cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mariah Carey
Ànna 2001 hàt sa d’ Columbia Records fàraloo un hàt a Vertrààg vu 100 Millioona Dollar mìt da Virgin Records unterzaichent. Ìhra Ufftrìtt ìm Film Glitter ànna 2001 ìsch a Fahlschlààg gsìì; wagadam hàt d’ Virgin Records ìhra Vertrààg fìr 28 Millioona Dollar uffkàuift. Ìm Joohr druff hàt d’ Kìnschtlera-n-a Vertrààg bii Island Records unterzaichent. Noh a pààr Joohra ohna bediitender Ärfolg ìsch sa mìt ìhrem Àlbum The Emancipation of Mimi (2005) wììder ìn da Charts ufftratta. Dàs ìsch s’ Àlbum gsìì mìt da bäschta Verkaif ìn da USA, un s’ zwait maischtverkàuifta-n-Àlbum ìn dr gànza Walt ìm Joohr 2005. D’ zwaita Sìnggel uff’m Àlbum, We Belong Together, ìsch sogààr àm Schpìtzaplàtz vum Billboard Hot 100 vum Joohrzehnt 2000 gsìì. Fìr ìhra Rolla-n-ìm Film Precious (2009) hàt d’ Carey dr Priis fìr d’ wiibliga Durchbruch-Ufffiahrung bii da Internàzionààla Filmfaschtschpììler vu Palm Springs bikumma. Naawadràà ìsch sa amol Mìtglììd ìm Jury vun American Idol gsìì un ìsch ìn dr Belehrseria Mariah’s World z’ sah gsìì. Witterscht ìsch sa ìn da Filma The Butler (2013), A Christmas Melody (2015) un The Lego Batman Movie (2017) ufftratta. Ìm Joohr 2020 ìsch ìhra Memoire Mariah – Ganz ich selbst üssagànga.
D’ Carey zehlt unter da kommerziäll ärfolgriichschta Müssikànta vun àlla Zitta. Ìnsgsàmt hàt sa mehr àss 220 Millioona Schàllplàtta ìn dr Walt verkàuift. Dr Rekord vu da maischta Nummer-Ains-Sìnggel ìn da USA hàt sa dräifàch gebrocha: àls Solo-Kìnschtlera (19 Sìnggel), wia àui àls wiibliga Liadermàchera (18) un àls wiibliga Produzänta (15). Üsserdam ìsch sa d’ wiibliga Kìnschtlera mìt da maischta Üsszaichnunga fìr Müüsikverkaif ìn da USA un d’ Zeehnta ìn dr gànza Walt, mìt 72 Millioona üsszaichenta Àlbum-Toontraager. Ànna 2008 hàt sa mehrera Chart-Rekorda mìt’m Liad Touch My Body gebrocha un ìsch vu dr Zittschrìft Time unter da 100 iiflussriichschta Kìnschtler un Unterhàlter ìn dr Walt glischtet worra. Ìm saalwa Joohr ìsch sa Zwaita ìn dr Lischta vu da 100 bediitendschta Fràuija ìn Müüsik vum Kànààl VH1 gsìì. Ànna 2019 hàt sìe d’ Zittschrìft Billboard àls d’ wiibliga Solo-Kìnschtlera mìt da bäschta Chartplàtziarunga ärnännt — drbii sìnn d’ Sìnggel- wia àui d’ Àlbumplàtziarunga ìn Beziihung gnumma worra. Ìm Làuif vun ìhrer Kàrriar hàt d’ Carey 5 Grammy Awards, 19 World Music Awards, 10 American Music Awards, 15 Billboard Music Awards un àcht Guinness World Records gwunna. Ànna 2022 ìsch sa ìn d’ Songwriters Hall of Fame uffgnumma worra.
William Wyler
De William Wyler (* 1. Juli 1902 ze Milhüüse, Elsass, unt´r`m Nàmme Willi Wyler; † 27. Juli 1981 én Los Angeles, Californie, USA) ésch e amerikànisch Filmregisseur un Produzent gsin. `R het b´riehmti Film g´màcht wie "Ben Hur", "Roman Holiday" ("Ein Herz und eine Krone") od´r "The Big Country" ("Weites Land"). `R het drei Oscars àls bescht Regisseur g´wunne un ésch noch nin mol nominéert gsin. `R ésch öi mét`m Golden Globe Award un 1957 mét de "Goldeni Palme" (Cannes) geehrt wore. De Wyler ésch én Milhüüse, wo domols ém Reichsland Elsass-Lothringen Teil vum ditsche Rich gsin ésch, àls Sohn vum-e jidisch Schniid´r gebore. Nooch e Formation àls Köifmànn e.a. ze Lausanne, ésch`r gànge Müssik studiire àm Nàtionale Konservatorium ze Bàriss. Dert ésch`r öi mét`m Filmproduzent Carl Laemmle z´sàmmekumme, e entfernt Cüssin vun sin´r Mued´r, wu `ne én de USA ing´làde het (1921). Noochhär het `r sin´r Vornàmme vo Willi uf Willy und denn William "amerikàniséert" !
Ém 2. Waltkriej ésch de Wyler z´r Armee gànge un het mehreri Filme éww`r de Bombardiirung vun de ditschi Stäedt gedrajt.
Bonstetten (Schwaben)
Bõĩschteeda (amtlich Bonstetten) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 32,9 % Landwirtschaftsfleche, 53,3 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Bõĩschteeda ghert nur s gleichnamig Pfarrdorf.
Gschicht
Bõĩschteeda ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1063.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 10,8 % gleäge.
Religion
70,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,6 % evangelisch.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Bõĩschteeda ischt dr Anton Gleich.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Bõĩschteeda ghert zom Schwäbisch.
Filisur
Filisur (RMS undefined) isch es Dorf i da politische Gmeind Bergün Filisur i dr Region Albula vom Kanton Graubünde.
Geografii
S Dorf ligt im Albulataal oben a dr Ymündig vom Sytebach Landwasser. Im Oschte goot s ehmolige Gmeindgebiet bis zum Stulsergrat ufe. Unde dra isch dr Wiiler Jenisberg (1504 m ü.M.), es alts Walserdörfli. Im Süde ghört s Padlatschatal mit em Selabach derzue. Dr höchscht Punkt isch am Piz Ela (3339 Meter über Meer).
D Nochbergmeinde vo Filisur sind gsii:
Gschicht
Filisur isch zum erschte Mol im Johr 1262 als villa Fallisour in ere Urkunde gnännt worde.
Um 1900 sind d Ysebaanlinie vo dr Räätische Baan vo Tüüfekaschda undenufe is Engadin und uf Tafaas bout worde. D Albulalinie goot nördlech vom Dorf dur es Tunäll und chunt den grad uf de spektakulär Landwasserviadukt, wo eini vo de beschte technische Attrakzione vom Bünderland und vo dr Schwiiz isch und i dr Turismuswärbig immer wider vorchunt. D Streki ghört sit em 7. Juli 2009 zum Wältkulturerb vu dr UNESCO.
Sprooch
Bis im 19. Joorhundert isch z Filisur s Rätoromanisch d Umgangssprooch gsi. Zum Schrybe het me s Romanisch us em Oberengadin bruucht, s Putèr, aber gredt het mer d Mundart vom Underhalbstäi, wo zum Surmeirisch ghört. Ane 1880 hend no 36,5 Prozänt vo de Lüüt im Dorf Romanisch gredt und s Düütsch het immer mee Gwicht übercho.
Tux
Dr Tux isch s'Maskottli vum Computerbetribssystem Linux. Om Ofong het dr Vogel gar kei Nome gha, meischt Nochnome Pinguin und Vornome Fat, also dä fätti Pinguin. Bal isch aber der Nome Tux ufkumme, kummt vum Englische Tuxedo fyr Frack: mangi meinne au, er kummt vum Torvalds UniX.
