cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Physik
Newtonsche Physik un Elektrodynamik
De greeschte Teil von de alltägliche Phänomene ka ma scho mit de Newtonsche Physik beschreibe. In dere gibts drei grundlegende Gsetze, oder Axiome: Jede Kraft erzeugt a Gegekraft, jeder Körper will sei Bewegung bhalte und wenn ma dia Bewegung verändre will, no brauchts Kraft. F=m \cdot a (Kraft isch Masse mol Beschleunigung) isch'd wichtigschte Formel e de Newtonsche Mechanik.
D'Elektrodynamik befasst sich mit elektrisch g'ladene Teile, Stromflüsse und allgemein mit de Phänomene vom Elektromagnetismus.
Dia zwei Themagebiete bildet d Grundlage vo da sognannta Klassischa Physik, dia bis zur Relativitätstheorie vom Einstein allgemein gültig gsei isch. Au heit bnutzt ma die no meischtens, wenn ma physikalische Probleme b'arbeitet.
Relativitätstheorie
En da Relativitätstheorie wead zusätzlich zur Newtonscha Physik voraussgesetzt, dass sich Wirkunga mit konstanter Geschwindigkeit ausbroitad. Ma kennt des als Konstanz von da Lichtgeschwindigkeit. Außerdem wird en da Relativitätstheorie nommol viel klarer, dass Geschwindigkeita koi absolute Größe sei kennad, sondern emmr bloß bezüglich emma ganz bestimmta festgelegta Koordinatasystem a Bedeitung hond. Zwischa zwoi vrschiedane Koordinatensystemen kann ma weschla, endem ma a bestimmte Transformation macht. Des gibts au scha bei Newton ond hoißt do Galileitransformation. Dobei kommt noch oifach raus, was ma erwartet, nämlich dass sich Geschwindigkeita oifach addierad. En da Relativitätstheorie hett man noch abr a Problem, weil jo die Lichtgeschwindigkeit konstant sei soll ond jede andre Geschwindigkeit id greßer. Drom isch do dia Transformation komplizierter ond hoißt Lorentztransformation.
Weiter ka ma sich no überlega, ond des isch, wa ma en da Allgemeinen Relativitätstheorie macht, wa denn dr Unterschied isch zwischa ra Beschleunigung ond ara Gravitationskraft. Wenn ma so a Kraft erfährt, gibts koi Meglichkeit zom onterscheida, was fier oine dass des grad isch. Drom ka ma des boidas auf dia gleiche Art beschreiba, nemlich mit de Einsteinsche Feldgleichungen. Dobei wead Beschleunigung ond Gravitation als Krümmung vom Raum ond da Zeit (Raumzeit) beschrieba.
Grafen von Freiburg
D Grofe vu Fryybeg sin d Noofaare vum Grof Egino V. vu Urach († 1236 oder 1237) gsi. Däm syy Mueter isch d Agnes vu Zährige gsi, wäge däm het är chenne s Erb vu dr Zähriger aadrätte. As Grof vu Fryybeg het er si Egino I. gnännt. Syy Suhn isch dr Konrad I. (1236/1237 bis 1272) gsi, unter däm syyre Herrschaft isch s vor 1245 (?) zue dr Erbdeilig mit em Firschtehuus Firschtebärg chuu. In dr Noofolog vu dr 1218 uusgstorbene Zährigerherzeg hän d Grofe vu Fryybeg syt em 13. Johrhundert iber d Stadt Fryybeg un dr Bryysgau gherrscht.
E Suhn vum Egino II. mit Namme Heinrich het anne 1272 di sidlige Biet mit dr Herschaft Badewyyler iberchuu. D Grofe us däre Linie sin anne 1303 ohni männligi Noochumme uusgstorbe, ihri Bsitzige sin derno an d Grofe vu Straßberg gange, wu in die Linie yyghyrote gha hän. Unter em Konrad I. isch dää Bsitz anne 1385 wider an d Grofe vu Fryybeg zruckchuu.
Wel s allmeh Stryt gee het um d Finanze, het sich d Fryybeger Burgerschaft anne 1368 fir 20.000 March Silber vu dr Grofe vu Fryybeg losgchauft un sich unter dr Schutz vum Huus Habsburg gstellt.
No 1368 hän d Grofe vu Fryybeg nume in ihre im Side vu Fryybeg glägene Bsitzige gherrscht uf dr Burg Nejestei z Badewyyler. Dur Erbschaft isch anne 1395 d Grofschaft Neueburg an d Grofe vu Fryybeg chuu.
Dr Johann, dr letscht vu dr Grofe vu Fryybeg, het anne 1444 syyni Herrschaft Badewyler an d Sihn vu syym Näffe, em Markgrof Wilhelm vu Hachberg-Susebärg vermacht, dr Rudolf un dr Hugo. Dur dr Zämmeschluss vu dr Herrschaft Röttele, Susebärg un Badewyyler isch derno s Markgreflerland entstande. D Grofschaft Neueburg het dr Johann em Rudolf IV. vermacht.
Lischt vu dr Grofe vu Fryybeg
1368 isch d Stadt Fryybeg an s Huus Habsburg ibergange.
As Herre vu Badewyyler
Vorderhornbach
Hoarnbòch (amtlich Vorderhornbach) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Hoarnbòch likt im Lechdal, am Eigang vom Hoarnbòchdal, am gleichnamige Bach. D Nochbergmoanda sin Weißenbach am Lech, Hinterhornbach, Elmen und Stanzach.
Pleyben
Pleyben (bretonisch Pleiben) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Vorderhornbach
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Pleyben
Geografi
Pleyben lyt an dr Aulne, 28 km vu Quimper un 43 km vu Brest uf ere Hechi zwische 14 m un 176 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Saint-Ségal, Châteaulin im Weschte, Lopérec im Nordweschte, Brasparts im Norde, Le Cloître-Pleyben im Nordoschte, Plonévez-du-Faou im Oschte, Lennon im Sidoschte, Gouézec im Side un Lothey im Sidweschte,
Vorderhornbach
Aiwohner
Vo dr 282 Aiwohner sin im Johr 2001 8 Ausländer gweacha.
Pleyben
Gschicht
Pleyben isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Pleiben (1267 Pleizben, 1278 Pleziben, 1368 Pleisben).
Vorderhornbach
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 282 Aiwohner 279 Daitsch als Umgangsproch aagea, 1 Daitsch und andere Sproche und 2 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Hoarnbòch ghert zum Bairisch.
Pleyben
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Pleyben ghert zem Bretonisch.
Vergeletto
Vergeletto isch es Dorf i de Gmai Onsernone im Kanton Tessin in dr Schwyz. Es ghert zum Chrais (circolo) Onsernone im Bezirk Locarno.
Geografi
Vergeletto lyt im oberschte Dail vum Onsenonedal an dr Gränz zue Italie. Nochbergmaine sin bis am 9. April 2016 Campo (Vallemaggia), Gresso, Maggia, Onsernone un di italienische Gmaine Craveggia un Santa Maria Maggiore gsii.
