cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Herrschaft Lichtenberg
Gschicht
D Herschaft isch ursprünglig um Buxswiler (Bouxwiller) konzentriert gsi und iir Zentrum isch d Burg Liechtebärg gsi. D Herre vo Liechtebärg si vom ene alte elsässische edelfreie Gschlächt abgstammt und mit de Herre vo Hüneburg verwandt gsi, wo im 12. Joorhundert Landgroofe im Underelsass gstellt häi. D Liechtebärger häi iiri Bsitz no vor 1249 um d Vogtei über Stroossburg vergröösseret und häi schliesslig s Leeche über d Stadt vom Stroossburger Bischof Konrad vo Liechtebärg (1273–1299) überchoo. Dr Däil vo dr Herschaft uf dr rächte Site vom Rhii um Willstätt und Liechtenau goot vermuetlig uf Verflächtige mit em Stroossburger Bischofsstuel zrugg. Im 14. und 15. Joorhundert häi d Liechtebärger e konsekwänti Territorialpolitik betriibe und iiri Herschaft chönne usbaue und arrondiere. Eso isch d Herschaft zum grösste sekuläre Staat im Underelsass worde mit elf Ämter und 1458 si d Liechtebärger Groofe worde.
Wo dr letscht Liechtebärger, dr Jakob vo Liechtebärg, im Joor 1480 gstorbe isch, häi sini Niesse Anna und Elisabeth d Herschaft gerbt. D Anna isch mit em Groof Philipp I. em Eltere vo Hanau-Babehuuse verhürootet gsi, und iiri Noochkomme häi dr Naame Hanau-Liechtebärg aagnoo. D Elisabeth isch d Frau vom Groof Simon IV. Wecker vo Zwäibrugge-Bitsch worde. Im Joor 1570 isch die Linie usgstorbe und d Hanau-Liechtebärger häi gerbt und wider über ganz Liechtebärg gherrscht.
S Amt Babehuuse isch denn die „Underi Groofschaft“ gsi, und d Herschaft Liechtebärg die „Ooberi Groofschaft“. D Ortenau um Willstätt und Liechtenau häisst noch iine immer no Hanauerland und d Drachte dört zäige immer no dr elsässisch Iifluss.
1697 het s Häilige Römische Riich die franzöösisch Annexion vo de linggsrhiinische Gebiet vo dr Herschaft anerkennt. Lembärg, Liechtenau und Willstätt si Däil vom Riich bliibe. D Groofe si witerhii au z Frankriich die lokale Herrscher gsi bis zur Franzöösische Revoluzioon, wo dr speziell Status vo dr Groofschaft ufghoobe het.
Schiltigheim
Schìliga ìsch a frànzeesche Stàdt ìm Arrondissement  im Unterelsàss (Bas-Rhin). 's ìsch d drittgreeschta Stàdt vum Unterelsàss. 's ìsch beriahmt fer sina Bräiarèi Àktivität.
Geogràphie
Schìliga lìegt ìm Norda vu Stroßburri, àn dr Ìll un àm Rhii-Marne Kànàl. Do sìn d letschta Bìckala, wo bis àn dr Rhii gehn.
D Linia B vum stroßburger Tràm verbìndet Schìliga mìt Stroßburri.
Gschìcht
D Gschìcht vu dr Stàdt hàt àgfànga àm IX. Johrhundert: 's hàt zwei Ortschàfta gaa, Bothebür un Skitingdtböhel. Z Bothebür ìsch a mìttelàlterliga Kàpalla gsìì, àn dam Plàtz steht jetzt d proteschtàntischa Kìrch. Z Skitingsdtböhel ìsch dr Sciltung Schloss gsìì.
D Entwìcklung vu Schìliga ìsch ang mìtem Àkunft vu Iwohner vum ehmàliga Dorf Àdelshoffa verbunda: àm And vum XIV.Johrhundert ìsch dàs Dorf gànz àbgrìssa worra, so àss d feindliga Truppa nìt känna dervu profitiara. Sina Iwohner han dernoh därfa unta àn Schìliga ge wàndla.
Bevälkerung
D Bevälkerung vu Schìliga hàt làngsàm ufgnuu bis àm XVIII.Johrhundert: ànna 1683 hàt's küüm 800 Iwohner ghàà.
Vu 1850 àb hàt's a ìnduschtriella Entwìcklung gaa: ànna 1905 ìsch d Bevälkerung bis ìwer 14 000 Iwohner gstìega.
Ànna 1999 sìn ìwer 30 000 Iwohner gsìì.
D Kriaga
Dia Gegend ìsch àllawil zìmlig unriahwig gsìì. Scho ìm Mìttelàlter hàt's do Zersteerunga gaa.
Ànna 1870, wo Stroßburri durch de Preuißischa belàgert gsìì ìsch, hàt Schìliga vìel Schàda vu de Bumba bikumma. Ma kàt hìt noch a Grànàta vu sal'ra Zit sah, wo ìn dr Müüra vum a Hüs stackt.
Ìm Zweita Waltkriag, zwìscha Septamber 1939 un dr Summer 1940 ìsch d Bevälkerung uf Haute-Vienne evakuiert worra. Wenn d Elsasser uf Schìliga zruck kumma sìn, hàt's dernoh do d Nàzi Regiarung gaa. Ànna 1944 sìn d Truppa vum Generàl Leclerc d Stàdt ku befrèia.
Wìrtschàft
Z Schìliga sìn scho vìel Bräiarèi gsìì ; lokàla Bräierèi wia Fischer, Schutzenberger, Adelshoffen un ìnternàtionàla wia Heineken. Dàdo làuift's àwer nìmm so güet: d Bräiarèi Adelhoffen hàt ìm Àuigscht 2000 züe gmàcht un Schutzenberger ìm Juni 2006. Ànna 1996 ìsch d Fischer Bräiarèi àbkàuift worra vu Heineken un sott àui boll züe màcha. Dr beriamta Logo ìsch dernoh s Einzigschta wo vum Fischer Biar ìwrig blibt.
S Unternama Caddie® produziart d Wagala wo d Client wahrem Ikàuifa ìn de großa Gschafter umanànderfiahra. 's hàt si Sìtz z Schìliga.
S Luxus-Bsteck Deetjen ìsch àui z Schìliga hargstellt.
Pippiniden
Als Pippinide bezeichnet me die früehste bekannte Aghörige vo dr Herrscherfamilie, wo men ere spöter Karolinger sait. S Machtzentrum vo de Pippinide isch z Austrasie gsi, nördlig vo de Ardenne. Dört hai si grossi Ländereie und zahlriichi Kliente gha. Dr Name isch abgleitet vom eltiste bekannte Verdräter, vom Pippin em Eltere. Dank ihm het d Familie d Böste vo de Huusmeier im Riich vo de Merowinger chönne a sich riisse und noh di noh die eigentligi Herrscherfamilie entmachte. D Hochziit vom Pippin siiner Dochter, dr Begga mit em Arnulfinger Ansegisel, em Sohn vom Pippin siim ängste Verbündete, em Arnulf vo Metz, het si Politik au familiepolitisch abgsicheret.
