cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Francesca da Polenta
Läbe
Ihre Ma Giovanni, wo denn e chlii elter gsi isch as vierzig, het si Frau, wo fast zwanzig Johr jünger gsi isch, öbbe 1283-1285 zsämme mit ihrem Liebhaber, em Giovanni siim Brueder Paolo, eigehändig ermordet, won er uusegfunde het, ass si en Affaire hai. Dr Giovanni Malatesta isch 1304 gstorbe.
Dschibuti
Volksgruppe
Europäer (zum greschte Dail Franzose) un Araber (vor allem Jemenite) bilde ne Minderhait vu villicht 5 % vu dr Bevelkerig. Zuesätzli sin im Land e baar zeedöusert Mänsche vu Somalia, Ethiopie un Eritrea, wu us ihre Haimetländer gflichet sin, zum Dail vor Burgerchrieg, zum Dail au us wirtschaftlige Grind. S UNHCR het e z Ali Adde e Flichtlingslager.
Francesca da Polenta
In dr Kunst
Dr Dante isch dr Erst gsi, wo über d Dragödie gschriibe het, und das im Canto V vo dr "Höll" in dr Göttlige Komödie. Noch ihm haig sich d Francesca in dr Paolo verliebt, wo dä für si Brueder Gianciotto noch Ravenna cho isch, für zum um si z wärbe.
Dr Silvio Pellico und dr Gabriele D'Annunzio hai Schauspiil drüber gschriibe, dr Hermann Götz, dr Riccardo Zandonai und dr Sergey Rachmaninoff Opere komponiert. Vili anderi Künstler hai sich au mit däm Thema beschäfdigt.
Dschibuti
Volksgruppe
Anne 2016 hän 77 % vu dr Bevelkerig in Stedt gläbt. D Lääbeserwartig isch bi 63 Johr gläge, 31,7 % sin 15 Johr alt gsii. S Bevelkerungswachstum isch 2016 bi schetzigswys 2,2 % gläge. E Frau het im Durschnitt im Lääbe 2,35 Chinder iberchuu.
Sproche
D Amtssproche sin Arabisch un Franzesisch, di wichtigschte gschwätzteSproche sin aber Somali un Afar, wu baadi zue dr dieflandoschtkuschitische Sproche ghere.
Religione
94 % vu dr Bevelkerig sin sunnitischi Muslim. Di chlai chrischtli Minderhait isch zum greschte Dail ethiopisch-orthodox, s git aber au ne katholisch Bischtum.
Entwicklig vu dr Bevelkerig
Quälle: UN
Vorkoloniali Zyt
Wie au Somalia isch s hitig Dschibuti zwisch em 7. un 10. Johrhundert unter d Herrschaft vu arabische Sultan chuu, wu di nomadisch Hirtebevelkerig islamisiert hän.
Ab em 13. Johrhundert sin Afar (au Danakil gnännt) in s Biet vum hitige Staat yygwanderet. Vu dr Arabische Halbinsle här sin au chlaini Yywanderigswälle chuu. Us em Oschte sin schließli Aagherigi vu dr Issa-Somali zuegwanderet, wu hite s Mee stelle. D Yywohner sin unter dr Herrschaft vu lokale un regionale Sultan gstande. E greßeri Staatebildig, wu dr Großdailvum hitige Staatsbiet umfasst, het s nit gee.
Vum spote 13. Johrhundert bis zum frieje 15. Johrhundert het s in dr Region s muslimisch Sultanat Ifat oder Ifaad gee. S isch 1285 vum Sultan Umar Walashma us dr Walashma-Dinaschty mit dr Eroberig vum Sultanat Shewa grindet wore. S Sultanat isch unter em Hakk ad-Din gegeniber em chrischtlige Ethiopie unter em Negus Amda Seyon tributpflichtig wore. Anne 1415 het dr ethiopisch Negus Isaak s Sultanat ganz eroberet.
Zwische 1415 un 1577 het s muslimisch Sultanat Adal (Somali Saldaanada Cadal, arabisch: سلطنة عدل, Ge´ez አዳልʾ) im Biet vu Ethiopie, Eritrea, Somalia un Dschibuti gherrscht. Grindet wore isch s z Awsa, d Hauptstadt isch aafangs Dakar oder Dakker in dr Nechi vu Harar gsii, ab 1520/21 derno Harar. Sy Gschicht isch bregt gsii dur d Ussenandersetzig zwisch em Islam un em Chrischtedum um d Vorherrschaft in dr Region. Um 1577 het s chrischtli Abessinie mit Hilf vu dr Portugiese iber s Sultanat gwunne.
1839 hän d Franzose si versuecht in dr Region feschtzsetzet mit eme Stitzpunkt z Amphala, ai Johr speter hän d Brite d Insle Moucha im Golf vu Tadjoura eroberet. Dr Franzos Rochet d'Héricourt het vum Chenig vu Shewa 1842 dr Ort Tadjoura gchauft. Där Chenig isch aber gar nit d Bsitzer vu Tadjoura gsii, dr lokal Sultan het dr Chaufverdrag nit akzäptiert. Au dr Kolonisationsversuech vum franzesische Chaufmann Henri Lambert 1859 isch fäälgschlaa.
Frieji Kolonialzyt 1862–1896
Dr Henri Lambert het Kontakt zwische Frankrych un dr lokale Herrscher vermittlet. Doderdur het Frankrych am 11. Merz 1862 mit dr Sultan vu Tadschura, Raheita un Gobaad e Bindnis- un Fryndschaftsverdrag gschlosse. Glychzytig het dr Dini Achmed Abu Bakr, dr Abgsandte vu däne Sultan, z Paris e Chaufverdrag vu Frankrych fir dr Ort Obock un d Gegnig drumume gege sd Summe vu 55000 Goldfranc unterzaichnet. Frankrych het si eso ne Ländi an dr Schiffsroute vu Europa uf Indien un in Kumkerränz noch noche britische Aden gsicheret. Bis zum 29. Dezämber 1883 het s aber kai effektivi franzesischi Herrschaft iber des Biet gee. Wu derno d Italiener un d Russe im Biet hän welle Fueß fasse, isch dr Léonce Lagarde dr escht Kommissar vum Obock-Territorium (frz. le territoire d'Obock) wore. Mit em Chauf vu dr Hafestadt Tadjoura anne 1884 het s Biet dr Namen Territoire Française d'Obock, Tadjoura, Dankils et Somalis kriegt. Dr Lagarde isch Kommandant vu däm Biet wore. D Brite, wu si eschtli vu däm Territorium z Britisch-Somaliland feschtgsetzt ghaa hän, hän am 9. Februar 1888 d Herrschaft vu dr Franzosen anerkännt un hän mit däne d Gränze vu ihre Biet feschtglait. Im nämlige Johr hän d Franzose dr Ort Dschibuti as neie Hafe grindet. Scho vier Johr speter Dschibuti statt Obock neie Hauptort vu dr Kolony wore. Mit em Chauf vu andere Biet isch d Kolony greßer wore vu urspringli 400 km² uf di hittig Flechi vu 23.200 km² un het 1896 dr Name Franzesischi Somalikischte (frz. Côte française des Somalis) iberchuu. Dr Lagarde isch dr erscht franzesisch Gouverneur wore.
Franzesischi Somalikischte 1896–1967
D Kolony isch dur Fertigstellig vu dr Bahnlinie vu Dschibuti-Stadt uf Addis Abeba anne 1917 zum Haupthafe fir Gieter vu un uf Ethiopie wore. Sunscht isch s Biet chum bsiflet blibe, wel s in dr Hauptsach Wieschti gsii isch.
