cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geschichtsverein Markgräflerland
Maarkgreefler Joorbuech
Zum Joorbuech 140/41 schrybt dr Reinacher: „Das Markgräfler Jahrbuch 1940/41 ist ein Kriegsbuch geworden.“ D Byydreeg hän dr „Weerwille“ vu dr Maarkgreefler solle lupfe. Dr NSDAP-Kraislaiter, Rudolf Allgeier, schrybt „…dann wird jeder wissen, daß der Sinn dieses Krieges die Sicherung des Lebens des deutschen Menschen ist.“
Alli Bänd vum Joorbuech sin as Digitalisaat bi dr Uniwersiteetsbiliotheek Fryburg verfiegbaar.
Anderi Publikazioone
D Markgräfler Heimatbriefe 1942–1943 sin as Digitalisaat bi dr Uniwersiteetsbiliotheek Fryburg verfiegbaar.
Kanton Moyeuvre-Grande
Dr Kànton Moyeuvre-Grande ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Thionville-Ouest ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han sechs Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Moyeuvre-Grande gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 1994 dr Luc Corradi gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Matthäus Merian der Ältere
Dr Matthäus Merian dr Elteri (* 22. September 1593 z Basel; † 19. Juni 1650 z Langeschwalbach) isch e Basler Chupferstächer und Verleger gsi.
Läbe
Dr Matthäus Merian isch am 22. Septämber 1593 z Basel as Sohn vom Sägmüller und Rootsherr Walther Merian uf d Wält cho. Noch em Gymnasium het er z Basel e Glasmoolerlehr gmacht, denn bim Zürcher Chupferstächer Friedrich Meyer s Zeichne, Chupferstäche und Radiere glehrt. Vo 1610 bis 1615 het er z Strossburg studiert und bim Dietrich Brentel gschafft. Er isch au z Nancy und bim Jacques Callot z Bariis gsi. 1615 het er z Basel si erst gross Stadtblan gmacht.
Dr Matthäus Merian isch noch ere lange Chrankheit am 19. Juni 1650 z Langeschwalbach bi Wiesbade gstorbe. Er isch uf em Peterschillehof z Frankfurt begrabe worde.
Noch siim Dod hai siini beide Söhn Matthäus und Caspar dr Verlag übernoh und hai under em Name Merian Erben siini Wärk witer usegee.
Haltepunkt Beringerfeld
Haltepungt Beringerfäld (amtlich Hp Beringerfeld) isch èn Haltepungt vo dè Gmaand Beringè im Bezirk Obberchläggi vum Kanton Schaffuusè. Bi dè Inbedrybnaam vo dè S-Baan Schaffuusè uff èm Hochrhybaan-Abschnitt Ärzingè (Baddè)–Schaffuusè isch dè Hp Beringerfäld als einzigschti Station im Chläggi neu dèzuè gmacht worrè.
Laag
Dè Haltepungt lyt näbbè dè H 14, wo dè Chläggi übber diè sognennti Beringer Ängi mit èm Schaffuuser Hochrhybeggi vobindèt. D Station lyt am Oschtrand vum Dorf Beringè un öppè 300 m weschtlich vum Woonblatz Beringer Ängi.
Gschichtè
Am 5. Oktobèr 2013 isch dè Uusbau vo dè Baanschtrèggi zwüschè Ärzingè un Schaffhuusè fèrtig gsi un im Bedryb übbergää worrè: D Strèggi isch zwǜschè Ärzingè un Schaffuusè elegtrifizyrt worrè. Sitdèm vokeerèd zwǜschè Schaffuusè un Ärzingè d Züüg vo dè Schaffuuser S-Baan im Halbschtundètagt mit Halt an alle Stationè. D Yfüürig vo dè S-Baan hèt zum Neubau vom Haltepungt Beringerfäld gfüürt. S nötige Potential an Passagyr hèt mò im Neubaugebièt gsää, wo sich zwüschèm früènèrè öschtlichè Dorfrand vo Beringè un èm Woonblatz Beringer Ängi etablyrt hèt un sich übber öppè 650 m a dè Südhaaldè vum Beringer Randè hyyzièt. S Induschtryareal vu Beringè bringt mit sini Beruèfspendler im Hp zuèsätzlichs Potential aa Passagyr.
Infraschtruktur
Dè Hp Beringerfäld isch mit folgendè Komponäntè baut worrè:
Gleisaalaag
Am Gleis 1 lyt dè Huusperron uff dè Haaldèsitè, gègèübber lyt dè Perron am Gleis 2 uff dè Fäldsitè. Dè Hp Beringerfäld wörd übber s Beringer Stellwärch fèrngschtüèrèt. Am Weschtänd vo dè Perrons stän diè öschtlichè Yfaarts-Vorsignaal vum Beringer Baanhof nõch DB-Bauart in Form vo Ks-Signaal. Dè Strèggèabschnitt zwüschè Schaffuusè un Beringè isch für dè Gleiswèchslbedryb ygrichtet, dõrum sin a beidè Gleis bim Beringerfäld Vorsignaal inschtallyrt. Baanübbergäng hèts im Beringerfäld keini, dè Zuègang zum Gleis 2 wörd übber d Unterfüürig gwôrleischtet.
Hochbautè
S git im Hp Beringerfäld nu zwei Bautè un sèll sin diè beidè Wartehüsli.
Baanvokeer
Sit èm Dezèmber 2013 vokeert d Schaffuuser S-Baan zwǜschè Schaffuusè un Ärzingè mit Halt im Beringerfäld im Halbschtundètagt. Durch è zuèsätzlichi S-Baan-Linniè Bf Schaffuusè - Bf Beringè Baddischè Baanhof isch dè Service im Hp Beringerfäld uff èn Vyrtelschtundètagt vodichtet worrè.
D Züüg vom Interregio-Exprèss Basl Bad Bf-Bhf. Friddrichshaffè uff dè DB-Linniè IRE 3 passyrèd dè Hp im Beringerfäld ooni Halt.
Autobusvokeer
A dè H 14 git s è Bushalteschtell vo dè Buslinniè 21 vo dè Vokeersbedryb Schaffuusè.
Peter Wiesinger
De Peter Wiesinger (* 15. Mäie 1938 z Wien; † 23. Juni 2023 am glychen Oort) isch en ööschterrychische Spraachwüsseschafter gsy. Zu de tüütsche Tialäkt hät er e ganzi Räie Grundlaagewèèrch und Grundlaagennartikel gschribe. Syni Ytäilig vo de tüütsche Tialäkt isch i de Gèrmanischtik wytumen aagnaa woorde, wil si – andersch as anderi Ytäiligsvoorschlääg – uf eme sischtemaatische Zuegang uufpouen isch.
Sys Läbe
De Wiesinger hät 1965 a der Uniwèrsitèèt Wien promowiert und isch drufabe a de Philipps-Uniwèrsitèèt Marburg am Tüütsche Spraachatlas Assischtänt woorde. Deet hät er si dän au habilitiert, und zwaar mit de zwäibändige Phonetisch-phonologische Untersuchungen zur Vokalentwicklung in den deutschen Dialekten – bis hüt es Standardwèèrch vo de tüütsche Tialäktology.
