cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geometrischer Stil
Mä cha in däm Stil s Wääse vo dr antike griechische Kunst und Religiosideet gsee. Im 9. Joorhundert v. d. Z. hersche sträng geometrischi Ornamänt wie Meander vor. Näbe de ornamentale Fries si figürligi Daarstellige in dr griechische Waasemoolerei immer bedütender worde. Au in dr Blastik chömme denn vo 770/750 v. d. Z. figürligi Usdrucksforme vor. Mäistens si daas Gfäässufsetz gsi, wo immer mee Beweegig daargstellt häi. Die Daarstellige si nume 10–20 cm hooch, und es chömme äifachi Grubbekomposizioone vor wie Grubbe vo Löije wo kämpfe oder müthologischi Gstalte wie Kentaure.
Die bäide Kunstforme si d Vorlöifer vo de Dierfries und Figurebilder vom Archaische Stil. Denn im Joorhundert vom Homer wird noch 750 v. d. Z. die sträng geometrischi Richdig vom Stil ufglööst. Es git denn nid nume friidligi Dier uf de Fries sondern au Faabelwääse und Raubdier und mä het aagfange, Saage daarzstelle.
Sarnerbund
Dr Sarnerbund vo 1832 isch e Bund vo de konservative Schwiizer Kantön Uri, Schwyz (ohni Usserschwyz), Obwalde, Nidwalde, Neueburg und Basel gsi, wo si mit em d Regenerationsbesträbige vo de Liberale hai welle bekämpfe.
Dr Sarnerbund isch noch gheime Verhandlige am 15. Novämber 1832 gründet worde. Er isch as Gegebündnis zum liberale Siibnerkonkordat z gseh, wo im Merz vo däm Johr abgschlosse worden isch. Im Bund siini Mitgliider hai sich zerst emol bsundrigs drfür iigsetzt, ass dr Kanton Basel nit in zwei Halbkantön ufdeilt und ass d Deilig vom Kanton Schwyz rückgängig gmacht wurd.
Wo dr neu Halbkanton Basel-Land in d Dagsatzig iiglade worden isch, hai d Kantön vom Sarnerbund us Protest zweimol z Schwyz e Gegedagsatzig duuregfüehrt. Dr Versuech, die neuentstandene Kantonshauptstedt am 1. August in Usserschwyz und am 2. August im Baselbiet z bsetze, het zun ere Intervention vo dr Dagsatzig gfüehrt. S Baselbiet het sich vo dr Stadt drennt, Usserschwyz het sich uf Befähl vo dr Dagsatzig wider mit Innerschwyz vereinigt.
Dr Sarnerbund isch am 12. August 1833 vo dr liberale Mehrheit vo dr Dagsatzig ufglöst worde, wil er nit mit em Bundesvertrag chönni veriibart wärde.
Fauna
Fauna bezeichnet d Gsamtheit vo der Tierwält im ene Gebiet. D Wösseschaft, wo dezue ghört, isch d Biogeografii. Werd de gsammti Planet Ärde betrachtet, omfasst Fauna alli Tier als Ganzes, beispielswis i der Paläontologii, wo me zum Bischbil vo dr „Fauna vo der Chriidezit“ redet.
Dr Usdruck isch abgläitet vom ene Naame vo dr römische Göttin Bona Dea. In dr Umgangssprooch brucht mä vilmol dr Begriff Dierwält. Im Pflanzeriich entspricht dr Fauna d Flora.
Hüfig wird nit die ganzi Fauna vom ene Gebiet undersuecht (Meeresfauna, Wüestefauna, Waldfauna oder Wattemeerfauna), sondern nume bestimmti süstematischi Grubbe:
Noch dr Taxonomii:
Noch dr Körpergröössi (vor allem in dr Bodebiologii):
speziell in marine Lääbesrüüm:
Litratuur
Matthias Schäfer (Hrsg.): ''Brohmer – Fauna von Deutschland. Ein Bestimmungsbuch unserer heimischen Tierwelt'', 20. Aufl., Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2000, ISBN 3-494-01295-4
Vétrigne
Vétrigne (ditsch Würteringen bzw. Würtringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vétrigne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1347 àls Vintringen.
S Gebiet um Vétrigne hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Vétrigne ìsch. Vétrigne ghert züe keim Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Vétrigne ghert zem Franc-Comtois.
Pont-Croix
Pont-Croix (bretonisch Pontekroaz) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pont-Croix lyt am Goyen uf dr Halbinsle Cap Sizun in dr Cornouaille, 29 km vu Quimper un 39 km vu Brest uf ere Hechi zwische 2 m un 73 m iber Normalnull.
Gschicht
Pont-Croix isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1306 as Pontecrois (1309 Pontem Crucis, 1385 Ponte Croes, 1395 La ville de Ponte Croix, 1410 Pontecroix, Pontcroix, 1419 Pontecroix, 1533 Pontecroix).
Verwaltig
vu Pont-Croix isch. Pont-Croix ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Pont-Croix ghert zem Bretonisch.
Karoline Eichhorn
D Karoline Eichhorn (* 9. November 1965 z Stuegert) ischt a deitscha Schauschbiilere ond Heerschbiilschbrechere.
Aus ihrem Leaba
D Karoline Eichhorn ischt am 9. Novembr 1965 z Stuegert uff d Welt komma, wo se au uffgwachsa ischt. Nôch-em Bsuach vo dr Freia Waldorfschual am Kräherwald hôt des Mädle 1986 s Fachabidur abglegt ond hendrher bis 1989 an dr Folkwang-Schauschbiilschual en Essen ihr Handwerk glernt. Wia-se deet mit dr Ausbildong ferdich gwäa ischt, hôt-se vo 1989 bis 1995 Engagements an dr Schaubihne am Lehniner Platz z Berlin ond am Schauschbiilhaus Bochum kriagt. Emma greeßra Personakreis bekannt wôrra ischt-se durch ihre erschde zwoi Fernsehfilm Drei Tage im April ond Der Sandmann.
S Hauptbetädigongsfeld vo dr Karoline Eichhorn ischt uff dr Bihne, bsonders beim Hamburger Thalia-Theater ond am Burgtheater en Wiin. Zwischadurre nemmt-se sich abr emmer môl Zeit, om bei Film-, Funk- ond Fernsehprodukziona mitzowirka, so zom Beischbiil en selle Folga vom Radio-Tatort, wo vom SWR produziirt werret ond wo se ihr Stemm dr Kriminalhauptkommissarin Nina Brändle leiht. Em Kinofilm Die Kirche bleibt im Dorf ond en dr gleichnamiga Fernseh-Serie hôt se oina vo de Hauptrolla gschbiilt ond broid Schwäbisch schwätza däffa.
D Karoline Eichhorn ischt mit-em dänischa Schriftsteller Arne Nielsen vrheiradet ond leabt mit sellem ond ihrem Kend en Hamburg. Em Jôhr 2012 ischt-se Mitgliid vo dr Indrnazionala Jury vom 61. Filmfeschdivel Mannheim ond Heidlberg gwäa.
Saint-Malo-de-Beignon
Saint-Malo-de-Beignon (Gallo Saent-Malo-de-Benyon, bretonisch Sant-Maloù-Benion) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Malo-de-Beignon lyt 57 km vu Vannes un 94 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 50 m un 153 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Malo-de-Beignon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1062 as Masloo de Bidainono (1409: Sanctus Maclovius de Bedano, 1467: Saint Malo).
