cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gregorius
Inhalt
Im Broloog entwigglet dr Hartmann allgemäini theologischi Gedanke über Schuld und Buess. Vor Allem warnt er vor em zwîvel (desperatio) (V. 56--75). Wichdig isch d Daarstellig vom biblische Samaritergliichnis (Lk. 10, 30-35; V. 97-143), won er mit andere biblische Gliichniss vermischt und wie die denn usgläit worde si. Er warnt au vor em vürgedanc, wo mä drunder woorschinlig d Sünd vo dr praesumptio muess verstoo (V. 7-34).
Dürenann
Dürenann isch e Schwyzer Band gsii, wu zwische 2005 un 2013 mit sälbergschribene Lieder mit seislertütsche Täxt ufdrätte isch.
Gregorius
Inhalt
D Gschicht foot aa mit dr Vorgschicht vom arme Sünder, nämlig mit dr Biografii vo däm sine Eltere (V. 177-922). Wo dr Her vo Akwitaanie (Equitânjâ), wo noch em Dood vo sinere Frau sini zwäi Chinder elläi ufzooge het, am Stärbe isch, beröit er, ass er si Dochder nid versorgt het (V. 239-242). Doorum überloot er iir Schiggsaal sun Soon (V. 259ff.). Eso chunnt s, mit dr Hilf vom Düüfel, zum Inzest (V. 273-410). Die bäide Gschwüsterte häi e Soon, dr Gregorius (V. 411-500). Sie stecken en in e Chaste mit 20 Mark Gold, laade dä uf e Böötli und lön das im Meer lo driibe, so dass Gott iin wurd rette oder lo verdärbe. Dr Brueder isch uf e Chrüzuug gange und umchoo (V. 501-922).
Dürenann
Bandgschicht
D Band isch anne 2005 vu dr Seisler Sängeri Karin Schafer (* 1971) as Band ohni Name fir en Ufdritt zämegstellt wore. Wel s ene eso guet gfalle het, hän si bschlosse, ass si wytermache. Ab 2006 sin si unter em Name Dürenann ufdrätte. Im Mai un Juni 2007 hän si bim Eric Cotting im TSO-Tonstudio z Tentlinge d Lieder fir ireerscht Album «d‘seisa» ufgnuu, wu am 15. Septämber 2007 uusechuu isch. Zue dr erschte Bsetzig vu dr Band hän die segs Musiker*ne ghert: Unterstitzt wore sin si bi dr Ufnahm vum Marcel Cotting (Drumpete), em Elmar Rudaz (Drumpete) un dr Caroline Spicher (Querflete).
Gregorius
Inhalt
Dr Bueb wird vom Abt vom ene Chlooster us em Wasser gfischt und waggst bin ere Fischerfamilie uf (V. 1136) übernimmt. Won er ufwaggst und ghöört, was si Härkumft isch, wil er Ridder wärde. Er befreit e Stadt vo iire Belaagerer (V. 1825–2750). D Herrschere vo dr Stadt isch si Mueter (V. 899-922), was die bäide aber nid wüsse. Dr Greorius und si Mueter hüroote. E Magd findet s Ghäimnis vom Gregorius uuse und verzellt s iirer Herrin (V. 2295ff.) und die merkt eso, dass si d Frau vo iirem äigene Soon isch (V. 2471ff.).
Dürenann
Bandgschicht
Us Zytgrind hän si d Mirjam Schafer, dr Jürg Gerster un dr Hermann Grobbauer no däre erschte CD zrugzoge. Derfir sin derno d Rita Schaller (Gsang), dr Norbert Hunziker (Keyboard, Bluesharp, Gyge), dr Marcel Weber (Bass) zue dr Band chuu. Anne 2009 het Dürenann s zwait Album «Stadt» uusegee in däre Bsetzig: Au desmol isch d Band unterstitzt wore vu Gaschtmusiker*ne: Johannes Schaller (Drumpete), Caroline Spicher (Querflete) un derzue d Liliane Cotting (Jodel), Beat Feyer (Jodel) un dr Chor Alegria.
Gregorius
Inhalt
D Röiji wäge dr Daat, wo für d Mueter e Widerholigsdaat isch, het e schweeri Buess gforderet. D Mueter het uf iir Haab und Guet verzichdet und isch in s Chlooster, dr Gregorius het sich uf e Felse zruggzooge und sich dört lo aachette. Sibzää Joor lang het er eso büesst (V. 2751–3139). Wo dr Bapst z Rom gstorbe isch (V. 3144), isch Gott de zwäi Kardinäl erschiine, wo as Kandidaate die beste Schangse gha häi und het ene verkündet, ass e häilige Maa uf ere Insle in Akwitanie wurd lääbe und är iin zum neggste Bapst bestimmt häig. Dr nöi Bapst wird gsuecht und gfunde (V. 3137–3740), räist uf Rom und wird dört kröönt und iiri Mueter wird au loosgsproche (V. 3741–3958). Im Epiloog wird vor falsche Schlussfolgrige (praesumptio) gwarnt (V. 3959–4006).
Sarah Spale
D Sarah Spale-Bühlmann (* 7. Dezämber 1980 z Baasel) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Dürenann
Bandgschicht
Fir dr Hunziker, dr Weber un dr Rossier, wu d Band wider verloo hän, sin schließli dr Pierre Gilomen (Gitarre) un dr Mark Sonneborn (Bass) chuu. Im Oktober 2012 het Dürenann s dritt Album «Ferie» uusegee. Yygspiilt hän si d Lieder in däre Bsetzig: Gaschtmusiker*ne bi dr Ufnahme sin dr Beat Feyer (Gsang) un d Sophie Valceschini (Akkordeon) gsii.
Sarah Spale
Lääbe
D Sarah Spale isch anne 1980 z Baasel uf d Wält chuu. Si isch doo ufgwagse un het d Schuel mit dr Matuura abgschlosse. An dr Universitet Hildesheim het si Kulturwisseschafte un esthetischi Praxis studiert. Derno het si z Baade-Wiirttebäärg e Schauspiiluusbildig gmacht.
Dürenann
Bandgschicht
Di lescht Vereffetlichung vu Dürenann isch d Single «Winterzytt» an dr Wynächte 2012 gsii, wu e Dail vu dr Yynahme drus an d Chinderspitex gange sin.
Sarah Spale
Lääbe
Ire Debüt vor dr Kamera het d Sarah Spale im Fäärnseefilm Dilemma gee. Fir die Roll isch si 2003 fir dr Schwyzer Filmbryys nominiert woore. Anne 2008 het si d Sophie Preisig in dr Schwyzer Fäärnseeserine Tag und Nacht gspiilt. Internazionaal het mer uf si gluegt fir iri Daarstellig vu dr Catarina Mendez näbe dr Hauptdaarsteller Jeremy Irons, Bruno Ganz un Martina Gedeck in dr Literatuurverfilmig Nachtzug nach Lissabon, wu dr Reschiseer Bille August inszeniert het. As Theaterschauspiileri het mer si unter anderem am junge theater basel un em Stadttheater Hildesheim chenne sääne.
Si isch syter anne 2010 mit em Uni-Spoortleerer Philip Spale ghyroote. S Baar het zwee Siin, wu 2010 un 2014 uf d Wält chuu sin.
Dürenann
Bandgschicht
Anne 2013 het si d Band Dürenann no rund acht Johr ufglest. Ire letxscht Ufdritt hän si am 7. Septämber 2013 uf dr Kulturbühne Rächthaute ghaa.
Stil
Stilistisch het Dürenann e Mischig us Pop, Rock, Tango, Jazz, Blues un Reggae gspiilt. S Lied «Schwarzsee» uf em Album Stadt hän si zäme mit dr Jodler*ne Liliane Cotting un Beat Feyer yygspiilt. Gschribe het d Lieder d Karin Schafer, di maischte uf Seislertütsch, mänkmol au zwoosprochig mit franzesische Dail, wie s in fir d Stadt Frybùrg gängig isch.
