cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Georg Thoma
Dr Georg „Jörgli“ Thoma (* 20. August 1937 z Hinterzarte) isch e friejere dytsche Schyspringer un Nordische Kombinierer.
Ufgwagse isch dr Thoma as zweitjingschts vu sibe Chinder vun eme Schyylehrer un Wägwart uf em Wunderlihof z Hinterzarte. Wel d Familie arm gsi isch, het er scho frie miesse as Hirtebue Chie hiete. Speter het er as Holzfeller un Boschtbott gschafft.
Bi dr Olympische Spil 1960 z Squaw Valley/USA isch er as erschte Mitteleuropäer Olympiasiger in dr nordische Kombination wore. Vier Johr speter, an dr Olympische Winterspil 1964 z Innsbruck, het er d Bronzemedallie gwunne. Im glyche Johr isch er mit dr Holmenkollen-Medallie gehrt wore. Bi dr Nordische Schyyweltmeisterschaft 1966 z Oslo isch er Wältmeischter in dr Nordische Kombination wore.
Dr Thoma isch in dr Nordische Kombination vor allem im Springe stark gsi. Im Schyyspringe isch er drej Mol dytsche Meischter wore: 1960, 1961 un 1963. Anne 1960 isch dr Georg Thoma zum dytsche Sportler des Jahres gwehlt wore.
Noch syre Karriere as Sportler het er as Schyylehrer un Versicherigsagent gschafft.
Z Bad Griesbach het er anne 1989 dr Georg-Thoma-Pokal in s Läbe gruefe, e Summerspringe fir jungi Schyyspringer.
Mit syre Frau Annemarie het er e Dochter. Dr Georg Thoma isch dr Unkel vum Schyyspringer Dieter Thoma.
Dr Thoma het s Schwarzwälder Skimuseum grindet, wu syter 1997 im Hugehof z Hinterzarte isch. Är isch Ehreburger vu Hinterzarte.
Anne 1997 het er s Bundesverdienschtchryz iberchuu.
Kommunistischer Anarchismus
Dr kommunistische Anarchismus (au Anarchokommunismus, Anarchistische Kommunismus, freihäitlige Kommunismus oder libertääre Kommunismus) isch e politischs Konzept vom Anarchismus, noch däm dr Staat und dr Kapitalismus überwunde und dur Netzwärk vo freiwillige Veräinigunge, Arbeiterrööt und gmäinschaftlige Kommune sölle ersetzt wärde.
Historischi Entwicklig
D Arbäiterbeweegig in dr erste Helfti vom 19. Joorhundert isch seer autoritäär gsi. Erst wo 1841 L’Humanitaire uusechoo isch, häi freihäitligi und antiautoritääri Stimme chönne ghöört wärde, aber scho noch zwäi Usgoobe isch d Zitig underdruckt worde.
1876 het d Grubbe »L’Avenir« mit em Adrien Perrare, Francois Dumartheray und T. Colonna vor de franzöösische Waale d Grundzüüg vom ene »communisme anarchiste« veröffentligt.
Dr Vordänker vo deere Ströömig isch dr russisch Anarchist Pjotr Kropotkin gsi, wo dänkt het, ass dr Anarchismus und dr Kommunismus num zämme chönne funkzioniere. Dr Kropotkin und anderi kommunistischi Anarchiste häi s Konzept vom Kommunismus kritisiert, wie s dr Marxist Lenin wääred dr russische Revoluzioon propagiert het, und häi daas as „Staatssozialismus“ bezäichnet und as totalitäär und elitäär abgleent.
S Konzept
Anarchokommunistischi Vorstellige si konzepzionell mit de Ideä vo dr anarchosündikalistische Beweegig verwandt. Si zien d Sälbstverwaltig vo de Arbäiter in de Betriib dr Füerig dur e revoluzionääri Klassepartei oder parlamentarischi „Verdrätig“ vo de Inträsse vo de Arbäiter vor. Si wäi eso verhindere ass noch ere soziale Revoluzioon nöiji Herrschaftsforme entstöön. Eso gränze si sich ab gege dr bürgerlig Reformismus wien er öbbe in dr Weimarer Republik existiert het und au gegen e Marxismus.
D Gsellschaftsornig vom kommunistische Anarchismus isch herrschaftsfrei, egalitäär und sälbstverwaltend und het käini hierarchische Strukture und Gsetz. Dr Riichdum vo dr Gsellschaft wurd dur die freiwilligi und solidarischi Form vom Wirtschafte grächt verdäilt. S Brivatäigedum söll abgschafft wärde. Was dr äinzelni brucht, söll dr Maasstaab si, wil mä dr Wärt vo dr Arbet vom Äinzelne nid objektiv cha berächne, und wemm män en festläit, wer daas willkürlig und autoritäär. Dr Äinzelni söll sich frei chönne entfalte und si Freihäit wird nume begränzt, wenn si d Freihäit vo de andere stöört.
Solon
Dr Solon (* woorschinlig um 640 v. d. Z. z Athen; † vermuetlig um 560 v. d. Z.) isch en athenische Staatsmaa und Lüriker. Im Vergliich zu andere Lüt us sinere Zit wäiss mä über e Solon relativ vil. Es macht dr Iidruck, ass dr Solon as Gsellschaftsanalütiker, as politische Füerer und Reformer, aber au as Dichder, Filosoof und Redner en ussergwöönligs Aasee gnosse het.
In dr Antike het mä dr Solon zu de siibe Wiise vo Griecheland zelt. Die modärni Forschig beschäftigt vor allem si politischs Dänke und Handle, wo d Entwigglig vo Athen zun ere Demokratii iigläitet het. Er het d Schuldsklaverei z Athen verbote, het sich drfür iigsetzt, ass jede Bürger mitverantwlig isch für die grächti Ornig (Eunomii) im Polisverband und het die ganzi Bürgerschaft an d Herschaft vom ene Gsetzwärk bunde, wo schriftlig festgläit gsi isch.
Sini Mitbürger häi zum Däil villicht von em sogar erwartet, ass er si Stellig as Nöiordner und Gsetzgääber wurd usnütze, zum sich zum Tyrann z mache, dr Solon het aber, won er mit sim Reformwärk fertig worde isch, sini Häimetstadt für e langi Zit verloo und isch go umeräise. Eso häi d Bürger d Verantwortig für die nöiji Ornig sälber müesse übernee.
Dietweiler
Dietwiller (frz. Dietwiller, dt. Dietweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dietwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128 àls Dietwilare.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
´ vun Dietwiller ìsch. Dietwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dietwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Taylor York
Dr Taylor Benjamin York (* 17. Dezämber 1989) isch ä US-amerikanische Musiker, Songschriiber u Produzänt. Er isch dr Lead- u Rythmus-Gitarrischt i dr genre-neutrale Band Paramore.
Biografie
Dr Taylor isch als jüngste vo drüü Giele am 17. Dezämber 1989, z'Nashville, Tennessee gebore. Si Vater, dr Peter York, isch Vorsitzende u CEO vo dr Capitol Christian Music Group. Peter isch ou Gitarrischt u het am Taylor u siim Brüetsch Justin ds Instrument biibracht. Taylors ältsichte Brüetsch, Chris York, isch Senior Director of A&R bi Capitol Records.
