cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mischa Wyss
Wärdegang
Ändi 2009 het ehm s Panorcheschter Bärn d Glägeheit bote vor grossem Publikom sis Lied Haarigi Romanze zom Beschte z gäh – es esch met grosser Begeischterig ufgnoh worde ond het dezue gfüehrt, dass är erschti Engegements e diverse Lokal en ond om Bärn öbercho ond baud de Schprong of d Bönine vo de Chlykonscht gschafft het.
2010 esch em Tonschtudio PanMagic sini erschti CD Vohrsiube e de Uflag vo 200 Schtöck brönnt worde, wo scho gly vergreffe gsy esch. Vo 2010 bes 2014 het är e de Piazza-Bar z Bärn s Format Mundart 2.0 organisiert, won är de Mondartchaonson-Szene monatlech e Plattform bote ond namhafti Köschtler för Gaschtuftrett gonne het.
2012 het är e de La Cappella z Bärn d Prömiere vo sim erschte Programm Uftakt gfyret. Be dem Aalass het d Lisa Catena sini nöi CD Wortwärts touft, won är em Tonstudio Christoph Trummer ufgnoh het. Be dere Prömiere send de Chansonnier Mischa Wyss ond der Schtepptänzer Nicolas Egger s erscht Mou gmeinsam ufträte ond händ demet e nöii Schtiurechtig of d Böni brocht, wo aus Mundartstepp bekannt worde esch.
Neckartailfingen
Neggerdaelfenge (dt. Neckartailfingen) ischt a Gmoed em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Mischa Wyss
Wärdegang
2013 het ehm der Uftrett a de Könschtlerbörse z Thun de Publikomsprys ond öffentlech de Tetu ''Mani Matter vom 21. Jahrhundert'' brocht.
Parallel zo sim Schaffe aus Bärner Chansonnier, het de Mischa Wyss es Johr a de Pädagogische Hochschueu absolviert ond esch denn weder a d Uni zroggkehrt, won är es Mathematik- ond es Germanistikschtudiom abgschlosse het. Enzwösche esch er aus Mathematiklehrer tätig ond jährlech be öber föfzg Uftrett of de iischlägige Bönine z gseh.
Neckartailfingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 18,8 % Landwirtschaftsfleche, 6,1 % Wald, 7,8 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschticher Fleche.
Mischa Wyss
Wärdegang
2014 het är d Prömiere vo sim zwöite Programm Aasatzwys gfyret met dem är denn während zwöi Johr em ganze schwizerdütsch-schprochige Ruum es breits Publikom begeischteret het.
Xaver Wiederkehr
Der Xaver Widercheer, wo am sibeten Augschte anne 1817 z Spreitebach im Bezirk Baaden uf d Wält choo und am 29. Februar 1868 z Määre gstoorben isch, isch en aargauische Dichter, Zytigsredakter und Revoluzzer gsi.
Neckartailfingen
Gmoedsgliderong
Zue Neggerdaelfenge gheret koene weitere Ortsdoel.
Mischa Wyss
Wärdegang
Set em Mai 2016 loht sech de Mischa Wyss sowou aus Solokönschtler (Mundartchanson), aus ou aus Duo met em Nicolas Egger (Mundartstepp) dor e Bärner Kulturschaffendi Bjørn Strømme mänätsche.
Xaver Wiederkehr
Er isch der Soon vom Spreitebacher Wirt Melchior Widercheer und vo der Genoveva Widercheer, wo vo ledig Zeender gheisse het, gsi. Er isch uf d Chlooschterschuel z Wettigen unde und het derno z Würzburg Rächtswüsseschaft studiert. Er schynt als Dichter bekant gsi z sy, vo iim isch em Schwiizerische Studänteverein sys Bundeslied.
Neckartailfingen
Gschicht
Neggerdaelfenge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1090 als Tagelvingen.
Mischa Wyss
Wärdegang
D Premiere vom dritte Programm „Schrift für Schrift“ het zäme mit em Stepptänzer Nicolas Egger am 13. Oktober 2016 i der La Cappella in Bärn stattgfonde. D Ufnahme vo dere Premiere hät 2017 aus Live-Cd/DVD söue erschyne. Dr Stepptänzer het sich 2017 vo der Bühni zrogg zoge. D Produktion het sich of ne CD mit Mundartchansons und satirische Iilage beschränkt. D Taufi vo dere CD het am 29.12.2017 i der wederom usverchoufte La Cappella stattgfonde und het demet bewese, wie beliebt s Bärner Mundarchanson und de Mischa Wyss im Bsondere esch.
Xaver Wiederkehr
Anne 1840 het der Widercheer ghulfen e katolischi Jugendorganisazioon füren Aargau gründe, und drüü Joor spööter isch er in aargauisch Groossroot gwäält woorde, wo’s für d Katolike als Minderheit schwäär gsi isch. Es isch die strubi Zyt gsi, wo die liberaali Kantonsregierig mit em Sääge vom Groossroot d Chlööschter im Kanton het lo ufhebe; au der Konvänt vo Wettigen isch anne 1841 wägg choo; der «Aargauer Chlooschterstriit» isch e herte Komflikt am Ändi vo der alte Schwiiz gsi.
Neckartailfingen
Verwaltong
Neggerdaelfenge hot sich mit dr Gmoene Aldorf, Alderiet, Bempflenge, Neggerdẽnzlenge ond Schloedorf zom Gmoeverwaltongsverband Neggerdẽnzlenge mit Sitz en Neggerdẽnzlenge zammegschlosse.
Xaver Wiederkehr
Der Widercheer isch uf der Syte vo de Gägner vom nöie Sischteem gstanden und het anne 1844 als Nachfolger vom demokratische Politiker und Redakter Johann Nepomuk Schleuniger (1810-1874) vo Chlingnau  fürs Parteiblatt «Stimme von der Limmat» agfange schryybe. Er het sich gäge d Spanisch-Bröötli-Baan gweert, wo de Puuren i sym Doorff vil Land wägggnoo het. Und anne 1847 isch er als yteilte Lütnant vo der eidgnössischen Armee bin ere Schaar vom Sonderbund derby gsi, wo vo Luzäärn uus s aargauische Freiamt isch go agryyffe. Dää Kampf isch füre Sonderbund verloore ggange, d Aargauer Revoluzzer sind im Amtsblatt vom Kanton zum Verhaften usgschribe woorde, und der Xaver Widercheer isch uff Öschtryych gflüchtet; es aargauischs Gricht het ne zum Tod verurteilt und sogar im Ussland het men en gsuecht; i der «Dütsche Zytig» vom 29. März 1848 z Frankfurt und in anderne dütsche Bletter isch es Inseraat vom aargauische Chriegsgricht trukt woorde, der Widercheer wäärdi «des militärischen Verbrechens der Desertion mit Uebertritt zum Feinde» für schuldig agluegt, und die ussländischi Polizei sell en in Aargau lo bringe. Das het aber nüüt gnützt, und es paar Joor lang het der Spreitebacher als Söldneroffizier z Öschtryych-Ungarn gläbt.
Neckartailfingen
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Gerhard Gertitschke.
Xaver Wiederkehr
Wo der nöi schwiizerisch Bundesstaaat entstanden isch, het der Aargau die schwääre Stroofen ufghobe, und der Xaver Widercheer het 1852 chönnen i d Heimet zrugg choo. Scho glyy isch er wider id Frömdi ggangen und anne 1868 im habsburgische Määre mit Einefüfzgi gstoorbe.
Neckartailfingen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Neggerdaelfenge ghert zom Schwäbisch.
