cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fellheim
Verwaltong
Fella haut mit dr Gmoende Boos, Hoimertinga, Riada ond Pleß a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Fella isch dr Alfred Grözinger.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Fella ghert zom Oschtschwäbisch.
Attilloncourt
Attilloncourt (ditsch 1915-18 un 1940-44 Edelinghofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Usterbrand
Dr Usterbrand vo 1832 isch dr einzig bedütendi Fall vom ene Maschinesturm in dr Schwiiz.
Attilloncourt
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Usterbrand
S Ereignis
Dr Usterbrand het am 22. Novämber 1832 in Oberuster stattgfunde, wo hützudag as Ustertag in Erinnerig isch. Chliifabrikante („Tüechler“) und Heimarbeiter us em Zürcher Oberland hai die «Mechanische Spinnerei und Weberei Corrodi & Pfister» in Oberuster abe brennt. Si hai das gmacht wie d Luddite z Ängland e Generation vor ihne, wil si Angst gha hai, ass d Maschineproduktion ihri Existänz wurd zerstöre. Nid wie d Luddite si d Zürcher Demonstrante aber schlächt organisiert gsi und hai au kuum Understützig in dr Bevölkerig gfunde. Bim Ufmarsch am 22. Novämber hai si au mitghulfe, die konservativi Stadtzürcher Regierig z stürze. Wil dr neu liberali Grosse Root ihri Fordrige d Wäbmaschine z verbiete, wie si s im "Uster-Memorial" veröffentligt hai, nid erfüllt het, hai si d Fabrik verbrennt.
S Urteil und d Folge
In Oberuster und im Zürcher Oberland si 75 Lüt verhaftet worde. E Johr spöter, im Johr 1833, si die Hauptschuldige am Usterbrand zu langjöhrige Chettestroofe verurdeilt worde. Wäge däm Ereignis het dr Gross Root 1835 e Gsetz zum Schutz vom Eigedum beschlosse. Die Verurdeilte si aber scho 1839 noch em Züriputsch wider freigloo worde. D Maschinestürmerei het sich in dr Schwiiz, nid wie s z Ängland in de 1810er Johr bassiert gsi isch, nit wiiter verbreitet.
Vokal
E Vokal isch en Luut i dr mänschliche Sprooch wo dr Vokaltrakt (also de Mund, Rache usw.) offe isch, un dr Artikulationsstrom (d Luft wo usgstoose wird) drum unghindert cha entwiiche. Bi Konsonante isch dr Vokaltrakt dergege gschlossener un dr Artikulationsstrom wird agstaut oder durch engi Öffnige druggt. Vokal sin i dr Regel stimmhaft, des heisst dass d Stimmbänder vibriere während dr Luut produziert wird. Es git aber Sprooche wo au stimmlosi Vokal hen, zum Byspiil O'odham (e Sprooch wo vo fascht 10.000 Urywohner z Arizona un Mexiko gsproche wird).
Attilloncourt
Geogràfi
Attilloncourt lijt eschtlich vun Metz ìm Saulnois, rund 20 Kilometer nordeschtlich vun Nancy uf re Heche zwìsche 195 un 293 m ìwer em Meeresspiejel.
Vokal
Wenn en Vokal allei vorchunt, sait mer em Monophthong, züe zwei Vokäl i dr glychi Silbe sait mer Diphthong. En Diphthong wird als Kombination vumene Vokal uneme nüt-silbische Halbvokal definiert.
Attilloncourt
Gschìcht
Attilloncourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1477 àls Acloncourt (1600: Atheloncourt, 1617: Ateloncourt).
Vokal
Verschidni Vokal
In dr Phonetik unterscheidet mer Vokal nooch drüü Hauptkriterie:
Zum Byspil isch bim Vokal /i/, wie im Wort „Rys“, d Zung ganz obe im Mund, un ganz füre. Bim Vokal /u/, wie in „Huus“, isch d Zung ganz obe, un ganz hinte im Mund.
Attilloncourt
Verwàltung
vun Attilloncourt ìsch. Attilloncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Attilloncourt ghert zem Lorrain.
Vokal
Verschidni Vokal
Bim Vokal /a/, wie im französische Wort „lapin“, isch d Zung ganz unter, un ganz füre. Un bim Vokal /ɑ/, wie im änglische „paw“, isch si ganz unte, un ganz hinte.
Die vier Referenzpunkt cha mer deno imene Trapez darstelle:
Die Vokal sin als Referenzpunkt z verstoo, un nit als exakti Definitione. Zum Byspil sin d Vokal im alemannische Wort Wy, em änglische beet un em französische lit nit ganz identisch. Trotzdäm transkribiert mer si alli mit /i/. De Vokal im Französische isch zwar arg nooch am Kardinalvokal [i], des isch aber reine Zuefall.
D Vokal /i/ - /u/ un /a/ - /ɑ/ sin also d Extrempunkt vo de mögliche Vokal. Wemmer de Vokalruum no wyter uffdeilt, cha mer wytri Vokal definiere. Für en Vordervokal, wo offniger wie /i/ isch, sait mer deno „halbgschlosse“, un für eine wo gschlossener wie /a/ isch, „halboffe“. Des sin deno /e/, wie im Hochdütsche „See“, un /ɛ/, wie im Wort „Herr“. Rächts, in dr Zeichnig vum Mund, gseet mer d Position vo dr Zung bi denne Vokal.
Nebe de Vorder- un Hintervokal gits au no Vokal wo derzwüsche sin, un wo mer Zentralvokal sait. S Hochdütsch <a> wie in „Hand“ isch zum Byspil en Zentralvokal, wo zwüsche /a/ un /ɑ/ isch. Im Polnische gits zum Byspil de Vokal /ɨ/, wie in „mysz“ (Muus), wo zwüsche /i/ un /u/ isch.
