cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baar ZG
Vercheer
Dur d Gmeind Baar goot d Hauptstrass 4 vo Züri uff Zug. D Autobaan A4a fangt bi dere Hauptstraass bi Walterswil aa. Baar het en eigne Autobaanaschluss.
Deutsche Demokratische Partei
Noch dr Machtergrifig vo de Nazionalsozialiste isch die Dütschi Staatsbardei im Raame vo dr Gliichschaltig am 28. Juni 1933 ufglööst worde.
Oberthal BE
Obertau (amtlech Oberthal) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Baar ZG
Vercheer
De Bahnhof liit i de Mitti vom Ort Baar a de Iisebahnstrecki vo Thalwiil uff Zug, wo 1897 vo de Schwiizerische Nordostbahn (NOB) als Teil vom Zürcher Gotthardbahn-Zuebringer eröffnet worde isch. D Strecki zwiigt in Thalwiil vo de linksufrige Seebaan ab und chunt uff Baar via Sihlbrugg im Norde dur de eispurig Albistunnel; im Süde füert d Strecki in Baanhof Zug. Die Strecki isch samt em Baanhof 1902 vo de Schwiizerischi Bundesbahn (SBB) uftoo worde. Si wird sit 1990 vo Züg vo de S-Bahn Züri und sit Tezember 2004 au vo de Stadtbahn Zug bedient. Zemme mit de Betriibsufnaam vo de Stadtbahn Zug sind i de Gmeind Baar no die beide neue Haltestelle Baar Neufeld und Baar Lindepark iigrichtet worde. Im Jaar 2007 isch de alt Baanhof dur en modernere ersetzt worde.
De regionali Busverchehr wird sit 1951 vo de Zugerland Vercheersbetriib betribe. D Vorgängergsellschaft, di Elektrischi Strassebaane im Kanton Zug (ESZ) hent zwüschet 1913 und 1953 en Überland-Tramstrecki betriibe, wo Baar au bedient het.
Oberthal BE
Geografi
Obertau isch e Ströisidlig ohni Dorfchärn ar Blaseflue über em Chisetau. D Gmeindsflächi bsteit us 63,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 31,1 % Waud, 5,4 % Sidligsflächi u 0,1 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Obertau isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1275 aus mons Obertal. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,3 % gläge.
Religion
89,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 27,6 %, CVP 0,9 %, EVP 3,8 %, FDP 3,7 %. GLP 3,4 %, GP 4,5 %, SP 5,5 %, SVP 43,6 %, Suschtigi 7,0 %.
Gmeindspresidänt vo Obertau isch dr Andreas Steiner (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Obertau ghört zum Hochalemannisch.
Antoni Gaudí
Dr Antoni Gaudí i Cornet ([]; * 25. Juni 1852 z Reus, möögligerwiis z Riudoms; † 10. Juni 1926 z Barcelona), isch e katalanische Archidekt und e Verdräter vom Modernisme Català gsi.
Bekannti Baute
Äins vo de bekanntere Bauwärk vom Antoni Gaudí isch si ersts Huus, d Casa Vicens (1883–1885). Do cha mä im Gaudí si Vorliebi für Bruchstäi und Keramikblättli guet gsee.
Bi dr Casa Batlló (1904–1906) zäigt sich, wie fest dr Gaudí in d Detäi verliebt gsi isch. An de gschwungnige Dach- und Wandkonstrukzioone cha mä guet gsee, ass er d Natur zum Vorbild gnoo het.
D Casa Milà isch d Noochfolgere vom Casa Batlló. Au wenn d Casa Batlló scho e Höhepunkt vo sim Schaffe gsi isch, het er no mee Freihäit welle haa. Au doo cha mä die natüürlige Forme seer guet an de gschwungnige Dach- und Wandkonstrukzioone erkenne.
Si Lääbenswärk isch d Sagrada Família-Chille z Barcelona, wo am 7. Novämber 2010 vom Babst Benedikt XVI. gweit und zur bäbstlige Basilica minor erhoobe worden isch. Dr Gaudí het fast sit em Aafang vo sim Bruefslääbe dra gschafft. Hüte isch d Chille daas Woorzäiche vo Barcelona, au wenn si immer nonig fertig isch.
Gundelfingen an der Donau
Geografi
Gundelfinga leit am Rand vo dr Schwäbische Alb im Donaudal em Norde vom Schwäbische Donaumoos an dr Brenz. Nochbergmeode send Lauinga, Genzburg, Bächna, Haunsa, Medliga ond Offinga.
Vo dr Gmarkong send 54,4% Landwirtschaftsfleche, 22,9% Wald, 13,2% Sidlongsfleche ond 9,4% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Gundelfinga gheret d Stadtdoel Echenbrunn ond Peterswörth, ond d Weiler ond Hef Birkenried, Emmausheim, Karlshof, Lindenauhof, Maxfelderhof, Neuhof, Schönauhof, Schönemann, Wehauhof, Wildenauhof ond Ziegelei.
Gschicht
Gundelfinga ischt zom erschte Mol gnennt worda om s Johr 750.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 9,5 % gleäge.
Verwaltong
Gundelfinga hot mit dr Gmoede Bächna, Haunse ond Medliga a Verwaltongsverband vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Gundelfinga ischt dr Franz Kukla.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Gundelfinga ghert zom Schwäbisch.
Ungarische Revolution 1848/49
D Revolution 1848/49 un de Fräiheitschampf ghöre zù de wichtigste Ereigniss in de neuzitlige Gschicht vu Ungarn, si hänn de Grundstei für s national Bewusstsii vu de Ungare glèggt. D Chämpf sin au e Deil vu de ungarische Mythologii worre. D Revolutione sin infolg vu de Wälle vu Revolutione vu 1848 usbroche. Ihri Bedütig un ihri Wirksamkeit zeigt bsunders d Datsach, dass d Widerständler erscht mit em Iigriff vum russische Zar hänn chönne abgwehrt werre; im Zar sii Heer isch vorhär nò nie im Usland im Iisatz gsì.
Vorgschicht
Em Umgstaltigsbrogramm vu 1848 sin fast zwei Johrzehnt Vorbereitige vorusgange. D Reformzit (d. h. di erschti Hälfti vum 19. Johrhundert) hät zwar e Nationalversammlig gha, ihri Reforme hänn abber chuum e daatsächligi Uswirkig gha. Defür hät de ungarisch Adel d'Mögligkeit griegt, sälber e Reihe vu Reforme zämmezstelle. Dodruffhii sin di spötere Aafiehrer vu de Revolution uff de Bildflächi vu de Öffentligkeit uffdaucht, under ene de Lajos Batthyány, de Ferenc Deák, de Lajos Kossuth, de István Széchenyi, de Bertalan Szemere un de József Eötvös.
