cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rainau
Geografi
Raenao leit em oberen Jagschtdal. D Nochbergmoede vo Raenao send Ellwange, Westhausen, Aalen, Hüttlingen ond Neuler.
Gmoedsglidrong
Zua Raenao gheret d Gmoedsdoel Dalkingen ond Schwabsberg.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda zom 1. Januar 1975 durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Schwabsberg ond Dalkingen. Dalkingen ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1136, Schwabsberg 1147.
Verwaldong
Raenao hot mit dr Stadt Ellwãng ond dr Gmoede Adelmannsfelde, Elleberg, Jagschtzell, Nuiler, Roäseberg ond Weert a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Raenao ischt dr Christoph Konle.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Raenao ghert zom Schwäbisch.
Linden (Botanik)
D Linde (Tilia) bilde e Pflanzegattig in dr Underfamilie vo de Lindegwäggs (Tilioideae) innerhalb vo dr Familie vo de Malwegwäggs (Malvaceae).
Beschriibig
[[Datei:2015-10-26 Goldener Herbst in der Herrenhäuser Allee durch den Georgengarten in Hannover.jpg|mini|links|Goldige Oktober under Linde;
D Linde si Lauböim, wo iiri Bletter verliere. Si bilde käini terminale Chnospe, dorum waggse si sympodial, das häisst nit vo dr Hauptaggse, sondern vo subterminale Sitenaggse. Je noch dr Art chönne si zwüsche 15 Meter (z. B. Krimlinde) und 40 Meter hooch wärde. Au d Dicki vom Stamm isch seer underschidlig, mäistens zwüschen 1 und 1,8 Meter. D Linde chönne bis zu 1000 Joor alt wärde. D Laubbletter si wäggselständig und zwäiziilig aagordnet und häi Blattstiil. Dr Hauptdäil vom Blatt isch mäistens härzförmig. D Chnospeschubbe gheije früe ab.
Dr Blüetestand isch aggsleständig und zymös und umfasst drei oder mee Blüete. S Hochblatt isch uffellig, grooss, und lenglig und isch mit dr Blüetestandsaggse lang verwaggse. Wenn d Frucht rif isch und abgheit wirkts wien e Flügel. D Blüete dufte, si zwittrig, radiärsymmetrisch und fünfzelig. Es si fümf Chelchbletter vorhande mit Nektardrüese an iirer Basis. Die fümf Bletter vo dr Chroone si wiss oder gääl. Es het e hufe Staubbletter; die si frei oder in fümf Bündel zämmegfasst. D Staubfääde si vilmol wie chliini Gääbeli. Fümf Fruchtbletter si zu äim fünfkammrige Fruchtchnoote zämmegwaggse. In jedere Fruchtchnotekammere befinde sich zwei Soomeaalaage. Dr Griffel het am Ändi e Narbe mit fümf Lappe. D Bestöibig bassiert dur verschiideni Insekte. D Linde het e 5-fächrige Fruchtchnote, wo sich zun ere Schliessfrucht entwigglet.
Schönbuch
Dr Scheebuach ischt a Landschaft mit-ma waldreicha Hiiglland en Bada-Wirdaberg. Er leit em Sidweschda vo Stuegert ond nerdlich vo Diibenga. Sei Herzstick isch dr gleichnamige Naturpark, wo 1972 zom erschda Naturpark en deam Lendle beschdemmt wôrra ischt. De meischde Leit vorbendet mit-em Begriff Scheebuach bloß da Naturpark. Dr sell ischt heitzodag a beliebts Naherholongsgebiet fir d Bewohner vo de greeßre Städt drom-rom, hauptsächlich fir d Stuegerter.
Josef Escher
De Josef Escher (* 17. September 1885 z Simplon VS; † 9. Dezember 1954 z Bern), vo Simplon (Kanton Wallis), isch en Schwiizer Politiker (CVP) und Jurist gsii.
Schönbuch
D Laag
Wo dr Scheebuach genau ôôfangt bzw. uffheert, kô wahrscheinlich neamert mit Sicherheit saga; abr vo seim Kernstick, em 156 Quadratkilometr graußa Naturpark, send d Grenza exakt feschtglegt. (Lueg dô drzua s Schaubild.) De oinzich Ortschaft em Naturpark ischt Bebahausa, heitzodag a Stadtdoil vo Diibenga. De andre Gmoinda, wo zo dr Landschaft Scheebuach, abr et zom Naturpark gheeret, send (ôôgfanga em Nordweschda ond fortgsetzt en dr Uhrzeigerrichdong) Nufrenga, Gärtringen-Rohrau, Hildrizhausa, Altdorf, Holzgerlenga, Weil em Scheebuach, Waldabuach, Oichdal-Neiahaus, Walddorfhäslach, Bliezhausa, Kircha, Diibenga, Ammerbuach ond Herraberg. Beteilicht send somit viir Landkreis: Beeblenga, Diibenga, Esslenga ond Reitlenga.
Josef Escher
Läbe
Er isch als Sohn vonere Hotelierfamilie uufgwachse. Zwüsche 1899 bis 1906 hät er d'Kanti in Brig bsuecht. Eis Joor spöter hät er d'Matura in Saint-Maurice abglejt. Nachethär hät er Jura in Bern und Berlin studiert. Ab em Joor 1912 isch er Mitarbeiter und spöter de Bsitzer vomne Awalts-und Notariatsbüro in Brig gsi.
Schönbuch
A bissle Gschicht
Zom erschda Môl urkundlich erwehnt wôrra isch dr Scheebuach em Jôhr 1007. En alde Zeida isch dui Landschaft a beliabts Jagdreviir vo de wirdabergische Herzeg ond schbäder vo de wirdabergische Keenich gwäa. Drom isch des Gebiit, hauptsächlich dr 1972 ausgwiisene Naturpark, au ganz denn besiidlet ond hôt an graußa Wildreichtom.
Josef Escher
Politik
Politischi erschti Schritt hät er mit em Iitritt i die Katholisch-konservativ Partej gmacht. Au isch er 1912 Vizepräsidänt vo Brig gsi. Vom Joor 1917-1931 isch er zum Walliser Grossrat gwählt worde, won er im Joor 1923 präsidiert hät. Zwüsche 1920-1928 isch er Gemeindepräsidänt vo Glis, und vo 1932-1937 Staatsrat gsi. I de Joore 1925-1931 und 1936-1950 Nationalroot, won er im Joor 1948 Präsidänt gsi isch. Er isch vo 1946-1950 de Präsidänt vo de Konservative Volkspartej vo de Schwiiz gsi, de hütige CVP. Gliichziitig isch er de Präsidänt vo de parlamentarische Gruppe für d'Wahrig vo de Interässe vo de Bergbevölkerig und de Schwiizerische Arbetsgmeinschaft vo de Bergbuure.
