cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Galileo Galilei
De Dialog iber die zwai Weltsystem un de Inquisitionsprozess vu 1633
Im Saggiatore het er d'Komete als erdnochi optischi Effekt (verglichbar mit Phänomene wie de Rägeboge oder s' Nordleecht), dodrin uf ä Theori vum Aristoteles iber Meteor zruckgriffend. Zue de Zitt vu de Kometeerschinige isch Galilei allerdings us gsundhaitliche Gründe nit in de Lag gsi, selber Beobachtige az'stelle. Si empirisch nit fundeerti Polemik gege d'Theori vu de Komete, wo Tycho Brahe un Orazio Grassi vertrette hän, isch als indirekti Vertaidigig vum kopernikanische System z'verstohe, wo nooch de Mainig vu Galilei dur d'Anahm sich nit uf Chraisbahne bewegende Himmelskörper bedroht gsi wär.
Mit sällere Polemik het Galilei die ald Feindschaft mit manche Jesuite beläbt. Aini vu de Folge isch ä anonymi Azaig vum Saggiatore wäge Atomismus un dodemit Verstoß gege die s' Obendmohl betreffende Dogme vum tridentische Konzil. Under Zuehilfenahm vum ä Gefälligkaitsguetachte vu Pater Giovanni Guevara hän d'Gönner vum Galilei im Vatikan sälli Azaig versande. loh. De Wisseschaftshistoriker Pietro Redondi vermuetet deshalb, dass au im Prozess 1633 ä Azeig wäge Atomismus un dodemit häretische Asichte bezüglich vum Obendmohl zuegrundlit, wo aber dur Intervention vu de aigens gschaffene päpstliche Undersuechigskommission uf die wit wäniger brisant Frog vum Kopernikanismus bzw. vum Ughorsam abglenkt worre isch.
1624 isch dr Galilei nooch Rom graist un isch sex Mol vum Barberini-Urban empfange worre, wo ihn ermuetigt het, iber s'Kopernikanisch System z'publiziere, solange er säll als Hypothese behandle dät; dr Brief vum Bellarmin an dr Galilei vu anno 1616 het dr Barberini domols nit chennt. Nooch lange Vorarbite un wiider underbroche dur Krankhete het Galilei 1630 de Dialogo di Galileo Galilei sopra i due Massimi Sistemi del Mondo Tolemaico e Copernicano (Dialog iber die zwai wichtigste Weltsysteme, s'Ptolemäisch un s'Kopernikanisch). In sällem Buech het dr Galilei under anderem si Relativitätsprinzip un si Vorschlag fer d'Bestimmig vu de Liechtgschwindigkait erchlärt (die erst präzis Messig vu de Leechtgschwindigkait uf de Erde isch erst 1849 Fizeau glunge.). Als vermaintlich stärchst Argument fer s'Kopernikanisch System het ihm si - irrigi - Theori vu dr Gezitte dient.
Im Mai 1630 isch dr Galilei wiider nooch Rom greist, um bim Urban VIII. un rm Niccolò Riccardi, dem fer d'Zensur verantwortliche Inquisitor, ä chilchlichi Druckerlaubnis (Imprimatur) z'erwirke. Er het au ä vorläufigi Druckerlaubnis erhalde. Zruck in Florenz het Galilei aber us verschidene Gründ entschiide, under anderem wil de Rusgäber (Fürst Cesi, Gründer vu de Accademie dei Lincei) verstorbe war und wäge ere Pestepidemi, sich mit ere Druckerlaubnis dur de Florentiner Inquisitor z'begnüge un s'Werch in Florenz drucke z'lo. Ufgrund vu verschidene Schwirigkaite, usglöst dur Riccardi, het de Druck aber erst im Juli 1631 afange chänne; im Februar 1632 isch de "Dialogo" erschine.
De Zensuruflag, s'Werch mit ere Schlussredi zuegunste vum Ptolemäische System z'beschließe, het dr Galilei gmeint noochz'chu, indem er sälli Red ins Mul vum manifeste Dummkopf Simplicio glegt het. Derzue het er dr Fähler begange, sich iber e Lieblingsgedanke vum Barberini-Urban lustig z'mache: dass mer e Theori niemols iber die vu ihr vorhergseite Effekte noochwiise chännt, wil Gott sälli Effekte jederzitt au uf anderem Wäg vorbringe chännt. Dodemit het dr Galilei dr Boge iberspanne un d'Protektion vum Papst verspilt, wo - möglicherwiis au us ussepolitische Gründe - jetz mit voller Härti reagiert het.
Im Juli 1632 het dr Riccardi dr Inquisitor vu Florenz agwiise, er sott d'Verbreitig vum Dialogo verhindere. Im September het dr Papst dr Galilei nooch Rom ibstellt. Mit dr Bitte um Ufschub, ärztliche Atteste, Areis un Quarantäne infolg vu dr Pestepidemi isch aber dr ganz Winter vergange. In Rom het dr Galilei in dr Residenz vum toskanische Botschafter gwohnt. Afang April 1633 isch er offiziell vernu worre und het fer 22 Däg e Apartment vu dr Inquisition beziege müesse. Am 30. April het er in ere zweite Ahörig bechennt, in sinem Buech girrt z'ha, un het wiider in di toskanische Botschaft zruckdüerfe. Am 10. Mai het er si schriftlichi Verteidigig, e Bitte um Gnade, igreicht. Am 22. Juni 1633 het dr Prozess stattgfunde. Zuenächst het dr Galilei glügnet, uf d'Dialogform vu sinem Werch verwiisend, s'kopernikanisch System glährt z'ha. Ihm isch dr Bellarminbrief (welli Fassig, isch nit bekannt) vorghalde un er im Unghorsam bschuldigt. Noochdem er sine Fähler abgschwore, si verfluecht un verabschüt gha het, isch er zue läbenslänglicher Haft verurteilt worre un isch somit dr Hirichtig uf em Schitterhufe entchu, wo anno 1600 am Giordano Bruno vollzoge, im Fall vum Galilei aber vu keinere Site agstrebt worre gsi isch. Dass dr Galilei iberhaupt verurdeilt worre isch, isch under de zueständige zehn Kardinäle durus strittig gsi; dri vu ihne (drunter dr Francesco Barberini, dr Neffe vum Papst) hän s'Urdeil nit underschrribe.
Kogenheim
Koiene (frz. Kogenheim, dt. Kogenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Galileo Galilei
De Dialog iber die zwai Weltsystem un de Inquisitionsprozess vu 1633
Dr Galilei selber het an sinere Iberzügig festghalde. D'Behauptig, dere zuefolg er bim Verlo vum Grichtssaal gmurmlet ha soll, "Eppur si muove" (un si (d'Erde) bewegt sich doch), isch historisch nit belegt un usserst uwohrschinlich; si isch aber scho zue sine Läbzitte verbreitet worre, wie e spanischs Gmälde vu ca. 1643/45 bewiise het. Sälli Wörter sin erstmolig 1757 in dr "Italian Libraries" vu eme Giuseppe Baretti, eme Ahänger vum Galilei, erwähnt worre.
