cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Altweltgeier
Àrta
D Àltwaltgaijer ware in femf Gàttunge ingedeilt met ensgsàmt 14 Àrte
Frank-Walter Steinmeier
Läben un Beruef
Noch em Abitur 1974 am Neisprochlige Gymnasium z Blomberg het er sy Grundwehrdienscht bi dr Luftwaffe z Goslar abglaischtet un het anne 1976 e Studium vu dr Rächtswisseschaft un ab 1980 vu dr Bolitikwisseschaft an dr Justus-Liebig-Universitet z Gießen aagfange.
In syre Studiezyt isch er Mitglid vu dr Juso-Hochschuelgruppe as Finanzreferänt im AStA gsii. Zämme mit dr Brigitte Zypries het er zue dr Redaktion vu dr linke Quartalszytschrift Demokratie und Recht (DuR) vum Pahl-Rugenstein Verlag gsii, wu unter dr Beobachtig vum Verfassigsschutz gstanden isch.
Altweltgeier
Àrta
As müas o noch do d’r bi gsait seh dàss d’r Frànzescha Nàmma „vautour“ vum Làtinischa „vultur“ schtàmmt, e Bezaichnung, vu ma o em Itàlianischa fendet àls „ovvoltore“ un em Kàtàlànischa àls „voltor“. Da Üssdruck werd benutzt fer gwessana Àrta wia:
Frank-Walter Steinmeier
Läben un Beruef
Anne 1982 het dr Steinmeier s erscht un 1986 s zwait juristisch Staatsexame bstande. Derno het er as wisseschaftlige Mitarbaiter am Lehrstuehl fir Effetli Rächt un Bolitikwisseschaft an dr Universitet Gießen gschafft. Anne 1991 isch er dert as Jurischt mit dr Arbet Tradition und Perspektiven staatlicher Intervention zur Verhinderung und Beseitigung von Obdachlosigkeit promoviert wore.
Anne 1991 isch er as Referänt fir Medierächt un Mediebolitik in di Nidersächsisch Staatschanzlei yydrätte. 1993 het en dr Gerhard Schröder, Minischterbresidänt vu Mitti 1990 bis Friejohr 1998, zum Laiter vu sy Biro gmacht. Im Johr isch er zum Laiter vu dr Abdailig fir Richtlinie vu dr Bolitik, Ressortkoordinierig un -blanig ufgstige.
Altweltgeier
D’r Gansagaijer (Gyps fulvus)
D'r Gansagaijer hàtt a Flugschpànnwitta vu 2.4 bis 2.8 m, a Kärwerlänga vu 0.95 bis 1.05 m un weegt 4 bis 6 Kilo.
Frank-Walter Steinmeier
Läben un Beruef
Dr Frank-Walter Steinmeier isch syter anne 1995 mit dr Verwaltigsrichteri Elke Büdenbender ghyrote, wun er syt em gmainsame Jurastudium chännt. Si hän zämme ne Doochter (Merit, * 1996). Är ghert dr evangelisch-reformierte Chilche aa un wohnt z Berlin-Zehlendorf. Am 23. Augschte het er aagchindet, ass er sich wäge re Chranket vu syre Frau fir e baar Wuche us dr Bolitik zruggziet; am negschte Dag isch em e Niere uusegnuu un syre Frau transplaniert wore.
Altweltgeier
D’r Gansagaijer (Gyps fulvus)
Ar briatelt si ainsigschta-n-Ai üss zwescha Janner un März, un d’Brüat dürt zwescha 52 un 58 Tag. S Vegala blibt Naschtleng warend 110 bis 120 Tag. Wia àlla Gaijer ärnärt ar sech mett Ààsa. Se laawa en Kolonia un fliaga salta-n-allai, sondern d’maischta Zitt en Schwàrma. Si Lawesràuim befendet sech maischtens em Hochgeberg, en da hàlbsüdliga Glander. Em Frànkrich fendet doch schu zirka 200 Parla em Zäntrumsmassiv un a Tail em Vercors. Em Schwytzer Jüra hann sech o a pààr Parla àgsätz. En Ditschlànd heert ma o d'r vu reeda. Züanama dian sa en Marokko, Àlgeria, Schpània un Sàrdinia. Schtàrk züanamma dian sa en Griachlànd un vu d'r Bàlkànhàlbensla bis en s'Zentràlàsia ina.
Frank-Walter Steinmeier
Effetligi Ämter
Vu 1993 bis 1994 isch dr Steinmeier Laiter vum persenlige Biro vum nidersächsische Minischterbresidänt gsii, derno Ressortkoordinator. Anne 1996 isch er zum Staatssekretär un Laiter vu dr nidersächsische Staatschanzlei ernännt wore. Im Aaschluss an d Wahl vum Gerhard Schröder zum Bundeschanzler anne 1998 isch dr Steinmeier au uf Bonn gange. Im Novämber 1998 het en dr Gerhard Schröder zum Staatssekretär im Bundeschanzleramt un Beufdraite fir d Nochrichtedeinscht gmacht.
Noch em Ruggdritt vum Chanzleramtsminischter Bodo Hombach isch dr Steinmeier am 7. Juli 1999 Schef vum Bundeschanzleramte wore. Dr Steinmeier isch au do ne änge bolitische Verdröute vum Schröder gsii. Är het zmaischt as Manager im Hintergrund gwirkt un isch as Bolitiker mee ne Machtmakler gsii. Derzue het er Strategibapyrer fir d SPD gschribe wie: Är isch au im Styyrigchrais fir d Umsetzig vu dr Hartz-Reforme gsii un het an dr Styyrreform 2003 mitgschafft.
Altweltgeier
D’r Ohragaijer (Aegypius tracheliotus)
D’r Ohragaijer esch fer amol fàscht aifàrwig en brün owa dura. D’r Büch esch gmescht met wiss, un hàtt a pààr scheena Wissa Knickerbocker. Ar esch bschtàtta met ma schtarcker Schnàwel àm And gebooga un schpetzig wia-da vu ma Àdler. Met sina 6 kg, schwar, si mäterlànga Kärwer un sina fàscht 3-mätriga Schpànnwita schtehn sa vorna drà ànn d’r Frassàtailung un bediana sech d’scheenschta Schteckla.
Frank-Walter Steinmeier
Effetligi Ämter
In syre Funktion as Chanzleramtsschef isch dr Steinmeier em sognännte „Steinmeier-Chrais“ vorgsässe, wu em Schröder sy Birolaiteri Sigrid Krampitz, dr Wirtschaftsminischter Wolfgang Clement, dr Regierigssprächer Bela Anda, dr Thomas Steg, dr Blanigsschef Henry Cordes un dr Kommunikationsberoter vum Chanzler Reinhard Hesse derzue ghert ghaa hän. Do sin boltischi Lagbeurdailige un bolitischi Reaktionsmuschter un Strategyentwirf fir d Regierig Schröder uusgschafft wore.