Schönbuch
A bissle Gschicht
Zwischa 1188 ond 1227 hôt dr Zischderzienser-Orda z Bebahausa a Kloschder-Ôlag mit ra Basilika als Middlpunkt baut. Gschdifdet wôrra ischt deam Orda dr Grond ond Boda vom Pfalzgrafa Rudolf vo Diibenga. Zonägscht ischt dui Kirch – entschbrechend de Ordensregla – zemlich schmucklos gwäa. Erscht en de folgende Jôhrhondert send dia Ôlaga reichlich ausgschmickt wôrra. Em Jôhr 1515 hôt sich Folgendes ereignet: Dr Herzog Ulrich vo Wirdaberg (1487 bis 1550) hôt sein Stallmoischtr, da Ridder Hans von Hutten, em Vordacht ghet, er kennt a Vorheltnis mit seim Weib han. Wia nô dr Herzog am 7. Mai mit-ma graußa Gefolge zor Jagd en da Scheebuach gridda ischt, ischt’r bald mit seim Stallmoischtr weit em Gefolge vorausgwäa. Des hôt dr Ulrich zom Ôlass gnomma, sein Stallmoischtr zor Rede zo stella. Nôch-ma kurza Wortwechsl hôt da Herzog da Jähzorn packt, er ischt mit seim Schwert uff da Hans von Hutten losganga ond hôt-en kurzerhand niidergschdreckt. Schbätr hend d Leit da Ermordada gfonda ond-en z Holzgerlenga begrabe. Weil mr da Tathergang an vorschiidene Stella vormuadet hôt, hôt mr au an vorschiidene Ort so gnannde Hutten-Oicha zom Gedächtnis an sellen Môô pflanzt. Dr Vedder vo deam Ermordada, dr Humanischt Ulrich von Hutten (1488 bis 1523), hôt nôch deam Mord a arga Fehde gega da Herzog Ulrich gfihrt, ond wia der 1519 an Ibrgriff uff dui Freia Reichsstadt Reitlenga ondrnomma hôt, hôt der Humanischt drfir gsorgt, dass sich dr Schwäbische Bund so gega da Herzog empeert hôt, dass dr sell fir a langa Zeit ens Exil ganga hôt miaßa. Erscht em Jôhr 1534 ischt’r zruckkomma ond hôt sei Herrschaft wiider erlangt.
Wia nôch 1535 z Bebahausa d Reformazioo eizoga ischt, hôt mr dui Kloschder-Basilika als evangelischa Kirch benutzt, ond nôch dr Säkularisazioo hôt s Haus Wirdaberg dui Kloschder-Ôlag zo-ma Jagdschloss ausbaua lassa. En da Bau ischt a evangelischs theologischs Seminar eizoga, wo bis 1807 bestanda hôt.
Vom Bund deutscher Forstleute isch dr Naturpark Scheebuach em Jôhr 2014 zom Wald des Jahres ausgwehlt wôrra. Des hôt d Landesregiirong vo Bada-Wirdaberg durch sei Minischderium fir Lendlichen Raum ond Vorbraucherschutz zom Ôlass gnomma, s Imitsch a bissle uffzopoliira. Zo deam Zweck hôt des Minischderium an Film finanziirt, ibrwiigend dreht durch filmende Drohna aus dr Voglperschpekdive. Zuasätzlich isch deam Park noh a nuis Logo vorpasst wôrra, wo a stilisiirts Rotwild mit-em Kirchdurm vom ehemaliga Zischderzienzer-Kloschder Bebahausa zeigt bzw. zeiga soll. Laut Stuegerter Nôchrichda zeigt dui Silhouedde abr s Gweih vo-ma amerikanischa Maultiirhirsch ond et vo-ma heimischa Rothirsch.
Josef Escher
Politik
Er isch Vizepräsident gsii im Jahr 1954.
Schönbuch
Geologii
Vo dr Erdgschicht her gseha stammt dr Scheebuach aus de Ablageronga vom Trias-Meer, wo sich dô vôr 200 Milliona Jôhr ausdehnt ghet hôt. Em Wesentlicha beschdôht’r aus Schichda vom Keuper: Woicha Ton – Mergel – Lehm – Sandstoi. Au dr Scheebuach hôt – ehnlich wia des bei dr Schwäbischa Alb dr Fall ischt, bloß et so imposant – an Trauf, d Leit bezeichnet-en als Steil(ab)hang. Durch dia zom Doil schroffe Ibrgeng vo de Hochflecha zo de Steilheng send eidrucksvolle Landschaftsbilder gformt wôrra, wo a charakderischdischs Abbild vom schwäbischa Schichtstuafaland vormiddlet.
Rond zwoi Kilomeder sidlich vo Bebahausa fangt dr Geologische Lehrpfad Kirnberg ôô, am Fuaß vom 466 Meder hoha Kirnberg. Der Pfad ischt knabb fenf Kilomeder lang ond kôô guad durchwandret werra. Ôglegt wôrra isch der Lehrpfad em Jôhr 1977 vo dr Eberhard-Karls-Universideet Diibenga. Deet send de middlere ond obere Keuper-Schichda freiglegt wôrra, so dass mr dia guad ôôschaulich studiira kôô.
Gwässer, Erhebonga ond Täler
Dr bekanndeschde Wasserlauf em Scheebuach isch dr Goldersbach. Der entstôht bei dr sognannda Deiflsbruck durch da Zammafluss vom Graußa Goldersbach ond vom Kloina Goldersbach. Hendrher fliaßt’r seine 8,2 Kilomeder durch Beebahausa ond durch da Diibenger Stadtdoil Luschtnau bis zo de Schbortblätz vo dr Universideet. Deet mindet’r en d Ammer. Dromrom om da Bach hôt’s emmer môl wiider a Feichtwiis, wo landwirtschaftlich gnutzt wuud. D Forschtvorwaldong vo Bebahausa sorgt drfir, dass selle Wiisa emmer em Friahjôhr gmäht werret, om se vôr dr Ibrwucherong durch Bisch zo schitza.
S greeschde Flissle em Scheebuach isch d Schaich. Dui ischt rond 25 Kilomeder lang ond entschbrengt am Nordhang vom Bromberg. Ihr Weag fihrt se durch Altdorf, Holzgerlenga, Weil em Scheebuach, Deddahausa, Walddorfhäslach, Schlaitdorf ond Aichdal. En sellem Städtle mindet-se en d Aich.
Als Naturdenkmal ausgwiisa isch dr Birkasee beim Bromberg. Eigentlich isch des Gwässer bloß a greeßrer Weiher mit Moorkaragder.
De hegscht Erhebong isch dr Bromberg ibrem Goldersbachdal mit seine 583 Meder. Dô drhendr folget dr Stellberg nordeschtlich vo Herraberg (563 m), dr Grafaberg sideschtlich vo Herraberg (550 m), d Scheebuachschbitz bei Entrenga (546 m), dr Betzaberg bei Waldabuach (499 m), dr Uhlberg bei Aichtal-Neiahaus (469 m), dr Kirnberg bei Bebahausa (466 m) ond dr Eschderberg bei Diibenga (438 m). Et bloß s greeschde Dal, sondern au s schenschde vom ganza Naturpark ischt s Goldersbachdal em Weschda, gfolgt vom Schaichdal em Oschda.
Flora ond Fauna
Dr Ôdoil vom Wald macht rond 86 % aus, so viil wia en koim andra deitscha Naturpark. Urschbrenglich hôt ganz deitlich dr Laubwald ibrwooga, abr heitzodag isch des Vorheltnis zwischa Laubwald ond Nôdlwald ogfähr 50 zo 50. De meischde Laub-Beem send Buacha, dôher kommt au dr Nama vo dera Landschaft. Neabe de Buacha stechet oim au noh Oicha, Escha, Erla ond Birka ens Aug. D Nôdlhelzer send Fichda, Douglasia, Kiifra, Lärcha, Danna ond Mammutbeem. Beim gnaua Nôgucka entdeckt mr abr au a ganz reichhaldiga Pflanzawelt, zom Beischbiil dia seldene Bläamla Fransen-Enzian, de Weiß Waldhyazinthe, s Weiße ond s rode Waldvegele ond d Bergflockabloam. Wo dr Laubwald zemlich licht ischt, kô mr da Roda Fengerhuat, d Akelei ond Tollkirscha seha. An drockene grasige Waldweag ond uff de Heideflecha blihet dr Frihalengsenzian, d Arnika, dui Schwarza Keenigskerz, s Gemeine Leinkraut ond s Salomonsiigl. Uff de Moorwiisa ond en de Bachdäler wachset Trollbloama, Blaue Schwertlilia, dr Sonnatau ond s Wollgras. Außerdem fendet mr em Scheebuach-Wald noh rond 800 vorschiidene Pilzarda, zom Beischbiil dui ganz seldena Becherkoralle, wo 2015 zom Pilz des Jahres erklärt wôrra ischt.
