cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Patrozinium
Patrozinium heisst denn au der Feschtdag, won e Pfarrei der Fyrtig vom Schutzpatron als eine vo de Höhepünkt vom Chilejoor begoot.
Wo me im früene Middelalter agfange het, Relikwie vo de chrischtleche Märtürer zu de neue Chile z bringe, isch das der Afang gsi vom Bruuch, ass jedi Chile es Patrozinium het müesse ha. I de Altäär het me es Stükli vo de Relikwie fescht ygmuuret oder me het si über em Altar im ene Chäschtli us Glas zum aaluege uusgstellt.
Spööter sind für vili Chile au anderi Patrozinie als nur die vo bestimmte Heilige derzue cho, zum Bischpiil d Motiiv vom Heilige Chrüüz, vom Jesus sym Härz, vom Heilige Geischt oder vo dr Uffert vo dr Muettergottes (wie bi dr Kathedrale vo Chur).
Im spoote Middelalter isch die heilegi Anna als Patronin sehr beliebt gsi, bi de Walser het me gärn dr Sankt Martin zum Patron gnoo, im 19. Joorhundert der heilig Josef, und deil Patrön wärde i gwüssne Regione bsunders vereert, wie dr Brueder Chlaus i dr Schwiiz. Au die refermierte Chilene gchenne für iri Gotteshüüser es Patrozinium so wie bi dr Theodorchile z Basel.
Ruinaulta
Dr Gross Abbruch oder d Rhyschlucht isch es Tobel, wo der Vorderrhy vo Ilanz bis uf Bonaduz und Riichenau im Kanton Graubünde dure flüsst.
Dr rätoromanisch Name «Ruinaulta» het die beide Wortdeil ruina, was uf düütsch «Felsabbruch» bedütet, und aulta, was uf düütsch «hööch» isch. Als «Ruina» oder «Ruinas» bezeichne d Rätoromane i vilne Deil vo irem Sproochgebiet die grosse oder chlyne Bärghäng, wo d Erosioon ständig Material is Taal abebringt und d Form vom Gländ immer mee veränderet und wo s drum keine Wälder oder Fäldfluere het. Als «Hööche Abbruch» gilt die grossi Schlucht vom Vorderrhy, wo scho immer für e Vercheer schwiregi Verhältnis botte het. Derzue chunt no s steile Versamertobel, wo drin d Rabiusa us em Safietaal zum Vorderrhy abechunt. Der Carrerabach, wo vo Süde bi Valendas här chunt, und dr Flem, wo vo Flims abe rünnt und dur s Pintruntobel in Vorderrhy mündet, ergänze s Labyrinth vo de Schluchte i dere wilde Landschaft.
D «Rhyschlucht», wie me dere wilde Bärglandschaft üf Düütsch meischtens seit, isch entstande, wo dr Rhy nodisno dur de mächtig Schuttchegel vom Bärgsturz vo Flims es töifs Flussbett ygschnitte het. Vor öpe zäätuusig Joor, also nach der letschte Yschzyt, isch vo de Bärge uf der Nordsyte vom Vorderrhytaal e riisige Huufe vo Steine und Schutt abbroche und het dr Taalbode uf mee als füffzää Kilometer Lengi zuetekt. D Schutthüüfe, wo hüt e grosse Urwald druff stoot, sind es baar hundert Meter höch, und wyter im Taal obe isch hinder däm natürleche Damm e grosse See entstande. Die Schicht vo Gröll und Schutt het der Rhy uf sym Wääg mit der Zyt liecht chönne wägrysse, und so het er das Tobel gmacht, bis der See wider ganz abgloffen isch. Dr Flusslouf het e Linie gfunde, wo sech hin und här dur d Landschaft tuet schlängle, und e vilne Stelle gits Chiisbänk und schmali flachi Uferstreife, wo uf Rätoromanisch Isla heisse.
I dr Schlucht isch s Faare mit Schluuchboot – s Rafting – beliebt. Zum de Lüüt, wo z Fuess i dr Bärgsturzlandschaft underwägs sind, die grandiosi Gägend besser z zeige, het me sibe Uusichtspladdforme ygrichtet; die einti het dr Name «Il spir» – das isch dr rätoromanisch Name füre Fogel, wo uf Düütsch Muursägler und uf Alemannisch au Spyr heisst – und stoot überem Tobel bi Flims. Die andere heisse Alix, Islabord, Spitg, Wackenau, Zault und Crap Signina.
D Bärgsturzlanschaft am Vorderrhy mid dr Schlucht zellt zu de ydrükleche Gägende vo de Schwiizer Alpe. Si stoot under Naturschutz und isch im nazionale Inväntaar vo de wichtige Landschafte ufgschribe, und me cha derzue au Informazione bim Geopark Sardona übercho.
Kanton Strassburg-3
Dr Kànton Stroosburi-3 ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Stroosburi grindet worre. We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Stroosburi (Stàdt) ghert. Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum neje Arrondissement Stroosburi-Stàdt.
Osteuropa
Die ostöiropäische und die ostmiddelöiropäische Länder wärde us politische Gründ hüfig gmäinsam bedrachdet. Im EU-Schargon isch d Abchürzig doodrfür MOEL. Ostöiropa isch käi zentrals Forschigsgebiet vo dr Ostforschig gsi.
Bilateria
D Bilateria oder Zwoosytedierer sin die Gwääbdierer (Eumetazoa), wu bilateralsymmetrisch böue sin un drei Chyymbletter hän (triploblastisch). Dr wisseschaftli Name vum Taxon isch vu latynisch bi „zwai“ un latus „sytig“.
Merkmol
D Bilateria zaige zmindescht im Larvestadium e Bilateralsymmetri, des haißt, di link Lyybhelfti isch spiegelbildlig ufböue zue ddr rächte Lyybhelfti. Wyteri Lyybhelftine sin nit symmertrisch zuenenander. Im Erwachsenestadium chenne ainzelni Organ nit symmetrisch uusbildet syy, zum Byschpel d Läbere vum Mänsch oder d Vorderscheere vu dr Winkerkrabbe. Di erwachsene Stachelhyter sin sekundär radiärsymmetrisch.
Alli Bilateria verfiege urspringlig iber e Vorder- un e Hinteränd un e Muul. Im Verlauf vu dr stammesgschichtligen Entwicklig chenne die Merkmol aber reduziert syy, zem Byschpel bi Parasite. D Hauptachse vum Lyyb verlauft dur s Vorder- un s Hinteränd. Bi ne Dail Gruppe vu dr Bilateria isch die urspringli Bewegigsrichtig aber abgänderet, zum Byschpel schwimme Dintefisch morfologisch gsääne no obe oder no unte.
Di erwachsene Bilateria läbe zmaischt solitär un frei bewegli. D Hauptachse lyt zmaischt in dr Furtbewegigsrichtig. Si sueche zmaischt aktiv no Nahrig, doderby spilt d Entwicklig vun eme Chopfabschnitt mit eme ibergordnete Dail vum Nervesyschtem, also eme Cerebralganglion oder Hirni ne wichtigi Roll. Die Cephalisation gnännt Entwicklig isch in dr Evolution bi verschidenen Linie vu dr Bilateria ufdrätte. Bi dr Bewegig isch zmaischt e bstimmti Lyybsyte zum Bode grichtet. Die wird Buuch- oder Ventralsyte gnännt. Si wyyst entsprächendi Strukture fir d Bewegig vum Lyyb uf, wie Chriechsohle oder Extremitete. Dr Ventralsyte entgegegsetzt lyt d Rucke- oder Dorsalsyte. D Sagittalebeni lyt in rächtem Winkel zue dr Dorsoventralebeni, also vu rächts no links dur dr Lyyb.
