cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wochentag
Reihefolg
Di „25. Schtund vomene Tag“ isch aber di 1. vom druuffolgende Tag. Also heisst der: Sunndig. Jetzt wieder - mit dr Sunne aafangend - bis zum 25. „Herrscher“ zelle. Mer erreicht de Mond. Dr nächschti Tag heisst also Mond-Tag. Mer chann sich s Abzelle ahand vo dr Skizze erliechtere: Es isch feschtzschtelle, dass mer immer zum 25. Herrscher chunnt, wenn mer bim jewiilige 'Tagesherrscher' aafangend, in Uhrzeiger- (oder Lese-) Richtig (d. h. zuenehmender Gschwindigkeit) 2 Planeten überschpringt. Überschpringt mer also vom Mond uus 2 Planete, landet mer bim Mars. De Mars isch Herrscher über di erschti Schtund vom neue Tag = Marstag. Entschpricht französisch Mardi, italienisch Martedi, (Zischdig vo Ziu, germanische Chriegsgott ~ vgl. engl. Tuesday). Wider 2 überspringe: Merkur ~ Mercredi, Mercoledi. Dr dt. Name Mittwuch gaht uf di ahd. Missionierig zrugg, wo wie bim Sonnabend/Samschdig Aakläng a vorchrischtlichi Gottheite hät wellä eliminiere. Di englischi Bezeichnig „Wednesday“ git aber no di urschprünglich germanischi Bedüütig „Wotanstag“ oder „Tag vom Wotan“ wider. Jupiter ~ frz.Jeudi, ital.Giovedi; germ. Donar entschpricht em Jupiter, drum dt. Dunnschdig, engl. Thursday. Venus ~ Vendredi, Venerdi; germ. Frija entschpricht de Venus, daher Friidig bzw. Friday. Zu Saturn vgl. Samschdig.
Wer allerdings (und wänn) z. B. zum erschte Mal feschtgleit hät: „Hüt isch Mändig“, chann nöd zrugg verfolgt werde.
Zellig vo de Wuchetäg
Bis 1976 isch dr Sunndig in Düütschland dr erschti Wuchetag gsii. Die Regelig isch dur d DIN 1355 abglöst worde, wo de Mändig zum erschte Wuchetag macht. Dr Sunndig isch au hüt no in England, Nordamerika und viele andere Teile vo dr Welt dr 1. Wuchetag, entschprechend dr jüdische und chrischtliche Zellig.
Sit 1978 isch uf Beschluss vo de UNO dr Mändig international dr erschti Tag vo dr Wuche, dr Sunndig wird zäme mit em Samschdig zum Wucheendi grechnet.
D Täg Mändig bis Samschdig gelted als Werchtäg, dr Sunndig als bsunders gschützte Ruhetag.
Berechnig
I dr EDV wird fürd Wuchetagsbestimmig oft dr Doomsday-Algorithmus iigsetzt. E anderi Möglichkeit isch die im folgende beschriebeni Bestimmig vom Sunndigsbuechschtabe:
(Für Schaltjahr gelted zwei Sunndigsbuechschtabe, dr linki für Januar und Februar, dr rechti für di reschtliche Mönet.)
Zur Berechnig vomene Wuchetag useme gegebene Datum lueg bi Zellers Kongruenz und Wuchetagsberechnig.
Gustav Hans Graber
Dr Gustav Hans Graber (1893-1982) isch ä Schwiizer Psycholog und Psychoanalytiker gsi. Er zelt as Pionier vo dr prä- und perinatale Forschig im Rahme vo dr Psychologii.
Läbe
Dr Gustav Hans Graber isch 1893 im Berner Seeland uf d Wält cho und dört grooss worde. Er het am kantonale Berner Lehrerseminar glehrt und denn z Bärn Psychologii gschdudiert. 1924 het er promoviert. Si Dissertation Die Ambivalenz des Kindes isch im gliiche Johr uusecho wie im Rank sis Buech Das Trauma der Geburt, won än ähnlige Asatz het und wo dr Sigmund Freud abgelähnt het. Er isch Mitgliid vo dr Deutsche Psychoanalytische Gesellschaft (DPG) und eso au vo dr Internationale Psychoanalytische Vereinigung (IPV) gsi.
1929 het er än eigeni psychoanalytische Praxis z Schduttgard ufgmacht. Vo 1941 bis 1943 isch er am Schduttgarder Institut für psychologische Forschung und Psychotherapie gsi. 1943 isch er noch Bärn zruggange. Er het sich intensiv mit der Psychologii vom Carl Gustav Carus, em philosophische Vorgänger vo dr Diefepsychologii, beschäftigt und die dr Psychoanalyse vom Freud entgegegsetzt. Er het dr Berner Arbeitskreis für Tiefenpsychologie gründet und s Institut für Tiefenpsychologie, won er beidi bis 1970 gleitet het. Vo 1949 bis 1964 het er d Ziitschrift Der Psychologe uusegä. 1971 isch er Mitbegründer und dr erscht Vorsitzendi vo dr Internationale Studiengemeinschaft für pränatale Psychologie z Wien gsi. 1971 isch er noch Bärn zruggzüglet. Er isch 1982 gschdorbe.
Backgammon
Backgammon isch äins vo de eltiste Brättspiil für zwäi Spiiler. D Stäi wärde noch dr Punktzaal, wo mit zwäi Würfel gwürflet wird, vo dr äigene Brätthelfti uf die vom Gegner bewegt. S Ziil isch s, die äigene Stäi vor em Gegner vom Brätt z beweege.
Backgammon kombiniert strategischs Dängge mit Glück. Bäch mit de Würfel cha zum ene Spiilverlust füere, aber uf d Lengi gwünnt dr Spiiler mit dr bessere Strategii. Mit jeedem Wurf vo de Würfel muess e Spiiler sich zwüschen ere gröössere Zaal vo Alternative entschäide und drbii möögligi Geegezüüg vom Gegner in Betracht zie.
S Spiil isch wie Schach vo groossem Inträssi für Compiuterwüsseschaftler. Dank deren iire Forschige in d Aawändig vo nöironale Netz git s hüte Brogramm, wo wie bim Schachmatt die beste menschlige Spiiler chönne schloo.
Zell
Zell esch de Name vo de fougende Ortschafte:
Foramen infraorbitale
S Foramen infraorbitale („Underaugeloch“) isch en Öffnig im Schädel im Beriich vo dr Vorderflechi (Facies anterior) vom Oberchiifer. Es liit bim Mensch öbbe 1 cm underhalb vom underen Augehöhlirand. S Foramen infraorbitale isch die üsseri Öffnig vom Underaugekanal (Canalis infraorbitalis). Do chömme dr Nervus infraorbitalis und d Arteria infraorbitalis duure.
S Foramen infraorbitale isch eine vo de Trigeminusdruckpunkt. Dur Injektion vom ene Leitigsanästetikum in d Umgäbig vom Underaugeloch cha dr Nervus infraorbitalis usgschaltet wärde (Regionalanästhesii). D Leitigsanästhesii cha vo usse (extraorale Zuegang) oder am siitlige Schniidzahn vo dr Muulhöhli us (intraoral) gmacht wärde und schaltet Schmärze vo de Oberchiiferschniidzehn, de Eggzehn und de Prämolare, vom Mundhöhlevorhof, vo dr Oberlippe, de Nasenflügel und vom vordere Oberchiifer.
Fritz Kuhn
Dr Fritz Kuhn (* 29. Juni 1955 z Bad Mergentheim) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis90/Di Griene) un syt em 7. Jänner 2013 Oberburgermaischter vu Stuegert.
