cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Horrenbach-Buchen
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Horebach-Bueche ghört zum Hochalemannisch.
Kanton Plogastel-Saint-Germain
Dr Kanton Plogastel-Saint-Germain (breton. Kanton Plogastell-Sant-Jermen, frz. Canton de Plogastel-Saint-Germain) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Hauptort vum Kanton isch Plogastel-Saint-Germain gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Michel Canévet gsii.
Gmaine
Dr Kanton Plogastel-Saint-Germain isch us elf Gmaine bstande:
Italienische Konzession in Tientsin
D Italiänischi Konzession in Tientsin (Chinesisch 天津意租界, Tiānjīn Yì Zūjiè, italiänisch Concessione italiana di Tientsin) isch es chlines Kolonialgebiet vom Königriich Italie i de chinesische Stadt Tianjin i de hütige Volksrepublik China ksi. Es hät vo 1901 bis 1947 existiert.
Entwicklig
Animiert dur die dütschi Besetzig vo Kiautschou hät au d Königlich Italiänischi Armee versuecht, en Pachthafe in China z erwerbe. Im März 1899 hät d italiänischi Marine d San-Mun-Bucht i de Provinz Zhejiang bsetzt, hät sich aber im April 1899 scho wider müsse zruckzieh.
Wo s 1900 zum Boxerufstand cho isch, hät Italie zu de acht intervenierende Grossmächt khört und hät 1901 e chlini Niiderlassig im internationale Konzessionsgebiet vo Tientsin übercho.
Im Erste Wältchrieg hät Italie mit 600 Soldate die österriich-ungarischi Konzession bsetzt. En italiänische Vorschlag si at italiänischi azgildere, isch vo de andere Allierte abglehnt worde. Statt desse hät s Gebiet müsse a China gä werde.
Im Jahr 1935 hät d Konzession e Iwohnerzahl vo 6,261 Mänsche ka. Öppe 536 sind Italiäner ksi. S faschistische Regime under em Benito Mussolini hät gägenüber de Einheimische e sehr restriktivi Kolonialpolitik verfolgt.
Im Zweite Wältchrieg isch d Konzession keis Kampfgebiet ksi, da Italie mit Japan verbündet ksi isch. Nach em Sturz vom Mussolini isch s Königriich Italie zu de Alliierte gwächslet und hät müsse d Kolonie ufgä. Nach em Chriegsändi isch si wider under die italiänischi Herrschaft cho. Wo Italie 1946 e Republik worde isch, händ d Amerikaner d Abträtig vom Gebiet a China gforderet. 1947 isch d Italiänischi Konzession z Tientsin, als letzt vo allne usländische Konzessione döt, ufgä worde.
Raumplanung
Mit der Ruumplanig probiere die meischte Schtaate in Europa, ihre Bode, wo immer knapper wird, huushälterischer z nutze, damit d Überbauig nit vollschtändig überhand nimmt und Landschaft, Erholigsgebiet und landwirtschaftlechi Flächi erhalte wärde chönne. Mit der Uusscheidig vo Bauzone und Freihalte-Zone probiert me däm Ziel grächt z werde. Allerdings nimmt de Druck uf d Bauzone in vilne Schtaate trotzdem immer schtärker zue. I de Schwiz öppe trage vor allem de zuenehmend Wohlschtand und s Bevölkerigswachstum derzue bii, dass unter anderem immer wie mehr ruum-uufwändigi Eifamiliehüüser baut wärde. Das obwohl d Schwiiz, wenn me die unbewohnte Bärggebiet nit derzue rächnet, nach Holland s dichtischt besidlete Land in Europa isch.
Wikimedia Commons
D Wikimedia Commons (au Commons oder Allmänd) isch e internationali, freii Datebank für Bilder, Videos, Tekscht und Tekschtuffnahme. Si isch am 7. Septämber 2004 als Wikimedia-Projäkt für di zäntrali Uffbewahrig vo Multimedia-Material für alli Wikimedia-Projäkt gründet worre.
Di internationali, gmeinsami und mehrsprochigi Dateverwaltig für alli Wikipedie hät de Vordeil, dass d Bilder nümmi in jedes Wiki einzeln uffeglade werre mien. Au isch’s uff de Allmänd möglig, Galeryesite für Bilder zu me bstimmte Thema azlege und sälli durch Kategorye z verchnüpfe.
Scho e Johr noch de Gründig hät d Allmänd meh wie 250'000 Mediedateie zur freie Verfiegig gha und isch dodemit eini vo de gröschte freie Mediedatebanke uff de Wält. Im Februar 2009 hät’s dört über 3,800,000 Dateie und meh wie 80'000 Sammlige gha.
Näbe vyle Bilder findet mer dört under anderem au e baar dausend Audiouffzeichnige vo Wörter, wo vor allem für d Wiktionarys brucht werre, wo di korräkti Ussproch vorge wird. S hät hunderti Uffnahme vo chlassischer Musik zum Bispyl vo Komponiste wie em Mozart oder em Tchaikovsky; usserdem chömme Filmuffnahme vo historische Rede, Uszüg uss gmeinfreie Film und wüsseschaftligi Videos dezüe.
E verglychbars Projäkt isch s Ourmedia.
Département Isère
S Departemänt Isère [] isch e Departemänt z Frankrych, wo syn Name vom glychnamige Fluss überchoo hät. Es lyt im Südoschte vu dr Region Auvergne-Rhône-Alpes un isch s 38. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Departemänt.
Geografii
S Departemänt Isère gränzt a d Departemänt Rhône, Ain, Savoie, Hautes-Alpes, Drôme, Ardèche und Loire.
Medels
Medels chan folgendes bedüte:
Elefant
As Elifant (altgr. ἐλέφαντ- eléphant-, Stamm vo ἐλέφᾱς eléphās ‚Elifant‘) bezäichnet mä alli Arte vo Rüsseldier us dr Familie vo de Elephantidae. Do drzue ghööre die drei Arte, wo hüt no lääbe, dr Afrikanisch Elifant (Loxodonta africana), dr Waldelifant (Loxodonta cyclotis) und dr Asiatisch Elifant (Elephas maximus) und usgstorbnigi Arte wie s Mammut.
Elifante si die grösste Landdier vo dr Gegewart. Scho bi dr Geburt wägt e Chalb bis zu 100 Kilogramm. D Draagzit isch 20 bis 22 Mönet und isch die lengsti vo alle Landsüüger. Je noch dr Art cha en Elifant im Durchschnitt zwüsche 2 und 5 Donne schweer und bis zu 4 Meter hooch si. S grösste Indiwiduum isch e Männli gsi, wo am 4. April 1978 im Damaraland (Namibia) verschosse worde isch. Dä isch 4,21 Meter grooss und 10,39 Meter lang gsi. Dr eltist Elifant het im Zoo vo Taipeh gläbt und isch säggsenachzgi worde.
Süstematik
Vo de Rüsseldier lääbe hüt nume no drei Arte, und die ghööre alli zu de ächte Elifante. Das si:
Es git e baar Elifanteforscher und Kryptozoologe wo dr Zwärgelifant (Loxodonta pumilio) as Art vorgschlage häi; das isch in dr Fachwält aber nit akzeptiert. Er söll näben em groosse Waldelifant as e chliineri Art im dropische Räägewald vo Gabun, vom Kongo und vo Kamerun vorchoo. Au genetischi Undersuechige an verschidnige Exemplar us dr zentralafrikanische Region häi käni Hiiwiis uf e vierti Elifantenart brocht.
