cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Goxweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
U-Boot
d Gschicht
Im Zwäite Wältchrieg häi dütschi U-Boot vor allem änglischi Frachtschiff aagriffe und am Aafang groosse Erfolg gha. Mit dr Entwigglig vom Radar, dr Iifüerig vo de Konwoi, em Sonar und de Wasserbombe häi d Ängländer schliesslig Anworte gfunde, wo us de dütsche U-Boot vo Jeeger Gjagti gmacht het. Au im Pazifikchrieg häi d USA die groossi japanischi U-Boot-Flotte mit Erfolg bekämpft.
Goxweiler
Verwàltung
vun Gogschwiller ìsch. Gogschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
U-Boot
d Gschicht
Im Chalte Chrieg si d U-Boot au zu strategische Waffe witerentwigglet worde. Si häi immer lenger chönne under Wasser bliibe, was si Höhepunkt in dr Entwigglig vo U-Boot mit Kärnstoffreaktore gfunde het, und si mit interkontinentale nukleare Rageete bewaffnet, wo mä braktisch nid het chönne entdegge.
Goxweiler
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gogschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Hans Haug
Dr Hans Haug (* 27. Juli 1900 z Basel, † 15. Septembr 1967 z Lausanne) ischt a Schweizer Kombonischt, Dirigent, Pianischt ond Hochschuellehrer gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Hans Haug ischt am 27. Juli 1900 z Basel uff d Welt komma. Nôch-em Abi hôt’r am Konservadoriom vo seira Hoimetstadt Klaviir ond Cello studiirt. Neabaher hôt’r noh an a baar Kurs teilgnomma, wo dr Ferruccio Busoni en Zirich gäa hôt. Dô drnôch hôt’r ab 1920 beim Walter Courvoisier an dr Minchner Akademie der Tonkunst (seit 1998 hoißt dui Hochschule für Musik und Theater München) Kombosizioo studiirt ond s Dirigiira glernt. Wia dr Haug dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt’r bei vrschiidne Schweizer Rondfonksender a Ôôstellong als Dirigent gfonda ond emmr en seira Freizeit fleißich komboniirt. Vo 1947 bis 1960 schliaßlich hôt’r beim Konservadoriom z Lausanne a Professur fir Harmoniilehr ond Kontrapunkt ghet. En sellra Stadt hôt’r au seine ledschde Lebensjôhr vorbrôcht ond deet am 15. Septembr em Aldr vo 67 Jôhr seine Auga fir emmr gschlossa.
Stil
Em Haug seine Kombosiziona send fascht emmr tonal ond melodiees, hin ond wiidr mit a baar jazzige Ôkleng. Drom send-se au vo soddiche Leit leicht zo heera, wo sonscht mit dr klassischa Musik et grad bsondrs vrtraut send.
Jon Vickers
Dr Jonathan Stewart Vickers, CC, Dr. Mus., (* 29. Oktober 1926 z Prince Albert, Saskatchewan; † 11. Juli 2015) isch e kanadische Heldetenor gsi. Er isch z Toronto usbildet worde und het 1956 z London am Covent Garden debütiert. 1958 isch er bi de Bayreuther Festspiil as Siigmund ufdräte, wo äini vo sine Paraderolle worde isch. In de 1960er und 1970er Joor het er as dr Sänger in sim Fach gulte, wo internazional am beliebtiste gsi isch. Sit de 1980er Joor het er au Underricht gee. Zu sine bekanntiste Schüeler het si kanadische Landsmaa Ben Heppner ghöört, wo vilmol as si Noochfolger aagluegt wird, nit zletscht wäge dr Äänligkäit vo dr Stimm und vom Repertuar.
Raich
Raich (IPA: ; amtlig Raich) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach.
Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.
Lag
Raich litt im Naturpark Südschwarzwald im Dal vo de Chleine Wiese uff 560 bis 1160 meter über NN. Rund 70 Prozänt vom Gmeindegebiet isch bewaldet.
D Gmeind gränzt im Norde an Neuewäg, im Oste an Bürchau und Elbeschwand, im Süde an Tegernau und im Weste an Wies.
Glyderig vum Bann
Zum Bann vu Raich ghöre d Dörfer Raich, Hoheägg, Oberhüser und Ried, de Hof Schürehof und d Hüser Am Rain, Burschtel und Lochhüser (Im Loch). Im Gmeindegebiet liige di uffgangeni Ortschaft Chastelhöfe, wo deilwis au in de hüttige Gmeind Bürchau gläge isch, und di abgangene Burge Altwaldeck und Sitliburg.
Wirtschaft
Im 19. Johrhundert hät d Gegend Buresydlig golte, wo d Lüt durchus güet gläbt hän. Di deilwis extreme Hanglage hän e Mechanisierig vo de Landwirtschaft aber unmöglig gmacht, so hän numme no wenigi Ywohner ihr Ychomme in de bürlige Existänz. Raich läbt hütt vo me bscheidene Främdeverchehr und isch e Wohnort für Brüefs-Pändler.
Laterns
Latärns (amtlich Laterns) ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Laternsertal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Latärns lit im Laternsertal und goht bis zum Furkajoch (1761 m) uffi, wo ma im Summer uf Damülsch dori fahre ka. Vorna im Tal, wämma vu Batschuns ihi kunnt, ischt s Dorf Latärns (amtlich ischt da dä Wahlsprengel Thal), dänna kunnt Bonacker, nohär Innerlatärns und gaanz dinna ischt no s Bädle. Z Tal ussi flüsst d Frutz. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 11,6 % Landwirtschaftsfläch, 40,1 % Wald, 46,2 % Alpa, 0,2 % Sidlungsfläche und 1,8 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Latärns siand Dorabira, Damülsch, Blons, Sanggerold, Thüringerbärg, Schnifis, Dünserbärg, Öbersaxa, Rankl und Zwüschawasser.
Gschicht
Latärns ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1177 als Montem Clauturni. Am Aafang vom 14. Johrhundert hond sich Walser aagsidlat.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Latärns ischt dr Gerold Welte.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Latärns khört zum Walserdütsch.
Blaalig
De Blaalig (Coregonus zuerichensis; alemanischi Näme) isch e Felchenart wo im Walesee und im Zürisee endemisch isch.
Uussie
De Blaalig ghört zo de groosse Felche und werd öppe 40 bis 60 cm lang. Er isch e graue längliche Fisch, sini chliine Flosse sind e bitzeli dünkler gfärbt, d Schwanzflosse isch gablet. Er hett groossi Auge und groossi Schuppe, siis Muul isch eener chlii.
Verbraitig
De Blaalig isch en endemischi Felchenart im Walesee und im Zürisee. Früener isch er au im Griiffesee und im Pfäffikersee haimisch gsii. Die beede Seeje sind i de Chriegszitt starch uusgfischet woore und d Industrilisierig het denn no de Rest ggee, well Blaalig recht empfindlich uf Wasserverschmutzig und Öberdüngig reagieret. Ab 1974 sind wider Blaalig usem Zürisee i dene zwee Seeje uusgsetzt wore und sind drum hüt wider i dene beede Seeje z finde.