York isch mit dä Farro-Brüetsche (Josh u Zac) sho i ere Band gsi, bevor si d'Hayley Williams hei kenneglert. Dr jünger Farro Brüetsch, Zac, het dr York u d'Williams bi emne Highschool-Footballspiel annenang vorgstellt, wo si sech vo afang ah guet verstande hei. Dr Taylor isch biim Schriibe vo Lieder wie "Conspiracy" vo ihrem Debütalbum "All We Know Is Falling" u am Bonustrack "O Star" beteiligt gsi, was z'erste Lied isch wo dr Taylor u d'Hayley zämme hei gschriebe, churz drufabe wo si sech hei kenneglert. Siit 2007 isch dr Taylor es offiziells Mitglied vo Paramore.
Iiflüs
Taylor het bekannt gäh das zu sine Lieblingskünstler mewithoutYou, Radiohead, Kent, Yann Tiersen, At the Drive-In, Failure, Björk, Kadawatha u Paper Route ghöre. Ih jüngerer Zyt het er i Interviews Afrobeat-Musig als grosse Ihfluss für z'Album After Laughter agäh. Talking Heads, Fleetwood Mac, Blondie, Paul Simon, The Strokes, Thomas Mapfumo, Tame Impala und The Cure si äbefalls als Ihflüss u Lieblingskünstler priisgäh worde.
Paramore
Wo är jünger isch gsi het York, bevor "All We Know Is Falling", d'Backup-Vocals gmacht. Nachem Abgang vom Hunter Lamb im Jahr 2007 isch er als Rythmusgitarrischt zu Paramore cho. I de Begleittexte vom zwöite Album vo dr Band, Riot!, hei ne d'Hayley Williams, dr Josh Farro u dr Zac Farro i ihrne Dankeschönsliste ufgnoh. Er het ghulfe bim schriebe vo de Lieder "That's What You Get" u am Bonustrack "Stop This Song." Nach dr Veröffentlichig vo Riot! het Paramore es Live-Album, The Final Riot! veröffentlecht. York isch i de Liner Notes vom Live-Album als Mitglied dr Band ufgfüehrt worde. Am 15. Junni 2009 isch er vo Paramore offiziell als offizielles Mitglied annerkennt worde. Nachdäm Josh u Zac Farro d'Band verlah hei, het d'Williams güsseret, dasss sie sech sicher sigi, dass dr Taylor ou d'Band wird verlah. York het imene Interview gseit: "Wos Bärgab isch gange, isch es für mi schwierig gsi e Entscheidig z'träffe. I bi eifach no nid parat gsi. I bi zämebroche u ha irgenndwenn agfange z'gränne, well i ha eifach gwüsst dasi no nid fertig bi u das igs mega liebe mit em Jeremy u ar Hayley ire Band z'si, I ha no meh mit dr Band z'tüe, darum hani füregluegt unds eifach gmacht." D'Hayley het zuegäh dass sie denzumal nit so nach am Taylor isch gstande. Sie hei sech jedoch imene Kaffe zämme troffe, nachdem sie zäme are Show si gsi. D'Hayley seit dass sie nachdem i ihrem Outo grännet u gwüsst het, dass d'Band dermit iiverstande wird si dass dr Taylor bliibt. Siitdäm si sie sech wieder nöcher cho. York het sithär am Scriebe u Ufnäh vo ihrne Albe teilgnoh. Im 2015 het d'Hayley Williams Paramore ufgrund vo Depressione fürne churti Zyt verlah. Dr Taylor isch denn als einzigs Mitglied vo Paramore übrig blibe, wo dr Bassist Jeremy Davis später d'Band verlah het. Er het dr York u d'Williams i emne Rechtsstriit über ds Eigetum u d'Urheberschaft vo Lieder ufem vierte Paramore Album verwicklet. D'Williams het dr York als öbber globt wo ihre ghulfe het während ihrere Depression am Läbe z'bliibe. Si seit ou das er dr Grund isch dases Paramore no e Band isch u si sech nid ufglöst het.
Eusozialität
Eusozialität (vo griech. ευ „guet“ und lat. socialis „kameradschaftlig“) isch d Bezeichnig für s Verhalte vo dr Staatebildig im Dierriich. Si isch bsunders uffellig bi de Huutflügler, z. B. bi Ameise, Honigbiine, Wäspi, chunnt aber au bi andere soziale Insekte wie de Termite, bi andere Arthropode und sogar bin e baar Garnelearte vor. Eidütig eusoziali Süüger si d Nacktmull; bi de Graumull si nid alli sicher öb si eusozial siige. Mänggisch sait mä ass au gwüssi Hünd (lat. Canidae) eusozial siige. Au wenn do kei biologischi Sterilität vo Gruppemitgliider vorlit, paare sich meistens nume d Alpha-Tier unter de Männli und Wiibli.
Für ächti Eusozialität müesse vier Bedingige erfüllt si. Das si
Isch nume die ersti Bedingig erfüllt, redet mä von ere quasi-soziale Art, wenn nume die letzti nit erfüllt isch, handlet es sich um e semi-soziali Art. D Übergäng chönne aber fliessend si. D Eusozialität umfasst e strängi Rangornig, wo d Ufgobe wie d Begattig, Bruetpfläg, Bau, Abwehr vo Find und Füehrig für einzelni Gruppe festschriibt.
Wil d Eusozialität e hochs Mass an Altruismus bruucht, wird in ihrem Zämmehang hüfig d Theorii vom egoistische Gen diskutiert.
Miley Cyrus
D Miley Ray Cyrus (* 23. November 1992 z Nashville, Tennessee als Destiny Hope Cyrus) isch a US-amerikanischi Schouspiilere u Sängere. Ihrä Durchbruch vrdankt si dr Fernsehserii „Hannah Montana“, wo si d Hannah Montana/Miley Stewart spiilt.
Läbä
D Miley Cyrus isch d Tochter vor Leticia geb. Finley u vom Countrysänger Billy Ray Cyrus. Ihri Gotte isch d Dolly Parton. Ihri äuterä Haubgschwüschterti Brandi u dr Trace Dempsey Cyrus chömmä vorä frühärä Beziehig vo ihrä Mueter Leticia u si beidi vom Billy Ray Cyrus nach dr Hochzyt adoptiert worre. Si het zwöi jüngeri Geschwüschter, Braison u d Noah Lindsey Cyrus. D Miley Cyrus isch uf dr Farm vo ihrä Euterä ir Nächi vo Nashville ufgwachsä u isch uf d Heritage Middle School gange. Zu ihrä beschtä Fründä zähle d Schauspiilkollege Mitchel Musso u Emily Osment u d Mandy Jiroux, wo mit ihre bi YouTube d „Miley And Mandy Show“ betribe het.
Soma (Saft)
De Soma (Sanskrit: सोम, soma m.) isch e Ruuschtrank, wo i de Vede gnennt werd und im vedische Kult e wichtigi Role gspillt het. De Soma het nöd nu biruuscht, sondern au inspiriert, Muet igflööst und ghailt.
Herstelig
D Zämesetzig und d Herstelig vo dem Ruuschtrank isch nüme bikannt, vermuetet werd as de Soma de Saft vo de Sidepflanze (Asclepias acida) gsii isch, aber anderi Vermuetige schlönd anderi Pflanze vor. Nochem Rigveda isch de Soma e geelbruune oder röötliche Saft. Er werd vo de Somapflanze gwune, wo i de Berge wachst. D Stengel weret mit Stai uuspresst und de Saft lauft dör e wulligs Siib inen Holzchöbel. De raini Soma werd a de Götter gopferet, zum Trinke werd er mit Milch oder Wasser verdünnt und gsüesst. De mythisch Soma aber chunnt vom Himmel, wo ursprüngli au d Haimet vo de Somapflanze gsii isch.
