cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cäcilia von Rom
Cäcilie-Chile
Im 5. Joorhundert isch im Stadtdeil Trastevere vo Rom e Chille für d Cäcilia gsi. Wo men öpe ane 822 i dr Calixt-Katakombe der Liichnam vo dr Cäcilia gfunde het, isch er under em Papscht Paschalis id Chille vo Trastevere brocht worde, und me het über em nöie Grab vo dr Häilige d Basilika Santa Cecilia in Trastevere bout.
Anderi Chile, wo dr häilige Cäcilie gweit sind, git s z Mihlhause, z Öschtringe und z Mosbach in Baade-Württebärg, z Rengschburg und an anderne Oort.
Dr Fiirtig
Dr 22. Novämber isch sid em 6. Joorhundert dr Dag, wo i dr Chille für s Aadänke ad Cäcilie vorgseh isch.
D Cäcilia und d Chillemusigg
Sid em 14. Joorhundert gilt di häilig Cäcilie als öper wichtigs für d Musigg i dr Chille. Vil Komponischte häi Musiggstück gmacht zum se z eere, zum Bischpiil dr Henry Purcell, dr Jeremiah Clarke, dr Joseph Haydn, dr Maurice Greene, dr Georg Friedrich Händel und dr Benjamin Britten.
Zeitdilatation
Bi dr Zitdilatazioon (us lat.: dilatare ‚usbräite‘, ‚ufschiebe‘) handlet s sich um e Fenomeen vo dr Relatiwidäätstheorii. Wenn sich e Beobachter gliichförmig bewegt bzw. es git en Inerzialsüsteem, won er sich din nid bewegt, denn goot noch dr spezielle Relatiwidäätstheorii jedi Uur, wo sich relativ zu iim bewegt, us sinere Sicht langsamer. Das lit nid an de Uure, sondern an dr Zit sälber, wo in bewegte Süsteem langsamer isch. D Zitdilatazioon isch umso sterker, je gröösser die relativi Gschwindigkäit vo dr Uur isch. Im alldääglige Lääbe cha mä sä nid beobachde, sondern erst bi Gschwindigkäite, wo im Vergliich zur Liechtgschwindigkäit nit eso chlii si, ass mä sä cha vernoochlässige. D Daatsach, ass für alli Beobachder d Zit in de andere Inerzialsüsteem langsamer verbiigoot, isch kä richdige Widerspruch, wemm mä d Relatiwidäät vo dr Gliichzitigkäit nööcher aaluegt.
E sonige Effekt häi dr Joseph Larmor (1897) und dr Hendrik Antoon Lorentz (1899) as ersti im Raame vo dr Äthertheorii, wo vo dr Relatiwidäätstheorii abglööst worde isch, abgläitet. Im Albert Einstein (1905) isch s glunge z demonstriere, ass wenn d Uurzit andersch verfliesst, das nit isch, wil si vom e Äther beiiflusst wird, sondern mit ere radikale relatiwistische Nöiinterpretazioon vo de Konzept vo Ruum und Zit zämmehängt.
D Zit won e Beobachder misst, wo sich relativ zun ere Uur bewegt, isch lenger as d Zit \Delta t im Inerzialsüsteem vo dr Uur (v isch d Gschwindigkäit vom Beobachder relativ zur Uur, c d Liechtgschwindigkäit).
Bi dr grawitative Zitdilatazioon handlet es sich um e Fenomeen vo dr allgemäine Relatiwidäätstheorii. Mit dr grawitative Zitdilatazioon bezäichnet mä dr Effekt, ass en Uur – wie au jede andere Brozäss – im ene Grawitazioonsfäld langsamer lauft as usserhalb von em. So vergoot d Zit uf dr Oberflechi vo dr Ärde um öbbe dr Faktor 7·10−10 langsamer als im Wältruum, wo wit äwägg und fast frei vo Grawitazioon isch. Jede Beobachder, wo gegenüber em Grawitazionsfäld in Rue isch, misst e lengeri bzw. chürzeri Zit, wo Vorgäng bruuche, wo im bzw. usserhalb vom Grawitazioonsfäld vor sich gönge (wie z. B. en Oszillazioon vom elektrische Fäldsterkiwektor vom ene Liechtstraal, wo as Basis für d Zit cha verwändet wärde). Andersch as bi dr Zitdilatatioon dur Beweegig isch die grawitativi Zitdilatazioon nit gegesitig: Wääred dr Beobachder, wo sich witer oobe im Grawitazioonsfäld befindet misst, wie d Zit vom Beobachder, wo witer unde isch, langsamer goot, gseet dr underi Beobachder, wie d Zit vom oobere entsprächend schnäller goot.
Cameron Diaz
D Cameron Michelle Diaz (* 30. Augschte 1972 z San Diego, Kalifornien) isch e US-amerikanischi Schauspiileri, Synchronsprächeri un en ehmolig Model.
Lääben un Karriere
D Eltere vum Vater vu dr Diaz, em Emilio Diaz, sin vu Kuba gstammt. Är het bim kalifornische Elkonzärn UNOCAL as Vorarbaiter gschafft, ihri Mueter Billie Early het as Verdrätteri im Import/Export gschafft un het dytschi, änglischi un indianischi Vorfahre. D Diaz het e elteri Schwschter, d Chimene Diaz. D Cameron isch im kalifornische Long Beach ufgwachse un zerscht uf d Los Cerritos Elementary School un derno uf Long Beach Polytechnic High School gange. Mit 16 Johr het si ihre Elterehuus verloo un in dr fimf Johr derno as Modell in verschidene Länder gschafft, dodrunter Japan, Auschtralie, Mexiko, Marokko un Frankrych. Im Alter vu 21 Johr isch si uf Kalifornie retuur chuu, het wyter as Modell gschafft un fir e Roll im Film The Mask (1994) vorgsproche. Drotz ass si kai schauspiilerischi Erfahrig ghaa het, isch si Hauptdarstelleri in däm Film wore, wu si as wyblige Gegepart vum Jim Carrey d Roll vum stereotype „nätte blonde Maidli“ gspiilt het. Dr Kinoerfolg het er wyteri Rolle yybrocht in Film wie Minnesota oder My Best Friend’s Wedding.
Dr große Durbruch isch dr Diaz 1998 mit dr Kumdei There’s Something About Mary glunge, wun ere en erschti Golden-Globe-Nominierig yybrocht het. Derno het si in Independetfilm mitgspiilt. Ihri Rollen in dr Straife Being John Malkovich un Any Given Sunday hän ere positivi Kritiken yybrocht. Fir Being John Malkovich het si anne 1999 ihri zwoot Golden-Globe-Nominierig iberchuu.
Anne 2000 isch d Diaz as California-Girl im Färnseh-Remake Charlie’s Angels ufdrätte. Wäg em kommerziällen Erfolg vum erschte Dail isch 2003 e Furtsetzig drillt wore, wu bi dr Filmkritik wenig Gnad gfunde het, aber mit eme Yyspiilergebnis vu 259 Mio. US-Dollar glych erfolgrych gsii isch. Dr Film isch fir Guldeni Imbeeri nominiert gsii. Scho bi dr Draiarbete het si d Diaz gege ne dritte Dail uusgsproche, weil si au in Zuechumft no an ärnschthafte Filmproduktione het well mitwirke.