E wyter, fir alli Bilateria karakteristisch Merkmäl isch s dritt Chyymblatt (Mesoderm), wu in dr Gastrulation aaglait wird un sich zwische di baide primäre Chyymbletter Ektoderm un Entoderm schirgt. S isch zamischt mesentodermaler Härchumft, s wird also vum Entoderm bildet. Us em Mesoderm wird d Muskulatur, s Bindegwääb un s Epithel um di sekundär Lyybeshehli (Coelom) bildet. E dritt Chyymblatt hän scho die frieschte bekannte Verdrätter vu dr Bilateralia wie Vernanimalcula (580 bis 600 Millione Johr vor hite).
Syschtematik
Dass s Urmuul, also dr Blastoporus vu dr Gastrula zum ändgiltige Muul oder zum After wird, het zue dr klassische Unterschaidig vu Urmyyler (Protostomia) un Neimyyler (Deuterostomia) gfiert. Nume d Neimyyler leen sich dur di aidytig Apomorfi vu dr Neiblidig vum Muul, wu uf dr Ventralsyte vum Embryo nei durebricht, em Entstoh un dr Lag vum Nervesyschtem un andere Merkmol as Monophylum kläre.
Dur neji morfologischi un molekulargenetischi Untersuechige het s in dr letschte Johre starki, aber kontrovers dischpetierti Neiornige vu dr phylogenetische Großgliderig vu dr Bilateria gee.
Modärni Syschtematik uf Grundlag vu molekulare Date
Uf dr Grundlag vu molekulargenetische Verglych vu dr 18S-rDNA isch e zum große Dail neji Gliiderig vu dr Bilateria vorgschlaa wore.
Externi Syschtematik
Im Gegesatz zue dr Bilateria sin di Hohldierer primär radiärsymmetrisch böue. D Schwimm (Porifera) wyyse zmaischt gar kai Symmetri uf. Wäg em Spermieufböu un dr Organisation vu dr Muskelzälle wäre d Bilateria in dr Phylogenetik mit dr Rippequalle (Ctenophora) as Taxon Acrosomata zämmegfasst.
Weblink
Tree of Life Web Project - Bilateria
Genetik
D Genetik (modärni Wortschöpfig zu griechisch γενεά geneá ‚Abstammig‘, γένεσις génesis ‚Ursprung‘) oder Vererbigsleer isch ä Däilgebiet vo dr Biologii. Si befasst sich mit de Gsetzmäässigkäite und de materielle Grundlaage vo dr Usbildig vo erblige Merkmol und em Witergee vo Erbaalaage (Gen) an die neggsti Generazioon (Vererbig).
Es isch nid ser lang här, sit mä wäiss, ass indiwiduelli Merkmol über meereri Generazioone äwäg witergee wärde; d Vorstellige vo sonige natürlige Vererbigsbrozäss si erst im 18. und früeje 19. Joorhundert entstande. As Begründer vo dr Genetik gältet dr Augustinermönch und Hilfsleerer Gregor Mendel, wo in de Joor 1856 bis 1865 im Gaarde vo sim Chlooster süstematisch Chrüzigsexperimänt mit Ärbsli gmacht het und die statistisch usgwärtet het. So het er d Reegle entdeggt, wo spööter noch iim dr Naame Mendelschi Reegle bechoo häi, in dr Wüsseschaft allerdings erst im Joor 1900 rezipiert und bestäätigt worde si. Dr Beriich vo dr Genetik, wo hüte bi witem am wichdigste isch, isch d Molekulargenetik, wo in de 1940er Joor entstande isch und sich mit de molekulare Grundlaage vo dr Vererbig befasst. Us iire isch d Gentechnik choo, wo d Erkenntniss vo dr Molekulargenetik braktisch aagwändet wärde.
Sambia
Sambia (Republic of Zambia, friejer Nordrhodesie) isch er Binnestaat im sidlige Afrika. Är gränzt an Angola, di Demokratisch Republik Kongo, Tansania, Malawi, Mosambik, Simbabwe, Botswana un Namibia. Dr Name chunnt vum Fluss Sambesi. Sambia isch am 24. Oktober 1964 vum Verainigte Chenigrych unabhängig wore. Im Human Development Index 2014 lyt Sambia uf Blatz 141 vu 187.
Geografy
Dr grescht Dail vum Land bstoht us relativ reliefarme Hochebene zwische 1000 un 1400 Meter Hechi. Die Hochebene sin aber arg unterschidli. Im Norde stellt isch s Bangweulubassin dr Bode vun ere riisige Krater, wu im Side vu dr Hochebeni vum Copperbelt, im Weschte vum lange Luapuladal, im Norde vu dr Mporokosobärg un im Oschte vum Muchinga-Gebirg begränzt wird. An däm Gebirg lang ziet si vu Norde no Side s Luangwadal, wu im Norde vu Uuslaifer vum sidlige tansanische Hochland un im Oschte dur d Mafinga Hills begränzt wird, wu in s zäntral Hochland vu Malawi ibergehn un wu s di hegschte Landesdail het, dr Mafinga mit 2339 Meter iber em Meeresspiegel. Dr Weschte vu Sambia mit em Quellbiet vum Sambesi isch e flach Sandbiet vu dr Kalahari-Wieschti, wu no Side schlän aabegoht. Erscht an dr Sambesi-Haale git s dytligi Relifstrukture.
Klima
Sambia het e mild tropisch Klima, wu dur d Hechelag gmäßigti Tämperature het (Chalttrope). S git drei Johreszyte:
Wasserfäll
Sambia lyt uf eme iber 1000 Meter hoche Platoo, wu vu diefe Däler un Sänk umgee isch. Wäge däm git s zahllosi Wasserfäll im Land, am bekannteschte d Victoriafäll vum Sambesi. Wichtig sin au d Fäll vum Kalungwishi im Norde. Mit dr Lumangwefäll, dr Chimpepefäll, dr Kabwelumafäll, dr Kundabwikufäll un dr Mumbulumafäll het s dert e Serie, wu au no d Kapumafäll, d Lupupafäll un d Pulefäll an syne Näbeflisse derzue cheme. Au dr Luapula het mit dr Mambilimafäll un dr fascht uuzuegänglige Mambatutafäll ainzigartigi Wildwasserschnälle mit eme große Gfäll. Am Tanganjikasee gheie d Kalambofäll un d Lunzuafäll iber 200 Meter in d Diefi. Im dr Nechi lige d Sanzyefäll. Näbe däne Naturschauspiil git e au no anderi Wasserfäll wie d Senkelefäll, d Chusafäll un d Namundelafäll vum Fluss Mansha zwische Mpika un Kasama. In däre Gegnig ligen au d Chishimbafäll, d Mutinondo-Wildnisfäll un d Lwitikilafäll. Wyter sidli het s Kundalilafäll.
See un Simpf
Sambia het vier verschideni See- un Sumpfbie. Dr Karibastausee vum Sambesi lyt im Siden S Sischtem vum Kafue mit dr Lukangasimpf, em Itezhitezhi-Stausee un em Kafuestausee bregt Zäntralsambia sidli vum Copperbelt. S Bangweulubassin mit em Bangweulusee un dr Bangweulusimpf drum ume lyt nerdli vum Copperbelt. Ganz im Norden in dr geologische Brich ligen im Riftdal dr Tanganjikasee un im Sank hinter em Bangweulublock mit dr Mporokosobärg dr Mwerusee un dr Mweru-Wantipa-See.
