cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samedan
Geografy
Samaade hät im wytläufige Gmaindbann zimli viel Alpweide. D Alp- und Chèèsereignosseschaft vo Sameede pachtet das Land uf de Bèèrge vo dr Gmaind. I de gschichtleche Dokumänt vo Samaade findt me vil Informazioone über öppe 22 verschideni Alpareal, wo im Lauf vo de Jaarhunderte ufem Gmaindsgebiet bestande händ. Im 16. Jaarhundert hätt d Gmaind d Alpwirtschaft komplett nöi organisiert. Ane 1554 hät si s Land uf de Bèèrge uf zää Alpe uuftäilt und defüür au zää Alpgselschafte pildet: sächs Alpe sind im Roseggdaal gsi, drüü im Beeverdaal und im Oschte na d Murail-Alp. Ane 1554 isch vo dr Gmaind die grossi nöi Alpoornig erloo worde, wo uf latynisch d ”Magna Charta Alpium de Samaden“ ghäisse het. Mit dr Zyt sind nümmen alli Alpe pschtoose worde, und sid em 19. Jaahrhundert hät me d Alpwirtschaft de nöje Zyt apasst.
Al-Aqsa-Moschee
D al-Aqsa-Moschee isch e Moschee uf em Tämpelbärg in dr Jerusalemer Altstadt. Si gältet as die drittwichtigsti Moschee vom Islam noch dr al-Haram-Moschee mit em zentrale Häiligdum vo dr Kaaba z Mekka und dr Brofeetemoschee mit em Graab vom Brofeet Mohammed z Medina.
Samedan
Geografy
Am Groot vom Piz Ot zum Piz da la Funtauna isch d Gmaind noni fertig, im Weschte drvoo lyt dr ganz middler Dail vom Beeverdaal mid dr Alp Suvretta und au s ”Samaadener Suvrettadaal“, wo am Suvrettapass under am Suvrettahorn afoot, au no uf em Biet vo Samaade. D Gränzverlöif sind bi dr Güetertäilig vo Samaade mit Beever ane 1538 bis 1546 feschtgläit woorde. Uf dr Nordsyte isch s Beeverdaal und dr Gmaindbann vo Samaade begränzt vo dr Bärgchetti vom Piz Bial (3060 m.ü.M.) und em Piz dals Vadrettins (2977 m.ü.M.) – uf düütsch: ”Bärg vo de Gletscherli“ – über d Bottas Glischas und bis zum Dschimels und em Piz da las Blais, wo sech d Areal vo vier Bündner Gmainde träffe: vo Samaade, Beever, La Punt-Chamues-ch und Bergün Filisur.
Al-Aqsa-Moschee
Gschicht
D Moschee stoot uf em Blatz, wo ursprünglig die jüüdische Tämpel gstande si. Fast e halbs Joorduusig noch dr Zerstöörig vom zwäite Tämpel het dr byzantinisch Kaiser Justinian I. um 530 e christligi Chille dört lo baue, und die isch denn vom sassanidische Groossköönig Chosrau II. zerstöört worde, won er 614 Jerusalem erooberet het.
Samedan
Geografy
Im Beeverdaal isch d Alp Zember da Palüd Marscha, wo dr Fuesswääg gege Norde über de Saddel vo de Fuorcla Crap Alv zum Albulapass dure gaat. Im Süüde vo Zember da Palüd Marscha hät’s am Piz Marsch no bis jetz en chlyne Gletscher, dr Vadret Palüd Marscha.
Z’oberscht im Suvrettadaal lyt uf Samaadener Bode zwüschet am Corvigliahorn und em Piz Nair au no es chlyses Gebiet vom wyte Schyareal vo Sankt Moritz. Am Schlattainpass und im Pêschdaal stoot dr Sässellift Lai da la Pêsch, womä dermit vom Piz Nair uf Marguns chunt, und er isch uf em Bode vo Samaade.
D Saluver-Bärgchetti und s ganze Alpegebiet vo Bergüün bis zum Malojapass hät de Geolooge vil Interessants z tue ggèè zum d Gschtai gnau z beschryybe, und es isch für se nid äifach gsi z verschtoo, wie dä Dail vo de Alpe entstanden isch. Das weschtleche Gebiet vo Samaade pildet i dr geologische Zoone vom «Oschtalpyn» en uffelligen Oort, wo a de stäile Bärghäng rund um e Piz Ot und de Piz Saluver dr Uufbou vo de Gschtai guet chan beobachtet wärde. Die Felse sind dails us uralte Schichte zämegsetzt, wo scho lang vor dr Zyt, wo d Alpe entstande sind, ferbroche und überenand gschobe worde sind, und bim Uuftürme vo de Alpe hend sech d Forme und d Laag vo de Schichte in es baar Faase alewyl na mee ggänderet. Me hät vil verschideni Material a de Felse beobachtet, Granit, Gnais, Vulkangschtai, Brekzie, Flysch, Chalch, Schifer, Gips und Gmisch vo verschidene Mineraal, wo me au mol grad als «Saluver Gschtai» bezaichnet het. I dr «Saluver-Formazioon» hät’s Doggerchalch, dr Piz Nair bestoot us Dolomit. Am Piz Ot chunt vor alem Granit vor, und zwar d Sorte, wo «Juliergranit» haisst.
Al-Aqsa-Moschee
Gschicht
D Chrüzfaarer häi im Joor 1099 Jerusalem erooberet und vo 1104 aa s Geböid zerst as Köönigsbalast brucht, und denn isch dr Orde vo de „arme Ritter vom Christus“ under em Hugo vo Payns und em Gottfried vo Saint-Omer dri cho, wo e Zitli spööter sich wäge däm as Tämplerorde bezäichnet het.
Samedan
Geografy
Im Oschte vom Dorf Samaade liget d Sytedääler Val Champagna und Val Muragl, wo zwüschet drin dr Bärgvorsprung Muottas Muragl isch mid em berüempte Bärghuus und Hotèl Muottas Muragl, vilech ufem schöönschten Uusichtspunkt vom Oberengadyn, wo me mit ere alte Standsäilbaan hiichunt; das isch die eltischti sötegi Baan vom Engadyn und si isch ane 1907 bout worde. D Daalstazioon vo dr Baan isch bi dr Haltstell Punt Muragl vo dr Räätische Baan und grad näbet em Muraglbach.
Al-Aqsa-Moschee
Gschicht
Dr Saladin het 1187 Jerusalem zruggerooberet und wider e Moschee drus gmacht, was si sit denn bliibe isch.
Samedan
Geografy
Uf de Süüdsyte vom Muragl-Daal isch ufem Groot am Piz Muragl d Segantinihütte, wo wegem Mooler und Tichter Giovanni Segantini so heist. Das chlyne Huus isch alerdings knapp änet dr Gmaindgränze, es bar Meter ufem Bode vo Pontresyna. Dr högscht Bärg z’oberscht über dene Sytedääler vo Samaade, über em hüpsche Muraglsee, isch dr Piz Vadret, mid dr Hööchi vo 3199 m.ü.M. Dr Name Piz Vadret haist uf düütsch «Gletscherbärg». Und tatsächlech gseht me uf de alte Charte vo dèm Gebiet under de Bärggipfel no chlyni Gletscherfläke, wo jetz so guet wie ganz verchwunde sind. Dr Muraglpass ganz im Oschte isch en Bärgwanderwääg is Prünadaal übere, wo zu La Punt-Chames-ch ghört.
