cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bistum Chur
Syt em 19. Joorhundert
Under em Bischof Vitus Huonder hets syt ungfähr 2011 wider Uurueh im Bischtum gäh. Au är gilt bi vilne Katholike als konservativ. 2017 hät me de Rücktritt vom Huonder us Altersgründ erwartet gha. De Generalvikar für d Urschwyz, de Martin Kopp, het e Verschiebig vo de nächschte Bischofswahl und d Ysetzig vom ene uswärtige aposchtolische Adminischtrator vrlangt.
Wappe
S Wappe vom Bischtum Chur isch syt em 13. Jahrhundert de ufrächt schwarzi Schteibock uf silbrigem Grund. S Wappe isch spöter au vom Gotteshuusbund übernuu worde und isch so im 19. Jahrhundert i s Wappen vom Kanton Graubünde cho.
Flughafen Berlin Brandenburg
De Flughafe Berlin Brandeburg „Willy Brandt“ (IATA: BER, ICAO: EDDB) isch e Verchehrsflughafe z Schönefeld im dütsche Bundesland Brandeburg, südlich vo Berlin. Er isch dur en Usbuu vom Flughafe Berlin-Schönefeld, wo syt 1946 bestande het, entstande. De nüüi Flughafe isch am 31. Oktober 2020 eröffnet worden und am 4. Novämber 2020 rächtlich i Betriib gange. De BER het de Flughafe Berlin-Tegel ersetzt, wo am 8. Novämber 2020 gschlosse worden isch.
Zum Zytpunkt vo dr Eröffnig het de Flughafen e theoretischi Kapazität vo 46 Millione Passagier pro Jahr gha. Devoo wäred 28 Millione uf em Terminal 1, 6 Millione auf em (fertiggstellte, aber no nid eröffnete) Terminal 2 und wyteri 12 Millione uf em Terminal 5. S Terminal 5 isch s Abfertigungsgebüüde vom bishärige Flughafe Schönefeld, wo im Februar 2021 für es Jahr gschlosse worden isch. Bis 2035 sind Erwyyterige pplant, zum jährlich 58 Millione Passagier abfertige z chönne.
De Buu vom Flughafe Berlin Brandenburg het am 5. Septämber 2006 aagfange. Es isch eis vo de gröschte Buuprojäkt vo Dütschland gsi. De Start vom Flugbetriib isch aafänglich für de Novämber 2011 pplant gsi. Doch wägere fählerhafte Planig, Mängel bi de Buuufsicht und e huufe technischi Mängel het mer dr Eröffnungstermin ganzi sibe Mal müsse verschiebe. Dur die Fählplanige und dur explodierendi Chöste, wo zletscht uf über sibe Milliarde Euro veraaschlagt worde sind, isch de Flughafe vo de dütsche Hauptstadt zum Sinnbild vomene unkontrollierte staatliche Grossprojekt worde. Im April 2020 het denn schlussändlich d Betriibssicherheit chönne beschynige und es isch d Nutzigserlaubnis erteilt worde, sodass de Flughafen im Herbst nach ere 14-jährige Buuzyt eröffnet worden isch.
Andrea Schütze
D Andrea Schütze (* 30. Dezämber 1970 z Villinge-Schwenninge) isch e dytschi Psichologi un Chinderbuechautori.
Familie, Uusbildig un Beruf
D Andrea Schütze isch anne 1970 z Villinge-Schwenninge uf d Wält chuu un het e Brueder. Si isch z Murnau, z Aichach un z Owerkirch ufgwagse. Z Owerkirch isch si uf s Hans-Furler-Gimnasium gange.
Noch em Abitur het si bi Burda Moden z Offeburg Dameschynderi glehrt. Derno het si an dr Uniwersidet Fryburg Psichology studiuert un mit em Diplom abgschlosse. In dr Zyt vum Studium het si ehrenamtli bi dr „Nummer-gegen-Kummer“ gschafft un e Uusbildig zur Kliäntezäntrierte Gsprächsfierig gmacht. Noch em Studium het si ne psichologischei Online-Berotigssyte mit Delifoncoaching ufböue un die iuber zeh Johr dribe. Si het as Dozänti un in dr Seminarlaitig bmi IBW-Institut für berufliche Weiterbildung z Löörech gschafft un as Fachautori, Lektori un Studiebedreieri bim IAPP-Institut für angewandte Psychologie und Psychosomatik z Düsseldorf. Si het au Guetachte gschribe un as freii Redakteuri un as Kurslaiteri fir Autogenes Training gschafft, voreb si mit em Schrybe aagfange het.
D Schütze läbt un schafft z Owerkirch un het zwoo Dechtere.
Schrybe
D Schütze het iber fufzg Chinderbiecher vereffetligt, wu in verschideni Sproche ibersetzt woren sin. E Dail vu ire Biecher git s au as Heerbiecher un uf CD. Tante Rotz un Dail vu dr Greta-Zylede sin vu dr Schauspileri Annette Frier yygsproche wore, d Maluna Mondschein-Zylede vu dr Schauspileri Cathlen Gawlich un Graf Koriander um Autor Martin Baltscheit. D Andrea Schütze schrybt fir verschideni Chinderbuechverlag un macht Lääsige in Schuele, in dr Hauptsach rund um d Fredericks-Wuche. Si isch bim Friedrich-Boedecker-Kreis, fbk-bw, Leseförderung und Literaturvermittlung glischtet. Iri Biecher cha mer au bim Antolin-Leseförderprogramm finde. Ehrenamtli engagiere duet si si im Rame vu dr Initiative „Oberkircher Lesepaten“ fir d Lääsefeerderig. Des isch, in Zämenarbet mit em Dytsche Chinderschutzbund, e offiziälle Bstanddail vum Schuelkunzäpt vu dr Johann-Wölfflin-Grundschuel z Owerkirch.
Rauenburg
D Raueburg, au Ruwenberg oder Rauwenburg gnännt, isch e abgangeni Burg bi Ätteneminschter, eme Ortsdeil vu dr Stadt Ättene im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si isch wahrschyns uf em Raubiel bim Pfingschteck gläge..
D Burg isch anne 1467 gnännt wore. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Moselfränkische Dialekte
Dr Wortschatz vum Moselfränkisch wird im Ryynische Werterbuech un im Luxeburger Werterbuech bschribe, d Sprachgeografi im Mittelryynische Sprochatlas un im Luxeburgische Sprochatlas.
Abgränzig
Vu dr ryyfränkische Dialäkt im Side wäre di moselfränkische Dialäkt dur d Sankt Goarer Linie oder Hunsrück-Schranke („dat/das-Linie“), wu vu Völklingen an dr Saar iber Simmern, Sankt Goar un Limburg bis uf Dillenburg goht, un dur d Bopparder Linie („Korf/Korb-Linie“) abgränzt.
Vu dr Ripuarische Dialäkt im Nordweschte wird s Moselfränkisch dur d Bad Honnefer Linie oder Eifel-Schranke („Dorp/Dorf-Linie“) abgränzt, wu bi Bad Honnef iber dr Ryy goot un e Dail vum Ryynische Fächer isch.
Im Nordoschte nerdlig vu Siegen goht s moselfränkisch Dialäktbiet bis an d Benrather Linie („maken/machen“-Linie) un dodermit an dr Niderdytsch Sprochruum.
Unterdailig
Zum Moselfränkisch zelle näbe dr Dialäkt im nordweschtlige Dail vu Ryyland-Pfalz un dr Dialäkt vum Siegenerland z Nordryy-Weschtfale au di weschtlige Dialäkt im dytschsprochige Lothringe, lueg Lothringisch (Fränkisch) un au s Luxeburgisch.