Kult und Vereerig
De Soma isch a de Götter gopferet wore und de Donnergott Indra werd i de Vede as starche Somatrinker bischribe. Aber au di andere Götter trinket de Soma, demit si Unsterblichkait erlanget. De Somasaft isch ase wichtig gsii, as er vergöttlicht woren isch und im Rigveda sind öber 120 Hymne nöd nume em Saft und a de Pflanze sondern au em Gott Soma gwidmet. Im Hinduismus isch de Gott Soma mit dem Moogott Chandrama verschmolze.
Haoma
De Soma isch scho vo de Indoarier hergstellt wore und bi de Iraner het de Saft Haoma ghaisse, wa luutlich exakt mit Sanskrit Soma öberiistimmt. Wie de Soma wachst au de Haoma i de Berge und sini Stengel weret uuspresst. De geeli Saft isch denn mit Milch verdünnt wore.
Landkreis Neu-Ulm
Er gränzd im Oschde an dr Landchrais Genzburg ùn im Siide an dr Landchrais Unterallgai. Im Noorde ùn im Weschde gränzd er an Baade-Wiirdebäärg, im Noorde an an dr Alb-Donau-Chrais ùn im Weschde an dr Landchrais Bibra ùn di chraisfrèi Schdad Ulm. Mid Ulm ùn em Landchrais Biberach bilded er d Region Donau-Iller.
Schded und Gmaine
Zem Landchrais Nei-Ulm ghèère fimf Schded, vier Määrd, aachd Gmaine ùn vier gmaifrèii Bied.
Pädagogische Hochschule Vorarlberg
Di Pedagogisch Hochschuel Vorarlberg (dt. Pädagogische Hochschule Vorarlberg) isch e Pedagogischi Hochschuel im eschtrychische Bundesland Vorarlberg. Si bietet am Standort Fealdkirch Bachelor- un Masterstudie fir s Lehramt Primarstapfle un Sekundarstapfle mitsamt dr Oberstapfle aa, organisiert d Furt- un Wyterbildig fir ca. 6000 Lehrpersone vu allne Schuelarte z Vorarlberg un bildet Freizytpedagoge*ne uus. Praxisschuele vu dr Pedagogische Hochschuel mache fir Studänte*ne Lehrerfahrige in dr Primar- un Sekundarstapfle megli.
Gschicht
Grindet woren isch d PH Vorarlberg am 29. Septämber 2007 unter em Räkter Ivo Brunner, dr offiziäll Vollbedriib het am 1. Oktober 2007 aagfange. Entstande isch di Pedagogisch Hochschuel us vier Vorgängerinschtitutione: dr Pedagogisch Akademy vum Bund z Vorarlberg, em Pedagogische Inschtitut vum Land Vorarlberg, em Pedagogische Inschtitut vum Bund z Vorarlberg un em Religionspedagogische Inschtitut vu dr Diözese Feldkirch.
Furtbildigsaagebot
D Furtbildigsaagebot fir Landeslehrer*ne un Bundeslehrer*ne umfasse pro Semeschter rund 350 bis 400 ai- un meedägigi Kirs.
Hochschuelrot
Dr Hochschuelrot bstoht us fimf Mitglider, wu in verantwortigsvolle Positione in dr Gsellschaft, vor allem in dr Pedagogik, dr (Beruefs-)bildig un dr Wisseschaft schaffe oder gschafft hän, un wäg ire große Chänntnis un Erfahrige ne Bydrag chenne laischte, wie d Zyl un d Ufgabe vu dr Pedagogische Hochschuel chenne braicht wäre.
Mitglider vum Hochschuelrot: Erwin Beck, Ivo Hajnal, Erwin Niederwieser, Beate Raabe-Schasching, Barbara Schöbi-Fink.
Inschtitut
Di Pedagogisch Hochschuel Vorarlberg isch in vier Inschtitut organisiert:
Automobilsport
Dr Autisport isch e Form vom Motorsport und umfasst alli Diszipline und Wettbewärb, wo s Ziil von ene isch, ass mä mäistens vierredrigi Motorfaarzüüg so schnäll oder so gschiggt wie mööglig faart.
E groosse Däil vo de Autisport-Veraastaltige si Gschwindigkäitswettbewärb. Dene säit mä mäistens Autirenne. E Hufe von ene finde uf spezielle Motorsport-Rennstrecke statt, wo bsundrigs doodrfür baut worde si, anderi uf abgsperrte gwöönlige Stroosse (Stroosserenne). Es git au no Offroad-Renne für Gländwääge. Stroosserenne uf Stroose, wo nit abgsperrt si, si mäistens illegal und bringe anderi Vercheersdäilnäämer in Gfoor. Si wärde doorum nit zum Autisport zelt.
S erste Autirenne het am 22. Juli 1894 vo Bariis uf Rouen (126 km) stattgfunde. 102 Faarzüüg si aagmäldet gsi, drunder 39 mit Dampfaadriib, 38 mit Benzinmotor, 5 mit elektrischem Aadriib, 5 wo mit komprimierter Luft gfaare si, und äis mit eme Fääderemechanismus; 15 Auti si am Ziil aachoo. Gwunne het dr Albert Jules Groof vo Dion mit sim Dampfwaage. Die ersti „Rennformle“ mit Vorschrifte im Bezuug uf s Gwicht und d Bsetzig isch dr Gordon-Bennett-Göp gsi. 1906 isch s erste Rundstreckirenne duuregfüert worde, dr Grand-Prix vo Frankriich.
Äine vo de erste Autisportler in Dütschland isch dr Hubert von Herkomer gsi, wo 1905 s erste Zueverlässigkäitsrenne, d Herkomer-Konkurränz aagstoosse het.
Es git verschidnigi nazionali und internazionali Motorsportmäisterschafte und Serie für Auti. Zu de bekanntere ghööre d Formle 1, d IndyCar Series, d GP2-Serii und d Rallye Dakar.
Kreis Melezza
Dr Chrais Melezza (ital. Circolo della Melezza) bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Isole, Locarno, Navegna, Onsernone un Verzasca dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Verscio.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Bursins
Bursins (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bursins lyt an dr Waadtländer Côte. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Le Vernay un Le Molard. D Gmaiflechi umfasst 57,2 % landwirtschaftligi Flechi, 32 % Wald, 10,6 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bursins isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1011 as Bruzinges (vor 1031 Brucins). Le Vernay isch no bis 1830 en aigeni Gmai gsii un isch derno unter dr Nochbergmaine ufdailt wore.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 21,4 % gläge.
Religion
55,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 21,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,7 %, CVP 4,3 %, FDP 12,7 %, GLP 3,7 %, GP 11,0 %, SP 20,5 %, SVP 35,0 %, Sunschtigi 0,7 %.
Dr Burgermaischter vu Bursins isch dr Philippe Parmelin (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 522 Yywohner 83,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,9 % Dytsch, 1,3 % Italienisch un 9,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Kreuzwald
Krizwald oder Kreizwald (lothrìngisch; frànzeesch Creutzwald, bìs 1961 Creutzwald-la-Croix, ditsch Kreuzwald) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Krizwald lijt ìm Warndt, direkt àn dr Granz zum Saarland.
