cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eduard Schwyzer
Z Züri
1909 hät er en Rueff vo der Uni Basel überchoo. D Uni Züri hät en drum chöne bhalte, wil si em es Äxtraordinariaat ggëë händ. Oordentliche Profässer isch de Schwyzer woorde, wo 1912 de Chägi wäge Chranket hät müese zruggträtten und ëër dëë Leerstuel hät chönen übernëë. 1923 hät er, uf Voorschlaag vom Karl Brugmann, s dritt Maal es Buech vomenen andere völig umgschriben und uuspoue: de Delectus inscriptionum Graecarum propter dialectum memorabilium, e Samlig vo griechische Tialäktinschrifte vom Paul Cauer. Die nöi, starch erwyteret Uusgaab hät dänn Dialectorum Graecarum exempla epigraphica potiora ghäisse.
Z Bonn und z Berlin
1932 händs en a d Uni Berlin grüefft. Äigetli hät ems z Bonn ja gfale, aber de Wilhelm Schulze, wo doo z Berlin pänsioniert woorden isch, hät en dezue überredt, er sell doch syn Naachfolger wëërde. Und dänn isch es na de Leerstuel vom Franz Bopp gsy – eerevoller giengs nüme! I de Berliner Zyt isch dänn e vierti Totaalüberarbäitig vomene Klassiker zstand choo: em Karl Brugmann syni grooss griechisch Gramatik vo 1885 (überarbäitet 1890 und 1900) – und de Brugmann isch dëë gsy, wo-n-in i syne bäide Leipziger Semeschter as Studänt gförderet ghaa hät. Scho 1922 hät de Jacob Wackernagel em Schwyzer die Rewisioon voorgschlage ghaa. 1934 isch di nöi Luutleer usechoo, 1939 di nöi Formeleer; di nöi Sintax isch eerscht postum 1950 truckt woorde (abgschlosse vom Albert Debrunner, wies de Schwyzer gwöische ghaa hät). Er hät die Gramatik völig nöi gschribe, hät ales junggramatisch Zruggprojiziere in en erschlosseni Uurform ewëggglaa und daadefüür bis i s Nöigriechisch vom 20. Jarhundert füreglueget. De Grieche hät das gfale, und d Uni Athen hät em 1937 s Eeretoktoraat gschänkt.
Wo syn Voorgänger Schulze 1937 gstoorben isch, isch de Schwyzer für in i di Prüüssisch Akademy vo de Wüsseschafte naagruckt. Er isch deet de Gsamtläiter von tüütsche Tialäktwöörterbüecher und vom «Wörterbuch der deutschen Pflanzennamen» vom Heinrich Marzell woorde. Im Früelig 1939 isch er emeritiert woorde, aber wils na ekän Naachfolger ghaa händ und er nach em Uusbruch vom Zwäite Wältchrieg äinewääg hät müese Koleege verträtte, hät er a der Uni wytergschaffet. 1943 isch er operiert woorden und gly drufabe wäg eren Emboly gstoorbe. Bygsetzt woorden isch er z Züri uf em Fridhoof Änzebüel.
Wäse, Tänken und Schaffe
Der Schwyzer seg eener schüüch und verläge gsy, heg aber mängmaal au chöne ganz impulsyv us de Huut faare. Syni zuekümpftig Frau heb er as junge Redakter am Idiotikon gchänegleert, wo d Hedwig Bebié as Hülffschrafft sel aagstelt gsy sy. Nachanen isch si für äis Jaar as Erzieri und für zwäi Jaar as Tüütsch- und Französischleereri uf Ängland. Ghüraate händ die beede 1903, und si händ drei Söö ghaa. Äine vo dëne, de Hans-Ruedolf, isch au Altfiloloog gsy.
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Mäss und Gwicht im 18. Joorhundert
Die tütschsproochige Piet im Mittelland zaiget gwüssi Underschiid aber au vill Gmainsamkaite underenand uuf und d System chönet direkt vergliche werde. Mäss westlich vo de Rüüss orientiered sich aber mee uf Frankriich hii, Basel mee uf Frankfurt und Zöri und d Ostschwiiz me uf Nürnberg. D Kantöö i de Alpe nemet e Sonderstelig ii, bsundrigs s Bündnerland und s Wallis underschaidet sich dütli vo anderne System, d Innerschwiiz orientiert sich mee uf Zöri hii. Well die Piet wertschaftlich nöd wichtig gsii sind – abgsie vom Söömervercheer öber d Alpe – hend si eri Mäss chuum a de gröössere europäische Handelszentre aapasst.
s metrisch System
Well in ganz Mitteleuropa fast jedi Stadt aigni Mäss ghaa het, wo denn no ständig noigreglet wore sind, isch es mitem Uufchoo vo de moderne Technik und Wüsseschaft nöme akzeptabel gsii, hunderti vo aigene Mässsystem zhaa. Drum sind z Paris noch de Französchie Revoluzioo noiji Mäss festglait wore, wo völlig unabhängig vo irget aim alte System gsii sind und au noiji Näme öbercho hend, wo bis denn nöd bruucht wore sind. Da System het zudem de Vortail gha, ases numeno i Zeenerschritt uuftailt woren isch (en Vortail i technischer Hisicht; im Alltag degege het me d Zwölferiitailig drum gärn ghaa, well me het chöne vo Helften und vo Viertel rede). Da metrische System isch em 10. Dezember 1799 för ganz Frankriich gsetzlich vorgschribe wore. Nodisnoo het sich da System afange i de maiste Länder döresetze.
s Concordat vo ane 1835
Nocheme Zittgnoss sind im iigende 19. Joorhundert i de Schwiiz «20 verschiedene Fußmaße, 50 Ellenmaaße gewohnter Art, 29 Jucharte, 76 Viertel für trockene Früchte, 53 Maaße für Flüssigkeiten, 36 Pfunde, also 264 verschiedene Maaße für die 6 Gattungen von Maaßen» im Umlauf gsii. Drum hend sich em 17. Augste 1835 z Zöri d Vertreter vo 12 hoptsächlich tütschsprochige Kantöö troffe und hend beschlosse e aihaitlichs Mäss- und Gwichtssystem iizfüere. Me het zwor di alte Mäss wie Fuess, Zoll, Pfund und Lot biibhalte, het die aber metrisch definiert und wenn mügli dezimalisiert: e noije Fuess isch asewäg gnau 30 cm à 10 (statt 12) Zoll, e nois Pfund gnau 500 g, aber all no à 32 Loot gsii. Die noie «Concordats-Mäss» sind per Gsetz för d Kantöö Aargau, baid Basel, Bern, Friburg, Luzern, Sanggale, Schaffuuse, Soledurn, Tuurgau, Zöri und Zug uf de 1. Jenner 1838 gültig wore, und uf ai Joor spöter au för de Kantoo Glarus. Doch hend sich die noie Mäss nu zum Tail chöne döresetze. Die Concordats-Mäss entspreched im grosse und ganze a de alte metrisch definierte Mäss vom Grossherzogtum Bade, wäred s Dezimalsystem vo Würrtteberg starch devo abwiicht. D Concordats-Mäss sind bis ane 1876 gültig gsii.
s Bundesgsetz vo 1851
Mitem Bundesgsetz vom 23. März 1851 sind die Concordats-Mäss för di ganzi Schwiiz vorgschribe wore und d Neme vo de Mäss au uf Französisch und Italienisch öbersetzt wore. Da isch uf Widerstand gstoosse, und zwoor ainersits uf de Siite vo de Kantöö, wo s rain metrische System scho lang iigfüert gha hend, nämli Gempf (sit 1813), s Waadtland (sit 1822), s Tessin (sit 1823) und s Wallis (sit 1827). Umgcheert het de Kantoo Uri a sinen alte vorrevolutionäre Mäss festghebet. Aber au anderi Kantöö, wo scho bim Concordat vo 1835 mitgmacht hend, wie Sanggale, hend zum Tail all no Müe ghaa, die noie Mäss bim Volch dörezsetze.