Vo 1972 bis 2006 hät er de Leerstuel für Gèrmanischtische Spraachwüsseschaft (mit de Venia „Elteri tüütschi Spraach und Literatuur“) am Inschtituut für Gèrmanischtik ghaa. 1983 hät mer en zum Koräschpondierende Mitgliid vo der Ööschterrychische Akademy vo de Wüsseschafte gwelt, und die hät en 1998 as würklichs Mitgliid uufgnaa. Ab 2000 isch er dezue ane Koräschpondierends Mitgliid vo der Akademy vo de Wüsseschaften und Künscht z Krakau (Poole) gsy. Er hät au as Gaschtprofässer under anderem a der Uniwèrsitèèt vo Michigan z Ann Arbor (Veräinigti Staate; 1991) und a de Humboldt-Uniwèrsitèèt z Berlyn (2001) gwürkt. Vo 1995 bis 2000 isch er de Presidänt vo der Internazionaale Veräinigung für Gèrmanischtik gsy, ab 2001 dänn dèren iren Eerepresidänt. Er isch au Biraater gsy vom Leibniz-Inschtituut für Tüütschi Spraach z Mane.
Sys Würke
Em Wiesinger syni bsundere Forschigsgibiet sind d Dialäktology und d Warietèètelinguischtik, d Spraachgschicht, d Namekund und s ööschterrychisch Tüütsch gsy, und zu all dène Theem hät er Aarbete gschribe, wo Grundlaage gläit händ.
Über di tüütsche Tialäkt hät er e risigs Wüsse ghaa. Zäme mit der Elisabeth Bertol-Raffin hät er e groossi Bibliografy vo de Gramatike vo de tüütsche Tialäkt publiziert, und die isch alewyl na e Baasis vom Digitaale Wenkeratlas. Für di beede ticke HSK-Bänd Dialektologie (1982/83) hät er e ganzi Räie Grundlaagenartikel gschribe, under anderem über d Yytäilig vo de tüütsche Tialäkt – die isch rächt birüemt woorde, und de vill jünger tialäktomeetrisch Zuegang hät d Mundaartgränze, wo de Wiesinger über s Wokaalsischteem usegschaffet hät, fascht uusnaamsloos bistèètiget. A der Uniwèrsitèèt hät er übrigens zää Jaar lang d Pflichtvoorläsig Einführung in die österreichische Mundartenkunde ghalte.
I syne spraachgschichtlichen Aarbete hät si de Wiesinger zum äinte mit verschidene hischtoorische Spraachstuufen vom Tüütsh abggèè und zum andere mit der Usebildig vo de Standardspraach z Ööschterrych. Er hät chöne naawyse, das d Veroornige vo de Käiseri Maria Theresia und vom Käiser Joseph II. dezue gfüert händ, das d Habsburgermonarchy di mitteltüütsch-oschtfränkisch Norm übernaa und edèrewääg uf en äigene tüütsche Standard verzichtet hät.
I de Namekund hät de Wiesinger di makrotoponymischen Oortsnameschichte vo Ööschterrych erschlosse und hät de Bigriff «indogermaanisch-voräinzelspraachlich» prèègt, wo me hüt wytume bruucht. Au hät der s villbändig Historisches Ortsnamenbuch von Oberösterreich useggèè.
S ööschterrychisch Tüütsch hät bim Wiesinger alewyl e bsunderi Stelig ygnaa. Syni Undersuechige ghööred hüt na zu de Grundlaage vom Fach und sind dän au imene Sammelband usechoo.
Quäle
Der Abschnitt über s Läben und s Würke vom Peter Wiesinger isch e freii Übersetzig (mit chlynen Umstelige, Ergänzigen und Strychige) vom Naachrueff uf en, wo de Peter Ernst und d Alexandra N. Lenz gschribe händ.
Eastern Highlands Province
Eastern Highlands (Tok Pisin: Isten Hailans) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Eastern Highlands isch di eschtligscht vu dr Bärgprovinze. D Nochberprovinze sin Morobe im Oschte, Madang im Norde, Simbu im Weschte un Gulf im Side.
Dischtrikt un LLG
D Provinz Eastern Highlands isch in acht Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Ulrike Ebert
D Ulrike Ebert (mer chännt si au unter em Name Ulrike Ebert-Wirminghaus; * 1955 z Löörech) isch e dytschi Musikpedagoogi un alemannischi Autoori.
Lääbe
D Ebert isch z Löörech ufgwachse un het no dr Schuel an dr Musikhochschuel z Fryburg Schuelmusik, Rhythmik un Klavier studiert. Si schafft as Musik- und Rhythmikleereri an dr Kadoolische Fachschuel fir Sozialpedadoogik z Fryburg.
Si het mit ire Familie langi Joor z Niederweiler bei Müllheim gwoont, mittlerwyli läbt si z Fryburg.
D Ebert schrybt im Löörecher Alemannisch un uf Hoochdytsch. Anne 2006 isch im Drey-Verlag ire eerscht Buech mit alemannische Gediicht uusechuu. Im Joor 2018 het si mit Warnlaute vom Tag ire Prosadebüt uf Hochdytsch uusebroocht.
D Dorothee Philipp het im Oberbadische Volksblatt iber ire Gediichtband gschriibe:
D Ulrike Derndinger schrybt:
Lauterstein
Louterstoe (dt. Lauterstein) ischt a Stadt em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Louterstoe leit em Lauterdal am Rand vo dr Schwäbische Alb.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 38,7 % Landwirtschaftsfleche, 45,3 % Wald, 13,7 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Louterstoe gheret d Stadtdoel Nennenge ond Weißestoe.
Gschicht
D Stadt Louterstoe ischt entstande zom 1. Januar 1974 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoe Nennenge mit dr Stadt Weißestoe.
Verwaltong
Louterstoe hot sich mit dr Stedt Dõnzdorf ond Siesse ond dr Gmoe Gẽẽnge zom Gmoeverwaltongsverband Mittlers Fils-Loutertal mit Sitz en Dõnzdorf zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Michael Lenz.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Louterstoe ghert zom Schwäbisch.
Bougainville (Provinz)
Di autonom Region Bougainville (ängl. Autonomous Region of Bougainville, Tok Pisin: otonomos region bilong Bogenvil) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Bis si anne 2005 autonom wore isch, het si North Solomons Province (Nord-Salomone-Provinz) ghaiße. D Provinz umfasst di glychnamig Hauptinsle Bougainville un di nerdlig dervu gläge Insle Buka, derzue ne baar chlaineri Insle. Provinzhauptstadt isch Buka.
Dischtrikt un LLG
Di autonome Region Bougainville isch in drei Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Ostschweizerisch
Under Oschtschwizer-Dialekt verstoot me d Dialekt vo de Kantöö Schaffuuse, Tuurgi, Sanggalle und Appezäll sowie im Zürcher Wyland, em nordöstlich Tail vom Kantoo Zöri, und em Churer Rintl. I de Forschig schribt me oft vo «Nordostschweizer Dialekte», aber d Lüt uf de Strooss redet nume vo «Ostschwizer Dialekt» und scherzhaft au «Ostschwätzer», inere Aspilig druf, as i dene Dialekt d Vokääl irgedwie ali vertuuscht und anders vertailt sind, as ide andere Dialekt. Die Dialektgruppe ghört zum Hochalemanische.
Phonetik
I dem Texscht weret d Wörter, wo šrèèg gschribe sind, nochere liecht verändrete Dieth-Schriibig agee. Sus folgt de Texscht anere fraie Widergoob, wo sich a de hochdütsche Orthografii orientiert.
