cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kornhaus Kleine Augustinerschütte
Baugschicht
1892 het dr Kanton s Geböid kauft. Zerst isch s Baudepartemänt din gsi, und vo 1905 aa s Mathematische Seminar und e zitlang no anderi chliineri Instidut.
1959 und 2015 isch s Huus innenooch umbaut worde.
Joseph Beuys
Dr Beuys het sich in sim umfangriiche Wärk mit Frooge vom Humanismus, dr Sozialphilosophii und dr Anthroposophii usenandergsetzt. Das het zu siner spezifische Definition vom ene «erwiterete Kunstbegriff» gfüehrt und zur Konzeption vo dr Soziale Blastik as Gsamtkunstwärk. Am Ändi vo de 1970er Joohr het er e kreativs Mitgstalte an dr Gsellschaft und in dr Politik gforderet. Er gältet bis hüte wältwit as eine vo de bedütendste Künstler vom 20. Johrhundert und isch en «idealtypische Gegespiiler» zum Andy Warhol gsi.
La Broque
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Wie s Elsàss ìm Zwete Waltkriej bsetzt gsin ìsch, hàt s z La Broque vun Öigüscht 1940 bis November 1944 s Sicherungslàjer Schirmeck-Vorbruck gan, e Umerziehunglàjer vun dr ditsche Bolizei.
Verwàltung
vun La Broque ìsch. La Broque ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun La Broque ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Olin Wellborn
Dr Olin Wellborn (* 18. Jüüni 1843 z’ Cumming, Georgia; † 6. Dezamber 1921 z’ Los Angeles, Kàlifornià) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1879 bis 1887 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Olin Wellborn ìsch ànna 1843 z’ Cumming ìm Norda vum Bundesschtààt Georgia-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Chapleigh B. un vu dr Mary Ann Wellborn geboorena Foster. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga, so wia schpeeter ìn d’ Emory-Hoochschüal. Drnooh hàt’r àn dr Üniwärsitäät vum North Carolina z’ Chapel Hill gschtudiart. Wahrem Bìrgerkriag hàt’r ìm Heer vu dr Konfederàzioon bediant, wu-n-’r Hàuiptmànn worra-n-ìsch. Ànna 1865 ìsch’r àwwer bii Knoxville àn dr Hufta verlätzt worra un hàt s’ Heer müassa fàraloo. Noh-n-em Kriag hàt’r sìch z’ Atlanta nìedergloo. Ar hàt drnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1866 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Atlanta gschàfft. Ànna 1871 hàt’r sii Ànwàltsbüroo un Wohnsìtz uff Dallas ìm Texàs loo wàndla. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi.
Àn da Kongrasswàhla vu 1878 hàt maa dr Wellborn ìm drìtta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1879 gsìì, àls Noohfolger vum James W. Throckmorton. Ar ìsch dräimol wìedergwählt worra un ìsch àlso àb’m 3. März 1887 ìm Kongrass blìewa. Àb 1883 hàt’r dr säckschta Wàhlbezirk vum Texàs vetratta, àls Noohfolger vum Christopher C. Upson. Zwìscha 1883 un 1887 ìsch dr Wellborn Vorsìtzender ìm Ìndiànerüüsschuss gsìì. Ànna 1886 hàt ìhn siina Pàrtäi nìmm fìr a Wìederwàhl nominiart.
Ìm folgenda Joohr hàt dr Wellborn uff San Diego-n-ìm Kàlifornià gwàndelt, wu-n-’r Ànwàlt gsìì-n-ìsch. Sitter 1893 hàt’r z’ Los Angeles glabt. Àm 25. Hornung 1895 hàt ìhn dr àmerikànischa Presidànt Grover Cleveland àls Rìchter àm Bundesbezirksgrìcht fìr dr süüdliga Dischtrikt vum Kàlifornià ärnännt. Dia Ärnännung hàt dr US-Senààt àm 1. März 1895 bschtaadigt. Àm 31. Janner 1915 ìsch dr Wellborn ìn Rüajschtànd gànga. Gschtoorwa-n-ìsch’r àm 6. Dezamber 1921 z’ Los Angeles; ar ìsch uff’m Angelus-Rosedale Frìedhoof z’ Los Angeles beardigt worra.
Ìm Wellborn siina Tochter hàt dr Bàuitraager Burton E. Green ghiiroota, wo d’ Schtàdt Beverly Hills grìnda hàt.
Dachziegel
Dachziegl sin Ziegl, wo zum Dekche vo Dächer bruucht wärdet. Normalerwys sin si us Ton odr Leem und werdet brönnt. So sin d Ziegl widerstandsfähig gäge Räge. Wenn ma d Dachziegl erfunde het, isch nöd bekannt. Aber mit de Industrialisyrig isch iri Produktion vereifacht worde und het so derzu bitrait, dass d Ziegl s Strou und Ried abglöst hät, wenn s um s Däkche vo Hüser gange isch.
Guriner Pflanzennamen
Pflanzenämme im Dialäkt vu Gurin:
Plinius
Plinius isch dr Name vo zwei römische Schriftsteller gsi:
Guriner Pflanzennamen
Lueg au
Guriner Pilznämme
Plinius
Plinius stoht au für:
Romanel-sur-Lausanne
Romanel-sur-Lausanne (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lausanne im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Romanel-sur-Lausanne lyt in dr Agglomeration Lausanne. D Gmaiflechi umfasst 62,7 % landwirtschaftligi Flechi, 3,1 % Wald un 34,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Romanel-sur-Lausanne isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1184 as Romanes.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19,9 % gläge.
Religion
48,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 32,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 5,1 %, FDP 19,2 %, GLP 4,9 %, GP 10,4 %, SP 24,7 %, SVP 24,6 %, Sunschtigi 3,2 %.
Dr Burgermaischter vu Romanel-sur-Lausanne isch dr Edgar Schiesser (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 3068 Yywohner 89,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,2 % Dytsch, 2,2 % Italienisch un 4,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Golda Meïr
D Golda Meir (1898-1978) isch en israelischi Politikere und vo 1969 bs 1974 Premierministerin vo Israel gsi.
Geburt in dr Ukraine und Jugend z Amerika
D Golda Meir isch am 3. Mai 1898 z Kiew as Goldie Mabovitsch uf d Wält cho. Wo si achti gsi isch isch ihri Familie 1906 in d USA, wo si z Milwaukee, Wisconsin ufgwachsen isch. Si het an dr Milwaukee Normal School (jetzt University of Wisconsin-Milwaukee) gstudiert und het sich in dr Milwaukee Labor Zionist Party engagiert und isch dört füehrend worde.