Längemäss
Bi de Noireglig vo de Mäss noch de Französische Revolutioo isch as Grundmäss de Meeter (m; frz. le mètre; us agr. μέτρον (métron) n. »Mäss«) iigfüert wore, wo de zeemillionsti Tail vomene nördliche Meridianquadrant bitrait het. Er isch am 10. Dezember 1799 endgültig z Frankriich iigfüert wore. Nebetem noije Metermäss isch aber ono de alt Pariser Fuess (frz. pied du roi) zu 144 Pariser Linie as Referenzmsäss verbraitet gsii, wobi 443,295936 Pariser Linie e Meetter gee hend.
Concordats-Mäss
1 Fuess oder Schue = 10 Zoll = 100 Lini = 1000 Strich = 30 Santimeeter oder 132,99 Pariser Linie. Grösseri Mäss sind gsii: d Ell zu zwee Fuess, de Staab à vier, s Chlòòfter à sechs und d Ruete à zee Fuess. 16000 Fuess hend e Weegstund ggee, aso 4800 Meeter, 23 1/7 Weegstund hend ai Äquatorgraad gmacht.
Traditionelli Mäss
Vor de Iifüerig vo de Concordats-Mäss sind d Verhältnis under de Längemäss nöd aihaitlich gsii und die ganz chliine Mäss hend gfeelt. De Zool het sich abem 15. Joorhundert afange döresetze und het älteri Mäss wie Finger oder Duume verdrängt.
Zum Vergliich:
Feldmäss, Landmäss
D Franzose hend ane 1799 as Flächemäss d Ar (a; frz. l’are m.; vo lat. area »fraiji Flächi«) = 10 x 10 Meeter = 100 Quadraatemeeter (m²; frz. mètre carré) iigfüert. 100 Are hend e Hektare (ha; frz. l’hectare) ggee.
Concordats-Mäss
1 Juuchert = 400 Quadraatruete = 4000 Quadraatfuess = 36 Are. D Juuchert het chöne undertailt werde i 4 Vierlig und 16 Quäärtli. Z Zöri aber het e Acher-Juurte 36 a, e Holz-Juurte 40 a, e Juurte oder Manerch Wise 32 a und e Juurte oder Chammer Rääbe 28 a gmesse.
Traditionelli Mäss
E chliine Buurehof oder e Schueppis het 10 bis 20 Juuchert gmesse, d Hueb degege 30-50 Juuchert und isch im Mittelalter e Lehenshoof gsii und het e Famili chöne ernääre. Im Lauf vo de Ziit sind d Hööf dör Erbtailig immer chlinner wore und e Puur het glii emole numeno ai Juuchert Land bsesse.
Bi de Flächemäss het mer underschide zwüschet em Ackerland, em Wisland, em Rebland und em Wald und Riedbode. S Grundmäss för Land aller Art isch d Juuchert gsii, denebet hend aber för di ainzelne Landarte au anderi Mäss golte, wo maist aggee hend, wievil Land imene Tag bewertschaftet het chöne werde. S Mäss för Ackerland haisst drum au Tageeri (wiefil Land imene Tag gaare, d. i. pflüegt were cha) oder Mòòl, för Wisland sind Näme wie Mad, Mamad, Mamet (wan e Maa imene Tag mag maie) und Tagwan, Tagme, Daue (wa imne Tag cha gwune were) oder Tagwerch. För s Rebland sind chlinneri Mäss bruucht wore, well d Wingert und d Rebberg selte grossflächig gsii sind. As Mäss bikannt sind im Rhintl de Jòò (hd. Jahn »Gras-, Getreideschwade«; mhd. jân »Raije«; schwed. ån »Ackerstraife«), im Tuurgi Maaschnetz (söfl wiene Maa imene Taag schniide cha) oder Maagrab (söfl wiener grabe mag). En Undertailig vomene Wingert isch e Chammere gsii, wo au as Mäss gängig gsii isch. Wald und Ried sind i grössere Juuchert grechnet wore, zum Tail het e Waldjuuchert bis zu 80 Are chöne uusmache.
I de Alpe und im Tessin sind die grössere Mäss onöd bruucht wore, do s Land, wo bebaut het were chöne, naturgmäs i chlinneri Zelge uuftailt gsii isch. En Alp selber het mer gmesse ahand vo de Mengi Chüe, wo druf gsömmeret hend were chöne. Mäss dodeför sind d Chüesömmerig im Toggeburg, Emmital und Haslital oder i de Innerschwiiz Chueässe oder Chueässet und verbraitet au Chuerecht oder Alprecht und Stooss oder Stööss. Die Aagoobe sind nöd aigetlichi Flächemääs, sondern gend nu aa, wievil Chüe ufere Alp gsömmeret werde chönet, demit all gnueg z ässe hend, wa aber vo de Laag vo de Alp und ere sinere Fruchtbarkait abhängig isch. En ainzelne Senn oder Puur het den e gwüssi Aazall Chuerecht oder Alprecht öberchoo. Da för d Sennewertschaft nützlichi System isch hüt no gültig.
Eduard Schwyzer
Wäse, Tänken und Schaffe
De Schwyzer isch nöd gëërn grooss uf de Büüni uufträtte. Er hät sich i s Detäi vertüüfft; s Verchünde vo groossaartige Theorye isch em ganz frömd gsy. Ali Büecher ussert synere Diss, wo-n-er gschribe hät, sind Nöibiarbäitige gsy vo Büecher, wos vorane scho ggëë hät – me hät di elter Fassig nachane aber chuum me drin gfunde, so grüntli isch de Schwyzer a d Sach ggange. Syn Soo Hans-Ruedolf hät gschribe, de Vatter heg «mehr kritischen Verstand als schöpferisches Vermögen» ghaa. Und de Bërner Indogërmanischt Albert Debrunner hät vo synere «Fähigkeit zum gewissenhaften […] Aufräumen grosser Gesamtgebiete und zum bescheidenen Verzicht auf den Anspruch, […] originell zu sein», gredt. Das ghäisst aber ales nööd, das er nöd au sälbständig gforschet heg – das er das au hät chöne, hät er i syne vilen Uufsätz zäiget. Mit em junggramatische (das häisst sträng loogisch-hischtoorische) Tänke hät er wenig chönen aafaa: Imenen Uufsatz vo 1914 schrybt er, me sell näbet all de bioloogische Spraachverwandtschaft au luege, wie sich d Spraache uf em Wääg vom kulturellen Uustuusch gägesytig beyflusst händ, das seg ja im Woortschatz, im Satzbou und i de Voorsteligswält mit de Hände gryffbaar. Und imenen Uufsatz vo 1941, wos um Pleonasme gaat, säit er, daa gäbs gaar nüüt d Nase z rümpfe – settig Hipercharakterisierige chämid i allne Spraache voor und segid daa, das me sich besser chönn uustrucke.
E «Schuel» hät de Schwyzer uf die Aart nöd chöne gründe, und nu ganz wenig händ by-n-em promowiert: z Züri sinds sächs gsy, z Bonn ekänen und z Berlin alem Aaschy na äine. De Schwyzer hät das au nöd pruucht – für in isch d Uniwërsitëët es Oort gsy, wo me sell chöne ganz zwäckfrei forsche.
