cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tendabahn
Uufäll
Am 27. Januar 2003 sin im Dunnel i dè Nôchi vo dè französisch-italiènischè Gränz zwei Personèzüüg frontal zämmè dätscht. Dõdeby sin zwei Menschè (Lokomotyvfüürer un Zugbegleiter vum Zug, wo vo Italiè hèr chò isch) un füüf Menschè sin schwèr voletzt worrè.
Personèvokeer
2005 hèt uff èm Streggèascht Cuneo–Breil-sur-Roya–Ventimiglia èn läbhaftè Lokalvokeer stattgfundè. D Züüg vokeerèd öppè im Zwei-Stundè-Tagt, mit zuèsätzlichè Züüg zuè beschtimmtè Dageszitè. Zwei Zugpärli vokeerèd durchgängig zwǜschè Nizza un Cuneo, eins vo dènnè Zugpärli au übber Cuneo usè bis/ab Turin. Zwǜschè Nizza un Tende vokeert im Ruum Nizza als Uusflugszug für tourischti Zwèck dè „Train des Merveilles“ (dütsch: „Wunder-Zug“). Dè Nammè bezièt sich uff s Vallée des Merveilles, wo mò am eifachschtè übber Saint Dalmas de Tende hèrrè chunnt un nit nu è belièbtes Uusflugszyl darschtèllè duèt, sondern au in archäologischer Sicht öppis bsunders isch.
Uff èm französischè Deil Nizza–Breil-sur-Roya isch s Vokeersaagebot im Voglych zuè dè Vobindung Cuneo–Ventimiglia (italiènischè Strèggèascht) mit sechs Zugpärli ehnder dünn, für französischi Näbbèschtrèggè-Vohältnis allerdings durchschnittlich uusbrägt. Zwǜschè Nizza un Drap-Cantaron sin zuèsätzlichi Züüg im Vorortvokeer aabotè worrè. D Faarzit vo Cuneo gu Nizza hèt öppè drei Stundè bedrait un vo Cuneo uff Ventimiglia öppè zwei Stundè.
D Taryf sin uffgrund vum gränzübberschrittèndè Vokeer zimli unterschydlich. Asè wörd uff Vobindungè vo Italiè nõch Italiè übber französisches Gebièt uusschlièßlich dè (günschtigère) italiènischi Taryf aagwendèt, innerhalb vo Frankrych dè (düère) französische Taryf un im gränzübberschrittende Vokeer dé internationale Taryf. Kurioserwys isch dõdurch z.B. è Faarchartè vo Limone gu Ventimiglia billiger als vo Tende nõch Breil-sur-Roya.
Alemannische Ortsnamen
Italie
wls.: Walsertitsch; i Chlammere: (hochdütsch); it.: Italienisch; pm.: Piemontesisch, fr.: Französisch; arp.: Frankoprovenzalisch (Arpitanisch)
Schwiiz
Nach de amtliche Reiefolg vo de Kantöön (zerscht di drüü alte “Vorort”, dänn em Alter na)
Tendabahn
Ygsetzti Drybfaarzüüg
Vo dè Eröffnung vo dè Strèggi im Johr 1928 bis zuè dè Elegtrifizyrung vo dè Stammschtrèggi 1935 mit èm italiènischè Dreiphasèwechsèlschtromsischteem (3,6 kV, 16 2/3 Hertz) isch dè Bedryb mit Dampfloks abgwicklèt worrè, dènõch mit Drèèschtromlokomotyvè vo dè FS. Dè französische Strèggèascht zwǜschè Breil-sur-Roya un Nizza isch dõgegè niè elegtrifizyrt worrè un gsi.
Alemannische Ortsnamen
Kanton Züri
lueg under Gmeinde vom Kanton Züri
Tendabahn
Ygsetzti Drybfaarzüüg
Wôrend èm Zweitè Wältchrièg sin d Faarleitungsaalaagè vo dè Streggi abbaut un anderwittig bruucht worrè, bi dènnè minimè milidärischè Vokeersbedürfniss hèt sèll mit Dampflokomotyvè glangèt. D Übberräscht vo dè Obberleitungè sin wôrend èm Büèz zuè dè Widderinbedrybnaam abgrissè worrè, a mengè Stellè sin abber immer Räschtè dèvu erkennbar, byschpillswys am Lokomotyvschuppè im Baanhof vo Breil-sur-Roya odder a dè Bruggè unterwägs.
Alemannische Ortsnamen
Kanton Züri
für Ortschafte (nid aber politischi Gmeinde!) lueg under Zürcher Ortsnäme
Kanton Bärn
lueg under Gmeinde vom Kanton Bärn
Tendabahn
Ygsetzti Drybfaarzüüg
Ab 1979 hèrrschèd uff beidè Streggè Diseldrybwägè vor, d Französischi Staatsbaan hèt dõdeby Faarzüüg vo dè Reiè X-4500 un diè Italiènischi Staatsbaan d Reiè ALn 668 un ALn 663 ygsetzt. D Drybwägè vo dè Reiè X-4500 sin ab 1995 vo dè Reiè X-2200 ersetzt worrè, wo mit irè leischtungsfähigèrè Motorè besser für d Strèggi geignèt sin. Si sin au hüt noch als Train des Merveilles unterwägs. D Faarzüüg drägèd wèg irer Uffgaab als Uusflugszug è Sonderlackyrung. Si zeigt Motyv vo Uusflugszyl a dè Strèggi nõch.
Alemannische Ortsnamen
Kanton Lozärn
lueg under Gmeinde vom Kanton Lozärn
Kanton Uri
lueg under Gmeinde vom Kanton Uri
Tendabahn
Ygsetzti Drybfaarzüüg
Sit 2005 wörrèd für dè Personèvokeer uff beidè Streggèäscht sowoll vo dè italiènischè wiè au vo dè französischè Staatsbahn moderni dreideiligi Diseldrybwägè ygsetzt, wo au Blatzresèrvè für größèri Reisegruppè hèn. Diè französischè Faarzüüg mit dè Baureièbezeichnung AGC (Autorail à Grande Capacité) bezièungswys diè italiènischè mit dè Bezeichnung Minuetto hèn großi Panoramafenschter, wo mò d Landschaft en passant guèt aaluègè cha. Sèlli Drybwägè realisyrèd au diè däglichi Fèrnvobindung Turin–Imperia übber d Tendabaan.
Alemannische Ortsnamen
Kanton Schwyz
lueg under Gmeinde vom Kanton Schwyz
Tendabahn
Ygsetzti Drybfaarzüüg
Dè relatyv gringe Güètervokeer uff dè italiènischè Sitè vo Cuneo bis Limone wörd sit èm März 1974 durch Elegtrolokomotyvè mit èm in Italiè wit vobreitetè Glychschtromaadryb durrègfüürt. Bis 1974 sin au dört no Drèèschtromlokomotyvè gfaarè. Bi dèrrè Umschtellung hèt mò nit nu d Lokomotyvè un d Yschpeisung aabassè müèsè, sondern au d Obberleitung vo drei Drôôt uff ein Dròòt reduzyrt wörrè hèt müèsè. Sèlli Umschtellung isch uff italiènisch-pragmatischi Art gmacht worrè, idèmm mò diè beidè üßerè Drôôt zum mittlere Dròòt zämmègschobbè hèt. Dè Güètervokeer uff dè französischè Sitè isch 1988 ygschtellt worrè.
