cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spanische Sprache
Benamsung
Da Rescht vo da Wält, wo schpanisch redet, seht zum Toal español, oda castellano. Castellano seht ma o däm Schpanisch, wo in Argentina, Bolivia, Chile, Ecuador, Paraguay, Peru, and Uruguay gredet wird.
Gschicht
Uffgrund vu de Dokumänt, wu us säller Zit erhalte blibe sin, wird devuu usgange, dass s Vulgärlatiin uff de Iberische Halbinsle bis zum 6. Johrhundert eiheitlig gsi isch, de Zerfall in Dialäkt hät erst noch de arabische Bsetzig wirkli aagfange. In de Schrift isch degege di elteri Sprochform biibhalte wore, also s klassisch Latiin. Ei Faktor für d'Entwicklig sin di präromanische Sproche (Baskisch, Iberisch un Keltischi Sproche) gsi un bsunders s Kastilianisch (un dodemit s Spanisch) wiisd e starchs iberischs Substrat uff. Säll bedrifft sowohl de Wortschatz (z. B. barra odder izquierda us em Baskische) wie au d'Ussproch (eso were s eifach Vokalsystem odder de Entfall vum f- vu viile Wüsseschaftler au im Baskisch züegschribe). Spöter hät au s Arabisch e Iifluss usgiebt, vor allem uff de Wortschatz, un noch de Entdeckig vu Amerika sin viili neui Wörter us de Sproche vu de dörtige Uuriiwohner ins Spanisch (au ins europäisch Spanisch) chuu.
Gschribeni un gsprocheni Sproch sin im Lauf vum 1. Johrdausend all meh usenandgange, sodass noch e baar Johrhundert d'Bevölcherig s Latiin nümi hät chönne verstoh. Bis zu säller Zit isch allerdings nò nit vu-n-ere eigene Sproch d'Red gsi, viilmeh vu gschribenem un gsprochenem Latiin. Erst wu mer s Kastilisch aafange hät schriibe, isch de Lüt de Unterschid bewusst wore. Di erste kastilianische (altspanische) Schriftdokumänt dauche am Aafang vum 9. Johrhundert uff, unter ihne d'Uurkunde vu Valpuesta, allerdings hät di gsprocheni Sproch erst gege s 12. Johrhundert Iigang in d'Literatuur gfunde, als ersts literarischs Werch uff Spanisch gältet de Epos Cantar de Mio Çid, wu um 1140 entstande isch un vu'me-ne anonyyme Autor stammt. 1492 hät de Antonio de Nebrija mit Grammatica nit numme di ersti spanischi, sundern di ersti Grammatik vu-n-ere modärne europäische Sproch übberhaupt gschribe, was anderi gschichtsdrächtigi Sproche wie Änglisch odder Französisch zu säller Zit nò nit gha hänn.
D'Bourbone hänn z Spanie e zentralisdischi Bolitiik bedribe un dodemit au e sprochligi Einigkeit aagsträbbt, si hänn sich dodemit gege di spanische Dialäkt un s Baskisch als Minderheitesproch gstellt. D'Aazahl Publikatione uff Spanisch isch im Lauf vum 17. un 18. Johrhundert schnäll aagstige un au in de zweisprochige Regione (Katalonie, Baskeland) sin Biecher in de Standardsproch erschine. Mit de spanische Kolonialisierig vu Amerika hät sich s Spanisch übber witi Deil vum Kontinänt usbreitet.
Ussproch
Wo in de folgende Liste nüt anders stoht, entspricht d Ussproch derre vom Dütsche.
D'Betonig litt uff de zweitletschte Silbe, wenn s Wort mit eme Vokal, eme n odder eme s uffhört, ansunste isch di letschti Silbe bedont. Dodebii gälte Verbindige vu zwei Vokal als ei Silbe, wenn si e Diphthong bilde (d. h. eine devuu i odder u isch), ansuste litt d'Silbegränze zwüsche'ne. Wenn e Diphthong in de bedonte Silbe isch, no isch nie s i odder s u bedont, in iu un ui ghäit d'Bedonig uff de zweit Vokal. In alle Wörter, wu d'Bedonig vu denne Regle abwiicht, wird de bedont Vokal durch de Akzänt Akuut (á, é, í, ó, ú) kännzeichnet.
Dialäkt
Traditionäll were in de spanische Dialektologii au s Aragonesisch, s Leonesisch un s Asturianisch als Variatione vum Spanische aaglüegt. Di moderni Dialektologii umfasst numme no säll Spanisch, wu z Kastilie entstande isch, un sini Variatione, verbreitet i'me-ne große Deil vu Spanie, uff de Kanarische Insle un z Latiinamerika. Trotz de geografisch große Entfernige gitt's im Spanische weniger usbrägti Unterschid zwüsche de Dialäkt wie zum Bispil im Dütsche, sodass sich di rund 400 Millione Müetersprochler praktisch problemlos chönne verständige.
Spanie wird allgemein in zwei Dialäktgruppe iideilt, di nördligi (septentrionales) un di südligi (meridionales). Z Amerika hängt d'Form vu de Sproch vor allem devuu ab, vu wu d'Eroberer chuu sin: wiil's Andalusier gsi sin, wu als ersti uff de Kanare un de Antille aachuu sin, hänn si de Grundstei für de spanisch Sprochgebruuch z Südamerika glègt; spöter abber, wu di spanische Eroberer in mehrere Wälle uff Amerika sin, sin us alle dialektale Regione Lüt debii gsi un di andere Variatione hänn di sprochligi Entwicklig in de Neue Wält beiiflusst. D'Dialäkt vu Mexiko, Peruu, Ecuador, Boliivie un Kolumbie sin hütt tendenziäll nöcher am Norde (un dodemit an de Standardsproch), während s rästlig Mittelamerika, d'Kanare, d'Antille un de übrig Deil vu Südamerika de südlige Dialäkt meh ähnle. Eine vu de wichtigste Unterschid zwüsche Nord- un Südspanie isch d'Ussproch vum -d- zwüsche Vokal un de Zischlut: während sälli im Norde allewiil dütlig usgsproche were, sait mer si im Süde am Silbe- un Wortänd viilmol gschwächt (also chuum hörbar) odder si verschwinde sogar ganz. Bsunders hüfig fallt s Änd-s ewäg.
Bsunders für d'Unterscheidig zwüsche europäischem un amerikanischem Spanisch isch d'Unterscheidig vu c vor e un i bzw. z un s: im Norde vu Spanie were ce/ci/z mit em stimmlose Lispellut [] gsait, während s eme dütsche ß entspricht (allerdings palatalisiert wird); im Weste vu Andalusie, uff de Kanare un z Latiinamerika representiere alli de gliich Lut, nämmli dä vum s. Säll Phenomen wird in de spanische Fachliteratuur als seseo bezeichnet. In de Standardsproch sin sowohl Unterscheidig wie au gliichartigi Ussproch erlaubt un akzeptiert. In de südligste Gebiet vu Spanie gitt's ußerdemm di sognännti ceceo-Ussproch, wu de Konsonant s genau wie ci/ce/z glispelt wird; die Ussproch isch friehjer no als regionalsprochlig un untergordnet aaglüegt wore, wird abber in de letschte Johr all meh als gliichwärtig aagseh.