Réiden
Réiden (dt. Redingen, frz. Redange) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Galileo Galilei
De Dialog iber die zwai Weltsystem un de Inquisitionsprozess vu 1633
Dr Galilei het zitläbens d'Chreisbahne als zentrale Bestanddeil vum Kopernikanische System agluegt un elliptischi Bahne us sällem Grund abglähnt. Dr Kepler, wo er in Briefkontakt mit gstande isch, het aber mit sinem Modell vu dr Ellipsebahne nämli praktisch alli Ugreimtheite zwische Beobachtig un heliozentrischem Weltbild besitigt. Fer d'Rettig vu sinem Konzept vu dr Chreisbahne het Galileo degege in Chauf gnu, dass es die beobachtet Position vum Planet Mars wesetlich schlechter vorusgsait het wie die komplizierte geozentrische Modelle vum Ptolemaios oder vum Brahe. Dass Galilei d'Komete zue atmospärische Erschinige uminterpretiert het, wil die alternativ Erklärig vu sich im Sunnesystem umherbewegende Objekte si Weltbild gfährdet hätt, dürft dr Glaubwürdigkait vu sinem Weltmodell ebefalls eher abträglich gsi si. Bi dr Sunneflecke isch dezue chu, dass d'Sunne nooch 1610 fer fast 40 Johr in e extrems Aktivitätsminimum gfalle isch, in dem es so guet wie keini beobachtbare Sunneflecke meh gä het. D. h. dur sälli Lune vu dr Natur het dr Galilei keini Beleg meh fer sälli Beobachtige lifere chänne. Usserdem het er in sinem Dialog wohlwiislich bloss die beide Weltsysteme vum Kopernikus un vum Ptolemaios diskutiert, (letzters het er ahand vu dr Venusphase empirisch widerlegt gha), nit aber s'geozentrisch Modell vum Brahe, wo sich mit sine Beobachtige ebefalls vertrage het.
Husarrest 1633–1642 un d' Discorsi
Dr Galilei isch under Arrest gstellt worre. Nooch wänige Wuche (in dr Botschaft vum Herzogtum Toscana z'Rom) isch er in d'Ufsicht vum Erzbischof vu Siena gstellt worre, wo allerdings e glüehende Bewunderer vum Galilei gsi isch un ihn nooch Chräfte understützt het. In Siena het er si diefi Nidergschlageheit iber dr Prozess un si Usgang iberwinde chänne. Nooch fümf Munät (Dezember 1633) het er in si Villa „Gioiella“ in Arcetri zruckchehre düerfe, isch aber under Husarrest bliibe, verbunde mit em Verbot vu jeglicher Lährdätigkait. Wo er wäge eme schmerzhafte Leistebruch um Erlaubnis bittet het, Ärzt in Florenz ufzsueche z'düerfe, isch si Gsuech abglähnt worre mit dr Warnig, witteri sonigi Afroge däte zue sinere Icherkerig füehre. Gmäss em Urdeil het er wuchetlich die siibe Buesspsalme (über dri Johr lang) z' bätte gha (sälli Verpflichtig het - solange si noch gläbt het – si Dochter Suor Celeste ibernu), un sini soziale Kontakt sin starch igschränkt worre. Immerhi isch es ihm gstattet gsi, mit sinene wäniger kontroverse Forschige fortzfahre un sini Döchter im Chloster San Matteo z'bsueche. Sämtlichi Veröffetlichige sin ihm verbotte gsi, aber er het e usdähnte Briefwexel mit Fründe un Glährte im In- un Usland gfüehrt un het später zittwilig Besuecher empfange chänne (dorunder dr Thomas Hobbes un dr John Milton, ab 1641 si ehemolige Schüeler Benedetto Castelli).
Dr Galilei het sitt längerem Problem mit sine Auge gha; 1638 isch er vollständig erblindet – möglicherwiis e Folg vu sine afangs ohni usreichende Schutz undernummene Sunnebeobachtige. Aber er het noch churz vor em völlige Verlust vu sinere Sähchraft d'Libration vum Mond entdeckt. E Gnadegsuech uf Frilossig isch abglähnt worre. Sini letzte Johr het er in sinem Landhus in Arcetri verbrocht.
Ab em Juli 1633 - noch in Siena - het dr Galilei an sinem physikalische Hauptwerch Discorsi e Dimostrazioni Matematiche intorno a due nuove scienze gschafft. Obwohl s'Inquisitionsurdeil kei explizits Publikationsverbot enthalde het, het sich e Veröffentlichig im Iflussberiich vu dr katholische Chilche als umöglich rusgstellt. E latinischi Ibersetzig vu dr Discorsi isch 1635 bi Matthias Bernegger in Strossburg erschine, s'italienisch Original 1636 bi Louis Elsevier in Leiden.
Inhaltlich het dr Galilei in dr Discorsi Asätz un Ergebniss us sine früehe Johrr wiider ufgriffe. Die beide nöie Wisseschafte, wo Galilei dodrin begründet, sin in moderner Sproch Elastizitätsheori un Kinematik. Er het under anderem noochgwiise, dass die bogeförmig Bewegig vum e Gschoss us zwei Komponente bestoht: die horizontal wird vu dr Trägheit bstimmt, die nooch unde grichtet degege vu stetiger Beschlünigig. S'Zämmewirke vu beide füehrt zue ere parabelförmige Fluegbahn.
Réiden
Ortsdail
Zue Réiden ghere d Ortschafte Elz (Eltz), Lannen (Lannen), Nidderpallen (Niederpallen), Nojem (Nagem), Osper (Ospern), Räichel (Reichlange) un Réiden.
Reyersweiler
Reierschwiller (lothrìngisch; frànzeesch Reyersviller, ditsch Reyersweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Réiden
Georgafi
Réiden lyt im Weschte vu Luxeburg im Dal vu dr Artet, eme Zuefluss vu dr Alzette, un uf dr Biel drum umme.
Galileo Galilei
Husarrest 1633–1642 un d' Discorsi
Im Spotherbst 1641 het dr begabt Evangelista Torricelli si langjährige (sit 1637) Begleiter Vincenzo Viviani als Assistent un Privatsekretär abglöst, doch isch scho chlar gsi, dass dr Galilei nimmi lang z'läbe gha het. Er isch am 8. Jänner 1642 in Arcetri gstorbe. E firlichs Begräbnis ime prunkvolle Grab, wo dr Grossherzog vorgsähe gha het, isch underbunde worre.
