cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sydney
Sydney [] isch e Stadt in Australie und d Hauptstadt vom Bundesstaat New South Wales. Si isch am 26. Januar 1788 gründet worde und het 4,63 Millione Iiwooner (2011) im stedtische Gebiet (Urban Centre) und isch eso die grössti Stadt uf em australische Kontinänt. In dr Metropolregion (Sydney Statistical Division) läbe 4,12 Millione Lüt (2006).
D Agglomeration bestoot us dr Kärnstadt Sydney City mit 177'000 Iiwooner (2009) und 37 witere Gmäinde und isch s Industrii-, Handels- und Finanzzentrum vo Australie und e wichdige Turismusort. Es het au e Hufe Uniwersidääte, Museum und Galerie doo. Sydney isch e römisch-katholische und en anglikanische Erzbischofsitz.
Vili Lüt halte Sydney für d Hauptstadt vo Australie. Das isch aber falsch. D Hauptstadt isch Canberra.
William Harrison Martin
Dr William Harrison Martin (23. Mai 1823 bi Efaula, Alabama; † 3. Hornung 1898 bi Hillsboro, Texas) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Ar ìsch vu 1853 bis 1857 Mìtglìed gsìì vum Senàt vum Texas, un hàt vu 1887 bis 1891 dr Bundesschtààt Texas ìm US-Repräsentàntahüs vertratta.
si Lawa un sina Kàrriar
Dr William Harrison Martin ìsch àm 23. Mai 1823 bi Efaula, ìm Südoschta vum Bundesstààt Alabama, uf d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn sim Haimetstàdt ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Ar hàt schpeeter Racht àm Troy State College gstudiart. Ar ìsch dernoh àls Rachtsànwàlt züagloo worra un hàt ààgfànga, àls Ànwàlt z’ schàffa. Ànna 1850 hàt ar ìns Texas gwàndelt, wo-n-'r witter àls Ànwàlt gschàfft hàt. Glichzittlig hàt ar sina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1853 bis 1857 ìsch’r Mìtglìed gsìì vum Senàt vum Texas fìr d’ Kàntona Freestone, Limestone, Henderson un Navarro. Àm Ààfàng vum Sezessionskriag hàt’r a Kompànie fìr s’ Heer vu da Konfederierta Schtààta ufgschtällt. Schpeeter hàt’r ìm Heer bdiant àls Soldat unter dr Laitung vum Robert E. Lee, un ìsch ìm Àwril 1864 àls Major gfäärdert worra. Ar hàt bis 1895 àn àlla Schlàchta vum Lee mìtgmàcht. Ar ìsch àui doo gsìì, àls dr Lee ìm Appomattox Court House kàpitüliart hàt.
Noh-n-em Kriag hàt dr Martin àls Ànwàlt z’ Athens gschàfft. Ànna 1872 ìsch’r Beziarksschtààtsànwàlt worra fìr d’ Kàntona Kaufman, Henderson, Smith un Anderson. Noh-n-em Rucktrìtt vum Àbgeordneta John Henninger Reagan, wo àls Senator gwählt worra gsìì ìsch, ìsch dr Martin àn dr Nàchwàhl àls si Nohfolger ìm US-Repräsantàntahüs gwählt worra. Ar hàt àlso àb em 4. Novamber 1887 d’ zwaita Wàhlbeziark vum Texas vertratta. Ar ìsch nochamol gwählt worra un ìsch bis àm 3. März 1891 ìm Kongress blìewa. Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt hàt dr Martin nochamol z’ Athens àls Ànwàlt gschàfft.
Dr William H. Martin ìsch àm 3. Hornung 1898 uf sim Bsìtz bi Hillsboro ìm Texas gschtorwa. Ar ìsch àui z’ Hillsboro beardigt worra.
Rimadeutsch
S Arimmerditsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Arrimmu gsii. Es hed doodrmid zem Siidwalsertiitsch ghèèrd. Waarschyyns isch es am Änd vùm 20. Joorhùnderd uusgschdoorbe.
Foorschigsgschiichd
Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Wilhelm Doegen vùm Berliner Lutarchiv im Oktober 1929 Tonbandùfnaame gmachd. Die Ùfnaame sin vùm Fritz Gysling, em Rudolf Hotzenköcherle ùn dr Clara Stockmeyer voorberaided ùn vù dr beeden èrschte ane 1952 verefendligd woore.
Au d Clara Stockmeyer, Redaktoori am Schwyzerische Idiotikon, hed dèèrd Ùfzaichnige gmachd ùn ùf Ziiri midgnùù. Ùn dr Emil Balmer, wù ne baar Mool bi dr Siidwalser ùf Bsuech gsii isch, hèd in sym Buech Die Walser im Piemont vyyl Gediichdli, Liedli ùn Sprichwèèrder vù Arimmu abdrùgd.
D Fluurnäme vù Arrimmu sin ùf verschiidene Forschigsexkursione ùfgnùù, e Dail vùm Paul Zinsli, im Juni 1958 zäme mid Schtudände, e Dail vùm Paul Scheuermeier im Augschte 1961. Im Mai 1981 hed dr Zinsli zäme mid em Max Waibel ùn em E. Schorno no Nochùfnaame gmachd.
Schryybwyys
In däm Artikel sin di arimmerditsche Dialektbyyschbel in Dieth-Schryybig gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab <k>  fir d Fortis [k] bruucht, fir d Affrikata [kx] wird gschriibe.
D Schdimhafdigkaid vù s [z] oder sch [ʒ] wird mid eme Pùnggd ùnder em s gchänzaichned: <ṣ>, <ṣch>. Die Schdimhafdigkaid isch aber nùme bi dääne Dialäktfoorme gschriibe, wù si au in dr Literatur belaid isch.
Genitiv
Dr Genitiv isch im Arimmerditsch no in vyyl Foorme bruuchd woore, wird aber hyfig au mid «van» plus Dativ umschriibe.
Pronomina
Bim Personalpronome gid s im Arimmerditsch wie au in andere Siidwalser Dialäkt nooch italiänischer Voorlaag konschdruierdi verlengeredi Foorme. Die sin bilded us em Personalpronome ùn „andere“.
Vollverbe
Bildig vùm Partizip Perfekt bi schdaarche Verbe:
Woordbildig
Bim Diminutiv gid s wie in vyyle Walliser ùn Walser Dialäkt verschiideni Suffix:
Wortschatz
lueg au d Samlige mid Bflanzenäme ùn Diernäme.
