cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alain Howiller
sii Laawa ùn Kàrriar
Ànna 2005 ìsch dr Howiller ìn Rüahjschtànd gànga. Ar hàt jedoch mehrera-n-Amter üüsiawt: ar ìsch àb 2006 Vorsìtzender vu dr Schtìftung Fond’Action Alsace gsìì, ùn àui Vorsìtzender vum Öiropäischa Forum fìr Kültüür – Rhiilànd, Verwàlter vum Frììndaverain vu dr Üniwärsitäät Schtroossburi, ùn Vorsìtzender vum Verwàltungsroot vu Sciences Po Strasbourg. Züadam hàt’r bis züa siim Tood fìr d’ elsassischa Wùchazittung L’Ami Hebdo a Kolumna ìwwer d’ politischa, wìrtschàftliga ùn soziààla Laawa vum Diitschlànd gschrìewa.
Ìn siina lätschta Laawesjoohra-n-ìsch dr Howiller krànk gsìì. Gschtoorwa-n-ìsch’r z’ Schtroossburi àm 7. Àugischt 2022, ìm Àlter vu 83 Joohra.
Eusebius (Bischof von Rom)
Lääbe un Wirke
Noch em Liberianische Papschtkadelog isch er vum 18. April bis 17. Augschte 309 Bischof vu Rom gsii.
E Dail Quälle setze sy Dod un dodermit au sy Amtszyt ai Johr speter aa. Doderno wär er anne 310 Bischof vu Rom gsii un au in däm Johr gstorbe.
Är wird as Märtyrer un Hailige verehrt. Sy Feschtdag isch dr 17. Augschte (friejer dr 26. Septämber).
Nigeria
Nigeria [] (amtlig uf Änglisch: Federal Republic of Nigeria []) isch ä Bundesschdaat z Weschdafrika, wo an Benin, Niger, Tschad und Kamerun gränzt. Es isch mit Abschdand s bevölkerigsriichschde Land vo Afrika und brobiert noch Johre von erä Militärdiktatur, sich z demokratisiere und wirtschaftlig z entwickle. Nigeria het s aber bis jetzt nit fertig brocht, siini riiche Erdölvorkomme für d Armuetsbekämpfig iizsetze. Korruption, Gwalt und ethnischi Komflikt zwüschen em muslimische Norde und em christlig-animischtische Süde si d Haupthindernis, für zum dr Bevölkerig vo Nigeria ä bessers Läbe möglig z mache.
Geografii
Nigeria lyt z Weschtafrika am Atlantische Ozean un umfasst e Biet vu 923.768 km² mit ere Oscht-Wescht- un ere Nord-Sid-Uusdähnig vu 1.200 bzw. 1.100 km. Markanti Merkmol vum Land sin dr Strom Niger, wu no Sidoschte goht, un syy Näbefluss Benue, wu no Sidweschte goht. Die bede Fliss fließe z Nigeria zämme un minde im Nigerdelta uf ere Flechi vu uugfehr 24.000 km² in dr Golf vu Guinea.
Dr rund 850 km lang Kischtestreife am Golf vu Guinea isch bregt vu Lagune (im Weschte z. B. d Lagune vu Lagos) un vu Mangrovesimpf. Är het syy greschti Uusdähnig im Nigerdelta. Dr Girtel tropischem Rägewald im Landesinnere, wu friejer fascht 100 km breit gsi isch, isch fascht iberal grytet wore un dur e Sekundärwald ersetzt. Wyter nerdlig git s e Middle Belt gnännti Region vu Fyychtsavanne un e Druckesavanne. E eigeni Vegetationszone bildet d Bauchiebeni, wu im Oschte vu Nigeria lyt, e e bis zue 2010 m hoch Hochland, wu as einzig Biet vu Nigeria in dr gmäßigte Zone lyt. Di hegscht Erhebig isch dr Bärg Chappal Waddi mit ere Hechi vu 2.419 m, wu im Gebirgsland in dr Nechi vu dr Gränze zue Kamerun lyt.
Nigeria wird vu zwo Klimazonen beyyflusst: zem Eine e tropisch fyycht-heiß Klima im Side mit ere rägeryyche Rägezyt vu April bis Oktober. D Luftfyychtigkeit lyt ganzjehrig hoch, zwische 85 un 95 %. Di mittlere Tämperature im sidlige Beraich vu Nigeria lige bi rund 30 °C. Znaacht chielt s zmeischt nume wenig ab. Zem Andre het s z Nordnigeria ne Wieschteklima mit hechere Tämperature un weniger Niderschlag wie im Side. D Rägezyt isch au do vu April bis Oktober un d Druckezyt mit Dirriperiode goht vu Novämber bis Merz. Dr Nordoschtpassatwind, dr Harmattan, bringt druckeni heißi Luft us dr Sahara. D Tämperaturen chennen im Norde bis uf 50 °C aastyyge. D Luftfyychtigkeit isch do aber vil niderer un aagnämmer. Zwische Dag un Naacht het s bis zue 20 °C Tämperaturunterschid. D Rägezyt isch z Nordnigeria weniger uusbregt.
Bsundersch dr Side vum Land isch bregt dur e seli starki Urbanisierig un relativ großi Zahl vu Stedt. Noch ere Schetzig vu 2007 git s z Nigeria iber 100 Stedt mit meh wie 100.000 Yywohner, dodrunter acht Millionestedte. D mit Abstand bevelkerigsryychscht Agglomeration isch Lagos mit 9 bis 11 Millione Yywohner. Anderi Stedt sin Kano (3,85 Mio. Yywohner), Ibadan (3,85 Mio. Yyw.), Kaduna (1,65 Mio. Yyw.) un Port Harcourt (1,2 Mio. Yyw.).
Umwält
Dur d Ärdelferderig, wu syt dr 1960er Johr bedribe wird, sin im Nigerdelta schwärschti Schäde entstande. Wasser und Luft sowie Nahrungsmittel sind verseucht. bi Explosione vu Elpipeline sin in dr letschte Johre immer wider zahlryychi Mänsche gstorbe: Bin ere Explosion vun ere Elpipeline bi Abule Egba am 26. Dezämber 2006 sin rund 500 Mänsche detet wore. E Explosion vu dr Iljegun-Elpipeline am 16. Mai 2008 het rund 40 Dodesopfer gforderet. In dr Region git s immer wider gwaltsami Konflikt wäge dr Umwältzersterig dur d Elferderig.
Bevelkerig
Di letscht Volkszellig isch vum 21. bis 28. Merz 2006 gmacht wore. . Si het e Gsamtbbevelkerig vu 140 Millione gee. Di vorletscht Volkszellig sich anne 1991 gmacht wore un het e Yywohnerzahl gee vu 88,9 Millione. No dr Vereinte Natione het Nigeria hit s grescht Bevelkerigswagstum in dr Wält. .
D Läbeserwartig lyt bi 51,3 Johr bi Manne un 51,7 Johr bi Fraue. D Geburterote isch 45,4 uf 1000 Mänsche. D Dodesrote isch 15,4 uf 1000 Mänsche.
Ethnie
Di greschte un bolitisch yyflussryychschte Velker z Nigeria sin d Hausa un d Fulbe, wu zämme 29 % vu dr Bevelkerig uusmache, d Yoruba (20 %) un d Ibo (12 %). Derzue chemme eppe 400 zem Deil seli chleini ethnischi Minderheite, dodrunter d Ijaw (11 %), d Kanuri (8 %), d Ibibio (4,5 %), d Tiv (3,5 %) un d Umon. D Hausa un d Fulbe, wu dr Norden dominiere, wäre zue dr Gruppe Hausa-Fulani zämmegfasst. Wel d Regierig, wu vu dr Hausa un dr Yoruba dominiert wird, alli Forderige vu ethnische Minderheite noch ere bolitische Partizipation zruckgwise het wie vor 1960 scho di britisch Kolonialmacht, hän sich einzelni Minderheite gwehrt gege d Benochdeiligung oder d Zersterig vu ihre Läbesgrundlage, z. B. dur e umwältschädligi Ärdelferderig.
