cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaiserreich China
S Kaiserriich China isch 221 vor dr Zitewändi vom Kaiser Qín Shǐhuáng gründet worde. Es het denn zumol us meerere Köönigriich bestande, wo in dr Zit vo de stritende Riich erooberet worde si. Es het 2133 Joor lang existiert, bis dass am 1. Januar 1912 die chinesischi Republik vom Sun Yatsen usgrüeft worde isch. Churz druf het dr letscht Kaiser Pǔ Yí abdanggt. Dr Yuán Shìkǎi, wo dr ersti Bresidänt vo dr Republik China worde isch, het sich 1915 sälber zum Kaiser vo China ernennt. Das nöije Kaiserriich isch aber scho 1916 wider abgschafft worde und het wie alli andere, spöötere Restaurazioonssversüech gschichtlig fast käi Bedütig.
Dradizionelli Chronologii vo de Herrscherdünastie
Im Lauf vo dr Gschicht vom chinesische Kaiserriich het s verschiideni Dünastie gee. Die wichdigste si:
Heinz Reiff
Dr Heinz Reiff (* 16. Dezämber 1921 z Löörech; † 26. Juli 1997 au dert) isch e dytsche Dichter gsii.
Lääbe
Dr Reiff isch mit 18 Johr Soldat im Zweete Wältchrieg wore un isch speter in Chriegsgfangeschaft chuu un erscht mit 27 Johr wider haimchuu. Är het noch em Chrieg as Chaufmann gschafft, 1987 isch er in Ruestand gange.
Villigen
Villige (amtlich Villigen) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am Fuess vom Geissbärg. De Ortsteil Stilli ligt an de Aare.
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 1121 Hektare, dodervo sind 550 Hektare Wald und 151 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 700 Meter, di tüfschti uf 325 Meter a de Aare.
Gschicht
S erschti Mol taucht Villige wege de Erwähnig vom Heinricus de Viligen in ere Urkund uf, wo us em Johr 1247 isch. Im Mittelalter isch s Dorf en Teil vom Dinghof Rei gsi u het zum Chloschter Murbach im Elsass ghört. Landesherre sind d Habsburger gsi. De Dinghof het verschidnigi Rächt i de nöchere Umgebig gha un isch im 1291i a d Habsburger verkauft worde. D Agnes von Ungarn het dann im 1345i de Bsitz em Chloschter Wittiche im Schwarzwald gschenkt. Im 1458i het me d Weide vo Stilli us Villige useglöst und die Gränze sind bis zum End vom Johr 2005 d Gmeindsgränze zwüsche Villige und Stilli blibe. Im Johr 1460 hei d Bärner Villige eroberet, wobi d Rächt vom Chloschter Wittiche witerhin Bstand hei gha. Villige isch en Teil vom Grichtsbezirk Böze vom Amt Schänkebärg worde und ab em 1566, wo Bärn s Gricht vo Bözbärg teilt het, sind d Verhandlige z Stilli gsi. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. S Chloschter het dann im 1544 sini Rächt an Villige an d Hallwyler verchauft, wo si schpöter an d Stadt Brugg und d Bärner verchauft hei.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Villige ghört sither zum Kanton Aargau.
Tegerfelden
Tägerfäld, wo bi Usswärtige Tägerfälde heisst (amtlich Tegerfelden), isch en Iiwohnergmeind vom Kanton Aargau.
Geografii
D Gmeind lyt im Zurzibiet und im Surbtal. Dr Gmeindsbann het e Flächi vo 711 Hektare, do dervo sind 263 Hektare Wald und 71 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 532 Meter, di tüfschti uf 337 Meter.
Gschicht
S erscht Mol chunt Tegerfelt in ere Urkund us em Johr 851 vor. Am Ändi vom 11. Johrhundert hei d Freiherre vo Tägerfäld e chli oberhalb vom Dorf e Burg la baue. Si sind Grundbsitzer z Tägerfäld gsi, und wo des Gschlächt im 1254 im Mannesschtamm usgschtorbe isch, hei d Erbe de Bsitz übernoh. Im 1276 het s Chloschter St. Bläsi en Deil vom ehemoligi Bsitz vo der Tägerfälder übercho; au d Habsburger, wo Landesherre si gsi, hei Grundbsitz z Tägerfäld gha.
Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Tägerfäld zu eme Teil vom Siggeamt vo de Grafschaft Bade worde, ere gmeine Herrschaft. Im 1529 isch en Grossteil vo de Bevölkerig zu de Reformation überträte, und au nach de Niderlag vo de Reformierte bi de Schlacht bi Kappel hei Teili vo de Bevölkerig bim noie Glaube chönne bliibe.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Tägerfäld isch e Gmeind im noie Kanton Bade worde und ghört sit em 1803 zum Kanton Aargau.
Grauburgunder
Dia Räbsorte sott agäblich vu emme Kaufmann üs Speyer mit m Namme "Johann Seger Ruland" üs m französische Burgund noch Dytschland brocht wore sii.
Grauburgunder isch ä Mutation vum Spotburgunder bzw. vum Blauburgunder üs de viilfältige Familie vu dr Burgunder. Als Pinot Gris isch dr Wii in Frankriich witvubreitet. In Dytschland un Öschtriich kennt mr d Wii als Grauburgunder. Speziell in Baden un dert am Kaiserschdual het mr dia Rebsorte fryer hauptsächlich als Ruländer üsbaut und isch erscht durch de veränderti Gschmack in d letschde Johr bis Johrzehnt meh zum trockene Grauburgunder gwechselt. In Italien kennt mr de Wii als Pinot Grigio, im Wallis als Malvoisie un im Elsass nennt mr d Wii sogar oft noch Tokay. Abr nochdem ä Wiibür üs m ungarische Wiiabaugebiat Tokajer vor ä EU-Gricht gange isch, derf mr dr elsässer Wii nimmi Tokay odr Tokay d'Alsace heiße. Dr Grauburgunder git syriarmi aber körper- un extraktriiche Wisswii mit eher hochem Ghalt an Alkohol. Bsundrs am Kaiserschdual ghört er zu denne Sorte, wu absoluti Spitzenqualitäte möglich mache..
D Hüt vu de Beere isch rötlich bis rot gfärbt. Vollrif Trybe wirke faschd grau. D Wii üsm Grauburgunder hän meischdens ä kräftigi goldgäli Farb, wu bi sehr guete Qualitäte ka manchmol äui bis in liichti Brauntön go. Als Grauburgunder üsbaut schmeckt er frisch, rund un spritzig. Als Rualänder het er a sehr intensivs Aroma und eignet sich wege dem vor allem als als Aperitif, Dessertwii oder zuemä Ässe, wu selber ä intensive Gschmack het.
In Bade hän sich zwei Arte vum Üsbau vom Grauburgunders etabliert. Dr traditionelle Üsbau üs spot gherbschdete, sehr reifi un zum Dail edelfüli Trybel (durch de Pilz Botrytis cinerea) git än Rualänder, emme süesse Wii mit emme intensive Aroma. Sit m End vu 1980er Johr het ä neie Art agfange, d traditionelle Rualänder mehr un mehr z vudränge. Dodebii were d Trybel fryer gherbschdet un nur gsundi Trybel gnumme. Dr unter m Namme „Grauburgunder“ bekannti Wii het mehr Syri un isch weniger süess und ybrdeckt mit siinem feinere Aroma nit so liicht d Gschmack vum Ässe. Mr ka d Grauburgunder drum zue faschd jedem Ässe trinke.
