cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Helvetische Republik
D Uflösig vo dr Helvetische Republik
Dr Vollziehigsroot het zwar noch dr Intervention vom Napoléon theoretisch wider d Kontrolle über s ganze Land überno, isch aber praktisch bis zur Uflösig vo dr Republik glehmt gsi, wil in de meiste Kantön d Verwaltig mit Ahänger vo de Föderaliste bsetzt bliiben isch. E letzte grosse Erfolg het d Regierig uf em Fäld vo dr Ussebolitik chönne verbueche: Uf dr letzte Sitzig vom Immerwährende Riichsdag z Rägensburg hätte d Riichsfürste, wo uf em lingge Rhiiufer Territorie gha hai wo denn an Frankriich gfalle si, mit säkularisierte geistlige Territorie vom Riich sötte kompensiert wärde, so wie s im Friide vo Lunéville veriibart gsi isch. Das het au die Helvetischi Republik bedroffe, wil zu dere Ziit geistligi wie wältligi Riichsfürste, Chlöster und Stift vom Riich Gebiet, Herrschaftsrächt und Iikümft in dr Helvetische Republik gha hai und au umkehrt hai schwizerischi Rächt im Riich bestande. D Verhandlige hai im Herbst 1802 agfange, und Ändi Oktober het sich abzeichnet, ass die Helvetischi Republik as Entschädigung für e Verlust vo de Bsitz vo ihre Chlöster im Riich d Herrschaft Tarasp und d Besitz vom Bistum Chur sött übercho. Die übrige Rächt und Iikümft vo de Riichsständ hätt die Helvetischi Republik zum 40-fache Johreserdrag sötte ablöse. Die helvetisch Regierig het diplomatisch interveniert und dank dr Understützig vo Frankriich und Russland het in dr ändgültige Fassig vo dr Entschädigungsveriibarig, em Riichsdeputationshauptschluss vom 25. Februar 1803, e Formle, won e chli günstiger gsi isch, het chönne duregsetzt wärde, bsundrigs die unentgältligi Ufhebig vo alle Grichtsbarkeite und Lehnsrächt vo de alte Riichsständ uf em Gebiet vo dr Helvetische Republik.
Die letzti Amtshandlig vo de alte Behörde vo dr helvetische Republik isch d Zuestimmig vom Senat zur Mediationsakte am 5. Merz 1803 gsi. Am 10. Merz het dr neu Landamma d’Affry si Amt adräte, mit däm het die Helvetischi Republik offiziell ufghört z existiere.
Uf die Helvetischi Republik chunnt in dr traditionelle Ideilig vo dr Schwizer Gschicht d Phase vo der sogenannte «Mediation» 1803–1813. Dr offizielli Staatsname vom neue Staatebund isch sithär Confoederatio Helvetica, uf Dütsch «Schwizerischi Eidgenosseschaft».
Behörde und Verfassig vo dr Helvetische Republik 1798
Die ersti Helvetischi Verfassig isch vom Peter Ochs entworfe und am 15. Januar 1798 em französische Diräktorium vorgleit worde. Mit e baar Korrekture vo de Diräkter Merlin und Reubell isch si im Februar 1798 druckt und in dr Eidgenosseschaft veröffentligt worde. Si gältet as die ersti modärni Verfassig uf em Gebiet vo dr hütige Schwiz. Dr Ochs het ursprünglig d Verfassig nume as Entwurf zuhande von ere helvetische Konstituante welle verstande wüsse, uf d Intervention vom Diräktorium ane het schliesslig die Helvetischi Verfassig e Revision früehstens noch sächs Johr vorgseh. Am 12. April 1798 isch d Verfassig z Aarau vo de Verdräter vo dr Mehrheit vo de Kantön agno worde. Mehrmols si Deil vo dr Verfassig spöter ufghobe oder suspendiert worde, so dur d Dekret vom 5. Novämber 1798, 15. Februar und 18. Mai 1799. Mit em Staatsstreich vom 7. Januar 1800 isch die Helvetischi Verfassig ändgültig ufghobe worde.
Im Prinzip isch die Ersti Helvetischi Verfassig stark dr französische Direktorialverfassig vom Johr III (1795) nochempfunde. Die ganzi Eidgenosseschaft isch zum ene Eiheitsstaat zsämmegfasst worde. Alli Underschiid zwüsche de Kantön bzw. zwüsche herrschende Ort und Underdanegebiet si abgschafft worde. S Staatsgebiet isch zwar no in Kantön iideteilt gsi; die hai aber keini Souveränitätsrächt meh gha, sondern si Wahl-, Verwaltigs- und Grichtskreis gsi. Jede Kanton isch vom ene Regierigsstatthalter verwaltet worde, wo diräkt vom Vollziehigsdiräktorium ernennt worden isch. Im Sinn vo dr französische Revolution hai d Iiwohner vo dr Helvetische Republik e ganzi Reihe vo Grundrächt übercho, wo si bis denn no nie kennt hai: s allgemeine freie Wahlrächt, d Meinigs- und Pressefreiheit, d Religions- und Kultusfreiheit, d Handels- und Gwärbfreiheit, s Rächt uf Privateigedum. Jedi Form vo erblige Ditel oder andere ageborene Vorrächt isch verbote worde. Alli Zänte, Pfründe und anderi Elimänt vo dr Feudalität und s Zunftwäse si für abgschafft erklärt worde.
D Legislative, s «Gsetzgäbende Korps» isch vom Grosse Root, wo 152 Mitgliider gha het, und vom Senat mit 76 Mitgliider bildet worde. Im Grosse Root si d Kantön noch ihrer Bevölkerigszahl verdräte gsi; in Senat het jede Kanton vier Abgordneti gschiggt. S Wahlverfahre isch kompliziert gsi und het vorgseh, ass s Mandat vo de Senatore acht Johr und das vo de Grossrööt sächs Johr wurd duure, wobii dr Senat jedes grade Johr zum ene Viertel, dr Gross Root jedes ungrade Johr zum ene Drittel sött erneueret wärde. Dr Gross Rat het nume s Vorschlagsrächt für Gsetz und Beschlüss gha, wo dr Senat nume het döfe drüber beschliesse. D Initiative zur Verfassigsrevision isch aber bim Senat gläge.
D Judikative isch uf drei Ebene organisiert fsi: D Distriktgricht hai über Zivil- und Polizeisache entschiide, d Kantonsgricht si die letzti Instanz für Zivilsache und die ersti für Stroofsache gsi und schliesslig het dr Oberst Grichtshof als Kassationsinstanz für Zivilsache und as letzti Instanz für Stroofsache fungiert. S Oberste Gricht isch au s Verwaltigsgricht gsi. Siini Mitgliider si indiräkt vom Volk gwehlt worde, dr Presidänt und dr Staatsawalt si vom Diräktorium ernennt worde. In de Gricht vo de Kantön und Distrikt hai d Statthalter d Presidänte und d Staatsawält ernennt. S Diräktorium het jedes unliebsame Kantons- oder Distriktgricht zu jeder Ziit chönne uflöse und provisorisch neu bestelle.
S Bürger- und s aktive Wahlrächt isch alle Gmeindsbürger in dr Eidgenosseschaft, wo über 20 Johr alt gsi si, zuegsproche worde. Sämtligi Standesunderschiid si abgschafft gsi. Au die Niiderglassene, d Daglöhner, d Hindersasse und d Usländer hai s Bürgerrächt übercho, wenn si zwanzig Johr an eim Ort gläbt gha hai. Im Prinzip het d Volkssouveränität gulte, die Helvetischi Republik isch aber nume e repräsentativi Demokratii gsi: Abstimmige si nume über e Verfassigsrevision vorgseh gsi. Bi de Wahle, wo jöhrlig stattgfunde hai, isch d Stimmabgob indiräkt gsi. Je 100 Bürger hai in de Urversammlige vo jedem Kanton e Wahlma gwehlt. D Helfti vo de Wahlmanne isch denn dur s Los eliminiert worde. Die anderi Helfti het as kantonals Wahlkorps d Mitgliider vo de gsetzgäbende Rööt und vom Oberste Gricht vo dr Republik gwehlt: Je ei Mitgliid pro Kanton an s Oberste Gricht, je vier in dr Senat, je acht in dr Gross Root. Uf dr Kantonsebeni het s Wahlkorps s Kantonsgricht und die Kantonali Verwaltigskammere bestimmt.
Gebietsiideilig
In dr Helvetische Republik si d Kantön, wo vorhär praktisch souverän gsi si, zu reine Verwaltigsgliiderige abegstueft worde. Zum die alte Strukture z verschloo, si au d Kantonsgränze neu zoge worde. Die ehemolige Zuegwandten Ort Gämf, Mülhuuse, s Fürstedum Neueburg, Biel, Neuestadt, Münster-Granfälde und d Herrschaft Rhäzüns hai nüme zur Helvetische Republik ghört. Zerst hets noch dr Verfassig 22, denn no 20 Kantön ge:
Reformprojekt vo dr Helvetik
No im Früehlig 1798 hai d Behörde vo dr Helvetische Republik mit ere Reihe vo Reforme agfange, wo me drmit d Prinzipie vo dr Revolution het welle umsetze. Bsundrigs aktiv si d Minister Philipp Albert Stapfer und Albrecht Rengger gsi. Wil s bi dr Finanzierig ghaperet het und wäge de ständige politische Umwälzige si vili Projekt in den Afäng stecke bliibe, oder hai nume as Gsetz uf em Papier existiert.
Flagge
Au die Helvetischi Republik het as neui Nationalflagge e Trikolore gwehlt. Die isch am 13. Februar 1799 offiziell iigfüehrt worde und het us de Farbe Grüen, Rot und Gäl bestande. Im rote Fäld isch «Republique Helvétique» gschriibe gsi. Variante mit andere Ufschrifte si au bruucht worde.
Während em Wahlkampf vo de Schwizer Parlamäntswahle 2011 isch d’ Widerifüehrig vo dr Flagge für einigi Täg zum Thema worde, will si vo enere Immigrantevereinigung vorgschlage worde isch. Die Idee isch allerdings fascht überall uf ablehnig gstosse, vor allem bi de bürgerliche Parteie.
Hauptstadt
In dr Helvetische Verfassig isch Luzärn as Hauptstadt vorgseh gsi. Wil d Konstitution vo dr Republik im April 1798 z Aarau stattgfunde het und d Rööt erst am 9. Oktober 1798 z Luzärn dagt hai, wird hüfig Aarau as Hauptstadt agluegt. Noch em Staatsstreich vom Januar 1800 und dr Iifüehrig vo dr Verfassig vo Malmaison am 29. Mai 1802 isch Bärn dr Sitz vo dr Dagsatzig und vo dr Regierig bis zum Ändi vo dr Helvetische Republik worde.
Schwerdorf
Schweerdroff (lothrìngisch; frànzeesch Schwerdorff, ditsch Schwerdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Schweerdroff lijt àn dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 181 un 304 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein gehre àui no d Willer Cottendorff un Otzwiller.
Gschìcht
Schweerdroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne Schwerdorff 1145 àls Svervedorf (1471 Swerdorff).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schweerdroff ìsch. Schweerdroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Schweerdroff ghert zem Moselfrankisch.
Magstatt
Magstatt isch dr Name vu däne Ortschafte im franzesische Oberelsass:
Atem
Kulturgschichtligs
Alli Hochkulture, so zum Bischbil die vo de Alte Grieche, häi über d Bedütig vom Ootem gwüsst. So stoot dr Begriff Pneuma nid nume für e Ootem sondern au für e Gäist und d Seel. In dr indische Filosofii gseen vili Forme vom Yoga und andere Lääbensaaschauige bis hüte dr Ootem as Middler und wände Technike aa, wo vor allem mit Ootme z due häi und dr Körper und Gäist sölle veräine (Pranayama). Bi de Alte Egüpter het mä de Mumie in ere Zeremonie s Muul müesse ufmache, für dass si beläbt worde si und in dr Noochwält häi chönne schnuufe und schwätze.
Bezau
Bèèza (amtlich Bezau) ischt a Marktgmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Bèèza lit südöschtlich vom Bodesee uf 650 Meter Höhe Talbecke südlich vo dr Bezegg. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 12,2 % Landwirtschaftsfläch, 36,4 % Wald, 44,4 % Alpa, 0,5 % Sidlungsfläche und 6,5 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Bèèza siand Andelsbuch, Egg, Mittelberg, Schoppernau, Au, Bizau und Reuthe.
Gschicht
Bèèza ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1248 als Baezenouwe.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Bèèza ischt dr Gerhard Steurer.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Bèèza khört zum Bodeseealemannisch.
Autonoe (Mond)
D' Autonoe (Jupitermond XXXVIII) isch ain vu de sehr chlaine ussere Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckung
D'Autonoe isch am 10. Dezember 2001 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. Si het zuenext die vorläufig Bzaichig S/2001 J 1 erhalde.
Daift worre isch der Mond uf Autonoe, de Schwester vu de Semele, ere Gliebte vum Zeus us de grichische Mythologi.
Bahndate
D'Autonoe umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 24.046.000 km in 760 Däg, 22 Stund un 48 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,3168 uf. Mit ere Naigig vu 152,416° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond bweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Physikalischi Date
D'Autonoe bsitzt ä Durmesser vu etwa 4 km. Ihr Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch. Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbari Helligkait betrait 22,0m.
Torrée
D Torrée isch e tradizionelle Bruuch im Kanton Nöieburg.
Es isch es Füür, wo me früener im Herbscht nach em Rüüte uf de Fälder mit de abgschnittene Pflanzeteili azündet. Uf em Füür tuet me Saucisson, da sind Rohwürscht, wo typisch sind i de Romandie, und Härdöpfel bröötle. Dezue gits Brot, Salat und e Gläsli Wii. Hüt isch es zum e Familiefescht oder eme Fescht under Fründ worde. Der Aalass isch für d Region so populär und bedütigsvoll worde, as d Stadt Le Locle all Johr für d Neuzuezüger e grossi Torrée durefüert und so di neue Iiwohner für d Wirkig vom ene söttige Grillfäscht, wo identitätsstiftend isch, sensibilisiere möcht.