Dr Childebert het sich zwar z Austrasie duuregsetzt, isch aber scho 662 gstorbe. Er isch dr letzt im Mannesstamm vo de Pippinide gsi und si Dod het dr Politik vo siim Vater und siim Grossvater e Strich dur d Rächnig gmacht. Dr Dron vo Austrasie het im Chlodwig si Sohn, dr Childerich II., gerbt und dr umfangriich Familiebsitz vo de Pippinide isch über em Childebert si Dante Begga an deren ihre Sohn, dr Pippin dr Mittleri gange. Däm isch s erst 18 Johr spöter glunge, dr plötzlig Absturz vo dr Macht wider guetzmache. Im Grimoald siini Intrige si in de Chronike vo dr Ziit so schlächt wägcho, dass es langi Ziit nit möglig gsi isch, dr Ablauf vo de Ereignis z rekonstruiere: hüfig isch sogar bestritte worde, ass dr Grimoald überhaupt e Sohn gha het.
Im Pippin si Sohn, dr Karl Martell, het schliesslig dr neue Dynastii dr Name ge: d Karolinger. Die hai d Dradition vo de Pippinide und au die vo de Arnulfinger witergfüehrt, bis si d Kaiserchrone im Johr 800 übercho hai.
Herrscher us em Gschlächt vo de Pippinide si gsi:
Bussy-Chardonney
Bussy-Chardonney (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bussy-Chardonney lyt am e Sidoschthang im Waadtländer Mittelland im Hinterland von Morges. D Gmaiflechi umfasst 82,6 % landwirtschaftligi Flechi, 8,2 % Wald un 9,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Bussy-Chardonney 1961 aus der Fusion von Bussy (um 1059 Bussi) und Chardonney-sur-Morges (1324 Chardonne) hervorgegangen Die beiden Dörfer hatten schon vor 1744 und 1799-1819 eine einzige Gemeinde gebildet..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,2 % gläge.
Religion
55,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 9,2 %, FDP 16,2 %, GLP 6,8 %, GP 14,4 %, SP 16,7 %, SVP 21,3 %, Sunschtigi 1,7 %.
D Burgermaischteri vu Bussy-Chardonney isch d Laurence Cretegny (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Dalem
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dale ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dale ìsch. Dale ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Dale ghert zem Moselfrankisch.
Saxeten
Saxeten (amtlech Saxeten) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Gschicht
Saxeten isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1303 aus Sachsaton. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005
Religion
90,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 9,8 %, CVP 0,2 %, EVP 1,4 %, FDP 6,9 %. GLP 3,3 %, GP 4,3 %, SP 7,5 %, SVP 52,5 %, Suschtigi 14,1 %.
Gmeindspresidänt vo Saxeten isch dr Martin Boss (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 128 Ywohner 99,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Saxeten ghört zum Höchstalemannisch.
Manuel Vázquez Montalbán
Dr Manuel Vázquez Montalbán (* 27. Juli 1939 z Barcelona; † 18. Oktober 2003 am Flughaafe vo Bangkok) isch e schbanische Schriftsteller und Schurnalist gsi.
Dr Vázquez Montalbán isch internazionaal bekannt worde wäge sine Kriminaalromään mit em Brivatdedektiiv Pepe Carvalho, won är erfunde het. In dene Romään het er sich au kritisch mit dr schbanische Gsellschaft noch dr Franco-Diktatuur usenandergsetzt. In de sächziger Joor het er zur Grubbe vo de sogenannte Novísimos ghöört, wo in iirer Lürik jeede Zwang zum ene logisch koheränte Diskurs abgleent häi und alti und nöiji Gedichtforme vermischt häi. Theme und Müthe, vor Allem us em Kino, de Schlager, em Färnseeä und us dr Driviaallitratuur si in die Literatuur iinegflosse und si wi in ere Kollaasche brucht worde. Nochdäm dr Diktaator Francisco Franco 1975 gstorbe isch, isch Schbanie e Demokratii mit ere freije Press worde und dr Vázquez Montalbán het ufghöört mit siner „escritura subnormal“, won er drmit die frankistische Literatuurmodäll verfremdet het und sich so gege d Diktatuur ufgleent het. Vo denn aa het er mee Romään, vor allem Krimi, afo schriibe. 1981 het er für si Romaan Tahiti liegt bei Barcelona dr renommiert Grand prix de littérature policière überchoo; 1992 isch si Die Meere des Südens mit em Schweedische Krimibriis - Internazional kröönt worde.
Romään
uf Dütsch si erschiine:
Ragga
Ragga odr Raggamuffin isch e Spilart vom Reggae und isch bsunders z Jamaika e beliebti Musigrichtig. Hauptmerkmal sind de meistens im Patois ghaltni und uf wenig Tön beschränkti Sprechgsang und die hypnotische, basslastige Riddims.
Ragga isch e Form vom Dancehall und erfreut sich sit Mitti vo de 1980er Jahr immer a mee Beliebtheit. Als erste Raggamuffin-Titel giltet Under Me Sleng Teng vom Wayne Smith / King Jammy us em Jahr 1985, de Song het mit sire dure Synthesizer erzügten Bassline au d Produktionswis vo dr jamaikanische Tanzmusig revolutioniert.
De Begriff Raggamuffin isch dür ds Album "Ragamuffin Hip-Hop" vom Asher D. und em Daddy Freddy begründet und etabliert worde. Genau isch d Churzform Ragga dür d Albe Ragga Rock, mit em Led Zeppelin und Ragga House, mitem Produzent Simon Harris um d Welt gange.
E wesentlichs Merkmal vom Ragga isch d Tatsach dass verschidni Sänger unabhängig vonenand uf em gliche Instrumental, em Riddim, e eigete Titel singe bzw. toaste. Ds beste Bispil dadefür isch e Song mit em Namen Real Rock, es Instrumentalstück vo 1967 vo de Band Sound Dimension, das isch bis hüt i fascht 300 verschideni Versione vo diverse jamaikanische Künstler „gevoiced“ worde.
Ragga wird allgemein uf 7″ presst, Geschwindigkeit betreit meistens 45 U/min. Bim Uflege wird vil de glich Riddim i verschidene Interpretatione anenandgreit. Das verstärcht de hypnotisch Effekt. Uf trickrichs Mixing wird debi verzichtet, das isch ufgrund vom Plattenformat au schwer möglich.
D Texte dreied sich inhaltlich grösteteils um vier Theme: Sex (Slackness), Gwalt (Gunlyrics), Cannabiskonsum (Ganja-Tunes) und Politik / Religiosität (Consciousness).
Au in Großbritannie isch Raggamuffin ends vo de 1980er sehr beliebt gsi. Afangs vo de 1990er Jahr beiflusst dr Ragga wesentlich d Entstehig vom Jungle, dem sini Urform wird hüt als Ragga Jungle bezeichnet. Es existiert au es Genre vo elektronische Musig, wo sich Raggacore nennt, das het Iflüss us Ragga und au Dancehall.
Malida
Malida (assyr. Melid; hethit. Malitiya; ) isch e neohethitische Stadtstaat vom 12. bis 8. Jh. v. Chr. gsii. Die erste Könige sind e Sekundogenitur vo de Grosskönige vo Karkamis.
Laag
Malida isch identisch mit de Uusgrabig Arslantepe („Loiehügel“), wo sechs Kilomeeter nordöstlich vo de ostanatolische Stadt Malatya i de Törggai litt.
