cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Langnau im Emmental
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Langnou ghört zum Hochalemannisch.
Kanton Zug
De Kanton Zoog (fra. Zoug, ita. Zugo, rom. Zug, lat. Tugium) isch en Kanton vo de Schwiiz. Er ghört zu de chlinschte Ganzkantön vo de Schwiiz. Er hed en zimli höchi Bevölkerigsdichti und ghört zu de tüürschte und riichschte Kantön vo de Schwiiz.
Geografii
Zug liit i de Zentralschwiiz zwüsche de Kantön Züri, Schwyz, Luzern und Aargau im Übergangsgebiet zwüsche de Voralpe und de Hochebeni. Hauptfluss vom Kanton isch d Lorze, wo vom Ägerisee in Zugersee, bi Cham scho widr us em See use und denn nördlich vo Maschwande i d Rüüs flüüst.
De Kanton Zoog het elf Gmeinde, für Details lueg under Gmeinde vum Kanton Zoog.
Gschicht
Im Kanton Zoog hed me früei Ahzeiche vo Bevölkerig gfunde. Die ältischte sind us de Alt- und Mittelsteiziit (17'000–6000 v. Chr.), jedoch eher i de höchere Gebiet vom Kanton Zoog, da zu dere Ziit de gröschti Teil vom Kanton no vo Sumpf und Moor bedeckt gsi isch. Mer hed au archäologischi Fund us de Jungsteiziit (5500–2200 v. Chr.) gmacht. Zu dere Ziit sind d Lüüt a See go wone. Sie händ sich dur Viehzucht und Landwirtschaft ernährt. I de Bronzeziit (2200–800 v. Chr.) sind i de Schwiiz d Pfahlbauer cho. So au i de schpötere Bronceziit im Sumpf zwüsche Choom und Zoog.
Locquénolé
Locquénolé (bretonisch Lokenole) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Locquénolé lyt am Atlantik, an dr Mindig vu dr Fliss Dourduff un Morlaix in d Bucht Rade de Morlaix, 72 km vu Quimper un 53 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 81 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouezoc’h im Oschte, Plougasnou im Nordoschte, Carantec im Nordweschte, Henvic im Weschte, Taulé im Sidweschte, Saint-Martin-des-Champs im Side un Morlaix im Sidoschte.
Gschicht
Locquénolé isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Lancolvett (1163 Ecclesia Sancti Guingaloci, um 1330 Locus Guennolay).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Locquénolé ghert zem Bretonisch.
Elsa Lüthi-Ruth
D Elsa Lüthi-Ruth (* 20. Meerz 1909 z Sanggale; † 17. Augschte 2005 z Worb) isch e Schwyzer Chrankeschweschter gsii.
Leben
D Elsa Ruth isch as Zwooteltschti vu vier Chinder uf d Wält chuu un isch zwoosproochig z Sanggale, z Gämf, z Bärn un z Lozärn ufgwagse. Ire Vater het e Chlaidergschäft ghaa. Z Lozärn isch si uf d Sekundar- un Handelsschuel gange, wu si anne 1927 mit eme Diplom abgschlosse het. 1927 bis 1930 het si as Sekreteeri un Främdsproochekorreschpondänti z Lozärn, z Gämf, z Paris un z London gschafft.
Vu 1931 bis 1934 het si z Lozärn, z Züri un z Bärn Chrankeschweschter (Operations- un Narkoseschweschter) glehrt. 1935 bis 1937 het si as Oober-, Operations- un Narkoseschweschter am Schwyzer Spital Ospedale Internazionale z Neapel gschafft, wu mer ere d Intensivpflääg vu Chinder gee het, wu mer nume weenig Schangse zum Iberlääbe gee het. 1937 isch si zwai Mool as Schiffschrankeschweschter uf Auschtralie graist.
In dr Zyt vu dr Mobilmachig vu dr Schwyzer Armee 1939 isch si Ooberschweschter z Biel gsii. Zäme mit dr Elsbeth Kasser het si si zum Frauehilfsdienscht (FHD) gmäldet, wu si ne baar Mool mit Ziig gfahre sin mit verwundete russische un alliierte Soldate im Rame vum Gfangeneuusdusch.
1940 bis 1944 het si fir d Schwyzerisch Aarbetsgmainschaft fir chriegsgschäädigti Chinder (ab 1942 Chinderhilf vum Schwyzerische Roote Chryz) in dr Maternité suisse d’Elne gschafft un vu 1940 bis 1941 d Kantine un Saiglingsabdailig fir untererneerti Chinder z Auch (Département Gers) glaitet, wu si stellverdrättendi Diräkteri vu dr Schwyzerische Delegation vu dr Chinderhilf im nit bsetzte Side vu Frankrych (Vichy-Regime) gsii isch.
1941 un 1942 het si mit dr Friedel Bohny-Reiter im franzeesische Internierigslaager Rivesaltes gschafft, wu si d Schwyzer Baracke grindet het, wu si din zueständig gsii isch fir s Versoorge vu dr Chinder, d Verdailig vu Zuesatznahrig un fir d Pflääg vu dr Chranke. 1942 het si dr Ufdrag iberchuu, im Château des Avenières z Cruseilles (Département Haute-Savoie) e Chrankestation (Station Médicale) mit Hyyser fir unterernehrti, gschwechti un chupprigi Chlaichinder, Schuelchinder un Juugedligi ufzböue, wu si bis 1944 glaitet het.
Noch em Chrieg het si fir d Schwyzer Spändi d Laitig vum Chinderhaim «Beau-Soleil» z Gstaad ibernuu, wu fir chriegsgschäädigti Chinder vu Frankrych, Kroatie un dr Tschechoslowakei gsoorgt wooren isch.
Vu 1952 bis 1959 het si irem Mann im Bedriib ghulfe, wu Schryyner gsii isch. No syym Dood het si vu 1960 bis 1969 s Inselheim glaitet, e Rekonvaleszäntehaim uf em Areal vum Inselspital z Bärn. 1999 isch si in s Altershaim Vechige-Worb zooge.
Ire Nooloos isch im Archiv fir Zytgschiicht z Züri.
Kanton Tessin
S Tessin isch de südlichscht Kanton vor Schwyz. Uf Italienisch, de Amtssprooch im Kanton, heisst s Tessin Ticino, im Lombardisch, em Dialäkt, Tesin oder Tisin. De Hauptort isch Bellinzona, de gröscht Ort noch Iiwohner isch Lugano, vo de Flächi här isch es Blenio.
Geografy
S Tessin erstreckt sich südlich vom Alpekamm und bestoht us vil Täler, Gebirg und Höger, wo noch Süde naadisnaa uuslaufed. Em Tail nördlich vom Monte Ceneri sait me Sopraceneri, em Tail südlich devo Sottoceneri. Gmainsami Gränze hät s Tessin im Sopraceneri im nördlichste Nordweste mit em Wallis, im Norde mit em Kanton Uri, im Nordoste mit em Kanton Graubünde und im Weste mit der italienische Provinz Verbano-Cusio-Ossola i de Region Piemont; im Sottoceneri gränzts rundumen a di italienisch Region Lombardei mit de Provinz Varese im Weste und de Provinz Como im Süde und Oste.
