cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Haute-Ajoie
Gschicht
Di Dörfer wo hüt d Gmeind Haute-Ajoie bildet, sind im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het s Biet zu Frankriich ghört, zerscht zum Département Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de ganzi Elsgau zum Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 hei di Gmeinde, wo uf de 1. Januar 2009 zu einer Gmeind fusioniirt hei, zu dem Kanton ghört. Zum 1. Jänner 2018 het sich au Rocourt JU de Gmeind Haute-Ajoie aagschlosse.
Manga
Manga (jap. 漫画, èbbe: zwengloses, unbandigs Bìld) ìsch dr japanisch Begreff fer Comics.
Begreffsàbgrantzung
Ahnlig wie dr wèstlich Begreff Comic ìsch au Manga in sinr Beditung endr unschàrf un schlîesst no glichkràfte Bìldergschichte, kurtze Comic-Strips un Karikatüre zum Bispel au Zeichetrickfilme mìt een. Um si bessr vu Comics in Büechform untrschide zue kànn, sètzt sìch fer japanisch Zeichetrickfilme mettlerwil wèltwitt d’Verwandung vu‘m Fàchwort Anime dure. Àls Mèhrheet vu Manga sìnn‘m Ditsche sowohl « d’ Manga » àls au « d’ Mangas » gwenlig.
In Japan wârt dr Begreff « Manga » glichberachtigt mìt “Comic” (コミック komikku) fer àlle Tüpe vu Comics verwandt, unàbhangig vu ìhrer Harkunft. In Àbgrantzung zue de japanische Manga wâre Comics üss Südkorea àls Manhwa un Comics üss‘m chìnesische Raum àls Manhua gnannt.
‘M Wèste bestemme mr mìt Manga zenèxt fascht nume Comics üss Japan, mettlerwil wârt dr Begreff àwer vor‘m àlle vu Comicüssgab au vermèhrend fer Comics üss àndre Làndr verwandt, wo sìch am Stil vun japanische Prodüktione orientiere. International wârt mettlerwil vor‘m àlle in Fanmettl reddt, ob au s Schaffe vu nìtt-japanischr Zeichnr àls «Manga» bestemmt kànn. Wahrend sìch im englische Sprochrüüm fer Comics ‘m Manga-Stil, wu vu englischsprochige Kentschler gezeichnet wore sin, mettlerwil dr Begreff «original English-language manga» (odder Kurz «OEL manga») gse eengborgert, sètzt sìch im Ditsche bislang ke glichartig Üssdruck dure.
Manga àls Wirtschaftsfaktor
Manga sìnn e dr Hauptsüle vu 'm japanische Üssgabswese. Im Johr 2002 hàn si 38,1% vu Drucksache in Japan üssgmàcht. Doodevun èntfàlle schwàch 28% uf Manga-Magazine un schwàch 11% uf Manga-Teschebüechr.
Statistisch gsah kauft jedr Japanr pro Johr 15 Manga. Bi de Umsàtzzàhle zeigt sìch aktüell e neii Neigung: Wahrend im Johr 2004 d'Gsamteinnahme bi Manga-Magazine nôch bi ca. 255 Milliarde Yen un bi Manga-Taschebüechr bi ca. 250 Milliarde Yen (salamols binandr èbbe 3,7 Milliarde Euro) glage sen, sin im Johr 2005 d Ynahme bi Manga-Magazin um 5% uff 242,1 Milliarde Yen zruckgange, während d Ynahme bi Manga-Däschebiecher um 4,2% uff 260,2 Milliarde Yen gstyge sin. S Johr 2005 isch also s erscht Johr in de japanische Verlagsgschicht gsi, wo d Gsamtynahme bi de Manga-Däschebiecher höcher gsi sin wie bi de Manga-Magazin.
Autonoe
Autonoe (Altgriechisch: Αὐτονόη) bezaichnet
Hansjürgen Verweyen
Lewe
De Hansjürgen Verweyen het katholischi Theologi, Philosophi un Germanischtik studiert. Im Johr 1969 isch er bim Joseph Ratzinger mit ere Dissertation iwer Ontologische Voraussetzungen des Glaubensaktes promoviert wore. 1974 het er sich in Philosophi bim Nikolaus Lobkowicz z München mit de Arwet Recht und Sittlichkeit in J.G. Fichtes Gesellschaftslehre habilitiert. Vu 1967 bis 1975 het er systematisch-historischi Theologi als Assistant Professor an de University of Notre Dame, Indiana glehrt. Vu 1975 bis 1984 isch er ordentliche Professer fir Theologi un ihri Didaktik an de Gsamthochschuel Essen gsi. Vu 1984 bis 2004 het er de Lehrstuel fir Fundamentaltheologi z Friburg im Brisgau ghet.
De Hansjürgen Verweyen het as ein vu de wichtigscte Theologe in de Zit noch em Zweite Vatikanische Konzil gulte. Er isch am 16. Jänner 2023 im Alter vu 86 Johr z Friburg im Brisgau gstorwe.
Lajoux
Lajoux isch de Name vo däne Ortschafte:
Lueg au:
Kallirrhoe
Kallirrhoe (Altgriechisch: Καλλιρρόη; Latin: Callirrhoe) bezaichnet
Erkältung
E Vercheltig und grippale Infekt sin alldaagssproochligi Bezäichnige für en akuti Infekzioonschranket vo de Schliimhüt in dr Naase und de Nääbehöölene, im Hals oder/und in de Bronchie, wo medizinisch nit scharf definiert isch. D Infekzion wird in erster Linie vo Wiire verursacht, mänggisch chömme no Bakterie drzue (Sekundäärinfekzioon, wo mä rä in däm Zämmehang au Superinfekzioon säit). Die hüfigste Vercheltigswiire ghööre zu de Wiirusgattige vo de Rhino-, Entero-, Corona- und Mastadenowiire und zur Familie vo de Paramyxoviridae. D Vercheltigsinfekt sin die hüfigste Infekzioone vom Mensch überhaupt, Chliichinder si am mäiste betroffe und bechömme s bis zu drizäämol im Joor. Erwaggseni verchelte sich im Durchschnitt öbbe zwäi- bis dreimol im Joor.
Hüfig wird dr grippali Infekt mit dr ächte Gribbe (Influenza) verwäggslet, wo seer vil schwerer isch und wo immunschwachi Persone, z. B. Buschi und alti Mensche chönne dra stärbe.
Wie d Chrankhet ablauft
Mäistens goot e Vercheltig noch ere Inkubazioonszit vo öbbe zwäi bis acht Dääg in öbben ere Wuche harmlos verbii. Vili Lüt si im Joor e baarmol vercheltet, bi Chliichinder gälte vier bis nüün Vercheltige im Joor as normal. Öbber wo infiziert isch, cha je noch dr Art vom Chrankhetserreeger Wiire vo öbbe zwölf Stunde noch dr Infekzioon aa und bis dass d Sümptom verschwinde usschäide, bin ere Behandlig mit Steroid (Cortison) au lenger.