Z Erez Israel
Si het dr Morris Myerson ghürotet und 1921 hai si Aliah gmacht, d. h. si noch Erez Israel (s Land Israel, wo denn no s britische Mandat Palestina gsi isch, usgwanderet). Dört si si Mitgliider vom Kibbuz Merhavia worde. Si het dr Kibbuz in dr Histadrut, dr allgemeine Gwärkschaft, wo zur Arbeiterbewegig ghört het, verdräte. Vo 1928 bis 1932 isch si Sekretärin vom Fraue Arbeiterrot gsi und isch 1934 in sis Exekutivkomitee gwehlt worde, wo si bis zum Zweite Wältchrieg amtiert het. In de Chriegsjohr het isch si zum e Wortfüehrer für d Zioniste worde, wo mit de britische Mandatsbeamte verhandlet hai. 1946 hai d Brite in ihrem Kampf gege d Zioniste, wo dr Abzug vo de Brite verlangt hai, dr Mosche Scharett und anderi jüdischi Politiker verhaftet. Dr Scharett isch denn dr Chef vo dr politische Abdeilig vo dr Jüdische Agentur gsi, und d Goldie Myerson het en provisorisch ersetzt. Si het sich für d Befreijig vo ihre verhaftete Kamerade iigsetzt und für die jüdische Iiwanderer, wo d Naziherrschaft z Europa und vili au Konzentrationslager überläbt gha hai, und nüm in Europa hai welle läbe. D Brite aber hai under em Druck vo arabische Nationaliste d Iireis vo Jude braktisch ganz verbote und hai illegali Iiwandere festgnoh und deportiert. Wo dr Scharett freiglo worden isch, het er im zionistische diplomatische Dienst afo schaffe und d Myerson het ihre Boste bhalte. Si het mit em König Abdullah vo Jordanie verhandlet und brobiert ihn drvo abzhalte, bi dr Invasion wo die andere arabische Staate blant hai, mitzmache.
Noch em Sächsdagchrieg
1968 het si d Mapai mit em David Bengurion siiner Rafi-partei, wo denn dr Schimon Peres drzueghört het, und dr Achdut haAwoda/Po'alei Tzion zur Israelische Arbetspartei vereinigt. Wo dr Eschkol am 26. Februar 1969 gstorben isch, isch d Golda meir as Kompromisskandidatin Premierminister vo Israel worde. Si het d Koalition, wo im Juni 1967 entstanden isch, wiitergführt. Ussepolitisch het si für e Friide dur Diplomatii gschafft. Si het vili Staatsbsüech gmacht, so öbbe 1972 noch Rumänie zum Nicolae Ceauşescu und zum Vatikan, wo si dr Papst Paul IV. droffe het. 1973 isch si Gastgäbere gsi, wo dr dr dütsch Bundeskanzler Willi Brandt z Jerusalem bsuecht het.
Im Oktober 1973 hai Ägypte und Syrie Israel am Jom Kippur agriffe. Drotz Hiwiis druf, ass es Entwigglige uf dr arabische Siite git, het die israelisch Regierig d Reserviste nit vor em heiligste Dage vom Judedum welle ufrüefe. So hai die arabische Armeä afänglig Erfolg gha und Israel isch in Schock gsi. Noch herte Kämpf het die israelisch Armee zerst d Syrier im Golangebirg zum Rückzug zwunge und denn in dr Sinaiwüeste die ägyptisch Armee, wo dr Suezkanal überquert gha het, vollkomme vo ihrem Nochschub abgschnitte. Uf Drugg vo de Russe het Israel aber nit chönne d Kapitulation erzwinge und het sogar de Ägypter müesse Wasser und Ässe lo zuecho. Dä (nit ganz freiwillig) Verzicht druf, d Ägypter nit no einisch z demüetige mit ere vollkommene militärische Niiderlag, het e baar Johr spöter drzue gfüehrt, ass dr Anwar as-Sadat, dr 'Siiger' vom Oktoberchrieg, het chönne mit Israel Friide schliesse. Für d Golda Meir isch aber s politischen Änd in Sicht gsi. Ihri Regierig isch stark kritisiert worde drfür, ass d Armee nit barat gsi isch und au wie dr Chrieg sälber gfüehrt worden isch. Im Merz 1974 het si kuum e neui Koalitionsregierig z stand brocht und isch denn scho am 10. April zruggdräte. Si het d Regierigsgschäft witergleitet, bis dass im Juni e neui Regierig gformt worden isch.
Noch em Ruggdritt
D Golda Meir het zwar noch 1974 keini politische Ämter me gha, het aber wiiterhi e wichdigi Rolle im israelische politische Läbe gspiilt. 1975 het si ihri Autobiografii veröffentligt.
Si isch am 8. Dezämber 1978 z Jerusalem gstorbe. Erst noch ihrem Dod isch bekannt worde, ass si zwölf Johr lang Leukemii gha het.
Marcel Pilet-Golaz
De Marcel Pilet-Golaz (* 31. Dezember 1889 z Cossonay; † 11. April 1958 z Paris) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 13. Dezember 1928 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1944 hät er siis Amt übergeeh, nachdem er am 7. November siin Rücktritt bekanntgeeh hät. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
In zahlriiche Witz isch e persönlichi Rivalität zwüsched em französischschprachige Pilet-Golaz und siim Düütschschwiizer Kolleg Rudolf Minger underschtellt worde.
Faschismus
De Pilet-Golaz hät als Pragmatiker gulte, wo sich mit em düütsche und italienische Faschismus zmindescht friidlich arrangiere hät welle; mängi händ ihm au persönlichi Sympathie für de Faschismus vorgworfe.
Als Leiter vo dr Ussepolitik hät de Pilet-Golaz e Balance müesse finde zwüsched de düütsche Forderige, de alliierte Iiwänd und em Unabhängigkeitswille vo dr Schwiiz. Siin Weg, es relativ guets Verhältnis zum Düütsche Riich uufzbaue, isch schtarch umschtritte gsii, sowohl während wie nach em Chrieg.
Bsunders d Radioaaschprache, wo de Pilez-Golaz als Bundespräsident am 25. Juni 1940, churz nach dr Kapitulation vo Frankriich ghalte hät, hät viilfältigi Interpretatione zueglaa. Die Reed, wo mit em übrige Bundesrat abgschtimmt gsi isch, hett s Volch trotz dr neue Laag i siinere Eigeschtändigkeit sölle versichere. Dur siini Wortwahl hät er jedoch s Gegeteil verhängt.
De Pilez-Golaz hät im Name vom Bundesrat devoo gredt, die drei grosse Nachbere vo dr Schwiiz hetted jetzt de Weg vom Friede beschritte, jetzt seis au für d Schwiiz a dr Ziit, vorwärts z luege und am Wideruufbau vo dr Welt, wo im Umbruch schtaat, mitzwürke. Dr Ziitpunkt vo dr innere Widergeburt seig daa, jede vo de Eidgenosse müessi de „alt Mensch“ ablege.
Viili händ gmeint, i dene Wort e Übernaahm vo Gedankeguet vo de Nationalsozialischte zu ghöre. Denn Wörter, wo vor em düütsche Weschtfeldzug üblich gsi si, wie «Widerschtand», «bewaffneti Neutralität» oder «Unabhängigkeit», sind i dere Reed nöd vorchoo. Die Interpretation vo de Wort vom Pilet-Golaz isch verschtärcht worde, won er im September 1940 d Füehrer vo dr nationalsozialistisch orientierte Nationale Bewegung Schweiz (NBS) zun ere persönliche Audienz empfange hät. Druufhii hät sich de Pilet-Golaz dr heftige Kritik vo wiite Teil vo dr Öffentlichkeit und vom Parlament müesse schtelle. Bereits zu dem Ziitpunkt sind Rücktrittsforderige luut worde, wo sich de Pilet-Golaz jedoch z entzieh gwüsst hät. D NBS isch im November 1940 vom Bundesrat verbote worde.