Fliss
Sambia wir dur zwee Flusssischtem bregt: s Yyzugsbiet vum Sambesi no Siden un des vum Kongo no Norde. Beedi Yyzugsbiet gehn iber d Gränze un hän e kontinentali Bedytig. Dr Sambesi entspringt z Nordsambia un bildet d Sidgränze zue Namibia, Botswana un Simbabwe (Viktoriafäll). S Sischtem vum Sambesi dailt sich in dr Oberlauf mit dr Näbefliss Cuando, Lungwebungu, Luanginga vu Angola här, Kabompo mit em Weschtlige Lunga, Luena, Lufupa vu Oschte, un dr Mittellauf mit dr Näbefliss Kafue mit Lunga un Lusiwishi un Chongwe un un dr Luangwa mit syne Näbefliss Mansha, Lunsemfwa, Lukusashi un Mulingushi. S Dailsischtem vum Kongo z Sambia isch dr Chambeshi, wu wie nme Huffe anderi Fliss in s Bangweulu-Bassin fließt, des as Luapula verlesst un schließlig in dr Mwerusee mindet.
Volksgruppe
Di schwarzafrikanisch Bevelkerig vu Sambia (98,1 %) bstoht zue zu 99 % us eppe 72 bantusprochige ethnische Gruppe. 90 % vu dr Bevelkerig ghere zue acht ethnolinguistische Gruppe. Di grescht vu dr acht Gruppe sin d Bemba, wu 21 % vu dr Bevelkerig uusmache. S Volk vu dr Rotse (5,7 % vu dr Yywohner) läbt vor allem im Side. E Huffe Lyt us dr Bolitik un dr Wirtschaft sin Rotse. D Dradizion vu dr Bemba un vu dr Rotse, wu baidi urspringlig us em sideschtlige Kongobecki stamme, isch dur s Haiptlingstum bregt.
Im Side vum Land im Sambesidal läbe scho syt Johrdöusert d Tonga mit 13,6 % vu dr Gsamtbevelkerig. D Verdryybig vu däre Gruppe dur d Briten im Zug vum Karibadammböu het e starki Veränderig vu ihre dradizionälle Kultur brocht. Anderi vu dr acht greschte Ethnie sin d Nyanja-Chewa (7,4 %), d Nsenga (5,3 %), d Tumbuka (4,4 %), d Ngoni (4 %) un d Lala (3,1 %). Chlaini Minderhaite bilde no dr Volkszellig vu 2010 d Kaonde (2,9 %), d Namwanga (2,8 %), d Lunda (2,6 %), d Mambwe (2,5 %), d Luvale (2,2 %), d Lamba (2,1 %), d Ushi (1,9 %), d Lenje (1,6 %), d Bisa (1,6 %), d Mbunda (1,2 %) un d Luba. Anderi Volksgruppe mache 13,8 % uus.
Vu dr Bevelkerig vu dr Khoisan mit in dr Zwischezyt no 0,7 % Anteil läbe nume no d Twa in chlaine Gruppen im Beraich vum Bangweulusee. Dernäbe git s no (zue 1,2 %) Europäer un Inder.
Sproche
Z Sambia wäre 46 Sproche gschwätzt
Religione
D Verfassig vum Land definiert Sambia per Verfassungsänderig 1996 as chrischtligi Nazion. D Religion mit dr meeschte Aahänger isch s Chrischtetum in e Huffe Konfessione, wu zum Dail uf uf unterschidligi Missionsorganisazione zrugggehn. No dr Volkszellig 2010 sin 75,3 % vu dr Yywohner Proteschtante (dodrunter Anglikaner, Aahänger vu dr Pfingschtbewegig un vu dr Neiaposchtolische Chilche) un 20,2 % remisch-katholisch.
Dernäbe het s dradizionälli Religione, wu si vylmol mit em Chrischtetum vermischlet hän. Bekannt isch d Religion vu dr Tumbuka mit em Vimbuza-Kult. Die Bsässehaitskult wäre z Sambia as „Mashawe“ zämegfasst.
Muslim (vor allem Sunnite) mache 0,5 % uus. S git au Bahai (rund 220.000, Stand 2005), Hindu un Buddhischte.
Vorzyt
E Schädelfund z Kabwe („Kabwe 1“) isch Zyyg fir e friemänschligi Bsidlig um 300.000 bis 120.000 v. Chr.
Friezyt
In dr Nechi vu Kalundu Mound bi Kalomo het mer Räscht vun ere Sidlig vu dr „Dambwa-Gruppe“ us em 9.–12. Johrhundert gfunde, dr erschte Ackerbuure in däe Region, wu d Jeger un Sammler vu dr „Kalundu-Gruppe“ assimiliert hän.
Us em 7. Johrhundert finde sich im Nordweschte vu Sambia Sidlige vu Mänsche, wu Yyse brucht hän un s Quällbiet vum Sambesi un s Biet sidlig dervu zum erschte Mol bsidlet hän. Di archeologisch Fundstätt Ingombe Ilede an dr Mindig vum Fluss Lusitu in dr Sambesi in dr Nechi vu Siavonga, im vum Karibastausee iberfluetete Dail, bietet Artefakt vu Textilie, wu allwäg vu Indie stamme, Glocke, wu z Weschtafrika gmacht wore sin, Chupferbarre, Gold, wu vermuetli z Munhumutapa gwunne woren isch, Keramik un Gschiir mit ere hechere Qualitet wie irgednaime sunscht z Sambia vor 1500. Mer vermuetet, ass es Handelsbeziehige iber Munhumutapa gee het, e Handelsachs vu Norde no Side. Ingombe Ilede het sy Bluescht zwische 1300 un 1500 ghaa. D Fundstuck sin hite im Livingstone Museum.
Ménéac
Ménéac (Gallo Menyac, bretonisch Menieg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Sambia
Friezyt
Um 800 sin di erschte bantusprochige Velker, allwäg Vorfahre vu dr Tonga, vum Kongobecki här in di nerdligschte Dail vu Sambia chuu. Mit däre Yywanderig het si d Nordgränze vum Sidligsbiet vu dr San no Side verschobe. Die Yywanderer sin Ackerbuure un Viihirte gsii. Kompläxi Iberlageige vu Zaichnige in Hehline im Nordoschte vu Sambia belegen, ass d Yywanderer die Hehline as Hailigtimer ibernuu hän.
Ménéac
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ménéac lyt 58 km vu Vannes un 80 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 68 m un 208 m iber Normalnull.
Sambia
Friezyt
Fascht glychzytig zue dr Chupfergwinnig z Munhumutapa cha mer fir d Zeit um 1000 im sambische Kansanshi dr erscht Chupferbärgböu noowyse. Mer het us däre frieje Zyt Chupferbarre gfunde, wu villicht as Währig brucht wore sin. Dr Chupferbärgböu het sy Bluescht aber erscht in dr Zyt zwisch em 16. un em 19. Johrhundert ghaa, wu dr Chupferbärgböu z Munhumutapa scho lang umme gsii isch. Quärverbindige leen si nit noowyse, nitin dr Tächnlogy un au nit in dr Sidligswys.
Ménéac
Gschicht
Ménéac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1082 as Miniac (1130: Miniaco de Porrehoit, 1149: Meneat, 1153: Miniachum, 1222: Minac, 1286: Meneac, 1371: Menyac).
