cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
O mein Papa
O mein Papa isch dr Titl vo-ma Liad vom Schweizer Kombonischda Paul Burkhard, wo en de 1950er Jôhr zo-ma internazionala Welterfolg wôrra ischt. En sellem Liad schildret a jonga Frau ganz liibevoll ihrn Vadder, wo et bloß a wondrbarer Zirkusclown ond Soildenzer, sondern au a scheener Môô gwäa ond drom vo älle Leit bewondret wôrra ischt.
Zwoi Bihnawerk ond a Schallbladd
Em Jôhr 1939 wuud en Zirich em Paul Burkhard sei Operedde Der Schwarze Hecht em schwiizerditscha Dialekt nôch-ma Libreddo vom Jürg Amstein uruffgfihrt. Dr musikalische Heheponkt dô dren ischt a Liad, vortraga emma gebrochena Hochdeitsch mit grammadische Fehler, wo dr Refrain laudet: O mein Papa war eine wunderbare Clown, o mein Papa war eine große Kinstler …. Zonägschd fendet des Liad abr koi bsondra Beachdong. Zäah Jôhr schbätr macht dô drvoo dr Schweizer Rondfonk a Uffnahm mit dr Lys Assia ond brengt’s uff-ra Schallbladd raus. Des isch dr Durchbruch. Des Liad wuud an Riesaerfolg, ond des et bloß en dr Schweiz. S wuud en älle meegliche Sprôcha ibrsetzt ond vo-ma Haufa Sängerinna en ihre Muedrsprôcha gsonga. Dr Paul Burkhard landet an Welthit. Dô druff schlägt dr Erik Charell em Paul Burkhard vor, vom Schwarza Hecht a hochdeitscha Fassong rauszobrenga. Er selbr ibrsetzt’s, odr bessr gsait, bearbeitet des Stick, schreibt a baar Sacha om ond fiagt neie Doil dren-nei. Dr Paul Burkhard komboniirt a baar neie Liadr drzua, ond rauskommt dui Musikalischa Komeede Feuerwerk. Am 16. Mai 1950 ischt d Uruffihrong am Minchner Gärtnerplatz-Theatr. Dr Erfolg ischt so grauß, dass sich an Haufa Theatr richtich om des Stick reißet. En ibr 40 Schbrôcha soll’s ibrsetzt wôrra sei.
Film
Wenn en de 1950er-Jôhr a Sengschbiil uff dr Bihne an graußa Erfolg ghet hôt, hend sich d Filmproduzenda drom grissa, d Rechde zo kriaga, om des Stick au em Kino zeiga zo kenna. So isch’s et vrwonderlich, dass scho viir Jôhr nôch dr Uruffihrong vo sellem musikalischa Luschtschbiil a gleichnamiger Musikfilm entstanda ischt. De weiblich Haubtroll dô dren hôt d Lilli Palmer gschbiilt ond des Liadle gsonga. Dera ihr Interpretazioo hôt au drzua beitraga, O mein Papa noh bekanntr zo macha.
O mein Papa ischt au dr Titl vo-ma Dokumentarfilm ibr da Paul Burkhard, wo dr Felice Zenoni 30 Jôhr nôch-em Kombonischda seim Ableaba (2007) rausbrôcht hôt.
Weitre Versioona
Dr US-Amerikaner Eddie Fisher hôt 1954 ondrem Titl ''Oh! My Pa-Pa'' a englisch-schbrôchiga Fassong rausbrôcht. Dui hôt sich en sellem Jôhr acht Wocha lang als Nr. 1 en de USA halda kenna. D Hollendere Wilma Landkroon hôt uff dr CD 19 Successen a Ausgab uff Niiderlendisch gsonga (Oh mijn Papa). Dr Schweizer Rap-, Reggae- ond Funk-Senger Dodo Jud hôt em Auguscht 2012 en dr Sendong Cover me vom Schweizer Fernseha (SF 1) O mein Papa – zamma mit dr Lys Assia – en-ra ganz nuia Form rausbrôcht.
Longeville-lès-Metz
Longeville-lès-Metz (ditsch 1915–18 un 1940–44 Langenheim bei Metz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Longeville-lès-Metz lijt uf bode Sitte vun dr Mosel un granzt direkt àn d Stàdt Metz. Nochbergmeine sìn Le Ban-Saint-Martin ìm Norde, Scy-Chazelles ìm Weschte, Metz im Oschte un Montigny-lès-Metz ìm Sìde.
Gschìcht
Longeville-lès-Metz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm Mìttelàlter àls Longa villa.
Ìm Johr 1552 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Longeville-lès-Metz ìsch. Longeville-lès-Metz ghert zem Kommünàlverbànd.
Pierre Graber
De Pierre Graber (* 6. Dezember 1908, heimatberechtigt in Langenbruck und La Chaux-de-Fonds; † 19. Juli 2003) isch en Schwiizer Politiker (SP) gsii.
Longeville-lès-Metz
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Longeville-lès-Metz ghert zem Lorrain.
Pierre Graber
Er isch am 10. Dezember 1969 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1978 isch er zruggträte. Während siinere Amtszeit isch er em Politische Departement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1975 und Vizepräsident im Jahr 1974.
Guatemala
Guatemala (offiziell Republik Guatemala, spanisch República de Guatemala) isch e Staat in Zentralamerika, im Süde vo dr Halbinsle Yucatán. Guatemala gränzt im Südoste an Honduras, im Süde an El Salvador, im Norde an Mexiko und im Oste an Belize. Guatemala het zwei Küste, im Oste e schmale Zuegang zum Karibische Meer und im Südweste d Pazifikküste.
Es git meh as a Dotzed mögligi Erklärige für d Härkumft vom Name. Eini isch ass Guatemala (früehner het mä s au „Goathemala“ gschriibe) vom toltekische (Nahuatl-) Wort Cuauhtemallan abgleitet isch, was so vil wie „Land vo de Bäum“ bedütet.
Liste der Präsidenten der Vereinigten Staaten
Uf dere Lischte vu de Presidänte vo den USA sind alli Staatscheffe us de Gschicht vo den USA ufgfüehrt. Näbst de Presidänte syt Inchraftträtte vo de US-amerikanische Verfassig vo 1789 sind au die entsprächende Vizepresidänte verzeichnet.
Orzens
Orzens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Bürgerlich-Demokratische Partei
Di Bürgerlich-Demokratischi Partei (BDP) isch e schwiizerischi Partei gsi. Sie isch am 1. November 2008 gründet worden und het dur e Fusion mit de CVP uf de 1. Jänner 2021 ihres Ändi gfunde. Si isch us de drei kantonale Parteie vo Graubünde, Bärn un us em Glarnerland entschtande, wo mim gliiche Näme scho im Lauf vom Johr 2008 gründt worde sin.
Orzens
Gschicht
Orzens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1177 as Orsens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 2 % gläge.
Bürgerlich-Demokratische Partei
Parteileitig
De erscht Präsident vo de BDP isch de Martin Landolt gsi, Vizepräsident de Lorenz Hess. Doderzu sind d Bündner Regierigsrätin Barbara Janom Steiner, de Bärner Kantonalpräsident Heinz Siegenthaler, d Zürcher Nationalrätin Rosmarie Quadrantide und de Bärner Ständerat Werner Luginbühl im Gründigsvorstand gsi.
Orzens
Religion
78,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 8,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 1,2 %, FDP 10,1 %, GLP 0,9 %, GP 13,4 %, SP 17,2 %, SVP 44,5 %, Sunschtigi 7,3 %.