De 15. Merz
Uff d Wiener Revolution hii hät au Ungarn e Delegation dörthii gschickt, dewiilscht au z Pest d Revolution usbroche-n-isch; e Dag spöter isch d'Nochricht devuu z Wien aachuu. Säll hät de Habsburger Hof iigschüchtert un hät en zwunge, de Forderige vu de Delegation z folge. Er hät am 17. März isch de Grof Lajos Batthyány zum Ministerbräsidänt ernännt un de Gründig vu-n-ere selbständige ungarische Regierig züegstimmt mit em Verspräche, sini Rächt aazerkänne. Di neui Regierig under de Fiehrig vum Batthyány hät nimmi im Monarch, sundern im Volch vu Ungarn dient.
Batthyány-Regierig un Abrilgsetz
De Batthyány hät am 23. März d'Zämmesetzig vu de neue Nationalversammlig bekanntgee. Mitglider sin näbe ihm sälber de Bertalan Szemere, de Lajos Kossuth, de Ferenc Deák, de Lázár Mészáros, de Gábor Klauzál, de István Széchenyi, de József Eötvös un de Pál Esterházy gsì.
In de letschte Sitzig vu de Versammlig sin d'Abrilgsetz (au als Merzgsetz bezeichnet) bschlosse worre; de Ferdinand V. hät si am 11. Abril bstetigt. Si stelle in de ungarische Gschicht e Wändipunkt dar, wiil si e folgedrächtigi Veränderig für d'Wirtschaft un d Bolitik vu Ungarn bedütet hänn. De Zämmeschluss mit Sibebürge isch usgrüefe worre un Ungarn isch fast scho e uuabhängigs Land worre. Zùdemm sin d Abschaffig vu de Hörigkeit un vu de Brivilegie vum Adel in Ussicht gstellt worre.
D Wahle vu de Abgordnete vu de neue Regierig sin im Juuni abghalte worre. D Ergäbniss sin am 5. Juuli z Pest bekanntgee worre. Bis zum Änd vum Fräiheitschampf isch si zämmeblibe, au wenn's ab un züe Veränderige bi de Stellige vu de Mitglider gee hät. Bis zum 31. Dezämber hät si sich z Pest versammelt, deno isch si uff Debrecen umzoge.
Natione im Chönigriich Ungarn
Hauptsächlig zwei Pünkt sin vu de Abrilgsetz vernochlässigt worre: d'Abschaffig vu de Liibeigeschaft (si isch uffgschobe worre) un d'Berucksichtigung vu de nationale Minderheite im Chönigriich. Vor em Hindergrund vum Erfolg vu de Ungare isch au bi de andere Natione e stärchers nationals Gfiehl uffchuu; scho 1848 hänn si sich nümmi numme mit em öffentlige Gebruuch vu ihrer Müetersproch zfride gee: si hänn e Aaerchännig als nationali Minderheit verlangt. D'Aafiehrer vu de Revolution hänn dodevuu nütt wölle wüsse; ihrer Meinig noch isch jede Iiwohner, uuabhängig vu siner Müetersproch, e ungarische Bürger gsì.
D Kroate hänn sich wäge demm mit de Ungare verfiindet un hänn e öffentligi Understützig vum östriichische Hof gnosse (scho sit Johrzähnt hänn si gegenübber de andere Minderheite in de Östriichisch-ungarische Monarchii gwüssi Vorrächt gha). D Serbe hänn Aaspruch uff di gliiche Vorrächt erhobe wie d'Kroate un hänn si nit griegt. D Rumäne z Sibebürge hänn vor allem e Befräiig vu de Liibeigeschaft un e Gliichberächtigung vu ihrer Staatsaaghörigkeit zum Ziil gha, vor allem s erscht isch e Grund für ihri Aafeindig mit de Ungare gsì. D Slowake hänn e Gliichberächtigung vu ihrer Sproch un e Aaerkännig vu ihrer Nation wölle erreiche un vu de Zinse wölle befräit werre. Numme d Russine un d Slowene hänn sich Ungarn nit widersetzt.
D'Serbe un d'Kroate hänn bim Hof vu Wien Hilf erfroggt un d'Habsburger hänn alles undernuu für e Züespitzig vu de Konflikt zwüsche de Minderheite un Ungarn z erreiche. De serbisch un de kroatisch Uffstand hänn si zerscht heimlig, spöter abber au offe understützt. Beidi Minderheite hänn scho sit em 18. Johrhundert Zöll zù Ungarn un au e güet usbildets Heer gha.
Understützig vu de Kroate
Im Summer hät de östriichisch Hof bschlosse, vu Ungarn e Entchräftig vu siner Uuabhängigkeit z verlange. De Chaiser hät am 31. August e Schriibe uusegee, wu-n-er mit eme militärische Aagriff droht, im Fall d'Nationalversammlig ihri Abrilgsetz nit det widderrüefe. De kroatisch Ban un General Jelačić hät sich scho sällemools uff e Gränzübberdritt vorbereitet, wudruffhii di ungarischi Regierig sälber ihr Militär grüstet hät. Für de Batthyány isch d'Usschaltig vum kroatische Ban an erschter Stell gstande.
De Jelačić hät am 11. Septämber mit eme Heer vu rund 35.000 Manne d'Drava übberschritte. D Ungare hänn zruckgschla, sich deno abber mieße langsam vor em kroatische Heer, wu in de Übberzahl gsì isch, zruckzieh. Obwohl s ungarisch Heer all witer gwachse-n-isch, isch es de Kroate no zimmli wit underläge gsì; z Östriich isch scho im Vorus e Niderlag vu Ungarn bekanntge worre.
D Schlacht vu Pákozd
Di ungarischi Regierig hät am 24. Septämber zù me-ne Volchsuffstand uffgrüefe. Gliichzittig isch de Kossuth ins Diefland ins Lager vum General János Móga un hät em befohle, gege d Aagrifer z chämpfe. Am 29. Septämber sin d'Heer zwüsche Pákozd un Sukoró uffenanddroffe; s Heer vum Móga hät zwar in de Hauptsach us Rekruute bstande, hät abber d'Kroate chönne zruckschla. Dodruffhii hät de Jelačić e Waffestillstand gfordert, wu-n-er als Glägeheit gnutzt hät für bi Győr s Land in Richtig Wien z verloo. Di kroatischi Bsatzig, wu-n-er z Székesfehérvár zruckgloo gha hät, isch entwaffnet worre. Insgsamt sin im Lauf vu de Invasion 20 Brozänt vum Heer umchuu.
Ruckdritt vu de Regierig un Gründig vum OHB
Im Septämber 1848 isch d Regierig zruckdrätte un s Land isch fürs Erscht ohni Fiehrig blibe. Drotz em offiziälle Ruckdritt sin administratiivi Uffgabe no erledigt worre, bis di neui Regierig festgstande-n-isch. Es isch de National Verdeidigungskorpus (Országos Honvédelmi Bizottmány, OHB) gsì, wu am 16. Septämber bstetigt worre-n-isch un zur Uffgab gha hät, im Batthyány sini Aaordnige z übberbriefe un wenn gwünscht furtzfiehre. An de Spitze vum OHB isch de Lajos Kossuth gstande. Obwohl d'Wirtschaft under de neue Fiehrig vum Land sii Hauptaugemerch uff d'Verdeidigung grichtet gha hät, hät de serbisch Uffstand nit chönne underdrucke un Arad un Temesvár, beidi im Banat, hänn sich vu Ungarn glöst, under de Herrschaft vum habsburgische Chaiser sin si abber blibe.
