cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Region Moesa
Organisazion
S Regionalkomitee wird vo de Komferenz vo de Gmaindspräsidente (Sindaco, Bürgermaister) gwählt und bestoht us eme Vorsitzende und vier witere Mitglider us de Präsidentekomferenz. Präsident vom Regionalkomitee und vo de Gmaindspräsidentekomferenz isch sit em 1. Jänner 2016 de Samuele Censi, wo Sindaco z Grono isch.
Ñ
S Ñ bzw. ñ isch en Buechschtabe vom Latiinische Alphabet vom Spanische und einige wiitere Schpraache. Es isch es N mit Tilde. Siin Name im Schpanische isch eñe []. Es bezeichnet een palatale nasale Konsonant und wird i dr alphabetische Reihefolg zwüsched N und O iigordnet. Er befindet sich uf dr Taschtatur rechts vom Buechschtabe L, a dr Schtell, wo der sich uf ere düütsche Taschtatur s Ö befindet.
Dr Buechschtabe isch us eme n mit drübergschriebenem chliinem n entschtande, wo i dr Orthographie vom mittelalterliche Latiin als Abchürzig für dopplets n dient hät. wil sich s dopplete n vom Latiinische im Schpanische zumene palatale Nasal entwicklet hät (z. B. latiin. annus → span. año), hät s n mit Querstrich deet der Luutwert aagnaah. Ufgrund vo siim eigeschtändige Luutwert isch es mit dr Zit als selbschtändige Buechschtabe betrachtet und schliesslich au als en dertige iigordnet worde.
Fehlt dr Buechschtabe Ñ uf dr Taschtatur vom PC, chann er under Microsoft Windows mit druckter ALT-Taschte und 209 (Ñ) bzw. 241 (ñ) uf em Ziffereblock iitippt werde. Sött daas nöd di gwünschte Zeiche produziere (biischpiilswiis under Windows 2000 bzw. Windows XP und höher), so muess d ALT-Taschte und 0209 (Ñ) bzw. 0241 (ñ) uf em Ziffereblock iitippt werde (mit füehrender Null). Funktioniere sötted au no d Taschtekombinatione bzw. ALT und 164 (ñ) bzw. 165 (Ñ). Under Mac OS X wird dr Buechschtabe mit druckter ALT-Taschte und N, gfolgt vomene nochmalige Druck uf N (ohni ALT-Taschte) erzüügt. In LaTeX chann s Zeiche mit \~n erzüügt werde.
Garth Mountain
Garth Hill (uf walisisch Ffynnon Garw) isch ä Berg in de Nächi vun Taff's Well in Wales. Des isch d erscht Berg, wänn mer d sydwalisisch Küst no Norde geht. Dorum wird a au d erscht Berg in Wales gnonnt.
Är isch beriehmt worre, will se ihn 1917 no när Mär uf yber 1000 Fuess ufgschittet hän. Sunsch wärs kei Berg me gsi, sundern nor no ä Hügel.
Ufm Berg sin gonz alti Grabhügel, us d friehe bis mittlere Bronzezyt, so ugfähr 4000 Johr alt. Vili kunnts doher, dass si im Film de Pfarrer dobe beerdigt hen. D Pfarrer im Film het bi d Aktion kräfti mitgschaft, het aber zum Schluss ä Herzkaschper kriegt.
Dere Gschicht isch 1995 im Film «Der Engländer der auf einen Hügel stieg und von einem Berg herunterkam» ä Denkmol gsetzt wore.
Maimonides
Dr Maimonides (1138-1204) isch dr latinisiert Name für dr Rabbi Mosche ben Maimon, hüfig abkürzt Rambam, dr berüehmtischd jüdisch Religionsphilosoph und Theolog, wo im Hoochmiddelalter gläbt het. Si bekanntists Wärk isch dr filosofisch More Nevuchim. Sini 13 Iqqarim si s nöggste zu Dogme worde, wo s Juudedum kennt.
Läbe
Dr Mosche ben Maimon isch am 30. Merz 1138 z Cordoba im maurische Schbanie uf d Wält cho. Er het die jüdische Schrifte gschdudiert aber au wältligi Schdudie in Aschdronomi, Medizin, Philosophi und Mathematik gmacht. 1148 het d Familie Schbanie verlo wäge de Judeverfolgige vo de Almohade. Über Marokko und Jerusalem isch d Familie schliesslig noch Ägypte cho und het sich 1165 z Alexandrie niiderglo. Dr Maimonides isch Oberrabbiner vo Kairo und dr persönlig Dokter vom Saladin (1138-1193) worde, wo ä baar Johr schbööter d Chrüzritter gschlage und Paleschtina und Syrie eroberet het.
Er isch am 13. Dezember 1204 z Fustat, hüte Kairo, gschdorbe.
Emil Baer
Dr Emil Heinrich Baer (* 23. Dezämber 1884; † 8. Novämber 1945 z Tielschtoorf; haimetbrächtigt z Riferschwiil ) isch e Schwyzer Pfarrer un Orientalischt gsii. Är isch bekannt wore dur syni programmatisch Schrift ''Alemannisch. Die Rettung der eidgenössischen Seele'' vu 1936, wun er d Yyfierig vun ere alemannische Standardsproch in dr Schwyz din gforderet het.
Lääbe
Dr Emil Baer isch z Affoltere ufgwachse. Sy Vater isch dr Theodor Baer-Leuthold gsii.
No dr Matura am Gymnasium z Züri het er im WS 1904 an dr Universitet Züri aafange Theology studiere. Im WS 1905 isch er fir ai Semeschter an dr Universitet Marburg fir Theology yygschribe gsi un isch derno 1906 retuur chuu an d Universitet Züri un het dert no ai Semschter lang klassischi Philology studiert. An dr Uni Züri isch er syt em 1. Dezämber 1904 Mitglid vu dr Studänteverbindig Utonia gsii.
Anne 1910 isch er fir e churzi Zyt Pfarrer z Bivio im Bindnerland gsii, derno isch er bis 1916 Pfarrer vu Bauschtette gsii. Ab em Spotjohr 1915 het er nomol fir ai Johr wytergmacht mit sym Studium in klassischer Philology an dr Universitet Züri. Ab em 23. Oktober 1916 bis zum 15. April 1921 het er wider e Pfarrstell im Bindnerland ghaa, desmol z Soglio un z Castasegna. 1921 isch er retuur chuu uf Züri un isch Religionslehrer an dr Zürcher Kantonsschuel wore. Im nämlige Johr het er si an dr Universitet Züri yygschribe fir indischi Philology. Anne 1924 het er schließli zum Dr. phil. promoviert mit dr Dissertation „Pratyabhijnâ-hridaya, das Geheimnis des Wiedererkennens; eine neu auflebende Heilslehre des indischen Mittelalters“.
Ab 1928 isch dr Baer Hilfsprediger vu dr reformierte Chilche im Kanton Züri gsii.
Im Johr 1930 het er d Luise Appenzeller (1890–1944) ghyrote.
Anne 1942 het er d Schwyz verloo un isch er fir e baar Johr uf Berlin zoge. No syre Ruggchehr in d Schwyz isch er schließlig im Novämber 1945 z Tielschtoorf gstorbe.
Nationali Front
Dr Baer isch in dr 1930er Johr Mitglid vu dr National Front wore. Unter em Pseudonym Klaus Isenhard het er au Schrifte fir d Frontischte verfasst.