Sambia
Friezyt
Ab 1000 sin di erschte Swahilihändler vum Indischen Ozean här verainzelt un sukzessiv in dr Oschte vu Sambia chuu. Ihri Handelsinträsse sin vor allem Sklave, Chupfer, Gold un Elfebai gsii. Di eltschte Handelsblätz vu dr Swahili finde sich uf sambischem Biet dert, wu s scho Vorposchten un Sidlige vu Munhumutapa gee het wie z Zumbo. Dää Handel mit dr arabisch-asiatische Region het si in däm Biet schyns vu dr Stadt Inhambane här entwicklet, lang voreb er vu Sansibar e neien un aigeständige Aalauf vu Norde här gnuu het.
Us dr Zyt um 1200 het mer uf em Batoka-Platoo z Sidsambia Gschirr gfunde, wu d Muschter druf hite no brucht wäre. Wel ähnli Gschirr - Luangwa-Tradizion gnännt - au z Nord-, z Oscht- un z Zäntralsambia, un au z Malawi un z Mosambik gfunde wore sin, wu si nume im Muschter unterschaide, nimmt mer unterschidligi Yywanderigswälle vu Bantu aa, vor allem vu Chewa un Bemba, Die Yywanderig setzt voruus, ass es s Chenigrych Baluba scho gee het.
Kanton Strassburg-4
Dr Kànton Stroosburi-4 ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Stroosburi grindet worre. We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Sambia
Friezyt
Bi Kalomo het mer Greber us em 14. Johrhundert gfunde, wu di Dote mit Ornament us Seemuschle un exotischem Glas begrabe wore sin.
Kanton Strassburg-4
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Stroosburi (Stàdt) ghert. Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum neje Arrondissement Stroosburi-Stàdt.
Gmeine
Dr Kànton bsteht üs eme Däil vun dr Stàdt Stroosburi. Stroosburi ìsch sit März 2015 ìn 6 Kànton ingedäilt.
Sambia
Friezyt
Us dr Zyt vu 1400 bis 1800 waißt mer wenig, s isch aber d Zyt vu dr hegschte Chupferprodukzion z Kansanshi gsii. S het Handelswäg an dr Indisch Ozean gee, mer waißt aber nit, wär s Chupfer dert ufgchauft het.
Ab 1450 sin di erschte Wälle vu bantusprochige Stämm un Volksgruppe im ganze Biet vum hitige Sambia gsidlet. Di grescht Zuewanderig isch in dr Zyt zwisch em spote 17. un em frieje 19. Johrhundert gsii. Zue dr erschte Yywanderigswälle hän d Chewa un d Bemba ghert, Stammesgruppe, w uni seli groß chenne gsii syy, Vermuetli sin si in chlaine Gruppe s Luapuladal ufezoge, iber s Muchinga-Gebirg un s Luangwadal aabe, wu si bi dr hitige Stadt Tete an dr Stade vum Sambesi chuu sin. In däm Biet hän si ab 1480 gsidlet. Um 1600 het s in dr Luapa-Aue am Mwerusee s Chenigrych vu dr Lunda gee.
Parallel doderzue het s ab 1600 erschti Sidlige vu Portugiese z Zumbo un z Petauke gee, wu dr arabische Handelsplätz noogange sin, unter anderem fir dr Sklavehandel. D Portugiese sin dertemol uf Händler un Herrscher gstoße, wu Swahili gschwätzt hän.
Anne 1835 isch im Zug vu dr Mfecane-Krisezyt z Sidafrika e Sidligswälle vu dr sidafrikanische Nguni vu Sidoschte här in dr Oschte vu Sambia chuu, in d Dedza-Bärg un s Hochland vu dr Viphya Mountains. No ihne sin ab 1838 vu Side här d Kololo in d Barotseebeni im Wschte vu Sambia chuu, wu dert s Chenigrych vu Lozi grindet hän.
D San sin um die Zyt scho in Siden abdrängt gsii, in d Richtig vum Oberlauf vum Sambesi, un hän sekundäri Läbeswys as Jeger un Sammler aagnuu.
Britischi Kolonialherrschaft
Anne 1851 isch dr David Livingstone zum erschte Mol in s hitig Biet vu Sambia chuu, 1855 het er as erschte Europäer d Victoria-Fäll gsääne un 1873 d Bangweulusimpf.
Im Johr 1888 het dr Brit Cecil Rhodes Schirfrächt vu lokale Herrscher z Sambia gchauft. 1890 isch Sambia Dail vu Rhodesie wore, wu noch em Rhodes gnännt woren isch. S britisch Inträssi fir s Land isch vor allem vu dr gfundene Raustoff här chuu, vor allem vum Chupfererz. E großi kolonialbolitischi Konkerränz mit Portugal, Belgie, Frankrych oder Dytschland het s nit gee. 1902 sich dr erscht Chupferbärgböu z Luanshya in Bedrib gnuu wore. Derno het erscht elangsami, ab dr 1930er Johr e schnälli Ufschließig vum Copperbelt mit ere Infrastruktur gee. Scho 1909 isch d Yysebahnstrecki vu Livingstone uf Ndola fertigböue wore. S Biet het e starki Aigedinamik entwicklet, unter anderem au wel di gäche Haale im Sambesi-Dal e geografischi Barriere gsii sin, wun ere bolitische Ainhait vu Rhodesie entgege gstande sin. 1923 isch s hitig Sambia unter britischem Protektorat zue „Nordrhodesie“ un dodermit aigeständig wore. D Ufschließig vum Copperbelt syt aafangs 1930er Johr mit em Ufschwung vu dr Chupferferderig het jetz in großem Umfang zuegnuu.
1918 het s e Pandemy vu dr Spanische Grippe gee, wu ne Huffe Dodesopfer gforderet het.
Anne 1918 isch di dytsch oschtafrikanisch Kolonialdruppe („Schutzdruppe“) unter em Gäneralmajor Paul von Lettow-Vorbeck militerisch us em domolige Dytsch-Oschtafrika in dr Nordoschte vu Sambia abdrängt wore un het dert im Rame vum Waffestillstand am Änd vum Erschte Wältchrieg kapituliert. Im Ibrige het s z Sambia wenig Ussenandersetzige zwische Europäer im Biet vu Sambia gee.
D Konfrontazion zwische dr Briten un dr Schwarzafrikaner het aber allmee zuegnuu. Anne 1930 het s dr erscht Straik vu dr Bärgarbaiter gee, wu aafangs kai Gwerkschafte hän derfe grinde, derfir aber Wohlfahrtsorganisazione. Anderi Straik het s 1940 un 1956 gee. Wel si d Briten au z Sambia allno as Herre gfielt hä nun au neso ufdrätte sin, hän si ihre Arbaiter gwissi Rächtzuegstande, aber nie Glychhait. Dr Gegesatz zwische dr schwarzafrikanische Arbaiter un dr britische Herre het au waidli ne klassekämpferischi Dimension iberchuu.
Anne 1946 isch d Federation of African Welfare Societies grindet wore, di erscht „vorbolitisch“ Bartei vu dr Bantu, wu us dr Arbaiterbewegig firigangen isch un fir glychi Rächt kämpft het. Im Johr 1958 hän 70.000 Wyssi im Copperbelt gläbt un hän di bantusprochige Velker bolitisch, wirtschaftli, sozial un kulturäll dominiert. S het extremi Gegesätz gee zwische dr Läbeswys vu dr Europäer, wu allmee vu dr Apartheid-Bolitik vu Sidafrika beyyflusst wore sin, un dr schwarzafrikanische Derfer un Bärgböusidlige. Di lescht Epidemy vu dr Schwarze Blootere 1963/64 het di nit gimpfte Schwarzafrikaner droffe, nit d Brite.