Em Naturpark fendet mr au mehrere Freigehege fir Rot- ond Schwarzwild. S greeschde drvoo ischt rond 4.000 Hektar grauß ond befendet sich en dr Nähe vo Bebahausa. Dômit nemmt des Gehege ibr a Virtl vom ganza Naturpark ei. S hôt an Omfang vo rond 40 Kilomeder ond ischt uff vorschiidene Weag zo erreicha. Beobachda kô-mr s Wild bequem vo vorschiidene Schaukanzla aus.
Dr Naturpark Scheebuach biedet abr au noh Lebensraum fir Baummarder, Edelmarder, Fichs, vorschiidene Fleadermausarda, Schlengnaddra, Rengelnaddra, Blendschleicha, Zauneidechsa, Feiersalamander, Bergmolch ond fir vorschiidene Froscharda.
Akdivideeda fir d Freizeit
Dr Naturpark Scheebuach ischt a Paradiis fir Wandrer. S geit a Viilzahl vo markiirde Wanderweag; zamma machet-se ogfähr 350 Kilomeder aus. Als oina vo de schenschde Wanderong gilt dr Schönbuch-Randweg zwischa Diibenga ond Herraberg. Ausgangsponkt isch dr Diibenger Stadtdoil Ondrjesenga em Ammerdal. Heheponkt send zwoi Aussichtsbladdforma am Steilhang.
A weitra scheena Wanderong fangt z Deddahausa ôô, fihrt durchs reizvolle Schaichdal, dô drnôch nuff uff da Betzaberg, ibr d Streiobstwiisa Braunäcker ond schliaßlich durch da Wald naa ens Seglbachdal.
Lohna duat sich au an Ausflug zom Schloss Hohaentrenga en dr Nähe vo Diibenga. Bsonders beliebt isch des Ziil bei de Studenda, weils deet an guada ond preiswerda Mooscht geit. Vo deet aus hôt mr an wonderbara Blick uff d Wipfel vom Scheebuach.
S geit au a Schönbuch-Museum. Des befendet sich z Deddahausa ond gibt Auskonft ibr d Gschicht vom Naturpark, d Geologii ond d Bedeidong vo dr Jagd en de Scheebuach-Wälder.
Abr au Leit, wo et wandra wellet, kennet uff ihr Koschda komma, denn s geit au Schbiilplätz, Liigewiisa, Feierstella, Schutzhidda, Ôlaga zom Kneiba ond ausgwiisene Reitweag.
Vorkehr
Vo Beeblenga bis Deddahausa fihrt d Scheebuachbôh. Ôdriiba wuud-se durch an Diislmodor. An dera Strecke liiget d Ordschafda Holzgerlenga ond Weil em Scheebuach. Eibezoga isch dui Bôhstrecke en da Vorkehrsvorbond Stuegert (VVS). Em Reglfall fahret dia Ziig em Halbstonda-Takt.
Lucas Feyerabend
Dr Lucas Feyerabend (* 1687 z Baasel; begraabe am 13. Juli 1741) isch e Schwizer Schriiner und Bildhauer gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Lucas (au Lukas und Lux) Feyerabend isch dr Soon vom Schriiner Jakob Feyerabend gsi. 1712 isch er as Schriiner in d Baasler Spinnwätterzumft ufgno worde. Spööter het er vor allem as Bildhauer gschafft. 1729 het er sich au in d Safrezumft iikauft. Spööter het er z Hamburg gläbt und woorschinlig au e Mol z Neuchâtel gschafft, wil er 1715 d Absicht gha het, zämme mit sinere Frau dört aane z goo und sich vo Bürgermäister und Root e Löimundzügnis het lo gee.
Dr Lucas Feyerabend isch dr erst vo sim Gschlächt, wo as Künstler gschafft het. Sit 1712 isch er mit dr Chupferstächere Anna Magdalena de Beyer (1677–1741) verhürootet gsi. Vo iine het d Baasler Moolerfamilie Feyerabend abgstammt, wo über drei Generazioone Künstler fürebrocht het.
Mont Racine
Er lyt i der Gmeind Val-de-Ruz im Kanton Nöieburg. Sin Gipfel isch uf der Höchi vo 1439 Meter über Meer.
Der Mont Racine isch nid en einzelne Bärg für sich: er ghört zun ere langzogne Bärgchetti, won er dervo e chly en höchere Abschnitt bildet. Über dä Bärg goot nordöschtlech vom Mont Racine der Bärgpass Vue des Alpes drüber, und d Jurachetti het wyter äne, im Bärnbiet, der Chasseral als der höchscht Punkt. Der Felse vom Bärgmassyv isch us Chalchschtei, wo i der geologische Jurazyt entstanden isch. A de Bärghäng, wo deils zimli stotzig sind, isch vil Wald, und drufobe het’s a vilne Plätz Bärgmatte. Uf der Kreete goot der gross Jura-Wanderwäg dure.
Bassecourt
Gschicht
Bassecourt isch im 1271i in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört Bassecourt zu dem Kanton. Sit em 1. Januar 2013 ghört Basecourt zu de nöie Gmeind Haute-Sorne.
Mont Racine
Anne 1966 het s Stimmvolch vom Kanton Nöieburg d Iniziatyve agnoo, wo het welle d Bärgkreete under Naturschutz stelle.
Archiv der Basler Mission
S Archiiv vo dr mission 21 isch es privaats Archiiv i dr Schwiiz.
S Archiiv enthaltet schriftligi, visuelli und kartografischi Kwelle, wo sich uf d Gschicht vo dr Mission und dr Kolonialzit bezien, uf interkulturelli Theologii und uf d Kulturgschicht von e Hufe Regione uf dr Wält. Bsundrigs guet dokumentiert isch alles, wo mit dr Baasler Mission z Ghana, Indie, China, Kamerun und Kalimantan/Indonesie z due het. Es git au vil Material us afrikanische, asiatische und latiinamerikamische Länder, wo d mission 21 und iiri Dräägerveräin angaschiert si. Uf dr äinte Site het s Archiv d Ufgoob, d Akte fachgrächt z konserwiere, uf dr andere si eme bräite Publikum zuegänglig z mache, das under anderem au mit Usstellige im Baasler Missionshuus, ere Freihandbibliothek, eme Lääsisaal in dr Kapälle und ere interaktive Website.
S Archiv isch Mitgliid im Verbund Baasel, wo Bibliotheke vo Institut, Seminar und Klinike vo dr Uniwersidäät Baasel, vo Museum und Fachhoochschuele und anderi Bibliotheke drzueghööre, wo dr Universidäät nooch stönde.
Poliez-Pittet
Poliez-Pittet (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Poliez-Pittet lyt am linke Stade vu dr Mentue. D Gmaiflechi umfasst 56,3 % landwirtschaftligi Flechi, 36,5 % Wald un 7,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Poliez-Pittet isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160-79 as Poleto (1230 Pollie lo Pitet).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7,4 % gläge.
