cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Peter Hebel
Hindernis, wu hän miäße iberwunde wäre
Drotz ass eso e Geischtesstremung exischtiärt het, isch d Rüsgab vu dr Alemannische Gedichter noch e revolutionäre Akt gsii. Dr Hebel het im Rüsgäber Gräter si alemannischs Gedicht Der Wächter in der Mitternacht gschickt un ghofft, ass er s vereffentligt un eweng dr Bode firs Buech breitet. Aber dr Gräter het gmeint, e zue eifrigi Provinzialkultur vum Dialäkt kennt e Gfohr sii fir d Eiheit vu dr ditsche Sproch, wu fascht s einzig seig, was d Nation no diäg zämme binde un charakterisiere. (Goht üs Zitat 5 rüs, lueg unde). S het dertemol Iiheimischi gä, wu „in der Sprache ihrer Landsleute nur eine Entstellung und Mißhandlung des gutdeutschen Ausdrucks finden“, wiä dr Hebel in sinem Vorwort schribt, fasch eso wie sid der Revoluzionszyt z Frankrych, wo me d Sprooche vo de Provinze underdruckt het. Dr Hebel het aü d erscht Üsgab nit mit vollem Namme unterzeichnet – numme mit J.P.H. Ass er fercht, sich mit alemannische Gedichter (villicht as Büür, as unbildeti Person) z verrote, glingt aü in eme Briäf an dr Theoloog Friedrich Wilhelm Hitzig a (lueg unde s Zitat 1, Schluss).
Zerscht het dr Dichter versuecht, z Basel e Verleger z finde. Aber in sinere greschte Hoffnung, im Samuel Flick, isch diä Sach z heiß gsii. So het er s z Karlsrueh versuecht un isch mit em Hofbuechhändler Macklot handelseinig wore. D Finanziärung vum Buech het aber miäße iber Subskription laüfe. Sini oberländische Frejnd hän miäße hälfe, im Vorüs Abnämmer fir dr Gedichtband z finde un so isch im Badische, im Elsass un in dr Schwiz gsammlet wore. S Babiir fir dr Druck het dr Hebel esälber z Höfe bi Schopfe bsorgt, wun er gmerkt het, ass-e dr Macklot iber dr Babiirbriis will üsnämme.
Afang 1803 isch s Buech fertig gsii, Uflag: 1.200 Stuck. Finanziäll isch er mit Iberschuss rüskumme, dr het kenne e baar Schulde zahle, het wider kenne mit sinene Frejnd si Viärtili drinke un het – vermittlet dur d Gustave Fecht – dr Gmein z Wiil 30 Gulde fir diä Arme gschänkt un d Keschte (s Lehrgäld) fir e Lehrbue ibernumme.
dr Erfolg vu dr „Alemannische Gedichter“
Dr Erfolg vum Hebel sinene Gedichter ka mer an dr Uflage abläse: Noch dr erschte Üsgab z Karlsrueh 1803 sin gfolgt: Karlsrueh 1804, 1806, 1808, Wien 1814, 1816, 1817, z Aarau bim Suurländer 1820, 1821, 1831 und speter, Reitlinge ab 1821, Leipzig 1868. Sälbverständlig sin d Gedichter aü in allene Hebel-Gsamtüsgab enthalte, so z Karlsrueh 1843 usw. Drnäbe hets Ibersetzige ins Hochditsch, ins Plattditsch un no in anderi Sproche gä. – (e Gheimtip: aü hit no sin alti und nöie Üsgabe im Handel).
Was im Hebel sini Gedichter unterem alemannische Fueßvolk üsglest hän, isch no wennig bschriibe. Dr Basler Hebelforscher Wilhelm Altwegg schribt aber, in dr ängere Heimet seige d Gedichter an mänke Ort uf Verständnislosigkeit un Ablähnig gstoße un uf dr Ärger vu däne, wu gmeint hän, si seige gmeint mit däre oder sällere Figür oder Gschicht. Aber d Zuestimmig heb iberwoge. Wu diä Niidige sich beriähjgt gha hän (dr Hebel het bränzilgi Stelle in spetere Üsgabe abgmilderet) un dr iberegional Erfolg uf Oberbade zruckgschwappt isch, isch dr Hebel zum unumstrittene Idol wore. Allewäg isch er noch bis in d 1950er Johr an dr Schuele gläse wore, s git zum Biispiil im Oberbadische küüm Absolvänte vum Gymnasium üs sällene Zitte, wu nit irgend e alemannisch Gedicht vum Hebel üssewändig kenne.
Dur dr Erfolg vum Hebel hän aü anderi Schriftsteller Muet gfasst un agfange im Dialäkt z schriibe, wänn aü bis zum Hermann Burte vum Format här kuum ebber in d Nechi vum Hebel kumme isch. Scho 1803 het dr erscht Nochahmer, dr Ignaz Felner, Gymnasiallehrer z Friiburg im Brysgau, sini Neue Alemannische Gedichte rüsbrocht – verleit bim Flick z Basel. Dr Felner seit im Vorwort vo däm Büechli, wiener vom Hebel sine Gedicht zum sälber riime cho isch: «S’isch halt niit schöner, hani vo jederma g’hört, und ha’s au tusigmol by mer sel denkt, und au mine Friinde gseit, aß die Gedicht, dien üs e g’wisse Professer vo Carlisrueihe do ufe g’schickt het! S’goht eim s’Herz e so uf, wemme dinn list, oder lese hört: und währli, bey mengem Blättli hätti gern briegget, wenni mi nit g’schämt het; in d’Augen isch mer s’Wasser doch chummen, aß i d’Buechstabe doppelt g’sehne ha: do hani s’Büechli us der Hand gleit, bis d’Auge wider sin trucke gsi: aber was hets g’hulfe? – Usem Herze hanis doch nit brocht, und han au nit wölle: denn s’isch mer so wohl gsi, wenn i dra denkt ha, was im Büechli g’standen isch: […] So hani oft scho gseit zu mine Friinde, und wers sust het wölle höre, und han e Lobes und e Prises gha vo dem Büechli, aß niit drüber goht, und aß öbs sust keini Büecher meh gäb in der Welt, aß des do.» Wänn aü dr Hebel sich schynts iber dr Felner gärgeret het, wu halt doch nit s Glyche gmacht het, het en Rezensänt vu dr Neue allgemeine deutsche Bibliothek ane 1804 die beide verglyche und d Wärch vo ihne grüemt: «Immer jedoch zeigt Hr. F. – selbst als Nachahmer, – so viel eignes Gefühlt; und wenn es darauf ankommt, die Ansichten seines Vorgängers zu erweitern, so gute Beobachtungsgabe und Ideenfülle, daß Dichtertalent auch ihm nicht abzusprechen ist, und ein gerechter Beyfall eben so wenig entgehen wird.» Und so isch s Alemannisch do in Ufwind kumme; bis in gleinschti Derfer nii hän jetz Mänsche agfange mit alemannisch schriibe. Sogar dr Klaus Groth, wu i der Middi vom 19. Johrhundert d niiderditsch Dialäktdichtung begrindet het, het sich dankbar as e Schiäler vum Hebel bezeichnet.