Läben und Beruef
Dr Fritz Kuhn isch z Memmenge ufgwagse. As Schueler vum dertige Bernhard-Strigel-Gymnasium het sich dr Kuhn bolitisch u. a. bi dr Memmenger Jusos in dr SMV un as Schuelsprächer engaschiert. Wu dr domolig Oberburgermaischter Johannes Bauer im Spotjoh 1973 eme Dramaturg vum Memmenger Theaters gchindet ghaa het, het dr Kuhn bi dr Organisation vun ere große Demonstration mitgmacht.
Noch em Abitur 1974 z Memmenge het dr Kuhn Germanistik un Philisophi z Minche un z Dibenge studiert, 1980 het er sy Studium as Magister Artium mit em Schwärpunkt Linguischtik abgschlosse. Derno het er vu 1981 bis 1984 as wisseschaftlige Mitarbaiter un as Beroter gschafft. Vu 1989 bis 1992 isch dr Kihn Profässor fir sprochligi Kommunikation an dr Merz-Akademi z Stuegert gsii.
Dr Fritz Kuhn isch mit dr ehmolige Griene-Landdagsabgordnete Waltraud Ulshöfer ghyrote, het zwee Sihn un wohnt syter anne 2001 z Berlin-Frohnau.
Bolitik
Dr Kuhn isch as Studänt Mitgliid vu dr SPD wore, wun er aber anne 1978 wäge dr Bolitik vum Helmut Schmidt verloo het. Anne 1980 het er zue dr Gridnigsmitgliider vu dr Griene z Bade-Wirttebärg ghert. Vu 1991 bis 1992 isch dr Sprächer vun ene im Gschäftsfierende Landesvorstand gsii. Vu 1984 bis 1988 un au vu 1992 bis 2000 het dr Kuhn em Landtag von Bade-Wirttebärg aaghert un isch do in däre Zyt au Vorsitzende vu dr Landdagsfraktion vu dr Griene gsii. No dr Bundesdagswahl 1998 het er zue dr Delegation vu dr Griene bi dr Koalitionsverhandlige mit dr SPD ghert.
Vu Juni 2000 bis Dezämber 2002 isch dr Kuhn zerscht zämme mit dr Renate Künast un ab Merz 2001 mit dr Claudia Roth Bundesvorsitzende vu Bindnis 90/Di Griene gsii. Syt 2002 isch er Mitgliid im Dytsche Bundestag. Är isch alliwyl iber d Landeslischte Bade-Wirttebärg in dr Bundesdag yyzoge. Im Bundestag het er zerscht d Fraktionsarbetsgruppe Wirtschaft un Arbet glaitet un isch derno vu Februar bis Oktober 2005 ussebolitische Sprächer vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene gsii. Im Wahlkampf fir d Bundesdagswahl 2005 isch dr Kuhn dr Wahlkampfmanager vu dr Bundesbartei gsii. Är het em Barteirot vu dr Griene aaghert, isch aber anne 2008 mit syre Kandidatur gschyteret un isch wäge däm us em Gremium uusgschide. Am 27. Septämber 2005 sin dr Kuhn un d Renate Künast zue dr Vorsitzende vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene gwehlt wore. No dr Bundesdagswahl 2009 het er nimi fir des Amt kandidiert, ä isch aber zue aim vu dr stellverdrättende Vorsitzende gwehlt wore.
Im Februar 2012 isch dr Kuhn vum stellverdrättenden Fraktionsvorsitz zruckdrätte go dr Kandidat gee fir s Amt vum Oberburgermaischter vu Stuegert. Im Merz 2012 isch er vun ere Mitgliiderversammlig nominiert wore. Bim Wahlgang am 7. Oktober 2012 isch dr Kuhn mit knappem Vorsprung e guet Drittel vu dr Stimme chuu. Wel ekain vu dr Kandidate di absolut Mehrhait iberchuu het, isch e zweete Wahlgang neetig wore, wu ne relativi Mehrhait glängt het. Dr Kuhn het dr zweet Wahlgang am 21. Oktober 2012 mit 52,9% vu dr Stimme gwunne. Är het des Amt am 7. Jänner 2013 aadrätte.
Langenau
Langenau (Wirdâberg) isch a Schtadt, wo ogfähr 16 km nord-öschtlich von Ulm (Donau) ligt. Obwohl d Schdadt et arg gross isch, isch se oinâ von de greeschde em Alb-Donau-Krois. Schdatt Langenau (wiâ em hochdeitschâ) sagât oine au Langânau odr Langnau.
Zur Gmoid drzuâ gherâd nebr dr Schdat Langânau au d Derfr Albeck mit zwoi Weilr Oschdrschdett ond Schduubâlau, Geddengâ ond Herflsengâ (älle drei seid 1972).
Nôchbrgmoidâ send Närâschdett ond Ellengâ em Nordâ, Rammengâ em Oschdâ, Leibhoim ond Elchengâ em Siidâ, d Schadt Ulm em Siidweschdâ ond Boimrschdett ond Bärâschdadt em Weschdâ.
Zom Gmoidsvrwaldongsvrband Langenau, wo mâ bei dr Gmoidsreform en de 1970 eigrichdâd hôd, gheerâd nebâ dr Schdadt Langenau au de ooabhengige Gmoidâ Aaldâ, Asslfengâ, Ballâdorf, Bärâschdadt, Bêrslengâ, Brôidengâ, Holzkirch, Neâschdett, Närâschdett, Ellengâ, Rammengâ, Setzengâ ond Weidâschdett.
Landschaft ond Leid
Langenau ligt am Rand von dr Schwäbischâ Alb. Durch Langenau fliâßt d Nau (von de Langenaur Aach gnannt), woher ao dr Name kommt. 'S Langenauer Ried gilt als oes von de quellreichschde Gebiete en ganz Deitschland. Meh als 3 Milljona Leid werrad von dr Hauptfassung vom Zweckverband Landeswasserversorgung mit Trinkwassr versorgt. 'S Wahrzoecha von Langenau isch dr Kirchturm von dr Martinskirche im Schdadtzentrum, wo ma von weit weg seah kah.
Gschichd
Langenau hat 2003 sei 1000-jährigs Jubiläum gfeirad. D Schdadt isch an â 1003 zerschde Môl erwähnd wôrâ, ond zwar als Nawe.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Feschtlichkoeta
En Langenau wird jeds Johr em Sommr abwechslend s'Turmfescht (am Langenaur Kirchturm) odr d'Aachhoggatse (abgloedet von „An dr Aach hoggat se“) gfeirad. Beim Kinderfescht em Juli ziehad elle Kendr von de Schuâla aus am Langenaur Kroes verkloedet durch Langenau. Drnoch wed uf dr Reitte gfeschtad.
Reykjavík
Reykjavík [] isch d Haupstadt vu Island un mit 120.165 Yywohner (Stand: 1. Oktober 2008) au di grescht Stadt uf Island. Vu dr Gsamtbevelkerig vu Island wohne 37,3 % z Reykjavík. In dr ganze Metropolregion läbe iber 200.000 Mänsche. D Stadt lyt am Atlantik, an dr Faxaflói-Bucht unterhalb vum rund 900 m hoche Huusbärg Esja.
In dr Stadt sin di meischte Fakultäte vu dr Háskóli Íslands, dr Universitet vu Island, un au verschideni anderi Hochschuele, Theater, Museä un Kulturyyrichtige, derzue ne Hochseehafe. Zmittsen in dr Stadt lyt au ne chleine See, dr Tjörnin. Dää See isch ein vu dr greschte Bruetplätz fir Wasservegel im Sidweschte vu Island.
