cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quiche
Zuadada
Fir da Doig, en Mirbdoig, fira groasse Quisch fir sechs Leid:
250 g Mehl. 0.5 Tl Salz. 130 g Buddr, oi Oi, a bissle Milch, oi Oi
Fir da Belag (fir a Quich lorraine): :
200 g durchwachsene Schbegg, a bissle Weißwoi, 200 g griebene Gouda
Fir da Ibrzug:
4 Oier, en vierdl Lidr Rahm, Pfeffr, Muskat, Salz.
Variaziona
S Kochs isch oine vo de erschde Kuldurdechnika vo de Menscha. So wia se d Leid vrschieda endwiggld hen, hen se au d Begriff endwiggld. d oine moinad Flàmmeküeche sei s Gleich wia a Quich, odr a Dinnete, mached d Andre a Pizza and saged Quich drzua. Dr Nechschd nemmd an Bläddrdoig ond mondierd drauf des, wa ma auf a Quich duad ond hoisd s a Quich.
Oberlangenegg
Oberlangenegg (amtlech Oberlangenegg) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Oberlangenegg isch e Ströisidlig am Weschthang vor Honegg. D Gmeindsflächi bsteit us 45,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 49,1 % Waud, 4,5 % Sidligsflächi u 0,9 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Unterlangenegg im Weschte, Wachsudorn im Norde, Röötebach im Nordoschte un Eriz u Töiffetaau im Süde.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1 % gläge.
Religion
91,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 1,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 7,1 %, CVP 0,6 %, EVP 3,0 %, FDP 0,9 %. GLP 2,1 %, GP 3,8 %, SP 4,6 %, SVP 70,8 %, Suschtigi 7,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 482 Ywohner 97,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,6 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Oberlangenegg ghört zum Hochalemannisch.
50 Cent
De Curtis Jackson (* 6. Juli 1975 z Queens, New York City, USA), besser bekannt als 50 Cent, isch en US-amerikanischer Gangsta-Rapper.
Johannes Hevelius
De Johannes Hevelius (wien er sich uf Latinisch gnennt het, Dütsch: Johannes Hevel oder Johann Hewelcke, Polnisch: Jan Heweliusz; * 28. Januar 1611 z Danzig; † 28. Januar 1687 au z Danzig) isch en betütende Astronom gsii und gelt als Begründer vo de Chartografii vom Moo (Selenografii).
Nicolas Sarkozy
Dr Nicolas Sarkozy (Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa, *28. Janner 1955 z Pàris) ìsch a frànzeescher Politiker un ìsch vu 2007 bis 2012 dr 23. Präsidant vum Frànkrìch gsìì.
50 Cent
Werdegang
Er isch entdeckt worde vum Jam Master Jay (Run DMC), wo hütt nümme läbt, und spöter vum Rapper Marshall Bruce Mathers III, viilne besser bekannt als Eminem. Mit Hilf vom Jam Master Jay het de Curtis einigi Tracks ufgnoh und isch vo Columbia Records under Vertrag gnoh worde. Für sin Platte-Vertrag het er knapp 5.000$ übercho, die het er sofort wider i Droge investiert. Vor sim erschte Videodrei isch er nün Mol agschoße worde und isch im Chrankehuus glandet. D'Täter sind nie gfasst worde. Drufhi het Columbia Records de Vertrag mit ihm kündiget. Sis Album "Power Of A Dollar", wo-n-er bi Columbia Records fertiggschtellt het, isch nie veröffentlicht worde. Aber de Curtis het nid ufgeh und het witerhin Demo- und Mixtapes gmacht. Eis devo het de Eminem z'höre übercho und het im Curtis en Vertrag bi Shady/Aftermath verschafft und ganzi 1.000.000$. Denn isch sis Debut-Album "Get Rich Or Die Tryin'" ufgnoh worde. Mit Hilf vo de Produzente-Legende Dr. Dre und andere Künstler sind Uffnahme wie "In Da Club" entstande.
Johannes Hevelius
Wo sin Vatter 1649 gschtorben isch, het er uf de drü Hüser, won em ghört hend, e groossi Sternwarte ufbaut und sich nodisno jenschti Instrument zuetue. Mit dene het er ganz gnau de Moo beobachtet, worus sis bekannti Werch Selenographia sive Lunae Descriptio ... entstande isch. Zudem het er d Libration vom Moo entdeckt.
50 Cent
Werdegang
De Name 50 Cent het de Curtis vo emene i de 80er Johr aktive Gangster mit em Name Kelvin Martin übernoh. De Kelvin Martin isch domols bekannt gsi für Raubüberfäll und Schüßereie. De Curtis het de Name gwählt, da er, noch eigene Wort, all da verkörperet, wa de Kelvin i de 80er gsi isch. Nach eigene Agabe isch de Curtis wäge Droge agschosse worde. S'Deale mit Droge het er ersch ufgeh, wo er erkennt het, dass ihm es Rap-Gschäft meh bringt.
Nabu
De Nabû isch de babylonischi Waishaits- und Schriibergott. Er isch au de Gott vom Planet Merkur. Im Alte Testament werd er Nebo gnennt.
Johannes Hevelius
De Hevelius het aber au d Suneflegge beobachtet und noiji Sternbilder iigfüert. Er het au vier Komete entdeckt (1652, 1661, 1672 und 1677) und denn d Vermuetig ufgstellt, as d Komete d Sune inere parableförmige Bahn umchraise mönd. Im Mai 1679 isch de jungi Edmund Halley uf Danzig cho und het bim Hevelius glebt, de het den spöter die Vermuetig chöne as richtig bewiise.
Nicolas Sarkozy
Fàmìlia
Dr Nicolas Sarkozy ìsch dr Suhn vum ungàrischa Iwànderer Pál Sarközy de Nagy-Bocsa, üs àdliga Àbstàmmung, un vu dr Andrée Mallah. Vu dara Ehe hàt dr Nicolas Sarkozy zwei Briader, Guillaume (*1951) un François (*1959). Speeter hàt si Vàter noch drèi Mol ghirota un dr Nicolas Sarkozy hàt noch a Hàlbschweschter Caroline (*1967) un a Hàlbbrüeder Olivier (*1969).
Johannes Hevelius
Aber denn, i de Nacht vom 26. uf de 27. September 1679, isch sini Sternwarte abebrennt und er het all sini Büecher und Instrument verloore. De Hevelius het aber grad mit em Noiufbau agfange.
Nicolas Sarkozy
Bis 1993: Üsbìldung un politiker Ufstieg
Dr Nicolas Sarkozy hàt folgenda Diploma bikumma:
Johannes Hevelius
1662 isch sini ersti Frau Katharine gstorbe und er het e Joor spöter d Elisabeth Koopman (1647-1693) ghüroote und mit ere vier Chind ghaa. Noch sim Tod het d Elisabeth no zwai Werch von em usegee.
