cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hermann Mühleisen
Aus seim Leaba
Am 17. Februar 1995 hot dr Hermann Mühleisen z Ludwigsburg seine Auge fir emmer gschlossa. 91 Johr alt isch der Moo worra.
Randen (Berg)
Dè Randè isch èn plateauartigè Höèzuug, wo zum gröschtè Deil im Schwizer Kanton Schaffhuusè lyt. Èn chlynèrè Deil im Nordè, wo sich dè högschsti Buck vom Randè mit befindet, isch z Badè-Württèbärg zwischè Stüèlingè un Tengè. Uf de Schwizer Site isch de högschti Punkt mit zwüsche Begginge und Merishuusè.
Geology
Dè Randè isch Bschtanddeil vo dè Daflèjura-Landschaft, wo sich zwischè Basel un Coburg erschtregge duèt. S Daflèjura sin èn Deil vom sognanntè Süèdweschtdütschè Schichtschtufèland.
Dè Daflèjura vom Randè findet sini Fortsetzig im Südè im Daflèjura von Chläggi, Aargau un Baselbièt, im Nordè im Baarjura (Eichberg, Längi u. a.). Dè Buchberg bi Blummbärg ghört uffgrund vo sinerè Laag süèdlich vo dè Aitrach eigentlich no zum Randèkomplex.
D Hochflächè vom Randè sin vom Nordweschtè nach Südoschtè lycht abfallend. Well diè geologischè Schichtè stärker gneigt sin als diè Hochflächè, folget vo Nordweschtè nõch Südoschtè geologisch jüngeri Schichtè in topographisch düèferi Laagè.
Vor 190 Million Johr hèt s Jurameer s hütige Randègebièt überfluètet. I sellem seichtè Gwässer sin während Johrmillionè Kalkschichtè abglageret worrè, welli sich zuè Jurakalchschtei vofeschtiget hèt. Diè Überräscht vo dè Meeresbewooner findet mo hüt no huufèwys in Form vo Fossiliè (Voschteinerungè).
Sibbè Randè
Durch gu Schaffhuusè konvergyrendi Erosionsdäler (Durachdal, Orserèdal, Hemmèdal un Eschemèrdal) un anderi Erosionsdäler (Lieblosedal, Kurzdal, Langdal, Chällè, Doschtèdal un Müllidal), wörd dè Randè in villi Abschnitt zerlait un es wörd vo dèm hèr au vo sibè verschidnè Randè gschprochè, woby s uff vir vo dè Schwizer Randè èn Uussichtsdurm hèt: Dè högschti Punkt vom schwizerischè Randè lyg mit uff èm Gebièt vo dè Gemeind Merishuusè i dè Nõchi vom Hagèdurm. Alli vir Randèdürm biètet Rundsicht i d Schwizer Alpè, dè Schwarzwald, i dè Chläggi un dè Hegau.
Süèdrandè
Als Süèdrandè benamst mo i dè Schwiz dè Höhèzuug, wellè im Weschtè nördlich vo Neuhuusè, bi dè sognannte Beringer Èngi aafangt, übber dè Laufèbärg, Jeschtettè, dè Wannèbärg un Rossbärg (inklusyv Ruinè Randegg) füürt un im Weschtè mit èm Hasèbärg bi Oschterfingè reschpektyv Wilchingè èndet. Dõmit bildet desell Randè d Südflankè vo dè Ebeni vom Chläggi wiè au d Nordflankè vom Wangèdal. Im Südrandè isch bis zu dè 1. Hälfti vom 20. Johrhundert Boonèärz gförderet worrè, wa hüt no aahand vo mengè Bohnärzschtollè ersichtlich isch.
Chlynè Randè
Als Chlynè Randè benamst mo z Dütschland dè Höhèzug, wo im Weschtè bi Homburg aafangt, übber dè Düèngemer Bürgerwald, Lauchringè bis zum Bechtersbooler Sattel füürt. Öschtlich vo Bechtersbool folgt s Härzschtugg mit: nõch Balm füürt. S Wangèdal drènnt dè Chlynè Randè vom Süèdrandè. S Dal vum Schwarzbach un d Sitèdobel spaaltet dè Chlyne Randè im öschtlichè Deil zwüschè Balterschwyl un Rièdèrè in èn Deil, wo nördlich un ein Deil wo südlich vo Dettighoffè volauft. Uff èm nördöschtlichè Deil lyt Albfüürè, dè südöschtlichè Deil drènnt s Schwarzbachdal vom Rafzerfäld. Am Suèdfueß isch au Boonèärz gförderèt worrè, drum drait d Gegènd um Hoèdengè, wo am Fuèß vom Chaaltè Wangè lyt, dè Spitznammè Boonèvirtel,
Gwässer
Infolg vom kalchigè Untergrund gildet dè Randè als wasserarm un alli chlynerè Bäch ausser dè Durach füüret bi Drochèheit kei Wasser.
Randèübberfaart
Diè Randèübberfaart (Scheitelhöchi vo 847 m ü. M.) vobindet Beggingè mit Hemmèdal un isch 10 km lang. Diè Strõss isch nit durchgängig asphaltyrt. È rund zwei Kilometèr langes Stugg obberhalb vo Hemmèdal isch gschotteret. Selli Streggi darf vom motorisyrtè Brivatvokeer befaarè wörrè un isch im Winter göffnet.
Gmeindè am Randè
Diè ehemõlig Gmeind Hemmèdal, hüt èn Ortsdeil vo Schaffhuusè, befindet sich in èm Randèdal un isch als einzigi Schwizer Ortschaft vollschtändig vom Randè umgää. Folgendi Gmeindè befindet sich a dè Haaldè vom Randè (im Uhrzeigersinn vo Schaffhuusè wèg): Schaffhuusè, Neuhuusè, Beringè, Lööningè, Siblingè, Schlaatè, Beggingè, Blummbärg, Bargè, Merishuusè. S Breiti Quartyr vo Schaffhuusè lyt usserdèm vollschtändig uff èm Uusläufer vom Randè.
Tourismus
Dè Randè isch im Frühling, Summer un Hèrbscht è belièbtes Wandergebyt mit èn Huufè guèt markyrtè Wanderwäg. Dè Schwizer Alpè-Club SAC betrybt uff èm Hasèbuck i dè Nöchi vom Hagè è Hüttè. Uuf èm Randè git s villi offizièlli Füèrschtellè. Diè bekannteschti isch bi dè Spill- un Lagerwysè «Zelgli» bim Schaatemer Schlossrandè.
Sit 2008 füürt diè regionali Routè 34 Chläggi-Rhy-Wäg vo Wanderland Schwiz vo Hallau nõch Schaffhuusè. Dè Donau-Randè-Pilgerwäg füürt übber dè Randè nõch Einsidlè.
Dè Randè isch au für Mountainbike-Faarer ès schööns Gebièt. So füüret au alljöhrlich diè beidè grossè Mountainbike-Rennè, s lokali Randen Bike Race un dè nationali Goldenrace Bike Marathon übber diè Höè vom Randè.
Im Winter wörd bi guètè Schneeverhältnis Langlaufspuren vo 15 km resp. 7 km mit Start beim Siblingèr Randèhuus klassisch, sowiè ei Skatingloipe mit 10 km präparyrt. Witeri Rundkurs wörrd im Eschermèdal (3 – 5 km) un bi Bargè (2,5 km) gschpurt. Nit präparyrti Uffschtyg sin durch s Eschheimerdal (10 km) un vo Hemmèdal (5 km) signalisyrt. Diè Loipè wörd durch d Langlaufwandergruppè Schaffhuusè betreut.