Grossi Flüss im Kanton sind de Tessin oder Ticino, won em Kanton de Name ggää hät, dänn d Maggia, de Brenno und d Verzasca. Im Tessin lige au die schwyzerische Tail vo de beide Seee Langesee (Lago Maggiore) und Luganersee (Lago di Lugano).
Sit em Dezember 2005 gits i de Täler vom Locarnese es Projekt för en neue Nazionalpark, de Parco Nazionale del Locarnese. 2018 händ aber d Meerhäit vo de Gmäinde näi dezue gsäit.
Verfassig
D Verfassig vom Kanton Tessin isch vo 1997. Im Staatsroot, der Exekutive, sitzed füf Mitglider; de Grooss Root, d Legislative, hät nünzg Mitglider. Beed Rööt wäred all vier Johr vom Volch nach em Proporzwahlrächt gwählt. D Judikative wird mit der Usnahm vo de Fridesrichter vom Groosse Root gwählt, und zwor amel uf zäh Johr.
De Kanton Tessin isch in Bezirk (z. B. Leventina), Chrais (z. B. Giornico) und Gmainde (z. B. Bodio) uftailt. Alles i allem gits acht Bezirk un 38 Chrais. D Bezirk spiled aber nu ganz e chlyni Rolle, und d Chrais umschrybed nu d Rayon vo de Fridesrichter.
Sproche
Offizielli Amtssproch im Tessin isch italienisch. S Tessin bildet drum de gröscht Tail vo de italienischsprochigi Schwyz.
En grosse Tail vo de yhaimische Bevölkerig redt underenand en Tessiner Dialäkt, wo zum Lombardisch, em Italienisch vo de Lombardei, ghört.
Usgstorbe isch d Ghaimsproch vo de Chesselflicker im Val Colla (hinder Lugano), s Rügín, und s Glych gilt für d Ghaimsproch vo de Chämifäger us em Verzascatal, s Taróm.
Im Tessin git s ai ditschsprochigi Gmai, nämli Gurin. Wills im Tessin vil elteri Dütschschwizer hät, wo do ihren Läbesobig verbringed, und au vil Touriste us em dütsche Sprochruum, chönd au nöd wenig anderi Tessiner au Dütsch.
Tourismus
S Tessin läbt starch vom Tourismus. Vil Bsuecher chömed i d Südschwiz wägem milde Klima und em italienische Flär. Me sait em Tessin au «Sunnestube» vo de Schwyz. Es chan aber au starch rägne, vorallem dänn, wänn uf de Alpenordsyte de Föhn goht.
Verchehr
De Tessin isch verchehrsmässig guet erschlosse. Da isch emol d Gotthard-Linie (ehemols Gotthardbahn) vo de SBB und d Autobahn A2, wo au dur de Gotthard is Tessin chunnt. Baidi Linie chömed us em Ruum Basel, Züri oder Luzern und verlönd z Chiasso de Tessin i Richtig Italie wider. E wyteri Schwyzer Nord-Süd-Achse isch d San-Bernardino-Route (A13), wo us em Misox churz vor Bellinzona i d A2 mündet. Im Tessin isch au s Südportal vom Gotthard-Basistunnel, wo im Zämehang mit de NEAT baut und im 2016 eröffnet worden isch.
Drü Päss, wo allerdings im Winter e gwüssi Zyt gschlosse sind, verbindet de Norde mit em Tessin. Da isch de Nufene, de Gotthard und de Lukmanier. Im wytere Sinn chönnt me au no de San Bernardino dezue zelle.
Vo Locarno us fahrt d Centovallibahn, e Schmalspurbahn, dur s Centovalli noch Italie bis uf Domodossola. I vil bewohnte Sytetäler vom Tessin häts Bus- oder Postauto-Linie, uf de Seeä verchehred je noch Johreszyt fahrplanmässig Schiff, und uf mänge Usichtsbärg fahrt e Stand- oder Luftsailbahn.
Dave Brubeck
Dr David Warren „Dave“ Brubeck (* 6. Dezämber 1920 z Concord, Kalifornie; † 5. Dezämber 2012 z Norwalk, Connecticut) isch en amerikanische Dschääspianist, Komponist und Bandliider gsi. Er het vo 1951 bis 1967 s Dave Brubeck Quartet gläitet, wo äini vo de langlääbigste und erfolgriichste Combos im Modern Jazz gsi isch. Er het mit dr intellektuelle Middelschicht e nöis Publikum für e Dschääs erooberet. In sine Stück het er Dschääs mit dr öiropäische Konzärtmuusig verbunde und au mit Muusig vo usserhalb vo Öiropa. Im Brubeck sim Klavierschbiil häi Blockakkord und ungraadi Taktarte im rhüthmische Ufbau vo sine Stück e groossi Rolle gschbiilt.
Suzeränität
As Suserenidäät (frz. suzerain „Oberhohäit, Oberherrschaft“, vo lat. sursum „uufe, in dr Hööchi“) het mä bis zur Middi vom 20. Joorhundert e machtbolitischi Staateverbindig bezäichnet, wo äi Staat (Suzerän, Oberstaat) wichdigi Befuegniss vom ene andere suwerääne Staat (Unterstaat) usüebt, mäistens Milidäär-- und Ussebolitik. Drfür übernimmt er dr Schutz vom andere Staat. D Suserrnidäät isch em Protektoratsverheltnis seer äänlig gsi.
E historischi Definizioon für Suserenidäät goot eso: “[S]uzerainty” is a term applied to certain international relations between two sovereign States whereby one, whilst retaining a more or less limited sovereignty, acknowledges the supremacy of the other. Dr Oberstaat isch im Understaat faktisch überlääge gsi und er het dorum d Befuegnis vom Understaat für dass dä in siine innere Aagläägehäite sälber het chönne bestimme, von ere Erlaubnis chönne abhängig mache. Die Rächtsfigur isch entwigglet worde zum d Abhängigkäit vo Indie vom Veräinigte Köönigriich am Ändi vom 19. Joorhundert z beschriibe.
Sonigi Abhängigkäitsverheltniss git s in dr Geegewart kum me. Es git zwar immer no e Hufe Staate, won e andere Staat vor allem iiri uswärtige Aagläägehäite woornimmt (z. B. Liechtestäi, Andorra und d Cookinsle). Aber hützudags wärde alli Staate as suwerään gliich aagluegt. Dr Staat, wo d Aagläägehäite vom ene andere woornimmt, macht das nit, wil er faktisch überlääge weer, sondern wil em das dr ander Staat völkerrächtlig gstattet het und dä das zu jeder Zit cha widerrüefe.
Dorum brucht mä dr Begriff in dr hütige Politik- und Völkerrächtswüsseschaft nüme. Er isch aber immer no e Bestanddäil vom gältende Rächt, wil er no in völkerrächtlige Verdrääg voorchunnt, wo immer no in Chraft si, so z. B. im Art. 2 vom Überiikomme über d Sklaverei vo 1926, im Art. 1 vom Warschauer Abkomme über d Beförderig im internazionale Luftverchehr vo 1929 und im Art. 2 vom Abkomme über die internazionali Zivilluftfaart vo 1944.