Sproche
Gschwätzt wäre vor allem Yoruba, Hausa un Igbo, derzue vili andri Sproche, insgsamt 434 z Nigeria. D Amtssproch isch Änglisch, dr Alfabetisierigsgrad in Änglisch lyt bi 53,3 % (Manne: 61,3 %, Fraue: 45,3 % / Stand 2006 )
Religion
Z Nigeria git s e groß Zahl vu religiese Gmeinschafte. 50 % vu dr Nigerianer sin Muslim, rund 40 % sin Chrischte un dr räschtlig Deil (rund 10 %) ghere zuen ere anismistische Naturreligion. au wänn s nume zeh Prozänt sin, wu ere Naturreligion aaghere, git s breiti Ibergäng zwischen ihne un dr lokale islamische un chrischtlige Traditione, zem Byschpel spile Fetischismus un dr Ahnekult e großi Roll bi nigerianische Chrischte un Muslim. S Zäntrum vu dr traditionälle Religion vu dr Yoruba isch di heilig Stadt Ile-Ife.
In dr Vergangeheit isch s vilmol zue Stryt zwische dr Religionsgruppe chuu. Zem Byschpel het anne 1964 im muslimisch dominierte Norde vu Nigeria d Unterdruckig vu dr chrischtlige Tiv zue Uuruejene gfiert, unter anderem wu ne Styyrhebig zem Nochdeil vu dr Tiv yygfiert woren isch. Bi däne Ufständ het s bis zue 4000 Dodesopfer gee. Syt dr Demokratisierig vu Nigeria 1999 nämme d Islamisierigstendänzen im ganze Land zue. Uf Druck vu islamische Gruppe het zem Byschpel in dr Bundesstaate im Norddeil vum Land s islamisch Rächt (d Scharia)) mieße yygfiert wäre. Syterhär sin Döuserdi vu Lyt in religiese Pogrom umbrocht wore. Au setze sich islamischi Gruppe wie Boko Haram fir d Yyfierig vu dr islamische Scharia in ganz Nigeria un s Verbott vu dr weschtlige Bildig yy.
Friegschicht
D Lischt vu dr friegschichtlige kulturälle un zivilisatorische Leischtige vu dr Velker im hitige Nigeria isch lang. Archäologischi Fund belege fir dr Sidoschte (z. B. bi Ugwuelle-Uturu) un dr Sidweschte (bi Iwo-Eleru) di mänschlig Bsidlig syt iber 10.000 Johr. Keramik isch syt e baar Johrdöusert z Nigeria härgstellt wore, zem Byschpel isch d Gajiganna-Kultur (1800 v. Chr. – 400 v. Chr.) z Nordoscht-Nigeria guet beleit. Bi dr Ortschaft Zilum sin 2500 Johr alti Iberräscht gfunde wore, eini vu dr erschte bfeschtige Stedt z Afrika sidlig vu dr Sahara iberhaupt, un fir s 4. Johrhundert no Chrischtus sin dur Fund bi Taruga z Zäntral-Nigeria d Yyseverhittig noogwise, dr eltscht Noowyys vu däre Tächnik fir s gsamt Weschtafrika. Di 2500 Johr alt Nok-Kultur vu Zäntral-Nigeria het uusdrucksstarki Skulpture hinterloo, wu zue dr eltschte Figuralchunscht vu Schwarzafrika zelle.
Iber Johrdöuserti het s e kulturälle un tächnische Uusdusch zwisch em Biet vum hitige Nigeria un em Mittelmeerruum dur d Sahara gee. Beleit isch dr Transsaharahandel uf dr sognännte Bornustroß zwische Tripolis un em Biet vum Tschadsee syt em 2. Johrhundert n. Chr.
600 bis 1500 no Chrischtus
In dr 1000 Johr vor dr Aachumft vu dr erschte Europäer im 15. Johrhundert hän sich uf em gsamte Biet vu Nigeria chleineri un greßeri Staate bildet.
Im Norde vum Land het sich ab em 9. Johrhundert Islam langsam uusbreitet un di große Ryych im Sahel wie Kanem oder s Songhairyych hän s Biet beyyflusst oder hän iber Deil dervu gherrscht. D Staate vu dr Hausa, wu z Nord- un z Zentralnigeria entstande sin, sin däne Großryych zmeischt tributpflichtig gsi.
Bi dr Yoruba sin in däre Zyt e Huffe Stadtstaate entstande mit em zäntrale Bezug uf s Orakel vu Ife as ere lucke Verbindig. Eschtlig dervu het um 600 no Chrischtus d Gschicht vum Edo-Chenigryych Benin aagfange, wu sich bis 1500 zuen eme Großryych entwicklet het. Ibo im Sidoschte hän sich dergege ender in chleinere Einheite organisiert, wu vilmol as republikanisch beschribe wore sin. D Tiv un anderi Velker vum Zäntrum akephali Gsellschafte bildet, also soziali Einheite ohni e Oberhaupt, wu herrscht.
1500 bis 1850
D Europäer hän d Kischte vu Weschtafrika no dr Produkt gnännt, wu fir sii dert inträssant gsi sin. Di weschtlig Kischte vu Nigeria isch zue „Sklavekischte“ wore. Im Gegesatz zue dr wyter weschtli glägene Goldkischte hän di europäische Mächt do bis in d Mitti vum 19. Johrhundert kei bfeschtigti Stitzpunkt yygrichtet. Einewäg her dr Sklave- un dr Waffehandel im 16. un 17. Johrhundert zue Veränderige im Side gfiert. D Yorubavelker sin im Chenigryych Oyo geint wore, bi dr Ibo isch d Aro-Konfederation entstande. Der transatlantisch Sklavehandel vu dr Portugise undr Brite het e grundsätzlig andre Karakter gha wie d Sklaverei, wu s do scho vorhär gee het. D Sklave z Weschtafrika sin bis dert ender Abhängigi mit gringere Rächt gsi, wu bin e Deil Velker sogar in dr Familieverband ufgnuu wore sin. Erscht mit em transatlantische Sklavehandel sin d Sklave zur mänschlige War wore. Aafangs 19. Johrhundert het sich d Yystellig vu dr europäische Mächt zem Sklavehandel gänderet. Si hän e fir uugsetzlig erklärt un d Staate vu Sidnigeria hän mieße uf e „legitime Handel“ umstelle, vor allem mit em vu dr Europäer noogfrogte Palmel.
Im Norde het sich s Ryych Kanem-Bornu no Nigeria uusdehnt un im Zäntrum isch s Ryych vu dr Nupe entstande. Ab 1804 het dr Dschihad vum Fulbe-Fierer Usman Dan Fodio d Machtverhältnis im Norde erschitteret. Syy Kalifat vu Sokoto het bal s gsamt Nordnigeria umfasst. D Gsellschaftsstruktur vu däne große Ryych isch ähnlig gsi zue dr mittelalterlige Feudalstaat z Europa.