Dr isländisch Namme „Rauchbucht“ chunnt wahrschyns vu dr Dämpf vu dr heiße Quälle in dr Gegnig un wird eme Missverständnis vum erschte Sidler, em Ingólfur Arnarson, zuegschribe. D Stadt isch di eltscht permanänt Sidlig vum Land. Drotz ass di erschte Silder scho anne 870 chuu sin, isch die Ortschaft nume langsam gwachse un het erscht anne 1786 s Stadträcht iberchuu.
Helsinki
D Stadt Helsinki isch anne 1550 grindet wore, wu Finnland zue Schwede ghert het, isch aber langi Zyt ohni Bedytig blibe. Wu Finnland unter russischi Herrschaft chuu isch, isch Helsinki derno 1812 zur Hauptstadt vum neigrindetet Großfirschtedum Finnland bstimmt wore un het eso Turku as wichtigschti Stadt vum Land abglest. Syt 1917 isch Helsinki Hauptstadt vum unabhängige Finnland.
Saint-Imier
Saint-Imier (frankprovenzalisch [sɛ̃t ɘˈmiː], dytsch Sankt Immer) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Saint-Imier im glychnamige Tau ar Schüss. D Gmeindsflächi bsteit us 47,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 42,5 % Waud, 9 % Sidligsflächi u 0,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Sonvilier u Villeret im Kanton Bärn, Muriaux, Le Noirmont u Les Bois im Kanton Jura u Le Pâquier u Villiers im Kanton Nöieburg.
Gschicht
Saint-Imier isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 884 aus cella de sancti Himerii. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 23,9 % gläge.
Religion
45,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 34,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 4,2 %, CVP 2,0 %, EVP 2,5 %, FDP 18,2 %. GLP 1,0 %, GP 8,5 %, SP 26,4 %, SVP 25,4 %, Suschtigi 11,8 %.
Gmeindspresidänt vo Saint-Imier isch dr Stéphane Boillat (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4807 Ywohner 6,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 84,2 % Französisch u 3,8 % Italienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo Saint-Imier isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Schloss Schwarzwasserstelz
S Schloss Schwarzwasserstelz isch e Wasserburg gsi, wu uf de Insle Schwarzwasserstelz am Sidstade vum Hochryy bi Chaiserstuel in dr Schwyz glägen isch. Wysewyy vun ere, am dytsche Stade, stoht hite no d Burg Wysswassersstelz un wysewyy vu Chaiserstuel uf dr dytsche Syte am Gränzibergang d Burg Rotwasserstelz. D Aalag isch dur d Novälle Hadlaub vum Gottfried Keller literarisch beriemt wore.
Werturteilsstreit
Dr Werturteils-Schtriit isch en Schtriit unter renommierte Ökonome und Soziologe gsii, wo 1909 uuf dr internationale Tagig vom Verein für Socialpolitik unvorhergseh uusbroche isch.
Schloss Schwarzwasserstelz
Gschicht
D Burg Schwarzwasserstelz isch bis 1330 Eigetum vu dr Freiherre vo Wasserstelz gsi. No dr Eroberig vum Aargau dur d Eidgnosse anne 1415 isch d Schwarzwasserstelz iber d Herre vo Tenge an dr Firschtbischof vu Konschtanz chuu. Speter isch si zue d Residänz vu dr bischeflige Obervegt z Chaiserstuel wore, dodrunter au bis 1587 d Schaffuuser Familie Heggenzi (au Heggenzer). Syt 1821 ghert d Burginsle zem Baan vu Fisibach. Ab dr Mitti vum 19. Johrhundert isch si nimmi bewohnt gsi un isch derno verfalle. Schließli isch d Schwazwasserstelz an d Schwyzerisch Nordoschtbahn verchauft un 1875 abdrait wore. Im Johr 1938 isch uf dr friejere Schlossinsle ne Bunker böue wore, wu hite no dert z finden isch.
Werturteilsstreit
Dr Schtriit het sich um d Frog dreht, ob die wisseschaftlich betriibeni Wirtschafts- und Sozialpolitik über Ziil vo dere Politik söll dörfe urteile, oder ob si die Ziil nur sölli von dr Politik müesse überneh und lediglich die wisseschaftlichi Uufgab het, über d Mittel zur Verwirklichung vo politisch vorgebne Ziil z forsche.
Schloss Schwarzwasserstelz
Aalag
D Burg het e Ringmuure gha mit 1,5 m Durmässer un e Bärgfrid mit ere Grundflechi vu 7 x 7,5 m un mit ere Muursterki vu 2,4 m.
Werturteilsstreit
Prominentischte Befürworter von dr werturteilsfreie Position isch dr Soziolog Max Weber gsii, d Gegeposition het z. B. dr Gustav Schmoller vertrete. En gemeinsami Position isch nit gfunde worde.
De Schtriit wird teils au hüüt no wiitergfüehrt.
Sepp Blatter
Dr Josef «Sepp» Blatter (är nännt si sälber Joseph S. Blatter; * 10. Merz 1936 z Vischp as Josef Blatter; haimetbrächtigt z Obergoms, friener Üerliche) isch e Schwyzer Fueßballfunktionär un vu 1998 bis 2016 residänt vum Wältfueßballverband FIFA gsii. Ab em 8. Oktober 2015 isch dr Blatter vu allne Funktione suschpendiert gsii und am 21. Dezämber 2015 het en d FIFA für acht Joor gspeert. E Beruefigsgricht vu dr FIFA het d Speeri am 24. Februar 2016 uf sechs Johr verchirzt
Uusbildig
Dr Blatter isch dreimol ghyrote gsi un het e großi Dochter us dr erschte Eh.
Fueßballkarriere, Funktionär
Dr Blatter het vu 1948 bis 1971 aktiv Fueßball gspiilt, au in dr hegschte schwyzerische Amateurliga. Vu 1959 bis 1964 isch er Sekretär vum Walliser Verchehrsverband gsii, vu 1964 bis 1966 Zentralsekretär vum Schwyzerische Yyshockeyverband un vu 1966 bis 1968 Prässeschef vu dr Dachorganisation vu dr Schwyzer Sportverbänd. Anne 1968 isch er in d Privatwirtschaft gangen un het bis 1975 as Diräkter fir Effetligkaitsarbet vum Schwyzer Uhrehärsteller Longines gschafft. Vu 1970 bis 1975 isch er im Vorstand vum Fueßballverain Neuchâtel Xamax gsii.
FIFA
Im Summer 1975 isch dr Blatter uf Initiativ vum spetere Adidas-Vorstandsvorsitzer Horst Dassler Diräkter fir Entwickligsprogramm bi dr FIFA wore. Als FIFA-Direktor het er sy Biro e baar Johr lang in dr franzesische Niderlossig vu Adidas ghaa un isch au zytwys vu Adidas zahlt wore. Vu 1981 bis 1998 het er as Generalsekretär vu dr FIFA gschafft. Anne 1990 isch er derzue au Exekutivdiräktor wore. Am 8. Juni 1998 isch er as Noofolger vum João Havelange zum achte Bresidänt vu dr FIFA gwehlt wore. Är het si geg dr UEFA-Bresidänt Lennart Johansson mit 111 zue 80 Stimme duregsetzt. Bi syre Widerwahl 2002 het er si mit 139 zue 56 Stimmen geg Issa Hayatou duregsetzt.