Sunschtigi Mitglidschafte
Dr Baer isch ab 1928 Mitgliid vu dr Dytsche Morgeländische Gsellschaft gsii.
Diode
E Diode isch en elektrischs Bauelimänt, wo Stroom in äinere Richdig fast ooni Verlust duure loot und in dr andere Richdig fast isoliert. Dorum reedet mä vo dr Dureloorichdig und dr Sperrrichdig. Bi Wäggselstroom cha mä dank dere Äigeschaft mit Diode dr Stroom gliichrichde, also us em Wäggselstroom Gliichstroom mache.
Es git Röörediode, wo Elektroonerööre si und Halbläiterdiode. Dr Edison-Richardson-Effekt isch 1873 entdeggt worde und wird in Röörediode aagwändet. S Verhalte vo dr Hälbläiterdiode het dr Ferdinand Braun 1874 an ere Spitzediode entdeggt, won er e Punktkontakt uf Bleisulfid (Galenit) gmacht het und Stroom nume no in äinere Richdig het chönne fliesse.
Der Begriff Diode wird hüte mäistens nume no für Halbläiterdiode brucht, wo mit eme p-n-Übergang oder eme gliichrichdende Metall-Halbläiter-Übergang (Schottky-Kontakt) schafft. In dr Umgangssprooch bezieht sich Diode sogar nume uf Siliziumdiode mit p-n-Übergang, wäärend anderi Wariante dur Zuesätz zum Naame kennzäichnet wärde (Bischbil: Germaniumdiode, Röörediode).
No in dr Middi vom 20. Joorhundert het mä vilmol vo Ventilzälle statt Diode greedet.
Charlie Parker
Dr Charlie „Bird“ Parker (* 29. August 1920 as Charles Parker Jr. z Kansas City, Kansas; † 12. Merz 1955 z Nöi York) isch e amerikanische Muusiker (Altsaxofonist und Komponist) gsi. Er isch äine vo de Schöpfer und beste Interprete vom Biibop gsi und eso zu äim vo de wichdigste und iiflussriichste Muusiker in dr Gschicht vom Dschääs worde. Si Muusig „het dr Dschääs beiiflusst wie vor im nume die vom Louis Armstrong, wie noch im die vom John Coltrane und vom Miles Davis“.
Vo 1942 isch er bi de legendäre Dschämseschns im Monroe’s und im Minton’s Playhouse in Harlem drbiigsii, won er zämme mit em Dizzy Gillespie und em Thelonious Monk d Grundlaage für e Modern Dschääs gläit het. Er het drbii Dissonanze und rhüthmischi Verschiebige gspiilt, wo für die Zit küene gsi si, aber vo sim Gfüül für Melodik cho si. Au in seer schnälle Stück het er pregnant und stimmig mit ere hooche Intensidäät chönne improwisiere. Dr Oarker isch sit sinere Juuged droogesüchdig gsi und am Aafang vo de 1950er Joor isch si Gsunhäit immer schlächter worde. Si letscht Ufdritt het er am 5. Merz 1955 im Nöi Yorker Dschääsklub Birdland gha, wo noch iim benennt worde isch.
Dschingis Khan
Dr Dschingis Khan (ursprünglig Temüdschin oder Temüüdschin, : tatarisch: der Schmiid; * woorschinlig um 1155, 1162 oder 1167; † woorschinlig am 18. August 1227 ) isch e Chan vo de Mongole gsi, wo die mongolische Stämm veräinigt het. Si häi denn under iim e groosse Däil vo Zentralasie und Nordchina erooberet. Si Regierigszit as dr erst Grooss-Chan vo de Mongole isch vo 1206 bis 1227 gange.
Won er zum Groosskhan vo alle Mongole erhoobe worde isch, het er aagfange, no mee Gebiet z eroobere: im Oste bis an s Japanische Meer und im Weste bis zum Kaspische Meer. Zum das Riich chönne verwalte, het er en äigeni Schrift für s Mongolische lo entwiggle und er het Gsetz duuregsetzt, wo ufgschriibe gsi si und für alli gulte häi. Noch sim Dood isch s Riich under sine Söön ufdäilt worde und die häi s no mee vergröösseret. Aber scho zwäi Generazioone spööter isch s usenandergheit.
Algringen
Oolgrengen (lothrìngisch; frànzeesch Algrange, ditsch Algringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Oolgrengen lijt ìn me Sittedàl vun dr Fensch, rund zeh Kilometer weschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 221 un 405 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Oolgrengen ghert àui no dr Willer Batzenthal.
Gschìcht
Oolgrengen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 875 àls Alkerengis (1139 Alkeringis, 1205/06 Algerenge, 1323 Alcrange, 1347 Algringen), Batzenthal 1147 àls Bacendal (1622 Batzendall).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Oolgrengen ìsch. Oolgrengen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Oolgrengen ghert zem Moselfrankisch.
Eginolfus von Lausanne
Dr Eginolfus († 19. Jänner 985) isch vo anne 968 bis 985 Bischof vo Lausanne gsi.
Dr Eginolf isch us ere Familie vo dr Oschtschwiiz cho und z Sanggallen ufgwachse. Anne 968 isch er als Nochfolger vom Magnerius Bischof vo Lausanne worde. Won er anne 981 z Rom uf ere Versamlig vom Kaiser Otto em Zwöite und em Papscht Benedikt em Sibte gsi isch, het er dr Häiwääg i sis Bischtum über d Alpen uf Sanggalle gnoo. Dört het er dr Apt Ymmo troffe und em für s Chlooschtr Sanggale Sache gschänkt.
Anne 985 isch dr Eginolf gstorbe. Si Nochfolger als Bischof vo Lausanne isch dr Heinrich vo Burgund, dr Soon vom König Ruedolf dr Zwöit vo Burgund, gsi.
Leukerbad
Badu (oder au: Leiggerbad) isch e Munizipalgmäind (politischi Gmäind) im Bezirk Leigg im Kanton Wallis i dr Schwiiz.
Geografii
D Nochbergmäinde vo Badu sind:
S Dorf Badu liit oben im Taal vo dr Dala, wo vom Dalagletscher und vom Flüegletscher oben abe chunnt, vor em Dorf Badu dur en schöni Schlucht goot und zwüsche Leuk und Faare in Rotte flüsst. S Taal ab ligge im Gmäindbann d Wiiler Fiess, Lees, Birche, Kluschete, Bodme und Planinong''.
Sid em Middelalter isch denn der nöi Soumwäg vo Frutige übere Gemmipass mit dr Höchi vo 2314 Meter uf Chanderstääg füre Vercheer wichtig gsi. Uf dä Pass grad oben a Leiggerbad goot dr Wäg vom Dorf a obsi dur di mächtigi Gemmiwand. Die 600 Meter höchi Flue het em Goethe Ydruk gmacht, wie-n-är im Pricht vo synere Reis dur d Alpe vo ane 1779 schrybt. Und au im Guy de Maupassant sinere Gschicht L'Auberge (uf Dütsch: s Gaschthuus) und in ere Szeene mit em Sherlock Holmes vom Arthur Conan Doyle und de no i divärsi Tegscht vo anderne Schriftsteller chunt dä Bärg vor. Sid em 1957i gids dört ufen e Luftsäilbaan.
Zu dr Gmäind Badu ghört änen em Gemmipass das wyte Hochtaal vom Lämmeregletscher zum Duubesee und bis zum Schwaarebach abe, mit dr Schofalp und dr Lämmerenalp. Dä Deil vom Gmäindbann uf em Bärg oben isch sogar grösser als s Gländ vo Badu im Dalataal unde.