Noch Öschtriich isch dia Räbsorte im 13. odr 14. Johrhundert durch Zisterziensermönch üs m Burgund kumme. Vu doher kummt äui dr Begriff Grauer Mönch. D gröschde Vubreitig in Öschtriich het dr Grauburgunder im nördliche Burgeland.
Abauflächi in Dytschland (Stand: 1. März 2004): 3.144 ha (3,1 % vu dr Räbflächi). Weltwit sin um 15.000 Hektar mit Grauburgunder apflanzt. Abauflächi in Öschtriich: um 300 ha (0,60 % vu dr Räbflächi).
Anderi Namme: Affumé, Arnoison gris, Auvergnas gris, Auvernat gris, Auxerrat, Auxerrois gris, Auxois, Burgundske sede, Burot (als Analogie zue de Wollmäntel (franz.: robe de bure) vu dr Mönch im Middelalter), Druser, Fauvet, Friset, Fromenteau gris, Fromentot, Grauclevner, Grauer Mönch, Gris cordelier, Gris de Dornot, Griset, Levraut, Malvoisie oder Malvoisien, Mauserl, Moréote gris oder Moréote gris rouge, Muscade, Ouche cendrée, Petit gris, Pinot Beurot, Pinot cendré, Pinot Gris, Pinot Grigio, Roter Burgunder, Ruhlandi, Rulandac sivi, Ruländer, Szürkebarát, Speyrer, Tokay d'Alsace, Viliboner
Abstammig: Mutation vum Pinot Noir
Bäriswil
Bäriswil isch de Name vo dänen Ort i de Schwiz:
Endingen AG
Ändige (amtlich hoochtüütsch Endingen, weschtjiddisch Endinge) isch en Iiwohnergmeind im Zurzibiet im Kanton Aargau.
Franz-Josef Winterhalter
Dr Franz-Josef Winterhalter (* 1949 z Fryburg) isch e dytsche Lehrer un Kommunalbolitiker (Freii Wehler). Mer chännt en in dr Region vor allem as friejere Bresidänt vu dr Muettersproch-Gsellschaft.
Endingen AG
Geografii
Ändige liit im Surbtal zwüsche Längnau und Tägerfäld.
Franz-Josef Winterhalter
Familie un Beruef
Ghyrote het dr Franz-Josef Winterhalter anne 1974 e Fryburgeri un het mit ire ne Suhn (* 1978) un e Dochter (* 1981).
Endingen AG
Geografii
Uf dr Südsyte vom Dorf isch s Piet vo de Höger Schore, Stutz, Usserbärg, und Hoomerig. Dr Littebach lauft us dämm bewaldete Gebiet zu dr Surb abe. Im Nordoschte vo Ändigen und öschtlich vo Underändige sin d Höger Hörndlihau, Güllehau und Buhalde. Usem ängge Tal lauft der Schlierebach uf Underändige. E hööche Felse isch d Tüüfelschanzle.
Franz-Josef Winterhalter
Kommunalbolitik
Bi dr Burgermaischterwahl z Oberried anne 1989 het er si as Kandidat vu dr Freie Wehler ufstellte loo un isch ins Amt gwehlt wore, was dodmol e Iberraschig gsii isch. Är isch schließli 24 Johr lang e beliebte Burgermaischter gsii. Vor syre Amtszyt as Burgermaischter isch er scho Mitglid vum Oberrieder Gmairot gsii.
Endingen AG
Geografii
Im Weschte isch d Firschthalde mit em Bollhölzli.
De Gmeindsbann het e Flächi vo 846 Hektare, do dervo sind 384 Hektare Wald und 77 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf, di tüfschti uf 380 Meter.
Franz-Josef Winterhalter
Kommunalbolitik
Är het z Oberried unter anderem di Alemannisch Wuche yygfiert.
Endingen AG
d Gschicht vom Dorf
S erschti Mol chunt Entingas in ere Urkund us em Johr 798 vor. D Freiherre vo Tägerfälde hei im Middelalter im Dienscht vo de Freiherre vo Rägeschbärg und em Bischof vo Konschtanz d Herrschaft im Dorf uusgüebt. Schpöteschtens ab em 1239i sind d Ritter vo Ändige belegt, wo d Nachfolg vo de Tägerfälder gha hend. Mindescht ab em 1305 hend d Habsburger di höchi Grichtsbarkeit und do dermit d Landesherrschaft gha. S Nidergicht isch bim Chloschter St. Bläsi gsi. Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hend, isch Ändige zu eme Teil vom Siggeamt vo de Grafschaft Bade worde, ere Gmäine Herrschaft.
Franz-Josef Winterhalter
Muettersproch-Gsellschaft
Anne 2007 isch er Bresidänt vu dr Muettersproch-Gsellschaft, im Johr 2020 het er nimi kandidiert. Wel mer nieme gfunde het, wu as Bresidänt het welle aadrätte, isch ibergangswys e „gschäftfierende Vorstand“ us dr Uschi Isele, em Jürgen Hack un em Günther Becker yygrichtet wore.
Endingen AG
d Gschicht vo de Jude z Ändige
Im 1678 sind zum erschte Mol Jude uf Ändige cho woone. Si sind diräkt em Landvogt z Bade unterschtellt gsi, hend keis Handwärch dörfe usüebe und nöd dörfe buure. Ab em 1696 hend si alli 16 Johr en Schutz- und Schirmbrief müsse chaufe und ab em 1776 hend alli Jude vo de Schwiiz nume noch z Ändige oder im Nachberdorf Längnau dörfe woone. S Ort isch drum gäbig gsi, will si über Nacht hend müesse dihei si, so händ si chöne de Tag dur a d Mäss uf Zurzi go handle.
Franz-Josef Winterhalter
Muettersproch-Gsellschaft
In dr Zyt, wu dr Winterhalter Bresidänt gsii isch, het d Muettersproch-Gsellschaft unter andrem 2009 s „Alemannische Wörterbuch für Baden“ vum Rudolf Post un dr Friedel-Scheer-Nahor uusegee un 2012 zäme mit dr Badische Heimat s alemannische Liederbuch „Woni gang und stand““ vum Uli Führe un em Stefan Pflaum.
Endingen AG
d Gschicht vo de Jude z Ändige
Im März 1798 sin d Franzoose in d Schwiiz iimarschiirt und hend di Helvetisch Republik usgruefe. Ändige isch e Gmeind im noie Kanton Bade worde. De noii Schtaat isch bi de Bevölkerig verhasst gsi und d Wuet het sich am 21. September 1802 im sognannte «Zwätschgechrieg» gäge d Jude entlade, wil me si zu de Aahänger vom Liberalismus und dodermit vo de noie Ordnig zählt het. Öppe 800 Bewohner vo de Nachbarört sind durch Ändige und Längnau go d Hüüser usblündere.
Franz-Josef Winterhalter
Muettersproch-Gsellschaft
Im Johr 2015 het d Muettersproch-Gsellschaft mit em em Feschtakt im Burgerhuus Zähringe z Fryburg am 19. Juni s 50-jehrig Jubliäum gfyyrt.