Am 3. Oktober isch de Jelačić zum Oberhaupt vum Militär vu Ungarn ernännt worre. Säll isch für d'Regierig e Zeiche gsì, dass d'Offizier vu de Armee em nümmi hänn wölle folge.
Au z Sibebürge isch jetz e Volchsuffstand usbroche, wu an viile Ort in Chämpf gändet hät. D'Revolution isch vum Antal Puchner aagfiehrt worre un au do sin d'Widerständler uff de Site vum Chaiser blibe. Di slowakische Nationalbewegige im Norde hänn kei Bedrohig dargstellt.
Schlacht vu Schwechat
De Jelačić hät jetz sii Heer uffbessert: schwachi odder uufähigi Soldate sin heimgschickt worre, neui Soldate un Artilleriste sin dezüechuu. So hät s chaiserlig Heer us 30.000 Mann bstande, s ungarisch isch des Mol mit 27.000 im Gegesatz zù de Schlacht vu Pákozd schwächer gsì. Am 30. Oktober sin di beide z Schwechat in de Nöchi vu Wien uffenand droffe un d Ungare hänn e Niderlag erlitte. De Móga isch während de Schlacht verletzt worre un zruckdrätte; de Artúr Görgei hät en ersetzt un isch zum General ernännt worre.
Uffstand vu de Székler
De László Berzenczey hät für de 16. Oktober z Agyafalu d'Versammlig vum Széklerland zämmegrüefe. Dodruffhii hät sich e Heer vu 60.000 bewaffnete Soldate bildet, wu e Bekänntnis zù de Revolution dargstellt un Befräiig vu de Liibeigeschaft un e Zämmearbet mit de Rumäne un de Sachse zum Ziil gha hät. Noch viile chleinere Sig isch s Heer deno de chaiserlige Druppe vum Gedeon underläge un dodenoch zerfalle. De Chaiser hät im Lauf vum Novämber de Großdeil vu Sibebürge bsetze loo, numme Háromszék hät Widerstand gleistet, aagfiehrt vum Oberst Sándor Gál, em Regierigsbeuffdraite Mózes Bede un em Áron Gábor. Durch dä Widerstand hät de Brozäss vu de Revolution chönne witergoh, wu sunscht churz vor eme Änd gstande wär.
De Winderfäldzug
Für s Land gege Aagriff vu de chaiserlige Druppe z schütze, hänn de Kossuth un de Görgei im Novämber 1848 e Verdeidigungsblan gschmidet: de Kossuth hät sich mit sinem Blan gegenübber em Görgei sinem (wu e Konzendration vum Militär beinhaltet gha hät) chönne duuresetze, nämmlig dass e mögligst große Deil vum Land hät solle verdeidigt werre. Dodruffhii sin im Weste vu Ungarn zwei Druppe stationiert worre, di eini under em Görgei (ca. 28.000 Mann) un di anderi under em Mór Perczel (ca. 10.000 Mann).
Im Dezämber 1848 isch de Franz Joseph an d'Stell vum Chaiser Ferdinand drätte. Für d'Ungare isch de Ferdinand abber witerhii ungarische Chönig gsì, wiil är vu ihne chrönt worre-n-isch. Für sälle Störfaktor z besitige, isch d’Olmützer Verfassig gschribe worre, wu denoch Ungarn em neue Chaiser understellt gsì isch.
Mittlerwiili sin di meiste vu de andere europäische Revolutione scho gscheitert un au d'Gegner vu Ungarn sin stärcher worre. Im Dezämber 1848 sin im Windisch-Grätz sini Druppe mit 55.000 Mann gege-n-im Görgei sii Heer un mit 12.000 gege-n-im Perczel sins loszoge, während de Franz Schlick z Galiizie (hüttigs ukrainisch-polnischs Gränzgebiet) iidrunge-n-isch un de Sándor Pulszky gschla hät. Wenigi Dag spöter, Mitti Dezämber, isch de Görgei mit em Windisch-Grätz zämmedroffe un em schnäll underläge; sini Druppe hänn sich wäge demm uff Győr zruckzoge. Dört hänn si allerdings nit chönne bliibe: wäge de ußergwöhnlige Chälti sin d'Gwässer un Moor um d'Stadt ume, wu eigentli als Schutz hätte solle diene, iigfrore, un mer hät mit Liichtigkeit selbscht mit Kanone chönne in d'Stadt vǜredringe.
Drum isch de Görgei no vor de Aachumft vum chaiserlige Militär in Richtig Budapest zoge. De Kossuth hät blant gha, dass em Görgei un em Perczel sini Druppe sich dört vereinige, allerdings hät de Perczel scho e Drittel vu sine Männer verlore gha. D'OHB hät bschlosse, ihr Sitz in de Hauptstadt z ruume un uff Debrecen umzzieh; am 2. Januar isch dört d'Konzentrierig vum Militär bschlosse worre: noch em neue Blan hät mer s Felvidék (nördlige Streife vum Chönigriich Ungarn, hüttigi Slowakei) uffge, d'Druppe vu dört hänn mieße uff s Gebiet äne vu de Theiß umgsidelt werre. Im Perczel sini Druppe hänn sich sällewääg im Umland vu de Theiß nidergloo. Gege Änd vum Monet hät Ungarn di ganz Batschka un s Banat verloo.
De Windisch-Grätz hät Pest-Buda, s dörtmolig Budapest, iignuu un sii Heer dört iiquartiert. Au im Süde sin d'Druppe vum Chaiser witer in Richtig Szeged un Arad vǜredrunge. Am 26. un 27. Februar hät e witeri Schlacht stattgfunde: de Henryk Dembiński, wu churzi Zit vorhär vum Kossuth zum General ernännt worre-n-isch, hät in de Schlacht vu Kápolna verlore, nit zletscht wäge siner Uudaugligkeit, sällewääg hät er sii Boste churz denoch uffge.
Vorgschicht
In de Hauptsach hät d'Verdriibig vu de chaiserlige Druppe us Sibebürge de Usschlag für de Friehjohrsfäldzug ge. Im General József Bém, wu sini Aagriff im Dezämber scho aagfange gha hät, isch es bis zum März 1849 glunge, em Puchner un em Urbán sini Eiheite z bsige. Bi Tiszafüred hänn sich di ungarische Druppe deno vereinigt. S ungarisch Heer hät jetz us uugfähr gliich viil Lüt bstande wie säll vum Windisch-Grätz, d'Artillerii isch allerdings chleiner un weniger güet entwickelt gsì.