Dur dr moselfränkisch Dialäktruum verlaufe Isoglosse, wu Dail vum Ryynische Fächer sin, un s Moselfränkisch in e nerdlige un e sidlige Ruum unterdaile, z. B. d Bad Hönninger Linie oder Vinxtbach-Linie („op/of-Linie“).
Satzbyschpel (Varietäte vu Side no Norde)
Dr Satz: „Wänn mer im Summer dermorge d Vegel pfyfe hert, goht s aim scho vil besser un mer wird fit wie s Nochbers Chatz.“ in verschidene moselfränkische Varietäte:
Caneggio (Kreis)
Dr Chrais Caneggio (ital. Circolo di Caneggio) bildet zämme mit dr Chrais Balerna, Mendrisio, Riva San Vitale un Stabio dr Bezirk Mendrisio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Breggia.
Schwarzbach (Klingengraben)
Dè Schwarzbach isch èn linkè Näbbèbach vom Chlingègrabbè. Dè Schwarzbach entschpringt am nördlichè Rand vom Rafzer Fäld un dõdemit vom Kanton Züri i dè Schwiz un volauft nõch 4 km uusschlièßlich im Landchrais Waldshuèt witter bis zuè dè Mündung i dè Nôchi vom Obberlauchringer Fridhoof.
Geografischi Laag un Topografy
Dè Schwarzbach entspringt uff èm öschtlichè Zipfel vom Chlynè Randè, sèllè drènnt dè Hochrhy vom Chleggau. S Quällgebièt lyt im Kanton Züri, öppè 2 km nordweschtlich vo dè namensgäbbendè Gmeind Rafz am Rand vum Rafzer Fäld un öppè 1 km öschtlich vom Dettighoffer Ortsdeil Bèrwangè un 2 km öschtlich vo dè südbaddischè Gmeind Dettighoffè, s nägscht Dorf isch dè Dettighoffer Ortsdeil Balterschwyl. Spezièll am Quällgebièt isch au d Nôchi zuè dèm Rièmli Land, wo bis zuè 1200 m schmal isch un d Gmeind Dettighoffè mit èm Jeschtettemer Zipfel vobindèt.
Nõch ca. 3,6 Kilometer, wo dè Schwarzbach im dütsch-schwizer Gränzgebièt volauft, drènnt sich dè Gränzvolauf südlich vo Dettighoffè vom Bach, dèsèll passyrt aaschlièßend d Chleggauer Ortsdeil Büèl un Rièdèrè un volòt am weschtichè Ortsrand vo Rièdèrè sy Dal un volauft am Südrand vom südbaddischè Chleggaudal. S Schwarzbachdal volauft übber öppè 8 km barallel zum Chlynè Randè un drènnt sèll Bärgland in zwei schmali Streifè uff. Kurz nõch èm Ydritt i d Ebeni, öppè uff dè halbè Streggi vo sim Volauf, mündet dè Seegrabbè, wo vom Oschtè hèr chunnt, i dè Schwarzbach iè. Dè Seegrabbè entwässerèt wiè dè Schwarzbach d Nordflankè vom Chlynè Randè, bim Seegrabbè chunnt us dè Umgebung vo Oschterfingè un èm Wangèdal, beidi ghörèd zum Kanton Schaffuusè. Übber m Seegrabbè bi Wyswyl lyt dè Burghöger vo dè Burg Wyßèburg.
I dè Dalebeni vom Chleggau flüèßt dè Schwarzbach minimem abhäldig witter in weschtlicher Richtung. Er flüèßt deby durch Grièßè durrè un gòt südlich um Gißlingè ummè. Vor dè Mündung bi Obberlauchringen passyrt dè Schwarzbach au d Küssaburg un Bechtersbohl. Mit èrè Wasserfüürung vo öppè 0,64 m³/s gòt dè Schwarzbach vo links i dè Klingègrabbè iè, schu in Sichtwitti vom Obberlauchringer Fridhoof.
Keltische Sprachen
Systematisierig
Di keltische Sproche werre vo de Sprochwüsseschaft de indogermanische Sproche züegordnet; si sin mit de germanische, slawische, indische und andere Sproche vo de Sprochfamilie verwandt. Friehner isch di keltischi Gruppe de italische Sprochgruppe (z. B. Latyn) am nöchste gstellt worre. Mer hät sällewäg vom hypothetische "Italo-Keltische" als Vorstufe vo beide gschwätzt. Sälli Hypothese giltet mittlerwyli als veraltet und cha nit rächt belegt werre.
Schwarzbach (Klingengraben)
Erschlièßung
Hauptvokeerswäg i dè Ebeni vom Chleggau isch, näbb dè Baanlinniè Basel–Singè, d B 34, wo dè Kotbach un dè Schwarzbach im Unterlauf begleitè duèt. Ab Gißlingè isch es d Landesstrõß 163, wo vo dè B 34 abgòt un ém Lauf vom Schwarzbach uèzuès bis zuè dè Quällè bi Balterschwyl folgè duèt un nõch dè Quällè dè Jeschtettemer Zipfel aabindè duèt, un zwar am Weschtrand vo Jeschtettè, wo d B 34 uff d B 27 drèffè duèt.
Keltische Sprachen
Systematisierig
Undergruppe vo de keltische Sproche sin di festlandkeltische Sproche und di inselkeltische Sproche.
Schwarzbach (Klingengraben)
Burgè am Bachlauf
Obberhalb vom Schwarzbachs lyt bi Rièdèrè d Ruinè Burg Neu-Chrènkingè, eini vo dè dè Burgè vo dè Hèrrè vo Chrenkingè mit Stammsitz bi Krenkingen nördlich vo Düèngè. Si isch nit z vowechslè mit dè Burg Guèt-Chrenkingè. Wiè schu erwäänt, lyt dè Schwarzbach zu Füèßè vo dè Küssaburg.
Keltische Sprachen
Abgränzig und Merchmol
Ob's sich bim Keltische um mehreri Einzelsproche oder um e Gruppe vo Sproche oder Dialäkt handelt, isch umstritte, wyl sich's bi de Ufftrännig in Einzelsproche um e Entwickligsprozäss handelt, wo über e längere Zitruum goht. S Keltisch bildet aber innerhalb vom Indogermanische e eigeständigi Gruppe. 'S isch wahrschints durch di geografischi Trännig vo de übrige Sproche entstande. Wänn sälli Trännig genau stattgfunde hät, isch nit bekannt, mögligerwis während de Hallstattzit ab em 8. Johrhundert v. Chr.. D Merchmol, wo s Keltisch vo andere Sproche underscheidet, sin aber zum gröschte Deil bekannt, wyl si uss belegte keltische Sproche güet rekonschtruiert werre chönne. Alli keltische Sproche chönne uff friehneri Sprochstufe zruckgfiehrt werre, wo alli vo denne Merchmol uffwyse:
Schwarzbach (Klingengraben)
Kulturelli Bezüüg
Näbb dè Blõskapällè vo Dettighoffè un Rièdèrè-Büèl hèt sich im Schwarzbachdal anno 1983 è Kapällè mit èm Nammè Blõskapällè Schwarzbachdal formyrt.
Keltische Sprachen
Abgränzig und Merchmol
Di typische Merchmol vo de hüttige keltische Sproche wie d Alutmutatione vo de inselkeltische Sproche oder au di phonemischi Palatalisierig in di goidelische Sproche sin uff spöteri Entwicklige zruckzfiehre. In de belegte festlandkeltische Sproche chönne sälli Entwicklige nit (Palatalisierig) bzw. nit eidütig (Mutatione) nochgwyse werre.