Dr Steinmeier giltet as dursetzigsfähige Pragmatiker. Scho in dr sechs Johr as Chanzleramtsschef un Ghaimdienschtkoordinator het er ussebolitischi Erfahrige gsammlet, wel er do Zuegang ghaa het zue Informationen iber di bolitisch Wältlag. No dr Terroraaschleg am 11. Septämber 2001 isch er im Krisestab mit Chanzler, Usse-, Inne- un Verdaidigungsminischter yybunde gsii. Dr Steinmeier het langi Johr di sognännt Staatssekretärsrundi glaitet, wu iber Themene vum Bundeskabinett gschwätzt woren isch. In dr Staatssekretärsrundi fir Europafroge het er as Chanzleramtsachef vylmol dr entschaidend Uusschlag in dr Abstimmig zwische konkurrierende Ressort gee
Altweltgeier
D’r Ohragaijer (Aegypius tracheliotus)
Se naschta àm liabschta uff da herchschta Baim un noch liawer wänn d’Näscht mett hüffa Dorna begah senn. Dur dàss sa en da Truckalander sidla, bedäcka sa era 2.20 m groosa Naschter met derr Grààs. Se fliaga uff 3000 m Hecha tailwis bis uff 4500 m. Se leega zwai Aijer jarlig vu mian üssbriatelt seh warend 54 bis 56 Tag.
Frank-Walter Steinmeier
Effetligi Ämter
Am 22. Novämber 2005 isch dr Steinmeier as Bundesminischter vum Uuswärtigen in di vu dr Bundeschanzleri Angela Merkel gfiert Bundesregierig beruefe wore. Fir d Effetligkait isch desw en Iberraschig gsii, wel er bishär numen as Verdröute vum Schröder bekannt gsii isch. Sy Ernännig zum Usseminischter het in Fachchrais positivi Reaktionen uusglest, zem Byschpel au vum Hans-Dietrich Genscher. Dr Steinmeier isch im erschte Halbjohr 2007 Bresidänt vum Rot vu dr Europäische Union gsii.
Altweltgeier
D’r Ohragaijer (Aegypius tracheliotus)
D'r Ohragaijer esch schints ain vu da gfährdschta Gaijer. En Marokko, Àlgeria un Tünesia sen sa zitter da drissiger Johra gànz üssgschtorwa. Em Süda vu Ägypta en Moritània, un em Wäschtsahara fendet ma noch klaina Befälkerunga, meh befenda sech noch en Sàuidi-Àràwia. En Israel briadelt dia Àrt nemmameh. Fer seh soll ma dänn àlso d'Waltàlàrmglocka ziaga.
D’r Mänchsgaijer (Aegypius monachus)
D’r Mänchsgaijer esch ainer vu da greeschta Àasveegel, ar kàt bis zu 12 Kilo waaga met ra Fleegelschpànnwitta vu fàscht 3m. Ar naschtet àm liabschta en da welda Bargwalder un esch saashàft un fliagt net züa witt zum sech ärnähra. d’r Mänchsgaijer esch Gschlachtsriff um da 4 bis 5 Johr, ar lägt ai Ai pro Johr un dàss esch üssbriadelt àbwackselnd durch s’Mannla un s’Wiwla. En 55 Tag schlupft da Junggaijer üss un müas 110 bis 120 Tag naschta.
Frank-Walter Steinmeier
Effetligi Ämter
Ab em 17. Dezämber 2013 isch dr Steinmeier zum zwaite Mol Bundesminischter vum Uuswärtige wore, desmol in dr Regierig vu dr Bundeschanzleri Angela Merkel. Im Oktober 2016 isch er vum SPD-Vorsitzer Sigmar Gabriel as Kandidat fir s Amt vum Bundesbresidänt vorgschlaa wore. Am 14. Novämber 2016 het si di Groß Koalition schließlig uf dr Steinmeier as gmainsame Kandidat fir d Wahl vum Bundesbresidänt am 12. Februar 2017 gainigt. Är isch derno Ändi Jänner 2017 vu sym Amt as Bundesusseminischter zruggdrätte, sy Noofolger isch dr Sigmar Gabriel wore. Am 12. Februar 2017 isch dr Steinmeier im erschte Wahlgang vu dr Bundesversammlig zum 12. Bundesbresidänt vu dr Bundesrepublik Dytschland gwehlt wore. Är het sy Amt offiziäll am 19. Merz 2017 aadrätte un am 22. Merz isch er veraidigt wore. Am 13. Februar 2022 isch er vu dr Bundesversammlig mit 1045 vu 1425 giltige Stimme fir e zwooti Amtszyt widergwehlt wore.
Altweltgeier
D’r Mänchsgaijer (Aegypius monachus)
D'r Mänchsgaijer esch en Südeuropa un en Zentràlàsia verbraitet. Hettzutàgs fendet ma na wedder vu Schpània ewwer d'Bàleàra en da Bàlkàna, Vorderàsia un Nordendia bis noh Südsiberia, Nordkinà un d'Mongoläi.
Frank-Walter Steinmeier
Bartei
Uf em SPD-Barteidag Ändi Oktober 2007 z Hamburg isch er mit 85,5 Brozänzt vu dr giltige Stimme zue aim vu dr drei stellverdrättende Vorsitzer gwehlt wore. In däre Funktion het er im Septämber un Oktober 2008 s Amt vum Vorsitzer noch em Ruggdritt vum Kurt Beck bis zum Sunderbarteidag zue dr Neiwahl vum neie Vorsitzer Franz Müntefering kommissarisch uusgiebt.
Altweltgeier
D’r Mänchsgaijer (Aegypius monachus)
Dia Veegel wia d’àndra mett’ra so na groosa Fleegelüsschpànnung senn maischtens g’farda durch d’Hochschpànnungslaitunga.
Frank-Walter Steinmeier
Bartei
Am 7. Septämber 2008 het s SPD-Bresidium bschlosse, dr Steinmeier as Chanzlerkandidat fir d Bundesdagswahl 2009 vorzschlaa. Am 18. Oktober 2008 isch dr Frank-Walter Steinmeier uf eme Sunderbarteidag z Berlin mit 95,13 Brozänt vu dr giltige Stimmen offiziäll zum Spitzekandidat gwehlt wore.
Fir d Bundesdagswahl 2009 het dr Steinmeier en aige Bundesdagsmandat aagsträbt. Är isch im Bundesdagswahlchrais Brandenburg an der Havel – Potsdam-Mittelmark I – Havelland III – Teltow-Fläming I aadrätte, un isch wäge däm Mitglid im SPD-Ortsverain Kirchmöser wore. Dää Wahlchrais giltet as relativ sicher fir d SPD un dr Steinmeier het am Änd mit 32,8 Brozänt, vor dr Diana Golze (Die Linke, 28,5 %) un dr Andrea Astrid Voßhoff (CDU, 24,6 %), di maische Erschtstimme gwunne.
Altweltgeier
D’r Kàppagaijer (Necrosyrtes monachus)
S’Gsecht, d’Kehla un d’r Hàls senn bluthüttig un hann a Flaischfàrb, vu sech veretert bin ra Uffreegung. Decht, met klaina wissa Faderla esch d’r Henterkopf, d’r Nacka un s’Hentertail vum Hàls, bedeckt. D’Ohra setza wittescht unta àss sina groosa-n-Àuiga. Si Schwàrza Schnàwel esch fin un fäscht gebooga. D’r Rascht vum Kärwer esch bedäckt met Brüngràuija Fadra.
Wàss d’Nàhrung àbelàngt, esch dia vihlfaltiger àss bi da àndra Gaijer. Ob Hütt, Knocha odder Gedarm, esch’s egàl; s’esch àlles güat fer seh. Nur äbbis känna sa net, d’Hütt uffschlanza, dàss müas a-n-ànderer Gaijer màcha, ain wu si Schnàwel gaignet esch fer dia Sàch. Briadla dia n sa abwackselnd em a ewermasig groos geboijana Horscht. S’Ai müas 45 bis 52 Tag gwärmt seh, un s’Jungveh blicht em Nascht.vu 100bis 120 Tag.
