cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fossieux
Geogràfi
Fossieux lijt 31 Kilometer sìdeschtlich vun Metz und 20 Kilometer nordeschtlich vun Nancy ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 189 und 258 m ìwer em Meeresspiejel. Nochbergmeine sìn Aulnois-sur-Seille ìm Norde, Chenicourt ìm Weschte und Arraye-et-Han ìm Sìde.
Grône
Gschicht
Grône ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im 11. Jh. als in Gruona
Fossieux
Gschìcht
Fossieux ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1327 àls Foussues (1339: Foussuelz, 1427: Foussuelx, 1612: Foussieux).
Grône
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 17 % glägu.
Fossieux
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fossieux ìsch. Fossieux ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Fossieux ghert zem Lorrain.
Susanne Hochuli
D Susanne Hochuli (* 26. Auguscht 1965, heimatberechtigt z Reitnau) isch e Schwiizer Politikerin vo de Grüene Partei. Vo 2009 bis 2016 isch si Regirigsrötin im Aargau gsi.
Biografischs
D Susanne Hochuli isch uf em Buurehof vo ire Eltere z Reitnau mit drei Gschwüschterte ufgwachse. D Primar- un d Bezirksschuel het si z Reitnau bsuecht, dann d Diplommittelschuel z Aarau un s Chindergärtnerinneseminar z Brugg. Si isch dann Journalischtin worde un het zwei Johr bi de Bärner Zitig gschaffet. 1990 isch si dann retour cho uf de Hof vo irne Eltre, wo sie 1994 übernoh het.
Grône
Religion
87,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,7 % evangelisch-reformierti.
Susanne Hochuli
Biografischs
Si füert zämme mit irem Läbespartner de Hof als Biobetriib un Rithof. D Susanne Hochuli het e Tochter.
Grône
Politik
Dr Ggmeindspresident va Grône ischt dr Marcel Bayard (Stant Oktober 2017).
Susanne Hochuli
Biografischs
2017 isch d Hochuli zur Präsidentin vo de Stiftung für Patientenschutz gwehlt worde.
Grône
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1866 Iwonru 92,2 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,9 % Titsch, 1,4 % Talienisch und 3,5 % anneri Spraache.
Susanne Hochuli
Politischs
Sit em 2. März 2004 isch d Susanne Hochuli Grossrötin im Aargau un isch derte Mitglid in de Kommissione für öffentlichi Sicherheit un Volkswirtschaft un Abgabe. Am 30. November 2008 isch si zur erschte grüene Regirigsrötin im Aargau gwählt worde. Irs Amt het si im April 2009 as Vorstehere vom Departement für Gsundheit und Sozials agfange. Für d Waale vo 2016 isch si nümmen aträtte.
Grône
Spraach und Tialäkt
Dr tradizionäll Tialäkt va Grône gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Alte Geschichte
Die Alti Gschicht isch e Däil vo dr Gschichtswüsseschaft, wo an de Universideete gleert wird.
Das Fach behandlet s „klassische“ griechisch-römische Alterdum (d Antike). Wüsseschaftler, wo sich mit dr Alte Gschicht befasse, wärde as Althistoriker bezäichnet. Mä cha s Fach an de mäiste Universideete studiere; an fast alle dütsche Hochschuele isch s en integrale Bestanddäil vo de mäiste historische Studiegäng. Es git Universideete, wo bsundrigi Instidut für die klassischi Alterdumswüsseschaft häi.
Die Alti Gschicht behandlet hüte alli Gebiet und Zitabschnitt, wo zur antike griechische oder römische Kultuur ghöört häi bzw. mit dene in unmittelbarem Kontakt gstande si. So beschäftigt si sich – im Unterschiid zur Archeologii und zur Ur- und Früegschicht – vor allem mit de schriftlige Hinderlasseschafte vo de Mensche, au wenn Althistoriker mänggisch au nit-schriftligi Kwelle uswärte.
Die Alti Gschicht im witiste Sinn foot mit de früeste (schriftlige) Zügniss vo dr Alte Wält in dr historische Zit aa, also mit de Käilschrifte vo de Sumerer, de egüptische Hierogliife und dr kretische Linear A (öbbe 1900–1450 vor dr Zitwändi), wo d Sprooch von ere bishär umbekannt isch.
In dr Braxis überlöön d Althistoriker die Themene aber andere Diszipline wie dr Egüptologii oder dr Assüriologii.
Im ängere Sinn und in dr Braxis foot die Alti Gschicht hüte früestens mit dr mykenische Kultuur aa (um 1600-1000 vor dr Zitwändi; denn het mä d Linear B brucht, zum e frües Griechisch (Mykenisch) schriibe) bzw. mit dr Übernaam vom Alfabet dur d Grieche (im früeje 8. Joorhundert vor dr Zitwändi).
Die alti Gschicht höört mit em Übergang vo dr Spootantike zum Middelalter uff; me seit däre Epochewändi s Ändi vo dr Antike.
Cronay
Cronay (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Cronay umfasst näb em Dorf Cronay au no d Wyler La Baumaz, La Crausaz un Planchamps. D Gmaiflechi umfasst 61,6 % landwirtschaftligi Flechi, 33,1 % Wald, 4,6 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Cronay isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1142 as Crosnai.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 9,4 % gläge.
Religion
68,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 11,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 5,1 %, FDP 16,5 %, GLP 2,9 %, GP 9,9 %, SP 24,4 %, SVP 30,6 %, Sunschtigi 4,7 %.
Dr Burgermaischter vu Cronay isch dr Didier Flaction (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 308 Yywohner 97,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,3 % Dytsch, 0,6 % Italienisch un 1 % anderi Sproche.
Schlacht bei Alerheim
D Schlacht bi Alerheim isch eini vo de wichdigste Schlachte vom Driissigjöhrige Chrieg gsi, und het am 3. August 1645 in und um Alerheim zwüsche der Arme vo de Franzose, Weimare und Hesse und de Truppe vom Kaiser und em Kurfürst vo Bayre stattgfunde. Si het mit emä französische-alliierte Siig gändet.
Ä baar Wuche nochdäm si d Schlacht bi Mergetheim verlore hai, hai d Franzose am 5. Mai 1645 än Armee under em Kommando om Herzog vo Anguien, em spöötere Grande Condé, vom Elsass us noch Hesse gschickt, für zum dört d Armee under em Marschall Turenne zu verstärke. Ä neue Fäldzug gege Bayre isch blant gsi. Bi Ladeburg hai sich die beide französische Armeä mit hessische Truppe under em General Geiss und de Schwede under em Fäldmarschall Königsmarck us Mähre vereinigt.
Dr Fäldmarschall Freiherr Franz vo Mercy het Bayre gegen ä Aagriff vo dere Armee müesse verdeidige und er isch mit erä kaiserlig-bayerische Armee noch Heilbronn marschiert, für zum vor de Gegner dört z si. Underdess hai sich d Schwede vo der alliierte Armee drennt. De Franzose isch s glunge, d Bayre bis an d Gränze vo Schwobe zruggzdränge. Noch emä Scharmützel in der Nöchi vo Dinkelsbüehl si beidi Armeä ins Nördlinger Ries marschiert. D Franzose mit de Hesse und Weimarer si am 3. August 1645 vor Nördlinge aacho, d Bayre und die Kaiserlige hai in und um Alerheim Stellig bezooge. Der Herzog vo Enghien het sich entschlosse, d Schlacht aaznäh, au wenn siini Generäl Bedänke gha hei.
