cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Israel
Urbanisierig
Bi de Gründig 1948 händ nur öppe 30 Prozänt vo de Iwohner in Städt gläbt, wobi de Unterschied zwüsche de Araber und Jude gross gsi isch; öppe 75 Prozänt vo de israelische Jude händ damals in Städt gwohnt. Im Jahr 2013 hat de Urbansierigsgrad nach Angabe vo de israelische Regierig über 78 Prozänt erreicht. Demit isch d Urbansierig witus stercher als im Verglich zu andere Industriestaate gsi. Das chunt vor allem do dervo, dass d Städte bis i d 1950er Jahr fast dr einzigi Wohnruum z Israel botte händ. Zuedem häts bis zum Sächstagechrieg vom Johr 1967 immer wieder arabischi Terroraschläg uf jüdischi Sidlige im Gränzland gee, wo derbi vil Mänsche gstorbe sind, und vili Familie sind vom Land wäg gflüchtet. Erscht wo me agfange hät, au die Landesteil, wo schwiriger zum Bewohne sind, z erschlüsse, duet sit der Mitti vo de 1980er Jahr de Urbansierigsgrad vo Israel wieder sinke.
Emigration
Sit einige Jahre gits keini genauerere Date, wo sich mit de israelische Uswanderig befasset. I de letschte Jahrzähnt hät d Emigration us Israel dütlich zuegno. Bis 1990 sind öppe acht Prozänt vo de jüdische Bevölkerig vo Israel usgwanderet. Vo 1990 bis 2005 sind 230.000 Israelis usgwanderet. Die meiste sind vorane nach Israel igwanderet. Bis 2005 sind wieder 15 Prozänt igwandert. 2007 sind 21.500 Israelis usgwanderet, dies isch die letschti grossi Uswanderigswälle us Israel gsi. Sit 2008 gaht de Emigrationsgrad zrugg, und 73 Prozänt vo de usgwanderte Jude und 4 Prozent vo de Araber sind bis 2013 wieder nach Israel zruggkehrt. Lut em israelische Central Bureau of Statistics läbet hüt wältwit 650.000 emigrierti Israelis im Usland.
S politische Syschtem
Israel isch ä parlamentarischi Republik mit indiräkter Demokratii. Alli erwachsene israelische Schtaatsbürger händ s aktive und s passive Wahlrächt, wenn si sich i de Wählerlischte händ la iischriibe.
D Knesset
S israelische Parlament, d Knesset, hät 120 Mitgliider. Wahle finded alli vier Jahr statt, usser wenn s Parlament es Gsetz zur Uflösig vom Parlamänt und früeji Neuwahle verabschidet. Gwählt wärded Lischte, wo vo de Parteie ufgschtellt wärded. Dr Wähler het bim Abschtimme käi Iifluss uf ihri Zsämmesetzig. Für zum die Abgeordnete z schütze vor mögliche Verschtöss gägen ihri Unabhängigkeit dur d Regierig, cha nur d Knesset sälber d Immunitet vom ä Knessetmitglied ufhebe.
Dr Staatsbresidänt
Dr Staatsbresidänt wird vo dr Knesset in gheimer Abschtimmig gwählt. Si wichtigschti politische Rolle isch sini Wahl vom Premierminischter, wo im allgemeine ä gwählte Knessetabgeordnete isch. Dr Staatsbresidänt hät au s Rächt, Begnadigunge z erteile. Suscht isch si Rolle meischtens nur repräsentativ.
D Juschtiz
D Armee hät ihri eigene Gricht, wo nit vo de zivile Gricht abhanged, usser em Oberschte Gricht, wo i jedem Fall die höchschti Instanz isch.
Innepolitik
Die israelisch Innepolitik isch schtark vom israelisch-arabische Konflikt beiiflusst. Uf dr einte Site händ d Jude Angscht vor Terroraschleg, Rageetenagriff und offnigem Chrieg und siget drum liecht parat, drängendi soziali Probleem uf die langi Bank z schiebe, währed die israelischen Araber Gliichberächtigung verlanged, aber schynts vilfach nid derzue bereit siget, Militär- oder Zivildienscht z leischte.
Parteie
Die israelische Parteie chönd i sächs Gruppe iiteilt wärde, wobii rächts und linggs mängisch weniger soziali, als uussepolitischi Definitione sind:
Eschbach (Hochrhein)
Eschbach isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet.
Geografy
Eschbach litt am Übergang vom Südschwarzwald zum Hochrhy im Dal vom Lyderbach, wo diräkt in de Rhy mündet. S Gmeindegebiet umfasst de mittler Deil vom Lyderbach-Dal, wo vo Norde noch Süde verlauft, d'Höche vom Bergrucke im Oste und Weste und de Wyler Ziegelhütte. De Ort sälber isch im Dal. Er isch öbbe drei Kilometer nordöstlig vo Waldshüet und 463 Meter über em Meerspiegel.
Gschicht
Di erschti Urkunde, wo de Ort erwähnt, chunnt uss em Johr 1150. Im Johr 2000 isch s 850-Johr-Jubiläum gfyrt worre.
Israel
Wirtschaft
Rund d Helfti vo dr staatliche Uuslandsschulde hät Israel bi dr USA, sinere Hauptquälle für politischi, wirtschaftlichi und militärischi Unterstützig. E verhältnismässig grosse Aatäil vo dr israelische Uuslandsschulde wird in Form vo State of Israel Bonds vo Privatinvestore ghalte. D Kombination vo amerikanische Kreditgarantie un direkte Aaläihe bi Privatinvestore macht s Israel möglich, zue günstige Zinssätz z leene, mänkmol unterhalb vo dr märtüebliche Zinssätz. Die Politik wird au vo Dütschland unterstützt, go s strategische Ziil vo dr Existenzsicherig vom jüdische Staat z erräiche.
Eschbach (Hochrhein)
Gschicht
Im 18. Johrhundert sin Lüt vo Eschbach in d'Salpeterunrüehe verwickelt gsi. Am bekannteste isch under ihne de Johann "de Preuß" Marder, wo z Eschbach Müller gsi isch.
Israel
Wirtschaft
2015 isch s Wirtschaftswachstum bi gschätzte 2,4 % gläge und domit unter em Vorjahreswachstum vo 2,8 %. S Bruttoinlandsprodukt vo Israel isch im Joor 2014 bi insgsamt 305 Milliarde US-Dollar gläge, s Bruttoinlandsprodukt pro Chopf bi 37.731 US-Dollar. D Arbetslosigkäit isch 2015 bi ca. 5,4 % gläge.
Eschbach (Hochrhein)
Gschicht
1971 isch Eschbach z Waldshüet ygmeindet worre, wo 1975 mit Düenge zämmeglegt worre isch.