Koloniali Eroberigsbolitik
Ab dr Mitti vum 19. Johrhundert hän d Brite mit dr Dursetzig vum Verbot vu dr Sklaverei un dr Dursetzig vu ihre jetz verändrete Handelsinträsse aagfange diräkte Yyfluss uf d Staate vum sidlige Nirgeria z nee. D Abschaffig bzw. Bekämpfig vum transatlantische Sklavehandel dur d Brite het s Chenigrych Oyo in e Krise gstirtzt, wu am Änd zum Burgerchrieg im Yorubabiet gfiert het. Bis in d 1860er Johr isch Nigeria aber drotz dr britische Maßnahme ne Quälle vu Sklave fir d Märt vu Nord- un Sidamerika blibe. Vor allem d Yorubachrieg noch em Verfall vu Oyo sin e ständigi Quälle vu Chriegsgfangene fir d Sklavemärt gsii.
Bis in d Mitti vum 19. Johrhundert isch dr Handel vu dr Europäer mit dr Yyhaimische vu Schiff uusgange, wu vor dr Kischte vor Anker gange sin un noch em Gscheftsabschluss wider abgfahre sin. Hauptgrund doderfir sin d haiß-fycht Klima un Chrankete gsii, vor allem d Malaria, wu in däm Dail vu Weschtafrika dr Byname Grab vum wysse Mann iberchuu het. Di induschtriäll Härstellig vu Chinin syt dr 1820er Johr un sy Yysatz as Prophylaxe gege d Malaria in großem Maßstab ab dr Mitti vum 19. Johrhundert het die Situation gänderet. Vu do ab hän sich britischi Expeditionen au ins Inland dröue.
Anne 1862 het Großbritannie d Stadt Lagos un ihri diräkt Umgäbig zum Protektorat erklert un 1886 zur Chronkoloni. Dodermit hän si zum erschte Mol in däm Biet e diräkti Herrschaft uusgiebt un d Chronkoloni Lagos isch zue dr Chymzälle vum spetere Protektorat Sid-Nigeria woren isch. Verschideni britischi, privati Handelsgsellschafte hän dr Handel un dr britisch Yyfluss z Sidnigeria firschidribe. Aini vun ene isch d 1879 vum George Goldie grindet United Africa Company, wu 1886 vu dr britische Regierig unter em Name Royal Niger Company Konzässione fir s ganz Biet um s Nigerbecki iberchuu het. D Royal Niger Company unter em George Goldie het d Gränze vum britische Yyflussbiet zum Dail uf aigeni Fuscht abgsteckt gege di konkurrierende Kolonialmächt Frankrych un Dytschland. D Company het au mit dr nerdlige Staate Verdreg uusghandlet, em Sokoto-Kalifat, Nupe un Gwandu. Anne 1897 hän d Brite d Stadt Benin, Hauptstadt vum glychnamige Rych, blinderet un zerstert un hän e groß Zahl vu wärtvolle, mit Szene us dr Gschicht un em Alldag vu dr Oberschicht vu Benin verzierte Bronzeblatte uf Großbritannie gschlaipft. S dur e Burgerchrieg gschwecht Biet vu dr Yoruba im Weschte isch churz dernoo unter ihri Herrschaft grote, derwylscht d Biet im Delta vum Fluss Niger un d Staaten vu dr Ibo im Oschte sichno bis 1918 in eme Guerillachrieg gege d Främdherrschaft gwehrt ghaa hän.
Fir di effektiv Ibernahm vu dr Herrschaft iber s Sokoto-Kalifat z Nordnigeria isch dr privatwirtschaftlig Karakter vu dr Royal Niger Company kai Daug gsii. Am 31. Dezämber 1899 het d Company sällewääg ihri Rächt in däm Biet an di britisch Regierig verchauft.
Ab 1900 het dr Frederick Lugard, e ehmolig Mitglid vu dr Company, d Feschtigung vum britische Yyflussbiet un d Volländig vi dr britische Eroberigsbolitik wyterdribe. Anne 1903 het er di groß Stadt Kano eroberet, e Zäntrum vu islamischer Glehrsamkait un Haimet vu dr Kano-Chronik, wu ne wichtigi Quälle fir d Gschicht vu Weschtafrika isch. Churz derno sin au di ibrige große Stedt im Norde gfalle.
Britische Kolonialherrschaft
Im Johr 1900 isch dr Frederik Lugard offiziäll Hochkommissar vum Protektorat Nordnigeria gsii. Dr Lugard het z Nordnigeria systematisch e Method vun ere koloniale Machtuusiebig entwicklet, wu as Indirect rule, also indiräkti Herrschaft, bekannt un zum Vorbild vu dr britische Herrschaft au in andere Dail vu Afrika un dr ibrige Wält woren isch.
Doderby het er sich in ere effektive Wyys uf di vorhandene traditionälle Machtstrukture gstitzt, bzw. dodruf, was er derfir ghalte het. D Emir vum Norde hän ihri Titel bhalte un hän d Macht vor Ort uusgiebt. Si sin aber em Änd dr britische Dischtriktoffizier verantwortli gsii un hän au vu däne chenne abgsetzt wäre. Di traditionälle Autoritete hän fir d Brite d Styyre yyzoge un hän britischi Diräktive umgsetzt. Im Gegezug hän d Brite d Macht vu dr Herrscher gstitzt, wu vu ihne anerkännt wore sin, si hän akzeptiert, dass d Scharia as Rächtssyschtem wyterbstoht un hän d Aktivitete vu chrischtlige Missionar im islamische Norde bschränkt. Im Effäkt sin dur des Syschtem d Herrschaftsstrukture, wu um 1900 bstande sin, uf Johrzehnt konserviert wore. In vyle Fäll sin aber au im Inträssi vun ere effektive un ibersichtlige Kolonialverwaltig Machtberaich as „traditionälli Herrschaftsberaich“ definiert wore, wu eso vorhär nit gee het.
Westsemiten
As Westsemite wered Völcher bizaichnet, wo uursprüngli im Piet vom hüütige Syrie, Libanon, Israel und Palästina glebt hend und zom Tail no hütt lebid und e westsemitischi Sprooch gredt hend. Denebet zaiget si ono kulturelli Nööchi und o i de Religioo chamer gmainsaami Züüg erchene. Zo de Westsemite zellt mer:
Nigeria
Britische Kolonialherrschaft
Dr Versuech, des System, wu uf definierte Hierarchie un abgränzte Herrschaftsbiet beruet het, au im Side durezsetze, het unterschidlige Erfolg ghaa. Im Yorubabiet vum Sidweschte hän d Brite an vorhandeni oder friejeri Chenigrych un ihri Gränze chenne aachnipfe. Im Biet vu dr Ibo im Sidoschte un andere Regione het d Bolitik vu dr Indirect rule aber iberhaupt nit funktioniert, wel s in däne Gsellschafte mit egalitäre Traditione sonigi Aachnipfigspinkt nit gee het.
Noch em Erschte Wältchrieg
Anne 1920 isch dr weschtlig Dail vu dr ehmolige dytsche Koloni Kamerun as Mandatsbiet vum Velkerbund em britische Nigeria verwaltigsmäßig unter em Name Britisch-Kamerun aaglideret wore.
Unter em neie Generalgouverneur Hugh Charles Clifford (1919 -1925) het sich di faktisch Spaltig vum Land in e nerdlige, ne sidweschtlige un e sideschtlige Dail wyter verdieft. Derwylscht d Prinzipie vu dr indirect rule, wu uf dr Bewohrig vum Status quo uusgrichtet gsii sin, im Norde wyter gulte hän, het dr Clifford im Siden uf e Entwicklig in Richtig britisch-europäische Vorstellige drängt, in wirtschaftliger wie bolitischer Hiusicht. Anne 1922 hän zum erschte Mol in boode Regione vum Side Wahle stattgfunde, wu aber nume iber vier Blätz in eme Rot vu 46 Sitze bstimmt woren isch. Bolitischi Barteie, Beruefsverbänd un wirtschaftligi Inträsseverbänd sin im Side entstande. In dr 1940er Johr hän sich derzue ethnisch uusgrichteti Verainigunge bildet ghaa, vor allem vu dr Yoruba un dr Ibo.
