cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blechblasinstrument
Phûsik vo dè Donerzüügig
Dè högschste spylbare Don isch vom Könnè vom Blôser abhängig; s Mundschtugg hèt allerdings èn starkè Yfluss druff. Chlyneri Mundschtügg mit engerer Boorig begünschtiged d Aaschprõch vo höchèrè Döön, füüred abaer zuè n`m schärferè Klang vo allem i dè düèfèrè Laagè.
Blõstechnig bi dè Dònerzügig
D Klangqualidät hängt vo villnè Faktorè ab. Nebbè dè Bauart un Matriaalbschaffèheit vom Inschtrumänt sin d Gschicklichkeit un diè phûsischi Konschtitution vom Blôser wesentlichi Faktorè. Um diè obbè unter Phûsik vo dè Dònerzüügig bschribbeni Kongruenz vo dè initialisyrendè Schwingig vo dè Lippè mit dè vo dè Roorlängi beschtimmtè Frequènz vom Naturdòn hèrzschtellè, bruucht s è optimali Balance zwũschè 1. Strömigsgschwindigkeit vo dè Luft durch dè Lippèschpalt, 2. Spaaltgrößi zwûschè dè Lippè un 3. Gwebswidderschtand (Muskelschpannig) vo dè Lippè. Je unbelaschteter durch dè Mundschtüggdrugg d Lippè entschprèchend dè erforderlichè Tonhöchi schwingè duèt, umso suuberer un klarer duèt dè Dòn klingè. Im Luftschtròm, wo vo dè Buuchmuskulatur, dè (Beckèboddèmuskulatur, Buuchdeggi) sowiè dè Ruggèmuskulatur (Flankè) uffbautè un durch s Zwèrchfell als Gegèpol (Zwèrchfellschtützi) gschtüèret wörd, chunnt als Energydräger dõdeby diè gröscht Bedütig zuè, denn d Schwingig wörd durch d Energy vo dè durchschtrômendè Luft im Lippèschpaalt initialisyrt un drait. Um è Oktavè z übberblõsè, muè d Luftgschwindigkeit öppè vodopplèt wörrè. Ebbèso wichtig, abber in dè Bedütig vo dè Gschwindigkeit vo dè Luft oft übberschätzt, isch dè Aasatz. Als Aasatz bezeichnèt dè Blõser d Stellig vo dè Lippè gegè d Luft un d Ballancè zwǘschè Lippèschpaaltgrößi un dè Muskelschpannig. Dè Lippèschpaalt isch gegè dè Luftschtrom immer offè z haaltè. Dõmit d Lippè frei schwingè könned, darf s Mundschtugg nit aabrèsst wörrè (sog. druggloses bzw. -richtig- druggschwaches Blõsè). Im Gegèzùg muè d Lippèschpannig graad so groß sy, um ooni zuèsätzlichè Mundstuggdrugg dè Energy vom Luftschtròm z widderschtò. Asè könned d Lippè frei schwingè, ooni durch d Brèsschraft vom Mundschtugg behinderèd z wörrè,. Ebbèso isch d Duèr von èm Uushaltdòn abhängig einersits vom Lungèvolumè vom Blõser, anderersits vom Wûrkigsgrad vo sinèrè Blõstechnig. S Optimum isch erreicht, wenn diè durch dè Luftschtròm dransportyrti Energy d Lippè mit so wènnig wie möglich, abber zum Erreichè vo dè Tonhöchi un Dûnamik so vill wiè nötig gspanntè Lippèmuskulatur zum Schwingè brocht wörd. Erreicht dè Blõser s Optimum, bruucht er für s Erzüügè vo dè Schwingig wènniger Luft un cha dè Dòn in Abhängigkeit vo dè Luttschtärki Dûnamik länger haaltè: Döön bis ca. 60 Sekundè un mee sin bi gringer Luttschtärki möglich (mit Zirkularatmig belièbig länger). Je entschpannter dè Lippèmuskulatur im unterè un mittlerè Berych schaffet, umso mee Spylruum hèt dè Blõser nõch obbè. Glingt s èm, d Lippè durch mee Entschpannig mit wènnig Energy zum Schwingè z bringè, cha dè Blõser unter uusreichender Beschlünigung vo dè Luft höcheri Döön z erreichè Wûrkigsgraad. Isch d Lippèschpannig z hoch un d Öffnig z chly erhöht sich dè Widderschtand am Lippèschpaalt entsprèchend. Dõdurrè wörd für d Dònerzügig mee Luft (Energy) bruucht un d Döön sprechèd schwerer odder gar nit aa.
Um dè Dòn klangschöner aazblõsè, sött er vom ungschtörtè Luftschtròm initialisyrt afangè, nit öppè durch èn Fremdimpuls, z. B. dè Zungèschtòß. Dè Zungèschtoß bräzisyrt dè Beginn vo dè Lippèschwingig un isch bi Akzènt, wiè zum Byschpill Sforzato, ebbèso unvozichtbar wiè bi churzè, bräzisè Döön, z. B. im Staccato bi schnellè Passagè, im Martellato odder bi Dippèl- un Tripèlzungè. D Dònqualidät stellt ergo immer èn Kompromiss dar, well dè Gebruuch vom Zungèschòß si voschlèchtèrè duèt, dèsèbb abber mengmòl aagwendet wörrè muè. Allerdings fällt diè schlèchteri Qualidät bi churzè Döön au wènniger stark is Ghöör. I dè Braxis bedütet des, dass bi längèrè Döön dè Lelli nõch unnè gwölbt wörrè sött, um dè Luftschtròm nit z behindèrè, bi Passagè mit churzè, hart aagschpilltè Döön abber a dè obberè, vorderè Schneidezää aaschtòt.
Yfluss vom Schallbecher
È wichtigI Abwychig vom eifachè konischè Roor isch durch dè Schallbecher odder Schalldrichter gää. Selli inschtrumäntètûpischè Exponentialdrichter transformyrt d Wellèimpedanz vom hochè Wärt im Roore zu dè gringè Schallkennimpedanz vo dè Luft un bewûrkt dǒdurch è wũrksameri Abschtraalig vo dè Schall-Energy i d Umgebig. Nu dè Rescht vo dè Energiy wörd für d Erzüügig vo dè stehendè Wellè wider is Roor reflektyrt. Dè Drichter wûrkt sich uff d Klangfarb uus, abaer au uff dè Intervallabschtand vo dè Naturdöön, denn durch diè allmäälichi Querschnittsänderig entschtòt dè Effèkt vo dè variablè akustischeè Roorlängi: Dè Reflexionspunkt ußerhalb vom Drichter kann mit dè Hûlfi vo dè Strömigsgschwindigkeit vo dè Luft un èm Aasatz è bitzeli voschobè wörrè. Sell Phänomeen isch zurzit no nit uusreichend erforscht; èn Yfluss hèn z. B. au d Form vom Mundinnèraum vom Blôser un d Stellig vom Lèlli.
Inschtrumänt mit nu lycht göffnetem, flachè Drichter sin d Bügelhörner. Si sprèched seer lycht aa, dööned abaer relatyv weich, well si nu wènnig Obberdöön hèn, un lyslig, well d Hornfungtion wèg dè flachè Mensur dè Dòn kaum voschtärkt, well nu relatyv wènnig Schallenergy a d Umgebigsluft abgää wörd. Glychzitig wird dadurch mee Energy is Inschtrumönt reflektyrt, wa d Bildig vo dè stehendè Wellè unterschtützt. Sellè Effèkt wörd vo dè Blèchblôser mit èm Uusdrugg S Inschtrumänt spricht lychter aa beschribbè. D Dònhöchi cha vom Blôser mit èm Aasatz guèt varyrt wörrè (+10/–30 Cent). Flachi, d. h. wit mensuryrti Drichter stellèd für d Reflexion è ungnau definyrti Abrisskantè dar. Inschtrumänt mit mit mensuryrtè Schallbecher, wiè z. B. s Flügelhorn, dè Barydòm, s Euphonium odder d Tuba, gäbed im Spiller deshalb è guètè Möglichkeit, d Dònhöchi bi kritischè Döön mit èm Aasatz z korrigyrè.