Steinbrunn (Begriffsklärung)
Steinbrunn isch dr Name vu däne Ortschafte:
Wittisheim
Wìttse (frz. Wittisheim, dt. Wittisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wìttse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 818 àls Wittenesheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wìttse ìsch. Wìttse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìttse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
8. November
Dr '''8. Novämber''' isch dr 312. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 313. in Schaltjohr), dodermit blybe no 53 Däg bis zum Änd vum Johr.
2015
Was isch bassiert?
Im Lauf vum Johr brobiere rund 1,3 Millione Flichtling iber s Mittelmeer oder iber dr Balkan in di Europäisch Union z chuu uf dr Suechi noch eme sichere un bessere Läbe.
Gedänktäg
D Schwiz luegt uf verschidnigi gschichtlechi Ereignis zrugg: 700 Johr Schlacht am Moorgarte, 600 Johr Eroberig vom Aargau, 500 Johr Schlacht bi Marignano, 200 Johr Staatsgränze gemäss em Wiener Kongräss, 150 Johr Erstbestiigig vom Matterhorn usw.
Reproduktionssystem
S Reprodukzioonssüstem vo Gwääbdier umfasst alli Organ, wo für d Fortpflanzig doo si.
S Reprodukzioonssüsteem vo Dier
D Gamete wärde in Gonade broduziert, wo au Hormon usstoosse und eso d Reprodukzioon reguliere. Bi Männli si das d Hoode und bi Wiibli d Äierstöck. Zum Reprodukzioonssüsteem ghööre au Organ, wo d Gamete zämmebringe, so dass e Befruchdig cha stattfinde. Bi dr üssere Befruchdig brucht s bi bäide Gschlächter vor allem Läiter, wo d Gamete in d Umwält spediere, wo si chönne ufenander dräffe. Bi dr innere Befruchdig wird d Äizälle an en Ort im Innere vom Wiibli dransbordiert, wo s uf Soome vom Männli wartet. Die Soome müesse in s Innere vom Wiibli cho. Für das het s Wiibli je noch dr Dierart e Wagina oder e Kloake und s Männli macht dr Kontakt zum Wiibli eso äng, wie s sini Organ mööglig mache. Bi vile Vöögel brässt s si Kloake uf d Kloake vom Wiibli, bi de Süüger steckt s si Penis in d Vagina und d Soome wandere zur oder zu de Äizälle in dr oder de Gebärmueter, wo si sich denn noch dr Befruchdig entwigglet und schliesslig usgstoosse wird.
Es git groossi Underschiid zwüsche de Dierarte, wie die Brozäss genau ablaufe und was für Organ Däil drvo si und bi Pflanze und Bilz isch s non emol andersch, aber vilmol git s analogi Brozäss und Organ, wo sä usfüere.
Rue Henriette (Mülhausen)
wu sa lììgt
D’ Schüalgàss làuift uff äbba 150 Meeter vu dr Kriizung vu dr Triiwelgàss un dr Blüamagàss bis àn dr Roothüüsplàtz. Sa làuift ìn dr saalwa Rìchtung wia dr Bäckergàss. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa s’ Diitschahoofgassla àn dr süüdliga Sitta.
Gschìcht
D’ Schüalgàss ìsch aina vu da ältschta Schtroossa z’ Mìlhüüsa. Ums Joohr 1300 ìsch sa schun unter’m Nàmma Schulgasse ärwäähnt worra. Tààtsachlig sìnn àn dr Schtrooss zwai Schüala gsìì: ain fìr d’ Maidla, un ain fìr d’ Büawa naawa-n-em Rablitt-Zunfthüüs. S’ ehamààliga Zunfthüüs ìsch noch hìtt mìt’ra fàrwiga Fàssààda z’ sah. Sallamols ìsch naawa-n-em Zunfthüüs a klainer Durgàng gsìì, wo bis àn d’ Bäckergàss gfiahrt hàt. Bis 1867 hàt àui dr süüdliga Tail vu dr hìttiga Triiwelgàss (bis àn d’ Bäckergàss) zu dr Schüalgàss gheert.
Àm Tààg vum Ààschluss vu Mìlhüüsa àns Frànkrììch àm 15. März 1798 hàt d’ Schtrooss uff Frànzeesch dr Nàmma rue Henriette bikumma, wial àm Nr. 20 d’ äärschta gebìrtiga frànzeescha Mìlhüüsera, d’ Henriette Reber, uff d’ Walt kumma-n-ìsch. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 ìsch daa Nàmma bschtaadigt worra. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt d’ Schtrooss bis àm And vum äärschta Waltkriag Schul Strasse ghaissa. Àn dr Zitt vum Drìtta Raich hàt sa nochamol àb’m 18. Àuigscht 1940 Schul Strasse ghaissa, àwwer dr Owerbìrgermaischter Paul Maas hàt sìe àm 27. Septamber 1941 ìn Schulgasse loo umtaifa. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa-n-àm Andsjoohr 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.
Sitter 1975 ìsch d’ Schüalgàss a Füassgangerzoona.
Elara (Mythologie)
Elara oder Elare, Dochter vum Orchomenos, isch ä Gliebti vum Zeus in de grichische Mythologi. Zeus un Elara hän's us Angst vor de Ifersucht vu im Zeus sinere Frau Hera underirdisch mitänander triibe.
Elara isch d'Mueder un de Zeus de Vadder vum Tityos gsi.
Uf Elara isch ä chlaine ussere Jupitermond daift.
Schweyen
Schweije (lothrìngisch; frànzeesch un ditsch Schweyen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Schweije lijt àn dr Stroß D 351 vun Bitche uf Zweibrücken 1,5 km ewaj vun dr frànzesche-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 236 un 361 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Schweije ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1322 àls Schweien (1331: Swigneyo, 1355: Schweyen, 1594: Schweigen , 1751: Schwyen, 1755: Schweigen, 1756: Schuveijen, Schuvezing, 1771: Schweyen, Schueyen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schweije ìsch. Schweije ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Schweije ghert zem Rhinfrankisch.
Wahlbach (Begriffsklärung)
Wahlbach isch dr Name vu däne Ortschafte:
Lueg au:
Schlierbach
Schlierbach isch dr Name vu däne Ortschafte:
Schlierbach isch dr Name vu däne Fließgwässer:
Schlierbach stoht au fir:
Schlierbach isch dr Name vu däne Persone:
Dover
Dover isch en änglischi Stadt.
Si lyt ganz zusserscht im Südoschte vo Ängland, i dr Grafschaft Kent und am Eermelkanal. Zwüsche Dover und em französische Calais isch das Meer am schmeelschte, es isch dört numen öpe 34 Kilometer breit, und dä Abschnitt vom Eermelkanal heisst uf Düütsch Strooss vo Dover, uf französisch aber Pas-de-Calais.
