cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Junge Union
Grundsetz
D JU söll as Vorfäldorganisazioon vo ihre Mueterbardeije dere iiri politische Ziil under de Juugendlige verbräite und d Inträsse vo dr junge Generazioon innerhalb vo de Barteistruktuure verdräte. Si definiert sich in iirem Grundsatzbrogramm as liberaali und konserwatiivi und fortschrittligi Organisazioon. Si berüeft sich drbii uf s christlige Menschebild. D JU bekennt sich zur Demokratii und zur soziaale Marktwirtschaft. Si setzt sich usserdäm für die äiropääischi Äinigung ii und für e dransatlantischi Partnerschaft im Raame vo dr NATO, wo mä sich cha druf verloo. Innerhalb vo dr Unioon stoot die Jungi Unioon für e konsekwänte Reformkurs. Das wird bsundrigs dütlig bi de Fordrige vo dr Noochwuggsorganisazioon im Beriich vo de soziaale Sicherigssüsteem.
Kwelle
Dr Ardikel «Junge Union» uf dr dütsche Wikipedia
Lafrimbolle
Lafrimbolle (Patois Leinfribol, ditsch Laschemborn, 1915-18 un 1940-44 Lassenborn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lafrimbolle lijt ìn me Sittedàlp vun dr Wisse Sààr àm Rànd vun dr Vogese àn dr Granz zem Département Meurthe-et-Moselle, rund 18 Kilometer sìdlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 285 un 440 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Großdeil vum Bànn bsteht üs Wàld: ìm Norde dr Bois de la Neuve Grange (Neuscheuer Wald), ìm Sìde dr Forêt des Marches dite Forêt de la Comtesse.
Gschìcht
Lafrimbolle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1361 àls Lauffenborn.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lafrimbolle ghert zem Lorrain.
Ilja Iljitsch Metschnikow
Dr Ilja Iljitsch Metschnikow (russisch Илья Ильич Мечников, wüss. Transliteration Ilʹja Ilʹič Mečnikov, frz. Form Elie Metchnikoff; * 3. Maijul./15. Maigreg. 1845 z Iwanowka bi Charkow, Russischs Käiserriich; † 2. Julijul./15. Juligreg. 1916 z Bariis, Frankriich) isch e russische Zoolog und Immunolog gsi. Si botanisch-mykologischs Autorechürzel (er het au pathogeni Bilz) beschriibe isch „ Metschn. “. Er het d Immunabweermechanisme gege Bakterie dur die wisse Bluetkörperli (Phagozytose) entdeggt und d Häilig und Bekämpfig vo dr Cholera erforscht. Im Joor 1908 het er zämme mit em Paul Ehrlich dr Nobelbriis für Medizin überchoo.
Joule
Joule [] isch im Internazionaale Äihäitesüsteem (SI) d Maassäihäit vo dr Energii. Si isch noch em James Prescott Joule benennt und wird hüte as Äihäit für alli Energiiforme brucht, also au für d Aarbet und Wermi­mängi.
Definizioon
S Joule isch d Aarbet, wo verrichdet wird, wenn d Chraft vo äim Newton über e Strecki vo äim Meter aagwändet wird. Es isch d Energii, wo bin ere Läistig vo äim Watt in äinere Sekunde umgsetzt wird. Es gältet:
Bischbil us em Alldaag
Wenn mä Näärwärt aagit, wärde Kilojoule (kJ) – bezooge uf 100 g, 100 ml oder 1 Porzioon – brucht, für zum dr phüsioloogisch Brennwärt aagee.
Ussprooch
S Wort „Joule“ wird underschiidlig usgsproche: Im dütsche Sproochruum wird d Ussprooch [] brucht, woorschinlig het dr James Prescott Joule si Naame au eso gsäit.
Kwelle
Dr Ardikel «Joule» uf dr dütsche Wikipedia
Jordanhill (Bahnhof)
Dr Bohnhof vun Jordanhill isch e Bohnhof z Jordanhill im schottische Glasgow. D Station wird vun de First ScotRail unterhalte un leit on de Argyle- un de Nördlich Clyde Linie. Sie isch in de Näh vum Campus vun de Uni un de Jordanhill School.
Gschicht
De Bohnhof isch om 1. August 1887 als Teil vun de Glasgow, Yoker and Clydebank Railway ufgmacht worre. S isch ä Loch in de Vosorgung zuegmacht worre, wiil d Streck in de Gegend schu do gsi sin. D Whiteinch Railway un d Stobcross Railway hets schu sitr 1874 gä, aber z Jordanhill isch kei Bohnhof baut gsi. E neij Vobindung isch denne uf Whiteinch Victoria Park Ofong 1897 ufgmacht worre, aber 1951 fyr de Personevokehr un fyr d Fracht im Johr 1967. gschlosse worre.
Om 15. Jänner 1898 isch dr J. Johnstone duerch en Unfall umkumme. D Frachtlinie het am 28. Dezember 1932 e Beinahkataschtroph ghet, wu sibzeh Wage sich selbschtändig gmacht hen un mit ondri Wage kollidiert sin, wo nin Wage debi entgleist sin un Kohle uff d Schtreck voschittet hen.
En ärnschthafter Ufall isch om 28. April 1980 passiert. Dert isch ä Zug mit drey Wage un 80 Lit entgleist, noch dem er de Bohnhof volasse ghet het. Alli Drähgschtell vum ärschte Wage sin entgleist un fufzähn Lit sin wege däm ins Kronkehus kumme.
Estavayer (Begriffsklärung)
Estavayer isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
und witers:
Rudolf VII. von Baden
Dr Markgrof '''Rudolf VII. vu Bade''' († 1391) isch vu 1372 bis 1391 Markgrof vu Bade gsi.
Läbe
Dr Rudolf VII. isch dr Suhn vum Markgrof Rudolf VI. († 21. März 1372) un dr Matilde vu Sponheim († 1. Novämber 1410).
Är un syy Brueder Bernhard I. vu Bade hän zerscht zämme regiert, am 16. Oktober 1380 hän si ne Erbschaftsvertrag abgschlosse, ass d Markgrofschaft nie in meh wie zwei Deil derf ufdeilt wäre. 1388 schließli hän si in eme Deiligsvertrag d Markgrofschaft ufdeilt, dr Rudolf VII. het d Biet um Ettlinge, Raschti un Bade-Bade iberchuu, dr Bernhard I. d Biet um Durlach un Pforze.
Anne 1380 het dr Rudolf dr Stadt Raschti e neji Verfassig gee. Doderno het si e großi Säbschtverwaltig iberchuu, e Burgermeischre un 12 Ret. D Grichtsbarkeit isch bin eme Amtmann gläge, wu vum Markgrof yygruefe woren isch. Däm Amtmann sin derno 12 Richter us dr Burgerschaft byygstande. Raschti het e wichtige Wyy-, Holz un Salzmärt ghaa. Dr Salzmärt, wu Raschti ne Monopol druf gha het, isch eso wichtig gsi, ass d Markgrofe vu Bade-Bade am Salzgroßhandel Kapitalaadeil gha hän. Anne 1387 het dr Rudolf vum Grof Wolf vu Eberstein d Helfti vu dr Burg Neu-Eberstein, d Helfti vu dr Stadt Gernsbach, d Helfti vu dr Burg un dr Stadt Muggenstrum, d Helfti vu dr Stadt Gochsheim gchauft un anne 1388 vu sällem au d Burg Mandelberg.
