cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barbara Renz
Lääbe
D Renz isch z Altestadt as zehnts vu elf Chinder vum Buur Karl Anton Renz uf d Wält chuu, het aigeständig sechs Sproche glehrt un het 1887 d Matura abglait. Doderzue het si uf Züri mieße, wel Fraue z Bayern dodmol zum Abitur nonig zuegloo gsii sin.
Derno het si an dr Sapienza Universitet z Rom Filosofy, Literatur un Psychology studiert, derwylscht si ihre Unterhalt mit Privatunterricht bstritte het. Ihre remische Doktorgrad het si derno au z Bayern derfe drage, drotz ass si nit an ere Universitet het derfe schaffe.
Anne 1892 isch zum Schaffe si in d USA uusgwanderet, het aber dert erfahre, ass si au dert erscht mit dr amerikanische Staatsburgerschaft in fimf Johr het derfe forsche. No Ablauf vu däre Zyt, wu si zmaischt as Privatlehreri gschafft het, het si si aber entschlosse, in d Haimet retuur z goo.
Si het si derno in dr burgerlige kadolische Frauebewegig z Minche fir d Frauebildig engaschiert, mit Glychgsinnte wie dr Ellen Ammann, dr Pauline Gräfin Montgelas un dr Marie Zettler, un het Vordreg zue filosofische, sozial-karitative un bolitische Theme ghalte.
Scho vor ihrem Ufenthalt in dr USA het si d Brinzässi Therese vu Bayern chänneglehrt, mit däre het si ab do ne läbeslangi Fryndschaft verbunde. Boodi Frauesin Autodidaktinne gsii un än si fir s Rächt vu Fraue un Maidli uf Bildig yygsetzt. Au sin si boodi an dr Kulturwisseschafte inträssiert gsii. Wu d Barbara Renz blant ghaa het, e velkerkundligi Zytschrift uusezgee, het d Brinzässi Gäld zuegsteckt fir d Finanzierig. E Hufe Illuschtrazione in dr Piblikation vu dr Renz sin us drSammlig vu dr Wittelsbacheri gsii.
22. September
Dr '''22. Septämber''' isch dr 265. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 266. in Schaltjohr), dodermit blybe no 100 Däg bis zum Änd vum Johr.
Barbara Renz
Lääbe
Anne 1902 isch si mit ihrem Brueder, em Theolog Franz Renz (1860−1916), uf Münster gange, wu däm an dr Universitet e Brofässur aabote woren isch. D Barbara Renz het dert e Zwygstell vum Kadolische Frauebund grindert un het an dr Universitet derfe Oobevorläsige halte.
Derno isch si mit em Brueder uf Breslau zoge, wu si di velkerkundlige Studie vum Hermann Heinrich Ploss Das Kind in Brauch und Sitte der Völker nei uusegee het. Noch em Dod vu ihreBrueder isch si retuur gange uf Dillinga. Do het si dr lokal Kadolisch Frauebund grinde, isch 1925 as Abgordneti fir di Bayerische Volkspartei in dr Dillinger Stadtrot gwehlt wore un het Vordreg iber Velkerkund, Frauebildig un Bolitik ghalte.
Si het aafangs dr Nationalsozialismus kritisiert un het aaprangeret, ass er d Frauen us em effetlige Lääbe verdrängt het. Wu dr Adolf Hitler an dr Macht chuu isch, het si si aber zruggzoge. Anne 1955 isch si im Alter vu 91 Johr z Dillinga gstorbe.
Laischtige
D Barbara Renz het si in drei verschidene Fachbiet uuszaichnet. Si het si uusdrickli fir d Glychstellig vu dr Frau in dr Gsellschaft un in dr kadolische Chilche yygsetzt, vor allem fir s Räch vu Maifdli un Frau uf Uusbildig un Studium.
Mit ihrem Brueder Franz het si em kadolische Modärnismus aaghert, ere Bewegung, wu d Uufäälbarkait vum Papscht aazwyflet het un wu dr chrischtli Glaube nit im Widerspruch zue modärne wisseschaftlige Chänntnis gsääne het.
Si het si mit drSimbolik vu Baum un Schlang in dr Mythe vu verschidene Velker bscheftigt. Si het si vor allem dr Frog gwidmet, wurum s Simbol vu dr Schlang, wu mer in vor- un nitchrischtlige Kulture as Bild vu dr positive Chraft, vu Kreativitet un Sexualitet chännt, zum eerschte Mol in d Bible (1 Mos 2 un 3) as Uusdruck vum Beese ufdritt.
Zue däm Thema het si iber dryssg Johr lang gforscht, het aber wel si kai Gäld ghaa het, nume ne Zämmefassig dervu im Handwörterbuch für Sexualwissenschaft un dr eerscht 1930 as Buech chenne vereffetlige.
Aaronitischer Segen
Twggst
In ere Wersion, wo hüfig brucht wird, häisst die letschti Ziile „Der HERR hebe sein Angesicht auf dich …“ Au Wersione si üüblig, wo in ene „dich“ und „dir“ dur „euch“ ersetzt wird, wil die 2. Person Singular im Hebräische kollektiv gmäint isch und s ganze aawääsende Volk iischliesst.
Dr liturgisch Gebruuch
Dr aaronitisch Sääge wird im Juudedum immer vom ene Kohen gsäit. ER stoot drbii luegt in d Richdig vo de Bätende streckt sini Ärm us. Im Liberale Juudedum isch dr Briestersääge abgschafft worde, zämme mit de andere Brivilegie vo dr Briesterkaste. So isch s au bi de mäiste Konserwative. Dr aaronitisch Sääg het au e wichdige Blatz in dr Schabbatfiir dehäim, wo dr Vater in über jedes Chind säit.
Im latiinische Ritus vo dr römisch-katholische Chille stoot dr Sääge uf em erste Blatz vo dr Uswaal "Im Jooreskräis" in dr Blural-Form ("Der Herr segne euch..."). In dr früejer Liturgii si vili Säägensformle üüblig gsi, woorschinlig au dr aaronitisch Sääge; in de Missale si si mäistens nit vorchoo und si vom Schlussgebät "über das Volk" verdrängt worde. Aber au dört, wo in dr früemiddelalterlige Chille dr aaronitisch Sääge nüm üüblig gsi isch, het mä hüfig biibhalte, ass d Säägensformle in drei Däil gliideret gsi si (mit drei Mol eme Amen vom Volk), und eso stoots au hüte wider bi de mäiste Säägensformle im Mässbuech.
Wo dr Martin Luther dr Sääge 1525 im evangelische Gottesdienst iigfüert het, häi en au dr Johannes Calvin und dr Ulrich Zwingli übernoo. Hüte git s evangelischi Landeschille wo nume ordinierte Amtsdräger dr Sääge sääge. Glöibigi, wo nit ordiniert si, säägen en inklusiv, d. h. as Bitt um e Sääge, und denn wir „dir/dich“ dur „uns“ ersetzt. Eso wird s au vo de progressiv-liberale Richdige im Juudedum gmacht, won er ebefalls in dr Bluralform cha gsäit wärde. In protestantische Chille wird dr aaronitisch Sääge zum Abschluss vom Gottesdienst verwändet.
Archeologischs Züügnis
Dr aaronitisch Sääge findet mä im eltiste biblische Teggst, wo bis jetz bekannt isch. Es handlet sich um zwäi winzigi Schriftrolle us fast räinem Silber, wo 1979 im ene Familiegrab im Hinnomdaal unde an dr südwestlige Muure vo dr Jerusalemer Altstadt entdeggt worde si. Iiri Datierig isch umstritte und schwankt zwüschen em 7. und 2. Joorhundert v. d. Z. Die zerbrächlige Silberrolle het mä erst noch drei Joor im ene ufwändige Verfaare chönne ufdue und denn het mä d Schrift, wo im Innere iigrawiert isch, chönne entziffere. Si isch 400 Joor elter als alli andere bekannte alte Bibelhandschrifte us Qumran, brucht aber für die drei Värs fast exakt die gliiche Wörter.