Nicolas Sarkozy
Bis 1993: Üsbìldung un politiker Ufstieg
Ànna 1974 ìsch’r ìn d UDR-Pàrtei gànga un ar hàt fer d Präsidantschàftwàhl dr Jacques Chaban-Delmas unterstìtzt. Ànna 1976 ìsch’r ìn d RPR-Pàrtei, wo frìsch grìnda worra gsìì ìsch, gànga.
Ànna 1977 ìsch’r ìns Gemeinrot vu Neuilly-sur-Seine kumma. Vu 1983 bis 2002 ìsch’r Maire vu dam Gmein gsìì. (’s ìsch eins vu da riichschta Gmeina ìm Frànkrìch.)
Auswanderung
Uswanderer us em Heimetsland si Iiwanderer im fremde Land, wo se ufnimmt.
Nicolas Sarkozy
Bis 1993: Üsbìldung un politiker Ufstieg
Ànna 1980 ìsch’r dr Präsidant worra vum Verein vu da Junga wo dr Jacques Chirac unterstìtzt han, ìn dr Üssìcht vu dr Präsidantschàftwàhl vu 1981. Ànd dr naachschta Präsidantschàftwàhl vu 1988 hàt dr Nicolas Sarkozy wìder dr Chirac unterstìtzt.
1993–2002: Erst Minischteràmt un Oppositionszitt
Àm 13. Mai 1993 ìsch dr Sarkozy, àls Maire vu Neuilly-sur-Seine, ufgfàlla: a Geiselentnamma hàt därt ìn dr kleina Schüel sàtt gfunda; dr Geiselnehmer Érick Schmitt, aui gnannt « Human Bomb » hàt 21 kleinea Kìnder bedroht un ìsch schliaßlig vu dr Polizèi verschossa worra. Àls Leiter vu dara Operàtion ìsch dr Sarkozy dur dàs wia-n-a Held vorkumma.
Àn dr Präsidantschàftwàhl vu 1995 hàr dr Sarkozy nìt dr Pàrteichef Jacques Chirac àwer si Konkurrant dr Édouard Balladur unterstìzt. Wo dr Balladur àn dara Wàhl verlora hàt, hàt dr Sarkozy nìmma meh zu dr Regiarung gheert.
Vu 1997 bis 1999 ìsch’r ìn dr RPR-Pàrtei veràntwortlig gsìì, zerscht àls Premier Ministre, dernoh àls Präsidant vu dr Pàrtei.
2002–2007: Minischter unter em Präsidant Chirac
Àn dr Präsidantwàhlschft vu 2002 hàt dr Nicolas Sarkozy dr Jacques Chirac, wo dernoh gwunna hàt, unterstìtz.
Vum 7. Mai 2002 bis àm 30. März 2004 ìsch dr Nicolas Sarkozy Innaminischter (Leiter vu dr Polizèi) in dr Regiarung vum Jean-Pierre Raffarin gsìì.
2007–2012: Präsidant vu dr Franzeescha Republik
Si Màndat hàt mìt’ra politischa Eräffnung gega Lìnks un Zentrum ààgfànga: ìn da Regiarunga Fillon I un Fillon II hat dr Bernard Kouchner un dr Maire vu Milhüüsa Jean-Marie Bockel, wo sallamols sozialischt gsìì sìn. A soziologischa Erräfnung hàt’s aui gaa: Politiker mìt Migrànta-Harkunft sìn Minischter oder Stààtstssekretär worra, wia d Rachida Dati (Justizminischter), d Rama Yade, d Fadela Amara.
Ànna 2008, wo d ekonomischa Krisa kumma ìsch, hàt dr Sarkozy politischa Màßnàhma gnumma fer s ekonomischa Wàchstum trotz da Schwirigkeita unterstìtza. Ar hàt zum Beispiel d Stiira ìwer d Ìwerstunda erliichtert.
Dr Sarkozy hàt, ìn Pàrtnerschàft mìt dr ditscha Bundeskànzlera Angela Merkel, dr Wìlla fer a stàrka Europäischa Union ghàà. Dia Koalition vu dr Merkel un em Sarkozy ìsch vu da Media „Merkozy“ gnannt worra.
Àm 19. März 2011 hàt’r sìch fer a ìnternàtionaler Militärisàtz ìn Lybia, mìt em Teilnamma vum Frànkrìch, entschlossa.
Präsidantschàftswàhl vu 2012
Dr Sarkozy ìsch wìder Kàndidàt àn dr Präsidantschàftwàhl gsìì, àwer àm 6. Mai 2012 hàt’r gega dr François Hollande verlora.
Àm 29. Novamber 2014 ìsch’r àls Leiter vu dr UMP-Pàrtei gwählt worra.
Àffara
Zu dr Kàrriar vum Nicolas Sarkozy gheera a pààr Àffara wo vìel mediatisiart worra sìn. Vìel bliiwa noch vor em Grìcht unentscheida.
Venus von Milo
D „Venus vo Milo“ isch näbe dr Laokoon-Grubbe und dr Nike vo Samothrake äins vo de bekanntiste Bischbil vo dr hellenistische Kunst.
Si isch woorschiinlig um 100 v. Chr. entstande und isch am 8. April 1820 vom Buur Georgios Kentrotas uf dr Kykladeinsle Milos in dr Umgääbig vo dr Ruine vom ene griechische Theater entdeckt worde. Er het Stäi as Baumaterial gsuecht und won er bearbäitete Marmor und d Statue entdeckt het, het er s e baar Franzoose gsäit, wo antiki Sache gsuecht häi. Dr Buur het nid begriffe, wie wichdig si Fund gsi isch und isch mit e baar Gäldstück zfriide gsi, won em d Franzoose gee häi.
Dr Marquis de Riviere het Kontakt ghaa und het s fertig brocht, d Statue für Frankriich z „chaufe“. Noch eme Duurenander hätt d Statue zerst uf Konstantinopel sötte gschickt wärde, aber d Franzoose häi das rächtzitig chönne verhindere. Dr Marquis het d Venus denn im franzöösische Köönig Ludwig XVIII. gschänkt. Dä het sä im Louvre z Bariis gee, und dört isch d Statue hüte no.
D Skulptuur isch us Marmor us de Stäibrüch uf dr Kykladeinsle Paros gmacht und sümbolisiert s Ideal vo dr wiiblige Schöönhäit. Dorum het men ere dr Naame vo dr römische Göttin Venus gee. Wil d Venus äigentlig die römischi Entsprächig vo dr griechische Afrodite isch, säit mä dr Statue au „Afrodite vo Melos (Milos)“. Aber es isch nit mee as e Vermuetig, ass es sich um e Darstellig von ere Göttin oder ere andere müthologische Figur handlet.
Bernische Kraftwerke
Di Bärnische Chraftwärch (BKW) sind d' Chraftwärchgsellschaft und dr Energievertäiler für ä Kanton Bärn und umliggendi Regione.