Uf èm Randè git s folgendi Gaschthüüser: Siblingèr Randèhuus, Beringèr Rand!huus, Schlaatemer Schlossrandè (nur im Summer/Herbscht an Wochèendè), SAC Hasèbuck-Hüttè, Naturfrüündèhuus Buchberg, Babèdal bi Schlaatè. In jederè Dalgmeind befindet sich ebbèfalls Gastschtättè.
Belièbt isch d Sauschwänzlebaan, wo vo Wizè übber Grimmelzofè, Epfehofè un Füètzè mit Keerdunnel un Viadukt gu Blummbärg volauft.
Vegedation un Buuròrei
Diè geologischè Eigèheitè sin brägend für s Landschaftsbild: dè Randè bschtoot vo allem uss kargè, fascht nit bsidletè un nu land- un forschtwürtschaftlich gnutztè Hochflächènè. Èn Grossdeil vom Randè isch bewaldet. Waldföörèschtreifè, wo mo am Ènd vom 19. Johrhundert uff brachglaigtè Äcker aaglait hèt, lönn en mengmoll wiè nen Park uussää.
D Freiflächènè wörred gröschtèdeils extensiv bewürtschaftet. Hüüfig findet mo Magerwisè mit rychèr Artèvylfalt mit u. a. i dè Schwiz seltènè Orchideè un Steppèpflanzè. D Bewürtschaftig vo dè Randèhochflächè erfolgt mit wenigè Uusnaamè vo dè Dalgemeindè uus. Diè Uusnamè bschtônn uss einzelnè Höf, wo voeinzelt am Randèfuèß bzw. am Übbergang vom Wisègrund zu dè bewaldetè Randèhaaldè ligèt. Dè Kalchschtei ka nu wènig Wasser spychèrè. In drochnè Johr entschtoot Wassermangel.
È bsunderi Form vo Hof stellt s Babèdal dar, è Alp mit zuèghörigem Buèrèhof. S Babèdal isch diè einzigscht Alp im Kanton Schaffuusè un glychzitig diè nördlichschti Alp i dè Schwiz.
Klima
Dè Randè lyt im «Regèschattè» vom Schwarzwald un ghört dõher zu dè drochenschtè Gebièten vo dè Schwiz. Im langjöhrigè Mittel keiet dört nu 760–800 mm Nidderschlaag (= Liter pro m² p.a. ).
Gschichtè
Mitti Juni 1067 hèt dè römisch-dütsche Könnig Heinrich IV. dem Gründer vom Kloschter Allerheiligè un dè Stadt Schaffhuusè Graf Eberhard vo Nellèburg è grosses Jagdgebièt (Mundat, Wildbann) voliè, welles grossi Deil vopm Randègebièt uusgehend vom Rodrichschtei umschlossè hèt. Da dè Kanton Schaffhuusè Rächtsnõchfolger vo Stadt un Kloschter isch, wörd s Jagdgebièt uff èm Randè als Kern vom hütigè Kanton Schaffhuusè aagluèget. Nebbè Rhy un Chläggi isch dè Randè vo nèrè grossè Bedütig für d Schaffhuuser Identität.
Nebbè dè Landwürtschaft isch dè Randè bis ys 19. Johrhundert als Holzliferant un Gebièt zu dè Iisèärzgwinnig vo Bedütig gsi, so z. B. für s Iisèwärk Laufè am Rhyfall un d Gièsserei vo Johann Conrad Fischer. D Waldnutzig isch so schtark gsi, dass dè Randè im 17. Johrhundert fascht völlig abgholzt gsi isch. Erscht Endi 19. Johrhundert sin für d Forschtwürtschaft brachglegti Äcker im grossè Stil widder uffgforschtet worrè.
Im früè 20. Johrhundert sin erneut Einzelhofsidligè (Griesbachhof, Blôshaaldè, Hägliloo, Siblinger Randèhof).
Bim Orkan Lothar sin am 26. Dezember 1999 grossi Waldbeschtänd uff èm Randè vonichtet worrè.
6. Juni
Dr '''6. Juni''' isch dr 157. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 158. in Schaltjohr), dodermit blybe no 208 Däg bis zum Änd vum Johr.
Uttigen
Uttige (amtlech Uttigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Uttige isch es Dorf am linke Stade vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 44,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 33,2 % Waud, 19,6 % Sidligsflächi u 2,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Chise, Heemberg, Üetedorf, Chiuterf u Jaaberg.
Gschicht
Uttige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 894 aus Utingun. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört. Uf de 1. Jänner 2014 isch Chienerschrüti iigmeindet worde.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,4 % gläge.
Religion
82,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,7 %, CVP 1,4 %, EVP 4,8 %, FDP 6,0 %. GLP 3,9 %, GP 9,2 %, SP 15,9 %, SVP 32,8 %, Suschtigi 10,3 %.
Gmeindspresidänt vo Uttige isch dr Andreas Epprecht (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Uttige ghört zum Hochalemannisch.
Tal (Begriffsklärung)
Als Tal wörd benamst:
Ortsnämè:
Ört, welli diè aalt Schrybwys Thal bybhaaltè hèn, sin unter Thal (Ortsname) uffglischtet.
Strõõßènamè:
Familliènnamè:
Vornamè
TAL isch d Abkürzig für:
Luèg au:
Schlücht
D Schlüècht isch èn Fluss, wo im Süèdschwarzwald bi Roothuus, Gmeind Grõfèhuusè entschpringt un z Waldshuèt-Düèngè i d Wuètè mündet.
Geografy un Topografy
S Quällgebièt vo dè Schlüècht lyt uff dè Hochebenè vom Schwarzwald, öppè 20 km öschtlich vom Fèldbärg. Nõch öppè 1,1 km Lauf mündet diè no jungi Schlüècht i dè Schlüèchtsee (ca. 917 m ü NN). Im witèrè Volauf schnydet sich d Schlüècht stetig düèfer i s Gländ y u flièßt scho ca. 5 km nõch dè Quälle durch èn Dalyschnitt vo ca. 80 m Düèfi. Widderum nõch ca. 5 km kunnt dè Fluss kurz vor Üülingè, dèm südlichè Ortsdeil vo Üülingen-Birchèdorf, widder in è flachi Dalmulde. Öppè i dè Mitti vom Lauf vo dè Schlüècht bi Flusskilometer 15 duèt s Gwässer d Grundschicht (aalts Granit) vom Schwarzwald uff èrè Streggi vo rund 10 km durchschnydè. Sellè Abschnitt vom Schlüèchtdal hèt d Uusmaaß von èrè Schlucht mit me öppè 150 m duèfè un engè Yschnitt un gächè Felswänd. Dè Schluchtabschnitt fangt bim Rièderschteeg, öppè 3 km unterhalb vo Üülingè aa un gòt bis Guètèburg. Dè bekanntischt Flüè dört isch dè Schwedèfelsè, wo uugfäär uff dè Hälfti zwǜschè dè Mettmamündig un èm Wyler Witznau uff dè Gemarkung vo Bèrau lyt. Well öppè 80 % vom Schwedèfelsè sänkrächt nõch obbè gòt, isch sellè Fels au als Kletterfelsè geeignèt. Diè letschtè drei Kilometèr vor dè Mündig volaufè widder in èm breitè Dal. Dè natürlichi Flusslauf in sellem Berych isch i dè Vogangèheit begradigt un in Dämm gfasst worrè. Dèsell Flussabschnitt vo dè Mündig bis zum Ytritt i d Schlucht gu Gurtwyl isch wasserwürtschaftlich als ''Gwässer 1. Ornig'' ygschtuuft.