Wel dr SWR all weniger Dialäkt im Brogramm het, het d Muettersproch-Gsellschaft Unterschrifte gsammlet fir e „Mundartstund“, churz vor dr Wynächte 2016 het mer em SWR 12.147 Unterschrifte chenne ibergee, brocht het die Aktion aber nyt.
Endingen AG
d Gschicht vo de Jude z Ändige
Sit em 1803 ghört Ändige zum Kanton Aargau. I de Gmeind sind in dere Zit 45 Prozänt vo de Iiwohner Jude gsi, im 1850 sogar meh wie 50 Prozänt. Erscht im 1874 hend d Jude di volle Gliichberächtigung übercho. Di meischte sind denn i di grosse Schtädt züglet, bsunders uf Züri. Hüt gits z Ändige chuum no jüdischi Iiwohner (zwoi Familie Bloch), aber no vili Spure vom jüdische Läbe. Zom Biispel d Synagoge oder veli jüdisch-chreschtlechi Hüüser met zwoi seperate Iigäng für die beide Parteie. S Jiddisch vo Ändige (jidd. Endinge) und Längnau (jidd. Lengle, Lingle) het d Florence Guggenheim-Grünberg dokumentiert.
Franz-Josef Winterhalter
Muettersproch-Gsellschaft
Im Lauf vu dr Johr isch d Mitgliderzahl gsunke, e Dail Regionalgruppe hän wäge Iberalterig mieße ufglest wäre, wäge däm het mer 2017 bschlosse, ass Projektteam bildet wäre, wu punktuäll, in ganz Sidbade verdailt, Veraastaltige chenne blane un durfiere.
Derzue het d Muettersproch-Gsellschaft in syre Bresidäntschaft au verschidenei Dialäkt-Wettbewärb (mit)organisert, unter anderem dr „Alemannerock-Wettbewärb“ z Oberried 2007, dr 1. Wettbewärb vu dr Aktion „Mundart in der Schule“ fir Schueler us ganz Bade-Wirttebärg 2008 un dr groß Mundartwettbewärb 2010 zäme mit dr Badische Zytig un SWR4.
Endingen AG
d Gschicht vo de Jude z Ändige
1850 het me d Synagooge vo Ändige bout.
Franz-Josef Winterhalter
Sunschtigs Engaschmänt
Dr Winterhalter isch zwanzg Johr lang Mitglid im Oberrieder Bfaargmairot gsii.
Endingen AG
d Gschicht vo de Jude z Ändige
Ganz am Oschtrand vom Gmeindbann, fasch bim Talebach zue, lyt dr Juudefridhoof vo Ändige, wo me vom 18. bis is 20. Joorhundert Lüüt vrgrabe het. Er isch als nazionals Kulturguet gschützt.
Franz-Josef Winterhalter
Uuszaichnige
Anne 2010 isch dr Winterhalter mit dr „Staufermedaille“ uuszaichnet wore.
Brot-Dessous
Brot-Dessous (frankoprovenzalisch ) isch e Dorf i dr Gmai Rochefort vom Kanton Nöieburg.
Geografi
Brot-Dessous lyt im Jura, im Tal vo dr Areuse, wo dört dur en töiffi und wildi Schlucht lauft. Derzue ghere au no d Wyler Fretereules un Champ-du-Moulin-Dessus  am Sidhang vum Solmon. Es het vil Wald i der Bärglandschaft. Dr Dorfbann umfasst 12,5 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 80 Prozänt Wald, 7 Prozänt Sidligsflechi und Infrastruktur un 1,5 Prozänt sunschtigi Flechi.
Gschicht
Brot-Dessous isch zum erschte Mol gnännt wore anne 998 as Broch. Bis 1888 het au no s Dorf Brot-Dessus zue dr Gmai ghert, wu hite Dail vu Brot-Plamboz isch. Von 1524 bis 1730 het Brot-Dessous scho mol zue dr Gmai Rochefort ghert.
Syt 1648 isch Nöieburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöieburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöieburg blibe.
Uf de 1. Jänner 2016 het Brot-Dessous mit dr Gmai Rochefort fusioniert, zu dere si scho im 16. un 17. Johrhundert ghert het.
Bis Änds 2017 het s Gebiet zum Bezirk Boudry ghört. Dänn het der Kanton Nöieburg sini Bezirk ufghobe, und d Gmeinde – i däm Fall also Rochefort – sind jetz die einzige Verwaltigseinheite vom Kanton.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19,5 Prozänt gläge.
Religion
39,5 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34,3 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,0 %, CVP 4,4 %, FDP 35,6 %, Grüeni 10,0 %, PdA 1,4 %, SP 23,6 %, SVP 18,4 %.
Wirtschaft
S wichtigschte Gwärb isch s Puure. Früener het’s bi Brot-Dessous e Schteibruch ggää, wo me Chalch abbout het.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 95 Yywohner 86,4 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,5 Prozänt Dytsch, 2,7 Prozänt Italienisch un 6,3 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Roland Kroell
Dr Roland Kroell (* 21. Merz 1954 z Waldshuet-Düenge) isch e dytsche Liedermacher un Buechautor us em Siidschwarzwald. Är siit si in dr Tradition vu dr mittelalterlige Minnesänger.
Lääbe
Dr Roland Kroell isch am 21. Merz 1954 z Waldshuet-Düenge uf d Wält chuu. No dr Schuel het er zerscht e Lehr as Großhandelschaufmann gmacht, speter nomol e Lehr as Gartegstalter.
Anne 1974 het er uf ere lengere Rais dur Irland, z Doolin, bim Miko Russell, d Tin Whistle spiile gleert. Dr Dudelsackböuer Dan O`Dowd vu Dublin het em Uileann-Pipes böue, au Ellebogepfyfe gnännt, wel s Inschtrument nit blose wird, derfir mit eme Armbloosbalg gspiilt wird. Aagregt dur dr irisch Freihaitskampf het dr Kroell in ere Jugedhärbärg z Killary Harbou, wu dr Philosoph Ludwig Wittgenstein emol gwohnt ghaa het, aigeni Lieder ider dr Dytsch Buurechrieg vu 1524/25 z täxte un z kumpeniere. Entstande sin Ballade iber d Buurefierer Hans Müller von Bulgenbach, Kunz Jehle us dr Nidermüüli bi St. Bläsi oder dr Balthasar Hubmaier, dr Pfaarer z Waldshuet. Die Lieder het er no syre Irlandrais sym eemolige Lehrer Emil Müller Ettikon vorgspiilt, wu zue däne Themene verschideni Biecher im Aigeverlag vereffetligt ghaa het, wu em Kroell as Quäll dient hän. Dr Lehrer isch absolut begaischteret gsii un het us syre Biecherstube e Buech iber d Salpetererfirigholt un het zum junge Sänger gsait: "So, jetz versuechsch mol, d Salpetererlieder z singe!"
