cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parlament
Es git Parlemänt vo Nationalstaate (Äihäitsstaate und Bundesstaate) und au vo Gliidstaate. Z Öschtrych isch s Parlemänt der Nationalroot. Z Dütschland heisst s nazionale Parlemänt zum zeige dass es s Gremium vo der Ebeni über de Bundesländer isch Bundesdaag. I de Bundesländer heisse d Landesparlemänt i de Flächestaate Landdaag, i de Hansestedt Bürgerschaft und z Berlin Abgordnetehus; es Bischbiil isch dr Landdaag vo Bade-Wirttebärg. Z Liechteschtei git’s dr Landdaag vom Fürschtetum Liechteschtei.
Das alte dütsche Wort «Daag» het früener algemein s Zämechoo zun ere politische Versammlig bedüütet; i dr Mundart seit me hüt mängisch no für ne politischi Diskussionsrundi: «si tüend daage», wo me drzue im Schwiizer Mundartwörterbuech Idiotikon vil schöni alti Kwellebischpiil cha lääse. I dr alte Äiggnosseschaft isch drum d Zämekumft vo de Kantonsverträtter d Daagsatzig gsii. I dr Schwiiz heisse d Parlemänt vo de Kantöön nid glyych: es git Kantoonsrööt und Grossrööt und Landrööt und im Kanton Jura modärn nach em französische Muschter Parlemänt.
Au anderi Gebietskörperschafte wie Gmäinde (bsunders Stedt) könne e Parlemänt haa; me seit ne denn öpe Gmeindroot oder au Groosse Gmeindroot oder Stadtroot (so isch es z Bärn).
Es Biispiil für e Versammlig von ere länderübegriifende Instituzioon isch s Öiropääisch Parlemänt vo dr Öiropäische Union. Bi der UNO heisst di volli Zämekumft vo de Delegierte vo de Mitgliidsländer Gäneralversammlig.
Proteste infolge des Todes von Mahsa Amini
Ìm Iràn hann àm 16. Septamber 2022 noh-n-em Tood vu dr 22-jaahriga Fràui Mahsa Amini groossa Protäschta-n-ààgfànga. D’ Amini ìsch vu dr islàmischa Sittapolizäi verhàftet, verprìgelt un geteedet worra gsìì, wial sa ìhra Kopftüach nìt „rìchtig“ ààglajt ghàà hàt.
D’ Protäschtbeweegung hàt a pààr Schtunda nooh-n-em Tood vu dr Amini ààgfànga. D’ äärschta Protäschtàkzioon hàt vor àm Schpitààl z’ Teheran schtàttgfunda, wu d’ Amini behàndelt worra gsìì-n-ìsch. A pààr Schtunda schpeeter sìnn wittera Protäschta ìn àndra Schtädt gsìì, z’äärscht ìn dr Amini ìhrer Haimetprowìnz Kurdistan, unteràndrem z’ Saqqez, Sanandadsch, Diwandarreh, Baneh un Bischar.
Bis àm 23. Septamber 2022 sìnn mìndeschtens fufzig Demonschtrànta-n-umbrocht worra. Dàs sìnn àlso d’ teedligschta Protäschta sitter dana vu 2019/20, wu mehr àss 1.500 Litt umbrocht worra gsìì sìnn. Noh-n-em Ààfàng vu da Protäschta hàt d’ irànischa Regiarung zàhlriicha Internetsitta loo schpärra, bsunders uff da soziààla Nätzwärk. Dr Iigrìff vu dr Regiarung ìsch waltwitt verurtailt worra; s’ Finànzminìschterium vu da Verainigta Schtààta hàt Sànkzioona geega d’ Sittapolizäi un mehrera irànischa hoochràngiga-n-Àmtstraager beschlossa.
Rote Liste der Reptilien Baden-Württembergs
Uf dr Roote Lischt vu dr Reptilie z Baade-Wiirtebäärg sin im Joor 1998 elf fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Reptilienaarte gstande.
Legänd:
Burg Kastenbuck
D Burg Kaschtebuck, au Kaschteschlessli oder Kaschtehofe gnännt, isch e abgangeni Burg bi Bleiche, eme Ortsdeil vu dr Stadt Härwelze im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. Si isch im untere Beraich vum Nordoschtabhang unterhalb vu dr Kirnburg in s Meiers Wäldeli im Gwan „Kaschtebuck“ in dr Nechi vu dr Mattemihli un em Kirnhalterhof.
Lohnhof
Dr Loonhoof isch e historische Geböidkomplex z Basel. Er befindet sich bi dr Leonhardschille am Koolebärg in dr Groossbasler Altstadt.
S Chorherestift
1206 isch dr Bau, wo denn no käi Naame ghaa het, as Choorheerestift vom Augustinerorde baut worde. Si ersti Erwäänig stammt us em Joor 1668. Dr Vorsteher über s stedtische Bauwääse het dört d Löön an d Handwärker uszaalt, und vo do dr Naame. Dr Vorgängerbau vom Loonhoof und dr Leonhardschille isch e Saalchille gsi, wo woorschinlig im 11. Joorhundert baut worden isch. Dört isch im 12. Joorhundert au e Chloster gsi, wo nume d Friidhoofhalle von em üübrig isch.
S Gfängnis
Lang het mä d Dürm vo dr Stadtmuure as Gfängniss brucht, het die aber no di no ufgee und so het mä e Löösig müesse sueche. Dr Basler Archidekt Amadeus Merian het d Idee ghaa ass mä us em Loonhoof e Bolizeistazioon mit Gfängnis chönnt mache, und 1821 isch d Kantonsbolizei dört iizooge. Dr Merian het s Gfängnis entworfe, aber chirchligi Kräis häi sich gegen es Gfängnis grad näbe dr Chille gweert, und mä het s erst 1835 chönne afo benutze. Dr Merian het dr Boste vom stedtische Baumäister überchoo und het 1839 vorgschlaage, ass mä au d Bolizeidiräkzioon chönnt im Loonhoof underbringe. Das isch fümf Joor spööter au bassiert. 1853 het mä s Geböid under dr Läitig vom Merian no äinisch umbaut.
D Brivatisierig 1995
1995 het mä dr Waaghoof baut und s Gefängnis dörtaane züüglet. Im Loonhoof befinde sich sithär s Hotel «Au Violon» (dr Naame isch en Aaspiilig uf s ehemoolige Gfängnis), die «Baseldytschi Bihni», e Dschääsklub und s «Muusigmuseum Basel». S Museum stammt vom Archidekduurbüro Morger & Degelo. Im Pförtnerhuus befindet sich hüte e Daageshäim.
4. April
Dr '''4. April''' isch dr 94. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 95. in Schaltjohr), dodermit blybe no 271 Däg bis zum Änd vum Johr.
Bet Sche'an
(hebräisch:בית שאן; arabisch بيسان Baisān) isch e Stadt in dr Ebeni vo Bet Sche'an im Nordbezirk vo Israel, öbbe 25 km südlig vom See Genezareth. Si het öbbe 16.900 Iiwohner.
Name
Dr Tell, wo über dr antike Stadt stoht, het dr arabisch Name Tell el-Hösn, d. h. «Hügel vo dr Sterki».