Gschìcht
D Gmein Krizwald ìsch entstànde ìm Johr 1766 durich dr Zammeschluss vun dr Derfer Creutzwald la Croix, Wilhelmsbronn und Creutzwald La Houve. Creutzwald la Croix ìsch grìndet worre ànne 1602 (1680 Critzvald), Wilhelmsbronn ànne 1626 und Creutzwald La Houve ànne 1700 (1705 La Houve).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Krizwald ìsch dr letscht Ort z Frànkrich gsin, wie noch e Kohlebarigwark bedrìwe worre ìsch. S Barigwark La Houve ìsch àm 23. April 2004 gschlosse worre.
Verwàltung
vun Krizwald ìsch. Krizwald ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Krizwald ghert zem Rhinfrankisch.
Pàrtnerstàdt
Pàrtnerstàdt vun Krizwald isch Dillingen/Saar (sitt 1967)
Innozenz IV.
Dr Innozenz IV. (* um 1195 z Genua; † 7. Dezämber 1254 z Neapel), as Sinibaldo de Fieschi (au: Sinibald Fieschi) uf d Wält choo, isch vo 1243 bis 1254 Babst gsi. Er isch us äinere vo de erste Familie vo dr genuesische Oberschicht cho und isch noch sim Studium z Parma und Bologna äine vo de bedütendste Kanoniste zu sinere Zit gsi.
Si Vorgänger isch dr Coelestin IV., wo aber nume 17 Dääg Babst gsi isch. Noch ere Sedisvakanz vo 19 Möönet isch schliesslig z Anagni vom Konklav dr Kardinal Fieschi zum Babst gweelt worde. Wenn vor dr Waal dr römisch-dütsch Kaiser Friedrich II. e Fründ vom Kardinal Fieschi gsi isch, isch er noch dr Waal e Find vom Babst Innozenz gsi. Er het an d Kurie e Brief gschiggt, ass er hoffi, ass d Differänze zwüschen em Riich und em Häilige Stuel fründschaftlig chönni glööst wärde. D Verhandlige wo churz druf aagfange häi, häi aber zäigt, ass dr Friedrich II. sich de Aasprüch vom Babstes nit het welle underwärfe, und au ass dr Babst d Wünsch vom Friedrich nit het welle erfülle.
Usser siner Usenandersetzig mit em Friedrich, won er für abgsetzt erklärt het und d Gegeköönig Heinrich Raspe und Wilhelm vo Holland gegen en understützt het, het dr Innozenz au im Friedrich sini Noochfolger, dr König Konrad IV. und denn dr Manfred befeedet. Au mit andere Monarche isch er nid guet uschoo: so het er au dr Köönig Sancho II. vo Portugal und dr Köönig Jakob I. vo Aragón für abgsetzt erkläärt. Au d Verfolgig vo Chetzer isch em wichdig gsi, und er het am 15. Mai 1252 d Bulle Ad Extirpanda erloo, wo bald die allgemäin anerkennti Norm für s Inquisitionsverfaare worden isch. Si het under anderem d Folterig vorgsee, zum d Wooret z finde, was vorhär in Chetzerprozäss nit üblig gsi isch, aber vo denn aa joorhundertilang as normal gulte het.
Bahnhof Paris-Nord
Dè Pariser Nordbaanhof (französisch: Gare de Paris Nord, öfters kurz Gare du Nord), lyt im 10. Arrondissement vo Paris am Place Napoléon III. un isch dè am meischtè frequèntyrte Baanhof z Europa. Däglich wörred a sellèm Kopfbaanhof öppè è halbi Million Faargäscht abgfèrtiget.
Gschichtè
Dè Vorgänger vom Nordbaanhof isch dè am 20. Juni 1846 ygweite un vo dè Familliè Rothschild finanzyrte Belgische Baanhof. Desèbb hèt allerdings schu 1854 s aaschtygende Vokeersuffchò nimmi hèt chönnè stämmè, wa sich bsunders bo, Bsuèch vo dè Queen Victoria zeigt hèt, dèrrè iren Sonderzùg i dè letschtè Minutè zum benõchbòrtè Pariser Oschtbaanhof (Gare de l'Est) umgleitet wörrè hèt müèsè.
Dè Bräsident vo dè Ysèbaagsellschaft Chemins de fer du Nord, dè James Mayer Rothschild, hèt dè Architèkt Jakob Ignaz Hittorff, wo uss Köln chò isch un z Paris gläbbt hèt, zämmè mit èm Köhler Heiner) mit dè Baublaanig beuffdraagt. Im Mai 1861 isch mit èm Bau aagfangè worrè, dè Baubüèz isch bis Dezembèr 1865 gangè. Schu wôrend èm Schaffè isch dè Baanhof am 19. April 1864 uff gmacht worrè, obwoll am EG nõ witeri einèhalb Johr baut worrè isch. Diè 180 Meter langi Prunkfassadè isch um èm großè voglastè Bogè ummè aaglait worrè. S Bauwärch hèt die üblichi U-Form von èm Kopfbahnhof uffgwisè. Dè neue Baanhof hèt è Flächi vo 3,2 ha un isch dõmit dreimal so groß wiè sin Vorgänger.
D Fassadè vom ehemòligè Belgischè Baanhof isch nõch Lille translozyrt un dört um è zuèsätzlichs Stockwärch un èn Uhrdürmle, als Fassadè vom Baanhof Lille-Flandres widdervowendet worrè.
Braunberg
De Bruunbärg isch en 877 Meter höcher Bärg im nördliche Schwarzwald. Er bschtoht us em grosse und em chline Bruunbärg, wo durch en Sattel mitenand verbunde sind.
Bahnhof Paris-Nord
Gschichtè
Barallel zum Bau vo dè LGV Nord isch dè Baanhof umfassend umbaut woorè, well mit dè Inbedrybnaam vo dè Streggi un vom Eurodunnel mit èrè Steigerung vo dè Aazaal Reisendè vo 21 uff 36 Millionè bro Johr grechnèt worrè isch. Unter andrem isch è unterirdischs Parkhuus mit 1300 Stellblätz für Pkw gschaffè worrè. Dè Nordbaanhof isch è Baanhof für d Vorschtädtler („Banlieusards“), well 85 Brozènt vo allnè Faargäscht dõdezuè ghörèd. Sèll hochi Zaal a Pendler isch au kei wunder, well s im Nordè vo Paris i dè Regionè a dè unterè Seine un witer bis in nordfranzösischè Spitz vom Hexagon bim Département Pas-de-Calais wǜrtschaftlich nit so edel lauft, diè für Frankrych tǜpischè Zentralisyrig erledigt dè Rèscht.
Braunberg
Lag vom Bärg
De Bärg ligt südöschtlich vo Oppenau und wird uf drü Site, nämlich im Oschte, im Süde und im Weschte vo de Rench umflosse. Im Norde isch s Liirbachtal und de Breitebärg, wo d Gränze vom Bruunbärg düent markiire. De Bärg ligt uf de Gemarkig vo de Gmeine Oppenau und Bad Peterstal-Griesbach.
