cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Badische Hauptbahn
Entwicklig vo dè Streggi bis zum Èrschtè Wältchrièg
Dè Vokeer uff dè Badischè Hauptbaan isch rasch aagschtigè, so dass scho gly dè zweigleisige Uusbau notwendig worrè isch. 1846 hèt dè zwischè Monnèm un Heidelbärg abgschlossè wörrè könnè, 1847 bis Offèbürg, 1848 bis Fryburg un 1855 bis Basel. Au d Zweigstreggi Appèwièr–Keel isch 1846/1847 zweigleisig uusbaut worrè. Dõgegè isch s Streggèschtugg am Hochrhy zwischè Basel un Konschtanz eingleisig blibbè.
Am 22. Juli 1870 isch im Zuug vo dè Mobilmachig für dè Dütsch-Französischè Chrièg d Hauptbaan an meererè Stellè zwischè Raschtatt un Offèbürg unbruuchbar gmacht worrè. Im Wagèpark vo dè Badischè Baanè hèn sich zu sèllèrè Zit gröschtèdeils zweiachsigi Abdeilwägè befundè, wôrend Württèbärg vo Aafang aa uff Großraumwägè gsetzt hèn. Badè hèt spôter èbbèfalls zu sèllèm Sischteem gwechslèt.
Diè zweigleisigè Streggè z Badè sin bis 1888 im Linksvokeer betribbè worrè, èrscht denõch isch d Umschtellig uff Rächtsvokeer etappèwys erfolgt.
Diè èrschtè Abschnitt vo dè Badischè Hauptbaan sin in Breitschpur mit èm Schinnèabschtand vo 1600 mm aglait worrè. Schu bald hèt sich allerdings zeigt, dass sich diè anderè Mitteleuropäischè Staatè für diè spôter so benamsti Normalschpur entschiddè hèn, so dass es badische Ysebaanetz uffgrund dè anderè Spurwiti in è Isolation z grõtè droot hèt. Z Heidelbärg (ab 1846) un Bruchsal (ab 1853) hèn schu Aschlüss zu Mõchbòrbaanè bschtandè, wo in Normalschpur uusgfüürt gsi sin. Durchlaufendi Frachtgüèter hèn jewyls umgladè wörrè müèesè. Dõher sin diè bis dõhy bautè Streggè im Lauf von Johr 1854/55 uff Normalschpur umbaut wörrè müèsè. Insgsamt hèn 203 km zweigleisigi un 79 km eingleisigi Streggè umgschpurt wörrè müèsè, ußerdèmm diè vorhandenè 66 Lokomotyvè un 1133 Wägè. Dank sellerè Maßnaam isch dè Ysatz vo gränzübberschritendè Güèterwagèläuf möglich worrè.
Bim Ysebaabau isch Monnèm, diè gröscht un wichtigschti Handelsschtadt vo Badè, in è Randlaag grõtè: dè wichtige Nord-Süd-Vokeer vo Frankfurt am Main i d Schwiz hèt übber d Main-Negger-Baan nõch Heidelbärg un witer übber diè Badischi Hauptbaan nõch Basel gfüürt. Deshalb hèt sich Monnèm um èn dirèktè Ysebaaaschluss nõch Südè bemüèt un hèt dè Bau von èrè Ysebaaschtreggi nõch Karlsruè übber Schwetzingè beaatragt. Diè 1870 eröffneti Rhybaan hèt èn Deil vom Ysebaavokeers zwischèm Rhy-Negger-Ruum un Karlsruè vo dè Badischè Hauptbaan uff sich zogè un hèt è Entlaschtigsstreggi für diè i sellèm Berych schu a d Gränzè vo irer Kapazidät aaglangtè Hauptbaan gschaffè. Selli Entlaschtigsschtreggi isch 1895 uss strategischè Gründ witer nõch Südè bis Raschtatt (übber Durmersheim) volängerèt worrè, so dass ab denn au zwischè Karlsruè un Raschtatt zwei Ysebaschtreggè exischtyrt hèn.
Durch dè ständig awachsende Vokeer un dè Bau vo dè Gotthardbaan 1882 isch d Bedütig vo dè Streggi Monnèm–Basel witer agwachsè. Dõgegè hèt diè Streggi am Hochrhy zwischè Basel un Konschtanz nit vo sellèrè Entwicklig profityrè könnè: nõch èm Bau vo dè Basler-Vobindigsbaan (1873) un dè Bözbärglinniè (1875) isch è dirèkti Streggi zwischè Badè un dè Zentralschwiz zur Vofüègig gschtandè, so dass dè Gränzübbergang z Waldshuèt a Bedütig verlorè hèt un dè internationali Vokeer übber dè Gränzübbergang z Basel abgwicklèt worrè isch. Au d Aabindig vom Bodèseeraum isch sit 1873 in èrschter Linniè übber diè kürzeri Schwarzwaldbaan erfolgt, so dass d Hochrhyschtreggi zuè nèrè regionalè Oscht-Wescht-Streggi ohni übberregionali Bedütig worrè isch.
Durch dè wachsende Vokeer zwischè Monnèm un Basel un d Uusdeenig vo dè Städt isch a dè Knotèbaanhööf èn Umbau un deilwys è Volegig vo dè Baanalaagè notwendig worrè. So sin zwischè 1895 un 1914 neui Güèter- un Rangyrbaanhööf z Karlsruè, Monnèm, Basel, Fryburg un Heidelbärg entschtandè sowiè neui Personèbaanhööf z Karlsruè un Basel.
Entwicklig vo dè Streggi im 20. Johrhundert
Vo öppè 1895 bis 1914 isch diè Badischi Hauptbaan im scharfè Wettbewèrb mit dè Elsässischè Baan gschtandè, denn d Faarzitè zwischè Basel un Frankfurt bzw. Monnèm sin fascht identisch gsi. Wòrend èm èrschtè Wältchrièg sin d Schnellzüüg uusschlièßlich übber diè Badischi Hauptbaan gfaarè, well diè elsässischi Baanschtreggè bi Mülhuusè i dè Reichwiti vo dè französischè Artillery glegè sin. Nōchdemm s Elsass nōch èm Èrschtè Wältchrièg Frankrych zuèkeit isch, sin alli Züüg gu Basel nu nò übber diè badischi Hauptbaan gfüürt worrè.
Nõch dè Gründig vo dè Dütschè Rychsbaan im Johr 1920 isch diè Badischi Hauptbaan zämmè mit dè anderè Streggè vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysebaanè i dè Bsitz vo dè Rychsbaan übbergangè, so dass nebbè dè Lokomotyvè vo dè badischè Bauart au Lokomotyvè vo anderè ehemõligè Länderbaanè sowiè diè neu entwickletè Dampflokomotyvè vo dè Einheitsbauartè uff dè Badischè Hauptbaan zum Ysatz cho sin.