Unabhängigkait
Am 24. Oktober 1964 isch Sambia unter dr Bresidäntschaft vum Kenneth Kaunda unabhängig vu Großbritannie wore, isch aber Mitglid vum Commonwealth blibe. No im britische Protektorat Nordrhodesie het dr Kenneth D. Kaunda 1964 mit dr United National Independence Party (UNIP) d Regierigsmacht gwunnen un het d Unabhängigkait duregsetzt. Drei Persone hän dr Gaischt vu däre Zyt bstimmt: dr Kenneth Kaunda, dr Simon Kapwepwe un d Alice Lenshina. Alli drei sin us em Bezirk Chinsali chuu, hän zerscht zämegstrite un derno gegenenander kämpft. Dr Kaunda het s Prinzip vu dr wirtschaftlige Monostruktur furtgfiert un het d Aasidlig in dr Balligsryym an dr Yysebahnstrecki gferderet. Fir d Buuren uf em Land het er kai Perspektiv chennen entwickle. Des isch eso lang guet gange, wie dr Chupferbryys uf em Wältmärt hoch gsii isch un d Exporthäfen uffe gsii sin. Wu Rhodesie anne 1965 d Gränze zue Sambia zuegmacht het, wel s Land vu dr Verainz Nazione mit Sankzione gstroft woren isch no dr Revolte vu dr wysse Großbuure gege Großbritannie, isch d Benguelabahn fir Sambia dr ainzig Zuegang zum Meer gsii, was dur dr Burgerchrieg z Angola als uusicherer woren isch.
Anne 1964 isch d University of Zambia z Lusaka grindet wore, wu uf s Rhodes-Livingstone Institute of Social Research zrugggoht, wu in ganz Zäntralafrika ethnosoziologisch gforscht het. Ab 1965 het Sambia allmee bolitischi schwarzafrikanischi revoluzioneri Organisazionen in Nochberländer unterstitzt wie d Union for the Total Liberation of Angola (UNITA), d Zimbabwe African Peoples' Union (ZAPU), dr African National Congress of South Africa (ANC) un d South-West Africa People’s Organisation (SWAPO). Derno het d Regierig d Macht in dr Wirtschaft ibernuu. Ab 1969 het di sambisch Regierig 51-Brozänt-Meehaiten an dr Chupferbärgwärch un –hitte ghaa. Di Wysse in dr Verealtig sin dur Schwarzafrikaner uusduscht wore. E groß Lascht sin aber Korrupzion un Inkompetänz in Verwaltig un Bedrib blibe.
Demokraty
Anne 1990 het dr Kaunda no massivem innebolitischem Druck un em Druck vu dr internationale Geberländer di erscht demokratisch Mehbarteiewahl syt dr Unabhängigkait zuegloo. Noch ere Verfassigsänderig isch 1991 isch dr Frederick Chiluba zum Bresidänt gwehlt wore, syni Bartei, di neigrindet Movement for Multiparty Democracy (MMD), het d Regierig ibernuu.
Anne 1995 isch d Pro-Chopf-Verschuldig vu Sambia aini vu dr hegschten in dr Wält gsii. Am 2. Jänner 2002 isch in ere umstrittene Wahl, wu vu EU-Beobachter chaotisch un nit fair gnännt woren isch, dr Levy Mwanawasa Bresidänt wore. Är isch aber 19. Augschte 2008 im Amt gstorbe, dr Vizebresidänt Rupiah Banda het s Amt kommissarisch ibernuu un isch bi dr negschte Wahlederno zum nie Bresidänt gwehlt wore. Anne 2011 isch dr Michael Sata (Patriotic Front, PF) zum Bresidänt gwehlt wore, isch aber am 28. Oktober 2014 im Amt gstorbe. Kommissarisch het dr Vizebresidänt Guy Scott s Amt ibernuu. Im Jänner 2015 het dr Edgar Lungu (PF) d Wahle gwunne. Vizebresidänti isch mit dr Inonge Wina zum erschte Mol e Frau wore.
Provinzen
Dr Staat glidert sich in zeh Provinze, wu wider in Bezirk unterdail sin. Di jingscht Provinz isch di 2011 gschaffe Provinz Muchinga.
Universität Ulm
D Universitet Ulm isch anne 1967 as „Medizinisch-Naturwissenschaftliche Hochschule Ulm“ grindet wore un isch dodermit di jingscht Universitet z Bade-Wirttebärg. D Universitet Ulm het im Wintersemeschter 2011/12 rund 8700 Studänte ghaa. Im Zug vu dr Internationalitet bietet si fir alli Studänte ne professionälli Sprochuusbildig (UNIcert) mit vil verschidene Sproche un Fachrichtige. Bekannt isch d Universitet dur di äng Zämmearbet mit dr vile Unternämme, wu sich rund um d Universitet in ere Wisseschaftsstadt aasidle.
Gschicht
Wu dr Wisseschaftsrot anne 1959 d Grindig vu neie Hochschuele in dr Bundesrepublik Dytschland gforderet ghaa het, isch am 8. Juni 1960 dr „Arbeitskreis Universität Ulm“ grindet wore. S Kultusminischterium het anne 1962 e Medizinischi Akademi fir Ulm vorgsääne, dr Arbetschrais het sich aber fir e Erwyterig zuen ere Medizinisch-Naturwisseschaftlige Hochschuel stark gmacht. Dr Grindungsuusschuss fir d Hochschuel unter em Vorsitz vum Prof. Dr. Ludwig Heilmeyer isch am 21. Merz 1964 yygsetzt wore. Am 25. Februar 1967 het di offiziäll Grindigsfyyr vu dr Medizinisch-Naturwissenschaftlichen Hochschule Ulm stattgfunde. No im nämlige Johr isch dr Hochschuel dr Name Universität Ulm (Medizinisch-Naturwissenschaftliche Hochschule) dur d Landesregierig vu Bade-Wirttebärg verlihe wore: Si het doderdur dr Name un dr Rang vun ere Universitet iberchuu.
Am 14. Juli 1969 isch dr Gurndsati fir d Neiböute uf em Obere Eselsbärg glait wore. Schrittwyys isch dr Lehrbedriib ufgnuu wore: Im WS 1969/70 in dr Fächer vorklinischi Medizin un Physik, im WS 1970/71 Mathematik, im WS 1971/72 Chemi, im SS 1972 klinischi Medizin, im WS 1973/74 Biologi, im WS 1977/78 Wirtschaftsmathematik, im WS 1982/83 Zahnmedizin, im WS 1998/99 Wirtschaftsphysik, im WS 1999/2000 Wirtschaftswisseschafte un im WS 2000/2001 Wirtschaftschemi. No Befirwortig vu dr Uusböublän vu dr Landesregierig dur dr Wisseschaftsrot het im WS 1989/90 dr Lehrbedriib aagfange in dr Fächer Elektrotächnik un Informatik. Anne 1990 isch mit em Böu vu neie Gebei fir d Ingenieurwisseschafte aagfange wore, dr sognännte „Universität West“.
Am 15. Oktober 2007 het d Uni Ulm mit dr Universitete Hoheheim, Stuegert un Dibenge ne Universitetsallianz grindet. Ziil sei s, d Zämmearbet uf dr Forschigs- un Verwaltigsebeni z verbessere.
