cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pierres du Niton
Name
Die Stai sind aber scho i de Bronzezitt Objekt vo de Vereerig gsii und s sind zwai chliini Bronzebieli und e Chupfermesser us dere Zitt gfunde wore. Au e künstlichs viereggigs Loch ufem grössere Stai, isch för kultischi Zweck abrocht wore.
—R.P.N.—
De Guillaume-Henri Dufour het de grösseri Fels as Uusgangspunkt för sini Landcharte bruucht um d Höchi z bistimme. Er het e Bronzetafle mit de Zaiche —R.P.N.— ( Repère Pierre du Niton ) aabroocht und d Lini exakt mit 376,86 m definiert, wamer hüt »Alte Horizoont« nennt. D Düfourcharte und au d Siegfriedcharte basieret ufem Alte Horizont, wo de mittler Pegel vom Mittelmeer z Marseille as Uusgangspunkt gha hät.
Ane 1902 isch ahand vo noije Messige d Lini mit 373,60 Meter öber Meer bisitimmt wore, wamer »Noije Horizonnt« nennt. Die Definition, wo de mittler Pegel vo vier Meer-Aachlüss (Rhy, Inn/Donau, Tessin/Po, Rotte/Rhone) as Uusgangspunkt hät, isch no hüt gültig.
Himalaya
De Himalaya (Sanskrit: हिमालय, Himālaya, IPA: []) isch s höchst Gebirge und litt in Asie. De Mount Everest, wo im Himalaya stoot, isch mit 8848 müM. de höchst Berg uf de Erde. Entstande isch de Himalaya well de Indisch Subkontinent nordwäärts gege di Eurasischi Platte druckt.
Name
De Name Himalaya chunnt usem Sanskrit und isch e Zämesetzig vo hima »Schnee« und alaya »Ort«. Im ältere Sanskrit werd er Himavan »Schneeriich« gnennt, wa i de Antiiki as Emaon mons und Imaus mons öbernoo woren isch.
Geografii
De Himalaya fangt im Weste z Pakistan aa. De Südfuess erstreckt sich öber Indie, de grööst Tail aber ghört zu China bzw. Tibet. Nepal und Bhutan sind Bergstaate, wo im Himalaya liged.
De Kailasch (6714 m) gelt as de hailigst Berg im Himalaya und spillt im Hinduismus, Buddhismus und Jainismus e wichtigi Rolle und au im Bön, a de vorbuddhistische Religioo vom Tibet.
Im Himalaya liget au di grööste Gletscher, abgsie vo de Polregione. De grööst isch de Siachen, wo z Indie litt.
Margaretha Schwab-Plüss
D Margaretha Schwab-Plüss oder au Margrit Schwab-Plüss (* 22. Augschte 1881 z Mülhuusen im Elsass; † 11. Septämber 1967 z Sissech) isch e Schwiizer Autorin gsi.
s Läbe
D Margaretha Schwab-Plüss isch im Baselbiet ufgwachse. Si het z Basel s Lehrerdiplom übercho und drno z Basel und z Bärn Germanistik und Kunschtgschicht studiert. 1908 het si a dr Uni Bärn mit ere Arbet übere Schriftsteller Heinrich Leuthold promoviert.
Si het dr Dokter Theodor Schwab ghürootet und denn z Sissech als freji Schriftstellerin gläbt. Si het au Artikel für d Basler Nochrichte gmacht. E Deil vo irne Sache isch i dr Mundart gschribe, bsunders d Wärch Luschtigs und Truurigs vo anne 1908, Liebi Fründ us Hof und Stall vo 1927 und Deheim und Dusse vo 1928.
Zum Wärch vo dr Schwab-Plüss ghöre Romään, churzi Gschichte, Chinderbüecher und Gedicht. Zwöi vo iirne Gedicht sind im Lyrikband Schwyzer Meie vo anne 1938 abtrukt; si heisse “Morge-n-im Spotherbscht” und “Was blybt” und sind usem Band Deheim und Dusse.
Schwingen
Schwinge isch en Schwiizer Nationalsport. Es isch d Schwiizer Variante vom Ringe. Jede Schwinger het e bsunderi Hose aa, an dere di beide Kontrahente sich müent gägesitig häbe. Gwunne het, wer es schafft, dass de Gägner mit beidne Schulterblätter de Bode duet berüüre und en immer noch duet an de Hose häbe.
Wettkämpf
D Schwinger träffet sich vom Frühjohr bis in de Härbscht bi Schwingfäscht. Di findet unter freiem Himmel uf Sagmähl schtatt. In dene Sagmählchreis düent d Schwinger enand an de Hose häbe und versuechet, uf es Signal vom Ringrichter, de Gägner mit eme Schwung ins Sagmähl z befördere. Wenn des nöd in de vorgschribene Zit glingt, dann isch es en Gschtellte, es Unentschide. De Kampf wird vo 3 Kampfrichter bewertet. Für en Siig gits maximal 10 Pünkt. Jede Schwinger absolviirt bi eme Schwingfäscht 6 Gäng (bi eme Eidgnössische sogar 8). Di zwei, wo nach em füfte Gang di meischte Pünkt hei, schtönd im Schlussgang gägenand im Sagmähl. De wo im Schlussgang gwünnt isch de Fäschtsiiger, am Eidgenössische de Schwingerkönig.
Concerto grosso
Bim e Concerto grosso stoot e chliini Grubbe vo Instrumänt (Concertino, it. chliises Konzärt), wo solistisch behandlet wird, ere gröössere (Concerto grosso, it. groosses Konzärt) gegenüber; de Passaasche, wo bäidi Grubbe zämme spiile, bezäichnet mä as Tutti. D Ripieno-Stimme, wo in de Tutti spiile, wärde mäistens meerfach bsetzt. S Concerto grosso isch us ere Erwiterig vo dr Triosonate entstande, en andere Vorlöifer isch die venezianischi Meerchöörigkäit. Formal folgt s vilmol dr Chillesonate (viersetzig langsaam – gschnäll – langsaam – gschnäll) oder dr Kammersonate (Iiläitig und e baar Danzsätz).
Scho bim Francesco Usper (1619) und im Massimiliano Neri sim op. 2 (1651) finde mä die erste Bischbil. Dr Alessandro Stradella het as Erste d Bezäichnige Concertino und Concerto grosso (spööter Ripieno) in ere Kantaatekomposizioon brucht. Är isch au dr Erst gsi, wo mit sine „Sinfonie a piú stromenti“ die erste vollständige Wärk vom Schaner gschriibe het.
Wil di Stimme vo de bäide Grubben nit unabhängig gfüert worde si, het dr Georg Muffat, wo im Corelli si Art si ufzfüere us äigener Aaschauig kennt het, die flexible Möögligkäite bo dr Bsetzig beschriibe: „à tre“, also as Triosonate, „à quattro“, d. h. Tutti und Soli zämmezooge, und d Gegenüberstellig vom Concertino und em chorisch bsetzte Ripieno. Es isch au üüblig gsi, d Striicher dur Oboe, Flööte und Fagott zergänze, wo colla parte gspiilt häi. Dr Muffat het sini erste Concerti 1682 z Rom komponiert, si si bim Corelli dehäi under däm sinere Läitig „usbrobiert worde“.
1687 het dr Corelli im Ufdraag vo dr Köönigin Christine vo Schweede e Konzärt für e Papst Innozenz XI. gschriibe, won er 150 Striicher iigsetzt het, was für die Zit nit unüüblig gsi isch. S Orchester an S. Petronio z Bologna het zu sällere Zit 120 Striicher ghaa. Bi bsundrigs fiirlige Aaläss in de groosse Kathedrale si bi de Concerti grossi d Concertinostimme mit Oboe und Drumbeete versterkt worde.