Isabell Huber
D Isabell Huber (* 27. Augschte 1987 z Haalbrunn) isch e dytschi Bolitikeri (CDU) un syt Jänner 2019 Mitglid im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Annemarie Düringer
D Annemarie Düringer (* 26. Novämber 1925 z Arlise, Kanton Basel-Landschaft; † 26. Novämber 2014 z Baden, Nidereschtrych, Eschtrych) isch e Schwyzer Schauspiileri gsii.
Isabell Huber
Lääbe
D Huber isch z Wüeschterot ufgwachse. Anne 2007 het si am Justinus-Kerner-Gimnasium z Weisberg s Abitur gmacht.
Annemarie Düringer
Bihnekarriere
Anne 1949 isch si Ensemblemitglid vum Burgtheater z Wien wore, wu si bis zue ihrem Dod gspiilt het. Si het unter anderem am Berliner Schillertheater (in s Schillers Räuber oder in s Molières Don Juan) gaschtiert, im Theater am Kurfürstendamm (Lavinia in s O’Neills Trauer muss Elektra tragen), an dr Münchner Chammerspiil un am Bayerische Staatsschauspiil un au bi dr Salzburger Feschtspiil. Dr Annemarie Düringer ihre Repertoire isch brait gfächeret gsii: si het in klassische un au in modärne Inszenierige gspiilt, unter anderem isch si in Stuck vu Aischylos, Gorki, Grillparzer, Hauptmann, Ibsen, Miller, Pinter, Shakespeare, Strindberg, Tschechow oder Wedekind uf dr Bihni gstande.
Dr Annemarie Düringer isch anne 1963 dr Titel „Kammerschauspielerin“ verlihe wore. Si isch mit dr meeschte vu dr große Schauspiilerine un Schauspiiler vum 20. Johrhundert, wie zum Byschpel em Werner Krauß oder dr Paula Wessely uf dr Bihni gstande. Ändi 2000 het si am Wiener Akademietheater unter dr Reschy vum Peter Zadek di aberglaibisch Huushälteri Frau Helseth in s Ibsens Rosmersholm gspiilt. Aini vu ihre bekannteschte Rolle isch d Frau Zittel in s Thomas Bernhards Heldenplatz unter dr Reschy vum Claus Peymann gsii.
Alsatia-Verlag
Zruck z Frankrich
Jetz hets im Alsatia-Verlag aü Publikation gä, wu unter em Joseph Rossé nit dänkbar gsii wäre - so e Hagiographii uf dr Hansi, wu e erbitterete Gegner vum elsässische Partikularismus gsii isch:
Annemarie Düringer
Filmkarriere
Au internationali Filmerfolg het si ghaa in ihre Karriere: z. B. het si dr Victor Vicas in sym Spionagedrama Count Five and Die (1958) bsetzt un in SOS – Gletscherpilot (1959).
Dr Schwyzer Reschiseer Franz Schnyder het er anne 1958 d Roll vum Änneli in dr Gotthelf-Verfilmig Die Käserei in der Vehfreude gee un speter d Roll vu dr Sophie in sym Zweedailer iber s Gotthelfs Anne Bäbi Jowäger (1960/62). No 1962 isch si sältener uf dr Lyynwand z sääne gsii: 1970 het si d Frau Jenny in s Kurt Frühs Dällebach Kari gspiilt, 1976 d Mrs. Müller in Schatten der Engel vum Daniel Schmid, 1978 het si im Churzfilm Bourbon Street Blues vum Douglas Sirk mitgwirkt un 1982 het si d Dr. Marianne Katz in s Rainer Werner Fassbinders Die Sehnsucht der Veronika Voss gspiilt.
Verainzlet het si au in Färnsehfilm gspiilt, zum Byschpel in dr Färnsehfassig vu Berlin Alexanderplatz (1980), in dr Tatort-Folg Mord auf Raten (1980), in Das Gläserne Wappen (1983) oder Die Gunst der Sterne (1988) un in s Wedels Meedailer Der große Bellheim (1993). Im Sissi-Filmporträt Wie eine schwarze Möwe (1998) het si d Erzherzogi Sophie gspiilt.
Anne 2002 isch d Annemarie Düringer wider in ere chlaine Kinofilmroll in Gebürtig erschine, dr Verfilmig vum glychnamige Roman vum Robert Schindel. 2006 het si andr Syte vum John Malkovich d Roll vu dr Mueter vum Gustav Klimt in dr Filmbiografy Klimt vum Raúl Ruiz gspiilt. Im nämlige Johr het si im Schwyzer Kinofilm Die Herbstzeitlosen d Roll vu dr Frieda Eggenschwyler gspiilt. Anne 2013 het si d Hauptroll in Lovely Louise unter dr Reschy vu dr Bettina Oberli gspiilt.
D Düringer isch im Novämber 2014 an ihrem 89. Geburtstag im eschtrychische Baden gstorbe.
Alsatia-Verlag
Zruck z Frankrich
1977 un 78 sin diä letschte ditschsprochige Publikatione erschiine, nämlig:
Verleijmdungs-Klag
Anne 1990 isch in dr Éditions Alsatia-Union s Buech erschiine (= "D Schwarze Welf - Autonomismus un Terrorismus im Elsass"). D Schwarze Welf sin e separatischtischi Gruppe, wu Sprängstoffaschleg gmacht het. In dr Werbekampagne, wu däm Buech vorüsgange isch, isch d René Schickele-Gesellschaft in d Nächi vum Terrorismus gstellt wore. Im e Faltblatt isch s Aüto abbildet gsii isch, wu dr Hans-Martin Schleyer 1977 im Elsass drin gfunde wore isch - dot; dr isch vu dr RAF ermordet wore. Zwische däm un eme andere Bild vu Terrorismus isch s Werbeplakat Lehre d'Kinder Elsässisch vu dr René-Schickele-Gsellschaft abbildet gsii. Im e grichtlige Schnällverfahre het d Schickili-Gsellschaft kenne erreiche, ass in jedem Buech e Stellungnahm vu dr Gsellschaft mueß mit üsgliiferet wäre, zuedäm het Éditions Alsatia-Union miäße 10.000 F an d Gsellschaft zahle.
Zürich
Hüüser
Im wyte Piet vo de Stadt gseet mer hüt es paar Hoochhüüser, und zwar bsunders i de Quartier wyter usse, im Wesche vo de Stadt, under em Üetlibèèrg und i de Quartier im Glattaal. De hööchscht Turm vo allnen isch de PrimeTower bim Baanhof Hardbrugg vo de Zürcher Architäkte Gigon/Guyer mit syne 126 Meeter; ane 2011 isch er fèrtig gsy, und er isch i den eerschte Jaar s hööchscht Bouwèèrch vo de Schwyz gsy. I der Altstadt sind Hoochhüüser nöd erlaubt. Die stedtische Hochhuusrichtlinie wèrdet jetz (Stand 2019) vom Hochboudepartemänt aktuell grad überarbeitet. Em Schanzegrabe naa hät me zwar emaal welen e ganzi Räie Hoochhüüser boue, aber vo dèm Plaan isch wenig zstand choo. So richtig hööch sind i de Nööchi vom Zäntrum nu grad s Hotel Züri-Marriott, wo ane 1973 poue woorden isch, de nöi uufgstockt Silo vo de Stadtmüli, die bäide Hoochhüüser vom Unispital und d Sidlig Locherguet. So isch ales i alem s Bild vo der Inestadt na zimli äinhäitlich, und die alte Chiletüürm sind immer na markanti Täil vom Panorama. Uf de Lischte vo de Zürcher Hoochhüüser sind 46 Nummere.