Behandlig
Bin ere Vercheltig bestoot die besti Behandlig, wenn s käini Komplikazioone git, vor allem din, ass mä dr Körper loot lo usrueje in Rüüm wo warm aber nit überhäizt si. Mä sött mäistens sovil drinke, wie mä s Gfüül het, ass mä s bruuchi, aber bim ene Erwaggsige nid weniger as 1,3 – 1,5 Liter Wasser, Fruchtsäft oder Tee. Eso blibt dr Schliim flüssig und dr Körper dröchnet wägen em Schwitze, dr Absonderig vo Drääne- oder Naaseflüssigkäit nid us. Vor allem bi chliine Chinder muess mä ufbasse, ass si gnueg drinke.
Biberach (Baden)
Biibere (dt. Biberach) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmai litt uf im Mittlere Schwarzwald am Zämefluss vun verschidene Bäch: Vun dr rächte Dalsitte här kunnt dr Erlebach in d Kinzig, vu dr linke Sitte kumme dr Prinzbach, dr Emmerschbach, dr Erzbach un Haubach. Dr Bann bstoht us 35 % Landwirtschaftsflechi, 52,7 % Wald, 10 % Sidlungsflechi un 2,3 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin d Stedt Gängäbach im Norde, Zell im Oschte, d Gmaine Schdainä un Schudderdoal im Side un Säälbach un Friäsenä im Weschte.
Gschicht
Biibere isch zem erscht Mol gnännt worre anne 1222 als Biberaha, Prinzbe anne 1257. Ab em Änd 13./ Mitti vum 14. Johrhundert bis anne 1802 het Biibere als Stabgmain zue dr Richsstadt Zell am Harmerschbach ghert.
Verwaltung
Biibere het mit dr Stadt Zell un dr Gmaine Haamerschbach un Noodere e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Burgermaischter sitt 1892:
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Biibere ghert zum Owerrhinalemannisch.
Kühbach
Kühbach (bairisch Küaba) ischt e Märt im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 59,9% Landwirtschaftsfleche, 25,8% Wald, 12,2% Sidlongsfleche ond 2,1% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Kühbach gheret d Ortsdoel Kühbach Haslangkreit mit Paar, Oberschönbach mit Unterschönbach ond Mangelsdorf, Großhausen mit Radersdorf, Stockensau mit Winden, Unterbernbach mit Radersdorf Bahnhof ond Rettenbach
Gschicht
S Kloschter Kühbach ischt om s Johr 1011 grendet worda durch dr Graof Adalbero vo Sempt-Ebersberg ond sei Frau Wildburg.
Zom 1. April 1972 ischt Oberschönbach zua Kühbach eigmoedet worde, zom 1. Juli 1972 Stockensau ond zom 1. Januar 1978 Doel vo Haslangkreit ond Unterbernbach.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3 % gleäga.
Religion
91,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,4 % evangelisch.
Verwaltong
Kühbach hot mit Schiltberg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dialäkt
Dr Dialekt vo Kühbach ghert zom Mittelbairisch
Montfaucon
Montfaucon isch de Name vo däne geografische Objekt:
Montfaucon isch de Name vo däne Kantön z Frankriich:
Montfaucon isch de Name vo däne Persone:
Lueg au:
Reisduerf
Reisduerf (dt. Reisdorf, frz. Reisdorf) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Reisduerf ghere d Ortschafte Bigelbaach (Bigelbach), Héischdref (Hoesdorf), Reisduerf, Wallenduerfer-Bréck (Wallendorfer Brücke/Wallendorf-Pont), derzue d Gheft Beeforterheed un Goberhaff.
Geografi
Reisduerf lyt im Nordoschte vu Luxeburg an dr Gränze zue Dytschland. Wallenduerfer-Bréck lyt an dr Sauer, uf dr äänere Syte lyt di dytsch Gmai Wallendorf (Eifel). Z Reisduerf mindet d Wäiss Iernz (Weiße Ernz) in d Sauer. Héischdref lyt an dr Our.
Gschicht
Héischdref isch zum erschte Mol gnännt wore anne 943 as Hvnzelinesdorph.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Reisduerf ghert zum Moselfränkisch.
1978
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Cache
Cache bezoichnet in dr EDV an bsunders schnelle Schpoicher, weeler bi CPUs moischtens direkt uf `m "Prozessor-Die" integriert isch. Bi Feschtplatta ligt er uf dr Schteuerplatine. Im Cache werred Daten und Programminschtruktione zwischeglaagret, sodass die bi am Zuegriff dur d`CPU schnell zur Bearboitung bereit schtoht. S Ziel vum Cache-Schpoicher isch d`Verringerung vo dr Aazahl der Schpoicherzuegriff.
Franz Oexle
Dr Franz Oexle (* 10. Dezämber 1922 z Iberlinge; † 25. Merz 2018 z Gottliebe, Thurgau, Schwyz) isch e dytsche Schurnalischt un Schefredakteur vum Südkurier gsii.
Lääbe
Dr Franz Oexle isch z Iberlinge am Bodesee ufgwachse. Syni Vorfahre stamme vum Große Haibärg uf dr Schwebische Alb un vu Kreenheinstetten bi Semmerenga. Ain vu syne Ahne isch dr Ordesgaischtli un bekannt Barock-Schriftsteller Abraham a Sancta Clara (Johann Ulrich Megerle) gsii.
As Soldat im Zweete Wältchrieg isch dr Oexle z Russland un z Frankrych gsii. Noch em Chriegsänd het er vu 1945 bis 1951 Germanischtik, Philosophy, Änglisch un Gschicht z Fryburg, z Dibenga un z Basel studiert. Är isch anne 1950 an der Universitet Fryburg mit dr Dissertation Wielands Begegnung mit dem Sturm und Drang zum Dr. phil. promoviert wore. 1953/54 isch er as Postdoc an dr University of Oregon gsii. Ab 1964 isch er Dozänt am Internationale Inschtitut fir Schurnalismus in Entwickligsländer mit em Schwärpunkt Oschtasie gsii.
Dr Oexle isch anne 1951 in dr Dienscht vu dr Konschtanzer Dageszytig Südkurier yydrätte un isch Bolitikredakteur, speter Schef vum Dienscht gsii. Anne 1966 het dr Oexle in dr Noofolg vum Alfred Gerigk dr Poschte vum Schefredakteur vum Südkurier ibernuu. Im Johr 1987 isch er in dr Ruestand gange un het an sy Noofolger Gerd Appenzeller ibergee. Vu 1988 bis 1992 isch er Mitrusgäber vum Südkurier gsii.
Anne 1988 isch er mit em Bundesverdienschtchryz vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland uuszaichnet wore.
Rezonville
Rezonville (ditsch 1940–44 Resenweiler) ìsch bìs 2018 a frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge) gsin. Àm 1. Janner 2019 ìsch sa mìt dr Gmein Vionville züe dr Commune nouvelle Rezonville-Vionville füsioniert worda.
Geogràfi
Rezonville lijt e bààr Kilometer weschtlich vun Metz bi Gravelotte uf re Heche zwìsche 230 un 321 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Rezonville ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 10. Johrhundert àls Resionisvilla.
Verwàltung
D letscht Maire vun Rezonville ìsch d Marielle Payen gsin.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Rezonville ghert zem Lorrain.
