cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
17. Jahrhundert
Rückblick gegenüber ziitgenössische Epochesetzige
Im düütsche Schprachruum hät sich i dr Kunscht und Literaturgschicht im 20. Jahrhundert e Perschpektive uf de Barock als Schtilideal vom 17. Jahrhundert etabliert. England und de Niderlande wird debii zuegschtande, die Phase chuum uusgeprägt z haa, da hebi d Uufklärig Mitti vom 17. Jahrhundert bereits aagfange. S Wort Barock hät im 17. Jahrhundert kei Bedüütig ghaa. Dr behaupteti Epocheverzug zwüsched de Niederlanden und England deet und em (noch barocke) Kontinent da, hät sich im 17. Jahrhundert noch viil weniger bhaupte laa. S europäische Kommunikationsnetz und dr intensivi Kulturuustuusch händ europawiit s Gefühl gschtattet, im gliiche Jahrhundert z lebe. D Orientierig am Gschmack vo dr (römische) Antike isch europawiit beschtimmend und isch dur d „Querelle des Anciens et des Modernes“ Endi vom 17. Jahrhundert durch erhalte 'blibe, wo dr Antike jetzt e eigeni Moderne gegenübergschtellt hät.
Mer dörf d Freud a dr Viilfalt vo de Natione, wo sich i dr zweite Hälfti vom 17. Jahrhundert entwicklet, nöd als Uusprägig vo Nationalismus gsee. D Aagebot lieged effektiv uf em europäische Märt nebenenand vor und erzüüged erwünschti Abwechslig. Italienischi Musiker bereised Endi vim 17. Jahrhundert Europa, französischi Tanzmeischter und Gartearchitekte macheds ihnen gliich, i de Wohnige vo riiche Londoner Bürger hanged Endi vom 17. Jahrhundert Bilder i de europäische Schtile nebedenand. I de Tanzsätz erfreut grad s Nebedenand vo verschiedene Tänz, wo mit Allemande, Courante etc. Endi vom 17. Jahrhundert schtandardisierti internationali Näme träged. E Europamode entwicklet sich im spaate 17. Jahrhundert, träit vom europäische Ideal vo dr französische galante Conduite, wo mit de 1640er sich uusbreitet, und im höfische Umgang s strengere Zeremoniell ablööst, wo jetzt meeh a Schpanische Hof zuegschribe wird.
D Mode vom Galante, wo i de 1680er zur gsamteuropäische wird, lauft am Endi is 18. Jahrhundert ine, wo si i de 1720er und 1730er uf nationali Gegemode stosst und em empfindsame Verhalte als neuem Ideal schliesslich wiicht.
Mer wahrt europäischi Perschpektive i rückblickende historische Darschtellige im Allgemeine präziser, wenn mer Schtilideal und Mode under de Begrifflichkeite vo dr Ziit erfasst.
Ancus Marcius
De Ancus Marcius isch de viert König vo Rom (640-616 v. Chr.) gsii.
Famili
Sin Grossvatter isch de Marcus Marcius gsii. Sin Vatter Numa Marcius isch underem König Numa Pompilius Pontifex gsii und het dem sini Töchter Pompilia ghüroote. Spööter isch de Numa Marcius de Stellvertreter (praefectus urbis) vom König Tullus Hostilius gsii.
Sini beede Söö sind a de Ermordig vom König Lucius Tarquinius Priscus bitailigt gsii und drum us de Stadt Rom vertribe wore. Da Thema werd i de Freske vo de etruskische Tomba François dargstellt, wo en Marce Camitlnas de Cneve Tarχunies Rumaχ ermordet. Vom Marcus Ancius stammt di römischi Famili vo de Marcii ab.
Taate
De Ancus Marcius isch e fridfertige König gsii. Er het de Hafe vo Ostia uusbaut und het so Rom zunere riiche Handelsstadt gmacht. Er het aagornnet, as di sakrale Gsetz, wo de Numa Pompilius erloo het, öffetlich gmacht wered. Er het di rituelli Chriegserchläärig iigfüert und underworfni Nochbuure ufem Aventin agsidlet.
17. Jahrhundert
Konfessionalisierig vo politische Usenandersetzige
D Reformation hät an 17. Jahrhundert e konfessionell 'gliiderti Landchkarte hinderlaa. De Luther hät früeh weltlichi Herrschaft für de Schutz vo dr neue Konfession gwunne. Für weltlichi Herrschafte isch wenig später im Bekenntnis zur neue Religion d Chance gläge, mit em Religionswechsel gegenüber em mehrheitlich katholische Riichverband uf Dischtanz z gaa. E Schwächig vom Kaisertum isch im düütschschprachige Ruum d Folg gsii. Di neu Religion selber hät sich unverzüglich i Lutheraner, Reformierti und insubortinati Gruppe schpaltet, wo sich gweigeret händ Bündniss vo dr neue Religion mit weltlicher Macht aazerkenne. Nord- und Mitteldüütschland sind mit der Reformation protestantisch worde, d Schwiiz und di hütige Niederlande sind reformiert worde, di Spanische Niederlande, s hütige Belgie, bliibed katholisch. England hät underem Heinrich VIII. d Reformation iigfüehrt, s Ziil isch da stärcher gsii als uf em Kontinent e Union vo weltlicher und chirchlicher Macht zhaa. Heinrich VIII. isch s Oberhaupt vo dere vo ihm begründete Anglikanische Chile worde. Skandinavie isch protestantisch worde. Pole isch katholisch 'blibe, hät aber im Verlauf grad a Gruppe vom Widerstand gege e Verbindig vo weltlicher Herrschaft mit dr neue protestantische Religion, wie de Socinianer politische Schutz gwährt. S hütige Rumänie hät dissidente protestantische Bewegige weitere Schutz gwährt.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1980
Di vum Minischterbresidänt Lothar Späth gfiert CDU het 53,4 % vu dr Stimme iberchuu (minus 3,3 Brozäntpinkt). D SPD het 32,5 % (minus 0,8) un d FDP/DVP 8,3 % (plus 0,5) kriegt. Große Wahlgwinner sin di Griene gsii, wu zum erschte Mol kandidiert hän un uf 5,3 % chuu sin un iber d Fimf-Brozänt-Hurd gumpt sin. Dr Späth het s Kabinett Späth II bildet.
Siblingen
Siblinge oder Süblinge (amtlich Siblingen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Schlaate im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Quark (Physik)
D Kwark ([], [] oder []) si im Standardmodäll vo dr Däilifüsik die elementare Bestanddäil (Elementardäili), wo d Hadrone (z. B. d Atomkärn-Baustäi, d Protone und d Neutrone) use ene bestöön.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1980
Uusgangslag
Bi dr Landdagswahl 1976 het d CDU, wu ellai regiert ghaa het, unter dr Fierig vum Minischterbresidänt Hans Filbinger s absolut Meh vu dr Wehlerstimme kriegt un iri Mandat verdaidigt. As Oppositionsbarteie hän im Landdag d SPD un d FDP/DVP fungiert. Anne 1978 isch dr Hans Filbinger im Rame vu dr „Filbinger-Affäre“ vum Amt vum Minischterbresidänt zrugdrätte, dr Lothar Späth isch sy Noofolger wore.