Emmingen-Liptingen
Emminga-Liptinga (amtlich Emmingen-Liptingen) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Emminga-Liptinga leit uf dr Hegaualb em Side vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send die Kroesstadt Duttlinga em Norde, Neihousa ob Eck em Oschte, Eigeltingen im Landkroes Konschtanz em Side ond Immadinga em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,6 % Landwirtschaftsfleche, 47,8 % Wald, 7 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Emminga-Liptinga gheret d Ortsdoel Emminga ab Egg (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Lazerhof ond Zeilen, dr Hef Buhlenhof, Lehenholzerhof, Oberer Wasserburgerhof, Ragerhof, Schäflehof, Schenkenberghof, Schlatterhof, Stefanshof, Venushof ond Winklerhof ond dr Wohnblätz Pension Sonnenhalde ond Ziegelei) ond Liptinga (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Wehstetten, dr Hef Bergenhof, Bühlmühle, Ederstetten, Förlehof, Waldhof ond Weidenbohlhof ond em Wohnblatz Ziegelei).
Gschicht
Emminga-Liptinga Emminga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 820 als Emminga, Liptinga 761 als Liubdahinga.
Verwaltong
Emminga-Liptinga ghert zue koener Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Emminga-Liptinga ischt dr Joachim Löffler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Emminga-Liptinga ghert zom Schwäbisch.
Reinach
Reinach stoht fir die Ortschafte:
in dr Schwyz
z Dytschland
von Reinach isch dr Familienamme vun eme Schwyzer Adelsgschlächt, wu urspringli vu Rhyfälde AG stammt:
Mey
Mey (ditsch 1915–18 un 1940–44 Maien) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mey lijt fìmf Kilometer nordeschstlich vun dr Metzer Ìnnestàdt uf re Heche zwìsche 179 un 250 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Vany, Nouilly un Vantoux.
Gschìcht
Mey ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 962 àls Maiacum.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Mey ghert zem Lorrain.
Sylheti
Sylheti (ꠍꠤꠟꠐꠤ odder সিলেটি) isch a Sprooch wo von äpper 11,8 Millione Mänsche waltwiit gschwätzt wird, vor allem in der Division Sylhet vo Bangladesch und z Indie im Barak-Tal z Assam und in Teil vo Tripura.
So wie Alemannisch gilt Sylheti als Dialäkt (a Dialäkt vom Bengalisch), au wenn viili Lüt meinet, es sigi an eigeständigi Sprooch. Sylheti isch a tonali Sprooch. In Indie und Bangladesch isch Sylheti näd als offizielli Sprooch anerkannt.
Uetliberg (Oppidum)
S Oppidum uf em Üetlibärg bi Züri isch ä bedütendi keltischi Befestigungsaalag, ä sogenannts oppidum, gsi.
Latèneziit
Zu de Spure us em 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi, wo hüt no dütlig sichtbar si, ghöre der Fürstegrabhügel Sunnebüel, wo in der früehe Latèneziit agleit worden isch, und die imposante Räst vom enä wiite Wallsystem us der Ältere Iise- oder Hallstattziit. Vo dene cham mä nschliesse, ass d Kelte die ersti Befestigung vom Gipfelplateau (Uto Kulm) und vom Vorgländ (SZU-Bergstation und Aegerte) im 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi baut hai. Wiiteri archäologischi Spure vo dere Siidligsepoche si ä Hänkelfragment vom enä Wiimischgfäss us em griechische Ruum stammet (Uto Kulm) und Greber us em 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi, wo 1874 bim Bau vo der SZU-Bergstation zerstört worde si.
Die ursprünglige Uusmäss vo däm keltische Wallsystem und d Überräst si beiidruckend: Vo der hütige SZU-Bahnstation Ringlikon (684 m) aa si dr Hang uf drei Befestigungswäll baut worde. Überräst von dene, wo 14 Meter hoch und 35 Meter dief si, cha mä em Bahntrassee und Wanderwäg noo gseh. S Wallsystem het die ganzi Breiti vom Üetlibärg, wo im Weste relativ flach astigt, ignoh, d. h. es isch fast 2000 Meter breit gsi. Der zweiti Wall het s Plateau Aegerte, wo em Gipfelberiich vorglageret isch, befestigt. Do stoht hüte der Sendeturm vo der Swisscom. Unterhalb vom Hotel Uto Kulm, uf em Gipfelplateau vom Üetlibärg, wo die mittelalterligi Üetliburg gstanden isch, si Räst vom innere Wallsystem z erkenne. Wo s Hotel baut worden isch, si die letzte Räst vo der Burg zerstört worde.
Vermuetlig het das imposante, dief gstafflete Wallsystem ä keltischs Oppidum im obere Beriich vom Üetlibärg bis zum erste vorchristliche Johrhundert gschützt. Anstatt vom Begriff Oppidum wird in der allgemeine Literatur mänggisch d Umschriibig ä keltische Fürstesitz mit erä dorfartiger Siidlig und Befestigungsalag bruucht.
Dr römisch Wachdurm um d Ziitwändi
Noch der Eroberig um 15 v. Chr. vom Gebiet, wo vo de keltische Helvetier besiidelet gsi isch, isch, so wird vermuetet, ä römische Wachdurm mit Refugium am höchste Punkt vom Üetlibärg baut worde, zur Sicherig vom Zollpunkt und em Kastell, wo spöter uf em Lindehof bim vicus turicum, us welem sich d Stadt Züri entwicklet het, errichtet worden isch. Dä het wohrschiinlig für d Römer strategischi Bedütig vor allem zur Ziit vom Alpefäldzug im Johr 15 vor dr Ziitwändi vom Drusus und Tiberius, de Stiefsöhn vom Kaiser Augustus und zur Ziit vom Vordringe vo de Alemanne in d Provinz Gallia Belgica respektiv Germania superior im 3. Johrhundert, gha.
Sankt-Lorenz-Strom
As Sankt-Lorenz-Strom (ENS Saint Lawrence River; Tuscarora: Kahnawáˀkye ; Mohawk: Kaniatarowanenneh, „groosse Wasserwääg“) wird dr Underlauf und dr Ästuar vom e Fluss in Nordamerika bezäichnet, wo die Groosse Seä zum Atlantik entwässeret. Es isch dr drittgrösst Fluss in Nordamerika und het e middlere Abfluss vo 10'080 m³/s.
Jengen
Jinga (amtlich Jengen) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Jinga leit sidlich vo Buchloe an dr Gennach. Vo dr Gmarkung sin 68,2 % Landwirtschaftsfleche, 24 % Wald, 7,5 % Sidlungsfleche un 0,4 % sunschtige Fleche.
Tartar GR
Tartar isch e Dorf i de politische Gmeind Cazis, wo zur Region Viamala vum Kanton Graubünde ghört.
Sankt-Lorenz-Strom
Er fliesst gege Nordoste und bildet zerst d Gränze zwüsche dr kanadische Browinz Ontario und em US-Bundesstaat Nöi York, und fliesst denn dur die kanadisch Browinz Québec. Dr Naame wird für dr 580 Kilometer lang Fluss brucht und au für dr 660 Kilometer lang Ästuar (drichterförmigi Meerbucht). S Iizugsgebiet vom Strom umfasst im Wääsentlige s Gebiet vo de Groosse Seä, und eso chunnt s Flusssüsteem uf e Gsamtlengi vo 2900 Kilometer.
