cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bretagne
Sproochpolitik
Wii iww´ràll én Frànkrich ésch Frànzeesch de einzigscht offiziell Sprooch. Obwohl`s Bretonisch làngi Zitte fàscht schlimm´r v´ràcht wore ésch àls àndri Sprooche un z´meischt àls `s erscht Bispiil f´r e Büre-Patois het diine muen – én Frànkrich ( "Gallie" ) !, g´heert de Bretagne àww´r hit zue de Teile vun de République, wo àm meischte erreicht hàn ém Kampf uem de Ànerkennung vun de Regionalsprooche. So sin hitzedaas zweisprochigi Strosseschilder zemindescht ém Weschte normal. De Bretagne het öi eini vun de aktivschti un erfogreichschti Verein f´r de unàbhängig zweisproochigi Schuel én écoles (parentales) associatives: DIWAN (`s Kernle uff Bretonisch).
Webbrowser
E Webbrauser, oder allgemäin au Brauser (ängl. to browse, ‚umeluege‘, au ‚abgrase‘) isch e Kompiuterbrogramm, wo Website us em World Wide Web oder allgemäin Dokumänt und Date cha aazäige. Wemm mä im World Wide Web über Hyperlink mit eme sonige Brogramm vo Website zu Website wäggslet, säit mä däm Internetsörfe. Usser HTML-Site chönne Webbrauser verschidnigi anderi Arte vo Dokumänt aazäige. Si si au d Benutzeroberflechene für Webäpps.
Kanton Illzach
Der Kanton Ìllzi (amtlich Canton d'Illzach) isch bìs März 2015 e Untergliderung vum Arrondissement Milhüüsa im Département Owerelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich gsi.
Gschichte
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug vu dr Inrichtung vun dr Départements als Teil vum domolige "Distrikt Altkìrech" gründet worre. Mit dr Gründung vu dr Arrondissements am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vum domolige Arrondissement Altkìrech nej zuegschnitte worre. Ab 1857 isch dodrüs no s'Arrondissement Milhüüsa worre. In dr ditsche Zit vu 1871 bis 1919 ischs Gebit e Teil vum domolige "Kreis Mülhausen" gsi, wo iwerhalb vu dr Gmeindewene nit witterscht underglideret gsin isch. Mit dr Rückgab an Frankrich un dr Widerherstellung vu dr franzeesche Verwaltungsstruktur isch dr Kanton sit em 28. Jüni 1919 e Teil vum (neje) Arrondissement Milhüüsa worre.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Geographi
Dr Kanton het im Norde an dr Kanton Ànze im Arrondissement Gàwiller grenzt, im Oschte an Ditschland mit em Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald und em Landkreis Lörrach, beidi im Regierungsbezirk Friburg (Bade-Wirdeberg), im Süde an d'Kantoon Sierez und Habse, im Südweschte an dr Kanton Milhüüsa-Nord und im Weschte an dr Kanton Wittene.
Gmeinde bis März 2015
Insgsamt git's im Kanton 11 Gmeinde.
Megara
Mégara ( n.Pl.) isch äini vo de eltiste Stedt in Griecheland. Es isch e Haafestadt am Saronische Golf und lit in dr Region Attika – guet 30 Kilometer westlig vo dr Hauptstadt Athen uf dr Landängi, wo Middelgriecheland mit em Peloponnes verbindet und wo öbbe 20 Kilometer bräit isch. D Stadt isch in dr Antike d Hauptstadt vo dr Landschaft Megaris gsi, wo vo Dorer bewoont gsi isch. Hüte lit Megara an dr Schnällstrooss vo Athen uf Korinth. Bi dr Verwaltigsreform 2010 isch die chliini Gemeinde Nea Peramos Νέα Πέραμος (7.480 Iiwooner), wo bis denn sälbständig gsi isch, mit Megara veräinigt worde.
Nadelberg
Dr Noodlebärg isch e Strooss in dr Groossbaasler Altstadt und goot vom Spaalebärg bis zum Peterskiircheblatz und dr Petersgass. Dr Naame isch scho us em Joor 1241 bekannt und chunnt 1294 au as Noodlegass vor. Öb das öbbis mit em Gwärb vo de Noodlemacher z due het, wäiss mä nid.
Gschicht
Bis zum 14. Joorhundert, wo die Üsseri Stadtmuure baut worde isch, isch dr Noodlebärg nid wit äwägg vo dr Stadtmuure gsi und isch parallel zun ere verloffe. S Schööne Huus zum Bischbil, wo um 1270 ume fertig baut worde isch, und hüt am Noodlebärg 6 stoot, isch ganz nooch an dr Stadtmuure gstande.
Wenn ums Münster ume die gäistligi Elite gwoont het, und unde am Birsig d Handwärker gläbt und gschafft häi, häi uf em Noodlebärg zerst Aadligi und spööter mee besseri Bürgerligi residiert.
S Schööne Huus
S Schööne Huus isch äins vo de eltiste brofaane Hüüser us Stäi in dr Stadt und het im Konrad Ludwig (gstorbe 1305) ghöört, Soon vom ene Chröömer, wo zum Ridder gschlaage worde isch. Denn häi d Sürlin dört gläbt, und es isch langizit s äinzige Huus mit eme brivate Baad gsi. 1454 isch dr Herzog Philipp dr Guet vo Burgund (1396–1467) z Gast gsi und 1473 dr Herzog Albrecht VI., dr Brueder vom Kaiser Friedrich III. Schliesslig isch dr Drucker Johannes Oporin (1507–1568) ins Schööne Huus iizooge.
S Schööne Huus isch vo 1966 bis 1968 restauriert worde.
S Huus zur alte Dröi
Vo 1465 aa het s Huus em Matthias Eberler, gnennt Grünenzweig, ghöört. 1521 het dr Johannes Froben drei Hüüser am Noodlebärg kauft, äins drvo isch s Huus zur alte Dröi (hüte Noodlebärg 17) gsi und dr Froben het für si Fründ Erasmus vo Rotterdam e Schminee lo iibaue, wil dää Ööfe nid het mööge. Dr Erasmus het denn bis zur Baasler Reformazioon 1529 dört gwoont. Spööter het s Huus im Mathematiker Johann Bernoulli (1667–1748) ghöört und si Soon Daniel isch dört ufgwaggse.
Dr Zerkindehoof
Dr Zerkindehoof, wo öbbe 1270 baut worde isch het si Naame vom Ridder Nikolaus Zerkinde († 1344) überchoo. Er het, wie au s Schööne Huus, s Ärdbeebe vo 1356 mit weenig Schääde überstande.
Dr Rosshoof
Dr Rosshoof isch vor 1285 baut worde, si hütig Naame chunnt aber erst sit 1720 in Dokumänt vor. Früener het er Sintzishoof ghäisse, wil s Gländ im 12. Joorhundert em Gschlächt vo de Sintze ghöört het. Dr Johann Lucas Iselin het en 1557 kauft und er het dr Familie ghöört, bis si en 1781 em Hieronymus Staehelin verchauft het mit em ganze wite Gländ bis zum Petersgraabe mit Ställ und Gäärde, und dä het denn s Hauptgeböid erwiteret.