Bahnhof Paris-Nord
Grandes lignes (Fèrnvokeer)
International Dè Nachtreisezùg CNL nõch Bèrlin un Hamburg vokeert sit 2008 vom Oschtbaanhof, d Streggi füürt nimmi übber Lüttich un Köln, sondern übber Lothringè un s Saarland.
Braunberg
Geologie
Wi im Nordschwarzwald üblich, so isch au uf em Bruunbärg de Bundsandschtei di oberschti Gschteinsschicht. Bi Wanderige um und uf em Bruunbärg cha me di rote Bundsandschteischichte guet gseh.
Bahnhof Paris-Nord
Grandes lignes (Fèrnvokeer)
National
Stadtvokeer
Im Baanhof haaltè d Linniè 4 un 5 vo dè Pariser Métro. Mit dè M4 in Richtig Porte d’Orléans cha mò übrigens dirèkt d Baanhööf Gare de l'Est un dè Weschtbaanhof erreichè. Sell isch insofèrn intressant, well s bi Baanreisè via Paris sèlbscht mit èm TGV kaum Möglichkeitè (Stand: Juni 2015) git, en passant a Paris vorby z chò. asè muè mò z. B. bi nèrè Reis vo Monnèm odder Kölle i d Bretagne bis zum Oscht- bzw. Nordbaanhof, dürt umschtygè i d M4 bis Montparnasse, un vom Weschtbaanhof mit èm Zùg witer i d Bretagne faarè. Zwei Nõchdeil hèt sell Prozedere: Èrschtens vomischet sich d Bassagyrschtröm vo dè Durchreisendè un èm innerstädtischè Vokeer un zweitens koschtet dè Stadt-Transfer vom Nord- odder Oschtbaanhof uugfäär 45-50 Minutè bis zum Weschtbaanhof.
Hefe
Under Hefe oder Heeby wärded verschideni pilzlechi Organisme verstande:
Gurtweil
Gurtwyl (amtlich Gurtweil) isch e alts Dörfli zwüsche Waldshuet un Düenge un isch 1975 zu Waldshuet iigmeindet wore. S isch jetz en Ortsteil vo Waldshuet-Düenge. Me cha vo Waldshuet uf Düenge schtatt über d Schmittenau au s Dal uf über Gurtwyl fahre.
Mit 1624 Ywohner isch s de gröscht Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge.
Geografy
Gurtwyl litt im Schlüechtdal am Underlauf vo de Schlüecht im Südschwarzwald. S Dorf litt dört, wo sich s Dal wytet, in de letschte vier Kilometer in Nord-Süd-Richtig. In West-Ost-Richtig erstreckt s sich bis uff d Bergrucke vom Neuberg und em Mühleberg (jewyls ca. 560 Meter über de NHN). Zum Stadtdeil ghört numme Neuberg, wo mittlerwyli mit em Ort verschmulze isch.
Gschicht
Gurtwyl isch 873 als Gurtwila zum erschte Mool urkundlich erwäänt worre, i dr Gegend hend allerdings scho Römer gwohnt gha. 894 het s Chloschter Sankt Galle Gurtwyl als Lehe überchoo; dr Ort het oft de Bsitzer gweggselt, i dr Mitte vum 13. Joorhundert ischs en habsburgerischs Lehe worre, 1502 a Sankt Bläsi cho, wo s Dorf schliessli a d Herre vo Heidegg vo Luzärn verchauft hen. D Herre vo Heidegg hen um 1600 s Schloss Gurtwyl baut, wo im Drysigjährige Chrieg abebrännt worre isch. Churz vor em End vum Chrieg hen d Heidegger Gurtwyl wiider a Sankt Bläsi zruggverchauft.
Dr Loskaufvertrag vo dr Grafschaft Hauenstein, e wichtigs Ereigniss vo de Salpeterunruhe, isch am 15. Januar 1738 z Gurtwyl unterschriibe worre.
Nooch dr Völcherschlacht bi Leipzig sin chranki öschtrychischi Soldate z Gurtwyl bhandlet worre, durch Seuche sin rund 3000 Soldate un 271 Gurtwyler (über d Hälfti vo dr Bevölchrig vum Dorf) um s Läbe cho. Am End vum Zweite Wältchrieg isch Gurtwyl am 27. April 1945, zwee Däg nooch Waldshuet un Düenge, vo marokkanischi Truppe befreit worre.
Dialäkt
Dr gurtwyler Dialäkt ghört zum Hotzewälderisch, d Lütt schwätze ehnder wie z Waldshuet.
De Teggschusschnitt vum gurtwyler Dialäkt stammt vo de gurtwyler Website:
Nirriti
D Nirriti (Sanskrit: Nirṛti f.) isch im Hinduismus d Göttin vom Verderbe und werd as d Muetter vo de Angst und d Frau vom Uurecht bischribe. Si bringt a de Lebige und a de Toote Uuhail. Ere weret schwaarzi Chlaider gopferet.
De Nirriti (Sanskrit: Nirṛti m.) werd mengisch astell vom Surya as de Welthüeter (lokapāla) vom Südweste gnennt. Sis Riittier (vāhana) isch en Esel.
St. Albanbrücke
D Dalbebrugg isch e Rhiibrugg in dr Schwizer Stadt Basel gsi. Si isch vo 1955 bis 1973 in Bedriib gsi, bis si mit dr zääspurige Schwarzwaldbrugg ersetzt worden isch.
Vorgschicht
Wo am Aafang vom 20. Joorhundert, im Joor 1901, e Baulinieblaan für d Erwiterig vo de Quartiere Wettstäi, Dalbe und Bräiti gmacht worde isch, isch din au e Stroossebrugg blaant gsi, wo 120 Meter bachab vo dr Verbindigsbaanbrugg hätt sötte baut wärde. Die Brugg het mä zerst emol uf Iis gläit und erst noch em Erste Wältchrieg het d Bevölkerig afo verlange, ass mä d Brugg wurd baue. 1926 isch e Kredit für e Vorstudie für e witeri Rhiibrugg bewilligt worde und am 7. August im gliiche Joo het e Volksiniziative verlangt, ass bald e „Hallwilerbrugg“ baut wurdi. D Dreiroosebrugg isch aber bressanter gsi, und usserdäm het mä zerst no welle uusefinde, öb e nöiji Brugg, e Hallwiler- bzw. Bräitubrugg villicht e dobbelstöckigi Kombinazioon mit dr Iisebaanbrugg, wo het müesse umbaut wärde, sött wärde. Und will mä au no vorghaa het, d Wettstäibrugg z verbräitere, isch dr Bau vo dr Brugg no äinisch verschoobe worde. Si isch aber immer nöötiger worde, wil si dr Durchgangsvercheer Rhii-Wiisdatal und dr Schweervercheer Rhiihaafe-Innerschwiz hätt sölle kanalisiere. Im Juni 1949 het dr Groossi Root vo Basel e Rootschlaag für e Bau von ere Hängibrugg mit ere Spannwiti vo 220 Meter vorgschlaage, wo de Bedürfniss vo dr Rhiischifffaart wurd Rächnig drääge. E Kommission het s Brobleem denn drei Joor lang studiert und vorgschlaage, ass mä e Spannbetonbrugg mit ere Middelöffnig vo 135 Meter wurd baue. Wil aber d Erfaarig mit Spannbeton no gfeelt het, het sich d Regierig für e Liichtstaalbalke-Brugg über e Rhii entschiide, und am 10. Mai 1953 het s Volk dr Bau von ere Dalbebrugg aagnoo.