Lebeswiis
De Blaalig isch e Sandfelch, wo ufem Seebode umeschwümmt und gern Wasserschnegge fresst. Er taucht selte tüüffer as 10 Meter.
D Laichzitt goot vom Novemeber in Dezember ine. Wichtige Laichplatz im Zürisee liged bim Seedam z Rapperschwiil und a saichte Stel im Becki vo de Stadt Züri. Noch öppe drai Joor wered Blaalig gschlechtsriiff, und sind denn rund 30 cm lang.
2020
Was isch bassiert?
In dr chinesische Stadt Wuhan bricht die wältwyti Coronavirus-Pandemy 2019/2020 uus, wu dur SARS-CoV-2 verursacht wird.
Lauterach (Vorarlberg)
Geografi
Luterach lit südlich vom Bodesee uf 412 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 76,2 % Landwirtschaftsfläch, 0,1 % Wald, 11,8 % Sidlungsfläche und 12,0 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Luterach siand Bregenz, Wolfurt, Dornbirn, Lustenau, Fußach und Hard.
Gschicht
Luterach ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 853 als Lutaraha.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Luterach ischt dr Elmar Rhomberg.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Luterach khört zum Bodeseealemannisch.
Grüningen
Ortstail:
Grüningen isch de Name vo folgende Herrschafte:
Grüningen isch de Familiename vo folgende Persone:
Lueg au:
Baskische Sprache
S Baskisch (euskara) isch e isolierti Sproch, wo im Baskeland (französisch-spanischs Gränzgebiet) bim baskisch Volk gschwätzt wird. Z Spanie schwätze s 734'100 Lüt (Provinze Biscaya, Álava, Guipúzcoa und Navarra), im französisch Teil 67'200 (im Département Pyrénées-Atlantiques). Usserdem wird s in de baskische Diaspora gschwätzt.
Etymology
S Wort „Baskisch“ chunnt vom antike Vaskonevolk. Durch di germanischi Ussproch Waskon vom spanische vasco hät au d Region Gascogne ihr Name kriegt. D Eigebezeichnig eusk- (Euskaldunak = die wo di baskischi Sproch schwätze) chunnt wahrschints vom Name Auscii, me antike aquitanische Stamm, wo de Stadt Auch im Département Gers (z Südfrankrych) de Name ge hät.
Gschicht
Di baskischi Sproch isch e wichtige Bstanddeil vo de baskische Identität. D Sproch chunnt no vo de Zit vor de Akunft vo de Indoeuropäer. Anderi Sproche hän s Baskisch numme wenig beyflusse chönne; in de Provinz Álava hän d Archäologe baskischi Inschrifte uss em 4. Johrhundert gfunde, wo numme mit de ehemolige romanische Sproche Gmeinsamkeite hän, nit aber mit de hüttige europäische. Abgseh dodevo, dass s Baskisch vo de eurasische Ursproch abstammt, vermüete d Linguiste, dass d Sproch sehr lang nit vo andere beyflusst worre isch.
Vermüetige, wo d Sproch herchunnt
Wyl s bisher no nit glunge isch, e Verbindig zu de benochberte Sproche herzstelle, versüeche Professore vo zahlryche Universitäte, eini zu witer entfernte Sproche herzstelle. Meistens akzeptiere d Linguiste sälli Vorschläg aber nit.
E baar Theorye:
Rächtschrybig
Baskisch wird mit em Latynische Alphabet gschribe. S Alphabet isch phonetisch; usser em h wo meistens stumm isch werre alli Büechstabe vo me Wort gsait. Zwei Vokal wo uffenend folge, bilde normalerwis e Diphthong.
Ussproch
b, d, f, g, k, l, m, n, p, t werre glych usgsproche wie im Alemannische. Folgendi Ussprochdifferänze:
23. November
Dr '''23. Novämber''' isch dr 327. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 328. in Schaltjohr), dodermit blybe no 38 Däg bis zum Änd vum Johr.
Achaea
Achaea isch e Browinz vom Römische Riich gsi. D Region isch 146 v. d. Z. vo de Römer eroberet worde und het zerst zur Browinz Macedonia ghöört. Under em Augustus isch Achaea in dr Senatssitzig vom 13. Januar 27 v. d. Z. as äigeständigi senatorischi Browinz iigrichdet worde. Achaea het braktisch s ganze griechische Kärnland mit eme groosse Däil vo de Insle umfasst:
D Browinz isch vom ene proconsul pro praetore verwaltet worde, wo si Sitz in dr Colonia Laus Iulia Corinthus gha het, wo die römischi Kolonii gsi isch, wo am Blatz vom zerstöörte Korinth gründet worde isch. 15 n. d. Z. isch Achaea under em Kaiser Tiberius e kaiserligi Browinz worde, bis dr Kaiser Claudius si im Joor 44 wider under d Kontrolle vom Senat gstellt het. Under em Antoninus Pius si Thessalie und Phthiotis wider zur Browinz Macedonia choo. Bi dr Dioklezianische Riichsreform si d Kyklade usser Skyros, Lemnos und Imbros Däil vo dr nöie provincia insularum worde.
Sit 395 het Achaea as Däil vom oströmische Riich gulte. S Gebiet vom byzantinische Thema Hellas isch bis uf e Westdäil idäntisch mit däm vo Achaea gsi.
Ziefen
Zììfe (hochdytsch Ziefen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Schwyzer Kanton Basel-Landschaft.
Lag
Zììfe liggt im Tal vo dr hintere Fränke (Reigetschwylertal, Föiflibertal) zwische Buebedorf und Reigetschwyl uff 423 m. ü. M. Witeri Nochbergmeinde sin Lupsige, Arbetschwyl unds soledurnische Seewe.
Wappe
Sit 1943 ziert en liigende schwarze Adler mit goldige Fäng und Schnabel uff silbernem Grund s Wappe vo Zììfe. Es isch s Wappe vo de Eptiger vo Zììfe, wo uff enere Glasschiibe vo 1583 zgseh isch.
Felix Sarasin
Dr Felix Saresii (* 7. Oktober 1797 z Baasel, † 21. Jänner 1862 z Baasel) isch e Baasler Industrielle und Politiker gsi.
Si Lääbe
Dr Felix Saresii isch as Soon vom Kaufmaa und Politiker Felix Saresii (1771 - 1839) uf d Wält choo. Er het e Leer gmacht in dr Bauellefabrik vo sim Vatter und het denn e Baar Joor z Frankriich und z Ängland gläbt. Er isch zrugg uf Baasel choo und isch im vätterlige Bedriib iigstiige. Im gliiche Joor het er d Dochder vom Kaufmaa Hans Georg Buurged, d Emma, ghürootet. Er het Bauellespinnereie kauft und eso s Familiegschäft usbaut. mini|S Huus zum Schönegg in dr [[St. Alban-Vorstadt|Dalbevorstadt, wo dr Melchior Berri vo 1840 bis 1842 für e Felix Saresii-Buurged umbaut het.]]