Antike
Dr Tell el-Hösn, wo in dr Jordansänki lit, isch scho in dr Bronzezit besiidlet und e bedütends Zentrum vom ägyptische Iifluss in dr Region gsi. Vom Thutmosis III. bis zum Ramses III. isch en ägyptischi Garnison dört stationiert gsi. Es isch möglig, ass Bet Sche'an sit em 10. Johrhundert zum Königriich Israel ghört het, und het däm siis Schicksal as es ehnder unbedütends Dorf sit siner Zerstörig 926 dur e Pharao Scheschonq I. deilt. In dr hellenistische Zit isch s wohrschiinlig under em Ptolemais II. in dr Middi vom 3. Johrhundert zur Neugründig as Skythopolis cho. As Folg vom Vierte Syrische Chrieg isch s 218/217 vor dr Zitwändi in dr seleukidisch Machtberiich cho. Erst dr Antiochos IV. het ere Stadträcht gee. D Erwiiterig vo Judäa under em Johannes Hyrkanos I. het d Stadt under d Kontrolle vo Jerusalem brocht. Noch dr römische Eroberig isch Bet Sche'an e freiji Stadt und Mitgliid vo dr Dekapolis, em Bund vo de zäh Stedt im nördlige Palestina worde.
In dr Spootantike isch Skythopolis as Zentrum vo dr Liinwandwäberei bekannt gsi. Im Höggstbriisedikt vom Kaiser Diokletian wärde Brodukt us dr Stadt in dr höggste Qualitätsstuefe erwähnt. D Stadt isch zur Brovinzhauptstadt vo Palaestina secunda erhoobe worde, wo d Brovinz Palaestina im 4. Johrhundert neuiideilt worden isch. E chli spööter isch Skythopolis au Bischofssitz worde. Im 5. Johrhundert isch dr Bischof Severianos e Verdräter vo de Entscheidige vom Konzil vo Chalkedon (451) gsi, und sich dorum as Martyrer gstorbe. Eine vo siine Nochfolger isch am Aafang vom 6. Johrhundert dr Bischof Johannes gsi, e Verdröter vom Neuchalkedonismus. Währed em origenistische Duurenander isch dr Theodor vo Skythopolis Bischof gsi. Us dr Stadt stammt u. a. dr Mönch und Verfasser von e Hufe Heiligevite dr Kyrillos vo Skythopolis. E Titularbistum vo dr römisch-katholische Chille bestoht bis hüte.
Noch dr arabische Eroberig 636 isch d Bedütig vo dr Stadt immer meh zrugggange, au wenn d Stadtflucht offebar scho vorhär aagfange het. Am Ändi vom 7. Johrhundert het mä e Schatz Goldmünze in dr Stadt versteckt, worde 1998 entdeckt worde isch. 749 het es Ärdbeebe die ganzi Region erschütteret und Bet Schean zerstört. D Ruine lige au hüte no so, wie s für Ärdbeebe typisch isch.
Middelalter
1099 het dr Tankred vo Tarent im Erste Chrüzzug d Siidlig eroberet, wo denn kuum no bewohtn gsi isch. D Chrüzfahrer hai sä befestiget und sä zum Zentrum vo dr Herrschaft Bethsan im Königriich Jerusalem gmacht. 1183 isch Bet Sche'an vom Sultan Saladin eroberetworde. De Chrüzfahrer isch s nümme glunge, dr Ort zrüggzerobere, au wenn si d Stadt 1264 no blünderet hai.
Die modärni Stadt
Sit em Middelalter isch Bet She'an nume no e grössers Dorf gsi. Zur Zit vom Britische Mandat über Palästina hai grad e baar duusig Lüt z Bet Sche'an gwohnt, drunder au e baar Dotzed Jude, wo aber währed em Arabische Ufstand gflüchdet si. Noch em Deiligsblan vo de Vereinte Natione hätt s ganze Gebiet zum jüdische Staat sölle choo. Am Aafang vom Palestinachrieg isch dr grösst Deil vo dr Bevölkerig gflüchdet, usser e baar Hundert, wo, nid alli freiwillig, sich uf em Tell verschanzt hai. Am 12. Mai 1948 hai israelischi Drubbe d Stadt iignoh, und d Araber, wo s dört no gee het, si zum grösste Deil uf Nazeret verdriibe worde.
Bet Sche'an isch 1949 neugründet worde. E grosse Deil vo de Lüt, wo dört aagsiidlet worde si, si us dr marokkanische Diaspora cho. Das het sich spööter negativ uf s Verheltnis zu de Kibbuzim in dr Umgäbig usgwirkt, wo meistens europäischi Jude gläbt hai. 1999 het Bet She'an dr Status von ere Stadt übercho.
Die antike Örter si Deil vom ene Nationalpark.
Burg Katenmoos
D Burg Katemoos, au Wachtbiel gnännt, isch e abgangeni Burg bi Katzemoos, eme Ortsdeil vu dr Stadt Elzach im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. Si isch im Gwan „Wachtbiel“ gläge circa 500 Meter sideschtlig vu Katzemoos.
Wahrschyns isch si im Bsitz vu dr Herre von Spitzenbach gsi. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Communauté de communes du Val d’Argent
D Communauté de communes du Val d’Argent ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 22. Dezember 2000 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera vier Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sainte-Croix-aux-Mines, Präsidant ìsch dr Claude Abel.
Passhöhe
D Passhöchi bezeichnet di tüüfstmöglichi gangbari Stell zur Öberquerig bimene Bergchamm, Höherugge oder bim Grotverlauf zwüsche zwei Bergchettene, z. B. binnere Passstross oder eme Gebirgspass. Es wird die absoluti Höchi über em Meeresniveau vomene Pass i Meter oder Fuess aagee.
D Passhöchi isch nöd immer de höchsti Punkt vome Übergang. De Verlauf vonere Passstross chan vor oder noch de Passhöchi us verschidnige Gründ nomol aastiige. Z. B. erreicht d Stross, wo vo Disentis her dur s Medelsertal uf de Lukmanierpass ufe chunnt, eren eigentliche Kulminationspunkt (d Scheitelhöchi) uf i de Galerii nördlich vo de eigentliche Passhöchi, wo sälber nu uf  liit. Da hät z tue demit, as i de 1960er Johr en Stausee baut worde isch und d Passstross hät müese witer ufe verlait wärde.
Sozialismus
Der Sozialismus isch näbem Liberalismus und em Konservatismus eini vo de drei grosse politische Ideologie, wo im 19. Johrhundert entstande sii. Der Begriff isch nie eidütig definiert gsi, isch auerdings erschtmaus aus überbegriff für kollektivi ideä brucht wordä. Später isch dr Begriff starch vom Karl Marx uh em Kommunismus prägt wordä, wo lut marx, äh form vo sozialismus isch. Dr Begriff het abr scho früech vo de sozialdemokratischen Bewegige, wo nume reformerisch gsi si und der Parlamentarismus und d Demokratie akzeptiert hai, bis zu kommunistisch-totalitäre oder autoritäre System (Realsozialismus), wo revolutionär entstande si, e Hufe Varianten umfasst. Hüt wird dr Begriff Sozialismus houptsächlech aus Ideologie, wo dr Bsitz vodä Produktionsmittu dürt Arbeiter(-klass) odr generell soziale Bsitz vo dä Produktionsmittu befürwortet, verwändet und definiert. Ds isch ä sehr lockeri defintion, was drmit ztüe het, ds dr Begriff Sozialismus vorauem oh aus Überbegriff für Ideologie wo soziale Bsitz übrd Produktionsmittu beinhaute vrwändet wird. Ds wäre z. B. dr bereits erwähnti Kommunismus, d'Sozialdemokratie, demokratische Sozialismus augemein bis hin zum Anarchismus.