Lokasenna
D Lokasenna („Am Loki sini Zankred“) oder d Oegisdrecka („s Trinkgelage vom Oegir“) isch en Erzählig us de Edda, wo de Uslöser für di endgültig Findschaft zwüsched de Ase und em Loki beschribt. D Götter und Göttine sind bimene Festmahl bim Meerries Ägir gsi. Sini Halle isch e Fridenshalle, wo niemer sich dörf ame andere vergrife. Bi sinere Zankred het de Loki das Gebot übertrette und zwor mitem Ziel, Unfride z verbreite:
I sinere Red verspottet de Loki d Götter. D Götter versueched de Loki z beruhige, aber ersch wo de Thor am Loki droht ihn mit sim Hammer totzschloh, flüchtet de Loki.
De Inhalt vom Loki sinere Red:
Angeot
Angeot (ditsch Engelsod oder Ingelsod) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Angeot ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh.
S Gebiet um Angeot hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Angeot ìsch. Angeot ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Angeot ghert zem Franc-Comtois.
Wernher von Braun
Wäge sine Pionierläistige as dr füerend Konstrukdöör vo de erste läistigsstarke, funkzionsdüchdige Flüssigkäitsrageete A4 („V2“) het er bi de Nazionalsozialiste und noch em zwäite Wältchrieg in dr westlige Wält wääge sinere läitende Rolle bim Bau vo Dräägerrageete für d NASA-Missione e hoochs Aasee aagnosse. Er isch aber au umstritte wäge sinere Mitgliidschaft in dr NSDAP, dr SS und sinere Rolle bi dr Chriegsfüerig vom nationalsozialistische Dütschland, won er die sogenannti „Vergältigswaffe“ V2 konstruiert und baut het und drbii KZ-Häftling und Zwangsarbäiter iigsetzt het.
Litratuur
chronologisch
13. Jahrhundert
S '''13. Jahrhundert''' hät am 1. Januar 1201 aagfange und hät am 31. Dezember 1300 uufghört.
Gege Endi vo dem Jahrhundert isch de Übergang vom Hochmittelalter zum Schpaatmittelalter in Europa gsii.
Ebnet
Dr Namme Ebnet trage im alemannische Sprochrum folgendi Ortschafte:
z Dütschland
in dr Schwiiz
Ebnet isch usserdem:
Ebnet isch de Name vo folgende Persone:
Lueg au
Christoph Graf (Schweizergardist)
Christoph Graf (* 5. September 1961) isch sit em 7. Februar 2015 de 35. Kommandant vo de Päbstliche Schwizergarde im Vatikan.
De Christoph Graf isch am 2. März 1987 i d Schwizergarde iiträtte. Er hät sich i de Garde vom Hellebardier zum Underoffizier ufe gschaffed. Isch dänn Usbildner vo de Gardischte gsii und hät as Fäldwaibel d Dienschtplän gmacht. Dänn isch er Hoptma vom dritte Gschwader worde. Am 6. Oktober 2010 isch de Christoph Graf vom Pabst Benedikt XVI. zum Vizekommandant vo de Garde ernennt worde. Als Vizekommandant vo de Schwizergarde isch de Graf erste Beroter vom Kommandant und Verbindigsoffizier noch usse gsii. Endi Januar 2015 hät er s Interims-Kommando vom bishärig Kommandant, em Daniel Anrig öbernoo, wil dä im Dezember 2014 sin Rücktritt per Endi Januar 2015 erchlärt hät. Wil dä Übergang nöd notloos öber d Bühni gange isch, hät s Medie gee, wo spekuliert händ, öb ächt de Pabst Franziskus d Garde wöli uflööse. De Christoph Graf hät die Grücht aber zrugg gwise. Als Kommandant vo de Schwizergarde hät de Christoph Graf de militärisch Grad vom e Oberst.
De Christoph Graf isch Bürger vo Pfaffnau, verhüroted und Vater vo zwai Chind.
Wenkerbogen von Minseln
Dr Wenkerboge vo Meisele isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht.
Eberhard Meckel
Dr Eberhard Meckel (* 22. März 1907 z'Friburg im Brisgau, † 7. Juni 1969 z'Friburg) isch e dütscher Schriftsteller un Kritiker gsi. Er het unterem Pseudonym Peter Sixt gschriebe.
Läbe
Dr Eberhard Meckel, Sohn vum Architekt Carl Anton Meckel, Vadder vum Schriftsteller und Grafiker Christoph Meckel, het siini Gymnasialzit z'Etteheim un im Kepler-Gymnasium z'Friburg im Brisgau verlebt. 1926-1930 het er Kunstgschichd un Philosophie studiert un mit der Promotion zuem Dr. phil. an der Friburger Universität über de Wolfgang Eduard Griepenkerl abgschlosse. Derno het dr Meckel as Schriftsteller, Hörspielautor, Kritiker un Redakteur bis zuem End vom Zweute Wältkriäg in Berlin gschafft (1940-1945 isch er vo dr Wehrmacht iizoge gsi). Siini wichtigschde Arbedsgebiet sin Gedicht, Erzählige un Roman gsi. Er het in dr Literaturzitschrift "Die Kolonne" mitg'arbeitet. Us dr Kriegsgfangeschaft isch er 1947 wieder nach Friburg z'ruckcho, in de südbadische Raum, wo au vieli Erzählige von em aagsiedlet sin. In sine schpötere Lebensjohre het er sich bsunders mit em Läbe un em Wärch vom Johann Peter Hebel bschäftigt. 1957 het er sich in siinere Red „Umriß zu einem neuen Hebelbildnis“ biim «Schatzkästlein» (das isch e alljöhrlichi Veraschtaltig z'Lörrech zue Ehre vom Hebel) defür iig'setzt, ass me de Theolog un de Dichter Johann Peter Hebel zsämme gseh mueß un nit länger ufschpalte cha. Er het anne 1966 de Johann-Peter-Hebel-Pris vom Land Bade-Württeberg übercho. Si Sohn Christoph Meckel het sich arg kritisch mit dr apasslerische Haltig vo siim Vadder im 3. Riich usenanderg'setzt.
Über de Eberhard Meckel
Manfred Bosch: Der Johann-Peter-Hebelpreis 1936-1988, Karlsruhe: Scheffelbund 1988, S. 222-230
Seengen
Geografy
S Dorf lyt im Seetal uf dr Nordsyte vom Hallwilersee, aber nid ganz am Ufer, wil s det Sumpfgebiet het, wo under Naturschutz stoot, sondern am Bärghang. Im Weschte goot d Gmeindgränze bim Schloss Hallwyl übere Aabachs use.
Eberhard Meckel
Fueßnote
<References/>
Seengen
Geografy
D Nochbergmeinde vo Seenge sind Egliswil, Villmärge, Saarmeschtrf, Maischterschwande, Boniswil, Haubu und Seen.
Amand Goegg
Dr Amand Goegg (* 7. April 1820 z Ränche, † 21. Juli 1897 ebedo) isch en Freiheitskämpfer wäärend dr badische Revolution un Mitglied vun de Revolutionsregierung gsi.
Seengen
Gschicht
S Dorf isch als Seynga ane 893 imene Rodel vom Fraumöischter z Züri s erschte Mol erwäänt. Im 12. Joorhundert isch noch am See dr starch Wohndurm bout worde, wo spöter drumume s Schloss Hallwyl mid emene Wassergrabe am Aabach entstanden isch.