Politisch isch er eener echli nayv gsy. 1927, wo-n-er uf Bonn isch, hät er demit grächnet, das Euroopa wider zur Normalitëët mit offene Gränze zruggfindi, wie das vor 1914 de Faal gsy seg. Wo-n-er uf Bonn isch, hät er chöne Züri- und Schwyzerbürger blybe. Z Berlin dän aber, wo d Frömdefintlichkäit scho zuegnaa ghaa hät, hät er gmäint, s sei besser, er näm di prüüssisch und rychstüütsch Staatsbürgerschaft aa. Scho wenig Monet spööter hät er gmërkt, das das lätz gsy isch. I dëre schwirige Zyt trotzdëm z Tüütschland z blybe isch für in drum ggange, wil er sich der Ilusioon von ere gwüsse Freihäit hiiggëë hät – «der Freiheit einer Schnecke, sich ins Schneckenhaus zurückzuziehen», wies syn Soo Hans-Ruedolf formuliert hät. Und syni Wüsseschaft seg ja nöd nu «aarisch» gsy, sunder au esoo abgläge, das äinewääg nu wenig druuschömid. Nu wenig nach sym Tood und nachdëm syni Witwen i d Schwyz zrugg isch, isch sys Huus z Dalem vo Bombe troffe woorde.
Publikazioone
S Schrifteverzäichnis vom Max Vasmer (1950) und d Ergänzige vom Hans-Ruedolf Schwyzer (1951) lyschted 312 Titel uuf, dezue chömed na all syni vile Wöörterbuechartikel im Schwyzerischen Idiotikon Bänd IV–IX, wo doozmaal nanig mit em Name zäichned woorde sind (zu-n-es paar Byspiil lueg oben im Kapitel über s Idiotikon).
Uufsätz i Uuswaal
Dezue chömed na, näbed anderem, e ganzi Schwetti Bisprächige vo Publikazioonen und en Huuffe chlyni Abhandligen über Fraage zur griechischen Etimology, Luutleer, Formeleer und Woortbildig.
Uufsatzsamlig
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Ruummäss
As Ruummääs isch 1799 de Steer (st; frz. le stère; us gr. στερεός (stereós) »fest, rüümlich«) iigfüert wore, wo 1 x 1 x 1 Meeter oder en Kubikmeeter (m³; frz. le mètre cubé) gmesse het. De Steer werd au Ruum- oder Festmeter gnennt und dient zum Abmesse vo Hoi, Holz, Chole und Torf.
Concordats-Mäss
As Concordats-Mäss isch s Chlòòfter zu 6 x 6 x 6 Fuess = 216 Kubikfuess = 5,832 Steer = 5,832 m³ iigfüert wore. För Hoi, Holz und Chole hend aber no lokaali Mäss ggulte, wo aber au ufem Concordats-Fuess oder Chloofter basiert hend.
Traditionelli Mäss
S Chlòòfter Hoi messt je 6 Fuess i de Höchi, Braiti und Tüüfi, wobi e Chue guet föf Chloofter Hoi imene Winter fresst. E Chloofter Holz messt i de Braiti und Hööchi au sechs Fuess i de Tüüfi aber je noch Ort nu zwüschet 2 und 4 Fuess. Hüt isch im Toggeborg s Chlòòfter Holz zwee Meeter lang, anderthalb Meeter hööch und ann Meeter tüüf, aso 3 Steer. Dodeför bruuchts öppe zwoo Tanne. Z Schaffuuse haisst e Steer Holz au Silve, drai Silve geend e Biig. Denebet chenet die verschidnige Regione je noch wertschaftliche Bidüütig ono bsundrig Määs för Staichole, Chalch oder Erz.
Hoolmäss
Früener isch bi de Hoolmäss zwüschet Schüttmäss (Frucht-, Chornmäss) und Flüssigmäss (Wiimäss) underschide wore. Ane 1799 isch denn de Litter (l; (ℓ); frz. le litre; us agr. λίτρα (lítra) »Pfund«) noi iigfüert wore, wo ann Kubikdezimeeter (dm³; frz. le métre cube) Wasser bi 3½ Graad Réaumur enthalte het. Hüt werdet aber trochni Waare wie Chorn, Frücht oder Meel nüme noch Volume sondern mit Gwicht ghandlet.
Fruchtmäss
Under Fruchtmäss (Trochemäss, Chornmäss) sind trochni Ware wie Chorn, Meel, Nüss, Fröcht, Hülsefröcht, Gmües, Herdöpfel etc. ghandlet wore, womer het chöne ine Bhälter schütte und wo i de Regle imene Sack transportiert wore sind.
Concordats-Mäss
1 Maalter = 10 Viertel = 40 Vierlig = 100 Immi. S Viertel het gnau 15 Liter gmesse und söll exakt 30 Pfund rains Wasser bi sinere höchst Dichti bi 3½ ° Réaumur enthalte. Gmesse werd miteme Zylinder, wo d Höchi und de Durchmesser gliich grooss sind.
Traditionelli Mäss
Bi de Chornmääs wiichet d Systemm vo de ainzelne Oorte am stärchsten ab.
Bi de Chornmäss hend vilerorts maist zwo Grössene ggolte. Em hüüfigste sind d Mäss för glatti Frucht bruucht wore, för Waize, Gerste, Boone, Erbsli, Nüss und Fröcht. D Mäss för ruuchi Frucht sind e bitz grösser gsii und för minderwertigs Chorn wie Haber oder au för Gmües bruucht wore. Aber au do hets örtlichi Undeerschiid ggee, wa mit welem Mäss ghandlet woren isch.
Flüssigmäss
D Flüssigmääs dienet zum messe vo Wasser, Wii, Most, Öl, Milch oder au Honig und andere Flüssikaite.
Concordats-Mäss
100 Sòòm (Saum) = 4 Viertelsòòm = 100 Mòòss (Mass). Ai Mòòs messt exakt 1,5 Liter und söll drüü Pfund rains Wasser fasse. De Messzylinder söll dopplet ase höch sii wie brait.
Gwicht
Ane 1799 isch as Grundmäss för s Gwicht s Gramm (g; frz. le gramme; us gr. γράμμα (grámma) »Schriftzaiche«) gwäält wore, wobi 1 Kubikksantimeeter rainstes Wasser bi sinere höchst Dichti e Gramm uusmacht. 1000 Gramm gend e Kilo oder gnauer e Kilogramm.
Concordats-Mäss
1 Pfund = 4 Vierlig = 32 Lood (Loth) = 128 Viertellood = 500 Gramm. 100 Pfund hend en Zäntner ggee, aso 50 Kilo und e Doppelzäntner messt 100 Kilo.
Traditionelli Mäss
D Gwicht sind hüüfig imene schweere Pfund und imene liechte Pfund bruucht wore, denebet hets aber no s Silbergwicht oder s Marchgwicht ggee för s Gelt und zudem hend d Apiteegger ono eres aigne System bruucht: 1 Pfund Apiiteeger oder Medizinal-Pfund = 12 Unze = 96 Drachme = 288 Skrupel = 5760 Gran.
Gelt
Früener sind i de Schwiiz au verschidnigi Wäärige gültig und drum au verschidnigi Münze im Umlauf gsii. Wäred de Helvetik het jede Kantoo afange aigni Münze usegee, wobi d Wäärigssystem verschide gsii sind. Im Nordoste isch no d Guldewährig im Umlauf gsii, Bern und s Welschland hend scho d Frankewäärig agnoo, anderi Kantöö hend e Mischwäärig ghaa, maist hend denn anderthalb Franke e Guldi ggee. Dör da isch i de Schwiz e regelchrechts Wäärigswirrwarr entstande. Am 27. April 1850 het denn d Bundesversamlig e nois Münzgsetz agnoo, wo a de Kantöö s Münzrecht ewegg gnoo het. As bundeswiiti und anzig gültigi Wäärig isch de Franke zu 100 Rappe bestimmt wore.
