cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Postalveolarer Konsonant
Mit eme postalveolare Konsonant meint mer in de Foneetik en Artikulationsort. Ùn zwar die Konsonante, wo grad hinter em Zaandamm (lat. alveoli) artikuliert werde, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de harte Gaume beriert. D Terminologi isch aber nit eiheitlig. So wird „postalveolar“ viilmool au als en Oberbegriff für „palato-alveolar“, „alveolopalatal“ ùn „retroflex“ bruucht. Die verschiidne Konsonante ùnterscheide sich nämli änder dur d Form vo de Zùng ùn weller Deil vo de Zùng bruucht wird, ùn nit würkli dur de Artikulationsort (also welle Deil vùm Muul d Zùng beriert). In däm Artikel wird „postalveolar“ aber nùmme für di erschte Sorte vo Konsonante bruucht, also für die „palato-alveolari Konsonante“.
In de alemannische Dialäkt chömme verschiidni postalveolari Luut vor. Zum eine die postalveolare Frikativ, also [] (wie in tuusche) ùn [] (schöön). Allerdings isch de zweit Luut nit würkli stimmhaft, sùndern es isch e Ùnterscheidig zwüsche Fortis ùn Lenis. Dernäbe git es im Alemannische no e uvulari Affrikat [] (wie in Matsch), ùn in gwüsse Südwalser Mùndarte wie em Rimelladütsch au no [].
Winden im Elztal
Winde im Elzdal isch e Gmei im Landkreis Emmedinge in Bade-Württeberg.
Geographi
D Gmei Winde mit ihrene Ortsdeile Niderwinde un Oberwinde lit öppe 25 km nordöschtlich vu Friburg im Brisgau.
Gschicht
In ere Urkunde vum Papst Alexander III. vu 1178 sin d Orte „wineden inferius et superius“, Niderwinde un Oberwinde, zum erschte Mol als Besitz vum Waldkilchemer Kloschter St. Margarete erwähnt. Durch dr Verkauf vu Niderwinde sin beide Ortsdeile anno 1293 vunänander trennt worre. 1567 isch no Oberwinde öschtrichisch worre un het dert zue dr Landschaft Brisgau in Vorderöschtrich ghört. Anno 1805 sin beidi Ortsdeile zum Grossherzogtum Bade kumme.
Am 1. Jänner 1975 sin beidi Ortsdeile dur d Gmeireform zue Winde im Elzdal (dt. Winden im Elztal) widervereint worre.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verkehr
Winde isch über d Bundestross 294 an s überregional Strossenetz abunde. Uf dr Elzdalbahn (Denzlinge – Elze) verkehrt hüt d Brisgau-S-Bahn mit je eim Haldepunkt in beide Windemer Ortsdeile.
Sport
Dr Schachclub Oberwinde het alässlich vu sinem 50-jährige Jubiliäum über Oschtere 2007 dr Badisch Schachkongress usgrichtet, die gröscht Schachverastaltig in Bade.
Katalin Dohrmann
Lääbe un Wiirke
D Dohrmann isch ase chlai z Rumänie ufgwagse un isch mit ire Familei im Alter vu siibe Johr as Spootuussiidleri uf Dytschland chuu. Si isch z Fellbach uf d Schuel gange un het dert s Abitur gmacht. An dr Uni Konschtanz het si Psychology studiert mit em Schwäärpunkt Klinischi Psichology un em Nääbefach Statischtik. Im Rame vu ire Promotion am Lehrstuel fir Klinischi Psichology un Klinischi Neiropsichology an dr Uni Konschtanz het si ne Trainingsverfahre uf Basis vum Neirofeedback fird Bhandlig vu chronischem Tinnitus entwicklet. S Verfahre un d Dissertation sin mit em Stiftig-Schmieder-Bryys uusgzaichnet woore (2007).
Syter anne 2009 forscht d Dohrmann im Beraich vu dr Psichotraumatology an dr Universiteet Konschtanz. Si laitet s Kompetänzzäntrum Psichotraumatology, wu as universiteeri Modällambulanz zyter 2002 zue dr Folge vun eme traumatische Erlääbe uf dr Lyyb un d Seele, dr Uuswirkige vu Traumafolgsteerige uf di negschte Generazioone, un däre iri psichotherapeitisch Bhandlig foorscht. Im Mittelpunkt vu ire Foorschig steen vulnerabli Persoonegruppe, wie z. B. nit-beglaiteti minderjehrigi Flichtlling (UMA), Lyt, wu Folter un Chrieg iberläbt hän oder jungi Mietere un Fraue un d Entwicklig vu Versoorgigsmodäll im dytsche Gsundhaitssischteem. D Foorschig vu dr Dohrmann un irem Team wir iber Drittmittelprojäkt finanziert, wu zem Byschpel vu dr EU, dr UNO oder dr Stiftig Bade-Wirttebärg gfeerderet woore sin un wääre.
D Dohrmann bildet psichologisch un medizinisch Fachpersonal an Universiteete im In- un Uusland, an Dekterchammere un psichiatrische Yyriichtige uus in dr Diagnoschtik vu Traumafolgsteerige un dr Bhandlig vun däne mit dr Narrative Exposizioonstherapy (NET). Si isch im Laitigsuusschuss vu dr Akademy fir Wisseschaftligi Wyterbildig (AWW) vu dr Universiteet Konschtanz zueständig fir s Kontaktstudium „Narrativi Exposizioonstherapy (NET) – Theory un Praxis“. Si referiert un bildet dernääbe Laie-Personal, Lyt, wu si ehrenamtlig engaschierte, Dolmetscher*ne, Lehrer*ne, Erzieher*ne u. ä. uus in dr Beryych Stress, Trauma, Sälbschtfirsoorg un het dodermit e hooche Multiplikatoreffäkt ghaa. Näbe dr Foorschig un Lehr drait si dodermit zue dr dritte Missioon vu dr Wisseschafte by, nämlig em Transfer in d Gsellschaft, in däm Fall zum Umgang mit traumatisierte Gflichtete.
John R. Hind
Dr John Russell Hind (in dr Literatur au as John R. Hind agä) (* 12. Mai 1823 in Nottingham, † 23. Dezember 1895 in Twickenham) isch e britische Astronom gsi.
Anno 1844 het er sich an dr Expedition zuer Bestimmig vu dr geographische Längi vu Valencia in Venezuela deilgnu.
In dr Folgezitt het er as Beobachter an dr Privatsternwarte vum George Bishop im Regents Park gschafft. Do het er zwische 1847 un 1854 insgsamt zehe Asteroide sowie mehreri Komete entdeckt. D'Nammensgäbig vu sinem dritte Asteroid (Victoria) isch kontrovers diskutiert worre – bis dertna isch es unüblich gsi, Asteroide nooch noch läbende Persone z'benenne. Dr Hind het sich allerdings doruf rusgredet, dass er dr Himmelskörper nit uf die domolig englisch Chönigi Victoria daift häb, sundern uf die römisch Sigesgötti daift häb.
Dr Hind het d'Bahne vu 70 Himmelskörper (Planete, Asteroide un Komete) berechnet. Doryber nus het er sich au mit dr Beobachtig vu veränderliche Sterne beschäftigt, wobi er dr diefrot, variabel Stern R Leporis im Sternbild Hase (Lepus) sowie d'Veränderlichkeit vum Stern μ Cephei im Sternbild Kepheus entdeckt het. Witterhi het er bim Stern T Tauri im Sternbild Muni (Taurus) e Gasnäbel entdeckt, wo d'Helligkeit veränderlich isch (Im Hind si veränderlicher Näbel - dr Nebel reflektiert s'Liecht vume veränderliche Stern). Die vu ihm entdeckt Nova Ophiuchi 1848 (V841 Ophiuchi) im Sternbild Schlangeträger (Ophiuchus), isch die erst beobachtet Supernova vu dr Nöizitt gsi (sit dr Supernova vi 1604.