Vo de Zürcher Hüüser für Kultur isch wyter une öppis im ene äigene Abschnitt z läse.
Plätz und Päärk
Schööni öffentlichi Plätz häts vil im Stadtzäntrum und au i den Ussequartier. Daa isch emaal der alteerwürdig Lindehoof uf em Hoger, wo scho es Kaschtell vo de Röömer und dän im Mittelalter e Pfalz vo de tüütsche Käiser gstanden isch, s Bellevue mit em nöi gstaltete Sächsilüüteplatz bi der Oopere und am See, de Bürkliplatz zwüschet de Nazionaalbank und em Seeufer, wo d Züriseeschiff abfaared. De Platz isch entstande, wo me d Schanze abproche hät; er hät am Aafang na Stadthuusplatz ghäisse und hät eerscht 1908 sin nöie Name überchoo, zum an verdienschtvole Stadtingeniöör Arnold Bürkli (1833–1894) z erinnere. Em Bürkli sis Tänkmaal staat bim Arboreetum i de Nööchi.
Freii grüeni Flèchene sind au der alt botaanisch Gaarte uf de «Chatz» am Schanzegrabe, de nöi Botaanisch Gaarte z Riesbach, de Zürizoo, de Dolder Golfclub, s Albisgüetli, s Arboreetum am See und d Sukkuläntesammlig i der Ängi. D «Suki», wie d Zürcher säged, isch under Kakteeliebhaber wältbekannt. Und Züri hät i fascht ale Stadttäil groossi Gebiet mit Familiegäärte, de Pünte, wo meh as füfzg Familiegärteveräin dezue lueged.
I den alte Fridhööf vo Züri – es sind 26 uf dère Lischte – bruucht me hüt nüme de ganz Platz für Grabfälder, jetz sind groossi Täil vo dène wyte Flächene i de verschidene Stadtquartier zu schööne Parkalaage gmacht woorde, wo mit den underschidliche Biotop wärtvoll sind für de Naturschutz i de Stadt. Und es hät in es paar Fridhööf na vil alti Grabschtäi, wo äxtra als Tänkmööler für bikanti Lüüt vo früener staa plibe sind, so öppe für de Henry Dunant, der Architekt Karl Moser, d Nobelprysträäger Paul Karrer, Leopold Ružička und Elias Canetti, d Schriftsteller Gottfried Keller, James Joyce und Friedrich Glauser, d Gilberte de Courgenay, d Schriftstelerine Olga Meyer und Johanna Spyri, d Schauspileri Margrit Rainer, di eerscht Schwyzer Ärztin Marie Heim-Vögtlin und de Dialäktoloog Eugen Dieth näbet vil andere Persönlichkäite. Vil vo den alte Greber stönd under Tänkmaalschutz. Bim Ygang zum Fridhof Sylfäld staat s grooss Tänkmaal für di tüütsche Zürcher Ywoner, wo i de beede Wältchrieg händ müese is Tüütsch Rych zrugg gaa zum Militärdienscht läischte und wo vo de Fäldzüüg vo de Tüütsche nüme zruggcho sind, und es söll au na an ali andere erinnere, wo im Zwäite Wältchrieg um s Läbe choo sind. Es isch ane 1929 vo de Hinderblibene gstiftet woorde. D Inschrift druff ghäisst: «Zum Gedächtnis der im Weltkrieg gefallenen Deutschen aus Zürich und Umgebung 1914–1918. Den Opfern von Krieg und Gewaltherrschaft 1933–1945.» Ane 2014 hät me bi dèm Gidänkschtäi en Erinnerigsfyr wäg em Afang vom Eerschte Wältchrieg gmacht.
Dezue ane hät mer i de Fridhööf druff glueget, as d Bsuecher sich a de schööne Boute und de vile Kunschtwèèrch chönd fröie. Mer findt i de Fridhööf gueti Sache vo der Architäktur und de Kunscht vom 19. und em 20. Jarhundert. So staat im Fridhof Sihlfäld, wo di grööscht Parkalaag vo Züri isch, s alt Krematorium vo 1889, wo der eerscht söttig Bou i de Schwyz gsy isch; de Fridhof Äichbüel isch es bedüütends Wèèrch vom Landschaftsarchitäkt Fred Eicher, und im Fridhof Manegg isch es Mosaik vom Augusto Giacometti z gsee.
Am Huusegge zwüschet de Chilegass und em Zwingliplatz lehnet en Zitzüüge, wo an en Blitziischlaag in en Turm vo de Stadtmuure im Summer 1652 erinneret: de Findling vom Geissturm.
Bouwèèrch für de Vercheer
Bi somene groosse Vercheerschnootepunkt, wie Züri äinen isch, sind au Bouwèèrch für d Infrastruktuur wichtig. Als Stadt am Ändi vomene See und a drei Flüss – und na mit em Schanzegrabe – hät Züri ganz vil Brugge uf em Stadtgebiet. Vom Zürisee bis is Werdhölzli abe findt mer öppe 23 Bruggen und Stääg über d Limet; über der Syl hät d Stadt aagfange bi de Manegg und bis zum Platzspitz abe, je nachdèm wie me zelt, namal öppe 26 Brugge. Vo de Glatt isch nu grad en churzen Abschnitt uf em Stadtgebiet, es sind öppe zwäiehalb Kilometer, aber au deet sind vil Stääg und Brugge für d Isebaan, d Autobaan, d Straassen und d Fuessgänger nöötig woorde, es sind vo de Stettbacherwise bis i s Auzälg öppen es Totzet Flussübergäng.
I de Zürcher Vercheersgschicht vom 20. Jarhundert sind d Autobaane e läidigs Kapitel gsy, wil me si im nazionaale Vercheersplan äifach ganz dur d Stadt dure hät afa boue. Für en Straassering wyt um d Chèèrnstadt ume isch vo 1961 bis 1962 d Europabrugg zwüschet Höngg und Altstette poue woorde, aber dänn hät me die anderen Abschnitt vo dèm Ring doch nöd realisiert und so isch d Straasseverbindig vom Limettaal is Glatttaal e Schwachstell vom Vercheersnetz i de Stadt plibe, au wäme 1985 vo Schwamedinge bis a d Wasserwèèrchstraass näbet de Limet s Milchbucktunäll uftaa hät; es Tunäl under em Zürisee dure als Straass süüdlich um de Stadtchèèrnen ume isch en utoopischi Idee, wo sit Jaarzäänte alewyl wider i de Chöpf umegäischteret. Spööter sind die gröössere Umfaarigsstreckene mit em üssere Autobaanring plaanet woorde. Us de verschidene Plaanigsfaase cha mer z Züri bedüütendi Monumänt vo de Vercheersgschicht gsee: d Autobaanbrugg bim Wèèrdhölzli, d Sylhoochbrugg und d Stadtautobaan mit em Milchbucktunäl und em Schöönäichtunäl dokumäntiered die ursprünglich Idee vom sogenante Zürcher Äxprässstraassen-Ypsiloon, d Nordumfaarig vo Züri, wo 1985 fèrtig gsy isch, und d Sylbrugge am Oschtportaal vom Üetlibèèrgtunäl vo 2009 s nöier Konzäpt mit em halbe Autobaanring vo Züri.