Anne 2001 het si Vanilla Sky näb em Tom Cruise un dr Penélope Cruz mitgspiilt un 2002 im Film Gangs of New York vu Reschisser Martin Scorsese, wu fir zeh Oscar nominiert woren isch. Fir beedi Fil isch si as Beschti Nääbedarstelleri fir dr Golden Globe nominiert wore. Anne 2004 het si d Roll vu dr Maggie im Film In Her Shoes an dr Syte vu dr Shirley MacLaine un em Toni Collette gspiilt. Noch eme wytere Publikumserfolg het d Diaz e Roll im Film The Holiday an dr Syte vum Jude Law, dr Kate Winslet un em Jack Black iberchuu. Bi ihrem ngeschte Film het d Diaz an dr Syte vum Ashton Kutcher in Love Vegas gspiilt. Dr Film het schläöchti Kritike iberchuu, d Diaz un dr Kutcher sin baidi fir e Guldini Imbeeri nominiert wore.
Anne 2009 het d Diaz in My Sister’s Keeper e jungi Mueter gspiilt, wu s Chind Bluetchräbs iberchuu het. Anne 2010 isch si in dr Actionkumedi Knight and Day  an dr Syte vum Tom Cruise z sääne gsii.
Am 22. Juni 2009 isch d Cameron Diaz mit eme Stäärn uf em Hollywood Walk of Fame (bi 6712 Hollywood Boulevard vor em Grauman’s Egyptian Theatre) in dr Kategory Film gehrt wore.
Di dytsch Standardsynchronstimm vu dr Diaz isch d Katrin Fröhlich.
Zytwys het d Diaz zue dr Holywoodschauspiiler mit em greschte Verdiesnscht ghert. Wu si fir Nachdem sie für Shrek the Third e Gasch vu 30 Millionen US-Dollar iberchuu het, isch si in dr Forbes-Ranglischt mit eme Yychuu vu 50 Millionen US-Dollar (zwische Juni 2007 un Juni 2008, mit Wärbenyynahme) uf em erschte Blatz gläge.
Persenligs
D Diaz het vu 1990 bis 1995 e Beziehig mit em Produzänt Carlos de la Torre ghaa. Vu 1996 bis 1998 isch si mit ihrem Kolleg Matt Dillon un vu 1999 bis 2003 mit em Schauspiiler Jared Leto, au bekannt as Sänger vu dr Band 30 Seconds to Mars, liiert gsii. Vum Summer 2003 bis Jänner 2007 het d Diaz mit em Justin Timberlake zämmegläbt. Zwische Juli 2010 un Septämber 2011 sin si un dr Baseballer Alex Rodriguez e Baar gsii.
Am 5. Jänner 2015 het si z Los Angeles dr Musiker Benji Madden ghyrote, dr Sänger vu dr Band Good Charlotte, wu si syt 2014 mit verlobt gsii isch.
Schnewlin (Adelsgeschlecht)
D Familie Schnewlin, au Snewlin oder Snewelin, isch e sidditsch Patriziergschlecht vu Friburg gsii un aini vu de iiflussriichschte Familie im Brisgau.
Gschicht
D Herre Schnewlin sin s eltscht Friburger Patriziergschlecht. S isch e witt verzwiigti Familie mit 14 Linie gsii, wu im Ruum Friburg im Brisgau umfangriichi Lechegieter ghet het.
Im Stritt vu dr Habsburger gege d Aidgnosse hän d Herre Schnewlin bi de Schlacht bi Sempach uf de Sitte vu dr Habsburger kämpft. Dodebii sin schins drei, villicht sogar vier Verdretter vum Gschlecht gfalle. D Wappe vu de Gfallene sin no hite in de Schlachtkapell Sempach z sehne („Her Thomann vo Berenlapp“ un „Dietrich un Hans Schnewelii“).
Zum erschte Mol wird d Familie Snewlin in ere Ziigelischte vum 01. Mai 1215 gnennt: „cunradus Snewli, frater eius hermannus“ ''. Anne 1220 wird de Konrad as „Chonradus Sneuwelinus scultetus“  as e Schultheiß vu de Stadt Friburg gnennt.
De letschte Spross vu de Familie Schnewlin isch uf em Alte Fridhof beigsetzt wore.
Germanische Sprachen
Die germanische Schprache sind en Zweig vo de indogermanische Schprachfamilie.
Es charakteristischs Phänomen vo allne germanische Schprache gegenüber de andere indogermanische Schprache sind d Veränderige im Konsonantismus dur di erschti Luutverschiebig.
I dr folgende Uuflischtig werded nur d Eigearte vo de gröschte Schprachgruppe gnännt, Dialekte findet mer under em jewiilige Einzelartikel. Biischpiilswiis werded viili niederdüütschi Dialekte nur under Niederdüütsch bzw. Plattdüütsch im Artikel «weschtgermanischi Schprache» uufgfüehrt.
Geografeschi Gliderig
D Schprachgrenze zwüsched Nord- und Weschtgermanisch isch hüt dur di düütsch-dänisch Grenze markiert und isch früeher öppis wiiter südlich a dr Eider gläge.
Innerhalb vu dene beide große Sproochgruppe gits e Dialektkontinuum, des heißt, ma ka nit wirklich sage, wo e bstimmti Sprooch ihr End het un wo di näkschte aafangt. In de hitige Zitt isch es allerdings oft so, dass di Dialekt vu de Standardsprooche verdrängt worre sin.
Weschtgermanischi Schprache
Under andere: Düütsch, Änglisch, Niederländisch, Afrikaans, Friesisch, Jiddisch. En anderi Bizaichnig för Westgermanisch isch Südgermanisch.
Oschtgermanischi Schprache
Alli oschtgermanische Schprache sind uusgschtorbe. Guet öberliferet isch nume s Bibelgotische, denebet no öber hundert Uusdrück uf Krimgotisch.
Gschicht
Mer gaht vonere hypothetische protogermanische (vor- oder gmeingermanische) Schprach als Urschprung vo allne schriftlich überlieferete germanische Schprache uus. Debii underscheidet mer die weschtgermanische und die nordgermanische Schprache, wo sich hauptsächli i de Spaatantike usenandentwicklet händ. Scho echli früehner hät sich s uusgschtorbene, nur durs Gotische überliferete Oschtgermanisch abgschpalte. Die Schprachperiode vor dr Trennig vom Oschtgermanische nennt mer au gmeingermanisch.
Die weschtgermanische Sprache als Einheit häts wahrschindli gar nie ggää. Scho i de früeh überliferete Schprachdokumänt gseemer es Südgermanisch (hüt die hochtütsche Dialäkt) und es Nordseegermanisch (hüt s Nidertütsch, s Niderländisch [mee oder weniger], s Friesisch und s Änglisch zäme mit em Schottisch).
