cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samson-und-Delila-Brunnen
Dr Samson und Delila-Brunne isch e Baasler Stadtbrunne am Egge Barfüesserblatz/Stritgass. Dr Brunne stoot sit 1915 under Dänggmolschutz und zelt as e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
Gschicht
1380 isch an däm Blatz e "Steblins-Brunne" erwäänt worde. Dä isch us Holz gsi und mä het en im Joor 1530 dur e nöije us Stäi ersetzt und d Figuregrubbe "Samson und Delila" oobe druf gstellt. 1846 het mä dr hütig Brunnedroog aanedoo. 1914 het dr Carl Gutknecht e Kopii vom Samson und dr Delila gmacht, und mä het s Original ins Historische Museum brocht. 1936 isch dr Brunne dört ufgstellt worde, won er hüt no stoot. 1982 het dr Ludwig Stocker non emol e Kopii gmacht.
Angelia Schwaller
D Angelia Maria Schwaller (* 28. Ougschte 1987 z Überschtòrf) isch e Mundartdichtere usem Kanton Fryburg.
s Läbe und s Schaffe
Si isch z Überschtòrf im Seisabezirk ufgwachse und het z Fryburg d Middelschuel bsuecht. Ane 2007 het si für d Maturprüefig en Arbet zumene Thema vo dr düütsche Lyrik gschribe. Wo si ane 2010 dr Bachelor a dr Uni Bärn gmacht het, isch si bim Zytglogge Verlag als Lektorin agstellt worde.
Sid em Joor 2011 könnt me d Angelia Schwaller als Dichtere. Am Afang het si iry Gedicht im Standarddütsch verfasst und derno i dr Mundart; früechi Tegscht sind im Internet publiziert gsi.
D Angelia Schwaller het dr Schrybweppewärb vo de Literaturtääg z Thun gwunne, isch i dr Radiosändig Schnabelweid vom 8. Septämber 2011 vorgsteut worde und het e Pryys vo dr Hermann Elsner-Stiftig übercho. Us irem Wärch het si im Kanton Fryburg, z Münche, z Basel z Soledurn, z Züri amenen Aalass vom Verein Schyzerdütsch und a andernen Oorte Gedicht vorgläse, wo si im Seislerdüütsch und deils au uf Französisch schrybt.
Sid 2018 isch si im Vorstand vom Verein Kultur Natur Deutschfreiburg, wo ane 2017 entstanden isch.
Nick Pugliese
Dr Nick Pugliese (* 5. August 1996 z Berkeley, Kalifornie) isch en US-amerikanische Schouspiler. Me kennt ne vor allem dür sini Rolle als Charley ir Dramaserii School Spirits.
Theodelinda
D Theodelinda, wo öppen ums Joor 570, vilicht z Rägeschburg, uf d Wält cho und – wie me tänkt – am 22. Januar anne 627 z Monza gstoorben isch, isch e bajuwarischi Prinzässin und e langobardischi Königin gsi. I de latynische Kwellen us em Mittelalter het men iire Name Theodelinda, Theodolinda, Theudelinda oder äänlich gschribe.
Es isch bi den Iteliäner e berüemti Frau us säbere Zyt, wo die antiki Wält umme gsi isch und s Mittelalter agfange het. Me seit ere au öppe die «erschti Königin vo Itaalie».
Si het für d Kunscht und d Politik vom Lombarderych glueget und im Chilekomflikt zwüsche de Arianer un de Katolike ghulfe vermittle.
iires Lääbe
D Theodelinda isch d Dochter vom erschte baiuwarische Herzog Garibald, wo öppe vo 530 bis 590 gläbt het, und vo däm synere Frau Walderada gsi. Iiri Mueter isch d Dochter vom Langobardekönig Wacho und e Zyt lang fränkischi Königin gsi, bevor si zu de Baiuware choo isch. Iiren eint Brueder isch der zwöit bairisch Herzog Tassilo. Gwoont het d Herzogsfamilie meischtens z Rägeschburg, i dere alte römische Stadt.
Die jungi Frau isch zäme mit iirem Brueder Gundoald wägem Striit vo iirere Familie mit em fränkische König Childebert em Zwöite uf Itaalie ggange. S Land vom Friaul bis is Piemont isch früener lang vo den Oschtgoote regiert und eerscht i dr Middi vom sächste Joorhundert vo den Oschtröömer zruggeroberet worde, und jetz het der König Alboin i de 1560er und 1570er Joor s Volch vo de Langobarde dörthii gfüert; das isch s letschte grosse Ereignis vo dr öiropäische Völkerwanderig gsi. Der Gundoald isch bi de Langobarde scho gly Herzog vo dr Stadt Asti im Piemont a der Gränze zum Piet vo de Franke woorde und dr Theodelinda iiri zwöi Schwöschtere d Herzoginne vo Trient im Etschtal und vom Friaul im Oschte vom langobardische Rych. Zu säbere Zyt het’s es staarchs gsellschaftlichs Band über d Alpe zwüsche de Baiuwaaren un de Langobarde gää.
D Theodelinda het am 15. Mai 589 z Verona dr König Authari vo de Langobarde ghürootet. Dää isch scho gly gstorben, und drufabe het se anne 590 der nöi König Agilulf zur Frou gnoo. Iim isch es i synere füüfezwänzgjöörige Regierigszyt glunge, nach der chaotische Afangszyt s iteliänische Langobarderych fescht z etabliere, bis uf Süditalie z vergrössere und gäge d Agriff vo den Oschtröömer und de Franke z hebe. S Herrschaftszäntrum isch meischtens z Pavia am Fluss Tessin gsi. S Rych het nach iine duuret bis is achte Joorhundert, wo’s 773 und 774 vo de Karolinger eroberet worden isch.
I der alte römische Oortschaft Modicia, em hütige Monza am Fluss Lambro, öppe zwänzg Kilometer vo Mailand wägg a dr alte Strooss Via Aurea an Comersee und über Splüügepass uf Räzie und is Land vo de Baiuware, het d Königin e Burg ass Summerresidänz un dr Johannesdom lo boue, wo si de au iires Grab übercho het.
D Theodelinda het i der Rychspolitik mitgredt, erscht rächt wo iire Maa, dr König Agilulf, anne 615 gstorben isch und si für iire Soon Adaloald (602–626), wo als Chind scho König worden isch, für öppe zää Joor lang d Regäntschaft gha het. E wichtigi Rolle het d Königin im Religionskampf vo säbere Zyt gspiilt. So het si öppen au em Papscht Gregor em Grosse Briefe lo schrybe, und mit em Papscht Adeodatus het si au z tue gha. Es isch iire, ere katolische Ahängerin vo der Leer vo dr Drüüfaltikäit, glunge dr Komflikt zwüsche den arianische Langobarden un dr Papschtchile z entscheerffe. Si het dr Prinz Adaloald uff die katolischi Art lo taufe; e katolische Mönch und Abt vom Chlooschter Non, dr Sekundus vo Trient, het die Zeremonie gleitet; und er isch au dr Königin iire Berooter gsi und het vo iirere Zyt es Gschichtsbuech gschribe. Katolischi Bischöf, wo früener usem Land gjagt worde sind, het me wider zruggholt. Und d Theodelinda het em irische Missionaar Columban ghulfe, won er us em Land vo den Alemanne choo isch, s Chlooschter Bobbio im Weschte vom Langobarderych, südlich vo Pavia, yrichte.