Charakterisierig
Die Dialekt hebet sich vode andere Schwizer Dialekt bsundrigs dur de Vokalismus ab, nämli die sognennti «Ostschwizerischi Vokaalspaltig». Wiiteri Merkmol sind under anderem (Ostschwiz : Restschwiz): Akchǝr/Aggǝr : Achǝr (hd. Acker); züchǝ/züǝ : ziǝ (hd. ziehen); er gsiet : er gseet (hd. er sieht); Bomm : Baum/Boum (hd. Baum); Mesmǝr : Sigrišt (hd. Kirchdiener); Fladǝ/Tünnǝ(lǝ) : Wähǝ/Chuǝchǝ (en Art Fruchtchueche), zum nume e paar Bispil vorweg znee.
D Sanggaller-Dialekt und d Tuurgauer-Dialekt weret vo de andere Schwizer als grell empfunde und sind drum wenig beliebt, vor alem wen an afoot so richtig umepfuttere, haltets vill Schwizer nüme uus. Degege werd de Dialekt vom Bündner Rintl und de schaffhuuser Dialekt vo de maiste as agneem empfunde. De Appezöller-Dialekt widerum isch wege sinere Urchigkait und sim Singsang oft s Ziil vo Späss und Spott.
Iitailig
Im nördliche hügelige Gebiet gits kai scharfi Dialektgrenze, im südliche Voralpe- und Alpegebiet sind degege Dialektgrenze tailwiis recht dütli (Bispilwörter uf Hochtütsch: «das Kind», «der Acker», «Ziege, Geiss», «zwanzig», «Wespe», «Käsekuchen», «etwas», «nichts»).
Ostschwizerischi Vokaalspaltig (Churzvokaal)
S wichtigste Merkmol vo de Ostschwizer Dialekt isch die Ostschwizerischi Vokalspaltig (bischribe vom William G. Moulton). Deno hend sich die mittlere Churzvokääl e ö o ufgspalte in e gschlossni und e offni Variante. Innerhalb vode Ostschwiz gits drü Gebiet. West: Schaffuuse und westlich Tail vom Tuurgau. Mitti: östlich Tail vom Tuurgau, westlich Tail vom Försteland, Toggeborg, Appezöll und s oberi Sangaller Rintl. Oste: Stadt Sanggale und östlichs Försteland mitem ondere Rintl und em Bündner Rintl. D Ursach vo dere Spaltig isch s unsymmetrische Vokaalsystem vom Mittelhochtütsche (mhd.), wo drüü /e/ gchennt het (/e/ /ë/ /ä/) aber nu ais /o/ bzw. /ö/. Währed die westliche Schwizerdialekt die Assymetrie usgliche hend, indem si mhd. /ë/ i de Regle zu überoffnigem /ä/ gmacht hend, hend d ostschwizer Dialekt mhd. /o/ und /ö/ in e offnigi und e gschlossni Variante uftailt.
Langvokaal und Diphthong
D Langvokaal hend sich ohni Veränderige erhalte usser s lang /a/, wo i allne ostschwizer Dialekt zumene lange offne /òò/ woren isch (Òòbig; hd. Abend). Die Dielekt, wo kas churzes /ä/ kened, hend s lang /æ/ zumene lange offne /èè/ gmacht (Chääs, Chèès; hd. Käse). De Diphthong /ei/ isch i de nördliche Dialekt zumene lange /aa/ wore (Gaass), i de südliche zumene lange /ä/ (Gääss), im undere Rintl aber zu /òa/ (Gòass). Hüt ghört me aber fast öberall nu no Gaiss oder Gèiss. I wenige Wörter isch s alt /ou/ zumene maist churze /o/ wore, wenn nochene en /m/, /b/, /p/ oder /f/ gfolged isch: Bòmm, Tròmm, tròmǝ, Ròòm, globǝ, hopt-, choffǝ, o (hd. Baum, Traum, träumen, Rahm, glauben, haupt-, kaufen, auch). Da isch aber nöd i allne Dialekt duregfüert wore.
Konsonante
D Ostschwizer Dialekt ghöret zum Hochalemannische und hend drum ahd. /k/ zu /ch/ verschobe: Chind, ussert im Underrintl und im Churer Rintl, wo me Khind und Khuur sait. Uffälig isch aber as geminierts /kk/ i paarne ostschwizer Dialekt nöd verschobe woren isch: tringgǝ, druggǝ, Aggǝr.
Wäret früener s Err /r/ mit de Zungespitze artikuliert woren isch, hend noch de Französische Revolution d Lüt i de Städt afange da Err wie d Franzoose als Zäpfli-r oder als dorsaals r uuszpreche, aso hine im Raache, wa as noobel empfunde woren isch. Hüt isch s «Lorrgge» (sprich uugföhr wie loochggǝ) wiit verbraitet. Im Appizellische und im Undere Rintl werd s Err degege sozäge verschluckt, es haisst den Bèèg statt Bèrg. Es isch witume bikannt, as vill Ostschwizer lorgget und Müeh hend e «richtigs Err» uszspreche.
Bsundrigs im Appizellische tönd vill Lüt «näsle» (näslǝ, nìslǝ), da haisst Vokaal voreme /m/, /n/ oder /ng/ weret nasaliert, au wenn seb verschwunde isch: Mõõ. Da werd aber im allgemaine as püürisch aaglueget.
Brücke von Brugg
D Brugg vo Brugg isch e Brugg, wo i dr Stadt Brugg über d Aare goot.
Ostschweizerisch
Wortschatz
Sicher gits vill typischi ostschwizer Uusdrügg und s cha drumm do nu e chlini Uuswaal gee were. I de Tabele dobe hemmer scho Fladǝ (ahd. flado «Opferchueche») und Tünnǝ(lǝ) atroffe.
Brücke von Brugg
Geology
A däre Stell grad näbe dr Altstadt vo Brugg muess d Aare, wo oben und undedra en breite Fluss isch, dur en ganz en ängi und tüüffi Schlucht im Chalchfelse, wo zum Rand vom Juramassyv under am Bruggerbärg ghört. Die grossi Chluft het dr Fluss us em Gschtei use grabet, won er dr Lauf i dr Yschzyt wägem Moräneschutt vom Rüüsgletscher het müesse gäge Bärg zue verlegge.
Ostschweizerisch
Wortschatz
Typisch sind Verdopplige oder gär verdrüüfachige vo de Verbe choo, goo und loo. So haist s: los lo sii loo und chùm chogǝ luǝgǝ choo wa mueš gogǝ pòštǝ goo!. Statt döt sait mer au dai und wo en gstresste Zörcher «då deet» sait, formuliert en Ostschwizer wenns hoochchunt e kunstvolls dadǝdaidöt. Bigòšt! Wie dadedo woor isch! I de Ostschwiz goots ebe no rüǝbig zue, und wenn d Goofe (d Chind) chäärǝt (striitet) und s debii lut chiidt (tönt; ahd. quëdan «rede»), stört da onöd.
Brücke von Brugg
Geology
Dr Grabe mit sänkrächte und deils sogar überhängende Sytewänd isch a dr schmeelschte Stell nur grad öppe 12 Meter breit und drby öppe 26 Meter tüüf. Dr Wasserspiegel vo dr Aare isch bi durchschnittlichem Nidrigwasser öppe uf dr Koote vo 330 Meter über Meer, und s Wasser stoot dört immer mindeschtens 12 Meter hööch i dr Schlucht unde. Bi de grosse Hochwasser vom 19. Joorhundert isch d Aare mängmol sächs Meter höcher choo. Der Bode bi dr Brugg isch aber no öppe sächs Meter wyter obe. So isch dr Platz, wo d Stadt Brugg druff entstanden isch, guet vor em Wasser gschützt.