Steileri, d. h. èng mensuryrti, Schallbecher hèn d Drumbeetè odder d Bosuunè, wo wèg dè höcherè Impedanz relatyv schwèr aaschprechèd, abber èn obberdònrychè, hellè bis scharfè Dòn haa könnèd, dè schwiriger indonyrbar isch. D Dònhöchi lòt sich mitunter minim durch Blõstechnig voschièbè, Intonationskorrekturè sin nur in èng begränztem Umfang (öppè 5/-5 Cent) möglich. Èmg mensuryrti Drichter gäbed mee Schallenergy ab un voschtärked dè Dòn mee. D Inschtrumänt döönèd lutter, voringerèd dõdurch abber glychzitig diè reflektyrti Energy für d Bildig vo dè stehendè Wellè. Allerdings muè mò in Betracht ziè, dass bi èng-mensuryrtè Inschtrumänt Kessèlmundschtügg vowendèt, wo zimli steili Kessèl hèn, welli defür sorget, dass d Döön in gwissè Gränzè vo sèlber yraschtè düèn, deshalb sin Intonationskorrekturè mit èm Aasatz meischtens nit nötig. Diè ungünschtigschte Kombination vo dennè beidè Effèkt, also èn èng mensuryrtè Schallbecher un è Drichtermundschtügg, wörd nu bim Waldhorn vowendet, weshalb sell Inschtruänt die zwyfelhafti Ehrè hèt, als schwirigschtes Blõsinschtrumänt z geltè ( wa bi Blèchblõser zu dè Spitznämmè Wundertüte odder Glücksschpiraalè für s Waldhorn gfüürt hèt )
Yfluss vo dè Mensur
S Kessèl- odder Drichtermundschtügg steckt in èm meischtens konischè Mundroor. Diè nǒchfolgendè zûlindrischè Roörli, wo sich au d Ventylbögè befindèd, definyred d „Boorung“. Mitunter folgt dõdruff nò èn konischè „Aaschtooß“, bevor s Inschtrumänt im Schallschtugg mit èm Schallbecher mündet. D Längè un dè Durchmesser vo sellnè einzelnè Segmänt beschtimmed insgsamt d Mensur vom jewyligè Blèchblõsinschtrumänt. Sellè Begriff bezeichnèt also d Stygig vom Röörlidurchmesser zu dè jewyligè Bosition i dè Grundroorlängi. È exakts metrischs Màß cha dõher nit definyrt wörrè, sondern mò voglycht meischtens glych langi Inschtrumänt mitènand..
D Mensur bschtimmt einersits d Klangfarb von èm Inschtrumänt: È Bosuunè töönt heller wiè nè Barydòn, è Drumbeetè heller wiè nè Flügelhorn. Bi dè Drumbeetè sin bis zu 40 Teil-Obberdöön nõchwys- un mit èm Oszi bzw. mit èrè Fourier-Analũsè rechnergschtuützt darschtellbar. Iren Aadeil sowiè iri Stärki in Frequènz-Spektrum beschtimmed d Klangfarb vom Inschtrumänt un iri klanglichè Abwychungè bi glycher Bauart, mit èm Frequènzschpektrum cha mò d Klangqualidät von èm beschtimmtè Inschtrumänt messè. Anderersits beyflusst d Mensur, wiè gut dè 1. Naturdòn (dè „Grunddòn“) aaschpricht. Bi Waldhörner isch dè düèfschte „zuèvolässig“ spillbare Dòn i dè Naturdònreiè èrscht dè zweite Naturdòn, ei Oktavè übber m eigèntlichè Grunddòn. Bedingt durch diè voglychswys zimli èngi Mensur vom Waldhorn, sowiè diè èngi Mensur un chlyni Boorung vom drichterförmigè Hornmundschtugg (s isch in sinem Randdurchmesser im tulpèförmigè Kessèl vom Drumbeetèmundschtugg voglychbar) isch dè Grunddòn (F = 66 Hz) nu mit extreemer Lockerheit möglich z blõsè, wòòrend dè glych Dòn mit dè glychè Roorlängi uff dè F-Tuba dè Normalfall isch. Abgsää vo sellerè Brobleematik könned gübti Blõser uff allnè Blèchblǒsinschtrumänt d Grunddöön suuber intonyrè.
Witerhy hèt d Mensur Yfluss uff dè exakti Intervallabschtand vo dè Naturdònreiè. Durch gezièlti punktuèlli Durchmesservoänderigè chönned bschtimmti Naturdöön in irer Intonation voänderèd wörrè. Diè suuberi Intonation vo dè Naturdònreiè isch è wesèntlichs Qualidätsmerkmòl vom Inschtrumänt, woby dè sogenanntè krankè Naturdöön dõdeby kei witeri Beachtunng gschenkt wörrè söt. Bi Blèchblõsinschtrumänt sin i dè üblichè Skala dè 7. un 12. Naturdòn krank, .d. h. diè reine Stimmung wycht stark vo dè gwoontè wooltempryrtè Stimmung ab.
Dònhöchèschtüèrig
Um è chromatischi Spillwys z ermöglichè, hèt mò Blèchblõsinschtrumänt schu im 14. Johrhundert mit dè Möglichkeit uusgschtattèt, d Roorlängi durch èn Zùg (Teleskop-Roor) z volängerè (Zùgdrumbeetè, Bosuunè). Dõdurrè hèn sich witeri proportional voschobeni Naturdònreiè erschlossè. S Gegèdeil dezuè bilded diè denõch entschtandè Inschtrumänt mit Dònlöcher odder Klappè (Klappèhorn, Ophikleidè), bi dennè d Luftsüülè entschprèchend vochürzt wörd. Vor dè Klappèmechanik sin aafaänglich bi Waldhörner sogenannti Inventionsbögè vowendet worrè, des sin uusduuschbari Bögè vo voschidnè Längè, diè dè Hauptschtimmzùg ersetzèd, un s Umschtimmè vom ganzè Inschtrumänt bewûrkt hèn, d. h. dè Wechsèl vo dè Naturdònreiè. Selli sin aafangs nu bi Hörner ygsetzt worrè, well s disèllè no vor dè Dumbeetè i d Symphonyorcheschter gschafft hèn, un im Zämmèschpyl mit dè Strycher regèlmässig umschtimmè hèn müèsè, ußerdèmm isch Hauptroor bim Waldhorn chreisrund bogè, wa dè Ysatz von èm Zùg erschwèrt hèt. Nit z vogessè isch dè brinzipièlli Nõchdeil vo dè Züüg, kei diskreetes, sondern nu è kontinuyrlichs un ungenaus Umschtimmè z erlaubè.
Diè bedütendschti Innovation hèt abber d Erfindig vo dè Ventylinschtrumänt um 1813 durch dè Friedrich Blühmel un dè Heinrich Stölzel bildet, wo sither bi dè übberwigendè Meerzaal vo allnè gängigè Blèchblõsinschtrumänt bilded.
Bald druff hèt sich diè klassischi Konfiguration mit drei Ventyl durrègsetzt, wo dè Grunddòn um jewyls ein, zwe odder drei Halbdöön ernidrigt wörd. Mit èm söttigè dreiventyligè Inschtrumänt isch es möglich, ab èrè Quintè übber m Grunddòn è durchgehendi chromatischi Dònleiter z spillè.