Religion
39,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 46,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 14,8 %, FDP 15,0 %, GLP 5,0 %, GP 7,5 %, SP 16,2 %, SVP 35,0 %, Sunschtigi 2,8 %.
Dr Burgermaischter vu Poliez-Pittet isch dr Serge Savoy (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 543 Yywohner 95,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,8 % Dytsch, 0,6 % Italienisch un 2,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Zyböri
Dr Zyböri – wo mit em bürgerleche Name Theodor Bucher gheisse het – isch e Luzärner Wyhändler, Musiker und Mundartschriftsteller gsi. Er isch am 28. Mai 1868 z Hergiswil im Nidwaldnische uf d Wält cho und isch am 29. Dezämber 1935 z Luzärn gstorbe.
s Läbe
Dr Theodor Bucher het scho früh gärn d Lüüt underhalte; er isch als Zauberkünschtler, Buchredner und Sänger ufträtte. Fascht alli syni literarische Wärch het er under em Name Ziböri gschribe, was luzärndütsch für «Theodor» isch, eimol het er au under em Name Rohrspatz publiziert.
Er het Mundartgedicht gschribe; anne 1909 isch sin erscht Gedichtband usecho, wo 100 wildi Schoss heisst. Dezue ane er het au Theaterstück gmacht. Er gilt er als eine vo de bedütendschte Luzärner Mundartschriftsteller us de «klassische Zyt», wie-n-ere de Germanischt Walter Haas gseit het. I sine Gedicht chöme hüüffig Gedanke vor, wo mit algemeine Läbensgfüel z tue händ, und drum isch es nid lang ggange, und vil vo dene Stück sind vo Komponischte für Jodellieder gsetzt worde, bsunders vom Luzärner Musiker Alfred Leonz Gassmann und em Jooscht Marty.
Es bar Gedicht von iim sind i dr Anthology Schwyzer Meie abtrukt.
Derno het denn au sin Soon, dr Walter Bucher, under em Psöidonym Zyböri junior au Mundartsache gschribe, Gedicht und Churzgschichte, wie me i dr Zytschrift Schwyzerlüt vo anne 1954 cha läse.
Colroy-la-Roche
Colroy-la-Roche (dt. Kolrein) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Colroy-la-Roche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 607/608 àls Collerinse.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Colroy-la-Roche ìsch. Colroy-la-Roche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Colroy-la-Roche ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Sunschtis
Uf em Dorfblàtz steht e àlter Leiterwàje àls Dankmol.
Hartmann I. von Württemberg
Dr Hartmann I. (* um 1160; † um 1240) isch Grof vu Wirttebärg gsii.
D Brieder Hartmann I. un Ludwig III. hän sich alli zwee glychzytig „Grof vu Wirtebärg“ gnännt, wäge däm cha mer dervu uusgoh, dass si d Grofschaft zämme verwaltet hän. Si sin beedi Sihn vum Grof Ludwig II gsii. Urkundli gnännt wäre beedi bim Chenig Otto IV. uf rhynische, schwebische un fränkische Pfalze. Dr Hartmann isch mit em Otto au uf Rom zue däm syre Chaiserchrenig un wird mehfach as Zyyg in dr vum Chaiser z Italie ufgstellte Urkunde gnännt. No dr Hebig vum Friedrich II. vu Staufe zum Chenig un Chaiser het er sich mit syym Brueder dr Staufer zuegwändet: Beedi sin em Friedrich un sym Suhn un Mitchenig Heinrich (VII.) bi wichtige Rychsverhandlige byygstande.
Dr Hartmann het syy Territorialbolitik dur d Hochzyt mit ere Erbdochter vu dr Grofe vu Verenge uf Oberschwobe uusgrichtet. Är het dert Gieter erworbe, wu bis ums Johr 1200 im verengische, derno aber im wirttebärgisch-grienengische Bsitz vorchemme, z. B. Altshause, d Burg Alt-Verenge, Rächt z Eschach un d Grofschaft vum eschtlige Apphagau.
Tigranes II.
Dr Tigranes II. (armenisch Տիգրան Մեծ / Tigran Metz, ; * um 140 v. Chr., † 55 v. Chr.) isch under em Name Tigranes der Groß as dr bedütendscht König vo Groossarmenie us der Dynastii vo de Artaxide bekannt. Er isch dr Soon vom Tigranes I. und ere alanische Brinzässin gsi und het vo öbbe 95 bis 55 v. Chr. gherrscht. Er het sich mit em Mithridates VI. vo Pontos verbündet, isch e Zitlang dr mächdigst Monarch im östlige Middelmeerruum gsi und het sich as Schahanschah bezäichnet. Im Joor 66 v. Chr. het si Soon gege iin rebelliert und wo denn au no d Römer under em Pompeius uf Artaxata marschiert si, het er kapituliert. Er het alli sini Erobrige wider verloore und het Armenie bis zu sim Dood as „Fründ vo Rom“ regiert.
Koplescht
Koplescht (dt. Kopstal, frz. Kopstal) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Koplescht ghere d Ortschafte Briddel (Bridel) un Koplescht, derzue no d Wylker un Hef Biergerkräiz, Kalscheier un Roudenhaff.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Koplescht ghert zum Moselfränkisch.
Franz Feyerabend
Dr Franz Feyerabend (dauft am 11. April 1756 z Baasel, gstorbe am 23. Merz 1800 z Baasel) isch e Baasler Kunstmooler und Karikaturist gsi.
Lääbe
Dr Franz Feyerabend isch dr Soon vom Dekorazioons- und Kunstmooler Johann Jacob Feyerabend gsi und däm sinere Frau, Anna Barbara, geb. Roseburger und dr Änkel vom Lucas Feyerabend, em erste Künstler in dr Familie. Er isch bi sim Vater in d Leer gange. Er het Supraporte und Akwarell gmoolt, wo die früene von ene eender gstaabig si. Spööter cha mä dr Iifluss vom Bärner Mooler Sigmund Freudenberger gsee. In de 1780er Joor het er verschidnigi Mooltechnike aagwändet. D Komposizioone het er bi de niiderländische und Frankfurter Mooler abgluegt. Si Talänt isch aber weniger in dr Kunstmoolerei as in dr Karikatur glääge. Er isch e Mäister gsi bim Daarstelle vo de Feeler vo sine Zitgenosse. Wichdig isch do e Serii vo Bildli mit Persönligkäite vom Baasler Ancien Régime us em Joor 1798. As Radierer het er nume Umrissstich gmacht und die sälber koloriert. As si Hauptwärk gälte d Uniformbilder vo de äidgenässische Hilfsdrubbe in Baasel (1792-95).
Dr Franz Feyerabend isch sit 1778 mit dr Christina David verhürootet gsi. Iire Soon Johann Rudolf (1779-1814) isch wie dr Babbe au Mooler worde.
Privatbrauerei Waldhaus
D '''Brivatbrauerei Waldhuus Joh. Schmid GmbH''' hèt irèn Sitz im glychnammigè Ort Waldhius, èn Zinkè, wo zuè dè Gmeind Wyylè ghört. D Brauerei lyt im Naturpark Südschwarzwald in èrè Höchi vo öppè 800 Meter übber NN sowiè uff dè Höchi nördlich un obberhalb vo Remètschwyl sowiè zmits uff èm Höchèschwander Bärg. Si isch im Johr 1833 gründet worrè un isch bis hüt im Brivatbsitz. D Brauerei hèt èn Johresuusschtoß vo öppè 69.000 hl. Irè aaglyderèt isch èn Gaschthof un èn Byrgartè.