Em Authari un dr Theodelinda iri Chinder sind dr Adaloald (602–626), wo 615 König vo e Langobarde woorden isch, und d Gundeperga (591–öppe 653) gsi, wo der Herzog vo Turin und nochfolgendi König Arioald († 636) ghürootet het.
was a d Königin maanet
Es isch em Abt Sekundus z verdanke, ass me hütt no so vill vo der bedüütende Königin und iirere Zyt weiss. Sys langobardische Gschichtsbuech isch zwar hüt nümmen ume, will der Paulus Diaconus i synere Langobardegschicht hundert Joor spööter vill vom Sekund gnoo het, isch s Lääbe vo der Theodelinda doch nit vergässe. Der Paulus seit diräkt, er heig d Informazioone us em Sekund synere Schrift. I vilne spötere Schrifte über d Gschicht vo der Halbinsle chunt d Theodelinda vil Platz über, zum Bischpiil im Carlo Troya sym Buech Storia d’Italie del medio-evo. Anne 2015 isch es ufem Zwöite internazionale Kongräss vo dr Langobardeforschig um d Figuur und d Bedüütig vo dr Königin gange.
D Theodelinda luegt men i dr katolische Chilen ass e Seeligi aa, iire Maantag isch der 22. Jänner, wie s im alte Tootebuech vom Domkapitel z Monza stoot. Der Theoloog und Publizischt Natale Benazzi (* 1961) stellt iires Lääbe i synere Reihe vo de hundert wichtigschte chilegschichtliche Persoone zwüsche dr Papscht Gregor dr Gross un dr fränkisch Kaiser Karl dr Gross.
St. Pirmin
s Lebe
D Haimet vom Pirmin isch nöd bikannt, d Quelle seged nu, as er vom „Weste“ choo sai. D Forschig ninnt aa, as er e westgotische Gaistliche gsii sai, wo vor de Araber gflochen sai, wo die afange hend Spanie erobere. Er isch denn Bischof vo Melcis wore, aber wele modern Ort dodemit gmaint isch, isch umstritte, e gueti Woorschiinlichkait het s französische Meaux.
Theodelinda
was a d Königin maanet
Ufem Platz vo dr alte Johannes-Basilika und em Teodelind-Palascht z Monza isch im 13. und vierzääte Joorhundert e grossi nöji Chile hiicho, die gootischi Kathedraale vo Monza. S Adänken a die populääri Königin het de nöie Herzög vo Mailand, de Visconti, für iiri Herrschaftspropaganda basst. Es git i dr Theodelinda-Chappele näbem Hauptchoor vom Dom e grosse Bilderziklus vo iirem Lääbe, es isch schynts die grööschti spootgotischi Bildergschicht vo Italie. Die prächtige Wandbilder us dr Mitti vom füffzääte Joorhundert mit 45 Szeene vom Authari, der Teodolinda und em Agilulf sind s Meischterwäärch vo dr Künschtlerfamilie Zavattari vo Mailand. Vo 2008 bis 2015 isch die monumäntaali Wandmoolerei vo dr Restauratoorin Anna Lucchini mit dr Hilf vom World Monument Found und andere Instituzioone uufgfrüscht woorde.
St. Pirmin
s Lebe
Ane 724 hend de alemannische Adligi Nebi und de Berchtold em Pirmin de Bsitz vo de Insle bistätigt und mit Understützig vom Karl Martell isch druf abe s Chlooster Riichenau ggründet wore. De alemannisch Herzog Theudebald, wo im Chrieg mit em Karl Martell gstanden isch, het aber ane 727 de Pirmin vertribe.
De Pirmin isch is Elsiss, won er vorem alemannische Herzog sicher gsii isch und het 728 s Chlooster Müerbe ggründet. Er hett lengiri Zitt im Elsiss gwürkt und debii no anderi Chlööster ggründet.
Theodelinda
was a d Königin maanet
S Grab vo der Königin isch bim Bou vom nöie Dom vo Monza im vierzääte Joorhundert usegnoo worde, und me het für se anne 1308 e grosse Sarkofaag us Schtei gmacht, wo hüt i der Sytechappele stoot. Anne 1941 het me d Schteichischten uftoo und gluegt, was drinnen isch: me het ussert es paar Chnoche nume no Räschte vo guldigem Schmuck, vo farbigem Glaus und vo Tüecher und ysige Sache gfunde, wo men i d Zyt vom sächsten und sibete Joorhundert het chönne datiere.
I dr Schatzchammere bim Dom z Monza het’s es paar Sache vo dr kunschtsinnige Königin, ganz wärtvolli und sälteni Gägeständ us dere alte Zyt: es isch fasch es Wunder, ass dr königlich Schatz alli spötere Joorhundert mit de vile Komflikt überläbt het. Scho dr Paulus Diakonus het gschribe, d Theodelinda heig em Dom z Monza vil wärtvolli Gschänkt gmacht. Me gseht no hüt öppen es «Enkolpion», e Relikwiechapslen in Chrüüzform, es guldigs Chrüüz mit Edelschteini draa und s choschtbaare «Teudlind-Bättbuech», won ere alles der Papscht Gregor gschänkt het. E bizantinischi Guldschmiidarbet isch d Platte mit em Huen und sibe Hüenli, wo au us em Bsitz vo dr Langobardekönigin törft cho. Es paar Bleifläschli het d Königin vo Paläschtina mit Ööl vo de Lampe bi de heiligen Oort lo cho und em Dom gschänkt. Au die fyyni Chroone vo dr Königin cha me go aluege, so wie au die wärtvolli Ysigi Chroone vo de Langobarden us dr Theodelinda iirere Zyt. Sii isch s bedüütende Simbol vo der Herrschaft über Norditaalie; für es paar römisch-tüütschi Kaiser im Mittelalter und au no füre Napoleon anne 1805 isch es wichtig gsi, sich drmit go z zeige zum Zeiche für iiri Herrschaft über Itaalie, und bi den iteliänische Machtkämpf im nüünzääte Joorhundert isch die Ysigi Chroonen e wichtigi Trofäe gsi, es paar Joor lang het me sen au mol z Wien bim Rychsschatz ufbewahrt. Me luegt d Chroonen übrigens au as e chrischtlechi Relikwien aa, wil si mit emene Nagel vom Chrüüz vo Jesus Chrischtus gmacht isch.
St. Pirmin
s Lebe
De Pirmin isch em 3. November 753 im von em gründete Chloster Hornbach gstorbe und dai au bigrabe wore.
Theodelinda
was a d Königin maanet
Vom Königspalascht z Monza, wo eis vo den eltischte langobardische Bouwäärch z Italie gsi isch, git’s i dr Bougruppe vom Johannesdom no en Turm. Me gseht, ass bi de germanische Langobarde i däm Land d Bachschteiarchitektur vo de Röömer wytergangen isch. Es paar gueti königlichi Bouwäärch us em früene Langobarderych sind sit 2011 zäme als Gruppe, wo ''I Longobardi in italia. I luoghi del potere (568 d.C.–774 d.C.)'' heisst, uf der Lischte vom UNESCO-Wälteerb.
St. Pirmin
Chlöster wo vom Pirmin ggründet wore sind
De Pirmin het je noch Zügnis zee oder zwölf Chlööster ggründet.
Urs Graf der Ältere
Si Lääbe
Dr Graf het as Handwärker z Baasel und z Soledurn gschafft und het au as Räislöifer en abentüürligs und wilds Lääbe gfüert. So isch er 1510 z Italie gsi, 1513 het er bim Fäldzug uf Dijon mitgmacht, 1515 isch er bi Marignano drbii gsi und 1521 z Mailand.