Scho sit dänn, wo d Nordoschtbaan im 19. Jarhundert d Linie vo de Isebaan hät afa poue, isch’s z Züri wäge der Bèèrgtopografy gaar nöd ooni Tunäll ggange, und spööter sind na vil underirdischi Gläis dezuechoo. D Züüg faared vom Hauptbaanhoof uus zwüschet em Lätten und Öörlike dur s Wipkingertunäll, wo scho ane 1856 uufgangen isch, und dur s Wyybèèrgtunäll und das under em Chäferbèèrg uf Öörlike. Dur der Adlischbèèrg und dur s Hirschegrabetunäll gönd d Baanlinie uf Schwamedingen übere, dur der Ulmbèèrg und s Ängitunäll und au mit em Zimmerbèèrgbasistunäll gaat d Seebaan uf Thalwil, und dur s Riesbachtunäll chunt men a d Goldküschte. D Syltaalbaan hät na für de Güetervercheer s Manessetunäll, und dänn isch da na s alt Lättetunäll, wo d SBB 1989 stillgläit hät. Me hät z Züri langi Zyt über e ganzes U-Baannetz naatänkt, es isch aber nie e fertigs Projäkt druus woorde, wo me drüber hett chönen abstime. Für s Tram isch dänn wenigschtens s Tunäll vom Milchbuck under em Tierspitaal dure uf Schwamedinge gmacht woorde, wo zwäiehalb Kilometer lang isch.
Isabell Huber
Lääbe
D Huber isch ghyrote un het e Dochter (* 2018). Si läbt mit ihre Familie z Stuegert.
Bolitik
D Isabell Huber isch vu 2013 bis 2014 Chraisvorsitzeri vu dr Junge Union z Haalbrunn gsii un vu 2013 bis 2015 Bysitzer im Bezirksverband Nordwittebräg vu dr Junge Union. Vu 2013 bis 2015 isch si derzue Mitglid im Chraisvorstand vu dr CDU Haibrunn gsii un Bysitzer im CDU-Bezirksverband Nordwirttebärg.
Bi dr Landdagswahl 2016 isch si im Wahlchrais Neckersulm as Ersatzkandidati vum Bernhard Lasotta aaadrätte, wu s Erschtmandat gwunne het. Wu dr Lasotta am 11. Jänner 2019 gstorbe isch, isch d Huber zum 22. Jänner in Landdag noogruckt. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Uusschuss fir Europa un Internationals.
Schlagzeug
S Schlagzüüg isch e Kombination vo verschiidene Schlaginstrument. In dr klassische Musig redet mä vo Schlagwärk, wo alli Perkussions- und Schlaginstrumänt iischliesst
Zürich
Bouwèèrch für de Vercheer
Der Autovercheer bruucht z Züri ussert em Milchbucktunäll und em Schöönäichtunäll au s äint Ulmbèèrgtunäll, das vo de Tunällstraass grad näbet der Freiguetstraass i der Ängi, wo 1875 für d Seebaan pout woorden isch und wo me 1927 für de Privaatvercheer umfunkzioniert hät – mit eme separaate Tunäll für d Fuessgänger und d Welo näbetdraa, und am Stadtrand sind s Üetlibèèrgtunäll und s Gubrischtunäll vo den Autobaane A3 und A1 täilwys uf Zürcher Stadtgebiet. Vercheersbouwèèrch mit eme bsunderen architäktoonischen Aaspruch sind d Baanhööf. D Stadt Züri hät grad 14 vo dène. Zäntraal isch de Hauptbaanhoof, wo uf der öschtlich Ändbaanhof vo de Spanischbrötli-Baan vo 1847 zrugggaat. Näbet de Baanhööf vo der SBB und de Zürcher S-Baan händ au na die vo der Üetlibèèrgbaan, de Dolderbaan, de Säilbaan Rigiblick und s Polybäänli e Bedüütig für d Architäkturgschicht. Am mäischte Bouwèèrch für de Stadtvercheer chömed aber natüürli vo de Vercheersbetriib Züri VBZ, wo uf s Rösslitram vo 1882 zrugggaat. E beliebts Tänkmaal vo de Vercheersgschicht isch de Pavillon vo de VBZ am Bellevue. De Veräin Tram-Museum tuet sit 1989 im früenerige Tramdepot Burgwiis vo de VBZ im Zürcher Trammuseum alti Faarzüüg und andere Sache und daademit d Gschicht vom stedtische öffentliche Vercheer vo Züri zäige.
Schlagzeug
Im Pop, Rock und Jazz hänggt s vom Musigstil und vo de Musiker ab was für e Kombination bruucht wird und si wird vom Schlagzüüger uf dr Bühni um si Sitz uf Stativ und Grüst ufbaut. Zu de Instrumänt ghöre die verschiidnige Drummle: Chliini Drummle (Snare drum)–# 5 im Bild rächts, Grossi Drummle–# 4, Tom Tom–# 2 und # 3, Chesseldrummle und Tamburin; verschiideni Becki: Hi-Hat–# 6, Crash Becki–# 1; und Chliiperkussioninstrumänt wie zum Bispil dr Holzblock, d Cowbell oder dr Schällechranz.
Zürich
Bouwèèrch für de Vercheer
Bim Bürkliplatz zwüschet de Limet und em Schanzegrabe händ d Schiff vo de Zürcher Seegsellschaft iri wichtigscht Ländi.
Schlagzeug
Näben em akustische Schlagzüüg gits hüte au s elektronische.
Zürich
Hèèrkumft
Der Aatäil vo de Ussländer a de Stadtbevölcherig lyt bi öppe 32,4 Prozänt (Stand 2017). Ane 2016 hät s 133473 ussländischi Persoone zelt. Mee weder 107'000 devoo sind vo europäische Länder gsy, fascht 13'000 us Asie, öppe sibetuusig vo Amerika und nöd ganz sächstuusig us Afrika.
Im 20. Jarhundert hät sich d Zaal vo den Ussländer starch ggänderet. Ane 1910 händ si de grööscht prozäntual Aatäil ghaa, mit fascht 35 Prozänt, und die mäischte vo dène sind Tüütschi gsy. Nach em Eerschte Wältchrieg isch di uusländisch Bevölcherig wider gschnäll zrugggange, und grad nach em Zwäite Wältchrieg sind z Züri nu na öppe sibe Prozänt vo de Lüüt vo anderne Länder gsy. I de Zyt vom wirtschaftlichen Uufschwung isch dän für d Wirtschaftsregioon Züri d Zuewanderig au us em Ussland wider gröösser gsy, z’eerscht für vil Jaar vor alem Iteliääner und öppe vo de 1970er Jaar au meh vom ehemaalige Jugoslawie. So um d Jaartusigwändi händ jetz d Ussländergruppe vo de Tüütsche, de Franzoose und de Inder bi wytem am mäischte zuegnaa. Weniger woorde sind i de nöischte Zyt vor alem d Lüüt us de Balkanländer, vo Itaalie und Spanie. Sit ane 2000 händ sich z Züri jedes Jaar es paar tuusig Persone us em Ussland chöne la ybürgere.
Schlagzeug
Notierig
D Note für s Schlagzüüg wärde mit der normale Noteschrift notiert. Zur Kennzeichnung bruucht me dr so genannt neutrali Noteschlüssel.
Zürich
Hèèrkumft
Länder vo de EU:
Schlagzeug
Notierig
Drummle wärde öbbe eso notiert:
Zürich
Hèèrkumft
anderi europäischi Länder:
Religioone
Tradizionell lueget me Züri sit de Reformazioon vo 1523 as e refermierti Stadt aa. Hüt aber sind nu na öppe föifezwänzg Prozänt vo den Ywoner evangelisch-reformiert, dryssg Prozänt sind römisch-katholisch und sibe Prozänt sind bi anderne chrischtlichi Glaubensgmäinschafte deby (das sind d Zaale vo 2010).
Schlagzeug
Notierig
und d Becki eso:
Zürich
Religioone
Bi de Refermiete isch d Stadt äin Chilebezirk vo der evangeelisch-refermierte Landeschile vom Kanton Züri. Uf der Aafang vom Jaar 2019 sind – nach Abstimige im 14i und im 18i – 32 Stadtzürcher Chilegmäinde und die vo Oberäischtrige zur nöie groosse Chilegmäind Züri zämegschlosse woorde. Nöd mitmache tüend äinzig d Hirzebacher und d Witiker.
