cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Otto Keller
Aus seim Leabe
Neabem Schreiba isch‘r au ganz arg en d‘ Musik vernarrt. Dui Luscht am Senga wuud-en sogar schbätr, wenn‘s-em gsondheitlich ganz dreckich gôht, oifach nemme loslau. Er isch en verschiidne Gsangvrei akdiv ond vrtont fir dia etliche vo seine Gedicht. Zo seim bekanndeschda Liad, wo emmr no gern vo-ma Haufa Leit gsonga wuud, entpubbt sich I, wenn i Geld gnuag hätt, o dees wär schee. Sogar dr Willy Reichert, wo mit-em emmr môl wiidr uff dr Bihne gstanda ischt, nemmt des Liad uff Schallpladd auf, ond schbätr wuud’s amôl zom Vorrat von Herrn Stumpfes Zieh- und Zupfkapelle gheera.
Ab 1922 hält sich dr Otto Keller – zonägscht alloi ond vo 1923 a mit seira Familie – a baar Johr en de Vereinigde Schtaada vo Amerika auf. Ausgwandrade Schwôba organisiret fir en Vortragsreisa mit Uftridd en viile Großstädt, ond bei seine Leasonga wuud‘r emmr ganz arg gfeiret, was em saumäßig guet duet.
1924 wuud a Schicksalsjôhr fir da Otto Keller: En schwerer Audo-Ofall zwengt-en, nôch Deitschland zruckzkommet. Vo jetzt ôô hôt'r bis an s End vo seim Leaba mit-ra stark ôôgschlagna Gsondheit zo leaba.
Kanton Montigny-lès-Metz
Dr Kànton Montigny-lès-Metz ìsch e Kànton ìm Arrondissement Metz-Campagne ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere 6 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Montigny-lès-Metz.
Otto Keller
Aus seim Leabe
Dr Otto Keller stirbt – er isch grad amôl 55 Johr alt wôrra – am 26. März 1931. Sei Grab fendet‘r uff em Stuegerter Pragfriidhof.
D‘ Bedeidong vom Otto Keller
Zwischa de boide Weltkriag isch dr Otto Keller des gwäa, was ma heitzodag an Beschtsellerautor nennt, obwohl seine Werk – Gedicht, Humoreska, Sprich ond Anekdota – zom weitaus greeschda Doil uff Schwäbisch verfasst send. Rechnet-ma älle vo seine gsammlede Werk erschiinene Uflaga zamma, nô stôht'r en dr Hitparade vo de schwäbisch schreibende Autora ganz oba. Heitzodag werret älle seine handgschriibne Manuskript em Deitsche Litraturarchiv en Marbach am Necker uffghooba.
Dr Schwäbische Merkur hôt en oira vo seine Ausgaba amôl gschriiba, dr Otto Keller dät da richtiga Too treffa, wo grad en Stuegert ond dromrom de Leit so gfellt; er häb a leichda ond hurtiga Art ond emmr no äbbes Urbanes.
Noch oim vo seine viile Vortragsobed, wo-nr gern ond oft en seira Hoimatstadt gäa hôt, hôt amôl dr Filder-Bote gschriiba: ''Während schon im ersten Teil ein paar Lachsalven abgefeuert wurden, prasselte das befreiende Geschütz im heiteren Teil ohne Unterlass. Das lag nicht nur am "Kaffeekränzle", nicht nur am "schweren Fall", sondern an all den ausgezeichnet vorgetragenen prächtigen kleinen Kabinettstückchen, die mit dem "Dampfbad" endeten.''
Em Dampfbad
Nôchdem dr Otto Keller scho vor meh wia 70 Jôhr s Zeitliche gsegnet hôt, hôt koiner meh uff sei Werk a Urheberrecht. Drom soll an dera Stell no ois vo seine viile Gedicht folga. Als Beischbiil isch sei Dampfbad ausgwehlt wôrra. Des isch zwar sei lengschts, wo-nr gschriiba hôt, abr a Haufa Leit moinet, es sei au sei beschts. S stammt aus seim Biachle Schnitz ond Zwetschga. Des geit’s zwar heit au noh zom Kaufa, aber en dera liifrbara Ausgab kommt’s bloß en’ra vrkirzda Fassong vor. Ausgrechnet de letschde zwoi Strofa fehlet, was eigentlich a Dodsend isch.
Em Sommer gang i froh ond monter fascht älle Dag an Necker nonter, ond do wird badet ond wird gschwomma, ond nochher ebbes zua sich gnomma. So mach e’s, seit e denka ka, des tuat mer guat ond schlächt mer a.
Em Wenter, do wird au brav badet, weil des em Menscha niemols schadet, em Gegatoil, a Bad em Wenter, des halt e beinoh no fir gsender; M’r macht’s oim heit jo so bequem ond mollich warm ond agenehm.
Z’erscht bad‘ e äls ond dua me donka, ond nochher wird a Schoppa dronka, so han e ’s Johr ond Daga g’halta, ond han me gsond derbei erhalta. – I han wahrhaftig nex vermißt, ond au nex anders denkt ond gwißt.
Wia-n-i amol em „Hecht“ be gsessa ond han en Schwartamaga gessa, duat oiner wisawi sich setza ond fangt au mit mer a glei z’schwätza, dass er a Dampfbad gnomma hätt, ob i des au scho kenna dät?
Ha noi, sag i (‘s isch zwar zom schäma), i dät gar nia a Dampfbad nemma; druf secht ’r, des miaß i probiera, des dät mer vierzeah Dag lang schbiera, des mach oin jong ond gsond ond schlank, mer wird sei Lebadag nia krank.
Ha no – denk i – was soll e saga? I han zwar grad nex extra’s z’klaga, Gottlob, i han grad koi Beschwerda; jedoch a bisle s c h l a n k e r werda, des wär nex Domm’s, drom denk e z’mol: Ha, goscht ens Dampfbad au amol.
Voll Nasaweisheit ond Verlanga ben also i en ’s Dampfbad ganga. I denk, wenn’s nex nutzt, ka ’s nex schada, des „russisch-remisch-irisch Bada“, i will no seha, wia ’s nochher mir isch, ob russisch, remisch oder irisch?
Z’erscht ben en H e i ß l u f t r a u m i ganga, ond han au bald a z’schwitza g’fanga; z’erscht s c h t a n d e, doch i denk: em Sitza, do kascht vielleicht no besser schwitza. I sitz uf d’Bank na – sapperment! – Was han e me so arg verbrennt!
Ihr liabe Leit, ben i verschrocka! Do soll der Deifel na sich hocka! Wird‘s Michele do mit oim trieba? Denk i bei mir, ond han me g’rieba, - mer isch doch net von Holz ond Schtroh! An dem Doil iberhaupt ond so!
