cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bourg-Bruche
Bourg-Bruche (dt. Breuscheburg oder Burg-Breusch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Bottmingen
Politik
D Gmeindiversammlig drifft sich öbbe dreimol im Johr, im Juni, Oktober und Dezämber.
Bourg-Bruche
Gschìcht
Bourg-Bruche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 661 àls Bruxa.
Bottmingen
Verkehr
Bobbmige isch vom öffentliche Verkehr guet erschlosse. So fahrt d Tramlinie 10 (Rodersdorf–Basel–Dornech) dur Bobbmige und verschiideni Buslinie in alli Richtige ergänze s Tramagebot (34: Bobbmige–Basel–Rieche; 60: Muttez–Bobbmige–Biel-Bänke; 37: Bobbmige–Bruederholzspital–Basel; 59: Ortsbus). Dodrgege isch dr näggscht Aschluss a d Autobahn relativ wiit ewäg (z Muttez resp. z Basel).
Bourg-Bruche
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bourg-Bruche ìsch. Bourg-Bruche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Bourg-Bruche ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Birsstadt
D Birsstadt isch e informelle Zämmeschluss vo Gmäinde im undere Baaselbiet, wo gmäinschaftlig Ruumblaanig wäi betriibe.
Die Gmäinde si hüte so zämmegwaggse, ass si e praktisch e gschlosseni Siidlig worde si, wo hüte fast 90'000 Iiwooner drin lääbe. Es isch der Südoschtdeil vo der Agglomerazioon vo Baasel.
Wil d Vorschaue vom Bevölkerigswaggsdum vorussääge, ass im Baaselbiet vor allem die Gmäinde noch bi Basel in dr Zuekumft no mee wärde waggse, häi si sich entschlosse, dr Ruum gmäinsam z blaane. Under anderem wäi si e Gliichgwicht finde zwüsche de mööglige Arbetsblätz und de Duusige vo Woonige, wo wäge de unkoordinierte Zooneblään fääle.
Irma Noseda
Lääbe
D Noseda het an dr Universitete Züri, Stockholm un Singapur Chunschtgschicht mit dr Nääbefächer Europäischi Ethnology, skandinavischi Literatur un Sproche (Nordischtik) studiert un het ihre Studium mit em Lizentiat an dr Universitet Züri abgschlosse mit dr Arbet «Zum Problem der Kunstvermittlung in Theoriebildung und Praxis». 1985 het si an ere grosse Uusstellig übere Architäkt Otto Rudolf Salvisberg mitgmacht.
Anne 1987 het si mit em Martin Steinmann s Biro arge baukunst grindet un sider Biecher un Artikel zue Architäktur un Stedteböu gschribe. Si het si vor allem mit em Spannigsverhältnis zwische Böudreger un dr Gmainschaft in Schwyzer Stedt bscheftigt. Und si isch Mitglid im Schwyzer Wärchbund gsi. D Irma Noseda isch im Jänner 2019 im Alter vu 72 Johr noch ere Chräbschranket gstorbe.
Landvogtei Schwaben
D Landvogtei Schwabe, ab 1750 Oberamt Altdorf, het zue Vordereschtrych ghert un isch dodermit e Deil vum Habsburgerrych gsi.
Si isch noch em Änd vum Herzogtum Schwobe as Rychslandvogtei in Ober- un Niderschwobe 1541 an Eschtrych chuu, un isch dert verblibe bis 1805. Noch em Pressburger Fride isch si an Wirttebärg gfalle, s Amt Gebrazhofe (Leitkirch) zerscht an Bayern, 1810 derno aber au an Wirttebärg.
Si het Biet umfasst vum eschtlige Nordstade vum Bodesee iber s Schussedal (Waldsee) bis zue dr Oschtalb (Schelklenge, d Stadt Riedlenge), derzue im Weschtallgai s Umland vu dr Rychsstadt Leitkirch (Gebrazhofe). D Landvogtei isch in e Oberi Landvogtei un e Nideri Landvogtei deilt gsi. Sitz vu dr Obere Landvogtei isch Altdorf (hite Weingarte) gsi.
Abrogans
Dr Abrogans isch es Buech us em früene Middelalter, wo es wichtigs Exemplar drvo dr Stiftsbiblioteek Sanggalle ghört. Es chunt us em nüünte Joorhundert.
Es isch es choschtbars und uralts Dokumänt vo dr alemannische Sprooch, und s erschte Zügniss überhoupt, wo’s vom Alemannisch git, und sogar au grad no s eltischte Buech i dr tüütsche Sprooch.
Das alte Buech treit i dr Biblioteek dr Name Codex 911. Und em Wärch, wo drin ufgschriben isch, seit me ebe dr Abrogans oder au Abrogans tüütsch. Es isch es Glossar oder Synonymwörterbuech, das heisst me het drin zu alte latynische Wörter anderi Wörter gschribe, zum dr Sinn vonne z erkläre; zerscht mit andere latynische Wörter und dänn inträssanterwys au no mit de entsprächende tüütsche. Es sind im Ganze meh als zätuusig Wörter erklärt, und drby het’s öppe 3.670 althochtüütschi Wörter; wo d Sproochforschig deils als alts Oberdüütsch und bsunders als alts Alemannisch identifiziert het.
En eigentleche Titel het die Schrift wie s denn üblech gsi isch nit, und wil als s erschte latyynische Wort vo allne abrogans chunt, bruucht me das Wort als Name vom ganze Wärch. abrogans isch übrigens mit düütsch dheomodi glossiert, was hütt «demüetig» heisst.
Wär die erschti Wersioon vo däm Wörterbuech im achte Joorhundert gschribe het, weiss me nit. D Forschig dänkt, es chönnt vom ene vil eltere latynische Synonymwörterbuech, wo me vom wichtige alte Chloschter Vivarium z Süditalie gha heig, abgschribe und drby mit de tüüschte Worterklärige ergänzt worde sy. D Originalschrift isch aber hütt nümme do, es git jetz no drü Abschrifte, wo im nüünte Joorhundert im ene Chlooschter im alemannische Gebiet gmacht worde sind, vilecht im Chlooschter Sanggallen oder im dozmol ebeso bedüütende elsässische Chloschter Murbach. Hüt wäärde zwei Fragmänt i de Biblioteeke vo Paris und vo Karlsrue ufbewahrt und s beschten Exemplar isch ebe dr Sanggaller Codex 911. Zwöi chlyneri Uuszüg sind im öschtrychische Stift Admont.
So isch dr Sanggaller Abrogans e wärtvolle und sältene Schatz für d Sproochforschig, und erscht rächt für die alemannischi Sproochgschicht.
Remetschwiel
Remètschwyl isch dè drittgröschte Ortsdeil vo dè Gmeind Wyylè im Landchrais Waldshuèt z Baddè-Württèbärg. Remètschwyl isch bis zuè dè Gmeindsreform im Johr 1975 e selbschtändigi Gmeind gsi, zuè dèrrè nò Brunnõdèrè ghört hèt. Zu dè ehemòòligè Gmeind Remètschwyl hèt au dè Zinkè Waldhuus ghört.
Geografy
Remètschwyl lyt im Südschwarzwald i dè Region Hochrhy, 6,9 km wescht-nordweschtlich vo Wyylè un obberhalb vo dè Alb. Remètschwyl lyt nördlich vom Gupfè, èm högschtè Buggel vo dè Gmeind Wyylè un ein vo dè Büggele vom Höchèschwander Bärg. S Dorf lyt am Firscht vom Höchèschwander Bärg un wörd am öschtlichè Dorfrand vo dè B 500 tangyrt. Ennèt vo dè B 500 lyt Bannholz, 1,7 nördlich vo Remètschwyl lyt Brunnõdèrè, s Gschpônli vo Remètschwyl. 800 m nördlich vo Remètschwyl lyt d Waldhuus-Brauerei mit èm glychnamigè Zinkè.
