cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kraftwerk Schaffhausen
Stauschtreggi un Hochwasserschutz
S Chraftwärch staut dè Rhy uff è Höchi vo gnau bi dè (Füèrthaler Brugg) Sellè Wärt wörd uff dè Zentimeter gnau s ganzi Johr yghaaltè. Dè Ruggschtau langet bi Nidderwasser bis obberhalb, bi Hochwasser bis unterhalb vom öppè 10 km entfèrntè Dièssèhoffè. S Chraftwärch vo Schaffausè hèt dõdemit kein Yfluss uff dè Wasserschtand vom Untersee odder sogar vom Boddèsee uus.
Im langjöhrigè Mittel bedrait d Johresabflussmengi vum Rhy 370 m³/s, bi Nidderwasser bedrait si 100 m³/s. Bi Hochwasser wiè im Johr 1999 lyt d Abflussmengi bi übber 1200 m³/s. D Stauschtufè isch uff è Maximalabflussmengi vo 1250 m³/s dimensionyrt. Bis zum Bau vom Chraftwärch sin bsunders d Unterschtadt un s Gebièt bi dè Fischerhüser regelmässig übberschwèmmt. Selli Gfôôr hèt vollig bannt wörrè chönnè.
Umwältschutzmassnammè
Uff dè linkè Ufersitè git s è Fischschtègè. Diè bruuchti Rhyschtreggi vo 13,6 km langèd gmäss Konzession vom Rhyfall bis übber Dièssèhoffè. I sellèm Gebièt isch d Chraftwärchbedryberin für dè Uferschutz voantwortlich. I dè letschtè Johr sin a mengè Stellè Quaimuèrè abbaut un s Ufer renaturyrt worrè.
Blaanig
Schu nõch èm Zweitè Wältchrièg isch klar gsi, dass dè aalt Moserdamm trotz suksessiver Kapazidätsstygerig durch diè toujours grösser wörrènde Stromnõchfrõg vo dè wachsendè Stadt un Induschtry nimmi Stand haaltè hèt chönnè. Dè Stadtrõt hèt deshalb 1946 unter dè Leitig vum Stadtbräsident Walther Bringolf mit dè Brojèktyrigsphasè aagfangè. S Chraftwärch isch zämmè mit dè Nordoschtschwizerischè Chraftwärch AG NOK blaant worrè. Wôrend èm Abschtimmigskampf isch selli Partnerschaft struub kritisyrt worrè. S Brojèkt isch fascht dõdraa gschiiterèd. Trotz èm vobittertè Abstimmigskampf hèt sich s Stimmvolch 1957 mit 4106 zu 1932 Stimmè für dè Bau vom neuè Chraftwärch entschiddè. Am 1. Juli isch s Konzessionsgsuèch bim Bundesrõt ygreicht worrè. Am 24. Juni 1960 hèt selli d Konzession für dè Bau un Bedryb vom Gränzchraftwärch Schaffuusè vogää. S Landrõtsamt Konschtanz hPt schu am 29. Februar diè dütsch Konzession vogää. Beidi Konzessionè sin für 80 Johr ab Inbedrybnaam vom Chraftwärch feschtgsetzt worrè. Für dè Bau isch am 19. Juli 1960 d Chraftwärch Schaffuusè AG mit èm Aktièkapital vo CHF 10 Mio. gründet worrè. D Stadt Schaffuusè hèt sich mit 50 %, diè NOK mit 30 % un dè Kanton Schaffuusè mit 20 % draa bedeiligèt.
Bau
Für dè Bau hèt dè aalt Moserdamm sowiè dè Lauffè a dèrrè besitigèt wörrè müèsè. Dè Baubüèz isch rasch fürsi gangè. Schu am 30. November 1963 hèt s neue Chraftwärch dè èrschte Stròm broduzyrt. Dè gsamte Bau isch denn 1967 fèrtig worrè. D Bauköschtè sin mit ca. CHF 90 Mio beziffèrèt worrè. Diè neu entschtandeni Stauschtreggi hèt èn Huufè Aabassigè im Uferberych notwèndig gmacht. Zu dè glychè Zit sin sellèwäg d Rhyuferschtrõss, diè neu Rhybrugg, d Schiffländi sowiè d Uferbromenadè Lindli nõch Büsingè baut worrè. Für diè nötigè Börder isch Abbaumatriaal uss èm ebbèfalls glychzitig bautè Induschtrygebièt Herblingerdal vowendet worrè. Dè Rhy isch bi Schaffuusè dõdurch um einigi Meter schmäler worrè.
Nõchrüschtungè un Revisionè
I dè Johr 1993 bis 1997 sin sämtlichi Leit- un Stüèrsischteem inklusyv dè zentralè Leitschtell mit èm Koschtèuffwand vo ca. CHF 30 Mio. modernisyrt worrè. Nõch übber 40 Johr Bedrybsduèr, also d Hälfti vo dè Konzessionsduèr, isch i dè Johr 2006 bis 2008 a dè beidè Maschinnègruppè è Grossrevision durrègfüürt. Mit Hǜlf vo dè grossè Laufkrään sin beidi je 64 Tonnè schwèrè Turbynè uss irè 15 Meter düèfè Schächt usèghobbè un für d Revision in è Spezialfabrik nõch Dütschland transportyrt worrè. Au diè je 108 Tonnè schwèrè Generatorè un d Ylaufrächè sin revidyrt worrè. Dè Revisionsbüèz hèt öppè CHF 14 Mio. koschtet
Uusbauidee
Technisch isch es mit minimem Uffwand möglich, d Leischtig vum Chraftwärch z erhöhè. Dät mò im Winter, wenn dè Rhy einewäg wènnig Wasser hèt, sebbèn um 20 bis 30 Zentimeter höcher stauè, chönnt mò d Leischtig vum Chraftwärch um öppè 5 % höcher gmacht wörrè. Sell würd ènèrè Leischtungsschtygerig vo ca. acht bis zee Millionè kWh entschprèchè, sovill, wiè dè Johresvobruuch vo 1600 Eifamillièhüser. Für dè è höchers Stauzyl müèst mò s Ufer im Berych vo dè Stauschtreggi aabassè. D Leischtungsstygerig stön zur Zit no è baar rächtlichi Hürdè im Wäg. Diè beidè Konzessionè müèn aabasst wörrè. Usserdèmm vobǜètet dè Artikel 19 vom Wasserwǜrtschaftsgsetz vom Kanton Schaffuusè uusdrügglich è besseri technischi Uusnützig vo dè Wasserchraft. Au d Uuswǜrkigè uff d Umwält müèn im voruus abklärt wörrè. Stadt un Kanton Schaffuusè sowiè d Bedrybergsellschaft zeigèd sich intressyrt.
Bumpspycherwärch Èngewyèr
I dè Johr 1907 bis 1909 isch obberhalb vo dè Stadt Richtig Randè s Bumpspycherwärch Èngewyèr baut worrè. S isch s èrschte Spycherchraftwärch i dè Schwiz gsi. Dè Bau isch meeheitlich vo Händschè baut worrè. Wôrend dè Nacht isch mit übberschüssigèm Stròm übber è 2‘200 m langi Druggleitig Rhywasser i s 144 Meter höcher glegene Beggè bumpèt worrè. In Spitzèzitè wörd s Wasser widder i dè Rhy abglõ un mittels ènèrè Francis-Turbynè Stròm broduzyrt. Dè Wyèrinhalt bedrait 90‘000 m³, devò sin 70‘000 m³ für d Stròmbroduktion z bruuchè. D Nennleischtig bedrait 5‘000 kW. Dè Wǜrkigsgrad lyt bi 65 %. Zwǜschè 1991 un 1993 isch s Beggè sowiè d Druggleitig im grossè Styl neu gmacht worrè. Im Summer 2011 isch è witeri Sanyrig durrègfüürt worrè, well diè für d Abdichtig ybauti Lèttèschicht glèttèrèt hèt. Ufererosionè am Deich hèn èbbèso behobbè wörrè müèsè.