Wie obe erwähnt, were im Süde Silbeändkonsonante viilmol stumm. Bsunders usbrägt isch des im Andalusische, wu s Verschwinde vum Konsonant au no e Veränderig vum Vokal devor (Qualitet odder Quantitet) mit sich zieht (Bsp.: cantar [], cantas/canta [], cantan [], español []). S l wird vor eme witere Konsonant wie-n-e r usgsproche.
Z Südamerika hebe sich Argentiinie un Uruguay dodurch ab, dass si y un ll anstatt em standardsprochlige [] odder [] als stimmloses odder stimmhafts sch ( usspräche.
Frieden von Campo Formio
Dr Friide vo Campo-Formio isch am 17. Oktober 1797 zwüschen Frankriich, wo vom Napoléon Bonaparte verdräte worden isch, und em dütsche Kaiser Franz II. in siiner Eigeschaft as Landesherr vo de habsburgische Erbländer (ufgrund vo dr pragmatische Sanktion - bsundrigs as König vo Ungarn und Böhme und Erzherzog vo Östriich) abgschlosse worde.
Dr Verdrag het dr Verzicht vom Kaiser uf die östriichische Niiderland zugunste vo Frankriich bestimmt und het e Neuornig vo Oberitalie und de Bsitz vo dr Republik Venedig noch sich zoge. Dr Kaiser het d Unabhängigkeit vo dr Cisalpinische Republik anerkennt und het im Gegezug d Republik Venedig samt deren ihre Bsitz bis zum Fluss Etsch übercho, drzue Istrie, Dalmatie und d Bucht vo Kotor. Iigschlosse isch au die grossi venezianischi Chriegsflotte gsi, wo in de Johrzähnt druf s Härzstück vo dr östriichische Chriegsmarine bildet het. Frankriich het d Lombardei bhalte und die Ionische Insle Korfu, Zakynthos und Kefalonia.
Frankriich het jetzt zum erste Mol sit 1792 in Kontinentaleuropa Friide gha. Dr Chrieg mit Ängland isch wiiter gange.
Für die dütschi Gschicht hai die gheime Zuesatzartikel vom Vertrag bsundrigi Bedütig gha. Der Kaiser het mit ihne dr Rhii as Ostgränze vo Frankriich anerkennt und uf die linggsrhiinische Riichsgebiet wie dr jurassisch Deil vom Fürstbistum Basel verzichdet.
Die ändgültige Reglige mit em Heilige Römische Riich Dütscher Nation si em Rastatter Kongress (9. Dezämber 1797 bis 23. April 1799) vorbehalte bliibe. Dä het aber wägem Usbruch vom Zweite Koalitionschrieg nie chönne z Änd gfüehrt wärde.
Dr Name Campo-Formio bezeichnet kei Ort, sondern e Fäld (italiänisch: campo) westlig vo Udine im Friaul, Oberitalie, wo sich au en Ort mit em Name Campoformido befindet. Dr Friidensverdrag isch aber weder uf em Campo Formio no z Campoformido underschriibe worde - dört isch s Lager vo dr östriichische Armee gsi. Vilmeh het die östriichischi Armeeleitig müesse zum Hauptquartier vom Napoléons fahre: zur Villa Manin, öbbe 25 km westlig vo Udine. Dört het dr Napoleon d Östriicher bis spoot in d Nacht lo warte, bevor er zum Underschriibe erschiine isch.
Lueg au: Französischi Revolution
Helgo Bran
Dr Helgo Bran (* 23. April 1937 z Kallsruu) isch e ehmolige dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene).
Lääbe
Dr Helgo Bran isch e Suhn vum Schurnalischt Friedrich Bran un däm syre Frau Gisela, geb. Brettschneider. Dr Bran het z Ettlinge s Abitur gmacht un derno Naturwisseschafte mit Hauptfach Biology, Främdsproche un evangelischi Theology studiert. Är het as Lehrer un Ibersetzer gschafft. Vu 1980 bis 1984 isch er ain vu dr erschte griene Landdagsabgordnete z Bade-Wirttebärg gsii. Bi dr Landdagswahl am 16. Merz 1980 isch er mit 10,2 % uf s prozäntual hegscht Ergebnis vu allne 70 Wahlkrais fir di Griene z Bade-Wirttebärg chuu. Är het s Zwaitmandat im Wahlkrais Fryburg II gwunne. As Räntner bscheftigt er si mit verschidene biologische Themene, vor allem Mykology un dr Forschitg an biologische Rächts-Links-Merkmol (RLM).
Raurakische Republik
Die Raurakischi Republik bzw. Raurachischi Republik (franz. République rauracienne) isch e Dochderrepublik vo Frankriich gsi, wo am 17. Dezämber 1792 under em Iifluss vo dr Französische Revolution us Deil vom Gebiet vom Fürstbistum Basel, wo vorher zum Riich ghört hai, errichtet worden isch. Si isch scho am 23. Merz 1793 wider ufglöst und in die Französischi Republik iigliideret worde.
dr Name
Dr Name bezieht sich uf e keltisch Stamm vo de Rauriker, wo in dr Antike am südlige Oberrhii gläbt het.
Gschicht
Wo die Französischi Republik im Septämber 1792 usgrüeft worden isch, isch s zu Unruhe im Fürstbistum und zur Bildig vo revolutionäre Gremie cho. Am 17. Dezämber isch die Raurakischi Republik als ersti Dochderrepublik vo dr französische Republik proklamiert worde. Zwei Nationalversammlige vo de Jurassier si gschiteret, e dritti het sich denn under em Druck vo Frankriich für en Aaschluss an die Französischi Republik usgsproche.
Am 23. Merz 1793 isch die Raurakischi Republik ufglöst und as Département du Mont Terrible ganz e Deil vo Frankriich worde. Im Friide vo Campo Formio am Ändi vo 1797 si die südlige Deil vom Fürstbistum, wo nonig bsetzt gsi si, au zum Departemänt cho. Scho 1800 isch s Gebiet aber in s Departemänt Haut-Rhin integriert worde.
Mit em Ändi vo dr napoleonische Herrschaft in Europa het me en Anwort müesse finde, wäm die ehemolige fürstbischöflige Gebiet sötte ghöre. 1813 si d Koalitionsdruppe iimarschiert, aber s Departemänt isch im erste Pariser Friide no bi Frankriich bliibe. Der Wiener Kongräss het denn am 20. Merz 1815 beschlosse, s ganze Territorium vom Fürstbistum dr Schwiiz aazschliesse und uf d Kantön Bärn und Basel z verdeile.
Symbol
Die Raurakischi Republik het – im Gegesatz zu andere französische Dochderrepublike – in ihrer churze Existänz kei eigeni Nationalfahne iigfüehrt. Es isch aber bekannt, ass e Staatswappe aagnoh worden isch. Das het im Wäsentlige us em römische Liktorebündel bestande, wie me s au hüte no im Siigel vo Frankriich findet.
Jalta
Jalta (ukr. und russ. Ялта, Jalta; krimtat. Yalta) isch e Kurort a de Südchüste vo de Krim am Schwarze Meer und zällt öppe 80’500 Iiwonner.
Jalta isch wege sim milde Klima e biliebte Feri- und Kurort und meriri russischi Künstler hend z Jalta glebt, so de Musiker Tschaikowski und d Schriftsteller Tschechow und Tolstoi. De Ort isch bikannt wore dör d Konferenz vo de Allierte USA, England und de Sowjetunion, wo z Jalta öber s Schicksal vo Tütschland nochem Zwaite Weltchrieg verhandlet hend.
