cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peter Vischer (Kunstsammler)
1778 isch dr Vischer Däilhaaber in dr Handelsgsellschaft Leonhard Vischer & Sohn worde. Vo 1777 isch er Groossroot worde und vo 1788 bis 1798 im Chläine Root vo dr Stadt Baasel gsässe. Si Schwooger Peter Ochs het en 1797 drzue drängt, im Groosse Root dr Aadrag z stelle, ass alli Bürger und Underdaane gliichgstellt wurde. Am 5. Januar 1798 isch d Baasler Revoluzioon mit dr Iifüerig von ere nöije Verfassig ume gsi. Wäared dr Helvetik isch dr Vischer vo 1798 bis 1803 Bresidänt vom Kantoonsgricht gsi. Wo dr Lukas Sarasi gstorbe isch, het er 1802 s Blaue Huus kauft und isch zum Siidenbandfabrikant worde und het sich us dr Politik zruggzooge.
Er het s Schloss Wildestäi z Buebedorf, won er 1792 vo siner Frau gerbt het, wider instand lo setze und d Woonzimme im romantische Stiil lo usmoole und usstatte. Dr Vische und vo 1823 si Soon Peter häi s Schloss zum Middelpunkt vo iire künstlerische Ambizioone gmacht und därt au e bedütendi Kunstsammlig aagläit.
Völkermord an den Armeniern
Gschicht
Drbi sin, wii én de bäide Joohrzehnt vorhar schun, bi spontàni odr geleiteti Pogrome, Chrischte (bsundrs Armenier) vun Muslime (Térke un Kurde) ze hunderti odr töjsichi uemgebroocht wore (zem Teil öi uemgekehrt) - d´Àngàwe éwwr d´Armenier, wo vor`m Kriej un Velikrmord ermordet wore sin, gehn vun Zehtöjsichi bis Hundrttöjsichi. Àb 1915 sin, bi Vrhàftunge, Màsseintrnierunge, Vrtreibung, Deportatione, bi Massaker un uff Doodesmärsch je nooch dr Schetzig, wo mä sich will druf verloo, zwüsche 300'000 und mee as 1,5 Millioone Mensche umchoo. De urspringlich armenisch Bevelikerung én dr Gejend schetzt mr uff fàscht zwei Millione. Losgànge ésch`s àm 24. Àbrél 1915 mét de Verhaftung vun 200 bis 400 Lit üss dr armenisch Owrschicht vun Konstantinopel. Am 27. Mai 1915 het s osmanische Parlamänt s «Deportazionsgsetz» bschlosse, wo d Vertrybig vo de Armenier offiziell erlaubt het.
Parallel sin ähnlichi Campagne geje de Pontosgrieche un geje d´Aramäer, aramäisch sprechendi, chrischtlich Assyrer, durgfiehrt wore.
Verantwortlig drfür isch die jungtürkischi Regierig vom Osmanische Riich, wo vo dr Organisazioon Komitee für Einheit und Fortschritt bildet wore-n-isch.
`S isch anr vun d´erschte sischtematische Genozid im 20. Joohrhundert gsin. Oft wurd mét Blick uff dr Mord àn d´europäisch Jude dur de Nationalsozialischte un uff de Massedeportatione un -morde én dr stalinistisch Sowjetunion - gràd untr Armenier un ihri Untrstitzr - vum „erschte“ Velikrmord vum 20. Joohrhundert gredt. Àwwr diss schtimmt nàdirli ned, denn vorhar het`s schun dr Velikrmord vun de Ditschi Kolonialvrwàltung àn de Herero ze Südweschtafrikà genn, wo rund Siwezichtöjsich Lit (rund 80%) vun däm Volik gstorwe sin, un àndri noch greesseri Kolonialkrieje, wie öi zem Bispiil de Gräuel geje de Bevelikerung vum Kongo-Freistaat, de Privatkolonie vum belgisch Künnij Leopold, mét mejlichrwis 8 Millione Doote - wo àwwr de Üssleschung vum-e Volik odr zemindescht vum-e Teil vun dr Bevelikerung nit`s Ziil gsin ésch.
Erinnerig
Die Ereigniss, wo d Armenier sälber mit em Begriff Aghet – „Katastrofe“ – bezäichne, si dur umfangriichs dokumentarischs Material us de underschiidligste Kwelle beläit. Wältwit gseen die mäiste Historiker dä Völkermord as Daatsach. Für d Armenier isch das en Unrächt ooni Süüne und si verlange sit Joorzäänt, ass mä au in dr Türkei iim wurd gedänke.
Noch em Chrieg häi d Änglander Druck uf d Türke usgüebt und e türkischs Gricht het 1919 d Hauptchriegsverbrächer, s jungtürkische Triumvirat vom Enver Pascha, Cemal Pascha und Talaat Pascha, in Abwääsehäit zum Dood verurdäilt. S Urdäil isch aber nie vollstreckt worde, wil die Dütsche, wo die Drei us em Land gschmugglet ghaa het, si frei in Berlin häi lo umelaufe.
Die offizielli türkischi Gschichtsschriibig und d Regierig vo dr Republik Türkei, wo s Osmanische Riich abglööst het, bestritet aber bis hüte, ass es überhaupt e Völkermord gee häig. Si bezäichne d Deportazioone as „chriegsbedingti Sicherhäitsmaassnaame“, wo nöötig worde sige, wil d Armenier die domolige Chriegsgegner vo de Osmane understützt und iirersits Massaker an Muslime begange häige. D Doodesfäll sige s Resultat vo ungünstige Umständ und veräinzelte Übergriff. Dr Strit um d Anerkennig vom Genozid as historischi Daatsach belastet bis hüte d Bezieige zwüsche dr Türkei uf dr äinte Site und Armenie und e Hufe westlige Staate uf dr andere.
Im Joor 2001 het Frankriich die Ereignis miteme Gsetz als Velkrmord definiert und in dr Schwiiz het s Bundesparlamänt im 2003 dä Völkrmord anerkennt. Am 23. April 2015 het dr dütsch Bundesbräsident Joachim Gauck di Massaker als Velkrmord bezaichnet.
Denges
Denges (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Denges lyt am rächte Stade vu dr Venoge. D Gmaiflechi umfasst 51,8 % landwirtschaftligi Flechi, 6,5 % Wald, 41,7 % Sidligsflechi.
Gschicht
Denges isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1107-11 as apud Dangias (1164 Denges).
Religion
38,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Robert Stäger
Dr Robert Stäger (* 19. Juni 1902 z Vilmärge; † 27. Jänner 1981 z Muri) isch e Mundartdichter us em Aargau gsi.
Denges
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,5 %, CVP 5,5 %, FDP 14,5 %, GLP 4,5 %, GP 11,0 %, SP 29,1 %, SVP 20,2 %, Sunschtigi 4,2 %.
Dr Burgermaischter vu Denges isch dr Eric Charmey (Stand Merz 2014).
Robert Stäger
Dr Stäger isch us em Freiamt cho. Er isch Lehrer a dr Bezirksschuel z Woole gsi und het Gschichte us em Läbe z Vilmärge und im Freiamt gschribe. Und er isch au mit Radiosändige bekant worde. Im Gedicht De Hööchscht im Doorf lueget dr Güggel vom Chiledurm oben abe und seit, was er gseht. Dr Autor het sech zimli konsekwänt a d Gwoonete vo dr Dieth-Schrybig ghalte.
Es Stück vom Stäger isch bim Schwiizer Fonogrammarchyv z Züri als Bischpiil füre Tieläkt vom Freiamt ufgnoo worde.