Im Jahr 1898 isch d' Akziägsellschaft Eleggtrizitätswerch Hagnegg ggründet wordä. Sit em 1909 träit s' Unternähme si hüttig Name und hed 1995 bes 2012 under em abstraggte Name BKW FMB AG fungiert. Settem 2013 esch si as Holding organisiert onderem Name BKW Gruppe, resp. BKW Energie AG. Sini bedüütendschte Chraftwärch sind s' Chärnchraftwärch Müliberg (werd nor no bes 2019 produziere) und d' Chraftwärch Oberhasli. Si het äigeni Läitige mit ere Spannigsebeni vo 380 Kilovolt und isch so am Höchschtspannigsnetz vo dr Schwiiz betäiliget. Mehrheitsakzionäär isch dr Kanton Bärn, gfolgt vom dütsche Energikonzärn E.ON. Wiiteri Akziä sind öffentlich. D'Metarbeiter chönnd vo Aktieagebot profitiere, bi de höchere Äbene eschs Teil vom Lohn.
Stocken-Höfen
Stocken-Höfen isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun vom Kanton Bärn ir Schwyz.
Geografii
Stocke-Höfe ligt es paar wenigi Kilometer südweschtlig vo de Stadt Thun. D Gmeind bsteit us mehrere Dörfer im Stocketau u reicht bis ueche uf s Stockhorn, wo höch isch. Si gränzt knapp an Amsoldingersee, e Teil vom Übeschisee ghört aber drzue. Vor Gmeindflechi si 4,17 km² (417 ha) Waud u 0,1 km² (10 ha) See.
Nachbergmeinde si em Uhrzeigersinn nache u im Nordoschte aagfange; Asudinge, Zwisubäärg, Röitige, hinger em Stockhorn im Simmetau si Erlebach u Däärstette, wider voredra hei mer no Pouere u Übeschi.
Gschicht
D Gmeind Stocke-Höfe isch uf e 1. Jänner 2014 dur d Fusion vo de bis dertä unabhängige Gmeinde Höfe, Niderstocke u Oberstocke entstange.
Sprach u Dialäkt
Dr bärntütsch Dialäkt vo Stocke-Höfe ghört zum Hochalemannisch.
Anzelingen
Aselingen oder Aasléngen (lothrìngisch; frànzeesch Anzeling, ditsch Anzelingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Aselingen lijt àn dr Nied, rund sechs Kilometer sìdweschtlich vun Bouzonville uf re Heche zwìsche 197 un 258 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Eedléngen oder Eedléng (frz. Edling, dt. Oedlingen)
Gschìcht
Ancerville ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1248 àls Anzedange (1272 Anzedinges, 1594 Anseldingen, 1604 Anselingen), Edling 1184 àls Edelingen, 1617 OEdlingen, 1779 Edeling.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Aselingen ìsch. Aselingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Aselingen ghert zem Moselfrankisch.
Breitenbrunn (Schwaben)
Broitabronna (amtlich Breitenbrunn) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Broitabronna leit en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba, rond 25 km eschtlich vo Memmenga. Vo dr Gmarkong send 60,6 % Landwirtschaftsfleche, 29,1 % Wald, 8,7 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Broitabronna ghered d Derfer Broitabronna, Baumgärtle, Bedernau, Fürbuch, Hohenschlau ond Loppenhausen ond d Weiler ond Gheft Achsenried, Blatte, Brandstetten, Kaisersmoos, Köck, Korb, Kunzach, Oberberghöfe, Staudenberg, Steinbach, Straßberg, Unterberghöfe ond Weiherhof.
Gschicht
Broitabronna isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1088.
Religion
97,9 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 1,4 % evangelisch.
Verwaltong
Broitabronna haut mit em Markt Pfaffehause ond dr Gmoende Oberriada ond Salge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Broitabronna isch dr Jürgen Tempel.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Broitabronna ghert zom Oschtschwäbisch.
Min (Gott)
De Min isch en ägyptische Fruchtbarkaitsgott, wo vor alem im oberägyptische Koptos vereert woren isch. Er isch au de Bschützer vo de Wüestestroosse. Z Luxor isch er mitem Amun gliichgsetzt wore.
De Ursprung vom Min sind prähistorischi hermenartigi Kultmool, wo i de Felder ufgstellt wore sind. Spööter isch denn de Min as e Maa dargstellt wore, wo ufrecht stoot und mit sinere lingge Hand sin erigierte Phallus hebet, i de rechte e Gaisle. Er trait e Chappe mit zwoo Falkefedere. Sini Pflanze isch de Lattich, bi de Ägypter e Fruchtbarkaitssymbol.
Sis wichtigste Fest isch s Stegefest gsii, wonem de Pharao di ersti Ääre opferet, woner selber gschnitte hett.
Walther von der Vogelweide
Dr Walther vo dr Vogelwäid (* um 1170, Geburtsort umbekannt; † um 1230, möögligerwiis z Würzburg) gältet as dr bedütendsti dütschsproochigi Lüriker im Middelalter. Vo iim si 500 Stroofe in über 110 Döön bzw. – inhaltlig grubbiert – 90 Lieder (Minnelieder) und 150 Sangsprüch überliiferet; usserdäm e religiöse Liich (wo, je nochdäm weli Fassig mä interpretiert, e Dreifaltigkäits- oder e Marieliich isch). D Überliiferig vom Walther sine Wärk isch näbe dere vom Neidhart und vom Frauelob sine die umfangriichsti vom dütsche Middelalter.
Scho im 13. Joorhundert het er zu de allererste Vorbilder ghöört, spööter zu de zwölf alte Mäister vo de Mäistersinger. Die ersti modärni Usgoob vo sine Wärk stammt vom Karl Lachmann (1827). Wemm mä uf Gedicht vom Walther verwiist, brucht mä immer d Site und Ziile in dere Usgoob.
Litratuur
Bd. 1 ISBN 3-15-000819-0, Bd. 2, ISBN 3-15-000820-4
Hörbisbiil
interpretiert vom Salzburger Ansambel für Alti Muusig Dulamans Vröudenton
Pflanzennamen Fürstenland
Pflanzenäme vom Försteland
Quéménéven
Quéménéven (bretonisch Kemeneven) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Quéménéven lyt in dr Cornouaille am Steïr, 13 km vu Quimper un 41 km vu Brest uf ere Hechi zwische 52 m un 280 m iber Normalnull.
Gschicht
Quéménéven isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1267 as Kemenet Maen (1296 Kemenet Maen, 1368 Kemenet maen, 1368 Kemenetvaen, 1384 Kaemenet Vaen, 1395 Quemenetvaen, 1516 Quemenevean).
Verwaltig
vu Quéménéven isch. Quéménéven ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Quéménéven ghert zem Bretonisch.