Verwaltig
vu Saint-Malo-de-Beignon isch. Saint-Malo-de-Beignon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Malo-de-Beignon ghert zum Gallo.
Desoxyribonukleinsäure
D Desoxyribonukleinsüüri – churz DNS, änglisch DNA – isch e Biomoleküül, wo d Erbinformazioon träit und in alle Lääbewääse und DNA-Vire vorchunnt.
Dr Begriff isch es Kunstwort, wo us latinische, französische und griechische Wortteil zämegsetzt isch.
Uf däm Moleküül si d Gen, wo d Informazioon für d Härstellig vo de Ribonukleinsüürene (RNA, im Dütsche au RNS) enthalte. In ere wichdige Grubbe vo de RNA, d mRNA, isch d Informazioon für e Bau vo de Protein din, wo für die biologischi Entwicklig vom ene Organismus und für e Stoffwäggsel in dr Zälle nöötig si.
D Abfolg vo de Base innerhalb vo de Protein-codierende Gen läit d Abfolg vo de Aminosüürene vom jewiilige Protein fest: Im genetische Cood stöön jewiils drei Base für e bestimmti Aminosüüri.
Im Normalzuestand isch d DNA in dr Form von ere Doppelhelix ufbout. Chemisch gsee handlet es sich um Nukleinsüürene, langi Chettimoleküül (Polymer), wo us vier verschidnige Baustäin, de Nukleotide, ufbaut si. Jedes Nukleotid bestoot us eme Phosphat-Räst, em Zucker Desoxyribose und äinere vo de vier organische Base Adenin, Thymin, Guanin und Cytosin, vilmol abkürzt mit A, T, G und C.
In de Zälle vo Öikariote, wo d Bflanze, d Dier und d Bilz drzueghö;re, isch s mäiste vo dr DNA im Zällkärn als Chromosome organisiert, e chliine Däil befindet sich in de Mitochondrie vo de Zälle. Bflanze und Alge häi usserdäm DNA in iire Chloroplaste, de Organälle, wo Fotosünthese mache.
Bi Bakterie und Archaeä, de Brokariote, wo käi Zällkärn häi, lit d DNA im Cytoplasma.
Es git Vire, die sogenannte RNA-Vire, wo käi DNA, sondern RNA häi und mit däm die genetischi Informazioon spiichere.
Im allgemäine Sproochgebruch wird d Desoxyribonukleinsüüri mit dr änglische Abchürzig DNA (deoxyribonucleic acid) bezäichnet; die dütschi Abchürzig DNS wird sältener brucht und isch noch em Duden „veraltend“.
Urs Zimmermann
De  Urs Zimmermann (* 1942, heimatberechtigt z Affoltere am Albis) isch en Schwiizer reformierte Pfarrer und Politiker (EVP). Vo 2005 bis 2010 isch er Mitgliid vom Rat vom Schwiizerische Evangelische Chilebund (SEK) gsi.
De Zimmermann het Theologii gschtudiirt und sis pfarramtliche Praktikum (Vikariat) gmacht und isch danach zerscht Pfarrer in ere Chilegmeind im aargauische Seetal gsi. Er hat dann in d Chilegmeind Wettige-Noiehof gwächslet und isch derte bis zu sinere Pensioniirig 29 Johr Pfarrer gsi. Im Dekanat Bade isch er einigi Johr Dekan gsi und in de Amtsperiode 2003–2006 Synodepräsident vo de Reformierte Landeschile Aargau. Vom Juli 2005 bis Endi 2010 isch er Mitgliid vom Rat vom SEK gsi.
Nach sinere Pensionierig het de Zimmermann im Johr 2009 uf de Lischte vo de EVP für de Gross Rot vom Kanton Aargau kandidiirt und isch im Bezirk Bade uf de erschti Nochrückplatz hinter de Lilian Studer gwählt worde.
De Urs Zimmermann isch mit de ehemolige EVP-Grossrötin Elsbeth Zimmermann ghürate und het viir erwachseni Chind.
Johann Heinrich Wieland
Dr Johann Heinrich Wieland (* 14. Februar 1758 z Basel; † 4. Mai 1838 ebd.) isch e Basler Politiker und Bürgermeister in dr Restaurationszit gsi.
D Familie
D Wielands si en altiigsässeni Familie gsi. Dr Hans Konrad Wieland us Mülhuuse het 1587 s Basler Bürgerrächt übercho und isch Stadtschriiber im Chläibasel gsi. Under de spötere Wielands het s nit wenigi ge, wo in fremde Dienste gstande si. Dr Vater vom Johann Heinrich, wo dr gliich Name gha het, isch Pfarrer vo dr Basler Petersgmeind gsi und het mit dr Dorothea Buxtorf siibe Chinder gha.
Läbenslauf
Dr Johann Heinrich Wieland isch am 4. Februar 1758 z Basel uf d Wält cho. Won er nüüni gsi isch, isch dr Vater gstorbe, und d Mueter het d Chinder elei ufzoge. Dr Johann Heinrich isch uf s Gymnasium und het sich denn 1770 an dr Uni immatrikuliert. Er het dr Isaak Iselin kenneglehrt und het s Lizenziat in Rächtswüsseschaft gmacht. Denn isch er uff Gämf und vo dört noch Colmar, won er in dr Chriegsschuel vom Dichter Gottlieb Konrad Pfeffel as Privatsekretär gschafft het und im Pfeffel e väterlige Fründ gfunde het. Z Göttinge het dr Wieland sis Studium beändet, isch uf Basel zrugg und isch dört Kanzlist worde.
Die politischi Karriere z Basel
Noch em Iseli sim Dod het dr Rootsschriiber Peter Ochs d Kanzlei übernoh. 1786 isch dr Wieland Schultheiss vom Gricht worde, het denn dr Dokter gmacht und d Valeria Weiss, e Verwandti vom Peter Ochs ghürotet. noch zwei Johr isch si Frau gstorbe und er het d Maria Schweighauser, d Dochter vom Roothsherr Johannes Schweighauser, won e Druckerei gha het, ghürotet. Er het mit ere fümf Chinder gha. In sine nüün Johr as Schultheiss het er mit em Peter Ochs und em Johann Lukas Legrand dra gschafft, s Basler Schuelwäse z verbessere.
Wärend dr Basler Revolution
Währed dr Basler Revolution het er d Reforme understützt, und isch am 2. Februar in d Basler Nationalversammlig gwehlt worde. Denn isch er mit em Peter Ochs und em Wernhard Huber zu de französische Generäl Brune und Schaumburg gschiggt worde, zum se vo dr Idee vo dr Deilig vo dr Schwiz abzbringe und in die konservative Kantön Bärn, Solodurn und Freiburg, zum se drzue z bringe, die neui helvetischei Ornig z akzeptiere und so d Eiheit vo dr Schwiz z rette. Am 2. April isch er Presidänt vo dr Basler Nationalversammlg worde und het die kantonale Kompetänze an dr helvetisch Staat abdrätte.