Gschicht
De Ort werd 1154 zerstmol vom arabische Geograf al-Idrisi gnennt, wo schribt, as Dschalita ( جاليطة  Ǧaliṭah) im Piet vo de Kumane ligi. De Name laitet sich vom griechische Wort gialos (γιαλός) »Chüste, Strand« ab. 1380 isch Jalita zu de Genuese choo und het im 15.Jh. vermuetli zum Förstetum Theodoro ghört.
Burg im Leimental
Burg (frz. La Bourg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Wappe
Sit 1946 het Burg en offiziells Wappe. Es isch mit eme horizontale schwarze Balke in zwei Helftene deilt. Der oberi Deil zeigt zwei, der underi ei roti Chugele uf silbrigem Grund. Das isch s Wappe vo de Herre vo Wessebärg, wo Burg mehreri Johrhundert lang ghört het.
Gschicht
Es wird agno, ass die eigentligi Burg mehreri chliini Vorläufer gha het. Münzefund belege, ass s Gebiet scho zur Ziit vo de Römer besiidlet gsi isch. 1168 isch s Schloss Biedertan as Lääche an dr Kaiser Friedrich Barbarossa cho. Vo 1269 a het s im Basler Bischof ghört. Ab 1392 si d Herre vo Wessebärg d Lehnsdräger gsi. Noch em 16. Johrhundert het men em Schloss zerst "Biidertal", denn "Burgtal" und schliesslig "Burg" gsait. 1815 het dr Wiener Kongress Burg em Kanton Bern zugordnet. 1994 ischs mit em Laufedal zum Kanton Basel-Landschaft cho.
Känozoikum
S Känozoikum (griech. καινος „nej“, ζωον „Dier“), au Ärdnejzyt gnännt, isch s Ärdzytalter, wu im Äon Phanerozoikum noch em Mesozoikum (Ärdmittelalter) chunnt un wu bis hite goht. E veraltete Name isch Neozoikum. Dr Aafang vum Känozoikum wird vor rund Millione Johr aagsetzt, noch em Masseuusstärbe vu dr Chryydezyt, wu unter anderem alli Dinosaurier uusgstorbe sin.
S Känozoikum umfasst di geologisch Entwicklig vum hitige Europa un vu dr andere Kontinänt mit dr Uffaltig vu dr Alpe un vum Himalaya (Alpidische Orogenese) bis zue ihre hitige Form un d Radiation un Entwicklig vu dr hitige Bflanze- un Dierwält, vor allem vu dr Suger (Mammalia). Derwylscht s Klima am Aafang vu dem Ärdzytalter no seli warm gsi isch, het vor rund 2,6 Million Johr s jingscht Yyszytalter aagfange mit dr Veryysig vum Nordpol. D Inlandveryysig am Sidpol het scho vor 38 Mio. Johr aagfange.
Gliderig vum Känozoikum
Stellig vum Känozoikum im Phanerozoikum: S Känozoikum wird in die Syschtem unterglideret (obe s jingscht, unte s eltscht):
S Känozoikum isch friejer in zwei Syschtem unterdeilt wore: in s Tertiär (mit dr Serie Paläozän, Eozän, Oligozän, Miozän un Pliozän) un in s Quartär (mit dr Serie Pleistozän un Holozän). Syt 2004 giltet d Yydeilig in drej Syschtem: s Paläogen (mit Paläozän, Eozän un Oligozän) isch dr eltscht Zytabschnitt, derno chunnt s Neogen (mit Miozän, Pliozän). D Serie-Yydeilig vum jingschte Syschtem vum Känozoikum, em Quartär, isch nit gänderet wore, syt em Juni 2009 wird aber s Gelasium in s Pleistozän gstellt as jingschti Stapfleu.
„Tertiär“
Scho anne 1759 sin em italienische Geolog Giovanni Arduino di wenig verfeschtigte Gsteiformatione ufgfalle, wun er as montes tertiarii (dritti Bärg) dr montes secundarii (zweete Bärg) us Chalch un dr montes primitivi (urspringlige Bärg) us Granit, Basalt oder Schiifer gegenibergstellt gha het. Us däne Bezeichnige het si scho ne Reihefolg im dr Entstehig un im Alter ergee. D Gebirg, wu im „Tertiär“ entstande sin, sin alpidisch. D Bezeichnig „Tertiär“ wird aber syt 2004 in dr Geologische Zytskala nimi brucht.
Lemberg (Schwäbische Alb)
Dr Lemberg isch mit dr hegscht Bärg vu dr Schwebische Alb. Är lyt z Bade-Wirttebärg, eschtli vu Rautweil im Landchreis Duttlinge bi dr Gmei Gose. Uf em gipfel vum Bärg het s e 33 Meter hoche Durm (Plattformhechi) us eme Stahlgrischt, wu e scheni Uussicht iber d Baim bietet, bi schenem Wätter bis zue dr Alpe.
Vorgschicht
Wie viil Bärg in dr Region isch dr Lemberg e Zyygebärg. Syy Name goht s keltisch *lem zruck, wu nasse Bode oder Moos bedytet. Wahrschyns chunnt dää Name vu dr Bära-Quälle, wu am Fueß vum Bärg lyt un villicht in dr vorgschichtlige Zyt meh Wasser gfeirt het un s Biet drumumme vermoost gha het.
In dr Hallstattzyt (8.–5. Johrhundert v. Chr.) het s e keltischi Sidlig uf em Lemberg gee. Hitte cha mer uf em Gipfel no Räscht vu Muure un Gräbe sähne. Im Oschte un Weschte sin uf em Gipfel Bede aagleit wore. Anderi Räscht us dr Keltezyt het su uf dr Nochberbärg un uf em ganze Große Heiberg.
Lembergdurm
Scho anne 1890 hets Bläne gee fir dr Böu vun eme Holzdurm uf em Lemberg oder uf syym Nochber, em Oberhaueberg. Di gschichtli Bedytig un dr chummlig Ufstigg hätte fir dr Ob erhaueberg gsproche, d Entschiedig isch aber uf dr Lemberg gfalle, am Änd vor allem wel s dr hegscht Bärg vu dr Schwebische Alb isch. Anne 1894 het s di erscht Bsichtigung vum Biet gee dur e Ingenieur un zwee Handwärchsmeischter. Wel aber z wenig Gäld do gsi isch, het sich dr Böu aber all wyter verzegeret. 1897 sin di bishärgi Blän ufgee wore, derfir het e Diskussion aagfange iber e Böu vun eme Durm us Stei oder Yyse. Wel dr Steiböu uf 24.000 Mark gschetzt woren isch, het mer sich entschide fir dr billiger Yyseböu. Dr Ufdrag het d Firma Ant. Fauler vu Fryybeg iberchuu. D Gäldmittel sin vor allem us ere groß aagleite Spändesammlig chuu.
D Fundamänt sin an dr Oschtere 1899 gleit wore. Am Bfingschtmenig hän zwelf Arbeiter mit em Durmufböu aagfange. Wel s guet Wätter gee het, isch dr Durm scho am 17. Juni 1899 fertig gsi. Dr Durmufstiig goht iber 152 Stägestapfle ufe, verdeilt uf zwelf uffigi Stockwärch. 23 Tonne Yyse sin verböue wore. Dr Cheschtevoraaschlag vu 10.000 Mark isch nit iberschritte wore. D Uussichtsplattform vum Lembergdurm lyt uf ere Hechi vu 30 Meter. Mit dr Fahnestange uf em Spitz misst dr Durm 34 Meter.