Di nordgermanische Schprache stammed vom Altnordische ab. Die Vorform vo de hütige skandinavische Schprache isch öis i Runedenkmäler und dr riiche Literatur vom mittelalterliche Skandinavie bezüügt. Scho vor dr früeschte Überlieferig vo dr altnordische Schprach händ sich die in Altweschtnordisch und Altoschtnordisch gschpalte. Us em erschte Zwiig sind s hütige Isländisch und Färöisch hervorgange, us em zweite Zwiig s hütige Dänisch und Schwedisch. Ufgrund vom jahrhundertlange Iifluss vo de dänische Herrscher uf s Königriich Norwege gilt dem siini hütigi Amtsschprach, s Bokmål, ebefalls als oschtnordisch, während d Dialekt vo Weschtnorwege, wo dänn dr Schprachforscher Ivar Aasen di zweiti Amtsschprach vo Norwege gschaffe hät, s Nynorsk, em weschtnordische Zwiig aaghöred. – Die Wescht-Oschtspaltig vo de skandinavische Sprache isch aber scho im Mittelalter von ere Nord-Süüd-Spaltig überchrüzt worde; Schwedisch und di oschtnorwegische Dialäkt ghöred dadebii zum Nordskandinavisch, Dänisch zum Südskandinavisch und di weschtnorwegische Dialäkt, Färöisch und Isländisch zum Weschtskandinavisch.
Conter
Konter (dt. Contern, frz. Contern) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Konter ghere d Ortschafte Konter (Contern), Méideng (Medingen), Mutfert (Moutfort), Éiter (Oetrange) un Pläitreng (Pleitringen/Pleitrange).
Geografi
Konter lyt an dr Sir.
Verwaltig
Konter ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Konter isch dr Jean-Pierre Schmitz (CSV). Scheffe sin dr Fernand Schiltz (LSAP) un dr Philo Günther-Marx (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Konter isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 879 as Contrein (1128: Contre).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Konter ghert zum Moselfränkisch.
Bologna
Bolonja [] isch en italiänischi Universidäätsstadt und d Hauptstadt vo dr Browinz Bolonja und vo dr Regioon Emilia-Romagna, het Iiwooner (Stand ) und isch e bedütende Vercheerschnootepunkt.
Geografii
Bolonja lit am Fuess vom Apennin, zwüsche de Flüss Reno und Savena.
Antike
Im 4. Joorhundert v. d. Z. häi die keltische Boier Felsina erooberet und 191 d Römer. Zwäi Joor druf isch si as Bononia e römischi Colonia worde. 3000 latiinischi Familie häi sich under de Konsul Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus und Lucius Valerius Tappo dört niidergloo. Mit em Bau vo dr Via Aemilia im Joor 187 isch Bononia zum Vercheerschnootepunkt worde.
In dr römische Kaiserzit het Bononia mindestens 12'000, villicht sogar bis 30'000 Iiwooner gha, e Hufe Tämpel und Thermene, e Theater und en Amfitheater, sodass si dr Geograf Pomponius Mela zu de fümf riichste (opulentissimae) Stedt vo Italie zelt het.
Middelalter
Bolonja het in dr spoote Antike afo verfalle. Noch em Ändi vom Weströmische Riich isch Bolonja en Festig vom Exarchat vo Ravenna gsi, mit meerere Muurering. 728 het dr Köönig vo de Langobarde Liutprand d Stadt erooberet. D Langobarde häi e nöije Stadtdäil in dr Nööchi vo Santo Stefano baut, wo bis hüte Addizione Longobarda häisst.
Im 11. Joorhundert isch Bolonja e freiji Kommune worde. 1088 isch dr Studio as die ersti Universidäät in Öiropa gründet worde und e Hufe bedütendi Gleerti häi dört underrichdet, under anderem dr Irnerius. D Stadt isch witer gwaggse und mä het im 12. Joorhundert e nöiji Stadtmuure baut und no äinisch im 14. Joorhundert.
1256 het d Stadt mit dr Legge del Paradiso (Paradiisgsetz) d Liibäigeschaft und d Sklaverei abgschafft und d Sklave, eo s no gee het, mit öffentlichem G'ld freikauft. In dere Zit häi 50'000 bis 70'000 z Bolonja gläbt und si isch die säggst- oder sibtgrössti Stadt in Öiropa gsi noch Konstantinopel, Córdoba, Paris, Venedig, Floränz und möögligerwiis Mailand. Im Stadtzentrum jet s e Wald vo Dürm gee, mä schetzt es sige öbbe 180 Dürm vo füerende Familie, Chilledürm und Dürm vo öffentlige Geböid gsi.
Im 13. Joorhundert het Bolonja mit Venedig afo konkurriere und het Cervia, Imola, Ravenna, Bagnacavallo, Faenza und Forlì bsetzt. Venedig het dr Vercheer uf dr Etsch, uf em Po und uf em Reno, wo für d Versorgig vo Bolonja lääbenswichdig gsi isch, blockiert und d Stadt zwunge, d Vormachtstellig vo Venedig z anerkenne.
Wie in de mäiste Kommune z Italie het s au z Bolonja zwäi Bardeije gee, d Ghibelline und d Guelfe, wo die äinti dr Kaiser und die anderi dr Babst understützt het. Die Komflikt um d Macht häi vilmol drzue gfüert, ass d Aafüerer vo dr Bardei, wo underlääge isch, d Stadt häi müesse verloo. So isch 1274 die iiflussriichi ghibellinischi Familie Lambertazzi us dr Stadt verdriibe worde. 1325 het Modena d Bolonieser in dr Schlacht vo Zappolino vernichdend gschlaage, und Bolonja het sich under e Schutz vom Babst gstellt. D Venezier häi sich das nid lo gfalle, und häi vo 1328 aa dr Handel vo Bolonja vier Joor lang underbroche. 1348 isch d Pest in dr Stadt usbroche und öbbe 30'000 Iiwooner si umchoo. In dere Zit het Bolonja de Visconti vo Mailand ghöört, bis es 1360 vom Babst zruggkauft worden isch. Das Hii und Häär zwüsche de Visconti und em Babst het d Gschicht vo dr Stadt e baar Joorzäänt lang brägt, wie au die verlustriiche Feede zwüsche de füerende Bolonjeser Familie. 1402 isch d Stadt an dr Gian Galeazzo Visconti gfalle, wo dr Signore vo Bologna worde isch. 1440 het Venedig em Babst ghulfe, d Herrschaft über Bolonja z übernee, und bi dere Gläägehäit häi d Venezier au grad no d Macht über Ravenna a sich grisse. In dr zwäite Helfti vom 15. Joorhundert si d Bentivoglio d Heere vo Bolonja worde. Under iine isch d Stadt ufblüeit und isch zun ere klassische italiänische Rönessans-Stadt worde, wo allerdings iiri Eroberigsglüst ändgültig het müesse begraabe.
Nöizit
1506 häi d Drubben vom Babst Julius II. Bolonja belaageret und denn blünderet. Vo denn aa het Bolonja bis in s 18. Joorhundert zum Chillestaat ghöört und isch vom ene bäbstlige Legaat und eme Senaat regiert worde, wo alli zwäi Möönet e gonfaloniere (Richter) gweelt het, wo vo acht Konsul understützt worden isch. Am 24. Februar 1530 isch dr Karl V. vom Babst Clemens VII. z Bolonja zum Kaiser kröönt worde. Das isch die letschti Chröönig vom ene Kaiser gsi, won e Babst gmacht het. D Stadt immer no riich gsi, aber in ere Süüchi am Ändi vom 16. Joorhundert isch d Zaal vo de Iiwohner vo 72'000 uf 59'000 gsunke, und noch ere ander Epidemii 1630 häi nume no 47'000 Lüt z Bolonja gläbt. D Zaal vo de Iiwooner isch denn wider uf 60'000 bis 65'000 gwaggse.