1829 isch er Bresidänt vo dr dr Gmäinnützige Gsellschaft worde. 1833 isch er in Groosroot gweelt worde. Er het sich vor allem für d Erziejig und für Chilleaagläägehäite iigsetzt. 1835 het er mitghulfe, die Freiwilligi Akademischi Gsellschaft z gründe, wo die wüsseschaftligi Bildig und Forschig im Allgemäine het welle fördere, bsundrigs aber d Uniwersidäät Baasel. 1840 isch er Mitgliid vom Chläine Root worde und siibe Joor druf Bürgermäister. Er isch dr Baasler Delegierti bi dr Daagsatzig gsi und noch em Sonderbundschrieg Mitgliid vo dr Kommissioon, wo an dr nöije Bundesverfasig gschafft het.
1848 het er d Rosalie Brunner ghürootet, won e Dochder vom Bärner Chemiibrofässer Karl Brunner gsi isch. Am 4. Februar 1853 häi dr Saresii und anderi, wie dr Johann Jakob Speiser, dr Achilles Bischoff und dr Karl Geigy, die Schwizerischi Centralbaan (SCB) mit Sitz z Baasel gründet.
Dr Felix Saresii isch am 21.1.1862 z Baasel gstorbe.
Manspach
Mànschbàch (frz. Manspach, dt. Manspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Felix Sarasin
Si Rolle in dr Sonderbundkriise und in dr Gründig vom Bundesstaat 1947 - 1948
Dr Saresii isch zwar konserwativ gsi, het aber immer brobiert zwüsche de Konserwative und de Liberaale z vermiddle, so au an dr Daagsatzig. D Differänze zwüsche de Mitgliider vom Sonderbund und de liberaale Ort si aber z grooss gsi. Noch em Chrieg isch er, im Underschiid zu vile andere Baasler Konserwative, au im Bundesstaat dröi bliibe. Er isch in dr Kommission gsi, wo d Verfassig usgarbäitet het. Zerst isch er für e Däilrewision vom Bundesverdraag gsi, wo das nid gange isch, het er sich, ooni groosse Erfolg, für sovil Föderalismus iigsetzt wie mööglig. Noch siibe Wuuche Aarbet isch dr Verfassigsentwurf fertig gsi. D Baasler Oobrikäit het dä diskutiert und iiri Empfäälige em Sarasii mitgee, wo dä zur Daagsatzig gfaare isch für d Abstimmig. Die mäiste vo sine Vorschleeg si abgläänt worde und am 27 Juni 1948 isch d Verfassig mit groossem Meer aagnoo worde. Wo s denn z Baasel zur Abstimmig cho isch, het sä dr Groossroot aagnoo mit 66 zu 5 vo 134 Rööt. Dr Suverään het d Vorlaag massiiv mit 1364 Joo gege 186 Näi guetghäisse.
Manspach
Geogràfi
Mànschbàch lijt ìm Sundgöi sìdlich vum Rhin-Rône-Kànàl. Nochbergmeine sìn Dàmmerkìlch ìm Nordoschte, Altenach ìm Sìdoschte, Romagny ìm Sìdweschte un Ratzwìller ìm Nordweschte.
Gschìcht
Mànschbàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1152 àls Manspach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mànschbàch ìsch. Mànschbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mànschbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Literàtür
2052
Eggenwil
Eggewil (amtlich Eggenwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Brämgarten im Schwizzer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal im Norde vom Bezirkshauptort.
Geographii
D Flächi vom Gmeindsbann sin 246 Hektare, dadervo sin 71 Hektare Wald und 34 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 555 Meter oberhalb vom Hof Wissli, de tüfschti uf 357 Meter an de Rüüss.
Nochbargmeinde sind Chünte im Norde, Bellike im Nordoschte, Wide im Oschte, Brämgarte im Süde und Fischbach-Göslike im Weschte.
Orgetorix
De Orgetorix (gall. "Totschläger-König") isch e yflussriche vornähme Helvetier gsi, wo si Volk anno 61 v. Chr. uf d Wanderschaft vo dr hütige Schwiiz use richtig Gallie überredet het. Er isch denn zu de benochburte Sequaner graist, um mit em Casticus, em Soo vom Sequanerkönig, z verhandle, wohl wege de Wanderroute vom plante Uszug. Sini Tochter het er em Dumnorix as Frau ggee, emene Fürst vode Häduer. De seb het defür bi de Sequaner zugunste vode Helvetier vermittlet. De Orgetorix söll de Dumnorix ufgforderet ha, sin Brüeder, de römerfründlichi Divitiacus z stürze. De Cäsar git i sinene Bricht aa, as de Orgetorix, de Dumnorix und de Casticus heget wöle ganz Gallie unterwerfe.
Well offebar nöd ali Helvetier glücklich gsii sind, mit de Plän vom Orgetorix, isch er 60 v. Chr. vor s Stammgricht glade worde, sini zahlrichi Gfolgschaft het aber verhinderet, as er verurtailt worden isch. Drufabe sind Uuruehe usbroche und s schint, as de Orgetorix denn Selbstmord gmacht het.
D Helvetier hend denn im Johr 58 v. Chr. ihri Haimet verloo und sind richtig Gallie zoge, wohl aber mee us Druck vo germanische Völker, wo dozmol underem Ariovist über de Rhii drunge sind.
Bayreuther Festspiele
D Bayreuther Festspiil oder Richard-Wagner-Festspiil si e Muusigtheaterfestiwal, wo de zää letschte Opere vom Richard Wagner (1813–1883) gwidmet isch. S Festiwal findet sit 1876 mit Underbrüch statt, sit 1951 jeedes Joor. S Festspielhuus isch bsundrigs doo drfür vom Komponist und vom Archidekt Otto Brückwald (1841–1917) konzipiert worde und stoot uf em Grüene Hügel z Bayreuth. D Festspiil gönge im Allgemäine vom 25. Juli bis zum 28. August.
In de letschte Joor si d Festspiil mee in de Noochrichde wäge de Skandääl über d Festspiilläitig as für d Uffüerige.
Uerdinger Linie
Uerdinger Linie oder au ik-ich-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene k im Uuslut vum uuverschobene k drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer ik, sidlig sait mer ich. D Uerdinger Linie isch näbe dr Benrather Linie (maken/machen-Linie) aini vu dr wichtigeschte Abgränzige vu dr niiderdytsche zue dr mitteldytsche Dialäkt. Si isch aini vu dr nerdligschte Linie vu dr Zwoote Lutverschiebig un dodermit zwische Niiderdytsch un Hoochdytsch.
Des Dialäktbiet im Weschte zwische dr Benrather Linie im Side un dr Uerdinger Linie im Norde nännt mer Siidniiderfränkisch (Limburgisch), d Dialäkt nerdlig vum Siidniiderfränkisch ghere derno zum Niidersächsisch, siidlig dervu zum Ripuarisch. Des Siidniiderfränkisch isch e Ibergangsberaich zwisch dr niiderdytsche un dr mitteldytsche Dialäkt.
Orgetorix
Nochwürke
Nochdem d Aidgenosse d Helvetier as iri Vorfahre entdeckt hend, isch de Orgetorix im Gegesatz zum Divico zunere Art "Unheld" erkore worde. De sangallischi Politiker Karl Müller von Friedberg het 1782 e Drama usegee, mitem Titel Die Helvetier. I dem "Staats-Trauerspiel in fünf Aufzügen" het de Orgeotrix oder Hordrich e zimli unrühmlichi Rolle übercho. S Zil vo dem Drama isch die politisch Erzüchig vo de Juged gsii. Witiri Drame um de Orgetorix hend de Josef Voktor Widmann und d Edith Gräfin Salburg gschribe.