1962 isch vum dòmòligè Fischereiuffseher èn bi Ermatingè gfangènè Wels im Èngewyèr uusgsetzt worrè. 1998 hèt dè Fisch 165 Zentimeter ghaa un isch 50 Pfund schwèr gsi. S Dyr isch im März 2002 nõch gschätztè 60 Läbbensjohr an Altersschwächi gschtorbè.
Zwǜschè 1925 un 1965 hèt dè Èngewyèr èm Schaffuuser Schwimmclub als Trainingsbeggè diènt.
Ivana Andrés
D’ Ivana Andrés Sanz (* 13. Jüüli 1994 z’ Aielo de Malferit, Vall d’Albaida, Prowìnz Valencia) ìsch a schpànischa Füassbàllschpììlera, wo vor àllem àls Ìnnavertaidigera schpììlt. Sa schteht sitter 2020 biim Real Madrid unter Vertrààg un schpììlt d’rzüa sitter 2015 fìr d’ schpànischa Nàzionààlmànnschàft.
ìm Verain
Ìhra Làuifbàhn hàt d’ Ivana Andrés ìn ìhrer Geburtsschtàdt Aielo de Malferit ààgfànga, ìm Verain Aielo CF. Ìm Àlter vu 12 Joohra-n-ìsch sa ìn d’ Prowìnzhàuiptschtàdt Valencia ìn dr Diitscha Schportverain Colegio Alemán gànga ge schpììla. Doo ìsch sa z’äärscht ìn dr B- un C-Mànnschàft gsìì, vor äbb sa ànna 2008 Mìtglììd ìm äärschta Kàder worra-n-ìsch. Mìt dr A-Mànnschàft hàt sa ìn dr Äärschta Diwisioon gschpììlt. Ànna 2009 hàt dr Verain a Àbkumma mìt’m FC Valencia unterzaichent un ìsch domìt d’ Fàuijafüassbàllsekzioon vum berìahmta Verain worra. Biim FC Valencia hàt d’ Ivana Andrés noch niina wittera Joohra gschììlt. Mìt dam Verain ìsch sa unteràndrem bis àm Andschpììl vu dr Copa de la Reina 2014/15 glunga, wo d’ Mànnschàft mìt 1:2 geega dr Sporting Huelva verloora hàt —d’ Hàlbfinààla hàt sa jedoch 1:0 geega dr Fàworit FC Barcelona gwunna ghàà. Ìn dr Saison 2016/17 ìsch sa mìt dr Mànnschàft bis àm drìtta Plàtz vu dr Liga glunga; bis zu doo ìsch dàs s’ bäschta-n-Ärgabniss ìn dr Gschìcht vum Verain gsìì. Ìn ìhra lätschta Joohra biim FC Valencia ìsch d’ Ivana Andrés Kàpitään vu dr Mànnschàft gsìì.
Ìm Summer 2018 ìsch d’ Ivana Andrés ìn dr UD Levante gànga ge schpììla. Därt ìsch sa zwai Joohra làng blììwa. Ìn da baida Schpììlzitta-n-ìsch sa bis àm drìtta Plàtz vu dr schpànischa Maischterschàft glunga, hìnter àn da dominiarenda Mànnschàfta-n-FC Barcelona un Atlético Madrid. Ìm Summer 2020 hàt sa a Vertrààg bii dr näija Fràuijasekzioon vum Real Madrid unterzaichent. Doo ìsch sa ìn ìhrer äärschta Saison àls Mànnschàftskàpitään ärnännt worra.
Ueli Maurer
De Ueli Maurer (* 1. Dezember 1950 z Wetzike, Kanton Züri; bürgerlich Ulrich Maurer, schwizertütsch Ueli Muurer) isch en Schwiizer Politiker (SVP). Er isch sit em 1. Jänner 2009 eine vo de sibe Bundesröt vo de Eidgnosseschaft.
Läbe
De Maurer het e kaufmännischi Lehr gmacht un s eidgnössisch Buchhalterdiplom gmacht. Vo 1994 bis 2008 isch er Gschäftsführer vom Zürcher Buureverband gsi. De Maurer wohnt z Wernetshuse (en Teil vo de Gmeind Hiwil), isch ghürate un het sechs Chind. Er isch Bürger vo Adelbode un Hiwil.
Politischi Karriere
Vo 1978 bis 1986 isch de Maurer Gmeindrot z Hiwil gsi. Im 1983i isch er i de Zürcher Kantonsrot gwählt worde un derte blibe bis zu sinere Wahl i de Nationalrot im 1991. Vo 1996 bis 2008 isch er Präsident vo de SVP Schwiiz gsi, wo unter sinere Führig zu de wählerschtärkschte Partei vo de Schwiiz worden isch. Am 10. Dezember 2008 isch er als Nachfolger vom Samuel Schmid i de Bundesrot gwählt worde un het am 1. Jänner 2009 sis Amt aaträtte un s Departement für Verteidigung, Bevölkerigsschutz un Sport (VBS) übernoh. Am 5. Dezember 2012 isch de Maurer mit 148 vo 237 mögliche und 202 gültige Stimme zum Bundespräsident für s Johr 2013 gwählt worde. Uf de 1. Jänner 2015 hät er sis Departement, s VBS, an neue Bundesrot Guy Parmelin öberge und vo de zruggträtene Bundesröti Eveline Widmer-Schlumpf s Finanzdepartement (EFD) öberno. Im 2019 isch er (noch 2013) zum zweitemol Bundespräsident gsii.
Am 30. September 2022 hät de Ueli Maurer bekannt gee, as er uf Endi vom Johr us em Bundesrot zruggträte werdi. Zu sim Nochfolger isch am 7. Dezember 2022 de Albert Rösti gwählt worde.
Kanton Offemont
Dr Kànton Offemont ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Höiptort ìsch Offemont gsìn. Verdratter ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 2011 dr Dominique Retailleau gsìn.
Bìs zem Johr 1967 hàt s Gebiet zem ehmolige Kànton Belfort ghert. Wie dar ufgedeilt worre ìsch, ìsch s zerscht Deil vum Kànton Valdoie gsin. Ànne 1984 Ìsch üs dr Gmeine Offemont, Vétrigne un Roppe zamme mÌt dr Gmei Éloie üs em Kànton Giromagny dr näi Kànton Offemont gebìldt worre.
Gmeina
Zem Kànton han vier Gmeina gheert:
Antoinette Eckert
D Antoinette Eckert (* 13. März 1956 z Basel) isch e Schwiizer Politikerin (FDP).
Läbe
D Eckert het im Aaschluss an d Schuel en Usbildig zur Telegrafischtin z Bärn und z Biu gmacht. Aaschlüssend het si bruefsbegleitend e KV-Lehre absolviirt und als Fernmeldesekretärin bi de Chreistelefondirektion PTT z Züri gschaffet. Wegem Bruef vom Maa het si vo 1983 bis 1887 z Caracas gläbt, aschlüssend bis ins 1992i z Barcelona. Ändi 1992 isch si mit de Familie zrück in d Schwiiz cho und läbt sither z Wettige.