Amand Goegg
Wonner zwischezitig als Finanzbeamter z Mannheim gschafft het, het er zum 26. Dezember 1848 e Träffe z Ränche organisiert.
Dr Goegg het zum allgemeinen Landeskongress der badischen Volksvereine om 12. un 13. März 1849 im Zähringer Hof z Ofeburg ufgruefe, won er dr erschte Versitzende gsi isch.
Druf isch er i dr Revolutionsregierung vo 1849 Finanzminister gsi.
Noch de Niiderschlogung vun de Revolution isch er uf London gonge. Dert heter mit em Franz Sigel, Arnold Ruge un andri de "süddeutschen Kreis" bildet. 1851 het er Amerika bsuecht, onschliessend isch er in d'Schwyz uf Genf gongä, wo er, warschynts 1857, d Marie Pouchoulin ghirotet het.
Im Denkmalsstrit fir die wo 1849 z Rastatt stondrechtlig erschosse worre sin het er zum 200. Todesdaag vum Grimmelshausen de Stadt Renche des Rastätter Denkmol onbote. Dert stoots hit noch nebe de Kirch. Aber d'Stadt het d'Inschrift Den Vorkämpfern für Deutschlands Einheit und Freiheit gefallen und gestorben in und um Rastatt 1849 mitener Huldigung a de ''größten deutschen Dichter des 17. Jahrhunderts'' ärsetzt.
Werk
Rückblick auf die Badische Revolution unter Hinweisung auf die gegenwärtige Lage Teutschlands. Von einem Mitgliede der Badischen constituirenden Versammlung. Veröffentlicht von A. Gögg, 1850
Stellvertreterkrieg
As Stellverdräterchrieg wird e Chrieg bezäichnet, wenn sich zwei oder mee Groossmächt sich im e Komflikt befinde, aber sich nit diräkt milidäärisch usenandersetze, sondern die milidäärischi Usenandersetzig vo äim oder meerere Drittstaate lön lo usdrääge. Die Drittstaate handle also kwasi as Stellverdräter vo de Grossmächt, wo eso chönne im Hindergrund bliibe und e diräkti milidäärischi Konfrontazioon chönne vermiide.
Dr Begriff isch wääred em Chalte Chrieg ufchoo und isch zum erste Mol wääred em Vietnamchrieg verwändet und in dr Litratur und dr Politik ufgriffe worde. Ursprünglig het er sich nume uf d Chrieg bezooge, wo noch em Zwäiten Wältchrieg usbroche si, und wo d USA und iiri Verbündete uf dr äinte Site, und d Sowjetunion und iiri Verbündete (dr so genannt Ostblock) uf dr andere Site, iiri geopolitische und ideologische Inträssekomflikt in Drittstaate milidäärisch usdräit häi. Si häi drbii e Komflikt, wo scho bestande het wien e Bürgerchrieg für iiri äigene Zwäck instrumentalisiert. Si häi für das äi Bardei im Komflikt finanziell, diplomatisch und milidäärisch understützt und mänggisch au mit äigene Drubbe.
Bischbil für Stellverdräterchrieg si dr Spanisch Bürgerchrieg (1936–1939), wo s faschistische Italie und Nazidütschland d Putschiste under em General Franco understützt häi, wääred d Sowjetunion d Regierig mit Waffe und Berooter understützt het, und dr Chinesisch Bürgerchrieg noch em Zwäite Wältchrieg (1945–1949), wo d Sowjetunion d Kommuniste under em Mao Zedong understützt het und d USA d Nazionaliste under em Chiang Kai-shek.
Elmen
Alme (amtlich Elmen) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Alme likt uf dr rechte Seid vom Lechdal. D Nochbergmoanda sin Häselgehr, Hinterhornbach, Pfafflar, Stanzach und Vorderhornbach.
Gschicht
Alme ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1312 als Elmenoe.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 396 Aiwohner 379 Daitsch als Umgangsproch aagea, 8 Daitsch und andere Sproche und 9 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Alme ghert zum Bairisch.
Angelique Kerber
D Angelique „Angie“ Kerber ([]; * 18. Jänner 1988 z Bremen) isch e dytsch Tennisspiileri. Si spiilt syter anne 2003 as Profi. Ihri bishär greschte Erfolg as Ainzelspiileri sin d Siig bi dr Australian Open un dr US Open 2016 un z Wimbledon 2018. Derzue het si bi dr Olympische Spiil 2016 d Silbermedaille gwunne. Noch em Siig bi dr US Open isch d Kerber am 12. Septämber 2016 as erschti Dytschi syt 1997 d Nr. 1 vu dr Wältranglischt wore.
Rolf Rappaz
Dr Rolf Rappaz (* 9. Septämber 1914 z Baasel; † 9. Januar 1996 z Baasel) isch e Schwizer Grafiker und Künstler vom Konstruktivismus gsi.
Christina Lang
D Christina Lang (* 30. Juni 1973) isch en langjährigi Schwiizer Moderatori.
Rolf Rappaz
Lääben und Wärk
Dr Rappaz het e Leer as grafische Entwärfer gmacht, isch denn uf d Kunstgwärbeschuel Baasel gange, jet an dr Bariiser Académie de la Grande Chaumière studiert und denn vo 1939 aa mit vil Erfolg e grafischs Ateliee gfüert. 1938 isch er e Gründigsmitgliid vom Verband vo de Schwizer Grafiker (Ortsgrubbe Baasel) worde und het vo 1942 bis 1945 as Fachleerer für Grafik an dr Gwärbschuel Baasel Underricht gee, won er e ganzi Generazioon vo junge Kunstschaffende, drunder d Eva Aeppli und dr Jean Tinguely beiiflusst het. In de 1960er Joor het dr Rappaz si Bruef as Wärbigsgrafiker ufgee und sich usschliesslig dr freie Kunst afo widme.
Christina Lang
Läbe
D Lang isch z Baubu ufgwachse. Na dr Schuel het si z Züri studiert. Si isch ghirate un het zwäi Chinder.
Rolf Rappaz
Grafik
Dr Rappaz isch äine vo de erste sälbständige Grafiker gsi und het dr berüemt Schwizer Grafikstil vo dr Noochchriegszit noochhaltig ghulfe z brääge. Er het sich uf Blakatwärbig und Mässbaute spezialisiert und het Aarbede für Firestone, Avia, die Schwizerischi Landesustellig, die Schwizerischi Reederei, d Mustermäss Baasel und Teggstilfirme wie Stoffel z Mels, Fischbacher z Sanggalle und Rohner z Balgach gmacht, wo sich dur e klare, iigängige Stil uszäichnet häi und wo din persönlige Bildwitz sich mit globaler Verständlikäit vermischt. 1945 isch s Blakaat vom Rappaz „Aufschwung“ für d Baasler Mustermäss vom Äidgenössische Departemänt vom Innere zum „Schwizer Blakaat vom Joor“ gweelt worde.
Christina Lang
Läbe
Als Moderatorin moderiert het d Lang bis 2018 hauptsächlich d Morgesändig bim Radio SRF 3 moderiert, wo vo Mäntig bis Samschtig gsändet wird. Sither isch si bi Radio SRF 1 und moderiert da d Sändig «Treffpunkt».