Ursprüngligi Usbreitig und Quälle
D Verbreitig vo de keltische Sproche isch im Große und Ganze d Wanderbewegig vo de keltische Völcher, Kultur oder Sproche und hät dodurch vom Cherngebiet im südlige Mitteleuropa us au di Iberischi Halbinsle, di Britische Insle und au Chleiasie erreicht. Vo de kontinäntale keltische Kultur isch uss de Archäology vyl bekannt. Wyl d Kelte in de friehste Zit no kei Schriftkultur gha hän, isch mer aber für d Känntnis vo ihrer hypothetische Ussproch vor allem agwyse uff überlieferti Orts- und Personenämme, Rekonschtruktione uss überlieferte Sproche, au vom Kontinänt sälber
In de spötere Zit hän d Volchsgruppe, wo keltischi Sproche gschwätzt hän, schriftligi Zügnis hinderlo, vor allem uff steinerne Inschrifte und uff Münze. Säll isch aber immer under em Atryb vo andere Völcher bassiert, d. h. vo de Iberer z Spanie, de Römer z Gallie usw. Züesätzlig git's griechischi und römischi Bericht, wo sich d Forschig druff stütze cha, wo aber meistens s üssere Erschynigsbild und d Sitte vo de „Kelte“ behandelt hän. Sälli werre in denne Bricht meistens als e ethnischi Yheit behandelt, wo si wahrschints nie gsi sin. Zudem isch's froglig, ob bi de Beschrybig vo främde Völcher immer strikt zwüsche einzelne Sprochgruppe underschyde worre isch, wo widderum mit ethnische nit immer konform gange sin. Di antike Bricht sin wertvoll, aber mit Vorsicht z läse.
Uff em Festland sin in de erschte Johrhundert u. Z. sämtligi keltischi Sproche verschwunde, vor allem under em Yfluss vom Latyn vom Römische Rych und durch d Usbreitig vo germanische Sproche. Vo friehmittelalterlige Quälle weiß mer, dass mögligerwis no im fümfte Johrhundert in de Gegend um Trier vo me Deil vo de Bevölcherig e keltischer Dialäkt gschwätzt worre isch. Numme vier festlandkeltischi Sproche sin (zum Deil rächt spärlig) überliefert: Gallisch, Keltiberisch, Lepontisch und Galatisch. Vo sälle Sproche wycht s Keltiberisch am stärchste ab, di andere drei Sproche sin enand zimli ähnlig.
Hüttigi Verbreitig
Uff de britische Insle hän sich di keltische Sproche chönne halte. Si werre dört inselkeltischi Sproche gnännt und chönne in d zwei Gruppe britannischi Sproche und goidelischi Sproche ydeilt werre; mer nännt si oft au "p-keltischi" und "q-keltischi" Sproche, obwohl sälli Züeordnig nit ganz züetrifft: In die Gruppierige zerfalle nämlig alli keltische, nit numme di inselkeltische Sproche.
Di östligi inselkeltischi Gruppe, s Britannisch (au Brythonisch), umfasst s hüttige Bretonisch, Kornisch, s Kumbrisch, wo numme wenigi Wörter überliefert sin und wo gröschtedeils unbekannt isch, und s Walisisch (Kymrisch). Au d Pikte-Sproch, wo numme vo nordostschottische Ortsnämme bekannt isch, hät mögligerwis zu derre Gruppe ghört. A gmeinsami Vorstufe vo denne Sproche isch nit belegt, wyl di friehmittelalterlige britannische Sproche sich so ähnlig gsi sin, dass sich d Sprächer gegesitig hän verstoh chönne. S Bretonisch, wo hütt no in de Bretagne gschwätzt wird, isch durch di angelsächsischi Eroberig vo de britische Insle über Flüchtling uff Nordfrankrych cho und ghört sällewäg zu de inselkeltische Sproche, obwohl's hütt uff em Festland gschwätzt wird.
Di kornischi Sproch isch sit em 18. Johrhundert usgstorbe, wird aber mittlerwyli vo ungfähr 1000 Mänsche gschwätzt (250-300 devo flüssig) ; s Walisisch isch mit ca. 500'000 Sprächer no zimlig starch verbreitet isch. S Bretonisch schwätze noch neue Schätzige ungfähr 250'000 Lüt.
De westligi inselkeltischi Gruppe, s Goidelisch, bstoht uss em Altirische und drei moderni Sproche, wo devo abgleitet sin: Irisch, Schottisch-Gälisch (sältener "Ersisch" gnännt) und Manx. Gälisch isch im friehe Mittelalter uff Schottland cho, wo e Expansion uss em Norde vo Irland durch de Stamm vom Dál Riata zum Undergang vom piktische Chönigrych gfiehrt hät.
Hüttigi Sprochsituation
D Republik Irland bemieht sich drum, s Irisch z erhalte. Schätzige über d Sprächerzahle schwanke starch zwüsche knapp 10'000 und 70'000 Z Nordirland wird s Irisch sit de 1950er-Johr nümmi als Müeter- oder Erschtsproch brucht, 's hät dört aber e starchi identifikatorischi und politischi Bedütig.
Wenig staatligi Understützig kriegt s Schottisch-Gälisch, wo offiziäll vo 60'000 Persone gschwätzt wird. Vo sälle 60'000 verwände aber mögligerwis numme 20'000 Persone d Sproch jede Dag. Gälisch wird vereinzelt au z Neuschottland (Kanada) gschwätzt. De letscht traditionäll Sprächer (nit Müetersprochler, wyl er d Sproch scho als Chind, aber erscht noch em Änglisch glehrt hät) vom Manx, de ned Madrell, isch 1974 gstorbe, d Sproch wird aber in de Schüel fakultativ underrichtet.
Alli keltische Sproche hän in verschydenem Maß gmeinsam, dass d Alters- und Sozialpyramide vo de Sprächer ungünstig gstaltet isch. Des bedütet, dass si vor allem vo ältere Lüt gschwätzt werre, vo usserdem oft us nydrige soziale Schichte chömme. Z Irland wird des wenigstens zum Deil durch e hoche Adeil vo Nitmüetersprochler mit güete oder sehr güete Irischkänntniss usgliche und au z Wales trifft sälle Umstand bedingt züe. Grad z Wales sorgt s Schüelsystem durch vyl Underricht uff Walisisch und nit numme Walisisch als Främdsproch für e stärcheri Verbreitig vo Walisischkänntniss bi de jüngere Lüt.
Festlandkeltisch
Am hüfigste findet mer Ortsnämme, wo uff keltischi Ursprüng zruckzfiehre sin. Dodezüe zälle z. B. di meiste männlige Flussnämme z Süddütschland, d Flussnämme Rhône und Seine (de letscht vo Gallisch "sequan-"), au Stadtnämme wie Lyon (us "Lugu-dunom" = d Festig vom Gott Lugos) und Verdun (vo "ver(o)-dunom" = Festig, wo obe gläge isch).
Diräkt uss re keltische Sproch entlehnt sin d Wörter Amt, Yse, Rych, rych (Adjektiv): si stamme uss "ambaktos" (Hörige, Dienschtma), "isarno-" und "rigjom".
D Uswirkige uff de Wortschatz vo verschydene romanische Sproche sin verglychswis chlei. Alli Wörer, wo in Frog chömme, sin zerscht ins Provinzlytyn vo Gallie übergange, so z. B. "ivos" (Ybe).