Gschicht
Um 1100 v. Chr. het de assyrisch König Tiglatpilesar I. (1114–1076 v. Chr.) Malida aagriffe und hett de König Allumari zwunge, em Tribut z zale. De König Lalli het i de Joore 853, 844, 836 und 835 v. Chr. em assyrische König Salmanessar III. ebefalls müese Tribut zale. Spööter hett denn de Menua vo Urartu (810–786 v. Chr.) Malida underworfe. Ane 743 het de König Sulumal vo Malida mit Urartu gege d Assyrer kämpft. Er isch bisigt wore und hett ab denn müese a de Assyrer Tribut zale. De Sargon II. (722–705) hett de König Gunzinanu vo Malida abgsetzt und de Tarhunazzi iigsetzt, wo bis 711 v. Chr. gherrscht hett. Til-Garimmu, im Hinderland vo Malida glege, isch denn mit Deportierte kolonialisiert wore und as König vo Malida isch de Mutallu vo Kumaha iigsetzt wore, de het aber ane 708 müese flüche, wel de Sargon en bischuldigt het, illoyal z sii. Druf aber isch Malida zode assyrische Provinz Melid wore. Wo de Sargon gstorben isch, het sich Til-Garimmu und vermuetli o Malida vo Assyrie loosgsait. De Sennacherib (705–681 v. Chr.) isch denn ane 695 geg Til-Garimmu zoge, wo de König Gurdi gherrscht hett. 675 v. Chr. isch de Mugallu König vo Malida und Tabal. Well aber d Kimmerier en bidroot hend, hett er em Assurbanipal (669–627) sini d Töchter und Ross gschickt, demit de en understützi. Si Soo …ussi, de erst Tail vom Name isch nöd erhalte, hett sich aber mit em Kimmerierkönig Dugdamme verbündet. Drumm hett en, so stoot da i de assyrische Annale, de Gott Assur erschlage.
König vo Malida
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v. Chr.
Landherr vo Malida assyrischi Provinz Melid sitt 708
Kultur
D Usgrabige vom Arslantepe, wo identisch mit de Hoptstadt Malida isch, hett vill wertvolli spoothethitischi Monument as Tagesliecht gförderet. Bikannt sind vor alem d Relief vom König PUGNUS-mili, wiener a verschidnige Gotthaite opferet (12. Jh. v. Chr.). Die spoothethitische Relief sind recht äänlich zu Relief us de Bronzezitt im Chernland vom Hethitische Riich.
Tello (Bischof)
Dr Tello (wenn er uf d Wält cho isch, weiss me nit; † öpe 765) isch vo 759 bis 765 als Bischof vo Chur nochegwise.
Dr Tello isch dr Soon vom Victor, wo Präses, also der wältlich Herrscher vo Churräzie gsi isch, und vo dem sinere Frou Teusenda gsi. D Familie vo de Viktoride isch eini vo de früechschte Adelsfamilene vo dr Schwiiz, wo me kennt, und het sid em 6. Joorhundert als Landesherre di wältlechi und di geistlechi Macht im Land Räzie gha.
Au dr Tello isch z Chur Präses und Bischof glychzytig gsi. Ane 760 het er für sys Land es Gsetzbuech useggä, wo der Name Lex Romana Curiensis het. Do drin het är lo ufschrybe, weli Rächt für d Ywooner vo Churräzie bis i d Oschschwiiz gulte hend. Me vermuetet, dr Tello heig au di nöji Bischofskathedraale uf em Hügel vom Hof z Chur afo boue, e dere Stell, wo vorhär en alti Bischofschile us em 5. Joorhundert gstanden isch.
Der Mönch Walahfrid im Chloschter Sanggalle het de Tello i sym Buech Vita sancti Galli erwäänt, und dr Bischof chunt i de Verbrüedrigsbüecher vo de Chlöschter uf der Riichenau und z Pfääfers vor. Ane 762 isch er uf em Konziil vo Attigny gsi.
Etrusker
D Etrusker (, sälber häi si sich Rasenna gsäit) si en antikes Volk gsi, wo im nördlige Middelitalie im Ruum vo de hütige Regioone Toskana, Umbrie und Latium gläbt het.
Die etruskischi Kultuur cha mä in däm Gebiet zwüsche 800 und 100 vor dr Zitwändi noochwiise. Noch dr Erooberig dur d Römer (300 bis 90 vor dr Zitwändi) häi sich d Etrusker im Römische Riich asimiliert. D Wüsseschaft, wo die etruskischi Gschicht, Sprooch und Kultuur erforscht, isch d Etruskologii.
D Villanova-Kultuur
Sit öbbe 1000 vor dr Zitwändi het im Ruum um Bologna die iisezitligi Villanova-Kultuur blüet, wo vor allem wäge iire Friidhööf bekannt isch. Si häi iiri Doote verbrennt und d Äsche in hooche Urne begraabe, wo vilmol e helmartige Deckel gha häi. D Urne si mit geometrische Motiv dekoriert gsi. Es het au no die sogenannte Huusurne gee, wo Woonbaute kopiert häi. Tüpischi Grabbiigoobe si Fible und Waffe gsi. Im Lauf vo dr Zit het sich die Kultuur au in dr Toskana verbräitet. Vo öbbe 750 v. d. Z. aa cha mä groossi Verändrige beobachte. Es het immer mee Nekropole ge, wo mä drus cha schliesse, ass d Bevölkerig gwaggse isch. Es git au mee importierti Geegeständ in de Greeber, vor allem us Griecheland. Drzue chunnt, ass d Greeber immer riicher usgstattet worde si, wo mä drus cha schliesse, ass dr Woolstand gwaggse isch. En anderi bemerkenswärti Veränderig isch d Iifüerig vo dr Körperbestattig gsi, wo d Urne verdrängt het. Mit deene Verändrige isch d Kultuur vo de Etrusker entstande. Bis hüte diskutiere d Forscher immer no heftig über deren iiri Häärkumft.
Theorie über d Häärkumft vo de Etrusker
Die etruskischi Kultuur het sich woorschiinlig erst uf em Boode vo Etrurie entwicklet. Es isch aber nid klar, öb d Meerhäit vo dr Bevölkerig erst iigwanderet isch, grad bevor die Kultur entstande isch. Grad so wenig isch s sicher, vo wo die etruskischi Sprooch stammt. Scho im Alterdum het s zu deene Frooge zwäi verschidnigi Hüpothese gee:
D Iiwanderigstheorii
Noch dr Iiwanderigstheorii stamme d Etrusker us em chliiasiatische Lüdie (Herodot) und si noch em Joor 1000 v. d. Z. in s Gebiet vo dr hütige Toskana iigwanderet. Für das Szenario spräche en offensichtligi Verwandtschaft zwüschen em Etruskische und ere Inschrift in dr lemnische Sprooch, wo mä uf Lemnos gfunde het und wo im Früe-Etruskische sproochlig noochstoot, und gwüssi Paralleele zum Lüdische het. Au die künstlerischi Entwicklig im früeje erste Joorduusig im orientalisierende Stil zäigt erstuunligi Paralleele zum lüdische Ruum. E Studie vom Erbguet vo toskanische Rinder het zäigt, ass si ursprünglig us Chläiasie iigfehrt worde si.
Nöijeri Genforschige vo dr Universidäät Turin liifere au no Hiiwiis druf, ass d Etrusker Siidler us em antike Lüdie chönnte gsi si (Piazza et alii, 2007). Noch em Barbujani häige die vergliichende Undersuechige vom Erbguet zäigt, ass e Driddel vo de mitochondriale Allele deene vo dr anatolische Bevölkerig entspräche und nit dr italische. Drzue gäb s e homogens Kontinuum vo de Gen innerhalb vo dr etruskische Bevölkerig, in dr geografische Verdäilig wie au im zitlige Verlauf zwüschen em 7. und 2. Joorhundert v. d. Z.; es sig au no äinhäitliger als das vo dr hütige italiänische oder öiropäische Bevölkerig, was bedüti, ass es sich bi de Etrusker – mindestens bi dr soziale Oberschicht – nit um e Völkergmisch ghandlet häig.