Denges
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1109 Yywohner 84,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,8 % Dytsch, 2,7 % Italienisch un 10,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Engeler Verlag
Dr Engeler Verlag isch e literaarische Buechverlag mit Sitz z Schupfart im Aargau. Früener hed er Sitz z Holderbank SO und z Soledurn ka.
Vo 1997 bis 2009 heds e Vorgängerverlag mit em Naame Urs Engeler Editor gää, wo z Basel und z Wiil am Rhii gsi isch. Dr Verleger Urs Engeler hed au en Label, wo Roughbooks haisst.
Gschicht und Konzeption
Dr Schwerpunkt vom Verlagsprogramm lit im Beriich vo dr Lyrik, dr Poesii/Poetik und uf litraturtheoretisch-filosofische Abhandlige. Dr Gründer Urs Engeler het Vergliichendi Litraturwüsseschaft bim Hans-Jost Frey an dr Universidät Züri studiert. Drbii isch d Idee entstande, e Zitschrift für Poesii und ihri Poetik uusezgee: Sit 1992 git dr Urs Engeler d Lyrik-Zitschrift Zwischen den Zeilen uuse. Die het d Grundlag für d Gründig vom Verlag Urs Engeler Editor bildet. Sit 1995 hat dä mit dr Understützig vo Mezene meh as 60 Autore us Dütschland, Östriich, dr Schwiz, Frankriich, de USA und Italie uusebrocht, bis dr Mezen sich 2009 zruggzoge het. Dr Engeler het dr Verlag zuedoo, macht aber mit däm siiner Backlist und äinzelne Brojekt witer.
Pantaleon (König von Pisa)
De Pantaleon isch de König vo Pisa gsii. Er hett öppe um d Mitti vom 7. Joorhundert v. Chr. glebt.
Engeler Verlag
Gschicht und Konzeption
2010 het dr Engeler mit em Herstelligs- und Verdriibskonzept roughbooks aagfange, wo hütige Määrtgsetz genauso grächt sött wärde wie aaspruchsvolle Inhalt. D Ditel, wo kommerziell erfolgriicher si, wärde em Handel über dr nöi gründeti Engeler Verlag aabote, die andere Lyrik-Bänd bietet Roughbooks via Internet im Diräktverdriib aa: Chliiuflage im Digitaldruck, ohni ISBN, zum Däil under starker Mithilf vo de Autore.
Autore
Kurt Aebli, Urs Allemann, Arno Camenisch, Michael Donhauser, Elke Erb, Brigitta Falkner, Jayne-Ann Igel, Birgit Kempker, Robert Kelly, Jürg Laederach, Bert Papenfuß, Oskar Pastior, Wolfgang Schlenker, Michael Stauffer, Ulf Stolterfoht und Peter Waterhouse.
Pantaleon (König von Pisa)
De Pantaleon isch de Soo vom Omphalion gsii und de Vatter vom Damophon und Pyrrhos. Er het e Heer gsammlet und ase d Laitig öber di 34. Olympische Spiili (644 v. Chr.) a sich grisse Er söll d Messenier im Zwaite Messenische Chrieg understützt haa. .
Wenkerbogen von Marckolsheim
Dr Màrkelser Wenkerboge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Engeler Verlag
Autore
Autore vom Label Roughbooks si bis jetzt: Hannah Arendt, Tim Turnbull, Michael Stauffer, Ulf Stolterfoht, Werner Hamacher, Christian Filips und Elke Erb
Pantaleon (König von Pisa)
Noch em isch sii Soo Damophon König vo Pisa wore. Er isch verdöchtig wore, Plän gege d Eleeer z schmide. Die sind dromm miteme Heer i d Pisatis iigfale. De Damophon hett si agfleet und bette wider umzchere, wa denn o passiert isch. Sin Brüeder Pyrrhos degege hett sich zäme mit de Biwonner vo Makistos und Skillous zämetue und gege Elis Chrieg gfüert. D Eller hend gwune und d Stedt vo de Gegner zerstört.
Engeler Verlag
Übersetzige
Näbe de dütschsproochige Originalusgoobe erschiine Übersetzige vom Walter Abish, Anna Achmatowa, Donald Barthelme, James M. Barrie, Maurice Blanchot, E. E. Cummings, Emily Dickinson, Hilda Doolittle, Jorie Graham, Wladimir Majakowski, Harry Mathews, Marianne Moore, Gellu Naum, Arthur Rimbaud, Ahmad Schamlu, Gertrude Stein, James Thomson, Rosmarie Waltrop und Andrea Zanzotto.
Bettina Bohn
D Bettina Bohn (* 1. Juli 1954 z Friburg isch e ditschi Kinschtleri un Kunschterzieheri.
Si isch z Munzinge ufgwachse un het no dr Schuel an dr Universitet Friburg studiert, derno an dr PH Friburg Kunschtpedagogik un an dr Schuel fir Gstaltig z Basel Kunscht. Si schafft as Kunschterzieheri am Meret-Oppenheim-Schuelzentrum z Steine.
Sit 1998 zaigt si Bilder un Skulpture in Uusstellige in dr Region, derzue duet si Biecher illuschtriere.
Ihre Lääbespartner isch dr alemannisch Dichter Markus Manfred Jung, wu si anne 2010 ghiroote het. Sit 2010 läbt mit ihrem Mann un dem sinre Dochter us ere friejere Eh z Hohenegg.
Bi dr Ereffnig vun ere Uustellig vu dr Kischtlergruppe „Polygon“ z Säckinge het dr Jung iber ihri Bilder un Skulpture gsait
Iber ihri Illuschttration zum Buech verfranslet diini flügel vum Jung schribt s Magazin 3landinfo
Ampere
S Ampere [], wo mit em Einheitezeiche A aagee wird, isch d SI-Basiseinheit vo de elektrische Stromsterchi und glychzytig d SI-Einheit vo de „magnetische Durfluetig“, wo vo de Basiseinheit abgleitet isch. Es het syn Name nach em französische Mathematiker und Physiker André-Marie Ampère.
Au wänn mä de Nachname vom Namesgäber mit accent grave schrybt („Ampère“), duet mer d SI-Einheit im dütsche und änglische Sprachruum ohni Akzänt schrybe, also „Ampere“.
Debrecen
Debrecen (ungarischi Ussproch: ) isch di zweitgröschti Stadt vo Ungarn. Es isch de Komitatssitz vo Hajdú-Bihar und de Hauptort vom glychnamige Chleigebiet. Es ghört au zu de sybe Regionalzändre vo Ungarn.
De latynisch Name isch Debretinum, de dütsch Debrezin, de tschechisch und slowakisch Debrecín, de rumänisch Debreţin und de polnisch Debreczyn.
Lag
Debrecen litt im Oste vo Ungarn in de Große Ungarische Diefebeni, 30 Kilometer vo de rumänische Gränze eweg. Es isch di wichtigsti Stadt vo de Diefebeni. Mer cha's über d'M3 und deno über d'M35 oder vo de 230 Kilometer entfernte Hauptstadt Budapest us über d'Hauptstroß 4 erreiche. Zudem fahre mehreri Züg uff bzw. durch Debrecen dure, d'Stadt isch au e Mitglyd vom Ysebahnnetz TINA (Budapest-Szolnok-Debrecen-Nyíregyháza-Záhony).
Gschicht
Vor de magyarische Landnahm hän verschydeni Völker in de Region vom hüttige Debrecen gläbt. Sit em Altertum hän do Vandale, Got, Sarmate, Gepide und Aware über meh oder weniger langi Zit gläbt.