Am 22. Juni 1940 het d Laitig vu dr Kolony sy Loyalitet zum Vichy-Regime verchindet. D Kolonialverwaltig unter em Pierre Nouailhetas isch hert gege Gegner vum Vichy-Regime vorgange un het au s faschistisch Italien unterstitzt, wu Ethiopie bsetzt ghaa het. Britischi Chriegsschiff hän wäge däm vu Septämber 1940 bis Jänner 1942 e Blockad iber s Biet verhänkt, was zuen ere Hungersnot gfiert het. Dr Uusdruck carmii fir die Zyt sollvum Name vun ere Sorghum-Art abglaitet syy, wu normalerwys Rinderfueter gsii isch, um des Zyt aber au vu Mänsche gösse woren isch. Nu dr Flucht vu dr bishärige Vichy-Aahänger isch d Kolony am 4. Dezämber 1942 uf d Syte vum Freie Frankrych gwächselt un d Brite hän d Blockad ufglupft.
Anne 1946 isch s Biet e Iberseeterritorium (Territoire d'outre-mer, abgchirzt TOM) wore un het e Delegierte in di Franzesisch Nationalversammlig gschickt.
Franzesischs Afar- un Issa-Territorium 1967–1977
Am 19. Merz 1967 het Frankrych e neii Abstimmig iber dr Status durfiere loo. Vu dr 39.512 Lyt, wu abgstumme hän, hän 22.555 (57,08 %) fir dr Verblyb bi Frankrych votiert, 14.666 fir d Unabhängigkait. Vyl Somali hän aber gar nit abgstumme. S Biet het dr nei Name Franzesischs Afar- un Issa-Territorium (frz. Territoire français des Afars et des Issas TFAI) iberchuu. Am 7. Juli 1967 isch dr Kamil vu dr Demokratische Afar-Versammlig (frz. Rassemblement Démocratique Afar RDA) zruggdrätte un dr Bourhan (mittlerwyli bi dr Nationale Union fir d Unabhängigkait; frz. Union Nationale pour l'Indépendence UNI) isch wider Regierigsschef wore. Bi dr Wahle vu 1968 het sy Bartei 26 vu dr 32 Sitz iberchuu. D UNO un d OAU hän d Entkolonialisierig vum Biet gforderet. Somali hän d Befreiigsbewegig Front de Libération de la Côte des Somalis (FLCS) grindet, wu vu dr Republik Somalia uus operiert het. 1972 het s Biet e greßeri Sälbschtverwaltig iberchuu. Im nämlige Johr het dr Hassan Gouled Aptidon d Bartei Afrikanischi Volksliga fir d Unabhängigkait (frz. Ligue Populaire Africaine pour l'Indépendence LPAI) grindet. Im Mai 1975 isch s zue schwäre Händel zwische dr Somali un dr Afar wäg dr Frog vum Aaschluss an Somalia chuu. Die Uurueje hän elf Doti gforderet. Frankrych het dr Unabhängigkaitsbrozäss aadribe, go die Kolony, wu mittlerwyli as Ballascht aagluegt woren isch, los z wäre. S het Gspräch iber e neii Verfassig aagregt, wu am 19. Merz 1977 abgschlosse wore sin. Am 8. Mai 1977 het e dritti Volksabstimmig e Mee vu 99,75 % fir d Unabhängigkait gee. D Afar hän bi däre Abstimmig aber nit mitgmacht. Am 27. Juni 1977 isch d Kolony unter em Dschibuti unabhängig wore.
S unabhängig Dschibuti
Im unabhängige Dschibuti simn d Beziehige zwische Afar un Somali gspanne blibe. Dr Hassan Gouled Aptidon het d LPAI 1979 ufglest un het d Rassemblement Populaire pour le Progrès (RPP) grindet, wun er anne 1981 zur ainzig erlaubte Ainhaitsbartei gmacht het. Afar, wu si im Noodail gsääne hän, hän sällewääg d Rebällenorganisation Front pour la Restauration de l'Unité et de la Démocratie (FRUD) grindet, wu si vu 1991 bis 1994 Kämpf mit dr Regierigsarmee gliferet het. Dä Burgerchrieg het derzue byydrair, ass 1992 wider e Meebarteiesischtem yygfiert woren isch. D RPP, wu si noch em Fridesschluss au d FRUD zum greschte Dail aagschlosse het, dominiert aber allno d Bolitik.
Borkenkäfer
Dr Borkechäfer isch es Schadinsekt, wo vor allem im Wald und dodermit bii dr Forschtwirtschaft grossi Schäde angrichtet het und das teils immer no tuet. Er ghört zu dr Familie vo de Rüsselchäfer. S Wiibli nagt unter dr Baumrinde en Gang. Es deponiert denn d Larve in Siitegäng drvo. D Larve ernähre sich ebefalls von dr Baumrinde. Das het dr Forschtwirtschaft grossi wirtschaftlichi Schäde brocht, allerdings chamme de Chäfer hüüt z. B. mit de sogen. Borkechäfer-Falle bekämpfe. Me het au gmerkt, dass vor allem Totholz, wo me loot lo liige schtatt s uusezruume, d Borkechäfer vom Nutzholz ablenke.
Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Dschibuti
Verwaltigsgliderig
Dschibutri isch in fimf Regione un d Stadt Dschibuti glidert, un unterhalb vu dr Regione in insgsamt 20 Bezirk.
Reformation Basels
D Reformazioon vo Baasel isch nid nume e religiööse, sondern au e politische Akt gsi. Mit iirer Iifüerig im Joor 1529 het sich Baasel ändgültig vo sim föidale Ooberher, em Fürstbischof, loosgsäit und d Stadt het ufghöört, s Zentrum vom Bistum Baasel z sii.
Vorgschicht
Z Baasel isch, wie im ganze Riich in dr Zit vor dr Reformation nit nume s Papstdum kritisiert, au politischi und wirtschaftligi Reforme si verlangt worde. Währed dr Reform het sich dr Root ändgültig vom Iifluss vo de Aadlige und vom Bischof emanzipiert. 1515 het er d Privilegie vo de Aadlige ganz abgschafft, wo in de hundert Joor vorhär sowiso immer mee vo iirer wirtschaftlige und politische Stellig verloore häi. 1521 het e Korruptionsskandal zun ere völlige Umwälzig innerhalb vom Root gfüehrt, und dä het sich no im gliiche Johr vo dr bischöflige Herrschaft losgsait. Dr Root het das nit nume as neui Unabhängigkeit vo de Bürger vo dr Kiirche begriffe, er het sich au sälber diräkt in kiirchligi Aaglägeheite iigmischt. So het er zum Bispil d Klöster sich sälber understellt, deren ihre Bsitz sälber verwaltet und die klösterlige Iikümfte für gmeinnützigi Zwäck usgee. 1525 het dr Root au d Privilegie vo de Geistlige abgschafft und ihne s Bürgerrächt gee. Kiirchligi Verwaltigsböste und Professorestelle an dr Uniwersidäät het dr Root au sälber bsetzt. Gliichzitig het e Gwärbreform, wo zwüsche 1521 und 1526 umgsetzt worden isch, de Zümft e Verchaufsmonopol gsicheret, wo zum Ziil gha het, die wirtschaftlige Inträsse vo de Zümfte gegenüber de patrizische Färnhandelskauflüt z privilegiere.