Bodolz
Geografi
Bodels liit im Weschtallgai in dr Neche vom Bodasee, nur dur dr Lindauer Stadtfoil Schachen von em drennt. Vo dr Gmarkung sin 58,7 % Landwirtschaftsfleche, 11,6 % Wald, 29 % Sidlungsfleche un 0,7 % sunschtige Fleche.
Gmuindsdoil
Zua Bodels gheret d Derfer Bodels, Bettnau, Ebnet, Enzisweiler, Hochsträß, Hoyerberg un Taubenberg un d Wiiler Bruggach un Mittenbuch.
Gschicht
Bodels ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1341, Enzisweiler 1134.
Religion
62,6 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 27,5 % evangelisch.
Verwaltung
Bodels ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Bodels isch dr Christian Ruh.
Higgs-Boson
S Higgs-Boson oder Higgs-Däili isch en Elementardäili us em Standardmodäll vo dr Elementardäilifüsik. Es isch elektrisch nöitral, het Spin 0 und vrfallt noch ere seer churze Zit.
Bodolz
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Higgs-Boson
Im allgemäine Sproochgebruch wird s Higgs-Boson hüfig as Ursach für d Masse vo Objekt aagfüert. Das isch us zwäi Gründ nid genau bzw. falsch: Zum äinte entspricht em Higgs-Boson genau dä Däil vom Higgs-Mechanismus, wo nit für d Masse vo de Äichbosone verantwortlig isch – mathematisch isch s Higgs-Boson e Aareegig um dr bsundrigi Grundzuestand ume, wo für d Masse verantwortlig isch. Zum andere chunnt dr grösst Däil vo dr Masse vo nitelementare physikalische Objekt vom ene andere Effekt: dr Bindigsenergii; dr Higgs-Mechanismus chönnt au für anderi Elimentaardäili as d Äichbosone Bidrääg zur Masse mache, z. B. au für Fermione.
Bodolz
Dialekt
Dr Dialekt vo Bodels ghert zum Bodaseealemannisch.
Higgs-Boson
D Entdeckig
S Higgs-Boson, wo noch em britische Füsiker Peter Higgs benennt isch, isch s äinzige Elimentaardäili im Standardmodäll vo dr Elimentaardäilifüsik gsi, wo bis vor e baar Joor experimentell nonig het chönne noochgwiise wärde, wil d Energii wo drfür brucht wird für alli Beschlöiniger z grooss gsi isch. Theoretisch isch d Existänz vom Higgs-Boson vom Higgs-Mechanismus, eme Däil vom Standardmodäll, vorusgsäit worde und het d Erkläärig für d Masse vo de Äichbosone gliiferet, de Z- und W-Bosone, wo experimentell noochgwiise si. Wil mindestens äi Sorte vo Higgs-Bosone muess existiere, für dass dr Higgs-Mechanismus funkzioniert, het dr Noochwiis vom ene Higgs-Boson as e wichdige Bewiis drfür gulte, ass s Standardmodäll richdig isch.
D Forschig am CERN
Im Juli 2012 het s Beschlöinigerzentrum CERN uusegee, ass mä e Däili im Large Hadron Collider entdeckt häig, wo s Higgs-Boson chönnt sii. Mä het no mee Analüüse gmacht und im März 2013 si d Wüsseschaftler scho fast ganz sicher gsi. Im Merz 2013 het dr CERN nöiji Analüüse veröffentligt, und die bestäätige, ass s nöije Däili mit de Vorussaage für s Higgs-Boson kompatibel isch.
Dr Nobelbriis für Füsik 2013
2013 häi dr Peter W. Higgs und dr François Englert dr Nobelbriis für Füsik überchoo für d Vorussaag vo Mechanisme, wo dur sä d Masse entstoot.
Ogmios
De Ogmios (Ὄγμιος) isch en keltische Gott, wo vom griechische Schriftsteller Lukian gnennt werd.
Öberliferig
De Lukian (2.Jh.n. Chr.) setzt de Ogmios mitem griechische Götterheld Herakles gliich und bischribt en as en alte Grais mit Loiefell, Chüüle und Boge. A sinere Zunge sind us Gold und Bernstai dünni Chetteli agmacht, wo am andere End Mensche a de Oore agchettet sind; die zücht er miteme Lächle ufem Gsicht hinder sich noche und si folget em oni Widerstandd. Da Bild söll d Redikunst darstele.
Epigraphischi Zügnis sind usicher. Us Bregez chömet zwai Fluechtefeli us Blai, wo möglicherwiis de Ogmios nenet, allerdings sind baid Inschrifte schwer z lese. Ufem erste Täfeli wered e paar Mane verfluecht. Si söled, wenn si gege d Brutta uusege tüegid, vom Ogmios vernichtet were und sterbe. Ufem zwaite Täfeli werd e Frau verfluecht. De Ogmios söll ere Anus, Niere und Geschlechtstail chrank mache, demit si nüme hüroote chöni. .
Ogma mac Elathan
Di irischi Saag chennt en Ogma mac Elathan usem Göttergschlecht vo de Túatha dé Dannan. Er het d Ogham-Schrift erfunde. Zäme mitem Lug und em Dagda ghört er zu de wichtigste Götter und gelt as üsserst starch. Da passt guet zum antike Hercules-Ogmios, so ass baid de gliich keltischi Gott sind.
Ostschweiz
D Ostschwyz bestoot us de Kantön Schaffhuuse, Thurgau, Sanggalle, de beide Halbkantön Appezäll Osserrhode und Innerrhode, Glarus und em Bündnerland.
S Zentrum vo de Ostschwyz isch d Stadt Sanggalle. D Ostschwyz bildet en Teil vo de Gränze zu Süd-Dütschland, Liechtestei und em Öschtrichische Voralbärg. Bsunders dr Grossruum Bodesee bildet e wirtschaftlichi Einheit. S Ostschwyzerdütsch isch e Sitelinie vom Schwyzerdütsche und lot sich klar vo anderne Schwyzer Dialäkt unterscheide. Innerhalb vom Ostschwyzerdütsche gits natürlich au nomol regionali und lokali Unterschiid.
Dafins
Dafins isch a Dörfle i Zwüschawasser.
Dafins liet oberhalb vo Rankwil zwüschat Viktorsberg und Batschuns-Buchebrunna, und uf di oane Achs fascht vom Fröscha bis ge Röthis. Hot ca. 350 Iwohner und a Kircha in da Dorfmitte mit da Krona glei i da nöhe. Glei daneabad gits o no a Wiesa zum fuasballspiela.
Wen ma uf di oane Sita vo do Stross loft isch ma bi da Volkschual, wo di erste Solarschual vo Östrich ischt. In derra Volksschual gits nur oa oanzigs Klassazimmer, well so wenig Schüaler oba sind. Alle vier Stufa sind in oanam Zimmer.
Dafins hot vier Parzellen: Wanne, Unterberg, Oberberg und Birket. Es gibt nur oa Stroß uffe. Es gibt abber o a alte Stroß, do kummt aber niamand uffe, well dia zu steil isch um mitam Auto zum uffe ko. Ma kann högschtens uffe wandra.
Gluri-Suter-Huus
S Gluri-Suter-Huus isch es alts Huus z Wettige.
Es isch us em 18. Joorhundert, ufgrichtet het me s anne 1741. S Huus stoot im alte Doorffchäärn vo Wettigen und es ghöört der Gmeind.
Es isch es schööns, grosses Rigelhuus i der Art vo de Züri Underländer-Hüüser us der säbe Zyt.
