roor vo dr Roothuusstrooss dur d Chirchmatt und vo dört in Rhii.
Kanton Appenzell Ausserrhoden
Appezell Osseroode isch än Halbkantoo i dä Oschtschwiz.
Politischi Struktur
De Hoptort ischt hüt aigentli Herisau, wil dei s Parlament taged ond d Regierig eren Setz hät. Da ischt bis 1877 aber z Trogä gse. D Kantoos-Polizei hät eri Notruefzentrale aafangs 2013 vo Trogä of Herisau abe zöglet. Dä Setz vom Gricht ischt hüt no z Trogä. D Landsgmeend hät, bis si 1997 abgschafft worde ischt, abwechsligswys z Trogä ond z Hondwil stattgfonde.
1858 ischt dä Kanto i drü Bezirk uuftält worda. Set 1995 gets offiziell ke Bezirk me, aber d Nämä vo dänä Regione wered all no brucht.
Dia drüü ehemoligä Bezirk und hütigä Regione send:
A Lischtä vo allne 20 Gmeende mit wytere Aagoobe föndet mer onder Gmeende vom Kantoo Appezell Osserroode.
Gschicht
Entstande isch de Kantoo Osserroode bi de Landstäälig vom Kantoo Appezell im Johr 1597, wo sich die innere und össere Roode os konfessionelle Grönd trennt hend. Sit do isch Appezell Osserroode traditionell mehrheitlich reformiert und Appezell Inneroode katholisch.
Z Osserroode hend vill Gmeende e röckläufigi oder stagnierendi Iiwohnerzahl, e Usnahm isch onder anderem Tüüfe, wo set e paar Johre riichi Lüüt mit eme niidrige Stüürsatz alockt.
Geografii
De höchst Berg isch de Säntis mit, wo zum Bergmassiv Alpstee ghört. Of em Gipfel tröffid sich diä beede Appezeller Halbkantö mit em Kantoo Sanggallä.
Lüüt
Zo de bekannte Osserröödler ghöret zum Bispyl de Titus Tobler, de Daniel «Dani» Ziegler, de Jonas Hiller ond Philipp Langenegger. Au d Kapellä Alder ond wiiteri Musigformazione ghöret zo de wiit omme bekannte Lüüt.
Sprooch
D Appezeller hönd wiä fascht älli Kantöö ächli än spezielle Dialekt. Er ghört zum Ostschwizerische. Während de letschte Johrzehnt hät sich bi villne Lüüt (vor allem im Mittel- ond Vorderland) de Dialekt a dem vo Sangalle aagleche und isch demnor ä ke Markäzächä meh. Im Henderland (vor allem Hondwil, Urnäsch ond Schwellbronn) schwätzed aber viil no de richtig schö ond speziell Dialekt mit denä viilä enzigartigä Wörter. Mengä het Müä, de Dialekt z vestoh, ond drom wert au öppä ämol norgfroget, wa das jez gnau gment isch.
Bruuchtum
Im Appezellische Hender- ond mittlerwiile au Mittelland isch s Silveschterchlause a vilne Ort en schöne Bruuch wo richtig glebt wert vo de Lüüt. Nebetem Chlause sönd au s Bloch ond d Alpabfahrt för d Bewohner wichtigi Brüüch.
Alemannen (Neuzeit)
Abem 19. Joorhundert hend sich afange gwüssi Persone noi as Alemanne bizaichne. De historisch Volchname Alemanne isch im früene Mittelalter usser Bruch choo und erst im 19. Joorhundert wieder entdeckt wore. Er werd bis hütt no bruucht, bsunders i de Sproochforschig, im Volchstum und i de Politik. Di hüttig Aawendig vo Alemanne und Alemannisch biruet uf de Aanaaam, as d Alemanne as en Ethnii bis hütt griifbaar sind, bsunders i de Sprooch und im Bruuchtum. Debii werd hüüffig d Aasicht vertrette, as d Alemanne sit em 13. Joorhundert dör frömdi Mächt uufgsplitteret wore saied und drum no hütt sich uf meriri Länder vertailet, nemli z Frankriich (Elsiss), i de Bundesrepublik Tütschland (Bade-Württeberg & Bayre), z Ööstriich (Vorarlberg), denn s Förstetum Liechtestai, und de tütschsproochig Tail vo de Schwiiz, wobii nöd selte d Walser z Italie (Aostatal & Piemont) gern vergesse gönd.
Historische Hindergrund
Di historische Alemanne sind im 3.Jh.n. Chr. as e nois Volch uuftaucht. I de moderne Forschig wered si mengisch as e "Groosstamm" bizaichnet, wo sich i meriri Tailstämm uufglideret het. Noch de verlustriiche Schlacht bi Zülpich isch de nördlich Tail vo de Alemanne under di fränkischi Macht vo de Merowinger choo, wääred de südlich Tail spötistens 506 under d Schutzherrschaft vom ostgotische König Theoderich em Groosse cho isch. Ane 537 sind denn all Alemanne under fränkischi Herrschaft cho und sind undereme Herzog gstande, wo vo de Merowinger me oder weniger abhängig gsii isch. S Elsiss schiint nöcher as Könighuus bunde gsii z sii, ab 673 isch s Herzogtum Elsiss iigrichtet wore, wo 739 uufglööst woren isch. S Herzogtum Alemannie isch 746 uufglööst wore. Drufabe isch Alemannie vo fränkische Groofe verwaltet wore.
911 isch s Herzogtum Schwoobe iigrichtet wore; de Name Alemanne isch i dem Ziitruum usser Bruuch choo. S Piet vom Herzogtum Schwoobe entsprecht uugföör em hüttige Piet vo de Alemannische Tielekt, wie s im 19. Joorhundert vo de Forschig erschlosse woren isch. Nume südlich vom Rhii isch de Grenzverlauf starch vo de hüttige und doomoolige romanisch-germanische Sproochgrenze verschide gsii. Noch de Uuflöösig vom Herzogtum Schwoobe im 13. Joorhundert het sich s Piet i vili chliini politische Sprengel uuftailt.