Die autochthoni Theorii
Die autochthoni Theorii nimmt aa, ass sich die etruskischi Kultuur in Middelitalie aus dr Villanovakultuur entwicklet het. Die etruskischi Sprooch sig e vor-indogermanischi Sprooch, wo dur die zimlig spooti Iiwanderig vo de indogermanische Stämm vo de Italiker innerhalb vo dr italiänische Halbinsle isoliert worde sig. Die kulturelli und künstlerischi Blüete vo de Etrusker düen d Iibindig vo dr Toskana in dr waggsendi Handel im Middelmeerruum dur Fönizier und Grieche im früeje 8. Joorhundert v. d. Z. erklääre. D Usbütig vo de riiche Erzvorkomme häig die wirtschaftligi und kulturelli Entwicklig beschlöinigt. Die Theorii wird understützt vom nootloose Übergang vo dr Villanovakultuur in die etruskischi Kultuur vor allem im Norde, zum Bischbil z Felsina, em hütige Bologna. Dr Dionysios vo Halikarnassos het scho um d Zitwändi die Theorii verdräte.
Süntheese
Die hütigi Etruskologii beschäfdigt sich nüme mit dr Häärkumft vo de Etrusker, sondern wie s Volk entstande isch. Dodrbii goot mä von ere alt-mediterraane Volksschicht us, wo bis um 1000 v. d. Z. e sässhafti Buuerekultuur entwicklet het, und wo fremdi Volkselemänt us em Oste (fönizischi Seefaarer) wie au us em Norde (indogermanischi Italiker) in sä iidrunge si. Eso isch d Villanovakultuur entstande. Die Bevölkerig isch von ere seer dünne Schicht vo Iiwanderer us Chläiasie (Tyrrhener) überlaageret worde. Us dr Vermischig mit dr lokaale Bevölkerig het sich s etruskische Volk entwicklet.
Gschicht
Die erste Grabfünd stamme us em 9. Joorhundert v. d. Z. Es si Urnebehälter us Stäi in sogenannte Pozzo-Greeber, wo beleege, ass d Proto-Etrusker ursprünglig d Füürbestattig brucht häi. Vom 8. Joorhundert aa isch s sogenannte Fossa-Grab entstande, e Mulde, wo mä dr intakti Körper drii gläit und denn mit ere Blatte zuedeckt het. Um 750 v. d. Z. het sich die etruskischi Seeherrschaft über s Tyrrhenische Meer entwicklet. Die Entwicklig isch vor allem vo de Stedt im südlige Etrurie usgange. Um 600 v. d. Z. si d Etrusker uf dr Hööchi vo iirer Macht aachoo. Si häi zämme mit de verbündete Karthager s westlige Middelmeer beherrscht und häi sich gege Süde bis in d Gegend vom hütige Kampanie (Salerno) und gege Norde in d Poebeni (Bologna) usbräitet.
En etruskische Zentralstaat het s nit gee. D Stedt si im ene lugge Bund, em sogenannte Zwölfstedtbund, zämmegschlosse gsi. Dä het vor allem religiööse und weniger politische Charakter ghae. S religiööse Zentrum isch s Fanum Voltumnae bi Orvieto oder Bolsena gsi. D Etrusker häi au Rom beherrscht. D Heerschaftsform in de Stedt isch monarchisch gsi. In latiinischer Umschrift het lucumo dr etruskisch Köönig von ere Stadt bezäichnet. Woorschinlig isch e groosse Däil vo dr Bevölkerig im ene starke Abhängigkäitsverheltnis zum Aadel gstande. D Stellig vo dr Frau in dr etruskische Gsellschaft isch zimlig hooch gsi, was ussergwöönlig gsi isch in dere Epoche. Sust wäiss mä nume weenig über die innere Verheltniss, au wenn d Römer e Hufe etruskischi Elimänt übernoo häi. Dodrzue ghööre under anderem d Purpurtunika und dr Purpurmantel, d Ruetebündel mit em Beieli (fasces) und d Vorzäicheschau, zum so dr Wille vo de Götter usefinde.
In dr Nööchi vo dr Küste und im Süüde vo Etrurie si die wichdigste Zentrum vo dr etruskische Kultuur Pupluna (Populonia) gsi, wo s Iisenerz vo dr Insle Elba verhüttet worden isch, Tarquinia, wo mä Bronse verarbäitet het, Caere (Cerveteri), wo d Chupfer-, Iise- und Bleigruebe in de Tolfa-Bärg usgnützt het, Vulci und denn no Veii im südlige Landesinnere. Im Norde und im Innere vom Land häi sich Cortona, Arezzo, Perugia, Chiusi und Volterra zu wichdige Zentrum entwigglet. Därt het mä vil Metall verarbäitet, Keramik häärgstellt und landwirtschaftligi Erzügniss broduziert. In kultureller Hiisicht het s trotz verschiidene milidäärische Komflikt au e seer fruchtbare Usdusch mit dr griechische Wält ge. Eso isch die etruskischi Kunst vo dr griechische beiiflusst worde.
Sit em 7. Joorhundert v. d. Z. häi d Etrusker sich gege Norde und Süde afo usbräite. Im Norde über e Apennin und häi in dr Poebeni äigeni Stedt gründet. Vor allem zwüsche 550 und 520 isch d Etruskisierig stark voraachoo. D Villanova-Kultuur, wo dört gherrscht het, isch fast ganz verschwunde. Wil s aber käini diräkte schriftlige Kwelle git, si d Detäi unsicher. Zerst isch mee us Griecheland importiert worde, was druf dütet, ass si e Handelsnetz ufbaut häi, vo öbbe 500 aa findet git s au etruskischi Inschrifte und die erste Stadtgründige.
Es isch woorschiinlig nid scho im Joor 510 v. d. Z. bassiert, wie s in dr Saag verzellt wird, sondern erst e Zitli spööter, ass d Tarquinier us Rom verdriibe worde si und dr langsami Niidergang vo de Etrusker aagfange het. Wo si e Kampf gege die griechischi Flotte in dr Schlacht vo Kyme im Joor 474 verloore häi, het das d Seeherrschaft vo Etrurie für immer gschwecht. In Kampanie isch e Zitli spööter die etruskischi Herschaft in dr Folg vo Chriegszüüg vo de Samnite zämmebroche. Um 396 het Rom Veji erooberet und zerstöört. Nid lang druf häi d Gallier s etruskische Gebiet im Norde überrennt; wenn si s au nit uf Duur bsetzt häi, und das het d Etrusker no mee gschwecht. Bis 265 v. d. Z. het Rom s südlige Etrurie bitzliwiis erooberet. D Stedte im Norde (Arezzo, Volterra, Perugia, Cortona) häi Bündnisverdrääg mit Rom abgschlosse und so isch iiri Assimilazioon ins Römische Riich weniger dramatisch verloffe. Formal isch si im Joor 90 v. d. Z. abgschlosse gsi, wo d Etrusker s uniigschränkte römische Bürgerrächt überchoo häi. <!-- Versinnbildlicht wird das Aufgehen der etruskischen Kultur im Römischen Reich etwa durch die Person des Maecenas, der aus einer altadligen etruskischen Familie stammte und ein Vertrauter des ersten römischen Kaisers Augustus war.