The Cocoanuts
The Cocoanuts (uff deitsch dät mr saga „Die Kokosnüsse“, schwäbisch „D Kokosniss“) ischt a US-amerikanischer Schbiilfilm us-em Jôhr 1929 vo de zwoi Reschisseer Robert Florey ond Joseph Santley mit de Marx Brothers en de Hauptrolla. An deitscha Titel geit’s et vo deam Werk; s ischt bloß en dr Originalfassong mit deitsche Zwischatitel uff-em deitschschbrôchiga Markt erheltlich.
Om was-es en deam Film gôht
Dr Groucho schbiilt da Mr. Hammer, an tipischa Biidermôô, wo z Florida a Hodell besitzt, wo kurz vôr dr Pleide stôht. Scho seit zwoi Wocha isch dr Mr. Hammer seim Personal da Loh schuldig bliiba. Uff oimôl siht’r wiidr a Lichtle am Horizont: Per Telegramm kindiget sich nuie Gäscht ôô. S dauret abr et lang, ond dr Mr. Hammer muaß feschtstella, dass des Pärle – dr Harpo ond dr Chico – et grad zo de betuchde Leit gheeret. Nôchdem dia zwoi s ganz Hodell uff da Kopf gschdellt hend, werret se mit-ra ganz fein geschbonnena Intrige vo zwoi Ganova konfrondiirt, wo’s uff da wertvolla Schmuck vo-ma andra Hodell-Gascht abgseha hend: dr schwerreicha Mrs. Polly Potter. Uff des Weib hôt abr au dr Mr. Hammer a Aug gwôrfa. Wenn-an dui nemlich heirada dät, wär’r uff oin Schlag seine finanzielle Sorga los. Ehm gôht’s abr koi Härle besser wia sellem Gauner-Paar. Ovorhergsehene Schwiirichkeida dent sich pletzlich auf. Schließlich entschliaßt sich dr Mr. Hammer, mit-ra Vorsteigerong aus seira finanziella Klemme rauszokomma.
Kridik
Dr Evangelische Film-Beobachter fasst sei Urteil so zamma: „Verfilmung eines Broadway-Musicals, das den vier Brüdern Gelegenheit gibt, ein Feuerwerk an Wortwitzen und Slapstik-Komik abzubrennen. Durch die technischen Unzulänglichkeiten – der Film wurde aus einer Reihe alter Kopien zusammengestellt und mit viel zu langen und zu schnell ablaufenden Zwischentiteln versehen – wurde der ungestörte Genuß am gelungenen Klamauk beeinträchtigt.“
Gretzenbach
Gretzebach (amtlich Gretzenbach) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Gretzebach liit im soledurnische Nederamt. Zue de Gmein ghööre s Dorf Grezebach, de Ortsteil Weid u sit 1973 s Dorf Grod. D Gmeindsflächi umfasst 43,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 36,8 % Waud, 19,4 % Sidligsflächi und 0,5 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Schönewerd, Dänike, Kölike, Nedergösge, Oberämpfäude, Safewiu u Wauterswiu.
Gschicht
Gretzebach isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 778 aus Grezzinbach (1265 Grezenbach).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 15,6 % gläge.
Religion
36,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 42,1 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,9 %, CVP 15,8 %, EDU 0,4 %, EVP 2,6 %, FDP 16,9 %. GLP 3,8 %, GP 4,6 %, SP 18,3 %, SVP 31,9 %, Suschtigi 1,8 %.
Gmeindspresidänt isch dr Daniel Cartier (Stand 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gretzebach ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Glas
Glas (vo germanisch glasa „s Glänzige, Schimmrige“, au für „Bernstäi“) isch e Sammelbegriff für e Grubbe vo amorfer Feststoff, wo die wirtschaftli wichdigste von ene us Siliciumdioxid bestöön.
Äigeschafte
Die mäiste Gleeser bestöön hauptsächlig us Siliciumdioxid, wie Drinkgleeser oder Fänsterglas; die Silikat-Gleeser si mäistens dransbaränt und häi vo alle Gleeser die wirtschaftlig grössti Bedütig. Au Metall, wo amorph fest worde sin, si Gleeser. Gleeser us organische Materialie si zum Bischbil dr natürligi Bärnstäi oder vil Kunststoff wie Acrylglas. Mä cha fast us jedem Stoff, wemm män en schnäll us em flüssige oder gasförmige Zuestand abchüelt, e (metastabils) Glas mache. Es git e seer groossi Zaal vo Gleeser mit verschidnige Zämmesetzige, wo wäge iire Äignschafte vo wirtschaftligem oder wüsseschaftligem Inträssi si. Glas wird für vili Aawändige iigsetzt und es git entsprächend verschidnigi Technike zum Glas mache und em si Form z gee. E Hufe vo dene Technike si scho seer alt und wärde au hüte no industriell umgsetzt, ooni dass am Grundbrinzip öbbis gänderet worde weer.
Glas isch en amorfi Substanz. Gwöönlig wird Glas dur Schmelze erzügt, es cha aber au gmacht wärde, wemm mä Sol-Gel ufwermt und dur Stoosswälle. Thermodünamisch wird Glas as gfroreni, underchüelti Flüssikäit bezäichnet. Die Definizion gältet für alli Substanze, wo gschmulze und denn entsprächend schnäll abküelt wärde. Das bedütet, ass wenn d Schmelzi zum Glas wird, sich zwar Kristallkäim bilde, aber dass nit gnueg Zit blibt für e Kristallisazioonsbrozäss. S Glas wird z schnäll fest, wenn es sich abchüelt und dorum chönne d Baustäi nid zum ene Kristall umgordnet wärde. Wemm mä s veräifacht, cha mä sääge, ass dr atomari Ufbau vom ene Glas «öbbe» däm von ere Flüssigkäit entspricht. Dr Dransformazioonsberiich, das isch dr Übergangsberiich zwüsche dr Schmelzi und em Feststoff, lit bi vile Glasarte bi öbbe 600 °C.
Glas cha in seer begränztem Umfang fliesse, aber das cha mä erst bi hööchere Tämpratuure merke. D Behauptig, ass alti Chillefänster unde dicker sige, wil s Glas im Lauf vo de Joorhundert wäge dr Schweerchraft abwärts gflosse sig, isch falsch. Bi Ruumtämpratuur wurd son e Brozäss Millione vo Joor bruche. Wenn s Glas Stelle het, wo s dicker isch, chunnt das vom domoolige Brodukzioonsverfaare, wo mä Glaas zu Zylinder ufbloost, die dr Lengi nooch ufgschnitte und uf ere graade Oberflechi usbräitet het, bis s Glas chalt gsi isch.