Uf em 57. FIFA-Kongräss 2007 z Züri isch dr Blatter per Akklamation bis 2011 in sym Amt bstetigt wore. Am 1. Juni 2011 isch er uf em 61. FIFA-Kongräss mit 186 vu 203 Stimme fir e vierti Amtszyt bis 2015 als FIFA-Bresidänt widergwehlt wore. Sy Gegekandidat Mohamed bin Hammam het sy Kandidatur am 29. Mai 2011 zruggzoge.
Am 29. Mai 2015 isch dr 79-jehrig Blatter drotz massive Vorwirf gege d FIFA wäge Korruption im Zämmehang mit dr Vergab vu dr letschte un chimftige Wältmaischterschafte nomol fir e Amtsperiod as Bresidänt bstetigt wore. Sy Gegekandidat het sy Kandidatur noch em erschte Wahlgang zruggzoge. Churz no syre Widerwahl, am 2. Juni 2015, het er sy Ruggdritt as FIFA-Bresidänt bekannt gee. Bis zue dr Wahl vun eme Noofolger blybt er im Amt. Am 8. Oktober isch dr Blatter zämme mit em Michel Platini vu dr FIFA-Ethikkommission fir 90 Däg vu allne Funktione suschpendiert wore.
Am 26. Februar 2016 isch dr Gianni Infantino zue sym Noofolger as FIFA-Bresidänt gwehlt wore.
Rötteln (Adelsgeschlecht)
Röttele isch dr Naame vom ene Adelsgschlächt im Spootmiddelalter, wo im Ruum vo Basel dehäi gsi isch.
Gschicht
Dr Ortsnaame Röttele (Raudinleim, althoochdütsch: zum roote Leem) isch scho in ere Urkunde vom Chloster Sanggalle us em Joor 751 bezügt, won e Däil vo dr Chille em Chloster Sanggalle gschänkt worde isch, s Gschlächt vo de Eedelfreije vo Röttele isch aber erst für 1103 noochgwiise. Dr Dietrich I. vo Röttele het d Vogtei über die rächtsrhiinische Güeter vom Chloster St. Alban z Basel überchoo.
Über d Häärkumft vom Gschlächt, und au wenn si sich z Röttele im Wiisedaal niidergloo häi, wäiss mä nüt. In dr Litratuur git s äinersits d Vermuetig, ass si us em Schwäbische stammi und andrersits d Annaam, ass es sich um en iihäimischs Meier-Gschlächt wurd handle, wo in Aadelsrang ufgstiige isch.
D Burg Röttele isch 1259 zum erste Mol urkundlig erwäänt worde, d Muure vo dr Oberburg si aber scho im 11. Joorhundert baut worde und häi also scho existiert, bevor s Aadelsgschlächt 1103 urkundlig beläit isch und d Burg vermuetlig as Stammsitz brucht häi. Au d Heere vo Röttele si in Strit zwüschen em Kaiser und em Babst iinezooge worden und si lang zämme mit de Zähringer Bardeigänger vom Babst gsi. Am Ändi vom 13. Joorhundert het denn dr Otto vo Röttele d Site gwäggslet und die kaiserlig-nazionali Bardei afo understütze.
S Huus Röttele isch ufgstiige wo si d Waldegg 1150 beerbt häi. Mä vermuetet au, ass si, wo si no babstdröi gsi si, e Däil vom Bsitz vom Chloster Sanggalle überchoo häi, wil däm si Abt, dr Ulrich vo Eppestäi, zum Kaiser ghalte het.
D Heere vo Röttele häi bi de Chrüzzüüg mitgmacht und dr Dietrich II. isch vom Zwäite (1147) und dr Dietrich III. vom Dritte Chrüzzuug (1189) nüm zruggchoo.
In dr Litratuur – wie in dr offizielle Stadtgschicht – wird aagnoo, dass dr Ort Schopfe, wo 807 zum erste Mol erwäänt worden isch, öbben um 1250 zur Stadt erhoobe worden isch. Wil dr Ort zu deere Zit woorschinlig zum Gebiet vo deene vo Röttele ghört het und dr Konrad I. Heer uf Röttele gsi isch, luegt mä dä as dr Stadtgründer aa. Im Konrad sini Brüeder, dr Walther I. († 1231) und dr Liuthold I. († 1249) si bäidi e zitlang Doomheere vom Bistum Konstanz gsi.
Wo dr Lüthold II. vo Röttele, wo 1296 und no äinisch 1309 zum Bischof gweelt worden isch aber die bäbstligi Bestätigung nie überchoo het, am 19. Mai 1316 gstorben isch, isch die männligi Röttler Linie erlosche.
D Sitelinie „vo Rotebärg“
Dr Dietrich IV. vo Röttele, e Brueder vom Konrad I., het öbben um 1240 d Sitelinie vo Rotebärg gründet, wo iire Sitz uf dr Burg Roteburg bi Wieslet im chliine Wiisedaal gha het. 1248 het men em Heer vo Rotebärg gsäit. Si Brueder Konrad I. vo Röttele wird 1248 zerst as Vormund vo sim Nöwöö Dietrich V. vo Rotebärg gnennt, wo vo öbbe 1237 bis 1280 gläbt het. Mit iim isch 1280 d Sitelinie scho wider usgstorbe. Si Brueder Konrad II., Heer vo Rotebärg, wird nume zwüsche 1248 und 1259 erwäänt. Dr Dietrich V. het sich mit sim Unggle und däm sine Noochkomme verstritte. Au in de politische Usenandersetzige zwüsche kaiserdröije und babstdröije Gschlächter si die kaiserdröije Rotebärger mit de Röttler, wo lang babstdröi gsi si, verfindet gsi. Wägen em Testamänt vom Dietrich V., wo s Erbrächt vo de Röttler Verwandte verletzt het, het s langwiirigi Händel wägen em Erb gee. D Burg Roteburg isch in Ärdbeebe zerstöört worde, im groosse Basler Ärdbeebe vo 1356 und au im Ärdbeebe vo 1570.
Jaun (Begriffsklärung)
Jaun schdoht für:
Dr Familiename Jaun hai:
Buochs
Buächs (amtlech Buochs) isch ä Gmäind im Kanton Nidwaudä i dä Schweyz.
Nachbargmeindä
D Gmäind Buächs gränzt im Nordweschtä an Änettbirgä, im Nordoschte uf dä anderä Siitä vom Vierwaldschtettersee a Gersai (im Kanton Schwyz), im Siidoschte a Beggäriäd, im Siide a Oberdorf und im Weschtä a Stans.
Gschicht
Buächs isch zum eerschte Mau gnennt wordä im Jaar 1124 aus Boches (1184 Buoches, 1210 Buches, 1229 Buchs).
Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 15,2 % gläge.
Religion
75,9 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 11,7 % evangelisch-reformiert.
Politik
D Gmeindspresidäntin vu Buächs isch d Helene Spiess (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 4856 Eywoner 90,9 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 9,1 % anderi Spraache.
Dr Tialäkt vu Buächs gheerd zum Heechschtalemannisch.
Rupert Gießler
Dr Rupert Gießler (* 23. September 1896 in Manne; † 15. Oktober 1980 z Friiburg) isch e wichtigi Persenligkeit in dr Friiburger Zittigslandschaft un im ditsche Journalismus gsii. Dr het sich aü firs Alemannisch intressiärt.
Dr Gießler Rupert isch 1896 uf d Wält kumme un stammt vu Manne. Im Erschte Wältgriäg isch er Soldat gsii un in Gfangeschaft grote. Noch em Griäg het er gstüdiärt un 1925 z Friiburg im Briisgaü dr Dr. phil. gmacht. 1926 isch er bi dr Friiburger „Tagespost“ Feuilletonredakteur wore – des isch e Zittig gsii, wu in dr katholische Zentrumspartei noch gstande isch.