Gschicht
Vergeletto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1681 as Vergeledo. Uf dr 10. April 2016 het Vergeletto, Gresso, Isorno, Mosogno un Onsernone zur noie Gmeind Onsernone fusioniert.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vergeletto isch dr Cristiano Terribilini gsii.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vergeletto ghert zum Ticinese.
Heinrich I. von Baden-Hachberg
Dr Markgrof Heinrich I. vu Bade, speter Markgrof vu Bade-Hachberg, († 2. Juli 1231) isch zämme mit syym Brueder Hermann V. vu Bade regierede Markgrof vu Verona un Bade gsi.
Dr Markgrof Heinrich I. isch e Suhn gsi vum Hermann IV. vu Bade un dr Bertha vu Dibenge.
Am Aafang hän dr Heinrich un syy Brueder Hermann V. d Markgrofschaft Bade zämme regiert, speter hän si si aber ufdeilt. Dr Heinrich het sich ab do „Markgrof vu Bade-Hachberg“ bzw. „Markgrof vu Hachberg un Suseburg“ gnännt. S git nume wenig Quälle zue syym Läbe un syym bolitische Wirke, s erscht Mol wird er in ere Urkund us em Johr 1127 gnännt.
Ploeren
Ploeren (bretonisch Ploveren) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ploeren lyt 8 km vu Vannes un 38 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 3 m un 58 m iber Normalnull.
Gschicht
Ploeren isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Ploeren (1387: Ploerren, 1402: Ploeueren, 1516: Ploteren, 1554: Plomeren, 1636: Pleren, 1779: Ploerin, 1815: Pleren).
Verwaltig
vu Ploeren isch. Ploeren ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Ploeren ghert zum Bretonisch.
Pippal-Baum
De Pippal-Baum (Ficus religiosa; Pappel-Fiige, Bodhibaum, Buddhabaum; Pali: asattha) ghört zu de Familie vode Muulbeergwächs (Moraceae). Sini Haimet isch Indie und Ostasie. De Baum wachst ganz schnell und bildet Luftwurzle und chan öppe 30 Meter höch werde. I starche Trochezite chaner all sini Blätter abwörfe.
De Pippal-Bomm macht im Februar roti Blüete und im Mai chlini Frücht vomene Durchmesser vo öppe aim bis anderthalb Santimeter. Die vielette Frücht chamer esse, würket aber liecht abfüehrend. D Blätter chönet 18 cm lang werde und laufet inen arttypische lange Spitz us. Si sind liecht giftig und werdet zu Medizin för Hutchrankete verarbaitet. Au d Rinde werd för medizinischi Zweck brucht, bsunders för d Behandlig vo Entzündige und Gschwür.
De Pippal-Baum isch im Hinduismus, Jainismus und Buddhismus hailig und die tröchnete Blätter werdet mit Bilder vom Buddha oder hailige Objekt bemolt.
de Mahabodhi
De Baum isch im Buddhismus hailig, well de nordindisch Königssoo Siddhattha Gotama unter aim vo dene Bömm im indische Ort Bodhgaya d Erlüüchtig erlangt het und so zum Buddha worden isch. Z Bodhgaya schtoht hüt e Nochkome vo dem Bomm und werd Mahabodhi ("Grossi Erlüchtig") gnennt.
De indisch Kaiser Aschoka het um de alti Bomm e Staimuur errichte loo und het e Schösslig am König vo Sri Lanka gschickt, wo deseb zum Buddhismus übertrete isch. De Schösslig isch i de Kaiserstadt Anurādhapura ipflazt worde und werd hüt as Sri Mahabodhi verehrt und isch e beliebte Pilgerort vo Sri Lanka.
De alti Bomm z Bodhgaya isch im Afang vom 7. Johrhundert em Hass vom König Sasānka zum Opfer gfale. De heten nöd nu lo umhaue loo sondern gadono bifohle, ass d Wurzle verbrennt werde sölet. Spöter isch den e Schösslig vom Sri Mahabodhi us Sri Lanka uf Bodhgaya brocht worde. Well weret de Mogule-Zit die ganzi Tempelaalaag vernochlässigt worden isch, isch de zwaiti Bomm abgserblet und im Joor 1867 heten e Sturm entwurzlet. Öb de hütig Bomm vo sebem abstammt oder öb e noie Schösslig us Sri Lanka gholt worden isch, waiss mer nüm.
Emil Abegg
Juged und Uusbildig
Der Abegg isch as äinzige Soo vom Chauffmen Emil Abegg und de Fanny Guggenbühl uf d Wält choo. Er isch z Chüsnacht i d Primaarschuel und hät si nachanen am deetige Seminaar laa zum Leerer uusbilde; 1904 hät er s Badänt überchoo. Drufabe hät er d Matuur naagholt und hät nachane vo 1904 bis 1908 z Züri und vo 1908 bis 1909 na drüü Semeschter z Läipzig gstudiert. Intressiert hät en a dëne beeden Uniwërsitëëten ales chäibs: z Züri Altgermaanisch, Altindisch, Alt- und Mittelänglisch, Arabisch, Neupërsisch, Psichology, Filosofy, z Läipzig dänn Tüütsch, Skandinaavisch, Altindisch, Keltisch, Awestisch, Altslaawisch, Litauisch, Chineesisch, Tibeetisch, Bantuspraache, Filosofy, Kultuurgschicht, Spraachpsichology, Ghirnleer, Patology vo de Spraach und Völcherpsichology.
S Schaffen as Gërmanischt
Tokteriert hät er der Abegg z Züri bim Albert Baachme mit eren Undersuechig vo de Mundart vo Ursere (vollständig im Truck usechoo 1911). S isch de schmöölscht vo allne «Byträäg zur Schwyzertüütsche Gramatik». Im Voorwort vo de Diss ghäissts daadezue, es seg halt schwëër gsy, mit den Yhäimische in en läbige Kontakt z choo, und grad die, wo di bescht Mundaart gredt hebid, segid am müesaamschte gsy.
De Baachme, wo nöd nu Profässer, sunder au Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon gsy isch, hät en dänn a das Wöörterbuech gholt, wo der Abegg vo 1909 bis 1912 as Redakter aagstellt gsy isch. Er isch de Naachfolger vom Johann Ulrich Hubschmied gsy, wo wäge syne Verpflichtigen am Leererseminaar hät müesen am Idiotikon uufhöre. Wo der Abegg dän eso früe wider ggangen isch, isch syn Naachfolger de Werner Hodler woorde.
So rächt glückli isch der Abegg bim Wöörterbuech nöd woorde. Zum äinte hät er a Neuraschteny glitte – ere Chranket, wo um 1900 ume Moode gsy isch und wo me hüt mit Depressioon, Burnout und Ëënlichem würd bischrybe. Vill zum Schaffen isch er deet drum nöd choo. Zum andere hät der Abegg mee und mee Zwyfel ghaa, öb er d Tëëtigkäit am Idiotikon mit äineren i der indische Filology überhaupt chön veräine. Er hät z letschte Botts syni Stell gchündt; d Chündigungsfrischt hät mer em erlaa. Der Oberscht Meister, Bresidänt vom Läitenden Uusschuss, hät em Abegg zum Abschiid gschribe, er chön nu konschtatiere, das er bim Idiotikon wider um en Enttüüschig rycher woorde seg.