Israel
Wirtschaft
Trotz dr begränzte natürliche Ressurse hät Israel sii landwirtschaftliche und industrielle Sektor i dr letschte zwänzg Joor intensiv entwicklet. Mit Lääbesmittel versorgt sich Israel, abgsää vo Frucht und Rindfläisch, fascht ganz sälber. Israel hät wichtigi Kapazitäte bi Ärdölraffinerie, Diamantschlifereie und i dr Fabrikation vo Halbläiter. Wichtigi Exportartikel sin gschliffeni Diamante, Spitzentechnologie, militärischi Uusrüstig, Software, Arznäimittel, Fiinchemikalien und landwirtschaftlichi Produkt (Frücht, Gmües un Blueme, mittlerwiili au Kaviar). Israel investiert mee Gäld pro Chopf vo dr Bevölkerig in Forschig und Entwicklig als alli andre Länder uf dr Wält. I dr Region um Tel Aviv hät sich e Silicon Wadi entwicklet, wo elläi i dr erste nüün Monet vom Joor 2011 422 Unternämesgründige entstande sin. Di innovativ israelisch Startup-Szene im Beriich vo dr Sitzetechnologi giltet wältwit as vorbildlich.
Eschbach (Hochrhein)
Bolitik
Eschbach isch noch em Bade-Württebergische Kommunalrächt e Ortschaft und hät sällewäg e begränzti Selbschtverwaltig, wo e Ortschaftsroot mit sechs Mitglyder und e Ortsvorsteher (momentan de Eugen Schupp) hät.
Israel
Wirtschaft
E gross Problem isch d Wasserversorgig. Mit zuesätzlich entwicklete nöiartige Methode zur ökonomische Landbewässerig wird brobiert, d Wasserknapphäit z bewältige. Es git am Mittelmeer föif Entsalzigsalage für Meerwasser, wo öpe d Helfti vom Wasser lifere, wo im Land bruucht wird. D Wasserversorgig isch au e Politikum, wo i dr Vergangehäit zue Spannige mit em Nochberland Syrie gfüert hät. Au im Konflikt mit dr Pälestinenser goot s unter anderem um s Wasser.
Eschbach (Hochrhein)
Verchehrsabindig
Es git z Eschbach e Gmeindestroß in de Stadtdeil Waldshüet. Am östlige Rand vom Ortsdeil verlauft d'B 500, wo z Waldshüet an d'B 531 und z Triberg im Hochschwarzwald an d'B 34 aschließt.
Israel
Kultur
D Kultur z Israel isch zum äinten äng mit dere vo den arabische Länder verbunde und zum andere starch mit dere vo Europa und Amerika verhänkt. Alles i allem zäichnet si sich daademit uus, dass si d Kultur vo Ywanderer us über hundert Natione integriert hät.
Kanton Schirmeck
Dr Kànton Schirmeck ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Molse im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Israel
Kultur
Birüemt isch di israelisch Musig. D Volchsmusig und de Volchstanz sind wyt ume gschetzt. Au di klassisch Musig wird pflägt; s «Philharmonisch Orcheschter vo Israel» tritt überall im Land sälber und im Ussland uuf.
Kanton Schirmeck
Gschìcht
Dr Kànton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Deil vum domolige Dischtrikt Schlettstàdt grindet worre.
Israel
Kultur
S Theater wäse hät en guete Rueff. Äini vo de groosse Bünene isch d «Habima», wo 1916 z Moskau gründet woorden isch und syt 1931 z Tel Aviv dihäimen isch.
Kanton Schirmeck
Gschìcht
1795 ìsch dr Kànton em Département Vosges un em Dischtrikt Saint-Dié züegordnet worre.
Israel
Kultur
Musee häts gwichtigi: Groossi Kunschtmusee findt me z Haifa, z Tel Aviv und z Jerusalem. Nöd verpasse tärf mer au s «Israel-Museum» und s Holocaust-Museum «Yad Vashem», bäidi z Jerusalem, und s Diaspora-Museum z Tel Aviv. Denäbed häts vili chlyni Musee i de vile Kibbuzim.
Au s Bibliotheks wäse hät e langi Tradition – käis Wunder bi dene vile Schriftsteller vo internationalem Format. Prosa schrybed öppe der Amos Oz, de David Grossman und d Zeruya Shalev, Lyrik de Jehuda Amichai, de Nathan Alterman und d Rachel; bikannt isch au de Satiriker Ephraim Kishon.
Kanton Schirmeck
Gschìcht
Zitter em 18. Meie 1871 hàt des Gebiet zem Kreis Molse un dodemét wéder zem Bezirk Unterelsàss ghert.
Forseti
De Forseti (aisl. „Vorsitzer“) isch i de nordische Mythologii de Richter vo de Götter und zällt zu de Ase. Er isch de Soo vom Baldr und vo de Nanna und sin Palast haisst Glitnir. Obwoll de Gott nu ide Edda erwähnt werd, so schint er doch e gwüssi Vereerig gfunde ha, wie de Ort Forsetlund (»Forseti-Hain«), wo am Oslofjord lit, bizügt.
Kanton Schirmeck
Gschìcht
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum nej grindete Arrondissement Molse.
Forseti
Fosite
I de früemittelalterliche Schrifte werd d Insle Helgoland i de Nordsee Fositesland gnennt, well uf ere e Hailigtum vom Gott Fosite glegen isch, mit ere hailige Quele, wo mer nu under absolutem Schwige het töre devo trinke. Zudem isch s Vee wo do gwaidet het em Fosite gwiicht gsii und s het drum nöd tööre tödet were. De Misiionar Liudger het da Hailigtum im Joor 785 kaputt gmacht.
Israel
Literatur
Gschicht
Kanton Schirmeck
Gschìcht
We s Elsàss im Zwete Waltkriej bsetzt gsin ésch, hàt s bi Schirmeck zwei nàtionalsozialistische Làjer gan: S KZ Nàswil-Struthof ìsch vun 1941 bìs 1944 s einzi Konzentrationslàjer z Frànkrich gsin, s Sicherungslàjer Vorbruck-Schirmeck ìsch vun 1940 bìs 1944 fér d Umerziehung vun Elsasser un Lothringer gsi, we Wéderstànd gleischtet hàn.
Forseti
Fosite
Dur falschi Lesige vo de alte Schrifte isch den im Mittelalter vo Helgoland en "templum Fostae vel Phosetae" uuftaucht, wo denn mit "templum Vestae" latiniseiert worden isch und somit fälschlicherwiis mit de römische Herdgöttin Vesta vergliche worden isch. Drus hend denn Romantiker und Noihaide et Göttin Fosta ersune, wo aber tatsächlich sich nie i alte Schrifte findet.
Öb de Gott Fosite aber au mitdem nordische Forseti gliichgsetzt werde cha isch frooglich, well di baide Näme nöd würkli öberiistimet.
Kanton Schirmeck
Gschìcht
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Israel
Literatur
Politik
Kanton Schirmeck
Sproch
Ém e Deil vum Kànton Schirmeck redt mer ken Elsassisch sundern Welche.