Val Terbi
Val Terbi isch de Name vo däne geografische Objekt:
Chuck Liddell
De Chuck Liddell (* 7. Dezämbr 1969) isch e US-amerikanische Mixed-Martial-Arts-Kämpfer
Karriere
De Chuck Liddell het sy MMA-Debüt am 15. Mai 1998 am Ultimate Fighting Championship-Event UFC 17. Nach em Siig undr anderem über de Guy Mezger und Kämpf by Vraastalter wie d International Fighting Championship und de Pride FC, het er am 6. Juni 2003 an der UFC 43 gege de Randy Couture um de Titel vum Light Heavyweight Champions kämpft. Er het de Kampf verlore, isch aber nach em Siig über de Alistair Overeem, Tito Ortiz, Vernon White un ere Niidrlag geg de Quinton Jackson erneut zuneme Titelkampf gegen Couture aaträte. Desmol, am 16. April 2005 an dr UFC 52, isch er erfolgriich gsi. In dr Folg het er könne sy Titel geg de Jeremy Horn, Couture, Renato Sobral un de Ortiz vrteidige, bevor er denn de Titel an dr UFC 71, am 26. Mai 2007, an de Quinton Jackson het müesse abträte. Drnoch isch er em Keith Jardine, em Rashad Evans un em Mauricio Rua unterläge und het geg de Wanderlei Silva gwunne. Am 12. Juni 2010 nach em vrlorene Hauptkampf an der UFC 115 geg de Rich Franklin het si Wettkampfstatistik 21 Siig und 8 Niidrlage betreit.
Québec
De Begriff Québec bezaichnet:
Rhodes (Moselle)
Rhodes (ditsch Rodt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Rhodes lijt rund zwelf Kilometer weschtlich vun Sarrebourg àm Étang du Stock (Stockweiher) uf re Heche zwìsche 257 un 283 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Sainte-Croix (Heiligkreuzhof), les Bachats (Baschat) un Adelhouse (Adelhausen).
Gschìcht
Rhodes ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1397 àls Rode.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rhodes ìsch. Rhodes ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Rhodes ghert zem Lorrain.
Dierpàrk
Ìm Ortsdeil Sainte-Croix git s zitter ànne 1980 e kliner Dierpàrk (Parc Animalier de Sainte-Croix).
Adolf Frey
Der Adolf Frey, wo am 18. Februar 1855 z Chüddigen uf d Wält choo und am 12. Februar 1920 z Züri gstorben isch, isch e Schwiizer Schriftsteller und Filoloog gsi.
s Lääbe
Er isch der Soon vom Schriftsteller Jakob Frey (1825–1875) gsi. Er het Germanistik studiert und anne 1878 a der Uni Bärn s Dokterexame gmacht. Es paar Joor het er de a der Kanti z Aarau Schuel ggää, der Jost Winteler isch e Zyt lang e Kolleeg vo iim gsi, und eine vo syne Schüeler isch der Hermann Blattner gsi. 1898 isch der Frey als Nochfolger vom Jakob Baechtold Profässer für Dütschi Literatur a der Uni Züri woorde. Der Lehrer und Dialäktoloog Jacques M. Bächtold, d Germanischtin Elise Wipf, der Schurnalischt Eduard Korrodi und der Aargauer Dichter Paul Haller sind bi syne Studänte gsi. Er isch nach em Baechtold eine vo den eerschte gsi, wo über d Gschicht vo der Schwiizer Literatur gforschet het. I synen Arbete het er öppe vom Lääben und Wäärch vom Albrecht von Haller, em Gottfriid Chäller, em Conrad Ferdinand Meyer, em Salomon Gessner und em Dichter Johann Gaudenz von Salis-Seewis gschribe. Der Literaturhistoriker August Sauer het vom Frey synere Schrift übere Conrad Ferdinand Meyer gseit, die sig grad eigentlich die «klassischi Biografy vom ene modärne Dichter». Mit em Buech Schweizer Dichter het dr Frey en Überblick vo der Literatur im Land botte.
Im Joor 1883 het der Adolf Frey d Lina Berger ghürootet, e düütschi Gschichtsforscherin, wo vo 1853 bis 1942 gläbt het. Und zwöi Joor spöter het er sym Vatter Jakob Frey syni Wäärch in ere füüfbändigen Uusgab nöi zämegstellt.
Der Frey het sälber au literarischi Sache gschribe. Es sind Gedicht, Ballaade, Feschtspiil und Romään. Zun es paar vom Frey sne Gedicht sind vo bekante Komponischte Noote derzue gsetzt worde; so Vertoonige git’s öppe vom Johannes Brahms, am Hans Huber, em Friedrich Niggli, em Carl Arthur Richter und em Friedrich Hegar.
Anne 1891 het er die früeni Samlig vo Schwiizer Mundartgedicht Duss und underm Rafe usegää. E Hampfele Gedicht vom Frey isch i der Mundartantology Schwyzer Meie mit abtrukt, wo der Adolf Guggebüel zäme mit em Georg Thürer 1938 useprocht het; zwöi vonnem het der Thürer i die «alemannischi» Blüetelääsi «Holderbluescht» uufgnoo.
1901 het der Adolf Frey es Fäschtspiil für d Zürcher Zümft gschribe, uf Hochdüütsch mit es paar Passaasche im Dialäkt drin, wo den aber nid ufgfüert worden isch, wil’s de Zümfter nid glungen isch s Gält derfüür ufztrybe.
La Baroche
La Baroche isch e Gmeind im Bezirk Pruntrut im Schwiizer Kanton Jura.
D Gmeind isch am 1. Januar 2009 durch d Fusion vo de bisherige Gmeinde Asuel, Charmoille, Fregiécourt, Miécourt und Pleujouse entstanden.
Geografii
La Baroche ligt im Nordweschte vom Elsgau. Di nördlichi Gmeindgränz isch gliichzitig d Gränz zu Frankriich. D Nachbergmeinde im Kanton Jura sin Pleigne, Bourrignon, Boécourt, Clos du Doubs, Cornol, Alle un Vendlincourt un z Frankriich Levoncourt, Oberlarg und Lìtzel.
Kallisto
Under Kallisto (au Callisto) verstoht mer
Callisto isch au dr italienisch Namme vu dr Päpst Kalixt I. (Papst), Kalixt II. (Papst), Kalixt III. (Papst) un vum Gegepapst Kalixt III. gsi.
Johannes Kaiser
Johannes Kaiser isch de Name vo däne Persone:
Quaoar
Quaoar bezeichnet:
Namaste
Namaste (Sanskrit, Hindi: नमस्ते, namaste [nʌmʌsˈteː]) isch de typischi Gruess vo Indie und Nepal, wo aber au vo Hindu i verschidnige Länder bruucht werd. Au im Yoga werd de Gruess mengisch bruucht. Verbunde werd de Gruess mitere Geste, em añjali-mudra, wo d Händ vor de Brust gfaltet wered. De Gruess cha au nume mit dere Geste uusdruckt were. De Gruess isch uralt und chunnt scho im Rigveda III,33,8 vor und isch au im Avestische as nəmasə.tē bikannt.