S dritt Kriterium isch ob d Lippe grundet sin oder nit. Bi /i/ sin si nit grundet, bi /u/ scho (in de menschliche Sprooche sin Vordervokal tendenziel uugrundet, un Hintervokal grundet). Wenn de Vokal /i/ mit grundeti Lippe ussgsproche wird, isch des de Vokal im Wort „Müüs“; s Zeiche im IPA defür isch /y/. Wenn de Vokal /u/ statt mit grundeti mit gspreizti Lippe ussgsproche wird, isch es /ɯ/, wie im türkische Wort „ılık“. Uff dem Vokaltrapez werde die grundet-gspreizti Vokalpaar nebenand gstellt.
Die Uffdeilig cha no wyter fortgsetzt werde. De Vokal /æ/ im änglische Wort bat zum Byspil isch zwüsche /ɛ/ un /a/. Mer deilt de Vokalruum also wyter uff un sait däm Vokal deno fascht-offe.
Mit dere Klassifikation cha mer deno d Vokal beschrybe. So sait mer /i/ zum Byspil uugrundeter gschlossener Vorderzungevokal, /y/ grundeter gschlossener Vorderzungevokal un /u/ sait mer grundeter gschlossener Hinterzungevokal.
Vokalinventar
I dr Phonologi werre Sproche oft nooch dr Zahl vo ihrene Vokal ydeilt. Am hüüfigschte sin Vokalinventar vo 5 oder 7 Vokal. S allerchlynschte wo bekannt isch isch des vum Abchasische mit numme 2 Vokal, d gröschte Vokalinventar chömme im Sedang (24 Vokal) un verwandti Sproche vo Südoschtasie vor. Es isch allerdings schwierig, d gnaui Grössi vo de allergröschte Vokalinventar z'ermittle. Mangi alemannische Dialäkt ghöre zu de vokalryschte Sproche uf dr Wält, so s Bärndütsch mit 23 Vokal; andri Dialäkt wie s Baseldytsch un d meischte andre Niideralemannische Dialäkt hen weniger.
Es folge Byspiil vo möglichi Vokalsyschtem.
Alli Sproche hen en /a/-artige Vokal un fascht alli Sproche hen en /i/ un /u/-artige Vokal. D gnaui Ussproch vo de Vokal isch i Sproche, wo numme wenigi hen, allophonisch starch verschiede.
S Quechua (d gröschti indigene Sproch vo Südamerika) het 3 Vokal un kei Unterscheidig zwüsche Churz- un Langvokal.
D Arabischi Sproch oder au s Inuktitut (d Sproch vo de Inuit-Eskimo) hen en Vokalsyschtem vo 3 Churz- un 3 Langvokal.
D meischte Sproche hen 5 oder 7 Vokal, so zum Byspiil s Spanische (5) un s Italienische (7). Bi 5 Vokal isch d gnaui Ussproch vo /e/ un /o/ meischtens offener un isch allophonisch arg verschiede.
Viili Sproche (wie au s Alemannische) vergrössre ihr Vokalinventar durch Langvokal, so z. B. s Finnische mit 8 Churz- un 8 Langvokal un 16 Diphthong.
Durch Nasalvokal cha en Vokalsyschtem ebefalls grösser werre, z. B. Polnisch mit 6 Oralvokal un 2 Nasale. Im Polnische isch d Nasalität allerdings kei bsunders wichtigs Merchmool, im Französische sin Nasalvokal dergege bsunders wichtig; au mangi schwebische un bairische Dialäkt hen Nasalvokal i ihrem Inventar.
S Französische, s Änglische oder d dütschi Standardsproch hen überdurchschnittlich viili Vokal. D Normussproch vum britische Änglisch (Received Pronounciation) het mit 12 Vokal un 8 Diphthong s gröschti Vokalinventar innerhalb vum Änglische (lueg dezüe unter änglischi Phonologi. D Normussproch vo dr dütsche Standardsproch het 15 Vokal un 3 Diphthong un s Französische het 12 Oralvokal un 3-4 Nasalvokal.
Neobiota
Neobiota (Sing. Neobiont; vo griachisch néos „neu“ ond bíos „Leben“) hoißt ma en dr Biologie Arta, mo se em Gebiet etabliert hond, mo se vorher ned hoimisch warad.
Neobiotische Pflanza hoißt ma Neophyte (Sing. Neophyt), neobiotische Viechr Neozoe (Sing. Neozoon) ond neobiotische Pilz Neomycete (Sing. Neomycet).
Ursacha
Die globalisierd Wirtschafd machd, dass immer me Aarda unabsichdlech transportied werred. Des kennad Aahafdonga an Schiff odr au d Fillong vo ama Ballaschdtank sei. Sooma vo de Pflanza hafded an Pnöö vo Auto und Laschdwääge und kommed so in andere Ländr. Au auf Oisebaanwääge fahred Pflanzasooma weit in fremde Regiona, und Insekda in de Flugzeig.
Bei sehr schädliche neie Läbewääsa kaa’s zu biologischa Invasioona komma.
S geid au nadierliche Ursacha fir d Ausbroidong vo Aarda. En dr Antarktis hod ma Alga ond Tang (Kelp) gfonda, mo meh als 10.000 km vo de Kerguelen ond aus Südgeorgie und de Südlige Sandwitschinsle komma isch. Dr Kelp kennd fremde Pflanza und Viiechr als Transpordmiddl deana.
Definizioo
Scho emmr hend d Leid Pflanza ond Viechr en andre Gegenda brochd. D Pflanza, mo vor em Joor 1500 so verbroided worra sen, hoissad bei de Biolooga Archäophyta. Zom Doil send des Pflanza, mo mid em Ackrbau mitkomma sen und drom vo de Fachleid Agriophyta ghoissa werrad. Uf dr andra Seid ghairad Kuldur- ond Gardapflanza drzua, mo moischdens d Röömer aus em Raum vom Middlmeer in ihre Provinza brochd hend, wia dr Apfl, d Birn, d Pflauma, d Waitrauba, d Kornbluama und d Kamill. D Pflanza mo noch 1500 brochd worra send, hoissed Neophyta.
