cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hans Matt-Willmatt
Lääbe
Wu dr Erscht Wältchrieg uusbrochen isch, het er si mit 16 Johr freiwillig as Soldat gmäldet. Är isch aafangs Infanterischt z Frankrych an dr Somme gsii, speter z Russland bi Grodno. Um des Zyt het er e Hufe Gedicht un Gschichte schrybe, wu zum Dail au in Soldatezytige publiziert wore sin. Mit eme Armdurschuss un ere Rippfällentzindig chunnt er in s Lazarett. Am 1. Februar 1918 wird er us dr Armee entloo. Är het si dur Norddytschland gschlaa, isch dur d Lüneburger Haid gwanderet uf dr Spure vum Hermann Löns. E baar Johr lang het er noch em Chrieg z Lübeck gwohnt, het unter em Pseudonym „Lilly Engelhardt“ Schääreschnitt verchauft, het bim Lübecker „Hansa-Theater“ uf dr plattdytsche Bihni as „junge Liebhaber“ gschauspiileret (doderfir het er äxtra Plattdytsch glehrt) un isch as Kabarettischt in norddytsche Hafebaize ufdrätte. Um die Zyt het er si au entschlosse, as Chinschtler z lääbe. Wun er mit Chinschtlerkamraade mol zoobe zämeghockt isch, hän si driber dischpetiert, ass mer as Chinschtler au ne Chinschtlername bruuch. Us em Friedrich Wilhelm isch derno schnäll e „Hans“ wore. Zum Nooname heb er gsait: „Ich will Matt heißen!“ un dodrus sei derno „Matt-Willmatt“ wore. Churz vor sym Dod het er sy Name schließlig au amtlig ändere loo.
Noch em Dod vu syre Mueter anne 1923 goot dr Matt-Willmat retuur in Hotzewald. Är isch viermol ghyrote gsii. Anne 1919 het er z Herrburg/Schönberg d Ida Reihner ghyrote. Us dr Eh, wu anne 1926 gschide woren isch, isch ai Suhn firigange: Willy (* 1920). No dr Schaidig het er im nämlige Johr derno z Höllstein/Steinen d Elfirede Löffler ghyrote. Mit ihre het er drei Chinder ghaa: Hans (* 1926), Horst (* 1927) un Rolf (* 1928). Mit syre zwoote Frau het er e chlaine Laade gfiert, wu aber nit rächt glofen isch. Au die Eh isch wider gschide wore (1928). No däre zwoote Schaidig het ere baar Johr lang an verschidene Ort gläbt, unter anderem z Charlsrue un z Konschtanz.
Am Aafang vum Zweete Wältchrieg, anne 1939, isch dr Matt-Willmatt wider Soldat wore, zerscht bi re „Radfahrer-Schwadron“, derno bi re Veterinär-Kompany. Bi me Rytuufall bricht er si 1941 s Chryzbai un s Staißbai, wäge däm wird er us em Heeresdienscht entloo. Är schafft e Zytlang in dr Aluminiumfabrik Rhyyfälden un wird derno 1944 Hilfslaborant am Inschtitut fir Immekund z Fryburg. Anne 1944 isch au sy dritti Eh gschide wore. Är iberläbt dr Bumbenaagriff uf Fryburg am 27. Novämber 1944, un flichtet derno in s Albdal. Dert schlaat er si duure as Imker, wun er z Fryburg un an dr Haidelbärger Imkerschuel glehrt ghaa het. Wohne duet er z Immeneich. Noch em Chrieg het er vu dr franzesische Militeerregierig e Duurlossschyy (laissez-passer) iberchuu as Immenexpert un het mit em Faarraad vu Immeneich derfe uf Fryburg faare go sy Hunig verchaufe.
Är het z Immeneich im Huus vum Waldshueter Oberstudiediräkter Arthur Feige gwohnt. Dert het er sällem sy Dochter Brigitte chänneglehrt, e studierti Dolmetscheri, wun er schließli 1948 ghyrote het. Mit ihre het er zwee Sihn ghaa: Hubert (* 1953) un Clemens (1954-1984). 1950 isch er Immesachverständige fir Bannholz, Brunnandern, Remetschwiel, Immeneich un Ay wore. In däre Zyt het er wider vyl gschribe, iber Haimetgschicht un regionali Volkskund, Chronike un Theaterstuck un e Huffe Artikel fir Zytige un Zytschrifte, het Vordreeg ghalte un Bydreeg fir dr Radio verfasst. Bi vyl vu däne Wäärch het au sy Frau Brigitte mitgschafft. Im Johr 1966 isch d Familie uf Stüelinge zoge. Ab 1968 hän dr Hans un d Brigitte zäme d Stüelinger Jugedhärbärg glaitet. Di letschte Johr vum Matt-Willmatt sin iberschattet gsii vu Chrankete un Ufenthalt in Chrankehyyser. Im Dezämber 1978 isch dr Hans Matt-Willmatt im Alter vu 80 Johr gstorbe.
Eso wie s dr Matt-Willmatt in junge Johr in d Wält uuse dribe het, het s en speter „d Liebi zue däm iberzwäärche Mänscheschlag“ wider in d Haimet im Hotzewald retuur zoge. Är het als versuecht, as freie Schriftsteller z lääbe. Sy ganz Lääbe isch aber all Ritt durzoge gsii isch vu herte un stainige Zyte, mit Hechine un Diefine. Är isch Mitglid vu dr „Hauesteiner Draachtegruppe“ gsii un Grindigsmitglid vum Hotzewälder Ortsverain vu dr „Badische Haimet“. As Haimetforscher isch er zue dr aifache Lyt gange, zue dr Buure, un het bi däne Anekdote, Sprichwerter, Sage, Märli un Legände gsammlet, het di alte Buurehyyser un Gaschthyyser feschtghalte un het in dr Derfer d Hotzewälder Orginal ufgsuecht un bschribe.
Retrospektive
Mit Retrospektive (lat. retrospectare „zruggluege“) bezäichnet mä im Allgemäine e Rückblick. In dr bildende Kunst isch d Retrospektive e Kunstusstellig, wo im Noochiine s Lääbenswärk vom ene Künstler belüüchdet. Im Beriich vom Film verstoot mä drunder e Filmräije, wo mögligst alli wichdige Wärk vom ene Filmreschissöör, vom ene Filmschauspiiler, vo andere Filmschaffende, vo dr Filmkunst von ere bestimmte Epoche oder vom ene bestimmte Schaner umfasst. Retrospektive si vilmol Däil vom ene Filmfestival (so git s uf dr Berlinale jedes Joor e Retrospektive). Au in vile Kommunale Kino si Retrospektive Bestanddäil vom Brogramm.
D Catherine David, die künstlerischi Läitere vo dr documenta X (1997) het dr Begriff vo dr Retroperspektive as Beschriibig drvo brucht, wie si d Sach aagoot. Im Zämmehang mit em Läitmotiv „Blick zrugg noch vorne“ isch drmit gmäint gsi, ass mä d Usstellig in Bezuug zu de vergangene documenta-Usstellige setzt und sä gliichzitig in deeren iiri „Dradizioon vo dr Innovazioon“ stellt.
Hochschule Heilbronn
D Hochschuel Haalbrunn (dt. Hochschule Heilbronn, churz HNN) isch e Hochschuel fir Aagwändti Wisseschafte mit dr Schwärpinkt Tächnik, Wirtschaft un Informatik. Mit insgsamt 8.302 Studänte*ne ghert si zue dr greschte Hochschuele fir Aagwändti Wisseschafte z Bade-Wirttebärg. D Hochschuel Haalbrunn bietet in sibe Fakultete verschidene Bachelor- un Masterstudiegäng aa. Dodrunter sin Vollzytstudiegäng, aber au kooperativi Studie un sonigi näb em Beruef.
