cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schwarzer Tod
D'Verbreitig
D Epidemii isch noch hütigem Wüssensschdand zerschd in Asie usbroche und mit em Schiffsverkehr noch Europa cho. Dört si mänggi Landschdrich wiitgehend entvölkeret worde, währed ander Regione vo dr Peschd verschont oder nume wenig bedroffen gsi si. Luut em Bricht vom Gabriel de Mussis us Piacenza sig d'Chranchet über Genuesischi Handelsschiff nach Europa cho, nachdäm ihri Handelsniderlassig Kaffa uf dr Krim vo Tatare belageret worde isch. Wo d'Pescht under deene uusbroche gsi isch, hege si ihri Peschtleiche über d'Muure katapultiert und demit d'Genuese infiziert. Wo d'Genueser mit irne Galeere heiwärts gflüchdet sind, händ si Chranket nach Europa bracht, und zwar über Messina, denn nach Frankriich und schliesslich nach Genua. D'Uswürkige vode Chranket sind fatal gsii: In Florenz het nume ein vo füf Bürger d Epidemii überläbt. Für s Gebiet vom hütige Dütschland wird drgege gschetzt, ass jede zähnti Iiwohner wägem Schwarze Dod siis Läbe verlore het. Hamburg, Köln und Breme hai zu de Schdedt zelt, wo ä sehr hoche Bevölkerigsadeil gschdorbe isch. Sehr vil chliiner isch drgege d Zahl vo de Dodesopfer in Süddütschland gsi.
Pogrom
Die soziale Uswirkige vom Schwarze Dod si schwerwiegend gsi: d Jude si sehr schnäll in Verdacht cho, mit Giftmischerei und Brunnevergiftig d Epidemii usglöst z ha. Das het in vile Deil vo Europa zu Pogrom gfüehrt und zum lokale Usschdärbe vo jüdische Gmeinde. Di erschte Vertriibige hän in Spanie und Frankriich stattgfunde, und sich denn über d'Schwiz nach Dütschland usbreitet. Mer het dur Folter Gschtändnis vode Jude erprässt und denn anderi Stett gwarnt. So hett zum Biispil Zofige d'Ussage vonere agäbliche jüdische Wältverschwörig gege d'Chrischteheit i verschidini Stett gschickt. Dur die Kommunikation zwüsche de Stett und d'Angscht vor de Pescht hend die Pogrom zum Teil statt gfunde, bevor d'Süüch die beträffendi Stadt überhaupt erreicht hett, wie zum Biispil in Strossburg oder Baasel. Hüfig sind die Ufständ au verbunde gsi mit anderne soziale Spannige, öppe zwüsched em Patriziat oder de Zümft. Sogar dört, wo geischdligi oder wältligi Herrscher brobiert hai, das z verhindere, isch ihre Autoritätsverluschd dur die soziale Verwerfige in dr Folg vo dr Epidemii so hoch gsi, ass ihne das in der Regle nit glunge isch. So hett de Papscht im Johr 1348 inere Bulle druf hiigwise, dass au d'Jude ade Pescht stärbed, und trotzdem hett er d'Verfolgig vo de Jude nume i sinere eigete Stadt, in Avignon, chöne verhindere (dr Hof vom Papscht isch zu dere Ziit nid in Rom, sondern in Avigon gsi).
Geisslerzüg
D'Angscht vor de Pescht het sich au inere gsteigerte Religiosität güsseret. So händ sich Lüt zu sogenannte Geissler zämetue. Me seitene au Flagellante, zu dere Ziit dötsmol hetmene au "Laise" gseit, will si ständig "Kyrie Eleison" (griechisch: Herr erbarm di) gruefe hän. Die Gruppene wo in Europa umezoge sind, hetts scho vorem schwarze Tod gä, aber erscht mit de Pescht sind si i grosser Zahl ufträte. Vermuetli händ si drum sonen grosse Erfolg gha, will d'Pescht zu dere Ziit als Strof vo Gott inderpretirt worden isch, und ihres Ziil isch gsi, für die eigete Sünde und stellversträtend für dSünde vode andere zbüesse. Als Flagellante sind si 33 1/2 Täg (d'Läbesjohr vo Jesus) greist und händ i dere Ziit Buess tue, das heisst, ide Stett Predigte ghalte und sich sälber geisslet mit Stöck, bis si blüeted händ. Debii händ si au alli Zuehörer dezue ufgforderet, Buess ztue. Sie händ under stränger Disziplin gläbt und händ müesse gnueg Gäld ha, zum sich während de Geisselfahrt chöne sälber zversorge Allerdings isch die Bewegig scho glii nüm beliebt gsi wie am Afang: Es hett eifach zvill vo ine gäh, und d'Disziplin isch langsam abhande cho. Usserdäm händ ihri Züg bald als Unglückszeiche golte (hüfig hän si vermuetli zude Usbreitig vode Pescht biietreit, allerdings ohni, dass d'Ziitgenosse das gmerkt hätted). Usserdem sind si scho vo Afang ah de Chile en Dorn im Aug gsi, will si händ Laie loh predige (das händ zu dere Ziit eigentlich nume Geischtlichi dörfe).
Gsellschaftlichi Umschdruktierig
Der massiv Bevölkerigsiibruch in Europa wägem Schwarze Dod het zun erä Umschdrukturierig vo der mittelalterlige Gsellschaft gfüehrt. Ä grössere Prozäntsatz as vorhär het jetzt Zuegang zu lohnende Arbetsblätz gha. Zümft hai in de Johr noch em Schwarze Dod au Mitgliider zuegloo, wo män ä vorhär wäge ihrer soziale Härkumft d Uufnahm verweigeret het. D Verdüürig vo de Arbeitschreft het zun erä zuenähmende Mechanisierig vo dr manuelle Arbet gfüehrt, so dass es im Schbotmittelalter zun erä Reihe vo technische Neurige cho isch.
Karl Friedrich Gegauf
Dr Karl Friedrich Gegauf (* 13. Dezember 1860 z Wahlwies; † 13. Dezember 1926) isch ä Schwiizer Erfinder und Undernähmer gsi.
Läbe und Wärk
Dr Karl Friedrich Gegauf isch 1860 in Wahlwies z Schdockach (Bade-Würtebärg) uf d Wält cho. Im Früehlig 1890 isch er vo Tägerwile im Thurgau noch Steckborn TG zooge und het im Refektorium vom Chloschder Feldbach ä Schdickerei und ä Wärkschdatt für d Broduktion von erä Monogrammschdickmaschine, won er erfunde het, ufgmacht. 1892 het er die erschdi Hohlsuummaschine entwicklet und s Schwiizer Patent No. 4670 drfür übercho. Noch emä Brand in dr Schdickerei het sich s Undernähme ehnder uf d Produktion vo Hohlsuummaschine konzentriert. Si si so berüehmt worde, ass mä dr mechanische Herschdellig vo Hohlsüüm „Gegaufe“ gsait het. Dr Uusbruch vom Erschde Wältchrieg isch ä Schlag für em Gegauf si Fabrik gsi, wo dr Verchauf vo Hohlsuummaschine ins Uusland verbote worden isch. Noch em Chrieg het er 1919 d "Karl Friedrich Gegauf" gründet. 1923 het er z Steckborn ä Chunschtsiidefabrik ufdoo und ä Underbind- oder Fitzmaschine entwigglet.