Anderersiits hät für d Schwiiz im Juni 1940 jedi Provokation vom Dritte Riich gfährlich erschine. Wo düütschi Flugzüüg vo dr Schwiizer Luftwaffe im Grenzgebiet mit Frankriich abgeschosse worde si, hät das zu massive Vergeltigsdrohige gfüehrt. Nöd wenigi händ Zrugghaltig und Aapassig für de notwendig Priis ghalte, um d Unabhängigkeit zu erhalte.
En Monet nach dere Radioaaschprach hät dr miltitärischi Oberbefehlshaber General Henri Guisan bim Rütlirapport d Réduit-Schtrategii zur Uufrechterhaltig vo dr Schwiizer Unabhängigkeit verkündet. Das isch viilfach als Antwort uf di "aapasserischi" Reed vom Pilet-Golaz interpretiert worde.
Nachdem 1944 uf siini Aakündigung, zur Sowjetunion diplomatischi Beziehige uufzneeh, vo deet e schroffi Ablehnig gfolgt isch, hät dr Pilet-Golaz alli Underschtützig verlore und hät müesse zruggträte.
Nach em Chrieg hät sich dr Pilet-Golaz nöd zu siim Verhalte güsseret.
Zitat
"Die Rede an das Schweizervolk (25. 6. 1940) eines schweizerischen Bundespräsidenten, der seinen neutralen Weitblick bereits auf das Neue Europa von Adolf Hitler richtete, überhörte ich damals. Der Alte blättert weiter:
— Pilet-Golaz hiess der...
— Und du klagst über dein Gedächtnis!
— Und der ist nicht zu verwechseln mit Giuseppe Motta, ebenfalls schweizerischer Bundesrat: der anerkannte die Franco-Diktatur, bevor Madrid gefallen war..."
Zitat: Max Frisch, "Schweiz ohne Armee, Ein Palaver"
Breisacher St. Stephansmünster
S Brisacher St. Stephansmünschder isch a gotisch-romanischi Kirch un s Wohrzeiche vu dr Stadt Alt-Brisach. Die Sähnswürdigkeit isch ufem Münschderberg gläge un isch wit ybr d Stadtgränze sichtbar. Markant sin dia beide unterschiedliche Kirchtürm vu dem dreischiffige Bau, wu sich – untypisch fir ä chrischdliche Sakralbau – im Chorberich bfinde. D Kirch stammt üs dr spätromanischi Zit vum 12. Johrhundert un isch bis in d Gotik vum 15. Johrhundert erwiteret worre. Dia nach em heilige Stephanus benannti Kirch wird hit vu dr katholischi Pfarrgmei Sankt Stephan gnutzt. S Brisacher Münschder isch bsunders fir sine kulturhistorisch beditsami Innenüsstattig bekannt, wie zum Byspil des Wandbild S Jüngschdi Gricht vum Martin Schongauer wo faschd 100 Quadratmeter groß isch.
Gschicht
D Besiedlig uf em Plateau vum hitige Münschderberg reicht zruck bis in d Jungstaizit. Während dr Keltezit isch uf em Plateau a „Fürschdesitz“ gsi, wu Handelsbeziehige bis in d Mittelmeerrüm unterhalte het. Au d Römer hen d strategischi Beditig kennt un dert a Kastell bäut. Dert het denno dr Kaiser Valentinian I. am 30. Äuguschd 369 a Edikt üsgsproche, dem Brisach sini erschdi schriftlichi Erwähnig verdanke duet. In dem Edikt wird wum mons Brisacus gsproche, was soviel wie „dr Berg, wu sich s Wasser dra bricht“ beditet. Nach dr Eroberig durch d Alemanne um 400 het sich Brisach zu einem vu de wichtigschde Ort am Oberrhin entwickelt. Dia Zit vu 1198 bis 1218 under Herzog Berthold V. vu Zähringe isch vun äre rege Bäutätigkeit prägt gsi. In sällere Zit isch d Burg Brisach uf dr Nordsyte vum Berg, dr Radbrunne in dr Mitti un s St. Stephansmünschder uf dr Süadsyte entstande. An dr Stell vum hitige Münschder het dr Ort Brisach Vorgängerkirche gha - s gibt abr kaini materielli Spure fir dia Behäuptig, allerdings Vermuatige, dass a Kirche scho in dr merowingische odr karolingische Zit existiert het.
D Bäuzit vom hitige Münschder isch nit gnau bekannt. S isch wohl noch 1185 mit dr Erichtig begonne worre, dia dann vermutlich erschd 1230 abgschlosse gsi isch. Im 13. Johrhundert isch d Kirch durch an gotische Chor mit polygonalem Abschluss erwiteret worre. Nach 1330 sind umfangriche Erwiterige nach Wesschde vorgnumme worre. Dia sin abr nur bis zua einere Mürehöchi umgsetzt worre, so dass fir guet 100 Johr an dr romanischi Weschdwand a Bäuruine agschlosse het. Dia lange Zit in dr Bäuphas het zu einigi Ungnauigkeite gfiert, sowohl am Weschdportal wie äui am mit enem Maßwerktympanon versehene Nordportal. Erschd am End vum 15. Johrhundert isch d hit bestehende Weschdbau errichtet worre. Er zeigt ditliche Spure vu neui Planwechsel während dr Bäuzit. Anhand vu de Johreszahle 1473 an ämä Pfiler un 1785 an dr Üßesyte vun ämä Treppetürmli uf dr Süadsyte lenn sich Beginn un Endi vu dr Bäuzit ablese.
Architektur
S Münschder St. Stephan isch uf dr Südsyte vun ärä vulkanischi Felsscholle, wo yber 600 Meter lang isch un nooch allene Syte steil nab goot. Dr Platz wo d Kirch hit isch entspricht dem vum damalige repräsentative Verwaltungsbäu (Prätorium) vum spätantike Kastell. D Räschd vu de Fundament vum Kastell finde sich nit numme unterhalb vu dr Kirch, sondern äu unter em gsamte Münschderplatz. S Kircheschiff isch 66 Meter lang und s Syteschiff isch 28 Meter breit.
A wiße un a schwarze Treppeturm markiere jeweils d Gränz vum ehemalige Weschdabschluss vu dr romanische Kirch un vum Weschdbäu. Dr niedrigere wißi Treppeturm ghört noch zum Weschdbäu. D massivi schwarze Treppeturm wird am Afang vun ämä Weschdbäu zuegrechnet, wu d Planig gänderet worre isch. Dert isch dia neui Johreszahl 1485 igmeißelt. Am End vu dr Wand vum romanische Syteschiff isch ä kleis Pförtli vermüert worre. D Spitzi vum Dach im Weste het a Höchi vu 31 Meter.
D Nordsyte vum Münschder isch zur Stadt zugwendet un schlicht ghalte. Si het zwei giebelbekrönti Portal im romanische Deil un ai gotischs im Weschdbäu. Im Winkel zwische Querhüs un Syteschiff isch früener a ausladends Beihüs mit ärä Michaelskapelle gsi, wo de halbrunde Treppeturm wo hit sichtbar isch verborge het. Der Deil isch vu inne un vu üße zuegänglich gsi. Vu Norde her ka mer a höher planti Kirche feststelle, wu het nach Oschde solle fortgsetzt werre. Statiker meine, dass de Unterbäu z swach fir a hoche Tum gsi wär. Trotzdem hets im 19. Johrhundert Plän gä, a Weschdturm z errichte. Üs denne Gründ het s Brisacher Münschder untypischer Wis uf d Weschdsyte kein Turm, sondern a quaderförmige Baukörper mit ämä pyramideartige Dach, wu insgsamt 31 Meter hoch isch. D eigentlichi Glocketürm sin uf d Oschdsyte vu d Kirch. Dia zwei ungleichi Türm hän a unterschiedlich großi quadratische Grundfläche un äu ebbis vuanader abwichend Fassadeelement un Fenschder. Beidi Türm hän Pyramidedächer; d a weng höcheri un spitzer Süedturm het a Gesamthöchi vu 40 Meter.
