cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wald
En Wald isch an Ort, wo so viele Beim wachset, dass sich onder denne ihra Krona a b'schdimmdes Klima oischdelld. Wenn des dr Fall isch, no secht mr au Waldinnaklima. Weil en soram Wald ebba so bsondre Bedingunga vorzfända send, hot mr da mit em schbeziella Ökosischtem z'doa. Des isch au dr Grund, warum mr em Wald en Haufa Viecher ond Pflänzla fändet, die mr sonschd woanders gar ned hot.
Tibbâ
Was genau mr für an Wald vor sich hot, des kommt druff oh, wo mr isch. Erschdns isch wiachtich, wia ofd ond wia heftich 's do an dem Ord soichd - ond des hängt vor ällem damit zsamma, wia hoch mr sich über'm Meer b'fändet, ond wia weid mr davoh weg isch. Zom zwoida isch relevand, uff was für am Boda dr Wald schdohd, aus was für welche Schdoiner der sich entwiggld hot, wiaviel Wassr der schboicherd, und wia woid s' Grondwassr weg isch. Dann isch au noh wiachtich, was dr Mensch für an oifluss nemmt, wia ofd mr d Beim ommhaud und was für welche mr pflanzt. In Doidschland hot mr dromm mehr wie gnuag Wäldr, die Ökosischdem darschdellad, dia voh Fichda ond Kiafra domminierd werrad (Nadlwäldr). Abr mr hat schoh au andre Tibbâ, wo Bucha ond Oicha wachsed, ond was sonschd no älles zur am gscheida Wald dozua g'herd (Laubwäldr). Doh, wo's Nadl- ond Laubbeim hot, serchd mr Mischwald. Auwälder send solche, wo dermaßa nah an ram Fluss wachsed, dass se au amohl scho schier vrsaufed, wenn's Hochwassr geit.
Außerdem schwätzt mr auch voh Urwäldr, wenn an Wald scho zemmlich ald isch ond d' Leid au nix dran doh hend. Solche Wäldr hot's bei ons aber nemmeh, ond des kommt dodovoh, weil en Middleuroba recht viel Leid wohnet, wo aus am Wald scho seid ra halbâ Ewichkoid s Holz nausschlebbâd, ond ned nur des. Vor ällem aber warets au d'Baura, wo frihr ihre Schohf ond Kih in da Wald neig'schickt g'habt hend. Dazua kommt noh, dass mr zemmlich viel Land brauchd g'habt hot, damit mr Trollinger ond nadierlich au andre Woi hot ohbauâ känna.
Loischdongâ vom Wald
Dr Wald, der heid no doh isch, der isch dohdofihr doh, dass mr Geld damit vrdient. Des mached s'Land, d'Schädt ond Gmoind, abr au Baura ond andre Leid schaffed in dr Forschdwirdschafd.
Fihr d'moischde Leid isch dr Wald heidz'tag vor ällem wichtich, weil drenna d'Luft saubr isch. D'Leid ganged gern donoh zom Rennâ odr zom Gassi gangâ mit em Hond.
Aber dr Wald erfüllt au andre Funktionâ als wie dass er nur d'Lufd saubr machd. D'Beim kännad an Doil voh dem Krach uffnämmâ, wo durch Audos g'machd wird, wenn se uff Schdrohßâ fahrad. Dr Wald b'schitzt d Boda ond s Wassr. Äm Gebirg kommt noh äbbes dazua: Dr Schutz vor Lawinâ. Wenn so a Lawine dr Hang nonderkommt, no bloibd an odentlicher Doil dovoh zwischâ de Beim hangâ.
E Wald im Glychgwicht nimmt kai zuesätzlig CO2 uf un setzt au kai zusätzlige Suurstoff frei, wel bim Abböu vu dr produzierte Biomasse dur Dier un Pilz wird di nämlig Mängi CO2 wider freigesetzt un di nämlig Mängi Suurstoff wider verbrucht, wu d Pflanze bim Ufböu vu dr Biomasse fixiert bzw. produziert hän. Nume wänn d Flechi vum Wald zuenimmt, chaan er au as Chohlestoff-Sänki wirke, wel mee CO2 in dr Biomasse fixiert wird wie dur Abböu wider freigsetzt wird. D Abholzig vu Wälder, z. B. vu tropische Rägewälder, dergege setzt zuesätzligi Dryybhuusgaas frei.
Vrbroidung
Wald hot mr überall doh, wo dr Boda tiaf gnueg isch, ond wo's ausroichend Wassr übers Jahr hod. Drom wächsd dr Wald sogar au midda en Nordoschdsibiria (Oimjakon), wo's so saumäßich kald wird wia soschd nirgends uff dr Nordhalbkugl, noneddamohl am Nordpol.
S gebbt grohd em Moment a bissle meh wia 3,5 Milliarda Hektar Wald uff dr Weld, aber des wird scho seit viele Johr emmr wenichr (so om die 13 Milliona Hektar em Johr ganget scho vrlohra).
Mordsmäßich viel Wald hot's en Russland, Kanada ond Skandinavia. Do send des hauptsächlich Nadlbeim. Aber au uff der Südhalbkugl gibbts an Haufa Wäldr, ond die send au zemmlich wichtich, vor ällem weil da dodurch, dass mr die ommhaud odr abfaggld, ond Baura da donoch ihre Ägger ohleget, mir om die 2 Milliarda Tonna CO2 em Jahr in'd Luft jagad. Des isch oiner voh de wichtigschde Grend, worom s grod uff dr Welt ämmer wärmer wird. Ofd koh mr au uff denne Ägger gar net lang gscheid äbbes ohbaua, weil dr Boda dohdazua gar ned g'eignet isch. Am Schluss hät mr nix als Wüschde.
Außerdem läbed in denne Wälder oft a Menge Viecher, wo zemmlich rar send und ausschderbed, sobald dr Wald nemme doh isch. Des gleiche koh mr nadierlich au voh Pflänzla saga.
Judenrat
E Juuderoot isch e Zwangskörperschaft vo de Juude gsi, wo die dütsche Autoridääte wääred dr Zit vom Nazionaalsozialismus in de Gebiet, wo vom Dütsche Riich bsetzt und kontrolliert gsi si, errichdet häi. Dr Begriff isch vo dr SS und dr Gestapo erfunde worde. Si und anderi Bsatzigsbehörde häi d Juuderööt ernennt. D Struktur und d Ufgoobe vo de Juuderööte under dr nazionalsozialistische Herschaft si verschiide gsi, je nochdäm öb si für en äinzelns Ghetto, e Region oder e Land iigsetzt worde si.
Nervenzelle
E Närvezälle oder Nöiron (vo neũron ‚Fläggse, Seene‘; ‚Närv‘) isch e Zälle, wo uf s Läite und Überdrääge vo Erreegig spezialisiert isch. Si chunnt as Zälltüp in Gwääbdier vor und eso in fast alle vilzällige Dier. Alli Närvezälle vom ene Dier zämme bilde mit de Gliazälle s Närvesüsteem.
Ennenda
Ännäda isch es Dorf im Kantu Glarus und ghört zur Gmaind Glaris.