1564 si d Piazza del Nettuno, dr Palazzo dei Banchi und dr Archiginnasio baut worde, dr Sitz vo dr Universidäät. E Hufe Chillene und anderi religiöösi Iirichdige si wäärend dr bäbstlige Herrschaft nöi baut worde und elteri het mä renoviert – Bolonja het 96 Chlöster, was en italiänische Rekord isch. Bedütendi Mooler wie dr Annibale Carracci, dr Domenichino und dr Guercino häi d Bolonieser Moolschuel gründet.
Im napoleonische Öiropa isch Bolonja sit em Erste Koalizioonschrieg 1796 vom Chillestaat unabhängig worde. Si isch d Hauptstadt vo dr churzlääbige Zispadanische Republik worde und isch spööter nach Mailand die zwäitbedütendsti Stadt in dr Zisalpinische Republik und im napoleonische Köönigriich Italie gsi. Noch em Fall vom Napoleon het dr Wiener Kongräss 1815 Bolonja wider zum Chillestaat do. D Stadt het 1831 gege die bäbstligi Restaurazioon rebelliert und no äinisch 1849, wo s glunge isch, für e Zitli d Drubbe vo dr ööstriichische Garnison z verdriibe, wo bis 1860 in dr Stadt s Sääge ghaa häi. Noch eme Bsuech vom Babst Pius IX. 1857 het Bolonja am 12. Juni 1859 für si Annexion dur s Köönigriich Sardinie-Piemont gstimmt, und isch so nach em Risorgimento 1861 en Däil vom veräinte Königriich Italie worde.
Am Aafang vom 20. Joorhundert het mä d Stadtmuure usser wenige Räst abgrissen, zum Blatz mache für d Bevölkerig, wo schnäll gwaggse isch. 1940 het Bolonja 320'000 Iiwooner ghaa. Im Zwäite Wältchrieg isch Bolonja vo de Allierte bombardiert worde und polischi Drubbe häi si am 21. April 1945 erooberet. Noch em Chrieg het sich d Stadt schnäll erhoolt und isch hüte äini vo de woolhabendste italiänische Stedt und isch au us dr Sicht vo dr Stadtblaanig besser glunge as die mäiate andere Stedt.
Am 2. August 1980 het e Grubbe vo Rächtsextremiste e Bombeaaschlaag uf e Hauptbaanhoof vo dr Stadt usgfüert. 85 Mensche si gstorbe, mindestens 200 si verletzt worde. 1995 si zwäi Mitgliider vo de faschistische Nuclei Armati Rivoluzionari und Mitarbäiter vom italiänische Ghäimdienst zu lange Haftstroofe verurdäilt worde.
James Prescott Joule
Dr James Prescott Joule (, * 24. Dezämber 1818 z Salford bi Manchester; † 11. Oktober 1889 z Sale isch e britische Pysiker gsii.
Läbe un Forschig
Dr Joule isch dr dritt Suhn vum Bröuereibsitzer Benjamin Joule (1784–1858) un dr Alice Prescott Joule gsii. Speter het är zämme mit sym Brueder die Bröuerei ibernuu un bedribe. Ab 1834 het dr John Dalton Mathematik un Naturwisseschafte studiert. Anne 1837 het er sich e chemisch Labor yygrichtet, wu speter vu verschidene Verain finanziert woren isch. Am 18. Augschte 1847 het er d Amelia Grimes ghyrote, wu scho anne 1854 gstorben isch. Im Johr 1847 het er syni Zämmearbet mit em William Thomson, 1. Baron Kelvin aagfange. Vu 1872 ab hän e gsundhaitligi Broblem blogt. Wun er in spetere Johr in finanziälli Schwirigkaite groten isch, het em di britisch Chenigi Victoria ab 1878 e Pension gwehrt.
Anne 1838 het dr Joule uf dr Grundlag vu dr Arbeite vum William Sturgeon mit elektromagnetische Experimänt aagfange, wun er derno wäg dr Wermilehr ufgee het. Ab 1840 het er sich Untersuechige iber d Wermiwirkige vum Strom gwidmet. Doderby het er s Ufwermig vum stromdurflossene Laiter (Joulschi Wermi) entdeckt. In däm Johr, 1840, het er s Joulesche Gsetz formuliert, doderno isch d Wermi proportional em Brodukt us em Quadrat vu dr Stromsterki un em Widerstand vum Stromkrais.
In dr Johr derno het er d Wermientwicklig bi verschidene Vorgäng gmässe. Är het frie vermuetet, dass es e Equivalänz vu mechanischer Arbet un Wermi git (mechanischs Wermiequivalänt) un het doderzue 1843 e klassische un no ihm gnännte Versuech (Joule-Versuech) uus: Ere thermisch isolierte Wassermängi wird e definierti Mängi mechanischi Energi zuegfiert un derno dr Aastig vu dr Temperatur gmässe. Uf die Art het er d Wermiequivalänz chenne noowyse, wu ihm z Ehre in dr Ainheit Joule gmässe wird. Dää Noowys het fascht glychzytig un unabhängig vum Joule au dr Robert Mayer (1814–1878) vu Haalbrunn brocht.
Anne 1846 het dr Joule mit dr Lengineänderig vu magnetisierte ferromagnetische Stoff d Magnetostriktion (Joule-Effäkt) entdeckt, wun er gfunde het bi dr Erzygig vu Ultraschallwälle. Ab 1852 het dr Joule zämme mit em Thomson an Experimänt fir d Bstetigung vu thermodynamische Theorie gschafft. 1852 hän di beede Forscher zaigt, dass sich e Gas abchielt, wu sich uugstert cha uusdehnt. Dää Joule-Thomson-Effäkt isch dr Bewys gsii fir d Aanahm, dass zwische dr Gasmolekül schwachi Chreft wirksam sin. Aawändig findet dää Satz bi dr Gasverflissigung un in dr Cheltitechnik. Derzue het dr Joule dr ideal Kraisprozäss vu dr Haißluftmaschin (Joule-Prozäss) konzipiert.
Ehrige
Ab 1850 isch dr Joule Mitglid vu dr Royal Society gsii, wu ne 1852 mit dr Royal Medal un 1870 mit dr Copley Medal uuszaichnet het. Zue syne Ehre haißt d SI-Ainhait vu dr Energi, Arbet un Wermimängi „Joule“ (Ainhaitezaiche J).
Niedergesteln
Geschtillu (amtlich Niedergesteln; frz. Châtillon-le-Bas) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Geschtillu lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 12,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 28,3 % Wald, 3 % Sidligsflechi und 55,9 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Geschtillu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1179-1184 als Chastellon (1224 Castellion, 1420 Castellio Inferior).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 5,6 % glägu.
Religion
93,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,9 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Geschtillu ischt dr Fridolin Imboden (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 573 Iwonru 97 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 1,4 % Franzeesisch, 0,3 % Talienisch und 1,3 % anneri Spraache.