Gschicht
Èrschti Erwäänung findet Remètschwyl urkundlich im Johr 962. 850 Johr lang isch Remètschwyl unter dè Hèrrschaft vom Sankt Bläsy gsi, dè Remètschwyler Meierhof isch zum Grichtssstand für diè ganz Region am Vorderhaag, dè Gegend vor èm Haagwaald, worrè. Dõmit isch s Remètschwyler Gericht diè letscht Inschtanz vor èm Kammergricht un èm Abt vo Bläsy gsi. Remètschwyl hèt zum Vorderhaag un dè Einig Birndorf ghört, also gègè s Hochrhydal abbè tendyrt. In geischtlichè Belang isch sit 962 d Pfarrei Waaldkirch für Remètschwyl zuèschtändig gsi.
Gotteshüser
Im Johr 2002 isch nördlich vum Dorf a dè Strõß gu Brunnõdèrè è Kapellè baut worrè, d St. Forians - Kapellè
Vokeersaabindig
Remètschwyl lyt uumittelbar a dè B 500, öppè 800 m südlich vo dè Waldhuus-Brauerei. Gegèübber vo dè Abzwygung a dè B 500, also öschtlich dèvò. lyt dè Wyylemer Ortsdeil Bannholz, wo au d Vobindungsschtrõß uff Wyylè, d K 6551, durrègòt. D K 6551 gòt i diè ander Richtung nördlich uss Remètschwyl usè, macht èn Rank nõch Weschtè un denn gäch i s Loch abbè, um a diè L 154, d Albdalschtrõß, bi dè Niddermülli aazschlièßè. Dè Remètschwyler Nõchbòrort Brunnõdèrè lyt a dè K 6552, wo vom Rank èwäg èrscht uff Brunnõdèrè un denn witter a d B 500 gòt.
Waldhuus
Dè Zinkè Waldhuus bschtòt nu uss dè Bedrybsgebäude vo Brauerei Waldhuus. D Waldhuus-Brauerei lyt uumittelbar a dè B 500 uff èm Höchèschwander Bärg obbè.
Ludwig II. von Württemberg
Urkunde, wu ne wirttebärgische Herrscher mit em Ludwig gnännt wird, git s mit em Zuesatz Grof bis 1154. Wahrschyns sin die bezoge uf dr Ludwig I.. Bis 1166 wird dr Name Ludwig derno ohni Grofetitel gnännt. Di erscht Nännig vum Ludwig II. mit em Grofetitel datiert uf s Johr 1181 in ere Urkund vum Chaiser Friedrich I. Barbarossa. E sicheri Raiefolg vu dr Herrscher losst sich vor 1200 fir s Huus Wirttebärg nit ufstelle; di gsicheret Raie fangt erscht mit dr Sihn vum Ludwig Hartmann I. un Ludwig III aa. Grund doderfir sin au d Zersterige, wu vu dr Uuserandersetzige zwische Stedt un Grofen im 14. Jahrhundert härchemme, wu d Stedter d Stiftschilche Beitelsbach uusgraubt hän un Inschrifte un Woobe vu dr dert bstattete "Grofe vu Wirtemberg" zerstert hän.
Bahnhof Kappel Gutachbrücke
Kappel Guètachbrugg isch èn stillglaitè Baanhof a dè Obberè Höllèdalbaan im Schwarzwald. Er lyt im Dalboddè vo dè Guètach, öppè 3 km unterhalb vo Neuschtadt un 2,3 km obberhalb vom Aafang vo dè Wuètèschlucht in èrè Höchi vo. Vom nammensgäbèndè Ort Kappel isch diè Station oppè 1,8 km Luftlinniè entfèrnt. Vom Bhf. Neuschtadt gòt d Höllèdalbaan uff dè rächtè Dalsitè lycht s Loch ab bis dõ hèrrè, un vom Baanhof Kappel-Guètachbrugg nõch dè Guètachbrugg widder rächt us èm Loch uè zuès bis Rötèbach. Kappel-Guètachbrugg isch dè unterscht un letscht Baanhof im Guètachdal (nõch dè Baanhööf Titisee un Neuschtadt), well d Streggi öschtlich devò s Dal bim Kapfdunnel volõt un i d Rötèbach-Schlucht übbergòt. Dõmit lyt desèll am Fuèß vo dè Gfällschtreggi Rötèbach-Guètachbrugg vo dè Obberè Höllèdalbaan.
Gschichtè
Bi dè Eröffnig vo dè Höllèdalbaan hèt dè Baanhof dè Nammè Kappel-Lenzkirch drait. Well ab 1907 abber vo sellem Baanhof è Nèbbèbaan übber Kappel un Lènzkirch witer nõch Bõõdorf gfüürt hèt (Haslachdalbaan), isch er umbenamst worrè. Dè Zuèsatz Guètachbrugg isch dezuè chò, well s a dè Nebbèbaan èn Haltepungt Kappel-Grüèwaald gää hèt. Diè Nebbèbaan isch 1966 im Personè- un 1976 au im Güètervokeer stillglait worrè. Hüt haalted sèlbscht d Regionalbaanè uff dè Obberè Höllèdalbaan i dèmm Baanhof nimmi aa. Im Zitraum 1907-1966 isch diè Station zwar bedrysrelevant gsi, abber in sinèrè Urschprungsfungtion, dè Aabindung vo Kappel a s Schinnènetz, braktisch entbundè zugunschtè vom Baanhof Kappel-Grüèwald, dè wesentlich günschtiger bezogè uff Kappel lyt. Als Abzwygbaanhof hèt s en abber bis 1976 nõ bruucht, denõch isch s still worrè um èn, well d Ywooner vo Kappel ebbèfalls d Bequemlichkeit vom Strõßèvokeer schätzè glèrnt hèn. Nõch dè Stillegig vo dè Nèbbèbaan isch selli entwidmet und d Gleis usè grissè worrè. S entschprechende Streggègleis im Bhf. Kappel-Guètachbrugg isch ebbèfalls usè grissè worrè, un diènt sit 2008 als Wäg für dè Bähnle-Radwäg, èm Abschnitt Neuschtadt-Bõõdorf vom Südschwarzälder Radwäg, isch allerdings uss Sicherheitsgründ abghaget vom beschtehendè Streggègleis vo dè Höllèdalbaan. S EG un dè Güèterschuppè vom Baanhof Kappel-Grüèwald sin scho sit längerm in Brivatbsitz.
Johann Rudolf Merian
Dr Johann Rudolf Meriaa (* 15. Merz 1797 z Baasel; † 25. Oktober 1871 z Baasel) isch e Schwizer Mathematiker und Politiker gsi.
Biografii
Dr Johann Rudolf Merian isch as Soon vom ene Kaufmaa z Baasel uf d Wält choo. Er het e kaufmännische Usbildig z Baasel und z Marseille gmacht. Denn het er z Bariis und z Göttinge Mathematik studiert und  1827 bromowiert. Vo 1829 bis 1841 isch er Mathematikleerer am Baasler Pädagogium gsi. Gliichzitig isch er usserordentlige und vo 1830 aa ordentlige Brofässer für Mathematik an dr Uniwersidäät Baasel gsi. 1841 isch er zum Honorarbrofässer ernennt worde. Wääred 35 Joor het er au dr Boste vom Verwalter vom Universidäätsguet ghaa.
Dr Meriaa isch au politisch aktiv gsi. 1820/21 isch er Mitgliid vom sogenannte Tugendbund gsi. Das isch e politischen Club gsi, wo die konservative Baasler Obrigkäit mit Määss kritisiert hget. Vo 1833 bis 1869 isch er Mitgliid vom Groosse Root vo Basel-Stadt gsi. Er isch as Gsandte zur Daagsatzig gschiggt worde, und het 1847/48 zämme mit em Baasler Bürgermäister Felix Sarasyy brobiert zwüsche de katholisch-konservative und de liberal-radikale Kantöön z vermiddle, het aber käi Erfolg ghaa. Vo 1853 bis 1856 het er si Kanton im Ständeroot verdräte.
Si Brueder Peter (1795–1883) isch e Naturwüsseschaftler, Museumsdiräkter und Baasler Kantonalpolitiker gsi.