Nervenzelle
E tüpischi Süüger-Närvezälle het e Zällkörper und zwäi Arte vo Zällfortsetz: d Dendrite und e Nöirit bzw. en Axon. D verzwigte Dendrite näme vor allem d Erreegig vo andere Zälle uf. Dr Nöirit vom ene Nöiron, s Axon, isch mit Gliazälle umwigglet, und cha über e Meter lang si und läitet zerst emol en Erregig vo dere Zälle in d Nööchi vo andere Zälle witer. Drbii wird e Spannigsänderig über e Fortsatz witergläitet, wenn churzi Ioneström dur bsundrigi Kanäl in dr Zellmembrane duuregloo wärde.
Ennenda
Geografii
Ännäda liid uf dä rächte Siite vu dä Linth, gad ännädra vu Glaris und am Fuess vum Schilt. Zur ehmalige Gmaind ghöred d Dorftail Oberdorf, Sturmige, Ännätbüels und Ännätbärgä. Dä tüüfscht Punggt isch bim Alpebrüggli une, dä höggscht uf em Hächlestogg  obe gsii. D Flechi vu dä Gmaind isch zu 35,5 % landwirtschaftlich gnutzt worde, 37,7 % sind Wald, 3,8 % sind Sidligsflechi gsii und derzue chänd nuch 22,9 % anders Gebiet.
Nervenzelle
D Andi vo de Axon stöön über Synapse im Kontakt zu andere Närvezälle, Musklezälle (nöiromuskuläri Ändblatte) oder zu Drüesezälle. D Erregig wird nume sälte diräkt elektrisch witergee, sondern mäistens mit Hilf vo Botestoff (Nöirodransmitter) chemisch überdräit. Es git au Närvezälle, wo Signalstoff in d Bluetbaan chönne abgee, z. B. modifizierti Nöirone im Nääbenieremark oder im Hypothalamus as Sekrezioon vo Nöirohormon.
Ennenda
Gschicht
D Ortsgmaind Ännäda isch im Rahme vu dä Glarner Gmaindsreform uf dä 1. Jänner 2011 mit dä Ortsgmainde Glaris, Netschtl und Riedere zur neue Gmaind Glaris zämmeglait worde.
Nervenzelle
Mä schetzt, ass s menschlige Hirni us knapp 100 Milliarde Närvezälle bestoot und öbbe äänlig vile Gliazälle.
Sunna (Göttin)
Sunna oder Sol isch de Name vo de Sunegöttin bi de Germane.
Römerzit
De Julius Cäsar schribt, as d Germane nume de Sol, d Luna und de Vulcanus, e poetischi Umschriibig för Sune, Moo und Füür, vereert hebid, doch isch de Cäsar schlecht bezügli de germanische Religioo infomiert gsii. E Zügnis vo Sune- und Astralkult bi de Germanie het de Tacitus öberliferet: Nochdem um 58 n. Chr. d Ampsivarier vo de Chaucer us irem Land vertribe wore sind, het sich ire Först Boiocalus uf Rom bigee und d Römer um s ehemooligi Land vo de Chamaver bete, wo scho längeri Ziit brooch ligi, mit de Wort, as de Himmel för d Götter bestimmt sai und d Erde för d Mensche. Denn het er zu de Sune glueget und si und anderi Gstirn aagruefe und gfrööget, öb si leers Land möged.
Sunna
D Sunna isch e Göttin im zwaite Merseburger Zauberspruch, wo mit Magii versuecht zäme mit ere sinere Schwöster Sinhtgunt s verletzti Ross vom Phol z haile. Do de Name identisch isch mitem althochdütsche Wort för "Sune", chamer sicher sii, as si d Sunegöttin vode haidnische Germane gsii isch. Drum nemet au vill Forscher aa, as ere sini Schwöster Sinhtgunt d Göttin vom Moo gsii sai, wa aber scho gär nöd sicher isch, scho nume drum, well bi de Germane de Moo männlich isch. Au cha de Name vo de Sinhtgunt nöd sicher dütet werde.
Sol
I de Edda isch d Sól ("Sune") d Schwöster vom Máni ("Moo") und zällt zu de Asine. De Vater vo dene baide isch de Mundilfari, wo sini Chind ase höbsch gfunde het, as er si noch Sune und Moo binennt het. Baid Gstirn hend Götter i Uurziite us de Funke gmacht gha, wo us de Füürwelt Muspellsheim stammet. D Götter hend aber bestimmt, as d Sól de Sunewage und de Máni de Wage vom Moo lenke mues.
Sunewage vo Trundholm
Ane 1902 het en Puur im dänische Trundholm e Bronzeskulptur usem Bode pflüegt, wo er Ross uf Rädli zaigt, won e Schiibe zücht und underem Name Sunewage vo Trondholm bikannt isch. Er stammt öppe us de Bronzezit um 1400 v. Chr., isch aso woll no as vorgermanisch z betrachte. Denno bizügt er as d Vorstelig vome Sunewage wo vo Ross zoge werd zimli alt isch.
Carantec
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Carantec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1434 as Karantec (1630 Quarente).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Carantec ghert zem Bretonisch.
Megaclite (Mond)
D' Megaclite bzw. Megaklite (Jupitermond XIX) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Megaclite isch am 25. November 2000 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 J 8 erhalde.
Bahndate
D'Megaclite umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.493.000 km in 752 Däg, 21 Stund un 7 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,4197 uf. Mit ere Naigig vu 152,769° isch d'Bahn retrograd, des haißt, der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird Megaclite de Pasiphae-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Pasiphae, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Megaclite besitzt ä Durmesser vu etwa 5,4 km. Ihri Dichte wird under de Anahm vum ä Ufbau us silikatischem Gstai uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Megaclite wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 21,7m.
Wie bi allene ussere, chleine Jupitermönd sin die Date iber die physikalische Eigeschafte sehr usicher. Sälli Mönd sin so chlei, dass si au in dr gröschte irdische Teleskope numme e winzigs Liechtpünktli sin. Si sin au sowit ewegg vum Jupiter, dass keini vu dr bisherige Jupitersonde e Vorbiflueg undernumme het. Doher wird sich - es isch wohl uf längeri Zitt kei Sonde meh bim Jupiter - die schlecht Datelag au in de nächschte Johrzehnte nit ändere.
The Swiss Bakery
The Swiss Bakery isch en amerikanische Beckeryybetrieb mit Gschäft z Springfield und Burke im Bundesstaat Virginia. Er isch für Schwiizer und dütschi Produkt bekannt.
De Beck gits syt 2001. Er verchauft Rivella, Julius Meinl und Dallmayr-Kafi, Wasabröd-Cracker, Wy us de Schwiiz, Öschtrych und Italie  und Fleischware wie Landjäger, Bratwurscht und Wysswurscht.
Täglich wärdid Brot, Gebäck, Turte, Chüeche und Guetzli wie zum Byschpil d Basler Läckerli im Lade z Springfield bache, au Glace und Sorbets wärdid dete gmacht. Brotsorte wie Basler Brot, Wurzelbrot, Burebrot, Zopf und Laugebrötli gfindt mer usserhalb vo de Schwiiz susch fascht niene. Drum wärdid die Ware und anderi Produkt vo The Swiss Bakery a anderi Betrieb wytergliferet und wärdid i de Schwiizer Botschaft z Washington, D.C. a de Bundesfyr oder im Swiss Club of Washington uftischet.
Im Lade z Springfield gits au es Café, wo Zmorge- und Zmittagässe mit Brot, Würscht und importiertem Chääs, zum Byschpil Raclette, aabüütet.
