cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deutschland
Balligsgebiet
Vù dr Minischterkonferenz fir Ruumoornig (MKRO) sin fimf europäischi Metropolregione (EMR) feschdglaid woore. Die geen wyd uuse iber dr Begrif vùn ere Agglomeration. Di fimf EMR mid dr maischde Yywooner sin :
Flora
Wel Dydschland in dr gmääsigde Klimazone lyd, isch d Bflanzewäld vù Laub- ùn Noodlewälder breegd. Èèrdlig wyysd d Flora z Dydschland e hoochi Diversifikation ùf dùr Standortfaktore wie s Profil, d Hèèchi, dr geologisch Ùndergrùnd ùn di chlaiklimatisch Laag. Vù Weschd no Oschd wird di nadyyrlig Vegetation vùm Iibergang vùm Seeklima zùm Kontinentalklima breegd.
D Laubwälder bschdeen in dr Haubdsach us Bueche, dernääbe hed s im Beraich vù dr Flis ùn Seeä typischerwyys Auwälder, wù aber hid sälde woore sin, ùn Aiche-Haagebueche-Mischwälder; in dr Alpe ùn dr Midelgebiirg hed s au no Schluchtwälder. Dr Pionierwald wird, vor alem ùf sandige Flèchine, bilded vù Biirge ùn Foore. Hid sin vyylmool d Laubwälder ersezd dùr Dane-Forschd.
Ooni dr mänschlig Yyflùss wäär d Vegetation z Dydschland, wie in dr maischde Länder in dr gmääsigde Braidine, in dr Haubdsach Wald. Doodervù uusgnùù sin Moorlandschafde ùn di alpine (Bayerischi Alpe) ùn an weenige Schdele au subalpini (im Hoochschwaarzwald, im Hoochharz ùn im Westerzgebiirg) Hoochlaage, wù wäge iire bsùndere Bedingige vù Naduur uus waldfrèi sin.
Zur Zyd sin 29,5 Prozänt vù dr Schdaadsflèchi Wald. Dodermid isch Dydschland ais vù dr waldryychschde Länder in dr Europäische Union. D Baumaarde sin aber dùr d Nùzig bedingd, des haisd dr Aadail vù Dane- ùn Foorewälder wäär vù Naduur uus chlainer, aigedli deed Buechemischwälder voorhèèrsche. Nääbe dr Bflanzeaarde, wù vù Naduur uus z Dydschland voorschene (indigen), sin vyyl Aarde dùr dr Yyflùs vùm Mänsch no Dydschland chùù, z. B. dr Nùsbaum oder dr Akaazie.
Dr greeschd Aadail vùm nid iberböuene Land wiird vù dr Landwiirschafd gnùzd, in dr Haubdsach wääre Frùùchd (Gäärschde, Haaber, Roge ùn Waise), Härdebfel ùn Wälschchoorn aaböue, midlerweyyli au al mee Leewad. Vor alem im Siide ùn Weschde wääre groosi Flèchine fir dr Aaböu vù Rääbe gnùzd.
Fauna
Di maischde Suugdierer, wù z Dydschland haimisch sin, lääbe in dr gmääsigde Laubwälder. Im Wald gid s ùnder anderem Maader, Roodhiirsch, Ree, Wildsèi ùn Figs. Dr Biiber ùn dr Oder sin sälde wooreni Bewooner vù dr Flùsaue, vor alem d Bschdänd vùm Biiber schdyyge in dr ledschde Joore aber wider aa. Anderi groosi Suuger, wù s in friejere Zyd z Mideleuropa gee hed, sin uusroded woore: Uurogs (1846), Bruunbäär (1835), Elch (1945), Wildros (19. Joorhùnderd), Wisent (17./18. Joorhùnderd), Wolf (1904). In dr jingschde Zyd sin ab ùn zue wider Elch, Bääre ùn Welf us Oschdeuropa yygwandered. Z Sachse ùn z Brandeburg gid s syder dr 1990er Joor wider e chlaine Bschdand vù Welf (2009: 40-50 Schdùg).
Vùm Seeaadler git s zur Zyd wider rùnd 500 Bäärli, vor alem z Meckleburg-Vorpommern ùn z Brandeburg. Dr Schdaiaadler gid s nùme no in dr Bayerische Alpe voor, dr friejer dèrd haimisch Baardgaier isch uusgroded. Scho im Midelalder isch dr Menchsgaier us Mideleuropa verschwùnde. Di hyfigschde Gryfveegel z Dydschland sin zur Zyd Muusvoogel ùn dr Räägeschidler. Iber 50 Prozänt vùm Gsamdbschdand vù dr Gaablewèi bruedle z Dydschland, aber dr Bschdand isch rùglaifig wäg dr intensive Landwiirschafd. S gid vyyl Voogelaarde wù em Mänsch as Kulturfolger in d Siidlige gfolgd sin, vor alem d Duube, d Amsle, d Schbaze, d Maise, d Graager ùn d Meebe. E Bsùnderhaid isch di wäldwyd nèèrdligschd Flamingo-Kolonii im Zwillbrocker Venn.
Dr Lags, wù friejer in dr Flius vyyl voorchùù isch, isch mid dr Induschtrialisierig im 19. Joorhùnderd faschd iiberaal uusgroded woore, syder dr 1980er Joor isch er aber z. B. im Ryy wider aagsiidled woore. Dr ledschd Stör z Dydschland isch ane 1969 gfange woore. Vù dr Reemer yygfierd woore isch dr Karbfe, wù in vyyle Wèier ghalde wird.
Dr Seehùnd an dr Nord- und Oschdseekischte isch zydwyys faschd ganz uusgroded woore, s gid aber midlerwyyli im Wattemeer wider e baar Döuserd Schdùg.
Zue d haimische Dierer sin au vyyl Dierer derzue chùù, wù vùm Mänsch yygfierd woore sin (Neozoe). Scho im Midelalder isch dr Daamhiirsch yygfierd woore. Zue dr nèiere yygfierde Dierer ghèère dr Wäschbäär, dr Maaderhùnd, d Bisamrade ùn dr Halsbandsittich.
Naturschutz
Ziil vùm Naduurschùz z Dydschland isch s, d Naduur ùn d Landschafd z erhalde (Bùndesnaduurschùzgsez, BNatSchG, § 1). Dr Naduurschùz isch doodermid e efendligi Ùfgaab ùn diend em Schdaadsziil, wù im Grùndgsez (Art. 20a) veranggered isch. Wiichdigi Geegeschdänd vùm Naduurschùz sin Landschafde, Bflanze ùn Dierer. Zue dr wiichdigschde Inschtitutione vù gschizde Gebied ùn Objäkt ghèère zur Zyd ùnder anderem 14 Nationalpark, 19 Biosphärenreservat, 95 Naturpark ùn Döusedi vù Naturschutzgebiet, Landschaftsschutzgebiet ùn Naturdänkmeeler.
Demografii
Am 31. Dezämber 2008 hän in dr Bundesrepublik Dytschland 82.002.356 Yywohner gläbt uf dr Flechi vu 357.112 Quadratkilometer. S Land ghert dodermit zue dr am dichteschte bsidlete Flechestaate in dr Wält. Dytschland het mit ere Geburterote pro Frau vu zurzyt 1,37 (Stand: 2008) eini vu niderschte wältwyt. Anne 2007 isch d Zahl vu dr Geburte zem erschte Mol syt zeh Johr wider aagstige un isch bi 684.862 gläge. D Aazahl vu dr Chinder, wu läbig uf d Wält chuu sin, isch anne 2009 um 3,6 % uf 651.000 im Verglyych zum Vorjohr gsunke. Wel im glyche Zytruum 842.000 Stärbefäll verzeichnet wore sin, sin rund 190.000 Chinder weniger uf d Wält chuu wie Mänsche gstorbe sin.