Gschicht
Der Name vo der Ortschaft chunt vom alte keltische Wort dwfr, wo «Gwässer» bedüütet.
I der Römerzyt isch a dere Stell der Hafe Portus Dubris gsi, wo die römischi Flotte Classis Britannica ihri Basis gha het; vo de römische Lüüchtdürm bi Dover sind no Räschte erhalte.
Ane 1066 isch Dover vo de Normanne under em Wilhelm em Eroberer bsetzt worde. Im zwölfte Joorhundert het dr Bou vo der starche Burg Dover Castle agfange, wo eini vo de gröschten änglische Burgen isch. Vo dere Zyt isch au no e rächte Deil vo der normannische Jungfrau Maria-Chile (St Mary's Church) z gseh.
Vercheer
Bim Hafe vo Dover isch e bedüütendi Seerettigsstazion vo Ängland, und vo dört uus überwacht au der Vercheersleitdienscht Channel Navigation Information Service d Schiff i dämm Deil vom Kanal, wo d Wasserstrooss mit em meischte Schiffsvercheer vo dr Wält isch. Bis ane 1994 het me mit de Ysebaanzüg z Dover bi eigete Baanhööf am Meer uf spezielli Ysebaanfäärine chönne fahre; sid denn goot der Baanvercheer dur s nöie Dunäll bi Dover, dr Channel Tunnel,  uf düütsch Eurotunnel, under em Eermelkanal dure.
Umiken
Umike isch es Dorf, e ehemoligi Gmeind und hütt en Ortsdeil vo dr Stadt Brugg im Aargau.
Geografii
Umike lyt uf dr lingge Syte vo dr Aare am Jurasüdfuess. Es isch amene Saddel vo dr Landschaft zwüsche de Höger vom Bözbrg und em Bruggerbärg. Durs Dorf goot d Kantonsstrooss vo Brugg übere Bözbrg is Frickdaal und uf Basel. Bi Umike stygt d Ysebaanlinie vom Boge uff em grosse Viadukt über d Aare em Bärg no gäge Weschte zum Bözbrgdunnel.
Gschicht
Umike oder besser gseit d Dorfchile, wo vor dr Refermazion s Patrozinium vom heilige Mauritius gha het, isch ane 1254 s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt. Zu dr refermierte Chilegmeind Umike ghöre au Rinike und Vilnachere. S Pfarrhuus isch us dr Middi vom 18. Joorhundert. I dr Chile isch e schöne Bildzyklus vom Chünschtler Felix Hoffmann (1911–1975) z gseh. D Glasmoolerei vo de drüü Pfäischter zeige dr Jesaia, s Oobemohl und d Uuferstehig.
Ane 1827 het s Dorf Umike scho e chlyne Deil vo sym Bann dr Stadt Brugg abträtte; das isch d Parzälle mit dr Müli oben a dr Aare gsi.
D Gmeind Umike isch uf Afang 2010 zu dr Stadt Brugg cho. I dr Abstimmig vom 27. Juni 2008 hend d Umiker d Gmeindfusion aagnoo und am 28. Septämber 2008 dä Entscheid nomol, und zwar mit em Adeil vo Jo-Stimme vo 86 Prozänt, bestätiget.
Wappe
S Wappe vo Umike mit eme Löi und eme Chleeblatt isch ane 1947 vo dr Gmeindversamlig nach eme nöje Entwurf aagnoo worde. S eltere, vierdeilte Wappe isch us sächs verschidene Elemänt zämegsetzt gsi; es isch uf dr Brunnesüüle vom alte Dorfbrunne no erhalte.
Karspach
Kàrschbàch (frz. Carspach, dt. Karspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Kàrschbàch lijt im Sundgöi nerdlich vun Àltkìrech.
Gschìcht
Kàrschbàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 837 àls Karoldespach (877 Charoltespach, 1266 Karolspach).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Karschbach ìsch. Kàrschbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kàrschbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Stadbriedemes
Stadbriedemes, au Briedemes (dt. Stadtbredimus, frz. Stadtbredimus) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Stadbriedemes ghere d Ortschafte Greiweldeng (Greiveldange), Hëttermillen un Stadbriedemes, derzue no s Gheft Bicherhaff.
Geografi
Stadbriedemes lyt im Sidoschte vu Luxeburg an dr Mosel, vis-à-vis vu Palzem z Dytschland. Z Stadbriedemes het s aini vu zwoo Staustufe z Luxeburg.
Verwaltig
Stadbriedemes ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Stadbriedemes isch dr Jeannot Bonifas. Scheffe sin dr Fernand Kieffer un dr Marco Albert. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Stadbriedemes isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1096 as Bridin (1222: Bridenes).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Stadbriedemes ghert zum Moselfränkisch.
Kippenheim
Kibbennä (dt. Kippenheim) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Kibbennä litt an dr Vorberg vum Schwarzwald in dr Owerrhiniewene rund siwe Kilometer sidlig vun Lohr. Dr Bann bstoht us 43,4 % Landwirtschaftsflechi, 36,8 % Wald, 17,4 % Sidlungsflechi un 2,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderung
Zue Kibbennä ghert no dr Ortsdail Schmiäme (dt. 'Schmieheim', iigmaindet zum 1. Jänner 1972). Newe dr Derfer Kibbenä un Schmiäme ghere au no d Hef Mittelmühle un Obermühle un d Wohnblätz Hasenbühl, Ziegelhof un Holzwarenfabrik zue dr Gmai.
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Kibbennä ghert zum Owerrhinalemannisch.
Landkreis Landsberg am Lech
Dr Landgreis Landschberg liegt im Weschtn von Oberbayern. Dr Sitz vom Landgreis isch Landsberg am Flüssle Lech; im Kreis sin insgsamt 31 Derfer ond Schdädt auf 804 Kwadratkilometter. Momentan wohned da ungfähr 117.500 Leit. S Nummernschild isch „LL“ ond dr Landrat isch dr Thomas Eichinger vo dr CSU.
Im Landkreis Landsberg fließt dr Lech und er hot au a bissle was vom Ammerseeufer. D grescht Stadt isch Landsberg.
Städt ond Gmoede
(Einwohner am )
9. November
Dr '''9. Novämber''' isch dr 313. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 314. in Schaltjohr), dodermit blybe no 52 Däg bis zum Änd vum Johr.
Ehrendingen
Äredinge (offiziell: Ehrendingen) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt drei Kilometer nordöschtlich vom Bezirkshauptort. D Gmeind isch am 1. Jänner 2006 entstande, wo di alte Gmeinde Oberäredinge u Underäredinge, wo sich im 1825i trännt hei gha, wider fusioniirt hei.
Geografii
S Dorf ligt am Nordfuss vo de Lägere zwüsche Höhtal un Surbtal. Di beide Ortsteil sin nahtlos zämmegwachse u folget em Dorfbach, wo an de Lägere sini Kwelle hät.