Inselkeltisch
D Uswirkige vo de hüttige inselkeltische Sproche sin zimlig chlei, werre aber meistens underschätzt. Lehnwörter in anderi Sproche git's aber relativ wenig. Zu denne zälle under anderem "Whiskey" und "galore". Ins Dütsche sin Usdrück uss em Keltisch numme über Vermittlig vo andere Sproche, meistens uss em Änglische cho. Näbe "Whisk(e)y" zälle dodezüe s Wort "Flanäll", wo vo me walisische Wort für "Wusse" abstammt (wlanen).
Usserdem hän alli inselkeltische Sproche starchi Uswirkige uff di jewyligi regionali Ussproch und Syntax vo größere Nochbersproche gha. Dodefür isch bsunders s Hiberno-Änglisch bekannt. Durch de Yfluss vom Bretonische isch aber z. B. au d Betonig vo regionale Variante vom Französische vo de letschte uff di vorletschti Silbe verschobe worre (wie im Bretonische).
Diskutiert werre usserdem allgemeini Yflüss wie s Zällsystem vo de inselkeltische Sproche, vom Französische und vom Änglische, wo uff 20 basiert. Wahrschints stammt säll uss em Keltische, wyl's in allne keltische Sproche existiert bzw. existiert hät. Usserdem isch d Verlaufsform vom Änglische (I'm going, I am going) e möglige Kandidat für e inselkeltische Ursprung. D Verlaufsform isch au in allne inselkeltische Sproche vorhande: Irisch Tá mé ag dul (bin ich am Goh), Walisisch Rydw i'n mynd (bin ich am Goh) usw. Mögligerwis sin au parallälli Bildige im Französische und in de Rhynische Dialäkt (indiräkt) uff di glychi Art entstande.
Übersicht
P-keltischi Sproche sin di britannische Sproche, Gallisch, Lepontisch und Galatisch.
Q-keltischi Sproche sin di goidelische Sproche und s Keltiberisch.
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
D Chlylokomotyvè vo dè Leischtungsgruppè II (Byschpill: Baureiè Kö II) sin als Chlylokomotyvè – mit wènnig Masse un gringer Aadrybsleischtung – für lychti Rangyruffgaabè entwicklèt worrè. Si sin nõch èm Teschtè von è baar Vosuèchslokomotyvè ab 1932 bi dè DRG in Diènscht gschtellt un uff chlynè Baanhööf im lychtè Voschuèb- un Rangyrdiènscht ygsetzt worrè.
Gschichtè
D Entwicklung vo sèllnè Faarzüüg hèt d Abwicklung vom Güètervokeer wǜrtschaftlicher machè söllè. Dèzuè hèt dè entschprèchend gschuèlte Uffsichtsbeamte d Rangyruffgaabè mit dè Chlylok in Einmannbediènung erledigè chönnè söllè. Entschprèchend sin d Maschinnè sparsam mit Wartung un Unterhalt entwicklèt worrè. Im Bedryb hèttet si ooni technisch gschuèltes Personal lycht bediènbar sy söllè.
Im Johr 1930 sin 18 Vosuèchslokomotyvè in Bedryb gnõ worrè. Ei Johr spôter sin 16 Lokomotyvè i d Leischtungsgruppè II wèg dè Leischtung un dè dõdurch bedingtè Klassifizyrung chò. Zuèdèmm sin dört d Loks in 4000–4015, gfüürt vo Kö/Kb/Ks nõch dè Aadrybsart, umzeichnèt worrè. Keini vo dè Maschinnè mit Vobrènnungsmotor isch länger wiè-nè Dekadè im Staatsbaandiènscht gsi odder isch mèngmòl no churzi Zit als Hǜlfslok im internè Voschub witter bruucht worrè. Diè vyr Akku-Loks abber sin fascht 40 Johr im Bedrybsdiénscht gsi, eini dèvó isch nõch irèm Vokauf als Wärchslokomotyv bis Èndi vo dè 1980er Johr ygsetzt worrè.
Schelten
Geografi
Schäute isch e Ströisidlig im obere Val Terbi am Fuess vom Schäutepass. S Gmeindsgebiet lyt ide Jurabärge.
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
Gschichtè
Bis 1932 hèt s witteri Prototǜpè vo voschidènè Hèrschteller un unterschydlichschtèr Technig in Chlyseriè gää. Vorgschribbè sin nu èn breitè Füürerschtand, wo a eim Ènd lyt, èn dǜèf abbè zogènè Raamè, elegtrischi Belüchtung un d Sicht uff diè eifachi Rangyrkupplung. Wartung un Uusbesserung hèt ooni Arbètsgruèbi möglich sy söllè. Asè sin Varianté mit Blindwällè, Duplex-Rolléchettè, Ußè- odder Innèraamè, Vobrènnungsmotorè mit mechanischè odder elegtrischè Chraftübberdragung un au Zweichraftloks entschtandè.
Schelten
Geografi
D Gmeindsflächi besteit us 36,8 Prozänt langwirtschaftlecher Flächi, 61 Prozänt Waud, 2 Prozänt Sidligsflächi u 0,2 Prozänt süschtigi Flächi.
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
Technig
Als Energyquällè hèn d Chlylokomotyvè meischtens übber Diselmotorè vofüègt (Aalti Bezeichnung Kö/Köf/Köe), s hèt abber Loks mit Benzol motor als Kb/Kbf/Kbe un mit elegtrischè Batteriè (Akku- bzw. Spycherloks gää: Ks/Ka) sowiè als Einzelschtugg mit Dampfmotor. Dè dritte Buèchstaab bezeichnèt d Art vo dè Chraftübberdragung. Fäält er, denn hèt d Lok è Schaltgedrybe, s f stòt für è Flüssigkeitsgedrybe un s e für elegtrischi Faarmotorè, wo durch èn Generator gschpysè worrè isch, wo im Motor nõchgschaltet worrè isch. Köf stòt also für Chlylok mit Öl-(Disel-)Motor un Flüssigkeitsgedrybe.
Schelten
Geografi
D Nachburgmeinde si Mervelier u Vermes im Kanton Jura u Äädmischtoorf u Beibel im Kanton Soledurn.
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
Technig
D Lok isch chly un normalschpurig gsi, hèt abber s Lichtruumbrofyl nõch obbè nu zuè dè Hälfti uusgfüllt. Dõdurrè hèt si für s Übberfüürè uff Flachwägè voladdè wörrè chönnè. Nötig isch séll gsi, well è Übberfüürung uss eigner Chraft durch d Högschtgschwindigkeit vo 30 km/h dé Vokeer stark bhinderèt hett. S dǜèfligende Füürerhuus (urschprünglich mit offnè Sitèyschtyg ooni Dürè) hèt s im Chlylokbedièner erlaubt, zum Kupplè un Entkupplè schnèll uus-/y z schtygè.