Im früene Mittelalter sind 1 Pfund (libra; lb.) = 2 March (mk.) = 20 Schillig (solidus; s.) = 240 Pfennig (denarius; d.) gsii. Spööter isch s Guldesystem uufchoo, won e Erwiiterig vom früemittelalterliche System gsii isch. S Pfund und d March sind nu Rechnigsaihaite gsii und nöd as Münze im Umlauf gsii. Denebet hets ono Münze ggee, wo nöd exakt is Wäärigssystem passt het, so de Dukate, d Toble (Dubloone), de Taaler oder d Chroone. Je noch Qualität vom Gold hend die verschidnnigi Weert ghaa. Chlinneri Wert sind i Silber oder Chupfer prägt wore, denebet ono gwüssi Legierige. Natürli het de Zürcher Guldi nöd glichvill Wert ghaa wiene Sanggaller Guldi.
Elvira Herzog
D’ Elvira Johanna Herzog (* 5. März 2000 z’ Züri) ìsch a Schwiizer Füassbàlltoorhiatera. Sa schteht sitter 2022 biim RB Leipzig unter Vertrààg un ìsch sitter 2019 Mìtglìed ìn dr Schwiizer A-Nàzionààlmànnschàft.
ìhra Kàrriar
Ìhra Kàrriar hàt d’ Herzog ìm Harbscht 2009 biim FC Understraass z’ Züri-n-ààgfànga. Ànna 2011 ìsch sa mìt 11 Joohra ìn dr FC Züri Letzikids gànga ge schpìela. Ànna 2016 ìsch sa Mìtglìed ìn dr Profimànnschàft vum Verain worra. Ìhra äärschta Profischpìel hàt sa àm 2. Dezamber 2017 geega dr Yverdon Féminin gschpìelt —dàs ìsch a 0:0 gsìì. Àm 9. Jüüli 2019 ìsch d’ Herzog ìn dr diitscha Verain 1. FC Köln gànga ge schpìela. Noh-n-em Àbschtiig vum Verain üss dr Bundesliga-n-ìsch sa ìn dr SC Fräiburi gànga ge schpìela. Noh-n-em Wìederuffschtiig vum 1. FC Köln ìn d’ Bundesliga-n-ìsch sa fìr d’ Saison 2021/22 ìn ìhra-n-àlta Verain z’ruckgànga. Zem Iisàtz kumma-n-ìsch sa jedoch numma ìn ainem Ligaschpìel. Noh dr Saison ìsch sa ìn d’ 2. Bundesliga biim RB Leipzig gànga ge schpìela.
Ìn dr Schwiizer Nàzionààlmànnschàft hàt d’ Herzog 11 Mol fìrs U-17-Team un 16 Mol fìrs U-19-Team gschpìelt. Àm 4. Jüüni 2019 ìsch sa zem äärschta Mol ìn d’ A-Nàzionààlmànnschàft berüafa worra. Ìhra äärschta Schpìel ìsch àm 14. Jüüni 2019 geega Serbia gsìì.
Gouesnou
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Ludwig Theodor Knauß
Dor Ludwig Theodor Knauß (* 5. Dezember 1819 en Schwäbisch Gmend; † 7. Oktober 1895 en Neisdedda-Nällengsa) isch d maesda Zeid vo saem Läaba Dorfschualläror enn Nällengsa gwaä, emm-a altwirrdabärgische Fläggga guad 10 Kilomedor wäsdlich vo Raodaburg. Är håd a ganze Råe vo pädagogische Biachor vorfassd. Firrs Schwäbische isch am wichdigsda sae kuarza "Schwäbische Grammatik". Se geid firr dor dåmåliche Flägga Nällengsa uff 47 Seida a komprimirda Grammatik, dui må ao firrs weidere wirrdabägische Schwäbisch guad brauchbar gwäa isch. Knauß mechd a Ãlaedong dorzu gäa, wia Läror d dialäktale Sbråchkompetenz vo ihre Schialor firrs Vorsdendnis vom Hochdeidsche uffgreifa kenned.
Gouesnou
Gschicht
Gouesnou isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1019 as Landa Goeznovei (1100 Locum sancti Goeznovii, 1282 Sancti Goeznovei, 1378 Seint Gueznou, 1378 Saint Gouezenou, 1383 Saint Gouesnou, 1418 Lanoueznou).
Verwaltig
vu Gouesnou isch. Gouesnou ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Gouesnou ghert zem Bretonisch.
Pflanzennamen Zollernalbkreis
Pflanzenäme vom Zollernalbchrais
Fluginsekten
As Fluginsekte (Pterygota) wäre alli Insekte (Insecta) zämmegfasst, wu Fliigel hän, mitsamt dr Artegruppe, wu si im Lauf vu dr Evolution wider verlore hän (zem Byschpel Flee, Dierlyys usw.). In die Gruppe ghert dr grescht Dail vu alle Insekte, nume d Felsegumper (Archaeognatha) un d Fischli (Zygentoma) stelle urspringligi Arten ohni Flugvermege dar (Apterygota oder Urinsekte).
Mit dr Entwicklig vu Fliigel hange ne Raie vu morfologische un fysiologische Veränderige zämme. Us däm Grund wird aagnuu, ass die Entwicklig nume aimol im Lauf vu dr Insektenevolution stattgfunde het un dodermit alli Fluginsekten uf e gmainsami Stammart zruckgehn.
Ufböu un Entwicklig vu dr Fliigel
D Fliigel bstehn us ere dinne Chitinblatte, wu mit Dracheä durzogen isch. Si hän sich wahrschyns us ere Abflachig vu dr Syteblatte (Paranota) an allene drei Bruschtsegmänt (Thorax) entwicklet. D Fluginsekte vu hit hän aber nume no zwai Baar Fliigel, am zwaite un am dritte Thoraxsegmänt. E dritt Fliigelbaar het fossil bi dr Stenodictya chenne noogwise wäre, wu au am erschte Thoraxsegmänt fliigelähnligi Strukturen ufgwiise hän.
D Dracheä fir d Versorgig vu dr Fliigel zwyyge vu dr Fueßdracheän ab. Wel d Fliigel as Duplikatur (Verdopplig) vu dr Lyybwand uusblidet sin, liige d Dracheä as Ooderenetz au in däne zwoo Schichte. Mit em Thorax sin d Fliigel dur e kompläx Glaich verbunde, wu bi dr Deifelsnoodle au diräkt d Musklen aasetze (diräkti Flugmuskulatur). Bi dr hyfigere Variante chunnt dr Fliigelschlag dur e Ufwelbig un e Zruckzie vum Bruschtsegmänt (Indirekti Flugmuskulatur). Wäge däm chenne Deifelsnoodle di rächte un di linke Fliigel unabhängig vunenander bewege, derwylscht Insektze mit ere indiräkte Flugmuskulatur d Fliigel nume glychzytig chenne bewege.
Notwändig isch au d Uusbildig vu Muskelaasatzstellen in dr Bruschtsegmänt dur Chitinlyschte.
Ontogenese vu dr Fluginsekte
Alli Fluginsekte sin gchännzaichnet dur e Metamorfos, wel d Larve oder Nymphe nie Fliigel hän. Die Metamorfos cha schrittwys mit dr Hytige chuu (uuvollständigi Metamorfos bi dr hemimetabole Insekte) oder dur e komplette Umböu vum Insekt in ere Pupperuei (vollständigi Metamorfos bi dr holometabole Insekte).
Hermiswil
Heermiswiu (amtlech Hermiswil) isch es Dorf i de politische Gmeind Seebärg vom Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Gschicht
Heermiswiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1289 aus Hermanswile (1361 Hermenswile, 1386 Hermannswyl, 1539 Hermenschwyl, 1784 Hermiswyl).