Zur Zit vo dr Helvetik
Noch dr Iifüehrig vo dr helvetische Verfassig isch er Presidänt vo dr Basler Verwaltigskammere worde, 1801 Regierigsstatthalter vom Kanton Basel und am 18. Oktober 1801 helvetische Senator. Won er zu de Notable ghört het, wo die zweiti helvetischi Verfassig usgarbeitet hai, isch er ganz uf Bärn züglet. Im Summer 1802 isch er zum helvetische Finanzminister ernennt worde. Er isch aber mit dr Entwigglig vo dr Schwiz nit zfriide gsi. Zwar het er d Haupterrungeschafte vo dr Revolution immer no understützt und isch gege d Restaurationsbesträbige gsi, het aber de Kantön wider meh Kompetänze welle ge.
D Mediationszit
Er het d Mediation vom Napoleon understützt.Im Früehlig 1803 isch er uf Basel zruggcho, und het as Mitgliid vo dr Regierigskommission dr Übergang vo dr Helvetik zur Mediation duuregfüehrt. Während dr Mediationszit isch er Basler Stadtschriiber gsi, e wichdige Boste im föderative Staatebund. Politisch het er jetzt zur Middi ghört und isch 1812 Bürgermeister worde, e Boste, won er 20 Johr lang gha het. In dere Rolle het er Basel bi dr Dagsatzig verdrätte und isch as Gsandte vo dr Eidgenosseschaft uf Paris und Wien gschickt worde. Noch dr Schlacht vo Leipzig hai d Schwizer wider Asträngige gmacht, as es neutrals Land anerkennt z wärde. Dr Wieland und dr Luzärner Vincenz Rüttimann si zum Napoleon gschickt worde, dä het de Schwizer aber nüt versproche. Wo dr Wieland us Paris zruggcho isch, si die Allierte scho in dr Schwiz iimarschiert gsi. Bi dr Usarbeitig vo dr neue Basler Verfassig het er sis Gwicht gegen e vollständigi Restauration vom Ancien Régime iigsetzt. Au uf dr Ebeni vom Bund het er sich für e Biibhaltig vom e Deil vo de Errungeschafte vo dr Helvetik usgsproche und het s Verdraue vo dr Waadt und em Aargau gha, wil er gege d Wideriifüehrig vo de Underdaneverheltnis gsi isch. Uf dr andere Site het er welle so grossi Gebiet wie möglig vom ehemolige Fürstbistum Basel für si Kanton gwünne, aber si Erfolg isch chli gsi.
D Restaurationszit
Bi dr Verfassig vom neue Bundesvertrag isch s em nit glunge, si Aasicht von ere aasehnlige Zentralgwalt duurezsetze, nume die neue Kantön hai en drbii understützt, während die alte Ort und die usländische Groossmächt e luuggere Staatebund duuregsetzt hai. Au Sonderbünd si nit verbote worde, wie s dr Wieland bevorzugt hätt, sondern hai nume nid gege anderi Bundesmitgliider dörfe grichdet si. Im Septämber 1814 het dr Wieland, zsämme mit em Zürcher Bürgermeister Hans vo Reinhard und em Friiburger Staatsroot Jean de Montenach d Schwiz am Wiener Kongräss verdrätte. Wil s Verheltnis in dr Schwiz zwüsche de reaktionäre und dene won e Vergliich agsträbt hai, aagspannt gsi isch, het dr Wieland druf anegschafft, ass d Schwizer Kommission vom Wiener Kongräss in dene Stritfrooge wurd entscheide und so e Bürgerchrieg verhinderet wurd. Bis ass dr Napoleon nit vo Elba zruggcho isch, het d Kommission nit vil entschiide und erst denn het si sich richdig an d Arbet gmacht. D neui Schwizer Verfassig, d Neutralität und die neue Kantön si schliesslig vo de Grossmächt anerkennt worde, und die alte Ort für ihri Verlust kompensiert worde, fast ganz eso wie s dr Wieland vorzooge het. Am 31. Merz 1814 si är und dr Montenach us Wien abgreist und e baar Däg spööter isch au dr Reinhard in d Schwiz zrugggfahre. Au in dr Schwiz sälber het d Bedrohig dur e Napoleon d Underschiid lo vergässe. Die reaktionäre Kantön hai s vorzoge, an dr Site vo de Allierte offensiv gege d Franzose vorzgoh und die andere hai numme welle d Gränze verdeidige, was au dr Wieland für richtig befunde het. D Dagsatzig het aber d Neutralitet ufgee und Frankriich dr Chrieg erklärt. Dr Schwizer Zug under em General Bachma isch aber nit guet groote.
Wie sich d Reaktion in dr Schwiz versterkt het, isch im Wieland si Rolle im Bund chliiner worde. Er het sich in dr Restaurationszit uf Basel konzentriert, het s Schuelwäse und d Universitet usbaut, und sich um d Polizei und s Justizwäse kümmeret.
D Regenerationszit
Wo noch dr Julirevolution z Frankriich d Baselbieter Gliichberächdigung hai afo verlange, het dr Wieland sich aber scho nümme zu sonere revolutionäre Idee chönne bekenne. D Stadt het ihri Vorherrschaft nit welle ufgee, und nochdäm s zu zum Deil bluetige Unrueh cho isch, isch dr Wieland im Februar 1832 vo alle öffentlige Ämter zruggdrätte. Im August im Johr druf het sich noch eme churze Bürgerchrieg s Baselbiet vo dr Stadt drennt.
Dr Wieland het in dene Johr au persönligi Schleg erlitte. Si eltist Sohn, dr Johannes, isch 1932 gstorbe und si zweit Sohn, dr August, isch am 3. August 1833, wo sich d Stadtbasler Armee us Liestel zruggzoge het, vo de Baselbieter verschosse worde.
Dr Johann Heinrich Wieland isch am 4. Mai 1838 z Basel gstorbe.
Peter Arens
Dr Peter Arens (* 18. Februar 1928 z Friburg; † 25. Augschte 2015 z Stäfa) isch e Schwyzer Schauspiiler un Theaterreschisseer gsii.
Lääbe
Dr Suhn vu dr Schauspiileri Charlotte Arens isch z Bärn uf d Schuel gange. Bim Wucheblatt «Die Nation» het er ab 1945 ne chaufmännischi Lehr gmacht. Derzue isch er uf Schauspiilschuel z Bärn gange, wun er 1947 abgschlosse het. Im däm Johr het er au sy Debüt am Stadttheater Bärn gee. Anne 1950 isch er an s Dytsch Theater z Göttingen gange un 1953 an s Dytsch Schauspiilhuus z Hamburg. 1958 isch er an dr Münchner Chammerspiil engaschiert wore, speter het er Residenztheater z München, am Wiener Burgtheater, am Berliner Schillertheater un am Düsseldorfer Schauspiilhuus gspiilt.
Syter anne 1963 het er am Schauspiilhuus Züri gspiilt, wun er nit nume ne Huffe Rolle ibernuu het, sunder au zum erschte Mol Reschy gfiert het. Bis 2000 isch er fescht Mitgliid vum Ensemble gsii. An verschidene andere Bihne isch er as Gascht ufdrätte. Är het au wyter Stuck inszeniert, unter anderem Der zerbrochne Krug am Ernst-Deutsch-Theater z Hamburg.