Dr Namme Tux isch mit dr Veröffetlichung vum Kärnel 2.0 uffkumme. Es het do en Wettbewerb gää, aber dr Linus Torvalds, dr Entwickler vum Linux, het sich denne do fyr dä Pinguin entschiede, angeblich will er z Auschtralie emol vu eme Pinguin bisse worre sei. Für d Vermarktig her hän Plüschpinguine aber au e bessere Effekt wie abisseni Epfel oder stilisierti Fenschter.
Urlaubsverträtig Tuz
Am 17. März 2009 het dr Linus Torvalds mit dr Vorstellig vum Kernel 2.6.29 im Tux e Viertel Johr Uszit gwährt. Lut Mitteilig vu Kernel.org will dr Tux in sällere Zit as e Barbier schaffe. Solang dr Tux furt isch wird dr Tuz - e Tasmanische Deifel - ihn verträtte. Dr Tuz het dr Tux s'erscht Mol uf dr im Jänner 2009 z'Hobart uf Tasmanie abghaltene Linux-Konferenz linux.conf.au verträtte.
Hintergrund isch, dass dr Tasmanisch Deifel, e chleine Raubbitler, durch e asteckedi, chräbsartigi Erkrankig in sinere Existenz bedroht isch. Mit em zitwiise Ustusch vum Maskottli wenn d'Linux-Entwickler d'Ufmerksamkeit uf die gfährdet Art lege.
19. Januar
Dr '''19. Jänner''' isch dr 19. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 346 (in Schaltjohr 347) Däg bis zum Änd vum Johr.
1867
uf d Wält chuu
Datum nid bekant:
World Geodetic System 1984
S World Geodetic System 1984 (WGS 84) isch e geodetischs Referänzsüsteem as äihäitligi Grundlaag für Posizioonsaagoobe uf dr Ärde und im ärdnooche Wältruum.
Bestanddäil
S Süsteem bestoot us:
S Koordinatesüsteem
S Koordinatesüsteem, wo s Referänzellipsoid, s Geoid und d Laag vo de Fundamentalstazioone din definiert si, isch e kartesischs Rächtssüsteem (Z zaigt uf e Nordpool, X in Richdig 0° Lengi und Bräiti, Y noch 90° Ost). Si Definizioon folgt de Vorgoobe vom IERS:
S Referänzellipsoid
D Wärt für d Gröössi und Abblattig vo dr Ärde und iir Gravitazioonsfäld wärde die ganz Zit prezisiert. Für dass aber s Ellipsoid e stabili Referänz bildet, wärde sini Parameter im WGS84 festgläit uf:
S Gravitazioonsmodäll
Aktuell gältet s Gravitazioonsmodäll WGS84-EGM96. D Ortsabhängigkäit vom Ärdschweeripotenzial wird beschriibe dur Chugeleflechifunkzioone vo dr zuegordnete Legendrepolynoom. D Entwickligskoeffiziänte Cnm und Snm vo dr Räijenentwicklig si bis zum Graad n und dr Ordnig m vo 360 vermässe, im Ganze mee as 130'000 Koeffiziänte.
Churzziteffekt, wie d Effekt vo Ebbi und Fluet, won e Verschiebig in dr Hööchi vo bis zu 50 cm verursache, wärde nid berücksichtiget, langfristigi Ändrige, wi zum Bischbil die vo dr Kontinentaldrift von e baar Santimeeter pro Joor hingeege scho.
Wie s Süsteem brucht wird
Im Joor 2000 si 123 lokali Daate an s WGS-84-Ellipsoid abunde gsi, was d Konvertierig vo Posizioonsaagoobe zwüsche de Koordinatesüsteem wääsentlig äifacher gmacht het. D ICAO het 1989 beschlosse, dr Standard WGS 84 für d Luftfaart z bruuche.
Wilhelm von Humboldt
Dr Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand vo Humboldt, churz: Wilhelm vo Humboldt, (* 22. Juni 1767 z Potsdam; † 8. April 1835 z Tegel (Berlin)) isch e dütsche Glehrte, Staatsma und Mitbegründer vo dr Universität Berlin (hüte: Humboldt-Universität zu Berlin) gsi.
Wirke
Dr Humboldt zehlt zu de groosse Persönlichkeite in dr dütsche Kulturgschicht, und het die dütschi Kultur uf langi Ziit beiiflusst. Zsämme mit siim Brueder Alexander si si e Gschwüsterbaar gsi, wo s kuum e zwäits wie si git, wo die eigeni gschichtligi Epoche mit som ene Forscherdrang und mit son ere universelle Glehrsamkeit durchdrunge und beriicheret het wie die beide. Währed dr Alexander drbii – aber nid nume – dr naturwüsseschaftlige Forschig neui Horizont ufdoo het, het sich dr Wilhelm vor allem mit kulturwüsseschaftlige Zsämmehäng wie dr Bildigsproblematik, dr Staatstheorii, dr analytische Betrachtig vo Sprooch, Litratur und Kunst beschäfdigt, het Reforme im Schuel- und Hochschuelwäse duregfüehrt und isch e preussische Diplomat gsi.
Lueg au:
Werch
Werchuusgabe
Literatur
Iifüehrige
Bildig
Sproch
Sustigi
Froschlurche
D Froschlurch (Anura; au: Salientia) sin di mit Abstand arteryychscht vu dr drei rezänte Ornige us dr Wirbeltierklasse vu dr Amphibie. Zue dr Froschlurch zelle unter anderem Chrotte un Unke, di maischte Dier wäre aber – ohni nechere verwandtschaftlige Zämmehang – „Fresche“ gnännt. Di andere Ornige vu dr Amphibie sin d Schwanzlurch (Caudata, Urodela) un d Schlychelurch oder Blindwiele (Gymnophiona).
Merkmol
Im Gegesatz zue dr Schwanzlurch wyyse d Froschlurch nume in dr Larvephas im Wasser e Schwanz uf. Mit dr Metamorphos zum Landdier wird dää zruckbildet. Je no Uusbregig vu dr Hinterbai, wu dytli lenger sin wie di vordere Extremitäten, laufe Froschlurch oder hopse oder gumpe. E Dail chenne seli guet chläätere, anderi grabe sich im Bode yy oder läbe ständig im Wasser. Dr Chnocheböu isch wie bi allne Amphibie dailwyyse reduziert. Si hän zem Byschpel, bis uf wenigi Arte vu dr Unterornig Archaeobatrachia, kaini Rippe. Dr Achlsegirtel vu dr Froschlurch isch im Gegesatz zue dr Schwanzlurch verchnecheret un mit eme Schlisselbai uusgstattet. D Huftregion isch bsundersch stabil böue un wyst wyt hinte positionierti Glidmaßeaasätz uf fir di enorm Hebel- un Schubwirkig bim Gumpe. D Hut chlaa glatt syy oder wäärzig. Si isch durstzet vu Schlyymdriise, wu d Oberflechi fycht halte un e Hutotmig megli mache. Vil Arte hän au Lyybdriise, wu ne giftig Schutz- un Wehrsekret produziere. Pigmäntzälle sin verantwortlig fir e vilfeltigi Färbig un Zaichnig. Metamorphosierti Dier frääse uusschließlig Flaisch, in dr Regle lääbigi Insäkte, Gliederdier, Waichdier un Spinnobele. Di grescht Art isch mit ere Chopf-Rumpf-Lengi vu belaite 33 un vermuetete 35 bis 40 Zäntimeter dr sälte weschtafrikanisch Goliathfrosch (Conraua goliath). Mehreri „miniaturisierti“ Arte wäre uusgwachse dergege chuum e Zäntimeter groß, wi di brasilianisch Sattelchrott Brachycephalus didactylus, s kubanisch Monte-Iberia-Freschli (Eleutherodactylus iberia), dr madagassisch Ängmuulfrosch Stumpffia pygmaea oder dr Seychellefrosch Sechellophryne gardineri, wu au zue dr wältwyt chlaischte Landwirbeldier iberhaupt zelle.
