cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kenia
D Bresidäntschaft vum Mwai Kibaki (2002 bis 2012)
Am 21. Novämber 2005 het s e Vorlksabstimmig gee iber e neji Verfassig, wu abglähnt woren isch. In däm Entwurf („Wako-draft“) hätt dr Bresidänt e seli starki Stellig ghaa, sällewääg hän sich au Minischter us syym Kabinett bim Barteiebindnis gege die nei Verfassig mitgmacht. Zwee Däg speter, am 23. Novämber, het dr Kibaki derno s Kabinett un s Barlemänt beurlaubt, au wäge Korruptionsvorwirf gege e Dail Minischter. No zwoo Wuche het er e nei Kabinett ernännt. Bis s Barlemänt im Merz 2006 wider zämmechuu isch, het e Barlemäntskommission unter dr Laitig vum Uhuru Kenyatta e Anti-Korruptionsbricht vorglait.
Bi dr Bresidäntschaftswahle am 27. Dezämber 2007 het s e arg äng Ergebnis gee. Am 30. Dezämber het di kenianisch Wahlkommission dr Kibaki zum Siiger erklert un är isch glyy veraidigt wore. Wel no dr erschte Uuszellig no dr dr Oppostionsfierer Raila Odinga vorne glägen isch, het Opposition em Kibaki Wahlfelschig vorgworfe, internationali Beobachter hän die Aasicht unterstitzt.“ Wu s iberall im Land zue heftige Brotescht chuu isch, het dr Kibaki am 2. Jänner 2008 paramilitärischi Bolizeidruppe uusgschickt. Bi dr burgerchriegsähnlige Uusrueje sin e baar Hundert Mänsche um s Läbe chuu.
D Bresidäntschaft vum Uhuru Kenyatta (syt 2013)
2013 isch dr Uhuru Kenyatta, e Suhn vum Jomo Kenyatta, zum Bresidänt gwehlt wore. Unter ihm isch anne 2017 s grescht Infrastrukturprojeät in dr kenianische Gschicht ufgmacht wore: d Standard Gauge Railway vu Mombasa uf Nairobi, wu vu me chinesische Unternäme böue woren isch. Im nämliger Johr isch dr as Bresidänt widergwehlt wore. D Bresidäntschaftswahl im Augschte 2017 het dr Kenyatta mit rund 54 % vu dr Stimme gege dr Raila Odinga gwunne. Wäge Uuregelmäßigkaite isch die Wahl aber annuliert un im Oktober widerholt wore. Dr Odinga het zum Boykott ufgruefe. Dr Kenyatta het d Wahl derno mit 98 % vu dr Stimme gwunne, s sin aber dytli weniger Lyt zue dr Wahl gange (rund 39 %, im Augschte no rund 80 %).
Nationalfyrtig
Dr Nationalfyrtig isch dr 12. Dezämber, dr Dag, wo d Chronkolonii Kenia vu Großbritannie unabhängig woren isch.
Stedt
Di greschte Stedt sin (Stand 1. Jänner 2005):
Adminischtrativi Gliderig
Dr Staat Kenia glideret sich in sibe Provinze un e Hauptstadt-Distrikt:
Uberer
Gschicht
Bis zum 7. vorchristliche Joorhundert hend im Goms kani Mensch gwonet, abgsie vo Älpler oder Händler, wo mengisch is Taal cho sind. Spötestens im 6. Jh.v. Chr. hend denn Lepontier s Goms bisidlet und d Golasecca-Kultur mitbrocht. Ussert e paar vagi und falschi Aagoobe öber d Quele vom Rotte und enere Sunesüüle (solis columna) wo dai stend, brichtet di früene antike Schriftsteller nünt öber da abglegni Tal. Öb bim Öbergang vo de Golasecca- zu de Latène-Kultur d Bevölkerig gwechslet het, isch nöd klar. De Rufus Avienus (4.Jh.v. Chr.) nennt am Fluss Rhodanus (Rotte) nämli Clahilci, Daliterni und Tylangi, aso anderi Näme as die wo im 1.Jh.v. Chr. gnennt werdet.
Hebelbund Lörrach
Der Hebelbund – oder eigetlech ofiziell Hebelbund Löörech – isch e Sprooch- und Literaturgselschaft z Löörech.
Organisazioon
D Organisazioon isch ane 1947 gründet worde zum em Wärch und em Läbe vom grosse alemannische Dichter Johann Peter Hebel, wo vor zwöihundert Joor gläbt het, au i der Gägewart d Gältig z gää.
Der erscht Presidänt vom Bund isch der Pfaarer und Schriftsteller Richard Nutzinger (1896–1963) gsi. Spöteri Presidänte sind der Pfarrer Gerhard Leser und der Hansjürgen Schmidt (1941–2015) gsi, und sid 2015 isch es der Volker Habermaier.
Der Hebelbund trifft sech all Joor im Maie zum ene Träffe am «Hebel-Suntig». Me seit däm Tag au «Schatzkästlein» und es git dört en Feschtreed, wo öppis vom Hebel und über d Würkig vo sine Schrifte verzelt wird, und au e Gottesdienscht. A däm Taag tuet der Hebelbund jewyls öpperem zum Dank für e bsunderi kulturelli oder soziali Leischtig der «Hebeldank» gää.
Im Dreiländermuseum z Löörech git’s der «Hebelsaal», wo der Hebelbund immer wider kulturelli Momänt organisiert, gärn au mit Verträter vo alemannische Mundarte. Die Verastaltige heisse «Literarische Begegnungen». Do derby cha me Tegscht us em Hebel sine Schrifte und Arbete vo modärne Schriftsteller ghöre.
Der Hebelbund het en Sitz i der Jury vom Hebel-Pryys, wo s Land Baade-Würtebärg vergitt.
Hebeldankträger
D Träger vom Hebeldank sin bis jetz gsi:
Munzenheim
Munze (frz. Muntzenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. S Dorf isch Mitglid vum interkommunale Zweckverband.
Geographi
S Dorf lijt in dr Owerrhineweni direkt südlich vum Colmerer Kanal zwische Wickerschwihr im Weschte un Dìrrenànze im Südoschte. Nördlich vum Kanal verläuft d Umgehungsstross D111 vu Wickerschwihr uff Aarze im Nordoschte. 2 km direkt nördlich vu Munze lijt Iebse. Numme durch Gmeistrosse isch Munze mit Bischwihr un Fortschwihr im Südweschte sowie Ürsche im Südoschte verbunde.
D Gmei isch vu Felder umgäwe un het kei Wald uf dr Gmarkung.
Gschicht
Munze wir zerscht Mol in ere Urkunde vu dr Abtei vu Minschter vom 4. März 673 als „Monesensisheim“ erwähnt.
Im Hochmittelalter het dr Ort zue Horwrig (Horburg) ghört un isch 1324 no an Wirdebàrig gfalle. Mit dr Infüehrung vu dr Reformation 1535 in Wirdebàrig isch au Munze evangelisch worre. Am End vum 17. Johrhundert isch dr Ort no unter franzeeschi Souveränität kumme, aber trotzdem bis zue dr Grosse Revolution 1789 bi Wirdebàrig bliwe. Mit em Wechsel vum Ditsche Riich zue Frankriich hän d Wirdebariger awer wiider dr Katholizismus erläuwe miesse. D Bevölkerung isch trotzdem evangelisch bliwe.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Munze ìsch. Munze ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
Munze het anno 2006 knapp iwer 1000 Inwohner gha. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Größter gemeinsamer Teiler
Dr grösst gmeinsami Deiler (ggT) isch e mathematische Begriff. Si Pendant isch s chliinste gmeinsame Vilfache (kgV). Beidi spiile under anderem in dr Bruchrächnig und dr Zahletheorii e Rolle.