Rolf Rappaz
Kunst
S künstlerische Wärk vom Rappaz isch vom Konstruktivismus brägt und ghöört zur Richdig Konkreti Kunst. S Brinzip vo sim Schaffe isch d Permutazioon: Dr Rappaz nimmt usenander, verduscht und kombiniert und macht so us de geometrische Grundforme (Kräis, Vieregg und Dreiegg) und de drei Brimäärfarbe (Root, Blau, Gääl) in Äinzel- und Wäggselbilder, Bildserie und Blastike e Vilfalt vo überraschende Konfigurazioonen. Si künstlerischs Schaffe isch 1972 in ere Usstellig in dr Kunsthalle Bärn gwürdigt worde.
Christina Lang
Läbe
Si isch aber nid nume Moderatorin, sondern nebebii au Layouterin. Uusserdäm produziert und kreiert si Vorschpänn, akkustischi Logos und Jingles. Zumene Engagement fürs Schwizer Färnseh isch s im 2007 cho, wo d Christina Lang zäme mit em Dani Beck, de Judith Wernli, de Nadia Holdener, em Patrick Hässig und em Sven Epiney Live Earth kommentiert het.
Rolf Rappaz
Kunst
Sini Wärk si hüte im RappazMuseum z Baasel usgstellt.
Usstellig
Rolf Rappaz, Permutationen, Kunsthalle Bärn, 23. Januar – 5. Merz 1972
Flüssigkeitsraketentriebwerk
Flüssigkäitsrageetedribwärk si Reakzionsaadriib, wo hüte vor allem in dr Ruumfaart iigsetzt wärde.
Tüpischi Kenngröössene vo sonige Rageetedriibwärk si dr Schub (die äigetligi Aadriibschraft, wo mäistens in kN aagee wird und vilmol wird no zwüschen em Boode- oder Startschub und em Vakuumschub underschiide, und dr spezifischi Impuls as Kennzaal vo wie effektiv s Driibwärk unabhängig vo sinere Gröössi isch.
Konzil von Nicäa
S Konzil vo Nicäa isch es chrischtlich-theologischs Konzil im Jahr 325 i de hütige türkische Schtadt İznik und unter dr Leitig vom römisch Kaiser Konschtantin em Große gsii. Es isch um d Uuslegig vo dr Trinität gange. Bemerkenswert derbii isch, dass dr Konschtantin damals auch no oberschte Kircheherr gsii isch - nit öppe dr Papscht, wo damals no schlicht Bischof vo Rom gsii isch. Und die chrischtlichi Kirche isch no uniert gsii, d. h. die orthodoxi Kirche isch no verreinigt gsii mit dr römische.
Dr alexandrinisch Prieschter Arius het en neui These uufgschtellt ghaa:
''Allein Gottvater ist ewig, das höchste Sein. Christus dagegen ist nicht ewig. Er steht weit über uns, ist aber nicht gleichrangig mit Gottvater.''
Dr Rene Pfeilschifter (s. Lit. unte) seit derzue: "Hat Arius recht, so ist nur ein minderer Gott am Kreuz gestorben, die Erlösungstat von Jesus Christus ist relativiert. Arius hat es so zwar nicht behauptet, aber es ist ihm als Konsequenz seiner Lehre so vorgeworfen worden." Em Arius siin Gegeschpieler uuf dem Konzil, wo vo rund 250 Bischöf uus dr Oscht- und Weschtkirche bsuecht gsii isch, isch dr Athanasius, Bischof vo Alexandrie, gsii. Sini Gegethese:
Der Sohn ist nicht, wie Arius sagt, geschaffen, denn er ist aus dem Wesen Gottvaters entstanden, mit diesem also wesensgleich.
Die athanasianischi Lehr het also dr Schtellewert vo Jesus fascht uuf die glichi Ebeni gschtellt, wie si Gott innegha het. Mit nur zwei Gegeschtimme uus Libye isch die Position vo de Bischöf unterschtützt worde, und dr Kaiser het si mittreit und se unmittelbar mit Gsetzes-Chraft uusgschtattet.
Die Beschlüss vo Nicäa werde no hüt vo fascht alle chrischtliche Konfessione als massgeblich anerkannt. Im Jahr 787, i de Zyt vom Byzantinische Rych, hed z Nicäa no es witers Konzil, s sibte und letschte ökumenische Konzil vo de Kirche, schtattgfunde.
Literatur
R. Pfeilschifter: Die Spätantike - Der eine Gott und die vielen Herrscher, 2014
Weltwunder
Dia Lischta hot se aba allbot amol gändat und isch a d Reise- und Lebensbedingunga vo da Lüt in a beschtimmta Zit apasst wora. Im 13. Johrhundat sin zum Biischpil Rom, d Hagia Sophia in Konschtantinopl (hüt Istanbul, Türkei) und sogär d Arche Noah ufgno wora – zitwiis isch s an ganza Katalog gsi mit allna wichtiga Bauwerke, Templ oda Skulptura. Aba dia meischta Wunda sin mit da Zit zämgfalla, und übrig bliiba isch da Mythos vo a ursprünglicha Siiba Weltwunda.
O hüt no weren divaseschte Lischtana vo „Weltwunda“ us vaschiidenschta Bereiche zämgschtellt – Bauwerke, Naturereignisse, Kunschtwerke, un so wyter.
Dia siiba Weltwunda vo da Antike
Wia gset, kumt dia Lischta us em Antipatros seim antikem Reiseführa, wo a dia imposantaschta und prunkvollschta Bauwerke vo damols ufzellt hot:
Übrig bliiba vo deana Wunda sin bloß dia Pyramida vo Gizeh. Alle andara hond Erdbeba oda Krieg zaschtört oda aba si sin mit da Zit oafach zämgfalla. Im Original sin no d Stadtmuura vo Babylon erwähnt gsi, aba da Gregor von Tours hot se im 6. Jahrhundert ussatoo, wiil se zaschtört gsi sin und hot dofür da Lüüchtturm vo Alexandria inegno. Da Turm zu Babel dagegs isch nie Toal vo da Siiba Weltwunda gsi, wiil s n scho zur Zit vo Antipatros num gea hot.
„Siiba“ Weltwunda sins drum, wiil dia Zahl Siiba in da Antike für Vollkommenheit gschtanda isch.
Architektonische Weltwunda us da Vergangenheit
Wiil‘s dia urschprünglicha Weltwunda wia gset fasch alle num giit, hot ma imma wida probiert, neue Lischta mit „jüngara“ Bauwerke zämzschtella. Dia meischta körend hüt zum Weltkulturerbe. Alle künnend do ned ufzellt wera, aba do isch amol an Auswahl:
Weltwunda in da Natur
O für Sacha in da Natur gits Lischtana vo Weltwunda – je noch Autor gsiet dia Lischte halt ganz andasch us, drum schtoht do wieda an Auswahl. Dia meischta körend zum Weltnaturerbe.
Neue Lischta mit Weltwundan
Sit 2000 hot jeda Vorschläg ireicha künna, us deana isch a Longlischt mit 77 Bauwerken zämgschtellt und a Jury us Schtararchitekta und m Ex-UNESCO-Generaldirektor Federico Mayer hot die 21 Finalischta zämgschtellt und sit Afang 2006 ka öffentlich “gvotet” wera. 50 Prozent vo da Inahma us deam koschtapflichtiga Voting gond an a oagene Schtiftung, wo se für d Rettung und Erhaltung vo intanationala Kulturschätz isetzt.