Isch no è witeres Ventyl vorhandè, so handlet s sich i dè Regèl um è Quartventyl (füüf Halbdöön), wo bi dè düèfè Blèchblõsinschtrumänt Bosuunè, Tenorhorn, Barydòn un Tuba ygsetzt wörd. Uff düèfè Inschtrumänt bruucht mò hüüfig d Döön unter m 1. Obberdòn, welli mit drei Ventyl alli zämmè èn Schlappè z hoch sin (au sell sin kranki Döön). Historisch sin mengi Inschtrumänt uss Gründ vo dè Intonation au mit füüf, sechs odder mee Ventyl baut worrè, è Braxis, wo sich bis hüt bi dè Tuba un bi hochwertigè Euphoniè erhaaltè hèt. Churz zämmegfasst: alli Ventyl, wo übbers dritte usègän, diènet dè Intonationskorrekturè, diè bauartbedingt vo dè dreiventyligè Maschinnè stammed (Witeri Informationè dezuè finded sich unter Blõsinschtrumäntventyl sowiè dè Artikèl zum jewyligè Inschtrumänt sèlbscht).
Als Intonationshûlfi bi schlècht stimmendè Döön vor allem bi dè Kombination vo meerèrè Ventyl, wörred bi dè dreiventyligè Inschtrumänt d VentylvolängerigszÛg (mitunter au dè Hauptschtimmzùg) wôôrend èm Blõsè mit Hûlfi von èrè Vorrichtig odder in Form von èm so gnanntè Trigger uuszièbar un somit voänderlich gschtaaltet.
Hützdaag wörred vorwigend Bosuunè mit eim Zùg (deilwys ergänzt durch ein odder zwei Ventyl) gschpillt. S èrscht Ventyl isch, wiè bim Barydòn, s Quartventyl, un wörd bi dè Bosuunè nit als Intonationshûlfi vowendèt, well si jo èn Zùg statt dè meeventyligi Maschinnè hèt, sondern für d Erwiterig vom Dònumfang um è Quartè nõch unnè un oftmòls, um d Zûgbositionè 5-7 z vomydè, also um langi Wäg bim Hin- un Hèrziè z vohindèrè odder diè z churzè Ärm vom Spiller z kompensyrè.
Klappèinschtrumänt wörred nu no im Sinn vo dè historischè Ufffüürungsbraxis vowendèt.
Antike
Wiè mò s Grab vom Pharao Tutanchamun uss èm Johr 1323 vor Chrischtus entdeckt het, sin auch zwei Exemblaar vo dè älteschtè hüt no erhaaltenè Blèchblõsinschtrumänt, èm Scheneb uffdaucht. Selli drumbeetèartigè Inschtrumänt sin ca. 58 cm lang, hèn èn Durchmesser vo 17 Milimeter (Aablõssitè) bis 26 Milimeter un èn aaschlièßendè Schalldrichter mit bis zuè 88 Milimeter. Gfertigèt sin beidi Inschtrumänt uss dribbenèm un volötetem Blèch: eins uss deilwys vogoldetem Silbèr, s anderi uss èrè Kupferlegyrig. Übber Blõstechnigè un è konkreeti Vowendig isch nüt schriftlich übberliferèt, bildlichi Darschtelligè (vomuètlich schu ab ca. 2300 vor Chrischtus) stellèd si in èn milidärischè odder repräsendativè Zämmèhang.
Wôôrend also Scheneb un d Chazozra uss gschmidetèm un volötetèm Blèch bschtandè hèn, isch au d Kunscht vom Wachsuusschmèlzvofaarè schu ab èm vierte vorchrischtlichè Johrdausend bekannt. Meereri Inschtrumänt sin asè entschtandè: D Römer hèn ab ca. 300 vor Chrischtus uss dè Kultur vo dè Etrusker au voschideni Blèchblǒsinschtrumänt uss gossener Bronze mit abnèmmbarè Mundschtügg übbernõ.
d Drumbeetè un d Bosuunè
Als Standardform hèt sich ab ca. 1500 diè eimòll gwundeni Langdrumbeetè usèbildet, welli als Barockdrumbeetè bis zum Èndi vom 18. Johrhundert braktisch unvoänderèt blibbè isch. Well uff feschtè Röörè nu Nadurdonreiè möglich sin un s Clarino-Spyl i dè hochè Lagè unüblich worrè isch, isch dè Wunsch nõch spillbarè Döön zwûschè dè (düèferè) Nadurdöön uffcho. S Stopfè isch für Drumbeeter nu beschränkt braktikabel. Au dè ständige Wèchsèl zwûschè Inschtrumänt vo unterschidlicher Stimmig isch kei Vobesserig gsi. Èn èrschtè Schritt isch d Voänderig vo dè Roorlängi durch uffgschteggti Roorschtugg gsi (Setzschtugg). Für s Broduzyrè vo schnell uffènand folgendè Halbdonschritt isch a dè Inschtrumänt (Tromba da tirarsi) wòòrschinlich è teleskopartig uuszièbares Mundroor vowendet worrè (Gemääldi vom Hans Memling, ca. 1480).
D Entwicklig vom uuszièbarè Doppelzùg un somit vo dè eigentlichè Bosuunè hèt wòòrschinlich Mitti vom 15. Johrhundert im Burgund (Südfrankrych) stattgfundè. Zitglych sin dünnwandigi Inschtrumänt mit èm wesèntlichè Merkmòl vom hütigè Waldhorn entschtandè, dè kreisrund bogenè Röörè. Mò cha Abbildungè vo söttigè „Hörner“ uff Darschtelligè z Worcester odder z Terlan in Tyrol findè.
In hütigè Sûmfonyorcheschter sin d Blèchblõsinschtrumänt meischtens i dè Mitti hinnè aagordnet.
Grifflöcher un Ventyl
Uss dè Familliè vom Zinkè, wo i dè Renaissance vobreitet gsi isch und nõch hütiger Terminology zu dè Blèchblõsinschtrumänt ghört, hèn sich witeri Formè vo Grifflochhörner entwicklèt. D Tonhöchèvoänderig vom Grifflochhorn erfolgt analog zuè nèm Holzblõsinschtrumänt: Übber Grifflöcher odder Klappè erreicht dè Blõser è Vokürzig vo dè schwingendè Luftsüülè. Dè Klangcharakter vo dè erzüügtè Tön isch nõch dè Maßschtäb vom 19. Johrhundert abber nit so befridigend wiè dè von èm natürlichè Dòm. Trotzdèmm hèn sich Serpent, Basshorn un diè modernerè Ophikleidè bis wit is 19. Johrhundert iè ghaaltè. Mit dè Ophikleidè un dè Tuba sin Inschtrumänt entwickelèt worrè, so au im Bassberych chromatisch z spillè gai sin. Uss èm italienischè Raum sin Klappèhörner un Klappèdrumbeetè uffchõ, wo sich als volkstümlichi Inschtrumänt langi Zit ghaaltè hèn.
D Erfindig vo dè Ventyl sit dè 1810er-Johr hèt d Bedütig vo dè Blèchblõsinschtrumänt un dennè iren Stellèwärt i dè Musig. D Operè Rienzi vom Richard Wagner (UA 1842 z Dresdè) hèt schu Ventildrumbeetè vowendet, nõch èm Vorbild vom Cornets à pistons i dè französischè Operè. S chromatisch spillbare Kornett, im dütschè Sprõchgebièt oft „Poschthorn“ benamst, isch zum belièbtè Soloinschtrumänt worrè.