Dr grösst gmeinsami Deiler vo zwei ganze Zahle m und n isch die grössti natürligi Zahl, wo me drmit m und au n ohni Räst cha deile. Für m = n = 0 isch dr grösst gmeinsami Deiler nit definiert; für die algebraischi Definition gälte anderi Eigeschafte.
Die änglischi Bezeichnig gcd (greatest common divisor) für ggT isch in mathematische Text ebefalls verbreitet.
Hüfig wird au (m,\, n) as Churzschriibwiis für verwändet.
Bispil
Die gmeinsame Deiler vo 12 und 18 si also 1, 2, 3, 6 und dr grösst vo dene isch 6; in Zeiche: .
Berächnig mit Hilf vo dr Primfaktorzerlegig
GgT und kgV cha me über d Primfaktorzerlegig vo de beide Zahle wo ge si bestimme. Bispil:
Für e ggT nimmt me d Primfaktore, wo in beide Zerlegige vorchömme, und as Exponänte wo drzueghöre dr jewiils chliiner vo de Usgangsexponänte:
Effizienz: Des Verfahre isch bsonders aifach, wenn d Primfaktorzerlegong vo de baide Zahle bekannt isch. Wenn nit, na no muas mr dia ersch berechne, zom des Verfahre ahzwende. S isch aber (no) kai schnelles Verfahre bekannt mit demm mr em Allgemaine d Primfaktorzerlegong vorre große Zahl berechne kah, wenn dia Zahl en amma Stellewertsyschtem ageah isch. Do damit isch des Verfahre im allgemeine Fall firr große Zahle et praktikabel.
Em Euklid sen Algorithmus
Mit em euklidische Algorithmus gits en effizients Verfahre, zum dr grösst gmeinsami Deiler vo zwei Zahle, welle en em Stellewertsyschtem ageah send, z berächne.
Bim euklidische Algorithmus wird schrittwiis jewiils ei Division mit Räst usgfüehrt, wobii dr Räst im neggste Schritt zum neue Divisor wird. Dr Divisor, wo kei Räst hinderloot, isch dr grösst gmeinsam Deiler vo de Usgangszahle. Bispil:
Em Stein sen Algorithmus
Em Stein sen Algorithmus isch a Variant vom Euklidsche Algorithmus, wo bsonders gaignet isch zum de ggT vo Zahle em Binärsyschtem schnell z berechne. De Steinsche Algorithmus vermaidet allgmaine Divisione und verwendet no Divisione dur zwai. Do damit aignet er sich zom Aisatz e moderne Rechnemaschine, welle met dem Binärsyschtem schaffet.
Kappel
Kappel bzw. Chappel cha das alles bidüte:
Join-up
S'Join-up isch en Methode zom s Vertrou vom Ross zom Mönsch z gää, so gset s Ross de Mönsch als Leittier ond respektiert ne. Es esch en Methode zom em Ross au nöcher cho on ds Vertroue ufzboue. S Join-up werd fell be Problemross oder jonge Ross brucht, me chas aber au be normale Ross awände.
De Monty Roberts hets Join-up erfonde. Er het die Methode os em Verhaute fo de Wöudross interpretiert ond so sogar s Vertraue fomene wöude Mustang erlangt. join-up®, follow-upTM on fix-upTM sen iitreiti Warezeiche fom Monty Roberts.
Funktionswiis
De Mönsch zeigt em Ross dor Rüere fo de Longe, dass es wiit wäg fonem ond schnäll abhaue söll. Jetzt cha sech s Ross entscheide, öbs wet eifach ständig wiiter z fliehe oder de Mönsch als Ranghöchere aazluege.
Sinussatz
In dr Trigonometrii stellt dr Sinussatz e Beziehig zwüsche de Winkel vom ene allgemeine Dreiegg und de Siite, won em gegenüberlige, här. Dr Abu Nasr Mansur, e persische Mathematiker und Astronom (öbbe 960 bis 1036 n. Chr.) het en as Erste bewiise, aber dr erst Bewiis wird in e baar Quelle em Al-Battani, in andere em Abu Mahmud al-Chudschandi zuegschriibe.
Join-up
Funktionswiis
Wöu Ross Härdetier send, werd sech das bald zor Entscheidig öberwende, Kontakt zom Mönsch ufznää. Zeiche fo Kontaktsuechi zom Mönsch send, dass es de chopf sänkt, met de Ohre schpelt, schläckt oder chätscht. Wenn de Mönsch die Zeiche erkennt, dräit er sech gäge s Ross, luegt of de Bode, nemt d Hand abe ond verlührt eso jegliche bedroleche Iisdrock ofs Ross.
Sinussatz
Si a, b und c d Siite vom ene Dreiegg, α, β und γ d Winkel, wo dene Siite jewiils gegenüber liige, und r dr Radius vom Umkreis, denn gültet mit dr Sinusfunktion \sin:
Join-up
Funktionswiis
Jetz chunt s Ross (fo hende) of de Mönsch zue, dä strichlet s, emmer met no gsänktem Bleck, öber d Stern. Dodemit isch s Join-up beändet.
Sinussatz
Hüfig wird dr Sinussatz au as e Verheltnisgliichig formuliert:
Join-up
S Follow-up
Grad denoch chont s Follow-up: de Mönsch cha of em Platz (jee nach dem Roundpen) omelaufe; wen s rechtig funktioniert, werd s Ross de Person hendenochelaufe. D Person bliibt zor Belohnig zwöschedore mol stoo ond strichlet weder öber d Stern fom Ross. S Ross het jetz de Mönsch als Leittier akzeptiert ond suecht bemem Schotz we benere Härde.
Sinussatz
Wenn mit Hilf vom Sinussatz Winkel im Dreiegg sölle berächnet wärde, muess me ufbasse, ass es im Intervall [0°;180°] im Allgemeine zwei verschiideni Winkel mit em gliiche Sinuswärt git; die Zweidütigkeit entspricht dere vom Kongruenzsatz SSW.
In dr sphärische Trigonometrii git s en entsprächende Satz, wo au as Sinussatz bezeichnet wird.
Johann Sebastian Bach
Dr Johann Sebastian Bach (* 21. Märzjul./31. Märzgreg. 1685 z Eisenach; † 28. Juli 1750 z Leipzig) isch e dütsche Komponist, Orgle- und Klaviervirtuos vom Barock gsi. Er gältet hüte as eine vo de bekanntiste und bedütendste Donschöpfer, wo d Muusig von em spöteri Komponiste wäsentlig beiiflusst het und d Wärk von em au in zahllose Bearbeitige vorchömme.