Am bekannteste isch dr Hind allerdings as Rusgäber vum fer die domolig Schifffahrt wichtige Nautical Almanac gsi, dem si "Superintendent" er zwische 1853 un 1891 gsi isch.
Fer sini Leistige het dr Hind 1853 d'Goldmedaille vu dr Royal Astronomical Society erhalde. Uf dr Pariser Gedenkmünze vu anno 1868, wo anlässlich vu dr hundertsten Asteroideentdeckig prägt worre isch, isch dr Hind näbe drei spotere Mehfachentdecker abbildet worre: Hermann Goldschmidt, Robert Luther un J. C. Watson.
Lueg au: Liste vu dr Asteroide
Lex Alamannorum
Pactus Alamannorum und Lex Alamannorum si Bezeichnige für die alemannische Rächtsschrifte us em früehje Mittelalter. Si si 1530 vom Johannes Sichard z Basel zum erste Mol in Deil usege worde. Es handlet sich drbii um die eltiste und bedütendste Textdokumänt us em alemannische Herzogdum mit wichtige Agobe über Wirtschaft und Gsellschaft, s däglige Läbe und d Kultur im alemannisch-schwöbische Ruum.
Vidar
De Vidar (an. Víðarr m.) isch e nordische Gott, wo zu de Ase ghört und au »schwiigsaame Ase« gnennt werd.
De Vidar isch de Soo vom Odin und vo de Riisin Grid. Sin Wonort isch Vidi oder Landwidi. De Vidarr isch nochem Thor de stärchsti Gott. Im Ragnarök rächt er sin Vatter, indem er de Fenriswolf tötet. Er öberlebt as ann vo de wenige de Weltundergang.
Lex Alamannorum
Überliiferig und Inhalt
Dr Pactus Alamannorum (au Pactus legis Alamannorum) as elteri Textstuefe us em erste Drittel vom 7. Johrhundert isch in einere einzige Handschrift us em 9. oder 10. Johrhundert überliiferet und bestoht us vier Blattfragmänt, wo üsserlig nit zsämmehänge. Es isch, ähnlig wie dr gross Deil vo dr Lex Salica, e normierte Buessekatalog. Mit dene Strofe het me brobiert, Brüüch wie d Bluetrach und d Fehde, wo Verletzige vom Rächt, vo dr üble Nochred bis zum Umbringe vom ene Mensch, iizschrängge.
D Lex Alamannorum isch in fuffzig Handschrifte us em 8. bis zum 12. Johrhundert bezügt, die einte in ere merowingische und die andere in ere karolingische Fassig. D Lex wird wäge dr Iigangsformle in zwei Handschrifte em Herzog Lantfrid (727 bis 730) zuegeschriibe. Si isch aber sehr wohrschiinlig e Felschig, wo im Chloster Riichenau entstanden isch. Si git dr Chille e Vorzugsstellig, reflektiert sust aber wohrschiinlig die alemannische Rächtsverheltnis zuedräffend. Si bestoht us drei Deil: Chillesache, d. h. vor allem d Bildig vo Chillevermöge; Herzogssache, d. h. d Bildig und Sicherig vo der herzöglige Herrschaft; Volkssache, d. h. e Buessekatalog wi bim Pactus.
Me cha us de Gsetz e fortgschritteni gsellschaftligi und staatligi Verdichdig vo de alemannische Stammesstrukture zun ere ständische Ornig mit Freie, Halbfreie und Unfreie useläse. Es ähnelet im Text andere germanische Rächtsschrifte. Die alemannischi Rächtsufzeichnig ghört scho in dr Kontext vom Frankeriich. Die alemannische Herzög si zwar in de innere Aglägeheite wie dr Rächtssprächig unabhängig gsi, si aber under em Iifluss vo de fränkische König, wo d Oberhoheit gha hai, gstande. Im Deil vo dr Lex Alamannorum über d Chillesache chunnt zum Usdruck, ass d Chilleorganisation scho sehr usbildet gsi isch, au wenn d Christianisierig nonig lang zruggglägen isch. Währed dr Pactus Alamannorum no kei Iifluss vo dr Chille zeigt, het d Chille in dr Lex Alamannorum ihri Rächt in grossem Umfang gsicheret.
Usschnitt us em Buessekatalog
(S zweite Fragmänt vom Pactus Alamannorum, Rächtssetz Nr. 16-23; s latiinische Original mit ere alemannische Übersetzig.)
Weizen
Weisse (Triticum sp.; alemannischi Näme) isch e Chornart. Die Sorte wome am beste kennet isch de Saiweisse. Er isch aber ebitz heiklig zum há. Me brúcht Leim- oder Lösbode, daser guet tuet. Gad weller schlächt wachse tuet, pflanztme na vilne Plätz Roggen dafür.
Weisse ninntme zwâr ou als Fuetermittel aber fast glích wichtig isch er aber als Róstoff für Brót und Nudle/Teigware.
Freikörperkultur
Fraikörperkultur, churz au FKK und seltniger o Naturismus isch e Läbesart, wo in Harmoni mit de Natur stoot:
Dr Blickwinkel isch also witer wie bim Nudismus oder bim FKK, wu s in dr Hauptsach nur um Freyzytgschtaltung ohni Kleidung geht.
Witri Komponente vun dr naturistische Lebeswis sin:
D Achtung vor em ondre Gschlecht wird gross gschribe, au d Familiebezogeheit. Au unter Naturischte gilt d gsellschaftlig Konvention, dass effentligi sexuelli Aktivität nid gwinscht sin.
27. April
Dr '''27. April''' isch dr 117. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 118. in Schaltjohr), dodermit blybe no 248 Däg bis zum Änd vum Johr.
Wikispecies
Wikispecies isch e Wiki, wu vu dr Wikimedia Foundation aabotte wird. S Ziil vu Wikispecies isch e freje Katalog vu allne Arte aazlege, meh fir Wisseschaftler, weniger fir Laie. D Benutzer, wu bi Wikispecies wänn mitmache, mien kei akademischi Diplom uuswyyse, aber alli Byydreg mien d Aaforderige vu dr wisseschaftlige Fachwält erfille. Wikispecies isch verfiegbar unter dr „Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported“ un dr „GNU-Lizänz fir freji Dokumäntation“.
Aagfange het Wikispecies mit eme Ufruef an Biologe im Augschte 2004. Dr Biolog Benedikt Mandl het im Summer 2004 Lyt zämmebrocht, wu an eme sonige Projäkt inträssiert gsi sin. Im Septämber 2004 isch s unter dr Adräss http://species.wikimedia.org yygrichtet wore. Syt em 14. Septämber 2004 isch s e offiziäll Schweschterprojäkt vu dr Wikimedia Foundation. Syt em April 2005 git s des Projäkt, wu e Ramme z Verfiegig stellt fir e Katalog vu dr Linnesche Taxonomii mit Link zue Wikipedia-Artikel iber einzelni Arte.
Am 10. Oktober 2006 het Wikispecies 75.000 Artikel gha, am 20. Mai 2007 100.000 mit insgsamt 5.495 regischtrierte Benutzer. Am 8. Septämber 2008 het s 150.000 Artikel erreicht.