Alemannische Ortsnamen
Kanton Nidwaldä
lueg under Gmeinde vom Kanton Nidwalde
Tendabahn
Baanhööf
Mit dè Fèrtigschtellung vo dè Station Cuneo (Altipiano) isch dè Uusgangspungt vo dè Nordrampè vo dè Tendabaan dörthy volait worrè, dié aalt Linniè übber Boves isch no bis 1960 mit Lokalzüüg bediènt worrè. Mit èm Übbergang a Frankrych hèn d Ortschaftè Tenda, La Briga, San Dalmazzo di Tende in Tende, La Brigue un Saint Dalmas aabasst, die entschprèchèndè Stationsnammè sin bi dè Widderinbedrybnaam aabasst worrè. D Station Piena isch umbenamst, abber nǜmmi in Bedryb gnõ worrè. I sèllèm Berych isch s Royadal so äng, dass es EG vum Baanhof uff è Brugg druff baut worrè isch, wo übber d Dalschtrõß durrè gòt, well suscht kein Blatz mee für d Strõß un d Baan gsi wär. Uff èm Baanhofsareal vo Breil-sur-Roya git s è chlynes Ysèbaa- un Autobusmuseum. Witterhy isch dè Baanhof vo St. Dalmas de Tende èn monumentales Bauwärch us dè Mussolini-Ära. Dè Baanhof hèt bis 1940 als Gränzbaanhof gègè Frankrych zuè diènt un isch repräsentatyv uusgfüürt. Clara Petacci hèt am Ort gwoont un isch dört oft vom Mussolini bsuècht worrè.
Alemannische Ortsnamen
Kanton Glaris
lueg under Gmeinde vom Kanton Glaris
Tendabahn
Baanhööf
Uff ém französischè Strèggèascht Nizza–Breil-Sur-Roya fangt d Kilometryrung bi Nizza aa. D Strèggi vum Train des Merveilles lyt komplètt z Frankrych, also uff dè Relation Nizza-Tendadunnel.
Alemannische Ortsnamen
Kanton Zug
lueg under Gmeinde vom Kanton Zug
Kanton Friburg
lueg under Gmeinde vom Kanton Friburg
Kanton Soledurn
lueg under Gmeinde vom Kanton Soledurn
Kanton Basel-Stadt
lueg under Gmeinde vom Kanton Basel-Stadt
Kanton Basel-Landschaft
lueg under Gmeinde vom Baselbiet
Ort
Bärge
Kanton Schaffuuse
lueg under Gmeinde vom Kanton Schaffuuse
Kanton Appezöll Usserrode
lueg under Gmeinde vom Kanton Appezöll Usserrode
Kanton Appezöll Inerrode
lueg under Bezirk (Gmeinde) vom Kanton Appezöll Inerrode
Kanton Sanggale
lueg under Gmeinde vom Kanton Sanggale
Gwässer:
Bärg:
Landschafte:
Kanton Graubünde
lueg under Gmeinde vom Kanton Graubünde
Kanton Aargau
lueg under Gmeinde vom Kanton Aargau
Gwässer:
Bärg:
Landschafte:
Kanton Thurgau
lueg under Gmeinde vom Kanton Thurgau
Kanton Tessin
lueg under Gmeinde vom Kanton Tessin
Kanton Waadt
lueg under Gmeinde vom Kanton Waadt
Kanton Wallis
lueg under Gmeinde vom Kanton Wallis
Kanton Neueburg
lueg under Gmeinde vom Kanton Nöieburg
Kanton Jura
lueg under Gmeinde vom Kanton Jura
Pandura
D Pandura, au Trichordon (τρίχορδονm tríchordon) isch en antiks Saiteinstrument, wo zo de Luute- bzw. Halsinstrument ghört.
Die alte Grieche hend kai Halsinstrument gchennt sondern nume Harfene, wo unterschidlich langi Saite hend und Laiere, wie d Lyra und Kithara, wo gliichlangi Saite hend, aber im Underschiid zo de Luute zwee Ärm. Ali Halsinstrument, wo d Grieche und Röömer bruucht hend, stammed ursprüngli usem Orient. Vermuetli hend d Perser si in Weste broocht. Si tauched i bildliche Darstelige erst abem 4. vorchristliche Joorhundert uuf und wered erst i de Spootantiki hüüffiger.
Name
De Name Pandura stammt woll usere orientalische Sprooch und lebt i verschidnige Musiginstrument witter, wie Panduri, Phandar, Bandura und mit Umstellig vo de Plosiiv: Tambura, Tanbur oder Tanpuri.
Uufbau
D Pandura het e chürpseförmige Schallkörper, wo en Arm oder Hals (πῆχυς, péchys "Arm") draagmacht isch. De Hals isch bundiert. Di drai Saite - drumm haisst da Instrument au Trichordon »Draisaiter« - isch une am Schallkörper amene Saitehalter aagmacht und wered öbere Steeg zom Chopf vom Griffbrett gfüert, wo si mit Wirbel agmacht wered, die tiened au zom stimme. De Skindapsos (σκινδαψός) isch ganz äänlich uufbaut, hett aber vier Saite. D Pandura werd i de Regle miteme Plektrum gspillt, mengisch aber o mit de Finger zupft.
Räter
D Räter (latinisch. Raeti; ) sind e historisches Volch gsii, wo i de mittlere Alpe glebt hend. Si hend uugföör zwöschet em Comersee im Weste und de Brenta im Oste und em Bodesee im Norde gsidlet.
Noch ene isch di römischi Provinz Raetia binennt.
was d Archäologii seit
A de Räter wered vo de moderne Archäologii mindestens drai Kulturgruppe zuegschribe:
As vierti Gruppe werd no diskutiert:
d «Fritzens-Sanzeno-Kultur»
D Fritzens-Sanzeno-Kultur werd a de aigetliche Räter zuegschribe. Die Kultur het sich um 500 vor Chrischtus us de ältere Melauner-Kultur entwicklket, und cha i zwoo Gruppe tailt were, i d Südgruppe im Südtirol und d Nordgruppe im Inntal. D Südgruppe het scho abem dritte Joorhundert vor Chrischtus venetischi und etruskischi Eliment uufgnoo, und ab 100 v. Chr. isch si immer stärcher kulturell romanisiert wore.
Noch de Underwerfig vo de Räter ane 15 vor Chrischtus im Alpefäldzug vom Drusus und em Tiberius isch au d Nordgruppe schnell romanisiert wore, trotzdem hend sich no gwössi Aigehaite vo de ältere Kultur chöne hebe, wie Chruegforme oder Totebrüüch.
D Träger vo de Fritzens-Sanzeno-Kultur hend i Dörfer uf Terasse oder Chuppene glebt. D Hüser sind debii unregelmässig vertailt gsii und hend es Fundamänt us Bruchstai ghaa, wo en ai- oder zwaistöckige Holzuufbau drufchoo isch. Glebt hend si vo de Alpewertschaft und im Süüde au vom Wiibau. De römisch Lexikograph Plinius het gschribe, as d Räter de Räderpflueg erfunde hebid, wo binene ploum haissi. Bim hüttige Sanzeno isch e wichtigs Zentrum vo de Iseverarbeitig gsii.