Uerdinger Linie
Gnännt isch d Uerdinger Linie noch em Krefelder Stadtdail Uerdingen, wu si iber dr Ryy goht.
Verlauf
D Uerdinger Linie fangt aa bim belgische Leuven (Löwen) un chunnt iber s niiderländisch Roermond un Venlo uf Viersen z Dytschland, goht zwische Krefeld-Uerdingen un Duisburg-Mündelheim iber dr Ryy, verlauft nerdlig vu Mintard an dr Ruhr, dur Bergisch Land un drifft bi Wuppertal uf d Benrather Linie. Ab do verlauft si im Große un Ganze idäntisch mit dr Benrather Linie un wycht nume an wenige Stelle vu sällere ab. Erscht z Brandeburg drännt si sich dailwyys vu dr Benrather Linie, wel si dr Boge vu däre um d Stadt Berlin nit mitmacht, dert sait mer „ick mache“. Wyter eschtlig verlaufe die boode Linie aber wider zämme.
Martin Bundi
Dr Martin Bundi (* 19. Oktober 1932 z Sagogn, † 1. Jänner 2020 z Chur) isch e Schwiizer Hischtoriker und Politiker gsi.
Er isch nach em Seminaar a d Uni Züri go studiere. 1963 het er döört s Dokteraxame gmacht. 1965 isch er z Chur Lehrer worde.
Anne 1972 het men iin in Gmeindroot vo Chur gwählt und 1975 zum Nationalroot.
Dr Bundi het vill too für s Rätoromanische. Er isch der Presidänt vom reformierte Sproochverein Renania i der Surselva gsi, het bim Forum Helveticum mitgmacht und es paar Joor bim Lexicon istoric retic (LIR) als Redakter gschaffet.
24. November
Dr '''24. Novämber''' isch dr 328. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 329. in Schaltjohr), dodermit blybe no 37 Däg bis zum Änd vum Johr.
Vahl-Ebersing
Ebersinge (lothrìngisch; frànzeesch Vahl-Ebersing, ditsch Vahl-Ebersing, 1941-44 Ebersingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ebersinge lijt sechs Kilometer sìdeschtlich vun Saint-Avold un rund 15 Kilometer vun dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 249 un 323 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn altweiler und Lachambre ìm Norde, Biding ìm Oschte, Laning un Lixing-lès-Saint-Avold ìm Sìde un Lelling un Folschviller ìm Weschte.
Gschìcht
Ebersinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1365 Obersingen (1395 Ebersinge, 1594 Ebersingen, 1688 Ebersing, 1725 Valeversing).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ebersinge ìsch. Ebersinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Ebersinge ghert zem Rhinfrankisch.
Innenheim
Gschìcht
Ìnnle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 730.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ìnnle ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Krumbach
Krumbach isch de Familiename vo folgende Persone:
Krumbach heissed folgendi geografische Objekt:
Gmaind:
Gmaindstail:
historisch:
Schlösser und Burge:
Gwässer:
Lueg au:
25. November
Dr '''25. Novämber''' isch dr 329. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 330. in Schaltjohr), dodermit blybe no 36 Däg bis zum Änd vum Johr.
Menopause
D Menopause isch der Ziitpunggt vo der letzte spontane Menstruation im Läbe von ere Frau, wo druf, retrospektiv betrachtet, kei ovariell usglösti Bluetig us der Gebärmueter meh chunnt und wo drmit d Fruchtbarkeit vo der Frau beändet isch. D Ursach isch en Änderig im Hormonhuushalt, wil die endokrini Funktion vo de Eierstöck noloot, e sogenannti Ovarialinsuffizienz. Der evolutionsbiologischi Hindergrund vo der Menopause isch nit bekannt, me verstoht s no weniger, wil s bi Dier kei vergliichbare Entwiggligsabschnitt git. En Erklärigsasatz, wo aber umstritten isch, isch d Grossmueter–Hypothese.
D Menopause isch kei Chrankhet im eigetlige Sinn und im Regelfall muess si nit behandlet wärde. Bi usprägte klimakterische Beschwärde cha aber e Hormonersatztherapii nötig wärde. E Behandlig cha doderbii für Beschwärde, wo dur die hormonelli Umstellig im Klimakterium as Folg vom ene relative Hormonmangel entstöhn wie Osteoporose, vaginali Beschwärde, Hoorusfall, Hitziwallige etc., indiziert si.
Freiwillige Akademische Gesellschaft
Die Freiwilligi Akademischi Gsellschaft, abkürzt FAG, isch e Veräin z Baasel, wo die wüsseschaftligi Bildig und Forschig im Allgemäine förderet, aber bsundrigs d Uni Baasel und wüsseschaftligi Baasler Sammlige understützt. Si isch an dr Elisabethestrooss 2 dehäi.
D FAG hüte
D FAG het zur Zit öbbe 1'200 Mitgliider. Iir Vermööge chunnt hauptsächlig vo Spände, Schänkige, Legaat und de Zinse drus.
Gschicht
Dr Baasler Rootsher Andreas Hüüsler-Ryhiner het 1835 d Gründig vo dr FAG aagstoosse, wil die finanzielli Laag vo dr Stadt noch dr Kantoonsdäilig und de Uszaalige an dr Kanton Baasel-Landschaft miseraabel gsi isch. Dr Grooss Root het aber äinewäg beschlosse, ass d Uniwersidäät en öffentligi Instituzioon wurd bliibe. Dr Hüüsler zämme mit andere het dorum am 20. April zur Gründig von ere Gsellschaft ufgrüeft, wo Spände wurd sammle zum d Dozänte vo dr Uni chönne zaale, wüsseschaftligi Sammlige usbaue und dr Öffentlikäit wüsseschaftligi Forschigsergäbnis zuegänglig mache. Dank dere Gsellschaft het 1874 s Bernoullianum, 1884/85 s Vesalianum, 1886 dr Botanisch Gaarde oder 1901 d Uniwersidäätsbibliothek Baasel chönne baut wärde.
Weblingg
D Website vo dr FAG
Langensee
Dr Langesee, lombardisch Lagh Maggior, italiänisch Lago Maggiore oder Verbano, gurinerdütsch Liggåårnarsee (Locarnersee), isch en grosse See in dr Südschwiz und in Norditalie. Am See liged berüehmti Turismus-Ort wie Ascona, Locarno und Stresa, aber au Verbania un Luino, wo bekannt sin für iri Märit. Vill bsuecht sind drüberuus di Borromäische Insle und d Brissago-Insle.
Geografii
De Langesee isch inere geologische Ziit vo hunderdtuusige vo Joore dur d Erosion vo de iszittliche Gletscher entschtande.
De See isch 216 km² groß un isch de zweitgröschdi oberitalienisch See nach em Gardasee. Er litt uff ere middlere Meereshöchi vo 195 m, isch 65 km lang un an der breideschde Schdell 12 km, an der schmälschde bi Arona 2 km breit. Drumumme sin es 166 km. Zwüsche Ghiffa un Porto Valtravaglia isch die diefschdi Schdell vom See mit 372 m. Das isch also wiit under dr Höchi vo dr Meeresoberflechi.