Jengen
Gschicht
Jinga isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1150 Giengen.
Tartar GR
Geografii
Tartar lait am üssere Heinzeberg uff 994 m Hööchi un bestoot uss de Fraktione Oberschaueberg, Valeina, Pro Biet un em Hof Foppa.
Jengen
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,7 % gleage.
Tartar GR
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Tartar Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. De Ort isch aber scho relativ früe germanisiert worde, un hüt isch s Romanisch numme no dur Zuezügler uss andri Gegende presänt. D Ergebniss vo de erschte Volchszäälige sin aber wiidersprüchlig: 1870 sin es 49 % vo de Huushaltige gsi, 1880 numme no 5 % vo de Gsamtbevölcherig un 1888 wiider 24 %. De Mathias Kundert vermuetet, dass s Ergebniss vo 1880 die meint, wo numme Romanisch hen chönne. 1930 sin es deno unter 10 % gsi, au wenn de Andri Augustin im Joor 1938 vo 38 % ussgoot. Warschynts hen es no vili chönne schwätze, hen aber im Alltag numme no Dütsch gschwätzt. 1956 schybt de Schuelinspektor Gion Dunò dass Tartar „betg digltot tudestg“ – „nonit völlig Dütsch“ wär, un 1978/79 wird berichtet dass es no ei Person, d Menga Holzner-Beeli, im Ort gee het, wo de yyheimisch Dialäkt gschwätzt het. Si isch 1908 uff d Wält cho, so dass s Romanisch vo Tartar hüt warschynts ussgstorbe isch.
Jengen
Verwaltung
Jinga hot mit dr Stadt Buechla, em Markt Waul und dr Gmoand Lamerdinge a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Jinga isch dr Franz Hauck.
Tartar GR
Gschicht
Zum erschte Mool inere Urkund erwäänt wird Tartar im Joor 1290 als Tartere. D Herrschaft isch vum Chloschter Cazis, vum Bischof vo Chur un vo de Herre vo Schauestei ussgiebt worde. Bis 1337 sin d Vazer d Landsherre gsi, deno d Werdeberger un d Rhäzünser un ab 1475 de Bischof. De Usschauf vo de bischöfliche Herrschaftsrächt het 1709 stattgfunde. De reformiert Glaube isch zwüsche 1530 un 1540 im Dorf yygfiert worde, d Gmeind isch aber paritätisch blibe; näbe Almens di einzig partitätisch Gmeind am Heinzeberg. Syt däm het Tartar e Pfarrgmeinschaft mit Portein un Sarn bildet.
Jengen
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Tartar GR
Gschicht
Im Joor 1806 isch de Ort vumene Brand praktisch völlig zerstört worde. D Strooss in Tal isch 1894 fertigbaut worde. Au hüt isch d Landwirtschaft e wichtige Erwerbszwyyg, bsunders d Viewirtschaft. Usserdäm spiilt au de Tourismus e Roll.
Syt em 1. Januar 2010 ghört Tartar zämme mit Cazis, Portein, Präz un Sarn zur neue Gmeind Cazis.
Jengen
Dialekt
Dr Dialekt vo Jinga ghert zum Oschtschwäbisch.
Hirschberg an der Bergstraße
Hirschberg an der Bergstraße (pfälzisch Härschberg ån da Bergschdrooß) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Hirschberg lyt im Norde vum Rhy-Necker-Krais an dr Gränz zue Hesse. Nochbergmaine vu Hirschberg an der Bergstraße sin Weinheim (Hesse), Schriesheim un Heddesheim.
Dr Baan bstoht us 41,1 % Landwirtschaftsflechi, 33,1 % Wald, 24,8 % Sidligsflechi un 1,1 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Hirschberg an der Bergstraße ghere d Ortsdail Großsachsen (mit dr Wohnblätz Am Leutershausener Weg, Belzbuckel un Kohlbach) un Leutershausen.
Gschicht
Di hitig Gmai isch entstande anne 1975 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Großsachsen un Leutershausen. Großsachsen isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 779 as Sahsenheim, Leutershausen anne 877 as Husa.
Verwaltig
Hirschberg ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter isch dr Manuel Just.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Hirschberg ghert zum Pfälzisch.
Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle
S Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle ìsch sit em 1. Janner 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Forbach un Boulay-Moselle. Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Forbach.
S bsteht üs àcht Kanton mìt 169 Gmeine.
Birgit Klaus
D Birgit Klaus (* 17. Novämber 1964 z Bade-Bade) isch e dytschi Schurnalischti, Rundfunk- un Färnsehmoderatori un Autori. Di braiter Effetligkait chännt si vor allem dur s Magazin Planet Wissen, wu vum SWR Färnseh, vu BR-alpha un em WDR Färnseh all Dag vu Mentig bis Frytig uusgstrahlt wird.
Lääbe
Ase chlai isch d Birgit Klaus z Bade-Bade ufgwagse. Anne 1971 sin iri Elter mit ere uf Sao#Paolo z Brasilie zoge, wu s di negschte segs Johr vu ire Chindhait verbrocht het. Noch em Abitur z Bade-Bade anne 1984 het si vu 1985 bis 1987 Psichology, Bolitik un Germanischtik an dr LMU München studiert. Noch ere Hoschpitanz bim Bayerische Rundfunk het di Dreiezwanzgjehrig zum erschte Mol chenne moderiere, nämli d Sändig „Live aus dem Schlachthof“. 1987/1988 het si d Klaus ire Sprächerzieig gwidmet, 1988 het si bim Radiosänder „Welle Fidelitas“ z Charlsrue ne Volontariat gmacht un 1991 e Redaktions-Volontariat bim Sidweschtfunk z Bade-Bade.
Näbe ire Arbet as Redakteri un Moderatori vu dr Heerfunkprogramm SWF3 un speter SWR1 chännt me d Klaus vor allem dur s Magazin Planet Wissen, wu vum SWR Färnseh, vu BR-alpha un em WDR Färnseh im Wägsel all Dag vu Mentig bis Frytig uusgstrahlt wird. Si moderiert syt 2002 d Uusgabe vum SWR zäme mit em Dennis Wilms.
Bis 2010 het si im SWR Färnseh am Sunntig als d Sändig Dreiland aktuell mit Nochrichte us em Dreiländereck Elsass, Schwyz un Bade-Wirttebörg moderiert. Im Spotjohr 2010 het si s offiziäll Programm zum 20. Dag vu dr Dytsche Ainhait vor em Rychsdag z Berlin moderiert, wu vum ZDF iberdrait woren isch. Syt 2020 moderiert si s 3sat-Ländermagazin fir Bade-Wirttebärg un Rhyland-Pfalz.
Im Juni 2011 isch ire erscht Buech ''Tier zuliebe. Vegetarisch – eine Kostprobe'' im Diederichs Verlag uusechuu.
D Birgit Klaus het e volljehrige Suhn.
Saint-Légier-La Chiésaz
Saint-Légier-La Chiésaz (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Saint-Légier-La Chiésaz umfasst d Derfer Saint-Légier un La Chiésaz un e baar Wyler. D Gmaiflechi umfasst 36,4 % landwirtschaftligi Flechi, 44,5 % Wald, 17,2 % Sidligsflechi un 1,9 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Saint-Légier-La Chiésaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Sanctus Leodegarus.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 22,5 % gläge.