Meentog, Zischtog, Mittwuchu, Froontog, Friitog, Samschtog, Sonnùntog
Schbroochbyschbel: E Hochzyd z Rimmu
''Wänn ä Rremmo escht äs Ächzit, ds jong Wälch läkt schih zeemä, wär ärrechtùn d Schòòl. Ùn wänn dù chènnt där Määrga, Gṣchälljine gòònd pfläitän Bruut ùnd äṣ ljèks Ṣchoonjè läktro uuf ds Tschääpäljè. Uus wòm Schäpf schtònd bäitùn Ljytro. Där Brytem häischùd dar Bruut ùnd där Ääjo. Där Ääto gèè rrù der Òòrä ùn gòònt a Kiljchù. D Mèttärettjinä kòò rä nò. Wèrr Kiljchù schtäid dèr Heer ù gä rro där Ṣchèègä, Zam Nätsschtèin zwäi Gṣchälljine läki ro uuv d Wènndlo. Dèr Brytjèm gè rro ds Wiièwessär ùn gòòn zam Älter. Nòò där Määs gäid d Bruut mit äm Äätä ds Britjingṣch ù wän der Teer ds Brytjiṣch Huuṣch schtäid d Ääjo mèd èṣ Chènd em Òòrm bidèrro ù get s där Bruud dòs si verchäschts ùn kèmmo a Mekko. Därnòò d Bruud ùn Britjèm ääsin s Mùäṣje ùs dèr gljychi Schèschjù. Dòṣ wilj bidyttä, tas schi mjässänt wäärchùn i Freedä tschèmù. Wänn äs chènnt z Mittòòg, ṣchù gòònṣch med ääle Rimmärù äässä im Ṣchòòl. Bruud häd ir Wytälje bèi däm Teeṣch. Där Ättù ds Britjèmṣch schtäi ru gṣchäässä bèi. Zär ärräächtù ṣind äälù er Frindä, wäm ändrän Oort schtòn d Èjo dṣ Britjingṣch. Z Mitòòg der Britjèng diènùd Bruud ùnd ṣ jong Wäälch diènùd äändärù Lytt. Wènsch tùntsch äässä, ṣchèngintsch ljoschtige Ljièdjènä,d jong Wälch, ùn d Òòltùn tiä häälfä. Ìm Òòbän z Näächtù ṣchäscht seh där Britjeng bèi der Bruud, ùn d jòngä Ljytt ṣchäscht sèch òùch ùn d Òòltù mièssind diänù. Ljiivrùd ds Näächt, d jòngä Ljytt tièn garèng ùntareschta di Tèschär ùm meegän täänzù. Där iirscht Täänz määchùd Bruut ùn Britjing ainegù. Wänn äṣ èscht ùm bètz schpòòt, Bruud ùn Britjeng gòònd schlòffä. ds jòng Wäälch täänzù nòch. Ma därnòò gòòndṣch ṣèègi òndar Pfäänschtro as titschs Ljièdjè.''
As hebsch g’liadjie van Piaru van d’ Piazzu
''Liabs maitjie ondar ds blatun toch ''oh! g’heer mis loschteg g’liad. Mora escht dar hachzidtog '' ''ech hondech scho liab, scho liab. Dar liab tog escht nohar und nohar chema, '' ''doos du werdenesch eweg varbendan z’schema. ''
Moudon
Moudon (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Milden ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Moudon lyt am Zämmefluss vu Mérine und Broye. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Plan un Villaret un dr nordeschtli Dail vu Bressonnaz-Dessous. D Gmaiflechi umfasst 48,4 % landwirtschaftligi Flechi, 35,1 % Wald, 14,3 % Sidligsflechi un 2,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Moudon isch zum erschte Mol gnännt wore in dr Remerzyt as Minnodunum/Minnidunum (um 1000 Meldun, 1167 Meldunum, 1161 Moudon).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 40 % gläge.
Religion
35,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 33,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Moudon isch dr Gilbert Gubler (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4371 Yywohner 79,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3 % Dytsch, 2,2 % Italienisch un 15,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schriftsteller
Als Schriftschteller werded Persone gnennt, wo im Verfasse vo eigene literarische Texte ihre bruefliche Schwerpunkt setzed. Dr Begriff schtammt us em 18. Jahrhundert, de Iidüütschige vo de Wörter Skribent und Autor. Jede Schriftschteller isch gliichziitig Autor (Verfasser), allerdings werded hüt insbsunderi d Autore vo Belletristik als Schriftschteller betrachtet. D Verfasser vo Sachtexte degäge gälted biischpiilswiis als Sachbuechautore.
Inhält
Bi de Werch vomene Schriftschteller channs sich sowohl um erzählendi Prosa-Text als au um Drame, Essays oder lyrischi Werch handle. Schriftschteller isch en Überbegriff für Autore oder Verfasser vo de gnännte Textgattige. Mitunder werded Schriftschteller, wo de Schwerpunkt vo ihrer Arbet uf e Gattig verleged entsprechend als Romancier, Dramatiker, Essayischt oder Dichter bezeichnet.
Uusbildig und Training
Vorsichtig sött mer bi Aagebot wie "In 30 Tagen zum eigenen Buch" sii. Geld verdiened debii zerscht emal di Schuele, wo settigi "Kürs" aabüüted.
Für aagehendi Schriftschteller eignet sich zum Iischtieg (und au im wiitere Werdegang) d Nutzig vonere Autoreplattform. S Publiziere im Internet ermöglicht en erschte Kontakt zu Leser und über Feedback- bzw. Diskussionsfore chönnd mit Gliichgsinnte und Interessierte handwerchlichi Grundkenntnis erlangt und uusbaut werde.
Lemberg (Moselle)
Lembärsch (lothrìngisch; frànzeesch un ditsch Lemberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lembärsch lijt ìm Bitscher Landel, sìdlich vun Bitche uf re Heche zwìsche 251 un 427 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Nàtürpàrk Nordvogese.
Bi Lembärsch leie d Qualle vun dr Schwalb ìm Weschte un vum Moderbach, me Quallbàch vun dr Nerdliche Zinsel, wie üs em Bildmühltal ìm Oschte kunnt.
Gschìcht
Lembärsch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1302 àls Leymberg. D Gmein bsteht üs em friejer salbstandige Derfel Unteres Dorf un em Hohen First uf em Schlossberg. Bìs 1845 hàt dr Nochberort Saint-Louis-lès-Bitche (Münzthal) züe Lemberg ghert.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lembärsch ghert zem Rhinfrankisch.
Basileios I.
Dr Basileios I. dr Makedonier (, * um 812; † 29. August 886), isch dr byzantinisch Kaiser vo 867 bis 886 gsi. Er isch us ere armenisch-griechische Familie cho, wo sich im byzantinische Thema Makedonie nidergloo ghaa het.
Dr Ufstiig zur Macht
Im Basileios si Familie het sit 813 z Bulgarie as Gfangeni vom Krum gläbt. Er het chünne flüchte und het denn as Stallchnächt bim ene Verwandte vom Bardas, em Unggle vom Kaiser Michael III. gschafft. Er isch denn dr Begläiter und Liibwächter vom Kaiser worde. Er het sich vo siner Frau lo schäide und d Eudokia Ingerina, äini vom Michael sine Metresse ghürootet. Mä nimmt aa, ass dr Leo VI., im Basileios si Soon und Noochfolger, daatsächlig dr Soon vom Michael gsi isch.
866 het dr Basileios dr Bardas ermordet, wo s Riich im Naame vom Michael regiert het, und het e baar Wuche spööter dr Ditel Caesar überchoo. Im Septämber 867 het dr Basileios dr Michael umbrocht und sälber dr Droon bestiige.