Scho ane 1801 sind d Mundartgedicht und Lieder vom Luzärner Jost Bernhard Häfliger usecho gsii, und 1806 het z Bärn dr Pfaarer und Schriftsteller Gottlieb Jakob Kuhn Volksliäder im Dialäkt rüsbrocht, un er het sich bim Hebel für sini Gedicht härzlig bedankt – friili het er au scho vo sälber und paralläl zum Hebel agfange mit schriibe. Der Kuhn het eis vo sine Gedicht ustrüklich ad Site vom Hebel sim Hexlein gstelt.
Dr Hebel isch nit numme im badische Oberland un in dr andere alemannische Gegende z Ditschland as e Art Stammvatter verehrt worre, dr het aü in dr Ditschschwiz, im Elsiss un z Voradelbärg e ganz hochs Asähne gnosse. Zum Biispiil dr Zürcher Dialäkt-Dichter August Corrodi isch e große Verehrer vum Hebel gsii. Abgsähne drvu, ass es in dr Schwiz vor em Erschte Wältchrieg no wenig Beriährigsängscht mit Land un Volk änen am Rhiin gä het, het mer dr Hebel, wu mit einem Fueß z Baasel groß wore isch, as Eigene agsäh. Im Apezällerland het dr Handwärcher Johannes Merz ane 1827 es Gedichtsbuech usegee und drin betont, er heig sini Värs dank em Vorbild vom Hebel gschribe.
In dr ditsche, nit-alemannische ghobene Geischteswält sin im Hebel sini Alemannische Gedichter arg positiv ufgnumme wore: Der Johann Georg Jacobi het i sim Pricht im Freiburger Intelligenz- und Wochenblatt vonne gseit, si sige so ebbis bsunders und schöns, und der Autor heig us alne sine Gedichter mit so vil Fantasii ebbis ganz eigeständigs gmacht und derbi vil algemeini Woorete drigleit. Au dr gross schriftsprochlig Dichter Jean Paul het scho 1803 e begeischtereti Rezänsion vum Hebel sinene Gedichter gschriibe, dr Johann Wolfgang von Goethe het s gliche gmacht ane 1805 i der Jenaische Zytig bi dr zweite Uflag vo 1804; der Goethe het zue vilne vo dene Gedichter ebbis gseit und vil Lob gha fir ihre Autor, wo mit sim frische Bligg und heiter und gschiid sini Sache verzelt. D Briäder Grimm hän dr Hebel verehrt. Dr Jakob un dr Wilhelm Grimm, wu beidi e Generation jinger wiä dr Hebel gsii sin, hän im Wiisedäler Dichter drei Sache hoch agrächnet: Si Ruckgriff uf e alti Volkssproch, si grammatischs Inträssi un si dichterischi Qualität. 1814 ischs z Karlsrueh zum e Dräffe vum Jacob Grimm un em Hebel kumme, wu beidi sich härzlig verstande hän. Zu sine Bewunderer hän unter anderem au de Gottfried Keller, de Hermann Hesse un de Leo Tolstoi ghört. De Goethe hätt emol voller Bewunderung gsait, de Hebel häb „auf die naivste, anmutigste Weise durchaus das Universum verbauert.“ Un für de hessisch Theoloog August Friedrich Christian Vilmar hän im Hebel sini Kalendergschichte „e ganzes Fuder Roman“ ufgwoge.
Eis het de Rezensänte ganz bsunders gfalle: wie der Hebel liecht und meischterhaft sini Gägeständ als läbigi Persone gnoo het; d Dier vo der Natur, d Gwässer und Bärggäischter, Sunne, Mond und Stärne und immer wider au d Johreszyte, jo sogar d Tääg wie im humorvolle Stück «Sonntagsfrühe» der Samschtig und der Suntig trätten uuf und spiilen ihri Rolle und rede mitenand. Es Gedicht, wo bsunders grüemt worden isch, heisst Die Wiese. Es beschribt uf e ganz e feinfülegi Art und sehr persönlech und mit schöner Fantasy der Wäg vom Fluss Wiise vo der Kwelle am Fäldbärg s Taal zdurab – an Todtnau, Schöne, Huuse, Schopfe, Brombech, Löörech und Stette verby: bi alne dene Oorte dure, wo ins Hebels Wärch als wider vorchöme – und bis zletscht zum Rhy, wo se zur Bruut nimt, wie s im Text heisst.
Mit em Erfolg vu dr Alemannische Gedichter isch drno au dr Begriff «Alemannisch» nodisno im e greßere Publikum im ganze düütsche Sproochpiet bekannt wore, vorhär isch dä hegschtens in wisseschaftlige Greis bekannt gsii. Dr Hebel liiferet i dem Gedichtband sälber aü näben ere ganz kurze grammatische Iifiährung un eme üsfiährlige alemannisch-schriftditsche Glossar (lueg unte) e churzi Bschriibung vum alemannische Sprochrüüm mit (lueg unde im Zitat 3).
Au dr Zürcher Literaturnobelpryystreeger Elias Canetti bschribt in „Die gerettete Zunge, Geschichte einer Jugend“, was fir e Stellewärt für ihn s Hebels Schatzkästlein gha heb: „Kein Buch habe ich geschrieben, das ich nicht heimlich an seiner Sprache maß, und jedes schrieb ich zuerst in der Kurzschrift nieder, deren Kenntnis ich ihm allein schulde.“ S Schatzkästlein isch au in d ZEIT-Bibliothek der 100 Bücher ufgnoo worde. Und in e wyte kulturelle Zämehang het der elsässisch Literaturhischtoriker und Hebelprysträger Robert Minder em Hebel sis Wärch ygordnet. Er zeigt, wie der Hebel bi sinere grüntleche klassische Bildig uf grossi Schriftsteller vo früenere Zyte glost und vo däne d Kunscht vom Dichte glehrt het – und ass er drum eso sälbständig, sorgfältig und gschickt sis eigete Wärch het chönne gstalte. Do dervo chunt die sprochlechi Chraft vom Hebel sine Stück, wo derno düütschi und au französischi Dichter mit Freud au wider ufgnoo hän.
d Sproch, d Verschriftung un d Versione
D zweit Uflag isch mit Von J. P. Hebel, Professor in Carlsruhe unterzeichnet. Ab der dritte hets Bilder. Dr Karlsruehjer Brofässer het aü uf d wiätig Gritik üs em Oberland reagiärt un alles, was as e Pfurpf het kenne verstande wäre, abgmilderet oder tilgt. Uf s Goethes frejndschaftligi Hiiwiis ani het er in dr Metrik Veränderunge vorgnumme un im Gedicht Marktweiber d Stadtlit frejndliger bhandlet. Do diä erscht un diä abgmilderet Version (noch em Altwegg, 1935):
me cha's nit seh vor Chib. Jo wedelet numme, d’Stroß isch breit, mit eue Junten! I thätich – ‚Chromet zarti Retich!‘ i hätt schier gar näumis gseit.||Und erst der Staat am Lib! me cha’s nit seh vor Chib! Lueg numme die chospere Junten a! I wott, sie schenkte mir sie. – ‚Chromet schwarzi Chirsi!‘ Sie chönnte mini drum ha.