Widdern
Widdern ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Debrecen
Gschicht
Schriftlig erwähnt wird Debrecen zum erschte Mol i'me Urdeilsspruch uss em Johr 1235, wo's Debrezun gheiße hät. De Name chunnt wohrschints uss vom türkische *Tébrésün ~ *Débrésün, wo Beweg di! oder Läb! heißt. Noch em Mongolesturm sin au Boldogasszonyfalva und Szentlászlófalva an Debreczun agschlosse worre und di neui Stadt hät sich schnäll entwickelt. Noch churzer Zit isch's eini vo de wichtigste Städt vo Ungarn worre, was vor allem de Güetsherre z verdanke isch. Under em Chönig Lajos Nagy hät d'Stadt im Johr 1361 de Titel Mezőváros (Minderstadt) griegt und hät sither e eigeni Grichtbarkeit und e eige Roothus. 1450 bis 1507 hät's de Familie Hunyadi ghört.
Widdern
Geografi
Widdern leit an dr Mendong vo dr Kessach en d Jagscht. D Nochbergmoede vo Widdern send Jagsthausen, Hardthausen am Kocher, Möckmühl, Adelsheim ond Schöntal.
Debrecen
Gschicht
Sit em Afang vom 14. Johrhundert hät Debrecen diversi witeri Vorrächt erdeilt griegt, zu de wichtigste ghört s Markträcht: de Handel hät e unverzichtlige Bydrag zu de Entwicklig bydrage. Au d'Türkeherrschaft z Ungarn, wo säll in drei Deil uffgspalte hät, hät für Debrecen kei Verlust bedütet; au im 17. Johrhundert isch d'Wirtschaft witer gwachse und de Stadt ihri Bedütig witer agstyge, was im Uffschwung vom Chüehhandel z verdanke isch. D'Stadt isch s Dor vo de Große Ungarische Diefebeni zu Sybebürge und zum Felvidék (hüttigi Slowakei) gsi und an de Handelsstroße gläge. D'Debrecener Händler hän usserdem chönne ihri Ware (v. a. Rinder, Rösser, Weize und Wy) uff di dütsche Märkt chönne lyfere.
Widdern
Geografi
Vo dr Gmarkong send 52 % Landwirtschaftsfleche, 34,1 % Wald, 10,7 % Sidlongsfleche ond 3,2 % sonschtiche Fleche.
Debrecen
Gschicht
D'Lehre vo de Reformation sin bi de Debrecener Bürger uff Unterstützig gstoße und scho in de Mitti vom 16. Johrhundert isch di gsamti Bevölkerig brotestantisch gsi. Im Reformationszitalter isch au e wit entwickelts Schüelsystem uffbaut worre.
Widdern
Gmoedsglidrong
Zua Widdern gheret d Stadtdoel Unterkessach ond Widdern.
Debrecen
Gschicht
Zur Aerkännig vo de wirtschaftlige und kulturälle Bedütig vo de Stadt hät de Lipót I. Debrecen 1693 de Titel Freii Chönigsstadt (Szabad Királyi Város) verlihe. 1715 isch di katholischi Chirch doher zruckcho und d'Chirch Szent Anna isch baut worre. Im 18. Johrhundert isch Debrecen immer no e wichtigs kulturälls, landwirtschaftligs und Handelszändrum gsi. S Reformiert Kollegium isch de Vorläufer vo de hüttige Universität; vyli spöteri Wüsseschaftler und Dichter hän an sällem studiert.
Widdern
Gschicht
Widdern ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 774 em Lorscher Codex als Witterheim.
Debrecen
Gschicht
Drotz de schnälle Entwicklig isch hät d'Stadt in de nöchste anderthalb Johrhundert keini größere Veränderige meh duregmacht. Einewäg isch re im Verlauf vo de ungarische Gschicht zweimol e entscheideni Rolle züecho. Im Januar 1849 isch si zu de Hauptstadt vo Ungarn worre und isch zum sognännte Wächter vo de ungarische Freiheit worre, nochdem di revolutionäri Regierig vo Pest-Buda doher gflüchtet isch. Im Abril vom glyche Johr hät de Kossuth do d'Unabhängigkeit vo Ungarn usgrüefe und d'Schlacht, wo d'Ungare gege di östrychische und russische Druppe verlore hän, hät im westlige Deil vo Debrecen stattgfunde.
Widdern
Verwaltong
Widdern hot mit dr Stadt Möckmühl ond dr Gmoede Jagsthausen ond Roigheim ond dr Stadt a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Widdern ischt dr Jürgen Olma.
Debrecen
Gschicht
Durch de Verlust vo Sybebürge a Rumänie noch em Erschte Wältchrieg isch Debrecen widder züe-n-re Gränzstadt worre. Im noch glägene Wald isch e Nocherholigsgebiet mit de Mögligkeit zum Sport drybe ygrichtet worre, au s erscht Stadion vo Ungarn stoht dört. De Hortobágyi Nemzeti Park, wo zu de Stadt ghört, isch zu me Touristezyl worre.
Widdern
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Debrecen
Gschicht
Während em Zweite Wältchrieg isch Debrecen e Opfer vo Zerstörige worre: d'Hälfti vo de Hüser isch zerstört und e witere Fümftel bschädigt worre. 1944 hät mer agfange, d'Stadt widder uffzbaue, und es isch widder d'Hauptstadt vo Ungarn worre, wo sich di brovisorischi Nationalversammlig und di brovisorischi Regierig do nyderglo hän. Drotz em Widderuffbau hät de friehner Züestand nümmi chönne erreicht werre und Debrecen hät d'Hälfti vo sinem Gebiet verlore, wo an neui Gmeinde übergange isch.
Widdern
Dialekt
Dr Dialekt vo Widdern ghert zom Oschtfränkisch.
Debrecen
Gschicht
Hütt isch Debrecen di gröschti Stadt vo Ostungarn und usserdem e wichtige kulturälls und e Verchehrszändrum. Es isch eini vo de Städt mit de schnällste Entwicklig.
Wappe
S Wappe isch 1989 festglegt worre und stammt uss re chöniglige Urkunde vom 11. Abril 1693.
Demografy und Bevölkerig
Debrecen isch ywohnermäßig di zweitgröschti Stadt vo Ungarn, d'Bevölkerig isch sit 2006 stetig agstyge. Do d'Ywohnerentwicklig sit 1850:
2001 sin 99 Brozänt vo de Debrecener Bevölkerig Ungare gsi. E halbs Brozänt stelle d'Roma dar, wo zu öbbe 1000 in de Stadt läbe. E witers halbs Brozänt bezeichnet sich als züe-n-re andere Nation aghörig, es handelt sich vor allem um Dütschi und Rumäne.
Verchehr
Sit 1911 verchehre z Debrecen Stroßebahne und sit 1985 Trolleybüs. De Vorschlag vom UVATERV und em Debreceni Tervező Vállalat isch gsi, di eispurige Gleis abzriße und anstell vo de Stroßebahne Büs yzsetze. 1970 und 1971 sin zwei vo de Stroßebahnlinie uffglöst worre, di unfallgföhrdeti Csapó utca isch bis 1973 umbaut worre. S Stroßebahnnetz durchzieht hütt fast di ganzi Stadt; d'Linie chrüze sich am de Hauptbahnhof (vo de Yheimische au Nagyállomás (großi Haltstell) gnännt).
