cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
John Forbes Nash Jr.
Dr John Forbes Nash, Jr. (* 13. Juni 1928 z Bluefield, West Virginia; † 23. Mai 2015 in dr Nööchi vo Monroe Township, New Jersey) isch en amerikanische Mathematiker gsi, wo bsundrigs in de Beriich vo dr Spiiltheorii und dr Differenzialgeometrii und uf em Gebiet vo de partielle Differenzialgliichige gschafft het. Im Joor 1994 het er zämme mit em Reinhard Selten und em John Harsanyi dr Wirtschaftsnobelbriis für die gmäinsame Läistige uf em Gebiet vo dr Spiiltheorii überchoo. Dr Nash isch äine vo numen e baar Mathematiker, wo dä Briis überchoo häi. 2015 het er dr Abelbriis, äine vo de wichdigste Wüsseschaftsbriis uf em Gebiet vo dr Mathematik, überchoo.
Dr Nash isch im Alter vo drissgi an Schizofrenii chrank worde. Am Aafang vo de 1990er Joor het er sich vo dr Chranket erhoolt. Si Gschicht isch am Ändi vo 2001 eme bräitere Publikum dur dr briiskrönti Spiilfilm A Beautiful Mind bekannt worde.
Uszäichnige
Dr Nash isch Eeredokter vo dr Universität Athen und dr Carnegie Mellon University z Pittsburgh. Er isch in d National Academy of Sciences gweelt worde und isch e Fellow vo dr American Mathematical Society gsi.
Landkreis Karlsruhe
Der Landchrais Chaarlsruei isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Midlere Oberryy im Regierigsbezirk Chaarlsruei.
Er gränzd im Noorde an dr Ryy-Necker-Chrais, im Oschde an dr Landchrais Haalbrunn, im Siidoschde an dr Enzchrais ùn im Siide and dr Landchrais Calp. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zue Ryyland-Pfalz mid em Ryy-Pfalz-Chrais, em Landchrais Germersche ùn dr chraisfrèi Schdad Speyer. Chaarlsruei lyd as chraisfrèii Schdad im Bied vùm Landchrais Chaarlsruei.
Friedrich Dürrenmatt
De Friedrich Josef Dürrenmatt (* 5. Januar 1921 z Konolfinge; † 14. Dezember 1990 z Neueburg/Neuchâtel) isch en Schwiizer Schriftsteller, Dramatiker und Maler gsi.
Läbäslauf
De Friedrich Dürrenmatt isch am 5. Januar 1921 z Konolfingen, eme Schwiizer Dorf im Kanton Bern, uf d Wält cho. Sin Grossvater isch de Politiker Ulrich Dürrenmatt und sin Vater de Reinhold Dürrenmatt, de protestantisch Pfarrer vom Dorf gsi. Drü Jahr schpöter isch sini Schwöschter Vroni uf d Wält cho. 1935 isch d’Familie nach Bärn umzoge (Vermuetlich sind wirtschaftlichi Gründ de Aalass defür gsi). D’Wältwirtschaftskrise hed sich zu däm Zytpunkt au i de Schwiiz bemerkbar gmacht und s’mittelständische Bürgertum isch ärmer worde. De Dürrenmatt hed zunächscht ds Bärner Freie Gymnasium bsuecht, denn ds Humboldtianum, wo är 1941 d’ Maturitätsprüefig (Riifiprüefig/Abitur) abgleit het. Er isch kei bsunders guete Schüeler gsi (Gsamtnote: 'knapp ausreichend') und het sini Schuelzyt als die "übelscht Zyt" vo sym Läbe bezeichnet. D’Schuel het är gwächslet, wil ihm d’Art vom Unterricht nid gfalle het, wil är schlächti Note gha het und will är bi de Lehrer aageckt isch.
No z Konolfinge het er mit malen und zeichnen aagfange, e Neigig, wo är sis Läbe lang gha het. Er het schpöter mängs vo sine Wärch illuschtriert, Skizze gmacht, zum Teil ganzi Bühnenbilder. Sini Bilder sind zwüsche 1976 und 1985 z Neueburg, 1978 au z Züri uusgschtellt gsi. Trotz sinnere malerische Begabig het är im Jahr 1941 aagfange Philosophie, Naturwissenschafte und Germanistik z schtudiere, zerscht in Züri, aber scho nach eim Semeschter isch er z Bärn ga wiiterschtudiere. Dört het är bi sine Eltere a de Laubeggschtrass innere Mansarde gwohnt und die Mansarde mit grosse Wandbilder uusgschtattet, wo schpöter übermolt und erscht aafangs 1990er Jahr widr entdeckt, freygleit und dänn reschtauriert worde sind (Lueg Dürrenmatt-Mansarde). Är het es mit em Schtudium nid bsunders bressant gha und sich wohl scho 1943 nid für ä akademischi, sondern für ä schriftstellerischi Laufbahn entschiide.
Sis erschte veröffentlichte Schtück isch 1945/46 entschtande: Es steht geschrieben. 1947 isch d Uruffüerig gsi. 1947 het är d’Schauschpilere Lotti Geissler ghüratet und beid sind nach Ligerz am Bielersee zoge. Dört isch 1950 de Kriminalroman Der Richter und sein Henker, wo im ängere Sinn eigentli gar kei Krimi isch, entschtande und wo sich offe uf aagränzendi Lokalitäte (u. a. Lamboing) bezieht. Das Wärch ghört hützutags zu de Schtandard-Lektüre a dütschschprachige Schuele.
Die erschte Jahr bis 1952 als freie Schriftschteller sind finanziell schwierig für de Dürrenmatt und sini bald füüfchöpfigi Familie gsi. Dänn hed sich die finanzielli Situation besseret, bsunders ufgrund vo Aufträg vo düütsche Rundfunkanstalte, wo Hörschpil bschtellt händ. Uusserdem isch damals grad de Verlag der Arche zu sim Schtammverlag worde. Denn het är au aagfange Detektivromän z’schriibe, wo zum Deil als Fortsetzigsgschichte im Schweizerischen Beobachter veröffentlicht worde si. D Dürrenmatts si 1952 für immer nach Neueburg/Neuchâtel züglet.
1950 isch sis Theaterschtück Die Ehe des Herrn Mississippi entschtande, wo er demit sin erschte grosse Erfolg uf de bundesdütsche Bühne het chönne verzeichne. Wältwite Erfolg het är gha mit sinnere Komödie Der Besuch der alten Dame. Die Physiker, är het dem Wärch au Komödie gsait, isch’s erfolgriichschte Theaterschtück worde. Für sis Schaffe, wo näbe Theaterschtück, Detektivromän, Erzählige und Hörschpil au Essays und Vorträg umfasst, het är vili Uuszeichnige becho. Dezue ghöred z. B. 1948 de Priis vo de Welti-Schtiftig fürs Drama (für Es steht geschrieben), 1959 de Schillerpriis vo de Schtadt Mannem, 1960 der Grossi Schillerpriis vo de Schwiizerische Schillerschtiftig und 1977 d’Buber-Rosenzweig-Medaille in Frankfurt. 1969 isch ihm d’Ehredoktorwürd vo de Temple University in Philadelphia ge worde und Ehrepromotione z Jerusalem und Nizza. In de sächzger Jahr isch de Dürrenmatt mit sine Theaterwärch uf em Höhepunkt vo sim Öffentlichkeitserfolg gsi.