Oy-Mittelberg
Oib-Mittelbeärg (amtlich Oy-Mittelberg) isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.
Schlacht bei Alerheim
Die bayerische Truppe hai s Dorf Alerheim heftig verdeidigt, aber de Franzose isch s glunge, es z erobere. Der kaiserlig General Werth het der recht Flügel vo de Franzose agriffe und ind d Flucht gschlage. Dr Conde und Turenne hai druf dr recht Flügel vo de Kaiserlige aagriffe und dr lingg bayerisch Flügel in d Flucht gschlage. Drmit isch dr Siig vo de Franzose besiiglet gsi.
Oy-Mittelberg
Geografi
Oib-Mittelbeärg leit weschtlich vom Rottachsee, sidlich vo dr dr A 7. Vo dr Gmarkung sind 58,9 % Landwirtschaftsfleche, 22,7 % Wald, 9,1 % Sidlungsfleche und 9,3 % sunschtige Fleche.
Schlacht bei Alerheim
Militärisch isch die Schlacht für Frankriich ä Pyrrhussieg gsi, wo kei Entscheidig brocht het, wil Frankriich nit in der Lag gsi isch, wiiter noch Bayrern vorzurucke. Dank däm Patt si d Friidensverhandlige intensiviert worde.
Oy-Mittelberg
Gmaindsglidrung
Zua Oib-Mittelbeärg gheret d Pfarrderfer Maria-Rain, Mittelbeärg, Oib, Petersthal und Unterschwarzenberg, d Kirchderfer Bachtel, Faistenoy, Haslach, Oberzollhaus und Riedis, d Derfer Burgkranzegg, Feld, Guggemoos, Haag, Kressen, Memersch, Oberschwarzenberg, Oberzollhaus und Stich und d Weiler Bichel, Bisseroy, Greifenmühle, Gschwend, Hinterschwarzenberg, Holz, Josereute, Köllen, Mitbühl, Rainen, Ried, Schicken, Schwanden, Uttenbühl und Wengen.
Gschicht
Mittelbeärg isch zum erschte Mol gnennt worda om 800. Oib ghert seit im 19. Jh. zua dr Gmoind. zum 1. Jänner 1976 isch d Gmoind Petersthal eigmoindet worda. Seit im 1. Jänner 1980 hoißt d Gmoind Oy-Mittelberg.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3 % gleage.
Religion
87,3 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 8,8 % evangelisch.
Verwaltung
Oib-Mittelbeärg ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Oib-Mittelbeärg isch dr Theo Haslach.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Oib-Mittelbeärg ghert zum Oschtschwäbisch.
Temptation
Temptation esch s Debut-Albom vom dütsche Pop-Trio Monrose, veröffentlecht worde vo Starwatch Music ond Warner Music Group ond esch am 8. Dezember 2006 ide Dütschsprochige Region usecho, nochdem d Beldig vo de Band gmacht worde esch, noch de Casingshow Popstars.
De grössti Teil vo de Produktion het de Popstars-Juror Dieter Falk ond s britische Produzänte-Team Jiant öbernoh, met Zuesatzbiträg vom Marcus Brosch, Toni Cottura ond em Marc Mozart met sim Mozart & Friends-Team.
Hendergrond
Ändi Oktober 2006 send di öbrigblobene Finnalistinne vo de füft Popstars-Staffle is Ufnahmestudio gange för ganzi drüü Woche ond hend dete abwächslend verschedeni Versione vo de Band ehres zuekönftige Aubom ufgnoh, metem Juror Dieter Falk ond sim Produktions-Team. Während dem, dass de Falk ond s britische Produzänte-Team Jiant die meischt Arbet am Aubom bigstüret hend, hend die ander Wettkämpfer onder anderem met de Produzänte Bobbybass, Marcus Brosch, Toni Cottura, Jonas Jeberg, Marc Mozart, Major, J Remy, Snowflakers, Derek von Krogh ond em J. Worthy ond osserdem met de Songschriiber Edwin "Lil' Eddie" Serrano, Gary Barlow, Claude-Michel Schönberg ond em Alain Boublil.
Rezeption
Temptation het vo de Medie meistens positivi Kritik öbercho. So het de Kritiker Stefan Johannesber vom dütsche Online-Musig-Magazin laut.de d Monrose ond ehres Team för ehri guetusgsuechte Lieder globt. Sie söllid sogar noch ehm sinere Meinig als Destiny's Child ond Pussycat Dolls en Erschiinig mache. Noch de Veröffentlichig vo Temptation esch s Aubom met meh als 200'000 verchoufte Exemplar ide erscht Verchoufswoche met Platin uszeichnet worde ond diräkt uf Platz 1 vo de Aubom-Charts in Düütschland, Öschtriich ond de Schwiiz glandet, was eis vo de erfolgrichste Debuts vom Johr esch. Insgesamt het sech s Aubom wältwiit öber 450'000 Mou verchouft. Temptation hets bi de Düütsche Media Control-Johres-Charts 2007 ufe Platz 14 gschafft.
Öbwouh "Do That Dance" zu dere Zyt als dretti Single plannt gsee esch, send vom Aubom Temptation gliich nor zwöi Singles veröffentlecht worde. "Shame" hets diräkt vo 0 ufe Platz 1 bi de Düütsche, Östriichische, Luxemburgische ond de Schwiizer Single-Charts gschafft. D Single esch am meischte Mou abeglade worde, set em Joor 2004 ond esch bi de Lischte vo de schnöuscht verchoufte Singles uftoucht. Als nöchsti Single esch "Even Heaven Cries" am 2. März 2007 veröffentlecht worde. D Monrose send met dem Song am Düütsche Vorentscheid 2007 för de Eurovision Song Contest 2007 aträtte, met ehre nöij ufgnommene Version. Während dem dass s Lied d Top 10 vo Düütschland erreicht het, het sech de Song in Öschstriich ond de Schwiiz i de Top 20 platziert.
Armenien
Armenie (armen. Հայաստան Hayastan) isch e Binnestaat im Kaukasus (Vorderasie). S lyt im Bärgland zwische Georgie, Aserbaidschan, em Iran un dr Türkei. S Land entspricht mee oder weniger em nordeschtlige Dail vum historische armenische Siidligsbiet, wu friejer vyl greßer gsii isch, un het mit dr Uflesig vu dr Sowjetunion anne 1991 sy Unabhängigkait iberchuu.
Lag un Struktur
Armenie lyt in dr Region Vorderasie am Ibergang zwische Chlaiasie un em Sidkausasus, zwische 38° 51′ un 41° 16′ nerdliger geografischer Braiti un 43° 29′ un 46° 37′ eschtliger geografischer Lengi. Dr Staat umfasst e Biet vu 29.800 km² im Nordoschte vum Armenische Hochland un am Sidrand vum Chlaine Kaukasus. D Landesflechi isch ebbe eso groß wie s dytsch Land Brandeburg. Armenie gränzt im Norde an Georgie, im Oschte an Aserbaidschan, im Sidoschte an Iran, im Side an di aserbaidschanisch Exklave Nachitschewan un im Sidweschte un Weschte an d Dirkei.