Um 1800 het sich e nois »alemannisches Biwusstsii« entwicklet, wo sich vor alem öber de Tielekt definiert het. D Wörter Alemanne und Alemannisch hend dozmol e wiiti Verbraitg gfunde, bsunders i de Kultur, spööter isch de Name au politisiert wore. Wääred im 19. und i de erst Hälfti vom 20. Joorhundert de noi Alemannebigriff vor alem vo bildete Schichte bruucht woren isch, werd er hütt vo Wösseschaftler eener abgleent und uf di historische Alemanne vo de Antiki und vom früene Mittelalter iigschrenkt.
Vorarlberg
Im 19. Joorhundert isch vo konservative katholische Chraise s Bild vom »alemannische Vorarlberg« för politischi Intressi gschaffe wore. Dozmol het Vorarlberg politisch no zum Tirol ghört und s sind Stimme luut wore, wo d Aigeständigkait vom Vorarlberg gforderet hend. Nochem Erste Weltchrieg isch de Aaschluss a d Schwiiz gwünscht wore, und zwoor au us Gründ vo de »alemannische Stammesverwandtschaft«. Natürli sind geographischi, wertschaftlichi und politischi Gründ di wore Biweggründ gsii.
Äänlich wie im Badische isch nochem Zwaite Weltchrieg s Bild vo de föderalistische und demokratische Alemanne instrumentalisiert wore, um d Verbreche vo de Nazi as "unalemannisch", somit vo Frömde gmacht, darzstelle und au um Vergee i aigne Chraise under de Tisch z förbe. Gliichzittig het mer sich im Vorarlbergische au vom »bajuwarischi Oste« und vo de »Wiener Zentrale« afange distanziere.
Ane 1947 het de Anton Linder noch Schwiizer Vorbild d Jungbörgerfiir z Vorarlberg iigfüert. Zu de Festäkt het ghört, as a de junge Vorarlberger d Heimatkunde Vorarlbergs vom Artur Schwarz uusghändigt wore isch. I dem Buech isch s Bild vo de rechtschaffne Alemanne – fliissig, eerlich, sparsam, sachlich – propagiert wore. Die alemannische Grundaigeschafte hebed dezue gfüert, as em Landtag bluetigi Zämestöss under de Partaie erspaart blibe saied. Spööter isch vo offizielle Siite s Vorarlberger Jungbürgerbuch usegee wore. Do drin werd gmaint, di uusprägtisti Aigenart vom »Alemannische Schlag« sai siis demokratische Empfinde.
Wo i de 1980er Joor Historiker aafange hend e realers Bild vo de Vorarlberger Gschicht z schriibe, het de Völkerrechtler Theodor Veiter (1907-1994), wo NSDAP-Mitgliid gsii isch, e Buech useggee, um a de »Antivorarlberg-Kampagne« d Stirn z büüte. I dem Buech het er festghalte, as de »alemannischi Stamm innerhalb vo de ööstriichische Bundesländer« nöd nume aigeständig sondern au historischi Identität heb«. Chorz noch de Veröffetlichung vom Veiter isch es zum »Vorarlberger Historikerstriit« choo. De Landesarchivar Karl Heinz Burmeister het imene öffetliche Interview im Fernsee de Historiker Benedikt Bilgeri aagriffe, wo di meerbändigi Geschichte Vorarlbergs uusebroocht het. De Burmeister het em Bilgeri e schööfärberischi und alemannozentrischi Gschichtsschriibig vorghebt. Drufabe isch gforderet wore, de Burmeister söll usem Ländle verwise were! De Historikerstriit het denn doch d Demontierig vom vorarlbergische Alemannemythos iiglüütet.
Schwiiz
S Ideal vo de »viersproochige Schwiiz« het em Alemannetum wenig Näärbode botte. Scho im 16. Joorhundert hend d Humaniste d Helvetier enteckt und mit de Aidgnosseschaft verbunde. Bis hütt isch s Bild vo de Helvetier as Vorfaare vo de Schwiizer uufrecht erhalte.
Bis is 20. Joorhundert ine sind i de Schwiiz d Alemanne as e barbarisches wilds Volch bischribe woore, wo s Land verwüestet und s »Kulturvolch« vo de Helvetier vertribe oder umbroocht hebid. Ab 1900 isch e nois Alemannebild uufchoo. Si hebid nöd nu s Schwyzertütsch oder s Alemannische is Land broocht, sondern au uuralti haimischi Brüüch. Zwoor gröber und wilder, dodeför nöd verwaichlicht, hebid si sich nöd i Städt iischlüsse loo, sondern Buurehööf baut, wo si de aigni Herr und Maister gsii saied. Ere Sii för Demokratii und d Abnaigig gege frömdi Autoritääte hebid im End gär zu de Gründig vo de Aidgnosseschaft gfüert.
I de Schwiiz het s Alemannetum aber nöd zonere Aanöcherig zo de anderne "Alemanne" enet em Rhii gfüert. Im Gegetail, nochem Erste Weltchrieg het mer sich aafange bsunders gege Tütschland abzgrenze. Ane 1936 het de Pfarrer Emil Baer d Schaffig vonere alemannische Schriftsprooch gforderet, för d »Rettig vo de aidgnössische Seel«. För en isch klar gsii, nöd d Sproochwösseschaftler sondern s »Biwusstsii vo de schwiizerische Sproochgmainschaft« entschaidi öber d Sproochgrenze, und die sai bekanntli de Rhii. Dezue maint er: »Jene Gebiete sind gegenüber der alemannischen Hauptmasse der deutschen Schweiz von durchaus untergeordneter Bedeutung.