Galilei un d'Chilche
Landläufig wird d'Politik vu de Amtschilche im Galileo gegeniber als Usdruck vu ere ihre agäblich inhärente Wisseschafts- un Fortschrittsfaindlichkait verstande. Sälli Sicht chann aber au hinderfrogt werre. Zue im Galilei sinere Zitt isch d'Hierarchi beraits gspalte. D'Iberlägehait vu de neie Wisseschafte isch fer d'Päpst un Kardinäl nit wäniger offesichtlich als fer ihri Gegner gsi. Anderersits hän si, nochdem es ihne grad erst glunge gsi isch, im Champf gege d'Reformation mithilf vu de Dominikaner- un Jesuite ihr Ifluss in Italie wiider z'festige, d'Förderig vu de Wissenschafte in Großbritannie, Holland un Dytschland als fortdauerndi Agriff uf d'Erklärigshohait vu ihre Institutione - vum dekreteerte Consensus patrum - düte müesse. Im Abwehrchampf gege die uffiziegend Ufchlärig hän si sich zue us hütiger Sicht starrsinnigem Beharre uf em Aldherbrochte zwunge gsähne. Gott begründet de Erdchrais ubeweglich... (1.Chronik 16,30).
Glichzittig het's scho domols mächtigi chilchlichi Stimme gä, wo sich vu de wörtliche Uslegig vu de Schrift entfernt gha hän un d'Argumentation, Glaube un Wisseschaft saie trennti Sphäre, akzepteert gha hän. Z. B. het de Kardinal Bellarmin, ä bedütende Theologe un zentrali Persönlichkait vu de Kurie un Inquisition, gschriibe, dass mer, läg ä wirkliche Bewiis fer s'heliozentrisch System vor, bi de Uslegig vu de hailige Schrift in de Dat vorsichtig vorgo müesst. Dr Galileo het glaubt, mit sinere Gezittetheori iber ä sonige Bewiis z'verfüege. Es schint, dass dr Galilei meh Understützig hätt chriege chänne, wenn si Ufträtte im Klerus gegeniber bloß bschide gnueg gsi wär. Usdruck vu de chilchliche Ambivalenz ihm gegeniber isch die rächt mild Ermahnig vu 1616, dr Galilei sai im "Irrtum vum Glaube" un mög dorum "vu ere Verbraitig vum kopernikanische Weltbild abluege".
Erst noochdem dr Galilei 1632 mit em Dialogo wiider fer s'kopernikanisch Weltbild polemiseert het, un die erste Exemplare au noch an sini erchlärte Gegner (z. B. im Inquisitor Serristori) gschickt het, isch ä formals Verfahre gege ihn eröffnet worre. Au jetzt noch isch s'Klima - verglichen mit andere Ketzerprozesse, wo zue Folter un Schitterhufe gfüehrt hän - fründlich un s'Urdail mild. Noochdem dr Galilei gschwore gha het, ...stets glaubt z'ha, gegewärtig z'glaube un in Zuechumft mit im Gott sinere Hilf glaube z'welle alles des, was die katholisch un apostolisch Chilche fer wohr haldet, predigt un lährt, het er "lediglich" Cherkerhaft erhalde, wo beraits nooch wänige Wuche in Husarrest umgwandlet worre isch.
Nationalsozialistische Eidgenössische Arbeiterpartei
Gschicht
Am Afang vo 1934 het d NSEAP Brief an dütschi Ziitige gschickt, wo dr Schwiizer Präss vorgworfe het, ass si vo fremde Mächt bestoche worde siig. D Bundesbehörde hai das as moralische Landesverrot agluegt und ere dr Prozäss gmacht. Im Juni 1934 isch Der Eidgenosse zuegmacht worde und d Partei het nume no Nochrichtebletter verschiggt.
Reyersweiler
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Nationalsozialistische Eidgenössische Arbeiterpartei
Gschicht
Im Februar 1935 het sich d NSEAP ufglöst und ihri Mitgliider hai sich dr Frontistepartei Volksbund agschlosse, wo dr Name Nationalsozialistischi Schwiizerischi Arbeiterpartei, NSSAP, agnoh het.
Reyersweiler
Geogràfi
Reierschwiller lijt ìm Dàl vum Schwangerbach, me rachte Züefluss vun dr Schwalb, rund zwelf Kilomter sìdweschtlich vun Bitche uf re Heche zwìsche 266 un 428 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Schwangerbach.
Gschìcht
Reierschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1285 àls Ryswilre (1577 Reihersweiler, 1594 Reygerssweiller, 1626 Reyerschweiller, 1771 Reyerswiller).
Galileo Galilei
Galilei un d'Chilche
D'Tragik vu im Galileo sinem Wirke lit dodrin, dass er - als ä zittläbens diefgläubigs Mitglid vu sinere Chilche - de Versuech undernu het, ebesälli Chilche vor eme verhängnisvolle Irrtum z'bewohre. Sini verschidene Ufenthalt in Rom bis anno 1616 hän au de Zweck gha, Männer (wie dr Bellarmin) devu z'iberzüge, dass d'Peripatetiker nit ufählbar gsi sin un die Hailig Schrift nit immer buechstabentrei gläse werre müesst. Au isch het dr Galilei d Iberzügig gha, die wunderbare Werch vum Herr dur Experiment un Logik (früeher oder später) vollständig chläre z'chänne; dr Barberini-Urban dagege isch bi sinere Mainig bliibe, dass die viilfältige Naturerschinige, wo de Allmächtig bewirkt, sich im bschränkte Verstand vu de Mensche fer immer entziege – womit er sich in bester Gesellschaft bfunde het (Albert Einstein: "Die Theorie liefert viel, aber dem Geheimnis des Alten (sc. Gottes) bringt sie uns kaum näher.").
Reyersweiler
Verwàltung
vun Reierschwiller ìsch. Reierschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Reierschwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Réiden
Verwaltig
Réiden ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Réiden isch dr Henri Mausen. Scheffe sin dr Tom Faber un d Flore Reding. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Réiden isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1144 as Redingen, Lannen anne 1083 as Lenda (1145: Linda).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Réiden ghert zum Moselfränkisch.
Kogenheim
Geogràfi
Koiene lijt àn dr Ill eschtlich vun dr A 35.
Gschìcht
Koiene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 788.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Koiene ìsch. Koiene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Koiene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Galileo Galilei
Noochgschichte, Noochruhm
De Inquisitionsprozess gege dr Galilei het zue endlose historische Kontroverse un zahlriiche literarische Bearbaitige agreegt; under anderem in Bertolt Brecht sinem Leben des Galilei.
1741 het s'Hailig Officium - d. h. d'Inquisition - uf Bitte vu Benedikt XIV. s'Imprimatur uf die erst Gsamtusgab vu de Werche vum Galilei gwährt. Under Pius VII. isch 1822 erstmols ä Imprimatur uf ä Buech erdailt worre, wo s'Kopernikanisch System als physikalischi Realität bhandlet het - de Autor, ä gwisse Settele, isch Kanoniker gsi. Fer Nicht-Kleriker isch s'Interdikt wohl längst belanglos worre.