Dichterjurist
Der Dicherjurischt isch e Dichter (Epiker, Lyriker, Dramatiker), wone Juristischi Usbildig het. Der Begriff het der Eugen Wohlhaupter i de 50er i der Rächtswüsseschaft etabliert. Mittlerwyle wird der Begriff ou i der Literaturwüsseschaft bruucht. Me unterscheidet zwüschem Dichterjurischte, wi der Franz Kafka wo z Studium abgschlosse hei, u däm, wi der Jakob Grimm, wo ds Studium abbroche het.
Bekannti Dichterjurischte sy zum Bispil der schwyzer Mundartsänger Mani Matter oder der dütschi Schriftsteller Johann Wolfgang von Goethe.
Het e Autor e juristischi Usbildig, de het das Yfluss uf d Qualität vo däm, was är schrybt. Das zeigt ds Bispil vo der Agatha Christi, o we si kei Dichterjuristi isch gsi. Aber da si Ahnig het gha vo däm, was si schrybt, het si extem gueti Krimis gschribe.
Näbscht em Dichterjurischt gits ou no der Dichterpfarrer u der Dichterdokter.
Michael Gaedt
Dr Michael Gaedt (* 31. Juli 1957 z Schwäbisch Gmend) ischt a deitscher (schwäbischer) Kabareddischt, Musiker ond Schauschbiilr.
Aus seim Leaba
Dr Michael Gaedt ischt em Jôhr 1957 z Schwäbisch Gmend uf d Welt komma. Ufgwagsa ischt’r ganz en dr Nähe vo seira Geburtsstadt, nemlich z Heibach em heidiga Oschtalbkreis am Fuaß vo dr Schwäbischa Alb. Nôch seira Schualausbildong hôt’s da Gaedt zerscht amôl fir a lengra Zeit ens Ausland vrschlaga. Om sein Lebensondrhalt bestreida zo kenna, hôt’r en Kanada bei dr Fischinduschtrii gschafft. Wia-nr wiidr em Schwôbalendle zruck gwäa ischt, hôt’r zonägscht a Lehr zom Stoimetz ond hendrher noh a Ausbildong zom Denzr gmacht, zerscht z Stuegert ond nô noh en New York.
Em Jôhr 1981 hôt dr Gaedt – zamma mit seine Schuelkamrada Ernst Mantel ond Michael Schulig – a Kómedigrubbe grendet. Dera hend dia drei da Nama Die kleine Tierschau gäa. Fir an Außastehenda isch dui Bezeichnong a bissle irrefihrend, denn mit Viicher hôt-se nix em Senn. Au wenn s Programm ganz ibrwiigend uf broid Schwäbisch drherkommt, tourt dui Grubbe fascht em ganza deitschschbrôchiga Room omanandr. Oine vo ihre Hauptschbiilstedda isch s Theaterhaus z Stuegert. Se send abr ondr andrem au scho em Tempodrom z Berlin ond em Schmidts Tivoli en Hamburg ufdredda.
Basel-Vorstädte
D Vorstedt si e Quardier in der Schwiizer Stadt Basel. Si schliesse s Grossbasler Stadtzentrum (Petersgrabe, Lienertsgrabe, Kohlebärg, Steinebärg, Dalbe-Grabe) ii und gränze gege ussen im Norde an Santihans (Santihans-Park), im Weste an s Ring-Quardier (Johanniter-, Schanze-, Klingelbärg- und Schönbeistrooss, Schütze- und Steinegrabe, Heuwoogviadukt), im Süde an s Dalbe-Viertel (Dalbe-Aalaag, Aeschegrabe) und im Oste an d Breiti ("Dalbeloch").
Michael Gaedt
Aus seim Leaba
Als Filmschauschbiler hôt-ma da Gaedt s erschde Môl 1998 en-ra kloina Roll em Stuegerter Tatort-Krimi „Bienzle und der Champion“ seha kenna. En sellra vom ZDF seit 2009 drehda Krimiserie „SOKO Stuttgart“, wo emmr am Donnschdich em Vorôbedprogramm ausgschdrahlt wuud, schbiilt’r da Gaschtwirt Schrotti ond vrleiht so dera Serie a bissle a schwäbischs Lokalkolorit. Au en dr Familiaserie „Die Fallers“ vom Sidweschtrondfonk hôt’r a kloina Neabaroll als Rockmusiker kriagt, wo hin- ond wiidr em Landgaschthof zom „Leewa“ eikehrt.
Basel-Vorstädte
D Vorstedt si im 13. Johrhundert im Grossbasel entstande, zerst dusse vor dr Muure, und denn, wo im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut worden isch, hai vili Lüt im Gebiet zwüsche dr alte und dr neue Muure afo läbe, wo vorhär nume dünn besiidlet gsi isch. In dere Zit si au d Vorstadtgsellschafte entstande, wo hüte zu de draditionsriiche Basler Korporatione ghöre.
In de Vorstedt hai sich früehner d Door in dr üssere Stadtmuure befunde, wo drvo hüte no s Spaledoor, s Santihansdoor und s Dalbedoor erhalte si. Usserdäm befinde sich im Vorstedt-Quardier sehr vili Museum.
Gebäud und Sehnswürdikeite
Kiirche
Museum
Sustigi Gebäud
Michael Gaedt
Aus seim Leaba
Sei Theaterdebii als Schauschbiiler hôt dr Gaedt am 13. Januar 2006 en dr Komödie im Marquardt z Stuegert gäa, wo-nr d Roll vom Harold Gorringe em Luschtschbiil „Komödie im Dunkeln“ vom Peter Shaffer ibrnomma hôt.
Sprachfamilie
D Schprache vo dr Welt lönd sich in Schprachfamilie uufteile. E Schprachfamilie isch e Gruppe vo genetisch verwandte, das heisst vonere gmeinsame Vorgängerschprach (Protoschprach, Uurschprach, Gmeinschprach, Grundschprach) abschtammende Schprache. Bi mänge Schprachfamilie lönd sich die Uurschprache dur syschtematischi Vergliich vo de Einzelschprache bis zumene gwüsse Graad rekonschtruiere. Letschtlich isch es s Ziil vo dr Vergliichende Schprachwüsseschaft, zu jedere Schprachfamilie d Protoschprach z erschlüüsse.
Einzelni Forscher akzeptiered e genetischi Einheit (Schprachfamilie) nur dänn, wänn zwüsched ihre Mitglieder regelmässigi Luutentschprechige naazwiise sind (z. B. di bekannte Luutverschiebige vom Indogermanische zu de germanische Schprache). Anderi Forscher (z. B. de J. Greenberg) definiered Schprachfamilie vor allem dur umfassendi lexikalischi Vergliich, zu dene möglichscht viili Schprache vomene Gebiet oder sogar Kontinent heräzoge werded. Es hät geeh und git immer wieder Versuech, di einzelne etablierte Schprachfamilie weiter zu grössere Einheite, de sogenannte Makrofamilie zämezfasse (z. B. Nostratisch, Eurasiatisch, Dene-Kaukasisch). Die Versuech sind aber bisher i keim Fall so überzüügend, dass sie vonere Mehrheit vo de Forscher anerkännt worde wäred.
Di genetischi Klassifikation (also Iiteilig vo de Schprache nach ihrer Abschtammig) isch klar vo dr typologische Klassifikation nach schtrukturelle Merkmale (z. B. Flexion, Agglutination, Ergativität, Vokalharmonie u. a.) z underscheide. E geographischi Iiteilig vo Schprache chann zur Fechstschtellig vo Sprachbünde füehre, d Ähnlichkeite vo de Schprache vomene Schprachbund erchläred sich dur langfrischtige kulturelle Kontakt vo ihrne Schprecher, aber nöd us dr gmeinsame Abschtammig vo ihrne Schprache. (So sind di altaische Schprache offesichtlich en Schprachbund, wo di turkischi, mongolischi und tungusischi Schprachfamilie, viellicht au no Koreanisch und Japanisch umfasst.)