Rund 75 Millione Mänsche (91 Brozänt) sin dytschi Staatsburger, sibe Millione dervu mit eme Migrationshintergrund. Doderzue ghere d „Uussidler“ bzw. „Spotuussidler“ mit dytscher Nationalitet, wu di meischte dervu us Staate vu dr ehmolige Sowjetunion (51 Brozänt, umgangssprochli zmeischt „Russlanddytschi“ gnännt) un vu Pole (34 Prozent) yygwanderet sin. Zwische 1950 un 2002 sin des insgsamt 4,3 Millione Mänsche gsi. Zue däne dytsche Staatsburger mit Migrationshuintergrund ghere au ehmoligi Uusländer, wu z Dytschland uf d Wält chuu sin oder scho lenger z Dytschland gläbt höän un sich hän yyburgere loo.
Migration
Dodermit lyt dr Gsamtaadeil vu dr Bevelkerig mit Migrationshintergrund bi rund 18,7 Brozänt (15,4 Millione),, wäge däm cha mer di ethnisch Zämmesetuzig vu dr Bevelkerig nimi eifach iber d Nationalitete erfasse. E gwisses Maß an Yywanderig wird vu dr Bolitik gwinscht wäg em Ruckgang vu dr Geburtezahl un dr negativi demografische Entwicklig go di sozial Absicherig vu dr Bevelkerig nit z gfehrde, wie hoch die Zueweanderig aber soll syy isch umstritte, wel s soziali Spannige chennte zueneh.
Aagstammti ethnischi Minderheite sin Däne (je no Definition un Quelle rund 15.000 bis 50.000), Frise (rund 50.000 Nordfriise un 2500 Saterfriise), Sorbe (rund 60.000) un Sinti (rund 70.000).
Religione
Z Dytschland wird Religionsfrejheit as Grundrächt garantiert. S Verhältnis vu Religion un Staat wird dur d Artikel 136 bis 139 vu dr Weimarer Ryychsverfassig (WRV) greglet, wu dur GG Bstanddeil vum Grundgsetz sin. Doderno giltet näbe dr Religionsfrejheit di wältaaschauli Neutralität vum Staat un s Sälbschtbstimmigsrächt vu dr Religionsgmeinschafte. Uf däre Grundlag isch s Verhältnis vu Religionsgmeinschafte un Staat partnerschaftli, s git kei strikti Dröännig vu Chilche un Staat wie im Laizismus, derfir Verflächtige in vile soziale un schuelisch-kulturälle Beraich, zem Byschpel iber chilchligi, aber staatli mitfinanzierti Dregerschaft vu Chinderschuele, Schuele, Chrankehyyser oder Bflägeheim. S beruefe sich au ne baar dytschi Barteie uf di chrischtli Dradition vum Land. Di chrischtlige Chilche bsitze dr Status vu Amtschilche, si sin doderno kei staatligi Inschtitutione, aber Kerperschafte vum effetlige Rächt.
D Mehrheit vu dr dytsche Staatsburger ghert ere chrischtlige Konfession aa: remisch-katholischi Chilche 30,7 Brozänt (vor allem z Wescht- un Siddytschland, Stand: 31. Dezämber 2008) (0,3 % weniger wie im Vorjohr), Evangelischi Chilche z Dytschland (Lutheraner, Reformierti un Unierti) 29,9 Brozänt (vor allem z Nord- un Mitteldytschland, aber au i Deil vu Bade-Wirtebärg un vu Franke, Stand: 31. Dezämber 2008), (0,3 % weniger wie im Vorjohr), orthodoxi chilche un orientalischi Chilche insgsamt 3 Brozänt, Neuapostolischi Chilche 0,44 Brozänt, Zyyge vu Jehova 0,2 Brozänt un e gringe Aadeil vu Aagherige vu chrischtlige Frejchilche. D Aazahl vu dr Gottesdienschtbsuecher isch dytli gringer wie d Aazahl vu dr Chilchemitglider. Durschnittli fascht 3,4 Millione Mänsche (oder 4,1 Brozänt vu dr Gsamtbevelkerig) hän anne 2008 an dr Sunndig d Gottesdienscht vu Katholische Chilche bsuecht, 2007 ei Million (oder 1,2 Prozent vu dr Gsamtbevelkerig) die vu dr Evangelische Kirche.
39,4 Brozänt vu dr Gsamtbevelkerig ghere keire vu dr boode große Religionsgmeinschafte aa; in dr neje Länder lyt dää brozäntual Aadeil zwische 67,7 Brozänt (Thüringe) un 81,7 Brozänt (Sachse-Anhalt), Mittelwärt 75,4 Brozänt. D DDR het e atheistischi Wältaaschauig propagiert un vermittlet gha un dr Chilchenuusdritt gferderet. In dr alte Bundesländer isch dr Aadeil an dr Gsamtbevelkerig, wu nit zue dr boode große Chilche ghere, dytli niderer: zwische 23,6 Brozänt z Bayern un 71,2 Brozänt z Berlin – des aber mitsamt em ehmolige Oscht-Berlin.
Islamischi Gmeine hän rund 3,2 Millione Mitglider (3,9 Brozänt vu dr Yywohner), in dr Hauptsach mit ere uusländische Härchumft, dodervu mittlerwyyli aber rund 732.000 dytschi Staatsaagherigi (fascht 0,9 Brozänt vu dr dytsche Staatsburger); 9,1 Brozänt vu allne Chinder, wu 2004 uf d Wält chuu sin, hän muslimischi Eltere.
As Dachverband fir di vile islamische Organisatione z Dytschland isch dr Koordinierigsrot vu dr Muslime z Dytschland grindet wore.
D Dytsch Buddhistisch Union goht vun ere Zahl vu 250.000 aktive Buddhischte z Dytschland uus, d Helfti dodervu yygwandereti Asiate. Des entspricht 0,3 Brozänt vu dr Bevelkerig.
106.000 Persone vu dr Bevelkerig ghere jidische Gmeine aa. Syt dr 1990er Johr hän die ne Zuewachs dur Zuewanderer us Oschteuropa, vor allem us dr Ukraine un us Russland. No Frankryych un em Vereinigte Chenigryych het s z Dytschland di drittgrescht jidisch Gmeinschaft vu Europa.
Bstimmti chrischtligi Chilche un di jidische Gmeine erhebe vu ihre Mitglider e Chilchestyyr, wu dr Staat gege ne Ufwandsentschädigung yyziet un an di jewyylige Chilche bzw. an dr Zäntralrot vu dr Jude z Dytschland) wyterleitet.
Dr Religionsunterricht isch noch em Grundgsetz e fakultativ, aber einewäg ordeli Unterrichtsfach in dr effetlige Schuele (mit Uusnahm vu dr Länder Breme, Berlin un Brandenburg). Dää Unterricht wird vilmol vun eme Verdrätter vu eire vu dr boode große chrischtlige Amtschilche abghalte.
Lischt vu dr Länder
lueg dr Hauptartikel Land (Dytschland)
Bis 1945
Di erschte Siidler sin scho im 1. Johrhundert vor em Christus nochgwiise. Es sin germanischi Siidler gsi. D Römer häns nit gschafft, es z erobere und hän zum Bispyl di bekannti Schlacht am Teutoburger Wald verlore. Im 5. Johrhundert sin d Germane sälber ins Römisch Rych ydrunge und ghöre zu de Verursacher vo sinem Undergang.