Eerige
1876 het dr Ferdinand Schlöth dr Ufdraag überchoo, für d Aula vom Museum an dr Augustinergass e Dänggmolbüste vom Johann Rudolf Meriaa z mache.
Wärk
In ere aabasste Fassig veröffentligt as: Karl Von der Mühll (1886), "Ueber die Bewegung tropfbarer Flüssigkeiten in Gefässen. Nach Johann Rudolf Merian", Mathematische Annalen 27(4), S. 575–600.
Mahler-Maß
Ìn dr Màthemàtik ìsch s’ Mahler-Mààs a Mààs vu dr Kompläxitäät vu da Polünooma. D’ Formel hàt dr Màthemàtiker Kurt Mahler (1903–1988) ànna 1961 gschrìewa. Urschprìnglig hàt maa-n-’s bnutzt, fìr groossa Primzààhla süacha. ’S hàt a Zammahàng mìt schpeziälla Warter vun L-Funkzioona; wagadam hàt maa mìt’m Mahler-Mààs zààhlriicha Vermüatunga ìn dr ànàlytischa Zààhlatheorii gmàcht.
Àbschtìmmung
S’ Mahler-Mààs M(p) vu’ma Polünoom mìt reälla odd’r kompläxa Koeffizianta-n-ìsch
Doo ìsch
d’ L_\tau-Norm vu p. Mìt Hìlf vu dr Jensen-Formel kààt maa zaiga, àss üss
S’ logàrithmischa Mahler-Mààs vu’ma Polynoom bschtìmmt maa-n-àls
S’ Mahler-Mààs vun’ra algebraischa Zààhl \alpha ìsch aifàch s’ Mahler-Mààs vum Minimààlpolünoom vun \alpha ìwwer \mathbb{Q}.
S’ Mahler-Mààs fìr Polünooma mìt mehrera Vàriààbla
Maa kààt zaiga, àss M(p) konwärschiart.
Fìr hatt maa Dänn ìsch
Schpeziälla Warter vun L-Funkzioona
’S sìnn zààhlriicha Beziihunga zwìscha Mahler-Mààsa (manckmol logàrithmischa Mahler-Mààsa) vu Polünooma un schpeziälla Werta vun L-Funkzioona; ainiga drvuu sìnn numma Vermüatunga, àndra sìnn bewìesa worra.
ìm Smyth siina Formel
Ànna 1981 hàt dr Smyth d’ Formel doo druff bewìesa: wu d’ L-Funkzioon vum Dirichlet (àlso ) un doo ìsch \zeta d’ Zeta-Funkzioon vum Riemann. Doo wìrd s’ logàrithmischa Mahler-Mààs gnännt.
d’ Vermüatung vum Chinburg
A Vermüatung vum Chinburg sajt, àss maa züa jeeder negàtiiva Zààhl -f a Laurent-Polünoom un a ràzionààla Zààhl r_f\in\Q hàt, mìt fìr d’ Dischkriminànta vum Kàràkter.
Ischgl
Ischgl isch e Gmeind im Tirol z Öschtriich mit öpe 70'000 Iwooner. D Gmeind liit im Bezirk Landeck.
Geografii
S Dorf Ischgl liit uf 1377 Meter im Paznauntaal zwüsche de Bärgchettine vo dr Silvretta und vom Verwall. Dur d Gmeind goot der Fluss Trisanna, wo im Stanzertaal mit dr Rosanna zämeflüsst und bi Landeck als Näbefluss in Inn mündet. Sytebech vo der Trisanna sind der Lareinbach, der Valzurbach, der Mathalbach, der Fimbabach, der Madleinbach und der Totemaabach.
D Nochbergmeinde vo Ischgl sind Galtür, Sankt Anton und Kappl im Tirol und Valsot, Samnaun und Schuls im Bündnerland i dr Schwiiz.
Gschicht
Forscher vo der Uni Züri hend uf dr Fimberalp früeni Alphütte archäoloogisch undersuecht und gsee, ass die i dr Ysezyt bout worde sind.
S alte Bärgdorf isch im Middelalter vo Lüüt, wo Rätoromanisch gredet hend, ufbout worde. Vo dört här chunnt dr Name, wo dännzmol im Romanische Yscla gheisse het, was uf Dütsch „Insle“ bedüütet.
Im 13. Joorhundert sind Walser, also Lüt, wo us em Wallis usgwanderet sind, is Taal vo Isgla cho. D Walser hend en alemannische Tieläkt mitbrocht, s Walliserditsch.
S Dorf hed no lang mee Verbindige gha mid em Engadiin und em Vorarlbärg als mid em Tirool. Bis zur Reformation het Ischgl chirchlech zu dr Pfarrei Sent ghört.
Am Ändi vom 19. Johrhundert het im Taal dr Tuurismus agfange, und d Alpeveräine vo Dütschland und vo Öschtriich hend i den Alpe Bärghütte bout. Sider sind viil nöji Hotäll, Feriehüüser und Schiialaage bout worde. S Schiigebiet Silvretta Arena am Viderjoch und am Palinchopf isch mid de Schiipiste vo Samnaun verbunde. D Silvrettabaan usem Dorfzäntrum vo Ischgl is Schiibiet ufe, wo 1963 dr Betriib ufgnoo het, isch dozmol die lengschti Säilbaan vo Öschtriich gsi.
Alti Architektur
I dr Gmeind gids viil alti sakraali Gebäu:
Beata Heuer-Christen
D Beata Heuer-Christen (* 27. Februar 1935 z Bärn) isch e schwyzerisch-dytsch Kunzärtsängeri (Stimmlag Sopran) un Gsangspedagogi.
Lääbe un Wirke
D Beata Heuer-Christen isch d Dochter vum Gyger un Mitglid vum Bärner Berner Sinfonyorcheschter, Cäsar Christen, un dr Greti Christen-Schiffmann, wu au Gygeri im Bärner Sinfonyorchester un Primaria vum Schiffmann-Quartett gsii isch.
D Beata Heuer-Christen het z Bärn bi dr Maria Helbling, z Fryburg bi dr Margarethe von Winterfeldt un z Züri bi dr Dorothea Ammann-Goesch Gsang studiert un isch Brysdregeri vu internationale Wettbewärb gsii. Ni ire Studium het si aafangs as klassischi Kunzärtsängeri in Oratorie, Liederrezital, Funk- un Färnsehufname in verschidene Länder gschafft. Ire Schwärpunkt isch do im Beryich Neii Musik gläge. Si isch Interpreti in Uruffierige u. a. unter em Arturo Tamayo, em Hans Zender un em Wolfgang Fortner gsii.
Syt 1962 het si ne Lehrufdrag an dr Musikhochschuel Fryburg ghaa un vu 1980 bis 2005 isch si dert Brofässeri fir Gsang gsii. Dernäbe het si Maischterkirs gee in dr Fachberaich Oratorium, Opere un Lied.
Unter ire Schueler*ne findet mer Brysedreger*ne vu nazionale un internazionale Wettbewärb un Kunzärtsänger*ne bzw. Sänger*ne mit Engaschmänt an Operehyser z Paris, z München, z Hamburg, z Wien, z Dresden, z Leipzig, z Bärn, z Gämf un z Baasel. Dodrunter u. a. d Maria Bengtsson, d Rachel Harnisch, dr Bernhard Richter, dr Clemens Morgenthaler, dr Benoît Haller un dr Markus Flaig. E Dail vu ire Schueler*ne unterrichte hite as Brofässer*ne an dr Musikhochschuele Bärn un Fryburg.
D Heuer-Christen isch mit em Pianischt un Gimnasiallehrer Friedrich Heuer (1935–2009) ghyrote gsii un het zwoo Dechtere. Si läbt in dr Nechi vu Fryburg.
Mesocco
Misox isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
Misox het e grossi Gmeindflechi im ganze obere Deil vom Misox. Do foot dr Fluss Moësa aa. Uf dr Oschtsyte lauft uf dr Bärgchetti mid em Tambohorn, wo 3279 Meter höch isch, d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Itaalie dure. Im Nordoschte het d Gmeind Misox d Alpe Rog und Curciusa im Curciusataal, wo uf Nufene zum Hinderrhy abegoot.