D Sozialiste bedone bsunders d Grundwärt Gliichheit, Grächtigkeit und Solidarität und lege meistens Wärt uf en ängi Wächselbeziehig zwüsche praktische soziale Bewegige und der theoretische Gsellschaftskritik, zum beidi mitenand in Richtig von ere sozial grächte Wirtschafts- und Sozialornig wiiterzentwickle. Drbii verdräte si meistens e Gsellschaftsuffassig, wo im Privateigedum vo de Produktionsmittel d Wurzle vom Übel gseht und dorum d Vergsellschaftig von ene aasträbt.
Kritiker vom Sozialismus si der Aasicht, ass e Wirtschaftsordnig, wo nit märtwirtschaftlig isch und bsunders d Zentralverwaltigswirtschaft, ökonomisch ineffizient müess sii und au nid mit individuelle Grundrächt und Rächtsstaatlikeit chönnt veriibart wärde.
Der wichtigscht sozialistisch Staat isch d Sowjetunion gsii.
Troistorrents
Troistorrents (fp. [a tʀetɔʀɛ̃]) isch e Munizipalgmeind im Kanton Wallis in de Schwiiz. Si ghört zum Bezirk Monthey im Unterwallis und isch französischsprochig.
Geographii
De vorderi Teil vom Val de Morgins ghört zu Troistorrents. De bekannteschti Ort vo de Gmeind isch Morgins. Vom Gmeinsbiet us gits en Pass in Savoyer Teil vom Chablais, de Pas de Morgins.
Gschicht
Troistorrents ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1248 als Trestorrens.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Troistorrents ischt dr Fabrice Donnet-Monay (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3567 Iwonru 94,8 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,5 % Titsch, 0,5 % Talienisch und 2,2 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Troistorrents gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Tourismus
Bsunders Morgins isch, scho sit em 1908, en Wintersportort. De erschti Sessellift isch im 1947i bauet worde und im 1961 het Morgins mit em französische Wintersportort Châtel en Veriibarig troffe, zum gmeinsame Usbau vom Skigebiet „Portes du Soleil“, wo uf beidne Siite vo de Schwizerisch-französische Gränze ligt.
Vercher
Vo Troistorrents uf Morgins hets früener en Saumpfad gäh, wo zwüsche 1864 und 1867 zu ere Serpentine-Fahrschtroos usbauet worde-n-isch. In de 1870er Johr isch au d Passschtroos zum Pas de Morgins usbauet worde, wo bsunders für de Regionalvercher bruucht wird.
Yves Bisch
Dr Yves Bisch (* 1945) ìsch a elsassischer Schrìftsteller un a pànksionniarter Schüellehrer wo jetz elsassischa Unterrìchta gìtt.
Ar ìsch vu jehar a Unterstìtzer vum elsassischa Dialekt gsìì. Zitter àss d Delphine Wespiser bekànnt worra ìsch, düet'r ìn Pàrtnerschàft mìt ìhra dia Àktion fiahra, denn beida schätza ìhra Regionàlsproch.
Lehrer un Dialektunterstìtzer
Dr Yves Bisch ìsch Schüellehrer un dernoh noch Dirakter gsìì. Ànna 1995 ìsch mìt da àkàdemischa Pàlma üsszeichnet worra.
Ar gheert zu dara Generation Elsasser wo dr Dialekt àls Müetersproch glehrt han, un wo ìn dr Schüel strang zwunga worra sìn, numma noch Frànzeesch z'reda. Àls Schüellehrer ìm Frànkrìch hàt'r nàtiirlig uf Frànzeesch unterrìchta, ar hàt àwer ìmmer s Gfühl ghàà àss's schàd war, wenn dr Dialekt dat verschwìnda. Zitter àss'r pànksionniart ìsch, düet'r vìel Zitt àn d Unterstìtzung vum Elsassischa wìdma.
Ar ìsch bi da gànz erschta Mìtglìeder vum Verein AGATE, wo mìt em Edgar Zeidler d Orthal Schrìftàrt grìnda han. Ar schribt àlla zwei Sunntig a kleina Kronick „leçon d'alsacien“ ìwer elsassischa Wärter ìn dr Zittung L'Alsace. Ànna 2006 hàt'r vum „Institut des Arts et Traditions Populaires d'Alsace“ s Guldbtatzala bikumma.
Dr Dialekt fer d Välker z'verbìnda
Dr Yves Bisch, wo aui güet Hochditsch kààt, hàt scho ditscha Biacher uf Elsassisch ìwersetzt, zum Beispiel: „D'r elsassische Max un Moritz“, „Dr elsassisch Strubelpeter“.
Dr Yves Bisch hàt scho mankmol s elsassischa Kültür vorgstellt àn ìnternàtionàla Litteràtür-Traffa, wo àlemànnischa Auitora üs dr Schwitz un üs Ditschlànd mìtgmàcht han.
Dr Dialekt fer d Generàtiona z'verbìnda
Dr Yves Bisch bekìmmert sìch um s Problem vu da àlta Litt, wo mankmol numma noch Elsassisch känna wial sa d frànzeescha Sproch vergassa han. Ìn da elsassischa Spitäler oder Àltersheim känna d junga Ààgstellta dr Dialekt ìmmer weniger. Àlso fìndet ma do àlta Litt wo mìt em Personnàl nit meh känna reda. Fer dàs Problem z'leesa, gìtt dr Yves Bisch elsassischa Unterrìchta ìn da Pflager vu da àlta Litt, ìm Elsàss, àss a kleina Unterhàltung wìder meeglig wìrd. D Delphine Wespiser hàt s gliicha Ziel, sa begleitet'na ìn dara Mission. D beida han a CD erstellt, mìt em elsassischa Grundwortschàtz wo ìn'ma Spitàl nutzbàr ìsch.
Aui fer d junga Generàtiona düen dr Yves Bisch un d Delphine Wespiser elsassischa Unterrìchta gaa. Mìt'ra Sàmmlung vu Bìlder, gehn sa ìn d Schüela fer ìn da Kìnder d elsassischa Wärter vum Àlltàg z'lehra.
Wark uf Frànzeesch
Dr Yves Bisch hàt aui vìel uf Frànzeesch gschrìewa, meischtens ìwer si Berüef àls Schüellehrer, sina Gegend un ìhra Gschìcht un Tràditiona. Ìm TSH Verlàg hàt'r mehrera Chronologie-Biacher veräffentligt, wo gwìssa Thema dur d làuifenda Zitt beschriiwa.
High Society
D High Society (dt.: hoochi Gsellschaft) bezäichnet bestimmti Persönligkäite vo dr Gsellschaft, vor allem brominänte und sonigi, wo in de Medie bresänt si. Dr Usdruck isch umgangssproochlig und nid e sozialwüsseschaftlige Begriff. Im dütsche Sproochruum wird au dr psöidofranzöösischi Begriff Haute Volée brucht, wo aber z Frankriich nit bekannt isch. Dört säit mä haute société.