Bidüttig
Namas-te isch zämegsetzt usem Substantiv námas »Vereerig« und em enklitische Pronome im Dativ -te »dir«. De Gruess bidüttet aso »Vereerig dir!«. S Verb nam- bidütete "grüeze, sich verbüüge, vereere«. Nebet de gwönliche Bidüttig gits ono spirituelli Bidüttige wie »s Göttliche i mer grüezt s Göttliche i der!«
Hirsebreifahrt
De Hirsebreifahrt isch e Course mét'm Schiffle, e Fàhrt geje d'Ühr gsin, wie de Züricher, wo domols Alliirte vun Strosburi gsin sin, im Johr 1456 g'màcht hen. De Zürcher han mit de Fàhrt de Bewiis uffg'stellt, ass se innerhàlb vun 24 Stunde in Strosburi sin könne fer uem im "Ernschtfall" bi`m-e Siège/Belàjerung vun d´r Stàdt helfe ze kenne. 'S Bewiismittel isch de Hirsebrei gsin, wo üss Züri im-e Topf métgebroocht wore un in Strosburi noch wàrm gsin isch.
D Fahrt goot d Limat, d Aare und de Rhy durabb.
Im Gedenke àn de "Bundesg'nosse" heisst de greescht Stross ém Strosburj'r Vértel Krütenöi „Züricher Stross“ – „rue de Zurich“. Uff'm Kàtzeplätzel (Place du Pont aux Chats) im Vértel steht e Monüment f'r de Zürich'r un de Jean Fischart üss de ditsche Zitte. – Druff `s geflüjelt Wort "Und er war noch warm...!"
Historisch Kontext
In friehere Zite hàn ze Strossburi Fäldschiesse stattgfunde, wo zsàmme mit vrbündeti Stedt gmàcht wore sin.
Zitfahrt
Ém Johr 1456 han d'Zürich'r diss Verspreche ing'leest. Se han e Hirsebrei züebereitet un sin losgfahre. Un wirkli han se's g'schafft, innert 22 Stunde Strosburi ze erreiche un de Topf no wàrm ze iww'rgenn.
Widerholunge
De Fàhrt isch druff àm 20. Jüni 1576 wid'rholt wore un aach domols isch de Brei so heiss ànkumme, dass sich de Strossburjer bim Esse „de Lefzen“ v'rbrannt han solle.
Beriehmt isch d's 1174 Verse langi Lob-Gedicht, wo de Jean Fischart üss dem Anlass verfasst het: Das glückhafft Schiff von Zürich, Hrsg. vom Alois Haas, Stuttgart 1967 (Reclams Universalbibliothek Bd. 1951).
Sit'r 1946 wurd de Fàhrt àlli zehn Johr wid'rholt (mit Üsnahm vun 1966). Aach 2006, vom 24. August bis zum 27. August, het de Limmat-Club Zürich zesamme mit de Schützengesellschaft der Stadt Zürich, de Gesellschaft der Bogenschützen in Zürich un de Stadtmusik Zürich e Hirsebrei-Fahrt noch Strosburi organiséert.
Isch in frienere Zyte dr Zürcher Stapi (Stadtpresi) nur uff eme Teilstygg drby gwe, het dr Elmar Ledergeber em 2006 de ganz Faart mitgmacht. Wie alli Reisende hett er drby die ganz Zyt e historisch Goschdyym treit.
Wäg de villne Weer, Staumuure und Schlüüsse – total 29 – duuret d'Faart hitte dytlig länger als dodezmol: Eppe 2.5 Dääg. D'Yfaart z'Strossburi isch immer e Volksfescht mit grosser Beteiligung vo Bevelkerig und de Behörde. Am Dag druff findet e Wettschiesse und Schiffersteche statt.
Literatur
Über d' Quellen vo de beide historische Hirsebreifahrte orientiert:
Verwaltungskreis Emmental
Dr Verwautigskreis Ämmitau isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargou un umfasst 39 Gmeinden uf 690,45 km² mit zämme Ywohner (Stang: ). Houptort isch Langnou. Dr Kreis bsteit us de politische Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Buurdlef, Froubrunne, Signou u Trachsu.
Angkor Wat
Angkor Wat (Khmer: Ângkôr Vôtt អង្គរវត្ត; ângkôr bedütet „Stadt“, vôtt „Tämpelaalaag“) isch die grössti und bekanntisti Tämpelaalaag in dr Region Angkor in Kambodscha. Dr Tämpel befindet sich öbbe 240 km nordwestlig vo dr Hauptstadt Phnom Penh in dr Nööchi vo Siem Reap, öbbe 20 km nördlig vom See Tonle Sap.
Gschicht
Im 10. Joorhundert het dr Köönig vom Khmer-Riich Yasovarman I., wo vo 889–910 regiert het, Bewässerigsaalaage und Stausee lo baue und vo denn aa het mä mee as äinisch im Joor chönne Riis aapflanze. S Land isch vo däm seer riich worde und het sich zun ere regionale Grossmacht ufgschwunge. Groossi Stedt und gwaltigi Tämpelaalaage si baut worde. Dr Köönig Suryavarman II., wo vo 1113 bis öbbe 1150 regiert het, het die alte Tämpelaalaage z Angkor lo restaurieren und nöiji lo baue, drunder Angkor Wat, wo woorschinlig dr Wischnu vereert worde isch. Wil dr Tämpel in ere westlige Richdig, dr Himmelsrichdig vom Doodesgott Yama lit, dänkt mä, ass es dr Dootetämpel vom Suryavarman II. gsi isch.
Im spoote 13. Joorhundert het sich im Land dr Buddhismus afo duuresetze, und sich Angkor Wat isch von ere hinduistische Kultstett zum e Tämpel vom Theravada-Buddhismus worde. Us dere Zit stammt au dr Naame Angkor Wat.
Vom 16. Joorhundert aa si Tämpel vo Angkor no di no vom Urwald verschluckt worde, Angkor Wat e chli weniger dank em Wassergraabe zringsume, won en vor em Wald gschützt het. Die buddhistische Mönch häi dr Tämpel nie ganz ufgee, aber si nöiji Bedütig isch vo de Öiropäer cho, wo sich für e Tämpel häi afo begäistere.
Angkor Wat isch e kambodischs Nazionalsümbol worde und wird sit 1863 uf dr nazionale Faane vo Kambodscha abbildet.
Peter Schmid
Peter Schmid heisse die Lüüt:
Kerner
Kerner isch e Wisswy-Truube, wo 1929 vom August Herold in dr württebärgische Lehr- und Versuechsaastalt in Weinsberg als Krüzig zwüsche Trollinger und Riesling erfunde worden isch. Dr Name kunnt vom schwöbische Dichter und Arzt Justinus Kerner (1786–1862), wo ebe in Weinsberg gläbt het und unter anderem au Gedicht über dr Wy gschriebe het.
Dr Kerner gilt als e nobli Sorte, stellt wenig Aasprüch ans Klima und het e Ertrag, wo 10–15 % höcher ligt als dr Riesling.
In dr Schwyz wird er v. a. in dr Ostschwyz, im Tessin und ganz wenig in dr Westschwyz aabaut, in Dütschland isch er sehr verbreitet, er wird im Südtirol ebefalls aabaut.