Im Görgei sii Blan isch es gsì, d'Druppe vum Chaiser iizchreise un am 7. Abril mit vereinte Chräft aazgrife. Im Fall vu me-ne Siig hät mer ene de Wäg uff Pest solle abschniide. De Blan isch allerdings riskant gsì, wiil d'Druppe z Hatvan numme widder e Deil vum gsamte Militär gsì sin. Hätt de Windisch-Grätz säll mitgriegt, no hätt er si liicht chönne umstelle un usenanddriibe un deno ohni nännenswärts Hindernis uff Debrecen zieh. Wäge demm isch es e Glück für de Görgei un sii Heer gsì, dass de Windisch-Grätz ab Mitti Merz keini Informatione meh übber ihr Uffenthaltsort un ihri Bewgegige griegt hät.
Verlauf
Am 1. Abril isch de Schlick zum Uschundschafte gschickt worre; er isch am nechste Dag bi Hatvan mit de VII. Eiheit vum ungarische Heer zämmegstoße, wu vum Ernő Poeltenberg un em András Gáspár gfiehrt worre-n-isch. An wichtigi Informatione hät er nit chönne chuu.
Mittlerwiili isch di I. Eiheit wie blant am 4. Abril z Tápióbicske aachuu. Ihr Aafiehrer, de György Klapka, hät dört mit ere chleine Bsatzig grächnet un drum aagriffe, allerdings hänn dört de Jelačić un e ganzi Brigade uff en gwartet, wäge demm hät sich de Klapka noch ere schwäre Niderlag mieße zruckzieh. Erscht wu em de János Damjanich mit de III. Eiheit zù Hilf chuu isch, hät sich s Blatt gwändet un d'Stadt isch befräit worre. Vu neuem hät de Windisch-Grätz nütt vu de Schlacht mitgriegt, hät also all nò nütt übber de Uffenthaltsort vu de Ungare gwüsst. Wäge demm hät er sich au nit uff e Aagriff vu Norde odder Süde chönne vorbereite. Wiil e Befräiig vu Komárom un e Ruckzug uff Pest z befürchte gsì sin, hät er de Schlick mit siner Armee uff Gödöllő gschickt, de Jelačić uff Isaszeg un de Wrbna uff Vác.
Am 6. Abril sin d'Druppe an de vorgsehene Ört aachuu. In de Nöchi vu Isaszeg sin di erschte devuu mit de Gegner zämmegstoße, es hät sich bi de Konfliktpartäie uff ungarischer Site um de Damjanich, de Klapka un de Aulich ghandelt. De Klapka, wu als Erschte aagriffe gha hät, hät sich jetz zruckzoge un de Damjanich elei gloo, wu-n-em zù Hilf geilt isch. De Damjanich hät sich behauptet, während di VII. Eiheit under em András Gáspár nütt vu de Ereigniss gwüsst un drum nit wie blant de rächt Flügel aagriffe, sundern numme gwartet hät. De Windisch-Grätz hät säll usgnutzt un de Damjanich aagriffe, wudruff hii är zum Ruckzug zwunge gsì isch. De Görgei hät de Aulich un de Klapka aagrife loo, während jetz de Gáspár de rächt Flügel in Aagriff gnuu hät. De link Flügel isch vum Aulich un em Klapka bsigt worre, sodass sich d'Fäind wit hänn mieße zruckzieh un au de Windisch-Grätz hät mieße zruckwiiche, wiil er befürchtet hät, dass mer em de Wäg uff Pest det abschniide. De Aulich un de Klapka sin jetz em Damjanich zù Hilf geilt, wu mit em Schlick nit fertig worre-n-isch, un hänn d Isaszeger Schlacht dodemit ändgültig für ihri Site entschide.
De zweit Blan
Am 7. Abril hät de Görgei e neue Militärblan gha: de Großdeil vu de Armee hät solle in Richtig Komárom zieh, di II. Eiheit z Pest in de Nöchi bliibe. S Ziil vu demm Fäldzug isch gsì, Komárom z befräie un d'Pest-Budaer Bsetzig z umstelle. Eso hät er di östriichische Druppe wölle zwinge, Budapest uffzge un sich in Richtig Wien zruckzzieh. Widder isch s Risiko gsì, dass im Vorfäld vu Pest numme chleineri Druppe gsì sin, wu d'Östriicher liicht hätte chönne übberwinde.
Am 10. Abril sin d'Chämpf widder usbroche. De Windisch-Grätz hät Chundschafter gschickt, für d'Aazahl vu de ungarische Druppe vor Pest uusezfinde; am gliiche Dag hänn d'Ungare Vác erreicht. De Damjanich hät d'Stadt zerscht wölle umstelle, wägem dichte Näbel hänn d'Soldate enand abber verlore un numme vu einer Site us chönne aagrife. S chaiserlig Heer isch in de Underzahl gsì, hät sich abber noch siner Niderlag e Bild vu de ungarische Aagrifer chönne mache.
Im Windisch-Grätz sii Nochfolger, de Welden, hät wie de Windisch-Grätz demit grächnet gha, dass d'Ungare zerscht Buda ins Visier neh dete. Si sin abber uff Nagysalló zoge (19. Abril) un hänn deno noch ere erfolgriiche Schlacht Komárom am 22. un 23. Abril befräit.
D Nationalitete un Bevölcherigsgruppe im Fräiheitschampf
D Nationalitete uff de Site vum Chaiser sin hauptsächlig d'Kroate, d'Serbe un d'Rumäne gsì, si hänn au e Gränzwach chönne underhalte. D'Ungare sin ehner vu de Dütsche, Slowake, Jude, Russiine, Slowene un Bunjewatze understützt worre. Widersprüchlig isch do allerdings, dass de János Damjanich als eine vu de beste ungarische Generäl im Fräiheitschampf Vorfahre vu Arad gha hät, während de Sebő Vukovics, Mitglid vu de Nationalversammlig, ursprünglig vu Serbie gsì isch. De Generalmajor Károly Knezich hät kroatischi Wurzle gha, de General János Móga rumänischi. Vu de Ungarndütsche hänn de Ernő Poeltenberg un de Lajos Aulich e wichtigi Rolle gspilt. Es hät abber au Ungare ge, wu uff östriichischer Site gchämpft hänn wie zum Bispil de Kommandant Franz Ottinger un de Lajos Benedek, wu ursprünglig vu Sopron chuu un bis zum Oberbefehlshaber vu de chaiserlig-chöniglige Armee uffgstige-n-isch.
Erwähnenswärt isch in demm Zämmehang au no, dass us andere Länder viili chuu sin gò uff ungarischer Site chämpfe, vor allem us Östriich, em Osmanische Riich un us Russland. Selbscht us noo witer entferntere Länder isch Hilf chuu, so isch z Kukmirn/Kukmér im hüttige Nideröstriich e Dän us Pöln mit Name Christian Schell nochgwise.
De Fall vum Fräiheitschampf
Mitti Juni 1849 isch under de Fiehrig vu de russische Generäl Rüdiger un Paskewitsch e russischs Heer mit rund 200.000 Manne in Ungarn iidrunge. Di ungarischi Regierig hät sällem kei wehrhafts Militär chönne entgegesetze, wu's hätte chönne uffhalte: mit de Vereinigung vu de russische un de chaiserlige Soldate isch de Fall vu de ungarische Revolution bsigelt gsì.