Kultur
Der größte Teil der Kunstgegenstände wurde in den etruskischen Nekropolen (Cerveteri, Tarquinia, Populonia, Orvieto, Vetulonia, Norchia) ausgegraben. Bauliche Hinterlassenschaften wurden nur selten gefunden, meist handelt es sich lediglich um die Fundamente größerer Komplexe. Die zahlreichst vertretene Gruppe bilden dabei die etruskischen Tempel, die seit ungefähr 140 Jahren systematisch ergraben werden. Erst in letzter Zeit sind auch Reste der Profanarchitektur (Murlo bei Siena, Acquarossa bei Viterbo, Talamone) wissenschaftlich ausgegraben und ausgewertet worden.
Die wichtigsten Museen für etruskische Kunstgegenstände sind das Museo Nazionale Etrusco di Villa Giulia in Rom und das Archäologische Museum in Florenz. Daneben sind die Sammlungen in Tarquinia, Chiusi, Orvieto, Arezzo, Volterra und Cortona wichtig.
Die berühmte Bucchero-Keramik, die Metallgefäße imitiert, war ebenfalls aus etruskischer Produktion und ein verbreitetes Exportgut.
Religion
Auch die Religion der Etrusker ist von der griechischen Überlieferung beeinflusst. Obwohl es sich – im Gegensatz zu allen anderen vorchristlichen Religionen des Abendlandes – um eine Offenbarungsreligion handelt, werden die Gottheiten durch griechischen Einfluss anthropomorphisiert und lehnen sich, vor allem in der Spätzeit, stark an die des griechischen Olymp an.
Im Altertum berühmt war die Disciplina etrusca, die Lehre von der Interpretation göttlicher Signale und vom korrekten Umgang mit der Götterwelt. Leberschau (Haruspizium) und eine Interpretation des Vogelfluges und der Blitze sind ebenso Teil dieser Lehre wie das korrekte Vorgehen bei der Landvermessung. Diese Überlieferungen wurden von der etruskischen Priesterschaft streng gehütet.
Voltumna gilt als oberster Gott der Etrusker.
Schrift und Sprache
Es sind nur wenige längere Schriftstücke in etruskischer Sprache und Schrift erhalten. Die vielen Grabinschriften sind sehr kurz und geben keinen tieferen Einblick in die Sprache. Von den längeren Schriftstücken sind vor allem die Agramer Mumienbinde, die schon seit dem 19. Jahrhundert bekannt und im Archäologischen Museum Zagreb ausgestellt ist, die Tontafel von Capua und die Goldbleche von Pyrgi zu nennen.
Die etruskische Schrift hat sich aus einem frühen griechischen Alphabet entwickelt, wird von rechts nach links geschrieben und kann leicht abgelesen werden. Die Sprache ist auf Grund des spärlichen Materials nicht vollständig entschlüsselt, die vorhandenen Texte können jedoch, mit einigen Unschärfen, übersetzt werden. Gegenwärtig ist ein Vokabular von etwa 200 Wörtern bekannt.
Anatomisches Wissen
Eine im Pariser Museum Louvre ausgestellte steinerne Skulptur, wahrscheinlich aus dem 3. oder 2. Jahrhundert vor Christus und der etruskischen Kultur zugeordnet, demonstriert in Einzelheiten besondere anatomische Kenntnisse. Sie zeigt als 68 cm hohe Büste den Torso eines jugendlichen Menschen, bekleidet bis auf den Bereich, der die vordere Leibeswand unterhalb des Brustkorbs gefenstert darstellt, mit Blick auf die inneren Organe. Der Louvre hat die Büste 2011 für eine Viertelmillion Euro aus dem Besitz eines französischen Arztes ersteigert, der sie 1960 erworben hatte. Die Skulptur soll nach dessen Angaben aus der Grabungsstätte Canino nordwestlich von Rom stammen, dem antiken Vulci, und war wohl eine Votivgabe. -->
Ruine Heidburg
D Ruine Heidburg, au Steischleßli gnännt, isch e abgangeni Burg bi dr Gmei Hofstette im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Bärgchegel zwische Kinzig un Elz.
Gschicht
Die Hecheburg isch vor 1218 vu dr Zähringer böue wore un 1284 im Bsitz vu dr Herre von Schwarzenberg as „burg zu Haidberg“ gnännt wore. Um 1632 isch si gschlisse wore. Ehmoligi Bsitzer sin au Grofe von Fürstenberg gsi. Im 19. Johrhundert het s Burgareal as Steibruch dient, vu do chunnt au dr Namme Steischleßli. D Heidburg het e strategischi Bedytig as Gränzburg zwische dr Herrschaft Kinzigdal un em Elzdal gha.
Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no ne Wallgrabe une Brunneschacht erhalte.
Quorum (Politik)
E Kworum ( für vo dene) in dr Politik isch die chliinst Zaal vo Stimme wos brucht, für dass e Waal oder en Abstimmig gültig isch. Kworene gits in dr representative Demokratii (bi Waale) und au in dr diräkte Demokratii (bi Abstimmige). Dr Usdruck „Kworum“ wird allerdings vor allem uf Abstimmige bezooge, wääred bi Waale vilmol von ere „Mindestwaalbedäiligung“ greedet wird. Mä füert e Kworum ii, für dass es bin ere Waal oder ere Abstimmig kä unrepresentativi Meerhäit cha bilde, wenn d Bedäiligung z chlii isch. Wenn s Kworum nid erfüllt isch, gältet die entsprächendi Waal oder Abstimmig as „unbeantwortet“, unabhängig vom Ergääbnis, und es änderet sich nüt am status quo. Formell isch d Vorlaag nid abgleent, aber mäistens chunnts braktisch uf s Gliiche uuse. Dorum reedet mä mänggisch vom ene unächte Schiitere.
Fuessnoote
}
Balaton
De Balaton (ungaarischi Usssprooch:, mìt sinnem düttsche Name Blattesee (Plattensee), Latinisch Lacus Pelso; Spìtzname: magyar tenger = "ungaarischs Meer") isch de gröscht See vù Mìtteleuropa ùn e Gwässer, wùù d'Landschaft vù Ungarn mìt bräägt. Wie au de Fertő-tó ùn de Velencei-tó isch's e Steppesee ùn de am witteste westlig gläge See vù derre Art z Eurasie. Sinni Breiti variiert zwüsche 1,3 ùn 14 Kilometer ùn lìt ìm Durchschnìtt bi 7,8 km, d'Flächi isch 594 Quadratkilometer.
S östlig Becke wird vù de Tihanyer Halbinsle vùm westlige abdrännt. Ìm Sǜǜde isch s Ùùfer flacher wie am nördlige Rand, wùù sich s Wiiland vù Badacsony, s Becke vù Tapolca ùn di vulkanische Bärg erstrecke. De See, wùù an einzelne Stelle au d'Möögligkeit zùm Fischfang bietet, stellt s näbe de ungaarische Hauptstadt Budapest bliebtest Touristeziil vùm Land daar. Doodezüe drage au d'Heilbäder ùn Thermalquelle ìn sinner Ùmgebig bii, wie au s Segeldurnier Kékszalag Nemzetközi Vitorlás Verseny.
Hèrchumft vùm Name
S Wort Balaton chùnnt vùm slawische Wort blato (= Moor, Ried, Sumpf), d'Näme ùf Slowenisch, Serbisch ùn Kroatisch lutte Blatno jezero ùn ùf Slowakisch Blatenské jazero. De latinisch Name Lacus Pelso bedüttet ùf Alemannisch flache, seichte See, vù doo chùnnt au de düttsch Name Blattesee, was allerdings au ähnlig döönt wie de slawisch ùn entfernter de ungaarisch Name, sällewääg isch's mööglig, dass Düttschi s Wort blatno als blatt verstande hän ùn de Name vù doo chùnnt.