Domplatz
Dr Großherzog Friedrich I. vu Bade het 1870 em Brisacher Bataillon a Feschdungsgschütz gschenkt, wo d dytsche Truppe in Fort Mortier (Neuf-Brisach) erbeutet hän. Es isch 1782 z Stroßburg gosse worre. S Gschütz isch denno uf em Münschderplatz gegenyber vum Häuptportal ufgstellt worre. Wo s Bataillon im Oktober 1901 nach Nei-Brisach verlegt worre isch, hän si s Gschütz mitgnomme.
Am 7. November 1904 isch zwische dr Stadt Brisach un dr katholisch Kirch a Vereibarig yber d Rächtsverhältniss vum Münschder un Münschderplatz abgeschlosse un am 11. Februar vum Johr druf vum katholische Oberstiftungsrat z Karlsrue gnehmigt worre. In dr Vereibarig stoht, dass s Münster, s Gländ wo s Münschder druf stoht, sowie drei Meter nach Nordoschde un zwei Meter nach Süedoschde als Eigetuem vu dr katholische Gmei anerkannt sin. Der Deil isch hit durch Pflaschderstei üsglegt. Dr ybrigi Deil vum Platz isch s Eigetuem vu dr Stadt Brisach. Well d Münschderplatz als öffentlicher Platz deklariert worre isch, derf derte nit bäut werre. Witer isch gregelt, dass d Kirch bi Bäuarbeite s Rächt het, Bäumaterialie uf em städtische Deil z lagere, sowit des nötig isch. D Kirch het s Rächt, Prozessione uf em Münschderplatz abzhalte. „Unziemlichi un lärmendi Schaustellige un Darbietige“ sin nit erlaubt.
Inneüsstattig
S Langhüs, d Syteschiff un dr Hochchor vum Brisacher Münschers sin a hell ghalteni romanischi Kirchearchitektur. Dr Lettner üs Sandstei versperrt znächschd de Blick uf de Hochchor. Rechts vum Middelgang in Richtig vum Chor stoht a Kanzel üs em Johr 1597, wu mit vili Intarsie verziert isch. Vor em Lettner stoht a Zelebrationsaltar üs em Johr 1996. Am Fueß vu dem Altar isch a silberne Schrein mit Reliquie vu de Stadtpatron Gervasius un Protasius üs em Johr 1496.
In d Nordkonche links vum Lettner stoht s spätgotischi Sakramenthüs. S Sakramenthüs isch a Ufbewahrigsbehältnis üs Stei fir gweihti Hostie. S Konzil vu Trient (1545–63) het d Unterbringig vu de Hostie im Tabernakel uf em Altar agordnet un so s Sakramenthüs yberflüssig gmacht. Erschd s Zweiti Vatikanischi Konzil (1962–65) het d Gebrüch vum Sakramenthüs wieder zueglo. S Sakramenthüs vum Brisacher Münschder stammt üs em End vum 15. Johrhundert un erhebt sich yber a doppelt gliederte Fueß uf ämä schlanke Pfiler. D Pfiler sin mit musizierendi Engel verziert. Zwische de hochzogene Pfiler erhebe sich vergoldeti Gitter. Noch rund 4,5 Meter endet s Sakramenthüs mit ämä gliederte Gesprenge. D Zierdeil sin durch Beschießige üs em Zweite Weltkrieg bschädigt.
Lettner
Dr Brisacher Lettner isch 1496 vun äme Meischder gschaffe worre, wo 1497 äu d Chornische vum Hochaltar gstaltet het un vu dem mer hit nimmi weiß, wer des gsi isch. A Bsunderheit im Brisacher Münschder isch, dass dr Lettner bis 1960 gschlosse gsi isch un d Funktion vun ere Schiidewand gha het zwischem Hochchor vu de Kleriker un em Middelschiff wu firs Volks gsi isch. Vum Lettner üs sin Evangelium un liturgischi Gsäng vortrage worre. Bis ins Johr 1837 sind uf em Lettner Orgle gstande - bis zum Zweite Weltkrieg sogar drei Altär. Oft wird dr Brisacher Lettner als architektonischs Vorbild fir de Iseheimer Altar agsäh.
Mit sini zierlichi Forme üs gälem Sandstei gilt er als großartigs Meischderwerk vu dr spätgotische Steimetzkunschd. Dr Grundriss vum Lettner isch rächteckig: Zwelf schlanki Pfiler rahme zehn Spitzböge i. Vum Middelschiff üs luegt mer durch fünf bogeförmigi Durchläss. Zum Chor hi öffne sich drei, zua de Syte je ei Boge. D Decki bstoht üs eme Netzgwölb. D Rippe vu dem Gwölb entwickle sich üs de Arkadepfiler un de schlanke Säule vu dr Rücksyte. A rund ei Meter hochi Maßwerkbrüschtig begränzt a begehbari Plattform vum Lettner. Uf de tragendi Pfiler befinde sich in rund drei Meter Höchi Kapitelle, wu üs ämä feschde Kern bstohn. Uf dr Vordersyte vu dene Kern ranke sich ghöhlti Blattwerk. Yber de schlanke Pfiler stohn Figure under Baldachin, wu a engi Verbindig mit dr Tradition vum Brisacher Münschder het. Links vum Middelboge stoht d Maria mit Kind, rechts d Heiligi Drei König. Witer isch dr Josef un dr Kirchepatron Stephanus dargestellt. Dia beide Stadtpatron Gervasius un Protasius sin uf dr nördliche Schmalsyte z finde - ihri Eltere Vitalis un Valeria uf dr süedliche Syte. A weng diafer befinde sich uf Konsole d Heiligi Barbara un d Heiligi Katharina. Dass d Heilige Drei König mit Briisach in Verbindig stohn, hängt mit ärä Legend yber ihri Reliquie un dia vu de Märtyrer Gervasius un Protasius zämme. Nach dere Legend het ihre Weg vu Mailand nach Köln yber Breisach gefihrt. Fachlit vermuete, dass d Lettnerfigure vu zwei verschiedeni Künschdler stamme. Dia Vermutig wird durch Abwichige in Gesamtstatur, Körperhaltig un Detailrichtuem vu de Skulpture gschdützt. Verglicht mr bispilswis d Mariefigur mit dere vum Mohrekönig, denno zeigt sich, dass dia vum Mohrekönig vumene begabtere Steimetz stammt.
D Decki vum Lettner wird vum alte Wappe vu Briisach (sechs silberni Berg uf rotem Grund), vum Wappe vu Vorderöstrich (wißer Querbalke uf rotem Grund) un vum Banner vum Heilige Römische Riich (schwarzer Doppeladler uf goldenem Grund) ziert.