Halbinschtrumänt/Ganzinschtrumänt
Übber Halbinschtrumänt hèt dè Karl Emil vo Schafhäutl 1854 berichtet in èm Bericht von èrè Induschtryuusschtellig z Münchè:
Als Halbinschtrumänt hèt er somit 20 Johr nõch Erfindig vo dè Ventyl è engmensuryrts Blèchblõsinschtrumänt bezeichnèt, bi wellem dè Pedaldon (bzw. erschtè Naturdon) schlècht aaschprèchè duèt, nit spillbar un somit normal nit bruuchbar isch. Im Gegèsatz dezuè git s Ganzinschtrumänt, bi dennè dè Pedaldon guèt bruuchbar issch. D Begriff Halbinschtrumänt/Ganzinschtrumänt hèn inschtrumemtèbaupragtisch sit öppè 1900 kei Relevanz mee, wòrschinlich sin si i dè Aafangsjohr vo dè Blèchblõsinschtrumäntèèntwicklig nu entschprèchend zityrti Werbeattribùt gsi.
S Phänomen vom extreem schlècht stimmendè (also „fäälendè“) Grunddon begründet sich uss dè akustischè Eigèschaftè vp dè Instrumentèform. Èn stark konischè Volauf vom Hauptroer, also è witi Mensur unterschtützt s gwünschti Frequènzvohältnis vo 1 :zu 2 (Oktavè) vo dè èrschtè zwei Naturdöön, wôrend è witgehend zilindrischi Mensur (glychblybendè Innèdurchmesser vom Roor ooni Schallschtugg) sell Vohältnis zu öppè 1 :zu 2,5 voschièbt. Dè gwünschte Don isch füüf Halbdöön z düèf, abaer trotzdèmm (we au schwirig) erzüügbar.
Grundschtimmig
Sellè Begriff bezeichnèt i dè Braxis bi Blèchblõsinschtrumänt dè Notènammè vom (1.,) 2., 4., 8., usw. Naturdon, unabhängig vo dèm sinèrè absolutè Oktavlaag. Blõst byschpillswys è B-Drumbeetè un è B-Tenorhorn dè 3. Naturdon, klinged beidi Inschtrumänt im Oktavabschtand. Dè Gsamtklang wörd allgemein als aagneem empfundè, well d Oktav im Idealfall (wenn beidi Inschtrumänt glych gschtimmt sin), kei Rybig un kei Schwebig uffdrèttè duèt. Blõst è B-Drumbeetè un è C-Drumbeetè byschpillswys dè zweit Naturdon, klinged beidi Inschtrumänt im Sekundabschtand. Dè Gsamtklang wörd normalerwys als unaagneem empfundè, well d Sekund vom menschlichè Ghör als unreine Intervall taxyrt wörd, un sich i dè Obberdonreiè zaalrychi Schwebigè un Rybigè ergää könned.
D Grundschtimmig wörd feschtglait durch d Längi vom Grundroer
D Grunddònhöchi f in Hertz isch phûsikalisch abhängig vo dè Inschtrumäntèroorlängi l in Meter un dè Schallgschwindigkeit c vo dè Luft.
Mit der Formlè: ka näherigswys d Längi odder i dè Umkeerig au d Frequènz berechnet wörrè.
Alli Inschtrumänt mit èm glychè Grunddòn hèn deshalb au öppè diè glych Roerlängi. Byschpillswys isch d Roorlängi vom Waldhorn in B (274 cm), vo dè Bosuunè (270 cm), vom Tenorhorn (266 cm) un vom Baridonhorn bezièigswys Euphoniums in B (262 cm) fascht glych. S Waldhorn in F isch mit 370 cm öppis länger als d Tuba in F (354 cm). Selli Längèdifferènz innerhalb vo dè glychè Grundschtimmig hängt vo dè Bauwys vom Inschtrumänt ab, bsunders vo dè Mensur un èm Öffnigswinkel un Durchmèsser vom Schallschtugg.
Luèg au: Grundschtimmig.
Einzeldeil un Baugruppè
Umgangssprõchlich hèn moderni Blèchblõsinschtrumänt unabhängig vo irer Größi übberwigend diè glychè Baugruppè:
Stimmzùg
Dè Stimmzug beyflusst d Gesamtlängi vom Inschtrumänt un bschtòt uss zwei barallel volaufendè Teleskoproor, vobundè durch ènn Bogè. Deshalb isch au d Bezeichnig Stimmbogè gebrüüchlich. Zièt mò dè Stimmbogè witer usè, also volängerèt mò d Gesamtlängi vom Inschtrumänt, denn wörred d Döön düèfer. Schièbt mò dè Stimmbogè demèntschprechend witer iè, wörred d Töön höcher.
Wasserklappè
Wôrend èm Musigmachè cha in kurzè Pausè s Kondenswasser uss èm Inschtrumänt durch eini odder meereri Wasserchlappè (wenn vorhandè) schnèll èntfernt wörrè. D Bosition vo dè Wasserklapp(è ist so gwäält, dass si sich in Blõshaltig am düèfschtè Punkt von èm Röörli befindet.
Fèrtigung
Blèchblõsinschtrumänt wörred normalerwys uss Messingblèch un -röörli mit èrè Wandschtärki vo 0,4 bis 0,6 mm gfèrtigt. Schallschtugg un großi konischi Röörli wörred uss Blèch mit silberhaltigem Hartlòt zämmèglötet un mit entsprèchendè Wärchzüüg i diè gwünschte Form druggt. Zilindrischi Röörli wörred nòòtlos induschtrièll gfertigèt. Diè einzelnè eventuell bogenè Roordeil wörred mit kurzè Roorschtüggle („Zwingè“) übberlappend mit Weichlot volötet.
Traditionèll wörred von èm Metallblõsinschtrumentèmacher Röörli fürs Biègè mit flüssigem Blei gfüllt un nõch Erkaaltè „vo Hand“ bogè. Mit spezièllè Techniggè wörd d Obberflächi glättet, dõby vodichtet un ghärtet. Aaschlièßend wörd s Blei voflüssigt un reschtlos entfèrnt. Sellèn Biègevorgang cha au mit extreem nidrigschmelzendèm Metall odder mit voflüssigbarèm Kunschtharz erfolgè.
I dè modernè induschtrièllè Massèbroduktion wörd dè Schallbecher uss einèrè Rondè düèfzogè un bündig mit entsprèchend konischem Stängel hartvolötet. Bogè wörred Röörli oft mit Wasserys-Füllig, glättet wörred selli denõch hûdraulisch i èrè deilbarè Matrizèform. Sell erfordert fèrtigungstechnisch größeri Matriaalschtärkè (bis 1 mm), d Haltbarkeit vo fèrtigè Inschtrumänt isch mitunter extreem gring: Durch extremes „Uffblõsè“ voryßed homogeni Krischtallschtrukturè un chriègèd Kapillarriss, durch diè bi nèm fèrtigè Inschtrumänt unabdingbar Kondenswasser diffundyrt. Lackyrti Obberflächè vohinderè s Verdunschtè, es chunnt zu irreversiblè Schäddè am Inschtrumänt.
Fèrtiggschtellti Einzeldeil wörred oftmòls schu vor èm Zämmèbau gschliffè un polyrt. S fèrtige Inschtrumänt cha abschlièßend lackyrt odder galvanisch vosilberèt, vonickelt bezièhigswys vogoldet wörrè.
Hèrschteller un Markè
Wiè diè meischtè Musiginschtrumänt wörred Blèchblõsinschtrumänt nit nu vo großè Unternemmè hèrgschtellt, sondern au vo chlynè, handwerchlich hoch spezialisyrtè Fachbetrièb, wo mitunter nu uss eim einzigè Metallblõsinschtrumäntèmachermeischter beschtòt.
