cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lichtgeschwindigkeit
Vakuumliechtgschwindigkeit
Im Allgmeine isch mitem Begriff Liechtgschwindigkeit d' Vakuumliechtgschwindigkeit c (oder c_0\, ) gmeint. Si isch e grundlegendi physikalischi Konstante un het folgende Wert:
Wäge sinere iberragende Bedütig isch dr Betrag vu dr Liechtgschwindigkeit uf säller Wert definiert, er isch also exakt. Wägenem Zämmehang mit dr elektrische un magnetische Feldkonstante sin sällene ihri Wert ebefalls uf e ''exakte' Wert festgsetzt. Die Definition vu dene Wert isch so z'versto, dass mer veribart, sälli (definierte) Zahlewerte z'verwende.
Mit Hilf vu dr Liechtgschwindigkeit cha mer rüümlichi un zittlichi Grössene inenander iberfüehre (lueg au Astronomischi Masseiheite). So losst sich z. B. e Liechtjohr in e Strecki vu 9,4605 Billione km umrechne. Sit 1983 wird d SI-Basiseiheit Meter anhand vu dr Liechtgschwindigkeit definiert:
Dr Grund fer sälli Nöidefinition isch vu rein praktischer Natur, wil d'Zitt mittlerwili dur Atomuhre sehr gnau messbar isch. Dribernus isch es unerheblich, ob jetz e Strecki oder d'Liechtgschwindigkeit als Längemass verwendet werre, wil die drei Grössene iber d'Formel
Bissingen an der Teck
Bissenge (dt. Bissingen an der Teck) ischt a Gmoed em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Bissenge leit am Fueß vo dr Schwäbische Alb, Ochsewang uf dr Albhochfläche. Nochbergmoede send Kirche em Norde, Weile em Oschte, Neidlenge em Sidoschte, Lẽnnenge em Side, Aoe em Weschte ond Dettenge em Nordweschte (älle Landkroes Esslenge).
D Gmarkong setzt sich zemme ous 45,8 % Landwirtschaftsfleche, 17,6 % Wald, 8,1 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Bissenge gheret d Ortsdoel Bissenge ond Ochsewang (mit dr Wohnblätz Randeck ond Ziegelhitte).
Gschicht
Bissenge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 769.
Verwaltong
Bissenge hot mit dr Stadt Weile ond dr Gmoene Holzmade, Neidlenge ond Ohmde a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Marcel Musolf.
Dialekt
Dr Dialekt vo Bissenge ghert zom Schwäbisch.
Lichtgeschwindigkeit
Vakuumliechtgschwindigkeit
mitenander verchnüpft sin. Dr "chrumm" Wert fer d'Liechtgschwindigkeit isch gwählt worre, um d'Abwichige zum alde System meglichst gring z'halde, d. h. eini us dr Zitt errechnet Längi het fast deselb Wert, wo sich au us eme Vergliich mitem Urmeter ergä dät.
Liecht in Materie
Wil bloss im Vakuum Phasegschwindigkeit un Gruppegschwindigkeit iberistimme, wiicht d'Usbreitigsgschwindigkeit in andere transparente Medie vu dr Vakuumliechtgschwindigkeit ab. In sällene Medie isch d'Liechtgschwindigkeit sowohl abhängig vu dr elektrische un magnetische Eigeschafte vum Medium (Extinktion) wie au vu dr Frequenz vum Liecht (lueg au Dispersion). In dr Deilliinterpretation vum Liecht werre d'Photone ständig vu dr Atom oder Molekül vum Material absorbiert un aschliessend wiider emittiert.
mit dr elektrische Felddkonstante un dr magnetische Feldkonstante \mu_0 (im Vakuum) wird in Materie dur
ersetzt. Die relativ Permittivitätszahl und die relativ Permeabilitätszahl \mu_r stehn fer die elektrische un magnetische Eigeschafte vum Material.
In bodenocher Luft isch d'Liechtgschwindigkeit öppe 0,29 Promille gringer wie im Vakuum. In Wasser beziegigswiis Glas wird d'Liechtgschwindigkeit uf ca. 3/4 bzw. 2/3 vu dr Vakuumliechtgschwindigkeit reduziert (die exakt Liechtgschwindigkeit in Materie isch abhängig vu dr Wellelängi vum betrachtete Liecht).
S'Verhältnis vu dr Gschwindigkeite wird als Brechzahl bezeichnet.
Iberliechtgschwindigkeit in optisch dichte Medie
D'Gschwindigkeit vum Liecht hängt vum Medium ab, wo sich s'Liecht bweggt. Während si im Vakuum am höchste isch, breitet sich s'Liecht in Materie umso langsamer us, je grösser die optisch Dichti (bzw. Brechzahl, bzw. Dielektrizitätkonstante) isch (lueg au Liechtbrechig). Im Wasser betrait d'Liechtgschwindigkeit rund 225.000 km/s. Imene sonige, optisch dichte Medium chänne sich Materiewelle (Dailli) schneller bewege wie s'Liecht (aber niemols schneller wie Liecht im Vakuum).
Manchi Atomreaktore nutze Wasser fer d'Abschirmig vu dr radioaktive Strahlig. Die im Reaktor entstehende Deilli sin mit meh wie 225.000 km/s schneller wie Liecht im Wasser. Dur die Iberliechtgschwindigkeit entstoht s'blau Lüchte vu sonige Atomreaktore (Tscherenkow-Strahlig).
Tachyone
Die hypothetische Tachyone (Deilli mit imaginärer Ruehmasse) sin immer iberliechtschnell. Es isch fer si ebeso umöglich e Gschwindigkeit gliich oder underhalb vu dr Liechtgschwindigkeit iznämme, wie normali Materie nit uf Iberliechtgschwindigkeit beschlünigt werre cha.
Allerdings cha mer us dr Relativitätstheori folgere, dass Tachyone, selbst wenn es si gäb, nit mit normaler Materie interagiere chänne. Ufgrund vu dr Entwicklig vu dr Wellefunktion, sofern si quantemechanisch betrachtet wird, ergit sich, dass Tachyone Information bi Interaktion mit normaler Materie bloss mit Underliechtgschwindigkeit ustusche chännte.
(Lueg dodezue Tachyone un Iberliechtgschwindigkeit)
Gruppegschwindigkeit
Mit dr Gruppegschwindigkeit bezeichnet mer d'Fortpflanzigsgschwindigkeit vu dr Energi. D Gruppegschwindigkeit un d Phasegschwindigkeit vum Liecht sind im Vakuum gliich gross. Ime Stoff, wo Dispersion zaigt, sin die baide Gschwindigkeite higege verschide gross.
Noch dr spezielle Relativitätstheori isch d'Vakuumliechtgschwindigkeit die ober Grenze vu dr Gruppegschwindigkeit. Es isch theoretisch durus möglich, dass d'Phasegschwindigkeit grösser wie d'Liechtgschwindigkeit im Vakuum wird. Des stellt kei Widerspruch zue dr Relativitätstheori dar, wil mit dr Phasegschwindigkeit keini Informatione ibertrait werre chänne.
Erreiche vu dr Liechtgschwindigkeit
Noch dr Relativitätstheori isch es umeeglich, e Masse uf Liechtgschwindigkeit z'beschlünige. Wemmer e Körper beschlünigt, füehrt mer ihm kinetischi Energi zue. Noch dr Relativitätstheori bedütet des, dass d'Masse vum Körper grösser wird. Um aber e waxendi Masse z'beschlünige, wird wiider Energi benötigt. Die nöi zuegfüehrt Energi bewirkt e ernöiti Massezuenahm. Des bedütet, e Masse cha d'Liechtgschwindigkeit nit erreiche, selbst wemmer Energiquelle besitze dät, wo unendli vil Energi bereitstelle däte.