Israel
Weblink
Dossiers
Kanton Schirmeck
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Lorquin ìm Arrondissement Sarrebourg ìm Département Moselle (Lothringe) un dr Kànton Molse granzt, ìm Oschte àn dr Kànton Ruuse, ìm Sidoschte àn dr Kànton Bàrr un dr Kànton Willer ìm Arrondissement Schlettstàdt-Erstain, ìm Side àn dr Kànton Sààl un ìm Weschte àn dr Kànton Senones un dr Kànton Raon-l´Étape ìm Département Vosges (Lothringe) un dr Kànton Cirey-sur-Vezouze ìm Département Meurthe-et-Moselle, (Lothringe).
Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Schirmeck 16 Gmeine ghet: (*) In dam Ort wurd Welche geredt.
Crémines
Crémines (Franc-comtois [kərˈmeːn]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Crémines ligt im Grand Val im Chettejura. D Gmeindsflächi bsteit us 42,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 52,8 % Waud, 4,4 % Sidligsflächi u 0,4 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Grandval u Corcelles im Kanton Bärn, Vermes u Rebeuvelier im Kanton Jura u Gänsbrunne im Kanton Solothurn.
Gschicht
Crémines isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1461 aus Crimene. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,9 % gläge.
Religion
54,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 27,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 8,0 %, CVP 5,6 %, EVP 3,3 %, FDP 5,6 %. GLP 3,1 %, GP 8,2 %, SP 28,3 %, SVP 25,5 %, Suschtigi 12,4 %.
Gmeindspresidänt vo Crémines isch dr Jean-Jacques Lüthi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 577 Ywohner 14 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 80,4 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Föderalismus
Dr Föderalismus (vo lat. foedus, foedera „Bund“, „Bündnis“, „Vertrag“) isch grundsätzlig e Organisationsprinzip, wo die einzelne Gliider über e gwüssi Eigeständigkeit verfüege, aber zun ere übergriifende Gsamtheit zsämmegschlosse si. Hüfig wird dr Begriff bruucht, ohni z differenziere, und für Föderatione, aber au für Staatebünde (Konföderatione) bruucht.
Deilwiis hai d Gliider vom Bund s Rächt uszdräte, wobii s gschriibene Verfassigsrächt aber nit umbedingt mit dr Verfassigswirklichkeit muess überiistimme. Ob usser däm im Rahme vom Sälbstbestimmigsrächt vo de Völker e Rächt uf d Sezession bestoht, isch frooglich.
Im politische Beriich isch mit Föderalismus speziell e staatlichs Organisationsprinzip gmeint, wo einzelni Gliidstaate (Länder, Staaten, Kantön) e Bundesstaat, das heisst e Bund vo Staate, bilde, oder e Staatebund bzw. e Konföderation. D Gliidstaate (me sait ne Länder, Bundesländer, Kantön oder Bundesstaate oder ähnlig) gäbe mit em Biidritt zum Bundesstaat ihri staatligi Souveränität uf, bhalte aber ihri Staatlichkeit as Gebietskörperschaft mit eigener Regierig, eigenem Parlamänt und eigene Gricht. Bim Staatebund hingege bliibe si wiiter souveräni Staate.
Ere Person, wo dr Föderalismus andere staatlige Strukture vorzieht, sait me „Föderalist“.
Pontboset
Pontboset (frankoprov. Ponbozé) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Geografi
Pontboset lyt im Valle di Champorcher, eme Sytedal vum Augschtdal.
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Pontboset dr italienisiert Name Pianboseto drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Pontboset isch dr Ilo Chanoux.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Pontboset ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Pontboset sin 48 Froogebeege wider retuurchuu.
Birrhard
Birret (amtlich Birrhard) isch e Gmeind im Bezirk Brugg vom Kanton Aargau.
Geographii
S Dorf ligt oberhalb vo de Rüüs am Rand vom Birrfeld. De Gmeindsbann isch öppe drüühundert Hektare gross, dodervo sind 101 Hektare Wald und 37 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 412 Meter, der tüüfschti uf 340.
D Nochbargmeinde sind Müllige im Norde, Birmischtorf im Oschte, Wohleschwil und Mägewil im Süde, Brunegg im Südoschte und Birr und Lupfig im Weschte.
Gschicht
S erschti Mol taucht Birret in de Namesform Birharth in ere Urkung us em 1254i uf.
Birret het im Mittelalter de Habsburger ghört und isch en Teil vom Eigeamt gsi, de erschte und älteschti Bsitzige vo de Habsburger rund um ihri Stammburg, d Habsburg. Im 1397 hei d Habsburger de Grund- und d Grichtsherrschaft em Chloschter Königsfälde geschenkt.
Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Birret mit em ganze Eigeamt an Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. S Chloschter Königsfälde isch ufghobe worde und s Eigeamt isch e Landvogtei worde, zu dere au Birret ghört het.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Birret ghört sither zum Kanton Aargau..
Juan Carlos I. (Spanien)
Am 14. April 1962 het dr Juan Carlos z Athen d Prinzessin Sophia vo Griecheland ghirote. Us dere Ehe stamme d Chinder Elena (* 20. Dezämber 1963), Cristina (* 13. Juni 1965) und Felipe (* 30. Jänner 1968).
Am 2. Juni 2014 het dr Ministerpräsident Mariano Rajoy bekannt ggää, dass dr Juan Carlos abdanke und dr Prinz Felipe als Köönig Felipe VI. d Thronfolg aatrette duet. Dr Juan Carlos I. bhaltet uf Läbeszyt si Ehretitel als Köönig.
Barfüsserplatz
Dr Barfüesserblatz (umgangssproochlig Barfi oder Seibi) lit im Zentrum vo dr Schwizer Stadt Basel. Acht Dramlinie gönge quer über e Blatz, wo eine vo de wichtigste Dramchnotepünkt in dr Stadt isch. Jedes Johr an dr Herbstmäss git s uf em Barfi Bude und Fahrgschäft.
Gschicht
Scho um 1100 het s am Blatz vo dr Barfüesserkiirche e Gwärbsiidlig ge, und er isch eine vo de vier Kärn vo dr Dalstadt, em Zentrum vo dr Stadt Basel, gsi. Im Johr 1256 het dr Bättelorde vo de Franziskaner, wo im dütschsproochige Ruum au as „Barfüesser“ bekannt gsi si, si Kloster am Blatz baut und em so si Name gee. Noch em Ärdbebe vo 1356 het mä dr Klostervorblatz e baar Johr lang as Märtblatz bruucht. Uf em Barfi het mä Johrhunderti lang mit Holz und Chohle und mit Säu ghandlet, und wäge däm het dr Blatz si Übername Seibi (= Säu-blatz) überchoo, wo hüte no bruucht wird. Noch dr Reformation isch d Umfassigsmuure vom ehemolige Kloster abgrisse und dr Blatz eso vergrösseret worde. Es isch woorschinlig 1529 gsi, wo me dr Birsig uf dr ganze Lengi vom Barfüesserblatz iidoolt het.
Vom Johr 1758 aa isch er dr eigetligi Baasler Märt- und Mässblatz gsi.
S Usgseh vom Barfi het sich im Johr 1821 markant gänderet, wo mä verschidnigi Klosterbaute samt dr innere Stadtmuure drnäbe und ihre Dürm abgrisse het. Dr Blatz isch so gege d Steinevorstadt offe gsi und s Gsellschaftshuus, s hütige Stadtcasino, isch baut worde.