Di tüüfschti Schtell isch uf 425 Meter a de Surb, di höchschti uf em 859 Meter hohe Burghorn, eme Teil vo de Lägere. De Gmeindsbann isch 731 Hektare gross, dodervo sin 210 Hektare bewaldet u 99 Hektare überbaut.
Gschicht
Einzelni Fund zeiget, dass d Gägend im Norde vo de Lägere scho in de Jungsteiziit u in de Bronzeziit besidelt isch gsi. Di erschti urkundlichi Erwähnig vo Aradingen isch us em Johr 1040. De Näme het sin Ursprung bi de Alemanne u bedütet «bi de Lüt vom Arinrat». Im 11. Johrhundert het s Chloschter Eisidle grosse Grundbsitz z Äredinge gha. Im 1150 wird au s Chloschter Elchige bi Ulm als Landbsitzer gnennt, wo sin Bsitz mim Chloschter Sankt Blasie im Schwarzwald tuuscht het. Mit de Ziit isch s Chloschter Wettige zum gröschte Grundbsitzer worde. Mit de Bezeichnig in Eredingen villa inferiori findt me in ere Urkund vom 1261i s erscht Mol en Unterscheidig zwüsche Under- u Oberäredinge. D Landesherre sin d Habsburger gsi.
Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so hei Ober- u Underäredinge zum Amt Äredinge vo de Grafschaft Bade ghört, ere gemeine Herrschaft. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Äredinge het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. Im 1825 het me Äredinge in zwei Gmeinde trännt. Beidi Dörfer sin i dere Ziit au rüümlich no trännt gsi. Wo d Bevölkerig ab de 1950er Johr gwachse isch, sin au di Dörfer mit de Ziit zämegwachse u hei e gmeinsami Identität entwicklet. So het me im 2003 e Fusion bschlosse, wo uf de 1. Jänner 2006 realisiirt worde-n-isch.
Viktor Giacobbo
De Viktor Giacobbo (* 6. Februar 1952) isch en Schwiizer Autor, Kabarettischt, Moderator und Schauspiler.
Läbe
Nach de Schueluusbildig z Winterthur hed är en Lehr als Schriftsetzer gmacht und isch dena Korrektor, Lektor und Mediedokumentalischt gsi.
Im Ueli Heiniger sinnere Sändig "Medienkritik" het de Giacobbo satirischi Nummere gmacht. Die gröscht Bekanntheit het de Giacobbo gwunne als Moderator und Co-Autor vo de Satiresändige "Viktors Programm" (1990–1994) und "Viktors Spätprogramm" (1995–2002) uf SF DRS und als Autor und Hauptdarschteller im Kinofilm "Ernstfall in Havanna" (2002).
Im 2000 isch är er zäme mit em Patrick Frey und anderne Initiant vom "Casinotheater Winterthur" gsi sithär VR-Präsident vo de "Casinotheater AG".
I de Saison 2006 isch är als Gaschtstar mit em Schwiizer Nationalzirkus Knie uf Tournee gsi.
Er läbt i de Nöchi vo Winterthur. Über sis Privatläbe isch eher wenig bekannt. En Iiblick i Wärdegang und Läbensschtil git en Folg vo "Jenseits von Leutschenbach" (Eine Serie, wo de Walter Eggenberger Persönlichkeite vom SF DRS (=“Leutschenbach“) bsuecht het.) De Giacobbo zeigt nid, wie är wohnt, är isch nid bereit zu Homestories (Uf enere "Viktors Universum"-DVD isch zwar en Rubrik "Homestory", doch die enthaltet nume Schtandbilder us eme Möbelhuus und de Kommentar, vom "Viktor" gäbis kei "Homestory"). Stattdesse leitet de Giacobbo i däre Sändig de Journalist Eggenberger i d Schtube vo mene Burg-Museum, und tued so, als wäri's sini Wohnig.
Är zeigt aber, dass är i sinere Freizyt gärn mit em Velo zumene beschtimmte Uussichtspunkt fahrt, emal en Frau gha het, hüt aber "glücklich trännt" isch (Schpöter het är en Fründin gha: Nadja Sieger ("Nadeschkin" vo "Ursus & Nadeschkin". Aber au die Beziehig isch wieder trännt). Bi mene gmeinsame Ässe wird de Fründeschreis vom Giacobbo gefilmet. De Giacobbo leit Wärt druf, dass si Fründeskreis us Persone beschtaht, wo nid us em "Mediechueche" chömed. Glägentlich raucht är gärn en Zigarre nach eme guete Ässe. Es wird au sis ehemalige Schuelhuus zeigt und die erscht Bühne.
Är seit, er hebi sich nie als grosse Schauspiler gseh, i dramatische Rolle (gnännts Byschpil: "Hamlet"), sondern immer en komisch/satirischi Laufbahn vorusgseh. I sine Chindheit het är de Beni Thurnheer g'kännt, wo i mene Nachbar-Quartier gwohnt het. De Giacobbo isch weder katholisch, no isch är's je gsi (De Eggenberger meint, meh chönnti meine, de Giacobbo sig Katholik und Minischtrant gsi, zmal sini Parodie hüüfig das Milieu sehr guet trifft.) Anders als z. B. de Komiker René Rindlisbacher het de Giacobbo sini Tätigkeite nie nach Düütschland uuswite wölle, trotz Aafrage. Är meint, meh söll dött Satire mache, wo meh härchunt, wil meh dött d'Verhältniss am beschte kännt. Usserdäm siged scho d'Schwiizer Termine schwer gnueg iizhalte.
De Giacobbo het vili verschiednigi satirischi Figure gschaffe: bischpilswiis de "Harry Hasler", de "Fredi Hinz", de "Rajiv Prasad" oder d'"Debbie Mötteli". Ussderdäm het sini Sändig vili reali Persönlichkeite parodiert: u. a. Jean Ziegler, Gilbert Gress, Flavio Cotti (durch Walter Andreas Müller, oder de Bischof Wolfgang Haas und de Schriftsteller Peter Bichsel (durch de Mike Müller). De Giacobbo sälber het u. a. de Ueli Maurer oder d'Martina Hingis gschpillt.
Vom 27. Jänner 2008 bis am 11. Dezember 2016 hät er zämme mit em Mike Müller fascht jede Sunntig obe uff em Schwiizer Färnseh e satirische Ruggblick uff d Wuche i sinere Sändig Giaccobo/Müller – Late service public gmacht. D Sändig hät öppe e Stund duuret, es isch meischtens en humoristische Künschtler uffträte und es isch en beriehmte Gascht yyglade wore – hyffig e Politiker. Näbe Sprüch und Improvisatione sin au chliini vorproduzierti Filmli zeigt wore.
Alter egos
De Giacobbo schtellt sich sälber mit vill Sälbschtironie i mängne Sketches als sälbschtsüchtige, geldgierige und arrogante Egoischt dar, wo vo Bodyguards begleited wird, wo d’Fans wägdränged. Är het ds Pult voll mit Pokäl und het es grosses Foti vo sich sälber ufghänkt.