Bis zum 31. Dezämber 2009 het Heermiswiu, dennzmau no e eigeständegi politischi Gmeind, zum Bezirk Wange ghört, näher zum Verwautigschreis Oberaargou. Sit em 1. Jänner 2016 isch Heermiswiu wäg ere Fusion e Teil vo de Gmeind Seebärg.
Geografi
Heermiswiu ligt im Önztau. D Flächi vom 1,1 km² grosse ehemalige Gmeindsgebiet het us 57,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 35,2 % Waud, 6,7 % Sidligsflächi u 1 % süschtigi Flächi bstande. D Nachbergmeinde si Bettehuuse, Ochlebärg u Seebärg im Kanton Bärn u Äschi im Kanton Solothurn gsi.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,6 % gläge.
Religion
87,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,4 %, CVP 0,5 %, EVP 3,2 %, FDP 6,5 %. GLP 10,6 %, GP 3,5 %, SP 11,0 %, SVP 26,4 %, Suschtigi 15,9 %.
Gmeindspresidänt vo Heermiswiu isch dr Hans-Ulrich Werren gsi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Heermiswiu ghört zum Hochalemannisch.
13. Januar
Fyrtig
Tradizionell wörd a däm Tag im Usserooder Henderland de Alt Silvester gfyred, wo amel d Silvesterchläus underwägs send.
Wirbelsäule
D Wirbelsüüli (Columna vertebralis) bildet s Achseskelett oder de zentral Tail vom Skelett bi de Wirbeltier. Si bistoot bim Mentsch individuell us 33 bis 34 Wirbel. I de Wirbelsüüli isch de Wirbelkanal, wo s Ruggemarch und Nerfe dine sind. Di wichtigste Funktione vode Wirbelsüüli sind: Abfederig, Stabiliserig und Biweglichkait, dezue chömet no Schutzfunktione. Do di undere Wirbel mee Gwicht trääge müend as di obere, werdet d Wirbel geg abe immer grösser.
Uufbau bim Mentsch
D Wirbelsüüli bistoot us 24 biwegliche und 9 oder 10 unbewegliche Wirbel. Vo obe geg abe sind da 7 Halswirbel (C1-7), 12 Brustwirbel (Th1-12) und 5 Lendewirbel (L1-5). Denn chömet 5 mitenander verwachsni Wirbel wo s Chrüzbai bildet und denn, individuell, vier oder föf mitenander verwachsni Wirbel wo s Staissbai bildet. Zwöschet de Wirbel sind Bandschibe oder Zwöschewirbelschibe (Discus).
S-Form
D Wirbelsüüli isch s-förmig aaglait und bistoot us Abschnitt, wo geg före (Lordose) oder hindere (Kyphose) gchrümmt sind. Underschide werdet d Halslorodse (C1-6), Brustkyphose (C7-Th9), Lendelordose (Th10-L5) und Sakralkyphose. D s-Form ermöglich bim Mensch e besseri Stabilisierig, Abfederig und Biweglichkait. E starchi Brustkyphose füert zomene Buggel, e starchi Lendelordose zomene Hoolchrütz,
Halswirbelsüüli
Di baide oberste Wirbel (C1-2) vo de Halswirbelsüüli (Pars cervicalis) sind de Atlas (Atlas) und de Achsewirbel (Axis). Si bildet zäme e Glenk und sin echli anders baut als die andere Wirbel. D Axis het e Vorsatz (Zaa, Dens) wo geg ufe luegt und wo de Atlas drumumelitt, so as e Draibiwegig mögli werd. De sibet Halswirbel (C7 Vertebra prominens) het e dütliche Dornfortsaz geg hine und isch drum bi allne Mensch guet z finde. D Halswirbelsüüli trait de Chopf und ermöglicht, as de i verschidnige Richtige biwegt were cha (drüle, nicke etc.). Si isch de biweglichst Tail vo de ganz Wirbelsüüli.
Brustwirbelsüüli
Brustwirbelsüüli (Pars thoracalis) isch weniger biwegli as d Hals- und d Lendewirbelsüüli, isch deför starch verantwortlich för e gueti Körperhaltig. A de Brustwirbel sind d Rippli aagmacht, wo denn de Brustchorb bildet. De schützt die wichtigste innere Organ wie d Lunge oder s Herz.
Lendewirbelsüüli
D Lendewirbelsüüli (Pars lumbalis) isch geg fore boge (Lordose). Si isch zimli biwegli und het di stärchste Wirbel, do si em maiste Gwicht träge mue.
Chrützbai
S Chrützbai (Os sacrum) bistoot us fööf Wirbel, wo bim Chind no separat sind, aber denn zwöschet 15ni und 30i mitenand verschmelzed. Di mitenand verschmolzne Querfortsätz bildet s Iliosakralglenk. Zwöschet de Lenbdewirbelsüüli und em Staissbai isch e starche Knick geg hine. Die Stell isch recht empfindli und aafälig uf Abnutzig.
Staissbai
S Staissbais (Os coccygis) bistoot us vier oder fööf munzige Wirbelreste, wo mitenand verschmolze sind. S Staissbai isch en Öberrescht vom Tierschwanz.
Kabinett Ehard IV
S Kabinett Ehard IV isch vum 26. Jänner 1960 bis zum 11. Dezämber 1962 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Wu dr Hanns Seidel am 22. Jänner 1960 us gsundhaitlige Grind as Bayerische Minischterbresidänt zruggdrätten isch, het dr Hans Ehard d Fierig vu dr Staatsregierig bis zum Änd vu dr Legislaturperiod ibernuu. S isch s viert Kabinett unter em Hans Ehard gsii, wu scho vu 1946 bis 1954 Minischterbresidänt gsii isch. Alli Staatsminischter sin di nämlige blibe wie im vorige Kabinett, au alli Staatssekreter (ußer em neie Staatskanzleischef Franz Heubl). Noch em Kabinett Ehard IV isch s Kabinett Goppel I chuu
Wirbelsäule
Uufbau bim Tier
De Uufbau vo de Wirbelsüüli bi de Tier isch äänli, doch schwanket d Aazaal vo de Wirbel i de anzelne Abschnitt vo Art zu Art. Dezue chunnt no bi verschidnige Tier de Schwanz, wo e Fortsetzig vo de Wirbelsüüli isch und us Schwanzwirbel bistoot.
Biweglichkait
Zwösched de anzelne Wirbel liget di elastische Bandschibe (Discus). Si federet ainersits Stöss ab, wo bim Lauffe und Rene entsönd, ermöglicht aber au e gwüssi Biweglichkait, wo zwor gring isch för di anzelni Zwöschewirbelglenk, aber im Verband di grooss Biweglichkait bim gsunde Mensch ermöglichet. De Rugge cha drumm geg före (Inklination) und geg hendere (Reklination) boge were. D Zroggbüügi isch weniger starch uuspräägt, wie d Förschibüügi. Denn cha d Wirbelsüüli au uf d Siite boge werde (Lateralflexion) und i de Achs drület were (Rotation). D Kombination vo de erste drai Biwegige ermöglichet s Chraise (Zirkumduktion) vom Rugge. Sclussendli cha d Wirbelsüüli no gstreckt (Extension) were. Im Verlauf vom Taag schrumpft d Wirbelsüüli echli zäme, well d Bandschibe zämedruckt wered. Znacht bim Schlooffe nemet si wider di ursprünglich Form ii.