D Sproch vum Hebel wird meischtens fir dr hochalemannisch Dialäkt vu Huuse im Wiisedal ghalte – mänkmol mit eweng Baslerischem oder anderem Wortguet üs dr Nochberschaft drin. Des stimmt schiints numme im Grobe. Dr Basler Sprochwisseschaftler Andreas Heusler (lueg unde bi Literatür) bestrittet des un stellt (im Iiklang mit sinem Basler Kolleg Adolf Socin) fescht, ass dr Hebel e Hüffe Werter üs dr Schriftsproch iigflochte het – z. B. lähme, biweglich, verscherze, willfahrt, zerrüttet. Z Huuse heb noch em Heusler zu s Hebels Zitte grien, Bliemli gsait – dr Hebel schribt grüen, Blüemli, rüefe, trüihe usw. Dergege dittet dr Erhard Richter dää Unterschid as e nejeri Uusbreitig vu dr Entrundung im untere Wisedal in dr letschte 200 Johr. S git aü Fäll, wu dr Hebel sich – gege dr Dialäkt vu Huuse – vum Schriftditsche entfernt, so, wänner Ehle un landsem anstatt Huusemerisch Elle un langsem schribt. D Form landsem isch typisch fir s ober Wisedal.
Alles in allem isch dr Hebel aber nit dipflischisserig mit dr Orthografii umgange. Verschiidini Werter sin emol eso, emol anderscht gschriibe. In einzelne Fäll kunnt – so in dr Wiese – höhere un höchere, bete un bette vor – do het er mit däm agfange, was lichter zum Läse isch un het d ächter Form folge lo.
As dr Hebel nit no meh in Richtung Schriftsproch abglitte isch, heb aü dr Iispruch vu Frejnd verhinderet, brichtet dr Altwegg 1935. Dur d Korrektüre seig allewäg „manches kraftvolle Volkstümliche“ verschwunde un heb "Flacherem, Gewöhnlicherem Platz" gmacht. In dr Zürcher Wärksüsgab bschiinigt dr Altwägg mänkem in dr erschte Uflag e „größere Kernigkeit oder bis zur Derbheit gehende Sinnlichkeit und Frische“. Des het aü dr Hebel noch Vorhaltunge schliäßlig gsähne, aber er het sich nit, wiä verlangt wore isch, kenne drzue duri ringe, d erscht Version wider drucke z lo.
d Schriftsproch, dr Dialäkt un d Kinder
Dr Johann Peter Hebel het d Schriftsproch im Verglich zum Dialäkt nit hintedra gstellt. Des bewiise nit numme sini hochditsche Wärk, wo umfangrycher sin als die i der Mundart. Ime Briäf an dr Gräter vum 22. Februar 1803 het er sällem zuegstimmt, ass d Eiheit vu dr ditsche Sproch – s einzig, was d Nation zämmebinde un charakerisiäre diäg – nit dur d Dialäkt in Gfohr brocht wäre derf (Zitat 4). Des mueß vor em hischtorische Hintergrund vu sinere Zit gsähne wäre – dr ditsch Sprochrüüm isch in e großi Zahl vu Kleistaate ufgsplitteret gsii. Schiints het dr Gräter do Bedänke gha (un het schliäßlig wohl wäge däm im Hebel sini Gedichter links liige lo) – dr Hebel schribt em aber, er brich sich um d Eiheit vu dr ditsche Sproch nit sorge, un noch wenniger drum, ass diä Gedichter dr Eiheit schade.
Zwar het dr Hebel e große Wärt uf d Sproch an sich glegt – wäge däm sini grammatische Arbete. Im Vorwort erklärt er, wänn aü gnapp, d Grammatik. Im Glossar im Ahang zu dr Gedichter het er 314 Werter, wun er ibersetzt, wun er zum Deil aber aü Parallele zu andere Sproche ufzeigt un/oder sprochhischtorischi, etymologischi Erklärunge git. Zwei Biispiil üs sinene Worterklärunge: Drotz sinem starke grammatische Inträssi het dr Hebel aber, wiä ner an dr Gräter schribt, as erschti Absicht gha, d moralische Gfiähl vu sinene Landslit azrege (Zitat 5).
Bim e Bsuech z Stroßburg het dr Hebel feschtgstellt, ass „der arme August französisch sprechen muß, und kein vernünftiges Wort mit einem ehrlichen deutschen zu sprechen weiß“. Do het er speter an dr Vatter vu däm Bue gschriibe, ass er em rotet, mit em Ditsch, am liäbschte Dialäkt, z rede, wel mit dr Sproch aü dr Charakter diäg bildet wäre (Zitat 6).
sini Kaländergschichte
Em Hebel sis zwäite bedüütende Wärk sin d Kaländergschichte. 1803 het er agfange für de Baadisch Landkaländer schrybe, und 1807 denn für d Folgeserii Der Rheinländische Hausfreund oder Neuer Calender. D Kumission vo dem Kaländer het der Hebel zum Redakter gwält, und so isch er grad sälber der Kaländermacher wore.
Vo iim sind all Joor öppe drissig Gschichte im Huusfründ erschiine und die hän zum Erfolg vom Kaländer s wichtigschte bitreit. Im Joor 1811 het der Autor mit dene churze Gschichte es separats Buech gmacht, das isch di bekanti Samlig Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes, wo ane 1811 bim Verlag Cotta z Dibenga usecho isch. 1816 und 1827 sind witeri Uuflage drvo usecho. Dr Ernst Bloch het gseit, die eint Gschicht drvo, s Unverhoffte Wiedersehen, sig „die schönste Geschichte der Welt“.
s Adänke an Hebel
De Hebel isch au naturwisseschaftlich bewandert und mit em bekannte Botaniker und Naturkundlehrer z Karlsrueh Karl Christian Gmelin befründet gsi. De Gmelin hät denn sogar ihm z Eer d Simsenlilie als Hebelia allemannica (hüt: Tofieldia calyculata) in sis Pflanzebuech ufgnoh.
Em Johann Peter Hebel sini Wärk het men im 19. und em 20. Joorhundert immer wider nöi trukt und glääse. Es baar Stück vo ihm sind in die alemannische literarische Samelbänd wie öppen em Georg Thürer sis Buech Holderbluescht ufgnoo. Z Basel hän Fründ vo dere Literatur anne 1860 d Basler Hebelstiftig gründet. Der Soledurner Dichter Franz Josef Schild het dezue en Textband mit Mundartwärk usegää, und au der Dichter Johann Alois Minnich z Baden im Aargau het es Gedichtbüechli zu däm Alass gschribe. Imene früenere Wärch vom Minnich vo anne 1836 het’s scho ne ganze Värs gha ufe Meischter Hebel, wo me guet merkt wie däm sini Sproochchraft gwürkt het:
«An Hebel (Verfasser der allemannischen Gedichte)»:
«O! gsunge hesch i lieblige Töne dis Feldlied, und zart di Schwägle-n-ab saftigem Holz gschält, und gstimmt, wo d’Nachtigall i Hürste het gsunge nes Meisterstückli.
