cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eugène Müller
Dr Eugène Müller (* 31. Oigschd 1861 ìn Ranspach; † 14. Jan'r 1948 ìn Stràßbùrig) ìsch a frànzeescher Senator ùn Abgaordnetd'r, ditscher Landtagsabgeordnetd'r sowia Domkapitülar fùm Stàsbori'r Menschd'r, Theologie profas'r an d'r Stràsboria'r Theologie Fakültät gse. Eugène Müller hàt drei Briad'r kà, d'r Prosper, Mär ( maire ) fùn Ranspach, 1923 verstorwa, Jacques Mär fùn Ranspach noch'm Tod fùn Prosper Müller ùn Wert, Joseph Müller. D'r Germain Müller, Kabaretischt 'm Barabli ìsch a Enkel vom Prosper gse.
Kloster Fahr
de Konvänt
As Schriftstelleri isch d Schwöschter Maria Hedwig (1919–2011) under em Name Silja Walter bekant. Si hät au Mundartwärch gschribe.
Eugène Müller
Reda fùm Eugène Müller ùf ditsch
17. jan'r 1913: «Ich selbst bin ein geborener Franzose und habe mich dessen nie geschämt, ja ich bin stolz darauf und freue mich darüber … Ich bewundere all den Reichtum, all die Herlichkeit, all das Wunderbare, das die französische Kultur in sich birgt. Ich bin auch glücklich, ein Kind dieser Kultur zu sein und ich würde es bedauern, wenn es mir nicht gegeben gewesen wäre, wenigstens in bescheidenem Maße, an den Schätzen des französischen Geistes meinen eigenen Geist zu bereichern. Darf ich das nicht noch in einem höheren Sinne von unserem Lande sagen? Diese Kultur hat unser Volk sicherlich nicht bloß äußerlich berührt, nein, sie hat tiefe Spuren in der Seele unseres Volkes zurückgelassen. Diese Spuren wollen wir erhalten wissen. Wir wollen dazu beitragen, daß sie nicht verloren gehen.» Us Zeuge seiner Zeit fùm Joseph Zemb (Editions Alsatia, Kolm'r 1960).
Kloster Fahr
de Konvänt
Im Johr 2016 hät sich s Chlooschter idiell am Projekt Chile mit* de Fraue betailigt. Do dezue hät e Pilgerreis ghört, wo d Priorin Irene Gassmann de Wäägabschnitt vo Assisi bis uf Rom mitgloffe isch.
d Hüüser vom Chlooschter
S Chlooschter Fahr isch wien es chlises Dorf. Mit sine Konvänthüüser näbed de Chile und de andere Geböid innerhalb vo de Chlooschtermuur. Grad näbedra häts alles, wo für s Läbe vo de Gmeinschaft nötig gsi isch. Die schöni alti Bougruppe stoot im Bundesinventar vo de schützenswärte Ortsbilder ISOS.
Eugène Müller
ewer d'franzesch mehrkütüralität
Grand amateur et connaisseur des vins français il s’adresse en ces termes à ses collègues de l’Assemblée (1920): «L’éclat et la gloire de nos vins si différents les uns des autres repose sur la diversité des terroirs dont ils sont issues et sur le soin que leur porte le vigneron à les conserver purs et sans mélange. Qui aurait l’idée de verser les vins de Bourgogne, de l’Alsace, de la Champagne et du Bordelais dans un même tonneau et de produire ainsi un vin français homogène et unifié? C’est exactement ce que fait notre constitution en dédaignant la particularité et l’âme unique de nos provinces.»
Kloster Fahr
d Hüüser vom Chlooschter
A de Muure vo der Chlooschterchile cha me grossi farbigi Moolereie gseh und de Chileruum innen isch riich usgschmückt.
Eugène Müller
Politischi Kàrrier
Nàtionàli Màndàt
Kloster Fahr
d Hüüser vom Chlooschter
Bim Chlooschter sind öppe zwänzg Näbehüüser, so wie d Propschtei, s St.-Anna-Chapeli, s Wirtshuus, die alti Müli, e Trotte, s Schuelhuus vo de ehmolige Pürinneschuel und no meh. Do devo stönd es paar uf zürcher Bode.
Fortaleza Esporte Clube
Fortaleza Esporte Clube isch ä Fuesballverein in da brasilianischa Stadt Fortaleza. Er isch am 18. Oktober 1918 gründet worde. In der Saison 2013 spiilt er in der Série C, der dritte Liga z Brasilie.
Schtadion
Dr Fortaleza schpylt sini Häimschpyl im "Alcides Santos Castelão", wo men em im Allgemäine churz "Castelão" säit. S Stadion isch am 11. November 1973 iigweit worde und het Blatz für öbbe 60'000 Zueschauer.
Komi (Sprache)
Komi (Eigebezeichnig коми кыв – komi kyv) ghört zum permische Zwyg vo de finno-ugrische Sproche und isch dodemit e Uralischi Sproch. Es wird vor allem in de Republik Komi (re Deilrepublik im Nordweste vo Russland) gschwätzt, wo's e regionali Amtssproch isch, z Nordeuropa und Nordsibirie wird's aber (bsunders vo de Chante, Manse und Nenze) als Verchehrssproch benutzt. Di nöchste Verwandte sin s Permjakisch und s Udmurtisch. Im Johr 2002 hät's z Russland zämme mit em Komi-Permjakische 311'600 Komi-Sprächer gee; dodevo hän 217'316 Komi und 94'328 Komi-Permjakisch gschwätzt.
D'Sproch hät sich uss em Altpermische entwickelt; im 14. Johrhundert isch si zum erschte Mol als Liturgysproch benutzt worre und mer hät e Rächtschrybig festglegt. Im 17. Johrhundert isch di kyrillischi Schrift ygfiehrt worre; si wird sither und bis hüt benutzt (abgseh vo-n-re churze Periode, wo s latynisch Alphabet benutzt worre isch). Literatur uff Komi git's sit em 19. Johrhundert.
D'Sproch hät 10 Dialäkt; vo sälle isch s Prisiktivkarisch, wo in de Umgebig vo de Hauptstadt Syktywkar gschwätzt wird, d'Schriftsproch. Underschyd git's bi de Phonem l und v und bi de palatale d/t.
Alphabet
Im 14. Johrhundert isch für s Komi s altpermisch Alphabet ygfiehrt worre, wo de Stefan vo Perm ygfiehrt hät. Dodemit hät s Komi abgseh vom Ungarische di ältsti Schribdratition vo de finno-ugrische Sproche.
1695
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Albert Camus
De Albert Camus (1913–1960) esch en bekannte französische Schreftsteller gsi.
Komi (Sprache)
Alphabet
S hüttig (kyrillisch) Alphabet:
Albert Camus
Läbe
Er esch am 7. Novämber 1913 e Mondovi (Algerie) uff d Wält cho. Im Zweite Wältchrieg het er zum französische Undergrund ghört und het ghulfe däm si Ziitig, dr Combat, z gründe. Näbe philosophischen Essays hed er onteranderem d Roman "Der Fremde" (1942), "Die Pest" (1947) ond "Der Fall" (1956) gschrebe.