Bis zue dr Unabhängigkait
Dr Zytigsbsitzer un Barteifierer Herbert Macaulay het sich zue dr Fierigsfigur entwicklet vum nigerianische Nationalismus, wu mit dr Zyt ufchuu isch. Anne 1938 sin zum erschte Mol ärnschthafti Forderige gstellt wore, Nigeria dr Status vun eme britische Dominion z verleene, s also uf ai Stapfle mit Auschtralie oder Kanada z stelle. Wie in andere Staate z Afrika het dr Zweet Wältchrieg, wu au nigerianischi Soldaten uf dr Syte vu dr Brite fir Freihait un Demokrati kämpft hän, as Katalysator fir Unabhängigkaitsbsträbige. Im Johr 1954 isch Nigeria in vier Regionen unterdailt wore, wu vu gwehlte Gouverneur regiert wore sin un im Zug vu dr Dezäntralisierig vu Nigeria ihri Aigeständigkait iberchuu hän. Anne1957 isch in dr (sid-)weschtlige un dr (sid-)eschtlige Regione vum Land e Sälbschtverwaltig mit eme barlemäntarische Syschtem yygfiert wore. D Macht vu dr Zäntralregierig isch schwach bliben im Verglych mit dr Autonomi vu dr Regione. Dr Norde het d Yyflussnahm vu dr Zäntrale abglähnt, erscht anne 1959 het er sich wie d Regione vum Side zuen ere Sälbschtregierig uf barlemäntarischer Grundlag im Ramme vun ere „unabhängige Federation Nigeria“ entschide.
Am 1. Oktober 1960 isch Nigeria dur e Gsetzesakt im Britische Barlemänt in d Unabhängigkait entloo wore. Im Februar 1961 isch zuen ere Volksabstimmig in dr baide Kamerun chuu, also em nerdlige em sidlige Dail vum Mandatsbiet Britisch-Kamerun. Dr nerdlig Dail het sich fir Nigeria entschide, dr sidlig fir Kamerun. S unabhängig Nigeria het dodermit syy hitig Staatsbiet umfasst.
1960er Johr
Nigeria het d Unabhängigkait uf dr Grundlag vun ere federale Verfassig iberchuu, drei großi Bundesstaate hän e schwachi Zäntralregierig iber si ghaa. Bis 1966 het dr Premierminischter Sir Tafawa Balewa s Land regiert, derwylscht dr Bresidänt Benjamin Nnamdi Azikiwe nume zeremoniälli Funktione ghaa het.
No zahlryche innere Uurueje, Wahlmanipulationen un Gwaltuusbrich het anne 1966 s Militär unter em General Johnson Aguiyi-Ironsi d Macht ibernuu. D Regionen sin ufglest un am 27. Mai 1967 dur zwelf Bundesstaaten ersetzt wore. Wu dr Ironsi umbrocht woren isch, het dr Militerdiktator General Yakubu Gowon dr I. Republik e Änd gmacht.
Churz derno isch vu 1967 bis 1970 dr Biafra-Chrieg uusbroche. Anne 1975 isch dr Militerdiktator Yakubu Gowon uubluetig dur dr General Murtala Mohammed gstirzt wore, wu sechs Monet speter sälber bin eme Butschversuech umbrocht woren isch, wu fählgschlaa isch. Syy Noofolger isch dr General Olusegun Obasanjo wore, wu waytergmacht het mit em Demokratisierigsprogramm vu syym Vorgänger un 1979 d Regierigsgewalt an dr zivil gwhlte Bresidänt Shehu Shagari ibergee het.
1970er un 1980er Johr
Di erscht Helfti vu dr 70er Johr sin ekonomisch dur e Elrusch gchännzaichnet gsii, Nigeria isch dr grescht Ärdelexporteur vu Afrika wore. Des het sich gänderet mit dr Elkrise un wu d Bryys in dr zwoote Helfti vu dr 70er Johr aabegange sin. D Bresidäntschaftswahle 1983 sin vu Manipulation un Gwalt iberschattet gsii. Mit em Vorwurf vu dr Vetterliswirtschaft un Korruption isch di II. Republik am 31. Dezämber 1983 dur e Militerbutsch ans Änd chuu, dr Shagari isch gstirzt wore un dr General Muhammadu Buhari het d Macht ibernuu, wu aber scho anne 1985 dur syy Kamraad General Ibrahim Babangida in eme Palaschtcoup abglest woren isch.
1990er un 2000er Johr
Dr Babangida het bis 1993 regiert. Korruption un Repression sin in syre Regierigszyt als aagstige, e Demokratisierigsprozäss zur Grindig vun ere III. Republik unter em Bresidänt Ernest Shonekan isch in nämlige Johr fählgschlaa, dr Babangida het d Bresidäntschaftswahle annulliere loo, wu sich abzaichnet ghaa het, ass dr Moshood Abiola (Social Democratic Party) d Wahle gwinnt. Im Summer 1993 isch allmee zue effetlige Protescht chuu gege s Babangida-Regime. Wäg em all greßere Druck isch dr Babaginda schließlig am 27. Augschte zruckdrätte un het d Macht an e Ibergangsregierig unter dr Fierig vum Ernest Shonekan ibergee ("III. Republik"). Nume drei Monet speter het sich dr General Sani Abacha sn Macht butscht. Unter ihm isch zue dr brutalschte Militerdikatur in dr nigerianische Gschicht chuu.
Im Septämber 1993 isch zue schwäre Zämmesteß zwische dr Volksgruppe vu dr Ogoni un dr Andoni chuu, wu schetzigswys 1.000 Ogoni derby um s Läbe chuu sin un iber 30.000 us ihre Haimet hän mieße flichte. D Movement for the Survival of the Ogoni People (MOSOP) het doderfir d Regierig un d Elgsellschafte verantwortli gmacht, wu d Andoni solle ufgstachlet un finaziert haa.
Anne 1995 sin dr Schriftsteller un Burgerrächtler Ken Saro-Wiwa un acht wytere Aagchlagti (d "Ogoni Nine") noch eme spektakuläre Schauprozäss, wu international heftigi Protescht uusglest gha het, z Port Harcourt hiigrichtet wore. Nigeria isch derno mit mit sofortiger Wirkig us em Commonwealth of Nations uusgschlosse wore.
Dr Staatschef Abacha isch anne 1998 gstorbe, syy Noofolger, dr General Abdulsalami Abubakar, het in aim Johr e brässant zämmegstellt Demokratisierigsprogramm durezoge, wu vor allem zum Ziil gha het, Nigeria wider as glychbrächtigt Mitglid in d international Staategmainschaft zruckzfiere. 1999 isch dr ehmolig Militärdiktator Olusegun Obasanjo as erschte Bresidänt vu dr IV. Republik veraidigt un 2003 in umstrittene Wahlen fir e zwooti Amtszyt bstetigt wore. Di IV. Republik het dur e aktivi Bolitik d ussebolitische Schäde vu dr Abacha-Diktatur chenne ufhebe, innebolitisch chunnt s aber almol bis hite zue Uurueje.