Die äinzigi bekannti Hybride zwüschen ere asiatische Elifantechue und eme afrikanische Elifantemännli isch 1978 im Zoo vo Chester uf d Wält choo und isch zwäi Wuche noch dr Geburt gstorbe.
Verbräitig
S Verbräitigsgebiet vom Asiatische Elifant het früener s südlige Asie vo Sürie bis zu China umschlosse. Hüte läbt er no in Vorder- und Hinderindie, Sri Lanka und e baar vo de groosse Sundainsle.
Dr Afrikanisch Elifant (= Steppenelifant) het früener uf em ganze afrikanische Kontinänt gläbt, hüte befindet sich die nördligsti Gränze vo sim Verbräitigsgebiet im Süde vom Sudan. Er chunnt hüte in vier drennte Populazione vor: in de Savanne vom östlige und südlige Afrika, in Westafrika, in dr nördlige Namib (Südwestafrika) und im zentralafrikanische dropische Räägewald. Im südlige Afrika findet men en vor allem in de Nationalpark.
Dr Waldelifant läbt in de Räägewälder vo Westafrika, under anderem in Kamerun, dr Demokratische Republik Kongo und dr Zentralafrikanische Republik.
Information
Informazioon (vo ‹forme›, ‹bilde›, ‹gstalte›, ‹usbilde›, ‹underrichde›, ‹daarstelle›, ‹sich öbbis vorstelle›) isch in dr Informazioonstheorii e Mängi vo Wüsse, won e Sänder eme Empfänger mit Hilf vo Signal über e bestimmts Medium, wo men em au ‹Informazioonskanal› säit, cha vermiddle.
Informazioon chan e allgemäins oder e speziells Inträssi an Wüsse befriidige – si cha hälfe, en Idee z verwirklige (‹akzionsbrägend›) – oder si regt nume d Fantasii aa. Informazioone chönne bewusst as Noochricht über e Kanal/Daatedrääger vom ene Sänder an en Empfänger übermiddlet oder au umbewusst dransportiert wärde und uffalle, wemm mä d Form und d Äigeschaft vom ene Objekt woornimmt. Sänder und Empfänger chönne Mensche und hööcherentwiggleti Dier dsi, aber au anderi komplexi Süsteam wie Maschine oder Kompiuter(brogramm). Im menschlige Beriich git en Informazioon Uskumft über mindestens äini vo de Frooge ''wär? was? wo? wenn? wie? worum? mit Hilf vo wäm?''
Informazioon bechunnt iire Wärt über dur d Interpretazioon vo allem wo bassiert uf verschiidene Ebene, wo zum Däil bewusst, zum grösste Däil aber umbewusst ablauft. Mir reduziere bi däm uf dr äinte Site d Informazioonsmängi noch bestimmte Algorithme, düen si filtere, z. B. noch unserem Erkenntnisinträssi, uf dr andere Site erwitere mer sä aber au dur s verchnüpfe mit Informazioon, wo scho vorhande isch.
Niue
Niue-n-ìsch a salbschtverwàlteter Schtààt ìn fräijer Àssoziiarung mìt Näiseelànd. D’ Ìnsla-n-ìsch Tail vum näiseelandischa Hoochhaitsgebiat. Wagadam sìnn àlla Niueàner näiseelandischa Bìrger, un dr Keenig Charles III. ìsch àls Keenig vu Näiseelànd Schtààtsowerhàuipt vu Niue. Äbb 90 Prozant vu da Niueàner laawa-n-ìm Näiseelànd, wia àui 70 Prozant vu da Reedner vu dr Niueànischa Schprooch. Niue-n-ìsch a zwaischproochig Lànd. 30 Prozant vu da Iiwoohner reeda d’ baida-n-Àmtsschproocha Niueànisch un Anglisch. 11 Prozant känna numma-n-Anglisch, un 46 Prozant numma Niueànisch.
Information
Underschidligi Bedütige: Dr Usdruck „Informazioon“ wird im Detäi mit underschiidlige Bedütige aagwändet, wo aber äng mitenander in Beziejig stöön. Er wird no verwändet:
Niue
Niue-n-ìsch kää Mìtglìed ìn da Verainta Nàzioona (UNO), àwwer d’ UN-Orgànisàzioona betràchta’ne gliich wia-n-a salbschtandiga Schtààt ìm internàzionààla Racht. Domìt ìsch Niue Mìtglìed vun ainiga UN-Sùnderorgànisàzioona, wia dr UNESCO un dr Waltgsundhaitsorgànisàzioon. Sitter 1980 ìsch Niue Mìtglìed ìn dr Pàzifischa Gmainschàft.
Untertailt ìsch Niue ìn 14 Gmainda, wo aifàch „Därfer“ haissa (villages ùff Anglisch). Ìn jeedem Dorf ìsch a Dorfroot, wo sii Vorsìtzender wählt. Jeeds Dorf ìsch àui a Wàhlbezirk mìt jewills ainem Àbgoordneter ìm Niue Fono Ekepule, dr „Niue-Versàmmlung“. Niue-n-ìsch a demokrààtischa Nàzioon; doo fìnda jeeda dräi Joohra Wàhla schtàtt.
Rossa GR
Rossa isch e Gmaind vom Kanton Graubünda.
Geografy
D Gmaind lyt in der Region Moesa im Calancatal, wo es Sytetal vom Misox isch.
Dr Talbode isch äng und schmaal, und so hend d Dörfli nur wenig Platz für Fälder und Matte in dr Nöchi. Dur die stäile Bärgsyte und über d Felse linggs und rächts vom Tal chamer uf schmale Fuesswääg uf d Mäiesäss und zu de Alpen ufe goo, wo im Calancatal aber deils scho sid langem nümme regelmässig pruucht wärde. Die Bärgweide und Alpe heisse Piöv di Dent, Alp del Pagan, Naucal, Alp de Cascinarsa, Mont de Corona, Stabiorel, Alp de Remia, Remolasch, Alp del Pianasc, Alp de Revi und Alp de Pertüs rächts am Bärg obe und Alp Rodond, Passit, Alögna, Arbeola, Bedoleta, Alp de Trescolmen, Alp del Largè, Mont del Gaia, Ganan, Alpe del Sentiero, Ri dedent, Ri defora, Piotela, Carnalta, Ör, Alp del Calvaresc und Nomnom linggs am Bärg. Die Alpenäme sind alti Fluernäme vo dr yhäimische alpinlombardische Sprooch.
Es bar Bärgwääg gönd dur d Bärgchettine im Weschte und im Oschte id Tääler uf dr andere Syten übere. Dure Giümela-Pass (2117 Meter über Meer) chunt mer vo Rossa uus gäge Weschte uf Pontirone und Biasca im Kanton Tessin. Übere die höche Bärgsäddel vom Pass de Remolasch und vom Cima Rossa-Pass wyter im Tal hinde git’s gar keini rächte Wääg. Uf dr Oschtsyte, is Misox übere, lige über d Bärgchetti linggs vom Calancatal d Bärgwääg vom Omenitpass, vom Passitpass, vo dr Bocca de Rogna, vom Trescolmenpass und vom Buffalorapass.
Neumünder
Neuimyyler (Deuterostomia) oder Zwaitmyyler nännt mer diejenige zwoosytig symmetrisch ufböute Dierer (Bilateria), wu in dr Embryonalentwicklig vum Darm s Urmuul (Blastoporus) zum After wird un s Muul sekundär us em Urdarm (Archenteron) durebricht (Deuterostomie).