Im Johr 1388 het er mit em Grof Eberhard I. vu Wirteberg in dr Schlacht vu Deffinge kämpft, 1388/89 mit em Ruprecht von der Pfalz gege Stroßburi.
Dr Rudolf VII. het nie ghyrote un het au keini Chinder gha. No syym Dod isch syy Bsitz an syy Brueder gange.
Wittighausen
Wittighausen (oschtfränkisch Widdichhause) isch e Gmai im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Dr Baan bstoht us 71,7 % Landwirtschaftsflechi, 19,1 % Wald, 7,6 % Sidligsflechi un 1,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Wittighausen ghere d Gmaindsdail Oberwittighausen (mit em glychnamige Dorf un dr Wohnblätz Haltestelle Gaubüttelbrunn un Grenzenmühle), Poppenhausen (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Lilach), Unterwittighausen (mit em glychnamige Dorf un dr Wohnblätz Langenmühle, Neumühle un Bahnstation Wittighausen) un Vilchband.
Gschicht
D Gmai Wittighausen isch am 1. Septämber 1971 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Oberwittighausen un Unterwittighausen. Am 1. Jänner 1972 isch Poppenhausen un am 31. Dezämber 1972 Vilchband yygmaindet wore.
Verwaltig
Wittighausen het mit dr Stadt Grünsfeld e Verwaltigsgmainschaft veryyrbart.
Dr Burgermaischter vu Wittighausen isch dr Marcus Wessels.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wittighausen ghert zum Oschtfränkisch.
Charles Friedel
Zämme mit sim Fründ James Mason Crafts het er 1877 d Reakzionsarte Friedel-Crafts-Alkylierig und Friedel-Crafts-Acylierig endeggt, wo noch de bäide benennt worde si.
Si Lääbe
Dr Friedel het vo 1850 aa z Stroossburg Naturwüsseschafte studiert und denn noch ere Pause 1852 an dr Sorbonne witerstudiert. Vo 1856 bis 1870 het er as Konserwator vo dr Mineraliesammlig vo dr École de Mines gschafft. In dere Zit het er sini chemische Kenntniss under em Charles Adolphe Wurtz im Labor vo dr École de Medicine verdieft. 1860 isch er dört im James Mason Crafts begegnet. Noch sinere Promozion 1869 het er 1871 e Stell as Dozänt an dr École Normale aagnoo. 1876 isch er Brofässer für Mineralogii an dr Sorbonne worde und denn 1884 für Organischi Chemii.
Vo 1889 aa isch er Bresidänt von ere Kommission zur Reform vo dr Nomenklatur vo organische Verbindige gsi.
Windstein
Wìndstain (frz. Windstein, dt. Windstein) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Z Wìndstain leie d Burge Àltwìndstain, wie 1205 s erscht Mol gnannt worre ìsch, und Neiwìndstain, wie wàhrschins ànne 1339 böie worre ìsch.
Verwàltung
vun Wìndstain ìsch. Wìndstain ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìndstain ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Thann
Dr Kanton Thann (amtl. Canton de Thann) isch bìs März 2015 e Untergliderung vum glichnammige Arrondissement im franzeesche Département Owerelsass (Haut-Rhin) gsii.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Ski Alpin
Bim alpiine Schiirenne (churz: Ski Alpin) faare d Schiifaarer uf ere Schiipiste, won e Kurs mit Door abgsteckt isch. Ski alpin (au Schiifaare oder Schiiabfaartslauf) isch näben em Schiilanglauf, Schiispringe, dr Nordische Kombinazioon, em Friistäil und Snouboord en olümpischi Schii-Diszipliin. D Abfaarte kombiniere Gschwindigkäit und perfekti Beherschig vo Schii und Körper.
Bi Schiirenne het jeede äinzeln Schiifaarer dr Abfaartslauf für sich und muess, ooni Fääler z mache, vom Start bis zum Ziil dur alli Door korrekt duurefaare. Si Zit wird gmässe und dr schnällst Faarer gwünnt s Renne. Bi de Wettkämpf git s acht verschiideni Wettbewärb, wo sich underschäide bim Setze vom Kurs, bi dr Zaal vo de Door und iirem Abstand, vo dr Lengi vo dr Strecki, bi de Höüchiunderschiid und bim Wärtigsmodus. Tüpischi Wettbewärb si Abfaart, Super-Dschii, Riieseslalom, Slalom und Alpiini Kombinazioon.
Samuel Burckhardt-Zäslin
Dr Samuel Burckhardt-Zäslin (* 16. Septämber 1692 z Baasel, gstorbe 11. Juni 1766 z Basel) isch e Baasler Undernäämer gsi.
Biografii
Dr Samuel Buurged isch as dr Soon vom Christoph Buurged und dr Barbara, geboreni Meriaa uf d Wält cho. Er isch im Joor 1717 in dr Grooss Root gweelt worde, wo noch em Umsturz im Joor 1692 in dr Stadt s Sääge ghaa het. 1735 isch er Rächnigsroot worde. Er isch au Appellazionsherr und Mitgliid vom Land- und Baukollegium gsi. Mit em Salzhandel z Lothringe und bi Bruchsal z Baade isch er riich worde und het as äine vo de riichste Baasler gulte. Er isch Mitbsitzer vo de Schmelz- und Hammerwärk im baadische Wehr gsi und vo de Iisewärk z Huuse. Z Baasel het er dr Ramsteinerhoof an dr Riddergass 17 im Stiil vom Hoochbarock lo umbaue (1727-32) und het nääbedraa bis an Rhii Gaardeaalaage uf Terrasse aagläit. Au dr Holstäinerhoof an dr Nöie Vorstadt (hüte Hebelstrooss 32) het er renowiert (1752). Z Rieche het er e Landsitz ghaa, dr Böimlihoof und het dä in e Guet im Stiil vom franzöösische Hoochbarock lo umbaue und 1735 non e Lustgaarde aagläit. Die Geböid zele hüte alli zu de dänggmolgschützte Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt. Er isch Bsitzer vo Gmäld vo de flämische, dütsche, franzöösische und italiänische Schuele gsi, was mit deene bassiert isch wäiss mä nit genau.bekannt.
Es isch au dr Buurged gsi, wo 1734 en Idee gha het, was mä mit dr groosse Linde uf dr Pfalz chönn mache. Die isch dört sit 1467 gstande und iire Stamm isch fuul gsi. Dr Buurged het vo dr Baumschuel im Schloss Seehof bi Bambärg gwüsst, wo si die sältene Rosskestene ufzooge häi. Er het s duuregsetzt, ass uf dr Pfalz anstatt vo dr Linde zää Kesteneböim aapflanzt wärde, und die häi de Baasler eso gfalle, ass überall in dr Stadt Kestene aapflanzt worde si.
Dr Samuel Buurged het 1715 d Anna Maria Zäslin ghürootet. Iiri Dochder, d Anna Maria, wo alles gerbt het, het dr Samuel II. Meriaa (1714—1793) ghürootet.
Dr Samuel Buurged isch im Baasler Münster begraabe.
Traditionelle Dialekte der englischen Sprache
Im Änglische wird zwüsche traditionelle Dialäkt ùn moderne oder Mehrheitsdialäkt unterschiide (änglisch: Traditional Dialects un Modern- oder Mainstream Dialects).