Der Wärter kommt ond secht: „Zom Schwitza, do miaßet Se uf‘s H a n d t u a c h sitza, sonscht deant Se sich jo bees verbrenna, dia Bänk send elend hoiß do henna!“ – Des secht mer jetzt der guate Ma, jetzt, wo-n-e kaum me sitza ka!
So hock e do ond schwitz osäglich, `s isch fascht gar nemme guet erträglich, scho sag e vor me na verschtohla: „Der Deifel soll ‘s ganz Dampfbad hola!“ – Jetzt endlich kommt der Wärter rei ond secht: „So, jetzt kommt Nomro zwei!“
Druf hot er me en Dampfraum gnomma ond secht, er dät glei wieder komma, ond hoißt me no uf’s neie sitza, I soll no dapfer weiter schwitza. Gern hätt’ e zua-n-em gsagt: „Was gilt’s, mi fendescht nemma – i verschmilz!“
Der Mensch ka scheint’s, des muaß e saga, meh, wia-n-er selber woiß, vertraga: Heit zoig i no en Blick, en schtolza, weil i zom Glick be net verschmolza; heit frog e me no dann ond wann, wia-n-i des iberschtanda han.
Je meh vo mir isch ‘s Wasser gloffa, je meh hot mi a Durscht betroffa: A Durscht – mei Lebdag, i sag’s glassa, han’s so weit i net komma lassa! – Hätt‘ i jetzt ebbes dronka – no hätt’s gradawegs en Zischer do.
Doch, was e jetzt erscht muaß berichta – (i ka schier nemme weiter dichta!), wia-n-i so dampfa dua ond kocha, der Wärter, dieser Schendersknocha, nemmt der en Schlauch ond schrauft en a, - - schbritzt mi mit eiskalts Wasser a!! –
O liaber Gott em Hemmel droba, gibt’s uf der Welt no so en Globa! Kennt des oim d’ Menschheit wohl verdenka, wenn so-n-a Scheisal mer dät henka! – Der schbritzt – i gilf, daß Gott erbarm – en Schtrahl, so dick als wia mei Arm!
Mein Zuastand kann e net beschreiba, do laß e liaber ‘s Dichta bleiba, denn wellet ihr en Eidruck gwenna, miaßt i ganz anderscht dichta kenna, - wia soll e saga – liaber Gott, so wia ’s d’r Schiller kenna hot.
No soviel will e doch no saga: Mir hot’s da-n-Odem grad verschlaga, `s isch gwä, wia wenn durch Floisch ond Knocha mer wird mit daused Nodla gschtocha! I woiß no, i han denkt: o Graus, - Jetzt no en Schnapper, - no isch aus!
Doch, liabe Leit, es kommt no härter, des Allmachtsmischtvieh vom a Wärter, nemmt der me no - `s isch kaum zom saga – (er hot me beinoh miaßa draga) ond schmeißt me, wuppdich, ois, zwoi, drei, Boms, en a Wann kalts Wasser nei!
Do han e zapplt dren ond pruatschtet, ond gauzt ond gschluckt ond gschpuckt ond ghuaschtet, ond gschnattret han e drenn ond gfrora, i han mer gsagt: jetz bisch verlora! Der Schenderknecht, der Siach, der kromm, der brengt do om, der brengt de om!
Ond halba he, `s isch gwieß net gloga, hot der me aus em Wasser zoga, ond legt me na no uf da Schraga, (es hätt‘ me so koi Fuaß meh draga) druf langt er en-en Kibel nei, ond schmiert me dick mit Schmiersoif ei.
Ja, heilichs, siadichs Donnderwetter! Dui Sauerei wird emmer netter! Fangt der – i schäm‘ me fascht es z’saga – Ganz regelrecht a, mi z’verschlaga; er haut ond schtoßt ond schtupft ond schtemmt Ond hot me en da Bauch nei klemmt!
Was soll a Mensch jetzt dozua saga! Muaß i uf meine alta Daga (i ka’s jo beinoh gar net fassa) mi en da Bauch nei klemma lassa? Ond kriag d’rbei no Hieb ond Schteeß! Ihr liabe Leit, was isch au dees?
Gottlob ond Dank, mit Angscht ond Banga Ischt au dui Qual voriber ganga, i ka koin Arm ond Fuaß meh riehra, ond dees – dees hoißet d’ Leit „massiera!“ „Massiera“ hoißet dees die Leit! Ob des net grad zom Hemmel schreit?
No schtellt er onder d’ Dusch me nonter, ond wäscht mer z’letschta d’ Soifa ronder, druf hot er dergeschtalt me grieba, daß d‘ Haut ischt schier am Handtuach blieba. „So!“ sechter, „fertig! W o h l b e k o m m ’s“ – I sieh no heit mei Gsicht, mei domm’s!
Robert B. Hawley
Dr Robert Bradley Hawley (* 25. Oktoower 1849 z’ Memphis, Tennessee; † 28. Nowamber 1921 z’ Nöi York) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Zwìscha 1897 un 1901 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Veraingta Schtààta vertratta.
Otto Keller
Em Dampfbad
Gell, vierzeah Dag lang däh mer’s schbiera, hot der mer gsagt, om mi z’versiehra? Recht hot er ghet, der lombich Denger, was, vierzeah Dag lang, - no viel länger han i ’s en älle Knocha gschbiert, so hot der Gottliab mi massiert!
Robert B. Hawley
sii Laawa un Kàrriar
Dr Robert Bradley Hawley ìsch ànna 1849 z’ Memphis ìm Bundesschtààt Tennessee uff d’ Walt kumma. Ar ìsch d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga, drunter ìns Christian Brothers’ College. Ànna 1875 hàt’r uff Galveston ìns Texàs gwàndelt, wu-n-’r 20 Joohra làng ìm Hàndel un ìm Hàndwark gschàfft hàt. Vu 1889 bis 1893 ìsch’r Vorsìtzender vum Bìldungsüssschuss vu Galveston gsìì. Politisch ìsch’r Mìtglììd vu dr Repüblikàànischa Pàrtäi gsìì. Ànna 1890 ìsch’r zittawiis Vorsìtzender vum regionààla repüblikàànischa Pàrtäitààg ìm Texàs gsìì. Üsserdam hàt’r àls Delegiart’r àn mehrera Repüblikàànischa Nàzionààla Versàmmlunga mìtgmàcht.
Otto Keller
Em Dampfbad
Drei Dag lang ben em Bett i glega ond han me nemme kenna rega. Mi wondert’s bloß, des muaß e saga, daß gar nex i dervo han traga, - doch schwätzt vom Dampfbad ois en To, do werd e bloich ond schwitz e scho.