Im Gegesatz zu de Wörter Helvetier und helvetisch, wo Iigang i s alltägliche Schwyzertütsch gfunde hend und au i Stroossenäme, Resterant, Verain, Firmeneme etc. voorchömed, ghöred d Bigriff Alemanne und alemannisch i de Schwiiz eender zum Fachwortschatz.
Sprochwisseschaft
Wu am Aafang vum 19. Johrhundert di germanistisch Sprochwisseschaft entstanden isch, sin d Bezaichnige fir Dialäktryym us historische Stammesnämme wie Alemanne, Baiern, Franke bildet wore. D Sprochwisseschaft im Allgmaine un d Dialäktforschig im Speziälle isch zue däre Zyt wie d Volkskund e Art Hilfswisseschaft fir d Historiker gsi, vor allem fir di Germanisch Altertumskund. Abgsäh vu erschte Aasätz vun ere wisseschaftlige Dialäktologi dur dr Franz Joseph Stalder (Schwyzerdütsch) un dr Johann Andreas Schmeller (Bairisch), hän di maischte Sprochwisseschaftler in dr erschte Helfti vum 19. Johrhundert, wie z. B. dr Jakob Grimm, Byschpel us dr Dialäktforschig nume as Bewyys fir Theorie zue dr Gschicht vu dr dytsche Sproch yygsetzt, zwische modärne Dialäkt un historische Sprochvariante, wie Althochdytsch oder Mittelhochdytsch isch do no sälte differänziert wore.
Dr Johann Andreas Schmeller (1785–1852) het mit syym anne 1821 vereffetligte Wärch Die Mundarten Bayerns grammatisch dargestellt di wisseschaftli Dialektologi begrindet. Im Aahang git s e Charte, wu zem erschte Mol e Yydailig vu dr Dialäkt im siddytsche Sprochruum aagee wird, glideret no sprochlige Unterschid. Dr Schmeller vermyydet doderbyy historischi Stammesbezaichnige un unterdailt di oberdytsche Dialäkt in Oberrhein (= Alemannisch i. e. S.), Westlech (= Schwäbisch) un Ostlech (= Bairisch). D Abgränzig vu Oberrheinisch un Westlechisch ziet dr Schmeller mit dr Gränze vu dr k-Verschiebig un dr Diphthongierig vu mhd. î, iu, û vor Konsonant. Wu die Gränze verloffe sin, isch zue sällere Zyt aber nit gnau bekannt gsi.
Dr erscht, wu versuecht het, di gsamte dytsche Dialäkt sprochgeografisch yyzdaile, isch dr Bolitiker Karl Bernhardi (1799–1874) gsi in syym Wärch Sprachkarte von Deutschland (1844). Dr Bernhardi brucht do aber Byschpel us verschidene Zytepoche, d Grundlag vu syyre Yydailig sin römischi Bschrybige vu dr germanische Stämm (z. B. no Tacitus), derzue verwändet er mittelhochdytschi bzw. mittelniderdytschi Quälle, nume fir di oberdytsche Dialäkt brucht er d Charte vum Schmeller. Är schrybt im Vorwort doderzue, Derwylscht dr Schmeller in syyre Charte no d Bezaichnige Oberrhein, Westlech un Ostlech brucht het, schrybt dr Bernhardi Fir syy Charte ibernimmt er aber d Uusdrick vum Schmeller.
Anne 1863 het dr Karl Viktor Müllenhoff im Vorwort vu syyne Denkmäler deutscher Poesie und Prosa aus dem VIII–XII Jahrhundert syy Theori vu dr Kontinutitet vu dr dytsche Schriftsproch vu dr Zyt vum Karl em Große bis zue dr hitige Neihochdytsche Schriftsproch vorgstellt. Di dytsche Mundarte dailt er mit Hilf vu Merkmol in alt- un mittelhochdytsche Handschrifte no historische Stammesnämme uf. Noch em Peter Wiesinger het sich mit däm Wärch d Verwändig vu Stammesnämme fir Dialäktryym in dr dytsche Sprochgschichtsforschig verfeschtigt.
Wu anne 1890 di erschte Charte vum Dytsche Sprochatlas erschine sin, het s au erschti sprochwisseschaftligi Versuech gee, di dytsche Dialäkt yyzdaile: Behagel 1891 un Bremer 1892.
Dr Otto Behagel (1854-1936) dailt in syym 1891 erschinene Wärch Geschichte der deutschen Sprache di dytsche Dialäkt no sprochhistorische Entwicklige uf. Är goht vu dr klassische Stammbaumtheori uus un unterdailt di dytsche Mundarte zerscht no dr Linie vu dr althochdytsche Lutverschiebig in Niederdeutsch un Hochdeutsch, s Hochdeutsch in Mittel- un Oberdeutsch. S Oberdytsch unterdailt er in e weschtli une eschtli Biet: Alemannisch un Bairisch. S Alemannisch unterdailt er in Alemannisch im engeren Sinne (Hochalemannisch un Niederalemannisch) un Schwäbisch.
In ere speter Uflag (1916) dailt er s Oberdytsch uf in Fränkisch-Alemannisch un Bairisch. Zue dr Gränze zwische Frankisch un Alemannisch schrybt er: Är duet derno s Fränkisch zum Aine vum Niederalemannisch abgränze un zum andre vum Schwäbisch. In dr erschte Fassig vu 1891 het er s Oschtfränkisch no zue dr mitteldytsche Dialäkt zellt.