Schicksal unter em Nationalsozialismus
1928 het dr Gießler d Irmgard Freitag ghirate, e Fraü üs jüdischem Elterehüüs, wu aber bi däre Hirat zum Katholizismus iberdrätte isch. 1936 hän si ihre Dochter Ursula bikumme. 1939 het dä Journalischt wäge sinere jüdischstämmige Fraü Beruefsverbot bikumme, isch üs dr "Reichsschrifttumskammer" üsgschlosse un fir „wehrunwürdig“ erklärt wore. Friili het d katholisch „Tagespost“ ab Afang 1940 sowiso ke Babiir meh zuedeilt bikumme un het miäße schliäße. E Johr isch dr Gießler arbetslos gsii. No het er am 1. 11. 1940 kenne z Colmer im Alsatia-Verlag afange – illegal – un isch Schef-Lektor gsii, noch usse aber Sekretär. Dr Verleger, dr Joseph Rossé, het persenlig drfir gsorgt, ass d Gestapo ke Zuegriff uf dr Gießler gha het. Im Asatia-Verlag hän Autore publiziärt, wu, wiä dr Reinhold Schneider, im geischtige Wiiderstand gege s Reschiim zuezordne sin.
1944 isch dr Gießler un si Fraü zittewiis uf dr Flucht gsi. Si Dochter un speter aü si Fraü sin z Stäge im Herz-Jesu-Gloschter verstecklet wore. Aü dr Gießler sälber isch ab un zue derte gsii.
Noch em Griäg
Noch em Griäg isch er aü iberregional im Journalismus flissig gsii. Dr isch 1953 fir 12 Johr dr Vorsitzer vum Deutschen Journalistenverband wore, ab 1965 Ehrevorsitzer. Dr het dr Deutsche Presserat mit uf dr Wäg brocht, wu fir d Prässifrejheit gegeniber em Staat un gege dr Missbrüch vu dr Prässifrejheit in dr eigenen Reihe iidrätte isch. Dr isch un het no verschiidini anderi Ämter gha.
Zu dr Inträsse vum Gießler Rupert het aü d alemannisch Kültür ghert. 1959 her er e „Rede zum 80. Geburtstag von Hermann Burte am 15. 2. 1959“ ghalte. Wu dr alemannisch Dichter Burte gstorbe isch, het er däm si alemannischs Wärk, drotz däm sinene „schlimmen politischen Irrwegen“ im Nationalsozialismus, as „das Bleibende über allem Vergänglichen“ iigschetzt.
Am 15. Oktober 1980 isch dr Rupert Gießler gstorbe. In sinem Nochruef charakterisiärt dr Ansgar Fürst diä Persenligkeit eso:
Dr seig kenne gsii, wu ufdrumpft heb oder gspiänzlet heb. Jedi Ufgregtheit seig em främd gsii. Dr heb mit sinem Wort kenne iberzeige un dur d nobel Art, wiän er si Meinig begrindet het. Dr seig alliwiil gwillt gsii, sich z mäßige, heb d Fähigkeit gha, zuehorche z kenne un si Gsinnig seig vu usse bis inne human gsii. Dr seig e Muschterbiispiil gsii fir d badisch Fähigkeit, Wältlaifigkeit mit Toleranz un Mäßigkeit z verbinde.
Substitutionsgut
Es Subschtitutionsguet isch in dr Wirtschaft es Guet (Produkt oder Dienschtleischtig), wo anschtell vom ene andere chan iigsetzt werde. Bii Priis-Schteigerig vom ene Guet konzentriert sich en grosse Teil vo dr Nachfrag uuf es anders, zu gliiche Zwecke iisetzbars Guet, sofern s billiger isch. Bi Produktionsmittel isch es s gliiche: En vergliichwiis tüürer produzierendi Maschine z. B. wird durch ne choschtegünschtiger produzierendi ersetzt. Allerdings wird hüützutag immer wichtiger, dass die billiger produzierendi Maschine en gliichwertigi Qualität produziert. Nit z verwechsle isch de Begriff Subschtitution mit em Begriff Subsischtenz, wo "Lebensunterhalt" bedüütet.
Handwerk
As Handwärk (vo middelhoochdütsch hant-werc, e Leenübersetzig vom latiinische opus manuum und griechische χειρουργία cheirurgía) bezäichnet mä e Hufe gwärbligi Däätigkäite, wo mäistens uf Bstellig Brodukt oder Dienstläistige mache. Dr Begriff wird au für dr ganz Bruefsstand brucht.
S Handwärk underschäidet sich vo dr industrielle Massebrodukzioon, wo Ware für e Määrt broduziert, vilmol vo Arbäiter mit ere beschränkte Usbildig. D Brodukt, wo vo Handwärker häärgstellt wärde, si mäistens düürer as äänligs us ere Fabrik und vilmol von ere hööchere esthetische Kwalidäät (Kunsthandwärk). Vor allem in westlige Gsellschafte si vili Handwärk am usstärbe oder überlääbe nume dank dr Brodukzioon vo Nischebrodukt. Schmiid zum Bischbil, wo s früener in jedem gröössere Dorf gee het, si sälte worde, wil Ross sälte worde si, und die wenige Fassbinder wo s no git, spezialisiere sich uf Holzfässer für bsundrigs düüri Wii oder Spirituoose.
En dr Schweiz geits a Lischd vo de regulierte Berufe.
Beck
Dr Beck braucht ma emmer, wemma net selbr backat.
Drexlr
Handwerklich drexla hod au sei Nischa – s Reschdauriera ond fr d Leit, mo ebbes Schees hoa wellat em Haus. Mr ka au Eflaboi ond Schdoi drexla
Fassbender
D Fassbender machat net blos Fässr. Au offene Bottich ond andre Gfäs kennat se aus Holz macha.
Hafner
Hafner machet net blos Häfa, au Figura, Vasa ond Töpf.
Käser
Dr Käser – ohne den koi Käs. Neumodisch isch r a Molkereifachmann/frau.
Maurer
Schdoi uf Schdoi. Drotz Betoo, des brauchd s heit noo, genau asoo wia en Pompeji.
Metzger
Dr Metzgr machd a Ärbed, mo d Moischde ned kenndad.
Posamenter
Posamenter machad Posament, hend abr arg z kämpfa mid de induschdriell gmachde Posament. Posament werrad zom Vrziera vo Kloidr brauchd.
Seiler
Seiler, a Bruaf, mo se a Nischa gfond hod.
Schmiid
Schmiid hots enama jeda Dorf geba müassa, weil d Gäul hend bschlaga werra müassa.
Schriiner
Was in dr Schwyyz en Schriiner isch, entspricht im Vorarlberg eme Tischler. Im Gegesatz dezue dr Zimmermaa, wo gröberi Holzarbete macht.
Staimetz
Staimetz fir Sacha, mo lenger halta sottet.
Wagner
Moischdadoils muass ma d Arbed wia se kommt.
Zinngießr
Zinngießr kennat viele Sacha macha, Als Koschd odr au frs däglich Leba
Oizlnochweis
<references group="E" />
Fuaßnota
<references group ="A" />
Heinrich Roth
Dr Heinrich Roth, (* 1. März 1906 z Gerstette; † 7. Juli 1983 z Göttingen) isch ä dütsche Pädagog und Psycholog gsi.