Schelten
Gschicht
Schäute isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1563 aus la Schilt. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
Technig
D Disel-Chlylokomotyvè sin diè èrschtè dütschè Disellokomotyvè, wo vo mèngè Hèrschteller in Serié baut worrè sin. Mò deilt si znägscht in zwei Leischtungsgruppè y:
Schelten
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
Technig
Nõch dè èrschtè 65 Liferungè vo dè Lg II uss Prototǜpè bezièungswys Chlyseriè mit unterschydlichè Aadrybsartè un Bauformè vom Lokkaschtè sin zèrscht im Johr 1932 d Hauptabmessungè vo dè Lg II voeinheitlicht worrè. Im Folgejohr isch es im Raamè von èm Arbètsbeschaffungsbrogramm zuè nèrè èrschtè Bschtellung vo 150 Stugg vo sèbbè voeinheitlichtè Motorchlylokomotyvè bi sèllè Firmè chò, wo a dè Entwicklung bedeiligt gsi sin. Dè Aafang hèt d Bedrybsnummèrè Kb 4065 vo dè BMAG gmacht, diè folgendè Liferungè sin – abgsää von èrè Maschinnè in Spychertechnology, èm Unikat Ks 4071, un èrè Gruppè vo Zweichraftlokomotyvè mit dè Bezeichnungè Kbs 4073 bis 4077 – laufend durrènummeryrt worrè. Bezüglich dè Motorè un Gedrybe isch znägscht witter experimentyrt worrè. D Kombination uss Diselmotor un hǜdraulischem Gedrybe, wo sich ab èm Johr 1938 durchgsetzt hèt, füllt dè Ruum im Vorbau nur öppè zuè dè Hälfti uus.
Schelten
Religion
50 Prozänt vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 30,8 Prozänt si römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 0,0 %, CVP 0,6 %, EVP 0,0 %, FDP 5,1 %. GLP 4,9 %, GP 9,8 %, SP 34,9 %, SVP 43,7 %, Suschtigi 1,0 %.
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
Technig
D Brèmsleischtung vo dè Kö isch znägscht nu durch s Gwicht vom Lokfüürer un dè druss resultyrendè Chraft uff s Brèmspedal bschtimmt. Durch dè Ysatz vo neuè, stärkerer Motorè (bis 128 PS) un dè dõdemit vobundenè Zugchraftschteigerung hèt sich d Brèmsleischtung zuènämmend als z gring erwisè; sèllèwäg sin èn Huufè Chlyloks bi dè DB un DR mit èrè Druggluftbrèms uusgschtattet worrè. D DR-Loks hèn allerdings kein eigènè Brèmszylinder, dõdemit sin uusschlièßlich diè mitgfüürtè Wägè mit Luft brèmst worrè. Bi dè DB isch diè zuèlässigè Högschtgschwindigkeit im Raamè vom Ybau vo dè Druggluftbrämsè deilwys vo 30 km/h uff 45 km/h aaghobbè worrè. D Kö, wo mit Druggluftbrèmsè uusgrüschtet sin, sin lycht a dè Druggluftbhälter uff èm Vorbau z erkènnè. Nu ein Deil vo dè DB-Loks hèt diè üblichi selbschtdätigi Knorr-Druggluftbrèms chriègt. Dè andre Deil hèt è Brèms vo dè Bauart Kdi (Knorr Dirèkt-Indirèkt) chriègt. Bi sèllèrè Brèmsbauart vofüègt d Lok sèlbèr nu übber eini dirèkt wǜrkendi un dõdemit nit selbschtdätigè Druckluftbrèms, stellt abber übber è Relaisventyl è UIC-kompatibli selbschtdätigi Druggluftbrèms für dè Wagèzug zur Vofüègung. D Lokomotyvè sin vo beidè Sitè vom Füürerschtand uus bediènbar, diè vollschtändigi Inschtrumentyrung vo dè Druggluftbrèms isch abber oft nu einsitig rächts vorhandè, wo si für d Streggèfaart bruucht wörd.
Schelten
Wirtschaft
Im Erschte Wältchrieg isch d Fahrstrooss übere Schältepass bout worde.
Sprach u Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vo de 52 Ywohner 82,7 Prozänt Dütsch aus Houptsprach aaggää u 15,4 Prozänt Französisch.
Dr Dialäkt vo Schäute ghört zum Hochalemannisch.
DR-Kleinlokomotive Leistungsgruppe II
Technig Köf II
S Faarschaalterhandrad isch mit dè Yschpritzbumpi un èm Gedrybefüllventyl mechanisch dirèkt vobundè. S hèt d Stellungè „Abschtellè“ (d Yschpritzbumpi wörd in Stellung Nullförderung zogè, dè Diselmotor stellt ab), „Null“ (Gedrybe lèèr, Motor im Lèèrlauf), „Füllè“ (Gedrybe füllt sich, Motor witter im Lèèrlauf) un èn Regèlberych „Faarè“, i dèmm diè ygschpritzti Chraftschtoffmèngi stufèlos durch dè Drybfaarzüügfüürer voschtellt wörrè cha. Èn eifachè Flychraftreglèr begränzt d Lèèrlauf- un Högschtdrèèzaal vom Diselmotor. È Gedrybedeilfüllung wiè bi größerè diselhǜdraulischè Lokomotyvè isch nit möglich. È mechanischi Gedrybeschpèrri vohindert s Betätigè vom Gedrybefüllventyl, wenn d Lok gegè è unbeabsichtigti Bewegung gsicherèt odder d Motordrèèzaal zum Bumpè vo dè Luftpumpen höcher gmacht wörrè söll. È Fäddèrè nimmt d Chräft uff, wo bi yglegter Gedrybeschpèrri uff s Füllventyl wǜrkèd, un stellt au s Faarschaalterhandrad in Nullschtellung zrugg, wenn sèll losglõ wörd. È Sifa isch bi dè Köf vo dè Leischtungsgruppé II nit vorhandè, well si nit für Strèggèfaartè uusglait sin.
Witterentwicklung i dè Nõchchriègszit
Wôrend bi dè DB no nõch èm Chriég insgsamt übber 700 Maschinnè vo dè Leischtungsgruppé II neu baut un witterentwicklèt worrè, sin i dè DDR näbbè 32 Chlyloks vo dè Lg II, wo im RAW Dessau (um-)baut worrè sin (drunter diè letschtbauti Lg II vo 1968), nu munzigi 2 Neubautè für d DR entschtandè. Anderersits hét d LKM z Babelsbärg uss dè Lg II dè Tǜp N3 (Chettèaadryb/60 PS) bzw. uss èm O&K-Tǜp RL8 dè Tǜp N4 (Stangèaadryb/90 PS) è bitzeli witter entwicklèt. Sèbbi übber 360 Faarzüüg sin uusschlièßlich a Induschtrybedryb gliferèt worrè un sin dè klassischè Chlylok zimli glych chò. Die èrschti richtigi Witterentwicklung i dè DDR isch d V 10 B (mit irè Witterentwicklungè zuè dè V 15 / V 22 / V 23) uss dè Babelsbärg-Fabrik. Mò hèt bi dè DR wiè au bi der DB bschlossè, è Chlylok vo dè Leischtungsgruppe III z bauè, hèt sich denn abber für è Rangyrlok mit Strèggèdiènscht-Ambitionè entschiddè un statt dè Kö III d DR-Baureihe V 60 uff s Gleis gschtellt.
Vo dè Induschtry sin zaalrychi Lokomotyvè vo dè Lg II dirèkt a Brivatbaanè, Milidär un Induschtrybaanè glifèrèt worrè. Witteri Köf II sin nõch dè Uusmuschterung bi dé DB in brivati Händ gangè, um z. B. bi Museumsbaanè z landè.
Witterentwicklung z Dänemark
Vo 1966 bis 1969 hèn d Danske Statsbaner (DSB) vo Frichs insgsamt 40 Chlylokomotyvè vom Tǜp Køf in Diènscht gschtellt, wo stark a d Köf II aaglèènt gsi isch. Dè Motor isch vo Leyland Motors glifèrèt worrè un s Füürerhüsli isch è bitzeli moderner gsi. Einzelni Chlyloks sin hüt no im Ysatz.