Noch em Zweite Weltkrieg hen sich d Stimme üs dr Gmei gemehrt, dass dr Blick uf de Hochaltar freigmacht werre soll. Dr Lettner het domols noch a geschlosseni Rückwand mit zwei vergitterti Türöffnige un ämä vergitterte Fenschder gha. Noch em Wille vu de Verantwortliche in dr Pfarrei het dr Lettner in d Weschdhalle solle versetzt werre. Fachlit hän des mit dr Begrindig abglehnt, dass a Veränderig vum Standort a Verfälschig vu dr Historie wäri. Dr domoligi Erzbischof Hermann Schäufele het 1959 de "Lettnerstrit" entschide, indem er d Versetzig abglehnt het. Allerdings het die Wand vum Lettner wo zum Chor zeigt het solle göffnet werre. Glichzitig het solle a neie Zelebrationsaltar in d Vierig vor em Lettner errichtet werre solle. 1960 isch denno d Betonempore in d Weschdhalle abgrisse un im nördliche Querschiff a neie Empore fir d Sänger un d Orgel bäut worre.
Hochaltar vum Meischder HL
Im Friburger Stadtarchiv liegt a Schrybe üs em Johr 1523 vum Magistrat vu dr Stadt Brisach an de Magistrat vu dr Stadt Friburg mitenre Bitte um Lindeholz, wel des im Brisacher Wald nit ka bschafft werre. D Bildschnitzer selbst het de Brief an d Stadt Friburg yberbrocht. Vil mehr isch yber d Afäng vu dem Kunschdwerk nit yberliefert.
D Altar isch drimol miteme Meischdermonogramm HL in d Form vu Däfelin signiert - jeweils an d Füeß vu dr Maria, em Christus un em Gottvater. Ufeme Betbuech wu rechts am Altarrand an dr Syte vu dr Gottvaterfigur vun ämä Engel nuf ghalte wird, isch mit d Hilf vu Infrarotliecht di Johreszahl 1526 (s Johr vu dr Vollendig) z erkenne.
S zentrali Motiv vum Hochalter isch d Darstellig vu dr Mariekröng. S Vorbild fir dia Szene isch a Hochalter im Friburger Münschder wo zwischen 1512 und 1516 vum Hans Baldung Grien, wo de HL kennt het, gmolt worde isch. D Mariefigur schwebt ufrecht im Altar. Vor dr Brust kreuzt sie ihri Arm und neigt ihre Kopf demutsvoll liicht zur Syte. Ihri lockigi Hoorpracht wird vum Wind nuf trage. S stark gfalteti und vudraihti Gwand schmiegt sich um ihre Körper. Jesus (links) un dr Gottvater (rechts) sitze an de Syte vu dr Maria und halte mit üsgstreckte Ärm a koschdbar verzierti Krone yber ihrem Kopf. Dia Szene wird vu musizierendi Engel umrahmt un a Düb als Sinnbild fir de Heilig Geischd schwebt yber d Krone.
Vallis Poenina
Vallis Poenina isch de latinisch Name vom obere Rhonetal gsi, also öppe die Landschaft, wo hüt de Kanton Wallis isch. Am Gämfersee unde isch die römischi Region aber wyter ggange als s Piet vom hütige Kanton. De Kantonsname chunt vo dem alte römische Landschaftsname.
Gschicht
Das Piet isch vo vier keltische Völker biwont wore, de Nantuate, de Veragrer, de Seduner und de Uberer. D Uberer sind en Tailstamm vo de Lepontier gsii, wo ire Hauptort änet em Simplonpass gsi isch: Oscella, wo hüt Domodossola heisst. Vo de Seduner chunt de Name vo de Stadt Sitte.
De erst Versuech vo de Römer s Wallis z erobere, het de Julius Cäsar undernoo zum de wichtig Pass öber de Gross Sankt Bärnhard, wo bi de Römer Summus Poeninus gheisse het, kontroliere. S Land uf beide Siite vor em Bärg isch nämli scho römisch gsi. Er het im Herbst 57 vor Chrischtus sin Feldherr Servius Galba losgschickt. Im Afang het de Erfolg ghaa, isch aber denn doch vo de Veragrer und de Seduner vertribe wore.
S Tal isch denn im Joor 15 vor Chrischtus under em Chaiser Augustus i de Alpefeldzüg vom Drusus und Tiberius eroberet und is Römische Riich iglideret wore. D Näme vo de vier Walliser Völker sind uf em Siigesdänkmol Tropaeum Alpium ufgschribe. S obere Rhonetal het denn zerscht zu de römische Provinz Raetia et Vindelicum ghört. Die vier Völker hend sich zum ene Bund – quattuor civitates vallis Poeninae heiist s uf ere Inschrift vo 23 noch Chrischtus – zämetue, wo zu de Verwaltigsainhait Raeti Vindelici vallis Poeninae ghört het. De Bund het offesichtlich im Ort Acaunum (dasa isch hüt: St-Maurice) tagt, emene Grenzort vo de Nantuate zu de Veragrer.
De Chaiser Claudius (41–54) het im Joor 47 d Stroos öber de Gross Sankt Bernhard zur Riichsstroos uusbaue loo. Die vier Stämm het er zu ainere Gebietsgmäinschaft, de civitas Vallensis, und dere het er s latinische Recht (Ius Latii) vergee. As Vorort het er Octodurus (hüt: Martigny) bistimmt und em s Martrecht ggee, worum de Ort au Forum Claudii Vallensium gnennt woren isch. Zudem isch s Wallis zäme mit em Piet vo de Ceutrone, wo am Chliine Sankt Bernhard gwont hend, zu de noije Provinz Alpes Graiae et Poeninae zämegschlosse wore. Spöter hend d Vallenses gär s Römische Börgerrecht vo de tribus Sergia öberchoo, doch isch nöd öberliferet wenn.
D Vallenser sind früe romanisiert wore und ainigi hend s gär in Senat gschafft. Noch de Christianisierig isch Octodurus Bischofssitz wore. De erst bikannti Bischof isch de Theodorus (um 380) gsii, wo im Wallis as Hailige Theodul vereert werd. Nochem Undergang vom Römische Riich isch s Wallis zum Burgunderriich cho und de Bischofssitz isch vo Octodurus uf Sedunum (hüt: Sittu) verlait wore.
Wertschaft
S Tal het vor alem vom Handel und Vercheer öber de Gross Sankt Bernhard und de Simplonpass glebt. E Zollstation isch bi Acaunum glege. Aigni hendwerchlichi Produkt sind worschins nöd bsunders hochwertig gsii und hend nu wenig Verbraitig gfunde. Offesichtlich sind de Ackerbau und d Veehaltig zimli wichtig gsii, wered d Jagd im Hindergrund gstanden isch.
Kult
De wichtigst Kult isch de vom Poeninus gsii, wo uf em Pass vom Grosse Sankt Bernhard vereert woren isch. Im Ortsname Tarnaiae (hüt: Massongex) chönnt möglicherwiis de Name vom keltische Donnergott Taranis enthalte sii. Witteri bizügti keltischi Gotthaite sind de Sucellus, d Cantismerta und de Sedatus, un denebet het me die römische Götter Jupiter, Mars und Merkur vereert. Us Acaunum stammt e Bronzechopf vom ene Stier mit drai Hörner und in ere Quellgrotte bi Acaunum sind d Nymphe vereert wore. Im Rottedelta bi Pennelocus (hüt: Villeneuve) isch en Aichestatue gfunde wore, wo us em 1. Joorhundert vor Chrischtus stammt. Spöter sind orientalischi Kult au is Wallis idrunge, so de vo de Magna Mater und em Mithras. Ab em 4. Joorhundert het s Christetum Fuess gfasst.