Im Weschte trennt d Bärgchetti mid em Piz Pian Grand und em Piz Trescolmen d Gmeind Misox vo Rossa im Calancataal. Am Ändi vom Calancataal ghört die stotzegi Alp Stabi aber au zum Gmeindbiet vo Misox.
Im Gmeindbann sind d Ortschafte San Bernardino, Fregeira, Spina, Pian San Giacomo, Andergia, Cebbia, Logiano, Mesocco und Doira. Nördlech vo San Bernardino lyt dr Bernardinopass mid dr Strooss Nummere 13, wo is Dorf Hinderrhy vo der Gmaind Rhywald übere und witer uf Chur goot. Übere Bärg goot d Houptstrooss und unde dure isch es Dunäll, s Bernardinodunäll.
Bi Doira im Süde vom Gmeindbann isch im Taal e höchi Felsestuefe, wo druff d Ruiine vo dr grosse Burg Misox mit dr Chilche Santa Maria sind.
Sprooch
Z Misox redt me en Dialäkt vo der alpinlombardische Sprooch. Für d Sproochgschicht sind d Fluernäme inträssanti Kwelle, wie dr Aurelio Ciocco zeigt het.
Literatur
Erwin Poeschel: Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden, Band VI: Die italienischbündnerischen Talschaften Puschlav, Misox und Calanca. Bärn 1945.
Guinea-Bissau
Guinea-Bissau [] (port.: Guiné-Bissau []) isch e Staat z Afrika. Är lyt an dr afrikanische Weschtkischte zum Atlantik un gränzt an dr Senegal un Guinea. Noch em Human Development Index zellt Guinea-Bissau zue dr am gringschte entwicklete Länder uf dr Wält.
Lag
Guinea-Bissau lyt im Weschte vu Weschtafrika un Oberguinea zwische 13° un 17° weschtliger Lengi un 11° un 12° nerdliger Braiti. Im Norde gränzt d Republik an dr Senegal (gmainsami Gränze rund 338 km), im Oschten an Guinea (gmainsami Gränze rund 386 km), di gsamt Gränzlengi lyt bi 724 Kilometer, derzue cheme 350 Kilometer Kischte. Mit ere Gsamtflechi vu 36.125 km² (28.120 km² Landflechi un 8.005 km² Wasserflechi) isch s Land rund zeh Brozänt chlainer wie d Schwyz. Di geografische Koordinate vu dr Hauptstadt Bissau sin 11°50’ nerdliger Braiti un 15°36’ weschtliger Lengi.
Landschaft
An s Landesinner, wu in dr Hauptsach flach isch, schließt si ne dur marini Erosion stark schrattige Kischtestraife mit eme Sumpfbiet aa. Dr hegscht Bär gisch dr Madina do Boé mit 262 Meter iber em Meeresspiegel. Di wichtigschte Fliss sin Río Gêba, Río Cacheu un Río Corubal.
Em Feschtland vorglageret lyt dr Bissagos-Archipel (Arquipélago dos Bijagós) im Atlantik mit dr wichtigschte Insle vum Land: Ilha de Orango, Caravela, Bubaque, Roxa, Bolama, Uno un Formosa.
Klima
S Klima isch tropisch, in dr Hauptsach fycht un haiß. D Durschnittstämperatur lyt bi 24 °C. Vu Dezämber bis April het s e Druckezyt mit Harmattan-Wind us dr Wieschti. D Räägezyt goot vu Mai bis Ändi Oktober. Di räägerychschte Monet sin Juli un Augschte.
Ibersicht
S Land het no dr Volkszellig 2009 1.449.230 Yywohner ghaa, dodervu 746.404 Fraue (51,5 %) un 702.826 Manne (48,5 %). Doderunter sin 1.442.227 Staatsburger gsii (99,52 %) un 1.933 Uusländer. S Mee vu dr Zuewanderer sin us dr Region chuu (27,7 % vu Guinea, 18,7 % vu Mauretanien un 18,3 % us em Senegal), derzue 5,6 % Portugiese. 5.070 Lyt hän kaini Aagabe zue ihre Staatsaagherigkait gmacht.
Volksgruppe
Dr grescht Dail vu dr Bevelkerig (ca. 83 %) setzt si us däne fimf Volksgruppe zäme:
Anderi wichtigi Volksgruppe sin:
Derzue git s d Balanta Mane (14.460 Lyt; Region Bolama), Nalu (13.420 Lyt; an dr sidweschtlige Gränze zue Guinea), Saracule, Sosso un Diola (an dr nerdlige Grenze zue Casamance).
32.098 Staatsburger hän aagee, ass si zue kaire vu däne afrikanische Volksgruppe ghere. Un 1.274 Lyt hän kaini Aagabe gmacht zue ihre Volkszuegherigkait.
S het au chlaini Minderhaite vu Uusländer:
Sproche
SIL International fiert insgsamt 23 Sproche uf, wu z Guinea-Bissau gschwätzt wäre :
Di yyhaimische Sproche ghere alli zue dr Niger-Kongo-Sproche. Hit no gschwätzt wäre di atlantische Sproche Badyara (5.110 Sprächer), Bainouk-Gunyuño (8.520), Balanta-Kentohe (354.000), Bassari (500), Bayot (5.110), Biafada (51.000), Bidyogo (33.400), Jola-Felupe (6.000), Jola-Fonyi (500), Kobiana (700), Mandjak (215.000), Mankanya (50.000), Mansoanka (17.600), Nalu (8.520), Papel (158.000), Pulaar (310.000), Pular (1.200). Fascht uusgstorbe isch s Kasanga. Derzue git s d Mandesproche Mandinka (174.000), Soninke (5.110) un Jahanka.
D Sproch vu dr ehmolige Kolonialherre, Portugiesisch, isch bis hite di ellainig Amtssproch.
Religion
No Aagabe vu dr letschte Volkszellig 2009 sin 45,1 % Muslim, 22,1 % Chrischte (zmaischt Kadolike) un 14,9 % Aahänger vu traditionälle Religione. 15,9 % vu dr Yywohner hän kaini Aagabe zue ihre Religion gmacht, dodrunter sin wahrschyns no mee Aahänger vu traditionälle Religione. 2 % hän aagee, ass si konfässionslos sin.
E muslimisch Mee git s in dr Regionen Gabú (86,5 %) un Bafatá (77,1 %). D Chrischte sin in dr Regione Bissau (40,2 %), Cacheu un Bolama (je iber 30 %) stark verdrätte, Aahänger vu afrikanische Religionen in dr Regione Biombo (40,6 %) un Cacheu (34,0 %).
Vorkoloniali Zyt
Di arabisch-islamisch Kultur het im 7. Johrhundert Yyfluss ghaa uf d Berber im Norde vu Afrika. S Chenigrych Ghana, wu im 8. Johrhundert grindet woren isch, isch sim sidlige Gränzbiet zwisch em hitige Mauretanien un Mali gläge. Wäge Iberfäll vu arabisch bregte, nordafrikanische Berberstämm uf s Rych on Ghana het di afrikanisch Bevelkerig Zueflucht im hitige Biet vu Guinea-Bissau gsuecht.
Portugiesisch-Guinea
Uf ihre Suechi no Bodeschätz, dr Jagd no Sklave, aber au uf dr Suechi noch ere Megligkait d Zollsischtemim im Norde vu dr Sahara im Handel mit em afrikanische Hinterland z umgoo, hän d Portugiese im dr Zyt vu Regäntschaft vum Chenig Alfons V. us em Huus Avis un im Ufdrag vum Heinrich em Seefahrer scho vor dr Entdeckig vu Amerika Schiff in d Kischteregion vu Weschtafrika gschickt.