De Dürrenmatt het sich mänggisch au hauptbrueflich dr praktische Theaterarbeit gwidmet, zerscht a dr Basler Bühne, nach eme Herzinfarkt im Oktober 1969 i de Neuen Schauspiel AG z Züri, schließlich z Düsseldorf. Dört händ zwei vo sine Uruffüehrige schtattgfunde, Porträt eines Planeten und Titus Andronicus. Är het mehreri schpektakuläri Wiederuffüerige vo sine eigne Schtück, z. B. Der Meteor (1964/65) 1978 z Wien ghalte.
Bsunders i de Achtzger Jahr het er ei Uuszeichnig uf die ander becho, z. B. de Östrichischi Schtaatspriis für Europäischi Literatur, de Georg-Büchner-Briis und de Prix Alexei Tolstoi vo de Association internationale des Ecrivains de Romans Policiers.
De Dürrenmatt het sich als gsellschaftskritische Autor i Essays, Vorträg und Feschtrede zur internationale Politik güsseret, Biischpil sind Amerika (1970) und de Pressetext Ich stelle mich hinter Israel (1973). 1990 het är zwei Rede uf de Václav Havel und de Michail Gorbatschow ghalte, wo unter em Titel Kants Hoffnung erschiine sind.
Für die 29-bändigi Wärchuusgab, wo 1980 im Arche Verlag (bunde) und im Diogenes Verlag (als Täschebuech) usegäh worde isch, het de Dürrenmatt vo de meischte vo sine Wärch Neufassige härgschtellt. De Dürrenmatt het empfunde, dass sini schriftstellerische Wärch nie abgschlosse sind. Während de Vorbereitige het de Dürrenmatt sich intensiv mit sinnere eigene Arbeitswiis und mit de Figuren und Ort, won er erschaffe het und wo in ihm gläbt hai, usenandgsetzt und das im nündeilige Prosawärch Geschichte meiner Schriftstellerei bzw. Stoffe beschriibe, wo i zwei Bänd, ''Labyrinth. Stoffe I-III 1981 und Turmbau. Stoffe IV-IX'' 1990 veröffentlicht worden isch. Us Typoskript isch 1992 unter em Titel Gedankenfuge en Fortsetzig vo de Stoffe postum veröffentlicht worde.
„Aber d’Schtoff sind d’Resultat vo mim Dänke, d’Schpiegel, in däne, je nach ihrem Schliff, mis Dänke und demit au mis Läben reflektiert wärded.“ (F. D.: Labyrinth. Diogenes, Züri 1981. S. 11.)
Im Jahr 1983 isch sini Frau Lotti gschtorbe. De Dürrenmatt hed 1984 d’Schauschpilere, Filmmachere, und Journalistin Charlotte Kerr ghüratet. Zäme händs de Film Porträt eines Planeten und s Theaterschtück Rollenspiele usebracht. Am 14. Dezember 1990 isch de Dürrenmatt z Neuchâtel im Alter vo 69 Jahr gschtorbe. De Charlotte Kerr het ihri Erinnerunge a die gmeinsami Zyt mit ihm imene Buech verarbeitet. Es treit de Titel Die Frau im roten Mantel
Dramatheorii
Ähnlich wie de Bertolt Brecht (1898-1956) het de Dürrenmatt bim Zueschauer Dischtanz zu dem, wo uf de Bühni bassiert, erzüge wölle. De Zueschauer söll nid d’Rolle vomene passive Konsumänt ha. Är söll zum eigeschtändige Nachädänke aagregt wärde.
Dezu het de Dürrenmatt ds Stilmittel Verfremdung brucht, wo das wo allgemein anerkannt isch, hinterfragt wird, und so d Widersprüchlichkeit vo de gsellschaftliche Schtrukture klar wird. Äbeso charakteristisch sind tragisch-groteski Elemänt, also e Verbindig vo Sache, wo schinbar unvereinbar si. Im Gägesatz zum Brecht, wo Marxischt gsi isch, het de Dürrenmatt aber kei Wältaschauig verträte.
Gustav Heinemann
Dr Gustav Walter Heinemann (* 23. Juli 1899 z Schwelm; † 7. Juli 1976 z Essen) isch e dytsche Jurischt un Bolitiker un dr dritt Bundesbresidänt vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii.
Friedrich Dürrenmatt
Dramatheorii
De Dürrenmatt het so sin eigne Typus vo de Tragikomödie gschaffe, e Mischform us Tragödie und Komödie, sinnere Meinig nach „die einzig mögliche dramatische Form, heute das Tragische auszusagen". Dänn, wie de Dürrenmatt i sim Text "Theaterprobleme" vo 1955 seit, d’Tragödie setzt "Schuld, Not, Mass, Übersicht, Verantwortung" vorus, um ihres Ziel, d’Lüterig vom Einzelne, z’erreiche. I de Unübersichtlichkeit vo de moderne Wält wärdi Schuld nämlich verwüscht und abgschobe, so de Dürrenmatt.
Plaudren
Plaudren (bretonisch Plaodren) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Gustav Heinemann
Lääbe
Dr Heinemann het ab 1919 an dr Universitete z Münster, z Marburg, z München, z Göttingen un z Berlin Rächtswissenschafte studiert un 1922 s erscht juristisch Staatsexame gmacht. Anne 1922 het er an dr Philipps-Universitet z Marburg zum Dr. phil. promoviert, 1926 het er s zwait Staatsexame gmacht. Vu 1926 bis 1928 het er z Exxen as Rächtsaawalt gschafft. 1929 het er z Münster zum Dr. jur. promoviert. Vu 1929 bis 1949 het er as Juschtiziar vu dr Rhynische Stahlwärch z Essen gschafft. In dr Zyt vum Nationalsozialismus isch er Rächtsberoter vu dr Bekännende Chilche gsii. Är het si aber nit bolitisch engaschiert, sunder het water as Jurischt gschafft. Vu 1933 bis het er e Lehrufdrag fir Bärg- un Wirtschaftsrächt an dr Universitet z Köln ghaa. Vu 1936 bis 1949 isch er au no Bärgwärchdiräkter bi dr Rhynische Stahlwärch z Essen gsii.
Friedrich Dürrenmatt
Centre Dürrenmatt
Für Fründ vom Schwiizer Schriftschteller und Dramatiker isch ds Centre Dürrenmatt z Neueburg/Neuchâtel üsserscht sehenswert. De Friedrich Dürrenmatt het im Jahr 1952 sis Huus oberhalb vo de Schtadt bezoge, wo är bis zu sim Tod am 14. Dezember 1990 gläbt und gschafft het. I einige vo sine Wärch het är das Läbe i de Wescht-Schwiiz knapp a de düütsch-französische Schprachgränze sogar thematisiert - bsundrigs d’ Tatsach, dass är ab 1952 im französischsprachige Landdeil gläbt, aber sini Wärch i sinere Mueterschprach Düütsch verfasst het. Nach sim Tod isch sis vormalige Huus adaptiert und erwiteret worde, dass drin es Museum het chönne iigrichtet wärde, wo im Septämber 2000 offiziell eröffnet worde isch. Ds Museum - ds "Centre Dürenmatt" - widmet sich uf mehrere Etage sim literarische, malerische und au sim suschtige künstlerische Schaffe. Es bütet näben zahlriche interessante Exponat (u. a. handschriftlichi Skizze zu sine Schtück und vili vo sine Bilder) und regelmässigi Veraschtaltige au en grossartige Blick über de Neueburger See.