õ
Nebbèflüss
Alli größerè Zuèflüss vo dè Schlüècht träffet us weschtlicher Richtig, wo si vo dè Höhè vom Süèdschwarzwald kömmet, uff d Schlüècht.
Vokeerserschlièßig
Im Mündigsberych vo dè Schlüècht wörd dè Fluss vo dè Bundesstrõß 34 chrützt. D Landesstrõß 161 kunnt vo Hoètengè am Hochrhy un füürt durch s unteri Schlüèchtdal bis Gurtwyl. Ab Gurtwyl voläuft d Landesstrõß 157 bis zum Quellgebièt z Rôthuus durch s Schlüèchtdal, wo si a d L 170 aaschlièßt.
Gschichtè
Im Mündigsgebièt vo dè Schlüècht hèt dè Fluss bis zum 18. Johrhundert èn gwundenè Lauf un meereri Sitèärm. Wegè immer widderkeerendè Hochwasserschädè sin ab 1789 erschti größeri Maaßnaamè zu dè Ydämmig vo dè Schlüècht blaanet gsi. Z Aafang vom 19. Johrhundert isch nõch erneutem Hochwasser un zum Schutz vo dè neuè Schlüchtbruggènè zwischè Waldshuèt un Düèngè witer a dè Uferbefeschtigungè un dè Begraadigung vo dè Schlüècht gschaffet worrè. Dè Bau vo dè Ysèbaabrugg witer flussuffwärts hèt diè vollschtändigi Begradigung un Befeschtigung zwischè Mündig un Gurtwyl nõch sich. Unterhalb Aichè isch bi Guètèburg us èm chlynè Flusskraftwärk um 1900 diè hütig Firma GUTEX entschtandè.
Burgè entlang vo dè Schlüècht
S Schlüèchtdal isch im Mittelaalter un früèner è strategisch un taktisch bevorzuugtes Gebièt für dè Bau vo Burgè un Weeraalaagè. Selli sin: Vo allè Aalaagè sin nr no Ruinè bzw. Muerrescht erhaaltè.
Fauna
Wäg èm steilè Flüè im Schluchtabschnitt, vo allèm uff dè rächtè Sitè, hèt mò i dè 1930er Johr Gämsè im Schlüèchtal heimisch gmacht. Witeri Beschtänd vo Gämsè git s im Dal vo dè Schwarza bzw. a dè Schwarza-Haaldè.
François de Capitani
De François de Capitani, (* 12. November 1950 z Lausanne, † 18. Dezember 2012 z Bärn) isch e schwizer Historiker, Sachbuechoutor, Konservator, Museumspädagog u e Veraastauter vo Kulturereigniss gsii. Er ghört zu de früeche Verträter vo dr moderne Museumspädagogik.
Läbeslouf
De François de Capitani hed z Bärn d Matura gmacht. Ar Uni Bärn hed är i Gschicht u Philosophii abgschlosse. Promowiert mit summa cum laude u s Thema hed gheisse: «Zum Entstehen einer politischen Öffentlichkeit in der Schweiz. Die Mitglieder und Gäste der Helvetischen Gesellschaft 1761–1797».
Tätigkeite
Dr François de Capitani isch z letscht Kurator am Schwizer Landesmuseum z Züri gsii. I dere Stellig hed er verschidnigi Uustellige gschaffe, wo n er vouksnooch präsentiert hed.
I de Nünzgerjahr hett er d Ustellig im Schloss Prangins ufboue. Das isch inhautlech d Fortsetzig xi vor Usstellig im Züghuus z Schwyz, woner mit em Roger Sablonier zäme gmacht het. Aus Berater hed er no angeri Museeä ir Romandie ungerstützt. Bevor er im Landesmuseum z Züri isch engagiert xi, het er z Bärn im Historische Museum diverse Usstellige gmacht. Di gröschti isch xi «Zeichen der Freiheit», won er mit em Harry Zaugg zäme verwürklechet het.
Literatur
Aus Outor hed er die Büecher gschribe:
Département Moselle
De Moselle (IPA: ) ésch e Département z Frànkrich. `S ghert z´r Region Lothrenge un tràjt de N° 57 nooch de àlfabetisch Räiefolig vun de frànzeesche Départements. De Nàmme kummt vum Fluss Mosel, wie üss de Vogese (un`m Département Vosges) kummt un àn Luxemburg vrbi nooch Ditschlànd fliesst, wo`r én d´Rhin mindet. De Moselle ésch de Noochber vum nerdliche Elsàss un de Gejend, wo m´r üss´r dert én Frànkrich noch Ditsch redd - odr gnöir gsàjt frankischi Dialekte. Mét`m Elsàss zsàmme ésch`s vun 1870/71 bis 1918/19 àls „Reichsland Elsass-Lothringen“ e Teil vum Ditsche Rich gsin.
Geografii
S Département Moselle leijt im Oschte vun Frànkrich. D weschtlich Granz vum Département ésch gànz mét`m Noochber Meurthe-et-Moselle un ésch 1871 wéllkürlich nöi gezöije wore (wii`s mét Departementsgranze öi so schun oft ésch). Im Oschte bilde de Vogese zuem-e Teil e nàdirlischi Granz, im Norde gehts àn de Saar un ém Nordoschte de Pfalzerwàld.
De Moselle granzt im Norde àn Luxeburi im Nordoschte àn Ditschlànd, àn Rhinland-Pfàlz (an d Pfàlz), un`s Saarland, im Oschte granzt`s àn`s Underelsàss (Département Bas-Rhin).
Verwàltung
S Département Moselle ésch in 5 Arrondissements mét énsgsàmt 27 Kantone ufgedäilt
Dornenreich
Dornenreich (uf alemannisch: Dornäriich) isch ä österiichischi Black Metal-Band, wo 1994 vom Thomas „Valñes“ Stock gründet worde isch. Ihri Musig hett sich mehrmals emene Stilwandel unterzoge, vo härtem Black Metal mit melodische Keyboardmelodiä, zu melancholischer, teils ruhiger teils ufwüehlender Instrumentalmusig, bis zu folkige Liedär mit Gitarrä und Giige. Trotzdem dued mer si grob em Black Metal, Dark Metal, oder gar em Avantgarde Metal zueordne.