Gschichte
Im Johr 1833 hèt dè Altvogt Diètsche uss Remètschwyl s Forschthuus Waldhuus a dè Strõß Waldshuèt–Sankt Bläsy kauft, diè jetzig B 500, un dört è Brivatbrauerei mit èm Nammè Waldhuus baut. 13 Johr spôter hèt er sini Brauerei durch èn Brand volorè, sellè isch durch èn Blitzschlag uusglöst worrè. Im selbè Johr hèt dè Widderuffbau öppè 200 Meter witter südlich aagfangè, a dè hütigè Stell, wo è bitzeli nôcher zuè dè Dörfer Remètschwyl un Bannholz lyt.
Im Johr 1894 hèt dè Schmid Johann uss dè dõmòls no sèlbschtändigè Gmeind Bannholz d Brauerei mit Gaschtwǜrtschaft sowiè Landwǜrtschaft kauft un isch somit Stammvatter vo dè Byrbrauerfamilliè Schmid gsi. 1939 hèt er sim älteschtè Sohn Fridrich dè Bedryb mit dõmòls 3.500 hl Johresuusschtòß übbergää, un 30 Johr spôter hèt dè Enkel Helmar Schmid d Brivatbrauerei Waldhuus mit 10.000 hl Johresuusschtòß übbernõ. Sit 1997 isch sin Sohn Dieter Schmid, dè Urenkel vom Gründer, als Gschäftsfüürer i dè Brivatbrauerei tätig. Dè Dieter Schmid isch 2004 ein vo dè Deilnämmer vom ARD-Brojèkt Vo Null uff 42 gsi. Baulich hèt im Juni 2014 s umfangrychschte Brojèkt sit èm Beschtõ vo dè Brivatbrauerei aagfangè: dè Bau von èm 4600 Quadratmeter großè Logischtikzèntrum mit èm Gsamtvolumè vo 50800 Kubikmeter. Im Juli 2015 isch s Zèntrum in Bedryb gangè, am 18. Oktober im Raamè von èm Daag der offenè Dürè denn offizièll ygweiht worrè. D Brauerei ghört zuè dè öppè zwei Brozènt vo allnè Brauereiè z Dütschland, wo no Naturhopfè vowendet un nit Hopfèextrakt odder Hopfèpellets.
Brodukt
Aktuèll (2016) bschtòt d Broduktpalettè uss 13 voschidnè Byrschpezialitätè un eim Gschprütztè.
Ganzjöhrigi Byrsortè sin: Saisonal vo Oktobèr bis Èndi Februar: Saisonal vo Novembèr bis Èndi Februar:
I dè Brivatbrauerei Waldhuus isch vo 2011 bis 2013 au s Byr vo dè Markè Fucking Hell braut worrè.
Burg Hohenstaufen
D Burg Hohestaufe isch e Ruine und lit oben am Ort Hohestaufe, eme Stadtteil vo Göppige, im Landkreis Göppige z Bade-Württebärg.
Lag
D Burg lit uf em Gipfel vom Hohestaufe.
Dr Name „Stauf“ (e Drinkgfäss) bezieht sich uf d Chegelform vom Bärg, wo scho in dr spote Hallstattziit e Höhesiidlig druf gstanden isch.
Gschicht
D Burg Hohestaufe isch noch schriftlige Quelle öbbe 1070 vom Stauferherzog Friedrich I. vo Schwobe baut worde. Es isch drbii bemerkenswärt, ass si no vor em Friedrich siiner Erhebig zum Herzog (1079) baut worden isch, d. h., si isch zerst kei Riichsburg gsi, sondern en Allodium vom Staufer. D Hohestaufe isch bis zum 13. Johrhundert d Stammburg vom Königs- und Kaisergschlächt vo de Staufer gsi. 1181 het dr Kaiser Friedrich Barbarossa in dr Burg gwohnt, 1208 isch d Königin Irene vo Schwobe dört gstorbe, d Witwe vom Philipp vo Schwobe, wo churz vorhär ermordet worden isch. Staufischi Dienstlüt, wo gliichziitig au Burgmanne uf em Hohestaufe gsi si, hai in dr Umgäbig, wo me re denn schon „Stauferland“ hät chönne säge, eigeni Burge baut, öbbe d Burg Hoherechbärg.
Noch em Undergang vo de Staufer im Johr 1268 isch d Burg vom König Rudolf vo Habsburg zur Riichsburg erklärt worde. Dr Blatz, wo strategisch und ideell wichtig gsi isch, isch spöter e ständige Zanköpfel zwüsche de Grafe vo Württebärg und em Riich gsi.
Vor allem noch dr Riichsgründig vo 1871 isch dr Burgbärg e dütschs Nationaldänkmol gsi. Patriotischi Hohestaufeverein hai welle e repräsentativs Dänkmol uf em Hohestaufe ufstelle. Es isch aber nit drzue cho.
Alag
In zwei Grabigskampagne 1936 bis 1938 (Walther Veeck) und 1967 bis 1971 si d Burgfundamänt freigleit und gsicheret worde. Zentrali Deil vo dr Burgalag si im Stauferjohr 1975 wo me e Kiosk ufgstellt het, ohni archäologischi Undersuchig zerstört worde.
Am Fuess vom Bärg het s e Dokumentationszentrum über d Gschicht vo dr Burg und vom Herrschergschlächt. E Staufergedänkstatt isch au die benochbarti Pfarrchille St. Jakob, bekannt as „Barbarossachille“.
Vorderösterreich
Vordereschtrych, friejer d Vorland, isch e Sammelname fir di friejere Bsitzige vu dr Habsburger weschtlig vu Tirol un Bayern. Die lige hite vor allem in dr Schwyz, im Elsiss, im Territoire de Belfort, im sidlige Bade-Wirttebärg un z Bayerisch-Schwabe.
Im ehmolige Vordereschtrych lige di eltschte bekannte Bsitzige vu dr Habsburger wie d Burg Habsburg un d Abtei Ottmarsche. Zwischen em 13. Johrhundert un em Aafang vum 19. Johrhunderts isch d Landesherrschaft im Verlauf vu eppe 550 Johr noodnoo – bis uf Vorarlberg – vu dr Habsburger an anderi Inhaber ibergange (verschideni Ort bzw. Kantön vu dr Eidgnosseschaft, s Chenigrych Frankrych, di Firschtetimer Bayern, Wirttebärg un Bade). Vordereschtrych isch wie s Erzherzogtum Eschtrych vum 14. bis in s 19. Johrhundert Deil vum Heilige Remische Rych gsi un churzi Zyt vum Chaisertum Eschtrych.
Wie s entstande isch
Noch dr Verlagerig vu ihrem Bsitz- un Herrschaftsschwärpunkt in s Herzogtum Eschtrych sin d Vorland e versticklet un chleideilig Aahänsel vu dr Habsburgermonarchii gsi. Schärzhaft het mer vu dr „Schwanzfädere vum Chaiseradler“ gschwätzt. Dur d Niderlage vu Morgarte 1315 un Sempach 1386 sin di eigetlige Stammland vu dr Habsburger an d Eidgnosse verlore gange. Hauptdeil vum eschtrychische Schwobe sin jetz dr Sundgau (im sidlige Elsiss) un dr Bryysgau gsi. Sitz vu dr Regierig isch Anze bi Milhüüse gsi. Fryybeg, wu sich anne 1368 dr Habsburger unterstellt gha het, isch di meischt Zyt s geischtig un kulturäll Zäntrum gsi. Im Johr 1457 hän d Habsburger do no Wien ihri zwot Universitet grindet, derwylscht s Archiv vo dr vordereschtryychische Verwaltig uf dr Burg Stei im aargauische Bade gsi isch. Weniger äng verbunde mit Vordereschtrych sin verstreiti Bsitzige z Oberschwobe un im Allgai gsi, di grescht dervu isch d Markgrofschaft Burgau gsi. Zwische 1469 un 1474 isch vum Herzog Siegmund e große Deil vu dr Vorland an dr Herzog Karl dr Kiehn vu Burgund verpfändet wore.