1979 het dr Johannes Paul II. die Päpstlich Akademi vu de Wisseschafte beuftragt, de berüehmt Fall ufzarbaite. Am 31. Oktober 1992 isch de Kommissionsbericht ibergä worre, un dr Johannes Paul II. het ä Red ghalde, wo oft verchürzt als ä bloßi Entschuldigig dargstellt wird; datsächlich isch es im Papst dorum gange, s' gegesitig Missversto vu Wisseschaft un Chilche z'haile. Am 2. November 1992 isch dr Galileo Galilei vu de römisch-katholische Chilche formal rehabiliteert worre.
Methodischs
Galilei het zue erste Wisseschaftler gheert, die die vu Francis Bacon theoretisch igforderet experimentelli Method bfolgt hän (des het er aber due, bvor Bacon si Forderig veröffentlicht gha het); zuegliich aber het Galilei uf ere streng mathematische Bschribig vu de Naturgsetze bstande, au wenn er die üs hüt gläufig algebraisch Notation no nit verwendet het. Im Galilei si Iberlegehaitsgfühl gegeniberem Aristoteles het villiicht primär dodruf gründet, dass er gmaint het, de besser Mathematiker z'sii.
Kinematik
Die gliichmäßig bschleunigt Bwegig het Galilei iber virzig Johre lang bschäftigt. Si experimentelli Innovation het in de Verwendig vu de schiefe Ebeni bstande, wo er die Fallgsetz drmit uf ere verlangsamte Zittskala het studeere un - iber si Puls oder mit Wasseruhre - quantitativ het iberpriefe chänne.
In sinem friehe Manuskript De motu (1590, s.o.) het er no d'Mainig vertrette, d'Beschleunigig hing vu de Dichti ab. Später isch er dann aber zum Schluss chu, dass im Vakuum alli Körper die gliich Bschleunigig erfahre. Im Zsämmehang mitem Turmargument finde sich kinematischi Iberlegige im Dialog iber die zwai Weltsystem; voll usgarbaitet werre d'Fallgsetz im dritte un veerte vu de veer Däg vu de Discorsi e Demonstrazioni vu 1636/38.
Eng dodemit zsämme hängt s'Relativitätsprinzip, des in de moderne Physik Galilei-Invarianz gnennt wird un bsait, dass ä gliichmäßig bweggte Bobachter die gliiche physikalische Gsetz wohrnimmt wie ö ortsfeste. Galilei isch bi sinene Schlussfolgerige im erste Bwegigsgsetz vu Isaac Newton rächt noch chu, s'zwait het er in gwisser Wiis braits vorweg gnu (was Newton später selber zuegä het).
Neieri wisseschaftsgschichtlichi Arbede btone, dass Galilei mit sinene Forschige zue de Kinematik nit ällainig gstande isch; mit dem Thema hän sich under anderem Alessandro Piccolomini, Niccolò Tartaglia, Giovan Battista Benedetti, Francesco Maurolico, Bernardino Baldi, Guidubaldo del Monte, Michael Varro (De motu, Genf 1584) un Francesco Buonamicida (De motu, Florenz 1591) bschäftigt.
Christiaan Huygens het später im Galilei si Idee vu ere vume Pendel gstürte Uhrmechanik zue de Praxisriifi entwicklet.
Elastizitätstheorie
Wie ussem Titel vu de discorsi hervorgoht, het Galilei sini Ergäbniss iber d'Elastizität vume Balke mit em volle Bwusstsi veröffentlicht, dodemit ä neii Wisseschaft z'bgründe. Die witter Entwicklig het ihm Rächt gä; si Bitrag cha datsächli als Bgründig vu de Elastizitätstheorie gälte.
Astronomi
Im Galilei sini grosse astronomische Entdeckige sin Sunneflecke, Venusphase un die vier grosse Jupitermönd. Dr Huygens het erchennt, dass hinder dr „Drigstalt“ vum Planet Saturn datsächlich e Ringsystem stecke duet. Im Galilei si Versuech, mit Hilf vu dr Jupitermönd s'Längeproblem z'löse, het dr Ole Römer furtgsetzt (au er do erfolglos), wo debi aber „näbebi“ d'Endlichkeit vu dr Liechtgschwindigkait noochgwiise het
Vermischti Erfindige
Mehreri vu im Galilei sinene Erfindige sin hüt nur in sinene Ufzaichnige un Skizze erhalde. Er het under anderem Skizze vu Gräte wie ä Kombination us Kerze un Spiegel zaichnet, um dodemit s'Leecht durs ganz Hus laite z'chänne, ä automatische Tomatenginner, ä Daschekamm, wo au als Bsteck het verwendet werre chänne un ä Art Vorläufer vum Kugelschrriber. Der vu ihm entwicklet Temperaturmesser isch vu Fahrenheit (1714) entschiidend verbesseret worre.
Galilei als Schriftsteller
Revolutionär isch nit bloß gsi, dass Galilei in de Volkssproch Italienisch publizeert het, sundern au wie: Galilei het ä vorbildli scheens Italienisch gschriibe, wo stilbildend uf die wisseschaftlich Prosa gwirkt het.
Im Galilei sini wisseschaftliche Wercher
Galilei het sini wisseschaftliche Erkenntniss in de folgende Hauptwercher veröffentlicht: dytsch: Nachricht von neuen Sternen, Frankfurt a. M. 1965 dytsch: Dialog über die beiden hauptsächlichen Weltsysteme, Leipzig 1891 dytsch: Unterredung und mathematische Demonstration über zwei neue Wissenszweige die Mechanik und die Fallgesetze betreffend, Leipzig 1890
Weblink
Iberblickssyte:
Primärtext:
Laufendi Forschig:
Sichtwiise vu de katholische Chilche
Aitne
Aitne (Altgriechisch: Αἴτνη) bezeichnet:
Rue FR
Rue (tüütsch Rüw) isch a politischi Gmiin im Glanebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Rue liit ùf, 12 km südweschtlich vam Bezirkshùùptort Romont ùber de Broye, im Südweschte vam Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Rue ghööre d Dörfer Promasens ù Gillarens ù d Wyyler Blessens ù Arlens. Va de Gmiinflechi si 73,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 18 % Waud, 7,7 % Sidligsflechi ù 0,4 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Rue si Auboranges, Ecublens, Montet (Glâne), Ursy, Le Flon ù Chapelle (Glâne) im Kanton Fryybùrg ù Oron im Kanton Waadt.
Gschicht
Rue isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1101aus Rouda.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 8,8 % gläge.
Religion
73,4 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 13,9 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 948 Yywoner 96,9 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 1,3 % Tüütsch ù 1,8 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 21 va de 948 Yywohner ggredt.
Jupiter
Jupiter bezaichnet
Walheim
Waale (amtlich Walheim) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Waale leit an dr Mendong vo dr Enz en dr Necker.
Vo dr Gmarkong send 59,0% Landwirtschaftsfleche, 15,6 % Wald, 21,5 % Sidlongsfleche ond 3,9 % sonschtiche Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Waale gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Waale ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1071.