Verwaltigsgliderig
Nigeria isch syter anne 1967 in Bundesstaate yydeilt. In e baar Reforme isch d Zahl vu dr Bundesstaate vu zwelf uf hit 36 (syt 1996) hecher gmacht wore. Vor dr Nejornig anne 1967 isch Nigeria in Regione, vor dr Unabhängigkeit 1960 in Provinze glideret gsi.
Zue dr Bundesstaate chunnt s Hauptstadtterritorium (Federal Capital Territory, FCT) um Abuja. Uf dr zwote Ebeni sin d Bundesstaate in insgsamt 774 Local Government Areas (LGA) gliederet.
Jüdischer Friedhof
Ä jüüdische Friidhoof (hebräisch בית-עלמין bzw. בית-עולם, [beɪt ʌl'mɪn] bzw. [], dt. «Huus vo dr Ewigkäit» noch Kohelet (Breediger 12,8) oder בית קברות [], «Huus vo de Greeber») isch e Friidhoof, wo noch de Gsetz vom Juudedum gfüert wird. So isch s üüblig, ass dr Dooti ooni Sarg begraabe wird, d Dooterue gältet für ewig und d Bsuecher lege mäistens chliini graui Stäi uf s Graab und nid Blueme. Jüüdischi Friidhööf wärde noch em Jiddische au as «gueti Öört» bezäichnet, wil dr Doot dört uf e Messias cha warte und wideruferstoo.
Gschicht
Wääred d Aschkenasim (die dütschstämmige und ostöiropäische Juude) ufrächti Stäi an iiri Greeber gstellt häi, häi d Sefardim (die portugiisische und spanische Juude) iiri Doote und Graabblatte begraabe, wo flach uf em Boode glääge si, oder under Zältgreeber. In Middel- und Ostöiropa si die mäiste Friidhööf askenasisch, aber ä Däil von ene häi au e sefardischi Abdäilig. Ursprünglig het mä die Doote in Richdig Jerusalem usgrichdet, die Dradizioon wird sit em 18. Joorhundert nüme duuregsetzt.
D Inschrifte uf de Graabstäi (Mazevot) si sit dr Zit vo dr Haskala uf Hebräisch gschriibe und au in dr Sprooch vom Land, mäistens uf dr hindere Site vom Graabstäi. Ass au vilmol dr Naame vom Vater vorchunnt, isch für die genealogisch Forschig vo unschetzbarem Wärt. In dr Zit vo dr Haskala si, wie in dr christlige Dradizioon, au Familiegreeber mit ufwändig gstaltete Graabstäi und sogar Mausoleum für Familie baut worde.
As dr eltist jüüdisch Friidhof in Öiropa gältet dr Häilig Sand z Worms, wo s e Graabstäi us em Joor 1058/1059 het.
Wien e hufe anderi jüüdischi Iirichdige au, si d Friidhööf vilmol Ziil für antisemitischi Aagriff worde. So si die middelalterlige jüüdische Friidhööf z Baasel zerstöört worde (1348), wo d Juude ermordet worde si oder d Stadt verloo häi (1397). In dr Zit vom Nazionalsozialismus si e hufe jüüdischi Friidhööf verwüestet worde. Au hüte wärde jüüdischi Friidhööf immer wider vo Antisemite verschandlet, oder aber au vo Oobrikäite entweit, wo vom eewige Charakter vom e jüüdische Friidhoof nüt (wäi) wüsse.
Bsundrigs
Wil im Dood alli Mensche gliich sin, häi bis zur Middi vom 18. Joorhundert alli Graabstäi die gliich Form gha. Erst mit dr Haskala, dr jüüdische Emanzipazioon und dr Assimilazioon, häi d Juude brächdigi Greeber afo baue, wie mä sä au vo christlige Friidhööf us dere Zit kennt.
Jüüdischi Greeber wärde vo de Gmäinde nit ufghoobe und d Graabstäi blibe stoo. Wenn s nid gnueg Blatz het, schüttet mä Ärde uf e Graab und begrabt äi Doote über eme andere, wie mä s bim Alte Jüüdische Friidhoof in Prag gmacht het. Daas hängt zämme mit em jüüdische Glaube an d Ufferstehig vo de Doote, wenn dr Messias chunnt.
In dr jüüdische Dradizioon si Blueme uf Greeber nid üüblig, aber mä loot Eföi und Graas über d Greeber lo waggse. D Bsuecher lege chliini Stäi uf d Greeber und wäsche sich bim Uusegoo d Händ, wil d Nööchi vo de Doote kultisch unräin macht. Das isch au dr Grund, wiso Lüt, wo vo dr alterdümlige Briesterklass abstamme, was mä an iire Familienääme (Cohen, Levi) cha gsee, nid uf d Friidhööf gönge. Vo nidjüüdische Manne, won e jüüdische Friidhoof bsueche, wird erwartet, ass si us Respäkt vor de jüüdische Brüüch iire Chopf wurde zuedecke.
Dr Verbandsfriidhoof
Dr Friidhoof ghöört mäistens dr jüüdische Gmäind. E Verbandsfriidhoof hingeege wird vo meerere Kehillot (Gmäinde) dräit und macht die gmäinsami Finanzierig vom ene Friidhoof mööglig, sigs bim Aaleege vom ene nöije Friidoof oder bim Underhalt vom ene alte. Jüüdischi Gmäinde oder Familie, wo sich nit in e Verbandsfriidhoof iikauft häi, häi dört zwar au iiri Doote chönne begraabe, häi aber vilmol mee müesse zaale.
Äine vo de grösste und eltiste erhaltene jüüdische Verbandsfriidhööf z Dütschland isch dr Jüüdisch Friidhoof z Heinsheim bi Bad Rappenau im Kraichgau, Baade-Württebärg.
Groossi jüüdischi Friidhööf
Es isch schwiirig Friidhööf iizordne, wil d Zaal vo de Greeber und d Flechi nid brobotzional si. Dr Flechi nooch isch dr Friidhoof Ohlsdorf dr grösst jüüdisch Friidhoof in Middelöiropa, am mäiste Greeber het s aber in dr jüüdische Abdäilig vom Wiener Zentralfriidhoof, 80'000 Greeber het s dört und im Zwäite Wältchrieg si no 6000 zerstöört worde. Dr grösst jüüdisch Friidhoof in Südostöiropa z Thessaloniki häig 500'000 Greeber gha. Er isch noch em Balkanfäldzuug 1941 vo dr Weermacht und de griechische Behörde zerstöört worde. Z Dütschland isch dr grösst erhalteni jüüdisch Friidhoof dä z Berlin-Weißensee. Uf ere Flechi vo 42 Hektare het s öbbe 115'000 Greeber. In Ostöiropa isch dr Nöi Jüüdisch Friidhoof z Łódź 40 ha grooss und het 180'000 Greeber. Dr jüüdisch Friidhoof z Warschau isch dr grösst erhalteni jüüdisch Friidhoof in Öiropa. Uf ere Flechi vo 33 ha het s mee as 200'000 Greeber mit Graabstäi, usserdäm Massegreeber vo ermordete Juude us em Warschauer Ghetto us dr Zit vo dr dütsche Okkupazioon.