Rossa GR
Geografy
Bi Valbella sind zwäi Wasserfassige a dr Calancasca und am Ria de Campalesc, emene Sytebach vo dr Calancasca. S Wasser wird vo do uus dur Rööre im Bärg uf s Chraftwärch bi Spina im Misox gläitet.
Neumünder
Wisseschaftligi Bedytig
Deuterostomi isch traditionell-morfologisch e wichtig Merkmol gsii go eso verschideni Gruppe wie d Chordata, d Hemichordata un d Echinodermata as Abstammigsgmainschaft zämmezfiere. Wievyl Bilateriergruppe im Taxon Deuterostomia yyzordne sin, isch aber langi Zyt umstritte gsii, wel Deuterostomi zem Byschpel au bi dr Pfyylwirmer un e Dail Lophophorata ufdritt, un au bi ne Dail Saitewirmer un Gliiderfießer.
Rossa GR
Geografy
Dr wyt Talchessel z’oberscht im Calancatal ghört nid zu dr Gmaind Rossa. S Tal isch do stelewys ganz äng, und vo unde här chunt me gar nid so eifach a d Bärgen ufe. Vil eifacher goot dr besser Fuesswääg uf die oberschte Calancascer Alpe, d Alp Stabi und d Alp de Pertüs, vo San Bernardino im obere Misox us übere Omenitpass.
Neumünder
Wisseschaftligi Bedytig
Mit dr molekularbiologische Verwandtschaftsforschig het mer die Frog chenne kläre. Doderno bilde d Chordata, d Hemichordata un d Echinodermata wirkli ne Abstammigsgmainschaft, di räschtlige Gruppe mit Deuterostomi gheren aber nit derzue.
Rossa GR
Geografy
Vom Passitpass us füert en höche Bärgwanderwääg, dr Sentiero Alpino Calanca, dur d Felse und über d Alpweide dr Bärgchetti vom Piz Pian Grand noo bis zu dr Foraalp bi Braggio.
Architektur und anderi inträssanti Sache
D Hüüser vo Rossa bilde-n e schöni alti Baugruppe, und drum stoot s Dorf im Infäntaar vo de Ortsbilder, wo i dr Schwiiz nazionali Bedütig hend.
Neumünder
Syschtematik
Aktuälli phylogenomischi Arbete wyse des Schema uf:
Uffellig isch an däre Syschtematik vor allem s nei Monophylum Olfactores, wu d Tunicata un d Craniata zämmefasst. Doderzue bilde d Acrania d Schweschtergruppe. Des widerspricht dr traditionälle Uffassig vu dr verglychende Morfologi, wu d Acrania un d Craniata zum Monophylum Notochordata zämmefasst. In dr dargstellte aktuälle Syschtematik wäre ne Dail gängigi Gruppenäme us unterschidlige Grind nimi brucht:
Druck (Physik)
De Druck isch ä systemaigeni intensivi physikalischi Zuestandsgrößi und zuedem ä lineari Feldgrößi. Si Formlezaiche isch p (vu engl. pressure) un si abglaititi SI-Ainhait isch s'Pascal. S'Formlezaiche derf debi nit mit de Laistig P (vu engl. power) bzw, mit em Impuls p verwexlet werre.
De Druck het näbe siner Bedütig als skalari Zuestandsgrößi in de Physik au ä eher umgangssprochlichi Bedütig. Mer cha öppe Druck uf ä Nagel usüebe, um ihn in ä Holz z'schlage. De Druck (aigentlich d'Druckspannig) zwische Holz un Nagel hängt debi näbe vu de uf de Nagel usgeübte Chraft au vu de Größi vu de Berüehrigsflächi zwische Holz un Nagel ab. Je chlainer sälli Berüehrigsflächi isch, desto größer isch de Druck zwische Nagel un Holz un desto liichter isch es, de Nagel in s'Holz zu drucke.
D'Druckspannig isch im Gegesatz zum Druck kai skalari Zuestandsgrößi.
Druck im Allgmaine
De Druck cha in sällere Vorstellig liicht mit de Chraft verwexlet werre:
Die Begriff Druck un Chraft chönne oft numme schlächt vunänander abgrenzt werre, wil de Effekt vu de underschidliche Uflagefläche im Alldag maistens uschinbar isch un somit die wirkend Chraft zum resulteerende Druck proportional isch bzw. als sonigs empfunde oder gar interpreteert wird. Dodezue ä Bispil:
Ä Nagel het an siner Spitze ä sehr chlaini Uflageflächi, was nooch obiger Formle au bi ere gringe Chraft zu eme große Druck füehre cha. Säller spüert mer bim Usüebe vu ere Chraft uf de Nagel, wemmer ihn mit de Spitzi uf d'Huut druckt. Drillt mer de Nagel um un üebt die identisch Chraft uf ihn us, so isch de Druck ufgrund vu de höchere Uflagflächi wesentlich gringer. Säller Effekt wird aber oft ere höchere Chraft zuegschribe, anstatt de dodefir verantwortliche gringere Uflagflächi.
Es isch also wichtig, zwische Druck un Chraft z'underschide, denn abgesähe devu, dass es sich um grundverschidini Größe handlet, besitzt d'Chraft ä Richtig, de Druck degege nit.
Albert Schweitzer
De Albert Schweitzer (* 14. Januar 1875 ze Kayserschbari – bi Còlmer – ém Owerelsass, (domols Ditsches Riich); † 4. Septemb´r 1965 ze Lambaréné, Gabun -Äquatorialafrika) isch evangelisch´r Theologe un Pfàrrer, Organischt un Müsikforscher, Philosoph un Philantrop, Dokter un Humanischt sowij Träjer vum Nobelpris f´r Friide gwe.
Mét´m Ànfang vum Erschte Weltkriej sin de Albert und d Helene Schweitzer (beidi!) àls ditschi Burjer im-e frànzeesch Territorium verhaft un bis fascht ans End vum Kriej (wu Ditsche Riich in Weschtafrika schun verlore het g´het) interniert wore. 1917 ésch´s Ehepaar Schweitzer vun Afrika nooch Frànkrich iwwerfihrt un én Bordeaux, Garaison und St. Rémy de Provence interniert wore. 1918 sin se in´s Elsass durich en Gfàngeneüüstüsch zurickkehrt, wu öi offiziell (per Versailler Verträä) widder franzeesch wore ésch. Do het de Albert Schweitzer widder sini àlt Position àls Vikar ze St. Nicolai angetrete un noochher e Stell àls Assistenzarzt àm Spital vun Strosburi.
In de evangelische Kirch isch sin Gedenktag am 4. September.
Schrifte
Theologischi Warik
Kanton Pont-Aven
Dr Kanton Pont-Aven (breton. Kanton Pont-Aven, frz. Canton de Pont-Aven) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Sankt Johann bei Zabern
Sànt Johànn (frz. Saint-Jean-Saverne, dt. Sankt Johann) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sànt Johànn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sànt Johànn ìsch. Sànt Johànn ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sànt Johànn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Druck (Physik)
Druck im Allgmaine
"Druck isch ä skalari Größe, numme Lehrer un Autoren schine säll im Grund vu ihrem Herz nit z'glaube." (McClelland, 1987)
S'obig Konzept isch ä Veraifachig vum allgmaine Spannigstensor, wie er us de Mechanik bekannt isch.