Dr Otto Bremer (1862–1936) het in dr 14. Uflag vum Brockhaus Konversationslexikon (1892) s Lemma „Deutsche Mundarten“ gschribe un e Charte derzue vereffentligt. Dr Bremer fiert di verschidene Dialäkt diräkt uf historischi Stämm zruck, är schrybt
Syyni Yydailig bschrybt er eso:
Scho anne 1963 isch dr Walter W. Arndt fir e Yydailig vu dr dytsche Dialäkt no strukturälle Merkmol yydrätte. Bis zuen ere konkrete Umsetzig vu däm Vorschlag het s aber no lenger brucht. Im Lexikon der Germanistischen Linguistik, wu anne 1973 uusechuu isch, isch versuecht wore, d Yydailig no Stammesbezaichnige z iberwinde un zuen ere strukturälle bzw. typologische Yydailig z chuu. Fir di neje Nämme, wu vorgschlaa wore sin, isch vu dr Yydailig in Niderdytsch, Mitteldytsch un Oberdytsch uusgange wore, derno sin die Dailryym no strukturälle Merkmol wyter unterdailt wore. Fir dr oberdytsch Dialäktruum sin derno analog zue dr Bezaichnige Westmitteldeutsch un Ostmitteldeutsch, wu scho lenger brucht wore sin, d Bezaichnige Westoberdeutsch fir di alemannische, Ostoberdeutsch fir di bairische un Nordoberdeutsch fir di oschtfränkisch Dialäkt yygfiert wore.
Guido
Guido isch e männlige Vorname.
Härkumft und Bedütig
Dr Name isch in de romanische Sproche im Lauf vo dr Völkerwanderig us em germanische Name Withold entstande. S althochdütsche Wort Wit (oder au Wid oder Widu wie in Widukind) bedütet Wald, hold heisst sovil wie Ma oder Kärli (im alte Dütsch wer das e "Hold" gsi).
Onnens VD
Onnens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Onnens lyt zwisch em Nöieburgersee un em Fueß vum Mont-Aubert. D Gmaiflechi umfasst 44,4 % landwirtschaftligi Flechi, 48,7 % Wald, 6,6 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 13,6 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 2,4 %, FDP 14,4 %, GLP 4,0 %, GP 12,2 %, SP 29,6 %, SVP 24,9 %, Sunschtigi 5,7 %.
Dr Burgermaischter vu Onnens isch dr Alain Portner (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 397 Yywohner 89,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,5 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 4,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Klinik Beverin
D Klinik Beverin isch en akutpsychiatrischi Klinik vo de Psychiatrische Dienst Graubünde. Si schafft mit de Klinik Waldhuus z Chur zäme, wo vo de gliiche Trägerschaft gfüert werd.
De Name het d Klinik vom Uussichtsberg Piz Beverin. Si litt i de Sidlig Realta, wo zu de politische Gmaind Cazis im Domleschg ghört.
Bihandlet wered i de Klinik Beverin Erwachsni zwüschet 18i und 65i mit alne klinisch diagnostizierbare psychische Chrankete und Störige.
Avusy
Geografi
Avusy lyt im Sidweschte vum Kanton an dr Gränze zue Frankrych. Zue dr Gmai ghere Avusy-Village, Athenaz, Sézegnin un dr Wyler Champlong. Dr Bann umfasst 69 % landwirtschaftligi Flechine, 9 % Wald, 18 % Sidligsflechine, 3 % Vercheersflechine un 1 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Avully im Norde, Chancy im Weschte, Laconnex im Oschte un Soral im Sidoschte. Im Side gränzt d Gmai an Frankrych.
Gschicht
Avusy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1260 as Avussie.
Bevelkerigsentwicklig
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 13,8 % gläge.
Religion
23,1 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 45,7 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 20,6 %, CVP 19,1 %, GLP 3,7 %, GP 13,5 %, MCR 8,7 %, SP 13,6 %, SVP 14,5 %, Sunschtigi 6,3 %.
Gmaindspresidänt isch dr René Jemmely (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1.177 Yywohner 1.019 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 55 Dytsch, 11 Italienisch un 92 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Biotop
Es Biotop isch en Läbensruum. Urschprünglich schtammt dr Begriff uus dr Ökologie, er wird verwendet für Lebensgmeinschafte vo unterschiidliche Tier- und Pflanze-Arte. Das cha in grosse Landschafts-Rüüm sii, aber au im private Garte. Zum Aalege dört reichts scho fascht, wenn me en relativ flachi Gruebe uushebt, wo s nachhär drii regnet für ne Weiher. Viili Pflanze und Tier wandere ohni wiiters Zuetue dört häre. Me chaas aber au schterker schtüüre, mit Herefüehre vo z. B. Schtrücher mit Wurzle, Schtei-Huufe und altem Holz, wo d Besiedlig vom Biotop begünschtige.
Quelle
WWF Schwiiz: Panda-Magazin, II/80
Gandhi
Harkunft un Beditung
De Beditung uf Hindi un Sanskrit isch „Gemüshändlr“. Internationale Bekanntheit het dr Name bsundrs dur Mohandas Karamchand Gandhi (Mahatma Gandhi) (1869–1948), de indisch Menschenrechts- un Unabhängigkeitskämpfr.
Wenkerbogen von Straßburg
Dr Wenkerboge vu Strossburi isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Villers-le-Lac
Villers-le-Lac (düütsch: Wyler am See) isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs. Es ghört zum Verwaltigschreis Pontarlier.
Geografy
Villers-le-Lac lyt öppe 13 Kilometer weschtlech vo La Chaux-de-Fonds und föif Kilometer vo Le Locle wägg. S Dorf isch im Jura im Tal vom Doubs, wo dört zum See Lac de Chaillexon ufgstauet isch. Durs Dorf und grad do über der Doubs goot d Hauptstrooss D 461 vo Le Locle uf Pontarlier und Bisanz.
Im Gmeindbann sind ussert em Dorf no d Wyler und Hofsidlige Les Bassots, Les Pargots, Chaillexon, Curcol, L'Essart-Fourçan, Champagne, La Courpée, Cernembert, Les Majors, Le Pissoux, Le Prélot, Le Chauffaud und Sur la Roche.