Wiktionary
E Wiktionary, do au vor allem Wikiwörterbüech gnännt, isch e gmeinschaftligs Wikimedia-Projäkt für d Erstellig vo me mehrsprochige Wörterbüech, wo frei züegänglig, vollständig und mehrsprochig isch und e entsprächende Thesaurus in jeder Sproch hät. Wie au d Wikpedias werre d Wiktionarys ständig erwitert und verbessert. Jeder cha jederzit mitschaffe.
S Wiktionary isch de lexikalisch Partner vo de Wikipedia. Wie s au vyli Wikpedias in underschydlige Sproche git, eso git s au Wiktionarys in verschydene Sproche.
S Alemannisch Wiktionary isch am 29. Dezämber 2004 gründet wore un im April 2008 noch eme Bschluss vo de Alemannische Gmeinschaft mit dr Alemannische Wikipedia, em Wikiquote, em Wikibooks un em Wikisource verschmulze wore. Hite isch s Alemannisch Wiktionary as Alemannischs Werterbuech e eigene Namenruum innerhalb vo dr Alemannische Wikipedia.
S dütsch Wiktionary het als Zyl, dass de gsamt dütsch Wortschatz und sälle vo andere Sproche erfasst, behandelt und dargstellt wird. Säll gilt au für Främdsproche. Paraläll dezüe git s Wiktionary-Projäkt in anderi Wiktionary-Projäkt in andere Främdsproche, wo säll in ähnliger Art und Wis handhabe. Am Bispyl vom Wort Wiktionary sälber soll des veraschauligt werre:
S Wort Wiktionary isch e Mischig uss em Namme vo de Software wo s verwändet (Wiki) und em änglische Wort dictionary (= Wörterbüech)
Riche (Moselle)
Riche (ditsch Reich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Riche lijt eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 213 un 270 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Niverlach un Metzing.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Riche ìsch. Riche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Riche ghert zem Lorrain.
Opfenbach
Opfabaa (amtlich Opfenbach) isch a Gmuind im Landkrois Linde in Bayern.
Geografi
Opfabaa liit im Weschtallgai, rund 15 km vo Linde. Vo dr Gmarkung sin 63 % Landwirtschaftsfleche, 28,1 % Wald, 8 % Sidlungsfleche un 0,9 % sunschtige Fleche.
Gmuindsdoil
Zua Opfabaa gheret d Derfer Opfenbach, Beuren, Göritz, Heimen, Litzis, Mäuchen, Mellatz, Myweiler, Ruhlands un Wigratzbad, d Wiiler Bleichen, Hämmerle, Lingenreute, Reute, Schrundholz un Spattweg un d Gheft Hammerschmiede, Kleyenmühle un Wigratz.
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 7,7 % gleage.
Religion
84,5 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,1 % evangelisch.
Verwaltung
Opfabaa ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Opfabaa isch dr Matthias Bentz.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Opfabaa ghert zum Bodaseealemannisch.
Clos du Doubs
Clos du Doubs (offiziell: Commune du Clos-du-Doubs) isch e politischi Gmeind im Bezirk Pruntrut im Schwiizer Kanton Jura.
D Gmeind isch am 1. Januar 2009 durch d Fusion vo de bisherige Gmeinde Epauvillers, Epiquerez, Montenol, Montmelon, Ocourt, Saint-Ursanne und Seleute entschtande. Di vorher selbschtändige Gmeinde Epauvillers un Epiquerez hei vor de Fusion zum Bezirk Freibärge ghört.
Geografi
D Gmeind bschteht us de Ort, wo im Clos du Doubs liget, em tüf im Jurakalk igschnittne Flusstal. Numme Soubey, wo au zu dere Region ghört, het nöd an de Gmeindfusion teilgnoh.
Gschicht
Di Dörfer und s Schtädtli Saint-Ursanne, wo hüt d Gmeind Clos du Dobs bildet, sind im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het s Biet zu Frankriich ghört, zerscht zum Departemänt du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Departemänt Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de ganzi Elsgau zum Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 hei di Gmeinde, wo uf de 1. Januar 2009 zu einer Gmeind fusioniirt hei, zu dem Kanton ghört.
Tourismus
S Schtädtli Saint-Ursanne isch e sehenswärti mittelalterlichi Schtadt, wo gärn vo Tourischte bsuecht wird.
Saint-Aubin FR
Geografi
Saint-Aubin liit ùf, 9 km nordnordöschtlich va Payerne nördlich va de Broye, im nordweschtliche Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Saint-Aubin ghöört o d Ortschaft Les Friques. Va de Gmiinflechi si 83 % landwirtschaftlichi Flechi, 5,9 % Waud, 9,5 % Sidligsflechi ù 1,5 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Saint-Aubin si Belmont-Broye, Vallon ù Delley-Portalban im Kanton Fryybùrg ù Missy, Vully-les-Lacs ù Avenches im Kanton Waadt.
Gschicht
Saint-Aubin isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1228 aus Sanctus Albinus en Willie.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 15,3 % gläge.
Religion
66,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 15 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1239 Yywoner 88,9 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 6,1 % Tüütsch ù 5 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 6 va de 1239 Yywohner ggredt.
Pontarlier
Pontarlier isch e Stadt im französische Deil vom Jura. Si lyt im Departemänt Doubs und het öpe 25000 Ywooner.
Geografy
Im Oschte chunt s Gmeindgebiet vo Pontarlier ufem Bärg Larmont a d Schwiizer Gränze a. D Schwiizer Nochbergmeind isch Les Verrières im Kanton Nöjeburg. Dr Bach Ruisseau des Entreportes flüsst vo Les Verrières über d Landesgränze uf Frankrych und dur d Schlucht vo Entreportes und in Bach Ruisseau des Lavaux, wo bi Pontarlier als Sytebach in Fluss Doubs mündet.
D Stadt lyt am Doubs grad uf dr Nordsyte vo dr Chluus vo Joux, wo dr Doubs dur d Jurachetti vom Larmont grabe het. Bi däm Ängpass verby, wo sid em Middelalter mit Burge und Feschtige gsicheret isch, goot die alti Strooss, wo sid dr Römerzyt bruucht wird. Für d Römer und im Middelalter isch do dure dr diräkt Wäg vo Ängland uf Rom ggange. Hütt isch’s d Hauptstrooss vom Simplonpass und vom Gämfersee über Jougne uf Besançon und bis uf Lotringe; z Frankrych het si d Nummere N57, im Waadtland und im Wallis isch’s d Hauptstross 9.
Bi Pontarlier foot d Ruute dure Jura a, wo durs Taal Val de Travers uff Nöjeburg und Bärn goot.
Ortsname und Sproochgeografy
Früener het me dr Stadt uf Dütsch au öpe Bünterlin gseit; dr Name Punterli chunt scho ane 1255 inere Schrift vor. I dr römische Zyt het dr Ort Ariolica, Ariarica oder Abrolica gheisse. Dr middelalterlech Name isch us dr Verbindig vom Wort pont für Brugg mid däm alte römische Name entstande. D Wörter ario und lica chömet gmäss de Forschige vo dr Sproochkund usem Keltische und vo indogermanische Wurzle, wo vermuetlech ”vornedra“ und ”Felse“ bedütet hend, und das chönt sech ebe uf d Chluus vom Doubs bezie.