Richter
D Ufgoob vom Richder
D Ufgoob vom Richder isch s Rächt z spräche, also e Sachverhalt, wo iim vorgläit wird, under d Vorussetzige vo dr Rächtsnorm underordne, was mä mit Subsumtion bezäichnet. Mäistens läitet er druf en Urdäil ab, wo em Rächt entspricht und im ideaale Fall vo alle bedäiligte Bardeije as grächt anerkennt wird. Im Brivaaträcht bedütet das mäistens, ass d Rächt und d Pflichte zwüsche meerere Bardeije ufdäilt wärde, im Stroofrächt ass dr oder die Aaklagte verurdäilt oder freigsproche wärde, und im öffentlige Rächt ass d Rächt und d Pflichte zwüschen em Staat und em Individuum beurdäilt wärde. E Zuespitzig vo deere Däätigkäit findet sich au im latiinische Brozässgrundsatz da mihi factum, dabo tibi ius („Gib mr d Daatsach, ich gib dr s Rächt(, wo dere Daatsach entspricht)“).
Wenn s Gsetz entsprächend formuliert isch, isch au d Ermiddlig vom Sachverhalt, wo s Urdäil druf basiert, Däil vo de Ufgoobe vom Richder. Das drifft bsundrigs uf s Stroofrächt zue, wo e Offizialmaxime gilt, das häisst d Stroofverfolgig isch grundsätzlig d Ufgoob vom Staat und sine Behörde, also dr Staatsaawaltschaft, und nit em Opfer vo dr Stroofdaat. Im grösste Däil vom Brivaaträcht hinggeege gältet d Dispositionsmaxime, wo säit, ass d Barteije dr Sachverhalt, wo beurdäilt wird, sälber bestimme.
Antronapass
Dr Antronapass oder Antrunpass isch e Bärgübergang zwüschem Saastaal im Kanton Wallis und em Antruntaal z Itaalie.
Dr Bärgwäg goot vo dr Walliser Site här vo Almagäll dur s Furggtälli uf bis zum Saddel zwüschem Jazzihorn und em Latelhorn, wo uf Iteliänisch Punta di Saas heisst. D Passhöchi isch uf Uf dr iteliänische Site chunt me über d Alpe Corone und am Stausee vo Cingino verby steil is Antruntal abe zu dr Alpe Lambraoro. Dört träffe sech d Bärgwäge vom Antrunpass, vom Ofetalpass (it. Passo di Antigine) und vom Passo di Valaverta, wo au Passo di Lavazzero heisst. Öppe acht Kilometer witer unde im Taal isch Antronapiana, dr Hauptort vo dr iteliänische Gmeind Antrona Schieranco.
Dr Name Antrunpass stoot scho uf dr erschte Landcharte vom Wallis, wo dr Johannes Schalbetter zeichnet und dr Sebastian Münster ane 1545 druckt hed. Es gid au no en andere dütsche Name für e Bärgpass: Saaserfurgga, was hüt aber chum me brucht wird. Und vo dr iteliänische Site här gsee hesst er Passo di Saas. En änliche Name hed au dr Monte-Moro-Pass, wo vo Almagäll nach Makanaa goot: D Walser im Taal vo Makanaa hei däm Saaserbjärg gseit.
Zoo
Gschicht
Di früeheste archäologische Nachwys für zooähnlich Tierhaltige sind z Ägypte gfunde worde. So sind um 3500 v. Chr. under anderem Wildchatze, Nilpfärd, Elefante, Pavian und hüt usgstorbene Tier wie di Nordafrikanischi Chuehantilope und de Urochs gehalte worde. Wyteri überliferti Aalage stammed us China, wo um 2000 v. Chr. am Hof vomene Kaiser vo de Xia-Dynastie Tier ghalte worde sind. E wytere Park het de Wu-Wang, de Ahnherr vo de Zhou-Dynastie, um 1150 v. Chr. aagleit. Die Aalag hets bis i d Mitti vom 4. Jahrhundert v. Chr. bestande und het Süügetier, Vögel, Schildchrotte und Fisch beherbärgt. Im Alte Orient sind exotischi Tier scho früeh under de Herrscher ustuuscht worde oder hend als Tribut dient.
Z Europa hend sich Chlöster en chlyne Tierbestand ghalte, under anderem s Chloster Sanggalle im 10. Jahrhundert. Im chlösterliche Zwinger isch allerlei Wild und Gflügel underbracht worde, wo s i de Alpe gäh het oder au als Gschänk vo främde Gest em Kloster übergäh worden isch.
Bretton-Woods-System
As Bretton-Woods-Süsteem wird die internazionali Wäärigsornig bezäichnet, wo noch em Zwäite Wältchrieg erschaffe worden isch und e Wäggselkursbandbräiti ghaa het, wo vom US-Dollar as Ankerwäärig bestimmt gsi isch. D Idee isch s gsi, ass s Süsteem d Vordäil vom ene flexible Wäggselkurssüsteem mit dene vom ene feste veräint. Es isch schliesslig noch eme Vorschlag vom Harry Dexter White (1892–1948) umgsetzt worde.
S Süsteem het si Naame vom Ort Bretton Woods im amerikanische Bundesstaat New Hampshire überchoo, wo d Finanzminister und Nootebankguwernöör vo 44 Staate vo de spöötere Siigermächte vom 1. bis zum 22. Juli 1944 zur Komferänz vo Bretton Woods zämmechoo si und zum Abschluss s Bretton-Woods-Abkomme underschriibe häi. Zum s Abkomme z kontrolliere und duuresetze het mä druf d Bretton-Woods-Organisazione bzw. -Instituzione, d Wältbank und dr Internazionale Wäärigsfon (IWF), gründet.
D Bundesrepublik Dütschland isch im Bretton-Woods-Süsteem 1949 im Joor, wo si gründet worde isch, bidräte.
Am Aafang vo de 1970er Joor isch s Bretton-Woods-Abkomme ufgee worde, d Instituzione häi zum Däil nöiji Funkzioone überchoo und witergmacht. S Syschtem mit relativ fixe Wechselkurse isch dodermit zugunschte vom sog. Floating, wo sich d Kurse entschprächend Aagebot und Nochfroog am Määrt (au vo dr Spekulation) frei bewege, ufgee worde.
Karl der Große
Dr Karl dr Gross, lat.: Carolus Magnus oder Karolus Magnus, franz./engl.: Charlemagne (* wohrschiinlig 2. April 747 ; † 28. Januar 814 z Aache) isch sit em 9. Oktober 768 König vom Fränkische Riich und sit em 25. Dezember 800 römische Kaiser gsi.
Lääbe
Es git Ziite im Karl siim Läbe, wo me wenig, anderi wo me vil drüber weiss. Über si Jugend weiss me braktisch nüt-nit emol si Geburtsdatum, währed me für die mittlere und spote Johr im Vergliich zu andere mittelalterlige Herrscher ungwöhnlig riichs Quellematerial het, vor allem im Einhard si Biographii und Wärk und Brief vom Alkuin. Es isch möglig, ass er wie si Brueder Karlmann z St. Denis erzoge worden isch. Me weiss nit, wär siini Lehrer gsi si, oder öb me dört denn scho de Schüeler die siibe freie Künst biibrocht het. Dr Karl het sich siis ganze Läbe lang für Bildigsfroge vo allne Arte intressiert, vor allem für theologischi und philosophischi Diskussione wien em Bilderstriit oder über e Adoptianismus, und Hofglehrti wie dr Alkuin hai für en sonigi Froge müesse kläre. Er haig sogar en Undersuechig agordnet, öb s s Nüt gäb. Me nimmt au a, ass er Latiinisch chönne het, wo as europäischi Lingua Franca sicher eini vo de Sproche gsi isch, wo men am Hof gschwätzt het. Au uf d Erziehig und Bildig vo siine eigene Chinder het er grosse Wärt gleit. Me het ene s Jage und s Bruuche vo Waffe biibrocht, aber si si au, und das isch zu säller Ziit für jungi Adligi nit sälbstverständlig gsi, literarisch bildet worde.