Aawändige
Durchsichdigs Glas wird für Fänster brucht, in dr modärne Archidektuur bestöön d Hüüserfassade vilmol nume no us Glass und e chli Metall. Im dääglige Lääbe drifft mä Glass under anderem au in Spiegel aa, in Drinkgleeser, Fläsche und andere Bhälter, Brülle, Lüüchtkörper usw. In dr Chemii isch s äins vo de bevorzugte Material, wil s gege vili Substanze resistänt isch, in dr Füsik und dr Technik nützt mä sini füsikalische Äigeschafte us, zum Liecht z manipuliere und z läite.
Ä (Begriffsklärung)
Ä isch
MdC
Dr Manuel de Codage, abkürzt MdC, isch ä Beschriibig wie mä die altägyptische Hieroglyphe cha mit latiinische Buechschdabe dransliteriere, so dass mä keini bsundrige Zeiche bruucht und d Umschriibig dr Originalteggscht dreu wiidergit und ass es in erä komputerisierte Umgäbig braktisch siig. Die elteri Hieroglypheumschrift, wo vo dütsche Ägyptologe entwigglet worden isch, bruucht Diakritika und ä baar bsundrigi Buechschdabe, wo im latiinische Alphabet nit exischdiere. Noch em MdC wärde Grooss- und Chliibuechschdabe bruucht, wo verschiidnigi Wärt hai; mä cha dorum Setz und Näme nit eifach mit emä Groossbuechschdabe afo, wil das in gwüsse Fäll enerä andere Hieroglyphe wurd entschbräche.
Eikonsonantischi Zeiche
D Reihefolg vo de Hieroglyphe und ihrer Dransliterierig isch vo modärne Ägyptologe feschtgleit worde. Die eikonsonantische Zeiche hai se in Buechschdabefamilie iideilt:
Schriibregle
D Darschdellig vo umschriibene Teggscht duet algebraische Formle ähnele. Ä baar vo de Schriibregle si:
Nit-textuelli Informatione
Im MdC het s Schbezifikatione, wie dr Teggscht cha umschriibe wärde, so dass d Information über d Schriftrichtig, d Blatzierig vo de einzelne Zeiche, odr ihri Farb nid verlore goht. Komputerprogram wie WinGlyph, MacScribe, InScribe, Glyphotext, WikiHiero und so bruuche die Teggschtformatierig und chönne Hieroglypheteggscht in MdC Umschriibig em Original ähnlig uusdrucke.
Eisen
Iise isch e chemisches Element im Periodesystem vu dr Elemente mit em Symbol Fe (lat. ferrum, Iise) un Ordnigszahl 26. Es isch e Metall vu dr 4. Periode in dr 8. Näbegruppe im Periodesystem. Dr Namme Ise isch goot uf zrugg und isch en alts Leenwort usem Keltische.
Dr Iisechern 56Fe isch dr stabilst un energiärmst Atomchern. Des heisst, sowohl e Fusion wie e Spaltig vu Iisecherne verlangt Energizuefüehrig un isch demit endotherm. Sälle Umstand isch fer d'Sternentwicklig vu allergrösster Bedütig.
Entstehig
Im Universum sin bi sinere Entstehig numme Wasserstoff un Helium vorchumme. Alli andere Elemente sin bi thermonukleare Reaktione in Sterne entstande.
Iise entstoht im Endstadium vu dr Chernfusionsprozesse in masseriiche Sterne. Wil d'Fusion vu Iisecherne wie au ihr Spaltig Energi bindet un nit frisetzt, entstehn in Sterne zuenächst keini schwerere chemische Elemente wie Iise. Es bildet sich dorum im Endstadium vu dr Chernfusion in Sterne e Iisechern as e Art thermonukleari Äsche, wo sich langsam abchüehlt (e relative Begriff bi Temperature im Beriich vu mehrere Milliarde Kelvin) un sich debi under dr eigene Schwerchraft zämmeziegt. Yberschrittet die Iisechugle vu öppe Erdgrössi e kritischi Masse, die sognennt Chandrasekhar-Grenze (öppe 0,9 Sunnemasse), so fallt si binne Sekunde under ihrer eigene Schwerchraft in sich zämme. Die no friwerdend, gwaltig potentiell Energi ermöglicht no d'Fusion vu Iisecherne zue schwerere Elemente bis hi zum Uran (un noch schwerer, doch sin sälli Elemente vil z'churzläbig, um in dr Natur usserhalb vu Supernovae vorzchumme). Glichzittig heizt sich dr Stern so starch uf, dass in grosse Deile e schlagartigi Chernfusion isetzt un die usser Hülle als e Supernova-Explosion absprengt. Supernovae erreiche debi e Energiusstoss vu mehrere 100 Milliarde normale Sunne.
Universum
Iise isch as s'Endprodukt vu dr Chernfusion in massive Sterne s'zehnthüffigst Element im beobachtbare Universum.
Sunnesystem
Im Sunnesystem nimmt mer fer die meiste grössere planetare Objekte mit iber 3000 km Durmesser e Iisechern a. Säller isch bim Merkur mit 0,8 Planeteradie sehr gross, degege bim Erdmo ufgrund vu sinere Entstehig relativ chlei. Au Asteroide vom M-Typ wie (16) Psyche bestehn hauptsächlich us Iise. Dr Planet Mars verdankt si roti Farb im Iiseoxid (Rost) uf sinere Oberflächi. Degege isch jensits vum Asteroidegürtel Iise (as Erz oder Oxid) an dr Oberflächi vu Himmelskörper rächt selte.
Erde
D'Erde het e Iise-Nickel-Chern. Au suscht isch Iise relativ hüffig im Erdkörper un an dr Erdoberflächi aztreffe, meistens allerdings oxidiert.
Brubach
Gschìcht
Brüebi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 823 àls Bruchbach (1144 Brudbach, 1264 Brubach).
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Brüebi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Silja Häusermann
D Silja Häusermann (* 1977 z Lozärn) isch e Schwyzer Bolitologi. Si laitet as Brofässeri dr Lehrstuel fir Schwyzer Bolitik un Verglychendi bolitischi Ekonomy am Inschtitut fir Bolitikwisseschaft (IPZ) vu dr Universitet Züri.
Lääbe un Wirke
D Silja Häusermann het zwische 1997 un 2001 Bolitikwisseschafte an dr Universitet Gämf studiert. Am Hochschuelinschtitut fir effetligi Verwaltig vu dr Universitet Lausanne het si ne Noodiplomstudium in Public Administration absolviert. Zwische 2000 un 2007 isch si Assischtänti an dr Universitet Lausanne gsii un no an dr Universitet Züri, wu si promoviert woren isch. E Forschigsufenthalt het si ans Government Department vu dr Harvard University z Cambridge (Massachusetts), USA gfiert. 2007 bis 2011 het si as Oberassischtänti am Lehrstuel fir Verglychendi Bolitikwisseschaft vu dr Universitet Züri gforscht. 2011 bis 2012 het d Häusermann as Juniorbrofässeri in Bolitikwisseschaft an dr Universitet Konschtanz glehrt un gforscht. Syt Septämber 2012 isch si Inhaberi vum Lehrstuel fir Schwyzer Bolitik un Verglychendi bolitischi Ekonomy am Inschtitut fir Bolitikwisseschaft (IPZ) vu dr Universitet Züri.