D High Society spiilt hüte im Grund die gliich Rolle, wo früener dr Adel gha het. Mit em Ändi vo dr ständische Oornig und em Ufstiig vom Bürgerdum wäärend dr Industrialisierig häi sich d Grundlaage drfür, wär zur hooche Gsellschaft ghööri, gänderet: die adligi Abstammig isch in dr Hindergrund dräte bzw. isch ersetzt worde vo dr berüemte Abstammig, also Brominänz oder Pseudobrominänz. Wirtschaftligi oder bolitischi Macht, Riichdum und Schöönhäit si Faktoore wo zelle. Vor allem in de brominäntere Däil vo dr High Society, wo iiri Wichdikäit dur d Medie überchömme, spiilt s e groossi Rolle, wie guet e Persoon cha vermarktet wärde.
Litratuur
Nick Foulkes: ''High Society. The History of America´s Upper Class'', Assouline, 2008.
Christian Gottlob Barth
Dr Christian Gottlob Barth (* 31. Juli 1799 z Stuegert, † 12. November 1862 z Calw) ischt a deitscher evangelischer Pfarrer, Lyriker ond Schriftsteller us-em Schwôbalendle gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Christian Gottlob Barth kommt am 31. Juli 1799 z Stuegert uff d Welt. Sei Vadder Christian Friedrich Barth ischt a Zemmer-Môler ond Vorgolder ond sei Mueder Beata Catharina geborene Engelmann isch d Dochder vo-ma Kiafer ond stammt aus Kirchheim am Necker. Scho zemlich bald isch sellra Frau ihr graischdr Wonsch, dass ihr Jonger amôl Pfarrer werra soll. Drom därf dr Christian Gottlob au des ruhmreiche Stuegerter Eberhard-Ludwig-Gymnasium bsuacha, wo scho an Haufa grauße Goischdr hervorbrôcht hôt, zom Beischbiil da Johann Friedrich Cotta, da Georg Wilhelm Friedrich Hegel ond da Gustav Schwab, om bloß môl a baar vo deane Leichda zo nenna. Dui Schuel beendet dr Christian schliaßlich mit-ma Oinser-Abidur. Hendrher studiirt’r Theologii am Diibenger Stift. Wia-nr dô drmit ferdich ischt, ondrnemmt’r a Bildongsreis durch ganz Deitschland. 1834 schließlich wuud dr Barth Pfarrer en Meddlenga bei Liibazell. Deet wuud’r abr et glicklich. Drom hengt’r bereits viir Jôhr schbätr sein Talar an da Nagel, ziagt om ens Schwarzwaldstädtle Calb ond wuud freier Jugend- ond Volksschriftsteller en seim oigena Vorlag (Calwer Verlagsverein). Seine Schrifda befasset sich hauptsächlich mit dr Ferderong vo dr Volksbildong ond dr Pflege vo dr Eißra ond Ennere Mission.
Ebbes zom Schmonzla
Dr erschde Satz vom Barth seira Geschichte von Württemberg laudet: Der geneigte Leser muß vor allen Dingen wissen, daß es zwei gelobte Länder in der Welt gibt, das eine ist das Land Canaan oder Palästina, das andere ist Württemberg.
A Beischbiil vom Barth seira Lyrik
<poem style="font-style:italic"> Der du in Todesnächten erkämpft das Heil der Welt und dich als den Gerechten zum Bürgen dargestellt, der du den Feind bezwungen, den Himmel aufgetan: Dir stimmen unsre Zungen ein Halleluja an.
Saure Kutteln
Saure Kuttla senn a sowohl em schwäbischa als au em badischa Teil von Baden-Württemberg beliebts Essa.
Dr Begriff Kuttla kommt vom lateinischa calduna (Eingeweide), woraus em Deitscha die Kaldaunen worda senn. Die Schwaba henn no eifach ihre Kuttla draus gmacht. Des Gricht isch au en andere Landstrich onder andre Bezeichnonga (z. B. Flecksuppe en Eschtreich) bekannt. S isch frihr a typischs Arme-Leute-Essen gwä. Kuttla mog zwar no net jeder Schwob, für manche ischs allerdengs a ausgschprochene Leibspeis.
Kuttla werdet aus m greinichta on gebrühta Vormaga von de Render gmachd. S Fleisch wird en Schtreifa gschnitta on en ra Mehlschwitze ogfähr a Stond lang weichkocht. Als Gwürz werdet a Lorbeerblatt, Wacholderbeera sowie a bissle Pfeffer dazuageba. Dr saure Gschmack wird durch die Zugab von Essich odr Wei erreicht.
Am beschta schmecket Kuttla zu Bratkartoffla, aber mr ko au a Brot drzua essa.
Rote Liste der Amphibien Baden-Württembergs
Uf dr Roote Lischt vu dr Amphibie z Baade-Wiirtebäärg sin im Joor 1998 19 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Amphibienaarte gstande.
Legänd:
Rothendorf (Lothringen)
Roudendroff (lothrìngisch; frànzeesch Château-Rouge, ditsch Rothendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Gschìcht
Roudendroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1158 (1179: Ruchenestorf, 13. Jh.: Rudendorff, 1341: Rodendorff).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Roudendroff ìsch. Roudendroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Roudendroff ghert zem Moselfrankisch.
Beatus Rhenanus
Dr Beatus Rhenanus (* 22. Àuigscht 1485 z'Schlettstàdt; † 20. Juli 1547 z'Stroßburi), Beat Bild noh sim rìchtiga Nàmma, ìsch a elsassischer Humànischt gsìì. As hàt àm 13. Juli 1547 sina Biacher ìn dr Stàdt Schlettstàtt verschankt; sa sìn jetz ìn dr Humànischtischa Bibliothek vu Schlettstàdt.
Dr Nàmma „Rhenanus“ ìsch a làtiniischa Form vu Rhinau, s elsassischa Dorf wo sina Fàmìlia har gsìì ìsch.
Bofflens
Bofflens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bofflens isch e Dorf zwische dr Orbe-Ebeni un em Jurafueß. D Gmaiflechi umfasst 72,2 % landwirtschaftligi Flechi, 23,5 % Wald un 4,3 % Sidligsflechi.
Beatus Rhenanus
Lawa
Dr Vàter Antoine Bild ìsch a zìmlig riicher Metzger vu Schlettstàdt gsìì. Àls Kìnd ìsch dr Beatus Rhenanus ìn d làtiinischa Schüel vu Schlettstàdt gànga. Ar hàt sorgfalttig sina Lehra ìn Hefter gschrìewa, eins vu dana Hefter kààt ma hìtt noch ìn dr Humànischtischa Bibliothek vu Schlettstàdt ààlüega.
Bofflens
Gschicht
Bofflens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1007 as in curte Bofflenis (1011 Boflinges).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,6 % gläge.
Religion
72,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 5,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Beatus Rhenanus
Lawa
Àls Studant hàt'r a Biachersàmmlung ààgfànga, wo mìt dr Zitt ìmmer greeßer worra ìsch.
Bofflens
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 0,8 %, FDP 14,0 %, GLP 1,5 %, GP 13,5 %, SP 20,1 %, SVP 45,0 %, Sunschtigi 0,8 %.
Dr Burgermaischter vu Bofflens isch dr Christophe Le Nédic (Stand Merz 2014).