Biografii
Ursprünglich im Jahr 1994 vom Thomas „Valñes“ Stock gründet, hett Dornenreich ersch 1997 s erschte Album mit em Titel "Nicht um zu sterben" ussebracht, eis Jahr nachdem de Jochen „Evíga“ Stock dezuecho isch. Vorher hennds no ä Demokassete mit em Name "Mein Flügelschlag" ussebracht. Die frühe Dornenreich Albe, drunter au "Bitter ist's dem Tod zu dienen" und "Her von welken Nächten", sind zimli keyboardlastig gsih, wil de Thomas i dere Ziit s Keyboard gspiilt hett. Nach em "Hexenwind" Album hett de Thomas im Jahr 2006 bekanntgäh, dass er sich vo Dornenreich trennt um sich siim Soloprojekt "Eyas" zwidme. Im gliiche Jahr stönnd Dornenreich widr sitt langem uf de Bühni, mit em Thomas "Inve" Riesner als feschts Mitglid a de Giige. Vo det ah hätts au en zimliche Stilwächsel gäh, wo zimli prägend gsih isch für di hüttig Dorneriich Musig. S Album "In Luft Geritzt" isch 2008 ussecho und bestaht us Lieder, wo numme Gitarrä und Giige mit Gsangsuntermalig spiled. S Album "Flammentriebe" isch 2011 ussecho und söll härter sii.
1715
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt
7. Juni
Dr '''7. Juni''' isch dr 158. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 159. in Schaltjohr), dodermit blybe no 207 Däg bis zum Änd vum Johr.
Utzenstorf
Utzischdorf (amtlech Utzenstorf) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Utzischdorf ligt uf dr rächte Site vor Ämmi un umfasst d Ortsteil Ober- un Unterdorf, d Wiiler Schache, Ey un Autwide. D Gmeindsflächi bsteit us 61,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 27,7 % Waud, 10,2 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Choppige, Niderösch, Oberösch, Eersige, Chiuperg, Äflige, Bätterchinge, Wiuer u Zielebach.
Gschicht
Utzischdorf isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1175 aus Uzansdorf. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,5 % gläge.
Religion
77,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 20,9 %, CVP 1,4 %, EVP 2,9 %, FDP 6,8 %, GLP 5,3 %, GP 6,4 %, SP 19,4 %, SVP 32,0 %, Suschtigi 4,9 %.
Gmeindspresidänt vo Utzischdorf isch dr Jürg Hauswirth (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3649 Ywohner 95,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 0,7 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Utzischdorf ghört zum Hochalemannisch.
Ludwig Freivogel
Dr Ludwig Freivogel (* 19. Meie 1859 z Gälterchinde; † 14. Juni 1936 z Basel) isch e Schwyzer Leerer und Hischtoriker. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde und Basel gsi.
Sy Härkunft
Dr Ludwig Freivogel isch dr Soon vom Friedrich Freivogel, Posimänter und dr Anna Buser gsi. Im Joor 1893 het är d Elisabeth Rudloff vo Basel ghürotet.
Schweineartige
Friejer sin au d Flusspfärd zue däre Gruppe zellt wore, no neiere molekulargenetischen Untersuechige sin si aber nit seli nooch verwandt mit dr Seiartige, derfir sin si di negschte Verwandt vu dr Waal.
St. Alban-Tor
S Dalbedoor isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel im Dalbeloch und emol Bestandteil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch eins vo dr drei Stadtdoor, wo s hüte no git, und stoht under Dänggmolschutz.
S Dalbedoor isch zum erste Mol 1230 erwähnt worde. Bim Basler Ärdbebe vo 1356 isch s deilwiis zämme gheit, mä het s aber vo 1362 aa wider afo ufbaue. 1374 isch s fertig gsi und wird in ere Wachornig explizit erwähnt, aber nid as Stadtdoor, sondern as Durm, wo d Nochbere hätte müesse bewache. Erst 1387 isch in eme Waffeninventar vom «sant Albansthor» d Red.
S ursprünglige Usgseh
Undersuechigen hai ergee, ass dr ersti Stock über em Doordurchgang scho in de 1360er Johr chönnt entstande si. S Bauwärk isch zerst e freistehende Durm gsi, wo mä spöter an dr Site abaut het und en so mit dr Stadtmuure verbunde het. Dr Durm isch nid in einere Linie mit dr Stadtmuure gstande, sondern e bitzeli hindedraa, so dass er ursprünglig wohrschiinlig kei Doorfunktion gha het.
Mä cha aaneh, ass dr Durm vom Dalbedoor ursprünglig en überdachti Wehrplatte, wo mit Holz verchleidet gsi isch, gha het. Spöter het mä d Wehrblatte mit eme Pultdach ersetzt. Dr Durm het noch 1647 e flachs Pyramidedach übere eme Dachstock überchoo und mä het d Zinne vo dr Chrone zu schmale Schiessscharte umbaut. 1473 het mä vor em Durm e Vorwärk mit ere Zugbrugg in Stadtmuurgrabe ine baut.
Dr Umbau 1871–1873
Dr Umbau vom Door (1871–1873) wo dank de «Freunde des St.-Alban-Tores» gmacht worden isch, het zwar dr Abriss verhinderet, im Gegesatz zu was mit andere Stadtdoor bassiert isch; d Veränderige hai aber em Charakter vom Bauwärk starke Schaade zuegfüegt. S Bodeniveau vo dr Umgäbig isch abgsänkt worde, so dass d Dooröffnig und dr Durm höcher usgseh hai. Uf dr Durmchrone het mä en umbassends, hochs Dach mit Fänsterli uf alle vier Site ufgsetzt. Dr Wehrerker am Durm isch entfärnt worde, drfür het mä e chliine Zierbalkon an dr Site vom zweiten Stock aagmacht, wo früehner uf s Fäld gluegt het. Uf alle vier Site vom Durm si groossi Ziffrebletter iibaut worde, und dorum het mä uf dr Stadtsite im vierte Stock d Fänster müesse zuemuure. S Holzdoor und d Rammpfööl si verschwunde. An dr Nordsite het mä e Polizeiboste im neugotische Stil draabaut.
Sonnengruss
De Sunegruez bistoot us zwölf Yogastelige (Asanas), wobi e paar zwaimol vorchömed. Si weret mit em Schnuuf koordiniert und je noch Wunsch au mit Mantre verbunde, wo de Hindu-Sunegott Surya mit zwölf verschidnige Näme grüezet (u. a. Mitra, Pushan, Marichi, Aditya und Savitar). De Sunegruez werd em Morge nochem Uufstoo oder bi Suneufgang zwölfmoll nochenand döregfüert, dient aber au zum Uufwärme vorere Yogastund. Die Abfolg vo de Üebige regt de Chraislauf aa, förderet d Biweglichkait und aktiviert au d Muskle. Zudem werdet au die sibe Chakre (Energizentre) agregt.
Rote Trotte
Di Roti Trotte isch di einzigi vo de acht alte Trottene z Wettige, wo no hüt zum Prässe vo Truube bruucht wird.
Räbbau u Wettige
De Räbbau isch vermutlich mit de Mönch vom Chloschter uf Wettige cho. Nochgwisse isch er sit em 15. Johrhundert, wo s Chloschter Räbberg am Fuess vo de Lägere verpachtet het. Wettiger Buure und Badner Bürger hei in ere Urkund di Pacht beschtätigt überchoo. S Rächt zum Presse vom Saft us de Truube het numme s Chloschter gha und so hei au di sibe älteschte Trottene em Chloschter ghört. Im 1770i isch denn no en achti Trotte dezue cho, d Moschttrotte. Di Roti Trotte isch di einzig wo au hüt no zum Trotte bruucht wird.