S Gschäft ghört em Reto Weber und synere Frau Laurie Alleman Weber. Er isch e Meischterbeck us em Kanton Thurgau und het i de USA zerscht aagfange, Schwiizer Produkt für en Importeur vorzfüehre. Syni Frau het als Konditormeischteri z New York und Washington, D.C. gschaffet.
Zikkurat
D Zikkurat, Ziqqurrat, Zikkurrat, Ziggurat oder Schiggorat, was uf Babylonisch öbbe „Götterberg“ odr so bedüted, isch ä Schtuefetämpel wien er für Mesopotamie typisch isch. Si beschtoht, ähnlig wie die ägyptisch Schtuefepyramide vom Pharao Dschoser, us mehrere quadratische oder rächteggige Blattforme, wo gege obe chliiner wärde, und so win ä chliine, heilige Bärg vo wiitem uf dr mesopotamische Schwemmebeni cha gseh wärde. Aber im Gegesatz zue dr ägyptische Pyramide isch uf dr oberschte Schtuefe von erä Zikkurat ä Tämpel gsi, wo nume d Brieschter hai dörfe ine go.
D Zikkurat vo Birs Nimrud isch bsundrig, wil dr Nebukadrezzar II. jedi Schtuefe em än andere Himmelskörper gweiht het: die underschti Schtuefe isch schwarz gsi und het em Blanet Saturn ghört, die zweiti orangi em Jupiter, die roti em Mars, die vierti isch goldig gsi und dr Sunne gweiht, d Schtuefe vo dr Venus isch grüen und die vom Merkur blau gsi. Die oberschti Schtuefe het em Mond ghört und isch silbrig gsi.
Dr Durm wo noch dr Bible z Babylon baut worden isch, isch son ä Zikkurat gsi.
Niederschönenfeld
Schänefeld (amtlich Niederschönenfeld) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Schänefeld leit en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 47,8% Landwirtschaftsfleche, 32,4 % Wald, 10,9 % Sidlongsfleche ond 8,9 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Schänefeld gheret d Pfarrderfer Feldheim ond Schänefeld, dr Weiler Wörthen ond s Gheft Lechbrücke.
Gschicht
Schänefeld ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1241
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,4 % gleäge.
Religion
94,2 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,2 % evangelisch.
Verwaltong
Schänefeld hot mit dr Stadt Rõã ond dr Gmoede Genderkinga, Holza ond Minschter a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Schänefeld ischt dr Peter Mahl.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Schänefeld ghert zom Bairisch.
Gneis
mini|[[steinbruch|Gnäisstäibruch am Rand vom Pfälzerwald]] mini|Der Lindauer Häxestäi isch e Block vo Gnäis im [[Bodensee|Boodesee]] D Gnäis (alti säggsischi Bezäichnig us em 16. Joorhundert, villicht vo althoochdütsch gneisto, middelhoochdütsch ganeist(e), g(e)neiste „Funke“) si metamorfi Gstäi mit ere Paralleeltextuur, wo mee as 20 % Fäldspatt enthalte.
Wien er entstoot, won er vorchunnt und us was er zsämmegsetzt isch
Gnäis entstöön dur Metamorfoose, d. h. Umwandlig vo Gstäi under hoochem Druck und bi hooche Tämpratuure. S Usgangsmateriaal wird vo vile Gstäischichte überlageret, und an d Ooberflechi chunnt dr Gnäis doorum nume, wenn äntwääder s Materiaal oobedraa erodiert isch oder wenn Schichte, won emol dief glääge si, dur Tektonik an d Ooberflechi glüpft wärde.
Gnäis si uf dr ganze Wält verbräitet und mä findet sä hüfig in de alte Kärn (Kratone) vo de Kontinänt, wo si dur starki Erosioon freigläit worde si. Mäistens häi die Gstäi sit si entstande si, meereri Faase vo dr Umwandlig mitgmacht. Si bilde die eltiste Gstäiformazioone uf dr Ärde, zum Bispil dr Acasta-Gnäis us em Hadaikum (4'030 Millioone Joor häär) im westlige Kanaadische Schild und dr Nuvvuagittuq-Grüenstäigürtel im östligen Kanaadische Schild, wo Gnäis enthalte. Gnäis chömme au in de Kristalliinzoone vo jüngere Faltegebirg vor, z. B. im Tauernfenster in de ööstriichische Zentraalalpe.
Wie dr Gnäis zämmegsetzt isch, hängt vom Usgangsgstäi ab: Die wichdigste Mineraal im Gnäis bilde sich nit wääred dr Metamorfoose, sondern si scho im Usgangsmateriaal vorhande. Gnäis bestöön hauptsächlig us Kwarz, Kalifäldspatt, Plagioklas, Biotit und Muskowit.
Äigeschafte
Vilmol säit mä em Gnäis au „Granit“, wil bäidi Gstäisorte seer äänligi technischi Äigeschafte häi. D Gnäis chönne aber seer vil mee Wasser ufnee und häi besseri Biegzugwärt. Mä cha sä as Naturstäi boliere und Frost macht ene weenig us. D Fäldspätt und Glimmer bestimme d Farb, und dr Kwarz bestimmt, wie fest si gege s Abriibe si. Dank de Schichtsilikaat cha mä d Gnäis guet spalte, wenn im Gstäi in Laage ufdräte.
Maursmünster
Màschmìnschter (frz. Marmoutier, dt. Maursmünster) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Màschmìnschter ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 724.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Màschmìnschter ìsch. Màschmìnschter ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Màschmìnschter ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Tartuffe
Der Tartuffe oder Der Betrüger (Originaltitel: Tartuffe ou L'Imposteur) isch e Värskomödie in fümf Akt vom franzöösische Dichder Molière, wo die ersti Versioon von ere am 12. Mai 1664 urufgfüert worde isch.
S Stück het e Theaterskandal usglööst, wil si die religiöösi Hüüchelei kritisiiert het, was zu sällere Zit revolutionär gsi isch. Die ersti Fassig isch druf verbote worde und 1667 au die zwäiti Fassig. In dr dritte Fassig het dr Molière denn d Handlig eso abgänderet, dass d Uffüerig vom Stück mit dr Understützig vom Louis XIV. erlaubt worde isch. Nume die dritti Fassig isch überliiferet.
D Handlig
Dr Orgon het dr Tartuffe zu sich ins Huus iiglaade. Er verdraut em und loost uf alles, won er em säit, wil er glaubt ass si Gast bsundrigs religiöös sig. Dr Orgon wil si Dochder Mariane mit em Tartuffe verhüroote, was die seer unglücklig macht. Wo dr Damis beobachdet, ass dr Tartuffe im Orgon sinere Frau dr Hoof macht, verzellt er das sim Vater. Dä glaubt em aber nid und enterbt en und will im Tartuffe si ganzes Vermööge gee. D Elmire will irem Maa zäige, ass dr Tartuffe e Hüüchler isch. Dr Orgon versteckt sich dorum under em Disch und wo d Elmire drgliiche duet, wie wenn si am Tartuffe intressiert sig, goot dä druf ii. Wo dr Orgon dr Tartuffe will us em Huus gheie, säit dä, ass är jetz dr Bsitzer vom Huus sig und er schiggt e Grichtsvollziejer, zum d Familie us em Huus z jaage. Wo dr Tartuffe mit eme Bolizist chunnt, zum dr Orgon lo verhafte, verzellt d Familie, was er alles aagstellt het. Dr Bolizist verhafdet dr Tartuffe, won e bekannte Betrüeger isch, und d Schänkig isch nüme gültig.
Weblingg
Teggst vom Stück bi odysseetheater.com
Armledererhebung
Mit Armlääderufstand wird en Ufstandsbeweegig vo Buure und vo stedtische Underschichte bezäichnet, wo vo Franke usgange isch und zwüsche 1336 und 1338 für e Räije vo Massaker an jüüdische Gmäinde im südwestdütsche Raum und im Elsass verantwortlig gsi isch.
Gschicht
D Bezäichnig vo de Armlääder-Pogroom chunnt vom Aafüerer vom Ufstand Arnold III. vo Uissigheim, eme "abgwirtschaftete Aadlige", wo men em au Rex Armleder oder Köönig Armlääder gsäit het. D Beweegig het z Röttinge an dr Tauber aagfange, wo am 29. Juli 1336 e Massaker an dr Juudegmäind aagrichdet worde isch. In e baar Dääg het si sich im Gebiet zwüsche dr Tauber und em Main usbräitet und Bluetbeeder in verschiidene jüüdische Gmäinde vo chliinere Stedt z Franke aagrichdet (Tauberbischofsheim, Mergentheim, Iphoofe, Kitzinge und anderi). D Juudeschleeger, wie mä dene marodierende Grubbe au gsäit het, mit Hilf vo dr Würzburger Stadtbevölkerig bi Oggsefurt aaghalte worde. Mä het dr Armlääder festgnoo und am 14. Novämber 1336 z Kitzinge higrichdet.
Im Summer 1337 isch d Armlääderbeweegig wider usbroche und het sich vo Franke us über Hesse bis ins Elsass usbräitet. Under dr Füerig vom Bäizer Hans Zimberlin, wo au dr Naame Köönig Armlääder brucht het, und vom Aadlige Umbehoven vo Dorlisheim isch dr Hufe dur s Elsass zooge und über e hufe jüüdischi Gmäinde häärgfalle. Er het an verschiidene Ort Massaker aagrichdet, wie z Ruffàch, Anze, Mülhuuse und Ràppschwihr. Erst z Colmar isch d Beweegig 1338 aaghalte worde, wo d Bürger vo dr Stadt sich gwäigeret häi, die jüüdische Iiwooner uszliifere. Die Ufständische si denn vo kaiserlige Drubbe verdriibe worde. Au dr Bischof vo Stroossburg und anderi Fürste häi gmerkt, ass die Beweegig nit nume für d Juude gföörlig isch und häi 1339 mit em Zimberlin e Landfriide abgschlosse.
D Armläädermassaker si sozusage e Vorspiil zu de Juudevervolgige zur Zit vom Schwarze Dood gsi, wo zää Joor spööter in ganz Middelöiropa usbroche si.
Illmensee
Illmasee (dt. Illmensee) ischt a Gmoe em Landkreis Semmerenga en Bada-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Illmasee wird au Drei-Seen-Gemeinde gnennt. Seit 1987 ischt d Gmoe a anerkannter Erholungsort. D Gmarkong setzt sich zemme ous 64,6 % Landwirtschaftsfleche, 22,7 % Wald, 7,6 % Sidlongsfleche ond 5,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Illmasee gheret d Ortsdoel Illmasee, Illwãnga (Illwangen) ond Ruschwiller (Ruschweiler).
Verwaltong
Illmasee hot mit dr Stadt Pfulladorf ond dr Gmoede Hrdwãnga-Schäna ond Wald a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Jürgen Lasser.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Illmasee ghert zom Schwäbische.
Uf em Höchste, eme Bärg im Süde vu Illmasee, verlauft e Mundartsproochgränze. Si wird dargstellt uf em Schwäbisch-alemannische Mundartwäg.
Sephardim
As Sefardim (hebräisch ספרדים Sfaradim, dütsch Sepharden) bezäichne sich Juude, wo d Vorfaare von ene uf dr Iberische Halbinsle gläbt häi, bis si 1492 und 1513 verdriibe worde si und sich noch iirer Flucht zum grösste Däil im Osmanische Riich (Bosnie) und in Nordwestafrika (Maghreb) niidergloo häi. E chliine Däil von ene het sich in Nordöiropa niidergloo, vor allem in de Seehandelsstedt vo de Niiderlande, dört under anderem z Amsterdam, und vo Norddütschland, dört vor allem z Hamburg, aber au in Frankriich (Bordeaux, Bayonne), in Italie (Livorno, Ferrara), in Amerika, Indie und Afrika. Iiri Kultur het au witer uf dr iberische Kultur basiert und zum Däil häi si au iiri schbanischi Umgangsschbrooch biibhalte, s Ladino. In däm underschäide sich d Sefardim vo de Aschkenasim, wo vo de middel- und ostöiropäische Kulture brägt worde si.
Bis zum Zwäite Wältchrieg, wo dütschi Drubbe im Joor 1941 die egeischi Halbinsle bsetzt häi, isch die grössti sefardischi Gmäind in Öiropa im griechische Thessaloniki gsi, wo dorum au Jerusalem vom Balkan ghäisse het. .
Thirty Seconds to Mars
Thirty Seconds to Mars isch e Alternativrockband vu Los Angeles, California, USA.
S erste Album vo dr Bänd, 30 Seconds to Mars isch 2002 uusechoo. Dr Bob Ezrin het s broduziert und d Kritik isch positiv gsi, verchauft het es sich aber zimlig schlächt. Uf dr ganze Wält bekannt worde isch d Bänd mit iirem zwäite Album, A Beautiful Lie, wo 2005 erschiine isch und in de USA Blatiin überchoo het. This Is War isch 2009 in d Top Zää vo de Tscharts in meerere Länder gsii und het e Hufe Uszäichnige überchoo. Im Joor 2013 isch Thirty Seconds to Mars zu Universal Music gange und het iir vierts Album Love, Lust, Faith and Dreams veröffentligt, wo vo dr Kritik guet ufgnoo worde isch und kommerziell Erfolg ghaa het.
Bis zum Mai 2013 het d Bänd im Ganze mee as 10 Millione Album uf dr ganze Wält verchauft.
Necker
De Negger oder au Necker (IPA: ˈnɛk:ər, ˈnɛkxər) isch en Fluss im Toggeburg. Er isch 33 km lang und sis Iizugpiet bitrait 123 km². Er entspringt oberhalb vo de Waldschlucht Ofeloch uf Chrumenauer Bode, a de Grenze vo Nesslau zu Urnäsch. Er flüsst den s Neggertaal döräb bis uf Lütisburg, wonner i d Thur mündet. Sit em 1. Jänner 2009 gits i däm Piet e Fusionsgmaind, wo de Name Neggertaal trait.
Am Negger gsiet me öppedie no de seltnig Iisvogel (Alcedo atthis). Im Underlauf lebet 10 Fischarte: em hüüfigste sind Bachforele (Samo trutta fario), d Baarbe (Barbus barbus) und de Alet (Leuciscus cephalus). Au d Äsche (Thymallus thymallus), de Gropp (Cottus gobio), s Grundbarbeli (Barbatula barbatula) und de Strömer (Leuciscus souffia) sind nöd selte.
Lexikon der Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller
„Literapedia Bern: Das Lexikon der Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller“ isch es MediaWiki-basierts Online-Noschlagwärch über Schriftsteller us der Stadt und em Kanton Bärn.
D Literapedia wird vo der Universitätsbiblioteek Bärn betreut, wo au d Qualitätskontrolle vo de Biiträg macht. S Projäkt wird vo dr Burgergmeind Bärn finanziert.
S Ziil vo Literapedia isch es, ahand vom Wikisyschtem e grösseri neui Uuflaag vo dr «Bibliographie der Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller», wo ane 1997 usechii isch, z mache. D Isabelle Kirgus, wo d Läiterin vom Projäkt isch, wott derzue luege, ass d Literapedia Bern e Bouschtei vomene no Bernensia‐Portaal im Internet wird. Bis jetz umfasst s Lexikon öppe tusig Biografie.
Lisa Jeanpierre
D’ Lisa Jeanpierre (* 28. Jüüli 1999 z’ Mìlhüüsa, Owerelsàss) ìsch a frànzeescha Volleybàllschpìelera, wo àls Üüssa-n-ààgrìffera schpìelt. Sa ìsch z’äärscht biim Verain ASPTT Mulhouse z’ Mìlhüüsa gsìì, un hàt mìt dam Verain ainmol dr Frànkriich-Schpìtzapokàl gwunna. Sitter 2020 schpìelt sa ìm schpànischa Club Voleibol Haris uff Teneriffa, mìt wällem sa ànna 2022 dr Schpània-Pokàl gwunna hàt. Sitter 2018 ìsch sa àui Mìtglìed ìn dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft.
ìhra Laawa un Kàrriar
D’ Lisa Jeanpierre ìsch ànna 1999 z’ Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss uff d’ Walt kumma. Sa hàt a jìngerer Brüader un a jìngera Schwaschter. Uffgwàcksa-n-ìsch sa z’ Kìngerscha bii Mìlhüüsa. Doo hàt sa ààgfànga, Volleybàll z’ schpìela, wu sa 7 Joohra àlt gsìì-n-ìsch. Ìn dam Verain ìsch sa sewana Joohra làng blìewa un hàt àb 14 Joohra ìn dr 3. Nàzionààlliga gschpìelt. Züadam hàt sa ànna 2016 àn dr Öiropäischa Junior-Nàzionààlmaischterschàft mìtgmàcht. A wittera Bìldung hàt d’ Jeanpierre ain Joohr làng àm Pôle Espoirs vu Mìlhüüsa bikumma, un drnooh zwai Joohra làng àm Federààla Volleybàll-Ìnschtitüüt z’ Toulouse. Ìn dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft vu da U-20 ìsch sa Fäschtschpìelera gsìì; ìm Jüüli 2015 hàt sa àn ìhra äärschta internàzionààla Wattbewarb, em Turniar vu da Àcht Nàzioona z’ Mìlhüüsa, mìtgmàcht, wu s’ Frànkriich d’ dräi Kampfer verloora hàt. Ànna 2015/2016 ìsch sa mìt dr frànzeescha Mànnschàft àm 9. Plàtz vu dr Öiropäischa Maischterschàft vu da U-20 ànakumma. Ànna 2017 ìsch d’ Jeanpierre aina vu da bäschta junga Schpìelera-n-ìm Elsàss gsìì.
Àls Profischpìelera hàt d’ Jeanpierre z’äärscht vu 2017 bis 2019 àls Üüsa-n-ààgrìffera biim Mìlhüüser Verain ASPTT Mulhouse gschpìelt. Doo ìsch sa vu dr Magali Magail träniart worra. Ìhra äärschta Kàmpf hàt sa geega Béziers gschpìelt. Ìn baida Schportsjoohra-n-ìsch sa mìt’m Verain numma-n-uff Plàtz 3 vu dr frànzeescha Nàzionààlmaischterschàft un vum Frànkriich-Pokàl ànakumma. Trotzdam hàt dr ASPTT Mulhouse dr Frànkriich-Schpìtzapokàl vu 2017 gwunna. Züadam ìsch dr Verain ànna 2018 àm 13. Plàtz vum Öiropäischa Maischterliga gsìì, un àm 5. Plàtz vum CEV-Pokàl ànna 2019. Mìt Mìlhüüsa ìsch jedoch d’ Jeanpierre salta-n-uff’m Schpìelfald gsìì, àlso hàt sa dr Verain fàralooh.
Ìm Joohr 2019/2020 ìsch d’ Jeanpierre biim Verain VBC Chamalières ìm Auvergne gsìì, wo grààd ìn d’ 1. Nàzionààlliga gschtìega gsìì-n-ìsch. Doo hàt sa vìel äfter gschpìelt. Mìt’m Verain ìsch sa àm 12. Plàtz vum frànzeescha Maischterschàft gsìì, vor äbb s’ Wattbewarb waga dr Korona-Waltversöischung àbgebrocha worra-n-ìsch. Ìm Frànkriich-Pokàl ìsch dr Verain àm 9. Plàtz ànakumma.
Ànna 2018 ìsch d’ Jeanpierre Mìtglìed vu dr frànzeescha Senior-Nàzionààlmànnschàft worra. Doo ìsch sa eewafàlls Üüssa-n-ààgrìffera gsìì un hàt dr Trikotnummer 20 trajt. Mìt dr frànzeescha Mànnschàft hàt sa mehrmols àn dr Öiropäischa Guldiga Liga mìtgmàcht: Ànna 2018 ìsch sa àm Plàtz 11 gsìì, ànna 2019 àm Plàtz 10, un ànna 2021 àm Plàtz 5. Ìm Àwrìl 2021 ìsch d’ Jeanpierre fìr d’ Liga vu da Nàzioona vorüssgwählt worra, àwwer ìm gliicha Monet ìsch sa àm lìnka Füassknächla verlätzt worra un hàt àlso nìt àm Kwàlifikàzioonsturniar vu dr Öiropäischa Maischterschàft mìtgmàcht.
Naawa-n-ìhra Kàrriar àls Schportlera schtudiart d’ Lisa Jeanpierre Seelakunda.
Brot für alle
Brot für alle (Bfa) isch s Schwiizer Hilfswerk vo de reformiirte Chile vo de Schwiiz. Es isch im 1971 entschtande, het aber sini Aafäng in Spändekampagne gha, wo s erschti Mol im 1960i schtattgfunde het.
Gschicht
Unter Name Brot für Brüder isch im Johr 1960 d Idee von ere Spendekamgane in de Schwiiz entschtande, wo vom Leiter vom HEKS, em Pfarrer Heinrich Hellstern, und em Inschpektor vo de Basler Mission, em Hermann Witschi, lanciirt worde-n-isch. Im 1961 het d Abgordneteversammlig vom SEK d Aktion Brot für Brüder eistimmig gnemiget. Zwüsche 1961 und 1971 het es drü Sammelkampagne gäh, wo sehr erfolgriich si gsi. Die erscht Kampagne het 16 Millione Franke iibrocht, di zweiti 13 Milklione und di dritti 19.6 Millione. Im 1971 isch Brot für Brüder zu ere permanente Iirichtig worde, mit einere zentrale Aalaufstell, wo drü Ufgabeberiich übernoh het: Information und Bewusstsiisbildig, d Mittelbeschaffig für Entwickligsprojäkt und d Prüefig vo de Projäkt. Sit em 1974i het s Hilfwerk en vollamtliche Generalsekretär. Im 1991 isch de Name vo Brot für Brüder in Brot für alle gändret worde und im 1992 het d Organisation d Stiftig Max Havelaar lanciirt, wo bis hüt in de Schwiiz s bekanntischti Label für fir ghandelti Produkt isch. Im 2004 isch Brot für alle in e Stiftig umgwandlet worde.
Sit em 1969 werdet d Sammlige zämme mit de römsich-katholische Organisation Faschteopfer durchgführt. Di engi ökumenischi Zammenarbet isch sither an wichtiger Teil vo de Kampagne, wo immer in de Passionsziit stattfinde. Di beide Organisatione hei sich immer wider uf politischer Ebeni iigsetzt, wenn si zur Erkenntnis sind cho, dass d Mönscherächt bedroht sind.
Gresso
Geografi
Gresso lyt uf dr linke, gääche Syte vum Vergelettodal uf ere Hechi vu 999 m i Meer. Nochbergmaine sin bis im April 2016 Maggia, Onsernone un Vergeletto gsii.
Gschicht
Gresso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1316 as Agrassio. Vu 1803 bis 1882 het d Gmai zue Vergeletto ghert. Vor 1803 het s Dorf zue dr Squadra vu Russo ghert. Am 10. April 2016 het Gresso mit dän ehemolige Gmaine Isorno, Mosogno und Vergeletto i d Gmai Onsernone fusioniert.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Gresso isch dr Marco Garbani Nerini gsii.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gresso ghert zum Ticinese.
Reformierte Kirche Rohrdorf
Di reformierti Chile Rodlef isch di reformierti Chile vo de Teilchilegmeind Rodlef (Rohrdorf). S isch eine vo de drü Chilene vo de Chilegmeind Mellige und ligt an de Gränze zwüsche Nider- und Oberrodlef uf em Gmeindsbann vo Niderrodlef. Si isch 1964 iigweiht worde.
Haus zum Ritter (Freiburg im Breisgau)
S Huus zum Ritter, speeter Erzbischefli Palais, hite Doomsingschuel isch e representativ Stadthuus z Fryburg im Brysgau.
Siedepunkt
Dr Chochpunkt oder Verdampfigspunktvom ene räine Stoff si zwäi Wärt in däm sim Faasediagramm und bestoot us zwäi Gröössene: d Sättigungstämpratuur (speziell au d Chochtämpratuur) und em Sättigungsdampfdruck (speziell au Chochdruck) an dr Gränzlinie zwüsche dr Faase zwüsche Gaas und Flüssikäit. Er setzt sich also us de bäide Zuestandsgröössene Druck und Tämpratuur bim Übergang vom ene Stoff vom flüssige in dr gaasförmig Aggregaatzuestand zsämme. Bin ere offene Flüssigkäit isch dr Chochpunkt dorum dr Punkt uf dr Tämpratuurskala, wo dr Dampfdruck gliich grooss wie dr atmosfäärisch Druck isch.
Haus zum Ritter (Freiburg im Breisgau)
S Huus zum Ritter isch anne 1756 dur dr Johann Jacob Fechter böue woore as Gsellschafts- un Versammligshuus fir di voordereeschtryychische Ritterschaft vum Brysgau bzw. dr Aadelsstand, wu Aadail am Brysgauer Landstand ghaa het. S stoot uf dr Siidsyte vum Minsterblatz an dr Stell vun eme mittelalterlige Vorgängerböu. Dr Ufdraag zum Böu het dr doomoolig Bresidänt Ferdinand Sebastian von Sickingen-Hohenburg.
Siedepunkt
Dr Chochpunkt isch d Bedingig, für dass e Stoff vo dr flüssige in die gaasförmigi Faase üübergoot (Faasenübergang), und däm säit mä Choche. Bim umgekeerte Vorgang vo dr Kondensazioon isch bi räine Stoff dr Chochpunkt idäntisch mit em Kondensazioonspunkt. Wemm mä e Gmisch vo Stoff vor sich het, isch s Choche andersch; denn gseet mä nid en äinzelne Punkt wo dr Stoff chocht, sondern e ganze Beriich. Bim Faasenübergang vo dr flüssige in die gaasförmigi Faase underhalb vom Chochpunkt reedet mä vom Verdunste.
Haus zum Ritter (Freiburg im Breisgau)
Ab 1766 isch s Huus as Versammligsoort vu dr Landständ bruucht woore. No dr Uflupfig vu dr Standesherrschaft ab 1806 isch doo bis 1824 s grooßherzogli Hoofgriicht gsii. Anne 1832 isch dur d Wideryyriichtig vum Erzbischtum Fryburg 1821 zur Residänz vum Erzbischof vu Fryburg un dodermot Erzbischefli Palais woore. Noch ere Renovierig 1995/96 isch syterhäär Domsingschuel un Sitz vu dr Fryburger Doomsingbuebe.
Siedepunkt
Bim ene Dampfchochdopf nützt mä us, ass d Chochtämpratuur und dr Chochdruck vonenander abhängig si. Wemm mä dr Druck äi Bar (1000 hPa) hööcher macht, goot d Chochtämpratuur vo Wasser vo 100 °C uf öbbe 120 °C. Bäidi Tämpratuure si Chochtämpratuure, aber nume dr Wärt vo 100 °C isch au d Chochtämpratuur under Normaaldruck und esot d Normalchochtämpratuur.
Kwelle
Dr Ardikel «Siedetemperatur» uf dr dütsche Wikipedia
Haus zum Ritter (Freiburg im Breisgau)
Bi dr Bumbardierig vu Fryburg 1944 isch s Huus zum Ritter vellig uusbrunne. Dr Widerufböu aafangs 1950er Joor het si an dr im 19. Joorhundert veränderete Struktuur vum Huus orientiert.
Ottersweiler
Otterschwiller (frz. Otterswiller, dt. Ottersweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Otterschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 998.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Otterschwiller ìsch. Otterschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Otterschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Automatiker
Automatiker isch en Bruef ide Schwiz. Er plant/ konstruirt technischi Alage, chan sie mechanisch fertige wie au elektronisch verdrahte und prüefe. Er isch genauso au bi de Inbetriebnahm debi oder chan sie sogar leite. Automatiker bildet e supper Grundlag um uf zweit Brüef umzstige. Wie z. B. zu de Polizei, Lokiführer und vieles meh. Zudem het mer als Automatiker enorm viel Witerbildigsmöglichketie und enem Automatiker staht praktisch die ganz Wält offe.
Pasiphae (Mond)
D'Pasiphae (au Pasiphaë oder Jupitermond VIII) isch ein vu dr grössere ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Pasiphae isch am 27. Jänner 1908 vum Astronom Philibert Jacques Melotte entdeckt worre. Si isch erschtmols uf photographische Platte gfunde worre, wo in dr Naacht vum 28. Februar 1908 am Royal Greenwich Observatory (England) beliechtet worre sin. D'Undersuechig vu andere Platte het zeigt, dass des Objekt scho am 27. Jänner ufgnu worre gsi isch. Wil zuenächscht nit chlar gsi isch, ob es sich um e Asteroid oder Mond ghandelet het, het's die vorläufig Bezeichnig 1908 CJ erhalde. Am 10. April het schliesslich d'Entdeckig vume achte Mond bim Jupiter bestätigt werre chänne.
Daift worre isch der Mond uf d'Pasiphae, dr Gatti vum Minos un Mueder vum Minotauros us dr grichische Mythologi. Ihre offizielle Namme het si erscht 1975 erhalde, vorcher isch si as Jupitermond VIII bezeichnet worre.
Bahndate
D'Pasiphae umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.624.000 km in 743 Däg, 15 Stund un 7 Minüte. D'Bahn wiist e starchi Exzentrizität vu 0,4090 uf. Mit ere Neigig vu 151,431° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
D'Pasiphae isch die Nammenspatroni vu ere Gruppe vu Jupitermönd, wo sich uf ähnliche Bahne bewege. D'Pasiphae-Gruppe het 2005 drizehn bekannti Mitglider gha, wobi d'Pasiphae s'gröscht isch.
Physikalischi Date
D'Pasiphae besitzt e middlere Durmesser vu guet 60 km. Ihri Dichte wird under dr Anahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Pasiphae wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 17,0m. Die mittlere Temperatur an ihrer Oberflächi betrait -102° Celsius.
Giovanna d’Arco
Giovanna d'Arco isch
Brenda Song
D Brenda Song (* 27. März 1988 z Kalifornie i de USA) esch e amerikanischi Schouspeleri.
Läbe
Ihri Familie isch vo Laos in d USA iigwanderet. Wo si fümfi gsi isch het si ihri erschte Schauspiilerfahrig gmacht, wo si im ä Werbespot für die US-amerikanischi Fast-Food-Chetti Little Caesar's ufdräte isch. 1995 het si ihren erschte Filmufdritt im Churzfilm Requiem. Denn het si chliineri Rolle übercho in Thunder Alley (Sitcom), Santa with Muscles (Independentfilm von 1996) und Leave it to Beaver (1998). Ihri erschdi groossi Rolle het si 1999 in der Nickelodeon-Fernsehserii 100 Deeds for Eddie McDowd gschbiilt. Denn isch si in diverse Serie wie Eine himmlische Familie, Noch mal mit Gefühl und Popular in Näberolle ufdräte. Im Johr 2000 het si im Disney-Film The Ultimate Christmas Present ä Hauptrolle gha, wo si drfür ä Young Artist Award übercho het. Denn si no meh Hauptrolle in de Disney-Film Lass Dir was einfallen! (2002) und Stuck in the Suburbs (2004) cho. Ihri Gaschtrolle 2002 in der Sitcom The Bernie Mac Show het erä no nä Young-Artist-Award-Nominierig iibrocht. Im gliiche Johr het si ä Hauptrolle im Film Like Mike gschbiilt.
Noch 2002 isch sie in wiitere Disney-Channel-Serie wie Raven blickt durch und Phil aus der Zukunft in Näberolle ufdräte. 2004 het si ä Rolle in der Cinderella Story gha. Vo 2005 bis 2007 het si in dr Serie Hotel Zack & Cody – au vom Disney Channel – gschbiilt. Zum Hauptcast het au ihri Kollegin, d Schauspiilere Ashley Tisdale, mit welere Song privat befründet isch, ghört.
2006 het d Song im Disney-Channel-Film Wendy Wu: Homecoming Warrior d Hauptrolle gha. Mit 5,7 Millione Zueschauer bi dr Erschtusschtrahlig, ghört der Film zu de erfolgriichschte Disney Channel Original Movies. Der Dreihafang vo dr Fortsetzig Wendy Wu: Homecoming Warrior 2 isch für Afang 2008 blant gsi und d Song het widr d Hauptrolle.
Frank A. Meyer
Dr Frank A. Meyer (* 6. Januar 1944 z Bieu) esche Schwiizer Schurnalischt, Medieungernämer o Schefpublizischt vor Ferma Ringier.
Dr Meyer hed ä Leer aus Schreftsetzer gmachd. Am Aafang vo sire Kariere aus Schurnalischt ischer imnä Prässbüro e sire Heimetschdat Bieu beteiliget gse, o hed aus "auternatife 'Freie Börger' ir Lokaubolitik" metgmachd. Schbäter escher publizistische Berater vom Verläger Michael Ringier worde. Sit 1985 escher Mitglid vor Konzärnleitig vor Ringier AG o Lehrbeuftragte för Mediewirtschafd ar Universität St. Gallen. Dr Meyer esch zodäm Präsentator vor Sändig „Vis-à-vis“ im Schwiizer Färnse o schribt o mängisch i Zitige o Ziitschrefde, unger angerem förd Zürcher Woche, d'Basler Zitig o ds Magazin „Cicero“.
Dr Meyer göut aus Inschbirator vom linkspopulischdische Kors vom „Blick“ o gniessd aus Schefkolumnischd vode Ziitschrefde „Blick“, „Suntigsblick“ u vor „Schwiizer Illuschdrierte“ politische Ifluss. Regumässig duet dr Meyer sogenannti „Dîners républicains“ för linksliberali Frönde, wo sini politische Aasechde deile o ongerschdötze, veraaschdaute. O hinger de Kulisse agiert dr Meyer aus Gägeschbeler vo Politiker wie der Christoph Blocher. Es Biischbeu drför esch o sini Blick-Kampagne gäge der ex-schwiizer Botschafter in Berlin, der Thomas Borer.
Dr Meyer kritisiert be sine Schurnalischde-Kollege e gwösse Mangu a Originalität. Die Kritik bedrifft aber o ihn säuber, wi dr Edgar Schuler amne Biischbeu naagwese hed. De elekdronische Medie schdaat dr Meyer zemlech dischdanziert gägenüber. So hautet är Wikipedia füre „Schrott“, beduuret die "Handy-Kultur" vor schdändige Erreichbarkeit o verurteilt ds Färnsee aus es "Medium vom passive Konsum.
Uruk
Uruk (Sumerisch: URU UNUG ; in dr Bible Erech; agr. Ορχόη, Orchóē; Ωρύγεια, Õrýgeia; arab. وركاء Warkā’), isch än antiki Schdadt z Sumer und schbööter z Babylonie gsi. Es isch öschdlig vom Flussbett vom hütige Euphrat gläge und weschdlig vom Tigris im enä Sumpfgebiet. Uruk in siiner gröschde Ziit isch die gröscht Schdadt uf dr ganze Wält gsi und het vilicht 50.000 bis 80.000 Iiwohner gha uf erä Flechi vo sächs Quadratkilometer, wo von erä Schdadtmuur umgä gsi si.
Mä dänggt ass dr Name vom moderne Irak vom Name vo dr Schdadt Uruk abschdammt.
Entwicklig vo Uruk
Uruk isch am Euphrat sälber gründet worde und isch es Zentrum vom Handel gsi. Es het vo öbbe 3000 bis 2700 vor dr Ziitwändi d Hegemonie über s südlige Mesopotamie gha. Vili vo de wichdigschte kulturelle Errungeschafte kennt us Uruk, wie d Schbezialisierig und d Entwicklig vo dr Schrift. Siini König wie dr Gründer vo Uruk, dr Enmerkar, dr Lugalbanda, dr Dumuzi und dr Gilgamesch si in die mesopotamisch Mythologie ufgnoh worde. Under em König Lugalzagesi vo Umma, em Vorgänger vom Sargon vo Akkad, isch Uruk eroberet und no einisch Hauptschdadt worde. Au im Neubabylonische Riich, under de persische Achämenide, de hellenischdische Seleukide und de Parther isch Uruk ä wichdigi Schdadt gsi. Im 5. Johrhundert noch dr Ziitwändi het dr Euphrat si Lauf gänderet und Uruk isch verloh worde.