D Uusdruck Frosch un Chrott sin vu dr Systematik här nit aidytig gegenenander abgränzt. Unter eme „Frosch“ wird zmaischt e relativ schlanke, agile Froschlurch mit ere ender glatte, fychte Hut un chreftige Gumpbai verstande (Byschpel: d Gattig Rana = Ächti Fresche). Dergege giltet e „Chrott“ allgmain as moppliger böue mit ere ender druckene, wäärzige Hut un verglychwys churze Hinterbai, wu nume zum Gimpele oder zum Laufe uf allne Vier diene (Byschpel: d Gattig Bufo = Ächti Chrotte). Bi dr Döserte vu Arte wältwyt verschwimme die Abgränzigsmerkmol aber vilmol un lewen sich in dr Taxonomi vu dr Amphibie nit bstetige.
Furtbflanzig un Individualentwicklig
Di maischte Froschlurch sueche zue dr Vermehrig e Gwässer uf, go dert Laich ablege. S git aber au Arte mit ere diräkte Larvenentwicklig innerhalb vu dr an Land abglaite Aier. D Männli hän vilmol Schallblotere, wu si Baarigsruef dermit chenne mache. Dr Laich wird iber d Kloake vum Wyybli in Form vu Bolle, Schnier oder as Ainzelaier ins Wasser – mänkmol au uf Bletter iber em Waaser oder uf em Waldbode abgee un dodeerby vum Männli, wu s Wyybli umchlammeret (Amplexus), vu uuse bsomt. Noch e baar Däg het sich us em Embryo ne Rosschepfli entwicklet.
Verbraitig
Froschlurch chemme uf allne Kontinänt, mit Uusnahm vu Antarktika, un vile Insle vu dr chalt-gmäßigte bis in d tropische Zone vor. Di biogeografisch Region vu dr Holarktis isch verglychswyse artenarm. Schwärpinkt vu dr Artevilfalt lige vor allem in dr Subtrope un Trope vu dr neiwältlige Neotropis (Mittel- un Sidamerika) un dr altwältlige Paläotropis (Sidoschtasie, subsaharischs Afrika).
Kellmünz an der Iller
Kellmünz (amtlich Kellmünz a.d.Iller) ischt a Markt em Landkroes Nei-Ulm en Bayern.
Froschlurche
Taxonomi
Zurzyt wäre je no Ibersicht 40 bis 47 rezänti Familie mit rund 5800 Arte unterschide – d Artezahl änderet sich ständig, vor allem wäge neie Chänntnis us dr phylogenetische Forschig zue dr Syschtematik un au wäge ständige Neientdeckige, vor allem vu tropische Fresche, wu bishär nit bekannt gsii sin. Di formeryychschte Familie sin d Laubfresche (Hylidae) mit rund 870 Arte un di Ächte Fresche (Ranidae) mit rund 850 Arte.
Kellmünz an der Iller
Geografi
Kellmünz leit an dr Iller, zwischa Dissa ond Memmenga. Vo dr Gmarkong send 30,2 % Landwirtschaftsfleche, 51,3 % Wald, 11,9 % Sidlongsfleche ond 6,7 % sonschtige Fleche.
Froschlurche
Taxonomi
(Sortierig innerhalb vum glyche Rang alphabetisch noch em wisseschaftlige Name)
Kellmünz an der Iller
Gmoendsgliderong
Zua Kellmünz ghered koene weitere Ortsdoel. Kellmünz grenzt an Illertissen, Weißenhorn, Unterroth, Roggenburg ond Kettershausen.
Gschicht
D Burg Kellmünz hot bis 1316 dr Pfalzgrofa vo Dibenga ghert.
Froschlurche
Stammesgschicht
Dr stammesgschichtlig Ursprung vu dr Froschlurch un dr andere modärne Amphibie (Lissamphibia) isch nonig mit Sicherhait gchlert. Zmaischt wird aagnuu, ass er sin dr Gruppe vu dr Temnospondyli z suechen isch. Gerobatrachus, e unterpermische Temnospondyle us dr Familie vu dr Amphibamidae zaigt e Mischig vu Frosch- un Schwanzlurchmerkmol („Mosaikform“) un chennt dr gmainsame Vorfahre vu Frosch- un Schwanzlurch noch stoh. Czatkobatrachus us dr Untertrias vu Pole un Triadobatrachus vu Madagaskar zaige scho dytligi Froschmerkmol Baidi wäre zue dr Salientia zellt, ere Iberornig vu dr Amphibie, wu di modärne Froschlurch un urspringligi fossili Forme ghere. E Dail vu dr rezente Froschfamilie chenne mit Fossilfund bis in dr Jura un d Chryyde zruckverfolgt wäre.
Kellmünz an der Iller
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,3 % gleäge.
Religion
89,3 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,8 % evangelisch.
Froschlurche
Europäischi Arte
D Froschlurcharte z Europa (ohni Kaukasie un Anatolie; ohni regional etablierti Neozoe wie Nordamerikanischer Ochsenfrosch un Glatter Krallenfrosch) no dr doo bruuchte Sischtematik un Nomenklatur. Spalte „FFH-Aahang“: Schutzstatus no dr Fauna-Flora-Habitat-Richtlinie vu dr EU. (Alli europäische Lurcharte sin derzue noch em Bundesnaturschutzgsetz „bsundersch gschitzt“ bzw. „sträng gschitzt“.) Bi Arte mit Vorchuu z Dytschland, z Eschtrych un/oder in dr Schwyz (Name isch faist firghebt) wäre di aktuälle Yystufige in dr jewylige nazionale Rote Lischt ufgfiert.
Kellmünz an der Iller
Verwaltong
Kellmünz hot mit em Markt Altestadt ond dr Gmoed Oschterbärg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Kellmünz ischt dr Michael Obst.
Froschlurche
Europäischi Arte
Abchirzige:
Kellmünz an der Iller
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Froschlurche
Europäischi Arte
FFH-Aahang: II = mer mueß aigeni Schutzbiet fir die Art yyrichte; IV = Art vu gmainschaftligem Inträssi, wu mueß sträng gschitzt wäre; V = Art vu gmainschaftligem Inträssi, wu Gegestand vu Verwaltigsmaßnahme cha syy.
Kellmünz an der Iller
Dialekt
Dr Dialekt vo Kellmünz ghert zom Schwäbisch.
Froschlurche
Europäischi Arte
Roti Lischt: 0 (Schwyz/Eschtrych: RE) = uusgstorbe oder verscholle; 1 (CR) = vum Uusstärbe bedroht; 2 (EN) = stark gfehrdet; 3 (VU) = gfehrdet.
R = Art mit geografischer Reschtriktion; G (DD) = Gfehrdig aaznee, aber d Datelag längt nit; NT = potenziäll gfehrdet/Gfehrdig droht (kai gegewärtigi Gfehrdigs-Kategori); V = Vorwarnlischt (kai gegewärtigi Gfehrdigs-Kategori).
NE = nit beurdailt; n (LC) = nit in dr Rote Lischt/nit gfehrdet. Läär Fäld bi „Roti Lischt“ = die Art/Unterart chunnt do nit vor.