Robert B. Hawley
sii Laawa un Kàrriar
Bii da Kongrasswàhla vu 1896 ìsch dr Hawley ìm 10. Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1897 gsìì, àls Noohfolger vum Miles Crowley. Ar ìsch amol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1901 ìm Kongrass blììwa. Ìn dara Zitt ìsch dr Schpànisch-Àmerikànischa Kriag gsìì. Ànna 1900 hàt sìch dr Hawley fìr a Wììderwàhl nìt uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm US-Represantàntahüss hàt dr Hawley s’ Unternamma Cuban-American Sugar Co. grìnda un ìsch Presidant vun em worra.
Dr Robert Hawley ìsch àm 28. Nowamber 1921 z’ Nöi York gschtoorwa un ìsch uff’m Lakeview-Frììdhoof z’ Galveston beardigt worra.
Otto Keller
Em Dampfbad
Zom Schluß no ois: Vor meiner Alta Han i des älles bei mer b’halta; Koi Wertle han e gschnauft derwega, worom i be-n-em Nescht drenn glega, denn erschtens hätt‘ se mer’s blos gonnt, ond zwoitens han e no en Grond:
Mei Theres nämlich duat gern zerfa (se secht, se häb ’s so en de Nerva) - - Vielleicht dät’s dofir gar nex schada Des russisch-remisch-irisch Bada? Drom kriagt se nägschdens, han e denkt, a Kart vo mir ens Dampfbad gschenkt.
Liiferbare Ausgaba
(älle erschiina em Verlag Karl Knödler Reutlingen)
Rüstenhart
Reschehàrt (frz. Rustenhart, dt. Rüstenhart) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Reschehàrt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1040 àls Ruochesheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Reschehart ìsch. Reschehàrt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Reschehàrt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wasserturm (Begriffsklärung)
Wasserturm chan aini vo däne Bedütige ha:
Gebäu, wo dä Name trägid, aber kä Wassertürm im obige Sinn sind:
Am Wasserturm isch de Name vo däne Stadtviertel:
Bergholz
Bargholz (frz. Bergholtz, dt. Bergholz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  (Haut-Rhin).
Gschìcht
Bargholz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 817 àls Bercholz.
Verwàltung
vun Bargholz ìsch. Bargholz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bargholz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Ueli Steck
Lääbe
Dr Steck het as ain vu dr wältbeschte Solochläterer gulte, mer het en vor allem gchänt fir syni seli schnälle hochalpine Tuure. Als 12jährige het er mit em Chlättere aagfange, und scho mit achtzehni isch er dur d Eiger-Nordwand gstige. Dr glehrt Zimmermann het mit syre Frau zletscht z Ringgenbäärg bi Inderlache gläbt. Am 30. April 2017 isch er bi me Bäärguufall am Nuptse bim Mount Everest um s Lääbe chuu.
Oberhausbergen
Ìwerhüsbarje, oder àui Owerhüsbàrje (frz. Oberhausbergen, dt. Oberhausbergen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìwerhüsbarje ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 763 àls Hugispergo (zamme mìt Nìderhüsbarje und Mìttelhüsbarje).
Oberschäffolsheim
Schafelse (frz. Oberschaeffolsheim, dt. Oberschäffolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Niederhausbergen
Nìderhüsbarje (frz. Niederhausbergen, dt. Niederhausbergen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Oberhausbergen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Oberschäffolsheim
Gschìcht
Schafelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 788.
Niederhausbergen
Gschìcht
Nìderhüsbarje ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 763 àls Hugispergo (zamme mìt Ìwerhüsbarje und Mìttelhüsbarje).
Oberhausbergen
Verwàltung
vun Ìwerhüsbàrje ìsch. Ìwerhüsbarje ghert zem Kommünàlverbànd.
Niederhausbergen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Oberschäffolsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Oberhausbergen
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ìwerhüsbarje ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Oberschäffolsheim
Verwàltung
vun Schafelse ìsch. Schafelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Miles Crowley
Dr Miles Crowley (* 22. Hornung 1859 z’ Boston, Massachusetts; † 22. Septamber 1921 z’ Galveston, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Zwìscha 1895 un 1897 hàt’r dr Bundesstaat Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
Oberschäffolsheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schafelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Miles Crowley
sii Laawa un Kàrriar
Dr Miles Crowley ìsch ànna 1859 z’ Boston uff d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga un hàt d’rnooh àls Hààfa-n-àrwaiter gschàfft. Ìn da 1870er Joohra hàt’r uff Galveston ìns Texàs gwàndelt, wu-n-’r schtällvertrattander Laiter vu dr Fiirwehr worra-n-ìsch. Ar hàt d’rnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1892 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ar hàt àlso àls Ànwàlt gschàfft; gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1892 ìsch’r Àbgoordnet’r gsìì ìm Represantàntahüüs vum Texàs. Ìm Joohr druff ìsch’r Mìtglììd ìm Schtààtssenààt worra — doo ìsch’r bis 1894 blììwa.
Bii da Kongrasswàhla vu 1894 ìsch dr Crowley ìm 10. Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1895 gsìì, àls Noohfolger vum Walter Gresham. Ar hàt sìch bii dr Wàhl vu 1896 nìt uffgschtällt un hàt àlso àm 3. März 1895 dr Kongrass fààraloo. Noh siinera Zitt ìm US-Represantàntahüs hàt dr Crowley wììder z’ Galveston àls Ànwàlt gschàfft. Vu 1904 bis 1912 ìsch’r Schtààtsànwàlt ìm Galveston County gsìì. Ànna 1920 ìsch’r därt Bezirksrìchter worra. Ar ìsch àm 22. Septamber 1921 z’ Galveston gschtoorwa — därt ìsch’r àui beardigt worra.
Niederhausbergen
Verwàltung
vun Nìderhüsbarje ìsch. Nìderhüsbarje ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìderhüsbarje ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Aichelberg (Landkreis Göppingen)
Oechelberg (dt. Aichelberg) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Oechelberg leit am Albtrauf an dr Schwäbische Alb. Zue dr Gmoed gheret dr Oechelberg 564 m i. NN ond dr Durmberg 609 m i. NN. Nochbergmoede send Bad Boll, Zell, Ohmde, Holzmade ond Weile.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,9 % Landwirtschaftsfleche, 26,7 % Wald, 31,4 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Oechelberg gherte koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Em Johr 1189 wird en Grof Berthold vo Aichelberg zamme mit dr Burg Aichelberg gnennt.
Verwaltong
Oechelberg hot sich mit dr Gmoede Bad Boll, Dirne, Gammelshouse, Hattehofe ond Zell zom Gmoeverwaltongsverband Raum Bad Boll mit Sitz en Bad Boll zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Martin Eisele.
Dialekt
Dr Dialekt vo Oechelberg ghert zom Schwäbisch.
Kanton Pange
Dr Kànton Pange ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Metz-Campagne ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 31 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Pange gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 1988 dr Bernard Hertzog gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Bergholzzell
Bargholzzall (frz. Bergholtzzell, dt. Bergholzzell) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  (Haut-Rhin).
