cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marseillaise
Anderi Fassige vo de Marseillaise
Es git no anderi Fassige vo de Marseillaise: 1792 het de dütschi Jakobiner Friedrich Lehne (1771–1836) e Fassig für d Mainzer Republik dichtet: „Lied der freyen Wöllsteiner“. 1871 het de Jules Faure d „Marseillaise vo de Kommune“ verfasst, wo vo de Pariser Kommune als Hymne bruucht worden isch. 1892, nach em Dütsch-Französische Chrieg, hend d Schüeler vonere französische Primarschuel e „Fridens-Marseillaise“ verfasst.
Im 19. Jahrhundert isch d Marseillaise d Hymne vo vilne Fryyheitsbewegige und au vo dr Arbeiterbewegig gsi. Es het zum Byspil e Dütschi Arbeiter-Marseillaise vom Allgemeine Dütsche Arbeiterverein (ADAV) gäh. Wo d Marseillaise zur Nationalhymne worden isch, isch d Internationale s nüüe Lied vo dr Arbeiterbewegig worde.
1914 isch, zum Uusbruch vom Erste Wältchrieg, en explizit gäge Dütschland ggrichteti Fassig vo de Hymne usechoo.
Vom Februar bis zum Novämber 1917 isch d Marseillaise währed der Zyt vo de Provisorische Regierig vo de Februarrevolution 1917 au di russische Nationalhymne gsi.
Es git au e pazifistische Fassung, ; e Text für d Bewohner vo de ehemalige Kolonie, ; e Marseillaise „für alli, wo s Läbe liebed“ (La Marseillaise Bacchique) und e Version vo 1973 vom Serge Gainsbourg, Aux armes et caetera. 2005 hend de Graeme Allwright und d Sylvie Dien e Fassig als Protestsong gäge de Bildigsminister François Fillon verfasst. De Fillon het nämli gforderet, dass jedes Chind z Frankriich d Nationalhymne usswändig lehre söll.
Helvetische Religion
Under Helvetische Religioo werdet di religiöse Aasichte und Brüüch bischribe, wo bi de haidnische Helvetier verbraitet gsii sind. Do vo Helvetier sicher erst abem erste vorchristliche Joorhundert (Spoot-Latène D2) gredt werde cha, ghöret älteri Fund nöd dezue.
Quelle
Di religiööse Aasichte vo de Helvetier sind grundsätzli die gliiche gsii, wie bi de andere gallische Stämem au, si hend au öppe die gliiche Gotthaite vereert, zum Tail aber underemen andere Name und d Kultbrüüch hend sich chuum underschide. D Zügnis öber di helvetischi Religioo sind spärlich. Direkti literarischi Zügnis us de Antiki betreffet nu di keltischi Religioo im allgimaine, so as d Archäologii die maiste Zügnis för di helvetischi Religioo im Speziifische bringt. Dezue ghööret röömerzittlichi Inschrifte uf Objekt, wo a gwüssne Gotthaite gwidmet wore sind. Doch seget die i de Regle nünt öber de Kult und nu wenig öber s Wese vo de agruefne Gotthaite uus. Uusgrabni Hailigtümer, Temple und Deponierige vo Opfergoobe chönet nöd immer aidüütig erchlärt werde.
Hailigtümer
I de spoote Latènezitt hend d Kelte afange uf Hügle Viereggschanze baue, wo si regelmäässig groossi Festesse för d Götter ghaa hend. Usem Piet vo de Helvetier sind bis hütt nu zwoo bikannt, nämmli aini süüdlich vom Oppidum Brenodor und die ander im Schüppel im soleduurnische Ramse.
Noch de römische Bsetzig sind die Viereggschanze dur de galloromanischi Viereggtempel ersetzt wore, miteme quadrootische Grundriss, im Gegesatz zu de römische Temple, wo e rechteggige Grundriss ghaa hend. Die grööst Aalaag mit mindestens sechs Viereggtemple isch bi Petinesca (hüt: Stude BE) usgrabe wore und s werd vermuetet, as do s helvetische Stammhailigtum glegen isch. E wichtigs Hailigtum mit merere Temple isch bi Allmedinge im Berner Oberland am Uusfluss vom Thunersee glege, wo d Kander i d Aare gflosse isch. Au i gröössere Ortschafte sind Viereggtempel baut wore, so z Aventicum, z Brenodor oder z Lousanna.
D Helvetier hend mit Vorliebi a gwüssne Plätz gopferet, wie Flussmündige und Uusflüss us Seeje (LaTène/Port BE), Sümpf (Wauwiler Moos) und Insle, Quelle und Brüne, Päss und Berggipfel, Stai und Felse (Pierre de Marriage am Noieburgersee). Mengisch hends i de Römerzitt a denen Ort au e Viereggtempel baut, so uf de Insle Ufnau im Zörisee oder ufem Chasseron im Jura.
Opfer
Di antike Autore hend sich em liebste öber di schreckliche Menscheopfer bi de Kelte uusgloo und di andere Opferbrüüch debii fast vergesse z nenne. D Archäologii het bistätigt, as au d Helvetier Mensche gopferet hend, wie Menschechnöche i Brüne und Gruebe zaiget. Vill hüüfiger sind aber Ross gopferet wore, denebet Hünd und Rinderschädel. A Sachopfer sind Münze (Pierre de Marriage) und Schmuck biliebt gsii, a gwüssne Ort au Waffe (Port BE) oder Isebarre (Börse z Züri). Die sind entweder ufeme Feld deponiert wore oder imene Sumpf oder Gwässer versenkt wore.
Verbraitet bi de Helvetier sind au Votivbieli gsii. Da sind chliini Nooaamige vo Bieli, entweder us Ise oder Bronze. Mengisch isch e gallische oder römische Göttername drufgstande. Asigi Votivbieli sind im ganze Piet gfunde wore, so ufem Chasseron, z Allmedinge, z Soledurn, z Vindonissa, z Bade oder z Züri.
Götterbilder
Im spoote Latène isch z Yverdon e 70 cm höchi aichigi Statue ufgstellt wore. Äänlichi Statue us Aicheholz sind au am Gempfersse gfunde wore: im Piet vo de Nantuate isch bim Iifluss vom Rotte in See e 125 cm höchi Statue gstande, wo Münze gopferet wore sind und bim Hafe vo de allobrogische Sidlig Genava (hüt: Gempf) sind amene drai Meeter höche Aichebild sogär meriri Mensche gopferet wore. Im Lauf vo de Romanisierig hend d Helvetier afange au Götterbilder noch römischem Vorbild darzstele, debii hends zum Tail die Götter i de iihaimische Art dargstellt, wie s Bild vo de Bääregöttin Artio, hüüfig hend si aber nu römischi Vorbilder kopiert. Mit de Zitt sind vo röömische Legionäre au Fremdkult is Land choo, so isch z Aventicum de Kult vo de Magna Mater („Groossi Muetter“) bizügt und bi Aquae Helveticae (hüt: Bade AG) d Isis un d de Mithras. S Christetum het ab de Mitti vom 4. Joorhundert aafange sichtbari Spuure hinderloo.
Gotthaite
D Näme vo de helvetische Götter sind erst us de Römerzitt bikannt. D Helvetier hend noch römischem Vorbild a erne Gotthaite römischi Näme gee (Interpretatio Romana) und mengisch denn de gallischi Name aneghenkt.