Do d Wirbelsüüli dör Bänder stabilisiert werd, cha d Biweglichkait dör Deenüebige verstärcht were. En Iischrenkig vo de Biweglichkait i de Wirbelsüüli bidütet en Verlust vo Lebesqualität und isch hüt dör Feelhaltige, Öberernäärig - zvill Gwicht bilastet d Wirbelsüüli öbermässig - und zwenig Biwegig verbraitet. Im Alter werd d Biweglichkait dezue no verminderet, well d Bandschiibe dünner weret.
Schutzfunktione
Ai Schutzfunktio isch schomol d Abfederig vo Schlääg, wo verhinderet as s Hirni starch erschütteret werd. Do d Wirbel e Loch i de Mitti hend, bildet si de Wirbelkanal, wo sich s Ruggemarch und Hoptsträng vo de Nerffe liget. Zäme mit de Rippli wered zudem wichtigi inneri Organ gschützt.
Verletzige und Chrankete
Ruggewee isch i 80% vo de Fäll muskulär bidingt. Vo de Wirbelsüüli uus chöned meriri Vorfäll vorchoo: *Osteochondrose und Osteoporose
Institut Mines-Télécom
D Institut Mines-Télécom esch e Technischi Hochschuel vu Paris (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles und vo der Université Paris-Saclay.
Rechdsgrondlaga
D Rechdsgrondlag isch
Gschichd
D erschd «école des mines», also a Bergbauschul, isch 1783 en Paris grendat worra.
Gliedrong
Dr Sids vom Inschdidud isch en dr Rue Barrault en Paris.
Rosenkranz
A Roosakrànz (vum Làtiin. rosarium „Roosahäcka“, „Roosagàrta“, „Roosakrànz“; veràltet uff Diitsch Pàternoschterschnüar), àlamànisch àui Bätti, Bättli, Nuschter, ìsch a Gebatskätta, wo fìrs Roosakrànzgebat bnutzt wìrd. S’ Wort Roosakrànz kààt àui a Bezaichnung fìrs Roosakrànzgebat salbscht sìì. S’ Roosakrànzgebat bschteht gweehnlig üss Roosakrànzgsatzer üss’ma Vàtterùnser un je zehn Ave Maria; d’rwillscht betràchtet maa s’ Laawa, Schtarwa un Ufferschtehung vum Jesüs Chrìschtüs. Jeeder Gsatz schlìesst maa mìt dr Doxologii „Eehra säjg em Vàter“ àb. Dr Roosakrànz wìrd hìttz’tààgs àls d’ maischt verbraiteta kàthoolischa-n-Ààdàchtsform ààglüagt.
d’ Harkunft vum Begrìff
Dr kìrchalàtiinischa Begrìff rosarium ìsch schpeeter uff d’ Gebatskätta-n-ìwwertrajt worra. Ìm 15. Joohrhundert hàt maa zem äärschta Mol d’ Bezaichnung ‚Roosakrànz‘ uff Diitsch bnutzt; maa waisst àwwer nìt, ìn wällem Zammahàng s’ diitscha Wort äntschtànda-n-ìsch. ’S wìrd ààgnumma, àss d’ Gebatskätta urschprìnglig üss Roosablüama bschtànda hàt, wo-n-uff’ra Schnüar raihawiis uffgschtällt gsìì sìnn.
Theologischer Ghàlt
Dr Roosakrànz ìsch a Ààdàcht ums Laawa vu dr Mària un vum Jesüs. Ar verbìndet Màriaverheerung un Chrìschtüsfrommhait, wo dr Jesüs Chrìschtüs ìn siinera Äntüüsserung un siim Liida betràchtet. Biim Roosakrànz meditiart maa-n-ìwwer zàhlriicha Theema, vu dr Verkìndigung vum Härr ìwwer d’ Geburt, s’ äffentliga Laawa, s’ Liida un Schtaarwa vum Jesüs Chrìschtüs bis züa siinera Uffärschtehung un d’ Sandung vum Hailiggaischt àn Pfìngscht.
àllgmainliga Schtrüktüür
Dr Roosakrànz zeehlt 59 Pärla odd’r Knäpf, wo-n-uff’ra Schnüar raihawiis uffgschtällt sìnn, odd’r dur Kättaglanker verbunda sìnn. S’ Roosakrànzgebat fàngt maa-n-uff’m Kritz un da dräi Pärla àà, wo vu zwìscha zwai groossa Pärla lìega. Druff folga-n-uff’m Krànz fìmfmol zehn klaina Pärla (fìr d’ Ave Maria) un a groossa Pärla (fìrs Vàtterùnser un Eehra säjg em Vàtter). A Vàtterùnser, zehn Ave Maria un ain Eehra säjg em Vàtter bìlda-n-a Gsatz.
d’ Roosakrànzghaimnissa
Dàtoo betràchtet maa biim Roosakrànzgebat zwànzig Ghaimnissa, wo ìn viar Fìmfergruppa-n-uffgtailt sìnn. Dr Begrìff un d’ tràdizionälla fìmfzehn Ghaimnissa hàt dr Louis-Marie Grignion de Montfort (1673–1716) zem äärschta Mol gschrìewa. Ìn da fìmfzeehn Ghaimnissa hàt Pàpscht Johànnis Pooli II. ìm Oktoower 2002 mìt’m pàpschtliga Briaf Rosarium Virginis Mariae a viarta Fìmfergruppa vu Roosakrànzghaimnissa, d’ lìchtriicha Ghaimnissa, züagfiagt.
Bii jeedem Ghaimniss fiagt maan-a Relàtivsàtz àm äärschta Tail vum Ave Maria züa, z. B. „un gebenadäit ìsch d’ Frucht vu diim Laib, dr Jesüs – wo vu da Toota-n-uffärschtànda-n-ìsch“.
d’ fraidvolla Ghaimnissa (gaudii mysteria)
D’ fraidvolla Ghaimnissa (odd’r fraidvolla Roosakrànz) betràchta d’ Mänschwìrdung Gottes un s’ verbargta Laawa vum Jesüs.
! width="50%"|elsassisch ! width="50%"|làtiinisch
d’ schmarzhàfta Ghaimnissa (doloris mysteria)
D’ schmarzhàfta Ghaimnissa (odd’r schmarzhàfter Roosakrànz) betràchta dr Chrìschtiliidenswaag.
! width="50%"|elsassisch ! width="50%"|làtiinisch
d’ glorriicha Ghaimnissa (gloriae mysteria)
D’ gloriicha Ghaimnissa (àui gloriicher Roosakrànz) betràchta d’ Uffärschtehung vum Chrìschtüs.
! width="50%"|elsassisch ! width="50%"|làtiinisch
d’ lìchtriicha Ghaimnissa (lucis mysteria)
D’ lìchtriicha Ghaimnissa (odd’r lìchtriicher Roosakrànz) betràchta wìchtiga Momanta vum äffentliga Laawa un vum Wunderwìrka vum Jesüs, àlso siina Taifeta ìm Jordan dur dr Johànnis, s’ Wunder àn dr Hochzitt z’ Kana, d’ Verkìndigung vum Raich Gottes, siina Verkläärung uff’m Bari Tabor un d’ Iisätzung vum Broot-un-Wii-Sàkràmant biim hailiga-n-Oowa-n-assa z’ Jerusalem.
! width="50%"|elsassisch ! width="50%"|làtiinisch
Wuchaplàn
Ìn dr kàthoolischa Kìrch beetet maa gweehnligerwiis d’ Ghaimnissa vum Roosakrànz noh-n-em folgenda Wuchaplàn:
!Sunntig !Mantig !Zischtig !Mìttwuch !Dunschtig !Friitig !Sàmschtig
Vor dr Iifiahrung vu da lìchtriicha Ghaimnissa hàt ma tràdizionäll dunnschtigs d’ fraidvolla un sàmschtigs d’ glorriicha Ghaimnissa betràchtet.