Allianz Arena
D Allianz Arena isch es Fuessballstadion im Norde vo Münche u bietet bi nationale Spil 75.021 Plätz, zämegsetzt us 57.343 Sitzplätz, 13.794 Stehplätz, 1.374 Logenplätz, 2.152 Business Seats (yschliesslech 102 Sitzplätz für Ehregescht) u 966 Sponsoreplätz. I der Allianz Arena bestrytet der FC Bayern Münche syt der Saison 2005/06 syni Heimspil. Bis zum Saisonändi 2016/17 isch d Allianz Arena ou Spilstett vom TSV 1860 Münche gsi. Si isch aber ou Spilort vo der Fuessball-Wältmeischterschaft 2006 u Ustragigsort vom Ändspil vo der UEFA Champions League 2012 gsi. Ds Stadion het sech am Afang im gmeinsame Eigetum vo der FC Bayern Münche AG u der TSV Münche vo 1860 GmbH & Co. KGaA gsi. Später het d FC Bayern Münche AG der Ateil vo der TSV Münche vo 1860 GmbH & Co. KGaA erworbe u isch jetzt allei Eigetümerin.
Lag u Verchehrsabindig
Ds Stadion lyt am nördleche Ändi vom Münchner Stadtbezirk Schwabing-Freimaa i der Fröttmaninger Heide u ca. 9,8 km Luftlinie vom Marieplatz ewäg. Dür di diräckti Lag am Outobahnchrüz Münche-Nord (A9/A99) isch es zügigs Verchehre vom u zu de Spil i Verbindig mit em diräkt a der Arena ligende rund 11.000 Pkws fassendi Ystellhalle gwährleischtet. Im Süde befindet sech d Abindig a d Aschlussstell Münche-Fröttmaning-Süd (A9). Im Norde wird d Allianz Arena us Richtig Weschte über d AS Münche Fröttmaning-Nord (A99) beziehigswys us Richtig Oschte über ds Outobahnchrüz Münche-Nord u d Aschlussstell Münche Fröttmaning-Süd erreichbar.
Dür ne ca. 15-minütige Fuesswäg über d Esplanade cha vom Stadion us der U-Bahnhof Fröttmaning erreicht wärde. Dört verchehrt d Münchner U-Bahn Linie U6. D Fahrt i oder us der Münchner Innestadt duuret öppe 16 Minute. Reisendi wo vom Münchner Houptbahnhof chömme müesse mit der S-Bahn zum Marieplatz fahre u dert uf d U6 umstyege. Alternativ cha me ou d U1, U2, U7 u der U8 näh u dermit bis zum Sendlinger Tor fahre u dert uf d U6 umstyge. Me cha ou mit der U4 u der U5 bis zum Odeonsplatz fahre u dert uf d U6 umstyge. Ou d Areis über der Münchner Oschtbahnhof erforderet e umstyg uf d S-Bahn oder d U5. Für d Areis vom Münchner Flughafe nimmt me d S-Bahn u het e fahrzyt vo ca. 40 Minute bis zum Bahnhof Marieplaz u dert muess me äbefalls uf d U6 umstyge. Zur Entlaschtig vo der U-Bahn steit bi einige Heimspil vom FC Bayern zuesätzliech e choschtelosi Bösverbindig vom S-Bahnhof Donnersbärgerbrügg für d Areis zur Verfüegig.
Kapazität
D Allianz Arena isch, bis uf ds nid verschliessbare offene Dach, e gschlossenigs reins Fuessballstadion. Di Internationalikapazität betreit 69.344 Sitzplätz (bis i Ouguscht 2012 sys 66.000). Sy si fasch alli glichmässig uf drei Räng verteilt. Underrang sys rund 25.000, im Mittelrang sys rund 24.000 u im Oberrang sys rund 22.000 Sitzplätz. Der Neigigswinkel variiert daderby vo 24° im underrang über 30° im Mittelrang bis 34° im Oberrang. Zu de 67.812 Sitzplätz ghöre 2.152 Business- (im Mittelrang) u Sponsore-Seats (im Underrang) u öppe 400 Presseplätz (Livekommentatoreplätz u der schrybende Press im under Rang), di 106 unterschidlech grosse bis zu 62 Plätz umfassende Logen (zwüschem Mittel- u em Oberrang mit 1.374 Plätz sowi de 227 Plätz für Mönsche mit ere Behinderig u ihri Begleitpersone uf der Houpterschliessigsäbeni ohni Äbeniwächlel. D Azahl vo de Presseplätz variiert nach Bedarf u setzt sech wäret reguläre Bundesligaspil us 176 Plätz mit Tische, 98 ohni Tische u 90 Kommentatoreplätz zämme, insgesamt also 364 Presseplätz. Während der Wältmeischterschaft 2006 sy 2.600 Plätz zur Verfüegig gstande, vo dene 1000 mit Tische u 1000 ohni Tische im Underrang Wescht sowi 600 Kommentatoreplätz im Oberrang Wescht.
Bi Bundesliga- u Pokalspil wärde vo de rund 25.000 Sitzplätz im Underrang jewile 5.200 Sitzplätz i der Nord- u der Südkurfe i 6.800 Stehplätz umgwandlet (düre Umbou vo de Sponsoretribüni uf em Underrang Wescht, so me d Sponsoreplätz dür Standartsitze ersetzt het, isch d Kapazität um öppe 1.000 Plätz erhöht worde). Die dür das erreichti höcheri Zueschaouerkapazität isch zersche dür das usgliche worde, das me insgesamt öppe 4.000 Plätz a anderer Stell vom Stadion nid verchouft worde sy. Am 16. Januar 2006 hei d Behörde d Ufstockig ug 69.901 Plätz gnämiget, so wi nach Abzug vo allne Medie- u Arbeitscharte sy syt em Start vo der Bundesliga-Rückrundi 2005/06 finde 69.000 Zueschouer bi Liga- u DFB-Pokal-Spil Platz. D Blöck 112 u 113 (Südkurve) sy syt der Saison 2006/07 bi nationale Spil Stehplätzblöck u bi internationale Spil wärde i dene Blöck a Traverse d Sitze verstgamacht nach de Regle vo der UEFA u der FIFA. I der Regel wärde si aber nid bruucht.
Alli Plätz sy überdacht, wäge em Windsog cha’s aber passiere das es uf Teile vo de Räng rägnet. I der Winderpouse 2005/06 sy, für e Komfort wyter z steigere, d Ygäng vo der Houptverteiligsebeni mit Türene verseh het, wo bi de Spil chöi abegfahre wärde. Dür das blaaset der wind währed de Spil nid geng so starch über d Zueschouerräng ewäg. Bi ufegfahrene Tor wird der Rase besser belüftet.
Am Afang vo der Saison 2012/13 sy im Oberrang zwee wyteri Sitzreihe Instaliert worde u so isch d Stadionkapazität uf 71.137 Zueschouer u bi internationale Spil uf 67.812 Zueschouer erwyteret worde.
Im April 2013 isch bekannt worde, dass d Kapazität bi internationale Spiel äbefalls uf 71.000 Zueschouer söll gsteigeret wärde. Das söll dür e besseri Usnützig vom Platz uf der Süd- u der Nordtribüni müglech wärde.
Im Ouguscht 2014 isch du d Arena nomal um guet 2.200 Steh- sowi rund 1.500 Sitzplätz erwyteret worde.