Innebolitik
In de Finanze isch dr Basileios vorsichdig gsi. Er het e Hufe nöiji Gsetz gmacht, wo an die justinianischi Rächtsreform erinnere, dorum säit men em vilmol dr zwäiti Justinian. Die nöije Gsetz si d Basis gsi für d Basiliká, e Sammlig vo Gsetz in 60 Büecher, wo dr Leo VI. fertig gmacht und in Chraft gsetzt het. Usserdäm het dr Basileios zwäi chliineri Wärk lo verfasse, wo as Procheiron und Epanagoge bekannt si.
Chillebolitik
In dr Chillebolitik het er sich am Aafang um gueti Bezieige zu Rom kümmeret. Öbbis vom erste, won er gmacht het, isch 867 d Verbannig vom Patriarch Photios I. gsi, wo für d Unabhängigkäit vo dr byzantinische Chille kämpft het. Denn het er däm si Rival, dr Ignatios I., wider iigsetzt, wo vom Babst Hadrian II. understützt worden isch.
Dr Basileios isch aber im Verheltnis zu Rom über e bestimmte Punkt nid uuse gange. Ass dr bulgarischi Zar Boris I., die nöiji bulgarischi Chille dr Jurisdikzioon vo Konstantinopel understellt het, isch en Affront Rom gegenüber gsi. 877 isch denn dr Photios wider as Patriarch iigsetzt worde, e Schritt, wo schliesslig zum Morgeländische Schisma gfüert het und zur Drennig vo dr katholische und dr orthodoxe Chille.
Ussebolitik
In dr Herrschaftszit vom Basileios I. het e müeseelige Chrieg gege d Paulikianer stattgfunde, won er vo sim Vorgänger gerbt het. Schliesslig isch dere iire milidäärisch Füerer, dr Johannes Chrysocheires, umchoo und d Stadt Tephrike 872 erooberet worde. Eso si d Paulikianer, won e Zwäckbündnis mit em Kalif vo Bagdad abgschlosse häi und en ärnsti Bedroig für s Byzantinische Riich worde si, vernichdet worde. Dr Basileios het 885 s armenische Riich vom Bagratid Aschot I. anerkennt. Dr Chrieg an de Gränze mit de Araber isch witergange. Zypere isch zruggerooberet worde, aber nume siibe Joor lang bim Riich bliibe. Syrakus isch verloore gange, Bari und groossi Däil vo Kalabrie si zruggerooberet worde. Mit dene Erfolg in Italie het dört e nöiji Periode aagfange, wo Byzanz d Vorherrschaft ghaa het. Vor allem isch s Riich aber wider Heer über s Middelmeer gsi, bsundrigs über d Adria.
Dood
Dr Basileios het 19 Joor lang regiert. Er isch im August 886 am ene Fieber gstorbe, won er bim ene schwere Jagdumfall verwundet worden isch. Si Diener het en zwar grettet, aber dr Basileios het dänggt, er häig iin welle umbringe. Dorum het er dä Diener churz vor sim äigene Dood lo hiirichde.
Düttelnheim
Gschìcht
Dìttle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1103.
Verwàltung
vun Dìttle ìsch. Dìttle ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dìttle ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Communauté de communes de Rohrbach-lès-Bitche
D Communauté de communes de Rohrbach-lès-Bitche isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu nyyn Gmaine im Kanton Rohrbach-lès-Bitche im Arrondissement Sarreguemines aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Rohrbach-lès-Bitche, wu au dr Sitz vum Verband gsii isch. Är isch am 30. Dezämber 1993 grindet wore. Presidänt isch dr Yves Aschbacher gsii. Im Johr 1999 het d Communauté de communes de Rohrbach-lès-Bitche 9.497 Yywohner uf 117 km² ghaa.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Prager Frühling
De Prager Früelig (tschechisch Pražské jaro, slowakisch Pražská jar) isch d Bezeichnig für d Bemüehige vo de tschechoslowakische Kommunistische Partei (KSČ) unter de Füerig vom Alexander Dubček im Früehjohr 1968, e Liberalisierigs- und Demokratisierigsprogramm durezsetze, sowie vor allem d Beiiflussig und Verstärkig vo dene Reformbemüehige durch e Öffentlichkeit, wo sich rasch kritisch entwicklet het.
Mit m Begriff „Prager Früelig“ verbindet sich zwei gegesätzlichi Vorgäng: Uf einere Site de Versuech, e „Sozialismus mit eme menschliche Gsicht“ (tschechisch: socialismus s lidskou tváří) z schaffe, uf de andere Site aber au di gwaltsam Niderschlagig vo dem Versuech durch d Truppe vom Warschauer Pakt, wo am 21. August 1968 iimarschiert sind.
Gschicht
Sit em Februarumsturz 1948 isch d Republik Tschechoslowakei, wo bis denn demokratisch regiert worde isch, en kommunistisch regierti Diktatur ksi. Mit de Verfassig vo de Tschechoslowakische Sozialistische Republik vo 1960 hät d Politik vo de Unterdrückig ihre Höhepunkt erreicht. D Bevölkerig isch dadurch sehr uuzfride ksi. Au i de Partei isch d Uuzfrideheit gwachse. So isch 1968 de Antonín Novotný als Generalsekretär vo de KSČ und tschechoslowakische Präsident zruggträte. De neu Generalsekretär Alexander Dubček und de neu gwählt Präsident Ludvík Svoboda händ mit em Reformprogramm aafoo und händ im Zug vo dem d Pressezensur abgschafft, d Gränze zum Weste ufgmacht und zahlrichi Bschränkgige ufghobe.
D Sowjetunion häd das zersch higno, ersch nach Bericht vo de DDR und Pole häd de Leonid Brezhnev bschlosse z reagiere. So händ im August 1968 füf Armee vom Warschauer Pakt d Tschechoslowakei bsetzt. Nur Rumänie und Albanie händ das verweigert und händ sich damit klar vo de Sowjetunion distanziert. Obwohl es grosse Widerstand gä hät und d Tuppe vo de Tschechoslowakische Armee zahlemässig überläge ksi sind, isch de Prager Früelig z Prag nidergschlage worde. Vil Lüt sind dadruf gflohe und de Hass üf d Sowjetunion isch kstige. 1969 isch de Dubček entmachtet worde und de Gustáv Husák hät sini Position überno. Er hät als einzige Punkt vom Reformprogramm d Tschechoslowakei föderalisiert und hät als Dikator s Land bis 1989 gleitet.
Erinnerige
Obwohl de Prager Früelig nidergschlage worde isch, hät er bi de Tschechoslowake Zeiche gsetzt. Im Lauf vo de Normalisierig händ Bürger immer wieder versuecht s kommunistische Regime z stürze, so ischs 1977 zur Charta 77 und 1989 zur Samtige Revolution cho. Vil Tscheche und Slowake händ sit dere Zit e Russland-kritischi Haltig.
Gedenke
Hüt gits zahlrichi Denkmäler und Musee z Tschechie und i de Slowakei zum Thema Prager Früelig. Z Prag gits es Orchester, wo nach ihm benännt isch.
Python (Programmiersprache)
Python // isch e Programmiersprooch wo vorallem uf gueti Lesbarkeit setzt. Oft wird Python als Skriptsprooch benutzt, das haisst, de Sourcecode wird diräkt bim Usführe compiliert und usgführt. So chan sie zum Bispiil bi OpenOffice.org oder Blender zur Erwiiterig vo dene Program gnutzt werdä.