Ab 1975 het dr Kroell z Fryburg gwohnt, wu domol dur d Protescht gege s blant Atomchraftwärch z Wyhl e Bode fir sonigi vergässene demokratische Themene bote her. Dr Liedermacher Walter Mossmann het em Kroell dr Heerspielautor Thomas Jean Lehner vu SWF vorgstellt. Där het domol grad an eme Heerspiel iber d Salpetereruurueje im Hotzewald gschafft. Eso het mer dr Kroell im Alter vu 21 Johr (1975) dur s SWF-Landesstudio Fryburg mit sne Neivertonigevu dr vergässene Lieder vu dr Salpeterer us em Hotzewald chänneglehrt. Är het dodruf e Folkband mit em Name Roland Kroell und die Salpeterer grindet. Die Gruppe het s in verschidene Bsetzige vu 1975 bis 1985 gee. Dr Kroell het mit syre Gruppe zwoo Langspiilplatte mit Lieder im Hotzewälder Alemannisch ussegee, anne 1977 „Salpetererlieder und Balladen“ im Münchner Trikont-Verlag un 1983 „Scho sit duusig Joohr“ in dr Laufeburger Werkstatt-Edition.
Dr Kroell het as freie Schurnalischt ab 1975 alli Ränn as Heerspiilautor, Heerpsiilkumpenischt un Interpret fir s Landesstudio Fryburg vum SWF gschafft. No dr Fusion vum SWF mi em SDR zum SWR anne 2000 sin die Sändige aber us em Programm gnuu wore.
Anne 1995 het dr Kroell (aagregt dur syni langjehrig Heerspiilerfahrig) 16 Liedmelodie fir dr Parzival vum Wolfram von Eschenbach kumpeniert un het doderzue Originaltäxt us em mittelalterlige Värsepos brucht. Vu 2000 bis 2007 het er 30 Lieder zue Tristan un Isolde vum Gottfried von Strassburg (um 1200) kumpeniert. D Uruffierig isch am 5. Mai 2007 zue dr 700-Jahr-Fyyr vu dr Stadt Laufeburg gsii. 2012 bis 2013 het dr Kroell s Wielandlied us dr Edda nei täxtet un kumpeniert.
Ab 2015 het dr Kroell z Zytlang z Irland gwohnt, isch aber derno wider in Schwarzwald retuurchuu. 2015 bis 2018 het er Liebeslieder vum junge James Joyce vertont.
Syter anne 1997 het er verschideni Wanderbiecher iber d Regione Schwarzwald, Vogese un Schwyzer Jura verfasst.
Dr Roland Kroell spiilt unter anderem die Inschtrumänt: Gitarre, Dulcimer, Epinettes, Tin- un Lowwhistle, Uileann-Pipes, Gong, Glasharpfe, Tanbura, Boron (Rahmedrummle), Bouzouki un Obertonfleete.
Dr Roland Kroell het e Dochter.
Region Imboden
D Region Imboda (RMS Regiun dal Plaun) isch a Verwaltigsainhait vum Kanton Graubünda i da Schwiz, wo dur d Gebietsreform uf da 1. Januar 2016 entstanda isch. Hauptort isch Domat/Ems.
D Region isch identisch mit em Bezirk Imboda, wo bis Endi 2015 bestanda hät. D Krais Rhäzüns und Trins sind uf da 31. Dezember 2015 ufglöst worda.
Iitailig
Zur Region Imboda ghörend die Gmainda: Stand: 1. Januar 2016
4. Jahrhundert
S 4. Johrhundat hot duurat vom 1. Jänna 301 bis zum 31. Dezember 400 und ghört zur Spätantike.
Herbie Hancock
Dr Hancock isch sit em 31. August 1968 mit dr dütsche Dekoratöörin und Kunstsammlere Gudrun Meixner (* Stendal) verhürootet; si häi e Dochder, Jessica. Im Hancock si Schwöster Jean, wo e Songtextere und Kompiuteranalüstin gsi isch, isch 1985 41-jöörig bim ene Flugzügunfall umchoo.
Arica
Arica isch e Stadt ganz im Norde vo Chile.
Arika hät öpe 186'000 Iiwohner und liit knapp 20 Kilometer vo de Gränze zu Peru am Pazifik. D Hafestadt wörd öberragt vom 260 Meter höche Morro de Arica, eme felsige Hügel, won en Uusicht öber d Stadt und de Hafe büted. S Klima i de Region vo Arica isch trochen und warm. Dank de Wasserzuelaitig us den Ande gits aber gnueg Trinkwasser und es chönd sogär d Parkaalage demit bewässered wärde. Arbetsplätz häts z Arica wäg em Hafe, de Industrii und em Tourismus. D Touriste chömed underanderem wäg de aagnehme Wassertemperature.
Sport
Im 1962, wo z Chile e Wältmaischterschaft im Fuessball stattgfunde hät, isch underanderem s Eröffnigsspiil im Stadion vo Arica ustrait wore. S Stadion hät me Mitti April, aso churz vor de WM eröffne chöne.
Melilla
Melilla [] (uf Berberisch Mrič) isch e spanischi Stadt, wo an dr nordafrikanische Küste lit und eso en Exklave bildet. Si gränzt an s Mittelmeer und an Marokko. S Gebiet umfasst 13,4 km², und het 68.795 Iiwohner.
Melilla isch sit 1497 in spanischem Bsitz; au noch dr Unabhängigkeit vo Marokko 1956 si Melilla und Ceuta, wo ebefalls in Nordafrika lit, spanisch bliibe. Vo marokkanischer Site wird dr Gebietsaaspruch uf die beide Stedte grundsätzlig bedont; Marokko het aber nie konkreti Schritt undernoh, se duurezsetze. Sit 1995 hai Ceuta und au Melilla dr Status von ere „autonome Stadt“ (ciudad autónoma), won ene e baar Befuegniss vo de autonome Gmeinschafte git. Melilla isch en integrale Bestanddeil vom spanische Staatsgebiet und vo dr Europäischen Union, het aber e baar Sonderrächt. Im Bsundere ghört s noch Art. 3 Abs. 1 Zollkodex nid zum Zollgebiet vo dr Europäischen Union.
As Exklave (im wiitere Sinn) vo dr Europäischen Union uf em afrikanische Kontinänt isch Melilla e begehrts Ziil für illegali Iiwanderer, wo die meiste von ene hoffe, vo dòrt uf Europa chönne goh. In de letzte Johr hai die spanische und die marokkanische Behörde d Befestigung und d Überwachig vo dr Gränze massiv versterkt.
Franca Falcucci
D Franca Falcucci (* 22. März 1926 z Rom; † 4. September 2014 z Rom ) isch e italiänischi Bolitikeri gsi. Si isch vo 1968 bis 1992 für d Democrazia Cristiana im italiänische Senat, em Senato della Repubblica, gsässe.
Bevor si 1968 Politikere worde isch, isch si z Rom Leerere für Latiinisch und Griechisch gsi.
Aboncourt (Moselle)
Aboncourt (Patois Aubonco, lothrìngisch Welsch-Eendrëf oder Ewendoorf, ditsch Endorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Aboncourt lijt ìm Dàl vum Canner, rund 18 Kilometer sìdweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 192 un 315 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no s Derfel Neudelange (lothr. Nodléng, dt. Nödlingen).
Gschìcht
Aboncourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1147 àls Epindorf (1176 Ebbendorph, 1196 Ependorf, 1212 Ebuncurt, 1277 Aboncort), Neudelange ànne 1137 àls Nondelingas (1384 Nothalingen, 1594 Nodlingen).