Vatikan
De Staat Vatikanstadt (amtlechi Langform ide Schwyz ond z’Dütschland) oder Staat der Vatikanstadt (amtlechi Langforn z’Öschtrych) esch de chlinschti äigeständige Staat vode Wält wo vode UNO anerchènt wird. Er lyt ennerhalb vom Stadtgebiet vo Rom (Italie) ond het e Flèchi vo 0,44 km² ond 932 Ywôhner (devo 552 Staatsbörger). Zom Vatikan ghöret de Petersdom, de Petersplatz, di Sixtinischi Kapälle ond d’Paläscht ond Gärte ennerhalb vode vatikanische Muure.
De Staat Vatikanstadt esch en absoluti Wahlmonarchie, Staatsôberhaupt esch de Papscht. De Häiligi Stuel als ned staatlechs, äigeschtändigs, vom Staat Vatikanstadt z’onderschäidends Völkerrächtssubjèkt vertrett de Staat of internationale Èbeni.
Gschiicht
De Amtssitz vo de Päpst isch bis is 14. Jahrhundert nid de Vatikan, sondern de Lateranpalast gsii. „Vatikan“ hät zerst en am rächte Tiberufer glägene Hoger vo Rom (mons vaticanus) ghäisse. Det isch i de Antike de Zirkus vom Kaiser Nero gläge, wo agäblich Martyrie und Hinrichtige vo vilne Christe und Jude stattgfunde hend söllä sii. Nördlich vom Zirkus isch en chliine Fridhof gsi.
Papstwahl
D Papstwahl findat immr in da Sixtinischa Kapella statt. Noch dem da Papst gstorba isch, muas da Camerlengo, an oafacha Priester der um einiges jünger isch wia da Papst und ehm s Lebalang diant hat, so was wia sin persönlicha Berater, d Wahl vorbereita. Dazua reisand alle Kardinäl vo da Wält a und wohned imne extra für die Ziit voder Sedes Vakanz erbaute Kardinalshotel im Vatikan. Si gönd denn jewils vorem Wähle ind Sixtina und haltend jewils zwei Wahlgäng pro Sitzig ab. Wenn se an neua Papst honnd erkennt ma des do dra, dass us am Kemmi vo dr Kapella wießa Roch ussakunnt, wenn se sich ned geinigt honnd kunnt schwarza Roch us am Kemmi.
So a Wahl würd vo vielna Lüt bewundert, dia denna vorna uf am Petersplatz stonnd und uf a neua Papst wartand.
D Kardinäl, wo zur Papstwahl zuegloh sind, törfen nid älter als 80 Johr sii, dr gwählti Papst cha aber au älter sii. Es cha jede Maa Papst werde, wo im Grund gno au chönt Priester sii (männlich, nid verhürotet (gschide gilt nid), usw.), d. h. er muess nid zwingend Priester, Bischof oder Kardinal sii! Natürlich isch aber klar, dass en Kardinal gwählt wird - us verschidene nachvollziebare Gründ.
Politik
Also s absolute Oberhaupt vum Staat isch da Papst, der regiert alls und trifft alle wichtiga Entscheidiga. Wenn da Papst stirbt übernimmt s Kardinalskollegium d Macht im Vatikan. Der Camerlengo isch zwar hauptverantwortlich für d Vorbereitige rund um d Neuwahl, nid aber „Vize-Papst“. Vom Vatikan us würd oh di ganze katholische Kircha gleitet.
Gerhard Friedrich Weber-Benzing
Dr Gerhard Friedrich Weber-Benzing (* 13. Augschte 1918 z Schwenninge as Gerhard Friedrich Weber; † 21. Mai 1999 au dert) isch e dytsche Haimetforscher gsii.
Lääbe
Dr Weber-Benzing isch z Schwenninge ufgwagse un het vu 1933 bis 1935 z Marbach un z Schwenninge Buur glehrt. Är het im Rychsarbetsdienscht dient un dert e Fiereruusbildig gmacht. Im Zweete Wältchrieg isch er Soldat gsi (letschte Dienschtgrad: Oberfeldwebel im Infanterietregiment 470) un het am 12. April 1945 s Ritterchryz kriegt. Är isch un meefach verwundet wore un het wäge däm noch em Chrieg nimi as Buur chenne schaffe. Är het derno zerscht as Fuermann, schließli aber as Lagerverwalter vu dr Uhrefabrik Müller-Schlenker gschafft. Im Summer 1952 het er d Käthe Benzing ghyrote, di jingscht Dochter vum Buur Ernst Benzing. Vu dohär het er sy Doppelname Weber-Benzing ghaa. Si hän zäme z Schwennigen gläbt un e Suhn ghaa.
Dr Weber-Benzing het si langi Johr in syre Haimetstadt Schwenninge fir dr Drachteverain engaschiert. Us dr Drachtegruppe, wu scho Ändi 19. Jh. entstanden isch, het si noch em Zweete Wältchrieg 1951/52 dr Verain „Verein der Barmer Tracht e. V.“ grindet. Dr Weber-Benzing isch 1949 Mirglid vu dr Drachtegruppe wore un het het fir där Verain ab 1952 as Schriftfierer e Verainsblettli unter em Titel „Das Monatsblättle“ uusebrocht, 1954 het des Blettli e Uflag vu 2400 Exemplar ghaa. E baar Johr speter het mer versuecht, dr „Verein für Heimatkunde“, wu s nume no uf em Bapyr gee het, wider zum Läbe z wecke. 1956 isch wäge däm dr Drachteverain ufglest wore un alli Mitglider sin in Haimetverain iberdrätte, wu ab do unter em neie Name „Schwenninger Heimatverein“ gfiert woren isch. D Mitgliderzytschrift isch speter in „Das Heimatblättle“ umgnännt wore. D Drachgtegruppe isch im Haimetverain wytergfiert wore, dr Weber-Benzing isch Vorstand vu dr Drachtegruppe gsii, ab 1962 bis 1993 hauptamtlige Gschäftsfierer, speter derno Ehrevorstand. Dr Weber-Benzing isch ab 1962 au Vorsitzer vum Drachtegau Schwarzwald un ab 1968 bis 1980 Erschte Vorsitzer vum Landesvorstand vu dr Haimet- un Drachtegau Bade-Wirttebärg gsii.
Dr Weber-Benzing het si au fir dr Schwenninger Dialäkt inträssiert un Gedicht uf Alemannisch gschribe. E Uuswahl het er anne 1956 unter em Titel „‘s Joor Dure“ uusegee. Uuszig us em Wortschatz vum Schwenninger Dialäkt het er anne 1977 im „Monatsblättle“ zämegstellt. Dernäbe het er unter anderem au „40 Jahre in und über Schwenninger Mundart“ un e „Schwenninger Häuserchronik von 1838“ gschribe.
Dr Weber-Benzing isch Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un bi dr Heinrich-Hansjakob-Gsellschaft gsii.
Fir dr Schwenninger Haimetverain het er zäme mit em Otto Benzing di evangelische Chilchebiecher vu 1652 bis 1963 verchartet.
Panera (Luven)
D Panera isch bis ane 2018 die höchschti Danne vo der Schwiiz gsi.
Der Baum isch im Bündnerland, i der Surselva, in ere Waldliechtig nordweschtlech vom Dorf Luven, wo zu der Gmeind Ilanz/Glion ghört, gstande.
Scho ane 1915 isch die Danne de Naturforscher ufgfalle, wil si ungwöhnlech schön und glychmässig gwachsen und bsunders gross gsi isch; si isch denn scho 33 Meter hööch gsi. 1971 het me se as Schwiizer Naturdänkmool gschützt. Iire Name het d Danne vom rätoromanische Wort la panera gha, das heisst uf Düütsch “Brotgstell”, me het iiri Chroone mit em Grüscht, wo me dra i der Chammere s Broot ufhänkt zums vor de Müüs z schütze, vergliche; do drfoo het der Andrea Schorta im Artikel Curuna vom Dicziunari Rumantsch Grischun öpis gschribe.