’s foht lisli a, ’s isch grad as wie Geister, doch Nu holdi, thäte thüsele; lüter jetz Und nodisno tönts chächer, bis es Zendumme chitet und ’s Echo Bscheid git.
’s nimmt wider ab, as wie-n-es verschwindti dur D’ Luft jetz, und alles lost und es muchst si nüt Nu d’ Lerch und Amsle stuunt a d’ Läubli, Die vo dim Huch si no heimli rode.
O! sing mer einisch vor no, doch langsamer Und liechter, Meister! daß i cha bhalte ’s Lied Und fasse d’ Wis druf. – Ach i trife D’ Tön nid so heimli, wie du, und gordnet’»
Em Minnich sis Bild vo der Nachtigall, wo i de Püsche singt, dütet diräkt uf em Hebel sini Värszyle «Singt ’s Tierli nid in Hurst und Nast?» im Gedicht Freude in Ehren. S alte Mundartwort Hurst, wo «Struuch» bedütet und i der Mehrzahl Hürst es «Gebüsch» meint, chunt bim Hebel e baar mol vor, und es isch i der Wörterlischte hinden im Hebel sine Allemannische Gedicht erklärt; me findet dezue no meh im Schwyzerischen Idiotikon.
Em Hebel si Heimethuus z Huuse isch sit de sechziger Johr vom zwanzigschte Joorhundert ä Museum – s Hebelhuus –, wo mer alles übr ihn un si Land erfahre cha. Zu Ehre vo ihm würd z Huuse jedes Johr am zääte Mai s Hebelfeschd gfiert, wo d Maidli un d Büebe in de Tracht vom Vreneli un vom Hanseli un die alte Männer zämme mit de Hebelmusik ä Umzug mache. Zu dem Feschd chunt als vo Basel au d Basler Hebelstiftig. Wie das agfange het und al Joor so stimigsvoll zuegot, het dr alt Stiftigspresidänt Wilhelm Altwegg i dr Feschtreed gseit, wo me im alemannische Buech Holderbluescht cha nocheläse: «Us däre treie Liebi zuem Hebel, wo si drängt het, ebbis in sym Sinn und zue sym Adängge z’due, hän scho im Joor 1860 die beschte vo de domolige guete Basler in numme non ere scheeneren Erfillig von eme Wunsch und Plan vo ihm s Huusemer Hebelmehli gstiftet – mit der Aasprooch uff der Dichter, mit em Uffsage vo de Hebelgedicht dur die vier beschte Huusemer Schuelerkinder, wo derfir s Hebelbiechli mit em Widmigsblatt vo der Stiftig kriege, mit em goldige Hochzyttsbatzen an ai oder zwai Huusemer Burgerstechtere und nooche mit em freelige Dafle, wo die zwelf elteschte Manne vom Dorf d Ehregscht sin.» Un der Altwegg erineret dra, ass d Stiftig sid ane 1893 au alti Huusemer Fraue zum ene «währschafte Kaffi und eme frischbachene Gugelhopf» yglade het. Es git e baar Dänkmööler füre Hebel a den Ort vo sim Läbe. Schriftdafele, Figuuren und Büschte vom Dichter cha me z Schwetzige uf sim Grab (s isch nid der erscht Grabschtei, sondern es Dänkmool vo 1859), z Huuse bi der evangelische Chile (1860), z Schopfe (1860), z Löörech (1910) und s Hebel-Dänkmool im Schlosspark z Karlsrue (1835) gseh. Und es git au es Dänkmool für em Peter Hebel sini Muetter, d Ursula Hebel: das het me ane 1968 bi Brombach ufgstelt.
Nach meh weder eim Alauf het me z Basel anne 1899 chönne s Hebeldänkmool yweihe, wo mit der Hülf vo der Hebelstiftig und der Basler Regierig z Stand cho isch. Der Entwurf für s Monumänt us Schtei und Bronze isch vom Bärner Bildhauer Max Leu gsi, wo schynts sälber begeischteret i de Allemannische Gedicht gläse het. Es anders Basler Hebel-Monumänt isch d Schriftdafele am Huus Dootedanz 2, em «Hebelhuus»
Noch em Zwöite Wältchrieg isch ane 1947 der Hebelbund Löörech entstande, wo all Joor dr Hebelsuntig durefiert und sid 1949 der Hebeldank gitt, und 1948 der Hebelbund Mille. Im Dreiländermuseum z Löörech isch der Hebel-Saal. Und sid 1991 gitt d Muettersproch-Gsellschaft an verdienti Persoone d Johann Peter Hebel-Medalie.
Schwetzige erinneret aa de Johann Peter Hebel mit em Hebelgedenken und em Hebeltrunk.
Bi all däm isch es nume als Anekdote z gseh, ass am 5. und 6. Jänner 2010 TeleBasel brichtet het, d Stadt Basel heig zum Hebel sim 250. Geburtstag kei bsunderi Feschdividääde planet gha. Es sin denn doch ane 2010 vil Sache zum Adänke an gross Dichter gscheh, mit Fäscht und Hebel-Spaziergäng und no meh. S Basler Stadtbuech het der Schriftsteller mit de Wort vom Roger Ehret geert. Und überhaupt isch der Dichter z Basel immer läbig, wo me sis Lied Z Basel an mym Rhy mit der schöne Melodi vom Komponischt Franz Abt jo sid öppe 1885 als Stadthymne schetzt.
Wärk vom Hebel
Zweisprachige Ausgabe alemannisch/französisch. Morstadt Verlag, Kehl am Rhein 2010, ISBN 978-3-88571-362-3.
Sueben
D' Sueben waret a Handvoll Stämm von de alde Germanen, also a Sammelbezeichneng. Aus oim Deil send später d' Alamannen bzw. Alemannen worda, was au a Sammelbezeichneng isch, ond dia heutiche Schwaben nadierlich.
Gschicht
Ursprenglich hend's em Nordosta vo dr Germania magna glebt, an dr Elbe bis zur Ostsee, wo beim Tacitus Mare Suevicum ghoissa het, also Suevisches Meer. (Heit isch „Schwäbisches Meer“ an scherzhafte Nama fir dr Bodesee.) Viele oinzelne Stämm' hend sich als Doil vo de Sueben ogseha, laut em Tacitus die Semnonen, Markomannen, Hermunduren, Quaden, Langobarden, manchmol au dia Angeln.
D'Sueben ond dr'Caesar
Scho em Johrhondert vor Christi Geburt send Sueben nach Südwesta zoge, zerscht an dr Rhein, ond dann au drübr, ond hen sich mit dem Römischen Reich oglegt, wo domols sich en Gallien broidgmacht hat. Dr Julius Caesar hat dann Schlachta gwonna, em Johr 58 v. Chr. zom Beispiel irgendwo em Elsass gegen dr Ariovist, dr Könich von de Germana. En seim De bello Gallico schreibt dr Cäsar, daß die Sueben 100 Gaue mit jeweils 1000 streitbare Männer ghet hen, ond östlich vom Rhein bis zu de deutschen Mittelgebirge gwohnt hen - nördlich drvo waret dia Cherusker.