Sie isch i de 90er-Johr vom Guido van Rossum entwickelt worde und wird vo de "Python Software Foundation" betreut und wiiter entwicklet.
Bispiil
E eifachs "Hallo Wält!" loht sich mit Python wie folgt usgeh:
Nachhaltigkeit
Nochhaltigkeit (hochdütsch: Nachhaltigkeit, englisch: Sustainability) bezeichnet d'Eigeschaft vo einzelne Sache oder vo ganze Syschteme, über ganz langi Zit trotz Beaschpruchig b'schtoh z'bliibe oder sich immer wieder regeneriere z'chönne. Entschtande isch dr Begriff vor allem in dr Forstwirtschaft. Im Rahme vo dr nochhaltige Entwicklig (hochdütsch: nachhaltige Entwicklung, englisch: sustainable development) isch er schpöter usdehnt worde zue ne me Konzept für e weltwiti, zwüsche de Länder un de verschiedene Generatione gerächte Wirtschaftswiis.
Begriffsgschicht
Nochhaltigkeit isch vor allem sit dem Mittelalter noch de große Rodige in dr kontinentaleuropäische Forstwirtschaft entstande und het erscht emol bedütet, ass mr dr Wälder un Forste erhalte un nit witer abholze sött. So schriibt der französisch König Philipp VI. in siinere Ordonance de Brunoy vo 1346, die königliche Wasser- und Forstbeamte miesste druf luege, ass d Wälder «se puissent perpetuellement soustenir en bon estat», also sich b'schtändig in guetem Zuestand erhalte chönnte. Ähnlichi Regelige het s au in Dütschland für d'Wälder vo de Riichsschtädte un für d'königliche Forste ge. Au viele Vorschrifte für de holzintensive Betrieb vo Saline im schpote Mittelalter, zuem Bischpiil im schpötere Bad Reichenhall, wie d'Iifiehrig un de Betrieb vo spezielle Sudwälder, sin vom Nochhaltigkeitsgedanke b'schtimmt gsi. Doderzue g'hört au no die Entwicklig vo Verfahre zur künschdliche Saat vo Noodle- un schpöter au Laubbäum sit em End vom 14. Johrhundert in Nürnberg, wo zue ne me iiträgliche G'schäftszwiig vo dr Schtadt wore n isch. In dr Literatur findet me Nochhaltigkeit au usserhalb vo dr Forstwirtschaft als Kennzeichnig vo Ussduur un B'schtändigkeit, zuem Biischpiil bi dr Arbet. So heisst es öbbe biim Jeremias Gotthelf über Lüt, wo ihr Tagwärch g'wüssehaft verrichte: sie "lagen ihm auch mit großem Fleiß und staunenswerter Nachhaltigkeit ob". Als umfassendes forstwirtschaftlichs und schpöter sogar forstwüsseschaftlichs Konzept isch d'nochhaltigi Nutzig («nachhaltende Nutzung») aber erscht noch de Verwieschdige vom Drissigjöhrige Chrieg vom sächsische Oberberghauptma Hans Carl von Carlowitz in siinere Sylvicultura Oeconomica vo 1713 aasatzwiis entwicklet worde. Das isch de Start zue ne me umfassende Schrifttum über Theorie un Praxis vo dr Nochhaltigkeit im Forstwäse gsi. Scho friehj findet sich au dr Gedanke vo dr Rucksichtnahm uf schpöteri Generatione («die liebe Posterität», wie öbbe de Carlowitz schribt). Neu isch aber au, ass me s alti Prinzip «mer sott nit mehr Holz schlage wie nochwachst» - das isch jo dr Kern vo dr Nochhaltigkeitsidee - jetz au drzue verwendet, dem «Nochwachse» e bizzeli nochz'helfe, zuem Bischpiil durch Pflanzig vo schnell wachsendi Baumarte, wie öbbe Fichte.
Begriffskarriere
In verschiedene dütsche Fürschtetümer isch in dr Folgezit e umfangriichi forschtwirtschaftlichi, immer stärker wüsseschaftlich usg'richtete Literatur entstande, im 19. Johrhundert sin verschiedene forschtwirtschaftliche Lehranschtalte gründet worde. Drus hän sich schpöter forstwüsseschaftliche Hochschuele oder Fakultäte entwicklet. In de beide letschte Johrhunderte sin denne großflächigi Ufforschtigsaktione dureg'fiehrt worde, meischtens mit schnellwachsende Fichte un Tanne, wie im Schwarzwald, oder au mit „rauchfeschte“ Bäum, wie öbbe Eberesche im Erzg'birg, wo de «suure Räge» us de Abgase vo Fabrike un Kraftfahrzüg hän besser ushalte chönne. So sinn an Schtelle vom natürlige Mischwald öfter au mänggi Monokulture entstande, wo im Blick uf d'Biodiversität nit so arg nochhaltig sin. Trotzdem sin nebe die enge wirtschaftliche Kriterie wie Holzertrag zuenähmend ökologischi G'sichtspünkt in Theorie un Praxis iibezoge worde, wie die Funktione vo de Wälder für d'ganzi Natur- un Läbenserhaltig (Wasserschpeicherig, Bodebefeschtigung, Suuferhaltig vo dr Luft, Suurstoffproduktion un so witer), für d'Äschthetik vom Landschaftsbild un für d'Erholig vo dr Bevölkerig. Drnäbe hän sich sit em Mittelalter in de Alpe, vor allem in dr Schwiiz un in Österrich, aber au in so unterschiedliche Regione wie Spanie, Japan, Philippine oder Kalifornie, schpontan kollektivi un nochhaltigi Nutzigsforme vo „Allmändgieter“ usebildet, wo zuem Teil no hüt b'schtöhn (lueg Elinor Ostrom 1999). Sit dr Mitte vom 19. Johrhundert hän die Erfolg vo dr nochhaltige Forschtwirtschaft - vor allem über usländischi Absolvente vo de forschtliche Lehranstalte - usgschtrahlt nach England, Amerika, Russland un bis hi zuem Vordere un Mittlere Orient. Dr „nochhaltige Ertrag“ isch als „sustained yield“ verbreitet un usdifferenziert worde (zuem Bischpiil as „maximum sustainable yield“, kurz „MSY“, als „maximal nochhaltiger Ertrag“), un d'forstwirtschaftlichi Nochhaltigkeit het im 20. Johrhundert als „sustained yield method“ weltwiti Karriere g'macht. Usserdem het me d'nochhaltigi Bewirtschaftig au no usdehnt uf anderi regenerierbari Tier- und Pflanzenarte.
Begriffsüberdehnig?