Verwaltong
Waale hot sich mit dr Stadt Beesge ond dr Gmoede Fraededaal, Gemmrige, Hesge, Lechge ond Mõndelse zom Gmoedverwaltongsverband Beesge zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Waale ischt dr Albrecht Dautel.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Waale ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
13. Oktober
Dr '''13. Oktober''' isch dr 286. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 287. in Schaltjohr), dodermit blybe no 79 Däg bis zum Änd vum Johr.
Deutsche Fußballnationalmannschaft
Di dytsch Fueßballnationalmannschaft vu dr Manne representiert dr Dytsch Fueßball-Bund (DFB) as Uuswahlmannschaft uf internationaler Ebeni bi Spiil gege Mannschafte vu andere nationale Verbänd. D Mannschaftsmitglider wehlt dr Bundestrainer unter allme dytsche Fueßballspiiler uus.
D DFB-Uuswahl zellt zue dr erfolgrychschte Nationalmannschafte wältwyt. Si isch viermol Fueßballwältmaischter (1954, 1974, 1990, 2014) un dreimol Europamaischter (1972, 1980, 1996) wore. Derzue cheme ne huffe Halbfinal- un Finaldailnamme bi Wält- un Europamaischterschafte. D Fueßball-Nationalmannschaft isch bi dr Wahle zum dytsche Sportler vum Johr nyynmol zue dr Mannschaft vum Johr gwehlt wore un fiert dodermit die Statischtik aa.
D Mannschaft wird im dytsche Sprochgebruuch vilmol Nationalelf, DFB-Elf oder as DFB-Auswahl gnännt. Au dr Spitzname Die Adler wird fir d Nationalmannschaft bruuchtwäg em Adler im Emblem vum DFB.
Gschicht
Di Dütschi Natiionalmanschaft isch nach der Wältmeischterschaft 2014 wäret der Wältmeischterschaft 2018 i der Gruppefasse Usgschide. Der DFB het gross akündiget das är di ganzi Mannschaft wott überprüefe u der Manuel Neuer het sech bi de Fans entschuldiget. Im Novämber het der Joachim Löw einigei Stammspiler dert dert drunder ou der Thomas Müller us em Kader gschmisse.
Rekordnationalsspiiler
Bishär het s nyyn Spiiler gee, wu zmindescht 100 Spiil fir di dytsch Nationalelf absolviert hän:
Trainer
Aamerkige:
Hermippe
S'Wort Hermippe bezaichnet
Morschweiler
Morschweiler ìsch dr Nàme vun denne frànzesche Ortschafte:
Plochingen
Blocheng oder Blochenga (dt. Plochingen) isch a Schdadd em Landgraes Essleng en Bada-Wirttabärg.
Geografi
Blocheng leit ogfär 20 Kilometer sideschdlich vo Stuagort am Zsẽmafluss vom Näggor omd vo dor Fils. Nåchborgmaendena send Essleng em Nordwäschda, Balmerschweiler em Nordoschda, Reichabach em Oschda, Haochdorf em Sidoschda, Wärnao em Sida, Deizisao em Sidwäschda ond Albach em Wäschda (älle Landgraes Essleng). Vom Ordsdåel Schdombahof aus håd-mor a wondorscheena Aussichd uff d Schwäbischa Alb.
D Gmarkong setzt sich zsẽma aus 8,1 % Landwirtschaftsfleche, 19,6 % Wald, 15,9 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschdichor Fleche.
Blocheng isch außorordendlich vorkehrsginschdich gläaga: S leid zom oena an de Bãlinia Schduagord-Ulm ond Schdugord-Dibeng, ond håd mid dor S1 on S-Bã-Ãschluss nåch Schduagord. Zom andora leids an dor vierschburicha B10 nåch Schduagord ond an dor äbafalls vierschburicha B313, dui må a diräggda Vorbendong zor Audobã A8 Schduagord-Ulm härschdelld. Außordem isch dor Näggor bis Blocheng fir d Schifffahrd ausbaud.
Gmaendeglidorong
Zo Blocheng ghaerd d Schdadd Blocheng, onda em Daal gläaga, ond dor Ortsdåol Schdombahof (Stumpenhof), der må nåch-m Zwåeda Wäldgriag oborhalb vo Blocheng am Schurwaldhang baud wårda isch.
Vorwaldong
Blocheng håd sich mid de Gmaendena Albach ond Deizisao zom Gmaendevorwaldongsvorband Blocheng mid Sitz en Blocheng zsẽmagschlossa.
Birgormåeschdor isch dor Frank Buß.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäggd
Dor Dialäggd vo Blocheng ghaerd zom Middlschwäbischa.
Taygete
Taygete (altgriechisch: Ταϋγέτη) bezaichnet
Morschwiller (Begriffsklärung)
Morschwiller ìsch dr Nàme vun denne frànzesche Ortschafte:
Oberreute
Oberritta (amtlich Oberreute) isch a Gmuand im Landkrois Linde in Bayern.
Geografi
Oberritta liit im Weschtallgai an dr Ditsche Alpastroß. Vo dr Gmarkung sin 69,6 % Landwirtschaftsfleche, 22,1 % Wald, 7,9 % Sidlungsfleche un 0,4 % sunschtige Fleche.
Gmuindsdoil
Zua Oberritta gheret d Derfer Oberritta, Hinterschweinhöf, Irsengund, Langenried un Stadels, d Wiiler Bächen, Beule, Ihlingshof, Schnellers, Schönebühl, Unterreute, Vorderschweinhöf un Zellers un d Gheft Kremlerbad, Kremlermühle, Längene un Oberberg.
Gschicht
Dr Ort hot bis 1805 zua dr eschtriichische Herrschaft Breagaz-Hohenegg ghert.
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 5,3 % gleage.
Religion
82,2 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 14,2 % evangelisch.
Verwaltung
Oberritta hot mit dr Gmuand Stiifahoofa a Verwaltungsgmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Oberritta isch dr Gerhard Olexiuk.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Oberritta ghert zum Bodaseealemannisch.
1979
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
gstorbe
s Datum gchänt me nit: Clara Wettach, Schwyzer Mundartautorin
Eislingen/Fils
Eislenge (dt. Eislingen/Fils) isch a Graoßa Kroesstadt z Bade-Wirttebärg. Si isch no Geppenge un Geislenge di drittgrescht Stadt vum Landchreis Geppenge.
Geografischi Lag
Eislenge lyt im Filsdal an dr Mindig vu dr Kromm in 320 bis 480 Meter Hechi
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Eislenge (im Uhrzeigersinn vu Oschte uus): Ottebach, Saale, Siesse, Schlat un Geppenge.
Stadtgliderig
Zue Eislenge gehere d Stadt Eislenge, dr Wyyler Eschebäch, dr Stadtdeil Krommwälde un d Hef Näherhof, Stompehof un Däleshof, derzue di abgangene Ortschafte Ehrenstetten, Brunnenweiler und Hammertsweil. Uf em Biet vum ehmolige Brunnenweiler git s hite a glyychnamig Wohngebiet am Rand vu dr Nordstadt.