Iber s erscht Album d‘seisa het d Carole Schneuwly gschribe:
Ton (Literatur)
Dr Begriff Doon (mhd. dôn „Melodii“, vo lat. tonus) stoot in dr middelalterlige dütsche Sangvärsdichdig für e Struktur, wo musikalisch und sproochlig isch: Dr Doon bezäichnet näbe dr Melodii s Riimschema, dr metrisch Bau und d Stroofeform. Dr Terminus gältet doorum für alli stroofische Melodie vom dütsche Middelalter (dr Minnesang, d Sangspruchdichdig, die stroofischi Epik, s spootmiddelalterlige Lied, dr Mäistersang). Drnääbe existiere unstroofischi Gattigen wie dr Läich, wo die melodische Äihäite von ene nit under e Terminus Doon falle.
Collie Herb
Dr Collie Herb (* 29. Ougschde 1986 z Oute as Patrick Bütschi) isch e Schwizer Singer-Songwriter, wo uf Schwizerdütsch Reggae und Dancehall singt. Si Name leitet sech vom Jamaikanische ab.
Ton (Literatur)
D Analüüse und Beschriibig vo middelalterlige Döön cha mäistens nume vom Teggst usgoo, wil Melodie nume in Usnaamfäll ufgschriibe worde si. Die musikalischi Site vo dr Doonkunst vo de Dichder blibt dorum im grösste Maass unzuegänglig. E brominänti Usnaam si die zaalriiche Spruchdöön, wo d Jenaer Liederhandschrift überliiferet.
Bi dr Spruchdichdig hingege bestoot e Spruch us nume äinere Stroofe und die schliesse sich nit zu Lieder zämme. D Dichter verwände iiri Spruchdöön für immer nöiji Sangsprüch. Wemm mä vo de Zaale vo iire Takt usgoot, häi Spruchdöön vilmol e gröösseren Umfang as Lieddöön.
Vo dr Middi vom 13. Joorhundert aa isch in dr Sangspruchdichdig offesichtlig s Brinzip verlooregange, ass d Döön ihren Erfinder ‹ghööre›. In dr Spruchdichdig und vor allem im Mäistersang wird es üüblig, ass mä e draditionelli vom ene «alte Mäister» verwändet, wo von ere vorusgsetzt isch, ass alli si kenne. D Aagoob vom Doon het eso glängt und mä het d Melodii nüme müesse drzue due. Zum Döön u bezäichne, wenn meereri verwändet wärde, het mä Nääme für sä afo bruuche. Die äifachsti Form vo som ene Name isch d Zitierig vom Aafang vom Teggst vo dr bekanntiste Stroofe in däm Doon (Bischbil: »in dem Thon: Es kam ein alter Schweizer gangen«). Mä het au en inhaltligs Merkmol chönne as Naame bruuche (Spiegelweise - in zwäi Stroofe vom Konrad vo Würzburg mit däm Naame chunnt e Spiegel vor), e Hiiwiis uf wie s brucht wird (Hoodoton) oder e formals Kennzäiche vo dr Stroofeform oder Melodii: Lange Weise, Zarter Ton, Würgendrüssel („Kehlenwürger“). Au dr Naame vom Komponist vom Doon cha Däil vom Naame si. In dr Sangspruchdichdig und im Mäistergsang wird die zweigliidrigi Doonaagoob (im Frauelob si Grüener Doon) zun ere Gattigsnorm. Dr eltest Naame, wo zum ene Doon notiert worde isch, isch dä vom Frau-Eere-Doon vom Reinmar vo Zweter, wo scho in dr Manessische Liederhandschrift (um 1300) vorchunnt.
Die chliinsti Rolle het d Urheberschaft vo de Dichder und d Indiwidualidäät vo de Doön scho immer in dr gsungene Heldenepik gspiilt. Die früeste Teggst (Nibelungelied) verwände en anonümi, schlichti und vermuetlig alti Stroofeform (Nibelungestroofe). Spööteri Epos häi die Tüpe witer entwigglet (Kudrun-Stroofe) oder e Doon us andere Dichdige usgleent (Titurelstroofe), Schwarze Doon vom Wartburgchrieg.
Der arme Heinrich
Dr arm Heinrich isch e middelhoochdütschi Värsnowälle vom Hartmann vo Aue. Si isch woorschinlig in de 1190er Joor entstande und gältet as s vorletschte vo de vier epische Wärk vom Hartmann. Si verbindet hööfischi und gäistligi Verzellmuster. Um 1200 git s kuum verwandti Epos.
Inhalt
In dr Gschicht goot s ume e Ridder us em hooche Aadel, Heinrich Freiherr vo Ouwe im Schwoobeland, wo Gott mit Ussatz gschlaage het und nume dur s Härzbluet von ere Jungfrau cha grettet wärde, wo sich freiwillig opferet. Er ziet sich uf e Guet zrugg und dört wird er Fründ vom e Buuremäitli. Das will sich für iin opfere, wil si glaubt, eso in Himmel z choo. Si gönge zämme uf Salerno zum e Arzt, wo baraat isch, im Mäitli s Härz uuseschniide. Dr Heinrich luegt aber duer e Spalte häimlig zue und won er s Mäitli blutt uf em Operazioonsdisch gseet lige, haltet er dr Arzt aa, wil er iigseet wie unghüürlig die Idee gsi isch. S Mäitli wird böös, wil s dänggt, ass si jetz d Seeligkäit verloore häig. Si gönge zämme häim und dur e Wunder wird dr Heinrich wider gsund. Wider dehäim hüroote si drotz de Standesunderschiid.
Normalverteilung
Die bsundrigi Bedütig vo dr Normalverdäilig chunnt under anderem vom zentrale Gränzwärtsatz. Noch däm Satz si Verdäilige, wo entstöön, wenn e Hufe unabhängigi Iiflüss überlaageret wärde, under schwache Vorussetzige meer oder weniger normalverdäilt.
D Abwiichige vo de (Mäss)Wärt von e Hufe natur-, wirtschafts- und ääscheniöörwüsseschaftlige Vorgäng vom Middelwärt cha mä mit dr Normalverdäilig (bi biologische Brozäss vilmol e logarithmische Normalverteilung) äntwääder exakt oder wenigstens in ere seer guete Nööcherig beschriibe (vor allem Brozäss, wo in meerere Faktore unabhängig vonenander in verschiidene Richdige wirke).
Zuefallsgröössene mit Normalverdäilig benützt mä zum zuefelligi Vorgäng beschriibe wie:
In dr Versicherigsmathematik isch d Normalverdäilig geignet zum e Modäll mache vo de Daate vo Schääde im Beriich vo dr middlere Hööchi vom Schaade.
In dr Mässtechnik setzt mä hüfig e Normalverdäilig aa, wo d Ströijig vo de Mässfeeler beschribt. Do isch s wichdig, wie vil Mässpünggt innerhalb von ere gwüsse Ströibräiti lige.
D Standardabwiichig \sigma beschribt d Bräiti vo dr Normalverdäilig. D Halbwärtbräiti von ere gauss-artige Verdäilig isch öbbe s 2,4-fache (genau ) vo dr Standardabwiichig. Es gältet nööcherigswiis: Umkeert cha mä für Woorschinlikäite, wo gee si, die maximale Abwiichige vom Middelwärt finde: Mä cha eso näben em Middelwärt au dr Standardabwiichig en äifachi Bedütig zueordne.
Minne
Minne (mhd. Liebi) isch e spezifisch middelalterligi Vorstellig vo gegesitiger gsellschaftliger Verpflichfdig, Anenanderdänke in Eere, und Liebi, wo die aadligi Föidalkultur im Hoochmidelalter brägt het. S middelhoochdütsche Wort minne wird sit em 19. Joorhundert as litratuurgschichtlige und rächtshistorische Fachbegriff brucht.