Im 5. Johrhundert isch s Frankerych gründet worre. Scho im Johr 498 hän d Franke s Christetum agnoh; sällemols isch de Chlodwig I. de Herrscher gsi. Spöter, under em Karl im Große, wo im Johr 800 weströmische Kaiser worre isch, hät s Frankerych blieht; noch sinem Dod isch es aber zerfalle. 843 hät de Ludwig de Dütsch s Ostfränkische Rych gründet.
Größeri Städt hän sich im 10. und 11. Johrhundert afange bilde. Im 12. Johrhundert hät d Ostkolonisation agfange.
Nochdëm de Martin Luther im Johr 1517 syni 95 These veröffentligt hät, hät d Reformation agfange. Vo de Glaubes-Chrieg in de Folgezyt isch de Drißigjöhrig Chrieg (1618 bis 1648) de gröscht gsi; ihn hän numme zwei Drittel vo de Bevölcherig überläbt. Er hät im Johr 1648 mit em Westfälische Fryde uffghört. Zu säller Zyt hät „Dütschland“ uss öbbe 300 Einzelstaate bstande.
Preuße isch vom 17. bis 19. Johrhundert züe-n-re Großmacht uffgstiige; bsunders yflussrych sin de Friedrich I. und de Friedrich de Groß gsi. De preußisch Ministerbräsidänt Otto Bismarck isch es gsi, wo zum erschte Mol e dütsche Staat als Eiheit gründet hät: noch sine erfolgryche Chrieg gege Östrych, Dänemark und Frankrych, wo-n-er zwüsche 1864 und 1871 gfiehrt hät, isch s Dütsch Rych entstande. Durch dä groß Staat hät z Europa s Glychgwicht nümmi chönne bhalte werre, was mit Uslöser vom Erschte Wältchrieg gsi isch.
Nochdëm Dütschland de Erscht Wältchrieg verlore hät, isch 1918 bi de Novämberrevolution de Kaiser gstürzt worre; d Weimarer Republik isch gfolgt.
In säller Republik isch s Volk aber wäge de hoche Reparaturchoste, wo Dütschland hät mieße zahle, wägem Verlust vo Elsass-Lothringe an Frankrych und d Wältwirtschaftskrise (ab 1929) unzfriide gsi. Des hät dezüe bydrage, dass de Adolf Hitler an d Macht hät cho chönne; er hät systematisch de Zerfall vo de Weimarer Republik agsträbt (Ufflösig vo Gwerkschafte, Verbot vo Parteie, Verfolgig vo Gegner, Konzendrationslager). Er hät au vor allem d Jude, aber au Zigüner, Kommuniste, Homosexuelli und anderi in Konzendrationslager bringe und döte lo. 1938 sin Östrych und s Sudeteland a Nazi-Dütschland agschlosse worre, 1939 hät de Hitler d Tschechoslowakei bsetzt. Durch d Bsetzig vo Pole am 1. Septämber 1939 isch de Zweit Wältchrieg usbroche. In sällem sin ca. 55 Millione Mänsche umcho; 6 Millione devo sin Jude gsi. Erscht wo Dütschland am 8. Mai 1945 komblätt hät ufgee mieße, hät de Chrieg e Änd gha.
Noch em Änd vom Chrieg isch Dütschland in vier Bsatzigszone ydeilt worre (lüeg Bild). Östrych und d Tschechoslowakei sin befreit worre. Dütschland hät vyl Land an Pole verlore; vyli Ostdütschi sin zur Flucht zwunge worre. Durch d Feindligkeit zwüschem Oste und em Weste isch e gmeinsame Staat nümmi möglig gsi. D Sowjetzone isch im Johr 1949 zu de DDR worre, di drei andere zu de Bundesrepublik Dütschland.
DDR
In de DDR isch uss de Parteie SPD und KPD d SED bildet worre. In Alähnig an d Sowjetunion isch e sozialisdische Staat entstande, wo e Blanwirtschaft gha hät, D SED hät di absoluti Macht gha. E Volksuffstand am 17. Juni 1953 isch erfolglos bliibe.
Im Johr 1971 isch de Erich Honecker Parteichef vo de SED worre, ab 1976 isch er Staatsvorsitzende gsi.
D Widdervereinigung und d Gschicht ab 1990
In de 80er-Johr hän d DDR-Bürger afange uss de DDR usreise. Säll hät d Öffnig vo de Gränze zur Folg gha; de Honecker isch gstürzt worre. D Bundesländer Meckleburg-Vorpommere, Brandeburg, Sachse, Thüringe und Sachse-Ahalt sin widderhergstellt worre.
Vo 1998 bis 2005 isch de Gerhard Schröder i-n-re rot-griene Koalition Bundeskanzler gsi. Sit em 2005 isch d Angela Merkel Bundeskanzlerin, vo 2005 bis 2010 an de Spitze von ere große Koalition (SPD und CDU), sit em 2010 an de Spitze von ere Koalition vo CDU und FDP.
Dialäkt
Di hüttige tüütsche Dialäkt lönd sich grob in drei Gruppen iiteile. S Nidertüütsch im Norde isch a de zweite Luutverschiebig nöd beteiliged gsii. D Gruppierig vom Nidertüütsche als Tüütsch isch soziolinguistisch begründed. I de früe Neuziit het sich s Niderdiitsch langi Ziit nebet em Hochdiitsche als Schriftsproch behauptet. Erscht ab em 17. Johrhundert isch es allmählich us dere Rolle verdrängt worre, well die bildete Liit zum Hochdiitsche ibergange sind. E Zentrum vom niderdiitsche Buechdruck isch Lübeck gsi.
S Mitteltüütsch isch vom Nidertüütsche dur d Benrather Linie (maken/machen-Isoglosse) abgränzt, und beinhalted Ripuarisch, Moselfränkisch, Rhyfränkisch, Thüringisch, Obersächsisch und Schlesisch. S Obertüütsch isch vom Mitteltüütsche dur d Speyerer Linie (Appel/Apfel-Isoglosse) abgränzt, und dezue ghöört s Bairisch (z Bayern un z Österriich), s Süd- und Oschtfränkisch und s Alemannisch.
Wirtschaft
Di wichtigste Wirtschaftsbranche vo Dütschland stelle d Automobilindustry, d Chemy, de Maschinebau und d Elekdronik dar.
S Bruttoinlandbrodukt isch z Dütschland im Johr 2008 bi 3.667 Milliarde (nominal) gläge. Dodemit isch Dütschland wältwit uff em Blatz 4 und europawit uff em Blatz 1. S BIP bro Chopf isch 2008 40.415 US-Dollar gsi; dodemit nimmt Dütschland de 19. Blatz wältwit y.
S dütsch Exportvolume isch s gröscht wältwit und 2007 bi 969 Milliarde Euro gläge. Hauptabnämmer sin gsi:
Rund 43,63 Millione Persone sin 2007 erwerbsdätig gsi. Dodevo hän 0,9 Brozänt im brimäre Sektor gschafft, 29,6 im sekundäre und 69,5 im terziäre. 8,2 Brozänt vo de Dütsche sin im Mai 2009 arbetlos gsi.
Mit 70 Brozänt schafft d Mehrheit vo de Beschäftigte vo Dütschland in mittelständische Undernämme.