Ergebnis
Dur vier Iberhangmandat isch d Zahl vu dr Abgordnete bi 124 statt dr nominäll 120 Sitz im Landdag gläge. Doderdur hän di Griene dr Fraktionsstatus verbasst, wel si nit di notwändige fimf Brozänt vu dr Abgordnete ghaa hän, un hän wäge däm nume dr Status vun ere Gruppe kriegt.
Quark (Physik)
Si häi e Spin vo 1/2 und si dorum Fermione. Zämme mit de Leptone und de Äichbosone gälte si hüte as die fundamentale Baustäi, wo alli Materie us ene ufbaut isch. So bestöön Baryone (z. B. s Proton) s drei Kwark, Mesone (z. B. das Pion) us eme Kwark und eme Antikwark.
Siblingen
Geografi
Siblinge lit am nördliche Rand vo de Chleggiebeni. D Gmeindsflächi umfasst 44,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 48,7 % Wald, 6,3 % Sidligsflächi und 0,4 % sustigi Flächi.
Quark (Physik)
1964 het dr Füsiker Murray Gell-Mann am Caltech d Existänz vo de Kwark bostuliert. Für die Schematisierig vom hadronische „Däili-Zoo“ mit Hilf vo de Kwark het er 1969 dr Nobelbriis für Füsik überchoo. Unabhängig vo em het dr George Zweig am CERN en äänligs Modäll entwigglet, und är het de fundamentale Baustäi „aces“ gsäit. Sini Vorgsetzt häi en aber nid lo veröffentlige. Au dr Juval Ne’eman het 1962 vorgschlaage, d Hadrone, wo denn bekannt gsi si, mit dr speziell-unitäre Grubbe SU(3) z klassifiziere.
Siblingen
Gschicht
Siblinge isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1049 als Siblinga.
Quark (Physik)
Am Ändi vo de 1960er Joor het mä Experimänt mit Hilf vo dr dief-inelastische Elektron-Nukleon-Ströijig afo mache, zum Kwark finde und het in de Strukturfunkzioone Hiiwiis gfunde druf, ass d Kwark existiere und was für Äigeschafte si häi.
17. Jahrhundert
Konfessionalisierig vo politische Usenandersetzige
D Uufteilig vo dr europäische Landcharte under de Konfessione hät im 16. Jahrhundert es neuis Allianzegflecht gschaffe. D Konflikt zwüsched de konfessionell orientierte Gebiet sind mit dr Wende is 17. Jahrhundert us mehrere Gründe eskaliert: Jedes Territorium vo Europa hät am Afang vom 17. Jahrhundert über e vom Schtaat legitimierti Religiösi Orientierig verfüegt und über konfessionelli Minderheite – wo i ussländische Schtaate Verbündeti ghaa händ. Grundsätzlich ungklärt isch der Status vo de konfessionelle Minderheite gsii. Sie händ sich zum Teil i gheime Zirkel orientiert, offen händs Widerschtand gege staatlichi Politik betribe, wo immer die d Mehrheitsreligion privilegiert hät. Zweitens händ sich im Riichsgebiet di sit em Mittelalter bestehende Konflikt zwüsched Kaiserhuus und Fürschtentümer aufglade, konfessionelli Blöck sind dämm em Kaiserhuus gegenüber gschtante, wo siinere Entmachtig mutmasslich nur imene Konfessionskampf hät begegne chönne. Böhme isch da is Zentrum vo de Usenandersetzige grate, wo sich sich dänn de Driissgjährig Chrieg entzünded hät. E dritti Konfliktsituation hät i de Niederlande mit em aaduurende Chrieg zwüsched Schpanische Niederlande und dr Republik bestande. Da sind Schpanie und Frankriich als katholischi Schtaate im Hintergrund, während di freie Niederlande e zuenehmendi Macht als führendi Wirtschaftsnation und Seemacht beansprucht händ.
Siblingen
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 11,5 % gläge.
Religion
72,8 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 13,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 4,0 %, FDP 11,8 %, SP 33,0 %, SVP 42,3 %, Sustigi 8,8 %.
Gmeindspresident isch de Hans Peter Gächter (Stand 2019).
17. Jahrhundert
Dr Konflikt um d Niederlande, 1579-1648
Nach dr Unabhängigkeitserchlärig vo de siebe nördliche Provinze (Allianz vo Utrecht) vom 23. Januar 1579 fangt der Achzgjährig Chrieg gege di schpanische Habsburger aa. Er endet mit dr formelle Unabhängigkeit vo Schpanien im Weschtfälische Friede am 15. Mai 1648, wo für d Niederlande wie für d Schwiiz di letschtendlich Trennig vom mittelalterliche Römisch-Düütsche-Riich bedüütet.
Siblingen
Sproch und Dialekt
De hochalemannisch Dialekt vo Siblinge ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
17. Jahrhundert
Dr Driissgjährig Chrieg, 1618-1648
Usenandersetzige um di Konfessionelli Orientierig vo de Territorie im Heilige Römische Riich und di vom Kaiserhuus betriebeni Gegereformation eskalierted 1618 im Uusbruch vom Driissgjährige Chrieg. Er hät in Mitteleuropa zuere militärische und wirtschaftliche Kataschtrophe gfüehrt. Dr düütschschprachigi Ruum isch in Brennpunkt vo europäische Interesse graate. Schwede hät im Driissgjährige Chrieg di proteschtantisch Liga understützt, Frankriich hät im Verlauf vom Chrieg eigeni Machtinteresse als katholischi Nation wahrgnaah. Söldnertruppe us ganz Europa händ uf Siite vo de verschiedene Heerfüehrer kämpft, wo erheblichi eigeni Macht gewunne händ.
D Chriegsfüehrig hät im Verlauf unkontrollierti Züüg agnaah: Schtädt sind belagert und 'plünderet worde – di belagernde Armeeä händ müesse us em Umland ernährt werde. Marodierendi Söldnertruppe händ sich müesse selber ernähre und händ das ungeniert mit Iisatz vo Gwalt gege d Landbevölkerig au gmacht.
Zentraleuropa hät im Verlauf vo driissg Jahre vo 1618 bis 1648 en Bevölkerigsrückgang und en Iibruch vo dr landwirtschaftliche Produktivität erlitte.
Dr Weschtfälisch Friede hät 1648 di militärische Usenandersetzige mit ere Bestätigung vo dr Kompromissformel beendet, wo bereits eis Jahrhundert vorher gfunde worde isch: Di einzelne Territorie erhalted d Macht, dass sie über d Religion im eigene Land beschtimme chönnd.