Ane 2017 het me gmerkt, ass d Panera chrank isch, vertröchnet und fasch alli Noodle loot glo gheie; der Buechtruker het se agriffe. Trum het se der Forschtdienscht vo Ilanz/Glion am 12. Dezämber 2018 umggloo. Bi däm Ereignis, wo d Gmeind drumume es Programm mit Gedicht und Vorträäg organisiert het, sind vil Lüüt go zueluege und vilne Medie wien em romanische Färnsee und der Tagesschau vom Schwiizer Färnsee und em TV Südoschtschwiiz isch das wichtig gnue gsi zum drüber prichte. Au uf Youtube cha me zueluege, wie d Danne umgheit. Der Baumstamm wott me uf em Spiilplatz a däm Oort näbem Schuttfäld histelle, und so blibt no lang öpis doo vo der alte Panera.
Israelitischer Friedhof Basel
Dr israelitisch Friidhoof Baasel isch e jüüdische Friidhoof an dr Theodor Herzl-Strooss z Baasel.
Dr Friidhoof isch im August 1903 iigweiht worde und lit nooch an dr franzöösische Gränze im Weste vo dr Stadt. Wil s jüdische Gsetz Ewigi Rue für die Dooten verlangt und mä dorum e jüdische Friidhoof nie cha ufheebe, isch s bis 1902 gange, bis d Baasler Juude en äigene Friidhoof überchoo häi.
Er isch scho e baar mol erwiteret worde, het sit 1969 en Abdankigshalle und es het Blatz für öbbe 4800 Greeber, vo deene si 3700 belegt.
Gschicht
Im Middelalter het s scho Juudefriidhööf gee in Baasel. Dr ersti isch 1264 zum erste Mol in ere Verkaufsurkunde vom Stift St. Peter erwäänt. Dangg Graabstäi, wo mä gfunde het, isch belegt, ass er denn scho lengeri Zit existiert het. Er het sich zwüschen em domoolige Kloster Gnaadedaal und em hütige Petersblatz befunde, öbbe am Blatz vom Vesalianum und vom Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel. Im Basler Judenpogrom 1348 isch er zerstöört worde.
Dr Friidhoof vo dr zwäite jüüdische Gmäind z Baasel isch 1394 vor em domoolige Spiddaalschüredoor aagläit worde, öbbe bim hütige Hirschgässli (hinder de Grundstück Aeschegraabe 18, 20 und 22). Er het nume e churzi Zit existiert, wil d Juude eso aagfindet worde sii, ass si scho 1397 d Stadt wider verloo häi, und bis jetz het me dr Friidhoof noonig mit archeologische Befund chönne beleege. Vo 1673 aa häi die weenige Baasler Juude iiri Doote uf em jüüdische Friidhof z Hégehäim im Elsass müesse begraabe.
S-Bahn Zürich
Im Jahr 2003 isch ds Streckenetz 380 Kilometer lang gsi und het 171 Bahnhöf bedient. D Züg uf de 28 S-Bahn-Linie sind im Jahr 2017 vo täglich 564'384 Reisende brucht worde. D Planig und Umsetzig vom Agebot erfolgt dur d SBB, d Siiltaal-Züri-Üetlibeerg-Bahn, d Forchbahn und vom Aargau Vercheer im Uftrag vom Zürcher Vercheersverbund (ZVV), wo für d Leischtigsbstellige und Finanzierig zueständig isch.
Ds Linienetz isch in sogenannti Teilergänzige vergrössert worde. D bishär letzte Ergänzige sind 2015 fertiggstellt, Durchmesserlinie gnennt Diräktverbindig vom Bahnhoof Altstette über de underem Zürcher Hauptbahnhof gläge neu Bahnhoof Löiestraass und durch de 4,8 Kilometer lang Wiibeergtunnel zum Bahnhoof Züri-Öörlike.
Betribskonzept
D S-Bahn Züri underscheidet sich in ihrem Betribskonzept vo vile andere S-Bahne. Der Begriff S-Bahn bezeichnet iner Literatur en Stadt-Bahn oder au en Schnällbahn, wo teilwis uf eme eigene Trasse verchert. Z Züri isch wäge Platz- sowie Chostegründ witgehend d Verwendig vom bestehend Netz bschlosse worde. Bim Usbau vo eigene Streckene und Bahnhööf sind bereits mitem «Projekt 1954» d Trasse von Persone- und Güetervercheer trennt worde.
Ds Grundgrüscht bilde sit der Ifüerig vo der S-Bahn Züri Linie mit Halt uf alle Statione im Halbstundetakt. In starch nahgfragte Korridore überlagere sich zwei Linie und ergäbe so vo de Ussegmeinde bis uf Züri de Viertelstundetakt, jedoch miten Vorteil, dass diräkti Durchmässerverbindige zu zwei andere Strecke zur Verfüegig stöhnd. Bispil: Im Zürcher Oberland verchert d Linie S5 uf Pfäffike SZ und d S15 uf Rapperschwiil. Demit bsteit zwüsche Rapperschwiil und Züri HB en Viertelstundetakt. Glichzitig bsteit alli 30 Minute e umstigfreie Verbindig uf Affoltere am Albis – Zuug mit der S5 oder uf Oberglatt – Niderweninge mit der S15.
Einigi peripherer glägeni Gebiet wärde mit S-Bahn-Schnällzüg mitem Stadtzentrum verbunde, wobi die Bahne ide Ussegebiet an alle Bahnhöf halte, im Nahbereich vo der Stadt aber nur no a usgwählte Statione.
Liniefüerig
D S-Bahn-Tageslinie verchere vo 5:00 beziehigswis 5:30 Uhr am Morge bis am 00:00 beziehigswis 1:00 Uhr am Abe. Abschnitt in Chlammre wärde nur zur Hauptvercherszit (HVZ) bedient, drunder d reine HVZ-Linie S20, S21, S23 und S42. Die als Ersatz für wegfallendi S2-Halt iner March igfüerti S27 ghört technisch wäder zur S-Bahn Züri no zur S-Bahn Sanggale.
Nachtnetz
Im Dezember 2002 isch vom Zürcher Vercheersverbund ds Nachtnetz ins Agebot ufgno worde. Ds Nachtnetz, wo zerst in ähnlicher Form innerhalb vo der Stadt Züri bestande het, bsteit us nün Nacht-S-Bahnlinie und 47 Nachtbuslinie, wo in de Wuchenendnächt und während Grossaläss im Rum Züri verchere. Für d Benützig vom Nachtnetz isch bis Endi 2020 zuesätzlich zum Fahruswis en füf Franke türe Nachtzueschlag ds zahle gsi. D Bsitzer vonere zkbnightcard hend de Nachtzueschlag nöd müese zale.
D Nacht-S-Bahne träge zur Underscheidig vom eigentliche S-Bahnnetz SN-Linienummere. Aktuell verchere di nün S-Bahnlinie im Nachtnetz im Stundetakt (usser d SN Wintertuur–Büüli).