Dia 21 Kandidata sin zum oana geographisch bessa vatoalt – also ned bloß in Kleinasien sondan uf da ganza Wealt – und zum andra kond se us vaschiedenschta Zita: so isch s älteschte, Stonehenge, 5.000 Johr alt (isch also scho alt gsi, wia die erschte Lischta gmacht wora isch), s jüngschte, s Opernhus vo Sydney, isch ersch 1973 fertig wora. Und: alle Kandidata schtond no und künnend besichtigt wera.
Arlesheimer See
Dr Arlisemer See isch e Gwässer im Mooswald westlich vu Friburg im Brisgau im Diengemer Bann. Er isch in dr 1960er Johre im Zug vum Bau vu dr A 5 vu Charlsrueh nooch Basel as Baggersee usghobe worre. Dr See besitzt offeni Wasserflächene un Verlandigszone wo Schwimm- un Dauchpflanze, Röhricht un Grosssägge-Ried vorchumme. Stellewiis isch s'Gewässer au vu eme Sumpfwald umgäbbe.
Anno 1966 isch dr See uf Betriibe vum BUND as Naturschutzgebit usgwiise worre. Sit dert het er sich zue eme wichtige Rast- un Nahrigsplatz fer Vögel entwicklet. Es sin insgsamt öppe 160 Vogelarte noochgwiise worre. Vu sällene brüete 48 Arte im Beriich vum See. Zuedem sin 31 Libellenarte un zwei Fledermüsarte zellt worre.
Herchumft vum Namme
Dr See isch uf Arlise im Kanton Basel-Landschaft daift, wil dert die katholisch Basler Domprobschtei sit 1679 ihr Sitz gha het, devor ab dr Reformation, wil Basel evangelisch worre isch, z'Friburg im Brisgau. Die katholisch Domprobschtei het kurioserwis noch bis 1806 s'Chilchepatronat iber die sit dr Reformation evanglisch Diengemer Chilche inne gha. Dr Namme vum See soll an sälli Beziehig zwische Dienge un Arlise erinnere.
Lueg au
Friburger Seä
Locquirec
Locquirec (bretonisch Lokireg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Locquirec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1444 as Loquirec (1630 Loguieret).
Verwaltig
vu Locquirec isch. Locquirec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Locquirec ghert zem Bretonisch.
Emanuel Friedrich von Fischer
Dr Emanuel Friedrich vo Fischer (* 19. September 1786 z Bärn; † 13. Januar 1870 z Bärn) isch e Schwiizer Politiker im Kanton Bärn gsi.
Noch em Studium vo dr Klassische Philologii und dr Mathematik an dr Gämfer Akademii und dr Bärner Akademii isch er 1805 bis 1809 Sekretär vo dr Bärner Akademii gsi. Denn het er e politischi Karriere gmacht und isch 1827 zum letzte regierende Bärner Schultheiß vo dr Restaurationsziit gwehlt worde. Noch dr Julirevolution vo 1830 het er im Januar 1831 z Bärn drfür gsorgt, ass dr Übergang vom Patriziat zum liberale Verfassigsstaat friidlig siig, und denn isch er vo 1833 bis 1840 freiwillig ins Exil gange.
D Abdankigsurkunde vo dr aristokratische Regierig het am 20. Oktober 1831 denn as dr letzt nominell Schultheiss dr Niklaus Rudolf vo Wattewyl underschriibe.
Wirtschaftswissenschaft
Wirtschaftswüsseschaft (Ökonomik) isch d Lehr vo dr Ökonomie (v. griech.: Oikos = Huushalt und Nomos= Gsetz). Sie underteilt sich i d'Bereich Betriebswirtschaftslehr, wo di wirtschaftlich Siite vomene Undernehme innerhalb vonere Volkswirtschaft undersuecht, und Volkswirtschaftslehr (früener Nationalökonomie), wo de gsamtwirtschaftliche Zämehäng und Prozess inere Gsellschaft undersuecht. Um wirtschaftstheoretischi Modell empirisch z'überprüefe und ökonomischi Phänomen quantitativ z'analysiere, werded ökonometrischi Methode iigsetzt. Au werded d'Wirtschaftspädagogik, s'Wirtschaftsingenieurwese und d'Wirtschaftsgschicht im Rahmen vo dr Wirtschaftswüsseschaft berücksichtiget. Wiiteri Diszipline sind d'Wirtschaftsinformatik, d'Wirtschaftsgeographie, Verkehrswirtschaftslehr und d'Wirtschaftsethik. Wirtschaftlichi Aschpekt werded au in andere Sozialwüsseschaften undersuecht.
Hischtorischi Entwicklig
Die grosse Dänker vo dr Antike und vom Mittelalter gälted als Ahnherre vo dr Wirtschaftswüsseschaft. Als Geburtsstund vo dr Wirtschaftswüsseschaft i dr hüt verstandene Form als Forschigsdisziplin mit eigeständige Theoriegebilde gilt s Jahr 1758, wo dr französisch Arzt Francois Quesnay siis Tableau économique veröffentlicht hät. Dur d Beobachtige am Hoof vom Ludwig XV. aagregt hät der damals 64-jährige Glehrti i siim Werch d Abhängigkeite vo Geld- und Güeterströöm und demit de Iikommenschreislauf vomene Land beschribe.
Methode
D Methodenfrage und -positione i de Wirtschaftswüsseschaften sind dur vier Methodendebatte 'kennzeichnet:
Claus Schenk Graf von Stauffenberg
De Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg (* 15. Novämber 1907 uf Schloss Iadinga, Iadinga, Bayern; † 21. Juli 1944 z Berlin) isch e dütsche Offizier vo de Wehrmacht gsi.
Bi de Ernännig vom Adolf Hitler zum Riichskanzler 1933 isch er no en Aahänger vom Nationalsozialismus gsi, währed em Zweite Wältchrieg isch er aber eini vo de bekannteste Persönlichkeite vom militärische Widerstand gäge de Nationalsozialismus worde. Dr Oberst von Stauffenberg isch de Hauptakteur bim Attentat vom 20. Juli 1944 uf de Hitler gsi. Als Stabschef bim Befählshaber vom Ersatzheer isch er entscheidend a dr aaschliessende „Operation Walküre“, emene versuechte Staatsstreich, beteiligt gsi. Wo de Staatsstreich gschyyteret isch, isch er uf Befähl vom Generaloberst Friedrich Fromm am 20. oder 21. Juli 1944 im Hof vom Berliner Bendlerblock standrächtlich verschosse worde.
De Graf von Stauffenberg isch „e glüehende Patriot, e liideschaftliche dütsche Nationalist“ gsi. Drum het er zerst di nationalistische und revisionistische Aspäkt vom Nationalsozialismus befürwortet, bevor er de verbrächerischi Charakter vo de nationalsozialistische Diktatur erchännt und au wäge dr ussichtslose militärischen Gsamtlaag vom Dütsche Riich nach Stalingrad aktiv Widerstand gleistet het.