Dr Englisch Bürgerchrieg 1641-1660
E eigeni Konfliktsituation vo religiös-schtaatlicher Dimension findt in Grossbritannien ab de 1640er ihre Uustrag. D Macht vo de regierende Stuarts insbesonderi uf em Gebiet vo dr Religion findt det nur 'teilti Anerchännig. Es entschtaht e Disvision (Underschidliche Aaschauigswiis) zwüsched Aahänger vom König (Royalists) und Aahänger vom Parlament (Roundheads). Beidi Strömige spreched (ab de 1680er gfolgt vo de Tories und Whigs) bis is 18. Jahrhundert es breits Schpektrum a Strömige im konfessionell politische Kampf aa: Di einte mit Parteigänger, wo (heimlich) d Rekatholisierig befürworted wie au mit Gruppe, wo explizit für e Schtärchig vo dr Anglikanische Chile i ihrne hohe Würde iitreted; di andere mit Aagebot vonere Schtärchig vo bürgerliche Recht, wo durs Parlament gschützt werde sölled. Si rekrutiered sich i de 1640er vor allem us em puritanische Lager. 1649 wird inere revolutionäre Erhebig vom Parlament de Karl I. hiigrichtet. Siin Sohn Karl II. begit sich i französische Schutz, während in England d Gwaltherrschaft vom Oliver Cromwell aabricht, wo 1660 endet, wo sich zeigt, dass s neue Regime nöd i dr Laag isch, e Kontinuität vo dr Herrschaft über em Cromwell siin Tod use herzschtelle. De Karl II. wird im Akt vo dr „Restauration“ is Land zruggholt und König gegenüber emene Parlament, wo er erheblich Macht iirüüme mues.
Frankriich wird under em Ludwig XIV. zur Grossmacht, 1660-1715
Di zweit Hälfti vom 17. Jahrhundert isch vom Aawachse vo dr französische Macht beschtimmt: Frankriich griift d Niederlande aa, diä sind uf dr andere Siite i e Usenandersetzig mit England um d Seeherrschaft involviert. Es glingt Frankriich im Verlauf vo de Usenandersetzige nöd, d Niederlande iizneeh, au d Tatsache, dass mer em Karl II. Schutz gwährt hät und demit über gueti Beziehige uf England verfüegt bliibt im Chräfteschpiil folgelos.
Dr Türkisch Aagriff uf Wien, 1683
In Uusnutzig vo dr Deschtabilisierig, wo proteschtantischi Gruppe im Balkangebiet und em hütige Ungarn dr katholisch-habsburgische Macht bereited, riskiert s Osmanische Riich – heimlich vo Frankriich underschtützt – i de früehe 1680er en Aagriff uf Öschterriich, wo aber imene militärische Debakel endet. D Belagerig vo Wien schiiteret 1683, nachdem Truppe vo verschiedene Riichsterritorie Wien zur Hilf chömed. Namentlich Bayern, nach eme Bündniswechsel under em neue Kurfürscht sit 1679 in Allianz mit Wien (schtatt Frankriich), engagiert sich a dr „Befreiig“ vo Ungarn und vom Balkan i de Chriegszüüg vo de 1680er, wo bis Belgrad abe gönd und de Grundschtei für de späteri habsburgisch Vielvölkerschtaat leged.
Di Glorious Revolution und di Gross Allianz gege Frankriich, 1688-1712
E gschlosseni neui politischi Situation richtet sich i de 1680er ii: England erlebt 1688 e zweiti Revolution, der Nachfolger vom Karls II. wird, wil er e Rückfüehrig vo dr Nation in Katholizismus befürchte laat, abgsetzt und mit militärischer, vom Parlament organisierter Gwalt us em Land vertribe. Siin Rückzug verlauft über Irland uf Frankriich. D Regentschaft wird em Wilhelm III. (verhüüratet mit ere englische Erbin) zuegschproche, dem Regent, wo i de 1670er de Widerschtand vo de Niederlande gege Frankriich organisiert hät. Wo Frankriich 1689 d Pfalz aagriift, tritt de Wilhelm III. massgeblich für s Bündnis vo de ihm underschtehende Machtbereich vo de Niederlande und England mit em Riich ii. E europäischi Allianz gege Frankriich mit Duur bis 1698 isch d Folg. Im Schpanische Erbfolgchrieg wird sie 1701-1712 ihri zweiti Uuflaag gfinde.
E zweiti gsamteuropäischi Konfliktsituation bahnt sich Endi vom 17. Jahrhundert zwüsched Schwede und Russland aa, si wird mit em Grosse Nordische Chrieg 1700-1721 ihre Uustraag gfinde.
Quark (Physik)
Ass mä aber bis hüt no käini freie Kwark het chönne mässe, isch äins vo de grösste unglöste Brobleem in dr Däillifüsik. S Fenomeen isch as Confinement bekannt und gältet as e Millenium-Brobleem. Es git zwar starki Hiiwiis druf, ass d Theorii vo dr starke Wäggselwirkig, d Kwantechromodünamik (QCD), drzue füehrt, ass mä d Kwark muess iifüere, aber e stränge mathematische Bewiis git s noonig.
17. Jahrhundert
Latiinamerika
En massive Uusgriff vo Europa uf d Welt hät mit dr Entdeckig vo Amerika 1492 iigsetzt. S 16. Jahrhundert hät di gwaltsami Inbsitznaahm vo Latiinamerika erlebt dur di Schpanische und Portugiesische Eroberer. S erschti Interesse hät dr Plünderig vo de Goldvorkomme 'gulte und hät Schpanie und Portugal kein langfrischtige Vorteil bscheert. D Priise für Gold sind mit em wachsende Aagebot gsunke. D Uusbüütig vo Latiinamerika hät ihri eigeni Entwertig mit sich braacht. Plantage sind in Latiinamerika iigrichtet worde, händ jedoch nöd die Chraft entwicklet, um die beide iberische Kolonialmächt vor em politische und wirtschaftliche Niedergang z schütze, wo si no im 17. Jahrhundert erlebt händ.
Nordamerika
D Kolonialisierig vo Nordamerika passiert im 17. Jahrhundert under de Franzose, Niederländer und Engländer. D Interesse lieged da komplexer. Us England chömed vor allem religiös motivierti Gruppe, wo sich i dr Heimet nöd dr Schtaatsmacht underordne wänd. Di einzelne nordamerikanische Provinze händ sich zum Teil in utopistische chrischtliche Projekt gründet. In Nord- wie Südamerika sind d Europäer de iiheimische Bevölkerigsgruppe militärisch überlege. Di englischi Kolonialisierig erwiist sich in Nordamerika als bsunders effizient, wil sie als erschti e Infraschtruktur zwüsched de Gemeinde gschaffe hät und grösseri Menge a Siedler uf de Kontinent herschtellt. Franzose und Niederländer müend da im 18. Jahrhundert em Druck vo Grossbritannien wiiche. D Südschtaate erlebed im Verlauf vom schpaate 17. und 18. Jahrhundert e Machtaasammlig dur Grossplantage, wo vor allem vo Engländer betribe werded. En Machtfaktor wird Nordamerika erscht i dr zweite Hälfti vom 18. Jahrhunderts.
Asie
D Erschlüüssig vom asiatische Ruum gschieht im Wettstriit zwüsched Niederländer, Franzose und Engländer, wobii d Niederländer da im 17. Jahrhundert zerscht emaal di führendi Chraft werded.
Osmanisches Riich
S Osmanische Riich breitet sich im 17. Jahrhundert im Norden vorübergehend bis uf Ungarn uus, nach Süden erstreckts sich bis uf Ägypten, Arabie und Persie. Für em Europa siin Kontakt mit em Orient isch die Konschtellation vo gröschter Bedüütig. S Bild vo Arabie wo in Europa vorhande isch wird im Lauf vom 17. und 18. Jahrhundert dur türkischi Vermittlig 'prägt. Dr Machtiibruch, wo die Verluscht uf em Balkan em Osmanischen Reich in de 1680er bereited, öffnet de Kulturkontakte zwüsched Europa und dr Türkei im Lauf vom 18. Jahrhundert d Toor. En Kulturimport vo islamischer Kultur ufh Europa wird am Aafang vom 18. Jahrhundert a Bedüütig gewünne.