Noch em Dod vom Karl Friedrich Gegauf am 13. Dezember 1926 hai siini Söhn Fritz (1893-1980) und Gustav d Fabrik übernoh.
Glauco Villas Boas
Dr Glauco Villas Boas (* 10. März 1957 z Jandaia do Sul, Paraná; † 12. März 2010 z Osasco, São Paulo) isch e brasilianische Cartoonist gsi.
1976 isch er noch Ribeirão Preto im Staat São Paulo zoge. Dört het er siini erste Wärk im «Diário da Manhã» veröffentligt. 1977 isch er vom Salão Internacional de Humor de Piracicaba uszeichnet worde. Im 1984i het für d «Folha de São Paulo» afo schaffe, won er d Figure vom Geraldão, de Neuras, em Doy Jorge und em Zé do Apocalipse entwigglet het. Er isch bim Sänder Rede Globo Redakteur vom humoristische Färnsehprogramm TV Pirata gsi und vom Chinderprogramm TV Colossus. Zwüsche 1987 und 1989 het er s Magazin «Geraldão» für e Circo Editorial redigiert und het für d Ziitschrifte «Chiclete com Banana» und «Circo» gschafft.
Er het an dr Santo Daime, e synkretistischi Doktrine mit katholische, animistische und schamanistische Aspäkt, glaubt und isch ein vo de Gründer vo dr animistische Chille Céu de Maria gsi. Dr Glauco Villas Boas isch am 12 Merz 2010 z Osasco ermordet worde.
Wenkerbogen von Sonthofen
Dr Sonthofa Wenkerboge isch e Blatt vo dr grosse Ufnahm vu dr dytsche Sproch, wo im 19. Johrhundert vum Georg Wenker vum Dytsche Sprochatlas angfange wore isch.
Wenkersätz
D viarzg Sätz vom Wenkerboge allgairisch und dytsch (kursiv); Schreibweis wie im Wenkerboge:
Weartr im Wenkerboge
Dytsch in Klammern:
Biglen
Bigle (dütsch Biglen) isch ä politischi Gmeind im Verwaltigskreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Gschicht
Nach verschidene äutere Quelle söu Bigle scho 894 n. Chr. z erschte Mau ire Urkunde erwähnt wärde; das isch aber nid sicher. 1236 wird Bigle sicher z erschte Mau u ire Urkunde erwähnt, u zwar unger em Name «Biglun».
Bigle het nach 900 zum Stammguet vo de Freiherre vo Signou ghört. 1406 het d Stadt Bärn ds Landsgricht vo Chonolfinge überno u het di höchi Grichtsbarkeit usgüebt.
Dr gröscht Teil vor Ywohner het dennzumau vor Landwirtschaft gläbt.
Scho früech hei sech entlang vom Bach verschideni Gewärbbetribe agsidlet. Di oberi Mühli isch scho 1338 boue worde. Mit dr Zit si Ribe, Stampfe, Oele, Sägereie u Walke derzuecho. O Wule- u Linewäber, Blattmacher, Holzbödeler, Schmide u Zimmerlüte hei sech agsidlet.
Ab 1529 het dr Ort zur Landvogtei Signou ghört u vo 1798 bis 1803 zu Grosshöchstette.
1611 isch d Pest nach Bigle cho. Wüu ds Dorf mehreri Missärnte het gha, si d Lüüt bsungers afällig gsi. 330 Opfer si i Massengräber näbe dr Chiuche begrabe worde. Ä witeri Epidemi isch 1795 usbroche.
Ds Eländ isch aber no witer gange. Ändi 1797 si d Chriegsunruhe usbroche, wo schlussändlech zum Ungergang vom alte Bärn hei gfüert. Derbi isch e Teil vo de Bigler um z Läbe cho u es het sehr lang tuuret, bis sech z Dorf wider erhout het.
Siit 1630 hei d Ching vo Bigle chönne i d Schueu ga. Aber nume sehr wenigi richi Eltere hei sech das chönne leiste. Ungerrichtet isch nume im Winter worde. Ersch 1850 hets e gregleteri Schuel gä mit usbildete Lehrer.
Nach 1803 isch Bigle ä Gmeind vom Bezirk Chonufinge.
Ä Ufschwung für die ganzi Gägend het 1899 d Eröffnig vor Burgdorf–Thun–Bahn bracht.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,7 % gläge.
Religion
81,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Bigle isch dr Peter Habegger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1790 Ywohner 94,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Bigle ghört zum Hochalemannisch.
BlackRock
Dr Larry Fink, dr Ralph Schlosstein und dr Keith Anderson häi BlackRock 1992 gründet. 1995 het sich s Undernääme mit PNC Financial Services zämmegschlosse. Sit 1999 isch s an dr Börse notiert.
Schimmelpilz
As Schimmelbilz fasst mä in dr Mikrobiologii e süstematisch heterogeni Grubbe vo filamentöse Bilz (Fungi) zämme, wo die mäiste von ene zu de taxonomische Grubbe vo de Ascomycete (Schluuchbilz) und Zygomycete (Jochbilz) ghööre. Die mäiste Schimmelbilz lääbe unuffellig as Saprobionte. Es git aber e baar Schimmelbilzarte, z. B. dr Dubakblauschimmel, wo mäldepflichtigi Pflanzechrankhäite si oder wo wil si in bestimmte ökologische Nische lääbe, für e Mensch bsundrigi Bedütig as Human-Parasite häi (z. B. Aspergillus fumigatus), as Erzüüger vo Bilzgift in verdorbene Lääbesmiddel (z. B. Aflatoxine und Patulin), aber au as Naarigsmiddel-Veredler (z. B. as charakteristischi Zuedaat vo Schimmelchääs und Salami), as biologischi Kwelle für Antibiotika (z. B. Penicillin) und cholesterinsänkendi Medikamänt (z. B. Lovastatin).
Hommert
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Hommert ìsch ànne 1623 grìndet worre durich dr Philipp vun Leiningen-Dagsburg.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hommert ìsch. Hommert ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hommert ghert zem Rhinfrankisch.
Baikalsee
Dr Baikalsee (🇷🇺/osero Baikal; burjatisch Байгал нуур/Baygal Nuur „ryyche See“; vilmol au aifach Baikal gnännt) isch e See z Sibirie, Russland (Asie). Är isch mit 1642 Meter dr diefscht un mit iber 25 Millione Johr dr eltscht Sießwassersee vu dr Ärd. Syy ainzige Abfluss, d Angara, fließt iber dr Jenissei in d Karasee vum Polarmeer. Anne 1996 isch d Baikal-Region vu dr UNESCO zum Wältnaturerb erklert wore.
Geografischi Dimensione
D Wasseroberflechi vum Baikalsee umfasst 31.492 km² un lyt 455,5 m Heche iber em Meeresspiegel. Dr See isch mit 25 Millione Johr dr eltscht un mit 1642 m dr diefscht See vu dr Ärd. Är het e Stadelengi vu rund 2125 km, isch vum Sidweschte zum Nordoschte 673 km lang (Mittellinie vum Baikals) un maximal 82 km brait. Syy durschnittligi Braite isch 48 km.
Klima
Rund um dr See herrscht e kontinäntal, relativ mild Nodelwaldklima. S git rund 2000 Sunnestunde im Johr, dr Dezämber isch doderby mit 77 dr sunneermscht un dr Juni mit 275 Sunnestunde dr sunnerychscht Monet. S het rund 450 mm Niderschlag im Johr, dodervu im Februar 9 mm un im Juli 120.