Anne 1446 isch dr Nuno Tristão an d Kischte vum spetere „Portugiesisch-Guinea“ chuu. Go dr Määrt z Lagos an dr Algarve mit Sklave vu Weschtafrika z versorge, het Portugal schrittwyys Stitzpinkt in dr Region ufböue. Anne 1614 isch d Kolony Cacheu grindet wore, wu vu dr Kapverden uus verwaltet woren isch. Im Johr 1753 isch d Kolony Bissau grindet wore. Do isch 1765 derno dr Ort Bissau as Zäntrum fir dr Sklavehandel grindet wore. S Biet het sy Bedytig verlore, wu Portugal 1836 dr Sklavehandel un 1858 d Sklaverei sälber verbote het. Anne 1879 isch s Land offiziäll zur Kolony Portugiesisch-Guinea un vu dr Kapverde drännt wore. Dail vum Territorium, wu Portugal druf Aasprich gstellt ghaa het, sin vu Frankrych sym aigene Kolonialrych yyverlyybt wore. Di boode Kolonialmächt Frankrych un Portugal hän no dr Berliner Kongokumferänz dr gnau Gränzverlauf zwische ihrem Bsitz in eme Verdrag vum 15. Mai 1886 feschtglait. Di portugiesisch Kuntroll iber s Hinterland isch seli schwach blibe, bis 1915 het Portugal di bishär unabhängige Stämm aber chenne unterwärfe. In dr 1940er-Johr het Bissau, syter anne 1941 Hauptstadt, e gwiisi Bedytig as Uuswychflughafe fir dr Panamerican-Clipper chenne gwinne.
Anne 1951 isch Guinea-Bissau wie di ibrige Bsitzige e portugiesischi Iberseeprovinz wore, also Dail vum Mueterland mit ere yygschränkte Sälbschtverwaltig. Um die Zyt het Portugiesisch-Guinea rund 510.000 Yywohner ghaa, um 1960 isch d Yywohnerzahl uf 600.000 gschetzt wore, dodervu villicht 2.600 Europäer. D Assimilado-Regle het s dr Schwarzafrikaner in dr Theory megli gmacht, glychbrächtigti Burger vu Portugal z wäre. Z Portugiesisch-Guinea hän um 1960 aber nume 1.478 Afrikaner där Status gschafft ghaa. Portugiesisch-Guinea het as Armehuus vum portugiesische Kolonialrych gulte, wie s Mueterland sälber im Verglych zue dr andere weschtli orientiert Staate vu Europa.
In dr Praxis ihet d Glychbrächtigung im Fall vu Portugal nur e gringi Bedytig ghaa, wel in dr Ära vum António de Oliveira Salazar s Mueterland un d Iberseebiete glychermaße autoritär regiert wore sin un bolitischi Aktivitete dur di portugiesisch Bolizeiorganisation Polícia Internacional e de Defesa do Estado (PIDE) im Große un Ganze unterbunde woren isch.
DR-Baureihe 44
D Lokomotyvè vo dè Baureiè 44 vo dè Dütschè Rychsbaan sin schweri, füüffach kuppleti Güèterzug-Einheitsdampfloks vo dè Gattig G 56.20 mit Drillingsdrybwärk. Si sin für d Beförderig vo Güèterzüüg bis 1.200 t uff Mittelgebirgsstreggè un 600 t übber Steilrampè vorgsää gsi.
Guinea-Bissau
Portugiesisch-Guinea
Im Johr 1955 het Portugiesisch-Guinea en aigeni Verfassig un au Finanz- un Verwaltigsautonomy iberchuu. Die bscränkt Autonomy het aber d Bildig vu dr Unabhängigkaitsbewegig Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde (PAIGC) 1956 nit chenne verhindere. Unter dr Fierig vum Amílcar Cabral het si si zum Widerstand gege di portugiesisch Herrschaft formiert. Wu 1959 Soldaten uf straikendi Hafenarbaiter im Hafe vu Pidjiguti gschosse hän un s rund 50 Doti gee het, het d PAIGC e starke Zuelauf kriegt.
Dur d Unabhängigkait vu dr Nochbarstaate Guinea 1958 un Senegal 1960 het d PAIGC uf Unterstitzig vu dr dertigei Regierige, vor allkem dur dr Ahmed Sékou Touré chenne böue. S Hauptquartier vu dr PAIGC isch z Conakry gsii. Dernäbe het s en ängi Zämenarbet mit dr Unabhängigkaitsbewegigen in dr andere portugiesische Territorie gee, do vor allem mit dän z Angola un z Mosambik. Derzue het d PAIGC materiälli Unterstitzig vu dr Staate vum Oschtblock kriegt, e Hufe vu ihre Aafierer sin dert uusbildet wore.
Anne 1961 het Portugal s sognännt Yygeborenestatut vu 1954 ufglupft. D Bevelkerig isch doderdur zue portugiesische Staatsburger wore.
DR-Baureihe 44
Gschichtè
Vo 1926 bis 1949 sin insgsamt 1.989 Lokomotyvè hèrgschtellt worrè.
Guinea-Bissau
Unabhängigkaitschrieg
Syter anne 1963 het s e Guerilla-Chrieg gee, wu aber wäg dr Isolation vum Land international weniger druf Achtig gee woren isch. D PAIGC het doderby as gmainsami Unabhängigkaitsbewegig fir Portugiesisch-Guinea un d Kapverden agiert. D Sterki vu dr portugiesische Druppe soll Ändi vu dr 1960er-Johr bi rund 35.000 gläge syy. D PAIGC het im Lauf vu dr Zyt dr grescht Dail vum Land unter ihri Kontroll chenne bringe un en aingeni Verwaltig chenne etabliere. Am 24. Septämber 1973 het Guinea-Bissau aisytig sy Unabhängigkait vu Portugal verchindet, im Johr dervor isch z Conakry en Exilregierig bildet wore. Provisorischi Hauptstadt isch Madina do Boé wore. Där Schritt isch vu dr UN-Generalversammlig mit 93 zue 7 Stimme unterstitzt wore. Dr portugiesische Gouverneur un Oberbefählshaber isch vu 1968 bis 1972 dr António de Spínola gsii. Däm sy Buech Portugal e o Futuro („Portugal un d Zuechumft“), wun er si au mit dr Kolonialchrieg din bscheftigt het, het d Bewegig in Gang gsetzt, wu am 25. April 1974 in d Nägelirevolution z Portugal gmindet het. As Oberbefählshaber het er wie d USA im glychzytige Vietnamchrieg uf dr Yysatz vu Napalm un Agent Orange gsetzt. Dernäbe het s Aagriff gege d Base vu dr PAIGC z Guinea gee. Dr Amílcar Cabral isch am 20. Jänner 1973 z Conakry verschosse wore. Eb do Konflikt in dr aigene Raie daa schudl gsii sin oder eb er vu portugiesische Agänt umbrocht woren isch, isch nit sicher.
DR-Baureihe 44
Gschichtè
Wôrend èm Zweitè Wältchrièg, ab 1942, isch è chriègsbedingti Voeifachig vo dè Konschtruktion un d Uusliferig vo dè asè bautè Exemblaar als Baureiè 44ÜK (Übbergangschriègslokomotyv) erfolgt. Dõby sin hauptsächlich Heimschtöff zum Ysatz cho, Baudeil sin in Hèrschtellig un Uusführig voeifacht odder ganz wägglõ worrè. Diè ufffälligschtè Merkmòl vo dè ÜK-Lokomotyvè sin der Vozicht uff Windleitbläch (wo ab 44 013 Standard gsi sin) un s Wäglõ vom jewyls vorderè Füürerschtandssitèfènschter. Ab dè Betrybsnummerè 44 786 sin vomuètlich alli Maschinnè in voeifachter Uusfüürig entschtandè. Bi dè nõch Chriègsènd im Ysatz voblibbènè Loks sin d Voeifachigè spôter gröschtedeils besitigèt worrè.
Guinea-Bissau
Unabhängigkaitschrieg
No dr Nägelirevolution hän si boodi Syte schnäll uf en Änd vum Chrieg gainigt un Portugal het d Unabhängigkait vu Guinea-Bissau am 10. Septämber 1974 anerkännt. In däm elfjehrige Chrieg sin 1.875 portugiesischi Soldate un rund 6.000 vu insgsamt 10.000 Kämpfer vu dr PAIGC gfalle.