D Ideä vom Luther si in dr Stadt, wo vo humanistische Glehrte prägt gsi isch, und wo drzue non e Hufe Druckereie aasässig gsi si, uf fruchtbare Bode gfalle. Dr Johannes Oekolampad, wo sich 1522 z Baasel niidergloo het, het patristischi Schrifte übersetzt und vo 1523 aa öffentligi Vorlääsige über die biblische Brofeete gee, isch gegen e Wille vom Bischof zum Brofässer ernennt und 1525 schliesslig Lütbriester in dr Martinskiirche worde. Er het sich mit em Erasmus usenandergsetzt, und Kontakt mit em Huldrych Zwingli, em Martin Bucer und em Martin Luther pflägt. Bi dr Oobemoolfroog het sich dr Oekolampad dr Sichtwiis vom Zwingli aagschlosse. D Radikalisierig isch denn scho so wit gange, ass es zwüsche verschiidnige reformatorische und humanistische Gruppe und de Altgläubige erhebligi Spannige gee het. Au dr Root sälber isch in dr Froog vo dr Religion gspalte gsi und het dorum die persönligi Glaubesfreiheit propagiert. Die versöhnligi Politik vom Root het aber die verstritene Aahänger vo de verschiidene religiöse Uffassige weder chönne versöhne no beruejige: Die mächtige Zümfte hai druf drängt, ass mä die Altgläubige us dr Stadt wurd verdriibe.
Au uf em Land het s reformatorischi Beweegige ge, und die si z Liestel, wo dr Stephan Stör Lütbriester gsi isch, am sterkste gsi. Drzue isch no choo, ass sich d Buure über die gäistligi Jurisdikzion und über d Forderige vo dr Kiirche vo Zäänte und Zins beklagt häi. Zwar isch iiri Konfrontazioon vo dr Obrikäit nid eso brutal usgfalle, wie im Dütsche, wo dr Luther dr Kampf vo de Buure verdammt het, aber au im Baaselbiet het s e baar Aagriff uf kiirchlige Bsitz gee. Am 3. Mai 1525 si d Buure vor de Stadtdoor vo Baasel gstande und häi Reforme verlangt. D Obrigkäit het sich zrugghalte und Ändrige versproche. Vermiddler us Soledurn häi d Baaselbieter drzuebrocht, wider häizgoo. Si häi Freihäitsedikt überchoo und vier Wuche spööter isch wider Rue gsi. D Buure si eso underwürfig gsi, ass scho 1533 d Stadt iiri Konzessione het chönne zruggnee und si häi kä Muggs gmacht. Im oobere Baselbiet, vor allem im fürstbischöflge Birsegg häi sich doo und dört Döifergrubbe bildet, au wenn si sit 1527 vo dr Oobrigkäit verfolgt worde si.
D Reformazioon
Im Bildersturm uf s Münster hai sich am 9. Februar 1529 die Spannige in ere revolutionäre Zerstörig vo kiirchlige Kunstwärk entlade. Dr Oekolampad, wo Gwalt ghasst het, het sich drus uuseghalte und het denn an dr nöije Ornig afo schaffe. Am 12. Februar het sich en Art dreihundertchöpfigi Konstituänte bildet us Mitgliider vom Chläine Root, vom Groosse Root und Verdräter vo de Zümft. Iiri erst Beschlüss si gsi, ass dr Friide und d Ornig in dr Stadt müesse bewaart wärde, ass en Amnestii för alli wo am Bildersturm mitgmacht häi wurd gälte und ass e nöis Waalsüsteem iigfüert wurd. D Zümft, wo demokratischi Reforme häi welle, häi sich aber im Vorus verpflichdet, d Rootsornig, wo d Versammlig wurd usarbäite, aaznee. Die het aber s Waalrächt stark iigschränggt: d Läitige vo de Zümft häi d Zumftverdräter gweelt und nume Reformierti häi s passive Waalrächt überchoo, und scho vier Joor spööter isch wider s alte oligarchische Süsteem vo dr Kooptazioon iigfüert worde.
Dr Root het em Druck vo dr Bürgerschaft schliesslig noogee: D Reformazionsornig vom Johannes Oekolampad vom 1. April 1529 het Basel zur reformierte Stadt erklärt und am 12. Mai 1529 si d Domhere und d Kaplän, wo d Reformazioon nit understützt häi, uf Freiburg im Brisgau züüglet. 1534 isch s Baasler Bekenntnis iigfüert worde, wo in de wichdigste Pünkt mit em Zwingli sinere Leer überiigstimmt het. Dr Root het d Kiirche under die staatligi Gwalt gstellt und reformierti Brediger an de Kiirche iigsetzt, die reformierti Stadtkiirche het die alti Universalkiirche ersetzt. Dr Root het au über d Religionsusüebig vo jedem Einzelne detailliert chönne bestimme.
D Klöster si äins um s andere zuedoo worde. 1525 het dr Root de Dominikaner d Ufsicht über s Stäinekloster entzooge, druf si drizää Nonne uszooge, aber die wo bliibe si, häi bis zu iirem Dood im Kloster döfe witer lääbe. Die letschte Augustiner si 1528 alli us iirem Kloster usdräte und häi s dr Stadt überloo, und die het s dr Uniwersidäät as Kollegium gee. D Barfüesser si noch dr Reformazioon vo iirem Kloster uf Freiburg im Brisgau züüglet und Däil vom Klosterbau si denn as Irrehuus brucht worde. 1529 isch dr Prior vo de Kartüüser us dr Stadt gflüchdet und si Kloster isch ufghoobe worde. Aber erst 1564, mee as drissig Joor spööter, wo dr letscht Mönch, dr Thomas Kresszi, gstorbe isch, isch d Kartause ganz zuedoo worde. Au im Kloster Klingedaal häi bis 1557 no Nonne gwoont. 1532 het dr Root vo dr Stadt dr letscht Prior vom Dalbekloster no äinisch bestäätigt und in dr Kiirche häi denn immer no Früemässe stattgfunde. Erst 1537 isch s e Schaffnei vo dr Stadt worde. 1529 het der Root d Kiirchegräät vom Breedigerkloster in Beschlaag gnoo und si Vermööge isch schliesslig an die reformierte Kiirche- und Schuelfonds gange. 1532 isch im ene Däil vom Kloster e Schuel under em Naame Sapienzhuus iigrichdet worde.
D Pfärer uf dr Landschaft si in drei Kapitel, Liestel, Wolbrg und Farnsburg iidäilt gsi, und jedes Kapitel isch vom ene Dekan gläitet worde. D Kiirchegmäinde häi nume no weenig bi iirer Verwaltig sälber chönne bestimme wie d Kirchmäier und d Bannbrüeder, aber im Alldaag häi si vilmol iiri lokale Brüüch gege die stedtischi Obrigkäit chönne verdäidige.
Kalender
Èn Kalènder isch è Übbersicht übber diè Dääg, Wuchè un Mönet von èm Johr. È voaalteti Bezeichnung isch Johrwyser.
S Wort „Kalènder“ entschtammt im lateinischè Calendarium (Schuldbuèch). Sell isch è Vozeichnis vo dè Kalendae gsi, dè jewyls èrschtè, uuszruèfendè (calare „uusruèfè“) Dääg vo dè antikè Mönet. A sèllè sin Darlehè uuszallt un Darlehensrüggfüürigè sowiè Zinsforderigè fällig.
S git voschideni Kalèndersischteem, hüt isch wältwit übberwigend dè Gregorianische Kalender im Gebruuch.
Kalender git s in voschidenè – drucktè, bebildertè, elegtronischè – Formè (sh. au Kalendarium).