S Friejohr (April/Mai) un s Spotjohr (Septämber/Oktober) sin mit je nume zwee Monet seli churz. Nachtfrescht chaa s bis in dr Juni gee un derno scho wider ab Ändi Augschte.
D Summer (Juni–Augschte) sin mit Durschnittswärt um 15 °C un Dagestämperature vilmol iber 20 °C relativ warm. In däre Zyt het s dr maischt Räge.
Hydrologi
Dr Baikal bildet s grescht Reservoir an flissigem Sießwasser uf dr Ärd mit eme Fimftel vu dr flissige Sießwasserreserve. Dr See het e Volume vu 23.000 km³, was dodermit greßer isch wie des vu dr Oschtsee un eppen em 480-fache Wasserinhalt vum Bodesee entspricht. S Yyzugsbiet vum See umfasst mit syne Zuefliss rund 1,5 Mio. km². Des isch meh wie s Vierfach vu dr Flechi vu Dytschland.
Ärdgschichtlig het dr See no zwee wyteri Abfliss ghaa: Dr erscht isch e weng wyter nerdlig gläge wie d Angara un het Aaschluss ghaa an s Bett vu dr hitige Lena. Dur d Gebirgsbildig (Baikalgebirg) isch dää Abfluss verspeert wore. Dr zweet Abfluss isch wyter sidlig gläge un dur e Ärdbidem vor rund 16.000 Johr verschlosse wore.
Baikal-Rift
Dr Baikalsee isch Dail vun ere kontinäntale Riftzone (Grabebruch). Des sognännt Baikal-Rift, wu sich syt Johrmillione vun ere Schwechigszone zuen ere Riftzone entwicklet het, wytet un verdieft sich allno um je 2 cm im Johr.
Wel do di eurasisch un di amurisch Platte ussenanderdrifte, entstehn Riss in dr Ärdkruschte. Verursacht wird des dur d Kollision vu d wyt sidli vorglagerete Indische Platte, wu wie ne Wegge di andere Platte ussenanderdruckt. D Zone vum Baikal-Rift, wu di grescht Schwechig ufwyst, lyt im Beraich vum Baikalsee.
Dr Riss, wu dr See din lyt, isch rund 1600 km lang, fascht 6 km dief un mit Sedimänt ufgfillt. Wäge däm goht dr Baikalsee „nume“ bis in 1642 m Diefi. Dodermit lyt im diefschte See vu dr Ärd au ihri diefscht Kryptodepression, also dr diefscht Sank.
E Vilzahl vu Thermalquälle un e gstaigereti seismisch Aktivitet dyte druf hii, dass d Ärdkruschte in däre Region seli aktiv isch.
Inselwält
Im Baikalsee het s 22 greßeri un an syym Stade e Huffe chlaineri Insle, derzue e groß Zahl vu Felse, wu us em Wasser rage. Di grescht Insle isch Ol'chon am Weschtstade (730 km² groß un 72 km lang), wus bis 1276 m hochi Bärg druf het (821 m iber em Spiegel vum See). Di grescht Halbinsle vum See isch Swjatoi Nos am Oschtstade mit bis 1636 m hoche Bärg (1181 m iber em Seespiegel).
Naturschutz
Noch em Zweete Wältchrieg isch d Induschtrialisierig in dr Umgebig vum See firschidribe wore, was vor allem dur di Transsibirisch Yysebahn un d Baikal-Amur-Magischtrale megli woren sich. Doderzue sin bi Baikalsk (1966) un Selenginsk Bapyr- un Zällstofffabrike böue wore un mer het mit eme exzessivbe Fischfang aagfange. Dur d Induschtrialisierig sin au d Stedt Seestade gwagse, vor allem Baikalsk. D Abwässer vu dr Stadt un dr Industrie wäre uugrainigt in dr Baikalsee glaitet. Baides drait zimli zuene Belaschtig vu dr dertige Umwält by, vum Seewasser, vu dr Beede un vu dr Luft.
D Bapyr- un Zällstofffabrik bi Baikalsk het anne 2003 e Kredit vu dr Wältbank iberchuu, no Aagabe vu Greenpeace in Hechi vu 22,4 Millionen US-Dollar, go d Modernisierig vum Wärch mitfinanziere. Wel d Umsetzig vum Umböublan mangelhaft bliben isch, het d Wältbank anne 2005 dr Kredit wider zruckzoge. Dr Guverneer vum Biet Irkutsk het 2009 versproche, dass es Wärch zuegmacht wird. Die Entschaidig isch aber vum Minischterbresidänt Putin revidiert wore, was zum Brotescht dur Umwältexperte gfiert het.
S Landschaftsbild am Baikalsee wird bedroht dur d Nutzig vu dr Wälder. Dr Stade wird allmee zueböue mit Datscha vu neiryyche Russe, vilmol ohni sich an di nationale oder regionale Gsetz zum Natur- un Landschaftsschutz z halte.
Gege d Zersterig vu dr Landschaft un dr Natur vu dr Baikal-Region sin an vile Ort Naturschutzbiet un dailwys au Nationalpark yygrichter wore. Am mittlere Weschtstade vum Baikalsees lyt s Lena-Naturreservat, am Stade vis-à-vis d Bargusin-Naturreservat, wu siflig dervu dr Transbaikal-Nationalpark aaschließt. Am Sidänd vum See isch s Baikal-Naturreservat yygrichtet. Vu dr am Weschtstade glägene Insle Ol'chon bis wenigi Kilometer vor s Sidänd vum See goht dr Cisbaikal-Nationalpark. Derzue git s um dr ganz Baikalsee ne Kischteschutzzone.
Anne 1996 isch di risig Baikal-Region vu dr UNESCO in d Lischt vum Wälterb as Wältnaturerb ufgnuu wore.
Neutrinoteleskop
Im Baikalsee het s in rund 1.100 Meter Wasserdiefi s Neutrinoteleskop BDUNT. D Aalag bstoht us 192 Liechtsänsore, wu zylinderfermig aagordnet sin (Hechi vu dr Aalag 80 Meter, Durmässer 50 Meter). S Teleskop dient dr Erforschig vu Neutrino.
Flora un Fauna
Dr Baikalsee un syy Umwält wyyse ne ainzigartigi Flora un Fauna uf: Eppe zwee Drittel vu dr rund 1500 Dier- un 1000 Bflanzenarte sin endemisch, chemme also nume do vor. Wel dr See all diefer wird, hän d Dier vil zyt zue Aabassig ghaa, doderur het s au in 1,6 km Diefi e hoch Arteryychtum.
Im See git s aini vu wältwyt nume zwoo Robbearte, wu im Sießwasser vorchemme, d Nerpa oder Baikalrobbe. Dr Omul, e Maräneart, un dr Golomjanka, e Fettfisch, dr Sießwasserfisch, wu am diefschte vorchunnt uf dr Ärd, chemme au do vor. Megli wird des unter anderem au dur di nider Wassertämperatur vum See, wu an dr Oberflechi im Johresmittel nume bi 7 °C lyt. In chaltem Wasser chaa mee Suurstoff glest wäre. Insgsamt git s im Baikalsee 128 Fischarte, zwoo dervu endemisch: D Diefwassergroppe (Abyssocottidae) un d Baikal-Elfisch (Comephoridae).