Rotten
Där Rottu (, franzesisch le Rhône; frankoprovenzalisch: Roûno, okzitanisch: Ròse, schrifttiitsch der Rotten odär die Rhone) isch än 812 km lange Fluss va Europa und där zweitlängschto und wassärrichschto Strom va Frankrich.
Aboncourt (Moselle)
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Rotten
Namu
Där eiguntlicha ditscha Namu vannär Rhone, Rottu, isch numu no im Oberwallis gibrüchtä. Ds grammatikalischa Gschlächt vam Fluss isch im Latinischu („Rhodanus“), im Franzesischu („le Rhône“) und im Walserditschu („der Rottu“) männlich, was fär Fliss ehnär untypisch isch.
Aboncourt (Moselle)
Verwàltung
vun Aboncourt ìsch. Aboncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Rotten
Namu
Na dum Fluss isch öi ds franzesischa Département Rhône binänts.
Aboncourt (Moselle)
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Aboncourt ghert zem Lorrain.
Rotten
Där Rottulöif
Där Fluss äntspringt innär Schwiiz zoberscht im Goms am Rhonegletscher und mündut z Frankrich innär Nechi va Arles und Marseille immu Deltas ins Mittelmeer.
Vam Rhonegletscher im Nordoschtu vam Wallis fliässt är afangs im Taal gägu Südweschtu bi Brig, Vischp, Siders und Sittu verby. Z Martinach machut är än grobu 90-Grad-Bogu nach rächts (z Rottuchnew) und fliässt denn Richtig Nordu. Är ärgiässt schi z Le Bouveret inu Gänfärsee, wan är z Gänf widär värlaat. Nachär fliässt är dum Jura naa gägu Südu bis Culoz, wan är du Jura na Weschtu dürbricht. Bi Gordon machut är namal äs Chnüü gägu Nordweschtu.
Vegetazioon
Em Rottu naa chomund vili Obschtsorte agipflanzti, so zum Bispil Pfärsecha, Chriässini, Ämbrichi, aber öi Tomate und Ärdbeerlini.
Rottukorrektür im Wallis
Va 1863 bis 1893 isch d erschta Rottukorrektur gmachuti cho. Där Fluss isch im Underwallis in ds Flussbett igleitä wordu, so dass d Äbni het cheni biwirtschaftut wärdu.
Inne Jahru 1930 bis 1960 hent sch di Dämm ärhecht und äs Dopplprofil agleit.
Fascht nur no bim Pfynwaald het dr Fluss es natürlichs Bett.
Na du Ubärschwämmige vam 2000 hent sch z Jahr mit dä Planige fär die drittuschta Korrektür agfangu. Ds Ziil isch d Sichärheit z ärhechu und du Fluss widär natirlichär z gstaltu. Im März 2016 hät dr Grossrot vom Wallis dr Plan vo dr 3. Rhonekorrekzioon agnoo.
Zuzenhausen
Zuzenhausen (südfränkisch Zuzehause) isch e Gmeind in de Kurpfalz im hütige Bade-Württebärg und ghört zum Rhii-Neckar-Chreis.
Geographie
Zuzenhausen ligt im Elsenztal im nördliche Kraichgau. Bis uf Sinsheim sind s öppe 8 km. Hüt sind d Überbauige, wo zu de Gmeind ghört, uf beidne Site vo de Elsenz z finde, frühner isch numme de Teil öschtlich vo de Elsenz mit em alte Dorf und de Burg überbaut gsi. Nebem Dorf ghört au s Ghöft Schloss zu de Gmeind Zuzenhausen. De Gmeindsbann isch 1164 Hektare gross, vo dene sind 24,6 % bewaldet, 60,2 % landwirtschaftlich gnutzt und 13,4 % sind überbaut.
Biel/Bienne
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 28,7 % gläge.
Zuzenhausen
Geographie
Nochbagmeinde vo Zuzenhausen sind Meckesheim, Eschelbronn, Waibstadt, Sinsheim und Dielheim.
Biel/Bienne
Religion
42,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 29,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Zuzenhausen
Gschichd
Zuzenhausen isch in de Namesform Zozenhusen zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 769 gnennt. D Ortsherrschaft isch in dere Ziit bi de Chlöschter Lorsch und Hirsau gläge. Zämme mit de Meckesheimer Zent isch Zuzehuuse im 1330i an d Kurpfalz cho, wobi d Grundherrschaft bim Bistum Speyer gläge isch, wo s de Herre vo Vennige zum Lehe geh hei. De Venniger het sit em 14. Johrhundert en Teil vom Dorf ghört, ab em 1637i de ganz Ort. Bi de Uflösig vo de Kurpfalz im Johr 1803 isch Zuzenhausen zu Bade cho, wo's zerscht zum Bezirksamt Neckargemünd, ab 1813 zum Bezirksamt Sinsheim und spöter zum Landkreis Sinsheim ghört het. Sit de Kreisreform im 1973i isch Zuzenhausen en Teil vom Rhii-Neckar-Chreis.
Biel/Bienne
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2019 het s das Ergebnis ggää: SP 26,3 %, GPS 24,1 %, SVP 15,4 %, glp 9,0 %, FDP 7,9 %, BDP 3,9 %, EVP 3,2 %, CVP 2,5 %, PdA 1,9 %, EDU (inkl. DM) 1,2 %, Capaul 1,1 %.
Zuzenhausen
Verwaltig
Zuzenhausen het e Verwaltigsgmainschaft veryybart mit dr Stadt Sinsheim un dr Gmai Angelbachtal
Biel/Bienne
Legislative
Gmeindspresidänt vo Bieu isch dr Erich Fehr (SP) (Stang 2021).
Zuzenhausen
Verwaltig
Dr Burgermaischter isch dr Dieter Steinbrenner.
Biel/Bienne
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im März 2017 bi 6,0 % gläge.
Zuzenhausen
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Biel/Bienne
Sehenswürdigkeite
Sähenswert isch die guet erhalde Aldstadt. Chlini Gschäfter, lokals Gwerbe wie Metzgereie, Brockehüser, Restaurants füege sich samft in die historische Gasse i. Lüchtreklame si gnauso selte wie Filiale vu Grossverdeiler oder Nöibaute. Dr Stadtchilche am Ring giltet bsunderi Beachtig. Fer bsonderi Verdienste um dr Ortsbildschutz het Biel vum Schwyzer Heimetschutz anno 2004 dr Wakkerpriis erhalde.
Zuzenhausen
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Zuzenhausen ghert zum Sidfränkisch.
Biel/Bienne
Expo.02
Gmeinsam mit dä Städt Neueburg (Neuchâtel), Murte (Morat) und Yverdon-les-Bains isch Biu Gastgäber vo dr Schwyzerische Landesusstellig Expo.02 anno 2002 gsi. S Usstelligsgländ, wo me als "Arteplage" bezeichnet het, isch deilwiis uf em Bielersee, uf dr temporäre Plattform gsii.