Läbe
Zu Läbzite isch dr Bach as Virtuos, Organist und Orgleinspäkter hoch gschetzt worde, allerdings si siini Kompositione nume eme relativ chliine Kreis vo Muusigkenner bekannt gsi. Noch siim Dod si siini Wärk joorzähntelang in Vergässeheit groote und si kuum no öffentlig ufgfüehrt worde. Wo d Komponiste vo dr Wiener Klassik aagfange hai, sich mit Deil vom Bach siim Wärk afo usenandersetze, isch dr Bach vo dr breite Öffentligkeit mit dr Wiideruffüehrig vo dr Matthäus-Bassioon under dr Leitig vom Felix Mendelssohn im Johr 1829 widerentdeckt worde. Sit dr Middi vom 19. Johrhundert ghöre siini Wärk wältwit zum feste Repertoire vo dr klassische Muusig.
Hochschule Konstanz Technik, Wirtschaft und Gestaltung
D Hochschuel Konschtanz Tächnik, Wirtschaft un Gstaltig (dt. Hochschule Konstanz Technik, Wirtschaft und Gestaltung, churz HTWG Konstanz, ängl. Konstanz University of Applied Sciences) isch e Fachhochschuel z Konschtanz. D HTWG ghert zum Verbund Internazionali Bodesee-Hochschuel.
Gschicht
D Hochschuel het ire Vorlaifer im 1906 grindete „Tächnikum Konschtanz“. Die privat hecher tächnisch Lehraastalt mit aafangs 28 Studänte un vier Dozänte isch vum Ingenieur Alfred Wachtel grindet wore mit dr drei Fachabdailige Ingenieurschuel, Tächnikerschuel un Schuel fir Wärchmaischter. Si het ire Bedrib zerscht in dr Hussenstraße 17 in dr Konschtanzer Altstadt mit eme Lehraagebot in Eläktrotächnik un Maschineböu ufgnuu, wu churz druf Hoch- un Diefböu uusgwytet woren isch.
Ass mer anne 1911 in d Ingenieurschuel am Rhystade umzogen isch (mit aim Johr Verzegerig wäge Hochwasserschäde) lyt an dr Studäntezahl, wu uf 184 gstigen isch. 1934 isch d Schuel as staatli Tächnikum anerkännt wore un 1938 isch s Tächnikum as Staatliche Ingenieurschule Konstanz verstaatligt wore. Noch em Änd vum Chrieg isch d Ingenieurschuel vu dr franzesische Militerverwaltig zuegmacht wore. Anne 1946 isch dr Lehrbedrib im neie Staatstechnikum Konstanz wider ufgnuu wore. Iber di landesaige Dregerschaft as Staatliche Ingenieurschule Konstanz 1961 isch schließli 1971 d Fachhochschule Konstanz entstande. Erschte Räkter vu dr nei gornete Fachhochschuel Konschtanz isch dr Georg Schug gsii.
Hochschuel Konschtanz Tächnik, Wirtschaft un Gstaltig
D Hochschuel isch dur d Fachberaich Architäktur, Böuingenieurwäse, Bedribs- un Fertigungstächnik, Konschtrukzions- un Verfahrestächnik, Maschineböu, Eläktrotächnik, Energytächnik, Nochrichtetächnik, Informatik, Naturwisseschaftligi Grundlage un Sozialwisseschafte sukzessiv uusböue wore. D Zahl vu dr Studänte*ne isch vu 1.012 anne 1971 bis uf rund 4.500 anne 2013 gstige.
Di iberregional anerkännt Bodesee-Chunschtschuel Konschtanz (BKK) isch anne 1985 as Institut für Kommunikationsdesign an der Fachhochschule Konstanz yyglideret wore. Anne 1995 isch s as Studiegang Kommunikazionsdesign in Fachberaich Architäktur un Gstaltig integriert wore. 1986 sin s Forschigs- un Transferinschtitut Institut für Innovation und Transfer (IIT) un di Technische Akademie Konstanz e.V. grindet wore, anne 1992 s Studienzentrum Schloss Langenrain (hite: Studienzentrum Villa Rheinburg) un d Zentralstelle für Forschung, Weiterbildung und Öffentlichkeitsarbeit (hite: Zentralstelle für Weiterbildung, Öffentlichkeitsarbeit, Lehre und Forschung – ZWÖLF).
In dr Johr 1995 bis 2000 het s e strategische Schuck vu dr Hochschuel mit Hyfe Umstrukturierige un böulige Erwyterige gee. 2000 isch wäge neie gsetzlige Bstimmige dr Hochschuelrot as hegscht Organ vu dr Hochschuel bstimmt. Bachelor- un Master-Abschliss sin iberall yygfiert wore.
Anne 2004 isch d Hochschuel as beschti dytschi Hochschuel in dr Wyterbildg dur dr Stifterverband fir di dytsch Wisseschaft uuszaichnet wore un 2005 mit em bade-wirttebärgische Landesforschigsbrys – as erschti Landes-Fachhochschuel iberhaupt. 2004 het dr Verband vu dr Frynd, Ferderer un Absolvänte sy fufzgjehrig Bstoh gfyrt. Ändi 2006 het si dr Verband in Fördergesellschaft der Hochschule Konstanz umgnännt.
D Hochschuel Konschtanz het partnerschaftligi Kontakt zue Hyfe Hochschuele un Uniwersitete in aller Wält. Si ghert zum Verbund Internazionali Bodesee-Hochschuel.
Im Februar 2022 het d HTWG e Ussestell z Singe am Hontes mit eme Reallabor yygrichtet, wu s Zyl het, Studänte*ne un d Induschtry zämezbringe.
Fakultete
D Hochschuel het die Fakultete:
Muskel
Muskle si wäichs Gwääb, wo s in de mäiste Dier git. Allne Muskle vom ene Körper oder eme Körperdäil zämme säit mä Muskulatur. D Muskelzälle bestöön us Proteinfaasere us Aktin und Myosin, wo anenander chönne verbiirutsche. E Kontrakzioon wird dur e Närvenimpuls usglööst. Drbii schiebe sich d Protein inenander, so dass d Zälle chürzer wird. Wenn d Närve ufhööre, dr Muskel mit Impuls z versorge, hört d Kontrakzioon uf und dr Muskel wird däig. Mä reedet denn vo Muskelrelaxazioon. D Muskle broduziere Chraft und Beweegig. Vor allem si si verantwortlig für d Körperhaltig, d Fortbeweegig und d Beweegige vo de innere Organ, wie s Chlopfe vom Härz, wo s Bluet dur e Körper bumpt oder d Peristalsis vom Darm, wo d Naarig dur s Verdaujigssüsteem dransbordiert. D Muskelzälle entwiggle sich im Embryo us em Mesoderm im ene Brozäss, wo Myogenese häisst. Es git drei Arte vo Muskle: gsträifleti Skelettmuskle, dr Härzmuskel und glatti Muskle wie die vom Darm. Es git Muskle wie die in de Erm und Bäi, wo willkürlig, das häisst bewusst, chönne enerwiert wärde, und anderi Muskle, wo unwillkürligi Körperfunkzioone häi und vom wegetative Närvesüsteem gstüürt wärde, wie s Härz oder dr Darm.
D Muskle bechömme d Energii zum Funkzioniere vor allem vom Oxidiere vo Fett und vo Choolehüdrat, aber anerobischi chemischi Brozäss chömmen au vor, vor allem bi schnälle Skelettmuskle. Chemischi Reakzioone broduziere Adenosin Triphosphat (ATP) Molekül, wo mit ene s Myosin bewegt wird.
S Wort Muskel isch vom latiinische musculus abgläitet, wo «Müüsli» bedütet, villicht wil wenn sich gwüssi Muskle zämmezien es e chli usgseet, wie wenn e Muus sich under dr Hut wurd beweege.
Ponte Tresa TI
Ponte Tresa (lombardisch Punt da Tresa, dütsch veraltet Treisbruck) isch aini vo de chlinste Gmainde vo de Schwiz und lit im Distretto di Lugano im Tessin.
Laag
Ponte Tresa isch d Endstation vo de 12 km lange Isebaanlini Ferrovia Lugano-Ponte Tresa.
Verwaltig
De Burgermeischter (Sindaco) vu Ponte Tresa isch de Silvano Grandi.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
De lombardisch Dialäkt vo Ponte Tresa ghört zum Bosino.
Lüt
Us Ponte Tresa stammt de italienisch-schwiizerischi Mooler Bartolomeo da Ponte Tresa (öppe 1495-1550). De indischi Yogamaister Selvarajan Yesudian hett do e Yogaschuel ghaa.
Alemannische Pflanzennamen
Fir vil yyheimischi Pflanzearte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige alemannische Pflanzenämme gsammlet wäre.
WICHTIG: Do solle numme dradizionälli Volksnämme yydrait wäre, keini alemannische Ibersetzige vu hochdysche Nämme!
El Greco
Dr El Greco ( ‚dr‘, ‚Griech‘; * um 1541 uf Kreta in Candia (hüte Iraklio) oder z Fodele ; † 7. April 1614 z Toledo; äigentlig Domínikos Theotokópoulos, ) isch e Mooler, Bildhauer und Archidekt vo griechischer Häärkumft gsi und dr Hauptmäister vom schbanische Manierismus bezieigswiis vo dr usklingende Rönessãs.
Lääbe
Dr El Greco het z Kreta, wo denn dr Republik Venedig ghöört het, as Ikonemooler gschafft, bevor er uf Italie usgwanderet isch. Er isch e Verdräter vo dr Kretische Schuel gsi und in sim Wärk gseet mä d Dradizioone vo dr büzantinische Mooltechnik wie au Nöierige vo dr Rönessãs. Vo öbbe 1565 aa het er im Ateliee vom Tizian z Venedig gschafft und isch under em Iifluss vom Jacopo Bassano und vom Tintorettos gstande. 1570 isch er uf Rom und spööter uf Schbanie. 1577 isch er z Madrid gsi und denn z Toledo, won er e groossi Wärkstatt ghaa und für e schbanisch Hoofaadel gmoolt het. Zu sine Fründ z Toledo het dr Humanist Antonio Covarrubias y Leyva ghöört. Für d Chlosterchille dörte vo de Zisterzienserinne vo S. Domingo de Silos (el Antiguo) het er äins vo sine letschte und bedütendste Bilder gmoolt: d Aabätig vo de Hirte. Spööter isch er in dere Chille begraabe worde. Im Bode vo dr Chille het s e chliises Loch, wo mä si Sarkophag in dr Gruft cha gsee.
Wärk
Z Rom het er vor allem Bordret gmoolt und isch under em Iifluss vo de Wärk vom Florentiner Bildhauer, Mooler, Archidekt und Dichder Michelangelo gstande. Dr El Greco het aber im Stiil vom Michelangelo, wo dört vorgherrscht het, nit welle folge, und dorum isch er us Rom wider furt. Z Schbanie het er nid numme Ufdraagsarbäite für d Chille gmacht und Bordret gmoolt, er isch au e Zitlang no dr Hoofmooler vom Philipp II. gsi. In dr Zit vo 1580 bis 1584 isch si Altargmäld mit em Ditel „S Martürium vom häilige Maurizius und vo dr thebaische Legioon“. Däm Bild si Stiil het e Skandaal usglööst. Wie dr Greco religiöösi Themene interbretiert het und d Figuure überlang und in grelle Farbe gmoolt het, das het im Gschmack vo dr Zit und vo sine Ufdraaggääber nid entsproche. Vo denn aa het er käini Ufdreeg vom Köönigshoof me überchoo. Druf het er sini Hauptwärk gmoolt, wo ganz im Sinn vo dr Geegereformazioon gsi si. Zu de bekannte Wärk zele dr Blick uf Toledo und S fümfte Siigel vo dr Apokalüpse.
Dr Schriftsteller Stefan Andres het in siner Novälle „El Greco malt den Großinquisitor“, wo 1936 erschiine isch, d Bedingige vo dr Kunst in ere Diktatuur anhand vom Bordret vom Kardinalinquisitor Fernando Niño de Guevara beschriibe, wo dr Greco um 1600 gmoolt het.
Roche VD
Roche (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Roche lyt an dr Eau Froide in dr Ebeni vum Rottu am Fueß vum Mont d'Arvel. D Gmaiflechi umfasst 50,9 % landwirtschaftligi Flechi, 31,4 % Wald, 15,9 % Sidligsflechi un 1,9 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Roche isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1177 as Rochi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 21,3 % gläge.
Religion
52 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 1,3 %, FDP 14,6 %, GLP 0,9 %, GP 3,5 %, SP 32,7 %, SVP 32,0 %, Sunschtigi 3,5 %.
Dr Burgermaischter vu Roche isch dr Christophe Lanz (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 894 Yywohner 93,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 3,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Johannes Baumann
De Johannes Baumann (* 27. November 1874 z Herisau; † 8. September 1953), von Herisau AR, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1938 und Vizepräsident im Jahr 1937.
Roberto García Morillo
Dr Roberto García Morillo (* 22. Januar 1911 z Buenos Aires; † 26. Oktober 2003 z Buenos Aires) isch en argentinische Komponist gsi.
Dr Morillo het an dr Escuela Argentina de Música bim Julián Aguirre, Rafael González, Juan José Castro und Ricardo Rodríguez und am Conservatorio Nacional de Música y Declamación Harmonielehr bim Floro Ugarte, Kontrapunkt bim José Gil, Komposition bim José André, Orchestration bim Constantino Gaito, Musikpädagogik bim Athos Palma und Raul H. Espoile und Bühnenkunst bi dr Alfonsina Storni studiert. 1926 und 1930 het er z Baris Klavierkurs bim Yves Nat gnoj.
Vo 1972 bis 1980 isch dr Morillo Räkter vom Conservatorio Nacional gsi und dört wie au am Conservatorio Municipal "Manuel de Falla", am Antiguo Conservatorio Musical Beethoven und am Centro de Altos Estudios Musicales Franz Liszt as Brofässer für Komposition und Orchestration gschafft. Er isch Mitgliid vo dr Academia Nacional de Ciencias vo Buenos Aires gsi, Vizebresidänt vo dr Unión de Compositores de la Argentina und dr Asociación de Intérpretes Clásicos Argentinos und Bresidänt vo dr Asociación Argentina de Compositores (1992-1998 und 2001-2002) und dr Academia Argentina de Música (1995).
Marly (Moselle)
Marly (ditsch 1915–18 Marleien, 1940–44 Marlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Marly ìsch. Marly ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Marly ghert zem Lorrain.
Alemannische Pflanzennamen (nach Dialekten)
Fir vil yyheimischi Pflanzearte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige alemannische Pflanzenämme gsammlet wäre gordnet no einzelne Dialäkt.
Liste der Kulturgüter in Riehen
In dr Liste vo de Kulturgüeter z Rieehe si alli Objekt in dr Gmäind Rieche im Kanton Basel-Stadt ufgfüert, wo noch dr Haager Konvenzioon zum Schutz vom Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em ''Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt und dr Verordnig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt'' under Schutz stöön.
D Objekt us de Kategorie A und B si alli uf dr Liste, Objekt vo dr Kategorie C feele zurzit no (Stand: 1. Januar 2013).
Aberglauben
Dr Aberglaube wird im allgemäine Sproochgebruuch mit Umvernumft und Unwüsseschaftligkäit gliichgsetzt. In Kräis, wo abrahamitisch-religiös brägt si, wird d Bezäichnig verwändet zum drvo z reede, ass öbber sich theologisch nid gnueg uskennt, aber au zum volksdümligi und okkulti Glaubensrichdige aabezmache. Religionskritiker verwände dr Begriff mit sinere negative Konnotierig für alli Glaubensvorstellige und Religione. Wil sich dr Begriff von ere Wält- und Glaubenssicht här definiert, wird dr Inhalt vom wüsseschaftlige oder religiöse Standpunkt vo däm won en verwändet, bestimmt.
Basler Hebelstiftung
D Basler Hebelstiftig isch e Schwiizer Stiftig vo Basel.
D Stiftig, wo anne 1860 gründet worden isch, wott d Erinnerig an alemannisch Dichter Johann Peter Hebel (1760–1826), wo z Basel uf d Wält cho isch, pfläge.
D Gründer sin Profässoore vo der Uni Basel und anderi Lüüt us der Stadt gsi. Der erscht Presidänt vo der Stiftig isch bis 1868 der Christian Friedrich Schönbein gsi.
Spöteri Presidänte und Presidäntinne:
D Stiftig het all Joor im Maie z Huuse s „Hebelmähli“, wo s en Asprooch git und wo usgwählte Lüüt vo Huuse a Gaab gstiftet wird.
Schrifte
D Basler Hebelstiftig tuet Arbete übere Dichter usegää:
Faule-Magd-Brunnen
Dr Fuuli-Magd-Brunne isch en öffentlige Brunne an dr Santihansvorstadt naben em Huus Nummere 34 im Baasler Vorstedtkwardier. Sit 1915 stoot er under Dänggmolschutz und gältet as e Baasler Kulturguet, wo regionali Bedütig het.
Vesalianum
Im Vesalianum an dr Vesalgass 1 im Baasler Vorstedtkwardier si s Zoologische Instidut vo dr Uniwersidäät Baasel, d Umwältwüsseschafte und Däil vom Füsiologische Instidut dehäi. Usserdäm het s no Höörsääl.
Faule-Magd-Brunnen
Gschicht
Dr Brunnedroog het acht Egge und sini Ussewänd si verziert.
Vesalianum
Gschicht
S Vesalianum isch 1884/85 zwüsche dr Spaalevorstadt und em alte Züüghuus am Petersblatz entstande. Dr Archidekt isch dr Paul Reber gsi, wo au d Baasler Sünagooge baut het. Es isch für d Anatomii- und Füsiologiiabdäilig dänggt gsi und het dorum dr Naame vom Anatom Andreas Vesalius überchoo, wo uf Baasel cho isch, wil doo 1543 si berüemts anatomischs Daafelewärk «De humaniscorpora fabrica» in dr Offizin vom Oporin druggt worde isch. Wäred er z Baasel gwoont het, het dr Vesal en öffentligi Sekzion vom ene Liichnaam vom ene Mensch gmacht, wo seer bekannt worde isch.
Wie scho wo s Bernoullianum baut worde isch, het au bim Vesalianum die Freiwilligi Akademischi Gsellschaft (FAG) d Helfti vo de Bauchöste übernoo. 1885 isch s Geböid iigweit worde. Dört isch denn dr Friedrich Miescher (1844-1895), wo d Nukleinsüüri entdeggt het, 1871 Brofässer für Füsiologii worde und het s erste Füsiologische Instidut in dr Schwiz gründet.
Öbbe vier Joorzäänt lang häi d Anatome und Füsiologe zämme im Vesalium gschafft, bis 1921 d Anatome in die nöiji Anatomischi Aastalt im Santihans züüglet si. 1921 isch die Fysiologisch-Chemischi Aastalt (s Bio-Chemische Instidut) gründet worde und im Joor druf s Farmakologische Instidut und bäidi si in s Vesalianum choo. 1931 isch no d Abdäilig für Vitaminundersuechige drzuechoo. 1941 si d Farmakologe wider uszooge. 1962 het mä s Vesalianum afo erwitere und im Weste a Höörsaal aabaut.
Dr erst jüüdisch Friidhoof z Baasel
Wo s Vesalianum 1884/85 baut worde isch, het mä 25 Greeber gfunde, Räst vom erste Jüdische Friidhoof in Baasel. Dä Friidhoof isch 1264 zum erste Mol in de Urkunde erwäänt. Im Baasler Juudepogrom 1348/49 isch er verwüestet worde. Mä het Hunderti vo Graabstäi gstoole und as Baumaterial wider verwändet. Wo in de 1930er Joor s alte Züüghuus abbroche worde isch, zum Blatz für s nöije Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel mache, het mä no mee Greeber entdeggt mit 150 Skelett, 10 Graabstäi und 25 Graabstäifragmänt.
Kuba
Kuba (span. Cuba, amtligi Bezeichnig Republik Kuba) isch en Inselstaat in dr Karibik. Er gränzt im Nordweste bzw. Norde an Golf vo Mexiko bzw. an Atlantisch Ozean und im Süde an s Karibische Meer. Hauptstadt vom Land isch Havanna.
Geographii
Dr Archipel ghört zu de Grossen Antille. Er bestoht näbe dr Hauptinsle Kuba, wo die grössti Insle in dr Karibik isch, dr Isla de la Juventud (früehner Isla de Pinos) und öbbe 4195 chliineri und chliinsti Insle mit ere Gsamtflechi vo 110.860 km². Die maximali Usdehnig vo dr Hauptinsle isch vo West (Cabo San Antonio) bis Ost (Punta Maisí) 1250 Kilometer. Die schmalsti Nord-Süd-Usdehnig isch 31 Kilometer. Dr Abstand zum amerikanische Festland isch 140 Kilometer uf Key West (USA) und 210 Kilometer uf Yucatán (Mexiko). Dr Umriss vo Kuba erinneret an d Form vom ene Chrokodil.
Dr höchsti Punkt isch dr Pico Turquino (1.974 m ü. NN) in dr Sierra Maestra.
D Hauptstadt Havanna isch mit öbbe zwei Millione Iiwohnern die grössti Stadt vo Kuba, denn chömme Santiago de Cuba, Holguín und Camagüey.
Im Südoste vo dr Insle, an dr Guantánamo-Bucht, befindet sich d Guantanamo Bay Naval Base, e Marinestützpunkt vo dr US-Marine. Rächtsgrundlag isch e Verdrag vo 1934, si Gültigkeit wird vo Kuba bestritte.
D Zitzone vo Kuba isch UTC−5. Es git e Summerzit ähnlig wie in Europa.
Klima
S Klima isch dropisch und wird vom Nordostpassat brägt. Es git e drochnigeri Johreszit vom November bis April und e rägnerischi Johreszit vom Mai bis Oktober.
Kuba lit im Iizugsgebiet vo dropische Wirbelstürm, wo sich jedes Johr vom Juni bis November über em Atlantik und in dr Karibik bilde. Nit sälte drifft drbii e schwere Hurrikan s kubanische Festland und richdet schweri Verwüestige aa, wo Kuba bsundrigs hert dräffe, wil s wirtschaftlig schwach isch. Bsunders Privathüüser, wo meistens nid sehr stark baut si, si de stark Wind schutzlos usgliiferet. Aber z Kuba het s a sehr guet funktionierende Katastropheschutz, so dass es, im Gegesatz zu de Nochberinsle, sälte zun ere grössere Zahl vo Dodesfäll chunnt.
In dr Hurrikansaison 2008 het drei schweri Hurrikan gha, wo Kuba drife hai, – Gustav, Ike und Paloma, und isch eini vo de schlimmste Naturkatastrophe in dr kubanische Gschicht gsi. Hundertduusigi vo Wohnige si zerstört worde, d Infrastruktur stark beschädiget und grossi Deil vo de Ärnte vernichdet worde. D Gsamtschäde wärde uf öbbe zehn Milliarde US-Dollar gschetzt, öbbe zwanzig Prozänt vom kubanische Bruttoinlandprodukt vo 2007. Siibe Mensche si umchoo.
Belagerung von Melos
D Athener si mit ere Flotte vo 38 Triere (drunder au Verbündeti us Chios und Lesbos) uf Melos glandet, zum d Insle z underwärfe, wo bis denn im Chrieg nöitral bliibe isch und nid het welle Mitgliid im Attische Bund wärde, wil si e Kolonii vo Sparta gsi isch.
Christian Roos (Bischof)
Dr Johannes Christian Roos (* 28. April 1826 z Kamp am Rhyy; † 22. Oktober 1896 z Fryburg) isch e dytsche Gaischtlig, vu 1885 bis 1886 remisch-kadolische Bischof vu Limburg un vu 1886 bis 1896 Erzbischof vu Fryburg.
Lääbe
Dr Roos isch z Kamp am Rhy as ais vu dryzeh Chinder vun ere kadolische Räbbuurefamilie uf d Wält chuu. Är isch z Boppard, Weilburg un Hadamar uf d Schuel gange un het nocherdani z München un z Bonn Theology studiert. In dr Zyt vu sym Studium het er syni Ferine bi dr Redemptorischte vum Chloschter Bornhofen verbocht, dr erscht Orde, wu si no dr Säkularisation im Bischtum Limburg nidergloo het. Är isch uf d s Prieschterseminar Limburg gange un het am 22. Augschte 1853 z Limburg s Sakramänt vu dr Prieschterwei empfange. Im Aaschluss het er as Kaplan z Frankfurt am Main, Ransel un Oberlahnstein gschafft. Anne 1856 isch er Bfaarer z Hochheim wore. Är isch arg sozial engaschiert gsii un het derfir gsorgt, ass si z Hochrhein d Gmainschaft vu dr Arme Dienschtmägd vu Jesu Christi (Dernbacher Schweschtere) aagsidlet hän, wu do in dr Hauptsach in dr Bfläg gschafft hän.
Anne 1860 isch er vum Bischof Peter Josef Blum zum Sekretär bstellt wore. Är het no au as Domvikar un Stadtkaplan gschafft un as Subregens un speter as Regens vum Prieschterseminar. Im Johr 1868 isch er Stadtbfaarer vu Limburg wore un dodermit Mitglid vum Domkapitel. Ab 1864 isch er Brofässer fir Paschtoraltheology z Limburg gsii. Dr 1856 grindet Kontakt zue dr Gmainschaft vu dr Dernbacher Schweschtere – dr erschte Gmainschaftsgindig vum Bischtum – het Bstand ghaa. Dr ehmolig Superior vu dr Schweschtere un domolige bischeflige Kommissar Johann Jakob Wittayer isch anne 1881 gstorbne. Dodruf isch dr Roos dr Bischefli Kommissar fir d Schweschtere bis zue syre Bischofswahl wore. In däre un in syre spetere Funktion het er si seli gferderet.
Am 19. Februar 1885 isch er as Noofolger vum Peter Josef Blum zum Bischof vu Limburg bstimmt un am 27. Merz im nämige Johr vum Papscht Leo XIII. bstetigt wore. D Bischofsweih het em am 17. Mai 1885 dr Bischof vu Fulda, dr Georg von Kopp, gspändet; Mitkonsekratore sin dr Daniel Wilhelm Sommerwerck, dr Bischof vu Hildesheim, un dr Michael Felix Korum, dr Bischof vu Trier, gsii.
Am 2. Juni 1886 isch er zum fimfte Erzbischof vu Fryburg bstellt un am 27. Juli vum nämlige johr vum Papscht Leo XIII. bstetigt wore. Indronisiert woren isch er am 21. Septämber 1886. Är het sy Lorenz Werthmann mit uf Fryburg gnuu. Dert het dr Roos d Grindig vu dr Caritas aagregt, as offiziölle Grinder giltet hite dr Werthmann.
Anne 1890 isch dr Roos as Ehremitglid in d KDStV Hercynia Fryburg ufgnuu wore.
Schach
Schach (vom persische Schah, شاه ‚König‘ – vo dohèr d Bezeichnig „s königlichi Spiel“) isch è strategischs Brettschpyl, bi dem zwei Spiller im Wèchsel Spillfigurè uff èm Spillbrett – s Schachbrett – beweget. Ziel vom Spyl isch es, è schachmatt vom Gegener z erreichè, dodemit wörd sini Spillfigur, wo Königg heißt, so aagriffè, daß er nimmi voteidigt wörrè ka.
Z Europa un vilè andere Deil vo dè Wält isch Schach allgemein bekannt un è bedütends Brettschpyl. Vili Schachspiller sin Mitglieder vo Schachvorein, welli irrersits regionali un nationali Schachvobänd aaghöret un sich weltwit im Wältschachbund (FIDE) zämmègschlossè hän. Schachdurnyr wörret vo privatè Veranschtalter, vo Schachvorein oder vo Schachvobänd organisyrt. Derzitigè Schachwältmeischter isch dè Viswanathan Anand.
Allgemeins
Schach isch – gmessè a dè Zahl vo dè in Vorein organisyrtè Spiller un dè zuèghörigè, veröffentlichtè Schachliteradur – vor Daame, Mülli, Halma un dè vylè Pachisi-Abkömmling s populärschte Brettschpyl z Europa. Rächt ähnlich zum Schach sin Spyle wiè Xiangqi, Shōgi un Makruk, un nèmmet èn ähnlichè Platz i dè ostasiatischè Kulturè y.
S wörd sowoll zum reinè Vergnügè als au wettkampfmäßig gschpillt, in Schachvorein, Turnyr, online per Schachserver oder als Fernschach per E-Mail, Fax, spezielli Fernschachserver un Poschtkartè. Noch èrè repräsentativè Umfrog, wo im Januar 2007 veröffentlicht worrè isch, spillet z Dütschland knapp è Drittel vo dè Männer un etwa è Achtel vo dè Fraue glegentlich emol Schach.
Èn bereits sehr èn aaltè Nebbèzweig vom Schachschpyl isch s Kunscht- odder Problemschach (Schachkomposition). Im Unterschyd zum Partyschach spillet do nit zwei Parteiè gegènand, sondern èn Schachkomponischt entwürft un voöffentlicht è Uffgab, wo mo lösè söt („Schach ohni Gschpönli“). Diè Schachkompositionè wörret noch ästhetischè Kriteriè bewertet.
Schach isch eins vo dè komplexeschtè Brettschpyl. Diè Zahl vo dè möglichè Stelligè wird uff 2,28 · 1046 gschätzt. Schu noch zwei Züüg könnet 72.084 verschiedeni Stelligè entschtoh. Diè Zahl vo dè möglichè Spylvoläuf isch no mol um è Mehfachs größer: Scho für diè erschtè 40 Züg eschtimirt mo uugfähr 10115 bis 10120 verschidni Spylvoläuf. Dodeby wörd im geometrischè Mittel über dè Partievolauf vo circa 30 möglichè Halbzüüg pro Stellig uusgangè. I dè Spyltheory wörd Schach dè endlichè Nullsummèschpyl mit perfekter Imformation zuegordnet. Theoretisch könnet mo also ermittlè, ob by beidsitig perfektem Spyl Wyß odder Schwarz gwünnt oder diè Party remis endè muè. Noch hütigèm Wissensschtand schynts abber uusgschlossè, selli Frog durch vollschtändigi Berechnig vom Suechbaum z klärè. Ergebnis für Matrialvoteiligè mit sechs un teilwys bis zu sibbè Stei sin abber schu berechnet worre un in Endschpyldatebankè (sognanntè Tablebases) verfüegbar.
Statistisch gsäh holt Wyß als Aazihendè im Mittel meh Pünkt als Schwarz, nämlich circa 54 Brozent vo dè möglichè Pünkt. Selle Aazugsvorteil wörd allgemein uff dè Tempovorteil zruckgführt, wo Wyß by dè Entwicklig vo dè Figurè hät. Diè Remisquotè, d. h. diè relativi Hüfigkeit vo dè Partiè mit unentschidnem Uusgang, lyt by uugfähr èm Drittel un nimmt mit èm Spylstärkèniveau vo dè Beteiligtè zue.
Grundbegriff un Spillzyl
Uff em Schachbrett befindet sich zue Beginn von èrè Party insgsamt 32 Schachfigurè (au als Stei bezeichnet), 16 wyßi un 16 schwarzi. Beidi Spiller (bezeichnet als Wyß un Schwarz odder als Aaziehendè un ''Nachziehendè') hän je folgendi 16 Schachfigurè zur Verfügig:
S Schachbrètt wörd asè zwischè dè Spiller aagordnet, domit sich uss dè Sicht vo jedem Spiller unnè rechts è wyßes Feld befindet. Die Stei wörred, wiè im Bild zeigt, zue beidè Sitè vom Brett uffgschtellt.
Uff dè vorletschtè Reihè d Buerè, uff dè letschtè Reihè diè Figurè i dè Reihèfolg (vo links noch rechts für Wyß, für Schwarz umkehrt): Turm, Springer, Läufer, Daam, Königg, Läufer, Springer, Turm. Dodeby stoht d Daam by beidè Sitè uff em Fäld vo irer eignè Farb. È latinischi Merkreglè dodezue lutet: Regina regit colorem, d Daam bschtimmt d Farb (vo dè Felder). Ußerdèm git s zwei dütschi Merkreglè: "Damen auf D-Linie" resp. Weiße Dame, weißes Feld - Schwarze Dame, schwarzes Feld.
Wyß fangt aa, un diè Spiller ziehnet abwechselnd. S bschtoht Zugpflicht, wa zu Zugzwang-Situationè führè ka. Dè ziènde Spiller bwegt jewyls è Schachfigur vo dè eignè Farb uff è andres Fäld (Uusnahm: Roschad, by derè zwei eigni Figurè bwegt wörret). I dè Schachnotation wörd immer è wyßi un è anschließendi schwarzi Figurèbewegig zämmè nummeriert un als Zug bezeichnet. Uus èm Zämmèhang isch üblicherwys ersichtlich, welli Bedütig vom Wort Zug gmeint isch; sött abber è gnaui Begriffsunterschydig nötig sy, nennt mo diè Aktion von èm einzelnè Spiller Halbzug.
Uff èm Fäld darf immer nu ein Stei stoh. Er blockiert dodeby s Feld für alli Stei vo dè eignè Farb, d. h. mo darf è Figur niè uff è Fäld ziè, uff dem scho è eigni Figur stoht. Wenn abber uff èm Zylfäld è gegnerischi Figur stoht, asè wörd disell vom Spillbrètt gnoh. Mo sait, sie wörd gschlagè. Im witerè Spylvolauf wörd sie nimmi vowendèt.
D Figurè dürfet ènand grundsätzlich nit überschpringè (Uusnahmè geltet für dè Springer sowiè für dè Turm by dè Roschad). Sie dürfet also nu über leeri Fälder drüberweg zogè wörrè: bis zum erschtè vom Gegner bsetztè Fäld (iischlyßlich) odder bis vor s erschti von èrè eignè Figur bsetztè Fäld.
Isch èn Königg bedroht, so schwätzt mo dodevu, dass er im Schach stoht. Mit èm Uusruef „Schach!“ hät mo früehner dè Gegner druff hygwisè; sell isch abber im Turnyrschach nimmi üblich un i dè FIDE-Reglè nit vorgsäh (verglych au Gardez für èn Aagriff uff diè Daam). È Schachgebot mue immer parirt wörre, un dè Königg darf au nit enerè Bedrohig uusgsetzt wörrè: noch jeddem Halbzug von èm Spiller muè dè Königg vo sellem Spiller unbedroht sy. Des Spillzyl bschtoht dorin, è Situation herbyzführè, i derè dè gegnerischi Königg bedroht isch un dè Gegner diè Bedrohig nit im nägschstè Halbzug uffhebè ka (Schachmatt).
Zugreglè
D Schachfigurè dürfet, abhängig vo irem Tüp, nu nooch bschtimmtè Reglè zogè wörrè:
Königg
Dè Königg isch bim Schachspyl diè wichtigschte Figur, wells s Zyl vo dem Spyl isch, dè gegnerische Königg Matt z setzè, wa diè Partii sofort beendè duèt. Matt setzè heißt s Bedrohè vom gegnerischè Königg mit erè (oder mehrerè) Figur(è), ohne d Bedrohig im aaschlyßendè Halbzug abwehrè z könnè, wa durch Wegziè vom Königg uff è unbedrohts Fäld, Schlaa vo dè aagryfendè Figur oder Dezwischèziè von èrè Figur bassyrè ka. Es isch è charakteristischs Merkmal vom Schachspyl, dè Königg nit z schlaa, sondern d Party èn Zug devor z beendè. Disell Spezialidät wörd ab und aa mit dè Unantaschtbarkeit vo dè königlichè Würde im Kontext vo dè Entschtehung vo dèm Spyl begründet. Als besunderi Geschtè für d Uffgaab oder diè drohendi Nidderlaag ka mo dè eigni Königg uff èm Schachbrett umkippè odder umlegè.