Niedersept
Sept (frz. Seppois-le-Bas, dt. Niedersept) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Theodelinda
was a d Königin maanet
Im Tänkmool Walhalla oben a dr Donau het men e Schriftdafele ufghänkt, wo eim a die berüemti bairisch-langobardischi Königin usem früene Mittelalter maanet.
Urs Graf der Ältere
Si Lääbe
Noch ere Goldschmiidleer woorschinlig bi sim Vater isch dr Graf as Gsell uf Wanderschaft gange und het z Stroosburg und z Züüri gschafft. Vo 1509 aa het er z Baasel gläbt und für d Verleger Adam Petri, Johannes Froben und Johannes Amerbach gschafft und 1511 für e Glaasmoolermäister Hans Heinrich Wolleb. Im Joor 1512 het er d Baasler Bürgerschaft kauft, und isch e Zumftbrueder bi de Goldschmid worde. Er het scho bald Schwiirigkäite mit dr Obrigkäit bechoo, wil er si Frau gschlaage und Huere bsuecht het. Er isch schliesslig in Verdacht cho, ass er brobiert häig, öbber umzbringe. 1518 isch er denn us dr Stadt gflüchdet und isch im gliiche Joor au z Soledurn Bürger worde. Drotz sinere Gwaltdäätikäit isch er z Baasel beliebt gsi und scho im Joor druf het er zrug döfe und het 1520 s Huus «zur guldin Rosen» (hüte Stadthuusgass 18) kauft. Die hinderi Site vom Huus, wo denn am Birsig glääge isch, cha mä hüte an dr Määrtgass 16 go bschaue. Vo 1527 aa wäiss mä nüt sichers über sis Lääbe.
Jason Bateman
Karriere
Im Bateman si Karriere het mit ere Hauptrolle in dr Färnseeserii Little House in the Prairie (Unsere kleine Farm) aagfange, won er vo 1981 bis 1982 d Rolle vom James Ingalls gspiilt het. In dr Middi vo de 1980er isch si Popularidäät dank Hauptrolle in Serie wie Silver Spoons, It’s Your Move und The Hogan Family no gwaggse.
Denn isch e Pause cho und erst 2002 het er wider e Rolle bechoo, im Kinofilm The Sweetest Thing (Super süß und super sexy) und denn Rolle in de Film Starsky & Hutch und Dodgeball: A True Underdog Story (Voll auf die Nüsse.)
Theodelinda
was a d Königin maanet
D Gschicht vo dr Teodelinda wird z Italie immer wider nöi verzellt. Vom Friedrich de la Motte Fouqué, em Detlev von Liliencron und em Ernst Anton Zündt git’s literarischi Wäärch über d Königin.
Jason Bateman
Karriere
Vo 2003 bis 2006 het er d Hauptrolle vom Michael Bluth in dr Sitcom Arrested Development gspiilt, und für die het er 2005 e Nominazioon für en Emmy als beste Hauptdarsteller bechoo und e Golden Globe und no e Satellite Award gwunne. D Serii het denn e Pause gmacht und isch im Mai 2013 bim Video-on-Demand-Aabieter Netflix für 15 nöiji Episode zruggchoo. In denen het er wider si alti Rolle gspiilt.
Sit 1989 schafft dr Bateman au as Reschissöör. Bis in d 2000er Joor het er Episoode vo verschiidene Färnseeserie inszeniert. 2013 het er mit Bad Words si erste Spiilfilm dräit.
Urs Graf der Ältere
Si Familie
Dr Urs Graf isch dr Soon vom Soledurner Goldschmiid Hug Graf gsi. 1511 het er d Sybilla, d Dochder vom Baasler Gärber Hans vo Brunn ghürootet. 1512 isch si Soon Urs uf d Wält khoo, wo Goldschmiid worde isch wie si Babbe und in de spöötere 1550er Joor as Räislöifer umkhoo isch.
Jason Bateman
Familie
Im Bateman si Vater isch Amerikaner, si Mueter isch Ängländere. Si elteri Schwöster Justine Bateman het in dr Serii Family Ties (Familienbande) e Hauptrolle gspiilt. Sit 2001 isch dr Bateman mit dr Amanda Anka, dr Dochder vom Sänger und Schauspiiler Paul Anka, verhürootet. Si häi zwäi Döchder.
Bachneunauge
S Bachnüünaug oder de Staibiisser (Lampetra planeri; alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch, wo i de Schwiiz chorz vorem Uussterbe isch, well s ganz empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert. Degege het sich in Europa de Bistand vom Bachnüünaug guet erholt und d Aart gelt as nöd gföördet. D Nüünauge ghöred nöd zo de "echte Fisch", wie di maiste Süesswasserfisch, und hend au kai Chnöche. D Nüünauge - s git meriri Arte devoo - bildet en aigni Chlass (Petromyzontida) vo de Wirbeltier.
11. Dezember
Dr '''11. Dezämber''' isch dr 345. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 346. in Schaltjohr), dodermit blybe no 20 Däg bis zum Änd vum Johr.
Niedersept
Geogràfi
Sept lijt ìm Sundgöi ìm Dàl vun dr Làrg àn dr Granz züe dr Franche-Comté. Nochbergmeine vun Sept sìn Ìwerstrooss ìm Nordweschte, Làrgìtze ìm Nordoschte, Obersept ìm Sìdoschte, Pfatterhüse ìm Sìde un Réchésy ìm Sìdweschte.
Bachneunauge
Uussie
De Staibiisser het e schlangeförmige Körper und werd 8 bis 16 cm lang. Er hett kai Schuppe, deför aber e schliimigi Huut. Er hett e runds Suugmuul und em hindere End e lange schmaale Flossesoom.
Verbraitig
De Staibiisser chunnt i Europa vor, i subere suurstoffriiche Bäch und Flüss miteme sandige oder chiisige Grund, wo geg de Atlantik, d Nordsee und d Ostsee abflüüsset, feelt aber uf de Iberische Halbinsle. S Bachnüünaug chunnt ganz selte no im Schwiizer Mitelland vor.
Niedersept
Gschìcht
Sept ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1236 àls Sepite (1256 Sape, 1257 Sapoi, 1269 Septe, 1302 Septen inferioris, 1793 Nidersept).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sept ìsch. Sept ghert zem Kommünàlverbànd.
Verkehr
Vun 1910 bis 1971 hàt s z Sept e Bàhnhof gan àn dr Bàhnlinie Dàmmerkìlch–Pfatterhüse.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sept ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Urs Graf der Ältere
Si Wärk
Sis künstlerische Wärk wird zur schwizerische Rönessans-Kunst zelt und isch vo hoocher Kwalidäät. Vo sine Glaasgmäld isch fast nüt übrig. Bi de erhaltene Handzäichnige, Kupferstich und Zäichnige für e Holzschnitt handlet es sich mäistens um Sittebilder, Daarstellige us em Laagerlääbe vo de Söldner und derbi, sinnligi Schanerfigure. Si dünamischi Strichfüerig und e gwüssi ironischi Distanz in sine Grafike si charakteristisch, d Daarstellig isch lääbig und früsch und erinneret an dr Hans Holbein dr Jünger. Bis zum Joor 2011 het mä öbbe 160 Bletter zu sim zäichnerische Wärk chönne zueordnet.