Religion
47,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 33,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,1 %, CVP 6,1 %, FDP 18,0 %, GLP 6,3 %, GP 11,1 %, SP 21,1 %, SVP 17,7 %, Sunschtigi 3,6 %.
Dr Burgermaischter vu Saint-Légier-La Chiésaz isch dr Alain Bovay (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4068 Yywohner 83 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 9,4 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 6,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Volk
Mit em Wort Volk (mittelhochdütsch volc us althochdütsch folc, vo urgermanisch fulka „Abdäilig vo dr Armee“ ) wärde allgemäin (groossi) Grubbe vo Mensche bezäichnet, wo dur kulturelli Gmäinsamkäite, reali oder fiktivi gmäinsami Abstammig oder e politisch und rächtlig organisierte Persooneverband zun ere underschäidbare Äihäit zs#mmegfasst si. E Definizioon, wo alle wurd basse, git s nit.
Dr Begriff umfasst e bräits Spektrum vo alle mööglige soziologische, ethnische, nazionaale und vornazionaale politische, demokratiitheoretische, staatsrächtlige und theologische Bedütige. Sit em 18. Joorhundert isch er emozionaal hooch ufglaade und wird brucht zum Revoluzioone, Chrieg und verschidnigi Herschaftsforme z legitimiere. Und immer wider goot s drum, wär zum Volk gehöört und wär nit. Hüte goot mä drvo us, ass e Volk e sozials Konstrukt isch, das häisst, dass es erst entstoot, wenn im Diskurs entschiide wird über d Fremd- und Sälbstzueschriibig vo de Mitgliider.
Verwandti Begriff mit Bedütige, wo sich zum Däil überschniide, si Ethnii, Stamm, Nazioon, Bevölkerig und Staatsvolk.
Siebenjähriger Krieg
[[Datei:SevenYearsWar.png|miniatur|hochkant=1.5|Allianze und Territorie vo de Bardeije am Siibenjöörige Chrieg
Blau: Groossbritannie, Pröisse, Portugal und Verbündeti.
Grüen: Frankriich, Spanie, Ööstriich, Russland, Schwede und Verbündeti.]] Im Siibejöörige Chrieg (1756–1763) häi Pröisse und Groossbritannie/Kurhannover gege die kaiserligi ööstriichischi Habsburgermonarchii, Frankriich, Russland und s Häilige Röömische Riich kämpft. Alli öiropäische Groossmächt vo sällere Zit si in Chrieg verwigglet gsi und au middleri und chliini Staate.
Dr Chrieg het in Middelöiropa, Portugal, Nordamerika, Indie, dr Karibik und uf de Wältmeer stattgfunde, Historiker luegen en dorum mänggisch as e Wältchrieg aa. Pröisse, Habsburg und Russland häi vor allem um d Vorherrschaft in Middelöiropa kämpft, Groossbritannie und Frankriich au um d Hegemonii in Nordamerika und Indie.
Us pröissischer Sicht isch dr Siibejöörig Chrieg mit sine underschiidlige Schaublätz au as Dritte Schlesische Chrieg bezäichnet worde.
D Brite schwätze vom French and Indian War oder vom Great War for the Empire, d Franzoose vom La guerre de la Conquête. D Spanier häi dr britische Invasion vo de Philippine im Joor 1762 Ocupación británica de Manila gsäit. Dr Chrieg uf em indische Subkontinänt häisst dr Dritti Karnatischi Chrieg.
Dr Friide
Im Bariiser Friede vo 1763 het Frankriich siini Bsitz uf em nordamerikanische Kontinänt und z Indie an Groossbritannie verloore und Louisiana an Spanie und het s afrikanische Senegambie mit de Ängländer müesse däile.
Im Friide vo Hubertusburg isch dr Status quo ante bellum zwüsche Pröisse und sine Gegner wider hergestellt worde.
D Folge
Frankriich het d Stüüre erhööt und am Aafang vom Chrieg isch non e Vingtième oder Zwanzigste iigsetzt worde und 1760 e dritte Vingtième. Dr Jacques Necker, dr spööter Finanzminister under em Louis XV. und Generaldiräkter vo de Finanze, het gsäit, ass dr Siibejöörig Chrieg s Köönigriich Frankriich in d Insolvänz gstürzt häig (Oktober 1759).
Gorillas
D Gorilla si e Gattig vo Primate us dr Familie vo de Menschenaffe (Hominidae). Si si die grösste lääbige Primate und vo alle Menschenaffe si si am mäiste uf s Frässe vo Bletter spezialisiert. Charakteristisch für d Gorilla isch iir schwarzgraus Fäll und dr kompakt Körperbau. Si lääben in de middlere Regioone vo Afrika und si vom Usstärbe bedroot. Früener het mä no alli Dier zu äinere Art zämmegfasst, hüte underschäidet mä zwäi Arte und jedi vo deene het zwäi Underarte: dr Westlig Gorilla (G. gorilla), wo in e Westlig Flachlandgorilla (G. g. gorilla) und dr Cross-River-Gorilla (G. g. diehli) iidäilt wird; und dr Östlig Gorilla (G. beringei), wo mä bin em zwüschen em Östlige Flachlandgorilla (G. b. graueri) und em Bärggorilla (G. b. beringei) underscheidet.
Körperbau
Dr Körperbau vo de Gorillas isch robust und stämmig. Wenn si stöön si si zwüsche 1,25 bis 1,75 Meter hooch. Bim Stoo si d Chnöi sälte ganz duuregstreckt. Wie alli Menschenaffe häi si kä Schwanz. Bim Gwicht git s e dütlige Gschlächtsdimorfismus: Wäärend Wiibli 70 bis 90 Kilogramm schwer wärde, isch s Gwicht bi de Männli in dr Natur bis zu 200 Kilogramm in Zolli bis zu 350 Kilogramm. Die Östlige Gorilla si im Durchschnitt e chli gröösser und schwerer as die Westlige, si häi e bräiteri Brust und gseen stämmiger us.
D Ärm und Bäi
Wie bi alle Menschenaffe usser em Mensch si d Erm dütlig lenger as d Bäi, d Spannwiti vo de usgstreckte Erm isch zwüsche 2 und 2,75 Meter. Gorilla häi seer bräiti Händ mit groosse Duume. Au d Füess si bräit, dr groossi Zeeche isch wie bi de mäiste Primate opponierbar. Bim Bärggorilla, dr Underart wo am mäiste uf em Boode läbt, isch dr grooss Zeeche weniger abgspräizt und mit Bindgwääb mit de andere Zeeche verbunde. Wie dr Mensch (und au anderi Primate) het jede Gorilla en unverwäggselbare Fingerabdruck. Wüsseschaftler identifiziere d Dier aber vor Allem dank Fotene oder Zäichnige vo iirem Naasenabdruck, wo grad so äinzigartig isch.
S Fäll
D Farb vom Fäll vo de Gorilla isch dunkel. Wäärend die Östlige Gorilla schwarz si, si die Westlige eender graubruun und d Oobersite vo iirem Chopf cha uffallend bruun si. S Gsicht, d Oore, d Handflechene und d Fuesssoole und bi eltere Männli d Brust häi käni Hoor. Drfür entwicklet sich bi eltere Männli e silbergraus Ruggefäll, und wäge däm säit men e Silberrugge. Wäärend bi de Östlige Gorilla nume dr Rugge grau wird, chönne bi de Westlige au d Hüften und d Oberschänkel sich eso verfärbe. Bi Bärggorilla isch s Fäll lenger und siidiger als bi de übrige Populazioone, bsundrigs an de Ärm.