Gschìcht
Bargholzzàll ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1335 àls im Bergholtz Celle. Bìs ànne 1827 hàt d Gmeind züe Bargholz ghert.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bargholzzall ìsch. Bargholzzall ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bargholzzall ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Jacob Balde
Der Johann Jacob Balde (uf französisch: Jacques Baldé) (* 3. Jänner 1604 z Anze im Elsass; † 9. August 1668 z Neuburg) isch en Jesuit und Dichder i der neulatynische Sprooch gsi.
Läbe
Der Vater vom Balde isch Sekretäär vo der Regierig vo Vordereschtriich gsi. Er het sin Soon a der Schuel vo de Jesuite z Anze im Elsass lo usbilde. Wo d Kämpf vom Drissgjöörige Chrieg s Elsass hend afo bedrohe, isch der Johann Jacob Balde a d Universität vo Ingolstadt im Herzogtum Bayern go wyter schtudiere. Ane 1624 isch er em Orde vo de Jesuite byträte und het denn als Lehrer am Wilhelmgymnasium z Münche Schuel ggä. Scho gly het er agfange Gedicht z schrybe und öffentlech vorzträge. Won er ane 1628 als Profässer für Retorik uf Innsbruck cho isch, het er au dört mid syne Vortreeg Erfolg gha. Ane 1633 het der Weibischof Resch vo Eichstett ihn zum Prieschter gweit.
Derno het der Balde abwächsligswys z Münche und z Ingolstadt Schuel ggä und er isch für sini retorischi Begabig grüemt worde. Der Kuurfürscht Albrecht VI. het ihn als Lehrer für sin Soon Maximilian zu sich gruefe. Sid em Joor 1638 isch der Balde Hofbrediger vom Kuurfürscht Maximilian gsi. Am fürschtleche Hof het men ijm der Uftrag ggä, d Gschicht vom Herzogtum Bayern ufzschrybe; wo d Famlie vom Kuurfürscht aber immer me het afo id Redakzion vo däm Wärch dryrede, het der Balde das Projäkt ufggä. Derno het er sech syne lyrische Arbete gwidmet, wo zäntume nes begeischterets Publikum gfunde hend. Er het au wyter dichtet, won er ane 1650 uf Landshuet im Süde vo Bayern versetzt worden isch, und au schpöter, won er z Ambärg i der Oberfpalz gläbt het. Uf der Reis ane 1654 vo Amberg i d Residänzstadt Neuburg a dr Donau hend ihn underwägs d Rootsherre vo Nürnbärg als der berüemtischti läbigi Dichder vo Bayern fyrlech begrüesst. Uf Neuburg isch er als Prediger an fürschtleche Hoof gange, und gly isch er au Biichtvatter vom Pfalzgraf Philipp Wilhelm worde. Won er ane 1668 am Hof vo Neuburg gstorben isch, hed me ne dört i der barocke Hofchile begrabe.
De Sigmund von Birken het de Dichder und Redner Balde als de nöi Horaz bezeichnet. I der Ruumeshalle z Münche stoot en Büste vom berüemte Maa us em Elsass, und i der Stadt Münche het nach iim der Baldeplatz sin Name.
Mid vilne Gedicht het der Johann Jacob Balde beschribe, wi ihm siny Heimet, s Elsass, tüeg fääle und wien er s beduuri, ass er het müesse id Frömdi go.
The Guardian
The Guardian [] ìsch a britischa Tààgszittung. ’S ìsch d’ wìchtigschta Zittung vu dr britischa Lìnka.
D’ Zittung ìsch ànna 1821 z’ Manchester grìnda worra un ìsch bis 1959 unter’m Tìtel The Manchester Guardian ärschììna. Sa wìrd vu dr Guardian News & Media Ltd. veräffentligt, wo-n-ìhra Aigatìmmer d’ Scott Trust Ltd. ìsch — dia Schtìftung hàt àls Hàuiptziil, d’ schurnàlìschtischa un finànziälla Unàbhangikait vum Guardian z’ sìchra. Sitter 1993 ìsch àui d’ Sunntigszittung The Observer Tail vum Guardian News & Media Ltd. Dr Hàuiptsìtz lììgt hìtt ìm Londoner Schtàdttail Kings Cross. The Guardian därft fräi ìm Internet glaasa wara un wìrd dur fräiwìlliga Unterschtìtzer finànziart — dàs Modäll ìsch a bsundera Üssnàhm bii da britischa Zittunga. Àm 30. Mai 2015 hàt d’ Katharine Viner d’ Uffsàtzlaitung vum Alan Rusbridger ìwwernumma.
D’ Websitta vum Guardian wìrd jeeder Moneet vun äbba 150 Millioona Laaser bsüacht. Sa kämma vor àllem üss Groossbritànnia, àwwer’r àui vu da USA, vun Ìndià, Àuischtrààlia, Kànàdà, Frànkrììch, Diitschlànd un Israel.
Reichstett
Richstett (frz. Reichstett, dt. Reichstett) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Richstett ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1163 àls Rinstetten (1259: Rinstettin, 1350: Rynstett).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Richstett ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Bühl (Oberelsass)
Bìhl (frz. Buhl, dt. Bühl) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  (Haut-Rhin).
Gschìcht
Bìhl ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1135 àls Bühele.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bìhl ìsch. Bìhl ghert zem Kommünàlverbànd.
Schweizerische Ausstellung für Frauenarbeit
D SAFFA, die Schwiizerisch Uusstellig für d Frauenarbet, isch en Uusstellig in dr Schwiiz, wo s Schaffe vo de Fraue tuet zeige.
Bis jetz isch die Uusstellig zwöimol duregfüert worde, ane 1928 z Bärn und ane 1958 z Züri.
Z Bärn isch’s a dr SAFFA 1928 bsunders um d Arbet im Huus und für d Familie ggange. Drzue ane het men au Sache vo dr Buurewält, de Fabrigge, vo Wüsseschaft und Kunscht chönne gsee. Scho denn hend d Fraueverein luut politischi Verbesserige wie s Fraueschtimmrächt verlangt. E bekanti Architektin vo dr SAFFA 1928 isch d Lux Guyer gsi.
Drissg Joor spööter isch z Züri bi Wolishofe uf dr Landiwise am Zürisee die zwöit SAFFA gsi. S Motto vo denn isch gsi: s Läbe vo dr Frau für d Familie, de Pruef und s Land. D Scheffarchitektin isch d Zürcherin Annemarie Hubacher gsy. Vo däm Projäkt het no hütt d Saffa-Insle im Zürisee dr Name.