Bei de Viechr onderschoided ma au Archäozoe (aigfiehrd vor em Joor 1500, seid dr Jungsteinzaid ) und Neozoe (später aigfiehrd).
Eddy Merckx
Dr Eddy Merckx (* 17. Juni 1945 z Meensel-Kiezegem, Belgie; eigetlig Edouard Louis Joseph Baron Merckx) isch en ehemolige belgische Profi-Velorennfahrer und hüt en Undernähmer.
Neobiota
Problem
Weil dia Aarda em neia Breich doils koine nadierliche Feind hend, geid s au koi Gleichgwichd vom Fressa ond Gfressawerda beziehongsweis Konkurrenz beim Wachsa.
Eddy Merckx
Der Merckx isch – gmässe an der Quantität und der Qualität vo siine Siig – der erfolgriichsti männligi Velorennfahrer in der Gschicht vom Velorennsport. Er het je fümf Mol die beide wichtigste Toure, d Tour de France und dr Giro d’Italia gwunne und eimol d Vuelta a España. Er isch in alle Diszipline vom Velosport hervorragend gsi: Er het Eidagklassiker gwunne, Etapperenne und Sächsdagerenne, er het uf de Bärgetappe dominiert, bim Zitfahre und bi Sprint. Vo 1969 bis 1975 het er siibemol s Super Prestige Pernod Klassemänt gwunne, wo zu säller Zit em spötere Velowältcup- bzw. em UCI-ProTour-Klassemänt entsproche het. Wil er so sehr uf s gwünne us gsi isch, het men em dr «Kannibal» gsait.
Neobiota
Problem
A Beischbiel isch d Meerwalnuss (Mnemiopsis leidyi), mo om 2005 em Ballaschdwassr vo Schiff aus Nordamerika en d Nord- ond Oschdsee komma isch. Drhoim geid s andre Qualla, mo se gfressa hend, blos dia fehlad en ihrem neia Läbensraum.
Eddy Merckx
E Mehrheit vo Velosportexperte luegt en hüt as der grössti Velorennfahrer vo allne Zite a., so unter andere der Lance Armstrong , der Bernard Hinault und der Miguel Indurain und d Cycling Hall of Fame.
Neobiota
Problem
Blos a Deil vo da Neobiota isch em neia Biotop a Broblem, abr manche Arda verändered d Biodiversität vo de Lebensgmoinschafda starch und richda für d Nadur und d Mensche grosse Schädn a.
Eddy Merckx
Zehlt mä alli Renne – also au d «Volksfestrenne», wo z Holland und z Belgie sehr beliebt si, und anderi chliineri Verastaltige – so het der Merckx zwüsche 1965 und 1978 im Ganze über 530 Velorenne gwunne: Nume d Französin Jeannie Longo isch mit bishär 1'091 Siig erfolgriicher gsi as är.
Neobiota
Beischbiel
Reigschmeggde Viechr ond Pflanza send en dr ganza Weld a Broblem.
En Australie send en Haufa Viechr ond Pflanza neibrochd worra.
Z Irland isch dr Rododendron, mo me en Pärk aapflanzd hod, in d Landschafte use gwaxsa und hod ganze Wäldr gmachd.
D Europäisch Unioo hod a Lischd vo de unerwünschde Species gschriba und d Organisazioo European Alien Species Information Network (EASIN) gründad.
Iibrall
D Wandrradd (Rattus norvegicus) hod se aus Oschdasie en dr ganza Wäld ausbroidad.
A Schbinn, d Falsch Witwe (Steatoda nobilis), mo au no beissa kaa, abr lang ned so gfährle isch wia d Schwarzen Witwe (Latrodectus tredecimguttatus) hod se vo Madeira ond de Kanarischi Insle mid Kakteea em Bloamahandl ausbroidad.
Europa
D Bisamradd (Ondatra zibethicus), mo a Wühlmausard (Arvicolinae) aus Nordamerika isch, hod se aus am böhmischa en ganz Europa ausbroided.
Dr Marderhund (Nyctereutes procyonoides) mo vo  Ostasie komma isch, hod s middlerweil bis an d Nordsee brochd.
D Reblaus (Daktulosphaira vitifoliae) hod em 19. und 20. Joorhundert für d Woikultur in Frankreich, am Oberrhein ond in dr Schweiz e Katastropha broochd.
D Varroamilba (Varroa destructor) aus Asien zerschdörd Biinenvölkr in Europa.
So a Vrbroidong geid s au andrsrom. D Schwarzmaulgrundl (Neogobius melanostomus), mo aus m Schwarza Meer stammd, isch ned blos en Middleuropa e Broblem, s hod se aus Europa au noch Nordamerika ausbroidad.
D Blaubandbärbling (Pseudorasbora parva) aus Asie richdad en groassa Schada – au wirdschafdlich – aa.
Em Allemannischa
Dr Kalikokrebs (lateinisch: Orconectes immunis) aus Nordamerika, mo se vo dr Gegend om Bade-Bade ausbroided hod. Middlrweil isch r am ganza Oberrhin z fenda. S Broblem drbei isch, dass r andre Arda vrdrenga duad.
Fir da Bux isch dr Buxbaumzünsler (Cydalima perspectalis), mo a us China kommd, gfährlich.
En de Flüss ond Seea send – wia beim Zürisee seid em Joor 1969 – Wandermuschla – Beischbiel: die Asiadisch Körbchemuschl ond d Quagga-Muschl – massierd aufdredda. Dr Schdenkkäfr (Halyomorpha halys, auf französisch punaise diabolique = Teuflswanza), mo a Wanz isch, isch a Schädling für d Landwirdschaft.