Frieji Nejzyt
Bi allne habsburgische Herrschaftsdeilige im spote Mittelalter un in dr frieje Nejzyt sin d Vorland an diejenig Linie chuu, wu iber Tirol gherrscht gha het. Dodermit hän si zue Austria Superior („Obereschtrych“) ghert un sin immer wider vu Innschbruck uus regiert wore. Anne 1490 isch e Zäntralbeherd fir Tirol un d Vorland gschaffe wore.
Im Dryßgjehrige Chrieg het di verwitwet Erzherzogi Claudia vu Tirol (Claudia de Medici) drej wirttebärgischi Herrschafte in ihre Bsitz brocht – d Pfandschaft Achalm, d Pfandschaft Hohestaufe un s Amt Blaubeire. Vu 1640 bis 1648 sin die Herrschafte vordereschtrychisch gsi. Em Chanzler Isaak Volmar isch s aber nit glunge, die Bsitzaasprich in dr Weschtfälische Fridensverhandlige durezsetze, scho gar wu di dytsche Firschte uf dr Syte vum Herzog Eberhard III. vu Wirttebärg gstande sin. Mit em Weschtfälische Fride isch s anne 1648 s habsburgisch Elsiss an Frankrych gfalle, do vor allem dr Sundgau un au Brysach. 1651 isch wäge däm Fryybeg an dr Stell vu Anze Hauptstadt vu Vordereschtrych wore. Wirttebärg het die drej Herrschafte zruckkriegt.
No dr Türkechrieg hän sich vil Bewohner vu Vordereschtrych an dr neje Sidoschtgränze vum Habsburgerrych im Chenigrych Ungarn nidergloo, ihri Nochfahre sin d Dueneschwobe.
D Reforme vu dr Verwaltig unter dr Maria Theresia un em Joseph II. sin vilfach abglähnt wore. Im 18. Johrhundert sin e Deil Biet wie Tettnang un s Amt Ortenau erworbe wore un anderi, wie d Gemarkung Gerschbach im Sidschwarzwald, an d Markgrofschaft Bade verchauft wore.
Um 1780 het Vordereschtrych uugfehr 400.000 Yywohner gha. Doderbyy isch Vorarlberg, wu ab 1782 wider vu Innschbruck uus verwaltet woren isch, mitzellt wore.
Verwaltigsgliderig 1790
Vorarlberg (um 1780 Oberamt Breagaz) isch zue däre Zyt Deil vu dr Grofschaft Tirol gsi.
S Änd vu Vordereschtrych
Scho anne 1799 het Eschtrych d Biet sidlig vum Ryy verlore. S Fricktal isch zerscht franzesischs Protektorat wore, 1802 e eigene Kanton in dr Helvetische Republik, 1803 schließlig e Deil vum Aargau. Im Pressburger Fride vu 1805 hän d Habsburger Vordereschtrych ganz verlore. Di historische Territorie – vor allem Deile vu Breagaz, Genzburg un Weissehorn – sin an s nej Chenigrych Bayern gange, dr Bryysgau an s nej Großherzogtum Bade, Rauteburg un Horb an s Chenigrych Wirttebärg, Biet bi Simmeringe an Hohezollere un chleineri Biet an s Großherzogtum Hessen. In e baar Deil vu Vordereschtrych hän d Lyt no lang dr Zyt vu dr Zuegherigkeit zum Huus Habsburg nooghile: Di schwebische Genzburger hän zem Byschpel zerscht no massivem Yywirke vu dr bayrische Regierig chenne derzue brocht wäre, di eschtrychische Farbe in ihrem Stadtwappe geg di bayrische Farbe uuszdusche. Z Weissehorn, wu in dr Nechi vu Genzburg lyt, hangt hit no dr eschtrychisch Adler am Stadttor, wie au z Brysach un z Ändinge. Z Villinge ziert s Wappe as eis vu Dreje d Fassad vum alte Rothuus. Dr Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald fiert bis hite di eschtrychische Farben im Wappe. 1815, bim Wiener Kongräss, het s d Iberlegig gee, uf s Herzogtum Salzburg z verzichte un statt däm dr Bryysgau nej z erwärbe. Des wär au dr Wunsch gsi vu dr Bryysgauer, wu mit ere Delegation uf em Wiener Kongräss verträtte gsi sin un mit ere Botschaft an dr Chaiser vu Eschtrych un dr russisch Zar drum bätte hän, bi Eschtrych z blyybe. Salzburg isch aber fir d Habsburger praktischer gsi, wel s eschtrychisch Staatsgebiet doderdur besser abgrundet woren isch. Mit em Wiener Kongräss hän d Vorland no rund 550 Johr ufghert z bstoh. Mit dr Uusnahm vu Vorarlberg het s Chaiserrych dodermit alli andre Biet an s hitig Dytschland un d Schwyz verlore.
Historischi Bedytig
Di historisch Bedytig vu Vordereschtrych lyt z. B. dodrin, ass es – zämme mit dr Bsitzige vu dr Familie Firschteberg un Hohezollere un ere Aazahl vu geischtlige Biet – fir di katholisch Prägig vu dr Sidhelfti vu Bade-Wirttebärg verantwortlig isch. Architektonischi Zyygnis doderfir sin di vile große Chloschteraalage un Chilche.
Z Ändinge am Kaiserstuel gits es Vorderösterreich-Museum.
Enrico Celio
De Enrico Celio (* 19. Juni 1889 z Ambrì TI, Gmäind Quinto; † 23. Februar 1980 z Lugano), vo Ambrì TI (Gmeind Quinto), isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Er isch am 22. Februar 1940 in Bundesrat gwählt worde. Am 15. Oktober 1950 hät er siis Amt übergeeh, nachdem er am 23. Juni de Rücktritt erchlärt hät. Während siinere Amtsziit isch er em Poscht- und Iisebahndepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1943 und 1948 und Vizepräsident i de Jahre 1942 und 1947.
Selun
Name
Offiziell haisst de Berg Selun, bitoont werd di zwoot Silbe, wo lang isch. Im Tielekt werd de Berg de Seluu (də selū́) gnennt, d Aalp cha o d Seluu (t selū́) gnennt were. De Name isch romaanisch und werd vo latiinisch solamen „Bode, Grund“ abglaitet, grad ase wie vili Alpe „Bode“ oder „Bödeli“ gnennt wered, wie o de Strichbode uf de Vorder Seluu. Somit rait sich de Name under di wenige nödgermaanische Näme im Obertoggeburg ii, wo druf hiiwiiset, as d Aalpe doo entweder vom Rhintl oder vo Amme uus scho früe gnutzt wore sind, well die Piet bis is Mittelaalter romanischsproochig gsii sind.