Chindheit und Juged
Gebore worden isch er am 15. November 1907 uf Schloss Iadinga in Bayrisch-Schwaabe. Sy Zwillingsbrüeder Konrad Maria isch scho am nächste Tag gstorbe. Er isch de jüngsti Sohn vom Alfred Schenk Graf von Stauffenberg (1860–1936) und synere Ehefrau Caroline geb. Gräfin von Üxküll-Gyllenband (1875–1957) gsi. D Ahnereihe vom schwäbisch-fränkische Adelsgschlächt vo de Grafe Stauffenberg isch bis is 13. Jahrhundert urkundlich nachwysbar, es het Grundbsitz isch im bayerische Schwaabe, z Württeberg und z Oberfranke bsässe. D Muetter isch us de alte dütsch-baltische Familie Üxküll-Gyllenband cho. De Vatter het em württebergische König Wilhelm II. als Oberhofmarschall dient, d Mutter isch Hofdame und Gsellschafteri vo de Königin gsi. Us dem Grund het de Stauffenberg mit de zwei Jahr ältere Zwillingsbrüedere Berthold und Alexander meistens im Stuttgarter Alte Schloss gläbt. Denäbe het d Familie de Summer uf em Landsitz Lautlingen uf de Schwäbische Alb verbracht. De politischi Umschwung vo de Novämberrevolution 1918 het d Familie wenig betroffe. Au nach dr Abdankig vom Monarch isch de Alfred Schenk Graf von Stauffenberg als Presidänt vo de herzoglich-württebergischen Rentkammer bis 1928 wyter i Dienste vom Huus Württeberg gstande.
D Stauffenberg-Chind sind im katholische Glaube erzoge worde, obwohl d Muetter dr evangelische Konfession aaghört het. Insgesamt spielte die Beschäftigung mit religiösen Fragen in der Erziehung eine zentrale Rolle. Als Erwachsene het d Religion für in kei grossi Bedüütig meh gha. Si isch für syni politische und geistige Vorstellige nid massgäblich gsi, wie sy Brüeder im Gestapo-Verhör usgsäit het:
Im Elterehuus het e toleranti Geisteshaltung und en aufgklärt-liberali Atmosphäre gherrscht. D Muetter Caroline het für en umfassendi Bildig gsorgt und het Wärt uf ene gründlichi Beschäftigung vo de Söhn mit Literatur, Musig und Theater gläit. De musisch vilsytig begabti Stauffenberg het Violoncello gspilt und isch en passionierte Ryyter gsi.
Am 5. März 1926 het de Stauffenberg s Abitur abgläit. Obwohl er sich au für Architektur interessiert het, het er sich de langi Zyt chränklichi Stauffenberg zur Überraschung vo synere Umgäbig für e militärischi Karriere entschide. D Entscheidig für d Riichswehr het er spöter mit sym Tatedrang begründet und mit em Wunsch, em Staat z diene. De Vatter het sich gfreut, dass sy Sohn Claus di militärischi Tradition vo de Familie wytergfüehrt het.
I de Riichswehr
Am 1. April 1926 isch de Stauffenberg als Fahnejunker is traditionsryche 17. Bayerische Riiter-Regimänt z Bamberg yyträtte. Zwüsched Oktober 1927 und August 1928 het er zähmonatige Fahnejunker-Lehrgang a de Infanteryschuel vo de Riichswehr z Dresden-Albertstadt beläit. De isch für alli Offiziersaawärter vo allne Truppegattige obligatorisch gsi. Am 1. August 1928 het er als Fähnrich abgschlosse und het denn a d Kavalleryschuel vo de Riichswehr uf Hannover gwächslet. Au de Lehrgang isch für Offiziersaawärter verpflichtend gsi. Di abschliessendi Offiziersprüefig het de Stauffenberg als Sächstbeste vo sym Jahrgang abgschlosse und glychzytig als Jahrgangsbeste vo de Kavallery, wobyy er für syni hervorragende Leistige en Ehresäbel übercho het.
Evert Thielen
Uf dr Kunstakademi het er d’verschidene Technike vum Mole studiert. Sin grosses Vorbild isch dä flämische Moler Jan van Eijk gsi. Där het en dezue brocht zitgnösischi Bilder mit alti Technike z mole.
Farbe
Dä Thiele stellt, wie d’alte Meischter au, sinni Farbi sälber her. Wie dr Rembrandt un de Vermeer mischt är siini Farbe us viile verschidene Pigment. Der Grundschtoff isch Kriide un Kleber vu Dier. Är benutzt Goldblättli un molt uf schu vorheri igrohmti Panele. Är nimmt keini Elfarbe, wil er meint, dass El alles ins gääli dreht. Är verwendet Temepra un bindet d’Farbe mit frischem Eidotter. Di Farb muess schnäll verschtriche wäre und het denno e mattigs Usähne.
Claus Schenk Graf von Stauffenberg
I de Riichswehr
Am 1. Januar 1930 het de Stauffenberg s Offizierspatent übercho und isch zum Lüütnant befördert worde. Ab denn het er de Befähl über de Miinewärfer-Zug vo sym Bamberger Riiter-Regimänt gha.
St. Iddaburg
D Sankt Iddaburg isch e Wallfaartsort vo de Hailige Idda im Toggeburg. Er isch identisch mit de Laag vo de Burg Alt-Toggeburg, wo hüt ganz verschwunden isch.
Gschicht
De Burghügel isch scho i de spoote Bronzezitt bewont gsii, öppe im 11. Jh. v. Chr. D Archäologe hend Keramik und Chnöche vo Hirsche und Huustier gfunde. S schiint as die Sidlig spöter ufgee woren isch und erst i de Isezitt im 6. Jh. v. Chr. noi bisildet woren isch, wie Scherbe zaiget. Denoo isch langi Zitt rue.
Im Mittelalter hend d Herre vo Toggeburg iri Stammburg, d "Alt-Toggeburg" errichtet, wo ane 1044 z erstmol erweent werd. Will dozmol d Toggeborger vill Bsitz im Tuurgi und im Zöripiet ghaa hend, isch d Stammburg recht zentral gsii. Ane 1085 isch d Burg vom Apt vo Sanggale zerstört wore, doch d Toggeborger hend si wider uufbaut.
Nochdem de Fridrich I. vo Toggeborg vo Dienstlüt vo sim Brüeder ermordet woren isch, het sin Vatter, de Groof Diethelm I., die Borg zäme mit de Stadt Wil ane 1226 em Apt vo Sanggale vermacht, zu sim Seelehail und dem vo sinere Frau Guta. Doch noch sim Tood het sin Soo Diethelm II., de Astifter zum "Brüedermord", d Burg und Wil för sich in Aaspruch gnoo und s isch zu chriegerische Handlige cho. 1234 sind den Wil und d Borg vertraglich endgültig zum Chloster Sanggale cho. D Groofe vo Toggeburg hend as Erstaz bi Liechtestaig d Burg "Noi-Toggeborg" baut.
Wo de Sanggaler Apt Wilhelm vo Montfort vom König Rudolf I. vo Habsburg vertribe woren isch, het er sich uf d Alt-Toggeborg zruggzoge. D Habsburger hend d Burg aber eroberet und a de Here vo Bichelsee verlihe. 1320 het de Apt d Borg noi gchauft. Spöter isch si verloo wore und zämeghait. D Stai vo de Burgruine sind denn 1749 för de Bau vo de Cherche z Gähwil bruucht wore.