Plaudren
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Friedrich Dürrenmatt
Wärch
''Amerkig: Vili vo sine Romän und Erzählige sind au als Hörspil vertont worde. Vo fascht allne Wärch gits unterschiedlichi Fassige.''
Plaudren
Geografi
Plaudren lyt 15 km vu Vannes un 50 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 42 m un 154 m iber Normalnull.
Gustav Heinemann
Lääbe
Noch em Chreg het dr Heinemann im Oktober 1945 mit andere Rotsverdrätter vu dr Evangelische Chilche z Dytschland (EKD) s Stuegerter Schuldbekänntnis unterschribe. Bis 1955 isch er erschte Bresidänt im Rot vu dr EKD gsii, wun er bis anne 1967 Mitglid din gsii isch. Vu 1949 bis 1962 isch er Mitglid vu dr Laitig vu dr Evangelische Chilche im Rhyland gsii. vu 1949 bis 1955 derzue as Präses vu dr gsamtdytsche Synode vu dr EKD.
Plaudren
Gschicht
Plaudren isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Plaudren (1391: Ploeaudran, 1453: Ploeaudren, 1516: Plaudron, 1636: Plaudrem, 1654: Plaudran, 1673: Plaudrain).
Gustav Heinemann
Lääbe
Dr Heinemann het zue dr Mitgrinder vu dr CDU ghert. Vu 1946 bis 1949 isch er Oberburgermaischter vu Essen gsii, vu 1946 bis 1950 CDU-Landdagsabgordnete z Nordrhy-Weschtfale un vu 1947 bis 1948 Juschtizminischter vum Land Nordrhy-Weschtfale. Vu 1949 bis 1950 isch er derno im Kabinett vum Konrad Adenauer Bundesminischter vum Innere gsii. Wäg dr Widerbewaffnig, wu vum Adenauer yyglaitet woren isch, isch er anne 1950 als Inneminischter zruggdrätte. Anne 1952 het er d CDU verloo un di Gsamtdytsch Volksbartei (GVP) mitgrindet. Anne 1957 isch er dr SPD byydrätte. Von 1966 bis 1969 isch dr Heinemann im Kabinett vum Kurt Georg Kiesinger (Großi Koalition) Bundesminischter vu dr Juschtiz gsii.
Plaudren
Verwaltig
vu Plaudren isch. Plaudren ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Plaudren ghert zum Bretonisch.
Gustav Heinemann
Lääbe
Syt 1926 isch dr Heinemann mit dr Hilda Ordemann (1896-1979) ghyrote gsii. Si hän vier Chinder zäme ghaa, d Uta (* 1927), d Christa (* 1928), d Barbara (* 1933) un dr Peter (* 1936).
Literatur
Biografischs
Chilcheverdrätter
Bolitiker
Bundespräsident
Nelson Mandela
Dr Nelson Rolihlahla Mandela [] (* 18. Juli 1918 z Mvezo, Transkei, Sidafrika; † 5. Dezember 2013 z Johannesburg, Sidafrika), z Sidafrika au mit em traditionälle Clanname Madiba gnännt, isch e ehmolige Anti-Apartheid-Kämpfer z Sidafrika un isch vu 1994 bis 1999 dr erscht schwarz Bresidänt vum Land gsii. Är giltet näb em Martin Luther King as wichtigschte Verdrätter im Kampf gege di wältwyt Unterdruckig vu dr Schwarzen un as Wägberaiter vum versehnligen Ibergang vu dr Apartheid zuen eme glychhaitsorientierte, demokratische Sidafrika. Anne 1993 het er dr Friidesnobelbryys iberchuu.
Dr Mandela stammt us em Volk vu dr Xhosa. Är het Jura studiert an dr Witwatersrand-Universitet, isch Rächtsaawalt gsii un het 27 Johr as bolitische Gfangene in Haft verbrocht.
Eltere un Chenigshuus vu dr Thembu
Dr Mandela isch am 18. Juli 1918 im Dorf Mvezo am Stade vum Mbashe-Fluss in dr Neche vu Umtata, dr Hauptstadt vu dr Transkei, uf d Wält chuu. Sy Vater, dr Gadla Henry Mandela, het em Mandela dr Name Rolihlahla gee, was wertlig „Am Nascht vun eme Baum zieh“ haißt – gmaint isch „eber, wu Uuruei stiftet“. Sy Mueter, d Nosekeni Fanny, isch em Gadla sy Drittfrau gsi. Dr britisch Name Nelson het dr Mandela erscht an syym erschte Schueldag iberchuu. Dr jung Rolihlahla, wu drei Schweschtere un drei Brieder ghaa het, isch bregt wore dur syni Zuegherigkait zum Chenigshuus vu dr Thembu, wu zum Volk vu dr Xhosa ghere. Är ghert aber in dr Thembu-Monarchy zuen ere Näbelinie, so dass sy Vater in vor allem fir di cheniglig Hofhaltig un d Berotig vum Monarch verantwortli gsii isch, derwlyscht d Hauptlinie dradizionäll dr Chenig gstellt het. Dr Mandela het e naturverbundeni Chindhait in relativem Wohlstand gha un het vil Zyt im Freie verbrocht. Mit rund fimf Johr isch er Hirtebue wore un het uf Schof un Chälber mießen ufbasse.
Noch eme Stryt mit dr wysse Brovinzregierig het sy Vater sy Amt un Vermege verlore, derno isch dr Bue mit syre Mueter e baar Däler wyterzogen in s Dorf Qunu. Sy Läben isch gformt wore dur „Sitte, Ritual un Tabu“ vu dr Xhosa.
Schueluusbildig
Anne 1925 het e sy Vater uf di chlai Methodischtenschuel vu Qunu gschickt, wun er mit em guete Zygnis abgschlosse het. Wu dr Vater anne 1927 gstorben isch, isch dr Mandela nyyn Johr alt gsii. Wäg em Dod vu sym Vater isch dr Mandela Wahlbezirksfierer wore. Mit 16 isch er im Rame vu dr dradizionälle Initiazion mit eme Bschnydigsritual in d Zylede vu dr Große vu dr Xhosa ufgnuu wore. Är het doderby dr Name Dalibunga iberchuu. Derno isch er uf d „Clarkebury Boarding Institute“ z Engcobo gange, en Internat fir Thembu.
Studium
Anne 1937, mit 19 Johr, isch er uf di methodistisch Missionsschuel Healdtown Methodist College z Fort Beaufort, wu uugfehr 250 Kilometer wyt ewäg isch vu Umtata. Dert het er zum erschte e Kamraad ghaa, wu kai Xhose gsii isch. S College isch britisch bregt gsii, dr Mandela het dert aber e Intrössi an dr afrikanische Kultur entwicklet.