Der Underrang vo der Südkurve isch mit e mene Kombi-Syschtem usgstattet. I Metallboxe, wo uf em Bode chöi abgsänkt wärde, stöh klappberi Sitze für Internationali Spil zur Verfüegig. Ds sogenannte “Stuttgarter-Modäll” isch vorhär scho bim Umbou vom Stuttarter Stadion zum Ysatz cho.
Bi Heimspil vom TSV 1860 het me us Sicherheitsgründ (Pufferblöck zwüsche de Heim- u de Gäschtefans i der Südkurve) nur 71.400 Zueschouer zuegla.
D Sponsore- u d Business-Seats sowi d Logeplätz sy zuesätzlech vom Palkhuus S0/S1 us über Rolltäppe u seperati Ylasskontrollene erreichbar. D Usgab vo de Akkreditierige für d Presseverträter finde im sogenannte Presseclub statt, dä befindet sech uf der Ebeni 0 underhalb vo de Bsuecherygäng. Die isch über ds Parkhuus S1 oder über e Rampi erreichbar.
D Esplanade u der Kurt-Landouer-Platz
Ds südlech vo der Arena aschliessende viergschössige Parkhuus isch mit rund 9.800 Pkw-Stellplätz ds gröschte Parkhuus vo men ne Fussballstadion z Europa. Uf ihm “lid” d Esplanade, wo em Stadionbsuecher als Fuesswäg zur u vo der Arena dient. So verbinde di gschwungene Wäge uf der grüene ghaltene Esplanade uf ere Breiti vo 133 m u ere Längi vo 600 m bez. ere Breiti vo 136 m u ere Längi vo 543 m der U-Bahnhof Fröttmaning u ds Parkhuus (je zwöi Stägehüser pro Parkhuusabschnitt) mit der Arena. Glychzytig sölle derby d Bsuecherström entzere u gezilt glänkt wärde. Ds Bouwärch faht äbenärdig uf der Höchi vo der nördleche Fuessgängerbrügg zur U-Bahn-Haltstell, füehrt über ds Parkdeck u mündet uf em 2015 benannte Kurt-Landouer-Platz vor de südleche Stadionygäng. Nördlech isch ds Stadion u am südlechen Ändi vo der Esplanade befinde sech mit insgesamt 350 Parkplätz für Fanbusse sowi 130 Parkplätz für Mönsche mit Behinderig. Im Stadion bez. diräkt am Stadion befindet sech uf der zwöite Äbeni nomal 1.200 Parkplätz, womit insgesamt 11.000 Parkplätz zur Verfüegig stöh. [[Datei:AllianzArena Luftversorgung und Beleuchtung.jpg|mini|Über d Schlüüch wird i de Luftchüssi vo der Allianz Arena e Überdruck erzüügt. D Lüüchtstoffröhre wo sech a de Chüssi befindet sorge für d Astrahlig i de farbe Rot, Blau oder wyss. Nach der Umrüschtig uf LED sy meh Farbe müglech.
]]
D Fassaden u ds Dach
Die für d Allianz Arena charakteristischi Fassada besteit us 2.760 jewils 0,2 mm dicke Foliechüssi us Ethylen-Tetraflourethylen, vo dene sy di 1.056 Chüssi im Bereich vo der Ussefassade belüchtet, di 1.704 Chüssi im Bereich vom Dach sy nid belüchtet. Si ergä e Gsamtflächi vo 66.500 m². Di 45° gäge der Uhrzeigersinn befestigte routeförmige Chüssi chöi bis Ouguscht 2015 outonom wahlwys u usschliesslich in Rot, Blau oder Wyss u i mehrere Helligkeitsstufe belüchtet wärde. Für das isch a jedere Syte e flache 3,5 m länge Metallchaschte befeschtiget worde, wo Lüüchtstoffröhre beinhalte, wo ihres Liecht dür paralell nebenand ligende Glasschybe in Wyss, Rot u Blau strahle. D Fassade fat in ere Höchi vo 3,5 m über em Zuegang vom Esplanade uf der Äbeni 2.
Bi Heimspil vom FC Bayern Münche strahlt d Arena Rot u Wyss, bi Länderspil in Wyss u bi Heimspil vom TSV 1860 isch d Arena i de Farbe blau u wyss belüchtet worde. Am 17. März 2013 isch d Allianz Arena zum erstemal alässlech em St. Patrick’s Day grüens belüchtet worde. Das het me mit grüene Schynwärfer gmacht. Wo Kroatie am 1. Juli 2013 der EU byträtten isch, het d Arena ab 22:00 Uhr am 30. Juni bis zum 1. Juli em 2:00 Uhr i mene rot-wysse Schachbrättmuschter glüüchtet. So gseht ou die kroatische Wappe us. Bi Belüüchtigschöschte vo ca. 50 € pro Stund wird e so grossi Lüchtchraft erzügt, dass d Allianz Arena i klare Nächt ou no vom öschtrychische Bärggipfel d. h. us ere Dischtanz vo über 75 Kilometer dütlech z gseh isch.
Am 22. Mai 2014 het der FC Bayern Münche uf syre Websyte bekannt gä, dass d Luftchüssi-Fassade vo der Allianz Arena bald vom Elektronikkonzärn Philips di 8.000 Lüüchtene mit insgesamt 380.000 LEDs umgrüschtet wird. Jede einzel Liechtpunkt uf der rund 29.000 Quadratmeter belüüchtete Ussehülle wird sech gezilt u i Ächtzyt astüre la, so das z. B. Farbverlöif cha dargstellt wärde. Di drü verfüegbare Farbe hei sech uf es Farbspektrum vo 16 Millione Farbe gsteigeret. Dür d Umrüschtig wird sech usserdäm d Umwäldbilanz vo der Arena verbessere, so sölle bis zu 60% a Energiichöschte ygspart wärde. Am 12. Ouguscht 2015 isch di neui Liechtalag zum Saisonstart 2015/16 ygweit worde. D Yrichtig het im Oktober 2014 agfange. Uf ere Flächi vo 26.000 Quadratmeter het me meh als 300.000 LEDs verteilt. Somit gilt d Allianz Arena als eini vo de gröschte LED Fassade vo der Wält näbscht em Burj Khalifa z Abu Dhabi sowi em T-Center z Wien.
Im Rahme vom Länderspil zwüsche Dütschland u Italie am 29. März 2016 isch d Arena zum erschtemal i de Farbe vo der dütsche Nationalflagge Schwarz, Rot u Guld belüchtet worde. Am 4. Juli 2016, am Nationalfyrtig vo der USA, het d Ussefassade i de Farbe vo der US-Flagge glüüchtet. Drü Wuche später het der FC Bayern e USA-Reis underno. Alässlech vom Chrischtopher Street Day 2016 isch ds Stadion i der Nacht von 9. uf e 10. Juli 2016 zum erschtemal mit de Farbe vo der Rägebogefahne belüüchtet worde.
Drunder befindet sech ei LED-Liechtband. We der FC Bayern Münche spilt, lüüchtet si duurhaft in rot. Nach em ne Goalerfolg pulsiert si i rot u wyss.
Wägen ihrer Form wird d Allianz Arena oft ou allgemein als Schluuchboot, Outoreifen oder Luftchüssi bezeichnet.
Rase
Di knapp 8.000 m² grossi Raseflächi isch bis zur Summerpouse im Jahr 2014 us 2,2 m x 15 m grosses Rasestück bestande, wo je 1,2 Tonne schwär isch gsi. Syt der Eröffnig het der Rollrase meh als zähmal müesse neu verleit wärde. Die Prozedur duuret bis zu zwöiehalb Täg u choschtet jedesmal ca. 100.000 Euro. Zwüschine isch es nötig gsi, chlyneri Flächine uf grund vo starcher Belaschtig usztuusche.