Bis is vierte Joorhundert vor Chrischtus sind Bilder hergstellt wore, wo Mane uf de Jagd, im Champf oder bim Feste zaiget, au Riiter- und Wagenumzüüg sind e biliebts Sujet gsii. Mitem Alphebet vo Sanzeno hends en aigni Schrift ghaa. Di rund 70 bikannte Inschrifte sind uf Rätisch gschribe.
Opfer sind i Quelle, Brüne oder Flüss deponiert wore, aber au i Felsspalte oder uf Höchine. Denebet hets Kultplätz mit Brandopfer ggee, wobii maistens Tier, mengisch aber au Mensche, gopferet wore sind. Vili Votivinschrifte sind uf Hirschhorn aabroocht wore.
Di Tote sind verbrennt und d Urne uf chliine Fridhöf bigrabe wore, s git aber au groossi Nekropole, wo öber Joorhunderti bilait wore sind.
d «Magrè-Gruppe»
S Land vo dr Magrè-Gruppe het sich im Süüde direkt a s Piet vo dr Fritzens-Sanzeno-Kultur agschlosse und isch im Weste bis an Gardasee ggange, im Oste bis öppe a d Brenta und im Süüde bis Verona.
Au die Gruppe het Rätisch gredt, wie rund driissg Inschrifte zaiget, wo im Alphebet vo Magrè gschribe wore sind. Au sus gits kai grossi Underschid zu de nördliche Fritzens-Sanzeno-Kultur, wenn au de venetischi und etruskischi Iifluss dütlich stärcher gsii isch. Da zaigt sich zum Biispil do dra, ass d Dörfer vo de Magrè-Gruppe planmässig aglait wore sind und sogär pflastreti Weeg ghaa hend. I de Keramik macht sich au e griechische Iifluss bimerkbar. De rätischi Wii us de Geged nördli vo Verona isch vo merere antike Schriftsteller grüemt wore.
d «Valcamonica-Gruppe»
Die Kultur underschaidet sich stärcher vo de anderne zwoo Gruppe. D Inschrifte sind im Alphebet vo Sondrio verfasst und d Sprooch isch düttli verschide vom Rätische. E Bsunderhait bildet di typische Felsbilder im Val Camonica. Sie zaiged Tänzer, Vereerer, Pflüeg wo vo Rinder zoge wered, Wäge, Riiter und Chrieger.
d Gschicht und d Öberliferig
D Räter sind zerstmol im zwäite Joorhundert vor Chrischtus gnennt wore. Si hend 96 bis 95 vor Chrischtus d Stadt Como öberfale. 44 vor Chrischtus het de Lucius Munatius Plancus e Siig geg d Räter devootrait. Ane 15 vor Chrischtus sind si im Alpefeldzug vom Tiberus und Drusus underworfe und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de keltische Vindeliker hend si d Provinz Raetia bildet.
Noch de Saag sind d Räter Etrusker, wo vo de Kelte i d Alpetäler vertribe wore sind. Debii sind si vomene dux Raetus gfüert wore. Ahand vo de Rätische Sprooch cha zaigt were, as d Räter zwor mit de Etrusker verwandt sind, aber nöd vonene abstammet.
d Stämm vo de Räter
Di antike Quelle sind sich nöd ainig, weli Stämm zu de Räter zäled und weli nöd. Ahand vo de geografische Vertailig vo de öberlifrete Näme und vo de Archäologii chöned d Stämm wie folgt zuegornnet were:
Kirchlindach
Lingech (amtlech Kirchlindach) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Lingech ligt am rächte Stade vor Aare ir Agglomeration Bärn. D Gmeindsflächi bsteit us 67,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 23,3 % Waud, 8,1 % Sidligsflächi u 0,8 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si Schüpfe, Münchebuchsi, Zollikofe, Bremgarte, Bärn, Wole u Meikirch.
Gschicht
Lingech isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1185 aus Lindenacho, dr Ortsteil Herreschwange (Herrenschwanden) 1303 aus Herunswandon. D Gmeind isch 1917 mit ere Postouto-Linie vo Säriswiu här über d Aare uf Bärn übere erschlosse worde. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Bärn ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,9 % gläge.
Religion
68,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,2 %, CVP 3,5 %, EVP 2,8 %, FDP 13,1 %, GLP 6,0 %, GP 11,3 %, SP 18,8 %, SVP 25,5 %, Suschtigi 4,8 %.
Gmeindspresidänt vo Lingech isch sit em Ougschte 2012 de Werner Walther (Stang 2019).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Lingech ghört zum Hochalemannisch.
Aubervilliers
D’ Gmainda Aubervilliers ìsch a Schtàdt grààd àm Norda vu dr frànzeescha Hàuiptschtàdt Pàriis. Sa gheert zem Département Seine-Saint-Denis ìn dr Regioon Île-de-France un hàt Iiwoohner (Schtànd ). D’ Iiwoohner nänna m’r Albertivillariens.
Aubervilliers ìsch làng a Ìndüschtriischtàdt gsìì. Noch hìtt laawa 44 Prozant vu dr Beväälkerung unter dr Àrmüatsschwälla — domìt ìsch Aubervilliers aina vu da ärmschta Schtädt ìn Frànkrììch. D’ Schtàdt ìsch làng vu kommünìschta Bìrgermaischter regiart worra — soo vu 1944 bis 2008 wia àui vu 2014 bis 2020.
Liste der Asteroiden – Hauptgürtel 1–100
Die noochfolgend Tabelle enthaldet d'Asteroide 1-100. Die in dr erste Spalte ufgfüehrte Ziffere gäbe in dr Regel d'Reihefolge vu ihrer Entdeckig a, diene als Identifikationsnummere un gelte als Bestanddeil vum Namme
Suaneten
D Suanete (lat. Suanetes; ) sind en antiks Volch i de Bündner Alpe gsii und wered zu de Räter grechnet. Si chöned am Hinderrhii lokalisiert were.
Merz Akademie
D Merz Akademy isch e staatlig anerkännti Hoochschuel fir Gstaltig, Chunscht un Meedie im Kultuurpaark Berg z Stuegert-Oscht. Iri Wuurzle liigen in dr 1918 vum Refoormpedagoog Albrecht Leo Merz grindete „Freien Akademie für Erkennen und Gestalten“. Unter dr Laitig vum Markus Merz het d Yyriichtig 1985 di staatli Anerkännig kriegt. Dr Markus Merz het d Hoochschuel vu 1983 bis 2016 as Räkter glaitet. Vu 2016 bis Oktober 2020 isch dr Martin Fritz Räkter gsii.
Stuudium
Im Bachelorstuudiegang Gstaltig, Chunscht un Meedie git s d Stuudieriichtige: Crossmedia Publishing, Film un Video, New Media un Visuälli Kommunikazioon. Dr Schwäärpunkt vu dr Stuudieriichtige lyt in dr gstalterische un konzepzionälle Aawändig vu dr neie Meedietächnologie in soziaale, wisseschaftlige un kulturäle Beryych. S Stuudium goot siibe Semeschter un schließt mit em staatlig anerkännte Titel Bachelor of Arts ab.