Di traditionelle Dialäkt lönn sich am beschte mit däm verglyche, was im alemannische Sproochruum ùntereme urige Dialäkt verstande wird, derwyyl di moderne Dialäkt sich mitem Français régional z Frankrych oder de Umgangssprooche im dütsche Sproochruum verglyche lönn, ùn em Standardänglisch ùn syne Dialäkt nöcher stönn.
Hütigi Verbreitig
Di traditionelle Dialäkt gälte hüt als fascht ussgstorbe, dr Peter Trudgill het 1990 vùnere „Minderheit, wo warschynts schrumpflet“ (a probably shrinking minority) gschribe, wo no traditionelli Dialäkt schwätze dät. Dr John Wells schrybt scho 1982, dass „traditioneler Dialäkt am zrùggwyche isch, überall doo, wonner überhaupt no present isch. Syni Sprecher [...] sin e Minderheit, wo ständig schwinded“ (traditional-dialect is recessive everywhere that it persists at all. Its speakers [...] are a steadily decreasing minority). Traditioneller Dialäkt isch luut ihm viilmool nùmme no e „Errinnerig aa des, wo d Grosseltre vo denne, wo in de 1940er Joor ùff d Wält cho sin, gschwätzt hen“. Vorallem in ländliche un abglägene Gegende vo Grossbrittanie, ùn zum Deil au no städtische Zentre vo Nord- ùn Weschtängland, usserdäm au Schottland, sin allerdings no Dialäktsprächer z finde.
Dr Schwyzer Dialektolog Eugen Dieth isch ùnter andrem au en Dialäktforscher vùm Änglische gsi.
Nordänglischi Dialäkt
Di wichtigschte Isogloss, wo s Nordänglisch vùm Südänglische drännt, isch die zwüsche dr Ussprooch vùm altänglische /a/ in Wörter wie long ùn stone. Im Norde wird long miteme helle, churze [] ussgsproche (lang), im Süde dergäge als churzes []. S langi /a/ vùm Altänglische in Wörter wie stān het sich entlang vo de glyche Linie im Norde zumene [] entwigglet, so dass stone dört als stane ussgsproche wird, mitem glyche Vokal wie name. Im Süde het sich de Vokal dergäge zumene [] entwigglet: stone.
D Linie, wo die Ussprooche dränt, verlauft längs vùm Flùss Humber.
Anderi Luuterschynige, wo als typisch für s Nordänglisch gälte, sin au südlich vùm Humber im Zentralänglische verbreitet, vor allem de Yorkshire südlich vùm Humber ghört dezüe. Dr Peter Trudgill zäält do ùff:
S Nordänglisch wird deno in zwee Dialäkt yydeilt: De Northumberland-Dialäkt ùn de Lower-North-Dialäkt. Dr traditionelli Dialäkt vo Schottland, s Scots, wird separat bhandlet.
Dr Northumberland-Dialäkt ùnterscheidet sich im Konsonantismus vùm übrige Nordänglische.
Im Lower-North-Dialäkt finde sich die drei Merchmool nit.
Zentral- ùn Südänglischi Dialäkt
Bi de Zentrale ùn Südliche Dialäkt (Central ùn Southern Dialects) sin d Isoglosse weniger scharf wie bim nördliche Dialäkt ùn überschnyyde sich mee. Beidi werde ine weschtliche ùn en öschtliche Dialäkt ùnterdeilt. D Gränz zwüsche de zentrale ùn südliche Dialäkt verlauft vo dr Waliser Gränz bis zur Mündig vùm Flùss Humber. Als Ùnterscheidigsmerchmool zwüsche de Dialäkt gälte nooch em Peter Trudgill:
Friedrich III. (HRR)
Dr Friedrich III. dr Friidfertigi, (* 21. Septämber 1415 z Innsbruck; † 19. August 1493 z Linz) us em Huus Habsburg isch as Friedrich V. vo 1424 aa Herzoog vo Kärnte gsi, vo 1439 aa as Friedrich IV. Regänt in ganz Innerööstriich, as Friedrich IV. vo 1440 aa römisch-dütsche Köönig, as Friedrich III. vo 1452 aa Kaiser vom Häilige Römische Riich, und as Friedrich V. vo 1457 aa amtierende Erzherzoog vo Ööstriich.
Traditionelle Dialekte der englischen Sprache
Zentral- ùn Südänglischi Dialäkt
Dr Zentrale Dialäkt stoot im Übergang zwüschem Nord- ùn Südänglische. Usserdäm finde sich im Weschtliche Zentralänglisch zwei bsùndri Merchmool: Die Luutmerchmool wo folge finde sich vorallem, je wyter weschtlich mer goot, ùn sin typisch für s Südweschtliche Änglisch.
Friedrich III. (HRR)
Lääbe
Dr Friedrich isch dr zwäitletscht Kaiser gsi, wo vom Babst kröönt worden isch und dr letschti z Rom. 1448 het er mit em Babst Nikolaus V. s Wiener Konkordat abgschlosse, wo bis 1806 in Chraft bliibe isch und s Verheltnis vo de Habsburger zum Babstdum greeglet het.
Dr Friedrich het e Riichsreform abgleent, wil er aagnoo het, ass d Fürste nume iiri Rächt welle vergöössere. Dr Alti Zürichrieg (1440–1450), wo d Habsburger uf dr Site vo de Zürcher gege die Alti Äidgenosseschaft gstande si, isch für e Friedrich schlächt usgange. In sini Regierigszit si au d Burgunderchrieg (1474–1477) gfalle.
Er het si Soon Maximilian I. 1477 mit dr Dochder und äinzige Erbin vom Karl em Küene, dr Maria vo Burgund, verhürootet, und 1482 si die riiche Niiderland zu de Habsburger choo. Er het s au fertig brocht, ass si Soon Maximilian am 16. Februar 1486 z Frankfurt no zu sine Läbzite zum dütsche Köönig gweelt worden isch.
Litratuur
Lexikonardikel
Darstellige
Manati
Manati (Familie Trichechidae, Gattig Trichechus) sin riisigi aquarischi Suugtier wo au als Seechüeh bezeichnet werre. Manati sin Pflanzefrässer wo d'meischti Zit ufem Grund grase. Manati läbe in flachi Schwämbiet in Nord-, Zentral- un Südamerika, in dr Karibik un an dr Chüscht vo Afrika.
D'Spezie Trichechus senegalensis läbt an dr Weschtchüscht vo Afrika, e andri (T. inunguis) an dr Oschtchüscht vo Südamerika, un d'dritti (T. manatus) in dr Karibik un an dr Chüscht vo Florida. Die Spezies cha 4,5 Meter oder lenger werre un läbt in Süess- un Salzwasser. Früher isch s'Manati wege sym Öl un Fleisch gjagt worre, hüt isch's aber gsetzlich gschützt. D'Manati vo Florida un dr Karibik sin e bedrohti Spezies, obwohl's kei natürlichi Feind hät. D'Mänsche hän syn Lebensruum a de Chüschte un Schwemmbiet ygschränckt; usserdem werre viili Manati vo Motorboot verletzt, oder sä verschlucket Fischfanggrät (Hoke, Metalgwicht usw.). Des Zügs isch meischten harmlos, numme d'Leine chönnet in de Verdauigtrackt inecho un s'Tier langsam umbringe.