S Schaffen as Indoloog
I der Indology häts der Abegg alem Aaschy naa besser präschtiert. 1919 hät er für Indischi Filology und Allgmäini Spraachwüsseschafte habilitiert. S Theema isch dasmaal de Pretakalpa von Garuda-Purāna gsy, en Sanskrit-Täggscht, wo s um de Tootekult gaat.
Literatur Forum Südwest
S Literatur Forum Südwescht isch e Verein z Fryburg im Bryysgau, wo wott für d Literatur luege.
Er isch ane 1988 von e bar Autoore vo Fryburg gründet worde. Ihm ghört s Literaturbüro Freiburg.
Emil Abegg
S Schaffen as Indoloog
Vo 1928 bis 1955 isch er dänn Titulaarprofässer a der Uniwërsitëët Züri gsy. I sym Forsche isch di indisch Filosofy und Religioonsgschicht im Zäntrum gstande. Er isch au bi dëne deby gsy, wo d Fachzytschrift Asiatische Studien useggëë händ.
Literatur Forum Südwest
D Mitgliider hän bi de Träffe vom Verein zerscht als über nöji Tegscht dischgeriert, wo si grad am Schrybe gsi sin. Und gly sin au die Lüüt, wo als Übersetzer vo literarische Wärch schaffe, derzuecho. S Literatur Forum Südwescht macht Lääsige, Wärchschtett zum Schrybe und zum Übersetze und hilft allne dene, wo als Autore oder Übersetzer schaffe. Es het e Lischte vo de Schriftsteller i dr Region und gitt Büecher mit ere Uuswaal vo literarische Wärch use.
Sid 2003 isch s Literatur Forum Südwescht im Alte Wiehrebaanhof gsi, sid 2017 isch es a dr Uni Fryburg dihei.
Seidenhof (Basel)
Gschicht
Dr Rudolf I. isch 1273 zum Köönig gweelt worde, won er grad Baasel belaageret het. Dr Bischof het druf si Widerstand gegen en ufgee und dr Rudolf isch in d Stadt iizooge und häig, so verzellt mä, im Siidehoof gwoont. S lääbensgroosse Bildnis von em im Innehoof stammt vo öbbe 1370. S Huus wird zum erste Mol 1363 erwäänt und het im Duechhändler Johann vo Wallbach ghöört und het in sällere Zit «zum Wallbach» ghäisse. Im spoote 15. Joorhundert het die letschti Rootbärgere, d Gredanna Rich vo Richestäi, s «zum Wallbach» im Johannes Textor vo Mörnach verchauft und vo denn aa häi Studänte vo dr bursa leonis, wo an dr Uniwersidäät studiert häi, im Siidehoof bim Sanntihanns Schwibbooge e Burse, das häisst e Woongmäinschaft, ghaa. Dr Naame vom Hoof isch denn «zur Löwenpurs» gsi. 1544 häi s im Textor sini Noochkomme an dr Rootsschriiber Heinrich Falkner verkauft.
1573 häi sich die bäide lombardische Händler Claudio und Cornelio Pelizzari z Baasel niidergloo und d Bürgerschaft überchoo. Si häi d Liigeschaft kauft, wo wäge iine dr Naame Siidehoof überchoo het. 1575 häi si e Siidefärberei ufdoo. Scho bald häi si drissig Aagstellti ghaa und e Monopolstellig. Wo die bäide Pelizzari uf Gämf und Lyon witergräist si, isch iire Unggle Stefano z Baasel bliibe und het s Gschäft witergfüert. Er het im Root vorgschlaage, e Siideindustrii ufzbaue, das isch aber zu nüt choo, und d Pelizzaris häi s Huus verchauft.
Vo 1617 aa het s Huus, wo denn wider «Wallbach» ghäisse het, dr Ursula Burckhardt ghöört. Am 27. Dezämber 1643 isch dr Turenne, wo grad zum Marechal de France ernennt worde isch und die franzöösischi Armee im Elsass nöi het müesse organisiere, uf Baasel choo und het zwäi Wuche lang im Siidehoof loschiert.
Dr Stroossburger Kaufmaa Hans Niklaus Herff het s Huus im Joor 1700 kauft und vo denn aa het s für immer Siidehoof ghäisse. Er het s lo umbaue und restauriere. 1764 het dr Händler Johannes Faesch dr Siidehoof kauft und elf Joor spööter sim Brueder vererbt. Dä isch depressiv worde und 1796 isch er vom ene Fänster in Rhii gumpt und verdrungge. Dr Hans Franz Passavant het dr Siidehoof 1809 kauft und wo 1813/14 russischi Drubbe in Baasel stazioniert gsi si, isch dr Zar Alexander I. bin em z Gast gsi. Spööter häi d Iselins s Huus kauft, und es isch iirs gsi bis ins 20. Joorhundert.
Lütschental
Litschitaal (amtlech Lütschental) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Litschitaal ligt ar Schwarze Litschini im Grindelwaldtal. D Gmeindsflächi bsteit us 25,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 47,1 % Waud, 1,4 % Sidligsflächi u 26,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Gündlischwand u Grindelwald
Gschicht
Litschitaal isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1238 aus Liscinthal, 1275 Lyzental. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,2 % gläge.
Hallau
Halau (amtlich Hallau, bis 1934 Unterhallau) ischt è Iiwònergmaand im Bezirk Underchläggi im Kantòn Schafuuse, Schwiiz.
Lütschental
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 5,5 %, CVP 0,0 %, EVP 6,2 %, FDP 4,0 %. GLP 0,0 %, GP 12,4 %, SP 2,9 %, SVP 60,2 %, Suschtigi 8,8 %.
Hallau
Geografii
Halau ischt è Räbbaudorf am Südfuess vòm Halauerbärg, wo am rächte Rand vom Chläggidalbodde liit. Halau liit öppe uf de Mitti zwüsched de Beringer Ängi (11 km Luftlinie), Obberlauchringe (12 km Luftlinnie) ònd dermit i de Mitti vòm gsamte Chläggi. Nordweschtlich vò Halau bildet dè Halauer Bärg (höchschte Punkt: 590 m) di rächt Flangge vòm Chläggauertal ònd gliichzitig di lingg Flangge vòm Mittlere Wuetedal. A sälbere Wuetehaalde liit uf emene Plateau de Wiiler Huuse (Richting Äbberfinge), uf de Höchi zwüsched Halau ònd Huuse liit de Halauer Bärghof. E wängili südlich vòm Halauer Bärghof fòht de Bachtobel aa, wo uff Wònderchlinge abe gòht (Richting Egginge). Wònderchlinge ischt èn Wiiler, wo sit 1457 zòm Halauer Bann ghört. D Gmaandsflächi òmfasst 50,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 40,3 % Waald, 8,7 % Sidlingsflächi ònd 0,5 % suschtigi Flächi.
Gschicht
Halau ischt zòm eerschte Mòl im Johr 1095 als Hallaugia superiori et inferiori (1273 Hallowe) erwähnt wòrde.