Politik
Sit em 2009i isch d Antoinette Eckert Grossrötin im Kanton Aargau. Vo 2000 bis 2017 isch si Gmeindrötin z Wettige gsi, davo di letschte viir Johr als Frau Vizeammaa. S Amt het si uf de 1. Jänner 2014 vom Heiner Studer übernoh und Ändi 2017 an de Markus Maibach abgeh. Si isch Mitgliid vom Stiftigsrot vom Kurtheater Bade-Wettige, vo de Kulturwägstiftig Bade-Wettige-Noiehof und vo de Eduard Spörri-Stiftig Wettige.
Lufingen
Lufingä (amtlich Lufingen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Lufingä liit im obere Ämbritaal im Zürcher Unterland. Zue de Gmäind ghöört au na de Wiiler Augwiil (Augwil). S Piet vo de Gmäind umfasst 47,6 % landwirtschaftlichi Flèchi, 36,6 % Wald, 11,4 % Sidligsflechi, 3,9 % Vercheersflechi und 0,4 % Gwässerflechi.
Gschicht
Lufingä isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1157 als Luvingin. Augwil isch 1871 zue Lufingä choo.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Religion
41,5% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,5% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Gmäindspresidänt isch de Jürg Badertscher (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,4 % gläge.
Laos
Laos (laotisch: Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao, dütsch: Demokratischi Volksrepublik Laos) isch s einzige Binneland z Südoschtasie.
Geografy
S Land gränzt an China, Vietnam, Kambodscha, Thailand und Myanmar.
Es het ä Flechi vo 236.800 Kwadratkilometer.
D Hauptstadt und au di gröschti Stadt isch Vientiane. Die andere grosse Stedt sii Savannakhet, Pakse, Luang Prabang und Phonsavan.
Laos het es tropischs Klima; dr Monsun bringt vil Rääge.
Bevölkerig
Die bärgige Gebiet im Oschte und Norde si sehr dünn besiidlet.
Weniger als ä Drittel vo der Bevölkerig läbt in Stedt. S gröschte urbane Balligszentrum, Vientiane, het ä Bevölkerig vo öpe 600.000 Lüüt.
Sprooche
Z Laos findet me vier grosse Sproochegruppe:
D Amtssprooch vom Land isch s Laotisch.
Es git au vil Frömdsprooche im Land, öpe Thai und Vietnamesisch, Französisch und Änglisch.
Saillon
Saillon (fp. [a saˈjɔ̃]; dt. Schellon) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Saillon lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 38,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 19,3 % Wald, 7,2 % Sidligsflechi und 35 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Saillon ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1052 als castellum Psallionis.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 20,6 % glägu.
Religion
83,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,6 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Saillon ischt dr Charles-Henri Thurre (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1519 Iwonru 89,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,8 % Titsch, 0,9 % Talienisch und 7,4 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Saillon gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Communauté de communes du Pays de Fénétrange
D Communauté de communes du Pays de Fénétrange isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 20 Gmaine im Kanton Fénétrange im Arrondissement Sarrebourg aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Region um d Stadt Fénétrange. Sitz vum Verband isch Berthelmingen gsii. Är isch am 31. Dezämber 1997 grindet wore. Presidänt isch dr Alfred Poirot gsii.
Schlettstadt
Geographie
Schlettstàdt lìegt ìn dr Mìttla vum Elsàss, 22 km ìm Norda vu Colmer un 47 km ìm Süda vu Stroßburg, un uf dr lìnka Sita vu dr Ìll. D Vogesa sìn nìt wit, àwer Schlettstàdt ìsch ìn dr Ewena (sina Heecha geht numma vu 165 bis 184 m).
Dr Tunnel Maurice Lemaire (aui bekànnt unterm Nàma Tunnel vu Sainte Marie-aux-Mines) verbìndet d Gegend àn d Lothrìnga.
Ìn dr Neecha fìndet ma dr Ìllwàld, a Nàturpark wo bi da greeschta àgschwemmta Wald ìm Frànkrìch zehlt. Do fìndet ma uf 1500 ha großa Baim un vìel Sorta Tiarer, wia Dàmwìlda.
Gschìcht
Ìn dr Legand noh, ìsch d Stàdt grìnda worra durch a Rìes wo "Sletto" gheißa hàt. Do kummt dr Nàma "Schlettstàdt" har.
Ìn dr Merowìngischa un Kàrolinginscha Zit ìsch Schlettstàdt a Besìtz vu da Keenig gsìì. 's ìsch a kleina Siedlung gsìì.D erschta Kìrch ìsch bàuia worra àn dam Ort wo jetzt d Sànkt-Georg Kìrch steht.
Vum XI.Johrhundert àb, gheert Schlettschàdt ìn dr Hohenstaufen Fàmìlia.
Ìn dara Zit sìn d erschta Teil vu dr Sànkt-Georg Kìrch, üs friaihgottischer Styl.
Vu 1354 bis 1679 ìsch Schlettstàdt Mìtglìed vu dr Zehstädterbund gsìì.
Ìn dr Renaissance Zit ìsch Schlettstàdt d Hàuipstàdt vum Humanismus worra. D Làtinschüel un dr Humanischtkollege sìn ìn dr gànza Europa beriahmt gsìì. D humanistischa Bibliothek gìt's jetzt noch.
Mìt dr Reformàtion, mìt da Büürakriag un Drissigjohrkriag hàt Schlettstàdt sina Màcht verlora.
Mìttem Weschtfälisch Frìeda, ànna 1648, ìsch Schlettstàdt a Besìtz vum frànzeescher Keenig Ludwig XIV. worra un mìttem Frìeda vu Nìmwaga ìsch Schlettstàdt gànz zu Frànkrìch gànga.
Ànna 1674 hàt dr Ludwig XIV. a Feschtung üs Schlettstàdt gmàcht, durch dr Vauban.
Àltstàdt
Schlettstàdt hàt a scheena Àltstàdt mìt verwìnkelta Gàssa. Bi da meischta sahnswìrdiga Gebäi sìn s bàrocka Ebermìnschter Hotel un dr màchtiga Uhrturm.
Amerikanische Besatzungszone
Di amerikanisch Bsatzigszone (oder urspringli au Sidweschtzone ) isch ain vu dr vier Bsatzigszone gsii, wu Dytschland weschtli vu dr Oder-Neiße-Linie vu dr alliierte Sigermächt im Juli 1945, rund zwee Monet no dr dytsche Kapitulation un em Änd vum Zweete Wältchrieg z Europa, dryy ufdailt woren isch. Si isch dr US-Militerregierig (OMGUS) unterstande un het ufghert no dr Grindig vu dr Bundesrepublik Dytschland, wu s Bsatzigsstatut am 21. Septämber 1949 in Chraft drätten isch. Di mit em Bsatzigsstatut verbundene alliierte Vorbehaltsrächt hän erscht anne 1990 mit dr dytsche Widerverainigung un em Inchraftdrätte vum Zwai-plus-Vier-Verdrag am 15. Merz 1991 au velkerrächtli iri Wirkig verlore, wu Dytschland di voll Suveränitet widerkriegt het.
Schlettstadt
Humanischtischa Bibliothek
D Humanischtischa Bibliothek ìsch ànna 1452 grìnda worra.