Vo 1883 aa het mä uf em Seibi au Grosshandel mit Gmües und Obst bedriibe. Dä isch denn 1929 in die neu eröffneti Märthalle bim Bahnhof Basel SBB verleit worde.
Im Johr 1936 isch dr Blatz deilwiis abgsänkt worde. Gege d Barfüesserkiirche aane het mä e Stützmuure baut, wo dr Übername Klagemuure übercho het. 1979 het mä die Muure mit ere grosse Stääge ersetzt.
Quer dur e Blatz verbindet e Strooss dr Steinebärg und Kohlebärg mit dr Falknerstrooss. Uf em ganze Blatz git s keini Parkblätz für Auti.
(18) Melpomene
D' (18) Melpomene isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 24. Juni 1852 as achtzehnter Asteroid vum John Russel Hind entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Melpomene, d'Muse vu dr tragische Dichtig un vums Trurgsang.
D'Melpomene beweggt sich zwische 1,7972 (Perihel) astronomische Eiheite bis 2,7965 astronomische Eiheite (Aphel) um d'Sunne. D'Bahn isch 10,1282° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2175.
D'Melpomene het e Durmesser vu öppe 140 km. Si besitzt e relativ helli silikatriichi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,222. Während dr Opposition erreicht d'Melpomene e Helligkeit vu 10,6 mag.
Beobachtige len druf schliesse, dass d'Melpomene vume chleinere Asteroid begleitet wird. .
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Ptolemäer
D Ptolemäer oder Ptolemaier  si d Mitgliider vo dr makedonisch-griechische Dünastii gsi, wo in dr Zit vom Hellenismus sit churz noch em Dood vom Alexander em Groosse bis zur Eroberig durch das Römische Reich im Alte Egypte und de benoochberte Gebiet wie Kyrene, Sürie, Züpere und Sinai gherrscht het. Iire Naame häi si noch em Gründer vo dr Dünastii Ptolemaios I. überchoo. Noch däm sim Vater Lagos wärde si au as Lagide bezäichnet. In ere Iidäilig vo dr Gschicht vo Egypte ghööre si zur Epoche vo dr griechisch-römische Zit.
Epitaph
As Epitaaf ( bzw. lat. epitaphium, vo ἐπί epi ‚bi, uf‘ und τάφος taphos ‚Graab‘; uf Hoochdütsch Epitaph oder au Epitaphium, Plural Epitaphien) wird e Dänkmol mit ere Gedänkinschrift zur Erinnerig an äi oder an meereri Dooti bezäichnet. Es git Epitaaf, wo künstlerisch ufwändig gstaltet si. D Epitaaf wärde, im Underschiid zum Graabstäi, nit immer bim Graab ufgstellt.
Dehydratation (Medizin)
Die altgriechischi Wortwurzle ὕδωρ hüdor bedütet „Wasser“.
Sümptomatik
Wenn d Körperflüssikäit z fest abnimmt wil d Ufnaam vo Flüssikäit pathologisch verchliineret bzw. dr Verlust vo Flüssikäit chrankhaft vergröösseret isch, füert das zur Exsikkose. D Flüssikäit cha über e Maage-Darm-Drakt (Schisse), d Lunge (Schnuuf), d Niere (dr Urin) oder über d Hut (Schwitze) verloore goo. Wäge Chrankhäite, zum Bischbil vo de Niere oder Fieber, oder wäge starke körperlige Aasträngige cha mee Flüssikäit verloore goo und das cha e Flüssikäitsungliichgwicht zur Folg haa. Mä underschäidet drei Arte vo Dehüdratazioon:
Ambon (Morbihan)
Ambon (bretonisch Ambon) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ambon lyt am Atlantik, 19 km eschtlig vu Vannes un 64 km eschtlig vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 57 m iber Normalnull.
Gschicht
Ambon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Ambon. Bis anne 1824 isch Damgan e Dail vu Ambon gsii.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Ambon ghert zum Bretonisch.
Kanton Wasselnheim
Dr Kànton Wàssle ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Molse im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Gschìcht
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Deil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum nej grindete Arrondissement Molse.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Màschmìnschter ìm Arrondissement Zàwere, ìm Oschte àn dr Kànton Trüdersche ìm Arrondissement Arrondissement Stroosburi-Lànd, ìm Side àn dr Kànton Molse un ìm Weschte àn dr Kànton Phalsbourg ìm Arrondissement Sarrebourg ìm Département Moselle (Lothringe).
Gmeine
D grescht Gmein vum Kànton ìsch Wàssle mìt 5542 Inwohner ànne 1999 gsin.
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Wàssle 17 Gmeine ghet:
Bundesstaat
Dr Begriff Bundesstaat het im Föderalismus zwei verschiidnigi Bedütige: die vom e Bund vo Staate (Föderation) und die vom e Staat, won e Deil vom ene Bund isch.
Dr Bundesstaat as Gsamtstaat
In erster Linie wird under Bundesstaat dr föderali Gsamtstaat gmeint, e Staat, wo us eme Bund oder ere Union vo mehrere Gliidstaate zsämmegsetzt isch;
Im Fall vo dr Bundesrepublik Dütschland, dr Republik Östriich und dr Schwiizerische Eidgenosseschaft wird d Bezeichnig „Bundesstaat“ meistens im Sinn vom föderale Gsamtstaat, bruucht – man redet denn vo «Bundesebeni», wo institutionalisierte Staatsorgan wie Bundesparlamänt oder Bundesgricht figuriere, wo hierarchisch de Gliidstaate übergordnet si.
Dr Bundesstaat as Gliidstaat vom ene Gsamtstaat
Andrersiits wird under Bundesstaat e föderalistische Gliidstaat as Deil vo som ene Gsamtstaat verstande;
Im Fall vo de Vereinigte Staate vo Amerika und dr Republik Indie wird s Wort „Bundesstaat“ (state) im zweite Sinn bruucht, wie au für d Gliidstaate vom Dütsche Kaiserriich, wo denäbe au as Bundesgliider bezeichnet worde sin.
Für d Gliid- oder Deilstaate – bsundrigs wenn dr Begriff „Bundesstaat“ im erste Sinn bruucht wird – finde sich divärsi anderi Bezeichnige: Länder (Bundesländer), Kantön, Einzelstaate.
Kosovo
Kosovo (Albanisch: Kosova, Serbisch: Косово) isch a Region uffem Balkan, wo am 17. Februar 2008 eisytig sini Unabhängigkeiterchlärig verchündet hett. S kosovarische Parlament gseht s Kosovo also als Republik Kosovo.
S Kosovo gränzt im Südweschte a Albanie, im Norden un Oschte a Serbien, im Nordweschte a Montenegro un im Südoschte a Republik Nordmazedonie.