Menge (Mathematik)
D Bezihonge zwische Menge werred gern met emma Mengediagramme aschaulich dargstellt. I de folgende Beispiil repräsentiert d linke Kraisfläch jeweils d Meng A d rechte Kraisfläch d Meng B und d rote Fläch ä Meng dia dorch dia jewails agebene Mengeoperation aus denne baide Menge entstoht.
Mompech
Mompech (dt. Mompach, frz. Mompach) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Mompech ghere d Ortschafte Buerschdref (Boursdorf), Bur (Born), Giwenech (Givenich), Hierber (Herborn), Liljen (Lilien), Méischdref (Mörsdorf/Moersdorf) un Mompech.
Geografi
Mompech lyt im Oschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Dytschland. E Großdail vu dr Gmai lyt im Dal vu dr Sauer. Am Hang iber dr Sauer nordwschtlig vu dr Ortschaft Méischdref het s e Naturschutzbiet mit eme Orchideeälehrpfad.
Verwaltig
Mompech ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Mompech isch dr Joseph Schoellen. Scheffe sin d Chantal Hein-Zimmer un dr Ernzer Roger. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Bur isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1084 as Burna, Méischdref anne 893 as Meroldi uilla, Mompech anne 1220 as Mombach (1363: Mainpach, 1400: Mampach).
Wirtschaft
Uf em Pafebierg un uf em Burer Bierg stehn insgsamt acht Windchraftaalage.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Mompech ghert zum Moselfränkisch.
Axiom
En Axiom isch e Grundsatz von ere wüsseschaftlige Theorii, emne axiomatische System, wo nit deduktiv abgleitet isch.
Der Usdrugg "Axiom" wird in drei Grundbedütige verwändet: Er bezeichnet
Scharans
Scharans (rätoromanisch Scharàns ) isch e politischi Gmeind i de Region Viamala vum Kanton Graubünde. Scharans gränzt aa Sils im Domleschg, Fürstenau, Almens un Vaz/Obervaz, und wos im Bündnerland no Chreis ggee het, het d Gmeind zum Chreis Domleschg ghört. Näbem Dorf Scharans ghöre au no d Fraktione Parnell (rom. Parnegl), Prin (836 m), Stufels un St. Agatha zur Gmeind. Usserdäm d Alp Danis. Uff em Gländ vo de Gmeind isch de Piz Scalottas (2'323 m).
Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Scharans im Joor 1200 als agrum Schraunis. Mer het Fund uss de Bronze- un Yysezit gfunde. E eigeni Pfarrei isch 1410 belait. Zum reformierte Glaube isch Scharans zwüsche 1525 un 1530 übertätte. Uss em 16. Joorhundert isch e Zollstation belait. Di letschte bischöfliche Herrschaftsrächt sin 1709 ussgchauft worde. De Fahrwäg in s Tal isch 1873 ussbaut worde. Friener isch Viewirtschaft, Ackerbau un Obscht- un Wyybau betrybe worde. Hüt isch aber numme no öbe en Zehntel vo de Yywohner in de Landwirtschaft tätig.
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Scharans Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. 1860 het s Romanisch no en Aateil vo 84 % gha, un d Mehrheit het es in de Volchszäälig vo 1930 verlore. 1941 sin es numme no 30,7 % gsi un syt 1990 sin es weniger wie 10%. Spööteschtens in de 1920er sin Zuezogeni nümmi sproochlich assmiliert worde, un 1920 heissts zur Dorfsprooch: „''Romanisch mit Deutsch durchsetzt und im Rückgang begriffen. Die Schulkinder reden meist deutsch.'' “. 1956 berichtet de Schuelinspektor Gion Dunò Simeon usserdäm: Ab 1980 het vo de Schieler niemer mee Romanisch gschwätzt. Di yyheimisch Mundart wird hüt numme no vo ganz wenigi Lüt gschwätzt. Im Joor 1988 wird no vo 45 Sprecher (7 %) vum yyheimische Romanisch berichtet, wo aber zum grööschte Deil vorem 2. Wältchrieg uff d Wält cho gsi sin.
In de Schuel isch scho in de erschti Hälft vum 19. Joorhundert au Dütsch unterrichtet worde. 1874 het de Schuelroot de Lehrer uffgfordert, „auch der romanischen Sprache einige Stunden zu widmen “. Zum eine zeigt des zwar dass s Dütsch in de Schuel dominiert het, zum andre aber au, dass de Schuelroot au em Romanische e gwüssi Bedütig bygmesse het. Spööteschtens ab 1895 isch aber numme uff Dütsch in de Schuel unterrichtet worde. Zwüsche 1890 un 1920 sin Schieler, wo in de Paus Romanisch gschwätzt hen, bestrooft worde. 1938 hen Yywohner vo Scharans deno beatrait, wiider zwei Stunde Romanisch in de Wuch z unterrichte. Allerdings het sogar des schynts nit immer stattgfunde; zitewys wär de Romanisch- dur Turnunterricht ersetzt worde. En romanische Chindergarte, e Scoleta, isch 1944 vo de Lia Rumantscha uffgmacht worde, un au de Romanischunterricht het wiider regelmässig stattgfunde. Die Romanischstunde sin aber spööteschtens 1965 wiider abgschafft worde, un d Scoleta isch au wiider gschlosse worde.
Le Mouret
Le Mouret isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 9,8 % gläge.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2681 Yywoner 88,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 8,9 % Tüütsch ù 2,8 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 122 va de 2681 Yywohner ggredt.
Communauté de communes de la Vallée de Munster
D'r Kommünalferband vom Menschderdal (frz. Communauté de communes de la Vallée de Munster) esch a interkommünali Interessengmeinschaft nooch d'r Art vo d'r Communauté de communes (wörtl. Gmeinschaft vo Gmeinde) im Mínschterdal in dr elsässische Vogese 15 km weschtlich vo Colmer. Sie hat ehra Höiptsitz im Kantonshöiptort Menschder und besteht sider am Mai 1996.
S'Territorium un d'Metgledsgemeinde sen identisch mit am Kanton Menschder.
Mitgleder
Dr Verband besteht us 16 Gmeinde mit em Höiptort Mínschter mit anno 1999 knapp 4900 Inwohner.
Hochwalsch
Hochwalsch (lothrìngisch; frànzeesch Plaine-de-Walsch, ditsch Hochwalsch, 1940–44 Plinterwald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Hochwalsch lijt sìwe Kilometer sìdeschtlich vun Sarrebourg àm Rànd vun dr Vogese uf re Heche zwìsche 238 un 414 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui dr Willer Rehthal.
Gschìcht
Hochwalsch ìsch ànne 1707 vum Baron vun Lìtzelburi àls Plaine de Valche grìndt worre, 1751 ìsch d Gmein àls Blindewasch un 1772 àls Blindenwalsch gnannt worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hochwalsch ìsch. Hochwalsch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hochwalsch ghert zem Rhinfrankisch.