Befenda dian sa sech vum Südliga vum Sahara àb em gànza Untertail vu Àfrik ob àn d’r Keschta äntlàng odder en da Sumpfgebiater, enda liachyiga Walder un em Geberg bis zu 2500 m.
D'r Kàpgaijer (Gyps coprotheres)
D’r Kàpgaijer odder Fahlgaijer labt hàuiptsachlig en Südàfrik drum hàtt ar d’r Nàmma bikumma vu d’r Groosschtàdt Kap, odder àls zwaiter, fahl waga d’r Mova Fàrb vu sina Däckfattig. D’Schwung- un Fiarfaadra sen dunckelbrün, Gsecht un Kàls wu blutt sen hànn a àhüch vu dunkelblàui. D’r Owerkopf un s’Hentrahàlstail sen Schpàrsàhm gschtrait mett wiss bis gràuija Faderla, d’Àuiga sen Schtràuigahl, Dooba un Schnàwel sen schwàrz.
D’r Kàpgaier zehlt zu da groosa Gaijer dänn ar esch vu 0,95 bis 1,10 m làng, ar hàtt a Schpànnwitta vu 2,55 m un weegt vu 7 bis 11 kg.
Ma fendet da Vogel unter sewa-n-Àrta. Will sa-n-a schtàrker Hardatrib bsetza, briadla sa zamma en groosa Kolonia, en Naschter wu àhanga ànn schtaila Fälsawand un wu sehr gfahlig senn fer’s Jungveh, wu nonet fliaga kà.
Ar ärnährt sech met Ààsa un’s greeschta Totveh màcht ehm kai Àngscht, zum Bewis ma hàtt na schu gsah uff ma Elefantakàdàwer met 200 vu sina Glichàrtiga. Knocha brengt ar net allai üssnànder, dàss hann àls d'Hyäna gmacht un dia sen laider o nem do, wagadam lida d’Klaiveegel an Knochaschwund dänn d’r Knochamàrk esch fer seh a beditend Nàhrungselemant.
Làngsàhm verbraitet sech da Gaijer witterscht àss Südàfrik, ma fendet jetz o schu klainera Kolonia em Lesotho, en d’r Mozàmbik un en d’r Nàmibia.
D’r Wissreckagaijer (Gyps africanus)
D'r Wissreckagaijer esch nooch verwàndt met’m Südeuropäischa Gansagaijer.
Ar esch 85 zm groos, sina Fleegelschpànnwitta ärraicht 2,20 m sina Kärwerlänga kritz àm Mäter un weegt vu 4 bis 7,2 kg, àwer esch ärscht üssgwàcksa met 6 bis 7 Johr. Da Vogel esch gsällig un labt en groosa Schàra. Ar seegelt meh àss ar fliagt enra hecha vu 800 m met 65 km/h Gschwendikait. Ar labt en Paarla fer si Laawa làng un naschtet en d’r Krona vu da herschta Baim. D’r Wissreckagaier briatelt 56 Tag un d’Junga fliaga-n-üss noh 120 bis 125 Tag, wara àwer gfiatert vu da-n-Ältra, bis zum a hàlwa Johr.
A Aigaschàft vu dam Vogel: zum d’Kärwerwärma-n-àwa z’drossla schmert ar sina Dooba met Kärweràbfàll un Ürin i.
Si Laawesràuim befendet sech maischtens en da Sumpfglander awer o därt wu-n-ar si Frassa fendet. Ar labt em Sübàràwischa Àfrik vum Senegàl bis en d’Somàlia un Südàfrik, d’Wiaschta un d’Ürwalder üssgschlossa.
D’r Bängàligaijer (Gyps bengalensis)
D’r Bängàligaijer, o manckmol ‚’’Pseudogips bengalensis’’ gnännt, glicht em Gansagaijer (Gyps fulvus) esch àwer àllerdengs klainer. Si bluta Kopf Nacka un Hàls sen grauiblàui bis dunckelblàui gfabt, d’r Henterkopf un d’Rucksitta vum Hàls esch denkler às d’Värdersitta. D’r Büch esch haiterer un esch bschtrait met verainzelta wissa Fadra. D’Hàlsfrisättla sen schneewiss
D’Brüat Zitt dürt vu Oktower bis Fewrier un ziagt bis zu 40 Paarla àn aim Ort à. Briatelt werd vu 40 bis 55 Tag un d’Jungveegel bliwa Naschtleng bis zu ninzig Tag.
D’Bängàligaijer fendet ma en Myanmar, Endonesia, Endia, Südoschtàsia, Àfgànischtàn, un Südwäschtkinà.
D’r Schparwergaijer (Gyps ruepelli)
D’r Schparwergaier esch a kräftiger Vogel met ra Flugschpànnwitta vu 2,40 m, fer ewer a Mätriga Kärwer länga un a gwecht vu 6 bis 9 kg.
D’Fleegelfadra senn wiss gschtraift uff’m Ewertail un gann dam Vogel a gflackt üssah, so wia Schparwer àrtig. Üsserem Ewertail vum Hàls sen Kopf, Hàls un Fias, met ma wissa Flühm bedekt. D’r Schnàwel esch aiganàrtig gahl un d’Àuiga blàssgahl. Uff d’r Untersitta vu da Fleegel befenda sech zwai wissa Bander. D’unbefaderta Flacka uff’m ewera vu d’r Bruscht sen o wiss umrandert.
Frank-Walter Steinmeier
Bartei
Am 29. Septämber 2009 isch dr Steinmeier mit 126 vu 146 Stimme vu dr SPD-Abgordnete zum Fraktionsvorsitzer vu dr SPD-Bundestagsfraktion gwehlt wore.
Altweltgeier
D’r Schparwergaijer (Gyps ruepelli)
D’r Schparwagaijer labt vum Senegal, ewra uff Ethiopia un bis àwa ens mettlera Tànsania; un dàss en da uffana truckana Sumpfgebiater.
D’r Schneegaijer (Gyps himalayensis)
D’r Schneegaijer odder Himalayagaijer (Gyps himalayensis) hàtt a wisser kàhler Kopf met wissa Läckla um d’r Unterhàls. Em Gegatail zum Kärwer, wu wisslacht esch, senn sina Flugfadra dunkel, met ma wissa Schtraifa-n-àm üssra.
D’r Schneegaijer esch noch greeser àss d’r Gansagaier, dänn ar schpànnt vu 2.60 bis 3,10 m üss, weegt zwescha 8 un 12 Kilo.
Ar esch wenig mohl bi da ärschta àm Kàdàwer, awer drfer màcht ar Luft um s’Veh umma wänn ar àkummt.
D’r Schneegaijer naschta en d’r Hecha vu 1200 bis 4250 m uff da Fälsklippa. Ar labt en klaina Kolonia un briatelt bis en d’r Mai inna. D’r Jengleng blibt em Nascht vu 6 bis 8 Monet.
Ar hàltet sech maischtens en d’r Hecha vu 1200 bis 6000 m uff un labt em Geberg vu Zentràlàsia. Ar kummt üssem Nordpàkischtàn un vu Nordendia ewer d’r Südtibet un d’r Nepal bis zum Buhtàn, Nord-Assam un Zentràl-China. Nord-Orschtlig kummt’r ewer s’Pamir-Geberg.
Männliches Geschlecht
S männlige Gschlächt isch bi dr zwäigschlächtlige Furtpflanzig das Gschlächt, wo die gröösseri Mängi an Käimzälle (Soomezälle) broduziert. Mit dene wärde die wiiblige Käimzälle (Äizälle) befruchdet und eso entstöön äi oder meereri Noochkomme (Meerling). Es wird mit em Marssymbol ♂ kennzäichnet.