Bürgerlich-Demokratische Partei
Mandatsträger
Bundesrat: Ständerat: Nationalrat: Regierigsrat Bärn: Regierigsrat Glaris: Regierigsrat Graubünde:
Bi de Gründig het d BDP folgendi Parlamentssitz uf kantonaler Ebeni gha:
Orzens
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Orzens isch dr Thierry Perey (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 197 Yywohner 95,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,5 % Dytsch un 2,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kirchheim am Ries
Kirchen (amtlich Kirchheim am Ries) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Kirchen leit am Rand vo dr eschtliche Schwäbische Alb, am Weschtrand vom Nearler Rias. D Nochbergmoede vo Kirchen send Unterschneidheim, Wallerstein, Riesbürg ond Bopfingen.
Vo dr Gmarkong send 72,5 % Landwirtschaftsfleche, 16 % Wald, 10,8 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Verwaldong
Kirchen hot mit dr Stadt Bopfeng ond dr Gmoed Riesbirg a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Kirchen ghert zom Schwäbisch.
Erriapus (Mond)
Dr Erriapus (au Saturn XXVIII) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
D'Entdeckig vum Erriapus durch e Astronometeam under dr Leitig vum Brett Gladman uf Ufnahme vum 23. September bis zum 27. November 2000 isch am 7. Dezember 2000 bekannt gä worre.
Dr Erriapus isch zuenächscht vorlaifig as S/2000 S 10 bezeichnet worre.
Daift worre isch dr Mond uf dr Erriapus, eme Riis us dr keltische Mythologie. Bis im Dezember 2007 het dr Mond durch e Grammatikfähler dr Namme Erriapo trage, d'Dativform vum Namme Erriapus. Per IAU-Entscheidig isch dr Namme uf Erriapus gändert worre.
Bahndate
Dr Erriapus umchreist dr Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 17.604.000 km in 871 Däg un 6 Stund. D'Bahnexzentrizität betrait 0,4740, wobi d'Bahn mit 34,469° starch gege d'Äquatorebeni vum Saturn gneigt isch.
Dr Erriapus ghört zue dr Gallische Gruppe vu dr Saturnmönd.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Erriapus besitzt e Durchmesser vo gschätzte 8 bis 10 8 km. Ufgrund vu dr Umlaufbahn vermuetet mer, dass er e vum Mond Phoebe abgsprengts Bruchstuck isch. Sällewäg vermuetet mer e Dichti mit 2,3 g/m3 wie bim Muederchörper, was im Vergliich zue dr andere Saturnmönd relativ hoch isch. Mer goht demit au vu ere Zämmesetzig us Wasseriis mit eme hoche Adeil an silikatischem Gstei us. Dr Erriapus besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert - d.h er isch so schwarz wie e Brikett.
Mit ere schinbare Helligkeit vu 23,0m isch er e extrem liechtschwachs Objekt.
Dreisamstadion
S Dreisamstadion isch d Wettkampfstätte vum Fueßball-Erschtligischt SC Fryybeg z Fryybeg. S lyt im eschtlige Stadtdeil Waldsee an dr Schwarzwaldstroß. Bis Juni 2004 het s Stadion, wu 24.000 Zueschauer fasst, dr Name Dreisamstadion drait, vu dert aa bis im Dezämber 2011 badenova Stadion noch em Energiversorger badenova, vu Jänner 2012 bis Mitti 2014 Mage Solar Stadion, churzi Zyt Stadion an der Schwarzwaldstraße un vom Spotjohr 2014-2021 het das Stadion Schwarzwald-Stadion gheisse. Syt em 2021 dreit das Stadion wider dä Name wo's bis is Jahr 2004 het dreit gha.
Gschicht
Noch em Zweete Wältchrieg het dr SC Fryybeg zerscht kai aigene Sportblatz ghaa. Erscht anne 1953 het dr Verain e Gländ im Oschte vu dr Stadt ibernuu. Dert isch derno ne Sportblatz aaglait wore, wu am 4. Septämber 1954 offiziäll yygweit woren isch. 1970 isch dr Sportblatz zerscht um e Tribine mit 480 Sitzblätz erwyteret wore, acht Johr speter - noch em Ufstiig in di 2. Bundesliga – isch dr erscht groß Uusböu chuu. Mit dr Errichtig vun ere Haupttribine un dr Erwyterig vu dr Stohräng isch d Kapazitet uf 15.500 Blätz gstiige. Derzue isch au ne Fluetlichtaalag ischtalliert wore.
In dr Winterpause vu dr Saison 1994/1995 isch mit em Böu vun ere neie Hinterdortribine (Sid-Syte) aagfange wore, wu d Böuarbete im Juni/Juli 1995 fertig gsii sin, het s Stadion derno ne Kapazitet vu 18.000 ghaa.
Uf di hitig Greßi isch s schließlig anne 1998 chuu, wu d Nord- un d Oschttribine erwyteret bzw. neierrichtet wore sin. D Nordtribine bietet 6000 Zueschauer ne Stohblatz, uf dr Oschttribine het s 6000 Sitzblätz. Boodi Tribine sin iberdacht. Vor dr Oschttribine sin au behindertegrächti Blätz diräkt am Spiilfäld entstande.
Insgsamt bietet s Stadion jetz 24.000 Zueschauer Blatz (14.000 Sitzblätz un 10.000 Stohblätz). Alle Tribine sin iberdacht. Wäg ere Chlag us dr Nochberschaft isch s em Verain untersait wore, d Kapazitet vum Stadion wyter z vergreßere.
Mittlerwyyli isch s Stadion wyter umböue wore. Iber zwai Photovoltaik-Chraftwärch mit ere Laischtig vu 146.000 kWh pro Johr wird e große Dail vum Energibedarf deckt. Au d Wasehaizig wird umwältschonend mit Stirlingmotore bedribe. Mit em Aaböu vun eme Funktionsgebei anne 2004 isch s fir VIP-Gescht no chummliger wore. Des Gebei lyt im Nordweschtecke vum Stadion. Hinter dr Nordtribine isch e Fanhuus böue wore, wu dur d Fangmainschaft (Dachverband der Organisierten SC-Freiburg Fans) gfiert wird.
Di dytsch Nationalmannschaft vu dr Fraue het am 28. Februar 2008 e Fryndschaftsspiil gege China an dr Dreisem bstritte. Drotz ass dr Termin am e vieri am Nomittag am e Dunschtig seli uuginschtig gsii isch, sin ainewäg fascht 20.000 Zueschauer chuu un hän e 2:0-Siig vu dr dytsche Mannschaft gsää. Im Mai 2010 isch d Nationalmannschaft vu dr Niderlande uf Fryybeg returchuu. In der WM-Vorberaitig het "Oranje" ne Teschtspiil gege d Nationalmannschaft vu Mexiko bstritte.
Mer chunnt guet zum Stadion iber d Stadtbahnlinie 1 in Richtig Littewyyler oder iber Bahnhof Littewyyler vu dr Helledalbahn. Bi Haimspiil wäre di boode Zuefahrtsstroße, d Schwarzwaldstroß un d Heinrich-Heine-Stroß, fir Nit-Aaliiger gspeert.