Internationali Studiegäng
D Universitet Ulm bietet fimf änglischsprochigi Master Studiegäng aa, wu sich an dytschi un internationali Studänte richte: Advanced Materials, Communications Technology, Energy Science and Technology, Finance, Molecular Medicine.
Klinikum
S Universitetsklinikum Ulm mit iber 1000 Bette un iber 5700 Bscheftigte het sich vor allem uf d Bhandlig vu Tumor-, Härzchraislauf- un Muskelchrankete spezialisiert.
Kommunikations- und Informationszentrum
S Kommunikations- un Informationszäntrum (kiz) isch dr zäntral Dienschtlaischter fir Bibliotheks-, IT- un Medie-Dienscht vu dr Universitet Ulm. Anne 2002 isch s kiz us dr bis dert aigeständige zäntrale Yyrichtige Bibliothek, Rächezäntrum, Zäntrali fir Foto, Grafik un Reproduktion, Sprochkommunikation un Medietächnik firigange un bscheftigt hite rund 140 Lyt.
Botanische Garte
Dr Botanisch Garte Ulm isch anne 1981 as zäntrali Yyrichtig vu dr Universitet Ulm grindet wore. Är umfasst e Flechi vu rund 28 Hektar. Näbe ne baar Gwächshyyser het s u. a. dr Nei Apothekergarte Ulm un s Grien Klassezimmer.
Schloss Reisensburg
S Schloss Reisensburg isch e Dagigs/Konferenzort bi Genzburg. D Laitung unterstoht em ehmolige Räktor Prof. em. Fliedner. S Schloss ghert syter anne 1997 zur Universitet. As e uusälbständigi Stiftig im Kerperschaftsvermege vu dr Universitet Ulm ferderet s Wisseschaftszäntrum Schloss Reisensburg di wisseschaftli Zämmearbet uf regionaler, nationaler un internationaler Ebeni, d Zämmearbet vu universitäre un usseruniversitäre Yyrichtige, dr Wissestransfer in Uus-, Furt- un Wyterbildig, dr Dialog zwische Wisseschaft, Wirtschaft, Bolitik un Verwaltig.
Fakultätsibergryfigi Yyrichtige
D Universitet Ulm het e baar Yyrichtige, wu iber d Fakultäte gehn:
Liberius (Bischof von Rom)
Dr Liberius (lat. fir „dr Frei“; * z Rom; † 24. Septämber 366) isch Bischof vu Rom vum 17. Mai 352 bis zum 24. Septämber 366 gsii.
Lääbe un Wirke
Sy Pontifikat isch vum arianische Stryt bregt gsii. Är het urspringli d Position vum Athanasius gege dr Arianismus verdrätte. Wun er dää Standpunkt drotz Drohig nit ufgee het, het en dr arianerfryndli Constantius II., ellainige Chaiser syt 353, anne 355 uf Thrakie verbannt un dr Felix II. zum Gegepapscht gmacht. In dr Verbannig het dr Liberius derno aber Zuegständnis gmacht un het emänd sogar dr Athanasius verurdailt, dodruf het er 358 wider uf Rom chenne retuurchuu. Vier Brief, wun er im Exil verfasst het, sin erhalte.
Dr Liberius isch legitim Papscht, wu nit hailiggsproche wore isch. Mer vermuetet, ass sy Reliquie in aim vu dr Sytenaltär vu dr Basilika Hll. Philippus un Jakobus yybettet sin.
Syni Mahndäg in dr Liturgy sin in dr remisch-kadolische Chilche dr 23. Septämber, in dr orthodoxen Chilche dr 27. Augschte.
La Forest-Landerneau
La Forest-Landerneau (bretonisch Ar Forest-Landerne) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Lycée International de Saint-Germain-en-Laye
S Lycée International de Saint-Germain-en-Laye isch es Gymnasium in der Schdadt Saint-Germain-en-Laye, wo sich öpe 20 km nordweschtlich vo Paris befindet. Es isch 1952 gründet worde und hät verschidnigi Sprochabtailige.
La Forest-Landerneau
Geografi
La Forest-Landerneau lyt am Élorn, 50 km vu Quimper un 14 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 111 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Landerneau im Nordoschte, Saint-Divy im Norde, Guipavas im Nordweschte, Le Relecq-Kerhuon im Weschte, Loperhet im Siweschte, Dirinon im Side, Pencran im Sidoschte un Landerneau im Oschte.
Lycée International de Saint-Germain-en-Laye
Laag
D Schuel liit weschtlich vom Stadtzentrum, a de Gränze zu Chambourcy, im e grosse Park, wo mehreri Iigäng und Hüser hät. S markantischt Gebäude, wo uf däm Gländ stoht, isch s Schloss d'Hennemont. Bi däm Parkiigang, wo grad i de Nöchi vom Schloss isch, häts e Bushaltestell, wo d Schuel an ÖV aabinded.
La Forest-Landerneau
Gschicht
La Forest-Landerneau isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Goelet Forest (1332 Goelot Forest, 1410 Guoeslet Forest, 1516 Foresta, 1651 Par. de Sainct Thenenan la Forest, 1689 La Forest, 1699 La Forest).
Verwaltig
vu La Forest-Landerneau isch. La Forest-Landerneau ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu La Forest-Landerneau ghert zem Bretonisch.
Hochschule für Polizei Baden-Württemberg
D Hoochschuel fir Bolizei Baade-Wiirtebäärg (HfPolBW) isch zyter aafangs 2014 fir d Bildig vu dr Bolizei vum Land Baade-Wiirtebäärg zueständig. As Dail vu dr Bolizeistruktuurrefoorm isch di akadeemisch Bildig un d Ufgaabe vu dr Uus- un Fuurtbildig, em Yysatzdreening, em Fierigsdreening, dr bolizeilige Uuslandsyysätzt un dr Personaalgwinnig unter em Dach vu dr Hoochschuel bindlet.
Profiil
D Hoochschuel mit dr Inschtitut Fuurtbildig, Uusbildig un Dreening un Management un Personaalgwinnig umfasst mitsamt Mitarbaiter*ne, Studänte*ne un Beamte*ne in Uusbildig iiber 3.000 Lyt. Zurzyt het si am Campus Villinge-Schwenninge ne Kapaziteet vu rund 1300 Stuudieblätz un bscheftigt 61 hauptamtligi Dozänte*ne in vier Fakulteete (Yysatz- un Fierigswisseschafte, Kriminaalwisseschafte, Räächtswisseschafte un Soziaalwisseschafte).
D Studänte*ne leere mit Aawändige di wisseschaftlige Chänntniss un Metoode un di praktische Fähigkaite un Chänntniss, wu si fir Ufgaabe vum ghoobene Dienscht vu dr Schutz- un Kriminaalbolizei bruuche.
Näb dr Uusbildig vum ghoobene Bolizeivollzuugsdienscht vum Land Baade-Wiirtebäärg absolviere au Ufstiigsbeamte*ne fir dr heecher Bolizeivollzuugsdienscht doo ire eerscht Stuudiejoor im Rame vum Stuudiegang Öffentliche Verwaltung – Polizeimanagement; di andere Stuudiejoor wääre an dr Dytsche Hoochschuel vu dr Bolizei z Münster absolviert.
Anderi Ufgaabeschwäärpinkt bilde Foorschig, Uus- un Wyterbildig vu dr Bscheftige bi dr Bolizei z Baade-Wiirtebäärg un d Ufgaabe vu dr Personaalgwinnig.