Baar (Alemannen)
E Baar (ahd. para f.) isch im 8. und 9. Joorhundert e Bizaichnig vonere grössere Landschaft a de obere Donau und am obere Neckar gsii und chunnt nume bi de Alemanne vor. D Baare vertailet sich uf zwai Piet, womer hüt as “Ostbaar” und “Westbaar” bizaichnet. D Näme vo de Baare sind mit Manename bildet wore, i de “Ostbaar” sinds d Alaholfespara, d Albuinipara, d Aulaulfisbara und d Folcholtespara gsii, i de “Westbaar” im Quellpiet vo de Donau und vom Neckar sinds d Adalhartespara, d Albunespara, d Perihtilinpara und d Perahtoltespara gsii. De Name lebt hüt no im Landschaftsname Boor um Eschinge witter.
D Bidüütig vom Wort Baar isch umstritte, da gelt au för di verwaltigstechnischi Funktion vo de Baare.
Büecher
Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Bd. 2: “Baar”
Bezirk Morges
Dr District de Morges (alemannisch Bezirk Morges) isch syt em 1. Jänner 2008 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz. Hauptort isch Morges.
Gmaine
Zum Bezirk ghere die 62 Gmaine: Stand: 1. Juli 2011
Gschicht
Dr District isch bis zum 31. Dezämber 2007 in d Cercles (alem. Chrais) Morges, Ecublens, Colombier un Villars-sous-Yens ufdailt gsii. Zum District hän bis Ändi 2007 34 Gmaine ghert, är isch 108.15 km² groß gsii un het Ändi 2006 71'682 Yywohner ghaa.
Fritz Gugelmeier
Dr Fritz Gugelmeier (* 9. Merz 1901 z Augge; † 9. Merz 1978 ebe dert), isch e Markgrefler Buur un Haimetdichter gsii.
Lääbe
Dr Fritz Gugelmeier isch e Räbbuur gsii. Mit syre Frau Luise isch er 51 Johr lang ghyrote gsii. Si hän zäme sechs Chinder ghaa. Friedrich, Rosemarie, Gretle, Christel, Hansjörg un Johanna. Im Novämber 1977 het dr Fritz Gugelmeier im Alter vu 76 Johr e Sammlig vu syne alemannische Gedicht vorglait. Im Gedichtband „Bröckeli“ het s en Uuswahl vu rund 100 Gedicht us eme Gsamtwärch vu iber 300 Täxt. Nume ne baar Monet speter isch dr Fritz Gugelmeier gstorbe, am sym 77. Geburtsdag am 9. Merz 1978.
Dr Titel vum Biechli „Bröckeli“, het er eso erklert: Wun er e Chind gsii isch, het d Mueter ihm un syne Gschwischter als Kaffeemeggeli gmacht, also chlai ghaueni Brotstickli, wu mer in Milch yydunkt het, un die het mer im Auggener Dialäkt ebe „Bröckeli“ gnännt. Un au speter, schrybt er, „mer isch alt und älter worde/Bröckeli hets allno ge“. Was är in sym Hametort sälber, in dr Dorfgmainschaft un im Markgreflerland erläbt het, het er in syne Värs bschribe. Uf eme Buurehoof im Räbdorf Augge mit drei Gschwischter ufgwachse, het er scho ase chlai mieße uf em Hoof un in dr Rääöbe mithälfe. Ame vieri oder fimfi demorge het s Dagwärch aagfange. Vyl vu syne Gedicht stamme us dr Buurewält. Di maischte sin demorge im Staal entstande: „Bei den Kühen war die beste Zeit.“ Fir d Niderschrift het er alli meglige Zeedel bruucht, d Rucksyte vu Kaländerbletter, Drucksache, wie er si grad im Sack ghaa het.
Zue sym 100. Geburtsdag am 9. Merz 2001 het d Gmai Augge ne Maanfyyr veraastaltet un s Buech „Brot un Wi“ iber dr Gugelmeier publiziert. Dodin het s au bishär nit vereffetligti Gedicht un Värs us dr zwanzger Johr, au uf Hochdytsch.
No ihm isch d Fritz-Gugelmeier-Stroß z Augge gnännt. E Dafle mit eme Gedicht vum Gugelmeier findet mer uf em Feldberger Dichterwegli.
Vernéville
Vernéville (ditsch 1915–18 un 1940–44 Wernheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Vernéville lijt 13 Kilometer weschtlich vun Metz àn dr Granz zem Département Meurthe-et-Moselle uf re Heche zwìsche 278 un 322 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vernéville ìsch. Vernéville ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vernéville ghert zem Lorrain.
Malters
Mauters (amtlech Malters) isch en iiwohnergmeind im ehemoligen Amt Lozärn im Kanton Lozärn i dr Schwiiz.
Geographi
Mauters liit öppe 12 km weschtlech vo dä schtadt Lozärn. Vo dä Chliinen Ämmä füert d'gmeindsgränze em Ränggbach noche bis is Ränggloch. Döt goht si richtig weschte - em nordhang vom "Blatterbärg" noche, wo schtarch bewaudet isch. Diä gröschtä waudgebiät am nordhang sind dä "Blattäwaud", "Sitäwaud", "Gspanwaud" ond wiiter westläch dä "Vogeuwaud". Bes zom Rümligbach verlouft d'gmeindsgränze in südwestchlichi richtig. Dänn goht sie em Rümligbach noche bis dä i diä Chliini Ämmä flüüsst. D'gränzä goht churz dä Chliinän Ämmä noche richtig weschte und büügt dänn bi Muffehus richtig nordä und dänn noch oschten ab. Bi dä Holzhubelhöchi (763 m ü.M.) draiht sie zom (Hällbüeler-) Rotbach i nördlichi richtig ab. Noch churzem gränzverlauf em bächli noche göhts richtig südoschte bis zom "Thorebärgkanal" weschtlech vom Elektrizitätswärk Thorebärg. Dänn gohts wider zrugg bis zur Chliinen Ämmä im südweschte ond dänn wieder richtig weschte bis zor iimündig vom Ränggbach i diä Chliini Ämmä.
Im weschte vom dorf, a dä schtross uf Wolhuusä, findet me no d'wiiler Ettisbüel (1,5 km; 507 m.ü.M.; dä "Chässelbach" flüsst döt dure), Ennigä (2,3 km; 513 m ü.M.) ond diräkt öschtlech vom Zil (3 km vom Dorf äwägg; 520 m ü.M.).
En grossä teil vom gmeindsgebiet liit nördlech vo dä Chliinen Ämmä. För ganz e churzi ziit (1798-1803) hät dä teil d'sälbschtändigi gmeind "Brunau" bildet. Da teil beschtooht us vilne wiiler, hüüsergruppe ond einzelne höf. Bis ufe grossi "Buggeringerwaud" ond diä chliini wäudli "Gischwaud" ond "Brüschwaud" send alli wäuder umtoh worde. Diä drüü gröschte sidlige sind Zinggä (2,7 km nordnordöschtlech vom Dorf; 654 m ü.M.), Buggeringä (3,7 km nordöschtlech; 562 m ü.M.) ond Brunauerhof (2,3 km nordöschtlech; 478 m ü.M.).
64,7 % vo dä gmeindsflächi wärdit vo puurä bewirtschaftet. Uf öppemene viertel (24,7 %) wachst waud ond knapp en zähntel (9,5 %) sind hüüser ond schtrossä.
Mauters gränzt a Äntlibuech, Chriens, d' Stadt Lozärn, Nöiechöuch, Rusmu, Schwarzebärg ond Wärtestei.