De Hauptzuefluss un de Abfluss isch de Fluss Tessin. Dem sini Mündig im Norde bi Magadino lit im Tessin, un de Abfluss im Süde bi Sesto Calende ghört zu Italie. Det wo der Fluss Toce in de See mündet, lit 1,5 Kilometer näbedra de Lago Mergozzo, wo friejer e Verbindig zum Langesee cha hett, jedoch durch d Gschdeinsablagerige im Delta vom Toce sini Verbindig mid em See verlore hett. Ebeso fließe no mehreri Wasserläuf in de See, so de Bach Erno, de Cannobino un de S. Bernardino im Weschde, d Maggia und d Verzasca im Norde und d Tresa im Oschde. S Zueflussgebiet isch riesig, s goot vo de Penninische un de Lepontinische Alpe im Norde bis i d Gäged vo Varese im Süde.
De Wasserschpiegel hett vieli uffs un abs, de Högschtschdand isch im Frielig un im Herbschd.
Klima
Wie bi allene Voralpesee underlitt s Klima em milde Ifluss vo de große Wasserflächene.
Die middlere Temperadure im Summer sin höcher, so um die 22 °C ume, die im Winder nidriger, so um 6 °C ume, als die vo de benachbarde Ebene.
Wind hetts vil, am Daag bloost di Inverna us de Ebeni in d Däler uufe, am morge in umgchehrder Richdig nennt me ne Tramontana.
Lech (Vorarlberg)
Lääch (amtlich Lech) ischt a Gmääind im Bezirk Bludaz (Region Arlberg) z Vorarlberg, Öschtriich.
Langensee
Flora
Dank de klimatische Bedingige gitt es rund ums Seeufer mediterani Arde, un in pflägde Gärde findet me sogar subdrobischi Flora mit exodische un säldene Exemplare.
Lech (Vorarlberg)
Geografi
Lääch liit 1444 Meter hoh. Vo schinem Gmääindsbiet sind im Jåhr 1996 3 % Landwirtschaftsflächi, 10,9 % Wåld, 72,5 % Ålpa, 0,4 % Sidligsflächi und 13,2 % sunschtigi Flächi gsi.
Langensee
Flora
Uff de Hügel folgt d Bewaldig de normale Arde.
Gschicht vom See
Zahlrichi Fund wiese noh, daß me in dr Geged um de Langesee scho in vorgschichdlicher Zitt gwohnt het. D Fund uss de Bronze- un de Isezitt sin z Varese, Lagozza, Golasecca un Locarno gfunde worde. Im nördliche Teil hend Lepontier gwont und im südlich Teil Insubrer.
Lech (Vorarlberg)
Gschicht
Lääch ischt im 13./14. Jåhrhundert vo Walser gründt worda.
Langensee
Gschicht vom See
Friejer hänn dört d Gallier gsidlet, ums dritti vorchrischdlichi Johrhundert hänn d Römer des Gebied erobered. Duurt het des aber e ganzes Johrhundert, bis die aasässig werde hänn chönne. D Römer hänn Ordschafde gründet, s Land urbar gmacht un hänn Schdroose baut. De Name Verbanus schdammt us dere Zitt. Angera un Locarno ware wichdigi milidärischi Zändre. Im dritte Johrhundert sin übber d Römerschdroos (Poebeni bis ans Ossolatal) d Chrischde igwandered.
Lech (Vorarlberg)
Wirtschaft
Früaner het ma am Lääch puuret. Hüt ischt äs a gäära bsuachta internationala Skisportort. Äs git dött 340 km Skipischta, 200 km Tourenabfahrta und 97 Lift und Sääilbahna.
Verwaltig
Dr Bürgermääischter am Lääch ischt dr Ludwig Muxel.
Bildstein
Bildstein chan folgendes bedüte:
Langensee
Gschicht vom See
Ändi vom füfte Johrhundert sin d Burgunder duurezooge, im Joohr 569 d Langobarde. 774 sin au nooh d Franke choo, wo dann s Land in Grafschade uffdeilt hänn. Nach dere karolingische Dynaschdie cham die Zitt vo de Feudalherrschaft. Otto I. vo Sachse hett 963 übber d Söhn vom Berengars II. gwunne un es isch in kaiserliche Bsitz üübergange.
Lech (Vorarlberg)
Dialekt
Dr Dialekt vo Lääch khöört zum Walsertüütsch.
Bildstein
Bildstein isch de Familiename vo folgende Persone:
Langensee
Gschicht vom See
1277 hett de Erzbischof Ottone Visconti d Hand ussgschdereckt nach däm Fläckli Erde un es au übernooh.
Bildstein
Bildstein haissed folgendi geografische Objekt:
Langensee
Gschicht vom See
1439 hett dann die Familie Visconti e große Deil vo ihrem Bsitz an Vitaliano Borromeo abdrädde.
Bildstein
Lueg au:
Langensee
Gschicht vom See
De Julius II., wo vo de Schwizzer nach Idalie gruefe worde isch, het sitt 1513 die ganzi Küschde vo Cannobio un Maccagno bsetzt un bhalde.
1535 fallt dann de ganze Bsitz an die schpanische Habsburger, die neue Herre vom Herzogtum Mailand. Erschd 1743 drädde die duch de Wormser Verdrag s Weschdufer an s Huus Savoye ab.
1797 wirds durch d napoleonische Neuordnig die Cisalpinische Republik, 1802 iibürgered in d Republik Italie.
1815 gooht s Weschdufer widder ans Huus Savoye, un s Oschdufer gooht an d Öschdriicher.
1848 hänn d Litt vom Garibaldi sich mit de Öschdriecher aagleggt, und 1859, under anderem nach ere Seeschlacht bi Cannobio, isch die Region im neugründete Königriech Italie uffgange.
Turismus
Rund um de See, wo kurvige Schdroose e mängi Abzwiigig baradhaldet, liige malerischi Blätz zum Wandere un Flaniere. Au Bärgschdiige lohnt sich, hett me doch super Ussichde uff de See. Böötle, Schwimme, Wasserschi, Fische un Segle biede sich aa, wil me vom Wasser us d Landschaft am beschde aaschduune chaa. S gitt au Tennisblätz un bi Intra sogar e Golfblatz.
Sid em Joor 1827 isch s Dampfschiff Verbano uf em Langesee gfaare und sid 1933 gits uf em See Autofäärine. De öffentlech Vercheer mit Schiff leischtet sid 1957 di iteliänischi Schiffgsellschaft Gestione Governativa Navigazione Laghi, wo i dr Schwiiz es Büro z Ascona het. D Schwiiz und Italie händ 2016 mit em ene Staatsvertrag dr Betriib vo de Schifflinie neu greglet. Am 26. Juni 2017 isch s Schwiizer Personal vo dr Schifffaartsgsellschaft in en Streik trätte, wil ne d Firma uf Ändi vom Joor 2017 gchündt het, und d Schiffverbindige im Tessiner Deil vom See sind zytewys ygstellt worde. Sit 2018 wird de Lokalvercheer uf Schwiizer Gebiet vo de Schifffaartsgsellschaft vom Luganersee duregfüert.