Armenie isch e Gebirgsland. 90 % vu dr Landesflechi ligen iber 1000 Meter iber em Meeresspiegel, di mittler Hechi isch sogar 1800 Meter. Vu Norde här cheme di iber 3000 Meter hoche Uuslaifer vum Chlaine Kaukasus. Di hegscht Hebig isch dr verlosche Vulkan Aragaz (4090 Meter) in dr Nechi vum biblischen Ararat, dr diefscht Punkt lyt rund 380 Meter hoch am Fluss Aras an dr Gränze zum Iran un zue Aserbaidschan. S Biet lyt in eme Faltegebirg – s isch dur dr Zämestoß vu dr Eurasische Platte mit dr Arabische Platte entstande un veränderet si allno doderdur – un isch wäge däm stark dur Verwärfige ärdbebegfährdet. S Gstai het vylmol e vulkanische Ursprung. Unter dr noogwisene Bodeschetz het s verschideni Chupferoxid, wu s as Näbeprodukt Molybdän, Yyse un Gold din het, derzue Uran, verschideni Halbmetall, Schmuckstai un Gstai wie Tuff, Basalt, Marmor un anderi. Derzue cheme Mineralwasserquälle, wu mer s Wasser us ene fir Hailzwäck un im Alldag bruucht.
Klima
Dur s Biet vu dr Republik Armenie verlauft dr 40. Braitegrad, wu au dur Menorca un s nerdli Kalifornie verlauft un wu Stedt wie Otranto, Aranjuez, Philadelphia un Peking in dr Nechi lige. Dur di große Hecheunterschid un dr abwägsligsryche Landschaftsstruktur het s arg unterschidligi lokali Klimabedingige. Di noche Meer glyche uf aitre Syte s Klima uus, uf dr andre Syte het s au agri Schwankige dur d Hochgebirg. Di hoche Gipfel vum Kaukasus wirke dr starke Cheltiyybrich vu Norde här entgege. In dr Däler un Niderige isch s Klima kontinental, d Tämperatur ligen isch Summer um d Mittagszyt zmaischt iber 30 °C. In dr Bärg isch s insgsamt chieler, un an dr Gränze zum Iran subtropisch un seli drucke.
Bflanze- un Dierarte
S Biet vu dr Republik Armenien isch arterych; s het e Hufe endemischi Arte.
Z Sangesur im Side vum Land lyt d Baumgränze bi 2400 Meter. In no hechere Lage isch d Bflanzewält ähnlig wie in dr Alpe.
Dr wisseschaftli Name vu dr Aprikose, Prunus armeniaca, haißt ibersetzt „armenischi Bfluume“. D Aprikose ghert zue dr Simbol vu Armenien.
S git vyl Reptilie, dodrunter di Armenisch Felsaidegs un Giftschlange wie Vipere, unter dr Spinnediere au Skorpion. In fychte Niderige läbe Wildsei, Schakal, Reh, Nerz, Meewe un Adler; in dr Steppe im Gebirg vor allem Chnager; in dr Wälder au Syrischi Bruunbäre, Wildchatze un Welf. Im Naturschutzbiet Chosrow läbe no Lugs, Wildgaiße un e baar Kaukasischi Leoparde. S Armenisch Wildschof chunnt au in dr Nechi vu däm Reservat vor un in dr sidlige Sangesur-Bärg. Dr Gsamtbstand z Armenie wird uf nume no 250 Dier gschetzt. Die Unterart vum Mufflon chunnt aber au no dr Nochberländer vor, wie em Iran.
Di Wirbellose sin z Armenie nume schlächt untersuecht. Zem Byhscpel sin vu dr seli arteryche Wäbnspinne bishär nume 150 Arte noogwise.
Schutzbiet
Z Armenie het s verschideni Reservat un Nazionalpark. Doderzue zelle s Chosrow-Reservat, wu im Sodoschte vu dr Hauptstadt lyt, dr drucke Nazionalpark Erebuni diräkt bi Jerewan, s waldrych Shikahogh-Reservat im Side vum Land, dr Sevan- un dr Dilijan-Nazionalpark, dr Arevik-Nazionalpark, d Arpi-Nazionalpark un s Zangezur-Reservat.
Armenie het derzue au 23 Smaragd-Biet mit ere Gsamtflechi vu 10.337,20 km² (34,69 % vu dr Staatsflechi) nominiert (Stand: Dezämber 2020), wu d Anerkännig dur s Komitee vum Euoparoot as Schutzbiet no dr Bärner Konvänzion no uusstoht.
Bevölkerig
Armenie het öbbe drei Millione Iiwohner, drvo si noch dr Volkszelig vo 2001 97,9 Prozent Armenier, 1,3 Prozent jesidischi Kurde, 0,5 Prozent Russe (drunder au Molokane), dr Räscht Aramäer. Bis 1990 (vor em Berg-Karabach-Konflikt) hai au vili Aserbaidschaner z Armenie gläbt. Z Armenie isch d Bevölkerigsentwicklig rückläufig (–0,4 Prozent pro Jahr). Zwüsche 1991 bis 1998 si öbbe 750.000 Armenier vor allem noch Russland und in andere Schdaate vo dr GUS emigriert.
Chenigrych Urartu
D Urspring vum Chenigrych Urartu ligen am Vansee. Go si gege d Assyrer wehre chenne, isch s unter em Chenig Arama vu Arzaškun um 850 v. Chr. zum Bund mit em aramäische Stadtstaat Bit Agusi chuu. 848 v. Chr. Het s schwäri Aagriff vum Salmanassar III. gege Arzaškun gee, au d Ortschafte drumrum sin im Verlauf gschlisse wore, d Bevelkerig vu Arama isch ins Gebirg gflichtet. In dr Johr 844–832 v. Chr. het dr Salmanassar III. anderi Fäldzig gege Nairi gfiert. Unter em Sarduri I. isch um 832 v. Chr. d Chenigs- un Hauptstadt Tušpa (hite d Stadt Van, Dirkei) in ere Provinz vu Nairi am Vansee grindet wore.
Syni Noofolger häns Rych greßer gmacht un hän s zueme hoche Bluescht gfiert; vyl Feschtige siun nei grindet wore (wohl zum Sichere vu dr eroberete Biet). Unter dr Herrschaft vum Menua (eppe 810–785 v. Chr.) hän si Handwärch un d Buurerei entwicklet. Magazin un Fruchtschyre sin aaglait wore. Är het au ne 70 Kilometer lange Kanal fir d Versorgig mit Sießwasser us em Hoşap-Dal uf Tušpa aaglait, wel dr Vansee in dr Nechi salzig isch. Hite wird er fälschli no dr sagehafte Chenigi Semiramis gnännt.
Erdbeben von Sparta 464 v. Chr.
S Erdbebe vo Sparta ane 464 v. Chr. isch ais vo de schwerste Erdbebe i de Antiki, wo bikannt isch. D Folge vo dem Erdbebe hend d Spartaner i groossi politischi Noot broocht, bsundrig de messenischi Helotenuufstand. S Erdbebe isch nöd völlig sicher datiert, de Früelig vom Joor 464 v. Chr. werd allgimain akzeptiert.
Armenien
Chenigrych Urartu
Unter em Sarduri II. (eppe 765–733 v. Chr.) het Urartu sy greschti Uusdehnig ghaa. Wel er aber Vormachtstellig vu dr Assyrer het welle bräche, het er wider Chrieg gege si aagfange un isch vu sällene vernichtet wore.