Mit 21 het si dr Mandela im Missions-College vu Fort Hare z Alice in dr eschtlige Kapbrovinz yygschribe. Drotz ass si nume 150 Studänte ghaa het, isch si arg wichtig gsii fir afrikanischi Glehrti us Sid-, Zäntral- un Oschtafrika. Do het dr Mandela au sy langjehrige bolitisch Wäggfehrt Oliver Tambo droffe, dr speter Bresidänt vum African National Congress (ANC). Fort Hare un au Healdtown sin Zäntre vu dr Opposizion gege di bolitisch Vormachtstellig vu dr Wysse z Sidafrika gsii. Näb em Mandela un em Tambo hän do ne Huffe anderi Afrikaner ihri akademisch Uusbildig iberchuu, wu vil Johr speter im bolitische Widerstand e wichtig Roll ghaa hän. Mit em Studium vu dr Fächer Änglisch, Anthropology, Bolitik, „Yygeboreneverwaltig“ un Remisch-Holländisch Rächt het dr Mandela jetz, im Gegesatz zue dr vorgsääne Laufbahn am Thembu-Hof, e Beamtekarriere fir s Regierigsminischterium fir „Yygeborenenaaglägehaiten“ aagsträbt.
Z Fort Hare het si dr Mandela zum erschte Mol bolitisch engaschiert un isch Mitglid vum Studänterot, Student Representative Council (SRC), wore. Wu dr Mandela mit andere Kommilitone geg di schlächt Verbflägig uf em Campus broteschtiert het, het d College-Laitig mit eme Ultimatum reagiert: Är het chenne wehle zwische Yylänken un ere vorlaifige Suschpändierig. Dr Mandela isch ab dr Universtet gange un het d Region verloo, wu dr Regänt Jongintaba, wu dr Mandela vil Johr ufzoge gha het, d Hochzyt vu sym Suhn Justice un vum Mandela mit zwai Thembu-Maidli arrangschiert ghaa het. S Lobola, dr Brutbryys, isch fir beedi scho organisiert gsii, dodermit het d Hochzyt nimi chene rugggängig gmacht wäre. Di beede Manne sin wäge däm uf Johannesburg gflichtet, wu si im April 1941 aachuu sin. Aafangs het dr Mandela as Wachmann in ere Goldmine gschafft, wun er d Braxis vum Kapitalismus chänneglehrt ghaa het. Är isch entloo wore un het in ere in ere Rächtsaawaltsfirma gschafft, wun ere zum erschte Mol Kamrad zuen eme Wysse wore isch, zum jidische Kommunischt Nat Bregman. Sy Wohnsitz het dr Mandela im Stadtdail Alexandra ghaa, wun ere unter ermlige Bedingige gläbt ghaa het. Z Johannesburg isch dr Mandela au as Schwärgwichtsboxer aktiv gsii. Dr Mandela het anne 1943 im Färnstudium an dr University of South Africa e Bachelor of Arts in Jura erworbe. E Vetter vun em, wu z Johannesburg gwohnt het, het en bim ANC-Aktivischt Walter Sisul] yygfiert, wun em meglig gmacht het, mit eme Jurastudium an dr Witwatersrand-Universitet aazfange. Um des Zyt het er sy spetere Aawalt Joel Carlson chänneglehrt. Anne 1949 het er d Universitet ohni Abschluss mieße verloo, wel er d Abschlussbriefig wäge syre bolitische Karriere e baarmol nit bstande ghaa het.
Aafäng
Scho as junge Jurastudänt het si dr Mandela in dr bolitischen Opposizion gege s wyss Minderhaitsreschiim engaschiert un d äm sy Waigerig, dr schwarze Meehait vum Land di nämlige bolitische, sozialen un wirtschaftlige Rächt z gee. Anne 1944 isch er em ANC bydrätte un het im glyche Johr mit em Walter Sisulu, em Oliver Tambo un andere d ANC Youth League grindet („ANC-Jugedliga“). Hintergrund isch d Uuzfridehait mit dr wirkigsarme Bolitik vu dr dodmolige ANC-Fierig unter em Alfred Bitini Xuma gsii. Bis eppe 1949 isch er eme „afrikanische Nazionalismus“ zuegnaigt gsii, isch dodermit aber in dr ANC-Exekutive iberstimmt wore. Noch em Siig vu dr „Afrikaaner“-dominierte National Party bi dr Wahle 1948 un dr Bolitik vu dr Rassedrännig (Apartheid), wu derno aagfange het, isch dr Mandela ANC-Vorsitzende z Transvaal wore. Anne 1951 isch er Bresidänt vu dr ANC Youth League gwehlt wore. Är het Bolitiker vum South African Indian Congress (SAIC) un vu dr Communist Party of South Africa droffe un het sich em Marxismus un ere Bolitik, wu nit no dr Hutfarb unterschide het, zuegchehrt. Är het anne 1952 di landeswyt Defiance Campaign vum ANC aagfiert, wu vu dr Methode vum gwaltlose Widerstand vum Mahatma Gandhi ischpiriert gsii isch. D Defiance Campaign het em ANC e große Zuewachs an Popularitet brocht. Am 30. Juli 1952 isch er wäg sym Engaschmänt unter em Suppression of Communism Act verhaftet un zuen ere Bewehrigsstrof verurdailt wore. Im Augschte in däm Johr het er zäme mit em Oliver Tambo z Johannesburg di erscht ellai vu Schwarze gfiert Aawaltsbraxis vu Sidafrika ufgmacht. Im glyche Johr het er dr Mandela-Blan entwicklet, e basis- un bildigsorientiert Widerstandskunzäpt gege d Apartheid. Är isch im Dezämber 1952 fir sechs Monet baant wore, so dass er Johannesburg nit het derfe verloo un nit bi bolitische Versammlige het derfe mitmache. Im Septämber 1953 isch dr Baan um zwai Johr verlengertet wore. Zuesätzlig isch em ufdrait wore, us em ANC uuszdrätte. Ainewäg het er bim Volkskungräss (Congress of the People) vu 1955 mitgmacht, wu d Freihaitskarta verabschidet het, d Basis vu dr Anti-Apartheid-Aktivitete. Am 5. Dezämber 1955 isch dr Mandela wider verhaftet wore un 1956 zämme mit 155 anderen Aktivischte wäge Landesverrot im Treason Trial aagchlagt wore. Dr Brozäss het si bis 1961 hiizoge un het mit eme Freispruch fir alli Aagchlagte ufghert. Vu Februar 1956 ab isch dr Mandela wider fir fimf Johr baant wore.
No dr Baanig vum ANC
Urspringlig het si dr Mandela zum Gwaltverzicht bekännt. Wu im Merz 1960 bim Massaker vu Sharpeville uubewaffneti Demonschtrante verschossen un in dr Folg dr ANC un anderi Anti-Apartheid-Gruppe verbote wore sin, hän dr Mandela un syni Mitstryter d Notwändigkait vum gwaltsame Kampf gege d Apartheid akzeptiert. Vorhär het er, drotz ass er baant gsii isch, Ändi Merz 1961 d All-In African National Conference z Pietermaritzburg glaitet. Bi däre Kumferänz sin rund 1400 Delegierti us zahlryche Opposizionsgruppe derby gsii – e letschte Versuech, d Regierig dur Drohige mit Straik zue dr Grindig vun ere nit-rassistische Republik z bringe.