Wirdschaft
Im Hügelland rund um de See findt me Acherbau un Viehzucht und au Induschtrii. S git chemischi und Maschinebaubedriib z Intra, z Pallanza un z Luino, Texdilinduschdrii im südliche Seegebiet, z Laveno Keramikherschdellig; z Baveno wärde au Bodeschätz z Daag gholt. Schdei un Rubin werde zur Uhreherschdellig charakderisdisch z Arona hergschdellt, Huetbänder in den Ord am obere See, Hiet z Ghiffa, Obschdbau z Lesa, un Blueme dued me im middlere Seegebiet zum Verchauf aapflanze.
Vahl-lès-Bénestroff
Vahl-lès-Bénestroff (ditsch Vahl) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Vahl-lès-Bénestroff lijt dräi Kilometer eschtlich vun Bénestroff uf re Heche zwìsche 220 un 284 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vahl-lès-Bénestroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 11. Johrhundert (1186: Wallen, 1225: Vales prope Morsberg, 1460: Waelen prope Morsberg, 1660 Vahl). Im Drissgjehrije Kriej ìsch s Dorf gànz gschlìsse un no erscht ànne 1660 wìder ufgeböit worre.
Benjamin Franklin
Dr Benjamin Franklin (* 17. Januar 1706 z Boston in Massachusetts; † 17. April 1790 z Philadelphia in Pennsylvania) isch en amerikanische Drucker, Verleger, Schriftsteller, Naturwüsseschaftler, Erfinder und Staatsmaa gsi.
Vahl-lès-Bénestroff
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vahl-lès-Bénestroff ìsch. Vahl-lès-Bénestroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Benjamin Franklin
Dr Franklin het sis ganze Lääbe lang immer brobiert, s Gmäinwääse z fördere. Er het die erste Freiwillige Füürweere z Philadelphia gründet und die ersti öffentligi Bibliothek in Amerika, wo mä Büecher het chönne usleene. Er het au e Holzoofe entwigglet, wo bsundrigs effektiiv und raucharm gsi isch und wüsseschaftligi Entdeckige gmacht, und under anderem dr Blitzabläiter erfunde.
Vahl-lès-Bénestroff
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vahl-lès-Bénestroff ghert zem Lorrain.
Benjamin Franklin
Dr Franklin isch as Soon vom ene Säifi- und Cherzemacher uf d Wält cho und het e Karriere as Drucker gmacht. Won er zwäiävierzig gsi isch, het er sich us em Gschäftslääbe zruggzooge und isch in d Politik gange. Si sozial Ufstiig het lang as e Musterbischbil drfür gulte, wie mä sich us äigener Chraft und mit Disziplin chönn uufeschaffe.
Litratuur
Biografie
Gastroenteritis
As Gastroenteritis (griechisch, wörtlig: Maage-Darm-Entzündig – in dr Umgangssprooch Maage-Darm-Grippe, Brächdurchfall oder Buuch-Grippe) – wird ganz allgemäin en Entzündig im Maage-Darm-Drakt bezäichnet. Bi dr Maage-Darm-Grippe chotzt mä vilmol und het Durchfall, aber d Chranket het mit dr „ächte Grippe“ (Influenza) nüt z due. E Gastroenteritis cha verschidnigi Ursache haa. Behandlet wird si mäistens nume mit Massnaame, wo d Sümptom abschweche.
Epidemiologii
Gastroenteritide oder Maagen-Darm-Entzündigunge si dr hüfigst Grund für Durchfall und Läidsii bi Chinder und Erwaggsene. No 1980 häi Durchfallchrankhäite öbbe 4,6 Millione Todesfäll im Joor verursacht und si die ersti Ursach für d Chinderstärbligkäit gsi. Sit dass mä 1979 die sogenannti orali Rehydratazionstherapii as standardisierti Behandlig iigfüert het, isch die Zaal uf öbbe 1,5 Millione im Joor 2000 gsänkt worde.
Ursache
Es git e Hufe verschidnigi Ursache für d Maage-Darm-Grippe. Si gönge vo Infekzione über Vergiftige bis zu füsikalische Ursache. In de mäiste Fäll si Bakterie oder Wiire verantwortlig für e Maage-Darm-Grippe. Si schädige d Schliimhute vom Verdaujigssüsteem äntwäder diräkt oder indiräkt dur Bakteriegift. D Maage-Darm-Grippe wird uf em fekal-orale Wääg überdräit (fekal-orali Schmiirinfekzion). D Schliimhüt chönne au dur ionisierendi Straalig, wie Rönggestraale oder radioaktivi Straalig, gschädigt wärde.
Therapii
Wil mä gege d Ursache sälber mäistens nüt cha mache, beschränkt sich d Therapii im Allgemäine uf symptomatischi Maassnaame. Die bestöön in erster Linie din, ass mä ersetzt, was an Flüssigkäit und Salz bim Chotze und Durchfall verlore goot. Am Beste isch s, wemm män em Paziänt e standardisierti Löösig mit eme Druubezucker-Salz-Gmisch (WHO-Rehydratazionslöösig) git. Wenn das nid längt für zum d Flüssigkäit ersetze („Rehydratation“), muess mä vor allem bi Chinder, wo d Gfoor ass si wurde usdröchne bsundrigs gross isch, en Infusion aasetze.
Krautergersheim
Krüterrische (frz. Krautergersheim, dt. Krautergersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Krüterrische ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 737.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Krüterrische ìsch. Krüterrische ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Krüterrische ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sunschtigs
Krüterrische nännt sich salber Hàuiptstàdt vum Sürkrüt (Capitale de la choucroute), àlljohr wurd s Sürkrütfascht (Fête de la choucroute) gfirt.
Heinrich Meng (Lehrer)
Der Heinrich Meng, wo vo 1908 bis 1994 gläbt het, isch e Schwiizer Lehrer und Mundartforscher gsi.
Er isch vo Oberfrick im aargauische Fricktal gsi und im Glarnerland ufgwachse. 1948 isch er Lehrer am aargauische Seminar z Wettige woorde, won er Tüütsch und Latyn gää het. 1965 het men en in kantonale Erziehigsroot gwählt. Er het z Wettige gwoont.
Mit sym Wüsse vo der Kultur und vo der Gschicht und der konsekwänten und fantasyvollen Aart vom Schuelgää isch er zu synere Zyt schynts am Leerereseminar im alte Chlooschter Wettigen e bedütendi Figuur gsi, wie der Karl Hueber schrybt. Und er heig bsunders für die argauischi Bezirkssschuel glueget.
Der Meng het es paar Sache zu der regionale Gschicht und es Wörterbuech vo der Baadebieter Mundart gschribe. Als Mundartforscher isch er anne 1968 au is Fricktal mit de Lüüt go rede; d Gsprööch het er mit em Toonband uufgnoo; d Originalbänder sind bim Fonogrammarchyv Züri.
O-Ring
Ä O-Ring isch äs runds Dichtigselemänt. Mit ihm chame zum Biispiil äs Rohr abdichtä. Är isch us ämänä Elaschtomere härgsteut u somit dehnbar. Äsch ä gueti Sach u wird im Maschinebou öfters brucht.