Druck in Strömige
De Druck in Strömige setzt sich us eme statische un eme dynamische Andail zsämme. Während baidi Dail vu de Dichti abhänge, underschide si sich dodur, dass de (hydro)statisch Druck, fer Fluide mit konstanter Dichti, linear mit de Höchi vu de Fluidsüle stigt. Zuedem isch er vu de Erdbeschlünigig, also de Gravitation, abhängig. De dynamische Adail higege waxt quadratisch mit de Strömigsgschwindigkait vum Fluid. S'Bild rechts verdütlicht d'Konstanz vu de Summe us dynamischem un statischem Adail in ere ribigsfrie Strömig. Säll isch d'Konsequenz us de Energierhaldig in de Strömig un fer säller Spezialfall als Gsetz vu Bernoulli bekannt.
Hydrostatischer Druck
De hydrostatisch Druck üebt uf jedi Flächi, wo mit em Fluid in Verbindig stot, ä Chraft us, wo zue de Größi vu de Flächi direkt proportional isch. Sälli Form vum Druck isch somit ä spezielli Form vu elastische Spannige, wo ideale Flüssigkaite un Gase aige isch: In de ideale, (ribigslose) Flüssigkait existeere usschließlich Normalspannige, eben säller hydrostatisch Druck. Anderst isch es in ere zäche Flüssigkait, denn do chänne au Tangential- oder Schubspannige infolge vu Ribigschräfte ufträtte. Im Mohrsche Spannigschrais stellt sich de hydrostatische Druck doher als ainfache Punkt dar. Bispil fer ä hydrostatische Druck sin de Wasserdruck un de Luftdruck.
De hydrostatisch Druck in ere Fluidsüle vu de Höchi h (uf ere y-Ax) un de Dichti ρ under Wirkig vu de Erdbeschlünigig g, wobi mit p(y=0) de Druck uf de Oberflächi vu de Fluidsüle gmaint isch, ergit sich als Sunderfall us der hydrostatische Grundglichig zue
Hydrodynamischer Druck
De hydrodynamisch, oder au chürzer dynamische Druck, resulteert us de kinetische Energi vume massebehaftete Körper, weller sich mit ere Gschwindigkait - de Fluidgschwindigkeit - furtbweggt. Er isch doher nooch Jakob Bernoulli d'Bezaichnig fer d'Zuenahm oder Verminderig vum hydrostatische Druck, wo ufgrund vu ere Bewegig vu ere Flüssigkait ufträttet.
Im ainfachste Fall cha mer sich ä horizontal anbrochts Rohr vorstelle, wo ä veränderliche Durmesser besitzt. Säll wird glichmäßig vu de Flüssigkait durchströmt, wobi vu de Ribig abgsähe werre soll. In jedere Zittainhait muess dur jede Querschnitt dieselb Flüssigkaitsmengi ströme, un deshalb muess die Gschwindigkait vu de Strömig im Querschnitt umchehrt proportional si.
D'Gschwindigkait cha vu größere zue chlainere Querschnitte aber numme zuenähme, wenn de Druck in de chlainere Querschnitte höcher isch un umchehrt. Dur d'Strömig entsten also in größere Querschnitte hydrodynamischi Erhöchige vum Druck, in chlainere Querschnitte Verminderige vum Druck, infolge dere die in Rueh befindliche Druckverhältniss - de hydrostatisch Druck - veränderet werre. De hydrodynamisch Druck isch dabi zwar nit direkt messbar, wird aber zue de Gschwindigkaitsmessig vum Fluids verwendet. Es giltet:
Gasdruck
De Gasdruck entstot als Summe vu alle dur ä Gas oder Gasgmisch wirkende Chräft uf ä Gfäßwand. Stoßt ä Gasdaili an ä Wand, so tusche sälli ä Impuls us. Sälli Impulsybertragig hängt zum aine vu der kinetische Energi vum Gasdailli un vu de Richtig vum Dailli uf d'Wand ab. Fer vili Dailli addeere sich sälli Impulsyberträg zue ere Gsamtchraft. Sälli hängt hauptsächlich vu de Azahl vu de Dailli ab, wo pro Ziitainhait uf d'Wand treffe. Mer erhaldet de Gasdruck au dur ä Addition vu alle Partialdrück vu de Komponente vum Gasgmische. Debi stelle au Dampfdruck un Sättigigsdampfdruck Sonderforme vum Gasdruck dar. De Luftdruck isch ä Bispil fer ä Gasdruck.
Die kinetisch Gastheori liferet us de gnennte mechanische un statistische Yberlegige d'Zuestandsglichig:
wo sich fer d'Thermodynamik au als Definition vum Druck als intensivi Größi abitet (lueg au Fundamentalglichig). Fer ä ideals Gas füehrt säll zue de thermische Zuestandsglichig:
Us ihr len sich verschidini Formle fer de Gasdruck ablaite:
Us de kinetische Gastheori folgt:
Debi sten die ainzelne Formlezaiche fer folgendi Größe:
Ainhaite
D'SI-Ainhait vum Druck isch s'Pascal mit em Ainhaitezaiche Pa. Ä Pascal entspricht ime Druck vume Newton pro Quadratmeter:
Die yblicherwiis in Westeuropa benutzt Druckainhait Bar entspricht 100000 Pa, 1000 hPa oder 100 kPa.
Andere teilweise noch zu findende, aber nicht mehr zulässige Druckeinheiten sind:
Druckmessgräte
Hauptartikel: Druckmessgerät, Barometer, Manometer, Bluetdruckmessgrät
Albert Schweitzer
Schrifte
Philosophischi Warik
Musikwisseschaftliji Warik
Autobiographischi Warik
Gsàmmelti Warik
Lueg au
Albert Schweitzer (Film)
Kanton Pont-Aven
Hauptort vum Kanton isch Pont-Aven gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Claude Jaffré gsii.
Gmaine
Dr Kanton Pont-Aven isch us sechs Gmaine bstande:
Reckingen-Gluringen
Reckingu-Gluringu isch bis am 31. Dezember 2016 en Munizipalgemeind vom Bezirk Goms im ditschsprachigu Teil vom Schwizer Kanton Wallis gsi.
D Gemeind isch 2004 üs der Fusion vo de beidu vormaligu Munizipalgemeinde Reckingu und Gluringu entstandu. Am 1. Januar 2017 fusionierunsch mit de Gemeinde Blitzingu, Grafschaft, Münster-Geschinu und Niederwald zer neu Gemeind Goms.
Rickenbach LU
Geografi
Reckebach liid zwösche Buttebärg Stierebärg  ond Bogete. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler Nieder Wetzwil, Sagen , Mullwil , Bohler (629-), Rüchlig, Vorder-Sterenberg , Hinter Sterenberg ond Niederwil (657-). Vo dr Gmeindsflechi send 57,7 % Landwirtschaftlechi Flechi, 31,5 % Waud ond 10,8 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Reckebach send Göiesee, Möischter ond Schlierpech im Kanton Lozärn ond Burg, Gonteschwil, Mänzike, Rynech ond Schmedrued im Kanton Aargau.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 17,3 % gläge.
Religion
75,8 % vo dr Iiwooner vo Reckebach send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii (Pfeffikon 55,5 %), 9,8 % evangelisch-reformiert (Pfeffikon 28,9 %).
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,1 %, CVP 27,4 %, FDP 22,6 %, GLP 2 %, GP 2,3 %, SP 4,9 %, SVP 36,0%, Süschtigi 3,8 %.
Dr Gmeindspräsident vo Reckebach esch dr Roland Häfeli (Stand Februar 2016).