Der Uszug der Fryburger Profimannschaft 2020
Nachdäm im Jahr 2012 isch feschtgstellt worde dass e Mordernisierig vom Stadion unwirtschaftlech isch, het me im Februar 2015 im ne Bürgerentscheid beschlossee, das i de nächschte Jahr am Flugplatz Fryburg es neus Stadion z boue. Im Novämber 2018 het me mit em Bou vom hitige Europa-Park-Stadion agfange. Der SC Frybrug het mit beginn vo der Saison 2020/21 wölle zügel. Da sech der Bou wäg der COVID-19-Pandemie verzögeret het, het der Verein für d Lizänzierig vo der Saison 2020/21 un 2021/22 näbscht em Europa-Park-Stadion ou ds Dreisamstadion als Heimspilstett agäh. Der Pachtvertag het im Februar 2021 es wyters Mal müesse verlängeret wärde. Es het ou der mit z tüe gha das es es Nachtspilverbot gä het im neue Stadion u über das isch no nid entschide gsi. Wenn das der SC ds neue Stadion cha über näh isch no unklar, will d Arbeite i der Stadiontechnik sy no nid abgschlosse.
Stadionneibau
Wel s Schwarzwald-Stadion chuum no dr Aaforderige an e modärn Stadion entspricht, sin megligi Standort fir e nei Stadion gsuecht wore. In ere Machbarkaitsstudie sin insgsamt zeh Standort uf em Baan vu dr Stadt uf ihri Aignig untersuecht wore, wu aber alli wenig Uussicht uf e Realisierig hän.
Am 25. Februar 2014 het dr Fryyberger Gmairot mit 35 Jo-Stimme vu 45 meglige Stimme fir e verdiefti Untersuechig vum Standort „Wolfswinkel“ un e Burgerentschaid gstimmt. Am 1. Februar 2015 hän d Burger vu Fryybeg mit 58,2 % fir dr Stadionneibau im Wolfswinkel gstimmt.
Manne
Vier Länderspiil vu dr dytsche Fueßballnationalmannschaft vu dr Manne het s im Dreisamstadion bzw. Badenova-Stadion gee.
Derzue hän di niderländisch un di mexikanisch Fueßballnationalmannschaft gegenenander gspiilt.
Fraue
D Frauenationalmannschaft isch bishär aimol im Fryybeger Stadion z Gascht gsii.
Diakon
E Diakon ( „Diener, Hälfer, Boot“) isch dr Inhaaber vom ene gäistlige Amt innerhalb vo dr Chille, em Diakonaat. Sini Ufgoobe beschränke sich nit uf d Diakonii, sondern umfasse wie die andere gäistlige Ämter au s Verkünde (μαρτυρία „Zügnis“) und Gottesdienst (Liturgii, λειτουργία „Gmäindidienst“). D Diakoon si ursprünglig Ghilfe vo de Apostel gsi zum s gmäinsaame Vermööge z verwalte und zum die gmäinsaame Mööl z läite – und mit däm isch woorschinlig au d Eucharistii verbunde.
In dr altkatholische, dr römisch-katholische, de orthodoxe und de anglikanische Chille isch d Weijig zum Diakoon die ersti Stuefe vom Sakramänt vo dr Weiji (die zwäiti Stuefe isch s Briesteramt, die dritti s Bischofsamt). Die Ufnaam in d Gmäinschaft vo de Gäistlige, em Klerus, bassiert dur die sakramentaali Weihji, wo us em Bittgebät vom Bischof, ass dr Häilig Gäist und d Gnaadegoobe, wo mä im Amt brucht, usgosse wurde und s Ufleege vom Bischof sinere Hand uf e Chopf vo däm, wo gweit wird.
In dr evangelische – vor allem dr reformierte – Dradizioon wird dr Diakoon noch em Calvin sinere Gämfer Chillenornig as äins vo de vier kirchlige Ämter aaguegt. D Ufgoob vo de Pastoore isch d Verkündigung, vo de Presbyter d Läitig vo dr Gmäind und iiri Zucht, vo de Leerer d Erziejig, und vo de Diakoon, sich um die Arme, Bedürftige und Chranke z sorge und sich um d Verwaltig z kümmere. So ghöört s Chrankenoobemool noch dr Oobemoolfiir viermol im Joor zu iire Ugoobe.
Kwelle
Dr Ardikel «Diakon» uf dr dütsche Wikipedia
Gupf
Gupf (hochdt. Kuppe, èn „abgrundetè Gipfel“, „obberè Deil vo öppis“, „übber èn Gfäßrand usèluègendè Deil“) stòt für:
un im witèrè Sinn:
Amtlicher Gemeindeschlüssel
Anderi Nomeklature fier e Abgrenzig vu Gebite sin z. B. d Boschleitzahl oder dr NUTS-Code. Im Marketing werre au Nielsegebiet verwendet.
Dytschland
Dr dytsch Gmeoschlüssel isch vor allem fier statistische Zwecke do un wird in dr Dateverarbeitig verwendet, wo mer Gmeilischte brucht. Er wird in Dytschland vu dr Statistische Ämter vu dr einzelne Bundesländer eiheitlich vergä.
Dr Gmeischlüssel isch z. B. bim Wohnigswexel uf dr Abmeldig bzw. Ameldig azgä. Er wird aber i. d. R. vum jewilige Iwohnermeldeamt im Rothus itrage.
Ufbau
Dr Gmeischlüssel bestot us insgsamt 8 Ziffere, wo sich wie folgt zämmesetze:
Die erschte beide Ziffere bezeichne s Bundesland, die 3. Ziffere bezeichnet dr Regierigsbezirk (bi Länder ohni Regierigsbezirke stot do e 0), die 4. un 5. Ziffere bezeichne dr Stadtchreis (chreisfreii Stadt) bzw. dr Landchreis (Chreis) un die 6., 7. un 8. Ziffere bezeichne d Gmei oder e gmeifreis Gebit.
Bispiler:
08 3 11 000 = Friburg im Brisgau
08 3 15 028 = Ebringe
Bundesländer
D Zellig erfolgt vu Norde uf Süde (Nr. 01-09), in chronologischer Zueghörigkeit zue dr Bundesrepublik Dytschland (Nr. 10, Bitritt 1957) un alphabetischer Reihefolge (Nr. 11-16) im Bitrittsgebit vu 1990.
Ufbau
Dr Gmeischlüssel z Östriich bestot us insgsamt 5 Ziffere, wo sich wie folgt zämmesetze:
Die erscht Ziffere bezeichnet s Bundesland (in alphabetischer Reihefolg), die 2. un 3. Ziffere bezeichne dr Bezirk un die 4. un 5. Ziffere bezeichne d Gmei.
3 25 21 = Rappottenstein
9 07 01 = Wien - Neubau
Schwiz
S Schwizer Gegestuck zum Gmeischlüssel isch d Gmeinummere.
Höchenschwander Berg
Dè Höchèschwander Bärg isch èn Bärgruggè im Südschwarzwald, wo dè Landkreis Waldshut in è öschtlichi un weschtlichi Hälfti unterdeilt. Selli Fungtion als Trènnscheidè chunnt vo allem durch diè Nord-Süd-Uusdehnung vo öppè 16,6 km zschtand, dõdemit gòt dè Bärg vu Hüsèrè im Nordè vom Landchrais bis a s Ufer vum Hochrhy ganz im Südè bi Waldshuèt. Dè Höchèschwander Bärg isch wiè nè Birrè gformt, a dè breiteschte Stell im Südè isch öppè 10 km breit (uff dè Relation Wyylè-Görwihl).
Andres Kristol
Der Andres Max Kristol (* 25. Augschte 1948 z Züri) isch e Schwiizer Romanischt und Dialäktoloog.
