cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dom St. Blasien
Bränd un Rekonschtruktionè
Am 7. Februar 1874 isch i dè Spinnerei è Füèr uusbrochè un dè Oschtflügèl vo dè Kloschteraalaag isch abbrännt. D Kirchèkuppel isch ebbèfalls ygschtürzt un d Innèuusschtattig isch durch s Füèr vowüèschtet worrè. Zwischè 1878 un 1883 hèt dè Großherzog vo Badè d Ußèkuppel widder errichtè lõ. Doby isch s Holzgebälk durch 20 Bogèbinder uss Ysèfachwärk ersetzt worrè, diè uff èm Muèrwärch glagerèd sin un obbè zämmèlaufed. Uss statischè Gründ isch d Kuppelform lycht modifiziert worrè, d Öffnig zwischè Rotundè un Chorraum zuèguèret worrè un im Chor s Gotteshuus vo dè Gmeind ygrichtet worrè. Im Johr 1880 hèt dè Hofmõler Wilhelm Dürr als Altargmäälde èn Triptychon mit St. Bläsy erschaffè, wellè d Himmelfaart Chrischti ud St. Fridolin abbildet hèt. 1888 isch diè reschtauryrt Chorkirchèg yweiht worrè. 1910 hèt mò mit èm Bau vo dè Innenkupplè aagfangè, wo drei Johr spôter fèrtiggschtellt worrè isch. Si isch eini vo dè èrschtè Ysebedongkupplè gsi, uusgfüürt durch s Unternämmè Dyckerhoff & Widmann (vgl. Jahrhunderthalle (Breslau)). Diè eigentlich Innèkuppel isch in irè dinnè als Zyrkupplè uffghängt. Am 1. Juni 1913 hèt dè Erzbischof Thomas Nörber diè widdererrichteti Kirche ygweiht..
Im Zweitè Wèltchrièg sin 1942 vir vo dè füüf Glockè beschlagnaamt und uss dè Türm entfèrnt worrè. Am 2. Auguscht 1951 sin bim Friedrich Wilhelm Schilling z Heidelbärg füüf neui Schällè gossè worrè; d Weihi hèt am 16. Septembèr im sälbè Johr stattgfundè. Vir witeri Gloggè am 9. Juli 1961 gweit worrè. Vo 1969 bis 1971 hèt die Renovyrig vom Chorruum, dè Altaar un èm Chorgitter durch dè Kölner Bildhauer Elmar Hillebrand duèrèt.
Am 27. Mai 1977 isch erneut èn Großbrand i dè Kloschteraalaag uusbrochè, dè witi Deil vom Wescht- un Südflügel zerschtört hèt. Durch dè Füèrweerysatz hèT d Kirchè grettet wörrè könnè.
S Land Badè Württèbärg, isch bedingt durch gschichtlichi Ereignis w. z. B. d Säkularisyrig 1803, vopflichtet, dè Dòm vo St.Bläsy baulich z unterhaaltè. Deshalb hèt 1981 s dõmõlige Staatliche Hochbau- un Universitätsbauamt Konschtanz mit èm Wenzel Ritter vo Mann un èm Architèkt Günther Mall un d Ußèschtell Waldshuèt unter dè Leitig vom Architèkt Joachim Otte d Blaanig, Finanzyrig un d Uusfüürig vo dè Renovyrigsarbetè a dè Kirchè aagfangè. Diè beschtehende Warmluftheizig vo dè Rotundè isch durch è Fuèßbodèheizig (Warmluft) ersetzt worrè. Konschtanti Vorlauftemperadur sött è uusglichenes Raumklima schaffè un è vorzitigi Neuvoschmutzig vohinderè. Diè voaaschlagtè Gsamtkoschtè vo 9,8 Millionen DM für d Innèrenovation sin yghaaltè und allè Büèz termingerächt zum 200-jöòmhrigè Jubiläum 1983 fèrtiggschtellt worrè.
Zyl vo dè Blaanig isch è zitgmääßi Architektur unter Ruggbsinnig uff diè urschprünglich Gschtaaltig, also d Sûmbiosè vo modernè Elemènt mit dè Vorschtelligè vom Pierre Michel d’Ixnard, wiè si am Marmorbodè erkennbar sin, wo in Grundzüüg èm Entwurf vom d’Ixnard z sää sin. Selli Sûmbiosè hèt vom Mittelpunkt vom Marmorbodè aagfangè übber diè uffwändig marmoryrtè Pilaschter un Süülè zu dè wyß gfasstè Kupplè gfüürt. Asè sin Bodè, Süülè un Kupplè geschtalterisch mitènand vobundè worrè. Diè neu "kaalti, wyßi Pracht" vo dè Rotundè isch vo dè katolischè Pfarrgmeind kritisch gsää worrè. Au s wyße Gschtüèl, wo wiè einzelni Stüèl aadütet isch, hèt dütlichi Kritik gfundè. Glyches gildet für diè èkstra entworfenè Lampè. Vo dè Gmeind gruèfene Fachlütt hèn ußerdèmm dè Ybau vo buntè Fenschter wellè. S unkonventionelle Vorgõ vom Blaaner isch dank dè Unterschtützig vom Denkmõlpfleger vo dè Ußèschtell z Fryburg Hans Jakob Wörner durrègangè. S Ergebnis vo dè Innèrenovyrig hèt nõch èm Abschluss vom Büèz einhelligi Zuèschtimmig erfaarè. Uss Kritiker sin Befürworter worrè.
1985 isch è umfassendi Ussèrenovyrig vom Dòm yschlièßlich vo nèrè Neuverfuègig vo dè Nadurschtein durrègfüürt worrè. Diè rundè Kuppelfenschter sin zwecks dè besserè Belüftig vo dè Kupplè zweideilig uusgfüürt worrè. D Gussvasè un alli Kupferydeckigè muèn übberprüèft un sanyrt wörrè. Drunter au èn Huufè no vorhandeni Schusslöcher uss èm Zweitè Wältchrièg. Bortàlchrütz, Turmsunnè un Kuppelkuglè hèn aus Koschtègründ è Blattvergoldig mit Spezialbschichtung erhaaltè. Bewusst isch vo dè staatl. Hochbauvowaaltig uff d Rekonschtruktion von èrè Baluschtradè übber m Bortàl vozichtet worrè.
1988 isch, widder unter lokaler Kritik, dè gsamte Vorblatz neu gschtaaltet worrè. Zyl vo dè Blanig durch s Staatliche Hochbau- un Universitätsbauamt Konschtanz isch es gsi, im Dòm èn gebüürendè freiè Raum z schaffè. Dezuè hèt diè umittelbar am Dòm vorbeifüürendi Ortsschtrõss volait wörrè müèsè. Sitlich isch durch s Entfärnè vo Heggè, Strüücher un Bäum Abschtand gschaffè worrè. Dè Blasiusbrunnè als Namensgäber vum Dòm hèt d Vobindig vom üßerè zum innerè Berych vom Dòm schaffè söllè. Sell wörd i dè Ōbedschtundè durch diè ekstra entworfenè Laternè unterstrichè. Dè Brunnè hèt dè Fryburger Künschtler Walter Schelenz entworfè.
Ebbèfalls im Uffdraag vom Staatlichè Hochbauamt hèt bis März 1993 d Köllner Bildhauer Elmar Hillebrand un Theo Heiermann 14 Chrützwägschtationè entworfè. 1995 bis 1997 isch für rund ei Million DM d Schwarz-Orglè generalsanyrt worrè. Au selli Arbetè sin wiè alli Baumaßnaamè zwischè 1973 un 2003 vom Staatlichè Hochbau- un Universitätsbauamt Konschtanz un dèmm sinèrè Ußèschtell z Waldshuèt unter dè Leitig vom Architèkt Joachim Otte initiyrt, finanzyrt un uusgfüürt worrè. I sellen Zitraum isch auch d Neugschtaaltig vo dè Sitèkapellè gfallè, wo behindertègereähtè Zuègang, d Unterfangig (1978?) vo Fundamänt mittels Zementvopressig, zwei neu rekonschtruyrti Sitèaltäär, Chorsitègang un Ambo(Elmar Hillebrand 1994 ) umfasst hèt.