Dr Chopf und d Zeen
Dr Chopf vom Gorilla het im Vergliich mit andere Primate e churzi Schnauze; d Naaselöcher si grooss, d Augen und Oore hingege chlii. Uffallend si die stark usbrägte Wülst über de Auge, am Schäädel vo de Männli het s au no e Scheitelkamm und e Nuchalkamm (e Chnocheläiste am Ägge), wo d Muskle aasetze.
Wie alli Altwältaffe häi d Gorilla 32 Zeen, d Zaanformle isch I2-C1-P2-M3. D Schniidzeen si wie bi vile Süüger, wo Bletter frässe, relativ chlii, d Eggzeen grooss und wie Hauer und bi Männli dütlig gröösser als bi Wiibli. D Molare häi hööcheri Höcker und scherferi Scherkante als bi de übrige Menschenaffe, was au en Aabassig an s Frässe vo Bletter isch.
Masein
Masein (rätoromanisch Masagn) isch e politischi Gmeind i de Region Viamala vum Kanton Graubünde. Masein lait weschtlich vo Thusis am Heinzeberg un bestoot uss de Ortsteil Ober- un Untermasein, un de Wyyler Crestalunga, Dalaus, Schloss Tagstein, Cresta un Lochmühli.
Gschicht
Masein wird 1156 als de Medezenu zum erschte Mool erwäänt. Es het dört zwei Grosshöf vum Chloschter Cazis gee, wo sich warschynts zue de beide Ortsteil entwigglet hen. D Landsherre sin bis 1337 d Vazer gsi, deno d Werdeberger un d Rhäzünser un ab 1475 de Bischof vo Chur. De Usschauf vo bischöfliche Herrschaftsrächt het 1709 stattgfunde. D Gmein isch 1525 zum reformierte Glaube überträtte.
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Masein Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. S Romanisch isch dört aber scho im 19. Joorhundert ussgstorbe, was mit de Nööchi un engi Bindig aa Thusis z erkläre isch, wo scho im 16./17. Joorhundert dütschsproochig worde isch. Einewäg isch Masein no öbe zwei Joorhundert lenger wie Thusis romanischsproochig blibe. Ussem 18. Joorhundert isch überliefert: "„Allhier redt man beide Sprachen, teutsch und rumansch, daher auch bisweilen teutsch allhier gepredigt wird, ja wie man sagt jezund meistens teutsch, allso dz diese Sprach an diesem Ort bäldest völlig prävalieren wird.“" Im Joor 1807 schrybt de Pfarrer Truog uss Thusis, dass „...erst in neueren Zeiten an manchen Orten das Deutsche ganz, wie in der Pfarrey Masein...eingeführt worden ist-“. Im Schuelbericht vo 1838 wird Masein no als e romanischsproochigi Gmeind uffgfiert, aber de Unterricht isch warschynts scho uff Dütsch gsi. Bi de erschte Volchszäälige vo 1860 un 1880 isch Masein deno klar dütschsproochig; romanischi Aateil bi spöötere Volchszäälige sin uff Zuezügler zruggzfiere.
René Kueny
Dr René Kueny (* 1. Dezamber 1911 z’ Rìxa, Owerelsàss; † 21. Jüüli 1937 z’ Mìlhüüsa) ìsch a elsassischer Gwàltverbracher gsìì. Ar ìsch waga dr Vergwàltigung vu zwai Maidla un wagem Mord vu dr klaina Jeanine Toillon zem Tood verurtailt worra. Ar ìsch vor àm Zuchthüüs vu Mìlhüüsa käpft worra — ’s ìsch d’ lätschta Hìnrìchtung z’ Mìlhüüsa gsìì. Dr Kueny hàt maa „dr Blüatsüüger vum Hardtwàld“ gnännt (uff Frànzeesch le vampire de la Hardt), wial’r doo siina Verbracha begànga hàt. Vu dr Àffar hàt maa-n-ìm gànz Frànkrììch grädd.
Laawesbschriiwung
Dr René Kueny ìsch ànna 1911 z’ Rìxa bii Mìlhüüsa ìn’ra jeenischa Fàmìlia-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr äältschta vun älf Kìnder gsìì. Mehrera vu siina Verwàndta sìnn Àlkoholiker gsìì. Ìn siina Kìnderjoohra-n-ìsch dr Kueny a güater Schialer gsìì, àwwer ar ìsch sehr z’ruckhàltend gsìì. Üsserhàlb vu dr Schüal ìsch’r jedoch sehr undizipliniart gsìì; d’ Bewoohner hann ìhn àls a „Frachdàcks“ un a „Schtrolch“ bschrìewa. Wagadam hàt’r sii Militäärdianscht ìn’ma Disziplinààr-Regimant z’ Gabès ìm Tüneesia gmàcht.
Noch àls Ärwàcksaner hàt dr Kueny bii siinera Müatter àm 4, Rue du Fossé z’ Rìxa glabt, ìn’ma Schtaihüüs, wo dr Vàtter hàt loo bàuia. Ìn da Joohra 1930 ìsch dr Vàtter àn Krabs gschtoorwa. Dr Kueny ìsch Tààglehner ìn’ma Rìxamer Bàuikonzärn gsìì. Dr greeschta Tail vu siinera Zitt hàt’r uff siim Fàhrààd verbràcht, fìr allaina Fràuija-n-üüssschpànifa.
Vor 1931 ìsch dr Kueny schuu viarmol waga Diabschtàhl iigschpärrt worra. Sii äärschter Diabschtàhl hàt’r mìt 15 Joohra veriawt. Ànna 1932 un 1933 hàt’r viar Maidla un zwai Fràuija-n-ìm Hardtwàld verfolgt. Ar ìsch àui oft ìm Wàld un biim Kànààl nàckt vor da Litt gloffa. Ànna 1933 hàt’r àm Rìxamer Bàhnhoof a 34-jaahriga Fràui, d’ Madeleine Kronenberg, ìwwerfàlla; wagadam ìsch’r züa säcks Moneta Zuchthüüs verurtailt worra. Schpeeter hàt’r dräi wittera Fràuija-n-ìwwerfàlla. Àm 3. Àuigscht 1936 hàt’r z’ Gaischpìtza-n-a 23-jaahriga Fràui ìwwerfàlla. Ar hàt sìe gschlààga àwwer hàt sìe nìt känna vergwàltiga; ar hàt ìhr Taschla gebschtoohla. A pààr Wucha schpeeter hàt’r z’ Sàuisa d’ 64-jaahriga Fràui Mugnier wälla vergwàltiga, àwwer hàt müassa flìchta; ar hàt numma-n-ìhra Ühra gebschtoohla.
Dr Kueny ìsch a dìnner, dunkelhààriger Mànn vun äbb 1,65 Määter gsìì. Àm Ààfàngsjoohr 1936 hàt’r a Fàllendaweh-Ànfàll ghàà; ar ìsch mìt Bedaiwungsmìttel behàndelt worra.