Au Tigrmugga (Aedes albopictus) hod se au bei ons ausbroidad. Des isch a Problem, weil dia Krakhoida aus de Tropa ibrtraga kenndad.
Vo Europa noch Andrsmo
Haasa aus Europa hend en Chile gmachd, dass se d Steppa vergrösserd hod. Radda hend auf Insla mo alte seltene Ara hond, wie d Galapagos, oiheimische Viechr dezimierd.
Em Aafang vo dr Ausbroidong
D Asiatische Buschmucka (Aedes japonicus), Gelbfiebermucka (Aedes aegypti) ond d Aedes koreicus, d Koreanisch Buschmuck broided se mid moderne Dransbordmiddl aus ond brengad Krankhoide wia Gelbfieber, Denguefieber, Chikungunya- ond da West-Nil-Virus mid. <
Aus Griechaland isch dr Goldschakal auf em Weg zuo ons.
Iibrall
Dr Japanisch Staudaknöterich (Fallopia japonica (Houtt.)) isch a Pflanz, mo sogar mid Absichd nach Europa ond Amerika aigführd worra isch, weil d Leid gmoind hend, ma kennd n braucha. Des war a Irrdom. S Vrdreiba isch arg aufwendig.
Europa
Dr Riesebäraklau oder Herkulesstaud (Heracleum mantegazzianum) mo als exodische Aard aus m Kaukasus uf Europa komma isch, isch für d Gsundhoid a Risiko. 2008 war s d «Giftpflanz vum Jahr».
Em Allemannischa
S Indisch Springkraut (Impatiens glandulifera) broided se en Bayern, en Vorarlberg ond en dr Schwiiz en de Auenlandschafte vo de Flüss zemle aus.
En Frankreich send au dr Japanisch Staudaknöterich, s Springkraud, d Robinia (Robinia pseudoacacia), da Fliider (Buddleja davidii) ond s Heisakraut (Ludwigia grandiflora), mo sech in de Weir ond Kanääl usbroided, a Broblem.
Andworda
Fremde Lebewesa send es Problem vom Naturschutz.
Neba em Aanemma als an Gwinn, geids au s vrschdärgde jaga mid Prämia ond bei de Bisamradda beischbielsweis en Riadlenga s jährlich Froschkuttelessa.
Ma hod uf de Internazionala Komferenza Neobiota für Andworda gsuachd. Dr erschd Kongress isch em Joor 2000 z Berlin gsi, die dritte 2004 z Bern.
D Bhörda vum Zoll konfisziered exodischa Lebewesa mo d Leit illegal ins Land bringed. Am Flughafe vo Züri werred jedes Joor fremde Viechr gfunda mo d Leit als Suvenir vom Reise midbringed.
Gega d Ambrosia send en Berlin scho Oi-Euro-Jobbr eigsedsd worra.
Em Elsass schaut d Organisazioo Fredon (Fédération Régionale de Défense contre les Organismes Nuisibles) uf dia nuie Arda.
Madrid
Madrid (uf spanisch []) isch d Hauptstadt vo Spanie und vo dr Autonome Gmäinschaft Madrid.
D Metropolregion Madrid het öbbe siibe Millione Iiwooner und isch äini vo de grösste Metropole in Öiropa. Madrid ooni Vorort het öbbe 3,2 Millione Iiwooner und isch noch London und Berlin die drittgrössti Stadt in dr Öiropäische Union und die grössti Stadt in Südöiropa.
Madrid isch sit Joorhunderte dr geografischi, politischi und kulturelli Middelpunkt vo Spanie und dr Sitz vo dr spanische Regierig. Au dr Köönig residiert doo, e katholische Erzbischof und wichdigi Verwaltigs- und Militärbehörde. As Handels- und Finanzzentrum het d Stadt nazionali und internazionali Bedütig.
In Madrid befinde sich säggs öffentligi Uniwersidääte und verschideni anderi Hoochschuele, Theater, Museum und Kulturiirichdige.
Dä Iiwooner vo Madrid säit mä „Madrilene“ (spanisch madrileños) oder „Madrider“.
Wolfgang Schäuble
De Wolfgang Schäuble (* 18. September 1942 z Friiburg im Briisgau) isch en dütsche Politiker (CDU). Zwüsche 1984 und 1991 und vo 2005 bis 2017 het er in verschidene Positionen dr Bundesregierig aaghört, unter anderem als Bundesinneminischter und als Bundesfinanzminischter. Vo 1998 bis 2000 isch er Bundesvorsitzer vo dr CDU gsii. Vo 2017 bis 2021 isch er Präsident vom Dütsche Bundestag gsii
Läbe
De Wolfgang Schäuble isch im 1942i uf d Wält cho un d het en ältere und en jüngerer Brüeder. Au sin Vater, de Karl Schäuble isch CDU-Politiker gsi, wo vo 1947 bis 1952 im badische Landtag gsi isch. Sis Abitur het de Schäuble im 1961 gmacht und dodernoch Jurisprudenz in sinere Heimatschtadt Friburg und z Hamburg schtudiirt. Im 1966 het er s erschte Schtaatsexame gmacht, im 1970 s zweite und im 1971 het er sini Promotion abgschlosse. Er het dann bi de Stüürverwaltig vo Bade-Württebärg gschaffet und isch vo 1978 bis 1984 Rächtsaawalt gsi mit de Zulassig für s Landgricht z Offeburg. Iischniiden für sis Läbe isch es Attentat gsi, wo er am 12. Oktober 1990 schwerverletzt überläbt het. Bi ere Wahlveraastaltig z’Oppenau het de Attentäter drü Schüss uf de Schäuble abgä. Sither isch de Schäuble gläämt und sitzt im Rollschtuhl. Sin Brüeder Thomas Schäuble isch Inneminischter vo Bade-Württebärg gsi un gegewärtig de Chef vo de badische Staatsbrauerei z Rothüs im Schwarzwald.