Militärblän
De Kossuth hät beidi Blän aaerkännt, letschtändlig hät er sich abber für e Umsetzig vu de zweite Version iigsetzt. Im Görgei sini Druppe hänn drum e wite Wäg mieße zrucklege, bhindert vu lange Umwäg un verlustriiche Schlachte. In ere Schlacht bi Komárom-Ács isch au de Görgei sälber verletzt wore, e Umstellig hät er aber no chönne verhindere. De Dembinszky hät sich uff Szeged konzentriert un all sini Druppe vu Szőreg dohär gschickt, si sin abber z spot aachuu un hänn großi Verlüst erlitte.
D'Nationalversammlig isch am 2. Juuli uff Pest zruckzoge, im Juuli hät si z Szeged e Sitzig abghalte. Di letschti Versammlig mit dütlig weniger Deilnämmer hät am 11. August z Arad stattgfunde.
Di letschte Dag un de Waffestillstand
Obwohl de Usgang vum Fräiheitschampf scho in demm Momänt entschide gsì isch, wu d Russe di ungarischi Gränze übberschritte hänn, isch er no e Wiili witergange. Obwohl mer ere Schlacht hät wölle us em Wäg goh, hät de József Bem z Temesvár d Chämpf mit de Russe uffgnuu un verlore. Deno hät Ungarn zwei Mögligkeite gha, ändwäder ohni Hoffnig un ziillos witerchämpfe odder d Waffe ablege. De Görgey hät am 11. August e Sitzig mit sine Offizier un Generäl abghalte, wu d Entscheidig gfällt wore-n-isch, d Waffe vor de Russe niderzlege. Scho am 21. Juuli hät de russisch General Tschrurloff de Görgey zù me-ne Waffestillstand uffgrüefe gha, sini Antwort isch abber gsì, dass s ungarisch Volch noch de bishärige Ereignis kei russische Herzog di ungarischi Chrone det wölle drage seh un dass er d'Bevölcherig det wölle schütze.
Am 13. August sin d Waffe z Világos im hüttige Westrumänie vor em Theodor von Rüdiger abglèggt wore.
Vergältig
Mit em Waffestillstand isch allerdings d Revolution nit ganz vorbii gsì. De Julius von Haynau hät mehreri Hundert Offizier un Bürger zum Dod verurdeile loo, viili witeri zù Festigshaft. Am 6. Oktober sin z Arad di 13 Generäl hiigrichtet wore, si were hütt als Märtyyrer vu Arad bezeichnet. Am gliiche Dag isch de Batthyány verschosse wore, am 25. Oktober de Lajos Kazinczy. Noch de Revolution hänn d Habsburger d Übberiichomme gegenübber de Ungare nümmi iighalte un bis zum Usgliich isch Ungarn e unterentwickelts Land blibe.
Miriam Butt
D Miriam Jessica Butt [] (* 27. Februar 1966 z Ta'if, Saudi-Arabie) isch e dytschi Linguischti un Brofässeri fir Computerlinguischtik an dr Universitet Konschtanz.
Lääbe un Wirke
D Butt isch e Dochter vun eme pakistanisch Eläktroingenieur un ere dytsche Schurnalischti, wu si z Saudi-Arabie chänneglehrt hän. Si isch dreisprochig mit Dytsch, Änglisch un Urdu ufgwagse, in ire erschte Johr het si au no Arabisch gleert. D Familie isch derno uf Dytschland zoge, wu d Miriam Butt uf d Schuel chuu isch. Wu si dryzeh Johr alt gsii isch, isch d Familie uf Pakistan zoge, d Butt isch dert derno uf d Lahore American School (LAS) chuu, wu si au dr Abschluss gmacht het.
No dr Schuel het si vu 1984 bis 1987 am Wellesley College Sprochwisseschaft un Informatik studiert un mit em Bachelor of Arts abgschlosse, derno het si vu 1988 bis 1991 Sprochwisseschaft an dr Stanford University studiert un mit em Master of Arts abgschlosse. Ab 1991 isch si Doktorandi an dr Stanford University gsii un isch dert im Fach Sprochwisseschaft bim Peter Sells iber „The Structure of Complex Predicates in Urdu“ promoviert wore.
Vu 1993 bis 1995 isch d Butt wisseschaftligi Mitarbaiteri in dr Abdailig Computerlinguischtik am Seminar fir Sprochwisseschaft an dr Universitet Dibenga gsii un vu 1995 bis 1997 wisseschaftligi Mitarbaiteri am Inschtitut fir Maschinälli Sprochverarbaitig an dr Universitet Stuegert. Vu 1997 bis 2002 het si as wisseschaftligi Mitarbaiteri im Fachberaich Sprochwisseschaft an dr Universitet Konschtanz im Rame vum SFB 471 - Variation and Change in the Lexicon gforscht. Vu 2002 bis 2003 het si am Institute of Science and Technology, University of Manchester glehrt.
Schwärpinkt vu ire Forschig sin d Syntax, Morphology, Semantik un Phonology vum Urdu un andere sidasiatische Sprochen. Derzue forscht si us ere theoretische un ere computerlinguistische Sicht zue dr Architäktur vu dr Grammatik un zue sprochlige Interfaces (Syntax-Semantik, Morphology-Syntax/Semantik, Prosody-Syntax). Im Rame vum ParGram-Projäkt forscht si an dr Entwicklig vu parallele Grammatike fir verschideni Sproche.
Anne 2019 isch d Miriam Butt in d Academia Europaea gwehlt wore.
Engollon
Engollon (frankoprovenzalisch ) isch en Ortschaft i dr Gmai Val-de-Ruz im Kanton Nöieburg.
Geografi
Engollon lyt am Stade vum Fluss Seyon. Dr Bann vu dr ehmolige Gmai hät öpe 82 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 12 % Wald und 6 % Sidligsflechi umfasst. Nochbergmaine vu Engollon sin früener Fontaines, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Savagnier un Fenin-Vilars-Saules gsi.
Gschicht
Engollon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Engolun.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Es isch en eigeti bolitischi Gmai gsii bis am 1. Jänner 2013, wo si mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert het.
Religion
60,8 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 17,8 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 2,2 %, FDP 30,4 %, Grüeni 12,2 %, PdA 0,0 %, SP 17,7 %, SVP 28,2 %.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 74 Yywohner 94,9 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,9 Prozänt Dytsch, 0,8 Prozänt Italienisch un 1,4 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Ars-sur-Moselle
Ars-sur-Moselle (ditsch Ars an der Mosel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ars-sur-Moselle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 881 àls Arx.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ars-sur-Moselle ìsch. Ars-sur-Moselle ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Ars-sur-Moselle ghert zem Lorrain.
Alemannische Sprachatlanten
Im alemannische Sprochrüüm gits fir fimpf verschiidini Regione eigini Sprochatlante, wu typischi Lüt (Luut), Werter un Grammatikforme vu zahlriche Belegort verzeichnet sin. Nämlig dr
Alli Atlante sin diräkt erhobe (dur Froge an Gwährspersone an dr Belegort), benutze e wiiseschaftligi Lütschrift un sin in wisseschaftlige Bibliotheke z finde. D Karte vu däne Atlante sin meischtens thematisch un im Ufnahmverfahre ähnlig, so dass mer fir vill Broblem aü e Aschlusskart vu äne an dr Gränz findet, wu basst.