Illyrische Sprache
D' illyrische Sproch isch e Sproch oder e Grupp vo Sproche gsi wo i dr Antike ufem weschtliche Balkan vo de illyrischi Stämm gsproche worre isch. S'Illyrische het zue de indo-europäischi Sproche ghört, isch aber üsserscht spärlich überliifert. S'Illyrische isch durch d'Romanisiirig vo de Illyrer un spöter durch d'Slaweyfäll usgstorbe; d'albanische Sproch chönnt aber e lebändigi Noochfolgersproch sy. Durch d'spärlichi Quellelag isch die Verwandtschaft aber unsicher un au e Herchumft vo dr albanische Sproch vo dr dakischi Sproch gilt als warschynlich (lueg unte).
Spure
D'illyrische Sproch het chuum schriftlichi Spure hinterlo un isch wege dem bsunders spärlich überliifert. S'isch bisher no kei ganzer illyrischer Satz gfunde worre; deswege sin d'einzige Quelle e handvoll vo Wörter wo i griechischi oder römischi Quelle überliifert sin. Usserdem sin mehreri Personename überliifert.
Über d'illyrische Grammatik isch praktisch gar nüt bekannt; numme dass d'indo-europäische Fäll erhalte gsi sin isch sicher.
Sprochwüsseschaftlichi Yteilig
Usser dass s'Illyrische e indo-europäischi Sproch gsi isch isch nüt sicher. Sprochwüsseschaftler sin sich nüt emol einig ob Illyrisch e Kentum oder e Satem Sproch gsi isch; d'meischti Spure düte allerdings uf e Centum Sproch hi. Au ob s'Illyrische ei einzigi Sproch oder e Familie vo verwandti Sproche gsi isch, isch nüt eidütig chlärt.
D'Verwandtschaft zwüschem Illyrischi un dr thrakischi Sproch/dakischi Sproch isch ebefalls nüt chlor. Im früehi 20te Johrhundert isch mer vonere enge Verwandtschaft zwüsche de zwo Sproche usgange; us Mangel a Beweis wird die Theori inzwüsche aber abglehnt. Hüt werre d'zwo Sproche separati Sprochfamilie innerhalb vo de indo-europäische Sproche zughordnet.
Als Gränz zwüsche de Illyrer un de Thraker wird dr Fluss Drini aagsehe, allerdings cha mer kei scharfi Trennlinie zwüsche de zwo Gruppe ziehe.
Ebefalls vorgschlage worre isch e Verwandtschaft zwüsche Illyrisch un Messapisch, wo i Süditalie gsproche worre isch. Die Theori stützt sich uf archeologischi Ähnlichkeite zwüsche mesapischer un illyrischer Chultur un ähnlichi Personename.
Usserdem hen andri Sproche s'Illyrischi beyflusst:
Wenn oder ob s'Illyrischi vum Balkanromanisch – oder Dalmatische Romanisch entgültig verdrängt worre isch, isch nüt chlor. I de Chüschteregione isch d'Romanisiirig schnäller vürschi gange während sich im Landesinnere un em Hochland s'Illyrische lenger ghalte het. S'Illyrischi isch entweder irgetwenn zwüsche dr Zitwende un de Slaweyfäll usgstorbe oder aber het sich im Albanischi erhalte.
Verwandtschaft vo Albanisch un Illyrisch
Wyl d'albanische Sproch kei näheri Verwandte unter de indo-europäische Sproche het gange mangi Sprochwüsseschaftler devo us dass d'Sproch uf s'Illyrische zrugggoht.
Allerdings bedüte d'archeologischi Fünd jo numme dass d'Bvölkrig nüt verdrängt worre isch, über e Kontiunität vo dr Sproch seit des nüt us. Au dass d'Quelle über e möglichi Ywandrig schwyge isch nüt bsunders merckwürdig; d'byzantinischi Schryberling hen sich zu derre Zit vorallem um d'Araber Sorge gmacht un de Balkan total ignoriirt. Usserdäm ergäbe sich wyteri Problem:
Deswege verdräte mangi Sprochwüsseschaftler un Historiker e zweiti Theori. D'albanische Sproch isch derre Theori nooch zwar vum Illyrische abgleitet, aber nüt vo däm Illyrisch wo im hütige Albanie gsproche worre isch. Derre Theori nooch sin d'Illyrer wo nördlich vo dr Jireček Linie gwohnt hen (also unter latiinischem un nüt griechischem Yfluss) wegem Drugg vo de Slawe i de Süde abgwandert un hen sich mit de dörtige Illyrer vermischt.
Allerdings cha mer au die Theori weder beweise noch wiiderlege wyl vo dr illyrischi Sproch ebe fascht nüt überliifert isch.
Albanisch, Romänisch un Dakisch
Die Theori wird durch mehreri Überlegigi gstützt:
Die Theori erchlärt de Ursprung vo dr albanischi Sproch zimli plausibel; uf Grund vo dr spärliche Quellelag isch allerdings praktisch jedi Theori Spekulation.
Usser denne zwo Möglichkeite (Illyrer oder Daker) chömme au no andri Volksgruppe i Frog wo früeher ufem Balkan gsiidelt hen.
König
In dr Rangornig vo dr internationale Diplomatii stöhn König grad under de Kaiser. Em wiiblige Pendant vom König sait me Königin, e Begriff, wo ehrehalber au für d Frau vom ene regierende König bruucht wird. Manne vo regierende Königinne bechömme im Allgemeine Titel wie Brinz.
Sprochligs
S Wort "König" chunnt us em Germanische (kuningaz) über s althochdütsche kuning und s middelhochdütsche künic. In de romanische Sproche wird dr equivalänt Titel vom latiinische rex abgleitet. D Slawe leite ihri Herrschertitel vo de Näme vom Karl em Grosse und em Julius Cäsar ab. In andere Sproche git me em Dräger vo dere Funktion Titel wie lugal (Sumerisch), melech (Hebräisch), basileus (Griechisch), malik (Arabisch), raja (Sanskrit). Für e König vom Alte Ägypte brucht me hüte s Wort Pharao, wo sich dank dr Bible in ähnliger Form in alle europäische Sproche iiheimisch gmacht het.
Gerhart Hauptmann
Dr Gerhart Johann Robert Hauptmann (* 15. Novämber 1862 z Ober Salzbrunn in Schlesie; † 6. Juni 1946 z Agnetendorf/Agnieszków in Schlesie) isch e dütsche Dramatiker und Schriftsteller gsi. Er gältet as dr bedütendsti dütsch Verdräter vom Naturalismus, het aber au anderi Stilrichdige in sim Schaffe integriert. Im Joor 1912 het er dr Nobelbriis für Litratuur überchoo.
Lääbe und Wärk
Vo 1880 bis 1882 het dr Hauptmann in dr Bildhauerklass vo dr Königliche Kunst- und Gwärbeschuel z Breslau studiert. AS bildhauer het er kä Erfolg gha und het denn an dr Königliche Akademii Dresde Zäichne afo leere und bald druf Gschicht an dr Universidäät Berlin. Abschlüss het er käini gmacht. Am 5. Mai 1885 het er d Marie Thienemann ghürootet, won em sini Studie mööglig gmacht het.
1889 isch er uf Charlottenburg bi Berlin züüglet und het die „novellistischi Studie“ Bahnwärter Thiel (1888) gschriibe und s Drama Vor Sonnenaufgang (1889), won en dank eme Theaterskandal um dr Isidor Kastan bekannt gmacht het, und Das Friedensfest (1890).