Gschicht
Mauters wird s'erscht mol 840 inere urkund vom Benediktinerchlooschter im Hof z'Lozärn underem latiinische name Maltrensi marcha (Mark Malters) erwänt. Schpöter häts s'chloster Murbach im Elsass übernoo. 1291 händ d'Habsburger d'gmeind poschtet ond händ sie em Amt Rooteborg zueteilt. Noch dä Schlacht bi Sämpach häd Habsburg d'kontrolle über Mauters verloore. D'familie von Moos ond schpööter Mantzet händ über d'gmeind gherrscht. 1477 hät d'schtadt Lozärn Mauters ufkauft. Zäme mit Littau isch Mauters vo 1481 bis 1798 en eigeti landvogtei gsii. Sit 1803 ghörts zom (ehemoligen) Amt Lozärn. D' Lozärner regierigstruppä händ i dä nacht vom 30. ufe 31. März 1845 d'truppä vo dä freischare (lueg au gfächt bi Mauters) bezwunge. Will Mauters im tal unde konservativ gsii isch ond dä oberi ortsteil ehnder liberal, hät me dä duren parlamentsbeschloss 1845 zunere sälbschtändige gmeind gmacht ond vo Mauters trännt: Schwarzebärg (amtlech: Schwarzenberg) isch entschtande.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Zwüschet 1798 ond 1850 händ immer meh lüüt z'Mauters gläbt (1798-1850: +72,5 %). Mauters isch 1850 noch dä schtadt Lozärn ond Rusmu (amtlech: Ruswil) diä drittgröscht gmeind vom Kanton Lozärn gsi. Will dänn aber immer meh lüüt wäg dä induschrialisierig vom land id schtadt zogä sind, hät Mauters i dä zwöite hälfti vom 19. johrhundert bes 1888 en grosse teil vo sinen iiwohner (1850-1888: -16,6 %) verloore. Bes 1980 isch es bi dän iiwonerzahlä es uf und ab gsi - insgsamt aber trotzdäm es wachstum um enes drittel (1888-1980: +66,7 %). Bis is johr 2000 häts dänn schtarch aazogä (1980-2000: +25 %). Sitdäm sind d'zaale ungfähr gliichplibä.
Sproochä
D'bevölkerig redt im alltag en hochalemannische dialäkt. Bi dä letsche volkszählig im johr 2000 händ 93,16 % Tüütsch, 2,79 % Albanisch ond 0,82 % Serbokroatisch als hauptschprooch aagäh.
Religione ond konfessione
Früehner isch die ganzi bevölkerig römisch-katholisch gsi. Hüt (schtand 2000) xeht diä religiös landschaft es bitz andersch us: Es git 75,91 % römisch-katholischi- ond 9,53 % reformierti chrischte. Dänn gits 4,98 % konfessionslosi, 3,84 % muslime ond 1,01 % aaghörigi vo anderne nedchrischliche religione. D'muslime sind meischtens Albaner us em Kosovo ond us Mazedonie, es git aus es par Bosnier. Diä andere lüüt mit nedchrischtliche religione sind meischtens Hindus us Sri Lanka (Tamile).
Härkonft ond Nationalität
2004 hät Mauters 6'183 iiwohner gha. Drvo send 5'649 Schwizer ond 534 (=8,6 %) ussländer. Bi dä letsche volkszählig send 88,44 % (doppelbürger iigschlosse 90,37 %) Schwiizerbürger gsi.
Vercheer
D gmeind liit a de bahnlinie Lozärn–Langnau–Bärn ond hät en eigete bahnhof. Dä bahnhof Mauters werd i dä hauptziite im zwänzgminutetakt bedient, susch im halbschtundetakt. Dä bahnhof hät drüü gleis, es hät en kiosk ond es schtiiget pro tag öppe 1400 lüüt ii ond us. 2005 händs dä schalter ufghobe ond dä bahnhof automatisiert. Sitdäm wird er vo Lozärn us färngschtüüred. Alli züüg wärdet vo dä BLS gfüert. Sit em härbscht 2010 wird de Bahnhof för 15 millione Franke saniert. Er söll es mittelperron ond en behindertegrächti underfüerig übercho. Überem mittelperron gits es dach ond es warterüümli.
Bedient wird de bahnhof Mauters vo dänä zöög:
Es git vom bahnhof Mauters us au es poschtauto, wo uf Schwarzeberg fahrt. Mauters liit a dä hauptschtross Lozärn–Wolhuuse–Bärn. Dä nöchscht autobahnaaschloss isch Ämmä a dä A2 ond isch öppe 12 km ewägg.
Verny
Verny (ditsch 1915-18 un 1940-44 Werningen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Verny lijt rund 14 Kilometer sìdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 172 un 246 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vun 1904 bìs 1910 ìsch s Fort de Verny (aui Groupe fortifié l'Aisne, dt. Feste Wagner) geböit worre àls Deil vun dr Feschtung Metz.
Verwàltung
vun Verny ìsch. Verny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Verny ghert zem Lorrain.
12. Dezember
Dr '''12. Dezämber''' isch dr 346. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 347. in Schaltjohr), dodermit blybe no 19 Däg bis zum Änd vum Johr.
Else Wittum
D Elsa „Else“ Wittum (* 30. Mai 1927 z Hohenegg as Elsa Schlageter; 16. Meerz 2022 uf em Holl-Buck) isch e dytschi Haimetdiichteri gsii.
Lääbe
D Wittum isch mit drei Brieder z Hohenegg ufgwagse. Si isch z Ried uf d Volksschuel gange. Wel iri Mueter chrank wooren isch un iri Brieder hän mieße Wehrdienscht laischte, het si scho frie uf em Buurehoof vu dr Eltere mieße uushälfe.
Iber d Aktion „Brieffryndschafte“, wu d NS-Machthaaber Kontakt zwische junge Fraue un Soldaate hän welle feerdere, het si ire speetere Mann Karl Wittum (1925-2014) vu Memmenge chännegleert. Noch em Chrieg isch er zuen ere ins Chlai Wiisedaal chuu, im Mai 1951 hän si in dr Chilche z Dägernau ghyroote. Aafangs het s jung Baar uf em Hoof vu ire Eltere z Hohenegg gläbt. Anne 1966 hän s Wittums e Buurehoof uf em Holl-Buck chenne chaufe, wu si zäme buurt hän. Si hän fimf Chinder ghaa, vier Maidli un e Bue.
D Else Wittum het gärn gsunge un Gediicht uf Alemannisch gschriibe. Si isch Mitgliid im Elbeschwander Choor gsii un het mit ire Fryndin Erna Lenz as Gsangsduo „d´ Erna und d´ Els“ iber 100 Ufdritt im Chlaine Wiisedaal, im Chanderdaal un im Maarkgreeflerland ghaa. Si hän Lieder gsunge un Sketsch ufgfiert. Anne 1997 isch d Else Wittum vum Gsangverain Ried zum Ehremitgliid ernännt woore. En Uuswahl us íre Gediicht het si 1995 un 2000 in zwai Biechli uusegee.
Am 16. Merz 2022 het d Else Wittum iri Auge fir immer zuegmacht, rund aacht Johr no irem Mann.
Namibisches Wildpferd
Ds Namibische Wildpferd (churz ou Namib-Ross) oder einfach nume Wüeschteross oder ou Namibs sy verwildereti Huusross, wo am Rand vo der Namib im Südweschte von Namibia läbe. Si chöi bi Garub öppe 20 km weschtlech vo Aus beobachtet wärde. Syt 2017 gälte si – nach fünf Dürrejahr – als vom Usstärbe bedroht.