D Bärge zringsetum heisse:
Uf de Bärge obe sind im Gmäindbiet vo Badu zää Gletscher und zwöi grossi Seeè und föif chlyni Seeli.
Scherz AG
Schärz isch es Dorf im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S ghört zu Lupfig und isch bis zum 31. Dezämber 2017 en eigeständigi Iiwohnergmeind gsii.
Leukerbad
Gschicht
S erschte Hotäl im Baad isch d Maison Blanche gsi, wo im 17. Johrhundert bout worden isch. Ane 1719 hed e Lauwele s Dorf verwüeschtet und au das Huus zämegrisse, und drufabe isch es den vil grösser wider ufbout worde. Spöter sind no mee Hotäl entstande, im 1836i s Hotel de France. Wäge de Heilquelle, wo me sid em Middelalter könnt het, sind immer mee Psuecher is Bad im Taal hinden a dr Stadt Leik cho.
Scherz AG
Geographii
S Dorf liggt in ere Mulde am weschtliche Rand vom flache Birrfeld. Gäge Norde i Richtig Habsburg stiigt d Äbeni liecht aa. Die weschtlichi Gmeindsgrenze verlauft en ere Gländekante entlang wo wiit über em Aaretal liggt. Im Südweschte liit de 508 Meter höchi Scherzberg, wo im Süde in Cheschteberg übergat, en Usläufer vom Faltejura. Durs Dorf verlauft de Scherzbach, wo zwei ehemaligi Mühleweiher schpiist und ab de Industrii z Lupfig Süessbach gheisst. Dä fliesst witer über Huse uf Windisch und mündet z Brugg i d Aare.
Leukerbad
Gschicht
Für die viile änglische Kuurgescht, wo nach dr eerschte berüemte Reis vom Thomas Cook sinere Reisgruppe vo anne 1863 is Wallis cho sind, het men im 1885i es eigets Chilchli bout. Die gröschte Beeder si hüt s Burgerbad und d Alpetherme.
Scherz AG
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 330 Hektare, dodervo sind 110 Hektare Wald und 39 Hektare überbaut. Di höchschti Stell vom ehemalige Gmeindsgebiet isch uf 541 Meter en namelose Gipfel zwüsch em Cheschteberg und em Scherzberg, di tüfschti uf bi de öschtliche Gmeindsgrenze. Nachbargmeinde sind gsi Habsburg im Norde, Huse im Nordoschte, Lupfig im Oschte, Holderbank im Süde und Schinznach-Bad im Weschte.
Leukerbad
Gschicht
Vom 1915i bis ane 1967 het me mid ere Zaanradbaan vo Leik is Bad ufe chönne fahre.
Scherz AG
Gschicht
S erschti Mol taucht Shernitz in ere Urkund us em Johr 1240 uf. S Dorf het im Mittelalter zum Eigeamt vo de Habsburger ghört und isch en Teil vo ihrem ältischte Bsitz gsi. Im 1397 hei d Habsburger de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt. Im Johr 1415 hei d Bärner de Aargau eroberet und s Dorf isch en Teil vom Bärner Underaargau worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde und s Chloschter ufghobe. Zur Verwaltig vom ehemolige Chloschterbsitz het Bärn d Landvogtei Königsfälde gründt.
Leukerbad
Gschicht
Näbem Lämmeregraat und under em Lämmerehore isch d Lämmerehütte vom Schwiizer Alpeclub SAC.
Scherz AG
Gschicht
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Schärz ghört sither zum Kanton Aargau.
Leukerbad
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 38,2 % glägu.
Religion
77,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,9 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Badu ischt dr Christian Grichting (Stant Oktober 2017).
Triode
D Triode oder Äigitterrööre isch en Elektroonerööre, wo en Elektrode, s sogenannte Stüürgitter (g1 im Bildli rächts) zwüsche dr Kathode (k) und dr Anode (a) het. Das Gitter het mäistens d Form von ere Spiraale.
Mit em Stüürgitter cha mä d Mängi vo de Elektroone stüüre, wo zwüsche dr negative Kathode und dr positive Anode fliesse. Das macht mä eso, ass mä dr Wärt vo dr Gitterspannig veränderet und die gegenüber dr Kathode negativ isch. Wil käi Strom für die Stüürig über s Stüürgitter fliesst, isch s e läistigslosi Stüürig. Das gältet aber nume bis zu Frekwänze under öbbe 100 MHz. Bi hööchere Frekwänze sinkt dr Iigangswiderstand dur d Influänzwirkig vo de Elektroone, wo z langsam verbiifliege. Mit positive Spannige wird bi de üüblige Versterkerrööre nit gstüürt, wil denn e Gitterstrom vo dr Kathode zum Stüürgitter fliesst und d Stüürig nüme läistigslos isch.
S Gitter lit vil nööcher an dr Kathode as d Anode, dorum cha mä dr Anodenstroom scho mit chliine Verändrige vo dr Gitterspannig stark ändere. Das chunnt drvo, wil die elektrischi Fäldsterki abnimmt, je gröösser d Entfärnig isch.
D Triode isch dr erst elektronisch Versterker gsi. D Rööretriode isch noch em Zwäite Wältchrieg fast vollständig vom Dransister ersetzt worde. Dä isch chliiner, ruscht weniger, isch ermer an Verlust und muess nid ghäizt wärde.
Hüte wärde Triode vor allem in ruscharme Vorversterkerstuefe vo Hi-End-Audiogräät no iigsetzt. In Läistigsversterker vo dr HiFi-Technik si bsundrigs Ändtriode mit eme hooche Durchgriff (zum Bischbil Stroomregelrööre) beliebt.
26. Februar
Dr '''26. Februar''' isch dr 57. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 308 (in Schaltjohr 309) Däg bis zum Änd vum Johr.
Region Mittlerer Oberrhein
D Region Midlere Ooberryy (dt. Region Mittlerer Oberrhein) isch aini vù zwelf Ruumornigs- ùn Blaanigsregione Baade-Wiirdebäärg. Si ùmfasd d Schdadchrais Baade-Baade ùn Chaarlsruei ùn dr Landchrais Chaarlsruei ùn dr Landchrais Raschdi.
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region isch dr Regionalverband Midlere Ooberryy (dt. Regionalverband Mittlerer Oberrhein) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Chaarlsruei.
Yywoonerzaale
D Yywoonerzaale sin Ergebnis us dr Volkszellige (¹) oder amdligi Fùùrdschryybige vùm Statistische Landesamt Baade-Wiirdebäärg (nùme Haubdwoonsiz).
Ruumblaanig
In dr Region Midlere Ooberryy gid mid Chaarlsruei ai Ooberzäntrum. Dernääbe gid s aachd Midelzändre:
D Schdad Baade-Baade isch as Mittelzäntrum mid ooberzäntraale Dailfunktione uusgwiise.