Vor der Saison 2014/15 isch e Hybridrase verleit worde, wo us Naturrase mit ygflochtenem Kunschtrasefasere besteit. I dä Rase het sich bis i ds Jahr 2016 e Pilz ygfrässen u der Rase het agwüssne Stelle löcher über cho u het so d Bespilbarkeit ygschränkt. Es hei sech grossflächig bruni Stelle im Rase bildet. Am 23. Septämber het der FC Bayern Münche entschide, das der Rase komplett abtreit wird u neus Gras usgrollt wärde söll. Äbefalls het me sech derzue entschyde, wirder zum alte Naturgras zrügg geit. E neue Hybridrase söll nümm i der Allianz Arena verleit wärde.
Der Bode setzt sech us mehrere Schichte zäme: Under em 2,3 cm dicke Rase befindet sech e Dicksode, de di oberschti Raseschicht, de di underi Raseschicht mit Wasserspycherfähigkeit, de e Drenascheschicht us Sand u schliesslech e Frostschutzchis.
Gaschtronomi, Shops u Alagmanagement
Ab der Saison 2018/19 wärde d Geträcnk i der Arena nur no i Mehrwägbächer usgschänkt. Ds Ziil vo der Umstellig isch, der Ghüder z vermyde u no effiziiänter mit de Energii-Ressourcen umzga. Der FC Bayern schaffet derby mit em Bayrische Umwäldminischterium zäme.
Wyter git’s zwöi Chindertagesstett, d Lego-Wält u d Megastore vom FC Bayern Münche mit 800 m2 Verchoufsflächi. Dä befindet sech innerhalb vom Stadion, wo ursprünglech ou e Fanshop vom TSV 1860 Münche u d Gschäfter bzw. Usstelligsbereiche vo der Medion, der Telekom u Audi z finden isch gsi. I däm Bereich isch ab Juli 2011 d FCB-Erläbniswält entstande. Die isch im Mai 2012 eröffnet worde. Zudäm sy a der Stadionussesyte Kioske ygla.
Charteverchouf vor Ort
Di insgesamt 54 Charteschaltere verteile sech uf füf Ygangsbereiche, vier im Süde sowi eine im Norde, wo us 48 bzw. 6 Charteschaltere bestöh u im Süde dür Ballön markiert sy. Me bezeichnet se als “Kasse-Canyons”.
Mobilfunk
Ds komplette Stadion wird vo eire einzige Mobilfunkalag versorget, si besteit us em ne BTS-Hotel (i däm befinde sech alli notwändige Basisstatione vo de Netzbetryber) sowi es optisches Verteilsyschtem us Relaisstationen u Glasfasere. D Alag ermüglechet de Bsuecher uf GSM 900/1800 u UMTS ds Telefoniere sowi ne mobile Internetzuegang. Zudäm verfüegt ds Stadion über e LTE-1800- u e 2600-MHz-versorgig.
Syt em Mai 2020 verfüegt d Arena über ne Mobilfunkstandart 5G. Im u um ds Stadion sy derfür elf Antenne installiert worde.
Innebelüüchtig u d Videowänd
D Flutliechtalag vom Stadion het bis im Summer 2017 us Halogen-Metalldampflüüchte bestadne, de sy si dür LED-Flueter ersetzt worde.
Eigetumsverhältnis
Der Bouherr u Eigetümer vo der Allianz Arena isch d Allianz Arena Münche Stadion GmbH. Die isch 2001 gründet worde. Hüt isch si e 100%igi Tochter vo der FC Bayern Münche AG. D Alpine Holding het ds Stadion boue. Der Gschäftsfüehrer isch syt der “Stadionaffäre” vom Jahr 2004 bis i ds Jahr 2010 der Peter Kerschpe (bis zum 15. Juni 2005 zäme mit em Bernd Rauch) gsi. Im Aschluss het der Jürgen Muth das Amt überno. Ursprünglech isch d FC Bayern Münche AG u d TSV Münche vo der 1860 GmbH & Co. KGaA a der Stadiongsellschaft zu jewilen 50 Prozänt beteiliget gsi. D Mietinahme, wo vo beidne Vereine a d GmbH isch zahlt worde, sy für d Tilgig vo de Verbindlechkeite us em Stadionbou vorgseh gsi. Ufgrund vo de finanzielle Problem vom Gsellschafter TSV Münche vo der 1860 GmbH & Co. KGaA het si am 27. April 2006 ihre Ateil a elf Millione Euro a d FC Bayern München AG verchouft. Syt här isch d FC Bayern München AG di alleinigi Eigetümere vo der Stadiongsellschaft u so ou vo der Allianz Arena. Für d TSV Münche vo der 1860 GmbH & Co. KGaA het bis i z Jahr 2010 d Option bestange, d Ateile zrügg z choufe. Im Novämber 2007 het d TSV Münche vo der 1860 GmbH & Co. KGaA aber uf das Optionsrächt verzichtet. Im Gägezug isch nach agabe vo Mediebrichte verybart worde, dass d Erlöse us zwöi Fründschaftsspiil vo de beide Vereine fifti fifti ufteilt wärdi u d Ynahme entgäge der ursprüngleche vertragleche Regelig nid a d Allianz Arena Münche Stadion GmbH fliesst.
Am 11. Februar 2014 het der FC Bayern bekannt gä, dass är dür e Verchouf vo 8,33% vo de Adeile am FC Bayern a d Allianz SE ygnoni Gälder für d Tilig vo der Allianz-Arena-Verbindlechkeite verwändet wärde. Ds ursprüngleche Finanzierigsborhabe isch von ere 14 Jährige Loufzyt bis i ds Jahr 2028 usgange. Mit em Ateilserwärb vom Versicherigsunternähme isch verybart worde, dass d Spiilstett vom FC Bayern bis zum Jahr 2041 der Name Allianz Arena wird träge.
Gmäss de Statute vo der UEFA darf der Stadion-Sponsor bi internationale Spiil (Länderspiil, Champions/Europa League etc.) nid gnennt wärde. I däne Fäll wird der alternativ Name “FIFA WM-Arena Münche”, “Fuessball-Arena Münche” oder ou nur “Arena Münche” verwändet. D Bouchöschte vom Stadion hei rund 286 Millionen Euro (Gsamtchöschte inkl. Finanzierigschöschte: 340 Millione Euro) usgmacht. D Finanzierig isch als Projektfinanzierig über d Eurohypo AG vo der Dresdner Bank AG, e mene gschlossene Fonds vo der KGAL-Gruppe us em Grüenwald bi Münche sowi der FC Bayern München AG abgwicklet worde. Zudäm het di öffentlechi Hand rund 210 Millione Euro für d Arealerschliessig u d Infrastruktur zahlt. Für e Bou het me ds Grundstück wo im Gwärbegebiet glägen isch zur Sondernutzigsflächi umzonet. So isch der Wärt vo 84 Millionen Euro uf 14 Millionen Euro gsunke. Dür e niidrigere Grundstückswärt isch du ou der Erbouzins gsunke. Der Landtagsabgordneti Martin Runge het da drin e wettbewärbswidrigi Byhilf gseh u het drum Beschwärde ygleit bi der EU-Wettbewärbskommision.