George Farmer Burgess
Dr George Farmer Burgess (* 21. Septamber 1861 z’ Wharton, Wharton County, Texàs; † 31. Dezamber 1919 z’ Gonzales, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1901 bis 1917 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr George Farmer Burgess ìshc ànna 1861 z’ Wharton ìm Süüdoschta vum Texàs uff d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Ànna 1880 hàt’r mìt siinera Müatter ìns Fayette County gwàndelt, wu-n-’r ìn dr Làndwìrtschàft gschàfft hàt. Schpeeter hàt’r àls Lààda-n-ààgschtällt’r gschàfft. Ar hàt d’rnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1882 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàt hàt’r z’äärscht z’ La Grange gschàfft. Ànna 1884 hàt’r uff Gonzales gwàndelt, wu-n-’r zwìscha 1886 un 1889 Bezirksschtààtsànwàlt ìm Gonzales County gsìì-n-ìsch. Gliichzittlig hàt’r a politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi.
Bii da Kongrasswàhl vu 1900 ìsch dr Burgess ìm 10. Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1901 àls Noohfolger vum Robert B. Hawley gsìì. Ar ìsch sììwamol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1917 ìm Kongrass blììwa. Zitter 1903 hàt’r därt àls Noohfolger vum Albert S. Burleson dr 9. Dischtrikt vu siim Schtààt vertratta. Ànna 1913 hàt maa-n-ìm Kongrass dr 16. un dr 17. Verfàssungszüasàtz ràtifiziart.
Ànna 1916 hàt dr George Burgess vu siinera Pàrtäi fìr d’ Wàhla zem US-Senààt wälla nominiart wara, àww’r ’s ìsch nìt asoo gsìì. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm US-Represantàntahüüs hàt’r wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ar ìsch àm 31. Dezamber 1919 z’ Gonzales gschtoorwa, wu-n-’r àui beardigt worra-n-ìsch.
Zunft zu Fischern (Basel)
D Zumft zu Fischer isch e Handwärkerzumft in dr Stadt Baasel gsi, e sogenannti Halbzümft, wo mit dr Zumft zu Schiffer zun ere Vollzumft zämmegfasst worden isch. Hüte isch si en öffentlig-rächtligi Korporazioon und het e Zumftstuube im Hotel Merian. Si isch für alli Bruefsständ offe, Kandidaate sötte aber noch Möögligkäit öbbis mit dr Fischerei z due haa.
Gschicht
Die mäiste Baasler Zümft häi scho im 13. Joorhundert Zumftbrief bekho, d Fischer und Schifflüt, erst im Joorhundert nochhär. Am 15. Februar 1354 het ene dr Bischof Johann Senn vo Münsige e Gründigsurkundusgstellt. In dr eltiste Rootsliste vo 1357 wärde 15 Zümft ufzellt, vier Herre- und elf Handwärkerzümfte, und die letschti in dere Liste isch d Zumft "von den vischern und schiflüten".
D Zumft zu Fischer het wie e Vollzümft rächtligi, soziali und wirtschaftligi Ufgoobe gha. Jeedi Halbzumft het iir äignigs Huus mit eme Stuubemäister und eme Stuubechnächt gha. Daas vo de Fischer, wo si im 15. Joorhundert kauft häi, isch bis 1957 am Fischmäärt gstande. D Zumft zu Fischer het iiri äignigi Grichtsbarkäit gha und sich um iiri spezielle brueflige Aagläägehäite kümmeret. Si het drei vo de säggs Säggser gweelt, wo dr Vorstand vo dr Vollzumft usgmacht häi. Die isch au as Ganzes für die politische und milidäärische Funkzioone vo dr Vollzumft verantwortlig gsi: si häi alli zämme iire Verdräter im Root gweelt und gmäinsam öffentligi Dienst gläistet, wie Wachstoo oder Drubbe für Chriegszüüg z stelle.
Wil Halbzümft so äng häi müesse zämmeschaffe, het s immer wider emol Händel gee. So het dr Root müesse iigriffe, wo s ums Wabbe vo dr Zumft gange isch. D Schifflüt häi 1416 anstatt vo de krüzte Stachle in iirem Wabbe en Anker welle bruuche, wie s au in andere Stedt vilmol dr Bruuch gsi isch. Under däm Anker hätt denn dr Fisch vo dr andere Halbzumft sötte stoo, und gege daas häi sich d Fischer gweert. Dr Root het 1422 schliesslig entschlosse, ass dr Anker und dr Fisch im Fäld, wo in vier Däil iidäilt worde isch, gliichmässig sötte daargstellt wärde. Au häi d Mitgliider vo de Halbzümft in de fremde Gheeg gwilderet. So häi d Fischer an dr Beförderig vo de Bilger welle verdiene, was ene dr Root 1494 verbote het. Drfür häi sä d Schifflüt mit 15 rhiinische Gulde müesse abfinde. D Schiffer hingeege hätte au ganz gärn e chli gfischt, was dr Root aber uf zwäi Nächt in dr Wuche beschränggt het.
D Fischer häi scho 1420 in iirer Zumftornig so zimlig alles festgläit, was mit Fisch z due gha het, wenn, wo und mit weele Gräät si döfe gfange wärde oder wenn Schoonzite gälte. Au bim Verkauf uf em Fischmäärt häi e Hufe Reegle gulte und dört het au d Oobrikäit sich drum kömmeret, ass alles mit grächte Ding zuegoot und de Bürger kä verdorbnigi Waar aadräit wurd.
Wie wichdig d Fischerei gsi isch, gseet mä au draa, ass sich d Stadt Baasel 1736 wäge de Laxfangrächt im Rhii mit Frankriich verstritte het und au nid het welle noogee, won ene d Daagsatzig das empfoole het.
Albershausen
Alberschhouse (dt. Albershausen) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Alberschhouse leit sidlich vom Filsdal em Weschte vom Landkroes.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 52 % Landwirtschaftsfleche, 23,2 % Wald, 24,2 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Alberschhouse gheret s Dorf Albershausen, dr Weiler Schafhof ond s Gheft Eschleshof.
Gschicht
Alberschhouse ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1275.
Verwaltong
Alberschhouse hot mit dr Stadt Uigne a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Jochen Bidlingmaier.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Alberschhouse ghert zom Schwäbisch.
Bonndorf
Bonndorf isch de Name vo däne Ort z Dütschland:
Gerald Ford
Er isch Mitglied vo dr Republikanische Bardei worde un 1965 Fraktionsvorsitzender (Minory Leader) vu syner Bardei im Representantehuus, wo er vo 1949 bis 1973 aaghört hed.