I dr frankoprovenzalische Sprooch heisst dr Name vo dr Stadt Pontali, und es isch die Stadt, wo am wytischte im Norde vom ganze frankoprovenzalische Sproochruum z Frankrych lyt.
Hazel Brugger
Lääbe
D Hazel Brugger isch as Dochter vun ere dytsche Mueter un em Schwyzer Neuropsicholog Peter Brugger z San Diego, Kalifornie, uf d Wält chuu. Si isch z Tielschtoorf im Kanton Züri ufgwachse. D Matura het si z Büüli gmacht un derno an dr Universitet Züri Philosophy un Literatur studiert. Mit 17ni het si ihri Karriere uf ere Poetry-Slam-Bihni z Winterthur aagfange. Im Summer 2014 isch si in dr Verainigte Staaten uf e Schuel fir Improvisationstheater gange.
Inselschulhaus
S Insleschuelhuus isch e Schuel im Stiil vom Juugedstiil und befindet sich an dr Inslestrooss 41-45 im Klybeckkwardier im Chläibaasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Dr Baasler Archidekt und Hochbauinspäkter Theodor Hünerwadel (1864-1956) het d Blään für s Schuelhuus gmacht. 1906 het mä s afo baue. Im Joor druf isch e Sträik usbroche und wäge däm isch s Schuelhuus erst 1908 fertig worde.
Ursprünglig isch s e Sekundarschuel für Buebe gsi; hüte isch s e Brimarschuel.
Dr Naame vom Schuelhuus chunnt vo dr Strooss, wo s dra lit und die het dr Naame von ere Insle, wo s mee as hundert Joor vorhär dört im Rhii gee het und wo bin ere Rhiiuferkorrekzioon verlandet isch.
Hazel Brugger
Beruef
Am 19. Oktober 2013 het d Brugger dr Schwyzer-Maischter-Titel im Poetry-Slam bi dr vierte Poetry-Slam-Maischterschafte gwunne.
Im Novämber 2015 het ihre erscht Kabarettprogramm «Hazel Brugger passiert» aagfange.
Syt 2016 isch si «Ussereporteri» in dr heute-show vum ZDF. Am 26. April 2016 isch si zum erschte Mol as Gascht-Kabarettischti in dr ZDF-Satiresändig Die Anstalt ufdrätte. 2017 si si as bishär jigschti Bryysdreegeri dr renommiert Kabarett-Bryys Salzburger Stier gwunne.
Syter 2016 läbt d Brugger z Köln.
France Bleu Elsass
France Bleu Elsass ìsch a Radiosander vum stààtliga Grupp Radio France, wo Sandunga uf Elsassisch üsstràhlt. Ma empfàngt'na ìm Elsàss dur Ìnternet-streaming.
Ursprunglig hàt da Sander „Radio France Mettelwelle“ gheißa. Ànna 2000 sìn àlla regionàla „Radio France“ ìn „France Bleu“ umtaift worra, do ìsch dr Nàmma „France Bleu Elsass“ (mìt em „Elsass“ uf Elsassisch üsgsprocha) erschuna.
D Sandunga uf Elsassisch gìtt's z'Morga vum 8:00 bis àm 12:00 un z'Mittàg vum 13:30 bis àm 16:30, vum Mantig bis àm Frittig. Dr Rascht vu dr Zitt heert ma s Programm vu France Bleu Alsace (dr frànzeeschsprochiga Sander vu Radio France ìm Elsàss). Fer d regionàla Noochrìchta àm Ààfàng vu jedera Stund düet aui kurz uf „France Bleu Alsace“ umschàlta.
Bi da Animateur un Chronicker sìn d Simone Morgenthaler, dr Félicien Muffler, dr Pierre Nuss, d Danielle Crévenat-Werner, usw.
D Müsikprogràmmàtion wandet sìch àn àlla Generàtiona, as gìtt variété un Volksmüsik, ìn verschìedena Sprocha: Elsassisch, Frànzeesch, Ditsch. Bi da ìnteràktiva Programm gìtt's Spìeler fer Gschanker gwìnna, un Glagaheita wo d Züeheerer känna ààriafa fer mìt em Animateur uf da Walla z'reda, hàuiptsachlig uf Elsassisch.
D Üsstràhlung dur d Mìttelwalla düürt noch bis àm 31. Dezamber 2015. Vu 2016 àb, kààt ma da Sander numma noch dur s Internet losa.
Saint-Martin FR
Geografi
Saint-Martin liit ùf, 15 km weschtsüdweschtlich va Boll nördlich va de Mionna, im Hochland va de Haute-Veveyse. Zue de Gmiin Saint-Martin ghööre Saint-Martin mit de Wyyler Villard ù Le Jordil, Besencens mit de Wyyler Clos Devant ù La Jailla ù Fiaugères mit em Wyyler Haut de Fiaugères. Va de Gmiinflechi si 78,2 % landwirtschaftlichi Flechi, 15,8 % Waud, 5,2 % Sidligsflechi ù 0,8 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Saint-Martin si Le Flon, La Verrerie ù Semsales im Kanton Fryybùrg ù Maracon ù Oron im Kanton Waadt.
Gschicht
Saint-Martin isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1228 aus Sanctus Martinus ante Oruns.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 7,2 % gläge.
Religion
68 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 15,8 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 829 Yywoner 93,6 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,3 % Tüütsch ù 4,1 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 15 va de 829 Yywohner ggredt.
Merching
Merching (bairisch Marching) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Merching leit en dr Region Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 79,2% Landwirtschaftsfleche, 3,4% Wald, 9,9% Sidlongsfleche ond 7,5% sonschtige Fleche.
Aletschgletscher
Dr Gross Aletschgletscher isch dr gröschti und dr längschti Gletscher vo dä Alpä. Är isch 23,1 km lang und er het 1973 ä Flächi vo 86,6 km² gha. Sis Schmelzwasser fliesst dur d'Massa in d'Rhone. Früener hei au no dr Ober- und der Mittelaletschgletscher zum Grossä Aletschgletscher zellt wil si denn no mitenand verbunde gsi si.
Merching
Gmoendsgliderong
Zua Merching gheret d Ortsdoel Brunnen, Putzmühle, Hochdorf, Merching ond Steinach.
Aletschgletscher
Dr Gletscher isch Däil vom UNESCO-Wältnaturerb Schwizer Alpe Jungfrau-Aletsch.
Merching
Gschicht
Merching ischt zom erschte Mol gnennt worda em 12. Johrhondert als Mänching.
Aletschgletscher
Firngebiet am Konkordiaplatz
Dr Ursprung vom Grosse Aletschgletscher isch in dr 3800m höche Jungfrau-Region. Dört fliesse drei riisigi Firnström zämme.
Merching
Gschicht
Zom 1. Mai 1978 send Hochdorf ond Steinach zua Merching eigmoedet worde.