DR-Baureihe 44
Gschichtè
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin diè 1753 für d DR bautè Loks vo dè BR 44 bi folgendè Baanvowaltigè voblibbè:
Guinea-Bissau
Syt dr Unabhängigkait
Em Amilcar Cabral sy Halbbrueder Luís Cabral, wu au d Fierig vu dr PAIGC ibernuu het, isch erschte Bresidänt vum Land wore. Guinea-Bissau het si derno äng an d Sowjetunion aagläänt, het aber au gueti Beziehige bflägt zue dr Volksrepublik China un zue Portugal, d PAIGC isch Ainhaitsbartei gsii, anderiBartei n´sin nit zuegloo wore. Am 28. Septämber 1978 isch dr PAIGC-Veteran João Bernardo Vieira neie Bremierminischter wore, wu 1980 dr Cabral dur s Militeer us em Amt het butsche loo un derno am 14 Novämber sälber Bresidänt woren isch. Alli Mitglider vum nei bildete Revolutionsrot sin vu Guinea-Bissau gstammt, di bishär stakr verdrättene Kapverder sin entmachtet wore, e blanti Veranigung vu dr baide Länder isch wäge däm nimt zstand chuu. Dr Cabral isch wäg em Mord an 500 bolitische Gfangene in syre Amtszyt aagchlagt wore un no 13 Monet Gfängnis ins Exul uf Kuba gschickt wore. 1984 isch e neii Verfassig verabschidet wore, Guinea-Bissau isch e Bresidialrepublik wore mit eme Vorsitzer vum nei bildete Staatsrot as Bresidänt un Regierigsschef in aire Person.
DR-Baureihe 44
Gschichtè
Diè Öschterychischè Bundesbaanè (ÖBB) hèn 1952 nüü Maschinnè a diè Dütsch Bundesbaan (DB) abgää. D DB hèt dè französischè Staatsbaan SNCF als Reparationsleischtig mindeschtens 291 Maschinnè übbereignet. Dõby hèt sich s vorwigend um z Frankrych bauti Lokomotyvè ghandlèt. D SNCF widderum hèt 1955 48 Maschinnè a diè türkischi Staatsbaan TCDD (Baureiè 56) vokauft.
Bis zu dè Ablösig durch moderni Disel- un Elegtrolokomotyvè sin d Maschinnè vo dè BR 44 s Rückgrõt vom schwèrè Güèterzùgdiènscht z Dütschland.
Guinea-Bissau
Syt dr Unabhängigkait
Wu dr Generalstabsschef Ansumané Mané noch em Vorwurf vu Waffeliferige an senegalesischi Separatischten entloo woren isch, het s Militeer am 7. Juni 1998 gege dr Vieira rebelliert. D Nochberstaate Seneal un Guinea hän dr Bresidänt mit Druppe unterstitzt. Rund 3.000 Uusländer sin evakuiert wore un 150.000 Yywohner vu dr Hauptstadt Bissau sin in s Umland gflichtet. Drotz eme Friidesabchuu am 26. Augschte un dr Bildig vun ere unabhängige Ibergangsregierig am 3. Dezämber 1998 sin d Kämpf als wytergange.Im Mai 1999 isch dr Vieira gstirzt wore. Är isch uf Portugal gflichtet un het dert Asyl iberchuu. Ab 7. Mai 1999 het dr Mané fir sibe Däg as provisorisch Staatsoberhaupt regiert, bis dr Barlemäntsbresidänt Malam Bacai Sanhá as Ibergangsbresidänt yygsetzt woren isch.. Bi dr Stichwahl zue dr Bresidäntschaftswahle am 16. Jänner 2000 het derno dr Kumba Ialá mit rund 72 % vu dr Stimme gwunne. Im Novämber 2000 het s nomol e churze Burgerchrieg zwische dr Aahänger vum Ansumane Mané un dr Druppe vum Bresidänt Ialá gee. Am 30. Novämber isch dr Mané vu Regierigsdruppe gstellt im Lauf vum Gfächt oder no syre Gfangenahm verschosse wore.
DR-Baureihe 44
Gschichtè
Diè dütschè Ysebaaner hèn d Baureiè 44 wegè irer Zùgchraft au "Jumbo" benamst. Èrscht diè vo dè Dütschè Rychsbaan zwischè 1958 un 1962 rekonschtruyrtè Lokomotyvè vo dè Baureiè 58.30 hèn im Flachland a s Leischtigsniveau vo dè Baureiè 44 hèrrèglangèd. Diè wennigè Maschinnè vo dè Baureiè 45 hèn zwar è höcheri Èndgschwindigkeit un Leischtig gha, abber nit übber è höcheri Zùgchraft vofüègt.
Guinea-Bissau
Syt dr Unabhängigkait
Im Novämber 2002 het dr Kumba Ialá s Balemänt uslese loo. Är het als autoritärer agiert un isch mit Korruptionsvorwirf konfrontiert wore. Ussebolitisch hets Spannige mit Gambia gee. Am 14. Septämber 2003 isch dr Ialá vum Veríssimo Correia Seabra, em Stabschef vu dr Armee un langjehrig PAIGC-Mitglid, gstirzt wore, dr Lalá un sy Minischter sin verhaftet wore.
D Militerregierig het am 28. Septämber dr Gschäftsmann Henrique Pereira Rosa as Ibergangsbresidänt yygsetzt. Am 28. Merz 2004 het s freii Barlemäntswahle gee un ai Johr speter Bresidäntschaftswahle. Dr ehmolig Bresiänt Vieira, wu churz vor dr Wyhl us em Exil retuurchuu isch, het d Stichwahl am 24. Juli 2005 gwunne. Im Lauf vu dr Johr het als furt chlaineri Ufständ vum Militer gee, am 1. Merz 2009 isch dr Armeeschef, dr General Batista Tagme Na Wai, bi me Attentat verschosse wore, ai Dag speter isch dr Bresidänt Vieira vu Aahänger vum Na Wai umbrocht wore. Ibergangsbresidänt isch fir e churzi Zyt dr Raimundo Pereira wore, syt 2008 dr Bresidänt vu dr Nationalversammlig.
DR-Baureihe 44
Uffbau
D Högschtgschwindigkeit vo dè Serièuusfüürig bedrait 80 km/h, d Vorseriè (44 001 bis 44 010) isch nu für 70 km/h zuèglõ. Si isch als 3-Zilinder-Lok mit zwei üßerè un eim i dè Fahrzüügmitti unterhalb vom Kessèl ligendè Zilinder uusgfüürt worrè. D Baureiè 44 vofüègt nu übber eifachi Dampfdeenig, also kei Vobunddrybwärch. Diè üßerè Zilinder wûrket uff dè dritte, dè innere uff diè zweit Kuppelradsatz, wo deshalb mit èrè kröpftè Achswèllè uusgrüschtet isch.
Guinea-Bissau
Syt dr Unabhängigkait
Bi dr Wahl im Juli 2009 isch dr Malam Bacai Sanhá zum neie Bresidänt gwehlt wore. Wun er an dr Wynääche fir e medizinischi Behandlig z Paris gsii isch, het s e Butschversuech gege ne gee. Är isch derno aber aafangs Jänner 2013 z Paris gstorbe. Ibergangsbresidänt isch wider dr Raimundo Pereira wore. D Ibergangsregierig isch am 12. April 2012 bi me Butsch gstirzt wore, dr General Mamadu Turé Kuruma het de facto s Amt vum Staatsschef ibernuu, bis im Mai 2012 dr Manuel Serifo Nhamadjo, dr Bresidänt vu dr Nationalversammig as Ibergangsbresidänt yygsetzt woren isch. Bi dr negschte Bresidäntschaftswahle anne 2014 isch derno dr José Mário Vaz zum neie Bresidänt vu Guinea-Bissau gwehlt wore.
