cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Walhalla (Wettingen)
Gschicht
Im Hang unterhalb vom Lägeresattel isch am Aafang numme e Felsschpalte gsi, wo Jäger und Waldarbeiter scho im 19. Johrhundert kennt hend. Ufgrund vo Quelle cha me aaneh, dass di Felsschpalte scho vor em 1919 erwitered worden isch. Nach em 1919i isch si dann vo viir junge Manne erwitered worde, wo sich mit ere Inschrift verewiged hend: «ERBAUT 1920 MARS.MINERVA ACOLUS.VENUS 1931 COLUMBUS». Di viir hend au en Vorplatz aaglegd und hend de Zuestiig gsichered. Am 10. April 1921 hend si de Höhli de Name Walhalla geh. Sit em 2002 gits vo obe her en Zuegang über Leitere, wo vom Zivilschutz montiird worde sind.
Otto von Greyerz
Dr Otto vo Greyerz (* 6. September 1863 z Bärn; † 8. Januar 1940 au dört) isch e Schwiizer Sproochforscher, Mundartschriftsteller und Dramaturg gsi.
sis Läbe
Der Otto vo Greyerz isch der Soon gsi vom Pfarrer Otto vo Greyerz und vo der Pauline Luise vo Greyerz geboreni Locher. Är het a de Universitäte vo Bärn, Göttinge und Berlin Sprooche und Filosofii studiert und ane 1886 z Bärn s Exame als Gymnasiallehrer gmacht. Sid der Zyt vom Studium isch är i der Studänteverbindig Zofingia gsi und i de Joor 1886 und 1887 au dere ire Zentraalpresidänt. Ane 1887 het är mid ere Arbet übere Beat Ludwig vo Muralt s Dokterexame gmacht. Vo chly uf isch er befründet gsi mit em Mooler Rudolf Münger; er het däm den au mit Zitat us dr Literatur ghulfe, wo-n er dr Chornhuuschäller z Bärn usgmoolet het.
Den isch är als Lehrer für Düütsch und Französisch ane Schuel uf Istanbul ggange. Won är ane 1891 a der Universität Bärn habilitiert worden isch, het är as Tüütschlehrer am Gymnasium Chilefäld z Bärn afo schaffe, und sidem 1907ni isch är anere Schuel z Steckbore Lehrer gsi. Ane 1814 het är sech a der Universität Bärn mid ere Undersuechig über d Sprooch as Gägestand vom Düütschunderricht i der Schwiiz no es zweuts Mol habilitert.
Sid 1915 isch der vo Greyerz a der Universität Bärn agstellt gsi, vo 1921 a as Profässer für s Fach «Sprooch und Literatur vo der Dütschschwiiz und Metoodik vom Dütschunderricht». 1925 bis 1926 isch är dr Dekan vo der Filosofisch-Hischtorische Fakultät vo der Uni gsi. Ane 1933 isch dr Otto vo Greyerz pensioniert worde, und im Joor 1940 isch är z Bärn gstorbe.
Sis Schaffe
As Schriftsteller het dr vo Greyerz Gedicht und Theaterstück uf Bärndütsch und au i der hochdüütsche Standardsprooch gschribe. Är het zu de Gründer vom Bärner Heimetschutzverein ghöört, isch der Leiter gsi vom Bärner Heimetschutztheater und het au d Bärner Volkshochschuel i der Afangszyt ghulfe ufboue.
Z Bärn het är als Kritiker vo der dozmolige Gägewartsliteratur gwürkt, und är het sech immer für d Mundartdichtig ygsetzt. Är isch mid de Schriftsteller Emil Balmer, Karl Grunder, Emanuel Friedli, Simon Gfeller, Josef Reinhart, Rudolf von Tavel und anderne befründet gsi. 1920 het är mid Kollege zäme d Gnosseschaft vo de Schwiizerische Monetsheft ggründet.
Als Germanischt het dr vo Greyerz bsunders über d Mundartliteratur und d Methode vom Düütschunderricht und über d Gschicht vom Volchslied i dr Schwiiz gschaffet. Do drzue het är es baar Arbete veröffentlecht, als Büecher und au als Byträäg für Tageszytige, und är het derzue Vortreeg im Radio ghalte.
Em vo Greyerz isch dra gläge gsi, e neui Methode füre Düütschunderricht z entwikle. Är het drfür plediert, vor alem s Sproochgfüül vo de Schüeler z fördere, iine Sproochkompetänz z vermiddle und i dr Schuel mee vo dr Literatur sälber als vo Literaturtheory z rede. D Mundart sig do drby e bessere Afang füre Sproochunderricht i dr Grundschuel und sell zerscht d Grundlage ggä, bevor me d Schüeler is Hochdüütsche tuet yfüere. Do het dr vo Greyerz en Idee ufgnoo, wo dr Jost Winteler im Aargäu und dr Gustav Adolf Seiler im Baselbiet scho chly früener verträtte hend.
Martin Egg
Dor Martin Egg (* 18. Juni 1915 z Krombach; † 18. September 2007 äbadord), vo Beruf Banggkaufmã, isch a bayrisch-schwäbischor Hoemeddichdor gwäa. Är isch sae Läaba lang mid sae-ra Heomedsdadd eng vorbonda bliiba.
Otto von Greyerz
Sis Schaffe
Es grosses Wärch vonem isch d Arbet für nes bärndüütsches Wörterbuech gsi. Das isch noni fertig gsi, wo dr vo Greyerz gschtorben isch. D Ruth Bietehard het das Mundartwörterbuech denn wyter bearbeitet und ane 1976 fertig gha.
Martin Egg
Läaba
Uffgwaggsa isch dor Martin Egg z Krombach (Graes Genzburg), emm bayrischa Regiirongsbezirg Schwåba, als Sõ vom Finanzbeamda Gabriel Egg ond saera Frao Franziska. Bei dor Sbarkass vo Krummbach hådd-or dor Banggkaufmã glärnd. Gaschaffd hådd-or sae Läaba lang bei dor Sbarkass, dorvo fasd 18 Jår emm äbafalls bayrisch-schwäbischa Ottobeira, mån-or nåch saenor Pensionirong nå ao bliiba isch. D maesde vo saene Sacha hådd-or dord gschriiba. On sälbor vorfassdor humorvollor Riggbligg uff sae Läaba fended sich enn saem Buach „Es weihnachtat“. Dees Buach isch vo älle saene Biachor s bekanndesde ond emm bayrischa Dåel vom Schwåbaland weid vorbraeded. Sae Doochdor Cölestine Egle-Egg hådd zo demm Buach ond zo andore faene schwarz-weise Sdrichzaechnonga gmåld.
Otto von Greyerz
Sis Schaffe
Em vo Greyerz sys bekanntischte Wärch bis hütt heisst Im Röseligarte. Es isch e Samlig vo Lieder, wo der vo Greyerz i sächs chlyne, hantleche Büechli useggä het, wo dr Rudolf Münger d Bildli derfür gmacht het. Näbe algemein bekante düütsche Lieder bringt die Samlig au vil alti und nöji Volchslieder us dr Düütschschwiiz.
Tank em vo Greyerz, seit dr Dialäktoloog Christian Schmid, sig i dr Düütschschwiiz d Mundartkultur wider meh uufchoo.
Martin Egg
Dialäggd ond Schreibweis
Saene Biachor send dåels emm osd-schwäbischa Dialäggd vorfassd, dåels enn hochdeidsch. Zwåe vo saene schwäbische Gedichd geids uff saera Homepage zomm Haera ond gäbbed on Aedruck vo saem Dialäggd. .