Aletschgletscher
Verlauf
Vom Konkordiaplatz us chinnt dä Isstrom, wo öppe 1,5 km breit isch, mit ärä Gschwindigkeit vo bis zu 180 Meter pro Joor nach Südoste. Er macht den ä grossi Rächtskurve und biegt immer mehr nach Südweschte ab. Dr undertschti teil vom Gletscher isch bedeckt mit Moräneschutt. D'Gletscherzunge isch im momänt uf öppe 1560 m.ü.M, also no unter dr Waldgränze. Vo dört chunnt dr Bach Massa wo durd Massaschlucht dures Wasserchraftwärk got und spöter ind Rhone fliesst.
Merching
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 4,1 % gleäga.
Aletschgletscher
Gletscherschwankige
In sim Hochstadium währen dr chliine Iiszit - öppe in dr mitti vom 19. Johrhundert - isch dr Gross Aletschgletscher no öpe 2.5 km witer ins Tal abe gange as jetze. Wäg dr allgemeine Erwärmig sit öppe 1870 ischer vorallem underhalb vom Konkordiaplatz chlinnerworde und het grossi Flächene an Fels freigeh. Dr ursprünglich (in der Neuzitt) höchsti Gletscherstand chame no guet an de no fascht unbewachsene Sitemoräne abgläse wärde. Sit 1850 het d Dicki vom Gletscher zum Teil über 100 m abgno. Früener si sogar d Iisström vom Oberaletschgletscher und vom Mittelaletschgletscher diräkt mit em Grosse Aletschgletscher verbunde gsi.
Merching
Religion
85,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,6 % evangelisch.
Aletschgletscher
Gletscherschwankige
Churzfrischtige Klimaschwankige hei em Gletscher wäg siner grosse Masse nid vil usgmacht. Während däm dass vili anderi Gletscher am ändi vo dä 70er bis aafangs 80er Joor länger worde si, het sich dr Aletschgletscher fascht gar nid bewegt. Ebefalls bi dr Erwährumg sit 1983 het er fascht nid reagiert. Erscht in de letschte Joor wos jetz ame sehr heiss gsi isch het er sich jetz aber doch stark afe zruggzieh, wi au fill anderi Alpegletscher.
Merching
Verwaltong
Merching ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Merching ghert zom Lechroanerisch.
Reichenbach an der Fils
Reichebach (dt. Reichenbach an der Fils) ischt a Gmoed em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Reichebach leit rond 25 Kilometer sideschtlich vo Stuegert an dr Fils. Nochbergmoede send Balmerschweiler, Blochenge, Lichtewald ond Haochdorf (älle Landkroes Esslenge) ond Eäberschbach (Landkroes Geppenge)
D Gmarkong setzt sich zemme ous 5,9 % Landwirtschaftsfleche, 14,8 % Wald, 9,7 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Reichebach gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Reichebach ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1268.
Verwaltong
Reichebach hot sich mit dr Gmoene Balmerschweiler, Haochdorf ond Lichtewald zom Gmoeverwaltongsverband Reichebach mit Sitz en Reichebach zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Bernhard Richter.
Basler Läckerli
Basler Läggerli sin öbbis ähnlichs wie Läbkueche. Si wärde unter anderem mit Honig, kandierte Frücht un Nussete gmacht. Di bachene Läggerli wärde erscht mit Zuckerglasur iigschtriche un drno in gleini, rächteckigi Schtugg gschnitte.
Ihre Name hän si vo de Schtadt Basel, erfunde worde sin s aber nit dert. En elters Wort, wo me z Basel brucht het, isch Nüerebäärgerli («Nürnbergerli») gsi.
Reichenbach an der Fils
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Basler Läckerli
Gschicht
Läggerli hets friener überall im süddütsche un dütschschwizerische Ruum ggää. Numme isch kais vo däne eso biriemt worde wie d Basler Läggerli.
D Basler Läggerli kömme urschprünglich vo de Läbkuechebecke uss em Imbergässli in de Basler Inneschtadt. Me verzellt sich doodrzue die Gschicht: Wo de Konzil vo Basel gsi isch (1431–1449), het me für selli gege 300 versammlete Kirchefürscht öbbis zuem schneugge gsuecht. Will de Läbkueche für selli wohl z bescheide gsi isch, hän d Läbkuecher – wie me di Becke dörtmols gnennt het – e edleri Variante gschaffe. Hischtorisch isch das aber nid richtig.
Basse-Allaine
D Gmeind isch am 1. Januar 2009 durch d Fusion vo de bisherige Gmeinde Buix, Courtemaîche un Montignez entschtande.
Reichenbach an der Fils
Dialekt
Dr Dialekt vo Reichebach ghert zom Schwäbisch.
Basler Läckerli
Gschicht
Z Basel isch de Begriff «Läckerli» zuem erschte Mol im Johr 1711 uffdaucht. Im dütsche Augschburg het mer aber scho 1591 vo «Leckerle» gschribe, un s erscht Mol im ene Schwizer Rezäpt kömme si 1621 z Bärn vor. S Substantiv Läggerli kunt vom hütt sältene Värb lägge «lecken» un meint eigetli eifech «Schläggzüüg».
Schriibwiis
Will de Name e Eigewort uss em Dialäggt isch, ka me kei korrekti Schriibwiis feschtmache. «Basler Läggerli» kunnt de Basler Usschproch am nöggschte. Im Dude stoot Basler Leckerli, im Biechli Schweizerhochdeutsch vom Duden-Verlag (2012 un 2018 usekoo) aber au Läckerli. Au d Basler Zittig schriibt Basler Läckerli.
Basse-Allaine
Geografi
D Gmeind ligt im Nordweschte vom Elsgau un het sowohl im Norde un es birebitzeli au im Weschte e Gränze zu Frankriich. Nachbargmeinde sin di jurasische Gmeinde Boncourt, Bure, Coeuve, Courchavon, Damphreux un Lugnez un di französische Gmeinde Courcelles un Villars-le-Sec.
Arverner
D Arverner sind en keltische Stamm gsii, wo in Gallie glebt het, i de hütige Auvergne. Ere Vorort isch Gergovia (hüt: Gergovie, uff arvernisch Girgòio), gsii und sit em 1.Jh.n. Chr. Augustonemetum (hüt: Autun).
Basse-Allaine
Gschicht
In de Zit vo de Vorbereitig vo de Gmeindsfusion het sich im Juni 2007 Courchavon entschlosse, us finanzielle Gründ e Fusion nöd witer z verfolge.
De Näme vo de noie Gmeind isch umschtritte gsi. Zerscht het ma si Allancourt welle nenne, aber di damals no selbschtständigi Gmeind Courtemaîche het des im Oktober 2007 abglent.
Arverner
Gschicht
D Arverner sind im 6. vorchristliche Joorhundert mit anderne keltische Stämm z Italie igfale. Wo d Römer Südgallie underworfe hend, het de Arvernerkönig Bituitus a de Allobroger gholfe, isch aber ane 121 v. Chr. vo de Römer bisigt und gfangegnoo wore. Druf abe hend si si Soo, de Congonnetiacus as Klientelkönig igsetzt. 52 v. Chr. het de Vercingetorix us Gergovia, de Soo vom Arvernerkönig Celtillus, de grossi Gallieruufstand aagfüert, wo bi de mandubische Stadt Alesia vom Julius Cäsar nidergschlage woren isch.