Äntfiahrung vu dr Jeanine Toillon un dr Jacqueline Girardot
Àm 31. Àuigscht 1936 hàt s’ niinjaahriga Maidla Jeanine Toillon mìt ìhrer säcksjaahriga Schwaschter vor àn dr Iigàngstììra vum Gàschthüüs „Brasserie Mulhousienne“ düa schpìela. S’ Gàschthüüs hàt sìch àn dr Kritzung vum Tiafgrààwa un vum Chemin du Damberg ìm Mìlhüüser Vorort befunda, grààd àn dr Granz zu Brunscht. S’ Watter ìsch scheen gsìì; d’ Maidla sìnn vun’ra Nàchbàra beobàchtet worra. Geega 16 Ühr 30 ìsch a Rààdfàhrer vu dr Schtaischtrooss har kumma, un hàt vor àn da Maidla ghàlta — ’s ìsch nàdììrlig dr René Kueny gsìì. D’ Maidla hann sìch kää Sorga gmàcht, dänn dr Kueny-n-ìsch nìt drohend gsìì. Sa hann kää Elsassisch känna, àlso hàt dr Kueny sìe uff Frànzeesch gfrooga, wu sìch a Tüüwàklààda ìn dr Neecha bfunda hàt. Ar hàt gsajt, àss’r d’ Schtàdt nìt känna hàt un hàt ìn dr Jeanine vorschlààga, sìe uff’m Fàhrààd z’ namma fìr bis àm Lààda àn dr Àltkìrcher-Schtrooss fàhra. S’ àndra Maidla-n-ìsch nìt mìt ìhm gfàhra. Àm Oowa-n-ìsch àwwer d’ Jeanine nìt z’ruckkumma. Ìhra Äältra hann d’ Polizäi uffmärksààm gmàcht, àwwer maa hàt s’ Maidla nìt gfunda.
Àm nachschta Tààg ìsch d’ sewajaahriga Jacqueline Girardot z’ Riedsa-n-uff dr Schtrooss biim Naegelberg-Wàld vu’ma Mànn äntfiahrt worra. Sa hàt mìt dr klaina Madeleine Walter uff Rìxa düa làuifa, wu ìn dr Madeleine ìhra Vàtter hàt düa schàffa. Dr Mànn hàt ìn da Maidla vorgschlààga ghàà, sìe mìt’m Fàhrààd haima z’ brìnga. D’ Madeleine ìsch bii ìhrem Vàtter z’ Rìxa-n-àbgschtìega, un dr Kueny ìsch ìn Rìchtung vum Hardt-Wàld witter gfàhra. D’ Jacqueline ìsch noch àm Laawa gsìì, wu-n-a Hàbsamer Büür sìe àm nachschta Tààg ìm Wàld gfunda hàt. Dr Dokter Heitzer hàt a Schaadeltrauma un mehrera Blüatuntergìss fäschtgschtällt; ìhr Dàrm ìsch verlächert gsìì. S’ Maidla-n-ìsch àui àm rachta-n-Àuiga schwar verlätzt gsìì. Ìn da Schàndàrma hàt d’ Jacqueline gsajt, àss dr Kueny sìe ìm Wàld gschlààga un vergwàltigt hàt. Wu sa ìhn Ohnmàcht käijt ìsch, hàt dr Kueny glàuiwa, àss sa toot gsìì-n-ìsch un ìsch gflìchta. S’ Maidla-n-ìsch ìm Schpitààhl pflaagt worra.
Verhàftung
Wu dr Kueny d’haim z’ Rìxa verhàftet worra-n-ìsch, hàt’r Zittungsàrtìckel ìwwer siina aigana Schtrooftààta düa laasa. Vor da Schàndàrma hàt’r sìch unmìttelbàr fìr d’ Verbracha schuldig bekännt: Ar hàt gsajt, àss’r d’ Jeanine Toillon biim Île Napoléon z’ Ìllzig vergwàltigt hàt un sìe drnooh ìn dr Rhii-Rhône-Kànààl gworfa; s’ Maidla säjg wìeder uffgschtànda, àwwer ar hatt sìe nochamol gschlààga un mìt’ma Schtacka gedruckt, fìr àss sa ìm Kànààl versüüfft. Noh dr Verhàftung hàt dr Kueny àm Süacha vu dr Laicha-n-ìm Kànàl müassa mìtmàcha. D’ Süachàkzioon hàt dr Schàndàrmeriikàpitään Bretegnier glaita. Doo hann lokààla-n-Iiwoohner dr Kueny bschìmpft. D’ Laicha hàt maa-n-àwwer ìm Kànààl nìt gfunda. Àm gliicha Tààg hann d’ Schàndàrma mìt’m Kueny a Wìederzammasätzung vu da Vergwàltigunga-n-ìm Hardtwàld orgànisiart. Doo druff hàt maa dr Kueny ìns Zuchthüüs vu Mìlhüüsa gbràcht. Vor’m Hàuiptiigàng vum Zuchthüüs hàt d’ Mänschamänga dr Kueny wälla schtainiga. Dr Kueny ìsch àlso dur a Hìntertììra inagànga.
Àm Friitig em 4. Septamber geega 5 Ühr 30, hàt a Büür d’ Laicha vu dr Jeanine Toillon ìm Kànàl uffgfunda, zwai Kilomääter schtroomàbwarts vum Ort vum Vertrìnka.
Prozass
Àm 28. Àwrìl 1937 hàt dr Prozass vum Kueny àm Owerelsassischa Schwurgrìcht z’ Kolmer schtàttgfunda. Doo sìnn Schurnàlischta vum gànza Frànkrììch kumma; dr Grìchtssààl ìsch voll gsìì un vìel Litt hann hìnter àm Toor müassa blìewa. Kurz noh 9 Ühr 30 hàt maa-n-àwwer bschlossa, àss dr Prozass hìnter verschlossana Tììra schtàttfìnda wìrd. Vertaidigt worra-n-ìsch dr Kueny dur d’ Ànwàlt Stark, Eisenbraun un Keiflin. Dr Kueny hàt gsajt, àss’r siina märderischa Triiber nìt hàt känna behärrscha. Dr Prozass ìsch àm 16 h 10 schlussgmàcht worra un àm 17 Ühr 40 ìsch dr Kueny zem Tood verurtailt worra.
Dr Kassazioonshoof hàt dr Rewisioonsààtrààg vum Kueny-n-àbgwìesa. Dr frànzeescha Schtààtspresidànt hàt verwaigert, dr Kueny z’ begnaadiga.
Hìnrìchtung
Àm Oowa vor dr Hìnrìchtung vum Kueny hàt maa schuu s’ Fàllbäil vu dr Riadasamer Brucka har känna sah; ’s ìsch vor àma Garaasch unter era Bààscha gsìì. Àm 22 Ühr 30 sìnn d’ Schàndàrma un d’ Mobilgàrda-n-àm Place du 14-Juillet ànakumma. Drnooh hàt maa dr Tail vu dr Rue d’Ensisheim zwìschem Ìllzigàss, dr Nordfaldschtrooss un em Dentschaschtrooss gschpärrt. Àui d’ Rue de l’Espérance ìsch àb dr Kritzung vu dr Wiidabàuimschtrooss gschpärrt worra, wia àui a Tail vu dr Schtarnschtrooss.
Bii dr Hìnrìchtung hann numma 50 Schurnàlischta därfa drbii sìì, wia àui nàdììrlig dr Mìlhüüser Schtààtsànwàlt Chanrigaud, ìm Kueny siina Ànwàlt un ìn dr Jacqueline Girardot ìhra Äältra. S’ Puplikum hàt ìn dr Witta müassa blìewa. Naamlig sìnn d’ Züaschàuijer àn dr Hìnrìchtung vum Joseph Schoelcher ànna 1932 nah vum Fàllbäil gschtànda gsìì un hann dr Toodverurtailt bschìmpft; ’s ìsch àui a Druckeda gsìì.