Sae Schreibweis isch eenlich wia dui vo andore osd-schwäbische Schreibor aus Bayorn: Må-mor hochdeidsch "e" [e] schreibd, abor schwäbisch "ä" [ɛ] schwäzzd, schreibd-or "ea". Är schreibd "au" firr drei Sacha: Firrs tatsächliche "au" [aʊ], abor ao firrs "ao" [ao] ond firrs "dongle a" [ɒ:]. Mor muas a bissle uffbassa, ond älle drei beim Vorläasa ondorschaeda.
Sondernach
Sundernà (frz. Sondernach, dt. Sondernach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sundernà ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 8. Jh. àls Sundernahen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sundernà ìsch. Sundernà ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sundernà ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Zimmingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Zéming lijt nordweschtklich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 285 un 411 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Zéming ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1476 àls Semanges  (1499 Semenges, 1594 Simingen, 1644 Zimmingen).
Verwàltung
vun Zéming ìsch. Zéming ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Zéming ghert zem Moselfrankisch.
Stimmhafter alveolarer lateraler Frikativ
De stimmhafti alveolari laterali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch []. De Luut isch in de Sprooche vo de Wält arg sälte, warschynts wyl er akustisch em [] sehr äänlig isch.
Prototypentheorie (Linguistik)
Die Grùndussaag vo de Prototype-Theori isch, dass bstimmti Gägeständ oder Konzept e zentraleri Roll in ere semantische Kategori hen wie andri. Zum Byspil denkt öber, wo s Wort „Vogel“ ghört, änder aa en Spatzwie an en Adler, ùn Dier wie Strauss oder Pinguin werde als sehr randständigi Mitgliider vo de Kategori „Vogel“ waargnoo. Als wytres Byspil sin Öpfel, Banane oder Chrise zentrali Mitgliider vo de Kategori „Obscht“, derwyyl Trüübeli ùn Holder änder randständigi Mitgliider sin, ùn e Avokado vo Lüt ohni botanischi Känntniss meischt gar nit als e „Obscht“ waargnoo wird. E Spatz ùn e Öpfel isch also en Prototyp vo eme Vogel bzw. vo Obscht.
Mer goot devo uss, dass die Konzept nit statisch sin, sich also dur d Läbenserfaarige vo eme Mänsch verändre chönne. So cha öber en Waal oder Delfin als randständigs Mitgliid vo de Kategori „Fisch“ waarnee, ùn deno als Ergebniss vo Schuelbildig z. B. in d Kategori „Süüger“ verschiebe. Die Kategori sälber hen kei scharfi Gränze, mer sait däm „fuzzy categories“ (ängl. ‚schwammigi Kategorie‘).
Ursprùng vo de Theori
D Prototypetheori het sich als Antwort ùff di klassischi Semantik ussebildet. Di klassischi Semantik orientiert sich am antike griechische Philosoph Aristoteles. Nooch däm klassische Aasatz isch en Konzept oder e Wort dur bstimmti Merchmool definiert. En Objekt ghört also zue enere Kategori, oder es ghört nit dezue, ùn Kategorie hen klari Gränze. En Hùnd isch also entweder en Hùnd, oder er isch keiner, ùn es git kei Hünd wo „hündlicher“ sin wie andri (nooch de Prototypetheori wär dergäge en Labrador en „hündlichere“ Hùnd wie z. B. en Puudel).
Hüt wird de klassisch Aasatz vorallem no in de Phonologi bruucht, wonner sich am meischte bewäärt het. In de Semantik isch de Aasatz in de Mitti vùm 20. Joorhùndert in d Kritik groote. De Ludwig Wittgenstein het zum Byspil kritisiert, dass s Wort „Spiil“ nit mit Merchmool cha bschryybe werde. Er het gmeint, dass die Dätigkeite, wo als „Spiil“ bezeichnet werde, kei Gmeinsamkeite hen, wo ùff alli zuedrifft. Scho allei verschiidni Brettspiil hätte nüüt mitenand gmeinsam, ùn Manschaftsspiil hätte wiider andri Merchmool, e Chind wo en Ball gäge d Wand wirft wär no emool öbis andres, ùn bi professionelli Wettkämpf dät au s Merchmool [+ùnterhaltsam] verschwinde.
De William Labov het deno 1973 e Experimänt gmacht, wo d Deilnämmer hen miesse verschiidni Objekt als „cup“ ‚Tass‘ oder als „bowl“ ‚Schüssel‘ bschryybe. Nooch de klassische Theori hät mer erwartet, dass es e klari Ùnterscheidig zwüsche de zwei git. Des isch aber nit de Fall gsi. So isch e rùnds Objekt, wo e Henkel gha het ùn glych lang wie breit gsi isch, vo allene „cup“ gnännt worde. Wänn s Objekt breiter wie hooch gsi isch, isch d Warschynlichkeit gröösser worde, dass d Lüt „bowl“ dezue gsait hen, aber es het kei klari Gränz zwüsche cups ùn bowls gee. Wänn s Objekt kei Henkel gha het, isch es änder als bowl bezeichnet worde, het aber einewäg chönne e cup sy. Es isch also nit mögli, e cup als [+Henkel + glychi Breiti wie Hööchi] z definiere ùn e bowl als [-Henkel +breiter wie hooch], wyl au öbis wo en Henkel het, e bowl cha sy, ùn öbis wo kei Henkel het ùn breiter wie hooch isch, e cup cha sy.
Mer het also d Schlùssfolgerig zoge, dass es kei scharfi Ùnterscheidig zwüsche cups ùn bowls git. Aber es git e prototypischi cup, wo zum Byspil e Henkel het, uss Porzelan isch, e bstimmti Form ùn Proportione het ùn wo mer meischt Kaffi oder Tee druss drinkt. Je nooch Sprooch sin die Prototype ùn Kategorie deno verschiide. So isch öbis wo uss Papier gmacht isch ùn kei Henkel het (zum Byspil wo de Kaffi in ere Mensa verchauft wird) im Alemannische e Becher, e Kategori wo im Änglische zue de „cups“ ghört.
Kirchenjahr
S Kirchajohr ( oder annus liturgicus; au liturgischs Johr oder Herrejohr) isch em Chrischdadom d Roihafolg vo de oinzlne Feierdäg, en Kalender über es ganzes Johr, wo aber mit em übliche Kalenderjohr nöd identisch isch.
Zeida
S Kirchajohr fengd bei de Katholische ond Evangelische am Obend vor em erschda Advent aa, bei de Orthodoxe am erschda Sebdembr. D Grondlag isch s Kalendrjohr, mo se nach em Sonnajohr richdad. Andre Gsellschafda ond Religiona nemmad s Moondjohr. Bei dr Berechnong vo Oschdra isch des au no dr Fall.
Ooschdrafeschdkrois
Ooschdra isch a beweglichr Feirdag ond wird emmer am Sonndig noch em Früeligsvollmond gfeird.
D Grondlag zoigd des:
S geid zwoi extreme Fäll fir da Vollmond:
Zeid em Johreskrois
D Sonndag zwisch em Weihnachtskrois un em Ooschdrakrois, un d Sonndag zwisch em Ooschdrakrois un em Weihnachtskrois zelled zur Zeid em Johreskrois, wo 33 oder 34 Woche umfasst. Si sind nummeriert oder hond en spezielle Name, wie z. B. dr Buess- und Bettag, Eidgenössische Dank-, Buess- und Bättag, Ewigkeitssunndig/Totesunndig usw. D Zählung fangd mit de Wuche noch em Fäscht vo de Tauf vom Herr aa, wo sälber no zum Weihnachtsfäschdkrois ghört. De Sonndag noch em Fäscht vo de Tauf vom Herr isch also immer de 2. Sonndag im Johreskrois – eigentlich: Sonndag vo de 2. Wuche im Johreskrois. Am letschde Sonndag im Kirchejohr, em Sonndag vor em 1. Adventssonndag, wird s Christkönigsfest gfeiert.
Amergonga
<references group=A />
Johan Cruyff
Dr Schutter vom Joorhundert vo Öiropa het as e begnadete Spiilmacher gulte und isch s Ushängschild vom niiderländische Fuessball gsi. Dr Cruyff isch dr Star vom „dotaalen Fuessball“ (totaalvoetbal) gsi. Er het mit em Ajax Amsterdam sini grösste Erfolg chönne fiire und isch mit dr niiderländische Nazionaalelf bi dr WM 1974 Vizewältmäister worde. Denn het er für e FC Barcelona gspiilt, denn in de USA und wider in de Niiderland.
Au as Drääner für Ajax Amsterdam und für e FC Barcelona isch er erfolgriich gsi. Z Barcelona het er d Jugendakademii La Masia brägt, wo vom Rinus Michels iniziiert worde isch und het s „Dream Team“ ufgstellt, wo 1992 zum erste Mol dr Europapokal vo de Landesmäister gwunne het.
Archimedische Schraube
En archimedischi Schruube isch e Fürderaalaag, wo e «Schnägg» in dr Form von ere Schruube e wääsentlige Däil von ere isch. Die klassischi Aawändig vo dr archimedische Schruube isch dr Dransport vo Wasser uf e hööchers Nivoo zum s Land bewässere oder entwässere. Iiri Erfindig wird em antike griechische Mathematiker und Ääscheniöör Archimedes in dr Zit vom 3. Joorhundert v. d. Z. zuegschriibe. S Brinzip vo dr archimedische Schruube wird in modärne Förderaalaage, sogenannte Schnäggeförderer, aagwändet.
S Brinzip
S Schnäggegwind befindet sich im ene Droog oder ere Rööre, wo äng aabasst isch, und cha sich um iiri Middelaggse drülle. Dr Schnägg und dr Droog bilde Kammere, wo s Wasser in ene stoot. Die Kammere si gege oobe und gege unde dur Abschnitt vo dr Windig vom Schnäggegwind begränzt. Wenn sich dr Schnägg dräit, beweege sich alli Kammere in Richdig vom Andi vom Schnäggegwind. Dört lauft s Wasser us dr Kammere uuse, wil dr Droog ufhöört und d Kammere sich uflööst. Am Aafang vom Schnäggegwind entstoot gliichzitig e nöiji Kammere, wo sich mit Wasser us em Zuelauf uffüllt.
Die archimedischi Schruube isch e Sonderfall vom Schnäggeförderer, wil do nume d Schwerchraft middelbar usgnützt wird, zum s Fördermedium z dransbortiere. Wäge däm cha mä mit dr archimedische Schruube nume horizontal oder schreeg ufwärts fördere, wäärend Schnäggeförderer Güeter au sänkrächt chönne fördere.
Didier Lemaire
Dr Didier Lemaire (* 23. Jüüli 1975 z’ Àltkìrìch, Owerelsàss) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr Pàrtäi Horizons. Sitter 2022 ìsch’r Àbgoordnet’r vum Owerelsàss ìn dr Nàzionààlversàmmlung.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Didier Lemaire ìsch ànna 1975 z’ Àltkìrìch ìm owerelsassischa Sundgàui uff d’ Walt kumma. Uffgwàcksa-n-ìsch’r ìm Àltkìrcher Viartel Saint-Morand. Mìt 16 Joohra-n-ìsch’r ìn siinera Haimetschtàdt fräiwìlliger Pumpie worra. Ànna 2003 ìsch’r Pumpie vu Berüaf z’ Mìlhüüsa worra, un drnooh z’ Àltkìrìch ànna 2011. Àb 2018 hàt’r àm Rättungszäntrum vu Kolmer gschàfft.
Ànna 2014 ìsch dr Lemaire Gmaindaroot z’ Àltkìrìch worra, wu dr Jean-Luc Reitzer Bìrgermaischter gsìì-n-ìsch. Ìm folgenda Joohr ìsch’r Mìtglìed ìn dr Pàrtäi Union des démocrates et indépendants (UDI) worra. Ànna 2017 ìsch’r zwaiter Schtällvertratter vum Àltkìrcher Bìrgermaischter Nicolas Jander worra; àn dara Schtälla-n-ìsch’r veràntwortlig fìr Schport un Sìcherhait gsìì. Ànna 2020 hàt’r siina Pàrtäi fàraloo, dänn’r ìsch nìt mìt’m Àbkumma mìt Les Républicains z’frìeda gsìì. Ànna 2021 hàt’r sìch àn dr Pàrtäi Horizons vum ehamààliga Premierminìschter Édouard Philippe ààgschlossa. Ìm gliicha Joohr ìsch’r äärschter Schtällvertratter vum Bìrgermaischter worra. Dr Lemaire ìsch àui Vìzavorsìtzender vum Kommünààlverbànd Sundgàui gsìì.
Àn dr Pàrlàmantswàhl vu Jüüni 2022 ìsch dr Lemaire àls Àbgoordnet’r vum 3. Wàhlkrais vum Owerelsàss (Àltkìrìch–Sää-Louis) gwählt worra, fìrs Pàrtäibìndniss Ensemble. Àm äärschta Wàhlgàng ìsch’r mìt 19,66 Prozant vu da Schtìmma-n-àm zwaita Plàtz ànakumma, grààd hìnter àm Christian Zimmermann (RN), wo 20,38 Prozant vu da Schtìmma bikumma hàt. Àm zwaita Wàhlgàng hàt’r àwwer dr Zimmermann gschlààga, mìt 53,88 Prozant vu da Schtìmma. Fìr ìn dr Nàzionààlversàmmlung sìtza hàt’r siina Amt àls Gmaindaroot un Vìzavorsìtzender vum Sundgàuijer Kommünààlverbànd müassa fàraloo.
Dr Didier Lemaire ìsch mìt’ra Krànkaschwaschter verhiirootet un hàt zwai Kìnder. Ar labt noch z’ Àltkìrìch.
Zommange
Zommange (ditsch Zemmingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Zommange lijt eschtlich vun Metz ìn dr Neche vum Linderweiher (Étang de Lindre) uf re Heche zwìsche 210 un 242 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringen.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Zommange ìsch. Zommange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Zommange ghert zem Lorrain.
Zugfahrt
È Zuugfaart isch im fahrdiènschtlichè Sinn è bschtimmti Form vo Faartè mit Schinnèfaarzüüg uff èm beschtimmtè Laufwäg. In offiziellè Regèlwärk wörd dè Begriff Zuug uusschlièßlich im Sinn vo Zuugfaartè vowendet; so definyrt mo diè dütsch EBO in § 34 Abs. (1) EBO:
Als entscheidendes Kriterium isch dõdeby dè Übbergang uff diè freii Streggi erwäänt. Sell Kriterium isch abber insowit veraaltet, well mit dè Yfüürig von elektronischè Stellwärk (ESTW) vomeert ehemôligi drennti Betrièbsschtellè uss sicherigstechnischer Sicht zu einèrè Betrièbsschtell zämmègfasst wörrè sin. Diè vormôls als Zuugmeldeschtellè fungyrendè Betrièbsschtellè wörred denn immer no als Gränzpünkt vo dè freiè Streggi uffgfasst. Zum Byschpill sin dè Hauptbaanhof Dresdè, dè Dresdè-Mitti un dè Baanhof Dresdè-Neuschtadt Baanhofsdeil vom Ysebaaknotè Dresdè. Diè dezwischèligendè freiè Streggè orièntyret sich dört a dè Gränz zu dè früèner eigèschtändigè Baanhööf.
Faartè, diè nit uff d freii Streggi übbergänn, könnet au als Rangyrfaart durrègfüürt wörrè un unterliget denn ehner grundsätzlich anderè (d. h. eifacherè) faardiènschtlichè Behandlig als Zuugfaartè. Zuugfaartè öppè findet entsprechènd dè technischè Uusrüschtig uff èm gsicherètè Faarwäg statt un wörred mit eim Hauptsignaalbegriff zuèglôô; Nöcheres dezuè isch i dè Faardiènschtvorschrift greglèt.
Übber diè gnaui physischi Bschaffèheit von èrè Zuugfaart macht d EBO bis uff Ufflaagè u. a. zu dè Zuuglängi, dè Högschtgschwindigkeit un èm Füürè vo Signaal am Zuug keini nöcherè Aagaabè; insofern könnet au einzelni faarendi Lokomotyvè bzw. Trybfaarzüüg, Messzüüg un zu nèrè Übberfüürig vokeerendi Arbètsmaschinnè als Zuugfaart vokeerè. Im Ysebaanerjargon wörd è einzeln faarendi Lok au als Lokfaart benamst.
Jedi Zuugfaart vofüègt übber è (daagwys regionali) eidüütigi Zuugnummer. Glychi Faarzüüg könnet nõchenand meereri Zuugfaartè absolvyrè (mit unterschidlichè Zuugnummerè). Ebbèso isch es möglich, wòhrend èrè Zuugfaart unterwägs d Faarzüüg (komplett odder deilwys) z wechslè (Kurswägè), woby dièselb Zuugfaart fortgsetzt wörd (unter dè glychè Zuugnummerè).
Ho-Chi-Minh-Stadt
Ho-Chi-Minh-Stadt (früener Saigon, Vietnamesisch: Thành phố Hồ Chí Minh) isch e Stadt an dr Ostküste vo Vietnam. Si leit äm Saigon-Fluss, im Südoschte vo Vietnam und isch di grösschti Schtadt vo Vietnam mit ere Bevölkerig vo 7'138'837 Iiwohner im 2009. D Agglomeration hät sogar übär 9 Millionä Iiwohnär.
D Stadt isch scho im 1698 unter de Nguyễn-Dynastie erwähnt worde. Ab em 1956 isch si e Freihafe gsi und vo 1956 bis 1975 as Saigon d Hauptschdadt vo Südvietnam. Noch dr Iinaam vo dr Stadt dur Nordvietnam isch si uf e Naame vom nordvietnamesische Vater vo dr Revoluzioon, Ho Chi Minh, dauft worde.
Di ökonomischi Basis vo Ho-Chi-Minh-Stadt isch di selbi wie die vo ganz Vietnam: Schiffbau, Fischerei un Perltauche. Z Ho-Chi-Minh-Stadt gits en Universität, wo im 1961i gründet wôre isch.
Kolbsheim
Kolbse (frz. Kolbsheim, dt. Kolbsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografi
Kolbse ìsch a Dorf vom Elsass in de Nähe von Strossburi. Nett witt von Kolbse sinn Hangebiede, Wickersche un Ernelse. Dr Bann het e Grese von 333 Hektar, devon 26 Hektar Wald. Kolbse lijt am Rand im Sudoschte vom Kochersbari im lœss, wo gued isch fer Landwirtschaft. S Dorf lijt iwer d'Brisch, wo umgranzt isch von guedem Land un Wald. S gibt e steiler Hang, wo man von 152 m Hee of 211 m geht. De Grund kommt von de Erd, wo von de Brisch hergeschlept worde isch. Bis 1900 esch a grosser Deil vo der Abhäng bei Rewe bedekt gewann. Zwische de geologische Schichte hett man Wasser gefunde, wo fer's Vee und fer d Mensche gedient hett, dank Brunne, wo noch mehreri noch im Dorf sinn.
Gschìcht
Kolbse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 736.
Verwàltung
vun Kolbse ìsch. Kolbse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kolbse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Madonna (Künstlerin)
D Madonna [] (* 16. August 1958 z Bay City, Michigan als Madonna Louise Ciccone, syt irere Firmig 1967 Madonna Louise Veronica Ciccone) isch en US-amerikanischi Sängeri, Songschryberi, Schauspileri, Autorin, Regisseurin, Produzäntin und Designeri.
D Madonna isch i de 1980er Jahr mit Hits wie Like a Virgin (1984), Material Girl (1985), La Isla Bonita (1987) und Like a Prayer (1989) zum Megastar ugstige. Wyteri Wälthits wie Vogue (1990), Frozen (1998), Music (2000), Hung Up (2005), 4 Minutes (2008) und Give Me All Your Luvin (2012), mit dene si sich über Jahrzähnt a de Spitze vo de wältwyte Charts behauptet het, hend ire Ruef als globali Pop-Ikone gsteigeret. Si het zwüsche 300 und 350 Millione Tonträger wältwyt verchauft. Demit isch si di kommerziell erfolgrychsti Sängeri vo de Wält und uf Platz 4 vo de wältwyt erfolgrychste Interprete. Im Guinness-Buech vo de Rekord isch si im Lauf vo irere Karriere mehrfach als erfolgrychsti Musikeri vo de Wält und als Sängeri mit de meiste verchaufte Tonträger vo allne Zyte ufgfüehrt worde. I de Gschicht vo de amerikanische Billboard-Charts isch si der erfolgrychsti Solo-Künstler und rangiert hinder de Beatles uf Platz 2. Mit 50 Songs a de Spitze vonere singuläre Sparte vo de Billboard-Charts isch si dr ersti und bishär einzigi Künstler, wo so vili Nummer-eis-Hits i füüf verschidne Jahrzähnt het chönne erziile.
Iri Sticky & Sweet Tour (2008) und iri MDNA Tour (2012) sind uf de Plätz eis und drü vo de erfolgrychste Welttournee vonere Sängeri. Für d Musigfachzytschrift Rolling Stone isch iri Blond Ambition Tour (1990) „die grossartigsti Konzärttour vo de 90er-Jahr“. Währed ires Musigvideo zue Like a Prayer (1989) vom Musigsänder MTV zum popkulturell bahnbrächendste Musigvideo gwählt worden isch, gilted s Album Erotica (1992) als s kontrovärsiste Pop-Album vo de 1990er-Jahr.
D Madonna wird vo de Medie und irne Fans au als Queen of Pop bezeichnet. Zuedem gilted si als ersti Frau im Musigbusiness, wo jede Schritt vo irere Karriere kontrolliert und immer volli Verantwortung für ires Image i dr Öffentlichkeit träit het. Zäme mit em Michael Jackson und em Prince ghört d Madonna zu de drü wichtigste Verträtter vo de modärne Popmusig. Dur ire grosse kulturelle Yyfluss ghört si luut em Time-Magazine zu de 25 mächtigste Fraue vom letschte Jahrhundert.
Näbe sibe Grammys (u. a. 1998 für Ray of Light) het si au zwei Golden Globes (1997 für iri Darstellig vo de Evita Perón i de Musicalverfilmung Evita und 2012 für de Filmsong Masterpiece us em Film W.E., bi dem si au Regie gfüehrt het. Usserdem het si mehreri Chinderbüecher gschribe und isch 2008 i d Rock and Roll Hall of Fame ufgnuu worde. Si isch mit eme gschätzte Vermöge vo über 1 Milliarde US-Dollar eini vo de rychste Persone im Musiggschäft.
Bundesrat (Österreich)
Dr Bundesroot bildet in Ööstriich näben em Nazionaalroot die zwäite Chammere vom ööstriichische Parlamänt. Er isch dr Verdrätigskörper vo de Bundesländer uf dr Eebeni vom Bund. Dr Vorsitz vom Bundesroot wird as Bundesrootsbresidänt bezäichnet, d Mitgliider häi dr Diddel Mitglied des Bundesrates, vilmol säit men e aber Bundesrat beziejiswiis Bundesrätin.
W#ge dr Sanierig vom Parlamäntsgeböid daage dr Nazionaalroot und dr Bundesroot sit em 20. Septämber 2017 in dr Wiener Hoofburg.
Ufgoobe
Dr Iifluss vom ööstriichische Bundesroot in Österreich isch in de mäiste Fäll chlii gegenüber em Nazionalroot. Sis suspensive (d. h. ufschiebende) Weto cha vom Nazionaalroot mit ere äifache Meerhäit übergange wärde. Er cha also Gsetz – bis uf e baar Usnaame – nume ufschiebe.
E Zuestimmrächt het dr Bundesroot in deene Fäll:
Verfassigsgsetz und -bestimmige, wo d Ardikel 34 oder 35 vom Bundes-Verfassigsgsetz ändere, bruche noch Art. 35 Abs. 4 B-VG au no d Meerhäit vo de Versräter vo weenigstens vier Länder im Bundesroot.
In mängge Aagläägehäite (z. B. s Überdrääge vo Ufgoobe vo dr middelbaare in die ummiddelbaari Bundesverwaltig oder en Änderig vo Landesgränze) häi d Länder au e diräkte Iifluss uf d Gsetzgääbig vom Bund.
Bi Verfassigsändrige muess au ee Volksabstimmig abghalte wärde, wenn e Driddel vo de Mitgliider vom Bundesroots das verlangt.
Noch Art. 42 Abs. 5 B-VG het dr Bundesroot kä Rächt bi Gsetz mitzwirke, wo äine vo deene Pünkt beträffe:
Wasserburg (Oberelsass)
Wàsserburig (frz. Wasserbourg, dt. Wasserburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wàsserburig ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1334 àls Wassenberg.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Gemeine Alraune
Di Gemeini Alroune (Mandragora offivinarum), isch e Pflanzeart us der Gattig Alroune u ghört zur Familie vo de Nachtschattegwächs (Solanaceae). Ihri Wurzle wärde ou Alrounewurzle gnennt. Si isch i der Antike als Zouberpflanze gschetzt gsi u drum i de kulturgschichtleche Traditione ygsetzt worde.
Wasserburg (Oberelsass)
Verwàltung
vun Wàsserburig ìsch. Wàsserburig ghert zem Kommünàlverbànd.
Gemeine Alraune
Erschynigsbild u Bletter
Di Gemeini Alroune isch eini de meh oder weniger stängellose, usduurende chrutige Pflanze. Di fleischig, chräftigi, sech oft i zwöi bis drü Teili spaltendi, Pfahlwurzle, wachst rächt verzweigt dür z Ärdrych. Si chöi sech bis zu 40 Santimeter i tiefi grabe.
Wasserburg (Oberelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wàsserburig ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gemeine Alraune
Erschynigsbild u Bletter
Di Bletter stöh in ere grundständige Blattrosette u sy gstilet. D Blattspreite sy behaart bis unbehaart u variert i Form u Grössi. Meischtens isch si aber ellipseförmig bis verchehrt-eiförmig u sy höchstens 45 Santimeter läng. Ds Verhältnis vo der Längi u der Breiti lyt zwüsche 1 : 1,5 u 1 : 10. Der Blattrand isch gwället u lyt offe uf em Bode. D Bletter sy dunkelgrüen u hei e runzeligi Struktur.
Blüete
D Blüete stöh einzel i der Blattachsle, a Blüetestile, wo i ihrer Längi starch variere. Si wärde aber höchstens 15 Santimeter läng. Di zwittrige Blüede sy radiärsymmetrisch u füfzählig mit doppleter Blüetehülle. Di füf 6 bis 28 Millimeter länge Kelchbletter sy uf em ne Drittel bis zur Helfti vo ihrer Längi verwachse. Die bis zur Fruchtryfi nur meh oder weniger wachsende Chegelzapfe sy 3 bis 15 Millimeter läng u loufe spitz zue. Di für wysslech-grüene bis hellblauen oder violette u zwüsche 12 bis 65 Millimeter länge Chronbletter sy nur a ihrem Grund oder bis zur Helfti vo ihrer Längi gloggeförmig verwachse. D Chornzapfe sy zwüsche 6 u 60 Millimeter läng.
Di füf Stoubbletter sy mit der undere Helfti vo der Chrone verwachse, d Stoubfäde sy zwüsche 7 bis 15 Millimeter läng u di gälbe bis bruune Stoubbüütle hei e längi vo 2,5 bis 4,0 Millimeter. Der Stoubbüütel cha mängisch in ere hellblaue farb uf. Das isch aber eher sälte. Der Griffel isch 8 bis 20 Millimeter läng u isch höcher als der Stoubbüütel. Der Fruchtchnopf isch a syre Basis vom ene drüssige Diskus umfangen u ändet in ere chopfige Narbe.
Frucht u Same
Di eichammerige Beeri sy chugelig bis ellipsoidisch mit em ne Durchmässer vo 5 bis 40 Millimeter. Bi der Ryfi färbe sech d Beeri gälb bis gälb-orangsch. D Same sy 2,5 bis 6 Millimeter läng, niereförmig u gälb bis hellbruun.
Chromosomezahl
D Chromosomezahl betreit 2n = 24 oder 96.
Syschtematik
D Erschtveröffendlichung vo der Mandragora officinarum isch im Jahr 1753 dür e Carl vo Linné im Species Plantarum erschine. D Herbscht-Alroune vo früecher als eigeti Art Mandragora autumnalis Bertol. isch abgränz worde, wird nach kladistische Undersuechige uf morphplpgischer Grundlag abglehnt, si isch nur no es Synonym für di Gemeini Alroune. Wyter wichtigi Synonym für die vilgstaltigi Art sy Mandragora vernalis Bertol. u Mandragora haussknechtii Heldr.
Verwändig
Houptartikel: Alroune (Kulturgschicht)
D Alroune beinhaltet i gwüsse Teile parasympatholytisch würkendi Alkaloide wi Hyoscyamin u Scopolamin. Die sy früecher als Aphrodisiakum, Narkotikum u Schmärzmittel bruucht worde. Si isch aber ou als halluzinogeni Droge bruucht worde u het als Zouberwurzle dient.
E Vergiftig füehrt zum ne anticholinerge Syndrom, wo Symptom wi Huutrötige, es trochnigs Muul. Unrue, Schläfrikeit u/oder Halluzinatione, Verwirrig, Pupillenerwyterig, Härzrhythmusstörige sowi komatösi Zueständ u Bewusstlosigkeit bis zum Tod wägere Atelämig mit sech bringt.
Alessandro Scarlatti
Dr Pietro Alessandro Gaspare Scarlatti (* 2. Mai 1660 z Sizilie (äntwääder z Trapani oder z Palermo); † 24. Oktober 1725 z Neapel) isch e Komponist im Barock gsi. Sis Wärk isch vilfältig und er gältet as Ernöierer vo dr Barockmuusig. Er het nüün Söön gha, drunder dr Domenico und dr Pietri Filippo, wo au as Komponiste bekannt worde si.
Ministerium für Kultus, Jugend und Sport Baden-Württemberg
S Ministerium für Kultus, Juuged und Sport Baade-Württebärg (churz Kultusministerium oder KM) isch e Oobersti Landesbehörde. Es isch äins vo zwölf Ministeerie in dr Verwaltig vom Land Baade-Württebärg. Es het si Sitz in dr Landeshauptstadt Stuttgart.
Alessandro Scarlatti
Lääbe
Dr Alessandro Scarlatti stammt us ere Familie vo Muusiker und het z Rom Underricht im Komponiere überchoo. Au si Brueder Francesco (1666–1741) het as Komponist gschafft. 1678 isch dr Scarlatti Kapällmäister worde und het d Antonia Anzaleone ghürootet. Im Joor druf isch si ersti Opere Gli equivoci nel sembiante im Palazzo Bernini urufgfüert worde. D Königin Christine vo Schwede het en denn zu iirem Kapällmäister gmacht und er isch bi dr römische Aristokratii seer beliebt gsi.
Ministerium für Kultus, Jugend und Sport Baden-Württemberg
Läitig
D Ministere isch sit 2021 d Theresa Schopper (Grüeni). D Staatssekretäär si sit 2021 d Sandra Boser (Grüeni) und dr Volker Schebesta (CDU). Dr Daniel Hager-Mann isch sit 2021 dr läitend Beamti und Amtsschef.
Alessandro Scarlatti
Lääbe
1683 isch er Kapällmäister an dr Chille San Girolamo della Carità worde. Si nöiji Opere La Psiche isch im Teatro San Bartolomeo z Neapel ufgfüert worde. 1684 isch er Kapällmäister vo dr Hoofkapälle (Cappella Reale) vom spanische Vizeköönig worde. Im Juni 1702 isch er für vier Möönet uf Floränz an Hoof vom Groossherzog vo dr Toskana Cosimo III. de' Medici (1642/1670–1723) gsi und het dört e Nöifassig vo sim Flavio Cuniberto ufgfüert. E Stell het er aber nid überchoo, isch zrugg uf Neapel und het im Joor druf si Boste as Läiter vo dr Cappella Reale ufgee.
Ministerium für Kultus, Jugend und Sport Baden-Württemberg
Gschäftsberiich
Zum Gschäftsberiich vom Kultusministerium ghööre:
Alessandro Scarlatti
Lääbe
Vom April 1703 bis 1708 isch er vor allem z Rom gsi, wo sit 1698 alli Theater- und Opereuffüerige verbote gsi si. Dr Scarlatti het jetz vor allem gäistligi Muusig komponiert; dr grössti Däil vo sine Oratorie isch in deere Zit entstande. Am 26. April 1706 isch er mit em Bernardo Pasquini und Arcangelo Corelli in d "Accademia dell'Arcadia" ufgnoo worde, wo sich im Gäist vo dr Antike dr Widerbelääbig vo dr idüllische Schööferpoesii gwidmet het. Im Mai 1707 het men en zum Kapällmäister an dr Basilika Santa Maria Maggiore ernennt.
Am Karneval 1707 het dr Scarlatti z Venedig zwäi nöiji Opere (Mitridate Eupatore und Il trionfo della libertà) ufgfüert, wo d Libretti von ene sich an s Muster vo dr klassische französische Dragöödie ghalte häi. Si si nid populäär gsi.
Er isch am 24. Oktober 1725 gstorbe und in dr Kapälle vo dr Hl. Cecilia in dr Chille S. Maria di Montesanto z Neapel begraabe worde.
Wärk
Dr Scarlatti het 115 Opere gschriibe, Oratorie, mindestens 799 Kantate, Mässe und anderi Chillemuusig und Instrumentalmuusig, drunder 12 Concerti grossi und Sonate.
Wärkverzäichnis (Uswaal)
Opere (Librettist, Ort und Joor vo dr Uruffüerig)
Schneckenförderer
Schnäggeförderer si Förderaalaage für Schüttgüeter, wo uf em Funkzionsbrinzip vo dr archimedische Schruube basiere. S Schnäggegwind lit im ene Droog und wird mäistens vom ene Motor aadriibe. Schnäggeförderer dransbordiere entsprächendi Güeter über meereri Meter, mit Hilf vo Zwüschelaager bis zu 60 Meter. D Förderläistige bewege sich zwüschen e baar cm³/h bis zun e baar hundert m³/h.
Funkzionswys
Dur d Schwärchraft oder wäg de Rybig vom Transportguet a de Troogwänd werd e Draiig vom Material mit em Schnägg verhindered. Säb werd eso fortlaufend witertransportiert. Isch bi me höche Füllgrad d Rybig a de Wand chlii, so rotiert s Guet nu quär zu de Achse vom Schnägg und werd nöd transportiert. Bi me Transport i de Sänkrächte muess drum dur Fliechraft Wandrybig erzügt wärde, wa bedüted, as e höchi Draizahl vo 250 bis 400 Umdraiige pro Minute nötig sind.
Mit eme Schnäggeförderer isch es möglig s Förderguet horizontal, schräg und sogär wärtikal z transportiere. Au chöned während em Transport Verarbeitigsschritt wie Mische, Entwässere oder Komprimiere duregfüert wärde. Chüele oder Tröchne vom Förderguet isch wärend em Transport ebefalls mögli.
Aawändige
Mä cha alli mööglige Güeter mit Schnäggesüsteem fördere. In dr Braxis sis staubförmigi Bulver, chörnigi Granulat, halbfüechti und faserigi Stoff und Flüssigkäite. Si wärde under anderem in Geträidesilo iigsetzt, bi de Hackschnitzel- und Pellethäizige, bi Kunststoffmaschine (Extruder) oder im Fleischwolf. Festi oder zeechi Masse wärde mit Extruder in Beckereibetriib oder in Kunststoffsprützmaschine gförderet.
Chlääbrigi Substanze si weniger gäignet, wie au Fördergüeter, wo us grobe Stück bestöön oder wo liicht chönne usenanderbräche oder verkwätscht wärde.
Wil s Förderguet vom Schnäggegwind immer au gmischt wird, isch s mööglig, ass mä sä in Zemäntbrodukzionsaalaage au verwändet, zum dr Beton mische. Mä git drochnigs Raugmäng, Wasser und Zuesatzstoff im gewünschte Verheltnis gliichzitig in e Schnäggeförderer iine, und am andere Ändi chunnt dr Beton guet gmischt uuse.
In Klärwärk wärde Schnäggebumpaalaage zum Dräckwasser und Schlamm dransportiere seer alt (bis zu 50 Joor), häi gueti Wirkigsgrad, wo fast konkurränzlos si, und chönne au no Grobstoff fördere.
Solomon ibn Gabirol
Si hebräische Lyrik, wo zum e groosse Däil von ere pessimistische, wältflüchtige Stimmig brägt und in arabische Värsmaass verfasst isch, isch scho im Middelalter vo jüüdische Lääser seer gschetzt worde. Si het as mäisterhaft gulte und isch in d Gebätbüecher ufgnoo worde. Sini filosofische Leere hingege häi bi sine jüüdische Zitgenosse nume wenig und bi de Muslim überhaupt käi Achdig gfunde. D Resonanz uf sis filosofische Hauptwärk D Kwelle vom Lääbe, wo vo dr Middi vom 12. Joorhundert aa in ere latiinische Übersetzig vorglääge isch, isch in dr christlige Wält stark gsi. Dört het sis nöiplatonische Wältbild die nöiplatonischi Ströömig in dr Filosofii vo dr Scholastik gsterkt, bi aristotelisch orientierte Filosoofe isch si nöiplatonischi Anthropologii uf heftige Widerspruch gstoosse.
Teggstusgoobe und Übersetzige
Prosa
Gedichtsammlige
Samariter
Samariter chan folgendes bedüte:
Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Brücke
D Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Brugg isch e Brugg, wo übere alt Rhy und d Gränze zwüsche Dütschland und Frankrych goot. Si isch es Bouwärch, wo im Turismus-Programm «Zwöi Ufer, drü Brugge – tuusig Sache zum entdecke» vom Oberelsass und vom Markgräflerland dienet.
D Brugg isch für die diräkti Strooss zwüschem elsässische Dorf Fassene und em baadische Haarde gmacht worde. D Bouzyt isch vo 2005 bis 2006 gsi.
Es het i däm Abschnidd vom Oberrhy vorhäär zwüsche de Brugge vo Neueburg und Briisech, wo öpe 25 Kilometer von enander wägg sind, kei Stääg gha zum vo dr dütsche uf die alsässischi Syte und umkeert z goo. Bim Wasserchraftwärch vo Fassene und dr doplete Schleuse grad näbedra isch aber scho vorhär d Stross übere elsässisch Sytekanal vom Rhy und is Naturschutzpiet vo dr Auelandschaft ggange. Mit dr Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Brugg, wo übere alt Lauf vom Rhy öschtlech vom Rhysytekanal goot, het me jetz d Lücke zuetoo.
Bi Haarde foot die churzi Strooss zu dr Brugg a dr Uuffahrt 64b vo dr Rhytaalautobahn a. D Strooss goot numme öpe 200 Meter wyt dur s Waldgebiet vom Hardt zwöispuurig mit eme Welostreife näbedra bis vore Bruggechopf. Dört wird si äng, wil’s uf dr Brugg nur no ei Fahrspuur für Pkw het, wo d Fahrrichtig jewyle mit Ample freiggä wird. Über die Brugg törfe Fahrzüüg bis 3,5 Donne und uff ere eigete Spuur Fuessgänger und Welo goo.
D Brugg isch 210 Meter lang. Si isch us Staal gmacht und het föif Fälder und stoot uf Pfyyler, wo a den Ufer drissg und im Fluss füfzg Meter wyt usenand sind.
Bi Fassene heisst d Strooss, wo zum Chraftwärch und de Schleuse und dr Rhyburgg gott, hütt Europastrooss. Si zweigt bi dr Induschtryzone vo Fassene vo dr elsässische Hauptstrooss D52 ab, wo em Sytekanal vom Rhy noogoot.
Wo die nöji Rhybrugg fertig gsi isch, het me se am 20. Mai ane 2005 ygweit. Dr domolig französisch Presidänt Jacques Chirac isch persönlig is Elsass cho für die Fyyr. D Brugg het am Afang Hardtbrücke Erich Dilger gheisse. Dr Erich Dilger isch dr Bürgermeischter vo Haarde gsi, bis er ane 2001 gstorben isch, und zue sym Gedächtnis het d Brugg dr Name übercho.
Ane 2008 isch dr Name vo dr Brugg lenger worde, wo me au dr Name vom früenere Fassener Bürgermeischter Alain Foechterlé (im Ampt vo 1989 bis 2008) drygschribe het. Dr Foechterlé und dr Dilger sind die gsi, wo 1993 d Partnerschaft zwüsche dene beide alemannische Gmeinde agfange händ.
Spui
S Spui isch e Fluss z Holland.
Das Gwässer isch es Stück vom Flussnetz im wytlöifige Delta vom Rhy und vo dr Maas südlech vo dr Nordsee. Es isch öpe 16 Kilometer läng und lyt zwüsch dr Oude Maas und em Haringvliet, wo beides grösseri Flüss i däm Gebiet sind. Wenn uf em Meer Ebbe und Fluet wächsle, cheert au s Wasser im Spui d Flüssrichtig.
Es git kei Brugg übere Spui, aber e Fääri, wo zwüsche de Dörfer Nieuw-Beijerland und Hekelinge fahrt.
Rheinbrücke Diessenhofen–Gailingen
D Rhybrugg Dièssèhofdè–Gailingè isch è Strõßèbrugg, wo zwǜschè Dièssèhoffè un Gailingè dè Hochrhy sowiè d Gränz zwǜschè dè Schwiz un Dütschland übberschpannt. Diè deggt Holzbrugg wyst èn 2,8 Meter breitè Faarschtreifè uff un darf vo Kraftfaarzüüg mit bis zuè 10 Tonnè Gsamtgwicht befaarè wörrè. S isch diè einzig vollschtändig erhaalteni Holzbrügg am Hochrhy un zellt zuè dè hüt seltènè Pfòòljochbruggè. 1972 isch Bauwärch, wo Eigètum vo dè Stadt Dièssèhoffè isch, durch diè Schwizerischi Eidgnossèschaft un dè Kanton Thurgau zum „Gschütztè Baudènkmòl“ erklärt worrè. Sit 1981 stòt si unter Bundesschutz.
Gschichtè
Warèvokeer in nordsüdlicher Richtig un dè Schutz vo kyburgischem Eigèdum nördlich vom Rhy hèn wool scho um 1180 zum Bau von èrè feschtè Rhyübbergang bi Dièssèhoffè gfüürt. Urkundlich isch diè èrscht Holzbrugg für s Johr 1292 nõchgwisè. Diè ältescht Abbildig uss èm Johr 1548 git è offeni Holzbrugg mit acht Pfòòljoch un beidsitigè Bruggèdoor uss Stei widder. Diè Bruggèöffnig im zweigschossigè Stadtdor isch für diè bessere Voteidigung als Zugbrugg ausbildet gsi. Dè Bruggèzoll isch dõmòlls diè wichtigscht Ynaamequällè vo dè Gmeind gsi. Dõmit hèn au diè hüüfigè Inschtandsetzigsarbètè a dè offènè Holzbruggèkonschtruktion finanzyrt wörrè müèsè.
Nõch èrè Notbrugg vo 1803 hèt d Gmeind Dièssèhoffè 1814 dè Schafuuser Stadtwärchmeischter Andreas Widtmer mit èm Bau von èrè neuè Rhybrugg beuffdragt. Bis Hèrbscht 1816 isch diè Konschtruktion, wo bis hüt no stòt, also è übberdachti Holzbrugg mit füüf Öffnungè, baut worrè. D Bauköschtè hèn 25'871 Guldè bedrait. Im April 1865 isch d Brugg zuè dè Vobesserung vo dè Durchfaart um 78 Zentimeter aaghobbè worrè. Èn Bombèabwurf vo dè United States Army Air Forces hèt dè dütsche Bruggèabschnitt am 9. Novembèr 1944 mit dè Widderlager kabutt gmacht. D Reparadurkoschtè i dè Höchi vo 70'000 Frankè sin vo dè USA übbernõ worrè. 1947 isch d Brugg widder bruuchbar gsi. Inschtandsetzungè sin 1973 un 1996 erfolgt. Im Johr 2003 isch es zuè nèm Uusduusch vo allnè vom Wasser umschpüèltè Jochpfôôle chò.
Konschtruktion
D Holzbrugg wyst füüf Fälder uff, wo è Stützwitti vo 17,5 Meter (nõch andrè Quällè 18,9 Meter ), 17,6 Meter, 17,2 Meter, 15,2 Meter un 16,2 Meter hèn. D Hauptdraagkonschtruktion in Längsrichtig bschtòt uss eim doppeltè Sprèngwärch. Holzdillè bildè d Faarbaan. Selli ligèd uff Längsdräger, wo übber Querdräger un Hängesüülè d Laschtü i s Sprèngwärch witerleitè duèn. Diè drägendè Baudeil sin uss Eichèholz, d Vokleidig uss priisgünschtigerèm Nòòdelholz. Diè lichti Bruggèbreiti zwǜschè dè Wänd bedrait 5,05 Meter.
D Bruggèpfyler bschtôn jewyls uss èrè Reiè vo nüü, 9,8 Meter langè Eichè-Pfôôl, wo durch Holzbalchè un hölzerni Andreaschrütz mitènand vobundè sin. D Pfôôl sin bis zu dè Inschtandsetzig im Johr 2002 üppè 2 Meter in d Rhysollè ybundè worrè. Sitdèmm wörred sebbi vo èm Staalbedongbalchè drait, wo uff Boorpfôôl gründet isch.
Schifffaart
Diè lichti Durchfaartshöchi vo dè Brugg isch so nidrig, dass d Schiffli vo dè Schwizerischè Schifffaartsgsellschaft Untersee/Rhy vor èm Unnèdurrèfaarè d Bugmaschtè, d Kabinè un s Sunnèsegel absènkè müèn. Bi Hochwasser isch s Bauwärch nimmi passyrbar un Dièssèhoffè muè d Schifffaartsgsellschaft defür entschäddigè. D Brugg isch denn vo dè Faargäscht z Fuèß z umgòò, um uff dèrrè Sitè, wo in Faartrichtung lyt, in è andres Schiff yzschtygè.
Athenaios
Athenaios isch dr Naame vo dene Persone:
Lipsheim
Lipse (frz. Lipsheim, dt. Lipsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lipse lijt ìm Sìde vun dr Agglomération Stroßburi. D Nochbergmeine sìn Fajersche, Gäispìtze, Ìllkìrich-Gràffestàde, Ischterze un Hìndse.
Gschìcht
Lipse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 823 àls Liutpolesheim (845 Lupotesheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lipse ìsch. Lipse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lipse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Suftgen
Suftge (lothrìngisch; frànzeesch Zoufftgen, ditsch Suftgen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Suftge lijt rund 11 km nerdlich vun Thionville direkt àn dr Granz züe Luxeburi uf re Heche zwìsche 200 un 395 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Suftge ìsch. Suftge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Suftge ghert zem Moselfrankisch.
Chasdai ibn Schaprut
Dr Chasdai ibn Schaprut (hebr., ; au Chisdai; * um 915 z Jaén; † um 970 z Córdoba) isch e jüdische Diplomat im middelalterlige Spanie gsi. Er isch dr erst jüdisch Würdedrääger im Dienst vo spanische Herrscher, wo mä öbbis über en wäiss.
Si Lääbe
Si Familie isch vo Jaén in Ostandalusie cho. Im Chasdai si Vater, wo riich gsi isch, isch vo Jaén uf Córdoba züüglet, in d Hauptstadt vom Kalifat vo Córdoba. Dört het dr Chasdai hauptsächlig Medizin studiert und isch in d Dienst vom umayyadische Kalif Abd ar-Rahman III. iidräte. Er het als Arzt braktiziert und medizinischi Forschigsarbäite gmacht. Gege s Ändi vo de 940er Joor, won e diplomatischi Delegazioon us Büzanz uf Córdoba cho isch und as Gschänk e Manuskript vom berüemte farmakologische Wärk vom Dioscurides mitbrocht het, isch dr Chasdai e Mitgliid vo dr Grubbe gsi, wo d Handschrift us em Griechische uf Arabisch übersetzt het. Si wie s dr Bruuch vo de muslimische Herrscher gsi isch, wo iiren Ärzt administrativi und politischi Ufgoobe aaverdraut häi, het dr Abd ar-Rahman dr Chasdai zum Läiter vo dr Zollabdäilig gmacht, was äini vo de wichdigste Böste in dr domoolige staatlige Verwaltig gsi isch. Mä het em au e hufe diplomatischi Missione aaverdraut. Wo sich dr Abt Johannes vo Gorze 953 as Emissär vom Kaiser Otto I. z Córdoba befunde het, si d Verhandlige über e Chasdai gloffe. 956 isch er zämme mit eme muslimische Abgsandte an Hoof vom Köönig vo León gschickt worde, zum mit em über e Friide z verhandle. Dr Höhepunkt vo sine diplomatische Aktiwidääte isch si Mission an Köönigshoof vo Navarra gsi. Si ersti Ufgoob därt het din bestande, dr Brinz Sancho (935–966) gsund z mache, wo as Sancho I. zum Köönig vo León kröönt worde und denn verstoosse worde isch. Im Chasdai isch s glunge, dr christlig Köönig z überreede, zämme mit sinere Groossmueter Toda uf Córdoba z goo, zum mit em Kalif e Friidensverdraag abzschliesse. Ass die bäide christlige Herrscher in s muslimische Córdoba cho si, isch as e wichdige diplomatische Erfolg aagluegt worde.
Wo dr Chasdai Ufgoobe am Hoof vom Kalif het afo übernee, isch er au e Sprächer und Läiter vo dr jüüdische Bevölkerig z Spanie worde. Er het dr Flüchtling Moses ben Chanoch, wo woorschinlig us Süditalie ch isch, zum Rabbiner vo Córdoba gmacht, was uf d Entwigglig vo dr jüüdische Gmäind in Spanie e diefe Iifluss ghaa het: Eso het sich s spanische Juudedum vo dr Füerig dur die babylonische Geonim glööst. Dr Chasdai isch vor allem für si Brief an dr Köönig vo de Chasare Josef bekannt, und für d Antwort vom Josef uf dä Brief. In dene Brief het s e Beschriibig vom umayyadische Kalifat, vo dr Stellig vom Chasdai am Köönigshoof und vo de Umständ vo dr Konwersioon vom Chasareköönig zum Juudedum. Öb die bäide Brief aber ächt si, isch umstritte.
Im Chasdai si Änkel Abu al-Fadl ibn Hasdai (1050 bis öbbe 1093) isch Wesir am Hoof vo de Emir vo Saragossa worde.