Dr dreisemeschtrig Masterstuudiegang Foorschig in Gstaltig, Chunscht un Meedie riichtet si an Absolvänte*ne vu chinschtlerisch-gstalterische Stuudiegäng un au an Gaischtes- un Kultuurwisseschaftler*ne. Är bietet dr Dailnämer*ne d Meegligkait, aigeni chinschtlerischi Foorschigsprojäkt in dr Beryych Film un Video, New Media oder Visuälli Kommunikazioon z verfolge. In interdisziplineere Team, wu vu Profässer*ne fir Theory un fir Gstaltig gmainsam glaitet wääre, wird uf dr Grundlaag vu intensiive Reschersche di aige esteetisch Praxis entwicklet un in ire gsellschaftlige Bedytig refläktiert. Dr Masterstuudiegang schließt mit em staatlig anerkännte Titel Master of Arts ab.
D Bildigsyyriichtig het e umfangryychi tächnischi Uusstattig in dr Beryych Fotografy, Druck, Videoschnitt, Tonbearbaitig un 3D-Blue-Screen-Studio, Computer-Laboratorie un e Biblioteek.
Akkreditierig
D Hoochschuel, wu vu dr Merz Akademie gGmbH as gmainnitzigi Yyriichtig gfiert wiird, isch 2008 un 2015 vum Wisseschaftsroot inschtituzionäll akkreditiert woore, derno sin au d Bachelor- un Master-Stuudiegäng akkreditiert woore. Syter anne 2011 drait d Hoochschuel dr Name „Merz Akademie, Hochschule für Gestaltung, Kunst und Medien, Stuttgart“.
Sunschtigs
Uusgweelti Publikazioone vu dr Akademy erschyyne im Wilhelm Fink Verlaag. E Dail Publikazioone sin au unter em Name Merz & Solitude zäme mit dr Stuftig Akademie Schloss Solitude verlait woore.
Seehof
Seehof isch de Name vo däne politische Gmeinde:
Seehof isch de Name vo vilne Ortschafte, Wiiler und Ghööft:
z. B. en Ortsteil vo Bächinge (Bayern), Boxbärg (Bade), Kenga (Wirtabärg), Mänznou (LU), Oettinge (Bayern), Stötte (Allgai) usw.
Seehof isch de Familiename vo däre Person:
Lueg au:
Le Tréhou
Le Tréhou (bretonisch An Treoù-Leon) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Le Tréhou lyt am Rand vum Regionale Naturpark Armorique (Parc naturel régional d'Armorique), 44 km vu Quimper un 27 km vu Brest uf ere Hechi zwische 35 m un 171 m iber Normalnull.
Gschicht
Le Tréhou isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Trevol (um 1330 Treffou, 1363 Trenou?, 1516 Treuve?, 1630 Le Trenou, 1779 Le Trefhou).
Verwaltig
vu Le Tréhou isch. Le Tréhou ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Le Tréhou ghert zem Bretonisch.
Amden
Amme oder Amde isch e Gmeind vom Kanton Sanggale.
Geografii
D Gmeind liit im Waalchreis See-Gaschter. S Dorf stoot am Bärghang über em Waalesee. Zwüschet em See und em Mattland bim Dorf sind höchi Felswänd, wo d Bärgbech mit spektakulääre Wasserfäll drüberabe gheie, so wie d Seerebachfäll bi de Rinkwelle.
Zum Gmeindgebiet vo Amde ghört im Süde öpen e Füüftel vom Walesee. Am Bärg obe lauft d Gmeindgränze uf de Weschtsite em Flibach zduruff und über de Südweschtgraat bis ufe zum Gipfel vom Speer. Vo da uus goot d Gränze es churzes Stuck de Wasserscheidi zwüschet em Walesee, also em Yzugsgebiet vo de Linth, und em Toggeburg, also em Yzugsgebiet vo de Thur, noo. Witer im Oschte chunt de Bann vo Amde is obere Gebiet vom Schwemmibach, vom Sulzbach, vom Dürebach und vom Leischtbach, wo ali i d Thur abe laufe. Oben am Leischtbachtobel isch de Leischtchamm, dr höchscht Bärggipfel vo Amde mit 2101 Meter über Meer.
Uf em Gebiet vo Amde, voralem gege s Arvebüel ufe, sind grossi Sidlige mit Feriehüüser bout worde.
Gschicht
Bi Amde, wo scho sit em Middelalter es düütschsproochigs Gebiet isch, findt me no hüt einzelni Fluernääme, wo vo de eltere rätoromanische Sprooch chöntet choo: Furggele, Tschingel, Gulme.
Z Betlis stoot d Ruine vo de Burg Strahlegg. S Chlooschter Schänis het vil Land bi Amde gha. In ere Urchunde vo dem Chlooschter us em Joor 1178 chunt de Name vom Dorf in Andimo monte s erschte Mol vor.
1798 het Amde zum Kanton Linth und denn em Kanton Glarus ghört, und sid 1815 isch d Gmeind bim Kanton Sanggale.
Linth
D Linth isch ä Fluss i dr Schwiz. Si entstahd us em Sandbach, wo vom Tödi her chunt, und em Limmerebach im Gebiet vo Linthel i dr Gmäind Glarus Süd.
Dr Lauf vum Fluss
Im Quällgebiet isch underem Limmärägletscher s Chraftwärch Linth-Limmärä, wo dr ganzi Kantuu Glarus mit Strom versorgt. De natürlichi Fluss nimmt bi Schwande dr Sernf us em Glarner Chliital zu sich und gat in Walesee und dure Linthkanaal in Zürisee.
Us em See flüsst z Züri d Limet (uf alt Züridütsch: Limig; ahd. Lindimagus "Feldfluss"). D Maag isch vor em Linthwärch dr Abfluss gsi vum Walesee und isch denn ersetzt wordä dur ä Maagkanaal (hüt Linthkanal). Dr Name vu dr Linth chunnt vum gallische "lindu-", was Wasser bedütet und Maag chunnt vum gallische *magos, wa "Feld" bidütet.
Gschicht
Vor über tuusig Jaar isch d Linth nuch i Tuggenersee gflosse, doch si het en mit Material zuedeggt, bis nüüt mi vu ihm vorhande gsii isch. E breiti Ebeni isch entstande, wo zum e Sumpfgebiet worän isch, und d Lüüt sin chrangg wordä, und me het nüd gwüsst, was dergegä tue. Im nüünzechnete Jahrhundert het z Züri en Äschiniör glebt, de het Johann Konrad Escher gheisse. De het en Plan entworfe, wie mer dem Problem chännt Mäischter werdä. Au de badisch Äschiniör Johann Gottfried Tulla het an dem Projäkt mitgschaffed. D Linth isch in Walesee gläitet worde und vu deet us als Linthkanaal in Zürisee. D Manne händ müese Fronarbet leischte, was bi wiitem nüd jedem passt het.
D Korrekziuu vu dr Linth het im 1807 aagfange. Dr Escherkanal, vu Mollis bis in Walesee, isch 1811 fertig gsi. Dr Maagkanal, vum Walesee bis uf Ziegelbrugg füre, isch 1812 fertig worde. Im 1815 isch d Linth bis in Giesse, uf Höchi Bängge, und es Johr speeter bis i d Grynau abe korrigiert gsi. 1866 isch s letscht Stugg, vo de Grynau bis in Zürisee, in Aagriff gnoo worde.
Theudebald
Dr Theudebald (au Theudowald; * um 537; † November/Dezember 555) isch e König vo de Franke us em Gschlächt vo de Merowinger gsi. Er het vo 548 bis 555 im Riichsdeil gregiert, wo spöter under dr Bezeichnig Austrasie bekannt gsi isch.