Horus
Herrscher vo Ägypte
Siit de früehschte hischdorische Ziite isch dr Horus d Verkörperig vom ägyptische Königdum gsi. In dr Mythologii hai noch em Dod vom Osiris dr Seth und dr Horus d Herrschaft über s Land beaschbrucht. Im Kampf zwüsche beide het dr Horus es Aug verlore und s Land isch deilt worde. In Oberägypte het dr Seth gregiert und in Underägypte dr Horus. Noch andere Mythe isch dr Horus dr Herrscher über ganz Ägypte gsi und im Seth si d Wüeschdegebiet und s Uusland Untertan gsi.
Dr Horus Semataui (griechisch Harsomtus) isch dr Sohn vo dr Göttin Hathor (ihre Name bedütet „Huus vom Horus“) gsi. Semataui bedütet „Vereiniger vo de zwei Länder“, was a Zuename vo de Pharaone worden isch.
Scherstetten
Scherstetta (amtlich Scherstetten) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 50,3 % Landwirtschaftsfleche, 40,3 % Wald, 7,8 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Scherstetta gheret d Pfarrderfer Konradshofen ond Scherstetten, s Dorf Erkhausen, d Weiler Berghöfe, Bruderhof ond Hilpoldsberg ond dr Geiselhof.
Gschicht
Scherstetta ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1252 als Schersteten.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,7 % gleäge.
Religion
71,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 19,5 % evangelisch.
Verwaltong
Scherstetta hot mit dr Gmoede Langeneufna, Mickhouse, Mittelnufna ond Walkertshofe a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Scherstetta ischt dr Robert Wippel.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Scherstetta ghert zom Schwäbisch.
Biberwier
Biberwier ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Biberwier likt am Sidrand vom Lermooser Moos in dr Tiroler Alpa. D Nochbergmoanda sin Lermoos, Nassereith, Obsteig, Mieming und Ehrwald.
Gschicht
Biberwier ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1287 als "Piberwure".
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 589 Aiwohner sin im Johr 2001 52 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 589 Aiwohner 559 Daitsch als Umgangsproch aagea, 21 Daitsch und andere Sproche und 9 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Biberwier ghert zum Bairisch.
Lesneven
Lesneven (bretonisch Lesneven) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lesneven lyt am Quillimadec, 66 km vu Quimper un 24 km vu Brest uf ere Hechi zwische 14 m un 79 m iber Normalnull.
Gschicht
Lesneven isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1541 as Lesneven.
Verwaltig
vu Lesneven isch. Lesneven ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lesneven ghert zem Bretonisch.
Herznach
Herznach isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.
Heilige Allianz
[[Datei:Map of the Holy Alliance (1840).svg|thumb|D Gründigsmitgliider vo dr Heiligen Allianz in de Staatsgränze vo 1840
Herznach
Geografy
D Gmeind lyt i dr Region Fricktal im Aargauer Deil vom Jura. S Dorf isch a dr Strooss uf e Bärgübergang vo dr Staffelegg und zmitzt im Jurapark Aargau. Dur s dorf flüsst dr Staffeleggbach, und i dä ine mündet vo Oschte bi Underherznach dr Startlebach.
Heilige Allianz
]] Dr Usdruck Heiligi Allianz bezeichnet s Bündnis, wo die drei Monarche vo Russland, Östriich und Preusse währed ihrem Ufenthalt in Paris am 26. Septämber 1815 gschlosse hai, Frankriich isch dr Allianz 1818 bidrätte. D Allianz isch gege liberali und nationali Besträbige grichdet gsi.
Herznach
Geografy
D Nochbergmeinde vo Herznach sind Üeke, Zäje, Däischbere, Wölflischwyl und Gipf-Oberfrick.
Heilige Allianz
Bündnisinhalt und Organisation
D Mitgliider vom Bündnis hai sich zum Gottesgnadedum vo de Herrscher bekennt und hai die christligi Religion as Fundamänt vo dr herrschende politische Ornig bezeichnet. Si hai sich verpflichtet, enander zum Schutz vo dere Ornig gegen alli bürgerlige und nationalstaatlige Umwälzige biizstoh. Fast alli europäische Monarche si dere Allianz biidrätte, und au die Schwiizerischi Eidgenosseschaft isch sit 1817 drbii gsi.
Herznach
Gschicht
S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1097 s erschte Mol erwäänt. D Namensforscher erkläre zu dr Gschicht vom Name, är sig vo der früenere latyynische Form «(praedium) Artinacum» cho, was uf Dütsch bedüütet: «s Landguet vom Artinius». Das wär also e Name, wo elter isch als d Ywanderig vo de Alemanne im früeje Middelalter.
Heilige Allianz
Bündnisinhalt und Organisation
S Vollzugsorgan vo dr Heiligen Allianz isch d Quadrupelallianz gsi, wo am 20. Novämber 1815 zwüsche Russland, Grossbritannie, Östriich und Preusse abgschlosse worden isch. Mit dr Ufnahm vo Frankriich am 15. Novämber 1818 isch si zur Pentarchii worde. Für zum sich z koordiniere, si regelmässigi Zsämmekümft vorgseh gsi.
Herznach
Gschicht
Im Joor 1207 sind Gruebe, wo me Yseärz abbout het, im Fricktaal s erschte Mol erwäänt. Löcher vo de alte Gruebe findet me im Wald a dr Strooss uf Wölflischwyl. Bis im 18. Joorhundert het me bi Herznach Yse gwunne. Vo 1937 bis 1967 isch weschtlech vom Dorf under am Hügel Halbegschneid es zimli grosses Bärgwärch agleit worde. Hüt gseet me no der Afang vom Stolle und de Silodurm. Dr Veräin «Yse und Bärgwärch» undersuecht d Aalage und macht se für Psuecher zwääg.
Heilige Allianz
Interventione gege bürgerligi und nationali Besträbige
Uf em Kongräss vo Aache 1818 het die Heiligi Allianz über Underdruggigsmassnahme gege die bürgerlig-nationali Opposition in Dütschland berootet. Uf de Kongräss z Troppau und Laibach si militärischi Interventione gege die bürgerlige Umwälzige z Italie und die indiräkti Understützig vo dr Türkei gege dr nationali Befreijigskampf vo de Grieche beschlosse. Dr letzt Kongräss vo dr Heiligen Allianz, dr Veroneser Kongress 1822, het Frankriich dr Ufdrag gee die bürgerligi Revolution z Spanie niiderzschloo.
D Neuorganisation noch dr Julirevolution
Wo sich Grossbritannie scho z Verona ändgültig vo dr feudalreaktionäre Interventionspolitik distanziert het, het die Heiligi Allianz sit dr bürgerlige Revolution vo 1830 z Frankriich ihre gsamteuropäische Charakter und Iifluss verlore. Im Herbst 1833 hai Russland, Östriich und Preusse die Heiligi Allianz reaktiviert und hai vo denn aa s feudalreaktionäre Lager in Europa bildet, wo vo Russland as dr sterkste Feudalmacht uf em Kontinänt aagfüehrt und zsämmeghalte worden isch, au wenn d Mitgliider nid immer eiheitlig ufdrätte si.