Geografii
De Seluu (2204 müM) stoot zwöschet em Frümsl (2263 müM) im Ooste und de Schäär (Schären, 2171 müM) imWeste. Im Noorde goots, wemmer vom Tuurtel, wo doo uf 890 müM litt, ufechunnt, zerscht gääch ue dör de Seluuwald, denn chömed oberhalb fo de Bommgrenze bi 1600 müM. di zwoo Alpe Vorder Seluu und Hinder Seluu. Nochene goots wider gääch ufe uf de Groot. Gege de Walesee ghait de Berg im oberste Tail meriri hondert Meeter fast senkrecht ab biser denn zimmli gääch in Walesee, wo uf 419 Meeter hööchi litt, ine goot. Uf de Noordsiite hend scho sitt prähistorische Zitt do Mentsche gsümmeret. D Süüdsiite isch waldig und felsig und s gitt nu wenig Bletz womer wertschaftlich nutze cha. De Groot vo de Churfirste bildet d Grenze zwösched de Gmainde Wildhuus-Alt Santihann und Walestadt und Quorte. D Alp Hinder Seluu grenzt a d Gmaind Amme. S Chalttaal underem Seluunerrugg bildet Grenze zo de Bräitenalp. S Wildemannlisloch litt une i de Vorder Seluu gege d Bräitenalp hii.
Vo Starchebach goot e Sailbäänli uf d Alp Seluu. Die isch ane 1911 as e Transpotbäänli baut wore. Sit 1955 chönt o Persone mit dere Baa faare. Velo, Schii oder Fluuggräät taar mer nöd mit de Sailbaa transportiere. D Taalstazio im Säss litt uf 908 müM und d Bergstazio i de Vorder Seluu uf 1579 müM. Do hets o e Fernseeturn, well de Sender ufem Säntis e Tail vom Tuurtel nöd erraiche cha. D Alp isch 510 Hektaare grooss, dodevo sind 380 Waideland. Uf de Aalp gits 17 Alphütte wo im Summer bruucht wered. S weered vor alem Milchchüe ghaalte ond e paar Gaisse. Nebet de gut 250 Chüe gitses no öppe 380 Chälbli. Früenner isch uf de Aalp gchäset wore, hütt werd d Milch direkt mitem Bäänli is Taal abegfaare. D Duur fo de Sümmerig isch abhängig vom Wetter und fo de Pflanzewuchs. Umstelig uf Bio-Produkt hett sich uf de Alp nöd chöne döresetze. S gitt zwai Resterant, de Ochse und s Wildmannli im Strichbode, womer o öbernachte cha. De Turismus isch uf Wandere und Bergstiige iigschrenggt, im Winter gits no Schneetüürler. Velofaare isch verbotte.
Gschicht
Di eltischte mentschliche Spuure stamid us de Würmiiszitt. Im Wildemannlisloch, ufere Hööchi vo 1635 müM., sind Spuure vom Neandertaler gfunne wore, wo öppe 40 Tuusig bis 35 Tuusig Joor aalt sind. D Neandertaaler hend die Hööli sporaadisch uufgsuecht, wenn si doo uf de Jagd gsii sind. Di nöchste archäologische Zügnis vo de Alp Seluu stamid vom Gampiseeli (1812 müM) und vo Muelte (1670 müM). I den baide chliine Alpseeli hett mer innere Tüüfi vo 20 bis 35 Santimeeter Holzchole gfunde, wo ahand vo C14-Messige öppe 3200 Joor alt sind, aso i di mittleri Bronzezitt datiert were chönd. Do wegem füechte Toggeburger Klima Waldbränd nöd i Froog chömed, düütet die Holzchole uf menschlichi Rodig hii, so asmer aanee chan, as doozmool d Alp Seluu urbaar gmacht woren isch. Die Seeli sind zodem nöd nume gueti Tränkine för Vee sondern o för Jagdwild. Uf de Alp Selamatt, wo öppe drai Kilometer Luftlini östlicher litt, isch Holzchole usem früene Mittelaalter gfune (7.–9. Jh.) wore.
Fauna und Floora
De Seluu und d Alp Seluu hend e recht riichi Fauna und Flora, wie si för d Churfürste typisch isch. So chömed do Staibögg (Capra ibex), Gäms (Rupicapra rupicapra), wo gern vo Lüchs (Lynx lynx) gjagt werd und Hirsch (Cervus elaphus) voor. De ersti Wolf (Canis lupis) im Toggeburg isch ane 2015 bim Frümsl fotgrafiert wore, aso nööch draa. . Di extensiifi Nutzig fo de Alp Seluu und de schwachi Turismus isch ideaal för Mungge (Marmota marmota), wo vom Staiadler (Aquila chrysaetos) gfresse wered. De fangt o gern Hüenner, so s Aalpeschneehuen(Lagopus mutus), s Birchhuen (Tetrao tetrix) und de Orlihaa (Tetrao urogallus), wo do zom Tail brüetet. Anderi Brüeter im Seluu, wo zo de bidroote Vogelaarte ghööred, sind s Wänneli (Falco tinnunculus), d Ringtroostle (Turdus torquatus), d Bergchräie (Pyrrhocorax graculus), de Schneegibscher (Montifringilla nivalis) und de Zitroonegirlitz (Serinus citrinella). Im gsamte gits guet 40 Vogelaarte wo doo brüete tüend. Witter sind zee Summerfogelaarte bikannt und zwoo Aarte Höüstöffel. Natüürli lebet do o Ambäisse (Formicidae) und anderi Insekte.
Ferdinand Schlöth
Dr Lukas Ferdinand Schlöth (* 25. Januar 1818 z Baasel; † 2. August 1891 z Lutzebërg; begraabe z Thal), isch e bedütende Schwizer Bildhauer us em Spootklassizismus gsi.
Biografii
Dr Lukas Ferdinand Schlöth isch as Soon vom Schlosser Heinrich Ludwig Schlöth, wo us Berlin gsi isch, z Baasel uf d Wält choo und ufgwaggse. Er het zerst e Schlosserleer bi sim Vater gmacht und het e baar Joor in däm sinere Wärkstatt gschafft. Nääbebi het er Underricht im Zäichne bim Hieronymus Hess gnoo und isch in dr Modellierklass vom Bildhauer Johann Heinrich Neustück gsi.
Vo 1843 aa isch er z Rom gsi und het sich zum Bildhauer usbildet. Äine vo sine Leerer isch woorschinlig dr Heinrich Maximilian Imhof gsi, won er spööter e Konkuränt von em worde isch. 1847 het er z Rom si äignigs Ateliee ufgmacht. 1874 het er die riichi Witwe Emma Müller-Gängebach ghürootet und isch in d Schwiz zrugg. Denn het er mänggisch z Baasel und mänggisch z Lutzebärg im Kanton Appezäll Usserrhode gschafft.
Si Wärk
Er het 1855 dr Wettbewärb für e Winkelried-Dänggmol z Stans gwunne. Wo s 1865 iigweit worde isch, isch dr Schlöth äine vo de bekanntiste Bildhauer in dr Schwiz worde. Denn het er s Dänggmol für d Schlacht bi St. Jakob an dr Birs z Baasel gmacht, wo 1872 igweiht worde isch. Mit dene bäide heroische Monumänt het dr Ferdinand Schlöth nöiji Maassstääb in dr Kategorii vom politische Dänggmol gsetzt, er het aber kuum diräkti Noochfolger ghaa. 1873 het er e Wettbewärb für s Tegetthoff-Dänggmol z Wien gwunne, aber si Entwurf isch nit usgfüert worde, wie au sini Entwürf für s Zwingli-Dänggmol z Züüri, wo Briis überchoo häi. Usser Dänkmol het dr Schlöth vor allem Rundplastike und Rölief mit müthologische, biblische oder allegorische Theme gmacht und e Hufe Bordretbüste, under dene e ganze Züklus vo Gleertebüste für s Museum z Baasel, wo 1876 fertig worde isch.