Läbe
Dr Theudebald isch dr einzig Sohn vom König Theudebert I. gsi. Si Mueter isch d Galloromanin Deuteria (Deoteria) gsi, wo im Johr 532 im Theudebert si Konkubine und 537 oder 538 uf s Dränge vo de Franke verstosse worden isch. 551 isch dr Theudebald no as Chind bezeichnet worde, het also s Mündigkeitsalter vo 15 Johr nonig gha. So weiss me, ass er nit lang vor dr Verstossig vo siiner Mueter uf d Wält cho isch.
Dr Theudebald isch vo Afang a chränklig gsi. Drzue isch cho, ass er bim Dod vo siim Vater no unmündig gsi isch, aber dank em Prestige vo siim Vater und dr Loyalität vo de Grosse isch si Herrschaftsadritt problemlos gsi. Scho as Chind isch er öbbe 540 mit dr Walderada (Waldrada, Vuldetrada) verlobt worde, ere Dochter vom Langobarde-König Wacho, wo au e Schwöster vor siner Stiefmueter Wisigard, wo si Vater noch dr Verstossig vo dr Deuteria doch no ghürotet het, gsi isch. Won er volljöhrig worden isch, het er d Walderada ghürotet. Das isch en Affront gege d Langobarde gsi, denn die hai grad ihre Vater Wacho vom langobardische Dron verdrängt. S Bündnis vo de Franke mit de Langobarde isch verbroche.
Der neu Langobardekönig Audoin het sich mit de Oströmer verbündet. Bald noch em Theudebald siim Regierigsadritt isch s in Oberitalie zu Zsämmestöss zwüsche de Franke, wo sich under em Theudebert I. dört festgsetzt gha hai, und de Oströmer cho. Dr oströmisch Kaiser Justinian I. het zwei Gsandtschafte an Theudebald gschiggt (548/549 und 551/552). Er het d Rüümig vo de fränkisch bsetzte Gebiet z Italie verlangt und ass d Franke em gege d Ostgote wurde hälfe. Dr Theudebald het het sich nit welle festlege und het e Gegegesandtschaft zu Verhandlige über die territoriale Striitfroge gschiggt. 552 het dr byzantinisch Fäldherr Narses in Italie iigriffe und het in churzer Ziit s Ostgoteriich zerstört. D Franke in Oberitalie si emene diräkte Zsämmestoss mit oströmische Druppe us em Wäg gange, und dr Theudebald het e Bündnisagebot vom letzte Ostgotekönig Teja abglehnt. Drotz de militärische Erfolg vo de Oströmer hai d Franke Venetie non e baar Johr chönne halte, hai aber Nordwestitalie scho im Johr noch em Dod vom Theudebald noch ere Niiderlag müesse ufge. Noch ere lengere Chrankhet isch dr Theudebald im Johr 555 ohni Chinder gstorbe. Si Grossunggle Chlothar I., wo im Theudebald si Witwe Walderada ghürotet het, het si Riichsdeil gerbt.
Kleinaitingen
Kchloitenga (amtlich Kleinaitingen) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Kchloitenga leit sidlich vo Augschburg em Lechfeld.
Vo dr Gmarkong send 48,4 % Landwirtschaftsfleche, 14,4 % Wald, 10,2 % Sidlongsfleche ond 27,0 % sonschtige Fleche.
Gschicht
Kchloitenga hot bis zom Reichsdeputationshauptschluss 1803 zom Domstift Augschburg ghert. 1806 isch s Dorf zom Kenigreich Bayern komma.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,9 % gleäge.
Religion
92,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 6 % evangelisch.
Verwaltong
Kchloitenga hot mit dr Gmoede Oitenga ond Oppertshausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Kchloitenga ischt dr Rupert Fiehl.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Kchloitenga ghert zom Schwäbisch.
Origlio
Origlio (lombardisch Urij) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Capriasca im Bezirk Lugano.
Geografi
Origlio nerdlig vu Lugano im Valle Capriasca am Lago di Origlio, wu unter Naturschutz stoht. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion Carnago. Nochbergmaine sin Capriasca, Comano, Cureglia, Lamone, Ponte Capriasca un Torricella-Taverne.
Gschicht
Origlio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Orellio.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Origlio isch dr Ernestina Mascioni.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Origlio ghert zum Comasco-Lecchese.
Sauge
Sauge (frz.[]) isch e politischi Gmeind im Verwautigs-Chreis Bärner Jura im Kanton Bärn.
Geografy
D Gmeind lyt im Jura uf dr erschte Jurachetti. Zu Sauge ghört au s Dorf Fridlischwart a dr Schüss unde.
Gschicht
D Gmeind Sauge isch uf den 1. Jänner 2014 äntstange dur d Fusion vo dr vorhär unabhängige Gmeinde Pläntsch und Wölflige.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Met Ywohner (Stang ) ghört Sauge zu dä middelgrosse Gmeinde vom Bärner Jura.
Politik
Gmeindsbräsident isch de Pierre-Allain Grosjean (Stang 2015).
Stimmenaadeil vo dr Parteie bi dr Nationalratswau 2015: SVP 37.7 %, SP 23.9 %, BDP 9.3 %, Grüeni 8.0 %, FDP 5.5 %, glp 5.3 %, CVP 2.6 %, PdA 2.5 %, Piraten 1.4 %, SD 1.2 %, EDU 1.2 %, EVP 1.1 %.
Vennonen
Öberliferig
De Ptolemäus nennt d Vennonte zäme mit de Kalukone, wo südlich vo de Brixantier und nördlich vo de Suanete und de Rigusker lebet. De Strabon rechnet d Vennone zu de keltische Vindeliker und sait, si saiet bsunder tapfer. De Plinius de Älteri maint degege, ass d Vennonense und Sarunete im Quellpiet vom Rhii glebt hebid, wobii Sarunete woll i Suanete verbesseret were sött.
Düütig
Ahand vo de Quelle werd vermuetet, as d Vennone im Rintl glebt hend. Eri nördliche Noochbure, d Brixenete, wered mit de Brigantier gliichgsetzt, wo am Bodesee um Bregez (lat. Brigantia) ume ghuuset hend. D Rigusker und Suanete, wo de Plinius Sarunete nennt, chönet im Bündnerland loklisiert were. D Kalukone wered entweder um Chur ume oder im Vorarlbergische lokalisiert.
Do i früemittelalterliche Uurchunde vom 9. bis is 12. Joorhundert Rankwil Vinomna und Vinonna gnennt werd, werd vermuetet, as do s Zentrum vo de Vennone glege ha chönnt; en Ablaitig vo lat. vindemnia "Wimmet" isch aber woorschiinlicher.
Name
En Stamm miteme äänliche Name het z Norditalie, vermuetli im Veltlin gsidlet, de Strabo nennt de au Vennones, de Plinius aber Vennonetes. Im Vintschgau hend d Venostes glebt. Baid Stämm wered i de Regle zu de Räter grechnet.
Spekuliert werd mengisch au dröber, öb e Zämehang mit em antike Name vom Bodesee - lacus Venetus - bestöchi, do jo d Vennone südlich vo dem glebt hend. Au de Name isch verbraitet: im hüttige Veneto hend d Veneter glebt, en indoeuropäisches Volch, wo vo de Römer underworfe woren isch, und i de Bretagne hend anderi Veneter glebt, wo aber Kelte gsii sind.