Kiefermäuler
D Chiifermüüler (Gnathostomata) ( „Chiifer“ und στόμα stoma „Öffnig“, „Muul“, „Rache“), mänggisch au Chiiferdier, si en Überklass innerhalb vom Understamm vo dr Wirbeldier. Zu dere Überklass ghören - mit Usnahm vo de primitive Nüünauge und Schliimaal - alli rezänte Wirbeldier, also d Chnorpel- und Chnochefisch, Amphibie, Reptilie, Vögel und Süüger, im ganze meh as 54.000 Arte (= 99,9 Prozänt vo alle Wirbeldier ).
D Chiifermüüler hai sich im Paläozoikum (Ärdalterdum) entwigglet, ihre Fossilbricht foot mit de Stachelhai (Acanthodii) im früehje Silur aa. Sit em mittlere Devon, also sit 380 Millione Johr, si die meiste Wirbeldier Chiifermüüler.
Üsseri Systematik
D Chiifermüüler si en Überklass vom Understamm vo de Wirbeldier (Vertebrata). Under alle Chiiferlose hai die usgstorbene Osteostraci (villicht zsämme mit de Pituriaspida) die grössti Zahl vo Autapomorphie mit de Chiifermüüler gmeinsam, vor allem baarigi muskulösi Brustflosse, e Chnochering (Skleralring) um d Auge und e heterozerki Schwanzflosse. Si si villecht d Schwöstergruppe vo de Chiifermüüler.
Euklidischer Raum
Im Lauf vo der Ziit isch im Euklid si Geometrii uf verschiideni Arte präzisiert und verallgemeineret worde:
Alli die Präzisierige si gliichwärtig.
Wenn vom euklidische Ruum d Red isch, denn cha jede vo dene gmeint si oder au e höcherdimensionali Verallgemeinerig. Em zweidimensionale euklidische Ruum sait mä au die euklidischi Ebeni.
Vom affine Ruum underscheidet sich der euklidisch dodrdure, ass me Lengene und Winkel cha mässe und dorum die Abbildige uszeichnet, wo Lengene und Winkel erhalte. Dene sait me traditionell Kongruänzabbildige, anderi Bezeichnige si Bewegige und Isometrii.
Vom hyperbolische Ruum unterscheidet sich dr euklidisch, ass in em s Parallelenaxiom gültig isch.
Yvorne
Yvorne (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf un d Wyler Versvey, Vers-Morey un Vers-Monthey. D Gmaiflechi umfasst 48,4 % landwirtschaftligi Flechi, 39,9 % Wald, 8,7 % Sidligsflechi un 3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Yvorne isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1025-1030 as Evurna.
Religion
56 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 1,8 %, FDP 22,4 %, GLP 2,1 %, GP 9,4 %, SP 10,9 %, SVP 15,3 %, Sunschtigi 2,3 %.
Dr Burgermaischter vu Yvorne isch dr Philippe Gex (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 962 Yywohner 90,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5 % Dytsch, 2 % Italienisch un 3,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Alsatia-Verlag
Dr Alsatia-Verlag isch e große elsässische Verlag gsii; dr het e wichtigi Roll gspiilt im Widerstand gege dr Pariser Zentralismus noch em Erschte Wältkriäg un vu 1940 bis 1945 im geischtige Wiiderstand gege dr Nationalsozialismus. D Verlag isch anne 1897 grindet wore un het bis anne 2000 publiziärt. Dr Alsatia-Verlag het standardditschi, elsässischi un franzesischi Publikatione rüsbrocht. Zum Deil, bsunders noch 1945, isch er unter em Namme Édition Alsatia oder Éditions Alsatia ufdrätte.
Wurstsalat
Wurschtsalòt isch èn suèr agmachtè Salòt mit Essig, Öl un Zibèlè, wo hauptsächlich us Wurscht bschtòt, sèll isch meischtens Brüèwurscht wiè Lyoner, Stadtwurscht odder Regènsburger Wurscht. S isch è traditionelli Zwüschèmaalzit z Süddütschland, im Elsass, dè Dütschschwiz un z Öschterrych.
Lut èm Dütschè Läbbensmittelbuèch, Leitsätz für Feinkoschtsalòt, isch s Uusgangsmatriaal gschnitteni Wurscht, au in Vomischung vo voschidenè Wurschtsortè unterènand, Gurkè un/odder Zibbèlè sowiè andrè würzigè Zuètatè''.
Für s Richtè wörd d Wurscht in dünni Schiibè odder Streifè gschnittè un mit rohè Zwibbelring odder -würfel kurz in èrè eifachè, lycht mit Salz un Pfeffer gwürztè Essig-Öl-Marinadè yglait. Hüfigi Ergänzungè sin chly gschnitteni Radièsli, Peterle odder Schnittlauch. Servyrt wörd dè Wurschtsalòt übblicherwys mit Brot odder Brõthärdöpfel, i dè Gegènd um d Kurpfalz au mit Pommfrits.
Strõßburger Wurschtsalòt
Dè Strõßburger odder Elsässer Wurschtsalòt, dè ußerhalb vo dè Schwiz au Schwizer Wurschtsalòt benamst wörd, bschtòt us Lyoner un Chäs, deilwys au us Ämmèdaler-Chäs.
Schwôbische Wurschtsalòt
Dié schwôbischi Variation wörd halber mit Lyoner un Bluètwurscht gmacht.
Obberschwôbischè Wurschtsalòt
Dè sognannte Gränzgänger isch è obberschwôbischi Kombination vom Schwôbischè un Elsässischè, also Wurschtsalòt mit Lyoner, Bluètwurscht un Chäs.
Schwizer Wurschtsalòt
Dè originale schwizer Wurschtsalòt wörd mit Servelè statt Lyoner gmacht. D Servelè wörd meischtens dè Längi nõch gvirtelt oder halbyrt un denn in öppè 5 mm breiti Streifli gschnittè.
Alsatia-Verlag
Dr Verlag un si glei Imperium
Zu dr Brunksticker üs em Alsatia-Verlag ghert "Das Elsass von 1870 - 1932", e viärbändigs Wärk mit ca. 2.000 Sitte ganz üs eigener Härstellung.
D Alsatia het bis zu 500 Arbeiter un Agstellti bschäftigt. Unter dr ditsche Bsetztung vum Elsass sin aü e Hüffe Verfolgti im Verlag unterkumme, wiä d Schuelschweschtere vu Rappschwiir un aü Ditschi wiä dr Rupert Gießler. Zum diä enorm Broduktion miigli mache, hän miäße illegali Mittel agwändet wäre; d Mitarbeiter vum Verlag sin e verschworini Gmeinschaft gsii.
D Pariser Verdrättung isch vu dr Alsatia unter dr Nazi-Herrschaft zum e autonome Verlag ufgwärtet wore; dodrmit het solle erreicht wäre, ass si ka franzesischi Publikatione rüsbringe, was elsässischi Verlag nit hän derfe.
Wurstsalat
Öschtrycher Wurschtsalòt
Vowandti Gricht sin Ochsèmuulsalòt, Nürnbärcher Gwerch un Fleischsalòt.
Alsatia-Verlag
Publikationsgschiicht
D erschte zwee Titel vu dr Alsatia, wu im SWB-online-Katalog nogwiise sin, sin vu dr Bibliothek datiärt (lueg Klammere) - dämno het dr Verlag oder e Vorläifer vun em scho anne 1822 publiziärt:
Aaronitischer Segen
Dr aaronitisch Sääge (hebräisch, birkat kohanim) isch dr eltisti überliifereti Säägespruch in dr Bible, wo bis hüte im Gottesdienst vom Juudedum und vom Christedum gsäit wird. Noch Numeri 6,24–26 het Gott dr Teggst im Moses offebaart. Dr Aaron, wo dr elter Brueder vom Moses gsi isch, und sini Söön, wo d Vorfaare vo alle israelitische Briester und Hoochibriester si, häi s ganze Volk Israel sölle säägne. Dr Sääge isch noch em Konteggst in ere änge Verbindig mit em Opferkult am Jerusalemer Tämpel gstande, es isch aber mööglig, ass er scho vorhär unabhängig drvo bekannt gsi isch.