Ruumblanig
Eislenge ghert zum Mittelberaich Geppenge in dr Region Stuegert, wu Stuegert s Oberzäntrum dervu isch.
Gschicht
Eislenge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861 als Isininga.
Verwaltong
Eislenge hot sich mit dr Gmoede Ottebach ond Saale zom Gmoeverwaltongsverband Eislenge-Ottebach-Saale mit Sitz en Eislenge zammegschlosse.
Dr OberSchuldes ischt dr Klaus Heininger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Eislenge ghert zom Schwäbisch.
Intamin AG
Fahrgschäfter
Achtibahne:
Laudetur Jesus Christus
Laudetur Jesus Christus (lat. »Globt si Jesis Christ«) isch de offiziell Gruess vo de Kotholike. De Gegegruess luutet '''In aternum! Amen!''' (»In Eebigkait! Amen.«). Laudetur Jesus Christus isch au de Waalspruch vom Radio Vatikan.
De Gruess isch ane 1728 vom Poopscht empfole wore. I de Schwiiz isch no um 1925 i katolische Piet astell vo Gott grüez-i! de Gruess Globt s Jesis Christ und äänli bruucht wore. D Entgegning vom Gruess isch In Eewigkeit gsii. Hütt werd de Gruess im gsamte tütsche Sproochruum nu ganz selte bruucht.
Moin
Moin ide Schwiiz
De Gruess isch um 1925 au i merere Schwizer Stät, so z Basel, z Bern, z Frauefeld und z Zöri under Studente, Kantischüeler und Arbaiter bruucht wore, isch hütt aber verschwunde. Nume im Bündnerland werd hüt no Moi! oder Moi zäme! bruucht.
Bergsteigen
S Bärgschtyyge – oder mit em Fachbegriff: der Alpinismus – isch e Sport, wo d Lüüt im Gebirge uf ganz verschideni Aarten en Tour mache.
was es isch
Derzue ghööre s Chläddere im Felsen am ene Bärg oder uf ere Kreete, s Lauffen uf Gletscher und über Schnee und Firn uf de Bärgen obe und au s Wandere mit Schy und Schneeschue uf de Hööchine.
Zum Chläddere bruucht me nid uf ganz hööchi Bäärge z goo, es git au Felswänd a vilne chlynere Bärgen und Höger und i Bachtobel. Bim Bouldere chlädderet men uf einzelni Schteine, und au s «Indoor»-Chläddere a Chlädderwänd i Turnhalle isch wyt ume beliebt; das zellt den eigentlich nit zum «Bärgschtyyge», es chan aber guet sy zum Üeben und Treniere für d Touren i de Bäärge. Spektakulär zum aluege isch s Yschchlätteren a gfroorene Wasserfäll.
Me tuet s «alpyne Wandere», wo me a schwirigeren Oort duregoot, underscheide vom eifachere Lauffe uf gwöönliche, guet boute Wanderwääg.
Für alpyni Toure bruucht men e gueti Ruschtig, öppe d Hilfsmittel zum sech bim Ufeschtyygen und au bim Abechoo i jedem Fall z sichere, und grad au für Notfäll. Meischtens macht me so schwirigi Usflüüg mit Gruppe vo Lüüt oder wenigschtens z zwöite. Für schwääri Toure cha men usbildeti Fachlüüt mitnää, das sind d Bärgfüerer.
Mit em Bärgschtyyge hanget e ganzi Infrastruktur zäme, bsunders zum Übernachte i de Bärge, und au für d Sicherheit vo de Alpinischte. D Fachverein luegen au für en Schutz vo der Umwält und füre Naturschutz bim Bärgschtyyge.
vo der Gschicht vom Bärgschtyyge
Im Walliser Doorff Zaniglaas isch im spoote nünzääte Joorhundert s Bärgschtyge für immer wie meh Lüüt iire Prueff worde. Es het im Oort es paar Bärgfüerer gää, wo als eerschti modärni Alpinischte uf vil Bärgen i den Alpe gsi sind. Sit anne 2000 isch z Zaniglaas s Bärgfüerermuseum.
Anne 1789 isch der Bündner Benediktinerpater Placidus a Spescha vo Disentis als eerschten uf s Rhywaldhorn.
Vil vo den erschte Bärgschtyger, wo d Walliser Bärgfüerer ne sind go hälfe, sind vo Ängland cho.
Anne 1850 isch dr Johann Wilhelm Coaz als eerschte ufe Piz Bernina.
1863 het me der Schwiizer Alpeklub gründet.
1865 isch s erschte Mol öpper uf em Matterhorn gsi, 1889 s erschte Mol öpper uf em Kilimandscharo und 1953 uf em Mount Everest.
1907 het me z Münche s Alpyne Museum ygrichtet.
1932 isch d UIAA, d Union Internationale des Associations d’Alpinisme, entstande, wo der Sitz z Bäärn het, und 1948 die Internazionali Kommission für s Hälfe bi Notfäll a de Bärge.
Anne 2017 isch z Münche d European Union of Mountaineering Associations EUMA gründet woorde.
UNESCO-Wälteerb
Im Joor 2019 het d UNESCO d Kultur vom «Alpinismus» mit allem Drumundraa i d Lischte vom Immaterielle Wältkultureerb inegschribe. Do drfüür isch anne 2009 e Vorschlag vo Frankryych mit der Hilf vo der Schwiiz und vo Itaalie choo; vo vilne Syte hets gheisse, es sig s der Wäärt, öppe vo der UIAA, vo de Alpeklüb und de nazionale Bärgfüererverein, und au d Oort Chamonix-Mont-Blanc, Courmayeur une Orsières, der Kanton Wallis un d Uni gämf sind cho hälfe, und so het s UNESCO-Komitee uff synere Versammlig z Bogotá am 11. Dezämber 2019 bschlosse: s Bärgschtyyge sell uf die repräsentativi Lischte vom immaterielle Kultureerb vo der Mönschheit choo, und de drüü Länder, wo der Vorschlag vonne gsi isch, sell me do drfüür danke. Do derzue basst au d Entscheidig vo der UNESCO anne 2018, d Erfahrig vo de Mönschen im Alperuum mit de Lawyne zum Immaterielle Kultureerb z zelle.
Isabelle von Siebenthal
D Isabelle von Siebenthal (* 4. Oktober 1957 z Saane/Gstaad) isch e Schwyzer Schauspiileri un Dänzeri.
Lääbe
D Isabelle von Siebenthal isch zwoosprochig (Dytsch un Franzeesisch) z Gstaad ufgwagse. Mit zwelf Johr het si ire eerscht Ballettunterriicht iiberchuu. Anne 1972 het si mit eme Stipändium e aijehrigi Ballettuusbildig z New York chenne mache un het iri Uusbildig zur Ballettdänzeri z Monaco un Gämf bis 1979 wytergmacht.