Dütschi Bundesbaan/Dütschi Baan AG
Bis 1974 isch è Voeinheitlichungsbrogramm gloffè, bi wellèm d Vorchriègslokomotyvè Deutz- odder Kaelble-Diselmotorè, Druggluftbrämsè sowié è hǜdraulisches Gedrybe vo Voith mit drei Gäng chriègt hèn, wo au bi dè Nõchchriègs-Seriè ybaut worrè sin. I dè 1980er Johr sin nò èn Huufè Köf II bi dè DB im Ysatz gsi (zum Deil übber 50 Johr aalt – DB 323 412 un 323 415 sin è Zit lang diè älteschtè Lokomotyvè bi dè Dütschè Bundesbaan gsi), dèzuè è Handvoll batterybedribbèni Chlyloks, d DB-Baureiè 381 un 382. Bi vill andrè Ysèbaanunternämmè un Ysèbaavorein sin abber é ganzi Lettèrè vo Köf II erhaaltè blibbè, sowoll im regulärè Ysatz wié auch als Museumslokomotyvè.
. Dè Vorein vo Vokeersamateur un Museumsbaan im Schööbärger Strand/Oschtsee unterhaaltet è Köf II vo dè Baureiè 323.
Sit etlichè Johr git s au è Köf II im Museumsbaanhof Seebrugg, wo si Voschuèbdiènschte i dè Gleisharfè vorichtet un bim Baanhofsfèscht, wo all Johr stattfindèt, für Publikumsfaartè bruucht wörd. Im Baanhof Füètzé bi dè Museumsbaan Sauschwänzlebaan git s sit 2002 èbbèso è Köf II, wo anno 1934 baut worrè isch un diè älteschti bedrybsfähigi Lok bi sèllèrè Museumsbaan isch, sogar nò älter wiè d Dampf-Strèggèlok, d BB 262, un diè aktuèlli Hilfslok, d V 36 204. Im Zitruum 2002-2018 isch d Köf II sogar als Hilfslok im Strèggèdiènscht ygsetzt worrè, woby mò dè Zug bis uff ein bis zwei Umbau-Wägè hèt müèsè uffdröslè, well d Leischtung vom Chlyrangyrlok suscht nǜmmi glangèt hèt. Sit Aafang 2018 vorichtèt d Köf II nu nò Voschuèbdiènscht im Füètzèmer Baanhof.
Dütschi Rychsbaan
Im Johr 1970 hèt diè Dütschi Rychsbaan (vo dè DDR) 378 Maschinnè vo dè Leischtungsgruppè 2 i d EDV-Baureièbezeichnung Baureiè 100 umbenamst, im Umzeichnungsblaan vo 1992 sin nò 318 Chlyloks als Baureiè 310 uffgfüürt gsi. D Motorè vo dè Vorchriègslokomotyvè sin nõch un nõch durch Motorè uss DDR-Broduktion ersetzt worrè. Vorhandeni hǜdraulischi Gedrybe sin ab 1967 zruggbaut un mit Rädergedrybe uusduuscht worrè. Nu öppè 80 Chlylokomotyvè hèn bi dè DR hǜdraulischi Chraftübberdrägung bhaaltè, si sin übberwigend i dè Unterbaureiè 100.8 ygreit worrè. Iri Bezeichnung isch im aalté Nummèrèschema Köf gsi. Sifa un Rangyrfunk sin nit üblich gsi. Diè Dütschi Rychsbaan hèt vill Kö uff Druggluftbrämsè umbaut, sèlli Maßnaam isch bis zuè dè bolitischè Wèndi i dè DDR nò nit abgschlossè gsi.
1983/84 sin bi dè DR zwei Kö II für d Induschtrybaan z Halle bzw. eini für d Harzer Schmalschpurbaanè im Harz uff 1000 mm umgschpurt worrè. Sèllèrè Lok sin 1991 zwei wittèri gfolgèt. Alli füüf Loks sin nò erhaaltè.
Ysatz im Uusland
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin è baar Lokomotyvè bi dè Italiènischè Staatsbaanè (FS BR213) un dè Öschterrychischè Bundesbaanè (ÖBB BR X112, X130, X150) blibbè. Einzelni Loks hén bis Mitti vo dè 1950er Johr bi dè ČSD vokeert. Durch d Uusmuschterung vo dè Loks bi dè Dütschè Bundesbaan ab 1979 sin mindeschtens 15 vo dè Loks uff Italiè chò. Um 1990 ummè sin denn witteri Maschinnè i d Schwiz chò, wo si bi diversè Bedryb un dè Schwizerischè Südoschtbaan als Rangyrtraktor Tm 2/2 im Ysatz stän. Witteri Lokomotyvè hèt s als Museumsloks zuè dè VVT i d Schwiz sowiè zuè divèrsè Holländischè Museumsbaanè voschlagè.
D Kö 4462 isch nõch èm Zweitè Wältchrièg z Norwegè blibbé un hèt dört d Nummèrè Skd 211 61 chriègt.
Nunningen
Nunnige (amtlich Nunningen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Nunnige liit im Zentrum vom Gilgebergerland in ere Längsmuelde vom nördliche Soledurner Faltejura. D Gmeindsflächi umfasst 42,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 50,4 % Wald, 6,9 % Sidligsflächi und 0,1 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Beibel, Mältige, Zubel, Braitebach, Himmuried un Seebe im Kanton Soledurn un Brätzbel und Louel im Kanton Basel-Landschaft.
Gschicht
Nunnige isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1152 als Nunningen.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,1 % gläge.
Religion
13,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 73 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,0 %, CVP 30,1 %, EDU 0,2 %, EVP 0,8 %, FDP 28,0 %, GLP 4,0 %, GP 4,4 %, SP 6,8 %, SVP 21,5 %, Suschtigi 2,2 %.
Theudebert II.
Dr Theudebert II. (* 585, † nach Mai 612) isch König vo de Franke gsi und het z Metz in Austrasie residiert. Er isch dr eltist Sohn vom König Childebert II. gsi und si Nochfolger, nochdäm dä 596 gstorben isch.
Nunningen
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Heiner Studer-Schmid (Stand 2017).
Theudebert II.
Er isch scho 589 vo siim Vater as Regänt noch Soissons gschiggt worde, währed si jünger Brueder dr Theuderich II. z Chalon-sur-Saône installiert worden isch, und so si d Herrschaftsgebiet z Austrasie und respektiv em Burgund scho früeh festgleit gsi.
Nunningen
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,3 % gläge.
Theudebert II.
Noch em Childebert siim Dod het für beidi Brüeder wohrschiinlig zerst ihri Grossmueter Brunichild gregiert. Si het aber an Macht verlore, wo si de Aware, wo z Thüringe igfalle si, Gäld ge het, ass si nit noch Weste wurde vordringe. 599 het sich dr Theudebert vo ihrer Vormundschaft befreit, und die isch ins Burgund zum Theuderich gange. Am Afang hai d Brüeder mänggisch no zsämmegschafft, au wenn si sich bi Sens gschlage hai, e Kampf wo dr Theuderich gwunne het. Im Johr 600 hai si sich verbündet und d Schlacht vo Dormelles gegen ihre Unggle Chlothar II. z Neustrie gwunne, und so däm si Herrschaftsgebiet uf s Land um Rouen, Beauvais und Amiens begränzt. Druf hai si e Fäldzug gege d Baske im Süde gmacht, wo in s Land igfalle gsi si und hai 602 e Gränzherzogtum zwüsche de Pyreneä und dr Garonne errichtet, die spöteri Gascogne.
Nunningen
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 1843 Iiwohner 95 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,4 % Französisch, 0,5 % Italienisch un 4,1 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Nunnige ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Theudebert II.