Altweltgeier
D’r Wullakopfgaijer (Trigonoceps occipitalis)
S’gfaderta Tail vu Kopf, Hàls, Unterbüch un Hoosa senn wiss. D’Wiwla senn noch Wiss àn d’r ennera Fattigschwenga. D’ewera Sitta un d’r Rascht vu d’r Untersitta senn schwàrz-brün. D’r Nàmma Wullakopf kummt vu dam Beschala Flühm. wu n’m wia na Hüwa màcht uff’m Henterkopf. S’unbefaderta Tail vum Kopf un Vorderhàls sen rosarot un wara bi n’ra schtàrka Uffregung odder bim Verzerna bis zu fihrrot. S’Untertail vum Schnàwel esch blàui un d’r Rascht oràscharot. S’unbefaderta Tail vu Bai un Zecha sen Rosarot.
D’r Wullakopfgaijer zehlt zu da mettelgroosa Àltwaltgaijer met sinra Fleegelschpànnwitta vu 2,03 bis 2,23 m, si Gwecht vu 3,3 bis 5,3 kg un sina Länga bis zu zirka 80 zm.
Männliches Geschlecht
E Vermännligung git s, wenn bim ene Lääbewääse im Lauf vo sinere Entwigglig Äigeschafte dütliger wärde, wo em männlige Fenotüp vo sinere Spezies entspräche.
Altweltgeier
D’r Wullakopfgaijer (Trigonoceps occipitalis)
Ar labt allai odder en Paarla, mehrera zamma fendet ma herschtens an d’r Tranka odder àm Ààs, vu sa gwenlig àm ärschta senn, dänn erna fäschta Schnàwel ärlàuibt na d’hächta Hütt vum verräckta Veh uffzschlanza. Da Vogel fresst sozusààga àlles vum Kàdàwer bis tailwis zu da Knocha. Uff sinra Asskàrta schtehn o d’àgschwämmta Fesch, groosa Ensäkta un àndra Räptila un Sügtiarla.
Männliches Geschlecht
Bim Mensch wird s männlige Gschlächt dur drei biologischi Gschlächtsmerggmol bestimmt:
Altweltgeier
D’r Wullakopfgaijer (Trigonoceps occipitalis)
S’Nascht boit ar à uff hocha Baim mett flàcha Dolder met gedornta Zwigla un polschtert sa üss met Hai. Àbwackselnt briadla sa era Ai üss warend 51 bis 56 Tag. D’r Jungvogel blibt Naschtleng bis zu 120 Tag. Si Verbraitungsgebiat legt südlig vum Sahara em gànza Untertail vu Àfrik.
Männliches Geschlecht
Bi Dier bestimme underschidligi körperligi und genetische Mechanisme s Gschlächt vom ene Indiwiduum. Bischbil:
Altweltgeier
D’r Bluttkopfgaijer (Sarcogyps calvus)
D’r Bluttkopfgaijer esch d’ainsigschta-n-Àrt vu sinra Gàttung. Wia’s si Nàmma düat betoona esch si Kopf blutt bis hàlbwaags Hàls, schtàrk rotgfarbt un uff jeedra Sitta vu da Bàcka hanka zwai groosa Làppa àwa. D’r schwàrza Krànz um s’Untertail vum Hàls andet sech met ma wissa Hàlbkrais uff d’r Bruscht. D’r Rascht vum Gfader esch schwàrz. Zwai wissa Flacka unterschtricha d’Glanker. D’Tàtza un Kràlla sen rot.
Männliches Geschlecht
Bi Soomepflanze luegt mä druf, öb e Pflanzeindiwiduum
Altweltgeier
D’r Bluttkopfgaijer (Sarcogyps calvus)
Da Vogel esch o gedroht vorem Üsschtarwa dur d’Àbwackslung vu d’r Booda bunutzung.
Kartoffeldämpfer
D' Dämpfi isch bis in d' sibziger Joor in de Schwiinemascht zum gare vo Grumbiire iigsetzt worde.
D' Säu verdraage nämli keini raui Grumbiirre. Deswäge het mer die Grumbiire nochem ufläse dämpft un in enem Silo iiglagert. Meischt ware des mobili Dämpfene, die vo alle Buure gmeinsam gnutzt worde sin. Hüüte git's kum meh e funktionstüchtigi Dämpfi.
In Mappach gits no eini in Privatbesitz, wo vo de Eigetümer alli 2 Joor dene Verein usem Ort für e "Dämpfifescht" zur Verfügig gschtellt wird. De Erlös vo dem Fescht isch immer für e guede Zweck.
Horriwil
Horriwiu (amtlich Horriwil) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Horriwiu liit im Soledurner Mittuland amene Nordweschthang über em Öschbach. D Gmeindsflächi umfasst 59,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 26,9 % Waud, 13,1 % Sidligsflächi und 0,4 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Subige im Norde, Hünike im Nordoschte, Ökinge im Weschte, Etzike im Oschte u Drei Hööf im Süde.
Gschicht
Horriwiu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1264 aus de Horgenwile (1294 Horgunwile, 1341 Horchenwile, 1589 Horchiwyl, 1747 Horriwyl).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 3,5 % gläge.
Religion
36,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 51,9 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,3 %, CVP 23,8 %, EDU 0,2 %, EVP 1,3 %, FDP 15,4 %. GLP 6,8 %, GP 4,4 %, SP 18,4 %, SVP 24,8 %, Suschtigi 0,6 %.
Gmeindspresidänt isch dr Jürg Schibler (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 802 Iiwohner 97,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 0,5 % Italienisch un 1 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Horriwiu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Friedrich-Miescher-Laboratorium der Max-Planck-Gesellschaft
S Friedrich-Miescher-Laboratorium der Max-Planck-Gesellschaft (FML, friejere Name "Friedrich-Miescher-Laboratorium für biologische Arbeitsgruppen in der Max-Planck-Gesellschaft") isch vu dr Max-Planck-Gsellschaft (MPG) anne 1969 z Dibenga grindet wore, go Noowugsforscher*ne im Beraich vu dr Biology d Mittel un Megligkaite gee, ne aigeni unabhängigi Forschigsgruppe ufzböue.
S Laboratorium isch gnännt noch em Schwyzer Biolog Friedrich Miescher, wu im Dibenger Schloss d DNA entdeckt ghaa het. En ander Inschtitut isch s Friedrich-Miescher-Institut (FMI) z Basel.
Ufböu
Bis zue vier Arbetsgruppe schaffe am Friedrich-Miescher-Laboratorium z Dibenga, in diräkter Nechi zue dr Max-Planck-Inschtitut fir Entwicklungsbiology un biologischi Kybernetik.
D Forschigsbiet, wu am FML derzue gschafft woren isch un wäre, geen iber alli Beraich vu dr Biology un umfasse u. a. Entwickligsbiology, Zällbiology, Neurobiology un au Bioinformatik.
S FML wird vu aim oder aire vu dr Diräkter*ne vu dr Nochber-Max-Planck-Inschtitut glaitet. Di derzytig gschäftsfierend Diräkteri isch d Nobelbryysdreegeri Christiane Nüsslein-Volhard, wu sälber vu 1981 bis 1985 Gruppelaiteri am FML gsii isch.