Füassnoota
<references group=N />
Till Eulenspiegel
Dr Till Eulenspiegel, au Dil Ulenspiegel und Dyl Ulenspegel het aagäblig im 14. Joorhundert as e Schelm und Spruchhuffe gläbt. Er isch dr Protagonist von ere middelniiderdütsche Schwanksammlig, wo um 1510 zum erste Mol under em Ditel Ein kurtzweilig lesen von Dil Ulenspiegel, geboren vß dem land zu Brunßwick, wie er sein leben volbracht hat […] vom Stroossburger Verleeger und Drucker Johannes Grüninger. Dr Naame vom Verfasser isch nid aagee.
D Härkumft und s Lääbe vom Till Eulenspiegel
Noch dr Überliiferig isch dr Till Eulenspiegel im Joor 1300 Kneitlingen am Elm uf d Wält choo und im Noochberdorf Ampleben in dr Schlosskapälle vo sim Götti Till vo Uetze dauft worde. D Daufi sig vom Abt Arnold Pfaffenmeyer (oder Arnold Papenmeyer) vom Aegidiechlooster vollzooge worde. Noch em E. Götzinger häig s im Volksbuech über si Härkumft ghäisse: „Bei dem wald Melme genannt, in dem land zuo Sachsen, in dem Dorf Knetlingen, da ward Ulnspiegel geborn, und sein vater hiess Claus Ulnspiegel und sein Mutter Ann Witcken.“
Dr Eulenspiegel isch nit as e Blöödian umegezooge; er isch sine Mitmensche an Gäisteschraft, Verständnis und Witz wit überlääge gsi. Sini Sträich si mäistens drvo choo, ass er e bildligi Spruch wörtlig gnoo het. Eso het er d Schwechene vo sine Mitmensche offegläit und sim Erger über d Missständ in sinere Zit Luft gmacht.
Noch ere middelniiderdütsche Inschrift in Riim uf em Gedänkstäi us dr Middi vom 16. Joorhundert isch er 1350 z Mölln gstorbe.
D Daarstellig
Dr Till Eulenspiegel isch kä Hofnarr gsi und mä het en am Aafang au nit mit Narrenattribut daargstellt. In spöötere Illustrazioone isch denn d Narrechappe si wichdigsts Attribut und Erkennigszäiche worde, hüfig mit „Eselsoore“ und/oder Schälle draa.
Innuendo
Innuendo (ängl. Aadütig oder Aazüglichkäit) isch s 14. Studioalbum vo dr britische Rockgruppe Queen. Es isch 1991 erschiine. Es isch s letschte Album, wo zu Läbzite vo iirem Frontmaas und Leadsänger Freddie Mercury uusechoo isch.
Innuendo isch vom David Richards ufgnoo worde mit dä Doonääscheniöör Noel Harris und Justin Shirley-Smith.
S Album het s in vile öiropäische Länder uf dr erst Blatz in de Hitparade gschafft, z Dütschland zum Bischbil isch s 47 Wuche in de Tschaarts gsi und het Platin überchoo. In de USA het s nume für e 30. Blatz und Gold glängt.
14. Januar
Dr '''14. Jänner''' isch dr 14. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 351 (in Schaltjohr 352) Däg bis zum Änd vum Johr.
Parc Expo (Mülhausen)
Dr Parc Expo ìsch a Üüssschtällungshàlla z’ Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss.
wu ’s lìegt
Dr Parc Expo befìndet sìch àm Ewigkait-Schtrooss 120 (uff Frànzeesch 120, rue Lefebvre) àm Nàmmensort Mertzau ìm Noorda vu dr Schtàdt. Ar lìegt grààd geega-n-ìwwer àm Mìlhüüser Zäntrààlfrììdhoof bii dr Üüssfàhrt vu dr Otoschtrooss A 36.
Gschìcht
Iigwäjt worra-n-ìsch dr Parc Expo ànna 1996. Finànziart worra wìrd d’ Iirìchtung vum Kommünààlverbànd Mulhouse Alsace Agglomération (M2A).
Ìm Nowamber 2014 hàt maa-n-a Vorplàtz vor àm Gebäi züagfiagt fìr a Gsàmtkoschta vun 1,5 Millioon Öiro. Sitter Janner 2022 wara-n-àm Parc Expo wìchtiga-n-Àrweeta vorgnumma: maa düat s’ Gebäi vollschtandig ärfrìscha un a wittera Hàlla vu 3.000 Kwàdrààtmääter bàuia. D’ näija Hàlla hàt dr Àrkitäckt René-Pierre Ortiz zaichent. D’ Àrweeta koschta-n-ìnsgsàmt 10,85 Millioona Öiro —drunter wìrd 4 Millioona Öiro vum M2A bezàhlt, un 1,15 Millioon vu dr Öiropäischa Unioon.
Bschriiwung
Dr Parc Expo hàt a Gsàmtflächa vun äbb 17.000 Kwàdrààtmääter un lìegt uff’ma 12 Häktààr groossa Grundschtìck. Vor àm Gebäi ìsch a Pàrkplàtz mìt ìwwer 2.500 Schtällplatz.
Kanton Plouescat
Dr Kanton Plouescat (breton. Kanton Ploueskad, frz. Canton de Plouescat) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Morlaix im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Hauptort vum Kanton isch Plouescat gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Gildas Bernard gsii.
Saarunion
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Buckenum ìsch. Buckenum ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Buckenum ghert zem Rhinfrankisch.
Skelett
E Skelett bizaichnet d Stützstruktur vomene Organismus, wo zodem au Schutzfunktione het. E Skelett cha en Organismus umgge und werd den Exoskelett gnennt. Isch d Stützstruktur im innere vom Organismus, werd dem Endoskelett gsait.
Exoskelett
En Exoskelett umgitt as e Hülle de Organismus, so wie bi de Chorale, Insekte oder Chrepse. Well en Exoskelett nume bis zumene gwüsse Grad mitwachse cha, werd s abgstosse, wenns z chlii werd.
Endoskelett
Endoskelett sind im Organismus dine und chömet bi Schwämm, Stachelhüüter und Chordatier vor, wo au d Wirbeltier und de Mentsch dezue ghöret.
S mentschliche Skelett bistoot us em Schädel, em Rumpf (mit de Wirbelsüüli und em Brustchaste) und em appendikuläre Skelett (Extremitäte). De Mentsch het öppe 200 Chnöche, wo au d Wirbel und Rippli dezueghöret. D Aazaal schwankt je noch Individuum.
Pippin der Jüngere
Dr Pippin dr Jünger (au Pippin III. oder Pippin dr Churz; * 714; † 24. September 768 z Saint-Denis bi Paris) isch e fränkische Huusmeier und vo 751 bis 768 König vo de Franke gsi. Er isch dr Sohn vom Karl Martell und dr Rotrude vo Trier (Chrotrudes) gsi und dr Vater vom Karls em Grosse.
Läbe
Dr Pippin isch 714 as dr zweit Sohn vom Karl Martell uf d Wält cho und isch im Chloster Saint-Denis erzoge worde.
Dr Huusmeier
Churz vor siim Dod im Johr 741 het dr Karl Martell si Riich zwüsche siine beide Söhn vo dr erste Frau, em Karlmann und em Pippin, ufdeilt, wie isch nit genau bekannt, wil d Quelle sich widerspräche. Dr Karlmann het Austrie, Alemannie und Thüringe übercho, dr Pippin Neustrie, s Burgund und d Provence. Ihre Halbbrueder Grifo het nüt übercho und het druf en Ufstand azettlet, und die beide Brüeder hai en im ene Chloster iigsperrt. Wil ihri Macht nit sicher gsi isch, hai si Legitimierig gsuecht mit dr Iisetzig 743 vom ene merowingische König, em Childerich III..