Anne 1963 het der Kanton Aargau s Gluri-Suter-Huus under Tänkmoolschutz gstellt.
Martinstag
Dr Martinsdag oder au Martini am 11. Novämber isch dr Feschtdag vum Heilige Martin vu Tours. Ä isch z Europa vu vile Bryych bregt, zem Byschpel s Martinsgansässe, dr Martinszug un s Martinssinge.
7. Oktober
Dr '''7. Oktober''' isch dr 280. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 281. in Schaltjohr), dodermit blybe no 85 Däg bis zum Änd vum Johr.
Martinstag
Friejeri Bedytige im Johresablauf
Di verschidene Bryych wurzle in zwee Umständ, wu wahrschyns zämmehange. In dr Chrischteheit, wu vu Byzanz beyyflusst woren isch, isch dr Martinsdag zerscht am Aafang vu dr vierzgdägige Faschtezyt ab em 11. Novämber gläge, wu vum Mittelalter bis in d Nejzyt – in dr orthodoxe Chilche deilwyys bis hite – vor dr Wynäächte begange woren isch. Am letschte Dag vor däre Faschtezyt hän d Lyt – wie an dr Fasnet – nomol chenne spachtle. Vu dohär wird hite no bim rhyynische Karneval di nej „Session“ am 11. Novämber uusgruefe. Dernäbe isch dr Martinsdag au dr draditionäll Dag vum Zehnte. D Styyre sin friejer in Naturalie zahlt wore, au in Gäns, wel iber d Winterzyt weniger Dier hän chenne gfuetteret wäre. An däm Dag hän au Dienschtverhältnis, Paacht-, Zins- un Bsoldigsfrischte aagfange un ufghert. Landpaachtverdreg beziehn sich au hite vilmol no uf „Martini“ as Aafangs- un Ändtermin, wel dää Zytpunkt au s Änd vu dr natylige Bewirtschaftigsperiode vu dr Buure isch. Dr Martinsdag isch wäge däm au Zinsdag gnännt wore.
Martinsgänsässe
As Bruuch isch hite vor allem s draditionäll Martinsgansässe (z Eschtryych au Martinigans oder Martinigansl gnännt) verbreitet. Vilmol wird verzellt, s heb syy Ursprung in ere Legänd iber em Martin syy Läbe: Gege syy eigene Willen un drotz, ass dr Klerus Vorbehalt dergege gha het, heb s Volk vu Tours druf drängt, dr Martin zum Bischof z weje. Asketisch un bscheide, wien er syy Läbe gfiert gha heb, heb er si fir nit wirdig ghalte fir e sonigi Verantwortig un heb si wäge däm in eme Gänsstaal verstecklet. D Gäns hebe aber eso ufgregt grätscht, ass dr Martin gfunde wore wär un heb chenne gwejt wäre. Noch ere andere Verzellig hebe d Burger vu Tours zuen ere Lischt griffe: E Buur sej zum Versteck vum Martin gange un heb e bätte, syy chranki Frau z bsueche. Wel e hilfsbereite Mänsch gsi sej, heb er e Sach zämmepackt un sej mit em Buur gange. Noch e anderi Gschicht schilderet e Bredig, wu dr Martin ghalte heb, un wu ne Härd Gäns in d Chilche gloffe chuu sej. Si seje derno gmetzget un gässe wore.
Wahrschyns chunnt dää Bruuch aber vum Martinsschoß, ere Abgab wu in dr Zyt vum Lächewäse am Martinsdag fellig gsi isch. Wel die Abgab vilmol e Gans gsi isch, het sich d Bezeichnig Martinsgans bildet, un wel dr Martinsdag draditionäll mit ere Chilbi oder eme Danz gfyyrt woren isch, isch dr Bruuch vum Martinsgansässe entstande.
Draditionäll wird die Gans z Dytschland mit Rotchrut uhn Weckchlees oder Härdepfelchlees gässe.
Sankt-Martins-Zug bzw. -Umzug
In vile Regione z Dytschland, z Eschtryych, in dr Schwyz, z Sidtirol, in dr Niderlande un z Belgie sin Umzig zum Martinsdag gängig. Bi dr Umzig zien Chinder zum Gedänke mit Latärne dur d Stroße vu dr Derfer un Stedt. Aagfiert wäre si vilmol vun eme Ryter uf em Schimme, wu as remische Soldat mit eme rote Mantel verchleidet isch un dr Heilig Martin darstellt. Z Breagaz wird dää Bruuch Martinsritt gnännt. Vilmol wird die Legäng noogstellt, ass dr Martin syy Mantel eme Bättler gschänkt heb. Bi däm Umzug wäre draditionälli Martinslieder gsunge. D Latärne wäre vilmo dervor im Unterricht in dr Grundschuele un in dr Chinderschuele baschtlet. Zum Abschluss git s vilmo, e groß Martinsfyyr. In vile Gegnige chemme d Chinder e Weckmann us Häffedeil mit Meerdribeli ber. Z Siddytschland sin chleini Martinsgäns us Bretli- oder Häffedeig oder au Laugebrätschle gängig. In Deil vum Ruhrgebiet, em Sauerland un andere Gegnige z Dytschland chemme d Chinder e Martinsbrätschle iber – e Brätschle us sießem Häffedeil, wu Hagelzucker druf gstreit isch. Di greschte St.-Martins-Umzig z Dytschland mit iber 4000 - 6000 Deilnämmer finde z Worms-Hochheim, z Kempen am Niderrhyy un z Bocholt statt.
Martinssinge
Im Aaschluss an dr Martinszug oder au an eme Termin, wu lyycht abwyycht, wird in vile Gegnige s Martinssinge (au „Martinilieder“) praktiziert, wu d Chinder mit ihre Latärne vu Huus zue Huus ziehn un mit Gsang Sießigkeite, Bretli, Obs un anderi Chrom heische. S git e Huffe lokali Bezeichnige fir dää Bruuch, im Rhyyland z. B. „Kötten“, „Schnörzen“, „Dotzen“ oder „Gribschen“. E ähnlige Bruuch isch s Martinisinge z Oschtfrisland un andere evangelische Gegnige, wu am 10. Novämber stattfindet, aber hite uf dr Martin Luther bezoge wird statt uf dr heilig Martin, dr Luther isch am e 10. Novämber uf d Wält chuu.
Martinsäge
Vor allem z Oschteschtryych sägne d Bfaarer dr neje Wyy („Heurigen“), wu derno no däm „Martinilobe“ vu dr Heurigewirt uusgschänkt wird.
Belz-/Nussmärtel
In mänke in dr Hauptsach broteschtantische Gegnige z Siddytschland, z. B. im Donauries, uf dr Schwebische Alb un z Mittelfranke, bringt dr Belzmärtel oder au Nussmärtel am Martinsdag Gschänk.
Pflanzennamen Entlebuch
Die Liste zällt Nämä vo Pflanzä uuf, wo im Äntlibuech im Kanton Luzärn bruucht wärdä. Dezue ghöörä d Gmeindä Wärtistei, Romoos, Äntlibuech, Schüpfä, Äschlismatt-Marbach, Dopplischwand, Hasli und Flüeli.
Rom
Rom (iteliänisch: Roma) isch d Hauptstadt vo Italie und gliichziitig de Sitz vom Vatikan, wo en oegene souveräne Staat innerhalb vo de Stadt Rom isch. I de Antike isch es d Hauptstadt vom Römische Riich (em imperium romanum) und vo 1861 bis 1946 vom Königriich Italie gsi.