T Bärge im Oschte vo Samaade mit em Piz Clüx (3129 m.ü.M.) sind en Dail vom Läbensruum vo dr grosse Schtaibockkolony vom Languardmassyv. Die Populazioon goot uf en psunders erfolgrychi Akzioon vom Afang vom 20. Jaarhundert zrugg, wo’s drum ggangen isch, d Schtaiböck, wo im Pündnerland usgrottet gsi sind, afen im Engadyn wider azsidle. Es isch middlerwyle di gröscht Kolony i dr Schwiiz mit fascht zwäituusig Dier. I de Bèèrge vo Sameede und Pontresyna hät d Engadyner Turimusorganisazioon s «Schtaibock-Paradys» für Psuecher ygrichtet.
Vier Kilometer vom grössere Dail vom Gmaindbann vo Samaade wegg lyt das Gebiet im Roseggdaal, wo au zu Samaade ghört. Nur en ganz en churze Abschnidd unden i dem Daal isch uf em Bode vo Pontresyna. S obere Daal, wo en Exklaafe vo Samaaden isch, het ä Lengi vo zwölf Kilometer bis uf di hööch Bärgchetti mit em Piz Roseg (3936 m.ü.M.) und em Piz Bernyna (4049 m.ü.M.). Ufem Daalbode chunt vo unde här gsee zerscht d Alp Prüma (uf Düütsch: ”di erscht Alp“), dän d Alp Seguonda (”di zwäit Alp“) und derna s Bèèrghuus Rosegg, und wyter obe d Alpe Misaun, Ot Suot, Ota und Surovel. D Rosegg-Alpe sind scho imene Samaadener Archyvdokumänt usem Jaar 1456 erwèènt. .
Wyter hinde isch das riisige Gröllgebiet mit de Morääne unden a de grosse Gletscher: Tschiervagletscher, Sellagletscher und Rosegggletscher, wo s Wasser von-en abe in Flaz flüsst. Naa bi de Gletscher sind zwäi Bèèrghütte vom SAC: D Tschiervahütte ghört dr SAC-Sekzioon Bernyna. Si isch ane 1951 bout worde, wil s alt Huus wyter unde uf dr Moräne vom Tschiervagletscher nüm hät chöne pruucht wärde; ane 2003 isch d Hütte mit äre modärne Architektur vergrösseret worde. D Tschiervahütte isch berüemt, wil da dr Aastiig zum Biancograat afaat; das isch es schmals Firnfäld uf dr Kreete zwüschet em Tschiervagletscher und em Morteratschgletscher, und übere schmaal und stotzig Schneegraat gaat dr spektakulèèr Wääg uf d Bernyna.
D Coazhütte am Rosegggletscher ghört dr Sekzioon Rätia vom SAC, wo se ane 1926 gmacht und 1964 und namal 1982 erwyteret hät; vorhèr isch da sit 1877 es chlyses Steihüttli gsi, d Chamanna Mortèl. Dr Name vo dr Coazhütte erinneret an Pündner Forschtingeniöör und Fermässer Johann Wilhelm Fortunat Coaz (1822–1918), wo als Topograaf vo dr Äidgnosseschaft ane 1850 als erschte uf d Bernyna gstigen isch. De Coaz hät au vilne vo dene Bärge d Nääme ggèè.
Dr Name ”Barnyna“ chunt im ene Dokumänt vo ane 1429 als Fluername s erschte Mol vor, wo d Gmaind Bergell en Alp im Minordaal naach bim Berninapass gchauft hät. D Berninagruppe, wo s hööchschte Bärgmassyv vo den Oschtalpen isch, het geoloogisch gsee vor allem krischtallyni Gschteischichte, vor allem us Granit.
D Gmaindgränze isch uf dr Bärgchetti vom Fuorclaspitz bis uf d Bernyna grad au t Landesgränze vo dr Schwiiz zu Itaalie, und do druff isch d Wasserscheidi zwüschet de Yzugsgebiet vo dr Donau im Noorde und vom Po uf dr Südsyte. Im Süüde vo dr Kreete isch di iteliäänisch Provinz Sondrio. Dr Bärg zimli im Südweschte, wo uf Romanisch Piz Glüschaint (3594 m.ü.M.) heist, het im Iteliäänische dr Name ”Cima Sondrio“, wil er vo Süüde us gsee als Apschluss vom Malencodaal erschynt, wo bi dr Stadt Sondrio zwänzg Kilometer wyter unde vom Fältlyn abzwäigt.
Näbet de drüü grosse Gletscher hät’s im Roseggdal au no zwölf chlyneri Gletscher oder Firnflechene: dr Misaungletscher, dr Chly Misaungletscher, s ”Tschiervagletscherli“ (uff romanisch: Vadrettin da Tschierva), s Firn- und Yschgebiet under dr Fuorcla Prievlusa, wo äigentlech früener zum Yzuugsgebiet vom Tschiervagletscher gört het, dr Gletscher uf dr Schneechuppe (uf romanisch: Muotta da Neiv), dr Aguaglioulsgletscher, dr Chapütschingletscher, dr Gletscher am Piz dal Lej Alv, dr Gletscher bi dr Fuorcla dal Lei Sgrischus, dr Murtégletscher, dr Vadret da l’Alp Ota und dr Corvatschgletscher, wo druff d Schipischte vo de Corvatschbaane afoot. Au s Bärghuus ”Corvatsch Panoramarestaurant“ (3303 m.ü.M.) staat uf em Gmaindgebiet vo Samaade, au wän’s d Poschtadrässe vo Silvaplana hät; d Corvatschbaan säit in yrere Wärbig, das grosse Huus uf em Corvatsch sig ”s hööchschte Restaurant vom Pündnerland“.
D Bärgchetti uf dr Nordweschtsyte vom Roseggdaal, wo drüber d Gmaindgränze vo Samaade zu Sils, Silvaplana, Sankt Moritz und Celerina lauft, hät e Räje vo ungfäär glych hööche Bèèrge: agfange vom Piz Glüschaint sind das dr Chapütschin, dr Piz Corvatsch (3451 m.ü.M.), dr Munt Arlas, dr Piz Surlej (3187 m.ü.M.), dr Piz San Gian (3134 m.ü.M.) und dän na dr Piz Mezdi – was uf Düütsch als «Mittagsspitz» chan übersetzt wèèrde; er staat ebe gnau im Süüde, wämme vo Celerina und vo Samaade us luegt.
Die Bärgräje ghört geologisch au no zum Bernynamassyv. D Geolooge säget ere d ”Covatschseryy“. Es hät drin Gschtai vo verschidene Aarte, Gneis, Marmor, Schifer, Dolomitechalch und anderi, und druff lyt dr Piz Corvatsch, wo en grosse Granit- und Schiferblock isch.
Gschicht
Dr Oort Samaade wird sid öpen em Jaar 1137 in historische Dokumänt erwäänt. Es isch eini vo de grosse alte Pfarreie im Oberengadyn gsi. Sid ane 1550 isch d Chile refermiert. Erscht im Jaar 1911 hät’s wider e katoleschi Chile z Samaade ggèè, scho früener, ane 1872, für d Turischte en änglischi Chile. 1895 isch s Chreisspitaal vom Oberengadyn z Samaade bout worde.
Bi Samaade verzwäige sech d Vercheerswääg dur s Engadin und ufe Bernynapass. 1903 isch d Ysebaan cho, mit dr Albulalinie. Dr Baanhof vo Samaade isch eine vo de wichtige Chrüüzigsbaanhööf vo dr Räätische Baan; vo da uus hät’s vier Linie: die dur de Albuladunnel uf Chur, d Linie uf Sankt Moritz, d Streki s Engadyn z’durabb und d Bernynabaan uf Poschiavo und uf Tirano z Itaalie.