Rote Liste gefährdeter Arten
As die Rooti Liste vo de gfäärdete Arte oder nume die „Rooti Liste“, im Original Red Data Book, het mä ursprünglig de Liste gsäit, wo din die gfäärdete Dierarte uf dr ganze Wält ufgfüert si und wo sit 1966 vo dr Wältnaturschutzunion International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN) in unregelmäässige Abständ veröffentligt wärde. Im Lauf vo dr Zit het mä denn au Rooti Liste vo gfäärdete Pflanze afo uusegee, und gege s Ändi vom 20. Joorhundert si zum erste Mol au Rooti Liste vo Bilz oder Biotoptüpe erschiine. [[Datei:Status_iucn3.1.svg|300px|miniatur|D Gfäärdigskategorie vo dr IUCN sit 2001:
EX Extinct (noch em Joor 1500 usgstorbe)
RE Regionally Extinct (regional usgstorbe)
CR Critically Endangered (vom Usstärbe bedroot)
EN Endangered (stark gfäärdet)
VU Vulnerable (gfäärdet)
NT Near Threatened (potenziell gfäärdet)
LC Least Concern (nit gfäärdet)
NE Not Evaluated (nit beurdäilt)]] Hüte isch d IUCN die äinzigi Organisazioon, wo en umfassendi Rooti Liste füert as Dokumentazioon vo alle Arte uf dr Wält, wo gfäärdet si. Sit de 1970er Joor wärde vo dr IUCN und vo andere internazionale Organisazioone, vo Staate, vo Gliidstaate wie de dütsche Bundesländer oder vo Naturschutzverbänd Rooti Liste veröffentligt, wo geografisch iischränggt si.
Hüte git s au Rooti Liste vo äinzelne taxonomische Gruppe wie die vom IUCN über die gfäärdete Gansvöögel, Chatze oder Hundartige uf dr Wält. In Länder, wo d Erfassig vo bedroote Arte wit forwärtschoo isch, wärde mäistens sonigi begränzti Rooti Liste ufgstellt, wie zum Bischbil die Roote Liste vo de Bruetvöögel vo Dütschland oder vo de Groossbilz vo dr Schwiz.
Rado
Rado bezeichnet
Technologie
Dr Begriff Technologii bedütet in nöijerer Zit vor allem d „Leer vom Handwärk“ oder d „Wüsseschaft vo dr Technik“, aber die verschiidene Begriffsuffassige underschäide isch zum Däil stark. Vilmol wird Technologii brucht as Sünonüüm für dr Begriff «Technik». E genaui Definizioon git s nit und d Bedütig muess us em Zämmehang erschlosse wärde.
Litratuur
Technologiekritik
Hochrhein
Der Hochrhy isch der Abschnidd vum Rhy vum Bodesee öber Schaffuuse, Lauffeburg un Rhyfälde bis uf Basel.
Geografy
Geografisch gseh meint mer mit em Begriff Hochrhy
Aafangè duèt dè Hochrhy am Ändi vum Undersee bi Stròmkilometer 25,4 bi dè Rhybrugg vo Staa, uffhörè duèt er bi dè Mittlerè Basler Brugg bi Stròmkilometer 166,6. Dotal isch dè Hochrhy also 141,2 km lang. Vum Bodesee fliesst dr Rhy zerscht westwärts bis uf Schaffuuse, woner ä Rank macht gäge Süüde. Bi Lauuffe und Nöühuuse goot er 23 Meter über de Rhyfall abb und fliesst denn im ene ängge Taal i grosse Kurve wyter gäge Süüde bis ad Töössegg, woner wider em Weschte zue goot. Uf der rächte Syte het er jetz s grosse Bärggebiet vom Schwarzwald. Der Rhy lauft denn der Nordsyte vom Schwiizer Jura noo, und er wird immer wie breiter, will do grossi Näbeflüss zuenem chöme. Bi Ettikon und Choblez isch d Stromschnelle vom Middlere Lauffe, und wyter unde, bi Lauffeburg, isch wider e grosse Wasserfall gsi, der alt Lauffe, wo jetz wägem Wasserchraftwärch Lauffeburg nümme z gseh isch. Em Aargau und em Baselbiet noo fliesst der Rhy derno bis uf Basel, won er nôch Norde dräit: der nöggscht Flussabschnidd unden a Basel isch der Oberrhy. Folgendi Regione hän Adeil am Hochrhy:
Naturschutz
Am Hochrhy sind bedüütendi Naturlandschafte erhalte blibe. Es het e ganzi Reie vo Naturschutzpiet uf beide Syte vom Fluss.
Fauna und Fischerei
Der Fluss isch uf de verschidene Abschnitt es Gwässer mit ere vilfältige Fauna. Es läbt mängi Art Fisch, Chräbsen und Muschle drin und am Fluss het’s Vögel, Biber und anderi Dier. Am Rhyfall und bi de Wasserchraftwärch sin die einzelne Flussstrekine teils von enand isoliert. Früener sin Fisch us em Meer wie der Lachs, d Meerforällen und dr Aal no bis wyt ufe in Rhy cho; und es het au yheimeschi Arte wie d Barbe, d Nase und d Äsche.
Am Hochrhy het d Fischerei en alti Gschicht.
D Fischer sin im Berufsfischerverein Hochrhein-Oberrhein e. V. und im Fischerverein Untersee zämegschlosse.
I der jüngschte Zyt wandere frömdi Fischarte au in Hochrhy, so wie öppe t Schwarzmuulgrundel.
Chraftwärch
Im Fluss entlang sin vili Wasserchraftwerch baut worre, wo für d Industry wichtig sin. Säll chunnt vom große Gfälle, wo d Schifffahrt uff em Hochrhy erschwert. Bi Staa isch der Fluss uf der Höchi vo 395 Meter über Meer; z Basel unde isch er bi 245 Meter, das bedüütet, ass er uf sim Wääg hundertfüfzg Meter abecho isch, das isch doch zimli vill für en Flussabschnidd vo dere Lengi, und drum isch der Hochrhy in es baar Teil en rächt en wilde Fluss, oder er isch es wenigschtens früener gsi, wo’s no keini grosse Chraftwärch ggää het.
Die grosse Wasserwärch am Hochrhy sind die doo: s Chraftwärch Rhynou, s Chraftwärch Eglisau-Glafttfälde, s Chraftwärch Reckinge, s Chraftwärch Albrugg-Doogere, s Wärch Lauffeburg, s Rhychraftwärch Säkinge, s Chraftwärch Rhyburg-Schwörstadt, s Alte Wasserchraftwärch vo Rhyfälde, s nöie Chraftwärch Rhyfälde, s Wärch Augscht-Wyyle und s Chraftwärch Birsfälde.
Es chlyses Wasserchraftwärch git s sid em 19. Joorhundert au näbem Rhyfall z Nöihuuse.
Vercheer
Über de Fluss het’s e ganzi Zylete grosse Stroossebrugge und au es baar Ysebaanbrugge. Scho d Römer händ Brugge über de Rhy gmacht, öppe bi Konstanz und Zurzach.
Teils sind die hischtorische Brugge als Boudänkmol gschützt so wie die grossi alti Holzbrugg vo Säckinge.
E ganz e nöji Brugg isch d Hochrhybrugg bi Lauffeburg, wo der Vercheer vo der alt Lauffebrugg z Lauffeburg wägggnoo het. En Übersicht vo dene Bouwärch gitt d Lischte vo de Rhybrugge. Au bi de meischte Chraftwärch chamer über de Fluss goo, bim Chraftwärch Albrugg-Doogere isch no en schmali Betonbrugg nume für Fuessgänger und Welofahrer, s Rhybrüggle Albrugg, und a teil Oort sind no hüt chlyni Fäärene.
Em Hochrhy noo goot d Hochrhybahn uff der Ysebahnstrecki vo Basel uff Konschtanz. Sie isch vo dè Großherzoglich Badischi Staats-Ysebahne als Teil vu der Badischi Hauptbahn erbaut worre, wo em Rhy noo uffwärts vu Monnem bis Konschtanz goot. Uff der Schwiizer Syte isch nume en Ysebaanlinie vo Basel über Choblez uf Eglisau. D Schifffahrt uf em Hochrrhy goot nume vom Bodesee bis uf Schaffuuse aben und vo Basel bis uf Rhyfälde ufe.