Parteiämter
Im 1961i isch de Wolfgang Schäuble de Junge Union biträte und im 1965 de CDU. Vom 1969i bis zum 1972i isch er Bezirksvorsitzer vo de Junge Union Südbade gsi und vom 1976 bis zum 1984 Vorsitzender vom Bundesfachusschuss Sport vo de CDU. Im 1998 het er de Bundesvorsitzender vo de CDU übernoh, wo-n-er aber im 2000 wider het müesse abgäh. Sither isch de Schäuble im Bundesvorschtand und im Präsidium vo de CDU.
Politischi Ämter
Sit em 1972i isch de Schäuble Mitgliid vom dütsche Bundestag für de Waalchreis Offeburg. Im November 1991 isch er Fraktionsvorsitzende worde und isch dodermit nach em Regiirigswächsel vo 1998 Oppositionsfüerer gsi. Wi s Parteipräsidium het er au dee Poschte im 2000 wäge de CDU-Schpendeaffäre müesse verlah.
De Schäuble het in verschidnige Kabinett verschidnigi Minischterposchte ghaa:
Im Oktober 2017 isch er als Noofolger vom Norbert Lammert zum Präsident vom Dütsche Bundestag gwählt worde.
Mailand–Turin
Mailand–Turin wird vu RCS MediaGroup veraastaltet, wu au dr Giro d’Italia organisiert un Gazzetta dello Sport uusegit.
Bis hite giltet Mailand–Turin as ein vu dr wichtigschte italienische Radklassiker un isch vum Radsportwältverband UCI as "1.HC", dr hegschte Kategori unter dr ProTour, yygstapflet. 2005 un 2006 het Mailand–Turin wider am draditionälle Termin im März stattgfunde un as erschts italienischs Eidagesränne im Friejohr fungiert. Vu 1987 bis 2004 isch dr Ränntermin an s Änd vu dr Radsportsaison (Mitti Oktober) verleit gsi. No zwei Johr Unterbrächig findet s 2010 wider im Oktober statt.
As wichtigschte Aastiig vum rund 200 km lange Ränne giltet dr rund 600 Meter hoch Bärg Superga vor dr Dor vu Turin. S relativ eifach Profil macht s Ränne zue eim vu dr schnällschte Klassiker im Radsport: 1999 het dr Markus Zberg gwunne mit ere Durschnittsgschwindigkeit vu 45,75 km/h.
D Siigerlischt vu Mailand–Turin isch dytli bregt vu italienische Fahrer. Bis hite het s nume 18 uusländischi Siig, di groß Mehrzahl dodervu in dr jingere Zyt. Rekordhalter vum Ränne isch dr Costante Girardengo mit fimf Erfolg zwische 1914 un 1923. As einzige Dytsche het dr Rolf Gölz 1988 un 1989 gwunne. Schwyzer Siiger sin dr Oscar Egg (1914), dr Ferdy Kübler (1956), dr Niki Aebersold (1998) un dr Markus Zberg (1999) gsi.
Maia Sandu
D Maia Sandu (* 24. Mai 1972 z Risipeni, Rajon Fălești, Moldauischi SSR) isch e moldauischi Ekonomi un Bolitikeri. Syt em 24. Dezämber 2020 isch si Bresidänti vu dr Republik Moldau.
Lääbe
Vu 2012 bis 2015 isch si Bildigsminischteri vu dr Republik Moldau gsii. D Sandu isch vum 8. Juni 2019 bis zum 14. Novämber 2019 Minischterbresidänti vu dr Republik Moldau gsii. Am 15. November 2020 het d Sandu d Stichwahl vu dr Bresidäntschaftswahl gwunne un isch dodermit zue dr erschte Bresdiänti vu dr Republik Moldau gwehlt wore. Si giltet as pro-europäisch.
Si het au di rumänisch Staatsburgerschaft.
Peloponnesischer Bund
Dr Peloponnesisch Bund isch ä militärischi Koalition vo griechische Schdaate im 6. Johrhundert vor dr Ziitwändi gsi. Er isch vo Sparta gründet und agfüehrt worde. Dr Bund het über siini Politik an Versammlige vo de Bündnispartner, wo vo de Spartaner iiberuefe worde si, entschiide. Jede Bündnisschdaat het ei Schdimm gha. Im Bund si faschd alli Schdaate uf em Peloponnes verdräte gsi, usser Argos im Oschde und Achaia im Norde. Die wichdigschde si Sparta, Korinth und Elis gsi und im Peloponnesische Chrieg het au Thebe mitgmacht. Dr Peloponnesisch Bund het ä groossi Iifluss gha uf die griechisch Innebolitik, aber au uf d Verdeidigungsbolitik vo ganz Griecheland, wenn s Land von erä Invasion vo Uusländer bedroht gsi isch. In de Johr 480 und 479, wo d Perser in Griecheland iigfalle si, si s vor allem Sparta und siini Verbündete gsi, wo d Landagriff abgwehrt hai. Innebolitisch het dr Peloponnesisch Bund noch emä lange Chrieg (431-202) Athen und dr Attischi Seebund besigt. Aber schon ä baar Johrzähnt schbööter, im Johr 371 vor dr Ziitewändi, het Sparta bi Leuktra ä Schlacht gege d Thebaner verlore und mit dr Niiderlaag ä groosse Deil vo siim Iifluss. Dr Bund isch 366-65 vor dr Ziitewändi ufglöst worde.