Àm 2 Ühr nàchts hàt maa s’ Fàllbäil vor àm 3, Rue d’Ensisheim, zwìschem Zuchthüüs un em Grìcht, üüssschtàfiart. Àm 3 Ühr 15 hàt dr Schtààtsànwàlt dr René Kueny ìn siinera Gfangnisszälla verwäckt. Ìn siinera Zälla hàt dr Kueny bii zwai Priaschter gebiichta —d’ Abt Zinder un Meyer—, un ìsch drnooh mìt ìhna ìn d’ Gfangnisskàppal gànga, wu-n-a Àmt àbghàlta worra-n-ìsch. Wahrem Gottesdianscht hàt dr Kueny lüüt batta un ghììla. Ar hàt drnooh siina lätschta Glääser Rum gtrunka un siina lätschta Zigarättla gràuicht, vor äbb dr Hanker Anatole Deibler ìhn gwascha un ààglajt hàt. Schliasslig hàt dr Kueny a lätscht Briaf àn siina Müatter un Schwaschter unterschrìewa. Àm 4 Ühr 16 ìsch’r unter’m Fàllbäil gbràcht worra un ìsch vum Hanker hìngrìchtet worra. Sii Kopf ìsch ìn a Korb käijt. ’S ìsch ìm Deibler siina 290. Hìnrìchtung gsìì. Noh dr Hìnrìchtung hàt maa-n-uff’m schnallschta Waag s’ Plàtz gputzt un s’ Fàllbäil àbbàuia. Geega 5 Ühr ìsch d’ Rue d’Ensisheim wìeder gäffnet worra.
Vor un noh dr Hìnrìchtung vum Kueny-n-ìsch a Debàtta-n-ìwwer d’ Toodesschtroof ìm Frànkrììch gsìì. Noh dr Hìnrìchtung ìsch ìn dr elsassischa soziàlischta Zittung Le Républicain du Haut-Rhin a Kolumna ärschìena, wu dr Àuitoor d’ Toodesschtroof haftig kritisiart hàt —ìn siina Àuiga-n-ìsch d’ Toodesschtroof a Àrt vu mìttelàlterliger Faijerlikait gsìì, wo d’ Märder nìt verschiirt hàt.
Dr René Kueny ìsch d’ lätschta Pärsoon, wo z’ Mìlhüüsa hìngrìchtet worra-n-ìsch.
Jüdische Diaspora
Die jüdischi Diaspora bzw. galut isch d Verströijig (= griech. Diaspora) vo de Juude, wo bis hüte existiert.
Gschicht
D Diaspora het mit dr erste babylonische Eroberig vom Riich Juda im Joor 597 v. d. Z. aagfange, wo vili Judäer uf Babylon exiliert worde si. Wo dr babylonisch Statthalter Gedalja ben Achikam im Joor 586 v. d. Z. ermordet worde isch, si e Hufe Juude us Angst vor Vergältig vo Juda uf Egüpte ins Exil gflüchdet. Au wo 539 dr persisch Köönig Kyros II. s babylonische Riich erooberet und de Juude dört erlaubt het, zrugg uf Juda z goo, isch e bedütende Däil von ene z Babylon bliibe. Im Joor 6 n. d. Z. isch s Köönigriich vom Herodes em Groosse vom Kaiser Augustus in die römischi Browinz Judäa umgwandlet und vo Rom us regiert worde. Dr jüdisch Gschichtswüsseschaftler Salo W. Baron het gschetzt, ass zu sällere Zit öbbe zwäi Millione Juude in Palestina gläbt häi, aber vier Millione im Römische Riich usserhalb vo Palestina und mindestens non e Million in Babylonie und in andere Länder, wo nit vo Rom regiert worde si. Wo si dr Jüdisch Chrieg vo 66 bis 74 n. d. Z. verloore häi, si vili palestinensischi Juude versklavt worde oder häi iiri verwüesteti Häimet verloo und sich in alli Däil vom römische Riich und vom nidrömische Oriänt verströit.
Antoine Louis John Ruchonnet
De Ruchonnet isch als Sohn vome Waadtländer, wo z Ängland gläbt het, uf d Wält cho. Nachdem er 1850-56 a dr Akademie z Lausanne d Recht schtudiert hät, isch er Advokat worde z St. Saphorin (Waadt). 1863 in waadtländische Grosse Rat gwählt, vo dr radikal-demokratische Partei, wo 1866 zum Sieg glangt isch, als Füehrer anerchännt und isch 1868 in Schtaatsdienscht iiträte, wo er bis 1874 blibe isch und 1873 au als Präsident fungiert hät. 1866 isch er zum Mitgliid vom schweizerische Nationalrat gwählt worde, und het dur siini Beredsamkeit und Arbetschraft dänn e hervorragendi Schtellig iignoo. Obwohl er e Föderalischt und Gegner vo dr zentralistische Bundesrevision vo 1872 gsi isch, isch er zweimal (1869 u. 1875) zum Präsident vom Rat erhobe worde.
Er isch am 3. März 1881 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt gschtorbe. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Frick
Frick chan folgendes bedüte:
Antoine Louis John Ruchonnet
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1883 und 1890 und Vizepräsident i de Jahre 1882 und 1889.
Schübelbach
Schübelbach isch en politischi Gmeind im Bezirk March im Kanton Schwyz i dr Schwiiz. Zu Schübelbach ghöret d Ort Buttikä und en Teil vo Sibnä.
Gschichd
Im Jour 972 isch Sibnä erschtmals in Urkunde vom Klouschter Einsidlä erwähnt worde. Buttikä isch als Butinchouen anno 1045 z erscht Mal erwähnt worde. Erscht im Jour 1184 wird s Dorf Schübelbach inere Urkunde vom Papst Lucius em Dritte als Subelnebach gnännt. Früener isch Schübelbach am Tuggnersee glägä. De See isch mitem Zürisee und em Waläsee verbunde gsi. Bekannti Gschlächter im Dorf sind «Schalch» und «Bruhin» und im Dorf Buttikä «Ruoss»
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,5 % gläge.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 7030 Iiwoner 85,0 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 15,0 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Schüblbach ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Wirtschaft
En regionali Bedütig hät d Gmeind Schübelbach im 19. Jahrhundert überchou, wo mer d Wasserchraft vo de Wägitaler Aa industriell gnutzt hät. Sibne isch usserdem de Entstehigsort vo de Honegger Wäbstüähl. D Kraftwerk AG Wägital isch 1921 gründet worde. Mit dä Staumur wo s due buä händ isch s Dorf Sibnä vom Houchwasser gschützt worde.
Sonja Prunnbauer
D Sonja Prunnbauer (* 28. Augschte 1948 z Hamburg) isch e dytschi Gitarrischti, Musikpedagogi un Arrangeuri. Si isch bis zu eire Emeritierig Brofässeri fir Gitarre an dr Hochschuel fir Musik z Fryburg gsii.
Lääben un Wärch
D Sonja Prunnbauer isch z Hamburg uf d Wält chuu, im Alter vu 13 Johr het si mit em Gitarre spiile aagfange. Si het anne 1968 ire Abschluss am Walddörfer-Gimnasium gmacht un derno zerscht bim Eike Funck z Hamburg un speter bim Karl Scheit an dr Wiener Musikhochschuel studiert. Iri Solo-Karriere het si noch em Siig bim Wettbewärb „Konzerte junger Künstler“ anne 1974 aagfange.