Im Johr 2005 sin 579,4 Kilowattstunde Strom broduziert worre, de Verbruch isch bi 545,5 Milliarde gläge. 61,43 Milliarde kWh sin exportiert und 56,86 Milliarde importiert worre. Öbbe 30 Brozänt vom Energyverbruch wird durch Chernchraftwerk deckt.
Literatuur
Im düütschsprachige Spraachruum gits vil bekannti Schriftsteller.
Zu de Klassiker zelt öppe de Johann Wolfgang Freihärr vo Goethe. De Friedrich Schiller isch bekannt worde mit sinere Theater-Version vom Wilhelm Tell. Für Erwachsnigi und Chind häd der Erich Kästner gschribe.
Vo de vile hüttige Schriftstellerinne und Schriftsteller cha me zum Byspil d Cornelia Funke nänne; si schriibt Chinder- und Jugendbücher und häd en groose Erfolg demit.
Null
D Zahl Null isch d Aazahl vo de Elemänt inere lääre Aasammlig vo Objekt, mathematisch gsproche d Kardinalität vo de lääre Mängi. Wil Kardinalzahle (Aazahl vo de Elemänt vonere Mängi) mit spezielle Ordinalzahle identifiziert wärded, und d Null grad di chlinsti Kardinalzahl isch, wird d Null – im Gägesatz zum gängige Sprachgebruuch – au als ersti Ordinalzahl gwählt. Als ändlichi Kardinal- und Ordinalzahl wird si je nach Definition au zu de natürliche Zahle zellt. D Null isch s neutrale Elemänt bezüglich de Addition (Differenz vo zwei glyche Zahle) i vile Körper, wie öppe de rationale Zahle, reelle Zahle und komplexe Zahle, und e gängigi Bezeichnig für es neutrals Elemänt i vile algebraische Strukture, sogar wenn anderi Elemänt nid mit gängige Zahle identifiziert wärded. Als ganzi Zahl isch d Null Nachfolgeri vo de Minus-Eis und Vorgängeri vo Eis. Uf ere Zahlegrade trännt de Nullpunkt di positive von de negative Zahle. D Null isch die einzigi reelli Zahl, wo weder positiv no negativ isch. D Zahl Null isch e gradi Zahl.
Kabinett Rüdt
S Kabinett Rüdt von Collenberg-Bödigheim isch vum 26. Oktober 1850 bis zum 19. Mai 1856 d Landesregierig vu Bade gsii.
Essertes
Essertes (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Essertes isch e Stroßedorf im Jorat. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Bretonnaire un Les Clos. D Gmaiflechi umfasst 74,1 % landwirtschaftligi Flechi, 16,9 % Wald, 9 % Sidligsflechi.
Gschicht
Essertes isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1154 as terram de Sartis (1271 de Essertes).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 13,8 % gläge.
Religion
60,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 3,7 %, FDP 12,1 %, GLP 5,7 %, GP 8,6 %, SP 21,7 %, SVP 38,6 %, Sunschtigi 3,3 %.
Dr Burgermaischter vu Essertes isch dr Philippe Bardet (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 259 Yywohner 92,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,1 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 2,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schwabenstreich
Unter em Schwobastroich verstoht ma im Schwäbische a bsonders kuraschierde, intelligänte Handlung mid em moischt guade Usgang. In dr dytsche Sproch dagege a tollpatschige, lächerliche und grotesk dumme Handlung. A nuie, neitrale Konnotation isch in Verbindung mid Stuttgart 21 entstande, a Schwobastroich als Usdrugg vo Protest.
Konnotation
Ursprung isch d Gschicht D Siebe Schwobe, wo scho in em Moischterliad vom Hans Sachs erschtmols niedergschriebe isch (als 9 Schwobe). D Schwobe als Ziil vo Spässle und Spott vo andre Landsmannschafte, als tollpatschig und grotesk dumm bschriebe.
Intressant isch, dass dr urspringliche Spott z Schwobe positiv umbewerded wore isch: D siebe Schwobe Spottfigure als Identifikationssymbol und Marke. Beispiil: Sieben-Schwaben-Preis z Augschburg, Sieben-Schwaben-Karnevalsvereinigung z Ulm, Die 7 Schwaben Theater z Kornweschte, Theatergruppe Schwobastroich z Messenga.
In dr Ballade Schwäbische Kunde vo Ludwig Uhland gohts um a Heldegschicht im 3. Kreizzug vom Kaiser Barbarossa (1189–1190). Es isch a makabr Gschicht, wo a Schwob umzingld isch, an Tiake zwoidoilt und so d Tiake in d Flucht schlogt und dafir vom Uhland d Usdrugg Schwabenstreich verwend wore isch.
Uf d Frog vom Kaiser, wo er sodde Stroich glernt häd, sogt dr Schwob in dr Ballad: „Die Streiche sind bei uns im Schwang;
Sie sind bekannt im ganzen Reiche,
Man nennt sie halt nur Schwabenstreiche."
D Gschicht isch au vom Brediger Abraham a Sancta Clara 1683 in „Auff, auff, ihr Christen!“ ufgschriibe wore.
Im Zämehang mid em Brojäkt Stuttgart 21 isch dr Schwobastroich als Form vo Protest und als Birgerbewegung aagseh wore. Im Spezielle isch a Vrknipfung vo Schwobastroich mid Zopfastroich entstande: protestiere zue e bstimmte Uhrzeit mid viil schreie un lärme.
Joseph von Eichendorff
Dr Joseph Karl Benedikt Freiherr von Eichendorff (* 10. Merz 1788 uf Schloss Lubowitz bi Ratibor, Ooberschlesie; † 26. Novämber 1857 z Neisse, Ooberschlesie) isch e bedütende Lüriker und Schriftsteller vo dr dütsche Romantik gsi. Öbbe 5000 Verdoonige vo sine Wärk si gmacht worde, mee as vo jedem andere dütschsproochige Lüriker. Au as Brosadichder (Aus dem Leben eines Taugenichts) isch er bis hüt nid vergässe.
Im Eichendorff sini idüllische Beschriibige vo dr Natur und vom äifache Lääbe si brägt vo ere äifache Bildligkäit und Wortwaal. Drhinder steckt aber e vilschichtigs Gflächt us metaforischer Sümbolik zur Dütig vo dr Wält, dr Natur und dr Seel, wo sich vom räine Nützligkäitsdänke, wo im Zitalter vo dr industrielle Revoluzion gang und gääb gsi isch, abghoobe het.
Guébestroff
Guébestroff (ditsch Gebesdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Guébestroff lijt ìm Saulnois, nerdlich vun Dieuze uf re Heche zwìsche 209 und 333 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Guébestroff ìsch. Guébestroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Guébestroff ghert zem Lorrain.
Nürtinger Vertrag
Dr Nirtenger Verdrag (Dt. Nürtinger Vertrag) isch am 25. Jänner 1442 zwische dr bede wirttebärgische Grofe Ludwig I. un syym Brueder Ulrich V. gschlosse wore.
Dr Vertrag het Wirttebärg in zwe Deil gspalte. Dr Stuegerter Deil unter em Ulrich V. het unter andrem d Städt Cannstatt, Geppenge, Marbach, Neiffe, Nirtenge, Schorndorf un Woeblenge umfasst; zum Uracher Deil unter em Ludwig I. hän unter andrem d Städt Balenge, Calp, Herreberg, Mensenge, Duttlenge un Dibenge ghert. Ei Johr vor em Nirtenger Verdrag het s scho ne Landesdeilig churz no dr Hochzyt vum Ulrich V. mit dr Margarethe vu Cleve gee, wu aber nume uf vier Johr bfrischtet gsi isch un wu andri Gränze zoge wore sin.