Im Joor 1795 häi d Franzoose und d Pröisse im Rosshoof dr Friide vo Baasel usghandlet, wo dr Peter Ochs vermiddlet het.
Französisches Kaiserreich
S Französische Kaiserriich (französisch: Empire français) isch de Name vonere historische Monarchi in West- und Mitteleuropa, wo vo 1804 bis 1814 und no kurz 1815 existiert hät.
Nadelberg
Dr Rosshoof
Dr Rosshoof isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Dr Ängelhoof
Dr Ängelhoof stammt worschinlig us em früeje 14. Joorhundert und isch äins vo de groosse Hüüser in dr früeje Nöizit gsi, wo 1499 d Franzoose, d Ööstriicher und d Äidgenosse Friidensverhandlige abghalte häi. In dr Zit vo de Glaubeschrieg häi protestantischi Flüchtling dört Asyl gfunde. Sit 1990 isch s dütsche Seminar vo dr Uni im Ängelhoof dehäi.
Französisches Kaiserreich
S Empire français isch dur d Kaiserkrönig vom Napoleon Bonaparte entstande. S neue Kaiserriich hät mit de Grane Armée fast ganz Europa underworfe und es isch 1812 territorial nach em Russische Rich s grösste und bevölkerigsmässig s grösste Land vo Europa ksi. D Vormachtstellig vo Frankrich isch aber nach em schlimme Verlauf vom Russlandfäldzug und de anschliessende Befreiigschrieg 1814 verlore gange. De Napoleon isch 1814 gestürzt worde und s Grossriich isch zämmebroche.
I de hütige Gschichtschriibig wird s Riich Premier Empire (Erstes Kaiserriich) gnännt.
Nadelberg
S Zithüüsli
Vo 1886 aa het d Mueteruur im Uurehüüsli am Noodlebärg 11a über bsundrigi elektrischi Läitige de stedtische Uure d Zit aagee. Wil s schliesslig käini öffentlige mechanische Uure me gee het, wo iiri Zitsignal brucht häi, isch si 1987 abgstellt worde. Ooni si Funkzioon isch s Hüüsli denn verchoo, bis mä s 2006 renowiert het.
Hützudags
D Uni het meereri Iirichdige am Noodlebärg. Die Theologischi Fakulteet isch sit 1965 im Zerkindehoof (Noodlebärg 10) dehäi mit iirer Fachbibliothek, wo bis denn am Rhiisprung gsi isch, und am Noodlebärg 6 im Schööne Huus isch s Änglische Seminar, wo im Chäller non e chliini Büüni het, wo d Studänte e baar Mol im Joor Theateruffüerige uf Änglisch gääbe, und s Seminar für Nordistik. Im Ängelhoof nääbedra befindet sich s Dütsche Seminar und äinisch im Moonet git s dört en offeni Büüni im Chäller oder, wenn s schöön isch dusse, im Hoof, wo jeede cha zäige, was er chaa.
Sust het s in dr Gass non e baar Läädeli und Handwärksbetriib, wo Kunst, Schmuck, Disäin und anders aabiete. Im Huus «zum häilige Kristoffel» am Imbergässli nääbedraa isch s Hoosesagg Museeum dehäi, s chliinste Museeum vo Baasel.
Bauwärk am Noodlebärg
Am Noodlebärg het s bsundrigs vili Kulturgüeter. Dr Zerkindehoof, s Schöön Huus und dr Schöön Hoof si au uf dr Liste vo de Kulturgüeter mit nazionaler Bedütig.
Schauspiel
Dr Begriff Schauspiil im Theater wird äntwääder für e Drama verwändet, wo din vor allem greedet wird und im Allgemäine d Schaner vo dr Dragödie und dr Komödie iischliesst, oder für e Sparte vo de Büünikünst, wo Schauspiiler d Daarsteller si. S Schauspiil oder Sprächtheater isch äini vo de Sparte vom klassische Meerspartetheater, wo vor allem as Stadttheater de Stadtbürger en abgrundets Theatererläbnis het welle mööglig mache, und stoot näben em Muusigtheater und em Danztheater oder Ballett. E Theatergeböid, wo hauptsächlig für s Sprächtheater konzipiert oder gnützt wird, bezäichnet mä as Schauspiilhuus.
Kanton Lapoutroie
Dr Kanton Lapoutroie (öi Pays Welche, elsassisch Schnierlàch) isch bìs März 2015 e Kanton im frànzeesche Département Owerelsàss (Haut-Rhin) gsi. Er isch üs dr Kreisstàdt Lapoutroie (els. Schnierlàch) àls Höiptort un dr Gmeinde Fréland (els. Ürbàch), Labaroche (els. Bàrosch), Le Bonhomme (els. Bonom, dt. Diedolshausen) un Orbey (els. Urwes) zammegfiegt gsi.
Dr Kanton het zem Arrondissement Ribovilai (els. Ràppschwihr, frz. Ribeauvillé) ghert.
D'Ortschàfte vum Kanton sin àlli scho sit Johrhunderte frànzesischsprochi. Bim Welche (dt. Welsch) oder Vosgien, wu vum Üssterbe bedroht isch, hàndelet s sich um e Dialakt vum Lorrain, ere galloromànische Sproch üs dr Grupp vun dr Langues d'oïl, wu u. a. ang mit em Wallonisch verwàndt isch.
Oberrot
Ewwerroad (amtlich Oberrot) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Vo dr Gmarkong send 37,9 % Landwirtschaftsfleche, 51,8 % Wald, 9,4 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Ewwerroad gheret d Ortsdoel Hausen an der Rot ond Oberrot.
Gschicht
Ewwerroad ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 788 als Raodhaha
Verwaltong
Ewwerroad hot sich mit dr Stadt Gaildorf ond dr Gmoede Fichtenberg ond Sulzbach-Laufe zom a Gmoedverwaltongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Ewwerroad ischt dr Daniel Bullinger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Ewwerroad ghert zom Oschtfränkisch
Zielebach
Zielebach isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Gschicht
Zielebach isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1320 aus Zielebach. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5 % gläge.
Religion
77,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,5 %, CVP 0,8 %, EVP 2,2 %, FDP 5,4 %. GLP 6,7 %, GP 2,6 %, SP 17,1 %, SVP 48,0 %, Suschtigi 3,7 %.
Gmeindspresidänt vo Zielebach isch dr Hans Ulrich Käser (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 331 Ywohner 98,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää un 1,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Zielebach ghört zum Hochalemannisch.
Muntogna da Schons
Sprache
Rätoromanisch und Dütsch sind Amtssprache vo de Gmeind, Schuelsprach isch Rätoromanisch (Sutselvisch).
Gschichte
D Abstimmig über d Fusion vo de ehemols vier Gmeinde het am 26. Juni 2020 stattgfunde und het insgsamt en Ja-Stimme-Aateil vo 85 % gha. Z Casti-Wergestai und z Lohn hets kei Gegestimme geh.
Grabeskirche
Grabeskirche sait me aber au z Rom zum Petersdom, wil döt drunder tradizionell s Grab vom Apostel Petrus isch.
Gschicht
I de erste Hälfti vom 4. Johrhundert hät d Helena, d Muetter vom Kaiser Konstantin, s sogenannti Heilig Land (Palästina, hüt Israel) bsuecht und noch de Spure vom Läbe vo Jesus gsuecht. A däre Stell, wo damals Golgota und s Grab vo Jesus vermuetet worde isch, hät dänn e paar Johr spöter de Kaiser Konstantin e Basilika baue loo.
Im Verlauf vo de Gschicht isch dia ursprünglich Basilika mehrmols zerstört und wider uufbaut worde. E grösseri Baufaase isch zur Zyt vo de Chrützritter, im 11. und 12. Johrhundert gsi. Mitte 16. Johrhundert isch d Grabeskirche renowiert worde und hät ires Ussehe sithär öpe bewahrt.
Grabeskirche hüt
Hüt wird d Grabeskirche z Jerusalem vo mehrere christliche Glaubesrichtige benutzt und es isch jedere en bestimmte Tail zuegwise. Wil sich dia verschidnige Gruppierige nöd chönd ainige, wär wövil för de Underhalt söll zale, so isch da de Grund, worum s Gebäude ime schlächte bauliche Zuestand isch.
S Innere
Als wichtigste Ort im Innere vo de Grabeskirche gilt d Kapälle, wo überem Heilig Grab baut worde isch. Im Innere vo däm Hailigtum isch, wäg de Zerstörige im Aafang vom 11. Johrhundert, nu no d Grabplatte z gseh.
Vil bsuecht vo de Gläubige wird au dia Stell, wo s Chrütz vo Jesus gstande söll si. Denäbet gits no vil anderi chlinneri und grösseri Kapällene und Nischene mit Altär, wo je noch Glaubesrichtig betreut und bsuecht wärded. Under Anderem dia Staiplatte, wo de Lichnam Jesu vor de Grablegig gsalbet worden isch.
Athanasius Kircher
Dr Athanasius Kircher SJ (au: Athanasius Kircherus Fuldensis; * 2. Mai 1602 z Geisa (Rhön); † 27. Novämber 1680 z Rom) isch e dütsche Jesuit und Universalgleerte im 17. Joorhundert gsi. E groose Däil vo sim Lääbe het er am Collegium Romanum z Rom Underricht gee und gforscht. Dr Kircher het e Hufe usfüerligi Monografie über e wits Spektrum vo Theme uusegee, unter anderem in dr Egüptologii, dr Geologii, dr Medizin, dr Mathematik und dr Muusigtheorii. Si Arbet über die egüptische Hieroglüüfe het dr Wääg für e Jean-François Champollion vorberäitet.
Dr Friedrich Kittler het dr Kircher as «en Art wüsseschaftligi Füürweer vom Babst» bezäichnet: er sig immer ume Wääg gsi, wenn wüsseschaftligs Nöiland entdeggt worde isch, aber au, wenn mä s im Naame vo dr Chille het müesse verdäidige. Dr Kircher isch sinere Zit vorus gsi, daas cha mä gsee an sim Iifluss uf d Bakteriologii, Medizin, Akustik, Astronomii, Mechanik und Farbeleer. Er het as erste dr Iifluss vo „chliine Wääse“ uf d Verbräitig vo dr Pest bostuliert und het die erste Regle ufgstellt zum sä mit Erfolg z bekämpfe.
Im Kircher si Motto isch gsi In uno omnia (In Äim alles).
Arthur Waldron
Dr Arthur Waldron (* 13. Dezämber 1948 z Boston) isch en US-amerikanische Historiker. Är isch Brofässer für Internazionali Beziejige und Chinesischi Gschicht an dr Uniwersidäät vo Pennsylvania.
Er het an dr Harvard University studiert und 1981 si Ph.D. gmacht. Er het z China, z Japan, z Taiwan, in Frankriich und z Ängland gläbt und studiert und in dr früenere Sowjetunion e Zertifikat as fliessende Russischsprächer überchoo.
Dr Waldron isch sit 1988 verhürootet und het zwäi Söön.
Schweighausen (Unterelsass)
Schwaighüse (frz. Schweighouse-sur-Moder, dt. Schweighausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Schwaighüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 896.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schwaighüse ìsch. Schwaighüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schwaighüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Peter Haber (Historiker)
Dr Peter Haber (* 15. Jänner 1964 z Basel; † 28. April 2013 ) isch e Schwyzer Hischtoriker un Privatdozänt fir Allgmaini Gschicht vu dr Neizyt an dr Universitet Basel gsii.
Läben un Forschig
Dr Haber het an dr Universitete Basel un Friburg Allgmaini Gschicht, Schwyzer Gschicht, Soziologi, Philosophi un Staatsrächt studiert. Z Basel isch er anne 2005 mit ere Arbet iber ungarisch-jidischi Gschicht promoviert wore. Do het er sich au habilitiert zum Thema «Geschichtswissenschaft und digitale Medien». An dr Universitet Bärn het er e Zuesatzuusbildig in Archiv- un Informationswisseschaft absolviert.
Zämme mit em Schwyzer Hischtoriker Jan Hodel het er anne 1998 d Websyte hist.net grindet, e internationali Plattform zum Thema «Gschichtswisseschaften im digitale Zytalter».
Syt 1999 het er an dr Universitete Basel un Lozärn unterrichtet, ab 2004 ísch er Fachredaktor vu H-Soz-u-Kult gsii.
Im Ramme vun eme Forschigsprojäkt vu 2007 bis 2011 het sich dr Haber zämme mit em Hodel mit dr Bedytig vu dr Wikipedia fir d Gschichtswisseschafte bscheftigt. Derzue het er di historisch Fundierig vum Sälbschtverständinis vu dr Wikipedia as Noofolger vu dr Bibliothek vu Alexandria un dr Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers untersuecht.
Im Summersemeschter 2010 isch dr Haber Gaschtprofässer fir Gschicht, Didaktik un digitali Medien an dr Universitet Wien gsii.
Dr Peter Haber isch am 28. April 2013 noch ere lange, schwäre Chranket gstorbe.
Schrifte
Monografie
Rusgeberschafte
Gegauf
Gegauf cha si dr Familiename vom
Basler Erdbeben
S grooss Ärdbeebe vo Basel vo 1356 isch s schterkscht Ärdbeebe in Middeleuropa gsii, wo gschichtlich dokumentiert isch. Dr Middelpunkt vom Ärdbeebe isch unterem Dorf Riinach im Baselbiet gsi, a baar Kilometer südlich vo dr Schtadt Basel. Am Nomittag vom 18. Oktober isch dr erscht Schtoss bassiert und s het no meh Schtöss gä bis am Nomittag vom 19. Oktober, wo Schäde bis zunere Entfärnig vo fuffzig Kilometer gmacht hei. Hüser, Chille und Burge in dr Schtadt und dr Umgäbig si zum Deil schwer beschädigt worde. Füür si usbroche und hei nit chönne glöscht wärde, wil die meischte Lüt us dr Schtadt und de Dörfer uffs offnigi Land gflüchtet sii. Das hett aber au villi Läbe grettet. Me het iigschetzt dass in Basel 300 bis 1000 Lüt umcho sii. Dass es nit mee gsii sin, isch druuf zruggzfüere, ass d Hüüser denn in Liichtbauwiis, mäischtens us Holz mit Schtraudächer, baut gsii si.
Blüte
In dr witgfasste Definizion isch d Blüete von ere Pflanze en unverzwigte Churzspross mit begränztem Waggsdum, wo d Bletter von em indiräkt oder diräkt im Dienst vo dr gschlächtlige Fortpflanzig stöön: indiräkt as Schutz- oder Aalockigsorgan (Blüetehülle), diräkt dur d Bildig vo de Fortpflanzigsorgan (Staubbletter und Fruchtbletter).
En ängeri Definizion beschränkt de Begriff Blüete uf d Angiosperme. En Angiosperme-Blüete bestoot us dene Bestanddäil, wo aber nit alli müesse verdräte si: dr Blüetehülle (Perianth) as Perigon oder drennt in e Chelch- und Chronblatthülle, em Androeceum us Staubbletter, em Gynoeceum us Fruchtbletter und dr Blüetenaggse (Blüeteboode). D Staubbletter bilde dr Polle, wo bi dr Bestöibig uf d Narbe vo de Fruchtbletter grootet, dört käimt und im Zug vo dr Befruchdig d Soomeaalag, wo im Fruchtblatt lige, befruchdet, gnauer d Äizälle wo sich in dr Soomenaalag befindet. Die entwigglet sich zum Embryo, d Soomenaalaag entwigglet sich zum Soome und d Blüete zur Frucht.
Basler Erdbeben
Bis öppe 1370 si die meischte Schäde in dr Schtadt scho gflickt gsi.
S Riinacher Dänkmol
Zur Erinnerig an s Ärdbeebe het mä z Riinach e Dänkmol in dr Form vomene chrumme Chrüz uffgschtellt.
Lovatens
Lovatens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Lovatens lyt am rächte Stade vu dr Broye. Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf un d Wyler Colans un Prassy. D Gmaiflechi umfasst 80,6 % landwirtschaftligi Flechi, 16,8 % Wald, 2,6 % Sidligsflechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 3,5 % gläge.
Religion
59,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 12,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 0,4 %, FDP 6,1 %, GLP 8,0 %, GP 12,2 %, SP 19,8 %, SVP 49,7 %, Sunschtigi 1,1 %.
Dr Burgermaischter vu Lovatens isch dr Claude Ogay (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 7,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 151 Yywohner 92,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,6 % Dytsch un 2,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Antonio Vivaldi
Die früeje Joor
Dr Antonio Vivaldi isch s erste vo nüün Chinder vom Giiger Giovanni Battista Vivaldi (1655–1736) gsi und isch as äinzige vo sine Gschwüsterte Bruefsmuusiker worde. Er het Giige gleert und het scho früe si Vater im Orchester chönne verdräte.
Mit fufzääni het er d Tonsur und die ersti niideri Weiji zum Briester überchoo, mit achzööni die ersti hööcheri Weiji zum Subdiakon, mit fümfäzwanzig isch er Briester worde und denn Kaplan an dr Chillee S. Maria della Pietà. Er isch Giigeleerer am Ospedale della Pietà, eme Wäisehuus für Mäitli. Noch anderthalb Joor het er s Amt vom Briester ufgee.
In ganz Öiropa isch dr Vivaldi mit sinere Sammlig vo Konzärt L’estro armonico (öbbe: „Die harmonischi Iigääbig“) op. 3 bekannt worde, wo 1711 druckt worde isch. Bis 1729 si im Ganze 12 Sammlige erschiine, wo vom op. 3 aa alli in Amsterdam druckt worde si. In de zwölf Konzärt op. 8 (druckt 1725) Il cimento dell’armonia e dell’inventione (öbbe: „Dr Wettstrit zwüsche dr Harmonii und dr Erfindig“) si as die erste vier Konzärt die berüemte Le quattro stagioni (Die vier Jooreszite) din.
As Komponist vo Opere und Intendant z Venedig und z Mantua
No won er am Ospedale della Pietà gsi isch, het dr Vivaldi aagfange Opere z komponiere. Die ersti isch Ottone in villa, wo 1713 z Vicenza urufgfüert worde isch und bis 1739 het er no mee as fufzig Opere gschriibe. Nääbei isch er au no Impresario am venezianische Theater Sant’Angelo worde. Wäärend em venezianische Türkechrieg het dr Vivaldi 1716 e patriotischs Oratorium Juditha triumphans gschriibe, wo dr Stoff drfüür us em Buech Judith choo isch.
Won er z Venedig Händel überchoo het, isch er 1718 uf Mantua gange. Dört isch er im Dienst vom Landgroof Philipp vo Hesse-Darmstandt gstande Er het hauptsächlig as Intendant und Operekomponist gschafft. Noch 1721 isch er a baar Mol z Rom gsi, het zwäimol vor em Babst gspiilt und erhielt e Hufe Ufdrääg für Opere und Chillemuusig überchoo.
1726 isch er as musikalische Läiter zrugg an s Teatro Sant’Angelo z Venedig. Dört isch er as Komponist und au as Giigevirtuos zur lääbige Legände worde und e Hufe Musiker us ganz Öiropa si en go luege. Er het d Anna Girò, e franzöösischi Sängere wo denn sächzääni gsi isch, kennegleert, und die het en vo denn aa uf sine Räise begläitet. Zwüsche 1729 und 1733 isch dr Vivaldi in e Hufe oberitaliänische Stedt gsi (Verona, Ancona, Reggio und Ferrara) und woorschinlig au z Prag, wo zwei vo sine Opere urufgfüert worde si.
Dr Stilwandel zur Wiener Früeklassik
Dr Vivaldi isch zää Möönet druf am 28. Juli 1741 z Wien gstorbe und im ene äifache Graab uf em Spitaller Gottsacker vor em Kärntnerdoor begraabe worde. An däm Blatz stoot hüte s Hauptgeböid vo dr Technische Universidäät Wien (Karlsplatz).
D Muusig
Vo de fast 500 Konzärt vom Vivaldi si 241 für Giige as Soloinstrumänt erhalte. Für s Fagott het er 39 gschriibe, für verschideni Holzbloosinstrumänt e baar, wie au für s Dschello, aber au für usgfalleni Instrumänt wie d Viola d’amore oder d Mandoline. In ere Operearie het er sogar e Salterio, en italiänischs Barockhackbrätt, iigsetzt. Usser bi de säggs Flötekonzärt op. 10 het s in alle veröffentligte Konzärtsammligen äi oder meereri Solovioline. Öbbe 70 Konzärt si für zwäi oder mee Soliste, und in e baar von ene het s usgfallnigi Kombinazioone vo Instrumänt – im Konzärt RV 555 isch d Sologrubbe sogar uf 16 (!) Soliste erwiteret – was bewiist wie groos d Experimentierlust vom Vivaldi gsi isch.
Dank em Vivaldi isch s Solokonzärt e Hauptform vom Hoochbarock worde, und er het de dreisätzige Wärk zum Durchbruch verholfe. In de gschnälle Eggesätz het er as Erste süstematisch d Ritornell-Form iigsetzt, wo s Orchester e musikalischi Passaasche e baar Mol widerholt und mit solistische Abschnitt abwäggslet, won e freijere, mee episodische Charakter häi und wo s Passaasche, wo moduliere, din het. E Kennzäiche vo sine langsame Middelsetz si d Kantilene vom Soloinstrumänt.
Au öbbe 55 Ripienokonzärt, das si Konzärt ooni Soliste, und 21 Kammerkonzärt für Soliste ooni Orchester zäige wien er sich intensiv mit dr Konzärtform beschäfdigt het.
Bis jetz si 49 Opere vom Vivaldi identifiziert worde. Vo de 1970er Joor aa si si noo di noo widerentdeggt und uf Festival ufgfüert oder für CDs broduziert worde. Iiri Partiture oder Räst vo alte Nootebeständ wärde zum grösste Däil in dr Biblioteca Nazionale z Turin ufbewaart.
Erst in dr jüngste Zit het au im Vivaldi si umfangriichs gäistligs Wärk wider Beachdig afo finde. Mä findet doo vilmol dr gliich schwungvolli, virtuosi Stil und en äänligi Fröid am Experimentiere wie in sine Solokonzärt.
Dr Vivaldi isch nit nume in Norditalie seer iiflussriich gsi, sondern au im dütsche Ruum. Dr Johann Georg Pisendel het noch sinere Italieräis im Vivaldi sini Technike am Dresdner Hoof verbräitet. Dr Stil vom Johann Sebastian Bach het under em Iifluss vom Vivaldi e Witerentwigglig duuregmacht, wo dief grife het; under anderem het dr Bach meereri Konzärt für s Dschembalo und für d Orgle transkribiert.
D Widerentdeckig
Im Vivaldi si Muusig isch bald vergässe gsi. Erst vom Aafang vom 20. Joorhundert het mä sich wider für e Vivaldi afo intressiere. 1926 häi d Salesianermönche z Montferrat dr Turiner Nazionalbibliothek e Sammlig vom e Däil vo de Wärk vom Vivaldi abote. Dr zwäit Däil het mä bim Marquis Marcello Durazzo gfunden und so isch d Sammlig 1930 wider ganz gsi. Sit denn het mä no mee Komposizioone gfunde, z. B. 1973 e Sammlig vo zwölf Sonate z Manchester und meereri Psalme z Dresde in de Joor 1991, 2003 und 2005.
Weblingg
Onläin-Partituure
Haartrockner
Ä Föhn isch an elektrischen Apparat, wo bruucht wird, zum d Hoor nach dr Hoorwösch tröchne. Es Geblös isch in an isolierinds Ghüs iibaut und bloost warmi Luft uf d Hoor. Die Luft wird elektrisch uffgwärmt, wenn sie dur Schpirale vo Glüedröht gleitet wird. Me cha d Erwärmig vo dr Luft abschtelle, wenn d Hoor z fescht warm wärde, aber nonig troche sii. Z grossi Hitz schadet de Hoor.
Ä Föhn cha, wie au anderi elektrischi Gegeständ, in Vrbindig mit Wasser gföhrlichi bis tödlichi Stromschleeg verursache.
Dr Name Föhn für dr Apparat chunnt vom warme Föhn-Wind. Friener het dr Duden d Schrybwys «Fön» verlangt, syt 1996 aber nümme.
Turbenthal
Tuurbetaal (amtlich Turbenthal) isch e politischi Gmäind im Bezirk Wintertuur im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Tuurbetaal liit im obere Tösstaal an de Grenze zum Kanton Thurgau. Zue de Gmäind ghööred au na d Döörfer Hutzike (Hutzikon), Oberhofe (Oberhofen), Nöibrunn/Nüübrunn (Neubrunn), Seelmatte (Seelmatten) und Tablet (Tablat) und d Wiiler Sitzbèèrg (Sitzberg) und Ramschpèèrg (Ramsberg). S Piet vo de Gmäind umfasst 34,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 57,3 % Wald, 4,7 % Sidligsflechi, 2,5 % Vercheersflechi und 0,4 % Gwässerflechi.
Gschicht
Tuurbetaal isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 825 als Turbatuntale (829 Turbatun, 1330 Turbaten).
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 18,2 % (Stand 2011).
Religion
47,3% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 19,9% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,9 %, CVP 2,0 %, EDU 3,1 %, EVP 9,9 %, FDP 4,5 %. GLP 5,4 %, GP 12,9 %, SP 14,6 %, SVP 42,8 %, Suschtigi 0,9 %.
Gmäindspresidänt isch de Georg Brunner (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,6 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Tuurbetaal ghört zue de Oberländer Mundarte.
Funktionale Dreiteilung
De Begriff funktionàle Dreiteilung (frz. tripartition fonctionelle) esch vum Réligionwisseschàftler Georges Dumézil erfunde und entwickelt worre. Zalli Théorie vermiet dàss d'Gsellschàftorgànisation so wie d'Mythos bi de indogermànische Vélker ebbs metnànder gemein hàn: se sen in drei ditlichi Funktione àbgteillt.
Nikolaus (Gabenbringer)
Dr Nigelaüs isch unter däm un verschiidene andere Nämme bekannt: Im hochalemannische Deil vu Südbade un in dr Schwiz Santi Chlaus oder Samichlaus, in dr Oscht-Schwiz viilmol nur Chlaus, z Voradelbärg un in Ober- un bayrisch Schwabe Klaus oder Klos. Nigelaüs, Nigelaus oder sältener Santiglaüs isch Oberrhiinalemannisch, Santiglaus sagt me z Basel.
E Gstalt im Brüchtum
Dr Nigelaüs isch e Gstalt mit spitzigem Bischofshuet (Mitra), Bischofsumhang un Bischofsstab, wu dr Kinder am 6. Dezember, am Nigelaüsdag (aü Chlausetag oder Chlauser gnännt), oder am Obe vorhär Gobe bringt. S kunnt aber aü vor, ass er um Wiihnächte rum ufdrittet oder gar mit em Grischtkind zämme. An mänke Ort isch dr Nigelaüs aü neijer oder het elteri Gstalte verdrängt – so dr Nüünichlingler, d Sträggele un dr Neujahrmutti. A andere Ort wie i dr refermiärte Schwiz isch dr Nigolaüs a de Wiihnächte oder ums Neijohr umme aber au elter und isch vum Grischtkind verdrängt wore. In reformiärte Gegende vu dr Schwiz, wu mer katholischi Autorität nit liidet, isch dr Santi Chlaus friili ke Bischof, aber e alte Mann mit wissem Bart, Mantel un Kapuz. Dr „Bischof“ het viilmol e golde un e schwarz Buech drbii, wu diä guete un diä schlächte Tate vu dr Kinder drin verzeichnet sin. Diä wäre verläse, villicht wird vorhär aü no bättet, un dr Begleiter vum Nigelaüs macht mit dr Ruete oder suscht ebis Drohgebärde, villicht fitzt er aü emol richtig. Diä Sach goht aber meischtens guet üs: Dr Nigelaüs haltet si Begleiter zruck, losst Gnad vor Rächt ergoh un verteilt Epfel, Nuss, Bredli un anderi Siäßigkeite üs sinem Sack, hit ka aü emol e mp3-Player unter dr Gobe sii. Im Badische isch viilmol e Weckmann oder Baselmann (im Baselpiet Grättimaa, im Züripiet Grittibänz) mit im Sack – so heißt diä Figür üs hällem Brotdeig.
In dr Schwiz kunnts aü vor, ass Chlause in mänke Ort as greßeri Gruppe ufdrätte – des sin aber ender heidnischi Relikt, wu mit em religiöse Nigelaüs-Brüch wennig z due hän.
Hit isch üs em Santi Glaüs viilmol e Softi Glaüs wore, är kunnt ohni Begleiter un droht aü gar nit. Er drittet inflationär uf – nit numme am 6. Dezämber, aü scho vorhär bim Hasezichterverein usw. oder nochhär uf dr Wihnächtsmärkt usw. Viilmol isch er aü scho rot-wiss azoge wiä dr Wihnächtsmann oder wird vu sällem eifach verdrängt.
Vorbild Nikolaos vu Myra
Dr Heilig Nigelaüs (Nikolaos), wu am 6. Dezämber si Fäscht gfiirt wird un wu s Vorbild vum Nigelaüs-Brüüch isch, isch um 280 gebore un speter Bischof z Myra in Lykiä wore. Des lit in Kleinasiä (hittigi Tirkei, Provinz Antalya) un isch dertemol vu Griäche bsiidlet gsii. Dr Nikolaos seig dur großi Wohltätigkeit ufgfalle, dur des erschiint er natirlig as Gobebringer bsunders geignet. In Mitteleuropa isch dr Nigelaüskult im 10. Johrhundert dur d Kaiseri Theophanu, d griächisch Fraü vum Kaiser Otto II., gferderet wore. Im Kanton Friiburg isch dr St. Nikolaus Landespatron.
s'Dromome
Om de Samichlaus get's au veli wyteri Brüch, zom Bischpel Geislechlöpfe: Meischt Jogendlechi tüend i de Zyt ab em 1 Novämber am Obig Geislechlöpfe. Au a de Chlaus-Omzög gfend mer d'Geislechlöpfer hüüfig. Oder denn Gritibänz: Es Zopfteig Gebäck i de Form vomene Mönsch. Oder au Trychle: Oft wärded a de Chlausomzög grossi Trychle (Kuhglocken) mettreid. Zom Teil paarwiis amene Joch öber de Scholtere oder denn einzeln direkt ome Buuch gschnallt.
Tomáš Garrigue Masaryk
D Tomáš Garrigue Masaryk (* 7. März 1850 z Hodonín, Mähre; † 14. September 1937 z Lány) isch en tschechoslowakische Philosoph, Schriftsteller und Politiker sowie Mitbegründer und erste Staatspräsident vo de Tschechoslowakei (1918–1935) ksi.
I de Literatur oder in andere Sprache wird er au als Tomáš Masaryk angebe. In Tschechie wird sin Name oft mit TGM abgkürzt. De zweiti Name Garrigue hät er bi de Heirat mit de amerikanische Industrielletochter Charlotte Garrigue agno.
2003, zum 85. Jahrestag vo de Gründig vo de tschechoslowakische Republik, händ d Merheit vo de Tscheche inere Umfrag d Massaryk zum größte Landsmann i de tschechoslowakische Gschicht erklärt
Nach ihm isch d Avenida Presidente Masaryk in Mexiko-Stadt benennt.
Walter Gropius
Dr Walter Adolf Georg Gropius (* 18. Mai 1883 z Berlin; † 5. Juli 1969 z Boston, Massachusetts) isch e dütsche, seyt 1944 US-amerikanische Architekt und dr Gründer vom Bauhuus gsi. Näben em Ludwig Mies van der Rohe und em Le Corbusier gältet er as Mitbegründer vo dr modärne Architektur.
1907 het er im Büro vom Peter Behrens afo schaffe, wo au anderi Archdekte wo spöter berüehmt worde si wie dr Ludwig Mies van der Rohe und dr Le Corbusier gschafft hai. Noch drei Johr het er sich 1910 as Industriedesigner und Architekt sälbständig gmacht. 1914 het er z Köln für d Usstellig vom Dütsche Wärkbund mit em Adolf Meyer zsämme e Musterfabrik baut. Noch em Wältchrieg het er 1919 z Weimar s Bauhuus gründet, spöter s Bauhuus Dessau. 1928 het er em Schwiizer Urbanist Hannes Meyer d Leitig übergeh, wo aber scho 1930 us politische Gründ entloo worden isch. D Nationalsozialiste hai im Bauhuus e «Chille vom Marxismus» gseh und dr Gropius persönlig aagriffe.
1934 isch er uf Ängland und 1937 in d USA emigriert. Dört isch er z Cambridge Profässer für Architektur an dr „Graduate School of Design“ vo dr Harvard University dätig gsi. 1946 het dr Gropius d Vereinigung vo junge Architekte The Architects Collaborative, Inc. (TAC) gründet, wo für ihn au e Manifest für si Glaube an d Bedütig vo dr Gruppenarbet worden isch. E Wärk vo däm Team isch s Graduate Center vo dr Harvard University z Cambridge (1949/1950). In siine letzte Läbensjohr het dr Gropius wider hüfig z Berlin gschafft, won er under anderem 1957 im Rahme vo dr Interbau e nüünstöckige Wohnblock im Hansaviertel baut het. Die konkavi Südfront und s offene Parterre vo däm Gebäud gälte as typischs Bischbil vo dr sogenannte spoote Modärne.
Universitätsbibliothek Basel
D Uniwersidäätsbibliothek Baasel (offizielle Naame: Öffentliche Bibliothek der Universität Basel, abkürzt UB) isch die zentrali Bibliothek vo dr Uniwersidäät Baasel. D Uniwersidäätsbibliothek isch äins vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
Ufgoobe
D Uniwersidäätsbibliothek sammlet ooni fachligi Begränzig, dr Schweerpunkt lit aber uf de Gäistes-, Sozial- und Naturwüsseschafte und dr Medizin. Wenn s e wüsseschaftligs Inträssi an nit wüssenschaftliger Litratuur git, wird au die ufgnoo. Zämme mit de Institutsbibliotheke isch si für d Litratuurversorgig vo dr Leer und dr Forschig im Beriich vo dr Hoochschuel zueständig.
Gliichzitig isch si d Kantonsbibliothek vo Basel-Stadt. In däm Sinn sammlet si alli Basiliensia (Druck und Handschrifte, wo vo Basler gschriibe si, und alles über Basel und Basler), mä chönnt sääge en informells Dépôt legal (d. h. Abgoobe vo Pflichtexemplar, wo de Verlaag gsetzlig vorgschriibe si).
Au zur Uniwersidäätsbibliothek Baasel ghööre d Medizinbibliothek und d Bibliothek vom Wirtschaftswüsseschaftlige Zentrum mit em Schwizerische Wirtschaftsarchiv. Dur e Verbund si e Hufe vo de Institutsbibliotheke em Informazioonsverbund Dütschschwiz (IDS) aagliideret.
Gschicht
S erste Züügnis stammt us 1471. Bis 1671 isch d Bibliothek im «Undere Kollegium» am Rhiisprung gsi und denn bis 1849 im Huus zur Mugge. Wil d Bibliothek dank vile Schänkige stark gwaggse isch, isch s Huus zur Mugge z chlii worde, und si isch in s Museum an dr Augustinergass züüglet. 1896 het mä beschlosse ass mä en äigeständige Bibliotheksbau bruchi und isch in e nöibarocke Bau an dr Bernoulli- resp. Schönbäistrooss übere, wo de domoolige Bibliotheksstandard entsproche het.
1559 het dr Heinrich Pantaleon iiren erste Katalog in Buechform zämmegstellt wo noch Sachgebiet gordnet gsi isch. Dr Christian Wurstisen het en 1585 überarbäitet und us em en alfabetische Katalog gmacht. Bis 1818 häi nume Akademiker d Bibliothek dörfe bruuche, denn het mä us ere en öffentligi Bibliothek gmacht, wo die ganzi Bevölkerig Zuegang zu de Büecher ghaa het. 1866 het d Bibliothek iiren erst vollamtlige Bibliothekar iigstellt und het vom Staat afo Gäld überchoo, zum Büecher chaufe. 1889 isch dr Katalog vo Bandform uf Zeddelform umgstellt worde. 1939 het mä aagfange e Schlagwortkatalog zämmezstelle.
Zwüsche 1962 und 1968 het dr Schwizer Archidekt Otto Senn e nöis Geböid am alte Standort baut und 1978 isch d Medizinbibliothek as Filiale vo dr Uniwersidäätsbibliothek im Uniwersidäätsspitaal (früener: Kantonsspital Baasel) gründet worde.
D EDV wird sit 1981 für d Katalogisierig und dr Chauf iigsetzt, 1985 isch die ersti Daatebank-Uskumft iigrichdet worde, und 1988 dr OPAC (Online Public Access Catalog). D Bibliothek vom Wirtschaftswüsseschaftlige Zentrum (WWZ) zämme mit em Schwizerische Wirtschaftsarchiv (SWA) si as Filiale vo dr Uniwersidäätsbibliothek eröffnet worde.
Vo 1995 aa si s Usleene und s Freihandmagazin automatisiert worde un die ersti Houmepeidsch isch ans Netz. Internetstazione für s Publikum si 1997 iigrichdet worde.
1999 isch dr Bibliotheksverbund iigrichdet worde, wo dr Informazionsverbund Dütschschwiz (IDS) gründet worde isch und mä s integrierte Bibliotheksüsteam Aleph het afo iisetze. 2004 und 2005 isch d Benutzerkartei zämmegläit und dr IDS-Kurier für e interuniwersitäre Leihvercheer in dr Dütschschwiz lansiert worde.
Bestand
Im Ganze het s in dr Uniwersidäätsbibliothek Baasel mee as siibe Millione Medieäinhäite. Vo deene wärde jeedes Joor mee as 660'000 Medie usgleent. Dr Bestand waggst bro Joor um mee as 125'000 Äinhäite. D Bibliothek ghöört zu de grösste in dr Schwiz.
Im Beriich vo dr Basiliensia het s öbbe 2400 Wärk vo 403 Baasler Autorinne und Autore.
Archiv
Mit dr Uniwersidäätsbibliothek verbunde si e baar Archiv under anderem
Simbabwe
Simbabwe (in dr Schwyz offiziäll Zimbabwe; ENS Zimbabwe []; ibersetzt „Staihyyser“ in dr Sproch vu dr Shona; friejer Rhodesie) isch e Binnestaat im sidlige Afrika. Dr Name Simbabwe goht uf e Ruinestätt zruck, wu mer hit „Great Zimbabwe“ nännt un wu di grescht vorkoloniale Staiböute im sidlige Afrika sin.
Bis 2017 het dr Robert Mugabe s Land diktatorisch regiert, wu 1980 zum erschte Mol zum Bremierminischter un 1987 zum Bresidänt gwehlt woren isch. Z Simbabwe sin Hunger, Arbetslosigkait und Binneflucht wyt verbraitet. Im Human Development Index vu dr Verainte Natione isch Simbabwe 2013 unter 187 Länder uf em 156. Blatz gläge. Nazionalfyrtig isch dr 18. April.
Geografy
Simbabwe lyt zwische dr Braitegrad 16° un 22° Sid un dr Lenginegrad 26° un 33° Oscht un het as Binnestaat kai aigene Zuegang zum Meer. S gränzt an Sidafrika (225 km), Botswana (831 km), Sambia (797 km) un Mosambik (1231 km). Dr Sambesi bildet di nerdli Gränze zue Sambia. Simbabwe het e Flechi vu 390.757 km², dodervu sin 3910 km² Wasser. D Gsamtflechi vum Land entspricht ungfehr dr Flechi vu Dytschland un Belgie. Di hegscht Hebig mit 2592 m, dr Inyangani, lyt im eschtlige Hochland nerdli vu Mutare im Nyanga-Nationalpark.
Di greschte Stedt (Yywohnerzahle no dr Volkszellig 2012) sin Harare (1.485.231), Bulawayo (653.337), Chitungwiza (356.840), Mutare (187.621), Epworth (167.462) un Gweru (157.865).
Klima
Simbabwe het e subtropisch bis tropisch Klima mit em fychte, dailwys schwiel-haiße Summer (bis iber 35 °C) un ere Druckezyt im Winter mit gmäßigtere Tämperature (um 25 °C). In dr hechere Lage, wu dr grescht Dail vum Land uusmache, isch d Hitz im Summer e weng niderer (25 bis 30 °C) un im Winter git s ab un zur gmäßigti Nachtfrrescht (bis −5 °C). D Rägezyt] dduurt vu Novämber bis Merz, in däre Zyt het s iber 90 % dvu dr jehrlige Niderschleg, wu im Schnitt bi 1000 mm lige. In dr Hauptstadt Harare lyt di durschnittli Tämperatur bi 20 °C, sunscht bi 19–22 °C.
In e Dail Johr, wie eppe 2007/2008, isch s zue uugwehnli hoche Niderschleg chuu, wu dur Iberschwämmige Dodesopfer gforderet un d Ärn vernichtet hän. 2015/2016 isch zuen ere schwäre Deeri chuu,
Flora un Fauna
S Land ischt fascht ganz deckt mit ere Druckesavanne, dominiere dien Miombo- un Mopane-Wälder. Vyl het s au Affebrot- un Läberwurschbaum un Schirmakazie. S Gras vu dr Savanne isch in dr Druckezyt bruun un verdeert, wird aber in dr Rägezyt bis zue zwee Meter hoch un bildet d Fuetergrundlag fir e Huffe Dierarte.
Nationalpark
Bekannti Nationalpark z Simbabwe sin dr Hwange National Park, dr Mana-Pools-Nationalpark un dr Victoria Falls National Park.