Anne 2018 het si dr UZH-Lehrbryys wäge dr uuszaichnete Qualitet vu ire Lehr gwunne.
Forschigsschwärpinkt
Forschigsschwärpinkt vu dr Häusermann sin verglychendi Wohlfahrtsstaateforschig, verglychendi bolitischi Ekonomy, Ränte- un Familiebolitik, Barteie- un Verbändsischtem, Bolitikanalyse un Europäisierig/Internationalisierig.
Treffléan
Treffléan (bretonisch Trevlean) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Treffléan lyt 12 km vu Vannes un 57 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 20 m un 147 m iber Normalnull.
Oberösch
Oberösch isch es Dorf un en ehmalegi politeschi Gmeind, wo zu de Gmeind Eersige im Verwautigschreis Ämmitau vom Kanton Bärn ghört.
Walkringen
Wauggringe (amtlech Walkringen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kantuu Bärn, Schwyz.
Oberösch
Geografi
Oberösch ligt ar Ösch, nördlech vo Burdlef. D Gmeindsflächi het us 61,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,4 % Waud u 4,2 % Sidligsflächi bstange. D Nachburgmeinde si Niderösch, Rumedinge, Eersige u Utzischdorf gsi.
Walkringen
Geografi
Wauggringe ligt im oberen Bigetau uf ere Hööchi vo 708 m ü.M. ungfähr drizäh Kilometer öschtlich vu Bärn. D Gmeind umfasst d Dörfer Wauggringe, Bigetau u Wikartswiu u d Wiiler Schwendi u Wydimatt. Dr Landschaftstyp isch s schwiizerische Mittuland mit eim Wauggringer Moos. Deet fliest dr Biglebach düre. Im Mittelalter isch deet noch e See gsii. S Gmeindgebiet umfasst 17,2 Quadratkilometer und het Aatäil am Aaretal und am Ämmital. D Gmeindsflächi bsteit us 56,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 36,6 % Waud, 6,3 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Hasli, Lützeflüe, Landiswiu, Arni (BE), Bigle, Worb u Vechige.
Treffléan
Gschicht
Treffléan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Trevleian (1453: Treffléan).
Walkringen
Gschicht
Wauggringe isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1220 aus Walcheringin, Wikartswiu 1217 aus Wikarsuylarer. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Oberösch
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9 % gläge.
Treffléan
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Treffléan ghert zum Bretonisch.
Walkringen
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4 % gläge.
Religion
82,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Oberösch
Religion
91,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Walkringen
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,8 %, CVP 0,9 %, EVP 2,6 %, FDP 3,5 %. GLP 3,7 %, GP 8,3 %, SP 13,4 %, SVP 45,5 %, Suschtigi 5,3 %.
Oberösch
Politik
Gmeindspresidäntin vo Oberösch isch d Iris Balmer Jordi gsi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 113 Ywohner 97,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Oberösch ghört zum Hochalemannisch.
Walkringen
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1956 Ywohner 97,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Wauggringe ghört zum Hochalemannisch.
Mutunus Tutunus
De Mutunus Tutunus isch e römische phallische Gott gsii, äänlich em griechische Priapos. Sini gnaui Funktion isch nöd bikannt.
De Doppelname Mutunus Tutunus, mengisch au Mutinus Titinus, chamer nöd wörkli dütte, ghört aber zu latiinisch muto "Penis". Er het z Rom e Tempel ghaa, wo Fraue em gopferet hend. De Augustinus vo Hippo schribt, dass Ehelütt, wo grad ghüroote hend, hend müese uf sis "uughüürlichi und abschoilichi Gliid" sitze. Die Uussaag mag christlichi Polemik sii und sisch nöd bikannt, wie de Kult wörkli gsii isch. Vom Mutunus Tutunus gits kai Bilder.
Berta Ottenstein
D Berta Ottenstein (* 27. Merz 1891 z Nürnberg; † 17. Juni 1956 in dr Nechi vu Concord, Massachusetts) isch e dytschi Dermatologi gsii. Si isch di erscht Frau gsii, wu an dr Universitet Fryburg d Habilitation kriegt het un in ganz Dytschland di erscht, wu si im Fach Dermatology habilitiert het.
Lääbe un Wirke
Dr Ottenstein isch as jingschts vu segs Chinder in ere Nürnberger Chaufmannsfamilie ufgwagse. Si het an dr Universitet Erlangen studiert, wu si 1914 ire Doktertitel in Chemy iberchuu het. Noch ere Position am Chaiser-Wilhelm-Inschtitut fir Biochemy z Berlin-Dahlem (1927) isch si 1928 an d Universitet Fryburg gwägslet, wu si ne Assischtänzstell kriegt het. Scho anne 1930 het ire Vorgsetzte, dr Klinikdiräkter Georg Alexander Rost, gsait, är wett si bal zur Habilitation vorschlaa. D Habilitation isch am 3. Juni 1931 vum Senat gnähmigt un am 11. Juni vum zueständige Minischterium z Charlsrue bstetigt wore. Scho drei Wuche vorhär isch an d Ottenstein an dr medizinische Fakultet dr Grad verleent wore, eso het si zum Wintersemeschter 1931/32 e Stell as Privatdozänti chenne aadrätte. Dr Titel vu ire Habilitationsschrift isch gsii: Untersuchungen über den Gehalt der Haut und des Blutes an diastatischem Ferment und dessen biochemische Bedeutung bei Hautkrankheiten.
Anne 1932 isch dr Verdrag vu dr Ottenstein an der Universitet Fryburg zum letschte Mol verlengeret wore, aber scho vor em Uuslaufe im Spotjohr 1934 isch si wäge ire jidische Abstammig vu dr Nationalsozialischte „beurlaubt“ wore. Zäme mit vylne andere Dozänte het si am 12. April 1933 d Universitet mieße verloo.
Vu 1933 bis 1935 het si an dr domolige dermatologische Klinik vu Budapescht e Assischtänzstell ghaa, vor si 1935 an d Universitet z Istanbul gwägslet isch, wu si bis 1945 as Dozänti un Laiteri vu dr dermatologische Klinik gwirkt het. No isch si in d USA emigiriert, wu si an dr Harvard University e Stell as research fellow iberchuu het un am New England Medical Center z Boston gschafft het.
Anne1951 isch dr Ottenstein vu dr Universitet Fryburg e usserblanmäßigi Profässur verleent wore un si het di amerikanisch Staatsburgerschaft iberchuu.