Urartu het si unter em Rusa I. (eppe 733–714) wider chenne erhole. Dr assyrisch Chenig Sargon II. (721–704 v. Chr.) het anne 714 Musasir gschlisse. Dr Rusa I. het si druf no dr Iberliferig umbrocht un syni Noofolger hän versuecht, s Rych wider z feschtige. Noch em Änd vum Neiassyrische Rych um 609 v. Chr. het s z Urartu wider e Ufschwung gee bis zue dr Eroberig dur dr Perserchenig Kyros II.
Erdbeben von Sparta 464 v. Chr.
S Erdbebe isch vo de Spartaner und de anderne Grieche as e Strooff vom Gott Poseidon agluegt wore, well d Spartaner Helote, wo im Poseidontempel am Vorpirg Tainaron Schutz gsuecht ghaa hend, usem Tempel zerrt und denn töödt hend.
S Erdbebe hend di underdruckte Helote gnutzt und rebelliert. De spartanischi König Archidamos, Enkel vom Latychidas II., hett schnell reagiert und de Aagriff uf di zerstörti Stadt chöne abwende und d Helote hend sich champfloos i eri Hüser zruggzoge. Di messenische Helote hend zäme mit de Periökestedt Thouria und Aithaia de Uufstand vorberaitet und zee Joor lang gege Sparta gchrieget. De Uufstand isch as Helotenuufstand oder as Dritte Messenische Chrieg bikannt.
Armenien
Erschti Nännig vum Name „Armenie“
Dr Herodot het gschribe, ass d Armenier im 7. Johrhundert v. Chr. unter irem Eponym Armenos vu Phrygie yygwanderet seie. E sonigi Yywanderig wird in dr historische Literatur zmaischt aagnuu.
Erdbeben von Sparta 464 v. Chr.
S Erdbebe isch o vo de antike Literatur verarbaitet wore, so vom Aristophanes im Werch D Acharner, wo de attischi Buur Dikaiopolis wetteret:
Armenien
Herrschaft vu dr Perser
Ab eppe 546–331 v. Chr. hän im Land d Perser gherrscht, wu in dr Zwischezyt d Meder verdrängt un däre ire Rch ibernuu ghaa hän. Si hän ire Biet zum erschte Wältrych uusböue, wu vu Chlaiasie uf uf Indie gangen isch. D Provinz Armenie isch as Dail vu dr Großprovinz (Satrapie) Medie an d Perser chuu. Armenie sälber isch in Oscht- un Weschtarmenie ufdailt gsii, dr Oschtdail het doderby iber dr Weschte d Oberherrschaft ghaa. Dr Bruno Jacobs het anne 1990 gschribe, ass s Land in dr zwai Jorhundert vu dr persische Herrschaft im Windschatte vu dr Gschicht gläge sei. S Satrapiesischtem im Perserrych heeb Armenie as geobolitischi Ainhait in Form vun ere Provinz konserviert. Voreb s Land im Hellenismus as aigeständig Chenigrych sälber Gschicht gmacht het, diei mer us dr persische Zyt nume wenig here iber d Lyt, iri Sitte un Brych.
Alexander dr Groß, Seleukide
Anne 334 v. Chr. het dr Alexander der Groß mit sym Fäldzug gege d Perser aagfange un het Persie in wenig Johr eroberet. Är het d Herrrschaft vu dr Hellene welle sichere dur d Verschmelzig vu dr Kulture (Massehochzyt vu Susa, di aige Hochzyt mit d rDochter vum Dareios III.). Är het sy Wärch aber nit chenne abschließe, wel er 323 v. Chr. z Babylon an Fieber gstorben isch. Armenie isch au unter hellenistische Yyfluss chuu, isch aber nit eroberet wore.
Em Alexander syni Noofolger (Diadoche) hgän s riisig Rych unter si ufdailt (Diadocherych). Armenie isch in Inträsseberaich vum Seleukiderych chuu, wu iber Armenie zytwys (215–190 v. Chr.) au gherrscht hän. Zue irem Rych hän Persie, Mesopotamie un Dail vu Chlaiasie ghert.
Großarmenie
No dr Niderlag vum Seleukiderych gege d Remer in dr Schlacht bi Magnesia anne 188 v. Chr. het si dr Artaxias I. zum Chenig vu Armenie uusgruefe. Syni Nofahre, d Dinaschty vu dr Artaxide, het d Unabhängigkait vu Großarmenie as sälbschtständig Chenigrych chenne feschtige. Um 95 bis 55 v. Chr. isch d Macht vum Artaxidestaat uf ire Hegschtpunkt chuu. Dr Tigranes II. het si zum Chenig vu dr Chenig uusriefe loo un het zytwys sogar iber s ehmolig seleukidisch Chärnland Syrie gherrscht. Sy Bindnis mit em Mithridates vu Pontos het en aber in Händel mit dr Remer brocht, wu ne zwunge hän, Syrie wider ufzgee un iri Oberhoohait iber sy Staat aazerkänne (Klientelchenigdum). Vor allem im Weschte vum Land isch dr griechisch-remisch Yyfluss jetz au kulturäll sall greßer wore.
Wel Armenie geostrategisch zäntral glägen isch, het s bal Stryt drum gee zwische dr Remer un dr Parther: Em Partherrych, wu z Mesopotamie un im Iran gherrscht het, isch s glunge Verdrätter vum aigene Herrscherhuus, dr Arsakide (Arschakuni), uf dr armenisch Droon z setze (zwische 54 un 428 ). S Remisch Rych het des noch em remisch-parthische Chrieg (58–63) anne 66 n. Chr. anerkännt: E Kumpremiss het vorgsääne, ass d Parther dr jewylig armenisch Herrscher hän derfe bstimme, ass där aber offiziäll vum remische Chaiser mueß yygsetzt wäre. Unter em Chaiser Trajan isch s 114 n. Chr. zue me Chrieg chuu, wu dr domolig Partherchenig Osroes I. versuecht ghaa het, d Remer bi dr Noofolgreglig z Armenie z ibergoh. Fir churzi Zyt isch Armenie jetz as Provinz Armenia in s Remisch Rych integriert wore, noch e baar Johr isch des aber wider ufgee wore.
Spotantiki
Im 6. Jorhundert isch Armenie wider zue aim vu dr Hauptkampfbiet zwisch em Oschtremische Rych un dr Sassanide wore (lueg Remisch-Persischi Chrieg). Dr Chaiser Justinian I. het dr remisch Dail vu Armenie eme aigene magister militum per Armeniam unterstellt, des zaigt di groß mitliterisch Bedytig vu Biet. Anne 572 isch s gwaltsam Vorgoh vum persische Statthalter gege d Chrischte vu Persarmenie Aaloss fir e neie Chrieg mit dr Remer gsii. Im Fride vu 591 isch dr Oschtremer glunge, dr Großdail vu Großarmenie unter iri Kuntroll z bringe, des het aber zue me Ufstand vum armenische Adel gfiert. Mit dr Islamische Expansion het im 7. Jahrhundert di antik Phase vu dr armenische Gschicht ufghert. D Oberhoohait iber s Biet het speter e baar mool zwische Oschtrom/Byzanz un em Kalifat gwägslet.
Armenisch Chenigrych vu dr Bagratide
Bis 700 isch dr arabisch Stämm glunge, e duurhafti Herrschaft im Land z errichte. Ufständ vum armenische Adel hän si nidergschlaa. Innerhalb vum Adel isch s um des Zyt zue me Wägsel vu dr wichtigschte Familie chuu: D Bagratide (Bagratuni) hän d Fierig im Adel vu dr Mamikonjan ibernuu un hän iri Herrschaft uf Dail vu Georgie chenne uusdehne.