Neckarsueben
Dia Suebi Nicrenses, dia Neckarsueben, henn en dr Gegend von Lopodunum (Ladenburg) glebt, em 1. ond 2. Jahrhundert n. Chr. onder römischer Herrschaft, en dr Civitas Ulpia Sueborum Nicretum. En dr spätantika Tabula Peutingeriana, a römisch' Stroßakart, isch zwischa Alamannia ond denne Bructuri (=Brukterer) au scho Suevia eitraga.
D'Sueben beim Tacitus ond Ptolemäus
En dr Germania vom Tacitus aus em Johr 98 n. Chr., ghörtet alle Elbgermane ond Ostgermane südlich vom Mare Suebicum, zwischen dr Elbe ond dr Waichsle, von dr Donau bis zr Ostsee, zom Stammesbund vo de Suebi, mit de Semnone, Langobarde, Reudigner, Avione, Angle, Wariner, Suardone, Nuitone, Hermundure, Nariste, Markomanne, Quade, Marsigner, Burer ond Lugier. Dia Hermundure hoißt er "das vorderste Volk", die Semnone des ogsehenst ond ältest, ond dia Langobarde dia tapferste onder de suebische Völker. Dr Ptolemäus schreibt om 150 n. Chr. ogfähr deselbe.
Sueben en Spania
An Silvester 406 isch oin Stamm, wo sich Suebi ghoißa hat, zsamma mit Wandalen ond Alanen bei Mainz iber dr Rhein ond 409 uf dr Iberische Halbinsel okomma. Hier hodd mr ausglost wer wo no geht - d' Sueben hend Galicien kriagt. Mr woiß net gwiiß, welcher Stamm des genau war, mr spekuliert, daß es Donausueben gwäsa sen, aber mr woiß daß se anno 585 von de Westgoten onderworfen worda senn.
Wenkerbogen von Othmarsingen
Dr Wenkerboge vo Otmisinge isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hei e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Tialäkt z übersetze.
Sueben
Sueben en Spania
A paar suebische Wörter fendat mr no heit en dr Portugiesische Sprache, so isch z. B. des suebische *lawerka zom portugiesische laverca wordem, boides Nama fir an Vogel, d'Lerche.
Wenkerbogen von Othmarsingen
Au im alemannische Sprochgebiet vo dr Schwiiz hei vili Gmeindschuele chli spöter so nen Frogeboge übercho. Z Otmisinge im Kanton Aargau hed d Schuelmeischterin Eugénie Salzmann de Wenkerboge mid dr Schriibmaschine usgfüllt. Ufem Boge gseet me nid, i welem Joor as das gsi isch. Das Blatt hed im Archiiv vom Sprochatlas d Nummere 44974.
Sueben
Literatur
Aus dr alta Zeit:
Wenkerbogen von Othmarsingen
Bsunders isch ass d Salzmann d Wortafäng und d Afangsbuechschtabe fasch immer chly gschribe hed. Wortvariante gid si in Chlammere aa. Genau eso wie uf em Boge isch alls do unde dra abgschribe. Nume di baar Satzzäiche, wo fäle, si korrigiert.
Buchy (Moselle)
Buchy (ditsch 1915–18 und 1940–44 Buchingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Burg Friedlingen
D Burg Fridlige isch e abgangeni Burg uf em Baan vu Fridlige, eme Ortsdeil vu dr Stadt Wyyl im Landchreis Lörrach z Bade-Wirttebärg. Bis anne 1650 isch fir d Burg Fridlige dr Namme Schloß Ötlikon gängig gsi, hite sait mer ender Schloss Fridlige.
Sueben
Literatur
Heutiche Literatur:
9. April
Dr '''9. April''' isch dr 99. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 100. in Schaltjohr), dodermit blybe no 266 Däg bis zum Änd vum Johr.
Burg Friedlingen
Lag
S Schloss Fridlige isch am Fueß vum Leopoldshöcher Rai gläge, weschtli vu dr hitige Sternschanzstroß, zwisch em Weiherweg un dr Lustgartenstroß. S Schloss isch bschribe wore as e paradisische Ort zmitts in ere wunderschene Auelandschaft, umgee vu Wejer un alte Baumbständ. Wäg syyre exponierte Gränzlag, zue Frankryych un au zue dr Stadt Basel, isch d Gegnig um s Schloss als zum Schauplatz vu chriegische Handlige wore. Schließli isch em Schloss d Nechi zue dr franzesische Vauban-Feschtig Hìninge zum Verhängnis wore, wu d Franzose im 17. und 18. Johrhundert vu dert uus Yyfäll in s Markgreflerland gmacht hän.
Wenkerbogen von Othmarsingen
Me cha die Bischpil verglyche mid de Teggschde vo der Schriftstelleri Sophie Haemmerli-Marti, wo öppe i dr glyche Zyt im Otmisinger Tieläkt gschribe hed.
Buchy (Moselle)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Burg Kranzenau
D Burg Kranzenau isch e abgangeni Burg bi Oberschaffhuse, eme Ortsdeil vu dr Gmei Betzinge im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch sideschtlig vum Ort gläge.
Buchy (Moselle)
Geogràfi
Buchy lijt weschtlich vum Flughàfe Metz-Nancy-Lothringe rund 18 Kilometer sìdeschlich vun Metz.
Burg Kranzenau
No im 19. Johrhundert sin Räscht vu dr Burgaalag z sähne gsi. Hite isch vu dr ehmolige Burg nyt me erhalte.
Burg Friedlingen
Gschicht
S Dorf Ötlikon isch im Johr 1280 s erscht Mol urkundli gnännt wore, s het dertemol zue dr Landgrofschaft Susebärg ghert. Wänn un vu wäm s böue woren isch, isch nit bekannt. Anne 1311 isch s wider gnännt wore, wu s as Läche vu dr Herre vu Röttle an d Basler Ritter vu dr Münch vu Münchestei chuu isch. Im Johr 1356 isch s Schloss dur s groß Basler ErdbebenBasler Ärdbidem gschlisse wore. 1368 het dr Konrad Münch vu Münchestei s Schloss un e baar Ortschafte fir 1400 Gulde verchauft an dr Röttler Markgrof Rudolf.
Buchy (Moselle)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Burg Friedlingen
Gschicht
Im 15. Johrhundert wird s Schloss, wie dr Basler Chronischt Christian Wurstisen gschribe het, in dr Wirre vum Alte Zürichrieg vu dr Basler in Brand gsetzt. Hintergrund isch e Rochezug vu dr Basler in dr vordereschtryychisch Bryysgau. Uf ihre Ruckchehr hän d Basler s Schloss aazunde, wu dr Basler Burger Adelberg von Bärenfels din gsi isch, wel dää sich, wie anderi Basler Ritter au, fir d Beruefig vu dr Armagnake-Seldner gege d Schwyzer uusgsproche gha het.
Buchy (Moselle)
Verwàltung
vun Buchy ìsch. Buchy ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Buchy ghert zem Lorrain.
Burg Friedlingen
Gschicht
Am 14. Oktober 1702 isch s Schloss im Spanische Erbfolgechrieg in dr Schlacht vu Fridlige ändgiltig gschlisse wore. Wu di bede letschte verblibene Buurehef vum Dorf Fridlige anne 1733 im polnische Erbfolgchrieg gschlisse wore sin, het sich dr Markgrof Karl Friedrich entschlosse, s Chammerguet un d Ländereie, wu derzue ghert hän, an verschideni buure un d Gmei Wyyl z verchaufe.