Walter Fröhlich
De Walter Fröhlich, (auch Wafrö, Pseudonym Urban Klingele, (* 9. Januar 1927 z Radolfzell; † 7. November 2013 z Singe) isch en deitsche Journalist, Schriftsteller, Musiker und Fotograf gsi, wo vor allem als Fasnetmacher, Kabarettischt, Kolumnischt und Mundartautor im bodeseealemannische Dialekt vu Konstanz und em Hegau bekannt woren isch.
Biografii
De Walter Fröhlich isch sinne erschte 24 Johr z Konstanz ufgwagse und hot ibber 50 Johr z Singe gläbt. Er hot noch de Schuel e Banklehr gmacht, isch no aber zum Kriegsdinscht iizoge wore und i Gfangeschaft kumme. Noch em Zwoite Weltkrieg hot er zerscht e Redaktionsvolontariat und no e Stell als Redakteer i de Deutsche Bodensee-Zeitung in Konstanz gkrieht. Vu 1952 bis zu sinere Rente hot er bi de Firma Alusuisse in Singen i de Werbung, als Fotograf und Redakteer vu de Werkszeitung „Arbeitskamerad“ gschaffet. Er isch 2013 an em Herzinfarkt gstorbe und uff em Singener Waldfriedhof bgrabe.
Schriftstellerische Arbet
De Fröhlich isch lang i de Fasnet am Ort unter anderem als Dichter und Bütteredner aktiv gsi. Er hot de Singener Narrenspiegel begründet. Vu 1957 bis 1962 hot er zum jewiilige Fasnetmotto vu de Poppelezumft Singe alemannische Lieder dichtet und vertoont, wo heit no i de Singemer Fasnet populär sind. Gege End vu de 50er Johr hot er aagfange, all Woch e Dialektkolumne im Schwarzwälder Bote schriibe, bis der si 15 Johr später us Singe zruckzoge hot. Vu 1985 bis 2010 hot er no die Wochekolumne im Singemer Wocheblatt wider ufgnumme. Mit alefänzige Anmerkunge zu me Buech mit Holzschnitt zu de Fasnet und oegeständige Vereffentlichunge vu sinere Kolumne im Wocheblatt hot er aagfange au Biecher schriibe.
Seither hot er e ganze Roihe Biecher mit Gedicht oder ironische Kurztext zu Alltagstheme uf alemannisch vereffentlicht. Denebe hot er mehfach Artikel zu Mundart und Persenlichkeite vum Bodeseeraum unter anderem im Singemer Johrbuech und im Konstanzer Almanach publiziert. Dezue war er mit Lesunge und Vorträg zum Thema Mundart au iber de Bodeseeraum naus unterwäegs.
Sin Lebensmotto
S Pseidonym Urban Klingele hot de Walter Fröhlich fir sine Kolumne im Singemer Wocheblatt gwählt. De Name wafrö, won-er gern bruucht hot, isch sin aalts Redaktionskirzel vu de Zeitung.
Konschtanzer Lebensfreud
Er hot sich in Singe wohlgfühlt, gern dett gschafft und hot dett Erfolg ghät. Im Herze isch er immer mit Konschtanz verbunde bliebe: „Ein Konstanzer wird immer ein Konstanzer bleiben ...“ So war er Burgherr bi de Niederburg, Ehrenelefant bi de Elefanten und Ehrenplätz bei de Blätlebuebe.
Alemannische Lebensweisheite
D Haupttheme vum Wafrö sind us em Alltag ggriffe. Er hot sich gern humorvoll und ironisch mit Schwäche vu sich und sine Mitmensche, oder mit Fehlentwicklunge i de moderne Gsellschaft usenand gsetzt. E große Rolle hot au de Dialekt spilt, wo sine Text dri verfasst sind. E großes Aalige isch em s gsi, zum de Dialekt ferdere und erhalte. Des hot sich au i Wertersammlunge (z. B. Alemannisch für Anfänger) nidergschlage.
Engagierter Fasneter
Fir d Singener Poppele-Zunft hot er es Fasnetlied „S' goht degege“ gschribbe. Sinne Bütterede hond immer de Punkt troffe. Aber am Schluss isch er immer versöhnlich blibbe. Er war Ehrerat vu de Poppelezunft Singen, Ehreblätz vu de Blätzlebuebe Konstanz, Burgherr vu de Narregsellschft Niederburg und 1. Träger vum Alefanz-Orden vum Fasnachtsmuseum Langenstein. Er isch en Ghostwriter und en Lektor fir Fasnetsredde gwäse und hot 1957 de Singener Narrenspiegel erfunde. Er hot in sinne Büttenrede bissig sei könne.
Giorgio Napolitano
Dr Giorgio Napolitano (* 29. Juni 1925 z Neapel) isch e italiänische Politiker.
Vom 15. Mai 2006 bis zum 14. Jänner 2015 isch er dr elfti Presidänt vu Italie gsi. Er isch de ersti italiänisch Staatspräsident, wo för e zwaiti Amtszyt widergwählt worde isch. D Partei, woner hüt dezue ghört, isch d Partito Democratico, churz PD. De Napolitano hät Jura gstudiert, isch 1945 de komunistische Partei biiträtte und 1953 als Abgordnete i di italiänisch Abgordnete-Chammer gwählt worde.
Walter Fröhlich
Uuszeichnunge
Für sinne Verdienschte um de alemannische Dialekt hot er mehrere Auszeichnunge kriegt.
Wafrö-Nachlass
En Teil vu sinne Biecher, Texte und Schwarz-Weiß-Negative gond an es Singener Stadtarchiv. De Nachlass isch in mehr als 69 Ordner enthalte. Es sind Fotografie vu de Titelseite vu de Werkszeitschrift „Arbeitskamerad“, d Glosse „Wafrös würziges Wochenragout“, d Bütterede fir d Fasnet und sinne Verse us de Mundartdichtung.
Communauté de communes du Haut Pays Bigouden
D Communauté de communes du Haut Pays Bigouden (bretonisch Kumuniezh kumunioù Gorre ar Vro Vigoudenn) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 28. Dezämber 1993 grindet wore un bstoht us zeh Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Pouldreuzic.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Südwestdeutscher Sprachatlas
Dr Südweschtditsch Sprochatlas (SSA) sammlet un vereffentligt Sprochmatrial im greschte Deil vum alemannische Sprochrüüm vu Bade-Wirttebärg. Dur d alemannische Sprochatlante ischs megli, ohni Spekulation Üssage zum Alemannische in greßere Raim z mache. S fählt aber dr nerdlig Deil vum Schwobeland – dr Raüm um Stuagert, Esslinge, Geppinge, Schwäbisch Gmünd un Ale. Dä Deil soll emol im blante Sprachatlas von Nord-Baden-Württemberg berucksichtigt wäre.