D Hochschuel isch iber vier Standort verdailt: 1. Campus z Haalbrunn-Sontheim 2. Bildigscampus z Haalbrunn, 3. Reinhold-Würth-Hochschuel z Kinzelse un 4. Campus Schwäbisch Hall. Dr Campus Sontheim bietet Ruum fir zurzyt 2521 Studänte*ne mit em Schwärpunkt uf Tächnik. Am Bildigscampus in dr Haalbrunner Innestadt studiere 3290 Studänte*ne vu dr Fachrichtig Bedribswirtschaft. An der Reinholdt-Würth-Hochschuel z Kinzelse sin 1489 Studänte*ne yygschribe un am Campus Schwäbisch Hall git s 1002 Studänte*ne mit Studieschwärpunkt in Management- un Vedrib (ufgmacht im Spotjohr 2009).
Gschicht
Am 17. April 1961 isch di Staatliche Ingenieurschule Heilbronn grindte wore, d Vorlaiferschuel vu dr hitige Hochschuel. Grindigsdiräkter isch dr Friedrich Aßmus, vorhär Diräkter vu dr Ingenieurschuel Furtwange. Di erschte Studiegäng sin Fynwärchtächnik un Maschineböu gsii, dr letschter isch unterdailt gsii in d Ziig Bedribstächnik un Konschtrukzion. Unterrichtet woren isch zerscht in aagmietete Ryym im Haalbrunner Bahnhofsviertel, d Verwaltig isch in dr ehmolige Haalbrunner Zigarrefabrik unterbrocht gsii. Wäg em schnälle Aaschtiig vu dr Zahl vu dr Studänte*ne vu 50 (1961) uf 260 (1963) isch d Schuel bal in Ruumnot grote, im Friejohr 1964 isch si iber vier vier Standort in ganz Haalbrunn verdailt gsii. Im nämlige Johr sin di erschte 57 Absolvänte*ne mit irem Ingenieursstudium fertig wore. Im Spotjohr 1965 isch d Ingenieurschuel no 2½ Johr Böuzyt in e Neiböu an der Max-Planck-Stroß im Side vu Haalbrunn umzoge, wo in dr domolige Blanig 750 Studänte*ne het solle Blatz biete. Mit em Summersemeschter 1966 isch Fisikalischi Tächnik as vierte Studiegang derzuechuu. Anne 1969 isch dr Grindigsdiräkter Aßmus in Ruestand gange, sy Noofolger isch dr Walter Hellerich wore (Amtszyt 1969 bis 1973).
Wu dr Studiegang Fertigungsbedribswirtschaft yygfiert woren isch, isch dr Name vu dr Schuel 1969 in Staatliche Ingenieurschule und Höhere Wirtschaftsfachschule Heilbronn gänderet wore. Im Summersemeschter 1971 isch mit dr Verchehrsbedribswirtschaft e zweete bedribswirtschaftlige Studiegang chuu. Mit em bade-wirttebärgische Fachhochschuelgsetz isch zum 1. Oktober 1971 us dr Fachschuel d Fachhochschule Heilbronn (speter Fachhochschule Heilbronn – Hochschule für Technik und Wirtschaft) wore. Mit dr Umwandlig in e Fachhochschuel hän si d Zuegangsvoruussetzige fir s Studium gänderet. Di bis dert verlangt braktisch Vorbildig dur Lehr oder e zwaijehrig Braktikum het s nimi brucht, stattdäm het s Braxissemeschter im Studium gee. Voruussetzung fir s Studium isch aber jetz d Fachhochschuelryfi gsii.
Anne 1972 isch as erschte Schritt zum Ufböu vun ere Gsamthochschuel zäme mit dr Uniwersität Haidelberch dr Hochschuelstudiegang Medizinischi Informatik yygrichtet wore. D Gsamthochschuel mit 10.000 Studieblätz, wu noch em Hochschulgesamtplan II Baden-Württemberg z Haalbrunn hätt solle entstoh, isch aber nit zstand chuu.
Vu 1973 bis 1977 isch dr Miroslaw Sadowy Räkter vu dr Fachhochschuel Haalbrunn un vu 1977 bis 1989 derno dr Walter Dörr, wu si yygsetzt ghaa het fir e Erwyterigsböu un fir neii Fachberaich wie Turischtik, Eläktronik un Räbböu. Die hän derzue gfiert, ass si d Zahl vu dr Studänte*ne um des Zyt verdreifacht het.
Anne 2009 isch noch eme aijehrige Umböu dr Campus Schwäbisch Hall ufgmacht wore. Im Juli 2011 het mer nit Böuarbete fir dr Neiböu vum Campus in dr Haalbrunner Innestadt uf em ehmolige Gländ vu dr Heilbronner Versorgungs GmbH (HVG) aagfange. Scho zum Wintersemeschter 2011/12 isch e Dail vu dr Studänte*nen un Brofässer*ne in e Gebei zoge, wu vorhär vu dr Duale Hochschuel Bade-Wirttebörg Mosbach brucht woren isch. Im Oktober 2012 isch au im neie Gebei vu dr Hochschuel Haalbrunn dr Studiebedrib ufgnuu un dr Campus offiziäll ufgmacht wore. In dr Johr druf isch dr Bildigscampus als furt gwagse: im Spotjohr 2019 isch dr Bildigscampus Nord ufgmacht wore, wu s zwai anderei Gebei vu dr Hochschuel Haalbrunn un d Bibliothek LIV, di gmainsam Bibliothek vu dr Hochschuel Haalbrunn, dr Duale Hochschuel Bade-Wirttebärg (DHBW), dr Studieakademy Haalbrunn (DHBW HN) un em Center for Advanced Studies (DHBW CAS). Am Bildigscampus sin syterhär näb dr Fakultet International Business, wu dert scho syt 2012 isch, au d Fakultet Wirtschaft un Verchehr un s Räkterat un d Verwaltung vu dr Hochschuel Haalbrunn.
Fakultet Wirtschaft un Verchehr (WV)
Anderi Master-Studiegäng vu dr Fakultet wäre gfiert unter Heilbronn University Graduate School (HUGS):
HILL (Haalbrunner Inschtitut fir Lääbeslang Leere)
S Haalbrunner Inschtitut fir Lääbeslang Leere (Heilbronner Institut für Lebenslanges Lernen gemeinnützige GmbH, HILL) isch di zäntral Wyterbildigsyyrichtig vu dr Hochschuel Haalbrunn un ibernimmt as Dienschtlaischter d Organisazion un Durfierig vu Wyterbildigsprogramm. HILL bietet verschideni Bachelor-, Master- un MBA-Studiegäng un Zertifikatsprogramm näb em Beruef aa.
Partnerhochschuele
D Hochschuel Haalbrunn bflägt Partnerschafte mit Hochschuele in rund 60 Länder. In dr EU het d Hochschuel Partner in 25 Länder. Insgsamt het si 130 Erasmus-Partnerhochschuele un 90 globali Uusduschpartner usserhalb vu dr EU.
Verwaltungsregion Berner Jura
D Verwautigsregion Bärner Jura im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst dr glichnamige Verwautigskreis.
Präfekt (Frankreich)
Präfèkt (französisch préfet) isch in Frankrych dè Vodrètter vom Zentralschtaat uff dè Ebeni vo dè Département. Er drait militärischi Uniform un hèt èn militärischè Rang.