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Christoph Sonntag
Christoph Sonntag (* 4. Mai 1962 en Waiblenga) isch an deitschr Kabarettischt. Bsonders sen seine Ufftritt wega seim schwäbische Dialekt.
Aus amma diplomierta Landschaftsplaner on ernschthafta Journalischta beim Zeidongsverlag Waiblenga ischd enzwischa an Kabarettischt worda, wo mer ernscht nemma ko. Sei Karrier hot ogfähr 1985 mit seine erschte Soloufftritt begonna. Seit em End vo dr 80er Johr tritt er heifich em deitscha Radio on Fernsäh uff, vor allem bei de sidweschtdeitsche Regionalsender SWF on SDR (enzwischa vereinicht zom SWR). Er hot mehrere CDs und Biacher vereffentlicht.
Er tourt reglmäsich en der Gegend vo Schtuegert, er isch abr au scho weitrs fort gwä.
Das Bad auf der Tenne
Das Bad auf der Tenne ischt a deitscha Komischa Oper en 10 Bilder vom Kombonischda Friedrich Schröder. Des a bissle frivole Libreddo stammt vom Rolf Meyer. D Liad-tekscht bei-gsteiret hot dr Günter Schwenn. Zom erschda Mol ibr d Bihne ganga isch des Werk am 26. Merz 1955 em Opernhaus Nürnberg.
Handlong
Dui Gschicht spiilt so oms Johr 1700 rom. Dr Venezianer Fernando Lucca ischt a reicher Moo, wo scho viil en dr Weltgschicht romkomma ischt. Jetzt grad ischt’r mit seira Diinerschaft uff dr Durchreis em flandrische Derfle Terbrügg ookomma. Deet sticht-em glei a addrakdivs weiblichs Wesa ens Aug – d Antje, d Frau vom Birgermoischder. Weil’r hofft, mit sellra a amourees Abenteier erleaba zo kenna, fasst’r da Entschluss, en deam Ort a bissle lenger zo vorweila. Dr Birgermoischder Hendrik leedt dean weltgewanda Moo en sei Haus ei ond biadet-em a Zemmer zom Ibrnachda oo.
Bevor sich dr Fernando zom Schloofa bereit macht, will’r noh a Bad nemma. Zo deam Zweck hot’r emmer a Reisebadwann drbei. Dui wuud vo seim schwarza Diiner Bombolo ens Zemmer brocht, mit hoißem Wasser gfillt ond mit guad dufdende Wässerla gwirzt. So ebbes hot em Derfle noh koi Mensch gseha. D Antje ischt ganz außer sich, wia-se bei sellem Vorgang zuaguckt. Am Liabschda dät-se des au glei ausbrobiira.
Am nägschda Dag fendet z Terbrügg s jährliche Dorffescht statt. Dr Fernando probiirt’s mit älle Tricks, wo-nr uff Lager hot, mit dr Birgermoischder-Gaddin oozobandla; abr seine Vorsuach send älle zom Scheidra vorurteilt. Jetzt helt’s-en nemme lenger en Terbrügg; er reist mit seim Gefolge weider, abr sei Badwann ond dia dufdende Essenza schenkt’r dr Antje. Dui loot glei d Badwann uff d Tenne brenga ond nemmt a Bad. Der Vorgang ischt a baar Manna vom Dorf et vorborga bliiba. Drom suachet-se a Stell, wo-mr durch Ritza ond Aschtlecher an vorstohlena Blick uff des Frauazemmer em Eva-Koschdiim werfa koo. Lang hend-se do drzua abr et Gleagaheit: Ihre Weiber kriaget des mit ond vorjaget dia Zuaschauer.
D Antje ibrlegt sich, wia-se sich an selle Spanner rächa koo: Älle Lecher ond Ritza vorschmiirt-se mit Ruaß. Jetzt loot-se ihr Großmagd Stine en d Wann steiga. Glei send wiider dia neigirige Dorfbewohner zom Gucka doo. Abr desmol ibrfihret-se sich selber. Ondr deane, wo an schwarza Reng oms Aug hend, ischt au dr Birgermoischder persenlich. Der wuud glei vo seim Weib zor Rede gstellt mit dr Folge, dass’r us-em gemeinsama Schlofzemmer vorschwenda muaß. Do druff probiirt dr Hendrik, d Jongmagd Nina om da Fenger zo wickla. De sell abr will vo ihrem Chef nix wissa ond schliaßt-en kurzerhand en ihrer Kammer nei. Erscht gega Zahlong vo-ma Schweigegeld loot-se-n wiider frei.
S Faktotum Jan hot uff d Großmagd Stine a Aug gworfa. Wia-nr sich an des Mädle ranmacha will, geit-em de sell glei da Laufpass. Om-ra an Denkzettl zo vorpasse, mondiirt’r an dui Badwann Reeder noo, weil’r glaubt, d Stine wedd glei a Bad dren nemma. Statt dera steigt abr d Antje en da Zuber. Der setzt sich en Bewegong ond rollt ens Freie. Ondr-a ma graußa Lacha vo de Terbrügger bedeckt-se ihr Moo mit seim Mandl ond fihrt-se ens Haus. Dr Jan abr wuud vo de Dorfbewohnerenna en da Dorfteich gschmissa.
Dr Venezianer Lucca kommt nomol noch Terbrügg zruck ond schenkt dr Antje a wondrschees Kloid. Weil dui bei deam Moo Hendrgedanka argwehnt, vorschenkt se’s glei weider. Do druff siht dr Lucca ei, dass’r koi Chanc hot, bei dera scheena flandrischa Frau landa zo kenna. Drom reist’r glei wiider ab. Em Dorf herrscht wiider Friide ond Eintracht.
Baulmes
Baulmes (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Baulmes lyt uf em Schwämmchaigel vu dr Baumine an dr Gränze zue Frankrych D Gmaiflechi umfasst 40,4 % landwirtschaftligi Flechi, 54,8 % Wald, 3,7 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Baulmes isch zum erschte Mol gnännt wore anne 652 as in loco Balmensi (1123 Balmis).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,5 % gläge.
Religion
54,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 21,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 1,6 %, FDP 10,3 %, GLP 3,5 %, GP 15,7 %, SP 25,0 %, SVP 28,1 %, Sunschtigi 3,3 %.
Dr Burgermaischter vu Baulmes isch dr Julien Cuérel (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 970 Yywohner 87,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,7 % Dytsch, 2,1 % Italienisch un 7,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Rüschegg
Rüschegg isch e Ywonergmeend im Verwautigschrees Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeend zum Bezirk Schwarzeburg ghört.
Geografi
Rüschegg ligt zwüsch em Schwarzwassergrabe (714 m) u dr Stockhornchette (Ochse 2188 m). Vor Gmeendsflächi si 41,5 % Purelang, 49,2 % Waud, 2,9 % Sidligsflächi u 6,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeende si Guggisberg, Schwarzeburg, Rüeggischbärg, Riggisbäärg, Däärstette u Oberwyyl.