Nochläbe
Dr Fraueferderbryys vu dr Universitet Fryburg haißt syter anne 2005 Bertha-Ottenstein-Preis. Uuszaichnet wäre dodermit no dr Universitetswebsyte Rusragendi wisseschaftligi Laischtige im Berych vu dr Gschlächterforschig, Lehrkunzäpt un Seminarforme, Schueligs- un Wyterbildigsaagebot, wu dr Aschpäkt vu dr Glychstellig querschnittsartig integriere un glychstelligsorientierti Bewusstsyysbildigsprozäss aarege, Netzwärchbildig, Veraastaltigs- oder Uusstelligsorganisation zue Gender-Themene, Strukturälli Maßnahme zur Glychstellig, z. B. Rekrutierigs- un Personalentwickligsmaßnahme zur Staigerig vum Frauenaadail uf dr Qualifikationsstapfle, wu si bishär unterrepresäntiert sin, oder innovativi Maßnahme zur Verbesserig vu dr Läbes-, Studie- un Arbetsbedingige an dr Universitet im Sinn vu dr Glychstellig
Z Fryburg isch e Stroß im Stadtdail Brihl-Beurbarung uf em Gländ vum ehmolige Gieterbahnhof no dr Berta Ottenstein gnännt.
Punt Ota (Cinuos-chel-Brail)
D Punt Ota isch en alti Strossebrugg im Engadiin im Bündnerland.
Der Name Punt Ota isch rätoromanisch und bedütet Höchi Brugg.
D Brugg goot über de Bach Ova de Punt Ota, wo in Fluss Inn mündet. Si lyt bi de Engadiiner Gmäinde S-chanf und Zernez und het als markante Ort e geografischi Bedütig, wil si als Gränzpunkt gnoo wird zum s Oberengadiin vom Underengadiin z trenne.
En Brugg hets det sid em Middelalter ggä. Di nöi Brugg isch ane 2008 wi die eltere a däre Stell us Holz bout worde und darf hüt nur no vo langsame Vercheersmiddel, vo Puure und vo Fahrzüg vom Forschtdienst pruucht wärde.
Region Bodensee-Oberschwaben
D Region Boodesee-Ooberschwoobe (dt. Region Bodensee-Oberschwaben) isch aini vù zwelf Ruumornigs- ùn Blaanigsregione Baade-Wiirdebäärg. Si ùmfasd dr Boodeseechrais, dr Landchrais Raveschburg ùn dr Landchrais Simeringe.
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region isch dr Regionalverband Boodesee-Ooberschwoobe (dt. Regionalverband Bodensee-Oberschwaben) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Raveschburg.
Yywoonerzaale
D Yywoonerzaale sin Ergebnis us dr Volkszellige (¹) oder amdligi Fùùrdschryybige vùm Statistische Landesamt Baade-Wiirdebäärg (nùme Haubdwoonsiz).
Ruumblaanig
In dr Region Boodesee-Ooberschwoobe gid s mid Fridrichshafe / Raveschburg / Weigarte ai Ooberzäntrum. Dernääbe gid s nyyn Midelzändre:
Cortaillod
Cortaillod (frankoprovenzalisch ) isch e Gmai vom Kanton Nöieburg.
Geografi
Cortaillod lyt am gääche Stade iber em Nöieburgersee. Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf un d Wyler Bas-de-Sachet un Petit Cortaillod.
Dr Gmeindbann umfasst 53 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 12  Prozänt Wald, 34  Prozänt Sidligsflechi un ei  Prozänt sunschtigi Flechi.
D Nochbergmaine vu Cortaillod sin La Grande Béroche un Boudry.
Gschicht
Vo Cortaillod het en grossi alti, urgschichtlechi Kulturgruppe der Name: d Cortaillod-Kultur, wo vor öppe sächstuusig Joor im Schwiizer Middelland wyt verbreitet gsi isch. Das chunt dervo, wil me am Nöieburgersee ebe bi Cortaillod es Dorf us dere Zyt gfunde het.
S nöie Dorf Cortaillod isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1311 as Cortaillot.
Syt 1648 isch Nöieburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöiueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöieburg blibe.
Religion
39,8 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 32,7  Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 4,4 %, FDP 37,6 %, Grüeni 8,9 %, PdA 1,5 %, SP 25,5 %, SVP 15,7 %.
Wirtschaft
Der Bärghang iberem See isch guet füre Wybou. Uf em Platoo wyter obe tuet me z Acher fahre.
Sid im 19. Joorhundert het’s Induschtry i der Gmeind. E ganz e berüempti Fabrigg isch die vo de Kabelwärch Cortaillod, wo hüt zum internazionale Konzärn Nexans ghört.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4373 Yywohner 84,7 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,3 Prozänt Dytsch, 3,7 Prozänt Italienisch un 7,3 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kleostratos von Tenedos
De Kleostratos vo Tenedos isch e Griechische Astronom gsii. Wen er glebt het isch nöd genau bekannt, aber wel de Thales vo Milet im Joor 545 v. Chr. uf de Insle Tenedos gstorben isch, nimmt mer aa, as de Kleostratos sin Schüeler gsii sii chönt und somit im 6. Jh.v. Chr. glebt het.
De Kleostratos het en astronomisches Gedicht, Astronomia, gschribe, doch sind nume grad zwai Versli bekannt:
Wenn de Bootes noch sim Spootufgang 83 Taag im Nachthimel verbringt, denn goot de Aafang vom Schkorpioo ide Morgedämmerig under, und zwor zäme mit de erste Sterne vom Bootes. (Ergänzt noch F. Boll)
Anderi antiki Autore seget vo im, as er as erste d Zaiche uf de Ekliptik erchennt hebi, und zwor zerst de Widder und de Schütz. Au heb er as erste die baide chline Sternli im Sternbild Fuermaa Gaissli (Haedi) gnennt.
De Censorinus schribt zudem, ases de Kleostratos gsi sai, wo d Oktaedris (de achtjöörig Kalenderzyklus) iigfüert hebi und nöd de Eudoxos vo Knidos. Er söll d Sunewendige am Berg Ida bobachtet ha.
Literatur
B.L. van der Waerden: Die Astronomie der Griechen (1988), ISBN 3-534-03070-2
Querrien
Querrien (bretonisch Kerien) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Querrien lyt an dr Ellé, 43 km vu Quimper un 85 km vu Brest uf ere Hechi zwische 13 m un 172 m iber Normalnull.
Grütliverein
Dr Schwiizerischi Grütliverein isch e vaterländisch orientierte Arbeiterverein gsi. Er isch am 20. Mai 1838 vom Johannes Niederer z Gämf gründet worde.
Querrien
Verwaltig
vu Querrien isch. Querrien ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Querrien ghert zem Bretonisch.
Grütliverein
Ursprünglig isch dr Grütliverein as Diskussionsverein für Handwärksgselle gründet worde, er het aber e wichtigi Rolle in dr Schwiizer Arbeiterbewegig gspiilt. Zerst het er sich nume mit Bildig und Erziehig beschäfdigt, bald isch er aber politisch dätig worde. D „Grütlianer“ si massgäblig bi dr Gründig vo Gwärkschafte und Chrankekasse drbii gsi.