Abstammig, Geburt und Jugend
Im Karl si Biograf, dr Einhard, het in siiner Vita Karoli Magni gschriibe, ass über d Chindheit und Jugend vom Kaiser nüt schriftlich überliiferet siig und ass, won er siis Wärk verfasst het - öbbe fufzäh Johr nach em Karl siim Dod - niemer meh gläbt haig, wo drüber hät chönne brichte (cap. IV).
Dr Afang vo siiner Herrschaft
768, wo dr Karl zwüsche 20 und 26 Johr alt gsi isch, isch si Vater Pippin gstorbe. Zerst het er d Herrschaft mit siim Brueder, em Karlmann, deilt, het aber noch däm siim Dod scho 771 elei afo regiere. Zu sällere Ziit si d Franke, wo früeh christianisiert worde si, in „barbarischi“ – d. h. draditionelli – Brüüch zrugggfalle und hai die neui Bildig und Religion vernochlässigt. D Sachse im hütige Norddütschland hai ihre alt Glaube bhalte. Im Süde het die römisch-katholischi Chille mit de Langobarde um d Vormacht uf dr Apennine-Halbinsle gstritte, uf dr Iberische Halbinsle si d Sarazene immer wiiter noch Norde vordrunge, im Oste si d Aware iigfalle – churz: Europa isch in Aufruehr gsi, und d Existänz vom Frankeriich isch bedroht gsi. Dr Karl isch offesichtlig vo Afang a entschlosse gsi, Westeuropa neu z ordne und het in dr Ziit bis 800 an de unterschiedlichste Fronte gliichziitig Chrieg gfüehrt.
D Underwärfig vo de Sachse
D Sachsechrieg hai im Summer 772 agfange, si 32 Johr lang gange und hai dr Vater vo Europa nit in s beste Liecht gstellt. D Quelle rede vo dr Zerstörig vo de sächsische Draditione, Brüüch, Religion und Verfassig, Deportatione und Mord, wie s sogenannte Bluetgricht vo Verde 782, wo je noch dr Interpretation 4500 Adligi gchöpft oder umgsiidlet worde si. Er het sich so brutal benoh, ass er dr Name Sachseschlächter übercho het, und sogar dr Abt vo Saint-Martin het en kritisiert. Wo sich dr Herzog vo de Sachse, dr Widukind, 785 het lo daufe, hai sich d Usmäss vom Konflikt verchliineret, aber bis 804 het s immer wider Rebellione ge. Dr Karl het s sächsische Volksrächt vo de Iiflüss vom alte Glaube gsüüberet und s as Lex Saxonum lo ufschriibe. D Christianisierig isch mit Gwalt duuregsetzt worde und 805 isch dr Missionar Liudger zum erste Bischof vo Münster ernennt worde.
Dr Langobardefäldzug
Im März 773 hai die päpstlige Botschafter am Hof vom Karl em Grosse ihn um Unterstützig gege d Langobarde bittet. Dr Karl isch mit ere Armee noch Norditalie zoge und het 774 Pavia eroberet. Er het dr letzt Langobardekönig Desiderius abgsetzt; däm si Dochter, d Gerperga, won er mit ere verhürotet gsi isch, het er verstosse, und het sich sälber zum König vo de Langobarde krönt. S Herzogdum Benevent im Süde isch zwar bis zur Eroberig vo de Normanne im 11. Johrhundert sälbständig bliibe, het aber as Satellitestaat zum fränkische Iiflussberiich ghört. Dr Karl het die Pippinischi Schänkig, wo si Vater drmit dr Chille s Dukat Rom, s Exarchat Ravenna, d Pentapolis, Tuszie, Venetie, Istrie und d Herzogtümer Spoleto und Benevent versproche het und wo dr Chillestaat spöter drus usegwachsen isch, bestätigt.
Dr Chrieg gege d Sarazene
Weniger Erfolg het er mit eme Chriegszug noch Spanie im Johr 778 gha. Dr Grund drfür isch gsi, ass dr Emir vo Saragossa ihn um Understützig gegen e Emir Abd ar-Rahman I. vo Córdoba (reg. 756–788) bittet het. Wo die fränkisch Armee sich zruggzoge het, isch e Deil drvo in dr Schalacht bi Roncesvalles ufgriibe worde. Drbi isch au dr Graf vo dr bretonische Mark, dr Hruotland, dr Befählshaber vo dr vernichtete fränkische Nochhuet, gfalle. Die Gschicht isch spöter im Rolandslied bearbeitet worde. Dr Karl het dr Weste vo siim Riich neu gordnet. Si minderjöhrig Sohn, dr Ludwig isch Underkönig z Aquitanie worde und isch zsämmen mit siim Brueder Pippin, wo zum italische Underkönig ernennt worden isch 781 vom Papst gsalbt und gchrönt worde. D Franke hai ihre Herrschaftsberiich westlig vo de Pyreneä bis noch Girona, Cerdagne, Urgell und Barcelona erwiiteret. 806 isch die Spanische Mark gründet worde.
Eine Folg vom Iisatz vo de Franke in däm Ruum isch s Fürstedum Andorra, wo sit dr Ziit vom Karl em Grosse de jure unabhängig isch. In dr Nationalhymne vom Ländli, El Gran Carlemany wird dr Karl dr Grossi überschwänglig besunge.
S Ändi vo dr Sälbständigkeit vo Bayre
Dr letzt bayrisch Stammesherzog, dr Tassilo III., wo si Lääche 757 vom Pippin übercho het, het ohni Erfolg brobiert, d Eigeständigkeit vo siim Land z rette. Au dr Herzog Arichis II. vo Benevent het bim Ufstand mitgmacht, wil au är dänggt het, ass dr Karl mit em Sachsechrieg voll beschäfdigt wer. Das isch e Fehlkalkulation gsi und d Rebellion z Italie isch mit dr Belagerig vo Capua und Salerno 786/787 beändet worde. So isch 788 Bayre Deil vom Riich worde, im Oste het me die awarischi Mark under dr fränkische Oberhoheit as Gränzmark gege d Aware errichtet. S bayrische Gebiet, wo vo 798 aa vo Salzburg us zun ere eigene Chilleprovinz usbaut worden isch, het au innerhalb vom Riich e bsundrigi Stellig bhalte und isch im 9. Johrhundert es Underkönigdum under eme Präfekt gsi.