Persie
Persien isch zweite asiatische Machtblock, ohni jedoch im 17. Jahrhundert effizienter expandiere z chönne.
Moghul-Riich
E Expansion glingt aber uf em indische Subkontinent em islamische Moghul-Imperium. Siin Zämebruch im 18. Jahrhundert wird zumene Machtvakuum füehre, wo englischi Truppen mit dr gröschte Effizienz uusnutze werded.
China
China öffnet sich im Lauf vom 17. Jahrhundert gegenüber Europa beträchtlich: Niederländischi Händler werded a dr Südküschte zu Grossiichäufer vo chinesischem Porzellan und chinesischer Siide, d Manufakture vo Shanghai schtelled i dr zweite Hälfti vom 17. Jahrhunderts eigeni Ware für de europäisch Märt her, Ware mit symmetrischere Muschter, wo in Europa uf meeh Gfallen stossed. Di zweit Hälfti vom 17. Jahrhundert schafft zuedem dr katholische Mission günschtig Bedingige, de Kaiser Kang Hsi erlaubt sowohl e Volksmission wie de Jesuite Privilegie: e jesuitischi Präsenz am Hof. Jesuitischi Mönch nehmed i dr Folg Mandarinspositione ii. Si rechtfertiged ihri Teilnaahm a chinesische Schtaatszeremonie im konfuzianische Ritual mit ere spezielle Interpretation vo chinesischer Kultur, nach dere China keis heidnisches Land isch, sondern es atheistisches, wo nach dr Sintflut vo Nachkommen vom Noah bsiedlet worde isch und effektiv di gsamti vorsintfluetlichi Kultur in grosse Züüge bewahrt und sich vom Patriarchentum zur zentralen Monarchie entwicklet hät – inzwüsched aber ebe die Religion verlore hät. Mer nehmi am Hof insbesonderi nöd a heidnische, sondern allefalls a weltliche gottlose Zeremonie teil. Rivalitäten under de missionierende Orden füehrted mit dr Wendi is 18. Jahrhundert in Riteschtriit, de Striit drüber, öb Jesuite sich derart bereitwillig dr chinesischen Kultur underordne dürfted oder nöd. S Ergebnis vo dr Usenandersetzig, wo am Endi in päpstlichi Entscheidige mündet, isch am Aafang vom 18. Jahrhundert s Endi vonere wiitere Mission bi Hoof.
Di Intellektuelle vo Europa gwünned im gliiche Schtriit, informiert vo Jesuite über China - s aageblich philosophisch g'ordnete wiise Schtaatswesen - de gröschti Reschpekt. E China-Mode chunnt im 17. Jahrhundert uuf und duuret bruchlos is 19. Jahrhundert bis in Jugendschtil ine. Chinesisches Design inschpiriert de galanti Schtil bi Innedekoratione mit liechte Ornament und exotische Motiv. D Erfahrig vo dr kulturelle Überlegenheit erlaubt d Aaeignig vom Fremde i dr Mode, wo dänn im früehe 18. Jahrhundert en Höhepunkt finde wird.
Japan
Japan verschlüüsst sich Aafang vom 17. Jahrhunderts gegeüber dr gsamte Welt. D Natione vo Europa händ i de politische Einigungsprozess ine intrigiert, wos 16. Jahrhundert mit Bürgerchriege überschattete hät. Aafang vom 17. Jahrhundert werded d Portugiese aus Japan vertribe, elei de Niederländer wird en Handelsschtützpunkt im Hafe von Nagasaki gschtattet, wo sie nöd verlaa dörfed. Er wird zum Umschlagspunkt für de europäisch Seehandel mit Japan.
Indonesie
S 17. Jahrhundert bliibt under dene Prämisse, was de Handel vo Europa mit Asie betrifft, Handelsgsellschafte überlasse, wo Privatgelder i einzelni Undernehmige stecked. D Niederlande chönnd in Indonesie Fuess fasse, wo ab 1600 niederländisch wird.
Afrika
Afrika hät sich bis is 19. Jahrhundert ine europäische Perschpektive entzoge. D Küschte isch dur di küschteorientierti Seefahrt halbwegs bekannt wie di geographische Umriss. Dr Norde und Weschte sind arabisch gsii. In Südafrika isch im Lauf vom 17. Jahrhundert e niederländischi Kolonie aufbaut worde, sie isch günschtig uf dr Handelsroute zu Indie gläge. S Innere vom Kontinent isch unbekannt blibe und hät no im früehe 18. Jahrhundert als wiitgehend unbesiedlet gulte.
Im Gflecht vo internationale Wirtschaftsbeziehige entwicklet sich im 17. Jahrhundert dr Sklavenhandel zum weltwiiten Gschäft. Erschti Sklaventransport händ Mitti vom voranggangene Jahrhundert stattgfunde. Sklave vo dr Weschtküschte erwiisen sich uf de weschtindische Plantage als besser iisetzbar als di iiheimischi Bevölkerig. Portugal hät über e eigeni Tradition im Iisatz vo schwarze Sklave verfüegt. S weltwiite Gschäft macht ab Aafang vom 17. Jahrhundert jedoch England mit eme Dreieckshandel, wo d Schiff maximal uusnutzt: Waar, wo a der Weschtküschte vo Afrika gegen Sklave iituuscht wird, füllt d Schiff i di eini Richtig, Sklave fülled sie auf em Weg nach Weschten über de Atlantik, Rohstoff us de Amerikas chömmed uf em Rückweg zur wiiteren Verarbeitig uf Europa. Öppe 1,7 Millione Sklave werded zwüsched 1600 und 1800 uf dem Handelsweg us Afrika gwaltsam uusgsiedlet. Dr Uufbau vo de Kolonien in Latiinamerika, de weschtinidische Insle und de Südschtaate vo Nordamerika hetti sich ohni de Sklavehandel nöd als aahaltends Gschäft für Europa bewerchschtellige laa.
Wirtschaftlichi Entwicklige
Frankriich chan im Lauf vom 17. Jahrhundert als militärisch gschützte grosse Flächeschtaat Macht gwünne, Macht vo dr französische Chrone, wo d Gwünn us em Schtaat zieht und in Uufbau vonere Armee inveschtiert, wo under em Ludwig XIV. zur europäische Bedrohig wird.
England füehrt nach Probleme, d Gold- und Silberwährig z schtabilisiere, am Endi vom 17. Jahrhundert e Relation zum Gold ii wo s Pfund sichere söll, und gwünnt demit mit dr Wendi zum 18. Jahrhundert Geldwährig ii wo ufem Weltmärt konkurrenzfähig isch.
D Schtaate vo Südeuropa verpassed im Lauf vom 17. Jahrhundert de Schtrukturwandel, wo d Niederlande und England duremached: Di wirtschaftlich potenti Nation füehrt Waare us aller Welt ii, veredlet si in Manufakture im Land und erzielt Mehrgwünn dur de europawiiti Absatz.