Unterbau (Eisenbahn)
Mit èm Begriff Unterbau bezeichnèt mò bi dè Ysèbaan d Gsamtheit vo dè Konschtruktionè, wo d Kräft uss èm Obberbau bzw. Gleisbau allgemein sicher uffnemmed. Dezuè ghöred nebbè dè klassischè Formè vom Èrdkörper (Gländeglyche, Damm, Yschnitt un Aaschnitt) au è Reiè vo Kunschtbautè (z. B. Stützmuèr, Flügel- un Fuèttermuèr, Bruggè, Übberfüürigsbauwärch un Durchläss). Alli selli Unterbaukonschtruktionè hèn è Hauptuffgaab: Diè sicheri Uffnaam vo allnè Laschtè uss èm Obberbau, wo uff ènè ruhè duèt. Bi Èrdkörper wörd d Flächi, uff wellerè dè Obberbau uffbrocht wörd, Planum benamst. Uss Gründ vo dè sicherè Abfüürig vom Obberflächèwasser isch s Planum dach- odder pultförmig im Vohältnis 1 : 20 abhäldig.
Appenzell
Appezöll (us lat. Abbatis cella "Zelle vom Apt" (vo Stanggalle) ) chan folgendes bedüte:
als Wortverbindig:
Lueg au bi
Séglien
Séglien (bretonisch Seglian) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Séglien lyt 58 km vu Vannes un 43 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 123 m un 248 m iber Normalnull.
Gschicht
Séglien isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Seglean (1418: Seguelien, 1630: Siglien).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Séglien ghert zum Bretonisch.
Jana Münster
D Jana Münster (* 28. Februar 1998 in Mannheim) isch än dütschi Nachwuchsschauspiilerin. Si spiilt 2010 d'Titelrolle vo de Nanni i dä dütsche Filmkomödie Hanni & Nanni a de Siite vo ihrere Zwillingsschwöschter Sophia Münster, wo d'Hanni spiilt. In de Fortsetzige wo 2011 und 2012 dreiet worde sind, spiilt si d'Hanni, während d'Sophia d'Rolle vo dä Nanni übernoh hät. Die beide Schwöschtere chömed us Ilvesheim.
Crans-Montana
Crans-Montana (französischi Ussprooch: ) isch e Munizipalgmeind im Kanton Wallis, wo am 1. Jänner 2017 us de früenere Gmeinde Chermignon, Montana, Mollens und Randogne entstande isch. Die Dörfer mid zäme öppe 10'000 Iiwooner (oni Turischte und Zweitwonigspsitzer) ligge im Bezirk Siders und a dr Sprochgränze zwüschem Dütschwallis und em französischsprochige Underwallis. Me redt dört mehrheitlich s regionale Französisch vom Wallis, wäge de vilne Turischde aber au no anderi Sproche.
D Ferieregion Crans Montana (oder neu au Crans Montana Aminona), wo nöd deckigsgliich mit de Gmeind Crans-Montana isch, könnt me i dr ganze Wält wäg em Sport im Summer und im Winter.
Geografii
Mid de alte Gmeindpiet vo de vier ehemolige Gmeinde zämegno hed Crans-Montana e Flechi vo fasch 60 Kwadratkilometer. Das grosse Areal am Nordhang vom middlere Roonetal goot i der Süd-Nord-Richtig über drizää Kilometer vo ganz unde bi de Räbbärge weschtlig vo Siders bis ufe zu de Schneebärge bim grosse Wildstrubelgletscher, wo uf französisch Glacier de la Plaine morte heisst. Dä Gletscher ghört aber fasch ganz zu dr Gmeind Lengg im Kanton Bärn, wie sech nach emene länge Rächtsstryt zwüsche de Kantön Wallis und Bärn i de 1990er Johre mid emene Bundesgrichtsentscheid ändgültig usegstellt het.
Bi dere Bärgchetti fönd im Weschte d Bärner Alpe aa, wo d Wasserscheidi zwüsche dr Roone un dr Aare bilde. Dr Bode vo de Bärge, wo d Geologe zu dr Wildschtrubel-Gruppe zelle, isch us verschidene Sorte vo Chalchgschtei, Jurachalch, Chriide und deils ganz brüchigem Schiifergschtei zämegsezt. A de höche Felswänd ob Montana zeige sech die gfaltete Chalchschteischichte ganz dütlech, und me gseet dütlech, was bassiert isch, wo d Alpe entstande sind. D Erosioon cha a mänger Stell d Schteine so leicht agriife, ass vili Bärghäng grad wie höchi Schutthüüfe uusgsee und me a deilne Stelle d Spuure vo mächtige Bärgstürz findt.
Näbem Gmeindbann vo Crans-Montana ligge ringsume d Walliser Gmeinde Siders im Tal unde und Leis (uf französisch Lens) und Icogne am Bärg im Weschte, s bärnische Lengg im Norde, denn näbe der Gränze oben uf de Bärge d Piet vo vier Dütschwalliser Gmeinde im Bezirk Leuk, nämli Leiggerbad, Ìnnu, Faru und Salgesch, und de no underhalb vo Mollens die chliine Gmeinde Miège und Venthône.
Di alte Dörfer vo Chermignon, Montana, Mollens und Randogne hend ire Platz weni über 1000 Meter höch am Bärghang; nume Chermignon bestoot scho sid langem us zwei trennte Dörfer, wo nume ei Kilometer usenand sind, aber zweihundert Meter Höhenunderschid hend: Ober-Chermignon (französisch: Chermignon d'en-Haut) und Under-Chermignon (Chermignon d'en-Bas). Alli die Hüüsergruppe sind uf Terasse baut, wo dr Bärg e chly weniger steil isch und wo me Ächer und Gärte rund um d Dörfer hed chönne zwägmache. Wiiter unde am steile und warme bärghang isch s grosse Wiigebiet vom middlere Wallis. Zu Crans-Montana ghöre do dervo d Räbbuuredörfer Darnona, Loc, Corin und Ollon, wo im lokale Dialäkt Ulun heisst. Ufem Piet vom ehemolige Montana liit au no s Dörfli Diogne, wo sech im Joor 1666 mid dr Gmeind Montana zämegschlosse hed, bi Randogne dr Wiiler Bluche und südlig vo Mollens s Dörfli Lacques mit dr alte Pfarrchille vom Sankt Mauritius. Ganz im Oschte, ännet em grosse Wald Tsaramelly, liit dr Wiiler Cordona mid der Hüsergruppe Raspille a der Bezirksgränze zum Oberwallis.
Oberhalb vo de alte Dorfchärne hets am Bärg obe, wo d Landschaft chli steiler isch, no bis hüt grossi Wälder. Si sind deilwys als Schutzwald mid em Bann beleit. Im Waldpiet heds vili grodeti Stelle, wi öpe bi Les Echerts, Dougy, Comogne, Les Barzettes, Les Marolires und Créhavouetta. Das sind früener alles Vorsäss gsi, wo d Puure im Früesummer mid em Vee higange sind. I dene Ortsdeil mid Näme wie Vermala, La Cocagne und Aminona sind im 20. Joorhundert Kuurhüser, Hotel, Säilbaanstazione und grosse Kwartier für Turischte entstande.
Im Nordoschte vom Gmeindpiet vo Crans-Montana findet me über em Wald bi Tschuggelroscht sogar en Alp mid ere düütsche Namenslandschaft: d Alp Nüschelet mid dr alte Sennerei Roti Hittu, wo vo dr Farneralp us pschtosse worden isch. D Sprochgränze chunt dört also chly is Gmeindpiet ine. Ganz z’oberscht über de Alpweide goot dr Gmeindbann im Norde bis zun ere Reie vo höche Bärge ufe, wo französischi und dütschi Näme hend, wil si a der Sprochgränze ligge, vo Weschte agfange: Pointe de la Plaine morte (2927 Meter), Tothore (2935), Mont Bonvin (2965), Les Faverges (2971), Schneehore (3178), Rothore (3103), Schwarzhore (3105 Meter) und Trubelstock (2999 Meter).