Amerikanische Besatzungszone
Biet
Di amerikanisch Zone het zum aine Bayern umfasst mitsamt dr diringische Exklave Ostheim un ohni dr Krais Lindau un d Pfalz, derzue di preußische Provinze Kurhesse un Nassau (ohni di zuegherige Exklave un Krais Oberwesterwald, Unterwesterwald, Unterlahn un Sankt Goarshausen) un au Starkenburg, Oberhessen un dr dail vu Rhyhesse, wu uf dr eschtlige Syte vum Rhy glägen isch (Gränze isch d Mitti vu dr Schifffahrtsrinne vum Rhy gsii).
Schlettstadt
Hohkeenigsburg
S Schloss Hohkeenigsburg liejt éwwr Orschwiller, 10 km ìm Weschta vu Schlettstàdt.
Amerikanische Besatzungszone
Biet
Schließli hän au no die Krais vu Wirttbärg un Bade zur amerikanische Bsatzigszone ghert, wu nerdli vu dr Rychsautobahn Kallsruh–Ulm, dr hitige A 8, gläge sin. Doderby handlet s si um d Stadtkrais Stuegert, Haalbrunn un Ulm un d Landkrais Backgena, Beblenga, Craalse, Ehringe, Esslenga, Geppenga, Gmend, Haalbrunn, Hall, Hoedna, Kinzelsau, Leaberg, Ludwigsburg, Märchedol, Nirtenga, Oola, Ulm, Vaihenga, Woeblenga z Wirttebärg un d Stadtkrais Kallsruh, Haidelberch, Mannem un Pforze un d Landkrais Bischem, Brusel, Buche, Haidelberch, Kallsruh, Mannem, Mosbach, Pforze un Sinse z Bade.
Zuesätzli sin Bremen un Bremerhaven (bis Dezämber 1945, mit dr Landkrais Wesermünde, Osterholz un Wesermarsch) Dail vu dr Zone gsii, wel si as Versorgigshafe fir di amerikanische Bsatzigsdruppe dient ghaa hän.
Dr sidweschtli Dail vu Groß-Berlin (Bezirk Zehlendorf, Steglitz, Schöneberg, Kreuzberg, Tempelhof, Neukölln) isch as amerikanische Sektor au dr US-Militerverwaltig unterstande.
S Bsatzigsstatut fir d Bundesrepublik het bis zum Inchraftdrätte vu dr Pariser Verdreg am 5. Mai 1955 gulte. S het aber au noocher no „alliierti Vorbhalt“ gee, zum Notstandsrächt (dodruf hän di Alliierte no dr Grundgsetz-Änderig am 28. Juni 1968 verzichtet) un fir „Dytschland as Ganzes“ het dr Bsatzigsstatus erscht ufghert mit dr Widerverainigung 1990.
Im Wanfrieder Abchuu sin Ortschafte an dr Werra mit Ortschafte in dr Sowjetische Bsatzigszone duscht wore fir e freie Zuegang zum ganze Verlau vu dr Bahnstrecki Bebra–Göttingen. Dodermit isch e Dail vum Eichsfeld in die Zone un speter zue Hesse chuu.
Bolitischi Organisation
Am 5. Merz 1946 isch s Gesetz zur Befreiung von Nationalsozialismus und Militarismus in Chraft drätte un isch zum Vorbild fir d Entnazifizierig in dr ibrige weschtlige Zone wore: Alli Dytsche iber 18 Johr hän in Frogebege mieße iber iri Funktion im nationalsozialistische Dytschland Uuschumft gee.
Anne 1952 het s Land Wirttebärg-Bade mit dr Länder Bade un Wirttebärg-Hauezollre, wu in dr franzesische Bsatzigszone bildet wore sin, zum Land Bade-Wirttebärg fusioniert.
Militergouverneur
Syni Noofolger sin gsii:
No dr Militerregierig isch anne 1949 s Amt vu dr Hoche Kummissar chuu.
Messiah
Dr Messiah (HWV 56, dt. Der Messias) isch en Oratorium vom Georg Friedrich Händel uf Bibelteggst in ere Zämmestellig uf Änglisch vom Charles Jennens für vier Soli (SATB), Chor und Orchester. Es isch e Verdoonig vo dr christlige Glaubensleer im Bezuug uf e Messias und basiert uf dr King-James-Bible und uf em Book of Common Prayer. Es isch im Summer vo 1741 komponiert und am 13. April 1742 z Dublin urufgfüert worde.
Dr Messiah isch as Benefizkonzärt z Dublin urufgfüert worde und d Lüt si begäisteret gsi. Z London hingeege het s wie scho bi Israel in Egypt Stimme gee, wo kritisiert häi, ass Bibelwort im ene wältlige Theater brucht wärde und bim Messiah isch no drzue choo, ass Zitat us de Evangelie für en Oobeunderhaltig verwändet worde si. No Joor spööter isch s Wärk as blasfemisch verurdäilt worde.
E. T. A. Hoffmann
Dr Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (* 24. Januar 1776 z Königsbärg; † 25. Juni 1822 z Berlin) isch e dütsche Schriftsteller vo dr Romantik gsi. Si dritt Vorname isch äigetlig Wilhelm gsi, er het en aber 1805 zu Amadeus gänderet us Bewunderig für e Wolfgang Amadeus Mozart. Dr Hoffmann het au as Jurist, Komponist, Kapällmäister, Muusigkritiker, Zäichner und Karikaturist gschafft.
Si literarischs Wärk
Dr Hoffmann het erst afo schriibe, won er si Muusigkarriere ufgee het. As Autor het er gärn über Unhäimligs verzelt, über Begegnige mit em Düüfel, über wie sich s Lääbe vo öbberem veränderet und dä nüt drgeege cha due. Dr Underschiid zwüschen em Hoffmann sim Wärk und de razionalistische Tschuudergschichte vo dr Ufkläärig oder vo Autore vo „Sturm und Drang“-Ziit isch dass er sini Gschichte virtuos verdichdet het und vilmol d Froog, öb dr Spuk won er beschribt, wirklig stattgfunde het oder öb sich alles villicht nume im Chopf vom Protagonist abgspiilt het. Er isch eso zum Vorriter vo dr Litratuur vo dr Fantastik worde und zur groosse Läitfigur vo dr zwäite Generazion vo dr französische Romantik, dr so genannte Jeune-France.
Wärk
din si enthalte:
Dr erotisch Roman Schwester Monika (1815), wo anonüüm erschiine isch, het mä 1910 em Hoffmann zuegschriibe. Dr Hauptverdräter vo dere Theorii isch dr Häimetforscher Gustav Gugitz gsi.
Bally Prell
D Bally Prell (* 14. Septämber 1922 z Minke; † 20. März 1982 z Minke; burgerli: Agnes Pauline Prell) isch e boirische Vortragskinschtleri, Gsangshumorischti und Volkssängeri gsi. Ihr Stimmlag isch a waxwoicher Tenor gwea, a gotzigardiche Stimm im Opereformat.
Lebe
Gebore isch de Bally Prell z Schwabing in dr Leopoldstrass 77, wo si ihr ganzes Lebe lang gwohnt hot und wo au dr Bally-Prell-Brunne stoht. Ihr Vadder isch dr Komponist und Volkssänger Ludwig Prell gwea. Scho mid 5 Johr hot si im uusverkaufte Odeon z Minke Operettelieder gsunge.
Beriehmt wore isch d Prell mit em humoristische Liad „Die Schönheitskönigin von Schneizlreuth“ im bairische Dialekt. Es isch e Karikatuur vom sällamol uffkommende Scheehoitswahn und Misswahle gwea. S Lied isch vo ihr am 31. Oktober 1953 im Platzl z Minke zum erschte Mol gsunge wore. Gschriem hot de grodeske Parodie ihr Vadder.