D Minne in dr hööfische Litratuur
Dr Begriff vo dr Minne het im früeje und hooche Middelalter ganz allgemäin die positivi mentali und emozionali Zuewändig bezäichnet, s Anenanderdänke in Fründschaft und isch für d Beziejig vo de Mensche zu Gott und für Beziejige vo de Mensche underenander in sozialer, karitativer, fründschaftliger, erotischer und sexueller Hiisicht brucht worde. Bsundrigs charakteristisch für die hööfischi Kultur vom Hoochmiddelalter isch d Thematisierig speziell vo äim Aspäkt worde: vom gsellschaftlige Umgang und dr emozional-erotische Beziejig zwüsche Manner und Fraue. Die Site vo dr Minne, wo sich witgehend mit der hütige Idee vo dr (Gschlächter-)Liebi deckt, isch z Dütschland sit 1170 zum ene zentrale Thema im Minnesang in dr Lüürik und im höfischer Roman in dr Epik worde. In däm Brozäss isch d Minne zum ene Ideal vo platonischer Liebi stilisiert worde, was vor allem bedütet het, ass sich dr Ridder em Dienst für e Dame hwidmet het, sich iirem Wille underworfe het und um iri Gunst gworbe het, was as «Hoochi Minne» bezäichnet worde isch. Vor allem im 12. bis 14. Joorhundert het Minne die fin’amors oder amour courtois (hööfischi, aadligi Liebi) vo dr romanisch brägte Ridderkultur gmäint. Die autobiografischi Gschicht vom Ulrich vo Liechtestäi über si Frauedienst brichdet mit Humor bis in d Chliinikäite vo de Dienst, won e Ridder für sini Daame hätt sölle läiste, wo mänggisch fast grotesk gsi si. Es isch umstritte, öb daas Ideal, wo vor allem in dr Gsellschaftskunst vom Minnesang pflägt worde isch, au im wirklige Lääbe vom Ridderstand e Bedütig gha het oder öb s sich eender um e literarischs, fikzionals Spiil ghandlet het.
D Wortgschicht
D Bedütig vom Wort Minne het sich radikal gänderet. Zerst het s e nit-sexuelli Zuenäigig bedütet, öbbe im Sinn vo dr Liebi zu Gschwüster oder zu Gott. Glii het s aber die speziell zwäigschlächtligi Liebi gmäint. Dr Aadel und dr Klerus häi us Gründ vo dr Distinkzioon für sich in Aaspruch gnoo, ass nume si zivilisiert chönni liebe, und häi vo de niidere Ständ, vor allem vo de Buure gsäit, ass si daas nid chönne. D Minne isch aber immer sterker zun ere Bezäichnig für die körperligi, also e wältligi, büürischi, driib- und dierhafti Liebi worde, und isch eso in e baar Teggst, wo an dr Sauglogge zooge häi, zum Thema worde. Die elteri Litratuurwüsseschaft het dä Aspäkt vom Minnebegriff au as «niideri Minne» bezäichnet. Im Spootmiddelalter het sich d Bedütig vom Wort Minne immer sterker uf e sexuell Aspäkt verlaageret, so dass mä s Wort für ‹edleri› Gfüül nit nume nüm het chönne verwände, sondern ass es tabu wore isch und so mee und mee dur s Wort Liebi ersetzt worde isch, bis es us em Sproochgebruuch verschwunde isch. Hüte wird s nume no as Fachterminus im Minnesang verwändet.
Neleiden
D Neleide (, Neleidai) sind i de griechische Mythologii d Noofaare vom König Neleus gsii. De älteri Zwiig stammt vom Periklymenos ab und hend e zittlang as König öber Athen regiert und zodem no die ionische Stedt z Chliiasie a de Chüste vo de Ägäis gründt. De jüngeri Zwig stammt vom Nestor ab. Meriri historischi Gschlecht vo Athen hend sich as Noofare vo de Neleide bitrachtet.
Söö vom Neleus
De Neleus hett mit de Chloris zwölf Söö und ai Töchter ghaa. Ali Söö, mit Uusnam vom Nestor, wo de jüngst gsii isch, sind vom Herakles töödt wore. Nume vom Periklymenos, em ältiste, und vom Nestor, em jüngste sind Noofaare bikannt. De Homer kennt nebet dene zwee no de Chromios und d Töchter Pero.
D Näme vo de Söö sind bim Apollodor die: Periklymoenos, Nestor, Tauros, Asterios, Pylaon, Deimachos, Eurybios, Epilaos, Phrasios, Eurymenes, Euagoras und Alastor. De Chromios werd nöd gnennt.
Noofaare vom Nestor
De Nestor het sibe Söö ghaa und zwoo Töchtere. D Neme vo de Söö sind: Thrasymedes, Antilochos, Aretos, Echephron, Perseus, Peisistratos und Stratios, d Töchtere haisset Polykaste und Peisidike. De ältist Soo isch de Antilochos, wo zäme mit sim Vatter und sim Brüeder Thrasymedes in Troianische Chrieg zogen isch. Nochem Chrieg isch er hail uf Pylos zruggchoo, de Antilochos aber isch im Chrieg umchoo. Wer vo de Söö vom Nestor König vo Pylos woren isch, isch nöd bikannt.
Noofaare vom Periklymenos
Wo d Heraklide i d Peloponnes iigfalle sind, sind d Neleide uf Athen ggange und de Melanthos, de Soo vom Andropompos, Soo vom Penthilos, Soo vom Boros, Soo vom Periklymenos isch König vo Athen wore. . Nochem Tood vom Melanthos isch de Kodros isch de letscht König vo Athen gsii. Siim ältiste Soo Medon söll de ersti Archon vo Athen gsii sii und er isch de Stammvatter vo de Medontide. Di andere Söö vom Kodros sind mit Koloniste öber d Ägäis gfaare und hend a de Chüste vo Chliiasie die ionische Stedt gründet. De Neileos hett mit sim Soo Aipytos noch de Saag Milet kolonisiert und Priene, de Kyaretos oder Kydrelos d Stadt Myus, de Androklos Ephesos und d Insle Samos, de Damasichthon und Promethos Kolophon, de Andropompos und de Andraimon Lebedos, de Damasos und de Naoklos Teos un de Knops Erythrai. D Sage sind nume aadütet und tailwiis echli widersprüchlich. En andere Kolonist vo Teos isch de Apoikos gsii, ebefalls e Neleid.
Historischi Gschlechter vo Athen
D Alkmaionide hend de as ere mythischi Stammvatter de Alkmaion aaglueget, e Soo vom Sillos und Enkel vom Thrasymedes und d Paionide hett as mythische Stammvatter de Paion aggee, wo e Soo vom Antilochos gsii sai. D Peisistradide e dritts athenisches Gschlecht het as Stammvatter de Peisistratos aglueget, de jüngsti Soo vom Nestor.
Yvain ou Le Chevalier au lion
Yvain ou Le Chevalier au lion (dütsch Iwein oder dr Löijeridder) vom Chrétien de Troyes isch en altfranzösische Värsroman us dr Artusepik und isch zwüsche 1180 und 1190 entstande.
Überblick
Es isch dr viert Artus-Roman vom Chrétien und umfasst 6818 Värs. Mä gseet en vilmol as Geegestück zu Erec et Enide mit sine vile aventiure und dr Broblematik, wo entstoot. Dr Yvain findet doo zwar ooni vil Müe si Frau Gattin, verliert sä aber, won er nid wien er s versproche het, won er noch eme Joor und eme Daag nid vo sine âventiure zruggchunnt. Dr Yvain verliert also si Frau, wil er mäint, er müess für alli Fraue kämpfe. Us eme brofessionelle Kämpfer wird er druf zum ene Aisiidler, wo dr Verstand verloore het. Es isch under anderem dank eme Löi ass er vom Waansinn ghäilt wird. Dä begläitet dr Yvain denn uf sine Abentüür und vo doo chunnt dr Naame Le Chevalier au lion.