Em Aschot I. isch s in ere Schwechiphase vum Kalifat 885/886 glunge, wider en armenisch Chenigrych z errichte, wu dr Kalif un au dr byzantinisch Chaiser anerkännt hän. Dr Aschot II. (915–928) het d Freihaitskämpf zue me vorlaidfig erfolgryche Abschluss brocht.
In dr zwoote Helfti vum 11. Jorhundert isch s Rych dur Chrieg un inneri Händel nidergange. S Rych het si in verschideni Dailrych ufgspalte, wu zum greschte Dail nodisno vu dr Byzantiner bstetz wore sin. Anne 1045 isch di armenisch Hauptstadt Ani dur byzantinischi Druppe bsetzt wore. D Hoffnig vu dr Byzantiner, si chennte sälber e wirkigsvolli Verdaidigung gege d Seldschuke ufböue het si nit erfillt. In dr Schlacht bi Manzikert 1071 isch dr byzantinisch Chaiser Romanos IV. em Seldschukesultan Alp Arslan unerläge un Chlaiasie isch dr Byzantiner zytwys ganz verlore gange.
Armenisch Chenigrych vu Kilikie
In dr Folg hän armenischi Flichtling anne 1080 z Kilikie ne unabhängig Firschtedum vu Chlaiarmenie unter dr Rubenide grindet. Die hän si mit dr Chryzfahrer gege Byzantiner un Dirke verbindet. Anne 1342 isch s Chenigrych an s kadolisch Huus Lusignan vu Zypern chuu, isch aber bal druf an di egyptische Mamluken un drauf zum osmanische Rych chuu.
Entwicklig noch em Änd vu dr mittelalterlige armenische Staatsbildige
S urspringli, antik Armenie isch zmaischt unter d Herrschaft vu däne grote, wu au iber dr Iran gherrscht hän: d Seldschuke, d Choresm-Schah, di mongolische Ilchan, d Timuride, d Qara Qoyunlu un d Aq Qoyunlu. S Biet isch dur di ständige Chriegsziig verheert un dur Abwanderig uf Chlaiasie, d Krim un di hitig Ukraine entvelkeret wore. Um die Zyt isch au d Schicht vu dr armenische Läächeherre, d Nacharare, wu bishär ne Buffer zwische dr muslimische Oberherre un ire Untertane bildet ghaa hän, Schritt fir Schritt fascht ganz vernichtet wore. Zletscht isch s unter d Herrschaft vu dr Safawide chuu. No dr Schlacht bi Tschaldiran 1514 isch d Kaukasusregion mit Georgie, Armenie un Aserbaidschan, Mesopotamie un au di iranische Biet, wu draa gränze, Gegestand vu dr Expansion vum Osmanische Rych un vu verschidene Chrieg zwische dr Osmane un dr Safawide wore. Schließli isch 1639 im Verdrag vu Qasr-e Schirin d Gränze zwische dr baide Rych uugfehr dert feschtglait wore, wu au hite no d Gränze zwisch em Irak un dr Dirkei uf aire Syte vum Iran, dr Autonome Republik Nachitschewan un dr Republik Armenie uf dr Andere Syte verlaut. Dr eschtli Dail vum armenische Sidligsbiet, mitsamt em Territorium vzu dr hitige Republik Armenie, isch unter persischer Herrschaft blibe, vu dr Safawide un ire Noofolger
Kaukasusarmenie unter persischer un russischer Herrschaft
Im Dail, wu unter persischer Herrschaft bliben isch, het s no dr Umsidlige vu dr armenische Bevelkerig unter em Schah Abbas em Große fascht kaini Armenier me ghaa. In abglägene Bärgregione hän si aber e armenischi Bevelkerig un au armenischi Chlaifirschte ghalte. Us aire vu däne Chlaifirschtedinaschtie isch dr Stammvater vum bayerische Adelsgschlächts von Aretin chuu.
Unter em Nadir Schah isch s Persisch Rach zum letschte Mol as Großmacht ufdrätte, no sym Dod Tod 1747 hän si uf em Biet vum hitige Armenie un Aserbaidschans verschideni Khanat unter aserbaidschanisch-dirkische Herrscher bildet, wu d Oberhoohait vum Schah vu Persien anerkännt hän.
Anne 1828 isch där eschtli Dail vu Armenie mit em Fride vu Turkmantschai as Folg vum Russisch-Persische Chrieg vu 1826 bis 1828 unter d Oberhoohait vum Russische Rych chuu. Us em Biet vum Khanat Jerewan isch di Armenisch Oblast bildet wore, wu 1850 in s Gouvernement Eriwan umgwandlet woren isch. Wu noch em Fride vu San Stefano 1878 Kars an Russland chuu isch, isch dodrus d Oblast Kars bildet wore. Unter russischer Herrschaft hän d Armenier uf em Biet vum hitige Armenie nodisno wider s Bevelkerungsmee in eme greßere Territorium bildet.
As Folg vu dr Revolution vu 1905 isch s im eschtlige Kaukasusruum zue Massaker zwische Armenier un Aserbaidschaner chuu.
D Armenier unter osmanischer Herrschaft
Unter dr Herrschaft vu dr Osmane hän d Armenier noch em Millet-Sischtem formäll e gwissi Autonomy ghaa. S Chärnbiet, wu am dichteschte bsidlet gsii isch, isch im Dreieck Erzurum–Jerewan–Vansee gäge
Wu s Osmanisch Rych ab 1800 allmee ussenandergheit isch, hän Dail vu dr Armenier in Russland as ere chrischtlige Großmacht e Schutzmacht gsääne, un häng hofft, ass si wie di chrischtlige Balkanvelker mit russischer Hilf iri Unabhängigkait gwinne. Noch em nynte Russisch-Dirkische Chrieg (1877–1878) het s Osmanischy Rych im Fride vu San Stefano anderi Dal vu Oschtarmenie un d Provinze Kars un Ardahan an Russland mieße abdrätte. Die territoriale Bstimmige sin uf em Berliner Kongress ufrächtghalte wore. Dr Berliner Verdrag het au Verbesserige un Reforme vorgsääne, „welche die örtlichen Bedürfnisse in den von den Armeniern bewohnten Provinzen erfordern“, un „für die Sicherheit derselben gegen die Tscherkessen und Kurden einzustehen“ (Artikel 61 vum Berliner Verdrag). Dr diplomatische Verdrättige vu dr europäische Mächt sin Schutzrächt fir Gaischtligi zuegsproche wore. Aini vu dr Hauptbeschwärde vu dr Armenier in däne oschtanatolische Biet isch gsii, ass di osmanische Beamte un au di kurdische Läächeherre vun ere Styyre un Abgabe hän welle. S Biet vu däne Reforme isch Vilâyat-ı Sitte gnännt wore.
Ainewäg het s kai Besserig vu dr Lag gee. In dr Johr 1894–1896 het di osmanisch Regierig verschideni Massaker an dr armenische Bevelkerig uusrichte loo, wu 80.000 bis 300.000 Yywohner zum Opfer gfalle sin.