D Chrönig zum Kaiser
795 isch dr Leo III. zum Papst gwehlt worde. Er het sofort d Understützig vom Frankekönig gsuecht und het im Karl I., as Schutzherr vo dr Chille (patricius romanorum), dr Schlüssel zum Grab vom Petrus und s Banner vo Rom gschiggt. S Papstdum isch scho siy lengerer Ziit under em Iifluss vom römische Stadtadel, wo in diversi Fraktione ufgsplitteret gsi isch, gstande und dä het bi dr Wahl vom Papst entschiide. 799 het sich d Konfrontation mit em Adel zuegspitzt; me het brobiert dr Papst umzbringe, denn widr en abzsetze. Me het em Leo III. vorgworfe, e unwürdige Läbenswandel zfüehre (drunder Ehebruch und Meineid), und är isch zum Karl noch Paderborn gflüchtet. Wie s zur Chrönig zum Kaiser cho isch, weiss me nit und d Forschig weiss au nit genau, was si mit dr Bemerkig vom Einhard sött afo, won er gschriibe het: „Wenn dr Karl gwüsst hätt, was dr Leo vorhet, wär er nit in d Chille iine gange.“ (Vita Karoli Magni, cap. XXVIII). En anderi Quelle aber, d Lorscher Annale, brichtet von ere Synode vo de fränkische und römische Bischöf, wo me em Karl d Kaiserwürde adrait haig. Mögligerwiis bezieht sich d Amerkig vom Einhard nit uf d Chrönig sälber, sondern uf d Umständ und ihre protokollarisch Verlauf.
Am Wiehnachtsdag vom Johr 800 isch dr Karl vom Papst Leo III. zum Kaiser gchrönt worde. Dä Titel isch sit dr Absetzig vom Romulus Augustulus im Johr 476 in Westeuropa nume bruucht worde. Im Karl si voll Titel vo 800 aa isch gsi: Karolus serenissimus Augustus a Deo coronatus magnus pacificus imperator Romanum gubernans imperium, qui et per misericordiam dei rex Francorum atque Langobardorum (frei übersetzt: „Karl, dr durchlauchti Augustus, vo Gott gchrönte Kaiser, won e grosse Friidensstifter isch, wo s römische Riich regiert, von Gottes Gnade au König vo de Franke und Langobarde“).
As patronus et advocatus vo dr Chille het dr Karl I. jetzt ändgültig dr byzantinisch Kaiser abglöst – wie vorhär scho dr Langobard Desiderius. Dr Patriarch vo Jerusalem het em d Schlüssel vom Heilige Grab as symbolischi Anerkennig vo der Schutzherrschaft vom Karl I. über d Christeheit. D Chrönig zum Kaiser isch e Useforderig für s byzantinische Kaisertum (Basileios) gsi, dr Karl het ihm gegenüber d Gliichberächtigung beasprucht – wenn nit meh.
Dr Karl het sich as Augustus Imperator Renovati Imperii Romani (Kaiser vom erneuerete Römische Riich) gseh und so as dr diräkt Nochfolger vo de römische Kaiser. Si Fränkischs Riich isch s Nochfolgeriich vom römische Kaiserriich, und er het em ufgrund vo siiner Legitimation dur d Chille sanctus (heilig) gsait. D Eiheit vo Chille und Riich isch jetzt ganz offiziell d Staatsdoktrin gsi. As Beschützer vom Papst und vom christlige Glaube isch dr Karl dr Gross sehr druf bedacht gsi, dass jede in siim Riich s Pater Noster (Vaterunser) kennt het. Es het sogar Ziite ge, wo s Schimpfe uf Priester oder uf s Christedum und siini Symbol under dr Dodesstrof gstanden isch.
D Erwiiterig vom Frankeriich im Oste
Als Ersatz für die deportierte Sachse het dr Karl im Nordoste vom Riich (Transalbingie) elbslawischi Abodrite und Franke agsiidlet. Vo 804 a isch s zu Usenandersetzige mit de Däne cho. Deren ihre König, dr Göttrik (au: Gudfred) het in Friesland und Sachse iigriffe und het mit dr Understützig vo de Wilze d Abodrite bekämpft. Noch de Fränkische Riichsannale haig im Johr 808 dr Göttrik s Danewerk, e drissig Kilometer langi Befestigungsaalag zwüsche Treene und Schlei zum Schutz vor de Franke baut. Es isch aber wirklig scho 737 us unbekanntem Grund baut worde. 810 hai d Däne Friesland und die friesische Insle plünderet. De Abodrite im Oste vo Holstei isch s aber glunge mit Hilf vo de Franke d Däne abzwehre und mit ene 811 e Friidensverdrag abzschliesse. Allerdings isch s Verheltnis vo de Franke und de Abodrite ambivalänt bliibe, wie s d Umständ vo dr Errichdig vom Sachsewall (Limes Saxoniae) um 810 bewiise.
S Verheltnis zu de slawische Stämm östlig vo Sachse und Thüringe isch au zwiispältig gsi: 789 hai d Franke e Fäldzug gege d Wilze gfüehrt; noch dr langwiirige Underwärfig vo de Sachse si au d Sorbe 806 vo de Franke besigt worde, nochdäm ihre Herzog, dr Miliduoch. umcho isch. Noch zitgenössische Quelle hai si in de Johrzähnt druf e baar Mol brobiert, sich unabhängig z mache. Au do het s schiints ei oder sogar mehr as ei Gränzmark ge; d Forschigslag drzue isch aber unklar.
Böhme isch noch ere Kampagne in de Johr 805 und 806 vo de Franke abhängig worde und het müesse Dribut zahle. In ere Urkunde vo 817, wo d Provinze und d Völker vom Frankeriich drin ufgschriibe si, zele d Beheimi zu de abhängige Völker. Au si si noh di noh christianisiert worde: 845 hai sich 14 Herzög us Böhme z Rägesburg lo daufe; dr bayrisch Klerus isch dr Hauptdräger vo dr Missionierig gsi. Vo dr Mitti vom 9. Johrhundert aa – im Karl si Grosschind, dr Ludwig dr Dütschi isch sit 843 König (lueg dr Verdrag vo Verdun) – hai s Ostfrankeriich und s Großmährische Riich vom Sventopluk wäge Mähre afo händle; vo 862 aa isch au Ungarn e Problem worde. D Expansion vo de Franke in däm Ruum het dr politisch und kulturell dütsch Iifluss im östlige Mitteleuropa begründet.
Gege d Aware, wo vom Donauruum us s Riich agriffe hai, het dr Karl 791 persönlig e Fäldzug agfüehrt, wo aber nit glungen isch. Denn het er e neue vorbereitet und d Fossa Carolina zwüschen Altmühl und Rezat baut. 995/6 isch dr zweite Fäldzug under em Eberhard vo Friaul und em König Pippin vo Italie gmacht worde und dä isch erfolgriich gsi. Dr riisig Schatz vo de Avare isch in d Händ vo de Franke gfalle, und ihr Staat isch zerstört worde. D Überräst vo dr Bevölkerig si zwunge worde, s Christetum azneh. Am Afang het men e no ihri eigeni Herrschaftsorganisation innerhalb vom Frankeriich glo, spötistens im 10. Johrhundert si si aber ändgültig us dr Gschicht verschwunde.