Dr Yvain-Stoff isch dur d Verarbäitig vom Hartmann vo Aue, wo vorhär scho dr Erec adaptiert het, au z Dütschland bekannt worde.
Liste deutscher Sprachvereine
um was es goot
Es git Organisazioone, wo sich um d Pfleeg vo der düütsche Standardsprooch chümmere, setigi, wo d Orthografy oder dr Wortschatz diskutiere, anderi, wo sech für d Dialäkt inträssiere, und wider anderi luege ganz oder teils für die düütschsproochigi Literatur i verschidene Formen und Richtigen und mit iirere Gschicht.
Grad bi setige Vereine, wo s um regionali Minderheitesprooche goot, wott me zäme mit der alte Mundart au öppe no den andere tradizionelle Sache vo dr alte Läbensart hälfe, zum Bischpiil dr Musigkultur. Es staarchs Motiv zum sich für en regionali Sprooch z engaschiere cha sy, öppis z tue gäge s möglichen Uusstärbe von ere «Sprooch, wo em Schyn a in Gfoor isch».
SARS-CoV-2
SARS-CoV-2 (Sars-CoV-2; vorhäär 2019-nCoV, 2019-novel Corona virus, „neiaartig Coronavirus 2019“ oder Wuhan-Virus ) isch dr Name vun eme Coronavirus, wu im Jänner 2020 in dr chinesische Stadt Wuhan, Provinz Hubei, nei idäntifiziert wooren isch. S Virus verursacht d Chranket, wu mer COVID-19 (oder Covid-19, fir Corona virus disease 2019) haißt un isch Uusleeser vu dr Coronavirus-Pandemy 2019/2020, wu vu dr WHO as „gsundhaitligi Nootlaag mit ere internazionaale Draagwyti“ yygstuft und im Merz 2020 zur Pandemy erkleert wooren isch. In dr Effetligkait wiird s Virus zmaischt nume chuurz (no dr Virus-Familie) Coronavirus oder mänkmool (no dr Chranket) Covid-19-Virus gnännt.
Prolog
Prolog stoot für:
SARS-CoV-2
Sit Ändi 2020 git s Impfstoff gäge SARS-CoV-2.
Liste deutscher Sprachvereine
um was es goot
So ne Lischte cha im groosse und ebe nit einheitliche düütschsproochige Ruum und wemmen a die lokale Vereine und no a die früenere, wo s nümme git, dänkt gwüss nid komplet sy. Es git au Tachverbänd vo verschidene andere, eender lokale Sproochvereine. Für die läbigi Sproochkultur mache die lokale Theatervereine öppis ganz wichtigs, wo grad au vil Mundartautoore es Publikum finde; me gseht das grad au bim Elsässische Volchstheater.
Tristan und Isolde (Begriffsklärung)
Tristan und Isolde bezäichnet:
Tristan
Tristan stoot für:
Lueg au:
Johanna Näf
D Johanna Näf (* 26. Juni 1944 z Stans) isch e Schwiizer Molerin, Plastikerin und Fotografin.
Läbe
D Johanna Näf isch z Stans ufgwachse. Nach ere Musigusbildig vo 1972 bis 1974 z Zug het si vo 1979 bis 1982 d F+F Schule für experimentelle Gestaltung Zürich bsuecht und het es Praktikum in eme Bildhaueratelier gmacht. Si het nochär afo regelmässig i der Zentralschwiiz uszstelle. 1992 het si s Usschtelligsprojäkt «Weg der Frau – ein Dialog» z Zug gleitet.
D Näf befasst sich bsunders mit Kunscht am Bau und mit Kunscht im öffentliche Ruum (Gstaltig vo Brünne u. a.) sowie mit Fotogramm. 1999 und 2018 het ihre der Kanton Zug es Atelierstipendium z Berlin gwährt. 2003 het sie en Atelierufenthalt in der Schdadtmühli Willisau gha. 2007 het sie sich sächs Mönet im Atelier vo der Konferänz vo de Schwiizer Schtedt für Kulturfroge (KSK) z Varanasi (Indie) ufghalte; dodrus isch u. a. ihres Wärch Indische Impressionen (2008) entschtande.
Gawain
Dr Gawain vo Orkney, Gwalchmei fab Gwyar [], Gawan oder Gawein, isch e Saagegstalt us dr walisische Müthologii und us de Artuslegände, wo von ere abstamme. In de früenere Überliifrige het im Artus si Nöwöö as Gwalchmei zerst nume e unwichdigi Rolle as Begläiter bi Abentüür gspiilt. In dr middelalterlige Artusepik vo dr Matière de Bretagne hingege isch si Bedütig as Ridder vo dr Daafelrunde bi dr Queste, dr Suechi noch em Häilige Graal, wääsentlig gsi.
In nöijerer Zit isch d Figur vom Gawain in Comics, Film und Färnseeserie daargstellt worde.
Friedrich Mühlberg
Dr Fritz Mühlberg, wo am 19. April anne 1840 z Aarau uf d Wält cho und am 25. Mai 1915 gstorben isch, isch e Schwiizer Geoloog, Gimilehrer und Naturforscher gsi.
Er isch z Aarau id Schuel gange; a dr Kanti isch dr Historiker und Volchskundler Ernst Ludwig Rochholz (1809–1892) eine vo syne Lehrer gsi. Dr Mühlberg het am Poly z Züri d Botanik, d Geology und d Chemy studiert. Won er anne 1861 s Chemy-Diplom übercho het, isch er zeerscht als Lehrer ad Kantonsschuel z Zug und dänn 1866 ad Kanti uf Aarau gange. Er het d Emilie Sophie Sutermeischter (1858–1922) ghürootet, d Dochter vom Filoloog und Dütschprofässer Otto Sutermeischter (1832–1901) vo Tägerfäld.
Dr Mühlberg isch go dr Bode vom Aargauer Jura aluege und het geologischi Charte vo dere Landschaft gmacht. Wo i dere Gägend die grosse Ysebahntunäll bout worde sind, het me dr Mühlberg als geologische Expärte byzoge. Au für d Naturgschicht vom Yschzytalter und do drby d Spuure vom Rüüssgletscher und für d Gschicht vo de Gwässer und für d Pflanze het er sich inträssiert, i sym Buech über d Gfässpflanze het er au d Mundartnäme vo vilnen Arte ufgschribe. Und er isch im Aargau eine vo den eerschte Aktivischte vom Naturschutz gsi.
Em vilsytige Forscher vrdankt men uf verschidene Gebiet wäsentlichi Grundlage für d Naturkund vom Aargau. Im Naturama z Aarau isch dr Fäschtsaal em bedütende Aargauer Geoloog gwidmet.
Artus
Dr Köönig Artus (walisisch Arthur []) isch e Saagegstalt, wo in vile literarische Wärk vom öiropäische Middelalter in alle mööglige Zämmehäng und Bedütige ufdaucht.
Si Herrschaftsgebiet isch nöime in Britannie gsi. Sit em spoote 9. Joorhundert häi britischi Chronike vom Artus verzellt, er häig e füerendi Rolle in de Kämpf gege d Angle, Jüte und Saggse (Angelsaggse) um 500 n. Chr. gspiilt.
Sit em 12. Joorhundert isch die Gschicht in dr hööfische Litratuur usgschmückt und in iiri klassischi Form brocht worde. Öb dr Artus e reals historischs Vorbild gha het, wäiss mä nid und d Gschichtswüsseschaftler bezwiifle das eender.