Anne 1885 isch z Van, wu ne armenischi Bevelkerigsmeehait ghaa het, di erscht armenisch bolitisch Bartei grindet wore, di Demokratisch-Liberal Bartei (unter em domolige Name Armenakan). Bi dr Revoluzion vu 1908 sin Armenier un d Jungdirke no Verbindeti gsii, unter em Yydruck vu dr Entwicklig vum Osmanische Rych (1908 Bosnischi Annexionskrise, Unabhängigkait vu Bulgarie, Unabhängigkait vu Kreta, 1912 Iberfall dur Italie Tripolischrieg, gfolgt vu dr Balkanchrieg) hän si d Jungdirke aber allmee zuen ere dirkisch-nazionalistische Bartei entwicklelt. Noch em yydrit vum Osmanische Rych in Erschte Wältchrieg isch die Tendänz no sterker wore.
Erschte Wältchrieg, Velkermord un Unabhängigkait
Am 24. April 1915 het dr osmanisch Inneminischter Talât Bey, wu dr Jungdirkische Bewegig aaghert het, wu 1913 an d Macht chuu isch, d Verhaftig un Deportazion vu armenische Intellektuälle z Istanbul aagornet. Die Deportazion giltet as Aafang vum Velkermord an dr Armenier. Bi däne Massaker un Dodesmärsch in dr Johr 1915 un 1916 sin, je no Schetzig, zwische 300.000 un iber 1,5 Millione Mänsche um s Lääbe chuu.
Vu 1918 bis 1920 het s di unabhängig Demokratisch Republik Armenie gee, wu si dr Entente gege d Mittelmächt aagschlosse het. Dr Verdrag vu Sèvres vum 10. Augschte 1920, ain vu dr Pariser Vorortverdreg, wu em Erschte Wältchrieg en Änd gmacht hän, het vorgsääne, ass großi Biet im Oschte vu dr hitige Dirkei an d Republik Armenie abdrätte wäre. Där Verdrag isch aber nie in Chraft drätte, wel di dirkisch Nazionalregierig z Ankara in nit anerkännt het un dr Alliierte d Mittel, d Ainigkait un d Entschlossehait gfählt hän, d Verdragsbstimmige durezsetze. D Regierig vum Sultan het dur d Unterzaichnig vu däm Verdrag dr Rugghalt im Volk fascht ganz verlore un het kai aigeni Autoritet me ghaa. D Republik Armenie sälber het d Mittel nit ghaa, s Biet, wu s noch em Velkermord an dr Armenier kai aremnische Bevelkerigmeehait me gee het, in Bsitz z nee. Noch em Griechisch-Dirkische Chrieg (1919–1922) isch dr Verdrag vu Sèvres im Verdrag vu Lausanne vum 24. Juli 1923 zuegunschte vu dr Dirkei revidiert wore. D Republik Armenie het nimi zue dr Verdragsbarteie ghert un iri Gränze mit dr Dirkei isch kai Verdragsgegestand gsii.
D Gränze zwische dr Dirkei un Armenie isch noch em Dirkisch-Armenischen Krieg (24. Septämber bis 2. Dezämber 1920) am 2. Dezämber 1920 dur dr Verdrag vu Alexandropol, e dirkische Diktatfride, feschtglait wore. Zuen ere Ratifizierig vum Verdrag dur d Republik Armenie isch s dur d Sowjetisierig vu Armenie aber nimi chuu.
Im Verdrag vu Moskau (1921) hän d Dirkei un d Sowjetunion di hitig Gränze zwische dr Doirkei u faire Syte un Georgie un Armenie du dr andre Syte feschtglait. Di formal no unabhängige transkaukasische Sowjetrepublike hän däm im Verdrag vu Kars vum 23. Oktober 1921 zuegstimmt.
Sowjetischi Herrschaft
Am 13. Dezämber 1922 isch us Armenie, Georgie un Aserbaidschan di Transkaukasisch SFSR bildet wore, wu am 30. Dezämber 1922 Dail vu dr nei grindete Sowjetunion woren isch.
No dr Uflesig vu dr Transkaukasische Sowjetrepublik anne 1936 isch di Armenisch Sozialistisch Sowjetrepublik (Armenischi SSR) as formal aigeständigi Unionsrepublik Dail vu dr Sowjetunion gsii. Si het si zue me wichtige Standort vu dr chemische Induschtry, dr Schueinduschtry un dr Informatik entwicklet. Vyl elektronischi Böudail fir di sowjetisch Ruumfahrt un au Roboter sin do entwicklet wore. In dr Sowjetunion isch di Armenisch SSR unter anderem wäg em warme Klima e beliebt Raisezyl gsii.
Di Armenisch SSR isch syt em Änd vu dr 1980er Johr näb dr Estnischen SSR, dr Lettische SSR, dr Litauische SSR un dr Georgische SSR e Zäntrum vu dr separatistische Bewegige innerhalb vu dr Sowjetunion gsii. Um die Zyt isch au dr Konflikt um Bärgkarabach, eme Biet innerhalb vu dr Aserbaidschanische SSR, wu indr Hauptsach Armernier gläbt hän, wider ufgflammt.
Am 7. Dezämber 1988 het e schwär Ärdbidem d Region Lori im Norde vu dr Armenische SSR droffe, wu dr Wärt 6,8 uf dr Richterskala ghaa het. Vyl Gebei, au grad Schuele un Chrankehyser, hän em Ärdbidem nit standghalte, 25.000 Mänsche sin gstorbe. Derzue sin di winterlige Tämperature un di arg mangelhaft Vorberaitig vu dr Beherde chuu. D Regierig het uusländischi Hilf ins Land gloo, zum erschte Mol in dr Gschucht vu dr Sowjetunion. Di schwäre Schäde an dr Infrastruktur hän di wirtschaftlig Entwicklig uf langi Zyt ghämmt.
Di erschte freie Barlemäntswahle im Mai un Juni 1990 het di Nazionalistisch Bewegig vu Armenie gwunne. Dr Lewon Ter-Petrosjan isch as Barlemäntsbresidänt s Staatsoberhaupt vu Armenie wore. Am 23. Augschte 1990 isch d Souveränitet vum Land deklariert wore.
Im Augschte 1991 het si di Armenisch SSR in Aalähnig an di erscht Republik in Republik Armenie umgnännt. No dr Unabhängigkaitserklerig am 21. Septämber 1991 isch s hitig Armenie entstande. Dr weschtli, greßer Dail vum historische Sidligsbiet vu dr Armenier isch unter dirkischer Herrschaft blibe.
Wider unabhängig
Am 21. Septämber 1991 het Armenie d Unabhängigkait vu dr Sowjetunion verchindet. Am 6. Oktober 1991 isch dr Lewon Ter-Petrosjan zum erschte Bresidänt vu dr armenische Republik gwehlt wore. Zur Bolitik vu dr unabhängige Republik het scho frie d Brivatisierig un dr Ibergang zur Märtwirtschaft ghert. Dodermit het mer zerscht im Agrarsektor aagfange. Zwische 1991 un 1992 sin scho 80 % vum Agrarland brivatisiert wore, des het derzue gfiert, ass 320.000 ainzelni Agrarbedrib un -Gnosseschafte grindet wore sin. Im Novämber 1993 isch di nei Währig, s Armenisch Dram, yygfiert wore, wu wäg dr krisehafte Wirtschaft als an Wärt verlore het. Fir d Wirtschaftskrise sin näbe andere Faktore vu allem d Verwieschtige dur s Ärdbidem vu 1988, dr Chrieg mit Aserbaidschan, dr Zämebruch vu dr sowjetische Blanwirtschaft un d Blockad dur Aserbaidschan un d Dirkei verantwortli gsii.