Kult
D Arverner hend zwai wichtigi Hailigtümer ghaa. Grad bim Vorort Augustonemetum isch s Quellhailigtum vo Clermont-Ferrand gsii, wo hölzigi Götterstatue gfunde wore sind. S Stammhailigtum aber isch ufem Gipfel vom 1465 Meter höche Puy-de-Dôme gsi, wo ann vo de grösste gallische Tempel usgrabe woren isch. De Hoptgott isch noch de Interpretatio Romana de Mercurius gsii, wo bi de Arverner under em Name Dumias vereert woren isch, aber usserhalb vo erem Piet i de Provinz Germania inferior as Mercurius Arvernus/Arvernorix. De fränkisch Historiker Gregor vo Tours het de Tempel no guet erhalte atroffe und bischribe. Noch em Plinius hend d Arverner de Bildhauer Zenodorus biuftrait, e Kolossalstatue vom Merkur z mache, wo 400 Tuusig Sesterze gchost het. Um 256 um het de alemannisch König Chrocus im Piet vo de Arverner de Tempel vom Mercurius Vasso Galate plünderet.
Basler Läckerli
Varia
Im subkulturelle Schprochbruuch werde di typischerwiis rächteckige Dosiseinheite vom LSD au so gnennt. Sell bezieht sich druff, dass d Erfindig vo de Subschtanz im Johr 1943 vom Chemiker Albert Hofmann z Basel im Labor vo de Firma Sandoz gmacht worde isch.
D Migros het sit 1951 in ihrne Lääde «Echte Basler Leckerli» verchauft, die aber ab Juni 2016 in «Feinste Leckerli» umdauft. As Grund hän si aagee, de Prdukzionsstandort würdi uf Aafang 2017 vo Birsfälde im Baselbiet uf Gossau i d Oschtschwiz verleit un wills im Bundesgsetz über Läbesmiddel es Tüschigsverbot git. Mit em bishärige Name hätte d Chunde könne glaube, as die Läckerli us Basel chieme.
Läckerli Huus
Tradizionell griegt me d Läggerli z Basel im «Läckerli Huus». S Läckerli Huus isch näb em bekannte Lade in de Gerbergass e Firma, wo d Basler Läggerli herschtelle un vertriibe duet. Si ghört zue de Dalasta Holding AG, e Schwizer Firma, wo verschideni regionali Schpezialitäte produziert un vertriibt. Zuem 1. Januar 2007 isch ds Läckerli Huus zämme mit de Unternähmensgruppe an d Miriam Blocher verkauft worde, d Fiehrig vom Unternähme het sich nümmi innerhalb vo de Familie regle lo.
Fränkisch
Mit Fränkisch cha gmeint sy:
Weltbienentag
Der Wälttag vo de Imbi, uf Änglisch worldbeeday isch es Datum, wo me der Wärt vo de Imbi für d Natur tuet fyyre.
Gschicht
Dä speziel Tag git’s sid ane 2018; er isch all Joor am 20. Mai. Das isch au s Datum, wo der Vatter vo der modärne Imbizucht, der Anton Janša, anne 1734 uf d Wält cho isch.
D UNO het am 20. Dezämber 2017 bschlosse, de Wälttag vo de Imbi yzfüere. I deil Länder het men am 20. Mai 2019 bsunderi Akzioone füre Naturschutz gmacht, zum uf d Laag vo de Insekte und speziell de Imbi ufmerksam z mache.
Anna Sutter
. D Anna Sutter (* 26. November 1871 z Wil em Kanton Sanggale, † 29. Juni 1910 z Stuegert) ischt a Schweizer Opernsengere gwäa, wo sowohl als Sopranischdin wia au als Subredde am wirdabergischa keniglicha Hoftheader z Stuegert ihre greeschde Erfolg gfeiret hot ond als Opfer vo-ra Eifersuchts-Trageede hot sterba miaßa.
Aus ihrem Leaba
D Anna Sutter kommt am 26. November 1871 em schweizerischa Wil uff d Welt. Noch ihrer Schuelausbildong studiirt-se Klaviir ond Gsang, zerscht z Bern ond nochher noh z Mincha. Wia-se do drmit ferdich ischt, kriagt-se vo 1891 bis 1892 a Engagement en Mincha, hendrher bis bis 1893 z Augschburg ond schließlich em Alder vo 22 Johr am Stuegerter Hoftheader. S dauret et lang, ond dui jonga Frau wird en sellra Stadt zom Publikumsliableng, et bloß weaga ihrer Sangeskunscht, sondern au weaga ihrer graußa erodischa Ausstrahlong. Ihre Vorehrer hoißet-se bloß liabevoll uff guat Schwäbisch s Sudderle. An bsondra Glanz vorleiht-se de Rolla vom Georges Bizet seira Carmen, vom Carl Maria von Weber seira Agathe em Freischütz, vom Jacques Offenbach seira Giulietta en Hoffmanns Erzehlonga ond vom Franz Lehár seira Hanna Glawari en dr Luschdiga Witwe. Des Sudderle gilt als oina vo de erschde Sengerenna, wo da Tanz der sieben Schleier em Richard Strauss seira Opr Salome selbr danzt.
Em Lauf vo dr Sutter ihrer Stuegerter Zeit wechslet dui scheena Frau oft ihre Liabhaber. Dr zwoitledschde vo deane isch dr keeniglich wirdabergische Hofkapellmoischtr Aloys Obrist (1867–1910). S dauret grad amol zwoi Johr, bis d Anna Sutter em sella da Laufpass geit. Mr schreibt da 29. Juni 1910. Am späda Vormiddag schellt’s an dr Glasdiir vor dr Sutter ihrer Wohnong em erschda Stock en dr Schubartstroß 8. Dr Obrist koo’s et vorwenda, dass-en sei Oogebeddada zruckgwiisa hot. Rasend vor Eifersucht tobt’r vor dr Diir. S Objekt vo seira Begirde leit noh em Bedd mit ihrem neia Liabhaber, em Opernsenger Albin Swoboda junior (1883–1970). Wia s Dinschtmädle da Obrist en d Wohnong reikomma loot, vorsteckt sich dr Swoboda uff Geheiß vo dr Anna Sutter e-ma Wandschrank. Dr Obrist stirzt ens Schlofzemmer ond schreit sei Vorflossena frogend oo, ob-se datsächlich nix meh vo-nem wissa will. Kaum hot’r dr Anna ihr Ablehnong vornomma, ziagt’r a Pischdol ond druckt ab. Sei erschder Schuss stroift d Anna bloß, abr dr zwoide trifft-se middla ens Herz. Do druff fellt nomol a Schuss. Mit deam setzt dr Obrist seim oigena Leaba a End. Glei am andra Dag kommt z Stuegert a Extrabladd raus mit de Schlagzeila: „Anna Sutter ermordet! Von Aloys Obrist erschossen! Selbstmord des Mörders!“
Ihr ledschda Ruah fendet d Anna Sutter uff-em Stuegerter Pragfriidhof. An dr Beerdigong nemmet rond 10.000 Leit teil. Grad amol 38 Johr send dera Frau zom Leaba vorgennt gwäa.