Dä Alternativ-Giacobbo wird meischtens als urschprünglich bieder und verchlämmt dargschtellt. Er seygi urschprünglich de „Erwin Bischofberger“ gsi, hetti dänn aber de Künschtlername „Viktor Giacobbo“ gno. Är sig vom TV-Direktor Peter Schellenberg als Jodlerin i mene Duo entdeckt worde und hebi sin gröschte Durchbruch mit de Erfindig vo de Figur „Harry Hasler“ erläbt. Aagäblich isch d’Figur „Harry Hasler“ aber nume gklaut vom chineschische Färnseh, wo si „Ha Li Hassel“ gheisse hebi. Schtellt aagäberische Zuehältertyp us em Zürcher Schtadtkreis Schwamendingen dar, wo sehr a Mantafahrerwitz erinneret. Sini liebschti Feriedeschtination isch Pattaya, sini üssere Markenzeiche sind s’üppige Bruschthaar, wo us sinnere wysse Fransechleidig quillt und Goldschmuck.
En typischi Geschte isch uf eim Bei schtah, s’andere awinkle und wider chli schrecke. Debi seit är „Go, Go, Go!“. Anderi Uusschprüch: „(aber) Volle Pulle (, Du)!“, „Wennt weisch was i mein!“, „Saletti (zäme)!“.
In Thailand suecht de Hasler nid Kultur und Sehenswürdigkeiten, sondern hauptsächlich „Begägnige“.
I de Regel wird de Hasler als Produzent/Verkäufer vo Erwachsenefilm dargschtellt. Er fahrt en „Chevrolet Corvette Stingray, weiss, Weisswandreifen“. Und eis vo sine Lieblingslokal isch d’Pattaya-Bar in Zürich (wo’s würklich git).
Luut em Giacobbo isch d’Figur Harry Hasler erschtmals i meine Sketch über en fiktivi Diskussionsrundi über „Humor“ erschine. Damals het är aber no „Grüter“ oder „Grütter“ gheisse. An de Diskussion hed är sich nid konstruktiv beteiliget, sondern nume Mantafahrerwitze verzellt. En no früeheri Vorform vom Hasler/Grüter/Grütter isch en Figur, wo de Giacobbo i mene „Stuzzicadenti“-Bühnenstück gschpillt het: Sie het en wysse Overall gha, wo offeschtaht und en Bruschthaarperügge usequelle laht.
Als Harry Hasler het de Giacobbo mal en ganzi Folg vo sinnere Sändig moderiert.
Söll en Kiffer darschtelle. Markenzeichen isch ds unpflegte Kopfhaar und di echli zerschlisseni Chleidig, sowie en Plastiksack, wo är immer umetreit. Sini Uussprach isch schtosswis und verraucht-huuchend. Er bittet d’Lüt oft um „zwei Schtutz für d’Notschlafschtell“. Anderi Uussprüch: "sooo guet" oder "Hoi, ich bi de Fredi".
Als Fredi Hinz het de Giacobbo mal en ganzi Folg vo sinnere Sändig moderiert und di (richtigi) Fiat Lux-Füehrerin, Uriella, interviewt.
Die Figur isch vorwiegend zum Zug cho, wo de Giacobbo i de Saison 2006 mit em Circus Knie uf Tournee dur d’Düütschschwiiz gsi isch.
Ein gschäftige Inder mit einfachem, stakkatohaft uusgschproche Änglisch. Händler für und Vermittler vo allem.
Relativ oft chunnt bi ihm ds Wort "fuck" vor, z. B. im Angebot "You wanna fuck?" oder i anderne Zämehäng.
Vom SVP-Politiker Christoph Mörgeli isch de Giacobbo wäge unvorteilhaftem Parodiere vo indische Mänsche kritisiert worde. Die schwiizerisch indischi Gmeinschaft het denne aber umgehend verluute lah, dass sie sich dür d Figur vom Rajiv nöd diskriminiert fühlt.
Als Rajiv Prasad het de Giacobbo einisch en ganzi Folg vo sinnere Sändig moderiert.
Sie und ihri Fründin sind (agäblich) die typische „Goldküschte-Chicks“. D’Debbie treit es wasserabwysends rots Mänteli, isch unbildet und naiv. Sie erkännt nid emal de Hitler (Wär isch dä ma mit dem Schnäuzli…?). Ihre Fründ isch de „Trucker“ Küde (Mike Müller). Zäme wänds am Moritz Leuenberger en Skandal aahänke, wie’s i de USA mit de Monica Lewinskys und em Bill Clinton sinnerzyt passiert isch. Als Debbie Mötteli het de Giacobbo emal en ganzi Folg vo sinnere Sändig moderiert, d’Gunvor und d’Nella Martinetti interviewt.
Isch en hochgradig nervöse Expert, wo sehr schnäll redet. Er git u. a. banale Tipps gäge s’Rauche und macht es vill z’schnälls Churz-Quiz. De Klöti het einisch es Projekt zu "Wiederansiedlig vo Römer" i mene Schwiizer Wald begleitet.
Sind frommi Geischtlichi. Beidi händ’s gliche schlächte Gebiss. De Prälat isch einisch als klerikale Brufsberater dargschtellt, wo de Bischof Wolfgang Haas nach eme Tescht zum Mässdiener degradiert. D’Nonne Morgenthaler tritt verführerisch augenzwinkerend i mene fingierte Werbespot uf, wo d’Landes-Chile demit neui Mitglieder suecht. (Känned Sie d’Landes-Chile? Wüssed Sie, dass nur jeder zweite deby isch? Es het also no vill Platz(…) Ruf an!). Die Werbig isch wie en Telefonsex-Werbig ufgmacht.
En unsympathische Fuessballtrainer.
Redet sehr schlächt, aber relativ schnell und ohne Unterbrechung, Schwiizerdüütsch. Sin Tonfall isch leiernd und „italienisch“, sin Akzent und sini Geschtik au. Typisch isch de Uusruef „Gasche nitte mache!“ (Das chasch nid mache!). Er git unverschtändlichi Wörterreihe vo sich, z. B. „Gasche nitte magge mitte nusse gnage“. Die Schprächwys wird inoffiziell "benellisch" gnännt. En sälteni Näbefigur, ähnlet im Uussehe äm Italiäner, jedoch mit chli andere Haar. Lut em Sketch "Der neue Arena-Moderator" isch är vo Bruef "Waffenhändler und Mafioso". Lut em (richtige) Kurt Aeschbacher, wo im Sketch de Arena-Moderator schpillt, redet de Örkan sehr guet "Bärndeutsch". Allerdings beschränkt är sich uf es paar Worte und uf Nachemache vo Waffengrüsch.
En Literaturkritiker mit Baslerdialäkt. Tritt u. a. als Teilnähmer vo de fingierte Diskussionsrundi "KulturZeit.ZeitKultur" uf, wo är Fuessball intellektuell analysiert het.
1955
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
gstorbe
Datum nit bekannt:
Bildstein (Vorarlberg)
Bildsta (amtlich Bildstein) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Bildsta lit südlich vom Bodesee uf 659 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 53,0 % Landwirtschaftsfläch, 44,0 % Wald, 0,5 % Sidlungsfläche und 2,5 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Bildsta siand Wolfurt, Buch, Alberschwende, Schwarzach und Dornbirn.