Tiberius
Dr Tiberius Cäsar Augustus (* 16. November 42 vor d Ziitwändi; † 16. März 37 noch dr Ziitwändi) (odr au Tiberius I.), isch as Tiberius Claudius Nero uf d Wält cho. Er isch dr zweit Kaiser vo Rom gsi, sit em Dod vom Augustus im Johr 14 noch dr Ziitwändi bis zu siim eigene Dod im Johr 37.
Dr Tiberius isch as Claudier uf d Wält cho, dr Sohn vom Tiberius Claudius Nero und dr Livia Drusilla. Si Mueter het sich vo siim Vater gschiide und het sech mit em Octavian Augustus im Johr 39 vor dr Ziitwändi verhürotet. Dr Tiberius het spöter im Augustus si Dochder us erä früehnere Eh, d Julia ghürotet und isch au vom Augustus adoptiert worde, so dass er ä Julier worden isch mit em Name Tiberius Julius Cäsar. D Kaiser noch ihm hai währed vier Johrzähnt alli zu dene vereinte Familie ghört und mä redet vo dr julisch-claudische Dynastii.
Peter zum Luft
Dr Peter zum Luft (* vor 1423 z Baasel; † Ändi Novämber 1474 z Baasel) isch e Baasler Gäistlige und Mitgründer und Räkter vo dr Baasler Uniwersidäät gsi.
Lääbe und Karriere
Dr Peter zum Luft isch iam Aafang vom 15. Joorhundert as Soon vom Rudolf und dr Clara zum Luft uf d Wält choo. 1423 het er z Häidelbärg studiert. 1430-31 und 1439-53 isch er Dekan vom Stift St. Peter z Baasel gsi. Um 1439 het er an dr Baasler Konzilsuniwersidäät Underricht gee. 1459 isch er äine vo de Gründer vo dr Uniwersidäät Baasel gsi, 1461 und 1467 isch er Räkter gsi. Vo 1441 bis 1459 het er as Generalvikar fungiert, 1446 und 1456 as Stellverdräter vom Offizial (Vorsteher vom kiirchlige Gricht). Er het meereri Pfarr- und kanonischi Pfründ gha (Saint-Ursanne, vo 1453 aa Baasler Doomher).
Mit em Abstiig vo de Münch isch d Kollatur vo dr Arbogastchille z Muttez in dr 2. Helfti vom 15. Joorhundert an dr Peter zum Luft gange, wo möögligerwiis s Bäihuus het lo baue.
Tiberius
Wil em s dr Augustus befohle het, het dr Tiberius sech im Johr 12 vo dr Vipsania lo scheide und het widerwillig d Julia, im Kaiser si Dochter ghürotet; aber die beide si nie glücklig worde zsämme, und ihr einzigs Chind isch scho as Buschi gstorbe. Noch em Dod vo siine Adoptivsöhn Lucius und Gaius Caesar het dr Augustus en im Johr 4 noch dr Ziitwändi adoptiert und zu siim Erb gmacht. Er het im Tiberius immer me Befuegige ge und im Johr 13 isch er co-princeps gsi, so dass, wo dr Augustus im Johr druf gstorbe isch, es kei Interregnum ge het. Dr Tiberius het aber dr Boschde vom Kaiser gar nit welle und won en dr Senat formell zum princeps gwehlt, het er sech kuum um d Regierigsgschäft kümmeret.
Peter zum Luft
Familie
Dr ooberst Rootchnächt Ulrich zum Luft isch si Brueder gsi und dr Arnold zum Luft si Nöwöö, wo au si bedütendi Büechersammlig gerbt het.
Tiberius
Mä erinneret sich an dr Tiberius vor allem wäge siim Ruef as zruggzogene, düstere Herrscher, wo gar nit het welle Kaiser wärde; dr Plinius dr Elter het von em as tristissimus hominum, dr druurigst vo de Mensche, gschriibe
Angelbachtal
Angelbachtal (sidfränkisch Angelbachdal) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Angelbachtal yt am Waldangelbach sidli vu Heidelberg im Kraichgauer Higelland. Nochbergmaine vu Angelbachtal sin d Sinsheimer Stadtdail Eschelbach, Dühren un Waldangelloch, un d Gmaine Östringen (Landkrais Charlsrue) un Mühlhausen.
Dr Baan bstoht us 60,2 % Landwirtschaftsflechi, 22,7 % Wald, 15,7 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Angelbachtal ghere d Derfer Eichtersheim un Michelfeld.
Gschicht
D Gmai Angelbachtal isch entstanden am 1. April 1972 dur d Fusion vu Eichtersheim un Michelfeld. Eichtersheim isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 838 as Uhtritesheim, Michelfeld anne 831 as Michilunfelt au im Lorscher Codex.
Verwaltig
Angelbachtal het e Verwaltigsgmainschaft veryybart mit dr Stadt Sinsheim un dr Gmai Zuzenhausen
Dr Burgermaischter isch dr Frank Werner.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Angelbachtal ghert zum Sidfränkisch.
Melierdialog
Dr Melierdialog isch e Bezäichnig für e berüemti Episode im Gschichtswärk „Dr Peloponnesisch Chrieg“ vom antike griechische Historiker Thukydides. Dr Dialog zwüsche de Verdräter vo Athen und deene vo Melos gältet, wie alli Dialog noch em Methodekapitel (1,23), nit as wörtligi, sondern, je noch Interpretazioon, as sinngmäässi Widergoob oder as Argumentazioon vom Thukydides sälber.
Dr Melierdialog (Buech V. Kap. 84-116) isch im Umfang nooch nume e seer chliine Däil vom ganze Wärk. Si Bedütig isch aber riisig, wil er dütlig macht, was d Hegemonialpolitik vom antike Athen aadriibe het und zäigt, was d Situazioon vo „Drittstaate“ gsi isch, wo sich wie Melos us em Chrieg zwüsche Athen und Sparta häi welle uusehalte. D Athener häi Melos belaageret und noch dr Kapitulazioon vo dr Insle alli melische Manne umbrocht und alli Fraue und Chinder versklavt. D Verrohig und d Verachdig für Sitte und Wärt, wo e Folg vom Chrieg si, stöön klaar uuse und au d Gränze vo dr Macht dur dr Fäldzug in Sizilie, wo denn choo isch.
Friedrich August Köhler
Dr Friedrich August Köhler (* 14. Auguscht 1768 z Hornberg em Schwarzwald, † 23. Februar 1844 z Marschalkenzimmern ) ischt a deitscher evangelischer Pfarrer, Heimatforscher ond Autor vo Sachlitradur gwäa.