D Deilig isch mit em Mensenger Verdrag vum 14. Dezämber 1482 un im Esslenger Verdrag vu 1492 wider ufghobe wore.
Demokratische Volkspartei (Deutschland)
Di Demokratischi Volkspartei (DVP), nöd z verwechsle mit dr Düütsche Volkspartei, isch hüt under em Name FDP/DVP dr Landesverband Baden-Württemberg vo dr FDP.
Düütsches Riich
D DVP isch im Königriich Württemberg i de 1860er-Jahre ggründet worde und isch dr Zämeschluss vo viilne demokratische Revolutionäre vo 1848. Sie isch lang di beschtimmendi politisch Chraft im "Ländle" gsii. Bi dr Gründig vo dr Düütsche Demokratische Partei (1919) händ sich d "Demokrate", wie sie vo dr Bevölkerig nur gnännt worde sind, dere linksliberale Partei aagschlosse und sind dene ihre Württemberger Landesverband worde. 1933 händ sie sich uf Druck vo de Nationalsozialischte ufglöst, um eme Verbot zuvor zchoo.
Bundesrepublik Düütschland
1945 isch d DVP vo liberale Persönlichkeite wie em Theodor Heuss und em Reinhold Maier wiederggründet worde. Sie hät sich 1948 a dr Gründig vo dr FDP in Heppeheim beteiliget und isch sither dr entschprächendi Landesverband, zerscht in Württemberg-Bade und Württemberg-Hohezollere, nach Gründig vom Land Bade-Württemberg under dr Bezeichnig FDP/DVP im gsamte Südweschtschtaat. Mit em Reinhold Maier (i Württemberg-Bade und Bade-Württemberg) hät d DVP de einzig liberali Minischterpräsident i dr Bundesrepublik Düütschland gschtellt. D DVP isch dr einzigi FDP-Landesverband, wo no nie a dr Fünf-Prozent-Hürde gscheiteret isch.
Kanton Valdoie
Dr Kànton Valdoie ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Valdoie.
Dr Kànton Valdoie ìsch erscht ànne 1967 gebìldt worre, wie dr ehmoli Kànton Belfort ufgedeilt worre ìsch. Ìm Jahr 1984 sìn d Gmeine Offemont, Vétrigne un Roppe vum Kànton Valdoie àbdrannt worre un zem näi gegrìndte Kànton Offemont kumme.
Gmeine
Zem Kànton ghere àcht Gmeine:
Stimmhafter velarer Frikativ
De stimmhafti velari Frikativ isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. Mer muess uffpasse dass mer des Zeiche nit mit verwäggslet, wo im IPA für e Vokal stoot.
Im Alemannische gits de Luut eigetli nit. Allerdings wird d Lenis vum // wie im Hochalemannische Wort „churz“, zum Deil mit däm Symbol transkribiert. E andri Transkriptionsmöglichkeit isch für de Lenis, un  für de Fortis.
S Wort „Chuchi“, wo de Lenis un de Fortis Luut beidi vorchömme, wird also je nooch däm als oder als  transkribiert.
En echte stimmhafte velare Frikativ het akustisch e gwüssi Äänlichkeit mit em Zäpfli-r im Dütsche.
Fresko
D Fresko- oder Früschmoolerei (it.: a fresco, affresco „ins Früsche“) isch e Form vo dr Wandmoolerei, wo d Pigmänt drbii in Wasser ufgwäicht wärde und denn uf dr früschi Chalchverbutz ufgmoolt wärde. Bim Carbonatisierigsbrozäss vom Chalch wärde d Pigmänt fest im Verbutz integriert. D Fachlüt sääge däm Vorgang au Isinterig. S fertige Wand- oder Deckibild wird as Fresko oder sältener as Freske bezäichnet. Eme Künstler wo Freske moolt säit mä Freskemooler oder Freskant.
D Bezäichnig Fresko het sich in dr Umgangssprooch für Wandmoolereie vo alle Arte iibürgeret, so dass si im normale Sproochgebruuch vilmol au für Moolereie brucht wird, wo im Geegesatz zur füechte al fresco-Usfüerigswiis au für die drochnigi (al secco) Moolerei mit Tempera-, Kasein- oder Acrylatfarbe brucht wird. Sogar bi Moolereie uf Liinwand, wo an Wandfleche aagmacht wärde, git s sonigi wo die felschligerwiis, mänggisch sogar in dr Fachlitratuur, as Freske bezäichne.
Präfektur Messenien
Messenie isch e Region in Griecheland. In dr Antike isch si e blüjende Staat im Südweste vom Peloponnes gsi. Messenie isch vor allem wägen em Nestor bekannt, wo dr müthischi Köönig vo Pylos gsi isch. In dr Antike isch Messene d Hauptstadt gsi; hüte isch d Haafestadt Kalamata s Zentrum vom Gebiet. Messenie isch au hüte für griechischi Verheltniss e wasserriichi und gliichzitig warmi und fruchtbari Region, wo Obst und Gmües abaut wärde, au für en Export.
Kabinett Klüber
S Kabinett Klüber isch vum 6. Juni 1849 bis zum 26. Oktober 1850 d Landesregierig vu Bade gsii.
Kanton Belfort-Centre
Dr Kànton Belfort-Centre ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Kànton ìsch üs me Deil vun dr Stàdt Belfort bstànde. Verdratter ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 1992 dr Damien Meslot gsìn.
Dr Kànton ìsch ànne 1967 entstànde, wie dr friejer Kànton Belfort ufgedeilt worre ìsch.
Mani (Peloponnes)
D Mani (ngr. η Μάνη) isch e Halbinsle vo de griechische Halbinsle Peloponnes und zwor de „mittleri Finger“. D Halbinsle werd vom Pirg Taygetos bildet und lauft is Kap Tainaron uus.
Name
De antiki Name vo de Halbinsle isch nöd öberliferet. De Name Mani erschiint zerschtmool im 10. Joorhundert i de Form Maïnē (Μαΐνη) bim byzantinische Chaiser Konstantinos VII. Porphyrogennetos (913–959; De Administrando Imperio). Da isch denn au s anzig Zügnis vo de Halbinsle us de byzantinische Zitt. D Herkunft und Bidüttig vom Name sind nöd bikannt. D Venezianer hend d Halbinsle Brazzo di Maina gnennt. ē
Geografii
D Mani ghört zo de wasserärmste Gegete vo de Peloponnes und im südliche Tail gits wege dem fast ka Bömm. De Bode isch stainig und hett nume e dünni Humusschicht. Dromm werd kai Veezucht betribe. De Öölbomm isch die Kulturpflanze, wo em beste wachst, und denebet ono di „Fränkischi Fige“ (Figekaktus).
S Klima isch haiss und troche. D Mani isch bergig und nume a de Chüste gits chlinneri Ebine, wo Chorn abaut were cha. Früener sind d Dörfer underenand nume mit grosse Hindernis uf em Landweg eraichbar gsii, doch gits a de Chüste e paar Häfe, wo scho vo Natuur uus guete Schutz för d Schiff büütet.
Wasenmeister
Wasèmeischter, als gröberè Uusdrugg isch annodubaki au Schinder oder Schinter in Gebruuch gsi, isch è Beruèfsbezeichnig für Lüt, wo in èm bschtimmtè Bezirk für d Besitigung vo Dyrkadaver un d Dyrkörpervowèrtig zuèschtändig sin. Uss dè Vowèrtig hèn sich Brodukt wiè Fètt, Leim, Knochèmääl, Salmiak, Seifè, Bleichi un Viifuètter ergää.