Ane 1937 hät dr Flugplatz vo Samaade uuftaa, wo psunders für d Feriestazioon Sankt Moritz wichtig isch; drum häist er hütt au ofiziel «Engadin Airport St. Moritz–Samedan». Bim Flugplatz hät di Schwiizerisch Rettigsflugwacht iry Engadyner Baasis.
Louise Michel
D Louise Michel (* 29. Mai 1830 ufem Schloss Vroncourt im Departemänt Haute-Marne; † 9. Jänner 1905 z Marseille) isch e französischi Lehrerin, Autorin, Feminischtin und Anarchischtin gsi.
s Läbe
D Clémence-Louise Michel isch d Dochter vo der Magd Marianne Michel, wo im Schloss Vroncourt im Departemänt Haute-Marne im Dienscht gstanden isch, gsi; als ihre Vatter chunt am eendschte der Soon vom Schlossherr vo Vroncourt in Froog. Ufgwachse isch si bi der Schlossfamilie, wo guet für se gluegt het und gmacht het, ass si vil cha leere. Wie si sälber seit, isch ere scho gly ufgfalle, wie schlächt ass es de ermere Lüüt uf em Land und au de Dier ggangen isch. Si het Mitgfüel mit de Buure und mit de ploogete Dier gha und wäge dämm d Ideeè vom Klassekampf übernoo, wo sech gäge die Starche und Mächtige müess richte.
Wo si ane 1850 d Prüefig bestande het zum e Lehrerin wärde, het me se zerscht wäge der politische Haltig niene aagstelt. So het si z Audeloncourt e freiheitlech usgrichteti Schuel gründet, und 1853 isch si denn doch anere Schuel z Paris agnoo worde. Wo ane 1871 Frankrych und denn au d Stadt Paris vo de Düütsche agriffe worden isch, het sech d Michel als Chrankeschwöschter um d Aktivischte vo der Pariser Kommune, wo im Gfächt verletzt worde sind, gchümeret, und denn isch si grad sälber zu der Nazionalgarde ggange und het im 61. Bataillon vom Kwartier Montmartre kämpft. Si het angaschierti Text gschribe zum d Lüüt derzue z bringe sech gäge s Unrächt z wehre, und si isch mit de revoluzionär gsinte Lüüt vo der Stadt bekant gsi. Der Schriftsteller Victor Hugo het ere es Gedicht gwidmet, wo se z Frankrych algemein bekant gmacht het.
Als Frau, wo sech dütlech für revoluzionäri Ideeè ysetzt, het se d Obrikeit immer wider verfolgt. Es Gricht het se 1871 is Chefi im alte Chlooschter Auberive gschickt und 1873 uf Nöikaledonie, die französischi Inslegruppe im Pazifik, verbannt. D Reis mit em Schiff dörthii het si mit der Nathalie Lemel gmacht, wo en Aktivischtin vo der Erschte Internazionale gsi isch, und dur das isch d Michel erscht rächt en engaschierti Anarchischtin und Antimilitarischtin woorde. Z Paris het me se aber nid vergässe, und bi de Lüüt het si «die root Wölfin» und au «die gueti Louise» gheisse. Wo si 1880 begnadiget worden und zrugg cho isch, heig si schynts grad wider s Volch ufghetzt und isch drum wider is Chefi choo. 1882 isch es sii gsi, wo de französische Anarchischte vorgschlage het, als nöis Symbol die Schwarzi Fahne aznää; und non es anders Zeiche für anarchistischi Sache isch von ihre zerscht bruucht worde: das mit der Schwarze Chatz.
1888 het en Royalischt d Michel schwär verletzt, si isch aber wider gsund worde und scho 1890 wider mit revoluzionäre Vortreeg ufgfalle, und do het se der Staat ine Närveheilaastalt yfgwise. Spöter isch si uf London ggange, und 1895 isch si wider uf Paris zrugg cho. 1904 isch d Louise Michel ere Freimuurerloge byträte, wo si sech für d Frauerächt ygsetzt het; im nöchschte Johr isch si z Marseille gstorbe. Zu der Dootefyr z Paris, wo me vil Reede het chönne ghöre, eini dervo vo der Feminischtin Séverine, sige schynts 120.000 Lüüt cho. S Graab vo der Louise Michel isch ufem Fridhof vo Levallois-Perret.
wie me bis hüt a se dänkt
Z Frankrych git’s 190 Schuele, wo der Name vo der Louise Michel trääge, und e Stazioon vo der Metro vo Paris heisst sid 1937 nach ihre; es isch eini vo nume drüü Metrostazione z Paris mit em Name nach ere Frau. Sid 2004 heisst der Platz, wo z Paris under der Chile Sacré-Cœur de Montmartre lyt, «Square Louise-Michel». Und i vilne französische Gmeinde gits Louise-Michel-Stroosse, so öpe z Stroossburg und z Maarsei.
Für d Anarchischte isch d Louise Michel es legendärs Vorbild. Und au d Arbeiterbewegig und linggi Politiker z Frankrych berüeffe sech gärn uf sii als eini vo de erschte, wo sech für ihri Sach ygsetzt heig. Am Frauetag 2013 het die militanti Dierbefreiigsbewegig dra erinneret, ass d Louis Michel au e Vorkämpferin vo ihrere Idee gsi isch.
Katastrophenbucht
D Katastrophebucht isch e Bucht am Zugersee i der Stadt Zug. Ihre Name het si vo der Vorstadtkatastrophe, wo s Zugersee-Ufer am 5. Juli 1887 ibroche isch und Wohnhüser überfluetet het.
Lag
D Katastrophebucht isch öppe 150 Meter lang und luegt öppe 70 Meter is Land ine. Sie umfasst der Berich vo der Vorstadtbrugg, wo weschtlech vo der Schiffländi Zug Bahnhofsteg vo der Zugersee Schifffahrt, und öschtlech vo der „Rigiecke“ flankiert wird. Si isch Teil vo der Flaniermeile Zuger Vorstadt. Di 112 Meter langi Buchtfront het d Maria Bettina Cogliatti 1998 mit der Farbfäldmolerei trompe-l’œil gschtaltet. Hinter der Bucht isch der Rigiplatz; däm sini künschtlerischi Konzeption vom Anton Egloff (1995) erinneret au ad Vorstadtkatastrophe.
D Katastrophebucht isch e beliebte Verastaltigsort, so für s Zuger Seefest, wo all Johr stattfindt, oder 2018 für d UN-Kampagne «Orange the World».
Notker Labeo
Dr Notker Labeo oder Notker III. vu Sanggalle (* um 950; † 28. Juni 1022 z Sanggalle) isch dr wichtigscht Schriftsteller vum Altalemannische un – noch dr Meinig vum Stefan Sonderegger – vu dr althochditsche Literatür iberhaüpt.
Er isch vu sinene Schiäler au Notker Teutonicus gnannt wore. Hit wird des viilmool als Notker der Deutsche ibersetzt. Im Notker si Begriff in diutiskun het aber eifach „in dr Sproch vum Volk“ beditet, un kunt im riisige Gsamtwärk vum Notker Labeo grad emol 6 Mol vor. D Sproch vum Volk isch z Sangalle Altalemannisch gsii.
Im Notker si Läbe
Dr Notker Labeo isch ungfähr anne 950 uf d Wält kumme. Er kunnt üs eme virnämme nordschwizerisch-thurgauische Gschlächt. In dr Gloschterschuel vu Sanggalle isch er Vorsteher gsii. Si umfangrichs literarischs Wärk isch guet erhalte un in dr Sanngallemer Stiftsbibliothek verwahrt. Iber biografischi Einzelheite weißt mer bsunders üs dr Bschriibige vu sinem Schiäler Ekkehart IV. Dämno het dr Notker, wu ner im Stärbe gläge isch, bichtet: Er heb as junge Mench emol e Wolf umbrocht. Des seig si schwärschti Sind, si heb-e no in sinene Draim verfolgt. Witer brichter dr Eckkehart, er heb uf sinem Stärbebett Armi riäfe lo un heb welle sähne, wiä mer si verkeschtigt.