E Veränderig vo dr Laag wird sich erscht i dr zweite Hälfti vom 18. Jahrhundert und dänn im 19. Jahrhundert mit dr Induschtrialisierig ergeeh, d Wirtschaftsstandort mit fossile Energiereserve – Chohlevorkomme – interessant mache wird.
Buechmärt
Politik isch am Aafang vom 17. Jahrhundert uf s Engschti mit theologische Kontroverse verknüpft, gewünnt im 17. Jahrhundert jedoch mit dr Ziitig es eiges Medium. Die entwicklet sich vo dr Flugblattschrift zum i dr Regle drei Mal wöchentlich erschiinende Blatt. Ziitige breited sich Mitti vom 17. Jahrhundert in Weschteuropas Schtädt uus, d Drucker stelled mit dr Post iigehende Meldige kommentarlos zäme. D Perschpektive liit uf dr Ussepolitik, was die Blätter gegenüber dr landesinterne Zensur wiitgehend unproblematisch macht. D Qualität vo dr Brichterschtattig wachst i dr zweite Hälfti vom 17. Jahrhundert erheblich; das isch vor allem en Verdienscht vo de niederländische Ziitigsverleger, wo von Regente und us politisch interessierte Chreise mit Nachrichte versorgt werded, wo dänn vor dr Öffentlichkeit vo Europa Fakten schaffed.
Während dr lokali Buechmärt zum guete Teil mit theologischer Waar handlet, wo im Ziitalter vo konfessionelle Usenandersetzige erheblich Konjunktur hät, gwünnt dr internationali Buechmärt Bedüütig mit überregional absetzbarer Produktion uf Latiin und uf Französisch. Die sich verschärfende Zensurbestimmige in Frankreich sorged ab Mitti vom 17. Jahrhundert für e Verlagerig vom französischschprachige internationale Buechdruck in d Niederlande.
Im düütsche Schprachruum werded di Universitätsort Leipzig, Halle und Jena ab Mitti vom 17. Jahrhundert interessanteri Verlagsschtandort. Leipzig chan dur d Buechmesse debii e zentrali Schtellig im Handel iineeh, us dem sich di katholische Verlagsort jedoch zuenehmend zruggziehnd, will da im Tuusch ghandlet wird, dene ihri Waar chunnt us konfessionelle Gründ immer weniger in Fraag.
Endi vom 17. Jahrhundert gwünned drei Produktione vom Buechmärt Macht für neui Entwicklige: S alphabetisch sortierte Lexikon (wo sich in handliche Bändli bsunders em Ziitigsleser aadient), s wüsseschaftliche („literarische“) Journal, wo de gsamti Buechmärt beobachtet, us allne Wüsseschafte, zuenehmend aber au us de belles lettres brichtet (wo im 18. Jahrhundert d Literatur im neue Wortsinn druus werde wird). Bliibed Ziitige kommentarlosi Sammlige vo ussepolitische Nachrichte, so büüted rezensierendi Journal Endi vom 17. Jahrhundert di politisch Analyse, dert wo si neueschti Publikatione us dr aktuelle Gschicht berüehred. E interessanti Nischeschtellig nimmt uf em gliiche Märt in Düütschland d Literaturgschicht ii, wo de Studente zitierbari Überblick über d Wüsseschafte git. Us ihre wird im 19. Jahrhundert di modern Literaturgschicht werde, mit dr Literatur im neue Wortsinn Bildigsgegeschtand werde wird.
Drama
Am Hof hät nebe dr Opere d Komödie Ruum, wo wie d Opere im italienische und französische Schtil bestaht.
Opere und Komödie finded im Lauf vom 17. Jahrhundert zuenehmend es bürgerlichs Publikum dur d Arbet vo reisende Truppe, wo in schtädtische Sääl oder a grössere höfische Bühne gaschtiered. Riiche Schtädt wie Hamburg und London büüted dr Opere und dr Komödie Endi vom 17. Jahrhundert eigene Ruum imene kommerzielle Betrieb.
E eigeni Tradition findet s Drama vo de Haupt- und Schtaatsaktione und dr Komödie, wie dr Shakespeare si uf di städtische Bühne vo London zu Beginn vom 17. Jahrhundert vorgleit hät. Uf dem Kontinent entstaht det es Gschäft für Wandertruppe, wo sich uf schpektakuläri Effekt, Kampfszene und inszenierti Hiirichtige verstönd.
I de katholische Gebiet entwicklet sich, was Inszenierti Poesie betrifft, zuenehmend unabhängig schliesslich e Kultur vo inszenierter Musig, wo dr Opere nah staaht, am Endi vom Jahrhundert au i protestantische Gebiet in Form vo Oratorie und Kantate.
E Nischeproduktion entstaht uf em Gebiet vom Dramas mit gymnasiale Uffüehrige, wo Schüeler s Rollenschpiel lerned. Di meischte hüt als Barocktragödie und -Komödie klassifizierte Werch stammed us dere Nischeproduktion.
Epos und chliineri Gattige
Epischi Poesie sött zwar nach dr aristotelische Poetik en höche Stellewert gnüüsse, uf em Gebiet vom heroische Epos isch d Produktion aber mit bschtellter und undertääniger Panegyrik in Misskredit grate. Leser händ bemänglet, dass si chuum lengeri Passagen i Vers händ chönne lese ohni müed z werde. Det hät dr Roman in Prosa Terrain gunne, wo eigentlich dr Poesie hett sölle zuechoo. Uf em Gebiet vo dr Epik hät s satirisch Versepos grösseri Chance ghaa, Leser z finde – als Satire uf s höch Epos –, wie als Option uf politischi und theologischi Kontroverse z rekurriere.
Chliineri Gattige vo dr Poesie händ rächt guet floriert, bsunders wil sich mit ihne zu allne Aaläss vo bürgerlichem und höfischem Lebe hät Gelt verdiene laa. Es isch im düütschschprachige Ruum im Lauf vom 17. Jahrhundert Mode worde, beliebigi bürgerlichi Fescht wie Beerdigunge, Jubiläe, Eheschlüüssige mit Uuftragswerch z schmücke, wo für Gelt verfasst in gringer Uuflaag 'druckt am Endi under d Gäscht gange sind. (Lueg Gnäuers im Kapitel Casualpoesie)
Wüsseschafte
Au wenn mer s 17. und 18. Jahrhundert hüt als die beide Jahrhundert gseht, wo d Naturwüsseschaften uufchoo sind – si bliibed bis i di zweit Hälfti vom 18. Jahrhunderts ine vo gringem öffentliche Interesse. D Universitäte vo Europa büüted im 17. Jahrhundert s Studium i de vier Fakultäte Theologie, Jurisprudenz, Medizin und Philosophie. Letschters Feld bliibt em Grundschtudium mit Angebote vo dr Gschicht bis zur Poesie und zur Rhetorik vorbehalte.