Bis in d 1960r Johr is si vom Vadder und vom Onkl Josef Amann mid dr Gidarr un dr Zither bgloidd wore. Spader hot si den Pianischde Herbert Loher engagiard. S Repertoire vom Stimmphänomen Bally Prell isch recht umfangreich gwea: Volkslieder, Operettelieder, Arie, romantischi Kunstlieder ond Schlager. Ab 1955 häd si ihre Vordräg mid em Tonbandgeräd ufzoichned. Daher sind ihre Lieder guat dokumendierd.
1956 un 1957 hot de Prell in zwoi Film midgspiild: in Heiraten verboten als Johrmarktssängeri und in Zwei Bayern im Harem als Leila, Rose der Nacht.
Diskografii
Bally Prell Ufnahme 1958 - 1973, 2 CDs, Trikont
Communauté de communes de Pange
Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Pange, wu au dr Sitz vum Verband gsii isch. Är isch am 28. Dezämber 2005 grindet wore. Presidänt isch dr Roland Chloup gsii. Im Johr 2006 het d Communauté de communes de Pange 11.678 Yywohner uf 127 km² ghaa.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Rokoko
S Rokoko isch e Stil in dr öiropäische Kunst. Es het sich us em spoote Barock entwicklet und isch vo öbbe 1720 bis 1790 gange. Si Usgangspunkt isch Frankriich gsi. Dr Naame Rokoko chunnt vom franzöösische Wort Rocaille («Grotte- und Muschelwärk») noch eme Ornamäntmotiv, wo immer wider vorchoo isch und wo sich dur si Asümmetrii und dodrduur wie sich festi Vorbilder uflööse, vom Barock unterschäidet.
Gebenhausen
Gewehuuse (lothrìngisch; frànzeesch Guebenhouse, ditsch Gebenhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Buhlbachsee
De Buhlbachsee isch en Karsee im nördliche Schwarzwald, wo sit em 1. Jänner 2014 zum Nationalpark Schwarzwald ghört.
Gebenhausen
Geogràfi
Gewehuuse lijt zwìsche Saint-Avold und Sarreguemines uf re Heche zwìsche 219 und 288 m ìwer em Meeresspiejel.
Buhlbachsee
De See ligt südöschtlich vom Schliffkopf im Buhlbachtal. Ma cha uf verschidnige Wäg zum See wandere und zwar vom Kniebis, vo Baiersbronn-Obertal oder vo de Schwarzwaldhochschtross her.
Gebenhausen
Gschìcht
Gewehuuse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1421 àls Guebenhouze.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Buhlbachsee
De See isch numme öppe 150 Meter breit und fascht rund. Numme an de Nordoschtsite, wo de Buhlbach de See duet verlah, isch er "usbüület". Im See isch e grossi Insle, wo öppe 100 uf 100 Meter gross isch. Uf dere Insle wachse Birke.
Wi alli Karseee, isch de Buhlbachsee, durch en Gletscher entschtande. Bi de letschte Iisziit, wo im Schwarzwald vor öppe 10'000 Johr vorbi gsi isch, isch er "übrig" blibe.
Gebenhausen
Verwàltung
vun Gewehuuse ìsch. Gewehuuse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Gewehuuse ghert zem Rhinfrankisch.
Emanuel Benjamin Gerster
Dr Emanuel Benjamin Gerster isch e Gälterchinder Eerebürger, Leerer, Aawalt und Politiker gsi. Är isch am 31. Meie 1882 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 26. Juni 1968 z Gälterchinde gschtorbe. Är isch reformiert gsi.
Sys Läbe
Dr Emanuel Gerster isch dr Soon vom Ludwig Samuel Gerster, Chaufmaa und dr Salome Bieder gsi. Im Joor 1914 het är d Rosa Elisabeth Gerster vo Gälterchinde ghürotet. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde, d Bezirksschuel z Böckte und drno ins Gymnasium z Basel gange.
Bruef und Politik
Dr Emanuel Gerster het z Basel, z Leipzig und z Bärn Jura schtudiert. Bi dr Chambre internationale d'avocat z Paris het är sich als Aawalt wyterbildet und isch au no in d Übersetzerschuel gange. 1910 bis 1956 isch är Bezirksgrichtspresidänt z Sissech und 1911 bis 1958 z Gälterchinde gsi. Ab 1912 isch är Mitglyd vom Gmeinrot Gälterchinde gsi und 1935 bis 1956 Gmeinipresidänt, drno Bürgergmeinipresidänt. 1918 bis 1941 isch är Presidänt vom Baselbieter Kriminalgricht und 1941- bis 1952 Presidänt vo dr Überwysigsbehörde gsi. Är isch Mitglyd und Vizepresidänt vo dr eidgenössische Schätzigskommission vo dr IV gsi. Vill Joor het är als Rächtskundeleerer an dr Schuel vom Chaufmännische Verein z Lieschtel gschafft. 1957 hei yn d Gälterchinder zum Eerebürger gmacht.
Diphthong /yə/
De Diphthong /yə/ isch en Luut in de mänschliche Sprooch. Es isch en Diphthong, wo miteme grùndete gschlossene Vorderzùngevokal (im IPA: ) aafängt, ùn deno zumene zentralisierte Schwa-Luut (IPA: ) übergoot. Er ghört also zue de sognannte „zentralisierende Diphthong“. Im Internationale Phonetische Alphabet wird de Diphthong mit oder vereifacht mit  transkribiert. Im Alemannische, wo de Luut imene Deil vo de Dialäkt vorchùnt, wird er meischt mit <üe> oder <üa> gschriibe.
Kim de l’Horizon
Kim de l’Horizon (* 9. Mai 1992 z Oschtermundige bi Bärn) isch s Pseudonym vun ere nitbinäre schwyzerische Person, wu unter eme Anagramm vu irem Geburtsname Lyrik, Prosa un Theaterstuck verfasse duet.
Lääbe
S Kim de l’Horizon isch z Oschtermundige ufgwagse un isch z Winterthur uf s Gimnasium gange. Z Züri het s ab 2012 Germanischtik, Film- un Theaterwisseschafte studiert. Derzue het s 2020 e Studium fir literarisch Schrybe am Literaturinschtitut z Biel gmacht.
Noch em Bachelorabschluss het s dr Masterstudiegang Transdisziplinarität an dr Zürcher Hochschuel vu dr Chinscht gmacht. Äs isch Mitglid vum Kollektiv «e0b0ff» un vu dr Redakzion vum Literaturmagazin «delirium». In dr Spiilzyt 2021/22 het s de l’Horizon d «Huusautoreschaft» im Rame vum Ferderprogramm «Stück Labor» an dr Bihne Bärn ibernuu.
Fir sy Roman-Debüt Blutbuch, e Autofikzion, isch s de l’Horizon 2022 mit em Dytsche Buechprys uuszaichnet wore un vorhär scho mit em Literaturprys vu dr Jürgen Ponto-Stiftig. D Buechprys-Jury het iber s Buech gschribe:
Blutbuch stoht glychzytig au uf dr Shortlist fir dr Schwyzer Buechprys 2022.
Diddeleng
Diddeléng (dt. Düdelingen, frz. Dudelange) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg. D Stadt isch näbe Esch-sur-Alzette dr wichtigscht Induschtristandort vum Land.
Geografi
Diddeléng lyt uf halber Strecki zwische dr Stadt Luxeburg un em lothringische Thionville (dt. Diedenhofen), diräkt an dr Gränz zue Frankrych. Di franzesische Nochbergmaine sin Zoufftgen (dt. Suftgen) un Wollmeringen.