Manati sammle sich oft in dr Nächi vo Chernchraftwerki, weg em warme Wasser, un chönnet vo dere Wärmi abhängig werre. Wege dem wandre se nümme i wärmri Gwässer. In letschter Zit hän allerdings e huufe Chraftwerk zuegmacht; weg dem suecht dr U.S. Fish & Wildlive Service nooch andri Möglichkeite s'Wasser für d'Manati z'wärme.
Steinhausen ZG
Stäihuuse (amtlich Steinhausen) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.
Geografi
Stäihuuse am nordweschtliche Rand vo de Lorzenebeni. Zu de Gmäind ghöörid au d Wiiler Bann und Erli. Vo de Gmäindsflechi sind 50,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 15,1 % Wald, 33,2 % Sidligsflechi und 1,2 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Stäihuuse isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1173 als Steinhusin.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil isch 2015 bi 23,5 % gläge.
Religion
61,4 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 20,5 % evangelisch-reformiert.
Politik
D Gmäindspresidäntin vo Stäihuuse isch d Barbara Hofstetter (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 8801 Iiwoner 86,2 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,1 % Franzöösisch, 2,8 % Italienisch und 9,9 % anderi Spraache.
De Tieläkt vo Stäihuuse liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.
Sint Maarten
Sint Maarten isch es eigeschtändigs Land, wo zum Königriich vo de Niiderlande ghört. Es isch bis zum 9. Oktober 2010 en Teil vo de Niiderländische Antille gsi, wo me als Verwaltigseinheit ufglöst het. Zum Land ghört de südlich Teil vo de zwüsche Frankriich und de Niiderlande teilte Insle St. Martin und e paar unbewohnte chlinere Insle und Felse.
Bevölkerig
D Insle isch ursprünglich vo niiderländische Siidler und Sklave us Afrika bsidlet worde. Die Nachfahre vo dene beide bildet hüt de gröschti Teil vo de Bevölkerig. In de Zwischeziit sind aber 49 % vo de Iiwohner Usländer. Di Iiheimische sind zum gröschte Teil Proteschtante. D Hauptschprooch isch Änglisch, aber au Schpanisch, Niiderländisch und Papiamentu wird gredt.
Schtädt und Sidlige
D Hauptstadt Philipsburg het 1'228 Iiwohner, Lower Prince's Quarter 8'123, Dutch Cul de Sac 7'880, Koolbaai 6'046, Upper Prince's Quarter 4'020, Little Bay (Fort Amsterdam) 2'176, Simpson Bay 736 und Lowlands 232 Iiwohner.
Moiry VD
Moiry (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Moiry lyt am rächte Stade vu dr Venoge. D Gmaiflechi umfasst 40,8 % landwirtschaftligi Flechi, 55,6 % Wald, 3,4 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Moiry isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1011 as in villa Moriei (1219 Moirie).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 9,7 % gläge.
Religion
68,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 18,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1 %, CVP 3,1 %, FDP 13,4 %, GLP 6,3 %, GP 14,7 %, SP 25,1 %, SVP 23,7 %, Sunschtigi 6,1 %.
D Burgermaischteri vu Moiry isch d Francine Pache (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 202 Yywohner 94,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,5 % Dytsch, 1 % Italienisch un 1,9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
New Glarus
New Glarus (änglischi Ussprooch:, ùff hochdütsch mangmool au Neu-Glarus) isch e Gmei im Green County im Süde vùm US-amerikanische Bùndesstaat Wisconsin im mittlere Weschte vo de USA. Luut ere Schätzig ussem Joor 2016 het New Glarus 2.162 Yywooner.
New Glarus het de Status vùmene „village“, also ‚Dorf‘. Des isch z Wisconsin e Verwaltigseinheit inerhalb vùmene County, wo gwüssi Verwaltigsdätigkeite sälber reglet ùn e eigni Gmeisverwaltig het. Ùm s village New Glarus ùme isch no s „town“ New Glarus. Des isch e gmeifreis Gebiet, wo nùmme weenigi Verwaltigsùffgaabe sälber erledigt, sùndern bi de meischte Sache diräkt em County ùnterstellt isch. S town New Glarus isch mit 89,9 km² zwar fascht zwänzig-Mool gröösser wie s village, aber dörte läbe nùmme 1.335 Lüt im Gägesatz zue de 2.172 Mänsche, wo im Joor 2010 im Dorf New Glarus gläbt hen.
Lag
New Glarus lyt im mittlere Süde vo Wisconsin, am nördliche Rand vùm Green County. Im Norde gränzt s town New Glarus aa s Dane County. D Gränz zum Bùndesstaat Illinois isch 38,3 km im Süde, ùn de Pùnkt, wo d Staate Wisconsin, Iowa ùn Illinois am Mississippi zämmedräffe isch öbe 111 km im Südweschte.
S village wird vo mehrere, meischt grade Stroosse in e Art Schachbrettmùschter deilt. Friener, ùn zum Deil no hüt, wird de südlichi Deil „Schönegrund“ gnännt, de mittleri Deil „Vorderstädtli“ ùn de nördlichi Deil „Hinterstädtli“.
New Glarus ghört zur Region vo Wisconsin, wommer Western Upland sait. Des isch e hügeligi Gegend, wo vo viilene Flüss ùn Bächli durschnitte isch ùn wo sich Wälder ùn Acher abweggsle. S Western Upload ghört zunere geologische Gegend, wommer Driftless Area sait. Die Gegend isch derwyylsch de letschte Yyszyt im Gägesatz zum Rescht vo Wisconsin nit vo Gletschter bedeggt worde. Wäge däm isch s Land in andre Deil vo Wisconsin zimli flach, wyl d Hügel dörte vo de Gletschter abgschliffe worde sin, aber in de Gegend vo New Glarus no hügelig. Dur New Glarus dure fliesst de Little Sugar River, wo vùm Nordweschte uss chùnt, grad im Süde vo New Glarus en Booge nooch Oschte macht, ùn deno bi Albany in de Sugar River mündet.
Wäge de Verwaltigsgliiderig vo Wisconsin, wo Siidlige ab ere gwüsse Yywoonerzaal als village oder city e gwüssi Verwaltigsautonomi hen, ùn anderi Siidlige zue towns zämmegfasst sin, wo nùmme weenigi eigni Verwaltigsùffgaabe hen, chammer nit ganz klar saage, aa was für Ortschafte oder Gmeie New Glarus gränzt. S Dorf New Glarus isch ganz vùm town New Glarus ùmgee, wo e gmeinsfreis Biet isch. Im Ort dräffe sich de Wisconsin Highway 69 ùn Wisconsin Highway 39. Di näggschtglägeni Siidlig isch Exeter 6,7 km im Südoschte, wo zumene gmeinsfreie town ghört, wo au Exter heisst. Em Highway nooch im Südoschte lyt Monticello 9,3 km ewäg, ùn 27,4 km wyter de Highway 69 läng im Süde de Verwaltigssitz vùm County, Monroe, wo de Verwaltigsstatus vùnere city het.
Im Weschte vo New Glarus drifft de Highway 39 deno ùff de Highway 78, ùn vo dört uss im Süde lyt Blanchardville, wo 22,3 km westlich vo New Glarus in de Counties Iowa ùn Lafayette.
Im Nordoschte 11,6 km ewäg isch deno Belleville, wo zum County Dane ghört. Im Norde git es deno no wyteri chlynri Siidlige, wo nit de Status vùmene village hen ùn zue gmeinsfreie towns ghöre. Dezue ghöre zum Byspil d Siidlige Montrose, Primrose ùn Forward, wo im Dane County löön.
Klima
Wie im Groossdeil vo Wisconsin isch s Klima z New Glarus e „füüchts kontinentals Klima“ mit warme Sùmmer, oder Dfb nooch de Effektive Klimaklassifikation vùm Wladimir Köppen. Des isch de Klimatyp, wommer in Europa zum Byspil im grööschte Deil vo Nordoschteuropa, Südschwede, Oschtdütschland, Bayern ùn groosse Deil vo de Wescht- ùn Nordweschtschwyz kennt. Bi däm Klimatyp git es starchi Temperaturschwankige s Joor dure, mit milde, schwiele Sùmmer ùn chalte Winter. De wärmscht Monet z New Glarus isch de Juli mit durchschnittlich 16 bis 27°C ùn de chältischt isch de Januar mit -14 bis -5 °C. Am meischte Niiderschlag het es im Augùscht mit 103mm im Durschnitt, ùn am drochenschte sin de Januar ùn de Feber mit 29mm. Di chältischti Temperatuur, wo z New Glarus je gmässe worde isch, isch im Januar 1994 mit -36.7° gsi, ùn di wärmschti Temperatuur isch im Augùscht 1988 mit 38.9° gsi.
Gschicht
Vor de europäische Bsiidlig vo de Gegend vo New Glarus hen dörte Mänsche vùm Volch vo de Winnebago gläbt. Als erschti Europäer hen im 17. Joorhùndert d Franzose d Region bsuecht ùn dörte Handel triibe. Im Siibejöörige Chrieg hen d Brite 1763 s hütigi Wisconsin überno, ùn 1783 deno di Vereinigte Staate, wo si unabhängig worde sin. Nooch em Winnebago-Krieg vo 1827 hen d Winnebago s Land in de Gegend vùm hütige Green County de amerikanische Regierig miesse überlo. In de erschte Hälfti vùm 19. Joorhùndert sin die Uryywooner deno nodisno vo de amerikanische Regierig in andri Gegende wyter im Weschte vertryybe worde. 1836 isch d Gegend zum neue Wisconsin-Territorium cho, wo 1848 zum 30. Bùndesstaat vo de USA worde isch.
In de Zwüschezyt het im Kanton Glarus in de Schwyz groossi Not gherrscht, ùn viili Glarner hen welle usswandre. D Gmeie hen viilmool au gern de ärmere Lüt d Usswandrig zaalt, demit si nit vo de Gmei hen miesse ùnterstützt werde. D Glarner Usswandrergsellschaft isch 1844 gründet worde. Im Joor drùff, sin de Niklaus Dürst ùn de Fridolin Streiff in d USA greist, ùn hen schliessli im Juli z Green County 1200 Hektar Land gchauft.
Zue däm Zytpùnkt sin d 193 Usswander, devo 107 Chinder, scho ùffem Wäg gsi, wo am 16. April 1845 Glarus verlo gha hen. Über Züri, Basel, Rotterdam ùn Amsterdam sin si am 13. Mai schliessli ùff Amerika abgseglet. Am 29. Juni sin si schliessli z Baltimore aacho, ùn vo dörte uss mit em Zug ùn mitem Kanalboot bis St. Louis gfaare sin, wo si am 22. Juli aacho sin. Dörte hen si zerscht no miesse ussefinde, wo de Dürst ùn de Streiff eigetli Land bschafft gha hen, ùn sin deno schliessli am 15. Augùscht di übrige 135 Usswandrer aacho (e paar sin ùnterwägs gstorbe gsi, über 50 sin in andre Wägstatione bliibe, ùn defür hen si ùnterwägs e paar andri Schwyzer ùffgläse gha).
Fechter
Fechter isch dr Familienaame vo dene Persone:
New Glarus
Gschicht
Wo si aacho sin, hen d Siidler deno per Los ihr Land ussgwäält, ùn hen sich deno miesse ùff de erschte Winter in de neue Wält vorbereite. Im Friejoor hen si deno verschiidni khraps ussprobiert, wie Bohne, Erdöpfel, Chürbis ùn Tùbak. Am 12. Dezämber isch mit em Thomas Schmid au s erschti Chind z New Glarus ùff d Wält cho. Nooch em erschte Winter hen d New Glarner Rinder gchauft, ùn eso di Milchwirtschaft dörte begründet. Am Aafang hen viili au in de Mine in de Ùmgäbig gschafft, oder d Fraue als Bedienschtete oder Waschfraue. Im Joor 1847 isch deno e zweiti Grùppe vo Glarner aacho ùn im glyche Joor het au di erschti Schuel ùffgmacht, wo d Chinder Änglisch glehrt hen. 1849 isch deno au di erscht Chilch baut worde. De erschti Prieschter, de William Streissguth, isch uss de Schwyzer Heimet im Joor 1850 aacho. Er het au aa de Schuel Dütsch ùnterrichtet.
1850 isch die Schwyzer-Koloni deno e eiges township worde. In derre Zyt sin viilmool au no Indianer in de Gegend ùfftaucht, wo devor vertriibe worde sin ùn ab ùn zue zrùggcho sin. Bal isch deno au di erschti Poscht yygrichtet worde, ùn 1851 de erschti Laade, ùn s erschti Säägewerch isch baut worde. E paar Joor spööter, 1853, sin deno viili New Glarner amerikanischi Staatsbürger worde. Im glyche Joor isch au s erscht Hotel z New Glarus eröffnet worde, s New Glarus Hotel. 1854 sin 23 vo de Siidler anere Choleraepidemi gstorbe. Die erschti Chilch, wo e Looghuus gsi isch, isch 1858 dur e Steibau ersetzt worde.
In de näggschte Joor het sich s Dorf wyter organisiert, Gschäft hen ùffgmacht ùn wo im Joor 1861 e Füür Glarus verwieschtet het, hen d New Glarner scho gnue Gäld gha, dass si d Alt-Glarner hen chönne mit ere Spänd vo $1.250 ùnterstütze. Bim Bärgstùrz vo Elme im Joor 1881 hen si no emool Gäld gschiggt, des Mool $20.000. Wo 1861 de Amerikanischi Bürgerchrieg ussbroche isch ùn bis 1865 gange isch, hen insgsamt 98 am Chrieg deilgno.
1866 isch deno e neui Schuel baut worde, wo au d Erwaggsene hen chönne Dütsch läse ùn schryybe lehre. Im Joor 1870 het d Siidlig deno e Bevölcherig vo 975 gha. Mit de Zyt hen d New Glarner deno weeniger Acherwirtschaft betriibe ùn hen sich mee ùff d Milchwirtschaft ùn d Chääsproduktion ùmgstellt. Di erscht Chääsfabrik isch 1873 ùffgmacht worde; d New Glarner hen vorallem Limburger-Chääs hergstellt. Im Joor 1880 sin z New Glarus 19.000 Pfùnd Anke ùn 752.000 Pfùnd Chääs produziert worde. 1885 sin vo de ursprüngliche Usswander no zwölf am Läbe gsi. S Dorf ùn d Ùmgäbig isch e Zäntrùm vo de Schwyzer im Green County gsi, ùn im däägliche Läbe sin d Schwyzer viilmool ùnter sich gsi. Zue Feschtdääg sin d Schwyzer uss de Gegend viilmool ùff New Glarus cho, eso zum Byspil 1891, wo zum 600. Jooresdaag vùm Rüetli-Schwuur über 6000 Schwyzer cho füüre sin. 1897 isch au di erschti Lokalzytig, „Der Neu Glarus Bote“ ussecho, ùn 1893 het di erschti Bank ùffgmacht. 1895 sin no 6 vo de ursprüngliche Siidler läbig gsi.
Im Joor 1901 isch deno s Dorf New Glarus als e village e eigni Gmei worde. In de Joor drùff sin deno d Füürwehr, elektrischs Liecht, Wasserleitige ùn s Telefon ins Dorf cho. Im Joor 1901 isch usserdäm e neui Swiss Church gwyycht worde, wo d Gmei bis hüt ùnterbrocht isch. Im Joor 1905 isch mit 22 Chääsfabrike ùn über 1.396.000 Pfùnd de Hööchepùnkt vo de Chääsproduktion erreicht gsi. Im Joor 1915 sin nùmme no drüü Fabrike übrig gsi. Im Joor 1912 isch au de erscht „Maennerchor“ gründet worde, wo spööter yygange isch, 1928 wiider neugründet worde isch ùn syt däm aktiv isch.
1914 isch e neus Schuelhuus baut worde, wo 1939 wiider erwyytret worde isch. Mit däm Ùmzug im Joor 1914 isch aber au s Dütsch ganz uss de Schuel verbannt worde. Bim 70. Jooresdaag vo de Gründig vo de Siidlig isch 1915 e Statue ùffgstellt worde, wo aa di erschte Siidler errinret. Im Erschte Wältchrieg hen zwüsche 70 ùn 80 New Glarner gchämpft, ùn zwei sin debi gfalle. Im Joor 1925, bi 80. Jooresdaag vo de Gründig, sin no zwei vo de erschte Siidler am Läbe gsi, d Mary Engler ùn de Oswald Babler. Im Joor 1938 het usserdäm s erschti Wilhelm-Tell Festival stattgfùnde.
Im Zweite Wältchrieg hen 200 New Glarner deilgno, wo vier devo gfalle sin. Viili New Glarner, wo ùff Europa gschiggt worde sin, hen bi derre Glägeheit de Kanton Glarus bsuecht. D Alt-Glarner sin luut eme Zytigsbericht sehr überrascht gsi, wie d New Glarner e no urigers Glarnerdütsch wie sie sälber chönne hen. D Textfabrik Upright Swiss Embroideries, Inc., wo 1938 ùffgmacht gha het, het in däm Chrieg viili Abzeiche für d US-Armee hergstellt.
Im Joor 1964 hen sich mehreri Amisch-Familie im Norde vo New Glarus niiderglo.
D Landwirtschaft ùn d Chääserei isch all weeniger wichtig worde, ùn di letschti Chääsfabrik het 1981 zuegmacht. Statt däm het de Ort mee ùff de Tourismus gsetzt, ùn eso het zum Byspil s Wilhelm-Tell Festival 1987 zum 50. Mool stattgfùnde. Usserdäm isch de Kontakt zwüsche Alt- ùn Neu Glarus syt däm wiider stercher worde. 1993 het usserdäm d New Glarus Brewing Company, als erschti Brauerei syt eme halbe Joorhùndert, ùffgmacht. Im Joor 2008 het s Swiss Center of North America, wo s Erbi vo de Schwyzer Yywandrer dokumentiert ùn pflägt, z New Glarus ùffgmacht.
Bevölcherig
Zur Bevölcherig vo New Glarus git es detailierti Date uss de amerikanische Volchszäälige, di letscht devo vo 2010, ùn deno de American Community Survey, wo jeds Joor gmacht wird. Bi de letschte Zäälig vo 2010 hen z New Glarus 2.172 Lüt gläbt. Für s Joor 2016 schätzt mer, dass es 2.162 gsi sin. D Bevölcherigsentwigglig vo New Glarus in de amerikanische Volchszäälige gseet mer in derre Tabelle:
Die Date, wo folge, stamme uss de American Community Survey vo 2013, einzelni Date au vo 2015. Für s Joor 2013 het mer d Bevölcherig ùff 2.142 Lüt gschätzt. S Durchschnittsalter im Joor 2015 isch 44,8 Joor gsi.
Im Joor 2013 het es z New Glarus 918 Huushalt gha, wo im Durchschnitt je 2,3 Lüt dinne gläbt hen. In öbe de Hälfti, 451 Huushalt nämli, hen verhüüroteti Päärli gläbt, in 317 (34.5%) nùmme ei Person, ùn im Rescht Manne oder Fraue, wo allei Chinder groossziehe oder sùnscht andri Huushaltsforme. Öbe 45% vo de New Glarner sin verhüürootet gsi, öbe 11% sin gschiide, 10% sin verwitwet ùn öbe 17% sin nie verhüürootet gsi (ùn de Rescht sin Chinder ùnter fùffzee Joor).
2.015 Lüt (94,1%) sin in de USA ùff d Wält cho, ùn 127 Lüt im Ussland. Vo dänne Lüt sin 10 scho bi de Gebùrt amerikanischi Staatsbürger gsi, ùn 22 sin in de Zwüschezyt yybürgeret worde. Di meischte vo dänne, wo im Ussland ùff d Wält cho sin, sin uss de Philippine gsi (59 Lüt), deno 32 Lüt vo Mexiko, ùn de Rescht uss verschiidne europäische Länder, devo nùmme grad 2 Lüt uss de Schwyz.
S Dorf isch hüt praktisch eisproochig änglischsproochig. Luut de Erhebige vo 2011—2013 schwätze 1.950 Lüt (91%) nùmme Änglisch dehei, 3,8% schwätze dehei Spanisch, 2,9% schwätze Tagalog ùn grad 36 Lüt oder 1,8% Dütsch. In de US-amerikanische Volchszäälige wird au gfroogt, zu wellere „race“, also ‚Rass‘, mer sich zäält, ùn z New Glarus hen des 2.029 Lüt (94,7%) mit „White“ beantwortet, 93 (4,3%) mit „Hispanic“ ùn de Rescht mit „Black“, „Asian“ oder öbis andrem. Als ihri Ancestry, also d Herchùmft vo de Vorfaare, hen 810 Lüt (37,8%) „dütsch“ aagee, 561 (26,2%) „norwegisch“, 532 (24,8%) „schwyzerisch“, 240 (11,2%) „änglisch“ ùn 154 (7,2%) „irisch“, näbe eme huufe andre Antworte. In de Volchszäälig vo 2000 isch de Aadeil vo „schwyzerisch“ aber hööcher gläge, bi 747 Persone (35,5%), no vor „dütsch“ mit 711 Lüt (33,8%) ùn „norwegisch“ mit 430 (20,5%).
Di Glarner Sproochinsel
Syt de Gründig vùm Ort im Joor 1845 isch s Dorf New Glarus e Zäntrum vo de glarnerdütsche Sproochinsel im Staat Wisconsin gsi. Erforscht worde isch d Sprooch vo New Glarus vùm Linguischt Brian Lewis in de 1970er Joor, ùn syt em Joor 2016 lauft no mool e Projäkt „Swiss Islands in North America“, wo vorallem di beide Linguischtinne Anita Auer ùn Alexandra Derungs di letschte Sprecher wenn befrooge.
Di meischte Usswander sin ussem Süde vùm Kanton Glarus, em Glarner Hinterland, cho, ùn die Mùndart isch au d Grùndlag vùm Dialäkt vo New Glarus worde. Eso hen viilmool au d Chinder vo Lüt, wo uss andre Kantöön cho sin, Glarnerisch gschwätzt. In de erschte Joor isch di sproochlichi Situation no öbe glych wie in de alte Heimet gsi: im Alldaag hen d Lüt de Glarner Dialäkt gschwätzt, in de Chilch ùn im Schriftliche dergäge het mer Schriftdütsch bruucht. S Änglisch isch langi Zyt nùmme im Kontakt mit nit-Schwyzer bruucht worde, ùn vo 1892 git es no e Bericht, dass sogar viili Lüt, wo z New Glarus ùff d Wält cho sin, kei Änglisch hen chönne. Am Aafang vùm 20. Joorhùndert isch die Situation ällewell no eso gsi, deno het s Änglisch zerscht d Funktion vùm Hochdütsche als Schriftsprooch überno (so isch d Schuel ab 1914 nùmme no ùff Änglisch gsi, 1921 isch zum letschte Mool e dütschi Zytig erschiine, ùn 1950 het s Änglisch au in de Chilch s Hochdütsch ersetzt). Wo de Brian Lewis in de 1970er-Joor z New Glarus gforscht het, isch d Fähigkeit, Hochdütsch z schryybe, scho sehr sälte gsi.
Schliessli het s Änglisch de Glarner Dialäkt au als gschwätzti Alldaagssprooch verdrängt. Näbem gröössere Kontakt mit de änglischsproochige Ùmwält hen au gmischte Ehene e Roll gspiilt. Wo de Brian Lewis ùm 1973 Lüt zum befrooge gsuecht het, het er zwar no viil Lüt gfùnde, aber di jüngschte devo, wo no flüssig Glarnerisch hen chönne, sin 1929 ùff d Wält cho gsi, ùn di meischte änder gäge 1910. Glychwohl dass bi zwei Drittel vo dänne de Partner au Glarnerdütsch het chönne, het es niemer mee mit em Partner oder gar de Chinder gschwätzt. Vo de jüngre het er niemern gfùnde, wo d Sprooch no flüssig het chönne. Einewäg hen d Linguischte vùm Projät „Swiss Islands in North America“ im Joor 2017 no e paar eltri Lüt uss de vierte Yywandrergeneration gfùnde, wo no Glarnerdütsch chönne. Aasùnschte isch s Schwyzerdütsch no in einzelne Wörter presänt ùn wird vorallem au no in Gsangsverein pflägt, wo viili New Glarner ùff Schwyzerdütsch singe, au wänn si viilmool nümm verstöön, was si eigetli singe.
Di alemannischi Mùndart vo New Glarus
Es git aber au eigni Neubildige, zum Byspil:
Zum Deil hen Wörter ùnter em Yyflùss vùm Änglische ihri Bedütig verändret:
Partikel sin sälte gsi, aber überno worde sin redi (‚parat‘ vo ängl ready) ùn plenti (‚viil‘ vo ängl. plenty). Insgsamt sin die änglische Lehnwörter guet in d Grammatik integriert gsi, wiemmer zum Byspil aa eigeständige Ableitige guet gseet, wie farmere ‚buure‘ oder tschorsne ‚d Arbete erledige‘ (ängl. chores ‚Ùffgaabe, Arbete‘) oder Pluralforme wie die vùm Bùtscherschap (‚Metzg‘, vo ängl. butcher shop), wo Bùtscherschäp gsi isch.
Bi de Ussprooch het de Brian Lewis in de spoote 60er- ùn friee 70er-Joor kei groosse Yyflùss vùm Änglische gsee. Di änglische Lehnwörter wäre zum grööschte Deil aa di glarnerdütschi Phonologi aapasst gsi. Bi de Morphologi het de Brian Lewis gmeint, dass viili Adjektivändige z New Glarus vereifacht wäre, wie zum Byspil „der Brunne isch täüff“, statt Alt-Glarnerisch „der Brunne isch täüffe“. Usserdäm wäre mangi Verforme wie mit tue wie in „mir tǜend hǜt uusepùtze“ oder em wie bi „ds Chalb isch em suuge“ z New Glarus viil hüüfiger wie im Glarnerland gsi. De Brian Lewis het vermuetet, dass des en änglische Yyflùss isch. Äänlig isch es bim Bruuch vùm Pronome öppis/ettis, wo ùff di glyche Funktione wie s änglische some ‚e weng, e paar‘ ussdennt worde isch, wie in öppis Öpfel ‚e paar Öpfel‘ oder ettis vu de Manne ‚mangi vo de Manne.‘
De änglischi Dialäkt vo New Glarus
De änglischi Dialäkt vùm südliche Deil vo Wisconsin, wo New Glarus lyt, wird im Atlas of North American English zum Inland Northern- (au Great Lakes-) Dialäkt zäält. De Dialäkt zeichnet sich dur en Vokalwandel uss, wommer Northern Cities Vowel Shift dezue sait. Die Gegend vo New Glarus lyt aber zimli am Rand vo däm Dialäktbiet, ùn es sin au änder gröössri stedtischi Zentre vo däm Vokalwandel betroffe. Im Atlas vùm nordamerikanische Änglisch werde di benoochbarte Ortschafte Monroe ùn Madison allerdings explizit zum Inland Northern American English zäält. Z New Glarus werde im Änglische no gwüssi schwyzerdütschi Wörter bruucht. Dezue ghöre zum Byspil ‚Sudlibueb‘, ‚en Guete‘, ‚Grüetzi‘ oder ‚kilby’. Ùff de Spyscharte vo New Glarner Restaurants gseet mer dezue no Sache wie Geschnetzlets, Kalberwurst, Kaesechuechli oder Roesti.
Politik
Wisconsin isch en sognannte „swing state“, wo d Mehrheite viilmool zwüsche de Demokrate ùn de Republikaner hy ùn häre weggsle. New Glarus ghört für d Waale zum Kongress vùm Bùnd zum 2nd congressional district vo Wisconsin. Bi de Waale zum Ùnterhuus vo Wisconsin ghört es zum 80. Dischtrikt, ùn bi de Waale für de Senat, em Oberhuus vo Wisconsin, zum 27. Dischtrikt. Z New Glarus hen d Lüt in de letschte Joor ällewell mehrheitlig für Kandidate vo de Demokrate gstùmme.
Bi de Präsidäntewaal vùm Joor 2016 het d Hillary Clinton am meischte Stimme übercho, ùn zwar 773 Stimme (63,5%) gägenüber 362 Stimme (30%) für de Donald Trump. Mit 49 Stimme (4%) hen au no relativ viil Lüt für de Gary E. Johnson vo de Libertarian Party gstùmme.
Au bi de Senatswaal isch e äänlig gsi; 67% hen für de demokratische Kandidat Russ Feingold gstùmme, 29,5% für de republikanische Kandidat Ron Johnson (wo d Waal insgsamt gwùnne het), ùn 3,3% für de libertäre Kandidat Phillip N. Anderson. Bi de Kongresswaal het au de demokratischi Kandidat Mark Pocan (wo insgsamt gwùnne het) mit 69,6% di meischte Stimme übecho, ùn de Republikaner Peter Theron 30,4%. Bi de Waal für s Ùnterhuus vo Wisconsin het di demokratischi Kandidatin Sandy Pope (wo insgsamt au gwùnne het), z New Glarus sogar mit 97,5% gwùnne.
Äänlig isch es bi de Waale zum Ùnterhuus vo Wisconsin im Joor 2014 ùn 2012 ùn de Kongresswaal 2012 gsi, wo d New Glarner mehrheitlig für d Demokrate gstùmme hen. Au bi de letschte Governörswaale vùm Joor 2014 het de republikanischi Amtsinhaber Scott Walker z New Glarus nùmme 30% vo de Stimme übecho.
Im Joor 2012 het de Barack Obama mit 70,7% di meischte Stimme gha, ùn de Mitt Romney 28%. Im glyche Joor, wo de republikanischi Governör vo Wisconsin, de Scott Walker sich ere Recall-Waal het miesse stelle (aber schlùssändli wiidergwäält worde isch), het er z New Glarus 33,4% vo de Stimme gholt, ùn syn demokratische Gägekandidat, de Tom Barett 66%.
Bildig ùn Sozials
New Glarus het en eigne Schuelbezirk, de New Glarus School District, wo näbem „village“ New Glarus sälber au no fascht s ganzi „town“ New Glarus dezueghört, ùn dezue no einzelni Wyyler in de towns Exeter, Washington ùn York. Insgsamt het de Schuelbezirk weeniger wie tuusig Schieler. De Schuelbezirk isch im Joor 1878 etabliert worde. E wichtigs Ereignis isch au en Grichtsfall ussem Joor 1972 gsi, wo als „Wisconsin v. Yoder“ bis zum Oberschte Grichtshof vo de Vereinigte Staate cho isch. Bi däm Fall het e Amische-Familie ihri drüü Chinder nümmi welle in d Schuel vo New Glarus schigge. De Grichtshof het deno entschiide, dass amischi Chinder nooch de 8. Klass uss religiöse Gründ nümm als schuelpflichtig gälte sötte.
Zum Schuelbezirk vo New Glarus ghört zum eine emool e Grùndschuel, d New Glarus Elementary School, wo Chinder ab em vierte Läbensjoor bis zur 4. Klass anegöön, deno d New Glarus Middle School, wo di 5. bis 8. Klass ùnterrichtet werde, ùn schliessli no d New Glarus High School. S Hochdütsch isch als Ùnterrichtssprooch mit em Ussbrùch vùm erschte Wältchrieg im Joor 1914 abgschafft worde, ùn syt däm wird nùmme ùff Änglisch ùnterrichtet. Dütsch wird hüt aber ab de 7. Klass als Främdsprooch ùnterrichtet. Ab de 8. Klass chùnt au no Spanisch dezue. New Glarus het usserdäm e öffentlichi Biecherei, wo 1934 gründet worde isch. Näbem öffentliche Schuelsystem git es au no verschiidni Chinderkrippe, so s Small World Childcare Center, The Growing Tree ùn no wyyteri wo in Privathüüser ùnterbrocht sin.
Zinsweiler
Zìnswiller (frz. Zinswiller, dt. Zinsweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Region Littoral
Die Regioone sind nit wie in anderne Fäll e Zwüscheebeni zwüsche de Gmeinde und em Kanton, sondern nume es Instrumänt für d Statistik vom Kanton Nöieburg und für d Wahle.
Zinsweiler
Gschìcht
Zìnswiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742.
Region Littoral
I der Region See sind die früenere Bezirk Boudry und Nöieburg zämegfasst. Si het 16 Gmeinde:
Zinsweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
New Glarus
Bildig ùn Sozials
Bim Gsùndheitliche het es z New Glarus e Ussestell vo de Clinic vùm Chreissitz vo Green County, Monroe. Dernäbe het es au no e Apotheke ùn zwei Zaanarztpraxe, d Midwest Dental New Glarus ùn d Sippy Dental Clinic. Vor Ort het New Glarus au e Notfalldienscht-Staffel, d New Glarus Area Emergency Medical Services, wo New Glarus sälber, Monticello, s town New Glarus, ùn Deil vo de towns Primrose, Perry, Exeter, Mt. Pleasant ùn York. Für Seniore git es e Altersheim z New Glarus, s New Glarus Home, wo im Joor 1966 gründet worde isch ùn über d Joor all wyter ussbaut worde isch.
Wirtschaft
Im Joor 2015 hen d New Glarner im Durchschnitt $59.464 im Joor verdient, was e chly mee wie de Durchschnitt vo Wisconsin ùn au vo de ganze USA isch. Vo de Lut hen 6,72% ùnter de amtliche Armutsgränz gläbt. Vo de über 25-Jöörige hen 33,4% en Hochschuelabschlùss gha, 57,3% hen nùmme d High School fertig gmacht ùn 9,3% hen gar ke Schuelabschlùss gha.
Zinsweiler
Verwàltung
vun Zìnswiller ìsch. Zìnswiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Zìnswiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Hollywood Sign
S Hollywood Sign isch dr bekannti Schriftzug in de Hollywood Hills über em hütige Hollywood, won e Stadtdäil vo Los Angeles isch. Sini Buechstabe si öbbe 15 Meter hooch und zämme 137 Meter lang. Dr ganzi Ufbau wägt öbbe 220 Donne.
Won er am 13. Juli 1923 ufgstellt worde isch, het er für HOLLYWOODLAND Wärbig gmacht. In de 1940er Joor si äinzelni Buechstaabe verschwunde oder kabutt gange. Mä het s Schild 1949 as HOLLYWOOD renowiert. 1978 het me s ganz nöigmacht und 1995 und wider 2005 renowiert.
2. August
Dr '''2. Augschte''' isch dr 214. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 215. in Schaltjohr), dodermit blybe no 151 Däg bis zum Änd vum Johr.
Camillo Golgi
Dr Camillo Golgi (* 7. Juli 1843 z Corteno Golgi, Brescia, Italie; † 21. Januar 1926 z Pavia, Italie) isch en italiänische Mediziner und Histoloog gsi. Er het im Joor 1906 dr Nobelbriis für Füsiologii und Medizin für sini Undersuechige über die fiingwääbligi Anatomii vom Närvesüsteem übercho, zämme mit em Spanier Santiago Ramón y Cajal.
Dr Golgi het e Methode zum Aafärbe vo äinzelne Närve und Zällstrukture entwigglet, wo als „Schwarzi Reakzioon“ bekannt worde isch und noch iim d Golgi-Färbig häisst. Es handlet sich um e histologischi Färbig mit Silbernitrat, und dr Golgi het s 1873 publiziert. Er het lang dra gschafft, si Methode z verbessere. Internazionaal het sä dr Albert vo Koelliker bekannt gmachte. Dank iire het er u. a. dr Golgi-Apparat entdeggt, wo noch iim benennt isch und d Golgi-Zälle in der Chliihirnrinde vom Hirni, won er 1875 beschriibe het.