Durch d Abdrèttig vo Elsass-Lothringè a Frankrych infolg vom èrschtè Wältchrièg isch s Land Badè un mit ym diè Badischi Hauptbaan in è Randlaag cho, wo uss Sicht vo dè Milidärschtrategè kein zuverlässigè Betrièb erlaubt hèt. So befindet sich d Streggi bim Ischteiner Chlotz in Sichtwiti vo dè dütsch-französischè Gränz. Im Zùùg vo dè Ruurbsetzig hèn diè französischè Truppè im Februar 1923 au Offèbürg un Appèwièr bsetzt, so dass dè Vokeer uff dè Hauptbaan unterbrochè worrè isch un d Züüg witräumig umgleitet wörrè hèt müèsè. Sowoll d Elzdalbaan als au d Murgdalbaan hèn zu sellèm Zitpunkt a eim Ènd kei Aaschlussbaan bsèssè. Dõher hèt diè Umgehigsschtreggi vo Fryburg übber d Höllèdalbaan nõch Donaueschingè, übber d Schwarzwaldbaan nõch Huusach un vo dört uus witer übber d Kinzigdalbaan gu Freudèschtadt. Von dört uus sin d Züüg witer übber d Gäubaan nõch Hochdorf un denn witer übber d Nagolddalbaan gu Pforzè gfaarè, vo wo uus widderum Aaschluss nõch Karlsruè bschtandè hèt. Obwoll selli witräumigi Umleitig schu im èrschtè Monet vo dè Bsetzig ysatzbereit gsi isch, hèt si mit zweimõligem Kopfmachè z Hochdorf un Pforzè, dè Füürig übber eingleisigi Nebbèschtreggè sowiè dè Steilschtreggèabschnitt im Höllèdal kei duèrhafti Alternatyvè zu dè Badischè Hauptbaan dargschtellt. Trotzdèmm hèn diè Ereignis d Aafälligkeit vo dè Badischè Hauptbaan gegèübber französischè Übergriff zeigt. Dèmnõch hèn sich d Blään zum Uusbau vo dè europäischè Vokeersachsè Dütschland–Schwiz–Italiè witerhy uff diè grènzferneri Gäubaan Stuègètt–Singè–Züri konzentryrt.
Vo 1928 bis 1939 hèt dè Luxuszùg Rhygold zwischè Karlsruè un Basel übber diè Badischi Hauptbaan vokeert. Nõch èm Zweitè Wältchrièg isch dè Rhygold vo 1951 bis 1987 als F-Zug bzw. TEE uff diè Badischi Hauptbaan zruggkeert. Au dè Oriènt-Èxprèss isch übber diè Badischi Hauptbaan vokeert: vo Strõßburg dehèr isch er uff èm Streggèabschnitt zwischè Appèwièr un Karlsruè uff dèrrè Streggi gfaarè.
Wôrend èm Zweitè Wältchrièg isch diè Badischi Hauptbaan – wiè alli anderè Ysebaa-Hauptschtreggè au – vo schwèrè Bombardements vo dè Ysebaaknotè sowiè Zerschtörig vo Bruggènè un Bauwärch betroffè. Nõch èm Chrièg isch d Streggi in zwei Deil ideilt: dè Abschnitt Monnèm–Karlsruè lyt i dè amrikanischè Bsatzigszonè, dè Abschnitt vo Raschtatt bis Konschtanz i dè französischè Zonè unter Vowaltig vo dè Betrybsvoeinigung vo dè Sûdweschtdütschè Ysebaanè. D Streggèabschnitt innerhalb vo dè Schwiz isch unter eidgenössischer Treuhänderschaft gschtandè. Nõch Gründig vo dè Dütschè Bundesbaan isch diè Streggi ab 1949 widder ènèrè einheitlichè Betrièbsvowaltig unterschtandè. Als Reparationsleischtig isch s zweiti Gleis vo dè Streggi zwischè Offèbürg un Denzlingè 1946 abbaut un a diè französischi Bsatzungsmacht abgää worrè. Well sellè eingleisige Abschnitt uff dè stark blaschtetè Streggi èn Èngpass dargschtellt hèt, isch es zweiti Gleis uff Drängè vo dè Schwiz, diè d Zuèfaart zum Gotthardpass gfôrdet gsää hèt, bis 1950 widder uffbaut worrè.
Mit dè Elegtrifizyrig vobundè gsi isch au d Volegig vom Heidelbärger Hauptbaanhof 1955. Durch dè elegtrische Bedryb hèn d Faarzitè vpkürzt un d Leischtigsfähigkeit vo dè Streggi erhöht wörrè könnè. Durch iri witgehend graadlinigi Streggèfüürig hèt d Streggèhögschtgschwindigkeit uff dè meischtè Abschnitt uff 160 km/h erhöht wörrè könnè.
D Hochrhyschtreggi Basel–Konschtanz isch degegè vorläufig ohni Faarleitig blibbè. Èrscht mit dè Elegtrifizyrig vo dè Schwarzwaldbaan isch s Deilschtugg Singè (Hohentwyl)–Konschtanz am 24. September 1977 elegtrifizyrt worrè, 1990 isch s Streggèschtugg Singè–Schaffuusè als Deil vo dè internationalè Vobindig Stuègètt–Züri gfolgt. I dè 1980er Johr isch dè zweigleisige Uusbau vo dè Streggi Basel–Waldshuèt cho, um èn vobessertè Personènõvokeer mit Taktvokeer abiètè z könnè.
Uusbau zu dè Hochgschwindigkeitsschtreggi
Diè starki Belaschtung vo dè Badischè Hauptbaan hèt ab dè 1970er Johr zu Blaanigè gfüürt, d Streggi meergleisig uuszbauè. Mit dè schrittwysè Eröffnig vo dè Neubauschtreggi Monnèm–Stuègètt 1987 un 1991 hèt dè nördlichi Abschnitt vo dè Badischè Hauptbaan zwischè Monnèm un Bruchsal entlaschtet wörrè könnè.
Im Bundesvokeerswegeblaan 1985 isch ußerdèm dè virgleisige Uusbau vom Abschnitt Karlsruè–Offèbürg sowiè dè dreigleisige Uusbau zwischè Offèbürg un Basel zuè dè Uusbau- un Neubauschtreggi Karlsruè-Basel i dè vordringliche Bedarf uffgnõ worrè.
Deilschtreggè
D Baanschtreggè vo dè Badischè Hauptbaan cha mò wiè folgt ydeilè:
Monnèm–Heidelbärg
D Deilschtreggi Monnèm-Heidelbärg isch diè älteschti Ysebaaschtreggi z Sûdweschtdütschland. Si füürt schnurgraad durch diè Oberrheinischi Düèfebeni un hèt am Aafang nu ein einzigè Zwischèbaanhof uff dè halbè Streggo z Fridrichsfäld gha. Urschprünglich isch è Linnièfüürig è bitzeli witer nördlich blaant gsi, wo è besseri Aabindig vo Seckèheim ermöglicht hèt. Allerdings sin selli Blaanigè am Widderschtand vo dè dortigè Bevölkerig gschiterèt. Z Fridrichsfäld isch d Main-Negger-Baan mit èm Gleisdreiegg a d Streggi Monnèm–Heidelbärg abundè worrè.
Dè èrschti Baanhof vo Monnèm isch nördlich vo dè jetzigè Aalaag bi dè hütigè Strõßèbaanhalteschtell „Tattersall“ aglait worrè, um è Witerfüürig nõch Nordè z ermöglichè, wo abber nit zschtand cho isch. Im Zùg vom Bau vo dè Monnèmer Rhybrugg isch dè Baanhof i sinerè hütigè Laag neu baut un bis 1876 fèrtiggschtellt worrè. 1854 isch èn Güèterbaanhof im Monnèmer Hafè errichtet worrè, 1906 isch dè Rangyrbaanhof sûdöschtlich vom Hauptbahnhofs gfolgt, wellè hüt dè zweitgröschti Rangyrbaanhof vo Dütschland isch.
Dè urschprüngliche Heidelbärger Hauptbaanhof isch am hütigè „Adenauerblatz“ glègè un isch als Sackbaanhof uusgfüürt gsi, um èn möglichscht stadtnõch alegè z könnè. Dirèkt benõchbòrt isch dè Èndbaanhof vo dè Main-Negger-Baan glègè. Schu 1862 isch dè Hauptbaanhof deilwys zum Durchgangsbaanhof erwiterèt worrè. 1914 isch am weschtlichè Stadtrand vo Heidelbärg èn neuè Güèter- un Rangyrbaanhof aglait worrè. Dè schu aagfangene Büèz für d Volegig vom Heidelbärger Hauptbaanhof a dè weschtliche Stadtrand isch durch dè Èrschte Wältchrièg unterbrochè un èrscht nõch èm Zweitè Wältchrièg fortgfüürt worrè. Dè Neubau als reinè Durchgangsbaanhof isch èrscht 1955 fèrtiggschtellt worrè.