Syt dr 1950er Johr het au in Spiilfilm mitgwirkt un het unter anderem dr Kumpenischt Carl Maria von Weber in dr Romanze Durch die Wälder, durch die Auen gspiilt. Im Färnseh het mer e 1960 in Ein Weihnachtslied in Prosa oder Eine Geistergeschichte zum Christfest as Schriftsteller Charles Dickens gsäh. In dr Schwyz isch er vor allem bekannt us dr Gotthelf-Verfilmige Uli der Pächter (1955) un Anne Bäbi Jowäger (1960/62). Z Dytschland chännt mer e vor allem as Vater vum Gaylord in dr erfolgryche Malpass-Verfilmig Morgens um sieben ist die Welt noch in Ordnung vu anne 1968.
Dr Arens, wu 1989 bim Film Dr. M uusnahmswys d Ufnahmelaitig ibernuu het, het au Heerspiil gschribe un si inszeniert.
Archimedes
Dr Archimedes vo Syrakus (* um 287 v. Chr. vermuetlig z Syrakus uf Sizilie; † 212 v. Chr. z Syrakus) isch en antike griechische Mathematiker, Füüsiker und Ääscheniöör gsi. Er gältet as äine vo de bedütendste Mathematiker vo dr Antike. Sini Wärk si au no im 16. und 17. Joorhundert vo Bedütig gsi, wo mä die hööcheri Analysis het afo entwiggle.
Peter Arens
Lääbe
Är isch au bi Lääsige un Rezitationsoobe ufdrätte. Unter anderem isch er dur d Schwyz tourt mit Lääsige us dr bärndytsche Ibersetzig vu dr Odysse, wu 2003 au ne kompletti Ufnahm dervu as CD uusechuu isch.
Archimedes
Lääbe
Über s Lääbe vom Archimedes wäiss mä wenig und e Hufe vo däm gältet as Legände.
Peter Arens
Lääbe
Dr Peter Arens isch mit dr Schauspiileri Margrit Ensinger ghyrote gsii. Sy Chinder sin dr Chunschtmoler Valentin Arens un d Schauspiileri Babett Arens (* 1959). Är het zletscht z Stäfa gläbt.
Archimedes
Lääbe
Dr Archimedes isch öbbe 287 vor dr Zitewändi in dr Haafestadt Syrakus uf d Wält cho. Er isch dr Soon vom Pheidias gsi, eme Astronom am Hoof vom Hieron II. vo Syrakus. Mit em Hieron und sim Soon und Mitregänt Gelon II. isch er befründet und villicht au verwandt gsi.
Lengeri Zit isch er z Alexandria gsi und het dort d Mathematiker Konon, Dositheos und Eratosthenes kenne gleert und het spööter mit ene korrespondiert.
Zrugg z Syrakus het er sich mit Mathematik und braktischer Füsik (Mechanik) beschäfdigt. Sini Wurfmaschine si bi dr Verdäidigung vo Syrakus wääred dr römische Belaagerig im Zwäite Punische Chrieg iigsetzt worde. Wo dr römisch Fäldheer M. Claudius Marcellus noch ere Belaagerig vo drei Joor 212 vor dr Zitewändi Syrakus erooberet het, häi röömischi Soldate dr Archimedes umbrocht, was dr Marcellus seer beduurt het. Dr Plutarch überliiferet in sinere Biografii vom Marcellus meereri Versione. Äini verzelt, ass dr Archimedes grad mit eme mathematische Bewiis beschäftigt gsi sig und eme Soldat gsäit häig, er söll en in Rue loo und dä häig en umbrocht. Was dr Archimedes söll gsäit haa: Noli turbare circulos meos (lateinisch für: Stör mini Kräis nit!) isch sprichwörtlig worde.
Noch em Plutarch (Marcellus 17,12) het dr Archimedes sich im Testamänt e Graab mit dr Daarstellig von ere Chugele und eme Zylinder druf gwünscht, wil er offesichtlig uf si Abhandlig „perì sphaíras kaì kylíndrou“ (Über Chugele und Zylinder), bsundrigs stolz gsi isch. Dr Cicero verzelt in de Tuskulanische Gsprööch, ass er s Graab gsuecht het, won er Quästor z Sizilie gsi isch (75. v. d. Z.), und es sig vo Gstrüpp überwuecheret gsi.
E Biografii, wo si Fründ Heracleides gschriibe het, existiert nüme.
D Schrifte vom Archimedes
Die erhaltene Hauptschrifte si:
Drzue chömme:
D Räijefolg vo de Hauptschrifte bis zur Sandrächnig entspricht dr chronologische Räijefolg, wie si dr Thomas Heath aagee het. D Kwadratur vo dr Parable isch zwüsche de Büecher 1 und 2 vom Gliichgwicht vo ebene Flechene iigordnet worde und Über die Methode zwüsche Gleichgewicht ebener Flächen, Buech 2, und Über Kugel und Zylinder. An dr Chronologii het s aber au Kritik gee.
In dr Kwadratur vo dr Parable wird dr Dood churz vorhäär vo sim Fründs Konon erwäänt, so dass mä die Schrift um 240 v. d. Z. cha datiere. Noch dr erwäänte relative Datierig si die mäiste Wärk vom Archimedes erst noch däm entstande. DR Archimedes het gsäit, ass s Buech über d Spirale vili Joor noch em Dood vom Konon gschriibe worde isch, so dass es noch em Ivo Schneider uf öbbe 230 v. d. Z. sött datiert wärde. Dr Schneider ordnet d Methodeleer Ändi 220er Joor ii und die Schwümmende Körper as letschts Wärk in die letschte acht Lääbensjoor, aber woorschinlig vor 216 v. d. Z. wägen em Chrieg wo denn usbroche isch.
Es git Hiiwiis uf e baar Schrifte, wo verloore gange si, zum Bischbil über Polyeder und über Hebel, wo d Pappos erwäant, über d Daarstellig vo Zaale, wo dr Archimedes in sim Sandrächner drüber reedet, und über Spiegel, Catoptrica, wo dr Theon vo Alexandria drvo verzelt. Wil die mechanische Schrifte vom Archimedes (Gleichgewicht ebener Flächen, Quadratur der Parabel) und wil s binem meereri Hiiwiis drug git dänggt mä, ass Däil vo sinere Mechanik verloore gange si, und dr A. G. Drachmann het brobiert die z rekonstruiere. Die mechanische Schrifte, wo däilwiis rekonstruiert si, stöön chronologisch am Aafang vo de Wärk vom Archimedes.
Au vo Schrifte in ere arabische Übersetzig, wo verlore gange si, wäiss mä. Im Büecherkatalog vom Ibn al-Nadim isch e Buech über s Parallelebostulat ufgfüert, wo möögligerwiis d Behandlig vom Thema bim Thabit Ibn Qurra beiiflusst het. Vom Thabit Ibn Qurra stammt au d Übersetzig von ere Abhandlig vom Archimedes über d Konstrukzioon vom reguläre Heptagon, und die git s no. D Konstrukzioon isch nid vollständig, si isch aber vom Abu Sahl al-Quhi vollständig gmacht worde.
Wärk
Dr Archimedes het d Mathematik und d Füsik im gliiche Maass beriicheret. Iim zu Eere het men eme Mondkrater uf em Mare Imbrium Archimedes gsäit.