Vorbereitet wore isch dr Südweschtditsch Sprochatlas siter 1969 vum Eugen Gabriel, wu ab 1975 Professor an dr Universiät Friiburg gsi isch un Projektleiter vum SSA vu 1975 bis 1983.
In zeh Winter zwische 1974 un 1986 sin an 579 Ufnahmort Lit ("Gwährspersone") noch eme Frogekatalog üsgfrogt wore. Diä Gwährspersone hän miäße iber 60 Johr alt sii un üs Schichte (bsunders Büüre) kumme, wu no guet Dialäkt gschwätzt wird. S Frogebuech vum SSA enthaltet ca. 2200 Froge; mer het inhaltlig sich am Frogebuech vu Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz oriäntiärt. D Lit, wu d Befrogung drheim bi dr Gwährslit gmacht hän (Exploratore), sin sprochwisseschaftlig gschuelt gsii un hän aü gleinschti Finheite in ere wisseschaftlige Lütschrift ufgschriibe. Dodermit sin d Schangse groß, ass s Matrial viil besser isch, wiä bim e andere Typ vu Atlante, wiä nem Ditsche Sprochatlas, wu numme Frogeboge verschickt wore un meischtens dur Laie üsgfillt wore sin. E Fählerquälle bi dr wisseschaftlige Erhebung dur Exploratore vor Ort ka aber sii, wänn d Gwährspersone sich vum eventuelle Hochditsch vum Explorator verleite len, esälber z hochditschele. S SSA-Matrial isch vu Afang a EDV-mäßig verarbeitet wore.
S git drei Arte vu Karte vum SSA:
Dr Südweschtditsch Sprochatlas isch vum Hugo Steger un vum Volker Schupp siter 1989 rüsgä wore. D Arbetsstell vum SSA isch an dr Uni z Friiburg i. B. gsii. Er isch in einzelne Liiferunge erschine, wu zu Bänd zämmegschrübt wäre. Im Johr 2010 isch dr SSA fir abgschlosse erklärt wore, au wenn no vil Morphologischs und Wortgeografischs fählt; diä letscht Liferung isch 2011 usekumme. Dr Atlas isch in wisseschaftlige Bibliotheke z finde und kaa im Internet unter de Siite vum digitale Wenker-Atlas un iber s Brojäkt Regionalsprache.de (lüeg unde) abgruefe wäre.
Communauté de communes des Monts d’Arrée
D Communauté de communes des Monts d’Arrée (bretonisch Kumuniezh kumunioù Menez Are) isch bis 2016 e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. Dr Gmaiverband isch am 15. Dezämber 1994 grindet wore un isch us fimf Gmaine bstande. Dr Verwaltigssitz isch z Huelgoat gsii. Bresidänt isch dr Benoit Michel gsii.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Kanton Allaire
Dr Kanton Allaire isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Allaire gsii. Verdrätteri im conseil général vum Département isch bis 2015 d Yvette Année gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Gmaine
Zum Kanton hän nyyn Gmaine ghert:
Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes
Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes (PEGIDA) isch e islamfyndlige dytschi Organisation, wu syt Oktober 2014 z Dresden Demonschtratione gege ne aagebligi Islamisierig vu Dytschland un Europa organisiert. Syt em 19. Dezämber 2014 isch si unter em Chirzel PEGIDA as Verain yydrait. Si fordere vor allem en Änderig vu dr europäische Yywanderigs- un Asylbolitik. Au in andere dytsche Stedt wäre syterhär sonigi Demonschtratione veraastaltet. Derwylscht si z Dresden mit bis zue 25.000 Dailnämmer (am 12. Jänner 2015) un z Leipzig mit bis zue 15.000 Dailnämmer (am 21. Jänner 2015) ne große Zuelauf gha hän, sin die Demonschtrationen in andere Stedt uf wenig Inträssi gstoße.
Bolitik- un Sozialwisseschaftler ordne d Dailnämmer zum Dail as rächtpopulistisch bis rächtsextrem yy, zum Dail as burgerli-konservativ. Dr Bundesbresidänt Joachim Gauck, d Bundeschanzleri Angela Merkel, großi Glaubesgmainschafte un anderi Organisatione warne vor dr Främdefyndligkait un em Rassismus, wu vu däne Demonschtratione uusgienge. Z Dresden un in andere Stedt het s au Gegedemonschtratione gee, di grescht am 10. Jänner 2015, wu z Dresden rund 35.000 Lyt dailgnuu hän.
Heidi und Peter
Heidi und Peter ischt a Schweizer Schbiilfilm us-em Jôhr 1955 vom Reschisseer Franz Schnyder. Am Drehbuech send glei viir Autora beteiligt gwäa: dr Richard Schweizer, dr Max Haufler, dr Paul Ruffy ond dr David Wechsler. Des Buech beruaht uff-ra freia Bearbeidong vom Kender- ond Jugendroman Heidi kann brauchen, was es gelernt hat vo dr Schweizer Schriftstellere Johanna Spyri. Dia zwoi Titl-Rolla send mit de Kenderdarsteller Elsbeth Sigmund ond Thomas Klameth bsetzt wôrra. Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Stroifa am 9. Merz 1955 em Kino Rex en Zirich. Dôbei handlet’s sich om d Fortsetzong vom Film Heidi us-em Jôhr 1952. Em Gegasatz zo sellem ischt‘r desmôl en Farbe dreht wôrra. D Ussa-Uffnahma send an de Original-Schauplätz z Graubinda entstanda.
Handlong
Weil’s em Wender em Öhi seira Hidde en de Graubindner Alba so kald ischt, dass mr’s kaum aushalda kôô, hôt sich dr Öhi mit dr Heidi em Haus vom Goißapeter seira Mueder em Derfle eiquardiirt. Em Peterle basst’s ibrhaupt et, dass’r jeda Tag mit dr Heidi en d Schuel ganga soll. Viil liaber wär’r an dr frischa Luft. Drom fellt’s-em au et schwer, so oft wia meglich d Schuel zo schwenza. Bei-ma Treffa vom Lehrer mit-em Öhi ond dr Heidi machet sich dia drei Gedanka driber, was-ma dua kennt, damit dr Peter et so oft schwenzt. Schließlich kommet-se uff dui Idee, uff dean Kerle mit-em Samichlaus a bissle Druck auszo-iaba. Ond des wirkt!
En dr Schweiz ond au z Deitschland brechet d Sommerferia ôô. D Klara Sesemann aus Frankfurt am Main schreibt dr Heidi, dass-se jetzt bald ihr Vorschbrecha, se en ihrer Hoimet zo bsuecha, eileesa dät. Begleidet werra soll d Klara – se hôt enzwischa an Rickfall erlidda ond ischt wiider uff da Rollstual ôôgwiisa – vo ihrem Vadder ond-em Frailein Rottenmeier, deam Mädle sei strenga Erzihere. Uff oimôl abr kommt beim Vadder a wichdigs Denschtgschäft drzwischa. Zom Glick fir d Klara ischt aber d Oma Sesemann bereit, d Reiseleidong zo ibrnema.