Alsatia-Verlag
Publikationsgschiicht
Dr Alsatia-Verlag het aü Zittige un Zitschrifte rüsbrocht, Biispiil:
Almens
Almens (rätoromanisch Almen) isch a Dorf i da politischa Gmaind Domleschg, wo i de Region Viamala vom Kanton Graubünde ligt. Wos im Bündnerland no Krais ggää hät, hät si zum Krais Domläschg ghört.
Alsatia-Verlag
Publikationsgschiicht
Noch em Erschte Wältgriäg sin in dr Seriä "Theaterstücke für die Elsässische Vereinsbühne" mehreri Dutzed elässischi Dialäkt-Theaterstickli erschiine, zum Deil in mehrere Uflage, zum Biispiil:
Näbe Theatersticker sin Biächer zu religieese, landschaftlige, kulturälle un regionale Theme erschiine. Dr Alsatia-Verlag het in dr 20er un 30er Johr e ganz wichtigi Roll fir d Elässer gspiilt, wu ihrini regionale Rächt gege dr franzesisch Zentralismus hän welle bhalte oder wiidergwinne. Des isch iber d Zittunge un Zitschrifte vum Verlag gloffe, aber aü dur Broschüre un Biächer, Biispiil:
Unter dr ditsche Bsetzig
Dr Alsatia-Verlag isch vu 1940 bis 1945 dr einzig Verlag im Ditsche Rich un im Elsass gsii, wu no het kenne religieesi Schrifte rüsbringe. Des isch im Joseph Rossé z verdanke gsii; dä het wäge sinere Verfolgung unter dr franzesische Herrschaft bi dr Nazi as Märtyrer golte un zittewiis e Stei im Brätt gha biinene. Dr Rossé het d Nazi aber syschtematisch hinters Liächt gfiährt - ohni des wär des nit gange.
Almens
Geografii
Almens lait uffenere Terass über de rächti Syte vum Hinterrhy im Domleschg. Di ehemolig Gmaind hät aa Churwalde, Fürstenau, Paspels, Pratval, Rodels, Scharans, Trans un Vaz/Obervaz gränzt.
Gschicht
Almens wird in de erschti Hälft vum 9. Joorhundert als de Lemenne zum erschte Mool erwäänt. Im Joor 926 het de Chönig Heinrich I. Almens em Bischof vo Chur gschenkt. Nooch 1200 sin Deil vo Almens zum Chloschter Churwalde cho. Oberhalb vum Dorf het es friener e Walsersiidlig gee, wo Schall gheisse het. D Bewohner vo Schall sin aber im 17. Joorhundert zum grööschte Deil aa de Pescht gstorbe un die Überläbende sin vo de romanische Dorfbewohner assimiliert worde. D Reformation isch ab 1592 yygfiert worde, d Gmeind isch aber paritätisch blybe. 1694 het de Bischof e Chilch für di Reformierte baut. Im Gägezug isch di alti Chilch St. Andreas de Katholike überlo worde. Di letschte bischöfliche Herrschaftsrächt sin 1709 ussgchauft worde. D Fahrstrooss in s Tal isch 1909 ussbaut worde.
Alsatia-Verlag
Unter dr ditsche Bsetzig
Zu d Autore, wu im Alsatia-Verlag hän kenne publiziäre, ghere unbstrittini Antifaschischte:
Almens
Sprooche
Ursprüngli isch z Almens Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. Hüt isch de yyheimisch Dialäkt aber warschynts fascht oder völlig ussgstorbe, un s Romanisch wird numme no vo Zuezügler uss andri Gmeinde gschwätzt. De Mathias Kundert schrybt 2007, dass mer die yyheimische Almenser, wo sich no chönnte uff Romanisch unterhalte „an einer Hand abzählen“ chönnti. No zwüsche 1860 un 1880 hen über 70 % vo de Yywohner Romanisch als Muettersprooch aagee. 1888 isch de Aateil deno unter 70 % gfalle, un syt 1900 isch de Ort mehrheitlich dütschsproochig. 1941 sin es scho numme no 18,7 %. Allerdings het de Andri Augustin 1938 gschätzt, dass öbe 60 % hen chönne Romanisch schwätze. Als Umgangssprooch unter de Chinder het sich s Dütsch wohl scho vor 1920 duregsetzt.
Zürich
Züri (hoochtüütsch: Zürich; latynisch: Turicum; rätoromanisch, iteliänisch Zurigo) isch d Hauptstadt vom Kanton Züri und di grööscht Stadt vo de Schwyz.
Almens
Sprooche
In de Schuel isch scho 1838 au Dütsch unterrichtet worde. Ganz abgschafft worde isch s Romanisch als Unterrichtssprooch spööteschtens 1895. Zwüsche 1890 un 1920 sin d Schieler sogar bestrooft worde, wenn si in de Paus mitenand Romanisch gschwätzt hen. Ab 1931 isch deno wiider e weng Romanisch yygfiert worde. Offiziel sin es zwar numme zwei Stund in de Wuch gsi, aber de Lehrer uff de Unterstuf isch de Peter Gees gsi, wo sehr engaschiert für s Romanisch yyträte isch. Mangmool hät er au en Daag lang andri Fächer uff Romanisch unterrichtet, oder de Schieler Romanisch schrybe bybrocht. Uff de Oberstuf isch aber numme Dütsch unterrichtet worde, un warschynts het au de Gees mit de Zit s Romanisch änder als Fremdsprooch wie als Unterrichtssprooch miesse bhandle. Wo de Peter Gees in de frie 1960er pensioniert worde isch, isch au s Romanisch uss de Schuel verschwunde.
Sehenswürdigkeite
Di katholischi Pfarrchilch St. Andreas un di evangelisch-reformierti Dorfchilch sin unter Denkmoolschutz.
Alsatia-Verlag
Unter dr ditsche Bsetzig
Unter dr ditsche Bsetzung vum Elsass 1940 - 1945 sin im Alsatia-Verlag noch dr Agabe vum Joseph Rossé allewäg aü 34.332 Biächer (des sin segs Titel gsii) rüskumme, wu dr ditsche Propaganda diänt hän. Diä seige notwändig gsii, ass d Alsatia het kenne ihrini andere 230 Publikatione mache: Biächer, wu zämme e Uflag vu 3.106.009 Exemplar gha hän un wu „grosso modo“ gege d Naziregiärung grichtet gsii sin. Anderi Quälle rede vu numme zwoo Millione, was aber fir diä Zit un des Thema alliwiil no e soimäßig hochi Zahl isch.
Dr Verlag het sälbverständlig aü miäße Hoor lo unter dr Nazi. Im Aügüscht 1940 het er miäße d Dageszittung Elsässer Kurier an dr nationalsozialischtisch Phönix-Verlag abgä, aü anderi Zitschrifte sin em iigstellt oder reglementiärt wore.
Vassocaletis
De Vassocaletis isch en Gott vo de Kelte gsii. Er isch mitem römische Mercurius glichgsetzt wore. De Gallisch Name bidütet: »Vasalleschützer«.
Alsatia-Verlag
Zruck z Frankrich
Dr alt Generaldiräkter vu dr Alsatia, dr Joseph Rossé, het d Befreiung vum Elsass dur d Alliierte im Untergrund un in Haft erläbt: dr het sich vor dr Gestapo verstecklet gha un het sich drno bi dr franzesische Beherde gmäldet un isch sofort as "Kolaborteur" feschtgnumme wore. 1951 isch er im Gfängnis gstorbe.
Vassocaletis
De Göttername isch nöd guet bilait. Grad ai Inschrift usem Piet vo de Treverer us Bitburg bi Trier isch em MERCVR VASSOCALETI gwidmet. De alemannisch König Chrocus het um 260 ume de Tempel vom Vasso Galate im Land vo de Arverner zerstört.
Alsatia-Verlag
Zruck z Frankrich
Dr Verlag, wun er vor em Zuegriff vu dr Nazi het kenne rette, het glii noch em Griäg kenne witterschaffe; in dr erschte Nochgriägsjoht hün franzesischi Titel stark vorgherrscht. Ab dr 50er Johr isch dr ditschsprochig Adeil an dr Publikatione ungfähr d Hefti gsii; ab dr 70 er Johr isch dr ditsch Adeil zämmegschrumpft; am endschte sin no Tourischtefiährer uf ditsch druckt wore. S het ganz sälte aü Dialäktliterür gha, wiä:
Zürich
D Stadt lyt im Schwyzer Mittelland, a de Limet und am Zürisee. Si hät sälber öppe 410'000 und mit irer Aglomerazioon zäme öppen anderthalb Millioone Ywoner, und si isch s Zäntrum vo de Metropoolregioon Züri. D Gschicht vo Züri gaat uf di keltisch Sidlig, wo mer im Stadtgebiet gfunde hät, und uf s antik Doorff Turicum zrugg. Im Mittelalter sind d Burg uf em Lindehoof und s Fraumöischter, wo de König Ludwig de Tüütsch ane 853 a de Limet gründet hät, regionaali Zäntre vom Herzogtum Schwaabe gsy, wo sich naadisnaa drumume d Stadt entwicklet hät. Die isch im 14. Jarhundert politisch stèrcher woorde und hät sich ane 1351 mit den Äidgnosse zämetaa. Für di öiropèèisch Kultuurgschicht isch d Zürcher Reformazioon, wo de Zwingli i de Zyt vo 1523 bis 1525 durepraacht hät, öppis ganz Wichtigs gsy. Hütt sind vil Schwyzer und au internazionaali Organisazioonen und Firme z Züri dihäi, und d Stadt hät Hoochschuele, wo zu de grööschte vo de Schwyz zeled und au internazionaal öppis gälted. Für d Kultur und psunders d Literatur isch Züri sit em Mittelalter en guete Bode gsy. A de hööchere Schuele vo de Stadt und i andere Zürcher Instituzioone tuet me sit Jarhunderte vil über d Spraache und sit em 19. Jarhundert speziell au d Mundaarte schaffe. De Flughafe vo Züri isch en kontinäntaale Vercheerschnoote und de Hauptbaanhof Züri isch de grööscht Baanhof vo de Schwyz. Turischte finded z Züri nöd nu es wichtigs Oort uf de Räis im In- und im Ussland, näi, d Stadt isch mit de vile schööne Sache zum Aaluege, de Seepromenade, den Uussichtspünkt ringsume, de Chauffhüüser und Speziaalgschäft und em groosse Kulturaagebott au für sich es Zyl zum higaa; die ganz «Turismusregion Züri» hät bi de Gescht us de ganze Wält Erfolg, es chömed fascht drei Millioone Lüüt all Jaar daa ane. Ales zäme gnaa gilt Züri als Wältstadt, so wie i de Schwyz nu na Gämf äini isch; und die beede Schwyzer Stedt wèèrded bi de bedüütenden internazionaale Stedteverglych zu den Oort mit de hööchschte Läbesqualitèèt vo de Wält grächnet.
Landschaft
D Stadtmitti vo Züri lyt uf 408 m ü. M. am undere (nördliche) Änd vom Zürisee, ypettet zwüschem Üetlibèèrg im Weschte und em Züribèèrg im Oschte. De Züribèèrg gaat gäge Südoschte uf em Stadtgebiet bis zum Adlisbèèrg und zum Ötlisbèèrg. Im Norde vom Limettaal sind de Chäferbèèrg und de Hönggerbèèrg, wo druf en Campus vo de ETH isch. Zwüschet em undere Syltaal und em Zürisee lyt der Äntlischbèèrg.
Dur Züri dure flüüssed d Limet, won us em Zürisee chunt, d Syl im Syltaal und d Glatt ganz im Nordoschte vom Stadtgebiet. Im Nordweschte ghöört en Täil vo de Chatzeseeè zu Züri. Vom Riet Chatzewise bim Obere Chatzesee flüüsst de Chatzebach, wo z Afoltere im Chräis 11 de Holderbach ufnimmt und a de Stadtgränze bi Öörlike in Löitschebach, en Sytebach vo de Glatt, mündet. Vom Züribèèrg obenabe lauffed de Weerebach und de Stöcketobelbach gäge Südweschte in Zürisee und de Saagetobelbach gaat uf d Nordsyte vom Bèèrg abe und bi Stettbach öppe de Stadtgränze naa i d Glatt. Im stotzigen und füechte Oschthang vom Ütlibèèrg, wo für Fuessgänger gföörli chan sy, ligged ganz vil Quäle und Bäch i de vile Tobel zwüschet de Bèèrgvoorsprüng, wo en Name mit der Ändig -egg händ, so wie d Bernegg, d Manegg oder d Rossweidliegg. Uf de Manegg oben a Läibach lyt – me gseet si fascht nüme – d Ruyne vo de Burg Manegg.
D Altstadt, wo hüt echli künschtlich i vier statistischi Quartier uuftäilt wiird, lyt bäidsytig vo de Limet. Uf de rächte Syte zäiged d Straassenäme vom Hirschegraben und vom Säilergrabe, wo früener d Stadt uufghört hät. Und na hüt cha men au di weschtlich Abgränzig vo de früenerige Stadt tank em Schanzegrabe guet gsee. Dèè künschtlich Kanal isch bim Bou vo de dritte Stadtbefeschtigung im 17. und 18. Jarhundert aagläit woorde. Doozmaal isch en Täil vom Wasser usserhalb vo de Stadt us em See abgläitet und i dèè Grabe, wo um d Baschtioone und d Bollwèèrch umeggangen isch, und unen a de Stadt wider zrugg i d Limet gfüert woorde. De grööscht Täil vom Schanzegrabe git s hüt na, aber s Wasser wird iez nüm tiräkt i d Limet, sondern bim Hauptbaanhof i d Syl gläitet; dem alte Kanaal naa gaat en verwinklete Fuesswääg. Bim Platzspitz echli underhalb vo der Altstadt mündet d Syl i d Limet, wo deet es Stauweer hät; das ghöört zum Chraftwèèrch Lätte vom EWZ, wo es inträssants Tänkmaal vo de Tächnikgschicht isch; d Stadt hät’s ane 1868 zeerscht für d Wasserversorgig poue, und eerscht 1893 isch druus es eläktrischs Chraftwèèrch woorde. Am Chraftwèèrchkanaal isch e Badi. Im Gebiet weschtlich vo de Syl sind d Stadttäil Ussersyl, Wiedike und Induschtryquartier. Bi de Wèèrdinsle fascht am Stadtrand une isch wisawi vo de Klèèraalaag im Wèèrdhölzli namal es Chraftwèèrch a de Limet, s Chraftwèèrch Höngg, wo de Robert Waser ane 1893 uf em Platz vo der alte Giesse-Müli poue hät; es ghöört sit 1973 au em EWZ, wo da drinn näbet de nöie Maschine e chlyses Chraftwèèrchmuseum ygrichtet hät.
De Huusbèèrg vo Züri isch der Üetlibèèrg, wo de Platz uf em Gipfel obe 870 Meter hööch isch. Da druff sind vor öppe zwäiehalbtuusig Jaar, vor d Röömer choo sind, es Doorff und en Fridhoof vo de keltische Sidler gsy. Und im Mittelalter und na spööter hät Züri en Beobachtigsposchte, äini vo irne Hoochwachte, druff ghaa. Der alt Naame vom Bèèrg – «Uto» – findt me z Züri hüt na, öppe bim Utoggèè am See oder im Name vo de groosse Zürcher SAC-Sekzioon. Hütt hät’s ganz oben uf em chlyne Platz «Uto Kulm», wo zu Stalike ghöört, en Bèèrggaschthoof, wo de Vorgänger von em uf s Jaar 1815 zrugg gaat, und en drüüeggige isige Uussichtsturm deby, wo me guet chan uf d Stadt abe luege und uf der andee Syte s wyt Alpepanorama gseet; de hüttig Turm isch vo 1990, vorhèèr hät’s sit 1894 scho äine da obe ghaa, wo d Form von em an Eiffelturm erinneret hät. Es Stuck unedra staat uf em Bode vo Züri, grad oben a de Bèèrgstazioon vo der Üetlibèèrgbaan, de Fèrnseeturm vo de Swisscom. Dèè isch 187 Meeter hööch und me gseet en vo de halbe Schwyz uus. D Stadtgränze lauft im Südoschte vom Üetlibèèrg uus em Graat vom Albis naa, am Bèèrghuus «Uto Staffel» verby und dänn zu de Stell, wo früener s beliebt Bèèrghuus und Hotel «Annaburg» gsy isch, und oben a de Falätsche, eme wilde Erosioonshang, dure; dänn chunt me bi de private Säilbaan vom Läiterlibèèrg – wo di eltischt Säilbaan vom Kanton Züri isch, – verby bis zu de Baldere – da isch au emaal e Burg gsy, d Ruyne isch aber nöd uf em Gebiet vo de Stadt Züri, sondern im Bann vo Stalike. Der Graatwääg gaat wyter zu de Felsenegg und zum Albispass, s Stadtpiet vo Züri hört aber bi de Baldere uuf, und d Stadtgränze gaat vo daa bi Läibach is Syltaal abe.
Uf em Gebiet vo de Groossstadt Züri sind vil Gebiet und Oort bekant, wo me nöd überboue hät und wo wärtvoli Täil vo de Naturlandschaft plibe sind. D Stadt hät e Fachstell für Naturschutz, wo d Naturbiotop mit de Pflanzen und Tier beobachtet. Si publiziert Pricht über bsunderi Pflanze und di wilde Tier i de Stadt. Züri hät en äigets Imfäntaar vo de Natur- und Landschaftsschutzobjäkt gmacht, wo me online bi de Kataschteruuskumpft chan aaluege. Es paar vo de «Natuuroase», wo d Stadt bsunders wott erhalte, sind am Üetlibèèrg d Allmänd Bruunau, d Ankewäid und d Falätsche, z Wiedike d Läigrueb Binz, wo früener d Zürcher Ziegelei Läi abpoue hät, z Altstette s Dunkelhölzli, im Nordweschte de Chatzesee, d Auelandschaft Wèèrdhölzli a de Limet und s Weerebachtobel unen a Witike.
Stadttäil
Bis is Jaar 1893 isch Züri nöd gröösser as di hüttig Altstadt mit zwoo Helftene uf beede Syte vo de Limet gsy, und über die sind eerscht grad drei Brugge i de Stadt ggange. Doozmaal hät mer s eerscht Maal e Räie vo Ussegmäinde i d Stadt ygmäindet, wil die wäge de Verstedterig di öffentlichen Uufgabe nüme händ chönen ali waarnèè und wil s au zum Täil finanziell nöd guet daagstande sind. Das sind früener chlyni Döörffer gsy, wo’s im 19. Jarhundert aber au scho scho es paar Hüüser und Ville vo Lüüt us de Stadt ggèè hät.
Di zwäit Wäle vo Ygmäindige isch im Jaar 1934 über d Büüni ggange, und soo isch Züri dryssg Maal gröösser woorde, als es im 19. Jarhundert gsy isch. Im Jaar 2018 hät mer s Jubilèèum vo 125 Jaar sit em Aafang vo den Ygmäindige gfyret.
D Stadt isch sider so starch gwachse, as de Sidligsruum hütt wyt über di nöi Stadgränzen uusgaat und ganz mit de mäischte Nachbergmäinde zämegwachsen isch; nöii Ygmäindige hät’s aber nümme ggèè.
Hüt hät Züri zwölf Stadtchräis, wo vo 1 bis 12 durenumeriert sind. Jede Chräis hät äis oder mee Quartier.
D Stadt am See
Für s Landschaftsbild, d Wirtschaft und d Gschicht vo Züri und au für s Läbe i de Stadt isch es günschtig, as die tiräkt am See lyt. Chly mee weder vier Quadratkilometer vo de Seeflèchi ghööred zum Stadtgebiet, me säit dem Täil vom See au s «Under Seebecki». D Stadt Züri schrybt sälber offiziell daa drüber, d Laag am See mit de wyte Uussicht bis zu de Schneebèèrg und die schööne Uferberych siged wichtig für s Image und für d Läbesqualitèèt vo de Stadt. D «Seepromenade» isch de grööscht zämehangend Erholigsruum zmitzt i de Stadt. Scho i der Uurzyt hät me a dem Oort, wo d Limet us em See chunt, Dörfer poue, und d Fischerei isch daa en uuralts Gwèèrb. Zum die wärtvole Räschte vo den eltischte Zürcher Sidlige, wo zum UNESCO-Wälteerb ghööred, z erforsche, isch di stedtisch Underwasserarchäology daa. Im underirdischen Oopere-Parkhuus sind uurzytlichi Fünd, wo me genau daa uusggrabe hät, uusgstellt.
I der antike Zyt hät men am Ändi vom See – wo me vonnem nöd wäiss, wien em d Lüüt dozmol gsäit händ – a de Militärstraass vo de röömischen Oort Aventicum, Augusta Raurica und Vindonissa is rèètische Piet und an Bodesee e Brugg poue, öppe daa, wo hütt d Rathuusbrugg staat, und wil spööter wyter unen a de Limet eerscht bi Baden und Wettige die nèèchschte Brugge choo sind, hät de Flussübergang z Züri für der überregionaal Vercheer alewyl e groossi Bedüütig ghaa. Die eltischt Brugg vo Züri, wo hütt na staat, isch d Möischterbrugg us de 1830er-Jaare mit irne schööne stäinige Böge.