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 3031 Iiwohner 92,1 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,4 % Französisch, 0,6 % Italienisch ond 6,9 % anderi Sprache.
Z Reckebach redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Kabinett Seehofer I
S Kabinett Seehofer I isch vum 30. Oktober 2008 bis 8. Oktober 2013 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Wel d CSU het bi dr Landdagswahl am 28. Septämber 2008 mit 43,4 % vu dr Stimme s schlächtscht Ergebnis syt 1946 iberchuu het, isch dr Günther Beckstein nimi aadrätte zue dr Wahl vum Minischterbresidänt. Sy Noofolger isch derno dr Horst Seehofer wore, wu ne Koalizion mit dr FDP bildet het.
Jorge Luis Borges
Dr Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo ( audio) [] (* 24. August 1899 z Buenos Aires; † 14. Juni 1986 z Gämf) isch en argentinische Schriftsteller und Bibliothekar gsi. Dr Borges het e Hufe fantastischi Erzäälige, Gedicht und Churzgschichte verfasst.
Literarisch beeiiflusst häi dr Borges vor allem dr Macedonio Fernández, dr Rafael Cansinos Assens, die änglischi Litratuur (Whitman, Chesterton, Shaw, De Quincey), dr Franz Kafka und dr Daoismus. Siini filosofische Aaschauige, wo uf em erkenntnistheoretische Idealismus basiere und wo mä in sine Erzäälige und Essei cha finde, het dr Borges vor allem vom George Berkeley, David Hume und vom Arthur Schopenhauer. Mit em argentinische Schriftsteller Adolfo Bioy Casares isch er si Lääbe lang Fründ gsi. Borges isch äine vo de Gründer vo dr „latiinamerikanische Fantastik“ gsi und äine vo de wichdigste Autore vo dr Zitschrift Sur, wo vo dr Victoria Ocampo und iirer Schwöster Silvina 1931 gründet worden isch und wo sich em kulturelle Usdusch zwüsche Latiinamerika und Öiropa gwidmet het.
Irvillac
Irvillac (bretonisch Irvilhag) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Irvillac lyt 42 km vu Quimper un 21 km vu Brest uf ere Hechi zwische 3 m un 134 m iber Normalnull.
Gschicht
Irvillac isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Ploe Ermeliac (1172 Irvilac, 1186 Leshonarii in Yrvilac, 1218 Irvillac, 1233 Yrvilliac, 1516 Irvillac, 1536 Irvillac).
Verwaltig
vu Irvillac isch. Irvillac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Irvillac ghert zem Bretonisch.
Fluchtgeschwindigkeit
D' Fluchtgschwindigkait oder Entwiichgschwindigkait (au 2. kosmischi Gschwindigkait) isch die minimal Gschwindigkait, wo ä ubeschlünigends Objekt benötigt, um s'Gravitationsfeld vume Himmelskörpers verlo z'chänne.
Wirft oder schießt mer uf de Erde ä Gegestand nooch obe, so erraicht er ä bestimmti Höchi un gheit no wiider uf d'Erde zruck. Je höcher d'Afangsgschwindigkait vum Objekts isch, desto größer isch die erzilt Höchi. Säll giltet, solang d'Afangsgschwindigkait chlainer wie d'Fluchtgschwindigkait vu de Erde isch.
Schießt mer ä Objekt mit mindistens de Fluchtgschwindigkait nooch obe, so längt d'Schwerchraft vu de Erde nit us, um s'Objekt vollständig abzbremse. Das Objekt entziegt sich de Gravitationschraft vu de Erde un wird sich fer immer vu de Erde entferne.
Wes fer d'Erde giltet, giltet au fer alli andere Himmelskörper. D'Fluchtgschwindigkait vu de Oberflächi vu de ainzelne Himmelskörper hängt debi vu dere Masse un ihrer Größi ab.
Um s'Gravitationsfeld verlo z'chänne, muess ä Objekt ä kinetischi Energi besitze, wo größer oder glich de potentielle Energi vum Gravitationsfeld isch. Fer d'Fluchtgschwindigkeit v giltet also: wobi G d' Gravitationskonstante, M d'Masse vum Himmelskörper un r de Himmelskörperradius bzw. der Abstand vum Middelpunkt vum Himmelskörper sin.
Fer Satellite uf ere chraisförmige Bahn giltet: D'Fluchtgschwindigkait isch \sqrt{2} mol so groß wie ihri Bahngschwindigkait.
Ä Spezialfall stellt ä Schwarzes Loch dar: Do isch d'Fluchtgschwindigkait größer wie d'Leechtgschwindikait c, wo nit yberschritte werre cha. Somit blibt alles, was in de sognennte Eraignishorizont chummt, fer immer im Schwarze Loch.
Roggliswil
Roggu (amtlech Roggliswil) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Roggu liid im Nordweschte vom Kanton weschtlech vo dr Pfaffnere. Zue dr Gmeind ghöred d Ortsteil Roggu-Dorf ond Niederwil (539 m.ü.M.) ond dr Wiiler Netzelen (578–589 m.ü.M.). Vo dr Gmeindsflechi send 66 % Landwirtschaftlechi Flechi, 27,6 % Waud, 6,1 % Sidligsflechi ond 0,3 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Roggu send Autbüre, Grossdietu ond Pfaffnou.
Gschicht
Roggu esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1256 aus Rocliswil.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 3 % gläge.
Religion
83 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8,5 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1%, CVP 28,4% , FDP 22,6% , GLP 2,8% , GP 2,3% , SP 5,5% , SVP 32,0% , Süschtigi 3,2%.
Dr Gmeindspräsident vo Roggu esch dr Josef Steinmann-Kreienbühl (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 648 Iiwohner 96,3 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,6 % Französisch ond 3,1 % anderi Sprache.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Roggu ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.
Twinings
D’ R. Twining & Co Limited ìsch a britisch Unternamma, wo haissa Getranker vermàrktet. Unter siinera Aigamàrka Twinings of London verkàuift’s hàuiptsachtlig Grian- un Schwàrztee. S’ Unternamma wird sitter mehr àss 250 Joohra vu dr Fàmìlia Twining glaita. Dr Sìtz bfìndet sìch z’ London. Ànna 1964 ìsch s’ Unternamma dur d’ Gruppa Associated British Foods ìwwernumma worra.
Gschìcht
S’ Unternamma-n-ìsch vum Thomas Twining (1675–1741) grìnda worra, ema ehamààliga-n-Ààgschtällt vu dr Britischa Oschtìndià-Kompànii, wo ànna 1706 s’ Kàffeehüüs „Tom’s Coffeehouse“ z’ Devereux Court bii dr Strand z’ London gäffnet hàt. S’ ìsch aina vu da äärschta Kàffeehiiser gsìì, wo mehr Tee àls Kàffee verkàuift hàt. Z’ London sìnn ìm 17. un 18. Joohrhundert Kàffeehiiser wìchtiga Traffpunkta gsìì, wu d’ Manner ìhra Gschaftspàrtner un Kunda ààgtroffa hann. Tom’s Coffeehouse ìsch àwwer aina vu da äärschta Kàffeehiiser gsìì, wu àui Fràuija kumma sìnn. Ìn dara Zitt ìsch a groossa Konkürranz zwìscha da zàhlriicha Kàffeehiiser gsìì. Dr Thomas Twining hàt jedoch mìt’m Teeverkàuif vìel Gald verdiant —sallamols ìsch Tee a Moodagetrank vu dr Oowerschìcht gsìì. Ìm Twining sii Ärfolg ìsch soo unmìttelbàr gsìì, àss’r sii Tee fìrs diira Gald verkàuift hàt: ànna 1706 hann 100 Gràmm Twining’s Gunpowder Green Tea äbb 200 Euro vu hìtta koschta.