Gschicht vo de Trotte
In wellem Johr di Roti Trotte bauet worde-n-isch, isch hüt nüm bekannt. Di erschti Erwäänig in ere Urkund isch us em Johr 1504. Es git aber Hiiwis druf, dass di Trotte im Johr 1428 im Uftrag vom Abt vom Wettiger Chloschter, em Johannes Schwarzmurer bauet worde-n-isch. Sis Wappe isch rächts nebem Oschtiigang vo de Trotte iigmuuret. Im Johr 1555 isch di erschti Trotte abbroche worde und an de gliiche Schtell hei de Hans Murer und de Hans Ulrich Summerer e noii bauet. Wo s Chloschter Wettige im 1841i bim Aargauer Chloschterstriit ufghobe worde-n-isch und de Kanton Aargau s Chloschter und de Bsitz vom Chloschter verschtaatlicht het, isch au di Roti Trotte in de Bsitz vom Kanton cho. Im Johr 1859 isch si vergantet worde und isch sither in Privatbsitz. Sit em 1972i stoht si unter Denkmalschutz.
Näme
De Näme vo de Trotte chunnt vermutlich doher, dass me am Aafang numme roti Truube trottet het.
Kabinett Köhler (Baden)
S Kabinett Köhler isch vum 6. Mai 1933 bis 4. April 1945 d Landesregierig vu Bade gsii.
Mit dr Verchindig vum 6. Mai 1933 het dr Rychsstatthalter Wagner dr Walter Köhler zum Minischterbresidänt un Finanz- un Wirtschaftsminischter ernännt. Zue sym Stellverdrätter isch am 8. Mai dr Minischter vum Kultus, vum Unterricht un dr Juschtiz, dr Otto Wacker, ernännt wore.
Im Zug vum Umböu vum Bundesstaat zue me Ainhaitsstaat isch am 5. Dezämber 1934 e Zweites Gesetz zur Überleitung der Rechtspflege auf das Reich erloo wore, wu d Uflesig vu dr Juschtizminischterie vu dr Länder per 1. Jänner 1935 verfiegt un d Landesjuschtizverwaltige diräkt em Rychsjuschtizminischter unterstellt het.
Am 14. Februar 1940 isch dr Otto Wacker gstorbe un am 28. Mai isch verchindet wore, ass dr Paul Schmitthenner d Gschäft vum Minischterium fir Kultus un Unterricht wyterfiert. In s Amt yygfiert wore isch er am 4. Juni 1940. In dr Zwischezyt sin Gschäft dur dr Minischterialdiräkter Gärtner gfiert wore.
Varen VS
Varu (mu seit Faru [fɑrʊ]]; amtlich schribt mu Varen; frz. Varonne) ischt en Munizipalgmeind im Bizirk Leigg im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografi
Varu liggut ufer rächtu Sita vam Rottu uber dum Pfywald. Vaner Gmeiflächi sind 30,8 % landwirtschaftlichi Flächi, 34,2 % Waald, 2,6 % Sidligsflächi und 32,4 % suschtigi Flächi.
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Dr Üsländerateil ischt 2010 bi 6,9 % glägu.
Religion
90,4 % vannu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 3,8 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeipresidänt va Varu ischt dr Manfred Bayard (Stand Dezember 2022).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 602 Iwoner 94 % Titsch als Höiptspraach agigä, 1,3 % Französisch, 0,5 % Italienisch und 4,2 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Dialäkt va Varu gcheert zem weschtlichu Dialäkt vam Wallisertiitschu.
St. Johanns-Tor
S Santihansdoor isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel an dr Santihannsvorstadt und emol Bestanddeil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch eins vo de drei Stadtdoor, wo s hüt no git, und stoht under Dänggmoolschutz.
S Santihansdoor het d Strooss uf Mülhuuse und s Elsass bewacht und isch zwüsche 1367 und 1375 baut worde am en Ort, wo s früehner scho en Aalag gha het, wie mä bi Usgrabige im Johr 1984 usegfunde het. Noch ere Zeichnig vom Matthäus Merian isch das aber nid e Door gsi, sondern en Art Halle mit Giibeldach und eme Rundboogeiigang. Dr Name vom Santihansdoor wird in dr Wachornig vo 1374 erwähnt.
S Usgseh
Dr Durm het en öbbe quadratische Grundriss, isch 25 Meter hooch und het anderthalb Meter dicki Muure. Dr Vorbau nördlig drvo isch rächteggig. D Fänster uf dr Stadtsite si wohrschiinlig zwüsche 1431 und 1448 uusebroche worde, wo mä d Stadtmuure umbaut het. 1482 het d Stadt s Door mit Moolereie lo schmücke. Zum dr Durm nid zum ene aaziehende Ziil für findligi Kanone z mache, het mä s Dach zum e Pyramidedach umbaut, 1582 isch s mit eme Pultdach mit Zinnechranz ersetzt worde. In däm Johr het mä au e Rammpfahlaalag iibaut. S Vorwärk, wo mä kennt, isch in einere Linie mit dr Muure und stoht nid vor, wie mä s von ere Verdeidigungsaalag wurd erwarte. Vom sim erste Stock het mä s Fallgatter bedient. 1669-70 het mä uf dr Stadtsite e Terrasse baut, wo d Muure lings und rächts vom Door mitenander verbunde het. Am Nordwestegge vom Vorwärk het mä e chliine Erker mit Schiessscharte aabaut, wo mit groteske Fratze verziert gsi isch. Das isch 1921 renoviert worde.
Felix Platter (Arzt, 1605)
Dr Felix Platter (* 1. August 1605 z Baasel; † 3. Juni 1671 z Baasel), Soon vom Thomas Platter em Jüngere, isch e Baasler Mediziner und Naturforscher gsi.
Lääbe
Dr Felix Platter het an dr Universidäät Basel studiert und 1624 dr Magister Artium gmacht. Denn het er bis 1626 dört Medizin studiert und im Joor druf isch er für zwäi Joor uf Montpellier, Ängland und Leiden go studiere. Zrugg z Baasel het er 1629 dr Dokter gmacht und en Arztbraxis ufdoo. 1630 het er d Brofessur für Logik überchoo, und isch denn vo 1633 bis 1656 Brofässer für Füsik gsi. Vo 1651 bis 1652 isch er Räkter vo dr Uniwersidäät Baasel gsi. 1651 isch er no zum Stadtarzt gweelt worde.
Dr Platter het au am öffentlige Lääbe vo dr Stadt däilgnoo. 1656 isch er Grichtsherr worde und 1664 im Root gsässe.
Wärk
Näben e Hufe Disputazionsschrifte isch vom Platter e Sammlig vo Chrankegschichte «Mantissa observationum selectiorium» überliiferet, wo 1680 vom Franz Platter (1645-1711) uusegee worde isch.
Familie
Im Felix si Unggle isch dr bekannt Baasler Arzt Felix Platter gsi.
Schweizer Alpen Jungfrau-Aletsch
Schwizer Alpe Jungfrau-Aletsch ist e 824 km² groosses UNESCO-Wältnaturerb in de Bärner Alpe in dr Schwiz. S Gebiet lit in de Kantöön Bärn und Wallis.
S Gebiet
S Wälterbgebiet Schwizer Alpe Jungfrau-Aletsch foot im Norde am Fuess vo de bekannte Bärner Oberländer Bärg Eiger, Mönch und Jungfrau aa. Im Zentrum lit s Aletschgebiet mit em Aletschgletscher. Gege Oste goot s bis zum Luteraarhorn, zum Finsteraarhorn (mit dr höggst Punkt), zum Oberaarhorn und zum Grimselpass. Im Weste ghöre Däil vom Kanderdaal und vom Lötschedaal, d Blüemlisalp-Grubbe, s Bietschhorn und meereri Dääler an sinere Südsite drzue.