Föderative Ungarische Sozialistische Räterepublik
Die Föderativi Ungarischi Sozialistischi Röötrepublik (ungarisch Magyarországi Szocialista Szövetséges Tanácsköztársaság), mäistens churz as Ungarischi Röötrepublik (ungarisch Magyarországi Tanácsköztársaság), isch am 21. Merz 1919 usgrüeft worde und het bis zum 1. August vo däm Joor bestande. E wichdigi Rolle bi iirer Gründig het dr Schurnalist und Zitigsuusegäber Béla Kun (1886–1938) gspiilt. Er isch au zur füerende Person innerhalb vo dr ungarische Röötregierig ufgstiige. Noch dr Machtübernaam vo de Bolschewiki in Russland im Zuug vo dr Oktoberrevoluzioon 1917 isch Ungarn s zwäite Land uf dr Wält gsi, wo e Süstem vo Rööt het chönne installiert wärde.
Die Ungarischi Röötrepublik isch zämmebroche, wo rumänischi Drubbe im Ungarisch-Rumänische Chrieg d Hauptstadt Budapest bsetzt häi. D Republik isch vom Köönigriich Ungarn under em Riichsverwääser Miklós Horthy abglööst worde. Ehemooligi Funkzionäär, Aahänger und Sümpathisante vom Röötsüsteem, aber au e Hufe Lüt, wo mit nütem öbbis z due gha häi, si zwüschen em Summer 1919 und Ändi 1920 wääred em sogenannte „Wisse Terror“ vom Horty sine Drubbe ermordet worde. Noch Schetzige het dr  „wiss“ Gegeterror bis zu 5000 Persoone s Lääbe kostet.
Wolfgang Gedeon
Dr Wolfgang Michael Gedeon (* 23. April 1947 z Cham) isch e dytsche Arzt, Buechautor un Bolitiker (friejer AfD). Vu 2016 bis 2021 isch e Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii. Verschideni Schrifte un Uussage vun em wäre vu Bolitikwisseschaftler un Medien as antisemitisch kritisiert.
Lääbe
Dr Wolfgang Gedeon isch im oberpfälzische Cham in eme katholische Umfäld ufgwachsen un isch bis 1966 uf s dertig Gimnasium gange. Noch em Abitur het er an dr Universität Würzburg aagfange Medizin studiere un isch anne 1969 an d Universität München gwächslet, wun er 1972 sy Staatsexame gmacht het un 1973 iber e gynäkologisch Thema zum Dr. med. promoviert woren isch. Derno het er z Regensburg as Chirurg gschafft un speter z Gelsenkirchen as Internischt. Dert het er si schließli mit ere aigene Praxis as Dokter fir Allgmainmedizin nidergloo. Anne 2005 het er die Praxis ufgee un isch 2006 uf Rüelasinge-Worblinge zoge.
Dr Gedeon isch ghyrote un het drei Chinder.
Bolitik
No aigene Aagabe het er si in syte Studäntezyt vu dr katholische Chilche glest un het si em Marxismus zuegwändet. Noch em Dod vum Mao Zedong heb er si schrittwys vum Kommunismus glest.
Im April 2013 isch er in d Alternative für Deutschland yydrätten un isch zum erschte Vorstandssprächer vum AfD-Chraisverband Konschtanz gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2016 isch er mit 15,7 Brozänt vu dr Stimmen im Wahlchrais Singe (Wahlchrais 57) in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dr Gedeon wird em rächte Fligel vu der Bartei zuegordnet.
Im Merz 2020 isch er us dr AfD uusgschlosse wore.
Kontroverse
S Netz gegen Nazis nännt syni bolitische Schriften antisemitisch un fielt si dailwys gmaant „an d Sproch vum Nationalsozialismus“. Zuen re ähnlige Analys chunnt au dr Bolitikwisseschaftler un langjehrig Mitarbaiter vum Verfassigsschutz Armin Pfahl-Traughber, wu em Unabhängige Expertechrais Antisemitismus vum Dytsche Bundesdag aaghert. Dr Gedeon sei en „Aahänger vu antisemitische Verschwerigsuffassige“, diei di antisemitisch Hetzschrift Protokoll vu dr Wyse vu Zion e nit-fiktivi Programmschrift nänne un heb e diffizil Verhältnis zum Holocaust. Är diei di wisseschaftlig Ufarbaitig vum Holocaust as Produkt vun eme „Wohretsminischterium im Orwellschen Sinn" karakterisiere. Churz druf hän unter anderem s Handelsblatt un d FAZ em Gedeon sy Publikatione antisemitisch gnännt.
Dr Wisseschaftli Laiter vu dr Gedenkstätte Deutscher Widerstand, dr Peter Steinbach, het iber d Schrifte vum Gedeon gsait: „Gedeon argumentiert offen rassistisch, völkisch, antisemitisch und erinnert in vielen seiner Assoziationen und Thesen an nationalsozialistische Vorstellungen.“ D Vorsitzeri vu dr Israelitische Religionsgmainschaft z Wirttebärg, d Barbara Traub, het vun „eme krasse Fall vu Antisemitismus“ gschwätzt. Dr Josef Schuster, dr Bresidänt vum Zentralrot vu dr Jude, het gforderet, ass dr Gedeon us dr AfD-Fraktion uugschlosse wird. Am 7 Juni 2016 het d Meehait vu dr AfD-Landdagsfraktion fir d Briefig vum e Aadrag uf Uusschluss vum Gedeon us dr Fraktion gstimmt. Dr AfD-Bundesvorstand het am nämlige Dag e Barteiuusschluss gforderet. D Entschaidig iber dr Fraktionsuuschluss isch fir dr 21. Juni aagsetzt wore. Im Lauf vu däne zwoo Wuche het si zaigt, ass es villicht kai Zwaidrittel-Meehait fir e Fraktionsuusschluss git Am 21. Juni het derno dr Gedeon verchindet, är liess d Fraktionsmitglidschaft rueje. D Fraktion het bschlosse, ass zerscht e wisseschaftli Guetachte zue dr Vorwirf sott yygholt wäre, di ändgitlig Entschaidig soll derno im Septämber droffe wäre.
Zue dr Grindig vu dr barteiintärne Gruppe „Juden in der AfD“ het dr Gedeon im Oktober 2018 gsait: „Im günstigsten Fall ist diese Gründung überflüssig wie ein Kropf, im ungünstigsten Fall handelt es sich um eine zionistische Lobbyorganisation, die den Interessen Deutschlands und der Deutschen zuwiderläuft.“
Moleno
Moleno isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.
Geografi
Moleno lyt im Dal vum glychnamige Fluss nerdlig vu dr Stadt Bellinzona. Nochbergmaine sin Claro, Cresciano, Lodrino un Preonzo gsi.
Gschicht
Moleno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1213 as Moleno, 1256 a Rivo de Moline.
Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Moleno isch dr Angelo Jam gsi.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Moleno ghert zum Ticinese.
Lordi
Lordi isch e finnischi Hard Rock Bänd. Alli Mitgliider verchleide sich wäärend emene Uuftritt als Monschter. Iri Koschtüm ärinnered a di amerikaanisch Bäänd Gwar. Lordi het de Eurovision Song Contest 2006 gwunne.1992 isch Lordi vom Sänger Tomi Putaansuu alias "Mr. Lordi" gründet woorde. 1996 isch de Gitarrischt Jussi Sydänmaa alias Amen zueträtte, wil de Mr.Lordi luut eigete Uussage gseit het, dass är en "grotteschlächte" Gitarrischt isch. Im gliiche Joor hed Lordi sich de Bassischt G-Stealer (Sami Keinänen) gholt. Är isch aber au 1998 dur de Magnum (Sami Wolking) ersetzt worde, wil de G-Stealer us brueflyche Gründ uf England uusgwanderet isch. Wenig spööter isch de Schlagzüüger Sampsa Astala alias Kita de Bäänd zueträtte. 2000 isch d Kiiborderin Enary (Erna Siikavarta) zu Lordi gschtoosse.
Im Joor 2002 isch s Albuum "Get Heavy" usechoo. Es isch nid bsunders erfolgriich gsii. 2003 isch de Magnum dür de Kalma (Niko Hurme) abglööst woorde. 2 Joor lang hed me nüd me vo de Bäänd ghöört. 2005 isch s Albuum "The Monsterican Dream" uf e Markt choo.
In Finnland isch Lordi plötzlich berüemt woorde, was woorschiinlich eher a de Maske als a de Musig liit. Ebefalls 2005 isch d Awa (Leena Paisa) choo. D Enary isch denn us de Bäänd.
2006 isch denn s erfolgriichschte Albuum vo Lordi choo, The Arockalypse. D Bäss sind no vom Kalma gschpylt woorde, aber uf em Cover isch scho de OX (Samer el-Nahhal) z'gseh. The Arockalypse isch bis jetzt s'beschte Lordi Albuum.
Mit em Hit "Hard Rock Hallelujah" isch Lordi am Eurovision Song Contest 2006 in Athen Sieger woorde. Noch em Eurovision Song Contest isch lordi heftig kritisiert woorde. Me hed ne Voorgworfe, si seged Satanischte. D Bäänd hed dezue lang ke Stellig bezoge, doch dänn hed de Kita alles klar gmacht und hed emol gseit: "Lordi isch ke Satanistischi Bäänd!"
Sitdem Lordi bim Eurovision Song Contest gwunne hed, hed Lordi ä grossi Fängmeind om sich, nid wenigi chömed us Ööschtrich u Dütschland, sowie au einige us dr Schwiiz. Vel Lordi Fäns si minderjäärig, zom beduure vo dene, wo Lordi scho vorem ESC könnt hei, si behoupte, i de Forene wärdi immer meh Blödsinn gschrebe ond si hei ou befürchtet, dass Lordi in Pop verheit. Öbers erschte cha mer Striitte, s'zwoite esch ganz sicher ned der Fall.
Mitgliider
Mr. Lordi: (Tomi Putaansuu) De Mr. Lordi isch de Sänger vo Lordi. Är sälber macht alli Koschtüm und Maske. Sit sim 7.Lebensjohr schpilt är E-Gitarre, E-Bass und Schlagzüüg. 1992 hed är d'Bäänd gründet. S'eerschte Koschtüm wo är entworffe hed isch das vom G-Stealer gsii, wo denn wäge Chöschte au das vom Kita woorde isch. Dä Mr. Lordi macht alles wo mer bi mene Live Uuftritt gseet, au d'Idee'e für d' Videoclip macht är sälber. Är isch Präsident bi de KISS-Army gsi. Det hed er au di andere Bäändmitgliider troffe. Wil KISS jo vil Make-up hed, isch es klaar gsii, dass au Lordi Maske hed.
Amen: (Jussi Sydänmaa) De Amen isch de Gitarrischt vo Lordi. Är schtellt ä ägyptischi Mumie dar. 1996 isch är als eerschte am Mr. Lordi zueträtte. Bis zom Album "The Monsterican Dream" isch sis Koschtüm mit Bandaasche iigwicklet gsii, nochher häd är aber e kompletti Outfit-Ernoierig öberchoo und häd jetzt e furchtiiflössendi Narbe am Muul. Au hed er vil me Broschene, Gold ond Schmock öberchoo, was druuf hiiwiist, dass är en ägyptische Pharao gsii isch.
OX: (Samer el-Nahhal) Dä 4. Bassischt vo Lordi schtellt en "Hellbull" dar, was überstzt heisst, en Hölle-Schtier. Dä Nochfolger vom Kalma isch 2005 zu Lordi choo. Monatelang hend di Beide g'üebt und sitdem verbindet si ä dick Fründschaft. Är isch en Ochs mit Läderchleider gsii. Doch im Joor 2008 isch de Lädermantel vom Koschtüm entfärnt wordi. Jetzt häd er en graue, lange Mantel us Schtoff. Mit sim Grinse gseet er sehr hinterlischtig ond onheimlich uus.
Ehemoligi Mitgliider
Kalma: (Niko Hurme) Dä Kalma esch vo 2002-2005 i de Bäänd gsii. Er isch dä absoluti Liebling vo villne Fäns. Er esch 2002 i d'Bäänd choo, esch of em Album "Get Heavy" als volls Mitgliid anerkennt, obwohl är uf jenem Album ken einzige Ton gschpilt hät, sondern sin Vorgänger Magnum. Em Bassischt Kalma esch of em Album "The Monsterican Dream" es Lied gwidmet: "Kalmageddon", benannt noch de vom Mr.Lordi erfundne Gschecht über d'Kalmageddon Brotherhood. Dert esch au de Kalma derbii und de Aafüehrer vo dere Truppe. Zur Ziit wo är "uf de Ärde" gsii esch, hed de OX d'Füehrig über d'Kalmageddon Brotherhood (änglisch: Brüederschaft) öbernoo, ond isch dänn, wo de Kalma zrugg i d'Unterwelt choo isch, sis Amt als Bassischt vo Lordi öbernoo. Dä Name Kalma chonnt os de finnische Mythologii ond esch de Name vom Gott vom Tod. Er häd noch sim Uustritt es Teschtamänt hingerloo.
Magnum: (Sami Wolking) Dä Magnum esch (lut Mr. Lordi) en Chopfgäldjeger us de Galaxie Alfa Centauri. Är esch vo 1998-2002 i de Bäänd gsii ond esch dä einzig Charakter, wo sis Koschtüm sälber gamcht hed. Er hät nie e Live-Uuftritt ärläbt, will er chorz bevor em Erschiine vo "Get Heavy" us de Bäänd uusträtte esch. Trotzdem isch är im CD-Booklet z'gsee ond me chan en au im "Would you love a Monsterman"-Videoclip aaluege. Är isch inere Rüschtig gsii, me hed nome sin Chopf gsee, wo verkablet isch. Woorschinlich häd de Magnum e chli vo de Gschecht Frankenstein abgluegt. Är hed Bass gschpilt.
G-Stealer: (Sami Keinänen) Dä G-Stealer esch de eerschti Bassischt vo Lordi gsii ond vo 1996-1998 i de Bäänd gsii. Siis Koschtüm isch wie das vom Kita gsii, do me us chöschtegründe kes nois hed chönne mache. Wil er uf Ängland uusgwanderet isch, isch er us de Bäänd.
Enary: (Erna Siikavarta) D'Enary esch vo 2000-2005 i de Bäänd gsii ond hed Kiibord gschpilt. Ires Koschtüm hed Walkyre-äänlich uusgsee. Wil sii sich mit de Bäänd verkracht häd, häd si müesse Uusträtte.
Awa: (Leena Paisa) (Au: Lady Awa de Paysant) D' Awa isch e Mischig zwüsche nere Häx und emene Geischt. Si isch sit 2005 i de Bäänd, als Nochfolgerin vo de Walkyre Enary. Si schpilt Kiibord. Im Mai 2007 hed d'Awa e noieri Mske überchoo. D'Maske isch zwor äänlich, aber aggressiver. Iri Maske isch, wie de Räscht vom Koschtüm au, wiiss. Sie häd en Rock us Fätze, damit ihre Gang schwäbend uusgseet.
Dresden
Dresden isch d Hauptstadt und die zweitgröschti Stadt vo Sachse und die drizähntgröschti Stadt vo Dütschland.
Lag
Dresden isch im Südoste vo Sachse an de Elbe. Selli und d Usläufer vom Erzgebirge und de Lausitzer Granitplatte präge s Bild vo de Dresdner Umgebig.
Schwarzpulver
Schwarzbulver isch dr ersti Explosivstoff gsi, wo as Schiessbulver für Driiblaadige vo Schusswaffe verwändet worde isch. As Sprängbulver isch s e Sprängmiddel. Hüte wird s as Chorn- und Määlbulver hauptsächlig in dr Pyrotechnik und bsundrigs für Füürwärk verwändet.
Dresden
Flächi
Flächemäßig isch Dresden die viertgröschti Stadt vo Dütschland.
Schwarzpulver
Zämmesetzig
Schwarzbulver isch e pürotechnischi Mischig, wo us Kaliumnitrat (Kalisalpeter), Holzchoole, wo früener vor allem us em Holz vom Fuulbaum gmacht worde isch, und Schwääfel bestoot. Die durchschnittligi Zämmesetzig isch 75 % Salpeter (Kaliumnitrat), 10 % Schwääfel und 15 % Holzchoole, aber je noch däm für was es brucht wird, cha d Zämmesetzig e chli andersch si.
Dr Salpeter liiferet dr Suurstoff, s Choolebulver isch dr Brennstoff und dr Schwääfel isch Brennstoff und Sensibilisierer, für dass d Schwarzbulvermischig sofort foot afo brenne, au wenn nume en äinzige Funke uf sä fallt.
Dresden
Geografischi Date
Nördligi Breiti: 51° 02' 55"
Schwarzpulver
Härstellig
D Bestanddäil wärde meereri Stunde lang in ere Bulvermüüli fiin vermaalt und gliichmäässig vermischt. Denn wird s Gmisch füecht gmacht und in d Form vom ene Chueche brässt. Mä loot en lo dröchne, duet en no äinisch vermaale und bewaart s Bulver denn as Chörner oder as Määlbulver uf. Je noch dr Gröössi vo de Chörner verbrennt s Bulver underschiidlig schnäll.
Die Internationale
D Internazionaale isch s Kampflied vo dr sozialistische Arbäiterbeweegig, wo uf dr Wält am witiste verbräitet isch. D Arbäiterbeweegig isch ideologisch – noch em marxistische Motto „Proletarier vo alle Länder, veräinigt öich!“ – em proletarische Internazionalismus verpflichtet. Dr ursprünglig französisch Teggst us em Joor 1871 stammt vom Eugène Pottier, eme Dichder und aktive Mitgliid vo dr Bariiser Kommune, em revoluzionääre Bariiser Stadtroot wääred em Dütsch-Franzöösische Chrieg, wo sich spontaan bildet het. D Melodii vom Lied het 1888 dr Belgier Pierre Degeyter komponiert.
Schwarzpulver
Die chemischi Reakzion bim Verbrenne
Veräifacht bassiert daas:
Bim Verbrenne vo Schwarzbulver entstöön also Choolemonoxid, Kaliumcarbonat, Kaliumsulfit und Stickstoff. Was mit de Wasserräst im Bulver bassiert, wird in dere Formle nid berücksichdiget.
Dresden
Geografischi Date
Östligi Längi: 13°44' 29"
Seehöchi (Elbpegel): 102,73 m über NN
Höchschte Punkt (Triebenberg): 383 m über NN
Diefste Punkt (Cossebaude): 101 m über NN
Neustetten
Neischdedda (dt. Neustetten) ischt a Gmoe em Landkreis Dibenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Dresden
Geografischi Date
Längi vo de Staatsgänze: 134 km
Arve
Arve stoot für:
Neustetten
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 66,2 % Landwirtschaftsfleche, 18,3 % Wald, 14,7 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Dresden
Geografischi Date
Längi vo de Elbe innerhalb vo de Stadtgränze: 30 km
Neustetten
Gmoedsgliderong
Zue Neischdedda gheret d Ortsdoel Nällēgsa (Nellingsheim), Remmēgsa (Remmingsheim) ond Wolfahausa Wolfenhausen).
Verwaltong
Neischdedda hot mit dr Stadt Raudeburg ond dr Gmoede Hirlenga ond Schdarzach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Gunter Schmid.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Neischdedda ghert zom Schwäbisch.
Dresden
Geografischi Date
Brucke innerhalb vo de Stadtgrenze: 9
In dr Friezit un im Middelaldr
Dresden isch etwa ab em 3. Johrhundert vo de Germane bsydelt gsi. Erscht im 6. Johrhundert sin slawischi Stämm uss em Oste uff Sachse cho.
Im 12. und 13. Johrhundert sin dütschi Sydler uff Sachse ko; und de Stadtnamme wird erschtmols 1206 in re Urkunde erwähnt. 1485 isch es noch de Deilig vo Kursachse Hauptstadt worde; sächs Johr spöter hät e Brand d Hälfti vo de Stadt vernichtet. Im Widderuffbau hät s vyl Baute im Stil vo de Renaissance ge.
In dr Nöizit
Im Johr 1549 hät sich d Stadt mit Altendresden vereinigt. Im 17. Johrhundert isch wäred em Drißigjöhrige Chrieg d Stadt zwar nie blünderet oder zerstört worde, aber e Großdeil vo de Bevölkerig isch an de Pest gstorbe oder verhungeret. 1685 isch Altendresden durch e Stadtbrand fast ganz zerstört worde. 1706 häi d Schwede Dresden bsetzt. Zwei Joor druf het dr Johann Friedrich Böttger und dr Ehrenfried Walther von Tschirnhaus in dr Jumferebastei vo dr Festig Dresden s erste europäische Porzellan gmacht. Im Sibejöhrige Chrieg isch Dresden 1756 vo de Preuße belagert und zum Deil zerstört worde.
Im 19. Joorhundert
1806 isch Sachse dank em Napoleon I. zum Königrych worre, und dodemit isch Dresde jetz d Hauptstadt und d Residänz vom Königrych Sachse gsi. D Völkerschlacht vo Leipzig 1813 und anderi Kämpf zwüsche de Franzose, wo Sachse mit ene verbundet gsi isch, und de Allierte häi im Groossruum vo Dresden stattgfunde.
Noch de Märzrevolutione 1848 hät de Mai-Uffstand d Stadt in Mitlydeschaft zoge.
In dr zwäite Helfti vom 19. Jorhundert isch wäge de Industrialisierig d Ywohnerzahl starch gwachse.
Under dr Weimarer Republik
1918 isch Dresden zum erschte Mol Hauptstadt vo me Freistaat Sachse worde. D Stadt het zu de zää grösste Stedt in Dütschland ghöört und isch e kulturells und wirtschaftligs Zentrum vo dr Weimarer Republik gsi. 1919 isch d Dresdner Sezession gründet worde, wo dr Otto Dix d bekanntiste Mitgliid von ere gsi isch. 1925 isch d Palucca-Schuel Dresde gründet worde, e bedütendi Schuel für die Darstellendi Kunst. Die Sächsischi Staatsopere isch eini vo de grosse Bühne gsi, wo vili Uruffüerige stattgfunde häi.
Im Zweite Wältchrieg
Im Zweite Wältchrieg isch d Stadt am 13. Hornung/Februar 1945 mit Phosphorbomben ahgriffe worre. Die änglischi Luftwaffe het in zwei Angriffswalle zerscht ebbe am zäni z Nacht Sprengbombe ihgsetzt und no genau 3 Stunde speter ebbe am äis z Nacht noch Brandbombe abgworfa. Des isch genau kalkuliert gsi, um e Fiersturm üszleesa. d'Sprengbomba hänt zerscht d'Dächer gesprengt so dass d Hiser offe gse sin, und nô hänt d Brandbombe e leichts Spiel ghätt und durch d Vorhäng, Möbel etc. d Hiser schnell in Brand gsetzt, so dass e Fiersturm üssakumme isch.
D Stadt, wo total unverteidigt gse isch (ke Luftabwehr meh do) und wo mit ca. 500.000 Flechtlinga üsm ditsche Oschte wie z. B. Schlesie ieberfillt gse isch (zumeischt Wiewer, Kender und alti Litt), isch uf ere Fläch fu 15 km² total zersteert worra. Dr Britische Premierminischter Churchill, wo d Angriff het bfohla, het si e baar Wuche spater defu dischtanziert (Memorandum vom März 1945). Die Frag, ob as si um e Kriegsverbreche handelt, isch wisseschoftli umstretta. D Zahl fu de Opfer isch ebenso umstretta. Fakt isch, dass Zivilischte s Zehl gse isch und dass uff d Militär-Ihrechtunge wie d Kaserne im Militärkomplex „Alberstadt“ niemals gzehlt worra isch (se lag üsserhalb fume Zehlgebiet), und so hent d Kaserne au fascht nix abbekumme. Se wird hit noch als Bundeswehr-Kaserne gnutzt.
In dr DDR
Under de DDR isch d Stadt in eme ganz andri Baustil uffbaut worre. Dr kommunistischi DDR-Diktator Walter Ulbricht het e „sozialistisch Stadt“ böje welle, und het vili Sehenswürdigkeite abgrisse, da ja fer d Kommunischte d Keriche und Paläscht „ideologischi Gegner“ sin g'se; Ulbricht het die Sophienkerich, die Grosse Meissner Stroos, s Albert-Theater und andri historischi Böiwerk abrisse losse, obwohl se noch fascht intakt gse sin. Fascht die gsamti Innestadt isch nach em Krieg mit modernistische Betonbleck uffboit worra, üüser e kleins Areal im historische Zentrum. Dort het mer de beriamte Zwinger, de Brühlsche Terrasse und einige andri Gebäude weder uffböit.
Noch dr Wändi
Nach dr Wende 1989 het dr Wiederuffböj fu de Frauenkerich weltwit uffsahn erragt, und um die Kerich herum isch s Neumarkt Viertel zu eme grosse Teil wieder uffböjt worra und as wird noch wietersch geböjt. E güeti Website, um de Wiederuffböj fu historische Rekonschtruktione aktuell z verfolge, isch www.neumarkt-dresden.de.
In de DDR-Zit isch Dresden d Hauptstadt vom Bezirk Dresden gsi; 1990 bi de Widdervereinigung isch si die vo Sachse worde.
Wirtschaft
In de letschte Johr sin z Dresden d Umsatzzahle gstyge, glychzitig hät s weniger Arbetslosi ge. Vyli Undernehme sin erwitert worre. Stark entwickelt hän sich Branche wie Mikroelektronik, Kommunikations-, Nano- und Biotechnology. Au d Forschig isch z Dresden stärcher vertrette wie in de meiste andere Städt vo Dütschland; usserdem fiehrt e Zämmearbet vo Forschig und Industry zu vyl Erfolg. Zur Förderig vo de Wirtschaft und de Undernehme wird d Infrastruktur usbaut, zudem sin d Genehmigungszite schnell. Au die hochi Läbensqualität isch für d Ywohner vo de Stadt e Vordeil.
Sehenswürdigkeite
Z Dresden git s diversi Arte vo Sehenswürdigkeite. Zimli bekannt isch sin uff alli Fäll de Zwinger, d Frauekirch und d Semperopere, dezüe kömme vyli anderi Bauwerk und -denkmäler, usserdem git s Kunschtasammlige.
D Altstadt links vo de Elbe isch s historische Zäntrum vo de ganze Stadt. Dört git s Baute uss de Renaissance, em Barock und em 19. Johrhundert z seh. Was im Zweite Wältchrieg zerstört worde isch, hät mer widderuffbaut. D Silhouette vo Dresden wird starch durch die barocki Frauekirch prägt.
Die meiste Yrichtige wie z. B. e Gmäldegalery oder de friehnere Herrscher ihri Schatzkammre sin der Elbe noo z finde. In de Mitti vo de Altstadt sin de Sächsisch Landdag, s Roothus und d Ychaufszäntre.
Bevölcherig und Dialäkt
De Dresdner Dialäkt ghört zum Obersächsisch. Speziell an sälle Dialäkt sin z. B. s Wort nu und de einzigartig Singsang, wo vo vylne als „gmietlich“ bezeichnet wird. Wit verbreitet d Meinig, dass d Dresdner im Allgemeine fründlich zu Bsüecher sin.
Wolfskirchen
Wolfskìrich (frz. Wolfskirchen, dt. Wolfskirchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Naturrecht
Dr Begriff Naturrächt ( oder jus naturae, us ius ‚Rächt‘ und natura ‚Natur‘; bzw. natürligs Rächt, lat. ius naturale oder jus naturale, us naturalis ‚natürlig‘, „vo Natur entstande“) oder überpositivs Rächt isch e Bezäichnig für Rächt, wo uniwersell gültig isch und rächtsfilosofisch, moralfilosofisch oder theologisch begründet wird. Vo deene Vorstellige abgläitet isch s für d Legitimierig vom gsetzte oder positive Rächt die höggsti Rächtskwelle. S Naturrächt het die historisch Schuel vom Rächtspositiwismus, wo d Uffassig von em isch, ass Rächt, wo verfassigsmäässig zstand cho isch, kä hööcheri Begründig brucht, witgehend abglööst.
Wolfskirchen
Gschìcht
Wolfskìrich ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1288.
Naturrecht
Die säkulare rächtsfilosofische Usbrägige vom Naturrächt, wo nit vo religiööse Grundwärt abgläitet si, sondern drvo, ass s Naturrächt mit dr menschlige Vernunft erkennbar sig, wärde as Venumfträcht bezäichnet.
Wolfskirchen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Naturrecht
Bedütig
S Naturrächt isch e wääsentligi Argumentazioonsgrundlaag vo bestimmte Rächtsgebiet wie dene vo de Menscherächt oder vom Välkerrächt, wo über nazionali positiwistischi Reeglige nüesse uusegoo. S Naturrächt isch sälle Däil vom menschlige Gsetz, wo sich uf s gmäinschaftlige Lääbe vo alle bezieht, denn erst wenn s e Gmäinschaft git, git s au Rächt.
Wolfskirchen
Verwàltung
vun Wolfskìrich ìsch. Wolfskìrich ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Wolfskìrich ghert zem Rhinfrankisch.
Monemvasia
Monemvasia (Betonig uf "-vás") au Monemvassia, Monembasia, Malvasy, (grichisch: Μονεμβάσια) isch e grichischi Chleistadt, wo im Byzantinische Riich e bedütende Stützpunkt un e Festig gsi isch. Si lit uf eme Felse vor dr Chüste vu dr Präfektur (nómos) Lakonie im Südoste vu dr Halbinsle Peloponnes. D'Stadt het e grossi Bedütig in dr nöigrischische Gschichte: Si isch die ledst frei, byzantinisch Stadt gsi un die erst, wo d'Türke au wiider hän ufgäbe müesse.
Etymologi
Ihr Namme verdankt d'Stadt ihrer Lag: moni embasia = einziger Zuegang. Sie het bis zue dr grichische Uabhängigkeit 1821/30 wäge ihrer schwere Inähmbarkeit als s'Gibraltar vum Oste golte. D'Stadt isch au d'Nammensgäberi fer dr Malvasier, e Rotwi, wo vu dert us exportiert worre isch.
Lag
Monemvasia lit uf dr seewärtige Südost-Site vume Felse vu ca. 300 Meter Höchi un 1,8 km Längi. D'Asidlig bestot us zwei Deile: Dr ummurte middelalderliche Understadt am Abhang vum Felse und dr Zitadelle uf dr Höchi vum Felse, wo numme iber ei einzige, vilfach gwundene, steilen un guet gsicherte Wäg erreicht werre cha. D'Zitadelle isch sit dr 1920er Johre nimmi bewohnt.