Im Schlöth si Wärk isch vom Spootklassizismus brägt gsi, win er vom Bertel Thorvaldsen bekannt gsi isch. Dr Schlöth het sich aber au vo nöijere Ströömige in dr oobeländische Bildhauerei (Realismus und Neobarock) lo beiiflusse. Fast alli sini Wärk sin us wissem Carrara-Marmor und zäige e subtili, differenzierti Behandlig vo dr Ooberflechi, wie si für d Thorvaldsen-Schuel charakteristisch gsi isch.
Schüeler von em
1870 isch dr Soledurner Richard Kissling si bekanntist Schüeler worde. En andere Schüeler vom Schlöth z Rom isch dr Baptist Hörbst gsi. In de 1850er-Joor het dr Schlöth au uf e jung Reinhold Begas Iifluss ghaa. Zu sine spoote Schüeler het au si Nöwöö Achilles Schlöth ghöört.
Vallée des Ponts
S Vallée des Ponts oder au Vallée de la Sagne isch es Bärgtal im Nöieburger Jura.
Geografy
S Taal foot südlech vo Schodfoo und em Pass Vue des Alpes a und goot uf La Sagne, Les Ponts-de-Martel und Brot-Plamboz. Es isch öppe 18 Kilometer lang und lyt uf der Höchi vo tuusig Meter über Meer. Es isch es höchs Taal zwüsche de beide Bärgchettine vom Mont Racine und vom Grand Som Martel. Das sind Jurabärge us Chalchschtei, und s Taal, wo am Afang vil töifer gsi isch, isch mit tike Sedimänt und Material vo Gletschermoräne usgfüllt. Drüber isch e starchi Schicht vo Moor und Riet gsi, wo dervo s Piet Bois des Lattes no hüt es schöns Hochmoor isch, und au der Marais de Brot isch e wyti fiöchti Landschaft. Früener het me im Taal wäred Joorhunderte i riisiger Mängi Turbe gstoche. Die Flechine, wo s hüt no git, sind under Naturschutz und wärde vo der Pro Natura Nöieburg pflägt.
S Wort “ponts” bedüütet i däm Gebiet Prügelwääg, wil me d Fuesswääg früener über das wyte fiöchte Riet mit Holzträmel gmacht het.
I der Middi vom Taal lauft der Bärgbach Bied uf Les Ponts-de-Martel, won er im vercharschtete Chalchbode in ere Dolyne verschwindet; erscht vier Kilometer wyter äne chunt er im Val-de-Travers bin ere Kwelle über em Fluss Areuse wider zum Boden use.
Vercheer und Turismus
Durs Taal goot der Lengi noo d Strooss vo Schodfoo is Val-de-Travers, und kweer derzue d Kantonsstrooss vo Nöieburg uf Le Locle. Vo Les Ponts-de-Martel uf Schodfoo het’s sid 1889 en Ysebaan.
Im Winter isch das Piet e guete Platz zum go Langlaufe.
Boécourt
Geographii
Boécourt ligt uf der Höchi vo 516 Meter über Meer, im Weschte vo der Stadt Dälschberg.
Gschicht
Boécourt isch eis vo de 13 freie Dörfer vo de Herrschaft Dälschberg gsi, wo im 1271i in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho sin. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Hausrind
Als Huusrind odr eifach Rind, oder hüfig als Chueh bezoichnet ma Rinder, wo vom Urochs abstamme, wo weage ihrem Floisch, ihrere Millich, ihrere Zugleischtig und ihrem Leader domeschtiziert und züchtet worde si.
Usgseh
Rinder si grossi, schweri Paarhuefer, hai relativ churzi Bei, ä groosse Buuch und im allgemeine ä Hörnerpaar uf em Chopf, wo in dr Intensivhaltig hüfig entfärnt wird, für zum Verletzige z verhindere. D Hoor vo de meiste Rinderarte si churz, aber es git au Rasse wie d Yak oder die schottische Angus, wo langhöörig si. Farblich sin se imene Spektrum vo rötlig-bruun-schwarz-wiiss, öb eifarbig oder mehrfarbig, vorzfinde.
Ernährig
S Rind zellt zu de Däuer (hochdytsch „Wiederkäuer“) und het vier Mäge, wo s Fueter drin verdaut wird. Die mehrfachi mechanischi Verchliinerig vom Fueter im Muul zsämme mit dr chemische und biologische Zersetzig in de Mäge und em Darm holt au us schwerverdauligem Fueter ä groosse Deil vo dr Energii use, wo drin gspeicheret isch. Dank em Däue si Rinder bescheide in dr Qualitet vo dr Nahrig, bruuche aber groossi Mänge drvo. Wenn si gweidet wärde, frässe si meistens Greser und mänggisch au Laub. In dr intensive Rinderhaltig, wie mä si us vile Gegende in Europa und Nordamerika kennt, wärde si mit Grüenfueter wie Gras, Heu, Strau, Silofueter und Chraftfueter us Chörner mit Diermähl- und andere Zuesetz gfüeteret.
Johann Rudolf Feyerabend
Dr Johann Rudolf Feyerabend (* 1779 z Baasel; gstorbe 1814 z Baasel) isch e Baasler Mooler gsi.
Hausrind
Domestizierig
D Huusrinder ghöre zu de erste domestizierte Dierarte. Die europäische Huusrinder stamme ursprünglig us Anatolie und em Noche Oste und si vor öbbe 11.000 Johr domestiziert worde. Wie d Zebu stamme si vom Urochs ab. Vo dört hai si sech verbreitet, so het mä archeologischi Fünd gmacht z Zypere wo bewiise, ass sit 8.300 vor dr Ziitwändi Rinder uf dr Insle gläbt hai. In Zentralasie het mä noch witteri Rinderarte domestiziert, so Wildyak. Us em wilde Wasserbüffel het mä in Süd- und Ostasie dr Huusbüffel züchtet, uf Bali git s s Balirind, und in Südostasie isch us em grösste Wildrind wo s noh git, em Gaur, s Gayal züchtet worde. Rinder si hüt in de gmässigte und warme Klimazone vo der Welt verbreitet und gschetzt für d Produkt, wo si liifere und ihri Gnüegsamkeit. In Gebiet, wo nit gnueg Räge hai oder wo dr Topologii noch nit passend si für grossi und schwerfelligi Dier wie Rinder, si historisch ehnder Geisse und Schoof bevorzugt worde.
Johann Rudolf Feyerabend
Lääbe
Dr Feyerabend isch au under em Psöidonüüm Lelong bekannt. Dä Naame het er brucht, won er e zitlang im franzöösische Caen gläbt het. Er isch dr Soon vom Kunstmooler und Karikaturist Franz Feyerabend und dr Christina, geb. David, gsi und isch bim Vater in d Leer gange.
Hausrind
Domestizierig
Es het Kulture ge, wie im alte Ägypte, wo Rindergottheite kennt und verehrt hai. Z Indie si d Chüe immer no heilig, u me lat se frei ufem Land u i de Stedt la umeloufe.
Johann Rudolf Feyerabend
Lääbe
Dr Feyerabend het vor allem Bordret, Blueme und chliiformatigi Stillääbe gmoolt. Wie si Vater het er au e spitzigi Fäädere gha und Karikatuure vo Baasler Honorazioore zäichnet. Bsundrigs wichdig isch d Kopii, won er vom Baasler Dootedanz gmacht het, bevor dä abbroche worde isch.