Gschicht
Bildsta ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1379.
Verwaltig
D Bürgermoaschtrin vo Bildsta ischt d Judith Schilling-Grabher.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Bildsta khört zum Bodeseealemannisch.
Operation Overlord
D Operazioon Overlord isch e grossi militärischi Akzioon ane 1944 gsi, wo dr wyter Verlouf vom Zwäite Wältchrieg entscheidend prägt het. Me seit ere mängmol eifach au d Invasioon. Derby sind uf dr Syte vo den Agryyffer zmeischt Einheite vo den USA, vo Grossbritannie, Kanada, Poole, Frankrych und Neuseeland bedeiliget gsi. S Wort «Overlord» bedüütet uf Änglisch sövel wie “Oberherr”. Im Zwäite Wältchrieg isch es als Deckname für d Landig vo de alliierte Druppe i dr Normandy, wo am 6. Juni 1944 agfange het, und füre ganz Agryff uf Frankrych ine bis uf Paris bruucht worde.
wie d Situazioon vorhär gsi isch
Die militärischi Laag z Europa isch dozmol so gsi, ass s Dütsche Rych under em Adolf Hitler im Oschte no wyti Piet bis i d Sowjetunion ine bsetzt gha het; sid ane 1943 sind d Armeeè vo dr dütsche Wehrmacht, wo vil z wyt über die oschteuropäische Länder und über de Balkan bis uf Griecheland verströit gsi sind, aber wäge starche Agriff vo dr russischen Armee ufem Rückzug gsi. Vo Afrika us sind d Verbänd vo de alliierte Weschtmächt 1943 uf Italie cho und im Summer 1944 sind s nach schwäre Kämpf z Rom gsi. Im Norde isch Norweege vo de Dütsche bsetzt gsi. Dene isch es aber nid glunge, au Ängland z erobere, bsunders wil die änglische Flüüger vo der RAF mit dr Zyt i dr Luft vil meh gsi sind weder die dütschi Luftwaffe. Und z Frankrych, wo sid 1940 zum dütsche Machtberych ghört het, het d Wehrmacht em Eermelkanal noo ganz vil Stellige ygrichtet. Bis uf Belgien ufe sind grossi dütschi Druppedeil gsi und es het e starchi Reie vo Befeschtigunge mit Panzerabwehr, Hindernis am Ufer und Artillerystellige gha; me het däm dr Atlantikwall gseit; s dütsche Oberkommando het nämli mit emem Agriff vo Ängland häär grächnet. Und dütschi Verteidigungspöschte sind no wyter ufe bis uf Skandinavie parat gsi.
Scho ane 1941 het Amerika de Brite d Hilf gäge Hitlerdütschland zuegseit. S Militär vo beide Länder het sid 1942 agfange plaane, wie me vo Ängland uus uf ei Schlag gnueg Soldate uf Frankrych chönt bringe zum der Kampf gäge die dütschi Wehrmacht z gwünne. 1942 isch d Invasioon vo Nordafrika glunge, wo d Amerikaner de Brite, wo z Ägüpte under starchem Druck vo de Dütsche gsi sind, sind go hälfe. Uf der Casablanca-Konferänz het me sech im Jänner 1943 druuf ggeiniget, zerscht über s Middelmeer uf Italie z goo und erscht 1944 die grosse Landig z Nordfrankrych z mache. Und uf der Konferenz z Teheran im November 1943 isch zwüschem Josef Stalin vo Russland, em amerikanische Presidänt Franklin D. Roosevelt und em britische Premier Winston Churchill abgmacht worde, d Operazion Overlord söll im Mai 1944 afoo.
wie me d Landig plaanet het
Lang isch nid klar gsi, wo die allierte Agryffer ännet em Eermelkanal müesste lande. Zerscht wäär dänkt gsi, es sött a de Küschte vo Holland und Belgie sy, wo nöcher bi Dütschland ligge. Der chürzischt Wääg ufem Meer goot vom änglische Dover us uf Calais ganz im Norde vo Frankrych, noch bi dr belgische Gränze. Mit em allierte Stooss a däre ängschte Stell vom Kanal het au s dütsche Oberkommando am eendschte grächnet.
Es het denn Lüüt bi de allierte Operazionsplaaner gää, wo gseit händ, es sig besser, vil wyter im Weschte, i der Bretagne oder der Normandy, uf Frankrych übere z goo, grad au will men eso de starche dütsche Verteidiger bi Calais hätt chönnen uswyche, und bsunders au, will me vo dört us gschnäll die grosse französische Häfen am Atlantik chönt erobere, wo die Alliierte dringend nötig gha händ zum drufabe die grosse Kampfverbänd vo Amerika uf Europa z bringe, wo me bruucht het zum Dütschland erobere.
d Invasioon
D Operation Overlord het wäge schlächtem Wätter im Mai 1944 no nit chönnen afoo. Wo s wider besser worden isch, het der General Dwight D. Eisenhower am Morge vom 5. Juni 1944 der Agriff füre 6. Juni 1944 befole, me het däm dr D-Day gseit. Der General Sir Bernard Montgomery het d Bodedruppe agfüert.
Am Morge vom 6. Juni 1944 isch dr Kampf mit meh als sächstuusig Schiff und meh als ölftuusig Flugzüüg losggange.
Die alliierte Druppe sind a dr französische Küschte in ere Breiti vo fasch hundert Kilometer acho, zwüsche Sainte-Mère-Église im Weschte und Ouistreham im Oschte. Im weschtlechen Abschnitt sind s d Amerikaner gsi und uf der Oschtsyte d Ängländer und d Kanadier und au französische Einheite. Öppe 170.000 Maa sind scho a däm Tag uf Frankrych cho, trotz dr schwääre Gägewehr vo de düütsche Bsatzige a de agriffene Plätz. Drüü Luftlandedivisioone, en änglischi und zwöi amerikanischi, het me wyter im Land innen abgsetzt zum d Landeplätz am Meer z sichere. Dört het me künschtlechi Häfe bout zum i de nöchschte Tääg und Mönet immer wie meh Soldate und Fahrzüüg und wyters Material an Land z bringe. Nach ere Wuche sind scho meh weder 300.000 alliierti Soldate im grosse Bruggechopf vo dr Normandy gsi. Der Kampf gäge die dütsche Divisoone isch aber so hert gsi, ass dr Grossagriff vil langsamer vora cho isch als plaanet und vil meh Verluscht brocht het. Erscht am 26. Juni isch d Stadt Cherbourg zusserscht uf der Halbsinsle Cotentin mit em grosse Meerhafe i de Händ vo de Alliierte gsi, erscht änds Juli d Stadt Caen und im Augschte denn au d Atlantikhäfe vo Saint-Malo und Brest.
und wie s mit em Chrieg wytergangen isch
Bis im Augschte 1944 sind bi de Kämpf uf em Chriegsschauplatz z Nordweschtfrankrych öppe 114.000 dütschi und 209.000 alliierti Soldate ums Lääbe cho oder verletzt worde, meh weder 200.000 Dütschi sind in Chriegsgfangeschaft cho.