D Hoochschuel fir Bolizei Baade-Wiirtebäärg isch anne 1979 unter em Name Fachhochschule Villingen-Schwenningen grindet woore un isch doodermit di eltscht soonig Yyriichtig z Dytschland. Im Zuug vu dr allgmaine Umnännig vu allne Fachhoochschuele z Baade-Wiirtebäärg in „Hochschule“ isch au doo dr Name in Fachhochschule Villingen-Schwenningen – Hochschule für Polizei gänderet woore. Im Rame vu dr Bolizeistruktuurrefoorm het si schließli dr Name „Hochschule für Polizei Baden-Württemberg“ iiberchuu.
Im Geegesatz zue andere Hoochschuele isch si kai „Körperschaft des öffentlichen Rechts“; si het kai aigeni Räächtsfähigkait. D Ufsicht fiert au s Inneminischterium un nit s Wisseschaftsminischterium.
Rhäzüns
Rhäzüns (RMS Razén ) isch e politeschi Gmaind in der Region Imboda vom Bündnerland.
Geografii
Rhäzüns liit uf ere Gländterrasse am Underlauf vom Hinderrhy und am Bärghang vom Crest Ault (das heisst uf Düütsch Hööche Graat) mid em höchschte Punkt uf 2002 Meter über Meer. I dr Gmaind sind näbem Dorf d Wiiler Mulin Sura, Runcaglia und Clavadatsch. Wyt am Bärg obe isch dr chly Bärgsee Lag Miert. D Rhäzünser Alp isch ufdeilt id Alp Sut und d Alp Sura ( die underi und die oberi Alp).
D Nochbergmainde vo Rhäzüns sind Bonaduz, Domat/Ems, Rootebrunne, Cazis und Safietaal.
Gschicht
Rhäzüns isch in ere Kwelle vo ane 840 i dr Schrybwys Raezunne s erschte Mol gnänt.
Sprooch
Hüt rede d Lüüt z Rhäzüns zu öpe 80 Prozänt Düütsch. Bis is 19. Joorhundert het d Gmaind no zum Sproochgebiet vom Rätoromanische ghört.
Wirtschaft
I dr Gmaind isch e Mineralwasserkwelle, wo ane 1797 scho begchannt gsi isch. D Fabrigg für Mineralwasser ghört der Fäldschlössli-Gruppe.
Polen
D' Republik Pole (uuf Polnisch Rzeczpospolita Polska) isch en Staat vo Mitteleuropa.
Pole isch en Mitgliedstaat vo de Europäische Union sit em 1. Mai 2004.
Nochberländer
S Land het ringsume e Gränze, wo 3.582 Kilometer lang isch. Es chunt im Norde uf 210 Kilometer Lengi a di russischi Exklave Kaliningrad und mit 103 Kilometer a Litaue, im Oschte uf 416 Kilometer a Wiissrussland und mit 529 Kilometer a d'Ukraine, im Süde uff 539 Kilometer a d'Slowakej und mit 790 Kilometer a Tschechie und denn no im Weschte uf dr lengi vo 467 Kilometer a Dütschland.
Gröössi
Vo Norde gäge Süde isch Pole 790 Kilometer gross, vo oschte gäge Weschte sind s 680 Kilometer.
528 Kilometer lang sind di polnische Ostseechüschte.
Regioone
Pole setzt sich uus füf verschiedene Gebiät zämme. Im Nordweschte vom Land liit die Pommersch Bucht, wo bis ane zue de Bucht vo Danzig gaht, s' Land gränzt drum aa de Oschtsee. Im Norde und em Zäntrum tuet sich s Tüüfland a d'mitteleuropäische Ebeni aaschlüsse, wo die vier grosse Seeplattene, nämli d' Masurischi Seeplatte, d' Kaschubischi Seeplatte, d' Pommerschi Seeplatte und d' Grosspolnisch Seeplatte liiged. Im südliche Teil vom Tüüfland befinded sich die dur d' Uurstschromtäler vo de grosse Flüss zeichnete Gägende Schlesie und Masowie. Bsunders d' Lubliner Region a de mittlere Weichsel mit de Lössböde isch fescht dur Hohlwäge zeichnet. Noo wiiter im Süde liit s' polnische Mittelgebirge, de Krakauer-Tschenstochauer Jura, s' Heiligchrüzgebirge, d Beskide, d' Waldkarpate und noo d' Sudeten. Die höchschte Bärge befinde sich i de d' Tatra.
Flüss
Di längschte Flüss vo Pole sind d' Weichsel (uf polnisch Wisła) mit 1.047 Kilometer Lengi, de Gränzfluss Oder (uf polnisch Odra) mit 854 Kilometer, d Warthe (polnisch Warta) mit 808 Kilometer und de Weschtlich Bug, wo 772 Kilometer läng isch. De Fluss Bug isch Teil vo de polnische Oschtgränze. D' Weichsel und d' Oder münde zäme mit bar chlinere Flüss z Pommere i d' Ostsee. De Fluss Alle (plnisch Łyna) und d' Angerapp (plnisch Węgorapa) flüssed in de Pregel, vo det wiiter i d' Hańcza und aschlüssend über d' [Memel i d' Oschtsee. Einigi chlineri polnischi Flüss flüssed noo id Nordsee, id Donau und is Schwarze Meer.
Grossi Stedt und Aglomerazioone
D' Hauptschtadt isch Warschau (uuf Polnisch Warszawa). Andri wichtigi Schtädt sind Krakau (uuf Polnisch Kraków), Lodsch (uuf Polnisch Łódź), Breslau (uuf Polnisch Wrocław), Danzig (uuf Polnisch Gdańsk) und Stettin (uuf Polnisch Szczecin).
Ydeilig
In erschter Linie isch Pole in 16 Woiwodschafte glydert gsi. Sälli git s etwa sit em 14. bis 15. Johrhundert; d Landchreis, wo s 314 devo git, sin zum Deil elter. Ab 1975 hät s 49 Woiwodschafte und keini Landchreis meh ge. 1998 isch s alte System widderhergstellt worre. S git jetz sechzäh Woiwodschafte, di gröschti devo isch Opple mit 96,21 km². S git aber Forderige, neui Woiwodschafte z gründe. Vo de Stadtchreis isch Warschau de gröscht, de chleinst (Świętochłowice) hät glychzitig di höchsti Bevölkerigsdichti.
Gschicht
Am Afang, öpe im 10. Johrhundert, isch Pole es regionals Herzogtum gsi. Under de Piaste isch es e Königrych worde und in de Folgezit isch das Königrych immer grösseret worde. 1569 isch es under de Herrschaft vo de Jagiellone eine vo de gröschte Staate vo Europa gsi und es hät dozmol züesätzlig zum hüttige Gebiet au d Ukraine und Wyssrussland umfasst.
Wo d Jagiellone usgstorbe sin, hät Pole vil vo siner Macht verlore. Ab 1772 sin wyti Deil zu Russland, Preusse und Öschtrych choo. S hät drei sötigi Deilige gee; 1815 hät de Wiener Kongräss s ganze räschtlige Gebiet Russland züegsproche und es isch derno in Personalunion Däil vom Russische Kaiserrych gsi (lueg «Kongrässpole»).
Noch em Erschte Wältchrieg het Pole si Suweränität zruggüberchoo. Im Friidensverdraag vo Versailles isch d Unabhängigkeit vo dr Republik Pole 1919 im internationale Raame bestätigt worde und es isch e Gründigsmitgliid vom Völkerbund gsi.