Pierre Specker Band'
D Pierre Specker Band' isch e elsässischi Musikgruppe. D Musiker chömme ussem Sundgau un schriibe viili Tekscht uf Alemannisch im Elsässische Dialäkt, anderi Tekscht sin uf Änglisch. Uffallend isch, dass di fünfköpfigi Gruppe e ganzes Arsenal vo Inschtrument uff de Bühni schtoh het un einzelni Musiker während em gliiche Lied mehreri Inschtrument spiele.
Holzheim (bei Dillingen an der Donau)
Holza (amtlich Holzheim) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.
Pierre Specker Band'
Gschicht
De Pierre Specker macht scho sit e 1978 Musik un het sither e ganzi Reie eigeni Albe mit verschiedene Musiker usebrocht.
Holzheim (bei Dillingen an der Donau)
Geografi
Holza leit en dr Region Augschburg.
Pierre Specker Band'
Gschicht
Im Johr 1999 het er dann di Gruppe Pierre Specker Band' gründet un sither verschiedeni Uftritt, au bim Radio, gha.
Holzheim (bei Dillingen an der Donau)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 56,0% Landwirtschaftsfleche, 28,9% Wald, 10,8% Sidlongsfleche ond 4,3% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Holza gheret d Derfer Holza, Altenbaindt, Ellerbach, Eppisburg, Fultenbach ond Weisingen, on d dr Hof Ziegelstadel.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt zom 1. Moe 1978 entstanda durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Eppisburg, Holza ond Weisingen. Holza ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1150, Eppisburg 1130 als Eppinesburch, Weisingen 1239 als Wizzingen, dr Ortsdoel Altenbaindt 1345 als Altenbiunt ond Ellerbach 1278 als Herlrbahc.
Religion
92,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,9 % evangelisch.
Verwaltong
Holza hot mit em Markt Oeslenga ond dr Gmoed Glött a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Holza ghert zom Schwäbisch.
Prometheus (Mythologie)
Dr Prometheus (agr. Προμηθεύς, Promētheús, wo mä sproochlich as »Vor-dänker« interpretiert het, wo aber wohrschiinlig vom Indoeuropäische für »Dieb« chunnt) isch ä Titan in dr griechische Mythologii gsi, ä Sohn vom Iapetos mit dr Themis odr dr Seenymphe Klymene. Er isch hinderlischdig gsi und het immer widr neui Ideä gha, won er denn in d Dat umgsetzt het. Er het, je noch däm wo d Gschicht verzellt het, em Zeus und dä andere olympische Götter ghulfe dr Kronos z schdürze, d Mensche us Don erschaffe (Ovid und anderi), s Füür gschdohle und de Mensche gä (Hesiod) und ihne d Wüsseschafte biibrocht (Aischylos).
Hesiod
Dr griechisch Dichter Hesiod verzellt zwei Gschichte über ä Prometheus. In dr erschde het er dr Zeus überlischdet und ihn drzue brocht as Opfergab d Chnoche und s Fett vo de Dier z wehle anschdatt s Fleisch, so dass d Mensche s Fleisch hai chönne bhalte. Dr Zeus het denn s Füür vor de Mensche verschdeckt, aber dr Prometheus het s vo dr Sunne gschdohle und dr Menschheit ge. Zur Schdroof het dr Zeus d Frau Pandora erschaffe und se zum Epimetheus, em Brueder vom Prometheus, gschickt, wo se ghürotet het. D Pandora het vom Zeus ä Büchse übercho wo alli Gabe, guet und bös, dinn gsi si. Wo si die Büchse ufgmacht het, si si uusegfloge und nume d Hoffnig isch dinn bliibe wo si se widr zuegmacht het. Sit denn liide d Mensche an Chrankete und andere Übel.
In dr andere Gschicht beschriibt dr Hesiod d Rach, wo dr Zeus am Prometheus nimmt: Er het en mit Chette an ä Bärg lo fessle und än Adler gschickt, wo jede Dag zum Prometheus fliegt und ihm d Läbere frisst, wo denn z Nacht widr nochwachst.
Aischylos
Dr Aischylos het Theaterschdück über d Prometheusgschicht gschriibe, wohrschiinlig ä Trilogii, zwei Deil drvo, Dr befreiti Prometheus, und en andere, Prometheus dr Füürbringer, si verlore gange, nume Dr gfessleti Prometheus het überläbt. D Tragödie hai beschriibe, wie dr Zeus em Hephaistos, em Kratos, dr Name bedütet „Macht“, und em Bias („Gwalt“) befohle het, dr Prometheus am Felse azschmiide. Wo dä im Zeus nid het welle verrote, wien er, dr Zeus, emol gschdürzt wurd, het en dr Olympier in Tartaros gschleuderet. Schböter het em dr Prometheus doch verzellt, dass d Thetis ä Sohn wurd ha, wo schderker wurd si as si Vater. Dr Zeus het denn uf d Thetis verzichtet und si em Peleus gä. Dr Herakles het schliesslig dr Adler dödet, wo jede Dag im gfesslete Prometheus si Läbere isch cho frässe und het ihn befreit.
Fresens
Fresens (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf im Kanton Nöueburg.
Geografi
Es lyt i der Gmeind La Grande Béroche, wo am 1. Jänner 2018 entstanden isch. Vorhär isch Fresens en eigeni Gmeind gsi, wo früener no im Bezirk Boudry glägen isch. Dr ehemolig gmeindbann het 81 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 8 Prozänt Wald und 11 Prozänt Sidligsflechi umfasst.
Nochbergmaine vu Fresens sin gsi: Montalchez, Saint-Aubin-Sauges un Vaumarcus im Kanton Neueburg sowie Mutrux un Provence im Kanton Waadt.
Gschicht
Fresens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1265 as Hiremanz dit de Fressen (1290 Fresain, 1340 villa de Fressens).
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 3,7 Prozänt gläge.