Rangierbahnhof Basel
Dr Rangschierbaanhoof Baasel uf em Muttezerfäld isch äine vo de grösste Rangschierbaanhööf in Öiropa. Es isch e Gränzbaanhoof, wo d Güeterzüüg im Waagelaadigsvercheer vo und uf Frankriich und Dütschland ufdäilt und noch de Bestimmigsort zu nöije Züüg zämmegstellt wärde.
D Reorganisazioon noch dr Gründig vo dr SBB
Dr Bahnhoof Basel het as Gränzbaanhof immer e bsundrigi Bedütig ghaa. Scho zr Zit vo de Brivaatbaane het s z Baasel e Güeterbaanhoof gee, dr Rangschierbaahnhoof Wolf vo dr Schwizerische Centralbaan (SCB), wo 1875 eröffnet worde isch. Wo 1902 d Brivatbaane verstaatligt worde si, het die nöi SBB (Schweizerische Bundesbahnen) d Bauwärk und s Rollmaterial vo fümf Baane müesse veräihäitlige. As Däil vo dere Reorganisazioon het mä beschlosse, dr Wolf z ersetze, wo für dr waggsend Güetervercheer z chlii worde isch.
Dr Rangschierbaanhoof Baasel I uf em Muttezerfäld
Dr nöi Rangschierbaahnhoof isch noch ere lange Blaanigszit vo 1924 bis 1928 im Gmäindigebiet vo Muttez baut worde. Won er 1929 eröffnet worde isch, isch er dr grösst Schwizer Rangschierbaanhoof gsi mit ere Kapazidäät vo 3000 Wääge. Er isch as Gfällsbaanhoof konzipiert gsi, das häisst, mä het nume d Wäiche richdig müesse stelle und denn d Güeterwääge loo aaberolle, zum e nöije Zuug zämmezstelle. Aber anstatt vom ene zentraale Stellwärk het mä, uf Druck vo dr Kräisdiräkzioon, meereri Stellwärk für die verschiidene Abschnitt ufgstellt, und die häi denn per Röörebost oder Lutsprächer mitenand müesse kommuniziere. D Signaal und d Wäiche si elektrisch gstüürt gsi. Bi de Stellwärk unde am Ablaufbärg si hüdraulische Gläisbrämse installiert worde, wo Iisebalke vo dr Site an d Waagereeder bresst und eso gstoppt häi. Die ganzi Rangschieraalaag isch vier Kilometer lang und 70 bis 200 Meter bräit gsi.
S Hauptdienstgeböid
1931 isch s Hauptdienstgeböid fertig worde. Es isch vom Archidekt Alfred Ramseyer, em Sekzionsschef vom Hochbaubüro vo dr SBB-Kräisdiräkzioon z Luzärn blaant worde. Es het e sträng sümmetrische Ufbau mit eme Uuredurm in dr Middi. S Geböid isch hüte dänggmolgschützt.
D Automatisazioon
Am Ändi vo de 1960er Joor het d SBB dr Ablauf in dr Richdigsgrubbe afo automatisiere. Die middlere Göäis, wo am hüfigste brucht worde si, het mä mit elektrodünamische Brämse usgrüstet. Si si mit Kompiuter gstüürt worde und häi d Wääge mit eme starke Magnetfäld uf de Gläis abbrämst, so dass es käi Verschliss me gee het. Zwüsche de Schiine si Förderwääge montiert worde, wo d Güeterwääge zämmegschoobe häi, und mä sä nume no het müesse zämmekupple. Dank dene Automatisierige isch d Kapazidäät vo dr Aalaag vo 3500 uf 5000 Wääge bro Daag gwaggse.
Dr Rangschierbaanhoof Baasel II
In dere Zit het mä au d Aalaag Baasel II afo baue, wo scho lang blaant gsi isch. 1976 isch im Norde vo Baasel I d Erwiterig Baasel II in Betriib gnoo worde. Die Aalaag wird vo zwäi Stellwärk automatisch gstüürt. Uf de Gläis hets nume no Personal, wo d Güeterwääge zämmekupplet oder entkupplet.
Im Joor 2008 het d SBB beschlosse, die alti Basel I-Aalaag z automatisiere.
Belchen
Belchen (alem. Belche) isch de dütsch Name vo fünf verschidene Berg: De eine isch in Dütschland (Schwarzwald), de ander in de Schwyz (Jura) und drei sin in Frankrich (Vogese). De Name Belche wird vilmol us em keltischè herglaitet, us em Name vom Sunnegott Belenus (vo bel «hell, glänzig»). Die Theori wird aber in dr Sprochwisseschaft ender kritisch gsää. Statt dem wird de Namè vo keltisch belakos «de Glänzig, de Wiss» oder au vom alemannische Vogelname Belche, herglaitet.
Luèg au:
NUTS
Die Systematik isch 1980 vom Europäische Amt für Statistik z Luxeburg entwicklet worde, zum regionali Ruumeiheite innerhalb vo Europa au international statistisch chönne z vergliiche. NUTS-Regione si d Grundlag für die quantitativi Beurdeilig vo Regione dur d EU. Im Rahme vo dr Regionalpolitik wärde Fördermittel konkrete NUTS-Regione (v. a. NUTS-3) zuegwiise.
Valangin
Valangin (frankoprovenzalisch, uf dytsch früener: Valendis) isch e bolitischi Gmai vom Kanton Nöueburg.
Geografi
Valangin lyt im Nöieburger Jura am nerdlige Yygang vu dr Seyon-Schlucht. Zue Valangin ghere au no d Wyler La Borcarderie un Bussy. Dr Bann umfasst 40 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 51 Prozänt Wald, 8 Prozänt Sidligsflechi un öppe 1 Prozänt sunschtigi Flechi. D Nochbergmaine vu Valangin sin Neuenburg, Peseux un Val-de-Ruz.
Gschicht
Valangin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1241 as de Valengiz.
D Herrschaft vo Valangin het im Middelalter mit der Burg uf em Felse z Valangin ir Zäntrum gha. Si isch anne 1215 a d Graafe vo Aarbärg cho. 1296 isch es wäge dere Herrschaft zum ene Chrieg cho. Sid 1592 het s Piet vo Valangin ganz zu Nöieburg ghört.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bis Endi 2017, wo d Bezirk im Kanton Nöieburg ufghobe wore sin, het d Gmai Valangin zum Bezirk Val-de-Ruz ghert.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Quella: Bundesamt för Statistik
Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7,1 Prozänt gläge.
Religion
68,4 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 11,2 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 Prozänt, CVP 3,1 Prozänt, FDP 26,3 Prozänt, Grüeni 6,5 Prozänt, PdA 1,0 Prozänt, SP 12,5 Prozänt, SVP 44,2 Prozänt.
Dr Gmaindsbresidänt isch dr Etienne de Tribolet (Stand 2018).
Wirtschaft
Valangin isch traidzionell es Puuredorf gsi. Hüt hets Gwärb im Dorf, und vil Lüüt woone dört und schaffe als Pändler z Nöieburg unde.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 400 Yywohner 93,8 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,2 Prozänt Dytsch, 0,4 Prozänt Italienisch un 1,6 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Abbe (Mondkrater)
Abbe isch e chleine Mondkrater uf dr Südhemisphäri vu dr Mondrucksite. Er lit südlich vum Hess-Krater un östlich vum Poincaré.
Dr usser Kraterrand isch liicht erodiert un einigi chleini Krater liige uf em nordwestliche un südwestliche Rand. Die inner Flächi isch relativ ebe, het aber einigi chleineri Krater.