D Naturwüsseschaften bliibed im 17. Jahrhundert Materie vo elitäre Gruppierige, finanziert vo einzelne Fürschte, wo Observatorie iirichted, wie au vo riiche Privatlüüt, wo d Experiment "curieux" finded. E ziilteri Forschung wird vo dr Royal Society betribe, vo dr massgeblichi Impuls uusgönd, Wüsse mit praktischer Nutzig z verbinde. Sie git Aaregige, Reisebricht zum sammle, si interessiert sich für Verbesserige bi dr Navigation und dr Kartographie. Ihri Forschig bliibt jedoch amene elitäre Glehrtenetz vorbehalte. D Universitäte vo England und Europa lönd vergliichbari Forschige chuum zue.
Trotzdem günned d Universitäte im 17. Jahrhundert a Bedüütig. Uf em Kontinent werdeds nach 1648 Ort, wo drüber Karriere vergää werded. De Nachwuchs us bürgerliche Familie schtudiert i de modische Universitäte vo Jena, Halle und Leipzig Ends vom Jahrhundert mit dr Uussicht, von deet us uf Positione in Schtadt und Schtaat oder Pfarreie z choo. Universitäte in andere Länder wie z. B. i dr Schwiiz oder z Öschterriich sind zum Teil zimli vil spöter ggründed worde.
Dr Lehrbetrieb isch z Düütschland bis uf wenig Uusnahme wiiter uf Latiinisch ghalte worde. Trotzdem zeiget sich mit em Uufstiig vo de Universitäte als Karrieregarante naadisnaa d Entwicklig vom spaate 18. und früehe 19. Jahrhundert, wo d Wüsseschafte zu zentrale schtaatliche und öffentliche Inschtitutione werded. Das wird düütlich, sobald mer uf s Pressewese lueget, wo di universitär Buechproduktion umgit: es schafft e Öffentlichkeit, wo im Lauf vom 18. Jahrhundert en rasante Uufstieg ninnt.
Lebesbedingige
Au nach dr Verbesserig vo de Lebesverhältniss, wo nach 1648 iitritt, bliibt d Schterblichkeit in Europa – und aller Welt – enorm hööch. Das hät hauptsächlich mit dr fehlende Hygiene ztue, wo für e höchi Süüglingsschterblichkeit sorgt. D Berechnig, wo de Edmond Halley Endi vom 17. Jahrhundert ufgrund vo Date durefüehrt, wo mer us Breslau gschickt hät, zeiged, dass d Lebeserwartig alles i allem bi knapp über 17 Jaahr gläge isch. Wer di erschte Jahr überläbt hät, hät allerdings chönne hoffe, emaal e Familie z gründe und no s Heräwachse vo de Chind z erlebe.
Mer list oft, d Mensche seiged mit 40 Jahr alt gsii, wil d Lebeserwartig allgemein nidrig gläge isch. Alt isch mer ab 60 gsii. Es isch es anders Problem gsii, dass mer chuum gwüsst hät, welli Chrankheiten tödlich sind. Es hät zum Lebesgfühl vom 17. wie em 18. Jahrhundert ghört, dass mer es schwers Fieber, en Infekt unverzüglich als Aazeiche vonere womöglich tödliche Chranket aaglueget hät.
D Tuberkulose isch zwüsched 20 und 40 es erheblichs Problem gsii, wie au s Chindbett mit siine Infektione für d Frau, won es Chind uf d Wält bringt. Trotzdem sött mer nöd eifach mit de Schtatistike es speziells "barocks Lebesgefühl" vo schtändigem Schwanke zwüsched Lebe und Tod verbinde. S Lebesgefühl hät sich erscht gäge s Ändi vom 18. Jahrhundert gänderet, wo s mit de Medizin fürschi ggange isch.
Lueg Gnäuers zu Lebeserwartig und Schtatistike i de Veröffentlichung für d Royal Society (1696) vom Edmond Halley.
Deutsch
Düütsch (uf Hochdüütsch: Deutsch) isch:
Naturkatastrophe
E Naturkatastroofe isch e Veränderig vo dr Ärdooberflechi oder dr Atmosfääre, wo uf natürligi Wiis entstande isch und wo uf Lääbewääse und bsundrigs uf Mensche und iiri Lääbeswiis verheerendi Uswirkige het.
Im Raame vom Katastroofeschutz wärde Maassnaame ergriffe, zum Naturkatastroofe abzweere.
Dr Begriff vo dr Naturkatastroofe
E spektakulärs Natureräignis (zum Bischbil wenn e Gletscher uf Grönland abbricht) längt nit für dass mä von ere Naturkatastroofe cha reede; im ängere Sinn cha e Natureräignis nume denn zur Katastroofe wärde, wenn s uf Mensche und iiri Lääbeswiis und modärni, kulturelli Gwoonhäite e Wirkig het. Wenn hingege Mensche e Katastroofe in dr Natur verursache, redet mä von ere Umwältkatastroofe. Au Süüche (Epidemie) und Unziiferblooge zelt mä normalerwiis nit drzue, aber anderi Schädlingsblooge, wo sich brimär uf s Wirtschaftslääbe, und erst as e Konsekwänz doodrvo uf d Gsundhäit uswirke, scho.
D Zit, wo sonigi Veränderige stattfinde, goot vo Sekunde (Ärdbeebe) bis zu Joorzäänt (Dürrene, Klimaschwankige). D Gröössi vo dr Wirkig uf d Mensche isch d Basis vom Begriff vo dr Katastroofe. Si cha iigschezt wärde as d Zaal vo de Katastroofeopfer, as volkswirtschaftlige Schaade, aber au as Versicherigsschaade.
Lueg au
Technik-Kataschtrophe
Sonnentau
D Gattig Sùnetou (Drosera; alemannischi Näme) bǜudet mit iiras uber 170 Aarte iini vo de grööschti Gattig vo de fliischfrässende Pflanze, si zöüt zù de Famylie vo de Sùnetougwächs (Droseraceae).
Etymologyy
Sowou de botaanischa Naame (vom gryychische Drosos fer „Tou“) aus o de tütscha Naame liite sich vom glänzende Usgsee vo de zauriiche Drüüsesekrettropfe a de Spitzi vo de Tentakù ab, wo a di morgendlechi Toutropfe erinnere.
Merkmaau
Sùnetouaarte sy säute ii-, meistens aber meejäregi Chrütter, si bǜude Rosette, sin ufrächt oder chlättere; si sin vo mitterer Grössi vo iim bis hùndert Zentymeeter, je nach Aart; Sùnetou-Aarte, wo chlättere, chii jedoch a wesentlech gröösseri Lengi erryyche, ùber 3 Meeter sy berichtet cho (Drosera erythrogyna). Sy chii nachwyyslech as Auter vo ùber 50 Jaar erryyche. Di Gattig isch so seer ùf d Ufnaam vo Stickstoff dùrch Ynsektefäng spezyalysiert, dass iira ds Enzym, wo d Pflanze normalerwyys fer d Ufnaam vo bodebùnenùm Nytraat bruuche, vouständig feeut.
Wùchsfoorme
Di Gattig laat sich i verschideni Wùchsfoorme yytiile:
Wùùrzle
As paar südafrykaaneschi Aarte spichere i iiner Wùùrzù Wasser ù Näärstoff. Bi paarne australische Aarte sy zu däm Zwäck Chnole ùs Spycherorgaan aagliit; si diene fer d Ùberduurig vo de Pflanze innera extreemi Trochehiit.