Im Septämber 1991 het di autonom aserbaidschanisch Brovinz Bärgkarabach, wu in dr Hauptsach Armenier gläbt hän, iri Unabhängigkeit verchindet (Republik Arzach). Aserbaidschan het dodruf dr autonom Status vu dr Region abgschafft. Ab 1992 isch d Gwalt noch em Massaker vu Chodschali un em Massaker vu Maraga allmee eskaliert, ab 1993 isch Armenie mit aigene Verbänd in dr Konflikt yygstige. Bim Waffestillstand 1994 hän d Armenier e Großdail vum Biet vu Bärgkarabach un e greßer Biet drumume kuntrelliert.
Am 22. Septämber 1996 isch dr Ter-Petrosjan as Bresidänt vu Armenie widergwehlt wore. Syni Popularitet isch aber als aabegange. Im Februar 1998 isch er zum Rugdritt zwunge wore, wel er im Chrieg um d Region Bärgkarabach Zuegständnis an Aserbaidschan gmacht. Em Lewon Ter-Petrosjan syni Minischter, aagfiert vum Premierminischter Robert Kotscharjan, hän e Fridesblan abglähnt, wu internazionali Vermittler im Septämber 1997 vorgschlaa ghaa hä nun wu dr Lewon Ter-Petrosjan un Aserbaidschan derfir gsii sin. Dr Kotscharjan het derno 1998 di vorzogene Bresidäntschaftswahle gwunne.
Bi dr Widerwahl vum Robert Kotscharjan as Bresidänt anne 2003 het s Uuregelmäßigkaite un Demonschtrazione gee. Bim e Referändum am 27. Novämber 2005 isch d Verfassig gänderet wore, s Barlemänt het mee Rächt iberchuu, ebis, was dr Europaroot scho lang gforderet ghaa het. D Dodesstrof isch im Septämber 2003 abgschafft wore.
Bi dr Bresidäntschaftswahl am 19. Februar 2008, wu dr Sersch Sargsjan zum Noofolger vum Kotscharjan gwehlt woren isch, het s massivi Protescht gee. D Opposizion het Wahlfelschig unterstellt, d Regierig isch mit massiver Waffegwalt gege d Demonschrazione vorgange No dr Aagabe vu Human Rights Watch un Freedom House het s insgsamt 10 Dodesopfer un ca. 350 Verletzti gee. No Empfählige vum Europaroot un dr Venedig-Kummission sin druf z Armenie s Versammligs-, Medie- un Wahlrächt reformiert wore.
Im Dezämber 2015 het s e Verfassigsreform gee, wu em Regierigsschef mee Macht gee het. S Referändum isch aagnuu wore, wel dr Bresidänt Sargsjan verchidnet ghaa het, ass er nit as Minischterbresidänt wett kandidiere. 2018 isch em Sargsjan sy Bresidäntschaftszyt abglofe, no dr neie Regle het er nimi derfe kandidiere. Wel er aber jetz doch vum Barlemänt zum Minischterbresidänt gwehlt woren isch, isch s zue Massebrotescht chuu. Dr Sargsjan isch derno am 23. April 2018 as Regierigsschef zruggdrätte („Samteni Revoluzion“). Zum neie Minischterbresidänt isch am 8. Mai dr Aafierer vu dr Brotescht, dr Nikol Paschinjan, gwehlt wore. S opposizionäll Wahlbindnis vum Paschinjan het bi dr vorzogene Barlemäntswahl 9. Dezember 2018 e Meehait vu 70,4 % vu dr Strimmen iberchuu.
Ändi Septämber 2020 isch s wider zue me Chrieg um Bärg-Karabach chuu, Aserbaidschan het großi Biet chenne zruggerobere, am 9. Novämber 2020 isch e Waffestillstand unterzaichnet wore. Arzach het mieße dradizionäll armenischi Biet an Aserbaidschan abgee un au dradizionäll aserbaidschanischi Biet ziwhsce bArzach un Armenie.
Bildig
S Land het verschideni Uniwersitete. Di grescht un wichtgischt isch di 1919 grindet Staatli Uniwersitet Jerewan. Anderi staatligi Uniwersitete sin z. B. di Armenisch-Russisch Staatli Uniwersitet, di Franzesisch Uniwersitet z Armenie, d Jerewaner Staatli W. Brjussow-Uniwersitet fir Sproche un Sozialwisseschafte, di Staatli Medizinisch Uniwersitet Jerewan, di Staatli Uniwersitet Gawar, di Nazional Polytächnisch Uniwersitet vu Armenie, di Armenisch Staatli Uniwersitet fir Wirtschaftswisseschafte Jerewan, di Armenisch Staatli Pedagogisch Uniwersitet un di Nazional Uniwersitet fir Architäktur un Böuwäse vu Armenie. Näbe däne git s au ne baar privati Uniwersitete wie di American University of Armenia un di Eurasia International University.
Näbe dr Uniwersitete het s im Land au verschideni Hochschuele, wie z. B. s Staatli Konservatorium Jerewan oder s Staatli Inschtitut fir Volkswirtschaft Jerewan.
Di Armenisch Nazional Akademy vu dr Wissenschafte mit Hauptsitz z Jerewan isch di nazional Akademy vu Armenie fir d Durfierig un Koodinazion vu Forschig in dr Natur- un Sozialwisseschafte. Si dient derzue au as Sprochgsellschaft fir di armenisch Sproch.
Z Jerewan isch au di 1832 grindet Armenisch Nazionalbibliothek mit dr wältwyt greschte Sammlig an armenischer druckter Literatur.
Stedte
Di greschte Stedt un däre iri Yywohnerzahle (Stand Jänner 2018, gschetzt) sin:
Hansruedi Giger
Dr Hansruedi Giger (* 5. Februar 1940 z Kuur; † 12. Mai 2014 z Züri), aigetli Hans Rudolf Giger un besser bekannt as HR Giger, isch e Schwyzer bildende Chinschtler, Moler un Oscarprysdreger gsii.
Biografy
Dr H. R. Giger isch as Suhn vum Apedeker Hans Richard Giger un syre Frau Melly Giger z Kuur im Bindnerland uf d Wält chuu. Ase Chind isch er seli schych gsii. Är isch katholisch erzoge wore, was speter Yyfliss ghaa het uf sy Chunscht. No dr Matura het er ab 1962 Innenarchitäktur un Induschtrydesign an dr Chunschtgwärbschuel z Züri studiert. In dr Zyt vu syre Uusbildig sin syni erschte Tuschefäderezaichnige entstande („Atomkinder“), sonigi frieje Wärch het er in dr Untergrundzytige „Hotcha!“, „Clou“ un „Agitation“ vereffetligt. Bekannt wore isch er no 1966, wun er sy Studium erfolgrych abgschlosse un sich as Innenarchitäkt etabliert het. Är het as Designer an ame Biroomeebelprogramm vu dr Firma Knoll Inational gschafft, doderdur ischer as Innenarchitäkt bekannt wore, was e weng speter derno schließli zue dr erschte Uusstellig vu syne Wärch gfiert het. Är het sy Brotberuef zerscht nit ufgee un het wyter as Designer un Innenarchitäkt gschafft. In dr negschte zwai Johr het er e Huffe Skulpturen un Bilder gschaffe wie zum Byschpel „Gebärmaschine“, „Astreunuchen“ oder „Koffer-Baby“, wun er noch ere wyter Uusstellig z Züri kommerziäll dermit bekannt un erfolgrych woren isch. Scho anne 1968 het er nume no as Chinschtler un Filmmacher gschafft. As Szene- un Koschtimbildner het er mit sym Stil bekannti Film breegt wie Alien (1979) oder Species (1995). Fir syni Mitwirkig an Alien het dr Giger anne 1980 en Oscar in dr Kategory Beschti visuälli Effäkt iberchu un sy Stil isch eme braitere Publikum bekannt wore.