Bis 1801 het d Gmeind eifach Lac gheisse, derno zerscht Lac-de-Villers und sid 1948 isch es shütige Villers-le-Lac. Hüt het d Gmeind chly meh als viertuusig Ywooner.
Arnold Koller
De Arnold Koller (* 29. August 1933 z St. Galle), vo Gossau SG und Oberbüüre, isch en ehemalige Schwiizer Politiker (CVP) und Bundesrat.
Er isch am 10. Dezember 1986 in Bundesrat gwählt worde. Am 30. April 1999 hät er siis Amt übergeeh, nachdem er am 13. Januar siin Rücktritt aakündigt hät. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departemente vorgstande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1990 und 1997 und Vizepräsident i de Jahre 1989 und 1996. Eini vo siine richtigswiisende Uussaage isch die zum 1. August 1997 gsii: "D Schwiiz bruucht kei Prophete, weder in- no ussländischi!".
Romanos I.
Dr Romanos I. Lakapenos, au Lekapenos,, (* um 870 z Lekapa in Kappadokie; † 15. Juni 948 uf Proti (hüte Kınalıada) het dr Droon vom Byzantinische Riich mit em Konstantin VII. däilt, in Wirklichkäit het er vo 920 bis 944 die ganzi Macht usgüebt. Er isch en Admiral vo dr byzantinische Flotte uf dr Donau gsi. Won er vo dr Niiderlaag vo dr byzantinische Armee bi Achelous (917) dur e bulgarisch Zar Simeon I. ghöört het, isch er uf Konstantinopel gseeglet.
Dr Romanos isch e Buuresoon gsi, und isch, wo 919 si Dochder Helena dr Konstantin VII. ghürootet het, zerst zum Basileopator (Vater vom Kaiser) ernennt und churzi Zit spööter zum Mitregänt vo sim Schwiigersoon kröönt worde. Zum si Posizioon abzsichere, und willicht au zum die makedonischi Dünastii dur si äigeni Familie ersetze, het er 921 si eltist Soon Christophoros, und denn 924 sini jüngere Söön Stephan und Konstantin zu Mitkaiser erhoobe, au wenn si wenigstens am Aafang noch em legitime Kaiser Konstantin VII. choo weere.
Im Innere het dr Romanos brobiert, d Konzentrazioon vo Grundbesitz z kontrolliere. Ussebolitisch het er 927 Friide mit de Bulgare gschlosse und 941 en Aagriff vo de Waräger uf Konstantinopel abgweert. Dank em Friide im Weste het er sini Drubbe im Oste chönne konzentriere, wo dr General Johannes Kurkuas d Emirat vo Malatya/Melitene und Kalikala/Theodosiopolis erooberet het und e Hufe vo de Brinze z Armenie zu byzantinische Wasalle gmacht het. E bsundrige Driumf isch s gsi, won er 944 s sogenannte "Mandylion" vo Edessa zrugggwunne het.
Si Regierig isch churz noch däm Erfolg ume gsi, wo sini Söön Stephan und Konstantin iin uf d Insle Proti brocht und zwunge häi, Mönch z wärde. Das häi si gmacht, wil dr Romanos d Absicht ghaa het, dr Konstantin VII. zum äinzige Droonfolger z ernenne. E baar Möönet druf häi au sii iiri Macht verloore und dr Konstantin VII. isch elläi Kaiser gsi.
Lakonien
Lakonien isch e griechischi Landschaft im Süüde vo dr Regioon Peloponnes. Si het e Flechi vo 3'638.911 km² und fümf Gmäinde mit 89'138 Iiwooner (im Joor 2011).
Lakoonie isch in dr Antike usserdäm dr Naame vom spartaanische Staat gsi, wo die freije Iiwooner von em Lakoonier oder Lakedaimoonier ghäisse häi. Vom Adjektiv lakoonisch as Bezäichnig für d Spartaaner chunnt dr Usdruck lakoonischi Reed.
Noch dr Gründig vom modärne Staat Griecheland, 1833, isch Lakoonie as Prefektuur iigrichdet worde und und isch s bliibe, mit churze Underbrüch bis zur Verwaltigsreform 2010. Denn si d Kompetänze vo dr Prefektuur de Gmäinde überdräit worde, wo mä zämmegläit und eso iiri Zaal uf fümf reduziert het, und dr Regioon Peloponnes. Sit denn bildet Lakoonie dr Regionaalbezirk Lakoonie (Περιφερειακή Ενότητα Λακωνίας). Dä schickt acht Delegierti in dr Regionaalroot vo dr Regioon Peloponnes, het aber sust kä politischi Bedütig. Lakoonie umfasst d Gmäinde Anatoliki Mani, Elafonisos, Evrotas, Monemvasia und Sparta.
Geografii
Lakoonie befindet sich zwüschen em Parnon- und em Taygetos-Gebirg, Gebirgszüüg, wo mäistens mee as duusig Meeter hooch si und in dr Antike eso dr ganz Landstrich in zun ere Festig gmacht häi. Die Gebirgszüüg laufe in zwäi „Fingern“ vo dr Halbinsle Peloponnes us, dr Parnon am Ändi von ere eender niidrige Chetti vo Karsthüügel im Kap Kremidi, dr Taygetos in dr Halbinsle Mani. Zwüschene befinde sich dr lakoonisch Golf und s fruchtbaare Daal vom Fluss Evrotas, wo noch öbbe 70 km in dr lakoonisch Golf fliesst. Sini vile Nääbeflüss sorge im ganze Daal für e gliichmäässigi Bewässerig.