Härkunft
Über d Härkunft vo de wilde Ross isch jahrzähntelang grätslet worde. Einigi hei uf d Huusross vo de dütsche Schutztruppe vo der damalige Dütsche Kolonii Dütsch-Südweschtafrika verwyse, wo währed em Erschte Wältchrieg um 1915 bim Rückzug vor de südafrikanische Strytchräft verlore gange sy; anderi hei se für d Nachkomme vo freiglane Tier us der Rosszucht vo Duwisib vom ehemalige Schutztruppenoffizier Hansheinrich vo Wolf (öppe 250 km nordöschtlich), wo sech i de Verwirrige vom Erschte Wältchrieg mit abghouene südafrikanische Truppeross verpaart hei.
E anderi zum Teil no immer verträteni Asicht über ihri Herkunft isch, dass gäge ds Ändi vom 19. Jahrhundert Huusross vo mene dütsche Baron i z hütige Namibia sy bracht worde u vom sym Schiff, wo öppe 25 km südlech vo der Oranjemündig gstrandet isch, furtgloffe sy. D Trakehner sy mit Beginn vom 20. Jahrhundert mit em ne besonders höche Vollbluetanteil züchtet worde. Setigi Ross het me denn ou als Militär- u Kutschross züchtet.
Der offizielle Asicht na vom Umwältminischterium (Septämber 2019) stamme d Ross von der Rossfarm Kubub südöschtlech von Aus, wo im Bsitz vom Emil Kreplin isch gsi. I de Verwirrige vom Erscht Wältchrieg sölle d Ross du sälbständig uf der Suechi nach Wasser u z Fresse nach Garub glüffe sy. Es isch e Strecki vo 30 Kilometer gsi.
Beschrybig
De beide Forscher Mannfred Goldbeck u der Walter Rusch, hei Berichte u Fotos gfunde, demzufolge isch aznäh, dass sech's bi dene Ross um ne Chrützig vo zwöine Gstüüt handlet. Demnach het ou der Emil Kreplin i der Kubub 30 km südlech vo Aus Arbeits- oder Rennross züchter, wo wi die i der Duwisib Zucht, Ähnlichkeite mit de verwilderete Ross hei. Wyter het im Erschte Wältchrieg e dütsche Pilot über em Lager vo der südafrikanische Armee z Garub e Bombe abgeworfe, daderby sy öppe 1700 Huusross wäggloufe. So isch aznäh, dass während de Chriegswirre i der Umgäbig vo Aus dütschi u südafrikanischi Huusross verlore gange u hei sech vermischt.
Sicher isch aber: Ursprünglech het's im südleche Afrika kener Huusross gä; si sy vo de Europäer mit der Besiidlig importiert worde. Drum handlet sech's bi dene wilde Ross vo der Namib nid um ächti Wildpferd, sondern um verwilderti Huusross.
Bi Garub het's es Bohrloch, um d Dampflok vo der Bahnstrecki Lüderitz–Seeheim mit Wasser z versorge. Daderby isch immer Wasser abgfalle, so dass d Ross gnueg z trinke hei gha. Scho i de 1920er-Jahr isch o der Gägend vo Garub vo herrenlose Ross berichtet worde. Nach ere Studie vo der südafrikanische Biologi Telané Greyling hei sech die Ross i ihrem Verhalte a d Drocheheit u d Hitz vo Gebiet am Oschtrand vo der Namib apasst. So zögere si der chräftezehrendi Gang zwüsche der Tränki u der Weide so lang wi müglech use.
D Population het sech druum entwicklet, wil me 1908 bi Kolmannskuppe Diamante gfunde het u di dütschi Kolonialverwaltig zwöi grossi Sperrgebiet ygrichtet het. Da nimmer Zuegang zum Sperrgebiet het gha, sy di Tiere fach 80 Jahr ungstört gsi. Über Jahrzehnte sy si nur vo Flugzüüg, wo das südafrikanische Gebiet überfloge hei, gsichtet worde. Im Jahr 1986 het d Minegesellschaft das Gebiet a Naturschutz übergä.
D Nationalstrass B4, wo vo Aus nach Lüderitz füehrt, zweigt öppe 20 Kilometer weschtlech vo Aus e Schotterstrass ab. Si füehrt zur 2 Kilometer nördlech ligende Tränki z Garub, zu dere chömme d Ross regelmässig cho trinke. Vo mene hölzige Understand us cha me d Tier beobachte. Z Aus Info Centre – am der Ortsyfahrt vo Aus, isch im Juli 2006 eröffnet worde u informiert über ne Schoutafele über d Härkunft, d Apassig, di Sozialistruktur u d Zuekunft vo de wilde Ross
Bestand
2013 isch d Population 286 Tier starch gsi. Si het bis i Ouguscht 2017 abgnoh u zwar uf e bestand vo 115 Tier (41 Stuete, 74 Hängschte), was vor allem der Dürri u der Zuenahm a Hyäne zwüsche 2012 u 2017 isch ds verschulde gsi. Im Januar 2018 het's no 84 Ross gä. Der Bestand isch im Septämber 2018 mit 79 ausgwachseni Tier u eim Fülli agä worde. Im Novämber 2018 het me nur no vo 33 Stuete gredt. Drü vo de vier geborene Fülli sy vo Hyänen grisse worde.
Im März 2017 het me ds Usstärbe vo dene Tier bis i Ouguscht glyche Jahr vorusgseit. Ds Umwältminischterium und d Namibia Wild Horses Foundation vo der Gondwana Collection hei beschlosse, dass e Umsiidlig vo de Tier sinnvoll wär. Ändi 2018 het me du d Umsiidlig vo de Hyäne agkündiget, statt d Ross, die isch bis i Februar 2019 no nid erfolgrych gsi: mit Stand vom Februar 2019 het's no 79 Ross gä.
Z erschtemal syt Jahre isch der Bestand bis Afang Februar 2020 wider dütlech uf 86 Tier agwachse. I dere Zahl ygschlosse sy 15 Fülli.
Hecht
Uussie
De Hecht isch e dünne längliche Fisch, wo öppe 40 bis 120 cm lang werd und öppe 10 kg wögt. Wiibli sind gröösser as Mandli. Er hett e flache spitzige Chopf, chliini Auge und vor alem e groosses Muul. Sin Körper isch dunkel miteme Bruu- oder Grüestich und helle Tupfe, Flecke und Straiffe. De Buuch isch heller. Sini Buuchflosse chönd röötlich sii.
Verbraitig
De Hecht isch i fast ganz Europa verbraitet. Er feelt z Norwege, uf de Iberische Halbinsle und im süüdliche Balkan. Er chunnt au im nördliche Asie und z Nordamerika vor.
Lebeswiis
De Hecht isch e Raubfisch. Er luuret i Uufernööchi im Gstrüpp us Wasserpflanze und schüüsst den blitzschnell uf siis Opfer loos. Er fresst nöd nu anderi Fisch, sondern au chlinneri Hecht chönd i siim Muul lande. Er foot au Amphibie und chliini Wasservögel. Well vili Fisch d Fäkalie vom Hecht am Gruch erchenet, schiisst er a Orte, wo vo sim Jagdplatz wiit ewegg sind.