D Stadtorganisazioon vo alne katolische Chilegmäinde ghäisst Katholisch Stadt Züri. Si hät 23 Chilegmäinden uf em Stadtgebiet und s Dekanaat Stadt Züri isch en äigeti Regioon vom Bischtum Chur.
Es git i der internazionaale Stadt Züri au vil Lüüt vo anderne Religioone: Am mäischte ghööred zu de verschidene Richtige vom Islam, und si händ als Träffpünkt öppe d Mahmud-Moschee und d Merkez Moschee Züri Zäntrum. Und öppen äis Prozänt vo de Stadtbiwoner sind Jude, wo zu äinere vo de vier jüdische Zürcher Gmäinde ghööred, der Israelitische Cultusgmäind Züri, wo 1862 ggründt woorden isch, der Israelitische Religioonsgselschaft Züri, de jüdische Gmäind Agudas Achim oder de liberale Gmäind Or Chadasch. Die eerscht modèèrn Sinagoog isch die a de Lööwestraass, si isch vo 1884; d Sinagoog a de Freiguetstraass im Selnau isch 1924 und d Sinagoog Agudas Achim 1960 ygweit woorde. D Biblioteek vo der Israelitische Cultusgmäind Züri gilt als di wichtigscht vom ganze tüütschspraachige Ruum für s Fachgebiet Judaica und isch sit ane 2009 e nazionaals Kulturguet vo de Schwyz. Uf täil Fridhööf i de Stadt sind spezielli Greberfälder für Muslim und Juden ygrichtet, as si nach de Gsetz vo irem Glaube chönd beèèrdiget wèèrde.
Dialäkt
Züritüütsch isch en hoochalemannische Dialäkt. Es isch e Spraach mit vil Eleganz, won es rychs Vokabulaar und fyni Wändige hät – so wie ali andere Schwyzer Dialäkt au. Me verstaat s Züritüütsch bi anderen alemannische Mundaarte au rächt guet, wils weniger Bsunderhäite als anderi hät. De Stadtzürcher Dialäkt ghöört mee oder weniger zur Seemundart, dezue ane git’s d Wintertuurer Mundart im Nordoschte vom Kanton, d Oberländer und d Underländer Mundart und der Ämtlerdialäkt weschtlich vom Albis im Söiliamt. Grooss sind d Underschiid aber nööd.
Es paar vo de Büecher über d Zürcher Mundaart sind:
Me gchänt vil Schriftsteller, wo Büecher im Züri-Dialäkt gschribe händ, so wie öppe de August Corrodi im 19. Jarhundert, de Adolf Guggebüel, wo mit em Zürcher Dialäktoloog Eugen Dieth de Bund Schwyzertüütsch – s hüttig «mundartforum» – gründet hät, de Wilhälm Nidermaa, de Ruedolf Hägni, d Emilie Locher-Werling, de Werner Morf, de Traugott Vogel und na mee (wyteri Näme stönd i de Lischte vo de züritüütsche Schriftsteller). D Mundart hät au i de Zürcher Theater und im Zürcher Filmschaffe en guete Platz; unvergässe isch s Lied Mis Dach isch dr Himmel vo Züri, wo de Werner Wolebèèrger 1959 für s Theaterstuck Eusi chliini Stadt komponiert und de Zarli Carigiet gsunge hät.
Anderi Spraache
Näbet Züritüütsch redt mer z Züri, wie di letscht Volkszelig zäiget hät, 181 verschideni Spraache. Nach Züritüütsch und andernen alemanische Dialäkt chunt natüürli Hoochtüütsch und dänn na a dritter Stell Italiänisch (4,7 Prozänt), dänn Spanisch (2,8 Prozänt) und Serbokroaatisch (2,7 Prozänt). 77,7 Prozänt vo den Ywoner und Ywonerine vo de Stadt Züri gänd Tüütsch als iri Mueterspraach aa (Zaale: Volkszelig 2000). Und me ghöört je nach däm, wo men isch, i der Stadt vil anderi Spraache vo Albaanisch über Esperanto und Rätoromaanisch bis Zulu.
E Zämestelig vo de Stadt Züri vom Jaar 2012 zäiget, as vo de Lüüt, wo dänn z Züri gwont händ, öppe 70 Prozänt Schwyzertüütsch gredt händ, öppe 23 Prozänt Hoochtüütsch, öppe nüün Prozänt Änglisch, öppe sibe Prozänt Italienisch, vierehalb Prozänt Französisch, 4 Prozänt es Serbokroatisch, 4 Prozänt Spanisch, drüü Prozänt Portugysisch und echly mee as zwäi Prozänt albanisch.
Der Aatäil vo de Chind mit Tüütsch als Mueterspraach hät a Zürcher Schuele im 2008 nöd ganz 50 Prozänt uusgmacht.
Z Züri häts verschideni Instituzioone für d Spraachforschig und für d Mundartkultuur, zum Byschpiil d Inschtituut für Spraachwüsseschaft vo der Uni mit em Fonogrammarchyv, s Schwyzerisch Idiotikon und d Gruppe Züri vom mundartforum. D Zürcher Fachhoochschuel hät en äigets Departemänt für «Aagwandti Linguischtik», wo über Spraache, Kommunikazioon und Meedie forschet und lehrt.
D Stadt büütet Kürs aa, wo Zuegwandereti chönd Tüütsch leere. Züri hät au ganz vil privati Spraachschuele für Tüütsch und für fascht ali möglichen andere Spraache; e groossi Schuel, wo au Spraachkürs abüütet, isch d KV Züri Business School; uf Französisch isch d Allianca Française de Zurich spezialisiert. Es git au Aagebott zum Schwyzertüütsch z leere.
D Literaturstadt
Das Züri en Rueff als europèèischi Kulturstadt mit ere lange Tradizioon hät, chunt au vo dèm hèèr, as daa sit Jarhunderte bekanti Schriftsteller gläbt händ. So vill me hütt na wäiss, hät’s im Mittelalter aagfange, wo bi de Chorhère vom Groossmöischter pildeti Lüüt gsy sind, wo me hütt von ene i de Zäntraalbiblioteek na es paar Schrifte hät. Äine vo de bekantischte isch de Konrad vo Muri, wo als Universaalgleerte im 13. Jarhundert Büecher für d Schuel und für s Kulturläbe gschribe hät. S berüemtischt Zürcher Buech us säber Zyt isch die grooss Zürcher Liederhandschrift, wo em Musigliebhaber Rüdiger Manesse z verdanken isch; i dèm schöön uusgmaalete Wèèrch sind ganz vil Gedicht vo de groosse tüütschspraachige Minnesänger zämegstelt; äis Stuck isch vom Zürcher Minnesänger Johannes Hadlaub.
Me wäiss, as es z Züri im Mittelalter gueti Schrybstube ghaa hät, wo Büecher, doozmaal ja ales Handschrifte, kopiert woorde sind. Es git i verschidene Biblioteeke im In- und im Ussland schööni Büecher vom 13. und 14. Jarhundert, wo vo Züri chömed, öppe s Wèèrch Parzival vom Wolfram vo Eschebach und d Wältchronik vom Ruedolf vo Ems. Die früene Schryber händ am Groossmöischter und bim Fraumöischter und vilicht au na an anderen Oort i de Stadt gschaffet. De Buechtruck, wo de Johann Gutenberg i de Mitti vom 15. Jarhundert z Mainz demit aagfange hät, isch dänn z Züri au scho um 1480 uufchoo. Um 1500 ume händ de Hans Rüegger, 1517 de Christoph Froschauer und 1524 de Johann Hager z Züri en Truckerei uftaa.