S Heebelgsetz
Dr Archimedes het d Heebelgsetz in sinere Schrift Über das Gleichgewicht ebener Flächen formuliert und mit deene die theoretischi Grundlaag für die spööteri Entwicklig vo dr Mechanik gläit. Är sälber het us em Heebelgsetz scho die wüsseschaftlige Grundlaage vo dr Statik für statisch bestimmti Süstem usgarbäitet. Dr Heebel sälber isch scho in eltere griechische Schrifte us dr Schuel vom Aristoteles beschriibe.
Ousseynou Dione
Dr Inneverteidiger het bis im Dezember 2006 bisher 20 Spile in dr dytsche 2. Fuessballbundesliga absolviert un debi 2 Tore - beidi in dr Saison 2003/2004 bim SSV Jahn Regensburg - gschosse. Devor het er fer d'Sportfreunde Siegen in dr Regionalliga Süd und fer dr SV Wacker Burghausen in dr 2. Bundesliga gspilt. Nooch em Abstig vu Rägensbirg isch er noch e Johr im Verein bliibe, bis bis er bim Oberligaufstiger 1. FC Eschborn e neue Vertrag underschribe het. No Statione bim KFC Uerdingen 05 un bim CS Petingen isch er sit anno 2011 bim FC Progrès Niederkorn agstellt.
Im März 2006 het dr Dione Schlagziile gmacht, wil er währendem Fuessball-Wettskandal 2005 mitdeilt het, ihm seie im November 2005 vu eme ubekannte Aruefer 40 000 Euro bote worre, wenn er sich an ere Spilmanipulation in dr Regionalligaparti vum 1. FC Eschborn gege dr FC Augsburg beteilige dät. Dr Dione het säll Angebot abglähnt und si Verein benochrichtigt, wo s'Landeskriminalamt igschaltet het. Wil dr Anruefer vergesse gha het, si Nummere z'underdrucke, hän die Verdächtige schnell gfasst werre chänne.
Archimedes
S Archimedische Brinzip
Noch em Vitruv het dr Archimedes dr Gold-Ghalt von ere Chroone sölle brüefe, wo dr Herrscher Hieron II. de Götter gweiht het, ooni si z beschäädige. Dr Köönig het dr Verdacht ghaa, ass en dr Goldschmiid betroge het. Zum das usefinde, het dr Archimedes zerst d Chroone und denn e Goldbare (und au no e Silberbare), wo genauso schweer wie d Chroone gsi isch, in e volle Wasserbhälter daucht und gmässe, wievil Wasser uuseglofe isch. D Chroone het mee Wasser verdrängt as dr Goldbare. Eso isch bewiise gsi, ass d Chroone e chliiners spezifischs Gwicht gha het as d Goldbare und dorum nit ganz vo Gold gsi isch. Dr Legände nooch het dr Archimedes s Archimedische Brinzip bim Baade entdeckt. Us em Baad, wo bis an Rand voll gsi isch, sig d Wassermängi useglofe, won er mit sim Körper verdrängt het, won er ins Baad iinegstiige isch. Er sig glücklig über si Entdeckig gsi und sig blut uf d Strooss glofe und häig „Heureka!“ (altgriechisch:, „I ha s gfunde!“) grüeft. D Anekdote wien er dr Goldghalt vo dr Chroone vom Hieron dur d Verdrängig vo Wasser brüeft het, isch aber kritisiert worde – mit de Middel won em zur Verfüegig gstande sige, weer das schweer z mache gsi und sig woorschinlig e Legände. Scho dr Galileo Galilei het 1586 vermuetet, ass dr Archimedes mit ere Woog d Gwicht under Ufdriib müess gmässe haa. S Archimedische Brinzip cha mä bi jedem Körper aawände, wo schwümmt. Es isch e Daatsach wo mä bim Schiffbau muess berücksichtige.
Bi sine hüdrostatische Experimänt het er s Brinzip vo de kommunizierende Gfääss entdeckt.
Berächnig vo Flechene
Dr Archimedes het bewiise, ass sich dr Umfang vom ene Kräis zu sim Durchmässer genauso verhaltet, wie d Flechi vom Kräis zum Kwadrat vom Radius. Er het däm Verheltnis nonig π (Pi) gsäit, wie s hüte häisst, het aber en Aaläitig gee, wie mä sich zum Verheltnis cha nööchere bis zu irgend ere hooche Gnauigkäit. Das isch woorschinlig s eltiste numerische Verfaare in dr Gschicht. Mit sine Überleegige über d Berächnig vo Fleche und Volume (u. a. mit ere exakte Kwadratur vo dr Parable) het dr Archimedes Ideä vo dr Integralrächnig vorusgnoo, wo anderi seer vil spööter erst wider druf choo si. Er isch drbii witer gange as d Exhaustionsmethode (Usschöpfigsmethode), wo im Eudoxos vo Knidos zuegschriibe wird. Er het zum Bischbil scho e Form vom Prinzip vom Cavalieri aagwändet.
E Zaalesüsteem wo uf em Stellewärt basiert
Dr Archimedes e Zaalesüsteem entwigglet, wo uf em Stellewärt basiert gsi isch und e Basis vo 10^8 ghaa het. Er het s brucht, zum astronomisch groossi Zaale (bis zur Gröössi vo 1064) mathematisch chönne fasse und das in ere Zit, wo für sini Zitgenosse e Myriade (lit. 10'000) „unändlig“ grooss gsi isch. Er het das Zaalesüsteem für d Abhandlig Über Körper, wo schwümme, und d Zaal vom Sand, au churz Sandrächner, won er em Soon vom Hieron II, em Gelon, gwidmet het. Din stoot, ass es Lüt gääb, wo dängge, ass d Zaal vom Sand unändlig grooss sig […] und ass anderi wenigstens wurde glaube, ass no nie öbber e Zaal gsäit häig, wo grösser sig ass d Zaal vom Sand.'' Dr Archimedes reedet vom Gelon as Köönig und dorum het d Schrift noch 240 v. d. Z. müesse entstande si, wo dr Gelon Mitregänt worde isch und vor em Gelon sim Dood 216 v. d. Z..
Dr Archimedes het d Zaal vo de Sandchörner, wo alli Stränd vo dr Ärde zuedecke, abgschetzt und eso bewiise, ass die Vorstellige falsch si. Er isch sogar no witergange und het usgrächnet, wie grüüss d Zaal vo de Sandchörner müesst sii, zum s ganze Universum mit Sand ufzfülle. Dennzumol het mä sich s Universum allerdings no wääsentlich chliiner vorgstellt, nämlig as Chuugele, wo öbbe d Gröössi vo unserem Sunnesüsteem het. Noch sinere Rächnig wurde öbbe 1064 Sandchörner in e Chuugele vo deere Gröössi basse.
S archimedische Axiom
S archimedische Axiom isch zwar noch em Archimedes benent, aber es goot uf e Eudoxos vo Knodos zrugg, wo das Brinzip im Raame vo sinere Gröösseleer iigfüert het.
Sunstigs
Noch em Pappos stamme die archimedische Körper vo iim.
Technik
Dr Archimedes het d Technik vo sinere Zit und iiri spööteri Entwigglig maassgääblig beiiflusst, bsundrigs d Mechanik. Er sälber het alli mööglige mechanische Gräät konstruiert, nit zletscht au Chriegsmaschine.