D Laichzitt goot vom Hornig bis in Mai, binere Wassertemperatur zwöschet 5 und 11 Grad. S Wiibli lait abertuusigi Aier, wo a de Wasserpflanze chlebe bliibet. Noch 10 bis 30 Taag schlüüffet d Laarfe. Wenn di junge Hechtli öppe 5 cm lang sind, fönd s a jage, vorene lebets vo Zooplankton.
Schoppernau
Schoppernou (amtlich Schoppernau) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Schoppernou lit öschtlich vom Bodesee uf 852 Meter Höhe an dr Breagazer Ach. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 3,8 % Landwirtschaftsfläch, 27,6 % Wald, 45,3 % Alpa, 0,2 % Sidlungsfläche und 23,0 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Schoppernou siand Au, Mittelberg, Schröcken, Bezau und Sonntag.
Gschicht
Schoppernou ischt zum erschte Mol gnennt worra im im 15. Johrhundert als Schapernow.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Schoppernou ischt dr Walter Beer.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Schoppernou khört zum Bodeseealemannisch.
Fouchy
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fouchy ìsch. Fosche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Fosche ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Huntare
Bidüütig
S Wort cha as “Hundertschaft” düütet werde und het vermuetlich e Landschaft, wo hundert Chrieger stelle cha oder mue bizaichnet. De Füerer vomene Hundare isch Hunno (ahd. hunno m.; lat. centurio, centenarius tribunus) gnennt wore. Jünger und verwaltigstechnisch en anderi Sach bildet di englische Hundreds, wo e Land zu 100 Hides bizaichnet het.
Friesland
För Friesland sind nume zwai Hundare (afrs. hunderi) öberliferet, wo miteme Sippename uf -ing bildet wore sind: Camingehunderi und Killingohuntari.
Schwede
Z Schwede hend d Hundare (aschwed. hundare n.) chlinneri Verwaltigsainhaite im Piet um de Mälarsee bizaichnet, bischränket sich aso uf s Piet vo de Svear. Bi de südliche Göte und z Dänemark isch degege de Uusdruck Herrad bruucht wore.
Büecher
Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Bd. 15: “Hundare”
Emma Paolini
D Emma Paolini (* 18. Dezämber 1906 z Wyyl as Emma Garnin; 2. April 2004) isch e dytschi Haimetdiichteri gsii.
Lääbe
D Paolini isch am 18. Dezämber 1906 im „Dalbeloch“ am Mühlirai z Altwyyl as Doochter vun eme Yysebaahner uf d Wält chuu. Vu irem Vater het si d Musikalideet gerbt un d Liebi zue dr Dierer. No dr Schuel het si in dr Wyyler Uhrefabrik Schätzle gschafft. Scho ase jung isch si ne begaischtereti Duurneri gsii. Si isch as Maidli uf Berlin uf di dytsch Duurnschuel gange. Si isch derno wider retuur chuu uf Wyyl un deert ire Läbdig bliibe. Iber s Duurne het si dr Löörecher Gipser-Polier Albert Paolini chännegleert. Si hän si baidi derno engaschiert im Duurnverain z Wyyl as Dreener. Anne 1930 hän si ghyroote un hän nocherdani in dr Hinterdorfstroß gwohnt. S Huus, wu si din gwohnt hän, isch friejer z Baasel gstande un het anne 1911 em Böu vum Baadische Bahnhoof mieße wyyche. S isch druf z Wyyl original wider ufböue woore. D Paolini un ire Mann hän zäme ne Suhn ghaa, wu anne 1973 mit 18 Johr bi me Verchehrsuufall verunglickt isch. Au ire Mann isch 1973 gstoorbe.
Si het scho mit 19 Johr aafange schryybe, no däne schwääre Schicksaalsschleeg het si grooße Drooscht gfunde im Schryybe. Si het Gediicht un Anekdoote gschriibe, iber s Lääbe un si sälber, un wie si Wyyl im Lauf vu dr Zyt veränderet het. In eme Chefferli het si ire Lääbe ufbhalte, alti Schuelheft, Notizbleck, loosi Bletter, vergilbti Boschtchaarte un Foto. Si het uf Dytsch un au uf Alemannisch gschriibe. In hoochem Alter isch si vu dr Muettersproch-Gsellschaft entdeckt woore un het anne 1998 e Uuswahl us ire Schrifte unter em Titel „Lebenserinnerungen“ bim Verleeger Friedrich Resin publiziert.
Dr Dokumentaarfilmer Dieter Zöbelin het in dr eerschte Folg vu dr Raie „Zeitzeugen“ d Paolini am 6. April 2002 gfilmt, wie si us irem Lääbe verzellt un e baar Gediicht voordrait.
Bis ins hooch Alter het si Gyyge, Gitarre un Zither gspiilt. Irem Lääbesmotto „Bi s’ ganz Läbe b’scheide bliebe, das bringt Rueh un im Herz d’r Friede“ isch si alliwyyl drei bliibe.
Am 2. April 2004 het d Emma Paolini im Alter vu 97 Johr d Auge fir immer zuegmacht. Dur iire Vermächtnis het dr Dierschutzverain us ere Nootuffangstazioon s „Emma-Paolini-Dierhaim“ im Sohleck chenne böue.
Anne Chao
D’ Lien-Ju Anne Chao (kin. 趙蓮菊; * 1951) ìsch a taiwanischa Umwaltschtàtistikera. Bekànnt ìsch sa fìr d’ Ärfìndung vu da Kompüterprogramma Chao 1 un Chao 2, wo man oft ìn dr Bioschtàtisik bnutzt, fìr d’ Greessa vu da Schpezia schätza.
ìhra Kàrriar
D’ Chao schàfft àm Ìnschtitüüt fìr Schtàtistik vu dr Tsing-Hua-Nàzionààlüniwärsiteet. Sa hàt amol gsajt, àss sa „60 Prozant Schtàtistikera, 30 Prozant Màthemàtikera un 10 Prozant Umwaltforschera“-n-ìsch. Bekànnt ìsch sa vor àllem fìr ìhra Àrweeta um d’ Ruckfàngmethooda fìr d’ Greessa un d’ Vìelfàlt vu da biologischa Schpezia z’ schätza. Fìr dàs hàt sa mehrera Kompüterprogramma äntwìckelt —allai odd’r zamma mìt àndra Wìssaschàftler. D’ bekànntschta drvu sìnn Chao 1 un Chao 2, wo ìn dr Programmiarschprooch R bnutzt wara. Ìnsgsàmt hàt d’ Chao äbb 150 wìssaschàftliga-n-Àrtìckel gschrìewa un ìsch uff Google Scholar mehr àss 34.000 Mol zitiart worra (Schtànd: 2022).
Ànna 1997 ìsch d’ Chao àls Mìtglìed vum Ìnschtitüüt fìr Màthemàtischa Schtàtistik gwählt worra.
Hundsbarbe
D Hundsbarbe (Barbus caninus) isch e Süesswasserfisch wo nu z Norditalie und im Tessin haimisch isch. Si ghöört zo de gföördete Fischarte.
Uussie
D Hundsbarbe isch e längliche Fisch wo 15 bis 25 cm lang werd. Si het e bruu-geele Körper mit schwarze Flecke. A de Oberlippe het si vier Bartle.
Verbraitig
D Hundsbarbe isch en endemischi Art, wo im Iizugspiet vom Po vorchunnt. Si mag schnelli Flüüssgwässer mit eme chiisige Grund i de süüdliche Voralpe und im Apennin.
Bezirk Ouest lausannois
Dr District de l’Ouest lausannois (alemannisch Bezirk Lausanne-West) isch syt em 1. Jänner 2008 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz. Hauptort isch Renens.