Bis am Änd vom Mittelalter sind vil Büecher uf Latynisch gschribe woorde, so wie s au de Zürcher Chorherr Felix Hemmerlin im 15. Jarhundert gmacht hät. Das isch dänn uf äin Schlaag anders woorde, wo d Reformazioon choo isch. Mit em Zwingli hät s Tüütsch als Spraach vo de refermierte Religioon s Latyn abglööst. Und im syni tüütsch Übersetzig vo de Bible, d «Zürcher Bible», isch e wichtigs Buech für die refermiert Glaubenspraxis woorde. Z Züri sind drufabe Wèèrch über verschideni Sachgebiet und bsunders au Gschichtsbüecher vo Chronischte gschribe und mäischtens au truckt usepraacht woorde. E groossi früeni Zürcher Chronik isch die vom Häiri Brännwald us em Aafang vom 16. Jarhundert. Im 18. Jarhundert, i de Zyt vo der Uufklèèrig, hät Züri gradwägs als en europèèischi Kulturhauptstadt ggulte. Es hät daa so vil a Kultur inträssierti Lüüt, Forscher und Dichter ghaa, as mer au i anderne Länder devoo gredt und de Stadt de hüpsch Zuename Limet-Athen ggèè hät. Zu de bekanten Autoore vo säber Zyt händ de Johann Jakob Bodmer und de Johann Jakob Breitinger und de Jakob Heinrich Meister zelt. De Goethe isch zwäimaal zum Bodmer uf Bsuech cho. Au de Christoph Martin Wieland hät en Summer z Züri verbraacht. Mit synere Schrift Schweizerlieder isch de Johann Caspar Lavater, de Prediger uf Sankt Peeter, internazionaal bekant woorde.
Im 19. und bsunders im 20. Jarhundert sind so vil Zürcher Schriftsteller und Autoorine uufträtte, as me nu es paar chan uuffüere, öppe de Conrad Ferdinand Meyer, de Salomon Tobler, d Johanna Spyri, de Gottfrid Chäller, d Olga Meyer, d Ida Bindschedler, de Heinrich Federer,  d Elsa Muschg, de Paul Wehrli und de Max Frisch, und i de jüngere Zyt öppe d Sibylle Berg, d Anne Cuneo, de Ueli Knellwolf, de Hugo Loetscher, d Isolde Schaad, de Jakob Vetsch, d Laure Wyss, de Charles Lewinsky, de Charles Linsmayer, de Urs Widmer und de Franz Hohler.
Es paar Literatuurhüüser sind dezue daa, z Züri d Wèèrch vo dène Schriftsteller und anderi Büecher em Publikum bekant z mache, emaal die groosse Biblioteeke: d Zäntraalbiblioteek, d ETH-Biblitoeek mit em Thomas-Mann-Archyv und em Max-Frisch-Archyv und d Pastalozzi-Biblioteek, wo ire Name vom Zürcher Reformpèdagoog Johann Heinrich Pestalozzi hät, und s Schwyzerisch Soziaalarchyv, zum nu es paar z näne; und dänn git’s i de Stadt au s Literatuurhuus Züri und de Strauhoof mit de James Joyce Stiftig. Für d Vermittlig vo Literatuur hät vo 1995 bis 2005 s internazionaal Literatuurfestival Lyrik am Fluss z Wipkingen a de Limet glueget. S Openair Literatur Festival Züri im Alte Botaanische Gaarte uf de Chatz bringt all Jaar internazionaal bekanti Autooren uf Züri.
Gschicht
Sit de Stäizyt und au i de Bronzezyt und de Isezyt händ Lüüt am Zürisee i verschidene Döörffer gwont. Me hät devo im und näbet em Zürisee, öppe uf de versunkenen Insle vom Groosse Hafner und em Chlyne Hafner, bi den Uusgrabige vil Räschte gfunde; die eltischte Spuure sind us em 5. Jarhundert vor Chrischtus. Am mäischte isch bi de Bouarbete für s nöi Parkhuus vo der Oopere fürechoo. Die beede Fundstelle, wo Hafner ghäissed, ligged nu öppen en halbe Kilometer vor em Bürkliplatz im Zürisee, und si ghöred, wil si als archäologischi Plätz wichtig sind, sit 2011 zäme mit mee weder hundert Seeufersidlige rund em en Alperuum zum Wältkultureerb vo de UNESCO.
I de Röömerzyt, wo im Land am Oberlauf vom Rhy mit de Fäldzüüg vom Julius Caesar im Jaar 58 vor Chrischtus und mit der Eroberig vo de rèètischen Alpe dur di röömisch Armee ane 15 vor Chrischtus agfange hät, isch das Oort am Ändi vom See en Handelsplatz im Gränzgebiet zwüschet de Provinze Räzie und Gallia Belgica, spööter dänn Obergermanie woorde. A de Limet isch d Ortschaft Turicum gsy, wo Helvezier und Röömer zäme gläbt händ und wo s en e Zyt lang en Militärposchte vo de römische Legioone z Vindonissa und en Zollposchte ghaa hät; vo de Familie vom ene röömische Zöllner züüget en Inschriftstäi, wo me gfunde hät. D Röömer händ uf em Hügel näb de Limet, em Lindehoof, wo früener s keltisch Oppidum gstanden isch, im dritte Jarhundert es Kaschtell poue, wo zu de vile Stützpünkt vom Limes, de Befeschtigungslinie gäge d Alemane, ghöört hät; zum Netz vo de röömische Militärstützpünkt hät nöd wyt vo Turicum wägg au na s Kaschtell vo Irgehuuse im hüttige Züri Oberland ghört. Unen am Lindehoof-Kaschtell isch de Limet naa e chlyses röömischs Doorff, en vicus, gsy; uf em Hügel, wo hütt de Sankt Peeter isch, sell de röömisch Tämpel gstande sy. Me cha hüt na Spuure vo antike Hüüser aaluege, zum Byschpiil a de Thermegass, wo so ghäisst, wils deet es Badhuus ghaa hät. Mit em nöie röömische Lääbe isch bi de lüüt a de Limet die alt keltisch Spraach dur s Latyn als Umgangsspraach ersetzt woorde; me seit, s Land seg «romanisiert» woorde.
Am Änd vom dritte Jarhundert söled de Felix und d Regula, wo zu de Thebèèische Legioon ghöört händ, nach dère irem traagische Ändi bi Agaunum im Rhonetaal us em Walis über d Alpen und dur s Land Glaris uf Turicum choo und daa vo de Röömer gfangegnaa und hiigrichtet woorde sy. So staats i den alte Häiligepricht vo früeschtens us em achte Jarhundert, wo i de Biblioteek vom Chlooschter Sanggale lyt. Au d Zäntralbiblioteek Züri hät e Handschrift us em Mittelalter mit dère Gschicht. Me hät sich verzelt, die Toote siged drufabe vom Richtplatz a de Limet na es Stuck wyt sälber de Bèèrg duruuf ggange – det ane, wo si händ wele begrabe sy. D Wasserchile staat über em Oort, wo me si grichtet hät, und s Groossmöischter vermuetli über irnen alte Greber. De Felix und d Regula hät me z Züri als Stadthäiligi vereert. Uf em Sigel vom Fraumöischter und de mittelalterliche Gältstuck vo Züri sind si abbildet. Nach de Reformazioon, wo iri Gedänkstett uufglööst woorden isch und d Reliquie vo de Häilige händ sele uf Andermatt choo sy, isch de Kult um die beede früechrischtliche Mértirer z Züri zrugggange, aber die beede Vornäme sind na bis hütt im Züripiet beliebt.
Wo s Röömisch Rych im föifte Jarhundert wägen innere Probleem d Rychsgränzen am Rhy wider uufggèè hät, sind d Alemane vom Noorde hèèr naadisnaa is Piet vo de hüttige Tüütschschwyz choo; die Uusbräitig vo irem Sidligsgebiet dur wyti Täil vom Schwyzer Mittelland hät es paar Jarhundert tuuret. Es git Oortschafte, wo ooni Underbruch, «kontinuierlich», na öpper gwoont hät wie ebe z Turicum, und anderi Döörffer, wo d Alemane nöi gründet händ; e starchi Wäle vo früene alemanische Sidlige isch die gsy, wo d Döörffer en Oortsname mit der Ändig -inge händ; das sind also z Züri öppe Schwamedinge, Hottigen und Wipkinge. Und jetz isch statt de romaanische Umgangsspraach, wo sich daa us em Keltischen und em Latyn entwicklet ghaa hät, s Alemanisch die toonaagäbend Spraach woorde. D Alemane händ aber vo dène Lüüt, wo scho vorane daa gläbt händ, au gwüssi Wöörter übernaa; esoo sind Oortsnäme wie «Turicum», Bèèrgnäme wie Albis und Gwässernäme wie Limet vo de Röömerzyt mit mee oder weniger Änderige i di alemanisch Mundaart und so is hüttig Schwyzertüütsch choo.
Ane 853 hät der oschtfränkisch König Ludwig s Frauechlooschter a de Limet gründet, wo dänn Fraumöischter ghäisse hät; sini Tochter Hildegard isch di eerscht Äptissi woorde. Das Chlooschter hät vil Grundbsitz im Piet vom Thurgau und spööter em Zürigau ghaa, und d Äptissi isch bis im spaate Mittelalter i vilne Fraage die äigentlich Stadtherrin vo Züri gsy. Em Fraumöischter syni Gründigsurkunde vo ane 853 isch hütt äis vo de wärtvolschte Stuck im Staatsarchyv Züri.
Di alemannische Hèrzöög händ im früene Mittelalter zytewys ire Woonsitz deete ghaa, wo hüt de Lindehoof isch. Am Ändi vom 9. Jarhundert hät de Graf Eberhard über s Zürigau regiert. Me hät doozmaal die Aart vo Titel vermuetli nanig pruucht, suscht hett mer em «Graaf vo Züri» gsäit. Syni Tochter, d Regelinda, isch e prominänti Persoon gsy, welewääg isch si di eerscht Zürcheri, wo mer von ere de Name gchänt. Ane 904 hät si de Herzog Burchard de Zwäit vo Schwaabe, wo au Graaf vo Rèèzie gsy isch, ghüraate, und wo dèè z Itaalie gstoorben isch, isch si d Frau vom Hèrzog Hermann woorde. Iri äint Tochter hät de König vo Burgund ghüraate, die ander de Soon vom tüütsche Käiser Otto. Am Änd vo irem Läbe isch d Regelinda d Äptissi vom Fraumöischter gsy. Im 10. und 11. Jarhundert sind nach de Zürigraafe d Graafe vo Länzbrg d Hère vo de Vogtei Züri und vom Zürigau woorde.
Es paar Maal sind tüütschi Königen in iri Stadt a de Limet choo, als eerschte de König Otto ane 952, won er vo Itaalie über d Alpepäss zrugg choo isch, und dänn wider de Heinrich de Zwäit ane 1004, wo daa au wider vo Itaalie choo isch, und namaal im Jaar 1018. Züri hät i de doozmaalige Politik an bedüütendi Rolle für d Königshèrrschaft ghaa, wil’s a de Gränze zwüschet em tüütsche Rychstäil und Itaalien und Burgund glägen isch. Au de König Konrad de Zwäit isch, ane 1025, uf Züri choo, won er mit Verträtter vo Itaalie verhandlet hät, und 1027 und 1033 namaal. De König Heinrich de Dritt isch grad sächsmääl i synere Regierigszyt z Züri gsy, wo en wichtige Platz für syni Hèrrschaft woorden isch, und hät vo daa uus Aaglägehäite vo Itaalie greglet; und under im isch uf em Lindehoof d Burg zun ere bessere königliche Pfalzburg uspoue woorde, wo i de Königsurkunde voorchunt. Der Emil Vogt hät daas, wo me vo de Grundmuure vo dère Burg hüt na gseet, uusgrabe und daadrüber i sym Pricht vo 1948 gschribe. Im Jaar 1089 hät de König Heinrich de Viert d Vogtei über d Stadt Züri em Berthold em Zwäite vo Zèèringe übergèè. Wie guet de Rueff vo de Stadt gsy isch, gseet men am berüemte Spruch vom Chronischt Otto vo Freising, won ere i sym Buech über de Kaiser Fridrich uf latynisch «nobilissimum Sueviae oppidum» gsäit hät; das ghäisst uf Tüütsch «e bsunders edli Stadt vo Schwaabe», und de Spruch passt zu der alte Role vo Züri als es Oort, wo Hèrzöög und König vilmaal als Regierigssitz pruucht händ.
Ane 1218 isch Züri, wo d Hèrzöög vo Zèèringe usgstoorbe sind, e freii Rychsstadt woorde. D Zürcher händ gly drufabe d Rychsburg uf em Lindehoof gschlisse. 1336 isch d Zouftrevoluzioon under em Bürgermäischter Ruedolf Brun gsy. En Täil vo den alte Gschlächter hät men us de Stadt vertribe, und es isch zumene Bürgerchrieg i de Stadt choo, wo de Brun ggune hät. Züri isch e wichtigs Wirtschafts- und Kulturzäntrum im Piet vom Bischtum Konschtanz gsy. S Choorhèrestift vom Groossmöischter hät als die bedüütendscht Stiftschile vom Bischtum Konstanz nach de Kathedrale z Konstanz ggulte und es hät als Zäntrum vo de Liturgy und de gäischtliche Musig gwürkt, en bekante Läiter vo de Stiftsschuel am Groossmöischter isch im 13. Jarhundert de Konrad vo Mure gsy.
1351 isch Züri als föifte Stand der eerschte Chèèrngruppe vo der Äidgnosseschaft byträtte, wo doozmaal Uri, Schwyz, Underwalde und Luzèèrn dezueghöört händ; glychzytig isch d Stadt wyter au na im Machtberych vo de Herzöög vo Habsburg plibe; mi dène hät Züri aber grad en Struuss uusgfochte. Es hät dänn i de nèèchschte Jarhundert aber mängmaal wider Stryt zwüschet de ryche Stadt am See und den anderen Äidgnosse ggèè. 1446–1450 isch der Alt Zürichrieg gsy, wo men em au de «Chrieg ums Toggeburger Eerb» gsäit hät, wil sich verschideni Parteie um s Land vom Graaf Fridrich em Sibete vo Toggeburg gstritte händ, wo ane 1436 gstoorben isch. Es isch zu Gfächt bi Pfäffike, Freiebach, Blickeschtoorf bi Baar und am Hiirzel choo, und am 23. Juli 1443 sind d Zürcher vor de Stadttoor, bi Sankt Jakob a de Syl, vom Innerschwyzer Uufgebott schwèèr gschlage woorde. De Zürcher Bürgermäischter Stüüssi isch deby um s Läbe choo. Eender öppis Kuriooses isch d Schlacht uf em Zürisee bi Mänidoorf ane 1445 gsy, wo die verfindete Parteie mit regelrächte chlyne Chriegsschiff und mit Flööss uf enand loos sind. Am Änd isch Züri vo den andernen äidgnössische Ständ in Sänkel gstellt woorde – es hät vo jetz aa weniger guet zwüschet verschidene Bündnispaartner chöne lawiere.
Vom 14. bis is 17. Jarhundert hät d Stadt Züri ali die Ämter, Vogteien und Gebiet a siich zoge, wo dänn ires grooss Tèritoorium pildet händ und hüt de Kanton Züri uusmached. En groosse Gwünn für der Uusbou vo de Territorialherrschaft isch es gsy, wo d Stadt ane 1424 hät chöne s Piet vo de Graafschaft Chyburg übernèè. I den alte Schlösser uf em Land händ jetz d Landvögt gwont, wo vo de regimäntsfèèige Famile vo Züri choo sind.