Satellitekrater
Normalerwiis findet mer dr Buechstab uf sällere Site vum Kratermittelpunkt, wo am nächste an Abbe lit.
Fliegendes Spaghettimonster
S Flügedi Schbagettimonschder (uf änglisch Flying Spaghetti Monster, oder au eifach: FSM) isch der "Gott" vore Religionsparodii, wo im Juni 2005 vom Füsiker Bobby Henderson gründet worde isch. D'Ahänger vom Monschder nennet sich Pastafaris. Grundlegend isch, dass der sogenannti "Pastafarismus" nüt mitere eigentleche Religioon ztue het, sondern eher als en Art politischi Bewegig (vo Agnoschtiker zum Bispil) z'erachte isch, wo s'Ziel het, ere neue Wälle vo religiös (proteschtantisch) motiviertem Konservativismus i de USA z'begägne.
Sit em 10. Dezämber 2015 daf d Church of the Flying Spaghetti Monster z Neuseeland offiziell Lüt verhüroote.
Bildigspolitik
S'Flügende Monschder isch e diräkti Kritik ar Ideologi vom Intelligent Design, ere nöie religiöse Bewegig mit politischem Ifluss ir USA. D Vertreter vom Intelligent Design wei, dass me a amerikanische Schuele im Biologiunterricht anstatt d Evoluzionsteori s kreazionistisch Intelligent Design lernt, also dass d'Wält mit Adam und Eva aagfange hegi. Aber will Evoluzionsteori für Biologiwüsseschafte isch und der Kreazionismus ke naturwüsseschaftleche Inhalt het, befürchtet me dass Biologe ire Bruef nümm chöi usüebe.
Dr Aalass für d Gründig vo däre „Religion“ isch d öffentlech Diskussion gsi um d Iifüeirg vom Intelligent Design an US-amerikanische Schuele. Unter Verwiis uf s – grad au vo de Verfechter vom Intelligent Designs verwendeti – Argument vo dr Gliichbrechtigung het dr Henderson in eme offnige Brief an d Schuelbhörd vo Kansas gforderet, au siini Glaubeslehr müessi wie di kreationistisch im Unterricht vermittlet werde. Bim Konzept "Flügends Schbagettimonschder" gots also ned drum, e nöie Glaube z'erfinde, sondern die wüsseschaftlechi Inhaltslosigkeit vo de neue religiöse konservative bildigspolitische Strategie z'entlarve. I däm Sinn ischs Flügende Schbagettimonschter eifach nur e konstruktive Bitrag zur US-Bildigspolitik, wo für ordentlechi wüsseschaftlechi Kohärenz ischtot - und het absolut gar nüt mitere neue Religion zdue; "Pastafarismus" isch nur dr scherzhaft Übername vo ebedene, wo bildigspolitischi Debattene wänd populärer mache.
Kritik a religiöse Dogme u Vorurteil
Dr Bobby Henderson und alli "Aahänger" vom Flügede Schbagettimonschder (s'het au vil z'Dütschland, ir Schwiz u in Öschtriich) setze sech gäge religiösi Dogme ii. Die evangelische Chile i de USA si schtarch provoziert worde durs Flügede Schbagettimonschder. Bis hüt schtoot uf der Website vom Flügede Schbagettimonschder, dass si ei Million US-Dollar zahle würde a däm, wo chönt empirisch bewiise, dass der Jesus Christus ned der Sohn vom Flügede Schbagettimonschder wär - das isch empirisch ned z'bewise.
Im wiitere Sinn richtet sech d'Kritik ade chrischtleche Dogme gäge d'Intoleranz gäge Muslime, wo ide USA (unger anderem wägem 11. Septämber) witverbreitet isch, und forderet uf, eigeni Vorurteil und "Dogme" z'überdänke.
Kirshenbaum
Kirshenbaum [] isch e phonetischs Alphabet, wo mit siiner Hilf s Internationale Phonetische Alphabet (IPA) dur 7-Bit-ASCII-Code cha dargstellt wärde. Es isch 1991 von ere Grubbe um e Evan Kirshenbaum entwicklet worde, für zum s im Usenet, bsunders in de Newsgroups sci.lang und alt.usage.english, z bruuche.
SAMPA, won e baar Johr vorhär entwicklet worden isch, und bsundrigs däm si Witerentwicklig X-SAMPA, isch hüte bekannter as Kirshenbaum. Wil Unicode, wo IPA druf aagwiisen isch, immer meh brucht wird, wird d Bedütig vo Kirshenbaum immer chliiner.
Schweizerische Rheinhäfen
D Freihäit vo dr Schiffaart uf em Rhii, wo vom aargauische Rhiifälde bis Rotterdam schiffbar isch, wird vo dr Mannheimer Akte vom 17. Oktober 1868 garantiert. Eso het d Schwiz e diräkte Zuegang zum Meer, wo völkerrächtlig garantiert isch. Sit 1992 cha mä per Schiff über e Main-Donau-Kanal au Ungarn und Südeuropa erräiche.
Ringelhof
Dr Ringelhoof isch e historischs Geböid an dr Petersgass 23 z Baasel im spootgotische und Rönessans-Stiil. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Baugschicht
S Huus «zum Siegebert» het ursprünglig em Chorherestift zu St. Peter ghöört. 1324 isch s in d Händ vo dr Greda choo, ere Dochder vom Johannes vo Oberwinterthur, wo ums Joor 1300 em Stift zu St. Peter e Kiirchefänster gspändiert het. In dr Middi vom 14. Joorhundert isch s im Bsitz vom Fischer Heinrich Bötwiler gsi, 1396 isch s Huus an dr Kaplan zu St. Peter Johann Sögerer verkauft worde. Dä het dr Stall nöi baut und d Liigeschaft 1407 an dr Henmann vo Wäägestette verkauft, wo sä im gliiche Joor an s Petersstift zruggee het. Vo denn aa häir Chorhere dört gwoont bis es 1521 wider zrugg an s Petersstift cho isch. Au im Huus «Musegg» nääbedraa häi Gäistligi vo St. Peter gwoont.
Dr Ridder Henmann vo Offeburg (1412-1466) isch dr erst Bsitzer vom Huus «zum Butehäim», wo mä kennt. Er isch von ere Familie us em Schwarzwald choo und het as Verdraute vom König Siegmund diplomatischi Ufdrääg usgfüert. Er isch äine vo de riichste Lüt in dr Stadt gsi und isch Oberstzumftmäister worde. 1433 isch er uf dr Tiberbrugg z Rom zum Ridder gschlaage worde. Uf sim Wabbe isch en offnigs Stadtdoor gsi und das cha mä immer no an sim ehemoolige Sitz an dr Petersgass bschaue. 1448 hets «Butehäim» im Ridder Hans vo Flaggsland ghöört, wo 1454 Bürgermäister vo Baasel worde isch und as sonige zur Gründig vo dr Uniwersidäät biidräit het. Är isch nämlig 1458 mit de Glückwpnsch vom Baasler Root zum nöi gweelte Babst Pius II. uf Room gschiggt worde, wo as Enea Silvio Piccolomini bim Basler Konzil drbii gsi isch und zum Fründ vo dr Stadt worde isch. Bi dere Gläägehäit het er drum bittet, ass Baasel s Mässrächt und en Uniwersidäät überchiem.
S «Siegeberti» und s «Musegg» si öbbe um 1500 veräinigt und woorschinlig au e chli umbaut worde, woorschinlig noch dr Reformazioon vo Baasel, wo s si us dr Hand vo St. Peter in brivati Händ cho si. S ganze Geböid het vo denn aa «Musegg» ghäisse. 1565 häi sich dr Speditöör und Siidehändler Cristoforo d'Annone (1534–1598) und si Frau Angela Augusta, wo vor dr Inkwisizioon us dr Lombardei gflüchdet si, im Huus niidergloo. Scho 1572 isch dr d'Annone in dr Laag gsi, au s Huus «Zum Butenheim» nääbedraa z kaufe. Er het alles im spootgotische Stiil mit Rönessans-Iiflüss umbaut.
Im Felix Platter sim Huusverzäichnis häisst s Huus «Danons Haus». Dr Naame «des Ringlers Hof» het er e halbs Joorhundert spööter übercho, wo dr Schaffner vo Breediger und spööter Baasler Bürgermäister (vo 1615 bis 1630) Johann Wernhard Ringler-d'Annone, e Schwiigersoon vom Cristoforo d'Annone, Äigedümer vom ganze Komplex worde isch. Bis 1672 isch dr Ringelhoof in dr Familie d'Annone bliibe, und denn het er verschiidene Brivaatpersoone ghöört, wie im Staatsgrichtsbisitzer Jakob Schultheiss, em Handelsmaa Philipp Dienast, em Färbermäister Jakob Heinrich Wild und im Handelsmaa Jakob Wohlleb. 1793 isch dr Buechhändler J.J. Flick Bsitzer worde, und däm si Soon het s an e Hermann Egger vo Thal im Rhiidaal verkauft. In dr Middi vom 19. Joorhundert het d Liigeschaft gmäinnützige Zwäck dient, wo sä die Evangelisch Gsellschaft für d Stadtmission kauft het. Es isch e Herbärg für Gselle und spööter het dr Stadtmissionäär din gläbt und e Däil vo de Rüüm si für Veräinszwäck brucht worde.
Wo d Stadt s Verwaltigsgeböid «Spiegelhof» blaant het, het si dr «Ringelhoof» kauft, für zum en as Baudänggmol z schütze und het drus wider e Woonhuus gmacht.
Schweizerische Rheinhäfen
D Rhiihääfe
Über die drei Rhiihääfe in dr Region Baasel si, vo dr Mängi us, 2009 10 Brozänt vom gsamte Ussehandel vo dr Schwiz abgwigglet worde, und 30 bis 40 Brozänt vom jöörlige Mineralölverbruuch vo dr Schwiz wird über Liiferige über d Rhiihääfe abdeggt.
Rhiiabwärts git s die Hääfe:
Dr Auhafe Muttez
Dr Auhafe lit uf dr lingge Rhiisite im Kanton Basel-Landschaft, isch e Däil vo de Birsfälder Haafenaalaage, befindet sich aber uf em Gmäindigebiet vo Muttez. Er isch zwüsche 1937 und 1940 baut worde und mä het en sithäär e baar mol erwiteret. Im Auhaafe wärde bsundrigs flüssigi Driib- und Brennstoff umgschlaage und glaageret, aber au Schweerguet, Spiisööl, Dünger, Doonärde und Geträid.
Dr Rhiihaafe Birsfälde
Dr Haafe Birsfälde lit uf dr lingge Rhiisite im Kanton Baasel-Landschaft und befindet sich im Gmäindigebiet vo Birsfälde. Er isch zwüsche 1937 und 1940 baut und sithär e baar mol erwiteret worde. Dä Haafe is uf en Umschlaag und d Laagerig vo flüssige Driib- und Brennstoff und vo Drochegüeter spezialisiert.
Dr Rhiihaafe Chläihünige
Dr Rhiihaafe Chläihünige, mänggisch säit men em au Rhiihaafe Klybeck-Chläihünige, lit im Baasler Woonviertel Chläihünige uf dr Chläibaasler, d. h. dr rächte, Rhiisite bim Dreiländeregge Schwiz/Dütschland/Frankriich. Dr Haafe bestoot us de bäide Haafebecki I und II und eme Umcheerbecki. Chläihünige het drei Konteinerterminal und verschiideni Silo und Tanklaager. Näbe Konteiner wärde hauptsächlig Drochegüeter wie Staal, Aluminium, Buntmetall und flüssigi Stoff umgschlaage.
Am 2. August 1922 isch s Haafebecki I eröffnet worde. Bis 1924 het mä d Kranaalaage und d Geböid für d Reedereie baut und vo 1936 bis 1939 isch s Haafebecki II.
Chläihünige isch dr Sitz vo dr Rheinschifffahrts- und Patentprüfungsbehörde und dr Häimethaafe vo dr Baasler Personeschiffaart. Baasel isch sit em 9. April 1941 dr offizielli Häimet- und Registerhaafe vo dr schwizerische Hochseeschifffaart.
D Zuekumft vo de Rhiihääfe
Im Haafe Chläihünige wird s in de zuekümftige Joorzäänt grösseri ruumblaanerischi Verändrige gee. D Haafenaalaage an de Rhiiuferlaage (Klybeck- und Westkee) sölle middelfristig nöije Nutzige Blatz mache. D Vorussetzig dodrfür isch aber, ass mä für d Logistikaalaage, wo höte dört sin, nöiji Standort cha finde.
Mee as nume en Ersatzstandort isch s nöije Konteinerterminaal uf em Areal "Basel Nord", wo mit eme dritte Haafebecki söll an Rhii aabunde wärde. Das isch e Gmäinschaftsbrojekt vo de Schwizerische Rhiihääfe und vo SBB Cargo. Es isch en Antwort uf d Usbaublään vo de Seehääfe - drunder bsundrigs dr Usbau vo de Konteinerkapazidääte in dr Rotterdamer Maasvlakte 2. Verschiideni Prognoose göön drvo us, ass mit deene Kapazidäätserwiterige dr Konteinerverkeer für d Schwiz säll esi verdobblet wärde. Im Terminaal Basel Nord sölle jedes Joor bis zu 200'000 Konteiner umgschlaage wärde. (Zum Vergliich: Hüt wärde in de Schwizerische Rhiihääfe jeedes Joor 100'000 Konteiner verlaade.) S Projekt söll bis 2018 umgsetzt wärde.
Communauté de communes
Communauté de communes (alem.: „Gmeinschaft vo Gmeinde“) heisst z Frankriich e Verband vo mehrere Gemeinde. Si isch e Rahme, für zum kommunali Ufgoobe gmeinsam z bewältige und cha mit ere dütsche Vowaltigsgmeinschaft, im norddütsche au mit enem Amt oder ere niidersächsische Samtgmeind, vergliche wärde.
Rächtsstatus
D Initiative für d Bildig von ere neue Communauté de communes cha vo eim oder mehrere Gmeindirööt vo de beteiligte Gmeinde cho oder vom ene zueständige Prefekt as Representant vom Zentralstaat. Im zweite Fall muess d Commission départementale de la coopération intercommunale vom bzw. vo de betroffene Departemänt zuestimme. Die neui Communauté de communes cha dur en Erlass vom bzw. vo de Prefekte erschaffe wärde, wenn d Gmeindirööt vo mindestens zwei Drittel vo de betroffene Gmeinde mit mindestens dr Helfti vo de Iiwohner oder vo mindestens dr Helfti vo de Gmeinde mit mindestens zwei Drittel vo de Iiwohner zuegstimmt hai. E Communauté de communes cha für en unbefristeti Zit oder für e begränzti Zit bildet wärde.