Die meischte Lüt hai wohrschiinlig zem erschte Mol vomen ä O-Ring ghört wo die amerikanische Challenger Weltruumfähri am 28 Jänner 1986 churz nach em Schtart explodiert isch. Es schiint as en O-Ring wäge de niedrige Temperature si Elaschtizitet verlore het und s Gas wo uusecho isch, het sich denn entzündet.
Herschtellig
D Form vom O-Ring isch nit kompliziert und wäge däm isch s nit sehr schwiirig si induschtriell billig z brodiziere, im allgemeine im Iischbrützgiessverfahre (Injection Moulding). Düüri Kautschukring wärde im Druckgiessverfahre (Compression Moulding) gmacht. As Rohschtoff wärde Perfluorelastomer, Polyethylen, PTFE und verschiideni Kautschukarte bruucht wo mä dr Verwändig aabasst. Wie wichtig dr richtig Rohschtoff isch, het mä bi dr Challenger gseh, wo dr O-Ring wo s Unglück verursacht het, us FKM (Fluoroelastomer) gmacht gsi isch, wo in dr Chälti si Elaschtizitet verliert. In Syschtem wo sehr heiss si, wärde mänggisch au Metallring bruucht, wil Cholewasserschtoffverbindige nit gnueg hitzbeschtändig si.
Die meischte O-Ring hai ä kreisrunde Querschnitt, aber es git au anderi Forme. Hischtorisch isch dr O-Ring mit emä quadratische Querschnitt vill bruucht worde, wil er billiger z mache gsi isch: mä het a Schluuch gmacht, wo denn verschnitte worden isch.
Aawändig
Dr Dichtigstyp vom O-Ring het äs grosses, viufäutiges Verwändigspotenziau, u. a. im Automobiubou odr im Maschinäbou oder Vakuumtechnik kunnt ds Dichtigselemänt zum Iisatz. Praktisch i jedem Beriich vor Industrie si si z findä. O im Wasserhanä dä heimä.
Gschicht
Dr O-Ring isch vom Niels Christensen (1865-1952) 1937 in de Vereinigte Schtaate batentiert worde. Aber siini Rächt si vo einere Firma zun erä andere gä worde ohni ass är gfrogt oder zahlt worde wär. Schliesslig het Westinghouse s Patent übernoh. Dr Christensen het än Abfindig vo 75.000 Dollar übercho. 1971 si sinen Erbe, nachdäm si vor Gricht gange sii, 100.000 Dollar uuszahlt worde.
Vahlen
Wahl (lothrìngisch; frànzeesch Vahl-lès-Faulquemont, ditsch Vahlen, 1915-18 un 1940-44 Wahlen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wahl ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1192 àls Valen (1322 Walen, 1377 Wahlen). S Dorf ìsch ìm Drissgjehrije Kriej schwar gschlìsse worre.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wahl ìsch. Wahl ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wahl ghert zem Moselfrankisch.
Johann Jakob Burckhardt (1809–1888)
Dr Johann Jakob Buurged (* 15. August 1809 z Baasel; † 12. April 1888 z Baasel) isch e Baasler Richder, Kantonalpolitiker und Bürgermäister gsi.
Si Lääbe und Wärk
Dr Johann Jakob Buurged het Rächtswüssenschafte studiert und het vo 1834 aa as Bolizeirichder gschafft. Spööter isch er Kriminal- und Waiserichder worde. Vo 1840 bis 1848 isch er dr Bresidänt vom Appellazioonsgricht gsi und isch vo 1837 bis 1870 im Basler Groosse Root gsässe. Vo 1848 aa isch er Mitgliid vom Chläine Root und vo 1849 bis 1859 Bürgermäister vo Baasel-Stadt gsi. 1848 het er Baasel-Stadt an dr Daagsatzig z Bärn representiert. Ab 1873 isch er Mitgliid vom Staatskollegium gsi. Dr Buurged het sich bsundrigs mit Justiz- und Baufrooge abgee und sit dr Gründig vom Bundesstaat mit aktuelle Brobleem vo dr Niiderlassig.
Dr Johann Jakob Buurged isch sit 1835 mit dr Elisabeth, geboreni Ryhiner (1815–1899), verhürootet gsi. Iire eltist Soon isch dr Staatsaawalt und Politiker Johann Jakob Buurged (1836–1890) gsi.
Dr Johann Jakob Buurged isch uf em Wolfgottesacker in Baasel begrabe.
Bundesfestung
Gschichtè
Am Rand vo dè Pariser Friddenskonferènz hän diè vir Sygermächt Öschterrych, Großbritanniè, Preußè un Russland am 3. Novembèr 1815 diè Städt Meenz, Letzèbursch un Landau zuè Feschtungè vom Dütschè Bund beschtimmt un zuèdèm dè Bau von èrè virtè Bundesfeschtung am Obberrhy vorgsää. Èn Nõchdraagsbeschluss zu dè Bundeschriègsvofassig vom 11. Juli 1822 hèt denn diè gsetzlichi Grundlaag dezuè gschaffè.
Diè Übbernaam vo dè Bundesfeschtungè durch dè Bund isch èrscht mit è großè Vozögerig bassyrt. Èrscht am 15. Dezembèr 1825 isch d Feschtung Meenz, am 13. März 1826 Letzèbursch un am 27. Januar 1831 Landau übbernõ worr!. Zu sellè älterè Bundesfeschtungè sin spôter, ab 1841 un 1842, no d Neubautè bi Raschtatt un Ulm dezuè chò. Ußerdèmm isch nõch dè Gaschteiner Konvention vo 1865 Rèndsburg für è witeri Bundesfeschtung vorgsää gsi. Wegè dè 1866 erfolgtè Ufflösig vom Dütschè Bund isch es abber nimmi zu dè Uusfüürung vo sellnè Beschlüss chò.
D Bundesfeschtungè hèn zmindescht i dè Aafangsphasè vom Dütschè Bund dè wool einzige Berych wǜrksamer milidärischer Kompetenznaam durch zentrali Bundesbehördè dargschtellt. Un asè isch es durchuus vo sǜmbolischèm Wärt, dass dè doppelköpfige Bundesadler alli Gschützroer uff dè Bundesfeschtungè zyrt.
Fungtion
Diè milidärischi Fungtion vo dè Bundesfeschtungè isch hauptsächlich i dè Sicherung vo dè Weschtgränzè gegè Frankrych glègè. I dè Voteidigungskonzeption vom Dütschè Bund hèn Feschtungè èn zentralè Blatz ygnõ. D Feschtungè söttet im Chriègsfall dè Uffmarsch vom Bundesheer deggè, dè Gegner bi sim Vormarsch zuè zitraubendè Belagerungè zwingè un als Operationsbasis für diè eigenè Offensivhandlungè diènè.
Uffgrund vo irè villfach ungünschtigè, exponyrter Laag hèn diè Bundesfeschtungè èrscht im Zämmèwirkè mit dè übbrigè Befeschtigungè vo dè einzelnè dütschè Staatè, bsunders im preußischè Feschtungssischteem am Rhy, a Bedütig gwunnè.