D Usenandersetzig mit Byzanz
Dr Nikephoros I., dr byzantinisch Kaiser („Basileus“) sit 802, het gfunde, ass d Kaiserwürde vom Karl en Anmassig siig und het si Anerkennig verweigeret. E fränkischi Gsandtschaft, wo 803 z Konstantinopel acho isch, het wider müesse heim goh ohni öbbis fetig brocht z ha. Dr Konflikt het sich no verscherft, wo dr Karl Dalmatie und Venetie, Regione, wo Byzanz Aspruch druf erhobe het, behandlet het, wie wenn si ihm wurde ghöre. Dr Nikephoros het druf 806 die oströmischi Flotte gschiggt und e Seeblockade über Venedig verhängt. Im Karl si Sohn, dr Pippin, König vo Italie, het Venedig eroberet. Dr Nikephoros isch denn e chli offener gsi für Verhandlige. E byzantinischi Gsandtschaft isch Ändi 810 z Italie acho. Denn isch dr d König Pippin († 8. Juli 810) aber scho gstorbe gsi, so het se dr Karl noch Aache bstellt. 811 het er se mit eme fründlige Brief zrugggschiggt, wo aber in der Kaiserfrog kompromisslos gsi isch. Wo die noch Konstantinopel zrugg cho sich, isch dr byzantinisch Kaiser Nikephoros I. scho dod gsi, gfalle in dr Schlacht vo Pliska am 26. Juli 811 uf eme Bulgarefäldzug. Si Schwiigersohn, dr Michael I. Rhangabes het bald d Macht a sich grisse. Är isch, nit wie si Vorgänger, an eme Verständnis mit em Weste intressiert gsi. Dorum het er jetzt sälber e Gsandtschaft noch Aache gschiggt, wo dört 812 acho isch. In ere öffentliche Zeremonii het si dr Karl dr Gross as Kaiser aberkennt. Dä het allerdings im Friide vo Aache (812) drfür wider uf Venetie und Dalmatie müesse verzichte.
Die byzantinische Kaiser hai aber wiiter dänggt, ass si e höchere Rang haige und d Nochfolger vom Michael I. hai sich afo Kaiser vo de Römer nenne. Eso hai si Aspruch erhobe die einzige Nochfolger vo de antike römische Kaiser z si. Die westlige Kaiser, wo noch em Karl em Grosse cho si, hai sich zerst nume imperator augustus (erhabene Kaiser) gnennt. D Titulatur erhabene Kaiser vo de Römer (Romanorum imperator augustus) begegnet me im Weste, d. h. im Heilige Römische Riich, erst sit em Otto III. (996).
D Reform vo dr Verwaltig
Dr Karl I. het s Frankeriich im Innere mit zum Deil diefgrifende Reforme neu gordnet. Si Sohn und Nochfolger, dr Ludwig dr Frommi het die spöter wiiter gfüehrt. As ersts het er d Bildigsreform in Agriff gnoh, wil ohni Läse und Schriibe e Verwaltig, wo uf schriftlige Dokumänt basiert isch, unmöglig isch. Er het de Chlöster und Bischöf befohle, Schuele ufzmache. Am Hof si Glehrti us ganz Europa ufbote worde, und me het ene wichdigi Hofämter, Bistümer und Riichsabteie ge. Der Hof isch dr zentrali Chnotepunggt gsi, wo alli Informatione duur en gflosse si, wo persönligi Beziehige agknüpft und Büecher vermittlet worde si. D Stammherzogdümer het dr Karl abgschafft, die rächtligi Eigeständigkeit vo de Stämm het me allerdings bhalte. Au si d Stammesrächt ufgschriibe worde und hai de Stämm zum Deil neui Rächt und Freiheite brocht. D Friese im Norde vom Riich zum Bispil hai in dr Lex Frisionum bedütendi Privilegie chönne bhalte oder neu übercho uf dr Grundlag vo ihre draditionelle Gsetz und Brüüch. Si si Freiji worde und hai u. a. ihre Podestat, en Amtsdräger wo si Gmeinschaft representiert het, sälber chönne wehle. Au d Iideilig vom Friesland in drei klar definierti Bezirk isch in dr Lex Frisionum vorgschriibe.
Dr Karl het brobiert d Riichsverwaltig z vereinheitliche und dr Hofklerus und e Dienstadel, won er neu erschaffe het hai se usgfüehrt. D Hofkapälle, wo alli Kleriker am Hof drzueghört hai, isch s zentrale Verwaltigsorgan vo dr wältlige und dr geistlige Ornig im Riich gsi. D Grafe si d Verwalter vom Riich gsi, jede in siiner Grafschaft mit ere Grafschaftsverfassig. Si hai d Regalie, königlichi Hoheitsrächt wie s Markträcht, s Salzregal, s Befestigungsrächt, s Judeschutzrächt (Juderegal), s Wasserregal, s Forsträcht, s Jagdrächt, u.s.w., usgüebt und hai in bestimmte Beriich dr König as Mark-, Burg- oder Pfalzgrafe verdräte. Bsundrigi Bedütig hai d Markgrafe gha: Si si d Herrscher in de neue Gränzmarke gsi und hai, wil si in dr vorderste Verdeidgungslinie vom Riich gstande si, vili Sonderrächt gha, öbbe as Militärbefählshaber und Grichtsherr. D Landgrafe hai Wehrpflichtigi müesse stelle.
Ass me Ämter und Lääche de füehrende Adelsfamilie (de „Grosse“) ge het, het dene ihri Loyalität gsicheret und e neui Riichsaristokratii begründet. D Grafschaftsverfassig isch zum wichtigste Instrumänt worde, für zum s Riich zsämmezhalte, au wenn s grossi regionali Underschiid ge het. Dr grösst Underschiid isch in dr römische Tradition vo dr civitas, wo im Weste vom Riich gherrscht het und em germanische Gau, wo im Oste Bruuch gsi isch. Vo do löön sich die underschiidlige Entwicklige im Staatsufbau und im Staatsrächt erkläre: s hütige Frankriich isch e zentralistischi Präsidialrepublik, wo d Regionen und Départements im Wäsentlige nume Verwaltigseiheite si, währed die dütschsprochige Länder föderalistischi parlamentarischi Republike si, wo d Undereiheite (Bundesländer oder Kantön) e wiitriichendi Autonomii hai und hüfig die alte Stammesgränze respektiere.
Mit de Kapitularie, de königliche Aordnige isch d Gsetzgäbig vereiheitligt worde, s Grichtswäsen und d Rächtsprächig si reformiert worde (u. a. d Iifüehrig vo Rügezüüge, Achläger wo vo dr Herrschaft vereidigt worde si, und vo Schöffe). Für dass me s Riiseriich het chönne regiere, si Königsbote, d missi dominici, iigsetzt worde. Die si, im Allgemeine z zweit-e geistlige und e wältlieg Verdräter-usggschiggt worde für zum d Dekret vom Herrscher duurezsetze und hai under Umständ in ihrem Bezirk au die unmittelbari Riichsgwalt usgüebt.
D Reform vom Gäldwäse
S Gäldwäse, wo vorhär ganz uneiheitlig gsi isch, isch au reformiert worde. D Währig isch nüme an s Gold bunde gsi, und dr Silberdenar, wo im ganze Riich gültig gsi isch, isch iigfüehrt worde. Ei Solidus bzw. Schilling isch 12 Denar wärt gsi; ei Pfund (libra), wo s Gwicht drvo gegenüber em antike Mass erhöht worden isch, het 20 Solidi entsproche. In dr Münzornig isch festgleit worde, ass us eim Pfund Silber 240 Pfennig (Denar) müesse prägt wärde. Dr angelsächsisch König Offa vo Mercie het die Reglig zur gliiche Ziit iigfüehrt, und si isch z Ängland bis 1971 in Chraft gsi.