Rund alli 25 Johr stoht zyterhärh e dyyri greßeri Sanierig aa. Vor allem noch em Erschte Wältchrieg, wu dr Durm wie au im Zwete Wältchrieg nit wichtig gsi isch, het mer iberleit, dr Durm abzrysse go d Cheschte fir d Sanierig spare. Dää Vorschlag isch aber nit aagnuu wore. Zletscht isch dr Durm anne 1973 un 1999 fir e lengeri Zyt gsperrt gsi un vu Frejwillige un Gosemer Handwärcher saniert wore.
Mitti 1980er Johr isch sin vum dodmolige Färnmäldeamt Rautweil uf em Lembergdurm zwoo Richtfunkantänne fir d Realisierig vun ere Richtfunkverbindig zwisch em Färnmäldegebej z Rautweil un dr Färnvermittligsstell in dr Gosemer Bahnhofsstroß inschtalliert wore. Die Richtfunkverbindig, wu uf em diräkte Wäg nit megli gsi wäre, het as Ergänzig zue dr Delifonchabelverbindige dient. Wu die allmeh dur Glasfaserchabel ersetzt wore sin, isch die Richtfunkverbindig all weniger wichtig wore un anne 2005 isch die Antänne demontiert wore.
Die Anlage het mit ere rein passive Richtfunktumlänkig funktioniert, wel s am Lembergdurm kei Stromaaschluss git. Us däm Grund het s au am Lembergdurm nie anderi Antänne gee.
Uussicht
D Sicht goht an schen Däg im Side bis zue dr Alpe, mer cha dr Nordrand sähne vu dr Zugspitz bis zue dr Bärner Alpe. Im Wechste lyt dr Schwarzwald, di hegschte Pinkt vun eme cha mer guet säh, dr Fälberg im Sidweschte un d Hornisgrind im Nordweschte. In dr nechere Umgäbig siht mer dr Nordrand vu dr Schwebische Alb bis zue dr Burg Hauezollre, im Norde s Biet vum ober Necker bis zue dr Keuperhechine vum Scheabuech, bin ere seli guete Färnsicht au dr Stuegerter Färnsehdurm. Vor allem im Spotjohr un im Winter git s Däg mit ere guete Färnsicht.
Ufstiig
Uf dr Lemberg cha mer uf bezeichnete Wanderwäge ufestyyge. Dr Hauptwanderwäg 1 vum Schwebische Albverein, dr Schwebisch-Alb-Nordrand-Wäg, goht iber dr Gipfel. Vum negschtglägene Wanderparkblatz uus isch mer in dr frejviertel Stund uf em Gipfel, doderbyy mueß mer rund 180 Hechemeter iberwinde.
Vu Wilfenge uus isch mer in rund anderthalb Stund uf em Gipfel, doderbyy mien rund 400 Hechemeter iberwunde wäre. Iber guiet uusböuti gschottereti Waldwäg goht s zerscht dur Fälder in dr Wald yyne. Noch rund ere Stund un 270 Hechemeter verlosst mere d Waldwäg un dr Wäg goht di letscht halb Stund iber e schmale, gäche Wanderwäg.
Schutzhitte
Uf em Gipfel vum Lemberg git s unter em Durm e Schutzhitte vum Schwebische Albverein.
Di erscht Schutzhitte isch am 21. Juni 1901 yygwejt wore. Si het e Grundflechi gha vu 6 × 3,5 Meter. Si isch e us Rundhelzer böue Blockhuus gsi uf em Betonfundamänt un eme Muursockel. D Böucheschte sin bi 800 Mark gläge.
In dr hitige Schutzhitte git s e chleini Gaschtstube. An dr Däg, wu gwirtet wird, siht mer uf em Lembergdurm d Dytschlandfahne. Uf Aafrog macht dr Hittewirt au an andre Däg uf.
Visp
Vischp (mu seit Fischp [fɪʃp]; amtlich schribt mu Visp; frz. Viège) isch en Munizipalgmei im Bizirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Vìschp liggut ufer lingg Sita vam Rottu am Igang vom Vìschpertaal. Vaaner Gmeiflächi sind 17 % landwirtschaftlichi Flächi, 59,7 % Waald, 19,5 % Sidligsflächi und 3,9 % andri Flächine.
Gschicht
Mu seit, am 23. Dezember 1388 heige es Heer va Savoyer Vischp uberfallu und d Vischper heige di Savoyer, obwol dasch massiiv iner Unnerzaal siige gsi, bisiigt. Und zwaar heigesch die ganz Aaltstadt künschtlich veriischut und heige de d savoyischu Agriifer mit groosse Steina attaggiert. Ob das genau eso abgluffu isch, weiss mu nit. Aber es Adeichu an denu Tag isch der «Blau Stei», wa der Saag naa eine va denu groossu Steina soll sii. Zum Gideichu an denu Tag fiirut mu öi nu hitu jedes Jaar im Dezember du Mannumittwoch.
Es par witeri Eggpunkta sind :
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Der Üsländerateil isch 2010 bi 20,4 % glägu.
Religion
82,3 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 5,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeipresidänt va Vìschp ischt dr Niklaus Furger (Stand März 2023).
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 6550 Iwoner 88,2 % Titsch als Höiptspraach agigä, 1,6 % Französisch, 1,7 % Italienisch und 8,5 % anneri Spraache.
En Mundartautoori va Visp isch di Bernadette Lerjen-Sarbach.
Wirtschaft
Sit dum 9. Dezember 2007 isch der Baanhof Vischp dr wichtigschtu im Wallis. Üsserdem isch hie öi ds Hauptwäärch vaner Lonza.
Sport
Dr Sepp Blatter, jaarelange FIFA-Presidänt, isch z Vischp üfgwaggsu.
Mesozoikum
S Mesozoikum, abgleitet vum griechische μέσος (mésos) = mittlere, mitte un ζῶ (zo) = läbe, au Ärdmittelalter gnännt, isch e Ärdzytalter, wu vor rund  Millione Johr aagfange het un vor rund  Millionen Johr ufghert het. In dr geologische Zytskala isch s dr mittler Zytabschnitt vum Äon Phanerozoikum.Noch em Mesozoikum chunnt in däre Zytskala s Känozoikum (Ärdnejzyt), dervor s Paläozoikum (Ärdaltertum). S Mesozoikum wird in Trias, Jura un Chryyde glideret.
Yydeilig vum Mesozoikum
Stellig vum Mesozoikum im Phanerozoikum:
S Mesozoikum wird in die Syschtem unterglideret (obe s jingscht, unte s eltscht):
Läbe im Mesozoikum
S Mesozoikum fangt aa noch ere Kataschtrof am Änd vum Perms (Paläozoikum), wu d Ursach dervu nonig ufgchlärt isch; 90% vu allne Dier- un Bflanzearte sin dertemol uusgstorbe. Des het d Evolution vun ere ganz neje Dier- un Bflanzewält megli gmacht.
D Dinosaurier sin entstande, hän d Ärd dominiert un sin wider uusgstrobe. Ihri negschte hitige Verwandte sin d Vegel un d Krokodil.
Derzue hän sich Pterosaurier un vil anderi Wasserreptilie entwicklet, wu aber alli am Änd vum Mesozoikum wider uusgstorbe sin.
Au di erschte chleine un greßere Suger sin entstande (alles Näbelinie vu dr hitige Suger), di erschte Blietebflanze un di meischte Baim, wu s hite git.