Kattenhofen
Kettenuewen (lothrìngisch; frànzeesch Cattenom, ditsch Kattenhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Heinrich Roth
Läbe
Dr Heinrich Roth isch am 1. März 1906 z Gerstette, emenä Dorf uf dr Schwäbische Alb uf d Wält cho. Si Mueter isch scho früeh gschdorbe und si Vater ins Usland gange und er isch bi siiner Dante und siim Unggle z Ulm ufgwachse. Er het sächs Johr lang z Künzelsau Lehrer glehrt. Won er aber kei Boschde an erä Schuel gfunde het, het er vo 1926 bis 1928 as Huuslehrer gschafft, und z Erlange verschideni Fächer schdudiert. Noch em Abschluss isch er bis 1931 Lehrer uf erä Schuel z Ulm gsi. In de neggschde zwei Johr het er z Tübinge gschdudiert. 1933 het er s Schdaatsexamen gmacht und bim Oswald Kroh promoviert. Wil er zun erä verbotene Grubbe vo dr Bündische Jugend ghört het, het er nüm am ä Lehrerseminar welle schaffe, wien er vorgha het. Vo 1934 bis 1938 het er as Armeepsycholog an dr Psychologische Prüfschtell z Münche gschafft. 1942 isch er as Soldat in d Armee iigzoge worde. Noch em Chrieg isch er 1947 as Dozent an s Pädagogische Inschtitut z Künzelsau cho und het wiiter z Württeberg—z Schduttgard und z Esslinge—in der Lehrerbildig gschafft. Im Johr 1961 isch er an d Georg-August-Universität z Göttige grüeft worde.
Kattenhofen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Heinrich Roth
Läbe
Dr Roth het zur Schriftleitig vo dr Ziitschrift "Die Deutsche Schule" ghört, nodäm si neu gründet worden isch. Er isch vo 1966 bis 1974 Mitgliid vom Dütsche Bildigsrot gsi und bim Max-Planck-Inschdidut für Bildigsforschig.
Kattenhofen
Geogràfi
Kettenuewen lijt àn dr Mosel, rund àcht Kilometer nerdlich vun Thionville. Züe dr Gmein ghere d Ortsdeil Homeldange (lothr. Hommeldéng, ditsch 1871-1918 Homeldingen), Husange, Sentzich un Warpich. Nochergmeine vun Kettenuewen sìn Breistroff-la-Grande ìm Norde, Fixem un Gavisse ìm Nordoschte, Malling un Kœnigsmacker ìm Oschte, Basse-Ham ìm Sìde, Thionville un Hettange-Grande ìm Sìdweschte un Boust ìm Nordweschte.
Heinrich Roth
Läbe
Dr Heinrich Roth isch am 7. Juli 1983 z Göttingen gschdorbe.
Kattenhofen
Gschìcht
Kettenuewen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1182 àls Cathenem (1214 Kettenem, 1329 Kettenhem, 1400 Kettenheim, 1432 Katenem, 1544 Kettenoffen, 1568-1570 Kettenhoven, 1594 Kattenhous, 16. Jh. Catnum, 1668 Katenom).
Verwàltung
vun Kettenuewen ìsch. Kettenuewen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Kettenuewen ghert zem Moselfrankisch.
Wìrtschàft
D Gmei ìsch ìwerregionàl bekànnt durich s Àtomkràftwark Kettenuewen, s drìttgrescht z Frànkrich.
Koblach
Kobla (hochdütsch Koblach) isch a Gmoand im Bezirk Fealdkirch z Vorarlberg, Öschtriich mit Iiwohner.
Geografii
Kobla lit im mittlera öschtriichischa Rhital uf 456 m Seehöhe und hot a Fläche vo 10,24 km². Dr alte Dorfkern lit am Fuaß vom Kummaberg. Ortstöal vo dr Gmoand sind Au, Dürne, Stroßahüser, Neuburg und Udlberg. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 56,6 % Landwirtschaftsfläch, 19,7 % Wald, 11,2 % Sidlungsfläche und 12,4 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Kobla siand Mäder, Götzis, Kluus, Röthis, Rankweil, Meiningen und Oberriet.
Gschicht
Scho i dar Mittlstuazit, vor ebba 7.000 Johr, hots im Gmoandsgebiat Siedliga gia. 1952 hot ma am Fuaß vom Kummaberg bi Usgrabiga menschliche Übrrescht us da Mittlstuazit (ebba 7.500 v. Chr.) gfunda.
Im Mittlalter isch Kobla an Königshof vo da Welfa gsi. Dr Hugo vo Tumb hot 1363 dia Burg und d Herrschaft Neuburg ad Herzög vo Öschtriich verkoft - direkt im Herrschaftsgebiat vo da Montforter.
1675 isch Kobla a uagene Pfarrgmoand wora. Vo 1805 bis 1814 hot dr Ort zu Bayern khört, denn widr zu Öschtriich. Dia Habsburger hond dia Ort z Vorarlberg amol vo Tirol und amol vo Vordröschtriich (Friburg im Brisgau) us regiert - dia hond 1852 d Pfandschaft übrnoh. Zum öschtriichischa Bundesland Vorarlberg khört Kobla sit da Gründig 1861.
1888 sind viele Hüser und große Flächa vom Gmoandsgebiat bi nar Rhiübrschwemmig zrstört wora. Vo 1945 bis 1955 hot dr Ort zu da französischa Bsatzigszona z Öschtriich khört.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Politik
D Gmoandsvertreatig bestoht us 24 Mitglider. D Sitzvertoalig noch da Gmoandsvertreatigswahl 2010 isch: ÖVP 18 Sitz, SPÖ 4 Sitz und FPÖ 2 Sitz. Bürgermoaschtr isch da Fritz Maierhofer vo da ÖVP.
Würtschaft und Infrastruktur
Im Johr 2003 hots im Ort 82 Firmana vo da gwerblicha Würtschaft mit 641 Bschäftigta und 72 Lehrling gia, lohnstüerpflichtige Erwerbstätige sinds 1.711 gsi. D Landwürtschaft spiilt a wichtige Rolla, dr Atoal vo da landwürtschaftlicha Flächa lit bi 54,9 %.
Bildig
Z Kobla gits zwoa Kindergärta und 436 Schüaler in a Volks- und a Mittlschual (Stand Jänner 2003).
Dialekt
Dr Dialekt vo Kobla khört zum Bodeseealemannisch.
API
D'Abchürzig API stot fer
Zell LU
Zäu (amtlech Zell) esch e politischi Gmeyn em Wahlchreis Wilisou vom Kanton Lozärn i de Schwyyz.
Geographi
D Gmeyn liid öppe 6 km nordweschtlech vo Willisou im vordere Tau vo de Luthere ond esch es regionauus Zentrom. Zo de Gmeyn ghöre näbem Dorf ou die beyde Ortstöu Brisegg ond Hüsu wo de Warmisbach y de Gotsweler Rotbach ymöndet. Abgse vom Luutertau, wo flach esch, liid de Räscht vo de Gmeyn im Höguland. Im Nordoschte vo de Gmeyn legge d Weiler Häuersdorf, Bröndle ond Hönkihof. Im Norde lyd d Goggihöy, nordwestlech de Zäuerwaud. De höchscht Ponkt vo de Gmeyn esch de Saubrig. Vom Gmeyndegebiet vo fasch 14 km² wärde 68 Brozännt landwertschaftlech gnotzt. Waud ond Ghöuz möche 22.8% vo de Flächi uus ond 8.9% sey Sedligsflächi.
Zäu gränzt a d Gmeynde Autishofe, Feschbech, Schöötz, Ufhuse und Willisou.