Entschtehig vom Kalènder
D Kenntnis vo regèlmäßig stattfindendè Dyrwanderigè isch schu für diè früènè Jägerkulturè wichtig gsi.
È Bewusstsy für johreszitlich un aschtronomisch sich widderholendi Ereignis, für entschprèchendi Zǜklè i sinèrè Umwält, hèt dè Mensch wòrschinli zimli früè ghaa. Dezu! ghörd dè Wechsèl vo Daag un Nacht sowiè d Mondphasè. Johreszitlich bedingti Klimaschwankigè hèn i dè Buèrèrei vo dè meischtè Wältregionè è bedütendi Rollè un hèn vo dè Menschè spôteschtens i dè Altschteizit wòrgnõ wörrè könnè. È Beobachtig vo dè Voänderungè am Nachthimmel sowiè dè Eigèbewegigè vo dè Planetè isch zuè sellèrè Zit ebbèfalls möglich gsi.
Scho dè Rurm vo Jericho uss èm 9. Johrdausend v. Chr. dütet druff hy, daß mò d Summersunnèwendi kènnt hèt un jungschteizitlichi Bautè wiè öppè Stonehenge züged vo dè Bemüèigè vo dè sesshaft worrènè Bevölkerig, diè natürlichi Johreslängi un uusgwäälti zǜklisch widderkeerendi Himmelsereignis wiè Sunnèwendi un Daag-un-Nacht-Glychi bräzys bschtimmè z chönnè. Graad für d Buurè isch es wichtig gsi, è Beschtimmig vo dè Zitpünkt fürs Saiè un Èrntè vornää z chönnè. Mit dè sischtematischè Himmelsbeobachtig sin religiösi Fruchtbòrkeitskult vobundè gsi – drait vo dè Hoffnig uff è günschtigs Zruggchõ vo dè Fruchtbarkeitsbedingigè. Asè sin bschtimmti landwǜrtschaftlichi Termin an Feschter bundè gsi, wo widderum an Himmelsereignis vobundè gsi sin.
Spôteschtens vo dè Babilonièr isch dè sibbèdägige Wochèzǜklus entwicklèt woorè, dè hüt fascht wältwit dè Ablauf vom Alldaag reglè duèt. In anderè Kalènder hèt s ähnlichi Zǜklè gää, zwǜschè füüf un zee Dääg.
D Aabassig vo Wochè un Mönètsfolgè a diè feschti Größi vom aschtronomischè Johr isch nit eifach z lösè gsi. S isch zuè dè Usèbildig vo voschidenè Kalèndersischteem chò.
Beobachtigskalènder
Früèni Kalèndersischteem sin durch Beobachtig gwunnè worrè (aschtronomischi Kalènder). Mit èm Ydritt vo bschtimmtè definyrtè Himmelsereignis (z. B. im Neumond odder im Daag-un-Nacht-Glychi im Früèling) hèt èn neuè Zǜklus aagfangè. Si hèn regèlmäßig nõchgregelt wörrè müèsè.
Selli Methode hèt èn entscheidendè Nõchdeil ghaa: In großè Hèrrschaftsgebièt hèt è Ereignis a unterschydlichè Ort eventuèll zuè unterschydlichè Zitè wòrgnõ wörrè chönnè, so dass au unterschydlichi Datè zellt worrè sin. Wenn degegè dè Ydritt von èm Ereignis nu an èm bschtimmtè Ort (z. B. dè Hauptschtadt odder èm Haupttempel) maßgeblich gsi isch, denn hèn wit entfèrnt glègeni Gebièt oft èrscht nõch è baar Dääg devò unterrichtet wörrè hèn chönnè. Söttigi Brobleem hèt s byschpillswys im früènèrè jüdischè Kalènder gää, wo dè Hoheprièschter übber diè èrschti Sichtung vo dè Mondsichel bi Neumond entschiddè hèt. Durch diè langè Informationswäg hèt s bassyrè chönnè, dass è religiöses Fescht in abglègènè Gebièt am „falschè“ Daag gfièrèt worrè sin. Auch isch es kurz vor Monètsènd nit möglich gsi, vorhèrzsägè, welles Datum z. B. in sibbè Dääg sy wörd, well dè Neumond nit voruusberechnèt wörrè hèt chönnè, sondern durch dagesaktuèlli Beobachtung ermittlèt worrè isch.
Immer meè Kulturè hèn deshalb iri Kalènder aagfangè z berèchnè. Dè letschti ernschthafti Vosuèch, èn Beobachtigs-Kalènder z etablyrè, isch i dè Französischè Revolution unternõ worrè (Französischè Revolutionskalènder).
Kalènderberechnig
D Berèchnig vo Kalènder (arithmetischè Kalènder) setzt umfangrychi aschtronomischi un mathematischi Kenntnis voruus. Bi dè Entwicklig vo dè früènè ägyptischè aschtralè Sothiskalènder sin selli Kenntnis vorhandè gsi. D Yfüürig von èm ägǜptischè Vowaltigskalendèr uff 365-Dääg-Basis isch spôteschtens im drittè Johrdausend v. Chr. erfolgt. Sellè hèt abber s Durrèwanderè vo dè Johreszitè nit vohinderè chönnè. Diè ägǜptischè Könnig hèn diè Johreszitèvoschièbig kritisyrt, doch èrscht dè Ptolemaios III. hèt 238 v. Chr. èn Vosuèch zu dè Yfüürig von èm Schaltdaag unternõ. Nõch sim Tod isch nebbè m neuè Schaltdaagskalènder abber widder dè aalte ägǜptische Vowaltigskalènder bruucht worrè. Dè julianische Kalènder, wo 45 v. Chr. vom Julius Cäsar ygfüürt worrè isch, hèt sich glychwool uff d Kalènderform vom Ptolemaios III. gschtützt.
Schaltdääg
Sowoll Mond- als au Sunnèkalènder müèn mit Schaltdääg odder unterschidlichè Monetslängè schaffè, wo nõch ènèrè feschtglaitè mathematischè Reglè i dè normale Kalènderlauf ybaut worrè sin. Èn Sunnèkalènder bruucht normalerwys èn zuèsätzlichè Daag öppè alli vir Johr (im Gregorianischè Kalènder isch sell dè 29. Februar), um diè durchschnittlichi Dageszaal vo dè Längi vom Sunnèjohr aazbassè. Èn Mondkalènder muè d Monetslängi zwǜschè 29 un 30 Dääg variyrè, denn di Zit zwǜschè zwei glychè Mondphasè duèrèt durchschnittlich öppè 29,531 Dääg.
Dè Yschùb von èm zuèsätzlichè Daag, Monet odder Johr in è Kalèndersischteem wörd als Embolismus (altgrychisch ἐμβάλλειν „yschaaltè“) benamst.
Mondkalènder
Lunar- odder Mondkalènder orièntyred sich a dè Mondphasè. S dütsche Wort Monet leitet sich etǜmologisch vom Mond ab. Allerdings hèt dè Monet vom Gregorianischè Kalènder ußer m Nammè nüt mee mit èm Mondzǜklus z duè, well er mit ènèrè durchschnittlichè Längi vo 30,437 Dääg um fascht ein Daag länger duèrèt wiè dè durchschnittliche sǜnodische Monet.
Dè Nõchdeil vom reinè Lunarkalènder bschtòt dõdruus, dass er nit mit èm Sunnèjohr korreschpondyrè cha, è Eigèschaft, wo in subtropischè un tropischè Breitè öfters nit d Bedütig hèt, wo ym dört zuèchunnt, wo d Kulturè vo dè Johreszitè abhängig sin. Asè duèrèt im bekannteschtè hüt no gebrüüchlichè lunarè Kalènder, im islamischè Kalènder, s Johr mit 12 Monèt durchschnittlich 354,372 Dääg. Diè islamischè Mönèt „wanderèd“ dõdurrè Johr für Johr öppè elf Dääg im Gregorianischè Kalènder fürrèzuès. Au s Oschterdatum folgèt èm Lunarè Kalènder (luèg: Oschterberèchnig)
Solarkalènder
Diè meischtè Kulturè orièntyrèd sich bi irer Zitmessig a dè durch d Sunnè bschtimmtè Johreszitè (Solar- odder Sunnèkalènder). Dèmèntsprèchend hèt dè Grundtǜp vom Solarkalènder diè meischtè Variantè fürrèbrocht. S Solarjohr orièntyrt sich am tropischè Johr, èm Umlauf vo dè Èrdè uff dè Früèlingspunkt bezogè. Sebb isch d Uusgangsbasis für dè allgemeine Johresbegriff.
Dè hüt wältwit vobreitete Gregorianische Kalènder isch èn solarè Kalènder.
Lunisolarkalènder
Dè Lunisolarkalènder stellt dè Vosuèch dar, èn reinè Lunarkalènder a s Sunnèjohr aazbassè. Well d Längi vo dè Mönèt durch d Mondphasè feschtglait isch, chönned keini Schaltdääg wiè bim Sunnèkalènder yègfüègt wörrè. D Lösig lyt im Yschaaltè vo Schaltmönèt. Diè Johreslängi vo dè Lunisolarkalènder schwankèt deshalb zwǜschè öppè 353 un öppè 385 Dääg. Bekannti Lunisolarkalènder sin dè jüdischè, dè traditionèlle chinesischè un dè keltische Kalènder.
Anderi Sischteem
Es sin nu wènnig Kalèndersischteem bekannt, wo sich nit am Mond un nit a dè Sunnè orièntyrèd. Dè aschtronomische ägǜptische Kalènder orièntyrt sich am ganz hellè Stèrn Sirius. D Maya-Kalènder basyrèt uff ènèrè regèlmäßigè Folgi vo 20 Dääg un einèrè 52 Johr duèrndè Kalènderrundi.
Alveolarer Approximant
De alveolari Approximant oder alveolari rhotischi Approximant isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Er chùnt zwar in dr Wältsprooch Änglisch vor, isch sùnscht aber änder sälte. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch.
Weltwirtschaftsforum
S Wältwirtschaftsforum (ENS undefined World Economic Forum, churz WEF) isch e gmainnitzigi Stiftig, wu ihre Sitz z Cologny im Kanton Gämf (Schwyz) het.
Aktivitete
D Stiftig isch vor allem bekannt fir ihre Johresdräffe, wu si alljohr z Tafaas im Kanton Graubinde veraastaltet. Bi däne Dräffe chemme international fierendi Wirtschaftsexpärte, Bolitiker, Intellektuälli un Schurnalischte zämme go iber aktuälli globali Froge z dischpetiere, näbe dr Wirtschaftsbolitik zelle do au Gsundhaits- un Umwältbolitik derzue. S Forum organisiert au s «Annual Meeting of the New Champions» z China un verschideni regionali Dräffe iber s Johr. Näbe dr Organisation vu däne Johresdräffe git s Forum Forschigsbricht uuse. Finanziert wird s Forum vu syne rund 1000 Mitglidsunternämme.
Wenkerbogen von Colmar
Dr Wenkerboge vu Kolmer isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Bezirk Fraubrunnen
Dr Amtsbezirk Froubrunne het 39'569 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 124 km² gha.
Uf dr 1. Jänner 2010 het d Gmeind Baumis mit Iegischtoorf fusioniert. Di übrige 26 Gmeinde vom Amtsbezirk Froubrunne si uf drei Verwautigskreis ufteilt worde:
Kläranlage
E Kläraalag isch en technischi Aalag an Gwässer, wo me bruucht, um Schad- und Schmutzschtoff uus em dräckige Wasser z nää.
Clara
Clara bezeichnet:
Kläranlage
Sit es se giit, sind die früener teils schtark verschmutzte Gwässer (uus Huushalt, Induschtrii und Landwirtschaft) wider süüberer worde.
D Grundreinigung macht me i de Kläraalage zerscht mit mechanische Filter und denn dur di biologischi Reinigungsschtufe. Bakterie zersetze dört d Schmutzschtoff, wobii me em Wasser dur nes Rüehrwärk schtändig Suurschtoff für de Abbau-Prozäss muess zuefüere.
Vili, aber no nit alli Kläraalage händ zuedäm en chemischi Reinigungsschtufe, wo au chemischi Verbindige chönned abbaut werde.
Clara
z Irland:
in dr Schwiiz:
Clara isch dr Familiename vo dene Persone:
Abchürzig
Mondfinsternis
Dr Schatte vu dr Ärd het e chraisfermige Chärnschatte, wu d Sunne vu dr Ärd ganz zuedeckt isch, umgee vun eme chraisringfermige Halbschatte, wu d Sunne dailwys verdeckt isch. In dr Umgangssproch wird Mondfinschternis dä Fall gnännt, wu dr Mond ganz oder dailwys dur dr Chärnschatte lauft. Derno isch dr chraisfermig Schatte vu dr Ärd uf dr Mondschybe dytli z sääne. Mer unterschaidet zwische totale un partiellen Finschternis je nodäm, eb dr Mond ganz oder nume dailwys in Schatte goht. Pro Johrhundert het s im Durschnitt rund 154 sonigi Chärnschattefinschternis. In dr Aschtronomy zellt mer au die Eraignis zue dr Mondfinschternis, wu dr Mond nume dur dr Halbschatte lauft. Die Halbschattefinschternis finde villicht 88-mol pro Johrhundert statt.
Wel si bi re Mondfinschternis d Sunne un dr Mond vu dr Ärd uus gsääne mien vis-à-vis stoh, cha die nume im volle Mond yydrätte. Dur d Naigig vu dr Mondbahn gege d Ärdbahn pändlet dr Mond vu dr Ärd uus gsääne am Fixstärnhimmel um d Ekliptik. Bi jedem Umlauf goht dr Mond zwaimol dur die Ebeni vu dr Ärdbahn. Gschiit des innerhalb vu wenige Stund vor oder noch em volle Mond, git s e Mondfinschternis.
Wie Mondfinschternis entstehn
Im volle Mond stoht dr Mond in Opposition zue dr Sunne. Är isch doderby zmaischt nit in dr Ebeni vu dr Umlaufbahn vu dr Ärd um d Sunne (Ekliptik), wel d Ebeni vu dr Umlaufbahn vum Mond um guet 5° gegeniber dr Ekliptik gnaigt isch. Nume wän dr Mond im volle stoht un aim vu dr beede Schnittpinkt vu Ekliptikebeni un Mondbahn (Mondchnepf) noch isch, git s e Mondfinschternis.
Vun ere Mondfinschternis bis zum negschte volle Mond vergoht rund ai synodische Monet as mittleri Duur vun ere Lunation, also dr Zytspanne, wu dr Mond fir e Umlauf um d Ärd bruucht bezoge uf sy Stellig zue dr Sunne. In e Dail Fäll cha s wider e Mondfinschternis gee, in dr maischte Fäll aber nit, wel dr Abstand zum Mondchnopf z groß isch. Dr Mond lauft derno dr Chnopf nimi am am volle Mond, un di sognännt Chnopflinie – di dänkt Verbindig zwische dr beede Mondchnepf – isch wäge däm nimi uf d Sunne grichtet. Dodermit findet bi däm Umlauf vum Mond kai Finschternis statt. Bim sechste volle Mond isch dr Mionda aber wider in dr Neechi vu aim vu dr Chnepf, desmol em andere, un dodermit isch e Finschternis megli. Si findet statt, wänn dr Abstand zum Chnopf wider eso gring isch, ass e gwissi Chnopfdischtanz, s Finschternis-Limit, unterschritte wird.
No dr sechs Lunatione, wu mit rund 177 Däg e weng weniger wie ne halb Johr bruuche, het d Ärd also nonig d Helfti vu ihre Bahn (oder 180°) absolviert. Au dr Gegechnopf lyt no däre Zyt nit gnau vis-à-vis vu dr Uusgangsstellig, wel d Chnopflinie het si lycht gegelaifig drillt un zaigt schon i rund 173 Däg (e halb Finschternisjohr) wider zue dr Sunne.
Mit ere unuffellige Finschternis dur dr Halbschatte hert dodermit e sonige Zyklus vu Finschternis, wu noch enander im halbe Johr cheme un e Semeschter-Zyklus – mit dr Finschternisperiod vu rund 177 Däg dr Basis-Zyklus vu allne Finschterniszykle – isch ume. Mänkmol lyt aber gege Änd vun eme Semeschterzyklus – wie in dr Abbildig dargstellt – scho dr um ai Lunation friejer voll Mond im (weschtlige) Finschternis-Limit. Mit däre Finschternis het derno scho ne neie Semeschterzyklus aagfange. Di negscht Finschternis findet do scho fimf Lunatione nio dr letschte Finschternis vu vorige Zyklus statt.
Bi dr erschte Finschternis vun eme Zyklus chunnt dr voll Mond em Chnopf sukzessiv necher, chunt zum chlaischte Abstand (as uffelligschts Eraignis) un goht wider ewäg, bis s eschtli Finschternis-Limit iberschritte un dr Zyklus am Änd isch. E Semeschterzyklus het 8 bis 10 Mondfinschternis un goht um 4 Johr, cha si aber andere Semeschterzykle iberschnyyde. Iber d Helfti vu dr Eraignis isch uffellgi, am Aafang un am Änd vun eme Zyklus git s unuffelligi Halbschattefinschternis.
Wänn cha mer si bschaue?
Im Unterschid zuen ere Sunnefinschternis isch e Mondfinschternis vu jedem Ort uf dr achtsyte vu dr Ärd uus z sääne un bietet – abgsää vu dr relative Lag zum Horizont – au iberall dr glych Aablick. Lokal gsää, uf e feschte Ort bezoge, isch wäge däm e Mondfinschternis dytli mee z bschaue wie ne Sunnefinschternis. Global aagluegt, uf d Ärdchugle as Ganzes bezoge, cheme Sunnefinschternisse aber mee vor wie di uffellige Mondfinschternis im Chärnschatte vu dr Ärd.
Sälbscht fir e totali Mondfinschternis cha mer dr gnau Zytpunkt vum Yydritt un vum Uusdritt in bzw. us em Chärnschatte mit ere irdische Perschpektiv nit exakt vorhärsage. Nit nume isch dr Chärnschatterand uuscharf un vum Halbschatte nit lycht abzgränze, e fyne Randstraife im Halbschatte chennt mit bloßem Aug vu dr Ärd uus nit sää.
Schwirigkaite vu dr Voruusrächnig
D Voruussag vu Finschternistermin ghert zue dr schwirigere aschtronomische Ufgabe, wel mer bi dr Bahnbstimmig vu dr Himmelsobjäkt Ärd un Mond uf vyl Yyfliss mueß Rugsicht nee, wu periodisch schwanke oder si in lange Zytryym verändere un si as Bahnsteerige uuswirke. Wäg dr gegesytige Yyfliss vu dr Objäkt isch e exakti Leesig fir des Mee-Kerper-Probläm nit megli, nume en Approximation dur numerischi Verfahre vu dr Modellierig. Wie guet die Aaneecherige zuedräffe, cha dur Beobachtigsdate bstetigt oder imfall verbesseret wäre.
Dr Schattewurf vu dr Ärd stimmt derzue nit gnau zum geometrische Modäll, wel d Sunne au usserhalb vu dr Photosphäre, wu mer as „Sunneschybe“ siit, au ne gwissi veränderligi Hälligkait het (Sunnekorona un Protuberanz). Au d Brächig vum Sunneliecht in dr Ärdatmosphäre het e dytlige Yyfluss.
Totali Chärnschattefinschternis
Duet dr Mond bi dr Finschternis vollständig („total“) in dr Chärnschatte vu dr Ärd yydrätte, no handelt s si um e totali Chärnschattefinschternis, au totali Mondfinschternis gnännt. S Sunneliecht, wu dur d Luftschichte vu dr Ärdatmosphäre chunnt, wird no inne broche, doderby wäre vor allem di churzwällige blaue Aadail dur d Straiig schwecher. E Dail vum langwällige rote Aadail chunnt au im Chärnschatte vu dr Ärd no uf dr Mond, wäge däm blybr dr Mond schwach sichtbar. Dr Aablick vum Mond, wu bi re Chärnschattefinschternis bruun-rotächt verdunkle tisch, wird umgangssprochli au Chupfermond oder Bluetmond gnännt. Di maximal megli Duur vun ere totale Mondfinschternis lyt bi rund 106 Minute.
Zäntrali (Chärnschatte-)Finsternis
Lauft dr Mond nit nume dur dr Chärnschatte, sundern au dur di zäntral Linie vum Chärnschatte, nänntmer des e zäntrali Finschternis. Doderby handelt s si alliwyl im e totali Chärnschattefinschternis, wel dr Durmässer vum Mond dytli chlainer isch wie dä vum Chärnschatte in Mondneechi.
Partiälli Chärnschattefinschternis
Dritt dr Mond bi dr Finschternis nume dailwys („partiäll“) in Chärnschatte vu dr Ärd yy, handlet s si um e partiälli Chärnschattefinschternis. Dail vum Mond blybe also di ganz Zyt vu dr Finschternis usserhalb vum Chärnschatte, äntwäder im Halbschatte oder mänkmol sin si au gar nit verfinschteret.
Dr Rand vum Chärnschatte, wu d Ärd wirft, wird doderby uf dr Mondoberflechi abbildet. Wie au am Aafang un am Änd vun ere totale Chärnschattefinschternis siit mer d Chärnschattegränze as chrummi Linie. Scho d Grieche vu dr Antike hän des as Schattewurf vu dr Ärd interpretiert un us ihrem chraisfermige Schatte gschlosse, ass d Ärd e Chungle sei.
Totali Halbschattefinschternis
Dritt dr Mond bi dr Finschternis vollständig in Halbschatte vu dr Ärd yy, ohni ass er im Verlauf an Chärnschatte chunnt, handlet s si um e totali Halbschattefinschternis. Doderby isch där Dail vum Mond, wu em Chärnschatte zuegwände isch, dytli dunkler wie dr abgwändet Dail. Totali Halbschattefinschterni sin sälte, wel dr Ring vum Halbschatte sälber im ginschtigschteFall nume maximal 11 Brozänt braiter isch wie dr Durmässer vum Mond un dr Mond satt dur dr Halbschatte mueß zie. Di letscht total Halbschattefinschternis het s am 14. Merz 2006 gee, di negscht isch am 29. Augschte 2053.
Isch dr Halbschatte schmaler wie dr Durmässer vum Mond, cha s kai totali Halbschattefinschternis gee, s sin nume partiälli Halbschatte- oder partiälli Chärnschattefinschternis megli. In seli sältene Fäll (wie am 25. April 2013) cha s bassiere, ass dr Mond sälbscht in dr Phase vu dr maximale Verdeckig glychzytig dailwys im Chärnschatte, im Halbschatte un usserhalb vum Schatte ischd.
Hyfigkait
Im iber mehreri Johrhundert gmittlet Durschnitt cheme Halbschattefinschternis uugfehr halb so vyl vor wie Chärnschattefinschternis (37 Brozänt bzw. 63 Brozänt; rund 88 bzw. 154 Eraignis pro Johrhundert). Chärnschattefinschternis drätte e weng weniger vylmol uf as totali wie as partiäll Finschternis uf (29 Brozänt bzw. 34 Brozänt vu allne Mondfinschternis; rund 70 bzw. 84 Eraignis pro Johrhundert).
Im 21. Johrhundert git s aber dytli mee totali (85) wie partiälli (57) Chärnschattefinschternis, wel dr Mond lauft in däm Johrhundert hyfiger wie im Durschnitt im volle Mond in dr Nechi vu dr ÄRd dur däre ihre braiter Schatte.
Spittel (Lothringen)
Spitel (lothrìngisch; frànzeesch L'Hôpital, ditsch Spittel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Spitel lijt àn dr frànzesch-ditsche Granz ìm Warndt, rund 20 km weschtlich vun Saarbrücken uf re Heche zwìsche 220 un 300 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Spitel ìsch entstànde àn dr Quall vum Bàch Merle, wie ìn Merlebach ìn d Rossel mìndt. Dr hiti Ortsnàmme soll uf e Hospital zrìckgan, wie d Grofe vun Saarbricke ìm Warndt fir Leprakrànke böie lon han. Ìm Drissjehrige Kriej ìsch s Dorf fàscht gànz gschlìsse worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Spitel ìsch. Spitel ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Spitel ghert zem Rhinfrankisch.
Wolxheim
Wolixe (frz. Wolxheim, dt. Wolxheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wolixe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 736 àls Ulcisheim, 739: Folcoaldesheim, 742 Folcolfesheim, 1003: Wolfgangesheim, 1089: Volkoldesheim, 1453: Wolxheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wolixe ìsch. Wolixe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wolixe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gotthelf
Gotthelf isch as Vorname ee Variante vo Gotthilf und dr Familiename vo dene Persone:
Gotthelf heisst
Peter Vogel (Zoologe)
Dr Peter Vogel (* 5. Februar 1942 z Bärn; † 12. Jänner 2015) isch e Schwyzer Zoolog gsii. Zue syne Forschigsschwärpinkt het d Suugerfamilie vu dr Spitzmyys (Soricidae) ghert.
Läben un Forschig
Dr Vogel isch z Bärn ufgwachse un isch scho as Chind Mitglid vu dr Bärnische Gsellschaft fir Vogelkund un Vogelschutz wore. Anne 1959 het er sy speteri Frau Lotti chänne glehrt, wun er 1966 ghyrote het. Im Johr 1965 het er fir d Schwyzer Zytschrift Sterna sy erschte Artikel mit em Titel Vorkommen und Brutnachweis der Dickschnabellumme, Uria lomvia, auf Vedoy, Lofoten gschribe. Vu 1966 bis 1970 het er an dr Universität Basel studiert, wun er mit ere Dissertation iber d Morphology un Ontogenese vu dr Spitzmyys zum Ph.D. promoviert het. In dr Zyt vu sym Studium het dr Vogel Praktika in Vogelschutzbiet in dr Schwyz, uf Sylt un z Norwege gmacht. Vum Spotjohr 1970 bis 1973 isch er Direktor vum Centre Suisse de Recherches Scientifiques z Abidjan in dr Elfebaikischte gsii. In däre Zyt het er di ekologische Brobläm vu tropische Chlaisuuger studiert, vor allem vu dr Zwärg-Otterspitzmuus (Micropotamogale lamottei). Vu 1973 bis 1979 het er as usseordelige Professor un vu 1979 bis 2007 as ordelige Professor an dr Universität Lausanne glehrt. Vu 1973 bis 1995 isch er Direktor vum Inschtitut fir Zoology un Ekology an dr Universität Lausanne gsii. Syter anne 2007 isch er Professor emeritus un Ehreprofessor vu dr Universität Lausanne gsii.
Basler Plakatsammlung
D Baasler Blakaatsammlig isch e Sammlig vo mee as 50'000 Schwizer Blakaat, wo hüte vo dr Baasler Schuel für Gstaltig im ehemoolige Museum für Gstaltig an dr Spaalevorstadt 2 ufbewaart wird. D Sammlig stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.
Peter Vogel (Zoologe)
Läben un Forschig
Zue s Vogels Inträssebiet hän d Wirbeltierbiology, vor allem d Ekology vu Suuger un Vegel, d Entwicklig un d Reproduktionsbiology, d Bioenergetik, d Lyybtämperatur, d Phylogeografy vu dr Sitzmyys im Mittelmeerruum un s Konkurränzverhalte ghert. Anne 2011 isch em Vogel d Widerentdeckig vu dr Etruskerspitzmuus im Schwyzer Kanton Tessin glunge, ere Art, wu do 116 Johr as verscholle gulte gha het. Derzue het er zue dr Erschtbschryber vu dr Kanare-Spitzmuus (Crocidura canariensis) vu dr Kanarischen Insle, vu dr Hutan-Spitzmuus (Crocidura hutanis) vu Sumatra un vu Crocidura musseri vu Sulawesi ghert.
Basler Plakatsammlung
Gschicht
D Baasler Blakaatsammlig goot uf s Joor 1896 zrugg. Dr Aastooss isch die ersti schwizerischi Blakaatusstellig gsi. Wo d Baasler Gwärbschuel am Aafang vom 20. Joorhundert reformiert worde isch, het mä au e Fachleerer für Gebruuchsgrafik aagstellt. Mä het den vo 1915 aa d Sammlig süstematisch afo usbaue, und si isch für Aaschauigsmaterial im Underricht brucht worde.
Wil d Gwärbschuel d Rüüm im ehemoolige Museum für Gstaltig für si Nutzig überchoo het, isch d Sammlig immer no in de gliiche Rüüm dehäi.
Pays de Bitche
S Bitscher Land, franzöösisch Pays de Bitche oder Bitcherland, isch e Naturlandschaft im Oste vo Frankriich im Departemänt Moselle in dr Regioon Grand Est. Es entspricht em franzöösische Däil vom Gebiet vo dr ehemoolige Herrschaft Bitsch.
Geografii
S Bitscher Land het im ganze 57 Gmäinde und umfasst im Oste e Däil vom Naturpark Nordvogeese. Im Weste und Südweste isch die landwirtschaftlig brägti Westricher Hoochflechi. Im Süüde gränzt isch s Chrummen Elsass, wo zum Arrondissement Saverne ghöört, im Oste dr Kanton Wissembourg. Im Norde si Rhiiland-Pfalz und s Saarland, im Weste d Kantöön Sarralbe und Sarreguemines-Campagne vom Arrondissement Sarreguemines, wo au s Bitscher Land drzue ghöört. Dr Kanton Rohrbach goot do bis an d Saar aane. D Nord-Südlinie Liederschiedt – Rahling bezäichnet d Drennig vo de underschiidlige Landschafte, wo rächt scharf isch. Westlig vo deere Linie bestoot dr Undergrund fast nume us Chalkstäi, wääred östlig drvo bewaldeti Farbigsandstäihüügel ligge, wo dur diefi Daaliischnitt verstücklet si. Sit em 16. Joorhundert si in däm Landschaftsdäil e Hufe Däiche und See aagläit worde, mäistens für landwirtschaftligi und industrielli Zwäck.
D Hauptabflüss Schwalb, Bickenalb und Hornbach fliesse vor allem in ere Süd-Nord-Richdig und entwässere über d Blies zur Saar. Dr Falkestäinerbach und die Nördligi Zinsel, wo d Kwelle von ene im Lembärger Ruum si, fliesse uf Südoste zum Rhii. D Ache fliess uf Wesze und mündet bi Kalhuuse in d Saar. Dr niidrigst Punkt im Bitscher Land isch Baerethal an dr Nördlige Zinsel und diräkt an dr Gränze zum Kanton Reichshoffen mit 190 m, die höggsti Stell mit 510 m lit nid wit drvo am Garnfirst bi Philippsbourg, au an dr Gränze zu Reichshoffen.
Kloster Gnadenthal (Basel)
S Klooster
D Barfüesser häi 1231 e Klooster gründet uf em offnige Gländ dusse vor dr Stadtmuure vor em dennzumolige Spaaledoor. Das isch denn zum innere Spaaledoor worde, wo mä im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut het. 1250 häi d Barfüesser en eender sumpfigs Gländ in dr Stadt dinne am Birsig überchoo, grad näben em Eeseldurm und em Wasserdurm vo dr Stadtmuure.
Ins Klooster si denn Zisterzienserinne iizooge und noch iine 1266 Clarisse us em Klooster Baradiis z Schwarzach näbe Schaffuuse, wo denn 1279 vom Bischof Heinrich vo Isny  s verwaiste Klooster vo de Saggbrüeder im Gläibaasel überkoo häi, wo vo denn aa Clara-Klooster ghäisse het.
Noch dr Reformazioon isch s Klooster ufghoobe worde. Im Joor 1530 si denn d Äbtissin, d Priorin und drei Chorschwestere, under iine zwäi Gröfinne vo Habsburg, ins Friiburger Clarisseklooster zooge ooni nüt usser eme groosse Chrüzbild und drei Antiphonarie.
D Gwärbschuel - s Gwärbmuseum - d Schuel für Gstaltig
Im Joor 1890 het mä s ehemoolige Kornhuus zur Gwärbschuel umbaut mit dr Understützig vo dr GGG, em Handwärkerveräin, de Zümft und Gsellschafte und dr Christoph Meriaa Stifdig. Wo 1961 d Schuel an d Vogelsangstrooss züüglet isch, het mä us em Geböid e Gwärbmuseum gmacht. 1996 het d Stadt s Museum gschlosse und s Geböid dr Baasler Schuel für Gstaltig gää. Die het mit em Geböid au die dänggmolgschützti Blakaatsammlig übernoo.
Toggenburg
S Toggeborg (IPA: []) isch e Region im weschtliche Teil vom Kantoo Sanggalle i de Schwiz.
Geografii
De Hoptfluss isch d Tuur, wo z Wildhuus und z Underwasser entspringt und noch em grosse Boge bi Wiil d Nordgrenze vom Toggeburg bildet. En witere Fluss isch de Necker, wo us em Neckertal chunnt. Im Süüde sind die sibe markante Churfirschte. Die Näme sött jede kenne: Chäserogg, Hinderrogg, Zueschtoll, Schiibeschtoll, Brisi, Frümsel, Seluu. S Obertoggeburg isch au e ganz e bliebts Schiigebiet, mit Pischte vom Chäserrogg in Gämserrogg und abe is Tal. Und zoberscht obe hesch e herrlichi Uussicht uf de Walesee, de Zörisee, d Glarneralpe und natürli uf de Säntis im Alpstei.
Wertschaft und Vercheer
S Toggeborg werd hoptsächli landwertschaftlich benutzt, im Obertoggeburg gits au en starche Tourismus, und z Wattwil und im Neutoggeborg gits no Industrii. De grööscht Industriiort isch Uzwil im Undertoggeborg mit de internationale Maschinefabrigg Büeler.
Vo Wil us faart d Toggeburgerbaan bis uf Nesslau und vo Sanggale us faart d Südostbaan quer dur s mittlere Toggeburg und verlot s Tal noch Wattwil dur de Ricketunel. S Obertoggeburg isch nume mit Postauto vo Nesslau us und vom Rintl her erschlosse und e Postautolinie verbindet Nesslau mit de Schwägalp.
Im obere Toggeburg gits au Bergbaane, so hets aini vo Wildhuus uf d Gamsalp, denn d Baane vo Unterwasser uf de Iltios und witer uf de Chäserrogg. Vo Alt Santihann goot e Bäänli uf d Sellamatt. Uf de Schwägalp schwebt e Luftsailbaan uf de Säntis ue. Im Ganze sind höt sibe Bergbaane in Betriib.
Kultur
Im Toggeburg lebt no e starch büürlichs Bruchtum mit traditionelle Alpuffaarte und Veeschaue und d Buuremolerei isch no wit verbraitet. Die traditionelli Strichmusig bistoot usem Hackbrett, zwo Giige, emene Tschello und ere Bassgiige und natürli werd ono gjodlet.
Literarisch bekannt sind d Tagibuechufzaichnige „Der Arme Mann im Tockenburg“ vom Wattwiler Buresoo Ulrich Bräker, e autobiografisches Werch us de soziale Unterschicht vom 18. Joorhundert.
Furore gmacht het de Musiker und Schriftsteller Peter Weber us Wattwil mit sim Buech Der Wettermacher. Da Buech beschribt in ere bluemige, fast überschwengliche Sproch nöd nu d Uusicht vo de Churfirste. Da Buech isch im Joor 1993 usechoo.
Reim
Dr Riim isch im witere Sinn e Verbindig vo Wörter, won äänlig dööne. Im ängere Sinn isch es e Riim wenn e bedoonte Vokal und d Lut umenumme äänlig dööne. Dä Lut cha je noch dr Dichdigsdradizion am Aafang vom Wort (Aalut) stoo, in dr Middi oder am Ändi. Bischbil: lauf – chauf; laufe – chaufe. In dr linguistisch orientierte Lüüriktheorii wärde Riim as fonologischi Überstrukturierig ufgfasst.
Toggenburg
Kultur
De Dialekt isch nöd aihaitlich, vor alem s Obertoggeburg unterschaidet sich stärcher vom restliche Tal. Im undere Toggeborg machet sich immer stärcher Iiflüss vom Försteland bemerkbar. De Dialekt isch i de östlichere Gebiet vom Toggeburg eng vewandt mit em Appezeller Dialekt. De Toggerburger Dialekt ghört zu de Ostschwizer Dialekt.
Reim
S middelhochdütsche Wort rim isch us em Franzöösische usgleent: S Substantiv rime für Riim isch e Zruggbildig vom Värb rimer für „in Räije ordne, riime“ (fränkisch und althochdütsch rim „Räije“). Die änglischi Schriibwiis rhyme chunnt drvo, ass wo s modärne Änglisch sich entwigglet het, mä felschligerwiis glaubt het, ass es mit em griechische rhythmos wurd zämmehänge.
Toggenburg
Kultur
Tüpisch för s Toggeburg send di vile Streusidlige und s Toggeburgerhuus.