Krattigen
Chrattige (amtlech Krattigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Frutige-Nidersimmetal im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Chrattige ligt uf dr linke Site vom Tuunersee. D Gmeindsflächi bsteit us 41,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 45,6 % Waud, 10,8 % Sidligsflächi u 2,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Leissige, Äschi u Spiez u Sigriswil u Baatebärg uf dr änere Site vom Tuunersee.
Gschicht
Chrattige isch zum erschte Mal gnennt worde um 1300 aus Krattingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Frutige ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,5 % gläge.
Religion
77,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 33,3 %, CVP 1,3 %, EVP 4,5 %, FDP 4,3 %. GLP 2,4 %, GP 6,5 %, SP 11,2 %, SVP 30,8 %, Suschtigi 5,7 %.
Gmeindspresidänt vo Chrattige isch dr Christian Kummer (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 882 Ywohner 95 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,8 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Chrattige ghört zum Höchstalemannisch.
Waldenburgerbahn
S Waldeburgerli (kurz WB), wie d Waldenburgerbahn (offiziell Name) liebevoll vo dr yheimische Bevelkerig gnennt wird, isch e Schmalspurbahn im Oberbaselbiet (Nordweschtschwiiz).
Bahnporträt
D Strecki isch 13,1 Kilometer lang und eispurig. Si fiehrt vo Waldeburg in d Kantonshauptstadt Lieschtel. Obwohl oder grad will si so glai isch, hett si es paar Bsunderheite: Usser em Waldeburgerli het kei anderi Bahn in dr Schwiz au e Spurwiti vo nume 750 Milimeter. Au in ganz Europa gits nur es paar wenigi Bahne, wo die Spurwiti hän. Aber alli vo dene ebbe usser em Waldeburgerli fahre nur oder fascht nur wäg em Turismus. Zuedäm isch s Waldeburgerli die einzig Bahn mit däre Spurwiti, wo me elektrifiziert het. S Waldeburgerli isch somit e ganz normals modärns Bähnli im öffentlige Personeverkehr mit ere bsundre Spurwiti.
D Bahn isch scho zimli alt – und wär si das nid, wär si wohl nie baut worde. Si isch nämli scho am 1. Novämber 1880 eröffnet worde. Und 1953 het me si denn uff elektrische Betriib umgstellt und aadie gsait zu de Dampfrösser.
Hitte het s Bähnli näb de beide Ändbahnheef elf Statione uff dr Strecki und bruucht 24 Minute, um vo Waldeburg noch Lieschtel z ko. Intärn hett me em Waldeburgerli s Nummere 19 innerhalb vom Tarifverbund Nordweschtschwiz (TNW) geh. Anders aber als d Tram und Büss im TNW trait s Bähnli die Nummere niene, und hett au kei Ziilazeige an de Fahrzüüg. Aber das bruuchts jo au nid, wenns nur ei Linie git. Betriberin isch lang d Waldenburgerbahn AG, hitte isch es d Baselland Transport.
Ulm (Lichtenau)
Ulm bi Lichteni im Landkreis Raschti z Bade-Wirttebärg (Ditschlond) isch e Dorf, wu 1154 zum ärschte Mol gnännt worre isch. Es et domols Ulmene gheisse, de Nome kunnt wahrschiints vun de Ulme, wo s friejer ums Dorf rum ghet het.
Im Drissigjährige Krieg hen d'Schwede de Ort abbrännt, drissig Johr später nomol d Franzose.
Waldenburgerbahn
Bahnporträt
Im aktuelle Fahrplan fahrt d WB am Daag dur all halb Stund, zu de Stosszyte all Viertelstund und an de Oobe und am Samschtig- und Sunntigmorge all Stund, was eppe vierzig Fahrte pro Tag und Richtig ergitt.
Ulm (Lichtenau)
Im Johr 1937 het de Gmein Ulm schun emol d'Ingmeindung noch Lichteni droht, uff e Ondrag vum Lichtenauer Birjermeister. Die iberzejgende Usfierungen vun dene gschichtliche un sachliche Begeweheite vun dene zwei Gmeinde hen im Endefekt dene folgeschwere Schritt vereitelt.
Dezämber 1953: Ulm wird 800 Johr ald.
Waldenburgerbahn
Bahnporträt
Vom Frielig bis in Herbscht het d WB friener Dampffahrte abbotte, und zwar mit domoligem Rollmaterial und dr einzige betriibsfähig erhaltene Dampflok, dr «Gedeon Thommen» vo 1902. Lok und Wääge wärde liebevoll pflägt.
Ulm (Lichtenau)
1973 ischs zu Lichteni kumme.
Waldenburgerbahn
Gschicht
Am 18. Juni 1871 hett d Bevölkerig vom Baselbiet dr Konzession zum Bau von ere Schmalspurbahn vo Lieschtel noch Waldeburg und villicht witer noch Langebruck zuegstimmt. Das hett denn no dr Schwizer Bundesrot bewillige miesse. In de Joor druff hetts denn aber immer widr Problem geh, Lüt mit gniegend Gäld zfinde. 1879 isch d Waldeburgerbahn als eigeständigi Gsellschaft gründet worde und me hett ihre d Konzession für e Bau erteilt, aber nur vo Lieschtel bis Waldeburg, ohni s Bärgstück bis Langebruck.
Ulm (Lichtenau)
Inzwische isch Ulm mit Lichteni baulig zämmegwaggse.
Isle of Man
D Isle of Man, uf Manx: Ellan Vannin, isch en Insle i de Irische See. Si isch als autonome Bsitz vo de britische Chrone (engl.: crown dependency) diräkt de britische Chrone understellt, aber isch weder e Teil vom Vereinigte Königrych no e Chronkolony. Si isch e gsonderts Rächtssubjäkt und isch, wo s Vereinigt Königrych no zur EU ghöört het, au kei Teil vo de EU gsy.
Waldenburgerbahn
Gschicht
Nur acht Mönet hett me bruucht, um s Bähnli z baue und so hett me si am 30. Oktober 1880 iweihe kenne. Es hett Plätz in dr zweite und dritte Klass gha. Koschtet het ei Fahrt in dr dritte Klass damals ei Frangge (hytte ohni Rabatt siibe Frangge) und d Fahrt het 56 Minute duurt. S Bähnli isch zuedäm numme vier Moll pro Daag und Richtig gfahre (hytte vierzig Moll).
Ulm (Lichtenau)
D’ Herkunft vum Ulmer Dorfwabbe
S zeit e als Kriz stilisierti Ulm, wo dr Stomm devo in e Grummstab boge isch.
Isle of Man
Z Douglas taget de Tynwald, s Parlamänt vo de Isle of Man. Er wird als s eltischt Parläment vo de Wält aaglueget, wo ununderbroche äxischtiert het.
Waldenburgerbahn
Gschicht
1909 hän es paar motivierti Lyt e Gsuech gstellt, zem e Bahn z baue vo Waldeburg über Langebruck noch Balsthal und mit enere Sytelinie noch Mümliswil. Dr Usbruch vom erschte Wältkrieg hett denn das aber verhindert – genauso wie die planti Elektrifzierig 1912 vo dr bestehende Bahn. Die Verlängerig isch leider nie baut worde und so fahre hytte Poschtauti in die Gmeinde.