1891 isch er uf Schreiberhau im schlesische Riisegebirg go lääbe. Einsame Menschen (1891) isch entstande, d Komödie Kollege Crampton (1891) und Der Biberpelz (1893), wo s äinzige Drama gsi isch, won er din die gsellschaftlige Aspäkt vom Naturalismus erfolgriich iigaarbäitet het. Bi de Kritiker isch s Stügg aber schlächt aachoo. Mit Die Weber het dr Hauptmann denn dr Durchbruch gschafft.
1904 het er sich lo schäide und bald druf sie Gliebti, d Margarete Marschalk, ghürootet. 1905 isch er Mitgliid vo dr Berliner Sekzion in dr Gsellschaft für Rassehügiene vom Alfred Ploetz worde.
1910 isch si erst Roman Der Narr in Christo Emanuel Quint erschiine, 1912  Roman Atlantis, wo im Joor druf verfilmt worde isch.
Noch em Chrieg isch er in die pazifistischi Kolonii Monte Verità bi Locarno go lääbe. Im Till Eulenspiegel het er e baar Joor spööter em Pazifist und Lääbesreformer Hans Paasche (1881–1920), wo vo fanatische Nazionaliste umbrocht worde isch, e dichterischs Dänggmol gsetzt. Im Novämber 1918 het er sich im Berliner Tageblatt öffentlig mit dr Republik solidarisiert.
Wo d Nazionalsozialiste 1933 an d Macht choo si, het dr Hauptmann am 16. Merz e Loyalidäätserklärig vo dr Dütsche Akademii vo dr Dichdig underschriibe. Im Summer het er d Mitgliidschaft in dr NSDAP well, isch aber abgleent worde. D Nazi häi im Hauptmann si Popularidäät usgnützt, si em aber kritisch gegenübergstande und häi meereri vo sine Wärk nid nöi uusegee oder lo verfilme.
1944 isch si groosses Alterswärk, d Atriide-Tetralogii erschiine, won er vier Joor lang dra gschafft het und wo d Iphigenie in Delphi, Iphigenie in Aulis, Agamemnons Tod und Elektra umfasst. Im August 1944 het en dr Adolf Hitler in d Liste vo de Gottbegnaadete ufgnoo und in as äine vo de säggs wichdigste Schriftsteller in d Sonderliste vo de unersetzlige Künstler ufgnoo, was dr Hauptmann vo alle Chriegsverpflichdige befreit het.
Am 6. Juni 1946 isch dr Hauptmann z Agnetendorf/Agnieszków gstorbe, bevor en die polnischi Regierig het chönne uswiise, aber si Liiche isch erst mee as e Mooned uf Dütschland gschiggt worde..
Abreschviller
Abreschviller (Patois Abrechoui, lothr. Elwechwiller, ditsch Alberschweiler, 1941–44 Albersweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Abreschviller lijt àm Rànd vun dr Vogese àn dr Rote Sààr uf re Heche zwìsche 273 un 968 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere d Ortsdeil La Valette, Charlot, Les Deux Rivières, Grossmann un Grand Soldat (dt. Soldatenthal).
Gschìcht
Abreschviller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 715 àls Ermenbertovillare, 1015: Elberswylel.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Abreschviller ìsch. Abreschviller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Abreschviller ghert zem Lorrain.
Entstehung des Mondes
D' Entstehig vum (Erd)mo wird sit Johrhunderte vu Wisseschaftler diskutiert. Sit Middi vu dr 1980er Johre het sich d'Asicht durgsetzt, dass dr Mo nooch eme sitliche Zämmestoss vu dr Proto-Erde mit eme ebba marsgroße Körper entstande isch (S'Präfix „Proto-“ verdütlicht, dass es sich noch um d'Vorläufer während dr Entstehig handelet un nit um d'Himmelskörper, wie mir si hüt chänne). Debi isch vil Materie in e Umlaufbahn zruckgworfe worre, wo sich sich innerhalb vu e baar hundert Johre dr Mo drus gformt het (Kollisionshypothese). Mer spricht us mehrere Gründe au vu dr Entstehig vum Erde-Mo-System. Zum eine git's im ganze Sunnesystem (mit Usnahm vum Plutomond Charon) kei wittere Mond, wo e ähnlichi Grössi im Vergliich zum umchreiste Planet ufwiist. Zum andere isch au dr Bahndrillimpuls vum Mo viil höcher wie bi alle andere Mönd, wiiderum mit Usnahm vum Charon. Obwohl sich d'Entwicklig vum Pluto-Charon-System in ere sehr chüehle Region vum Sunnesystem abgspilt het, got e au dert e zuenämmendi Azahl vu Astronome wie au bim Erdmo vum e Impakt bi dr Bildig vum Charon us, bsunders sit dr Entdeckig vu zwei nöie, chleine Plutomönd in dr Charon-Bahnebeni im Spotjohr 2005.
Entstehig vum Sunnesystem
D'Entstehig vum Sunnesystem het mit em gravitative Kollaps vu ere Gaswolke agfange, us dere d'Sunne als massivs Zentrum hervorgange isch. Us em verblibende Material (Gas un Staub) hän sich chleini Planetesimale bildet, us sälle wiiderum d'Planete. In dr Folg sin die meiste Planetesimale entweder uf d'Planete gstürzt oder sin dur sälli ins usser Sunnesystem (Kuipergürtel un Oortschi Wolke) oder sogar us em Sunnesystem nus gschlüderet worre.
Entstehig vum Mo
Sowit bekannt, stamme die erste Iberlegige iber d'Entstehig vum Mo, wo mer als Vorläufer vu dr Ifanghypothese betrachte cha, vu René Descartes. Si sin erst 1664, langi Zitt nooch im Descartes sinem Dod, publiziert worre.
Moderni Hypothese
Iber d'Entstehig vum Erde-Mo-System sin sit em 19. Johrhundert mehreri Hypothese entwicklet worre. Sälli sin im Wesetliche
E guets Modell muess nit nu physikalisch möglich si, sundern muess au mit dr Eigeschafte vum Mo beziegigswiis vum Erde-Mond-System veribar si un sälli wenn möglich sogar erchläre:
Abspaltigshypothese
D'Abspaltigshypothese isch vum George Darwin, dr Suhn vum Charles Darwin, 1878 entwicklet worre. Demnooch het d'Erde in ihrer Früehphasi so schnell rotiert, dass sich dur Instabilitäte e Deil abglöst un dr Mo bildet het. 1882 het dr Geologe Osmond Fisher d'Feststellig dezuefüegt, dass dr Pazifisch Ozean die hüt noch sichtbar Narbe vu dere Abspaltig darstellt.
Diskussion
So e Ruslösig us dr extreme Äquatorwulst erchlärt rächt guet d'Grössi vum Mo. Au si gringeri middleri Dichti isch demit vereinbar, denn si entspricht dr Dichti vum Erdmantel. Nooch nöiere Forschige het d'Erde früeher datsächlich schneller rotiert, des heisst d'Däg sin früeher chürzer gsi; es git aber kei sinnvolli Erchlärig fer die hoche Rotationsgschwindigkeite (Dageslängi vu ca. 2,5 h), wo fer dr hütig Gsamtdrillimpuls vum Erde-Mo-Systems nötig gsi wäre. Au d'Vorstellig, dass dr Pazifik d' Narbe vu sällere Abspaltig darstellt, isch dur d'Plattetektonik widerlegt. D'Bahnebeni vum Mo isch zuedem vil z'starch gege d'Äquatorebeni vu dr Erde gneigt. In Hisicht vu dr Roche-Gränze blibt offe, wie dr Mo dr zerstörerische Gezittechräfte vu sällem Noochberiich entchumme si soll. Des wittere git es kei plausibli Erchlärig fer s'Defizit bi liicht flüchtige Elemente.