Baloise Park
Dr Baloise Park isch en Areal z Baasel mit drei Geböid, wo d Versicherigsgrubbe Bâloise iire Sitz het. Zwüschen em Aeschegraabe, em Parkwääg und dr Nauestrooss, nördlig vom Baanhoof Baasel SBB zwüsche dr Elisabethenaalaag und em BIZ-Durm, gits en offeni Aarbets- und Beweagigszoone für d Mitarbäiter vo dr Bâloise, Drittmieter und d Bevölkerig. Im Baloise Park hets 1300 Büroaarbetsblätz, vo dene brucht d Bâloise sälber öbbe 700. Dr Räst wird vermietet. Im Novämber 2015 si d Geböid, wo vorane dert gstande sin, drunder d Verwaltigsgeböid vo de Baasler Versichrige und s ehemoolige Hotel Hilton Baasel, abgrisse worde. Am 15. Juni 2017 isch dr Grundstäi für s erste nöije Geböid im Baloise Park gläit und am 21. Septämber 2020 isch dr Park eröffnet worde.
S Usbildigszentrum
Im 42 Meter hooche Bauwärk vom Valerio Olgiati, wo im Baufäld Ost e Bruttostockflechi vo 13'000 Kwadratmeter het, isch s Usbildigszentrum vo dr Versicherigsgrubbe.
S Baloise Hoochhuus
S höggste Bauwärk im Baloise Park isch s Baloise Hoochhuus im Weste, wo 89 Meter hooch isch. Es isch vo de Schwizer Archidekte Miller & Maranta entworfe worde. Es stoot am Aeschegraaben und wird zum grösste Däil as Hotel gnutzt.
Bofflens
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 157 Yywohner 96,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,2 % Dytsch un 0,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Baloise Park
Dr Hauptsitz
En achtstöckigs Geböid mit ere Hööchi vo 34 Meter vo Diener & Diener im Baufäld Süüd dient as Hauptsitz vo dr Bâloise Versicherig.
Beatus Rhenanus
Wark
Ìm Septamber 1508 hàt'r fànga-n-à schriiwa: ar hàt s Vorwort gschrìewa vum Büech „Lettres proverbiales et morales“ vu sim pàrisser Meischter, dr Fauste Andrelin.
Ànna 1511 ìsch'r uf Bàsel ge wohna. Ar hàt bim Verleger Johann Froben gschàfft. Ànna 1513 ìsch'r dr Frìnd vum Erasmus vu Rotterdam worra.
Ar hàt Text vu mehrera àlta Àuitora druckt, zum Beispiel vum Plinius em Jìnger, vum Sueton, vum Seneca, vum Velleius Paterculus, vum Homer, vum Maximos von Tyros, vum Cornelius Tacitus. Bi da Àuitora vu sinera Zitt hàt'r aui Text vum Erasmus vu Rotterdam, vum Thomas More, vum Martin Luther, usw. druckt.
Ar hàt Forschung ìwer d ditscha Gschìcht gmàcht. Ànna 1531 hàt'r do drìwer s Hàuiptswark „Rerum Germanicarum libri tres“ druckt.
Ànna 1546 ìsch'r krànk worra. Ar hatt uf Bàd Wìldbàd wotta geh fer sìch erhola, àwer ar hàt nìt witterscht às Stroßburi känna geh; do ìsch'r àm 20. Juli 1547 gstorwa. Kurz vorhar hàt'r sina Sàmmlung vu ungfahr 670 scheena Biacher ìn dr Stàdt Schlettstàdt verschankt. Noh sinera Wìlla ìsch'r aui z'Schlettstàdt vergràwa worra.
Bessiburg
D Bessiburg isch e abgangeni Burg bi Märdinge im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch im Dunibärg uf ere Bärgzunge nerdlig vum Dorf im Gwan "Bösenbürgle" gläge.
D Bessiburg isch vu dr Herre von Merdingen böue wore. Anne 1456 isch s erscht Mol gnännt wore ("uff Bessiburg ob dem umsweiff"). 1507 wird si as Besebürglin gnännt. Vu dr Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Kanton Veianen
Dr Kanton Veianen isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Norde vum Land. Im Norde gränzt er an dr Kanton Klierf, im Oschte an s dytsch Land Rhyland-Pfalz un im Side un Weschte an dr Kanton Dikrech. Hauptort vum Kanton isch Veianen. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Dikrech ghert.
Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Veianen ghere drei Gmaine (Yywohnerzahle vum ):
Michael Köhlmeier
Dr Michael Johannes Maria Köhlmeier (* 15. Oktober 1949 z Hard, Vorarlberg) isch an öschtrriichischer Schriftsteller und Musiker.
Leaba
Dr Michael Köhlmeier hot vo 1970 bis 1978 Politikwüssaschaft und Germanistik z Marburg sowia Mathematik und Philosophie z Giaßa und z Frankfurt am Main studirt.
Er isch ab Afang vo da 1970er Johr mit Hörspiel im Öschtriichischa Rundfunk (Like Bob Dylan, Drei im Café spielen, Das Anhörungsverfahren) und mit kürzera Prosatexte as Schriftsteller bekannt wora (erschte Uszoachnig: Rauriser Förderigspriis für Literatur 1974). Sit Afang vo da 1980er Johr isch a umfangriichs Romanwerk entstanda, neaba vilna Texte und feuilletonistischa Biträg. Ganz erfolgriich sind sine Nochverzelliga vo antika Saga und biblischa Gschichta wora, wo ma zescht im Radiosender Ö1 usgstrahlt hot und spöter o as CD-Editiona und as Büacher ussekoh sind. 2007 isch ufm BR-alpha die 80-toalige Sendereiha ''Mythen. Michael Köhlmeier erzählt Sagen des klassischen Altertums'' gsendet wora, woner griachische Saga nochverzellt.
Für dia Gruppa Schellinski schribt Köhlmeier sit 2004 Liadtexte i Vorarlberger Mundart.
1981 hot er d Schriftstelleri Monika Helfer khürotat. Ihre Tochter Paula Köhlmeier isch im Johr 2003 im Alter vo 21 Johr tödlich veruglückt. Dr tragisch Tod vo ehra würd i deam Buach Idylle mit ertrinkendem Hund ufgschaffat, wo 2008 ussakoh isch.
Michael Köhlmeier leabt as freier Schriftsteller z Ems in Vorarlberg.
Achille Bonito Oliva
Dr Achille Bonito Oliva (* 4. Novämber 1939 z Caggiano, Provinz Salerno) isch en italiänische Kunsthistoriker, Kunstkritiker und Autor und zelt zu de renommiertiste Kunsttheoretiker für Geegewartskunst z Italie. Er het am Ändi vo de 1970er Joor dr Begriff vo dr italiänische Transavantgarde, Transavanguardia, brägt.