E dramatischi un nit unproblematischi Uswitig het d'Nochhaltigkeit anne 1987 g'macht, wo d'„Weltkommission für Umwelt un Entwicklig“ („World Commission for Environment and Development“) in ihrem Bericht Unsere gemeinsame Zukunft (Hauff 1987), noch dr Vorsitzende au kurz Brundtland-Report g'heiße, mit dr Idee vo dr nochhaltige Entwicklig (sustainable development, hochdütsch au „dauerhafte Entwicklung“) e globali Kompromissformle ufg'schdellt het, um die unterschiedliche Interesse vo de riiche Länder im Norde un de meischtens ärmere Länder im Süde unter ei Dach z'bringe un au no mit eme faire Usglich vo de Lebensbedingige vo de hütige Mensche mit denen, wo in dr Zuekunft au exischtiere wänn, z'verbinde - wenigschdens uf em Papier. D'Wältwirtschaft isch aber kei abgrenzbari Kultur vo nochwachsende Bäum, sundern e globale Konnex vo wirtschaftliche un politische Beziehige, wo primär uf erschöpfliche Energie- un andere Ressource beruehe, wo ebe nit nochwachse un drum au it im Wortsinn nochhaltig g'nutzt wärde chönne. Mit alle mögliche Idee vo schwacher versus starker Nochhaltigkeit oder vo n eme «Drei-Süüle-Modell» vo ökonomischer, ökologischer un sozialer Nachhaltigkeit het me versuecht, des Problem uf d Site z'schiebe. Alli hänn jetz vo Nochhaltigkeit g'schwätzt, un dr Weltbankexperte John Pezzey (1992) het intern scho zweu Johr noch em Brundlandt-Report Dutzendi vo enander widersprächendi Definione vo Nochhaltigkeit (Sustainability) festg'schdellt un von eme „'motherhood and apple pie'-Konzept“ g'schproche, wo jeder defür isch, wil s guet klingt, aber niemez so rächt weiß, was es eigentlich bedütet. Wenn s in dr nöchschde Zuekunft nit g'lingt, Nochhaltigkeit zue ne me operationale un dodemit au verbindliche Konzept z'mache, denn b'schtoht d G'fohr, ass es zue ne me Plastikwort im Sinn vom Friburger Sprochwüsseschaftler Uwe Pörksen wird und notwändige Politik durch nutzlosi Begriffshueberei ersetzt.
Fueßnote
<References/>
Internationales Uhrenmuseum
S Internazionale Zytmuseum, uf französisch Musée international d'horlogerie MIH, isch äs Museum i der nöieburgische Stadt La Chaux-de-Fonds.
Das modärne Museum isch 1974 uufggange. Äs isch us Beton zum gröschte Deil underirdisch im ene Park vo der Stadt La Chaux-de-Fonds bout. Äs isch es stedtischs Museum, wo d Gschicht vo de Zyt erforscht und zeigt. Das sind Ggräät, wo me dermit d Zyt tuet abmässe.
I der Samlig vom Museum sind vil Sache us Schwiizer Zytfabrigge z gseh, öppen au vo der Gschicht vo der Nöieburger Pendüle. Und äs het au Wärch vo ussländische, psunders vo französisdche Zytmacher derby.
D Museumswärchstatt tuet au Zyt kontroliere und flicke; das isch s Centre de restauration en horlogerie ancienne.
S Internazionale Zytmuseum tuet im Centre d'études L'Homme et le Temps Dokumänt und Büecher vo der Gschicht vo de Zytmässig hüete.
Aegerten
Ägerte (amtlech Aegerten) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Ägerte isch es Dorf am rächte Stade vom Nidou-Büre-Kanal. D Gmeindsflächi bsteit us 40,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 28,2 % Waud, 26,4 % Sidligsflächi u 4,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Stude, Jäiss, Poort, Brügg u Schwaadernou.
Gschicht
Ägerte isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1214 aus de Egedun (1225 villa Egerdon). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 13,8 % gläge.
Religion
69,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Bezirk Büren
Dr Amtsbezirk Büre isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Büre gsi. Är het 14 Gmeinde umfasst:
Aegerten
Politik
Gmeindspresidänt vo Ägerte isch dr Stefan Krattiger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,5 % gläge.
Bezirk Büren
Dr Amtsbezirk Büre het 22'275 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 88 km² gha.
Aegerten
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1663 Ywohner 90,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 4,2 % Französisch u 1,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Ägerte ghört zum Hochalemannisch.
Bezirk Büren
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre d Gmeinde Längnou, Meinisbeerg u Pieterle zum Verwautigskreis Biel/Bienne, di übrigen öuf Gmeinde zum Verwautigskreis Seeland.
Unterentfelden
Onderäntfälde (amtlich Unterentfelden) esch en Gmeind met rond 3300 Iiwohner em Kanton Aargau ond liit em Suhretal.
Geographischs ond Allgemeins
Es gränzt a Aarou, Oberäntfälde, Suhr, Schönewerd ond Eppeberg-Wöschnau. Us dem chamer folgere, dases ganz em Weschte vom Aargau esch ond dorom au zum Bärner Aargau ghört. D Verbindige send exzellänt, es get sowohl en Regionalzugverbindig (AAR), als au es usprägts Strossenetz ond en Aschloss ad Autobahn. D' Höchi öber em Meer betreit öppe 415 Meter. 'S Dorfbeld esch starch vom Deschtelbärg prägt, wo aber eher en Högel als en rechtige Bärg darstellt. Hüüfig redt mer vo 'Äntfälde', demet meint mer 'd Gmeinde Onder- ond Oberäntfälde, wo mettlerwiile veli Verwaltigsarbete gmeinsam verrechtet. Zom Bischpel de Zivilschotz ond 's Schuelsystem. Au send die beide Gmeinde so zämegwachse, dasmer si praktisch ned cha usenand halte. Beidi Gmeinde zäme hend rond 10'000 Iwohner ond jewiils en Änte em Wappe, wobi mer sich zemli secher esch, dass de Name 'Unterentfelden' ned wörkli vo de Änte stammt, sondern vom Ändi vom Fäld.
Schuele ond Religion
Z Onderäntfälde sälber gets nor en Primarschuel ond en Realschuel. Beidi send e zwoi Schuelhüüser onderbrocht. Oberstuufeschüeler wo entweder ed Sekondar- oder Bezerksschuel wend go, müend die 'z Oberäntfälde mache. Aber well 'd Verbendige entweder per AAR (Regionalzug) oder Stross gröschteteils guet send, esch das för 'd Schüeler keis Problem. Au 'd Chendergärte ond 'd Musigschuel ghöred zo de Chreisschuel Äntfälde. Onderäntfälde esch en reformierti Gmeind, die reformierte Gottesdienscht fendet em Chelegmeindshuus (e de Nöchi vom Gmeindshuus) statt. Katholischi Gläubigi müend nach Oberäntfälde e d' Chele, was aber chum es Problem darstellt. Set em Johr 965 het Onderäntfälde zor Chelegmeind Suhr ghört, was sich aber set 1959 gänderet het ond si esch eigeständig worde. Näbem Chelegmeindshuus, wo au zu andere Aläss gnötzt werd, stoht en höche, markante Cheletorm. Met sine sächs Glogge lüütet er zo allne wechtige Aläss e de Gmeind.
Bekannts
Vorallem de Landehof ond de Bösner send öber 'd Gränze vo Onderäntfälde bekannt. Bem Landehof handlets sich um en Schwerhörige Schuel. Mer fendet si of em Deschtelbärg, 'd Schüeler wohnet meischtens met Betreuer em Dorf sälber. De Bösner kenned wahrschinli vorallem 'd Könschtler, wo e dem Lade wörkli alles fendet, wos Härz begehrt. Au 'd Cardag, en Produzänt vo Kreditcharte het sin Setz en Onderäntfälde. De Coop Bau ond Hobbymärt esch ebefalls öppis, wo vell Lüüt nach Äntfälde lockt.
Histologie
D Histologii (vo und logii, gr. λόγος logos ‚Lerr‘) oder Gwääbleer isch d Wüsseschaft vo de biologische Gwääb. Si isch d Leer vo wie sich pflanzligi und dierischi Gwääb bilde und was für Strukture si häi und iiri spezifische Funkzioone und isch ä Däilgebiet vo dr Medizin und vo dr Biologii. Im witere Sinn bezeichnet Histologii die mikroskopischi Anatomii. D Histopathologii isch d Wüsseschaft vo de chrankhafte Veränderige vo Gwääb.
In dr Histologii wärde Gwääbbroobe undersuecht. Für daas schniidet mä Gwääb in mikrometerdünni Schiibli, färbt die ii und luegt sä under eme Liechtmikroskooop aa. Die elektronenmikroskopischi Undersuechig vo wääsentlig dünnere Schiibli (0,01–0,5 µm) macht mä vor allem im Beriich vo dr Forschig.
In dr Medizin hilft d Histologii bi dr Früediagnoose vo Tumoor (z. B. Maagebiopsii), bi dr Klassifizierig vo Tumoor (guetartig/bösartig), bi Stoffwäggselchrankhäite und parasitäre bakterielle, entzündlige Chrankhäite, zum die best Therapii z finde und ä Hufe anders. Mä reedet von ere morphologische Diagnostik, wil si z Stand chunnt dank em Erschiinigsbild und em färberische Verhalte vo de Gwääbstrukture.
Adygeische Sprache
Adygeisch (Äigebezäichnig адыгабзэ, „-bze“ bedütet „Sprooch“), dütsch au Adygejisch, sältener Adygisch, au West-Tscherkessisch, isch näbe Russisch d Amtssprooch vo dr autonoome Republik Adygeja in dr Russische Föderazioon. Si wird vo verschiidene Tscherkesse-Stämm in Adygeja as Schriftsprooch verwändet: vo de Schapsugh, de Bsedugh, de Absech, de Temirgoj, de Hakutschi, de Kabardiner in Adygeja (nit in Kabardino-Balkarie und Karatschai-Tscherkessie) u. a. Si isch us em Dialäkt vom Stamm vo de Temirgojer bildet worde.
In Russland schwätze vermuetlig 125'000 Lüt Adygeisch as Muetersprooch, uf dr ganze Wält si s öbbe 500'000. Die grösst adygeischi Gmäind het öbbe 277'000 Mitgliider und läbt in dr Türkei. öbbe 4'000 Tscherkesse lääbe in Galiläa in Israel. Die schuelpflichdige Chinder häi dört in de Dörfer Kfar Kama und Rehaniye au Underricht in dr adygeische Sprooch.
Adygeisch ghöört zur Familie vo de nordwestkaukasische Sprooche und wird zsämme mit em Kabardinische au as „Tscherkessisch“ bezäichnet. Kabardinisch wird vor allem in dr autonoome Republik Kabardino-Balkarie näbe dr balkarische Sprooch gschwätzt. Witeri verwandti Sprooche si s Ubychische, s Abchasische und s Abasinische.
Wie alli nordwestkaukasische Sprooche het s Adygeische en agglutinierende Sproochbau e Hufe Konsonante. In de verschiidene Dialäkt git s zwüsche funfzg und sächzig Konsonante, vo deene si vili Ejektive. In dr Mundart vo de Abdsach existiert e zuesätzlge, seer sältene palatale Ejektiv.
D Sprooch isch noch dr Oktoberrevoluzioon standardisiert worde und sit 1938 wird si mit em kyrillische Alfabeet gschriibe. Vorhäär het mä bis 1927 en Alfabeet brucht, wo uf em Araabische ufbaut gsi isch und ab 1928 äins, wo uf em latiinische Alfabeet basiert isch.
Lemoncourt
Lemoncourt (ditsch 1915–1918 un 1940–1944 Lemhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lemoncourt lijt ìm Saulnois sìdeschtlich vun Metz, àn dr Stroß vun Pont-à-Mousson uf Château-Salins uf re Heche zwìsche 215 un 292 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lemoncourt ìsch. Lemoncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lemoncourt ghert zem Lorrain.
Věra Čáslavská
D Věra Čáslavská (* 3. Mai 1942 z Prag; † 30. August 2016 au dört) isch e ehemaligi tschechoslowakischi Kunstturnerin ksi. Sie lit mit sibe Goldmedaille uf Platz vier vo de erfolgrichste Olympiateilnehmerinne vo allene Zite hinter de Larisa Latynina (9 Gold), de Birgit Fischer und de Jenny Thompson (je 8 Gold), hät aber meh Einzelgold als die gwune.
Mutrux
Mutrux (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Mutrux am nordeschtlige Fueß vum Mont Aubert. D Gmaiflechi umfasst 36 % landwirtschaftligi Flechi, 61,8 % Wald un 2,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Mutrux isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1309 as Mostrue (1359 Mustrueu).
Entwicklig
Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 3,8 % gläge.
Religion
84,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 113 Yywohner 99,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, || % Dytsch un 0,9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 0,1 %, FDP 14,9 %, GLP 8,3 %, GP 6,5 %, SP 27,3 %, SVP 31,5 %, Sunschtigi 9,9 %.
Dr Burgermaischter vu Mutrux isch dr Stéphane Silvani (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 0,6 % gläge.
China
China isch e kulturelle Ruum in Ostasie, wo vor me as 3500 Joor entstande isch.
Für d Gschicht vo dr Kultur isch dr chinesisch Ruum sid em zwöite Joortusig vor Chrischtus eis vo de grosse Zäntre vo dr Zivilisazioon. Dört isch s chinesische Schriftsyschteem entwicklet worde, wo s eltischte uf dr Wält isch, und au i dr Architektur, dr Medizin, dr Musig, dr Filosofy (wie öppe mit em Daoismus), dr Technik und uf anderne Gebiet isch China scho im Altertum innovatyv gsi.
S Wort China chunt vom Sanskrit-Wort cīna चीन. Das isch z China dr Name vom Staat Qin gsi, wo vom Joor 778 vor Chrischtus bis 207 vor Chrischtus d Regioon China agfüert het. Es git i däm Kulturruum verschideni chinesischi Sprooche.
Politisch und geographisch het das Gebiet i dr historische Zyt, vo 221 vor dr Zitewändi bis anne 1912, s Kaiserriich China umfasst.
Drufabe het’s bis noch em Zwäite Wältchrieg d Republik China ggää.