Komi (Sprache)
Alphabet
А/а, Б/б, В/в, Г/г, Д/д, Е/е, Ё/ё, Ж/ж, З/з, И/и, І/і, Й/й, К/к, Л/л, М/м, Н/н, О/о, Ӧ/ӧ, П/п, Р/р, С/с, Т/т, У/у, Ф/ф, Х/х, Ц/ц, Ч/ч, Ш/ш, Щ/щ, Ъ/ъ, Ы/ы, Ь/ь, Э/э, Ю/ю, Я/я
Usserdem git's d'Digraphe Дз/дз, Дж/дж und Тш/тш.
Albert Camus
Läbe
Am 4. Januar 1960 esch de Albert Camus i de Nöchi vo Villeblevin (be Sens) gstorbe.
Philosophii
Siini Wärk ghöre zwar nit zur existenzialistische Literatur, stöhn dere aber wältaschaulig nooch. Me git siiner Philosophii d Bezeichnig „Philosophii vom Absurde“, wo s Gfüehl vom Absurde drvo stammt, ass dr Mensch Sinn suecht und d Wält ohni Sinn isch. Er het die in siine Essays Le Mythe de Sisyphe (1944, dt. Der Mythos von Sisyphos) und L'Homme révolté (1951, dt. Der Mensch in der Revolte) klar gmacht. Si chunnt au in siine andere Wärk zum Usdruck.
Komi (Sprache)
Alphabet
== Ussproch ==
Underschyd zwüsche Komi und Udmurtisch
Zwüschem Komi und de nöcher verwandte Sproche folge d'Underschyd bstimmte Regle. Dodurch chönne d'Sprächer vo verschydene Sproche enand verstoh.
Gmeinsamkeite zwüschem Ungarische und em Komi
Es git no öbbe 2000 Wörter, wo d'Verwandtschaft vom Ungarische mit em Komi zeige. Di beide Sproche hän sich vor 2000 bis 3000 Johr vo-n-enand abgspalte.
Peter Merian-Brücke
D Peter-Merian-Brugg isch e Brugg über d Gläis vo dr SBB vom Gundeli-Kwardier zum Dalbe-Kwardier in dr Stadt Baasel.
D Underfüerig
Wil s Gundeli vo de Iisebaangläis vo dr Innestadt abgschnitte gsi isch, het mä vo dr Postestell Baasel 2 us en Underfüerig baut. Dere häi d Lüt «Loch» gsäit oder au «Dunnell», au wenn s gegen oobe gar nid zue gsi isch. E Brobleem vo dere Underfüerig isch gsi, ass wenn s fest gräägnet het, mä nüm duure chönne het. Die Underfüerig isch üüberflüssig worde, wo mä 1901 öbben am gliiche Blatz d Peter-Merian-Brugg baut het, und nume no dr Iigangsdoorbooge isch übrig von ere. Dä het mä zuegmuurt und 1902 dr Kroonebrunne drvoor ufgstellt, wo früener emol an dr Schiffländi gstanden isch.
D Brugg
D Brugg vo 1901 isch noo di noo für e Vercheer drüüber e chli chlii worde und vor allem lit si z dief für e modärn Zuugverkeer, wo unde duure sötti und wil mä im Baanhoof no nöiji Gläis und Perron het welle, het mä e Nöibau afo blaane.
Kuss
Es Müntschi (in andere Regione au Chuss, Schmatz, Schmutz) isch, we me mit de Lippe e Person oder e Gägeschtand berüert. Das macht me uf der ganze Wäut, aber d Bedütig isch vo Kultur zu Kultur verschide.
Zum Grüesse
Im Familie- oder Bekanntkreis isch es i viune Gägende üeblech, sech mit eim oder mehrerne Müntschi uf d Backe ds begrüesse. Im alemannische Rum gitt me sech i dene Gebiet, wo am Wäutschland neecher sy, drü verteilt uf beidi Backe, i angerne Orte sy o zwöi oder eis Müntschi üeblech. Im alemannische Ruum begrüesse sech meischtens Maa u Frou oder Frou u Frou mit Müntschi, säutener zwe Manne. I angerne Kultuure begrüesse sech nume d Manne mit Müntschi während das de Froue verbotte isch. Während sech ir Dütschschwytz e Maa un e Frou, we si sech ds erschte Mau begägne, ender nume mit emne Händedruck begrüesse, gäbe sech die Wäutsche o scho denn drü Müntschi.
Päärli begrüesse sech im zentralalemannische Rum hüüfig mit emne Müntschi uf ds Muu. Das mache mängisch o di Junge, o we si nid zäme sy.
Zum Gärnha
Mit emne Müntschi chame Gfüeu wi Zueneigig, Liebi, Verlange oder Erregig usdrücke. Je nach Muntsch bruucht me derzue d Lippe oder d Zunge. D Lippe u d Zunge si sehr empfindlech, so das bim Müntschele vor auem ds Gschpüri zum Zug chunnt, was o erklärt, werum mes aus ìntiim empfindet.
Zum Proschte
Mängisch gäbe sech Päärli bim Proschte hurti es Müntschi uf ds Muu.
Friedensnobelpreis
Dr Friedensnobelpriis isch e Uuszeichnig für bsunderi Verdienscht i dr Friedensarbet. Er isch, wie au di andere Nobelpriise, vom schwedische Erfinder und Induschtrielle Alfred Nobel gschtiftet worde. Die Uuszeichnig wird sit 1901 jedes Jahr am Todestag vom Alfred Nobel, em 10. Dezember, z Oslo verliehe.
Grundlaag vom Friedensnobelpriis
Dr Friedensnobelpriis gaht zrugg uf s Teschtament vom 1896 verschtorbene Alfred Nobel, i dem er über d Verwendig vo siim Vermögen in Höchi vo öppe 31 Millione schwedische Chrone verfüegt hät. Das Geld isch inere Schtiftig aagleit wirde, wo vomene Rat vo sechs Direktore gleitet wird und nach dr Prüefig vom Teschtament 1898 iigsetzt worde isch. D Nobelpriise werded nach em Teschtament us de Zinse vom Fonds bildet. In fünf gliich grosse Teile werded si a di verschiedene Diszipline vergeeh. Nebed em Friedensnobelpriis sind das d Bereich Medizin und Physiologie, Physik, Chemie und Literatur. Dr Nobelpriis für Wirtschaftswüsseschafte isch nöd im Teschtament verankeret und wird erscht sit 1969 als Gedenkpriis vo dr schwedische Riichsbank zuesätzlich vergeeh.
Zur Vergaab vom Friedensnobelpriis heissts im Teschtament:
Dur die Feschtlegig isch dr Friedensnobelpriis zur weltwiit erschte Uuszeichnig für d Arbet i dr Friedensbewegig worde.
Kuss
Ds Bier
Ds „Bärner Müntschi“ isch es ungfiuterets naturtrüebs u liecht hopfigs Bier vor Brauerei Felsenau. Es chunnt i urtümleche Fläschli mit Büguverschluss derhär.
Friedensnobelpreis
Grundlaag vom Friedensnobelpriis
Andersch als bi allne andere Nobelpriise, wo in Schtockholm vergeeh werded, erfolgt d Verleihig im Rathuus vo dr norwegische Hauptschtadt Oslo. Dr Priisträger vom Friedensnobelpriis wird vomene fünfchöpfige Komitee, em Norwegische Nobelkomitee, uusgwählt. D Mitglieder vom Komitee werded vom norwegische Parlament, em Storting, ernännt.