Niidergang und Uflösig
Dr Karl Marx und dr Friedrich Engels hai dänggt, ass d Uflösig vo dr Heiligen Allianz dur dr gmeinsami Kampf vo de revolutionäre Völker die entscheidendi Vorussetzig für dr Siig vo dr bürgerlige Demokratii in Europa siig. Noch dr Niiderwärfig vo de bürgerlige Revolutione vo 1848/1849 het die Heiligi Allianz in dr Reaktionsperiode vo de 50er Johr vom 19. Johrhundert e Neuuflag und isch zum Instrumänt vo dr Hegemonii vom Zarismus über Dütschland worde. Wo sich aber die bürgerlige und nationalstaatlige Inträsse in dr Ussepolitik vo alle europäische Staate duregsetzt hai, isch die Heiligi Allianz an ihr Ändi cho.
Dr Krimchrieg het die Heiligi Allianz ändgültig fertig gmacht. Östriich, wo erst 1849 bim Ufstand vom ungarische Volk mit dr Hilf vo Russland vor em Zerfall grettet worden isch, het am 3. Juni 1854 Russland ufgforderet, sich us de Donaufürstedümer zruggzzieh und het die noch em russischen Abzug sälber bsetzt. D Beziehige zwüsche Östriich und Russland si dorum zerrüttet worde. D Beziehige vo Östriich zu Preusse si au agespannt gsi. Drzue isch no d Gfohr cho, ass es vo Grossbritannie und Frankriich under em Napoléon III., wo sich diplomatisch Russland gnöcheret het, isoliert wurd. So het sich die europäischi Mächtekonstellation, wo sit em Wiener Kongräss existiert het und relativ stabil usgseh het drotz vile inneren Unruehe in de verschiidene Staate, zu Ungunste vo Östriich veränderet.
Jitzchak Schamir
Dr Jitzchak Schamir (uf d Wält choo am 15. Oktober 1915 z Ruschany, Gouvernement Grodno im Russische Kaiserriich, hüte Breszkaja Woblasz, Wissrussland, as Icchak Jaziernicki; gstorbe am 30. Juni 2012 z Tel Aviv ) isch e israelische Politiker, Ministerbresidänt und Usseminister gsi.
Lääbe
Scho as Jugendlige isch dr Schamir under em Iidruck vom starke Antisemitismus in dr Zwäite Polnische Republik Mitgliid vo dr zionistische Betar-Organisazioon worde. Er het si Abitur an dr hebräische Schuel z Białystok gmacht und und denn Jura an dr Uniwersidäät Warschau afo studiere, bis er 1935 s Studium abbroche het und uf Palestina usgwanderet isch.
Im Schamir si Familie, wo z Pole bliibe isch, isch im Holocaust ermordet worde.
Politik
Z Palestina isch dr Schamir Mitgliid vom Irgun worde, ere jüüdische Undergrundorganisazioon. 1940 het er mit em Avraham Stern und andere Irgun-Mitgliider e radikali Splittergruppe, dr Lechi bildet, wil dr Irgun e Waffestillstand mit de Brite abgschlosse het. Dr Schamir isch 1941 vo de Brite verhafdet worde. Noch em Dood vom Stern 1942 het er us em Internierigslaager chönne flächte. 1943 het er dr Lechi nöi bildet, wo denn terroristischi aaschleeg under anderem uf e britisch Minister für e Nooche Oste Lord Moyne und uf e UN-Vermittler im Nooche Oste Folke Bernadotte begange.
Vo 1955 bis 1965 het dr Schamir für e Uslandsghäimdienst Mossad gschafft. 1973 isch er zum erste Mol in d Knesset gweelt worde und 1977 zum Bresidänt vo dr Knesset. 1980 isch er Usseminister under em Begin worde und drei Joor druf si Noochfolger as Ministerbresidänt.
Er het gegenüber de Araber e herti Linie verdrätte, het aber dr Bsuech vom egüptische Bresidänt Anwar as-Sadat z Israel im Joor 1977 understützt und au d Friidensverhandlige mit Egüpte, wo denn d Beziejige mit Israel normalisiert het, und 1983 au mit em Libanon, wo dr Friidensverdraag aber nie ratifiziert het.
Won er 1987 wider Ministerbresidänt gsi isch, isch die Ersti Intifada (dr bewaffnet Kampf vo de Palestinenser gege Israel) usbroche. 1991 häi en d Amerikaner drzuedrängt zu Friidensgsprööch uf Madrid z goo, wo ooni Resultat bliibe si. Gliichzitig het si Regierig s Baue vo jüüdische Siidlige im Westjordanland understützt, und het d Alija vo duusige vo ethiopische Juude in dr Operation Solomon mööglig gmacht.
1992 het dr Likud d Waale zur Knesset verloore. Im Joor druf isch dr Schamir vom Vorsitz über e Likud zruggdräte.
David Viana
Dr David Gonçalves Viana (* 22. Janner 1992 z’ Schtroossburi, Unterelsàss) ìsch a frànzeesch-portügìesischer Füassbàllschpìeler, wo sitter 2021 àls Mìttelfaldschpìeler ìm FC Mulhouse z’ Mìlhüüsa schpìelt. Ar ìsch àui ànna 2009 un 2010 ìn mehrera portügìesischa Junior-Nàzionààlmànnschàfta gsìì.
siina Làuifbàhn
Vu 2008 bis 2011 hàt dr David Viana àls Junior ìm RC Strasbourg B gschpìelt, dr zwaita Mànnschàft vum Verain RC de Strasbourg Alsace z’ Schtroossburi. Nohdam àss dr Schtroossburjer Verain ìn d’ zwaita frànzeescha Liga àbgschtìega-n-ìsch, ìsch dr Viana ìm Sommer 2011 ìm schpànischa Verain Atlético Madrid glehnt worra. Doo hàt’r a Vertrààg fìr dräi Joohra unterzaichnet. Ìm äärschta Joohr hàt’r mìt dr Mànnschàft C àn 21 Schpìela mìtgmàcht, wu-n-’r 3 Toora un 7 Toorvorlààg gschlààga hàt. Obwohl’r ìn dr drìtta Mànnschàft vum Verain gschpìelt hàt, hàt’r oft àn da Tränìnga vu dr äärschta Mànnschàft mìtgmàcht. Wu-n-’r ìm Atlético Madrid gsìì-n-ìsch, hàt’r wahrend dräi Moneta zamma mìt’m schpànisch-bràsiliànischa Füassbàllschpìeler Diego Costa glabt.
Noh-n-em äärschta Schportsjoohr hàt dr Viana sii Vertrààg mìt’m Atlético Madrid unterbrocha un ìsch àm 18. Septamber 2012 ìn dr Verain Real Salt Lake ìn dr àmerikànischa Major League Soccer (MLS) gànga ge schpìela. ’S ìsch a fräijer Transfär gsìì. Vorhar hàt’r a Proowazitt vun’ra Wucha ìn dr MLS-Resarwaliga gega dr Sporting Kansas City gmàcht ghàà. Mìt’m Real Salt Lake hàt’r zem äärschta Mol àm 17. Oktoower 2021 gega dr Seattle Sounders FC àls Ärsàtzschpìeler vum Luis Gil gschpìelt. Doo drbii ìsch dr Punktzàhl 0 zu 0 gsìì. Noh zwai Schpìela mìt’m Real Salt Lake ìsch dr Viana àm 11. Jüüli 2013 vum Verain üssgschlossa worra.