1939 hät de Zweit Wältchrieg mit de Bsetzig vom westliche Dail vo Pole dur di Dütsche und vom öschtliche Däil dur d Sowjetunion agfange. Noch em Chrieg isch Pole lang under em Yfluss vo dr Sowjetunion gstande. Di politischi Lag hät sich noch em Fall vom Stalinisimus im Allgemeine entspannt, in de 1980er-Johr hät s aber innepolitischi Unruhi gege di kommunistischi Herrschaft gee, wo vo dr Gwärkschaft «Solidarność» unter em Lech Wałęsa organisiert worde si. Zum Dail durch d Vermiddlig vom polnische Bapst Johannes Paul II. hät sich d Regierig uff Gspräch yglo und d Lag hät sich bessert. D Sowjetunion het in de letschte Joor vo de 1980er Johr ussepolitisch mee und mee an Iifluss verloore. Am 4. und am 18. Juni 1989 häi d Pole die erschte demokratische Waale im sogenannte Ostblock abghaltet und aagfange, iiri Wirtschaft noch em Balcerowicz-Plan in e Määrtwirtschaft umzwandle. Am 2. April 1997 isch vom Sejm und vom Senat e nöiji Verfassig verabschiidet worde und die isch vom Volk am 25. Mai 1997 aagno worde.
1999 isch Pole dr NATO bydräte und 2004 au dr Europäische Union.
Bevölkerig
Die polnischi Srpooch ghört zu de Gruppe vo de Weschtslawischwe Sprooche und do drmit zu der Familie vom Indogermanische. Me glideret s Polnisch tradizionell in füüf Dialäktgruppe.
Sid ane 2005 sind z Pole es bar anderi Sprooche offiziell als Minderheitesprooche anerchannt: Kaschubisch, Armenisch, Düüsch, Hebräisch, Jiddisch, Litauisch, Russisch, Slowakisch, Tschechisch, Ukrainisch, Wyssrussisch, Karaimisch, Lemko, Romani und Tatarisch.
Di römisch-Kaddolischi Chile isch dir gröschti Religionsgmeinschaft vo Pole; zu ihre ghöre offiziell öppe 87 Prozänt vo der Bevölkerig.
Wirtschaftspolitik
Under anderem soll z Pole s BIP sy Wachsdum vo föif Prozänt jöhrlig widder erreiche; d Beschäftigungsrote soll styge. E wichtige Schritt für sälli Entwicklig isch de Usbau vo de Infrastruktur. So solle z. B. d Verkehrswäg verbessert werde, was d Bedingige für d Undernehmer verbessert und Arbetsplätz schafft. De Dienschtleistigssektor soll usbaut werre.
Ins BE
Eiss (amtlech Ins, frz. Anet) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Eiss isch es Dorf im Grosse Moos im Bärner Seeland. D Gmeindsflächi bsteit us 68,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 21,3 % Waud, 8,2 % Sidligsflächi u 2,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Vinelz, Lüscherz, Brüttele, Müntschemier, Mont-Vully, Cudrefin, Gampele, Tschugg u Erlech.
Gschicht
Eiss isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1009 aus Anestre, 1179 Anes. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Religion
73,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 11,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,2 %, CVP 1,8 %, EVP 1,9 %, FDP 7,9 %. GLP 5,0 %, GP 11,3 %, SP 18,7 %, SVP 30,4 %, Suschtigi 5,8 %.
Gmeindspresidänt vo Eiss isch dr Urs Hunziker (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2947 Ywohner 91,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,6 % Französisch u 0,7 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Eiss ghört zum Hochalemannisch.
Kabardinische Sprache
D kabardiinischi Sprooch (au Ost-Tscherkessisch) isch e nordwestkaukaasischi Sprooch. Si wird vo rund 1,6 Millioone Lüt gschwätzt, wo alli Tscherkesse si. Die kabardiinische oder osttscherkessischi Schriftsprooch isch us em Dialäkt vom tscherkessische Stamm vo de Kabardiiner bildet und isch au d Schriftsprooch für e Stamm vo de Beslenejer. D Kabardiiner in Russland bezäichne iiri Sprooch as къэбэрдеибзэ (qăbărdeibză) oder mit em Ooberbegriff адыгэбзэ (adəgăbză), wo die tscherkessische Sprooche im Allgemäine bezäichnet.
Verbräitigsgebiet und Sprächerzaale
Die ursprüngligi Häimet vo dr Sprooch isch s Gebiet zwüsche de Flüss Kuban und Terek nördlig vom Kaukasus, wo hüte d Nordhelfti vo dr autonoome Republik Kabardino-Balkarie und Däil vo de Gebiet nääbedraa usmacht. D Sprooch het in Kabardino-Balkarie und au im Karatschai-Tscherkessie westlig drvo offizielle Charakter. Wo d Russe am Ändi vom Kaukasuschrieg (1817–1864) d Macht über d Kabardiiner übernoo häi, si e Hufe von ene in s domoolige Osmanische Riich gflüchdet und häi sich in Nordanatoolie niidergloo, wo hüte öbbe zwäi Driddel vo de Sprächer vom Kabardaanische (im Joor 2005 si s öbbe e Millioon gsi) lääbe. Im ursprünglige Sproochgebiet häi 2002 öbbe 500'000 Muetersproochler gläbt. D Kabardiiner si au in anderi Länder wie Jordaanie (56'000), Süürie (39'000) und Dütschland (14'000) usgwanderet.
Alfabeet
S Kabardiinische isch vo 1923 in dr latiinische Schrift gschriibe worde. Sit 1936 wird s in dr kyrillische Schrift gschriibe. S kabardiinisch-kyrillische Alfabeet het 54 Buechstaabe.
Kwelle
Dr Ardikel «Kabardinische Sprache» uf dr dütsche Wikipedia
Kanton Strassburg-5
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Stroosburi grindet worre. We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Stroosburi (Stàdt) ghert. Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum neje Arrondissement Stroosburi-Stàdt.
Gmeine
Dr Kànton bsteht üs eme Däil vun dr Stàdt Stroosburi. Stroosburi ìsch sit März 2015 ìn 6 Kànton ingedäilt.
Brig
Brig (wallisertitsch Brig, ) isch en Gemeindeteil vo Brig-Glis im Schweizer Kanton Wallis.
Geografi
Brig ligt uf era Hechi vo am Südufer vom Rottu, wie d Rhône da heisst. Zwischu de Berner Alpen und de Walliser Alpen glägu, isch d Stadt der Üsgangspunkt fer d Hauptstrasse 9 bzw. Europastrasse 62 uber de Simplonpass Richtig Italie. Wenigi Kilometer nördlich befinudt schich z UNESCO-Welterbe Aletschgebiet mit dum grechstu Gletscher vo de Alpe. D Stadt isch umgäbu vo de Bärga Glishorn, Fülhorn und Sparrhorn. D weschtlich glägno Kantonshöiptstadt Sittu isch 54 km entfärnt.
Gschicht
Der Namu Brig geit uf keltisch *briga «Hügel, Hügelfeschtig» zrug. Urkundlich erschtmals isch d Ortschaft 1215 als Briga erwähnt choo.
Erschti urgeschichtlichi Funda stammunt üs der Bronze- und üs der jungeru Eisenzeit (La-Tène). Umfassender sind die uf der Glisersita. Üsfüehrlichi Üsgrabige iner Waldmatta z Gamsu zeigunt, dass iner zweitu Hälfti vom 7. Jahrhunert vor Christus en Sidlig entstandu isch. Vor und in der römischu Epocha isch die Sidlig vergressrut choo. Später wärdunt verschiduni Sidligsphase nahgwissu.