Bevölcherig
S Statistikbüro vum Kosovo goot für s Joor 2000 vo 88 % Albaner, 7 % Serbe un 5 % sunschtige (slawischi Muslime, Roma, Aschkali un Türke) us. Für 2006 goot s Büro vo 92 % Albaner, 5,3 % Serbe un 2,7 % sunschtigi us. Die Angabe beruehe allerdings numme uf Schätzige, vorallem ufgrund vo de Chriegswirre un wyl dr albanischi Bvölcherigsaadeil syt 1989 d jugoslawische Volchzählige boykottiert het un dr serbische Aadeil synersits syt 2000 d Zählige boykottiert. D Albaner un slawische Muslime sin vorallem Sunnite, d Serbe meischt Orthodoxe.
Unabhängigskeiterklärig
D Verhandlige zwüsche Belgrad un dr kosovo-albanische Syte sin Endi 2007 ohni Ergebniss zämmebroche. Druf het d Autonomibehörde vum Kosovo aadüdet dass si vorhen bald d Unabhängigkeit z erkläre un am 17. Februar 2008 inere Sitzig vum Parlament verabschiedet. D 109 Abgeordnete hen d Erklärig wo vum Minischterpräsident Hashim Thaçi uf Albanisch, Serbisch un Änglisch verläse worre isch eistimmig per Hand agnomme. D 10 serbische Abgeordnete sin abwesend gsi. D Unabhängigkeitserkärig bekennt sich zum Ahtisaari-Plan, wo zum Byspiil als wichtigi Provision de Aaschluss vum Kosovo aa en andres Land (also Albanie) usschliesst, un bezeichnet de neue Staat als "demokratisch, sekulär un multiethnisch". I dr glyche Sitzig sin au d neue Staatssymbole feschtgleit worre.
Serbie het d Erklärig für illegal un null un nichtig erklärt. Es vertritt d Position dass d Unabhängigkeitserklärig gäge d serbischi Verfassig un gäge internationals Rächt verstosset un het Haftbefehl gäge d drei füerendi kosovo-albanischi Politiker erlasse.
Internationali Annerkennig
S Kosovo wird momentan vo 111 Staate anerkannt (Stand: Februar 2017). Dezue ghöre alli Noochbarstaate vum Kosovo (usser Serbie), bis uf Romänie un Bosnie-Herzegowina alli Noochbarstaate vo Serbie un 22 vo 27 Mitgliidstaate vo dr EU und au alli EFTA-Staate (u. a. Schwiiz, Liechtestei). D EU-Staate Spanie, Griecheland, Zypere, Rumänie und d Slowakei erkennen s Kosovo nid a. Anerkennt wird s Kosovo unter andere au vo de Vereinigte Staate, Kanada, Auschtralie und Japan. E Ufnaam in d UNO gilt im Momänt allerdings als usgschlosse wyl Russland als ständigs Mitgliid vum Sicherheitsroot d Unabhänigkeitserchlärig als illegal aasiet un d Volchsrepublik China Bedenke geüsseret het.
Victoria (Vereinigtes Königreich)
D Victoria  ( au Viktoria, aigetli Alexandrina Victoria; * 24. Mai 1819 im Kensington Palace, London; † 22. Jänner 1901 z Osborne House, Isle of Wight) isch vu 1837 bis 1901 Chenigi vum Verainigte Chenigrych vu dr Großbritannien un Irland gsi un het ab 1876 as erschte britische Monarch un zwaite Mänsch iberhaupt dr Titel „Chaiser vu Indie“ drait.
Läbe
Si isch d Dochter vum Edward Augustus, Duke of Kent and Strathearn un dr Victoire von Sachsen-Coburg-Saalfeld gsii un isch d Ururgroßmueter vu dr jetzige britisch Chenigi Elisabeth II. un au vu däre ihrem Brinzgmahl Philip.
Wu d Victoria uf dr Droon gstigen isch, het d Personalunion zwische Großbritannien un Hannover ufghert, wel im Chenigrych s salisch Gsetz gulte het, wu Fraue vu dr Droonfolg uusgschlosse het. Mit em Dood vu dr Victoria isch d Herrschaft vum Huus Hannover uf em britische Droon z Änd gange, mit ihrem Suhn Chenig Eduard VII. het d Herrschaft Huus Sachse-Coburg un Gotha aagfange.
As konschtitutionälli Monarchi isch si pro forma Herrscheri iber meh wie ne Fimftel vu dr Ärd un e Drittel vu dr Wältbevelkerig gsii. In ihre Regierigszyt hän d Ober- un Mittelschichte vu Großbritannie ne byschpellose wirtschaftlige Bluescht erläbt, un s Britisch Wältrych isch uf em Hegschtpunkt vu syre Macht gstande. Wichtig fir ihri Regieriszyt sin dr Yyfluss vu ihrem Kusäng un Mann Prinz Albert vu Sachse-Coburg un Gotha un ihre fascht vellige Ruckzug us dr Effetligkait no däm sym Dood anne 1861. D Victoria het 63 Jahre un 7 Monet regiert, lenger wie ne jede andere britische Monarch vor ihre. Dur ihri zahlryche Noochuu het si au dr Byname „Großmueter vu Europa“ iberchuu. Wäg ihre lange Regäntschaft het si em Viktorianische Zytalter dr Name gee.
Chinder
D Victoria un dr Albert hän nyyn Chinder ghaa:
Cassini-Huygens-Mission
D Cassini–Huygens-Mission isch e gmeinschaftligs Projekt vo dr NASA und dr ESA, wo dr Planet Saturn und siini Mönd duet erforsche. Si bestoht us em Orbiter Cassini und dr Landesonde Huygens
D Huygens
D Huygens isch e Sonde gsi, wo d Atmosphäre un d'Oberflächi vom Saturnmond Titan erforscht het.
D Huygens het ihre Name vom holländische Astronom us em 17. Johrhundert, em Christiaan Huygens, übercho. Si isch vo dr Europäische Ruumfahrt Agentur as Deil vo dr Cassini-Huygens-Mission baut worde und ihre Ufdrag isch d Erforschig vo dr Atmosphäre vom Saturnmond Titan gsi. D Cassini-Huygens isch am 15. Oktober 1977 vo dr Ärde us gstartet. D Huygens het sich am 25. Dezember 2004 vom Cassini-Orbiter drennt, und isch am 14. Januar 2005 uf em Titan in dr Nöchi vo dr Xanadu-Region glandet. Au wenn si nit as Lander konzipiert gsi isch, het si währed 90 Minute noch dr Landig no Date zrugggsändet.
Dr Cassini
Dr Cassini isch e Satellit wo si Name vom italiänisch-französische Astronom Giovanni Domenico Cassini übercho het. Er isch vo dr NASA baut worde und het siibe Hauptufdräg: er undersuecht die dreidimensionali Struktur vo de Saturnring und ihr dynamischs Verhalte, us was d Oberflechi vo de Mönd gmacht isch und ihri geologischi Gschicht, er sött usefinde was s dunkle Material uf em Iapetus isch und vo wo es chunnt, er misst d Struktur und s Benäh vo dr Magnetosphäre, er undersuecht im Saturn si Atmosphäre und em Titan siini Wulke und si Oberflechi. Nochdem d'Cassini-Sonde aber uffem Mond Enceladus Geysir un Azeiche fier flüssigs Wasser entdeckt het, isch sälle Mond nochem Titan dr Schwerpunkt vu dr Mission worre.