Geografi
De Balaton lìt zmìtz ìn Dransdanubie ùn gränzt ìm Norde an s Balaton-felvidék („Balaton-Oberland“), ìm Weste ùn Sǜǜde ans Zalaer- bzw. s Somogyer Hǜǜgelland ùn ìm Oste an d'Mezőföld.
Geologi
S Becke vùm See isch im Mesozoikùm ùf ere Steischicht entstande, wùù sich ìn Zämmehang mìt de Formation vù de Alpe abglagert hän. De See sälber isch e vergliichswiss jungs Gebilde, wùù sich am Aafang vùm Holozän, d. h. voor rund 15.000 Johr, aafange hät bilde. Sällemools hät dört no e druches Klima gherrscht, ùn näbe de Èrosion durch de Wind hän au tektonischi Bewegige dezüe biidrage, dass sich s Becke verdieft hät. Noochdèm deno s Klima wìder füüchter worre isch, sìn ùm Keszthely am undere Änd vùm See chleineri See entstande, wùù sich ìm Lauf vù de Zitt zù einem große See zämmegschlosse hän. Sälle hät nìt nùme sii hǜtigs Becke ussgfǜllt, sundern isch au ǜber säll use gange (lüeg Bild) ùn hät ìm Norde au s Tapolcaer Becke ùn ìm Sǜǜde au d'Buchte ùmfasst. E Zitt lang isch ùs em Sió-Dal e Züeflùss chùù, wùù abber spöter vù Dǜǜne abgschnìtte worre isch. Hǜt wird de See sowohl vù de Flǜss wie au vù de Sedimänt ussgfǜllt. D'Sedimäntschicht ùf em Grund vùm See, wùù hǜt zwüsche sechs ùn zäh Meter dìck isch, däät sälle ohni di mänschlige Iigrìff (Baggerige) ìnnerhalb vù-n-e baar dausend Johr völlig ùffǜlle ùn druchelege.
Wasser
De See fasst rund 1800 Mìllione Kubikmeter Wasser ùn säll wird ìnnerhalb vù 2,2 Johr eimool ussduscht. De Balaton hät e Iizùùgsgebiet vù 5180 km² ùn wird voor allem vùm Flùss Zala, abber au vù zahlriiche chleine Bäch gspeist. De Wasserstand verändert sich ìm Lauf vùm Johr ùn lìt ìm Sùmmer wäge de Verdunschtig diefer wie ìm Winder, wùù meh Nììderschlaag ghäit.
Wälle
Wiil de See zimlig seicht isch ùn s Wasser ìm Sùmmer ùfgwärmt wird ùn doodurch e hoochi Viskosität erreicht, verùrsacht Wind schnäll emoll Wälle. Sälle Wind chùnnt voor allem ùs em Nordoste ùn entstoht ìm hǜǜgelige Balatonfelvidék. Durch di gringi Diefi vùm Wasser sìn d'Wälle steil; di bishäär höchste gmässene Wälle hän ìn Ùùfernööchi e Hööchi vù 1,82 Meter ghaa ùn ìn de Mìtti vùm See eini vù 1,95 Meter. Ihri Längi bewegt sich zwüsche 2 ùn 12 Meter. Wenn de Wind emoll ùfghöört hät, no bruuche Wälle no rund zwei Stunde zùm sich lege.
Wasserspiegel
Wenn de Wind am Balaton lang weht, no cha-n-er e nänneswärte Iiflùss ùf de Wasserspiegel ussiebe: soo cha de Sǜǜdwestwind ìnnerhalb vù 5-11 Stunde e Deil vùm Wasser ìn Richtig Nordoste drùcke; di gröschti bekannti Veränderig vùm Wasserspiegel durch säll Phänomen isch am 14. Mai 1962 iidrätte, wùù bi Keszthely am Sǜǜdänd vùm See de Wasserspiegel ùm 45 Zäntimeter gsunke ùn bi Alsóörs (churz voor em obere Änd vùm Balaton) ùm 51 Zäntimeter gstììge isch. Wäge de Strömige, wùù quäär durch de See gönn, de Bschaffeheit vùm Ùùfer ùn andere Faktore cha mer esoo Veränderige chuum vorusssage.
Au ìn Nord-Sǜǜd-Richtig cha de Wasserspiegel vùm Wind beiiflùsst werre, meistens vùm Nordwind. Doo lìt de Rekord bi 52,7 Zäntimeter Abnahm bi Keszthely ùn 37,5 Zäntimeter Wachsdùùm bi Siófok gegenǜber.
Strömige
D'Strömige werre sowohl vùm Wind wie au vù de Bschaffeheit vùm Seegrund beiiflùsst. Wiil de Wind hauptsächlig ùs em Norde chùnnt, dribbt er s Wasser an de Oberflächi ìn sǜǜdwestligi Richtig, was witter unde e Strömig ìn entgegegsetzti Richtig ussgliicht. Au d'Tihany-Halbinsle ìn de Mìtti vùm See isch e Faktor, wùù d'Strömige beiiflùsst. Durch sìì wird s Becke verängt ùn d'Gschwindigkeit vù de Wasserströöm wird ùf bìs zù 2 Meter broo Sekunde erhöht. Vù dört chùnnt ǜǜbrigens au de Name vù de Gmeind Örvényes (örvény = Strùùdel).
Wasserqualität
D'Suberkeit vùm Wasser vùm Balaton spììlt ùf de Ebeni vùm Tourismùs ùn vùm Ùmwältschùtz e wichtigi Rolle. Sällewääg bschäftigt d'MTA (Magyar Tudományos Akadémia, Ungaarischi Akademi fǜr Wǜsseschaft) e Inschtitut, wùù d'Wasserqualität vùm Balaton ǜberwacht.
Aafang Juni 2009 isch de Aadeil vù de Alge zwüsche 5 ùn 10 µg/l gläge, was weniger wie eme Zähntel vùm erlaubte Wert entspricht. Au d'Wert fǜr Nitrogen ùn Phosphor wise ùf e güeti Qualität hìì. Sälli variiert au nìt ìn größerem Maaß ìn Abhängigkeit vù de Laag; zwüsche Balatonfűzfő ùn Keszthely zùm Bispiil lön sich chuum Schwankige feststelle. D'Konzendration vù A-Chlorophyll lìt zwüsche 6 ùn 8 Mikrogramm broo Litter. Ìn de letschte warme Wuche vùm Johr lön sich au sonigi Alge feststelle, wùù ùf e subers Wasser hììwise.
Ìm Mai 2009 hät – zùm Ärger vù de Aawohner ùn Badegäst – di schnälli Ùfwärmig vùm Wasser e rapidi Ussbreitig vù de Mùcke ussglööst. Sälle Mùcke chùnnt au e wichtigi Rolle bi de Reinigung vùm Wasser züe, wiil si d'Ablagerige reinige. Wiil si an de Wasseroberflächi ùs de Bùppe schlupfe ùn säll bi alle gliichzittig bassiert, isch de See bsunders zù derre Zitt vù esoo Bùppe bedeckt gsìì. Vù ihne wird au e Sekret abgee, wùù bi starche Wälle cha ùfgschüümt werre, was zwaar fǜr de Mänsch nìt gsundheitsschäädlig isch, allerdings fǜr Badegäst e Abschräckig daargstellt hät, bìs de Schuum wìder verschwunde isch.