D Brugg
Im Juli 1953 häi d Bauarbäite aagfange. D Firma Buss AG, s Ääscheniöörbüroo A. Aegerter, d Dr. O. Bosshardt AG und d Diefbaufirma ''Ed. Züblin & Cie. AG'' häi e 250 m langi Staalbalkebrugg mit ere sogenannte orthotrope Faarbaanblatte baut, mit zwäi Pfiiler und drei Fälder mit Spannwiitene vo 57,5 m, 135,0 m und 57,5 m. Si het e maximali Bauhööchi vo 5,6 Meter über de Pfiiler gha und 2,75 Meter im Hauptfäld, isch 22 Meter bräit gsi, het vier Spuure zu 3 m ghaa und zwäi zwäi Meter bräiti Velo wääg wo uf dr gliiche Hööchi wie d Autifaarbaan gsi si, und zwäi drei Meter bräiti Drottwaar. Anstatt wie s bis denn üüblig gsi isch, d Brugg z verniete, het mä sä elektrisch verschwäisst. D Faarbaan isch am Scheitel 1,30 m hööcher as d Widerlager gsi. 21½ Mönet het s Baue brucht und am 2. April 1955 isch si für e Vercheer eröffnet worde. Wil si so liicht baut worden isch, het si bald dr Übernaame „Zitterbrugg“ überchoo. Am 18. und 19. Juni 1955 het s e Volksfest zur Iiweijig gee.
Abbruch
Scho bald het mä gsee, ass d Brugg im Zämmehang mit dr blaante Verbindig vo de Autibaane A2, A3 und dr dütsche A5 z chlii isch und mä sä dur e bräiteri Autibaanbrugg muess ersetze. In dr Lugge zwüsche dr Verbindigsbaanbrugg und dr Dalbebrugg het mä denn die zääspuurigi Autibaanbrugg, d Schwarzwaldbrugg, baut. 1973 het mä d Dalbebrugg abbroche und wo dr Nordchopf vo dr Brugg gsi isch, befindet sich hüte s Museum Tinguely.
Hela Province
Hela (Tok Pisin: Hela) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. In dr 10.500 km² große Provinz läbe iber 350.000 Yywohner (Stand: 2010). D Nochberprovinze vu Hela sin Sandaun, Western (Fly), Southern Highlands, Enga un East Sepik. Hauptstadt isch Tari mit rund 8.000 Yywohner.
Hela isch entstande am 17. Mai 2012 dur Uusgliderig vu dr Dischtrikt Komo Magarima, Koroba-Lake Kopiago un Tari-Pori us dr Provinz Southern Highlands. Dr Name chunnt vum mythische Urahn Hela, wu verschideni ethnischi Gruppe in dr Region ihri Härchumft druf zruckfiere.
Dischtrikt un LLG
D Provinz Hela isch in drei Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Hauptbahn
Hauptbaanè sin Ysèbaaschtreggè, wo im Gegèsatz zuè dè Näbbèbaan s Grundnetz odder s Rüggròt vom Baansischteem darschtellèd.
Dütschland
È Definition vo Haupt- un Näbbèbaanè git s i dè Ysèbaa-Bau- un Bedrybsordnung (EBO). Dè § 1 Abs. 2 lutet:
Mit dè Neufassung vo dè Bedrybsordnung (BO) vo 1958 isch die zuèlässigi Gschwindigkeit uff 140 km/h aaghobbè worrè. Mit dè EBO-Neufassung vom Mai 1967 isch diè zuèlässig Gschwindigkeit uff Näbbèbaanè nõch § 40 (2) EBO vo 60 uff 80 km/h un uff Hauptbaanè vo 140 auf 160 km/h aaghobbè worrè.
Dõdemit sin Uusnaamegenèmmigungè vom Bundesvokeersminischter für d Züüg Rhygold un Rhypfyyl nimmi nötig. Für Faartè mit übber 140 km/h hèt d Bundesbaan 1962 Vorläufige Richtlinien für die Planung und Durchführung von Zugfahrten über 140 km/h bis 160 km/h usègää. Mit dè Drittè EBO-Änderungsvoordnung isch im Mai 1991 diè zuèlässigi Högschtgschwindigkeit vo Personèzüüg uff Hauptbaanè vo 160 uff 250 km/h uègsetzt worrè. Sèllèwäg isch bsunders für d Intercity-Züüg, wo mit bis zuè 200 km/h vokeerèd, kei Uusnaamezuèlassung mee nötig.
Öschterrych
Hauptbaanè sin im § 4 vom Ysèbaagsetz vo 1957 definyrt:
Schwiz
Art. 2 vom Ysèbaagsetz lutet bis 2009 (uffghobbè durch Ziff. II 13 vom BG vom 20. März 2009 übber d Baanreform 2, mit Wǜrkung vom 1. Jan. 2010):
Skandinaviè
Z Skandinaviè git s i jeddèrè Landessprõch i dè Übbersetzung dè Begriff Stammbaan. Sèlli Definition wörd nit wiè z Dütschland mit dè Gegèübberschtellung vom Begriff Hauptbaan un Näbbèbaan gmacht. In Schwedè, Norwegè un Dänemark sin sèll Streggè, wo nõch dè urschprünglichè Feschtlegung Landesdeile mitènand vobindè.
Si hèn im Normalfall dè Standard vo Hauptbaanè, deggèd abber nit wiè nõch dè dütschè Definition è Grundnetz ab, sondern sin übbergordnèt aazluègè.
Z Norwegè benamst mò mit Stammbaanè innernorwegischi Fèrnbaanè zwǜschè dè "Landesdeil".
Banedanmark bruucht z Dänemark zwar dè Begriff Hovedbaner, definyrt èn abber folgendermassè: "Hovedbaner udgør det overordnede banenet, der binder landsdelene sammen.". Denäbbè vowendèt Banedanmark d Definition Regionalbaner, wo großi Städt wiè Aalborg un Frederikshavn mit èm z Dütschland gwoontè Standard von èrè Hauptbaan vobindè. Reini Näbbèbaanè wörrèd z Dänemark als Sidebaner benamst.
Hywyys
Diè gsetzlichè Definitioné un d Umgangsschprõch stimmèd öfter nit. È umgangsschprõchlichi Näbbèbaan cha rächtlich gsää è Hauptbaan sy odder s isch umkeert.
Kleisthenes
In dr griechische Antike häi zwäi bedütendi Persone mit em Naame Kleisthenes gläbt:
Kabinett Filbinger II
S Kabinett Filbinger II het s in dr 5. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg no dr Landdagswahl 1968 gee
Georg Fuchs (Biologe)
Dr Georg Konstantin Fuchs (* 29. Novämber 1945 z Ellwãng) isch e dytsche Mikrobiolog un Hochschuellehrer.
Läbe un Forschig
Dr Fuchs het Biology an dr Universitet Fryburg studiert, wun er 1973 d Diplombriefig abglait het. Anne 1975 isch er bim Rudolf Thauer an dr Ruhr-Universitet Bochum mit ere Arbet iber di enzymatisch Oxidation vu Chohlemonoxid promoviert wore.
Noch eme Forschigsufenthalt z Madison/USA isch er vu 1976 bis 1982 wisseschaftlige Mitarbaiter vum Rudolf Thauer am Laboratorium fir Mikrobiology an dr Philipps-Universitet Marburg gsii, wun er si 1980 iber di biologisch Fixierig vu Chohlestoff habilitiert het.