Nach em Rücktritt vom Vizepräsident Spiro Agnew am 10. Oktober 1973 hed dr Bräsident Richard Nixon dr Ford zum nöie Vizebräsidente nominiierd. Dr US-Senat hed am 27. Novämber zuegstumme, s Representantehuus vo dr Vereinigti Schtaate am 6. Dezämber. Im Auguscht 1974 isch dr Bräsident Nixon sälber wäge dr Watergate-Affäre zruggdrätte. Dr Ford isch uf e bsunderi Aart und Wys Bräsident worde: Er isch dr einzig, wo weder as Bräsidentsschaftskandidat no as Vizebräsidentsschaftskandidat dür ds Wahlmännerkollegium gwäält worde isch. D Präsidentschaftswahl im Novämber 1976 hed er in enere knappe Entscheidig gägä de Demokrat Jimmy Carter verlore. Em Fords sy Präsidentschaft het am 20. Jänner 1977 gändet. Met 93 Johr un füüf Monat hed dr Ford ds bislang hechscht Alter vo allne US-Bräsidente erreicht. Syni Amtsziit vo 895 Dag isch degäge di chürzischt vo allne US-Bräsidente, wo nid im Amt verstorbe sind.
Gebweiler
Gawiller (frz. Guebwiller, dt. Gebweiler) ìsch a frànzeescha Gmeind ìm Arrondissement  (Haut-Rhin).
Gschìcht
Gawiller ìsch zum erschta Mol gnannt wurra ànna 774 àls Gebunvillare.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vu Gawiller ìsch. Gawiller gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Der elsassisch Dialekt vu Gawiller gheert zum Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Verny
Dr Kànton Verny ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Metz-Campagne ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 36 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Verny gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2001 dr Jean François gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Linthal (Oberelsass)
Lìntel (frz. Linthal, dt. Linthal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  (Haut-Rhin).
Gschìcht
Lìntel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh. (1154: Lindtal, 1543: Linttalweg, 1576: Leintal, 1724: Lintel, 1775: Linthall).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lìntel ìsch. Lìntel ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lìntel ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Franz von Assisi
De Franz vo Assisi (ital. San Francesco d'Assisi; lat. Franciscus de Assisi oder Franciscus Assisiensis) het vo Chind uf Giovanni Battista Bernardone ghaisse. Er isch um 1181/82 z Italie i de Stadt Assisi uf d Welt cho und isch am 3. Oktober 1226 gstorbe. Er isch de Soo vomene riiche Tuechhändler gsii, het sich aber vom väterliche Erb losgsait und het denn e fromms Lebe i absolute Armuet gfüert, nochem Biispil vom Jesus vo Nazareth (Imitatio Christi). Er het zimmli glii e groossi Schaar vo Aahänger gfunde und somit de Orde vode mindere Brüedere gründet (Franziskaner OFM, lat. Ordo Fratrum Minorum und Minorite, lat. Ordo Fratrum Minorum Conventualium). Zudem isch er e Mitbegründer vom Klarisse-Frauenorde gsii. Zwai Joor noch sim Tod isch er vom Poopst Gregor XI. hailig gsproche wore. Siin Namestag isch de 4. Oktober.
Sis Lebe
De Franz vo Assisi isch im Joor 1181 oder 1182 as Soo vom riiche Tuechhändler Pietro de Bernardo und sinere Frau Giovanna i de umbrische Stadt Assisi uf d Welt cho. Er isch uf de Name Giovanni tauft wore, aber wo sin Vater vonere Gschäftsrais vo Frankriich zrugg choo isch, het er en numeno Francesco („chliine Franzoos“) grueffe. De Franz het e gueti Uusbildig gnosse und recht uusschwaifend glebt. Im Joor 1203 isch er im Heer vode Stadt Assisi gege d Nochburstadt Perugia zoge, en Chrieg, wo d Stadt Assisi verlore het und de Franz isch zäme mit anderne Soldate im Gfängnis vo Perugia glandet. Noch me as aim Johr het denn sin Vater en chöne fraichaufe. De Franz isch chrank und innerlich ufgwüelet haigchert. Glii drufabe het er entschlosse, sich as Ritter em Poopst z verdinge und het sich mit Ross und Rüstig uf de Weg uf Apulie gmacht. Unterwegs aber het er e Trom ghaa:
De Franz isch ab denn usserhalb vode Stadt as Aisidler und Bettler umezoge. Zum bete isch er i die vile Chappeli gange, wo i de Umgebig vo Assisi verstroit sind, am liebste aber i de Basilica Santa Maria degli Angeli, wo au underem Name Portiuncula bikannt isch. Woner i dere Chile am 24. Februar 1208 e Mess ghört het, isch em e Stell vom Matthäus-Evangelium (Mt 10,5-14) hange blibe, wo de Jesus zu sinene Jünger sait: „Gönd etz und prediget ... oni nünt hend er s öbercho und oni näbis z nee, gend s etz witer. Er sölet kai Gold, kai Silber und au kai Chupfer mit oi träge, au kai Raisetäsche, und o nöd zwai Hömli, kai Schue, nöd emol en Stecke.“ Druf abe het er sich bemüet noch dene Wort z lebe und het numeno en aifachi Chutte trait, woner miteme Strick zämebunde het. Er het sich gwaigeret Geld au nume azlänge und isch, wo s immer gange isch, barfuess umegloffe. Er het s Evangelium verchündet und sini Mitmentsche ermanet, as si Gott liebid und för iri Sünde büesse sölid. E paar Lüt hend sich natürli öber die Lebeswiis mockiert oder gär Spott tribe, aber anderi hend sich an im aagschlosse.
Sini erste Beglaiter sind de Adligi Bernardo di Quintavalle und de Rechtschundler Pietro Catanii gsii. Si hend iri frommi Lebeswiis bestimmt, indem si d Bible drüümol blind ufgschlage hend und sich so drü Zitat agaignet:
Die drai Brüedere hend z erscht inere Hütte bi Rivotorto gwont. Us nöd ganz klare Gründ hend si de Platz aber müese verloo. Si hend denn im Joor 1208 vom Abt vode Benedikitinerabtai Monte Subasio d Chile Portiuncula öbercho. Well de Franz aber ale Bsitz abglehnt het, hend die drai Brüedere a de Abtai e chlini Mieti zalt; mit Fisch. Si hend um d Chilen ume aifachi Hütte ufgstellt.
1209 isch de Franz mit zwölf Beglaiter uf Rom graist um vom Poopst Innozenz III. um Anerchenig vo irer Brüederschaft z erlange. E Joor druf hend si denn au d Erlaubnis öberchoo, noch de Regle, wo si ufgstellt hend as Büesser und Wanderprediger z lebe. Im Joor 1212 isch den s erscht Franziskanerchloster bi Cetona i de Toscana gründet wore. Und nume wenig Joor spöter het s scho usserhalb vo Italie die erste Franziskaner ggee, vor alem z Dütschland und z England.
Im 5. Chrüzzug im Joor 1219 isch de Franz vo Assisi as Missionar uf Palästina graist und isch miteme christliche Heer a d Mündig vom Nil cho, woner im Lager vom Sultan al-Kamil prediget het. Aber deno het sich sini Gsundhait verschlechteret und er het au nöme so guet gsee. Zu alem ane het sich de Orde afange verstrite, wo de Franz eweg gsi isch. Er het den d Laitig vom Orde em Petrus Catanii öbergee und sich wider zruggzoge. Uf Bifehl vode römische Kurie im Joor 1223 het er e dritti Version vode franziskanische Ordesregle ufgstellt.