Si isch in dr Zyt druf in Hyfe nazionale un internazionale Duo- un Trio-Bsetige in Stuck fir Gitarre mit Fleete, Klarinette, Klavier un Gyge ufdrätte. Unter anderem het si mit em Karl Kaiser (Flete) un dr Petra Müllejans (Gyge) im Trio Sérénade à Trois kunzärtiert. Im Consortium Classicum, wu mit verschidene Bsetzige ufdrätten isch, het si unter anderem mit dr Mirijam Nastasi (Flete), em Dieter Klöcker (Klarinette), em Niklas Schwarz (Viola), em Jan Schroeder (Horn), em Helman Jung (Fagott), em Andreas Krecher (Viola), em Thomas Duis (Piano), dr Andrea Lieberknecht (Flete), em Armin Fromm (Cello) un em Johannes Tappert (Gitarre) e Hufe Stuck vum Joseph Kreutzer, em Anton Diabelli, em Wenzeslaus Matiegka un em Erzherzog Rudolph vu Eschtrych yygspiilt. Ire Repertoire umfasst Wärch vu dr klassische un modärne Chammermusik, wu si gärn uf original historische Inschtrumänte interpretiere duet. Syter 1974 vereffetligt si iri Yyspiilige vu Solostuck un Chammermusik mit namhafte Ensemble un Orcheschter.
Ire erscht Lehrufdrag het d Sonja Prunnbauer 1975 an dr Hochschuel fir Musik un darstellendi Chunscht z Hamburg iberchuu. Anne 1980 isch si as Brofässeri fir klassischi Gitarre an d Fryburger Musikhochschuel gruefe wore, wu si aigeni Klasse glaitet het. Zue ire Schueler*ne zelle unter anderem dr Simon Wahl, dr Jürgen Ruck, dr Gabriel Hernández Westpfahl, d Claudia Oltzscher, dr Christian Reichert, dr Uwe Eschner, dr Clemens Völker, dr Markus Dreischl, dr Christian Kütemeier, dr Christian Gutgesell un dr Christian Mason.
Anne 1981 het si mit em Jörg Sommermeyer zue dr Grindigsmitglider vu dr Internationale Gitarristische Vereinigung zur Ferderig vu dr Gitarre- un Lutemusik (bis 1983 Gitarristische Gesellschaft) ghert, wu u. a. dr Mario Sicca, dr Hopkinson Smith, dr Konrad Ragossnig, dr Eugen M. Dombois, dr Konrad Junghänel, dr Hubert Käppel un dr Bernard Hebb zue dr Mitglider zelle. 1982 het d Sonja Prunnbauer dr erscht klassisch Gitarrelehrgang uf Video ufgnuu. Si laitet Seminar un Maischterkirs im In- un Uusland un isch as Jurori zue internazionale Gitarre-Wettbewärb yyglade wore, u. a. em Internazionale Michele Pittaluga Wettbewärb fir klassischi Gitarre, dr Liachtaschtaaner Gitarretääg – ligita, em Jugedwettbewärb fir Gitarre Andrés Segovia un em Michael-Tröster-Gitarrewettbewärb.
D Sonja Prunnbauer spiilt unter anderem uf Inschtrumänt vum renommierte Gitarreböuer Kolya Panhuyzen.
Rudolf Riggenbach
Dr Samuel Rudolf Riggebach (au bikannt as Dinge-Dinge; * 24. Dezämber 1882 z Baasel; † 19. Mai 1961 z Baasel) isch e Schwizer Kunsthistoriker gsi und vo 1932 bis 1954 äine vo de erste Dänggmolpflääger vo Baasel-Stadt. Er het sich iigsetzt für zum d Baasler Kultuur zu erhalte und z fördere, und het sich au für die spootgotischi Kunst im Wallis intressiert. Si Üübernaame Dinge-Dinge het er bechoo, wil er bim Reede mänggisch het afo bröösmele und d Pause mit «e Ding, e Ding» usgfüllt het.
Si Lääbe
Dr Rudolf Riggebach isch s zwäite Chind vom Pfaarer und Theologiibrofässer Bernhard Riggebach und vo dr Anna Riggebach (geb. Oser) gsi. Dr Vatter vo sim Vatter isch dr Ääscheniöör Niklaus Riggebach gsi und dr Vatter vo dr Mueter dr Dichder Friedrich Oser. Vo 1901 bis 1907 het er Kunstgschicht, Archeologii und Gechicht studiert und spööter no Filosofii z Baasel, z Berlin, z Münche und z Göttinge. 1907 isch er z Baasel mit ere Dissertazioon über e Mooler und Zäichner Wolfgang Hueber bromowiert.
1914 het dr Riggebach s Amt vom e Bibliothekar vom Baasler Kunstveräin übernoo, und isch bis 1922 bliibe. As Bibliothekar het er alti Beständ andere Instituzioone wie dr Uniwersideetsbibliothek Baasel, dr Gwärbschuel oder de Bibliotheke vo dr Öffentlige Kunstsammlig und vom Historische Museum überloo. S het zerst nume wenig Material zur Kunst us em 19. Joorhundert gha und er het nöiji Büecher zuedoo und zum Däil sälber drfür zaalt.
1916 isch dr Riggebach Assistänt vom Chupferstichkabinett vo dr Öffentlige Kunstsammlig Baasel worde und isch vo 1918 bis 1927 dr wüsseschaftligi Sachbearbäiter vo dere Sammlig gsi. Für s Chupferstichkabinett het er under anderem 1921 d Zäichnig Bild vom ene Bueb vom Ambrosius Holb'i kauft und 1924 dr Entwurf zum ene Deckelpokal vom Hans Holbäi em Jüngere.
1944 isch dr Rudolf Riggebach zum Eeredozänt an dr Uni Baasel ernennt worde. Im gliiche Joor het dr Mooler Hermann Meyer (1878–1961) e Bordret von em gmacht. Er het nume seer weenig Vorlääsige abghalte und äini drvo 1948 mit em Ditel Hans Holbein der Jüngere, Basler Jahre. Ab 1949 war er auch Mitglied des schweizerischen Burgenkomitees.
Er isch 79 gsi, won er am 19. Mai 1961 z Baasel gstorbe isch.
Dr Kunsthistoriker und Dänggmolpflääger
Zu de Spezialgebiet vom Riggebach het die spootgotischi Kunst vom Wallis ghöört und d Wandmoolereije vo Baasel und dr Umgääbig. Wo dr gotisch Altar in dr alte Kiirche vo Raron in dr Leiggere-Kapälle entdeggt worde isch, het sich dr Riggebach mit dr Archidekduur vo dr Schiner-Zit afo beschäfdige und mit em Ulrich Ruffiner vo Prismell.
1927 het mä in dr Eberlerkapälle in dr Baasler Peterskiirche Wandbilder entdeggt und 1932 het er die genauer undersuecht- Mä het denn ufghöört d Kapälle as Häizigsruum z bruuche het het sä mit Hilf vom Bund 1939/1940 restauriert. Zu iirer Eröffnig 1940 het dr Riggebach e Festschrift verfasst.
Au dass s Kläine Klingedaal restauriert und zum Stadt- und Münstermuseum gmacht worde isch, isch im Riggebach z verdanke. Mit Hilf vo Originalskulpture us em Baasler Münster mit Dokumänt und Illustrazioone zur Stadtgschicht het er im Stadt- und Münstermuseum s Inträssi für d Vergangehäit und d Estimazioon vo alte Geböid welle förder.
Für zum d Bilder uf dr Kapällebrugg und Spröierbrugg z Luzärn het er d Läitig vo iirer Restaurierig übernoo. Wo d Eptaaf in dr Rhiifälder Martinskiirche restauriert worde sin, het men en 1945 um Root gfrogt.