Dè Dòm mit sim hütigè Erscheinungsbild isch s Ergebnis vo 30-jôhriger ständiger Betreuig un denkmõlpflegerischer Arbèt durch diè staatlichi Hochbauvowaltig gsi. Nebbè dè kirchlichè Nutzig als Pfarrkirchè diènt er jetzt als feschtlichè Raum für vilfältigi kulturelli Aaläss.
Dòmblatz
Uff dè Mitti vom Dòmblatz stõt vor dè Kuppelkirchè dè Blasiusbrunnè. D Bischofsfigur drait d Johreszaal 1714 un stammt vum Villinger Bildhauer Anton Josef Schupp (1664–1729). D Skulptur vom Heiligè Blasius, nõch dèmm d Kirchè un dè Ort benamst worrè sin, wörd für gwöönlich mit einèrè odder meererè Kerzè als ikonografischem Heiligèattribùt dargschtellt. D Brunnèskulptur vozichtet dõdruff un beschränkt sich uff diè klassischè Bischofsattribùt Krummschtàb, Mitra, Bruschtchrütz un Buèch (Evangeliè). Dòm un Dòmplatz wörred òbends durch voschidni Lichtinschtallationè belüchtet. Übber m Dòmblatz befindet sich è Webcam.
Architektùr
Dè im früèklassizistischè Styl erbaute Dòm bildet diè städtebaulichi Dominantè vom Ort St. Bläsy. Wem mo vo dè benõchbòrtè Ortschaftè Bernau odder Todtmoos chunnt, fallt diè insgsamt 62 Metèr hochi Kuppelkirchè uff. Uff èm Kuppelscheitel isch è goldigi Kuglè mit èm vergoldetè Chrütz aabròcht. S Bauwärch bschtòt uss drei Hauptdeil: Vorhallè mit Türm, rotundèförmigs Laièhuus un langgschtreggtè Chor. D Flügel vom nördlichè Kloschtertrakt fasse d Rotundè y.
Diè quadratischè Gloggètürm vo jewyls zwölf Metèr Breiti un 30 Metèr Höchi bildet gmeinsam mit dè Vorhallè d Frontsitè vo dè Kirchè. Jedè Gloggèturm drait è Ziffèrèblatt. I dè Türm git s dotal nüü Schällè. Krönt wörred beidi Türm durch chlyni Kupplè, dennè iren Aasatz vo Baluschtradè vodeggt wörd. È breiti Stägè füürt im Freiè zu dè Vorhallè. Vir freischtehendi dorischi Süülè vo je 15 Metèr Höchi dräged s Steigebälk. Uff èm Dach befindet sich è großes Chrutzifix, wo um 1928 vo nèm unbekanntè Künschtler gschaffè worrè isch. D Türflügel vom Hauptbortàl dräget Holzreliefs mit zwei Bruschtbilder vo Maria un Josef. Übber m Hauptbortàl vo 1778 isch è Ovalmedaillon vom Erlöserbild Salvator mundi, vom Schriftzùg „Hic factus est in caput anguli, psalm 117“ (Sellè isch zum Eggstei worrè) umgää. D Bildwärch hat um 1778 dè Bildhauer Joseph Hörr gschaffè.
Diè großi Innèkuppel ruèt uff 20 chreisförmig aagordnetè korinthischè Süülè un wölbt sich bis zu nèrè Höchi vo 36 Metèr. An dè zweigschossigè Ußèwand vom Umgang befinded sich Pilaschter. Übber dè Süülè isch è Emporè mit 17 Fenschter begeebar. D Innèkuppel isch mit stark strukturyrtè Stuckdeil uusgschtattet. I dè Querachsè vo dè Rotundè befinded sich links un rächts chlyni Balkön; dè linke, als Konventchörle benamst, isch früèner vum Kloschter uus zuègänglich gsi. Uff dè gegèübberligendè Sitè hèt s Abtschörle èn Zuègang vo dè Wònung vom Abt.
Dè langgschtreggti Chor bildet èn Gegèsatz zu dè Laièrotundè. A dè Längssitè stônn ionischi Süülè uff èrè Sockelwand un dräged è Tonnègwölb mit halbrundèm Querschnitt. D Wand vo dè Sitègäng hinter dè Süülè isch durch Pilaschter gliderèt. Dè Abschluss vom Chorraums bildet è yzogenes Joch, i dèmm d Orglè stòt. Dè Hochaltar isch urschprünglich zwischè Mönchs- un Laièberych am Übbergang vo dè Rotundè zum Chor gschtandè.
Pantheon im Schwarzwald
Diè ugwôônlichi Aalaag vo dè Kirchè als Zentralbau gõt uff Martin Gerbert zrugg un zeigt, dass er mit dè architektonischè Vorschtelligè vo dè Uffklärig un èm Klassizismus votraut gsi isch. Dè Zentralbau isch s Ideal vo dè Renaissancearchitektè gsi, hèt sich abber letschlich nit gegè dè traditionèlle kirchliche Längsbau durrèsetzè könnè. Gerbert un d'Ixnard hèn sich drübber wèg gsetzt. Dezuè chunnt diè klaar Proportionyrig vom Innèraum. Diè geometrisch Idealität vom Kuppelraum bschtòt i dè Uusbildig vo dè Kuppelschalè als reini Halbkuglè, welli zeichnerisch zuè nèrè Vollkuglè ergänzt mit irem Fuèßpunkt dè Bodè berûrt, so dass dè Kuppeldurchmessèr vo 36 m exakt dè Raumhöchi entschpricht, un dè Süülèkranz èn Zilinder vo dè halbè Raumhöchi bildet. Sell unterscheidet dè Ruum vo dè meischt höcher uffschtrebendè Kupplè vom Barock, welli zuèdemm in irer Ußèsilhouette meischt überhöht sin (Petersdòm Rom, Invalidèdòm Paris). Vorbild vo dè Gschtaltig isch es antiki Pantheon z Rom gsi, woby dè Martin Gerbert i sim Bemüè um Reliquiè vo dè Heiligè woll diè chrischtlichi Umwidmung vom Pantheon zuè nèrè Kirchè Sancta Maria ad martyres im Sinn cha hèt. D Habsburgergruft isch urschprünglich als großi Krypta unter dè gsamtè Flächi vo dè Rotundè mit èrè Öffnig nõch obbè blaant, wa im Bau è witeri Sinnebeni gää hett. Tatsächlich isch si abaer als bescheideni Gruftkammerè unter dè Orglè realisyrt worrè (hüt leer, diè Gebein sit 1809 z St. Paul im Lavantdal).
D Originalkonschtruktion vo dè Kupplè bschtòt uss èm 36 Metèr übberschpannendè Eichèdachschtuèl, wo s üßere Kuppeldach drait hèt un a dèmm ebbèso diè inner Zyrkupplè uffghängt gsi isch, bi derè s sich also nit um è Steikupplè ghandelt hèt, sondern um è stuckyrti Schalè. Durch dè Fabrikbrand am 7. Februar 1874 hèt au d Holzkonschtruktion vo dè Kupplè Füèr gfangè, sellèwäg isch si zämmèbrochè. 1884 bis 1885 isch d Ußèkuppel uss 20 Bogèbinder uss Ysèfachwärch neu entschtandè, wo hüt no beschtônn. D Innèkupplè isch vo 1910 bis 1913 vo Dyckerhoff & Widmann widder uffbaut worrè. A dè technisch innovativè Spannbedongdeggi isch diè innere Zyrkupplè uffghängt worrè.