Chlima
De Balaton lìt am sǜǜdwestlige Rand vùm Karpatebecke ùn hät doodemìt e kontinentaals Chlima mìt ozeanische ùn mediterrane Iiflǜss. D'Aazahl Sùnnestunde lìt bi rund 2000 broo Johr, de sùnnigst Monet isch de Juni. Di heißeste Monet sìn de Juni, de Juli ùn de August, am wenigste Nììderschlaag ghäit ìm August ùn ìm Septämber mìt ìm Durchschnìtt jee sechs Daag.
De See sälber iebt au e Iiflùss ùf s Mikrochlima vù sinner Ùmgebig uss: sinni rììsigi Wassermasse gliicht d'Temperature uss, sällewääg isch de Sùmmer ìn sinner Nööchi milder, de Herbscht ùn de Winder wärmer ùn de Friehlig chiehler. Usserdèm reflektiert sii Wasser d'Sùnnestrahle, was d'Sǜǜdsitte vù de Bärg am nördlige Ùùfer zù me-ne geignete Wiigebiet macht. Sälli hän schù d'Römer gschätzt.
Durch di gringi Wasserdiefi wird s Wasser vù de Sùnne schnäll ùfgwärmt ùn es cha ìm Sùmmer Maximaltemperature vù 28-29 Graad erreiche. Als Rèferänz dient bi de amtlige Mässige d'Sonde z Siófok, wùù ei Meter under de Oberflächi isch. Wenn gradd kei Wind isch, no isch s Wasser an de Oberflächi e baar Graad wärmer ùn diefer unde chälter; Sturm ùn Wälle gliiche d'Temperatur uss, was di „amtligi“ Temperatur ùm e baar Graad sänkt.
Ìm Winder isch de Balaton di meisti Zitt züegfrore; d'Iisschicht erreicht e Dìcki vù 20 bìs 30 Zäntimeter. Wenn d'Temperature no meh sinke, no cha s Iis au emoll ǜber d'Ùùfer drätte.
Wind
Zwüsche Keszthely ùn Tihany chùnnt de meist Wind ùs em Oste, nördlig vù Tihany degege ùs em Nordweste. Sǜǜdwest- ùn Sǜǜdostwind sìn sälte ùn drätte eher ìm Herbscht ùn Winder ùf.
Stürm sìn am Balaton zwaar eher sälte, drätte abber blötzlig ùf ùn chönne sällewääg z. B. wäge de Wälle zimli gföhrlig sii. Viilmool goht em Sturm e warmi Luftströmig ùs sǜǜdwestliger Richtig voruss, wùù deno e blötzlige, starche ùn vergliichswiss chalte Luftstroom ùs em Norde drùf folgt. Er cha ìnnerhalb vù zäh bis zwanzig Minute e Gschwindigkeit vù ǜber drissig Meter broo Sekunde (~ 108 km/h) erreiche. De stärchst Wind, wùù bishäär gmässe worre isch, hät e Gschwindigkeit vù 129,6 Stundekilometer ghaa ùn isch am 13. Juli 1961 gsìì. Ansunschte isch allerdings de Abrìl de windriichst Monet, während de Septämber am wenigste Wind ùfwiist. D'Tihany-Halbinsle ùn s Hǜǜgelland nördlig vùm See drage züe-n-ere bessere Verdeilig vùm Wind ǜber de Balaton bii.
Ìn de Touristesaison, d. h. zwüschem 1. Abrìl ùn em 30. Okdober, wird de Windwarnsystem bedrììbe.
Verchèhr
D'Gschicht vù de Schìfffahrt ùf em Balaton längt bìs ìn d'Römerzitt zrùck. Sällemools sìn Stei vù Vörösberény fǜr de Bau vù Hüser ùf Fenékpuszta brocht worre. Au Kaiser hän d'Region bsüecht, soo isch zùm Bispiil de Tiberius z Badacsony gsìì ùn de Galerius z Siófok, wùù-n-er e Schlöise baut hät.
Ìm 17. Johrhundert hät de türkisch Bsüecher Evila Çelebi vù de Schìfffahrt brichtet; zwüsche 40 ùn 50 Schìff hän dört d'Händler mìt ihre Ware vù de eine Sitte ùf di anderi brocht. Ìn de erschte Hälfti vùm 19. Johrhundert isch degeege chuum Schìfffahrt bedrììbe worre; de Ängländer John Paget, wùù ùf Ungarn greist isch, schribbt 1836: „Eme Ängländer fallt's schwèèr sich voorzstelle, dass esoo-n-e See ǜberhaupt nìt ìm de Handel dient odder zùr Vergnüegig. Nìt emoll e Segelschìff cha mer drùf seh. D'Ungare hän kei Sìnn fǜr Schìfffahrt; ihri See ùn Flǜss sehn uss wie züegfrore.“
Ab 1846 isch zùm erschte Mool e Dampfer ùf em Balaton gfahre, 1910 sìn no dräi dezüechùù; 1936-37 no moll 18 Motorbööt. 1888 isch d’Balatoni Gőzhajózási Részvénytársasság („Aktiegsellschaft fǜr Dampfschìfffahrt Balaton“) gründet worre.
D'Isebahnlììnie vù Buda ùf Nagykanizsa isch 1861 ùfgmacht worre ùn isch di erschti gsìì, wùù de Balaton mìt andere Deil vù Ungarn verbunde hät; d'Nordsitte isch zerscht vù-n-ere Näbelììnie vù de Ungaarische Staatsbahne (MÁV), wùù vù 1907 bìs 1909 baut worre isch, erreicht worre. Wùù ìn de 1930er-Johr de Badetourismùs ùfgläbt isch, hät d'MÁV e sognännte Fillér-Zùùg etabliert (Fillér isch frieier e Underdeilig vùm Ungaarische Forint gsìì), wùù zwüsche de gröschte ungaarische Städt (u. a. Budapest, Eger, Esztergom, Pécs) ùn de wichtigste Badeört verchèhrt isch.
Öffentlige Verchèhr hǜt
Es gìt e Isebahnnetz ùm de See ùme, wùù ìm Sùmmer, d. h. ìn de Hauptsaison, ìn churze Abständ vù Zǜǜg befahre wird. Mìt em Fährenetz BAHART cha mer jedi größeri Gmeind am See erreiche. Sälli beide Verchèhrsmìttel gìt's au e Fahrcharte, wùù einem s unbschränkt Benùtze vù de Fähre ùn de Zǜǜg rund ùm de See erlaubt.
Mìt em Vèlo
D'Vèlostrecki Balatoni Körút („Balaton-Ringstrooß“) isch 1993 baut worre ùn verlauft ùf verchehrsarme Stroße. Di 210 Kilometer langi Strecki goht ìm Sǜǜde diräkt am See lang, ìm Norde degege entfernt si sich ìmmer wìder emoll vùm Ùùfer.
Bauernmalerei
D Puuremolerei isch än Art vo Molerai uf äm Land, wo vo nöd gschtudierte Moler gmacht werd. Zor Puuremolerai ghöret die klassische Puuremolerinne ond -moler vom 19. Johrhondert, di naiv Kunscht ond d Nostalgiemolerai, aber au d Kunscht vo de «Art brut» ond s Kunschthandwärch. Ä Beurteilig vo de künschtlerische Qualität vo de Puuremolerai häts langi Zit weder vo de Kunschtgschicht no vo de Volkskunscht geh.