Dä Däil vo de Bärner Alpe isch dr Lääbensruum von e Hufe sältene Dier- und Pflanzenarte (Alpestäibock, Westligi Smaragsäidäggse), und chönnt au as Ort für Wideraasiidligs-Brojekt vo Dier, wo s in dr freie Natur nüme git, wie em Bartgeier diene.
Giez VD
Giez (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Giez lyt uf eme Hochplatoo zwisch em Nöieburgersee un em Jura. D Gmaiflechi umfasst 59,2 % landwirtschaftligi Flechi, 35,3 % Wald, 5,5 % Sidligsflechi.
Gschicht
Giez isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1011 as Gies.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,8 % gläge.
Religion
68,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 18,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 %, CVP 3,0 %, FDP 20,1 %, GLP 3,7 %, GP 8,2 %, SP 17,7 %, SVP 33,2 %, Sunschtigi 3 %.
Dr Burgermaischter vu Giez isch dr Jean-Daniel Cruchet (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 348 Yywohner 95,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,4 % Dytsch, 0,3 % Italienisch un 1,2 % anderi Sproche.
Pisla Helmstetter
D Pisla Helmstetter (* 1926 z'Örwìller; † 1. Juli 2013 z'Stroßburg) ìsch a beriahmta elsassischa Zigiinera gsii. Sa ìsch mìt em Nàmma Loeffler uf d Walt kumma; Helmstetter ìsch dr Nàmma vu sim Mànn, wo kè Zigiiner gsìì ìsch. Sa hàt dur a Film un a Büech ìhra Errìnnerunga verzehlt, dia sìn Zeuignissa vu-n-'ra Lawesàrt wo ìn dr hìttiga Zitt verschwunda ìsch.
Laweslàuif
D Pisla Loeffler ìsch ìn'ma Zigiinerwagala uf d Walt kumma, ìhra Kìndheit hàt sa ìm Elsàss noh dr tràditionnella zigiinerisch Lawesàrt verbrocht; ìhra Fàmìlia gheert zu da Sinti. Sa hàt Romanes, Elsassisch un Frànzeesch gredt, àwer sa ìsch nìt ìn d Schüel gànga un sa hàt nia lehra lasa oder schriiwa.
Wahrend em zweita Waltkriag hàt ìhra Fàmìlia üs em Elsàss furt müeßa geh un hàt àlles verlora. Noh-n-em Kriag ìsch d Pisla ìns Elsàss zruckkumma. Ànna 1945 hàt sa dr Frédéric Helmstetter ghiirota, sa hàt mìt ìhm sasshàft gwohnt, zeerscht z'Stroßburg ìm Nèihof-Viartel, speeter ìn'ma Hüss z'Bàrr. Sa han àwer d zigiiner Tràditiona nìt vergassa, sa han àlla Johr d Wàllfàhrt uf Saintes-Maries-de-la-Mer, ìn Südfrànkrìch, gmàcht.
A Bìld vu dr zigiiner Weisheit
D Pisla Helmstetter kennt güet d zigiiner Kültür un hàt sa bekànnt wälla màcha. Ànna 1989 hàt sa dr Film „De la source à la mer“ (Vu dr Qualla bis àns Meer) draiht, ìwer d Wàllfàhrt uf Saintes-Maries-de-la-Mer. S Thema vu dr Umwalt gheert aui derzüe. Da Film hàt Erfolg ghàà.
Sa ìsch a zìmlig beriahmta Perseenligkeit worra, sa hàt dr Besüech vum àmerikànischa Giigaspìeler Yehudi Menuhin un vum indischa Müsiker Ravi Shankar bikumma.
Protobulgaren
Protobulgare (gläägentlig au Ur-Bulgare oder Hunno-Bulgare) isch e wüsseschaftligi Bezäichnig für verschidnigi Verbänd vo Stämm in dr öirasischen Steppezoone, wo vor allem Turksprooche gschwätzt häi und sit em 5. Joorhundert in de Schriftkwelle under em Ethnonüm „Bulgare“ erschiine. Iiri Sprooch bezäichnet mä als Bolgarisch. De Protobulgare si östlig und westlig vom Assowsche Meer (Megale Boulgaria), uf em Balkan und an dr middlere Wolga (Wolga-Kama-Bulgarie) gröösseri Riichsgründige glunge. D Protobulgare, wo uf e Balkan iigwanderet si, si im Früemiddelalter (7.–10. Joorhundert) slawisiert worde. Si häi im 9. Joorhundert s Christedum aagnoo und wärde zu de Vorfaare vo de hütige (slawische) Bulgare zelt. D Wolgabulgare hingege häi im 10. Joorhundert dr Islam aagnoo.
Obfelden
Geografi
Obfälde liit im Chnoonaueramt a de Rüüss. Zue de Gmäind ghööred die föif Zivilgmäinde Bickwiil (Bickwil), Oberlunnere (Oberlunnern), Unterlunnere (Unterlunnern), Wolse (Wolsen) und Tousse (Toussen). S Piet vo de Gmäind umfasst 49,3 % landwirtschaftlichi Flèchi, 21,3 % Wald, 18,9 % Sidligsflechi, 5,3 % Vercheersflechi und 2,1 % Gwässerflechi. Naachbergmäinde sind Ottebach, Affoltere, Mäpmistette, Maschwande, Hüneberg, Merischwand.
Gschicht
Obfälde isch im Jaar 1847 us föif Ortschafte vo de Gmäind Ottebach gschaffe worde. Bickwiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1246 als Bickewilare, Lunere 1257 als Lundenerun und Lunderun inferioris, Wolse 1311 als Wolunsun, Tousse 1325 als Tunsen.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 17,9 % (Stand 2011).
Hattigny
Hattigny (Patois Heintgné, ditsch 1915–18 und 1940–44 Hattingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Obfelden
Religion
36,5 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,5 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Hattigny
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Obfelden
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,9 %, CVP 6,5 %, EDU 4,0 %, EVP 7,9 %, FDP 13,5 %. GLP 9,0 %, GP 8,3 %, SP 15,0 %, SVP 31,4 %, Suschtigi 0,5 %.
Hattigny
Geogràfi
Hattigny lijt àm Füeß vun dr Vogese, rund 13 Kilometer sìdlich vun Sarrebourg àn dr Granz zem Département Meurthe-et-Moselle uf re Heche zwìsche 291 und 372 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Sìdweschte vun Hattigny lijt dr Étang de Hattigny (Hattinger Weiher). Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Risholz (Risholz) und Bonlieu (Guthof).
Obfelden
Politik
Gmäindspresidänt isch de Thomas Ammann (Stand 2012).
Hattigny
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hattigny ìsch. Hattigny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hattigny ghert zem Lorrain.
Obfelden
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,8 % gläge.
Kreuzlingen
Chrüzlinge isch de Hauptort vo de politische Gmeind Chrüzlinge, vom gliichnamige Bezirk und liit im Kanton Thurgau.