Uf Wikispecies cha mer keini Bilder oder andri Dateie lokal uffelade, mer sott statt däm Bilder vu dr Allmänd bruche.
Zue dr einzelne Artikel iber Arte cha mer au Nämme in verschidene Sproche yyfiege, z. B. au di alemannische Nämme.
E eige Alemannisch Wikispecies git s innerhalb vu dr Alemannische Wikipeda mit dr Projäktsyte Pflanzenämme, Diernämme un Pilznämme, wu dradizionälli alemannischi Volksnämme vu Pflanze, Dier un Pilz gsammlet wäre.
Fränkische Reichsteilung
D Frankekönig hai ihr Riich as ihre Bsitz agluegt und hai noch em Dod vom ene König ihri normale Erbgsetz agwändet. Noch em ursprünglige Lex Salica hai Döchder nit chönne Land erbe, so isch s Riich under de überläbende Söhn vom König ufdeilt worde. Erst spöter hai d Döchder wenn s keini Söhn ge het, Land chönne erbe. Me het aber nit s Riich as politischi Eiheit ufdeilt, sondern d Herrschaft in de Deilriich verdeilt. Wenn e Herrscherlinie usgstorben isch, isch ihr Land zruggfalle an dr nöchst männlig Verwandti.
S merowingische Frankeriich
Dr Chlodwig I. (466–511), e fränkische Stammeskönig us em Gschlächt vo de Merowinger, wo vo siim Stammgebiet um Tournai an dr Schelde us d Franke mit Chrieg und friidlige Middel vereint het, het vier Söhn gha. Noch siim Dod isch s fränkische Königriich under de Söhn Theuderich I., Chlodomer, Childebert I. und Chlothar I. ufdeilt worde. Jede het es ad hoc Deilriich übercho, respektiv s Deilriich Metz, Orléans, Paris und Soissons, wo spöter under em Chlothar I. (558–561) wider vereint worden si. Au noch däm siim Dod isch s Riich under siine vier Söhn ufdeilt worde, d Deilriich hai die gliiche Residänze gha wie bi dr vorige Deilig, aber ihri Territorie si ganz andersch gsi. Aber drei vo dene Riich hai agfange e historischi Identität z entwiggle, Neustrie im Nordweste und Austrasie im Nordoste und Burgund im Südoste. Dr Chlothar II. (613–629) het alli Riichsdeil gerbt. Spöter hai die merowingische König ihri Macht und eso ihri politische Wichdikeit verlore und ihri Huusmeier hai in ihrem Name de facto gherrscht. Vom Pippin II., wo vo 688-714 s ganze Riich regiert het, a isch s Riich under de Söhn vo de Huusmeier ufdeilt worde. Dr Karl Martell (688–741) het die Macht siine Söhn vererbt, wo jede drvo Huusmeier in ere Riichshelfti worden isch, Pippin dr Jüngeri z Neustrie und dr Karlmann z Austrasie.
S Karolingische Frankeriich
Nochdäm dr Pippin III. (714–768) dr letzt Merowinger im Johr 751 abgsetzt het und sälber König worden isch, het er s Riich under siini zwei Söhn ufdeilt, em Karl em Grosse (742–814) und siim Brueder Karlmann I., aber dr Karl het, wo dr Karlman gstorben isch däm siis Riich anektiert. Bis zum Dod vom Sohn vom Karl em Grosse, em Ludwig em Fromme (778–840), isch s Riich undeilt bliibe, aber d Usenandersetzige vo däm siine Söhn über d Verdeilig vom Erb het no zu siine Läbziite agfange. Im Verdrag vo Verdun 843 isch s Riich in drei Deil, e westlige, en östlige und ein in dr Middi ufdeilt worde. Dr middler het scho 870 noch em Verdrag vo Meerse nume no us Italie bestande und isch 875, wo Italie an s Westfrankeriich gfallen isch, ganz verschwunde. Im Verdrag vo Ribemont im Johr 880 hai d Westfranke Lotharingie an d Ostfranke abdräte.
Saulnois
S Saulnois, offiziäll Pays du Saulnois, uf dytsch Salzgau, isch e Landschaft z Lothringe (Frankrych), wu uugfehr em Arrondissement Château-Salins entspricht.
S Pays du Saulnois lyt im Side vum Département Moselle. Di greschte Stedt vum Saulnois sin Château-Salins un Dieuze (Duß). Aneri Ortschafte in dr Region sin unter anderem Marsal, Vic-sur-Seille un Delme. Wichtigi Gwässer sin dr Linderweiher (franz.: Étang de Lindre) un d Seille.
Wirtschaft un Infrastruktur
Au hite no cha mer Saline, zum Byschpel z Dieuze, un Salzsimpf wie dää vu Marsal bschaue. D Lag zwisch em Elsiss im Oschte un dr große lothringische Stedt Metz un Nancy im Weschte het s Saulnois au zuen eme wichtige Durgangsland gmacht.
Dr Regional Naturpark Lothringe (Parc naturel régional de Lorraine) wird im Oschte vu dr Ortschafte Château-Salins, Mörchingen, Fénétrange un Réchicourt-le-Château begränzt. Au s Pays des Étangs (Land vu dr Weier) mit em Weier vu Lindre bi Lindre-Basse ghert zum Naturpark.
Salenstein
Saleschtèè, au Saleschte (amtlich Salenstein) isch e politischi Gmaind im Bezirk Chrüzlinge im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Saleschtèè liit am Südstade vom Untersee vis-à-vis vo de Insle Riichenou. Zue de Gmaind ghöred d Dörfer Salenstein, Mannebach und Fruthwile. D Gmaindsflechi bstoht us 35,4 % landwirtschaftlicher Flechi, 50,9 % Wald und 13,7 % Sidligsflechi.
Gschicht
Saleschtèè isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1190 as de Salwinstein.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 24,4 % gläge.
Religion
53,1 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1108 Iiwooner 94,8 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 0,2 % Italienisch und 4,8 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Saleschtèè ghöort zum Oschtschwizerisch.
Hypocras
Dr Hypocras, früener au Hipocras, Hippocrass, Ypocrasse, Ypocras, Hypocras, Hyppocras, Ipocras, Ippocras, Üpikraz gschriibe, isch e rote Gwürzwii gsi, wo mit Honig und spööter au mit Zucker fest süess gmacht worde isch. Im Middelalter het men em medizinischi Äigeschafte zuegschriibe. S Gedränk isch dennzumol wäge de Gwürz, wo seer düür gsi si, nume an de Hööf vo Köönig und riiche Aadlige üüblig gsi.
Dr Hypocras isch öppis äänligs wie der Glüewii und d Füürzangeboole, wo mä hüt no dringgt. Me dringgt en z Baasel hütte am Nöijoor.
D Häärstellig
Zum Hypocras mache brucht s rächt vil Erfaarig. Dr Wii brucht noch em Mische öbbe e Mooned zum si Gschmagg überzchoo. Wil mä aber Zucker in Wii duet, chann er witer gääre und dr Gschmagg wird verdoorbe, wenn er suur wird, und wemmän en in Fläsche abfüllt, chönne die explodiere.
Dr Naame
Die wissi Sorte vom Hypocras häisst in säggsische Wii- und Winzerbüecher Claret.
Gschicht
Scho die alte Röömer häi Gwürzwii kennt. Si häi Wii as Naarigs- und Häilmiddel in iire Browinze verbräitet. So si drei Rezäpt in dr Naturgschicht vom Plinius em Eltere ufgfüert. In Rom het mä dene Wii Conditum Paradoxum xäit.