Vier Bärgbech flüsse vo de Höchine vo Crans-Montana is Roonetal abe. So lang as dr Wildstrubelgletscher no gnueg Iisch het, chunt e Deil vom Schmelzwasser no dur d Alp Tièche obenabe. Dä Bach heisst ganz obe sälber au Tièche. Bi de Hüser vo Raspille chunt er mid em Bach La Pauja zäme, wo vo der Farneralp chunt, und vo dört a heisst der Bach denn Raspille, und de isch vor allem wäge dr Sprochgränze am Rand vom alemannische Sprochruum, im Weschte vom Wallisertiitsch, bekannt. Vo dene Bech sind grossi Wasserleitige zu de Dörfer linggs und rächts wäggfüert, und die hend alli s Gletscherwasser zum Wässere vo de trochne Matte nötig. Nach Randogne lauft dr Bisse de Tsittoret,, wo acht Kilometer lang isch und scho im Middelalter bestande het, und nach Venthône dr Bisse neuf, wo uf emene länge Abschnidd au d Gmeindgränze bildet. Östlig vo dr Raspille hets zwei Kanäl zu de Fälder vo Salgesch un vo Faru, die Grossi Wasserleitu un d Suone vo Mengis.
Au im Weschte vo Crans-Montana sind d Wasserleitige für d Matte und d Räbbärge wichtig. Usem Taal vom Bach Ertentse, wo aber nid zu Crans-Montana, sondern zu Icogne ghört, het sid em Middelalter der Kanal Bisse du Ro Wasser uf d Maiesäss vo Montana mid de Stauseee zum s Wasser iiteile higfüert. Dozmol und wärend der Chlyne Iischzyt und au no bis is 20. Joorhundert isch dr Gletscher ufem Bärg grösser gsi und über d Wasserscheidi uf d Walliser Siite überecho, und so isch s Schmelzwasser au i das riisige wüeschte Fels- und Gröllpiet, wo dr Name Plaine morte treit und em Gletscher der französisch Name gää het, zum Wiisshornsee und uf d Alp abecho. Sid em 1947i isch die Leitig abgstellt und s Wasser rünnt durne Dunnel im Bärg La Chaux nach Crans und Montana füre. Wiiter unde nimt die Grossi Suone vo Leis, uf französisch Grand bisse de Lens, wo im Joor 1450 baut worden isch, s Wasser under dr Rawil-Staumuur vom Tseuzier-See us em Fluss Lienne und got ume Bärg vo Leis ume bis nach Chermignon.
Ortsnamekund
Di meischte Dörfer in dere Gägend hend Ortsnäme, wo uff Näme vo friemittelalterliche Persone zruggönn. Speziell isch in däm Fall, dass die Ortsname kei Suffix-Ändig hen, sundern ursprüngli wohl no en erschte Deil gha hen, wo hüt nümm bekannt isch, wie vilycht fundum ‚Buurehof‘ oder praedium ‚Guet‘ oder so öbis äänligs. De Typ vo Ortsname isch in de Romandie rächt wyt verbreitet. De Name vom waadtländische Ort Ollon zum Vergliich goot wohl au uff e germanischi Person zrugg, wo vilycht Uodilo, Odilo, Otilo oder Audilo gheisse het, ergänzt mit ere latinische Falländig. De Name hät deno ursprüngli wohl ‚Hof vum Odilo‘ oder so öbis bedütet. Bim Name vo Chermignon (uf Französisch, im Patois Tsèrmegnôn ) isch d Härkunft äänlig. De Ortsname goot uff e röömischi Person Carminius zrugg. De Name het am Aafang vilycht *fundus Carminione ‚Buurehof vum Carminius‘ oder so öbis gheisse. Erwähnt isch der Name z'erscht in ere Urkunde us em Johr 1228, und scho nes Dokumänt vo 1243 underscheidet die beide Helftine Chermignon superior und Chermignon inferior (latinisch gschribe).
En ähnligi Härkunft isch wohl au bim Name vo Montana (französisch, patois Môntànna oder ) aznää. Das chunt vermuetli vom Name vumene Röömer, wo Montanus oder Montana gheisse het. Mit eme Berg het de Name do dermit nüüt z tue, au wänn des au scho vermuetet worden isch. S Dorf Montana isch 1243 s erschte Mol erwähnt.
Bi Mollens (französisch, oder , patois Mòllèn ) het de Namensgeber warschynts Molonius gheisse, also öbe *praedium Molonium ‚Guet vum Molonius‘. Der Ortsname chunt als Molaen öpe um s Johr 1250 s erscht Mol vor, 1286 denn als Moleing, und uf Dütsch het me nem früener Molei gseit.
Bi Randogne, 1224 als Randonni s erscht Mol erwähnt, (französisch, patois Ràdògnë ) isch de Ursprung nit ganz eso klar. Er chönnti entweder uff e keltischs Wort randa oder randos zruggo, wo ‚Rand, Abhang‘ bedütet het. En andre Vorschlag, wo wohl warschynlicher isch, wär vum germanische Personename Rando, mit em Suffix -ōnĭu, wo Bsitz aadütet het. De Name het ursprüngli also vilycht *villa Randoni ‘de Buurehof vum Rando’ gheisse.
Bi Crans-Montana het der Fluername Crans ursprüngli die Ebeni gmeint, wo vo de Yyheimische als Les Prés de Crans, La Prairie de Crans ‚d Matte vo Crans‘ oder eifach Les Crans bezeichnet worde isch. Dört sind im 20. Johrhundert di grosse Golfplätz vo Crans-Montana agleit worde. Mit em Uffcho vum Tourismus het en Hotelier s grosse Grand-Hôtel du Parc à Crans-Montana-Lens ygrichtet. Mit de Zyt isch s Feriedorf als Crans-sur-Sierre, also ‚Crans ob Siders‘ bekannt worde.
Sprooch
D Region vo Crans-Montana liit zäme mit Miège, Veyras und Siders und mit de grosse Täler Ering und Eifisch am Rand vom französischsproochige Ruum, näbem Oberwallis, wo me s Wallisertiitsch redt. Früener isch im wälsche Wallis en psundere Patois, wo zu der frankoprovenzalische Sproochregion ghört, d Umgangssprooch gsi. Der Walliser Patois könne hüt nümme vil Lüt, und z Crans-Montana tuet ne fasch niemer me rede. Am läbigschte isch de Patois schynts no z Chermignon. In de 1920er Joor isch der Patois in de Schuele vo der Gägend verbote gsi, au wääred de Pause, wie der Walter Gerster bi sine Forschige gmerkt het. Denn hend z Montana no die meischte Lüt der Patois gradt, i de andere Dörfer aber nume no wenig. Bi nere Untersuechig füre Atlas vo de Schwyz vo 1967 het me festgstellt, ass de Patois z Mollens un z Montana nume no di gwöönlechi Sprooch vo de Manne über 50 oder 60 Joor gsi isch, und z Randogne und z Chermignon immerhin no vo de Manne über 40 Joor. Bis 1964 sölle d Gmeindsversammlige z Chermignon no im Patois abghalte worde sy.