Geografi
Chrüzlinge liit i de Ostschwiz. Es isch im Nordweschte a der Landesgränze zu de dütsche Stadt Konschdanz, gege Oschte an wiite See. Südlich isch es vo chline Hügel iigrahmet.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Vo de guet 19'500 Iiwohner hend über 4'500 die dütschi Staatsbürgerschaft, nu knapp d Helfti sind Schwiizer.
Verchehr
Chrüzlinge hät e paar Gränzübergäng uf Konschdanz z Dütschland, und es liit a de Autobahn 7 und de Nationalstross 1, wo uf Züri füered. Mit em Obersee und em Untersee vom Bodesee isch si durch d Nationalstross 13 verbunde.
D Linie vo de Ysebaan gönd vom Bahnhof Chrüzlinge uf Konschdanz, Rorschach, Wyfälden und Schaffuuse.
Eini vo de Wegfüerige usem Netzwerk vom Jakobswäg usem Alemannische uf Santiago de Compostela füert vo Ulm über Konschdanz uf Chrüzlinge und vo dett als Schwobeweg durch d Schwiizer Kantön.
D Musee
I de Nöchi vo de Seeburg und vom Hafe liit s Seemuseum. S Gebäude isch früener es Chornhuus vom Auguschtinerstift Chrüzlinge gsi. S Museum vo de Gschicht vo de Schiffahrt und de Fischerei zieht d Bsuecher us Südweschtdütschland und de Oschtschwiiz aa und isch für diä Region e bsunderi Iirichtig. Im Museum wird zeiget, was vom Bodesee, vo de Schiff und de Fischerei (Boot, Grät und Werkstatt) wichtig isch. So werded 50 Modell vo Schiff (Lädine, Dampfer und Seggelboot) usgstellt. Aber es goht au um d Seenotretting, s Tauche, d Wasservögel und d Iirichtige vom Zoll.
Denäbe isch s Museum Wöschhüsli mit Bilder vum Bodesee. Wiiter gits in Chrüzlinge no s Museum Rosenegg, es Baabimuseum und vier Galerie mit Kunscht.
Lüüt
Z Chrüzlinge isch sit 1833 s Thurgauer Lehrerseminar; hüt heisst s Pädagogische Maturitätsschule Kreuzlingen. De Johann Jacob Wehrli isch de erscht Diräkter gsi, und de Jacques M. Bächtold hät döt als Lehrer gschaffet. Uff die Schuel sind näbe vilnen andere de Georg Thürer und de Dino Larese ggange.
8. Juni
Dr '''8. Juni''' isch dr 159. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 160. in Schaltjohr), dodermit blybe no 206 Däg bis zum Änd vum Johr.
Monte San Giorgio
Dr Monte San Giorgio isch e Bärg im Tessin in dr Schwiz. Er isch hooch und lit zwüsche de bäide südlige Ärm vom Luganersee. Dr Monte San Giorgio isch d Fundstell für marini Fossilie us dr Middeltrias (245 bis 230 Mio. Joor), wo uf dr ganze Wält am bedütendste isch. Im Joor 2003 het d UNESCO s Gebiet rund um e Monte San Giorgio zum Wälterb erkläärt. 2010 isch s gege Süde bis Italie iine erwiteret worde.
Dr Bärg het d Form von ere Pzramide und isch stark bewaldet. D Naturlandschaft bietet vile sältene Pflanze e Häimet. Usserdäm het s im Bärg meereri Höölene.
Jakob Buser
Dr Jakob Buser (* 3. Juli 1847 z Gälterchinde; † 19. Juni 1914 z Sissech) isch e Schwizer FDP-Politiker gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi.
Karriere und Politik
Dr Jakob Buser isch ab 1870 Sekretär vo dr Bezirksschryberey Sissech gsi. Är isch 1875 bis 1881 und 1891 bis 1914 im Landrot gsässe, siebemol als Presidänt, 1887 und 1891 isch är im Verfassigsrot, vo 1890 bis 1913 im Nazionalrot und 1913 und 1914 im Schtänderot gsi. Är isch vo 1898 bis 1914 im Zäntralvorschtand vo dr FDP gsi, sit 1879 Mitglyd vo dr Schuelpfläg Sissech und vo 1885 bis1914 Mitglyd vo dr Bezirksschuelpfläg Böckte gsi. Denn vo 1887 bis 1910 Bezirksgrichtspresidänt z Sissech, vo 1881 bis 1887 Oberrichter (Vizepresidänt 1884 bis 1887), drno vo 1906 bis 1914 Bankrot vo dr Nazionalbank und vo 1907 bis 1914 Zensor vo der Soloturner Kantonalbank gsi. Im Militär het är dr Dienschtgrad vom ene Artilleryoberscht gha und im Joor 1907 isch är Parkdiräkter im Armeeschtab gsi. In ville Firmene het är im Verwaltigsrot mitgmacht und isch in Schütze- und Turnverein in dr Füerig gsässe.
Baldingen AG
Baldige (amtlich Baldingen) isch e politischi Gmeind im Zurzibiet, wo zum Kanton Aargau in de Schwiiz ghört. Vo Baldige zum Rhii und dodermit zu de Gränze zu Dütschland sind s öppe zwei Kilometer.
Geographii
D Gmeind het zwei Ortsteil: Oberbaldige und Underbaldige. Sit e paar Johr isch d Überbouig vo de beide Ortsteil zämegwachse.
De Gmeindsbann umfasst 282 Hektare vo dene 88 Hektare Wald sind und 32 Hektare überbout. De höschti Punkt isch bi uf de Güllehau-Hochebeni und de tüüfschti uf 400 Meter in de Schlucht vom Chrüzlibach.
Nochbergmeinde sind Räkige, Böbike, Längnau, Underändige und Tegerfäld.
Lia Quartapelle
D Lia Quartapelle (* 15. Augschte 1982 z Varese) isch e italiänischi Wirtschaftswüsseschaftlere und Bolitikeri. Si sitzt sit 2013 für e Partito Democratico (Demokratischi Partei), e Middi-linggs Partei, in dr italiänische Camera dei deputati, d Abgeordnetechammer.
Brivats
D Lia Quartapelle hät im Johr 2012 a de Universität z Pavia s Wirtschaftsstudium abgschlosse. Si hät bi de Wahle im Oktober 2014 d Federica Mogherini im Usseministerium ablöse wele.
Victor Erne
Läbe
Ufgwachse isch de Victor Erne z Melike und im Stohlerguet z Bade. Nach de Schuel het er s Lehrerseminar z Wettige bsuecht und isch dann zerscht im Freiamt Lehrer gsi. Danach het er an de Uni Züri Gschicht, Germanistik un Philosophii gstudiirt, het promoviirt und isch dann e paar Johr wider im Seminar gsi, wo er Gschicht unterrichtet het. Im 1969 isch er dann zu de SKA cho, wo er in de Personalinformation aafange schaffe het. In de Hiirarchii vo de Bank isch er dann Stück für Stück vorwärts cho. In de ganze Ziit bi de SKA isch er in vilem en Pioniir gsi. So het er d Mitarbeiterzitschrift «bulletin» gründt, wo konzernwiit in viir Sprooche erschinen isch, er het en professionelle Werbe- und Marketingservice ufbauet und dafür gsorged, dass sini Bank sich im Sponsoring dued engagiire. So isch d SKA sowohl zu eme Sponsor vo Sportveraastaltige wie d Tour de Suisse und de NLA worde, wi au zu eme Sponsor für Kulturhüüser und Musikfestivals.