Systematik
Systematik na Seine & Barthlott, 1994, ergänzt um Revisione und Nöibschriibige in Undergattigen und Sektione ufteilt.
Karma
Karma (Sanskrit: कर्मन, karman; Pali: kamma „Tat, Würke“, zu Sanskrit: kri- „tue, mache“) isch e Begriff vom Hinduismus, Buddhismus und Jainismus und Bestandtail vode Widergeburtslehr. Jedi Tat, Handlig aber au jede Gedanke bewürkt Karma; gueti Tate bewürket guets Karma und schlechti Tate schlechts Karma. Karma selber bewürkt Widergeburt. Het öpper ehner guets Karma, werd er unter günstigere Umstend widergebore, als öpper wo ehner schlechts Karma het. Wer usem Kraislauf vode Widergeurte (Samsara) uustige will, muess drum versueche, all sis vorhandeni Karma zverbruche oder mittels bsundrige Methode (wie Yoga, Asketismus etc.) z verbrene und voralem kai nois Karma me z produziere.
Noch hinduistischem und buddhistischem Verständnis isch Karma en Art Naturgsetz vo Ursach und Würkig und het nüt mit Strof oder Belohnig dur e Gotthait z tue. Allerdings chan e Gotthait emene Mensch dur sini Gnad bestehends Karma vermindere.
Pluneret
Pluneret (bretonisch Plunered) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pluneret lyt 15 km vu Vannes un 31 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 59 m iber Normalnull.
Gschicht
Pluneret isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1259 as Ploneret (1387: Ploeneret, 1636: Pleuneret).
Verwaltig
vu Pluneret isch. Pluneret ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Pluneret ghert zum Bretonisch. Anne 2007 sin 10% vu dr Schueler in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore.
Sa Razza
Sa Razza (au: SR Raza) sin e HipHop-Gruppe us Sardinie. Scho ir erschts Schtügg - "In sa ia" - isch uf sardisch gsi. Iri Début-CD, "Wesssisla", isch uf italiänisch und sardisch gsi, mit vilne Yflüss us em Chicano Rap. Iri zwaiti Langschpil-CD, "EYYYA", isch (als erschti HipHop-CD) vollschtändig uf sardisch. Als Gescht sin Sa Razza au uf den erschte CDs vo La Fossa und Flaminio Maphia druff gsi.
Diskografy
als SR Raza als Sa Razza
Premia
Premia isch de Name vo däne Ortschafte:
Danjoutin
Danjoutin (ditsch Damjustin) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Danjoutin ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1170.
S Gebiet um Danjoutin hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Danjoutin ìsch. Danjoutin ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Danjoutin ghert zem Franc-Comtois.
Granges
Granges heissed mehreri Ort i französischsproochige Gegete. De Name goot uf di so genannte Grangie zrugg, wo vo de Zisterzienser as Wirtschaftshöf gründet wore sind.
z Italie
Granges isch de Name vo:
Lueg au:
Merkur (Planet)
Dr Merkur (Sümbool: ) isch dr chlinscht und dr sunnenöchscht Planet vum Sunnesyschtem. Er isch weg sinre Grössi und dr chemische Zämesetzig en erdähnliche Planet. Sin Durmesser isch 4'878 Kilometr (öppe 40 Prozent vur Erde). Im Perihel isch dr Merkuur 45,9 Millione Kilometer vur Sunne entfernt, durschnittli umkreist er dSunne mitre Entfernig vu 57,9 Millione Kilometer. Für sini Umchreisig brucht er 58,6 Tääg, dr Abschtand zwüsche Sunneufgang und Sunneufgang isch abr 175,9 Tääg lang. Er isch mit dr Venus eine vude einzige mondlose Planete. Es git e Theorie, wo meint, dr Merkur segg en Mond vur Venus male xi und segg vu ihre abgwiche.
Üssere Ufbau
D`Atmosphäri vum Merkur isch nid so usprägt, wie zum Biispil uf dr Erde. Will dr Merkur e schwachi Ahzüchigskraft hett (und drzue dr Druck am Bode nid mal ei Milliardschtel Bar entspricht), chame bir Atmosphäri vum Merkur nid vunre eigentliche Atmosphäri rede, wie mes vu anderne Sphärene kennt. Di Gashüll bestaht us Wassrstoff, Helium, Kalium, Natrium und Suurstoff. Weg dr schwache Ahzüchigskraft bliibet di Molekül nid lang ufm Merkur sondern entflüchet ins All. Und wils drum e vakuumartige Umgäbig het, gits ufm Merkuur grossi Temperaturunterschied: Am Tag misst me 460° C, uf dr Sunne abgwändete Syte -183° C.
D`Oberflächi wyst sehr viil Kratr uuf, will'd Meteoride unghindert in dr Merkur flüge chönd, ohni ir Atmosphäri z verglühe. Dr gröscht Teil vum Merkuur isch überseiyt mit dunklem Gstei, so dass dr Planet nur wenig Sunneliecht reflektiert; en Grund, wiso me ne nid guet vur Erde uus xeht.
Me vermuetet, dass es ide Kratr ide polare Regione gfrohrenes Wasser geh chönnt, wo wäge dr Neigig vum Merkuur ewig im Schatte isch und drmit au ewig Yys sii chan.
Innere Ufbau
Dr gröscht Teil vum Innere, gnauer drüü viertel vum ganze Planet, isch wohl dr Chern, wo vor allem us Yse und Nickel bestaht. Weg dem grosse und schwere Chern übertrifft dr Merkuur mehreri anderi Planete mit sinre Dichti. Dr Planet kennt kei Plattetekonik und vulkanischi Aktivitäte.
Corbières
Lueg au:
Ashoka
Aschoka (Sanskrit: अशोक, Aśoka Priyadarśin; Pali: Asoka Piyadassi; altgriechisch: Πιοδάσσης, Piodássēs) isch e König us de altindische Dynastii vo de Maurya gsii. Er het öppe vo 270–235 v. Chr. über de gröscht Tail vom hütige Indie regiert und gelt als aine vode wichtigste Herrscher vom alte Indie und und het entschaidend zu de Verbraitig vom Buddhismus bitrait.
Broc
Broc isch de Name vo däne Ort:
Ashoka
Nochdem er vo sim Vatter Bindusara d Herrschaft öbernoo het, het er mit allne Mittel sis Riich uusgwiitet. Doch nochde bluetige Unterwerfig vo Kalinga im hütige Orissa isch er ine Krise ghait, well er gsee het, ass de Chrieg sovill Elend und Schmerze brocht het. Druf abe het er sich em Buddhismus zugwendet und het uf witeri Chriegszüüg verzichtet und de Fride und soziali Wohlfahrt i sim Rich gfördertet. Er het nöd nu Champf und Chrieg verbotte, sondern au bluetigi Tieropfer und isch dezue för vegetarischi Ernährig iitrette. D Taate und Denkwiis vom Aschoka sind i vilne Felsinschrifte überliferet, won über halb Indie vertailt sind.