Usserhalb sind d Gmäindbänn vo de doozmaal na sälbständige Naachberdöörffer bis an See choo, das sind d Ängi und Wolishofe am weschtliche Seeufer und Riesbach uf der andere Syte gsy. Es hät deete tiräkt am See privaati Gäärte vo de schööne Landhüüser ghaa – wie bim Landhuus Belvoir und em Muralteguet vo der Ängi. Eerscht wo me d Schanze gschlisse hät und nach der Ygmäindig vo dène Döörffer hät d Stadt die letschte ganz groosse Flèchene für d Parkaalaagen am See gmacht. I den 1880er Jaare isch nach de groosszügige Plään vom Stadtingenieur Arnold Bürkli de Halbchräis vo de Seepromenaade und de Stadthuusplatz bim See entstande, wo hütt im z Eer Bürkliplatz häisst. Di bräit Ggèèbrugg grad näbet de nöie Schiffländi und am Bellevue hät me ane 1884 uuftaa. Am lingge Seeufer isch vor de Hüüser und de Gäärte em See naa 1875 d Seebahn poue woorde, und d Stazioon Ängi isch am Aafang tiräkt am See gläge. Für d Bouparzälen und d Parkalaage ussen a der Isebaanlinie bis uf Wolishofen use hät d Stadt bis öppe 1920 bräiti Uferzone vom See la uuffülle. A de rächte Seesyte gaat vom Sächsilüüteplatz en schmaalen öffentliche Wääg vor de Hüüser vom Seefäld näbet de Bellerivestraass dure, das sind s Utoggèè und s Seefäldggèè, wo sit 1887 pout und 1971 mit ere bräite Betonplatte über em See verbräiteret woorden sind. Uf dèm schöönen Uferwääg chunt men im Gebiet vom Zürihorn zum groosse grüene Park am See. D Blatterwise hät d Stadt chöne mache, wo si ane 1926 s Areal von ere alte Sidefèrberei gchaufft und d Fabrik abproche hät. Em See naa hät’s e Zylete schööni Plätz und Pärk, uf de rächte Seesyte sind das d Ggèèaalaage vor em Ooperehuus, s Seebad am Utoggèè, s Ufer am Seefäldggèè, d Blatterwise mit em Chinagaarte näbetdraa, won es Gschänk vo de chineesische Stadt Kunming isch, s Zürihorn und s Strandbaad Tüüffebrune. Uf der andere Seesyte isch nach em Bürkliplatz, wo de Ganymed staat und d Seeschiff abfaared, s Gäneral-Guisan-Ggèè, wo früener Alpe-Ggèè ghäisse hät, s Arboretum und s Seebaad Ängi; und dänn chunt de Hafe Ängi mit em groosse Löietänkmaal, wo de Urs Eggeschwyler 1894 us Kunschtschtäi gmacht hät, und em Aquareetum, emene Wasserspiili. Und ussedraa sind s Areal vo de Bootsklüb am See und s Strandbaad Mytheggèè, wo ane 1929 als eerschti Seebadi vo Züri uufggangen isch (d Frauebadi am Stadthuusggèè isch vo 1837 und d Manebadi am Schanzgrabe vo 1864). De Nöibou vom Strandbaad Myteggèè vo 1954 isch es Wèèrch vo de Zürcher Architäkte Hans und Annemarie Hubacher. Dänn chunt d Landiwise mit de Saffa-Insle und d Wèrft vo de Züriseeschiff, und wämme na wyterusegaat, s Strandbad und de Hafe vo Wolishofe, und ganz ussen am Rand vo de Stadt isch a de Seestraass bim Hoorn zwüschet Wolishofen und de Naachbergmäind Chilchbèèrg de Campingplatz mit de Beachsportaalaage und em privaate Hafe vom Fischer’s Fritz.
Rund ums Zürcher Seebecki findt mer e schööni Räie vo architäkturgschichtlich wärtvole Bouwèèrch. Was d Seepromenade für d Zürcher Boukultur ales z büüte hät, beschrybt churz zämegfasst en nöie Proschpäkt vom Schwyzer Häimetschutz. Das gaat vo de Strandbeder und de Häfe über die groosse öffentliche Giböid wie d Oopere und s Kongrässhuus und di Schwyzerisch Nazionaalbank und privaati Hüüser vo Versicherige und anderen Inveschtoore bis zu bsundere Boute wie öppen em Kultuurzäntrum vo de Roote Fabrik.
Am Seebecki isch alewyl vil loos. Und a bsundere Tääg chömed ganz vil Lüüt deete zäme, wän e groosses Fäscht isch. Früener hät’s daa Landesuusstelige, wo d Landiwise na hüt draa erinneret, und au es paar anderi groossi Schwyzer Uusstelige ggèè so wie d SAFFA, d Schwyzer Uusstelig für Frauesache, ane 1958; vo dere chunt d Saffa-Insle bi Wolishofe. Die grööschte Aaläss am See sind s Züri Fäscht, de Züri-Marathon und d Street Parade, won e wyt usenandzogeni Kolone vo Lovemobiles langsam dur e Mäntscheschaar vom Seefäld uf Wolishofe faart. Und au de Sächsilüüteplatz näbem See bim Bellevue wird a vilne Tääg im Jaar für Fäscht und Mèèrt und anders pruucht. D Stadt Züri laat uf de Wasserflèchi, wo me vo alne Syte vo de groosse Ggèè guet drufuse cha luege, amigs iri schööne Füürwèèrch la abbräne. Im Summer isch d Stadtzürcher Seeüberquèèrig, wo huuffe Lüüt vom Strandbaad Mytheggèè zum Strandbaad Tüüffebrune über schwümed. Under den Organisatoore für dèè Wassersportalass sind vil Zürcher Veräin, wo mit em See au suscht z tue händ, so wie öppe d Limet-Nixe Züri, de Pontonier-Sportveräin Züri und d Gruppe vo de Läbesretter, d SLRG.
Für d Infrastruktur vo Züri isch s Seewasserwèèrch ganz öppis Wichtigs. Ane 1914 isch die Aalaag, wo zu den Industrielle Betriib vo de Stadt Züri ghöört, poue woorde. D Stadt nimmt de grööscht Täil vo irem Trinkwasser na hüt tiräkt us em See, si muess es nu wenig uufberäite, d Qualitèèt isch so guet. Me hät zwar i de jüngschte Zyt au daa mit de Wandermuschle z kämpfe, wo sich au im Zürisee als Neozooèn uusbräitet. Dur d Läitigen und d Reservoir chunt s Wasser vom Seewasserwèèrch Moos dänn zu de Lüüt und i d Hüüser vo de Stadt.
Hüüser
S histoorisch Waarzäiche vo Züri isch s Groossmöischter, wo e guet erhalteni romaanischi Chilen isch. Anderi wichtige Altstadtchile sind s Fraumöischter und de Sankt Peeter. Us em Mittelalter sind au na d Wasserchile, d Predigerchile, d Chlooschterchile vo den Augustyner, Täil vo de Chile Höngg und vo der alte Chilen Altstette. Z Züri häts im ganze 48 refermierti Chile.
Nach de Reformazioon isch s eerscht Maal ane 1885 e nöii Chile vo de Katolike z Züri ygweit woorde. Es isch Sankt Peeter und Paul im Ussersyl, wo dänn na en äigeni Gmäind gsy isch. Acht Jaar spööter isch Ussersyl zu de Stadt ygmäindet woorde. D Katolike vo Züri händ ane 1841 en eerschti Chile überchoo ghaa; es isch die alt Chlooschterchile vo den Augustyner gsy, wo sit de Reformazioon gar nüme as Chile pruucht woorden isch; me hät se zeerscht wider ganz müese renoviere. Hütt häts i de Stadt 25 katolischi Chile.