Lääbe und Wärk
Dr Achille Bonito Oliva het 1961 in de Rächtswüsseschafte graduiert; denn het er Litratuur mit Schwerpunkt Poetik studiert. In dr Middi vo de 1960er isch er Mitgliid vo dr neoavantgardistische Schriftstellerveräinigung Gruppo 63 gsi. 1967 het er d Lürikbänd Made in Mater und 1968 Fiction Poems uusegee. 1968 isch er uf Rom, won er sich in de Joor druf as Kommentator und Kritiker im Beriich vo dr Geegewartskunst a Naame gmacht het. 1980 het er si vilbeachtets Wärk La Transavanguardia Italiana veröffentligt, wo dr dogmatisch Überbau für die junge Mooler, wo us dr Arte Povera uusechoo si, dr Sandro Chia, Francesco Clemente, Enzo Cucchi oder Mimmo Paladino gliiferet het und sofort uf witeri öiropäischi Künstler, zum Bischbil die Nöije Wilde z Dütschland oder d Figuration Libre z Frankriich beiflusst het. Vom Aafang vo de 1980er het er e Hife Usstellige wie d Aperto 80 organisiert, won er Kurator bi dr 39. Biennale vo Venedig 1980 gsi isch, oder 1982 d Avanguardia transavanguardia z Rom. 1993 het er d Kuratoriumsläitig vo dr 45. Biennale übernoo. 2007 het dr Achille Bonito Oliva Usstellig Transcendental Realism: The Art Of Adi Da Samraj in dr 52. Biennale vo Venedig gläitet.
Dr Achille Bonito Oliva het e Hufe Abhandlige, Essei und Rezepzioone über die avantgardistische Tendänze in dr Kunst verüffentligt und het die epochale Noochwirkige vom Manierismus uf d Estethik vo dr Modärne beschriibe. Für si Wärk het er vili Uszäichnige überchoo, drunder 1991 dr internazionaal Briis für Kunstkritik, Valentino d’Oro.
Zur Zit isch dr Achille Bonito Oliva Brofässer für Zitgenössischi Kunst an dr Sapienza Universidäät vo Rom.
Toshiro Mifune
De Toshiro Mifune (jap. 三船 敏郎 Mifune Toshirō; * 1. Aprile 1920 z Qingdao, Republik China; † 24. Dezember 1997 z Tokio) isch en japanische Schauspiler, Filmproduzent und -regisseur gsi. Er het in 134 Filme mitgschpilt und het dadefür öppe 60 verschidnigi Uszeichnige übercho.
Läbe
De Mifune isch in de Schtadt Dalian ufgwachse, wo an de Küschte vo China ligt und in dere Ziit vo Japan bsetzt isch gsi. Sin Vater het es Fotogschäft gha, wo de Mifune scho ghulfe het, wo er es Chind isch gsi. Im 1949i isch er in di japanisch Armee iiberufe worde, wo er zu de Luftwaffe cho isch, für di er Luftufnahme gmachet het.
Nach em Chrieg het er Kameramaa welle werde und het im 1946 z Tokio e Schtell bi de Filmgsellschaft Tōhō gfunde. Derte isch er aber nöd Kammeramaa gsi, sondern Schauspiler. Sini erschti Hauptrolle isch im Film Ginrei no Hate (1947) di vomene Bankräuber gsi. Die «böse» Rolle sind ihm zerscht emol blibe, so het er im 1948i in Yoidore Tenshi en Gangster gschpilt und 1950 in Rashō-Mon en Räuber. Im 1958 het er in Die verborgene Festung en zwilichte General verkörperet, wobi er in di Rolle au humoristischi Element het la iiflüsse.
Zwüsche 1948 und 1965 het er in de meischte Film vom Regisseur Akira Kurosawa d Hauptrolle übernoh. Wältwiti bekannt worde isch de Mifune mit de Rolle vom Ussesiter im Film Di sibe Samurai im 1954. Im 1957i het er dann in Nachtasyl gschpilt, im gliiche Johr in Das Schloss im Spinnwebwaldund im 1963i in Zwischen Himmel und Hölle, ere Verfilmig vomene Kriminalroman vom Ed McBain.
Bim Filmfeschtival vo Venedig het er d Copa Volti, d Uszeichnig für de bescht Hauptdarstelle, für sini Rolle in de Film Yojimbo – Der Leibwächter (1961) und Rotbart (1965) übercho. Am em 1966i het er dann au bi internationale Produktione mitgschpilt: In Grand Prix vom John Frankenheimer, 1968i in Hell in the Pacific vom John Boorman, 1971 in Soleil rouge und 1976 in de Schlacht um Midway vom Jack Smight. Au in de US-Filmserie Shogun het er mitgschpilt und zwar het er derte de Fürscht Toranaga verkörperet.
Landnahme (Christoph Hein)
Landnahme isch a Roman vom Christoph Hein, wo im Johr 2004 vom Suhrkamp Verlag veröffentligt worden isch.
Toshiro Mifune
Läbe
Im 1962 het er e Prodiktionsfirma gründt, Mifune Productions und im 1963 het er zum erschte Mol Regii gführt im Film Gojū-man-nin no Isan. Im 1966 het er in Tokio es eigeds Studio eröffnet und im 1981 e Schauspilschuel. D Schuel het aber drei Johr schpöter müesse schlüsse.
Landnahme (Christoph Hein)
In Landnahme verzellt dr Hein d Läbensgschicht vom ä Umsiidler, em Bernhard Haber, uus dr Sicht vo fümf verschiidene Persone, wo alli in dr "Ich"-Form verzelle. Jede vonenä het si eigeni schbroochligi und charakterligi Authentizität und si eigene Läbensentwurf. Ziitlig und gschichtlig foot dr Roman churz noch em Zweite Wältchrieg a und ändet zur Ziit vo dr dütsche Wiidervereinigung.
Inhalt
Es isch d Gschicht vom Bernhard Haber, wo noch em Zweite Wältchrieg si Heimet z Schlesie het müesse verlo und as Umsiidler sich in dr oschddütsche Chliischdadt Guldebärg niiderglo het. Drotz alle Schwiirikeite schafft er d Integration in si neui Heimet: er wird agfiindet vo de Iiwohner vo Guldebärg, wo die wo us em Oschde chömme nid chönne usschdoh, si Hund Tinz schdirbt und si Vater begoht Sälbschdmord, wo sich aber schbööter as Mord vom enä Guldebärger useschdellt. Dr Haber brings zum Schluss aber fertig ein vo de iiflussriichschde Bürger vo dr Schdadt z wärde.
Liste der byzantinischen Kaiser
Die Liste vo de byzantinische Kaiser git e süstematische Überblick über d Herrscher vom oströmische und denn vom Byzantinische Riich. Alli Kaiser si din vom Konstantin em Groosse (306–337) aa, wo, won er 324 eläi Herrscher über s Römische Riich worde isch, die nöiji Kaiserresidänz Konstantinopel het lo baue und vo däm Zitpunkt aa as dr erst byzantinischi Kaiser gältet, bis zum Konstantin XI. Palaiologos, wo Konstantinopel 1453 an d Osmane verloore het.
In dr Forschig wärde d Herrscher vo dr spätantik-früebyzantinische Faase vom Riich (bis Herakleios 641), wo Latiinisch no d Hoof- und Verwaldigssprooch gsi isch, im Allgemäine au as oströmischi Kaiser bezäichnet und wenigstens bis zum Justinian I. no zu de römische Kaiser zelt. Nit zu de byzantinische Kaiser wärde d Tetrarche Diokletian, Galerius, Maximinus Daia und Licinius grächnet, wo vo 284 bis 324 im Oste vom Riich regiert häi. Für d Zit zwüsche 1204 und 1261, wo Konstantinopel as Latiinischs Kaiserriich vo de Chrüzfaarer beherrscht worde isch, wärde d Herrscher vom Kaiserriich Nikaia as byzantinischi Kaiser gfüert. D Herrscher vom Kaiserriich Trapezunt (1204–1461) us dr Dünastii vo de Komnene gälte nit as byzantinischi Kaiser.