Am Änd vum Mesozoikum isch e Meteorit in dr Nechi vu dr Yucatánhalbinsel (Mexiko) yygschlaa. Dää sognännt KT-Impakt wird vilfach fir s Uusstärbe vu 50% vu allne Dier- un Bflanzearte verantwortli gmacht – dodrunter alli Dinosaurier (ußer dr Vegel), Flugsaurier, Ammonite, Belemnite un di meischte vu dr Meeresreptilie, wu s dert gee het.
Geologii
Derwylscht am Aanfang vum Ärdmittelalter alli Kontinänt zue eim „Superkontinänt“ (Pangaea) vereint gsi sin, sin speter d Kontinänt wider usenander driftet.
Klima
Dur s sukzessiv Ufbräche vum friejere Superkontinänt Pangaea het sich s Klima im Mesozoikum als gänderet.
Am Aafang vum Zytalter het s no riisigi Wieschtine gee dur di groß Landflechi vu Pangaea - verglyychbar mit dr Sahara im hitige Afrika.
Wu am Aafang vum Mesozoikum d Tethys entstanden sich, isch s Klima aber bal fyychter wore, d Kontinänt hän aagfange sich ufzdeile. S Klima isch insgsamt tropisch un isch uf dr ganze Wält zimli glyych gsi, wel s Meer nonig wie hite Atlantik, Pazifik un Indische Ozean unterdeilt gsi isch un d Meeresstremige sich glyychmäßiger hän chenne verdeile. Au d Pol sin yysfrej gsi.
Pierre-Maurice Glayre
Dr Pierre-Maurice Glayre (* 25. Juli 1743 z Romainmôtier; † 26. Merz 1819 z Lausanne) isch e Schwiizer Politiker und Diplomat gsi. Er het as Unitarier, as Verfächter vom Schwiizer Eiheitsstaat, gulte.
Läbe
Dr Glayre het Rächtswüsseschafte z Lausanne an dr Akademii studiert. 1764 het er d Stell vom ene Privatsekretär und Beroter vom polnische König Stanislaus II. August Poniatowski aagnoh. In däm siim Ufdrag isch er as Diplomat an die europäische Höf z St. Petersburg, Wien, Berlin und Paris gschiggt worde. 1771 het dr Glayre die polnischi Staatsaaghörigkeit übercho.
1787 isch er in d Waadt zrugg, het 1788 aber non e diplomatischi Mission z Paris im Ufdrag vom polnische König übernoh. Dr Glayre het mit de waadtländische Patriote sympathisiert, wo sich gege d Fremdherrschaft vo Bärn grichtet hai. 1797 het er em Root vo Lausanne vorgschlage, d Ständ vo dr Waadt iizberüefe, was in den Auge vo Bärn e revolutionäre Akt gsi isch. 1798 isch dr Glayre zum Presidänt vo dr provisorische Versammlig vo dr Waadt ernennt worde. Er het noch dr französische Intervention in dr Alte Eidgenosseschaft dr Helvetisch Eiheitsstaat understützt und e ganzi Reihe vo politische Ämter in de Gremie vo dr neue Republik übernoh. So isch er Prefäkt vom Kanton Léman und Mitgliid vom helvetische Direktorium worde. Vom 10. Januar 1799 bis zu siim Rückdritt us Gsundheitsgründ im Mai vom gliiche Johr isch er Presidänt vom Diräktorium gsi.
Im Juli 1799 isch dr Glayre noch Paris gschiggt worde und het dört vergäbe brobiert französischi Garantie für d Neutralitet vo dr Helvetische Republik im Zweite Koalitionschrieg überzcho. Noch em erste Staatsstreich im Januar 1800, wo s Diräktorium abgschafft worden isch, het dr Glayre immer wider Ämter in de Exekutivorgan vo dr Helvetische Republik bsetzt: Nodäm dr Vollziehigsusschuss s Direktorium ersetzt het isch dört Mitgliid worde und noch em zweite Staatsstreich im 1. Vollziehigsroot. Noch em Stäcklichrieg im Herbst 1802 het er sich us dr nationale Politik zruggzoge und isch nume no uf dr Ebeni vom Kanton Waadt, wo mit dr Mediationsakte erschaffe worden isch, dätig gsi. Er isch Mitgliid vo dr Kommission gsi, wo sich mit dr Gründig und Organisation vom Kanton beschäftigt het, und vo 1803 bis 1813 isch er Mitgliid vom waadtländische Grosse Root gsi. 1819 isch dr Glayre z Lausanne gstorbe.
Dr Glayre isch Freimuurer gsi. Er isch bi dene wohrschiinlig währed siiner Ziit z Pole biidräte. 1810 isch er Grossmeister vo dr Loge Grand Orient national helvétique romand worde.
Si einzigi Dochter Susanne Glayre (1788–1876) het 1809 dr Charles-Antoine de Lerber (1784–1837) ghürotet. Dr Pierre-Maurice Glayre isch Bürger vo Lausanne, Romainmôtier und Arnex-sur-Orbe gsi, won er 1788 s Schloss Arnex kauft het.
E knappi Autobiographii in dr Form vo drei Brief an dr Heinrich Zschokke, wo dr Glayre din über si Läbe bis 1804 brichtet, befindet sich im Staatsarchiv Aargau z Aarau.
Teutonen
D Teutone (lat. Teutoni oder griech. Teutones) si noch altrömische Quelle e germanischs Volk gsi, wo ursprünglig im hütige Jütland gläbt het. D Teutone hai um 120 v. Chr. zsämme mit de Kimbre Jütland verloo und si gege Italie zoge.
Gschicht
Wo dr Stamm vo de Kimbre um s Johr 120 v. Chr. Jütland verloo het, hai sich d Teutone ihne aagschlosse. Die beide Stämm si zerst südwärts und denn westwärts dur Germanie zooge. As Bewiis drfür, ass d Teutone drbii gsi si, luegt me hüfig d Erwähnig vo dr antike Stadt Teutoburgium in dr Nöchi vo dr hütige Stadt Vukovar aa. Es isch aber nit klar, öb si sich sofort de Kimbre aagschlosse hai, oder öb si ne hindedri zoge si. Ass si an dr Schlacht bi Noreia im Johr 113 v. Chr. drbii gsi si, isch dur verschiidnigi antiki Quelle beleit. Dr Zug het spöter dr Rhii überquert und Gallie verwüestet, wie dr Gaius Iulius Caesar verzelt, bevor die keltische Belger si gschlage hai. D Germane hai denn s römische Siidligsgebiet aagriffe und im Johr 105 v. Chr. e römischi Armee in dr Schlacht bi Arausio besiigt. Denn het sich dr Zug deilt. D Kimbre si uf Spanie zoge, und d Teutone si z Gallie blibe. Zwei Johr druf hai si no einisch zsämme s Römische Riich agriffe, und d Teutone under ihrem König Teutobod hai im Johr 102 v. Chr. in dr Schlacht vo Aquae Sextiae e vernichtendi Niiderlag erlitte.
Noch dere Schlacht wärde d Teutone in römische Quelle nüme erwähnt. D Deil vo dr teutonische Armee, wo nid drbii gsi si, hai sich in de Johr druf as Aduadici an dr Maas niidergloo. Wohrschiinlig hai no im 2. und 3. Johrhundert Nochkomme von ene in dr Gegend vom Main gläbt.
Schutterwald
Geografi
Dr Bann bstoht us 44,3 % Landwirtschaftsflechi, 35,4 % Wald, 17,3 % Sidlungsflechi un 2,9 % sunschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderung
Zue Schudderwald ghere d Ortsdail Hefe un Langhurscht. Uf em Bann lait d abgangene Burg Merburg.