Dè Begriff stammt vom latinischè praefectus, vo praeficere „vorsetzè“ un isch im allgmeinè Wortsinn èn Vorschteher odder Vorgsetztè.
Fungtion vom Präfèkt
D Fungtion von èm französischè Präfèkt gòt uff d Zit vom Napoleon zrugg. Bis 1982 isch dè Präfèkt au dè högschte Vowaltigsbeamte von èm Département gsi. Sit dè Dezentralisyrungsgsetz vo 1982, wo uss dè vormòligè schlichtè Vowaltungsunterglyderung Département un Gmeind vollwèrtigi Gebiètskörperschaftè mit eignem Wǜrkungsberych gmacht hèt, wörd d Vowaltung vo dè Département vum gwäälte Präsidènt vom Generalrõt gleitet.
Dè Präfekt isch allerdings witterhy Vodrètter vom französischè Staat im Département un wörd dõher au hüt no vom Staatspräsidènt bschtimmt. Als Leiter vo dè gsamtè dekonzentryrtè Staatsvowaltig im Département unterstòt ym èn Mitarbeiterschtab vo bis zuè dausend Personè, dennè iri Uffgabè z. B. i dè Erschtellung vo Füürerschii, Reisepäss, Chraftfaarzüügzuèlassungè etc. bschtòt; als Repräsentant vom Zentralstaat chömmèd ym bsunders witreichendi Polizeibefugnis zuè (Chef vo dè Brigadè vo dè paramilidärischè Gendarmerie nationale, wo im Voteidigungsminischterium unterschtôn, sowiè vo dè Police nationale sowiè vo dènnè irè Glyderungè, wo im Département stationyrt sin und im Innèminischterium unterschtôn: dè Breitschaftsbolizei CRS un dè Kriminalbolizei Police judiciaire, wo im Bfeel vom Magischtrat unterschtòt). Fèrner cha-ner d Unterschtützung vom Inlandsgheimdiènscht DCRI aafordèrè. I sèllèm Zämmèhang koordinyrt dè Präfèkt diè städtischè un kommunalè Bolizeichräft i sim Département, wo im jewyligè Bürgermeischter unterschtôn. Zuèdèm oblyt im Präfèkt d Kommunaluffsicht, wo s wèg Dezentralisyrung bruucht hèt. Er hèt au Befugnis i dè Entwicklungsblaanung.
Sous-préfet un Préfet de région
D Leitung vom Arrondissement wörd vom Unterpräfèkt (französisch sous-préfet) erledigt, wo sin Sitz i dè Unterpräfèktur (französisch sous-préfecture) hèt. D Vowaltung vom Arrondissement, wo au dè Hauptort vom Département lyt, wörd in Personalunion vom Präfèkt vom Département (also ohni eignè Unterpräfèkt) gleitet.
A sèbbè Ort, wo zglych Präfèktur, also Hauptort von èrè Region sin, vodritt dè Präfèkt als Regionalpräfèkt (französisch préfet de région) au d Intressè vom Staat gegèübber dè Organ vo dè Region.
Rächte un Pflichtè
Als Vodrètter vom Staat un uusfüürendes Organ vo dè Bolitik wörd vom Präfèkt absoluti Loyalität gegèübber dè Zentralregyrig z Paris gforderèt. Sèll erklärt, wõrum nu treui Gschpônli vom jewyligè Staatsbräsident vo sèllèm uff vakanti Präfèkturè bruèfè worrè sin.
Dè Präfèktè stôn è Diènschtwohnung (i dè Präfèktur) un èn Diènschtwagè zur Vofüègig. Si dürfèd yr Département nu mit Geneemigung vom Staatsbräsident volõ, well si in Not- odder Katastrophèfäll mit dè Koordination un Leitung vo allnè Sicherheits- un Rettungsdiènscht beuffdrait wörrèd.
Terwen
Tierwen (lothrìngisch; frànzeesch Terville, ditsch Terwen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem ìm Arrondissement Thionville.
Geogràfi
Tierwen lijt direkt sìdlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 155 un 188 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Tierwen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 8. Jh. àls Terven (1282 Terven, 1447 Treville, 1544 Tervern).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Tierwen ìsch. Tierwen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Tierwen ghert zem Moselfrankisch.
Olympische Winterspiele
[[Datei:Winter olympics all cities.svg|Uusdragig vu dr Olympische Winterspiil
Di Olympische Winterspiil sin e Dail vu dr Olympische Spiil un wäre syter anne 1924 durgfiert. Dodervor het s Wintersportwettbewärb (wie Yyschunschtlaufe) as Dail vu dr Olympische Summerspiil z London 1908 un z Antwerpen 1920 gee. Bis anne 1992 hän d Winterspiil im nämlige Johr stattgfunde wie di Olympische Summerspiil. Syter anne 1994 wäre si im zwaijehrige Wächsel mit dr Summerspiil durgfiert.
Im Gegesatz zue dr Olympische Summerspiil wird bi dr Winterspiil d Zahl vu dr Spiil un nit d Zahl vu dr Olympiade zellt (Olympiade hän d Grieche em Zytruum zwische zwai Summerspiil oder zwische zwai Winterspiil gsait, wu im Normalfall 4 Johr isch). Spiil, wu wäge dr Chrieg uusgfalle sin, wäre wäge däm in dr offiziälle Zellig nit mitzellt.
Di XXIV. Olympische Winterspiil finde vum 4. bis 22. Februar 2022 z Peking (Volksrepublik China) statt.
Zytdafele Olympischi Winterspiil
Ibersicht zue allene bishär durgfierte olympische Wettkämpf in Wintersportarte.
'' Anmerkung : D Zahle, wu do ufgfiert sin, sind Aagabe vum IOC, un chennen abwyche vu anderen Ufstellige, wu d Zahl vu dr wirkli aagraiste Wettkämpfer uffiere oder d Pressemitdailige vo dr Spiil.
Eebige Medalliespiegel
(Stand: 26. Februar 2018)
Café Irrlicht
S' Cafi Irrlicht isch e autonoms Jugendzentrum, wo sich selli Jugendliche uus Schopfe träffe, wo kai Luschd hän, ins Hurlibaus oder in`d Nachtschicht z'goh oder deheige vorrem Ferseh umenader z'hocke. S'isch aber nid nur für'd Schopfemer e wichtige Treffpunkt. Au us de Schwyz und us em Breisgau sind dört oft Lüüt aaztreffe. Bim Irrlicht git's z. B. Pankkonzärtli und 3 Mol i de Wuche e Café, wo me Musik hööre, öbbis trinke und sich mit nette Lüüt unterhalte cha.
Trotz etliche Probleme gits des Irrlicht jetz scho sit 1993. Sither hätt au d'Polizei vo Schopfe hin und wieder uf Aaordnung vom Bürgermeischter in d'Bahnhofstraß cho müesse. Eimol im Johr voanstaltet s'Irrlicht au e großes Open-Air im Sängele, s'Holzrock. Dört spiile nid nur Bands us de Region, sondern au bekannti Musikante us de ganze Welt. S'git dört au immer e schönes Programm für d'Kinder.
Ekschterne Syte
Unter sellerem Link isch'es Programm und alles was ma sonscht wisse will:
Unter sellem Link chamme sich über s'Holzrock Open-Air informiere:
Midwayinseln
D Midwayinsle, au bekannt as Midway-Atoll, (hawaiisch: Pihemanu, änglisch Midway Islands oder Midway Atoll, []) si en Atoll im nördlige Pazifik, wo zu de Ussegebiete vo de Vereinigte Staate ghört, si aber e nit inkorporierts Territorium und wärde für statistischi Zwäck den United States Minor Outlying Islands zuegordnet.