Sit 1949, wo dr Bürgerchrieg mit em Siig vo de Kommunischte z Änd gangen isch und d Nazionaliste sich uf d Insle Formosa zruggzooge häi, git s zwäi chinesischi Staate:
Adolf Deucher
De Adolf Deucher (* 15. Februar 1831 z Wipkinge; † 10. Juli 1912 z Bern), heimatberechtiget in Schteckborn, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 10. April 1883 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt an Altersschwächi gschtorbe. Mit 29 Jahr i dr Exekutive isch er dr amtsältischti Bundesrat. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1886, 1897, 1903 und 1909 und Vizepräsident i de Jahre 1885, 1896, 1902 und 1908.
De Adolf Deucher isch uf em Berner Bremgartenfriedhof begrabe worde; siis Grab isch aber inzwüsche uufghobe.
Zopf (Begriffsklärung)
S Wort Zopf meint
Der Geistliche Schild
Der Geistliche Schild ìsch a àlt Biachla wo religiösa Text enthàltet. Si Zwack ìsch, sina Besìtzer gega Unglìck un Haxarèi z'schìtza.
Zwack un Verwandung
Ursprunglig ìsch dr Zwack vum „Geischticha Schìld“ gànz hàrmlos gsìì. Àwer ìn dana àlta Zitta, wo s Lawa sehr schwar gsìì ìsch, sìn vìel Litt àwerglàuiwig gsìì. Dr Geischtliga Schìld hàt fer teil wia-n-a Zàuiwerarèi gschuna. A Sàga verzeehlt àss, wenn dàs Biachla vu'ma Pfàrer gsagent wìrd - àwer ohna àss dr Pfàrer dàs weißt - noh bikummt s Biachla a Wìrkung. Leider kààt dia Wirkung aui fer schlachta Zwack, fer Haxarei, benutzt wara. Un wenn dàs Biachla a Mol bees verwanda worra ìsch, noh kààt's nitt meh güets brìnga.
Ìm Sundgàui (Elsàss), zum Beispiel, hàt ma noch ìm XX. Johrhundert dervu heera reda (noch zìmlig arnscht, mankmol). Vor àss'r a Mass ààgfànga hàt, hàt a manker Pfàrer mìt sinera flàcha Hànd nohglüegt äb nit uf em Àltàr lìegt, versteckt unter'm Àltàrtüech.
Grosses Spital (Basel)
S Groosse Spiddaal vo dr Stadt Baasel isch vom 13. bis ins 19. Joorhundert s erste Baasler Bürgerspiddaal gsi.
Der Geistliche Schild
Ìnhàlt
Àm Ààfàng ìsch s Evàngìlium vum St. Johann.
Zum Beispiel, dr „Benedictus Pfennig“ ìsch a Medàl vum St. Benedict, wo ma uf dr Igangschwella vum Hüss sott àànàgla. Ma kààt'na aui ìns Wàsser tunka, noh wìrd dàs Wàsser a Heilmìttel fer s Vìeh.
Mehrera Zàuiwerformel wara ìm Biachla ufzeehlt:
Grosses Spital (Basel)
Gschicht
Bis 1265 dr Root s Groosse Spiddaal vo dr Stadt Baasel gründet het, häi sich d Klööster, s Dalbekloster und s Lienertskloster, in iire Infirmerie um die arme Alte, Grangge und Gebrächlige kümmeret.
S Lienert, wo vor allem armi Fremdi und Pilger ufgnoo het, het au noch dr Gründig vom Groosse Spiddaal non e Zit witer bestande; mä wäiss zum Bischbil, ass es 1379 e Stifdig überchoo het, zum Koole kaufe. Es isch unde am Lienertsbärg gstande und vom ene magister hospitalis verwaltet worde, wo vom Stift aagstellt worden isch, und d Gest si vo Begine verpflägt worde. Nid wit äwägg vom Lienert isch e Siechehuus gsi, wo au Ussetzigi ufgnoo het. Öbbe um 1265 isch s Siechehuus witer äwägg vo dr Stadt uf St. Jakob verläit worde.
Der Geistliche Schild
Ìnhàlt
Komischa Rezapta sìn ààgaa fer verschìedena Zwack. D Mìttel, wo do brüücht wara, màhna hìttzutàgs àn Haxarèi: Fladermüüsharz, Neegel, menschliger Schadel...
Dr elsassischa Volkskültür-Historiker Gérard Leser hàt a Ìwersetzung uf Frànzeesch vu dam Büech veräffentligt, mìt Erklärunga derzüe.
Grosses Spital (Basel)
Gschicht
Bis 1408 het mä dur s Door vo dr Spiddaalkiirche müesse, zum in s Spiddaal choo, denn het mä e Gässli für e diräkte Zuegang iigrichdet. Am 5. Juli 1417 isch im Groosse Stadtbrand au s Spiddaal aabebrennt, aber vom ene Nöibau waiss mä erst noch em Iidritt vo Baasel in d Äidgenosseschaft 1501. Noch dr Reformazioon het s Spiddaal d Geböid vom ehemoolige Barfüesserkloster übernoo. 1707 het mä s Spiddaal renowiert. Under anderem het d Spiddaalkapälle nöiji Fänster überchoo, wo d Zümft drfür ufchoo si.
Im 19. Joorhundert isch d Situazioon aber katastrofaal worde. Dr Zuestand vo de Geböid isch miserabel gsi und drzue isch s Spiddaal z chlii worde. Dr Spiddaalarzt Brofässer Jung het sich für e Bau vom ene nöije Bürgerspiddaal iigsetzt, aber erst im Joor 1836 het mä s Spiddaal in dr Markgrööflerhoof an dr Nöie Vorstadt züüglet.
Im Herbst 1843 si d Liigeschafte vom Spiddaal an de Schwelle mit em Hauptgeböid und em Bätsaal an dr Freie Strooss, em Granggehuus und Pfrund am Spiddaalgässli (Barfüessergass), dr Spiddalmäisterwoonig, dr Hauptkuchi, dr Beckerei, em Baadhuus und de Ställ im Spiddelhoof, em Irehuus am Stäinebärg und em Pfarrhuus am Barfüesserblatz für 295'000 Frangge öffentlig verstäigeret worde. Mä het denn uf em Areal s nöije Kaufhuus, d Kaufhuusgass und Gschäftshüüser baut.
D Klientel
Ursprünglig si Baasler Armegnössigi, wo z grangg gsi si zum bättle, d Kliänte vom Spiddaal gsi. Wenn öbber, wo nid Baasler Bürger gsi isch, ins Spiddaal het welle, het er müesse zaale. Alli Baasler, wo sich s häi chönne läiste, häi s vorzooge, sich vom ene Arzt im äignige Huus lo pflääge. No am Aafang vom 19. Joorhundert isch niemer in s Spiddaal, wenn er nid het müesse. D Lüt häi sich Gruuselgschichte verzellt, ass es dört abgschlossnigi Zimmer häig, wo mä immer no d Kläider und Bett vo dene wurd ufbewaare, wo in dr letschte Pestepidemi 1668 gstorbe sige und dass es vo denn immer no Särg gääb, wemm mä sä müess bruuche.