I dè Eröffnig isch es i dè Regell sinnvoll, dè Königg durch è baldigi Rochade in Sicherheit z bringè. D Buurè vo dè Rochadestellig söttet möglichscht nit zogè wörrè. Au im Mittelschpyl isch è sicheri Position vom Königg, wo ner vor gegnerischè Aagriff gschützt isch, vo Bedütig. Im Endschpyl ka dè König è großi Wirkig entfaaltè. Im Geggèsatz zu dè Eröffnig un èm Mittelschpyl kunnt im Königg nit seltè è aktivi un spylentscheidendi Rollè zuè. Dodezue isch ès oftmols notwèndig, dè Königg zentraal z plazyrè. Bsunders i nèm Buurèendschpyl isch diè Position vom Königg entscheidend. Dodeby isch s Erreichè vo dè Opposition vo dè beidè Königg oft spylentscheidend.
Daam
Dodèmit isch diè Daam diè beweglichschti un stärkschti Figur im Schachschpyl. I dè Praxis isch è Daam im Zämmèschpyl mit èm Turm, èm Läufer un èm Springer è starki Aagriffsfigur. Irè Wert bemisst sich zu nüü odder mee (nach Großmeister Larry Kaufman zu 93⁄4) Buurèeinheitè. D Daam isch, unter suscht glychè Voruussetzigè, fascht so stark wi zwei Türm zämmè. Im Persischè heißt disell Figur Beroter, wa ènère militär-strategischè Uuslegig vo dem Schpyl ehnder entschpricht.
Turm
Dè Turm isch diè zweitschtärkschti Figur in èm Schachschpyl. Sin Wèrt bemisst sich zu uugfähr füüf Buèrèeinheitè. I dè Urschprüng vo dem Schpyl in Persiè isch dè Turm woll èn Kampfwagè, wo als meefach ykerbtè Holzklotz dargschtellt wörd. Sell dütèt d Europäer als zinnèbewehrtè Turm fähl. I dè englischè Schachschproch heißt dè Turm rook. Dè Turm isch im Dütschè früèner Roch gnennt worre; dodevo stammt au d Bezeichnig Rochade.
Mo unterscheidèt i dè Grundschtellig un i dè Eröffnig zwischè Damèturm un Königgsturm. Erschterer isch uff èm Dasmèflügel poschtirt, dè wyße stoht uff èm Fäld a1, dè schwarze uff a8. Letschterer isch uff èm Königgsflügel poschtirt; dè wiße stoht uff èm Fäld h1, dè schwarze uff h8.
Es isch möglich, nu mit Turm un Königg dè gegnerischi Königg matt z setzè. Unter suscht glychè Voruussetzigè isch dè Turm deshalb erheblich stärker als èn Springer odder Läufer (allerdings nimmt er am Aafang vom Spyl, v. a. vor dè Rochade, uff Grund vo sinerè stark ygschränktè Beweglichkeit znächscht è untergordniti Roll y), èn einzelnè Turm isch öppis schwächer als zwei vo sellenè Figurè. Dè Wertunterschyd zwisch èm Turm un èm Springer odder Läufer nennt mo Qualidät. Mo spricht vo Qualidätsgwinn, wenn mo èn Turm mit Vozicht uff èn Springer odder Läufer eroberè ka, un vo Qualidätsopfer, wenn mo d Qualidät zu Gunschtè vo anderè Vorteil bewusst härgit.
Im Unterschyd zu allè anderè Figurè ka dè Turm unabhängig vo sinerè Position (falls er nit durch andero Figurè blockiert wird) immer diè glycho Anzahl vo Fälder in èm Zug erreichè, nämlich 14.
Läufer
Am Aafang von èrè Party hèt jedi Partei jewyls èn wyßfeldrigè un èn schwarzfeldrigè Läufer. Mo duèt unterscheidè zwischè Daamèläufer un Königgsläufer uffgrund vo irer Positionyrig nèbbè dè Daam bzw. èm Königg. Èn Läufer isch meischtens öppis mee als drei Buurèeinheitè wärt (noch Larry Kaufman 3¼ Buèrèeinheitè), oft wörd abber y dè Reggèl èn è bizzeli z klynè Wärt vo drei Buurèeinheitè aagäh. Sehr würksam isch s sogenannti Läuferpaar, welles i dè Reggel in offenè Stelligè – also ohni blockyrendi Buurè – èm Springerbärli oder em Läufer un Springer überlegè isch, wo diè beidè Läufer guet gmeinsam agierè könne, d. h. sich niè gegèsitig blockierè un zämmè alli Fälder vom Schachbrett erreichè könnet. Noch Larry Kaufman ka mo au diè Paarigkeit vo dè Läufer mit enerè zuesätzlichè halbè Buurèeinheit bewertè. Dodruus folget denn au, dass zwei Läufer uugfähr sibbè Buurèeinheitè wert sin (zwei Mol 3¼ für diè beidè Läufer un ½ für s Läuferpaar), also uugfähr so vill wiè Turm un zwei Buurè. S Endspyl Königg un Läuferpaar gegè Königg isch gewunnè.
Springer
S Zylfeld hät immer è anderi Farb als es Uusgangsfeld. Dodèmit isch dè Springer i dè Laag, alli Fälder vo dèm Brett z beträtè, aber für ihn isch dè Weg von èrè Schachbrettsitè zu dè andèrè zituffwändig. In dè Mitti vom Brätt kann èn Springer uff maximal acht Fälder ziè, am Rand vom Brätt oder in dè Nöchi vom Rand ka d Zahl dè in Frog kömmendè Zylfälder uff zwei, drei, vier oder sechs beschränkt sy.
È Schachparty fangt mit zwei wyßè un zwei schwarzè Springer aa – diè älteri Bezeichnig „Rössel“ wörd hütt nu no im Zämmehang mit èm Rössleschprung, ènèrè Rätselart, bruucht. Diè Bsunderheit vo de Springer isch es, übber eigni un gegnerischi Figurè un Buèrè ''springè“ z könnè. È guetes Fäld für èn Springer isch i dè Regèl èn möglichscht zentrales Fäld, vo dem er vili Zugmöglichkeitè hèt. È Warnig für Aafänger luttet: Èn Springer am Rand bringt Kummer un Schand“. Diè Praxis kènnt abber zahlrychi Uusnahmè.
Zwei Springer gegè dè alleinige Königg könnet s Matt nit erzwingè, s git abber Gwinnmöglichkeit, falls d schwächeri Site no èn Buèr bsitzt un desell no nit wit vorgruckt isch.
Dè Wärt von èm Springer entspricht mit öppis mee als drei Buèrèeinheitè (3¼ noch Larry Kaufman) öppè èm Läufer. Diè jeweiligi Stärki vo dè beidè Figurè hängt abber vo dè konkretè Situation ab, meischtens vo dè Buèrèstruktur, ab.
Buèr
Jedè Spiller hèt am Aafang vo dè Party acht Buurè, welli i dè Grundstellig èn Wall vor dè übrigè Figurè bildè. Dè Buèr ka sich nu fürschi beweggè. Er isch dè einzig Spillschtei, wo nit uff è scho benutztès Fäld zruck goh ka.