Ostschweizerisch
Wortschatz
Uuffällig isch d Bezaichnig vo hochdütsch «etwas». Die maiste Schwizer säget «öppe», und so ghört mer s au i de Ostschwiz. Im Schaffuusische hend d Lüt früener aber au öpmǝ gsait und im obere Rintl ötšis. All die Forme chömet usem ahd. «ëtewas» oder «ëtteswas». E schaffuuser und tuurgauer Wort dodeför isch naamis gsi, da ghört mer hüt aber kum no. Dagege sait me no hüt im Toggeborg und im Appezelische näbis. Da isch e Zämezüchig vo ahd. «ne weiz ih was». Gliichig bildet sind näbǝr (hd. jemand) und näbǝ (hd. irgend wo; irgend wie).
Gschichtlichs
Die ältiste Sprochzügnis stamet usem 8. Johrhundert vom Chloster Sanggalle. Debi tönt s Altalemannisch vom Mönch Notker de Tütsch (11. Jh.) scho vertraut und zaigt Merkmool, wo weder mitem Hochdütsche no mit de westliche Schwizer Dialekt öberistimet, wol aber mit de Ostschwizer Dialekt. Da werd dütli z. B. bi de Verbkonjugation:
Roland Frauchiger
De Roland Frauchiger (* 1960) isch en Schwizer Politiker vo de EVP. Er isch Mitgliid vom Grosse Rot vom Kanton Aargau und Co-Präsident vo de Kantonalpartei.
Blood Feast
Blood Feast (Alemannisch: „Bluetfäscht“ oder „Bluetfyr“) esch en US-amerikanische Horrorfelm ond geldd als erschde Splatter- ond Gorefelm. Är esch vom Herschell Gordon Lewis ddräidd ond vom David F. Friedman bbroduzierdd worde. De 1963 erscheneni Low-Budget-Felm geldd hödd als Kulddfelm.
Ostschweizerisch
Gschichtlichs
Allerdings het de Notker nu gaistlichi und natürwüsseschaftlichi Text usem Latinische öbersetzt, so as me kuum näbis vo de würkliche Volkssprooch erfaart. Lediglich drai Versli und e paar Sprichwörter, wie: Sôs régenôt só názzênt tî bôumá. (Wenn s šträäzt, wèèrǝd d Bömm nass.) oder So diz rehpochchili fliet so plecchet imo ter ars. (Wenn s Reebö̀ggli flücht, so blìtzget emm sin Aarsch!). Echli älter isch de Sanggaller Huussege (10. Jh.): ''Uuola uuiht, taz tu uueist taz tu uuiht heizist! Taz tu neuueist noch nechanst cheden chnospinci!'' (Woll, Wicht! Ass du nume waisch, ass du Wicht haissisch! Demit du nöd waisch und nöd chasch chiide «chnospinci».) (Bi de Lut isch er aber schuurig gnau gsi, drum redt mer vom Notker sim Aalutgsetz.)
Blood Feast
Handlig
En jongi Frau chond häi ond schaldded s Radio i. Im Radio werd öber en bruddale Mord bbrechded. No wärend de Mäldig schaldded si s Radio weder us ond nemdd es Bad. Wärend si im Bad liid, ddauchd en elddere Maa uf, ermordedd si medd emene Mässerschdech dor s Aug ond schnidedd ere es Bäi abb. Chorz drufabe ...
Ostschweizerisch
Gschichtlichs
Im Hochmittelalter het sich denn e Kanzlaisprooch usbildet, en art überregionali Beamtesprooch. Debi fallt uf, as i de Ostschwiz för mhd. /ei/ i de Regle /ai/ gschribe woren isch. Obwol die Sprooch nöd as Dialekt agluegt werde cha, so gits es Dokument, wo dütlich a die gsprochni Sprooch ane chömet, wie zum Bispil d Offnig vo Oberbüre usem Joor 1481:
73) … und die von Oberbüren træt und trab hinab, alls wyt dz vich godt. 80) … und wenn ein güßi kombt, so mag man ain tail by dem brüggli by Sigristen acker in dz tobel lassen gon, daß ander durch dz dorf … 81) Item deren von Oberbüren guot stost biß an den stain … wenn ihro zelg dz Haßlen in esch lit und den so haben sye ir vich gon zuo lassen …
Öppe föfzg Joor spöter het de sanggaller Pfarrer Hermann Miles e Brand im Tuurgi beschribe:
Internationale Walser Skimeisterschaft
Di International Walser Schyymaischterschaft (dt. Internationale Walser Skimeisterschaft) isch e Ski-Wettkampf, wu all zwai Johr z aire vu dr Walsersiidlige in d Alpe stattfindet.
Gschicht
Anne 1989 het dr Schi-Club Großwalsertal zum zwanzgjehrige Jubiläum d Sportverain us allne Walsersiidlige yyglade zue re Schyy-Maischterschaft vu dr Walser. Wel s Inträssi eso groß gsii isch, het mer bschlosse, ass die Walser Skimeisterschaft all zwai Johr uusdrait wird. S git Alpinschyy-, Langlauf- un au Snowboardränne. Näb em Sport stoot au s gegesytig Chännelehre im Mittelpunkt.
Ostschweizerisch
Gschichtlichs
''An allerhalgen tag ermanet an dorfpfaff sin volk, si soltend den künftigen tag mit kerzen und faklen erschinen, damit die in dem kerker, darin die toten ban* versamlet sin, anzündind … Zuo morgens fast früe macht sich an alts müeterli uss sonderbarer andacht … und trug an büscheli ris mit ir, zünt das an. Und wil eben an starker wind gieng, enbran das holz zuor stund, das nit alan der kerker, sondern och die kilch und der pfarhof in almacht brunend, also dass der arm pfaff mit siner kelara und zwa kindera mit müeh und arbit gar kum entronend naket und bloss … Die alt mueter so das für anzündet het und si also nakit laufen sach, die globt, es werend selen uss dem fegfür entlediget …'' (*de Chärchel mit de Tootebai)
Brücke von Brugg
Geology
Oben a dr Schlucht vo Brugg chunt d Aare us em Auegebiet bi Alteburg und Umike. Dört stoot die grossi Ysebaanbrugg vo dr Bözbrglinie. Am Afang vom Ängnis isch im Fluss e Lauffe mit Felsrippe, wo für d Schiff gfäärlech sind. Bi dr Bruggestell flüsst s Wasser denn wider rueiger, wil s vo dört a mit wenig Gfell is wyte Gebiet vom «Wasserschloss» usechunt.
Im Joor 1996 het dr Bund d Brugger Schlucht i d Lischte vo de Naturdänkmööler mit nazionaler Bedüütig inegschribe.
Gschicht
Die natürlechi Situazioon mit däm schmale Grabe im herte Felse het’s für d Boulüüt scho i dr antike Zyt eifach gmacht, em Hindernis, wo dr Fluss füre Vercheer isch, z bigägne. Me isch sicher, dass scho d Röömer a däm Platz en Brugg gmacht händ. Leider isch vo dere Konstrukzioon nüt me z gseh. Es törft scho e solidi Sach gsi sy, wie me se vo vil andere röömische Brugge no hüt kännt, aber es isch z Brugg kei Schpuur drvo übrig blibe. Es git au kei schriftlechi Kwelle vo de Röömer, wo öppis vo dr Brugg seiti, und me weiss au nit, wenn d Röömerbrugg kabut ggangen isch. Es isch eifach so, ass bi däre Bruggestell dure dr eifachscht Wääg vom Legionslager Vindonissa übere Bözbrg uf Augusta Raurica ggangen isch.
Im Middelalter, wo die adeligi Familie, wo spööter Habsburger gheisse het, uf dr Feschtig Alteburg gläbt het, isch gwüss uf ires Gheiss grad über dr Aareschlucht e grosse Durm bout worde, wo hütt no stoot: dr Schwarz Durm. Me dänkt, er sig do gsi zum d Brugg, wo wider nöi muess bout worde sy, z schütze. Vo ane 1064 isch scho die erschti gschichtlechi Nochricht mit em Ortsname: Bruggo. Spööter isch do drus d Stadt Brugg woorde, und dr Name zeigt ganz dütlech, ass wägem Bouwärch füre Vercheer die Ortschaft entstanden isch.
Im spoote Middelalter het d Stadt sech es Wappe ggä, und do druff het me d Aarebrugg als Symbol ufgmoolet. Das Bild zeigt sogar verschideni technischi Sache: Die middelalterlichi Brugg isch us Holz gsi, und si isch mit eme Tach abbildet; uf de Brugger Stadtbilder us dr jüngere Zyt gseht me d Brugg susch imer oni Tach. S Wappe zeigt au dr Schwarz Durm und sogar no uf dr andere Syte vo dr Schlucht, gäge Norde, en chlyne Durm vo dr Vorstadt, wo en winzige Bruggechopf bildet hät.
Die hölzigi Aarebrugg het vo dr Stadt, de Habsburger als Stadtherre und sid 1415 de Bärner als Landesherre immer wider müesse gflickt wärde. Es eerschts Boudatum für e nöji Brugg isch s Joor 1378.
Ostschweizerisch
Gschichtlichs
Ufällig und typisch för de Tuurgauer Dialekt sind aber no hüt /aa/ för /ei/ (ban, halgen, alan, zwa) und /o/ för /ou/ i bestimte Wörter (och, globt). Aine vo de erste, wo en ostschwizer Dialekt erforscht het, isch de Apizeller Titus Tobler (19. Jh.) gsi.
Schlöth
Schlöth isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Central Province (Papua-Neuguinea)
Central (Tok Pisin: Sentral Provins) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si lyt an dr Sidkischte vu Neiginea, isch im nationale Verglych seli drucke un het e gringi Bevelkerigsdichti. Z Central lyt d Hauptstadt Port Moresby, wu au dr Verwaltigssitz vu dr Provinz isch. D Nochberprovinze vu Central sin Gulf, Morobe, Oro (Northern), National Capital District un Milne Bay.
Dischtrikt un LLG
D Provinz Central isch in vier Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Wildenmannlisloch
Neandertaaler
S Wildemannlisloch isch vor öppe 40ˈ000 Joor vo Neandertaaller uufgsuecht wore und somit de ältisti bikannti Oort im Toggeburg, wo Mensche ghuuset hend. D Hööli isch doozmool nume wenig öberem Tuurgletscher glege. D Neandertaaller hend die Hööli sporaadisch uufgsuecht, wenn si uf de Jagd i d Geget choo sind. S Wildemannliloch isch i de Joore 1923 bis 1927 systemaatisch erforscht wore. Me hett e Dörenand fo Chnöche gfunde, wo vo junge Höölebääre stammed, und ono wenigi vo e paar anderne Tier. Bim Iigang hett mer vercholets Roottaneholz gfunde und aabrennti Bäärechnöche.
Saage
Me list vonnere s eerschte Mol öppis im Buech vom Pfaarer Heiri Scherrer vo anne 1716. Sit em Joor 1816 isch dr Naame Wildmannlisloch bezüügt. Das het mit dr alte Gschicht z tue, es heige döört früener Wildlüütli gläbt.
Territorialabtei Wettingen-Mehrerau
Wettige-Mehrerau isch es Zischterziänserchlooster bi Bregänz im Vorarlbärg.
Der offiziell latynisch Name vom Chlooschter isch Abbatia territorialis Beatae Mariae Virginis de Maris Stella et de Augia Maiore.
s alte Chlooschter
Der Graf Ulrich dr Zääti vo Bregänz het s Chlooschter Mehrerau (Augia Maior) im elfte Joorhundert gründet. Der Name chunt drvo, ass dr Platz nooch bim Bodesee isch. Anne 1097 isch dr Bischof Gebhard vo Konstanz d Chile Sankt Peter und Paul cho weihe. Wo Bregänz im Joor 1805 zum Königrych Bayern cho isch, het d Regierig s Chlooschter ufghobe.
s nöie Chlooschter
Es halbs Joorhundert drufabe het s Chlooschter wider nöi agfange. Im Kanton Aargau het di radikaali Regierig anne 1841 d Chlööschter ufglööst, au s alte Zischterziänserchlooschter Wettige. Und jetz sind d Mönch vo däm Chlooschter a dr Limet uf Bregänz choo, und dr öschtrychisch-ungarisch Kaiser Franz Joseph het nen erloubt, im alte Chlooschter am Bodesee iire Konvänt yzrichte.
Am 18. Oktober 1854 het s Lääbe vo Wettige-Mehrerau agfange. Dä Konvänt gilt als diräkte Nochfolger vo beidne früenere Chlööschter, däm vo dr Mehrerau und däm bi Wettige, wo Maris stella («Meerstäärn») gheisse het.
Das Bodeseechlooschter isch wichtig gsi für die jüngeri Gschicht vom Oorde vo de Zischterziänser. Ihm ghört au d Wallfahrtschile Birnau.
Velarer Nasal
Dr velari Nasal isch e Konsonant wo in viile verschiidne Sprooche vorchùnt. S Zeiche im IPA defür isch. In europäische Sprooche chùnt de Luut meischt nùmme in dr Koda vùnere Silbe vor (also am Schlùss), in andre Sprooche aber au am Silbeaafang. Im Alemannische isch des de Luut in „Ding“.
Hohwald
Hohwald isch de Name vo däne geografische Objekt:
Basler Ballotierordnung
Mit dr Ballotierornig si 1688 Reforme bi de Waale zu de Baasler Staats- und Zumftämter iigfüert worde, zum d Korrupzioon und d Vetterliwirtschft z verchliinere, wo im öffentlige Lääbe vo dr Stadt gherrscht häi.
Hohwald
Lueg au:
Basler Ballotierordnung
Vorgschicht
Im 17. Joorhundert isch d Baasler Politik von ere immer chliinere Zaal vo Familie bestimmt worde. Zwar si die stedtische Ämter in Waale bsetzt worde, aber die sin weder demokratisch no öffentlig gsi und immer wider si Mitgliider vo de gliiche Familie in de dominierende Posizioone gsässe, uf s Ändi vom 17. Joorhundert zue si daas vor allem d Buurgets und d Socins gsi. Au isch s Lääbe immer düürer worde und d Lüt häi de hooche Here vom Chläine Root Schuld gee dra, wil si mit em Korn gwuecheret häige. D Bürger, wo nume no häi chönne zueluege, wie d Patrizier iiri Stadt usgnützt häi, si unzfriide gsi und häi Reforme verlangt.
D Ballotierornig
Dr Grooss Root het vo denn a s Sääge gha und het s Waalsüstem, wo 1688 iigfüert worde isch, welle ändere. Bi däm häi d Weeler e Chuugele im Versteckte in e Chästli doo und eso für iire Kandidaat gstimmt, aber das het s Bestäche nid schwiiriger gmacht, im Gegedäil. Dorum isch 1718 e nöiji Ornig, s Ternarium, iigfüert worde, wo mä d Böste usgloost het. Au d Ämter an dr Uniwersidäät si eso gfüllt worde. Es het drei Kandidaate für e Boste gee und us deene isch äine im ene komplizierte Verfaare usgloost worde. 1740 isch im Senarium d Zaal vo de Vorgschlaagnige uf säggs uufedoo worde.
Zentralafrika
Zäntralafrika isch e Teil vom Kontinänt Afrika.
Me rächnet bi dr UNO die Länder zu däre Regioon:
Hochwald
Hochwald chan eini vo däne Bedütige ha:
Hochwald isch de Name vo däne geografische Objekt:
Ort:
Bärg und Bärgzüüg:
und au:
Hochwald isch de Familiename vo däne Persone:
Hochwald cha au bedüte:
Lueg au:
Klingenthal (Bas-Rhin)
Klingedol (IPA: ) (frz. Klingenthal, ditsch Klingenthal) ìsch e frànzeesch Dorf ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). ’S Dorf ghert zu d’ Gmeine Bersch und Ottrott, zem Kanton Molse un zem Arrondissement Molse.
Gschìcht
Klingedol ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1731.
Vun 1871 bìs 1918 hàt ’s Dorf zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Bekànnt isch ’s Dorf fir sini Manufacture zerscht fir Chriegswàffe un speter fir làndwirtschàftlichs Warchziig, ggrìndet vum Louis XV. Hìt isch im frienriga Schüelhüs e Museüm.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Klingedol ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Davis
Davis isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
East New Britain Province
East New Britain (Tok Pisin: Is Niu Briten) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. S umfasst d Oschthelfti vu dr Insle Neibritannie un d 13 chlaine Duke-of-York-Insle (58 km²) im Saint George’s Channel zwische Neibritannie un dr Nochberprovinz New Ireland. Di grescht Ortschaft un Provinzhauptstadt isch bis zum Uusbruch vum Vulkan Tavurvur am 19. Septämber 1994 Rabaul gsii. E Huffe Yywohner sin derno uf Kokopo zoge, wu 30 km wyt ewäg isch vu Rabaul. Kokopo isch derno schließlig au Provinzhauptstadt wore.
Schlecker
Anton Schlecker e.K. in Insolwänz isch en Unternäme mit Sitz z Eegne gsii, wu anne 1975 vum Anton Schlecker grindet woren isch. Schlecker het bis zum 27. Juni 2012 Drogery-Filiale (au unter dr Marke Ihr Platz), Versandhandel per Onlineshop un Katalog, Böu- un Mebelmärt un au Tankstelle bedribe.
Insolwänz
Am 23. Jänner 2012 hän dr Anton Schlecker, dr Ellaininhaber vu dr Firma Anton Schlecker e.K., un d Dochtergsellschafte Schlecker XL GmbH un Schlecker Home Shopping GmbH bim Amtsgricht Ulm en Aadrag uf en Insolwänzverfahre gstellt, wu am 28. Merz 2012 ufgmacht woren isch. Dr Glaibigerusschuss het am 1. Juni 2012 bschlosse, ass di insolwänt Chette ussenandergschlaa wird. Am 27. Juni 2012 hän mit Uusnahm vu dr große XL-Märt un dr Filiale vu dr „Ihr Platz“ GmbH & Co. KG sämtligi Schlecker-Filiale zuegmacht. Am 28. Juni 2012 het dr Insolwänzverwalter s Uus fir d Schlecker XL GmbH verchindet. D Dochtergsellschaft IhrPlatz isch noch em Verchauf vu dr ainzelne Filiale au ufglest wore. Dr Uusverchauf in dr 367 IhrPlatz-Filiale het am 26. Juli 2012 aagfange.
Vu dr Insolwänz nit droffe gsii sin d Konzärntdechtere ussehalb vu Dytschland. Des sin di hundertprozäntige Dechtere Schlecker SNC z Frankrych (im Mai 2012 verchauft ) un d Schlecker International GmbH gsii, wu di andere internationale Aktivitete in zwoo hundertprozäntige Dochtergsellschafte din bindletgsii sin, nämli di eschtrychisch Anton Schlecker Gesellschaft m.b.H. (verchauft am 1. Augschte 2012) un di spanisch Schlecker S.A., wu Gsellschafte fir je vier anderi europäischi Länder unterstellt gsii sin.
Katrin Lang (Weinkönigin)
Lääbe
D Lang stammt us ere Räbuurefamilie. No dr Schuel het si Räbbyyri gleert am Staatswyyguet z Fryybeg un ab 2019 het si Räbböu & Oenology am Wyycampus z Naistadt an dr Wyystrooß studiert. Si schafft in eme Haiderschemer Wyyguet im Maarkgreeflerland as Oenoloogi un Räbbyyri.
Am 30. Septämber 2022 isch d Katrin Lang derno im Saalböu z Naistadt an dr Wyystrooß zur Dytsche Wyycheenigi gweelt woore. Bi dr Wahl 2022 hän zum eerschte Mool d Fäärnseh-Zueschauer*ne un s Publikum bi dr Entschaidig chenne mitmache. Doodermit isch d Lang di eerscht Wyycheenigi, wu mit Hilf vu Zueschauerstimme gweelt wooren isch. Zue ire Wyybrinzässene sin d Luise Böhme us dr Wyyregioon Saale-Unstrut un d Juliane Schäfer us dr Wyyregioon Rhyyhesse gweelt woore. D Lang isch di eerscht Dytsch Wyycheenigi vu Ebringe syt 25 Johr; di letscht Ebringeri im Amt isch 1997/98 d Natascha Thoma gsii.
East Sepik Province
East Sepik (Tok Pisin: Is Sepik) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. East Sepik isch gnännt noch em greschte Stom vum Land, em Sepik. D Nochberprovinze vu East Sepik sin Sandaun, Hela, Enga un Madang. Hauptstadt isch Wewak.
Dischtrikt un LLG
D Provinz East Sepik isch in sechs Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Peter Zihlmann
Peter Zihlmann isch de Name vo däne Persone: * Peter Zihlmann (Maler) (1874–1941), en dütsche Mooler
Raureif
S Wort bruucht men i den alemannische Dialäkt, und bim schwiizerdütsche Mundartwörterbuech Idiotikon cha me drzue es paar Sache go lääse, au wie s bim Meinrad Lienert und em Gotthälf vorchunt.
Es anders Wort drfüür isch Ryffe. Es chunt au öppe no im Rhynische Wörterbuech vor, und au s Idiotikon bringt s, im Band 6.
was es isch
Längi Yschforme git’s döört, wo lengeri Zyt Näbel stoot und bsunders vill Fiöchtikäit bringt.