Organ
E Communauté de communes wird vom ene conseil communautaire gleitet, wo d Mitgliider von em vo de Gmeindirööt gwehlt wärde. D Sitzverdeilig wird äntwäder eistimmig dur en Abkomme zwüsche de beteiligte Gmeinde festgleit, oder es cha mit dr gliiche Mehrheit vo Gmeindirööt, wo für d Erschaffig vo dr Communauté de communes nötig isch, e Sitzverdeilig proportional zur Bevölkerigszahl beschlosse wärde. In beide Fäll muess jedi bedeiligti Gmeind mindestens ei Mitgliid stelle und daf maximal d Helfti vo de Mitgliider haa.
Kompetänze und Finanze
Die genaue überdraite Kompetänze wärde vo de Gmeindirööt vo de bedeiligte Gmeinde mit dr gliiche Mehrheit beschlosse, wo zur Gründig vo dr Communauté de communes nötig isch.
D Communautés de communes bechömme d Iinahme us dr Grundstüür, dr Wohnigsstüür und dr Gwärbstüür über und us andere Stüüre und Abgoobe, wo zur Finanzierig vo de Ufgoobe bestimmt si, won ene überdrait worde si.
Reichenau
D Insle Riichenau isch mit 4,3 km² Flächi die gröschti Insle im Bodesee.
Wälterb
Sit em Johr 2000 isch si mit em Chloschder Riichenau uf dr UNESCO-Lischte vom Wälterb. D Begründig vo dr UNESCO isch, ass es hervorragends Züügnis vo dr religiöse und kulturelle Rolle vom enä groosse Benediktinerchloschter im Mittelalter siig. S Chloster isch ane 724 vom Pirmin ggründet wore.
Geografii
D Insle Riichenau liit im westlichste Tail vum Bodesee, em Undersee, zwüsched de Städt Konschdanz und Radolfzell. De höchsti Punkt uf de Insle isch d Höchacht, wo mit fast 439 m über Meer öpe 43 m über em Seespiegel liit. D Insle isch ä Dail vo dr dütsche Gmaind Riichenau im Landkrais Konschdanz in Bade-Württebärg. D Gmaind Riichenau het 5100 Iiwohner. Ä chlii meh as 3300 Lüüt drvo läbe uf dr Insle in de drei Schdreusiidlige Ober-, Mittel- und Niiderzell. Dr Räscht wohnt uf em Feschtland in de Ortsdeil Waldsidlig und Lindebüehl, wo au zur Gmaind Riichenau ghöre.
Verkeer
Bis 1838 isch d Riichenau würkli e Insle gsi und nume mit em Schiff erreichbar. Dänn hät me en 1,3 km lange Damm uufgschütted, wo e Zuefahrt mit Ross und Wage vom nordöstliche Festland möglich gmacht het. Hüt isch de Damm guet uusbaut und e wichtigi Verbindig, nöd nu för d Bewohner, sondern au för d Turiste und d Lastwäge, wo s Gmües, wo uf de Insle aabaut werd, zu de Verkaufsstelle bringed.
Sehenswürdikaite
Uf de Riichenau gits näbed de vile Gwächshüüser drüü christlichi Bauwärk aazluege. Si sind alli uf de Liste vom UNESCO-Wälterb.
Da wäred:
Home & Arts
Home & Arts isch es Gschäft für Möbel und Wohnaccesoires z Brämgarte. Es isch 1997 gründet worde.
Gschicht
S Gschäft isch ursprünglich 1957 z Prag gründet worde. 1968 isch d Familie Herda vom Geschäft, wag de Niderschlagig vom Prager Früehlig, us de Tschechoslowakei gflohe. 1997 isch Home & Arts z Bade wiedergründet worde und isch 2008 uf Brämgarte zoge. S Gschäft hät im Johr ungefähr 3500 Bsuecher und nimmt immer am Märt teil.
Pantheon Basel
S Pantheon Baasel isch e Forum für Lüt, wo Bsitzer vo Oldtimer si oder en Inträssi an ene häi, mit eme Museum z Muttez mit em Thema Auti und Mobilidäät uf dr Strooss. Dr Inhaaber vom Pantheon isch d Pantheon Basel AG, e 100%igi Dochdergsellschaft vo dr Musfeld AG.
D Idee
D Idee hinder em Pantheon Baasel isch d Kombinazioon von ere Garaasch und Autiwärkstatt mit eme Museum. Uf dr äinte Site isch s en Abstellblatz für Oldtimer, wo mee oder weniger regelmäässig no gfaare wärde, und uf dr andere Site isch s Däil vom Usstelligsruum vom Museum. Eso chönne brivati Sammligsobjekt, wo sust wurde versteckt bliibe, eme öffentlige Publikum zäigt wärde.
Gschicht
Dr Baasler Undernäämer Stephan Musfeld het s Brojekt aagstoosse. Er het per Zuefall die ehemooligi Repratur- und Maschinehalle Züblin z Muttez gfunde. D Halle isch 1965 baut worde und het e Durchmässer ooni Stütze vo 50 Meter und vorgspannti Dachhut, wo nume fümf Santimeter dick isch. Es het denn no zwäi e halb Joor brucht, bis s Forums uf de Bäi gstande isch. Toffol-Architekten Basel häi s Bauwärk entworfe und baut. In die kräisrundi Halle isch e Rampe iibaut worde, wo spiraleförmig ufwärts goot. Liecht schiint dur s Dach und au dur d Wänd duure.
S Pantheon het e Boodeflechi vo 7'500 m², 3'000 m² drvo ghööre zum Museum.
Am 16. August 2008 isch s Pantheon Baasel eröffnet worde.
S Forum
S Pantheon söll e Begegnigsort für Lüt si, wo Oldtimer bsitze oder anene intressiert si. Dorum het s im Forum näben em Museum no s Restaurant Pantheon, und im undere Däil vo dr Halle chönne Konzärt ufgfüert oder nöiji Auti vorgstellt wärde.
Zum Forum ghört die Classic Garage, wo de Chunde brofessionelli Dienstläistige rund um Oldtimer abote wärde. Es het dört e Sattlerei, e Laggiererei und e mechanischi Wärkstatt.
Museum
S Museum isch jeede Daag offe und d Bsuecher chönne die usgstellte Oldtimer bschaue und de Mechaniker und em Sattler bi dr Arbet zueluege. Usser Auti het s au Welo, Döff und Kutsche, under iine s Rennwelo, wo dr «Ferdi National» Kübler mit em 1950 as erste Schwizer d Tour de France gwunne het; oder dr Ordinary Racer, s Hoochraad vom Albert Aichele, wo nume 10 Kilo schweer isch und wo dr Baasler mit em 1887 z Münche e nöije Stundewältrekord (37.08 km/h) ufgstellt het.
Es git Füerige dur d Usstellig, und im Museum-Schop cha mä Modäll vo Auti und Litratuur chaufe.
Muotathal
Muätital (amtlich Muotathal) isch ä politischi Gmäind im Bezirk Schwyz im Kanton Schwyz i dr Schwiiz.
Geografii
D Gmeind isch dr südöschtlich Teil vom Kanton Schwyz, im Süüdä chunds a Uri anä und im Oschtä a Kanton Glarus. Mid 172 km² 15 ha 21 a 92 m² isch Muätithal eini vo dä 10 gröschtä Gmäindä vo dr Schwiiz und isch libärämänt äs gross we dr Kanton Zug. D Gmäind isch mit 29 km am längschtä zwüschät um Klingätobl und um Eggschtock und ätwärätsi 16 km vom Glattä bis zum Fläschäschpitz.