Höchenschwander Berg
Im Nordè bi Höchèschwand isch dè Bärg mit am högschtè. Vo Höchèschwand keit mit èrè moderatè Neigig nõ Südè bis zum Hochrhyufer abbè. Dè Höchèschwander Bärg isch nit nu in Nord-Süd-Richtig gneigt, d Hochflächi wölbt sich au in Wescht-Oscht-Richtung. Dè Höchèschwander Bärg isch wiè sini Nõchbòrè, dè Brändemer Bärg un dè Hotzèwaald, èn Deil vo dè Südschwarzwälder Dach. Im Fall vum Höchèschwander Bärg hèt sèll Dach d Form von èm Walmdach. Am Rand vum Höchèschwander Bärg lyt im Weschtè s Albdal, im Oschtè s Schwarza- un s Schlüècht-Dal. Dè südlichè Rand wörd vum Hochrhydal uff èm Abschnitt Waldshuèt-Albrugg bildèt.
Andres Kristol
s Lääbe
Är het a der Uni Züri studiert und het als Abschlussarbet en Undersuechig über d Farbe i de romanische Sprooche gmacht, wo bi de Sproochforscher guet ufgnoo worden isch. Vo 1993 bis 2014 isch der Kristol a der Uni Nöieburg Profässer gsi. Sid anne 1997 het er au a der Uni Basel französeschi Sprooch glehrt. 1973 het er d Marylise Labant ghürootet.
Höchenschwander Berg
Gwässer
Dè Höchèschwander Bärg wörd ganz im Nordè vum Schluchsee, im Oschtè vo dè Schwarza un dè Schlücht un im Weschtè vo dè Alb umflossè. Am Südfuss vom Bärg schniidet dè Hochrhy sèlli Büggele ab.
Andres Kristol
s Lääbe
E Zyt lang isch der Andres Kristol der Diräkter vom Dialäktologyzäntrum vo der Uni Nöieburg, em Centre de Dialectologie et d’étude du français régional und der Leiter vom Weschtschwiizer Mundartwörterbuech gsi. Syni Nochfolgerin isch d Federica Diémoz woorde. Als Honorarprofässer schaffet er über d Gschicht vo der französische Sprooch, bsunders au über s Altfranzösische z Ängland im Spootmiddelalter, und über die galloromanische Dialäkt. Und er forschet über d Schwiizer Orts- und Fluernäme, bsunders i der Wälschschwiiz.
Höchenschwander Berg
Vokeer
Dè Höchèschwander Bärg wörd in Längsrichtung übber dè Bärgkamm vo dè B 500 uff gänzer Längi erschlossè. D Dörfer a dè Schwarza- un Albhaaldè wörred durch Vobindungsschtrôßle vo dè B 500 hèr aabundè. S Gefällè vo dè B 500 am Südrand, öppè vo Waldhuus ewäg un a Eschbach vorby bis uff Waldshuèt i s Loch abbè isch bis vor è baar zimli berüchtigt für diè huufigè Lkw-Uufäll gsi. Èrscht mit èm Bau vo Vozögerungsspurè, wo mit Kys un Sand uffgfüllt sin sowiè voschtärkte Polizeikontrollè vo Lkws a dè B 500 hèt mò sèll Probleem in Griff chriègt. Problematisch isch vor allem gsi, dass d B 500 im Stadtgebièt vo Waldshuèt uffhört, wo ungebremsti Lkws zu grösserè Probleem füürè chönd.
Andres Kristol
s Lääbe
Der Kristol het s Lexikon vo de schwiizerische Gmeindnääme useggää, wo öppe 3000 Ortsnaäme i de Landessprooche Dütsch, Französisch und Iteliänisch beschribt, und er isch Redakter vo der Zytschrift Vox Romanica, Stiftigsrootsmitgliid vom Französischen Etymologische Wörterbuech und Mitgliid vom wüsseschaftliche Root vom Fonogrammarchyv vo der Uni Züri.
Höchenschwander Berg
Ortschaftè un Wyler uff èm Höchèschwander Bärg
sowiè d Wyler
Andres Kristol
s Lääbe
Für s Historische Lexikon vo der Schwiiz het er Artikel gschribe, zum Bischpiil über die französische Sprooch, d Artikelteil über d Dialäkt vo der Wälschschwiiz und über di wälschi Mundartliteratur und au der Bytrag über de Romanischt Louis Gauchat.
Am 7. Mai 2009 het d Sändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio über em Kristol sini Forschig zu de Patois vo der Weschtschwiiz brichtet.
Höchenschwander Berg
Klima
Dè Höchèschwander Bärg lyt im Règèschattè vum Feldbärg-Massyv. Im langjährigen Mittel git s dõ bi Waldshuèt 1150 mm Niederschlag.
Dialèktgränz
Dè Höchèschwander Bärg stellt è zimli effektyvi Isoglossè-Gränz dar. Öschtlich vom Bärg schwätzt mò Südschwarzwälderisch, weschtlich devò Hotzewälderisch. Unterscheidè cha mò di beidè Dialèkt a dè Vokalbildung. Generèll vowendet mò im Hotzewälderisch langi Vokaal, im Südschwälderischè ehnder chürzeri Vokaal. Ußerdèmm git s no è baar Wörter, wo unterschydlich sin:
DR-Baureihe 86
Gschichtè
Fascht alli dütschè Lokomotyvfabrikè sin am Bau vo dè Maschinnè beteiligt gsi. Im Zitraum vo 1928 bis 1943 sin 775 Exemblaar baut worrè, Einsatzgebièt sin vor allem Mittelgebirgsstreggè, dõrum hèn diè zeen Exemblaar è Riggèbach-Gegèdruggbrèms. i
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin vill Lokomotyvè zu anderè Baanvowaltigè glangt. Nõch èm Chriègsènd sin 385 Maschinnè uff èm Netz vo dè Deutsche Bundesbahn voblibbè, devò sin acht wegè Chriègsschädè bis 1952 uusgmuschterèt worrè. Diè bi dè N.S. vorgfundenè 86 520 sin a d DB abgää worrè. Diè Dütschè Rychsbaan hèt nõch Abgaab vo 71 Loks a diè SŽD vo 172 Exemblaar nõ 164 i dè Betrièbsbeschtand uffnää könnè. D ÖBB hèt 27 Maschinnè vorgfundè, devò hèt si zwei wegè schwèrè Schäddè ausgmuschterèt un d 86 477 a d SŽD abgää hèt müèsè. 1950 hèt si uss Ungarn vo dè MÁV drei vo dè ČSD erhaalteni Maschinnè chriègt. D ČSD hèt gsamt 69 Lokomotyvè vorgfundè, devò hèn sibbè Exemblaar uffgrund vo irer Beheimatig z Sachsè als sowjetischi Beuti goltè un sin a d SŽD abgää worrè. Witeri Loks hèt si mit dè DR un DB uusduuscht. Schlussèndlich hèt si allerdings nu 26 Loks widder in Betrièb gnõ, wo i d Baureiè 455.2 umzeichnèt worrè sin. Bi dè PKP sin vo 46 uffgfundenè 45 Loks als TKt3-1 bis TKt3-45 widder in Bedryb gnõ worrè. Zwei Maschinnè sin dirèkt zu dè SŽD glangt, yschlièßlich vo allnè beschlagnaamtè Lokomotyvè hèt si somit 84 Maschinnè erhaaltè. Verschollè sin nu d 86 009 un 86 016.