Anne 1961 isch dr Mandela Aafierer vum bewaffnete Fligel vum ANC wore, em Umkhonto we Sizwe („Speer vu dr Nazion“, churz MK). Derno het er illegal Sidafrika verloo un isch as ANC-Rebresäntant in mehrere afrikanische Länder un im Verainigte Chenigrych gsii. Är isch au bi dr Conference of the Pan African Freedom Movement of East and Central Africa aafangs 1962 z Addis Abeba gsi un het d Uuslandsverdrättig vum ANC z London bsuecht, wun er mit em Oliver Tambo un andere Antiapartheidaktivischte zämmechuu isch. Bi sym Uuslandsufenthalt het er di erschte MK-Rekruten uf em Wäg zuen eme militärischen Uusbildigslager z Ethiopie droffe. Z Sidafrika het er im Untergrund agiert. Är het as „Gärtner David“ im Huus vum Kommunischt Arthur Goldreich uf dr Liliesleaf Farm z Rivonia gläbt. Sy domolige Spitzname The black pimpernel het sich uf s Buech The Scarlet Pimpernel (dytsch: Die scharlachrote Blume) bezoge, wu vun eme Held ghandlet het mit ere verborgene Identitet.
Brozäss un Haft
Am 5. Augschte 1962 isch er zämme mit em Kommunischt Cecil Williams uf ere Autofahrt in dr Nechi vu Howick z Natal verhaftet un derno zue drei Johr Gfängnis wäge illegalen Uuslandsraisen un Ufruef zum Straik verurdailt wore. Ab em 7. Oktober 1963 isch er z Pretoria im Rivonia-Brozäss mit zeh Mitaagchlagte vor Gricht gstande. Am 20. April 1964, em letschte Brozässdag vor dr Urdailsverchindig, het dr Mandela in ere vierstindige, vorberaitete Red uusfierli d Notwändigkait vum bewaffnete Kampf begrindet, wel d Regierig nit uf Appäll un au nit uf dr gwaltlos Widerstand vu dr nit-wysse Bevelkerig in ihrem Bsträbe no Glychbhandlig yygange sei un statt säm all reprässiveri Gsetz erloo heb. Syy Bydrag isch in dr Rand Daily Mail un speter unter em Titel I am Prepared to Die wältwyt vereffetligt wore. Dr Titel beziet si uf d Dodesstrof, wu dr Staatsaawalt gforderet het. S isch di letscht effetli Red vum Mandel bis anne 1990 gsii.
Am 12. Juni 1964 het dr Richter Quartus de Wet ihn un sibe anderi Mitstryter noch ere achtmonetige Verhandlig zue läbeslange Haft wäge Sabotasch un Blanig vum bewaffnetem Kampf verurdailt. Die Freihaitsstrof het er – zämme mit andere ANC-Aktivischte – in dr Hauptsach uf dr Gfängnisinsle Robben Island abglaischtet, wu im Atlantischen Ozean vor Kapstadt lyt. Ab April 1982 isch er fir sechs Johr im Pollsmoor-Gfängnis z Kapstadt inhaftiert gsii, wun er anne 1988 Lungetuberkolosen iberchuu het, un ab Dezämber 1988 iber e Johr im Victor-Vester-Gfängnis z Paar]. In syre Haftzyt het er Färnkurs gmacht zum Bachelor of Law an dr London University.
Dr Mandela het ab em Februar 1985 e baar Mol abglähnt, ass er frei gloo wird, wel d Bedingig derfir gsii isch, ass dr ANC dr bewaffnet Kampf ufgit. Dr ANC het sy Kampagne fir d Freilossig vun eme versterkt. Au internazional het e e Huffe Solidaritetsbezygige mit em Mandela gee, zem Byschpel d Nelson Mandela 70th Birthday Tribute Concert 1988.
Anne 1988 isch dr Nelson Mandela zämme mit andere Verdrätter vum ANC vu dr US-amerikanischen Regierig unter em Ronald Reagan fir sy Kampf gege s Apartheid-Reschim as Terrorischt uf e Watch List gsetzt wore. Erscht anne 2008 isch er unter em George W. Bush vu däre Lischt gstriche wore. Au d Margaret Thatcher het en e Terrorischt ghaiße.
Freilossig un s Änd vu dr Apartheid
Am 2. Februar 1990 het dr Staatsbresidänt Frederik de Klerk in ere Barlemäntsred umfassendi Reforme in Uussicht gstellt. Unter anderem isch s Verbot vum African National Congress un vum Pan Africanist Congress ufghobe wore. Dr Nelson Mandela isch am 11. Februar 1990 us dr Haft entloo wore.
Am Dag, wun ere frei gloo woren isch, het dr Mandela in ere Red vor 120.000 Zueherer in eme Stadion z Soweto effetli syy Bolitik vu dr Versehnig (reconciliation) yyglaitet, indäm er „alli Mänsche, wu d Apartheid wän ufhebe“, zue dr Mitarbet an eme „nitrassische, gainten un demokratische Sidafrika mit allgmaine, freie Wahlen un Stimmrächt fir alli“ yyglade het. Im Juli 1991 isch dr Mandela Bresidänt vum ANC wore. In däre Posizion het er d Verhandlige mit dr Regierig glaitet mit em Ziil, s Apartheid-Sischtem abzschaffe un e neiji, vorlaifige Verfassig z verabschide.
Bresidänt vu Sidafrika
Dr Mandela het Bolitiker wie dr Fidel Castro un dr Muammar al-Gaddafi „Kampfgnosse“ (comrades in arms) gnännt. Dr Castro het si fir Freihaitsbewegige z Angola un z Namibia engaschiert un dodermit s Apartheidreschim z Sidafrika gschwecht gha. Am internazionale Dag vu dr Solidaritet mit em Paleschtinänsische Volk am 4. Dezämber 1997 het dr Mandela z Pretoria sich mit eme Grueßwort fir d Rächt vu dr Paleschtinänser uusgsproche: „Mir wisse nume z guet, ass unseri Freihait uuvollständig isch ohni d Freihait vu dr der Paleschtinänser“. Anne 1998 het dr Mandela Soldaten uf Lesotho gschickt go ne Butschversuech geg di demokratisch gwehlt Regierig vum Pakalitha Mosisili niderschlaa. 1998 bis 1999 isch dr Mandela Bresidänt vu dr Bewegig vu dr blockfreie Staate gsii.
Aktivitete im Ruestand
Noch em Änd vu syre Bresidäntschaft im Juni 1999 het dr Mandela as Aawalt gschafft fir e Raie vu sozialen un Mänscherächtsorganisazione. Är het zahlrychi Uuszaichnige iberchuu, unter anderem s Großchryz vum Bailli, di hegscht Uuszaichnig vum Order of St. John – em änglische Johanniter-Orde – un dr Order of Merit dur d Chenigi Elisabeth II. un d Presidential Medal of Freedom dur dr domolige US-Bresidänt George W. Bush. Am 19. Augschte 1999 isch d Nelson-Mandela-Stiftig grindet wore, wu si dr ideälle Furtsetzig vu sym Läbeswärch un dr Gschicht vu dr Antiapartheitsbewegig widmet.
Aafangs 2003 het dr Mandela e baar Rede ghalte, wun er dr George W. Bush un dr britisch Premierminischter Tony Blair heftig din kritisiert het wäg ihre Irak-Bolitik.
Neuendorf SO
Nöiedorf (amtlich Neuendorf) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Nelson Mandela
Aktivitete im Ruestand
Anne 2007 het er zämme mit em Desmond Tutu d Gruppe „The Elders“ grindet, wu rund zeh eltere, aagsähni Personen us verschidene Kontinänt verdrätte sin, dodrunter asu em Mandela sy Frau Graça Machel. Dr Mandela isch s ainzig Ehremitglid vu dr Elders.