Ane 1861 het de Pfarer Josef Anton Wäspi vo Mühlrüti de Bau vom ene Hailigtum för di Hailigi Idda aagregt. Die isch noch de Legende e Grööfin vo Toggeborg im 12. Joorhundert gsii, und ere Maa het si vo de Borg Alt-Toggeborg abegschupft, well si im aageblich uutroi wore sai. Doch d Idda isch dune hail aachoo und het denn im nööche Chloster Fischinge as Inklusin glebt. In ere Sitekapelle vom Chloster Fischinge isch hüt s Grab vo de Hailige Idda. 1864 isch denn s Chappeli uf de Iddaburg fertig wore und 1888 isch no e Lourdesgrotte erstellt wore. 1933 isch e noiji Cherche mit eme Pfarhuus dezue cho. Vo de alte Borg sind numeno wenig Spure erchennbar.
Eulalius
Dr Eulalius († 423) isch e Gegepapscht gsii, wu vu 418 bis 419 glychzytig mit em Bonifatius I. regiert het. Vor syre Wahl isch er Archipresbyter am Lateran gsii.
Lääbe
Är isch am 27. Dezämber 418 vun eme Dail vum remische Klerus as Noofolger vum Papscht Zosimus gwehlt wore, ai Dag speter vu dr Meehait dr Bonifatius. Wu dr Eulalius vum Chaiser Honorius as rächtmäßige Bischof vu Rom bstetigt woren isch, het dr Bonifatius mieße Rom verloo. Uf Dränge vu dr Aahänger vum Bonifatius het dr Chaiser e Sinod yygruefe, wu aber zue kaire Ainigung vu dr Bischef gfiert het. Dodruf isch dr Eulalius uf Rom retuurgange. Dr Chaiser het derno dr Bonifatius as Bischof bstetigt. Dr Eulalius het am 29. April 419 vu Rom uf Antium mieße flichte. Noch em Dod vum Bonifatius 422 hän d Aahänger vum Eulalius wider versuecht, ihn as Gegebischof ufzstelle, är het des aber abgläänt.
Lauenen
Louene (amtlech Lauenen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Obersimmetal-Saane im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Louene isch e Bärggmeind im Talchessel am Wildhornmassiv. D Gmeindsflächi bsteit us 38,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 24,5 % Waud, 1,2 % Sidligsflächi u 35,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Saane, Lenk, Ayent, Savièse u Gsteig.
Gschicht
Louene isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1296 aus an der Lowinon. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Saane ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 10,8 % gläge.
Religion
87,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 9,9 %, CVP 0,1 %, EVP 2,4 %, FDP 3,8 %. GLP 2,2 %, GP 2,7 %, SP 7,9 %, SVP 65,8 %, Suschtigi 5,2 %.
Gmeindspresidänt vo Louene isch dr Rudolf Trachsel (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 794 Ywohner 93,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää un 1,6 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Louene ghört zum Höchstalemannisch.
Jean de Montenach
Dr Jean de Montenach, Übername „le Turc“, (* 30. Juni 1766 z Friburg im Üechtland; † 5. Juni 1842 ebd.) isch e Schwiizer Politiker und Diplomat us Friburg im Üechtland gsi vo dr Helvetik bis zur Ziit vo dr liberale Regeneration in de 1830er Johr.
Läbenslauf
Jean-Francois-Joseph-Nicolas de Montenach isch am 30. Juni 1766 z Friburg im Üechtland uf d Wält cho. As Sprössling von ere Friburger Patrizierfamilie—si Vater, dr François Pierre de Montenach, isch Landvogt vo Greyerz gsi—isch er Diplomat und Politiker worde. Er het Frankriich diplomatisch in dr Moldau verdrätte und isch denn Attaché vom französische Botschafter z Konstantinopel worde (vo do isch si Übername „le Turc“ cho). 1790 isch er uf Friburg zrugg und isch im Johr druf Mitgliid vom Root vo de Zweihundert worde. 1798 isch er Presidänt vo dr provisorische Friburger Regierig gsi und het in de Johr druf mehreri Ämter gfüllt. As Staatsroot vo 1803 bis 1837 isch er Mitgliid vo alle Friburger Regierige in dere Periode gsi. In dr Restauration vo 1814 het er e füehrendi Rolle gspiilt und isch eine vo de Schwiizer Abgeordnete am Wiener Kongräss gsi.
Dr Jean de Montenach isch am 5. Juni 1842 z Friburg gstorbe.
Ideologii
Dr Montenach isch e Maa vo dr Ufklärig gsi, wo sich gegen e z groosse Iifluss vo dr katholische Chille gwehrt het. As Gegner vom Ultramontanismus het er z Friburg brobiert z verhindere, ass d Jesuite wurde in d Stadt zrugg cho. Er het fortschrittligi Ideä gha und het 1813 ghulfe, z Friburg die Ökonomischi Gsellschaft z gründe. Si Rolle bim Wiener Kongräss isch aber heftig kritisiert worde. Dr Waadtländer Patriot Frédéric-César de la Harpe het en beschuldigt, ass em d Inträsse vo dr Schwiiz weniger wichdig siige as die vo de Schwiizer Aristokrate. Politisch isch er ehnder in dr Mitte gstande und het d Rolle vom ene Vermittler gspiilt, so dass die politische Ändrige, wo d Schwiiz und si Heimetstadt vom zweite bis ins vierte Johrzähnt vom 19. Johrhundert duuregmacht hai, ohni Gwalt abgloffe si. Mä gseht en as Wägbereiter vom Liberalismus vom 19. Johrhundert.
Georges Holderith
Dr Georges Holderith (* 18. Septamber 1912 z'Lüterburi; † 27. Àwrìl 1978) ìsch a elsassischer Ditschlehrer un a hocher Stààtsbeàmta gsìì. Ar hàt s Ditschlehra ìm Elsàss un ìn dr Mosel greformiart, dur a Methode wo d Kenntniss vu'ma ditscha Dialekt àls Hìlf benutzt fer s Hochditscha z'lehra.
Laweslàuif
Dr Georges Holderith hàt z'Lüterburi sina Kìndheit un Jugend verbrocht. D greeßera Schüel, wo-n'r àls junger Büe gsìì ìsch, ìsch jetz a collège wo si Nàmma trajt.
Ànna 1929 hàt'r z'Owernàh gstudiart fer Lehrer z'wara. Sina Kàrriar hàt'r ànna 1932 z'Lüterburi ààgfànga. Ar hàt aui a Kìndergsàng grìnda: „les Petits Chanteurs de Lauterbourg“.
Ànna 1939 sìn d elsassischa Iwohner nooch àn dr ditscha Granza han ìns Ìnnerfrànkrìch müeßa flìchta, do ìsch sina Fàmìlia uf Haute-Vienne kumma un ar ìsch noh-n-em Kriag aui a Zitt làng därt ge wohna. Ar hàr sina Kàrriar ìm Südfrànkrìch witterschtgmàcht, bis ànna 1944 wo-n-r ìns Elsàss zruckkumma ìsch.