Geschichte der Juden
D Gschicht vo de Juude foot noch dr jüdische Dradizioon in dr spoote Bronsezit aa. In iire religiööse Schrifte, wo denn im Tanach zämmegfasst worde si, wärde Gschichte vo nomadische Stämm verzellt, wo in dr Region vo dr Lewante gläbt häi und sich as Volk Israel bezäichnet häi. Usser dene Schrifte git s aber seer wenig Züügniss, vor allem fast käni vo andere Völker. Uf dr Stele vom Farao Merenptah vo öbbe 1210 v. d. Z. wird e Völkergrubbe erwäänt, wo mä von ere dänkt, ass es d Israelite gsi si. Erst im erste Joorduusig mit dr Gründig vo de Staate Juda und Israel cha mä afo von ere Gschicht reede, wo s drfür besseri Beleeg git as religiöösi Schrifte, wo Joorhunderti noch de verzellte Eräignis ufgschriibe und de politische Notwändikäite vo dr Zit aabasst worde si.
UCI World Calendar 2010
Dr UCI-Wältkaländer 2010 het sich vom 2009 Rennkaländer vor allem in dam inderschiide, ass zwei kanadischi Renne drzue cho si: dr Grand Prix Cycliste de Québec und dr Grand Prix Cycliste de Montréal. Chliinere Underschiid het s im Früehlig ge. D Katalonie-Rundfahrt isch stark vorverschobe worde vom Mai uf e Merz und Gent–Wevelgem isch vor dr Flandere-Rundfahrt cho.
D Renne
D Renne in der HIS-Kategorii (die 'Historische Renne', wo nid zur UCI ProTour ghöre) si kursiv gschriibe.
Am 1. Juni 2010 het d UCI bekannt gee, ass noch dr Suspendierig vom Alejandro Valverde alli siini Rennergäbniss retroaktiv vom 1. Januar 2010 aa us dr Wärtig gno und d Pünkt entsprächend neu berächnet worde sin. Eso isch dr Philippe Gilbert nochdräglig zum Gsamterste noch dr Tour de Romandie erklärt worde, und dr Cadel Evans het dr Valverde noch em Giro d’Italia as Erste abglöst. Au im Teamklassemänt het s wäge däm nochdräglich e baar Änderige ge.
Kohlenhydrate
Choolehüdraat oder Saccharid bilde e biologisch und chemisch bedütsami Grubbe vo Stoff, wo vor allem d Zucker und d Sterkene drzue ghööre. As Brodukt vo dr Fotosünthese mache si dr grösst Däil vo dr Biomasse us. Mono-, Di- und Polysaccharid (u. a. Sterki) si zämme mit de Fett und Protein dr Mängi nooch dr grösst Däil vo dr Naarig, öb si verwärtbari oder nit-verwärtbari Ballaststoff sige. Näbe iirer zentrale Rolle as füsiologischi Energiidrääger spiile si as Stützsubstanz vor allem im Pflanzeriich und in biologische Signal- und Erkennigsbrozäss (z. B. wie sich d Zälle erkenne, Bluetgrubbe) e wichdigi Rolle. D Wüsseschaft, wo sich mit dr Biologii vo de Choolehüdraat beschäftigt, häisst Glykobiologii.
D Monosaccharid (Äifachzucker, z. B. Druubezucker, Fruchtzucker), Disaccharid (Zwäifachzucker, z. B. Kristallzucker, Milchzucker, Malzzucker) und Oligosaccharid (Meerfachzucker, z. B. Raffinose) si wasserlööslig, schmöcke süess und wärde im ängere Sinn as Zucker bezäichnet. D Polysaccharid (Vilfachzucker, z. B. Sterki, Zellulose, Chitin) hingege si vilmol schlächt oder gar nit lööslig im Wasser und nütral im Gschmack.
10. August
Dr '''10. Augschte''' isch dr 222. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 223. in Schaltjohr), dodermit blybe no 143 Däg bis zum Änd vum Johr.
Himmel
Himmel bezeichnet
Himmel isch dr Name vo de folgende Bärg und Gegende:
Himmel isch dr Familiename vo de folgende Persone:
Zopf
En Zopf (bärndütsch:Züpfe) isch es Brot i Form vo eme Zopf, wo i de Schwiiz traditionell am Sunntig zum Z'Morge gässe wird.
Ursprüng
D Quellelag zu de Ursprüng vom Zopf isch ned guet. So gits für d Form vom Zopf verschidnigi Theorie. Im Elsass heissts, d Form vo de Haarzöpf vo de Fraue sigi d Inschpiration gsi. In de Schwiiz het im 1951i d Fachschuel für Bäcker un Konditotre druf higwise, dass ma früener tote Ehemanner en Haar-Zopf vo ihre Ehefrau un en Zopf us Brotdaig mit ins Grab gäh heigi.
Di erscht erwähnig vo eme Zopf isch us em Johr 1470 us Bärn.
Tradition
De Zopf isch ursprünglich es reins Sunntigsbrot gsi. Au hüt no wird in vilne Familie numme am Sunntig Zopf gässe. Au bim Beck cha ma meischt numme am Wocheänd Zopf go poschte. Bi de Grossverteiler isch es hütztag e chli anderscht. Bi Migros un Coop gits de Zopf hüfig di ganz Woche z chaufe.
Websyte
Hie gyts es freis Rezäpt unger dr GFDL mit Biudli (ou GFDL), wieme richtig tuet Züpfe bache: lix.cc/blog
Alexander Dubček
De Alexander Dubček (* 27. November 1921 z Uhrovec, Tschechoslowakei, hüt Slowakei; † 7. November 1992 z Prag) isch en tschechoslowakische Politiker ksi. Als Generalsekretär vo de Tschechoslowakische Kommunistische Partei isch er vo 1968 bis 1969 de mächtigsti Politiker vo de Tschechoslowakei (ČSSR) ksi. 1968 isch er d Leitfigur vom Prager Früelig.
Milcherzeugnis
E Milchbrodukt oder Molkereibrodukt isch e Lääbesmiddell, wo hauptsächlig us Milch oder Milchbestanddäil (Milchäiwiss, Milchfett oder Milchzucker) bestoot. Drzue ghööre uf dr äinte Site Milcharte, wo d Milch underschiidlig behandlet wird, und uf dr andere Brodukt, wo mit Hilf vo Fermentazioon oder Extrakzion vo Bestanddäil us dr Milch gmacht wärde.
Übersicht
Usser in dr Lääbesmiddelindustrii chömme Milchbrodukt au in dr Kosmetikahärstellig vor und in dr Diermast, und mit Kasein wärde au Kunststoff gmacht.
Stein AR
Stèè (amtlech Stein) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Henderland).
Geografi
Stèè liit uf ere Höchi zwösched de Flüss Urnäsch ond Sitter. D Noochbermgäände sönd St. Gallen, Tüüfe, Schlatt-Haslen (AI), Hundwil ond Herisau. Vo de Gmäändsflechi sönd 68,3 % landwertschaftlechi Flechi, 22 % Wald, 8,3 % Sidligsflechi ond 1,4 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Stèè hèt bis 1748/49 zue Hòndwil ghöört.
Politik
De Gmäändspresidänt vo Stèè isch de Siegfried Dörig (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,9 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1355 Iiwoner 97,3 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,1 % Italienisch ond 2,3 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo Stèè ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.