D’ Gsällschàft Twinings hàt a soo güater Rüaf ghàà, àss dr britischa Àdel sii Tee kàuifa hàt. Unter da Kunda sìnn unteràndrem dr Roger Abdy, dr Lord George Anson, d’ Fàmìlia Blount of Twickenham, dr Earl of Cardigan un dr bekànnta Mooler William Hogarth gsìì.
Carl Laemmle
Dr Carl Laemmle (* 17. Januar 1867 em obrschwäbischa Laoba, † 24. Sebtembr 1939 z Beverly Hills) ischt an US-amerikanischer Filmpioniir vo deitsch-jidischer Abstammong gwäa ond gilt als dr Grindr vo Hollywood. Er hot em Schbiilfilm zom Durchbruch vrholfa ond en seim Leaba weit ibr 9.000 Film produziirt.
D Jugend
Dr Carl Laemmle kommt am 17. Januar 1867 em obrschwäbischa Städtle Laoba en dr Näh vo Bibra als zehnds Kend vo-ma Grondstickshendler uf d Welt. (Eigentlich hot’r sein Vornâmâ mit-ma „K“ gschriiba; abr weil-em der Buachstaba et so guad gfalla hot, hot’r’n schbätr durch a „C“ ersetzt. Dr Familianama hot mr bei dr Geburt noh „Lämmle“ gschriiba.) Nôch-em Bsuach vo dr Laobemer Ladeinschual will’r Kaufmôô werra ond macht zo deam Zweck z Ichahausa em boirischa Doil vom Schwôbaland a Lehr. En seira Freizeit liist’r an Haufa Biacher ibr da Wilda Weschda mit seine Indianer ond Cowboys. Drom kommt bei-nem bald dr Wonsch uf, dui Draumwelt en echt kennazlernat. Am 28. Januar 1884 – der Kerle ischt grad amôl 17 Johr alt – besteigt’r, zamma mit-ma Klassakamerada, z Bremerhafa a Dampfschiff, wo-nen ens Land vo seira Sehnsucht brengt. Nôch-ra 16-dägiga Fahrt gôht’r en New York an Land. Sein Lebensondrhalt vrdäant’r sich mit ällerloi Gleagaheitsarbeida, sei’s als Laufbursch, mit-em Ausdraga vo Zeidonga odr als Handlanger bei-ma Baura.
S gôht ufwärts
Ama scheena Dag wenkt-em abr doch noh s Glick: D Firma Continental Clothing z Oshkosh (Wisconsin) suacht grad an nuia Buachhaldr. Dr Laemmle bewirbt sich ond kriagt dui Stell. Bei sellra Arbet isch’r so dichdich, dass’r emmer môl wiidr beferdret wuud ond schliaßlich zom Gschäftsfihrer vo sellem Tekschdilbetriib ufsteigt. Middlerweil lernt’r au d Nichde vo seim Chef kenna. Bald fonkt’s zwischa deane zwoi ond kurz druf send-se mitnandr vrheiradet.
Twinings
Gschìcht
Dànk da gschaftliga-n-Ärfolga vu siim Groossvàtter un siim Vàtter ìsch dr Richard Twinings ìn siinera Zitt aina vu da wìchtigschta Gschaftslitt vu London gsìì. Ar hàt ìm Premierminìschter William Pitt ämpfoohla, d’ Schtiir fìr iigfiahrta Wààra z’ ärmassiga —dàs hàt dr Pitt gmàcht. Züadam ìsch mìt’m Commutation Act vu 1784 a Schtiira-n-ärmassigung um Teewààra gsìì, so dàss àlla Litt Tee känna kàuifa hann.
Carl Laemmle
S Gschäft mit-de Film
Em Aldr vo 39 Johr macht sich dr Laemmle selbstendig: En Chicago stôht grad a Kinole ginschdich zom Vorkauf ôô. Dr Lemmle schlegt zua ond wuud a stolzer Theatrbesitzer. Dô dren kennet d Leit fir a 5-Cent-Minz vo môrgnets bis schbät en d Nacht nei kurze Filmla ôôgucka. Sell Geldstickle hoißt beim Volk a Nickel ond s Kino Nickelodeon. S Gschäft floriirt besser, wia dr Laemmle denkt hot. Drom isch’r bald en dr Lag, nomôl a Nickelodeon zo erwerba. Ond so gôht’s grad weidr ond weidr, bis’r’s uf rond 50 Kinos brôcht hot. S Johr druf hot dr Laemmle so an Haufa Geld eignomma, dass’r sich an oigna Filmvorleih leischda kô, wo bald zom greeschda vo ganz USA ufsteigt. 1909 schliaßlich kommt’r au noh zo-ra oigna Produkzioosgsellschaft, dr Independent Motion Picture Company. Hiawatha hoißt sei erschdr Stroifa, wo d Gschicht vo-ma legendära Indianerhaiptleng zom Gegastand hot. Dô drbei isch dr Laemmle et bloß dr Produzent, sondern au sei oigner Regisseur ond Kameramann. Bei seine schbätre Film abr lôôt’r dia zwoi Sacha andre macha ond beschrenkt sich bloß noh ufs Produziira.
Twinings
Gschìcht
Ànna 1818 hann dr Richard Twining II. un siina Briader George un John s’ Fàmilia-n-unternamma ìwwernumma. Ànna 1825 hann sa d’ Twining’s Bank grìnda, wo sìch ànna 1892 mìt dr Lloyds-Bànk zammagschlossa hàt. Ànna 1837 hàt Keenigin Victoria d’ Twinings àls Hoflìeferànt ànärkännt. D’ Twinings ìsch dr äärschta Teehàndler gsìì, wo daa Schtàtüs ghàà hàt. Dr Schtàtüs ìsch ànna 1863 ärnäijert worra.
Carl Laemmle
S Gschäft mit-de Film
Weil em Laemmle s Weddr bei de Ussaufnahma efders môl an Strich durch d Rechnong macht, kommt’r ama scheena Dag uf dui Idee, mit seira Firma nôch Kalifornia omzoziha, wo sich d Sonn et so oft hendr de Wolka vrsteckt. So kommt’s, dass’r en-ra gottvorlassna Gegend an dr Weschtkischde en dr Näh vo Los Angeles a riisiga Hennafarm (170 ha) kauft ond dui zo-ma Studio ombaut. Deam geit’r da Nama Universal City. Vo jetzt ôô produziirt’r oin Film nôch-em andra. Fascht älle laufet en de Kinos mit-ma graußa Erfolg. Dr Laemmle wuud so bald a reicher Môô.
Twinings
Gschìcht
Ànna 1857 hàt dr Richard Twining III. zamma mìt’m Vätter Samuel Harvey Twining s’ Fàmìliagschaft ìwwernumma. Zamma hann sa näija Teelaada ìn gànz London gäffnet. Mìt’ra Priissankungspolitik hann sa ìmmer meh Tee verkàuift. Àlso ìsch s’ Tee ìm Groossbritànnia a Getrànk vu da Màssa worra.