Die archimedischi Schruube
Mä dänggt, ass dr Archimedes die sogenannti archimedischi Schruube erfunde het. Er häig d Idee drfür überchoo, won er z Egüpte gsi isch zum studiere und dört die äifache Vorrichdige zum dr Fälder bewässere gsee het. S Brinzip vo dr archimedische Schruube wird hützudags in modärne Förderaalaage, in sogenannte Schnäggeförderer iigsetzt.
Es isch mööglig ass dr Archimedes si as Schiffsbumpi entwigglet het, wil wie dr Athenäus vo Naukratis verzellt, dr Köönig Hieron iim dr Ufdraag gee het, s grösste Schiff vo dr domoolige Zit, d Syracusia, z baue.
Chriegsmaschine bi dr Belaagerig vo Syrakus
Dr Plutarch verzelt, ass dr Archimedes Chriegsmaschine entwigglet häig und d Römer, wo si Syrakus belaageret häi, lang ufghalte häig: er häig Wurfmaschine und Katapult und Seilwinde, won e ganzes Schiff mit ere volle Laadig und Bsatzig häig chönne beweege, wemm mä am ene äinzige Säili zooge häig. Au mächtigi Grifärm, wo findligi Boot packt und aagääblig in Stück grisse häige, häige drzue ghöört.
D Chralle vom Archimedes sig e Waffe gsi, wo gege aagrifendi Flotte iigsetzt worde sig. Si sig in dr Stadtmuure vo Syrakus iibaut gsi und wäärend dr Belaagerig gege die römischi Flotte iigsetzt worde. Wie die Waffe genau funkzioniert het, isch allerdings nid klar. In alte Schrifte wird d Waffe as e Heebel mit eme groosse Hogge us Iise daargstellt.
Brennspiegel
Dr Archimedes söll d Schiff vo de Römer sogar über groossi Distanze in Brand gsteckt haa mit Hilf vo Spiegel, wo s Liecht vo dr Sunne umglänkt und fokussiert häi. Das brichdet dr Lukian vo Samosata und spööter dr Anthemios vo Tralleis. Über das isch mee as 300 Joor ghändlet worde. Historisch understütze d Laag vo de Kwelle, Brobleem mit dr Übersetzig (pyreia isch vilmol mit Brennspiegel übersetzt worde, au wenn es nume „Aazünde“ häisst und au Brandpfiil umfasst) und d Daatsach, ass d Legände erst Joorhunderti spööter ufdaucht isch, die Gschicht nid. Füsikalischi Argumänt drgeege si d Gröössi und d Brennwiti, wo son e Spiegel wenigstens müesst gha ha, zum uf öbbe 300 Graad z choo für zum Holz überhaupt chönne aazünde. Au weer d Zit lang, wo dr gliich Fläck müesst belüüchdet wärde, bis dass er afot afo brenne. Vo dr Technik us diskutiert mä, öb e sone Spiegel dennzumol überhaupt hätt chönne gmacht wärde, und wie men en hätt chönne montiere und bediene. E modärne Kritiker vo dr Legände isch dr Pyrotechniker Dennis L. Simms gsi. Mä het e baar Mol Experimänt gmacht zum luege,öb s mööglig weer. Under anderem häi Studänte vo dr Massachusetts Institute of Technology und dr University of Arizona 2005 mit 127 chliine Spiegel e Modäll von ere Schiffswand aazundet, wo 30 Meter äwagg gsi isch. Dr Himmel het aber müesse ooni Wulke si und s Holz zää Minute lang bestraalt wärde. D Schlussfolgerig isch gsi, ass Wurfgschoss und Brandpfiil effektiver wäre. Es isch mööglig, ass d Gschicht as Rückschluss us dr verlorene Schrift vom Archimedes Katóptrika (Optik) entstande isch.
Anderi Erfindige
Dr Cicero verzellt in De re publica, ass dr Marcellus zwäi mechanischi Planetarie häim uf Rom brocht het, wo dr Archimedes entwigglet het. Er brichdet au, ass scho dr Eudoxos vo Knidos und dr Thales vo Milet äänligi Gräät baut hä. En archeologische Bewiis für sonigi Instrumänt het mä spööter im Antikythera-Mechanismus entdeggt. Es isch mööglig, ass d Schrift vom Archimedes Über die Herstellung von Sphären, wo dr Pappos erwäant wo aber verloore gange isch, vom Bau vo Planetarie handlet.
Im Archimedes schribt mä au d Erfindig vom ene Odometer zue. Dr Vitruv het sone Apparat beschriibe, wo Bälleli zum Zele brucht het. Er verzelt aber nid, wär en erfunde het und schribt nume, ass er vo de Alte überliiferet sig, doch au doo het mä vermuetet, ass dr Archimedes dr Erfinder sig. Au e Wasseruur-Mechanismus, wo au mit Bälleli zelt und wo im ene arabische Manuskript beschriibe isch, wird im Archimedes zuegeschriibe.
Dr Leonardo da Vinci und dr Petrarca (wo sich uf e Handschrift vom Cucero gstützt het) häi im Archimedes d Erfindig von ere Dampfkanone zuegschriibe. Dr Leonardo het au Rekonstrukzionsskizze gmacht für d Machine, won er ere Architronito gsäit het. Mä het spööter brobiert sä noochzbaue, wie s dr Griech Ioannis Sakas 1981 und dr italiänisch Ääscheniöör Cesare Rossi vo dr Uniwersidäät Neapel 2010 gmacht häi. Dr Rossi het dört au de Brennspiegel e nöiji Interpretazioon gee - si häige d Hitz gliiferet zum Dampf mache. In de überliiferete antike Schrifte vom und über e Archimedes git s aber doodrfür käini Hiiwiis und Expärte wie d Serafina Cuomo gseen din nume non e Bewiis für e legendär Ruef vom Archimedes, wo men em alli mööglige Erfindige zuegschriibe het. Uf jede Fall häi Grieche s Brinzip vo dr Dampfchraft kennt (Balle vom Heron, 1. Joorhundert n. d. Z.).