Lütschental
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 253 Ywohner 96,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Litschitaal ghört zum Höchstalemannisch.
Hallau
Bevölkering
De Ussländeraataal isch 2010 bi 14,6 % gläge.
Religion
67,9 % vò de Iiwòner sind evangelisch-reformiert, 14,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Gmaandspräsident isch de Werner Pfistner (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit ischt im Johr 2011 bi 1,5 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszelling 2000 hand vò de 2008 Iiwòner 91,9 % Dütsch als Hauptspròòch aagee, 0,4 % Französisch und 1,7 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vò Halau ghört zu de Nordoschtschwizer Dialekt.
Voraastaltinge
S GrüschFang Openair findet sit 2009 all Jòhr aafangs Juni uf de Kulturwise "Waatelen" statt. Es isch d Nochfolgeveraastalting vòm «Klang am Hang»-Open-Air.
Rührberg (Grenzach-Wyhlen)
De Rührberg isch e Berg im Gränzgebiet vo de Gmei Grenzach-Wyhle un Badisch Rhyfälde im Landchreis Lörrach. Usserdem heißt e Stadtdeil vo Grenzach-Wyhle eso.
Lag
De Rührberg ligt numme e halbe Kilometer östlig vo de Schwizer Grænze bi Bettinge. Im Oste ligt Degerfælde, im Südoste Herte. Beidi sin 2 bis 3 Kilometer vom Rührberg eweg. De Berg ghört geologisch zum Dinkelberg.
Ortschaft Rührberg
D Ortschaft Rührberg lit uffem Wyhlemer Bann un isch - scho ufgrund vu de rächt spote Besidlig im 19. Johrhundert - nie selbständig gsi. S Dorf het guet 500 Iwohner un lit uf etwa 490–500 Meter weschtlich vum Berggipfel uffeme Sattel vum Rührberg zum St. Chrischona ani.
Underhalb vum Ort Rührberg losst e Gwannnamme Rebacker in immerhi 470 m Höchi uf Räbe in früehere Zitte schliesse (wie au dr Dribel im Gmeiwappe vu Chrenzach-Wyhle), doch werre hit in dr ganze Gmei keine Räbe meh apflanzt.
Gschicht
1750 isch de Rührberg zum erste Mol schriftlig in re Akte erwähnt worre. Um 1830 hän Bure de Berg besidelt. De ältst vo de drei Schwarzwaldhöhewäg isch de Westwäg vo Pforze uff Basel und fiehrt in sinem südlichste Abschnitt über de Rührberg.
Grenzübergang
Gränzübbergäng dièned nebbè m gregeltè Gränzübbertritt oft dè routinemäßigè Kontroll vom Personè- un Güètervokeer. Zyl dõby isch es, illegali Gränzübbertritt un Schmuggel z vohinderè. Temporär erfülled selli Kontrollè au Abrigelungszwèck, um sich vo Schaddè- odder Chriègsereigniss im Nõchbòrland abzgränzè. So sin 1986 aalässlich vo dè Reaktorkataschtrophè vo Tschernobûl a dè Gränz nõch Weschteuropa Menschè un Güèter uff radioaktivi Kontamination untersucht worrè un ggf. greinigèt odder abgwisè worrè. Voschtärkti Kontrollè finded au im Zämmèhang mit Fahndigsmaßnaamè statt.
Für d Gränzkontrollè sin diè jewyligè Behördè vom Gränzschutz un dè Zollvowaltig zuèschtändig. Dè Umgang vo dè beidè Nõchbòrschtaatè mitenand beschtimmt au d Form vo dè Gränzkontrollè, wo denn strenger odder lockerer gehandhaabt wörred. Well selli èn Deil vom jewyligè Gränzschutzkonzept sin, cha mò a stark gschütztè Gränzè au strengi Kontrollè erwartè. Entschprèchend sin d Kontrollè an èrè sognanntè grüènè Gränz i dè Regèl wenniger streng odder wörred gar nit bzw. nu stichprobèartig odder im konkretè Vodachtsfall vorgnõ.
Gschtaaltig vo dè Gränzübbergäng
Je nõch Vokeersmittel lôn sich Gränzübbergäng ydeilè in:
Je nõch Art vom Gränzübberganges befindet sich in unmittelbarer Nôchi zuèsätzlichi Infraschtruktur, wo uff d Bedürfnis vo dè Y- bzw. Uusreisendè uusgrichtet isch. Dezuè ghöred z. B. Wechselschtubè, Autovomiètigè un Hotels. I dè als Nièmedsland benamstè Gebièt un dè Räum hinter d! Uusreisekontrollè vo dè Flughäfè gelted oft bsunders (günschtigeri) Stüervorschriftè, wellèwäg düèn ich Gschäft un ganzi Ykaufszentrè ansidlè (Duty-free-Shops).
Schengèruum
D Unterzeichnerstaatè vom Schengener Abkommè schaffèd an irè Binnègränzè d Gränzkontrollè ab. Stattdessè wörd a dè Ußègränzè vom Schengèraum nõch èm einheitlichè Standard kontrollyrt. DǑzuè isch vo dè Europäischè Union u. a. s nichtöffentliche Computer-Netzwärch Schengener Informationssischsteem entwickelèt. D Gränzübbergäng a dè Binnègränzè bliibed trotzdèmm witer beschtõ, solang au d Gränze an sellènè Ört erhaaltè blybt. Kontrollè findet abber nu no uss aktuellem Aalass statt. Sell isch z. B. bi Fußball-Europa- un Wältmeischterschaftè, sowiè im Vorfäld vom G8-Gipfel z Genua 2001 un z Heiligèdamm 2007. Allerdings isch a dè Binnègränzè lutf Artikel 20 vom Schiengener Gränzkodex dè Gränzübbertritt, unabhängig vo dè Staatsangehörigkeit vo betreffèndè Personè, a jederè Stell, au ooni Gränzübbergang, zuèlässig.
Gränzübbergäng i dè Literadur
Well Gränzübbergäng Schaublätz vo dramatischè Situationè sy könned, stônn si au im Mittelpunkt vo literarischè un filmischè Wärch. È großi Rollè spilled si i dè Literadur vom 20. Jahrhundert, welli u. a. durch dè Kaaltè Chrièg un dè Ysernè Vorhang brägt gsi isch.
Hemishofen
Hämisofe (amtlich Hemishofen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Staa im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Geografi
Hämisofe lit am Rhii am Fuess vom Wolkesteinerberg. D Gmeindsflächi umfasst 35,8 % landwirtschaftlichi Flächi, 54,7 % Wald, 5,9 % Sidligsflächi und 3,7 % sustigi Flächi.
Gschicht
Hämisofe isch zum erschte Mol gnennt worde no 1100 als Hammingeshoven.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 11,6 % gläge.
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 3,7 %, FDP 10,9 %, SP 30,4 %, SVP 50,6 %, Sustigi 4,4 %.
Gmeindspresident isch de Jürg Biedermann (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 377 Iiwohner 97,9 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,8 % Französisch und 0,3 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Hämisofe ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Adelsheim
Adelsheim (sidfränk. Alleze) isch e Stadt im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Adelsheim lyt an dr Mindig vu dr Kirnau in d Seckach. D Gmai lyt im Naturpark Neckartal-Odewald.