Abstammong, Kendheit ond Jugend
Dr Friedrich August Köhler kommt am 14. Auguscht 1786 em Städtle Hornberg em Schwarzwald uff d Welt. Sei Vadder Christoph isch deet Diakon ond sei Mueder Margarete a Dochder vo-ma Schbezial. Vo seine Eltra wuud der Bua bloß Fritz oder Fritzle ghoißa. Des Haus, wo-nr zamma mit seira Schweschder ond seim viir Jôhr jengera Brueder Heinerle uffwechst, ischt arg pietischdisch prägt. Weil d Schuelpflicht noh en weider Ferne ischt, werdet dia Kender vom Wilhelm Hesch, ama Brueder vo dr Mueder, als Hauslehrer streng erzoga. Dr Hesch brengt deane Buaba abr et bloß Wissa bei; se mießet au Schbort treiba ond Tugenda lerna, wia zom Beischbiil Selbschtbeherrschong ond Durchhaltewilla. Sei erschda lengera Trennong vom Elternhaus erleabt dr Fritz, wia-nr fuffzeha Jôhr alt ischt. 1783 kriagt em Fritz sei Vadder a Pfarrschdell z Nehra ond a andrer Bruader vo dr Mueder, dr Gächenger Onkl Hesch, nemmt s Fritzle ond s Heinerle bei sich drhoim auf.
Riggenbach
Riggebach isch e geografische Naame:
Friedrich August Köhler
Abstammong, Kendheit ond Jugend
Em Herbscht 1786 – dr Fritz ischt enzwischa 18 Jôhr alt – kommt’r nôch Diibenga, om deet am Stift zwoi Jôhr lang Filosofii ond drei Jôhr lang Theologii zo studiira. Seine jengere Studiakollega send ondr andrem dr Georg Wilhelm Friedrich Hegel ond dr Friedrich Hölderlin. Em Köhler sei graußa Leidaschaft abr gheert em Wandra. 1790 ondrnemmt’r a Fuaß-Reis vo Diibenga ibr d Schwäbischa Alb bis nôch Ulm. Am 16. Merz 1792 schließlich wuud der jonge Môô em Consistorium auf Vicariate examiniirt.
Dui Zeit als Vikar
Nôch seim theologischa Exama fendet dr Köhler et glei a Stell als Vikar. Drom zuit’r nonägschd amôl zo seine Eltra nôch Nehra ond hilft seim Vadder bei dr Arbet. Schliaßlich kriagt’r a Aushilfsvikariat en de Derfer Deradenga, Neihausa bei Urach ond Gennenga am Rand vo dr Schwäbischa Alb. En dui Zeit fellt au em Köhler sei graußa schriftlicha Ausarbeidong vo seira Albwanderong, wo sich em Jôhr 1990 ibr-nen langa Zeitraum erstreckt hôt.
Riggenbach
Riggebach isch dr Gschlächtsnaame vom
Friedrich August Köhler
Dui Zeit als Vikar
Nôch selle Aushilfsvikariat isch-es 1801 endlich so weit, dass dr Köhler z Nehra a richdigs Vikariat ôôtredda kôô. Lang kôô-nr sich dô driiber abr et freia, weil noh em gleicha Jôhr sei Vadder s Zeitliche segnet ond drom sein Bua nemme ondrstitza kôô. Des, was’r als Vikar kriagt, reicht nemlich et zom Leaba. Zo seim Glick fendet dr Köhler bald a Stell als Hauslehrer beim Geheimrat Seckendorf en Stuegert, wo-nr drei Bueba ond oi Mädle ondrrichda muaß. Dui Arbet vorsiht’r abr ganz ohne a Freid. Anderthalb Jôhr druff tridd dr Köhler wiidr a Vikariat ôô, desmôl z Guddaberg.
Dui Zeit als Pfarrer
Erscht em Aldr vo 36 Jôhr ischt’s em Köhler vorgennt, a Pfarrstell zo kriaga, ond zwar z Marschalkenzimmern bei Rottweil. Sei Mueder ond sei Schweschder folget-em ens Pfarrhaus ond fihret-em da Haushalt. Wia nô bald druff sei Mueder ond noh etliche Jôhr schbäder au noh sei Schweschder s Zeitliche segnet, heiradet dr Köhler mit Sechzga a 21-jährigs Mädle als Ersatz-Hausfrau. De sell schenkt-em em Lauf dr Zeit acht (!) Kender. Grauße Wanderonga ondrnemmt’r jetzt nemme. Dô drfir schreibt’r an Haufa Chronika vo selle Ort, wo-nr a lengera Zeit gwirkt hôt.
Riggenbach
Riggebach stoot für:
Friedrich August Köhler
Dui Zeit als Pfarrer
Am 23. Februar 1844 schließt dr Köhler en seim ledschda Wirkongsort Marschalkenzimmern seine Auga fir emmer. 75 Jôhr alt isch’r wôrra.
Nôchwirkonga
Z Nehra ischt a Strôß nôch deam Môô benannt wôrra. Em Köhler sei Buach ibr d Albreis em Jôhr 1790 ischt em Handel erheltlich (lueg bei de Quella). D Originale vo seine Schrifda befendet sich seit-em Herbscht 1977 beim Hauptstaatsarchiv vom Land Bada-Wirdaberg en Stuegert. De offizielle Oberamtsbeschreibonga, wo’s heitzodag geit ond om dia Wirdaberg vo viile Hischdoriker aus andre Bundeslender beneidet wuud, vordanket em Köhler seine Arbeida an Haufa. Manchmôl wuud sei Nama en de Beschreibonga au gnannt, wenn au meischdens bloß en de Fuaßnoda.
Sima Qian
Dr Sima Qian (chin. 司馬遷/司马迁; Sīmǎ Qiān/Ssŭma Ch'ien), Großjehrigkaitsname Zichang (chin. 子長/子长; Zǐcháng/Tzu-ch'ang; * um 145 v. Chr.; † um 90 v. Chr.) isch e chinesische Hischtoriker un Schriftsteller gsii.
Shiji
Dr Sima Qian isch dr Verfasser vum Shiji (史記), em erschte Iberblick iber meh wie zwaidöusert Johr vu dr chinesische Gschicht vum legendäre Geele Chaiser bis zum Chaiser Wudi us dr Han-Dynaschti un giltet as Begrinder vu dr chinesische Gschichtsschryybig. Är isch wie sy Vater Sima Tan Hofaschtrolog am Hof vum Chang'an gsii un het wäge däm Zuegang zue allne chaiserlige Archiv ghaa.
Drotz ass d Form vu dr Gschichtsschryybig bis dert im Lauf vu dr Johrhundert stark variiert ghaa het, hän sich speteri Gschichtsschryyber am Stil vu s Sima Qians Shiji orientiert. Des isch au dodra glääge, ass dr Ban Gu (班固) in syym „Han Shu“] (漢書) d Form vum Shiji as Standard ufgriffe het. Dää Standard het au uf d Gschicht vu Korea un uf di japanisch Gschichtsschryybig yygwirkt.
Dr Sima Qian un syy Shiji hän eso ne große Yyfluss uf di chinesisch Gschichtsschryybig un dr chinesisch Prosastil ghaa, dass mer duruus cha verglyyche mit dr Wirkig vu Alte Teschtamänt in dr Bibel un s Herodots Historiai.
Chinesische Schrift
Die chinesisch Schrift oder Han-Schrift  fixiert die chinesische Sprooche, vor allem s Hochchinesische, mit chinesische Schriftzäiche. Si isch e zentrale Drääger vo dr chinesische Kultur und isch au e Grundlag vo de japanische Schrifte (Kanji, Hiragana, Katakana), ere vietnamesische Schrift (Chữ nôm) und äinere vo de koreanische Schrifte (Hanja) gsi.