Im Notker si Ziil
Im Zäntrum vu sinem Läbenswärk isch gstande, sinene Schiäler d geischtlige Text noch z bringe – un zwar in dr Volkssproch – un diä isch zu siinere Zit un in siinem Stammland Altalemannisch gsii. D religiees (un jedi) Literatür isch nämlig fascht üsschliäßlig Latiinisch gsii. Dr Notker het des im e Briäf an dr Bischof Hugo II. vu Sitte eso formuliärt (uf Latiinisch):
Im Notker si Wärk
Dr Notker het aber nit numme theologischi Wärk ibersetzt, er het aü Wärk zu dr Philosphii, dr Dialäktik, dr Rethorik, dr Arithmetik, dr Müssik, dr Aschtronomie un poetischi Wärk ibersetzt oder verfasst. Bi däne Thematike ischs ke Wunder, ass dr Notker e Hüffe wisseschaftligi Begriff firs Altalemannisch nej schepft oder iifiährt.
In dr Artistoteles-Ibesetzig het dr Notker fir s latiinisch Wort substantia zum Biispiil je noch Zämmehang diä Werter brücht, wu do ufzellt sin:
Diä Ufzellig zeigt, wiä „differenziärt un wiä wennig schematisch“ (Sonderegger) dr Notker bin ere Ibersetzig vorgoht.
Ibersetzig bim Notker
Aber was heißt des? Er erklärt: Des bedittet noch em Stefan Sonderegger: Di Rich soll kumme, säll ewig, wu alli Gerächte druf hoffe, wu mir Dich aluege derfe un wu mir wiä Ängel wäre un wu mer Läbe ohni Dot hän.
Dr Meischter Notker bringt alliwiil dr latiinisch Text mit ufs Bapier, wänn er e Ibersetzig macht. Aber anstatt dr latiinisch Text im Alemannische nochzmache, macht ers viilmol umghert: er stellt dr latinisch Text um un duet-e vereifache un ermegligt eso eberem, wu alemannisch dänkt, lichter in dr latiinisch Text niizkumme.
Insgsamt kännt mer ellei dur s Notker Labeos Wärk fascht 8.000 verschiidini altalemannischi Werter.
Gams
Gams isch de Name vo däne Ort:
Gams isch de Familiename vo däne Persone:
GAMS isch d Abchörzig vo:
Kleinbösingen
Chliibö̀singe (amtlich Kleinbösingen; franzöösisch Petit-Basens) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Gschicht
Chliibö̀singe isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1264 aus Balsingen lo pitet (1264-65 Besingen, 1584 Zänerbösingen, 18. Jh. Welschbösingen).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 4,6 % gläge.
Religion
50,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 37,4 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 506 Yywoner 94,9 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 3 % Franzöösisch ù 2,1 % anderi Spraache.
De seislertüütsch Tialäkt va Chliibö̀singe ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Luana
D Luana (au bekannt als Chéjah, bürgerlige Name: Stephanie Cea) isch e Basler Rapperin und Sängerin. Si isch aini vo de erschte Rapperinne us dr Schwiiz.
Ufdritt und Ufname
D Luana rappt und singt normalerwys uf Änglisch, en Usnaam sin iri Stück uf em Wake Up Sämpler (en Anti-Droge-Projäkt), wo als Initiantekonzärt vom JKF gsi isch. Iren erschte Ufdritt hed si uf em erschte Fresh Stuff-Sampler gha, da isch dr erschti Schwytzer HipHop-Sampler gsi. Si hed unter anderem mit em Mad Professor zämegschafft und isch e Mitglid vo der Zulu Nation. Noch irem Langspil-Début hed si dr Name Chéjah aagnoo und e 2-Track Single usebrocht: I Had A Dream/G.O.D. (2000), R&B mit Rap und religiöser Usrichtig. Ihri letschte Ufnahme sin uf Ihrem Album Freedom und die kame uf i-groove.com finde sowie au uf Spotify. Im Novämber 2019 kunnt e Vinyl-Single use mit 2 Rap-Funk-Stück.
Kanton Solothurn
Dr Kanton Soledurn isch e Kanton im Nordweschte vor Schwiiz. Uf Hochdütsch heisst er Solothurn, uf Französisch Soleure, uf Italiänisch Soletta un uf Rätoromanisch Soloturn.
Luana
Ufdritt und Ufname
2019 isch si mit em Prince Whipper Whip und mit em Afrika Bambaataa z Paris ufdrätte.
Kanton Solothurn
Geografii
Soledurn lit im Mittelland und im Jura zwüsche em Kanton Bärn, em Baselbiet, em Aargou und em Kanton Jura, usserdäm gränzt ou no s Elsass a Soledurn. Es git ke angere Kanton, wo so verzwigt isch wie dr Kanton Soledurn. D Verzwiigige gö bis Dornach, ir Nöchi vo Basel, wit is Bärnbiet ine, und im Oschte bis uf Aarau. D Exklave Kleilützel und Mariastei gränze a Frankriich (Elsass), d’Exklave Schteihof lit im Kanton Bärn.
Luana
Ufdritt und Ufname
Si git jede Fritig im Musikpalast in Basel Gsangsstunde und isch im virtuelle Schwizer Hip-Hop-Museum verewigt.
Kanton Solothurn
Schprooche
D Schprooch vom Kanton Soledurn isch s Schwizrdütsche. Im Kanton Soledurn wärdä vrschidäni Soledurner Dialäktä gredt, wo zum Nordweschtschwizerdütsch ghöre. D Amtsschprooch degägä isch Schriftdütsch.
Religione und Konfessione
Dr Kanton Soledurn isch frücher fasch ganz katholisch gsi, mit dr historische Usnahm vum Bezirk Buächibärg, wo ganz reformiert isch gsi und usserdäm sit uralte Ziite dr Evangelisch-reformierte Landeschile vom Kanton Bärn agschlosse isch.
Wüu d Lüt züglet si, hets jetz ou i de Bezirke Soledurn, Läbere, Wasseramt, Olte und Gösge, zum Teil ou im Dorneck vüu Reformierti, wüu aui die Bezirke gränze a Gägende mit vüune Reformierte. Immer no ganz katholisch isch numeno dr Soledurner Jura.
D Verfassig und d Politik
D Kantonsverfassig, wo jetz güut, isch vo 1986 (mit de Änderige sit denn).
Legislative
Die gsetzgäbendi Bhörde (Parlamänt) isch dr Kantonsrot mit 100 Mitglider (bis 2005: 144 Mitglider). Är wird vum Vouk uf vier Johre gwäut. Wahlkreis sii d Amteie (bis zur Wahl 2001: d Bezirk). S Vouk het s Rächt, mit ere Vouksabstimmig dr Kantonsrot vorziitig abzwähle, das isch aber no nie passiert.
D Sitzverteilig vo 2017, 2013, 2009, 2005 und 2001:
Für Verfassigsänderige bruchts zwingend e Volksabstimmig, für Gsetz de, wenn si vo 1500 Wahlberächtigte oder füf Iwohnergmeinde verlangt wird. 3000 Wahlberächtigti chöi usserdäm säuber e Änderig vor Verfassig oder eme Gsetz vorschlo (Volksinitiative); ob dä Vorschlag sött igfüehrt wärde, wird are Vouksabstimmig entschiide. 100 Wahlberechtigti chöi a Kantonsrot e Motion ireiche (Vouksmotion).