Gmaine
Zum Bezirk ghere die acht Gmaine:
Karpfen
De Charpfe (Cyprinus carpio; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo s i verschidnigste Zuchtforme gitt.
Uussie
De Charpfe isch e groosse braite Fisch mit groosse Schuppe, wo verschide gfärbt sii cha. Er hett e chliine Chopf und vier Bartle a de Oberlippe. D Flosse sind eener dunkel gfärbt. Sini langi Ruggeflosse isch relativ schmaal. Charpfe wered 40 bis 80 cm grooss, selte aber au öber ai Meeter.
Verbraitig
De Charpfe chunnt uursprüngli us Piet rund um s Schwarze Meer, s Chaspische Meer und um de Aralsee. Er mag warmi langsaami Flüüssgwässer und tüüffi Standgwässer, wo vili Wasserpflanze wachset und e waiche schlammige Grund hend. Er isch im Hochmittelalter as e bliebte Zuchtfisch öber ganz Europa verbraitet wore und werd drum bsunders i Taich und Fischwaier ghalte. Hütt git s meriri Zuchtforme, wo us em wilde Donaucharpfe züchtet wore sind: de Schuppecharpfe, Spiegelcharpfe, Zilecharpfe oder de Ledercharpfe, wo kai Schuppe hett. De Wildcharpfe cha dör die Zuchtforme gföördet were, wenn si uusbrechet und Parasite verschleppet.
Lebeswiis
De Charpfe isch e Bodefisch wo im waiche Grund noch Insektelaarfe, Schnegge und Würmer suecht. Ghait d Wassertermperatur under 7 Grad fallt er in e Winterstarri.
Liste schwäbischer Spitznamen
Schwäbische Schbidsnama hend s en se. Manchesmol ka, manchesmol derf ma driibr lacha. Los werda duad ma se selda.
Karpfen
Lebeswiis
D Laichzitt isch vom Mai bis in Juli, wenn d Wassertemperatur öber 18 Grad stiigt. S Wiibli lait denn a flache Stele zwöschet 40 Tuusig und zwoo Millione Aier, wo a Wasserpflanze chlebe bliibet. D Laarfe schlüüffet nocht drai bis sechs Taag und lebet vo Plankton und Rädertierli. Charpfe wered zwöschet zwai und föfi gschlechtsriiff und chönd 50 Joor alt were.
Liste schwäbischer Spitznamen
Grondlaga
Em Ondrschied zu de Schembfwerdr isch ned blos a Oizlnr gmoind, sondrn au ganze Grubba, wia d Oiwoonr vo ama Flecka, Dorf odr ara Schdad. Au wann dr Nochbar, dr Käskarle, an schena Schbidsnama hod, en dera Lischd schdandad blos Schbidsnama mo allgmoi send. Se grendad se auf Oigahoida, ob se werkle gäba send, odr ob se vo Andre blos em Guada odr em Besa behaubded werrad.
X
Werder mid ama 'X' am Aafang geids ned. Do semmr oiga, mr nemmads zu de Werdr mid 'G'.
Y
Werder mid ama 'Y' am Aafang geids ned. Do semmr oiga, mr nemmads zu de Werdr mid 'I'.
Z
Zom Aafang
Märzenbier
Märzèbièr odder abchürzt Märzè isch è untergärigs Vollbièr, wo urschprünglich im März braut worrè isch.
Gschichtè
I dè bayrischè Brauorning anno 1539 un durch è Dekret vom Albrecht V. anno 1553 isch feschtglait worrè, dass nu zwǜschè Michaeli, èm Daag vom Hl. Michaels (29. Septembèr) un Georgi, èm Daag vom Hl. Georgs (23. April) braut wörrè hèt dürfè. I dè füüf Mönèt dènõch isch s Bièrbrauè vobotè gsi. Gründ dõdèfür sin dié höcheri Brandgfòòr i dè Summermönèt bim Bièrsǜdè un diè nötigè niddrigè Temperadurè vo unter zee Grad bim Brauè vom untergärigè Bièr gsi.
Well mò bis zuè dè nägschtè Brausaison nit oone Bièr hèt wellè sy, hèt mò im März è bsunders haaltbares Bièr braut. Sèbb Bièr isch mit mee Stammwürzi, Alkohol un Hopfé gmacht worrè. Glagerèt isch sèll Märzèbièr in düèfè Felsèkeller. Sèlli Keller sin möglichscht mit Naduriis zuèsätzlich abbè küèlt worrè. Sèlli Iismöggè isch meischtens uss nõch glegènè Flüss odder sognenntè Iiswyer odder -teich chò. Um dè Keller un dé Ygang gègèd Wärmi vo dè Sunnèstraalè z schützè, hèt mò d Rosskaschtaniè vor èm Ygang odder übber dè Kellerdeggi pflanzt, wo wèg dè großè Blätter rychlich Schattè spendè düèn, mit irè flachè Wurzlè abber kei Gfòòr für d Deggi dargschtellt hèn. Mäbbèzuè hèt sich unter dè Kaschtanièbäum uss èm jewyligè Brauereiuusschank mit dè Zit diè hüt tǜpisch bayrischè Bièrgärtè bzw. dè fränkische Bièrkeller entwicklèt.
Gereuth (Unterelsass)
Grit (frz. Neubois, dt. Gereuth) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Märzenbier
Gschichtè
Well s Märzè als stärkers Bièr am längschtè haltbar gsi isch, hèt mò s Märzè zletscht gsoffè, séllèwäg isch meischtens è Märzè am Oktobèrfäscht uusgschenkt worrè. S Bièr, wo hütt uff èm Oktobèrfäscht uusgschenkt wörd, isch abber heller un entschpricht ehnder im Bièrtǜp Wièner Export.
Gereuth (Unterelsass)
Gschìcht
Grit ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh.
Märzenbier
Gschichtè
D Bezeichnung Märzèbièr wörd vor allem z Süddütschland un Öschterrych statt dè Kategory Exportbièr für è stärkers Lagerbièr bruucht. Z Öschterrych git s allerdings Unterschyd bi dè Art vom Märzè. S git z Öschterrych ebbèfalls è untergärigs Bièr un è Märzèbièr, wo wit vobreitet isch, sèll isch s österrychische „Standardbièr“. S Standardbièr stòt abber ehnder für è Hèllès, s isch lychter un hèt è bitzeli wènniger Stammwürzi. Dõdemit isch au wènniger Alkohol dinnè, dè lyt durchschnittlich bi 4 % bis 5 %. D Farb vom Bièr isch zuèdèm nit wiè Bärnschtei, sondern wègèm gringèrè Malzghaalt meischtens gääl wiè Stròò. I dè USA brauèd mèngi Brauereiè Märzèbièr im urschprünglichè Styl, in letschter Zit au widder im Bayrischè. S Märzèbièr isch ußerdèmm z Thüringè wit vobreitet.
Gereuth (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Grit ìsch. Grit ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Grit ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Dubai
Dubai, mänggisch au Dubai-Stadt oder Dubai City, isch vor Abu Dhabi die grössti Stadt in de Veräinigte Arabische Emirat (VAE) am Persische Golf und d Hauptstadt vom Emirat Dubai.
In dr Stadt Dubai lääbe öbbe 85 % vo de Iiwooner vom Emirat (2'213'845 Iiwooner im Joor 2013). Fast ds ganze wirtschaftlige, soziale, kulturelle und politische Lääbe vom Emirat spiilt sich in dere Stadt ab.