Tuman Bey
Dr Al-Aschraf Tuman Bey, bekannter as Tuman Bey II. (* öbbe 1476, ufghänkt worde am 15. April 1517) isch Sultan vo Egypte worde churz bevor s Osmanische Riich dr Herschaft vo de Mamluke im Land en Änd gmacht het. Er isch uf e Droon gstiige, wo d Osmane under em Selim I. 1516 si Vorgänger Al-Aschraf Qansuh al-Ghawri in dr Schlacht vo Mardsch Dabiq gschlaage häi.
Heidi und Peter
Handlong
Dr Peter hôt da Briaf vo dr Klara en Empfang gnomma, abr vorgessa, dean glei dr Heidi zo gäa. Wia-nem’s nô schliaßlich eifellt ond d Heidi endlich des Schreiba liist, stôht dr Bsuech au scho vôr dr Alphidde. Wer sich ganz arg an deam Bsuech steert, isch dr Peter. Dr sell hôt nemlich au Aug uff d Heidi gwôrfa ond ischt jetzt eifersichdich uff des fremde Mädle. En seira Vorzweiflong packt’r vôr dr Hidde da abgschdellda Rollstual, geit-em an Schucker ond lôht-en da Berg naasausa. Uff dui Weis hofft’r, dass d Klara wiidr nôch Deitschland zruck muaß, wenn-se koin Rollstual meh hôt. Abr der Plôô gôht et auf. Obwohl dr Alpöhi bald drhendr kommt, wer firs Vorschwenda vom Rollstual vrantwortlich ischt, sait’r nix, weil’r hofft, dass sich d Klara jetzt wiider meh ôôstrengt, uff oigene Fiaß zo standa, wenn-se koin Rollstual meh hôt. Ond so kommt’s, dass des Mädle vo Dag zo Dag emmer besser uff ihre Fiaß standa ond bald au wiider laufa kôô.
Wia en-ra Nacht a hefdigs Gwidder losbricht, kriagt’s d Klara mit dr Angscht zo doa. Dr Bergbach schwillt emmer meh ôô ond wuud zo-ma reißenda Fluss, wo fascht s ganz Derfle ondr Wasser setzt. Am andra Dag zeigt sich, dass zwar älle Leit am Leaba bliiba send, dr Schade abr grauß ischt. Au d Klara hilft ganz tichdich mit bei de Uffraim-Arbeida. Om zo vorhendra, dass irgendwann amôl wiidr so a Oglick passiirt, will dui Dorfgemeinschaft da Bergbach eidola lau. Om de needige Middl ufftreiba zo kenna, beschliaßet dia Derfler, a Fescht zo vorôstalda, wo an Haufa Geld eibrenga soll.
Des Fescht wuud an voller Erfolg. D Heidi ond dr Peter hend sich wiider vorsehnt ond ondrhaldet d Leit mit a baar Jodler. Au dr Herr Sesemann trifft ei. Wia der siht, dass sei Dechderle wiidr laufa kôô, isch’r so glicklich, dass’r am gernschda d Heidi glei adopdiira dät. Dui abr will liaber bei ihrem Öhi en de Berg bleiba. Zom Ausgleich finanziirt dr Herr Sesemann em Peterle sei Ausbildong zo-ma Landvormesser.
Kridik
Bei dr Kridik isch der Film nemme ganz so guat wegkomma wia dr erschde Doil. So schreibt zom Beischbiil s Lexikon des internationalen Films: „Ein vor allem an der Potenz des Regisseurs gemessen erschreckend anspruchsloser Kinder- und Heimatfilm. Was ihn sympathisch macht, sind vor allem die frischen und natürlichen Kinderszenen.“ Au dr Evangelische Film-Beobachter hält et viil vo deam Stroifa: „Inhaltlich und technisch wenig befriedigend und von beängstigender geistigen Armut.“ De deitsch staatlicha Filmbewerdongsstell Wiisbada hôt dem Werk s Prädikat „Wertvoll“ erteilt.
Tuman Bey
Lääbe
Z Gaza het d Bevölkerig 1516 en erfolgloose Ufstand gege d Osmane gmacht und e hufe vo de Iiwooner si druf umbrocht worde. Am 22. Januar 1517 isch die egüptischi Armee under em Tuman Bey vor Kairo in dr Schlacht vo Ridanieh besigt worde. Er het sich uf Giseh zruggzooge und isch noch eme Gfächt gfangegnoo und umbrocht worde.
Judith Korb
D Judith Korb (* 1967 z Wertheim) isch e dytschi Evolutionsbiologi un Entomologi.
Lääbe un Wirke
D Korb het vu 1987 bis 1993 Biology an dr Universitet Würzburg studiert un mit em Diplom abgschlosse. Ab 1994 bis 1997 het si an dr Uni Würzburg iri Dokterarbet iber „Lokale und regionale Verteilung von Macrotermes bellicosus (Isoptera, Macrotermitinae): Stochastik oder Deterministik?“ gschribe un isch 1997 promoviert wore. As Postdoc-Stipendiati vum DAAD het si 1997/98 z Würzburg un in dr Elfebaikischte gforscht. Iber e DFG-Stipendium isch si 1999 un 2000 as Wisseschafltigi Mitarbaiteri am Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO) z Canberra un z Darwin z Auschtralie gsii. Vu 2000 bis 2004 het si an dr Universitet Regensburg e Arbetsgruppe iber s Emmy-Noether-Brogramm vu dr DFG glaitet un si 2004 derno an dr Uni Regensburg im Fach Zoology habilitiert. Bis 2008 het si no as Wisseschaftligi Mitarbaiteri gschafft, vu 2008 bis 2013 het si no d Brofässur (W§) fir Verhaltesbiology an dr Universitet Osnabrück ghaa. Syter anne 2013 isch si Brofässeri fir Evolution und Ekology an dr Fakutet fir Biology an dr Universitet Fryburg
2012 bis 2015 isch Mitglid im DFG Panel „Zoology” gsii. Anne 2005 het si ne Bryys fir di bescht Habilitation vu dr Universitet Regensburg iberchuu un 2007 e Bryys fir Biology vu dr Göttinger Akademy vu dr Wisseschafte,
Zue ire Forschigsschwärpinkt ghere vor allem Termite (Isoptera), ire Verhalte, iri Kommunikation, ire Zämmeläbe un iri Artevylfalt, bsundersch z Weschtafrika.
Joe Biden
Dr Joseph Robinette „Joe“ Biden, Jr. [] (* 20. Novämber 1942 z Scranton, Pennsylvania) isch en US-amerikanische Bolitiker vu dr Demokratische Bartei un syt em 20. Jänner 2021 dr 46. Bresidänt vu dr Verainigte Staate. Vu 1973 bis 2009 het er as Verdrätter vum Bundesstaat Delaware em Senat vu dr Verainigte Staate aaghert. Vu 2009 bis 2017 isch er unter em Bresidänt Barack Obama dr 47. US-Vizebresidänt gsii.