D'Cassini-Mission isch ursprünglich numme bis ans End vu 2008 plant gsi, aber middlerwili bis 2010 verlängeret worre.
Huygens
Huygens isch der Familienname vo:
Huygens bezeichnet au:
Vivarium (Kloster)
Vivarium isch es Chlooschtr z Süditalie im 6. Joorhundert gsi.
Dr oschtgotisch Gleerti und Filosoof Cassiodor het’s öppe ane 554 ggründet. Vorhär isch er Berooter vom König Theoderich em Grosse gsi. Dr Cassiodor isch is Gebiet vo Kalabrie ggange und het im Gebiet vom hüttige Catanzaro s Chlooschter ufbout, wo alerdings scho öppe nach drissg Joor, wo dr Cassiodor gstorben isch, wider ufglöst worden isch.
Vom Chlooschtergründer händ d Mönch d Ufgaab gha, alti Schrifte vo de antiken Autoore zämezträge und drvo Kopie z mache. Eso isch es glunge, i dr unsichere Krisezyt am Ändi vo dr Spootantike s Fachwüsse vo de früenere Joorhunderte und Tegscht vo dr antike Litratur wenigschtens deilwys no ufzbhalte. S Chlooschter Vivarium isch so dr Muschterbetriib für die middelalterliche Chlöschter gsi, wo derno überall in Öiropa d Arbet i de Schrybstube, i de Biblioteeke und de Schuele öppis wäsentlichs vom Mönchsläbe worden isch.
Furchtbar fröhliche Weihnachten
Es isch e Film im Styl von ere «schwarze Komödie». Er het ehnder schlächti Kritike übercho. I dr Gschicht goot s um e Wienechtsfyr von ere schwirige Familie.
Steinselz
Staanselz (frz. Steinseltz, dt. Steinselz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Staanselz ìsch ìm 8. Jh. dur dr Minich Dagobert vun dr Àbtei vun Waisseburch grìndet worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Staanselz ìsch. Staanselz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Staanselz ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Kreis Surses
Da Krais Surses hät bis Endi 2015 zämma mit da Krais Alvaschein, Belfort und Bergün da Bezirk Albula vom Kanton Graubünda i da Schwiz bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Savognin gsii. Dur d Bündner Gebiatsreform sind d Krais ufghoba worda. Da Krais Surses blibt aber für überkommunali Uufgoba bis zum 31. Dezember 2017 witer bestoh.
Geografii
Da Krais Surses umfasst s Gebiet vom Oberhalbstai und erstreckt sich am Lauf vo da Julia oberhalb vo Tüüfakaschta bis uf d Passhöchi vom Julierpass ufa.
Gmainda
Da Krais bestoht sit am 1. Januar 2016 no us ainara Gmaind:
Oberrheinischer Kulturpreis
D Basler Johann Wolfgang von Goethe-Stiftig isch e Ableger vu dr Hamburger Alfred Töpfer Stiftig, wu wägem Verhältnis vu ihrem Stifter Alfred Töpfer zum Nationalsozialismus langi Zyt umstritte gsi isch. Syt dr 1990er Johr isch d Vergangeheit vu dr Töpfer-Stiftig kritisch diskutiert wore. Scho anne 1986 het dr Elsässer Freddy Raphael dr Oberryynischi Kulturpryys abglähnt. D Idee vu däm Pryys isch „d Entschärfig vu dr chinschtlige, dr organische Substanz vum Ruum widersprächende, nationale Gränze“ gsi. Im Zämmehang mit dr Vergangeheit vum Töpfer sin die Formulierige as zimli problematisch aagsäh wore, vor allem wel dr Töpfer sich in 1930er Johr fir d „Heimholig“ vu dytschsprochige Biet uusgsproche un d Bsetzig vum Elsass anne 1940 begriesst gha het. 1996 isch d Verlejig vu däm Pryys wäge däm yygstellt wore. Anne 1999 het dr Historiker Peter d Pryysvergabe zwische 1966 un 1995 untersuecht. No syre Aasicht heb s bi dr Vergab kei Yyfliss vun ere „pangermanische Politik“ gee.
Dylan Llewellyn
Läbe
Dr Dylan isch im Herbst 1992 in Reigate, z'Surrey gebore. Er isch dr jüngscht vo drü Giele vo englische Eltere. Er het d'More House School, e Schuel wo sech uf Autismus, entwickligssprachlechi Störig u Dyslexii spezialsiert, in Farnham bsuecht.
Schouspilerei
Dr Dylan isch 2009 imene Churzfilm namens Travel Bag vorcho, u im 2010 het er dr Adan Wilcock inere Episode vo dr Fernsehserie The Bill verkörperet.
Im 2011, isch dr Dylan id Rolle vom Martin «Jono» Johnson i dr Seifeopere Hollyoaks u im spin-off Hollyoaks Later gschloffe. Si letscht Uuftritt in Hollyoaks het är am 16. Novämber 2012 gha, nachdem si Charakter isch verstorbe.
Nach Hollyoaks isch er i de 2013 erschinene Filme Holby Oaks, Frequencies u im 2014 erschinigem Film Down Dog vorcho.
Sit 2018 spilt Dylan d'Rolle vom James Maguire i dr Channel 4 Sitcom Derry Girls.
Suschtigs
Am 6. Juli 2018 isch er mir sine Derry Girls-Co-Starts inere Episode vo dr Spilshow Crytal Maze ufträte.
Am 1. Jänner 2019 het är ä Gaschtuftritt be The Inbetweenersː Fwends Reunited gha. Im März vom gliche Jahr het er wider zwöi Gaschtuftritt gha und zwar i de Talkshows The One Show und Lorraine.
Am 1.Jänner 2020 isch er ihr Derry Girls-Uusgab vo The Great British Bake Off erschine.
Am 26. Juni 2020 het dr Dylan gmeinsam mir dr Saoirse Ronan u sine Derry Girls-Co-Stars ä Sketch fürds RTÉ Spändesammligs Special RTÉ Does Comic Relief uufgfüehrt. Dr gsamt Erlös us dere Nacht isch a die betroffene ov dr COVID-19-Pandemiu gange.
Pontey
Pontey (frankoprov. Pounté) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Geografi
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Clapey, Cloutraz, Crétaz, Épinay, Labovaye, Lassolaz (chef-lieu), Lézin, Prélaz, Prolex, Semon, Torin, Tzésanouva, Valérod. Nochbergmaine sin Chambave, Champdepraz, Châtillon un Saint-Denis
Politik
Dr Burgermaischter vu Pontey isch dr Rudy Tillier.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Pontey ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Pontey sin 81 Froogebeege wider retuurchuu.