Peter Tschentscher
Dr Peter Tschentscher (* 20. Jänner 1966 z Bremen) isch e dytsche Dokter un Bolitiker (SPD) un syt em 28. Meerz 2018 Eerschte Buurgermaischter vu dr Freien un Hansestadt Hamburg. Vu Oktober 2018 bis Septämber 2019 isch er in däre Funkzioon turnusgmääß Vorsitzer vu dr Minischterbresidäntekumferänz gsii. Vu Meerz 2011 bis Meerz 2018 isch er Finanzsenaator unter em Olaf Scholz gsii.
Häärchumft, Uusbildig un Beruef, Privaats
Dr Tschentscher isch as zweete vu vier Siin vun eme Holzchaufmann un ere Schnyydermaischteri z Bremen uf d Wält chuu. Anne 1985 het er sy Abituur am Gimnasium Eversten z Oldenburg gmacht un derno sy Ziviildienscht im Rettigsdienscht z Wittmund (Oschtfriisland) glaischtet. An dr Universiteet Hamburg het er Humaanmediziin studiert un derno ne Ufböustudium in Molekulaarbiology. Anne 1990 isch dr Tschentscher Stipendiaat vu dr Friedrich-Ebert-Stiftig woore. 1994 het er sy Stuudium mit eme Staatsexaame in Mediziin abgschlosse, 1995 isch er mit ere Aarbet zur „Immunchemische Unterscheidung hochhomologer Proteinstrukturen am Beispiel der Schwangerschaft-spezifischen Glykoproteine“ zum Doktor vu dr Mediziin promoviert woore.
Vu 1994 bis 2006 het dr Tschentscher as Assischtänzdokter in dr Beraich Laboratooriumsmediziin Inneri Mediziin, Transfusioonsmediziin un Mediziinischi Mikrobiology gschafft. Anne 2003 isch er as Kliinische Cheemiker un 2006 as Fachdokter fir Laboratooriumsmediizin anerkänt woore. 2008 het er si an dr Mediziinische Fakulteet vu dr Universitet Hamburg habilitiert un d Venia legendi as Privaatdozänt fir s Fach Kliinischi Chemy un Laboratooriumsmediizin iberchuu. Am 14. Novämber 2008 het er sy Aadrittsvoorlääsig am Universiteetsklinikum Hamburg-Eppendorf (UKE) ghalte. Vu 2008 bis zue syre Beruefig als Senaatoor im Meerz 2011 het er as Ooberdokter im Zäntrum fir Diagnoschtik vum UKE gschafft.
Dr Peter Tschentscher isch evangeelisch, ghyroote un het e Suun. Sy Frau isch kadoolisch.
Bartei- un Kommunalbolitiker
Dr Tschentscher isch syter anne 1989 Mitgliid vu dr SPD un isch vu 2007 bis 2018 Vorsitzer vum SPD-Chraisverband Hamburg-Nord gsii, ain vu syne Voorgänger deert isch dr Helmut Schmidt gsii. Vu 1991 bis 2008 isch er Mitgliid in dr Bezirksversammlig Hamburg-Nord gsii un ab 1999 Vorsitzer vu dr SPD-Frakzioon. Deert isch er unter anderem im Huushalts- un Wiírtschaftsuusschuss un im Juugedhilfuusschuss gsii.
Mitgliid vu dr Hamburgische Buurgerschaft (2008 bis 2011)
Im Februar 2008 isch er bi dr Buurgerschaftswahl iber d Landeslischt vu dr SPD in di Hamburgisch Buurgerschaft yyzooge. Innerhalb vu dr Buurgerschaft isch er Mitgliid im Huushaltsuusschuss un Fachsprächer fir Huushaltsfrooge vu syre Frakzioon gsii. Derzue het er as ain vu drei stellverdrättende SPD-Frakzioonsvorsitzer amtiert.
Am 12. Mai 2010 isch dr Tschentscher as Vorsitzer vum Barlamäntarische Untersuechigsuusschuss „Elbphilharmonie“ yygsetzt woore un het dooderzue sy Mitgliidschaft im Untersuechigsuusschuss HSH-Nordbank ufgee.
Finanzsenaatoor (2011 bis 2018)
Am 23. Meerz 2011 isch er zum Finanzsenaatoor vu dr Freien un Hansestadt Hamburg ernännt woore un vu dr Buurgerschaft bsteetigt woore. Sy Buurgerschaftsmandat ruet syterhäär no Artikel 39 vu dr Verfassig dr Freien un Hansestadt Hamburg. Au no dr Buurgerschaftswaal 2015 isch er as Senaatoor un Präses vu dr Finanzbeheerde im Amt bliibe.
Eerschte Buurgermaischter (syt 28. Meerz 2018)
Am 10. Meerz 2018 het iin dr SPD-Landesvorstand as Noofolger vum Olaf Scholz im Amt vum Eerschte Buurgermaischter voorgschlaa, wu as Bundesfinanzminischter in d Bundesregierig unter dr Chanzleri Angela Merkel gwächslet isch. Uf em usseroordelige Landesbarteidaag vu dr SPD Hamburg am 24. Meerz 2018 isch er vu dr Delegierte mit 95,2 % vu dr Stimme as Kandidaat zur Wael vum Eerschte Buurgermaischter nominiert woore. Är isch am 28. Meerz 2018 mit 71 vu 121 Stimme dur di Hamburgisch Buurgerschaft gweelt woore.
Parzival
Dr Parzival vom Wolfram vo Eschenbach isch e Värsroman vo dr middelhoochdütsche höfische Litratuur, wo zwüsche 1200 und 1210 entstande isch. S Wärk umfasst öbbe 25'000 Värs, wo baarwiis griimt si, und wird in de modärne Usgoobe in 16 Büecher iidäilt.
In ere Dobbelromanstruktur wärde d Aventiure verzelt, d Abentüür vo de bäide ridderlige Hauptfigure, uf dr äinte Site wie sich dr Parzival vo öbberem, wo nüt wäiss und e Narregoschdüm aa het, zum Graalsköönig entwigglet, uf dr andere Site die gföörlige Bewäärigsbroobe für e Artusridder Gawan. Thematisch ghöört dr Roman zur sogenannte Artusepik, au wenn d Ufnaam vom Parzival in d Daafelrunde vom müthische britannische Köönig nume e Faase in sinere Suechi für e Graal isch.
Champagne
D Champagne isch è Landschaft un historischi Brovinz im nordöschtlichè Frankrych. Iri historischi Hauptschtadt isch d Stadt Troyes. D Champagne ghört bis 2015 zuè dè bolitische Region Champagne-Ardenne un ghört hüt zuè dè Region Oschtfrankrych.
Parzival
Dr Stoff isch literarisch, aber au in dr Bildende Kunst und in dr Muusig vilmol bearbäitet worde; die noochhaltigsti Wirkig het im Richard Wagner si Adapzioon für s Muusigtheater mit sim Büüniweihfestspiil Parsifal gha, wo 1882 urufgfüert worde isch.
Champagne
D Champagne isch berüèmt für dè Champagner, wo sit èm 17. Johrhundert i dè hütigè Form keltèrèt wörd – Wiibau git s dõ scho sit dè Römerzit. Nu dè Schaumwii us dè Champagne darf mò lut èm Champagnerparagraphè au Champagner nennè, alles andre isch Crémant, Cava, Spumante odder Sekt.
Rolf Asal
Dr Rolf Asal-Steger (* 1953 as Rolf Asal) isch e dytsche, kadoolische Theolog.
Champagne
Geografy
Obwoll dè Champagner s international bekannteschte Erzügnis vo dè Region isch, machèd Wiibärg nu èn chlynè Deil vo irer landwǜrtschaftlichè Nutzflächi uus un konzentryrt sich uff d Dalwangè un andrè Haaldè im Weschtè (Marnedal, Montagne de Reims) un im Südoschtè. Dè wituus gröschte Deil isch Ackerland, sèllèwäg isch dè Gau zu sim Nammè chò (altfrz. champs [] = Fäld, vom latynischè campus).