De ganz schöne, grosse Biechtkristall seit men «Yschblueme».
Dr Ryffe i chalte Nächt isch gfäärlech für Gwächskultuure – und au für d Autofahrer: wenn men e Waage in ere ganz chalte Nacht dusse loot lo stoo und am Morge der Ryffe nit rächt wäggchratzt, git’s e Buess.
Mathematik
D'Mathematik isch e strukturelle Wisseschaft. Bis hyt gits kei klari Definition vom Wese vo de Mathematik. Ma cha aber sage, dass d'Mathematik in zwei Sache dr Ursprung hätt:
Fälschlicherwiss wird d Mathematik oft zue dr Naturwisseschafte wie Physik oder Chemi zählt. S isch aber so, dass e Naturwisseschaft ihri Theorie und Vorussage immer widder an dr tatsächliche Welt überprüefe und imfall nachbessre müess. Degege isch e Ussag vo dr Mathematik uf ewig güldig, wenn si mol us dr Axiome (Grundaanahme) vo de Mathematik abgleitet worre isch.
Ursprung
Scho di alde Sumerer hän im 4. JH.v.C. e Rechesyschtem entwicklet, wo sich natürliche Zahle aneschribe un addiere lön. D Ägypter hän degege widder komlizierteri Chettebrüch gha, hen defür aber geometrischi Figure chönne berechne (Wil dr Nil immer s Land überschwemmt hät, hen sie widder jedem s glich großi Stückli Land mieße zuecho loo).
Mit e strenge Axiomatisierig und eme strenge Bewiisbegriff sin dr eigentliche Begründer vo dr Mathematik aber d Grieche zur Zyt vom Helenismus gsi. Bsunders z nenne isch de Euklid. Aber au Näme wie Thales oder Phytagoras sin Näme, wo sich bis hyt jedes Schüelchind demit usenander setze müesrs.
Gebiet vo dr Mathematik
Wie jedi großi Wisseschaft hätt sich d Mathematik bis hyt in vil Teilgebiet gschpalte. Do sin e paar wichtigi Byspil:
Das Erdmännchen
«Das Erdmännchen» isch es Määrli im Düütsche Määrlibuech vo de Brüeder Jakob und Wilhelm Grimm.
Das Määrli het im Wäärch vo de Brüeder Grimm d Nummere ATU 301. Si bringes in iirem Buech in ere niderdüütsche Fassig.
d Gschicht
Um was goot’s i dere Gschicht?
Es isch e ryche König gsi, dä het en Öpfelboum gha. Äär het gseit, wäär vo däm Boum es Öpfeli numti, sig grad vrwunsche. Do het emol iim sys jüngschte Döchterli dänkt, dää Fluech gälte gwüss für iins nit, und so het s en Öpfel gnoo und syne beede Schwöschtere drvo gää. Und lueg, grad het se d Äärde vrschlückt.
Drüü Jeegerspurschte sin zum König ufs Schloss choo, und me het se uf d Suechi gschickt. Im ene Huus git’s für se en Prüeffig am ene verzouberete Tisch vom ene chlyne Männdli, und nume dr jüngscht vo de Brüedere gwünnt dr Kampf mitem. Und drum zeigt s Männdli iim dr Wääg dur en Brunnen abe is Geischterrych. Dr Puurscht gwünnt döört au gäge drüü Traache, wo d Prinzässinne hüete.
Oben am Brunne mache sich de beiden eltere Brüedere ellei mit de grettete Mäitli uuf zum Schloss und verroote der jüngscht, wo no under dr Äärden isch. Dää cha siich mit ere vrzouberete Flööte rette, und wonn er spööter zum König chunt, merkt dää was bassiert isch. Die beide bööse Purschte wärden uufghänkt und em dritte git me die jüngschti Prinzässin zur Frou.
Bärenfels (Basler Familie)
Die vo Bäärefels si e ritterbürtigs Baasler Gschlächt gsi, wo vom Ändi vom 13. Joorhundert aa bezügt isch. D Familie het meereri Generazioone lang d Chläibaasler Schulthäiss gstellt. Im 14. und 15. Joorhundert si die vo Bäärefels immer wider emol im Baasler Root verdräte gsi und häi as Bürgermäister regiert.
Dr Aafang im Wiisedaal
D Vorfaare vo de Bäärefelser si hachbärgischi Vögt gsi, wo im Wiisedaal im Brombacher Wasserschloss residiert häi. In dr Nööchi vo iirer Burg Stäinegg bi Weer häi si um 1300 none Burg baut und dere Bäärefels gsäit.
D Bäärefelser und d Stadt Baasel
Dr Werner, Vogt vo Brombach, isch um 1290 Schulthäiss vom Chläibaasel gsi. Dä Boste in dr mindere Stadt isch in sällere Zit fest in dr Hand vo de Vögt us em Wiisedaal und vo de Bäärefelser gsi, wo vo inne abgstammt si. Dr Johann, Vogt vo Brombach, het sich as Erste noch dr Burg Bäärefels benennt. Dr Johann vo Bäärefels, wo mä zum erste Mol von em im Joor 1299 öbbis wäiss, isch 1305 dr Chläibaasler Schulthäiss gsi. 1309 isch e Händel usbroche wäge dr Noochfolg vom Baasler Bischof Otto vo Grandson, wo uf dr Räis uf Avignon gstorbe isch. In dere Zit isch d Regäntschaft vom Bistum in de Händ vom Johann I. vo Bäärefels glääge. Won er in zwäiter Ee d Margarita vo Hertebärg ghürootet het, het er zum innere Kräis vom stedtische Aadel vo Baasel afo ghööre. Dr Johann I. vo Bäärefels isch um s Joor 1314 gstorbe. Im 14. Joorhundert het mä dr Naame „Bäärefels“ au für d Burg bi Duggige afo bruuche, wo bis denn Aeschburg ghäisse het. Dr Konrad vo Bäärefels (* um 1305, † vor 19. Merz 1373) isch dr Erst in dr Familie gsi, wo Baasler Bürgermäister worde isch. 1377 häi im Konrad sini Söön Lütold und Arnold vo Bäärefels (* vor 1371, † 20. Februar 1414) vom Bischof vo Baasel s Schänkenamt as Erblääche bechoo. Im Konrad si Soon Lütold vo Bäärefels isch vo 1379 bis 1386 dr habsburgisch Vogt und 1380 au Bürgermäister z Baasel gsi. Er isch 1386 in dr Schlacht bi Sämpach gfalle. Dr Ritter Arnold vo Bäärefels († 1414) isch vo 1394 bis 1408, 1411 und 1413 Bürgermäister z Baasel gsi. 1457-94 het au dr Soon vom Arnold III., dr Johannes vo Bäärefels (* vor 1451, † churz vor em 18. Juni 1495), s Baasler Bürgermäisteramt usgüebt. Dr Christian Wurstisen het 1580 in sinere «Bassler Chronick» im Ganze nüün Ritter Bäärefels ufzelt, drunder fümf Bürgermäister im 14. und 15. Joorhundert und d Bäärefelser Brüeder und Gusää, wo 1386 bi Sämpach uf dr Site vo de Habsburger gfalle sin.