Folgendi Relatione näbe witere ghöre teilwis zum Ostwind-Nachtnetz, der ZVV-Nachtzueschlag wird da (und umgekehrt der Ostwind-Nachtzueschlag) anerchennt:
Betriber
D Linie vo der S-Bahn Züri wärde vo sächs verschidene Bahngschellschafte betribe, wo hingäge d alleinig Marktverantwortig bi de Schwizerische Bundesbahne ligt. D Isebahngschellschaft Thurbo, en Tochtergschellschaft vo der SBB, betribt d gröössteteils ider Ostschwiz vercherende Linie S26, S29, S30, S35, S36 und S41, d Südostbahn (SOB) betribt d im Ruum Pfäffike SZ vercherend Linie S13 und S40. D Siiltaa-Züri-Üetlibeerg-Bahn (SZU) betribt d Linie S4 und S10, wo vom eigene Tunnelbahnhof im Zürcher Hauptbahnhof in Richtig Üetlibeerg beziehigswis ins Siiltaal vercheere. D S17, wo vo Dietike uf Woole verchert, wird sit 2018 durch d Aargau Vercheer AG (AVA) betribe; sie isch durch d Fusion zwüsche AAR bus+bahn und BDWM entstande.
D Linie S18 wird durch d Forchbahn AG (FB) betribe. Sie verchert uf ihrem Weg vom Bahnhoof Züri-Stadelhofe uf Esslige bis zur Stadtgrenze bi der Haltestell Rehalp ufem Netz vo der Vercheersbetriib Züri (VBZ). Im Stadtgebiet bedient d S18 debi ned alli Zwüschehaltestelle vo der parallel vercherend Linie 11 vom Tram Züri. Ab Rehalp verchert sie de uf FB-eigener Infrastruktur.
D ned erwähnte S-Bahnlinie wärde durch d SBB betribe.
Vorriter vo der S-Bahn
Vorriter vo der S-Bahn Züri isch der sogenannt Goldchüstenexpress gsi. Am 26. Mai 1968 verchert zwüsche Züri und Rapperschwiil via Mäile der erschti Goldchüstenexpress. Sin Fahrplan isch starr im Halbstundetakt gsi und het d Reisezit zwüsche Rapperschwiil und Züri starch reduziert. Sine Name het der «Goldchüstenexpress» usem Volksmund, da ds rächti Züriseeufer öfters au eifach Goldchüste gnennt wird, well do vili Riichi woned. Nachem Zweite Weltchrieg hei d ehemalige Wiidörfer entlang vo der 1894 erbaut Bahnlinie rasant gwachse. D langsam zu Wohngemeinde mutierende Städt verzeichne schnäll e Zuewachs an Pendler in Richtig Züri, so dass d Kapazitäte vo de damals vercherende Züg de Pendlermenge nümme gewachse si. D Chlage vo de Pendler hei sich verstärcht, wil der Zug uf Züri z lang brucht het und afällig für Verspätige isch gsi.
Us eme 1954 agfertigte Gsamtkonzept für d langfristig Entwicklig vo der Bahn im Kanton Züri entwickelt sich 1957 ds Projekt für de Usbau vo der 36 Kilometer lang Linie am rächte Seeufer. Wäder der Persone- no der Güeterfärnvercher verchere uf dere Strecki; d Ifüerig vonre überregional Linie ohni Behinderig isch dahär möglich gsi. Zwüsche Chüsnacht und Herlibeerg sowie zwüsche Stääfe und Üürike baut me zwei Doppelspurinsle sowie neui Bahnhöf. D entscheidend Frage isch d Finanzierig gsi. Da der Usbau vo de Goldchüstestrecki legedlich de lokale Bedürfniss und vor allem der Zürcher Sidligspolitik het dient, het d Schwizerisch Bundesbahn kei Meherträg in dem Projekt gseh. D SBB het dahär en Chostenbeteiligung vom Kanton Züri vor gseh – en damals völlig neuartige Vorschlag, da ds Isebahngsetz en Beteiligung vom Kanton beziehigswis vom Bund in normale Fäll ned vorgseh het. Durch d Ifüerig vome neue Gsetz, wo das Problem glöst het, einige sich d SBB und der Kanton druf, dass d beträffende Gemeinde je füf Millione Franke bigstürt hei. D Chöste vom Gsamtprojekt isch uf 72 Millione Franke gschetzt worde.
Ds uffelligscht Merkmal sind d ab 26. Mai 1968 da igsetzte dreiteilige, wiirote RABDe-12/12-Tribzüg gsi. Futuristisch sind d technische Merkmal gsi; isch er doch damals der erschti Schwizer Tribzug, wo über en enorm hohi Beschleunigungs- und Brämsleischtug verfüegt het, was ihm zum Übername «Mirage» verholfe het. Zu de futuristische Eigeschafte het d Mirage zudem über automatisch schliessendi Türe verfüegt, was churzi Haltezite und en Verringerig vo der Fahrzite ermöglicht het. Mit der Mirage isch der Sichtwagebetrib igfüert worde. Abteil sind mit gälbe Tafle mit der Ufschrift «Regio» beschriftet worde. Sorigi Wage sind für Sichtabonnementbsitzer reserviert gsi und sind vom Zugspersonal nur stichprobewis kontrolliert worde.
D Reisezit verchürzt sich nach der Ifüerig vom Goldchüstenexpress zwüsche em Bahnhof Stadelhofe uf Rapperschwiil vo über 60 Minute uf rund 40 Minute. Hüt betreit d Reisezit mit der S7-Linie 35 Minute.
Abglänti U-Bahn
1949 reicht es Initiativkomitee erfolglos es Konzessionsgsuech für es U-Bahn-Netz ii. Es wär 90 km lang gsi und hätti rund zwei Milliarde Franke gchostet. Es witers Komitee fordert 1959 de Zürcher Stadtrat mit zwei Motione uf, de Bau vo zwei U-Bahn-Linie (Ängi–Chloote und Altstette–Tüüffebrune) vo zämme 19,7 km Längi z prüefe. Da der Stadtrat bereits en Studie mit der gliche Liniefüerig het lah durchfüere, het er de Stimmberächtigte empfohle, ds Vorhabe abzlähne. Im druf folgende Abstimmigschampf bezeichne mehreri Site ds Vorhabe als «unrealistisch» und «überrisse». D Abstimmig am 14. Februar 1960 isch mit 69,8 % Neistimme dütlich gäge de Vorschlag usgfalle. Basierend uf zwei Verchersguetachte, wo bereits 1952 in Uftrag gä worde sind, erarbeite d Stadtbehörde ds «Tiüüfbahn»-Konzept, es Netz vo U-Straassebahn-Linie ider Innestadt sowie uf Öörlike und Schwamedinge. Ds 21,15 km lang Netz het 544 Millione Franke choste sölle. Am 1. April 1962 scheitert au das Vorhabe inre Volksabstimmig, mit ere Ablehnig vo 63,0 %.
Basierend ufre aschliessend durchgfüerte Gsamtverchersplanig, wo 1966 presentiert worde isch, hend acht vo der Stadt- und Kantonsbehörde sowie vo der SBB igsetzte Arbeitsgruppe es Konzept für de Bau vome vollwärtigd U-Bahn-Netz erarbeitet. D erschti bis zur Bauriifi plant Linie het vom Flughafe über Öörlike, em Hauptbahnhof und em Stauffacher uf Dietike füere sölle. Äbeso sind churzi Zwigstreckene uf Schwamedinge und Chloote vorgseh gsi. Di Linie wäri 27,5 km lang gsi, dervo wäri 14,8 km underirdisch gfüert worde. Zume spätere Zitpunkt wär der Bau vo zwei witere Linie plant gsi. Basierend uf neue Erarbeitige und eme neue Verchersgsetz, wo en Förderig vom regionale öffentliche Vercher gfordert het, präsentiert d Behördedelegation für de Regionalvercher 1967 es U- und S-Bahn-Projekt. Vom Zürcher Flughafe här sötti en U-Bahn-Linie über Glapprugg–Öörlike–Hirschwise–Central–Hauptbahnhof–Stauffacher–Altstette uf Dietike füere. Di uf eigene Trasse verlaufen Strecki sötti zwüsche Opfike und Öörlike oberirdisch verlaufe. Der zweiti Teil vo der Vorlag wär ds «Züribeergsystem», en S-Bahn vom Zürcher Hauptbahnhof durch en Züribeergtunnel uf Dietlike. Dur de Bau vom underirdische Bahnhof Museumstraass het sich de Regierigsrat en Entlaschtig vom Hauptbahnhoof erhofft. Am 20. Mai 1973 isch ds Gsamtpaket U- und S-Bahn im Kanton Züri miteme Nei-Ateil vo 56,92 % abglähnt worde, iner Stadt Züri sogar mit 71,09 %.