Inzwischè isch dè Heidelbärger Güèterbaanhof un s Baanbetrièbswärch widder stillglait worrè, vo dè virgleisigè Baanaalaag zwischè Fridrichsfäld un Wyblingè wörd zur Zit nu ei Gleispaar bruucht. D Streggi wörd vo IC/ICE-Züüg im Stundètakt, S-Baanè (sit 2003), Nõvokeerszüüg un Güèterzüüg im dichtè Takt befaarè.
Heidelbärg–Karlsruè
Sellè Streggèabschnitt wörd sit einigè Johr für Marketingzwècke mit Badè-Kurpfalz-Baan bezeichnèt, „Kurpfalz“ bezièt sich dõby uff Heidelbärg, dè Hauptschtadt vo dè glychnamigè historischè Region.
Volauf
Dè Streggèabschnitt zwischè Heidelbärg un Karlsruè füürt entlang vom öschtlichè Rand vo dè Obberrhyebeni in Nord-Sûd-Richtig. Vom Heidelbärger Hauptbaanhof gòt d Streggi in sûdlicher Richtig durch d Baanhööf Heidelbärg-Kirschheim, St. Ilgè un Wysloch-Walldorf, drèttet i dè Forscht Hochholz y un unterquert d A6. Aaschlièßend folged Rot-Malsch, d Schloss Kislau a dè rächtè Sitè samt dè Halteschtell Bad Schönborn-Kronau un dè Bahnhof Ubschtadt-Wyèr. Vo links schwenked Kraichdalbaan un d Chatzbachbaan dezuè, denn wörd d Schnèllfaarschtreggi Monnèn-Stuègètt unterquert, a dèrrè a dè Abzwygschtell Bruchsal-Rollèbärg mit dè Vobindigskurvè z dè Badischè Hauptbaan abzwygt wörd. Es folgt dè Baanhof Bruchsal, wo diè Württèbärgischi Weschtbaan un d Bruhrainbaan iren Uusgangs- bzw. Èndpunkt hèn. Denõch füürt d Streggi am Rand vom Kraichgau übber Untergrombach un Weingartè zum Baanhof Karlsruè-Durlach, unterquert d A5 un erreicht dè Karlsruèr Hauptbaanhof.
1911 isch d Streggèfüürig im Berych vo Durlach durch Volegig vom Durlacher Bahnhof nõch Weschtè voänderet un dõby d Kurvèradiè vogrößeret. Z Karlsruè hèt sich dè Hauptbaanhof bis 1913 am südlichè Rand vo dè Innèschtadt befundè. Uffgrund vo dè gringè Kapazidät vo sellem Baanhof isch 1913 è neubauti Station am südlichè Stadtrand eröffnet worrè. Scho 1895 isch èn Rangyrbaanhof am südlichè Stadtrand entschtandè, dèm sini Uffgabè vor è baar Johr allerdings nõch Monnèm volagerèt worrè sin.
Öppè uff Höchi vo Durlach isch è Induschtrygleis abzweigt, wo no öppè èn Kilometer barallel zu dè Badischè Hauptbaan gu Nordè voloffè isch, denn nõch links gschwenkt isch un zu dè BOSCH-Wärch gfüürt hèt. Z Wygartè un Untergrombach sin inzwischè zruggbauti Gleis zu dè örtlichè Baggerseè abzwygt. Z Bruchsal volaufed Güètergleis i diè dortigi Sûdschtadt, drübber usè git s söttigi no bim Baanhof Wysloch-Walldorf.
Uusschtattig
Im Zùùg vo dè S-Baanyfüürig sin d Haltepünkt un d Baanhööf modernisyrt worrè un barrierefrei uusbaut un d Signal- un Stellwärchstechnig erneuerèt worrè. Z Wygartè, Untergrombach un "Bruchsal Gwerbliches Bildigszèntrum" betrait d Baanschteighöchi 55 cm, uff dè Baanhööf zwischè Bruchsal un Heidelbärg durchgehend 76 cm, uff dè Baanhööf Karlsruè-Durlach un Bruchsal sin beidi Bahnsteighöchè aazdrèffè. Meereri Baanhööf (z. B. Bad Schönborn Sûd un Wysloch-Walldorf) hèn drübber usè no è dritts Gleis chriègt.
D Streggi isch mit modernschter Signaltechnig (Lichtsignaal) sowiè für Gschwindigkeitè bis 160 km/h uusgschtattet. Im witerè Bedarf vom Bundesvokeerswegeblaan isch è Ertüchtigung vo dè Streggi für è Högschtgschwindigkeit vo 200 km/h vorgsää, bisher bedrait d Högschstgschwindigkeit 160 km/h.
Betrièb
Uff dè Streggi vokeered IC- un ICE-Züüg un stelled d Vobindig zwischè Heidelbärg, Karlsruè un Stuègètt hèr. Sit 2007 wörd dè südliche Abschnitt zwischè Karlsruè un Bruchsal au vo TGV-Züüg uff dè Relation Paris–Strõßburg–Stuègètt befaarè. Ergänzt wörd s Aagebot vo S-Baanè uff dè Relation Heidelbärg–Karlsruè un d Stadtbaanè vo dè Albdal-Vokeers-Gsellschaft zwischè Karlsruè un Bruchsal, so dass im Nõvokeer mindeschtens zwei Züüg üro Stund un Richtig vokeered.
Sit 1994 isch dè Abschnitt zwischè Karlsruè un Bruchsal i s Karlsruèr Stadtbaannetz integryrt. Wôrend d Karlsruèr Stadtbaanzüüg zweièhalb Johr lang sellèn Streggèabschnitt als Vorlaufbetrièb befaarè hèn, isch èn Deil vo dè Zü¨g 1996 übber d Kraichdalbaan bis nõch Menzingè un dè ander Deil ab 1998 übber d Chatzbachbaan gu Odèheim bundè worrè. Schu Aafang 1996 isch zwischè dè Baanhööf Untergrombach un Bruchsal dè neu Haltepunkt „Bruchsal Gewerbliches Bildungszentrum“ entschtandè, dè übberwigend für diè glychnamigi Bruchsaler Yrichtig dõ isch.
Sit Dezember 2003 isch diè gsamti Streggi drübber usè Deil vo dè S-Baan RhyNegger. Im Zùg vo dè S-Baanyfüürig sin diè Haltepunkt un Baanhööf modernisyrt un barrierefrei uusbaut worrè un d Signaal- un Stellwärchstechnig erneuerèt worrè. Dõby isch diè Streggi zwischè Bruchsal un Heidelbärg vo dè „S4“ vo èm Stundè- uff èn Halbstundè-Takt vodichtet worrè, stündlich wörred si als „S3“ bis uff Karlsruè durrèbundè.
Karlsruè–Basel
Diè Streggi zwischè Karlsruè un Basel ghört zu dè am stärkschtè belaschtetè Ysèbaastreggè vo Dütschland. Si volauft am öschtlichè Rand vo dè Obberrhynebeni un weicht nu z Karlsruè un Raschtatt vo sellerè Linniè ab, um diè beidè Städt aazbindè. Wôrend d Streggi gröschtèdeils graadlinig trassyrt isch, wyst si im südlichè Abschnitt zwischè Schlièngè un Efringè-Kirchè è kurvèrychi Streggèfüürig uff, um zwischèm Rhy un Ischteiner Chlotz obberhalb vo dè Ortschaftè a dè Haaldè vom Südschwarzwald z folgè. È düèferligendi Trassyrig ähnlich derrè vo dè Autobahn A5 isch nit möglich gsi, well zum Zitpunkt vom Baanbau d Rhybegradigung i sellem Berych no nit erfolgt gsi isch, so dass d Flächè unterhalb vo dè Ortschaftè zum Flutberych vom Rhy ghört hèn.