1519 hät d Schwyzer Reformazioon z Züri aagfange; der Initiator isch de Huldrych Zwingli gsy, wo Lüütprieschter vom Groossmöischter gsy und z Chappel ums Läbe choo isch. De Raat vo Züri hät ane 1523 und 1524 drüü Religionssgsprööch organisiert, die sogenante «Disputazioone», wo katolischi Redner, bsunders Verträtter vom Bischof vo Konschtanz, und d Reformatoore über di waar Religioon gstritte händ. Am Änd isch de Raat dezue choo, em Zwingli syni nöi Glaubenspraxis sig für Züri s Richtig. Wichtigi Hälffer für de Zwingli sind de Leo Jud, de Heinrich Bullinger und de Buechtrucker Christoph Froschauer gsy, de Froschauer hät em Zwingli und em Jud iri tüütsch Bibelübersetzig truckt; das isch d «Züri-Bible», wo di eerscht proteschtantisch Bible uf Tüütsch gsy isch. Im früenerige Groossmöischterstift hät Züri d Schuel Collegium Carolinum ygrichtet. 1524 hät d Katharina vo Zimmere, di letscht Äptissi, s Fraumöischter mit allne syne Hèrrschaftsrächt und em Stiftsarchyv em Raat vo Züri übergèè, und das isch äine vo de beschte Schritt gsy, wo Züri mit ene d Macht über d Landschaft hät chöne vergröössere.
1798 isch s Änd vo de Herrschaft vo de freie Stadtrepublik Züri choo, wo Frankrych us de Schwyz en Aart Satelitestaat gmacht hät. D Stadt isch de Sitz vom Statthalter vom helvetische Kanton Züri woorde, wo i de Gmäinde die modèrne Munizipaalgmäinde ygfüert hät. Im Juni 1799 und im Septämber 1799 isch s wäret em Zwäite Koalizionschrieg z Züri zu groosse militèèrische Usenandersetzige zwüschet de Franzoose und de Koalizioon vo Russland und Öschtrych choo, wo d Stadt zimli drunder glitte hät. D Limet isch e Zyt lang d Gränze zwüschet den ussländische Mächt gsy. Ane 1803 hät dänn de Napoleon de hüttig Kanton Züri als Täil vo de Mediazioonsschwyz ggründet; d Stadt Züri isch sit doo dèm Kanton syni Hauptstadt. De Hans Konrad Äscher isch der eerscht Stadtpresidänt vo de nöie Stadtgmäind woorde.
1833 hät me d Uni Züri ggründet, und 1855 isch d ETH dezue choo. 1847 hät Züri wäge de Spanischbrötlibahn en eerschte Baanhoof überchoo, wo druus de hüttig Hauptbaanhoof woorden isch.
1893 und nomaal 1934 sind Oortschafte, wo grad vor de Stadt gläge sind, zu de Stadt ygmäindet woorde. 1946 hät siich Züri en umfassendi Bou- und Zooneoornig für s ganz Stadtgebiet mit de nöi ygmäindeten Oort ggèè, und scho 1924 sin d Grundsätz für de gmäinnüzig Wonigsbou gschribe woorde.
Wiirtschaft
Züri isch d Wiirtschaftsmetropoole vo de Schwyz; me redt vo dem Wirtschaftsruum au öppe mit em änglische Naame Greater Zurich Area. Di beede Groossbanke UBS und Credit Suisse und natüürli au d Zürcher Kantonalbank händ daa ire Hauptsitz. Iri Gebäude stönd am Paradeplatz und a de Baanhofstraass.
D Stadt Züri isch zumene groosse Wiirtschaftszäntrum woorde, wil si s gschafft hät, i de 1850er-Jaare als äini vo den eerschte Stedt vo de Schwyz – grad öppe zäme mit Basel – gueti und modèèrni Isebaanverbindige z boue. Das isch under anderem au s Verdienscht vom Alfred Äscher. Er isch nöd nu i de Regierig gsässe, sondern au Presidänt vo de Schwyzerische (de facto: zürcherische) Nordoschtbaan (NOB) gsy und dezue Presidänt vo de Kreditaastalt, won er ggründet hät. Die hät de NOB s Gält ggèè, zum d Isebaane boue. Dänn hät all das müese versicheret wèèrde – en nöie Wiirtschaftszwyg isch geboore gsy. Zum Schaffe hät mer Arbäiter pruucht und die händ mit irem Konsuum wider d Wiirtschaft aakurblet.
Hüt sind fascht all Fabrike verschwunde. I der ehemaalige Maschinefabrik Äscher Wyss AG hät bis ane 2014 na d Andritz Hydro AG, früener isch das d VA Tech Hydro AG gsy, Turbyne produziert. (Die Firma gaat zrugg uf d Sulzer, wo 1969 d Äscher Wyss übernaa hätt). Übrig blibe isch na d MAN Turbo, wo au ursprünglig us der Äscher Wyss chunt und Turbolader produziert.
Andersch isch d Entwicklig bi de Banke und Versicherige ggange. D Zurich Insurance Group, wo us em 1827 gründete Versicherigs-Veräin useggangen isch, isch de föiftgrööscht Versicherigskonzèèrn vo de Wält; ires schöön Verwaltigshuus staat am Mythequai. Hüt sind all groosse Schwyzer Versicherige ussert de Waadt-Versicherig i Zürcher Psitz. Au die groosse Schwyzer Banke händ sich zämegschlosse und sind hüt all z Züri dihäi.
Züri hät Arbetsoort vo wichtige Firme wie öppe der IBM-Schwyz mit em Sitz z Züri und em Forschigszäntrum z Rüeschlike, wo d Forscher scho zwäimaal en Nobelprys überchoo händ, und vo Google. I de Stadt sind d Zäntraale vo groosse Schwyzer Undernäme wie de Migros, s Mediezäntrum vo SRF z Öörliken und d Gschäftsläitige vo Wirtschaftsverbänd vom Kanton Züri und vo de ganze Schwyz.
D Abtäilig «Wiirtschaft & Arbet» vo de Stadt Züri schrybt, d Stadt heig hüt Aarbetsplätz für öppe 380'000 Lüüt.
Bekannti Wiirtschaftslüüt us Züri
Stadtpolitik
I de Stadt regiert de Stadtraat; er hät sin Sitz im Stadthuus näbet em Fraumöischter. D Stadtpresidäntin isch d Corine Mauch (Stand 2019).
D Stadtpolitik wird vom Zürcher Gmäindraat gmacht, wo 125 Mitglider hät. Bis 1934 hät er Groosse Stadtraat ghäisse. Es sind drin i de Legislatuur ab 2018 sibe politischi Parteie verträtte: Für d Legislatuur vo 2018 bis 2022 hät d SP 43 Sitz, d FDP 21, d SVP 17, di Grüen Partei 16, di Grüenliberaal Partei 14, di Alternatyv Lischte zää und d EVP vier. 2018 isch d CVP s eerscht Maal nüme im Gmäindraat. De Raat informiert mit ere äigete Website über sini Tèètigkäit und sini Zämesetzig.
Vo 2006 bis 2010 hät e chlyni Partei äxischtiert, wo Partei für Züri ghäisse hät. Si hät doozmaal zwoo Persoone im Gmäindraat ghaa; sidhèèr isch si i der Öffentlichkäit chuum me aktyv.
Kantonspolitik
Im Raathuus am Limetggèè isch de Kantonsraat dihäi. Sächs vo de 18 Waalchräis, wo de Kanton für d Kantonsraatswaale feschgläit hät, sind i de Stadt Züri.