Neuendorf SO
Geographi
Nöiedorf lyt im Mittuland grad am Jurasüdfuess i dr Ebeni vo dr Dünnere zwüsche Oensige und Oute. Nöiedorf hed dur das as sy Dorfchärn guet erhaute blibe isch sy ländlich Charakter bhaute. D Induschtri lyt am nördliche Rand vom Gmeinsgebiet ennet dr Outobahn A1. I däm Induschrigebiet sy vor auem Transportungernähme agsydled wo vo de guete Aschlüss a d Nationauschtrosse profitiere.
Gschicht
D Gschicht vo Nöiedorf fohd a mit dr erschte Nennig vom Wyler Werthe um 1100. Dr Wyler Kipf isch weschtlich drvo gläge und s erschte Mou im Johr 1308 beschribe. Zwüsche 1400 und 1600 si Werd, Kipf und Nüwendorf (1417 Núwen Dorff.) näbenang ufgfüehrt. Auem Aschyn no sy zwüsche Kipf und Werd am Bach noche nöii Hüser bout worde, und me het de däm Gebiet s'nöie Dorf gseit. Ab 1600 hed sich dr Name Nöiedorf duregsetzt.
Nelson Mandela
Persenligs
Dr Mandela het dreimol ghyrote. Us zwoo vu däne Ehene stamme sechs Chinder. Sy erschti Frau, d Evelyn Ntoko Mase, het er am 5. Oktober 1944 ghyrote, e ANC-Aktivischti vu Engcobo un e Kusyne zum Walter Sisulus. D Eh isch no 13 Johr anne 1957 gschide wore. D Evelyn Ntoko Mase isch anne 2004 gstorbe. Si hän zämme vier Chinder ghaa, zwai Maidli un zwee Buebe. Dr erscht Suhn, Madiba "Thembi" Thembekile (1946–1969), isch anne 1969 bi me Autouufall um s Läbe chuu. Dr zweet Suhn, Makgatho Mandela (1950–2005), isch an AIDS gstorbe. Di erscht Dochter Makaziwe (* 1947) isch mit nyyn Monet gstorbe. Ihre zwoote Dochter (* 1954) hän si dr glych Name gee.
Reutte
Raete (amtlich Reutte) ischt a Marktgmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Neuendorf SO
Gschicht
Imene Grossbrand im Johr 1654 sy 40 strohdeckti Hüser zerstört worde und die nöii Chile wo 1651 fertig worde isch. Imene zwöite Brand im Johr 1767 sy nomou 12 Heimet und 16 Schüüre abebrönnt.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,9 % gläge.
Religion
21,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 64,8 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,3 %, CVP 33,2 %, EDU 0,6 %, EVP 1,3 %, FDP 19,9 %. GLP 2,8 %, GP 3,0 %, SP 7,4 %, SVP 27,3 %, Suschtigi 1,3 %.
Gmeindspresidänt isch dr Paul Stöckli (Stand 2012).
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1796 Iiwohner 96,5 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,4 % Französisch, 0,6 % Italienisch und 2,5 % angeri Sproche.
Wappe
Es wysses Tazechrüz imene blaue Fäud (bis 1931 no rot).
Reutte
Geografi
Raete likt im a Dalkessel im Lechdal. D Nochbergmoanda sin Pflach, Lechaschau, Ehenbichl, Weißenbach am Lech, Forchach, Stanzach, Namlos, Berwang, Heiterwang, Breitenwang und Lermoos in Tirol und Garmisch-Partenkirchen, Ettaler Forst, Halblech und Schwangau in Bayern.
Gschicht
Raete ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1278 als Ruthi prope Breitenwanch.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 5719 Aiwohner sin im Johr 2001 1127 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 5719 Aiwohner 4554 Daitsch als Umgangsproch aagea, 883 Daitsch und andere Sproche und 282 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Raete ghert zum Schwäbisch.
Nelson Mandela
Persenligs
Anne 1957 het er d Winnie Madikizela (1936-2018) chänneglehrt, di erscht schwarz Sozialarbaiteri z Johannesburg. Si hän zämme zwoo Dechtere, Zenani (Zeni, * 1958) un Zindziswa (Zindzi, *1960). In syre Haftzyt hän si di baide nume sälte gsää. Zwai Johr no syre Freilossig het si dr Nelson Mandela wäge bolitische Belaschtige anne 1992 vu dr Winnie Madikizela drännt un ihri Eh isch am 19. Merz 1996 gschide wore.
An syym 80. Geburtstag, am 18. Juli 1998, het er d Graça Machel ghyrote, d Witfrau vum Samora Machel, em ehmolige Bresidänt vu Mosambik un ANC-Unterstitzer, wu zwelf Johr vorhär bi me Flugzyyguuglick unm s Läbe chuu isch.
Bi dr Ereffnigsfyyr vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 2010 am 11. Juni 2010 z Johannesburg het dr Mandela welle derby syy, är het si zimli derfi yygsetzt gaa, ass es Turnier z Sidafrika het chenne stattfinde. Am Obe vorhär isch aber sy 13-jehrigi Uränkeli noch eme Autouufall gstorbe, sällewääg het er sy Dailnahm churzfrischtig abgsait. Zue dr Schlussfyyr am 11. Juli 2010 isch dr Nelson Mandela dderno fir churzi Zyt derzue chuu. Syterhär isch er nie mee in dr Effetligkait ufdrätte.
Derwylscht dr Mandela au no syym Ruckzug us dr Bolitik voir allem z Johannesburg gwohnt gha het, isch er am 14. Juli 2011 wider ändgitlig in sy Haimetdorf Qunu zoge.
Am 5. Dezämber 2013 het dr sidafrikanisch Bresidänt Jacob Zuma in ere Färnsehaasproch mitdailt, ass dr Nelson Mandela an dr Folg vun ere Lungenentzindig gstorbe sei. Dr Zuma het sy Vorgänger mit dr Wort verabschidet: „Unseri Nation het ihre greschte Suhn verlore.“
Ehrige
Im Johr 2001 sin d Stedt Port Elizabeth, Uitenhage un Despatch in dr Provinz Ostkap zue Nelson Mandela Bay Municipality zämmeglait wore.
Anne 2009 het d UN-Vollversammlig bschlosse, dr 18. Juli zum Internazionale Nelson-Mandela-Dag uuszruefe.
Anne 2012 isch e uusgstorbeni Spächtart noch em Mandela gnännt wore: Australopicus nelsonmandelai.
Zum 50. Johresdag vu dr Verhaftig vum Mandela am 5. Augschte 1962 isch 2012 am Ort vu dr Verhaftig bi Howick e Skulptur ufgstellt wore. 50 laser-gschnitteni Stahlstele, bis zue 9,50 m hoch, formen us eme bstimmte Blickwinkel s Gsicht vum Mandela. D Skulptur mit em Titel Capture stammt vum Marco Cianfanelli vu Johannesburg.
Teheran
Teheran ( (Tehrān) //) isch d Hauptstadt vo Iran und vo dr Browinz Teheran. Im administrative Stadtgebiet lääbe 8'778'535 Mensche (Berächnigsstand 2012), in dr Metropolregion, wo öbbe s gliiche wie d Browinz Teheran isch, 15'146'845 (2012). Teheran isch en Industrii- und Handelsstadt, het Uniwersidääte, Hoochschuele, Bibliotheke und Museum und isch e bedütends Wirtschafts-, Wüssenschafts- und Kulturzentrum und e wichdige Verchehrsknotepunkt im Land.