Zwischè Karlsruè und Raschtatt isch 1895 nebbè dè Badischè Hauptbaan è witeri Ysebaa-Hauptstreggi eröffnet worrè, welli èn witer weschtlichè Volauf übber Durmersheim cha hèt. Anlass für sellè Streggebau isch e Forderung vom Milidär gsi, no è zweiti, nördlichi Zuèfahrt nõch Strõßburg z haa, wo mit Hilf vo dè Streggi Grabbè-Neudorf–Karlsruè–Raschtatt–Roeschwoog (Elsass) gschaffè worrè isch. Glychzeitig hèt mit sellèrè Streggi diè Badisch Hauptbaan entlaschtet wörreè könnè. Nõch èm Zweitè Wältchrièg isch d Vobindig Raschtatt–Roeschwoog nimmi in Betrièb gnõ worrè, dè Abschnitt nördlich vo Raschtatt degegè wörd witerhy betribbè wärrè könnè. Im Zùg vom Bau vo dè strategischè Ysebaastreggi isch au dè Baanhof Raschtatt volait un erwiterèt worrè.
Uffgrund vom starkè Vokeerszuèwächs hèn diè größerè Knotèbaanhöf Aafang vom 20. Jahrhundert erwiterèt worrè. Asè isch 1905 èn neuè Güèterbaanhof z Fryburg a dè ebbèfalls neu erbautè Güèterumgehigsbaan aglait worrè, so dass diè Hauptschtreggi durch s Stadtgebièt vo dè Güèterzüg entlaschtet wörrè hèt könnè. 1911 isch dè Baanhof vo Offèbürg erneuerèt un um èn Rangyrbaanhof ergänzt worrè. Au d Baanaalaagè z Basel sin dè gwachsenè Aaforderigè abasst worrè: 1905 isch èn neuè Güterbahnhof un 1913 èn neuè Personè- un èn neuè Rangyrbaanhof entschtandè. Letschterè lyt zu dè Hälfti uff dütschem un schwizer Territorium. Durch s Zämmèdrèffè vo dè Ysebaastreggè vo drei voschidnè Staatsbaanè z Basel isch è umfangrychi Ysebaa-Infraschtruktur entschtandè: nebbè m Badischè Baanhof für die Züüg, wo uss Dütschland aachömmet dè Centralbaanhof sowiè dè Baanhof vo dè französischè Staatsbaan. Für dè Güètervokeer exischtyrt nebbè m Badischè Rangyrbaanhof èn witerè, größerè Rangyrbaanhof z Muttenz. D Personèzüüg vo dè Badischè Hauptbaan endet i dè Regèl im Badischè Baanhof, zum Centralbaanhof fahred nu diè internationalè Züüge durrè.
Diè groß Bedütig vo dè Streggi hèt schu früè zum zweigleisigè Uusbau (1847–1855) un zu dè Elektrifizyrig (1952–1957) gfüürt. Sit Mitti vo dè 1980er Johr erfolgt dè virgleisige Uusbau vo dè Streggi un d Ertüchtigung für è Högschstgschwindigkeit vo 250 km/h für d Neu- un Uusbauschtreggi Karlsruè-Basel.
Überregionali Bekanntheit hèt d Streggi im Johr 1971 erlangt, i dè Folg vom Ysebaaunglück vo Rhywyler, wo nèn D-Zug z schnell in èm kurvèrychè Abschnitt zwischè Efringè-Kirchè un Schlièngè unterweègs gsi, entgleist un vom Baandamm gschtürzt isch. Dõby sin 23 Menschè ums Läbbè cho un 121 verletzt worrè. Als Konsequenz vo sellèm Ufall isch bundeswit die technischi Sicherig vo langsam z durchfahrendè Streggèabschnitt vobesserèt worrè.
Dè Vokeer uff dè Rhydalbaan isch brägt durch dè internationale Personèfèrn- un Güètervokeer. Stündlich vokeered ein odder zwei IC/EC/ICE-Züüg, zuèsätzlich faared drei Mòl däglich èn TGV uss Stuègètt übber Karlsruè Richtig Strõßburg. Im Nõvokeer wörd mindeschtens èn Stundètakt mit Regionalbaanè un Regionalexprèss-Züüg/Interregio-Exprèss-Züüg anbotè. Zwischè Karlsruè un Acherè vokeered ußerdem Stadtbaanè vo dè Albdal-Vokeers-Gsellschaft. I dè früènerè 1980er Johr sin è Reiè vo Haltepünkt un Baanhööf uffgää worrè, vo allem zwischè Raschtatt un Offèbürg. Nõch èm virgleisigè Uusbau vo dè Streggi chönnet im Zuug vom Stadtbaanvokeer diè Haltepünkt z Hauèeberschtei, Sinzheim, Steibach (hüt Badè-Badè Rèbland) widder in Betrièb gnõ worrè un è neui Halteschtell z Sinzheim Nord ygrichtet wörrè. Dè Nõhorkeer zwischè Basel un Fryburg soll in Zukumpft i s Basler S-Baan-Netz integryrt wörrè.
Dè Güètervokeer isch seer umfangrych. Nebbè dè Dütschè Bahn AG betrybed d SBB schu è Drittel vo allnè Güèterzüüg auf derrè Streggi, vo allem im kombinyrtè Vokeer. Nõch Uusbau vo dè Ysebaa-Alpèquerungè i dè Schwiz wörd mit èrè starkè Zuènaam vom Güètervokeer auf dè Rhyndalbaan grechnet.
Basel–Konschtanz
D Hochrhyschtreggi füürt vo Basel znägscht am rächtè Rhyufer bis uff Waldshuèt, volòtt denn s Hochrhydal, durchquert dè nördliche Chläggi bis Schaffuusè un aaschlièßend dè südliche Hegau bis z Radolfzell dè Untersee erreicht wörd, a dèm sim Ufer d Baan bis Konschtanz folgè duèt. Z Konschtanz wörd dè Seerhy uff èrè Brugg übberquert. Dè Èndbaanhof vo dè Badischè Hauptbaan lyt schu linksrheinisch zwischè Konschtanzer Altschtadt un Hafè, zwischèm Konzyl un èm Chly-Venedig. D Fortsetzig vo dè Streggi bildet zwei Vobindigskurvè gu Chrützlingè un Chrützlingè Hafè, woby letschteri derzit nu im Güètervokeer diènt.
D Streggi zwischè Basel un Waldshuèt isch im Lauf vo dè 1980er Johr mit Uusnaam vom Abschnitt Laufèburg–Laufèburg Oscht zweigleisig uusbaut worrè. Ebbèfalls zweigleisig isch d Streggi zwischè Beringè un Konschtanz-Petershuusè, alli anderè Abschnitt sin eingleisig. Im Raamè vo dè Elektrifizyrig vo dè z Singè ymündendè Schwarzwaldbaan isch 1977 au dè Abschnitt vo dè Hochrhyschtreggi zwischè Singè un Konstanz mit elegtrischer Obberleitig vosää worrè, 1990 isch dè elegtrischi Luggèschluss zwischè Singè un Schaffuusè erfolgt.