Dr Baan bstoht us 54,8 % Landwirtschaftsflechi, 33,6 % Wald, 9,7 % Sidligsflechi un 1,9 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Adelsheim ghere d Stadtdail Adelsheim, Leibenstadt un Sennfeld.
Gschicht
Adelsheim sich zum erschte Mol gnännt wore anne 779 as Adaloltesheim.
Verwaltig
Adelsheim het sich mit dr Gmai Seckach zum Gmaiverwaltigsverband „Seckachtal“ mit Sitz z Adelsheim zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Klaus Gramlich.
Noach
Noach (au Noah, Noé oder Noe; נֹח Noaḥ, נוֹח Nōaḥ „Rueh“, ) isch lut em Buech Genesis vo dr Biible dr zäänt Urvater noch em Adam gsi. Wil er sim Glaube immer dröi bliibe isch, het en Gott usglääse, und iim befoole, en Arche z baue, won er denn druf mit siner Familie und eme Bäärli vo jeedere Dierart d Sintflut überläbt het. Noch dr Biible göön alli Völker, wo denn bekannt gsi si, uf em Noach sini Söön zrug. Dr Sem isch dr Stammvater vo de Semite im Middlere Oste gsi, dr Ham vo de dunkelhütige Völker vo Afrika und dr Japhet vo de Öiropäer.
Adelsheim
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Adelsheim ghert zum Sidfränkisch.
Noach
In dr Folg vo de Gschlächter in dr Biible isch dr Noach au dr zäänti Vorfaar vom Abraham, was, wenn dr Abraham e historischi Person weer, wurd bedüte, ass mä dr Noach in s früeje 3. Joorduusig v. d. Z. müesst iiordne.
Pleyber-Christ
Pleyber-Christ (bretonisch Pleiber-Krist) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pleyber-Christ lyt in dr Nechi vu dr Bucht vu Morlaix (Rade de Morlaix) am Atlantik, 59 km vu Quimper un 47 km vu Brest uf ere Hechi zwische 19 m un 221 m iber Normalnull.
Gschicht
Pleyber-Christ isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1163 as Pleiber (1310 Ploeyber, 1310 Ploeyberrinaut, 1381 Pleiberrinan, 1421 Pleiber, 1458 Pleiber Christ, 1516 Pleibercrist).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Pleyber-Christ ghert zem Bretonisch.
Orges
Orges isch de Name vo däne Gmeinde:
Orges isch de Familiename vo däne Persone:
Franz Josef Strauß
Dr Franz Josef Strauß (* 6. Septämber 1915 z München; † 3. Oktober 1988 z Regensburg) isch e dytsche Bolitiker (CSU) gsii.
Dr Strauß isch vu 1953 as Bundesminischter fir bsunderi Ufgabe Mitglid vu dr Bundesregierig gsii, vu 1955 bis 1956 as Bundesminischter fir Atomfroge, vu 1956 bis 1962 as Bundesminischter vu dr Verdaidigung un vu 1966 bis 1969 as Bundesminischter vu dr Finanze. Vu 1978 bis 1988 isch er Bayrische Minischterbresidänt gsii. Bi dr Bundestagswahl 1980 isch er as Chanzlerkandidat vu dr Union geg dr amtierend Bundeschanzler Helmut Schmidt (SPD) aadrätte, het aber kai Meehait im Bundesdag gwunne. Vu 1961 bis zue sym Dod isch er Vorsitzer vu syre Bartei gsii.
Am 4. Juni 1957 het dr Strauß d Marianne Zwicknagl (1930–1984) ghyrote. Us däre Eh sin d Sihn Max (* 24. Mai 1959) un Franz Georg (* 5. Mai 1961) un d Dochter Monika (* 2. Juli 1962) firigange. Noch em Dod vu syre Frau isch dr Strauß ab em Summer 1986 bis zue sym Dod mit dr Renate Piller verlobt gsii.
Ploërmel
Ploërmel (bretonisch Ploermael, Gallo Ploermaèu) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ploërmel lyt 41 km vu Vannes un 75 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 19 m un 106 m iber Normalnull.
Gschicht
Ploërmel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 835 as Plebs Arthmael (1082: Ploiarmel, 1090: Arsmel de Ploasmela, 1118: Ploasmel, 1124: Ploermel).
Verwaltig
vu Ploërmel isch. Ploërmel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Ploërmel ghert zum Bretonisch.
Kloster Allerheiligen (Schaffhausen)
S Chloster Allerhäilige z Schaffuuse isch e Benediktinerabtei gsi und isch vom Eberhard VI. vo Nelleburg 1049 gstiftet worde. S Münster isch hüte en evangelisch-reformierti Pfarrchille und in de Chlostergeböid befindet sich s Museum Allerhäilige.
Gschicht
Im Inwestiturstrit, wo s zwüsche 1075 und 1122 drum gange isch, öb d Chille oder die wältligi Macht s Rächt het gäistligi Ämter z bsetze, het dr babstdröiji Groof Burkhard vo Nelleburg, dr Soon und Erb vom Eberhard, 1080 uf alli sini Rächt verzichdet. S Chloster isch diräkt em Babst understellt worde und het dr groossi Grundbsitz vo dr Familie überchoo, die freiji Abtwaal und s Määrt- und Münzrächt vo dr Stadt Schaffuuse. D Äbt si eso zu de nöije Stadtherre vo Schaffuuse worde.
Uf de alte Fundamänt het mä vo 1090 aa s hütige Münster afo baue, wo nume no us drei Schiff und eme Kwerhuus bestoot. Mä het mit em Chor aagfange und isch 1095 fertig worde. S Münster gältet hüte as dr grösst romanisch Sakralbau in dr Schwiz.
S Chloster het zämme mit em Chloster Hirsau und em Chloster St. Blasie zu de grosse Reformchlöster vo dr cluniazensische Reform im Häilige Römische Riich ghöört.
1524 isch d Abtei zum e Chorherestift worde und s Münster zur zwäite stedtische Hauptchille vo Schaffuuse. 1529 het sich z Schaffuuse d Reformazioon duuregsetzt und s Chloster isch ufglööst worde. D Chlosterbibliothek isch Däil vo dr Stadtbibliothek Schaffuuse worde.
1763-1764 het mä e Stock uf e Münsterdurm baut und e nöije Spitzdurmhelm. Dr Ufdraag isch an Chille- und Bruggebaumäister Johann Ulrich Grubenmann gange.
Wo Schaffuuse am 1. April 1944 vo amerikanische Bomber bombardiert worde isch, si Däil vom Chloster, drunder die nöiji Abtei, zerstört worde und mit em e Däil vo de Kunstwärk vom Museum Allerhäilige, wo in de Chlostergeböid dehäi isch. Mä het sä spööter wider ufbaut. In de Joor 1950 bis 1973 isch s Münster zu Allerhäilige mit dr Understützig vom Bund ganz renowiert und under e Schutz vo dr Äidgenosseschaft gstellt worde.