Iiwoonerentwicklig
D Bevölkerig vo Teheran het sich in de letschte Joorzäänt seer schnäll entwigglet. 1800 häi 15'000 Lüt in dr Stadt gläbt, 1883 si s scho mee as 100'000 gsi und Teheran isch zur Groossstadt worde. Bis 1956 isch d Zaal vo de Iiwooner uf 1,5 Millione aagstiige und und denn si vili Vorort iigmäindet worde und Migrante us em Umland in d Stadt cho, wo dass es 2006 scho 7,8 Millione gsi si. Noch Berächnige sis 2012 fast 8,8 Millione gsi. D Bevölkerigsdichdi in dr Stadt isch 10'877 Iiwooner bro Kwadratkilometer. In dr Metropolregion häi 2006 13,4 Millione Lüt gläbt (Volkszelig 2006) und 2012 het mä mee as 15,1 Millione berächnet. D Bevölkerigsdichdi in dr Metropolregion lit bi 713 Iiwooner bro Kwadratkilometer.
Sport
1963 isch de Fuessball-Club Persepolis Teheran gründet worde.
Louis Gauchat
Der Louis Gauchat isch am 12. Jänner 1866 z Les Brenets im Kanton Nöieburg uf d Wält cho und am 22. Augschte 1942 uf der Länzerheid im Bündnerland gstorbe. Er isch e Schwiizer Sproochwüsseschaftler, Romanischt, Dialäktoloog und Lexikograaf gsi, wo d Afangszyt vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande prägt het.
sis Läbe
Der Louis Gauchat isch us ere alte Familie vom Nöieburger Jura gsi, wo sid Generazioone z Lignières gläbt het. Das isch es Nöieburger Dorf am Jurafuess überem Bielersee a der Gränze zum Kanton Bäärn. Em Louis sin Vatter Louis Emile Gauchat het as Lehrer gschaffet. Der Louis Gauchat isch nid z Lignières, sondern anne 1866 im Dorf Les Brenets ganz oben im Nöieburger Bärgbezirk weschtlech vo La Chaux-de-Fonds a der Gränze zu Frankrych uf d Wält cho. Der Vatter isch gly drufabe z Bäärn Lehrer für Französisch worde, und so isch der Louis denn i dere Düütschschwiizer Stadt ufgwachse. Bis Gauchats deheime het me Französisch, Düütsch und au no Holländisch gredt; das isch so cho, wil d Muetter, d Cornelie-Marguerite-Bramine Gauchat-Bazengh, nämli e Holländerin gsi isch; ihre sind schynts d Kunscht und d Musig öppis wichtig gsi, und so het au der Louis vil drvo mit übercho; er het Musigunderricht gnoo, und s ganze Läbe heig er immer wider gärn uf sim Cello gspiilt, verzelt eine vo sine Biograafe.
Nach em Gimnasium het der Louis Gauchat zeerscht z Bäärn und spööter z Züri bim Heinrich Morf (1854–1921), drno au z Paris bim Gaston Paris (1839–1903) un z Rom bim Ernesto Monaci (1844–1918) s Fach Romanischtik studiert. Em Sproochforscher Morf, wo a der Uni Züri do grad anne 1889 s Romanische Seminar gründet het, isch s drufaa cho, ass sini Studänte ufem Land, i de wälsche Landesdeil vo der Schwiiz, die läbige Mundarte diräkt bi de Lüüt ghööre. So isch au der Louis Gauchat zum Theema vo sinere Dokterarbet cho. Er isch is Fryburgerland uf Dompierre ggange, emene Dorf im Broyetal zwüsche Wifflisburg un Pätterlinge, wo hüt zu dr Gmeind Belmont-Broye ghört. Döört het er d Foneetik vom Ortsdialäkt ufgnoo. Dr Gauchat het gschribe, i däm Dorf heig er non e ganz e läbigi mundartlichi Umgangssprooch atroffe; s Französisch, wo me sit churzem au doo i dr Schuel als einzigi Sprooch het dörfe bruuche, sig bi de Lüüt bis zu säbere Zyt numen en Art e Suntigssprooch gsi, seit er, im Alltag het me no immer s Patois gredt, sogar au der Dorflehrer. Vom Gauchat sinere Undersuechig Le patois de Dompierre isch ane 1890 der Deil über d Vokaal trukt usecho, es isch der Band vierzää vo der Zytschrift für romanischi Filology.
Wo sis Studium umme gsi isch, het der Louis Gauchat z Bäärn und denn au z Züri as Middelschuellehrer und as Privatdozänt gschaffet. 1893 het er d Maria-Martha Schmid vo Bäärn ghürootet. I der erschte Zyt als Dozänt het der Gauchat es paar vo de romanische Sprooche und Sache vo der Literaturgschicht aglueget. Näbe de Wälschschwiizer Mundarte isch em au d Sprooch im Süde vo Frankrych, s Provänzalische wichtig gsi. Döört derzue het er Kürs a er Uni gää, und mit eren alte Handschrift i der Bongarsiana-Samlig vo der Burgerbiblioteek Bäärn isch er der Überliferigsgschicht vo provänzalische Gedicht us em Mittelalter nochegange. Sid 1902 isch der Louis Gauchat Profässer a der Uni Bäärn gsi, und zwar bis ane 1907. Denn isch er a der Uni Züri der Nochfolger vom Profässer für romanischi Filology Jakob Ulrich (1856–1906) worde; näben iim isch im Romanische Seminar z Züri der Wadtländer Ernest Bovet (1870–1941) as Dozänt agstelt gsi; dä isch ane 1901 als Nochfolger vom Heinrich Morf dörthi cho.
Bis ane 1931 isch der Louis Gauchat z Züri Profässer für Romanischtik gsi, und vo 1926 bis 1928 derzue ane au der Rektor vo der Zürcher Hochschuel. Zu sim sächzigschte Geburtstag am 12. Jänner 1926 isch es Buech als Eeregaab usecho; d Schriftleitig isch bim Jakob Jud und em Bärner Romanischt und Mundartforscher Franz Fankhuuser (1883–1959), emene Schüeler vom Gauchat und Mitarbeiter am Glossaire, gläge, und trukt het’s dr Suurländer z Aarau, dä Buechverlag, wo au süsch immer vil für d Schwiizer Sproochwüsseschaft too het. I dr Feschtschrift het’s 29 Byträäg vo Schwiizer und ussländische Fachkoleege und vom Gauchat syne Mitarbeiter und Schüeler, wo Frooge us em wyte Gebiet vo dr romanistische Forschig behandle, nid numme zu de Sproochareal vo dr Schwiiz, sondern au zu anderne Länder: En Uufsatz isch vom Paul Scheuermeier (1888–1973), wo übere Sprooch- un Sachatlas vo Italien un dr Südschwiiz gschribe het.