Bi Basel sowiè zwischè Erzingè un Thayngè durchquert d Streggi d Schwizer Kantön Basel un Schaffuusè. Bau un Betrièb vo sellnè Streggè reglèt èn Staatsvodraag zwischè Badè bzw. Dütschland un dè Schwiz. Er luèget dè Betrièb vo dè Streggi als „einzigi ununterbrocheni Hauptbaan“ vor. Dõmit isch es dè Badischè Staatsbaan möglich gsi, diè durch d Schwiz füürendè Abschnitt i dè glychè Wys zu bedrybè wiè diè uff badischem Territorium ligendè Deil un durrèbundeni Züüg yzsetzè, wa zu dè dõmòligè Zit nit selbschtvoschtändlich gsi isch. D Schwiz hèt uff Transitgebüürè vozichtet, Warè könned im Transit uff dè Streggi ohni zollrächtlichi Behandlig transportyrt wörrè. Dè Staatsvodraag von 1852 hèt fèrner è Rächt vo dè Schwiz uff Übbernaam vo dè Baan vorgsää. Vo sellèm Rächt hèt d Eidgenossèschaft bis jetzt abber nit in Aaschpruch gnõ. Uff dènnè Streggè hèrrsched witgehend dütschi betryblichi Regelungè vor, d. h. d Züüg vokeered im Rächtsvokeer un d Streggè sin – mit Uusnaam vom Baanhof Schaffuusè – mit Signaal nõch dütscher Bauart uusgschtattet. Au diè deilwys neu (Stand: Juni 2014) volaiti elegtrischi Obberleitig isch mit dè dütsche Regelbauart uusgfüürt worrè. Einzigi Uusnaam sin d Baanübbergäng a dèrrè Streggi, welli im Strõßevokeer zuègrechnet wörred, un deshalb nõch schwizer Regelbauart uusgfüürt sin.
Nu im Chriègsfall isch d Vofüègbarkeit vo dè Streggi wegè dè Abschnitt im Uusland nit gwôôrleischtet gsi. Dõher hèts Milidär druff frängt, Umgehigsschtreggè für diè beidè durch d Schwiz füürendè Abschnitt aazlegè, um im Chriègsfall è sicheri Oscht-Wescht-Nõchschubroutè z Sûdbadè z haa. So sin bis 1890 diè drei strategischè Baanè z Sûdbadè Wyl (Rhy)–Lerrach, Schopfè–Säckingè (Weeradalbaan) un Lauchringè–Hintschingè (Wuètèdalbaan). Dõdurch sin Zugläuf vo Ulm übber d Donaudalbaan, Wuètèdalbaan, Hochrhyschtreggi bis is Elsass möglich gsi, ohni Schwizer Territorium u berüürè. Diè strategischè Baanè sin im zivilè Vokeer allerdings bedütungslos blibbè. Dõher isch dè Personèvokeer uff dè Weera- un Wuètèdalbaan schu 1971 ygschtellt worrè. Einzig diè kurz Vobindig vo Wyl gu Lerrach wörd bis hüt betribbè un isch Deil vo dè Basler S-Bahn.
D Streggi wärd hüt im Takt vo Züüg vom Personènòvokeer bediènt. Stündlich vokeered InterRegioExpress-Züüg mit Neigetechnig-Trybwägè mit dè BR 611 zwischè Basel un Singè. Si wörred ergänzt durch RB uff Deilabschnitt. Zwischè Konschtanz un Engè übber Singè wörd sit 1994 è S-Bahn-ähnlichs Aagebot mit elegtrischè Trybwagègarniturè unter m Nammè „Seehas“ aabotè. Betryber sin diè schwizerischi Mittelthurgaubaan gsi bzw.nõch derrè irem Konkurs d Thurbo AG. Dè Nòvokeer zwischè Basel un Waldshuèt soll in Zuèkumpft Deil vom Basler S-Baan-Sischteem wörrè. Zwischè Singè un Schaffuusè vokeered im Fèrnvokeer uff dè Vobindig Züri–Stuègètt Intercity-Züüg im Zweischtundètakt.
Webspinnen
D’ Weebschpinne (Araneae) - heifig au als echte Schpinne bezoichnet - isch die bekanntescht Ordnung vo de Schpinnetier (Arachnida), ra Klasse vo de Gliederfießer (Arthropoda). Mit uugfähr 34.000 Arte sind se gliichzitig, neabe de Milbe (Acari), d’ arterichscht Ordnung vo de Schpinnetier.
Aoede
Aoide, Aœde (Altgriechisch: Ἀοιδή; Latin: Aoede) bzw. Aöde bezaichnet:
Vögel
As Vögel (Aves ; alemanischi Näme) wärde Wirbeldier bezeichnet, won e Schnabel und Flügel hai und wo meistens chönne fliege. D Wüsseschaft vo de Vögel isch d Vogelkund (Ornithologie). Vögel läbe auf alle Kontinänt. Bis jetzt si öbbe 10.350 Vogelarte bekannt.
Klassifikation
In der Biologi werre Vögel gliich wie d'Amphibie, d'Reptilie un d Sügedierer traditionell as e Klass vu dr Landwirbeldierer (Tetrapoda) agsähe. Us dr Sicht vu dr Kladistik, d'Wisseschaft, wo sich mit dr phylogenetische Verwandtschaft vu dr einzelne Dierarte beschäftigt, isch säll nit ganz richtig. Vögel stamme nämlig vu dr Dinosaurier ab un sin sällewäg eigetlich hochspezialisierti Reptilie. Was au heisst, dass d'Dinosaurier streng gnumme nit usgestorbe sin, sundern im Gegedeil au hit noch die arteriichscht Gruppe vu allene läbige Landwirbeldierer sin. Die nächschte läbige Verwandte vu dr Vögel sin d'Krokodil. Beidi Gruppe sin die einzige hittige Verträter vu dr Archosaurier. Um e einheitlichi Terminologi z'bewahre, werre d'Vögel und d'Repitlie zue dr Wirbeldierklasse Sauropsida zämmegfasst. In dr Definition vu dr Kladistik git's doher numme drei Klasse vu dr Landwirbeldierer:
Frontenfrühling
Dr Frontefrüehlig bezeichnet die vorübergehendi Popularität in der Schwiiz vo rächtsextreme Gruppierige, won em Nationalsozialimus nochgstande si, im Früehlig 1933. Zum erstemol isch dr Begriff Frontefrüehlig scho 1933 vo dr Aargauer Ziitig bruucht worde.
Die Rächtsextreme hai Zuelauf vor allem vo de Bürgelige und de Buure übercho, wo vor em Sozialismus Angst gha hai und au im politische Establishment hai si Understützer gha, wie dr Emil Sonderegger, wo bis 1923 Generalstabschef gsi isch und sich im Früehlig 1933 stark für die Rächti ins Züg gleit het. Die het sich aber nie under eim Afüehrer chönne vereinige und isch versplitteret bliibe. Die iiflussriichsti vo dene vile Parteie und Vereinigunge isch die Nationali Front gsi, wo bis zu ihrer Sälbstuflösig im Johr 1940 e gwüssen Iifluss in der Schwiizer Politik bhalte het. Zahlriichi anderi Gruppierige, wo im Frontefrüehlig 1933 entstande si, hai sich drgege scho churzi Ziit spöter wider ufglöst. As Höhe- und gliichziitig as Wändepunggt vom Frontefrüehlig cha me d Kantonsrotswahl z Züri vom September 1933 aluege, wo die Nationali Front knapp 20 % vo de Stimme übercho het.
Gsellschaftlig isch dr plötzligi Ufschwung vo rächte Chreft uf d Machtergrifig vom Adolf Hitler im Nochberland Dütschland e baar Wuche vorhär zruggzfüehre. Dr Hitler het au für d Schwiizer e gwüssi Suggestivchraft gha. Wo aber die radikale Ziil vo dr NSDAP immer klarer worde si, hai d "Fronte" rasch die meiste vo ihre Ahänger wider verlore.
Galileo Galilei
De Galileo Galilei [] (* 15. Februar 1564 z Pisa; † 8. Jänner 1642 z Arcetri bi Florenz) isch e italienische Mathematiker, Physiker un Astronom gsi, wo bahnbrechendi Entdeckige uf mehrere Biet vu de Naturwisseschafte gmacht het. Er isch de Begründer vu de Experimentalphysik, wu de technisch Fortschritt druf beroiht.
Nooch em Galilei bnennt sin:
Herchunft un Lehrjohr
De Galileo Galilei het us ere verarmte Florentiner Patrizierfamilie gstammt. Si Familiezwiig het de Namme vume bedütede Vorfahre agnu, vum Arzt Galileo Bonaiuti (15. Johrhundert). Im Galilei si Vadder Vincenzo isch Duechhändler, Musiker un Musiktheoretiker gsi un het als soniger mathematischi Chenntniss un Interesse gha; er het de Zämmehang zwische Saitespannig un Tonhöchi undersuecht un debi die viilliicht erst nitlinear Beziehig vu de Physik entdeckt. Es isch wohrschinlich, dass de jung Galileo nit bloß systematisch-experimentelli Undersuechige in Kombination mit streng mathematischer Formuleerig vu sinem Vadder glernt het, sundern au de Widerwille, uraldi Autoritäte kritiklos z'akzepteere.
Lektor z Pisa, 1589–1592
Anno 1589 het er e Stell als Lektor fer Mathematik an de Universität Pisa erhalde. De Lohn het chum zum Iberläbe glängt; denno isch es im Galilei glunge, vorzüglichi Instrument z'baue un z'verchaufe. Au het er e Thermometer entwicklet, wo allerdings no arg ugnau garbeitet het. Er het d'Pendelbewegig undersuecht un gfunde, dass d'Periode nit vu de Uslenkig oder em Gwiicht vum Pendel abhängt. Bis in sini letzte Läbensjohr het ihn s'Problem beschäftigt, wie mer sälli Entdeckig fer d'Konstruktion vu ere Pendeluhr nutze chönnt.
Fer d'Undersuechig vu de Fallgsetz (usgehend vu de Pendelbewegig) het de Galilei als Versuechsaornig die schief Ebeni mit Chugle us verschiidene Materialien igfüehrt. Sälli geniale Idee het's erstmols erlaubt, d'Gschwindigkait vu de - langsam arollende - Chugle z'messe. So het er d'Beschlünigig entdeckt und d'Datsach, dass sälli ebbis vu de Gschwindigkait völlig verschides isch. Säll wiiderum het sich am beste in de Formlesprooch vu de Mathematik darstelle lo. (Im Galilei si Schüeler un erster Biograph Vincenzo Viviani het d'Behauptig in d'Welt gsetzt, de Galilei häb in Pisa au Fallversuech vum Schiefe Turm undernu; in im Galilei sinene Schrifte un Manuskripte findet sich aber kei Hiwiis uf sonigi Versuech, wo mangels hiriichend gnaue Uhre quantitativ nit uswertbar gsi wäre. Devu z'underschiide isch s'Turmargument als Gedankeexperiment, wo de Galilei in sinem Hauptwerch "Dialogo" sehr wohl selber druf igot.)
De Galilei het d'Ergebniss vu sinene mechanische Undersuechige ime Manuskript zämmegfasst, wo hüt als De motu antiquiora ziteert wird un erst 1890 (?) druckt worre isch. Dodrin enthaldeni Agriff uf Aristoteles sin vu sinene konservative Kollege in Pisa ufründlich ufgnu worre un solle dezue gfiehrt ha, dass im Galilei si Stelle 1592 nit verlängeret worre isch.
Im Galilei si materielli Situation isch dodur verschärft worre, dass 1591 si Vadder gstorbe isch. Er het no fer si Mueder, fer dri jüngeri Gschwister un fer d'Mitgift vu sinere äldere Schwester sorge müesse.
Professor in Padua, 1592–1610
S isch in ere guete Protektion z verdanke, dass de Galilei 1592 uf de Lehrstuehl fer Mathematik in Padua bruefe worre isch, wu sich au de Giordano Bruno Hoffnige druf gmacht gha het. In Padua, wu zue de riiche un liberale Republik Venedig ghert het, isch de Galilei 18 Johr lang bliibe. Sälli Zitt soll er später die glücklichst vu sinem Läbe gnennt ha.
12. Oktober
Dr '''12. Oktober''' isch dr 285. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 286. in Schaltjohr), dodermit blybe no 80 Däg bis zum Änd vum Johr.
Galileo Galilei
Professor in Padua, 1592–1610
Obwohl si Stell wesentlich besser doteert gsi isch wie die vorig z'Pisa, het de Galilei si Salär ufbesseret, indem er näbe sine akademische Vorläsige vornähme Schüeler Privatunderricht erdailt het, dorunder zwai spätere Kardinäl. Ferner het de Galilei ab 1597 ä "Proportionszirkel" vertriibe – Vorläufer vum Rechenschieber, wo "Compasso" gnennt worre isch - vu dem het er d Konstruktion erheblich verbesseret gha un fer d Fertigig het er ä aigene Mechaniker bschäftigt. Beraits in dem Jahr het er ime Brief an de Johannes Kepler dütlich z'erchenne gä, was er vum heliozentrische Weltsystem ghalde het: "…unser Lehrer Kopernikus, wo verlacht worre isch".
Nationalsozialistische Eidgenössische Arbeiterpartei
Die Nationalsozialistischi Eidgenössischi Arbeiterpartei (NSEAP), au Bund vo de Nationalsozialistische Eidgenosse (BNSE), isch e politischi Partei in dr Schwiiz gsi. Si isch, wie ihri dütschi Mueterpartei, d NSDAP, antibolschewistisch, antidemokratisch und antisemitisch gsi und het dr Aschluss vo dr Schwiiz ans Dütsche Riich befürwortet.
Tamm
Damm (amtlich Tamm) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Damm leit am Nordfuaß vom Hauenaschperg, rond 10 Kilometer nerdlich vo Stuegert.
Nationalsozialistische Eidgenössische Arbeiterpartei
Gschicht
In de spote 1920er Johr hai sich z Züri und vor allem an dr Uni dört rächtsradikali Gruppe afo organisiere. 1930 isch die Neuji Front und churz druf die Nationali Front gründet worde. No meh as die isch dr iibürgereti dütschi Archidekt Theodor Fischer (1895-1957) vom Erfolg vo dr NSDAP z Dütschland beiiflusst worde, und er het 1931 die Nationalsozialistischi Eidgenössischi Arbeiterpartei gründet, wo d Ziitschrift Der Eidgenosse het afo usege. Im Johr druf d NSEAP z Radolfzäll e Masseversammlig organisiert mit em Adolf Hitler as Redner, wo öbbe 5.000 Lüt dra deilgnoh hai. Dr Fischer het drbii vom gmeinsame Kampf vo dr Schwiiz und Dütschland gredet.
Galileo Galilei
Professor in Padua, 1592–1610
1609 het de Galilei vum im Johr devor in Holland vum Jan Lippershey erfundene Fernrohr erfahre. Er het us chäufliche Linse ä Gerät mit ugfähr veerfacher Vergrößerig baue, drno glärt selber Linse z'schliffe, un het bald ä acht- bis nünfachi, in spätere Johre bis zue 33fachi Vergrößerig erraicht. De Galilei het si Instrument - si militärische Nutze isch uf de Hand gläge (es het im Gegesatz zum Kepler'sche Fernrohr ä ufrechtstoendi Abbildig gliferet) - de venezianische Regeerig, de Signoria, vorgstellt, was ä diefe Idruck gmacht het und het ihre s'(völlig illusorisch) allainig Rächt fer d'Herstellig vu sonige Instrument iberloh, worufhi si Ghalt verdrifacht [nooch andere Quelle verdopplet] worre isch. Im Gesesatz zue de Darstellig im Drama vom Brecht het de Galilei d'Grundidee vum Teleskops wohl nit als si aigeni Erfindig ausgä; ä Ghaltskürzig [-suspension ?] im folgende Johr dütet aber a, dass sich d'Signoria durus hinders Leecht gfüehrt gfüehlt het.