Noch em Erfolg vo der Operazioon Overlord isch es no fascht es ganzes Joor gange, bis dr Chrieg ume gsi isch. Am 25. Augschte 1944 isch es de Allierte glunge, d Stadt Paris z befreie, und am 3. September 1944 au Brüssel. Im Herbscht het z Südfrankrych di zwöiti Invasioon vo den Allierte agfange; vo dört sind iiri Druppe s Rhonetal duruff voracho, und im Oktober und Novämber 1944 händ di Alliierte die erschte grosse dütsche Stedt, Aachen, Metz und Stroossburg, eroberet. Bis im Früelig 1945 sind d Briten und d Amerikaner vo Weschte und d Russe vo oschte uf ganz Dütschland cho, und am 6. Mai 1945 isch em Oberkommando vo dr dütsche Wehrmacht nüüt me anders übrig blibe als für alli dütsche Einheite vo allne Fronte d Kapitulazioon z erkläre.
s Adänke a d Kämpf
I dr Gägend, wo die erschte Kämpf vo der ‘’Operazioon Overlord’’ gsi sind, git’s hüt no vil Spuure vo dozmol z gseh. Ruyne vo Bunker, divärsi Stellige und Räschte vo de Landigsmanöver am Meer cha me no go aluege. Es het grossi Soldatefridhööf i dr Nordmandy, wo me 32.807 dööteti alliierti und 77.866 düütschi Soldate begrabe het.
Es het vil Dänkmöler vom zwäite Wältchrieg i dr Normandy, öppe uf em Markante Felse ‘’Pointe du Hoc’’ und s Fridensmuseum vo Caen, wo 1988 uffgangen isch.
Murg (Südschwarzwald)
D Murg isch e rächte Näbefluss vum Hochrhy z Südbadde.
Ihri Quellmatte lige im Südschwarzwald – im dertige Hotzewald underhalb vum 997 m hoche Gugle – bi Wehrhalde, eme nördliche Ortsdeil vu Herrischried. Vu dert us fliesst d Murg nooch Süde. Dr gsamt Verlauf vum Fluss begleitèt e guet usbaute Wanderwäg, dr Murgdalpfad. Nooch bloss ca. 20 km fliesst d Murg bi dr gliichnammige Ortschaft in dr Hochrhy. D Murg isch de einzig Südschwarzwälder Fluss, wo z mitts im Hotzèwald innè un durrè volauft, wôrend diè beidè Nõchbòrflüss, d Alb un d Weera dè öschtlichè un weschtlichè Rand vom Hotzèwald feschtlegèd.
Wikiversity
D Wikiversity isch e Internet-Blattform zum gmeinschaftlige Lehre, Nochdänke und Forsche. Si isch s jüngscht Brojäkt vo de Wikimedia Foundation. S isch am 15. August 2006 gstartet und isch sit em 24. August 2006 in de Probephase (Beta-Phase).
Callirrhoe (Mond)
D' Callirrhoe (Jupitermond XVII) isch ein vu dr usserschte bekannte Mönd vum Planet Jupiter.
Wikiversity
Gschicht
D Wikiversity isch 2003 als eigeni Abdeilig vom änglischsprochige Wikibooks gstartet. Spöter sin meh sonigi Abdeilige in andere Sprochversione vom Wikibooks dezüecho.
Im August 2005 isch e dütschsprochigs Wiki under de Internetadräss de.wikiversity.org ygrichtet worre; am 16. August hät sich dört de erscht Nutzer agmäldet. E Monet spöter hät uff em Meta-Wiki vo de Wikimedia Foundation ei Monet lang e Meinigsbild stattgfunde, wo drüber abgstimmt worre isch, ob mer d Wikiversity als eiges Brojäkt uffsetze soll. Zerscht isch di dütschsprochigi Wikiversity aber di einzigi mit re eigene Domain gsi. Bis zum 24. August 2006 hän sich dört 93 Nutzer agmäldet. Bis zu sällem Zitpunkt hät mer s nit uff e dragbari Basis chönne stelle; zletscht sin d Aktivitäte uff de dütschsprochige Wikiversity fast ygschlofe gsi.
Fast e Johr noch em Start vo de dütsche Sprochversion isch s Wikiversity-Brojäkt in e neui Phase yträtte. De Jimbo Wales, e Mitgründer vo de Wikipedia und zu säller Zit Vorsitzende vo de Wikimedia Foundation, hät s Brojäkt noch siner Begrießigsred uff de zweite Wikimania am 4. August 2006 offiziäll akündigt. Uff de Grundlag vo me Bschluss vom Board vo de Wikimedia Foundation isch am 15. August e offiziälli Betaphase für 6 Monet gstartet worre. Am glyche Dag isch au di änglischsprochigi Domain en.wikiversity.org gstartet.
Callirrhoe (Mond)
Entdeckig
D'Callirrhoe isch am 6. Oktober 1999 vu dr Astronome Timothy B. Spahr, Jim V. Scotti, Robert S. McMillan, Jeff A. Larsen, Joe Montani, Arianna E. Gleason un Tom Gehrels im Ramme vum Spacewatch-Programm entdeckt worre. Zuenächscht het mer dr Himmelskörper fier e Asteroid ghalde (1999 UX18). Dr Timothy B. Spahr het no am 18. Juli 2000 feschtgstellt, dass es sich um e wittere Mond vum Jupiter handelt, wo no die vorläufig Bezeichnig S/1999 J 1 erhalde het.
Wikiversity
Gschicht
Noch em "Neustart" vo de dütschsprochige Wikiversity und re Neugstaltig vo de Strukture und Zyldefinitione hän sich in de erschte zwei Monet knapp 300 Nutzer agmäldet. Di spanisch- und di französischsprochigi Version hän am 16. Oktober bzw. 1. Dezämber 2006 ihri eigeni Domain kriegt. Witeri sin gsi: idaliänisch (18. Mai 2007); Japanisch, Tschechisch und Portugysisch (alli im Mai 2008).
Am 21. Oktober 2007 hät sich di dütschsprochigi Gmeinschaft i me mehrstufige Verfahre für "Lernen und Lehren" als neue Slogan entschyde, wo i Züechunft verwändet werre soll. Di änglischi Wikiversity hät scho vorher "Set learning free" gwählt.
Callirrhoe (Mond)
Entdeckig
Daift worre isch dr Mond uf d'Kallirrhoe, d Mueder vum Ganymed us dr grichische Mythologi.
Wikiversity
Zyl
Uff de internationale Koordinationssite beta.wikiversity.org findet sit em Start vo de Beta-Phase e mehrsprochigi Diskussion über grundlegendi Froge zu de Schwerpunktfachsetzig und zu de Brojäktrichtlinie statt. Dodeby cha mer jetz scho di erschte Underschyd zwüschem dütsche und em änglische Brojäkt seh.