DR-Baureihe 44
Uffbau
Als Tender sin hauptsächlich d Einheitsbauartè 2'2' T 32 un 2'2' T 34 vowendet worrè. Seltè sin Kurztender vo dè Bauart 2' 2 T 30 (vo allèm Vorserièloks) odder Vosuèchswannètender vo dè Bauart 2'2' T 34. Bi dè DR hèrrschèt bis Èndi vo dè 1960er Johr èn Mangel a modernè Einheitstender, well au d Rekoloks vo dè Baureiè 22 un 58.30 demit uusgrüschtet wörrè hèt söllè, dõrum sin mengi Loks vo dè BR 44 mit preußischè Umbautender 2'2' T 32, entschtandè uss dè pr 2'2' T 31,5, gloffè. Scho bi dè Indiènschtschtellig vo dè Loks vo dè BR 44 sin vill neui 2'2' T 34 rassig gegè älteri Einheitstender duuscht worrè, well diè großè Tender bi Schnellzugloks dringender bruucht worrè sin. Alli Tûpè fassed 10 t Kollè.
Guinea-Bissau
Verwaltigsgliderig
Guinea-Bissau isch glideret in drei Provinze mit insgsamt acht Regione, derzue en autonome Sektor um d Hauptstadt Bissau. D Regione sin glideret in insgsamt 37 Sektore.
Di greschte Stedt sin Bissau (387.909 Yywohner, Stand Zänsus 3. Merz 2009), Gabú (43.556), Bafatá (29.556, Canchungo (12.044, Bissorã (9.898 un Bula (9.010).
DR-Baureihe 44
Uffbau
Lokomotyvè mit Ölfüèrig sin uusschlièßlich mit Tender 2'2' T 34 gloffè. Bi dè DB hèt dè Öltank 11,2 m³ gfasst, bi dè DR hèt mit 13,5 m³ i dè Regèl öppis mee Brennschtoff mitfüürt wörrè könnè.
D Kollèschtaubtender für d BR 44 sin durch Umbau übberwigend uss dè Wannentender vo dè Bauart 2'2' T 30 un dè großè Einheitstender vo dè Bauart 2'2' T 34 entschtandè, seltè au us dè geniètetè 2'2' T 32. Znägscht hèt mò è Kollèschtaubkammèrè ybaut, doch hèt s deilwys Brobleem mit dè vollschtändigè Entladig vo dè Brennschtoff gää. Dõher sin spôter nu no Dreikammertender baut worrè. Si hèn zwar èn öppis chlynerè Wasservòrrõt gha, doch hèt dè mitgfüürte Kollèschtaub zuèvolässig vollschtändig vofüèret wörrè könnè. Diè gebrüüchlichschtè Bauartè sin dè Wannètender 2'2' T 24 Kst mit 21 m³ Kollèschtaub un dè gschweißte 2'2' T 28 Kst mit 23 m³ bzw. 10,0 t Kollèschtaub.
Uusfüürungè
D BR 44 hèt en Huufè Dampf un entschprèchend vill Kollè vobruucht. Um d Arbèt z voeifachè un d Leischtig konschtant z haaltè, sin ab 1958 bi dè DB 32 Loks un ab 1963 bi dè Dütschè Rychsbaan (DR) 91 Loks uff Ölhauptfüèrig umbaut. Bi dè Ölhauptfüèrig wörd s zäche, im kaaltem Zuèschtand fascht feschti Schweröl im Tender uff ca. 70 °C vorgwärmt, dõmit s flièßfähig wörd, durch èn Dampfschtraal im Brennraum zoschtäubt un denn vobrennt wörd. Diè ölgfüüèrte Loks vo dè DB hèn im neuè EDV-grechtè Nummernschema ab 1968 bis zu dè Uusmuschterig d Baureièbezeichnig 043 gfüürt. Selli Baureiènummerè sin bi dè DB frei gsi, well alli Faarzüüge vo dè urschprünglichè DB-Baureiè zum Bschtand vo dè der DR gehört hèn. D Maschinnè mit Roschtfüèerg hèn d Baureièbezeichnig 044 drait..
Diè Dütsch Rychsbaan (DDR) hèt 20 Lokomotyvè uff Kollèschtaubfüèrig Sischteem Wendler umbaut. Selli hèt sich graad uff dè Rampè vom Thüringer Wald durch punktgnaui Füèrig bewäärt. Èn Umbau vo witerè Lokomotyvè isch abber unterblibbè - unter anderem, well mò Inveschtitionè in witeri düèri stationäri Aalaagè zu dè Kollèschtaubvosorgig vo dè Loks gscheut hèt - zugunschtè von èrè Ölhauptfüèrig, welli èn freizügigerè Umlauf ermöglicht hèt. Au bi dè DR hèt mò mit dè 1970 ygfüürtè EDV-Nummerè d Füèrigsart unterschiddè: Öllok hèn d Nummerè 44 0, Kollèloks 44 1 un 44 2 un Kollèschtaubloks 44 9 chriègt.
Bi dè DB hèn sich kollè- un ölgfüèrti Loks fascht glych lang im Betrièb haaltè könnè. Diè letscht Lokomotyvè vo dè Baureiè 44 mit Kollè isch im Mai 1977 im Bw Gelsekirchè-Bismarck uusgmuschterèt worrè. Als letschti Leischtig hèt d 043 903 am 26. Oktober 1977 für s Neubauamt Nord dè Zug 81453 (hèt us èm Hilfszùg-Grätewagè bschtandè) vo Oldersum nõch Emdè Rbf beförderèt, es isch glychzitig diè letscht blaanmäßig mit Dampflok beförderti Zùgleischtig vo dè Dütschè Bundesbaan gsi.
Bi dè DR hèn d Kollèloks bedingt durch d Elektrifizyrig vo irenè Hauptysatzschtreggè z Thüringè un Sachsè un dè Ersatz durch Großdiselloks vo dè Baureiè V 200 un spôter 130 scho bi Yfüürig vo dè EDV-Nummerè 1970 im Betrièbsdiènscht kaum no è Rollè gschpillt. Als allerletschti isch d Altèburger 44 2082 im Auguscht 1974 abgschtellt worrè. Ab November 1974 hèt mò im Betrièb au uff diè letscht Kollèschtaubloks vo sellèrè Baureiè vozichtet. Eigèntlich isch blaant gsi, mit dè 44-Öl wiè bi dè DB d Traktionsumschtellig abzschlièßè, abber sit 1979 hèt mò s schwere Bunkeröl witer uffschpaltè könnè, s isch also kein Abfall mee gsi. Als denn d Sowjetunion im Zuug vo dè Zweitè Ölkrisè 1981 d Rohölpriis nomòll dütlich erhöht hèt un vor allem d Lifermengè kürzt hèt (mittlerwyl hèt mò dört au mitchriègt, dass d DDR Erdölbrodukt zu dè Uffbesserung vo dè Devisèbilanz i dè Weschtè vokauft hèt), hèt des au Uuswûrkigè uff dè Betrièb vo dè BR 44 gha, denn im Januar 1982 isch dè Betrièb vo Ölloks ganz ygschtellt worrè. D Loks sin deshalb uff Rooschtfüèrig zruggbaut worrè. Diè èrschtè Loks hèt s RAW no voll uffgschaffet, si sin abber nimmi im regulärè Zùgdiènst ygsetzt worrè. Spôter sin si nu no zu Heizloks odder stationärè Heizaalaagè hèrgrichtet worrè. S BKK Geiseldal hèt für sini Wärchbaan 1982 zwei Loks vo dè BR 44 erworbè, wo nõch Blään vom Uusbesserigswärch Meiningè uff Kollèschtaubfüèrig umbaut worrè sin. Mò hèt dört abber wènnig Intresse an èrè fachgrächtè Unterhaltig vo dè Loks zeigt, sodass dennè iren Ysatz nu wennigi Johr duèrèt hèt.