747 het dr Karlmann im Pippin siini Länder ge und het sich in s Chloster zruggzoge. De Grücht noch sig das nit ganz freiwillig bassiert. Dr Pippin isch uf jede Fall Regänt gsi für em Karlmann siini Chinder, und het non e Ufstand vom Grifo müesse underdrugge. Er het die alemannisch Hezogswürde abgschafft und z Bayre em Tassilo III. si chlii Bueb as Herzog iigsetzt.
Die faktischi Macht im Merowingerriich isch scho lang in de Händ vo de karolingische Huusmeier gsi. D König si nume no em Name noch d Herrscher gsi. Dr Pippin het au dr Titel welle. Zum d Titelübernahm z legitimisiere het er, so isch s in de fränkische Riichsannale, de Annales regni Francorum, beschriibe, dr Papst Zacharias in d Sach iinezoge. Er het dr Fulrad, si Rotgäber, noch Rom gschickt mit dr Frog an Papst, öbs gut siig ass d Macht in Franke nit bi de König liggi. Im Papst si Antwort isch gsi, ass es besser siig, dä as König z bezeichne, wo d Macht het. Im November 751 het sich dr Pippin von ere Versammlig vo de Franke z Soissons zum König (Rex Francorum) lo usrüefe. Dr abgsetzt Childerich III. und si Sohn Theoderich het er in s Chloster Prüm gschiggt.
Dr König
Mit der Wahl vom Pippin zum König het d Königsherrschaft vo de Karolinger im Frankeriich agfange. Die exakti Rolle vom Papst bim Putsch isch spöter unterschiidlig agluegt worde; Rom het s eso interpretiert, ass dr Papst en Art Verfüegigsrächt über s Königtum haig, für die wältlige Adlige isch s ehnder en Art vo Guetachte gsi. Wo dr Papst Stephan II. vo de Langobarde bedrängt worden isch und in s Frankeriich gflüchtet isch und vom Pippin Hilfe verlangt het (6. Februar 754 in Ponthion), het dä sich und siini Söhn Karlmann und Karl am 28. Juli 754 in der Basilika Saint-Denis vo ihm lo chröne und salbe.
Im Früehlig 755 isch dr Pippin noch Italie zoge. Er het dr Langobardekönig Aistulf, z Pavia belageret und es Abkomme mit em abgschlosse, nochdäm dr Pippin abzoge isch, het er sis Verspräche broche und dr Papst in Rom belageret. Dr Pippin isch 756 zrugg noch Italie, het dr Aistulf zur Anerkennig vo dr fränkische Oberherrschaft und zur Abdrätig vom Exarchat vo Ravenna zwunge, wo dr Pippin denn em Papst gschänggt het, und het s Patriziat über d Stadt Rom übernoh.
753 und 757 het er erfolgriich Chriege gege d Sachse gfüehrt, het Narbonne eroberet und d Sarazene über d Pyrenäe verdriibe. 760–768 het er Feldzüg gegen e Herzog Waifar vo Aquitanie gfüehrt. Dr Herzog Tassilo III. vo Bayre het er 757 zur Leistig vom Vasalleneid zwunge. No vor siim Dod het dr Pippin s Riich zwüsche siine beide Söhn Karl (747–814) und Karlmann I. (751–771) ufdeilt. Er isch am 24. September 768 z Saint-Denis gstorbe und isch in dr Basilika dört begrabe worde.
E Gedänkdafele von em isch in dr Walhalla bi Rägensburg.
Bedütig
D Historiker dängge hüfig vo dr Rolle, wo dr Pippin gspiilt het, ass si weniger wichdig siig as die vo siim Vater, em Karl Martell, und die vo siim Sohn, Karl em Grosse. Aber er het Sache gmacht, wo sich uf langi Ziit usgwirkt hai. Er het d Bruefsarmee underhalte, wo dr Karl Martell für nötig erachtet gha het für d Verdeidigung vom Riich und wo dr Chärn vo dr fränkische Armee in de Chriegsziite bildet het. Au die schweri Kavallerii het er wiiter usbaut. Nochdäm si Vater d Usbreitig vo de Sarazene ostwärts aghalte het, het dr Pippin si ganz us em Frankeriich verdriibe. Er wird nid as grosse General betrachtet, aber er het nie e Chrieg verlore.
Er het d Christianisierig understützt und Missionär in Oste und Norde gschiggt und dr Feudalismus, wo währed em ganze Mittelalter die europäischi Gsellschaft prägt het, usbaut. Si Italiepolitik het em Karl em Grosse as Vorbild dient und mit dr Chrönig dur e Papst het er s Königdum vo de Karolinger legitimisiert.
Familie
Vo siiner Frau Bertrada der Jüngere het er usser em Karl und em Karlmann no sächs anderi Chinder gha:
Berner Troubadours
D Berner Troubadours sin e Gruppe vu Liedermacher us em Kanton Bärn.
Mitglider
Di segs Troubadours sin (bzw. sin gsi):
Unter däm Namme drätte si syter anne 1965 mit bärndütsche Chanson uf, zem Dail zämme, wänn au nit allwyl vollzellig, zem Dail au elai. Au ihri Dondreger hän si zem Dail as Gruppe, zem Dail as Solochinschtler vereffentligt.
E Zytlang sin au andri Liedermacher mit derbyy gsi. Uf em Album Alti Hüet isch zem Byschpel näb em Krebs, em Stirnemann un em Traber (mit ihre Evergreens) au dr Ruedi Stuber mit vier Chanson z here.
Friesisch-Gesetz
S Frysisch-Gsetz (frysisch: Friisk Gesäts; Gesäts fort stipen foont friisk önj e öfentlikhäid; dütsch: Gesetz zur Förderung des Friesischen im öffentlichen Raum) isch e Gsetz, wo vom Südschleswigsche Wählerverband (SSW) und vor allem vom Landdagabgordnete Lars Harms, in de Landtag vo Schleswig-Holstein iibrocht und am 11. Novämber 2004 verabschidet worre isch. Es soll sälli Pünkt regle:
Hintertupfingen
Hinterdupfinge oder Hindertupfige (bairisch-österreichisch: Hintertupfing) isch dr Namme vun ere fiktive Ortschaft. Do drunter verstoht mer e seli chlei un arg abgläge Dorf. Dr Volkskundler Lutz Röhrich git as Bedytig vu dr Redewändig „vu Hintertupfinge syy“ mit „e rächte Hinterwäldler sy“ un mit „in ere Ortschaft wohne, wu ab vu jeder Zivilisation lyt“.
Dr Begriff isch um 1920 ufchuu un wird in dr sidlige Helfti vum dytsch Sprochruum brucht. Anderi Bezeichnige fir sonigi fiktive Derfer sin Posemuckel (Nordweschtdytschland) oder Kleinkleckersdorf (Nordoschtdytschland).
SP
D Abchürzig SP bezeichnet
die folgende Parteie:
Auti-Kennzeiche vo dene Gebietskörperschafte:
sp. stoht für:
Eduard Hoffmann-Krayer
Der Eduard Hoffmann-Krayer (* 5. Dezämber 1864 z Baasel; † 28. Novämber 1936 am glychen Oort) isch en Schwyzer Volchskundler und gërmanischtische Mediëwischt gsy. Er gilt as «de Vatter vo de schwyzerische Volchskund».
Mit syneren antiromantische Haltig hät er i de doozmaalige Volchskund rächt prowoziert, und er hät sich au nöd vo de nazionaalsozialischtische Ströömige la ynëë, wo i sym Fach alewyl stërcher woorde sind.