Nationalsozialistische Eidgenössische Arbeiterpartei
Gschicht
Im Frontefrüehlig 1933 het d NSEAP ihre Höhepunkt scho überschritte gha, aber d Frontiste hai wiiterhi Hetzkampagne gfüehrt. Grössere Aklang as dr Pangermanismus het bim Volk dr Antisemitismus gfunde und wil d Schwiiz keini Gsetz gegen ä Rassismus gha het, isch s au legal weniger broblematisch gsi. Dr Theodor Fritsch (1852–1933) het im Juni 33 Die Protokolle der Weisen von Zion usege und dr Silvio Schnell, dr Füehrer vo dr Nationale Front, het se verchauft. Wäge däm isch s im Johr druf zum Prozäss cho. S Gricht het festgstellt, ass d Protokoll ä Felschig siige und het dr Schnell und dr Fischer wägem Verdriib vo Schundliteratur schuldig gsproche, aber bi dr Berüefig si si 1937 us technische Gründ freicho.
Tamm
Geografi
Vo dr Gmarkong send 60,4% Landwirtschaftsfleche, 3,3 % Wald, 35 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtiche Fleche.
Galileo Galilei
Hofmathematiker in Florenz, ab 1610
Im Herbst 1610 het de Großherzog vu de Toskana, Cosimo II. (si ehemolige Schüeler), de Galilei zum Hofmathematiker un -philosoph und zum Erste Mathematikprofessor in Pisa - ohni jedi Lehrverpflichtig: ernennt. Er het volli Freihait kriegt, sich ganz de Forschig z' widme.
Tamm
Gmoendsgliderong
Zua Damm gheret s gleichnamig Dorf ond d Weiler Fißlerhof ond Hohenstange.
Galileo Galilei
Hofmathematiker in Florenz, ab 1610
Spätistens bi de Umsidlig nooch Florenz het sich de Galilei vu de Marina Gamba, sineri Hushälteri, wun er dri Chinder gha het vun ere, trennt: d Virginia (Ordensnamme Maria Celeste, 1600-1634), d Livia (Ordensnamme Arcangela, 1601-1659) un de Vincenzio (1606-1669). Mit Hilf vum ä Bwunderer, de Kardinal Maffeo Barberini (später Papst Urban VIII.), het de Galilei sini Döchter noch vor Erraiche vum Mindistalder ime Chloster underbroocht - si hätte als uehelichi Chinder chum Ussichte uf ä standesgemäßi Hirot gha. De Suhn isch 1613 zue sinem Vadder nooch Florenz gschickt worre, nochdem Marina Gamba ä Ma nammes Giovanni Bartoluzzi ghirotet gha het; Galilei het ihn später legitimeert.
Nationalsozialistische Eidgenössische Arbeiterpartei
Gschicht
Au im Johr 1933 het dr Wolf Wirz in siine pangermanische Rede d Existänz vo dr Schwiiz as Bundesstaat vo dütsche, französische und italiänische Bürger in Frog gstellt und isch vo de schwiizerische Bundesbehörde wäge Landesverrot aklagt worde. D NSEAP het sich druf afo uflöse. Im Juni 1933 hai sich d Ortssektion vo Luzärn, wo dr Wirz agfüehrt het, und au d Sektione vo Züri, Bärn und em Aargau dr Nationale Front agschlosse.
Rettel
Rettel (lothrìngisch; frànzeesch Rettel, ditsch Rettel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Rettel lijt rund 15 Kilometer nordeschtlich vun Thionville àn dr Mosel uf re Heche zwìsche 145 un 300 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no Willer Bestroff.
Gschìcht
Rettel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 620 àls Valla Rotovallum, Bestroff 1179 àls Becherdorf (1594 Bettsdorf).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rettel ìsch. Rettel ghert zem Kommünàlverbànd.
Kloschter
Ìm Johr 800 ìsch z Rettel durich d Effetia, e Schweschter vum Karl em Große, e Benediktinerinnekloschter grìndt worre, wie àwer schun ìm 9. Johrhundert ìn e Mànnekloschter, e Beneditkinerabtei umgwàndelt worre ìsch. Ànne 1431 ìsch d Abtei e Kàrtäuserkloschter umgwàndelt worre. Ìm 2. Viertel vum 18. Johrhundert ìsch s Kloschter näi böit worre noch em Vorbìld vun dr Kartause vun Bosserville. No dr Ufhewung in dr Frànzesche Revolütion ìsch s Kloschter zem große Deil àbbroche worre. Iwrich ìsch no e Gebei vun dr Àbtei Saint-Sixte.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Rettel ghert zem Moselfrankisch.
Tamm
Gschicht
Damm ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1287.
Verwaltong
Damm hot mit dr Stadt Biedge-Bissenge ond dr Gmoed Engersche a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Damm ischt dr Martin Bernhard.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Damm ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Galileo Galilei
Witteri astronomischi Entdeckige un s'Verfahre vu 1616
Galilei het sini astronomische Beobachtige furtgsetzt un gfunde, dass de Planet Venus Phase wie de Mond het. Des het aber bloß bedüte chänne, dass d'Venus zittwiis jensits vu de Sunne, zue andere Zitte aber zwische Sunne un Erde stot. Doriber het er mit de römische Jesuite um de Christoph Clavius (mit dem het er beraits 1587 ä kontroversi Diskussion gfüehrt gha) Schriftverkehr gfüehrt. Selli hän nämlich d'Phasegstalt vu de Venus braits uabhängig vu ihm entdeckt gha. Iber die kosmologische Konsequenze - s'Ptolemäisch Weltbild isch nimmi länger haldbar gsi - sin sich d'Mathematiker un Astronome vu de Gsellschaft Jesu meh oder wäniger im Chlare gsi.
In sinere Begeisterig iber sini wisseschaftliche Erchenntniss het er in sinere Werchstatt gfertigti Fernrohr an Fründ un anderi Wisseschaftler gschickt. Aber es hän bloss wänigi Exemplare s'gwünscht Uflösigsvermöge erreicht. So het's gschähe chänne, dass menki d'Jupitermönd etc. nit hän erchenne chänne un ihm Tüschigsabsichte understellt hän. Anno 1611 het dr Galilei Rom bsuecht, isch fer sini Entdeckige hoch gehrt worre un het dur si Teleskop sinene Fründe - drunter au Jesuite - uverzüglich "le cose nuove del cielo" (die nöientdeckte Gegeständ am Himmel) zuegänglich gmacht: dr Jupiter mit sinene vier Begleiter, dr gebirgig, zerklüftet Mo, die „ghörnt“ (d. h. sichelförmig) Venus und dr „drifach“ Saturn. Er isch zum sexte Mitglid vu dr Accademia dei Lincei ernennt worre; sälli Ehr isch ihm so wichtig gsi, dass er sich ab dert Galileo Galilei Linceo gnennt het. Bi dem Ufenthalt het er e Audienz bim Papst Paul V. gha un er het si alde Bewunderer Maffeo Barberini troffe. E Johr später isch dr Barberini debi gsi, wie dr Galileo ä witteri uhaltbari Behauptig vum Aristoteles mit eme simple, aber iberzügende Experiment widerlegt het: Iis schwimmt uf Wasser nit deswäge, wil es (zwar schwerer, aber) flach isch, sundern wil's liichter isch.