Laskaride und Palaiologe
<!--
Erläuterungen
Die vorstehende Liste führt näbe den im deutschen Sprachraum üblicherweise verwendeten Namen der Kaiser ihre vollständigen Namen, ihre Regierungszeit (bei Usurpatoren und Prätendenten: Zeit ihres Herrschaftsanspruchs) und etwaige Besonderheiten auf. Für die frühbyzantinische Zeit wird bei originär griechischen Namen der griechischen Version der Vorzug gegeben (Beispiel: Zenon), es sei denn, die lateinische ist deutlich verbreiteter (Beispiel: Hypatius). Bei Homonymie wird der lateinische Ausgangsname in fortlaufender Zählung auch nach der Spätantike beibehalten (Beispiele: Leo III. statt Leon, Theodosius III. statt Theodosios). Einige Kaiser änderten ihren Namen im Laufe ihres Lebens, etwa durch Adoption oder beim Herrschaftsantritt. Angegeben wird der zuletzt geführte Name ohne Ehrentitel. Inoffizielle bzw. spätere Beinamen sind kursiv gesetzt.
Weiß hinterlegt und gefettet sind die legitim herrschenden Kaiser (Beispiel: Konstantin I.) sowie ihre nominell gleichrangigen Mitregenten (Augusti, Basileioi). Die Fettung entfällt bei Kaiserinnen bzw. nicht durchgängig anerkannten oder ungekrönten Kaisern (Beispiele: Irene, Konstantin (XI.)); das gilt auch für Gegenkaiser, die zeitweise den legitimen Herrscher verdrängten, sofern sie der herrschenden Dynastie entstammten und ihre Herrschaft vom Senat oder der Kirche (d. h. dem Patriarchen) anerkannt war (Beispiele: Basiliskos, Artabasdos).
Blau hinterlegt und gefettet sind Mitkaiser, die für einen nominell legitimen Herrscher durchgängig die faktische Regentschaft ausgeübt haben (Beispiel: Romanos I.). Die Fettung entfällt bei einer nur zeitweiligen oder illegitimen Ausübung selbstständiger Regierungstätigkeit (Beispiel: Matthäus).
Mitregenten und Unterkaiser bzw. designierte Thronfolger (Caesares, Sebastokratoren, Despoten), die zu keinem Zeitpunkt legitim eigenständig geherrscht haben, werden in der Anmerkungsspalte den jeweiligen Kaisern unter Angabe ihrer nominellen Regierungsjahre bzw. der Jahre ihrer Würdenträgerschaft, soweit bekannt, zugeordnet (Beispiel: Dalmatius). Titelträger unter mehreren Kaisern werden in der Anmerkungsspalte nur einmal aufgeführt (i. d. R. bei dem Kaiser, der den/die Titel zuerst verliehen hat; Beispiel: Konstantin Dukas Porphyrogennetos, Mitkaiser unter Michael VII., wird unter Alexios I. nicht nochmals gelistet). Mit Schrägstrich vorangestellte kursive Jahreszahlen bezeichnen das Jahr der Akklamation bzw. Designation bei später erfolgter Krönung bzw. offizieller Amtseinführung (Beispiel: Michael IX. 1281 als Mitkaiser designiert, 1295 gekrönt). Aufgeführt sind auch Nicht-Byzantiner, denen der Titel formell vom Kaiser verliehen wurde (Beispiel: Terwel). So genannte „Kaisermacher“ werden mit der Präposition „durch“ gekennzeichnet (Beispiel: „durch Aspar“). Kaiserinnen (Augustae, Basilissai) werden als Regentinnen genannt, wenn sie dem Kaiser nominell gleichgestellt waren und für ihn die Macht ausgeübt haben (Beispiel: Pulcheria) oder nach dem Tod des Kaisers selbst (übergangsweise) die Herrschaft übernommen haben (Beispiel: Domnica).
Kursiv gesetzt sind 1. Mitkaiser, deren Existenz bzw. Kaisertum nicht sicher belegt ist (Beispiel: Arcadius II.); 2. präsumtive Thronfolger und Nobilissimi, die entweder infolge ihres eigenen Todes oder des Todes bzw. der Entmachtung des Kaisers nicht mehr offiziell zum Caesar oder Augustus ausgerufen wurden oder für die eine Erhebung zum Caesar nicht sicher belegt ist (Beispiel: Varronian); 3. De-facto-Regenten (Reichsverweser), die dem betreffenden Kaiser nicht dynastisch verbunden waren (Beispiel: Rufinus unter Arcadius); 4. Thronkandidaten, die durch eigenen Verzicht (recusatio imperii) bei Thronvakanz indirekt zu „Kaisermachern“ wurden (Beispiel: Jovian Kaiser „nach Verzicht durch Salutius“).
Aufgeführt sind auch nichtbyzantinische Herrscher, die auf ehemaligem Reichsgebiet bzw. in Territorien unter nomineller byzantinischer Oberhoheit den Kaisertitel oder eine kaiserähnliche Stellung beansprucht haben (imitatio imperii; Beispiele: Theudebert, Stefan Dušan). Sofern die Regentenposition durch den Erhalt römischer bzw. byzantinischer Ehrentitel offiziell legitimiert war, sind die Figuren beim jeweiligen Kaiser aufgeführt (Beispiel: Theoderich unter Anastasios I.).
Eingerückt sind Usurpatoren und Prätendenten, die über eine nur regionale/lokale bzw. periphere Machtbasis verfügt oder nur kurzzeitig geherrscht bzw. einen Herrschaftsanspruch erhoben haben.
Kursiv gesetzt sind 1. Rebellen, Verschwörer oder Separatisten, bei denen unwahrscheinlich oder zumindest unsicher ist, ob sie die Kaiserwürde beansprucht haben, die jedoch in der Überlieferung zu Usurpatoren (tyrannoi) stilisiert wurden (Beispiel: Vitalian); 2. spätantike jüdisch-samaritanische „Könige“ in Palästina, deren messianischer Anspruch die Legitimität der Kaiserherrschaft in Frage stellte (Beispiel: Patricius).
Usurpatoren, die zeitweise auch legitime Träger einer der oben genannten kaiserlichen Würden waren, sind nicht eigens aufgeführt, sondern bleiben als solche in der Anmerkungsspalte dem jeweiligen Kaiser zugeordnet (Beispiele: Anastasios II., Kaiser 713–715/16, oder Johannes Dukas, Caesar sit 1061 unter Konstantin X. und dessen Nachfolgern, werden unter Leo III. bzw. Michael VII. nicht eigens als Gegenkaiser gelistet).
Hinsichtlich der Gegenkaiser erhebt die Liste keinen Anspruch auf Vollständigkeit, zumal von einigen außer ihren Namen nichts oder fast nichts bekannt ist. -->
Nasenbein
S Nasebei (lat. Os nasale) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel, wo us eme Chnochebäärli zsämmegsetzt isch. Es bildet dr grössti Deil vom Nasedach und eso die oberi Wand vo dr Nasehöhli.