Im Abstimmigschampf hets chum Stimme gäge d S-Bahn gä. Dergäge aber entzünd sich am U-Bahn-Projekt heftigi sidligs- und gschellschaftspolitischi Usenandersetzige. SP-Kantonsrat Franz Schumacher wärtet de Volksentscheid als Ablähnig vom unbrämste Wirtschaftswachstum und meint, ds Nei hei usschliesslich der U-Bahn gälte.
Abstimmig und Bau vom Chärnstuck vo der S-Bahn
Da iner Agglomeration wie Züri der öffentlich Vercher en zentrali Beditig zuegsproche worde isch und d Gleis d erforderliche Kapazitäte bereitstelle chöne, isch e engi Zämmearbeit zwüschem Kanton Züri und de Schwizerische Bundesbahne – wo de Grossteil vo de Isebahnstreckene bsitzt hei – erforderlich. D SBB het mit de eigene Mittel ned so vil chöne investiere, wies für d Lösig vom Pendlerproblem erforderlich wär gsi. Der Kanton Züri isch andersits ned inder Lag gsi, d gefordert Mobilität ds gwährleiste, wenn d Alage und Leischtige vo der SBB ned usbaut würdi wärde.
Der erschti Schritt zure Zämmearbeit isch 1978 mit der Abstimmig über d Irichtig vome Verchersfond tätigt worde. In dem Fonds sind jährlich 40 Millione Franke izahlt worde, wo de als finanziells Fundamänt vo der S-Bahn verwändet würdu wärde. D Liniefüerig vo der hütig S-Bahn isch inere Kantonsratdebatte am 19. Juni 1978 feschtgleit worde. Derbi isch d Frag «Ost oder West» offe gstande. D Weschtvariante het d Aschliessig vom nördliche Teil vom Kantons via Öörlike gfordret, d Oschtvariante het der Bau vom Züribeergtunnel erforderet. Der Kantonsrat het sich iner druffolgend Abstimmuig mit 85 gäge 36 Stimme für d Variante Ost entschide.
Am 29. November 1981 isch über de Bau vore S-Bahn abgstimmt worde. Derbi hei d Zürcher Stimmbürger mit ere Zweidrittelmehrheit en Kredit vo über 520 Millione Franke für de Bau vom Chärnstuck vo der S-Bahn bewilligt.
D Neubaustrecki füert vom Hauptbahnhof durch de Hirschegrabetunnel uf Stadelhofe, wo d Linie uf Tüüffenbrune abzwigt, und witer durch de Züribeergtunnell zum underirdische Bahnhof Stettbach mit Aschluss übers Nöiguetviadukt an d bestehende Bahnlinie in Dietlike und Dübedoorff. Underem bestehend Hauptbahnhof, wo als Chopfbahnhof baut isch worde, isch en neue underirdisch Bahnhofsteil mit vier Durchgangsgleis baut worde (au Bahnhof Museumstraass gnennt). Das het d Verchnüpfig vo de bestehende Vorortslinie zu attraktive Durchmässerlinie ermöglicht. Der vom damals no sehr jung spanisch Architekt und Bauingenieur Santiago Calatrava massgäblich gschtaltet Bahnhoof Stadelhofe isch zur architektonisch prisgekrönt S-Bahn-Station usbaut worde. Für de ETH-Absolvent isch das en Istig in en ussergwöhnlich Erfolgslaufbahn.
Blauen (Badenweiler)
Dr Blaue oder Hochblaue isch e Bärg im südliche Schwarzwald, und er isch 1165 Meter hoch. Dr Gipfel lit i dr Gmarkige vu Badewiler im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald un Schlienge sowie Malsburg-Marzell im Landchreis Löörech. Er isch e guete Ussichtspunkt mit Blick uf dr Schwarzwald, d’Oberrhiebeni, d’Vogese un d’Alpe.
S-Bahn Zürich
Abstimmig und Bau vom Chärnstuck vo der S-Bahn
Äbefalls erwitert worde isch der Bahnhof Haardbrugg usserhalb vo der Neubaustrecki, so dass au d Züg in Richtig Altstette hei chöne halte. Glichzitig mitem Bau vom S-Bahn-Chärnstuck isch au d Strecki vo der SZU vom Bahnhof Selnau bis zum Hauptbahnhof verlängeret worde.
Im September 1984 lähnt ds Stimmvolch vom Kanton Züri der Bau vore Station Uni im Hirschegrabetunnel ab.
Eröffnig
Am 27. Mai 1990 isch d S-Bahn in Betrib gno worde. D wichtigste Linie verchere scho im Halbstundetakt, witer sötti folge. Uf de glich Termin het der ZVV sini Arbeit ufgno. Zum erschte Mal isch es möglich gsi, mit nur eim Billet uf der S-Bahn, ine Schnällzüg und in Büs und Tram z fahre.
Der Erfolg het ned lang uf sich la warte. Am Afang zwar no mit «Alaufschwirigkeite», erhöht sich d Zahl vo de Passagier immer meh. Sit der Eröffnig vo der S-Bahn het ds Reisevolume um ca. 60 Prozent zuegno. In mehrere Etappe isch ds Agebot ufem 380 Kilometer läng Schinenetz usbaut worde, und es sind am morge und am abe Zuesatzzüg dezue cho, wo nur in grössere Ort halte.
Erschti und zweiti Teilergänzig
D chronisch überfüllte Züg uf der S12 zwüsche Dietike und Züri hei d Usbaute im Limettal notwendig gmacht. Mitem Usbau uf vier Spure zwüsche Dietike und Chillwange isch en Entflächtig vom S-Bahn und Färnvercher sowie Güetervercher möglich worde. D neu Linie S3 ergänzt sither d S12 zume Viertelstundetakt. Dank Doppelspurinsle im Söiliamt het uf der S9 der Halbstundetakt chöne igfüert wärde.
Mit der zweit Teilergänzig isch am rächte Züriseeufer en dichte Viertelstundetakt igfüert worde (S6 und S16, S7 neu als beschleunigti S-Bahn). Zwüsche Schliere und Dietike isch d neu Haltestell Glanzeberg eröffnt worde.
Inbetribnahm vom Nachtnetz
Uf Dezember 2002 isch ds S-Bahn-Agebot mit de Nachtlinie ergänzt worde. D sognennte SN-Linie sind nach der Ifüerig scho so guet usglaschtet gsi, dass ds Nachtnetz im Jahr 2007 scho zum vierte Mal in Folg d gsamte Betribschöschte vom Nachtnetz het chöne decke. Im Jahr 2007 hei die insgsamt 6,2 Millione Franke betrage. D SN-Züg fahre ide Nächt vo Fritig uf Samschtig und vo Samschtig uf Sunntig, wo dadurch uf gwisse Linie vo Fritigmorge bis Sunntigabe en durchgehend 24-Stunde-Betrib gwährleistet isch.