Gschicht
Rüschegg isch zum eerschte Mal im Jahr 1417–28 aus Ruesseg gnennt worde. Bis 1860 isch d Gmeend Teel vo Guggisbärg gsy.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005
Ywoner
Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hee vo de 1628 Ywohner 97,4 % Dütsch aus Hooptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 0,1 % Italienisch.
Peter Bieri
Dr Peter Bieri (* 23. Juni 1944 z Bärn), as Autor under em Psöidonüüm Pascal Mercier bekannt, isch e Schwizer Schriftsteller und Filosoof.
Rüschegg
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Rüschegg ghört zum Hochalemannisch.
Peter Bieri
Uniwersitääri Karriere
Dr Bieri het z London und Häidelbärg Filosofii, Änglistik und Indologii studiert. Er het under em Dieter Henrich und Ernst Tugendhat bromowiert über d Filosofii vo dr Zit. Noch em Doktorat het dr Bieri as wüsseschaftlige Assistänt am Filosofische Seminar vo dr Uniwersidäät Häidelbärg gschafft.
Rüschegg
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,3 %, CVP 1,3 %, EVP 2,7 %, FDP 6,3 %. GLP 2,8 %, GP 8,0 %, SP 13,8 %, SVP 43,6 %, Suschtigi 8,2 %.
Peter Bieri
Uniwersitääri Karriere
Dr Bieri isch bi dr Gründig vom Forschigsschwerpunkt Kognition und Gehirn vo dr Dütsche Forschigsgmäinschaft drbii gsi. D Schwerpünkt vo sinere Forschig si die Filosofischi Psüchologii, d Erkenntnistheorii und d Moralfilosofii gsi. Vo 1990 bis 1993 isch er Brofässer für d Gschicht vo dr Filosofii an dr Uniwersidäät Marburg gsi; ab 1993 het er as Noochfolger vom Ernst Tugendhat Filosofii an der Freije Uniwersidäät Berlin am Leerstuel für Sproochfilosofii underrichdet. 2007 het sich dr Bieri vorzitig lo bangsioniere, wil en dr Uniwersidäätsbetriib verergeret het.
Rüschegg
Politik
Gmeendspresidänt vo Rüschegg isch dr Peter Krähenbühl (Stang 2013).
Peter Bieri
Dr Schriftsteller
Under em Psöidonüüm Pascal Mercier het dr Peter Bieri bis jetz vier Romän veröffentligt: Perlmanns Schweigen (1995), Der Klavierstimmer (1998), Nachtzug nach Lissabon (2004; 2013 verfilmt) und Lea (2007). Im Joor 2006 het er für si literarischs Wärk dr Marie-Luise-Kaschnitz-Briis überchoo.
Theben (Böotien)
S böotische Thebe (, te-qa, ; lat. Thebae, ) isch die grössti Stadt in dr griechische Landschaft Böozie gsi. Si lit uf de Vorhööchene vom Teumessos. Dr Homer het si as d „Stadt vo de siibe Door“ (Thebe Heptapylos) bezäichnet. Hüte het s modärne Stedtli Thiva 36'086 Iiwooner (2010).
Gschicht
Thebe isch in dr historische Zit dr wichdigsti Ort vom Böotische Bund gsi. Im Peloponnesische Chrieg (431 bis 404 v. d. Z.) isch Thebe mit Sparta verbündet gsi und isch dur d Büti, wo si in Athen gmacht het, riich worde. Under em Pelopidas und em Epameinondas het sich d Polis mit Athen verbündet und het in dr Schlacht vo Leuktra (371 v. d. Z.) d Hegemonii in Griecheland erkämpft. Im Dritte Häilige Chrieg (431 bis 404 v. d. Z.) häi d Makedonier under em Philipp II. noch dr Schlacht vo Chaironeia d Burg vo Thebe bsetzt. Wo dr Philipp gstorbe isch, het sich Thebe gege d Makedonier erhoobe, und dr Alexander dr Grooss het d Stadt zur Stroof zerstöört. 315 v. d. Z. häi d Athener ghulfe, Thebe wider ufzbaue. Noch em achäische Chrieg 146 v. d. Z., wo si zu de Verlierer ghöört häi, si d Iiwooner us dr Stadt gflüchdet und Thebe isch veröödet.
Johanna Wetzel
D Johanna Wetzel (* 1. Mai 1909; † 1988) isch e dytschi Dialäktautori gsii.
Lääbe
D Wetzel isch uf eme Burehof z Chränzech ufgwachse. No dr Volksschuel isch si z Basel uf d Handelsschuel gange un het dert au Kirs in dr Huushalts- un Naaischuel gmacht. Derno isch si uf Nöieburg un z Gämf go Franzesisch leere. Anne 1930 het si dr Walter Wetzel ghyrote, wu z Chränzech e Fabrik fir Tabeetedruckwalze gfiert het. Si het in dr Fabrik mitghulfe un drei Chinder uf d Wält brocht.
Näbehär het si Gschichte un Gedicht uf Alemannisch un au uf Hochdytsch gschribe. En Uuswahl drus het si in zwai Biecher im Aigeverlag publiziert.
In sym Ufsatz Neue alemannische Dichtung am Hochrhein schrybt dr Gerhard Jung 1983 iber d Wetzel:
Kleinlützel
Chläilützel (amtlich Kleinlützel) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Chläilützel isch e Soledurner Exklave an dr Lützeltalstross (Laufe-Pruntrut). Zue dr Gmeind ghööre d Wiiler Ober- un Nider-Huggerwald un Ring un s ehmolig Frauechloschter «Klösterli». D Gmeindsflächi umfasst 36,1 % langwirtschaftlichi Flächi, 59,4 % Waud, 4,5 % Sidligsflächi und 0,1 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Wolschwiller (Elsass, Frankriich) im Norde, Burg (BL) im Nordoschte, Röschenz (BL) im Oschte, Lieschbrg (BL) im Süde, Soyhières (JU) im Südweschte, Roggeburg (BL) im Weschte un Cheefis (Elsass, Frankriich) im Nordweschte.
Gschicht
Chläilützel isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1194 als Luozela (1207 de Minori Luzela, 1288 Kleinen Lützel).
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,4 % gläge.
Religion
13,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 73,5 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,0 %, CVP 18,6 %, EDU 0,5 %, EVP 0,5 %, FDP 20,5 %, GLP 4,2 %, GP 8,4 %, SP 17,7 %, SVP 22,8 %, Suschtigi 3,9 %.
Gmeindspresidänt isch dr Erich Lutz (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 1243 Iiwohner 92,8 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1 % Französisch, 1,8 % Italienisch un 4,4 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Chläilützel ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Georges Pompidou
Georges Jean-Raymond Pompidou (* 5. Juli 1911 z Montboudif, Cantal (Frankriich); † 2. April 1974 z Paris (Frankriich), isch e gaullistische Politiker gsi. Vo 1962 bis 1968 isch er Ministerpräsident vo de Französische Republik gsi under em Bresidänt De Gaulle. Er het däm si Ussepolitik voll understützt und Frankriich us dr mildäärische Integration vo dr NATO uusegnoo und gege dr Biidritt vo Groossbritannie e Veto iigläit. 1969 isch er zum Präsident vo de Französische Republik gweelt und eso au Co-Fürst vo Andorra worde. Am 2. April 1974 isch er im Amt gstorbe.