Ysatz bi dè DB
D Bundesbaan hèt diè meischtè 86er z Nürnbärch für diè fränkischè Nebbèschtreggè un dè dortige Rangyrbaanhof stationyrt. Au s Baanbetrièbswärch Hof isch è bekannts 86er Territorium gsi. Mit dè BR 86 sin au regèlmäßig kurzi Eilzüg gfaarè worrè. D DB hèt iri letschti Lok 1974 uusgmuschterèt.
Ysatz bi dè DR
Bi dè DR sin d 86er hauptsächlich im Bw Aue (mit ca. 50 Maschinnè) für diè umligendè Èrzgebirgsschtreggè stationyrt worrè. Einigi uff dè Inslè Usedom im Bw Heringsdorf stationyrti Exemblaar vo dè DR hèn wegèm fascht ständig wehendè Sitèwind Windleitblèch. D Loks hèt mò im Gebirge au für d Beförderig vo Eil- un Schnellzüg wiè m D764 vowendèt, wo zwischè Zwickau un Schwarzèberg mit èrè 86er gfaarè worrè sin. Als letschti Zugleischtig von èrè 86er isch am 25. September 1976 dè P 16650 uff dè Stichschtreggi Schlettau-Crottèdorf gfaarè worrè, sechs Johr spôter hèn d 86 001, 86 056 un 86 501 abwechselnd widder bis Mai 1988 dè Zugdiènscht auf sellerè Streggi übbernõ. Sit irer Indiènschtschtellig 1928 isch d 86 001/86 1001-6 fascht täglich unter Dampf gschtandè, i dè letschtè Betrièbsjohr abber oft nu als Heizlok bruucht worrè. Zämmè mit dè 86 501 isch diè Lok zum 100-jôhrigè Jubiläum vo dè Streggi Schlettau-Crottèdorf im Johr 1989 nomòls è Wochè im Blaandiènscht ygsetzt worrè. D 86 001 hèt mit èm Diènschtalter vo 60 Johr diè längscht Ysatzduèr vo allnè im Blaandiènscht ygsetztè Einheitstenderloks erreicht. Sit 1999 isch d 86 001 kaalt abgschtellt.
Ysatz bi anderè Baanvowaltigè
Vo allnè Lokomotyvè vo dè Baureiè 86 hèn diè öschterrychischè Maschinnè diè spektakulärschtè Ysätz gleischtet, unter anderem mit schwèrè Erzleerzüüg als Vorschpann für è BR 52. Alli Loks vo dè ÖBB hèn au è Saugluftbrèms erhaaltè, wo selli bim Wagèpark no vobreitet gsi isch. Stationyrt sin d Maschinnè hauptsächlich bi dè Heizhüüser Hyflau, Selzthal, Linz, Bischofshofè un St. Veit (Glan) gsi. Vo 1966 bis 1972 sin alli Maschinnè uusgmuschterèt worrè, nu diè vo dè Öschterrychischè Gsellschaft für Ysebaagschicht kaufti 86.476 isch dè Voschrottig entgangè. D Lok isch bis jetzt allerdings nit uusgschtellt worrè.
S wichtigschte Ysatzgebièt vo dè 455.2 bi dè ČSD isch d Wärchbaan vom Hüttèwärch Oschtrava gsi, uff wellerè bis zu elf Maschinnè glychzitig ygsetzt worrè sin. Selli Lokomotyvè hèn è zweiti Straalbumpè a dè Stell vom Vorwärmer erhaaltè. Am Èndi vo dè 1950er Johr sin si durch d Baureiè 555.0 un 555.1 ersetzt worrè. Schu 1963 sin alli Exemblaar vo dè 455.2 us èm Betrièbsbeschtand uusgschiddè.
Diè polnischi TKt3 hèt statt èm Obberflächèvorwärmer è zweiti Straalbumpè chriègt, asè wiè d Maschinnè vo de ČSD. Ygsetzt worrè sin d Loks fascht uusschlièßlich uff dè Nebbèbaan un spôter au Rangyrbaanhööf. Im Johr 1964 hèt d PKP vir Lokomotyvè a d Bärgbauinduschtry vokauft. Aaschlièßend hèt d Uusmuschterung aagfangè, 1973 sin nu no zwei Loks im aktivè Beschtand gsi. Am 2. Januar 1975 isch mit TKt3-15 diè letscht Lok vo sellerè Baureiè us èm Beschtand vo dè PKP uusgschiddè. Mit dè TKt3-16 (ehemòls 86 240), eini vo dè vir vokauftè Exèmblaar, isch ei Maschinnè vo sellèrè Gattung z Polè erhaatè blibbè.
Erhaalteni Lokomotyvè
Z Dütschland erhaaltè blibbè sin nebbè dè obbè gnanntè 86 001 (SEM Chemnitz), dè älteschtè Maschinnè vo sellèrè Baureiè, d Lokomotyvè 86 049 (VSE Schwarzèbärg), 86 283 (DDM Neuèmarkt-Wirsbärg), 86 346 (UEF Ettlingè), 86 457 (DB Museum) un 86 607 (VMD Leigaab nõch Adorf, ÜK). Betrièbsfähig isch derzit nu d 86 333, wo bis 2013 uff dè "Sauschwänzlebaan" im Ysatz gsi isch, in Uffarbeitig befindèt sich d 86 348 vo dè GES, wo gmeinsam mit dè 64 094 bis 1999 uff èm Parkplatz von èm Ykaufszèntrum z Ludwigsburg uffgschtellt gsi isch, un 86 744 (ÜK) vo dè MEM. 86 457 vom DB Museum isch 2005 bim Brand vom Lokschuppè vom BW Nürnbärch 1 (Museumsdepot vom Nürnbärger Vokeersmuseum) schwèr beschädigèt worrè un denõch is Ysebaamuseum Heilbronn brocht worrè, wo si derzit no uff iri Uffarbeitig wartet. Vo dè DR sin d 86 056 un 86 501 a d ÖGEG z Öschterrych vokauft worrè, wo au diè ehemòligi ÖBB-Lok 86 476 bsitzt, z Polè isch d 86 240 als Tkt3-16 erhaaltè blibbè. Insgsamt sin dõmit 13 Loks erhaaltè blibbè, nüü devò befinded sich z Dütschland.
Kradolf-Schönenberg
Chraaleff-Schöneberg isch e Gmeind im Bezirk Wyfälde im ostschwyzerische Kanton Thurgau.
Lag
Chraaleff-Schöneberg ligt etwa in de Mitti vom Thurgi. Mer underdeilt in Chraaleff und Schöneberg östlich bzw. westlich vo de Thur, dezüe kömme Buewil und Nüüchirch a de Thur. Im Durchschnitt ligt d Gmeind uff 455 Meter yber NN, allerdings git s z Schöneberg und z Nüüchirch Gebiet uff bis zu 480 Meter. Benochberti Gmeinde sin Sulge und Bischofszell.
Gschicht
Zu de Sehenswürdigkeite vo de Gmeind zälle under anderem d Ruine, wo in zwei vo de Dörfer erhalte blybe sin. Namentlich sin des d Ruine Last und Heuberg z Schöneberg und d Ruine Anwil z Buehwil. Vo gschichtlicher Bedytig sin au die diverse, restaurierte Wassermühlene, wo vor Afang vo de Industrialisierig (Sydeweaberei z Schöneberg ab 1863) de Schwerpunkt uff de Getreideabau gsetzt hän. Vo de Sydeweaberei isch hütt no d Kraftzentrale z besichtige, wo als Industrydenkmal gilt und glychzytig die bedytendsti und vollständigsti Alag vo derre Art in de Schwyz isch.