Na bis i die zwäit Helfti vom 20. Jarhundert sind z Züri nöii Chile poue woorde. I de Stadt sind es paar Monumänt vo de modèrne Chilenarchitäktur z finde, so öppe d Bullingerchile im Hard, d Chile Glaubte, d Chile Läibach, Sankt Andreas im Sylfäld, Allerhäilige im Understraass-Quartier, Häilig Gäischt z Hööngg, d Chröönig vo de Muetergottes vom Zürcher Architäkt Justus Dahinde z Witike und Maria Hilf im Läibach. D Chile Sankt Theresia am Friesebèèrg hät de Fritz Metzger ane 1933 im Bouhuus-Styl poue. Anderi schööni Bischpiil vo de modèrnen Architäktur findt mer i de ganze Stadt. Das gaat vo de Kanti Fröidebèèrg, de Wèèrchbundsidlig Nöibüel z Wolishofe, wo de Max Bill mitgwürkt hät, und de Woonüberbouig Selnau und em Hochhuus vom SIA bis zum Museeum für Gstaltig vo 1933, won em klassische Bouhuus-Styl entspricht, em Limethuus und de Hotel Rigihof und Park Hyatt. E richtigs architäktoonischs Kunschtwèèrch isch de Corbusier-Pavillon a de Höschgass, er isch als letschts vom Le Corbusier syne Hüüser i de 1960er Jaar im Seefäld entstande.
A de Limet hät’s näbet em alte Raathuus und em Stadthuus und de Wasserchile e paar schööni Zoufthüüser. Wisawi isch a de Schipfi vo de Rathuusbrugg bis zu de Rudolf-Brun-Brugg na es Stuck vo de alte Bebouig tiräkt em Wasser naa erhalte blibe, wo me ufem Häiristääg undedure gaat. Schööni, stimigsvoli Gässli i der Altstadt sind öppe d Auguschtynergass, de Rännwääg, d Wüeri, de Nöimèèrt, d Froschaugass, d Predigergass un d Chirchgass. Vom Döörffli über de Nöimèèrt bis zu de Trittligass sind na vil alti Hüüser z gseh. Am Nöimèèrt isch im alte Huus Zum Rech näbet em Stadtarchiyv Züri au na s Bougschichtlichen Archyv vo de Stadt, wo en wärtvoli Bildersamlig zu de früenere Architäktur vo Züri hüetet; das Huus isch au bi den Archäologische Fäischter vo Züri deby.
I de Stadt cha me Boutänkmööler us vilne Jaahrhunderte gsee. Zu dem ryche Bestand lueget d Stadtzürcher Tänkmaalpflääg, wo en Abtäilig vom stedtische Hoochboudepartemänt isch. Si hilft bi Renovazioone vo alte Hüüser und macht Lischte vo de guete Bouwèèrch us alne Epoche. D Tänkmaalpflääg git d Schrifteräie Boukultur z Züri use. I de Zürcher Lischte vo de Kulturgüeter mit nazionaaler Bedüütig isch e langi Räie vo Bouwèèrch uufgfüert, vo den alte Chile bis zu de wichtige Schuele, de prominänte Hüüser vo de Wirtschaft und de Sportaalaage und de Baadine am See und a de Limet.
Z Züri häts en Huuffe Schuelhüüser, vo de Primaarschuele und de Sek über d Gimnaasie bis zu de Hoochschuele. Für d Volchsschuel sind die sibe Schuelchräis vo de Stadt zueständig; uf de Homepage vo Züri findt mer Informazioone zum stedtische Schuelsischteem. De Kanton füert z Züri 13 Gimnaasie und verschideni anderi Mittelschuele, und s git au privati Aagebott. Groossi und uuffelligi Bouwèèrch sind i de Stadt für s «Poly», das isch di Äidgnössisch Tächnisch Hoochschuel (ETH), für d «Uni», das isch d Universitèèt vom Kanton Züri, für d Zürcher Hoochschuel für d Künscht (ZHDK) und die Pedagoogisch Hoochschuel Züri (PH) ufgstelt woorde.
I de Stadt Züri findt mer groossi Spitööler: s Unispitaal zmitzt im Hoochschuelquartier, s Triemli a de Birmeschtoorfferstraass under em Uetlibèèrg, wo ane 1970 de Betriib ufgnaa hät, s Stadtspital Waid, wo ane 1953 uf em Gebiet vo de Quartier Wipkinge und Höngg im Chräis 10 poue woorden isch, s Burghölzli und verschideni Privaatklinike. S Triemli und de Spitaal Waid sind jetz in ere äinzige Dienschtabtäilig vom Gsundhäits- und Umwältdepartemänt vo de Stadt Züri zämegläit. S Triemli isch für di medizinisch Grundversorgig linggs vo de Limet und d Waid für s Gebiet Züri Nord zueständig.
Bi de Woonquartier vo Züri sind d Gnosseschaftshüüser, wos i de Stadt bsunders vil git, wichtig mit irem Aagebott vo weniger tüüre Wonige. D Mitglider vom Regionaalverband Woonbougnosseschafte Züri büüted mee weder sächzgtuusig Wonigen naa. Ane 2019 hät dèè s hundertjöörig Jubilèèum vom gmäinnützige Wonigsbou z Züri gfyret.
Kiefermäuler
Inneri Systematik
Klassisch wärde d Chiifermüüler in zwei Undertaxa iideilt, d Fisch (Pisces) und d Landwirbeldier (Tetrapoda). Wil sich d Landwirbeldier aber us de Fisch entwigglet hai, handlet es sich bi de Fisch nit um e monophyletischs Taxon; si wärde dorum nit as natürligi Gruppe anerkennt.
Die gnaue stammesgschichtlige Verheltniss innerhalb vo de Chiifermüüler si im Kladogramm unde nooch ufglistet:
Chiifermüüler (Gnathostomata) ├──† Placodermi └──N. N.   ├──Chnorpelfisch (Chondrichthyes) └──Teleostomi = Osteognathostoma ├──† Stachelhai (Acanthodii) └──Euteleostomi (=Chnochefisch (Osteichthyes) + Landwirbeldier (Tetrapoda)) ├──Strahleflosser (Actinopterygii) └──Muskelflosser (Sarcopterygii) ├──Quasteflosser (Coelacanthimorpha) └──Choanata ├──Lungefisch (Dipnoi) └──Landwirbeldier (Tetrapoda)
Noch klassische Räng gseht s System eso us:
Artevilfalt
D Chondrichthyes umfasse nume 2% vo de Gnathostomata-Arte, d Euteleostomi hingege 98%. Öbbe d Helfti vo alle Euteleostomi si Actinopterygii (öbbe 28.000 Arte), die anderi Helfti si Sarcopterygii (inkl. Tetrapoda). Noch ere molekularbiologische Studie si mehr as 85 Prozänt vo de rezänte Chiifermüülerarte in sächs Phase vo dr adaptive Radiation entstande. Bi de übrige 15 Prozänt handlet es sich ehnder um läbendi Fossil, also Arte, wo im Vergliich e Hufe Zit gha hai, zum sich usezbilde.
Barbara Renz
D Barbara Klara Renz (* 12. Dezämber 1863 z Altestadt; † 1. April 1955 z Dillinga) isch e dytschi Ethnologi, Religionswisseschaftleri un Frauerächtleri gsii.