Noch 1300 häi d Herre vo Bäärefels Däil vo Arisdorf kauft, 1446 het ene die ganzi Herschaft ghöört. 1532 het sä dr Adelbärg III. mit de Dörfer Ober-, Mittel- und Unter-Arisdorf dr Stadt Baasel verkauft. E Wabbe uf ere Konsole im Saktamänthuus vo dr Chille St. Leodegar z Gränzach-Wyhle us em Joor 1494 erinneret an d Hochzit zwüschen em Adelbärg III. und dr Ursula vo und zue Schönau.
D Spaltig vo dr Familie im 17. Joorhundert
Im 17. Joorhundert het sich s Gschlächt vo Bäärefels in e Häägener und e Gränzacher Linie däilt. Zur Gränzacher Linie het dr Ernst Friedrich vo Bäärefels (um 1687) ghöört, dr bischöflig Meier z Biel. Die Linie isch 1779 im Mannesstamm usgstorbe, d Häägener Linie 1835. Dr Friedrich II. vo Bäärefels (* 1674; † 1737) het 1735 si Herrschaft Gränzach an dr Markgroof Karl August vo Baade (* 1712; † 1786) verkauft.
S Schloss Häägene isch dr Stammsitz vo dr Häägener Linie gsi. D Friederike Auguste Sophie vo Anhalt-Bärnburg (* 1744; † 1827), d Frau vom Fürst Friedrich August vo Anhalt-Zerbst (* 1734; † 1793), wo dr Brueder vo dr russische Kaisere Katharina dr Groosse (* 1729; † 1796) gsi isch, isch 1764 uf Baasel khoo und bis 1793 in dr Stadt bliibe. D Susanna vo Bäärefels (* 1750; † 1837) us dr Linie Häägene isch iiri Hofdaame gsi. Deren iiri Schwöster isch d Friederike Wilhelmine vo Bäärefels († 1846) gsi, d Frau vom Pfarrer Hans Rudolf Thurnyyse. Dr Johann Ludwig vo Bäärefels, iire Brueder, isch dr Hofmarschall vo dr Fürstin vo Anhalt-Zerbst gsi. Er het käni Kinder gha und eso isch er dr letscht Maa vo de Baasler Bäärefels gsi.
S Wabbe
Uf em Wabbe stoot e schwarze Bäär ufrächt uf eme roote Dreibärg uf eme goldige Grund. Uf em Helm mit schwarz-silbrige Deckine, wo goldigi Lindebletter drüber gströit si, isch e silbrige Busch us Straussefäädere.
Ammeister
Ammäister isch im spoote Middelalter dr Ditel vo e Magistratspersone in gwüsse Stedt vom Häilige Röömische Riich gsi. S Wort chunnt villicht vom germanische ambahtmeister (Amt + Mäister) oder vo Ammannemäister.
Dr Ammäister het vor allem z Stroossburg e groossi Rolle gspiilt. E Zitlang het mä dä oberste säggs Rootpersoone eso gsäit. Vom 13. bis ins 17. Joorhundert isch d Stadt vo drei Rööt, zwäi Stadtmäister und äim Ammäister, as Verdräter vo de Zümft, regiert worde.
Z Baasel het s vo 1385 bis 1390 und zwüsche 1410 und 1417 en Ammäister noch em Stroossburger Vorbild gee, wo as Representant vo de Zümft dr dritt Vorsitz vom Root gha het. S Amt isch iigfüert worde, wil d Zümft de Habsburger nid draut häi und e Verdräter häi welle, wo vo alle uswärtige Macht unabhängig weer. Er hätt au e Geegegwicht gegen d Vorherrschaft vo de groosse Baasler Gschlächter sölle si.
Enga Province
Enga (Tok Pisin: Enga) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si isch di weschtligscht vu dr Hochlandprovinze. D Nochberprovinze vu Enga sin East Sepik, Madang, Western Highlands, Southern Highlands un Hela. Hauptstadt isch Wabag.
Dischtrikt un LLG
D Provinz Enga isch in vier Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Literatur
Heiner Wesemann: ''Papua-Neuguinea. Niugini. Steinzeit-Kulturen auf dem Weg ins 20. Jahrhundert'', Köln 1985.
Weblink
Infosyte uf pacificislandtravel.com
Irene
Irene isch e Vorname fir Fraue. Eso haiße z. B. die Lyt:
Burger
Burger isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Gulf (Papua-Neuguinea)
Dischtrikt un LLG
D Provinz Gulf isch in zwee Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Adams
Adams ìsch a Familienàme. So haisse z. B. die Litt:
Erwin
Erwin isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Campbell
Campbell isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Kirsten
Kirsten isch e Vorname fir Fraue und e dytsche Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Dominique
Dominique isch e Vorname fir Fraue un fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Your Love (Nicki-Minaj-Lied)
Your Love ìsch a Liad vu dr Rapperin Nicki Minaj üss ìhrem Debü-Schtüdioàlbum Pink Friday (2010). ’S ìsch àm 1. Jüüni 2010 vu da Läibel Young Money, Cash Money un Universal Motown veräffentligt worra àls Hàuiptsìnggel vum Àlbum — ’s hàt s’ Liad Massive Attack ärsätzt.
Your Love ìsch vu dr Minaj, em Joseph Hughes, em David Freeman, em Andrew „Pop“ Wansel gschrììwa worra un ìsch vum Duo Pop & Oak produziart worra. S’ Liad ìsch àls a „Rap-Bàllààda“ bschrììwa worra. ’S hàt a riahwiger Tempo àls ìn dr Minaj ìhra friahjera Wark. S’ Liad hàt dr saalwa Tàkt wia ìn dr Annie Lennox ìhra Cover-Wärsioon vum Liad No More I Love You’s (1986) vu The Lover Speaks. Your Love ìsch jewills uff Plàtz 14 un 4 ìn da Charts US Billboard Hot 100 un Hot R&B/Hip-Hop Songs ànakumma. Bis ìm Jüüni 2016 ìsch s’ Liad 1,5 Millioona Mol uff’m Internet uffglààda worra.
Emma
Emma isch e Vorname fir Fraue. Eso haiße z. B. die Lyt:
Hauenstein
Dr Name Haueschtäi bruucht men:
i dr Geografy für:
für Burge und Ruine:
i dr Vercheersgeografii:
Violenbach
Dr Violebach isch e Bach vo dr Nordweschtschwiiz.
Er isch acht Kilometer lang und es Gwässer im Yzugspiet vom Rhy.
Syni Kwelle isch i dr aargauische Gmeind Olsberg AG, und dr Bach mündet Augscht und Kaiseraugscht vo rächts häär in d Ergolz, wo gly drufabe in Rhy use laufft. D Kwelle vom Bach isch öppe 190 Meter hööcher als d Mündig.
Bi Kaiseraugscht laufft dr Bach dur s Stadtpiet vom antike ''Augusta Raurica.
Mühlhausen im Täle
Mihlhouse (dt. Mühlhausen im Täle) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Mihlhouse leit em obere Filstal
D Gmarkong setzt sich zemme ous 66,1 % Landwirtschaftsfleche, 21 % Wald, 11,8 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Mihlhouse gheret s Dorf Mihlhouse, s Gheft Eselhef ond dr Wohnblatz Dodtsburg.
Gschicht
Mihlhouse ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 812 als Mulenhuson.
Verwaltong
Mihlhouse hot sich mit dr Stadt Wisestoeg ond dr Gmoede Drackestõẽ, Gruibenge ond Haoschtadt zom Gmoeverwaltongsverband Oberes Filstal mit Sitz en Wisestoeg zammegschlosse.