Scho im 13. Joorhundert isch die südfranzöösischi Stadt Montpellier, wo spööter ängi Beziejige zu Baasel ghaa het, bekannt gsi für iiri Gwürzwii, wo me uf Ängland expordiert het. Dr Tämpelridder und Mediziner Arnau de Vilanova (öbbe 1235-1311) het in sine Schrifte dr Hippokrates erwäänt, im alte Katalanisch Ipocras, und är het e Rezäpt aagee, wo Zimmed verwändet het.
1573 het dr Baasler Hans Jacob Wacker, wo denn dr Stadtarzt vo Colmar gsi isch, e Buech uusegee mit em Ditel «Ein nützliches Büchlein von mancherleyen künstlichen Wassern, Ölen und Weinen» und din gschriibe, ass es zwölf Arte vo Hypokras gääb. Je noch dr Chrankhet isch en anderi Mischig verschriibe worde, und au hüte no git s Lüt, wo glaube, ass dr Hypokras gege Buuchwee guet sig.
Im 18. Joorhundert isch dr Hypocras fast überall us dr Moode kho und vergässe worde.
Dr Baasler Hypokras
Z Baasel isch dr Hypokras au hüte no beliebt. Er wird us verschidnige Rot- und Wisswiisorte, Zucker, Zitroneschale und de Gwürz Zimmed, Näägeli, Muschget, Imber, Koriander und Kardamom gmacht. Zum erste Mol wird dä Hypokras scho im Middelalter erwäänt. 1523 het dr Groossi Root vo Baasel dr Handel mit däm süesse Wii erlaubt. Mä dringgt en in dr Stund vor und noch em Jooreswäggsel, und es isch üüblig, ass mä drzue Baasler Läggerli serwiert, au wemmä hüte vilmol öbbis Härzhafters vorziet.
1996 het d Zumft zum Goldige Stärn en alti Dradizioon widerbeläbt, wo si für s Publikum an jedem Nöijoorsdaag bim Dreizaggbrunne en Aadringgede uf s nöije Joor veraastaltet mit Hippokras, wo us äinere vo de Brunnerööre fliesst. D Zümpft zu Metzger und zu Brootbegg serwiere chliini Mümpfeli drzue.
Baden-Württemberg
Baade-Wiirdebäärg (dt. Baden-Württemberg) isch e Land in dr Bùndesrepublik Dydschland. S isch 1952 dùr d Fusion vù dr Länder Wiirdebäärg-Baade, Baade ùn Wiirdebäärg-Hauezolre grinded woore. D Landeshaubdschdad isch Schduagerd. No dr Yywoonerzaal ùn dr Flèchi schdood Baade-Wiirdebäärg an dr dride Schdel vù dr dydsche Bùndesländer.
Geografie
Im Siide gränzd Baade-Wiirdebäärg an dr Boodesee ùn dr Hoochryy, im Weschden an dr Ooberryy. Im Noorde good d Landesgränz iber dr Oodewald ùn dùr s Tauberland, im Oschde iber d Franggehèèchi ùn s Ries, an dr Duene ùn dr Iller lang ùn dùr s weschdlig Algai. Noochberländer sin im Oschde ùn Noordoschde Bayern, im Noorden Hesse ùn im Noordweschde Ryyland-Bfalz. Im Weschde gränzd Baade-Wiirdebäärg an s Elsis z Franggryych. Im Siide gränzd s an d Schwyzer Kanton Baasel-Schdad, Baasel-Land, Aargau, Ziiri, Schafuuse ùn dr Thurgau. Iber dr Boodesee isch Baade-Wiirdebäärg verbùnde mid em Kanton St. Galle ùn em eeschdryychische Bùndesland Vorarlberg.
Dr geograafisch Midelpunggd vù Baade-Wiirdebäärg bi wird vùn eme Dänggmool z Diibenga markiert.
Naduurryymligi Gliiderig un Geologii
Inerhalb vù Baade-Wiirdebäärg wääre no geologische ùn geomorfologische Kriterie fimf Groosryym ùnderschiide:
Beede
Ùf d Boodebildig hed s Gschdai, wù aaschdood, e greesere Yyflùs wie s Klima, d Vegetation, d Hydrografii oder s Relief. Veraifachd gsaid leen sich wäge däm dääne oobe gnände geologische ùn geomorfologische Naduurryym bschdimdi Boodetype zueordne. .
Klima
Baade-Wiirdebäärg lyd im e Iibergangsgebied zwisch em Seeklima im Weschde ùn em Kontinentalklima im Oschde. Wäge däm wägsle ozeanische ùn kontinentali Klimayyflis. D Weschdwind hèèrsche voor, wäge däm iberwiige di ozeanische Yyflis, geege Oschde zues nimd dää Yyflùs aber ab. Dùr di vyylfäldig geomorfologisch Ooberflèchi mid hooche Bäärgziig ùn abgschiirmde Begine, chaa s ùf chùùrze Schdregine scho dydligi klimatischi Ùnderschiid haa.
Tämberaduure
Dù di siidlig Laag isch Baade-Wiirdebäärg vù dr Tämberaduur häär wèèrmer wie anderi Bùndesländer. S Ooberryynisch Diefland wyysd e Jooresmideltämberaduur vù 10 °C ùf ùn ghèèrd doodermid zue dr wèèrmschde Gebied z Dydschland. Au dr Kraichgau, s Neckardaal nèèrdlig vù Schduegerd, s Boodeseebied, s Hoochryybied ùn s Tauberdaal sin verhäldnismääsig ginschdig vù dr Tämberaduure häär. Mid dr Hèèchi singgd d Dùrschnidstämberaduur ùn dr Siidschwaarzwald isch mid dùrschnidlig 4 °C aini vù dr cheldschde Regione z Dydschland. E Uusnaam vù dääre Reegle isch d Inversionwäderlaag, wù s als im Winder hed, wù di hèèchere Laage wèèrmer sin wie di diefere, wel bi me windschdile Hoochdrùgwäder d Chaldlùfd vù dr Hèèchine in di diefere Laage abfliesd ùn sich in dr Begilaage samled. Extremi Cheldiwäärd chaa s ùf dr Baar gee. Doo cha s im Winder bis ùnder –30 °C haa. Wäge däm haisd mer Baar in dr Ùmgangsschbrooch au „Baadisch Sibirie“.
Fir d Landwiirdschafd wiichdig isch d Lengi vù dr Vegetationsperiode, gmäse in froschdfrèie Dääg. Im Landesdùrschnid sin s 170, in ginschdige Bied wie em Ooberryynische Diefland, en zäntrale Neckarbegi ùn em Boodeseeruum iiber 200. Dergeege hed s ùf dr Hèèchinelaage im Hoochschwaarzwald, ùf dr Baar ùn in e Dail Dääler in dr Schweebische Alb nùme 120 froschdfrèii Dääg.
Niiderschlaag
D Lùfdmase, wù mid dr Weschdwind cheme, schdaue sich vor alem am Schwaarzwald ùn am Oodewald, derzue au an dr Schweebische Alb, an dr Keuperbäärg ùn dr Voralpe. Wäge däm hed s ùf Luvsyde viil Niiderschleeg (yyber 1000 mm pro Joor, im Syydschwaarzwald schdelewyys iiber 2000 mm). ùf dr Leesyde hed s dergeege dydlig weeniger Niiderschleeg. Doo hed s uusbreegdi Drùggebied: Im nèèrdlige Ooberryynische Diefland, in dr Fryybeger Bùchd (Leesyde vù dr Vogese) ùn em Taubergrùnd ghèie ebe 600 mm, im midlere Neckarruum in dr Dueneniiderig bi Ulm ebe 700 mm pro Joor.