Bilabialer Nasal
De bilabiali Nasal isch en Konsonant, wo in fascht jedere Sprooch ùff dr Wält vorchùnt. S Zeiche im IPA defür isch. Es sin nùmme e paar Sprooche bekannt, wo es de Luut nit git, zum Byspil s Mohawk. De Luut isch au eine vo de erschte Luut, wo Chleichinder aafange usspräche. Warschynts wäge däm chùnt de Konsonant in ùffällig viile Sprooche im Wort für ‚Mueter‘ vor.
Ashoka
Film
De Bollywoodfilm Asoka – Der Weg des Kriegers (2001; mit Shah Rukh Khan und Kareena Kapoor) isch as Lebe vom Aschoka agleent.
Hadron
As Hadrone (vo altgriechisch ἁδρός hadrós ‚dick‘, ‚stark‘) bezäichnet mä Däili, wo die starki Wäggselwirkig uf sä würkt. Die bekanntiste Hadrone si d Nukleone (Neutrone und Protone), wo d Bestanddäil vo de Atomkärn si.
Alli Hadrone si instabil, nume bim Proton het mä nonig gfunde, ass es cha zerfalle. Dr Zerfäll goot über die starki, die schwachi oder die elektromagnetischi Wäggselwirkig. Zum Bischbil zerfallt s nöitrale Pi-Meson (Pion) über die elektromagnetischi Wäggselwirkig in zwäi Fotone.
Bulgarien
Bulgarie (bulgarisch България) isch e Staat mit republikanischr Staatsform, wo a Griecheland, Nordmazedonie, Rumänie, Serbie und a d Türkei und im Oste as Schwarzi Meer grenzt. Sytm erschte Jännr 2007 isch Bulgarie es Mitgliid vur Europäische Union.
Laag
Bulgarie lyyt uf dr Oschthälfti vur Balkanhalbinsle und isch dur dr Balkan i zwoo Ebene teilt: Di nördlichi Donauebeni und di im Süde glegeni Oberthrakische Tüüfebeni. Im Südweschte sind d Bergzüüg vo de Rhodope, Pirin und Rila z xeh.
Grösseri Städt
Di gröscht Stadt vu Bulgarie isch sini Hauptstadt Sofia (mit 1.332.029 Yywohner). En Sybtel vur ganze bulgarische Bevölkerig wohnt z Sofia. Wyteri grossi Städt sind:
Bevölkerig
Vu de Zellig vum Endi 2005 isch herus gange, dass Bulgarie 7.72 Millione Yywohner hett, binre Dichti vu 70 Mönsche pro Quadratmetr. 2001 isch binre Volkszellig usecho, dass 83.3 % vur Ethnie her zude Bulgare gköhred, 9.4 % segget Türke und 4.7 % wärid Roma. Drzue lebet döt Armenier, Serbe, Grieche, slawischi Mazedoner, Walache und muslimischi Pomake, wo Bulgarisch redet.
Rund zwei Drittl lebet inre Stadt, dr rescht ufm Land. Amtssprooch isch Bulgarisch, wobii Türkisch, Griechisch, Mazedonisch und Romani witeri Landessproche sind. Mazedonisch wird weg de sehr enge gschichtliche Verwandtschaft als Dialekt ahgluegt. Türkisch exischtiert i Sidligsgebiet vu türkische Minderheite als Schuelfach.
83.7 % sind Chrischte (mehrheitlich bulgarisch orthodoxi Chille). 12.2 % sind Muslime. Zu dene gits au e jüdischi Minderheit, wo em Verschwinden isch.
S Erste Bulgarische Riich
679 het dr Khan Asparuch s Erste Bulgarische Riich, wo men em au s Donaubulgarische Riich oder s Riich vo de Blaue Bulgare säit, gründet. In dr Middi vom 10. Joorhundert isch s Riich dur inneri Unreje gschwecht worde und 963/69 het sich e Westbulgarischs Riich abgschbaltet. Im Joor 971 het Byzanz s ostbulgarische Rästriich erooberet und es isch e byzantinischi Browinz worde.
S Zwäite bulgarische Riich und d Heerschaft vo de Osmaane
1186 häi d Asenide s Zwäite bulgarische Riich gründet, wo denn im 14. Joorhundert in meereri Däilriich zersplidderet und vo de Osmane erooberet worden isch. 500 Joor lang häi d Osmaane über Bulgarie gherrscht, wo mindestens in de erste drei Joorhundert em Land politischi Stabilidäät, religiöösi Toleranz und im Vergliich zur Zit vorhär moderati Stüüre brocht häi.
Dr modärn bulgarischi Staat
Im 19. Joorhundert het s nazionalistischi Beweegige gee, wo s Land vo de Türke häi welle befreie. Im April 1876 häi d Türke en Ufstand zämmegschlaage und wo d Komferänz vo Konstantinopel, wo mä under anderem über en autonome Status für Bulgarie diskutiert het, gschiiteret isch, het s Russische Riich im Osmanische dr Chrieg erkläärt. D Russe häi d Donau und s Balkangebirg überkweert und si fast vor Konstantinopel gstande, wo dr Friiden vo San Stefano abgschlosse worden isch, und groossi Gebiet vom Osmanische Riich abdrennt worde si und druss e nöije bulgarisch Staat bildet worde isch.
(78) Diana
D' (78) Diana isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 15. März 1863 vum Karl Theodor Robert Luther entdeckt worre isch. Daift isch dr Himmelskörper uf d'Diana, die römisch Götti vu dr Jagd, worre.
D'Diana beweggt sich ime Abstand vu 2,0742 (Perihel) bis 3,1638 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,239 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 8,6904° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2080.
In rund 7 Stunde un 14 Minute rotiert si um die eige Ax.
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Brock
Brock chan eini vo däne Bedütige ha:
Lueg au:
Ansiedlungsrayon
As Aasiidligsrayon (russ. Tscherta osedlosti / Черта оседлости; ängl. Pale of Settlement) wird s Gebiet im Weste cim Russische Kaiserriich bezäichnet, wo zwüschen em Ändi vom 18. und em Aafang vom 20. Joorhundert s Woon- und Arbetsrächt vo dr jüüdische Bevölkerig im öiropäische Däil vom Russische Riich beschränkt gsi isch. S Gebiet isch vorhär zum grösste Däil e Däil vo Poole-Litaue gsi und wo Poole däilt worde isch am Ändi vom 18. Joorhundert zu Russland choo.
Dr Aasiidligsrayon, wo vo dr Ostsee bis zum Schwarze Meer gange isch, het mee as e Million Kwadratkilometer umfasst und am Ändi vom 19. Joorhundert häi fast fümf Millioone Juude dört gläbt, wo knapp zwölf Brozänt vo dr Bevölkerig usgmacht häi. Noch em dütsche Überfall uf d Sowjetunion im Joor 1941 isch s Gebiet vom ehemoolige Aasiidligsrayon vo de Dütsche bsetzt worde. Die häi, understützt vo lokaale Hälfer fast die ganzi jüüdischi Bevölkerig ermordet.
Ortsbus
En Ortsbus, Dorfbus oder Gemeindebus bedient innerhalb vo Gmeinde öffentlich Personenahvercher (ÖPNV). Är isch en Teil vom Ortsvercher und verbindet d einzelne Ortsteil mitenander.
Je nach Verchersufchomme (abhängig vo der Besidligsdichti) isch z underscheide zwüsche: