cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
Uusbau vom Sischteem
Mit dè Gebiètsreform z Sachsè-Aahalt 2007 sin widderum uuslaufendi Unterscheidungszeiché neu vogää worrè: HZ isch urschprünglich vom 1. Januar 1991 bis zum 31. Dezembèr 1993 für dè Chrais Härzbärg (hüt: Landchrais Elbè-Elschter) uusgää worrè un wörd sit èm 1. Juli 2007 für dè Landchrais Harz vowendèt, ebbèso wiè BK für dè ehemõlige Landchrais Backnang un hüt für dè Landchrais Börde z Haldensläbbè.
Entscheidend für sellè Beschluss isch unter andrem diè Initiativè Kennzeichèliberalisyrung vo dè Hochschuèl Heilbronn. Diè Initiatyvè hèt vo 2010 bis 2012 übber 50.000 Personè in über 200 Städt befrõgt, ob si sich d Widderyfüürung vo dè aaltè Nummèrèschilder wünschèd. D Uuswärtung vo dè Umfrõgeergebnis hèt ergää, dass mee wiè 72 Brozènt vo dè befrõgtè Personè sich d Widderyfüürung vo dè aaltè Nummèrèschilder wünschèd.
In allè Flächèländer mit Uusnaam vom Saarlande sin druffhy ab èm 9. Novembèr 2012 annèdubaki uuslaufendi Unterscheidungszeichè widder ygfüürt worrè. Well d Aadrääg für d Widderyfüürung vo Altkennzeichè jederzit möglich isch, ändert sich d Aazaal vo dè Widderyfüürungè aadauernd.
Unerwünschti Erkennungsnummèrè
Nõch vo dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung sin Unterscheidungszeichè, Erkennungsnummèrè sowiè Kombinationè us Unterscheidungszeichè un Erkennungsnummèrè unzulässig, wo gegè diè guètè Sittè voschtoßè. D Vowaltungsvorschrift für d Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung git d Empfeelung a d Zuèlassungsschtellè, keini Buèchschtabbèpärli z vogää, wo uff nationalsozialistischi Organisationè Bezug nämmèd. Sèlli sin: HJ (Hitlerjugend), KZ (Konzentrationslager), NS (Nationalsozialismus), SA (Sturmabteilung) un SS (Schutzschtafflè).
AH (Adolf Hitler), HH (Heil Hitler) un SD (Sicherheitsdiènscht) wörrèd nu vo wènnig Zuèlassungsbehördè nit uusgää. IS (Islamischè Staat) wörd z Düsseldorf, im Landchrais Warburg-Bièdèkopf un z Darmschtadt nimmi vogää. Witterhy sin Kombinationè mit èm Zuèlassungsbezirk nit erwünscht, wenn sèlli eini vo dè o. g. Kombinationè ergit. Für Stuègètt wörrèd byschpillswyse d Erkennungszeichè A, S, un D, für Köln wörd Z nit vogää. Allerdings sin in Einzelfäll sèlli Kombinationè vo dè Zuèlassungsschtellè vogää worrè. Asè isch im Zuèlassungsbezirk vo dè Region Hannover J èn zuèlässigè un vom zuèschtändigè Minischter nicht witter reklamyrte Erkennungsbuèchschtabbè. Zwǜschèzitlich wörrèd Kennzeichè mit J nimmi vogää, aktuèll wörrèd söttigi Kennzeichè widder uusgää. Witteri Buèchschtabbèkombinationè, wo nit vogää wörrèd, sin z Stuègètt S ED (Sozialistischi Einheitspartei vo Dütschland), z Nürnbärch N PD (Nationaldemokratischi Partei vo Dütschland), im Landchrais Nürnbärcher Land N S un N SU, im Chrais Warèdorf WAF FE, im Chrais Steiburg IZ AN (Nazi ruggwärts glèsè), im Chrais Dithmarschè HEI L. Dè Landchrais Règènsburg z Bayern hèt gegè d Empfeelungè vom Bundesvokeersminischterium bis Aafang Oktober 2012 no s Buèchschtabbèpärli NS vogää. Èrscht nõchdèmm è lokali Ziting d Bhördè druff uffmerksam gmacht hèt, sin söttigi Autonummèrè nimmi vogää worrè. Dè Landchrais Schwandorf hèt nõch dè Widderyfüürung vom Unterscheidungszeichè BUL d Buèchschtabbèkombination BUL LE als möglichi Beleidigung für aaschtößig eschtimyrt un git sèbbi nimmi uus. Im Gegèsatz dezuè vogit s Strõßèvokeersamt Aachè s Buèchschtabbèpärli AB un dõdemit d Kombination AC AB (All Cops Are Bastards – ‚Alli Bolizischté sin Baschtard‘). Im Chrais Wesel wörd uff d Kombination MO RD vozichtet. Im Rhy-Sièg-Chrais wörd d Kombination SU FF in Einzelfäll nit vogää.
Z Brandèburg wörrèd sit Juni 2010 vo dè dörtigè Kfz-Zuèlassungsschtellè keini Nummèrèschilder mee neu vogää, wo mit Adolf Hitler, èm Hitlergruèß bzw. ähnlichè rächtsekstreemè Sǜmbol assoziyrt wörrè chönnè. Bedroffè sin Nummèrèschilder, wo uff 88, 888, 8888, 188, 1888 sowiè 8818 uffhörèd. Au d Kombinationè HH 18 sowiè AH 18 wörrèd sitdèm nimmi uusgää.
Wunschkennzeichè
Sit mindeschtens 1994 isch es möglich, gegè è bundeseinheitlichi Gebüür vo zur Zit 10,20 Euro (Geb.-Nr. 221 vo dè für Gebüürèordnung für Maßnaamè im Strõßèvokeer) è Wunschkennzeichè zu chriègè. Fascht alli Zuèlassungsschtellè biètèt inzwǜschè è Online-Reservyrung aa. Für è söttigi Vorabreservyrung isch grundsätzlich è zuèsätzlichi Gebüür vo 2,60 Euro fällig, d Gsamtgebüürè vo 12,80 Euro wörd für è Wunschnummèrèschild mit Vorabreservyrung volangt.
Bsunderi Zuèlassungsbezirk
Scho vor Inchraftdrèttè vo dè Änderung vo dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung, mit dèrrè sit èm 1. Novembèr 2012 d Vogaab vo mengè Unterscheidungszeichè innerhalb von èm Zuèlassungsberychs möglich gmacht worrè isch (Nummèrèschildliberalisyrung), hèt s è ganzi Reiè vo Bsunderheitè bi dè Zuèwysung vo Unterscheidungszeichè gää:
Bayern
Diè chraisfreyi Stadt Coburg un dè Landchrais Coburg hèn zum 1. Dezembèr 2014 dè Zwèckvoband Zuèlassungsschtell Coburg bildèt. D Faarzüüg, wo sitdèm neu zuèglõ worrè sin, chönnèd nimmi nõch èm Zuèlassungsbezirk Stadt odder Landchrais unterschiddè wörrè.
Land Bremè
Im Land Bremè füürèd diè chraisfreiè Städt Bremè un Bremerhavè mit HB s glychè Unterscheidungszeichè, obwoll si öppè 60 Kilometer usènand ligèd. Für d Unterscheidung hèn d Bremerhavner Nummèrèschilder immer èn Buèchschtabbè un vyr Ziffèrè (Gruppè d; luèg obbè unter Erkennungsnummèrè).
Hessè
Hanau hèt als chraisaaghörigi Stadt mit Sonderschtatus im Main-Kinzig-Chrais am 1. Juni 2005 s Kennzeichè HU bhaaltè chönnè, wôrend alli andrè Gmeindè vom Landchrais, wellè sin Sitz vo Hanau nõch Gelnhuusè volagerèt hèt, d Kennung MKK erhaaltè hèt.
D Sonderschtatusschtadt Wetzlar im Lahn-Dill-Chrais isch am 1. Juli 2012 Dräger von èrè eigenè Zuèlassungsbehördè un hèt s eigene, scho vor dè Chraisgebiètsreform z Hessè vom Landchrais Wetzlar gfüürte Unterscheidungszeichè WZ chriègt. Uff dè glychè Grundlaag hèt diè chraisaaghörigi Sonderschtatusschtadt Rüsselsheim aagschtrebt, 2014 s eigene Unterscheidungszeichè RÜS z chriègè.
Mecklèburg-Vorpommèrè
Nõch dè Chraisreform z Mecklèburg-Vorpommèrè hèn diè ehemòligè chraisfreiè Städt Greifswald, Neubrandèburg, Stralsund un Wismar iri früènèrè Unterscheidungszeichè bhaaltè, wôrend diè neu bildetè Landchrais neui Unterscheidungszeichè erhaaltè hèn. Aafangs hèt d Inslè Rügè au irè ehemòligs Unterscheidungskennzeichè bhaaltè, welles abber in è Alternatyvkennzeichè für dè Landchrais Vorpommèrè-Rügè umgwandlèt worrè isch.
Saarland
St. Ingbärt (Kennzeichè IGB, im Saarpfalz-Chrais mit Kennzeichè HOM) un Völklingè (Nummèrèschild VK, im Regionalvoband Saarbrüggè mit Nummèrèschild SB) füürèd als Mittelschtädt nõch saarländischem Kommunalrächt è eignes Unterscheidungszeichè.
Motorradkennzeichè
Zweiräder, Trikes un vowandti Faarzüüg hèn hüt grundsätzlich nu ei Nummèrèschild, wo am Heck vom Faarzüüg befeschtigt isch. Bi Motorräder isch no i dè èrschtè Hälfti vom 20. Johrhundert è bogenes Schild uff èm vorderè Schutzblèch (i dè Faarrichtung nõch) üblich, wo abber i dè Nõchchriègszit z Dütschland un andrè Länder wègè dè Gfôrdung vo andrè Vokeersteilnämmer bi Zämmèschtöß abgschafft worrè isch. Glychwoll isch d Vowendung vo söttigè Nummèrèschilder bis hüt nit vobotè, wa öppè bi Oldtimer uusgnutzt wörd.
Sit Aafang April 2011 lòt d Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung für Motorräder d Vowendung von èm Chraftradnummèrèschild mit dè bis dört Chlychrafträder un speziellè, bspw. amrikanischè Faarzüüg vorbhaltenè chlynèrè Schrift zuè; D Höchi vo sèllè Kennzeichè isch uff s normale Maß vo zweizyligè Nummèrèschilder (200mm) feschtglait, d Breiti darf zwǜschè 180 mm un 220 mm bedrägè dürfè. Zweizyligi Nummèrèschilder a Chrafträder, dürfèd entschprèchend sèllè bi Pkw, witterhy bis zuè 280 mm breit sy, wenn si mit normal großè Zeichè vosää sin.
Vosicherungsnummèrèschilder
È baar Faarzüügklassè sin vo dè Zuèlassung uusgnõ, müèn abber è Vosicherungskennzeichè zum Nõchwys von èrè gültigè Vosicherung drägè, um am Strõßèvokeer deilnää zu dürfè:
S Nummèrèschild wörd ab 1. März all Johr bis Èndi Februar vom folgendè Johr (Vosicherungsjohr) in èrè jewyls anderè Schriftfarb uusgää un cha bi Bankè un Vosicherungè erworbè wörrè. S Schild isch zweizilig (drei Ziffèrè und drei Buèchschtabbè), hochformatig un dütlich chlyner (130 mm × 105,5 mm) als normali Kfz-Nummèrèschilder. D Nummèrè isch nit spezièll a s Faarzüüg bundè, sondern wörd meischtens zuèfällig vogää. Aahand vo dè drei Buèchschtabbè cha d Vosicherungsgsellschaft ermittlèt wörrè. S Kennzeichè isch keini behördlichi Zuèlassung, well (mit èrè Haftpflichtvosicherung) d Erlaubnis zuè dè Deilnaahm am öffentlichè Strõßèvokeer durch d ABE vom Faarzüüg dokumentyrt wörd. D Schriftfarbè sin, im jöhrlichè Wèchsel zum 1. März, Schwarz, Blau un Grüè uff reflektierendèm, wyßem Hintergrund. S Johr, in dèm s Nummèrèschild gültig isch, isch nòmòl i dè unterschtè Zylè aagää. Sèllèwäg isch s nit möglich, è Nummèrèschild drei Johr spôter nòmòl z bruuchè.
Uff èm unterè Rand stòt je nõch Vosicherungsunternämmè GDV (ehemòls: HUK Voband). Drübber usè git s noch roti Nummèrèschilder, wo nu a Händler für Brüèfungs-, Probe- un Übberfüürungsfaartè uusgää wörrèd. Sèlli Nummèrèschilder fangèd immer mit èm Buchstaben Z aa, um èn Missbruuch mit andrè Vosicherungskennzeichè z vomiidè, well i dè Begleitpapyr kei spezièlls Faarzüüg ydrait isch. ! Farb ! colspan="11"| Johr (RAL 9005) (RAL 5012) (RAL 6010)
Zuèlassungsbezirk mit dè wènnigschtè Autos
Bis zu dè Nummèrèschildliberalisyrung isch s sèltenschti z Dütschland vogäèni Kennzeichè sèll vo dè Exklavè Büsingè BÜS. Sitdèm git s neu ygfüürti Nummèrèschilder, wo bis jetzt no sèltener sin. Well abber diè betrèffendè Zuèlassungsbezirk alli mitènand è Villfachs a Ywooner hèn, chan s sich um èn vorübergehendè Zuèschtand handlè. Büsingè isch nõch wiè vor dè chlynscht Zuèlassungsbezirk vo Dütschland.
Diè folgendi Tabellè zeigt d Zuèlassungsbezirk mit dè wènnigschtè aagmeldetè Faarzüüg z Dütschland (Stand: 2005, Quällè: KBA) ! Platzyrung 2005 || Voglych 1998 || Stand 2005 || Kfz-Bschtand im Johr 2005
Umlut in Unterscheidungszeichè
D Umlut (Ä, Ö un Ü) findèd nu bi dè Unterscheidungszeichè, abber nit bi dè Erkennungsnummèrè Vowendung. Gegèwärtig sin nu Unterscheidungszeichè mit Ö (z. B. in GÖ) un Ü (z. B. in WÜ) feschtgsetzt; dè Buèchschtabbè Ä hèt sich bis jetzt nu im derzit uffghobbènè Unterscheidungszeichè vom 1973 uffglöstè Landchrais Säckingè (SÄK) befundè. Für s Euro-Nummèrèschild isch au für s Ä im Raamè vo dè FE-Schrift è Schriftzeichè für diè sit 1994 vogäènè Euro-Kennzeichè entwicklèt worrè. D Schrifthöchi vo dè Umlüt (yschlièßlich vo dè Püngt) isch auch dè FE-Schrift identisch mit dè übrigè Buèchstabbè un Ziffèrè.
Bis 1994 hèt dè Grundsatz goltè, Kombinationè für unterschydlichi Zuèlassungsbezirk, wo sich nu durch dè Umlut un dè dezuèghörigè Vokal vonènand unterscheidè duèn, nit z vogää, um Vowechslungè z vomydè. Mit dè Vogaab vo dè Kombination BÖ a dè Bördechrais z Sachsè-Anhalt isch sebbè Grundsatz 1996 brochè worrè, well d Kombination BO scho für d Stadt Bochum vowendet worrè isch. Nõchdèm sèll vor allem im Uusland zuè Vowechslungè gfüürt hèt, isch 2007 s BÖ im Zämmèhang mit dè Zämmèlegung vom Bördechrais mit èm Ohrèchrais zum Landchrais Börde durch BK ersetzt worrè, abber im Novembèr 2012 im Zuug vo dè Kennzeichèliberalisyrung widder als Option zuèglõ worrè.
Auto-Nummèrèschilder in Filmbroduktionè
Für Autos, wo als Requisitè in Film- un Fernseebroduktionè vorchömmèd, wörrèd statt amtlich zuèglõènè Kfz-Nummèrèschilder hüüfig fiktivi Film- bzw. asè gnennti Spylkennzeichè vowendet, well uss Gründ vom Datèschutz amtlich vogäèni Kennzeichè in Film- un Werbeuffnaamè nu denn erkennbar sy dürfèd, wenn d Zuèschtimmung vom Faarzüüghaalter vorlyt.
Reitnau
Geografy
S Dorf Reitnou lyt im Suuretaal a dr Gränze zum Kanton Luzärn. Es stoot am Rand vo dr Ebeni und uf ere Moräne vom Gletscher us dr Yschzyt. S Land undedra a dr Suure isch s Suuremoos. Sid me d Suure ane 1923 in en grade Kanaal gleit het, isch das Gebiet Acherland. Im Weschte goot dr Gmeindbann übere Hügel bis is Üerketaal. D Strooss vo Reitnou i das Taal übere chunt oben a dr Moosersagi i das Taal abe. Uf em Hügelrugge am Hombärg sind Rodigsinsle mid de Puurehöf Grüterhof, Bärghof, Fäldlimoos und d Wüeschteburg.
S Dorf Attewiu isch ei Kilometer nördlech vom Zäntrum vo Reitnou. D Sidlige vo beidne Dörfer sind hüt zämegwachse.
Dr Suure noo goot di nazionali Welorute 3.
D Nochbergmeinde vo Reitnou sind – sid der Fusion mit Attewiu – Wilibärg und Staffelbach gäge Norde, Mooslerb im Oschte, Trienge im Süüde und Reide im Wiggertaal uf der Weschtsyte.
Gschicht
Sid 1965 git’s z Reitnou all Joor es Bärgrönne mit Rönnauto.
Uf e 1. Jänner 2019 het sech d Gmeind Reitnou mit der alte Nochbergmeind Attewiu zämetoo; die nöi Gmeind heisst au Reitnou. Bschlosse worde isch die Fusion am 26. Novämber 2017 vo de Stimmberächtigte vo beidne Gmeinde.
Plescop
Plescop (bretonisch Pleskob) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plescop lyt 6 km vu Vannes un 42 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 17 m un 67 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Grand-Champ, Meucon, Saint-Avé, Vannes, Ploeren, Pluneret un Plumergat.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Plescop ghert zum Bretonisch.
Arthur Könnemann
Dr Arthur Könnemann (* 12. März 1861 z Bada-Bada, † 10. Februar 1931 ischt a deitscher Kombonischt ond Kabellmoischter gwäa.
A baar Staziona aus seim Leaba
Dr Arthur Könnemann ischt am 12. März 1861 z Bada-Bada uff d Welt komma. Nôch-em Abidur hôt’r glei drmit ôôgfanga, Musik zo studiira. Dô drbei ischt sei wichdigschder Lehrer dr Alfred Krasselt gwäa. De meischt Zeit vo seim Leaba hôt’r sei Geld als Kabellmoischder an vorschiidene Stadttheater vrdäant, zerscht en Brandaburg. Seine weitre Staziona send gwäa: Paderborn, Greifswald, Osnabrick, Wesel ond Minschder. Em Jôhr 1887 schliaßlich ischt-em d Leidong vo dr Musikbildongs-Ôschdalt ond vom Orkeschtr-Vorei Mährisch-Oschtrau ibrtraga wôrra. Em Könnemann sei Werk bestôht hauptsächlich aus Stick firs Musiktheater, zom Beischbiil Opra ond Schauschbiilmusik. Er hôt abr au a baar Orkeschtr-Werk ond Stickla fir Klaviir hendrlau.
Pleucadeuc
Pleucadeuc (Gallo Picadoec, bretonisch Plegadeg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Arthur Könnemann
A baar Staziona aus seim Leaba
Am 10. Februar 1931 hôt dr Könnemann d Auga fir emmer gschlossa, rond oin Monat, bevôr’r sein 70. Geburtsdag hett feira kenna. Mr muaß abr feschtstella, dass sowohl dr Könnemann selbr wia au seine Werk heitzodag weitgehend vorgessa send. En akduelle musikalische Nôchschlagewerk suecht mr sein Nama vorgeablich.
Code Insee
Z Frankriich si d codes INSEE numerischi oder alphanumerischi Code, wo vom nationalen Institut für Statistik und Wirtschaftsstudie (frz.: Institut National de la Statistique et des Études Économiques, ere öffentlige Institution, wo für d Erfassig und Analyse vo verschidnige statistische Aagoobe zueständig isch) vergee wärde. Si umfasse Iiwohner, Gmeinschafte und Undernähme.
Dr offizielli geographischi Code isch e Nomenklatur vo de französische Gmeinde, wo vom INSEE definiert wird und wo em dütsche amtlige Gmeindischlüssel entspricht und wie dä hierarchisch ufbaut isch. Dä Code bestoht us fümf Ziffere, wo die erste beide drvo d Ornigszahl vom Département si und die letzte drei die alphabetischi Position vom Ort in däm Département aagää.
Bischbil:
Metz het dr INSEE-Code 57463
Dä setzt sich zsämme us 57 (dr Ornigszahl vom Département Moselle) und 463 (dr Position vo dr Stadt in dr alphabetische Ortsliste vo däm Département).
Au die französische Überseegebiet si dur d INSEE-Code abdeckt, sogar sälli, wo nid in Gmeinde undergliideret wärde.
Liste der Krater des Erdmondes
Die vollständig Liste vu dr benennte Krater uf em Mo vu dr Erde isch ufgrund vum Umfang uf die folgende alphabetische Undersite verdeilt:
Peumerit
Peumerit (bis 2012 Peumérit, bretonisch Purit) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Peumérit lyt 16 km vu Quimper un 52 km vu Brest uf ere Hechi zwische 6 m un 127 m iber Normalnull.
Ukraine
D Ukraine [], [] (ukrainisch Україна/Ukrajina; 🇷🇺/Ukraina) isch e Staat z Oschteuropa. Si gränzt an Russland im Nordoschte, Wyssrussland im Norde, Pole, d Slowakei un Ungarn im Weschte, Rumänien un Moldawien im Sidweschte un an s Schwarz Meer un s Asowsche Meer im Side. D Hauptstadt isch Kiew. D Ukraine isch mit ere Flechi vu 600'000 qkm no Russland s zwaitgrescht Land z Europa. Syt dr Uflesig vu dr Sowjetunion anne 1991 isch d Ukraine unabhängig.
Peumerit
Gschicht
Peumérit isch zum erschte Mol gnännt wore anne 946-952 as Pumurit (11. Jh. Pumurit, 1240 Pomorit, 1240 Pomorit, 1284 Pomerit, 1330 Pommerit, um 1330 Pommerit).
Ukraine
Geografii
S Land grenzt as Asowsche Meer und as Schwarze Meer und a d Länder Rumänie, Moldawie, Slowakei, Pole, Wiissrussland und Russland. D'Gränzlängi isch rund 6500 Killometer. Zwüschem westligste (22° 08' O) un em östligste Punkt (40° 13' O) isch d'Entfernig 1316 km, de nördligst (55° 22' N) un de südligst (44° 23' N) lige 893 km usenand.
Pleucadeuc
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Peumerit
Verwaltig
vu Peumérit isch. Peumérit ghert zum Kommunalverband.
Pleucadeuc
Geografi
Pleucadeuc lyt 31 km vu Vannes un 74 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 7 m un 99 m iber Normalnull.
Ukraine
Topografii
D'Ukraiine deilt sich topografisch gseh in 70 Prozänt Diefebeni, 25 Prozänt Hochebeni un 5 Prozänt Gebirg ii. D'Bärg sin zwüsche 1500 un 2000 Meter hoch un glidere sich in zwei Gebirg uff:
Pleucadeuc
Gschicht
Pleucadeuc isch zum erschte Mol gnännt wore anne 826 as Plebs condita Catoc (848: Pluiucatoch, 12. Jh.: Ploicaduc, 1330: Plogadoc, 1387: Ploigodec, 1516: Plouecadeuc, 1554: Pleucadec, 1558: Pleucalleuc, 1630: Plucadec).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Pleucadeuc ghert zum Gallo.
Ukraine
Gwässer
De gröscht Fluss isch de Dnepr, wu z Russland entspringt un im Norde di ukraiinisch-wißrussischi Gränze übberschritet. Er fließt in richtig Süde durch d'Hauptstadt Kiew un mündet ins Schwarz Meer. De 2201 km lang Fluss durchfließt s Land uff ere Längi vu 981 km. Witeri wichtigi Flüss sin de Dnestr, d'Donau un de Südlig Bug.
In de Ukraiine gitt's öbbe 3000 Seë vu verschidener Größi. D'Sacki-Seë sin riich an Fisch un Wasservögel, sällewäg isch do au de Nationalpark Sacki aaglègt wore.
Viili vu de Seë sin durch d'Begradigung un Bearbeitig vu Flussbette entstande, au si hänn verschideni Größe un Forme (huufiiseförmig, länglig, rund uew.). Di meiste vu ihne sin nit bsunders dief un diene viile Dier als Läbensruum un de Mänsche als Nocherholigsgebiet.
Am Ufer vum Schwarze Meer gitt's ußerdemm 22 Liman. Säll sin Däler, wu vum Meer übberflüetet un deno meistens vum Meer abgschnitte wore sin. Zu de gröschte ghöre de Dnestr-Liman, de Dnepr-Liman, de Bug-Liman, de Kujalanicki-Liman un de Hadschibej-Liman.
Di gröschte Moor findet mer z Polesie, ere Region, wu riich an Flüss mit diefer Fließgschwindigkeit isch.
Kliima
D'Ukraiine hät e gmäßigts, truches Chliima, im Süde vu de Krim mache sich au subtropischi Iiflüss bemerchbar. S Gebiet wird im Johr durchschnittlig vu 45 Zyklon un 39 Antizyklon beiiflusst. S Wätter isch an 230-235 Dag chlor un sunnig.
D'Mitteltemperatuur isch im Januar bi -8 °C, im Süde un uff de Krim abber bis zu 4 °C. Im Juuli litt s Mittel zwüsche 19 un 24 Grad. In de Gebirg isch d'Temperatuur allerdings allwiil dütlig nidriger. D'Summe vu de Sunnestunde isch in de meiste Deil zwüsche 150 un 160 Dag, im Süde um die 200 un uff de Krim bis zu 260 Dag.
D'Windrichtig hänkt vu de Johreszit ab, im Winter chömme im Norde hauptsächlig füüchti Wind us em Weste un im Süde trucheni us em Oste un Nordoste. Im Summer degege wahje vor allem Nordostwind. D'Karpate un s Krimgebirg sin vor chalte Luftmasse besser gschützt.
Peumerit
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Peumérit ghert zem Bretonisch.
Ukraine
Kliima
We'mer vu Nordweste/Weste noch Südoste/Oste goht, no sinkt d'Niderschlagsmängi kontinuierlig; si litt zwüsche 300 un 650 Millimeter pro Johr. In de Bärgregione ghäit allerdings viil meh Niderschlag (1000-1200 mm im Krimgebirge, 1500 mm in de Karpate), in de Steppelandschafte vum Süde weniger. Was d'Verdeilig übber s Johr aagoht, ghäie Niderschleg vor allem in de Summermonet, am wenigste im Februar.
Ethnie
No dr offiziälle Volkszellig vu 2001 läben in dr Ukraine 77,8 % Ukrainer, 17,3 % Russe un iber 100 anderi Nationalitete. E staatli nit anerkännti Minderhait sin d Russine z Transkarpatie. Näbe dr zeh greschte Nationalitete git s no chlaineri Minderhaite mit weniger wie 100.000 Yywohner, dodrunter in dr Hauptsach Grieche, Roma, Aserbaidschaner, Georgier un Dytschi. D Ukrainer stellen in allene Regione mit Uusnahm vu dr Autonome Republik Krim un dr Stadt Sewastopol dr grescht Dail vu dr Bevelkerig. In däne bode Regione sin d Russe di grescht Volksgruppe, wyteri Biet mit hochem russischem Bevelkerigsaadail vu 39,0 % bzw. 38,2 % (Volkszellig vu 2001) sin d Oblast Luhansk un Donezk im Sidoschte vu dr Ukraine.
Historischi Entwicklig
Vor em Erschte Wältchrieg het s uf em Biet vu dr hitige Ukraine (Galizie, Bukowina, Wolhynie, Schwarzmeerkischte) ne dytschsprochigi Minderhait vu ne baar hundertdöusert Mänsche gee, hite sin s no villicht 30.000 bis 40.000. Au uf dr Krim het s e baar dytschsprochigi Derfer gee: Friedental, Heilbronn (Heilbrunn), Kronental, Neusatz (Nejsaz), Rosental, Zürichtal. Di maischte Uuswanderer sin um 1805 vu dr Schwyz, vu Bade, vu Württeberg un vu dr Pfalz chuu.
Bis zum Zweete Wältchrieg hän e baar Millione Pole in dr Biet Galizie, Bukowina un Wolhynie gläbt, wu hite zum Weschte vu dr Ukraine ghere. Anne 1944 isch s vor allem z Wolhynie zue Massaker an dr polnische Bevelkerig chuu, wu iber 40.000 Pole umbrocht wore sin. Noch em Chrieg un dr Annexion vu dr polnische Biet eschtli vum Bug isch di polnisch Bevelkerig verdribe wore..
Bis zum Zweete Wältchrieg hän in dr hitige Ukraine au seli vyl Jude gläbt (z. B. in dr „Schtetl“), wu aber zum große Dail in dr Zyt vu dr Bsatzig dur s Dytsch Rych vu SS-Yysatzgruppe ermordet wore sin. D Ukraine isch vor em Chrieg ais vu dr Hauptverbraitigsbiet vu dr jiddische Sproch gsii. Di maischte Jude, wu dr Holocaust iberläbt hän, sin syterhär in dr USA, uf Israel un zum e chlaine Dail au uf Dytschland uusgwanderet. Anne 2001 hän no rund 100.000 Juden in dr Ukraine gläbt, d Zahl vun ene nimmt aber wyter ab.
Religion
[[Datei:Ukraine religion 2006 Razumkov center.svg|thumb|upright=1.2|250px|Religione in dr Ukraine
Link Diagramm
Rächt Diagramm
Quälle: Razumkov centre, 2006]]
Di wichtigscht chrischtli Chilche isch d Ukrainisch-Orthodox Chilche, wu zue dr eschtlig-orthodox Chilche zellt. Syt d Ukraine zum russische Zareryych ghert het, hän di orthodoxe Glaibige in dr Ukraine zue dr Russisch-Orthodoxe Chilche ghert. Vorhär sin di ukrainische Bischtimer zytwys em Patriarch vu Konstantinopel, zytwys däm vu Moskau unterstande.
Autonomybsträbige hän in dr 1920er Johr zue dr Abspaltig vu dr Ukrainische Autokephale Orthodoxe Chilche, wu si Konstantinopel zuegherig fielt. Dezue ane het si no dr Unabhängigkait vu dr Ukraine 1991 ne Dail vum ukrainische Klerus vu dr Moskauer Fierig abgspalte un het sy Zäntrum uf Kiew verlageret; die Chilche isch di Ukrainisch-Orthodox Chilche vum Kiewer Patriarchat gsii. 2018 hend sich die baide Chilche zur Orthodoxe Chilche vu dr Ukraine zämegschlosse, und 2019 isch die vum Ökumenische Patriarch vu Konstantinopel as autokephali orthodoxi Chilche anerchännt worde. Ire Metropolit isch syt 2018 dr Epiphanius.
Di Ukrainisch-Orthodox Chilche vum Moskauer Patriarchat dominiert hüt vor allem im russisch bregte Oschte vum Land. Ire Metropolit isch syt 2014 dr Onufrij.
Di Ukrainisch-(Griechisch-)Katholisch Chilche isch e unierti, katholischi Oschtchilche, wu ne orthodoxe Ritus het, aber em Papscht z Rom unterstoht un vun eme Großerzbischof vu Kiew un Halytsch glaitet wird.
Im Weschte vum Land git s au no di remisch-katholisch Chilche mit weschtligem (latynischen) Ritus, wu stark polnisch beyyflusst isch.
Dr Islam isch vor allem uf dr Krim verbraitet, dert bsundersch unter dr Krimtatare un andere turkstämmige Bevelkerigsdail.
Antike
Uf em Biet vu dr hitige Ukraine hän in dr Friezyt vilmol indogermanischi Verlker gsidlet, unter anderem d Kimmerier, d Skythen un d Sarmate. An dr Schwarzmeerkischte sin im sibte bis sechste Johrhundert v. Chr. griechischi Kolonien entstande, wu im fimfte Johrhundert v. Chr. s Bosporanisch Rych bildet hän. Im dritten un vierte Johrhundert n. Chr. hän sich im Side zwische dr Fliss Dnestr un Dnepr un uf dr Krim Gote nidergloo. Anne 375 sin si vu dr Hunnen unterworfe wore. S „Wild Fäld“, di uusdehnte Steppebiet im Side vum Land, sin s Durgangsbiet gsii fir Bulgaren, Aware, Magyaren un anderi Velker.
Mittelalter
D Region Polesien im Nordweschte vu dr Ukraine giltet as ai megligi Urhaimet vu dr Slawe. Di hitig Ukraine het ihren Ursprung, wie au Russland un Wyssrussland, im erschten oschtslawische Staat, dr Kiewer Rus. Ab em 8. Johrhundert sin Wikinger uf dr oschteuropäische Fliss gfahre un hän si vermischlet mit dr slawische Bevelkerigsmeehait. Die Chriegerchauflyt, wu au Waräger oder Rus gnännt wore sin, sin wichtig gsii bi dr Grindig vu dr Kiewer Rus mit Zäntre z Kiew un z Nowgorod.
D Kiewer Rus het ihre Bluescht im 10. un 11. Johrhundert ghaa, nodäm si dur militärischi Fäldzig Handelsprivilegie z Byzanz het chenne duresetze un s Chasarerych zerstert ghaa het. No dr griechisch-orthodoxe Christianisierig vu dr Rus ab 988 het s e kulturällen Ufschwung gee. Ab em 12. Johrhundert het s aber feudali Spaltigsprozäss gee. Wäg dr bolitische Versplitterig isch s altrussisch Rych in dr Johre 1237 bis 1240 dr Invasion vu dr Mongole unterläge, wu d Rus ihrem Rych vu dr Guldine Horde tributpflichtig gmacht hän. Dr nordeschtli Dail vu dr Rus (d Firschtetum Wladimir-Susdal, Rjasan, Twer) sin bis anne 1480 unter dr Herrschaft vu dr Mongole blibe, derwylscht sidweschtligi Biet dur d Schlacht am Irpen (1321) un d Schlacht an dr Blaue Wasser (1362) unter d Herrschaft vum Großfirschtetum Litaue chuu sin, wu speter mit Pole zämme d Republik Pole-Litaue bildet hän. Biet vu dr hitige Ukraine sin do ab em 16. Johrhundert in dr polnisch Herrschaftsberaich chuu. Im Oschten isch us em Firschtetum Wladimir-Susdal s Großfirstetum Moskau wore, wu nodno alli russische Nochberfirschtetimer um si konsolidiert un schließli s tatarisch Khanat Kasan unterworfe het. D Ukraine isch dur die Uusdehnig zum russisch-polnische Gränzland wore, wu drum gstritte woren isch. Im Schwarzmeerbiet het si no lang d Herrschaft vum Krimchanat unter ere osmanische Oberhohait ghalte, bis d Krim im 18. Johrhundert vum Russische Chaiserrych annektiert woren isch. In dr Gränzregione zwische dr Wälder, wu d Lyt sässhaft gsii sin, un dr nomadisch bregte Steppelandschafte (historisch „Wilds Fäld“ gnännt) hän di slawische Kosake, wu si an d Läbeswys as Stepperyter aabasst ghaa hän, in eme ständige Chlaichrieg mit dr Krimtartare gläbt. Z Russland sin s Donkosake gsii, in dr Ukraine d Saporoger- oder Dneprkosake.
Neizyt
Di rächtli Diskriminierig, d wirtschaftlig Uusbytig un dr religies Druck uf di orthodox Bevelkerig vu dr sidweschtlige Rus dur di polnisch Chrone un di polnische Magnate hän alsfurt zue bluetige Ufständ gege di polnisch Herrschaft gfiert, wu vu dr ufzwungene Chilchenunion vu Brest anne 1596 wyter aagfyrt woren isch. Dr orthodox Klerus vu Kiew un Galizie het ängi Kontakt mit Russland gchnipft un het fir e Widerverainigung vum dreiainige russisch Volk (Großrusse, Chlairusse, Wyssrusse) unter em Schutz vum russische Zar gworbe. Anne 1654 isch s Biet uf em linke Stade vum Dnepr mit Kiew an s Zaretum Russland chuu, wu d Saporoger Kosaken unter em Bohdan Chmelnyzkyj gege di polnisch Herrschaft ufgstande sin un sich im Verdrag vu Perejaslaw Russland aagschlosse ghaa hän. S Hetmanat vu dr Kosake isch as autonomer Dail vum Russische Chaiserrych bis in d Regierigszyt vu dr Katharina dr Groß bstande.
D Ukraine uf em rächte Stade vum Dnepr, dodrunter Wolhynien un Podolie sin zerscht bi Pole-Litaue blibe. S Hetmanat uf em rächte Stade isch scho im 17. Johrhundert vu dr Polen ufglest wore. Dr Dail vu dr Ukraine uf em rächte Stade het Russland mit dr Polnische Dalige iberchuu, wu aber dr usserscht Weschte vum ukrainische Sprochruum (Galizie) an s Habsburgerrych gangen isch. As Resultat vun e baar russisch-tirkische Chrieg sin im 18. Johrhundert großi Dail vu dr hitige Sidukraine dr Krimtataren abgrunge wore, wu Vasalle vum Osmanische Rych gsii sin. Die Biet sin as „Neirussland“ unter dr Laitig vum Grigori Potjomkin erschlossen un mit Saporoger Kosake un Sidler vu Zäntralrussland bsidlet wore.
Di hitige Ukrainer sin im Russische Rych „Chlairusse“ gnännt wore. Des chunnt vun ere alte byzantinische Definition vun eme Chlai-Russland (s historisch Chärnland um Kiew) un eme Groß-Russland (alli andere Biet). In dr zwote Helfti vum 19. Johrhundert het sich uf em Biet vu dr hitigen Ukraine efange ne „ukrainischi” Identitet entwicklet alternativ zue dr wyt verbraitete „chlairussische“ Identitet. Si isch vu polnische Krais un vu dr eschtrychishe Beherde z Galizie stark gferderet wore. Si het si vu dr chlairussische in dr Hauptsach doderdur unterschiden, ass si s vorherrschend Konzäpt vu dr Dreiainigkait vum russisch Volk (Großrusse, Chlairussen un Wyssrusse) abglähnt het un e weschtorientierte Nationalstaat fir d Ukrainer aagsträbt het. E wichtige Ideolog vu däre Konzeption isch dr Hischtoriker Mychajlo Hruschewskyj gsii. Zwische dr Aahänger vu däne baide Identitetsverständnis het s im Russischen Rych um d Johrhundertwändi ne regelrächte Kulturkampf gee. Glychzytig sin russophili Stremige z Galizie vu dr eschtrychische Beherden rigoros unterdruckt wore.
Burgerchrieg un frieji Sowjetherrschaft
No dr russische Februarrevolution 1917 un in dr Zyt vu dr dytsche Bsatzig am Änd vum Erschte Wältchrieg sin di churzläbige Nationalstaate Ukrainischi Volksrepublik un Ukrainische Staat entstande. Noch em Zämmebruch vu Eschtrych-Ungarn isch anne 1918 di Wescht-Ukrainisch Volksrepublik entstande, wu sich am 22. Jänner 1919 mit dr Ukrainische Volksrepublik zue aim Staat verainigt het. Anne 1920 isch dr Staat vu dr Rote Armee bsetzt wore. Im Fride vu Riga 1921 isch s Biet vu dr Wescht-Ukrainische Volksrepublik an Pole, Rumänien un d Tschechoslowakei chuu. Parallel doderzue isch s vu 1917 bis 1922 dr in dr Hauptsach vu Bure draite Machno-Bewegig im Sidoschte vum Land glunge, ne anarchistischi Revolution durezfiere. Zerscht hän d Anarchischte dr sowjetische Bolschewike gege di konservativ-monarchistische „Wysse“ vum Anton Denikin ghulfe, derno sin si aber vu dr Bolschewike sälber vernichtet wore. Im Verlauf vum seli wächselvollen un bluetige Russische Burgerchrieg isch d Ukraine schließli vu dr Roten Armee unter em Trotzki Sowjetrussland aagschlosse. Mit dr Grindig vu dr Sowjetunion im Dezämber 1922 isch si zue dr Ukrainische SSR wore. Di frie bolschewistisch Nationalitetenbolitik vu dr Korenisazija het druf abzilt, d Minderhaite fir di sozialistisch Idee z ginnen un glychzytig di reaktioneren ainhaitsrussische Chreft z schweche. Mit dr staatlige Bolitik vu dr Ukrainisierig het si di ukrainisch Identitet (ohni d Weschtorientierig) ändgiltig manifeschtiert un di chlairussisch isch verdrängt wore.
Fir di jung Sowjetunion isch d Ukraine d „Fruchtchammere” gsii. Wu unter em Stalin 1932–1933 d Landwirtschaft zwangswys kollektiviert woren isch, sin in dr Ukraine schetzigswys 2,8 Millione Mänsche dur e sowjetwyti Hungersnot umchuu, wu as Holodomor bekannt woren isch. In dr Ukraine giltet dr Lasar Kaganowitsch bis hite as verantwortli fir Hungersnot, wu dur d Zwangskollektivierig verursacht woren isch.
Zweete Wältchrieg
In dr Zyt vu dr dytsche, rumänische und ungarische Bsatzig im Zweete Wältchrieg (1941 bis 1943/44) isch di domolig Ukraine as Rychskommissariat Ukraine zum greßere Dail unter ere dytsche Zivilverwaltig gstande. D Ukraine isch Schaublatz vu zahlryche Massemord an Juden un sowjetische Chriegsgfangene gsii. In dr Zyt vu dr Bsatzig isch s vor allem im Oschten un Side vu dr Ukraine zue Hungersnet chuu, wel di Dytsche dr Bevelkerig s Ässen ewäg gnuu hän (Backe-Blan) un d Ärne uf Dytschland brocht ghaa hän. Zwische Dezämber 1941 un Augschte 1942 sin wäge däre Uusblinderig elai z Charkiw iber 12.000 Mänsche verhungeret. E großi Zahl vu Ukrainer sin as „Oschtarbaiter“ uf Dytschland verschlaipft wore. Dr Zweet Wältchrieg het in dr Ukraine rund 6,5 Millione zivili Dodesopfer gforderet, dodervu rund 750.000 bis ai Million jidischi Ukrainer. Fascht di ganz jidisch Bevelkerig isch, wän si nit gflichtet sin, uusglescht wore. Vyl Derfer un Stedt sin anne 1943 bim Ruggzug vu dr dytsche Wehrmacht zerstert wore. Anne 1945 het s in dr Ukraine rund zeh Millionen Obdachlosi gee.
Im Zweete Wältchrieg het s unter dr Fierig vum Sydir Kowpak e Partisanechrieg gege di dytsche Bsatzer gee. Im Weschte vum Land het s aber au ne Unabhängigkaitsbewegig (Ukrajinska Powstanska Armija, „Ukrainischi Ufständischenarmee”) gee, wu gege d Sowjets un geg di polnisch Bevelkerig kämpft het. Wel d Aagherige vu däre Untergrundarmee gwisst ghaa hän, ass in dr Hand vu dr sowjetische Beherden em Dod gweit gsii sin, het s no lengeri Zyt bis iber s Änd vum Chrieg brucht, bis si vu Ainhaite vum NKWD ändgiltig nidergschlaa wore sin.
Noochriegszyt
Am 24. Oktober 1945 isch d Ukraine as Grindigsmitglid dr Verainte Natione bydrätte.
Im Zug vu dr „Weschtverschiebig” vu Polen isch di gsamt polnisch Bevelkerig us dr bis dert polnische Biet vu dr hitige Weschtukraine uusgsidlet un zum Dail gwaltsam verdribe wore. Im Gegezug isch di ukrainisch Minderhait vu Polen in d Ukraine zwangsumgsidlet wore („Operation Weichsel”). Derno isch d Ukraine wyter Dail vu dr Sowjetunion gsii. Dr Chruschtschow het dr Ukrainische SSR anne 1954 d Halbinsle Krim gschänkt zum 300-jehrige Jubileum vu dr Russisch-Ukrainisch Ainhait (Verdrag vu Perejaslaw). In dr Noochriegszyt het s in dr Ukraine ne starki Induschtrialisierig gee.
Unabhängigkait
Im Zug vu dr Uflesig vu dr Sowjetunion isch d Ukraine anne 1991 unabhängig wore. Sythär suecht si ihri national Identitet un ihri international Roll zwischen ere weschtlige Orientierig, zem Byschpel ere Integration in di Europäisch Union, un ere eschtlige Orientierig, d. h. ere bolitische Nechi zue Russland.
No dr Bresidäntschaftswahle 2004 isch s zue dr sognännte „Oraschene Revolution“ chuu, wu si dr weschtli orientiert Bresidäntschaftskandidat Wiktor Juschtschenko gege dr vu Russland unterstitzt Wiktor Janukowytsch duregsetzet het. Fir e Huffe bolitischi Beobachter isch des e Zaiche gsii fir d di chimftig Orientierig vu dr Ukraine. Di wichtigschte Lyt vum oraschene Lager – dr Juschtschenko un d Julija Tymoschenko – hän si aber in dr Johr derno nit uf e gmainsame Wäg chenne ainige un e Huffe Hoffnig vu dr Ukrainer sin erfillt wore. Wel d Wehler gnue ghaa hän vu dr bolitische Stagnation, hän si aafangs 2010 dr Wiktor Janukowytsch doch no in s Bresidäntenamt gwehlt.
Im Novämber 2013 hän Brotescht aagfange, wu mer as „Euromaidan“ chännt. Alli Demonschtrante hän Neiwahle gforderet, s het aber e Huffe unterschidligi Gruppierige gee, wu verschideni aigeni Inträsse verdrätte hän. Im Gegesatz zue dr „Oraschene Revolution“ vu 2004 het si d Euromaidan-Bewegig au geg di verbraitet Korruption grichtet un si fir e Weschtorientierig yygsetzt. Ab em 18. Februar 2014 isch s zuen ere nit iberschaubaren Eskalation chuu, wu iber 80 Dodesopfer gforderet het. Wu d Usseminischter vu Dytschland, Frankrych un Pole ne Verdrag vermittlet hän go dr Konflikt bylege, isch dr Bresidänt Janukowytsch in dr nämlige Nacht uf Russland gflichtet. S Barlemänt het derno am 22. Februar 2014 dr Janukowytsch fir abgsetzt erklert. Dr Olexandr Turtschynow isch derno zum Ibergangsbresidänt ernännt wore un am 26. Februar isch en Ibergangsregierig unter em Arsenij Jazenjuk bildet wore. In dr Monet derno isch s zum Konflikt mit Russland um d Halbsinsle Krim un zuen ere Destabilisierig dur bewaffneti Konflikt in zwai eschtlige Oblast chuu. Am 11. Merz 2014 het s Barlemänt vu dr Krim d Unabhängigkait vu dr Ukraine verchindet un e Referändum iber dr Aaschluss an Russland durfiere loo. Am 18. Merz 2014 hän Russland un d Republik Krim e Verdrag iber d Yygliderig vu dr Krim in di Russisch Federation unterzaichnet. No dr Ratifizierig vum Verdrag dur d Duma un dr Federationsrot un no dr Erklerig vum russische Verfassigsgricht iber d Rächtmäßigkait vum Verdrag, het dr Wladimir Putin am 21. Merz 2014 s Gsetz zue dr Ufnahm vu dr Republik Krim in di Russisch Federation unterzaichnet. D Zuegherigkait vu dr Krim zue Russland wird nume vu wenig Staaten anerkännt.
Glychzytig het Russland e aktivi anti-ukrainischi Agitation uin dr eschtlige Region um Charkiw, Odessa, Mariupol, Luhansk un Donezk dribe. Derwylscht d Lag z Charkiw, z Odessa un z Mariupol wider rueig woren isch, sin in dr Oblast Donezk un Luhansk bewaffneti Milize aktiv wore. Wie uf dr Krim hän au Söldnerdruppe vu Russland mitgmacht. Im Juni 2014 het dr UNHCHR in sällene Biet iber Mord, Folterrige un anderi Mänscherächtsverletzige dur die Milize brichtet. Hundertdöuserti Mänsche sin us däne Biet gflichtet. Aafangs Septämber 2014 isch mit em Protokoll vu Minsk e Waffestillstand in Chraft drätte, wu im Lauf vu dr Johr aber alli Ränn broche woren isch.
Noch eme massive Druppeufmarsch vu russische Druppe an dr Gränze zue dr Ukraine un diplomatische Krisegspräch uf internationaler Ebeni im Februar 2022, het Russland am 21. Februar d Unabhängigkait vu dr ukrainische Provinze Luhansk un Donezk offiziäll anerkännt un am 24. Februar mit eme Aagríffschrieg gege d Ukraine aagfange. Där Aagriffsschrieg isch am 2. Merz 2022 vu dr UN-Generalversammlig mit ere große Meehait verurdailt wore, vyl Staate hän umfangrychi Wirtschaftssanktione gege Russland verhänkt un hän dr Ukraine humaniteri un militärischi Hilf glaischtet.
Verwaltigsgliderig
D Ukraine isch in 24 Oblast (ukrain. область/oblast, Pl. області/oblasti; Bezirk, wertl. „Biet“), ai Autonomi Republik (ukrain. Автономна Республіка/Awtonomna Respublika) un zwoo Stedt (ukrain. місто/misto, Pl. міста/mista) mit Sonderstatus glideret.
Burgruine Lichteneck (Ingelfingen)
D Burgruine Lichteneck isch e Burgruine z Ingelfinge im Hochlohchreis z Bade-Wirttebärg. D Ruine isch umgee vu Rääbe un lyt uf eme Bärgsporn iber dr Altstadt vu Ingelfinge im Kocherdal. Hite giltet d Burgruine Lichteneck as Wohrzeiche vu dr Ingelfinge.
Ukraine
Wichtigi Stedt
Di greschte Agglomeratione in dr Ukraine sin:
Burgruine Lichteneck (Ingelfingen)
D Burg isch um 1250 vum Kraft von Boxberg böue loo wore. Zwische 1293 um 1408 isch d Burg e baar Mol verpfändet wore, derno isch si an d Herre von Hohenlohe-Weikersheim chuu. Zwische 1390 un 1460 isch d Burg derno gschlisse wore. Syt 1965 isch d Ruine im Bsitz vu dr Stadt Ingelfinge.
Hite sin vu dr Burg no d Helfti vu dr Ussemuure erhalte, uf dr Bärgsyte au no dr Burggrabe. No Unwätterschäde isch s Muurwärch vu dr Ruine zwische 1974 un 1976 Johr gsicheret wore.
Burgen von Bellinzona
Die drei Burge vo Bellinzona si e Weeraalaag us dr früeje Nöizit z Bellinzona, em Hauptort vom Kanton Tessin in dr Schwiz. D Aalaag wie si hüte isch, isch hauptsächlig im 15. Joorhundert as e Letzi (Daalsperri) baut worde und zum d Wääg zu de Alpebäss z kontrolliere. Si bestoot us de drei Burge Castelgrande, Castello di Montebello und Castello di Sasso Corbaro und us dr Stadtmuure und dr Murata-Weermuure. Sit 2000 si d Burge zämme mit dr Murata under em Naame Feschtig vo Bellinzona e Wälterb vo dr UNESCO.
Strategischi Bedütig
D Burge si am ene strategisch üsserst günstige Blatz baut. In dr Daalängi vom Ticino chömme meereri wichdigi Bassstroosse zämme. In dr modärne Zit si daas dr Gotthard, dr San Bernardino, dr Lukmanier und dr Nufene, in früenere Joorhundert hets Wääg au über d Greina und dr San Jorio gee. E machdige Felse bis in d Flussebeni iine loot nume zwäi Durchgäng offe. Wääred s Castelgrande über dr Altstadt stoot, befinde sich Montebello und Sasso Corbaro uf dr östlige Site vom Daal uf Vorsprüng. Zämme mit dr Murata und dr Stadtmuure het mä s Daal vollständig chönne abriigle. Dr Mailänder Kommissar Azzo Visconti het 1475 die strategischi Laag beschriibe as dr Blatz, wo dr Schlüssel und s Door zu Italie sig (Questa terra è pur una giave e porta de Italia).
Gschicht
Greeberfälder und äinzelni Bauräst si Beleeg drfür, ass d Gegend um Bellinzona sit em 4. Joorduusig v. d. Z. immer besiidlet gsi isch. Die urgschichtlige Fünd konzentriere sich uf e Burghügel vom Castelgrande. Wääred dr Herrschaftszit vom Kaiser Augustus häi d Römer in de Joor 16/15 v. d. Z. dr Alperuum im Raame vo de Augusteische Alpefäldzüüg eroberet und häi uf em Felsehügel vom Castelgrande e Kastell baut. Das häi si im Lauf vom 1. Joorhundert n. d. Z. ufgee und in dr Middi vom 4. Joorhundert wider ufbaut. Im Joor 457 häi si in dr Ebeni vo Arbedo witer im Norde en alemannischi Armee chönne abweere.
Noch em Kollaps vom Weströmische Riich häi d Ostgote vo öbbe 500 aa d Herrschaft über d Umgääbig vo Bellinzona übernoo, in dr Middi vom 6. Joorhundert het s Byzantinische Riich, wo wider sterker worde isch, dört gherscht, und vo 568/70 aa d Langobarde. Jede vo dene Noochfolgerstaate het s Castelgrande brucht as Middel, zum si Macht in dr Region z sterke. Dr Gregor vo Tours het vom ene fränkische Aagriff im Joor 590 brichdet, wo d Langobarde häi chönne abweere. 774 isch Bellinzona zum Fränkische Riich choo. Im früeje Middelalter isch s Castelgrande e milidärische Stützpunkt gsi, in Zite vo Chrieg au e Fluchtburg für d Bevölkerig vo dr Umgääbig. Dr Markgroof Arduin vo Ivrea het sich 1002 zum König vo Italie lo weele und het Bellinzona als Bsitz vom Bistum Como bestäätigt. Zwäi Joor spööter, wo dr Arduin verdriibe gsi isch, het dr dütsch König Heinrich II. die Bestätigung ernöieret.
Wääred em Inwestiturstrit isch Bellinzona mit dr Burg under dr Kontrolle vo de Staufer gsi. 1180 het dr Kaiser Friedrich I. dr Bsitz dr Stadt Como gee. Am Aafang vom 13. Joorhundert isch dr Gotthardpass usbaut worde, und die strategischi Bedeutig vo Bellinzona isch gwaggse, und d Ghibelline und Guelfe si sich wägen em in d Hoor groote. Como het 1239 in s Laager vo de kaiserdröije Ghibelline gwäggslet. Doch scho 1242 isch s dr guelfische Stadt Mailand glunge, Bellinzona z eroobere. D Stadt het denn e baar Mol iire Bsitzer gwäggslet (1284, 1292, 1303). Im spoote 13. Joorhundert het die aadlig Familie Rusca us Como s Castello di Montebello lo baue. 1335 het Mailand Como erooberet und d Rusca häi sich uf Bellinzona zruggzooge. Im Joor 1340 isch au Bellinzona an d Visconti us Mailand gfalle.
Wo dr Gian Galeazzo Visconti gstorbe isch, si 1402 Unrueje im Herzogdum Mailand usbroche. D Frehere vo Sax us dr Daalschaft Misox näbedraa häi die unsicheri Laag usgnützt und Bellinzona im Joor 1403 in iire Bsitz brocht. 1419 häi si d Stadt und d Burge an die äidgenössische Ständ Uri und Obwalde verchauft, wo d Leventina häi afo übernee. D Mailänder hä druf en Aagebot gmacht Bellinzona zurugzchaufe, aber d Äidgenosse häi nit welle verchaufe und dorum häi d Mailänder im April 1422 Bellinzona wider erooberet und iire Bsitz am 30. Juni 1422 in dr Schlacht bi Arbedo verdäidigt. Vor dr Schlacht bi Giornico im Joor 1478 häi d Äidgenosse brobiert, d Stadt iiznee, was ene aber nid glunge isch. D Mailänder häi d Festigsaalaage versterkt, 1478/79 mit em Castello di Sasso Corbaro und 1486/87 mit em Nöibau vo dr Murata.
1499, wääred de italiänische Chrieg, si französischi Drubbe im Herzogdum Mailand iimarschiert. Dr König Louis XII. het versproche, er wurd Bellinzona de Äidgenosse überloo, für dass si iin mit iire Söldner wurde understütze. Das het er aber nid gmacht und d Festigswärk mit 1000 Maa bsetzt. Im Winter druf isch im Herzogdum Mailand en Ufstand usbroche, und z Bellinzona het d Bevölkerig die französische Bsatzer verdriibe. Noch em Verroot vo Novara, wo dr Herzog Ludovico Sforza gfangegnoo worde isch, häi d Iiwooner Angst vor de Franzose überchoo und sich am 14. April 1500 de Äidgenosse underworfe. Frankriich und Mailand häi 1503 im Friide vo Arona d Ort Uri, Schwyz und Nidwalde as die nöije Herrscher vo dr Vogtei Bellinzona bestäätigt.
Grünten
Lag und Umgeabung
Dr Grinte isch uina vo de nördlichschte Berg vo de Allgaier Alpe. Direkt am Fuas vum Berg findt ma dia Ortschafta Reattebearg und Burgberg, des Tal vr Illar und des vr'dr Schtarzlach. D Schtarzlach, mit dr bekannte Klamm, entspringt zwische Grinte und Weartachar Hehrnle. Ebbas vorglageret isch Richtung Burgberg des Burgberger Hehrnle mit 1496 Mettr Hehe, wo ma abr sche ebbas Schwindlfreiheit braucht, wemmas beschteige will.
Burgen von Bellinzona
Gschicht
D Burge häi vo denn aa kä milidärischi Bedütig ghaa, iiri Bsatzig isch minimal und mit veralteter Artillerii usgrüstet gsi. Mit dr Zit si si immer mee verfalle. 1803 si si in Bsitz vom nöi gründete Kanton Tessin choo. Vo 1900 aa het mä aagfange, d Bausubstanz vo de Burge und Befestigunge z konserwiere. Vo 1920 bis 1955 het mä sä umfassend renowiert, und no äinisch vo 1982 bis 2006. D UNESCO het am 2. Dezämber 2000 d Burgen vo Bellinzona (zämme mit dr Murata) zum Wälterb erkläärt, as usgezäichnets Bischbil vo spootmiddelalterlige Befestigungsaalaage am Zuegang zu wichdige Alpebäss. 2023 isch dr Naame vom Wälterb uf Feschtig vo Bellinzona (Fortezza di Bellinzona) ggänderet worde.
S Castelgrande
S Castelgrande bildet s Zentrum vo de Weeraalaage vo Bellinzona. D Burg umfasst e Flechi vo öbbe 150 mal 200 Meter. Im Norde isch si dur e Felsewand gschützt, iine chunnt mä vom Süde us. S Innere vo dr Burg isch witlöifig, was aber nid immer eso gsi isch. Es het immer no Fundamänt wo druf aanewiise, ass die hütige freie Flechene bebaut gsi si. Hüt cha mä no dr 27 Meter hoochi Torre Bianco gsee, s Ridotto und dr 28 Meter hoochi Torre Nera. E Däil vo de Rüüm im Süddrakt und im Züüghuus wird für Usstellige brucht.
Grünten
Lag und Umgeabung
Im Gipflbereich vum Grinte stoht a Denkmåhl fir im Kriag gfallene Gebirgsjägar. Des Denkmåhl isch 1924 nåch Planunga und untr dr Leitung vum Bruno Biehler baut wore. A bizzle weck vo do in sidweschtlicher Richtung stoht seit'm Johr 1951 a 92 Mettr hoha Sendeturm vum Bayrische Rundfunk.
Aufschtieg und Aussicht
Auf'n Grinte ka ma vo verschiedene Seita naufgau. Entweder vo Burgberg aus, odr vo Reatteberg odr Kranzegg, odr au vom Wandrarparkplatz Großa Wald zwische Kranzegg und Weartach. S gibt mehrere bewirtschaftete Hitta und Berggaschthef, wo ma guat eikehre ka. De kizescht Weg goht vo dr Alpe Kammeregg wegg, wo a Parkplatz isch. Bis zur Grintehitte braucht ma uugfähr uinahalb bis zwei Schtund. Vo do weck gohts in ar Dreiviertlschund ibrn Oschtgrat, wo ma sich zletscht am Drohtseil eihebe ka, zum Gipfl mit'm Gebirgsjägardenkmåhl.
D Aussicht vum Grinte isch kherig. An scheene Däg siët ma vo dr Schweiz im Wäschte bis zur Zugschpitz im Oschte, im Norde bis weit ins Unterland und im Siëde bis in d Hochalpe.