Mani (Peloponnes)
Gschicht
Lueg au de uusfüerlicheri Artikel Gschicht vo de Mani Uf de Mani hend scho i de Jungstaizitt Mensche glebt. Us de Bronzezitt sind archäologisch öppe 20 Fundstele bikannt. Bi Kampos, Leuktra und ufem Mavrovunos südlich vo Gythion hend dozmol lokaali Fürste Chuppelgräber baue loo.
Wasenmeister
D Uffgaabè vom Schinder odder Wasèmeischter sin bis i s spòte 19. Johrhundert in sognanntè Wasèordnungè odder Wasenmeischterordnungè feschtglait gsi. I dè Schwiz isch d Beruèfsbezeichnig „Wasèmeischter“ für d Ämter odder Personè, wo verantwortlig gsi si drfür, dass Kadaver besitigt wärde, no bis is 21. Johrhundert asè bruucht worrè un sin èrscht mit èrè Änderig vom Dyrsüchègsetz (TSG) 2013 uss èm Gsetztext voschwundè; z Lièchtèschtei wörd d Beruèfsbezeichnig i dè Wasèordnung witterhy vowendèt.
Mani (Peloponnes)
Gschicht
Noch de dorische Wanderig um 1100 v. Chr. isch d Mani dorisiert wore. D Spartaner hend di iihaimisch Bivölkerig underworfe und zo Helote gmacht, wo sozsäge kai Recht ghaa hend. Uf em Kap Tainaron isch e Tempel för de Poseidon gstande, wo d Helote s hailige Asylrecht ghaa hend. D Städt Gythion und Las i de nördöstliche Mani sind debi di wichtigste Hafestädt vo Sparta gsii, wo 40 km landiiwärts glegen isch. Noch de Noigründig vom Messenische Staat im 4. Jh. v. Chr. isch d Mani zwöschet Sparta und Messenie uuftailt gsii, doch het d Grenze immer gwechslet.
I de Römerzitt hend meriri Städt uf de Mani zo de Eleutherolakone ghört und d Halbinsle het e wertschaftliche Uufschwung erlebt, vor alem wegem wertvolle Marmor, wo dai abbaut woren isch. De lydischi Schriftsteller Pausanias het im 2. Jh. n. Chr. Griecheland biraist und debii au e gnaui Bischriibig vo de Mani ggee. Im Joor 395 n. Chr. hend d Gote under em Alarich, wo i d Peloponnes igfale sind, au d Halbinsle plünderet.
Wasenmeister
Anderi Bezeichnigè
Anderi Bezeichnigè im dütschsprõchigè Ruum sin Fäld- odder Fallmeischter, Luderfüürer, Abdecker, Kleekè, Kleemeischter, Mausgewitz, Kaviller, Kafiller, Filler, Füller, Racker, Rasèmeischter, Abschtreifer, Freiknècht odder Kaaltschlächter.
Mani (Peloponnes)
Gschicht
746 sind Slawe igwanderet. Debii hend sich Ezerite (Ἐζερίτες) und Melinger (Μηλιγγοί) i de Hügel vom Taygeton agsidlet, wobii a de Chüste witter Grieche glebt hend. Die Ezerite und Melinger hend im 9. Jh. en Uufstand gmacht und sind zittewiis vom byzantinische Chaiser unabhägig wore. D Grieche uf de Mani sind degege chaisertroi blibe. Si hend no lang die alte griechische Götter vereert und sind erst underem Chaiser Basileios I. (876–886) christianisiert wore.
Wasenmeister
Bedingungè vom Läbbè und Schaffè vom Schinder
D Buèrè sin vopflichtet gsi, sämtlichi Dyrkadaver a dè Schinder z übbergää. Selli hèn d Rèschtè vowärtet un aaschlièssend vograbbè odder vobrennt, wa nimmi vowärtet hèt werde könnè.
Mani (Peloponnes)
Gschicht
1204 het de Gottfrid vo Villehardouin im Zämehang mit de Chrützzüüg d Peloponnes underworffe und 1209 s Förstetum Achaia errichtet, wobi di chaisertroie Maniote uufständisch gsii sind. D Franke hend meriri Burge im Land errichte loo. Vo 1453 bis 1684 het d Mani zom Osmanische Riich ghört und isch denn zo de Republik Venedig choo. 1715 hend d Osmane d Mani zruggeroberet und ane 1777 het de Sultan d Autonomi vo de Mani anerchennt. Scho 1821 bim Uusbruch vo de Griechischi Revoluzio isch d Mani e Hochburg vo de Fraihaitschämpfer gsii.
Wasenmeister
Bedingungè vom Läbbè und Schaffè vom Schinder
Uffgrund vo dè Gschtank un dè Süchègfòòr hèn d Schindereiè ußerhalb vo dè Dörfer aaglait wörrè müèsè. Durch dè Kontagt mit dè Kadaver hèn d Schinder è hoches Risiko ghaa, sich zum Byschpill mit Milzbrand z infizyrè. No hüt isch s Grabbè im Boddè uff sebbè Grundschtügg gfôôrlich. D Knochè uss dè Wasèmeischterei sin i dè Seifèsüdereiè, diè vofuulti Fleischmassè dè Salpetersidern un d Hüt dè Gèrbereiè zuègfüürt worrè.
Mani (Peloponnes)
Gschicht
Noch de Gründig vom moderne Griecheland 1828 isch di mittelalterlichi Gsellschaft uf de Mani zämebroche. Im moderne Land hets kai Platz me ggee för Piraterii und bluetigi Feede, wo uf de Mani alltäglich gsii sind. Vili Maniote sind drum i d Städt oder is Ussland uusgwanderet. Nume Gythion im Nordoste het e Uufschwung erlebt. De Tourismus isch uf de Mani relativ spoot uufchoo.
Kuwait
S Emirat Kuwait (arabisch الكويت al-Kuwayt, dütsch au: Kuweit) lit in Vorderasie. Es gränzt im Norde und Weschde an Irak (240 km gmeinsame Gränzverlauf), im Süde an Saudi-Arabie (222 km) und im Oschde an Persische Golf (499 km).
Wasenmeister
Bedingungè vom Läbbè und Schaffè vom Schinder
A dè Schinder sin bis 1817 als Güsel wegè irem Gwerbe aagluègt worrè, si sin vom Kondagt mit dè übbrigè Bevölkerig fascht uusgschlossè worrè. Si sin meischtens nu unterènand ghürõtet, ergo sin meischtens alli Schinder von èm Land mitènand vowandt odder zmindescht befründet gsi. D Wasèmeischtereiè sin wegè irer Abgschidèheitl ideali Schlupfwinkel für gsuèchti Vobrècher gsi, bspw. Johann Georg Grasel odder dè Schinderhannes.
Kuwait
Bevölkerig
D Bevölkerigsschdruktur vo Kuwait isch vom sehr hoche Adeil vo usländische Arbetschreft und vo ihre Agehörige brägt (rund 60 % vo alle Iiwohner). Der Adeil vo de Manne isch mit 57 % dütlig höcher as dä vo de Fraue; 24,5 % vo der Bevölkerig isch 2004 under 15 Johr alt gsi. Kuwait isch eins vo de Länder mit em höggschde Verschdedterigsgrad (2004: 96 %); d Lebeserwartig isch 2004 bei 77 Johr gläge. S Bevölkerigswaggstum isch zwüsche 1994 und 2004 im Durchschnitt 4,1 % gsi. D Amtsschbrooch isch Arabisch, d Umgangsschbrooch vo de Kuweiter unterenander isch Irakisch-Arabisch. Persisch wird in Kuwait as Zweitschbrooch bruucht. D Handelsschbrooch isch Änglisch.