Dè Bèrliner Schriftschteller Friedrich Nicolai, wo als Vertrètter vo dè Uffklärig gildet, sait übber dè Dòm vo St. Bläsy:
Innèuusschtattig
I dè Mitti vo dè Innèkupplè findet mò è großes Deckègemääldi vom dütschè Mõler Walter Georgi, wo 1912 gschaffè worrè isch. S stellt d Uffnaam vo Maria i dè Himmel dar. S Bild ersetzt è 1874 durch èn Brand zerschtörts Gmääldi vom Johann Wentzinger, welles d Glorifizyrig vom heiligè Benedikt dargschtellt hèt.
Übber dè Galery a dè Sitè vom Altaar befindet sich è farbigi Darschtellig uss dè Gründungslegendè vom Kloschtèr. S Gemäälde zeigt Ritter Reginbèrt vo Sellèbürè, wiè-n-er èm wältlichè Läbbè entsait un d Schenkigsurkundè übbergit.
Vom Chorgitter, welles zwischè 1777 un 1779 vom badè-durlachischè Hòfschlosser Carl Hugenest agfèrtiget worrè isch, sin Rèschtè a dè Bortàlinnèsitè uffgschtellt. Diè beidè Heiligè Petrus un Paulus wörred durch zwei in Medall tribbeni Medaillons dargschtellt.
Im linkè Gloggèturm isch d Peter-un-Paul-Kapellè als Sakramentskapellè ygrichtet. Mittelpunkt bildet s Gmääldi vo dè beidè Heiligè von èm unbekanntè Künschtler. Uff dè Ruggsitè vo dè Kapellè befindè sich witeri Heiligèdarschtelligè vom Heiligè Antonius sowiè vom Blasius un Josef. Selli Bilder hèt dè Hans Schrödter gschaffè.
Im weschtlichè Gloggèturm befindet sich d Mariè- un Taufkapellè. I derrè irer Mitti stòt èn bayrischè Barockaltaar, devor èn Taufschtei uss grauem Marmor. Dè Altaar stellt è Madonna im Straalènimbus unter èm Baldachin dar (1961 im Kunschthandèl erworbè). Dè Taufschtei isch um 1912 z Karlsruè gschaffè worrè.
D Figurègruppè vom heiligè Blasius mit èrè Frau un irem Chind stellt dè Blasius vo Sebaschte dar, dè 316 dè Märtûrerdòt erlittè hèt un Schutzheiligè un Namensgäbber vom Dom isch. Er wörd zeigt, wiè-n-er è Chind vor èm Erstickigsdòt rettèt. D Darschtellig stammt vomuètlich vo 1740 uss èm Wyner Ursulinenkloschtèr un isch 1968 im Kunschthandel erworbè worrè.
Im Umgang vo dè Rotundè befindet sich sechs Sitèaltäär. Im Raamè vo dè Innèrenovation vo dè Rotundè 1981/1983 sin zwei Altäär durch dè Stuttgarter Stukkateurmeischter Siller neu aagfertigèt worrè. Zwei Altaarbilder (Nikolaus vo Myra un ein namentlich nit gnanntè Märtûrer) stammed vom Johann Christian Wentzinger uss dè Bauzit vom Dòm. Diè übbrigè (Elisabett vo Thüringè, Benedikt vo Nursia, Ignatius vo Loyola un d Teresa vo Avila), wo stilistisch dè beidè èrschtè aabasst sin, stammed vom Innsbrucker Mõler Wolfram Köberl uss èm Johr 1987. Mit sechs Sitèaltäär i dè vorderè Nischè vom Umgang isch diè blanerisch Vorschtellung vo dè Renovation 1981/1983 umgsetzt worrè.
Dè ehemòlige Mönchschor, wo zu dè Kloschterzit durch è blickdichtes Gitter vo dè Rotundè abdrènnt gsi isch, èm Gebetsraum vom Volk, wörd durch è transbarents Gitter aadütet. I sellèm Chorgitter sin vir Medaillons mit Darschtelligè vom Heiligè Blasius, Benedikt, Scholastika un Vincentius sowiè ein vom Elmar Hillebrand gschaffenes Chrutzifix (2004) integryrt worrè.
Dè Mittelpunkt vo dè Dòmkirchè bildet dè wyß un grau melyrte rosettèförmig volegte Marmorfuèßbodè. Dè neu ybaute Bodè, wo aalässlich vo dè Renovyrig 1981/1983 neu volait worrè isch, gõt urschprünglich uff diè nit umgsetztè, Blään vom Franz Joseph Salzmaa uss èm Johr 1772 zrugg. Im Zentrum vom Bodè erinnerèt d Johreszaal '1983' a d Renovyrig. Èm intressyrtè Beobachter wörd ufffallè, dass d Frysè, entgegè dè früènerè Darschtelligè, nõch ußè hy breiter wörred. Sellè chlyne "Trick" drait zu dè Harmony vom Bodè by.
Orglè
Fürschtabt Martin Gebert hèt 1771 dè berüümte Strõßburger Johann Andreas Silbermaa uusgwäält, um è Orglè z bauè, wo zu dè Kirchè bassè duèt. Dè Entwurf für dè Orgelproschpekt hèt dè Pierre Michel d’Ixnard zeichnet. Selli Silbermaa-Orglè hèt 51 Regischter ghaa. Si isch 1807 im Zùg vo dè Säkularisyrig uusbaut un 1813 durch dè Johann Ferdinand Balthasar Stieffell i d Karlsruèr Stephanskirchè vosetzt worrè, wo si 1944 durch Bombè zerschtört worrè isch. Uff dè Baluschtradè vor dè Orglè befindet sich no zwei Puttègruppè vom Bildhauer Joseph Hörr, wo annèdubaki zu dè Silbermaa-Orglè ghört hèn. Mit dè Widderuffnaam vom abdrènntè Chor als Pfarrkirchè isch 1879 è Orglè vo dè Firma Voith un Söhn erbaut worrè. Mit dè Öffnig vo dè Rotundè isch selli Orglè z chly worrè un mò hèt si 1913 nõch Gailingè i d St.-Dionysius-Kirchè vokauft.
A dè glychè Stell, wo früèner d Silbermaa-Orglè gschtandè isch, a dè Ruggwand vom Chor dominyrt d Orglè, welli im dunklè Naturholz èn farblichè Kontrascht zum wyßè Innèraum bildet. 1911 bis 1913 isch diè hütig Orglè vo dè Wèrkschtatt Wilhelm Schwarz & Sohn z Übberlingè gfertigèt worrè. S Orgelghüüs im Styl vo dè früènerè Silbermaa-Orglè isch 12 m hòch, 7 m breit un 4 m düèf. Bi dè Rotundèrenovyrig 1981/1983 isch è größeri Inschtandsetzig vo dè Orglè mit dè gfordertè klanglichè „Barockisyrig“ vo dè staatl. Hochbauvowaltig, dèm hauptsächlichè Koschtèdräger, abglèènt. Nõch Abschluss vo dè Arbetè 1983 isch d Orglè übberprüèft, greiniget un widder inschtand gsetzt worrè. Im Lauf vo dè Johr hèn sich diè urschprünglichè Lederbälg abber zuènèmend zersetzt. 1997 hèt sich diè finanzièll günschtigi Glegèheit zuè nèrè großè Orgelsanyrig ergää. D „Barockisyrig" isch nimmi aktuèll gsi un s hèt jetzt villmee goltè, d Orglè im Originalzuèschtand yschließlich dè „romantischè“ Intonation z bewaarè. Diè staatlich Hochbauvowaltig hèt dè Orgelbauer Johannes Klais (Bonn) beuffdragt. Zuèdèmm hèt èn neuè Spyltisch è besseri Zuèorning chriègt. D Orglè hèt hüt 54 Regischter uff drei Manuàl un ei Pedàl.