Gwäser
Wäg dr bäärgige Topografii hän d Flis e groosi Rol fir d Bsiidlig, fir dr Verchèèr ùn fir d Gschiichd vùm Land gschbiild. Nääben em Ryy sin s vor alem dr Neckar ùn d Duene gsii. Dr Neckar endschbringd am Rand vùm Schwaarzwald bi Villinge-Schwennige ùn fliesd dùr s Zäntrum vùm Land bis er im Noordweschde z Manne in Ryy minded. Dèrd isch dr Ryypeegel mid 85 m NN dr niiderschd Pùnggd vùm Land. Dr Ryy bilded mid zwoo Uusnaame bi Germersche ùn Briel di weschdlig Landesgränz, vù Manne bis Chaarlsruei zue Ryyland-Bfalz, siidlig dervù zue Franggryych ùn dr Schwyz. D Duene endschbringd us dr zwee Quällflis Brige ùn Breg im Schwaarzwald ùn fliesd eschdlig, begränzd d Schweebische Alb no Siide ùn Ooberschwoobe no Noorde ùn fliesd no Ulm no Bayern. Vù dr iibrige Flis z Baade-Wiirdebäärg sin di legschde d Kocher ùn d Jagscht, wù as Zwiligsflis dùr dr Noordoschde vùm Land fliese. Ganz im Noordoschde gräzd s Bied vùm Land an dr Main.
Dui Formierong vo ma nuia Bondesland
Also hot mir wiader drui Regieronge ghet em Suidwästa. Ond dia hen disgudiert iber d'Neuordnong vo ihra Region. In Friburg hent se zerscht s'Land Baden in de Vorkriagsgrenza wiedrherstella wella, bevor übr en Zemmaschluss zom Suidwäststaad gschwätz wurd, dia in Tuibinga on Schduegert hents uf ain Rutsch mache wella. Aber zerscht send alle dia drui Läandr 1949 an Doil vo der Bundesrebublik Daitschland worra. Ond ens Grondgsetz hent dia Bfürworter vom Zammaschluß glei a Sonderregel für di Griendung vo ma Suidwäststaat naischraiba lasse als Paragraf 118.
Dui Friburger Regierong hot kempft fir ihrn Wäg. Het opponiert gega den Paragraf em Grondgsetz, gega s'Gsetz, wo dr Bundestag 1951 a Volksabstimmong greglat hoad ond gega d'Regel, dass die Nordbadner Stemma bei der Volksabschtimmung separat zehlt wära, wia au dia von Nordwirtteberg ond selle von Suidwirtteberg-Hoahzollern. Dobi sent se vo vilne en Nordbade ondrstitzt worra, obwohl me dort gfircht het, dass mr vo d amerikanischa Zon weg kommt un zur franzesischa Zon zugschlage wurd. Dr wichtigscht Nordbadner Stimm fir da Zsemmaschluss zom Suidwäststad war die vom friera badischa Ministerpräsident Heinrich Köhler, wo Mitglied en dr Schduegerter Regierong war, ond sich seid'em August 1948 fir de Suidwäststaad aigsetzt het.
D'Volksabstemmong on d'Regierongsbildong
Ond no war am 9. Dezember 1951 dia Abschtemmong, wo drui vo viar Abschtemmongsbezirk fir da Suidwäststaat waret, bloß bi de Suidbadner sends mit 38 % en dr Menderheit gsi (Nordbade 57 %, de ibrige iber 90 %). Abr andersrom zehlt, sin dort 62 % dagega gsi un d'Friburger Regierong het erklärt, dess Nord- ond Suidbade zemma mit 52,2 % dagega gstimmt häb; on dr Modus sei a boise Schduegerter Trickserei. Sell nei gegrindete Verfassungsgricht en Karlsruh hen se au gfrogt; aber dia henn mit 3 zu 3 net joa ond net noi gsagt, ob es a Trickserei war.
So war dr Suidwäststaat beschlossene Sach, abr ainig waret sich dia Parteia no ned. Noa hat am 25. April 1952 dr Schwoab Reinhold Maier von dr FDP/DVP trickst. Er hoad gsaid, i han a Regierong zsemmabroacht, ond damit isch des Land gegründet, heute om 12:30 Uhr. Dia Suidbadner hen gschoalta wia d'Roarspatza, gholfa hoad's eana nix.
Dor Reinhold Maier ist 1953 abgsägt woarra on dr Gebhard Müller von dr CDU drah komme an d'Regierong. Aber der war au an Schwoab on dafir. Es het bloaß no an gscheide Nama braucht firs nei Laand. Den hend se lang gsuacht ond Vorschläg wia „Schwaben“, „Staufen“, „Rheinschwaben“ und „Alemannien“ diskutirt ond verworfa.
Mit em Bschluss vom November 1953 fir d'Verfassong vo Bade-Wirtteberg isch der Dobbelnama vorewicht worda. Ybr d'Landeshauptstatt hen se nix gschriiba en selra Vrfassong, drom hoad Schduagerd koan Vrfassongsrang.
Bada-Abstimmong
D' ökonimsch Entwicklong hoad seidher a guate Richtong gnomma, wovo au dia Badner profidieard hen. Sellige hen nemlich 1970 nomoal abstimma derfe, desmoal alloi ohne dia Wirtteberger. Und 81,9 % hen doamols fir da Verblaib bei Bade-Wirtteberg gstimmt.
Verwaltungsreform 1973
Denoch hät d Regierig d Landkreis und d Regierigsbezirk reformiert. Noch Strít und Diskussione hät mer alli schwöbische Landkreis im Schwarzwald, am junge Neckar und an de Enz de Regierigsbezirk Fryburg und Karlsrüeh züegordnet. E Deil vom nördlige Bodeseeufer wird síther vo Tübinge verwaltet, e Deil vo Badisch-Sibirie vo Stuegert. Usserdem sin d Städt Villinge und Schwenninge zur Zämméarbet zu Villinge-Schwenninge vereinigt worde.
Verwaltigsgliderig
Bade-Württeberg isch sit em 1. Jänner 1973 ideilt in 4 Regierigsbezirke, 12 Regione (mit je eim Regionalverband) sowie 35 Landchreise un 9 Stadtchreise.
Fer d'Verwaltigsgliderig vor dr Chreisreform 1973 lueg die beide Artikel Verwaltigsgliderig vu Bade un Verwaltigsgliderig vu Württeberg. Zue dr dert zledscht gnennte Landchreise hän noch ferner die beide ehemolige preussische Landchreise Hechinge un Sigmaringe. (Hohezollre) ghört.
Bi dr Verwaltigsreform 1973 het mer d'Grenze vu dr alde Länder Bade un Württeberg verwischt. Zum eine, um dodur e eigeni Landesidentität z'födrerere, zum andere, um d'Grenze vu dr Verwaltigseiheite besser an raumplanerischi Aforderige azbasse, wie in dr Gegend vu Pforze, dr Schwarzwald-Baar oder am Bodesee, wo die ald Grenze eher zum Nochdeil vu dr Ruumschaft gsi isch.
Regierigsbezirke un Regione
D'Region Donau-Iller (Verdichtigsrüm Ulm) umfasst au agrenzendi Gebiite in Bayern.
Stadt- un Landchreise
Zum Landchreis Konstanz ghört au d'Exklave Büsinge am Hochrhi (BÜS), wo völlig vum Schwizer Kanton Schaffhuse umschlosse ich.
D'Landchreise hän sich anno 1956 zum Landchreisdag Bade-Württeberg zämmegschlosse.
Städt un Gmeie
Die 35 Landchreise underdeile sich in insgsamt 1.101 Städte un Gmeie (dorunder 89 Grossi Kreisstädte un 213 suschtigi chreisaghörigi Städt), e bewohnts gmeifris Gebiit (Guetsbezirk Münsinge) un e ubewohnts gmeifris Gebiit wo zue dr elsässische Gmei (Rhinau) ghört (Stand: 1. September 2005).
Die 10 größte Stadtgmeie vu Bade-Württeberg sin Stuegert, Manne, Karlsrueh, Friburg im Brisgau, Heidelberg, Heilbronn, Ulm, Pforze, Reutlinge un Esslinge am Neckar.
Näbe dr politische Definition vu ere Stadt als Verwaltigseinheit git's au e raumplanerisch-funktionali Definition vum städtische Verdichtigsruum (Agglomeration), wo eher die international ybliche Definition vu Stadt entspricht. Stuegert isch mit öppe 2,8 Millione Iwohner demit die bi wittem grösst Stadt vu Bade-Württeberg un die drittgrösst vu Dytschland. Rhi-Neckar (D Region Manne/Ludwigshafe un Heidelberg) folgt mit 1,3 Millione, wobi dert e bedütende Deil vu dr Agglomeration in Rhiland-Pfalz un Hesse lit. D'Agglomeration Basel lit mit numme öppe 100.000 Iwohner in Bade-Württeberg, isch aber mit öppe 670.000 Iwohner dr drittgrösst Balligsrum, wo Bade-Württeberg e Adeil het.
Basel-Hirzbrunnen
D Wiise fliesst dur s Hirzbrunne-Quardier, wo mit e chlii meh as 3 km2 s grösste Quardier vo Basel isch. Dr Name vom Quardier chunnt vom früehnere Landguet Hirzbrunne, wobii „Hirz“ e baseldütschs Wort für „Hirsch“ isch. Villicht het s Landguet zur Wirtschaft „zum Hirze“ in dr Aeschevorstadt in dr Grossbasler Altstadt ghört, oder es het dört e Quelle ge, wo Hirsch und anders Wild isch cho suffe.
Die Langen Erle
Im Hirzbrunne-Quartier lit au dr Park Park Langi Erle. Er isch eins vo dä wenige Erholigsgebiet, wo s z Basel sälber git. Dank däm Wäldli und de vile Gärte zehlt s Hirzbrunne zu de grüenste Quardier vo Basel.
Verchehr
Mit em Velo chunnt mä im ganze Quardier guet us. Au für zum in die andere Quardiere und ins Zentrum z fahre isch e Velo sehr braktisch. Mit em öffentlige Verchehr vo de Basler Verchehrsbdriib chunntt mä mit de Bus Nr. 34 und 31 und mit em Dram Nr. 2 und 6 ins Zentrum. Wil s Bus Depot im Hirzbrunne-Quardier lit, fahre au spoot in dr Nacht (00:30) no Bus in Richdig Hirzbrunne. Für Nachtschwärmer git s dr Nachtbus Linie D, wo ins Hirzbrunne-Quardier fahrt. D Bäumlihofstrooss und d Riechestrooss göhn quer dur s Quardier und füehren in d Innestadt und uf Rieche.
Nidderkäerjeng
Nidderkäerjeng (dt. Niederkerschen, frz. Bascharage) isch e ehmoligi Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Kënzeg zue dr Gmai Käerjeng zämmegschlosse.
Ortsdail
Zue Nidderkäerjeng hän d Ortschafte Nidderkäerjeng (Niederkerschen/Bascharage), Uewerkäerjeng (Oberkerschen/Hautcharage), Lénger (Linger) un Bommert ghert.
Verwaltig
Nidderkäerjeng het zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg ghert. Dr Burgermaischter vu Nidderkäerjeng isch bis 2011 dr Michel Wolter (CSV) gsii. Scheffe sin dr Richard Sturm un dr Léon Lentz gsii. Gwehlt woren isch iber e Proporzwahl.
Wirtschaft
Nidderkäerjeng isch Sitz vu dr Brasserie Nationale, dr greschte luxemburgische Bröuerei. Bröue wäre d Biermarke Bofferding un Battin.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Nidderkäerjeng ghert zum Moselfränkisch.
Freiburger Mundartgruppe
D Schauspieleri Elfriede Dierkes
De Vater vu de Elfriede Dierkes geb. Bartosch (1920-2013), dr Wilhelm Bartosch, het zämme mit em Désiré Lutz anne 1924 s Laietheater Elsässische Theater im Breisgau grindet, wu noch em Zweete Wältkrieg als „Alemannische Heimatbühne Freiburg i. Br.“ nei grindet wore isch un sit 1962 „Alemannische Bühne Freiburg e. V.“ haißt. D Elfriede Dierkes het scho ab 1932 in sällem Dialekttheater als Schauspileri mitgmacht un au ab 1950 wider bis 1954, wu si Mueter wore isch.
Grindung vu de Freiburger Mundartgruppe
D Elfriede Dierkes het 1958 schließlig e aige Ensemble grindet, d Friburger Mundartgruppe. Entstande isch die Gruppe, wu de ''1. Freiburger Handharmonika und Akkordeonclub'' in sällem Johr s 30. Jubiläum gfiirt het un zue dem Aaloss e Theaterstuck het solle ufgfiert wäre. D Elfriede Dierkes het des Laiethater langi Johr glaitet, unterstitzt vu ihrem Maa, em Hans Dierckes, wu anne 1989 gstorbe isch. D Dierkes het in de Fribuger Mundartgruppe no bis zum Johr 2000 mitgspielt un het si bis anne 2005 glaitet. Am 29. März 2013 isch d Elfriede Dierkes im Alter vu 92 Johr gstorbe.
Communauté de communes Sauer-Pechelbronn
D Communauté de communes Sauer-Pechelbronn ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 24. Dezember 2007 grìnda worra dur d Füsion vu dr Communauté de communes de la Vallée de la Sauer un dr Communauté de communes de Pechelbronn. Zum Kommünàlverbànd gheera 24 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Dìrrebàch, Präsidant ìsch dr Jean-Marie Haas.
Freiburger Mundartgruppe
Vorstand
Vorstand vum Verain Freiburger Mundartgruppe e. V. (Stand: Jänner 2020):
Uffierige
D Stuck, wu d Friburger Mundartegruppe uffiert, sin luschtigi Kummedine, vilmol alemannischi Ibersetzige vu andre Stuck. Charakteristisch isch, dass alli Schauspiler in ihrem aigene alemannische Dialekt schwätze. Brobe duet d Mundartgruppe in dr May-Bellinghausen-Halle z Hasle, wu si au di maischte Uffierige hän. Jedes Stick wird uugfähr 15 mol vum Oktober bis zu em April ufgführt. In de Mundartgruppe hän sich uugfähr 25 Lit im Alter vu 21 bis 84 Johr gfunde, wu uf un hinter de Bihni wirke. D Requisite un d Kulisse werre in de May-Bellinghausen-Halle ufbhalte.
Regisseure
D Elfriede Dierkes het au langi Johr als Regisseuri d Stuck inszeniert. In dr Spilzitte 2003/04 bis 2006/07 un au 2009/10 sin d Stuck inszeniert wore vum Benito Gutmacher. 2007/08 un 2008/09 het d Tina Tritschler Regie gfiert, wu 1997 als Schauspileri in d Mundartgruppe kumme isch. De Olaf Creutzburg het scho inszeniert Stuck Fleischkäs un rodi Schtrapse in dr Saison 2010/11, Männer sin au nur Mensche in dr Saison 2011/12 un Ferie uf em Zeltplatz in de Saison 2013/2014.
Befrindeti Verain un Theater
Bi de Hundertjohrfeier vum Verein der Badener von Hamburg und Umgebung sin si im Oktober 2013 ufftrete, un mit em Elsässische Theater z Colmar (Théatre Alsacien Colmar TAC) hän si ne frindschaftlige Uusdusch.
Adolf Hitler
De Adolf Hitler (* 20. April 1889 z Braunau am Inn, Öschtriich; † 30. April 1945 z Berlin dur Suizid) isch ab 1921 Parteichef vo dr NSDAP xi, 1933 Rychskanzler und – nachem Tod vom Rychspräsident Paul von Hindenburg 1934 – Staatsoberhaupt und „Füerer“ vom Dütsche Rych worde.
Er het z'Dütschland die nazionalsozialistisch Diktatur errichtet, het alli Oppositione verbüüte loh und het politischi Gegner verfolget und ermordet. De Hitler het de Zweit Weltchrieg entfesslet und het die systematisch Entrechtig und Ermordig vode europäische Jude betriibe und öbbe 6 Millione von enä lo umbringe, und d Zigüüner (Roma, Sinti) verfolgt und Hundertduusigi von enä lo ermorde. Durch sini Politik sind ellei z Dütschland Millione Mensche ums Lebe cho.
Kindheit, Jugend, jungi Erwagsenejohr
Dr Adolf Hitler isch d'r Suu vum öschtriichische Zollbeamte Alois Hitler gsii. Dä Vatter isch pedantisch un autoritär gsii. D Mueter, Klara geb. Pölzl, het dr Bue viilmol in Schutz gnumme. Anne 1900 isch er z Linz uf d Realschuel kumme, d Leischtige sin mangelhaft gsii un dr Vatter het e Hüffe Ärger gmacht drwäge. 1903 isch dr Vatter gstorbe. D' Realschuel het er mit Ach un Grach abgschlosse. Drno isch er z Linz rumgjaiselet, het welle e Bohemien sii. Si Mueter het-e verwehnt.
Dr jung Adolf Hitler het sich an dr Wält vum Richard Wagner oriäntiärt Dr Wagner het e „neogermanischi Kültür“ entwicklet gha, wu alles Främd drin üsgschlosse gsii isch. In däre geischtige Wält het sich dr Hitler wohlgfiählt, zu dr Realität het er siner Läbtig nit gfunde.
Anne 1907 isch er uf Wien zoge un het derte welle Kinschtler wäre, aber an dr "Akademie für Bildende Künste" isch er nit akumme, well er s Brobezeichne nit bstande het. Wien seig kültüräll s „Zentrum vu dr eijroäische Avantgarde“ gsii, aber dr heb do ke Aschluss gfunde, dr seig im Traditionälle verhaftet bliibe.
Wu si Mueter im gliche Johr gstorbe isch, seig dr Suhn „zerbrochen“, wiä dr jüdisch Hüüsarzt Bloch feschtgstellt het. Dr Rafael Seligmann interpretiärt des eso: „Hitler war also durchaus liebesfähig. Er liebte seine Mutter.“ Aber dr Schock vu ihrem Dot un si Versage as Kinschtler heben-e üs em Gleis gworfe.
Dr Hitler het verschiidini Versuech as Kinschler unternumme, so as autodidaktische Kunschtmohler. Dr isch finanziäll am Änd gsi un het in Männerheim un Obdachloseasyl gwohnt.
Z Wien isch er aü vum Karl Lueger beiiflusst wore – des isch e politische Agitator gsii, wu mit Antisemitismus Ahänger gwunne het un wu 1897 zum Stadtoberhaüpt vu Wien gwehlt wore isch. Dr Hitler het aü antisemitischi Zittige gläse, so d Ostara-Heft, wu dr Georg von Schönerer drin verdrätte het, ass d „arisch Rass“ vu dr „semitische Rass“ existenziäll bedroht seig. Des „paranoid Verständnis“ (Seligmann ) seig e neiji Qualität gsii: bisher het mer im religieese Antisemitismus numme gmeint, d Jude hän diä falsch Religion, do isch aber gsait gsii, d Jude hän e schlächti „Rass“ – un do drüs ka mer nit verdwitsche. Dr Hitler het sich aber vorerscht mit Jude vertrage, sini Käifer sin Jude gsii.
Minche het z Ditschland as Kunscht-Metropole golte. Wiä scho z Wien het dr Hiltler do ke Aschluss an d revolutionäre Kunschtstremige gfunde, wu gherrscht hän, an des „Experimentallabor der Moderne“. 1914 isch er vu dr Kriminalpolizei feschtgnumme wore, wel er z Eschtrich hätt sotte Wehrdiänscht ableischte, dr isch aber nomol drvu kumme: D Kummission het-e eso iigstuft: „Zum Waffen- und Hilfdienst untauglich, zu schwach. Waffenunfähig.“
Im Asyl vu dr Armee
Dr isch bi dr Armee bliibe, wel des si einzigi Heimet gsii isch – sogar, wu d Armee im April 1919 unter e rots Regiim (Münchner Räterepublik) gstellt wore isch. Wu s kommunischtisch Rätereschiim zämmegschlage gsii isch, isch er in dr Armee zum Truppepropagandischt ufgstiige. Eimol hätt er sotte d Ditsch Arbeiterpartei (DAP) beobachte – un isch drno Mitgliid wore. Ab derte het er Propaganda unter Zivilischte gmacht – vu Afang a mit Erfolg. Si Propaganda het sich gege dr Versailler Vertrag grichtet, wu Ditschland d Elleischuld am Erschta Wältgriäg drin zuegsproche un enormi Reparationslaschte ufdruckt bikumme het. D Schuld an dr Niiderlag im Griäg un an dr Kapitulation seige d Jude gsii.
Kampf gege d Weimarer Republik
Im März 1920 isch er üs dr Riichswehr üsdrätte; dr het am neije Brogramm vu dr DAP mitgschafft, het dr schwarz-rot-wiss Fahne mit em Hokegriz entworfe un het erreicht, ass dr Namme vu dr Bartei in Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) umgänderet wore isch. Noch der Meinig vum Raffael Seligmann het dr Hitler eigentlig nit welle Barteifiährer wäre, s hätt en glängt, politische Märkt-Briäler z sii, aber dr heb ke Gritik verdrage un eso het er sich im Summer 1921 zum NSDAP-Chef gmacht.
Änds 1920 het d DAP dr Völkische Beobachter zu dr Barteizitig gmacht, ab Änds 1921 isch d paramilitärisch SA (Saalschutz) ufboie wore – alles uf d Initiativi vum Hitler. Z Minche het dr Hitler Unterstitzig in dr virnämme Gsellschaft kenne iiheimse, d SA isch vu dr bayrische Regiärig un vum Minchner Riichswehrgruppekommando unterstitzt wore. D NSDAP isch gwagse wiä ke anderi Bartei: si het im Novämber 1923 60.000 Mitgliider erreicht, bsunders im Bayrische, diä allermeischte eifachi Lit. Dr Hitler isch nit numme Driiber gsii, dr isch aü driibe wore vu dr Erwartige vu sinene Ahänger.
Dr Minchner Novämberputsch
Am 8. Novämber 1923 het dr Hitler bin ere Versammlig vu dr Fiährig vum bayrische Freistaat e Putschversuech gmacht. SA-Männer hän dr Saal gstirmt un vor 3.000 Bsuecher het dr Hitler mit zogener Bischol drei Mitgliider vu dr Regiärig feschtgnumme un si well zwinge, am e Putsch in ganz Ditschland teilznämme. E Red vum Hitler isch vum Publikum mit Jubel ufgnumme wore. Aber diä Drei hän der Hilter kenne niilege; bal druf het dr Staat sich gwehrt; bin ere Demonschtration vu dr Nazi het d Bayrisch Landbolizei zuegschlage, 14 Demonschtante un 4 Bolizischte sin umkumme. Dr Hitler un anderi Fiährer sin iigsperrt wore, d NSDAP isch verbotte wore. Dr Brozäss gege dr Hitler het vu däm kenne as Propagandaforum gnutzt wäre; d Schangs, dr Hitler läbenslänglig üszschalte, isch nit gnutzt wore, wel s Gricht un d Regiärig gheimi Sympathiä mit en gha hän.
Feschtigshaft; Mein Kampf
Dr Hitler isch z Landbärg am Lech iigspert wore. In dr Feschtigshaft het er dr erscht Band vum zweibändige Buech Mein Kampf gschriibe. In Mein Kampf het er si antisemitische Rassismus begrindet un het adittet, ass es um alles oder nyt goht: „Mit den Juden gibt es kein Paktieren, nur das harte Entweder – Oder.“ Dr het „dr Jud“ as „ewige Parasit“ dargstellt, „wo er auftritt, stirbt das Wirtsvolk nach kürzerer oder längerer Zeit ab“. Aü d Expansion noch Oschte/Russland isch do akindet – des Buech stellt e Üsblick uf d zuekimpftig Bolitik vum Hitler dar. Bis 1933 sin 100.000 Stick verkaüft wore, bis 1945 sin 10 Millione unters Volk kumme bzw. im Volk ufrängt wore. Gläse wore isch des Buech wennig – sinene Frind un Find hän meischtens sini Rede glängt.
D NSDAP verbotte
Wu dr Hitler in dr Haft gsässe isch, isch d NSDAP ilegal gsii. Dr Hitler het dr Alfred Rosenberg zu sinem Nochfolger bstimm und vortejscht, ass er sich sälber üs dr Bolitik zruckziägt. Do dermit her er erlichteret, ass d Bartei wider legalisiert het kenne wäre un dr het dr Bartei Glägeheit gä, z erläbe, ass ohni ihne Stritt un Untergang kunnt. Änds 1924, noch eme Johr, het mer-e wider ränne lo, im Febber 25 isch dr Velkisch Beobachter wider erschiine un am 27. Feber d NSDAP neij grindet wore – uf ere Versammlig vu 6.000 Lit im un vor em Birgerbraükäller z Münche. Im Hitler si Stellig in dr Bartei isch no feschter gsii wiä vorhär.
Langsame Ufstiig; Bindnis gege dr Young-Plan
Noch Minche het dr Hitler im proteschtantische Franke am Afang am meischte Erfolg gha. Derte, z Bamberg, isch im Febber 1926 e Barteidag gsii, wu dr Hitler si absolute Fiährigsaspruch durgsetzt het. Kritik an einzelne Punkt vum Barteiprogramm het er na bänglet: „Das bleibt, wie es ist. Auch das Neue Testament ist voller Widersprüche, was jedoch der Ausbreitung des Christentums keineswegs hinderlich ist.“ D Gritiker hän sich unterworfe. So zum Biispiil aü dr Joseph Goebbels, e Akademiker, wu an sich meh Wärt uf sozialischtischi Positione glegt gha het un wu im Kampf gege d Jude fir meh Differenziärig gsii isch.
Im Mai 1928 bi dr Richsdagswahl het im Hitler si Partei erscht 2,8% bikumme. 1929 ischs zum e Zwäckbindnis vu Nationalischte, iischliäßlig NSDAP, fir e Volksbegehre gege der „Young-Plan“ kumme. No däm Blan hätte diä ditsche Reparationsverpflichtige vu 160 Milliarde Goldmark uf 34 Milliarde sotte rabgesetzt wäre, aber des Bindnis isch drfir iidrätte, ass d Reparatione ganz abgschafft wäre un ass Schluss mit dr Bsetzig vum Ruhrgebiät un vu andere ditsche Gebiät sii soll. Des Bindnis, wu d birgerlig national-konservativ DNVP drin gsii isch un aü vu dr KPD unterstitzt wore isch, heb im Hitler gholfe, aü üsserhalb vum Bayrische un Fränkische politischs Asähne z gwinne.
Wältwirtschaftskrise un Wahlerfolg
Am 24. Oktober 1929 isch an dr New Yorker Börse zum e Kursabsturz kumme, wu verheerendi Üswirkige uf d ganz Wältwirtschaft gha hän. Z Ditschland sin Millione vu Mänsche an dr Rand vu ihrere Existenz druckt wore. E innepolitischi Krise het zu dr Uflesig vum Richsdag gfiährt – un zun ere große Schangs fir dr Hitler. Dr Wahlkampf isch vu dr Nazi, so schribt dr Seligmann, zunere propagandischtische Wahlschlacht gmacht wore, wiäs es si bishär in ganz Ejropa no niä gä gha het. Dr Hitler het d Schuld vu dr Miseeri uf Frankrich, d Bolschewischte un d „jüdische Weltverschwörer“ gschobe. D Wahl am 14. Septämber 1930 het em drno dr Durchbruch brocht: 18,3% fir d NSDAP, des sin 107 Abgordneti im Richsdag gsii – eine drvu dr Hitler.
In däre schlimme Wirtschaftkrise isch zun ere Resignation vu dr demokratische Parteie kumme – niäme het welle regiäre un verantwortlig gmacht wäre. Dr Richspräsidänt Paul von Hindenburg un dr Richskanzler Heinrich Brüning (Zentrumspartei) hän mit Notverordnige regiärt – des sin legali „diktatorischi“ Vollmachte. Dur diä Bolitik het sich d Demokratii schon im Spotjohr 1930 zimli liquidiärt, meint dr Rafael Seligmann. Immer meh Mänsche hän des gsähne un gmeint, Ditschland heb numme mit em Hitler e Zuekumpft – un sälle het revolutionäre Optimismus verbreitet.
Am 13. März 1932 het dr Hitler bi dr Richpräsidentewahl kandidiärt un 30,2% vu dr Stimme bikumme – sini Gegekandidate dr Paul von Hindenburg 49,6%, Dr Ernst Thälmann (KPD) 13,2% un dr Theodor Düesterberg (DNVP) 6,8%. Bim 2. Wahlgang am 10. April 1932 het dr Hitler sogar uf 36,7% kenne steigere, aber im Hindeburg hets uf d absolut Mehrheit glängt – 53,1%, dr Thälmann het no 10,1% bikumme.
Wäge dr Uflesig vum Richsdag ischs am 31. Juni 1932 scho zu dr nägschte Wahl kumme: Do het im Hitler si Bartei 37,4% bikumme un mit Abstand d grescht Fraktion im Richsdag kenne stelle.