Infrastruktur
Z Chraaleff git s e Bahnhof, wo Aschluss in Richtig St. Galle und Wyfelde hät. Usserdem sin sowohl Kradolf als au Schöneberg vo Hauptstroße in Richtig Bischofszell und Sulge durchzoge. Zwar liige alli Ortschafte an de Thur, d Schifffahrt hät aber kei Bedytig für d Gmeinde, wyl d Thur an denne Stelle nit gnüeg Wasser hät.
Dialekt
Z Chraaleff-Schöneberg redt me de Thurgauer Dialekt, wo zum Ostschwyzerisch ghört.
Dione (Mond)
D' Dione (au Saturn IV) isch ein vu dr grosse Mönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
D'Dione isch am 21. März 1684 vum italienische Astronom Giovanni Cassini entdeckt worre. Daift worre isch dr Mond uf d'Titani Dione, in dr Version vum Homer dr Mueder vu dr Aphrodite, us dr grichische Mythologi. Dr Namme „Dione“ un vu wittere siibe Saturnmönd isch vu im Wilhelm Herschel sinem Suhn, em Astronom John Herschel, in ere anno 1847 erschinene Veröffetlichig „Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope“ vorgschlage worre.
Bahneigenschafte
D'Dione umchreist dr Saturn imr middlere Abstand vu 377.420 km in 2,737 Däg. D'Bahn wiist e sehr chleini Exzentrizität vu 0,0022 uf und lit mit ere Neigig vu numme 0,02° praktisch in dr Äquatorebeni vum Saturn. Dr Mond Helene chreist im selbe Abstand um dr Saturn un lauft dr Dione ime Winkelabstand vu 60° im füehrede Lagrange-Punkt, L4 vorus. Im folgede Lagrangepunkt L5 lauft dr Mond Polydeuces dr Dione im Winkelabstand von 60° hinterher. D'Dione befindet sich in ere 2:1-Resonanz mit em Saturnmond Enceladus.
Ufbau un physikalischi Eigeschafte
D'Dione rotiert in 65 Stund un 41 Minüte um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf. D'Rotationsax isch mit 0,006° minimal us dr Senkrechte gneigt. D'Oberflächetemperatur betrait −187 °Celsius.
innerer Ufbau
D'Dione het einen middlere Durchmesser vu 1118 km. Si isch hauptsächlich us Wasseriis zämmegsetzt. Mit 1,47 g/cm3 wiist si die drittgröscht Dichti under dr grosse Saturnmönd uf (ibertroffe numme vum Enceladus sowie vum Titan, dem si Dichti durch gravitativi Kompression erhöht wird). In ihrem Innere müen drum grösseri Adeile an dichterem Material vorhande si, etwa silikatischs Gstei.
Oberflächi
Ihri Albedo betrait 0,55, säll heisst 55 % vum ifallende Sunneliecht werre reflektiert. Im Vergliich zue dr Mönd Tethys un Enceladus isch ihri Oberflächi zwar relativ dunkel - ghört aber trotzdem zue dr hellschte im Sunnesystem.
D'Dione gliicht in ihrer Zämmesetzig, Albedo un dr Strukture vu ihrer Oberflächi im Saturnmond Rhea. Beidi Mönd wiise underschidlichi Hemisphäre uf. Uf dr Hemisphäre entgege vu dr Umlaufrichtig vu dr Dione sin e Netzwerk vu helle Strife uf ere dunkle Oberflächi un Impaktchrater sichtbar. D'Strife iberdecke d'Chrater, was druf hiwist, dass si vu jüngerem Ursprungs sin. D'Hemisphäri in Umlaufrichtig isch starch verchrateret un zeigt keini grössere Helligkeitsunderschid. Dr Ursprung vum helle Strifematerial isch nit völlig klärt. Es chännt us Eruptione entlang vu Spalte un Riss stamme un sich as dünni Ablagerig us Iis oder Staub abgsetzt ha.
Chrater un Berg
Einigi (au grösseri) Impaktchrater hän Zentralberg, wie si fier dr Erdmo oder dr Planet Merkur typisch sin. Offesichtlich het die dünn Iischruste vu dr Dione iber geologischi Zitrüm eweg nit eso noochgä wie uf em Jupitermond Kallisto, wo derartigi Strukture fascht völlig igebnet worre sin.
Es wird agnumme, dass d'Dione in ihrer Früehzit geologisch aktiv gsi isch. Durch Prozess wie dr Kryovulkanismus (Kältevulkanismus) wär no e Deil vu ihrer Oberfläche ernejeret worre, wobi die beobachtete Strifemuschter zruckblibe seie. Nooch em Ruckgang vu dr Aktivität wär no - so s'Grundmodell vu dr Theori - die in Umlaufrichtig gläge Hemisphäri durch schläg vu Asteroide veränderet worre, dere ihri Krater d'Strifemuschter gröschtedeils usglöscht häbe.
Uf dr Dione ihrer Oberflächi sind no au starch verchraterti Regione sowie Ebene mit numme wänige Chrater sichtbar. Die erschtgnennte Regione wiise zahlriichi Chrater mit Durchmesser vu meh wie 100 km uf, d'Ebene sin mit Chrater vu wäniger wie 30 km Durchmesser iberzoge. Einigi vu dr Ebene sin sehr starch verchrateret, anderi chum. Debi sin aber starch verchraterti Regione uf dr entgege dr Umlaufrichtig glägene, schwach verchraterte Ebene uf dr in Umlaufrichtig glägene Hemisphäri sichtbar. Säll isch aber s'gnau Gegedeil vu sällem, was s'obe beschribe Grundmodell erwarte losst.
Dr Astronom un Planetegeologe Shoemaker het e Modell entwicklet gha, wo die Verchraterig vu Mönd mit bundener Rotation beschribt. Demnooch seie die meischte Chrater uf dr in dr Umlaufrichtig glägene, die wänigschte Chrater uf dr entgege dr Umlaufrichtig glägene Hemisphäre vu eme Mond z'finde. Im Fall vu dr Dione schint dr Mond währed dr Phase vum heftigschte Asteroidebombardement nämlig gnau entgegegsetzt orientiert gsi z'si. Wil d'Dione relativ chlei isch, cha scho e Impaktereignis, wo e 35 km grosse Chrater hinderlosst, d'Eigerotation vum Mond störe. Wil d'Dione e Vilzahl vu sonige grosse Krater ufwiist, chännt d'Rotation währed dr Phase vum intensive Bombardement wiiderholt gstört worre si. D'Verteilig vu dr Chrater un die hoch Albedo uf dr in Umlaufrichtig glägene Hemisphäri wiise druf hi, dass dr Mond sit mehrere Milliarde Johr die hütig Orientierig bibhalte het.
Erdbundeni Beobachtig
D'Dione besitzt e schinbari Helligkeit vu 10,4m un isch demit, vu dr Erde us gsähe, ein vu dr hellschte Saturnmönd. Um si z'sähe brücht mer aber e Teleskop mit mindischtens 10 cm Objektivöffnig.
Aktuelli Erforschig
Am 14. Dezember 2004 het d'Rümsonde Cassini d'Dione erschtmols ime Abstand vu 83.000 km passiert. Am 11. Oktober 2005 het e noch grösseri Annächerig mit numme 500 Kilometer Abstand stattgfunde. Mit sälle un wittere Date vu dr Cassini-Sonde erhofft mer sich e bessers Verständnis vu dr Eigeschafte vu dr Dione.
Courchavon
Courchavon isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut. De früenrig dütsch Name Vogtsburg wört hüt nüme bruucht.