D Chlosteraalaag umfasst hüte die Sakralbaute:
Gobanos
De Gobanos oder au Cobannos isch de Name vom keltische Schmiidgott. Sin Name bidütet »Schmiid« (kymr. gof; air. goba). Er isch au vo de Helvetier vereert wore.
Vereerig
Em Gott Cobannos sind meriri römerzitlichi Statue gwidmet wore, wo i de 1980er Joore zäme miteme Bronzechessel amene nöd bikannte Ort z Frankriich gfunde wore sind. D Fundstugg sind denn illegal uf Kalifornie broocht worde und befindet sich hüt im Getty Center z Brentwood. En anderi Dedikationsinschrift stammt us Fontenay-près-Vézelay (Dép. Yonne) und isch em [DE]O COBANNO gwidmet. Uf em Berner Zinktefeli het de Gobanos de Biiname Dobnoredos, d. i. »Weltwanderer«. E vierti Inschrift wo de Gobanos nennt, stammt us Canterbury z England.
Do ufem Nautepfiiler de Volcanus mit Schmiidewerchzüüg dargstellt werd, dörft er d Interpretatio Romana vom gallische Gott gsii sii.
De römerzitlich Gott isch verwandt mitem walisische Schmiid Govannon und em irische Schmiidgott Goibniu.
Jakob Joseph Frank
Dr Jakob ben Lejba (hebr.: יעקב פרנק, äigentlig Jankiew Lejbowicz) (* 1726 z Korolówka, Podolie, Poole-Litaue; † 10. Dezämber 1791 z Offebach am Main) isch e ostjüdische religöse Füerer gsi.
Er isch 1759 z Warschau römisch-katholisch uf e Naame Jakob Joseph Frank dauft worde, und er isch z Poole-Litaue äine vo de Erste gsi, wo brobiert het s Schtetl ufzdue, so dass d Juude, wo dört gläbt immer no in ungünstige, middelalterlige Verheltniss gläbt häi, e Zuegang zur modärne Wält wurde bechoo. Anders as in Westöiropa, wo zu deere Zit dr Moses Mendelssohn und anderi d Ufkläärig as Haskala under de Juude verbräitet häi, het dr Frank mit Hilf vom jüüdische Messianismus brobiert,  ungebildeti, liichtglöibigi osteuropäischi Juude z verlocke. Er het sich as dr wiidergeboreni Messias usgee und sini Aahänger welle drvo überzüüge, as dr Talmud kä Sinn wurd mache. Er het iiri schlächte Lääbensverheltnis uf d Dröiji zur Tora zruggfüert, wo mit em Talmud wurd zämmehänke. Dorum het er festgläit, ass es nöötig sig, ass d Juude zum Christedum wurde konwerdiere.
Dr Frank isch zum Dank drfür, ass er Katholik worde isch, vom polnische König August III. in d Szlachta erhoobe worde. Si Kontra-Talmudismus oder au Frankismus het bis wit ins 20. Joorhundert iine in ganz Öiropa e groossi Wirkig gha.
Dr Jakob Frank isch äini vo de iiflussriichste Figure in dr Gschicht vom Juudedum, wo sich vollständig vom Land Israel glööst het.
Litratuur
''chronologisch. Nöisti zerst.''
Vernate TI
Vernate (lombardisch Vernàa) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Agno im Bezirk Lugano.
Gschicht
Vernate isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Vernate.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vernate isch dr Giovanni Cossi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vernate ghert zum Bosino.
Schwarzer Stein
Schwarzer Stein chan folgendes bedüte:
Midgard
Midgard isch en Begriff us de germanische Kosmologi und Mythologi und bizaichnet d Welt wo d Mensche wonet.
De Name chunnt i allne germanische Sprooche vor (got. midjungards; an. miðgarðr; ae. middangeard; as. middilgard; ahd. mittingart, mittigart, mittilagart ) und stoot i de Geografii und Kosmologi för di biwonti Welt, wo vom Weltmeer umgee werd. De Begriff stoot analog zum latinische orbis terræ und em algriechische oikoumene. I de Mythologii cha Midgard as di mittleri Welt zwüschet de nidere Geisterwelt und de höchere Götterwelt bitrachtet werde, im christliche Kontext au d Welt zwüschet Himmel und Hell. De Uusdruck isch religiös noitraal gsii und isch drum au i biblische Tegscht bruucht woore, doch isch er im End us allne Sprooche dur s Word "Welt" ersetzt wore.
Nordischi Mythologi
I de nordische Mythologi isch Midgard aini vo de nüü Welte und de Wonort vo de Mensche. Er werd vom Weltmeer umgee, wo d Midgardschlange drin lit. Bi de Erschaffig vo de Welt hend d Götter Odin, Vili und Vei us de Augebraue vom Urriis Ymir en Schutzwall um Midgard baut. D Regebogebrugg Bilröst isch d Verbindig zwüschet Midgard und de Götterwelt Asgard.
Wängle
Wängla (amtlich Wängle) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Wängla likt weschtlich vo Riede im Reidener Becke am Fuaß vom Ski- ond Wandergebiat Hahnakamm. D Nochbergmoanda sin Höfen (Tirol)Höfen, Lechaschau, Musau, Nesselwängle und Weißenbach am Lech.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 916 Aiwohner sin im Johr 2001 114 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 916 Aiwohner 822 Daitsch als Umgangsproch aagea, 73 Daitsch und andere Sproche und 21 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Wängla ghert zum Schwäbisch.
Heinrich II. von Baden-Hachberg
Dr Markgrof '''Heinrich II. vu Bade-Hachberg''' († ca. 1297/1298) isch vu 1231 bis 1289 regierede Markgrof vu Bade-Hachberg gsi.
Eh un Chinder
Dr Heinrich II. isch ghyrote gsi mit dr Anna vu Üsenberg-Kenzingen, ere Dochter vum Grof Rudolf II vu Kenzingen. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
Feminismus
Feminismus (abgläitet vo französisch féminisme) bezäichnet en gselschaftlechi Haltig und en akademischi wie au e politischi Beweegig, wo für d Gliichberächtigung, d Menschewürde, d Sälbstbestimmig vo Fraue und für s Ändi vo alle Forme vo Sexismus stoot.
Es goot um en Veränderig vo dr soziale und dr sümbolische Ornig und um der Usglych vom Verheltniss zwüsche de Gschlächter.
Gschicht
Dr Feminismus isch mit de Emanzipazionsbesträäbige vo Fraue im Zug vo dr Ufkläärig in Öiropa entstande wie au im Zämmehang vo de allgemäine Bürgerrächts- und Freihäitsbewegige uf dr ganze Wält und het d Aasprüch vo dr Gliichhäit vo alle Mensche mit de Alldaagserfaarige vo Fraue verglyche. Er het verlangt, ass mä d Gliichhäit vo Fraue und Manne nit nume wurd verkünde, sondern ass mä sä au rächtlig und politisch wurd duuresetze.
D Feministinne und Feministe setze sich mit dr filosofische Begründig für en ungliichi Behandlig usenander und häi verschidnigi feministischi Theorie und Dänkaasätz as kritischi Kultur- und Gsellschaftsanalüüse entwigglet.