Am 25. Oktober 1953 hett me denn doch dr elektrischi Betrib kenne uffne (mit 1500 Volt Glichstrom) und hett au grad neus Rollmaterial agschafft.
1985 und 1993 hett me denn s aktuelle Wagematerial agschafft: siibe Triib- und zäh Stüürwage.
Gäägewaart
Zwische 2010 und 2015 het me a nejs Rollmaterial dänggt. Will das mit dene 750 mm Spurwiti aageeblig immer e Chnorz gsi isch, geigneti Wäge z finde – und wenn me Niiderfluer wott, aageeblig gar fascht unmeeglig isch –, het me 2015 e Umbau vo dr Spurwiti uf 1000 Milimeter bschlosse. Mer het au dra dänggt, s Waldeburgerli au bis Brattele verlengere und deert mit dr Tramlinie 14 verknipfe, wo zmittst in d Altstadt vo Basel fiehrt, het das aber verworfe.
Im Abrelle 2021 isch dr Verkehr vom alte Waldeburgerli yygstellt worde, und me het agfange, die alte Schiine dur di neje meterspurige ustusche. Abrysse mues me z Oberdorf au zwai Hyyser, wil di nej Bahn meh Blatz bruucht. Am 11. Dezämber 2022 hat d Waldeburgerbahn as Meterspur-Betrib dr Verchehr wider uufgnoo.
Basler Judenpogrom
Bim Basler Juudepogroom si am 16. Januar 1349 z Basel schetzigswiis fufzig bis sibzig Juude umbrocht worde und die ersti jüüdischi Gmäind z Basel isch zerstöört worde. Dr Pogroom isch äine vo vile gsi, wo wäärend dr erste middelalterlige Pestpandemii woorschinlig vo de Obrikäite im Gebiet vom südlige Oberrhii organisiert worde si.
Vorgschicht
1348/49 het in Öiropa an vile Ort e Juudeverfolgig aagfange. Die isch im ene änge Zämmehang mit dr erste Pestwälle gstande, wo sich vo Südöiropa gege Norde usbräitet het. D Lüt häi nid gwüsst, was mä drgeege chönn mache und Grücht vo Brunnevergifdige und Äänligem si ufchoo und mä het behauptet ass d Juude eso d Christe welle usrotte. Im Dezämber 1348 isch d Pest z Basel zwar nonig usbroche, aber d Bedroig vo de Juude isch eso gsi, ass e baar us dr Stadt gflüchdet si. Um d Wienacht isch dr jüüdischi Friidhoof verwüestet worde.
Klosterlechfeld
Kloschterlechfeld (amtlich Klosterlechfeld) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Basler Judenpogrom
Vorgschicht
Aagriff uf d Juude, wo under em Schutz vom Kaiser gstande si, häi d Glaubwürdigkäit vo dr lokale Obrigkäit de Riichsvögt gegenüber in Froog gstellt. No 1345 häi sich d Magistrat im südlige Oberrhii im ene Landfriidensbündnis bsundrigs gege Buurebande zämmegschlosse, wo Juude verfolgt häi, und 1347/48 si e baar Basler Aadligi verbannt worde, wil si Juude überfalle häi. Dr Grund für d Aagriff isch grösstedäils wirtschaftlig gsi. E groosse Däil vom Basler Aadel het schweeri Schulde bi de Juude ghaa. Drzue isch choo, ass brivilegierti Achtburger Bankgschäft häi afo mache und Konkurränte vo de jüüdische Gäldverdleener worde si. Wil s überall Pestpogrom gee het, het mä au z Basel juudefindligi Usschritige afo erwääge. So häi sich im Januar 1349 dr Stroossburger Bischof, d Verdräter vo de drei Stedt Stroossburg, Freiburg im Brisgau und Basel, und elsässischi Herrschaftsdraäger z Benfeld droffe und häi drüber greedet, was mä mit de Juude wurd mache. Es isch woorschinlig drum gange, wie mä d Juude chönnt looswärde, eso ass sii sälber im Hindergrund wurde bliibe. Es het in de middelalterlige Stedt e gwaltberäiti Underschicht gee, wo mä het chönne ufstachle. Drzue isch no cho, ass es uf d Fasnachtzit gangen isch, wo d Lüt sowiso aggressiver gsi si.
Klosterlechfeld
Geografi
Kloschterlechfeld leit sidlich vo Augschburg em Lechfeld.
Basler Judenpogrom
Dr Mord
Dr Pogroom het am 16. Januar 1349 aagfange, wo ufghetzti Bande alli Juude, wo si häi chönne verwütsche, in ere Holzhütte uf ere Insle im Rhii iigsperrt häi. Si häi denn d Hütte aazündet, und alli, wo din gsi si, si verbrennt oder verstickt. In de Kwelle isch überliiferet, ass es dreihundert bis säggshundert Opfer gee häig, mä dänkt aber, ass das zvil sige; die jüüdischi Gmäind z Basel het numen öbbe hundert Mitgliider gha, so dass es glaubhafter isch, ass denn zwüsche fufzig und sibzig Lüt ermordet worde si. E Hufe vo de jüüdische Chinder het mä verschoont, aber mä het sä zwangsdauft und in Chlöster verschleppt. Au e baar Erwaggsnigi si nid umbrocht worde, wo si in extremis konvertiert häi. Wo aber d Pest im Mai 1349 schliesslig usbroche isch, het iiri nöiji Religioon iine nüt ghulfe. Si si iigsperrt worde und mä het sä gfolteret, bis si zuegee häi, ass si bim ene Giftkomplott gege Basel mitgmacht häige, und denn si si hiigrichdet worde. Mä cha aanää, ass die jüüdische Hüüser und d Sünagooge blünderet worde si. Ändi 1349 si alli Juude, wo dr Pogroom überläbt häi, us dr Stadt gflüchdet gsi, und die jüüdischi Gmäind het sich ufglööst. Wie mä s z Benfeld woorschinlig abgmacht het, isch dä Pogroom nid dr äinzig bliibe. Z Freiburg im Brisgau het am 30. Januar e Pogroom stattgfunde und z Stroossburg am 14. Februar.
Klosterlechfeld
Geografi
Vo dr Gmarkong send 45,3 % Landwirtschaftsfleche, 0,8 % Wald, 47,9 % Sidlongsfleche ond 5,9 % sonschtige Fleche.
Tuggenersee
De Tuggenersee oder Tuggnersee isch en hüt verlandete See, wo früener i de Linthebini glegen isch. Hüt gits nu no en chlinne Waier i de nöchi vo Riicheburg und chlinni Bodeuuebehaite vom ehemolige Flusslauf vo de Linth, wo uf d Exischtänz vo dem See hiiwysed.
Klosterlechfeld
Gmoendsgliderong
Zua Kloschterlechfeld gheret koene weiter Ortsdoel.
Tuggenersee
Vorzit
Wo sich noch de letschte Iiszit d Gletscher hend afange zruggzüche, het sich en riisige See bildet, wo vo Züri bis uf Sargaas ggangen isch. D Linth het vom Glarnerland Gröll und Chiis mitgschleppt und de See afange uffüle. Öppe 5000 v. Chr. het si so de See tailt in östliche Walesee und in westliche Zürisee. D Linth het de See nodisno witer ufgfüllt. I de Römerzit het er sich nöd witer ass bis zum «Bänggner Büchel» erstreckt.