Lew Nikolajewitsch Tolstoi
Dr Lew Nikolajewitsch Graf Tolstoi (🇷🇺, wisseschaftligi Transliteration Lev Nikolaevič Tolstoj), dütsch hüfig Leo Tolstoi (* 28. Augschtejul./9. Septämbergreg. 1828 z Jasnaja Poljana bi Tula; † 7. Novämberjul./20. Novämbergreg. 1910 z Astapowo, hüte Lew Tolstoi in dr Oblast Lipezk), isch e russische Schriftsteller gsi.
Dom St. Blasien
Schällè
Für d Schällè vo dè Kuppelkirchè hèt dè Gloggègièßer Benjamin Grüninger uss dè Villinger Gloggègièßerei 1781 vor Ort è Gièßhuus uffgschtellt. Diè gröscht Schällè isch am 18. Septembèr 1781 gossè worrè. Übber dè Guss vo sellèrè Schällè hèt dè Pater Franz Kreuter èn bsunderè Bericht aagfertigèt. Si hèt è Gwicht vo 6150 kg. Wo mo s Kloschter 1806 uffglöst hèt, sin è baar Schällè vo dè Türm abbèghollt un uff anderi Kirchè vodeilt worrè. Diè gröscht Gloggè isch i diè Stiftskirchè nõch Karlsruè gschafft worrè, füüf witeri hèt d Karlsruher Stephanskirchè erhaaltè. Einigi chlyneri Schällè sin i dè Türm vo dè Kuppelkirchè blibbè. Èrscht 1879 hèt St. Bläsy è neus Gelüte erhaaltè. Zwei aalti Schällè hèt mo bhaaltè, vir neui sin gossè worrè. Im Èrschtè Wältchrièg, am 3. Septembèr 1918 sin zwei Schällè kabutt gmacht, allerdings nit abdransportyrt worrè. Uss èm voblibbenè Schällèmetall sin 1919 bim Unternämmè Grüninger z Villingè zwei neui Schällè hèrgschtellt worrè. Im Zweitè Wältchrièg sin bis uff eini sämtlichi Gloggè zu milidärischè Zwèck beschlagnaamt worrè. Diè voblibbeni hèt mo uffgrund von èm Riss abber nit glütet wörrè. Am 13. Septembèr 1951 hèt dè Heidelbärger Gloggègièßer Friedrich Wilhelm Schilling füüf neui Schällè fèrtig gschtellt, zee Johr spôter sin vir witeri dezuè cho. È zeenti Schällè mit èm Don f ergänzt sit 2005 s Gelüte, welles èm Pfarrer Wilhelm Schuh (1901–1993) gwidmet worrè ist. D Widmig söll a dè Pfarrer un Ehrèbürger vo dè Stadt St. Bläsy erinnerè, wo sich als Seelsorger wiè au als Initiator vo dè neuè Schällè nõch èm Zweitè Wältchrièg engagyrt hèt.
Lew Nikolajewitsch Tolstoi
Lääbe
Em Tolstoi sini Hauptwärk Chrieg und Friide und Anna Karenina si Klassiker vom realistische Roman.
Dom St. Blasien
Zu dè Bezeichnig Dòm
S neudütschi Wort Dòm isch èm französischè „dôme“ (= Kupplè, vgl. änglisch „dome“) vodläänt un wörd für d Benamsig vo bedütendè Kuppelbautè vowendet (vgl. Felsèdòm, Invalidèdòm). Uss dèmm Grund wörd au d Kuppelkirchè St. Bläsy als Dòm benamst. D Tourismusinduschtry bruucht dè Uusdruck vom Schwarzwälder Dòm. D Bedütig vom Wort Dòm isch z unterscheidè vo dè Bezeichnig Dòm im Sinn vo Bischofskirchè, isch uss èm latynischè „domus ecclesiae“ (Huus vo dè Kirchè) odder „domus episcopalis“ (Huus vom Bischof) entschtandè. Diè einschtig Benediktiner-Abteikirchè vo St. Bläsiy isch niè Bischofskirchè gsi un hèt sit dè Uffhebig vom Kloschter dè Status von èrè Pfarrkirchè vo dè katholischè Gmeind St. Bläsy.
Lew Nikolajewitsch Tolstoi
Lääbe
Dr Tolstoi isch e Reformpedagoog gsi. Zum sich informiere isch er 1857 und 1860/61 in Westöiropa umegräist und het Künstler (Charles Dickens, Iwan Sergejewitsch Turgenew) und Pedagooge (Adolph Diesterweg) bsuecht. Zrugg in Russland het er Dorfschuele noch de Ideä vom Rousseau iigrichdet.
Dr Tolstoi het d Idee von ere Diktatuur vom Proletariat abgleent. Wil er sälber zur riiche Ooberschicht ghöört het, het er moralischi Wärt gsuecht und sä in dr bedingigslose Nöggsteliebi und dr radikale Gwaltlosigkäit gfunde. Dorum het er in sine spöötere Joor as Verdräter vom ene religiöös inspirierte Anarchismus gulte.
Verein Schweizerischer Archivarinnen und Archivare
Dr Verain vu Schwyzerische Archivarene un Archivar (dt. Verein Schweizerischer Archivarinnen und Archivare VSA, franzesisch Association des Archivistes suisses AAS, italienisch Associazione degli archivisti svizzeri AAS, rätoromanisch Associaziun da las archivarias e dals archivaris svizzers UAS) isch anne 1922 im Rame vu dr Johresversammlig vu dr Allgemeinen Geschichtsforschenden Gesellschaft der Schweiz (AGGS) as Vereinigung Schweizerischer Archivare grindet wore. Anne 1996 het er si unmgnännt in Verein Schweizerischer Archivarinnen und Archivare (VSA).
Syni Hauptzyyl (no dr Statute vu 1997) sin:
2005 het dr Verain iber 500 Mitglider ghaa, doderby ghere Ainzelmitglider (Archivarene un Archivar) un au rund 150 Kollektivmitglider (Archiv us allne Sparten un anderi Inschtitutione) derzue.
Wichtigi Ufgabe fir s schwyzerisch Archivwäse wäre dur Kommissione un Arbetsgruppe wohrgnuu:
Dr Verain isch meesprochig un widmet däm Berych e bsunder Augemerk (Terminology).
Dr Verain isch dr Schwyzerische Gsellschaft fir Gschicht as Sektion aagschlosse.
Literatur
Zäme mit dr Schweschterverbänd Verband der Bibliotheken und der Bibliothekarinnen/Bibliothekare der Schweiz (BBS) un Schweizerische Vereinigung für Dokumentation (SVD) git dr Verain d Monetszytschrift Arbido uuse.
Bise
D Biise oder au de Biiswind isch en zimli chalte unagneeme Wind, wo im Winter us nordöstliche Richtig bloost und chalti Kontinentalluft is Alpegibiet bringt.
Name
S Wort Biise (altalem. bîsa) chunnt nu im Alemannische vor, isch aber vom Französische as la bise öbernoo worde. Vo wo s Wort chunt, isch nöd bikannt.
Uuswirkige
Dur d Alpe und em Jura iigengt, cha d Biise im Schwizerische Mittelland recht heftig werde. Am stäärchste isch si im Biet vom Gempfersee, wo si e Windgschwindigkait vo 60 km/h öberchoo haa, mit Böespitze vo mee as 100 km/h. D Biise chan bis zom Französische Zentralmassiv goo. Staut si dai oder au im Jura dunkli Wolke uuf, haisst si «la bise noire» (di schwaarzi Biise). D Ostbiise gelt as chüeler und tröchner as d Nordbiise.