I der Volchszälig vo 1990 hend z Chermignon no 200 Lüt (7,8 Prozänt) aagää, dass si im Alltag Patois rede, z Mollens no 19 Lüt (3,5 Prozänt), z Montana 54 Lüt (2,5 Prozänt) un z Randogne 33 Lüt (1,2 Prozänt). Bi de Zäälig vo 2000 sind s z Chermignon de no 61 Lüt gsi (2,3 Prozänt), z Mollens no 4 Lüt (0,5 Prozänt), z Montana 28 (1,2 Prozänt) un z Randogne 14 (0,5 Prozänt). Usser bi Chermignon, wo die absolute Zaale und d Prozäntsätz no zimli signifikant usgsee, sind die Zaale vo Patois-Sprächer us de Volchszäälige also eigetli ender scho im Rame vo de statistische Fälerquote. I de Feriestazione sind sowiso die meischte Bewooner erst i der jüngere Zyt us vilne Länder härecho, und der Bevölkerigsdeil vo de Iiheimische isch wäge däm immer wie chliner worde; und d Lüt i de Dörfer hend sech im Alltag mid de frömde Gescht und de Neuzuezüger immer mee uf Französisch und no in andere Sprooche verständiget. So hend im Joor 2000 i de domolige Gmeinde, wo hüt zu Crans-Montana ghöre, zämme 7214 Lüt (82,5 Prozänt) aagää, dass si täglech Französisch rede, 1415 (16,2 Prozänt) hend Dütsch aagää, 1327 (15,2 Prozänt) Änglisch und 1063 (12,5 Prozänt) Iteliänisch.
Zum Dialäkt vo Montana und de andere Ortschafte in dere Gägend, wie Chermignon und Mollens, isch 1927 en Untersuechig erschiine: „Die Mundart von Montana (Wallis) und ihre Stellung innerhalb der frankoprovenzalischen Mundarten des Mittelwallis“ vom Romanischt Walter Gerster (1899–1963). Nach Gspröch mid Lüt i de Dörfer am Bärg bi Montana het är d Eigeheite vo der ussproch und vom Wortschatz vo däm regionale Patois beschribe. Es het sech zeigt, dass me zwei Sprochpiet cha underscheide: Am Leiserbärg mit Lens, Icogne, Montana und Chermignon het der Gerster en anderi Ussproch gfunde als im Piet östlech dervo, wo sech als noble contrée de Sierre bezeichnet. Das het der Gerster uf die underschidlichi Gschicht vo dene beide Regione zrugggfüert, wo us ganz andere middelalterleche Herrschaftsverhältnis usegwachse sind.
In jüngerer Zyt gids au no Wörterbüecher und Gschichtesammlige im Patois vo de Gägend, so „Le patois de la Louable Contrée (Ancien Lens)“ vo 1982 vom René Duc, und vor allem au vom André Lagger. De hed zwei Wörterbüecher gschribe, im Joor 2002 „''Chermignon, garde ton patois! Tsèrmegnon, ouârda lo patouè !“, das isch es Wörterbuech, wo glichzitig au Rootschleg, wie me dr Patois i de Schuele söll vermiddle, und e Gedichtsammlig het und 2012 „Patois de l'Ancien Lens''“. Dernäbe hed dr André Lagger no en Huufe anderi Büecher über und in dr Sprooch vo sim Dorf gschribe, zum Byspil d Gedichtsammlig „Le Miroir - Lo Mériou“ (1999) oder „La vegne è lo vén“ (2005), wos um de Wortschatz und Tegscht vom Wyybau goot. De André Lagger duet syni Büecher sogar unter sym französische Name und sym frankoprovenzalische Name Andri Laguièr publiziere.
Wie der Patois z Montana töönt hed, cha me im Audiovisuelle Sproochatlas vom Walliser Frankoprovenzalisch ALAVAL lose.
Sid ere Zyt gids im Underwallis Vereine und Gmeinde, wo füre Walliser Patois tüend luege, und au z Crans-Montana cha me regelmässig dervo öpis läse und ghöre, zum Bischpiil i der Volchshochschuel vo der Gmeind, wo Kürs im Patois abietet, und i de Zytschrifte, wo d Gmeinde useggä. Der Kanton Wallis hed im Joor 2008, won er e neui Kommission für d Pfläg vom Walliser Patois igsetzt hed, d Vorriterrolle vo de Schuele vo Chermignon, Montana und Randogne als guets Bischpil globt. Und der Verein „Lè Réchètte dè Mountanna“, wo 1974 gründet worden isch, hed sech zum Ziil gsetzt, die lokale Traditione, d Volchstracht vo Montana und au der Patois z pfläge; s glyche macht der Verein Lè Partichiou z Chermignon sit 1956. Beedi tüend Lieder mid Tegscht im Dialäkt vorträge und Theaterstück im Patois uffüere. Der Schriftsteller André Lagger vo Chermignon, wo sech zäme mid Fachlüt us andere Gebiet vom Frankoprovenzalische für ne gmeinsami Schribwiis vo de regionale Patois tuet isetze, veröffentlichd sid 1992 i der Zytschrift „La Vie à Crans-Montana“ (‚s Läbe vo Crans-Montana‘) Gedicht i der Mundart vom Bärg. Usserdäm chömme im Gmeindsblatt L'encoche vo Montana ab und zue Gschichte oder Gedicht im Patois vor. Eso hed es Heft vo 2003 s Gedicht „Fôchè vèré !“ vom André Lager brocht und i der Dezämberussgab vo 2013 isch s Gedicht „La ràta“, und derno 2014 d Gschicht „Prèyëre dou mîhre-pôsse dè Corbyre Fransi dou pan“, 2015 „A Tsarboûye, lè fén chè fajàn lo dô dou mi d’out“ un „Féha-Djiô a Môntànna dèin lo tén“ in der Ussgab vo 2016, gschribe vo der Anne-Marie Tschopp-Robyr.
Di alte Gmeinde
Bi dr Gmeindfusioon vo 2017 hend numme vier vo de sächs Ortschafte uf em Bärgplatoo mitgmacht. D Gmeinde Leis und Icogne sind sälbständig blibe.
Derbii isch Leis früener nid nume s gröschte Dorf uf em Bärg gsi, wo den der Naame Mont de Lens gha hed, sondern au lang der Hauptort mid der Pfarrchille fasch vom ganze Biet. D Benediktiner hend sid em 12. Joorhundert dört es chliises Priorat igrichtet gha, wo si denn scho glii de Mönch vom Hoschpiz uf em Grosse Sankt Bärnhard gää hend. Di alti Pfarrgmeind Lens isch i Viertel ufteilt gsi: Lens, Chermignon, Montana und Icogne.
Der öschtlech Deil vo dr hütige Gmeind mid Randogne und Mollens, und au mid der Helfti vo de Hüüser vom Dorf Montana, het sid em Middelalter zäme mid Veyras und Miège zu dr Chaschtlanei Siders un dr alte grosse Pfarrei vo Lacques ghört. Im 1663i hend sech mid der Zueschtimmig vom Bischof z Sitte die nöii Pfarrgmeind vo Venthône und im 1794i die vo Miège vo Lacques abgschpaltet. Sid 1851 sind Randogne und Mollens eigeti Pfarrgmeinde gsi.