Geographii
D Insle lige öbbe uf eme Drittel vom Wäg zwüsche Honolulu und Tokio und öbbe in dr Middi zwüsche Kalifornie und Japan, und vo do chunnt ihre Name. Si bestöhn us eme ringförmige Koralleriff mit eme Durchmässer vo öbbe 6 km. Si hai zwei Hauptinsle, Sand Island und Eastern Island, und mehreri chliini Inseli, wo Hundertduusigi vo Seevögel brüete. D Gsamtflechi vo de Insle bedräit 6,2 km², die vom Atoll mit dr Lagune öbbe 40 km².
S Atoll im Überblick:
Sand Islet, wo uf mängge Charte am Nordrand vom Atoll iizeichnet isch, schiint e Phantominsle z si oder isch versunke, wil mä uf detaillierte Satellitebilder an däm Blatz nume Wasser gseht.
S Atoll isch geographisch e Deil vo de Nordwestlige Hawaii-Insle, ghört aber nit zum US-Bundesstaat Hawaii. Es git Besträbige, si em Staat azgliidere. Dr Ursprung vo de Midwayinsle isch - wie vo alle Insle in dr Inselchetti - vulkanisch.
D Midwayinsle si in dr Zitzone UTC −11 Stunden.
Bevölkerig
Ursprünglig si d Insle nid besiidlet gsi, hüte hai si öbbe 40 Iiwohner, die meiste si wüsseschaftligs Personal, aber kei permanänti Bevölkerig. 1978 si s no bis zu 2300 gsi, die meiste Militär- und Zivilaagstellti vom Marinestützpunkt vo dr United States Navy.
Langes s
S lange s (ſ, änglisch long s oder medial s) isch e typografischi Variante vom Buechstabe s.
Wänn schriibt mer ſ?
Es wird im Aaluut oder im Mitluut vonere Silbe gschribe, wäred im Uusluut vo de Silbe s rundi (Schluss-) s gschribe wird. I de prochne Schrifte, mues mer s ſ, won wien es f ooni Quärstrich usgset, bruuche; i de latinische oder Antiqua-Schrifte cha mers bruuche.
Nachteil
S ſ cha mer i mänge Schrifte liecht mit em f verwächsle, wil de Underschiid nume us em rächte Teil vom Quärstrich isch.
Wil's im Änglisch syt Jahrhunderte nümm bbruucht wird, hei vil modärni Schriftsätz gar kes ſ.
Vorteil
Es git Fäll, wo ds langen ſ bi der Erchennig vo Wörter cha hälffe. Es handlet sech derby immer um zämegsetzti Wörter:
Es git sogar es Wortpaar, wo sech numen im Merkmal längs ſ vs. runds s unterscheidet, nämlech Wachſtube (Wach-Stube) vs. Wachstube (Wachs-Tube).
D Gschicht vom ſ
Mit der Yfüerig vom Buechdruck ändi 15. Jaarhundert hei sech d Regle vo der Unterscheidig zwüsche längem ſ u churzem s nahdisnah i allne europäische Sprache duregsetzt. Uf französisch isch es mit de Revolution schlagartig verschwunde. In änglische Tegscht isch es im Louf vom 18. Jaarhundert us em Antiqua-Satz verschwunde, und ändi 19. Jaarhundert sogar us de bbrochne Schrifte. Wil mer tüütsch z Tüütschland bis 1941 hüüffig no mit Fraktur gschribe häd, isch mer sich s langi ſ gwonet gsi und drum au nach em Zwöite Wältchrieg no Tekschte mit emne längen ſ ddruckt worde.
Überreschte vom lange ſ
Ds dütsche ß het sech us ere Ligatur us ſ und z i de bbrochnige Schriften entwicklet.
Für d Form vom Antiqua-ß häd s vier verschideni typografische Aasätze gee:
Hüt sind di meischte ß entweder nach 2. oder nach 4. gformt, doch mängisch findt mer au eis wie bim 3. (hüt no uf de Straßenametafle z. B. i de tüütsche Stedt Bärlin und Bonn). Nume d Variante 1. bruucht me selte.
Goldach SG
Goldach isch e politeschi Gmaind im Waalkrais Roorsche im Schwizer Kanton Sanggale.
Langes s
Regle
ſ wird im Unicode dur de Hex-Wärt U+017F dargstellt, i HTML als ſ.
Regle wie mer s langi ſ gnau bruucht, stönd im Dude vo 1895.
I de Schwiiz hät d Ärzieigsdirekzion vom Kanton Züri beschlosse, das mer s ß ab em 1. Jänner 1938 i de Schuel nüme leert. Siit 1974 wirds au i de Neue Züri-Ziitig nüme gschribe. Z Tüütschland hät mer die alte gwachsnige ß-Regle 1996 dur verschideni neui ersetzt.
Mauren
As Maure bezäichnet mä alli Berberstämm, wo zum Däil as Nomade z Nordafrika gläbt häi und im 7. Joorhundert vo de Araber islamisiert worde si und die understützt häi, wo si die Iberischi Halbinsle erooberet häi. Si si käi homogeni Volksgrubbe. Vo de Drubbe, wo as ersti uf em öiropäische Festland iidrunge si, si nume e Minderhäit Araber gsi; dr grösst Däil von ene het us Berber bestande, wo im Gebiet vo de hütige Staate Tunesie, Algerie und Marokko dehäi gsi si. Im spöötere Middelalter, bsundrigs sit dr Zit vo de Chrüzüüg, het mä de Maure mäistens Sarazene gsäit.
Goldach SG
Gschicht
S Dorf isch ane 789 s erschte Mol erwäänt.
Mauren
D Etymologii vom Wort isch nit sicher. Es chönnt vo griech. mauros „dunkel“ häärgläitet si oder aber us ere nordafrikanische Sprooch choo. Dr Naame vo de Maure isch für s antike Riich Mauretanie, die römische Browinze Mauretania Caesariensis und Mauretania Tingitana brucht worde und hüte für dr Staat Mauretanie.
Goldach SG
Vercheer
Goldach hät en Bahof a de Baanschtrecki Rorsche–Sanggale. Au mit em Postauto isch Goldach an ÖV aapunde.
Verwaltungsregion Oberland
D Verwautigsregion Oberland im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst vier Verwautigskreis mit zämme 2899,64 km².
Grüne Pfirsichblattlaus
D’ Griana Pfärsigblàttlüüs (Myzus persicae) ìsch a Blàttlüüs üss dr Gàttung Myzus ìn dr Fàmìlia vu da Rehrlablàttliis (Aphididae). Dia Tiarer sìnn Schaadlìnga. Sa düan zàhlriicha Vira-n-ìwwertrààga, wo fìr d’ Pflànza gfoohrlig sìnn.
wia ’s üsssììht
Dia Liis hann a Kärwer bis zu zwai Millimeeter làng. Sa känna zwai Fàrwa hàà: d’ Tiarla, wo nìt känna fliaga, sìnn grian gfarbt; bii dana, wo känna fliaga, sìnn dr Kopf un Tailer vum Thorax schwàrzbrüün odd’r sogàr schwàrz gfabrt.
Heike Hennig
Heike Hennig (* 8. Novämber 1966 z Leipzig) isch e dütschi Reschissöörin, Choreografin und Läitere vom Opere- und Danzansambel Heike Hennig & Co.