Ü (Begriffsklärung)
Ü isch:
Grütliverein
Die patriotischi Orientierig vom Grütliverein – si Name bezieht sich uf dr mythisch Gründigsort vo dr Eidgenosseschaft, s Rütli – het d Bewegig zum ene schwiizerische Sonderfall gmacht. Dr Grütliverein het s 1868 abglehnt, sich dr Internationale Arbeiterassoziation (Ersti International), wo 1864 gründet worden isch, azschliesse. Eso isch e Gegesatz zur internationale sozialistische Arbeiterbewegig entstande. Dorum si d Grütlianer im Landesstreik vo 1918 nit uf dr Siite vo de streikende Arbeiter gstande.
1890 isch dr Verein mit meh as 16000 Mitgliider am grösste gsi. 1901 het er mit dr Sozialdemokratische Partei fusioniert, het sich aber 1916 wider von ere glöst. Er het aber wiiterhi Mitgliider verlore, bis er 1925 de Sektione empfohle het, sich dr SP azschliesse.
Minnesang
Zitligi Iiornig
Im dütsche Sproochruum cha mä vo öbbe 1155 aa vom ene Minnesang uf Middelhoochdütsch schwätze. D Wersion vom Hoochdütsche, wo im Minnesang brucht worde isch, isch dr ersti bekannti Versuech die dütschi Literatursprooch z veräihäitlige. Erst 400 Joor spööter het s dr Martin Luther zum zwäite Mol brobiert.
Im Spootmiddellater (vo öbbe 1250 aa) häi anderi literarischi Gattige dr höfisch-ritterlig Minnesang abglööst.
Französischi Vorbilder
Die erste Minnesänger, wo mä von ene wäiss, si d Trobadors in Südfrankriich gsi. D Sprooch vo iire Lieder wird in modärner Zit vilmol as Provenzalisch bezäichnet, doo drmit isch aber nit dr okzitanisch Dialäkt vo dr Provence gmäint, sondern en Art von ere okzitanische Koine oder Literatursprooch, wo Elimänt us verschiidene okzitanische Dialäkt ufgnoo het. Dr Minnesang vo de südfranzösische Trobadors und spööter au vo de nordfranzösische Trouvères, het e groosse Iifluss uf d Aafäng vom dütsche Minnesang gha.
Am beste gseet mä dä Iifluss an de sogenannte Kontrafakture, also dr (dütsche) Nöitextierig vo provenzalische Döön (e literarische Doon isch d Äihäit vom Värsmaass, dr Stroofeform und dr Melodie). Dr franzöösisch Iifluss gseet mä aber au draa, wie dütschi Minnesänger sich Müe gää häi, mit raffinierte Meter und Riim technike äänlig artifiziell z glänze wie die franzöösische Sänger.
Fußball-Weltmeisterschaft 1966
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1966 (ENS Football World Championship) vu dr Manne isch d acht Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 11. bis zum 30. Juli 1966 z Ängland stattgfunde. Wältmaischter isch dr Gaschtgeber Ängland wore, wu im Finale gege Dytschland gwunne het. Mer chännt des Finale dur s „Wembley-Dor“, ais uv dr umstrittentschte Dor vu dr Fueßballgschicht. Dr Titelverdaidiger Brasilie isch no dr Vorrundi uusgschide.
Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in acht Stadie in sibe änglische Stedt uusdrait wore:
Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1966 qualifiziert:
Finalrundi
1 Sieg nach Verlängerung
Pädagogische Hochschule Graubünden
Di Pedagoogisch Hoochschuel Graubünde (dt. Pädagogische Hochschule Graubünden, churz PHGR, ital.: Alta scuola pedagogica dei Grigioni, roman.: Scola auta da pedagogia dal Grischun) isch e Hoochschuel fir Lehrpersoone uf dr Stapfle Primaarschuel un Chinderschuel z Kuur. D «Bündner Frauenschule» isch anne 1983 no Blään vum St. Moritzer Architäkt Robert Obrist böue un 2010 vum Pablo Horváth um e Mediothek un Heersääl uusgwytet woore. As ainzigi effetligi Schwyzer Hoochschuel bietet d PHGR Abschliss in dr drei Kantonssprooche: Dytsch, Italieenisch un Rätoromaanisch.
Uusbildig
Di pedagoogisch Grunduusbildig zur Lehrperson fir d Primarschuel un d Chinderschuelk doht drei Johr un schließt mit em Bachelor ab. D Uusbildig an dr PHGR isch stark beruefsbezooge. Im eerschte un dritte Stuudiejohr laischte Studänte*ne Praxisyysetz in Schuelklasse uf verschiidene Zyylstapfle.
Wyterbildig
D Abdailig Wyterbildig bietet fakultatiivi Kiirs fir Lehrpersoonen an. Doderzue gheere Zertifikaats- un Masterstuudiegäng fir Zuesatzqualifikazioone (Schuellaitig, schuelischi Hailpedagoogik) un Sproochkumpetänze. Im Udtraagsverhältnis vu Kanteen oder Gmaine wääre Wyterbildige fir Lehrpersoone un Schuelbeheerdemitgliider realisiert.
Foorschig un Dienschtlaischtige
D Abdailig Foorschig un Entwicklig spezialisiert si uf d Beraich Schuelentwicklig un Meesproochigkait. Zurzyt schafft s an Projäkte zue dr Meesproochigkait un bilinguaalem Unterriicht, Schuelentwicklig in peripheere alpiine Ryym un Bildig fir noohaltigi Entwicklig im Beraich Umwält un Tächnik.
Sproochezäntrum
D Staabsstell Sprooche het linguistischi un Berootigs-Ufgaabe fir d Schuellaitig un Studänte*ne. Si schafft äng mit em Ressort Meesproochigkait zämme.
Gschiicht
D Bündner Frauenschule isch anne 1895 vu dr Gemeinnützigen Gesellschaft des Kantons Graubünden as Chochschuel grindet woore. Anne 1902 het si ire aige Huus as Huushaltigs- un Frauenaarbetsschuel an dr Loëstrasse chenne böue.
D Seminaarabdailig mit dr Lehrerneuusbildig fir Handaarbet isch anne 1917 un diejeenig fir Huuswiirtschaft anne 1921 derzuechuu. Ab 1926 sin Wääbkiirs fir Haimarbaiterne aabote woore, wu vu 1933 bis 1942 z Andeer wytergfiert woore sin. D Lehrwäärchstätt fir Daameschnyyderne isch 1930 entstande un im nämlige Johr isch d Zentralstelle für Heimarbeit aagliideret woore, wu 1939 s «Bündner Heimatwerk» durs fiirigangen isch. Di eerscht Beruefsberootigsstell fir Maidli het 1934 iri Aarbet ufgnuu.