D Champagne ghört zuè dè Region Oschtfrankrych un gränzt im Weschtè a diè Regionè Obberfrankrych un Pariser Beggi, sowiè im Südè a diè ehemòligi Freygrõfschaft Burgund.
Diè wichtigschtè Flüss vo dè Champagne entschpringèd im Bärgland am Oschtrand un durchflǜèßèd si öppè barallel mitènand in èm großè Bogè èrscht mee gu Nordè, denn mee gu Weschtè. Vo Nordè nõch Südè sin sèll
Rolf Asal
Lääbe
Vu 1989 bis 1999 isch dr Rolf Asal fir d ÖDP im Gmairoot vu dr Stadt Fryburg ghockt.
Champagne
Geografy
Zwǜschè Aisne un Marne flǜèßèd barallel dõdèzuè d Flüss Retourne, Suippe un Vesle, wo i dè Drochènè Champagne (s. u.) iri Quällè hèn. D Somme-Soude, d Tourbe un andri chlynèri Flüss gön deilwys odder ganz quer zuè sellrè Hauptrichtung. Trotz dè namengäbbèndè Drochèheit git es im Südweschtè vo dè 'Champagne sèche' è bedütendes Sumpfgebièt, dè Marais de Saint-Gond un s Quällgebièt Petit Morin.
Rolf Asal
Lääbe
Är isch ghyroote mit dr Schwyzer Hailpedagoogi un Räächtsaawälti Renata Asal-Steger (* 1960) vu Ettiswil. Si hän zäme zwee Siin, Samuel (* 1997) un Simeon (* 2000). Vu 1997 bis 2005 het d Familie z Fryburg gläbt, syterhär läbe si z Lozärn im Obergütsch.
Champagne
Gliderig
D Champagne lyt am nordöschtlichè Rand vum Pariser Bèggi, un isch Deil vum Schichschtufèland. D Champagne bschtòt us drei voschiddènè Landschaftscharakter:
Rolf Asal
Lääbe
Anne 1985 het dr Rolf Asal bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr 3. Bryys fir Prosa gwunne. Gediicht vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu, vu iim isch au s Gediicht, wu dr Anthology dr Name gee het. Syterhär isch dr Asal aber nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.
Champagne
Montois
Dè weschtliche Deil bildèt è gächi Bruchlinniè am Beggèrand vo dè Île de France (im Alemannischè Pariser Bèggi dauft), dè „Côte de l'Île de France“, au Montois („s Bärgland, d Alb“) benamst. Si bschtòt uss dè Kalchschtufè vum Montagne de Reims nördlich vo dè Marne un dè Côte des Blancs, „Wyyß(wii)-Haaldè“, südlich vo dè Marne am Oschtrand vum Brie, un dè wènniger hochè abber glychwool waldrychè Fortsetzig, im Bassée beidersits vo dè Däler vo dè Aube un dè Seine.
Drochèni Champagne
A s Montois schlǜèßèd sich jewyls halbchraisförmig diè andrè Deillandschaftè aa: Znägscht chunnt s witläufige Beggi vo dè „drochènè Champagne“ (Champagne sèche), au „luusigi Champagne“ (Champagne pouilleuse) odder „chraidehaaltigi Champagne“ (Champagne crayeuse) dauft. Si zeichnèt sich durch breitglagèrti Büggel uus, wo meischtens ganz vo rysigè Fälder zuèdèggt sin. D Büggel schtygèd nu lycht aa (schrägi Ebèni), abber wegè yrer großè Uusdeenig doch Höchè vo mee wiè 100 m hèrrè bringèd. Am Ènd vum Mittelaalter un am Aafang vo dè Neuzit sin diè wasserdurchlässigè Böddè stark uusglaugt. Nõchdèm sèll im 19. Johrhundert durch ökologischi Maßnaamè (Uffforschtung vo Högerkuppè) un vobessèrti Düngung behobbè worrè isch, zügèd nu no monumentali Siloaalaagè vo dè Erträg vo dè Landwǜrtschaft.
Füchti Champagne
Im Oschtè chunnt dènõ diè füchti Champagne (Champagne humide), i dè Gschtalt vo dè regè- un waldrychè Höger vo dè Argonnè un èm Plateau vo Langres. Sèll Plateau dèzwǜschè bi Bar ghört geologisch ebbèso zuè sèllèm Bogè, abber i dè bolitischè Gschicht isch s Herzogdum Bar (Barrois) è eigèschtändigs Territorium.
Sidlig
Diè traditionèllè Buèrèhüser i dè Champagne sin bsunders hüfig no i dè Gegènd um Troyes ummè aazdrèffè, oft als Deil vo Meesitèhööf. Ufffällig isch s tǜpisch weschteuropäische Fachwärch mit schmalè hochè Fächer (im Gegèsatz zuè dè fascht quadratischè Fächer vom mitteleuropäischè Fachwärch) un èrè minimè Dachneigig.
Gschichtè
I dè Antike isch d Champagne Sidligsgebièt vo dè keltischè Catalauni gsi. Nõch dè Eroberig vo Galliè (58–51 v. Chr.) durch dè Gaius Julius Cäsar isch si Deil vo dè römischè Brovinz Gallia Belgica gsi. I dè Zit vum Niddergang vum römischè Rych hèt dè römische Fäldhèrr Flavius Aëtius i dè Schlacht uff dè Kataluunischè Fälder 451 i dè Champagne dè Vormarsch vo dè Hunnen unter m Attila unterbundè.
Übberlifèrèt sin d Daufè vum èrschtè chrischtlichè Frankèkönnig Chlodwig I. (496) durch dè heilige Remigius vu Reims, un spôter vum Ludwig èm Frommè (816) worrè. Näbbè Saint-Denis isch Reims zum bedütèndè religiösè Zèntrum vu Frankrych worrè. Bis 1825 sin sämtlichi französischè Könnig i dè Kathedralè vu Reims krönt un gsalbt worrè. Wòrend èm Mittelaalter hèt d Champagne zuè nèrè Grõfschaft ghört, un dè Champagner Grõf zuè dè mächtigschtè Fürschtè vo Frankrych ghört. Durch diè großè Mässè z Reims un Troyes isch d Region eini vo dè wǜrtschaftlich bedütendschtè vo ganz Europa worrè. Im 18. un 19. Johrhundert hèt sich dõ d Textyl- un Metallinduschtry entwicklèt, wo nõch èm Johr 1930 iri Bedütig deilwys un nõch 1970 denn ganz volorè hèt.
Im Èrschtè Wältchrièg isch d Front zwǜschè dè dütschè un alliyrtè Truppè nördlich vo dè Linniè Reims–Sainte-Menehould–Verdun durch diè „Luusigi Champagne“ voloffè, well s dört nu Ackerbau, abber kein Wiiaabau wiè zwǜschè Reims un dè Marne gää hèt. Ußèrdèm hèt diè dütschi Rychsweer dè möglichscht chürzeschte Wäg i s Pariser Beggi bevorzugt, glychzitig hèt d Rychsweer abber d Iisèrni Barrièrè umgò wellè, sèllèwäg isch nu nò dè nordöschtliche Rand vum Pariser Beggi, also d Champagne, in Fròg chò. Nõch èm Erschtarrè vo dè Front im Hèrbscht 1914 hèt s voluschtrychi Schlachtè gää (Septembèr 1914: Marneschlacht, Februar/März 1915: Winterschlacht i dè Champagne, Septembèr/Oktobèr 1915: Hèrbschtschlacht, April 1917: Schlacht um s Massyv vum Mont Cornillet, Septembèr/Oktobèr 1918: Alliyrti Offensivè), wo bis uff dè Èndkampf 1918 keini nennenswärti Frontvoschièbungè z wäg brocht hèn (luèg au Schlacht bi Verdun). No hüt zügèd dört èn Huufè Fridhööf un Denkmôler vom Chrièg. Èn wesèntlichè Deil vum aaltè Schlachtfäld wird hüt als Druppèübigs- un Bombèabwurfblatz vo dè französischè Armee bruucht, cha abber alli zwei Johr öffentlich bsichtigèt wörrè.