An dr Innesiite vom Nasebei si d Nasescheidewand (Septum nasi) und die oberi Nasemuschle (Concha nasalis dorsalis) agmacht. D Nasemuschle begränzt au dr oberi Nasegang („Riechgang“).
Bi vile Süüger (Usnahme: Mensch, Raubdier) stoht s Nasebei vorne über s Zwüschechiiferbei (Os incisivum) use, so dass e spitzwinklige Iischnitt (Incisura nasoincisiva), wo vorne offen isch, usbildet isch.
Dur Schleg vo usse cha s liicht zun ere Fraktur vom Nasebei cho.
Château-Salins
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Château-Salins ìsch. Château-Salins ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Château-Salins ghert zem Lorrain.
Luxemburg
Luxeburi, lux. Lëtzebuerg, dt. Luxemburg, frz. Luxembourg, ésch e Ländele én Weschteuropa. ’S grenzt ém Norde un Weschte àn Belgie (mét e eije Provinz Luxemburg), ém Oschte àn Ditschland un im Süde àn Frànkrich. Mét Belgie un d’Néderlande bildt’s d Beneluxstaate. Mét dene zwei Länd’r v’rbindt’s e làngi, z. T. staatlich einheitlichi, g’meinsàmi G’schicht. Luxeburi ass Member vun der UEBL, der Europäescher Unioun, der OECD an der NATO.
’S Prinziip vun de Luxeburj’r ésch: Mir wëlle bleiwe wat mir sinn!
Amtssproche
Z Luxeburg sin lut em Gsetz vom 24. Februar 1984 Dütsch, Französisch und Luxeburgisch (e Art dütsche Dialäkt, wo aber e offiziälli Orthografy hät und als eigeni Sproch zällt) Amtssproche. In de Chinderschüel und in de erschte Johr vo de Schüelzit wird vor allem Luxeburgisch gschwätzt, spöter je noch Schüel au Französisch und Dütsch. D’Zitige sin meistens uff Dütsch, enthalte aber au französisch- und luxeburgischsprochigi Artikel. Im Radio und im Fernseh dominiert Luxeburgisch, es chönne aber au Sänder uss em Usland (Dütschland und Frankrych) empfange werre. Gsetzestekscht sin uff Französisch. Was d’Luxeburger als Arbetssproch schwätze, hängt stark vom Brüef ab, generäll wird aber im ländlige Ruum meh Luxeburgisch gschwätzt.
Geographii
Luxeburi het mét Belgie 148 km Grenz, mét Ditschlànd (Grenzgänge 138 km) geht’s àn de Bundesländ’r Rheinland-Pfalz un Saarland. Un mét Frànkrich – ’s Noochberdépartement ésch de Moselle - ésch de Grenzgänge 73 km. Luxeburi ésch mét sin’r Flächi vun 2.586 km² de zweitkleinscht Staat (nooch Malta) vun de EU, mumme 14 km² greess’r als’s Saarland, ’s kleinscht vun de Flächeländ’r vun Ditschlànd.
Geologisch wird Luxeburg hauptsächlig in zwei Regione glidert (Luxeburgisch/Französisch/Dütsch):
D’Aafäng
Ab em 1. Johrhundert v. e. Chr. häng d’Kelte s hüttig Großherzogtum Luxeburg bsidelt, in de Johrhundert denoch sin d’Römer zù de Herrscher vum Gebiet wore. Ab em 3. Johrhundert hänn di germanische Iifäll aagfange un ab em 5. Johrhundert sin d'Römer de Franke gwiche.
D’Grofschaft un s Herzogtum Luxeburg
Am Palmsunndig vum Johr 963 hät de Ardenner Graf Siegfried mit em Chloster St. Maximin z Trier Länderäie um Feelen umme gege de Bockfälse, wu e Kaställ mit em Namme Lucilinburhuc gstande-n-isch, duscht. Rund um sälle Fälse ume hät sich d’Stadt Luxeburg entwickelt un d'Grofschaft under em Huus Luxeburg isch entstande.
S Großherzogtum
Am Wiener Kongräss isch s bishärig Herzogtum Luxeburg 1815 zum uuabhängige Großherzogtum erchlärt wore un es hät Deil vu sinem Gebiet an Breuße mieße abdrätte; de holländisch Chönig Wilhelm I. isch in Personalunion zum Großherzog vu Luxeburg wore. 1839, nüün Johr noch de Gründig vu Belgie, isch de Verdrag vu London gschlosse wore un de östlig Deil vum Großherzogtum isch di gliichnamigi Brovinz vu Belgie wore. In de Zit denoch isch draa gschafft worre, z Luxeburg e eigeständige Staat uff d’Bei z stelle.
1848 hät’s sini erschti eigeni Verfassig griegt. Si hät dörtmols zù de liberalste Verfassige zellt, isch abber scho 1856 durch de Staatsstriich vum Großherzog ußer Chraft gsetzt wore. E Entwicklig hät de Bau vu ’me-ne Iisebahnnetz 1858 dargstellt, wu Luxeburg an sini Nochberländer aagschlosse hät, un d’Entdeckig vu neue Broduktionsmethode hät e Uffschwung in de Iiseerzindustrii un dodemit e wirtschaftlige Uffstig für s Land dargstellt.
Di beide Wältchrieg un d'Nochchriegszit
Drotz de ewige Neutralitet hät s Dütsch Riich im Erschte un Zweite Wältchrieg bsetzt. 1918 isch es für uuabhängig erchlärt wore. 1940 hänn’s di nationalsozialisdische Dütsche widder bsetzt un Luxeburg isch vu-n-ene genau wie s Elsass als e Deil vum Riich bhandelt wore; mer hät d’Luxeburg zerscht mit güetem Züerede, deno mit Terror versüecht devuu z übberzüüge, dass si heim ins Reich ghöre dete. Numme e chleine Deil vu de Iiwohner, wu wäge sine gäle Uniforme au Gielemännercher (gäli Männlì) gnännt worre-n-isch, hät mit de Nazi zämmegschafft. Vu 1942 ab sin d’Luxeburger in d'Wehrmacht iizoge wore. Während de Ardenneoffensiive in de letschte beide Chriegsjohr hät de Norde vum Land schwäri Zerstörige mieße erliide.
Noch em Chrieg hät Luxeburg sini Neutralitet uffge. Es isch Mitglider vu-n-ere Reihe vu internationale Organisatione wore, drunder d’NATO, di Westeuropäischi Union un d’EGKS (Europäischi Gmeinschaft für Chohle un Stahl), eine vu de Vorläufer vu de Europäische Union. 1952 isch d’Hauptstadt zum Sitz vu de EGKS wore. De Biidritt zù de Europäische Wirtschaftsgmeinschaft (EWG) isch am Aafang vu-n-ere diefe wirtschaftlige Entwicklig un ere Iiwanderigswälle gstande; Luxeburg wird viilmool als Sinnbild vu de Offeheit gegenübber em Usland aaglüegt.
2023 hät Luxeburg e nöii Verfassig überchoo, wo di alt vo 1868 (vo sithäär mängsmaal rewidiert woorden isch) abglööst hät.
Demografii
Luxeburg hät dräi Amtssproche: Luxeburgisch, Dütsch un Französisch. S Luxeburgisch isch e moselfränkische Dialäkt.
De gröscht Aadeil under de Religione hät de Katholizismus.