Woner gmerkt het, as er sterbt, het er sich zude Basilica Portiuncula träge loo. Döt het er ali Chlaider uszoge, wel er ganz ohni Bsitz het wöle sterbe und aine vo sinene Brüedere het em e Gwand usglent. Er het sich usem Evangelium vom Lide und Sterbe Jesu Christi vorlese lo und zwaimol de von em dichteti Sunegsang vorsinge lo. Won er denn noch Suneuntergang am 3. Oktober 1226 sin letzte Ootezuug tue het, sind Lerche ufgfloge. Wel dozmol de noi Tag aber bi Suneuntergang agfange het, gelt i de katholische Chile de 4. Oktober as sin Namestag. Die Reformierte aber denket anen am 3. Oktober.
Zwai Johr spöter, am 16. Juli 1228, isch er vom Poopst Gregor IX. hailig gsproche wore. Sis Gripp lit sit 1230 z Assisi imene Staisarg i de Grabchammere vode Basilica San Francesco.
Nochlebe
Sit 1939 gilt de Franz vo Assisi as Schutzhailige vo Italie.
Bikannt isch d Erzälig vo de Vogelpredigt bim Eremo delle Carceri, wo de Franz vo Assisi a de Vögel prediget het. Wege dem und wege de Legende vom Wolf vo Gubio gelt er as erste Tierschützer. Drum isch de Welttierschutztag uf de 4. Oktober festglait wore. Im Joor 1980 het de Poopst Johannes Paul II. der Franz vo Assisi zum Patron vom Umweltschutz und vo de Ökologii ernennt. 1995 isch denn d Franz vo Assisi Akademie gründet wore, zum Schutz vo de Erde.
Am 13. März 2013 hät de argentinisch Kardinal Jorge Mario Bergoglio (en Jesuit), wo zum Papscht gwählt worde isch, sich de Name Franziskus ge, i Erinnerig an Franz vo Assisi.
Sekundärliteratur
Biografiie
James P. Buchanan
Dr James Paul Buchanan (* 30. Àwrìl 1867 z’ Midway, Orangeburg County, Süüdkàrolina; † 22. Hornung 1937 z’ Washington, D.C.) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Zwìscha 1913 un 1937 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr James Paul Buchanan ìsch ànna 1867 z’ Midway ìm Bundesschtààt Süüdkàrolina uff d’ Walt kumma. Ar ìsch a Küsää gsìì vum Kongrassàbgoordnet Edward W. Pou (1863–1934) üss Nordkàrolina. Noch ìn siim Geburtsjoohr hàt’r mìt siina Äältra-n-uff Chappell Hill ìns Texàs gwàndelt, wu-n-’r schpeeter ìn d’ äffentliga Schüala gànga-n-ìsch. Ar hàt d’rnooh àn dr Üniwärsiteet vum Texàs z’ Austin Racht gschtudiart un ìsch ànna 1889 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ar hàt àlso àls Ànwàlt fànga-n-àà schàffa. Vu 1889 bis 1892 ìsch dr Buchanan Frììdarìchter ìm Washington County gsìì. D’rnooh hàt’r zwìscha 1892 un 1906 ìn verschììdana Beraicha-n-àls Schtààtsànwàlt gschàfft. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Vu 1906 bis 1913 ìsch’r Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì.
Noh-n-em Rucktrìtt vum Àbgoordnet Albert S. Burleson ìsch dr Buchanan ìn dr Nochwàhl fìr dr 10. Sìtz vum Texàs àls dam sii Noohfolger ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 15. Àwrìl 1913 gsìì. Ar ìsch zwelf mol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis züa siim Tood àm 22. Hornung 1937 ìm Kongrass blììwa. Vu 1933 bis 1939 ìsch’r Vorsìtzender vum Bewìlligungsüssschuss gsìì. Ìn siinera Zitt àls Àbgoordnet’r ìsch unteràndrem dr Äärschta Waltkriag gsìì. Zitter 1933 hàt maa-n-ìm Kongrass d’ New-Deal-Gsätzer vu dr Bundesregiarung unter’m Presidant Franklin D. Roosevelt gschtìmmt. Zwìscha 1913 un 1933 hàt maa-n-àui dr 16., dr 17., dr 18., dr 19., dr 20. un dr 21. Verfàssungszüasàtz ràtifiziart.
Noh-n-em Tood vum Buchanan ìsch dr Lyndon B. Johnson àls sii Noohfolger ìn dr Kongrass gwählt worra — dr Johnson ìsch schpeeter Presidant vu da USA worra.
Noh-n-ìhm ìsch dr Lake Buchanan ìm Texàs gnännt.
Basler Fasnacht
D Basler Fasnacht isch die greeschti Fasnacht in dr ganze Schwiz. Im Dezember 2017 isch si in d Repräsentatyv Lischt vom immaterielle Kulturerb vo dr Mänschhait ufgnoo worde.
Wenn und wo
D Basler Fasnacht foot am Mäntig no-n-em Äschermittwuch gnau am Vieri de Morge mit em sogenannte Morgestraich aa. D Fasnacht duurt denn gnau 72 Stund und heert drum am Donschtig Morgen am Vieri mit em Ändstraich wider uff. Wäärend deere Zyt isch d Altstadt vo Basel in feschte Händ vo de Fasnächtler, wo dur d Stroosse zien und musiziere und intrigiere drbyy. Fir e Huffe Basler isch es dr wichtigschti Aaloss im Joor, drum saage si deere Zyt au "die drey scheenschte Dääg".
D Fasnacht im Baselbiet
D Basler Fasnacht isch aber nit numme e Schtadtbasler Aagläägehait. Au im Baselbiet wird d Fasnacht gfyyrt. D Buurefasnächt in de Derfer fange am Sunndig vor em Basler Morgestraich aa und hai e Hufe Ähnligkaite mit dr schedtische Fasnacht. Die greeschti Baselbieter Fasnacht isch die vo Lieschdel, wo Zähduusigi vo Zueschauer aazieht. D Baselbieter mache aber au bi dr Fasnacht in dr Schdadt mit, und es git grad sovil Aktyvi vom Land wie us dr Schtadt sälber, bi de Schnitzelbänggler si d Landschäftler sogar e bedytendi Mehrhait.