Wo der Gauchat a der Uni Züri ufghört het, isch sini Arbet am wälsche Wörterbuech no wytergange; und er het dernäbe wyters z Züri als Honorarprofässer gschaffet. Sin Nochfolger als Zürcher Profässer für Romanischtik isch der Jakob Jud worde, au e Schüler vom Morf; dr Jud het scho vorhär vil mit em Gauchat z tue gha, und au är het de Redaktoore vom Dicziunari Rumantsch Grischun und em Rätische Namebuech ghulfe.
Es isch schynts denn für d Redakzioon vom Glossaire e schwääri Zyt cho, wo em Gauchat sini ängschte Mitarbeiter chrank worde und gstorbe sind. Är sälber het als Scheffredakter no es Wyli wyter gmacht, de isch aber au är sälber chrank worde; im Summer 1942, won er wider mol im Feriehuus «Drosaida» z Bsuech gsi isch, wo si Soon, der Grafiker Pierre Gauchat uf der Länzerheid gha het, isch er döört am 22. Augschte mit Achtesibezgi gstorbe.
der Dialäktoloog
Änds 19. Joorhundert het sech a de Schwiizer Universitäte s Lehren und Forsche über die romanische Sprooche als vilsytigs und wäge der Mehrsproochikeit vom Land bedütends Fach etabliert, und der Louis Gauchat isch eine vo dene gsi, wo dank iine i der Schwiiz d Dialäktforschig und d Sproochgeografy es bedüütends wüsseschaftlechs Spezialgebiet worden isch. Er het bsunders d Wälschschwiizer Mundarte als Teil vo der frankoprovänzalische Sprooch undersuecht.
1903 isch der Gauchat im Uufsatz «Gibt es Mundartgrenzen?» i der Zytschrift Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen ere Froog nooggange, wo me bi de Sproochforscher sid em 19. Joorhundert starch diskutiert het. Er het ufzelt, was bis do ane vo Romanischte und au vo Germanischte zu de regionale Sproochgränze gseit worden isch; und er prichtet vo eigete Beobachtige bi de Mundarte im Wälschfryburgischen und au im Bäärner Jura; der Gauchat isch der Meinig gsi, wil s Dialäkt gäb, wo me eidüütig chönn underscheide, dörf men au vo Gränze zwüsche dene Mundartrüüm rede; das sigen aber nid eifach immer feschti Linie i der Landschaft, es gääb i der Dialäktgeografy ebe so öppis wie «Chärnlandschafte» vo de Mundarten und derzwüsche ganz verschideni Areal, wo sech die spezielle sproochleche Fänomeen underscheide; für zum die einzelne Mundarte z charakterisiere sell me die tüpische sproochleche Merkmool innerhalb vo somene Sischteem vo sproochleche Trännlinie aluege (de «Isoglosse»). Die Idee isch sider es feschts Elemänt vo der sproochgeografische Forschig. Der Gauchat zeigt mit ere Charte zu der Uussprooch von es paar Wörter i de Wälschschwiizer Dialäkt, wie kompliziert die sprochgeografische Verhältnis scho im ene chlyne Sproochpiet sind, und er erklärt es paar Fänomeen mit konkreete Sachen us der Landesgschicht sid em früene Mittelalter.
Im ene eigete Projäkt isch der Louis Gauchat der Sprooch vom fryburgische Dorf Galmis im Greyerzbezirk (i der hütige Gmeind Val-de-Charmey) nochegange. Galmis heisst uf Französisch Charmey und es lyt a der Sproochgränze, chly underhalb vom düütschsproochige Dorf Juu. Der Gauchat isch mit de Lüüt go rede und het bsunders druf glueget, wie sech d Umgangssprooch bi de verschidene Generazioone underscheidet. Do het er gmerkt, ass me au i däm einzelnen, abglägene Bärgdorf nid vonnere einheitleche Ortsmundart chönn rede, wil sech bi de alte und de junge Lüüt zimli vil verschideni Sproochgwoonete zeige. I sinere Schrift über d Sproochsituazioon vo Galmis, wo anne 1905 usecho isch, het der Gauchat das eso erklärt: me ghöört eben au bim Rede, wie sech s soziale Lääbe vo dr Dorfgmeinschaft änderet. Er het gseh, ass d Lüüt i däm usgwäälte Dorf verschideni Variante vo gwüssne sproochleche Forme bruuche, und er het druus abgleitet, e Sprooche änderi sech mit der Zyt (me seit dämm «diachronisch»), wil jede Mönsch d Sprooch e chly andersch bruucht weder die andere und wil di Junge in ere nöie Läbenssituazion nümm ganz glych rede wie die eltere. Der Gauchat het zeigt, ass es e langsame Prozäss sig, wo öpe drü Generazioone lang bruucht, bis sech e nöii Form i dr Umgangssprooch duregsetzt het. I dere früene soziolinguistischen Arbet über d Sprooch vo Galmis het dr Louis Gauchat dr Begriff «Varietät» id Sproochwüsseschaft ygfüert.
Der Romanischt het bi sine Bsüech i de Wälschschwiizer Dörfer und gwüss au i sinere nöieburgische Heimet gmerkt, ass die alti Mundart vo de Wälschschwiizer, s Patois, wo i jedem Kantoon und i vilne chlynere Gägende e bitz andersch töönt het, nume no bi wenig Lüüt die läbigi Umgangssprooch gsi isch. Grad i sim Heimetkanton Nöieburg het sech im nüünzääte Joorhundert wäge der Induschtry, der modärne Läbensart bsunders i de Stedt und wäge de staatleche Schuele und dr Verwaltig s Französische als gwoonti Umgangssprooch uf alnen Ebene duregsetzt, und die alte Mundarte het me praktisch ganz ufgää.
Der Gauchat het emol imene Ufsatz drvo gschribe, wien er uf ere Reise is Nöieburgische dütlech gmerkt het, ass es mit em Patois nümm wyt här isch. Früener sig’s so gsi, ass er wenigschtens im Nöieburger Jura doo und döört no Lüüt troffe heig, wo s Patois rede. Jetz aber verzelt er i sim Pricht La dernière page de l’histoire du Patois à La Chaux-de-Fonds, wien em ane 1901 gar niemer me i dere Stadt het chönen Uskumpft über dr ehemolig Dialäkt vo dört gä. Me heig sech grad no dra erinneret, ass der Ami Huguenin eine vo de letschte Verfächter vo dr Mundart gsi sig es halbs Joorhundert früener; dää het ane 1857 en Mundartverein z La Chaux-de-Fonds gründet, das isch der Cercle du Sapin, wo’s au hüt no git, aber nümmen as Sproochgselschaft, sondern eifach als prominänte stedtische Kulturverein. Der Gauchat het gseh, ass me bi däm sine Mitgliider jetz nume no Französisch gredt het. Im alte Vereinsprotokoll het er glääse, wie scho anne 1865 chuum me öper im Verein s Patois richtig chönne heig, drum het me dozmol d Statute nöi gschribe und die früeneri Regle, bi de Versamlige törf me nume Mundart rede, eifach abgschafft.
Sid em nüünzääte Joorhundert bruucht men i der Linguischtik nach em Vorschlaag vom iteliänische Sproochforscher Graziadio Ascoli als Name für die grösseri Sproochfamilie, wo die meischte Wälschschwiizer Dialäkt e Deil dervo sind, der nöi Begriff «Frankoprovänzalischi Sprooch». Eine vo de beschte Kenner vo der Weschtschwiizer Mundartlandschaft isch der Gauchat dank em grosse Wörterbuech worde, won er ufbout het.