Religion
27,5 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 54,6 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1 %, CVP 0,4 %, FDP 35,8 %, Grüeni 16,0 %, PdA 0,9 %, SP 8,2 %, SVP 28,1 %.
Wirtschaft
Fresens isch es Puuredorf, und es het es baar Gwärbbetriib.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 218 Yywohner 95,8 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,6 Prozänt Dytsch un 1,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Gau
E Gau oder es Gäu (althochdytsch gewi, gouwi) isch en histoorisch schwäär fassbare Begriff für e Landschaft.
Gau im Mittelalter
Im merowingische und im Fränkische Reich het de Gau im Wesentlige de Ômtsbezirk vun eme Grof (grafio) bezeichnet, wo das Biet für e Chönig verwaltet het. Es hat au Gau ggä, wo drin me als ei Grofschaftsbzirk bstande het. S isch umschtritte, eb s gsomt Gebiet vom Reich mit em gschlossene Netz vun Grofschafte iberzoge gsi isch oder eb s witti Gebiet vun Wildnis (meischt Wälder) gebe het, wo s keini Vertreter vun de kiniglige Macht gäbe het.
S dütsche Wort Gau entspricht am latynische pagus, wo scho i dr spootantike Zyt es Biet vom Riich bezäichnet het.
Hitig Owendung
Gau chunt au na im Vereinswäse vor: Di ditsche Turnerbünd, Trachteverbänd, Schitzebind (zum Bispil bi „Gaumeischterschafte“) und de ADAC glidre sich allno in Gau. Z Eschtrich het de ÖTB – dr Eschtrichisch Turnerbund – teilwis e Gliderung in Turngau.
ISO 8859-8
ISO 8859-8, gnauer ISO/IEC 8859-8 au bekannt als ISO-Hebräisch, isch en vo dr ISO zletscht 1999 aktualisierte Schtandard für di Informationstechnik zur Zeichekodierig mit acht Bit und dr achti Teil vo dr Normefamilie ISO/IEC 8859.
Tabelle
SP (0x20, "space") isch s Leerzeiche, NBSP (0xA0, "non-breaking space") s feschte Leerzeiche und a 0xAD isch dr bedingti Trennschtrich (SHY, "soft hyphen"), wo normalerwiis nur am Zeilenendi sichtbar isch. An Position 0xFD–FE sitzed d Links-nach-Rechts- und Rechts-nach-Links-Marke (U+200E und U+200F).
Lueg au
MacHebrew
Hot-Spot (Geologie)
As Hot-Spot (engl.: heisse Flecke) werre Zentre vu intensiver vulkanischer Aktivität in ere planetare Rinde bezeichnet, wo nit direkt dur plattetektonische Prozesse verursacht werre.
Hot-spots sind doher nit an Platteränder bunde, au wenn si uf sonige liige chänne. Plattetektonik trättet usserdem im Sunnesystem numme uf dr Erde uf. D'Mars- un Venus-Vulkane sin dorum alles Hot-Spot-Vulkane. Ganz Hawaii esch dur ne Hot-Spot enstande.
E besundere Fall isch dr Jupitermond Io. Säller isch ybersait vu Schwäfel-Vulkane mit Lavatemperature um öppe 500 °C. Es trättet aber vereinzelt au silikatische Vulkanismus mit Temperature vu iber 1800 °C uf. Dr Begriff "hot spot" isch dorum im Fall vu dr Io uf sälli Art vu Vulkanismus beschränkt.
Uf dr Erde underschidet sich dr Hot-Spot-Vulkanismus vu dr vulkanische Aktivität an Plattegrenze, wo mit plattetektonische Vorgänge wie Ozeanbodespreizig un Subduktion zämmehängt. D'Theori vum Hot-Spot-Vulkanismus isch erstmols anno 1963 vum Geolog John Tuzo Wilson formuliert worre.
Kernburg
D Kärnburg (au Hauptburg, Hoochburg oder inneri Burg) isch bi gröössere Burge dää Däil, wo dur e Vorburg, e Zwinger, Grääbe, e Ringmuure und anderi Ussewärk bsunders stark gsicheret isch und eso dr Kärn von ere middelalterlige Weeraalaag gsi isch.
Si het die wichdigste herrschaftlige Woon- und Weerbaute umfasst wie z. B. dr Saalbau, dr Palas, dr Woondurm und dr Bärgfriid. Mäistens befindet sich in däm Beriich au dr Burgbrunne oder d Zistärne, wil Wasservorrööt in dr Vergangehäit bsundrigs wichdig gsi si, zum e Belaagerig chönne überstoo.
Gwöönlig isch d Kärnburg dr eltisti Däil von ere Burgaalaag, wil dört sälli Geböid si, wo mä as ersti baut het. Vilmool het si Dürm an de Site, vo wo us mä d Ringmuure und s Burgdoor dur Beschuss vo dr Site här het chönne verdäidige.
Bi komplexe Burgaalaage het s in dr Middi vo dr Hauptburg hüfig e Burghoof ghaa, wo e zentraale Laagerblatz und – wenn er grooss gnueg gsi isch – au e Durnierblatz gsi isch. Zrings umenume si die verschidnige Geböid gstande.
D Bezäichnig Hochburg chunnt vo doo, ass d Kärnburg bi Höheburge und im Fall vo Wasserburge mäistens hööcher glääge isch as d Vorburg.
Lehm
Leem oder Lätt(e) isch e Mischig us Sand mit ere Chorngrössi vo me as 63 µm, Schluff (Chorngröössi gröösser as 2 µm) und Doon (Chorngröössi chliiner as 2 µm). Er entstoot äntwääder dur Verwitterig us Fest- oder Lockergstäi oder dur die unsortierti Ablaagerig vo de verschidene Leembestanddäil. Je nochdäm wien er entstande isch, underschäidet mä zwüsche Bärgleem, Ghängleem, Gschiebleem (us em abglaagerete Moränematerial vo Gletscher), Lössleem (Löss) und Aueleem (wo vo Flüss ablaageret worde isch). Leem isch wit verbräitet und cha liicht abbaut wärde. Er isch äine vo de eltiste Baustoff.