Gschecht
D Gägend esch scho vor üsre Zyträchnig besedled gse, wie en Fond vomere Bronzebieli (Beil) beleid. Zodem esch e römisisch Goudmönze usgraabe worde. Ime päpschtleche Sammuregester zor Erhebig vo de Chrüzzogs-Stüür werd Celle im 1275 s erschte mou erwähnt. Bes 1407 het d Gmeyn zor Grafschaft Willisou, wo im Bsetz vo de Habsborger gse esch, ghört. Die Hey do Regäntschaft y de Herre vo Büttike öbergä. 1407 esch do schliesslich d Grafschaft vo Lozärn koufft worde ond Zäu het do bes 1798 i de Landvogtey Willisau ghört. Vo 1798 bes 1803 esch de Ort do em Distrikt Willisou zuteilt gse, ond dä esch jo de is nöi gschaffne Amt Willisou yglederet worde.
Sed em 1. Januar 2013 ghört Zäu zom Wahlchreis Wilisou, wo s Amt Wilisou abglööst hed.
Bevöukerigsentwecklig
D Bevöukerig esch metti vom 19. Johrhondert starch aagwachse (1798–1850: +63,1 %). I de 1850er Johr esch e Masseabwandrig ond aschliessend e Phase vor Stagnation yträtte, wo bes 1888 aghaute het. Nochhär esch d Ywonnerzau bes 1941 weder starch agwachse. Nochem zwöite Wäutchrieg hets weder en Abwanderigswäuue gä. Vom sebzgi (1970) wägg bes im Johr 2000 esch d Bevöukerig aber weder agwachse. Sedhär stagniert d Bevöukerigszau weder.
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Sproche
D Bevöukerig benotzt aus Omgangssproch e hochalemannische Dialäkt. Be de leggschte Väuchszellig im Johr 2000 hey 94,84 % Düütsch, 1,67 % Aubanisch ond 0,81 % Portugysisch aus Houptsproch agää.
Gloube
Früecher sey auui Ywonner Metgled vo de Römisch-Katholische Chele gse. Dör Cheleuustrett ond Zuewanderig us andere Religione vo de Schwyyz ond em Ossland het sech das aber gänderet. Hötzotags (2000) sey 77,72 % römisch-katholisch ond 15,65 % evangelisch-reformierty Chreschte. Denäbscht fendet me 2,28 % Musliime ond jewius 0,61 Brozänt Konfässionlosi ond Aghörigi vo andere nedchreschtleche Religione (die meischte sey Hindus tamilischer Härkonft). Be de Mosliim handlets sech fasch uuschliesslech om Auabaner usem Kosovo ond Mazedonie.
Nationalität
Vo de 1938 Ywonner Ändi 2006 sey 1759 Schwyyzer ond 179 Ossländer. Be de leggschte Vouchszällig sey 89,57 % (Yschliesslech Doppubörger 90,33 % Schwyyzer. Die gröschte Ywanderergruppe chöme us Serbie-Montenegro (die meischte sey Aubaner), Portugau, Mazedonie (wederom die meischte Aubaner), Kroatie ond Sri Lanka.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,6 %, CVP 31,1 %, FDP 21,2 %, GLP 1,6 %, GP 3,0 %, SP 5,0 %, SVP 32,9 %, Süschtigi 3,7 %.
Dr Gmeindspräsident vo Zäu esch dr Markus Tremp (Stand Februar 2016).
Verchehr
Zäu hett met Zäu ond Hüsu zwöi Hautestölle a de Bahnlini Lozärn–Langetu. D Gmein esch e lokale Buss-Chnooteponkt. D Buslinie Zäu–Autbüüre–St. Orbe, Hüsu–Ofhuuse ond Hüsu–Hofstatt–Luutere–Hender Ey erschliesses Omland met ÖV. Zäu lyd a de Strosse Willisou–Hottu ond Zäu–Santorbe (Sankt Urban). Die nöchstgläggne Outobahnaschlöss sey z Dagmersöuue (12 km) ond d Sorsi (16 km).
Max-Planck-Institut zur Erforschung von Kriminalität, Sicherheit und Recht
S Max-Planck-Inschtitut fir d Erforschig vu Kriminalitet, Sicherhait un Rächt (dt. Max-Planck-Institut zur Erforschung von Kriminalität, Sicherheit und Recht, MPI-CSL) isch e usseruniversiteri Forschigsyyrichtig unter dr Dregerschaft vu dr Max-Planck-Gsellschaft mit Sitz z Fryburg. S Inschtitut drybt vor allem Grundlageforschig uf dr Biet Kriminology, Strofrächt un Effetli Rächt.
Laitig
S Inschtitut wird glaitet vu dr Diräkter*ne Tatjana Hörnle, Ralf Poscher un Jean-Louis van Gelder.
Im Friejohr 2019 hän rund 120 Lyt am Inschtitut gschafft. Emeritierti Diräkter am Inschtitut sin dr Ulrich Sieber, dr Hans-Jörg Albrecht un dr Albin Eser.
Gschicht
S Max-Planck-Inschtitut fir d Erforschig vu Kriminalitet, Sicherhait un Rächt goht zrugg uf s Seminar fir uusländisch un international Strofrächt an dr Universitet Fryburg. Anne 1938 het dr domolige Inhaber vum Lehrstuel fir Strofrächt an dr Rächts- un Staatswisseschaftlige Fakultet, dr Prof. Dr. Adolf Schönke, en Aadrag fir des Seminar gstellt, speter im Johr isch s vum Badische Minischterium vum Kultus un Unterricht gnähmigt wore. Dr Name „Institut für ausländisches und internationales Strafrecht“ het s anne 1947 iberchuu. Im Johr 1966 isch s Inschtitut in d Max-Planck-Gsellschaft ufgnuu wore un het dr Name "Max-Planck-Institut für ausländisches und internationales Strafrecht" kriegt.
Anne 1978 isch s Inschtitut in sy markante Neiböu vum Architäkt Herbert Dörr in dr Fryburger Wieri zoge, wu s hit no unterbrocht isch. Dr Architäkturstil wird em Brutalismus zuegornet. Härzstuck vum viersteckige Böu isch Bibliothek mit zurzyt rund 480.000 Biecher, wu ibner e baar Stockwärch goht.
Im Zug vu dr Umgstaltig vum Forschigsprofil anne 2019 isch s Inschtitut zum 1. Merz 2020 umgnännt wore in "Max-Planck-Institut zur Erforschung von Kriminalität, Sicherheit und Recht".
Forschigsprofil
S Max-Planck-Inschtitut fir d Erforschig vu Kriminalitet, Sicherhait un Rächt ghert zue dr Gaischtes-, Sozial- un Humanwisseschaftlige Sektion vu dr Max-Planck-Gsellschaft fir d Ferderig vu dr Wisseschafte e. V. S isch in drei Forschigsabdailige: Kriminology, Effetli Rächt un Strofrächt. D Forschigsuusrichtig vum Inschtitut isch grundlagenorientiert un dur dr interdisziplinäre rächts- un sozialwisseschaftlige Forschigsaasatz glychzytig au aawändigsorientiert. Di sälbschtständige Forschigsberaich sin methodisch mitenander verzahnt un dur d Wahl vu ire Forschigsgegeständ ufenander abgstimmt. In dr Forschigsmethode dien si d Abdailige mit ire unterschidlige Untersuechigsaasätze un theoretische Perschpäktive ergänze.