D Ursach für das liit darin, dass zu Nobels Lebziite Schwede und Norwege vereinigt gsii sind und ussepolitischi Frage nur dur s schwedische Parlament entschiede worde sind. De Nobel selber hät nie erchlärt, warum er de Priis nöd wie alli andere in Schwede vergeeh laa hät welle. Mer gaht allerdings devoo uus, dass er dr Meinig gsii isch, s norwegische Parlament, wo nur für d Innepolitik verantwortlich gsii isch, wär Manipulatione dur d Regierig weniger schtarch uusglieferet. Dezue chunnt, dass de Alfred Nobel de norwegischi Autor Bjørnstjerne Bjørnson sehr gschätzt hät und er sich drum für Norwege als Ort für d Verleihig vom Priis entschiede hät.
De Alfred Nobel hät usserdem i siim Wille feschtghalte:
S Nobelpriiskomitee
S Komitee zur Vergaab vom Friedensnobelpriis beschtaht us fünf Persone, wo vom norwegische Parlament uusgwählt und ernännt werded. Die Uuswahl gilt für en Ziitruum vo sechs Jahre, wobii d Mitglieder au wiedergwählt werde chönnd. Di politischi Zämesetzig vom Parlament schpieglet sich debii naturgemäss au i dr Zämesetzig vmo Komitees wider. S Komitee selber wählt us siine Reihe de Vorsitzendi und dem siin Schtellverträter. Dr Direktor vom Nobel-Inschtitut schtellt de Sekretär vom Komitee dar. Obwohl es sich debii nödt um e Vorgaab handlet, sind bislang alli Vertreter vo dem Uusschuss Norweger gsii.
S Komitee isch i siinere Entscheidig vollkomme unabhängig vo üssere Iiflüss. D Sitzige müend nöd protokolliert und Entscheidige nöd grechtfertigt werde, au dänn nöd, wenns zu gegesätzliche Meinige chunnt. Entschprechend ninnt s Komitee au i dn nach dr Vergaab folgende Diskussione nie Schtellig zur Entscheidig.
Bis 1936 händ au Mitglieder vom Parlamentes zu Vertreter vom Komitee gwählt werde. Das hät sich nach dr Vergaab vom Friedensnobelpriis an düütsche Widerschtandskämpfer Carl von Ossietzky gänderet. Die Vergaab isch vo Düütschland und bsunders vom Adolf Hitler scharf verurteilt worde und als Akt vonere aggressive Ussepolitik vo Norwege gegenüber em Düütsche Riich gwertet worde. Sitdem häts kei Abgeordneti meh geeh i dem Uusschuss. 1977 isch d Regle insofern nomal verschärft worde, dass kei Mitglieder us regierigsnahen Uusschüss zueglaa werded, ziitgliich mit dr Namesänderig vo "Nobel-Komitee vom norwegische Parlament" in "Norwegischs Nobel-Komitee".
Di aktuelli Bsetzig beschtaht sit 2018:
Zuzwil BE
Züzwiu (amtlech Zuzwil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Züzwiu isch es Dorf im öschtleche Teil vom Rapperswiler Plateau. D Gmeindsflächi bsteit us 66,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 25,9 % Waud u 7,5 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Ifwiu, Iegischtoorf, Deisswiu, Rapperswiu u Bangerte.
Friedensnobelpreis
S Nobelpriiskomitee
Als Direktor vom Nobel-Inschtitut und demit Sekretär vo dr Kommission würkt de Profässer Olav Njølstad (* 1957).
Nominierig und Vergaab
Vorschläg für de Friedensnobelpriis chann nebe de Mitglieder vo dr Kommission und früehere Priisträger jedes Mitglied vonere Regierig oder vom Internationale Grichtshof in Den Haag, sowie Professore vo de Fachrichtige Sozialwüsseschaft, Gschicht, Philosophie, Recht und Theologie und de Leiter vo Friedensforschigsinschtitute und ähnliche Organisatione iireiche.
Im Gegesatz zu de andere Nobelpriise chann dr Friedensnobelpriis a Persone oder Organisatione vergeeh werde, wo amene Friedensprozess beteiliget sind und nöd nur für di abschlüüssendi Lösig vomene Konflikt. Daher chönnd einigi Friedensnobelpriise im hütige Liecht als fraglich erachtet werde. Das gilt bsunders für d Friedensnobelpriise vo de Jahr 1973, wo dr Henry Kissinger (USA) und Le Duc Tho (Vietnam) (hät uf de Priis verzichtet) fürs Friedensabkomme vo 1973 in Vietnam uuszeichnet worde sind und 1994, wo nebed em Schimon Peres und em Jitzhak Rabin au de Jassir Arafat für siini Bemüehige zur Lösig vom Nahoschtkonflikt uuszeichnet worde sind. E Aberkennig isch jedoch nöd möglich.
Zuzwil BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,7 % gläge.
Religion
82,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Friedensnobelpreis
Nominierig und Vergaab
D Nominierige müend bim Komitee bis am 1. Februar vom betreffende Jahr iiggange sii, schpäteri Nominierige werded fürs laufende Jahr nöd aagnaah und gönd i d Entscheidig zum nächschte Jahr ii. Debii hät d Kommission i einige Jahre düütlich meeh als 140 Vorschläg überchoo für Persone pro Jahr, us dene sie maximal drei Persone uuswähle dörf. Im Uuftrag vom Sekretär vom Komitees werded sowohl permanenti als au schpezielli Beobachter mit em Bricht über d Kandidate beuuftreit. Die Bricht sölled i d Entscheidig dur d Kommissionsmitglieder erliechtere und underschtütze, si dörfed jedoch kei Bewertige oder Empfehlige vo de Nominierte beinhalte.
Für d Benännig vo de Priisträger gits keis feschts Datum, meischtens handlets sich jedoch um en Friidag um d Mitti vom Monat Oktober. D Bekanntmachig findet offiziell im Gebäude vom Nobel-Inschtitut schtatt. D Vergasb erfolgt erscht am 10. Dezember vom Jahr, em Todestag vom Alfred Nobel. Andersch als bi de andere Nobelpriise wird dr Priis und di dezueghörig Medaille und Urkund vom Kommissionsleiter vergeeh und nöd vom König vo Schwede, der isch aber ebeso wie verschiedeni Mitglieder vo dr norwegische Regierig bi dr Zeremonie iiglade und aawesend. Nach dr Verleihig vom Priis erfolgt im Regelfall d "Nobel Lecture", e Vorlesig oder Aaschprach vom Priisträger. Die wird veröffentlicht i dr jährlich erschiinende Buechserie "Les Prix Nobel", usserdem uf de Websites vom Nobel e-museum und vom norwegische Nobelinschtitut. Am gliiche Abig findet usserdem es Bankett i chliinerer Rundi schtatt.
Zuzwil BE
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 28,6 %, CVP 1,3 %, EVP 5,1 %, FDP 6,5 %. GLP 3,6 %, GP 6,0 %, SP 13,6 %, SVP 31,5 %, Suschtigi 3,8 %.
Friedensnobelpreis
Entwicklig vom Friedensnobelpriis
Dr Friedensnobelpriis isch erschtmalig 1901 a zwei Persone vergeeh worde. Das sind dr Gründer vom Internationale Komitees vom Rote Chrüüz Henri Dunant und dr Gründer vo dr französische Friedensgsellschaft Société Française pour l'arbitrage entre nations, Frédéric Passy gsii. 1905 hät ihn als erschti Frau d Öschterriicherin Bertha von Suttner überchoo (Roman Die Waffen nieder!, Gründerin vo dr Düütsche Friedensgsellschaft). Sitdem hät d Vergaab bis 2004 an 91 Persone und 18 Organisatione schtattgfunde. Vo allne Nobelpriise isch i dere Disziplin allerdings am hüüfigschte uf e Vergaab verzichtet worde und i de 104 Jahre isch dr Preis nur 83 mal uusgeeh worde. Debii liit dr Fraueaateil mit 12 Fraue bis zum Jahr 2004 höher als i allne andere Diszipline. Dr Nobelpriis für Literatur isch immerhin bisher 11 mal a e Frau gange.
Zuzwil BE
Politik
Gmeindspresidänt vo Züzwiu isch dr Beat Muster (Stang 2013).
Friedensnobelpreis
Entwicklig vom Friedensnobelpriis
Sit 1960 wird dr Friedensnobelpriis au für dn Iisatz für d Menscherecht, sit 2004 au für d Arbet für d Umwelt und e nachhaltigi Entwicklig vergeeh.
E wichtigi Entwicklig betrifft d Erschtellig vo de Dossiers für d Kommissionsmitglieder. Die sind i de Aafangstage ellei vom Sekretär vom Komitee, Christian Lous Lange, gschriebe und wiiter ggee worde. Mit dr Gründig vom norwegische Nobel-Inschtitut 1904 hät der Sekretär Underschtützig dur permanenti Berater überchoo. Das sindn bis i d 80er Jahr ine drei Persone gsii, wo Experte für internationals Recht, Gschicht und Weltwirtschaft gsii sind. Mittlerwiile gits vier duuerhafti Berater, usserdem chönnd zu schpezielle Kandidate wiiteri Berater zuezoge werded.
Zuzwil BE
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Friedensnobelpreis
Entwicklig vom Friedensnobelpriis
Obwohl d Vergaab vom Priis dur es norwegischs Komitee bereits vo Aafang aa kritisiert worde isch, chann binere Analyse vo de bisherige Priisträger kei überdurchschnittlichi Bevorzugig vo Norweger oder Skandinavier gfunde werde. Bislang isch dr Priis a acht Skandinavier gange, devoo sind fünf Schwede gsii, eine en Dän und zwei Norweger.
Zuzwil BE
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Züzwiu ghört zum Hochalemannisch.
Friedensnobelpreis
Kontroverse
D Vergaab vom Friedensnobelpriis isch bsunders schtarch prägt vo Widersprüch und entschprechend umschtritte. Di uusgwählte Persone und Organisatione sind hüüfig schtarch polarisierend und es chunnt bi nahezue jedere Vergaab zu Aafeindige über d Entscheidig. E Rücknahm vom Priises isch jedoch nöd möglich und d Entscheidig vom Gremiums entschprechend nöd formal aafechtbar.
Au sind viili Persone nöd mit em Friedensnobelpriis gwürdigt worde, wo ihn i dr öffentliche Wahrnehmig verdient hätted. Es bsunders prominents Biischpiil isch debii de Mahatma Gandhi, wo für di friedlichi Unabhängigkeitsbeschtrebig vo Indien iiträte isch. Au d Päpscht Benedikt XV. und Johannes Paul II. händ de Nobelpriis nie überchoo, obwohl si mehrfach nominiert gsii sind.
Wolfenschiessen
Geografi
Woufärschiässe leyd im Ängubärgertau. Zur Gmeind gheerid ai d Fraktione Altzellen und Oberrickenbach, dr Weyler Dörfli und d Aupe Trüebsee, Arni, Lutersee, Kernalp, Steinalp, Sinsgäu und Bannalp. Vu dr Gmeindflechi sind 40,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 33 % Waud, 1,2 % Sidligsflechi und 24,9 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Woufärschiässe isch zum eerschte Mau gnennt wordä um 1200 aus Wolvinscizin, Altezellen 1267 aus Altzeldun (1327 Altseldon).
Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 10,7 % gläge.
Religion
82,8 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 5,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Woufärschiässe isch dr Wendelin Odermatt (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 1973 Eywoner 93,6 % Teytsch aus Haiptspraach aaggää und 6,4 % anderi Spraache.
Dr Tialäkt vu Woufärschiässe gheerd zum Heechschtalemannisch.
Lucens
Lucens (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Losingen ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Lucens lyt am linke Stade vu dr Broye. D Gmaiflechi umfasst 44,6 % landwirtschaftligi Flechi, 36,1 % Wald, 17 % Sidligsflechi un 2,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Lucens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 964 as in villa Losingus. 1969 het´s ä Atomunfall gä im AKW Lucens
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 35,6 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 4,3 %, FDP 18,1 %, GLP 2,2 %, GP 9,1 %, SP 29,9 %, SVP 26,1 %, Sunschtigi 2,4 %.
Dr Burgermaischter vu Lucens isch dr Etienne Berger (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän 82,4 % vu dr Yywohner Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,9 % Dytsch, 4,9 % Italienisch un 10,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
19. Juli
Dr '''19. Juli''' isch dr 200. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 201. in Schaltjohr), dodermit blybe no 165 Däg bis zum Änd vum Johr.
Siegel (Begriffsklärung)
Siegel isch dr Familienamme vu däne Persone:
Lueg au:
Rosengarten (Landkreis Schwäbisch Hall)
Rousegarte (amtlich Rosengarten) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Rousegarte leit am Kocher, an dr Mendong vom Bibers. D Nochbergmoede vo Rousegarte send Schwäbisch Hall, Michelbach an der Bilz, Gaildorf ond Oberrot.
Vo dr Gmarkong send 50 % Landwirtschaftsfleche, 36,4 % Wald, 11,7 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Rousegarte gheret d Ortsdoel Rieden, Uttenhofen ond Westheim.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda am. Januar 1972 durch dr Zammaschluss vo Rieden, Uttenhofen ond Westheim.
Verwaltong
Rousegarte hot mit dr Stadt Schwäbisch Hall ond dr Gmoede Michelbach ond Michelfeld a Verwaltonsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Rousegarte ischt dr Jürgen König.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Rousegarte ghert zom Oschtfränkisch
Regierungsbezirk
I gwüsse dütsche Länder isch e Regierigsbezirk e Bezirk, wo vom ene Regierigspräsidium gleitet wird und für Uufgabe us verschiidene Ressorts zueständig isch. E sonigi Landesmittelbehörde cha «Regierig» oder «Bezirksregierig» heisse. D Regierigspräsidie schtönd als Mittelinschtanz (Landesmittelbehörde) zwüsched dr Minischterialebeni und de Kommune (bzw. undere Landesbehörde). In vilne Bundesländer exischtiert die Verwaltigsebeni nöd oder nüme.
In fast allne Bundesländer wird diskutiert, d Regierigspräsidie abzschaffe und d Uufgabe uf d Minischterial- bzw. di kommunali Ebeni z verlagere. Nur in Bade-Württeberg hät mer mit ere d Verwaltigsreform 2005 d Regierigspräsidie geschtärcht und ihne viili Uufgabe übertreit, wo vorane vo eigeschtändige Landesbehörde usgfüert worde sind.
Gschicht
Scho 1815/16 hät Preusse siis Schtaatsgebiet i Provinze und Regierigsbezirk glideret. Während dr Ziit vom Düütsche Riich häts ebefalls Regierigsbezirk als Mittelinschtanz vo dr schtaatliche Verwaltig geeh. Nach 1945 sind si i de grössere Flächeschtaate wider als schtaatlichi Mittelinschtanz iigrichtet worde. D Verwaltigsbehörde für d Regierigsbezirk, wo sich d Grenze im Lauf vo ihrer Gschicht verschideni Mal geänderet händ, sind entweder «Regierigspräsidium», «Regierig», «Dr Regierigspräsident» oder «Bezirksregierig» gnännt worde. Leiter vo dene Behörde isch im allgemeine dr Regierigspräsident gsi. In andere Flächeschtaate häts ähnlichi Verwaltigseinheite mit underschiedliche Bezeichnige ggää, z. B. «Chreishauptmannschaft» (in Sachse) oder «Chreis» (nöd z verwechsle mit de hütige Chreise).
Regierigsbezirk
In dene düütsche Länder gits Regierigsbezirk: (Nöd z verwechsle mit de 7 deckigsgliiche Bezirk mit gliiche Näme)
I dene Länder sind d Regierigsbezirk abgschafft worde:
Siegl
Siegl isch dr Familienamme vu däne Persone:
Günter Vetter
Dr Günter Vetter (* 4. Juli 1936 z Dorabira; † 6. Oktober 2022 ) isch e eschtrychische Bolitiker (ÖVP) un Unternämer gsii. Dr Vetter isch vu 1984 bis 1989 as Landesroot Mitglid vu dr Vorarlberger Landesregierig gsii.
Uusbildig un Beruef
Dr Günter Vetter isch am 4. Juli 1936 as Suhn vum Ludwig un dr Paula Vetter in dr Vorarlberger Stadt Dorabira uf d Wält chuu. In syre Haimetstadt isch er au uf Volksschuel un d Unterstufe vum Bundesgimnasium Dorabira gange. Är het in zwai NJohr d Handelsschuel Luschtenou absolviert un no anne 1952 e Lehr as Schtaimetz im Schtaimetzbedrib vu dr Eltere aagfange. Die Lehr het er 1955 mit dr Gsellebriefig abgschlosse.
Siegl
Lueg au:
Günter Vetter
Uusbildig un Beruef
Vu 1958 bis 1960 isch dr Vetter zuesätzli uf di dreisemeschtrig Bundesfachschuel fir Schtaitächnik z Salzburg gange, wun er anne 1960 au d Maischterbriefig abglait het. Är isch as Schtaimetzmaischter in dr Bedrib vum Vater yygstige un het en per 1. Jänner 1962 ibernuu. Am 19. Juli 1968 het er d Inge Stembal ghyrote, mit ire het er zwoo Dechtere ghaa (* 1969 un * 1971). Ab 1975 isch er derzue au grichtli veraidete Sachverständige fir s Schtaimetzwäse gsii. Anne 1997 het dr Günter Vetter d Gschäftsfierig vum aigene Schtaimetzbedrib an e langjehrige Mitarbaiter abgee un 2008 het er au as Grichtssachverständige ufghert.
Anne 1991 isch em Vetter dr Beruefstitel „Kommerzialroot“ verliie wore, 1992 het er vu dr Bundesinnig vu dr Schtaimetz s Guldi Ehrezaiche iberchuu. Är isch vu 1968 bis 1993 Landes-Innigsmaischter vu dr Schtaimetz un 1975 bis 1980 Stellverdrätter vum Bundesinnigsmaischter gsii.
Bolitischi Karriere
Anne 1965 isch dr Günter Vetter zum erschte Mol fir d ÖVP Vorarlberg zum Ersatzmitglid vu dr Dorabirar Stadtverdrättig gwählt wore. 1972 isch er zum vollwärtige Mitglid vu dr Stadtverdrättig gwehlt worfe un isch dert fir d ÖVP bis 1980 im Böu-, Schuel- un Stroßenuusschuss gsii. Am 6. Novämber 1984 isch dr Günter Vetter vum domolige Landeshauptmann Herbert Keßler as Landesroot fir Gwärb un Stroßeböu, Hochböu un Främdeverchehr in d Landesregierig gruefe wore. Die Funktion het er au noch em Wägsel an dr Regierigsspitz dur dr Ruggdritt vum Keßler in dr Regierig vu sällem sym Noofolger Martin Purtscher ghaa. Mit em Änd vu dr Legislaturperiod am 24. Septämber 1989 isch dr Vetter wider us dr Landesregierig uusgschide.
Mauro Caviezel
Dr Mauro Caviezel (* 18. Augschte 1988) isch e Schwyzer Skirännfahrer. Är ghert em B-Kader vum Schwyzer Skiverband aa un isch uf d Diszipline Abfahrt un Super-G spezialisiert. Sy jingerer Brueder Gino isch au Skirännfahrer.
Biografy
Dr Caviezel isch ab em Winter 2003/2004 bi FIS-Ränne un bi nationale (Juged-)Maischterschafte derby gsii. Är het mehreri Medallie bi Schwyzer Junioremaischterschaften un d Bronzemedallie im Super-G bim European Youth Olympic Festival 2005 z Monthey gwunne. No sym erschte Siig in eme FIS-Ränne isch dr Caviezel im Februar 2006 zum erschte Mol im Europacup gstartet. Ai Monet speter het er bi dr Juniorewältmaischterschaft 2006 in dr kanadische Provinz Québec d Silbermedallie in dr Kombination gwunne. Im Europacup sin em ab dr Saison 2007/2008 Top-10-Blatzierige in dr Diszipline Slalom un Super-Kombination glunge. Dr erscht Podeschtblatz het er am 3. Merz 2010 mit Rang drei in dr Super-Kombination vu Sarntal/Reinswald gschafft. Dr zweet Podeschtblatz isch am 7. Jänner 2011 mit Blatz drei im Super-G vu Wengen chuu.
Syt Merz 2008 isch dr Caviezel au verainzlet im Wältcup am Start, aafangs im Slalom un syt 2011 im Super-G un im Riiseslalo. Sy bishär greschte Erfolg uf nationaler Ebeni het er im Merz 2011 gfyyrt, wun er z St. Moritz zytglych mit em Christian Spescha Schwyzer Maischter im Super-G woren isch. Am 24. Novämber 2011 isch dr Caviezel im zweete Durgang vum FIS-Riiseslalom vu Zinal schwär gheit. Näb ere Achselluxation het er si ne Riss vum vordere Chryzband un Verletzige am Ussemeniskus vum linke chnyy zuezoge, wäge däm isch d Saison 2011/12 fir ihn sch frihzytig z Änd gsii.
Erscht im Merz 2013 het dr Caviezel wider chenne Skiränne fahre. Am 11. Jänner 2014 het er uf dr verchirzte Lauberhornabfahrt z Wenge sy erschte Europacupsiig gfyyrt. Sechs Däg speter het er au z Wenige syni erschte Wältcuppinkt gwunne, mit Blatz 12 in dr Super-Kombination. Am 26. Jänner 2014 isch er in dr Super-Kombination vu Kitzbühel uf dr 5. Blatz gfahre un het dodermit sy erschti Top-10-Klassierig ghaa; s nämlig Ergebnis het er am 19. Merz 2015 im Super-G vu Méribel ghaa.
Irene von Athen
D Irene vo Athen (, * 752 z Athen; † 9. August 803 uf Lesbos) isch vo 797 bis 802 Kaiserin vom Byzantinische Riich gsi.
769 het si dr Leo IV. ghürootet, wo 775 Kaiser worde isch. E Joor druf het si e Soon uf d Wält brocht, dr spööteri Konstantin VI.
Noch em Dood vom Leo 780 isch dr Konstantin Chindkaiser und d Irene Mitregäntin gsi bis er volljöörig worden isch. Bevor er dr Droon het chönne bestiige, het er aber no bis zum ene Ufstand vo armenische Soldate in dr byzantinische Armee gege d Irene im Joor 790 müesse warte. D Irene het iire Kaiserinneditel bhalte, und dr Konstantin het zerst die ufständische Soldate müesse schloo, bevor si das akzeptiert häi. Denn het er en Ufstand vo si Brueder Nikephoros müesst underdrucke, wo mä in e Chloster gsteckt gha het, zum en draa z hindere, z leere wie mä regiert. Im Joor 797 isch non e Rebellioon usbroche, dasmol sis Verbündeti vo dr Irene gsi und si het sä au understützt. Mä het dr Konstantin gfange gnoo und bländet und er isch spööter 797 an sine Wunde gstorbe. D Irene het vo denn aa as Basilissa alli Gwalt über s Riich ghaa. und isch die ersti Frau im byzantinische Riich worde, wo elläi gherrscht het.
Dr Irene iiri Regierigszit isch zmitzt in d Zit vom Byzantinische Bilderstrit im 8. und 9. Joorhundertgfalle. Si het zur Bardei vo de Ikonodule (de Bildervereerer) ghöört und het 787 s Zwäite Konzil vo Nicäa iiberüeft, wo under anderem entschiide het, ass mä döfi Ikone eere, aber nit aabäte.
Wil si as Frau aber Kaiserin gsi isch, si nöiji Brobleem entstande: Under em römische Rächt het kä Frau s Oberkommando über d Armee chönne füere. Wil dr Kaiser die Posizioon vo sim Amt us ghaa het, het e Frau legal nid chönne Kaiser si. Es git Kwelle wo sääge, ass wäge däm dr Babst Leo III. dr römisch Kaiserdroon as vakant aagluegt het und und dr Karl dr Groossi im Joor 800 zum römische Kaiser kröönt het. Mit dere Ernöijerig vom weströmische Kaiserdum het s oströmische offiziell für die westligi Wält nüt me bedütet.
Noch em Theophanes het dr Karl noch dr Kaiserchröönig vorghaa, d Irene z hüroote, zum si Kaiserdum au im Oste z legitimisiere. Es isch aber nid drzue choo, u. a. wil d Irene 802 abgsetzt und dur e Finanzminister Nikephoros ersetzt worde isch. Das isch s Ändi vo dr sürische Dünastii gsi. Dr Michael I. het denn 812 im Karl si Kaiserditel anerkennt.
D Irene isch 803 im Exil uf Lesbos gstorbe.
Claudio Abbado
Dr Claudio Abbado (* 26. Juni 1933 z Mailand; † 20. Januar 2014 z Bologna ) isch en italiänische Dirigänt und Senator uf Lääbeszit gsi.
Lääbe
Dr Claudio Abbado isch dr Soon vom Violinist und Muusigleerer Michelangelo Abbado und dr Klavierleerere und Chinderbuechautorin Maria Carmela Savagnone gsi. Mit sächzääni het er z Mailand Klavier, Komposizioon, Harmoniileer, Kontrapunkt und spööter au Orchesterläitig afo studiere. Won er 1953 fertig studiert het, het er in verschiidene Chammermuusikansamble gspiilt.
Dr Claudio Abbado het zwar 1958 z Tanglewood dr wichdig Kussewitzky-Briis für Dirigänte gwunne, isch aber uf Parma goo Chammermuusig underrichde. Vo 1961 het er regelmäässig an dr Mailänder Scala dirigiert.
1963 het er dr Mitropoulos-Wettbewärb gwunne und het fümf Möönet lang bim Leonard Bernstein, wo denn dr Schefdirigänt vo de Nöi Yorker Filharmoniker gsi isch, döfe Assistänt si. 1966 het er zum erste Mol mit de Berliner Filharmoniker zämmegschafft. 1968 het er wider an dr Mailänder Scala dirigiert und denn an dr Covent Garden Opera z London.
Vo 1969 isch er fest an dr Mailänder Scala as Dirigänt aagstellt gsi und vo 1971 aa au no as Muusigdiräkter. Vo 1979 bis 1987 isch er Schefdirigänt bim London Symphony Orchestra. In de Joor 1982 bis 1985 het er as Erste Gastdirigänt mit em Chicago Symphony Orchestra gschafft, vo 1983 bis 1986 as Muusigdiräkter bim London Symphony Orchestra. 1986 isch er Muusikdiräkter und 1987 Generalmuusigdiräkter vo dr Stadt Wien worde. 1988 het dr Abbado s Festiwal Wien Modern für internazionali zitgenössischi Muusig gründet.
1989 isch er dr Noochfolger vom Herbert von Karajan bi de Berliner Filharmoniker worde. Im Joor 1994 het er d Salzburger Osterfestspiil gläitet.
Im Joor 2000 het dr Claudio Abbado Chräbs überchoo, isch denn aber wider für e Zit gsund worde. 2002 het er bi de Berliner Filharmoniker ufghöört schaffe und isch uf Italie zrugg, zerst uf Ferrara und denn uf Bologna, won er s Mozart Orchestra ufbaut het und mit em s Lucerne Festival Orchestra gründet het.
Anne Boleyn
D Anne Boleyn (*1501 od. 1507, † 19. Mai 1536 z London, dur d'Enthauptig) isch die zweiti vo sechs Ehefraue vom Heinrich VIII gsi, und d'Mueter vo de spötere englische Königin Elisabeth I.
Lebe
De Heinrich het sich vo sinere erste Frau, de Katharina vo Aragon, welle scheide lah, um d'Anne Boleyn chöne z'hürate will er sie um einiges attraktiver als die eher älter Katharina gfunde het. Das isch ihm das vom Papst aber nöd erlaubt worde, also hetter churzerhand die anglikanischi Chile gründet.
D'Anne isch nebed ihrem Brüeder, em George, und ihrere Schwöster, de Mary, eis vo de Chinde vom Thomas Boleyn gsi. Im März 1522 isch d'Anne zum englische Hof berüefe worde. Det isch sie em Heinrich ufgfalle, und er het sie zur Frau welle neh. Spöter het sie mitem Heinrich ei Tochter, d'Elisabeth, gha. Zweimal het sie e Fehlgeburt gha.
Dur e sehr engi (fründschaftlichi) Beziehig zu ihrem Brüeder und ihrem Hofmusiker und will sie dur die zwei Totgeburte de Heinrich sehr kränkt het, isch's igfädlet worde, dass d'Anne Boleyn em Inzest und em Hochverrat aklagt worde isch. Während em Prozess isch sie sehr depressiv worde, under anderem au, will „d'Iversucht mich fascht uffrisst“, wie sie mal sött gseit ha i ihrem Verliess.
Tod
D'Hirichtig vo de Anne Boleyn isch am 19. Mai 1536 z London, ufemene Chiesplatz vorem Tower of London, vollstreckt worde. Ihre isch mit verbundene Auge, ufem Bode chnündlend vo eim vo de beste Henker us Frankrich mitemene extra gschmiedete Schwert s'Haupt vom Körper abtrennt worde. Sie het folgendi Red ghalte:
Ein Tag vor de Anne Boleyn ihrem Todesdatum sind au de George Boleyn und de Marc Smeaton, de Hofmusiker, dur Enthauptig grichtet worde.
Kanton Pfirt
Dr Kanton Pfìrt (amtlich Canton de Ferrette) isch bìs März 2015 e Untergliderig vum Arrondissement Altchilche (Altkirch) im Département Oberelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich gsii. Dr Kanton isch im Süde vum Sundgau glege.
Regionalsproch
Dr Kanton Pfìrt ghört zämme mit em Kanton Hìnige zum Verbreitigsgebit vum Hochalemannische un hebt sich demit vum übrige Elsass ab, wo die ditsch Regionalsproch zum Nideralemannische oder ganz im Norde au zum Rhifränkische zellt.
Es git denebe au zwei frankophoni Ortschafte mit Franc-Comtois als Regionalsproch.
Gschicht
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug vu dr Irichtig vu dr Départements als Teil vum domolige Distrikt Altchilche (Altkirch) gründet worre.
E Nejzueschnitt vu dr Grenze isch am 17. Februar 1800 im Zug vu dr Irichtig vu dr Arrondisments erfolgt. Dr Kanton isch im Arrondissement Altchilche zueteilt worre, wo ab 1857 Milhüse gheisse het.
In dr ditsche Zit vu 1871 bis 1919 sin d'Gmeinde vum Kanton Teil vum Kreis Altchilche (Altkirch) gsi, wo nit witter ideilt gsi isch.
Mit dr Rückkehr zue Frankrich isch dr Kanton sit em 28. Juni 1919 e Teil vum Arrondissement Altchilche, wo mit em ditsche Kreis identisch isch.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Geografi
Dr Kanton het im Norde an d'Kantoon Hìrsìnge und Altchilche grenzt, im Nordoschte und Oschte an dr Kanton Hìnige im Arrondissement Milhüse und im Süde an d'Schwiz mit dr Kantoon Basel-Landschaft, Jura und Enklave vum Kanton Soledurn.
Gmeinde
Dr Kanton isch üs drissig rächt chleine Gmeinde bstande, wu numme dr Hauptort Pfirt devu iber 1000 Iwohner het.
(*) In dam Ort wird Französisch gschwätzt.
Weitbruch
Widbrüsch (frz. Weitbruch, dt. Weitbruch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Widbrüsch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 743 àls Uiccobrocho/Wiccobrocho, 1166: Wibbruch, 1266: Wipruch, 1337: Witbruch, 1434: Vitbruch.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Widbrüsch ìsch. Widbrüsch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Widbrüsch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sigel (Begriffsklärung)
Sigel stoht fir:
Sigel isch dr Familienamme vu däne Persone:
Ortschafte in dr USA:
Lueg au:
Zwinglikirche
Das isch d Lischte vo de Zwinglichile. Das sind d Chile, wo der Name vom Zürcher Reformator Ulrich Zwingli (1484–1531) gnoo isch.
Einzugsgebiet (Hydrologie)
S Yzugsgebièt (au Entwässerigsgebièt, Abflussgebièt, im èngèrè Sinn Nyderschlagsgebièt, bi Flüèßgwässer au Flussgebièt, bi Strööm Stromgebièt) isch s Gebièt bzw. d Flächi, uss dèrrè è Gwässersischteem sin Abfluss bezièt, also s Areal, wo begränzt isch durch d Wasserscheidè vom Gwässer.
S isch grundsätzlich z unterscheidè zwǜschè m obberirdischè un èm unterirdischè Yzugsgebièt. S obberirdische Yzugsgebièt cha i dè Regèl schnèll durch d Topography vom Glände ermittlet wörrè. D Ermittlig vo Yzugsgebièt, wo devò eventuèll abwychendè unterirdischè Yzugsgebièt durch Grundwasserschtrööm isch zimli uffwendig un isch für diè meischtè Gwässer au no nit durrègfüürt worrè. Ußerdèmm wörd s Yzugsgebièt hüt villfach durch technischi Ygriff (Schiffaartskanääl, Wasserchraft un Trinkwasservosorgig) beyflusst.
S Wort hèt ußer sinèrè dõ bhandletè hǜdrologischè Bedütig no è witeri i dè Humangeography, mò dört i dè Regèl dè Wǜrk-, Aazièhigs- odder Uusschtraaligsberych von èm irgendeim Zentrum, woby mò uff è disjunktivi Ruumuffdeilig vozichtet, also anderscht als dõ dè Übberlappig vo zuènand fremdè Yzugsgebièt, – für dè Handel, dè Vokeer, d Vowaltig usw.
Definitionè
S Yzugsgebièt (ängl. drainage basin, drainage area, catchment area, river basin) isch è Gebièt mit èm gmeinsamè Uusfluss für Obberflächèwasser. , yschlièßlich vo dè Grundwässer. Dè Uusfluss vom Entwässerigsgebièt isch dd Vorfluèter. D Umraamig von èm Yzugsgebièt isch d Wasserscheidè, dèmmnõch lòt sich s Yzugsgebièt au definyrè als. Diè uff d Ebeni brojizyrti Flächi vom Yzugsgebièt heißt Yzugsgebiètsflächi.
S Gebièt wörd vo allem durch diè topographischè un geologischè Vohältnis bschtimmt. D Wasserbilanz von èm Yzugsgebièt schlièßt obber- un unterirdischi Abflüss y. Letschteri chönned abber auch in è andres Dal glangè..
Im üßerscht seltènè Fall von èrè Bachgabelung, wo dirèkt uff èni Wasserscheidè drǜfft, deilt sich s Wasser uss eim Fluss uff zwei Yzugsgebièt uff,
D Quell- und Yzugsgebiete vo Bech und Flüss sind immer au Teil vo grössere Yzugsgebiet – nämli vo dem Gwässer, wo si ins dry münde. flüsst e Bach diräkt is Meer, so ghört er zu däm sym Yzugsgebiet. I de Bärge sind d Afäng vo de Yzugsgebiet hüüfig i de Kaar und a de Gletscher.
Harz un Elbè
Im Sinn vo dè Gwässer-Hirarchy hèt byschpillswys im Mittelgebirge vom Harz jeddè Quèllfluss vo dè Bode è bschtimmts Yzugsgebièt, wo Beschtanddeil vom Bode-Yzugsgebièt isch. Dèrrè irè Sammelbeggi isch widderum èn Deil vom Yzugsgebièt vo dè Saalè, sell vo dè Saalè ghört zum Yzugsgebièt vo dè Elbè. Letschteres bedrait schu 148.000 km² un spyst sich us è baar dausend Quèllbächli. Sell vo dè Wolga isch allerdings nüümòl größer un umfasst 13 % vo dè Flächi vo Europa.
Donau/Rhy
D Donau hèt èn Yzugsberych vo 817.000 km², mee wiè s Vyrfache wiè sell vom Rhy (185.000 km²). Im Schwarzwald baant sich abber èn Abduusch vo öppè 2000 km² aa: well dè gäche Obberlauf vo dè Wuètè, wo vor öppè 50.000 Johr no als Urdonau i d Donau übbergangè isch, sitdèm bim Wuètèknüè bi Achdorf wegè Erosion abber i dè Hochrhy entwässerè duèt, jetzt abber sukzessyv retour erodyrt, i dèm d Blummbärger Pfortè vo dè Wuètè abdrait wörd. Bim Mülligrabbè, wo bi dè Blummbärger Bleichi a dè Wasserscheidè Donau/Rhy i beidi Yzugsgebièt entwässerè duèt, isch wèg dè Gabelung vom Mülligrabbè no nit klar, wellès Yzugsgebièt s Bächli für sich beaaschpruchè darf. Diè topographischè Vohältnis sin i sellèm Fall spezièll, well è Gabelig nu bi ebenè Dalgründ vorchò cha, wi si durch s Drochèlegè von èm Moor, i dèmm vom Blummbärger Rièd, entschtõ chönned. Somit entwässerèd s Schlyfèbächli weschtlich übber diè Blummbärger Pfortè i d Wuètè un dõmit in Rhy, d Aitrach abber nordöschtlich i d Donau, s Wasser für beidi Bächli chunnt vum glychè Bach, im Mülligrabbè. D Yzugsgebièt chönned i sellèm Fall nimmit hundertbrozèntig vonènand drènnt wörrè.
Bi dè Donauquèllè resp. mit èm Donauquèllfluss Brigach chönnt äänliches bassyrè, wenn d Quèllbächli vom Neggar bi Schwènningè gegèd Flussrichtung erodyrèt un dõdèmit d Brigach i s Yzugsgebièt vom Neggar ergo i sèll vom Rhy umleitè chönnted. Schu sichtbar im Duè isch d Voänderig vom Yzugsgebièt vo dè Obberè Donau bi dè Donauversickerig z Immèdingè, wo d Donau unterirdisch übber diè Schwarzi Aach i dè Aachhaffè un dõdemit i s Yzugsgebièt vom Rhy übbergòt, womit au s Grundwasser vo Donau-Yzugsgebièt i s Rhy-Yzugsgebièt übberè gòt. Sell bassyrt a oppè 150 Dääg im Johr obberirdisch vollschtändig.
Durch dè künschtlich aaglaite Altmühlüberleiter wird Wasser usem Yzugsgebiet vo dr Donau in s Yzugsgebiet vom Rhii überegleitet. Bi dr so gnannte Donauversickerig flüsst e Deil vom Wasser vo dr Donau unterirdisch zum Bodesee und vo do in Rhii; s Wasser lauft do derby sogar dur di Europäische Wasserscheidi.
I der Silvretta wärde Zueflüss vo dr Rosanna und dr Trisanna gfasst und über di Europäischi Wasserscheidie in Silvretta-Stausee bzw. den Speicher Kops abgleitet und so der Ill zuegfüehrt. S Yzugsgebiet vo dr Sanna (und so au vom Inn und vo dr Donau) wird dermit um 164 Kwadratkilometer verchlyneret, das vo der Ill und so au das vom Rhii um s glyche vergrösseret.
Memel
S Memel-Beggi hèt è Yzugsgebièt vo 97.928 km² un lyt mit 46,4 % z Wyßrussland un mit 47,7 % z Litauè. Diè öschtlichi un süd-öschtlichi Gränzè vo Memel-Beggi zum Dnepr-Beggi hèrrè bildet èn Deil vo dè europäischè Hauptwasserscheidè zwǜschè Oschtsee un Schwarzem Meer.
Wasserscheidè, Kanääle un Chraftwärch
D Yzugsgebièt vo dè voschidnè, nit inènand mündendè Gwässer sin durch Wasserscheidè drènnt, welli meischtens a dè Kammlinniè vom Gländ volaufed A mengè Ort chpmmed selli abber durch geologischi Besunderheitè dütlich vom Volauf vo dè Gländeobberflächi abwychè.
Im Flachland cha mò für d Schifffaart d Yzugsgebiètsgränzè au mit Hǜlf vo Kanääl übberwindè, woby mò wegè dè Höhèunterschyd i dè Regèl nit ooni Schlüüsè odder Schiffhebbiwärch uuschunnt. Uffgrund vo söttigè Bauwärch git s au Kanalsischteem, wo großi Höhèdifferenzè übberwindè duèn, zum Bischpiil de Rhy-Rhone-Kanaal.
Wörend bi söttigè Vokeerswääg netto (durch Schlüüsè un Vosickerungè) nu wènnig Wasserusduusch stattfindè duèt, isch er bi è Huufè Brojèkt im Gebirge s Hauptaaligè. Söttigi Übberleitungè findet mò bi Spycherchraftwärch un für d Wasserwǜrtschaft statt. Diè oft gächè, natürlichè Gränzè vo dè Yzugsgebièt chönned durch dunnelartigi Stollè mit Pumpschtationè übberwundè wörrè, doch au mit freiligendè Wasserleitig (z. B. römischè Aquädukt). Lokal begränzti Höchèunterschyd un Dalquerungè lön sich mit Düker bwältigè.
Andreasplatz
Andreasblatz isch dr Naame vo Blätz in dene Stedt:
Feldberger Dichterwegli
S Fäldbärger Dichterwegli isch e Lehrpfad, wu mer 20 Dafle mit Gedicht vu alemannische Mundartdichter chaa sää. Är verlauft dur d Rääbe vum Millemer Ortsdail Fäldbärg im Markgräflerland. Dr drei Kilometer lang Rundwäg fangt an dr Fäldbärger Chilche aa.
Gschicht
Yygrichtet woren isch s Fäldbärger Dichterwägli vum Hans-Dieter Schmid, eme Änkel vu dr Fäldbärger Haimetdichteri Paula Hollenweger. Noch em Schmid seien im Lauf vu dr Johrzehnt scho eso ne Hufe Dichter z Fäldbärg gsii, ass es nume konsequänt sei, e Dichterwägli yyzrichte. Wel er Uusbilder bim lokale Unternäme Freudenberg gsii isch, het er die 20 Dafle im Rame vu dr Uusbildig vu 32 Lehrling chenne mache loo. Am 3. Oktober 2000, zum 20. Dodesdag vu dr Paula Hollenweger, isch s Fäldbärger Dichterwägli fertig wore.
Inhalt
Di erscht Dafle git e churzi Yyfierig. As Hilf fir Lyt, wu kai Alemannisch verstehn, git s uf zwoo andere Dafle Worterklerige zue dr alemannische Gedicht. Uf dr andere 17 Dafle het s Uuszig us dr Wärch vu yyhaimische Dichter.
Uf em Weg stoßt mer uf Chinschtler us em 18., 19. un 20. Johrhundert, wie dr Johann Peter Hebel oder dr Werner Richter, wu hite no z Chränzech läbt.
Uf em Dichterwägli sin die Chinschtler verdrätte: