cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eichhörnchen
D Iichhöörnleni oder Iicherleni (Sciurus) bǜude a Gattig vo Bùùmhöörnleni (Sciurini). As handlet sich ùm chlyyni Naagetier mit ame'n a bùschige Schwyyf, wo i vǜle Länder vo de Wäut vorchäme. Di bekannteschti Aart z Mittùöiroopa – «ds» Iichhöörnli schlächthin – isch ds Öiropääischa Iichhöörnli.
Ali Iichöörnleni sy Waudbewooner. Di miischte Aarte lääbe ùf ùm amerikaanischa Toppùkontynent. Nùme drüü vo de 28 Aarte lääbe i der Aute Wäut; si sy ùber Öiroopa, Vorder-, Nord- ù Oschtaasie verbriitet.
Frässfynde vo de Iichhörnleni sy i eerschter Lynja Grüüfvogle ù chlynneri Roubtier wy de Marder. Iinzelni Iichhöörnli-Aarte chii bys zù 12 Jaar aut choo.
Iines Naame verdanke d Iichhöörnleni uurschprǜnglech vilycht nid de Iicha oder de Iichla u sicher nid em Hoorn. Im vordera Woorttiil stäckt vilycht di indogermanisch Wurzla *aig-, was so vǜu wy «sich schnäu bewege» hiisst, im hindera Tiil zimli sicher en indogermanischi Wurzla *(w)oiwṛ-, wa sech ou i de keltische, latyynischen, baltische, slawische und persische Wöörter für ds Iichöörnli, ds Frettli, dr Iutis oder da Marder fǜnt. Im Althochtütsch het me das nǜme vurstane u hets nach Wöörter, wa me gchent het, uminterpretiert.
Chörperbau
Eichhörnli sin ca. 20–25cm lang, dr Schwanz isch nomol fascht 20cm lang. Dr Schwanz hilft d'Balance z'halte un isch bi dr Paarig un im Winter nützlich. Si chönne bis zu 12 Johr alt werre. Eichhörnli wyge zwüsche 300-500 g; durch ihr grings Gwicht chönne sii bis ganz uf d'Zwiigspitze go chlettre. S'Fell hät je nooch Region un Johreszit e andri Farb. S'Sommerfell isch heller un rötlicher wie s'Winterfell; i Gegende mit warmem, trockenem Chlima hen Eichhörnli überwiegend rotbrauni Fell, i chelteri Regione bruuni Fell. D'Naggezähn vo Eichhörnli waggse s'ganz Läbe lang nooch; si wetze sich a harter Nahrig ab. Eichhörnli hen e üsserscht guets Hör un Sehvermöge. Eichhörnli sin üsserscht gschickt bim chlettere un verbringe d'meischti Zit uf Bäum. Au ufem Bode bewege si sich mit chlyni Sprüng vorwärts.
Verhalte un Ernährig
D'Ernährig vo Eichhörnli bschtoht us Haselnüss, Bucheggere, Fichtezapfe, Obscht, aber au Chleitiir, Jungvögeli, Vogeleier un Pilz; vorallem aber Nüss. Eichhörnli lege bekanntlich Wintervorät aa und vergrabe überschüssigi Nahrig oder lagere si zuschtwo. Allerdings merke si sich nüt wo d'Vorät vergrabe worre sin un vergesse wege dem d'Lager oft. E Nebeeffekt devo isch dass d'Same im Frühjohr aafange keime. Eichhörnli sin meischtens am Tag aktiv, bsunders am Morge un z'Obe. Si halte kei Winterschlof stattdäm ruehe si sich im Winter öfters us. Eichhörnli sin üsserscht suuberi Tiir un putze sich hüfig. Si baue rundi Neschter us Escht un Zwiig, d'Neschter vo Eichhörnli hen de Ygang unte, im Gägesatz zu zum Byspiil dene vo Vögeli.
Natüerlichi Find vum Eichhörnli sin Grifvögel un chlyni Räuber wi dr Baummarder.
Systematik
Ma ùnterschiidet 28 Aarte, wo ùf 7 Ùndergattige vertǜut chii choo:
Di drüü ùs letschts gnannte Ùndergattige sy o mengisch inner a iigeti Gattig Guerlinguetus ganz abtrennt choo.
Händel-Werke-Verzeichnis
S Händel-Wärk-Verzäichnis (HWV) isch s Verzäichnis vo de Wärk vom Georg Friedrich Händel, wo am mäiste brucht wird. Es isch themaatisch gordnet und isch zwüsche 1978 und 1986 vom Bernd Baselt as Verzeichnis der Werke Georg Friedrich Händels im Händel-Joorbuech (HJb) vorgläit worde. Sithäär het s e baar Erwitrige und Korrektuure gee, die ursprüngligi Nummerierig wird aber witer verwändet.
Dr themaatisch Kataloog stellt vo jeedem äinzelne Wärk d Aafangstakt daar und liiferet umfangriichi Informazioone (z. B. zu handschriftlige Kwelle, Früedruck usw.).
Früeneri Verzäichniss
Früeneri Verzäichniss vo de Wärk vom Händel existiere under anderem vo:
Balbronn
Bàlwere (frz. Balbronn, dt. Balbronn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bàlwere lijt àm Rànd vum Nàtürpàrk Nordvogese rund 25 km weschtlich vun Stroßburi.
Gschìcht
Bàlwere ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 16. Jh. àls Baldeburn un Baldersbronn.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bàlwere ìsch. Bàlwere ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàlwere ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Klettgau
Chläggi oder jung Chleggau isch de Name vom Piet zwüschet em Rande und de Wuetach und umfasst de westlich Tail vom Kantoo Schaffuuse i de Schwiiz und de südöstlich Tail vom Landchrais Waldshuet im Badische. Brägt wörd d Landschaft durch de 900 Meter höchi Rande, im Süde lyt de Chlyne Rande, im Norde de Beringer Rande, de Siblinger Schlossrande un de Lange Rande. Komplettyrt wörd d Gränz vom Chläggi durch d Högerchetti, wo vo de Siblingerhöchi übber de Hallauer Bärg witer gòt bis zum südliche Ènd bim Klingegrabbe öschtlich vo Obberlauchringe. Selli Höger drennet s Wuetedal vom Chläggi ab. Vo Obberlauchringe bis zum weschtliche Ortsrand vo Düenge bim Kaitle laufts Chläggi denn uus.
Gschicht
I de spoote Latène-Zitt isch underhalb vom Rhiifall s Doppeloppidum vo Alteburg-Rhiinau glege, e recht wichtigs Handelszentrum im 1. vorchristliche Joorhundert, wo zu de Helvetier ghört het. Im Chleggi selber hend möglicherwiis d Latobriger gwont, doch isch da nöd gwüss. I de Römerzitt isch s Chleggi dicht bisidlet gsii, s Zentrum isch bi Iuliomagus (hüt: Schlaate) gsii, wo a de Römerstroos vo Tenedo (hüt: Zoorzi) a d Toene gfüert het. Anderi römischi Sidlige sind bi Süblinge, Osterfinge, Beringe und Gaisslinge glege. D Römer sind au die gsii, wo de de Wiibau iigfüert hend.
D Alemanne hend sich offesichtlich erscht im iigende 5. Joorhundert im Chläggi niderloo und z Schlaate e grösseri Sidlig gründet. Im früene Mittelalter isch d Groofschft Chlettgau (806: Chletgowe; 844: Chleggowe) errichtete wore.
De Sitz vo de hochmittelalterliche Landgroofschaft Chläggi isch Düenge gsii. Im Joor 1288 het de König Rudolf vo Habsburg sin Enkel Rudolf III. vo Habsburg-Laufeburg as Landgroof öber s Chläggi iigsetzt. Dur Hüüroot im Joor 1408 mit de Erbtochter Ursula vo Habsburg-Laufeburg het de Groof Rudolf III. vo Sulz s Chleggi öberchoo. D Sulzer hend sich drufabe mitem Chloster Rhiinau aaglait, wo vill Bsitz im Chleggi ghaa het. De Groof Johann Ludwig II. vo Sulz het wel sini Famili hochverschuldet gsii isch, im Joor 1651 a de Stadt Züri s Rafzerfeld und s Dorf Nohl verchauft und sechs Joor spööter sind meriri Dörfer a de Stadt Schaffuse verchauft wore. Wel er nu zwo Töchtere ghaa het, isch de verblibnig Rest vo de Landgroofschaft ane 1687 dur Hüroot a d Schwarzeberger cho. Die hän zum Schluss au no s Schloss Willmendinge bsässe. 1812 isch den d Landgroofschaft Chläggi zum Grossherzogtum Bade cho.
Dialäkt
De Dialäkt vom Chläggi ghört zum Hochalemannische, wie au de Name Chläggi zaigt, mit de Uusprooch vo /k-/ as /ch-/: Chind, Chue. Wie ime grosse Tail vo dr Nordoschtschwiz isch au doo d Uusprooch vo altem /ei/ as »braats aa« wie i: Aache, Gmaand, Staa; lueg im Artikel Oschtschwizerisch. Hüt ghört mer da na öppe z Schlaate un z Halau. S alti langi /â/ isch deför zumene lange, offene /o/ worre: Gmaandroot, Sprooch. Das o isch e weng offener un tüfer, wie s im schwöbische Dialäkt bruucht wörd. De Schriftschteller Albert Bächtold (1891–1981) us Wilchinge het im Chläggemer-Dialäkt gschribbe.
Gmaande
Schaffuusischi Gmaande wo zum Chläggi ghööret: Beringe, Gäächlinge, Gudmedinge, Halau, Lööninge, Nüüchilch, Oberhalau, Rüedlinge, Süblinge, Traadinge und Wilchinge. Au d Zürcher Gmaind Eglisau het ursprüngli zum Chläggi ghört.
Badischi Gmaande im Chläggi: Chläggi, Dettighofe, Hooedänge, Jeeschtätte, Lottschtätte, Küssabärg, Lauchringe un Düenge.
Würtschaft
S Chleggi isch fruchtbar und drum vo de Landwertschaft prägt, die wichtigste Produkt sind Chorn und i de Dörfer Èrzinge, Rechbärg, Halau, Traadinge un Oschterfinge wörd Wii gmacht. Au Frücht wachsed huufig im Chläggi, z. B. Griesi. Z Beringe gits no e chliines Induschtriiareal. Witerhy hets z Èrzinge un Griesse e bitzeli un Lauchringe/Düenge übber e weng mee Induschtrii.
Neufvillage
Neufvillage (ditsch 1915–18 Neudörfel, 1940–44 Neudorf an der Albe) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Neufvillage lijt àn dr Albe, me Züefluss vun dr Mosel, dräi Kilometer nordeschtlich vun Bénestroff un 20 Kilometer sìdlich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 220 un 233 m ìwer em Meeresspiejel.
Verwàltung
vun Neufvillage ìsch. Neufvillage ghert zem Kommünàlverbànd.
3. September
Dr '''3. Septämber''' isch dr 246. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 247. in Schaltjohr), dodermit blybe no 119 Däg bis zum Änd vum Johr.
Seeg
Seag (amtlich Seeg) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Gmoandsdail
Zua Seag gheret s Kirchdorf Kirchthal, d Derfer Albatsried, Aufmberg, Burk, Enzenstetten, Hitzleried, Lobach, Lobacherviehweide, Ried, Seeweiler und Sulzberg, d Weiler Amberg, Anwanden, Bach, Berkmühle, Biedings, Buchach, Dederles, Engelbolz, Felben, Greit, Hack, Hörmatzen, Laich, Oberlangegg, Oberreuten, Rennbothen, Riedegg, Schwarzenbach, Schweinegg, Unterhalden, Unterlangegg, Unterreuten und Wiesleuten, d Gheft Beichelstein, Brandstatt, Goimenen, Gsöllen, Hebern, Hochstraß, Hollen, Obermühle, Roßfallen, Schmiedenbrunnen, Schnarren, Schwalten, Straß, Tannenmühle und Zeil und d Alp Senkele.
Gschicht
Seag isch zum erschte Mol gnennt worda zwischa 1138 un 1147 als de Seekka.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,3 % gleage.
Religion
93,1 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 4,7 % evangelisch.
Verwaltung
Seag hot mit dr Gmoanda Isebeärg, Hopfrau, Lengawang, Rückholz und Wald a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Seag isch dr Markus Berktold.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Seag ghert zum Oschtschwäbisch.
St. Leon-Rot
St. Leon-Rot (sidfränkisch Sångd-Lee-Rot) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
St. Leon-Rot lyt am Kraichbach in dr Metropolregion Rhy-Necker. Nochbergmaine vu St. Leon-Rot sin Reilingen, Walldorf, Wiesloch, Rauenberg, Malsch, Mingolsheim, Bad Schönborn, Kronau un Waghäusel.
Dr Baan bstoht us 47,7 % Landwirtschaftsflechi, 25,1 % Wald, 25,3 % Sidligsflechi un 2 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue St. Leon-Rot ghere d Derfer St. Leon un Rot.
Gschicht
Di hitig Gmai St. Leon-Rot isch entstande zum 1. Jänner 1974 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Rot un St. Leon. Anne 853 wird zum erschte Mol e Kanonikerstift mit Name St. Leon gnännt, dr glychnamig Ort anne 1157. Rot wird zum erschte Mol gnännt anne 1284.
Verwaltig
St. Leon-Rot ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu St. Leon-Rot ghert zum Sidfränkisch.
Raperswilen
Raprswilä, uf Hochdütsch Raperswilen, isch ä politischi Gmeind im ehemolige Bezirk Steckbore, sit 2011 ghörts zum Bezirk Chrüzlinge vom Kanton Thurgau i dä Schwiiz.
Geographii
Raprswilä isch uf em Seerugge am Untersee. D Gmeind Raprswilä bestaat us de Ortschaft Raprswilä und de Wiiler Müllbärg, Büre, Fischbach und Helsighuuse.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005
Gemeinderat (Bern)
Dr Bärner Gméindraat isch ds Exäkutivorgaan vor Stat Bärn.
Im Bärner Gméindraat sitze füüf houbdbrueflechi Mitglider, wò ire Proporzwaal vode stimmberächdigde n Iiwoner vor Stat Bärn für vier Jaar gwählt wärde u jèwils e Diräkziòon vor Statverwautig léite.
Dr Vorsitzendi vom Gméindraat isch dr Statbresidänt, wo vode n Iiwoner im Maiorzsüschdèem gwählt wird. Dr Gméindraat hockd all Wuche n éinisch ire Sitzig im Èrlacherhòof zäme. Dr Statschriiber wird vom Gméindraat gwählt.
Ursins
Ursins (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Ursins isch e Hufedorf uf em Rugge zwische dr Orbeebeni un em Mentuedal. D Gmaiflechi umfasst 75,9 % landwirtschaftligi Flechi, 20,3 % Wald un 3,8 % Sidligsflechi.
Gschicht
Ursins isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1008 as in Ursingio (1174 Ursi).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,4 % gläge.
Religion
78,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 5,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 3,6 %, FDP 15,2 %, GLP 7,3 %, GP 11,2 %, SP 13,2 %, SVP 41,2 %, Sunschtigi 2 %.
Dr Burgermaischter vu Ursins isch dr Yves-René Bovay (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 170 Yywohner 96,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,2 % Dytsch un 2,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Lushootseed
S Leschuzyd – uf Änglisch: Lushootseed; yheimisch au: xʷəlšucid, dxʷləšúcid – isch e Sprooch von es baar Indianerstämm im Nordweschte vo den USA.
d Sprooch
Es isch en indigeni Sprooch, wo bsunders vo Stammesgruppe im hütigen US-Bundesstaat Washington gredt worden isch, wo zu dr grössere Volchsgruppe vo de Salish i der Bärgeregioon am Pazifik ghöre. S Wort Lushootseed bedüütet uf Düütsch «d Sprooch vo de Lüüt am Salzwasser». Im Sproochpiet lyt d Grossstadt Seattle. Und derzue ghört s Yzugsgebiet vom Fluss Skagit; drum seit me dr Sprooch au öppe Skagit-Nisqually.
E sälteni foneetischi Psunderheit vo de Lushootseed-Dialäkt isch, ass si keini Nasali Konsonante könne.
S Lushootseed isch mit sine Dialäkte hüt e starch gföördeti Sprooch; es git chuum me Lüüt, wo se no rede. Mit Sproochkürs und Büecher und em Verzelle vo den alte Gschichte vo de Indianerstämm – so wie’s d Sproochaktivischtin Vi Hilbert vom Stamm vo de Obere Skagit gmacht het – probiert me d Sprooch läbig z bhalte so guet wie s goot.
Zum meh vo dr Situazioon vo so Sprooche wien em Lushootseed z rede isch ane 2019 s Internazionale Joor vo de indigene Sprooche langsiert worde.
Rabbiner
E Rabbiner (hebr. רב Rav, Pl. רבנים Rabbanim, aschkenasisch-hebräisch und jiddisch Row, Meerzaal Rabbonim, bzw. in chassidische Gmäinde Rebbe, Meerzaal Rebbes; dütsche Pl. Rabbiner) isch e Funkzionsdrääger in dr jüdische Religion. Dr Ditel wird vo hebräisch Rav oder aramäisch Rabbuni „Mäister, Leerer“ abgläitet. Bäidi Begriff gönge uf die semitischi Wurzle raba „grooss si“ zrugg.
Rabbi isch vom Zitalter vo dr Mischna bis ins Middelalter en Eereditel für bsundrigi Tora-Gleersamkäit gsi. Au dr Jesus vo Nayaret wird im griechische Nöije Testamänt vilmol as Rabbi aagsproche.
Bi sephardische Rabbiner isch d Bezäichnig Chacham (hebr. חכם, dütsch „Wiise Maa“, lueg z. B. Chacham Baschi) üüblig.
HWV
HWV isch d Abchürzig für:
Bergbieten
Baribiete oder àui Biete (frz. Bergbieten, dt. Bergbieten) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Baribiete lijt àn dr Elsasser Winstroß uf re Heche zwìsche 178 un 272 ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Baribiete ìsch. Baribiete ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Baribiete ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Marktkirche Unser Lieben Frauen
D Määrtchille Unser Lieben Frauen, au Mariechirche gnennt, isch die jüngsti under de middelalterlige Chille in dr Stadt Halle an dr Saale. Si isch äini vo de bedütendste Baute us dr Spootgotik in Middeldütschland. Si het vier Dürm und zämme mit em Roote Durm si si s Woorzäiche vo Halle, d Stadt vo de fümf Dürm. D Chille het im Joor 2004 iir 450-jöörigs Jubileum gfiirt.
D Orgle
Uf dr Westempore isch sit 1984 e groossi Orgle vom Schuke und uf dr Ostempore en Altarorgle vom Orglebauer Georg Reichel. Das isch äini vo de eltiste in Middeldütschland, und uf ere het scho dr jung Georg Friedrich Händel gleert Orgle spiile. Am 24. Februar 1685 isch dr Händel in dr Määrtchille dauft worde, won e grooss gsi sich isch er Organist im Dom vo Halle worde.
Louis Zumstein
Dr Louis Zumstein (* 4. April 1805 z Greschonei-Sent-Johann im Wyler Perletoa; † 11. Septämber 1871 z Ivrea (Turin) isch e italienischer Schriftsteller us dr Walsergmei Greschonei gsi. Är het z Turin studiert un het derno fir ei Johr z Belgie gwohnt.
Dr Zumstein het Gedicht, Lieder, Ryym, Satire un Maxime uf Dytsch, Franzesisch un uf Greschuneititsch gschribe. Zem Deil sin syyni Wärch verlore gange. Syyni franzesische Wärch het er unter em Pseudonym Louis Delapierre gschribe. Dr Zumstein isch dr erscht Schriftsteller gsi, wu uf Greschuneititsch gschribe het.
Erschti Gedicht vum Zumstein sin 1890 publiziert wore.
Staatsgründung
As Staatsgründig bezäichnet mä dr formal Akt vo dr Gründig vom ene nöije Staat. Für daas bruchts mindestens, ass mä e Staatsgebiet und sini territoriale Gränze festläit und d Gründig vom nöie Staat broklamiert. Mit dr Broklamazioon wändet sich dr nöi Staat an d Staate vo dr Wältgmäinschaft mit dr Bitt um Anerkennig.
D Staatsgründig stützt sich äntwääder uf e Verfassig oder en Übergangsverfassig, wo no vorhär bromulgiert worde isch oder es wird festgläit, ass e Nazionaalversammlig iiberüeft wurd, won em Staat e Verfassig wurd gee und e Staatsoberhaupt wurd weele.
Sprachatlas von Unterfranken
Dr Sprochatlas vu Unterfranke (dt. Sprachatlas von Unterfranken, churz SUF) erfasst d Sprachgeografii vu dr Dieläkt vu Unterfranke. Är isch e Deil vum gsamtbayrische Sprochatlasunternämme Bayrische Sprochatlas. Des Forschigsprojäkt git s syt 1989 an dr Universitet Würzburg, d Arbetsstell heißt hite Unterfränkisches Dialektinstitut. Dr SUF soll d Dieläkt vu Unterfranke in ihre geografische Verbreitig vollständig erfassen un dokumäntiere.
Frogebuech
S Frogebuech vum SUF isch 1990 entstande uf dr Grundlag vu dr Frogebiecher, wu s scho gee het vum Sprochatlas vu Bayrisch-Schwobe un vum Sprochatlas vu Nordoschtbayern. Di gmeinsam Schnittmängi vu däne bede Frogekatelog isch ibernuu wore wie au dr Frogenablauf. Erwyteret wore isch s Frogebuech um d Themene Räbböu, Gsind, Huusmetzgete un Schnapsbränne. Anderi Sachthemene sin z. B. S Vih un syy Pfläg, Ackerböu, Obs, Dr Mänsch, Chleider, Wohnig. Insgsamt het s im Frogebuech rund 2500 Froege un e großi Zahl vu Abbildige. D Abbildige mache s fir dr Gwehrsperson zum eine lychter, komplizierti Ding wie zem Byschpel di einzelne Deil vun eme Wage z bschryybe, zum andere cha mer dodermit sicher stelle, ass sich e Antwort eidytig uf dr gfrogt Gegestand bezieht.
Befrogig
D Dieläktbefrogige fir dr SUF sin in 182 Ortschafte durgfiert wore, was eppe jedi sechsti Ortschaft isch. Befrogt wore si uusschließlig Dieläktsprächer, wu elter gsi sin wie 60 Johr un zmindescht in dr zwote Generation im Befrogigsort gläbt hän. D befrogte Gwehrspersone sin fascht alli Handwärcher gsi oder Bure. Pro Ortschaft sin drej bis fimf Dieläktsprächer befrogt wore, e vollständigi Ufnahm an eim Befrogigsort het im Durschnitt fimf Däg brucht.
Durgfiert wore sin d Befrogige no dr diräkten Erhebigsmethod. D Exploratore sin zue dr Gwehrspersone heim gange, wu derno d Froge us em Frogebuech gstellt wore sin. D Antworte wäre diräkt in s Frogebuech yydrait. Go lutligi Fyynheite eso gnau wie megli feschthalte chenne hän d Exploratore fir d Niderschrift vu dr Antworte di seli differänziert Lutschrift Teuthonista brucht.
Zuesätzlig zue dr Niderschrift isch d Befrogig uf Tonbänder feschtghalte wore. Näben eme Tonarchiv isch am SUF au ne Fotoarchiv yygrichtet wore. D Exploratore hän vor allem sachkundlig relevanti Gegeständ fotografierte wie z. B. alti Gschir vu dr Bure un alt Wärchzyyg. Fotografiert wore sin aber au d Gwehrsperson sälber, alti Burehyyser un au dr Ufnahmeort.
Chartierig
D Dieläktufnahme wäre uf Punktsignaturcharte vereffetligt. Statt dr Originalbeleg wie z. B. in dr franzesische Sprochatlante, wird do an jedem Ortspunkt e Signatur yyzeichnet. D Signature bstehn us eifache geometrische Forme wie Chreis, Drejeck, Viereck oder eifache Linie. Dr Signatureschlissel stoht in dr Chartelegänd, wu di abschtrakte Signature dr derzue gherige Beleg zuegordnet wäre.
Junge Sprochatlas vu Unterfranke
In eme zweite Projäkt, Junger Sprachatlas von Unterfranken (JuSUF), wird dr Dieläkt vu jingere Lyt untersuecht. Vorarbete mit dr Uuswahl vu dr Erhebigsortschafte, dr Uusarbeitig vum Frogebuech un Probeufnahme sin 2005 bis aafangs 2006 gmacht wore, d Erhebige sin 2005 un 2007 durgfiert wore un syt em Jänner 2008 wird ane eme Charteband gschafft.
Illingen (Württemberg)
Illinga (amtli Illingen) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Illinga lyt am Sidhang vum Stromberg, zwischen Vaihingen/Enz un Mühlacker. D Nochbergmaine vu Illinga sin Mühlacker, Maulbronn, Sternenfels, Sachsenheim un Vaihingen an der Enz.
Dr Baan bstoht us 39,3 % Landwirtschaftsflechi, 46,1 % Wald, 13,1 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Illinga ghere Ortsdail Illinga un Schützingen.
Gschicht
Illinga isch zum erschte Mol gnännt wore anne 766] im Lorscher Codex as Illincheimer marca
Verwaltig
Illinga ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Burgermaischter vu Illinga isch dr Harald Eiberger.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Illinga ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Wilhelm Unseld
Dr Wilhelm Unseld  (* 28. November 1846 en Ulm, † 1924) isch a Mundartforschr ond Schrifdschdellr gwea. Er hod en Haufa Biachr ond drzua na Ardikl en de Fachzeidonga gschrieba. Sei oigendlichr Beruf war Gewerbelehrer.
Schaffa
Zom Pazifismus en Deutschland
Konzil
E Konziil (vo „Root, Zsämmekumft“) oder e Sünoode (vo  sýnodos „Dräffe‚ Zsämmekumft“) isch e Versammlig von ere Chille, wo uf ere mäistens die bischöflige Gwalte, Leere, Läitig und Häiligung besproche wärde.
Die latiinischi und griechischi Bezäichnig wärde in iirer ursprünglige Form mäistens sünonüüm verwändet. Spööter het sich in dr Westchille e Differenzierig entwigglet zwüschen em Konziil as Versammlig vo alle Bischöf von ere Chille (Zwäits Vatikaanischs Konziil, Partikulaarkonziil) und dr eender regionaal oder thematisch usgrichdete Sünoode (Würzburger Sünoode, Diözesaansünoode). In de nit-röömische Chille het mä von ere Ökumeenische Sünoode greedet, wenn si überregionaal gsi isch und (mögligst) alli Bischöf vo dr Christehäit umfasst het. In de slaawische Chille het sich die maskulini Form „dr Sünood“ duuregsetzt (Häilige Sünood).
E stimmberächdigte Däilnäämer wird as Konzilsvadder oder Sünodaale(r) bezäichnet.
Noch dr Theorii vom Konziliarismus chönne d Entschäidige vo de Konziil under bestimmte Vorussetzige die höggsti Autoridäät beaaspruche, und dr vorsitzendi Bischof oder Patriarch (z Room dr Bapst) muess e sonige Entschäid akzeptiere. As Bedingig drfüür gältet, ass s Konziil formaal korrekt iiberuefe isch und die ganzi Christehäit duet representiere.
Baar (Landschaft)
D Boor isch e Hochebini a de Grenz vom früherne Bade und Württeberg. Si grenzt im Weste an Schwarzwald und im Nordoste a d Schweebisch Alb. Im Süüde chunnt si as Chleggi und an Heegi ane. I de Baar verainiget sich d Brig und d Breg bey Eschinge zu dä Toene, wo au d'Eschinger Quell vom Donnäbach leyt. Dä Ursprung vo dä Brig und dä Breg isch im Schwarzwald weschtlich vo dä Boor (manchmal seyt mr zo dem Dail vom Schwarzwald au Boorschwarzwald). Dä zwait groß Fluss, wo in dä Boor sen Ursprung hät, isch dä Negger. Demm see Quell isch im Schwenninger Moos.
D Hochebini vo dä Boor, wo zwüschet 600 und 900 Meter höch litt isch zringsletum vo Bergzüg umgee und bildet bei Eschinge e Becki, wo sich chalti Luft asammlet und ghört wege dem zu eim vo de chälteste Flecke vo Dütschland. Dä höchschte Berg vo dä Baar isch mit 977 Hechämeter dä Lupfä am Iibergang zo dä Baaralb.
D Dialektgrenz zwischem Nideralemanisch (Huus, Muus) und Schwäbisch (Hous, Mous) goht durch Boor durre.
Cottens FR
Cottens (patois [a ˈkɔtɛ̃]; tüütsch Cottingen) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Cottens liit ùf, 11 km südweschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg ùber em Ruisseau de Cottens. Zue de Gmiin Cottens ghöört o de Wyyler Les Rialets. Va de Gmiinflechi si 72,2 % landwirtschaftlichi Flechi, 16,9 % Waud, 9,9 % Sidligsflechi ù 1 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Cottens si La Brillaz, Neyruz, Hauterive, Gibloux ù Autigny.
Gschicht
Cottens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1142 aus Cotens (1173 Cottens).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 13,6 % gläge.
Religion
87,4 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 5,2 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 963 Yywoner 93 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 4,4 % Tüütsch ù 2,6 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 24 va de 963 Yywohner ggredt.
Aichhalden
Oachhalde (amtlich Aichhalden) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Oachhalde leit em Oschte vom mittlere Schwarzwald am Ibergang zue dr Boor, iber dr Däler vo dr Schiltach ond dr Kinzig. Nochbergmoede send d Stadt Alpirsbach em Landkroes Fraidestadt em Norde, Fluorn-Winzeln em Oschte, d Stadt Schramberg em Side ond d Stadt Schiltach ond Schenkenzell em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 55,7 % Landwirtschaftsfleche, 32,2 % Wald, 11,2 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Oachhalde gheret d Gmoedsdoel Aichhalden (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Bühlen ond Hinteraichhalden, dr Hef Buz, Eselbach, Reißer, Riesen, Schachen, Weiher ond Zollhaus ond dr Wohnblätz Bruck, Heimliswald, Loch ond Wanne), Bach und Altenberg (mit em gleichnamige Dorf ond dr Wohnblätz Bergsteig, Schwanenmoos ond Segelacker), Rötenberg (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Kiener ond Reint, dr Hef Brandsteig ond Heftenbach ond dr Wohnblätz Etzenbühl, Mergelacker ond Schoren).
Neunkirchen bei Busendorf
Nongkérchen (lothrìngisch; frànzeesch Neunkirchen-lès-Bouzonville, ditsch Neunkirchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Aichhalden
Gschicht
Oachhalde ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1223.
Neunkirchen bei Busendorf
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Muse (Beziehung)
E Muuse isch e Person, wo en andere Menschen zu kreative Läistige inspiriert. Vilmol si Muuse Fraue und Manne in dr Umgääbig vo Künstler und Künstlerinne.
Walldorf (Baden)
Walldorf (sidfränkisch Walldoaf) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Aichhalden
Verwaltong
Oachhalde hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.
Neunkirchen bei Busendorf
Gschìcht
Nongkérchen ìsch zem erschte Mol gnannt wore ìm 12. Jh. àls Nunkirka (1303 Nunkrichen, 1339 Nunkierchin, 1429 Nikeirich, 1591 Neykirchen, 1722 Neunkirich, 1756 Nunkirchen).
Muse (Beziehung)
Muuse wärde sit dr Antike as göttligi oder genialischi Inspirazioonskwelle für Künstler erwäänt (Muusekuss; vo dr Muuse küsst). Dr Ursprung isch die antiki Vorstellig, ass Lüt Ideä nit sälber entwickle, sondern ass si vo usse chömme, vo Götter oder ebe vo Muuse.
E bekannts Muusebild isch im Raffael si Darstellig vom Parnass mit em Apoll und de Muuse und berüemte Dichter, won er vo 1509 bis 1510 gmoolt het, in de Stanze (stanza della segnatura) vom Vatikan z Rom.
Aichhalden
Verwaltong
Dr Schuldes vo Oachhalde ischt dr Michael Lehrer.
Walldorf (Baden)
Geografi
Nochbergmaine vu Walldorf (Baden) sin Wiesloch, Sandhausen, Leimen, Nußloch, Wiesloch, St. Leon-Rot un Reilingen.
Aichhalden
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Muse (Beziehung)
Härkumft
Dr griechischi Dichter Hesiod beschribt d Götterwält und au d Muuse in sim Wärk Theogonie.
Aichhalden
Dialekt
Dr Dialekt vo Oachhalde ghert zom Schwäbisch
Neunkirchen bei Busendorf
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nongkérchen ìsch. Nongkérchen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Nongkérchen ghert zem Moselfrankisch.
Valbroye
Valbroye isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Valbroye lyt an dr Broye. D Gmaiflechi umfasst 67,4 % landwirtschaftligi Flechi, 25,3 % Wald, 6,6 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Muse (Beziehung)
Nöizit
In dr Nöizit het mä aagfange, au daatsächligi Persoone as Muuse z bezäichne – mäistens Fründinne vo Künstler, sältener au Manne. Si inspiriere d Künstler dur iire Charakter, iiri Usstrahlig, ihri menschligi Zuewändig, dur en erotischi Beziejig, mäistens dur e Kombinazioon vo alle deene Faktoore.
Valbroye
Gschicht
Valbroye isch anne 2011 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux un Villars-Bramard. Cerniaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1444 as Sernia, Combremont anne 911 as Cumbromo (1142 Combremont), Granges-près-Marnand anne 881 as in fine Graniacense (1228 Granges), Marnand anne 1142 as Marnant, Sassel anne 1177 as Sases, Seigneux 1216-50 as Simuus, Villars-Bramard anne 1155 as Vilar Bermart..
Muse (Beziehung)
Nöizit
E baar vo deene Fraue, wo as Muuse wirke und wo hüfig au sälber als aagseeni Künstlerinne zu Ruem choo si, si in d Gschicht iigegange, so zum Bischbil d Charlotte von Stein, d Amanda Lear, d Dora Maar, d Alma Mahler-Werfel, d Marietta di Monaco, d Emmy Hennings, d Camille Claudel, d Gala Éluard Dalí, d Jeanne-Claude und d Anita Pallenberg.
Valbroye
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 16,5 % gläge.
Religion
58,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Walldorf (Baden)
Geografi
Dr Baan bstoht us 30 % Landwirtschaftsflechi, 39 % Wald, 30,4 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi.
Valbroye
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,0 %, CVP 2,4 %, FDP 27,6 %, GLP 3,8 %, GP 7,3 %, SP 15,6 %, SVP 32,6 %, Sunschtigi 3,2 %.
Walldorf (Baden)
Gschicht
Walldorf isch zum erschte Mol gnännt wore am 20. Oktober 770 in ere Schänkigsurkund vum Chloschter Lorsch as Waltdorf.
Valbroye
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Valbroye isch dr Guy Delpedro (Stand Merz 2014).
Walldorf (Baden)
Verwaltig
Walldorf ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Valbroye
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,4 % gläge.
Walldorf (Baden)
Verwaltig
De Burgermaischter isch de Matthias Renschler.
Valbroye
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän 90 % vu dr Yywohner Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,9 % Dytsch, 1,7 % Italienisch un 5,4 % anderi Sproche.
Walldorf (Baden)
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Valbroye
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Walldorf (Baden)
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Walldorf ghert zum Sidfränkisch.
Ispringen
Ischbringa (amtli Ispringen) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Ischbringa lyt drei Kilometer vu Pforze ewäg.
Dr Baan bstoht us 46,9 % Landwirtschaftsflechi, 27,4 % Wald, 24,5 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Ischbringa ghere s glychnamnig Dorf un dr Ort Katharinentalerhof.
Gschicht
Ischbringa isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1272 as Urspringen.
Verwaltig
Ischbringa ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Robert Schwyzer
Dr Robert Schwyzer (* 8. Dezämber 1920 z Züri; † 29. Septämber 2015) isch e Schwyzer Biochemiker un Molekularbiolog gsii.
Lääbe
Em Schwyzer sy glychnamige Vater isch Schefarzt am Kraisspital z Bülach gsii, sy Mueter Rosa Schätzle Chrankeschweschter. Är isch uf d Schuel z Minneapolis gange un het d Matura z Züru gmacht. Dr Schwyzer het an dr Universitet Züri Chemy studiert un anne 1947 bim Nobelpryysdreger Paul Karrer iber Vitamin promoviert. No dr Habilitation 1951 an dr Universitet Züri het er bi dr Ciba AG z Basel gschafft, wun er e Gruppe fir Peptidchemy ufböue het. An dr Universitet het em dr Karrer as Direktor vum Chemische Inschtitut d Peptidforschig untersait. Är isch aber glychzytig in syre Zyt bi dr Ciba AG Privatdozänt an dr Universitet Züri (ab 1960 Titularprofessor) blibe. Wu mer em bi dr Ciba d Laitig vun ere Abdailig aabote het, het er abglähnt, wel er si des no aigene Wort nit zuedröut gha het, un isch retuurgange an d Universitet. Vu 1960 bis 1963 isch er aber Vizedirektor fir Pharmaforschig bi dr Ciba gsii. Ab 1963 isch er ordelige Professor fir Mikrobiology an dr ETH Züri gsii un het dert di dodmol no jung Molekularbiology ufböue. Anne 1988 isch er emeritiert wore.
Im Johr 1958 isch er fir e Forschigsufenthalt an dr University of California un 1964 Gaschtprofessor an dr University of Washington gsii. Bi dr Ciba isch em d Sintees vu Angiotensin (im Labor 1957, vu dr Ciba 1959 as Hypertensin uf dr Määrt brocht) un d Sintees vum Hypophyse-Hormon ACTH (Dail-Sintees 1960, Totalsintees 1963, vu dr Ciba 1963 as Synacthen uf dr Määrt brocht) glunge. Derzue het er bi dr Sintees vu Gramicidin S mitgmacht. An dr ETH Züri het er si mit Struktur-Funktionszämmehän vu biologisch aktive Subschtanze wie Polypeptidhormon un Hormon-Rezeptor-Wächselwirkig bscheftigt. Wu in dr 1970er Johr all meh druf drängt woren isch, sich uf molekulari Genetik un Gentächnik z konzäntriere statt uf di biologisch Funktion vu Protein, het er däm nit noogee.
Dr Schwyzer het iber 300 wisseschaftligi Publikatione vereffetligt.
Anne 1964 het er dr Otto-Naegeli-Pryys iberchuu. 1968 isch er zum Mitglid vu dr Leopoldina gwehlt wore. Zue syne ehmolige Mitarbaiter am Inschtitut het dr Nobelpryysdreger Kurt Wüthrich ghert.
Ab 1948 isch er mit dr Rosa Naegeli ghyrote gsii un isch Vater vu drei Chinder wore. Dr Philolog Eduard Schwyzer isch sy Unggel gsi.
Artikulationsart
Mit Artikulationsart meint mer in de Phonetik die Art, wie mit de Zung, de Lippe un andre Artikulationsorgan en Luut bildet wird. Meist werde demit numme Konsonante beschrybe. Wemmer e Konsonant artikuliert werde verschidni Enge un Öffnige im Mund bildet, wo deno de Artikulationsstrom (=de Luftsstrom uss de Lunge) duregoot. Je nooch Artikulationsart erzüügt des de andri Arte vo Luut.
S wichtigscht Merchmool zur Unterscheidig vo verschidne Artikulationsarte isch de Engegrad, also wie vil d Artikulationsorgan de Mundruum verschliesse. Bi Plosiv isch de Mundruum ganz verschlosse, bi Approximante dergege praktisch ganz offe. Dernäbe unterscheidet mer au no zwüsche nasale un orale Artikulationsarte, also ob de Mundruum vum Naseruum drännt isch. Usserdäm git's au no sognannti Taps, Flaps, Vibrante un Laterale, wo sich nit mit em Engegrad beschrybe lönn.
D Artikulationsart isch näbem Artikulationsort un dr Stimmhaftigkeit eis vo de drüü Hauptmerchmool, wo mer di meischte Konsonante, wo in de menschliche Sprooche vorchömme, mit cha beschrybe.
Überblick über d Artikulationsarte
De Plosiv, Frikativ un Affrikate sait mer au „Obstruente“. De Begriff chunt vum latiinische obstruo, was „blockiere, uffhalte“ heisst. Was d Obstruente gmeinsam hen, isch nämli dass si alli durch e Hinderniss im Mund bildet werde. De Begriff isch in de alemannische Phonologi zum Byspil wichtig, wyl d Obstruente im Alemannische numme stimmlos vorchömme.
Denne Sproochluut, wo kei Verschluss oder Engi im Mund bildet wird, sait mer „Sonorante“. Si sin in de Regel ällewel stimmhaft. Näbe de Vokal ghöre zue de Sonorante au die Luut:
Bsundri Konsonante sin no d Ejektiv, Implosiv un Schnalzluut (au Klicks gnännt), wo alli zimli sälte in Sprooche vorchömme:
Koßweiler
Kosswiller (frz. Cosswiller, dt. Koßweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Kosswiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1287.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kosswiller ìsch. Kosswiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kosswiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Israelisch-ägyptischer Friedensvertrag
Dr israelisch-egüptisch Friidensverdraag isch am 26. Merz 1979 in dr amerikanische Hauptstadt Washington vom Ministerbresidänt vo Israel, em Menachem Begin, und vom Bresidänt vo Egüpte, em Anwar as-Sadat, underschriibe worde. Dr amerikanisch Bresidänt, de Jimmy Carter, het dr Friidensverdraag as Züüge underschriibe, wie au scho s Camp-David-Abkomme vorhäär.
Dr Verdraag het die gegesitigi Anerkennig und s Ändi vom Chriegszuestand, wo sit 1948 gherrscht het, festgläit. Israel het d Sinai-Halbinsle zämme mit de Ärdölkwelle und strategische Pünkt dört zruggee, die israelische Siidlige abbaut und die jüüdischi Bevölkerig vo dene Gebiet repatriiert, was zum Bischbil z Jamit nume mit Gwalt gange isch. Israelischi Schiff häi dur e Suezkanal duuredörfe und d Strooss vo Tiran und dr Golf vo Akaba si als internazionali Wasserwääg anerkennt worde.
Egüpte isch mit däm Verdraag dr ersti arabischi Staat gsi, wo Israel offiziell anerkennt het. Jordanie het denn im Joor 1994 mit Israel dr israelisch-jordanischi Friidensverdraag abgschlosse, und het druf vo de USA vil Gäld überchoo.
Uf Egüpte und si Bresidänt Anwar as-Sadat si wägen em Verdraag d Islamiste wüetig gsi und au die mäiste andere arabische Staat, wo d Anerkennig vo Israel as e Tabubruch aagluegt häi. Zwäi Joor spööter häi denn egüptischi Islamiste dr Anwar as-Sadat ermordet, was zur Diktatur vom Husni Mubarak gfüert het.
Courgevaux
Courgevaux (Friburger Patois, tüütsch Gurwolf, alem. Gurwouf) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Natürliche Zahl
Die natürlige Zahle si d Zahle, wo mä bim Zele bruucht: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 usw. Mänggisch zelt mä au s Null zu de natürlige Zahle. Sit dass d Mängelehr im 19. Johrhundert entwigglet worden isch, gseht mä die natürlige Zahle as mathematischi Mängi. Si bilde mit dr Addition und dr Multiplikation zsämme e mathematischi Struktur, wo as kommutative Halbring bezeichnet wird.
Courgevaux
Gschicht
Courgevaux isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1055 aus Corgivul (1080 Curgivol, 1173 Corgivolt, 1578 Gurwolf).
Natürliche Zahl
Bezeichnigskonventione
D Mängi vo de natürlige Zahle wird mit em Formelzeiche \N abkürzt.
Si umfasst äntwäder die positive ganze Zahle oder die nidnegative ganze Zahle Beidi Konventione wärde bruucht.
Courgevaux
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 25,8 % gläge.
Religion
46 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 32,6 % römisch-katholisch.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 903 Yywoner 56,5 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 30,1 % Franzöösisch ù 13,4 % anderi Spraache.
Jom-Kippur-Krieg
Dr Jom-Kippur-Chrieg, Ramadan-Chrieg, oder Oktoberchrieg ( oder Milchemet Jom Kippur;  oder ), isch e Chrieg vom 6. bis zum 25. Oktober 1973 gsi, wo vo Egüpte, Sürie und witere arabische Staate gege Israel gfüert worde isch.
Noch em Palestinachrieg (1948/49), dr Sueskrise (1956) und em Säggsdaagchrieg vo 1967 isch er dr vierti arabisch-israelischi Chrieg im Raame vom Komflikt im Nooche Oste gsi. Uf dr arabische Site häisst dr Chrieg Ramadan- bzw. Oktober-Chrieg, wil er wääred em islamische Fastemonet Ramadan stattgfunde het, wo in sällem Joor im Oktober gsi isch.
Dr Chrieg und sini Folge
Dr Chrieg het mit eme Überraschigsaagriff vo Egüpte und Sürie am 6. Oktober 1973, em höggste jüüdische Fiirdig Jom Kippur, uf em Sinai und de Golanhööchene aagfange, wo säggs Joor vorhär vo Israel im Säggsdaagechrieg eroberet worde si.
Wääred de erste zwäi Dääg si egüptischi und sürischi Druppe vorgruckt, denn aber het Israel sini Reserwiste mobilisiert ghaa und die arabische Armeä gstoppt. Noch dr zwäite Wuche si d Sürer vollständig us de Golanhööchene verdriibe worde. Im Sinai si in dere Zit israelischi Drubbe zwüsche zwäi egüptische Armeä duurebroche, häi dr Sueskanal, wo d Waffestillstandslinie gsi isch, überkweert und e ganzi egüptischi Armee abgeschnitte, bevor dr Waffestillstand, wo d UN vermiddlet het, am 24. Oktober 1973 in Chraft drätte isch.