Vobliib
Zur Zit git s no drei betrièbsfähigi „44er“ wältwit: Im Traditionsbaanbetrièbswärch Staßfurt wörd d 44 1486 vorghaaltè. Sit November 2009 isch d 44 546 widder betrièbsfähig, selli ghört zum Beschtand vom Bayrischè Ysebaamuseums. I dè Nidderlande, bi dè Veluwsche Stoomtrein Maatschappij VSM z Beekbergè isch 44 1593 betrièbsfähig. In einigè dütschè Ysebaamuseè könned folgendi nit betrièbsfähigi Lokomotyvè vo dè Baureihe 44 bsichtiget wörred: 44 1093 (Eigètümer: DB Museum) z Baanbetrièbswärch Arnschtadt, i dè Ysebaaerlebniswält Horb am Negger d 44 1681 (Ölfüèrig), im Sächsischè Ysebaamuseum Chemnitz-Hilbersdorf diè ehemòligi Heizlok 44 1338, im Ysebaamuseum Darmschtadt d 44 404 (luèg au Vosuèchslokomotyvè), d 44 1558 z Gelsekirchè-Bismarck un i dè ehemòligè Bw Ußèschtell Weschterburg (Weschterwald) d Lok 44 508 (Eigèdümer: DB Museum). Ußerdèmm isch d 043 903 als Denkmòllok uff èm Bahnhofsvorblatz z Emdè erhaaltè blibbè isch. Ebbèso stòt d 044 389-5 als Denkmòllok z Altèbekè. Witeri Loks sin i sellèrè Lischtè uffgfüürt.
Vosuèchslokomotyvè
1932 un 1933 hèt d Firma Henschel zwei Vosuèchslokomotyvè mit uff 25 bar erhöhtem Kesseldrugg un Virzilinder-Vobunddrybwärch baut, welli ebbèfalls i d Baureiè 44 ygordnet worrè sin. Diè beidè Maschinnè, welli aafangs unter dè Nummerè M 01 1004 un M 01 1005 gloffè sin, spôter als 44 011 un 44 012, sin zwar seer leischtungsfähig gsi, allerdings au reparaturaafällig. So isch dè aafängliche Kesselüberdrugg vo 25 bar rasch uff 16 bar reduzyrt worrè.
Nõch èm Zweitè Wältchrièg isch d 44 011 zu dè Dütschè Bundesbaan cho un d 44 012 zu dè Dütschè Rychsbaan i dè DDR. D DB-Maschinnè sin als Einzelgänger scho 1950 uusgmuschterèt worrè. D 44 012 isch vo dè FVA Halle als Brèmslokomotyv ygsetzt un èrscht 1962 uusgmuschterèt worrè.
S Uusbesserigswärch Braunschweig hèt 1975 i d 44 404 è Riggèbach-Gegèdruggbrèms ybaut. S Bundesbaan-Zentralamt z Mindè hèt selli Lokomotyv als Brèmslok für d Erprobig vo neuè Elegtrolokomotyvè ygsetzt. 1977 isch sebbi Lokomotyv uusgmuschterèt worrè. Si stòt hüt im Ysebaamuseum Darmschtadt-Kranichschtei.
Knaben- und Mädchenmusik Basel 1841
Gschicht
D Knaabemuusig Baasel 1841 (KMB) isch im Joor 1841 gründet worde. 1990 het d Generalversammlig beschlosse, ass au Mäitli bi dr KMB döfe leere und bim musiziere mitmache. 2012 het d Muusigschuel vom Muusigverband vo de bäide Baasel mit dr Muusigschuel vo dr Knaabemuusig fusioniert. Im gliiche Joor het d Generalversammlig beschlosse, dr Naame zu Knaabe- und Mäitlimuusig Baasel 1841 z ändere.
Orchester und Ansambel
D KMB förderet d Usbildig vo Jugendlige zu Blööser für d Harmoniibsetzig und stellt für das Ansämbel und en Orchester uf.
Tambuure
D KMB bildet au jungi Tambuure us. Sit em 13. Merz 2010 isch si Mitgliid vom Zentralschwizerische Tambuure- und Pfiferverband (ZTPV). Si macht immer wider an Wettspiil mit und het bedütendi Erfolg chönne fiire, wie zum Bischbil am Zentralschwizerische Jungtambuure und -pfiferfest vom ZTPV z Erlinsbach 2013 mit Rang 1 in de Kategorie S2 und S3.
Fabian Bösch
Der Fabian Bösch (* 6. Juli 1997, Bürger vo Hirschthal ) isch e Schwiizer Schyfaarer.
sis Läbe
Der Fabian Bösch isch der Soon vom Markus und der Michèle Bösch. D Familie het zerscht z Länzbrg gläbt und won der Fabian föifi gsi isch, sinds uf Ängelbärg züglet. Er isch scho gly em Schyklub Ängelbärg byträtte, und für dä het er es bar Schyrönne vo de Juniore gwunne. Füre Verband Swissski isch er ad Schüelerwältmeischterschaft z Italie, und mit drizääni isch er Slalom-Schwiizermeischter worde.
Sid 2011 isch er bi de Schy-Freestyler derby. Zum wytercho isch er uf d Sportmiddelschuel z Ängelbärg ggange. 2012 isch er Schwiizermeischter im Slopestyle Schy gsi.
Sid 2013 isch der Bösch bi de Rönne vom Wältcöp derby. Anne 2013 het er a die Olympische Winterspiili z Sotschi chönne goo. Und sider isch er es bar Mol bi internazionale Rönne ufs Podescht cho. A der Freestyle-Schy-Wältmeisterschaft 2015 het er im Slopestyle gwunne, und i der glyche Saison au im Big Air am Jon Olsson Invitational-Wettkampf z Åre (Schweede).
A de Winter-X-Games anne 2016 z Aspen im amerikanische Bundesstaat Colorado het der Fabian Bösch i der Disziplin Big Air Guld gwunne. Im Februar 2019 het er a der Freestyle-Schywältmeisterschaft z Park City im US-Bundesstaat Utah im Big Air, wo’s s erschte Mol anere Wältmeisterschaft ggää het, mit schwirige und schöne Sprüng au wider d Guldmedalie gholt.
Tiernamen Einsiedeln
Tiernämä im Dialäkt vo Äiselä:
St. Peter (Zürich)
De Sankt Peeter isch eini vo de drü grosse Chile i de Altstadt vo Züri. Är stoot uf de Süüdsyte vom Hügel, wo linggs oben a de Limet liit, em Lindehoof, nid wyt weg vom Fraumöischter.
Gschicht
De hütig Sankt Peeter isch zum grosse Deil ane 1706 bout worde. Vorheer häts a dere Stell aber scho sid em früene Middelalter en Chile gha, di erschti isch ane 857 inere gschichtleche Kwelle erwäänt. D Archäolooge händ d Grundmuure von ere Chile gfunde, wo öpe im 8. oder im 9. Joorhundert do gstanden isch. Vo de spootromanische Chile usem 13. Joorhundert sind hüt no de Choor und de Durm vorhande.
Lützelburg (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
St. Peter (Zürich)
Gschicht
De Sankt Peeter isch scho im Middelalter, also vor de Reformazioon, d Chile vo de Stadtpfarrei vo Züri gsi, und au spöter isch r e wichdegi Zürcher Pfarrchile blibe. De Sankt-Peeter-Pfaarer Rudolf Gwalter isch de Schwigersoon vom Ulrich Zwingli und Antistes vo de Zürcher Chile gsi.
Lützelburg (Lothringen)
Geogràfi
Litzelbuerj lijt rund 15 Kilometer eschtlich vun Sarrebourg àn dr Zorn un àm Rhin-Marne-Kànàl, wie pàràllel drzüe verlöit, uf re Heche zwìsche 205 un 397 m ìwer em Meeresspiejel.
St. Peter (Zürich)
Gschicht
D Uur ufem Chiledurm hät 1538 vier grossi Zifferebletter auf allne Syte übercho; si händ mee als 8 Meter Durchmässer und sind die gröschte Durmzifferebletter vo Europa. Bis is 18. Joorhundert isch das s einzige öffentliche Zyt vo Züri gsi.
Im Durm sind föif Glogge, wo de Jakob Keller ane 1880 ggosse hät.
Lützelburg (Lothringen)
Verwàltung
vun Litzelbuerj ìsch. Litzelbuerj ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Litzelbuerj ghert zem Rhinfrankisch.
Rainau
Raenao (amtlich Rainau) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).