Sid der Ziit um 1810, wo s Wallis als Département Simplon zu Frankriich ghört het, sind alli die Ortschafte i der neue Gmeind Leis vereiniget gsi, aber die einzelne Dörfer hend wichdegi Frooge, psunders d Verwaltig vo de Dorfgüeter, immer no sälber chönne entscheide, was der Grossroot vom Wallis ane 1851 de au abgsägnet het. Es isch alpot zu Differänze zwüsche de Gmeindsdeil cho, und uf s Dränge vo de Lüt vo Montana hed der Bischof z Sitte für si ane 1863 en eigeti Pfarrei igrichdet. Wo sech d Bürger vo Icogne, Montana und Chermignon i Volksabstimmige derfür usgsproche hend, für iry Viertel eigeti Gmeinde z bilde, het der Kanton im 1905i die grossi Gmeind wider ufdeilt und us de alte Dörfer neui Gmeinde gmacht. Und das isch jetz mid der Fusioon vo 2017 numme zum Deil zrugg gmacht worde.
S Fusionsprojäkt
Scho lang het me i de Dörfer drvo gredt, si chönte sech wider zu n ere grosse Gmeind zämetue. Wäge de gmeinsame Ufgobe grad au füre Turismus het me s immer wider vo däm gha, au wenn vil Lüt di eigete Inträsse vo de alte Dorfschafte als wichtiger agluegt hend. Im Johr 2013 isch es denn so wyt gsi, ass die vo Lens und die vo Icogne vorderhand von ere Fusion mid de andere Bärggmeinde nüt hend welle wüsse. Derwyl het i de übrige vier Gmeinde d Stimmig für das Projäkt zuegno, und so hend d Gmeindröt vo Chermignon, Montana, Randogne und Mollens im Septämber 2013 en Studie über d Fusion in Uftrag gä. Am 14. Juni 2015 sind d Lüt vo dene vier Dörfer über das Gschäft go abstimme. Z Chermignon hend 763 Persone d Fusion aagnoo; das sind 54 Prozänt vo dene, wo sind go abstimme. Z Montana sind 795 Lüt derfür gsi; das sind 80 Prozänt Jo-Stimme gsi. Z Randogne 808 Jo-Stimme; 79 Prozänt. Und z Mollens 320 Jo; 76 Prozänt. Derno hend die vier Ort im Novämber 2015 em Staatsrot, also der Kantonsregierig vom Wallis, s offizielli Gsuech gschickt me sell iry Gmeinde zämelegge, und am 18. Novämber 2015 sind d Lüt wider go abstimme über e fertigi Fusionsvertrag, und dä isch denn von ere grosse Mehrheit agnoo worde, z Chermignon mit 66 Prozänt Jo-Stimme, z Montana mit 86 Prozänt, z Randogne mit 90 Prozänt und z Mollens mit 89 Prozänt. I allne vier Gmeinde hend sech d Lüt im Verglych mid der erste Abstimmig no vil meh für s Zämegoo usgsproche gha. Nume i de alte Burgergmeinde, wo s näbe de politische Gmeinde au no git, isch der Wille überhaupt nit do gsi, ebefalls z fusioniere, wie sech i dene yrne Abstimmige ergä het.
Der Staatsrot vom Wallis het am 9. Dezämber 2016 im Pschluss zum Fusionsprojäkt feschtghalte, ass es noch em Gmeindgsetz vom Wallis möglech isch, politeschi Gmeinde zämezlegge, au wenn d Burgergmeinde vo däne Ortschafte nid derfür sind. Er het em Grossrot vorgschlage, die vier Politische Gmeinde so wies die wünsche in eini zämezfüere, was denn i der Abstimmig vom Grossrot i der Märzesitzig ane 2016 so pschlosse worden isch. Do dermit het die neui Gmeind, wo gmäss em Kantonspschluss ofiiziell Politeschi Gmeind Crans-Montana heisst, am 1. Jänner 2017 afo bstoo.
S neue Gmeindwappe
Mit em Fusionsvertrag vo 2015 isch au s neue Wappe vo der Politische Gmeind Crans-Montana feschtgleit und mit em Grossrotspschluss isch s für gültig erklärt worde. Das Wappebild zeigt gmäss der offizielle Beschribig, wo uf der neue Website vo Crans-Montana stoot, ganz schön, was jetz zu dere Gmeind ghört: S Blau obe linggs (heraldisch gseh) gilt für e weschdlig Deil vo der Gmeind mit Chermignon und Montana, wo mit die beide wysse Stärne symbolisiert sind; s Rot unde rächts stoot für dä Deil vom Gmeindpiet, wo us em ehemolige Areal vo Siders chunt, mit Mollens und Randogne, wo au mid Stärne abbildet sind. Di guldigi Sunne i der Middi wyst druf hi, ass d Gmeind zum Bezirk Siders ghört.
Di vier alte Gmeindwappe wärde au in Zuekumft no prucht, si gälte jetz offiziell als d Zeiche vo dene vier Burgergmeinde, wo no sälpständig blibe sind.
Iiwohner
Am Änd vo 2015 hend die früenere Gmeinde zämme 10'931 Iiwohner gha.
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2014 bi 41 Prozänt gläge. Im Joor 2013 hend vo de Bschäftigte öbe 4 Prozänt im Primärsektor (also de Land- oder de Forschtwirtschaft) gschafft, 15 Prozänt hend im Sekundärsektor (in de Induschtri oder im Gwerb) gschafft, und de Rescht vo öbe 81 Prozänt im Tertiärsektor, also in de Dienschtleischtige. Me gseet also dütlech, wie wichtig de Tourismus für d Wirtschaft vo Crans-Montana isch.
Frömdevercheer
Sid em Ändi vom 19. Joorhundert sind Kuurgescht uf die sunnige Bärge vo Montana mid ere wiite Uussicht fasch ufs ganze Wallis cho. Im Joor 1892 isch s erschte Hotel eröffnet worde, s Grand Hotel du Parc, wo de Hotelier Louis Antille und Michel Zufferey ghört het, und ane 1899 het dank der Iniziatiive vom Gämfer Dokter Théodore Stephani s Sanatorium Beauregard bi Randogne uftoo. A der Gränze zwüsche Montana und Randogne het sech eso am Afang vom 20. Joorhundert d Feriestazioon Montana-Vermala entwiklet, wo dozmol scho en eigeti Poschtstell übercho het. Au bi Chermignon und oberhalb vo Lens sind Feriesidlige entstande. S Feriedorf oberhalb vo Lens hed mid der Ziit en eigene Name überchoo: Crans-sur-Sierre. Derwyl isch Crans vorhär gar kei Ortschaft gsi, sondern en Fluername i de Weidgebiet. Die neui Gmeindgränze goot zmitz dur dä Ferieort Crans dure.
Ane 1902 isch s Kur- und Feriebiet vo Montana scho so erfolgriich gsi, ass vo Siders unde e Standseilbaan noch Mollens und ufe Bärg bout worde n isch, s Funiculaire Sierre–Crans-Montana. D Bärgstazion isch grad unden a Montana-Vermala. Die Baan mid der Lengi vo 4200 Meter hed zerscht zwei Sekzioone gha, mid ere Middelstazioon bi Lacques, und isch sid em 1997i mid einere diräkte Strecki di lengschti söttigi Bann vo Europa.
Vo Siders gids zwo Autostroosse noch Crans-Montana ufe, wo d Autobüs vo dr Baangsellschaft ufefaare. Vo dr Kantoonshaupstadt Sitte goot e anderi Strooss mideme Boschtauto über Savièse uf Lens und Crans-Montana.