Lääbe und Wärk
D Heike Hennig het modärne Danz, Choreografii und Body-Mind-Centering z Köln und am Moving On Center - School for Participatory Arts and Research, in Oakland, Kalifornien, USA, studiert. Denn isch si uf Brasilie und Portugal go schaffe. 1995 isch si zrugg uf Leipzig zurück und het dört vo 1998 aa as freischaffendi Choreografin und Dänzere gschafft. Si het an dr Palucca Schuel Dresde, dr Uniwersidäät Leipzig und an dr Hochschuel für Grafik und Buechkunst Underricht gee.
Zämme mit em Friedrich U. Minkus het si 2000 s FZTM - Forum Zitgenössische Danz und Muusig gründet und iir Ansambel Heike Hennig & Co z Leipzig. As künstlerischi Läitere het si mee as 15 Büünestück und 30 interdisziplinäri Kunstprojekt an verschiidene Büüne und Instituzioone entwigglet. Iir Zeit - tanzen seit 1927 und d Fortsetzig ZeitSprünge isch s erfolgriichste Wärk vo dr Hennig und isch mee as 30 mol z Leipzig und uf internazionale Festival ufgfüert worde.
Grüne Pfirsichblattlaus
Bschaadigung vu Pflànza
Wänn griana Pfärsigblàttliis a Pflànz befàlla, noh rolla sìch d’ Blatter zamma. Bii’ma schtàrka Bfàll känna d’ Blatter vum Summerwìrt gaal wara.
Ìm Friahjohr befàlla d’ griana Pfärsigblàttliis vor àllem d’ Pfärsigbaim, ìm Summer vor àllem Sàlàt, Schpinàt, Tomàta, Pàprikà, Ardäpfel, Arbsa un Bohna.
wu ’s labt
Griana Pfärsigblàttliis laawa ìn dr gànza Walt. Ànna 2022 ìsch d’ Àrt ìn dr gànza Schwiiz presänt gsìì.
Seekopf
Seekopf isch de Name vo däne Bärg:
Lueg au:
Skopje
Skopje isch d Hauptschtadt vu Nordmazedonie und mit öppe 540.000 Yywohner zuglych di gröschti Stadt vum Land. Öppe e Viertel vo de Bevölkerig vu Nordmazedonie läbt i dr Grossstadt. Skopje het e Bsidligsgschicht, wo meh als zwöi Jahrtuusendi alt isch und zellt dorum zu de eltischte no bestehende Städt vum Land.
D Stadt am Vardar isch sowohl Sitz vum Parlamänt als au vu dr Regierig. Si isch äbeso s kulturelle und wirtschaftliche Zäntrum vum Land, orthodoxe Bischofssitz und Sitz vum Grossmufti.
Skopje liit im Norde vo Nordmazedonie, öppe 18 Kilometer südlech vu dr Gränze zum Kosovo. Vu Weschte nach Oschte durfliesst dr Fluss Vardar s Stadtgebiet, im Süde erhebt sich dr Huusbärg Vodno.
Dani Arnold
De Dani Arnold (* 22. Februar 1984 im Kanton Üri) isch e Schwiizer Extrembärgstiiger.
Biografii
De Dani Arnold isch im Ürner Bärgdorf Biel im Schächetal üfgwagsä. Är isch sehr bekannt wordä, will är en Gschwindigkeitsrekord bi de Bestiigig vu de Eiger-Nordwand 2011 gmacht het. Är het d Wand ellei i 2 Stundä und 28 Minütä durstigä und isch drum 20 Minütä schnäuer gsi als de bisherig Rekordhauter Ueli Steck, wo de aber im 2015 em Arnold si Ziit um 6 Minütä unterbotä het.
Im Jänner 2012 isch de Arnold z Schottland d Mixed-Chlätterrütä The Hurting als erste Nid-Schott Rotpunkt gchlätteret. The Hurting giutet als eini vu de wältwiit schwärste Trad-Miced-Chlättärrütä iberhaipt.
Im April 2013 isch äs ihm mit em David Lama glungä, d Erstbegehig vu de zentralä Headwall a de 1500 Meter hohe Ostwand vum Moose’s Tooth z Alaska. Das Duo het fir die Rütä, wo me Bird of Prey nennt, (6a, M7+, 90°, A2) rund 48 Stunde brüücht.
Am 22. April 2015 isch ihm di schnäuschti Solobegehig vu de Matterhorn-Nordwand i 1 h 46 Minütä glungä.
De Arnold isch en Bärgfüerer, verhiiratet und läbt z Birglä.
Los Angeles
Los Angeles het 3.831.868 Iiwooner (2009) und isch noch sim Stadtgebiet die zwäitgrössti Stadt vo de Veräinigte Staate noch Nöi York. Mit 11,8 Millione Iiwohner in dr Agglomerazioon, knapp 13 Millione Iiwooner in dr Metropolregion (Metropolitan Statistical Area) und 17,8 Millione in dr erwiiterete Metropolregion stoot d Greater Los Angeles Area under de grösste Metropolregione uf dr Wält uf em 17. Blatz. Dä Iiwooner vo Los Angeles säit mä Angelenos.
Gelber Frauenschuh
Dè Gähle Frauèschuèh odder Gähl-Frauèschuèh (Cypripedium calceolus L.; alemannischi Näme), au Marièfrauèschuèh (diè Blüte vom Gählè Frauèschuèh wörd in Legèndè im Zämmèhang mit dè Jungfrau Maria erwähnt), Europäischè Frauèschuèh oder no hüüfiger eifach nu Frauèschuèh benamst. Dè Gähle Frauèschuèh isch ein vo dè prächtigschtè wildwachsendè Orchideèartè vo Europa un stoht in allè Länder unter strengschtem Schutz (nach FFH-Richtliniè Anhang II). Er ghört zu dè Gattig vo dè Frauèschuèh (Cypripedium) i dè Familliè vo dè Orchideè (Orchidaceae).
Um auf diè bsunderi Gföhrdig un Schutzwürdigkeit vo sellerè Art uffmerksam z machè, isch de Gähle Frauèschuèh vom Arbeitskreis Heimische Orchideen 1996 un 2010 zu dè Orchidee vom Johr gwählt worrè.
Beschrybig
Dè Gählè Frauèschuèh isch è uusduuerndi, chruttähnlichi Pflanzè, wo è Höchi vo 15 bis 60 Zentimeter erreichè duèt. Am è bitzeli bogènè un horigè Stängel findet mo drei bis füüf breit-elliptischi, stängelumfassendi Laubblätter, wo nach ussè spitz zuèlaufet. Selli wyset è Längi zwischè 5 un 13 cm uff. Diè hellgrüènè Laubblätter zeiget a dè Blattuntersitè è fein fluumigi Behorig. Au diè kräftigi Nervatur isch dütlich z erkennè.
I dè Regel sin diè einzelnè Triib einblüètig, oft träget sie bi guètem Wachsdum vo dè Pflanzè au zwei Blütè, seltè drei oder vir. Bemerkenswert isch diè langi Entwickligszit bis zu dè uusgwachsnè Pflanzè. Zerscht wörd über dè Wurzelpilz (Mykorrhiza) Nahrung uffgnoh. S erschte grüène Blatt wörd erscht im virtè Johr aaglait.
Diè zwittrigè, zygomorphè Blüètèn sin dreizälig. Diè vir üßerè purpur- bis schokolaadèbruunè Perigonblätter sin öppè 5 cm lang. Si zeiget è spitz-lanzettlichi Form un umgebet breit abschtehend dè gäälè "Schuè". Diè schmalè Petale sin hüüfig è bitzeli vodrüllet. Diè großè, kräftigè gäälè Lippè wörred vo ènèm innerè Perigonblatt bildet un zu nèm buuchigè Schuèh gformet. Er erreicht è Längi bis ca. 4 cm. Diè Blüètè vo dè Frauèschuè zelet zu dè gröschtè vo üserè Flora un stellet diè gröschtè Einzelblüètè unter dè europäischè Orchideè dar. Es sin zwei Staubblätter fruchbar.
Dè Frauèschuè wörd vo Insektè bschtäubet. Uffgrund vo sinerè kesselfallèähnlichè Beschtäubigsvorichtig isch Selbschtbeschtäubig praktisch uusgschlossè. Diè Samè vo dè Kapselfrücht wörret durch dè Wind vobreitet.
Im Gegèsatz zu dè meischtè anderè Orchideèartè bsitzt dè Frauèschuè keini Knollè. Er bildet Rhizom als Spycherorgan uus, über welli au diè vegedativi Uusbreitig erfolgè ka. Bi günschtigè Standortbedingigè ka dè Frauèschuè über si Rhizom größeri Horschtè bildè. Am End vo dè Vegedationsperiodè stirbt diè oberirdischi Pflanzè als Ramet ab. Diè Knoschpè für diè nägschstjörigè Sprossè wörret gegè Endi vo dè Blüètezit entwickelet. Diè Knoschpè überwinteret knapp unter dè Èrdoberflächi.
Goldach
Goldach isch de Name vo däne Ort:
Gelber Frauenschuh
Beschtüübig
Dè gäälè Frauèschuè isch zu dè Selbschtbeschtübig nit i dè Laag. Für èn erfolgrychè Fruchtaasatz isch d Egsischtenz von èm Hauptbeschtäuber wesentlichi Voruussetzig. Diè beschtüübendi Sandbiènè sin uf schütter bewachsni Sand-, bzw. Sand-Lèhmbödè aagwisè. Zuèdem darf d Entfernig zwischè zwei Frauèschuèschtandort 500 Meter nit überschritè.
Goldach
Goldach isch de Name vo däne Gwässer:
Lueg au:
Gelber Frauenschuh
Geföhrdig un Schutz
Dè Frauèschuè gildet lut dè Rotè Lischtè als gföhrdet un isch noch dè Bundesartèschutzvoordnig streng gschützt. Er fallt als prioritäri Art unter d Fauna-Flora-Habidat-Richtliniè Anhang 2 un stoot dodèmit unter besunderem Schutz vo dè Europäischè Union. Doruus ergit sich für Dütschland bezüglich èm Erhalt vo dè Art è bsunderi Voantwortig un è Berichtspflicht gegèüber dè EU. Dè Schutz vo dèm Vorkoo wörd dodurch au zuè nerè behördlichè Obligèheit. Als ursächlich für d Geföhrdig wörd vor allem diè witreichendi Forschtwirtschaft gsää, welli è natürlichi Waldentwicklig un -dynamik kaum zuèlott. Au Phototourismus trait zuè nèm Rückgang vo dè Art by, da dè Bodè sich durch hüüfiges Betretè vodichtet un dodurch neui Exemplaar è Aasidlig erschwöre wörd. Au Pflanzèlièbhaber, welli èn Frauèschuè ausgrabet um èn in irem eignè Gartè yzpflanzè dräget wesentlich zum Rückgang vo dè voblibnè Vorkoo by. Nit emol Bodaniker wisset gnau, welli Standortfaktorè zu nèm geeignitè Frauenschè-Biotop ghörè duèt. D Umschtellig uff s Kleinklima von èm Gartè vokraftet d Pflanzè gewöhnlich nit un sterbet früèzitig ab. A zuè schattigè Standort bildet dè Frauèschuè meischt nu Blätter uus un voschwindet noch einiger Zit ganz.
Pflegemaaßnaamè zum Schutz vo dè Bschtänd könnet Ygriff i d Stuudèschicht umfasset odder au d Besitigung vo aafallendem Aschtmatriaal. Um Abpflückè odder Uusgrabè z vohinderè, wörred mengi Areal mit èm Schutzgitter umgää.
S einzige no voblibbenè Vorkoo z Gorßbritanniè i dè Nöchi vo dè Stadt York wörd wäärend dè Blüètizit Dag un Nacht vo Nadurschützer bewacht.
Etimology
Dè Gattigsnamè Cypredium vom wissèschaftlichè Namè isch vo grychischem Urschprung un bezyèt sich uf s Wort Kypris. Kypris isch dè Bynamè vo dè Aphrodite, Göttin vo dè Schönheit un Lièbi. S latinischi Artepitheton calceolus bedütet chlynè Schuè un vowyst èbèso wiè dè dütschi Trivialnamè uff diè schuèförmigi Form vo dè Labellum. I zaalrychè Volksnamè spiglèt sich diè uffälligè blüèndè Pflanzè widder. Diè Namè knüpfet zum eintè a d Blüètizit im Mai aa, wiè byspylswys Gugugsbluèmè, Marièschellè oder Pfingschtbluèmè, zum andrè beziènet si sich uf d Blüètèform. Byschpil dodèfür sin d Bezeichnigè Ochsèbüttel, Bandoffelbluèmè odder Jungferèschöö.
Unterartè, Variètätè, Hübriidè
Diè nordamerikanischi Artè Chlyblüètigè Frauèschuè (Cypripedium parviflorum) un Hoorigè Frauèschuè (Cypripedium pubescens) sin i dè Vogangèheit oft als Unterartè odder Variètätè vom Gäälèn Frauèschuè (Cypripedium calceolus) aagluèget worrè. Charles Sheviak hèt sell 1994 revidyrt un sithèr selli als Cypripedium parviflorum var. parviflorum un Cypripedium parviflorum var. pubescens benamst.
Diè Variabilidäät bschränkt sich i dè Regèl uff d Blüètèfärbig.
Ußer meererè künschtlich erzüügtè Hübriidè git s folgendi Nadurhübriidè:
Roland Zoss
Dr Roland Zoss (* 2. August 1961 z Bärn) isch e Schwiizer Schriftsteller, Komponist u Liedermacher. Är het zwüsche 1975 u 2000 hunderti vo Lieder u Hörspiel gschaffe uf 28 CD. Teil uf Hochdütsch, di meiste uf Bärndütsch. Er isch o als Schriftsteller uf Dütsch u Bärndütsch bekannt, als Chinderbilderbuechoutor und Hörspilregissör, z. B. JimmyFlitz, e Reis dür d Schwyz mit ere Reis uf 6 CDs dür typischi Schwyzer Kulturplätz.
Syni bekanntischte Wärch si:
Schliesslech het es ab 2003 es ganzes Chinderparadiis, nämlech der «Güschiwäg» uf em Gurte z Bärn ggäh. Mit de Figure us dere typisch Schwiizerische Gschicht vom Güschi, em Fründ u vo de Tier, wo dert läbt u gäbe d Händy-Männli kämpft. Dä Wäg uf em «Güsche» isch leider über Nacht vo unbekannte Händy-Männli ufglöst worde im Jahr 2014. Der Roland Zoss het mit syne grundlegende vielsyttige Musigwärch u syre Poesii u Spiritualität in Bärner Mundart (zum Bispil; Xenegugeli, Liedermärli, Schlummerland und Muku-Tiki-Mu) mänge Chinderliedermacher beyflusst.