Wasenmeister
Bedingungè vom Läbbè und Schaffè vom Schinder
Scharfrichter un Wasèmeischter sin – well èrschteri vo dè seltènè Hyrichtungè nit hèn läbbè hèn chönnè – öfter di glych Person gsi. Dè Stand vom Schinder hèt als ehrlosè Beruèf goltè.
Kuwait
Bevölkerig
Vo de rund zweiehalb Millione Iiwohner si nume öbbe 40 % Kuwaiter (drvo 150.000 bis 180.000 Beduine). Die übrige Iiwohner si us em Iran, Indie, Pakistan, und viele andere – hauptsächlich arabische und südoschdasiatische – Länder zuegwanderet und hai die kuwaitischi Schdaatsbürgerschaft nit. D Zuewanderer si de Iiheimische gegenüber gsellschaftlig benochdeiligt. D Bevölkerig isch überwiegend muslimisch, drvo si 65 % Sunnite und 35 % Schiite. Der Islam isch Schdaatsreligion. Der römisch-katholische Chille ghöre 6 % vo der Bevölkerig a. Die räschtlige 9 % umfasse vor allem anderi chrischdligi Konfessione, Hindus und Parse.
Wasenmeister
Beleeg un Aamerkigè
Wenn nit anderschd vomèrkt: Alli Weblinggs vo dè Aamerkigè uffgruèfèn am 23. März 2016.
Mani (Peloponnes)
Mirologie
Mirologie (mirológi), gsungni Tootechlaage, hend uf de Mani e starchi und langi Traditioo. Si sind vo Chlagifraue (mirologístres) komponiert und voortrait woore. I de messenische Mani sind die Mirologie lyrisch und föfzeesilbigi Vers. Di achtsilbige Veers i de tüüffe Mani wörket degege episch. I dene Chlagilieder werd de Tooti bichlagt und gwürdigt, notfalls au loobghudlet, glichzittig wered aber au di Hinderblibne zor Raach uufgrueffe. S söll Fraue ggee haa, wo d Mirologie a de unmündige Söö aselang vorgsunge hend, bis die i de Laag gsii sind de Vatter z rääche.
Tielekt
Lueg de uusfüerlichi Artikel Maniotisch.
Uf de Mani sind ono e paar alti Ortsnäme erhalte und zwoor i de dorische Form: Die beede Ortschafte Βίτουλο /Vítulo/ und Σκαρδαμούλα /Skardmúla/ nennt de Homer, wo Ionisch gschribe hett, i de Ilias: Οἴτυλος /Oítylos/ und Καρδαμύλη /Kardamýlē/. Die hüttige amtliche Forme sind vom Homer entleent und luutet offiziell /Ítilo/ und /Kardamíli/.
Aramäer
Mit de Aramäer sind gmaint:
Tiernamen Untervaz
Tiärnäme vu Undrvaz im Bündt
Valentin Bühler
De Valentin Bühler (uusgsproche Büeler; * 26. Meerze 1835 z Iigis (hüt es Oort i de Gmäind Landquart); † 30. Aprile 1912 z Chuur) isch en Püntner Jurischt gsy, wo mit em Buech «Davos in seinem Walserdialekt» vo 1870 äis von eerschte Tüütschschwyzer Tialäktwöörterbüecher gschribe hät.
Ḫebat
D Ḫebat (z Ugarit: ḫbt) isch e hurritschi, urprüngli aber en altsyrischi Göttin, wo scho z Ebla underem Name Ḫabatu vereert woren isch. S werd agnoo, as de Name en Ablaitig vom Ortsname Halba (hütt: Aleppo) isch, won en alts Kultzentrum vom Wettergott vo Aleppo isch. Si wäär denn vo Aafang a d Frau vom Wettergott.
Valentin Bühler
Läbe
De Valentin hät z Basel, z Göttingen, z Leipzig, z Berlin und z Heidelberg Jurisprudänz gstudiert, aber au gërmanischtischi Vorläsige bsuecht, under anderem bim Wilhelm Wackernagel. Er isch dänn ab 1862 zeerscht z Chuur Aawalt gsy und Aktuaar vom Püntner Erzieigsraat woorde. Zwüschetdure hät er au as stellverträttende Läiter vo de «Nöie Püntner Zytig» gwürkt. 1868 isch er uf Heidelberg, die Stadt, wo syni Frau Elisa Henriette Förster hërchoo isch, und hät deeten as Aawalt und Hoteliee gschaffet. Die beede Söö Hans (* 1870; spööter Sekretëër vom Püntner Departemänt vom Inere und vom Schwyzerische Schuelraat, dezue na en Ooperelibrettoverfasser) und Paul (* 1877; spööter Leerer für Tüütsch, Gschicht und alti Spraachen a de Kantonsschuel Chuur, dezue na Oberstüütnant) sind au z Heidelberg uf d Wält choo. Spööter isch de Büeler mit synere Familien i d Schwyz zrugg, und er hät z Chuur as zwäite Verhöörrichter (Undersuechigsrichter) gschaffet.
Syni Wöörterbuechaarbet
Es isch im Jaar 1862 gsy, wo de Büeler bschlosse hät, es Wöörterbuech zum Walser­tiäläkt vo de Landschaft Tavaas z verfasse. D Idee isch vom Vorarlbëërger Hischtooriker und früene Walserforscher Josef (vo) Bergmann choo, wo 1844 gwöische hät, das eso-n-es Wöörterbuech gschribe wëërdi. Si staat aso nöd imene tiräkte Zämehang mit de Gründig vom «Schwyzerischen Idiotikon», wo au i säbem Jaar passiert isch, aber de Büeler schrybt dän i sym Voorwoort scho, es wëërdi mit sym Wëërch «dem großen Bau eines schweizerischen Idiotikons in dieser ersten gedruckten Spezialarbeit über einen graubündnerischen Dialekt ein leicht benützbarer, und hoffentlich wohl verwendbarer, Beitrag in nicht nur ganz rohem Material geliefert».
Ḫebat
D Hurriter hend d Ḫebat as Göttin öbernoo. Si isch d Frau vom Wettergott Tessub gsii und d Muetter vom Sarrumma und vo de Allanzu. D Hethiter hend de Kult vo de Ḫebat vo de Hurriter öbernoo. Si isch denn au im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya abbildet, wo si d Prozession vo de Göttine aafüert, hinder ere stoot aber de Sarrumma und vor ere de Tessub, wo d Prozession vo de männliche Götter aafüert.
Valentin Bühler
Syni Wöörterbuechaarbet
Das Wöörterbuech hät er zum grööschte Täil z Heidelberg gschribe, aber jedesmaal, wänn er wider i de Schwyz as Hauptme Dienst taa hät, hät er wyter Woort und Uusdrück gsamlet. Usechoo isch sys meebändig Wëërch 1870, 1875, 1879 und 1886 amig im Äigeverlaag. Es ghöört zun ganz früene Wöörterbüecher zum Schwyzertüütsch. Voranen isch eerscht das vom Franz Joseph Stalder (1806/1812, für di ganz Tüütschschwyz) und das vom Titus Tobler (1837, fürs Appizällerland) im Truck usechoo; zur öppe glyche Zyt und diemaal ganz uustrückli äxtra fürs Idiotikon gschribe, sind d Wöörterbüecher vom Jakob Hunziker (1877, für s Südweschtaargöi) und vom Gustav Adolf Seiler (1879, für Stadt und Landschaft Basel) em Truck übergëë woorde; em Martin Tschumpert sys Bündner Wöörterbuech us de glyche Zyt isch degäge nie fërtig woorde.