Überliiferig
Dr Archimedes isch zwar wäge de vile Legände über en seer bekannt gsi in dr Antike, sini Wärk aber vil weniger, im Geegesatz zu öbberem wie dr Euklid, wo s Buech von em im domoolige wüsseschaftlige Zentrum Alexandria verfasst het. Allerdings wird er vo de Mathematiker Heron, Pappos und Theon z Alexandria vilmol erwäänt. D Schrifte si zwüschen em 6. und 10. Joorhundert in Byzanz süstematisch gsammlet und kommentiert worde. Bekannt isch dr Kommentar vom Eutokios (wo vom Ändi vom 5. Joorhundert bis am Aafang vom 6. Joorhundert gläbt het) zu de wichdigste Archimedes-Schrifte (Über Kugel und Zylinder, Kreismessung, Gleichgewicht ebener Flächen), wo au im Middelalter in Westöiropa vil zur Kenntnis vo de Wärk bidräit und d Lüüt aagregt het. Bi dr erste Zämmestellig vo de Schrifte z Byzanz häi d Archidekte vo dr Hagia Sophia, dr Isidor vo Milet und dr Anthemios vo Tralleis e wichdigi Rolle gspiilt. Witeri Schrifte si drzuechoo, bis im 9. Joorhundert dr Leon vo Thessaloniki d Sammlig vo fast alle überliiferete archimedische Schrifte (usser Stomachion, Rinderproblem, Über die Methode und Über schwimmende Körper) uusebrocht het, wo als Kodex A (Heiberg) bekannt isch. Das isch äini vo de bäide Kwelle für die latiinische Übersetzige vom Wilhelm vo Moerbeke gsi (abgschlosse 1269). Im andere griechische Manuskript vom Archimedes, won em zur Verfüegig gstande isch, si Gleichgewicht ebener Flächen, Quadratur der Parabel, Über schwimmende Körper, villicht au Über Spiralen enthalte und dr Heiberg het em dr Naame Kodex B gee. S Archimedes Palimpsest, wo dr Heiberg 1906 entdeggt het (Kodex C, wo vorhär z Jerusalem gsi isch, und Über die Methode, Stomachion und Über Schwimmende Körper din si) isch de Übersetzer im Middelalter und in dr Rönessans umbekannt gsi. D Kodices A und B si us em Bsitz vo de normannische Köönig in Sizilie in Vatikan choo, wo dr Moerbeke si für sini Übersetzig brucht het. Wäärend im Moerbeke si Übersetzigs-Manuskript im Vatikan erhalte isch, isch dr Kodex B verlore gange. Vom Kodex A git s meereri Abschrifte (nüün si bekannt), wo zum Bischbil im Bsitz vom Kardinal Bessarion (hüte in dr Biblioteca Marciana) und Giorgio Valla gsi si. S Original vom Kodex A isch au verschwunde.
D Übersetzige vom Wilhelm vo Moerbeke häi bsundrigs die Gleerte vo dr Bariiser Schuel aagregt (Nicole Oresme, Johannes de Muris).
Es git au en arabischi Teggstüberliiferig. Im Archimedes sini wichdigste Wärk Über Kugel und Zylinder und Über Kreismessung si scho im 9. Joorhundert uf Arabisch übersetzt worde und mä het sä mindestens bis ins 13. Joorhundert immer wider nöi uusegee. Si häi vom 12. Joorhundert au im Weste Iifluss ghaa. Bsundrigs äi Übersetzig vo dr Mässig vom Kräis us em Arabisch ins Latiinische, wo woorschinlig vom Gerhard vo Cremona (12. Joorhundert) stammt, isch im Middelalter iiflussriich gsi. Vo iim stammt au e latiinischi Übersetzig vom ene Drakdaat vo de Banū Mūsā Brüeder, wo no anderi Resultaat vom Archimedes din si: näbe dr Mässig vom Kräis und em Satz vom Heron, wo d Araber hüfig im Archimedes zuegschriibe häi, no Däil us Über Kugel und Zylinder. S Manuskript, wo as Verba filiorum bekannt isch, het zum Bischbil au dr Leonardo Fibonacci und dr Jordanus Nemorarius aagregt. Die bäide häi no vor dr Zit, wo im Moerbeke si Übersetzig entstande isch, as Mathematiker gschafft.
Die ersti druckti Usgoob, usser de Uszüüg, wo dr Giorgio Valla 1501 druckt het, si die latiinische Übersetzige vo Kreismessung und Quadratur der Parabel vom Luca Gaurico in Venedig 1503 gsi (noch eme Manuskript us Madrid). Si si 1543 vom Niccolò Tartaglia no äinisch veröffentligt worde zämme mit im Moerbeke sine Übersetzige vo Gleichgewicht ebener Flächen und Über schwimmende Körper.
Die ersti Usgoob vom griechische Teggst isch 1544 z Baasel erschiine (uusegee vom Thomas Venatorius, dütsch Gechauff) zämme mit ere latiinische Übersetzig vom Jakob vo Cremona (korrigiert vom Regiomontanus). In dere Usgoob si au d Kommentar von Eutokios gsi. Für e lateinisch Teggst het er en Abschrift brucht, wo dr Regiomontanus um 1468 uf Dütschland brocht het dr Übersetzig vom Jakob vo Cremona (bearbäitet vom Regiomontanus) und für e griechisch Teggst e Handschrift, wo dr Willibald Pirckheimer us Rom uf Nürnbärg brocht het. Das isch en Abschrift vom Kodex A gsi, und dorum feelt in deere Editio Princeps-Usgoob au Über Schwimmende Körper. 1558 isch e latiinischi Übersetzig von e baar Hauptschrifte vom Federicus Commandinus z Venedig erschiine. Anderi wichdigi Usgoobe vor dr Heiberg-Usgoob si die vom D´Rivault (Bariis 1615) gsi, wo nume d Broposizione uf Griechisch bringt und d Bewiis uf Latiinisch, und die vom Giuseppe Torelli (Oxford 1794).
Sekundärlitratuur
Ältere Literatur:
Weblingg
Digitalisat:
Vézelois
Vézelois (ditsch Wieswald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vézelois ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1185 àls Vesiliaco.
S Gebiet um Vézelois hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Vézelois ìsch. Vézelois ghert züe keim Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Vézelois ghert zem Franc-Comtois.
Emilie Kempin-Spyri
D Emilie Kempin-Spyri (* 18. März 1853 z Altstette; † 12. April 1901 z Basel; geb. Spyri, verh. Kempin) isch di ersti Frou gsy, wo ir Schwyz als Juristin isch promoviert u habilitiert worde. Als Frou het si aber nid dörffen als Awältin praktiziere. Drum isch si nach New York usgwanderet u het dört e Rächtsschuel für Froue 'gründet. Si isch e Nichte gsy vor Outorin Johanna Spyri.
Läbe
Si isch als ds dritte vo acht Chind vor Maria Elise Spyri-Wild und em Johann Ludwig Spyri uf d Wält cho, em Pfarrer vor reformierte Chilegmeind Altstette, denn no'nen eigeti Gmeind, hüt e Stadtteil vo Züri. 1875 het si der Theolog Walter Kempin ghürate. 1876 isch iri Tochter Anna Gertrud Elisabetha uf d Wält cho, 1878 ire Suhn Robert Walter Ludwig, 1879 iri zwöüti Tochter Emilie Agnes Elisabetha.
1885 het si d Matura bestanden u sech als ersti Schwyzerin ar juristische Fakultät vor Universität Züri immatrikuliert. Im Januar 1887 isch ire Vorstooss vor em Bundesgricht, das der Begriff Schwyzer nid nume Männer, sondern o Froue bezeichni, abglehnt worde, wil er "ebenso neu als kühn" syg. . Im glyche Jahr het si mit der Arbeit Die Haftung des Verkäufers einer Fremden Sache dissertiert. Iri Bewärbig als Privatdozäntin für römischs Rächt ar Universität Züri isch 1888 abglehnt worde.
Im Ougust 1888 isch si mit irer Familjen uf New York usgwanderet. Dört het si d Emiliy Kempin Law School 'gründet und – under anderem – ar New Yorker Universität gschaffet. Wäg em Heiweh vo irem Ma, wo sech nie z New York het chönnen akklimatisiere, sy si aber 1891 uf Züri zrüggcho.