Leitung un Vowaltung
Diè adminischtrativi Leitung von èrè Bundesfeschtung isch im Feschtungsgouverneur übberdrait gsi, diè milidärischi Füürung im Feschtungskommandantè. Beidi sin i dè Regèl vo dè Landeshèrrè, dènnè iri Kontingènt i dè jewyligè Bundesfeschtung dè Hauptaadeil vo dè Bsatzung bildet hèn, bschtimmt worrè. Sowoll dè Gouverneur wiè au dè Kommandant hèn bi dè Übbernaam vo dè Feschtung èn Eid abzleischtè gha, wo si vopflichtet hèt, yr Amt im Intresse vom Bund un nur zu dèm sinèrè Voteidigung uuszüèbè.
Für d Inschtandhaltung vo dè Bundesfeschtungè isch d Bundesmatrikularkassè ygrichtet worrè, wo sich vorrangig uss Matrikularbydrääg vo dè Einzelschtaatè bildet hèt. Drübber usè sin uss dè französischè Chriègskoschtèentschädigung vo 1815, wo zunägscht uff 700 Millionè Francs feschtglait worrè isch, 60 Millionè für dè Uus- odder Neubau vo Rhyfeschtungè uusgää worrè.
Meenz
D Bsatzung vo dè Bundesfeschtung Meenz hèt im Friddè lut dè Karlsbader Konvention vom 10. Auguscht 1817 halb uss öschterrychischè, halb uss preußischè Druppè bschtandè. Alli füüf Johr hèt dè Kommandant abwechsèlnd vo Preußè odder Öschterrych bschtimmt wörrè söllè. Ußer dè dotal 6.000 Öschterrycher un Preußè isch è 1.000 Mann starks großherzoglich-darmschtädtischs Bataillon dezuè bschtimmt gsi, s Bsatzigskontingènt uffzfüllü. Datsächlich isch selli Friddensschtärki nit erreicht worrè. Im älterè Chèrn vo dè Feschtung Meenz hèt s nit gnuèg Blatz gää, diè volli Zaal unterzbringè.
Im Chriègsfall isch vorgsää gsi, d Bsatzig bis uff ca. 21.000 Maa uffzschtockè. Nebbè dè Öschterrycher un Preußè hèt lut Beschluss vo dè Bundesvosammlig vom 3. März 1831 s letschte Drittel uss dè Druppè vo dè Chlyschtaatèkontingänt vo dè Reservedivision vom Bundesheer bschtò söllè, derrè iren Wärt isch mee als zweifelhaft gsi. D Unterbringung von èm söttigè Kontingènt innerhalb vo dè Chèrnfeschtung un dè Stadtmuèrè isch abber völlig uusgschlossè gsi. Sellèwäg sin diè uff dè umligendè Höger blaantè, wit vorgschobenè detachyrtè Forts vo dè Feschtung Meenz au nõch 1815 blaanmäßig uusbaut worrè, asè sin schlièßlich nebbè dè aaltè Zitadellè un dè Stadtmuèrè drei Ußègürtel mitènand vobundmè detachiertè Wärch entschtandè, dennè iri Innèbezirk è ganzi Armee uffnää hèn chonnè.
Letzèbursch
D Bsatzig vo dè Bundesfeschtung Letzèbursch hèt söllè zuè drei Virtel uss Preußè un zuè eim Virtel uss Holländer bschtò. Im Ergänzigstraktaat vom 8. Novembèr 1816 hèt dè holländische Könnig, dè glychzitig Großherzog vo Letzèbursch gsi isch, Preußè s Rächt abgschprochè, sowoll dè Gouverneur wiè au Kommandant vo dè Feschtung Letzèbursch z ernennè. Nebbè dè vorgschribbenè 4.000 Mannè vo dè Friddensbsatzig, dennè iri Stärki nit yghaaltè worrè isch, sin bi Gfòòr witeri 1.500 Preußè un 500 Holländer i d Feschtung z bringè gsi.
Die Stärke der Kriegsbesatzung von Luxemburg war somit auf insgesamt 6.000 Mann und 200 Pferde festgelegt worden. Diese Anzahl war dringend notwendig, da sich der Festungsgürtel aus 22 Forts, davon 15 im Mittelgürtel und 7 im Außengürtel, zusammensetzte. In den Fels waren zusätzlich großräumige Kasematten und Stollen von insgesamt 22 km Länge gearbeitet worden. Aus diesem Grunde nannte man Luxemburg auch das „Gibraltar des Nordens“. Im Jahre 1867 wies der Gesamtkomplex dieser Festung mit den umliegenden Höhenbefestigungen 24 Forts auf.
Landau
D Friddensbesatzig vo dè Feschtung Landau hèt urschprünglich uss dè 2.800 bayrischè Soldatè bschtandè. Im Chriègsfall hèt Baddè uff Wunsch vo Bayern èn Drittel vo dè uff gsamt 6.000 Mannè aagwachsenè Chriègsbsatzig z stellè. Nõch Bildung vo dè Reserveinfantrysdivision vom Bundesheer isch d Zämmèsetzig vo dè Bsatzungskontingänt vo dè Bundesfeschtung gänderèt worrè. Am 3. März 1831 isch uff Bschluss vo dè Bundesvosammlig feschtglait worrè, dass sich d Chriègbsatzig vo Landau uss 4.000 bayrischè Mannè mit èm Mischkontingänt vo dè Reservedivision um 2.300 Mannè erwiterèt.
Gouverneur un Kommandant vo dè Bundesfeschtung Landau isch vo dè bayrischè Sitè bschtimmt worrè, well si 1816 vo dè öschterrychischè i diè bayrischi Zuèschtändigkeit übberfüürt worrè isch.
Dè Feschtungsbau vo Landau hèt scho 1688, nõch Blään vom Vauban, aagfangè un isch vo allem sit èm 18. Johrhundert toujours witergfüürt worrè. Diè munzigi un im 19. Johrhundert schu voaalteti Feschtung hèt uss eim durch kasemattyrti Dürm flankyrtè polygonalè Sischteem bschtandè. Zu dè Zit vom Dütschè Bund sin i dè bedütendè Erwiterungsarbètè vo allem zaalrychi detachyrti Vorwärch erbaut worrè, wo diè aaltè Stadtmuèrè vom Wǜrkigsberych vo dè feindlichè Artillery entzogè hèt.
Feschtungsneubautè Raschtatt un Ulm
D Diskussion, welli vo dè beidè Blätz, Ulm odder Raschtatt, sich günschtiger uff d Voteidigungsfähigkeit vom Bund uuswǜrkè würd, hèt sit dè Mitti vo dè 30er Johr vom 19. Johrhundert èn polemischè Höhepungt erreicht. Öschterrych hèt für Deckung vo sinèrè eigènè Gränzè sowiè im Intresse von èrè defensivè Voteidigungskonzèption für dè süddütsche Ruum, a dèmm s deilhaa hèt chonnè, Ulm bevorzugt. Diè süddütschè Staatè hèn degegè Raschtatt vorzogè, well si dõmit iri aktivi Voteidigung am Obberrhy hèn wellè voschtärkè. Preußè tendyrt traditionèll mee zu dè süddütschè Bosition, well si sich dè eignè Sicherheitsbolitik deggt hèt.