Im Ganze git s öbbe 87'000 Schriftzäiche, aber e Hufe von ene wärde nume sälte verwändet. Für en alldääglige Bedarf muess mä öbbe 3000 bis 5000 Zäiche kenne.
Überblick
E Schriftzäiche representiert grundsätzlig e Silbe as Lutstruktur vom ene Morfem. Die chinesisch Schrift isch aber kä fonografischi Silbeschrift wie die koreanisch, denn Silbe wo gliich lute, wärde nit mit em gliiche Zäiche gschriibe, sondern verschiideni Morfem mit dr gliiche Lutstruktur wärde mit verschiidene Zäiche daargstellt. Die chinesisch Schrift wird dorum as Morfemschrift oder morfosyllabischi Schrift bezäichnet. Si isch s äinzige Schriftsüsteem hützudags, wo nit primär druf basiert, wie d Sprooch gschwätzt wird und wo die mäiste vo iire Zäiche au (semantischi) Elimänt häi, wo uf d Bedüütig hiiwiise.
Die chinesisch Schrift bestoot vor allem us Logogramm, zum Fremdwörder fonetisch z schriibe, wärde aber mänggi von ene au as Lutzäiche benützt. Im Allgemäine isch äim Zäiche äi Silbe zuegordnet. Die chinesisch Schrift wird vor allem brucht, zum s Hochchinesische z schriibe: in China und Singapur in dr veräifachte Churzzäicheform, in Taiwan und Hongkong immer no mit de dradizionelle Langzäiche. Die chinesisch Schrift isch as Kulturexport öbbe 600–800 n. d. Z. au in d Noochberländer choo und wird bis hüte no in Südkorea und Japan as Däil vo de nazionale Schriftsüsteem verwändet. Au dört benützt mä d Langzäiche, in Japan sit churz noch em Zwäite Wältchrieg allerdings in ere moderat veräifachte Form.
Bis zum Ändi vo dr Kaiserzit isch die chinesisch Schrift vor allem verwändet worde, zum die klassischi Schriftsprooch  z schriibe, wo nume e gebildeti Elite verstande het. Sithär wird die chinesisch Schrift vor allem iigsetzt zum d Standardschriftsprooch z schriibe, wo grammatisch de modärne nördlige Dialäkt ähnelet und für Lüt, wo südligi chinesischi Sprooche schwätze, liichter zum Leere isch as s klassische wényán. D Sproochsituazion isch heterogen, und die chinesisch Schrift isch für alli wo báihuàwén chönne lääse (und s isch gliichgültig wie si s usspräche) en überregionals Medium zum sich verständige. Wäge däm het s zum Bischbil in e Hufe Sändige im chinesische Färnsee chinesischi Underditel. Näbe dr räine Schriftkompetänz wird jetz dur die modärne Medie und dr allgemäin Underricht allerdings au s gschwätzte Hochchinesisch (putonghua) immer mee zum Allgemäinguet.
Sit em 15. Joorhundert existiert in dr Browinz Hunan au en eigeständigi Schrift, wo uf dr Basis vo dr chinesische Schrift speziell für Fraue entwigglet worde isch, d Nüshu, wo nume Fraue brucht häi.
Caturiger
D Caturiger  sind e keltische Stamm i de Cottische Alpe gsii und hend im Tal vom Fluss Druentia (hüt: Durance) glebt und de wichtig Alpepass öber de Mont Genèvre kontrolliert, wo vom südliche Gallie i d Poebini goot. De Vorort Eburodunum (hüt: Embrun) isch e vorrömisches Oppidum ufeme höche Felsplato öber de Druentia gsii und denn i de Römerzitt zunere Stadt usbaut wore. En anderi wichtigi Stadt het Caturigomagos (hüt: Chorges) ghaisse.
Im Joor 58 v. Chr. hend d Caturiger zäme mit de Ceutrone versuecht de Julius Cäsar z hindere, as er i Gallie imarschiert um gege d Helvetier z chämpfe, sind aber vonem bisigt wore. Si sind underem Chaiser Augustus i de Alpefeldzüg (25-15 v. Chr.) vom Drusus und Tiberius underworfe wore, und i d Provinz Alpes Cottiae iglideret wore. De Chaiser Diocletian (284–305) het si denn a de Provinz Alpes Maritimae zuetailt.
Öb en Zämehang mitem Caturix, em Chriegs- und Stammesgott vo de Helvetier bistande het, isch nöd gwüss. Uffällig isch, as zwoo Inschrifte an Mars Caturix z Yverdon gfunde woren sind, wo dozmol wie de Vorort vo de Caturiges Eburodunum ghaisse het. De Gallisch Name Caturiges bidütet »Champfkönig« und Eburodunum bidütet »Iibeburg«.
Alemannische Pilznamen
Fir e Deil yyheimischi Pilzarte (Schwimm) git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige alemannische Pilznämme gsammlet wäre. Au alemannischi Nämme vu Fläächte wäre do gsammlet.
WICHTIG: Do solle numme dradizionälli Volksnämme yydrait wäre, keini alemannische Ibersetzige vu hochdysche Nämme!
Die Pilznämme wäre nit uf dr Projäktsye Alemannischi Pflanzenämme gsammlet, wel d Pilz (Schwimm) vu dr biologische Syschtematik här nit zue dr Pflanze ghere.
Marthille
Marthille (bìs 1919 Marthil, ditsch 1940–44 Marten) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Marthille ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 717 als Marte.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditscha Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Marthille ìsch. Marthille ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Marthille ghert zem Lorrain.
Johnny Hallyday
Dr Johnny Hallyday (mìt em rìchtiga Nàmma Jean-Philippe Smet; * 15. Juni 1943 z Pàris; † 5. Dezamber 2017 z Marnes-la-Coquette ìsch a franzeescher Sanger, Liadermàcher und Schàuispìeler gsìì . Ar ìsch mìt 18 Johr àlt beriahmt worra un hàt si gànza Lawa làng Erfolg ghàà. Sina Rock 'n' Roll Liader, uf Frànzeesch gsunga, han hàuiptsachlig s frànzeescha Publikum troffa. Ar ìsch ìn da 1960. Johra àls „Idole des jeunes“ bezeichnet gsìì, àwer dur sina lànga Kàrriar hàt'r dernoh Fans vu àlla Generàtiona bikumma . Ar hàt d frànzeescha Müsik stàrk beiflusst.
Kìndheit un Jugend
Dr Johnny Hallyday ìsch dr Suhn vum belgischa Schàuispìeler, Sanger un Tànzer Léon Smet (1908-1989), un vu dr Huguette Clerc (1920-2007). Wo-n-'r uf d Walt kumma ìsch, hàt'r dr Nàmma vu sinera Müeter trajt. Si Vàter hàt na ànna 1944 verloo (wo s Kìnd 8 Moner àlt gsìì ìsch), àwer ar hàt ìhm trotzam speeter si Nàmma gaa.
Dr Jean-Philippe Smet hàt ìn sinera Kìndheit ìn dr Umgawung vu Kìnschtler verbrocht. Sina Tànta, d Hélène Mar, un ìhra Tächter Desta et Menen, han na ufzoga. Dia zwei Tächter han mìt em Lee Halliday a Tànztrio bìlda: „Les Halliday“.