Uf em Platz vo der ehemolige Zimäntfabrigg vo Melike im Aargau isch a der Rhystrooss en Umschlagplatz für Gontäiner und anderi Transportmiddel ygrichtet, s «Hochrhy-Terminal».
Em Fluss noo chame uf Wanderwääg und Welowääg s Taal uuf und ab goo. Zwüsche Säckinge und Lauffeburg git’s all Joor e Verastaltig füre Langsamvercheer: s «slowUp Hochrhy».
Zueflüss
Vo Süde münde folgendi grössere Flüss in de Hochrhy:
Vo Norde isch d Wuete de gröschti Zuefluss; vom Südschwarzwald obbè abbè chömmèd ußerdèmm, d Steina, d Schlüècht, d Alb, d Murg un d Weera. D nördliche Flüss entwässerèt alli mitnand s Fäldbärg-Massyv.
Chlyneri Näbeflüss sind d Biber, d Durach, der Geisslibach us em Zürcher Wyland, d Sissle, der Meelibach, der Magdenerbach und d Ergolz.
Stedt
Em Fluss noo stoot e ganzi Reihe vo alte Stedt:
Organisazione
D AHR understützt zum Bispyl
Kultur
Z Säckingen isch im Schloss Schönau s Hochrhymuseum ygrichtet.
Bi Rhynau isch sid em Middelalter s Chlooschter Rhinau gsi.
Uff der Hirsebreifahrt chöme d Zürcher au übere Hochrhy.
Antikes Griechenland
D Gschicht vom antike Griecheland, wo d Entwigglig vo dr öiropäische Zivilisazioon maassgääblig mitbrägt het, umfasst öbbe d Zit vom 8. Joorhundert v. d. Z., wo u. a. die homerische Eepe entstande si, bis 146 v. d. Z., wo Griecheland ins Römische Riich integriert worde isch und vo denn aa bis in d Spootantike).
Wääred sich in dr archaische Zit (öbbe 700–500 v. d. Z.) s Polissüsteem uusebildet het und d Grieche dr Middelmeerruum kolonisiert häi, isch die klassischi Periode (öbbe 500–336 v. d. Z.) e Zit, wo sich d Kultur entfaltet und eso e Fundamänt für s Oobeland gläit het. Denn si au zentrali politischi Begriff brägt worde, zum Bischbil im Zämmehang mit dr Entwigglig vo dr attische Demokratii. Zu de Läistige vo dr antike griechische Kultur zele under anderem archidektonischi Monumänt wie die uf dr Athener Akropolis, bedütendi Skulpture, zentrali Wärk vo dr Dichtkunst (wie d Ilias und d Odyssee), d Grundleegig vo dr Filosofii und bedütendi prosaischi Gschichtswärk vom Herodot und Thukydides, wo spööteri griechischi Gschichtsschriiber no im Byzantinische Riich beiflusst häi, maassgääbligi Erkenntniss uf em Gebiet vo dr Mathematik, dr Physik und Forme vo friidlige sportlige Wettkämpf wie die Olympische Spiil.
Dr Homer und dr Hesiod
Vili vo de Grundlaage für die klassischi Zit si in deere Perioode entstande. Am Aafang si noch em „Dunkle Zitalter“ die homerische Eepe, d Ilias und d Odyssee, entstande, wo d Hellene vo früe aa verbunde häi. D Ilias isch woorschinlig öbbe um 750/730 und d Odyssee öbbe 720 v. d. Z. ufgschriibe worde. Woorschinlig no vor em Homer het dr Hesiod sini Dichdige verfasst, wo für die griechischi Müthologii und Wältaaschauig e groossi Bedutig ghaa häi.
D Polis
Woorschinlig het sich scho im 12. Joorhundert, spöötistens aber in dr geometrische Zit (öbbe 900–700 v. d. Z.) in Griecheland e nöis Staatesüsteem afo bilde: D Polis (dr Stadtstaat) isch usser in Däil vo Nordgriecheland und Däil vom Peloponnes die vorherrschendi Staatsform worde. Dr Aadel, wo zerst no käi Geburtsaadel gsi isch, het mee und mee Iifluss überchoo und d Köönigsheerschaft isch immer mee zruggdrängt worde und zum grösste Däil verschwunde. Es het immer mee Oligarchie gee, wääred in andere Stadtstaate d Bevölkerig mee bim Regiere z sääge ghaa het. Die entwiggleti Demokratii mit dr Isonomii, d. h. em Brinzip vo dr Rächtsgliichhäit, wie im Fall vo Athen isch aber erst in dr klassische Zit entstande. D Vollbürger häi in dr Polis s Rächt ghaa, am politische Lääbe mitzmache. Wie vil si häi chönne mitbestimme, isch vo Stadt zu Stadt underschiidlig gsi. Vilmol häi d Poleis nume en äng begränzts Umland (Chora) ghaa. Groossi Poleis mit ere witlöifige Chora, wie Athen und Sparta, si d Usnaame gsi. Fast jedi Polis het en Akropolis, e Burgbärg, ghaa und en Agora, e Määrtblatz, wo s wirtschaftlige und politische Zentrum gsi isch.
Die Groossi Kolonisazioon
Scho am Ändi vom 2. Joorduusig v. d. Z. häi sich Grieche an dr chläiasiatische Küste niidergloo. Vo öbbe 750 bis 550 v. d. Z. isch s zur Groosse Kolonisazioon choo, wo groossi Däil vom Schwarzmeergebiet und in e Hufe Geegende vom Middelmeerruum Dochderstedt gründet worde si. Vor allem in Underitalie und uf Sizilie si vili Kolonie entstande (Magna Graecia). Dr Thukydides verzelt z. B. vo Naxos im Joor 735 und vo Syrakus im Joor 730 z. d. Z. Das isch vor allem bassiert, wil Griecheland überbevölkeret gsi isch, wil mä Handelswääg het welle absichere und wäge innepolitische Gegesätz und Unrueje innerhalb von ere Polis. Dr Begriff Kolonisazioon sött mä nit noch modärne Maassstääb uslege. Die nöi gründete Stedt si vo dr Mueterstadt politisch unabhängig gsi und si mäistens dört entstande, wo d Siidler nid mit em Widerstand vo de Iihäimische häi müesse rächne.
Die griechischi Besiidlig het fast im ganze Middelmeerruum stattgfunde und iir Zentrum isch d Egeis gsi. Vo 700 v. d. Z. aa het sich dr Iifluss vo orientalische Elemänt uf d Kunst afo zäige. In deere Entwigglig häi zerst Stedt uf Euböa, bald druf s mächdige Korinth e wichdigi Vermiddlerrolle gspiilt. D Grieche häi scho früener s Alfabet vo de Fönizier übernoo und für sich adaptiert.
Eso het sich iire gäistig Horizont erwiteret und in däm Klima isch die ionischi Filosofii entstande. Zu iire Verdräter, wo uusestöön, zele u. a. dr Naturfilosoof Thales vo Milet, dr muusigverbundeni Mathematiker Pythagoras vo Samos und dr „dunkli“ Dialäktiker Heraklit vo Efesos.