Näbe sinere Arbet isch de Victor Erne au privat sehr engagiirt gsi. Unter anderem isch er Iiwohnerrot z Bade gsi, Präsident vo de Finanzkommission z Gäbischtorf und het sich für de Erwiterigsbau vom Aargauer Kunschthuus iigsetzt.
Venthône
Geografi
Venthône lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Venthône, d Wiiler Anchettes, Le Moulin und en Teil va Darnona. Vannr Ggmeindsflechi sint 50,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 22,8 % Wald, 24,4 % Sidligsflechi und 2 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Venthône ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Venthône 1131 als Venthona, Anchettes um 1300 als Anset-Allamant.
Religion
80 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,9 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Venthône ischt dr Grégoire Clavien (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Dr tradizionäll Tialäkt va Venthône gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Altensteig
Geografi
Aldaschdaeg leit am Oberlauf vo dr Nagold, eme Nebefluss vo dr Enz uf dr Oschtseit vom Nordschwarzwald.
Katharina von Lothringen
D Katharina vu Lothringe (* 1407; † 1. Merz 1439) isch d Frau vum Markgrof Jakob I. vu Bade gsii.
Altensteig
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 30 % Landwirtschaftsfleche, 56,4 % Wald, 12,6 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Katharina von Lothringen
Si isch als Dochter vum Herzog Karl II. vu Lothringe un dr Pfalzgreefi Margarete uf d Wält cho und isch am 1. Merz daift wore.
Altensteig
Gmoedsgliderong
Zua Aldaschdaeg gheret d Stadtdoel Aldaschdaeg, Aldaschdaegdorf, Berneck, Garrweiler, Hornberg, Spielberg, Überberg, Walddorf ond Wart.
Katharina von Lothringen
Am 25. Juli 1422 het si dr Jakob I. vu Bade ghyrote. Us dr Eh sin die Chinder fiirigange:
Altensteig
Gschicht
Om 1100 wird zom erscht Mol a Heinrich vo Aldaschdaeg gnennt. S Alt Schloss wird zom erscht Mol gnennt em Johr 1287 als Castrum Altinstage.
Verwaltong
Aldaschdaeg hot mit dr Gmoede Egahausa ond Semmersfeld a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Aldaschdaeg ischt dr Gerhard Feeß.
Dialekt
Dr Dialekt vo Aldaschdaeg ghert zom Schwäbisch.
Elisabethenkirche (Basel)
D Kapälle und die alti Elisabethekiirche
Am Stäinebärg het s scho am Aafang vom 14. Joorhundert grad näben em Stäinekloster e Kapälle mit em Naame St. Elisabeth ghaa. 1515/16 het mä an iirem Blatz e nöis Gotteshuus ooni Chor baut, wo öbbe zwanzig Meter lang gsi isch und e gäächs Saddeldach gha het. Oobe uf em Dach het s e chliises Dürmli mit zwäi Glöggli ghaa. Im Süde vo dr Kiirche isch dr ooberi Gottesacker gsi, wo mä die, wo im Spiddal gstorbe si, begraabe het, und au die Verdrunkene, Pilger und Fremde.
Noch dr Reformazioon het mä no en undere Friidhoof ufdoo. Dört si au hiigrichdeti Verbrächer vilmol z Nacht verlocht worde, aber im Joor 1559 isch e Dieb nid so rasch under d Ärde cho. Dr Mediziner Felix Platter het im Joor vorhär grad bromowiert ghaa und isch zum Bürgermäister und het en drum bittet, ass er d Liiche vom Dieb döf öffentlig seziere. So öbbis isch sit 1543, wo dr Andreas Vesalius vor em Baasler Publikum e Liiche seziert het, in dr Stadt nüm bassiert. Dr köpfti Dieb isch in d Elisabethekiirche brocht worde und dört het en dr Platter drei Daag lang vor de iiglaadene Ärzt und Chirurge und sustigem Publikum seziert.
1643 isch d Kiirche renowiert worde und het nöis Gstüel und e nöiji Kanzle überchoo. Um 1656 het mä e Siteschiff dra aabaut und 1782 e nöiji Orgle installiert. 1827 isch d Kiirche no äinisch renowiert und mit nöije Stüel usgrüstet worde. Zu dere Zit isch si au d Garnisonskiirche für d Standesdruppe, d Stänzler, gsi, wo in dr Blömlikasärne im ehemoolige Stäinekloster nääbedraa, ikwardiert gsi si. 1843 het mä d Friidhööf näbe dr Kiirche zuedoo.
Die nöiji Elisabethekiirche
Die nöji Kiirche isch vom Christoph Merian und dr Margarethe Merian-Burckhardt gstiftet worde und noch Blään vom Ferdinand Stadler vo 1857 bis 1864 baut worde. Dr Stadler het dr Archidekduurwettbewärb in dr zwäite Rundi gegen e Joseph Caspar Jeuch gwunne. D Elisabethekiirche isch die erst nöiji Kiirche in dr Innestadt vo Baasel sit dr Reformazioon gsi.
Dr Christoph Riggenbach het dr Bau gläitet und het e Münsterbauhütte wie mä sä us Köln kennt het, iigrichdet, wo d Handwärker und Baukünstler häi chönne schaffe. Das isch alles im Sinn vom Merian bassiert, won e Verdräter vom Fromme Basel gsi isch und mit sinere Stifdig gegen e Ungäist vo dr Zit het welle aagoo, also gege d Entchristligung vom Staat und dr Gsellschaft. D Bauhütte isch für vili Schwizer Archidekte e braxisnoochi Usbildigsstatt gsi.
Wemm mä uf e Durm stigt, gseet mä immer wider d Staaldreeger, wo vernietet oder verschrubt si, wie si au bim Eiffelturm verwändet worde si. Zur Zit vo dr klassische Gotik isch die Technologii sälbstverständlig nonig vorhande gsi. Es isch nume Dank sonige Innowazioone mööglig gsi, ass mä die Kiirche in nume siibe Joor und mit eme begränzte Büdsche het chönne fertigbaue.
D Archidekduur
D Kiirche isch e Hallekiirche mit drei gewölbte Schiff. Im Weste isch e fünfsitige Chor und im Oste e Vorhalle under em Durm. Uf d Empore uufe chunnt mä über Zuegäng in de Sitefassade, und au in die ehemooligi Brivatloosche vom Stifterbaar wisawii vo dr Kanzle us Stäi. Dr Durm isch öffentlig zuegänglig und mit sine 72 Meter hööcher as d Dürm vom Münster.
S Chrüzrippigwölb isch us Bachstäi, und die si im 19. Joorhundert in dr Schwiz raar und düür gsi; d Elisabethekiirche isch dr äinzigi Bau vom Stadler, wo s gnueg Gäld für so öbbis ghaa het. Sust het mä Holzkonstrukzioone verwändet, und die wie Stäi aagmoolt. Au d Elisabethekiirche chunnt nit ganz ooni sonigi Sparmassnaame us: Dr Baldachin vo dr Kanzle isch us Holz. Das het mä denn as Schriinergotik verspottet. Im Vergliich mit andere Baute, wo zu deere Zit entstande si, wie z. B. d Votivkirche Wien – het s in dr Elisabethekiirche nume wenig Dekorazioone. Die tüpisch gotische Wimperg und Fiale si so chli wie mööglig.