Sport
Di Nääme Crans-sur-Sierre und Crans-Montana sind witume wäge de verschidene Sportarte ufem Bärg im Summer und im Winter bekannt worde. Ane 1911 hed s erschte Schirönne vo der Plaine Morte oben abe uf Montana-Vermala stattgfunde, d Earl Robert of Kandahar Challenge, wo der Ängländer Cecil Hopkinson mid ere Ziit vo 61 Minute gwunne het. I de 1920er Joor hed Vermala e Schanze zum Schispringe gha, und sid 1936 isch uf em Mont-Lachaux en Schilift in Betriib gsi. Fürs Schiifaare stönd hüt uf de ganze Alpgebiet über de Dörfer vil Gondelbaane, Sässellift und Schiilift. I dr Mitti vom 20. Joorhundert si i de dozmolige Gmeinde vier Säilbaangsellschafte entschtande, wo im 1999i ine nöii grossi Firma übergange sind, d Remontées Mécaniques de Crans-Montana Aminona SA. Uf de Pischte vo Barzettes, wo dr Name Nazionaalpischte (uf französisch Piste nationale) übercho hed, chönne grosse internazionali Schiwettkämpf stattfinde. Im 1987i hed do bi der alpiine Schiiwältmeisterschaft der Schwiizer Rönnfaarer Peter Müller gwunne.
Au s Schiigebiet isch jetz uf d Gmeinde Crans-Montana und Lens ufteilt. Di Alpe Corbire und La Chaux mid em grosse Snoubord-Park und au dr neui Startruum vo der Abfaartspischte ufem Mont Lachaux ghöre zu Lens, d Piste nationale, d Iirichtige bi Violette und uf em Mont Bonvin hingäge zu Crans-Montana.
Uf em Wildschtrubelgletscher, wo i dr Mitti öbbe uf 2700 Meter über Meer lit, chame sogar im Summer go langlaufe.
Füre Summer isch Crans-Montana sid 1906, wo änglischi Inveschtoore usem ehemolige Sanatorium Beauregard s Hotel Palace gmacht hend, vor alem e Träffpunkt vo de Golfer. Vo de beide Golfplätz bi Crans ligt der grösser im Biet vo Lens und der chlyner in Crans-Montana. S Durnieer Omega European Masters vom Golfklub vo Crans-sur-Sierre zellt zu de grosse Golfereignis.
Architektur
Crans-Montana het e riichi Kultuurlandschaft mit ganz vil einzelne Sidlige und mid Gebäu us mängem Joorhundert. I de Dörfer und Wiiler stönd alti Burehüüser und Kapälle und uf de Alpe Sennereie. D Pfarrchile vo Lacques hed zwöi Deili: Dr gootisch Choor un dr Durm sind no vo dere Chille, wo dr Walliser Boumeischter Ulrich Ruffiner ane 1531 gmacht hed, s Chilleschiff het dr Architekt Joseph de Kalbermatten im 1893i neu baut.
Di früene Hotel und Kuurhüser gälte deils als schööni Züüge usem Afang vo dr modärne Architektur. Und au bi de Gebäu uf de Bärge vo Crans-Montana gids gueti Wärch, öppe das luftige Reschtaurant uf der Bärgstazion vo der erschte Säilbaan zum Plaine-Morte-Gletscher. Dr Schwiizer Heimetschutz het übr s neue Boue z Crans-Montana inere eigete Broschüüre prichtet und luegt bsunders au s «Jumbo-Chalet» z Montana vo de Architekte Maurice Cailler und Pierre Merminod usem 1964i als wärtvoll aa. Är hed 17 Hüüser vo Crans-Montana un Lens als guet glungni Wärch usgwäält; es baar Biischpil sind:
Im Vrlauf vom 20. Joorhundert hend sech d Feriesidlige und d Dörfer am Bärg so starch vergrösseret und entwiklet, dass si wäge de Bouforme, em unkontrollierte Wachse, de vil Hüüser mid Zwöitwonige und em Vrcheer, zäme mid em Gebiet vo Siders, als es Biischpil für di nöie Strukturprobleem im Alperuum gälte.
Ernst Pfister
Dr Ernst Pfister (* 28. April 1947 z Drossinge; † 4. Septämber 2022 ) isch e dytsche Bolitiker (FDP) gsii. Är isch vu 2004 bis 2011 Wirtschaftsminischter vum Land Bade-Wirttebärg gsii.
Lääben un Beruef
Dr Ernst Pfister isch evangelisch un ghyrote gsii, är het zwai Chinder ghaa. Är het zletscht z Drossinge un uf dr Insle Richenau gläbt.
Sy Haimetstadt Drossinge het en 2012 zum Ehreburger ernännt. Anne 2014 isch dr Ernst Pfister mit em Verdienschtorde vum Land Bade-Wirttebärg uuszaichnet wore.
Bolitik
Dr Ernst Pfister isch anne 1969 in d FDP/DVP yydrätte un isch u 1972 bis 1989 Vorsitzer vum Kraisverband Duttlinge gsii. Är isch 1980 in Gmaitrot vu dr Stadt Drossinge gwehlt wore, wun er bis 2004 Mitglid dervu gsii isch. Vu 1984 bis 2004 isch dr Pfister au stellverdrättende Burgermaischter vu Drossinge gsii. Zwische 1984 und 1996 isch dr Pfister Mitglid vum Kraisdag vum Landkrais Duttlinge gsii. Vu 1980 bis 2011 isch er Mitglid vum Landdag Bade-Wirttebärg un vu 1996 bis 2004 Vorsitzer vu dr FDP-Landdagsfraktion gsii. Dr Pfister isch allmol iber e Zwaitmandat vum Wahlkrais Duttlinge-Eschinge in Landdag gwehlt wore. Bi dr Wahl zum 14. bade-wirttebärgische Landdag 2006 isch er uf e Wahlergebnis vu 16,4 % chuu (FDP-Landesergebnis 10,8 %). Im Juli 2004 isch er as Noofolger vum Walter Döring, wu im Zug vu dr sognännte „Umfragen-Affäre“ het mieße zruggdrätte, bade-wirttebärgische Wirtschaftsminischter wore. D Funktion as stellverdrättende Minischterbresidänt, wun er 2004 au ibernuu ghaa het, het er am 14. Juni 2006 an dr Ulrich Goll abgee, wun er dr barteiintärn Kampof um d Spitzekandidatur verlore ghaa het. Dr Pfister het si 2011 us dr Bolitik zruggzoge.
Sunschtig Engaschmänt
Dr Ernst Pfister isch Ehrebresidänt vum Dytsche Harmonika-Verband e. V. un Vorsitzer vum Vorstand vum forum vergabe e. V. gsii, derzue Vorsitzer vum Verwaltigsrot vu dr FDP-noche Reinhold-Maier-Stiftig. Är isch Vorsitzer vum Ufsichtsrot vu dr Mäss Stuegert un Mitglid vum Ufsichtsrot vu dr Landesstiftig Bade-Wirttebärg un dr Tourismus-Marketing GmbH Bade-Wirttebärg gsii. Derzue isch dr Pfister au Bresidänt vum Tourismus-Verband Bade-Wirttebärg un au Mitglid vu dr Dregerversammlig vu dr Landesbank Bade-Wirttebärg gsii.
Alstingen
Alschtinge (lothrìngisch; frànzeesch Alsting, ditsch Alstingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Alschtinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1200 àls Alstingen (1797: Altzing). Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme.
Hesslinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1429 àls Eccelange (1430: Esselingen, 1544: Hessling, 1594: Hesslingen), Zinzinge ànne 1594 àls Zintsingen (1618: Zinzingen, 18. Jh.: Zintzing).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Alschtinge ìsch. Alschtinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Alschtinge ghert zem Rhinfrankisch.