Àm 30. Septamber 2013 ìsch dr Viana ìn dr anglischa Verain Luton Town FC gànga, wo sallamols ìn dr Conference Premier gschpìelt hàt. Doo hàt’r ìn dr Proowazitt ìn zwai Schpìela zwai Toor gschossa. Mìt’m Verain hàt’r àlso a Vertààg fìrs Schportsjoohr 2013/2014 unterzaichnet, un hàt doo àm 30. Nowamber 2013 ìm Wattbwarb FA Trophy sii äärscht Schpìel gega dr Staines Town F.C. gschpìelt (0–0). Ìm FA Trophy hàt’r àn wittera Schpìela mìtgmàcht, àwwer ìsch ìn kää Ligaschpìel uff’m Fald gsìì. Am And vum Joohr ìsch dr Verain ìn d’ League Two uffgschtìega. Trotzdam hàt ma-n-àm 9. Mai 2014 verkìndigt, àss dr Viana ìm Bruchmonet dr Verain fàralooh wìrd.
Àm 24. Janner 2015 ìsch verkìndigt worra, àss dr Viana a Vertrààg mìt’m portügìesischa Verain SC Olhanense ìn dr Zwaita Nàzionààlliga unterzaichnet hàt.
Ain Joohr schpeeter, àm 24. Janner 2016, hàt ma verkìndigt, àss dr Viana a Vertrààg mìt’m owerelsassischa Verain ASC Biesheim unterzaichnet hàt, wo sallamols ìn dr Liga CFA 2 gschpìelt hàt. Àm 18. Jüüni 2021 ìsch dr Viana ìn dr FC Mulhouse z’ Mìlhüüsa gànga ge schpìela.
Züadam ìsch dr David Viana ìn da Joohra 2009 un 2010 Mìtglìed ìn da portügìesischa U-17-, U-18- un U-19-Nàzionààlmànnschàfta gsìì. Doo hàt’r 15 Mol gschpìelt.
(97) Klotho
D' (97) Klotho isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 17. Februar 1868 vum Ernst Wilhelm Leberecht Tempel entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper eini vu dr Parze, dr Schicksalsgöttinne us dr römische Mythologi.
Klotho beweggt sich zwische 1,9842 (Perihel) astronomische Eiheite bis 3,3547 astronomische Eiheite (Aphel) in 4,362 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 11,7801° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2567.
Achtburger
D Achtburger si in dr Stadt Basel im spoote Middelalter e Grubbe vo acht nitaadlige Patrizier gsi, wo sit 1212 im Root vo dr Stadt Basel gsässe si.
(97) Klotho
Klotho besitzt e Durchmesser vu 83 km. Si besitzt e helli, silikathaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,228.
Si besitzt e ugwöhnlich langi Rotationsperiode vu 35 Stunde un 9 Minüte.
Achtburger
Zerst si d Achtburger äifach Bankiee und Kauflüt gsi, wo riich und wirtschaftlig und au bolitisch iiflussriich gsi si. Wo dr Iifluss vo de Zümft vom 14. Joorhundert aa gwaggse isch, het sich au d Stellig vo de Achtburger veränderet. D Zümft häi Verdräter im Root vo dr Stadt überchoo und d Achtburger, wo scho e Zit lang vorhär im Root gsi si, si gsellschaftlig no hööcher ufgstiige. Si si vo denn aa e Däil vom Patriziat gsi, wo vorhär nume Aadligi drzueghört häi, und häi sich sälber as Junker afo bezäichne. Gliichzitig het sich d Grubbe vo de Achtburger bolitisch ufgspaltet: e Däil häi mit em Aadel sümpathisiert, wo sich uf Östriich orientiert het, anderi häi d Zümft understützt, wo in dr Stadt immer mächtiger worde si.
Achtburger het nume chönne wärde, wär gnueg Gäld ghaa het, zum e standesgmässes Lääbe chönne z füere. Usserdäm het en Achtburger im 15. Joorhundert vo äinere vo de drei patrizische Drinkstuube müesse ufgnoo wärde, wo zämme as hoochi Stuube bekannt gsi si. Zu deene häi die bäide sogenannte oobere Stuube ghöört, d Gsellschaftsstuube zum Brunne und d Gsellschaftsstuube zur Mugge und d Gsellschaftsstuube zum Süfze.
Noch dr Abschaffig vo de patrizische Briwilegie im Joor 1515 und dr Reformazioon si die mäiste Achtburger und Aadlige, wo no katholisch gsi si, usgwanderet. 1521 häi d Patrizier im Root zää vo iire zwölf Sitz verloore. Dr letscht Achtburger isch bis 1545 im Root gsässe. Die bäide patrizische Rootssitz si vo denn aa umbsetzt bliibe, au wenn si formaal nit abgschafft worde si.
Käins vo de Gschlächter vo de ehemoolige Achtburger isch hüte no z Basel aasässig.
Sax-Forstegg
D Herrschaft Sax-Forstegg isch e historischs Territorium im Sanggaller Rhiidaal gsi, wo vom 14. Joorhundert bis 1798 bestande het. Dr Name chunnt vo de Freihere vo Sax und dr Burg Forstegg. Si het die hütigi Gmäind Sennwald und dr Wiiler Lienz in dr Gmäind Altstette umfasst.
D Herschaft Sax-Forstegg isch entstande, wo die alt Herrschaft Sax in d Täil Hoochesax (Gams) und Früschebärg ufdäilt worde isch. Ursprünglig si nume d Dörfer Salez und Haag Däil vo dr Herschaft gsi, erst 1396 isch au Sennwald drzue choo. D Freihere vo Sax-Forstegg häi 1458 e Bündnis mit dr Alte Äidgenosseschaft gschlosse und si 1463 Bürger vo Sanggalle, 1486 au vo Züüri worde. Dr Ulrich VII. vo Sax isch im Schwoobechrieg en erfolgriiche General uf dr Site vo dr Äidgenosseschaft gsi und het vo dere 1490 Früschebärg und Lienz gschänggt überchoo. Wil d Herschaft eso äng mit Züüri verbunde gsi isch, isch au do d Reformazioon iigfüert worde und het sich 1553 ändgültig duregsetzt. 1615 het d Stadt Züüri d Herschaft kauft und sä bis 1798 as üsseri Vogtei verwaltet.
1625 het Züüri d Burg Forstegg in e Landvogteischloss mit Züüghuus lo umbaue. Noch em Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft isch d Herschaft Sax-Forstegg zerst zum Kanton Linth cho und denn 1803 zum Kanton Sanggalle.
Rheinische Megalopole
Die Rhinischi Megalopole isch e Chetti vu Balligsrüme, wo sich im en ebbe 50 bis 200 Kilometer breite Korridor entlang vum Rhi-Izugsbiit vum Schwyzer Middelland bis zue dr Mündig in dr Niderlande erstrecke duet.
Es isch ä dichti Asammlig vu große, infrastrukturell eng verflochtene, benochberte Metropole un Grossstädt, wo zäme ä sognennti Megalopole bilde.
Kanton Obwalden
Dr Kanton Obwaldä isch ä Kanton i dr Zentralschwyz. Är bilded zämä mid em Halbkanton Nidwaldä Underwaldä, wo 1291 äine vo dä drii Grindigskanteen gsi isch.
Rheinische Megalopole
Si isch d'Chernregion vu dr sognennte «Blaue Banane», des isch en ebbe 200 Kilometer breite, wie e Banane gchrümmte, dicht besidelte Striife in Europa, wo vu England iber s'Rhiizugsbiit bis in d'Lombardei goot un einigi Siteäst het.
Kanton Obwalden
Geografii
Dr Kanton Obwaldä umfasst ds Sarneraatal und d Talschaft Änglbärg, än Exklave. Diä sibä Gmäindä sind Sarnä, Chärns, Sachslä, Alpnach, Giswil, Lungerä und Änglbärg. Im Sarneraatal heds zwee gresseri Seä, dr Lungerersee und dr Sarnersee. Usserdäm gids nu dr Wichelsee und dr Alpnachersee, wo ä Täil isch vom Vierwaldstettersee. S Sarneraatal wird oi als Altä Kantonstäil bezäichned, will Änglbärg erscht 1815 zum Kanton Obwaldä cho isch.
Där täifschti Punkt isch dr Spiegel vom Alpnachersee mid (Gmäind Alpnach) und der hechschti Punkt isch dr Titlis mit  a dr Gränzä vo Änglbärg und em Kanton Bärn.
Rheinische Megalopole
Folgendi Balligsrüm un Metropolregione liige (vu Nord-West nooch Süd-Ost) in dr Rhinische Megalopole:
Kanton Obwalden
Geografii
Im Siidä trennd dr Brinig Obwaldä vom Haslital (Kt. Bärn), im Weschtä und Nordä liid Luzärä und im Oschtä Nidwaldä und dr Kanton Uiri.
I dr Gmäind Sachslä uf em Älggi isch dr geographischi Mittelpunkt vo dr Schwiiz. Sii Posizion isch im Schwiizer Koordinatesischtem 660 158/183 641. Wil mä aber dert chuim drzuä chund, sind s Markierigszäichä, das isch ä Triangulationspiramide, und dr Piknikplatz um eppä 500 Meter nach Siidoschtä verschobä wordä.
Legislative
Ds Parlamänt vo Obwaldä, dr Kantonsrat, hed 55 Mitglider, wo vom Volk fir viär Jaar gweeld wärdid. Är setzt sich i dr Amtsperiode 2022–2026 äsoo zämä:
Wyter isch s Volch ai diräkt a dr Gsetzgäbig betäiligt. Wo 1998 diä traditionelli Landsgmäind abgschafft wordä isch, hed mä als Ersatz näb dr Volksiniativä (wo scho bestande hed) ai s Gsetzesreferändum igfiärd.
Dialäkt
Dr Obwaldner Dialäkt isch vo Ort zu Ort chli verschidä. Äs Knie isch am äintä Ord äs Chnäiw, im Melchtal ischs äs Chnyyw, z Lungerä äs Chneww und z Änglbärg widerum äs Chnui. Ä scheeni Zämeschtellig vom Woordschatz im Obwaldnertyytsch gid dr friächer Chärnser Pfaarer Kari Imfäld i syym Werterbuäch us em Jaar 2000.
Bsunders d Lungerer und d Liit vo Änglbärg redid anders als im ubrigä Kantonsgebiät.
Lungerer Dialäkt
Äs paar Mischterli:
Miär häi gässes gniog!
Wo äini so heech am Radio gsungä hed, hed ds Joosä Nääzel gsäid: «Stellid is oi diä Gyybschä ab, suscht roschted mer nu der Hegel i der Hosätäschä.»
Hescht dui newwän ächlyy Brood?
Miär wäi, was d Hèrä wäind, und Hèrä wäind der Seebodä
Änglbärger Dialäkt
Där Änglbärger Dialäkt wird nur im obere Täil vom Änglbärgertal gredt, vo Grafenort abwärts isch ds Taal schprachlich nach Nidwoude uisgrichtet.
Ai daa äs paar Mischterli:
Wenn ä Heer hööch hed, sägid sey, äär seyg güäd öifgläid und wenn s ä Gwööndlichän isch, äär häig ä Suuf
Am Näütälän aa isch äär naiä niid iiverstandä
Wenn äär s güäd mäind, säid äär «ääs» und wenn äär täubän isch, «sey».
Sarner Tal
Der Hätti und der Wääri sind Briäderä gsi und hend s beed zu nyyd praacht.
Dä luägti, und wenn es raas stunk, nu lang inäs Schyysäloch appä, wenn er mäinti, äs chääm ä Halbbatzä n-uifä.
Zerscht muäsch hesch, dervoor as d chaisch.
''D Chatz butzt sich, äs git Gescht. – D Chatz faard uber d Oorä, d Gescht chemid moorä. – D Chatz lyyd uf em Hirni, äs git Schnee.'' (Wätterreglä)
''«Hemmli, Hend und Hendschä» sägid diä gschiidä Sachsler Mendschä. – «Hämmli, Händ und Händschä» sägid diä dummä Sarner Mändschä.'' (Dä Spruch gids natiirli oi andersumä.)
Bezäichnigä fir Obwaldä
I dr Jugedschpraach häisst Obwaldä schiins oi Upwood (äs verschtaaad sich, as das Word englisch uisgschprochä wird). Än anderi jugedschprachlichi Bezäichnig fir Obwaldä isch Tschifiländ (mit liächt englischer Luitig im zwäitä Täil), abgläited vom Necknamä Tschifeler, wo vor allem d Nidwaldner fir d Obwaldner friäner bruichd hend. D Bewooner vo Obwaldä sind dämzgmäss halt Tschifis.
Pomatterdeutsch
Foorschigsgschiichd
Pumat isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii. D Ùfnaam isch vùm Rudolf Hotzenköcherle im Mèèrz 1955 gmachd woore.
Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hèd dr Wilhelm Doegen vùm Berliner Lutarchiv ane 1929 z Domodossola Toonùfnaame vù Pumat gmachd, wo dr Fritz Gysling, dr Rudolf Hotzenköcherle ùn d Clara Stockmeyer voorberaided ghaa hän. Verefendligd woore sin s vùm Hotzenköcherle ùn em Gysling ane 1952.
Fir s Schwyzerisch Idiotikon hän dr Friedrich Staub ane 1864 ùn drnoo dr Eduard Schwyzer ane 1907 ùn nomol ane 1910 im Pumat Wèèrder gsammled.
Dr Aristide Baragiola, en idalienische Universideedsdozänt, hed ane 1914 e Buech iber d Folklore vù Pumatt uusegee. Doodin sin noch eme Kumändaar Gschiichdli, Sprichli, Lieder, Näme ùn so wyder versamled.
1972 hed d Renate Hadorn-Sarantari iiri Abschlusaarbed iiber s Schigsaal vù dr Sproochinsle Pumatt abgschlose; bublizierd isch si nid. 1974 hän dr Piergiuseppe Scardigli un syni Lyd vùm G.R.I.L.A.V.I. (Gruppo di recerca sulle isole linguistiche alemanne del versante italiano) z Floränz nomool Ùfnaame im Pumatt gmachd.
D Angela Bacher hed ane 1975 iri Abschlusaarbed an dr Kadoolische Universideed Mailand iber s Pumattertitsch gschriibe. Si hed vor alem Ùndersuechige gmachd zue dr Soziologii, zue dr Ludlèèr, zue dr Morfologii ùn zue dr Flurnäme. 1995 isch die Aarbed in ere iiberarbaidede Version as Buech uusechù.
1989 ùn 1993 sin Wèrderbüecher uusechoo, wù dr Pumatt-schdämig idalieenisch Bsicholoog Pio Scilligo zämegschdeld hèd. S èrschd hèd au e chlaini Grammatik dinne.
D Silvia Dal Negro hed ane 1998 an dr Universideed Pavia promovierd iber dr Dialäkt vù Pumatt. Si hed vù 1995 bis 1997 Ùfnaame gmachd mid insgsamd 23 Pumatter, wù am Aafang vù iire Ùndersuechige zwische 12 ùn 85 Joor ald gsii sin. Si hed ùndersuechd, wie groos dr Yyflùs vùm Idalieenisch ùf s Pumattertitsch isch. 2004 isch die Aarbed in ere überarbaidede Form as Buech uusechù. Si hed au no anderi Ùfsez zue däm Dialäkt bublizierd.
D Fluurnäme vù Pumat hed dr Paul Zinsli ùf fimf Forschigsexkursione ùfgnùù, im Juni 1959 mid Schtudände, im Oktober 1972 zäme mid em Max Waibel ùn elai no ùf drèi Exkursione im Juli 1977, im Mai 1981 ùn im Mai 1982. Dr Zinsli hed die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd.
Schryybwyys
In däm Artikel sin di pumattertitsche Dialektbyyschbel in Dieth-Schryybig gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab <k>  fir d Fortis [k] bruucht, <kk> fir d geminierd Fortis [kk] bzw. [k:], fir d Affrikata [kx] wird gschriibe.
Substantivdeklination
Dr Genitiv chùnd no in e baar Verwändige voor, bsùnders bi Persoone ùn i adverbielle Fiegige.
Adjektivdeklination
Wie in vyyle hooch- ùn hegschdalemanische Dialäkt wääre Adjektiv au prädikativ deklinierd.
Pronomina
Bi Pronomina wääre Genitivfoorme ebbe i dene Fäll bruuchd:
Konjugations-Chlase
Bi dr Verbkonjugation chaa mer vier Chlase ùnderschaide:
1. Schdaarchi Verbe (Inf. ùf -ä, Part. Perf. ùf -ä) 2. '''Schwachi Verbe ùf ahd. –jan, -ên' (Inf. ùf -ä, Part. Perf. ùf -t): zellä (zellt), lääbä (gläbt), ghere'' (ghert)
3. '''Schwachi Verbe ùf ahd. –ôn' (Inf. ùf –u, Part. Perf. ùf –(u)t): machu (gmachut), loosu (glost), maalu'' (gmaalut)
4. '''Verbe ùf ital. –ire' (Inf. ùf –ire, Part. Perf. ùf –irt): pentsisre (pentsirt), schtudire'' (schtudirt)
Passiv
Wie in andere Siidwalser Dialät wird s Passiv mid cho bilded.
Partizip Präsens
Zem Dail gid s no Forme vùm Partizip Präsens.
«Gerundium» (Infinitiv II)
Im Pumattertitsch gid s bi dr Chùùrzverbe e bsùnderige Infinitiv, wù uf s midelhoochdydsch Gerundium zruggood. Me bruuchd en bi me Infinitiv mid z:
Woordbildig
Bim Diminutiv gid s wie in vyyle Walliser ùn Walser Dialäkt verschiideni Suffix:
Woordschaz
Määntak, Zischtak, Mitwuche, Donschtak, Friitag, Samschtag, Sunnutak
Yyflis us em Romanisch
Nadyyrli gid s im Pumattertitsch vyyl Främd- ùn Läänwèèrder us em Italienisch.
Schbroochbyyschbel
''Wiir stèè am Viiri ùn es halbs üüf ùnd dèr Hiirt geit er gä zäämetriibe. Ùnd die Chii, waa im Schtaafel sin, mälchèn i aafa. Sobaald dass gmùlches ischt, geen i d Wellmillèch drüüs ùnn an Tròpf in de gòò fer zù s Niechtrè z richte. Ùn dèè lèkken i z dikche. Sobaald es dikchs isch, geen i ds Geenli ùnd tüü aafa grob die dikchMillèch veriire `Üund dä töön i aafiiro fer z briijè ùnd dèmnaa geen i d Brächù ùnd töö s rein üüsriire mid dèr Brächù, bis waarms genöög ischt. Wèn s bröötsch ischt, giib i mù dr Wiirbal ùnd dùsso krèisen i d Laatzig, dr Jäärb ùnd d Bläche zwäk, ùnd de geen i dr Chääs mit der Blächù ùs em Chessi ùnd töön e in de Jäärb. Ùnd wen d Sirtem bitzverrùnneni isch, töön i ds Briit drüüf ùnd è liichte Schtei ùn em bitz tùmnaa nooch eine fer bessar d Sirte üüsztrikcha. Èm bitz schpääter tüün i dr Chääs troche lèkè ùnd töön è implaade. Mòòrèdli tüün e ne intlaade ùnd kee d Blèche dervaa ùnd laan en e zwische d Latzig, bis zùm Chäller gaa, ùnn im Chäller saalz e ne ùn höüwwe der Biike dervaa, ùn esòò all Tak. Ween dr Chääs ùs em Chessi ischt, schtoosen i ds Chessi ùùber z erwellä, ù sobaald dass wiisset, triiben i d Wellmillech drii fèr z schèide. Sobaal ès biifet, triiben i s Traach drii, ùn wen s aafat chotzù, ziin i ds Chessi ùpper ùnd dè lekan i dr Zigerschrööf ùd töö dr Ziiger in d Blächä. Ùnd dèè hèèchen e aan e Naagùl. Friijer hèintsch d Siiw z Aalp taa ùn hèind d Schòòtta binùtzùd. Iitz aber tiintsch fascht kèino mee z Alp ùnd d Schòtta lèènschensch ùber de Boodä üüs. Dr Ziiger chùnd tèilta ne luut em Määs vaa der Millech waan iitwäädere Püür häät. Dè Ziiger chùnt gsaalzne ùn im Winter isst me nä zù Häärpflù ùn zùm Bròat. Dr maager Chääs, dèr gää wer den Alpchnächte, ùnd der feissù verchöufe wèr.''
Friederike (Singspiel)
Friederike ischt a Sengschbiil en drei Uffziig mit dr Musik vom eschdreichisch-ungarischa Kombonischda Franz Lehár. S Libreddo stammt vom Ludwig Herzer ond vom Fritz Löhner-Beda. S erscht Môl uff d Bihne komma isch des Werk am 4. Okdobr 1928 em Metropol-Theatr z Berlin. Mit deam Nama vom Titl isch dui hischdorischa Persoo Friederike Brion us-em Elsass gmoint, wo em Jôhr 1771 mit-em schbätra deitscha Dichtrfirschda Goethe (dômôls abr noh ohne „von“) a Vrheltnis ghet hôt. Vo sellem seine Dichdonga send au a baar Vers en des Werk eigflossa.
Firs Orkeschtr braucht mr
Zwoi Fleeda, zwoi Oboa, zwoi Klarinedda, zwoi Fagott, viir Herner, zwoi Trombeeda, drei Posauna, oi Harf, Schlagwerk ond Streicher.
Erschdr Uffzug: Vôr-em Pfarrhaus en Sesaheim
Dr jonge Johann Wolfgang Goethe wohnt z Straßburg ond studiirt an dr dordiga Universideet Jura. En seira Freizeit macht’r efders mit a baar Komilidoona an Ausflug ens et weit entfernde Derfle Sesaheim. Deet bsuechet dia Studenda em Dorfpfarrer Jakob Brion seine zwoi Dechterla Friederike ond Salomea. Uff de erscht hôt dr Goethe a Aug gwôrfa ond uff de zwoit sei Freind Weyland. Em Charaktr send dia Mädla ganz ondrschiidlich: D Salomea hôt’s gern, wenn se em Middlponkt stôht. D Friederike drgega ischt viil ernschtr. Se fihlt sich arg zom Goethe nôôzoga ond bedauret, dass-se bisher noh koi Kissle von-em kriagt hôt. Des abr leit dô drô, dass ihr Vrehrer a bissle abrglaibisch ischt. Wia der amôl vo-ma Straßburger Mädle an Kuss kriagt hôt, hôt de sell beese Vrwenschonga gega ihr Nôchfolgere ausgschdoßa. Heit abr vrgisst’r beim Ausananderganga dean Vorfall. Dr Goethe ond d Friederike fallet sich en d Ärm ond geabet sich an langa Kuss.
Zwoidr Uffzug: A birgerlicher Saloo z Straßburg
D Madame Schöll vo Straßburg geniißt da Ruaf, a graußa Freindin ond Kennere vo dr deitscha Litradur zo sei. Bsondrs ôôdoa hend’s-ra dia Vers vo sellem jonga Jura-Studenda, wo grad en ihrer Hoimetstadt weilt. Drom geit se en ihrer Villa an Ball zo Ehra vom Goethe. Ondr de viile Gäscht send au dr Gaschtgebere ihre Nichda, selle zwoi Schweschtra vo Sesaheim, ond dr Weyland, wo sich vôr Kurzem mit dr Salomea vrlobt hôt. S Gleiche hôt dr Goethe heit mit dr Friederike vor. Wia-nr dera grad an Reng ibr da Fenger stroift, trifft dr Hauptmann von Knebel ei ond ibrmiddlet em Goethe a Eiladong an da Weimarer Hof, was a Riisa-Chance bedeidet, a graußa Karriere zo macha. Des Ganze hôt bloß da Hôôka, dass’r ledich sei muaß. Drom schlegt dr Goethe dui Eiladong au glei aus.
Fir-em Goethe sei Vrhalda hôt dr Weyland ibrhaupt koi Vrstendnis. Ganz vorsichdich macht’r dr Friederike klar, was fir sein Freind uff-em Schbiil stôht, ond schwätzt-ra ens Gwissa, da Goethe frei zo gäa. Dô druff hôt d Friederika a Eiseha, will abr et, dass dr Goethe moint, se dät a Opfr fir-en brenga. Drom vrstellt-se sich ond macht uff Kokeddorii. Des widerom gôht em Goethe schnell uff da Goischt. Hählenga schleicht’r sich aus-em Haus, ohne Adee zo saga.
Driddr Uffzug: Wiidr vôr-em Pfarrhaus en Sesaheim
Acht Jôhr schbätr kommt dr Goethe wiidr amôl ens Elsass, desmôl en Begleidong vo seim herzoglicha Freind Karl Auguscht. Deam will’r zeiga, wo-nr als Student seine glicklichschde Stonda vrleabt hôt. D Friederike tridd deane Manna ernscht gegenibr. Em Gschbräch mit-em frihera Geliabda kôô-se’s abr et vrberga, dass-se-n emmr noh gern hôt ond oft an-en denkt. Jetzt wuud au em Goethe klar, was fir a grauß Opfer d Friederike vor acht Jôhr fir-en brôcht hôt. En freindschaftlicher Vrbondaheit nämmet dia zwoi Abschiid von-a-nander.
Musik
Em Lehár sei Sengschbiil stôht zwar dr Operedde näher wia dr Opr, abr trotzdem hôt’s dr Kombonischt vrstanda, da eigentlicha Operedda-Too weitgehend zo vrmeida. An dui Stell vo sellem ischt’s em Lehár glonga, an neiardiga Sengschbiil-Too zo schaffa, wo zom Doil grauße Ôforderonga an d Senger stellt. De mennlich Hauptroll hôt dr Lehár seim Freind Richard Tauber uff da Leib gschriiba, wo bei dr Urauffihrong da Goethe gschbiilt hôt.
Land (Deutschland)
Es Land z Dytschland isch en Glidstaat vu de Bundesrepublik Dytschland. In de Umgangsschprooch sait mer eme Land au Bundesland. Amtlich säged sich Bayere, Sachse und Thüringe Freistaat.
„Bundesland“ isch aber eigetlich ä irrefüehrendi Bezeichnig, wil es ä Underornig vu de Länder zum Bund nohlegt un dere Eigestaatlichkeit nit wiidergit, denn die dytsche Länder sin Staate im Sinn vum Staatsrächt. Die korrekt un au vum Grundgsetz verwendet Bezeichnig isch doher „Länder“ vu de Bundesrepublik.
Inschtituzione und Zueständigkäite
As Gliidstaat hät jedes Land ali Yyrichtige, wo en Staat hät: Es Parlamänt, wo d Gsetz macht (Landtag, au Bürgerschaft oder Abgordnetehus gnännt); e Regierig und e Verwaltig, wo d Gsetz usfüert (Landesregierig, au Senat gnännt); und Gricht (Amtsgricht, Landgricht, Oberlandesgricht und Spezialgricht), wo d Gsetz im Notfall duresetzed. Zum die Yyrichtige regle, händ d Länder äigeni Landesverfassige erlaa.
As Gliidstaate hen d Länder au ganzi Gibiet, wo si für d Gsetzgäbig und/oder für d Verwaltig zueständig sind, öppe s äige Staats- und Verwaltigsrächt, s Schuel-, s Medie- und s Dänkmaalschutzrächt und überhaupt s Kulturwäse, d Bouornig und s Naachberrächt, s Polizeirächt, s Straaffvollzugsrächt, s Gaschtwirtschaftsrächt, s Fischereirächt, täilwys s Ruumplanigs-, s Naturschutz-, s Wasser- und s Jagdrächt – und so wyter. D Länder sind überhaupt für di regional Infrastruktur und daademit zum Byyspil au für de regional und lokal Vercheer zueständig. Zum das ales chöne finanziere, händ si au en äigeni Finanzhohhäit.
D Länder reded über de Bundesraat au i de Bundespolitik mit.
Charte
BR = Stimme im Bundesrot
D Agabe zue de Iwohnerzahl sin folgendermasse datiert: Die Date beruehe Fortschribige vu dr Iwohnermeldeämter un sin dorum numme uf 10.000 Lüt grundet. Bi grössere Bundesländer bestoht e Usicherheit vu mehrere 100.000 Lüt.
Wytteri Gliderig
D Stadtstaate Berlin un Hamburg sin rächtlich gsähe jewils glichzyttig ä Land un ä Stadt un sin nit wytter in Gmeie underglideret (d Bezirk vu dene Städt hän ä anderi Bedütig). S Land Breme bestoht us de Stadtgmei Breme un de Stadt Bremerhave. In de ybrige dytsche Länder git es folgendi wytteri Verwaltigs- un Selberverwaltigseinheite:
Gschichte vu de dytsche Länder ab 1945
D Länder sin s Ergebnis vu de territoriale Neigliderig vu Dytschland nooch 1945. Innerhalb vu de viir Besatzigszone sins zerst 16 Länder gsi, wo im wesetliche us de folgende Biite bildet worre sin:
Am 23. August 1946 entsten dur d Verornig Nr. 46 vu de britische Miltärregierig „Betreffend die Auflösung der Provinzen des ehemaligen Landes Preußen in der Britischen Zone und ihre Neubildung als selbständige Länder“ d Länder Nidersaxe, Nordrhy-Westfale un Schleswig-Holstai. Hamburg isch aigeständigs Land bliibe. S Land Rhyland-Pfalz isch au 1946 dur Verornig vu de französische Militärregierig gschaffe worre.
Die hessisch Verfassig isch vu de Verfassungsberatenden Landesversammlung z Wiesbaden am 29. Oktober 1946 bschlosse worre, no am 1. Dezember 1946 dur Volksabstimmig in Kraft trätte un isch dodrmit die erst Noochchriegsverfassig z Dytschland gsi.
Am 25. Februar 1947 het de Alliierte Kontrollrat d Uflösig vu Praiße bschlosse. Bis dertna het Praiße formal mit sine Provinze näbe de neigründete Länder wytterexistiert.
Am 8. Mai 1949 wird s Grundgsetz fer d Bundesrepublik Dytschland verabschidet. Nordrhy-Westfale un Hamburg werre Bundesländer. Au Schleswig-Holstai wird mit de 1949 vum erste gwählte Schleswig-Holstainische Landdag verabschidete Landessatzig, wo am 12. Jänner 1950 in Kraft trätte isch, Bundesland. D Mitglidschaft vu Westberlin im Bund isch zwar vu de Westalliierte aerchannt worre, isch aber bis Juli 1990 wägem Viirmächtestatut fer Gsamtberlin suspendiert gsi.
Am 25. April 1952 sin (Süd)Bade, Württeberg-Bade un Württeberg-Hohezollre noch ere umstrittene Volksabstimmig zum Land Bade-Württeberg vereinigt worre.
Im glyyche Johr sin d Länder in de DDR zwar nit formal ufglöst, aber vu ihre Verwaltigsfunktione enthobe worre, was ere De-facto-Uflösig glyychchume isch; an ihri Stell sin 14 Bezirke und Berlin (Ost) trätte, was offiziell „Berlin – Hauptstadt der DDR“ gnennt worre isch.
1957 isch s Saarland als zähnts Land in d Bundesrepublik Dytschland ufgnumme worre, aber wirtschaftlich bis 1959 bi Frankryych bliibe.
Am 03. Oktober 1990 sin d Bezirk uf em Gebiit vu de DDR abgschafft worre und die sex ehemalige Länder nei errichtet worre (s ehemolig Meckleburg het de Namme Meckleburg-Vorpommere), dailwys mit veränderte Grenze Länder vu de Bundesrepublik Dytschland worre. Westberlin isch debi mit Berlin (Ost) wiiderverainigt worre.
Ä Neigliderig vum Bundesbiit ufgrund vu Artikel 29 GG wird immer wiider in die politisch Diskussion ibrocht. Zueledscht isch aber ä Fusion vu Berlin un Brandeburg am Wille vu de brandeburgische Bevölcherig gschytteret. D Verainigig vu zwai Bundesländer (oder d Trennig) isch de ainzig Fall, wo s Grundgsetz ä Volksabstimmig vorsiht (Artikel 146, wo au ä Abstimmig vorgsähe het, het mer gstriche). Näbe Fusione werre au Dailige diskutiert. So forderet bispiilswiis de Fränkisch Bund ä Abspaltig vu Franke vum Freistaat Bayern, und selbstverständlich wird au d Bade-Frog immer wiider in de Ruum gworfe, wenn s um d Verdailig vu Geld oder Yrichtige in Bade-Württeberg goht. Au yber d Sälbständigkäit vu Oldeburg und Schaumburg-Lippe isch schon abgstimmt worre. Aktuell het aber kei Abspaltigsbewegig Ussicht uf Erfolg.
Flagge vu de dytsche Länder
De Fristaat Bayern bsitzt zwei glichgstellti Staatsflagge: einmol die wiss-blau grautet Flagge (lueg z. B. do: Bayern), zum andere die do dargstellt Flagge mit horizontale Strife in de Farbe Wiss un Blau.
In folgende Länder git's kei Underschid zwische Landesflagge un Landesdienstflagge: Bayern, Brandeburg, Hamburg, Nidersaxe, Rhiland-Pfalz un Saarland. D Bremer Landesflagge mit Wappe (in zwei Variante) düerfe au vu de Bürger verwendet werre.
D Landesdienstflagge vu folgende Länder zeige zuesätzlich s Landeswappe: Bade-Württeberg, Hesse, Meckleburg-Vorpommre, Nordrhi-Westfale, Saxe, Saxe-Ahalt, Schleswig-Holstei, Thüringe. D Berliner Dienstflagge zeigt statt em Bär vu de Landesflagge s vollständig Landeswappe.
Leuhan
Leuhan (bretonisch Leuc'han) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Leuhan lyt am sidlige Rand vu dr Montagnes Noires, 27 km vu Quimper un 61 km vu Brest uf ere Hechi zwische 97 m un 246 m iber Normalnull.
Gschicht
Leuhan isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Luhan (um 1330 Lochan, 1368 Leuchan, 1516 Leuchein).
Verwaltig
vu Leuhan isch. Leuhan ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Leuhan ghert zem Bretonisch.
Volkswirtschaft
Unter Volkswirtschaft (früecher auch Nationalökonomii) werde alli wirtschaftliche Tätigkeite zämmegfasst, wo innerhalb vom ene einzelne (i de Regel) Nationalstaat ablaufe. Die Tätigkeite werde durch d Wirtschaftswisseschaft zum Biischpil in Form vo Kreislauf-Modell analysiert.
Gebiet von dr wisseschaftliche Analyse von de Vorgäng in ere Volkswirtschaft sind im Bereich Makroökonomie d Geld- und Kredittheorii sowie zueghörig d Geld- und Kreditpolitik, d Konjunkturtheorii und -politik, d Wachstumstheorii und -politik, d Ussewirtschaftstheorii und -politik, sowie die Volkswirtschaftlichi Gsamtrechnig (die volkswirtschaftlichi Buechhaltig). Auch d Finanzwisseschaft (d Lehr vom öffentliche Huushalt, dr Staats-Buechhaltig) zellt im ene wiitere Sinn derzue.
Im Bereich Mikroökonomii sind einigi von de Gebiet d Priisbildig, d Marktforme und d Koschtefunktions-Analyse.
Badener Tagblatt
S Badener Tagblatt isch e Zitig gsi, wo z Bade im Aargau erschine-n-isch. Si het im November 1996 mim Aargauer Tagblatt fusioniirt un heisst sither Aargauer Zitig. Sit em 31. Oktober 2014 erschiint d Ziitig z Bade und in de Gmeinde in de Umgäbig wider unter em Titel Badener Tagblatt
Gschicht
S Badener Tagblatt isch im Johr 1856 vom Joseph Zehnder gründt worde. Im Johr 1896 het sin Enkel, de Otto Wanner d Zitig übenoh, wo bis zu de Fusion im Johr 1996 im Bsitz vo de Familie Wanner blibe-n-isch.