Denn aber hai d Brüeder afo händle wäge dr Ufdeilig vom Land. Zerst het dr Theudebert bim neue Komflikt mit em Chlothar, wo 604 usbrochen isch, nit mitghulfe. Im Johr druf hai si grad non e Chrieg zwüsche sich chönne vermiide. Denn het dr elteri Brueder agfange, sich noch Verbündete umzluege, au dr jünger, understützt vo siiner Grossmueter, het das gmacht und wohrschiinlig mit meh Erfolg, wil dr Theudebert 611 wider mit de Aware beschäftigt gsi isch, wo wider noch Weste vordrunge si. Im Johr vorhär hai sich die beide z Selz im Elsass droffe, für zum ihre Gränzkomflikt z löse. Dr Theudebert het en Armee mitbrocht und het si Brueder erprässt.
Dr Chlothar het em Theuderich versproche neutral z bliibe, und so het er im Johr 612 chönne agriffe. Dr Theudebert het bi Toul verlore und denn bi Zülpich, won är und siini Söhn gfange gnoh worde si. Si Grossmueter Brunichild het en in e Chloster lo isperre und spöter isch er zsämme mit siim chliine Bueb, em Merowech, umbrocht worde, wohrschiinlig äntwäder vo dr Grossmueter Brunichild oder vom Brueder Theuderich.
Dr Theudebert II. isch zwei Mol verhürotet gsi. Si ersti Frau, d Bilichildis, het er 600 ghürotet und 610 het er se mit siine eigene Händ ermordet. Im gliiche Johr het er d Teudechilde ghürotet. Mit siine zwei Fraue het er vier Chinder gha:
Quälle
Noch em Ardikel Theudebert II uf dr änglische, em Ardikel Teodeberto II uf dr spanische und em Ardikel Theudebert II. uf dr dütsche Wikipedia.
Dreiländerbrücke
D Dreilànderbrugg esch a Brugg ewer der Rhii, zwescha Ditschland und Frankrech, und ganz noch bi dàm Punkt wo die drei Lànder zàma kumma: Ditschland, Frankrech und d Schwiiz. Doher kummt ihr Nama hàr. (Uf franzeesch: "Passerelle des Trois Pays" und uf ditsch: "Dreiländerbrücke".) S esch d längschta Brugg vu der Wàlt wo fer Füessgànger und Velos reserwiert esch.
Ort
Da Ort esch emmer bsunders gse, wàga dr Necha vu mehrera Lànder. 1679 het dr Kenig Louis XIV a Festung üs Hiniga, vum Vauban baue loo; si isch 136 Johr lang gstande.
In dr Zwischezit sin do mehreri Brugge baut un wider agrisse worde.
Gschecht
Em Novamber 2006 isch a neia Brucka geboit worde, numme fer Füessgànger und Velos. D Strüktürelemànta sin uffem Hafa vu Hiniga zàmabaut worde, und derno aa de Ort vu der Boistella transportiert und muntiert worde. Am 30. März 2007 werd sa ereffnet. En dr Nacht vum 30. Juni zum 1. Juli 2007 werd d Dreilànderbrugg igweiht.
Vel Litt nutza jetzt die Brugg. Uf d ditscha Sita, z Wiil am Rhii, esch dr "Rhein Center", a Kommerzialzentrum. En dr Gegend gebt's touristischi Wanderwàg fer Velos.
D Brugg hat dr "Deutschen Brückebaupreis 2008" bikumma. {{ImDruckVerbergen|
Koscht
Dr Boi vu dr Dreilànderbrugg hat 9 Milliona Euro koschtet.
Ar esch bezahlt wora vu:
}}
Lueg au
2 Ufer, 3 Brucka
Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau
S Landesamt fir Geology, Raustoff un Bärgböu (dt. Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau, LGRB) isch di zäntral geowisseschaftlig un bärgböuölig Beherde (Bärgbeherde) vum Land Bade-Wirttebärg.
Gschicht
S LGRB isch im Juli 1998 dur d Zämelegig vu dr Landesoberbeherde Geologisches Landesamt (GLA) mit em Landesbergamt (LBA) bildet wore. Syt di bade-wirttebärgisch Verwaltigsreform zum 1. Jänner 2005 in Chraft drätten isch, isch s LGRB e Abdailig im Regierigspresidium Fryburg. As Abdailig 9 het s e Sunderstellig un isch näb em Regierigsbezirk Fryburg au fir d Regierigsbezirk Charlsrue, Stuegert un Dibenga zueständig.
Ufgabe
S Landesamt hebt, dokumäntiert, verschafft un wärtet Date iber dr geologisch Untergrund vu Bade-Wirttebärg mit samt em Grundwasser un dr mineralische Raustoff. D Informatione stellt s em Staat, dr Wisseschaft, dr Wirtschaft un dr Burger*ne z Veriegig.
Gebei
S Amt het sy Sitz z Fryburg in drei Gebei. Näb em Hauptgebei sin anderi Beraich in eme Gebi unterbrocht, wu anne 1896 as Mannschaftsgebei vu dr Erbgroßherzog-Friedrich-Kasärne böue woren isch un zwische Merz 2008 un Februar 2010 umböue un saniert woren isch.
Kaxgar (Stadt)
Kaschgar (chinesisch: 疏勒; au Kaxgar; ursprüngl. Kāš, mit em zuesätzlige ostiranische -γar, „-bärg“; chin. Schuel (疏勒), tibet. Śu-lig ), isch e kräisfreiji Stadt und d Hauptstadt vom Regierigsbezirk Kaschgar im Uigurische Autonomen Gebiet Xinjiang vo dr Volksrepublik China. Es isch en Oase-Stadt und bildet en wichdige Knotepunkt uf dr Siidestrooss.
Kaschgar lit am Rand vom Tarimbecki uf ere Hööchi vo 1235 bis 1300 m ü.d.M und het e Flechi vo 96 km². Im Zensus us em Joor 2000 het d Stadt 340'640 Iiwooner ghaa (Bevölkerigsdichti: 3'548,33 Iiwooner/km²). D Bevölkerig isch zu öbbe drei Viertel uigurisch und übbe e Fümftel si Chinese. D Meerhäit vo de Lüt si Muslim.
Hans Martin Grüninger
Dr Hans Martin Grüninger (* 15. Oktober 1862 z Stüelinge; † 31. Mai 1944 ebedert) isch e dytsche Richter un Haimetschriftsteller gsii.
Lääbe
Dr Grüninger isch e Suhn vum Johann Nepomuk Grüninger (1820-1866), eme Buur, Miller un Beck, un syre Frau Maria geb. Berger (1824-1893) gsii. Är isch mit syne sechs Gschwischtrig z Stüelinge im Huus Hägele an dr Herregass ufgwachse, em nämlige Huus, wu noch ere Stüelinger Sag au s Stüelinger Männle gläbt het, wu alli Stüelinger dervu solle abstamme. Ab 1868 isch dr Hans Martin in syre Haimetstadt uf d Volksschuel gange, derno ab 1872 z Schleitheim uf d Realschuel. Ab 1877 isch er uf di Hecher Burgerschuel z Konschtanz un het schließlig anne 1883 am Eberhard-Ludwigs-Gimnasium z Stuegert s Abitur gmacht.