Judenregal
S Juuderegal isch e middelalterligs königlichs Hoheitsrächt (Regal) gsi. Es het im Häilige Römische Riich d Juude as „Schutzjuude“ für Gäld under e Schutz vom Kaiser gstellt. Dr Köönigsfriide, wo über die underschidligste Persone het chönne usbräitet wärde, isch scho lang en Iikumftskwelle für die königliche Kasse gsi. D Juude häi drbii e groossi Rolle gspiilt. Scho in dr Karolingerzit häi d Juude e Schutzzins zaalt und si under em Schutz vom Köönig gstande. Drfür si si vom Zoll befreit gsi und häi verschidnigi königlichi Briwilegie gnosse. D Karolinger häi d Juude noch iirem Status in verschidnigi Grubbe iidäilt, si si aber nit as Liibäigeni aagluegt worde. Im Wormser Briwileeg vo 1090 häi d Salier dr Juudeschutz ernöieret und verbesseret und häi sä dr königliche Kammere understellt. Dr Friedrich II. het 1236 alli Juude im ganze Riich zu köönigliche „Kammerchnächt“ gmacht und het sä vor Verfolgige gege s Zaale vo Schutzgäld gschützt. Mit dere rächtlige Konstrukzioon het er an dr Begriff vo de Regalie aaknüpft. Under em Rudolf vo Habsburg het mä s Juuderegal als königlichi Liibäigeschaft interpretiert, und vo do s Rächt abgläitet, d Juude au z entäigne ooni sä z entschädige. Sit em Interregnum het dr Köönig s Juuderegal de dütsche Territorialfürste überloo, wo denn ufgstiige si. Dr Karl IV. het d Juude zwar in sim äigene Huusmachtberiich gschützt, uf dr Ebeni vom Riich het er aber nüt gmacht zum sä schütze. In dr Goldige Bulle het er denn 1356 s Juuderegal uf d Kurfürste überdräit. Was ursprünglig e persönligi Bindig an Kaiser gsi isch, isch zun ere Waare worde, wo verchauft oder as Leeche het chönne behandlet wärde. Us em Schutzinstrumänt isch sis Gegedäil worde: us Lüt, wo aktiv am wirtschaftlige Lääbe bedäiligt gsi si, si "Objekte vo dr Wirtschaftspolitik" worde, wo d Duldig vo ene vo de wirtschaftlige Inträsse vom Inhaber vom Juuderegal abghängt het.
Felix Hoffmann (Künstler)
De Felix Hoffmann (* 18. April 1911 z Aarau; † 16. Juni 1975 z Aarau) isch en Schwiizer Künschtler gsi. Im Aargau isch er au wäge sine Chilefaischter bekannt, wo in 11 aargauische reformiirte Chilene z finde sind.
De Felix Hoffmann het z Basel, z Kallsrue und z Berlin Kunscht studiert. Im Johr 1935 isch er retour uf Aarau cho und het derte es eigeds Atelier eröffnet. Zudem het er an de Bezirksschuel als Zeichelehrer unterrichtet. Er het vili Glas- und Wandmalereie im öffentliche Ruum gschaffe und isch au wege sine Chilefaischter bekannt, wo usserhalb vom Aargau z finde sind.
Im Hoffmann zu Eere isch de Felix Hoffmann-Wäg iigrichdet worde, e Kulturwäg im Aargau, wo 6 vo de 11 aargauische reformierte Chilene verbindet, wo Glasfaischter vom Künschtler Felix Hoffmann dinn z finde sind.
Gamal Abdel Nasser
Dr Gamal Abdel Nasser (egüptisch-Arabisch für ; * 15. Januar 1918 z Alexandria; † 28. Septämber 1970 z Kairo) isch en egüptische Offizier und Staatsmaa gsi. Vo 1952 bis 1954 isch er Ministerbresidänt vo Egüpte gsi, vo 1954 bis 1970 Staatsbresidänt und in dr Zit vo dr Veräinigung vo Egüpte mit Sürie Bresidänt vo dr Veräinigte Arabische Republik.
Karriere
Vo 1936 bis 1940 isch er uf d Milidäärakademii z Kairo gange. Wo d Brite 1942 dr König Faruq I. zwunge häi, e pro-britischi Regierig iizsetze, het dr Nasser nid demissioniert wien e Hufe anderi Offizier. Er isch Leerer an dr Milidäärakademii worde und isch äine vo de Gründer vom illegalen „Komitee vo de freie Offizier“ worde. Vo 1948 bis 1949 isch er Hauptmaa im Palestinachrieg gsi und isch e Delegierte bi de Waffestillstandsverhandlige mit Israel uf dr griechischen Insle Rhodos gsi. Im Nasser sini Vorbilder si dr Brofeet Mohammed, dr George Washington, dr Voltaire und dr Gandhi gsi. Er isch en Antisemit gsi, wo wääred em Zwäite Wältchrieg mit de Dütsche sümpatisiert het und het fest dra glaubt, ass d Brotokoll vo de Wiise vo Zion autentisch sige.
Ottmar Hitzfeld
De Ottmar Hitzfeld (* 12. Jänner 1949 z Lörrach) isch e dütsche Füeßballtrainer un e früenere Füeßballspiler un Olympia-Deilnämmer. Er hät Mathematiik un Sport uff Lehramt studiert un isch eine vu de beide Trainer, wu mit zwei verschidene Verei d'Champions League (friehjer Europapokal vu de Landesmeister) gwunne hänn. Ab em Summer 2008 bis zum Achtel-Final a de Fuessball-Wältmaisterschaft 2014 isch er Trainer vu de Schwizer Nationalmannschaft gsi.
Läbenslauf
De Hitzfäld isch s jüngst vu fümf Gschwüster un isch z Lörrach uffgwachse. Sii Vatter isch e Zahnarzt gsi. Sii Namme isch noch em Ottmar Walter gwehlt wore, wu 1954 Wältmeister wore-n-isch.
Er isch zerscht Jugendspiler bim TuS Stette un deno bi de Amateur vum FV Lörrach gsi. Ab 1971 hät er bim Schwizer Nationalligist FC Basel gspilt, wu 1972 un 1973 Schwizer Meister wore-n-isch. 1973 isch er au Dorschützechönig in de Schwiz wore. Im gliiche Johr hät er di Pedagogischi Hochschüel z Lörrach abgschlosse un sii Staatsexame in Mathematiik un Sport abglèggt.
Bi de Olympische Spil 1972 hät er in de dütsche Olympiauswahl unter anderem mit em Uli Hoeneß zämme gspilt. Er isch fümfmol un vu Aafang aa im Iisatz gsi un hät in jedem Spil e Dor gschosse. Insgsamt isch er bi Amateur-Länderspil achtmol iigsetzt wore.
1975 isch er zum VfB Stugart gwechselt, wu gradd us de 1. Bundesliiga abgstige gsi isch. In zwei Johr 2. Liiga isch er uff 55 Liigaiisetz chuu un hät 33 Dor gschosse. In de Saison 1976/77 isch er dodebii mit 22 Dor e Deil vum legendäre „100-Dor-Sturm“ gsi (de VfB hät e Dorverhältnìs vu 100:36 gha) un hät dodemit e wichtige Biidrag zu de Ruckchehr vum schwöbische Verei ins dütsch Füeßball-Oberhuus gleistet. Sini 6 Dor bim 8:0-Sig gege de SSV Jahn Rägeschburg sin bis hütt e Rekord. 1977/78 hät er 22-mol für de VfB in de Bundesliiga gspilt un 5 Dor gschosse. Deno isch er zruck in d'Schwiz, wu-n-er zerscht bim FC Lugano un deno bim FC Luzärn widder in de Nationalliiga gspilt hät.
Verwaltungsregion Seeland
D Verwautigsregion Seeland im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst zwei Verwautigskreis mit zämme 432,6 km².
Ottmar Hitzfeld
Läbenslauf
S Johr 1983 isch s Änd vu siner Laufbahn als Spiler gsi.