Gschicht
Schudderwald isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1268.
Verwaltung
Schudderwald het mit dr Stadt Offäburig un dr Gmaine Durbach, Hohberig un Ordäberig e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dr Burgermaischter vun Schudderwald isch dr Martin Holschuh.
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Sport
Dr TuS Schutterwald het sitt Mitti vun dr 1980er Johr widerholt in dr Handball-Bundesliga gspilt.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Schudderwald ghert zum Owerrhinalemannisch.
Langensee (Begriffsklärung)
Langensee chan folgendes bedüte:
Jugendsprache
Jugendsproch heißt mer e Spiilart vun ere Sproch, wu haüptsächlig unter Jugendlige gschwätzt wird. In de Forschig wird d Jugendsprooch als en bsundre Sprechstil oder Kommunikationsart, als Register oder sältener als Soziolekt un «Varietät» bezeichnet.
E Jugendsprooch als klar abgränzbari Varietät git es aber eigetli nit. Einewäg isch de Begriff Jugendsprooch in de Sproochwüsseschaft inzwüsche fescht etabliert.
Zueornig ùn Abgränzig vo de Jugendsprooch
Di meischte Jugendsproochforscher gange hüt devo uss, dass es e Jugendsprooch nit git, scho gar nit als Abgränzig zur „Erwaggenesprooch“. Einewäg goot mer devo uss, dass bstimmti Sprooch- ùn Kommunikationsmùschter für Jugendlichi typisch sin.
In de Soziolinguischtik isch defür s Konzept vùm Age grading verbreitet, wo aanimmt, dass für jedi Läbensphas e bstimmti Art z schwätze typisch cha sy. Wichtig isch d Ùnterscheidig zwüsche Sproochmùschter, wo für e bstimmti Altersgrùppe typisch sin, aber au in andri Altersgrùppe ùffdrätte (alters-präferentiell), ùn sonigi, wo alters-exklusiv sin, also nùmme in derre Altersgrùppe vorchömme. Di meischte Merchmool vo de Jugendsprooch beträffe alters-präferentielli Merchmool. Alters-exlusivi Merchmool werde vo Jugendsproochforscher meischt als änder oberflächlichi Phänomen aagsänne. Meischt sin Merchmool, wo d Jugendsprooch kennzeichne, also nit unbedingt ùnter Jugendliche entstande oder werde nùmme vo Jugendliche bruucht, aber Jugendliche bruuche si hüüfiger wie andri.
E wyteri Schwierigkeit bim Abgränze vo de Jugendsprooch isch, dass s Alter, wo mit „Jugend“ gmeint isch, sälber nit gnau cha abgränzt werde, ùn „die Jugendliche“ gnau wie „die Erwaggsene“ kei homogeni, eiheitlichi Grùppe sin.
Es git au Sproochwüsseschaftler, wo s ganzi Konzept vùnere Jugendsprooch für e Fiktion halte bzw. für öbis, wo nùmme uss em voryygnommene Standpùnkt vo dänne, wo ihre eigne Sproochbruuch als Norm aaluege, erschynt. Luut de Anna-Malin Karlsson zum Byspil ùnterscheide sich Jugendlichi mit ihrem Sproochbruuch nit vo andre soziale Grùppe, wo au bstimmti Sproochforme bevorzuge oder vo andre sproochliche Register (= Sproochmùschter, wo je nooch Situation bruucht werde). Si bezeichnet d Jugendsprooch wäge däm änder als e Genre, en sproochliche Stil, wo bstimmti kommunikativi Ùffgabe erfüllt. Dass Jugendlichi überhaupt vo Sproochwüsseschaftler als e eigni Grùppe erforscht werde, het luut ihr vorallem de Grùnd, dass d Forscher sälber nümmi zue derre Altersgrùppe ghöre. Hätte Jugendlichi di sproochwüsseschaftlichi Ussbildig zùme sich sälber z erforsche, dät d Jugendsprooch scho lang als Fiktion gälte, so wie s Konzept vùnere „Frauesprooch“ vo Linguischtinne als Fiktion ùffgee worde isch.
Merchmool vo dr Jugendsproch
Allgemeingültigi Merchmool vo Jugendsprooche cha mer praktisch nit feschtstelle, wyl sich de Sproochbruuch vo Jugendlichi nit scharf vo däm vo andre Mänsche abgränzt, die Jugendliche kei homogeni Grùppe sin ùn au wyl sich d Jugendsprooch viil z schnäll wandle duet. Allgmein goot mer devo uss, dass in de Jugend stigmatisierti, innovativi ùn nit-standardlichi Variante am hüüfigschte bruucht werde. Im mittlere Alter nimmt de Bruuch vo stigmatisierte Variante deno ab, ùn cha deno im fortgschrittene Alter wiider aastyyge. E paar Tendenze git es aber:
Ùff de Stilebene findet sich usserdäm e Phänomen, wo mit em französische Begriff Bricolage oder ùff Dütsch Stilbastelei bezeichnet wird. Bi de Bricolage werde verschiidni Sprecharte uss verschiidne Situatione mitenand verchnüpft ùn verändret. Zum Byspil werde Konversationsmùschter ussem Ùnterricht, Comics, Fernsehserie usw. in di eigne Gsprööch yybaut.
Näbe de Bricolage isch e hüüfigs Phänomen, dass Jugendlichi Sproochvarietäte wie Främdsprooche, ächti oder stereotypischi Dialäkt vo regionale oder soziale Grùppe uss ihrem Ùmfäld übernämme. Des Phänomen isch in dr Sproochwüsseschaft als „Crossing“ bekannt. Die Jugendliche weggsle also imene Gsprööch chùrz zur Sprechwyys vùnere andre soziale, ethnische oder regionale Grùppe. Des cha au e kommunikativi Fùnktion ha. So cha öber zum Byspil einzelni Sätz oder Wörter uss ere Sprooch, oder en ächti oder stereotypische Akzänt vo Främdsproochige (z. B. Migrante) yysetze, zùme sich spiilerisch als öberen vo derre Grùppe z präsentiere bzw. als öberen mit stereotypische Merchmool vo derre Grùppe. Des „Crossing“ isch e chùrzfrischtige Weggsel, ùn di stilistischi Wirkig bstoot ebe grad uss em Brùch mit de Art, wiemmer normalerwys schwätzt.
Ursache ùn Funktion vo dr Jugendsprooch
De Haupterklärigsgrùnd für en eigne Sproochbruuch ùnter Jugendliche isch zur Identitätsbildig. Viil Merchmool vo de Jugendsprooch, wie d "Bricolage" oder s "Crossing" hen stilistischi ùn kommunikativi Bedütige, wo yygsetzt werde, zùme ganz bstimmti Nuance usszdrùgge. Andri markiere d Zueghörigkeit zur Grùppe, wie in viilene Studie zur Sprooch vo Jugendliche im Ruhrgebiet oder afro-amerikanische Jugendliche feschtgstellt worde isch. D Jugendsprooch wird so als Abgränzigsmerchmool gäge usse, ùn zur Sterchig vùm inere Zämmehalt yygsetzt. Über d Sprooch wird so di soziali Identität gägenüber Erwaggsene, aber au gägenüber andre Grùppe vo Jugendliche kennzeichnet. Glychzytig wird gägenüber Mitgliider vo de eigne Grùppe Nööchi ussdrùggt.