Basler Judenpogrom
Dr Mord
Basel het s kaiserlige Gebot missachdet und sich an de Kammerchnächt, wo äigetlig unaadastbar gsi si, vergriffe. Zitgenössischi und noochdräägligi Daarstellige vom Pogroom göön drvo us, ass d Zümft und s Volk am Pogroom schuld sige und nid dr Root. D Hindermänner us dr gsellschaftlige Füerigsschicht häi s fertig brocht, iiri Rolle bi de Eräigniss z verdusche und d Schuld uf d Volksmasse abzschiebe. Z Stroossburg het s non e Brozäss vor de Riichsautoridääte gee, z Basel isch vo so öbbisem nüt bekannt. Mit dr Vernichdig vo dr jüüdische Gmäind häi d Drootziejer iiri Ziil erräicht: Die jüüdische Guethaabe und Pfandrächt häi as erlosche gulte, und e baar Rächtsditel wie Huszinse si in christligi Händ choo. Dr Root het d Sünagooge und dr Friidhoof beschlaagnaamt. In dr Sünagooge het mä noch em Ärdbeebe vo 1356 brovisorisch Waare glaageret. Us em jüüdische Friidhoof het män e stedtische Wärkhoof gmacht, villicht zum d Graabstäi as Düürschwelle und für Reparatuure vo dr Stadtmuure z bruuche. Äi Graabstäi het mä as Boodeblatte im Basler Münster verläit, eso, dass s Schrift unde und eso unsichtbar gsi isch.
Klosterlechfeld
Gschicht
Kloschterlechfeld ischt ab em 17. Johrhondert rund om s Kloschter Lechfeld entstanda.
Tuggenersee
Vorzit
Im Joor 610 händ de Columban und de Gallus s Dorf Tugge bsuecht und de Gallus söll d Götzebilder vo de Tuggner in See ine grüert ha.
Basler Judenpogrom
Fuessnoote
<References/>
Klosterlechfeld
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5 % gleäge.
Tuggenersee
Mittelalter
Im früene Mittelalter het sich de Zürisee bi Grinau und Uznach trennt. De Tail i de Linthebini isch numeno en flache See gsii, wo i Urchunde Tuggenersee gnennt worden isch. Wie gross de See im hütige Bänggner Riet gsi isch, chunnt vo alte Beschribige und alte Landcharte nöd klar füre. De See isch immer mee verlandet und im Joor 1535 z letschtmol erwänt worde. Well sich aber s Flussbett vo de Linth het afange hebe, isch es jetzt immer wider zu Öberschwemmige cho und de Seespiegel vom Walesee het sich au ghebt, so as Weese immer wider öberschwemmt worden isch und d Linthebeni versumpft isch und d Lüt chrangg wore sind.
Klosterlechfeld
Religion
93,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,2 % evangelisch.
Tuggenersee
Linthkorrektur
Im Nüünzechnte Jahrhundert het in Züri in Äschiniör glebt, de het Johann Konrad Escher gheisse. De het en Plan entworfe, wie mer dem Problem chännt Mäischter werdä. D Linth isch in Walesee gläitet worde und vu deet us als Linthkanaal in Zürisee. D Männer händ müese i de Jaare 1807–1816 Fronarbet leischte, was bi wiitem nüd jedem passt het.
Klosterlechfeld
Verwaltong
Kloschterlechfeld hot mit Undermeidinga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Kloschterlechfeld ischt dr Rudolf Schneider.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Kloschterlechfeld ghert zom Schwäbisch.
Israelitische Religionsgesellschaft Basel
Die Israelitischi Religioonsgsellschaft Basel (IRG) isch e sträng orthodoxi jüüdischi Gmäind in dr Stadt Basel.
Sie het iiri Sünagooge an dr Ahornstrooss und zelt öbbe 250 Seele. Doodrvo si öbbe 50 Manne, 70 Fraue und 130 Chinder und Jugendligi. Si isch 1927 gründet worde und stoot mit dr israelitische Äihäitsgmäind IGB uf guetem Fuess. D IRG isch e Veräin noch em Zivilgsetzbuech (ZGB), aber käi öffentlig-rächtligi Körperschaft, und wird finanziell vo ire Mitgliider dräit. Nume männligi Mitgliider si stimm- und waalberächdigt und chönne in Vorstand gweelt wärde. D Mitgliider müesse noch de Gsetz vo dr Thora lääbe.
Gschicht
Dr Arthur Cohn, wo 1885 dr erst Basler Rabbiner worden isch, isch sträng orthodox gsi und gege alli Reforme, wo zu sällere Zit an dr Daagesornig gsi si. Scho 1911 het er d Gründig von ere Organisazioon für e ‹gsetzdröis› Juudedum vorgschlaage.
Im Mai 1912 isch d Wältorganisazioon «Agudas Jisroel» gründet worde. Dr Cohn het d «Stifdig Israelitischs Leerhuus» in s Lääbe grüeft, dr «Schomre Thora Männerveräin» zämme mit em Sally Guggenheim, und er isch Mitgründer vom Veräin «Schomre Schabbos» gsi. Us däm isch denn 1927 noch em Dood vom Cohn d IRG entstande.
1923 het dr Guggenheim dr IGB verloo und het in sim äignige Huus e Sabbatgebät organisiert. 1924 het er an dr Thannerstrooss e Mikwe, e rituells Baad, iigrichdet und vom Novämber in däm Joor hai dört Gottesdienst stattgfunde. Zwäi Joor noch dr Gründig vo dr IRB isch 1929 d Sünagooge an dr Ahornstrooss iigweit worde, aber erst drei Joor spööter het d Gmäind mit em Dov Jehudo Schochet iire erst Rabbiner gweelt.
1933 isch d Talmud Thora-Schuel ufdoo worde und 1997 dr «Kolel Basel».
(50000) Quaoar
(50000) Quaoar isch dr Namme vume Transneptunische Objekt im Kuipergürtel. Bevor er dr Namme Quaoar erhalde het, isch er under dr vorläufige Bezeichnig 2002 LM60 gfüehrt worre. Entdeckt worre isch dr Asteroid am 4. Juni 2002 vu dr Astronome Chad Trujillo un Mike Brown am California Institute of Technology z'Pasadena, USA wo ihn au daift hän. Dr Namme Quaoar (gsproche „kwah-o-wahr“) entstammt im Schöpfigsmythos vu dr nordamerikanische Tongva-Indianer, wo in dr Gegend um Los Angeles läbe. Die Internationale Astronomische Union (IAU) het die Nammensgäbig middlerwili offiziell bestätigt.
Dr Quaaor entspricht alle Kriterie vu dr Kategori Zwergplanet in dr am 24. August 2006 vu dr Internationale Astronomische Union verabschidete nöie Systematik vu dr Himmelskörper im Sunnesystem. Allerdings isch dert noch dr Systematisierigsprozess no nit agloffe.
Mond
Im Februar 2007 het e Team um dr Mike Brown d'Entdeckig vu eme Mo mit chnapp 100 km Durchmesser bekannt gä, wo uf 2006 erstellte Ufnahme entdeckt worre sei. Sälle Mond het middlerwil uf dr Namme Weywot daift (in Langform: Weywot (Quaoar I).
Gschichte
Dr Asteroid isch scho anno 1982 vum Astronom Charles Kowal photographiert, aber nit als soniger identifiziert worre.