Maximilian I. (HRR)
Dr Maximilian I. vo Habsburg (* 22. März 1459 z Wiener Neustadt; † 12. Januar 1519 z Wels, Oberöschtriich) isch vo 1508 bis zu siim Dod Kaiser vom Heilige Römische Riich gsi. Er het scho vorhär sit 1483 zsämme mit siim Vater, em Friedrich III., gregiert. Er het dr Iifluss vom Huus Habsburg mit Chrieg und Hürote vergrösseret, het aber im Gebiet vo dr hütige Schwiiz im Schwobechrieg die meiste habsburgische Bsitz an d Eidgenosseschaft verlore. Im Friide z Basel het er 1499 de Eidgenosse de facto Unabhängikeit vom Heilige Römische Riich zuegstande. Er isch e Humanist und Renaissancemensch gsi und het sich für Kunst, Literatur und Wüseschaft intressiert. Me sait em mänggisch noch, ass er "dr Letzt Ritter" gsi sii.
Bundesunmittelbares Gebiet
E bundesunmiddelbars Gebiet isch e Gebiet im ene Bundesstaat, wo zu keim vo de Einzelstaate ghört, sondern diräkt em Bund understoht. Sonigi Gebiet wärde hüfig au as Bundesterritorie bezeichnet, z Indie as Unionsterritorie. Bundesterritorie, wo d Bundeshauptstadt und eventuell ihr ängers Umland umfasse, bezeichnet me hüfig as Bundesdistrikt. E bekannts Bispil isch dr District of Columbia in de USA, wo d Bundeshauptstadt Washington, D.C. umschliesst.
Dr Gegebegriff isch dä vom bundesfreie Gebiet, das heisst vom ene Gebiet, wo zum ene Einzelstaat vom ene Bundesgsamtstaat oder Staatebund ghört, aber nit zum Bund sälber.
Saint-Dié-des-Vosges
Saint-Dié-des-Vosges (ditsch Sankt Didel oder Sankt Diedolt) isch e Städtel z Lothringe, Region Grand-Est, z Frankriich, ganz gnau im Departement Vosges, gàr nïtt so witt vun Strossburi.
Gschicht
1507 hett de ditsche Kààrtezeichner Martin Waldseemüller e Büech veréffentlicht, d Cosmographiae Introductio, wo s eerste Mol s Wort Amerika uff ere Kààrt erwähnt wurre isch.
Bildung
Zitter 1993 hett Saint-Dié-des-Vosges sini ajene technischi Hochschüel, s Institut universitaire de technologie, wo mr allerhand ganz moderni Fächer leere kànn, wie zem Beispiel mïtt Computer ze schàffe.
D meiste Stüdente kumme vum Elsass oder üss Lothringe.
Verschwïsterrunge
Saint-Dié-des-Vosges hett Pàrtnerschàfte mit folgende Schtädte:
Thomas Müntzer
Dr Thomas Müntzer (au Münzer, * um 1489 z Stolberg (Harz); † 27. Mai 1525 bi Mühlhuuse z Thüringe) isch en evangelische Theolog und Revolutionär in dr Ziit vom Buurechrieg gsi.
Dr Müntzer isch as Priester e engagierte Ahänger und Bewunderer vom Martin Luther gsi. Aber er isch nit nume gege die geistligi Obrigkeit gsi, wo vom Papst beherrscht worden isch, sondern au gege die wältligi Ordnig, wo ständisch prägt gsi isch. Wäge sine radikale, sozialrevolutionäre Besträbige und siiner spiritualistische Theologi, wo sich in vile kämpferische Text und Predigte spiegle, het sich dr Luther am Afang vom Buurechrieg vom Müntzer distanziert.
Läbe
Dr Müntzer isch 1486 oder 1489/1490 (me weiss es nit genau) z Stolbärg in dr Harz uf d Wält cho. Bevor er sich 1506 an der Universität Leipzig immatrikuliert het, het er vermuetlig sit 1501 z Quedlinburg gwohnt. Noch sächs Johr z Leipzig het er sich 1512 an der Universität Viadrina zu Frankfurt an dr Oder iigschriibe. Me weiss nit an welere Universität dr Müntzer sini Titel Baccalaureus artium, Magister artium und Baccalaureus biblicus übercho het. Wil er as Studänt z Aschersläbe als Hilfslehrer gschafft het, isch siis Studium ungwöhnlig lang gsi. 1513 isch dr Müntzer in dr Diözese Halberstadt zum Priester gweiht worde und isch zerst z Braunschweig an der Michaelischille dätig gsi. Wil er dört nit gnueg zum läbe verdient het, het er 1515/16 dr Boste vom ene Präfekt im Kanonissestift Frose bi Aschersläbe agnoh. Dört het er e chliini Privatschuel für begüetereti Bürgerssöhn ufgmacht.
Im Lauf vom Johr het dr Müntzer Schwiirikeite mit em Orde vo de Franziskaner und mit siim Kolleg Egranus übercho. Won en dr Stadtrot vo Zwickau au no verdächdigt het, en Ufrüehrer z si, het men en 1521 us dr Stadt verdriibe. Uf d Quittig für si letzt Lohn het er gschriibe: Thomas Müntzer, qui pro veritate militat in mundo („Thomas Müntzer, wo für d Wohret in der Wält kämpft“).
Vo Zwickau isch er nach Böhme gange. Im November 1521 het er Prag verlo und isch über Jena und Erfurt noch Weimar gange. Z Glaucha bi Halle isch dr Müntzer 1522 e ziitlang Kaplan gsi. Churz vor Ostere 1523 isch er an der Johannischille im kursächsische Allstedt Pastor worde. Do het er die ehemoligi Nonne Ottilie vo Gerse ghürotet, Ändi März 1524 isch ihr ersts Chind uf d Wält cho. Zu sällere Ziit het er an siiner Reform vo der Liturgie gschafft, wo d Mäss uf Dütsch zelebriert worde wer.
Am 13. Juli 1524 het er die so genannti Fürstepredigt z Allstedt vor em Kurfürst Johann und däm siim Sohn Johann Friedrich ghalte. Er die ernestinische Fürste ufgforderet, sich der Reformation (im Sinn vom Müntzer) nit z widersetze, und het gliichziitig die soziale Missständ scharf agriffe. Wäge däm her er wider emol si Stell verlore.
Im August 1524 isch er schliesslig vor der Obrigkeit vo Allstedt noch Mühlhuuse gflüchdet, won er zsämme mit em ehemolige Zisterziensermönch Johannes Pfeiffer gschafft het. Beidi si usgwiise worde, aber dr Müntzer isch Ändi Februar 1525 uf Mühlhuuse zrugg und isch dört zum Pfarrer vo dr Mariechille gwehlt worde. Er het d Buure understützt und isch dene ihri Leitfigur im Dütsche Buurechrieg z Thüringe worde. Am 15. Mai 1525 isch er noch der Schlacht bi Frankehuuse, wo d Buure e vernichtendi Niiderlag erlitte hai, gfange gnoh worde. Er isch in der Festig Heldrunge uf Befehl vom Graf Ernst II. vo Mansfeld gfolteret worde, währed dr Herzog Georg dr Bärtig zuegluegt het. Am 27. Mai isch er vor de Dor vo der Stadt Mühlhuuse gchöpft worde.