Helvetische Gesellschaft
Die Helvetisch Gsellschaft isch en überkonfessionelli Schwiizerische Vereinigung vo Persone, wo aufklärerischi Ideal gha hai, im 18. Johrhundert gsi.
E Kreis um dr Isaak Iselin, dr Hans Caspar Hirzel, dr Joseph Anton Felix vo Balthasar und dr Daniel vo Felleberg het se 1761 z Schinznach-Bad gründet. Wiiteri Mitgliider si dr Johann Georg Zimmerma, dr Salomon Gessner, dr Johann Rudolf Tschiffeli, dr Vinzenz Bernhard Tscharner und dr Niklaus Emanuel Tscharner. Au Usländer hai d Gsellschaft understützt wie dr Brinz Ludwig Eugen vo Württebärg, dr Johann Georg Schlosser und dr Gottlieb Konrad Pfeffel.
Rom
Kenigsziit bis 509 v. Chr.
Als Gründungsdatum vo Rom gilt noch em römische Historiker Varro s Johr 753 vor Chrischtus. I de erschte Ziit isch Rom e gleini Siedlung gsi, wo ugfähr en quadratische Grundriß gha het und drum bi de Archäologe Roma quadrata hoeßt. Zwische drei Hügel (Kapitol, Palatin und Quirinal) liit s Forum Romanum, urschprünglich e sumpfigi Ebeni, wo mer mit eme Entwässerungskanal trockegleit het.
Helvetische Gesellschaft
Jedes Johr het d Gsellschaft e Dräffe organisiert, wo vo 1780 aa z Olte und in de Johr 1795 bis 1797 z Aarau stattgfunde het. D "Verhandlige" si vom ene Sekretär publiziert worde. Von 1797 bis 1807 isch si nit dätig gsi und isch ändgültig 1858 verschwunde.
Rom
Kenigsziit bis 509 v. Chr.
Noch de Legende isch Rom am Afang vo sibe Kenig regiert worre: Dr Romulus het d Stadt gründet, sin Nochfolger Numa Pompilius het di römisch Religion ygfüert. Die folgende Kenig hond Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Lucius Tarquinius Priscus und Servius Tullius ghoeße. Vom Servius Tullius het di sogenannt Servianische Stadtmuur iren Name, wo aber i Wirklichkeit erscht noch em Gallieriberfall im 4. Johrhundert v. Chr. baut worre isch. De letscht Kenig vo Rom, der Lucius Tarquinius Superbus, isch aageblich en brutale Tyrann gsi und im Johr 509 vor Chrischtus vertribe worre. De römisch Historiker Livius schriibt, im Kenig sin Sohn Sextus Tarquinius heb e adligi Römerin, wo Lucretia gheisse het, vergewaltigt, und selli heb sich wege dem s Läbe gnumme. Do druff hebbet d Römer de Kenig vertribe und e Republik gründet. Di Gschicht vo de Lucretia isch etlichi mol literarisch verarbeitet worre, under anderem vom William Shakespeare i sinere Ballade The rape of Lucrece.
Republik 509 bis 27 v. Chr.
Di römisch Republik (res publica) isch ko Demokratie im moderne Sinn gsi, sondern e Ständesystem, wo di Adlige (Patrizier) und die riiche Bürger s Sage gha hond. Als Staatsoberhaupt hets zwei Konsul gä, wo fer ei Johr gwählt worre sind, mitenand regiert hond und uf d Kooperation mit em Senat aagwise gsi sind. De Senat het mehreri hundert Mitglider gha, wo uf Lebensziit im Amt blibe und iberwigend Patrizier gsi sind.
Helvetische Gesellschaft
An d Ideal vo dr Helvetische Gsellschaft het die Neui Helvetischi Gsellschaft aaknüpft, wo 1914 churz vor em Usbruch vom Erste Wältchrieg gründet worden isch, für zum d Einigkeit zwüsche de alemannische und wälsche Schwiizer z sterke, wo denn stark gfährdet gsi isch, wil vili Dütschschwiizer ehnder Dütschland understützt hai, währed d Romands mit Frankriich sympatisiert hai.
Rom
Republik 509 bis 27 v. Chr.
Im Johr 387 vor Chrischtus isch Rom vo de Gallier plünderet und zerschtört worre, aber d Burg uf em Kapitol hond si nit erobere kenne, und so sind si gege Lösegeld wider abzoge. De Legende noch hond d Gänse uf em Kapitol luut agfange schnattere, wo si de Feind vo wiitem ghert hond, und hond selleweg d Verteidiger rechtziitig ufgweckt. E anderi Gschicht verzellt, daß de gallisch Feldherr bim Abwige vom Lösegeld gmoglet hei, und wo d Römer des gmerkt und proteschtiert hond, heb er au no si Schwert uf d Woogschale gworfe und gseit: "Vae victis" (Wehe den Besiegten).
Anne 312 vor Chrischtus hond d Römer agfange di erscht Fernschtroß baue, di 540 Kilometer lang Via Appia vo Rom gi Capua. Zum Rom mit Wasser versorge hond si Aquaedukte baut, wo s Wasser us de Berge bis zu de Wasserschlösser (castellum) i de Stadt gleitet hond.
Ab em 2. Johrhundert isch d Bevölkerung vo de Stadt Rom stark gwachse, under anderem well vil gleini Buure, wo gege d Großgrundbesitzer nimme konkurrenzfähig gsi sind, iren Hof ufgä hond und i d Stadt zoge sind. Zum di soziali Not lindere het de Volkstribun Tiberius Gracchus anne 133 v. Chr. e Agrarreform uf de Weg brocht, wo aber uf heftige Widerstand vo de Senatspartei gschtoße isch und zun ere bürgerkriegsartige Usenandersetzung mit 300 Tote gfiihrt het. Sin jüngere Brueder Gaius Gracchus het e Getreidegesetz durchgsetzt, so daß alli Iiwohner vo Rom vo staatliche Getreidesubventione profitiert hond. Des Gsetz het aber au dezue gfiihrt, daß no meh armi Liit i d Stadt zoge sind, und so isch mit de Ziit e Proletariat entschtande, wo mer mit Brot und Zirkusspiele (noch der Devise panem et circenses) het mese ruhigschtelle, daß si nit rebelliert hond.
Noch de Ziit vo de Gracche isch Rom hundert Johr lang nimme zur Rue kumme. Im 1. Johrhundert vor Chrischtus hets mehreri Bürgerkrieg gä, bis ane 27 vor Chrischtus de jung Octavianus Augustus d Macht im Staat ibernomme het. Do demit het er di alt republikansch Senatsherrschaft abglöst und s römisch Kaiserreich begründet.
Kaiserziit 27 v. Chr. bis 476 n. Chr.
Zu de Ziit vom Kaiser Augustus het Rom noch moderne Schätzunge ugfähr 1 Million Iiwohner gha. D Stadt isch johrhundertelang gwachse, wis de Zuefall grad het welle, so daß e unübersichtlichs Dorenand us Paläscht, Tämpel, Holzhiiser und enge Stroße entschtande isch. Im Johr 64 noch Chrischtus sind bim e Großbrand zwei Drittel vo de Stadt abbrennt. Noch em Bericht vom Tacitus isch s Fiir ame Eck vom Circus Maximus uusbroche, wo s en Huufe Lagerhiiser mit brennbare Sache gha het, isch rings um de ganz Circus gange und derno durch di ville enge Gässli vo om Stadtviertel zum nächschte. Erscht noch sechs Tag isch d Brunscht usgange, und vo vierzehn Stadtviertel sind bloß vier stoh blibe.