Si het Engaschmänt as Dänzeri bim Opereballett Monaco ghaa, vu 1980 bis 1981 am Stadttheater Lozärn un 1982 bi dr Breagazer Feschtspiil. Vu 1982 bis 1985 het si Schauspiilschuel vu dr Victorine Studios un bim Studio Art Set z Nizza e Schauspiiluusbildig gmacht. Derno het si Engaschmänt as Schauspiileri bim Musiktheater vu dr Orcheschtergsellschaft Biel ghaa (1985/86 d Chava im Musical Anatevka vum Bock), 1986 bis 1988 am Stadttheater Lozärn (unter anderem d Poppy Norton-Taylor in Der nackte Wahnsinn vum Michael Frayn un d Martha Bessel in Frühlings Erwachen vum Frank Wedekind) un vu 1988 bis 1990 am Städtebundtheater Biel-Soledurn, wu si unter anderem d Luise in s Schillers Kabale und Liebe, d Amine in s Goethes Die Laune des Verliebten, d Polly in Die Dreigroschenoper vu Bertolt Brecht/Kurt Weill, d Johanna in Trilogie des Wiedersehens vum Botho Strauß, d Barblin in Andorra vum Max Frisch un d Franziska in s Lessings Minna von Barnhelm gspiilt het.
Derno het si as freii Schauspiileri gschafft, unter anderem z Hamburg am Theater Das Schiff, am Ernst-Deutsch-Theater (unter anderem Marianne in Der Raub der Sabinerinnen vu dr Brieder Franz un Paul von Schönthan, wider d Poppy in Der nackte Wahnsinn un d Wally in Die spanische Fliege vu Arnold/Bach) un am Theater im Zimmer (unter anderem 1993 d Florence in Die Falle vum Robert Thomas) un z Hannover an dr Landesbühne (1992 d Titelroll in s Ibsens Nora oder Ein Puppenheim).
Ab 1994 het d Isabelle von Siebenthal in dr Hauptsach fir s Fäärnseh gschafft. In dr Schwyz chännt mer si vor allem dur d Hauptroll vu dr Catherine Lüthi-Blanc in dr Soap Lüthi & Blanc vum Schyzer Fäärnseh DRS (1999 bis 2006). Dernääbe het si in verschiidene dytsche Fäärnsehserie mitgspiilt, unter anderem in Für alle Fälle Stefanie, Dr. Stefan Frank – Der Arzt, dem die Frauen vertrauen, Großstadtrevier, Die Wache, Liebling Kreuzberg, Die Honigfalle, Tessa – Leben für die Liebe un Sturm der Liebe.
Anne 2004 het si dr Schauspiiler Hans Schenker ghyroote, wu si bi dr Aarbete zue dr Familieserie Lüthi und Blanc chänneglehrt ghaa het. Zäme mit em Schenker het si au an verschiidene Schwyzer Theatre gspiilt, unter anderem in Harmony vu Katja Früh/Patrick Frey (2001–2003, Premiere am Theater am Hechtplatz z Züri, Reschy: Katja Früh) un in Zimmerschlacht vum Martin Walser (ab 2004, Premiere am Theater am Käfigturm z Bärn, Dialäktibersetzig un Reschy: Hans Schenker).
E baar Johr lang hän d von Siebenthal un dr Schenker Reschtaurant Wildhorn z Louene gfiert.
Paul Sättele
Dr Paul Sättele (* 30. Jänner 1884 z Diirä; † 29. Augschte 1978 z Iberlinge isch e dytsche Lehrer un Haimetdichter gsii.
Isabelle von Siebenthal
Lääbe
Anne 2017 sin si zäme uf Nizza zooge.
Paul Sättele
Lääbe
Dr Sättele isch z Diirä uf d Wält chuu un het z Iberlinge langi Johr as Lehrer gschafft. Är isch Jeger gsi un isch gärn gwanderet, uf Bärg gchlätteret un gsäglet. Am Bodesee het er si fir Vogel- un Naturschutz yygsetzt. In syre Zyt as Studänt isch er als z Ischtai gsii.
Wu dr Basalt vum Hohenstoffeln het vollständig solle abböue wäre fir dr Böu vu NSDAP-Gebei z Berlin, het si dr Sättele zäme mit em Ludwig Finkh (1876-1964) un em „Freundeskreis der Stoffler“ fir dr Erhalt vum Bärg yygsetzt.
Mit em Naziregime het er aber duuruus simpatisiert. Anne 1934 schrybt er in sym Ufsatz „Das Gefallenendenkmal in Stockach“ in dr „Badische Heimat“ in dr velkische Sproch vu dr Zyt: „Der Ausdruck seines [Georgs] Gesichts ist ernst und gläubig [...]. Der Künstler wollte in dieser Gestalt symbolisch die Einigung des neuen Deutschland unter seinem großen Führer darstellen.“
Dr Paul Sättele het Gedicht un Verzellige gschribe, uf Alemannisch un uf Hochdytsch, derzue het er au Volkstheaterstuck gschribe. Im Septämber 1954 isch dr Sättele bim alemannische Dichterdräffe z Badewyyler derby gsii. Mer chännt en vor allem fir dr Gedichtband „Markgräfler Trübel" vu 1925, wun er s Dorf Ischtai un d Landschaft um dr Chlotze bschribe het.
Dr Fritz Schülin schrybt 1969 zum 85. Geburtsdag vum Sättele:
Zum 75 Geburtsdag het em d Gmai Ischtai dr Ehrerburgerbrief verlihe. Z Efringen-Kirchen isch e Stroß noch em gnännt wore, dr Paul-Sättele-Weg.
Matzenheim
Màtzene (frz. Matzenheim, dt. Matzenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Màthene lijt àn dr D 1083 weschtlich vun dr Ill.
Gschìcht
Màtzene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 734.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Màtzene ìsch. Màtzene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Màtzene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Zephyrinus
Dr Zephyrinus († 20. Dezämber 217 z Rom) isch vu ebbe 198 bis 217 Bischof vu Rom gsii. Sy Name bedytet: „Dr Weschtwind“ (griech./latein.)
In dr katholische Chilche isch sy Gedänkdag dr 20. Dezämber. Är wird as Mann mit wenig Intelligenz oder Karaktersterki bschribe, un d Kontroverse vu syre Amtszyt wäre besser em Hippolytus un em Calixt zuegschribe. Dr Calixt isch sy wichtigschte Rotgeber un au Noofolger gsii. Vum Zephyrinus isch di erscht dogmatisch Verchindig im Wortlaut iberliferet: „Ich waiß e Gott, Jesus Chrischtus, un ußer ihm kai andere, wu uf d Wält chuu isch un glitte het.“
Aoede (Mond)
D' Aoede (Jupitermond XLI) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 7 isch am 8. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna, Yanga R. Fernández un Henry H. Hsieh entdeckt worre. Der Mond het am 30. März 2005 dr offiziell Namme Aoede (noch dr Muse Aoide) vu dr Internationale Astronomische Union IAU erhalde.