Gschicht
Am 21. Oktober 2001 het zum Bou vom Stadion e Bürgerentscheid stattgfunde, dä het d Frag sölle kläre, öb es neus Stadion am hütige Standort söll bout wärden u öp d Stadt di notwändige Infrastrukture söll bereitstelle. E Umbou vom Olympiastadion isch vorhär vom Architekt Günter Behnisch abglehnt worde. D Abstimmig isch mit 65,8 Ja zu 34,2 Prozänt Nei-Stimme zu Gunschte vom Neubou usgfalle. Me het so ou ds Quorum vo mindischtens 10% Ja-Stimme erreicht. D Wahlbeteiligung het den mit 37,5% e Wärt erreicht, wo no nie bi mene Bürgerentscheid z Bayern isch erreicht worde. Dadruufabe het’s e Architektewettbewärb gä. Vo ussprünglech acht Modäll sy zwee Entwürf zur Abstimmig gstande. D Schwyzer Architekte Herzog & de Meuron het der Zueschlag über cho u het dadruufabe ds Konzept entwicklet, wo mit em Joggeli z Basel isch verglychbar gsi. Es Stadion mit ere durchsichtige Hülle us ETFE-Foliechüssi, wo vo inne chöi belüüchtet wärden u sälbstreinigend sy. Mit em Bou vom Stadion isch im Herbscht 2002 agfange worde. D Grundsteilegig isch am 21. Oktober 2002 gsi. Ändi April 2005 sy d Bouarbeite beändet worden u am 30. April 2005 isch d Übergab dür d Alpine Bou GmbH verfolgt. Wil är Insäiderinformatione a d Boufirma Alpine wyter gä u so derfür 2,8 Millionen Euro übercho het, isch der Karl-Heinz Wildmoser junior zu nere mehrjährige Haftstraf verurteilt worde. Är isch als Verträter vom TSV 1860 i der Gschäftsfüehrig vo der Allianz Arena Münche Stadion GmbH gsi.
D U-Bahnhöf Fröttmaning u Marieplatz vo der Linie U6 sy im Zug vom Stadionusbou erwyteret worde. Der Bahnhof Fröttmaning isch gäge Norde versetzt u vom ne zwöi uf ene vier Gleisige Bahnhof erwyteret worde, zudäm isch zuesätzlech e Fuessgängerbrügg am Nordändi vom Bahnhof boue worde. D Abstellalag isch äbefalls erwyteret worde, damit me nach em ne Spiil müglechscht schnäll Züg für e Abtransport vo de Bsuecher zur Verfüegig cha stelle. Der Bahnhof Marieplatz isch mit zuesätzleche Fuessgängertunnle entlag vo de bestehende Bahnsteigtunnle ds Umstyge zur S-Bahn erliechteret worde. Nach em positive Usgang vo nere Machbarkeitsstudie isch zudäm e Verlängerig vo der U6 bis zum Neufahrner S-Bahnhof untersuecht worde. Das isch aber du nach ere Voruntersuechig wider verworfe worde. D A9 isch zum Teil uf sächs beziehigswys acht Fahrstreifen usboue worde u d A99 het e Halbaschluss nördlech vo der Arena übercho.
Nach der erschte Saison 2005/06 hei d Betryber uf 49 Spiil i der Arena chönne zrüggluege. Es sy insgesamt 2.633.080 Zueschouer i der Arena gsi, wobi d Bayern uf ene Schnitt vo 67.588 u d Sächzger uf ene Schnitt vo 41.932 Zueschouer sy cho. Im Einzelne sys 17 Bundesliga-, 17 Zwöitliga-, 4 Pokal- (2× Bayern u 2× Löie), 4 Champions-League-, 1 Ligapokal- (Bayern), 3 Fründschafts- (1× Bayern, 1× Löie, 1× gägenand), 2 Eröffnigsspil u eis Testspiil statt gfunde.
Eröffnig u ds erschte Spiil
D Arena isch du am 30. Mai mit em ne Fründschaftsspil zwüschem TSV 1860 München u em 1. FC Nürnbärg offiziell eröffnet worde. Ds erschte Goal het der Patrick Milchruum vom TSV 1860 gschosse. Ds Spiil het mit 3:2 gändet. Am druuffolgende Tag het der FC Bayern Münche gäge di dütschi Nationalmannschaft es inoffiziells Fründschaftsspiil ustreit. Ds Spiil het Bayern mit 4:2 gwunne. Beidi Spiil sy mit 66.000 Zueschouer usverchouft gsi u sy als Eröffnigsspiil I u Eröffnigsspiil II bezeichnet worde.
Ds erschte Pflichtspiil i der Allianz Arena het am 26. Juli 2005 im Rahme vom DFL-Ligapokal 2005 stattgfunde. Das Spiil het der FC Bayern Münche mit 1:2 gäge VfB Stuttgart verlore.
Ds erschte Bundesligaspiil i der Arena isch ds 3:0 vom FC Bayern am 5. Ouguscht 2005 gäge Borussia Mönchegladbach gsi. Es isch der 1. Spiltag vo der Saison 2005/06 gsi. Ds erschte Spiil i der Zwöiteliga het der TSV 1860 Münche gäge Hansa Rostock am 12. Ouguscht 2005 ustreit u mit 4:1 gwunne. Der erschti Uswärtssiig bi me ne Punktspiil i der Allianz Arena isch em Dynamo Dresde am 9. Septämber 2005 bim 2:1 gäge 1860 Münche glunge.
Ds erschte internationale Spiil isch ds Champions-Leauge-Spiil am 27. Septämber 2005 gsi. Der FC Bayern Münche het gäge der belgisch Club FC Brügge gspiilt mit 1:0 gwunne.
D Fuessball-Wältmeischterschaft 2006
Ds Stadion isch Spiilort bi der Fuessball-Wältmeischterschaft 2006 gsi u mit 66.000 Sitzplätz, nach em Berliner Olympiastadion (72.000) u vor em Weschtfalestadion (65.000), ds zwöitgröschte Stadion vom Turnier u isch bi jedem Spiil usverchouft gsi. Hie hei sächs Spiil statt gfunde. 4 Gruppespiil, es Achtelfinalspiil u es Halbfinalspiil. Wobi me näbe Berlin, Dortmund u Stuttgart di meischte Spiil ustreit het. Ds Erschte Pflichtspiil vo der dütsche Fuessballnationalmannschaft isch ds Eröffnigsspiil vo der Fuessball-Wältmeischterschaft 2006 gäge Costa Rica gsi, wo di dütschi Mannschaft mit 4:2 gwunne het. Wil d Allianz kei Wärbepartner vo der FIFA isch gsi, isch ds Stadion i ds FIFA WM-Stadion Münche untouft worden u der Schriftzug Allianz Arena isch vom Stadion demontiert worde u wäret der WM am Huus vo de Künscht z Münche montiert worde. D Chöschte für Demontasch u der Transport hei ca. 150.000 Euro usgmacht.
Währet der Fuessball-Wältmeischterschaft 2006 hei di folgende Spiil i däm Stadion stattgfunde.
Basel-Iselin
S Yyseli, amtlig Iselin, isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit am westlige Stadtrand in Grossbasel und gränzt im Norde an s Santihans-Quartier (Burgfälderstrasse), im Weste an d Gmeind Allschwil und an d Stadt Saint-Louis (Stadtdeil Bourgfelden) z Frankriich, im Süde an s Gotthälf-Quardier (Allschwilerstrooss, Ahornstrooss); östlig befindet sich s Am Ring-Quardier (Spalering).
S Yyseli-Quardier het si Namen vom Isaak-Yyseli-Schuelhuus, wo sälber noch em Basler Philosoph Isaak Yyseli benennt worden isch.