Goschdyym
E jeede vo den ebbe 18'000 aktyve Fasnächtler drait e Goschdyym und e Larve (Dasch e Masgge, aber kumm jo nie uff d Idee das in Basel eso zsaage!). E Masgge isch in Basel e Goschdyymierte, aso aine won e Goschdyym und a Larven aahet. E Goschdyym aa zhaa bedyted unerkannt zsy und es isch au e Gattig, as me sich nit zerkenne git. In de Clique und Fasnachtsgsellschafte drait me vor allem wääred em Cortège ainhaitligi Goschdyym, wo jedes Joor zum ene bestimmte Sujet passe dien. Ussnaame sin dr Morgestraich und dr Fasnachtszyschtig, wo men im sognannte Charivari laufe duet (Gmischti, individuelli und traditionelli Goschdyym). Am Cortège gseet men e huffe verschiideni Goschdyym, wo hyffig beriemti Persone daarstelle, mängmool au Dierli oder Zaichedriggfigure. Mänggmool seet men au die klassische Figuure (oder Variante drfoo) wie zem Byschpil dr Harlekin, wo de Offizier vo dr franzeesische Armee nochenempfunden isch oder nadyyrligg dr Waggis.
Do e woorschynlig unvollständigi Uffzellig vo tradizionelle Goschdyym:
Sujet
Die maischte Grubbe an dr Fasnacht hän jeedes Joohr e Sujet (Franzeesisch fir: Thema). Normalerwyys gryfft men eso ebbis uff, wo im vergangene Joor passiert isch und me mechts uff die typisch baslerisch witzigi Art kritisiere. S Usspiile vo de Sujets kamme immer während em Cortège (so sait me zum Umzug am Mändig und am Mitwuch) beobachte. Die untrennbar derzuegheerende Ladäärne seet me scho am Morgestraich. Nadyyrlig hän bragdisch alli Clique e Zeedel wo si dien unter em Volk verdaile. Dert kasch denn au Genauers iber s Sujet noochelääse.
Räppli
E baar lokali Hischtoriker behaupte as s Wärfe vo Räppli (so sait me z Basel de Konfetti) e dypischi Tradition vo dr Basler Fasnacht syg und erscht speeter sich in die ganzi Wält verdailt haigi. Laider gits fir die Theorie kai Bewyys. Ainewäg isch d Mängi vo Räppli wo während dr Basler Fasnacht "verdailt" wird, gewaltig im Verglyych ze andere Fasnachte und Carnevals. In syne Urspring sin d confetti Siessigkaite (vo comfit, confect) gsi wo me-n-in Form vo glaine Zuggerkiigeli verdailt hett oder ebbe in d Lyt gworfe hett. Das isch denn aber im 19te Joohrhundert verbotte worde. Als Ersatz hän d Fasnächtler drum uff glaini Papierschnääfeli zruggriffe (Usserdäm isch es bis zem Verbott mitti zwanzigschts Johrhundert au normal gsi, Spreier (das isch Abfall, wos bim Waize dresche git, anstatt Räppli z verwände. Das Zyg hett saumässig bisse uff dr Hut, wenns under d Glaider grooten isch). Als Zueschauer sottsch immer uffpasse, dass de nit uff ai Mool Opfer vom ene räpplibewaffnete Waggis wirsch. Das bsunders, falls de kai Blaggedde a hesch. Anderersyts isch es e ungschriibe Gsetz, as me kaini Persone, wo Goschdyym oder gar Larve ahän, duet mit Räppli bewärfe!
Allewyl am Oobe sin denn d Route knecheldief mit Räppli bedeggt. Es isch immer wiider yydrigglig wie s Baudepartement s schafft in dr Nacht die riisige Mängene vo Räppli und anderem Drägg in weniger als zwai Stund uss de Stroosse z butze. Nochhär ka men amme kuum no erkenne was am Vordaag in dr Stadt abgange isch. Interessanterwys kamme z Basel nur aifarbigi Räppli kaufe (also pro Sagg nur ai Farb, Segg gits aber in verschiidene Farbe). Die regionale Räppli Härsteller hänn das abgmacht, will si so die bis denn iebligi Praxis hänn welle unterbinde, as "bruuchti" Räppli vom Bode yygsammlet und wiederverkauft wärde. Uss däm Grund isch s Wärfe vo gmischlete Räppli in Basel unerwyntscht will me si woorschynlig vo dr Strooss uffgläse het und das isch aifach gruusig und au unhygienisch. (Syt vyyle Jooren isch dr Verkauf vo meefarbige Räppli polizeilig verbotte.)
Grubbierige
An dr Basler Fasnacht kamme vorallem die folgende fimpf Arte vo Grubbierige beobachte:
Clique
Zue de ältischte Formatione keere d Fasnachtscligge (mänggmool au Fasnachtsgsellschafte). Si marschiere dur d Altstadt und spiilen uff Piccolo und Basler Drummle Fasnachtsmärsch. E soone Formation bestoot in dr Regel usseme Vordrab wo fir dr neetigi Blatz sorgt, Zeedel verdailt und oft au ze dr Ladäärne aane non e Requisit mitziet. Denne Pfyffer mit ihre Piccolo, dr Dambourmajor wo dr Taggt aagit und d Damboure wo drummle (ruesse). Usser am Cortège laufe d' Clique nid uff feschtgleggte Route. Drum ische nid ussergwehnlig as sich d Clique gryze mien. In somene Fall stoppt die ainti Clique und loot die anderi verby. (Es git kai Rächtsvordritt oder bestimmti Regle). Zueschauer anderersyts wärde heeflig vom Vordraab ab dr Route beglaitet.
Gugge
An dr Basler Fasnacht laufen au Guggemuusige, churz Gugge, umme (lueg au d Lischte vo Gugge). Die setze sich äänlig zämme wien e Marschmuusig oder e Blächorcheschter. Es git s Spiil mit Drumbeete, Posuune, Heerner usw. und dr Schlag mit Pauke, Drummle, Snaredrums, faarbare Schlagzyyg, Xylofoon und no meh Inschtrumänt. D Gugge mache nit am Morgestraich mit. Si laufe am Mändig und Mittwuch am Cortège, z Oobe in de Gasse und speziell am Zyschtig z Nacht hänn si ihri beriehmte Gugge Konzärt.
Schnitzelbangg
E Schnitzelbangg isch e Sänger (oder e Grubbe), wo sich in gsungene Värs ironisch-witzig bis sarkastisch iber aggtuelli Eraignis rund um Basel luschtig macht. Mee und mee kemmen au Sujet, wo nit diräggt mit Basel z due hän, zem Zug (ächt will me denn eender im Färnsee kunnt?). Drzue wärde Helge zaigt, wo ze den ainzelne Värs passe. Me ka dr Schnitzelbangg im wyytschte Sinn mit de Büttenred verglyyche, au wenn de Büttenrede eender de "Zeedel", wo am Cortège vertailt wärde, glyyche.
D Schnitzelbängg drätte vor allem am Mändig und Mittwuch z Oobe in de Baizen uff. Als wie mee sin Bängg aber au am Zyschtig unterwäggs. Denn aber vor allem in de Clique-Käller, de paragaschdronomische Baize vo de Fasnachtsgsellschafte.