Carl Laemmle
Dr Laemmle ond sei Hoimetstadt
Ibr äll deam graußa Erfolg vrgisst dr Laemmle sei obrschwäbischa Hoimet et. S vrgôht kaum amôl a Johr, ohne dass’r dr Stadt Laoba an Bsuach abstaddet. Deet bsuacht’r s Grab vo seine Eltra ond a baar Freind aus dr Jugendzeit. Er grendet a Stifdong, wo de Ermschde vom Ort – egal, was fir a Religioo se hend – ondr d Arm greifa soll. Doch dô drmit et gnuag: D Stadt dät gern fir d Schialer a Turnhall baua, abr s Geld langt halt et. Prombt ibrnemmt dr Laemmle d Hälfde vo de Koschda. D Stadtväddr bedanket sich bei-nem ond ernennat-en zom Ehrabirger. Au a Strôß en Laoba kriagt sein Nama.
Em Johr 1930 vrfilmt dr Laemmle em Erich Maria Remarque sein Roman Im Westen nichts Neues, wo s Schicksal vo-ma jonga deitscha Soldada em Erschda Weltkriag schildret ond da Hurra-Patriotismus goißlet. Dô drfir kriagt dr Laemmle da Oscar en dr Kategorii Beschtr Film. Obwohl der en Deitschland bloß en-ra stark abgschwechda ond arg vrstemmlada Fassong zeigt wuud, nemmet dees nazionale ond faschischdische Grubba em Laemmle ibl. Wia nôô au noh des Nazi-Hetzbladd Völkischer Beobachter Gift ond Galle ibr da Film-Juda ausschiddet, beôtragt z Laoba a Stadtrat, em Laemmle sei Ehrabirgerrecht wegznemmet ond dr Lämmlestrôß an andra Nama zo gäa. Ohne oi gottziga Gegastemm wuud dr Ôtrag ôgnomma.
Twinings
Gschìcht
Ìm Joohr 1964 ìsch d’ Twinings dur d’ Associated British Foods ìwwernumma worra. Noh-n-em Ìwwernamma ìsch d’ Filiàla vergreessert worra, un a näija Teefàwrìk ìsch bii Andover ìm Hampshire bàuia worra. Schpeeter hàt maa-n-àui Schtàndorta fìr d’ Prodükzioon z’ New Forest ìm Hampshire un z’ Greensboro ìm North Carolina bàuia. Hìttz’tààgs wara vìela Tees vu Twinings z’ Kalkutta-n-ìm Ìndià àbgmìscht, vor äbb sa waltwitt verschìfft wara.
Ìm Àwrìl 2008 hàt d’ Twinings verkìndigt, àss sa ìhra Fàwrìk vu dr Màrka Nambarrie z’ Belfast schliassa wìrd. Àm Andsjoohr 2011 hàt d’ Gsällschàft s’ greeschta Tail vun ìhrer Prodükzioon ìn Kina un Poola verlàgert, dänn’s mehr räntàwelt gsìì-n-ìsch. D’ Fàwrìk vun Andover ìsch noch uffa, àwwer mìt weeniga Ààgschtällta.
Carl Laemmle
Dr Laemmle als Judaredder
Noh em gleicha Johr gôht’s mit-em Laemmle seira Firma da Bach naa. Schuld drôô ischt oinerseits d Weltwirtschaftskrise ond andrerseits em Laemmle sei Jonger, wo seit etliche Johr au en deam Ondrnehma tätig ischt. Dr sell hot a baar Entscheidonga droffa, wo gar et guad firs Gschäft gwäa send. Jetzt bleibt em alda Lemmle nix andrs ibrig, als sei Firma zo vrkaufa. Abr emmrhin schbrenget dô drfir noh a baar Milliona Dollr raus.
Twinings
Ethik un soziààl Engaschment
Ànna 1997 ìsch Twinings Mìtgrìnder vum Ethical Tea Partnership worra; s’ Ziil drbii ìsch, d’ Noohhàltigkait vu dr Teehärschtällung z’ verbässra.
Carl Laemmle
Dr Laemmle als Judaredder
Am 24. Septembr 1939 schliaßt dr Laemmle z Beverly Hills seine Auga fir emmr. 72 Johr alt isch’r worra.
Twinings
Ethik un soziààl Engaschment
Üsserdam hàt d’ Twinings-Gsällschàft Pàrtnerschàfta mìt dräi Nìtregiarungsorgànisàzioona ìm Ìndià un Kina unterzaichnet: z’äärscht ànna 2010 mìt Mercy Corps ìm Darjeeling fìr dr Züagàng züa Trìnkwàsser äntwìckla; drnooh ànna 2011 mìt’m UNICEF ìm Assam, fìr d’ Blutàrmüat un d’ Kìnderschtarbligkait bekampfa; un ìm gliicha Joohr mìt Save the Children, fìr ìn da Kìnder ìm Yunnan halfa. Ànna 2019 hàt drzüa d’ Twinings a Pàrtnerschàft mìt dr Hìlfsorgànisàzioon WaterAid ghàà, fìr dr Wàsserzüagàng vu da Àrwaiter ìn da Teefalder ìm Àsia z’ verbässra.
Carl Laemmle
S heidige Ôdenka a da Laemmle en Laoba
Bis zor Deportazioo vo de Juda em Dridda Reich hot Laoba de greescht jidisch Gmoid vo ganz Wirdaberg ghet. Dass en de 80r Johr vom vôriga Johrhondert en dera Stadt emmr noh nix an da Laemmle erennret hot, hot da Laobemer Studiadirektr Dr. Udo Bayer ganz arg gwurmt. Drom hot’r mit-ra wissaschaftlicha Grendlichkeit Matrial zammatraga, wo bewiisa hot, dass dr Laemmle de bedeidentscht Persoo ischt, wo je z Laoba uf d Welt komma ischt. Em Johr 1994 hot’r da Gmoidrôt soweit brôcht, dass der seira Schual da Nama Carl-Laemmle-Gymnasium gäa hot.
Em Lauf dr Zeit send noh weitre Sächla nôch-em benannt worra: So geit’s heit en-ra Neibausiidlong an Carl-Laemmle-Weag, en dr Rabastrôß an Carl-Laemmle-Bronna ond em „Museum zur Geschichte von Christen und Juden“ seit 1999 an bsondra Gebeidedoil mit-ra Extra-Ausstellong ibr da graußa Soh vo dr Stadt, em „Laemmle-Trakt“. Deet hot mr au a klois Kino eigrichdet, wo-mr zwoi Film ôôgucka kô: Oiner drvoo hot dr Laemmle selbr dreha lau, wia-nr em Sommer 1924 Urlaub en seira alda Hoimet gmacht hot. Dr andre ischt a Dokumendarfilm ibr-em Laemmle sei amerikanischa Produkzioosfirma. Am Laemmle seim Geburtshaus en dr Radstrôß 9 isch a Gedenkdafl ôôbrôcht worra, wo de wichdigschde Dadâ ibr-en drufstandet.
Ausstellong
Aus-em Oolass vom Carl Laemmle seim 150. Geburtsdag am 17. Januar 2017 zeigt s Haus der Geschichte en dr bada-wirdabergischa Landeshauptsadt en dr Zeit vom 9. Dezember 2016 bis zom 30. Juli 2017 de erscht omfassenda Ausstellong ibr sellen Mââ.