Noch em Hermann Ehmann ka aü dr Dialäkt d Funktion vu nere Jugendsproch ibernämme, wänn sich diä Jugendlige drmit gege d vu dr Erwagsene un dr Schuel ufzwunge Sprochnorm wänn wehre. Des ka bsunders üsserhalb vu dr Ballungsraim dr Fall sii. In dr 70er un 80er Johr isch des - im Zämmehang mit dr "Dialäktwälle" - bsunders uffellig gsii. Dä Dialäkt ka sich aber stark vum eigentlige Ortsdiäläkt unterscheide (Mischung üs hochditscher Jugendsproch un Dialäkt).
Yystellige zur Jugendsprooch
In de Forschig wird viilmool ùntersuecht, wie d Ussdrùggswyys vo Jugendliche vo ene sälber, ùn vo Erwaggseni beurdeilt werde. Vo Erwaggsene wird de Sproochbruuch vo Jugendliche meischt negativ ùn mit Vorurdeil beurdeilt, ùn als ruuch, vulgär oder verarmt bschriibe. In de 60er Joor het mer sonigi Meinige au vo Sproochwüsseschaftler ghört. So het de Heinz Küpper 1961 d Jugendsprooch als „Jargon einer bestimmtem Sondergruppe“ bezeichnet, wo de „größeren und wertvolleren Teil der Jugend erniedrigt und beleidigt.“. Äänlichs schryybt de Helmut Lamprecht 1965: „Die Witzigkeit des Jargons ist nur äußerlich, in Wahrheit spiegelt er sprachliche Verwilderung und emotione Verrohung wider.“. Ab de 80er Joor aber hen Sproochwüsseschaftler aagfange, d Sprooch vo de Jugendliche objektiv ùn wüsseschaftlich z ùntersueche, ùn hüt wird d Jugendsprooch vo Linguischte als gnau eso komplex wie andri Sproochspiilarte bhandlet.
Usserhalb vo de Sproochwüsseschaft wird d Sprooch aber einewäg negativ beurdeilt ùn stigmatisiert, ùn viilmool als Verarmig oder sogar Bedrohig vo de Sprooch aagluegt. De William Labov, eine vo de wichtigschte Soziolinguischte vo hüt, schryybt in sym Werch über de Sproochwandel dezue:
In ere Studie vo de Susanne Wachau vo 1989 sin Beurdeilige vo de Jugendsprooch dur Erwaggseni ùn Jugendlichi sälber erhoobe worde. Vo de Erwaggsene isch d Jugendsprooch zum Byspil als „''Fäkalien- bzw. Gossensprache“ bezeichnet worde, ùn en Lehrer het gmeint: „Die Sprache ist brutal und abgeflacht...Ich finde es nicht nur bedauerlich, daß Jugendsprache gesprochen wird, sondern auch schlimm.'' “. Im Gägezug hen Jugendlichi d Sprooch vo de Erwaggsene als Umständlich, indirekt, schleimig, langweilig, hässlich aber au als gewählter bschryybe. Glychzytig hen si sälber erkannt, dass si sich dur d Sprooch vo de Erwaggsene abgränze wenn. De Peter Schlobinski, d Gaby Kohl ùn d Irmgard Ludewigt meine insgsamt sogar, dass Jugendlichi ihri Sprooch differenzierter beurdeile dien wie d Erwaggseni.
Jugendsproche in dr Gschicht
Jugendsproche vu verschiidene Schichte in dr Gschicht sin numme zum fasse, wänn si iberliiferet oder bsproche wore sin. Do dra hän d friähjere Autore normalerwiis ke Inträssi gha. Do bildet numme d Stüdäntesproch ("Burschensprache") e Üsnahm, wu sitter em 17. Johrhundert sich het kenne entwickle - vorhär isch an dr Uni sowiso latiinisch glehrt un z. T. gschwätzt wore. Allerdings isch s Latiinisch aü e Quälle vu dr Jugendsproch gsii, so bim Wort Pfifficus (Ändung -icus). Sitter em 20. Johrhundert isch aü d Pennälersproch (Schiälersproch) erforscht wore, wu stark vu dr Stüdäntesproch beiiflusst gsii isch.
Via Dolorosa
D Via Dolorosa (lat.), öbersetzt Liidenswäg, arabisch طريق الآلام, Umschrift: tariq al-alam, isch e Chrüzwäg z Jerusalem. Si füehrt dur d Altstadt vom Leuedor, hebr. שער האריות Umschrift: Scha'ar haAraiot, (oder Stephansdor) zur Grabchille. Noch dr christlige Dradition stoht die am Blatz, wo dr Jesus begrabe worde siig. Hützudag isch dr östlig Deil vo dr Strooss, d Leuedorstross, zimlig asehnlig. Dr westlig Deil isch es verwingglets Gässli zwüsche de alte Hüüser und isch deilwiis mit Bogegäng überdeckt, deilwiis vo Stäge underbroche. Zwüschduure füehrt dr Wäg über d Al-Wad-Strooss, wo vom Damaskustor zur Klagemuure füehrt.
D Chrüzwägsstatione
Dr Chrüzwäg wird vo de Franziskaner in ere däglige Prozession am Nomittag vom 3 aa mit Gebät begange. D Statione I. und X. si nume währed dr Prozession öffentlig zuegänglig. Für d Erinnerig an d Uferstehig git s e zuesätzligi 15. Station.
Grossrat
En Grossrot isch es Mitglied vo eme Kantonsparlament. Di offiziell Bezeichnig isch Mitglied des Grossen Rates, wo aber normalerwiis nöd bruucht wird. Wil d Kantonsparlament in de Schwiiz unterschidlichi Bezeichnige hei, wird de Begriff Grossrot oder Grossrötin bsunders in dene Kantön bruucht, wo s Parlament Grosser Rot heisst. Insgsamt sind des elf Kantön, vo dene aber numme in sibe au dütsch gredt wird. Es sind di Kantön Aargau, Bärn, Basel-Stadt, Friburg, Graubünde, Thurgau und s Wallis.
Kleiner Rat
In dr Alten Eidgenosseschaft isch d Kantonsregierig vo de Stadtort Chliine Root gnennt worde. Au die Helvetischi Republik isch under dr Verfassig vo Malmaison vom ene Chliine Root gregiert worde.
Dr Chlii Root as Staatsregierig währed dr Helvetik
In dr ursprünglige helvetische Verfassig vom Peter Ochs isch d Schwiiz, noch em Vorbild vo Frankriich, vom ene fümfchöpfige Diräktorium gregiert worde, aber scho am 7. Januar 1800 het es s Parlamänt gwaltsam ufglöst und mit eme provisorische siibechöpfige Vollziehigsusschuss ersetzt. Dr Napoleon het ghofft, ass e chli Dradition d Schwiizer wurd beruehige, und so het in dr Verfassig vo Malmaison vom 29. Mai 1801 e vierchöpfige Chliine Root under em Vorsitz vom ene Landammaa vo dr Schwiiz d Republik gleitet. Das het nid lang ghebt, und am 2. Juli 1802 isch e neui Verfassig in Chraft gsetzt worde, wo as Exekutive e dreichöpfigs Vollziehigsdiräktorium vorgseh het.