Rote Armee Fraktion
Di Rot Armee Fraktion (RAF) isch e linksextremistischi terroristischi Verainigung in dr Bundesrepublik Dytschland gsii. Si isch verantwortli gsii fir 34 Mord an Fierigschreft in Bolitik, Wirtschaft un Verwaltig, däre ihri Fahrer, an Bolizischte, Zollbeamten un amerikanische Soldate un fir e baar Entfierige, Bankiberfell un Sprängstoffaaschleg mit iber 200 Verletzte. Dur Främdyywirkig, Suizid oder Hungerstraik sin 24 Mitglider un Simpathisante vu dr RAF um s Läbe chuu.
E Serie vu Aaschleg im Säptember un Oktober 1977, wu „Offensive 77“ gnänt woren isch un derzue hätt solle diene, inhaftierti RAF-Mitglider freizprässe, het in di Deutscher Herbst („Dytsch Spotjohr“) gnännt Krise vu dr Bundesrepublik gfiert. D Aaschlagsserie het ufghert mit dr Sälbschtmord vu dr inhaftierten Aafierer vu dr erschte Generation vu dr RAF in dr JVA Stuttgart-Stammheim in dr sognännte Dodesnacht vu Stammheim. Verschideni Aaschleg vu dr spetere RAF wie nyyn Mord, wu vu dr dritte Generation begange wore sin, sin bis hite nonig ufgchlert. Anne 1993 het d RAF ihre letschte Aaschlag veriebt un het schließli 1998 ihri Sälbschtuflesiog verchindet. Im Juni 2011 isch s letscht RAF-Mitglid us dr Haft entloo wore. No drei RAF-Mitglider wird bis hite gfahndet.
D Ussenandersetzig mit dr RAF het starki gsellschaftsbolitischi Folge ghaa. Si het zue dr Entwicklig vu dr Raschterfahndig gfiert un dr Verabschidung vu verschidene Anti-Terror-Gsetz dur dr Dytsch Bundesdag. D Gschäänis sin au Grundlag vun ere große Zahl vu Biecher, Film un Färnsehdokumäntatione, Theaterstuck un Romanen im In- un Uusland wore.
Prolog (Literatur)
Dr Prolog (griechisch πρόλογος /prólogos/ «Vor-Wort») bedütet so vil wie «Vorwort». Es bestoot us de Bestanddäil „pro“ (griechisch „vor“) und „logos“ (griechisch „Wort“). Entsprächend bezäichnet dr Epilog s Noochwort.
E Prolog isch en Iiläitig, Vorreed oder au e Vorwort. Bekannt für sini Vorwort isch zum Bischbil dr Erich Kästner gsi, wo vor sini „häitere Romän“ für Erwaggseni gärn en usfüerligs, ironischs und zum Däil sälbstkritischs Vorwort gstellt het.
Im Drama isch d Rolle vom Prolog vilmol d Absicht vom Stück z erklääre. D Handlig vom Prolog cha mit em Stück verbunde si, oder separat vom äigentlige Drama in d Thematik iifüere. Dr Prolog cha us eme Dialog zwüsche zwäi oder meerere Figure vom Drama bestoo, aber au Monolöög von ere Person, wo mänggisch gar nüt mit em Stück z due het, chömme vor.
Iwein
Iwein isch e middelhoochdütsche Artusroman in Värsform vom Hartmann vo Aue, won er um s Joor 1200 verfasst het. Es isch e freiji Übersetzig us em Altfranzösisch vom Yvain ou Le Chevalier au lion vom Chrétien de Troyes. Dr Iwein, dr Held vom Roman, isch äine vo de Ridder vo dr Daafelrunde am Hoof vom König Artus.
Inhalt
Dr Iwein ghöört am Hoof vom Artus dr Bricht vom Kalogreant, wien er vom Askalon, em Hüeter vom e magische Brunne besigt und entwaffnet worde isch. Dr Iwein, won e Verwandte vom Kalogreant isch, ziet us, zum d Schand z rääche. Er verwundet dr Askalon und dä flüchdet in si Burg, won er stirbt. Dr Iwein bechunnt vom Hoofröiläin Lunete e Ring, won en unsichtbar macht. Er drifft uf d Frau Laudine, wi si für iire doot Maa Askalon druurt. Dr Iwein verliebt sich in die schööni Witwe und mit dr Hilf vo dr Lunete chann er sä überreede iin z hüroote und wird eso sälber zum Hüeter vom Brunne. Wo dr Hoof vom Artus chunnt, muess er d Kwelle schütze und besigt dr Keie. Druf fiire alli zämme d Hochzit.
Sini Fründ warnen en aber vor em Schiggsaal vom Erec, wo noch siner Hochzit nume no mit sinere Frau het welle schloofe und d Herschaft vernoochlässigt het. Dr Iwein blaant dorum en âventiure und verspricht sinere Frau noch eme Joor und eme Daag wider häim z cho. Er vergisst aber d Zit und wird vo dr Lunete aaklagt as Verrööter und si nimmt em au dr Ring wäg. Dr Iwein wird eso eerloos, verfallt em Waansinn und goot in e Wald für sich go lääbe. D Daame vo Narison häilt en mit ere Wundersalbi vo dr Fee Feimorgan. Wider gsund gseet er, ass er nüme an Hoof ghöört.
Er befreit druf s Land vo dr Daame vo Narison, wil aber nid bin ere bliibe. Au anderi Hürootsaadrääg leent er ab wäge sinere Minne für d Laudine. Schliesslig rettet er e Löi vor eme Drach und dä brgläitet en vo denn aa und eso wird er zum Ridder mit em Löi. Won er wider bi dr Kwelle verbiichunnt, findet er uuse ass d Lunete wägen iim zum Dood verurdäilt worde isch. Im ene Grichtskampf besigt er d Kämpfer für d Aachlääg. D Laudine het im Löieridder dr Iwein nid erkennt. Wo si ghöört, ass er d Huld von ere Daame verloore het, verurdäilt si daas ooni z wüsse, ass si sälber die Daame isch.
Dr Iwein ziet witer, übernimmt d Verdäidigung von ere Dochder vom ene Groof im Erbstrit gegen iiri elteri Schwöster und schliesslig chömme si noch no mee Abentüür am Hoof vom Artus aa. Im Grichtskampf dört stoot si guet Fründ Gawein uf dr gegnerische Site. Aber bevor s zun ere Entschäidig im Kampf chunnt, wird dä abbroche wil s Nacht wird und die bäide Fründ reede mitenander und erkenne sich. Dr Köönig Artus findet bi sinere Undersuechig vom Fall d Wooret uuse und verhilft dr jüngere Schwöster zu iirem Rächt. Dr Iwein wird druf wider in d Artusrunde ufgno. Er goot schliesslig zrugg an Hoof vo dr Laudine und d Lunete bringt die bäide wider zämme.
Emil Schwendemann
Dr Emil Schwendemann (* 23. April 1907 z Minnichwiir; † 9. April 2008 z Murg) isch e dytsche Oberlandwirtschaftsrot un Haimetautor gsii.