Ḫebat
I de neohethitische Zitt isch si uf hieroglypheluwisch as Hiputa oder Hipatu gnennt woore. Si isch zäme mitem Sarrumma abbildet wore, werd aber au zäme mitem luwische Wettergott Tarhunza gnennt.
Saint-Léonard VS
Geografi
Saint-Léonard lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 50 % landwirtschaftlechi Flechi, 17,4 % Wald, 26,9 % Sidligsflechi und 5,7 % süschtigi Flechi.
Valentin Bühler
Syni Wöörterbuechaarbet
Em Büeler sys Wëërch isch im eerschte Täil e fascht e normaals Wöörterbuech (d Abfolg inerhalb vom äinzelne Buechstaben isch echli gspässig); er säit dëm «läxikograafische Täil». Im zwäite Täil wëërded e ganzi Räie Woortfälder abghandlet, aso öppen über Tier, über s Wätter, über d Topografy, über d Landwirtschaft, über s Rächtswäse, über d Chinderstuben und so wyter; dëm säit er «sinonime Täil». Im dritte Täil gaats um Woort mit verschidene Bidüütige, um Woortbildig und um d Flexioon (s letscht im Verglych mit andere Püntner Tialäkt); dëm Täil säit er «homonimen und gramatische Täil». Und im vierte Täil verlaat er Tavaas und stellt mit de Hülff vom J. P. Henni und em J. Janka e Wöörterlyschte zum Tialäkt vo Obersaxe zäme. Dezue hät er na e «Chrestomathie der Bündnerdialekte» laa trucke, aso e Samlig vo Täggscht i verschidene Püntnertialäkt. Di umpublizierti Naaträäg händ em Büeler syni Söö 1914 em Idiotikon gschänkt, wo s i dëm sys Quälemateriaal integriert woorde sind.
Saint-Léonard VS
Gschicht
Saint-Léonard ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1218 als apud Sanctum Leonardum
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,5 % glägu.
Valentin Bühler
Publikazioone
S Wöörterbuech
Saint-Léonard VS
Religion
90,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,9 % evangelisch-reformierti.
Valentin Bühler
Publikazioone
Patriootischi Gidicht
Saint-Léonard VS
Politik
Dr Ggmeindspresident va Saint-Léonard ischt dr Claude-Alain Bétrisey (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1872 Iwonru 93 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,8 % Titsch, 1,1 % Talienisch und 3,1 % anneri Spraache.
Allanzu
D Allanzu isch e hurritischi Göttin gsii. Si isch d Töchter vo de Ḫebat und vom Wettergott Tessub gsii und d Schwöster vom Sarrumma. Si isch au vo de Hethiter öbernoo wore und im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya abbildet wore, noch erem Brüder Sarrumma. Si stoot ufem vordere Flögel vomene Doppeladler, ufem hindere stoot d Kunzisalli, wo d Groosstöchter vom Wettergott isch.
I de neohethitische Zitt isch so witter vereert wore und werd i hieroglypheluwische Inschrifte immer zäme mitem Sarrumma gnennt.
15. Mai
Dr '''15. Mai''' isch dr 135. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 136. in Schaltjohr), dodermit blybe no 230 Däg bis zum Änd vum Johr.
Schuldgefängnis
E Schuldgfängnis (au Schulddurm) isch bis ins 19. Joorhundert e bsundrigs Gfängnis für Lüt gsi, wo iiri Schulde nit abzaalt häi.
Im Middelalter
Bevor die öffentligi Schuldhaft iigfüert worde isch, het s für süümigi Schuldner d Schuldchnächtschaft gee, wo dr Schuldner vilmol d Mööglikäit ghaa het sini Schulde abzarbäite und d Haft in Brivatgfängniss (sog. Brivathaft).
Im spoote Middelalter und am Aafang vo dr früeje Nöizit isch in ganz Dütschland die öffentligi Schuldhaft gängig worde. Mä het eso brobiert, dr Schuldner z zwinge si Schuld z bediene (sog. Pressionshaft) und nit wie vili dänke as Sankzioon, wil Gfängnisstroofe nonig bekannt gsi si. Es isch mänggisch au mööglig gsi, sin Schulde abzsitze (z. B. z Nürnbärg).
In de mäiste Stedt het mä d Dürm vo dr Stadtmuure as stedtischi Gfängniss brucht. Für bestimmti Sankzioone het s äigeni Gfängniss gee, und d Dürm häi vo däm mänggisch au iire Naame überchoo (z. B. Bluetdurm, Diebsdurm, Schulddurm). Dr Begriff „Schulddurm“ isch vo de kursächsische Konstituzioone us zum Schlaagwort für die öffentligi Schuldhaft im Schuldgfängnis worde.
In dr Nöizit
Z Dütschland und au in andere Rächtssüsteem het s bis in d Neuzeit e Schuldhaft (au Personalarrest) gee, uf dr äinte Site as Middel zum Gfangeni z zwinge e Läistig z erbringe, won e Gricht ine uferläit het, uf dr andere Site as Sicherigsarrest, zum sicher si, ass mä dr Brozäss oder e gfäärdeti Exekuzion in s Vermöge vom Schuldner cha iiläite oder witerfüere. Si het as e bsundrigi Schand gulte, het aber anderi Reegle gha as d Stroofhaft. Si isch zum Bischbil mäistens em hütige offene Stroofvollzug äänlig gsi, d. h. dr Schuldner het under Dags chönne go schaffe zum si Schuld abzzaale.
Im Lauf vom 19. Joorhundert isch d Schuldhaft in Öiropa fast überall abgschafft worde: z Frankriich het mä sä 1867 ufghoobe, denn z Ööstriich. Dr Norddütschi Bund het für das e Gsetz vom 29. Mai 1868 iigfüert, Groossbritannie dr Debtors Act 1869 und Schwede het 1879 ufghöört.
1976 isch dr Internazionali Pakt über bürgerligi und politischi Rächt in Chraft drätte. Si Ardikel 11 bestimmt: „Niemer darf in Haft gno wärde, nume wil er nit in dr Laag isch, e verdraagligi Verpflichtig z erfülle.“
In dr Geegewart
Forme vo Haft, wo ma mit dr Schuldhaft cha vergliiche und wo hüte no z Dütschland gääb si:
Konfuzius
Dr Konfuzius (latinisiert us 孔夫子, Kǒng Fūzǐ „Lehrmeischter Kong“, chin. 孔子, Kǒng Zǐ, W.-G. K’ung-tzǔ „Meister Kong“, au as Kung-tse oder Kong-tse transkribiert chin. 孔子) isch e chinesische Filosof gsi in dr Zyt vu dr Eschtlige Zhou-Dynaschtii. Är het wahrschyns vu 551 v. Chr. bis 479 v. Chr. gläbt un isch unter em Name Kong Qiu (Wade-Giles: K’ung Ch’iu) in dr Stadt Qufu im chinesische Staat Lu (dr hitige Provinz Shandong) uf d Wält chuu, wun er au gstorben isch.