Exekutive
Dr Solothurner Regierigsrot het füf Mitglider, wo vum Vouch uf vier Johr gwählt wärde. S Presidium ghört em Landamme, wo vor Regierig jedes Johr gwählt wird. S Vouk het s Recht, dr Regierigsrot mit ere Vouksabstimmig vorzitig z’entloh; ou dass isch aber no nie passiert.
Aktuell (Legislaturperiode 1. Ougschte 2017 bis 31. Juli 2021) hets im Regierigsrot die föif Mitglider:
Judikative
S oberste kantonale Gricht isch s Obergricht. I de Regione gits eerschtinschtanzlichi Amts-, d Jugend- und d Arbetsgricht, i de Gmeinde d Friidensrichter. D Verwautigsgrichtsbarkeit wird dür s Verwautigsgricht, s Versicherigsgricht, d Stürgricht und angeri Speziaugricht usgüebt.
Wirtschaft
Dür die verchehrsgünschtigi Lag hei sich im Ruum Olte vil Transport- und Logistikfirme agsiidlet.
Ir Region Gränche gits Härsteller vo weltwit bekannte Uhremarke, Fiinmechanik und Apperatebou.
S Schwarzbuebeland im Norde isch uf Basel usgrichtet und dört gits es parr Farmabetrib
Z Dänike hets eis vo de gröschte Schwiizer Atomchraftwärch ("AKW Gösge"). A dr Aare produziere vüu Flusschraftwärch Strom.
Verchehr
Dr Kantonsteil im Norde vom Jura (S Schwarzbuebeland) isch dür e Passwang-Pass mit em angere Kantonsgebiet verbunde.
Olte isch dr wichtigscht Isebahnchnotepunkt vor Schwiiz, d Chrüzig vo de Schwiizer Houptstrecke Basel – Bärn – Lötschbärg, Basel – Luzärn – Gotthard, Züri – Biel – Neueburg – Gänf (Jurasüdfuesslinie) und Züri – Bärn – Gänf.
Usserdäm isch im Weschte vo Olte s Autobahnchrüz Egerkinge, wo sich d Autobahne A1 Züri – Bärn – Gänf und A2 Basel – Luzärn – Gotthard verzweige.
Stedt und Ört
Witeri grösseri Ört si Zuchu, Biberischt, Trimbach, Bauschthu, Önsige, Dornach, Bäuch und Däredinge.
Bezirk
Die Bezirke wärde i föif Amteie zämegfasst.
Maylene and the Sons of Disaster
Maylene and the Sons of Disaster isch ä Bähnd us Amerika, gnauer gsait us Alabama. Eri Musig isch ä Mischig us Äm sogenannte Southern Rock und äs paar Mätlcor-Elemänt. Äs chunnt au vor das mä erän Schtil als Southern Metal bezaichnet, was aber aigäntlich ä Wortneuschöpfig isch. Diä Bähnd isch im 2004 ufd Bai gschtellt wordä. Äs bekannts Gründigsmitglid isch zum Bischpil dä Dallas Taylor, wo au än Gründer vo dä Bänd Underøath gsi isch.
Ava Max
D’ Ava Max (bìrgerlig d’ Amanda Ava Koci; * àls Amanda Koçi àm 16. Hornung 1994 z’ Milwaukee, Wisconsin) ìsch a àmerikànischa Popsangera un Liadermàchera. Ànna 2016 hàt sa a Vertrààg bii Atlantic Records unterzaichent. Bii dam Label ìsch ìm Àuigscht 2018 ìhr äärscht ärfolgriich Liad Sweet but Psycho ärschìena. S’ Liad ìsch Nummer-Ains-Hit ìn 22 Lander gsìì, drunter ìm Groossbritànnia, Diitschlànd, Eeschtriich, dr Schwiiz, Schweeda un Näijseelànd. Ìm März 2020 ìsch ìhr Liad Kings & Queens üüssagànga, wo-n-uff Plàtz 13 vum US-Billboard Hot 100 gsìì-n-ìsch. Doo druff ìsch ìm Septamber 2020 ìhr äärscht Schtüdio-Àlbum Heaven & Hell ärschìena, wo-n-uff Plàtz zwai ìm Grossbritànnia un uff Plàtz 27 ìn da USA ànakumma-n-ìsch. Ìm Nowamber 2020 ìsch s’ Liad My Head & My Heart üssagànga, wo-n-uff Plàtz 18 ìm Groossbritànnia un uff Plàtz 45 ìm Àmerikà ànakumma-n-ìsch. Ìn dr Max ìhr zwai Schtüdio-Àlbum Diamonds & Dancefloors soll ìm Oktoower 2022 ärschiina.
Pfalzweyer
Pfàlzweier (frz. Pfalzweyer, dt. Pfalzweyer) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Pfàlzweier ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1589.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Pfàlzweier ìsch. Pfàlzweier ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Pfàlzweier ghert zem Rhinfrankisch.
Kaliminen im Elsass
D Entdeckung vum Kàli ìm Elsàss
Ìm Juni 1904 z'Wìttelsha ìsch a erschta Priafung bohrt worra, fer z'entdecka wàs dr Untergrund enthàltet. Dr Ìnduschtriell Joseph Vogt, d Amélie Zürcher, wo ìn dr Gegend Boda besassa hàt, un dr Jean-Baptiste Grisez han mìtnànder dàs Projakt ufbàuia. Sa han meischtens Kohla erwàrta.
''Noh dr Legand, hàt d Amélie Zürcher ìn'ma Tràuim vorgsahàss dr Untergrung riich kännt sìì. Denn fer d Làndwìrtschàft ìsch dr kìesig Boda züe àrm gsìì, dàs hàt ìhra unracht gschuna.''
Ìm Juni 1904 ìsch a erschta rossarota Sàlzschìcht gfunda worra, 627m tiaf, un noch a zweita, 649m tiaf. Dia rossarota Fàrb kummt vum Ìnhàlt vu Sylvinite, a Mìschung vu Potassiumchlorid (KCl) un Nàtriumchlorid (Nacl). Dr Potassiumchlorid hàt ma sallamols àls Kunschtmìscht brüücht.
Àndra Priafunga sìn gmàcht worra, fer d Verbreitung vu dr Sàlzschìcht z'fìnda: sa hàt a Flächa vu 222km² ghàà.
Dr Ààfàng vu dr Kàliproduktion
Àm 13. Juni 1906 ìsch d „Gewerkschaft Amélie“ grìnda worra, si Dirakter ìsch dr Joseph Vogt gsìì.
Dr Schàcht „Amélie 1“ ìsch bohrt worra. D Kàliproduktion hàt ìm Hornung 1910 ààgfànga.
Ìm 1911 hàt dr Betrìeb mehr Gald brüücht. Ar hàt zerscht Pàrtnerschàfta z'Milhüüsa un z'Pàris gsüecht, ohna Erfolg. Schliaßlig ìsch'r zu dr „Deutsche Kaliwerke“ gànga.
Ànna 1914 hàt's 13 Schàchta gaa: Amélie 1, Amélie 2, Max, Joseph, Else, Marie, Louise, Reichsland (Fernand noh-n-em Kriag) Oscht un West, Prinz Eugen, Théodore, Rodolphe 1 un Alex.
D großa Entwìcklung vu da M.D.P.A.
Noh-n-em Erschta Waltkriag sìn d Kàlimina d M.D.P.A. worra, àls frànzeescher Betrìeb („Mines Domaniales de Potasse d'Alsace“).
D Mina han vìel Ààgstellta brüücht, wo mankmol vu witta Lander kumma sìn, meichtens üs Mìtteleuropa (Pola, Tschechia, Schlesia).
D Leehn un d Lawesbedìngunga sìn fer d Litt àttràktiv gsìì.
Gànza Viartel sìn fer d Minaàrweiter bàuia worra, d Hiiser sìn modern un bequam gsìì, fer dara Zitt. D Fàmìlia wo dìnna gwohnt sìn han sa speeter känna kàuifa. A Gsellschàft hàt sìch um da Mina entwìckelt. S Àlltàgslawa ìsch do ààgnahmer gsìì às fer d meischta àndra Litt: sa han vu Krànkakàssa, vu Schüehla oder vu Sportsverien känna profitiara.
D „Minakumpel“ sìn fer ìhra Solidàrität un güeta Frìndschàft àn dr Àrwet beriahmt gsìì - denn, wia ìn àlla Mina, ìsch d Àrwet ìn sìch doch sehr schwar gsìì, un ìn da Gàlerie unta hàt àls jeder ìm Àndra müeßa halfa. Wàs noch ärger gsìì ìsch, ìn dana elsassischa Kàlimina, ìsch d hoocha Temperàtur. D Sàlzschìcht sìn nàtiirlig nìt uf ei gliicha Ewena gsìì, un ìn Teil Orta sìn sa Tiaf àwagànga. D Schàchtàrweiter han meischtens blutt gschàft, fer d Hìtz känna üshàlta
's ìsch aui sehr gfahrlig gsìì. Trotz standiga Sìcherheitmàßnamma sìn d Schàchtàrweiter vu Gàs-Explosiona, Verwundunga mìt Warkzig, oder Ardrutsch bedroht gsìì. 's hàt vìel Umfall gaa, wo ìn'ma Mankem s Lawa koschta hàt.
D Technick ìsch ìmmer moderner worra. Großa Màschìna sìn ìn da Barggalerie brocht uf ufgmontiart worra, sa han dernoh d schwarschta Àrwet mekànisch gmàcht, ìweràll wo gnüe Plàtz derfer gsìì ìsch.
Ìm Johr 1974 ìsch d Kàliproduktion àm Heechschta gsìì: 13 Milliona Tonna Ràuisàlz.
S And vu dr Kàliproduktion
Zwìscha März un Juni 1978 sìn vìel Junga àn da Mina ààgstellt worra. Do hàt sìch d Bevälkerung vu da Mìtàrweiter zìmlig verjìngert. Dia Junga han àwer scho gwìsst ghàà àss sa nìt ìhra gànza Kàrriera àn da Mina känna verbrìnga. Eins noh-n-em Àndra han d Schàchta züegmàcht.
Dr letscht Schàcht hàt ànna 2002 züegmàcht.
A pààr Gebäi stehn hìtt noch, àwer vìel dervu ìsch àbgrìssa worra.
Bretten
Brette (amtlich: Bretten; sidfränkisch: Bredde) isch e Schtadt im Kraichgau, öppe 23 Kilometer nordöschtlich vo Karlsrue im dütsche Bundesland Bade-Württeberg. Nach Brusel und Ettlinge isch Brette die drittgrössti Schtadt im Landkreis Karlrue. De bekanntesti Bettener isch de Philipp Melanchthon, wo näbe em Luther d Reformation z Wittebärg und wit drüber usse prägt het.
Geographii
Brette ligt im Kraichgau uf de Wasserscheid zwüsche em Walzbach und em Saalbach im Südweschte bis zum Kraichbachtal im Nordoschte. Nochbargmeinde und Städt vo Brette sin Knittlinge, Neulinge, Königsbach-Stei, Walzbachtal, Gondelse, Brusel, Kraichtal un Oberderdinge.
Gmaigliderig
Zue Bretten ghere d Stadtdail Bauerbach, Bretten, Büchig bei Bretten, Diedelsheim, Dürrenbüchig, Gölshausen, Neibsheim, Rinklingen, Ruit un Sprantal.
Gschicht
Bretten isch zum erschte Mol gnännt wore anne 767 as Villa Breteheim im Lorscher Codex.
Verwaltig
Bretten het mit dr Gmai Gondelsheim e Verwaltigsgmaischaft veryybart.
Dr Oberburgermaischter vu Bretten isch dr Martin Wolff.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Klaus Johannis
Dr Klaus Werner Johannis (* 13. Juni 1959 z Hermannstadt) isch en rumänische Bolitiker un syt 2014 Bresidänt vu Rumänie.
Dr Johannis gheert dr rumäniedytsche Volksgruppe vu dr Sibeburger Sachse aa. Vu 2000 bis 2014 isch er Burgermaischter vu Hermannstadt gsii. Am 28. Juni 2014 isch er Vorsitzer vu dr Nationalliberale Bartei (PNL) wore un het dodruf bi dr Bresidäntschaftswahle 2014 kandidiert. Noch em erschte Wahlgang am 2. Novämber 2014 isch er rund zeh Brozäntpinkt hinter em domolige Minischterbresidänt Victor Ponta gläge, wu s absolut Mee verbasst gaa het. Us dr Stichwahl am 16. Novämber 2014 isch derno dr Johannis as Gwinner firigange. 2019 isch er mit iber 60 Brozänt vu dr Stiumme widergwehlt wore.
Pasiphae-Gruppe
D' Pasiphae-Gruppe isch ä Gruppe vu Monde vum Planet Jupiter, wo sich uf ähnliche Bahne bewege.
Die drizehn Mitglider vu de Gruppe sin (mit zuenämmendem Abstand vum Jupiter):
Die International Astronomisch Union (IAU) vergit fer die retrograde Monde vum Jupiter Namme mit de Endig e.
Urserental
S Urscheletall (IPA: ) oder Urschnertall (IPA: ) (rät. ) isch e Tal i de Zentralalpe, wo d Riiss entspringt. S Tal litt am nördliche Fuess vom Gottert und am Chrüüzpunkt vo wichtige Alpepäss: im Süüde goot de Gottert is Tessin, im Weste de Fùrgge is Wallis und im Ooste de Ouberalppass is Pinnerlant. Mit em Üürnerland im Norde isch es öber d Schellene verbunde. Im Urscheletall liged drai Gmainde: Üf der Matt (au Andermatt), Ospìdall und Frìalp (au Reialp).
Gschicht
Archäologischi Fund zaiget, as i de Bronzezitt im Urscheletall Bergchriställ abbaut wore sind. Fund vo römische Münze zaiget, as s Urscheletall e Durchgangstaal vo de Päss zwöschet de römische Provinze Raetia und Vallis Poeninae gsii isch, wo ursprüngli ai Provinz bildet hend, nämli Raeti Vindelici vallis Poeninae. Di erste Sidler sind noch Uuswiis vo de Flurnäme Romane gsii, vermuetli us de Leventina. Wenn s Urscheletall germanisiert woren isch, cha nöd gsait were. De Sproochforscher Paul Zinsli maint, as Walser sich im Tal niderloo hend, wa aber nöd biwise were cha und vo anderne Sproochforscher zom Tail au abglent werd.
Politisch und wertschaftlich interessant woore isch s Urscheletall erst mit em Bau vo de Tüüfelsbrugg und em Uusbau vom Söömmerweg dör d Schellene und öber de Gottert. Wenn da gschie isch, isch nöd bikannt, vermuetli um 1200. S Urscheletall het cherchlich zom Bistum Chur ghöört und isch politisch em Chloster Disentis im Bündnderland understande. 1382 isch d Talschaft riichsunmittelbar wore und het ane 1410 en eebigs Landrecht mit Üüri gschlosse. I de Helvetik hets zom Kantoo Waldstätte ghört und 1803 isch s zom Kantoo Üüri cho.
Tielekt
De Tielekt vom Urscheletall ghört zom Höchstalemannische. Wege de geographische Laag zaigts starchi Äänlichkaite mit em Üürnertitsch, aber au mit em Walsertitsch. Typisch höchstalemannischi Merchmool sind:
Bsunderhaite vom Urscheletitsch, wo im Üürnertitsch nöd vorchömed sind:
Mitose
D Mitose (griech. μίτος mitos ‚Faade‘), Karyokinese (griech. κάρυον karyon ‚Kern‘, κίνησις kinesis ‚Beweegig‘) oder indiräkti Kärndäilig isch d Zällkärn däilig bi Zälle vo öikaryotische Lääbewääse. Noch dr Däilig vom Kärn chunnt s mäistens zur Däilig vo dr Zälle sälber (Zytokinese), sodass us äinere Zälle zwäi Dochderzälle entstöön. D Mitose und d Zytokinese wärde au as M-Faase (Mitose-Faase) zämmegfasst. Mit de Interfaase zwüsche de M-Faase bilde si dr Zällzüklus.
Wääred dr S-Faase vo dr Interfaase wird dr DNA-Doppelstrang, wo in de Chromosome dinne isch verdobblet, so dass jedes Chromosom us zwäi Schwöster-Chromatide bestoot, wo in bäide e Kopii vom DNA-Doppelstrang dinne isch und wo am Zentromer zämmehänke. Bi dr Mitose, wo denn chunnt, wird jedes Chromosom so ufdäilt, ass bäidi Dochderkärn vo jedem Chromosom äi Schwöster-Chromatid überchunnt. Bäidi Kärn bechömme eso e Kopii vom Erbguet vo dr Mueterzälle. Im Underschiid zur Meiose änderet sich dr Ploidiegrad von ere Zälle bi de Mitose nit.
Criminal Minds
Criminal Minds ìsch a US-àmerikànischa Farnsahseria, wo zem äärschta Mol àm 22. Septamber 2005 vum Sander CBS üüssgschtrààhlt worra-n-ìsch. Dàrgschtällt wìrd ìn dr Seria d’ Àrwet vum FBI ìm Beraich vum operàtiiwa Fàllànàlysa dur d’ „Verhàlta-n-ànàlysa-Ainhait“, d’ soognànnta Behavioral Analysis Unit (kurz BAU). Ìm Mìttelpunkt vu da Ärmìttlunga schteha Profiiluffschtällung un Operforschung. Bis uff weeniga-n-Üüssnàhma sìnn d’ Folga vunainànder unàbhangig.
Ànna 2016 hàt dr Schàuischpìeler Shemar Moore d’ Seria fàralooh. D’ bliiwenda Mìtglìeder vu dr Originààlbsatzung sìnn àlso dr Thomas Gibson, dr Matthew Gray Gubler, d’ A. J. Cook un d’ Kirsten Vangsness gsìì. Jedoch hàt dr Gibson noh’ma Zwìschafàll wahrem Dräij d’ Seria-n-àm Ààfàng vu dr zwälfta Schtàffel müassa fààralooh.
Ìm Janner 2019 ìsch d’ Seria fìr a lätschta 15. Schtàffel verlängert worra, wo diräkt noh dr 14. Schtàffel produziart worra-n-ìsch. D’ zeh Folga vu dr lätschta Schtàffel sìnn ìm Janner un Hornung 2020 ìn da USA gsanda worra, un d’ Seria-n-ìsch mìt’ra Ààzàhl vun ìnsgsàmt 324 Episooda-n-àbgschlossa worra. Ain Joohr noh dr Üüsschtrààhlung vu dr 15. Schtàffel ìsch ìm Hornung 2021 vu Paramount+ a 16. Schtàffel mìt Folga bschtällt worra. Àm 13. Jüüli 2022 ìsch d’ Produkzioon vu dr 16. Schtàffel offiziäll ìn Ufftrààg gaa worra.
Bsatzung un Synkronisàzioon
D’ diitschschproochiga Vertoonung vu dr Seria fìndet bii dr EuroSync GmbH z’ Berlin schàtt. D’ Dagmar Preuß hàt d’ Diàloogbiacher vu da äärschta baida Schtàffel gschrìewa. Ìhra Noohfolger sìnn dr Peter Krone (Schtàffel 3 bis 9) un dr Paul Kaiser (àb Staffel 10) gsìì. Dr Preuß fiahrt züadam zamma mìt Elke Weidemann d’ Dialogreschii.
Üüsszaichnunga
Gwunna:
Nominiart:
Concarneau
Concarneau (bretonisch Konk-Kernev) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Concarneau lyt an dr Baie de la Forêt am Atlantik, 19 km vu Quimper un 71 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 106 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Saint-Yvi im Norde, Rosporden im Nordoschte, Melgven im Oschte, Trégunc im Sidoschte, Fouesnant im Weschte un La Forêt-Fouesnant im Nordweschte.
Gschicht
Concarneau isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1289 as Conc, (um 1330 Chonc, 1355 Conk, 1365 Quonq, 1368 Concq, 1371 Conc, 1379 Conq).
Verwaltig
vu Concarneau isch. Concarneau ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Concarneau ghert zem Bretonisch.
Tunis
Gschicht und Bedütig
Nachdäm d Stadt e bscheides Dorf im Schatte vu Karthago, Kairouan und denno Mahdia gsi isch, isch si am 20. Septämber 1159 (5. Ramadan 554 vum muslimische Kaländer) under dr Regierig vu dr Almohaade als Hauptstadt gnännt worde. Ihre Status isch denoo im Johr 1228 vu de Hafside und ou noo dr Unabhängigkeit vu Frankrych am 20. Merz 1956 bstetigt worde.
Tunis isch äbefalls di ökonomisch und kommerziälli Hauptstadt vu Tunesie. Ihres dichte Stroosse- und Autobaannetz und ihri relativ fortgschrittene Flugaabindige mache si zum ene Konvergänzpunkt vum Nationalvercheer. Die Situazioon isch e Ergäbnis vun ere lange zäntralistische Bolitik, wo doderzue biidrage het, dass mer alli wichtigi Instituzioone z Tunis finde chan.
Im Louf vum 20. Johrhundert het sich d Agglomerazioon usserhaub vu dr Gränze vu dr Gmeind erwiiteret. Zurziit erstreckt sich Tunis öber vier Gouvernorat: Tunis, l’Ariana, Ben Arous und La Manouba, und wird s grosse Tunis gnännt.
Im Johr 2017 het Tunis uf em 113. Blatz vu dr Wältranglischte vu dr läbeswertischte Stedt und uf em 1. Blatz z Nordafrika gstande.
Tiefseesaibling
De Tüüffseesoiblig (Salvelinus profundus) isch en endemische Süesswasserfisch vom Bodesee, wo aber i de 1970er Joore uusgstorben isch.
Lebeswiis
De Tüüffseesoiblig lebt underhalb vonere Tüüffi vo 80 Meter und fresst Strudelwörmer, Ruederfuesschrepsli und Erbsemuschle. Er laicht im Summer und im Herpst inere Tüüffi vo 60 bis 80 Meeter ufeme chiisige Grund. Afangs vo de 1970er Joor isch er no mengisch gfange wore, isch drufabe aber wege de Öberdüngig vom Bodesee uusgstorbe.
Zulu Nation
Idee
De New Yorker DJ Afrika Bambaataa isch schu als Kind uf d Idee kumme, e Zulu Nation z grinde. De Aalass fir en isch de Film Zulu mit em Michael Caine gsi, wu di afrikanisch Zulu Nation durich Tapferkeit un Zämmenhalt wie Helde dargstellt worre sin. Des isch in de 1960er Johr noch ugwehnli gsi, dass Schwarzi as Held zeigt werre.
Umsetzung
Bis in d 1970er Johr het sich de Afrika Bambaataa im Umfeld vun de Nation of Islam un de Street Gang Black Spades ufghalte. E Todesfall vun nem Freind bie me Polizei-Iisatz het ne dezue brocht, des z iberdenke un ebis Bessres uf d Bei z stelle. Gmeinsom mit Weggfährte us denne Gruppe het er zerscht The Organisation grindet, wu winig speter The Universal Zulu Nation drus worre isch.
D Zulu Nation isch e Musik-, Sozialdienscht- un Kunscht-Organisation, wu sich in de Hauptsach im Hip-Hop widmet. D Mitglider vun de Zulu Nation glaube on Frejheit, Grächtigkeit, Wisse, Wiisheit un Verständnis. Si betätige sich zum Biispil as DJs, Graffitikinschtler, Rapper, Breakdancer, Organisatore oder im Vertriib vun ihri Platte. Derzue wirke si on Diskussionsveronstaltunge mit, wu sich mit de Ziil vum Hip-Hop befasse. So stihn si direkt mit derre Kultur in Verbindung.
Chapter
De Erfolg vum Hip-Hop ab de 1980er Jôhr het bewirkt, dass die Organisation nodno ebefalls weltwit bekonnt worre isch. So sin noch em Zentrum in de New Yorker Bronx in verschidene Länder Zwiigstelle ufgamcht worre, d Chapter. Viil bekonnti Hip-Hop-Persenligkeite sin dert Mitgliider.
Mitgliider
Bekonnti Mitgliider sin de Ice-T, de Afrika Islam, De La Soul, d Queen Latifah, d Jungle Brothers, de WestBam un d Cora E.. 1985 het de Afrika Bambaata de Heidelberger Rapper Torch zum „Kinig“ vu de ditsche Chapter vun de Zulu Nation krent.
Natalie Imboden
D Natalie Imboden (* 4. Septämber 1970) isch e Schwyzer Bolitikeri (Grieni). Si isch syter 2010 Großreeti vum Kanton Bärn un syter 2015 Co-Bresidänti vu dr Griene Kanton Bärn.
Lääbe
D Imboden isch im Oberwalliser Bärgdorf Täsch ufgwachse. An dr Universitet Bärn het si Gschicht, Bolitik un Staatsrächt studiert. Vu 2001 bis 2010 het si s Grien Bindnis im Bärner Stadtbarlemänt verdrätte un isch 2006 bis 2014 Bresidänti vum Griene Bindnis gsii. Vyl Johr het d Imboden in dr Gwerkschaftsbranche gschafft, zem Byschpoel zwische 2007 un 2018 as Gwerkschaftssekreteeri fir d Unia. Syt 2018 isch si Generalsekreteeri vum Schwyzerische Mieterne- un Mieterverband. In däre Funktion setzt si si fir zahlbare Wohnruum in dr ganze Schwyz yy.
D Natalie Imboden läbt mit ihrem Partner un ihrem Suhn z Bärn.
Afrika Bambaata
Dr Afrika Bambaata (* 10. April 1957, z New York City als Lance Kahyan Aasim)  isch en HipHop-Pionier und dr Gründer vo der Zulu Nation. Si Stück Planet Rock us em Joor 1982 isch der erschti Electro Funk-Track gsi und hed der HipHop in e neui Richtig brocht.
In Medie wird zmeischt Kevin Donovan als sii ächte Name aagää, aber är het in verschidene Interview gsait, dass das e ander Miglid vo sire früenere Gang „Black Spades“ gsi seig.
Em Afrika Bambaataa sy Name isch vo merere andere Musiker entleent worde: em Afrika Islam – Son of Bambaataa, em Afrika Baby Bam vo de Jungle Brothers und em WestBam. Dr Afrika Bambaataa hed unter anderem mit em James Brown, UB40, em Yellowman und em Johnny Rotten zämegschafft. Zäme mit em italiänische Broduzänte-Team De Point hed är au HipHouse-Stügg uffgnoo. Mitte 1990er Joor het är sich mee in Richtig HipHop entwiggled; ändi 1990er Joor het är sich wider uf syni Electro-Wurzle besinnt und schliesslig mit em Westbam und em Gary Numan zämgeschafft.
Antoniuskirche (Basel)
D Antoniuskiirche isch e römisch-katholischi Kiirche in dr Schwizer Stadt Baasel. Si befindet sich im Santihanns-Gwardier und isch em Häilige Antonius vo Padua gweiht.
D Kiirche isch vo 1925 bis 1927 as ersti räini Betonkiirche in dr Schwiz vom Archideggt Brofässer Karl Moser und dr Baufirma G. Doppler und Sohn in schaligsrohem Sichtbeton baut worde. Am 13. Septämber 1931, wo si vier Joor fertig gsi isch, het die fiirligi Kiirchweih dur e Bischof Joseph Ambühl stattgfunde. In de erste Joor het mä dr Bau au as Seelesilo verspottet.
D Archidektuur
Im Innere isch alles funkzional duuregstaltet. Acht schlanki Betonpfiiler drääge s Donnegwölb und die kassettierte Flachdeckene vo de schmaale Siteschiff. D Biichtstüel stöön in säggs Würfel e chli us em Gsamtkubus uuse. Nääbe iine si Fänster, wo vo drei sänggrächte und drei woogrächte Betonsprosse underdäilt si und wo jeedes 4.80 m bräit und 13.80 m hooch isch. Iiri Farbigkäit und d Liechtspiil wo dur sä entstöön, brääge s Innere vo dr Kiirche wääsentlig und gän em zämme mit em Root-Bruun vom Klinkerboode us Lausener Doon e bsundrige, iiladende Charakter.
Dr Chor isch woorschinlig dr Däil, wo archidektonisch am unusgwogste isch, het wenig Ruum und zvil Mööbel. D Site vo dr Sängerempore und dr Orgle überzügt mee.
Alli Däil vo dr Konstrukzion, dusse wie dinne, het mä schaligsroh und ooni Butz gloo.
D Usstattig
Dr Chrüzwääg het dr Bildhauer Max Uehlinger (* 1894 z Züüri; † 1981 z Minusio) in Stäi ghaue und s Chranzrölief us Messing stammt vom Franz Herger.
Für die elf Fänster het mä e Wettbewäärb usgschriibe. D Hauptkriterie si gsi: e Gsamtflechi vo 70 m² us Antikglas und in dr undere Helfti Daarstellige us em Lääbe vom Antonius und vom Jesus. Es het e chli Brobleem gee mit de Fänster bis si denn 1930 baraat gsi si.
Die groossi Orgle isch 1931 vo dr Firma Orgelbau Willisau AG, wo hüte nüme exisitiert, baut worde.
Renowazione
Scho bald het mä Schääde entdeggt, wil s nid gnueg Beton über de Armierigsiise ghaa het, s Iise het afo roste und dr Beton abblatzt isch. D Luftverdräggig, wo immer gröösser worde isch, het alles no schlimmer gmacht. Scho 1950 het mä dr Gloggedurm mit Spritzbeton müesse absichere und 1962 het mä s Kiircheschiff an vile Stelle usbesseret. 1973 het mä dr Durm nüesse saniere und im Joor 1981 het mä dr Räst vo dr Kiirche afo renowiere.
Karl Imfeld (Pfarrer)
Dr Karl Imfeld (* 6. Oktoober 1931 z Sarnä; † 19. Oigschtä 2020 z Sarnä) – oder Imfäld Kari, wiä mä imm z Obwaldä oi gsäid hed – isch ä katolischä Gäischtlich gsi, aber oi ä Weerterbuächmacher, Volkskundler, Schriftschteller und Publizischt.