Geographii
Courchavon ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst. Uf em Gebiet vo de Gmeind gits d Dörfer Courchavon und Mormont. Nochbergmeinde sin Basse-Allaine, Coeuve, Pruntrut u Bure.
Gschicht
Courchavon isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Sachsen (Begriffsklärung)
Sachsen cha si:
Brandenburg (Begriffsklärung)
Dr Begriff Brandenburg bezeichnet
Kunsthaus Zürich
S Kunsthuus Züri isch eins vo de bedütendste Kunstmuseä in dr Schwiiz. Es lit grad näben em Schauspiilhuus am Heimblatz z Züri.
Baugschicht
1787 het sich e Chreis vo Künstler und Liebhaber bildet, wo d Zürcher Kunstgsellschaft sich usem entwigglet het. 1910 isch s Museum eröffnet worde, dr Archidekt isch dr Karl Moser gsi. Sither het mä s e baar Mol erwiiteret und vo 2001 bis 2005 komplett saniert.
Zwüsche 2011 und 2019 söll e Erwiiterigsbau mit ere Nutzflechi vo 13000 Quadratmeter entstoh, das isch e Vergrösserig vom Kunsthuus um 60 Prozänt. E Jury under em Vorsitz vom Walter Kielholz, em Bresidänt vo dr Zürcher Kunstgsellschaft, het sich für s britische Architekturbüro vom David Chipperfield entschiide. Dr Erwiiterigsbau söll s em Kunsthaus Züri möglig mache, 20 statt wie bishär 10 Brozänt vo siiner Sammlig chönne zeige. Usserdäm wurd mit em Zuezug vo dr Stifdig «Sammlig E. G. Bührle», wo für se zwölf Brozänt vo dr Nutzflechi vom Neubau vorgseh si, e neue Sammligsschwerpunkt vom französische Impressionismus. Am 8. Nofämber 2016 isch dr Grundstäi für e nöi Bou gläit worde.
Sammlig
Im Kunsthuus Züri isch eini vo de bedütendste Kunstsammlige vo dr Schwiiz dehei, und es präsentiert dermit attraktivi Usstellige. Die hochkarätigi Sammlig goht vom 15. Johrhundert bis in d Gegewart: Zu de internationale Schwerpünkt ghöre die grössti Munch-Sammlig usserhalb vo Norwäge und die bedütendsti und umfangriichsti Wärksammlig vom Alberto Giacometti. Witer het s im Kunsthuus Bilder vom Pablo Picasso, vom Claude Monet, vom Marc Chagall, vom Vincent van Gogh und vo de Expressioniste Oskar Kokoschka, Max Beckmann und Lovis Corinth. Näbe dr Pop Art, wo mä fast scho cha klassisch nenne (z. B. Andy Warhol oder Richard Hamilton), si u. a. Arbete vom Mark Rothko, vom Mario Merz, vom Cy Twombly, em Joseph Beuys und em Georg Baselitz verdräte.
D Sammlig E.G. Bührle
Vom Februar bis Mai 2010 si im Kunsthuus Züri d Beständ vo dr Stifdig «Sammlig E. G. Bührle», wo öbbe 180 Bilder und Plastike umfasst, zeigt worde. Das isch under anderem als Wärbig für die blanti Duurpresänz vo dr Sammlig im Kunsthuus dänkt gsi. D Bürger vo Züri händ Ändi 2012 drüber abgschtumme, dass dr Erwiiterigsbou, wo vom David Chipperfield plant worden isch und rond zur Hälfti us Stüürgäldern finanziert wird, z'schtand chonnt.
Leitig
zur Zit (2017): Christoph Becker
Gavriel Pinson
Dr Gavriel Pinson (* 1956) isch e Schwyzer Bolitiker un Bresidänt vu dr Bartei vu dr Arbet (PdA).
Dr Pinson schafft as Hailpedagog un Familietherapeut. Är het si scho in dr 1970er Johr as Kommunischt engaschiert. In d PdA isch er anne 1994 yydrätte un dodmol au Kantonalsekretär vum Parti Ouvrier Populaire (POP), dr Waadtländer Sektion vu dr PdA wore. Am 26. Jänner 2012 isch er uf em kantonale Kongräss z Nyon zum Bresidänt vum POP Waadt gwehlt wore. Anne 2013 isch er as Noofolger vum Norberto Crivelli zum Bresidänt vu dr PdA Schwyz gwehlt wore.
Cartigny GE
Cartigny (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Cartigny lyt im Mittelpunkt vu dr Champagne, am linke Stade vum Rottu. Zue dr Gmai ghere d Derfer Cartigny un La Petite Grave. Dr Bann umfasst 55 % landwirtschaftligi Flechine, 29 % Wald, 8 % Sidligsflechine, 3 % Vercheersflechine un 3 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Aire-la-Ville, Bernex, Laconnex, Avully un Russin.
Gschicht
Cartigny isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1220 as Cartiniacum/Quartinie.
Religion
38,6 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 29,1 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 26,8 %, CVP 10,5 %, GLP 3,6 %, GP 15,7 %, MCR 4,4 %, SP 15,3 %, SVP 12,7 %, Sunschtigi 11,1 %.
Gmaindspresidänti isch d Carine Zach (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 748 Yywohner 632 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 23 Dytsch, 6 Italienisch un 87 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Acta Murensia
Das Buech isch vom ene Mönch im Chloschter Muri i dr Middi vom 12. Joorhundert uf Latynisch gschribe worde. Dr Schryber het für sin Bricht elteri gschichtlechi Kwelle vom Chloschter bruucht. Hüt isch nur no en Abschrift us em Spootmiddelalter erhalte.
Nid nur für d Gschicht vom Chloschter Muri, sondern für die vom Aargau sind i de Acta Murensia wichtegi Informazione z finde, und si gälte bsunders au für di erschte Gschicht vo dr Familie vo de Habsburger, de Gründer vom Chloschter Muri, als die beschti Kwelle.
Brendener Berg
Dè Brändemer Bärg isch èn Bärgruggè im Südschwarzwald, wo im Nordè vom Landchrais Waldshuèt annèdubaki d Nordweschtgränz vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè bildèt hèt.
Geografii
Dè Brändemer Bärg isch in Nord-Süd-Richtung 13,9 km lang, allerdings volauft er in süd-südöschtlicher Richtung. Dè Brändemer Bärg isch rächteggig gformt, im Durchschnitt isch er öppè 2,5 km breit. Im Nordè bim Hochschtaufè isch dè Bärg mit am högschtè. Vo Hochschtaufè wäg keit mit dè Bärg mit èrè minimè Neigig gu Südoschtè Schtaufè. Ab Schtaufè keit d Hochflächi stärker dèrab, uff dè Mitti bi Brändè wörd - Höhèmarkè unterschrittè, dènnoch gòt s nò mee s Loch ab bis zum südlichschtè Dorf Bèrau, wo dè Bärg a dè Südschpitzè nò è Höchi vo öppè  hèt. Dè Brändemer Bärg isch wiè sin Nõchbòr, dè Höchèschwander Bärg, èn Deil vom Südschwarzwälder Dach. Im Fall vum Brändemer Bärg hèt sèll Dach d Form von èm Pultdach. Am Rand vum Höchèschwander Bärg lyt im Weschtè d Schwarza-, im Oschtè s Mettmadal. Dè südlichè Rand wörd vum Schlüèchtdal uff èm Abschnitt Mettmamündung bis Witznau bildèt. De Nordrand vom Brändemer Bärg bschtòt uss èm obberè Mettmadal sowiè dè Vobindung zwüschè m Mettmamoos un èm Schluchsee bi Seebrugg.