Orge
Orge isch de Name vo däne geografischen Objekt:
Arrondissement Guebwiller
S Arrondissement Gawiller (frz. Arrondissement de Guebwiller) ìsch e Verwàltungsbezirk im Département Haut-Rhin im Elsàss z Frànkrich gsin Àm 1. Janner 2015 ìsch s mìt em Arrondissement Dànn zem neie Arrondissement Thann-Guebwiller zammagschlossa wora..
Dr Verwàltungssitz (chef-lieu) vum Arrondissement ìsch Gawiller gsin.
Geogràfii
S Arrondissement hàt ìm Norde àn d Arrondissement Colmar granzt, ìm Siidoschte àn s Arrondissement Mulhouse un ìm Siidweschte àn s und Arrondissement Thànn. Ìm Oschte ìsch dr Rhin d Granz züe Ditschlànd mìt em Regierungsbezirk Friburg z Bàde-Wìrttebari.
Greschte Gmeine
Di greschte Gmeine vum Arrondissement Gawiller sìn (mìt de Inwohnerzàhl vun 1999):
Verwàltung
S Arrondissement Gawiller ìsch ingedäilt gsin in vier Kanton mìt ìnsgsàmt 47 Gmeine.
Lebenserwartung
[[Datei:Life Expectancy.png|thumb|400px|''Weltcharte, wo d Läbenserwartg zum Ziitpunkt vo der Gburt in de [[Vereinte Nationen|UN]]-Mitgliidsstaate farblig dargstellt wird (2006). D Läbeserwartig esch s dorchschnettleche Alter, wo Mönsche erreiched bevor sie stärbid. Das Alter cha zwösche Ma ond Frau onterschedlech sii. Ond es esch e de letschte Ziit stark gstege. Das liit dra, dass d Medizin vortschrett gmacht het. Darom esch d Läbeserwartig e de letschte 100 Johr starch gstege. Wiiteri Grönd send au d Hygiene vo de Mönsche, wo macht das mer weniger Chrankheite ufnemt.
Do es paar Länder met sehr hoche Läbenserwartige:
Kloster Engelberg (Begriffsklärung)
Mit Chloster Ängelbärg cha gmäint si
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1968
D Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 1968 isch am 28. April gsii. D SPD het stark verlore, d CDU het au Verluscht mieße hiinee. Zuegwinn het s fir d FDP/DVP gee un vor allem fir d NPD, wu us em Stand 9,8 % vu dr Wehlerstimme kriegt het. Di Groß Koalition us CDU un SPD, wu vum Minischterbresidänt Hans Filbinger gfiert woren isch, isch furtgsetzt wore.
Uusgangslag
Di vum Minischterbresidänt Kurt Georg Kiesinger gfiert CDU-FDP/DVP-Koalition isch anne 1966 dur e vum Minischterbresidänt Hans Filbinger gfiert CDU-SPD-Koalition abglest wore. As Oppositionsbartei im Landdag het bis 1966 d SPD fungiert, derno d FDP/DVP. D Wahl isch churz no dr „Oschteruurueje“ gsii, wu noch em Attentat uf dr Rudi Dutschke am 11. April 1968 statgfunde hän. Des isch no dr maischte Beobachter dr Hauptgrund gsii fir s schlächt Abschnyde vu dr SPD un s hegscht Ergebnis vu dr NPD, wu die je Landdagswahle ghaa het.
Jakob Bernoulli
Dr Jakob Bernoulli (am 6. Januar 1655 z Basel uf d Wält cho; gschdorbe am 16. August 1705 z Basel) isch ä Schwiizer Mathematiker und Physiker gsi. S Geburtsdatum bezieht sich uf dr Gregorianisch Kalender, wo z Basel im Johr 1584 iigfüehrt worden isch und so zum Zitpunkt vo dr Geburt vom Bernoulli massgäbig gsi isch. Wil zu säller Zit in viele Gebiet vo Europa immer no nach em Julianische Kalender grächnet het, wird hüfig s Geburtsdatum noch em Julianische Kalender as dr 27. Dezember 1654 age.
Bedütig
Dr Jakob Bernoulli het wichdigi Biidräg zur zur Entwicklig vo dr Wohrschiinlikeitstheorii, zur Variationsrechnig und zur Untersuechig vo Potenzreihe gmacht. Zsämme mit siim Brueder Johann Bernoulli het er d Infinitesimalrechnig vom Leibniz bearbeitet und verbreitet.
Läbe
Dr Jakob isch dr Sohn vom Chaufma Niklaus Bernoulli und siiner Frau Margarethe Schönauer gsi. Sii jünger Brueder isch dr Mathematiker Johann Bernoulli gsi. Noch dr Schuel het en si Vatter ä bitz underrichdet und denn het er wil s dr Vatter so het welle Philosophii und Theologii an dr Universität Basel gschdudiert. 1671 her er dr Magister artium übercho und 1676 s Lizenziat ''lic. theol.''. Aber er het au, gege dr Wille vo siim Vatter, und fascht autodidaktisch Mathematik und Astronomii gschdudiert.
Vo 1676 bis 1689 het dr Jakob Bernoulli verschiidnigi Boschde as Huuslehrer z Gämf gha. Zu säller Zit isch er au ä baar mol noch Frankriich gfahre. Vo 1681 bis 1682 her er än Art Grand Tour dur Holland, Ängland und Dütschland gmacht. Do het er nit nume die cartesischi Mathematik kenne glehrt, sondern au d Bekanntschaft vom Hudde, Boyle und Hooke gmacht.
Zrugg z Basel her er vo 1683 a brivati Vorläsige über d Experimentalphysik an dr Universität Basel ge. Zu dere Zit het er under anderem d Géométrie vom René Descartes gschdudiert und d Wärk vom John Wallis und vom Isaac Barrow, und het agfange sich für d Infinitesimalrechnig z intressiere. Im Johr 1684 het er d Judith Stupanus ghüotet, und si hai zwei Chinder übercho, wo keins vo beide sich schbööter für d Mathematik oder d Physik intressiert het.
Vo 1686 her dr Bernoulli die vollständigi Induktion bruucht, het wichtigi Potenzreihe mit Hilf vo de Bernoulli-Zahle untersuecht, und het d Wohrschiinlikeitstheorii mit dr Bernoulli-Verdeilig begründet. Im Johr 1687 isch er Professer für Mathematik an dr Universität Basel worde und het zsämme mit siim jüngere Brueder und Schüeler Johann Bernoulli agfange, d Infinitesimalrechnig vom Leibniz z bearbeite und azwände. Die beide Brüeder si die erschte gsi wo dr neu Calculus bruucht hai, ohni zum Umfäld vom Leibniz z ghöre.
Bis 1689 het dr Bernoulli wäsentligi Arbede über d Potenzreihe und zur Wohrschiinlikeitsrechnig veröffentligt, under anderem über s Gsetz vo dr groosse Zahl. In de früehie 1690er Johr het er vor allem im Gebiet der vo dr Variationsrechnig gschafft, won er wichtigi Kurven und Differentialgliichige undersuecht het. 1697 sich Jakob mit sim Brueder Johann verschdritte.