S Wasser vum Baikalsee wird ständig uf natyligi Wyys gchert, so dass syy Rainhaitsgrad extrem hoch isch. Fir syni Syyferi sorge winzigi Flohchräbs (230 Arte, wu 90 % vu dr Biomasse vum See uusmache). Wichtig isch vor allem e winzige Chräbs, dr Baikal-Epischura (Epischura baikalensis), wu di chlainschte Alge un Bakterien frisst. Dää Chräbs isch nume anderthalb Millimeter lang, aber uf aim Quadratkilometer Wasserschicht zelle d Wisseschaftler bis zue drei Millione vu däne Dierli. E andere, e weng greßere Flohchräbs, wu vu dr Seeaawohner Jur gnännt wird (Macrohectopus branickii), chaa doti Fisch, vertrunkeni Insekte un sogar Landwirbeldier uffrässe.
Im 2 Millione Hektar große Nationalpark findet mer unter anderem Luchs, Bäre, Hirsch un Welf.
4. Juli
Dr '''4. Juli''' isch dr 185. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 186. in Schaltjohr), dodermit blybe no 180 Däg bis zum Änd vum Johr.
Düdingen
Düdinge oder früecher oo Didinge isch a Gmiin im Seisebezirk vom Kanton Fryburg i de Schwyz.
Spraachgeografii
Z Düdinge redt mu a Tialäkt vo de alemannische Spraach, s Seislertütsch, wo iini vo de Dütschfryburger Mundarte isch. Das isch de Ort am wytischte im Nordweschte vom Biet mit högschtalemannische Tialäkt.
I de Völcherwanderig im früeche Mittuauter si d Alemanne dur s Schwyzer Mittuland bis a d Saana cho und hii bis dete ines nüe Dörfer agliit. Wyter äne, wo Burgunder und Romane gwoont hii, hed sich di nüi Spraach Frankoprovenzalisch entwickled, wo di hütigi Wäutschschwyzer Patois derzue ghööre. Äne a de Spraachgrenza chunt Tüdinge a di wäutsche Gmiine La Sonnaz, Granges-Paccot und Fryburg.
Zu de Gmiin gchööre näb um Dorf Düdinge d Wiiler Angschdorf, Balbertschwiu, Ballischwiu, Bruch, Bundtels, Chaschdels, Galmis, Heitiwiu, Jetschwiu, Ottischbärg, Sant Wolfgang und Übewiu.
Anderi Ortsname im Gmiinbann vo Düdinge si no: Auberwiu, Bärischwiu, Birch, Brugera, Briegli, Boccarda, Chaschtuschbärg, Felliwiu, Garmischwiu, Guggerhore, Heitera, Hinderbürg, Horia, Lamprat, Längmatt, Luggiwiu, Luschdorf, Mariahüuf, Mäierisli, Menzischwiu, Räsch, Rippa, Rüüti, Staad, Steinler, Stritacker, Stockera, Schlattli, Schiffene, Schüracher, Waudegg, Warpu, Wilera, Wittebach, Zäug, Zäugli.
Geografii
Dr Gmiinbann vo Düdinge ligt uf de Oschdsyta vom Schüfenesee, wo a Stousee i de Schlucht vo de Saana isch. D Stoumuur ligt i de Gmiine Düdinge u Chlibösinge. Im Tau vo de Saana verloufe d Bezirksgrenza und au d Spraachgrenza. Zwüü hoii Brügge füere bü Düdinge über s Saanetau u uf Fryburg, de gross Grandfeyviadukt vo de Ysebaan ù d Magdalenabrügg vo de Outobaan A 12.
Wirtschafd
Düdinge hed a grossi Induschtriezoona näbe de Outobaanusfaart, mit Fabrigge ù Gwärbbetriib.
Gschicht
De Gross Root vom Kanton Fryburg hed im 1922i ds Dorf Schmitte vo de Gmiin Düdinge trennt und zun era igetii Gmiin gmacht.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatüu isch 2010 bi 10,1 % gläge.
Religion
72,4 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 16,1 % evangelisch-reformiert.
Göschenen
Geschenä (amtlich Göschenen, iteliänisch Casinotta, rätoromanisch Caschanutta) isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri.
Geografi
Geschenä lit im obere Ryysstal. Zue dr Gmeind gheret näb em Dorf ai na d Wiiler Abfrutt, Wigge und Gwüest  im Geschenertal. Vo dr Gmeindsflächi sind 7,3 % landwirtschaftlichi Flächi, 11,4 % Wald, 0,9 % Sidligsflächi und 80,4 % suschtigi Flächi.
Dr under Däil vo dr Schellenä isch im Biet vo Geschenä.
D Nachburgmeinde vo Geschenä sind Walliser Gmeind Obergoms, d Bärner Oberländer Gmeind Gadmä und im Üürnerland Wassä, Gùùrtnällä, Andermatt, Oschpital und Reialp.
Gschicht
Geschenä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr nach 1280 als Geschenden (1290 Gescheldun, 1294 Geschenen, 1429 ze Gestinen), Abfrutt 1549 als ob frutt; d Geschener Alp 1631 als Göschiner Alp (1708 Gestiner Alpen)).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 6,1 % gläge.
Religion
4,1 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 88,5 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 28,8 %, CVP 54,2 %, GP 12,4 %, Suschtigi 4,5 %.
Dr Gmeindspräsident vo Geschenä isch dr Felix Cavaletti (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 511 Iiwohner 94,9 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,4 % Italienisch und 5,1 % anderi Sprache.
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Geschenä ghert zue dr Obere Ryysstaler Mundart.
Stockholm (Begriffsklärung)
Stockholm chan folgendes bedüte:
en Ort:
es Schiff:
und witers:
Liste der Äbtissinnen des Fraumünsters in Zürich
Das sind d Äptissinne vom Benediktinerinnechloschter Fraumöischter i dr Stadt Züri gsi:
Bühlertann
Dann (amtlich Bühlertann) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Dann leit em Dal vo dr Bihler, rond 15 Kilometer sideschtlich vo Schwäbisch Hall. D Nochbergmoede vo Dann send Obersontheim, Frankenhardt, Rosenberg ond Bühlerzell.
Vo dr Gmarkong send 59,8 % Landwirtschaftsfleche, 29 % Wald, 9,9 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Dann gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Blashof, Fronrot, Halden, Hettensberg, Heuhof, Kottspiel, Vetterhöfe, s Schloss Tannenburg, dr Hof Himmelreich ond d Wohnblätz Avenmühle, Fallhaus, Kreidelhaus, Niedermühle, Tannberghalden ond Weidenmühle.
Verwaltong
Dann hot sich mit Bühlerzell ond Obersontheim zom a Gmoedverwaltongsverbdand zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Dann ischt dr Michael Dambacher.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dann ghert zom Schwäbisch
Wirtschaft
Im ursprünglige Sinn bezäichnet dr Begriff Wirtschaft alli personelle und materielle Ufwändige und Erträäg, wo sich dr Mensch mit ene si Unterhalt sicheret – zum Bischbil d Jagd und dr Fischfang, dr Ackerbau und d Veezucht, dr Handel und s Gwärb.
Im modärne Sinn umfasst Wirtschaft oder Ökonomii alli Iirichdige und Handlige, wo für die blaanvolli Deckig vo dr Noochfroog doo si. Zu de wirtschaftlige Iirichdige ghööre Undernääme, brivaati und öffentligi Hushält, zu de Handlige vom Wirtschafte d Häärstellig, dr Verbruuch, dr Umlauf und d Verdäilig vo Güeter. Soonigi wirtschaftligi Zämmehäng bestöön zum Bischbil uf dr Eebeni vo dr Wält, vom Staate, vo de Stedt und vo de Betriib.
Lothringisch (Fränkisch)
Z Frankriich bezeichnet mer mit em Wort Fränkisch (Lothrénger Platt, Lothrìnger Platt, Lothrénger Deitsch, Lothrìnger Deitsch odder Lothrìnger Ditsch) e Reihe vu dütsche Mundarte, wu in de Region Lothringe gschwätzt were. Linguisdisch gseh ghöre sälli Dialäktgruppe ammel deilwis in de Definitionsberiich vum Wort:
De Emile Guelen hät scho 1939 dräi Dialäktgruppe unterschide, sini Bezeichnige sin Westmosellothringisch, Niderlothringisch un Saarlothringisch gsì. Vum Département Moselle hänn 1945 370 vu 763 Gmeinde zum Sprochgebiet zellt. Mit 357 vu 716 Gmeinde im Johr 1975 isch sälli Zahl proportional gseh meh odder weniger gliich blibe. D'Sprächerzahl hät sich 1962 uff rund 360.000 beloffe (39 % vu de Bevölcherig), bis 1975 isch sälli Zahl uff 440.000 (44 %) gstige. Obwohl säll uff de erscht Blick de Iidruck macht, di lothringische Mundarte hätte sich in dere Zit witerverbreitet, isch ihri Verwändig im Alldag sogar zruckgange; de Aastig vu de Sprächerzahl numme e Ergäbnis vum Bevölcherigswachstum.
Gschicht
D'Bezeichnig als fränkische Dialäkt goht uff s Volch vu de Franke zruck, wu sich zur Zit vu de Völcherwanderig, ab em 3. Johrhundert n. Chr., z Lothringe nidergloo hät. Es abber scho vor ihrer Aasidlig e Germanisierig stattgfunde ha, wu sich in Form vu'me-ne germanische bis keltische Substrat bemerchbar gmacht hät. Als Sprochgränze zwüsche germanische un romanische Sproche hät sich e Linie verfestigt, wu quär durch s hüttig Département Moselle vu Nordweste noch Südoste verloffe-n-isch.
Obwohl d'Iiwohner mehreri Mol d'Nationalitet hänn mieße wechsle un immer widder versüecht wore-n-isch, ene ihri germanische Dialäkt uszdriibe, hät si sich bis 1945 güet erhalte un chuum verändert. Noch em Zweite Wältchrieg hät mer ihri Usrottig umso verbissener aagsträbbt, wodruffhii ihri Verwändig au datsächlig starch zruckgange-n-isch. Grund vu de schlächte Iistellig gegenübber de lothringische Dialäkt isch ihri Verwandtschaft mit em Dütsche gsì un d'Datsach, dass si bi de Bsetzig vu de Nazi ans Dütsch assimiliert wore-n-isch.
Wie au viili anderi Minderheitesproche gitt's e Reihe vu Verei, wu e vermehrti Witervermittlig vum Fränkische z Lothringe wän erziile. Nännenswärt sin do Wei lang naar (Wie lang no?), Gau un Griis, Bei uns dahäm un Culture et Bilinguisme de Lorraine - Zweisprachig, unsere Zukunft.
Merchmol
D'Lothringer Dialäkt hänn viil mitenand gmeinsam un ihri Sprächer verstönn sich meh odder weniger güet. Allerdings isch d'Bezeichnig als Lothringisch in demm Sinn kei sprochwüsseschaftlige Begriff: was z Lothringe gschwätzt wird, ghört alles zum Mitteldütsch, innerhalb vu säller Dialäktfamilie deilt's sich allerdings uff de ripuarisch, luxeburgisch, moselfränkisch un rhiifränkisch Zwiig uff.
Es handelt sich um e Kontinuum vu Dialäkt, wu d'Underschid vu de geografische Lag abhänge: es gitt nit Dialäktgruppe, wu ere Sprochgränze lang stärcheri Abwiichige vunenand uffwiise; viili Übbergäng dete quär durch eso-n-e Sprochgebiet duure verlaufe. D'Ähnligkeit un di gegesitigi Verständligkeit vu zwei regionale Variante hänge vu denne ihrer Entfärnig ab, de Begriff Lothringisch chunnt also vu bolitische Bezeichnige. S Sprochgebiet umfasst au nit ganz Lothringe, sundern numme de Nordoste vum Département Moselle, un goht in d'Dialäkt vu de Nochberländer übber.
Variante
S Sprochgebiet wird vu zwei Sprochgränze (Isoglosse) durchschnitte, wu vu Nordoste noch Südweste verlaufe un di dräi Dialäktfamilie vunenand abgränze. Si gönn zruck uff Konsonanteverschiebige, wu s Lothringisch numme deilwis erfasst hän.
D'Diphthongierig (z. B. vu i zù ei) umfasst nit s ganz Sprochgebiet: zwar isch s Luxeburgisch übberall verschobe, bim Mosel- un Rhiifränkisch gitt's abber no Randgebiet ohni Diphthongierig, au wenn si beidi Familie zum gröschte Deil erfasst hät.
Christelle Nana Tchoudjang
Verainskàrriar
Wia ìhr älter Brüader hàt d’ Christelle Nana Tchoudjang z’äärscht Basketbàll gschpììlt. Sa hàt jedoch a Volleybàll-Üssbìldung àn dr Üniwärsitäät Yaoundé-1 bikumma. D’rnooh hàt sa ìn da kàmerunischa Verainer Trinity Volleyball un Bafia Volley Evolution gschpììlt.
Vu 2010 bis 2021 ìsch d’ Nana biim VBC Chamalières ìn Zäntrààlfrànkrììch àktiiv gsìì. Mìt dam Verain ìsch sa ìn dr Saison 2014/15 Zwaita vu dr Élite-Liga worra un ìsch domìt ìn d’ A-Liga uffgschtììga. Ìm Joohr druff ìsch àwwer d’ Verainsmànnschàft numma-n-uff Plàtz 11 vu dr A-Liga ànakumma un ìsch wììder ìn d’ zwaita Liga-n-àbgschtììga. Ànna 2016/17 hàt d’ Nana mìt Chamalières d’ Élite-Liga gwunna un ìsch d’rnooh zwaimol Zwälfta ìn dr A-Liga worra. Mìt Chamalières ìsch sa àui ànna 2018/19 bis àm Plàtz 5 vum frànzeescha Pokààlwättbewarb glunga. D’ Saison 2021/22 hàt sa biim nordfrànzeescha Verain Marcq-en-Barœul gschpììlt. Doo ìsch sa Àchta ìn dr A-Liga worra un ìsch fìr d’ Bäschta Àànàhm ìn dr Ligasaison üsszaichent worra. Fìr d’ Saison 2022/23 ìsch sa zem Verain Volley Mìlhüüsa Elsàss gànga ge schpììla.
ìn dr Nàzionààlmànnschàft
Naawadràà ìsch d’ Nana viarzeh Joohra làng Mìtglììd ìn dr kàmerunischa A-Nàzionààlmànnschàft gsìì, wu sa schpeeter Kàpitään worra-n-ìsch. Zamma mìt dr Nàzionààlmànnschàft hàt sa bii da Àfrikàschpììler 2011 d’ Sìlwerüsszaichnung bikumma. Bii dr Àfrikànischa Maischterschàft 2013 hàt sa eewafàlls d’ Sìlwerüsszaichnung bikumma un ìsch àls Bäschta Diàgonààlààgraiffera üsszaichent worra. Witterscht hàt sa àn dr Waltmaischterschàft 2014 ìn Itàlia mìtgmàcht, wu s’ Kàmerun ìn dr äärschta Runda üssgschììda-n-ìsch. D’rnooh hàt sa àn da Olümpischa Schpììler 2016 z’ Rio de Janeiro mìtgmàcht. Bii dr àfrikànischa Maischterschàft 2017 d’haim ìn Kàmerun hàt sa noh-n-em Andschpììlsiig mìt 3:0 geega Kenia d’ Guldiga-Medàlia bikumma. Ànna 2018 hàt sa nochamol àn dr Waltmaischterschàft mìtgmàcht; doo sìnn d’ Kàmerunerinna eewafàlls ìn dr äärschta Runda-n-üssgschììda.
Ànna 2019 hàt d’ Nana mìt dr kàmerunischa Mànnschàft zem zwaita Mol d’ Sìlwerüsszaichnung bii da Àfrikàschpììler bikumma. Ìm gliicha Joohr hàt sa zem zwaita Mol àfrikànischa Maischtera worra, mìt’ma 3:1-Siig ìn dr Playoffs-Finààla geega-n-Ägüpta. Üsserdam ìsch sa àls Bäschta Àànammera vum Turniar üsszaichent worra. Bii dr Àfrikànischa Maischterschàft vu 2021 hann d’ Kàmerunerinna d’ Playoffs-Finààla geega Kenia mìt 3:1 gwunna; domìt ìsch d’ Nana zem drìtta Mol àfrikànischa Maischtera worra. Züadam ìsch sa àla Bäschta Schpììlera (MVP) vu dr Maischterschàft üsszaichent worra. Ànna 2022 hàt d’ Nana ìhra Rucktrìtt üss dr Nàzionààlmànnschàft verkìndet.
Münstertal (Schwarzwald)
Minschterdal isch e Gmei im Schwarzwald un lit ebba 20 km südlich vu Friburg im Brisgau. Si isch bi dr Kommunalreform 1971-75 ussem Zämmeschluss vu Ober- und Underminschterdal entstande.
Geographi
S'Minschterdal erstreckt sich vu Staufe im Brisgau nuf in dr Schwarzwald. Es deilt sich in Ober- un Underminschterdal, s'eind füehrt nuf in Richtig vum Belche, s'ander iber dr Ortsdeil Stohre in Richtig vum Friburger Husberg Schauinsland
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Partnergmei
Minschterdal underhaldet e Partnerschaft mit Rittersgrün im Erzgebirge.
Wirtschaft un Infrastruktur
S'Minsterdal isch e ländlich strukturierti Gmei, dr Tourismus het mit dr Gründig vum Verchehrsverei anno 1935 agfange.
Verchehr
Minschterdal isch dur d'Minsterdalbahn uf Bad Chrozige an s'iberregional Schinenetz abunde. D'Bahn wird vu dr Südwestdytsche Verchehrs AG betribe.
Kultur un Aluegenswürdigkeite
S'Bsuecherbergwerch Deifelsgrund berichtet vu dr Bergbautradition un bitet e Asthma-Therapi-Stolle
Bauwercher
S'Benediktiner-Chloster St. Trudpert isch im 9. Johrhundert gründet worre. S'Chloster isch langi Zitt Middelpunkt vum Ort un Usgang vu dr Christianisierig vum südliche Schwarzwald gsi. Au hüt befindet sich in dr barocke Alag wiider e Chloster, vu dem d'Pfarrchilche besichtigt werre cha.
Oberhalb vo Obermünschtertal lit d Burg Scharfestei
Weichsel
D Weichsel (uf polnisch: Wisła [], uf tschechisch: Visla) isch en 1.047 Kilometer lange Fluss z Pole.
Uf alte Landcharte gseht me au noo d'Schribwiis Wixel und Wissel.
Wo d Weichsel duureflüsst
D Quälle vom Fluss entschpringt i de Westbeskide am 1.214 m grosse "Barania Góra" (Widderberg). Meischtens flüsst er Richtig Oschtsee nordwärts.
De Fluss flüsst dur Dur Krakau (Kraków) und dur d Ebeni zwüsche em Heiligchrüzmassiv im Weschte und em Lubliner Hügelland im Oschte, denn passiert d Weichsel s polnische Tüüfland, wo si dur Warschau (Warszawa) flüsst. Schpöter chunnt si a Toruń (Thorn) und Bydgoszcz (Bromberg) vorby. D Weichsel tritt i de Danziger Mündig i d Oschtsee.
Gschicht
De Name vo de Weichsel isch sehr alt. Me isch sich aber nöd einig, öb er en indoeuropäische oder en vor-indoeuropäische Name hät. Was mer weis isch, das sin Name zum erschte Mal isch als Vistula vom Plinius em Ältere 77 n. Chr. i siner „Naturgschicht“ (4.52, 4.89) gnännt worde isch. Der Vistula-Fluss isch isch is Mare Suebicum gflosse, di hütig Oschtsee.
De Plinius hät d Weichsel au noo als Gränzfluss zwüsche de germanische und sarmatische Iiflussgebiet gnännt.
Sunschtigs
De glich Name hät au d letschti Chaltiisziit vom Pleistozän, nämli d Weichsel-Chaltziit, im norddütsche Gebiet.
S Weichselmündigsgebiet isch e wichtigi Station i de Gschicht vo de Russlandmennonite. S Niderdütsche Plautdietsch isch det i de 200-jährige Sidligsziit entschtande und wird hüt vo öppe einer halbe Million Mänsche gredt.
Leo III. (Byzanz)
Dr Leo III. (uf ‚Leon dr Isaurier‘; * um 680 z Germanikeia; † 18. Juni 741), isch vo 717 bis 741 dr byzantinisch Kaiser gsi. Er isch dr Erst vo dr Sürische Dünastii gsi, wo me vilmol und falsch as die Isaurischi Dünastii bezäichnet.
Ussepolitik
717 isch dr Theodosios III. abgsetzt und dr Leo zum Kaiser erhoobe worde. Er het d Verdäidigung gege d Araber, wo Konstantinopel belaageret häi, gläitet. Er het die arabisch Flotte zerstöört und mit Hilf vo de Bulgare au iiri Armee im Joor 718 zum Rückzuug zwunge. Er het denn brobiert d Gränze sicherer z mache, und het slawischi Siidler in bevölkerigsarmi Gebiet gschickt. Dr Leo, wo Bruefsmilidäär gsi isch, het d Schlaagchraft vo dr byzantinische Armee verbesseret.
D Araber häi sich zwar vo Konstantinopel zruggzooge ghaa, si aber immer wider in Chläiasie iigfalle und häi witi Landstrich usblünderet. Im Joor 740 isch s im Leo glunge, d Araber bi Akroinon z schloo. Wäge dere Niiderlaag und em Bürgerchrieg wo denn im Kalifat usbroche isch, het s byzantinische Riich e chli Rue überchoo.
Um 732 het dr Leo e Bündnis mit de Chasare abgschlosse. 735/36 het er d Langobarde in Underitalie mit ere Flotte aagriffe.
Innepolitischi Reforme und dr Aafang vom sogenannte Bilderstrit
718 und 727 häi Usurpatore brobiert an d Macht z choo, und dr Leo het si Macht im Riich müesse usbaue. 720 het er si Soon Konstantin zum Mitkaiser lo chrööne. Er het s Stüürwääse und d Finanze reformiert und s veraltete römische Familie- und Seerächt. 741 si nöiji Gsetzestext gschriibe worde, d Ekloge („Uswahl“).
In dr Religioonsbolitik het sich allerhand doo. 722 sige alli Juude und Montaniste im Riich dauft worde und denn häig dr Leo d Vereerig vo Bilder verbote, aber das isch hüte wider seer umstritte. 730 isch dr Patriarch Germanos vo Konstantinopel zwunge worde, zruggzdrätte. Mit de Bäbst Gregor II. und Gregor III. het sich dr Kaiser verstritte, wil er in de westlige Gebiet mee Stüüre het welle erheebe. Über e Bilderstrit wäiss mä vor allem us Kwelle, wo bardeijisch gsi si und es isch unklaar, öb sini Uswirkige so katastrofal gsi si, wie die bilderfründlige Gschichtsschriiber gsäit häi. Zwar het e Sünode under em Gregor III. d Ikonoklaste verurdäilt, was aber äigentlig käini Folge gha het, usser dass dr Leo denn meereri Bistümer in Süditalie dr Jurisdikzioon vom Babst entzooge het. uf jede Fall isch s im Leo III. glunge, s Riich ussebolitisch z stabilisiere und e Dünastii z gründe, wo mee as 80 Joor lang gherrscht het.
Nordafrika
Nordafrika isch die multinazionali geografischi Äihäit z Afrika, wo am genauste umrisse isch. Iir wichdigsts Charakteristikum isch d Wüesti Sahara, wo im Weste bis an d Atlantikküste goot. Wil geologisch die arabischi Blatte bzw. die Arabischi Halbinsle zu Afrika ghöört, isch si geografisch e Däil vo Nordafrika. Die kulturelli Äihäit wird hauptsächlig dur en Islam bestimmt, die ethnischi dur Araber, Maure und Berber, im südligste Beriich au Nubier, Amhare und schwarzafrikanischi Ethnie. Zu de Kärnstaate vo Nordafrika ghööre Marokko mit dr Westsahara, Algerie, Tunesie (dr chlii Maghreb), Libye (dr grooss Maghreb), Egüpte und dr Sudan. Mauretanie, Niger, Mali, Tschad, Ethiopie, Eritrea und Südsudan si Randzone und nume in gwüsse Zämmehäng (z. B. Geologii, Klima, Ökologii, Sahelzone) relewant.
Wiler bei Utzenstorf
Wiuer (amtlech Wiler bei Utzenstorf) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wiuer ligt am rächte Stade vor Ämmi un umfasst näb em glychnamige Dorf ou na dr Wiiler Wiuerfäud. D Gmeindsflächi bsteit us 55 % langwirtschaftlecher Flächi, 31,1 % Waud, 13,2 % Sidligsflächi u 0,8 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Zielebach, Utzischdorf u Bätterchinge.
Gschicht
Wiuer isch zum erschte Mal gnennt worde 1261-63 aus Wilere. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,2 % gläge.
Religion
82,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 29,4 %, CVP 1,4 %, EVP 2,4 %, FDP 4,8 %. GLP 6,8 %, GP 6,2 %, SP 19,4 %, SVP 24,6 %, Suschtigi 5,0 %.
Gmeindspresidänt vo Wiuer isch dr Ulrich Schwaller (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 781 Ywohner 96,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1 % Französisch u 1,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Wiuer ghört zum Hochalemannisch.
Hügelsheim
Heilze, au Helse (amtlich Hügelsheim), isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Heilze lit in dr Owerrhineweni am Rhin rund 10 km sidweschtlich vun dr Kraisstadt Raschti. Dr Bann bsteht us 37,1 % Landwirtschaftsflechi, 37,1 % Wald, 15,5 % Sidlungsflechi un 10,3 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Iffeze im Nordoschte, Baden-Baden im Oschte, Sinze im Sidoschte, Rhinminschter im Sidweschte un im Weschte uf de änere Sitte vum Rhin d elsässische Gmaine For-Lui un Neihisel.
Gmaindsgliderung
Zue Heilze ghert newem glichnamige Dorf au no d Sidlung Kleinkanada.
Gschicht
Heilze isch zum erschte Mol gnännt worre anne 788 as Hughilaheim (1212 Hügelisheim, 1257 Hugelingisheim). Dr Ort het de Herre vun Windeck ghert, 1309 hän d Markgrofe vun Bade Heilze kauft.
Verwaltung
Heilze het mit dr Gmai Sinze e Verwaltungsgmainschaft veriibart.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Heilze ghert zum Owerrhinalemannisch.
Heilze isch e Belegort vum SSA gsii (RA-8).
Iuppiter
De Iuppiter, uf dytsch: Jupiter isch in de remische Mythologie de Gott vun Himmel, Blitz un Raaje. Wie siner griachische Äquivalent Zeus spellt ar d'mächtigschte Rolle der indogermànische Triàde (1. Funktion). Em Jupiter sini Häuptàttribüte sin de Àdler, de Throne un 's guldige Zapter. Zäme mit de Juno und de Minerva bildet er di Kapitolinischi Trias.
Interpretation romana
I de antiki isch de Jupiter under anderem mit de keltische Götter Taranis und Poeninus glichgsetzt wore und mit em germanische Gott Donnergott Donar (Iovis dies = Donschtig).
Dampfnudeln
Dampfnudlâ send a Art Doigwahrâ, wo aus âma Hefâdoig mit Milch, Mehl, Oier, Hefâ, Salz, Buddr ond a bissle Zucker gmacht send. S geit s vor ällem en Süddeitschland ond Eschderreich, mô se Germgnedl hoissât. Dampfnudlâ wännt emmâ Topf gleichzeitig dämpft ond brôhta, so dass se âm Bodâ a bissle gnuschbrig wännt. Dampfnudlâ send am Beschdâ warm aussam Ofâ mit Vanillesoss. Dampfnudlâ kôh s gfüllt ond augfüllt geah.
Hunkirch
Hunkirch (frànzeesch Honskirch, ditsch Hunkirch, 1941–44 Hunkirchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Dampfnudeln
S Bsondre beim Dampfnudla macha isch, dass dr Topf da Dampf halta kenna muass und dass ma ohne nei z gucka wissa muass wenn se soweit send. Fir da gnuschbriga Boda muass ma a bissle Milch mit Zucker verkleppert über d Nudla geba.
Hunkirch
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hunkirch lijt àcht Kilometer eschtlich vun Albestroff àn dr Granz zem Elsàss uf re Heche zwìsche 213 und 252 m ìwer em Meeresspiejel.
S Dorf lijt ìn me Dàl, wie ìm Weschte vum Hunnertberg, ìm Sìde vum Remmelsberg und ìm Oschte vum Tautzwinkelberg ingranzt wurd, do wie s Dàl ìm Norde ufgeht, lijt dr Müllerwald.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hunkirch ìsch. Hunkirch ghert zem Kommünàlverbànd.
Sisgau
Dr Sisgau isch im Middelalter e Landgroofschaft im Gebiet vo dr hütige Nordwestschwiz gsi. Vermuetlig isch er zur Zit vo de Karolinger iigrichtet worde, und bis 1585 isch er e Verwaltigsregion im nordöschtlige Jura gsi.
Hunkirch
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hunkirch ghert zem Rhinfrankisch.
Sisgau
dr Name
Dr Sisgau erschiint in ere Urkunde, wo in s Joor 835 datiert isch, as pagus sisigaugensis. Wohrschiinlig hängt si Name mit dr Ortschaft Sissech zämme.
d Usdehnig
Dr Sisgau isch wohrschiinlig wie dr Frickgau und dr Buchsgau e Däil vom alte Augstgau gsi. Noch ere Beschriibig us em Joor 1363 isch er im Norde bis an Rhii gange, im Oste an dr Möhlibach und d Ergolz, im Süüde an d Jurahöchene und d Lützel und im Weste an d Birs. Die ursprüngligi Usdehnig het sich bsundrigs im Oste gänderet, wo d Gränze vom Möhli- zum Violebach verschoobe worden isch. Das het mit dr Usdehnig vo dr habsburgische Herrschaft Rhiifälde z due gha.
Gschicht
Ane 1041 het s Fürstbistum Basel dr Sisgau vom römisch-dütsche König Heinrich III. überchoo. D Landgroofschaft isch denn as bischöfligs Lääche über Erbgang und Hüroot dur d Händ vo de wichdige regionale Aadelshüüser gange: d Hombärger, d Habsburger, d Frohburger, d Thierstäiner und d Falkestäiner si alli emol Herre vom Sisgau gsi.
Dr hoochgrichtlige Landgroofschaft si e huuffe gröösseri und chliineri Herrschafte undergordnet gsi. 1461 het d Stadt Basel d Landgroofschaft vo dr Familie Falkestäi as Pfand übernoo, wo die 1418 vo de Thierstäiner gerbt ghaa het. D Näbelinie Thierstäi-Pfäffige het denn aber bis 1510 sälber Aasprüch druf erhoobe.
Über d Rächt, wo mit dr Landgroofschaft verbunde gsi si, isch s 1531 fast zun ere milidäärische Konfrontation zwüsche Soledurn und Basel choo, wo s Hoochgricht über d Soledurner Gmäinde im Sisgau für sich beaasprucht het. Mä het däm dr «Galgechrieg» gsäit, wo denn aber umbluetig vom ene äidgenössische Schiidsgricht zu Gunste vo Soledurn entschiide worde isch. D Gränze vo dr Landgroofschaft isch uf d Linie verläit worde, wo hüte no d Kantöön Solodurn und Baselland drennt.
D Landgroofschaft het während dr Geegereformazion zum letschte Mol e wichdigi Rolle gspiilt, wo dr Fürstbischof Jakob Christoph Blarer vo Wartesee in de 1580er Joor d Wiiderlösig vom Lääche und vo alte grundherrschaftlige Pachte vo Basel verlangt het. Basel het sich eme äidgenössische Schiidspruch müesse böige, wo as «Baadener Verdraag» bekannt worden isch. Si het em Fürstbischof 200'000 Gulde für d Ablöösig zaalt und isch drfür in dr ändgültig Bsitz vo de ehemoolige fürstbischöflige Ländereie, drunder d Landgoofschaft, choo. Für zum d Schulde decke, wo si het müesse mache, het d Stadt s Wiiumgäld uf dr Landschaft erhööt. Das het d Baselbieter geergeret, und es isch zum Basler Rappechrieg cho. Dä Strit het vo 1591 bis 1594 duurt, isch aber nit schlimm usgange, wil dr Basler Hauptmaa Andreas Ryff d Landschäftler drvoo het chönne überzüüge, ass es käi andere Wääg gäb.
D Reformazion im Sisgau
Chirchlech gseh isch dr Sisgau e Landkapitel vo dr Diözese Basel gsi. Under em Iifluss vo dr Reformazion z Basel si vom katholische Landkapitel nume no die Pfarreie übrigbliibe, wo im Kanton Soledurn glääge gsi si: Büüre, Seewe und Nuugle-Bantälion, und s Frickdaal, wo de katholische Habsburger ghöört het.
Brandenkopf
Dr Brandekopf isch mit ain vu dr hegschte Berg im Mittlere Schwarzwald. Dr Berg lyt im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg uf em Baan vu dr Gmaine Fischerbach, Haamerschbach un Huusä, dr Spitz sälber ghert zue Haamerschbach. Dr Berg bildet dr markant Mittelpunkt zwische dr Däler vu dr Kinzig, dr Wolf un vum Haamerschbach.
Dr Name vum Brandekopf stammt vun eme große Waldbrand anne 1730. Vor däre Brunscht isch dr Bärg Varnlehenskopf gnännt wore.
Dr Brandenkopf isch us verschidene Richtige guet erschlosse mit Stroße un Wanderwäg (u. a. Hansjakobwäg II un e Verbindig zum 3,5 km wyt ewäge Weschtwäg).
Uf em Bärg stoht dr Sänder Brandekopf.
Zum Aaluege
Syter anne 1929 git s dr 29 m hoch Brandekopfdurm, e gmuurte Uussichtsdurm, wu ne wyte Uusblick uf d Landschaft vum Schwarzwald, an haitere Däg bis zue dr Alpe, dr Vogese un dr Schwebische Alb. Vor em Böu vum Staidurm het s scho helzerni Vorgänger ghaa.
Dr Schwarzwaldverain unterhaltet uf em Brandekopf e Wanderhaim mit eme aagschlossene Gaschthuus. Di guet Lag vum Bärg mit ere durschnittlige Windgschwindigkait vu 5,8 m/s wird dur e Windenergiaalag gnutzt.
Im Summer 2002 isch as zwooti windenergiaalag s Burgerwindrad Brandekopf rund 350m weschtli vum Wanderhaim in Bedriib gnuu wore. Die Aalag erzygt am Brandekopf iber 2.000.000 kWh Strom im Johr.
Iffezheim
Geografi
Iffeze lit am Rhin an dr Mindung vun dr Acher. Dr Bann bsteht us 32,1 % Landwirtschaftsflechi, 34,1 % Wald, 16,4 % Sidlungsflechi un 17,4 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Iffeze sin Raschdi, Bade-Bade un Heilze. Im Weschte bildet dr Rhin d Gränze. Uf dr änere Sitte im Elsass lige Neihisel un Roppenem.
Gmaindsgliderung
Zue Iffeze ghere kaine wittere Ortsdail.
Gschicht
Iffeze isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1245 as Uffinsheim (1457 Uffesheim, 1487 Uffisheim, 1512 Uffentezheim, 1750 Iffitzheim, 1800 Iffetzheim, ab 1850 Iffezheim).
Verwaltung
Iffeze het mit dr Stadt Raschti un dr Iffeze, Muggesturm, Etje un Steimure e Verwaltungsgmainschaft veriibart.
Schleinikon
Schliinike (amtlich Schleinikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Schliinike liit im Weentel am Nordhang vo de Lägere. Zue de Gmäind ghööred d Ortstäil Schliinike, Tachslere (Dachslern) und Wase (Wasen). S Piet vo de Gmäind umfasst 49,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 43,5 % Wald, 4,2 % Sidligsflechi, 2,5 % Vercheersflechi und 0,4 % Gwässerflechi.