D Folge vom Chrieg si in vile Staate witgange. In Israel isch d Regierig stark kritisiert worde, wil si Egüpte und Sürie underschetzt und so iiri Aafangserfolg mööglig gmacht häig. Die arabischi Wält, wo die kompletti Niiderlaag vo dr egüptisch-sürisch-jordanische Allianz im Säggsdaagchrieg as Schand empfunde het, het sich uf d Aafangserfolg konzentriert und sich chönne iireede, ass iiri Eer wider härgstellt sig, au wenn milidäärisch dr Chrieg schliesslig in ere Katastroofe gändet het. Aber dä Sälbstbetrueg het d Friidensverhandlige zwüsche Israel und Egüpte, wo e baar Joor druf cho si, erst mööglig gmacht, wie au die wirtschaftligi Liberalisierig und die egüptischi Infitah-Politik. Dr israelisch-egüptisch Friidensverdraag, wo am 26. März 1979 underschriibe worde isch, het d Beziejige zwüsche Egüpte und Israel normalisiert – zum erste Mol het en arabische Staat Israel anerkennt.
Bezirk Thun
Dr Amtsbezirk Thun isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Thun gsi. Är het 26 Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Thun het 92'248 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 267 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde vom Amtsbezirk Thun zum Verwautigskreis Thun.
Psychische Störung
E psüchischi oder seelischi Stöörig isch e chrankhafti Beiidrächtigung vom Woornää, vom Dänke, vom Füüle, vom Verhalte bzw. vo dr Verarbäitig vo Erläbniss oder vo de soziale Beziejige. Es ghöört zum Wääse vo dene Stöörige, ass dr Paziänt si mit sim Wille gar nüm oder nume no zum e Däil cha stüüre. Behandlet und studiert wärde die Phänomen dur d Psychiatrii.
Hans Martin Sutermeister
Dr Hans Martin Sutermeister (* am 29. Septämber 1907 z Schlossrued; † am 4. Mai 1977 z Basu; Pseudonym: Hans Moehrlen bzw. Hans Möhrlen) isch e Schwizer Schriftstellerarzt, Privatglehrte und Politiker (LdU) gsi.
Psychische Störung
Begriffsabgränzig
S menschlige Erlääbe umfasst Emozione (Gfüül) und Kognizione (Dänke, Ufmerksamkäit und Gedächtnis). Psüchischi Stöörige beträffe die Beriich, und zwar äntwääder wäge seelische Brozäss oder au wäge nöiropsüchiatrische, süstemische oder hirniorganische Chrankhäite. Psüchischi Stöörige chönne äntwääder dr emozionali oder dr kognitivi Aspäkt sterker beiidrächtige oder in bäide Beriich gliich stark usbrägt si. Allerdings sött mä nid jedes Erläbnis, wo emozional oder kognitiv abwiicht, mit ere Stöörig gliichsetze, wo e Chrankhetswärt het. E Hufe Mensche erlääbe zitlilang liichti Schwankige vo dr Stimmig, wi sich vo sälber zruggbilde und wo die Betroffene nit as Chrankhet erlääbe. Es git au Mensche, wo under ere schwere emozionale Belastig depressivi oder psüchotischi Episode erlääbe und denn psüchisch stabil witerlääbe. Grundsätzlig isch dr Chrankhetsbegriff in dr Medizin unscharf definiert. Näben ere Abwiichig von ere definierte Norm, wo objektiv cha festgstellt wärde, spiilt dorum s individuelle bzw. subjektiv erläbte Liide vom Betroffene e Rolle.
Hans Martin Sutermeister
Näb der outobiografische Novälle Zwischen zwei Welten het der Sutermeister Prosa über medizinischi, hischdorischi und ästhetischi Theme gschribe, under anderem Psychologie und Weltanschauung. Vo 1945 bis 1968 hed er en allgemeinmedizinischi Praxis z Bärn gha. I de 1950er Jahr hed er drü mol erfolglos probiert, z habilitiere, under anderem mit Schiller als Arzt. Nochär hed er e Familie gründet. As Mitglid vo der Schwizer Gfangenegwärchschaft und vom Büro gäge Amts- und Verbandswillkür hed er sech ab 1960 fürs schdrafrächtlech Verurteilti igsetzt; uf sine n Erfahrige basiert s 1976 erschinene Buech Summa Iniuria: Ein Pitaval der Justizirrtümer. Vo 1968 bis 1971 isch dr Sutermeister LdU-Gmeindrot z Bärn gsi und het dört d Schuelreform mitprägt. As Gmeindrot hed er s chline rote schüelerbuech mediewirksam verbiete lo, was ne landeswit bekannt gmacht hed und är vo de a as umschdrittene Schueldiräkter in Erinnerig blibe n isch. Nach sire n Abwahl isch er mit sire Familie nach Basu züglet, wo ner no witer Sache publiziert hed, bevor er 1977 unerwartet gschdorbe n isch. Sin Nachlass befindet sech i der Burgerbibliothek Bärn.
Psychische Störung
Begriffsabgränzig
Grad bim Beurdäile vo psüchische Stöörige si d Begriff Norm, Objektividäät und Subjektividäät us wüsseschaftliger Sicht schwiirig. Psüchischs Verhalte cha oberflechlig gsee no für e ächti Objektivierig zuegänglig si, aber es isch hüfig s Resultat vom ene innere (also subjektive) Erlääbe, wo mä drüber nume cha wüsse, wenn äim dr Betroffnigi drvo verzelt. Es git aber doch Sümptom, wo seer charakteristisch si und wo vo Undersuecher öbbe gliich chönne festgstellt, objektiwiert und psüchopathologisch zuegordnet wärde, bsundrigs im Beriich vo de inhaltlige Dänkstöörige, de Stöörige vom Erelääbe vom Ich und de Woornäämigsstöörige.
Hans Martin Sutermeister
Vom Pfarrsohn zum Arzt
Dr Sutermeister isch usere evangelische Pfarrerfamilie cho und isch z Zofige heimetberächtigt gsi. Sini Mueter Maria Hunziker (1875–1947) isch vermögend gsi. Si Vater, dr religiösi Sozialischt Fritz Sutermeister (1873–1934), e Sohn vom Schriftschdeller Otto Sutermeister, het as Pfarrer gschaffed. Zu sine füf Gschwüschder hei der Komponischd Heinrich und der Schrifdschdeller Peter ghört. Vo Schlossrued isch d Familie nach Fürthale zoge. Dört het dr Sutermeister d Primarschuel bsuecht, nochär s Gymi z Schaffuse. Denn isch d Familie nach Binnige zoge, vo wo n er us s Humanischdische Gymnasium z Basu bsuecht het, wo n er 1926 d Matur gmacht hed.
Psychische Störung
Klassifizierig
Zum psüchologischi Stöörige klassifiziere brucht mä hützudags vor allem zwäi Süsteem: Begriff wie nöirotischi und psüchotischi Stöörige si hüte kuum me üüblig.