Bahndate
D'Aoede umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.981.000 km in 761 Däg un 12 Stund. D'Bahn wiist e zimli grossi Exzentrizität vu 0,4322 auf. Mit ere Neigig vu 158,257° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird d'Aoede in dr Pasiphae-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Pasiphae, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Aoede besitzt e Durchmesser vu etwa 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch. Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihr schinbari Helligkait btrait 22,5m.
Poliomyelitis
D Poliomyelitis (griech. ‚grau‘,  ‚Mark‘), churz Polio, dütsch Chinderleemig, vollständigi Bezäichnig Poliomyelitis epidemica anterior acuta, isch en Infekzionschranket, wo vo Poliowiire    verursacht wird. D Wiire befalle die muskelstüürende Närvezälle im Ruggemark und chönne zu bliibende Leemigserschiinige füere, mänggisch bis zum Dood. Betroffe si vor allem Chinder im Alter zwüsche drei und achti, gläägentlig au elter und sogar Erwaggseni. Für die Viruschranket git s käi Behandlig, wo d Ursach wurd häile. Dank dr konsekwänte Impfig in de westlige Länder gältet Polio dört offiziell as „usgrottet“.
Gschicht
Poliomyelitis isch zum erste Mol vom Schwarzwälder Orthopeed Jakob Heine beschriibe worde, wo 1840 e Buech mit em Ditel Beobachtungen über Lähmungszustände der unteren Extremitäten und deren Behandlung uusegee het. In dr zwäite Uflaag vo 1860 het er em Spinale Kinderlähmung gsäit. Dr schwedischi Arzt und Forscher Karl Oskar Medin (1847–1927) het gsee ass d Chranket en epidemische Charakter het und het an d Erkenntniss vom Heine aaknüpft. Dorum säit mä dr Chinderleemig mänggisch au Heine-Medin-Chrankhet.
Sovil mä hüt wäiss, het Polio bis 1880 as endemischi Chrankhet existiert. Erst vo öbbe 1880 aa isch si in epidemischer Form ufdrätte und het jeedes Joor Dausigi vo Mensche betroffe, vor allem Chinder, wo dra gstorbe si oder für immer mit körperlige Schääde häi müesse lääbe. Vo öbbe 1910 aa het mä in Öiropa und de Veräinigte Staate regionali Epidemie im ene Turnus vo öbbe fümf bis säggs Joor beobachdet. Zu de bekanntiste Opfer von ere sonige Epidemii ghöört dr amerikanischi Bräsidänt Franklin D. Roosevelt, wo im Amt d Forschig noch eme Impfstoff wääsentlig gförderet het. Zu de wichdigste Fortschritt in dr Erforschig vom ene Impfstoff het 1952 d Iifüerig vo dr Wiiruskultur dur e John Franklin Enders gfüert. Dank dere het dr Jonas Salk 1954 en inaktivierte (Doot-)Impfstoff chönne entwiggle. Dä het aber nonig gnueg gnützt. Dr Albert Sabin het denn en abgschwechte Lääbigimpfstoff entwigglet, und dä het vo 1960 aa zu wääsentlige Fortschritt bi dr Bekämpfig vo dr Chinderleemig gfüert. Dank de Impfstoff si d Fäll vo Polio vo meerere 100'000 im Joor uf nume no öbbe 1'000 bro Joor zrugggange. 2010 het s e schweere Usbruch in Tadschikistan gee, wo au uf Russland verschleppt worde isch.
Dr Erreeger
Dr Erreeger vo dr Chinderleemig isch s Poliowiirus. Es handlet sich um e Wiirus ooni Hülle mit äinzelsträngiger RNA mit ere positive Polaridäät (ss(+)RNA). S Wiirus het e Durchmässer vo öbbe 30 Nanometer und ghöört zur Gattig vo de Enterowiire in dr Familie Picornaviridae. Es si drei Serotype bekannt: dr Typ I (Brunhilde), wo am sterkste Leemige uslöst und sich vilmol epidemisch usbräitet, dr Typ II (Lansing) und dr Typ III (Leon). Zwüsche de drei Erreegertype git s käi Chrüzimmunidäät, das häisst, en Infekzioon mit äim vo de drei Type schützt nit vor ere witere Infekzioon mit äim vo de bäide andere Type. Usser em Mensch wärde au Menscheaffe befalle.
Epidemiologii
Uf dr Wält chunnt d Chinderleemig hüte vor allem no in Afrika und Aasie vor. Es git aber au immer wider Usbrüch in Industriistaate. [[Datei:Poliomyelite nov 2008.png|miniatur|hochkant=1.5|S Vorchoo vo dr Chinderleemig 2008
]]
Uf dr ganze Wält git s no öbbe 1500 nöji Fäll dur e Wildtyp im Joor, aktuell vor allem in Indie und Nigeria, aber au in dr Demokratische Republik Kongo, Pakistan, Afghanistan und Myanmar. Wil d Impfskepsis gröösser wird, gits au wider do und dört Fäll in de Industriinazioone.
D Wältgsundhäitsorganisazioon (WHO) will in de neggste Joorzäänt s Poliowiirus uf dr ganze Wält usrotte, wie mä s in de 1970er Joor mit de Pocke gmacht het.
Litratuur
Belletristik:
Ohrfeige
D Oorfiige, au Wasche oder Flättere isch e Schlaag vo dr Site mit dr flache Hand ins Gsicht vo öbber anderem. S Wort Oorfiige stammt us em Middelhoochdütsche und isch im 13. oder 16. Joorhundert zum erste Mol erwäänt worde (vgl. holländisch oorveeg, zu veeg, Schlaag, Sträich). Dr Wortdäil -fige läitet sich äntwääder vo fääge ab oder vo dr Frucht Fiige im überdraite Sinn.
D Oorfiige isch früener vil as Middel für d Erziejig vo Chinder iigsetzt worde, gältet aber hüte in meerere Länder as stroofbar, wil si immer wider em Chind e körperlige Schaade zuegfüegt het.
D Redesaart dr Oorfiige naa mäind ‚gäge Uirzäigersinn‘, also soo, wiä mä mit der rächtä Hand än Oorfiige uistäilt.
Haute-Ajoie
Haute-Ajoie isch e Gmeind im Bezirk Pruntrut im Schwiizer Kanton Jura.
Di Gmeind isch am 1. Januar 2009 durch d Fusion vo de bisherige Gmeinde Chevenez, Damvant, Réclère un Roche-d’Or entschtande. Uf de 1. Jänner 2018 isch Rocourt dezue cho.
Geografi
D Gmeind erschtreckt sich über di ganz Südsite vom Elsgau un gränzt im Süde un im Weschte an Frankriich. Si umfasst e Flächi vo 36,43 km² un het 993 Iiwohner. D Nachbargmeinde vo Haute-Ajoie sin im Kanton Jura Grandfontaine, Fahy, Bure, Courtedoux un Bressaucourt un z Frankriich Montancy, Glère, Vaufrey, Montjoie-le-Château, Villars-lès-Blamont un Dannemarie.