De Kaiser Nero het bim Widerufbau nint im Zuefall iberlo. Er het d Stadt i regelmäßigi Planquadrat iitoelt, het fer broeti gradi Stroße und freii Plätz gsorget und e maximal erlaubti Bauhöhi feschtgsetzt. Vor de große Mietskaserne (insulae) het er iberdachti Laubegäng (porticus) baue lo, wo mer, wenns im Faal brennt het, het kenne druff stiege gi lösche. Us zwei Gründ sind d Liit aber trotzdem uuzfride gsi: erschtens, well er d Chrischte zum Sündebock fer de Brand gmacht und si furchtbar gstroft het, und zweitens, well er fer sich selber en größewahnsinnige Palascht mitte im Stadtzentrum baut het, s "Goldene Huus" (domus aurea). Aber im Johr 68 n. Chr. isch de Nero durch e Rebellion ums Läbe kumme, und sin Nochfolger, der Kaiser Vespasian, het d domus aurea zum Toel wider abriiße lo. A sellere Stell, wo im Garte vo dem palascht en künschtliche See gsi sich, hend de Vespasian und sin Sohn, der Kaiser Titus s gröscht Amphitheater vom römische Reich baue lo: s Amphitheatrum Flavium, besser bekannt als s Kolosseum.
D Kaiser hond Rom im 2. und 3. Johrhundert noch Chrischtus zun ere prächtige Metropole usbaut. Well s Forum Romanum scho under em Caesar z glei worre isch, sind mit de Ziit mehreri Kaiserfore baut worre, under anderem s Forum vom Trajan (98–117) mit de Trajansüüle, wo im Kaiser sini Heldetate als Feldherr druff abbildet sind. De Kaiser Hadrian (117–138) het under anderem s Pantheon erneueret, wo später in e Kirche umgwidmet worre und selleweg bis hit erhalte blibe isch. D Kaiser Caracalla (211–217) und Diocletian (284–305) hond riesigi Therme (beheizti Hallebäder) baut, wo mer hit no d Iberreschte besichtige ka: d Caracallatherme sind e iidrucksvoll Ruinegelände i de Nächi vo de Kirche San Giovanni in Laterano, und vo de Diocletianstherme stoht no e kompletti Halle, wo de Michelangelo im 16. Johrhundert zu de Kirche Santa Maria degli Angeli umbaut het. Im Museo della Civilta Romana hets e groß Gipsmodell, wo d Stadt Rom im Johr 300 darstellt.
Ranguevaux
Ranguevaux (Patois Ranconval, lothrìngisch Rankler, ditsch Rangwall) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Rom
Kaiserziit 27 v. Chr. bis 476 n. Chr.
Bereits um 250 het de Bischof vo Rom d Nochfolge vom heilige Petrus und selleweg e Vormachtschtellung iber di andere Bischöf beaaschprucht. 313 isch s Chrischtetum vom Kaiser Konstantin I. offiziell als Religion anerkannt worre. Im Johr 366 stoht um em Grabschtoe vom römische Bischof Liberius zum erschte Mol de Titel Papscht, und 391 isch s Chrischtetum offiziell zur Staatsreligion vom römische Reich worre.
Ranguevaux
D Gmein ghert zem ìm Arrondissement Thionville.
Rom
Kaiserziit 27 v. Chr. bis 476 n. Chr.
Mit em Aafang vo de Völkerwanderung um 260 het de Druck uf di römische Grenze immer meh zuegnumme, so daß d Römer ab 270 e neii Stadtbefeschtigung hond mese baue, di Aurelianisch Stadtmuur. De Kaiser Konstantin (312–337) het de Regierungssitz noch Konstantinopel verlegt, well er vo dert us d Grenze vom Römische Reich besser het kenne verteidige. Wo s Reich anne 395 i Oscht- und Weschtrom ufftoelt worre isch, isch Konstantinopel d Hauptstadt vom Oschtrömische Reich und Rom vom Weschtrömische Reich worre.
Ranguevaux
Geogràfi
Ranguevaux lijt sìdweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 205 un 356 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ranguevaux ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1238 àls Ranconval.
Rom
Mittelalter
756 isch mit de Pippinsche Schenkung de Papst als weltliche Fürscht etabliert worre, sither isch er Staatsoberhaupt vom Kirchestaat. Im Johr 800 het sich de Nochfolger vom Pippin, der Karl der Große, z Rom zum Kaiser kröne lo. 846 isch Rom vo de Sarazeene plünderet worre, und e Johr später het e Erdbebe Schäde a de antike Baute aagrichtet, under anderem sind domols d Gewölbe vo de Caracallatherme zemmekait.
Im Mittelalter isch s alt Zentrum ums Forum Romanum und ums Kolosseum langsam hii gange und vo de Römer als Stoebruch benutzt worre. Vilmol het mer sogenannti Spolie (Beutestück als Baumaterial) i Neibaute widerverwendet, e aschaulichs Beispiel sind di antike Säule i de Kirche San Giorgio in Velabro.
Ranguevaux
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vun 1971 bìs 1987 ìsch Ranguevaux züe dr Nochbergmein Hayange ingmeindet gsin.
Rom
Mittelalter
Vom Mittelalter bis is 19. Johrhundert het en große Toel vo Italie zum Kirchestaat ghert. De Sitz vom Papst isch bis is 14. Johrhundert nit de Vatikan gsi, sondern de Lateranpalascht, und d Bischofskirche vom Papst isch bis an hittige Tag d Lateranbasilika San Giovanni in Laterano. Di alt Peterskirche San Pietro in Vaticano us em 4. Johrhundert isch degege sit em Karl em Große d Krönungskirche fer d Kaiser gsi, well de Vatikan usserhalb vo de mittelalterliche Stadt gläge isch und d Päpst druf gachtet hond, daß kon Kaiser innerhalb vo de Stadt krönt werd; si hond Angscht gha, er keent sunscht en Aaspruch uff di weltlich Herrschaft iber Rom druus abliite.
Ranguevaux
Verwàltung
vun Ranguevaux ìsch. Ranguevaux ghert zem Kommünàlverbànd.
Rom
Mittelalter
Vo 1309 bis 1377 hond d Päpst z Avignon residiert, wo no hüt dr Papstpalascht us seller Zit isch. Wo de Papst Gregor XI. wider gi Rom zruck kumme isch, het er d Residenz vom Lateran i de Vatikan verleit, und do demit isch d Peterskirche de facto di päpstlich Hauptkirche worre. Bereits sit 1277 gits en Verbindungsgang zwisched em Vatikan und de Engelsburg, wo de Papst im Notfall enni flüchte ka, wie anne 1527 bim Sacco di Roma.
Ranguevaux
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Ranguevaux ghert zem Lorrain.
Rom
Vo de Renaissance bis zum 18. Johrhundert
I de früe Neiziit sind i de Stadt Rom und im Vatikan großartigi Baute und Kunschtwerke entschtande. Vo 1508 bis 1520 hond de Raffael und sini Schüeler i de private päpstliche Gemächer di sogenannte Stanze di Raffaello gmolet, wo Szene us em Alte Teschtament und us de heidnische Antiki darstellet, under anderem di berühmt Schuel vo Athen. I de Sixtinische Kapelle het de Michelangelo ab 1508 d Schöpfungsgschichte und ab 1541 s Jüngschte Gericht gmolet.
Well di alt Peterskirche baufällig gsi isch, het mer ab de Mitti vom 15. Johrhundert en Neibau plant. 1506 het de Baumeischter Bramante im Ufftrag vom Papst Julius II. en kriizförmige Grundriß entworfe und mit em Bau aagfange, isch aber scho 1511 gschtorbe. Ab 1547 het de Michelangelo de Plan gänderet und d Kirche wiiterbaut, aber erscht 25 Johr noch sim Tod isch di groß Kuppel fertig gsi. 1607 het me beschlosse s Kircheschiff z verlängere, ab 1614 isch d Fassade entstande, und 1626 isch di nei Kirche schließlich fertig gsi und vom Papst Urban VIII. gweiht worre.
Im Johr 1527 isch Rom von ere Ibermacht vo diitsche und spanische Landsknecht eroberet und plünderet worre; me seit däm Iberfall Sacco di Roma. D Schwiizergarde het unter hohe Verluscht defir gsorget, daß sich de Papst Clemens VII. het kenne i d Engelsburg rette, wo er sich noch lange Verhandlunge gege Lösegeld het kenne freikaufe. Als Erinnerung a de Johrestag vom Sacco di Roma vereidiget d Schwiizergarde iri neie Rekrute bis hüt jedes Johr am 6. Mai.
I de Barockziit het de Künschtler und Baumeischter Bernini z Rom gschaffet, zu sine bekannteschte Werke gheret d Kollonade rund um de Petersplatz, de Baldachin i de Peterskirche, de Vierströmebrunne uff de Piazza Navona und de glei Elefant, wo mit eme Obelisk uff em Rucke vor de Kirche Santa Maria sopra Minerva stoht.
Im 18. Johrhundert het sich langsam e wisseschaftlichs Interesse a de römische Altertümer und a dr Archäologii entwicklet. 1734 sind di Vatikanische Musee fer d Öffentlichkeit zuegänglich worre, und 1763 isch de diitsch Gelehrte Johann Joachim Winckelmann zum päpstliche Oberuffseher iber d Altertümer i de Stadt Rom ernannt worre. Vo 1786 bis 1788 isch de Johann Wolfgang von Goethe z Rom gsi und het sini Iidrück vo de Stadt i de "Italienische Reise" beschribe. S Forum Romanum, wo langi Ziit en verfallene Ruineplatz und e Viehwoed (campo vaccino) gsi isch, het mer im 19. Jh. aagfange uusgrabe und konserviere.
S End vom Kirchestaat im 19. Johrhundert
Noch de Französische Revolution hond au d Römer 1798 e Republik gründet und de Papst als Landesherr abgsetzt. Aber scho 1799 isch Rom under neapolitanischi Herrschaft kumme und d Republik wider abgschafft worre, und ab 1800 het wider de Papst regiert. 1808 het de Napoleon Rom eroberet und de Papst vo Neiem abgsetzt, aber bim Wiener Kongreß isch de Kirchestaat wider hergstellt worre.
I de 1848er-Revolution isch z Rom zum zweite Mol e Republik gründet worre. De Papst het do druff d Franzose zu Hilf gruefe, wo Rom eroberet hond, und mit Hilf vo Frankreich het er sich nomol 20 Johr als Regent behaupte kenne. Jedoch het er im Krieg vo 1860 de gröscht Toel vom Kirchestaat a Italien verlore.
Italienischi Hauptstadt ab 1870
1870 isch wegem Diitsch-Französische Krieg di französisch Schutzmacht us Rom abzoge. Do dedurch isch de Kirchestaat ohne Verteidigung gsi, und am 20. September isch di italienisch Armee noch eme kurze Kampf z Rom iimarschiert und de Papst het sich in Vatikan zruck zoge. Am 9. Oktober 1870 het de Kenig Viktor Emanuel II. Rom zu de Hauptstadt vom Königriich Italie erklärt und de Quirinalspalascht zu sinere Residenz gmacht.
Noch 1870 sind z Rom neii Stroße wi d Via Nazionale und d Via Cavour baut worre und neii Gründerziitvirtel entschtande; zu dere Ziit het d Stadt ugfähr 200.000 Iiwohner gha. 1911 isch a de Piazza Venezia s Vittoriano fertiggschtellt worre, e monschtröses Kenigsdenkmal und gliichziitig s Grabmol vom unbekannte Soldat. D Gräber vom Viktor Emanuel II. und vo sim Nochfolger Umberto I. sind im Pantheon.
1922 hond d Faschiste mit em Marsch uff Rom d Macht ibernomme und de Benito Mussolini isch Minischterpräsident vo Italie worre. Under em Mussolini sind 1929 d Lateranverträge mit em Vatikan abgschlosse worre, wo de hittig Vatikanstaat (Stato della Citta del Vaticano) als Nochfolger vom Kirchestaat begründet hond.
Als Zoeche fer di sognenti Ussöhnung zwische de Faschiste und em Vatikan isch d Via della Conciliazione baut worre, e 50 Meter broeti Prachtstroß, wo direkt uff de Petersplatz zuelauft und wo mer e mittelalterlich Stadtviertel defir abgrisse het. I de 1930er Johre het de Mussolini e großi Paradestroß namens Via dei Fori Imperiali baue lo, wo di antike Kaiserfore zuedeckt het; i de neiere Ziit isch iberleit worre, ob mer selli Stroß wider abriiße soll, so daß mer d Kaiserfore uusgrabe und en archäologische Park druus mache keent. Wiiteri architektonischi Spure us de Mussoliniziit sind de Bahnhof Roma Termini (1930 iigweiht) und s Stadtvirtel EUR, wo d Weltuusstellung 1942 (Esposizione Universale di Roma) het solle stattfinde. Wegem Zweite Weltkrieg isch selli Weltuusstellung uusgfalle und s EUR-Viertel isch erscht noch 1950 fertig baut worre. Hit isch es de Sitz vo mehrere Minischterie und e beliebti Wohngegend mit vil Grüenaalage und ere guete Verkehrsaabindung a d Innestadt.
Noch de Befreiung vom Faschismus und em End vom Zweite Weltkrieg isch Italien sit 1946 wider e Republik mit de Hauptstadt Rom. Zum Vatikanstaat gheret nebed em Vatikan no e paar gleini Exklave wi d Lateranbasilika und di päpstlich Summerresidenz Castelgandolfo.
Verkehr
Rom het zwei Flughäfe: de international Aeroporto Leonardo da Vinci z Fiumicino (28 km vom Stadtzentrum) und de gleinere Aeoroporto Pastine im Ortstoel Ciampino (15 km vom Stadtzentrum), wo vor allem Charter- und Billigfluglinie startet und landet. Vo Ciampino verkehrt en Liniebus zu de Endhaltestell vo de Metro-Linie A.
Kirche
Rom isch s Zentrum vo de römisch-katholische Chrischteheit und het mehreri hundert Kirche im Stadtgebiet. Sibe devo geltet sit em Mittelalter als Hauptkirche, und dene Pilger, wo alli sibe am selbe Tag bsuechet, wird en Ablaß verschproche:
Musee
I de Vatikanische Musee hets oni vo de wertvollschte Kunschtsammlunge vo de Welt. Zu de Höhepunkte gheret:
Im Umkreis vo de Piazza Navona liget s Museo Nazionale Romano, en Renaissancepalascht mit de Antikesammlung Ludovisi, s Museo Baracco, e privati Sammlung vo antike Skulpture, und s römisch Stadtmuseum Museo di Roma. Uff em Kapitol direkt am Forum Romanum liget di Kapitolinische Musee mit ere bedeutende Kunschtsammlung.
Im EUR-Viertel usserhalb vo de Innestadt isch s Museo della Civilta Romana. Dert hets under anderem e Stadtmodell im Maßstab 1:250, wo s antike Rom um 300. n. Chr. darstellt, und Gipsabgüsse vo de Reliefs a de Trajansäule.
Antiki Bauwärk
Zu de bekannteschte Bauwärk und Ruine us de römische Antike gheret:
Brunne
Rom het zahlreichi kunschtvolli Brunne, zu de bekannteschte gheret:
Eurasien
Eurasia isch d Landmasse, wo us Europa und Asia bestoot. Dezue chömed die Arabisch Halbinsla und de Indisch Subkontinent. Eurasia isch d gröaschte Landmasse uf dr Erde und hät a Fläche fu ca. 54 Mio. km². Europäer deile dr Kontinent gern in zwei Kontinent (Europa und Asia) uf. Die bekanntist Grenze bildet u. a. des Uralgebirge und dr Uralfluss. E geographischi oder tektonischi Rechtfertigung, Europa als e eigene Kontinent azluege, git's aber nit. Au e kulturelli Rechtfertigung isch sehr frogwürdig. Indie un China sin au sehr verschideni Kulture. In Japan betrachtet mer Europa bispilswiis nit als eigene Kontinent, sundern als Halbinsle oder Subkontinent vu Eurasie.
Die Vereinte Natione rechne ganz Russland zue Europa, die ganz Türkei degege zue Asie. Europa isch fer d'UN demit dr Norddeil vu Eurasie, Asie degege dr Süddeil.
Bettina Stucky
D Bettina Stucky (* 18. April 1969 z Bärn) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
Vu 1992 bis 1994 het si ne Engaschmänt an dr Wuppertaler Bihne ghaa. Ab 1994 hetr si as freii Schauspiileri Gaschtverpfliichtlige unter anderem am Staatstheater Kassel, am Theaterhuus Jena, bi dr Freie Gruppe Theater Affekt z Berlin, wu si 1997 s Sonny in Gärten des Grauens vum Daniel Call (Reschy: Ricarda Beilharz) gspiilt het, un ab 1995 am Theater Basel, wu si unter anderem 1998 d Anita Wucht in Tätowierung vu dr Dea Loher (Reschy: Inga Helfrich) gspiilt het.
Vu 1998 bis 2001 het si ne fescht Engaschtmänt am Theater Basel unter em Schauspiildiräkter Stefan Bachmann ghaa. Deert het si unter anderem 1998 im Projäkt Das Beste aus: Menschliches Versagen (Folge 1) vum Ruedi Häusermann mitgmacht. 1999 het si s Maidli in Roberto Zucco vum Koltès gspiilt (Reschy: Barbara Frey), d Warja in Der Kirschgarten vum Anton Tschechow (Regie: Stefan Pucher) un d Berta in dr Uruffierig vu dr Kotzebue-Adaptazion Stiefel muss sterben vum Thomas Brasch (Reschy: Katharina Thalbach), 2000 d Evelyn Steinbach in Staulage Nordföhn no Der Eissturm vum Rick Moody (Reschy: Barbara Bürk) un d Sophie in Franziska vum Frank Wedekind (Reschy: Stefan Bachmann) un 2001 d Irene Prantl in Glaube Liebe Hoffnung vum Ödön von Horváth (Reschy: Albrecht Hirche).
Im Spootjohr 2001 isch d Stucky ans Schauspiilhuus Züri gwaägslet, wu si scho anne 2000 in Hotel Angst vum Christoph Marthaler gaschtiert ghaa het. Deert het si unter anderem d Natalja Ivanovna in Drei Schwestern vum Tschechow (Reschy: Pucher) un in s Schuberts Die schöne Müllerin (Reschy: Marthaler) gspiilt.
Syt dr Spiilzyt 2013/14 gheert si zum Ensemble vum Dytsche Schauspiilhuus z Hamburg.
Anne 2003 het d Stucky ir eerscht Filmroll ghaa, d Titelroll im Fäärnsehfilm Meier Marilyn vu dr Stina Werenfels (Schwyzer Färnseh DRS).
Sunrise
Sunrise Communications AG isch mit ca. 2,8 Mio.Chunde s zweutgrösschte Telekommunikations-Unternehme vor Schwiiz. s Unternehme mit Hauptsitz z Züri isch en Tochterfirma vor Tele Danmark (TDC) und heisst im Makt Sunrise. Unterem Name yallo hends zudem no es No-Frills-Agebot.
Mobilfunk
Sunrise isch mit guet 1,8 Millionen Mobilfunkchunde (31. Dezember 2009) dr zwoitgröschti Mobilnetzbetriiber ir Schwiiz.
Am 20. April 1998 het die damaligi diAx AG d Konzession für dr Betriib vom ene Dualband-Mobilnetz (GSM 900 und 1800) ir Schwiiz becho.
Festnetz
Sunrise verfüegt über es eignigs Glasfasernetz mit über 10'000 Kilometer Längi.
Kritik
Sunrise wird vorallem für ihre ned sehr guet usbaute Chundedienscht kritisiert. Witerhin git si dr Swisscom tschuld, dass si ned grösser würd. Drby fählts eifach a Innovatione.
Verwaltungskreis Biel/Bienne
Dr Verwautigskreis Bieu isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Seeland un umfasst 19 Gmeinden uf 97.63 km² mit zämme Ywohner (Stang: ). Houptort isch Bieu. Dr Kreis bsteit us zwoo Gmeinde vom ehmalige Amtsbezirk Biel, drii Gmeinde vom Amtsbezirk Büre u 14 Gmeinde vom Amtsbezirk Nidou.
Lokalrecht in Elsass-Mosel
S Lokàlracht ìn Elsàss-Mosel ìsch a gsetzliga Bsunderheit vu drèi frànzeescha Départements, wo vu 1871 bis 1918 zum ditscha Kaiserreich gheert han. Noh-n-em Erschta Waltkriag, wo dia Gegend wìder frànzeesch worra ìsch, sìn vìel ditscha Gsetzer blìewa. So ìsch s Lokàlracht vu Elsàss-Mosel ànna 1919 grìnda worra.
Àlla Gsetzer vu dam Lokàlracht wara ìm "Institut du Droit Local Alsacien-Mosellan" z Stroßburg ufbewàhrt. And 2019 hàt's s erschta Mol a Büech gaa, wo dia gànza Gsetzer beschribt.
Gschìcht
A Teil vum Elsàss un vu Lothrìnga ìsch ànna 1870 vu Frànkrìch ìns Ditschlànd gànga. Dàs ditscha Teil ìsch „Elsàss-Lothrìnga“ vu da Ditscha gnennt worra, àwer 's ìsch tàtsachlig nìt s Gliicha gsìì às d zwei frànzeescha Gegend wo vu da Frànzoosa „Alsace“ un „Lorraine“ gnennt wara. Àm 10. Mai 1871 ìsch d „Frìeda vu Frankfurt“ unterschrìewa worra, zwìschem ditscha Kaiserreich un dr frànzeescha Repüblik.
Àm Ànd vum Erschta Waltkriag ìsch dr Wàffastìllstànd vu Compiègne zwìscha Frànkrìch un Ditschlànd àm 11. Novamber 1918 unterschrìewa worra un àm 28. Juni 1919 ìsch dr Versailler Vertràg unterschrìewa worra. D ditscha Elsàss-Lothrìnga ìsch zum Frànkrìch zruck kumma. D Granza vu da Départements sìn àwer nìmm wia vor 1871 blìewa: s Territoire de Belfort ìsch nìt zum Elsàss zruckkumma, d Départements vu dr frànzeescha Lothrìnga han sìch ànderscht às vorhar orgànisiart un s ditscha Teil vu Lothrìnga ìsch s Département vu dr Mosel worra.