D'Entdeckig vu dr Sunneflecke het ihn in e Usenandersetzig mitem Jesuite Christoph Scheiner verwicklet: mer het sich sowohl um d'Priorität als au um d'Dütig gstritte. Um d'Vollchummeheit vu dr Sunne z'rette, het dr Scheiner agnu, dass d'Flecke Satellite seie, wogege dr Galilei d'Beobachtig agfüehrt het, dass Sunneflecke entsten un vergen (Lettere solari, 1613, erstmols nit in latinischer Sproch, sundern im Volgare, dr Umgangssproch vu de Toskana, verfasst).
Fer dr Galilei isch's offesichtlich gsi, dass sini astronomische Beobachtige s'heliozentrisch Weltbild vum Nikolaus Kopernikus gstützt hän, aber kei zwingende Bewiis gliferet hän: sämtlichi Beobachtige (etwa d'Venus-Phase) sin au mit em Modell vum Tycho Brahe kompatibel gsi, wo sich Sunne un Mond um d'Erde, die übrige Planete aber um d'Sunne drille. (Datsächlich isch es erscht de James Bradley anno 1729 mit dr stellare Aberration glunge, d'Eigebewegig vu dr Erde gegeniber dr Fixsternsphäri noochzwiise.) Dr Galilei het sich bi dr Interpretation vu sinene astronomische Beobachtige zuenächst zruckghalde. Gege s'Kopernikanisch System hän immerhi Bibelstelle gsproche, us dene uf e Eigebewegig vu dr Sunne het gschlosse werre müesse (am wichtigste d'Stell, wo dr Josua dr Sunne befiihlt, stillz'sto [Jos. 10, 12]). Aber ihm isch - wohl scho in sinere Zitt in Pisa - dr Danke chu, d'"Umschwüng" (revolutiones) vu dr Erde um ihri Ax un um d'Sunne srie d'Ursach fer d' Gezitte: d'Gwässer däte debi beschlünigt un hi- un herbeweggt werre. Domit het er glaubt, r Bewiis fer s'kopernikanisch Weltbild in dr Händ z'ha (erst dr Newton het zeigt, dass nit d' Zentrifugalchraft, sundern d'Aziegigschräft vu dr Masse vum Mo un dr Sunne fer Ebbe un Flut ursächlich sin).
Kontroversi Diskussione am Florentiner Hof hän dr Galilei no doch veralosst, z'erchläre, dass e mit em Kopernikanische System verträglichi Bibeluslegig möglich sei (Brief an sin Schüeler un Noochfolger in Pisa, Benedetto Castelli, 21. Dezember 1613 Originaltext; Brief an d' Großherzogi-Mueder Christine vu Lothringe, 1615 Originaltext, aber erst 1636 veröffentlicht). Dr Brief an dr Castelli isch in fählerhafter Abschrift dr Inquisition zuegspilt worre, was Galilei veralosst het, e korrekti Abschrift hindenochz'sende un in persona nooch Rom z'reise, um sin Standpunkt z'verträtte.
Im März 1614 isch es im Galilei glunge, s'spezifisch Gwicht vu dr Luft als e 660stel vum Gwicht vum Wasser z'bestimme - herrschendi Meinig isch bis zue dem Zittpunkt gsi, dass Luft keinerlai Gwicht het. Des isch e witteri Widerlegig vu ere aristotelische Aschauig gsi. In dere Zitt isch er hüfig als Guetachter fer dr Grossherzog in technisch-physikalische Froge dätig gsi; als Forscher het er sich insbesunder mit Hydrodynamik, Liechtbrechig in Glas un Wasser sowie Mechanik (Beschlünigig) bschäftigt. In dr Johre 1610-1614 het er sich hüfig uf em Landguet vu sinem Fründ Salviati ufghalde, um si sitt Johre agschlageni Gsundhrit wiiderherz'stelle.
Anno 1615 het dr Kleriker Paolo Antonio Foscarini (ca. 1565-1616) e Buech veröffentlicht, wo het bewiise solle, dass die Kopernikanisch Astronomi nit dr Hailige Schrift widerspreche dät. Dorufhi het die Römisch Inquisition nooch Vorarbet vum bedütende Chilchelehrer Kardinal Robert Bellarmin e Undersuechigsverfahre eröffnet. 1616 isch im Foscarini si Buech bannt worre. Zuegliich sin einigi nit-theologische Schrifte iber Kopernikanischi Astronomi, dorunder au e Werch vum Johannes Kepler, uf dr Index gsetzt worre. S'Hauptwerch vum Kopernikus, De Revolutionibus Orbium Coelestium, in sinem Dodesjohr 1543 erschiine, isch nit verbotte worre, sundern „suspendiert“: es het forta bis 1822 im Iflussbereich vu dr Römische Inquisition bloss noch in Bearbeitige erschiine düerfe, wo betont hän, dass s'heliozentrisch System e blosses mathematischs Modell sei.
An sällem Verfahre (es isch kei Inquisitionsprozess gsi) isch dr Galilei offiziell nit bedeiligt gsi. Si Haldig isch aber e offes Gheimnis gsi, au wenn s'Schriibe an d'Grossherzogi-Mueder (no) nit veröffentlicht gsi isch. Wänigi Däg nooch dr förmliche Index-Beschlussfassig het dr Bellarmin an dr Galilei e Brief gschriibe mit dr Versicherig, Galilei häb keinere Lehr abschwöre müesse; gliichzittig aber het säll Schriibe die noochdrücklich Ermahnig enthalde, s'Kopernikanisch System in keinere Wiis als Datsach z'verteidige, sundern allefalls als Hypothese z'diskutiere. Säller Brief isch im Prozess vu 1632/33 als Bewiis fer im Galilei si Ughorsam zitiert worre. Allerdings het es in dr Akte zwei verschideni Fassige gä, vu dene numme eini korrekt underschriibe un zuegstellt gsi isch, weshalb im 19. und 20. Johrhundert einigi Historiker agnu hän, d'Inquisitionsbehörde häb zuugunste vum Galilei e Bewiis gfälscht.
Dr Galilei het sich vu dert a in dr Öffetlichkeit mit em Kopernikanische System zruckghalde. Ab 1616 het er sich intensiv mit dr Möglichkeit bschäftigt, d'Bewegige vu dr Jupitermönd als Zittmesser z'nutze, um s' Längegradproblem z'löse (erfolglos). Er het s'Teleskop erstmols in e Mikroskop konvertiert; d'Mikroskopi isch fer ihn aber e Beschäftigig vu nidriger Priorität bliibe.
De Dialog iber die zwai Weltsystem un de Inquisitionsprozess vu 1633
1623 isch im Galilei si alde Förderer, Kardinal Maffeo Barberini, zum Papst gwählt worre (Urban VIII.). Galilei het ihm sogli si Schrift Saggiatore gwidmet, ä Polemik gege de Jesuitepater Orazio Grassi iber d'Kometeerschinige vu 1618/1619, iber atomistischi un methodologischi Froge. In sällem Buech, wo er sit 1620 dra gschafft gha het, het Galilei si berühmt worreni Iberzügig gusseret, d'Philosophi (nooch em Sprochbruch in sällere Ziit isch dodemit d'Naturwisseschaft gmaint) stünd im Buech vu de Natur, un säll Buech sai in mathematischer Sproche gschriibi: ohni Geometri z'beherrsche, verstünd mer kai ainzigs Wort. Sither giltet Galilei als Begründer vu de moderne, mathematisch orienteerte Naturwissenschafte, glichzittig enthaltet säll ä chlari Absag an Alchemi un Astrologi.