Gregor VII.
Als Mönch Hildebrand isch er länger im Reform-Chloschter Cluny gsii. Als Papscht het er denn diversi Reforme duuregsetzt, wo wiitgehend no bis hüüt Beschtand händ. So de Zölibat (d Ehelosigkeit vo de katholische Prieschter) und d Abschaffig vo dr Simonie (Handel vo geischtliche Ämter). Im Inveschtiturschtriit het er en Teilerfolg gege s düütsche Kaiser-/Königtum erziilt, wo nach lange Schtriitereie und wiit nach siim Tod im Wormser Konkordat vo 1122 feschtgschriibe worde isch, dass dr Papscht es gewichtigs Wort mitzrede het bii dr Inveschtitur (Iisetzig) vo de Bischöf. Vor em Gregor händ das d Kaiser vom Heilige Römische Riich in alleiniger Kompetenz gmacht.
Emmentaler
Ämmedaaler isch e Hertchees, wo ursprünglig us em Ämmedaal in dr Schwiz stammt. Hützudag wird er in verschiidene Variante wältwit härgstellt. In dr Schwiz wird dr «Emmentaler AOC» und dr «Emmentaler Switzerland Premier Cru» broduziert, z Frankriich macht mä dr «Emmental français grand cru» in dr Franche-Comté und z Savoye, und z Dütschland, won er umgangssproochlig au «Schweizer Käse» heisst, git s under anderem dr «Allgäuer Emmentaler». Dr Ämmedaaler wird us Rohmilch gmacht und enthaltet 45 % Fett in dr Drochemasse. Dr dütsch «Hartkäse nach Emmentaler-Art» wird us pasteurisierter Milch härgstellt.
Käseherstellung in der Schweiz
D Herstellig vo Chees het in dr Schwiiz e lange Dradition, und s Land isch im Usland in erster Linie für e Export vo Chees und Schoggolade bekannt. Z Dütschland sait men em Ämmedaaler Schwiizer Chees.
Gschicht
S Cheesmache isch in de Schwiizer Alpe wie au im Jura sit em Middelalter e wichdigi Iinahmequelle gsi. Scho um s Johr Duusig wird erwähnt, ass Schabziger vo Glarner Buure as Zähnte an s Chloster Seckinge gliiferet worden isch. 1115 wird Gruyère urkundlig erwähnt, um 1200 Ämmedaaler und Sbrinz.
Währed dr chliine Iisziit isch dr Aabau vo Chorn in höchere Lage stark zrugggange und Chees isch zitwiis s Hauptnahrigsmiddel vo de Bärgbuure gsi. Vom 15. Johrhundert aa het sich dr Cheesexport wider vergrösseret und het au e grossi Rolle in de Beziehige zwüsche dr Innerschwiiz und Züri gspiilt. Im 17. Johrhundert het in dr Innerschwiiz dr Export vo Sbrinz über d Gotthard- und Grimsel-Simplon-Route uf Lugano, Mailand und Varese floriert. Im Ämmedaal isch zu dere Zit d Cheesproduktion aagstiige dur s Erbrächt vo dr Ultimogenitur, wo wägen em die eltere Brüeder sich hüfig as Chüehjer (Alphirte) dr Cheeserei gwidmet hai.
Im 19. Johrhundert si näbe de Alpecheesereie au Cheesereien im Daal entstande, wo meistens gnosseschaftlig bedriibe worde si. Dr Jeremias Gotthelf het in siim Roman Die Käserei in der Vehfreude, wo 1850 erschiinen isch, beschriibe, wie son e Cheeserei im Ämmedaal enststanden isch zsämme mit de soziale Verändrige in dr Buureschaft, wo das noch sich zooge het. Schwiizer Chees isch denn uf ganz Europa und wiiter exportiert worde.
Wäge Agrarschutzzöll isch dr Export im 20. Johrhundert stark gsunke und het im 1. Wältchrieg ganz ufghört. As Sälbsthälforganisation isch die Schwiizerischi Cheesunion gründet worde, won e Ordnig vom Märt under dr Ufsicht vom Bund für die bedütendste Schwiizer Hertchees erreicht het. Vo denn aa si d Schwiizer Chees staatlig bewirtschaftet worde, noch em 2. Wältchrieg het dr Bund dr Export subventioniert, was in de 1990er Johr Chöste vo mehrere Hundert Millione Franke jöhrlig gmacht het, wo vo dr Staatskasse drait worde si.
Es het zwar in de letzte Johr e Konzentration vo Milch- und Cheesproduzänte ge, es git aber au e gegeläufigi Tendänz zur Herstellig vo Spezialitete, bsunders im Bio-Beriich. E Hufe Chees wärde immer no vo Chlii- und Chliinstbedriib härgstellt, z. B. Alpechees vo Einzelpersone uf de Alpweide, meistens noch draditionelle Methode.
Château-Bréhain
Château-Bréhain (ditsch 1915–18 und 1940–44 Bruch-Kastel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Château-Bréhain ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1218 àls Villa de Chestes (1505: Le Chastel de Chastelbrehain, 1525: Chastelbreheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditscha Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Château-Bréhain ìsch. Château-Bréhain ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Château-Bréhain ghert zem Lorrain.
Burg Hünersedel
S isch nyt wyters bekannt driber, wär die Burg het böue loo. Au d Zyt vu dr Nutzig isch nit klar. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Rote Liste der Brutvogelarten Baden-Württembergs
Uf dr Roote Lischt vu dr Bruetvoogelaarte z Baade-Wiirtebäärg sin im Joor 2013 260 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Voogelaarte gstande. Vu däne Aarte hän 199 dr Status I ghaa (yyhaimischi Aarte, wu reegelmääßig bruetle), 20 Aarte dr Status II (Aarte, wu uureegelmääßig bruetle), 33 Aarte dr Status III (Neozoe: Aarte, wu främd im Biet sin) un 8 Aarte dr Status IV (Aarte, wu mer s z weenig iber si waißt).
Legänd:
Partei
E politischi Bardei (, Genitiv partis ‚Däil‘, ‚Richdig‘) isch e Zämmeschluss vo Lüt, wo sich uf underschiidligi Wiise organisiere, zum im e umfassendere politische Verband wie eme Staat o. Ä. z brobiere, an d Macht z choo, zum iiri äigene sachlige oder ideelle Ziil z verwirklige und/oder persönligi Vordäil z überchoo. E wääsentlige Däil bim Kampf um d Macht und bim Usüebe von ere isch s, Füerigsposizione in staatlige und andere Instituzione (zum Bischbil im öffentlig rächtlige Rundfunk) mit Bardeimitgliider oder Lüt, wo mit dr Bardei sümpatisiere, z bsetze.
Im ene Meerbardeiesüsteem konkurriere politischi Bardeie underenander zum die politische Entschäidigsposizione z bsetze; si machen e Biidraag bi dr Bildig vom politische Wille und si eso e wichdigi Süüle vo dr politische Verfassthäit vom ene demokratische Staat. Im ene Äibardeisüsteem si d Struktur und d Funkzion von ere Bardei andersch. E sonigi Bardei bechunnt mäistens e „totalitäre“ Charakter über.
Partei (Begriffsklärung)
Partei (vo, partis ‚Tail‘, ‚Richtig‘, ‚Rolle‘, bsunders partes ‚Partei‘) chan folgendes bedüte:
Lohn-Ammannsegg
Lohn-Ammeseg (amtlich Lohn-Ammannsegg) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
D Doppugmein Lohn-Ammeseg liit am nordöschliche Uuslöifer vom Buechiberg im Soledurner Mittuland. D Gmeind bstoht us dr bode Ortschafte Lohn un Ammeseg. D Gmeindsflächi umfasst 51,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 29,3 % Waud u 19,2 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Lüterkofe-Ichertswiu, Lüsslige u Biberischt im Kanton Soledurn u Bätterchinge im Kanton Bärn.
Gschicht
D Gmeine Lohn un Ammeseg si am 1. Jänner 1993 zur nöie Gmein Lohn-Ammannsegg fusioniert worde.
Lohn isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1264 aus Lon, Ammeseg im Johr 1261 aus Amalzeich (1336 Amelseich, 1538 Ammelseich, 1742 Ammanseich).
Dynastie
Ä Dynaschtii (vom griechische: dynástes, Herrscher) bezeichnet ä Familie im allgemeine vo mehr as zwei Generatione vo Herrscher. Dr Begriff wird hüt hüfig au für Familie bruucht, wo mehreri Mitgliider drvo im öffentlige Läbe odr in dr Wirtschaft wichdigi Positione inähme, aber au allgemein as „Familiedynaschtii“ für Grossfamilie.
Lohn-Ammannsegg
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Kreis Arad
Arad (saderlacherisch Aaret) isch e rumänische Chrais (Județ) im Kreischbiet un Banat mit dr Chraishauptstadt Arad. Sy gängigi Abchizig un s Kfz-Chännzaiche sin AR.
Dynastie
D Dynaschdie in dr Gschicht vom enä Land wärde unterschiide srdur, ass mä
Kreis Arad
Geografy
Dr Chrais Arad umfasst e Gsamtflechi vu 7754 km². Dr Chrais gränzt im Norde un Nordoschte an dr Chrais Bihor, im Oschte an dr Chrais Alba, im Oschte un Sidoschte an dr Chrais Hunedoara, im Siden an dr Chrais Timiș un im Weschten an Ungarn.
Dynastie
Islamisch
Abbaside, Ayyubide, Umayyade, Fatimide, Aghlabide, Almohade, Almoravide, Tulunide, Idriside, Tahiride
Brunnen SZ
Brunne isch en Ort am Vierwaldstättersee, wo zu de politische Gmeind Ingebohl ghört. S lit im Bezirk Schwyz vom Kanton Schwyz.
Lohn-Ammannsegg
Bevöukerig
De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,3 % gläge.
Kreis Arad
Bevelkerig
Anne 2002 het dr Chrais Arad 461.730 Yywohner un e Bevelkerigsdichti vu 60 Yywohner pro km² ghaa. 82,2 % vu dr Bevelkerig sin Rumäne gsii, 10,7 % Ungarn, 3,8 % Roma un 1,1 % Dytschi (Banater Schwobe).
Brunnen SZ
Geografii
Nochbergmainde sind Sisikon und Seelisberg im Kanton Uri; Gersau, Lauerz, Schwyz und Morschach im Kanton Schwyz. Dadezue chund no us em Kanton Nidwalde no Emette.
Westlich vo Brunne flüsst d Muota in Vierwaldstättersee. Vo Brunne us gaht no e Luftseilbahn uf dä Urmibärg, wo än Teil vo de Rigi isch.
Dynastie
Egüpte
Thutmoside, Ramesside, kuschitischi Dynaschdii, Bakri-Dynaschdii, Burgiyya-Dynaschtii
Lohn-Ammannsegg
Religion
48,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 32,6 % römisch-katholisch.
Brunnen SZ
Firme
Diä wichtigschte Arbeitgäber i de Gmeind Ingebohl sind dä Zementkonzern Holcim und d Radio Central-Gruppe, wo d Radiostationä Radio Central und Radio Eviva umfasst.
D Holcim hed iri Fabrik im Juni 2008 zuetaa, de Steibruch z Underschönebuech wird allerdings wiiterbetribe. S Holcim Areal entlang vu de Gotthardbahn isch mittlerwiile a de Schwyzer Kantonalbank übergää wordä, was midem Areal und mit dem vu de ehemalige Lagerhüser zwüsched em Holcim Areal und em Bahnhof passiert, isch unklar.
Lüüt, wo z Brunne uf d Welt cho sind
Othmar Schoeck, Komponischt
Lüüt, wo z'Brunne gstorbe sind
Muetter Maria Theresia Scherer, Provinzoberin vum Chloschter Ingebohl
Dynastie
Belgie
Huus Sachse-Coburg und Gotha
Bulgarie
Huus Dulo, Huus Krum, Komitopuli, Huus Asen, Huus Terter, Huus Shishman, Sachse-Coburg und Gotha
Lingua franca
As Lingua Franca (ital. für „fränkischi Schbrooch“) bezeichnet män ä Schbrooch, wo vo Lüt us verschiidene Schbrochgebiet as gmeinsami Verkehrsschbroch brucht wird.
Urschbrung
In der ursprünglige und engere Bedütig isch d lingua franca ä beschdimmti Pidgin-Schbroch mit erä romanische Basis, wo im Middelalter dur dr Schbrochkontakt zwüsche Romane und Lüt, wo nitromanischi Schbroche, vor allem Arabisch, gschwätzt hai, entschdanden isch und as Handels- und Verkehrsschbroch bis ins 19. Johrhundert vor allem an der Süd- und Oschdküschte vom Middelmeer verbreitet gsi isch.
Begriff
S italienische Wort „franco, franchi“, isch urschbrünglig d Bezeichnig für d (Nord-)Italiener und d Franzose gsi. Währed de Chrüzzüg isch si Bedütig im latiinisch-fränkische Riich z Byzanz erwiiteret worde und anschdatt vo „Weschteuropäer, Obeländer, Katholik(e)“ bruucht worde. In dere Bedütig isch s vo den Araber, Türke, Grieche, Perser, Slawe und Rumäne übernoh worde. Dr Begriff „lingua franca“ isch wohrschiinlig noch em Arabische z Andalusie brägt worde, wo dr Geograph Ibn Khurradadbih d Lingua Franca (al lugha al-ifranjiyya) gege Spanisch (andalusiyya) und Griechisch (rumiyya) abgränzt het. As alternativi Bezeichnig isch sit em 19. Johrhundert dr Uusdruck „(langue) sabir“ verbreitet, wo vermuetlig under französischem Iifluss z Algerien entschdanden isch (zum erschde mol 1859 beleit, abwiichend schon bim Molière) und au sältener, „petit mauresque“ (1830 zum erschde mol beleit). Bi de Uusdrück „lingua franca“, „parlare franco“, „sapere franco“ und ihre Entschbrächig bsundrigs in griechische Quelle cha mä au, je noch em Abgränzigskontext und in Analogii zur allgemeine Bedütigsentwicklig vo „franco, franchi“, mit abwiichende Bedütige wie „Französisch“, „Italienisch“ oder „weschtligi Schbroch“ rächne.
D Schbroch
D Lingua Franca isch nit ä Mischschbroch gsi sondern än ächts Pidgin uf romanischer Basis mit arabische, türkische, persische, griechische und slawische Iiflüss, wo sich in siim Grundwortschatz und sinere grammatische Schdruktur nume wenig veränderet het, au wenn s wiit verbreitet und johrhundertlange bruucht worden isch. Es wird in dr Literatur mänggisch behauptet, ass si Basis s Provenzalisch, wo mä zwüsche Genua und Marseille gschwätzt het, gsi siig, aber das isch linguistisch falsch und au us gschichtlig-geographische Gründ nit haltbar. D Lingua Franca isch immer ä Sekundärschbroch bliibe und isch niene as Mueterschbroch gschwätzt worde, es het sich aso nid zun erä Kreolschbroch wiiterentwicklet. Es isch bruucht worde in Handelskontakt, militärische Kontakt, vermischte Siedlige und — was nid söt underschetzt wärde — vo de Seeräuber und de romanische Sklave in arabisch/türkische und griechische Schbrochgebiet. Öb Romane d Lingua Franca au unterenander as Verkehrschbroch bruucht hai, cha mä uf dr Grundlag vo de Quelle, wo mä het, nit sicher entscheide.
D Lingua Franca isch in de Quelle dur metaschbrochligi Beschriibige z. B. in Reisebrichte, dur Zitat und dur fachschbrochligi Termini z. B. in dr Seemassproch bezügt. Si isch au in literarische Teggschd (dr anonym Contrasto della Zerbitana vo 1284/1305, im Gigio Artemio Giancarli si La Zigana, druckt 1548, in chliinerem Umfang u. a. au bi Fazio degli Uberti, Goldoni, Molière, Calderón und em Lope de Vega) bruucht worde, het sich aber nit as Schriftschbroch etabliert. Entschbrächend schwiirig si d Bedingige für d Untersuechig vo ihrer genauere gschichtlige Entwicklig und geographische Differenzierig, aber es schiint, ass im weschtlige Nordafrika d Basis schbanisch und im öschdlige italienisch gsi isch und bi Algier si die beide Variante zsämmendroffe. Wo d Franzose Algier eroberet hai, isch d Lingua Franca dört under em Iifluss vo de verschderkte französische Schbrochkontakt und vo Handbüecher wie em Dictionnaire de la langue franque ou petit mauresque (Marseille 1830) französisiert worde, isch aber no bis zum Ändi vom 19. Johrhunderto bruucht worde.
D Lingua Franca allgemein
In der erwiiterete Bedütig isch ä lingua franca jedi Schbrooch, wo vo Lüt us verschiidene Schbroochgmeinschafte as Verkehrsschbrooch bruucht wird, und wo, wil si für die meischde as Zweitschbrooch glehrt worden isch und bruucht wird, hüfig veränderet und vereifacht, aber nit umbedingt ä Pidgin-schbroch drus gmacht worden isch.
Bischbil vo linguae francae:
Dynastie
S Byzantinische Riich
Sürischi Dünastii, Amorischi Dünastii
China
(lueg Zitdaafele für China)
Dänemark
Jelling, Estridsen, Oldenburg
S Heilige Römische Riich vo Dütscher Nation
Agilolfinger, Askanier, Babenberger, Habsburger, Huus Hessen, Hohezollere, Konradiner, Ludowinger, Luxemburger, Ottone, Przemyslide, Salier, Staufer (Hohenstaufen), Welfe, Wettiner, Wittelsbacher, Zähringer
Ängland
Plantagenet, Lancaster, York, Tudor, Stuart, Hannover, Windsor
S Fränkische Riich
Merowinger, Pippinide, Arnulfinger, Karolinger, Poppone
Frankriich
Karolinger, Kapetinger, Valois, Bourbonen, Napoleonide, Toulouse
Griechenland
d Familie Papandreou, Wittelsbach, Oldenburg
Indie
Maurya
Iran
Ziyaride, Kadschare, Zand-Prinze, Afscharide, Pahlavis
Israel
Hasmonäer, Herodianer
Italie
Savoye (1861-1946)
Japan
Yamato (sit em 5. Jahrhundert bis hüt)
Jordanie
Haschimite
Kroatie
Trpimirović, Zrinski und Frankopan
Luxeburg
Luxeburger, Oranje-Nassau, Nassau-Weilburg
Marokko
Idriside, Almoravide, Almohade, Merinide, Saadier, Alawide
Monaco
Grimaldi
Niederland
Oranje-Nassau
Norwäge
Oldeburg
Oman
Yaruba-Dynaschdii, Said-Dynaschdii
Persie
Achämenide, Sassanide, Seleukide, Kadschare, Karachanide, Kara Kitai, Choresmier, Saffaride, Samanide, Buyide, Ziyaride, Ghaznawide, Timuride, Safawide, Tahiride, Dynaschdii vo de Afghane, Afscharide, Niger
Pole
Jagiellone, Piaste, Přemyslide, Wasa, Wettiner
Weltuntergang
As Wältundergang bezäichnet mä en Eräignis, wo din d Menschhäit, dr Blaneet Ärde oder s ganze Universum vernichtet wird oder wenigstens die herrschende Lääbens- und Begläitumständ massiv und desaströs zum Negative verändere. S Wältundergangsdänke üsseret sich vor allem in Zite vo sozialer Unsicherhäit immer wider in Brofezeijige: Dr Martin Luther zum Bischbil het dreimol (für d Joor 1533, 1538 und 1541) dr Wältundergang vorusgsäit in ere Zit, wo sich in dr öiropäische Gsellschaft religiöösi und soziali Geegesetz zuegspitzt häi.
Spekulativi Wältundergangsszenarie
Vili Religioone brofezeje dr Wältundergang. Die nordischi Ragnarök verzellt d Gschicht vom Undergang vo de Götter. In dr christlige Bible beziet sich d Offebaarig vom Johannes am mäiste uf s Ändi vo dr Wält. Dr Buddhismus und dr Hinduismus gseen im Wältundergang e Däil vo de Kalpa, de kosmische Zükle, wo d Wält din entstoot und wider vergoot.
S Internet isch en ideali Blatform, zum alli mööglige Spekulazioone verbräite. So het s Lüt gee, wo fest dra glaubt häi, dass am 21. Dezämber 2012 d Wält wurd undergoo, wil dr Kaländer vo de Maya z Änd wurd goo, und häi iiri Ideä über s Internet bekannt gmacht. Das het sich aber spöötistens am Daag druf, am 22. Dezämber as e Feelspekulazioon usegstellt.
Dynastie
Pommerelle
Samboride
Kreis Arad
Bevelkerig
2011 het dr Chrais Arad 430.629 Yywohner ghaa un e Bevelkerigsdichti vu 56 Einwohnern pro km².
Schwarzmund-Grundel
D Schwarzmuulgrundle (latynisch Neogobius melanostomus oder au Apollonia melanostomus) isch e chlyne Fisch vo Europa.
Dynastie
Portugal
Burgunder, Avis, Habsburg, Braganza
Preusse
Hohezollere
S Römische Riich
Julier
Rumänie
Hohezollere
Russland
Rjurikide, Godunow, Romanows,
Saudi-Arabie
Dynaschdii vo de Saud
Schwede
Ynglinge, Folkunger, Wasa, Wittelsbach, Holstein-Gottorp, Bernadotte
Spanie
Huus Barcelona, Huus von Pelayo, Huus Navarra, Huus Burgund, Huus Trastámara, Habsburg, Bourbone
Thailand
Chakri-Dynaschdii
Kreis Arad
Stedt un Gmaine
Dr Chrais Arad bstoht us 283 Ortschafte, zeh dodervu sin Stedt, 68 sin Gmaine. Di ibrige sin vu dr Verwaltig här dr Stedt un Gmaine zuegornet.
Schwarzmund-Grundel
Dr dütsch Name isch en Übersetzig vom latynische Namenszuesatz melanostomus. S Gebiet, wo dä Fisch am Afang dehei gsi isch, sind d Ufer vom Schwarze Meer und vom Asowmeer. Im Russische het men em Dier «rundi Grundle» gseit; änlech isch dr änglisch Name Round Goby. Zäme mid andere öschtleche Grundlenarte heisst si au öppe Schwarzmeergrundle.
Dynastie
Tschechie
Přemyslide, Jagiellone, Habsburg, Luxemburger
Schwarzmund-Grundel
D Grundle läpt öppe drü bis vier Joor lang. Es git e verwandti Dierart, d Flussgrundle (Neogobius fluviatilis).
Dr Fisch isch im Weschte erscht sid de 1990er Joore algemein bekannt worde, wil er sech plötzlech ganz gschnäll vo sim Urspungsgebiet us i anderi Länder usbreitet het. Me redt au von ere «explosionsartige» Wanderig. Als «invasyvi Neozoe» isch d Schwarzmuulgrundle uf Nordamerika und i vil Gwässer vo Weschteuropa cho. Si isch vo de Schiff mit em Balaschtwasser us em alte Gebiet mitgnoo worde und het sech i de Flüss au sälber usbreited. Z Amerika het me se anne 1990 im St. Clair River s erschte Mol gseh. Drufabe het si i wenige Joor dr Eriesee, und duren Illinois-Michigan-Kanaal sogar dr Mississippi eroberet.
A dr Nordsee und dr Oschtsee und i de Flusssüschteem vom Rhy, vo dr Donau und dr Elbe und andere Strööm het me d Grundle scho gfunde. I wyte Flussabschnidd isch si jetz scho die hüfigschti Fischart. Dur d Donau zduruff isch si im Joor 2000 is öschtrychische Gebiet und anne 2004 uf Düütschland cho. Sid 2007 isch si au scho z Rägeschburg.
Sid öppe 2008 könnt me d Schwarzmuulgrundlen im Rhy, wo si vo zwöi Syte här ygwanderet isch: deils vo dr Donau häär dure Main-Donau-Kanal, wo me anne 1992 uftoo het, und deils vo de Häfe a dr Nordsee us. Am Rhy isch si s erschte Mol anne 2004 z Holland im Fluss Lek im Flussdelta vom Rhy, dokumäntiert. Vier Joor spööter isch d Schwarzmuulgrundle vo Holand dr Rhy zduruff und vo Oschde här dure Main vorachoo, und die beide Grubbe sind öppe glychzytig am Middelrhy gsi. Jetz chunt si scho i de Kanääl vom Elsass vor. D Uni Basel het se anne 2012 im Rhy bi Basel gseh; d Grubbe «Invasionsbiology» vo dr Uni undersuecht d Grundlepopulazioon und luegt zäme mit es baar Schwiizer Kantöön, ob me däm nöie Fisch sini Wanderig i anderi Gwässer mit bsundere Speerene chönt ufhalte. E Zyt lang het me dänkt, ass wenigschtens s Chraftwärch vo Rhyfälde e gueti Barriere gäge d Wanderig vo dr Schwarzmuulgrundle stromufwärts sig, aber das isch wägem modärne Fischgwässer, wo ums Chraftwärch goot, schynts nid so.
Dynastie
Ungarn
Arpade, Anjou, Habsburg
Weltuntergang
Naturwüsseschaftlig fundierti Szenarie
Es git hingeege Szenarie, wo ganz razionaal si, wenn au iiri Woorschiinlikäit mänggisch eender chlii isch. Dr Yellowstone gältet as Supervulkan und bricht alli 600'000 bis 700'000 Joor us. Wäge de groosse Mänge vo Rauch und Äsche in dr Atmosfääre sinkt d Tämpratuur vo dr Ärde stark und e groosse Däil vo dr Dier- und Pflanzewält goot zgrund. E sonigs Eräignis in dr Nööchi vom Sunnesüstem (weniger as 3000 Liechtjoor ewägg) chönnt e Masseustärbe uf dr Ärde zur Folg haa. Bis jetz het mä gschetzt, dass das in öbbe vier Milliarde Joor wurd bassiere. Noch nöijere Rächnige wer s aber villicht mööglig, ass d Sunne scho in 900 Millione Joor so häiss chönnt si, ass s Lääbe uf dr Ärde wurd abstärbe.
Schwarzmund-Grundel
S düütsche Bundesamt für Naturschutz zellt d Schwarzmuul-Grundle sid 2010 zu de «invasyve Neozoe», wo für die yheimischi Dierwält schlächt sind.
Lohn-Ammannsegg
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 6,7 %, CVP 10,2 %, EDU 0,2 %, EVP 1,0 %, FDP 28,0 %. GLP 10,1 %, GP 6,2 %, SP 18,2 %, SVP 17,9 %, Suschtigi 1,5 %.
Gmeindspresidänt isch dr Markus Sieber (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 2339 Iiwohner 95 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 1,8 % Italienisch u 2,4 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Lohn-Ammeseg ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Geistige Landesverteidigung
Die Geistigi Landesverdeidigung (frz. défense [nationale] spirituelle) isch e politisch-kulturelli Bewegig in dr Schwiiz gsi, wo vo öbbe 1932 bis in d 1960er Johr aktiv vo de Schwiizer Behörde, spezielle Institutione, Glehrte und dr Press aber au vo Kulturschaffende drait worden isch. S Ziil vo dere Bewegig isch d Sterkig vo Wärt und Brüüch gsi, wo mä as «schwiizerisch» betrachtet het, zum eso totalitäri Ideologie abzwehre. Zerst isch si vor Allem gegen e Nationalsozialismus und e Faschismus grichdet gsi, spöter während em Chalte Chrieg gegen e Kommunismus. Au wo die Geistigi Landesverdeidigung nüme aktiv vo de Behörde bedriibe worden isch, isch si bis wiit in d 1980er Johr wirksam bliibe und no hüte bruuche schwiizerischi Bolitiker hüfig Begriff und Metaphere vo dr Geistige Landesverdeidigung.
Dynastie
USA
d Familie Adams, Roosevelt, Kennedy, Bush, Ford, Astor-Familie, Rockefeller, Harrison (Familie),Wade Hampton
Vietnam
Nguyễn-Dynaschdii
Dieter Vogellehner
Dr Dieter Vogellehner (* 31. Dezämber 1937 z Ellwange; † 14. März 2002 z Fryybeg) isch e dydsche Botaniker gsii.
Dr Vogellehner isch z Sigmaringedorf ùfgwagse ùn hed ab 1957 an dr Universideed Diibenga Biologii, Chemii, Geologii ùn Geografii schdudierd. Yyflùsryychi Lèèrer vùn em sin dr Walter Zimmermann ùn dr Karl Mägdefrau gsii. Bim Mägdefrau hed er ane 1965 promoviert mid em Thema "Untersuchungen zur Anatomie und Systematik der verkieselten Hölzer aus dem fränkischen und südthüringischen Keuper".
Ane 1965 isch er wisseschaftlige Assischtänt am Botanische Inschtitut vù dr Universideed Fryybeg woore, wùn er iber d Anatomii ùn d Phylogenii vù dr Gymnosperme gforschd hed ùn iber d Karbonflora vùm Schwaarzwald. Ane 1969 hed er habilitiert ùn isch im glyyche Joor Diräkter vùm Botanische Gaarde vù dr Universideed woore, wùn er im Lauf vù dr Joore ganz nèi gschdalded hed. Im Joor 1975 isch dr Vogellehner userblaanmääsige Brofässer woore, ane 1978 derno Brofässer fir Systematischi Botanik ùn Paläobotanik.
E Schieler vù iim, wù au byyn em promoviert hed, isch dr Volker Mosbrugger, schbeeder Diräkter vùm Senckenberg-Museum z Frankfurt.
E andere Schieler vù iim isch dr Thomas Speck, wù syy Noochfolger as Diräkter vùm Botanische Gaarde woore isch.
Parlament
E Parlemänt (vo altfranzösisch parlement ‚Underreedig‘; ‚rede‘) isch d Volksverdrättig im ene Land, wo über die politische Probleem tuet rede und d Gsetz erloot und übers s Budget vo dr Regierig bschliesst. I de mäiste Länder het s Parlemänt äi oder zwoo Kammere.