Anne 1982 het dr Fuchs en Ruef as Ordinarius an d Universitet Ulm iberchuu, wun er au Laiter vu dr nei yygrichtete Abdailig Aagwändti Mikrobiology gsi isch. 1994 isch er as Noofolger vum Gerhart Drews as Ordinarius uf dr Lehrstuel fir Mikrobiology am Biologische Inschtitut II vu dr Universitet Fryburg gruefe wore. Vu 1990 bis 1998 isch er Koordinator vum DFG-Schwärpunkt „Anaerobier“ gsii un vu 1998 bis 2008 Koordinator vum DFG-Graduiertekolleg „Biochemie der Enzyme“. Anne 2011 isch dr Georg Fuchs emeritiert wore.
Hauptforschigsbiet vum Fuchs sin zäntrali Stoffwägselwäg un Enzym in Bakterie, im Vordergrund vu sym wisseschaftlige Inträssi stehn doderby verschideni Themene:
Vu 1987 bis 1989 isch dr Fuchs Bresidänt vu dr Verainigung fir Allgmaini un Aagwändti Mikrobiology gsii.
Uusgläseni Publikatione
Vu 1986 bis 1996 het dr Fuchs d Zytschrift FEMS Microbiology Reviews uusegee.
Kreis Navegna
Dr Chrais Navegna (ital. Circolo della Navegna) bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Isole, Locarno, Melezza, Onsernone un Verzasca dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Tenero-Contra.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Gotthardpass
De Gotthardpass oder churz Gotthard (im Üürner Dialäkt Gotthrt, Passo del San Gottardo, RMS undefined) isch sit de Eröffnig vo de Gotthardbaan im Jaar 1882 de wichtigschti Alpepass im Nord-Süd-Vercheer über d Alpe. De Pass isch zwüschet Andermatt i de Ursere und Eriels (Airolo) i de Leventina im Kanton Tessin. De Name häd de Pass vom Patron vo de Kapälle uf de Passhöchi.
der Naame vom Pass
D Gschicht vom Bärg isch im Artikel Gottard im online-Lexikon vom Dicziunari Rumantsch Grischun beschribe.
D Straass
Sit 1980 gits de 16'942 m langi Gotthard-Stroossetunnel zwüsche Airolo und Göschene.
D Isebaan
Am 11. Dezember 2016 isch de 57 km langi Gotthard-Basistunnel vo Erschtfäld bis Bodio (nördlich vo Biasca) als Tail vo de NEAT fahrplanmässig in Betriib gno worde.
Vayu
De Vayu (Sanskrit: वायु, Vāyu m.) oder Vata (Sanskrit: वात, Vāta m.) isch de Windgott im Hinduismus und de Welthüeter (lokapāla) vom Nordweste. De Vayu isch de Biglaiter vom Donnergott Indra und wie de a de Mentsche fründlich gsinnt und bringt Woolstand. Er isch us de Brust vom Purusha entsprunge und isch selber de Vatter vom Affegott Hanuman. Er isch hellhüttig und hebt i de Händ Faane. Siis Riittier (vāhana) isch d Antilope.
Albert-Ludwigs-Universität Freiburg
D Albert-Ludwigs-Universitet Fryybeg (dt. Albert-Ludwigs-Universität Freiburg) isch am 21. Septämber 1457 vum eschtrychische Erzherzog Albrecht VI. grindet wore un isch dodermit eini vu dr elteschte Universitete z Dytschland. Si zellt hite zue dr beschte Universitete in dr Bundesrepublik.
Gschicht
Dr Papscht ''Kalixtus III. '' het am 20. April 1455 bschlosse z Fryybeg e Universitet z grinde. D Stiftigsurkund vun ere isch am 21. Septämber 1457 uusgfertigt wore. Bi dr Grindig z Fryybeg, wu dertemol zue Vordereschtrych ghert het, isch d Universitet noch ihrem Stifter, em Erzherzog Albrecht VI. vu Eschtrych, „Albertina“ (dr latinisierte Form vum Name Albrecht) gnännt wore. Vil wichtiger isch aber doderby sy bildeti un chunschtsinnigi Frau gsi, d Mechthild vu der Pfalz, wu 20 Johr speter au ihre Suhn us ihre erschte Eh, dr Herzog Eberhard I. vu Wirtteberg, zue dr Grindig vu dr Universitet Dibinge aagregt het. Fryybeg isch no Wien di zwot eschtrychisch-habsburgisch Universitet gsi. Aafangs het si no di vier klassische Fakultete gha: Theologii, Jura, Medizin un Philosophii. S letscht hän alli Studänte as e Art Grundstudium miesse studiere. Bstande isch s noch em domolige Verständnis us dr Sibe Freje Chinscht (Grammatik, Rhetorik, Logik, Arithmetik, Geometrii, Musik un Aschtronomii). Dr Lehrbetrib het anne 1460 aagfange. D Zahl vu dr Stundänte isch in dr erschte Johrzehnt bi uugfehr 140 gläge.
S Sigel vu dr Universitet zeigt uf eme spotgotische Thron dr Chrischtus as Lehrer, wu in dr Rächte e Buech – noch em dertige Verständnis s Evangelium – hebt un wu mit dr Linke uf des Buech zeigt. Zueherer sin, zue syne Fieß un im Baldachin sichtbar, jidischi Schriftglehrti (mer chännt si an dr Hiet). An bode Syte vum Thron stehn zwe Dirm, wu e Aadytig sin uf Jerusalem (oder uf dr dertig Tämpel). Di drej Wappe dyte uf die ane, wu an dr Grindig bedeiligt gsi sin: Uf dr rächte Syte vum Chrischtus s Wappe vu dr eschtrychische Herzogtimer, uf dr andere Syte dr Habsburger Bindeschild un unte s Wappe vu Fryybeg. D Umschrift sait, ass des s Sigel vu dr Universitet Fryybeg isch (uf Latynisch). Des Sigel isch scho churz no dr Grindig vu dr Universitet brucht wore (s erscht Mol belait im Johr 1462) un isch glych no giltig hit un fascht nit veränderet wore.
Anne 1620 isch d Universitet an d Jesuite ibergee woore. Si het sich in dr Johrhundert dernoo zuen eme Bollwärch vum katholisch Glaube entwicklet. Aafangs isch des no unter eme humanistische Geischt gstande, mit dr Zyt isch s aber zuen eme große Hindernis fir d Forschig un d Wisseschaft wore. Im glyche Johr 1620 isch vu dr medizinische Fakultet e Botanische Garte grindet wore, e Yyrichtig, wu bis hite wytergfiert wird, wänn au im Lauf vu dr Zyt an verschidene Standort. Im 18. Johrhundert het s an dr Universitet e dytligi Liberalisierig vor allem in Froge vum Glaube gee, vor allem dur d Ufnahm vu neje Studiefächer.