1891 het si ar Universität Bärn habilitiert. Ires zwöüte Gsuech für'ne Stell als Privatdozäntin ar Universität Züri isch vom Erziehigsrat am 15. Dezämber bewilliget worde, glych das der Universitätsrat en Ablehnig het empfole gha. Es Gsuech für'ne Zuelassig als Awältin het der Zürcher Kantonsrat aber abglehnt. Vo 1892 bis 1895 het si ar Universität Züri doziert. Dernäbe het si anderi juristischi Aktivitäte betribe. So het si byspilswys 1892 d Zytschrift Frauenrecht 'gründet, u 1893 der Frauenrechtsschutzverein.
Ab 1895 het si z Berlin gläbt. 1897 isch si wäge Geistes-Chrankheit i d Astalt Berolinum ygwise worde. 1899 het me sen i d Irrenastalt Friedmatt z Basel verleit. Dört isch si gstorbe.
Anerchennig
D Zürcher Frouezunft Gsellschaft zu Fraumünster het am 19. April 2004 d Emilie Kempin-Spyri als e Zürcheren anerchennt, wo me trotz usserordentleche Verdienst heig vergässe. Dä Alass het under em Patronat vor Universität Züri stattgfunde. Di provisorischi Ehretafle, wo zu däm Alass isch enthüllt worde, het men am 28. Mai 2009 dür di definitivi Ehretaflen im Foyer vor Bibliothek vom rächtswüsseschaftlechen Institut ersetzt.
Mit emne Festakt isch am 22. Januar 2008 im Liechthof vor Universität Züri es Dänkmal ir Form voren überdimensionierte Chaiselongue enthüllt worde, wo d Pippilotti Rist het gstaltet gha. Dadermit wird der Kempin-Spyri iri Rollen als ersti Privatdozäntin ar Universität Züri und als Pionierin für d Glychberächtigung vor Frou gwürdiget.
D Eveline Hasler het mit em Buech Die Wachsflügelfrau der Kempin-Spyri ires Läbe literarisch ufg'arbeitet. Z Altstetten git's en Emilie-Kempin-Spyri-Wäg.
Bezirk Visp
Dr Bizirk Vischp (dt. Bezirk Visp, fr. District de Viège) isch en Bizirk vam Kanton Wallis iner Schwiz. Höiptoort isch Vischp.
Gmeinde
Zum Bizirk Vischp gcheerunt ninzä Gmeinde:
Savoyen
Savoye  isch e Landschaft in de weschtliche Alpe. Es isch einisch e Grafschaft, spöter es Herzogtum gsi. Im weschtliche Alperuum het Savoye im Mittelalter e wichtigi Rolle gschpilt und witi Teile vom Welschland hei bis zu de Mitti vom 16. Johrhundert zu Savoye ghört.
Lag
D Landschaft Savoye ligt südlich vom Gänfersee und weschtlich vom Piemont, zum gröschte Teil in de hütige französische Departements Hochsavoyen (frz. Haute-Savoie) und Savoyen (frz. Savoie). Savoye isch di höchscht glegeni Landschaft vo Europa und umfasst d Savoyer Alpe und d Grajische Alpe.
Bevölkerig
Z Savoye läbet öppe 1'000'000 Mönsche (1999), wo hüt französisch redet. Teilwiis beherrscht d Bevölkerig noch di ursprünglichi Schprooch von de Gegend, s Arpitan, wo zu de frankoprovenzalische Sprooche ghört.
Gschicht
Savoye isch in de keltische Ziit vo de Allobroger bsidlet gsi. D Römer hei de Volksstamm im 121i vor Chrischtus unterworfe und s Gebiet mit Gallie zäme glegt. Im 443i hei d Römer derte d Burgunder aagsidlet, wil di nach de Niderlaag gäge d Hunne, irs Riich am Rhii hei müesse verlaa. Nöd emol 100 Johr schpäter, im 534i, hei d Franke s Gebiet eroberet.
Sit em 838 het Savoye zu Hochburgund ghört, ab 934 zum Königriich Burgund und isch sit em 1032 en Teil vom Heilige Römische Riich gsi. In dere Ziit het s Land Grafschaft Vienne gheisse und het im Erzbischof vo Vienne ghört. Der het vo sim Land zwei Lehe vergäh, s nördliche, zu dem s Chablais und en Teil vom hütige Wallis ghört het, em Humbert I. verlihe, wos an sin Sohn witergäh het. Syn Soo, der Otto, het 1046 d Adelaide ghürote, di eltischt Tochter vom Ulrich-Manfreds Markgraf vo Turin us de Familie vo de Arduine, un het ase s Piemont überchoo.
Ab em 1125i het sich di Familie „Grafe vo Savoye“ gnennt und es isch ihne glunge, d Oberhoheit vom Erzbischof abzschüttle. Wo si dann Pinerolo und Chambéry dezugwunne hei, hei si im 1232i Chambéry zu de Hauptstadt vo Savoye gmacht. In de Johr 1268/1269 het Savoye s Waadtland eroberet und isch in de hütige Weschtschwiiz en wichtiger Territorialherr worde.
Im 16. Johrhundert isch es dann Schtück für Schtück retour gange. Frankriich hets Land vom 1536i bis ins 1559i bsetzt gha und nadisna sind Gebiet im Norde an d Eidgnosse verlore gange. Au im Weschte het Savoye Gebiet müsse an Frankriich abträte.
Besseri Ziite hets mim Fride vo Utrecht im 1713i gäh. Savoye-Piemont het Sizilie und Teili vom Herzogtum Mailand vo Schpanie übercho, de Aalass für d Herzög sich ab do König z nenne. Im 1720i hei d Savoyer Sizilie gäge Sardini iituschet und s Herzogtum Savoye mit Sardinie zum Königriich Sardinie (oder Sardinie-Piemont) zämeglegt. Nach de französische Revolution vo 1789 isch au Savoye – wii ganz Europa – ins Fadechrüüz vo Frankriich cho. Scho im September 1792 hei Revolutionstruppe s Land bsetzt. 1801, noch vor em Endi vom Heilige Römische Riich, isch Savoye us em Riich usgschide. Bim Wiiner Kongress vo 1815 isch Savoye wider zum Königriich Sardinie-Piemont cho. Sardinie het dann mit französischer Unterstützig e wichtigi Rolle bi de Bildig vo eme einige Königriich Italie gschpilt. S Herrscherhuus Savoye, wo jetz König vo Italie sind worde, hei zum Dank ihrs Schtammland und d Grafschaft Nizza am 24. März 1860 an Frankriich abträte.
Reichsacht
D Riichsacht (au Acht, vo althochdt. ahta = Verfolgig, Verb ächte; au: proscriptio, Verfestig, Bann) isch en Ächtig (Friid- und Rächtloserklärig) im Heilige Römische Riich Dütscher Nation gsi. Si isch vor allem bi Ladigs- oder Urteilsunghorsam usgsproche worde und het sich uf s ganze Gebiet vom Riich erstreckt. Im Mittelalter isch si vom König beziehigswiis vom Kaiser verhängt worde. In der Früehe Neuzit hai au d Riichsgricht und d Kurfürste s Rächt gha mitzrede bi der Verhängig vo der Riichsacht. D Strof het sich uf altgermanischi Draditione gstützt. Bi de Germane si Verbrächer vom König oder Hofgricht gächtet worde und so usserhalb vo der Gsellschaft gstande. As Vogelfreiji hai si alli ihri Rächt und ihre Bsitz verlore und hai vo jedem chönne umbrocht wärde.