Dr Chlii Root as Obrikeit vom Kanton
As Chliine Root isch in de Stadtort vo dr Alten Eidgenosseschaft bis 1798 d Obrigkeit vom Kanton bezeichnet worde, wo über umfassendi Machtbefuegniss verfüegt het. Dr Chlii Root het sich us de höggste Amtsdräger vo dr Stadt und wiitere Bürger zsämmegsetzt, wo meistens us e baar wenige, altiigsässene Familie gstammt hai. Dr Vorsitz het dr Bürgermeister oder Schultheiss gha. Usser exekutive het dr Chlii Root au judikativi Funktione gha. Dr Grooss Root, d Legislative, isch vom Chliine Root iberuefe und gleitet worde. Dr Chlii Root het chönne Kommissione (Kammere, Gheimi Rööt) iisetze.
D Macht in de Chliine Rööt isch scho vom 15. Johrhundert aa in de Händ vo immer weniger regimäntsfähige Famile konzentriert gsi, wo die Ornig as gottverordnet gseh hai. Die Machtaamaassig het zu Komflikt mit de Zümft und de Groosse Rööt gfüehrt: z Bärn zwüsche 1681 und 1687, z Schaffhuuse 1689, z Basel 1691, wo dr Grooss Root dr Chlii Root entmachdet het, z Züri 1713, z Solodurn 1723 oder z Gämf im 18. Johrhundert.
In dr Zit vo dr Helvetische Republik si die kantonale Chliine Rööt abgschafft worde. Am Aafang vo dr Mediationszit 1803 si si wider as Kantonsregierige iigfüehrt worde. In de meiste Kantön, wo ihri Regierig as «Chliine Root» bezeichnet hai, het me im Lauf vom 19. Johrhundert aagfange, dene «Regierigsroot», in dr Wälschschwiiz «Staatsroot», z säge. En Usnahm isch Graubünde gsi, wo die alti Bezeichnig bis 1971 bruucht worden isch.
Lauerzersee
Dr Lauerzersee befindet sich im Kanton Schwyz zwüsched em Vierwaldstättersee und em Zugersee. Mit siinere maximale Wassertüüfi von 13 m ghört er zu de flachschte Seeä vo dr Schwiiz.
Im See befindet sich di zwei chliine Insle Schwanau und di unbewohnti Roggeburg.
Gschicht
Dr Name vom See schtammt vo dr gliichnamige Ortschaft Lauerz.
Bim Bergschturz vo Goldau am 2. Septämber 1806 isch dr See um e Sibtel chliiner worde.
Haussperling
Uussie
De Spatz het e bruuni Obersiite und e graui Undersiite. D Mandli hend dezue e schwarze Latz und e graui Chappe. Spatze wered 14 bis 16 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 20 bis 22 cm und wöget 22 bis 32 Gramm.
Verbraitig
De Spatz isch vermuetli uursprüngli i de Steppe im Orient haimisch gsii und het d Söömli vo Gräser gfresse. Er het sich früe an Mensch gwonet und isch mit de Uusbraitig vom Ackerbau em Mensch gfolget und het sich so öber Europa und Asie uusbraitet und zom Tail au öber Nordafrika. Ab de Mitti vom 19. Joorhundert isch er au i baidne Amerika, z Süüdafrika und z Australie haimisch wore.
De Spatz isch eng an Mensch bunde und chunnt nume i biwonte Sidlige und Buuerhööf vor. Werd en Ort verloo, verschwindt noch öppe drai Joor au de Spatz.
Lebeswiis
De Spatz baut sis Nest i Höölene, gschützte Nische und Muurspalte oder Vogelhüsli. Spatze lebet i de Regle monogam und suechet nochem Tood vom Partner e neue Schatz. D Bruetziit got vom Mai bis in Augste. S Wiibli lait vier bis sechs Aier, wo vom Mandli und vom Wiibli uusbrüetet wered. Di Junge schlüüffet noch 10 bis 15 Taag und wered vo baidne Eltere gfüetteret.
Kultuur
Z Ulm geiz d Legende, dass wia d Leit vo Ulm ihr Menschter hend bauad, ihna a Spatz hot gholfa, om an mit Holzbälka gladana Waga zom Stadttoar nei zom fira. In derer Legende hoißt s, dass d Fuarleit d Holzbälka fürs Menschter quer glada ghett hend, drum send se z schmale Toar ned neikomma. Se hend nomprobierat und gschdritta bis a glois Spätzle zu soim Nescht in am Tura gfluiga isch. Der hod a Hälmle im Maul ghett und misst a Lucke durefluiga. An der Lucke hot er gschwind sei Kopf uff d Seite khau und isch neikomma. D Fuarleit hend dann d Bälka nau in d’Länge glupft und send no au neikomma. In Erinnerung händ d Leit vo Ulm a Kupferskulptur vo an Spatz uff s Dach vom Menschter gsetzt.
Ulrich IV. von Württemberg
Dr Ulrich IV. (* no 1315; † 1366 uf Haueneiffa, Neiffa) isch zämme mit syym Brueder Eberhard II. Grof vu Wirttebärg vu 1344 bis 1362 gsii.
Dr Ulrich IV. sich in syre Regierigszyt im Schatte vu syym Brueder Eberhard II. gstande. Är het wäge däm zytwyys d Dailig vum Land aagsträbt. Dr Eberhard het e am 3. Dezämber 1361 zuen eme Huusverdrag zwunge, wun er d Uudailbarkait vum Land bstetigt het. Dr Ulrich het derno am 1. Mai 1362 uf d Regierig verzichtet.
Dr Ulrich IV. het vor 1350 d Grefi Katharina vu Helfestei ghyrote. D Ehe isch chinderlos blibe.
Amsel
D Amsle (Turdus merula; alemanischi Näme) isch e verbraitete Singvogel, wo i Mitteleuropa dor s ganze Joor dore vorchunnt. I de Alpe lebt si bis zonere Hööchi vo 2400 müM.
Uussie
D Mandli vo de Amsle sind ganz schwarz, hend aber e geele Schnabel und e fiine dünne geele Augering. D Wiibli sind bruu und weniger uuffälig. Denebet git s au Albino. Amsle wered 18 bis 29 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 34 bis 38 cm und wöget 55 bis 75 Gramm.
Lebeswiis
D Amsle isch früener e Waldvogel gsii, wo nume im Winter mengisch i Sidlge aztreffe gsi isch. Ab de Mitti vom 19. Joorhundert het si afange au i de Sidligsnööchi brüete und isch hütt sogär i Städt z finde, wos gnueg Büsch und Strüücher het. Amsle brüetet i Büsch, uf Bömm und a gaignete Stele vo Hüser, wo gnueg Pflanze ume sind, wie Balkön. S Nest us Hälm striicht si mit Leem uus. De typischi Gsang vom Mandli isch scho im Februar z ghööre und di ersti Bruet cha scho im Märze sii. Amsle singet vor alem i de Dämmerig, aber au bi Rege, wenn de Himmel nöd ase hell isch. Debii suechet si sich en exponierti Stell uss, wie e Bommchroone oder e Tachfirst.
Amsle suechet uf em Bode underem Laub Regewörmer, Schnegge und Insekte. Si fresset aber au Beeri und Frücht.
Kreolsprachen
E Kreolsproch nennt mr a Sproch, wo entstande isch us era Kombination vu zwai oder mehr getrennti Sprocha. Oft hens Merkmal, wo in kainre vo dr Usgangssprocha vorkomme. E Kreolsproch ka in bstimmte hischtorische Situatione innerhalb vu zwoo Generatione entstoh. E Großdeil vu ihrem Wortschatz isch normalerwiis üs einere bstimmte Herresproch.