Volksgruppe
Dr grescht Dail vu dr Bevelkerig mache d Shona uus (ca. 70 %). Dernäbe git s no chlaineri ethnischi Gruppe wie Ndebele (13 %) un d Chewa (6 %), derzue d Tonga am Sambesi, un im Side d Tsonga un d Venda.
Sproche
SIL International fiert insgsamt 21 Sproche uf, wu z Simbabwe gschwätzt wäre :
Mit Änderig vu dr Verfassig 2013 het Simbabwe 16 glychbrächtigti Amtsspriche (ENS Official languages): Chewa, Chibarwe, Englisch, Kalanga, Khoisan, Nambya, Ndau, Nord-Ndebele, Shangani, Shona, Sign Language, Sotho, Tonga, Tswana, Venda, Xhosa.
Religion
85 % vu dr Bevelkerig sin Chrischte un 62 % gehen regelmäßig in Gottesdienscht. Di greschte chrischtlige Gmaine sin di Anglikanisch, do Remisch-Katholisch un di Methodistisch Chilche. Wie in dr maischten anderen ehmolige europäische Kolonie mischle si Räscht vu lokaler Religionen us dr Zyt vor dr Chrischtianisierig in dr chrischtli Glaube.
Dernäbe git au no dradizionälli Glaubesvorstellige wie Ahnekult oder Bsässehaitskult wie Mashawe. Rund 50.000 Simbabwer un 20.000 Mänschen in dr Nochberländer verehre dr Himmelsgott Mwari. D Lemba sähn si as Noofahre vu Jude, wu vor 2700 Johr solle Israel verloo haa.
Weniger wie ai Brozänt vu dr Bevelkerig sin Muslim.
Gschicht
Schriftligi Ufzaichnige us em Biet vu Simbabwe git s erscht syt em Yydräffe vu dr Portugiesen um 1500 n. Chr.. S het au elteri arabischi Ufzaichnige us em 10. Johrhundert vum Al Masudi, wu aber wohl nume des ufgschribe het, was em an dr Kischte iber s Hinterland verzellt woren isch. Wäge däm wird di elter Gschicht vor allem us archäologische Quälle rekonschthruiert.
Staizyt
Bis um d Zytewändi isch s hitig Hochland vu Simbabwe vu staizytlige Jeger un Sammler bewohnt gsii, wu zue dr Khoisan-Velker ghert hän. Ihri spot Staizytkultur het si vu dr Jungstaizyt in andere Regione doderu unterschide, ass Hafnerei, Acherböu un Viizucht ganz gfählt hän. Die hän d Khoikhoi erscht vu dr yysezytlige Yywanderer, dr Bantu ibernuu.
Frieyysezytligi Kultur
Um d Zytewändi hän Bantuvelker vu Oschtafrika aagfange, sich iber dr Sambesi no Side uuszbraite. Si hän e frie-yysezytligi Kultur mitbrocht, wu Hafnerei, Landwirtschaft un Viizucht derzue ghert hän, vor allem Schof un Gaiße, chuum Rinder. Mabveni, di erscht yysezytligi Sidlig us em spote 2. Johrhundert, isch im Hochland vu Simbabwe gfunde wore. Um 1000 no Chr. hän si si uf s ganz Hochland uusdehnt ghaa. In dr Zyt vu dr Yywanderig vu dr Bantu hän d Khoikhoi, wu in dr Gegnig aasässig gsii sin, schyns d Viizucht vun ene ibernuu.
Yysezytligi Kultur
Vi vyl, aber nit allne Hischtoriker wäre si as Vorfahre vu dr hitige Shona aagsääne, wu uugfehr 80 % vu dr hitige Bevelkerig uusmache. Si hän e Kultur vu dr spote Yysezyt mitbrocht un hän ußer Ackerböu in großem Maß Rinderzucht dribe. An dr Ränder vum Hochland het d Rinderzucht zue Transhumanz gfiert. D Stadt Simbabwe un anderi Duursidlige sin uf em weniger malariaversyychte Hochland gläge, wu in dr summerlige Rägezyt Ackerböu dribe woren isch. In dr Druckezyt sin d Rinder in s chuum bsidlet Diefland dribe wore, wu s vyl drucke Gras gee het. Zum Dail nochenander, zum Dail parallel sin e baar Staaten entstande. Groß-Simbabwe bi Masvingo, dr grescht Kompläx vu alte Staiböute z Afrika sidlig vum Equator, wird as erscht Zäntrum vum Mutapa-Rych aagsääne, d Macht vun em isch bis an d Kischte gange un au nerdlig un sidlig iber s hitig Simbabwe uuse. Khami, en ähnli große Kompläx vu Muure sibe Kilometer weschtli vu Bulawayo isch zerscht parallel entstanden un isch soeter Zäntrum vum Torwa-Rych gsii.
Um 1450 isch Groß-Simbabwe verloo wore, wahrschyns wel d Bevelkerigskonzentration s Land uusglaugt ghaa het. Dr Mutapa-Staat het sy Zäntrum no Norde verlageret un het sy Vormachtstellig an dr Torwa-Staat verlore. Nei Zäntrum isch fir run 200 Johr sällem sy Hauptstadt Khami wore. Mitti vum 17. Johrhundert isch dr Torwa-Staat vu dr Changamire-Dinaschty ibernuu wore. Um die Zyt isch Danangombe (Dhlodhlo) zur Hauptstadt wore.
D Shona-Staate hän läbigi Handelsbeziehige mit Swahili-Händler an dr Kischte vum Indischen Ozean ghaa. Mer het Gold, Elfebai un Chupfer gege [Duech un Glas duscht, dr Färnhandel isch, wie Bodefund zaigt hän, bis uf China gange. S het e lokali Textilproduktion gee un ihri Podukt hän e hoche Prestigewärt ghaa. Wel d Wäbstiehö aber tächnisch veraltet gsii sin, hän sis i nit duurhaft gege di importiertet Duech chenne bhaupte.
Kolonialherrschaft
Syt dr Grindig vu ihre Niderlossige an dr Kischte vu Angola un Mosambik hän d Portugiese Aasprich gstellt uf s ganz Binneland im sidlige Afrika vu dr Wescht- bis zue dr Oschtkischte, ohni ass si dä Herrschaftsaaspruch ernschthaft duregsetzt hätte. Im 19. Johrhundert hän Händler, Jeger un Missionar vu dr Brite un Kapholländer (Bure) di portugiesisch Herrschaft im Binneland unter Verwys uf dr arabisch Sklavehandel, wu s allno gee het, in Frog gstellt
Anne 1888 het dr britische Kolonialbolitiker Cecil Rhodes vum Ndebele-Chenig Lobengula Schirfrächt gchauft. 1889 het dr Rhodes e Lizänz fir d British South Africa Company iberchuu, 1893 het er, unterstitzt dur Abdailige vu dr Kapbolizei un Seldner, s Matabele-Chenigrych un Biet nerdlig vum Sambesi unterworfe. Är het d Bsidlig un au Edelmetall- un Mineralverarbaitig firschidribe. D Ndebele un au d Shona hän 1896–1897 verbittereti, aber erfolglosi Ufständ gege di europäisch Kolonisierig unternuu.