Dritti Teilergänzig
Mit der bis 2007 laufend dritt Usbauettappe isch der Viertelstundetakt ufem S-Bahn-Netz witer usbaut worde. Am 12. Dezember 2004 (zitglich mit der Inbetribnahm vo der erscht Etappe vo Bahn 2000) isch d Linie S3 vo Dietike durch de Heitersbergtunnel uf Aarau verlängert worde; bi Mellinge isch en neui Haltestell eröffnet worde. Am 10. Dezember 2006 nimmt me nach der Fertigstellig vo Usbaute im Oberland d Linie S15 zwüsche Rapperschwiil und Biirmischtoorff in Betrib. Nachem Abschluss vo witere Usbaute im Söiliamt isch si am 9. Dezember 2007 vo Biirmischtoorff bis uf Affolteren am Albis verlängret worde. Im Süde vo der Stadt Züri isch d Siiltaalbahn uf Doppelspur usbaut worde.
Uf de ländliche Zuelauflinie um Wintertuur (S33 uf Schaffhuuse, S35 uf Wiil SG und bi der S41 bis uf Büüli) wird der Halbstundetakt abote. D S8 isch vo Wintertuur bis uf Wiifelde verlängret worde. Si ergänzt uf dem Abschnitt d S30, so dass zwei Verbindige pro Stund bestöh. Dezue isch d S16 stündlich über Wintertuur beschleunigt uf Schaffuuse verlängret worde, wo si zwüsche Wintertuur und Schaffuuse nur ds Andelfinge und Nöihuuse am Riifall haltet. Um a der Stadtentwicklig um Wintertuur Rächnig z träge, isch aner Bahnlinie Wintertuur–Wiil neu der Bahnhof Wintertuur-Hegi eröffnet worde.
Für d Infrastruktur vo der dritt Teilergänzig sind insgsamt 200 Millione CHF usgä worde:
Vierti Teilergänzig
D vierti Teilergänzig isch der bis jetz gröscht Usbau vo der Zürcher S-Bahn gsi. Si isch in drei Etappe ab 2014 umgsetzt und mitem Fahrplanwächsel im Dezember 2018 abgschlosse worde. D Chöschte hei insgsamt Rund 350 Mio. Franke betreit.
Währender erscht Etappe isch der Bau vome zuesätzliche Durchgangsbahnhof (auch Baahoof Löiestraass gnennt) underem Zürcher Hauptbahnhof und der da aschliessend Tunnelstrecki underem Wiibeerg uf Öörlike erfolgt. Weschtlich isch der Bahnhof Löiestraass aner Linksuufrig Züriseebaan und über zwei Brugge (Choledraieck- und Letzigrabebrugg) ane Bahnhof Züri Altstette agschlosse worde. Der Wiibeergtunnel, der Bahnhof Löiestraass und d Verbindig zur lingsufrig Züriseebahn isch am 14. Juni 2014 in Betrib gno worde und d Strecki uf Altstette isch Mitti Dezember 2015 in Betrib gno worde.
D Linie vom lingge Züriseeufer (Pfäffike SZ–Taalwiil), wo uf Öörlike oder zum Flughafe verchere, bruche sitdem der Durchgangsbahnhof Löiestraass; d bis jetz zitufwendig Spitzcheri im Zürcher Hauptbahnhof isch wäggfalle.
Iner zweit Etappe hei neui Linie, wo de neu Bahnhof Löiestraass mitbruche, igrichtet chöne wärde, so ab Dezember 2015 d Linie S19 und S21. D äbefalls wärend der zweit Etappe vorgseh Irichtige vo der neu Linie S20 verzögret sich um mehreri Jahr, da sich d Iwohner vo Fäldmäile politisch und rächtlich gäge de Bau vome benötigte Abstellgleise gwehrt hei. Ds Bundesgericht lähnt d Beschwärde ab. D entsprächende Bauarbeite hei 2017 agfang, und der Betrib vo der S20 isch im Summer 2019 ufgno worde. Äbefalls Teil vo der zweit Etappe sind diversi Usbaute und Perronverlängrige gsi, wo der Isatz vo längere Züg erlaubt het.
Écomusée d’Alsace
S Elsassischa Ecomusée ìsch bis 2006 s greeschta Museumsdorf vum Frànkrìch gsìì. As ìsch dàdo a kommerzieller Frèizittpark. As lìegt ìm Elsàss bi Ungerscha, zwìscha Milhüsa un Colmer. S Museum ìsch ànna 1984 grìnda worra un zeigt dàdo sìbzig Gebäi, wo vorhar àn'ma àndra Ort gstànda sìn un wo nèi ufbàuia worra sìn. S Verein hàt sa-n-a so gretta, denn sunscht warta sa àbgrìssa worra. Bi dana Gebäi gheera a Bäckarèi, a Tìpfarèi, a Schüel, a Wohnturm üss Stei un mehrera Büürahäff un Fàchwark-Hiiser.
S-Bahn Zürich
Usbauschritt 2035
D Bundesparlament het 2019 für de Bahnusbauschritt 2035 Investitione vo schwizwit 12,9 Milliarde bewilligt. Für de Grossrum Züri sind verschideni wichtigi Projekt vorgesehe, wie d Besitigung vo de grööste Engpäss und en witere Agebotsusbau ufem Netz vo der Zürcher S-Bahn ermögliche.
D wichtigste Zürcher Projekt in STEP 2035 im Überblick:
Inneri und üsseri S-Bahn Züri (S-Bahn 2G)
Mit der S-Bahn vo der zweit Generation (S-Bahn 2G) will der ZVV und d SBB d Kapazitäte ufem Zürcher Bahnnetz längerfristig verdoppele und d bestehend Infrastruktur besser nütze. Ds Projekt gseht es System vo innere und üssere Express-S-Bahne vor. D innere S-Bahn erschliesst d Stadt Züri und de enger Agglomerationsgürtel und fahrt mindestens im Viertelstundetakt. D Express-S-Bahn bedient sämtlichi Haltestelle usserhalb vom innere Perimeter und fahrt nacher ohni Halt ade wichtige Stadtbahnhöf Stadelhofe, Haardbrugg, Öörlike, Ängi und Altstette und em Hauptbahnhof Züri. Für d S-Bahn 2G muess ds Rollmaterial apasst wärde. Gmäss Planig (Stand 2019) sölle uf der Express-S-Bahn Doppelstöcker fahre, wärend uf der inner S-Bahn neus Rollmaterial zum Isatz chund. D neue Züg sötti en schnällere Fahrgaschtwächsel ermögliche, was für eistöckigi Züg spricht. Der ZVV sträbt für 2030 en erschte vo mehrere Umsetzigsschritte aa. Zwingendi Vorussetzig für d S-Bahn 2G sind der Brüttener Tunnel und es vierts Gleis am Bahnhof Stadelhofe.
Blauen (Badenweiler)
Uf em Blaue befindet sich bi 47° 46' 42" n. Br. un 07° 42' 05" ö. L. e 21 Meter hoche Ussichtsturm (erbaut 1895 vum Schwarzwaldverein) in Stahlfachwerkbauwiis un bi 47° 46' 39" n. Br. un 07° 42' 07" ö. L. e 50 Meter hoche Fernmeldeturm vu dr Dütsche Telekom fer UKW un Richtfunk in Stahlbetonbauwiis (Typeturm). Vu dert werre folgendi Radio-Programme verbreitet: SWR1 Baden-Württemberg (89,2 MHz/8,4 kW), SWR2 (92,6 MHz/8,4 kW), SWR3 (97,0 MHz/8,4kW), Dütschlandfunk (105,1 MHz/10 kW), Radio Rägeboge (101,1 MHz/8,4 kW) und Bade FM (106,0 MHz/8,4 kW). Zuedem isch dert au s'Amateurfunkrelais DB0YE underbrocht.