Dr Giger isch e baar Johr lang mit dr Schwyzer Schauspileri Li Tobler liiert gsii, wu sich am Pfingschtmentig 1975 umbrocht het. Anne 1979 het dr Giger dr Mia Bonzanigo ghyrote; d Eh isch no anderthalb Johr uusenandergange. D Mia Bonzanigo het dr Giger unter anderem zue dr Bildserie Erotomechanics inschpiriert. Frynd vum Giger sin unter anderem dr Chinschtler Friedrich Kuhn un dr Timothy Leary gsi.
Obersulm
Obersulm ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Obersulm leit em Sulmdal. D Nochbergmoede vo Obersulm send Löwenstein, Lehrensteinsfeld, Ellhofen, Weinsberg ond Bretzfeld.
Hansruedi Giger
Biografy
Em Giger sy Wärch cha em Surrealismus zuegrächnet wäre. Im Verglych zum beriemteschte Verdrätter vu däre Stilrichtig, em Salvador Dalí, wird dytli, wie andersch dr Blickwinkel vum Giger uf d Wält isch. Yyfliss vum Phantastische Realismus cheme au dur d Fryndschaft mit Verdrätter vu dr Wiener Schuel vum Phantastische Realismus wie em Ernst Fuchs. E Thema, wu in syne Wärch alsfurt erschynt, isch dr vu ihm breegt Uusdruck vu dr Biomechanoide, e Verschmilzig vu Tächnik un Mechanik mit em Kreatyrlige, im e versterende bis morbide Zämmespil mit sexuällen Aadytige. Näbe sym wichtige molerische Wärch het dr Chinschtler au Grafike, Skulpturen un Mebel gstaltet
Dr H. R. Giger het z Züri-Seebach gläbt un gschafft. Am 12. Mai 2014 isch er in eme Zürcher Chrankehuus an dr Verletzige gstorbe, wun er si zuezoge gha het bi me Sturz..
Zaichnige
Ab 1960 het dr Giger Tuschezaichnige in Schuelerzytige un Untergrundzytschrifte vereffetligt, zem Byschpel d Serie Atomkinder (1963–64).
Obersulm
Gmoedsglidrong
Zua Obersulm gheret d Ortsdoel Affaltrach, Eichelberg, Eschenau, Sülzbach, Weiler ond Willsbach.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda zom 1. Moi 1972 durch dr Zammaschluss vo Affaltrach, Eichelberg, Eschenau, Weiler bei Weinsberg ond Willsbach. Am 1. Jenner 1975 ischt ao no Sülzbach eigmoedet worda. Eschenau ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 780 als Villa Esginaha, Eichelberg 1275, Wieslensdorf 1387.
Hansruedi Giger
Skulpture
Di erschte plastische Arbeite sin Mitti 1960er Johr entstande. Um die Zyt het dr Giger gärn mit Polyeschter gschafft, z. B. 1968, wun er Koschtim fir dr Schwyzer Film Swissmade vum Fredi M. Murer gschaffe het. Speter het er au Objäkt us Bronze, Aluminium un andere Materialie gmacht. In dr 1990er Johr het dr Giger fir sy Zodiacbrunne di zwelf Dierkraiszaiche as Biomechanoide gschaffe. Um des Zyt, wu dr Giger mit em Molen ufghert het, het er au aagfange, e Dail vu syne friejere Bilder in s Dreidimensional umzsetze, unter anderem Gebärmaschine un Passagen.
Obersulm
Verwaltong
Obersulm hot mit dr Stadt Löwenstein a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Hansruedi Giger
Meebel
Di bekannteschte Meebelstuck vum Giger sin di fir dr Film Dune entworfene Harkonnen-Stiel. Dernäbe het dr Giger au Disch, Spiegel, Lampen un anderi Objäkt entworfe, wie z. B. e Mikrofonständer fir dr Jonathan Davis vu dr amerikanische Nu-Metal-Band Korn.
Obersulm
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Obersulm ghert zom Sidfränkisch.
Giro d'Italia 2012
Dr '''95. Giro d’Italia''' het vom 5. bis 27. Mai 2012 stattgfunde. Er het 21 Etappe und e Gsamtlengi vo 3.504 Kilometer ghaa. Gwunne het en dr Kanadier Ryder Hesjedal (GRM) vor em Spanier Joaquim Rodríguez (KAT) und em Belgier Thomas De Gendt (VCD). Dr Joaquim Rodríguez, wo zää Dääg lang s rooseroote Liibli vom Füerer aagha het, het s Punktklassemänt gwunne. Dr Italiäner Matteo Rabottini isch dr Best im Bärgfaare gsi und dr schnällst Noochwuggsfaarer dr Rigoberto Urán.
D Tuur het in Dänemark mit eme Äinzelzitfaare aagfange und isch z Mailand wider mit eme Äinzelzitfaare z Änd gange. Noch drei Etappe in Dänemark isch s Renne z Italie witergange, vo Verona us an dr Ostsite vom Land gege Süde. Dr südligst Punkt isch dr Lago Laceno gsi in dr achte Etappe, denn isch s an dr tyrrhenische Küste wider gege Norde gange. In dr letschte Wuche si d Bärgetappe in de Alpe und Dolomite cho, wo dr Rodriguez si erste Blatz het chönne verdäidige. Dr Hesjedal het denn aber s Zitfaare z Mailand gwunne und mit däm dr ersti Blatz im Renne.
Die dritti Etappe rund um Horsens isch em Rennfahrer Wouter Weylandt, wo 2011 am dritte Daag vom Giro gstorbe isch, gwidmet gsi und mä het ere dr Naame "WW Special Day" noch em Spitznaame vom Weylandt gee.
Faarer
Am Start si die 18 ProTeam gsi. Usserdäm het dr Veraastalter RCS vier Wildcards an Professional Continental Team verdäilt, under anderem an die dütschi Mannschaft NetApp, was eender en Überraschig gsi isch. Nit iiglaade het mä Acqua & Sapone um en ehemolig Giro-Siiger Stefano Garzelli, wo bi däm Giro äigentlig si letschts Renne het welle faare. Jedi Mannschaft het nüün Faarer an Start gschickt, so dass s Fäld im Ganze 198 Maa stark gsi isch. Drunder si drei Dütschi, säggs Schwizer, fümf Östriicher und zwäi Luxeburger gsi.
Klassemänt
<!--
Etappe
→ Detaillierte Etappenübersicht mit Ergebnissen: Giro d’Italia 2012/Etappen
Der Etappenplan wurde im Oktober 2011 vorgestellt. Das Rennen startete in Herning in Dänemark und führt nach drei Tagen in Nordeuropa nach Italien.
Der Giro 2012 gilt als mäßiger als der von 2011, da er nicht ganz so viele Hochgebirgsetappen wir zuvor aufweist. Insgesamt stehen fünf Hochgebirgsabschnitte, sechs Mittelgebirgsabschnitte, sieben Flachetappen, zwei Einzelzeitfahren und ein Mannschaftszeitfahren auf dem Programm. Sechs Bergankünfte sind geplant.