Verei in de Schwiz
No siner Spilerlaufbahn isch er 1983 Trainer vum SC Zug wore, wu gradd in de dörtmolige Nationalliiga B (hüttigi Challenge League) gsi isch un's glii in di höggsti Liiga, d'Nationalliiga A (hütt Super League) gschafft hät. Einewääg isch er numme ei Johr spöter zum FC Aarau in d'Nationalliiga A, wu im erschte Johr scho Viizemeister wore-n-isch un e Johr druffabe, 1985, de Schwizer Cup gwunne hät. In sällem Johr isch er au zum Schwizer Füeßballtrainer vum Johr gwehlt wore. 1988 isch er zu de Grasshopper Zürri, wu mit em zwüsche 1988 un 1991 insgsamt fümf nationali Tiitel erreicht hät (dodevuu d'Schwizer Meisterschaft 1990 un 1991).
Borussia Dortmund
1991 isch er Trainer vu Borussia Dortmund wore, wu-n-er Aafang Saison 1991/92 als Nofolger vum Horst Köppel übbernuu hät un vum Schlusslicht zur Viizemeisterschaft gfiehrt hät. In säller Saison hänn de Hitzfeld un de BVB d'Meisterschaft erscht vier Minuute vor Schluss verlore; im Guido Buchwald sii Dräffer in de 86. Minuute hät im VfB Stugart z Leverkuse de Sig brocht un en eso mit em Trainer Christoph Daum zum Meister gmacht.
In de Saison denoch hät de Hitzfeld mit em BVB s UEFA-Pokal-Final erreicht, wu-n-er in zwei Spil gege Juventus Turin verlore hät. Einewääg hät de Verei viil Gäld griegt, wiil er säll Final erreicht gha hät, un de Hitzfeld hät's für Transferverstärchige gnuu. So hät de BVB 1995 un 1996 di Dütschi Meisterschaft un 1997 im Final d'Champions Leage gwunne. Noch em Gwinn vu de europäische Chrone isch de Hitzfeld als Trainer zruckdrätte un isch Sportdiräkter bim BVB wore.
Bayere Münche
Uff de erscht Juuli 1998 isch er Trainer vum FC Bayere Münche wore, wu in de Folgezit e Reihe vu Priis griegt hät. De Hitzfeld isch noch em Ernst Happel (Feyenoord Rotterdam (1970), Hamburger SV (1983)) erscht de zweit Trainer gsi, wu's gschafft hät, mit zwei verschidene Verei in d'Champions League (bzw. de Europapokal vu de Landesmeister) z gwinne.
Nodemm di dütschi Mannschaft bi de EM 2004 usgschide un de Trainer Rudi Völler zruckdrätte-n-isch, hät mer im Hitzfeld aabotte, sii Nofolger z were. Är hät sich zwar vor de Europameisterschaft in de Präss offensiiv als Nofolger ins Gspröch brocht, hät s Gebot abber abglähnt un isch dodefür heftig kritisiert wore. E baar Johr spöter hät er i'me-ne Fernsehinterview aagee, er säi i'me-ne „usbrännte“ Züestand gsi.
Übber zwei Johr lang hät de Ottmar Hitzfeld bim Fernsehsänder Premiere gschafft un dört Bundesliiga-, Champions-League- un WM-Spil analysiert. Im Dezämber 2006 hät er aagchündet, dass er uff d'Saison 2007/2008 widder als Trainer det wölle aktiiv were. Aafroge vum Hamburger SV un vu Borussia Dortmund hät er abglehnt.
Zweits Mol Bayere Münche
Am 1. Februar 2007 hät de Ottmar Hitzfeld sii eigene Nofolger Felix Magath ersetzt, wu am Dag devor beurlabt wore-n-isch. Er isch Co-Trainer an de Site vum Michael Henke gsi, wu-n-em scho bi Borussia Dortmund un bim FC Bayere assistiert gha hät. Entgege sine Plän am Aafang, numme bis zum Änd vu de Saison z bliibe, hät er am 15. März e Verdrag unterschribe, wu bis zum 30. Juuni 2008 duurt hät. Am 2. Jänner 2008 hät er abber bstetigt, sii Verdrag nit z verlängere. Am Änd vu de Saison 2007/2008 hät sini Mannschaft s national Triple gwunne.
Nationalmannschaft vu de Schwiz
Am 19. Februar 2008 hät de Hitzfeld aagchündet, noch de Europameisterschaft 2008 in de Schwiz un z Östriich ab em 1. Juuli 2008 d'Schwizer Füeßballnationalmannschaft z trainiere; sällemols isch er au zruck in sini Heimetstadt Lörrach zoge. Sii Verdrag isch zerscht zwei Johr bis noch de WM 2010 gloffe, isch abber deno bis 2012 verlängert wore.
Im Hitzfeld sii Start bi de Schwizer Nationalmannschaft hät zwei Site gha: z Tel Aviv hänn si e Uuentschide (2:2) gege Iisrael gspilt, obwohl d'Schwizer zwüscheduure 2:0 gfiehrt hänn, un e 1:2-Niderlag gege Luxeburg. Deno hät sich d'Mannschaft unter em Hitzfeld siner Leitig abber gsteigert un sich als Gruppeerschte diräkt für d'WM 2010 qualifiziert.
Teterchen
Téterchen (lothrìngisch; frànzeesch Téterchen, ditsch Teterchen, 1940-44 Diedringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Téterchen ìsch. Téterchen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Téterchen ghert zem Moselfrankisch.
Inselgruppe
E Inselgruppe isch e Gruppe vo mehrere Insle.
Definition
Mit em Begriff Inselgruppe wärde mehreri Insle zun ere Gruppe zsämmegfasst, wo relativ nooch binenander lige und relativ wiit ewäg vo andere Insle si. Inselgruppe chönne ihrersits us einzelne Insle und Inselgruppe bestoh, wie das öbbe bi dr südpazifische Inselrepublik Vanuatu dr Fall isch.
E Synonym für Inselgruppe isch im hütige Sproochgebruuch dr Fremdwortbegriff Archipel, au wenn das Wort, wo us em Griechische chunnt, eigentlig en „Inselmeer“, d. h. en Inselregion beschriibt, wo us Insle und Inselgruppe und s Meer zrings ume bestoht.
Inselgruppe wie öbbe d Azore oder Hawaii lige uf ere underseeische Erhebig und löön sich eso geographisch oder geologisch zsämmefasse. Mänggisch spiile aber für d Zsämmefassig vo mehrere Insle zun ere Inselgruppe vor allem politischi, historischi oder kulturelli Kriterie e Rolle. Das gältet au für d Underdeilig von ere Inselgruppe, wo geographisch zsämmeghört, in Undergruppe (z. B. die West- und Ostfriesische Insle).
Au chönne, wie im Fall vo de Ionischen Insle alli Insle im ene Meer oder Näbemeer zun ere Inselgruppe zsämmegefasst si.
Je noch dr Topografii vo de Insle redet mä von ere Inselchetti, eme Inselbooge oder au von ere Doppelinsle.
E bsundrigi Form bilde d Insle vom ene Atoll, si wärde meistens under em Begriff Atoll zsämmegfasst.
Basler Münster
S Basler Münster isch eini vo de Hauptsehenswürdigkeite und e Wohrzeiche vo der Schwizer Stadt Basel. Es brägt s Stadtbild mit siim rote Sandstei und de farbige Ziegel, siine beide schlanke Kiirchedürm und de Hauptdächer, wo sech chrüzwiis durdringe. Die ehemoligi Bischofskiirche, hüt evangelisch-reformiert, isch zwüsche 1019 und 1500 im romanische und gotische Stil baut worde.