Mit dr Grindig vum Großherzogtum Bade im Johr 1806 isch ihre Furtbstand gfehrdet gsi, wel s chlei Land Bade mit dr Universitet Heidelberg scho ne wichtigi un groß Universitet gha het. Dr Großherzog Ludwig von Baden het dr Albertina aber ab em Johr 1817 e feschte Etat gwährt un het ihre Bstand anne 1820 nonemol schriftlig abgsicheret, vor allem dur dr groß Yysatz vum Fryybeger Profässer Carl von Rotteck, wu syy Aalige zum Erhalt vu dr Universitet em Großherzog e baar Mol persenlig vordrait het. Im Großherzog isch näbe dr wisseschaftlige Vordeil vun ere zwote Universitet vor allem wichtig gsii, ass bodi große Konfässione e Universitet sotte vorfinde, wu vu ihne bregt gsi isch (d Universitet Heidelberg isch evangelisch bregt gsi). Zum Dank het sich d Albertina derno in Alberto-Ludoviciana (Ludovicus isch d latynisch Form vum Name Ludwig) bzw. Albert-Ludwigs-Universitet umgnännt.
Ab dr 1880er Johr isch d Zahl vu dr Studänte un Fakultete stark aagstige. Churz vor em Erschte Wältchrieg het d Universitet 3000 Studänte zellt. Im Johr 1899 isch d Fryybeger Universitet di erscht in z Dytschland gsii, wu Fraue zum Studium zuegloo het. Am Aafang vum 20. Johrhundert hän e Hufe neji Böu fir dr modärn Universitetsbetrib miesse aagleit wäre. Doderby het mer sich bewusst gege d Aalag vun eme zäntrale Campus entschide un het dergege architäktonischi Akzänt in dr Fryybeger Altstadt gsetzt. S Kollegiegebej I, s Hauptgebej un dr Sitz vu dr Filosofische Fakultete isch eis vu dr wichtigschte Böuwärch vum Jugedstil z Bade. Mit syre rote Sandsteifassade zellt s bis hite zue dr Fryybeger Wohrzeiche.
Im Nationalsozialismus isch s zue Reprässalie gegeniber jidische Hochschuelaagherige chuu. D Räktore in däm Zytruum sin 1933 dr Wilhelm von Möllendorf, 1933 dr Martin Heidegger (het s Räktorat anne 1934 nidergleit), 1934 dr Eduard Kern, 1936 dr Friedrich Metz, dr 1938 Otto Mangold un 1940 dr Wilhelm Süss gsi. Nochdäm d Universitet im Chrieg zuegmacht wore isch, isch si ne baar Monet noch em Zwete Wältchrieg unter em Sigurd Janssen wider ufgmacht wore. D Universitet, wu vum Chrieg schwär droffe gsi isch, het zerscht unter provisorische Bedingige miesse schaffe. In dr Nochchriegszyt het s vil Erwyterige gee un Nejböu. Vor allem im sognännte Inschtitutsviertel sin neji Gebej fir di naturwisseschaftlige Fachberaich entstande.
Syt dr Grindig vu dr Universitet un ihrem erschte Räktor Matthäus Hummel anne 1460 isch s iber 500 Johr bis zum Hans-Heinrich Jescheck anne 1965 gängig gsi, ass dr Räktor ei Johr im Amt gsi isch. Syt em Helmut Baitsch 1965-1968 het sich des gänderet un d Entwicklig vun ere mehrjehrige Räktoratsamtszyt het schließli zue dr 13-jehrige Amtszyt vum Wolfgang Jäger 1995-2008 gfiert. Dur di lenger Amtszyt isch zuen ere versterkte Identifikation vu dr Hochschuel mit em Räktor noch Usse chuu.
Im Johr 2007 het d Universitet mit zahlryche wisseschaftlige un populäre Veraastaltige ihre 550-jehrig Jubiläum gfyyrt.
Aktuälli Entwicklig
Hite (Stand: 2009) schaffe uugfehr 430 Professore, 2950 wisseschaftligi un 8400 nitwisseschaftligi Aagstellti an dr Universitet, dodermit isch si eini vu dr wichtigschte Arbegeber z Fryybeg un z Siidbade.
In dr Ranglischte vu dytsche Medie (Zeit, Focus, Spiegel usw., ) ghere d Fakultete fir Biologii, Jura, Medizin, Gschicht, Germanischtik, Anglischtik un Pedagogik alsfurt zue dr Spitzeplätz; des fiert grad in däne Fächer zue hoche Bewärberzahle.
Zum Summersemeschter 2007 sin z Bade-Wirttebärg fir s Erschtstudium Studiegebihren yygfiert wore in ere Hechi vu 500,– Euro pro Semeschter. Vu däre Regelig sin au d Fryybeger Studänte bedroffe. Fryybeg het sich dr Johr dervor zuen eme Zäntrum vum Protescht gege die Gebihre entwicklet. Dr Hegschtpunkt vu däre Entwicklig isch d Bsetzig vum Räktorat dur Studänte im Ramme vum „Fryybeger Friejohr” anne 2005 gsi.
Im Jänner 2006 isch d Universitet im Ramme vu dr Exzellänzinitiative vum Bundesminischterium fir Bildig un Forschig in di änger Uuswahl vu zeh dytsche Universitete fir d Ferderig vu „Zuechumpftskonzäpt zue dr universitere Sputzeforschig“ ufgnuu wore.
As beschti bade-wirttebärgischi Hochschuel het sich d Universitet Fryybeg mit zwo Graduierteschuele un eim Exzellänzcluster chenne qualifiziere. D Spemann-Graduierteschuel fir Biologii un Medizin wird syt em 1. Novämber 2006 gferderet un basiert uf 10 etablierte Uusbildigsprogramm in Forschig un Lehri, uf vier Graduiertekolleg (GRK), ere Internationale Max „Planck Research School“ (IMPRS), vier Sonderforschigsberaich un em „Bernstein Center for Computational Neurosciences“ (BCCN), wu dur e hoche Forschigsstandard un wältwyt aagsähni Wisseschaftlerinne un Wisseschaftler uusgwise sin.
Im Jänner 2007 isch d Universitet Fryybeg wider in di änger Uuswahl vu desmol acht dytsche Universitete ufgnuu wore, wu d Megligkeit hän, in dr dritte Ferderlinie erfolgryych z syy un dr Titel vun ere „Exzellänzuniversitet“ z iberchuu. Am 19. Oktober isch d Ufnahm in des Programm bstetigt wore. Gferderet wäre s Zuechumpftskonzäpt un s Exzellänzcluster „Zentrum für Biologische Signalstudien“ (bioss), wu s erscht Mol d Methode vu dr synthetische Biologii mit biologische Signalstudie verbindet un d Uusbildig vun ere neje Generation vu Bioingenieur meglig macht.
Fakultete
[[Datei:Uni-freiburg.png|miniatur|hochkant=1.3|Campus vu dr Albert-Ludwigs-Universität im Fryybeger Stadtgebiet:
rot: Geischtes- un Sozialwisseschafte
blau: Mathematik, Medizin un Naturwisseschafte
orasch: Uni-Klinike
Campus
D Universitetsyyrichtige sin in dr Hauptsach uf vier Standort verdeilt. D Geischtes- un Sozialwisseschafte, derzue d Rächtswisseschafte sin in dr Innestadt aagsidlet. D Naturwisseschafte un d Mathematik hän e eigene Campus, s sognännt Inschtitutsviertel im Stadtdeil Nejburg, rund fimf Minute z Fuess nerdlig vum Altstadtring. D Tächnisch Fakultet isch am Rand vum Flugplatz im Weschte vu dr Stadt. D Universitetsklinik Fryybeg bildet e wytlaifige Kompläx, ebefalls im weschtlige Stadtgebiet.