Verwaltig
Diddeléng ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Diddeléng isch dr Dan Biancalana (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Diddeléng ghert zum Moselfränkisch.
Breite
Breite stoht für:
Dr Begriff Breiti isch au dr Name vo de folgende Objekt:
Regisseur
En Regisseur, wyblich e Regisseurin (vo frz.: régisseur, régir leite), au Schpielleiter gnännt, füehrt Regie und isch demit traditionell nebed em Schauschpieler di entscheidendi Person bi dr Uuffüehrig vomene Schtück. Als Alternative zur Zentralgwalt vom Regisseur sind verschiedeni Aasätz vo (meh oder weniger) gliichberechtigte Regieteams entwicklet worde.
Breite
Persone mit em Name Breite:
lueg au: Länge, Höhe
Regisseur
Es git de Bühneregisseur für Schauschpiel, Musical, Opere, Operette und anderi Bühne-Werch im Theaterbereich, de Filmregisseur für d Filmkunscht, de Hörschpielregisseur für Hörschpiel und künschtlerischs Feature und de Fernsehregisseur für Fernsehsendige. S gmeinsame vo dene verschiedene Regietätigkeite, isch d Verantwortig für di künschtlerisch Gschtaltig vomene Projekt, wo i dr Regel uf ere schriftliche Vorlaag basiert.
Tätigkeit
D Inszenierig vomene Regisseur schtellt es eigeschtändigs künschtlerischs Werch dar. Er bsitzt s Urheberrecht am entschtandene Kunschtwerch. Zu de Uufgabe vom Regisseur ghört, d Interpretation vomene Drehbuech (Theaterschtück) bzw. Produktionsmanuskript (Hörschpiel, Feature). Oft hät er au - in Rückschprach mit em Autor und em Dramaturg - entscheidende Aateil a dr Uusarbeitig oder Überarbeitig vomene Schtück.
D Aapassig vom künschtlerische Entwurf a di ökonomisch-organisatorische Möglichkeite wird vom Regisseur i Zämeearbet mit em Produzent (s. Filmproduzent) und andere Verantwortliche vorgnaa. Wiiter wird vom Regisseur in Rückschprach mit em Bsetzigsbüro, d Uuswahl vo de Darschteller und mängisch au vom wiitere technisch-künschtlerische Schtab vorgnaa.
Bi dr Umsetzig vom Projekte underscheided sich d Uufgabe vom Regisseur je nach Medium. Unabhängig devoo bliibt e zentrali Uufgaab vom Regisseur d Aaleitig und Underschtützig vo de Darschteller bi dr Uusgschtaltig vo ihrne Charaktere.
Basen (Chemie)
Baase (griechisch βάση, basé – d Usgangslaag, d Grundlaag, s Fundamänt) si im ängere Sinne alli chemische Verbindige, wo wenn si in ere wässrige Löösig si, Hydroxid-Ione (OH−) chönne bilde, also dr ph-Wärt von ere Löösig chönne hööcher mache. Hydroxid-Ione si chemischi Verbindige, wo Protone von ere Süüri chönne übernee und drbii e Wassermolekül bilde. E Baase isch also s Gegestück zun ere Süüri und cha die nöitralisiere.
Im witere Sinn beschriiben verschiideni Süüri-Baase-Konzept wääsentlig bräiteri Palette vo chemische Reakzioone, wo über d Äigeschafte vo Hydroxidione in Wasser chönne uusegoo. Bsundrigs bedütsam si d Konzept noch em Lewis (Lewis-Baase und Lewis-Süüri) und noch em Pearson, wo vo herte und wäiche Süürene und Baase schwätzt (HSAB-Konzept).
Karl III. (Spanien)
Dr Karl III. (* 20. Januar 1716 z Madrid; † 14. Dezämber 1788 z Madrid) isch e Köönig vo Spanie gsi. Er het vo 1735 bis 1759 as Carlo V. vo Neapel und Sizilie regiert und vo 1759 bis 1788 as Carlos III. vo Spanie.
Lääbe
Dr Karl isch am 20. Januar 1716 z Madrid as dr eltist Soon vom Filipp V. vo Spanie und däm siner zwäite Frau Elisabetta Farnese (Isabel de Farnesio) uf d Wält choo, und isch am 14. Dezämber 1788 z Madrid gstorbe.
Er het im Sinn vom „ufkläärte Despotismus“ (span. Despotismo Ilustrado) als absolutistische Monarch regiert, wo gliichzitig de Ideä vo dr Ufkläärig gfröönt het und under anderem d Bildig gförderet und dr Iifluss vo dr Chille verchliineret het. 1767 het er d Jesuite us Spanie und us de spanische Besitzige in Amerika lo verdriibe.
Mit sine Verwaltigsreforme im spanische Kolonialriich in Latiinamerika („Segunda Conquista“, John Lynch) hätte d Gwünn us de Überseekolonie sötte gröösser und die politischi Kontrolle fester wärde. D Lüt in de Kolonie si aber nid zfriide gsi mit em und das het am Aafang vom 19. Joorhundert drzue biidrait, ass Unabhängigkäitschrieg usbroche si.
Won er z Neapel und Sizilie regiert het, het er mit em Bau vom Balast vo Caserta aagfange. Au z Spanie het er in de Stedt, vor allem z Madrid, Massnaame vorgnoo, wie öffentligi Belüüchtigs- und Abwassersüsteem, wo s Lääbe vo de Lüt verbesseret häi und er het e Hufe representativi Geböid lo baue (u. a. d Puerta de Alcalá, d Plaza de Cibeles und s Geböid vom hütige Museo del Prado). Wäge dä het men em au dr „best Bürgermäister vo Madrid“ gsäit.
Under sinere Herrschaft het Spanie e wirtschaftlige Ufschwung erläbt, und d Bevölkerig isch vo 6 Millioonen uf 10,5 Millione gwaggse.
Saint-Gingolph VS
Saint-Gingolph (fp. [a sɛ̃ dzɛ̃ˈgau]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Monthey im Kanton Wallis, Schwiiz.
Algolsheim
Algelse (IPA: ; frz. Algolsheim) isch e frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  im Owerelsàss (Haut-Rhin).
Geografi
Algelse befindet sich einigi Kilometer entfernt von Nej-Brisach. Wil es numm zwei Kilometer von dr Rhibruck uf Ditschland entfernt isch, wohne dort vile Ditsche, wo sich in dr ledschde Johre do wege dr nidrige Baulandpris niderglo han. Sell het zue em Anstig von der Inwohnerzahle gfüehrt. Durch dr Ort fliesst dr Thierlachgrawe (frz. petit ruisseau).
Saint-Gingolph VS
Geografi
Saint-Gingolph lit am Wildbach La Morge und am Gämfersee. Es ischt die Walliser Gmeind, wo am witischtu im Weschte lit. Vannr Ggmeindsflechi sint 11 % landwirtschaftlechi Flechi, 57,5 % Wald, 3,7 % Sidligsflechi und 27,8 % süschtigi Flechi.
Algolsheim
Gschichte
Algelse isch anno 1192 s'erschte Mol gschichtlich under em Nam Altolvesheim erwähnt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Im September 1939 isch di Bevölkerung uf Chaumont in Lot-et-Garonne evakuiert worde, von wo si im Sommer 1940 nooch dr französische Kapitulation zurückkehrt isch. Am 6. Februar 1945 isch di Gmeinde von dr Nazi-Herrschaft befreit worde, allerdings isch si debi stark zerstört worde.
Verwàltung
vun Algelse ìsch. Algelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Saint-Gingolph VS
Gschicht
Saint-Gingolph ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1153 als Sanctus Gengulfus.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 17 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Saint-Gingolph ischt dr Werner Grange (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 773 Iwonru 86,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 4 % Titsch, 0,6 % Talienisch und 8,5 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Saint-Gingolph gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Grundweiler
Grendwiller (lothrìngisch; frànzeesch Grundviller, ditsch Grundweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Grendwiller lijt zwelf Kilometer sìdweschtlich vun Sarreguemines uf re Heche zwìsche 222 und 272 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch s Dorf züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Grendwiller ìsch. Grendwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Grendwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Forchbahn
D Forchbahn isch e meterspurigi Schmalspurbahn, wo zwüsched Züri und Esslinge im Züripiet verchehrt und de Forchbahn AG, abgkürzt FB, ghört. De Name stammt vo de Ortschaft Forch und em gliichnamige Pass (676 m ü. M.) zwüsched em Zürisee und em Griiffesee, wo d Bahn uf öppe halber Strecki überwindt. Wän me d FB meint, redt mer i de Gäged vo de Frida, de Tante Frida oder grad öppe vo de Frida Bünzli, so känt si jede.
D Forchbahn isch am 27. November 1912 s erscht Mal gfahre und hät e Autobuslinie abglöst, wo s sit 1905 ggää hät, was für die damaligi Ziit ener ungwöhnlich gsi isch. Sit ihrer Eröffnig isch d Forchbahn dur die gmeinsami Direktion und Betribsfüehrig äng mit de hütige Vercheersbetriib Züri (VBZ) verbunde.
D Streckelengi isch öppe 16 Kilometer, devo ghöred 13.06 Kilometer (Rehalp–Esslinge) de Forchbahn. Es hät zwei Tunnel mit ere Lengi vo 280 und 1750 Meter. D Strecki zwüsched de Rehalp und de Neue Forch isch doppelspurig usbout und für de Gleiswechselbetrib usgleit, de Fahrbetrib isch elektrisch mit 1200 Volt Gliichstrom. Uf de Stadtzürcher Strecki zwüsched de Rehalp und em Baanhof Züri Stadelhofe faart d Frida uf circa drüü Kilometer Lengi uf de Gleis vom Züritram. D Strecki ghört de VBZ und isch wie alli Zürcher Tramstreckene doppelspurig usbout und mit 600 Volt Gliichstrom elektrifiziert, es wird grundsätzlich im Eirichtigsbetriib gfahre.
Deutschland
Dytschland isch e föderalistische Staat z Mitteleuropa.
D Bundesrepublik Dytschland isch no ihrem Grundgsetz e Republik, wu us dr 16 dytsche Länder bildet wird. Si isch e frejheitli-demokratische un soziale Rächtsstaat un stellt as Bundesstaat di jingscht Uusbregig vum dytsche Nationalstaat dar. D Bundeshauptstadt isch Berlin.
Dytschland gränzt an nyyn europäischi Nochberstaate (Dänemark, Pole, Tschechie, Eeschtryych, d Schwyz, Frankryych, Luxeburg, Belgie un d Niderlande). Im Norde bilde d Nordsee un d Oschtsee, im Side d Alpe e naturryymligi Gränze. S Land lyt in dr gmäßigte Klimazone un zellt mit rund 84 Millione Yywohner zue dr am dichteschte bsidlete Flecheländer vu dr Ärd.
Gmässen am nominale Bruttoinlandsprodukt isch Dytschland di grescht Volkswirtschaft vu Europa un di viertgrescht in dr Wält. Dytschland zellt zue dr seli hochentwicklete Staate. Anne 2009 isch s di zweitgrescht Export- un di drittgrescht Importnation gsi.
Algmain
D naduurryymlige Groosregione sin vù Nord no Sid s Noorddydsch Diefland, d Midelgebiirgszoone ùn s Alpevoorland mid dr Alpe.
An Dydschland gränze insgsaamd nyyn Schdaade: Dänemark, Pole, Tschechie, Eeschdryych, d Schwyz, Franggryych, Luxeburg, Belgie ùn d Niiderland. Dodermid isch Dydschland z Europa s Land mid dr maischde Noochberschdaade.
Im Noorde gränzd Dydschland an Dänemark (ùf ere Lengi vù 67 Kilometer), im Noordoschden an Pole (442 Kilometer), im Oschden an Tschechie (811 Kilometer), im Siidoschden an Eeschdryych (815 Kilometer; ooni Gränz im Boodesee), im Siiden an die Schweiz (316 Kilometer; mid dr Gränz vù dr Exklav Büsige, aber ooni Gränz im Boodesee), im Siidweschden an Franggryych (448 Kilometer), im Weschden an Luxeburg (135 Kilometer) ùn Belgie (156 Kilometer) ùn im Noordweschden an d Niiderland (567 Kilometer).
Dr Gränz hed e Lengi vù insgsamd 3757 Kilometer (ooni Gränz im Boodesee).
Geologii
Im Mesozoikum (Äärdmidelalder) sin die Gschdaischiichde bilded woore, wù in vyyle siid- ùn oschddydsche Regione aaschdeen. In dr Bfalz, z Thüringe, in Dail vù Bayern ùn Sachse dominiere Gschdai us dr Trias, em frieje Mesozoikum. D Juragebiirg (vor alem di Schweebisch ùn di Fränggisch Alb) geen ùf Zyd vùm Jura zrùg. Derwyylschd d Trias z Dydschland vù Sandschdai bräägd isch, hèèrschd bi dr jurassische Gschdai dr Chalchschdai voor.
Im Känozoikum (Äärdnèizyd) sin d Flùsniiderige ùn –bege ùfgfild woore.
Aktive Vulkanismus gid s z Dydschland nid, vulkanischi Gschdai zaige aber, as es in friejere Zyde emol Vulkanismus gee hed, vor alem in dr Vulkaneifel, ùf em Vogelsberg ùn im Bied vùm Schweebische Vulkan ùm Bad Urach. In dr Vulkaneifel dräde bis in d Geegewaard Chooledioxidquälle (Mofette) zdaag, d greeschd dervù isch dr Geysir Andernach, mid 50 bis 60 Meeder dr hegschd Chaldwasergeysir ùf dr Äärd.
Au wän Dydschland volschdändig ùf dr Eurasische Platte lyd, cheme schwachi Äärdbidem voor, bsùndersch im Beraich vù dr Riftzone im Siidweschden ùn Weschde (Ooberryygraabe, Ooberryynischi Diefeebeni, Hohezolleregraabe).
Geomorphologii
S Faltegebiirg vù dr Alpe isch s ainzige Hoochgebiirg, wù Dydschland Aadail draa hed. Dr hegschdglääge Pùnggd vùm Land isch d Zuugspitz (2962 Meeder), wù d Gränz zue Eeschdryych isch.
Vù Noord no Siid näme d Midelgebiirg zue ùn si wääre au hèècher. Dr hegschd Midelgebiirgsgibfel isch dr Fälbeg im Schwaarzwald (1493 Meeder), gfolgd vùm Große Arber im Bayerische Wald (1456 Meeder). Gibfel iber 1000 Meeder gid s au no im Èèrzgebiirg, im Fichtelgebiirg, ùf dr Schweebische Alb ùn im Haarz, wù s nèèrdligschd Midelgebiirg isch mid em Brocken (1142 Meeder). Nèèrdlig vù dr Midelgebiirgsschwele gid s nùme no verainzeld Formatione iber 100 Meeder, di hegschd dr Hagelberg im Fläming mid 200 Meeder.
Di niiderschd Landschdel vù Dydschland lyd bi 3,54 Meeder ùnder Normalnull in eme Sangg bi Neuendorf-Sachsenbande in dr Wilstermarsch (Schleswig-Holstein). Di diefschd Kryptodepression lyd mid 39,10 Meeder ùnder Normalnull am Grùnd vùm Hemmelsdorfer See noordeschdlig vù Lübeck. Di diefschd Schdel, wù chinschdlig vùm Mänsch gschafe wooren isch, lyd bi 293 Meeder ùnder Normalnull am Grùnd vùm Tagebau Hambach eschdlig vù Jülich z Nordrhein-Weschtfale.
Klima
Dydschland ghèèrd volschdändig zue dr gmääsigde Klimazone vù Mideleuropa im Beraich vù dr Weschdwindzone ùn befinded sich im Iibergangsberaich zwisch em maritime Klima z Weschdeuropa ùn em kontinentale Klima z Oschdeuropa. S Klima z Dydschland wird ùnder andrem vùm Golfstrom beyyflùsd, wù di klimatische Wäärd derdùr milder sin wie s fir die Braidelaag z erwaarde wääre.
Dr midler jèèrlig Niiderschlaag (bezooge ùf d Joor 1961–1990) lyd bi 700 Millimeter. Dr midler moonedlig Niiderschlaag lyd zwische 40 Millimeter im Februar ùn 77 Millimeter im Juni.
Di diefschd z Dydschland gmäse Temperatur lyd bi –45,9 Grad Celsius; si isch am 24. Dezämber 2001 am Funtensee regischtriert woore. Di hegschd Temperatur lyd no dr offiziälle Aagabe vùm Dydsche Wäderdienschd bi 40,2 Grad Celsius ùn isch drèimool gmäse woore: am 27. Juli 1983 z Gärmersdorf bi Amberg (Oberpfalz), am 9. Auguschd 2003 z Chaarlsruei ùn am 13. Auguschd 2003 Fryybeg ùn z Chaarlsruei.
An ere Wäderstation z Nennig im Saarland, wù vù dr private Meteomedia AG bedriibe wiird, isch am 8. Auguschd 2003 e Temperatur vù 40,3 Grad Celsius gmäse woore.
Gwässer
D segs Fliesgwäser mid dr greeschde Yyzùùgsgebied, wù in s Mèèr minde, sin dr Ryy, d Duene, d Elbe, d Oder, d Weser ùn d Ems. D Duene good in s Schwaarz Mèèr, di andere fimf in d Noord- ùn Oschdsee. D Yyzùùgsgebied vù baide Syschdem wääre dùr di europäisch Hauptwasserschdaid vonenander drand.
Di nadyyrlige Seeä hän in dr Haubdsach e glaziale Uurschbrùng. Wäge däm gid s di maischde vù dr groose Seeä im Alpevorland ùn z Mecklenburg. Dr greeschd See, wù ganz zem dydschde Schdaadsgebied ghèèrd, isch d Müritz, wù Dail vù dr mecklenburgische Seeäplatte isch. Dr greeschd See insgsamd mid eme dydsche Aadail isch dr Boodesee, wù au Eeschdryych ùn d Schwyz draa gränze.
Im Oschde vù Dydschland gid s vyyl groosi, chinschdligi Seeä in Gebied, wù friejer Bruunchoole abböue wooren isch.
Kanton Rougemont-le-Château
Dr Kanton Rougemont-le-Château ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Höiptort ìsch Rougemont-le-Château gsìn. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch dr Didier Vallverdu gsìn.
Deutschland
Insle
In dr Noordsee dominiere d Inslegruppe vù dr Nordfriisische Insle ùn d Inslechede vù dr Oschdfriisische Insle. Au Helgoland ùn Neuwerk sin bewoond. D Noordfriisische Insle sin Feschdlandsräschd, wù dùr Landsänggig ùn Iberschwämige derno vù dr Kischt dränd woore sin. D Oschdfriisische Insle sin Barriereinsle, wù dùr d Brandig us Sandbägg endschdande sin.
Kanton Rougemont-le-Château
Dr Kànton Rougemont-le-Château ìsch ànne 1871 entstànde, wie d vier frànkophone Gmeine Rougemont, Romagny, Leval un Petitefontaine vum Kànton Masevaux àbdrannt worre sin, wie noch em Ditsch-Frànzesche Kriej mìt em Elsàss zem Ditsche Richt kumme ìsch. Ìm Johr 1984 sìn no d Gmeine Felon, Lachapelle-sous-Rougemont un Saint-Germain-le-Châtelet vum Kanton Fontaine, un öi Anjoutey, Bourg-sous-Châtelet, Étueffont un Lamadeleine-Val-des-Anges vum Kànton Giromagny zem Kànton Rougemont-le-Château kumme.
Deutschland
Insle
Di greeschde Insle in dr Oschdsee sin (vù Weschd no Oschd) Fehmarn, Poel, Hiddensee, Rügen ùn Usedom; di greeschd Halbinsle isch Fischland-Darß-Zingst. Uuser Fehmarn sin die Insle Dail vùn ere Boddekischt.
Kanton Rougemont-le-Château
Gmeina
Zem Kànton han zwelf Gmeina gheert:
Deutschland
Insle
Di greeschde ùn bekandeschde Insle in Binnegwäser sin d Ryychenau, d Mainau ùn d Lindau im Boodesee ùn Herrenchiemsee im Chiemsee.
Beede
D Zämesezig ùn d Qualideed vù dr Beede isch regional seli ùnderschiidlig. Z Noorddydschland bilded e kischtenooche Giirdel us frùùchdbaare Marschbeede d Grùndlaag fir e erdraagryychi Landwiirdschafd, derwyylschd d Geest, wù derhinder lyd ùn vù dr Yyszyd breegd isch, nùme maageri Beede hed. In Haidelandschafde wie dr Lüneburger Haid isch dr Boode dùr e joorhùnderdlangi Waidwiirdschafd zem e Podsol degeneriert, as Agerböu chuum me meegli isch. Au d Gebied in dr Ald- ùn Jungmoränelandschafd, wù sich Flùùgsand aaglaagered hed, sin eso maager, as Brandeburg zem Byyschbel scho in friejere Zyd as d „Schdraisandbigse vùm Hailige Reemische Ryych“ guzd wooren isch.
Flächenutzig
Insgsamd wääre 47,4 Prozänt v ù dr Flèchi landwirtschaftlig gnùzd (2008), Wälder hed s ùf wydere 29,5 Prozänt. 12,3 Prozent wääre as Siidligs- ùn Verchèèrsflèchi gnùzd. Waserflèchine mache 1,8 Prozänt uus, di räschdlige 2,4 Prozänt verdaile sich ùf sùnschdigi Flèchine, zmaischd Eedland ùn au Daagböu.
Balligsgebiet
Wù s Verdiichdigsgebied (Yywoonerkonzentratione) hed, chaa mer am beschde sää an Gmaigreesine, Agglomeratione ùn Metropolregione.
Ùnder Agglomeratione verschdood mer greeseri Siidligsgebied, wù zämehange. Wel d Gmai- ùn Siidligsgränz vyylmol zimli abwyyche vùn enander, cha mer d Bevelkerigskonzentratione beser an dr Agglomeratione sää. Im Geegesaz zue vyylne andere Länder wääre z Dydschland d Agglomeratione aber nid statistisch gnau definiert ùn abgränzd.