Vo Sparta, wo in dr Antike e mächdigi Hauptstadt gsi isch, si nume non e baar archeoloogischi Räst üübrig. Zu de berüemtiste turistische Ziil in dr Prefektuur ghööre die büzantiinischi Ruinestadt Mystras und d Dropfstäihööli vo Diros in West-Mani.
Ehemooligi Browinze (επαρχίες)
Wo Lakoonie gründet worde isch, het s Gebiet us de Browinze bestande.
Naturwiese
En Naturwiise oder Magerwiise oder Duurwiise isch en Wiise, wo uuf nit dür Landwirtschaft überdüngte, relativ naturbelassene Böde gedeiht. Sii beheimatet en riichhaltigi Tier- und Pflanzewält. Damit d Naturwiise nit verbusche, müessi sii aber trotzdem jährlich gmäht werde. Es reicht aber einisch im Jahr, und zwar nit vor Juli oder Auguscht, damit d Pflanze Glegeheit händ, abzsame. En Naturwiise macht sich au sehr guet und isch mit ihrer Tierwält schön anzluege in Privatgärte. Viilfach wird en Unterteilig gmacht in en Naturwiise und nebedra en Rase, wo d Chind chönned schpiele.
Quelle
WWF Schwiiz: Panda-Magazin II/80
Da Polenta
D Da Polenta Familie isch en adligi, norditaliänischi Familie gsi, wo vom 13. bis zum 15. Johrhundert e bedütendi lokali und regionali Rolle as Politiker z Ravenna gspiilt het. Es isch aber Dank em Dante und vile andere Künstler, ass si meh as e Fuessnote im ene Gschichtswärk verdient, wil er d Gschicht vo dr Francesca da Polenta in siiner Göttlige Komödie verewigt het.
Überblick
D Familie het ihre Name vo ihrer Stammburg Polenta in dr Romagna südwestlig vo Cesena. Si het sich z Ravenna niiderglo. Die Stadt isch draditionell ghibellinisch, d. h. kaiserdreu gsi. 1239 si aber d Guelfe an d Macht cho. Wo dr Kaiser Friedrich II. im Johr druf d Stadt eroberet het, isch s de Guelfe schlächt gange. Eine drvo isch dr Lamberto da Polenta gsi. Me het en gfangegnoh und denn hiigrichdet.
Si Sohn, dr Guido dr Elter oder Guido Minore, het 1275 e Bündnis mit dr Malatesta Familie z Rimini gschlosse und em Sohn vo dr Familie si Dochder Francesca da Polenta zur Frau ge. Denn het er d Guelfe z Ravenna wider an d Macht brocht und sich an siine politische Gegner grächt. Siini Söhn Lamberto und Bernardino hai em ghulfe, sich dr Macht vom Papst z widersetze. Dr Lamberto isch si Nochfolger as podesta vo Ravenna gsi, dr Bernardino z Cervia.
Im Guido Minore si Änkel, dr Guido Novello, het für e Ziit in dr Stadt gherrscht und dr Dante bi sich ufgnoh. Noch em Dod vom Dante isch er noch Bologna gange as  capitano del popolo und sidder het dr Ostasio da Polenta vo Cervia im Guido si Brueder Rinaldo ermordet und sich sälber zum Herrscher über Ravenna gmacht.
Au dr Ostasio isch das gsi, was me hüt e Renaissance Herrscher wurd nenne. Au är het d Künst understützt—er isch in de Johr 1345/46 mit em Boccaccio befründet gsi—isch aber in dr Politik skrupellos und gwaltdätig gsi. 1326 het er Cervia im Süde vo Ravenna iignoh und si Unggle wo dört gherrscht het, dr Bannino da Polenta, und si Cousin umbrocht.
Au si Sohn Bernardino isch in dere brüedermordende Dradition bliibe. Wo siini Brüeder 1347 konspiriert hai gegen en, het er se iigsperrt und lo verhungere. Spöter isch im Bernardino si Sohn, dr Guido, vo siine eigene Söhn abgsetzt worde und die hai en lo verhungere. Eine vo dene, dr Obizzo, het denn siini Brüeder umbrocht. Währed däm siiner Herrschaft het d Stadt Venedig ihre Machtberiich vergrösseret und dr Obizzo het mit ere e Bündnis abgschlosse. 1410 isch e Venezier podestà (Stadtoberhaupt) vo Ravenna worde. 1441 hai d Venezier dr Ostasio Da Polenta, dr Sohn vom Obizzo, noch Kreta ins Exil gschiggt. Dört isch er e baar Johr druf gstorbe, mögligerwiis isch er ermordet worde.
Liste vo de Polentani Herrscher vo Ravenna
D Johreszahle beziehn sich uf ihri Regierigsziit z Ravenna
Urmatt
Ürmott (frz. Urmatt, dt. Urmatt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ürmott ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 810 àls Hurmusa.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ürmott ìsch. Ürmott ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ürmott ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Moonlight
Moonlight (engl. fier Mooliecht) stoht fier
Communauté d’agglomération de Forbach Porte de France
D Communauté d’agglomération de Forbach Porte de France isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu 21 Gmaine aaghere.
Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Forbach, wu au dr Sitz vum Verband isch. Presidänt isch dr Paul Fellinger. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 83.438 Yywohner uf 140 km² ghaa.
Gschicht
Am 17. Juni 1970 isch dr District de Forbach dur e Bschluss vum Brefäkt mit 20 Gmaine un rund 80.000 Yywohner bildet wore. Im Dezämber 1996 isch no d Gmai Morsbach derzuechuu. Am 1. Jänner 2002 isch dää District in e Communauté de communes un am 1. Jänner 2003 schließlig in e Communauté d'agglomération umgwandlet wore.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Ackerbau
Ackerbau isch en landwirtschaftlichi Produktionsform. Sii wird betriibe, siit d Mensche sässhaft sind, also siit Jahrtuusige. Ca. siit dr Mitti vom 20. Jahrhundert sind in Europa die mosaikartige chliine Ackerfläche langsam zu immer grössere Gebilde worde, und zwar dur Melioratione. S Ziil isch en effizienteri und wirtschaftlicheri Bebauuig dur au immer grösser werdendi Maschine gsii. Me het deshalb au hindernisfreii Bebauigs-Fläche welle: Hecke, Bäum, Bäch, Wiise, Wegschtreife - fascht alles isch dodermit verschwunde in dr Ackerlandschaft. Hüüt giits wieder gwüssi gegeläufigi Bewegige für ne naturnöhere Ackerbau.
Quelle
WWF Schwiiz: Panda-Magazin II/95
Grafiker
Dr Begriff Graphiker (vo griechisch γραφική [τέχνη], grafikí [téchni], d Kunst vom Schriibe, Zäichne, Moole) wird in dr Aagwandte Kunst wie au in dr Bildende Kunst brucht. Während mä e Grafiker, wo vor Allem mit Middel vo dr künstlerische Grafik vo Hand schafft (Handzäichnig, Radierig, Holzschnitt etc.) und sini Wärk eender in relativ chliine Uflaage (vilmol äinzeln handsigniert und nummeriert) oder as Unikat erschiine, mäistens zur Bildenden Kunst zelt, zelt mä Grafiker, wo vor allem mit em Kompiuter Text- und Bildmaterial in Kombinazioon verarbäite und iiri Wärk mäistens kommerzielli Zwäck häi und in verheltnismässig groosse Uflaage erschiine, eender zur Gebruuchskunst, dr so genannte Aagwandte Kunst. Im Zuug vo dr mediale Entwicklig und vo dr Uswitig vom Kunst-Begriff sit em Ändi vom 20. Joorhundert si d Üübergäng zwüsche de bäide Grafiker-Gruppe fliessend.
Maria Lauber
D Maria Lauber (* 25. Augschte 1891 z Frutige; † 4. Juli 1973 au dört) isch e Schwiizer Schriftstellerin gsi.
s Läbe und s Schaffe
Si isch in ere Puurefamilie z Frutige ufgwachse und het chönne s Lehrerseminaar z Bärn psueche. Vo 1910 bis 1951 het si Schuel ggä, zerscht z Adelbode, drno i dr Länk und no z Chien bi Rychebach.
D Maria Lauber het Gschichte gschribe, die meischte sind i dr Mundart vom Frutigtaal, anderi uf Hoochtüütsch. Si schript deils vom Bärner Oberland, es het au Romään drby, und d Lauber het au Gedicht ufgsetzt. S Buech Chüngold, wo zwöi Bänd het und 1950 und 1954 usecho isch, gilt als dr erscht Schwiizer Mundartroman über ne Frouegschicht.
D Lauber het anne 1951 dr Buechpryys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig und 1966 dr Literaturpryys vom Kanton Bärn übercho.
Am 30. Augschte 2018 het d Schnabelweid vom Schwiizer Radio e Sändig über d Maria Lauber procht.
Nikephoros II.
Dr '''Nikephoros II. Phokas' (, vo ‚Siigesdrääger‘ und phōkē''  ‚Robbe‘; * 912 z Kappadokie; † 11. Dezämber 969 z Konstantinopel) isch dr byzantinisch Kaiser vo 963 bis 969 gsi. Er isch us ere kappadokische Familie choo, won e baar berüemti byzantinischi Generääl drzue ghöört häi.
Dr Nikephoros het e baar Abhandlige über Militärtaktike gschriibe, wo erhalte si. Es het din wärtvolli Informatione über d Chriegsfüerig in sällere Zit.
Durlangen
Durlãnge (amtlich Durlangen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Nikephoros II.
Liddratuur
Die bäide wichdigste Kwelle über si Regierigszit si d Historie vom Leon Diakonos und s Gschichtswärk vom Johannes Skylitzes. Wäärend dr Nikephoros vom Leon positiv beschriibe wird, isch das bim Skylitzes distanzierter.
Durlangen
Geografi
Durlãnge leit am Oschtrand vo dr Schwäbische Alb, rond sechs Kilometer nerdlich vo Gmẽẽd. D Nochbergmoede vo Durlãnge send Spraitbach, Ruppertshofen, Täferrot, Schwäbisch Gmünd, Mutlangen ond Alfdorf.
Vo dr Gmarkong send 47,8 % Landwirtschaftsfleche, 35,2 % Wald, 15,9 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Durlãnge gheret d Derfer Durlangen, Tanau ond Zimmerbach, dr Weiler Mooswiese, d Hef Amandusmühle, Bruckacker, Durlanger Mühle, Gehau ond Karrenstrietle ond d Wohnblätz Hummelbühl, Leinhaus, Leinmühle ond Stutzenklinge.
Verwaldong
Dr Schuldes vo Durlãnge ischt dr Dieter Gerstlauer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Durlãnge ghert zom Schwäbisch.
Dschibuti
Dschibuti (dt.: [], arabisch جيبوتي, Dschībūtī, frz.: Djibouti) isch ä Republik in Nordoschtafrika an der Meerängi Bab al-Mandab und isch ä chlii grösser as Hesse. Es gränzt im Weschte an Äthiopie, im Norde an Eritrea und im Süde an Somalia bzw. s (international nit anerkennti) Somaliland und im Oschte an ä Golf vo Aden und s Rote Meer. Der Jemen lit nume ä baar Kilometer äwäg uf der andere Siite vom Rote Meer.
Fridolin Tschudi
Dr Fridolin Tschudi (* 11. Juni 1912 z Züüri; † 5. Januar 1966 z Klosters, Kanton Graubünde) isch e Schwizer Schriftsteller gsi.
Dschibuti
Naturruum
Di vylgstaltig Wieschtelandschaft vu Dschibuti umschließt huefyysefermig d Bucht vu Tadjoura, wu wyt in s Land yynegoot. D Kischte un d Insle dervoor, d Koralleiff un d Unterwasservulkan gälte as Taucherparadys. Dschibuti isch stark vulkanisch bregt; dr Vulkan Ardoukoba isch erscht anne 1978 entstande. Vu dr Landschaft här bstoot s Territorium zum Dail us em große Sank vu dr aride Afar-Diefebeni, wu dailwys syt unter s Nivoo vum Meeresspiegel aabegoot. Di grescht Defi lyt im Assalsee bi 155 m unter em Nivoo vum Meeresspiegel. Wenig Kilometer eschtli dervu goot dr See Ghoubet iber in dr Golf vu Tadjoura.
Fridolin Tschudi
Biografii
Dr Fridolin Tschudi het Rächts- und Staatswüsseschaft studiert und denn as freije Schurnalist gschafft. Nääbebi het er humoristischi, mänggisch e bitz kritischi Gedicht in konventioneller Riimform gschriibe. Am bekanntiste isch er dur d Gedicht worde, wo vo 1944 bis 1966 uf dr Diddelsite vo dr Zitig Wältwuche erschiine si. Er het au Teggst für dütschi und Schwizer Kabarett gschriibe.
Dschibuti
Naturruum
D Danakil-Bärg im Norde bsteen us krischtalline Massegstai un jingere Basaltdeckine. Si hän ihir hegscht Hebig an dr Gränze zue Ethiopie un Eritrea im Mousa Alli mit 2028 m. Im Side vum Land herrsch Ebene un Basaltdeckine vor. In syne abflusslose Sank un Salzpfanne verdunschtet s Wasser, wu nume zytwys us dr Wadi zuestremt. D Stade vum Assalsee (57 km²) un vum Abbe-See sin bregt vu bizarre Salz- un Gipsformatione. Derwylscht dr Assalsee sy Wasser iber unterirdischi Quälle vum Golf vu Aden kriegt, chunnt dr Abbe-See s Wasser iber dr Gamarisee vum ethiopische Fluss Awash, wu si vu Weschte här in eme Sischtem vun e baar nit bsidlete Salzbeckine verliert.
Klima
Wel s Land relativ chlai isch, lyt s in aire ainzige Klimazone un chännt kaini große Klimaunterschid. Di ainzige Schwankige git s dur di unterschidlige Hechelage. In dr Hauptsach het s do zwai Regione: d Kischtelinie un d Sank uf dr ainte Syte un auf dr andere Syte di hecher glägene Regione im Norde un Side.
An dr Kischte herrscht s ganz Johr e haiß Klima, Dschibuti-Stadt isch aini vu dr haißeschte Stedt z Afrika. Im Jänner lige d Tämperature in dr Gegnig um Dschibuti zwische 27 un 30 °C am Dag, derwlyscht s znaacht abchielt uf ca. 20–22 °C. Ab April styge d Tämperature aa, vu Juni bis Augschte cheme si uf 39–42 °C am Dag. Znaacht sinkt d Tämperatur in dr Regle nimi unter 30 °C. Erscht ab Oktober geen d Tämperature wider aabe uf rund 30-°C. Hitzrekord z Dschibuti sin 45,9 °C in dr Monet Juni un Juli un 45,8 °C im Augschte. Absolut Minimum sin 16 °C, wu in Jänner- un Februarnäächt gmässe wore sin.
D Luftfychtigkait isch ganzjehrig ender hoch, mit 70–75 % in dr Wintermonet un ca. 45 % im Hochsummer. Niderschlag het s s ganz Johr ender wenig, im Schnitt rägnet s nume an 15 Däg im Johr, mit insgsamt 140–170 mm Niderschleg. Räägne duet s am endschte im Winter oder bi Gwitter.
Flora un Fauna
Wäg dr Räägearmuet isch dr grescht Dail vum Land mit Dornbuschsavanne, Halb- un Vollwiehschte deckt. Nume in Hechine iber 1200 m findet mer Akazie, Thuja, Räckholder, wildi Fyyge un Eelbaim. E Dornbaum- un Sukkulentewald het s an dr Hanglage vum Mousa Alli. Im Naturpark Forêt du Day sin vyl vu sunscht verschwundere Pflanzenarte erhalte bblibe.
Francesca da Polenta
Läbe
D Francesca da Polenta isch öbbe 1255 z Ravenna as d Dochder vom Guido da Polenta uf d Wält cho. Ihre Vater isch dr Afüehrer vo de lokale Guelfe gsi und für zum si Position z sterke, het er mit dr Malatesta Familie z Rimini e Bündnis abgschlosse. Für zum das z besiigle, het er d Francesca em Giovanni Malatesta, wo dr Biiname dr Lahm (Gianciotto oder lo Sciancato) gha het, as Frau ge, e Hürot us politische Gründ und nit us Liebi. Die zwei hai z Rimini in dr Romagna gläbt und e Dochder, d Concordia, und mögligerwiis e Sohn Francesco gha.
Dschibuti
Volksgruppe
Di boode Hauptvolksgruppe vu Dschibuti sin d Somali (60 % vu dr Gsamtbevelkerig) im Side un d Afar (35 %) im Norde un Weschte vum Land. Di maischte dschibutische Somali ghere zue dr Issa, eme Unterclan vu dr Dir, e chlainere Aadail stelle d Gadabuursi. S draditionäll Biet vu dr Afar isch ufdailt zwische Dschibuti, Ethiopie un Eritrea. Zwische boode Volksgruppe git s ab un zue ethnischi Spannige; d Issa dominiere s Land bolitisch syt dr Unabhängigkait, derwylscht si d Afar zum Dail as marginalisiert sään.