D Iwohner vum Elsàss un vu Lothrìnga hàn mehr Vorteiler ìn da ditscha Gsetzer às ìn da frànzeescha Gsetzer ghàà, àlso han sa d ditscha Gsetzer wälla bhàlta (obwohl àss sa, ìn dr Mehrheit, garn wìder Frànzeesch worra sìn); so ìsch dia gsetzliga Bsunderheit ìn dara Gegend erschuna.
Dr gsetzliga Ìnhàlt steht üs merhrera Ursprìng:
Dia Màßnàhma hatta àm Ààfàng provisorisch sotta sìì. Sa sìn àwer blìewa un àm 1. Juni 1924 sìn zwei Gsetzer erstellt worra, fer àss dàs Lokàlracht blibt.
S Lokàlracht ìsch wahrend dr Nàzi-Zitt àbgschàfft worra. A Gsetz vum 15. Septamber 1944 hàt's wìder zruckbrocht.
Ànna 1985 ìsch dr IDLAM (Institut du droit local alsacien-mosellan) grìnda worra, fer dia regionàla Bsunderheit ìn da Litt besser expliziara oder fer sa ìn da àdminischtràtiva Pflìchta begleita.
D Qualla vu da Gsetzer sìn uf Ditsch gschrìewa. Sa sìn nia ìn dr frànzescha offiziella Zittung (Journal Officiel) veräffentligt worra. Àwer a Text vum 27. Àuigscht 2013 gìtt a frànzeescha Version vum Lokàlracht ìn Elsàss-Mosel.
Ìnhàlt vum Lokàlracht
S Lokàlracht betrìfft verschìedena Gebiater. Do sìn a pààr Beispìeler.
Concordat: a bsunderer Züestànd fer d Religion
Vu 1801 bis 1905 hàt's ìm Frànkrìch dr Concordat gaa, dàs sìn Màßnàhma, wo d Religion mìt em Stààt verbìnda han. 's hàt verschìedena Wìrkunga ghàà: d Pfarrer, d Pàschtora un d Ràbbiner sìn vum Stààt zàhlt worra, as hàt ìn dr Schüel Religionunterrìchta gaa (nìt numma ìn dr Privàtschüel), as gìtt a Gsetz wo Blasphemie strooft … Ànna 1905, wo da Concordat ìm Frànkrìch àbgschàfft worra ìsch, sìn s Elsàss un d Mosel nìt derbii gsìì, so han sa nàtiirlig da Concordat bhàlta. Un wo sa wìder Frànzeesch worra sìn, han sa'na, so wia d ditscha Gsetzer mìt Vorteila, wälla bhàlta.
As gìtt a bsunderer Züestànd fer viar Religiona: d kàtholischa, d evangelisch-lütherischa, d reformiarta un d jìdischa Religion. Dr Islam gheert do nìt derzüe, àwer dia Religion kààt trotzdam dur dr Concordat Hìlf bikumma, zum Beispiel Gald fer a Moschee z bàuia. – Lüeg äu Ünion vu Proteschtantischa Kercha vum Elsass un vu Lothringe.
Hàndwarker
A Hàndwarker gheert ìn'ra Àrt Zunft, wo gliichzittig d Patrons un d Igstellta unterstìtzt. D Bìldung vu da Lehrlinga làuift ànderscht às ìm Rascht vum Frànkrìch; s Diplom àm And vum Studium heißt „Brevet de Compagnon“.
Jàgdracht
S Jàgdracht steht unter dr Veràntwortung vu dr Gmein (üsser da Gebiater, wo greeßer às 25 ha sìn). Àlla 9 Johr wìrd s Racht fer jàga dur Àdjudikàtion üsteilt. Dia, wo dàs Jàgdracht bikämma, mian derfer a Zìns zàhla un a Jàgdplàn reschpektiara. D Schàda vum wìlda Vìeh müeß vu da Jager zàhlt wara.
Vereinsracht
Àn dr Grìndung vu'ma Verein mian mìndschens 7 Mìtglìeder d Stàtus unterschriiwa. Dia Stàtus wara dernoh àn dr „tribunal d'instance“ brocht; wenn's kè Opposition vum Präfekt gìtt, ìsch dernoh dàs Verein offiziell igschrìewa.
Grundbüech
S Grundbüech ìsch nìt vum Finànzminischterium àbhangig (wia ìm Rascht vum Frànkrìch), àwer vum Justizminischterium. A Gsetz vum 4. März 2002 hàt s Lokàlracht fer a Informatisiarung vum Grundbüech ààpàsst.
Literàtür
Mehrera Biacher un Blättla hàndla vu dam Thema:
Hnabi
De Hnabi oder Nebi isch en alemannische Groof (comes) gsii.
Er het 720 bi de Noigründig vom Chloster Sanggale dör de St. Otmar mitgwürkt und 724 zäme mit em fränkische Adlige Berthold bi de Gründig vom Chloster Reichenau dör de Pirmin. Nochem Historiker Thegan isch er de Soo vom Huoching und de Enkel vom alemannische Herzog Gotfrid gsii und de Vatter vo de Imma, de Muetter vo de Hiltigart, wo de Chaiser Karl de Grooss ghüüroote het. Im Riichenauer Verbrüederigsbuech trait er de Titel comes (»Groof«). Er isch au de Vatter vom Groof Hroadbert I. gsii.
Maja Petrus
Läbe
D Maja Petrus esch z Otmisinge ufgwachse und esch nach em Theologiestudium und em eijährig pfarramtlich Praktikum Pfarreri z Mandech (1993 bis 2002), z Frick (2002 bis 2012) und im bärnische Neuegg gsi. Sit em Oktober 2021 esch si Pfarreri in de Reformierte Chilegmein Rynech–Leimbech.
Zäme mit de Kristin Lamprecht esch si bim Pfarrkapitel am 25. Oktober 2022 z Wettige zur Co-Presidänti vom Pfarrkapitel gwählt worde, so dass die beide Pfarrerinne gmeinsam d Nachfolg vom Matthijs van Zwieten de Blom aaträte hend.
Marbach am Neckar
Marbach (amtlich Marbach am Neckar) ischt a Stadt em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ). Marbach ischt bekannt als Geburtsstadt vom Friedrich Schiller. D Stadt isch Sitz vom Schiller-Nationalmuseum ond vom Deitsche Literaturarchiv.
Geografi
Marbach leit am Oschtufer vom Necker.
Vo dr Gmarkong send 56,4% Landwirtschaftsfleche, 15,7 % Wald, 24,7 % Sidlongsfleche ond 3,2 % sonschtiche Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Marbach gheret d Stadtdoel Marbach ond Rielingshausen.
Raville (Moselle)
Raville (Patois Rauvelle, ditsch Rollingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Raville lijt àn dr Ditsche Nied (Nied Allemande), zwìsche Metz un Saint-Avold uf re Heche zwìsche 215 un 310 m ìwer em Meeresspiejel.
Marbach am Neckar
Verwaltong
Dr Schuldes vo Marbach ischt dr Jan Trost.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Marbach ghert zom Schwäbisch.
Raville (Moselle)
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Raville ghert zem Lorrain.
Emanuel Stickelberger
Der Emanuel Stickelbärger, wo am 13. März 1884 z Alassio, Liguurie, uf d Wält choo und am 16. Jänner 1962 z Sanggalle gstoorben isch, isch e Schwiizer Undernäämer und Schriftsteller gsii.