Vokeer
Dè Brändemer Bärg wörd in Längsrichtung vo dè Chraisschtrõß K 4989 bzw. K 6594 erschlossè, sèllèwäg heisst diè Strõß Brändemer Bärgschtrõß. D Brändemer Bärgschtrõß zwygt im Nordè vo dè B 500 zwüschè Seebrugg un dè Schluchsee-Staumuèr ab, im Südè zwygt si vo dè Schlüèchtdalschtrõß, dè L 157 bi Witznau (gegèübber dè Witznauer Mülli) ab. Dè Aaschtyg vo dè Brändemer Bärgschtrõß vo Witznau bis Bèrau lyt am steilschtè Abschnitt vo dè rächtè Schlüèchthaaldè, dõrum git s dört zwei Ränk un früèner sogar èn kurzè Dunnel durch è Felsnõdlè durrè. Im Winter isch sèllè Schtrõßèaaschluss dè einzige mit garantyrtem Winterdiènscht. A dè Schwarzahaaldè git s nu ei Schtrôß querèwäg, wo vom Brändemer Raschtblatz zu dè Schwarzabrugg abbè gòt. Selli Strõß vobindet d B 500 südlich vo Hüsèrè übber dè Schwarzaschtausee un d Schwarzabrugg mit èm Brändemer Bärg. Vo dè Schwarzabrugg nõch Nordè un Südè git s kei öffentlichi Strõß mee i dè Schwarzahaaldè. Allerdings git s è Wärchsschtrôßle vom Schluchseewärch, wo vom Witznauschtausee zum Schwarzaschtausee gòt, um z. B. Matriaaltranspört zwüschè dè Chraftwärch durrèfüürè z chönnè. Well sèll Strôßle i dè 1930er Johr baut worrè isch, hèt mò Bedongblattè für d Faarbaan gnõ un dè Wäg s Bedongschtrôßle dauft. Uff dè gegèübberligendè Mettmahaaldè git drei Möglichkeitè, vum Brändemer Bärg nõch Oschtè z chò:
Ortschaftè un Wyler uff èm Brändemer Bärg
sowiè dè Wyler
Vegetation un Landwǜrtschaft
Wõrend im Nordè vom Brändemer Bärg grösseri Waldschtugg für d Forstwǜrtschaft vo Belang sin, wörd d Hochflächi südlich vo Schtaufè voschtärkt offè ghaaltè. Näbbè Weidè un Wisè wöred uff èm Brändemer Bärg bevorzugt Braugèrschtè un Härdöpfel aabaut.
Fauna
Näbbè m üblichè Rotwild git s a dè Schlüècht- un Schwarzahaaldè sit dè 1930er-Johr Gämsè.
Kirsten Lehnig
D Kirsten Lehnig (* 1975 z Bielefeld) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un ehmoligi Abgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Lääbe
D Kirsten Lehnig isch z Ostfriesland ufgwachse. No dr Schuel het si Rächtswisseschafte an dr Universitete Münster un Konschtanz studiert. Dert isch si au promoviert wore. Si het bi dr Staatsaawahltschaft z Charlsrue gschafft un an verschidene Land- und Amtsgricht un schließlig as Strofrichteri am Amtsgricht Raschti. Si isch ghyrote un Mueter vu zwai Chinder.
Bolitik
Syt 2013 ghert si dr Bartei Bindnis 90/Di Griene aa. Anne 2014 het si Mandat im Gmairot vu Gaggenau un as Fraktionsvorsitzeri im Chraisdag vum Landchrais Raschti gwunne. Bi dr Landdagswahl 2016 het si kandidiert un mit 26,4 % Stimmaadail s Diräktmandat (Erschtmandat) im vorhär vu dr CDU dominierte Landdagswahlchrais Raschti gwunne het. Dodruf het si si ganz us dr kommunalbolitische Arbet zrugzoge un ihre Richterberuef rueje loo. Zwoo Wuche no dr Ereffnig vu ihrem Wahlchraisbiro z Gaggenau het si aafangs Juni 2016 aagchindet, ass si im Augschte ihre Landdagsmandat ufgit, wel ihre Mann e uubefrischteti Profässur an dr RWTH Aachen iberchuu het. Mit em Wägzug vu Bade-Wirttebärg sin di gsetzlige Grundlage vum Mandat ewäggfalle. Zum 4. Augschte 2016 het si s Mandat niderglait, ihre Noofolger isch dr Ersatzkandidat im Wahlchrais Thomas Hentschel wore.
Kaspisches Meer
S Kaspisch Meer (persisch دریای خزر/دریای مازندران, aserbaidschanisch Xəzər dənizi, russisch Каспийское море) isch dr grescht See vu dr Ärd. S lyt z Wescht-Asie un im usserschte Oschteuropa ohni natyrligi Verbindig zue dr Ozean in dr große Aralo-Kaspische Niderig. Im Norde gränzt s an Russland un Kasachstan, im Oschte an Turkmenistan, im Side an dr Iran un im Weschte an Aserbaidschan.
Geografi
S Kaspisch Meer isch, je no Definition, Dail vu dr Gränz zwische Europa un Asie un dailt dodermit Eurasie in zwee Kontinänt.
D Flechi vum Kaspische Meer lyt bi 386.400 km², dodermit isch di grescht vu Land umschlossen Wasserflechi vu dr Ärd un dodermit dr grescht See. D Flechi entspricht uugfehr dr Flechi vu Dytschland un Belgie oder au vu dr Oschtsee ohni s Kattegat. D Nord-Sid-Uusdehnig lyt bi 1200 km, d Wescht-Oscht-Uusdehnig bi 435 km (im Mittel 300 km). Derwylscht dr groß Norddail nume rund 6 m dief isch, goht di diefscht Stell im Side 995 m aabe. Wel d Wasseroberflechi uf -28 m NN lyt, isch des Diefemaximum bi -1023 m NN un dodermit di zwootdiefsdcht natyrlig Depression vu dr Ärd noch em Baikalsee, wu uf bis -1182 m NN aabe goht.
Im Kaspische Meer het s e Huffe Insle. Di maischte sin chlai un nit bsidlet, s git aber au e baar, wu wäg dr Ärdeelvorchuu wichtig sin, vor allem an dr Kischte vu Aserbaidschan.
Änderige im Wasserspiegel
Im 20. Johrhundert isch d Seeflechi bis in d 80er Johr stark zruckgange, am Aafang isch si bi rund 420.000 km² gläge. S Absinke vum Seespiegel het sich sich vor allem in dr Johr 1930–941 un 1970–1977 mit ere Intänsitet vu 16 bzw. 14 cm pro Johr vollzoge. Ab 1978 isch dr Seespiegel wider stark aagstiige, bis 1994 mit eme Aastiig vu 14 cm bis 40 cm im Johr. As Grund fir die Schwankige wäre vu Wissenschaftler versterkti geologischi Aktivitete am Bode vum Kaspische Meer aagee.
Salzghalt
Im Norde, wu di beede Hauptzuefliss yyminde, isch dr Salzghalt nume gring. In Richtig Side, wu s kaini greßere Zuefliss me het, stygt er allmee aa. S Maximum lyt bi bis zue 30 % an dr Salzlagerstätte in dr Kara-Bogas-Bucht z Turkemenistan. Im Mittel lyt dr Salzghalt bi 1,1 bis 1,3 % un dodermit bi nit emol halb so hoch wie in dr Ozean.