Rüti bei Büren
Rüti bi Büüre (amtlech Rüti bei Büren) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Rüti isch es Dorf am rächte Stade vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 48,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 38,8 % Waud, 8,9 % Sidligsflächi u 3,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Gränche, Arch, Bibern SO, Gossliwiul, Oberwiil u Büüre.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,6 % gläge.
Religion
79,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 47,8 %, CVP 0,4 %, EVP 0,5 %, FDP 2,3 %. GLP 4,1 %, GP 5,8 %, SP 10,0 %, SVP 23,7 %, Suschtigi 5,4 %.
Gmeindspresidänt vo Rüti bi Büüre isch dr Walter Eggli (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Spiel
Spiil (vo althoochdütsch: spil für „Danzbeweegig“) isch e Form vo dr Däätigkäit und s Spiile e Däätikäit, wo zum Vergnüege, zur Entspannig, elläi us Fröid a Due, aber au as Bruef cha usgfüert wärde (Theaterspiil, Sportspiil, Giige spiile). Es isch e Beschäftigung, wo vilmol zämme mit andere vorgnoo wird.
Spiile isch seer wichdig für d Entwigglig vo hööchere Dier. E groosse Däil vo dr kognitive Entwigglig und vo dr Entwigglig vo motorische Fähigkäite findet dur s Spiile statt, bim Mensch wie bi e Hufe Dierarte.
E Spiil basiert vilmol uf ganz bestimmte Handligsablöif und us dene chönne verbindligi Reegle entstoo, bsundrigs bi Gmäinschaftspiil. Die konkrete Handligsablöif chönne sich us dr Art vom Spiil sälber ergee, de Spiilreegle, oder aber wenn verschiideni Indiwidue zämme öbbis wäi aafoo, wie zum Bischbil e Sandburg baue.
Kulturpreis der Stadt Basel
Zum erste Mol isch dr Briis 1948 vergee worde, denn het er no Kunstbriis vo dr Stadt Basel gheisse. Dr Name isch 1995 gänderet worde, zum, wie s dr Basler Regierigsroot usdruggt het, «dem umfassenden Anspruch der Preisverleihung (Ehrung für die Verdienste um das kulturelle Leben Basels) Ausdruck zu verleihen».
== Briisdreeger ==
Litraturbriis vo dr Stadt Basel
Zwüsche 1983 und 1996 isch barallel zum Kunstbriis au e «Litraturbriis vo dr Stadt Basel» an e Person oder Institution in dr Basler Litraturszene vergee worde. S Briisgäld het wie bim Kunstbriis 20’000 Franke bedrait.
Briisdreeger si gsi :
Richardson A. Scurry
Dr Richardson A. Scurry (* 11. Novamber 1811 z Gallatin, Tennessee; † 9. Àwrìl 1862 z Hempstead, Texas) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Ar isch vu 1843 bis 1844 dr Vorsìtzende vum Repräsantàntahüs vun dr Republik Texas und vu 1851 bis 1853 Mìtglìed vum Repräsantàntahüs vun da Verainigta Stààta fìr dr Bundestààt Texas gsìì.
Biogràfi
Dr Richardson A. Scurry ìsch àm 11. Novamber 1811 uf d' Walt kumma. Ar ìsch dr ältschta vu da fìmf Kìnder vum Thomas J. Scurry un dr Catherine Scurry geborena Bledsoe gsìì; si Brüader ìsch dr Konfédierierte Generàl William Read Scurry gsìì.
Dr Richardson Scurry ìsch zàrscht vun mehrera Privàtlahrer üssbildet worra und hàt nohher Racht bi a Àgheeriger, em Rìchter Josephus Conn Guild, gstudiart. Ar ìsch ànna 1830 àls Rachtsànwàlt züaglassa worra un hàt zàrscht z Covington ìn Tennessee gschàfft.
Ar ìsch ànna 1836 uf Texas üssgzoga un hàt sìch dr Àrmee vun dr Republik Texas ààgschlossa. Ar hàt àn dr Schlàcht vu San Jacinto teilgnumma àls erschter Unteroffiziar vun dr Kompanie, wo vum Isaac N. Moreland gfiart worra ìsch. Ar ìsch später erschter Lieutenant gsìì bis ar am 4. Oktober 1836 zrücktratta hàt. Derno hàt ar a ärfolgricher Ànwàltsbüro z Clarksville (Texas) grìnda.
Vu 1842 bis 1845 ìsch dr Scurry Mìtglied vum Repräsantàntahüs vun Texas ìn da 7. un 8. Kongressa gsìì. Ìm 8. Kongress ìsch ar dr Vorsìtzenda vum Repräsentàntahüs gsìì. Texas ìsch ànna 1845 a Bundesstààt vun da Verainigta Stààta worra. Ànna 1851 ìsch dr Scurry noh em Tod vum Davis S. Kaufman bi a Ersàtzwàhl àls Repräsantànt vun da Verainigta Stààta fìr dr 1. Wàhlbezirk vun Texas gwählt worra. Ar ìsch Mìtglìed vun dr Demokràtischa Partei gsìì.
Ànna 1862 ìsch em Scurry si Bai abgschnìtta worra. Dr Scurry ìsch àwer àm 3. Àwrìl 1862 àn Folgeärkràkung ìn sim Hüs z Hempstead gstorwa. Ar ìsch uf em Hempstead Cemetery z Hempstead bestattet worra.
Dr Scurry hàt ànna 1843 d Evantha Foster ghairàta. 'S Pààr hàt nina Kìnder ghàà, drunter dr Thomas (1859–1911), wo a Generàl vu dr Texas National Guard worra ìsch.
Basler Kunstverein
Dr Basler Kunstveräin isch e Kunstveräin in dr Stadt Basel und dr Drääger vo dr Kunsthalle Basel. Er gseet si Ufgoob in dr Vermiddlig zwüsche de Künstler und de Fründ vo dr Kunst.
Gschicht
Dr Veräin isch 1839 gründet worde. 1864 het er sich mit dr Basler Künstlergsellschaft veräinigt. Im Joor 1872 het er en äignigi Kunsthalle ufdoo, wo Usstellige stattgfunde häi. Zu de wichdigste Usstellige vom Veräin ghööre früeji Äinzelusstellige vom Ernst Ludwig Kirchner, Edvard Munch, Vincent van Gogh, Marc Chagall, Paul Klee, Emil Nolde und Piet Mondrian. Mit dr Usstellig "Neue amerikanische Malerei" het er 1958 zum erste Mol in Öiropa Wärk vo zitgenössische Abstrakte Expressioniste zäigt.
Hüte het dr Veräin öbbe 1580 Mitgliider und si Sammlig umfasst öbbe 500 Wärk.
Farinelli
Dr Farinelli, äigentlig Carlo Broschi, (* 24. Januar 1705 z Andria; † 16. Septämber 1782 z Bologna) isch en italiänische Kastratesänger gsi.