Ifanghypothese
D'Infanghypothese isch 1909 vum Thomas Jefferson Jackson See vorgschlage worre. Si besait, dass sich dr Mo als eigeständigs Planetesimal am e andere Ort im Sunnesystem bildet het un bi ere enge Begegnig mit dr Erde igfange worre isch.
Diskussion
D'Ifanghypothese cha dr hoch Drillimpuls vum System sowie dr Underschid vu dr Dichti vu dr Erde un vum Mo sehr elegant erchläre. Si erforderet aber e sehr spezielli Ifangbahn, die e grosse Zuefall bedütet. Zuedem müesst dr Mo e churze Itritt in d'Roche-Grenze iberstande ha, was bislang nit erchlärt werre cha. Au macht sälli Hypothese keinerlei Ussag dorüber, worum dr Mo sowohl bi liichtflüchtige Elemente als au bi Iise e Defizit gegeniber vu dr Erde het. Bi dr Ähnlichkeit vu dr isotopische Zämmesetzig schitteret d'Hypothese völlig.
Schwesterplanet-Hypothese
D'Schwesterplanet-Hypothese isch 1944 vum Carl Friedrich von Weizsäcker entwicklet worre, wesetlichi Vorarbeite fer d'Stabilität stamme vum Édouard Albert Roche. Dr erste, rein qualitativ Entwurf het dr Immanuel Kant verfasst. In sinere Kosmogoni vu 1755, im erste naturwisseschaftliche Erchlärigsversuech vum Ursprung vu dr Himmelskörper, hän sich Erde un Mo us ere gmeinsame Verdichtig vum präsolare Urnäbel direkt zu eme Doppelplanet bildet. D'Hauptmasse vu dr lokale Verdichtig het sich zue dr Erde verdichtet un us dr verblibene Staubhülle het sich dr Mo bildet.
Diskussion
Wenn sich Erde un Mo eng bienander entwicklet hän, no isch es absolut uverständlich, worum sich d'Dichti beziegigswiis dr Adeil vu liichtflüchtige Elemente sowie vu Iise bi dr Erde un bim Mo so starch underschiide. Fer dr hoch Adeil vum Bahndrillimpuls vum Mo im Vergliich zum Drillimpuls vu dr Erde selber git es keini plausibli Erchlärig. Au die 5 Grad grossi Neigig vu dr Mondbahnebeni gege d'Bahnebeni vu dr Erde wird demit nit begriiflich.
Öpik-Hypothese
Dr Ernst Öpik het 1955 e Hypothese vorgschlage, wo mer zwische dr Abspaltigs- un dr Schwesterplanet-Hypothese iordne cha. Die vume Ringsystem us igfangene Gsteinstrümmer umgäbe Proto-Erde het sich im Laufe vu ihrer Entwicklig dur die permanente Ischläge uf ca. 2000 °C ufgheizt un het grossi Materiemenge wiider abgä. Während dr Sunnewind die liichtere Elemente wegblose het, sin die schwerere kondensiert un hän zämme mit Deile vum Ringsystem dr Proto-Mo bildet. Sälli Ufheizig isch erst in ere spote Phase vu dr Erdentstehig erfolgt, so dass dur e bereits usbildete Erdchern dr Andeil vu Iise in dr Mantelschichte vu dr Proto-Erde scho dütlich verringeret gsi isch.
Diskussion
Sälli Hypothese isch sehr guet mit dr beobachtete geochemische Eigeschafte vum Mo vereinbar, d'Impulsprobleme vu dr Schwesterplanete-Hypothese besten aber uveränderet. Usserdem stellt sich do d'Frog, worum säll numme bi dr Erde passiert si soll un nit au bi dr andere innere Planete - wo alli keini Mönd hän. (D'Marsmönd sin e bsundere Fall).
Vili-Mönd-Hypothese
Im englische Sprochruum als many-moons hypothesis bezeichnet, het sälli Hypothese e churzzittige Popularität erläbt, noochdem si 1962 vum Thomas Gold vorgschlage un in dr druffolgende Johre vum Gordon MacDonald formalisiert worre isch. Grundlegender Gedanke isch, dass es fer d'Erde eifacher isch, mehreri chleini als e grosse Himmelskörper izfange.
Wenn no sex bis zehn chleini Mönd vu dr Erde igfange werre un sälli umchreise, so wandere d'Bahne vu sälle Mönd ufgrund vu dr Gezittewirkig nooch usse. Im Lauf vu ere Milliarde Johre stosse die chleine Mönd no zämme, un us dr Bruchstücker entstot dr Erdmo.
Diskussion
Sälli Hypothese isch dur d'Gsteinsprobe vu dr Apollo-Missione (isotopischi Zämmesetzig) widerlegt worre. Au isch nit plausibel, worum d'Vereinigig vu viile Monde zu eme einzige, ugwöhnlich grosse numme bi dr Erde abgloffe si soll, während dr Mars witterhi zwei separati winzigi Mönd het un die innere Planete asuschte iberhaupt keini Mönd besitze. Dr lang Zittruum, wo fer e Gezittechraft-basierende Vereinigigsprozess azsetze wär, liess erwarte, dass die innere Planete immer noch vu ere Fülli vu chleinere Monde umchreist werre, bi dene d'Vereinigig (noch) nit stattgfunde het.
Kollisionshypothese
D'Kollisionshypothese isch vum William K. Hartmann un vum Donald R. Davis 1975 entwicklet worre. Nooch dere Hypothese isch in dr Früehphase vu dr Planeteentwicklig e ebba marsgrosse Planetoid, wo nooch dr Mueder vu dr grichische Mondgötti Selene biswiile Theia gnennt wird, mit dr Proto-Erde, wo domols scho ebba 90% vu ihrer hütige Masse gha het. D'Kollision isch nit zentral erfolgt, sundern fast striifend, so dass grossi Materiemenge bestehend us Deile vum Mantel vum Impaktkörper un vum Erdmantel ime Erdorbit weggschlüderet worre sin. Us sälle Trümmer het sich innerhalb vu wäniger wie eim Dag dr Proto-Mo bildet. In chnapp 10.000 Johre het er sich zum Mo verdichtet un d'Erde ime Abstand vu rund 60.000 km umchreist.
D'Entwicklig vu dere Hypothese wird im Folgende usfüehrlicher erlüteret, wil säll Szenario die hüt vorligende Fakte am beste beschribt.
Entstehigsgschichte vu dr Kollisionshypothese
Dr erste Vorschlag, dr Ursprung vum Mo in ere kosmische Katastrophe z'sähe, het sich 1946 in ere Veröffentlichig vum Reginald Aldworth Daly in dr Proceedings of the American Philosophical Society gfunde; si isch, under anderem au ufgrund vu dr churz denooch verbreitete Hypothese vum Immanuel Velikovsky, ubeachtet bliibe.