Im alemannische Schprochgebiet kennt mer d Puuremolerai vor allem im Appezällerland, im Toggeburg, z Bade-Württeberg ond im Elsass. Im Wälschland isch d Poya-Molerai im Graiärzerland bekannt.
Appezäll ond Toggeburg
D Appäzeller ond Toggeburger Puurmolerai gilt innerhalb vo de alpeländische Volkskunscht als änzigartig. Die hütige Puuremoler om de Säntis hend ehri äägne voschideni Schtilrichitge. D Worzle vo de Puuremolerai gönd i de Oschtschwiz wyt zrogg. Zwoschet 1550 ond 1680 sind Glasmoleraie bsonders beliebt gsi. Uf de Schwizer Schybe, de Wappeschybe us de Schwizer Glasherschtellig, findt mer Darschtellige us de püürleche Wält.
D Appezäller ond Toggeburger Puuremolerai täält sich uf i d Möbelmolerai ond d Senntumsmolerai.
Möbelmolerai
Wos mit de Glasmolerai bergab gange isch, isch gege s End vom 17. Johrhondert d Möbelmolerai ufcho. D Blüetizit vo de Möbelmolerai isch im Toggeburg zwöschet 1730 ond 1850 gsi. Zerscht hät mer Möbel ond Toggeburger Husorgle mit Ornament aagmolet, schpöter sind Figure dezucho. D Motiv vo de Bilder hät mer us de Bible ond de Puurerai gno, aber Alpfahrte hät mer do no nöd gmolet. A de püürleche Möbelmolerai gset mer de früenerig grenzöberflüssend Kulturruum mit Vobindige is Vorarlbergisch, is Tirol ond uf Bayern.
Bi de Puure hat sich ab 1800 parallel zo de bidermaierliche Möbelmolerai d Senntumsmolerai entwicklet, wo sich bis i di hütig Zit erhalte hät.
→ Hauptsite: Toggeburger Möbelmolerai
Die klassische Puuremoler vom 19. Johrhondert
De Aafang vo de klassische Puuremolerai isch äm Conrad Schtarck (amtlech C. Starck, 1769–1817) vo Gonte zvodanke. Er isch än vo de wenige bekannte Puuremoler vom Appezällerland ond vom Toggeburg us de säbige Zit. Im Chranz vomene Chaschte, wo mit äm Johr 1809 datiert isch, häts sini Signatur ond än Senneschträäfe. Uf dene Senneschträäfe, wo schpöter sehr beliebt worde sind, häts än lange Zog vo Chüe ond Senne, wo z Alp fahret. Die Senneschträäfe hätmer ämell öberem Schtalltor ufghengt. Puure, wo am Schaffe sind, ond Senne, wo z Alp fahret, händ ab 1820 au Möbel gmolet. I de 1850er-Johre isch denn d Möbelmolerai voschwunde.
Bim z Alpfahre träät de Senn öber d Schultere ä Fahrchöbeli, wo am Bode ä ronds bemolts Brettli agmacht isch. S ältischt sötig Bödeli, wo mit äm Johr 1804 datiert isch, hät än unbekannte Moler gmacht. Ab 1850 sind Alpfahrtsbilder – oder Tafelbilder, wie mer au säät – ufcho, wo mer als Wandschmuck i de Schtobe ufhängt ond wo bis hüt beliebt sind. D Entwicklig vo dene Tafelbilder got uf de Osserrhoder Bartholomäus Lämmler (1809–1865) zrogg. Er hät ab öppe 1830 als Möbelmoler aagfange ond do, wos mit de Möbelmolerai abwärtsgange isch, Fahrchöbeli ond Senneschträäfe gmolet. Er hät mit vill Phantasy gschaffet, aber uf d Proporzione ond d Regle vo de Perschektive hät er nöd gachtet. Vill vo sine Wärch sind nümme ome, aber wäge dem gilt er glich as de wichtigscht Votreter vo de klassische Senntumsmolerai.
Bilder vom Uhrmacher Johannes Müller (1806–1897) us äm osserrhodische Schtää zääget e klari Handschrift, au wenn er zächnerisch nöd perfekt gsi isch. Mit sinäre gnaue Ornig vo de Tier, Mensche ond Hüser i de gschtafflete Landschaft hät er d Senntumsmolerai prägt. De Müller hät en Huffe Tafelbilder ond Fahrchöbeli gmolet ond än schtarche Yfluss uf anderi Moler gha, wo d Wärch vo dene hüt au as Klassiker geltet.
Vom Giezedanners Babeli (amtlech Anna Barbara Aemisegger-Giezendanner, 1831–1905) wääs mer, dass si Kontakt mit äm Johannes Müller gha hät. Die Toggeburger Husiereri isch di änzig Puuremoleri vo de Klassik. Si hät än zächnerisch gnaue Schtil gha, wo alli andere Toggeburge Puuremoler beyflusst hät. Si hät än Huffe Poesyalbum gmacht, wos Text ond Bilder dine hät, ond Bilder vo änzelne Hüser. Konkurrent vo ere isch der Kappeler Tachdecker Felix Brander (1846–1924) gsi, wo vor allem änzelni Hüser zächnet hät.
Zo de wichtigschte Appezäller Klassiker gehöret de Johann Ulrich Knechtli (1845–1923), de Franz Anton Heim (1830–1890), de Johannes Zülle (1841–1938), de Johann Jakob Heuscher (1843–1901) ond de Johann Baptischt Zäller (1877–1959).
D Senntumsmalerei im 20. ond 21. Johrhondert
Di nöchscht Generazio vo Puuremoler hät zom grosse Tääl scho im 20. Johrhondert gschaffe, händ aber glich de Ufbau vo de Motiv för Alpfahrte ond Fahrchöbeli vo de klassische Sonntumsmolerai öberno. Aber wäge dem händ die öppe föfzg Senntumsmoler vo däre Epoche glich ehren äägne Schtil gfonde.
Noch äm Zwäte Weltchrieg, wos mit de Wirtschaft ufe gange isch, sind än Huffe Nochkomme vo Puurefamilie i die schtädtische Regione im Mittelland zoge. Bi sötige Lut, wo wägzoche sind, isch ä Sehnsucht noch Häämet entschtande ond wells besser vodient händ, händs chönne Senntumsmoleraie chaufe. Aber au kunschtintressierti Lüt us de Schtadt händ Intresse gha. D Motiv vo de Senntumsmolerai sind kommerziell brucht worde. Ab de 1960er-Johr häts denn grossi Diskussione öber d Echthait vo de aktuelle Senntumsmolerai ghe.
Aber D Appezäller ond d Toggeburger Laiekünschtler händ ehri Urschprünglichkät nöd vorlore. Si findet immer wider Uusdrocksforme för die bekannte alte Motiv vo de Senntumsmolerai. De Albert Enzler (1882–1974), de Franz Wild (1883–1978) ond de Toggeburger Niklaus Wenk (1913–2013) händ ehren äägne Schtil gha. Fescht naturalistisch hät de Chrischtian Vetsch (1912–1996) gmolet. De Hans Krüsi (1920–1995) isch än Voträter vo de Art Brut gsi. D Appezällerin Sibil Nääf (amtlech: Sibylle Neff, 1929–2010) hät bekannti Bildmuschter öbernoh ond i neui Forme brocht. Zo de erfolgryche Puuremoler ond Puuremolerinnen ghöret au de Albert Manser (1939–2011), de Willi Chäller (W. Keller, * 1942), de Johann Hautli (J. Hautle, * 1945) ond d Theres Tobler-Manser (* 1953).