Schdadtbild
Dr Middelpunkt vo dr Schdadt isch dr Eanna Tämpel (s Huus vom An) vo dr Göttin Inanna gsi, wo um 2800 baut worden isch, wo zur Ziit vo de Selukide meh as zweiähalb Duusig Johr schböter immer no gschdanden isch, mit dr Zikkurat (odr Ziggurat) Egiparminbi. Um 1800 het dr Sinkashid si Palascht baut. S 'Feschthuus' wo 140 Meter uf 140 Meter grooss gsi isch, isch währed em Neubabylonische Riich baut worde.Im dritte Johrhundert vor dr Ziitwändi isch dr Reschtämpel für dr Himmelsgott Anu baut worde und au dr Irigaltämpel für d Ischtar und Nannai isch us dr seleukidische Ziit
Uusgrabige
Dr änglisch Naturwüsseschaftler William Loftus het 1849 d Ruine vo Uruk entdeckt und het 1854 afo Uusgrabige mache z Warka für dr Assyrian Excavation Fund. Die erschte bedütende Uusgrabige si aber erscht vom vom ä dütsche Team under em Julius Jordan vor em erschte Wältchrieg und denn didr vo 1928 bis 1939 gmacht worde. 1954 het dr H. Lenzen wiiter gmacht. D Uusgrabige si nonig fertig und mä weiss nonig vil über Uruk.
Rudolf Brun
Dr Rudolf Brun (* ca. 1290–1300; † 17. Septämber 1360 z Züri) isch vo 1336 bis ane 1360 de eerscht Bürgermäischter vo Züri gsi.
De Brun isch z Züri als Soo vonere Ridderfamilie uf d Wält choo, wo scho sid Generazioone vorhär chan nochegwise wärde. Es sind Dienschtlüüt gsi vom Fraumöischter. De Vater vom Rudolf Brun isch de Jakob Brun gsi, wo z Züri vo 1305 bis ane 1309 Schulthäiss gsi isch. De Rudolf Brun het am Neumarkt 3 gwoont und d Margaretha Fütschi ghüraate. Sid em Jaar 1332 isch er zytewys im Stadtraat gsi.
Ane 1336 isch es z Züri zunere Revoluzioon cho. De Ridder Götz Mülner hät versuecht, di ganz Macht im Stadtraat z überchoo; er isch aber no im glyche Jaar gstorbe. Zum de Yfluss vo de Ridder doch wider z sterche, hät derna de Rudolf Brun zäme mid de Handweercher vo de Stadt gege d Raatsmehrhäit agfange agitiere. Am 7. Juni 1336 isch e Gruppe vo Stadtbürger is Raathuus ytrunge; de Stadtraat hät aber no vorheer chönne da druus flüchte. Am 8. Juni hät den e Volchsversamlig de Rudolf Brun zum Bürgermäischter gweelt, und dè hett das s Läbe lang selle blybe. Die i de Stadt, won mit dem nid yverstande gsi sind, psunders di alte Stadträät, sind us de Stadt verbannt worde. Es sind 22 Persone gsi. Vil vo dene sind Chauflüüt gsi, wo bis zu de Revoluzioon d Meerhäit im Raat gha händ. Jetz sind di alte Familene vom Stadtadel a de Macht gsi, zäme mid de Pruefslüüt vo de Handweerch, wo sech derna i de 13 Zöuft gruppiert händ. Wege deene säit me dem neue Zuestand di «Bruunschi Zouftverfassig».
Am 23. Februar 1350 händ die Verbante versuecht, mit Hilf vo Fründ i de Stadt wider uf Züri zruggzcho und de Brun abzsetze. I de Nacht uf de 24. Februar händ si de Aagriff agfange; wil me se aber em Brun verraate hät, isch de Aaschlag gschyteret, es hät Dooti ggee, und es baar vo de Agryyfer sind gfange gnaa und drufabe hygrichtet worde. Do hät de Brun d Stadt Rapperswil militärisch agriffe, d Burg Alt-Rapperswil z Altedoorf zerstört und au d Burg obena Rapperswil und d Stadtmuure vo dem Stedtli lo schlysse.
Zum sech abzsichere, hät de Brun am 1. Mai 1351 en Pund mit de vier Innerschwiizer Waldstett gschlosse. Jetz sind d Habsburger mit ere Armee vor Züri cho, zum d Stadt defüür z’bestraafe, ass si die habsburgische Burge am obere Zürisee kabutt gmacht hät. Züri isch belageret worde. Nach lange Verhandlige isch en Fride z Stand cho, wo dän aber d Innerschwiizer nid demit yverstande gsi sind. Ane 1353 isch es wider zum Chrieg cho. Und dänn isch sogar s Rychsheer under em Kaiser Karl IV. uf Züri cho, zum de Fride durezsetze. De Brun hät 1355 de nöi Fride aggnaa, wo vor allem bedüütet hät, ass Züri jetz mit de Habsburger verbündet gsi isch. Habsburg hät 1356 de Zürcher garantiert, ass d Zouftverfassig sell gültig blybe. Und de Brun isch dänn sälber en Dienschtmaa vo Öschtrych woorde.
Wo de Rudolf Brun am 17. Septämber 1360 gstorben isch, hämpme-n-en im Sankt Peeter begrabe.
Ane 1951 hät d Stadt d Brugg über d Limet, wo sid yrem Bou ane 1913 «Uraniabrugg» ghäisse hät, umdauft: es isch jetz d Rudolf-Brun-Brugg.
Kantonales Kulturzentrum Palais Besenval
S Kantonale Kulturzentrum Palais Besenval isch es staatlichs Kulturzentrum i der Schwizer Stadt Solothurn gsi, wo vo 1990 bis 2000 existiert het. Es isch im Palais Besenval a der Kronegass 1 gsi und het houptsächlech as Kunsthalle dient.
Gschicht
S Kulturzentrum isch am 6. Mai 1990 dür s Kuratorium für Kulturförderig vom Kanton Solothurn gründet worde. Es het s Ärdgschoss (zwei Usstelligsrüm mit insgesamt 230 m², und emene Dokumentationszentrum) und dr Garte (560 m²) vom Palais Besenval belegt, während s Obergschoss vom Solothurner Amt für Justiz belegt worde isch. S Logo vom Kulturzentrum isch vom Hans Küchler (1929–2001) gstaltet worde.
Dr Zwäck vom Kulturzentrum si der „Innerkantonali Ustusch vo zitgenössischem Kunschtschaffe“, der „Usbau vom kulturelle Beziehigsnetz innerhalb vom Kanton“, d „Förderig vom Kulturustusch über d Kantonsgränze use“ und d „Dokumentation über Kunst, Kultur und Bruchtum“ gsi. Wie s Begägnigszentrum Waldegg für e interkantonali Beriich, so het sich s Palais Besenval as „innerkantonali Brugg vo Mönsch zu Mönsch, vo Region zu Region…“ verstande (Peter André Bloch, 1990). S Kulturzentrum het houptsächlech Kunstusschtellige organisiert. S Kuratorium het mehrmols bildendi Kunscht mit Literatur verbunde, so zum Friedrich Dürrenmatt (Bilder, Zeichnige und Skizze) a de Solothurner Literaturtäg (1991), oder zur „Malerfründschaft“ zwüsche em Hermann Hesse und em Cuno Amiet (1998).