An dr Universitet z Dibenga, z Minche un z Haidelberch het er Rächts- un Staatswisseschafte studiert un anne 1887 z Haidelberch zum Dr. jur. promoviert. S zwait juristisch Staatsexame het er im Friejohr 1890 gmacht. Z Konschtanz het er ab 1890 as Amtsaawalt gschafft, ab 1893 as Sekretär am Landgricht un ab 1895 as Amtsrichter. Iber Stelle as Oberamtsrichter z Neckarbischofsheim (ab 1899) un z Achern (ab 1901) isch er derno 1904 as Landgrichtsrot uf Offenburg gange un 1915 as Landgrichtsrot uf Fryburg. Anne 1920 isch er z Fryburg Amtsgrichtrot wore un schließlig anne 1928 pensioniert wore. Är isch wider uf Stüelinge retuurchuu un dert anne 1944 im Alter vu 82 Johr gstorbe.
Anne 1890 het er z Eschinge d Emma Liebermann (1870-1921) ghyrote. Si hän zäme sibe Chinder ghaa. Zwee vu syne Sihn sin im Chrieg gfalle, ain isch schwäär verwundet wore.
Sy dichterisch Wäärch
Dr Grüninger het e Hufe Gedicht un Gschichtli gschribe, wu in Zytige oder Kaländer vereffetligt wore sin. Zum Dail het er si uf Hochdytsch gschribe, vyl aber au uf Alemannisch.
Är het vier Bänd mit Gedicht vereffetligt, zerscht zwee Bänd mit hochdytsche Gedicht („Gedichte“, 1891, „Vom Wegrain“, 1892). Anne 1896 het er alemannischi Gedicht unter em Titel „Us em Oberland“ uusegee, wu 1925 nomol in ere zwoote, uusgwytete Uflag erschine sin. Bim Fryburger Herder-Verlag het e 1905 e dritte Band mit hochdytsche Gedicht unter em Titel „Aus den Bergen der Heimat“ vereffetligt. Postum hän dr Eitelhans Grüninger, e Suhn vum em, un dr Gustav Häusler anne 1961 e Sammlig vu Gedicht vum Grüninger uusegee.
Dr Winfried Volk het im „Albbote“ in ere Rezänsion zum Gedichtband vu 1961 gschribe:
D Edelgard Bernauer schrybt im Südkurier iber syni Gedicht:
Pali
Pali (Pali: Pāḷi "Regle") isch e mittelindischi Sprooch, wo zum Prakrit ghört. S Pali isch di hailigi Sprooch vom Buddhismus. Es het kai aigni Schrift. Ursprüngli isch es mit de Devanagari gschribe wore, i de Regle aber werds i de lokale Schrift gschribe. Im Weste wert di latinisch Schrift mit bsundrige Diakritika bruucht.
Ursprung
S Pali isch vermuetli usem Prakrit entstande, wo im Piet vo de indische Provinz Bihar gredt woren isch, aso em Piet, wo de Buddha gwürkt het. Doch werd agnoo, as s Pali extra as e Schriftsprooch gschaffe woren isch, um di buddhistische Teggscht uufzschriibe. Di ältiste schriftliche Zügnis stamet usem 3.Jh.v. Chr. Mit de Uusbraitig vom Buddhismus isch s Pali as Literatursprooch öber e groosse Tail vo Asie verbraitet woore.
Badenweiler
Badewiler (amtlich Badenweiler) befindet sich im Markgräflerland, ebba 30 Kilometer südlich vu Friburg, 30 km nördlich vu Basel un 30 km östlich vu Milhuse entfernt in dr erste Hüegle vum Südschwarzwald.
Pali
Verwandtschaft
S Pali isch eng verwandt mitem Sanskrit, zaichnet sich aber under anderem dör e starchi Assimilierig vo Konsonantegruppe uus (skt. karma, p. kamma), Monophthongierig vo /ai/ und /au/ (skt. Gautama, Vaiśālī, p. Gotama, Vesālī), Zämefall vo /ś/ und /ṣ/ mit /s/ (skt. Śrāvasti, p. Sāvatthi) und und Verhuuchig vo dem /s/ i Konsonantegruppe (s. nakṣatra, Viṣṇu, p. nakkhatta, Veṇhu) und Realisierig vo silbischem /ṛ/ as e Vokal (skt. Kṛṣṇa, Ṛṣipatana, p. Kaṇha, Isipatana). Zudem het s Pali mitem cerebrale /ḷ/ e Luut, wos im Sanskrit nöd git (skt. Garuḍa, Veṇuvana, p. Garuḷa, Veḷuvana).
Badenweiler
Mit Mülle zämme bildet dr im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald gläge Ort e Verwaltigsgmeinschaft,
Gmeigliderig
Nebenem Hauptort ghöre au d'Ortsdeile Schweighof un Lipburg/Sehringe zue Badewiler.
Gschichte
Dr Ort isch us ere Besidlig dur d'Römer entstande, wo ebba anno 70 d'Therme Aquae Villae baut hän. Guet erhalde sin noch d'Badealage, wo 1783 under em Markgraf Karl Friedrich wiiderentdeckt, usgrabe un konserviert worre un im Schutz vu ere moderne gläserne Hallekonstruktion z'besichtige sin. Die bereits vu dr Römer gnutzte Thermalquellen, dere ihri wärmsti e Temperatur vu 26,4 °C het, hän de Ruef vu Badewiler als Kurort begründet.
Badewiler isch bis ins 15. Johrhundert Sitz vu dr gliichnammige Herrschaft gsi. Ursprünglich in dr Zähringer zueghörig, isch d'Herrschaft 1147 dur Hirot vu Clementia vo Zähringe mit Heinrich dem Löwe an d'Welfe chu. 1444 isch d'Herrschaft Badewiler mit dr Herrschafte Röttele un Suseberg zue dr Markgrafeschaft Bade zämmegschlosse worre. Badenweiler isch Sitz vu dr Markgrafe worre.
Religione
In Badenwiler - vu dr Reformation bis wit ins 19. Johrhundert fast vollständig evangelisch - git's je e römisch-katholischi un e evangelischi Chilchegmei.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verkehr
Zwischenem 15. Februar 1896 un em 22. Mai 1955 isch d'Stadt dur d'Lokalbahn Mülle-Badewiler mit dr Noochberstadt Mülle verbunde gsi.
Bildig
In Badewiler git's näbe dr René Schickele-Grund- un -Hauptschuel au e Chinderschuel.
Söhn un Döchter vu dr Gmei
Dr Naturforscher un Botaniker Karl Christian Gmelin (1762-1837) isch z'Badewiler uf d'Welt chu.
Witteri Persönlichkeite, wo mit dr Gmei in Verbindig sten
Zue dr Persönlichkeite, wo sich z'Badewiler zum Chure ufghalde hän, zelle dr Stephen Crane, dr Anton Tschechow, dr Hermann Hesse, Theodor Heuss un dr Johannes Rau.
D'Schriftstelleri Annette Kolb, dr Schriftsteller René Schickele, dr Landschaftsmoler Emil Bizer un dr Moler Oskar Schlemmer hän sich in Badewiler niiderglo un e Moler- un Dichterkoloni bildet. Si sin vu ihrene Fründe Thomas Mann, Bruno Walter un Hermann Kesten oft bsuecht worre.
Venuskamm
D’r Àckerschtrahl (Scandix pecten-veneris) o gnännt Venusschtrahl odder Noodelkärwalakrüt esch a aijahriga Pflànza-n-àrt, wu zu d’r Fàmelia vu da Dolterbliatler ghert. Sehr ämpfendlig warend da ungenschtiga Johreszitta wia Treckana odder Froscht dian sa licht àbschtarwa drum wara sa zu da Therophita gezehlt, dänn seh hann a wàsseràrmer Sohma, wu en d’r Kälta un en d’r Treckana üsschteht un em Friahjohr vu Näijem uffwackst.