In der Zit um 500 v. d. Z. het sich au die antiki griechischi Gschichtsschriibig entwigglet, aagstosse vom erwiiterete geografische Horizont und vo dr ionische Filosofii. Dr Hektalos vo Milet, die sogenannte Logograafe und d Historie vom Herodot stöön am Aafang vo dr riiche griechische Gschichtsschriibig, wo bedütendi Prosawärk vürebrocht het und thematisch üsserst vilfältig gsi isch. Dr Herodot und dr Thukydides häi dr Maassstaab vorgee, wo sich vili vo de spöötere antike griechische Gschichtsschriiber dra orientiert häi. Allerdings isch e groosse Däil vo dr antike Literatuur verloore gange und mit ere au e Däil vo dr Gschichtsschriibig.
Argos und Sparta
Uf em griechische Festland häi verschiideni Poleis um d Vormachtstellig kämpft und immer wider gegenenander Chrieg gfüert. Uf em Peloponnes isch zerst Argos lang füerend gsi; aber denn isch s Sparta noch dr Erooberig vo Messenie i de Messenische Chrieg (8.-7. Jh. v. Chr.) und uf dr Grundlaag vo innere Reforme glunge, die sterksti Milidärmacht in Griecheland z wärde. Scho lang het sich s Milidäärmodäll vo de Bürgerweere duuregsetzt (Hoplitetaktik). Um 550 v. d. Z. het Sparta schliesslig dr Peloponnesischi Bund gründet und eso si Herrschaftsaaspruch zementiert.
D Tyrannis
Im 7. und 6. Joorhundert v. d. Z. het sich d Regierigsform vo dr Tyrannis verbräitet, zerst z Korinth, wo d Kypselide um 660 v. d. Z. an d Macht choo si und die ersti Tyrannis in Griecheland iigrichdet häi, denn z Sikyon und z Samos und spööter au z Athen. Dr Begriff Tyrannis isch us Chläiasie choo und het zerst äifach en Eläiherschaft bedütet, weder guet no schlächt. Mäistens het e mächdige Aristokrat d Füerig in ere Polis übernoo, si Macht milidäärisch abgsicheret und uswärts d Understützig vo andere Tyranne gsuecht. D Tyrannis het also käi rächligi Grundlaag ghaa, sondern nume e machtpolitischi. Au im westlige Middelmeerruum si in dr spöötere Zit Tyranne an d Macht cho. D Entwigglig uf Sizilie isch zimlig spektakulär verlofe mit em Gelon, wo d Macht vo Syrakus uf ganz Sizlie usbräitet het und as Held bis zu sim Dood regiert het und em Agathokles, wo noch eme Staatssträich die demokratischi Verfassig in Chraft gloo het, groossi Däil vo Sizilie erooberet und sich schliesslig zum Köönig gmacht het. Im griechische Chärnland het vor allem Sparta die Regierigsform abgleent und het energisch gege sä kämpft.
Gmäinschaftsstiftendi Faktore
Die antiki griechischi Wält het nüt vom ene „Nazionalgfüül“ gwüsst. Jedi Polis, au die chliinsti, het die äigeni Autonomii verdäidigt und isch nit baraat gsi, die freiwillig ufzgee. Wäge däm isch dr Chrieg im antike Griecheland eender dr Normalzuestand gsi.
Groossi Eräigniss, wo d Grieche us de verschiidene Poleis zämmechoo si und eso iir Zämmeghörigkäitsbewusstsii zum Usdruck brocht häi, si vor allem die Panhellenische Spiil gsi, wo die Olympische Spiil am berüemtiste von ene gsi si. Do häi au Grieche us Underitalie mitgmacht. En äänligi panhellenischi Bedütig het s Orakel vo Delfi ghaa.
Was aber de Grieche s Gfüül zämmezghööre vor allem gee het, isch dr Götterkanon gsi, wo us de homerische Epe bekannt isch und wo sich in dr archaische Zit die erste Tämpelbaute druf bezooge häi. Die antike griechische Poleis si stark religiöös brägt gsi. Es isch zwar käi Buechreligion gsi und si isch dur Müüthe und Heroegschichte bestimmt gsi, aber bi fast alle öffentlige und brivate Handlige si d Götter aagrüeft worde.
Erst wo dr Chrieg gege d Perser droot het, het sich e Gmäinschaftsgfüül entwigglet, wo au politisch zum Usdruck cho isch. 510 v. d. Z. isch d Tyrannis z Athen ändgültig abgschafft worde. Athen isch denn scho d Vormacht in Attika gsi; Thebe het spööter d Vormachtstellig in Böozie aagsträbt, aber die bedütendsti Macht in Griecheland isch immer no Sparta gsi. In Chläiasie isch s schliesslig zum Ionische Ufstand (500–494 v. d. Z.) cho und das isch mit de Perserchrieg Däil vo dr Wältgschicht worde.
Demografii
D Gröössi vo dr Bevölkerig cha nume grob gschetzt wärde. Wo si am grösste gsi isch, häi im ganze antike Griecheland öbbe 4 Millione Lüt gläbt, öbbe 2 Millione von ene in de Kolonie. Zur Polis Athen het ganz Attika ghöört, wo öbbe 2600 Kwadratkilometer grooss gsi isch und im Joor 435 v. d. Z. het si öbbe 250'000 bis 300'000 Iiwooner gha, 100'000 von ene Sklave und 60'000 männligi erwaggseni Bürger. Im Joor 325 v. d. Z. si s nume no öbbe 150'000 bis 250'000 Persone gsi, 50'000 von ene Sklave und 20'000 männligi erwaggseni Bürger. D Region Attika het die höggsti Bevölkerigsdichdi z Griecheland ghaa, nämlig zwüsche 45 und 80 Iiwooner bro Kwadratkilometer (zum Vergliich: im Joor 2005 si s 3812 gsi). Im Ganze cha mä vo öbbe 1000 griechische Poleis im Middelmeerruum und am Schwarze Meer usgoo, vo dene häi weniger as d Helfti mee as 2000 Iiwooner gha und nume fufzää Brozänt mee as 5000.
D Lääbenserwartig isch seer niidrig gsi. Nume knapp über fufzig Brozänt vo alle Mensche si elter as fümfi worde, nume öbbe vierzig Brozänt mindestens drissgi und nume knapp über e Fümftel si mit fuffzig oder elter gstorbe. Fümfesibzgi si weniger as 5 Brozänt vo alle Lüt worde. Die hoochi Stärbligkäit vor allem under de Chinder isch Hand in Hand mit ere hooche Geburtsroote gange. Mä schetzt, ass im Durchschnitt e Frau öbbe 5,5 Chinder uf d Wält brocht het.
Stedtebau
Zwar si d Poleis äini vo dr andere seer verschiide gsi, si häi aber alli doch e baar Sache gmäinsam ghaa. Zu fast jedere vo de 1000 Poleis het e Stadt ghöört mit ere Muure drum und en Umland, wo landwirtschaftlig brägt gsi isch, d chora. Innerhalb vo de Stadtmuure mit iire Door und Dürm het s Stroosse, Hüüser und mäistens au gröösseri Tämpel gee. Woorschinlig dr wichdigsti Blatz isch d Agora gsi. Dört häi in de demokratische Poleis au die politische Versammlige und Abstimmige stattgfunde. Grad bi dr Agora häi sich mäistens au wichdigi öffentligi Geböid, wie s Roothuus (Buleuterion) und s Prytaneion befunde.
D Wirtschaft
Die antiki griechischi Gsellschaft isch nid woolhabend gsi. Die mäiste Lüt si arm gsi. Das Bitzeli, wo über s Niwoo vo dr Sälbstversorgig uuse het chönne erwirtschaftet wärde, isch nit sälte vo gsellschaftlige Elite konsumiert und nid investiert worde.