Mit dären programmatische Ufstellig cha s Gsamtspäktrum vu allne aktuälle sicherhaitsrelevante Frogestellige, zue Phänomene un au zue Akteur, Inschtanze, Kunzäpt un Inschtrumänt – analytisch wie au methodisch erfasst un ufgschafft wäre
Montreux (Begriffsklärung)
Montreux isch dr Namme vu däne Ortschafte:
Montreux stoht fir:
Communauté de communes Porte de France Rhin Sud
D Communauté de communes Porte de France Rhin Sud (CCPFRS) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 27. November 2002 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han sechs Gmeina àm Rhii gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Otmersche gsìì, Präsidantin d Martine Laemlin. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Mulhouse Alsace Agglomération füsioniert wore.
Christoph I. (Baden)
Dr Markgrof Christoph I. vu Bade (* 13, Novämber 1453 z Bade-Bade; † 19. Merz 1527 uf Burg Hochebade/Bade-Bade) het vu 1475 bis 1515 regiert. Anne 1503 het er d Herrschaft vu dr uusgstorbene badische Näbelinie Hachbärg-Susebärg wider mit dr badische Stammland verainigt.
Lääbe
Dr Christoph I. vu Bade isch e Suhn vum Markgrof Karl I. vu Bade un dr Katharina vu Eschtrych gsii, dr Schweschter vum Chaiser Friedrich III.
Dr Christoph het z Speyer un z Fyburg sy Schuelbildig iberchuu. Vu Mai bis Novämber 1468 het er zäme mit em Eberhard vu Wirttebärg-Aurich e Pilgerfahrt uf Jerusalem gmacht, wu är un syni 24 adlige Beglaiter am 12. Juli 1468 in dr Grabeschilche zum Ritter vum Hailige Grab gschlaa wore sin.
Anne 1476 het er aafangs zäme mit sym Brueder Albrecht sy Herrschaft as Markgrof aadrätte. Där het 1476 d Grofschaft Hochbärg as Erbdail iberchuu, dodermit het dr Christoph ab däm Zytpunkt d Markgrofewird ellai ghaa.
Die Erbdailig mit sym Brueder Albrecht isch aafangs uf segs Johr yygränzt gsii, isch aber 1482 mit ere ändgiltige Reglig duurhaft wore. Dr Albrecht het Aadail aber sofort gege ne Räntezahlig an dr Christoph retuurgee, dodermit isch s Herrschaftsbiet de facto uudailt blibe. Wu dr Albrecht 1488 chinderlos gstorben isch, sin d Burg un d Herrschaft Hochbärg ändgiltig an dr Christoph zruggfalle.
Ass sy Mueter ängi Bezieige zum Huus Habsburg ghaa het, het d Regierigszyt vum Christoph bstimmt. Scho ai Johr vor er d Regierig aadrätte het, het er em Friedrich III. mit Druppe geg dr Karl dr Kien ghulfe. Unter em Maximilian I. het er dr Ruef as tapfere un erfolgryche Fäldherr kriegt, vor allem in dr Niderlande. Dr Chaiser het si dodermit revanchiert, indäm er em Christoph Herrschafte im Weschte vum Rych iberdrait het (unter anderem d Statthalterschaft z Luxemburg) un indäm er dr Christoph anne 1491 z Mechelen in exklusiv Orden vum Guldene Vlies ufgnuu het.
Anne 1489 isch dr Christoph Mitglid vum Schwebische Bund wore. Des im im Zämehang dodermit gstande, ass er si Miei gee het um e fridligi Koexischtänz mit syne Nochbere (vor allem mit Wirttebärg un mit dr Stedt Wyl un Stroßburi). Im Schutz vu däm sidweschtdytsche Landfride het dr Christoph dr inner Uusböu vu sym Herrschaftsbiet firschirbrocht.
Dr Christoph het s Nei Schloss z Bade-Bade uusböue un het s ab 1479 as Wohnsitz gnuu.
S Röttelsche Gemächt un dr Erbfolgstryt
Am 31. Augschte 1490 hän d Markgrofe Philipp vu Hachbärg-Susebärg un dr Christoph en Erbverdrag gschlosse, s sognännt „Röttelsche Gemächt“. Scho 1490–1493 het dr Philipp vu Hachbärg-Susebärg d Verwaltig vu syne badische Herrschafte an dr Christoph iberdrait. Wu am 9. Septämber 1503 dr Philipp, dr letscht vu dr Markgrofe vu Hachbärg-Susebärg, ohni männlige Erb gstorben isch, sin syni Herrschafte Röttle, Susebärg un Badewyler an dr Christoph gfalle.
Em Philipp sy Dochter Johanna isch noch em Dod vu irem Vater Grefi vu Nöieburg wore un het 1504 dr Ludwig vu Orléans ghyrote, wu si no au marquis de Rothelin gnännt het. Si het mit Hilf vun e baar aidgnessische Ständ un vvum Chengirych Frankrych Aasprich uf di badische Herrschafte gstellt. Noch em Dod vu dr Johanna (1543) het si au ire Suhn François allno marquis de Rothelin gnännt un het di Näbelinie Orléans-Rothelin grindet. Dr Stryt mit däre Linie isch erscht 1581 mit dr Zahlig vu 225 000 Gulde byglait wore.
Au s Huus Erschtrych het Aasprich as Landgrofe vum Brysgau gstellt. Där Stryt isch erscht anne 1741 ändgiltig byglait wore un het s Huus Bade-Durlach nomol 230 000 Gulde gchoschtet.
Ibergab vu dr Regierig an syni Sihn
Wel vum Lyb un vum Gaischt här gschwecht gsii isch, het er anne 1515 d Regäntschaft an syni Sihn Bernhard, Philipp un Ernst mieße abdrätte. D Noofolgreglig, wun er 1503 vorgsää ghaa het, un wu uf dr Markgrofedafele vum Hans Baldung scho ins Bild gsetzt gsii isch, nämli ass dr Philipp Elaierb soll syy, het er nit chenne duresetze. 1516 isch er unter d Vormundschaft vu syne Sihn gstellt wore; är isch 1527 in gaischtiger Umnachtig gstorbe.
Wu dr Philipp 1533 ohni Erbe gstorben isch, hän syni Brieder s Erb unter si ufdailt. Dodermit sin ab 1533 d Markgrofschafte Bade-Durlach un Bade-Bade entstande. Erscht 1771 isch s Land noch em Uusstärbe vu dr Bade-Badener Linie unter em Markgrof Karl Friedrich per Erbschaftsverdrag wider verainigt wore.
Borträt
Vor allem dr Hans Baldung het verschideni Darstellige vum Firscht gschaffe. 2006 het em Baldung sy sognännti Markgrofedafele, e Votivbild, wu dr Christoph im Krais vu syre Familie vor dr Anna Selbdritt zaigt, fir Ufsää gsorgt, wu si uusegstellt het, ass des Wärch, wu zytwys d Familie vu dr Markgrofe vu Bade Aasprich druf gstellt hän, scho syter anne 1930 em Land Bade ghert.
Um 1490 isch in ere Pariser Wärchstatt s Stundebuech vum Markgrof Christoph gschaffe wore, e Prachthandschrift, wu hit in dr Badische Landesbibliothek as Handschrift „Durlach 1“ ufbhalte wird.
Minze hän sy Gaicht zaigt, aber au ne 1519 fir s Auguschtinerchloster z Züri gstifteti Glasschybe. En anderi Glasschybe ghert zue dr Sammlig vum Herzog vu Wirttebärg z Altshausen.
Eh un Chinder
Us däre Verbindig sin die Chinder firigange:
Literatur
Dr Erbverdrag isch do abdruckt
Anno 1602
Anno 1602 isch s erschte Spiel i dä Computerspiil-Reihe vo Anno. Es gat drum e chlini Inselwelt zbesiedle. Starte duet mer debii mit eme chline Schiff mit e paar Rohstoff.