Cassini
Cassini isch
Judenäule
S Judenäule isch en Insle am Hochrhii zwüsche Waldshuet und Choblez. Vom 1603 bis öppe zum 1750i isch derte en jüdische Fridhof gsi, wo vo de Surbtaler Jude bruucht worde-n-isch. Wo Jude im 1750i vo de Tagsatzig d Erlaubnis hei übercho, zwüsche de Judedörfer Längnau und Ändige en Fridhof aazlegge, hei derte kaum no Beschtattige schtattgfunde.
De Fridhof uf em Judenäule
Im Johr 1603 hei d Surbtaler Jude vo de Schtadt Waldshuet s Judenäule pachtet, um ihri Tote derte chönne z beerdige. De Wäg vo Ändinge und Längnau bis zum Judenäule isch aber wit gsi und d Beschtattige dodermit sehr ufwändig. Allei d Fahrt mit eme Fuhrwerch bis uf Choblez het öppe drei Schtund duuret. Vo derte het di ganz Truurgsellschaft de Rhii müesse überquere, zum vom doozmaal vorderöschtriichische Ufer uf s Judenäule z cho. Für en Abdankig uf em Judenäule hei si somit en ganze Tag bruucht. Au s Rhiihochwasser het dezu gfüehrt, dass d Surbtaler Jude nach ere andere Lösig gsuecht hei. D Tagsatzig het dann im 1750i zugschtimmt, dass d Surbtaler Jude hei dürfe en Friedhof zwüsche Längnau und Ändige aaläge, de Ändiger Judefridhof.
S Judenäule ab em 1750i
Wil im Judetum Gräber nöd ufghobe werde, isch s Judenäule für d Surbtaler Jude wichtig blibe, auch wo nach em 1750i kaum noch Beschtattige derte schtattgfunde hei. D Gmeinde vo Ändige und Längnau hei us dem Grund im 1812/13i de Pachtvertrag mit de Schtadt Waldshuet ufglöst und hei d Insle kauft – «für ewigi Ziite». Glichwohl isch de Zuschtand vom Fridhof alewil schlächter worde, aber d Zueschtändigkeite sind lang unklar gsi und zeiged, wi schwirig für d Jude s Läbe in dere Ziit gsi isch. Wo am Ändi vom 19. Johrhundert de Alexander Kisch, Rabbiner z Züri, de Fridhof het welle laa herrichte, het sowohl d Aargauer Regierig wi au die vo Bade s Gfüehl gha, si siged nöd zuschtändig. Beidi hei de Schtandpunkt verträte, s Judenäule ghöri nöd zu ihrem Territorium. Im 1850i het me am badische Ufer de Rhiiarm, wo s Judenäule vom Land trennt het, abgriglet. D Insle isch dann verlandet, d Gräber und au Grabschtei sind immer noch doo gsi.
In de Johr 1954/55 het me uf Initiative vo de Florence Guggenheim-Grünberg, wo gmeint het, die Insle wärdi glii überfluetet, mee wie 80 Greber uf em Judenäule exhumiert und uf de Ändiger Judefridhof brocht. Au 14 Grabschtei sind uf Ändige cho und derte entlang de Fridhofmuure ufgschtellt worde. I de Johre 2002 bis 2004 isch s Judenäule renaturiert worde, sodas es hüt wider es Inseli isch.
Informationstechnik
Informationstechnik (churz IT, hüüfig englischi Ussprooch []) isch en Oberbegriff für d Informations- und Dateverarbeitig sowie für di defür vorgsehni Hard- und Software (Informationstechnischs System).
S zum Teil synonym bruchti Wort Informationstechnologie chunt usem Englische beziehigswiis usem Amerikanische und isch e (eigentlichi falschi) Übersetzig vum englische Wort information technology.
Bedütig
D Informationstechnik isch bindend zwüsche dr klassiche Elektrotechnik und dr (relativ junge) Informatik. Das wird zum Bispiil dadure ersichtlich, dass sich vili elektrotechnischi Fakultäte, Fachhochschuelene und Abteilige vu höchere Schuelene (zum Bispiil höcheri technischi Lehrastale, HTLs) i „Informationstechnik“ oder zumindest i „Elektrotechnik und Informationstechnik“ beziehigswiis „Informationstechnologie“ umbenenned.
De Informationstechnik nääch isch di technisch Informatik, wo sich under anderem mit Schaltnetz und -werch sowie em Ufbou und dr Organisation vu Computer beschäftigt. Aber au d (Hardware-)Aspekt vu de Usgabe- und Iigabegrät, also de klassische und zuekünftige Mensch-Maschine-Schnittstellene (Human-Computer Interfaces), gehöred i de Beriich.
Entwicklige vu de IT hend i de letzte Jahrzente vili Lebesberiich verändert, so nebed de Wirtschaft au dr Wüsseschaft. Debi isch au d Erforschig und Entwicklig vu dr Mensch-Computer-Interaktion zunehmend relevant worde.
Wachstum vu de weltwiite Kapazität vu de Informationstechnik
S Wachstum vu de globale Kapazität vu de Digitaltechnik isch i drüü unterscheidbari Gruppe quantifiziert worde:
Gebiet
Vier Teilgebiet werded hüte teils unterscheidet:
Steinmetz
Bim Bruef vom Stäihauer handlet es sich um en usgstorbene Bruef. D Stäihauer häi usschliesslig in Stäibrüch gschafft und nume d Rohstäi für d Stäimetz und Stäibildhauer broduziert. Dr Bruef isch nit idäntisch mit däm vom Stäimetz.
Dr Bruef vom Stäimetz isch äine vo de eltiste Brüef überhaupt und goot zrugg bis in die früeste gschichtlige Zite.
Birr AG
Birr isch e Gmeind im Bezirk Brugg vom Kanton Aargau. S Dorf, wo mit Lupfig zämegwachse isch, ligt am Rand vom Birrfäld und am Fuess vom Chäschtebärg.
Geographii
D Nochbergmeinde vo Birr sind Lupfig im Weschte und im Norde, Birret im Oschte, Brunegg im Südoschte und Mörike-Wildegg im Südweschte.
Gschicht
S erschti Mol taucht Birr mit de Namesform Bire in eme Chaufvertrag vo 1270 uf, wo s Chlooschter Wettige z Birr Land gchauft het. Birr het im Middelalter de Habsburger ghört und isch en Teil vo dene irem Eigeamt gsi, de erschte und älteschti Bsitzige vo de Habsburger rund um iri Stammburg, d Habsburg. Im 1397 hei d Habsburger de Grund- und d Grichtsherrschaft em Chlooschter Chönigsfälde geschänkt.
Wo d Eidgenosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Birr mit em ganze-n Eigeamt an Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. S Chlooschter Chönigsfälde isch ufghobe worde und s Eigeamt isch denn e Landvogtei gsi, wo au Birr dezue ghört het.