1699 isch dr Jakob Bernoulli Mitglied vo dr Akademie vo de Wüsseschafte vo Baris und zwei Johre schbööter vo dr Preussische Akademie vo de Wüsseschafte vo Berlin worde. In säller Zit het er mit em Gottfried Wilhelm Leibniz und emNicolas Fatio de Duillier korreschbondiert.
Im Alter vo 50 Johr isch dr Jakob Bernoulli am 16. August 1705 z Basel gschdorbe; si Brueder Johann het denn si Boschde as Brofässer un dr Universidet z Basel übernoh.
Wärk
Vo 1689 bis 1704 het er fümf Abhandlige gschriibe über d Reihelehr, het d Geometrica vom René Descartes neu uusegee und und het mathematischi Biidräg für d Acta Eruditorum gschriibe. Eins vo siine wichtigschde Wärk, d Ars Conjectandi, isch erscht 1713, aso acht Johr noch siim Tod, z Basel veröffentligt worde. S Buch het Arbede vo andere Mathematiker uf em Gebiet vo dr Wohrschiinlikeitsrechnig zsämmegfasst und si witer entwicklet. Näbe Schtrategie, wie mä bi verschiidnige Glücksschbiil cha gwünne, si au d Bernoulli-Zahle im Wärk enthalte.
Eins vom Bernoulli siine Liebligsspiilzüg isch die logarithmischi Spirale gsi, und er het sich vil mit ere beschäftigt. Mä sait ass dr Bernoulli sich gwünscht haig, ass män em son ä Schbirale uf si Grabschdei wurd due. Wiso dr Bildhauer, won en gmacht het, ihm ä Archimedischi Schbirale drufgmacht het, weiss mä nit. Mä cha dr Grabschdei hützudag im Chrüzzgang vom Münschter z Basel aluege.
La Coudre
La Coudre isch de Name vo däne geografischen Objekt:
Heinrich III. von Baden-Hachberg
Dr Markgrof '''Heinrich III. vu Bade-Hachberg''' († zwische 4. Jänner 1327 un 19. April 1330) isch vu 1290 bis 1330 regierede Markgrof vu Hachberg un Landgrof vum Bryysgau gsi.
Läbe
Dr Heinrich isch e Suhn vum Markgrof Heinrich II. vu Bade-Hachberg un dr Anna vu Üsenberg-Kenzingen gsi.
Plouay
Plouay (bretonisch Ploue) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Heinrich III. von Baden-Hachberg
Läbe
1306 hän dr Heinrich III. un syy Brueder Rudolf I. († 1313) ihre Erb deilt. Dr Heinrich het d Herrschaft iber Hachberg mit dr Stadt Ämmedinge un em Stammsitz Hochburg iberchuu, dr Rudolf d Landgrofschaft Suseberg mit em neje Stammsitz Suseburg un d Vogtei iber s Chloschter St. Bläsi un d Probschteie dodervu, Bürgle, Sitzechilch un Witenau.
Plouay
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Ueken
Üekè  (amtlich Ueken) isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.
Heinrich III. von Baden-Hachberg
Eh un Chinder
Dr Heinrich III. het vor em 12. Februar 1307 d Agnes vu Hohenberg (+9.4.1310) ghyrote, e Dochter vum Grof Ulrich vu Hohenberg. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
1814
gstorbe
Datum nit bekannt:
Plouay
Geografi
Plouay lyt 52 km vu Vannes un 19 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 13 m un 164 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Calan, Inguiniel, Quistinic, Bubry, Lanvaudan un Languidic.
Ueken
Gschicht
Im Joor 2015 het me bi Üekè im Bode 4166 römeschi Gäldstuck, wo i dr antike Zyt vergrabe worde sind, gfunde.
Plouay
Gschicht
Plouay isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1281 as Ploezoe (1281: Ploezay, 1281: Plozay, 1308: Plozoe, 1308: Ploroe, 1516: Plouay, 1654: Ploe).
Ueken
Gschicht
Dr Name vom Dorf isch als Itken ane 1337 imene Urbaar vo dr Graafe vo Habsburg-Laufeburg s erschte Mol erwäänt. Der Name sell vom althochdüütsche Utinghofun cho.
Plouay
Verwaltig
vu Plouay isch. Plouay ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Plouay ghert zum Bretonisch.
Plobannalec-Lesconil
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plobannalec-Lesconil lyt an dr Mindig vum Fluss Ster in dr Atlantik, 21 km vu Quimper un 66 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 27 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Treffiagat-Léchiagat im Weschte, Plomeur im Nordweschte, Pont l'Abbé im Norde un Loctudy im Oschte.
Gschicht
Plobannalec-Lesconil isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Ploebanazloc (1368 Ploebanazlleuc, 1368 Ploebanzlleuc, 1368 Ploebanazleuc, 1372 Ploevanazleuc, 1395 Ploenavazlec, 1408 Ploebanazlec).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plobannalec-Lesconil ghert zem Bretonisch.
More than Honey
More than Honey (übersetzt; Meh als Honig) isch en Dokumentarfilm vom Schwizer Reschissör Markus Imhoof, wo im Joor 2012 is Kino cho isch.
Am 11. August 2012 isch de Film am Locarno Film Festival uurufgfüert und am 2. Oktober au am Hamburg Film Festival zaiget worde. Am 25. Oktober isch dänn de Kinostart i de Dütschschwiz und am 28. November 2012 i de Romandii gsi. Z Dütschland wird de Film sit em 8. November 2012 und z Frankriich ab em 20. Februar 2013 zeiget.
Inhalt
De Dokumentarfilm „More Than Honey“ goot em wältwite Biinestärbe noche. Er zeiget uf, dass mee als eis Drittel vo üserne Nahrigsmittel ohne s Mitwirke (Bestäübig) vo de Biine nöd wachse würdi. Dä Albert Einstein söll gsait ha; wenn d Biine uusstärbed, stirbt de Mänsch vier Joor spööter au uus.
Im Film gseht me i iidrückliche Noochufnaame s Läbe vo de Biine und eri Organisazion innerhalb vom Biinevolk. Me chan di underschidlichschte Imker bi erer Arbet beobachte und es wird eri Bezüchig zu erne Biinevölker belüchted. So gseht mer zum Bispil en Imker us Twirgi im Nessetal (Gmaind Gadme im Bärner Oberland), Königinnezüchterinne us Mariazell i de Steiermark, verschidnigi Imker i de USA, bis hi zume Biineforschertiim z Australie. I gwüssne Gegende z China sind d Biine bereits uusgstorbe und d Bestäübig vo de Blüete werd i müeseeliger Chliiarbet dor d Mänsche gmacht.
Füüf Joor Arbet hät de Markus Imhoof und sini Lüt i dä Film gsteckt.
Uuszeichnige
und no en Huufe Filmpriis und Uuszaichnige i de verschidnigschte Länder.
Jacopo Riccati
Dr Jacopo Francesco Riccati (* 28. Mai 1676 z Venedig; † 15. April 1754 z Treviso) isch än italiänische Mathematiker gsi.