Lääbe
Dr Schwendemann isch as Suhn vum Buur un Burgermaischter Franz Schwendemann uf d Wält chuu. Är het im Merz 1927 Abitur am Realgimnasium Ättene gmacht un derno Agrarwisseschafte an dr Landwirtschaftlige Hochschuel Hohaim studiert un as Diplomlandwirt abgschlosse. Är het an verschidene badische Schuele as Lehrer gschafft, unter anderem au an dr Kraislandwirtschaftsschuele z Ättene un z Neistadt.
Im Augschte 1939 isch er zue dr Wehrmacht yygruefe wore un im Augschte 1944 in dr Normandy in amerikanischi Gfangeschaft chuu. Aafangs isch er in eme Chriegsgfangelager z Ängland gsii un speter z Kanada. Dert het er in dr Landwirtschaft gschafft un au Mitgfangeni unterrichtet. Ändi 1946 isch er wider in e Lager uf Ängland chuu un schließlig im Dezämber 1947 us dr Gfangeschaft entloo wore.
Är het wider an dr Landwirtschaftsschuel z Neistadt aagfange unterrichte un het au drei Johr lang z Fryburg im Badische Minischterium fir Ernehrig gschafft. Anne 1951 isch er schließlig an s Landwirtschaftsamt un d Landwirtschaftsschuel Säckige mit Sitz z Laufeburg versetzt wore. Ab 1955 isch er Laiter vu sällem Amt un dr aagliiderete Schuel gsii, 1969 isch er mit 62 Johr pänsieniert wore.
Vor allem chännt mer en aber fir rund 80 Publikation zue dr Gschicht, Kultur un Sproch vu dr Region, zum ainte het er iber Minnichwiir, Ättene, Ätteneminschter un s ehmolig Chloschter Ätteneminschter gschribe, zum andere aber au iber dr Hotzewald. Anne 1974 het er s Buech „Daten aus dem Leben der Gemeinde Münchweier und ihrer Bewohner“ uusegee, wun er uf 135 Syte din Date zue dr Gschicht ab 1225 zämedrait het. Är het an verschiden Ortschronike mitgschribe un iber e Raie vu Ortschafte im Hotzewald Sammlige vu dr Flurnäme verfasst.
Sy Hauptwärch isch s Werterbuech „Ortenauer Wortschatz - Ein Bezeichnungswörterbuch in der Mundart von Ettenheim-Münchweier“, wun er anne 1985 in ere maschineschriftlige Version publiziert het. Anne 1987 het er no ne Aahang uusegee un 1992 sin beedi Bänd in ere druckte Version uusechuu. Aagregt vum Gerhard W. Baur, em Bearbaiter vum Badische Werterbuech, het er dr ganz Wortschatz no Sachgruppe aagornet un dodermit s erscht Werterbuech in däre Art im dytsche Sidweschte uusegee. Im Werterbuech het er rund 8500 Werter us em oberrhyalemannische Dialäkt vu Minnichwiir zämedrait.
Anne 1982 isch dr Schwendemann mit em Bundesverdienschtchryz uuszaichnet wore.
Gippinger Grien
S Gipiger Grien isch es Naturschutzpiet im Kanton Aargau.
Emil Schwendemann
Lääbe
Dr Emil Schwendemann isch ghyrote gsii mit dr Hedwig geb. Morath un het mit ire vier Chinder ghaa, drei Sihn (Hans-Jörg, Franz und Bernhard) un e Dochter (Hedwig). Am 9. April 2008 het er syni Auge im Alter vu 100 Johr fir alliwyl zuegmacht.
Gippinger Grien
Es isch es letschts Stuck vom alten Auewald ganz zunderscht a dr Aare. D Naturflechi mit öpe vierzg Hektare lyt bim Doorff Gipige i dr Gmeind Lüggere, uf dr lingge Syte vom Fluss.
Bi Gipige und Chlingnau het sech d Aare früener uf em wyte Land usbreitet und es het grossi Chiisinsle zwüsche de Wasserlöif und im Schacheland gha; dene Flechine seit men i dr Mundart «Grien». Bi Chlingnau hän die sogar eigeti Näämen übercho: s Fischergrien, s Schteigrien, s Martisbuuregrien, s Schiffmüligrien und s Girizgrien, und uf der änere Syte isch ebe s Gipiger Grien.
Wo men i de 1930er Joore s Chraftwärch Chlingnau ufgstellt und für das dr Stausee vo Chlingnau gmacht het, het sich d Landschaft ganz veränderet. Der Fluss isch jetz zwüsche de Sytedämm, und der See isch e schööne und als Biotoop wärtvollen Ort, vo der alte wilde Flussebeni git’s nume no d Flechi im Gipiger Grien und die vom Fischergrien-Werd, wo hüt au es Naturschutzpiet isch. 1994 het me s Gipiger Grien under Schutz gstellt, und der eint Teil vonnem isch sid 2006 derzue ane au no als Naturwaldreservat gschützt.
S Gipiger Grien het im südliche Teil vil Wald und gäge Norde eender offnigs Gländ mit Wasserflechine, wo vo alte, teils verlandete Flusslöif vo dr Aare chöme; der Egge im Nordweschte isch di Chrumbi Woog, also es alts Gägewasser vo dr Aare; ganz z underscht, grad oben a dr Ysebahnbrugg bi Gischbärg, sind d Weiher mit em Underwasser vo dr Aare under em Chraftwärch verbunde, und es het dört au no grossi Riet. Bi der ARA, wo näbem Wuor vom Chraftwäärch isch, laufft dr Lüggerebach in en Wasserflechi vom Gipiger Grien, oben a Gipige chunt der lingg Binnekanal näbem Sytedamm in Lüggerebach.
I der verschidenartige Naturlandschaft isch non e rychi Vilfalt vo Läbewääse umme. Es het Wasservögel, Amfibie, Fisch, Insekte, und dr Biber isch wider doo. Bi de Pflanze säge d Botaniker, d Sumpfwasserfädere Hottonia palustris chöm i dr Schwiiz nume no a däm Platz bi Gipigen a dr Aare vor (em Mühlberg un em Wieland isch si änds 19. Joorhundert im Aargau au no im Girix bi Choblänz und vo de Aareschache bi Aarau und Rohr bekant gsi).
S Gipiger Grien isch e Landschaft vom Aueschutzpark Aargau und es stoot uf dr Schwiizer Lischte vo de Auegebiet mit nazionaler Bedütig.
Diana Damrau
D Diana Damrau (* 31. Mai 1971 z Genzburg) isch e dytschi Sopranischti un Bairische Chammersängere. Mer chännt si vor allem as Belcanto-, Mozart- un Strauss-Interpreti.
Biografy un chinschtlerisch Wirke
D Diana Damrau isch im schwebische Genzburg ufgwagse. Dr Film La traviata vum Franco Zeffirelli mit dr Teresa Stratas het in ire dr Wunsch gweckt, Operesängeri z gee. Entdeckt woren isch si vu irem Musiklehrer, wu d Gimnasiaschti an sy Frau, di rumänisch Operesängeri Carmen Hanganu, wyter vermittlet het, wu ire Gsangsunterricht gee het. Noch em Abitur am Dossenberger-Gimnasium Genzburg het d Diana Damrau Gsang an dr Hochschuel fir Musik z Würzburg studiert. Wek mer si nit het welle dränne vu ire Gsangslehreri, isch d Carmen Hanganu as Dozänti mitibernuu wore. Anne 1995 het d Damrau ire Studium mit Uuszaichnig abgschlosse. Si ihet au z Salzburg d Maischterklass bi dr Hanna Ludwig bsuecht.
Röllelibutzen
D Röllelibutze sind bruuchtümlichi Figuure vo der Fasnechtszyt. Me könnt se bsunders z Aaltstetten im Sangallerland, wo si in ere grosse Schuppele umelauffe.
Dr Bruuch isch uf dr wytere Lischte vom nit-materielle Kulturguet vo dr Schwiiz ufgschribe gsi.