Geschichte des Elsass
Unter de remische Herrschaft
S Elsass isch métm Buech vum Julius Cäsar "De bello gallíco - De gallisch Kriej" én de offizielli Gschichtsschribung ingeträte. De Grund (Vorwand) fr de reemisch Intervention tief én Gallie vun zellemols àm Rhin ésch öi noch de "erschti" Rhiniwwrquerung vun Suebe gsin, wo de keltisch Stämme én dem Gebiet bedroht han. Die hen sich vun de Reemer Hilf erhofft. Noochdäm de Cäsar de Helvetier, wo noochm Rhonetàl han welle üsswàndere, weddr éns (Schwizr) Mittellànd (zwésche Jura (Gebirge) un Alpe) zrickgebrocht het, gehtr widdrsch dur de Doubs-Region noochm Rhin, wil de Suebekünni Ariovist versuecht de keltisch Stämme vun de Region ze beherrsche. De Cäsar schlaat de Suebe un triebt se ewwer de Rhin én´s Lànd, wo er domols àls "Germanie" ansieht, was awwer genöi so keltisch bwohnt ésch wie uffm Weschtufer vum Rhin. Wie mr wisse, hens d Alemanne nit drbi gelon! D Alemanne, wu zum große Deil üs suebische Stämm kumme, hän ab em 5. Johrhundert s Elsass bsiidlet un sin d Vorfahre vume Grossdeil vu de hittige Bevelkerung.
Im Fränkische un im Heiliche Reemische Rich
Im 16. un 17. Johrhundert isch deno s Elsass in mehrere Etappe under franzeeschi Herrschaft kumme. (Frankrich het sich üssm Westfränkische Rich entwicklet). S Erreiche vum Rhin als nàdirlichi Grenz vun Gallie (un vun Frankrich, wo sich öi als Nochfolger vum reemische Gallie àng´sehn het) isch bis zum Napoleon s Zil vun d franzeeschi Üssepolitik gsin. 1681 isch Strossburi vun de Truppe vum "Sunnekünni", d Armee vum Marschal Turenne umstellt wore, un es so öi franzeesch worre. Milhüse degeje isch - vellig umschlosse vum siter 1648 frànzeesche Sundgöi - bis zum 04. Jänner 1798 e Deil vun de Schwizer Eidgnosseschaft gsin.
Zankepfel zwische Ditschland un Frankrich
S Elsass isch 1871 nochem Ditsch-Franzesische Kriej an s nöi gründet Ditsche Kaiserrich abträtte wore. Bis 1910 isch s Elsass als Richsland Elsass-Lothringe e Land under Sonderstatus gsin, wo vun Praisse üs verwaltet worre isch. Donooch het s Elsass de Status vume vollwertig Deil vun Ditsche Rich bekomme, aber s Verhältnis vun d Elsässer züe de Praisse isch ambivalent bliibe.
Nooch em 1. Weltkriag isch s Elsass ohni Abstimmung widder Deil vun Frankrich worre - un, wil si jo im Kriej devor uf dr Gejesite gstande sin, isch jetz s Verhältnis vu de Franzose zue d Elsässer reserviert gsin.
Nooch der Eroberung vun Frankrich 1940 durch de ditsch Wehrmacht, isch s Elsass "de facto" an s Ditsche Rich (Gau "Südwest" àn Bade) anglideret worre, offiziel aber nit annektiert worde.
Moesa (Fluss)
D Moesa, früener au Moësa gschribe, isch e Fluss i de Kantöön Graubünde und Tessin.
Geschichte des Elsass
S elsässisch Schicksal noch em 2. Wältkrieg
Noch dr Befreiung vu dr nationalsozialistische Hitler-Herrschaft isch s Elsass ohni Abstimmung widder under franzeeschi Herrschaft kumme un dr elsässer Dialekt als Dialekt vu dr ditsche Sproch vu dr franzeeschi Besatzer in öffentlichi Ugnade gfalle.
Ditsch isch verpönt gsi un s öffetlich Läbe het sich müesse witgehend uf Französisch abspile. Elsässisch isch als "nidriger Dialekt" vu ere Fremdsproch in Ugnade gfalle.
Moesa (Fluss)
Es isch en Näbefluss vom Tessin, und er chunt vom San-Bernardino-Pass abe und flüsst durs Misox zdurab. Bim Dorf San Bernardino het er en Stausee, dr Lago d’Isola.
Geschichte des Elsass
S elsässisch Schicksal noch em 2. Wältkrieg
Restriktivi französischi Sprochgesetze hän usserdem verlangt, dass dr Sport- un Jugenddeil vu dr dytsche Usgabe vu dr elsässische Dageszitungen het müesse uf französisch druckt werre.
Moesa (Fluss)
Die grössere Bärgbech, wo us de Sytedääler i d Moësa ymünde, sind dr Ri de Fontanalba, dr Ri de Seda, dr Ri de Gratela, d Gesena, dr Forcolabach, d Montogna, dr Rià de Mondan, d Rià de la Molera, dr Camataalbach (Rià de Val Cama), dr Leggiataalbach (Rià de Val Leggia), dr Riale Grono, d Calancasca und d Traversagna, wo bi Roveredo i d Moësa flüsst.
Geschichte des Elsass
S elsässisch Schicksal noch em 2. Wältkrieg
In dr Johre nooch 1980 isch dr elsässisch Dialekt no endlich au vu dr Politik als Deil vu dr regionale Kultur aerkannt worde. So gits z Strosburi, z Milhüse oder au z Colmar inzwische au Strossenämme uf Elsässisch un sogar bi dr Tour de France-Etappe 2005 nooch Mülhouse het dr Moderator vu dr Veranstaltung bim Zilinlauf au emol kurz elsässisch gschwätzt.
Trotzdem het Frànkrich bis hüt no nit die europäisch Konvention yber dr Schutz vu Minderheitesproche underzeichnet, isch aber, was dr Status vu Französisch als internationali Arbetssproch agot, extrem empfindlich. Offiziell git s in Frankriich numme Franzose - trotz Bretone, Baske, Okzitanier, Korse, Elässer un Lothringer. Offizielli französische Asicht isch, dass es in Frankriich keini nationale Minderheite git un deshalb au kei Notwendigkeit, sällene in irgend einere Form besundere Schutz zuekumme z lo.
Dänemark
Dänemark (dänisch: Kongeriget Danmark [ˈkɔŋəʀiːʔəð ˈd̥ænmɑɡ̊]) isch e chleis nordeuropäischs Land, wo züe Skandinavie zällt wird. S Land hät e Flächi vo ca. 43000 Quadratkilometer und 5,1 Millione Ywohner. D Hauptstadt isch Kopehage.
Dänemark hät e Union mit de Färöer-Insle und Grönland. Amtssproch isch z Dänemark dänisch. An de Gränze züe Dütschland wird au Dütsch gschwätzt. Uff de Färöer schwätzt mer hauptsächli Färöerisch und uff Grönland hauptsächli Grönländisch, was e Inuit-Sproch isch.
Geografy
Dänemark bstoht uss 400 namentlig erfasste Insle; dodevo sin 82 bewohnt. Wichtigsti dodevo sin Sjælland, Fyn, Lolland, Falster, Langeland, Møn und Bornholm. S einzige Gränzland isch Dütschland, wo südlig devo ligt und wo 68 Kilometer devo an Dänemark grenze. 11,5 Prozänt vo de Flächi sin bewaldet, 64,7% werre landwirtschaftlig gnutzt. Vo Wasser bedeckt sin 1,6 und anderscht gnutzt 22,2 Prozänt. Höchste Berg isch de Yding Skovhøj (173 m), dicht gfolgt vom Ejer Bavnehøj (171 m). S Land erstreckt sich uff 8 bis 15° östligi Längi und 55 bis 58° nördligi Breiti (Zitzone MEZ+0)