Ochlenberg
Ochleberg (amtlech Ochlenberg) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Ochleberg isch e Ströisidlig ohni Dorfchärn weschtlech vom Langetetau. D Gmeindsflächi bsteit us 62 % langwirtschaftlecher Flächi, 33,4 % Waud u 4,6 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Töörige, Bleiebach, Rütschele, Madiswiu, Urschebech, Öschebach, Winige, Seeberg, Heimiswiu u Bettehuuse.
Gschicht
Ochleberg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1612 aus Ochliberg. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,9 % gläge.
Religion
93 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,6 %, CVP 0,3 %, EVP 10,0 %, FDP 2,3 %. GLP 3,6 %, GP 4,9 %, SP 7,3 %, SVP 46,0 %, Suschtigi 6,0 %.
Gmeindspresidänt vo Ochleberg isch dr Urs Gygax (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 641 Ywohner 99,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,5 % Französisch.
Vorburg
Für d Wirtschaftsgebäud vo Schlösser isch s au üüblig, ass mä dr Begriff Vorburg brucht. Hüfig het s dört au e Remise gha oder Underkümft für Gest wie zum Bischbil Kavaliershüüser. Das si Gebäud gsi, wo mä uf mittelalterlige Burge nonig eso kennt het. Groossi Aalaagene häi hüfig meh as nume äi Vorburg, wie es zum Bischbil bi dr Burg Monschau und em Schloss Bürresheim dr Fall isch. In de Vorburge vo gröössere Burge het mä au Määrt abghalte (vgl. Suburbium).
Mäistens hai sonigi Vorburge en äigeni Ringmuure gha und zwüschen ihne und em äigentlige Wohnberiich vo dr Burg, wo men em Kärnburg säit, het s e Graabe gha und e Muure mit eme Door.
Bi Niidrigsburge findet mä d Vorburg üübligerwiis in dr Form vom ene Halbmond diräkt um d Kärnburg ume. Bi Höheburge het mä bim Baue s Gländ berücksichtigt, und d Vorburg mäistens e chli diefer baut as d Kärnburg.
In vile Fäll het mä dur d Vorburg müesse, für zum zum Wohnberiich cho. Si isch hüfig au e Fluchtburg für d Bevölkerig vom Land zringsume gsi. Das erklärt au, wiso d Kapälle von ere Burgaalaag vilmool in dr Vorburg isch: Si isch gliichzitig d Pfarrchille für d Bevölkerig gsi.
Katja Wünsche
D Katja Wünsche (* 2. April 1981 z Dresden) isch e dytschi Ballett-Dänzeri. Syt dr Saison 2012/13 schafft si as Erschti Solischti bim Ballett Züri.
Lääbe
D Katja Wünsche isch z Berlin ufgwagse un un het scho in ire Schuelzyt im Corps de ballet vu dr Staatsopere mitgwirkt. Z Berlin het si ab 1991 e Uusbildig an dr Staatlige Ballettschuel Berlin gmacht un die 1999 abgschlosse. Aafangs Spiilzyt 1999/2000 isch si Mitglid im Corps de ballet vum Stuegerter Ballett wore, in dr Spiilzyt 2002/03 Halbsolischti, 2003/04 Solischti un in dr Spiilzyt 2006/07 Erschti Solischti vum Ballett. Zur Saison 2012/13 isch si an s Ballett Züri gwägslet.
Repertoire
Dr Katja Wünsche ire Repertoire vu wichtige Rolle in Handligsballett umfasst d Titelrolle in Romeo und Julia (John Cranko), La Sylphide (Peter Schaufuss, noch em August Bournonville) un ''Lulu. Eine Monstretragödie (Christian Spuck) un d Prinzässi Aurora in s Marcia Haydées Dornröschen (noch em Marius Petipa), d Olga in Onegin un d Katharina un d Bianca in Der Widerspenstigen Zähmung (boodi: John Cranko), d Stella in Endstation Sehnsucht un Manon Lescaut un d Prudence in Die Kameliendame (boodi: John Neumeier), d Columbina in Pierrot Lunaire (Glen Tetley) un d Myrtha, d Chenigi vu dr Wilis in Giselle'' (no Reid Anderson un Valentina Savina). Anderi wichtig Rolle het si in Schwanensee (John Cranko) un in Don Quichotte (Maximiliano Guerra) danzt.
Konsonant
Under Konsonant (v. lat.: con = mit + sonare = tönen; au Mittöner oder Mitluut) verschtaht mer einersiits en Luut, wo siini Artikulation e Verengig vom Schtimmtrakt beinhaltet, so dass dr Atemluftschtrom ganz oder teilwiise blockiert wird und so zu hörbare Turbulenze (Luftwirbelige) chunnt. Konsonante sind Hemmnis überwindendi Luut. Zu dem zelled im Düütsche d Gruppe vo de Obstruente (Plosive, Frikative, Affrikate) und d Gruppe vo de Sonorante (Liquide/Laterale, Nasale) sowie dr Halbvokal oder Halbkonsonant //.
Es werded under Konsonante gmeinhin au d Buechschtabe verschtande, wo derartigi Luut repräsentiered. Um dr verbreitete Verwechslig bzw. Gliichsetzig vo Luute und Buechschtabe vorzbüüge, isch es sinnvoll, de Begriff Konsonantebuechschtabe z verwende. Linguistisch korrekt sind d Begriff Konsonantegraphem bzw. Randgraphem (Graphem, wo für de Silberand, nöd de Silbeechern verwandt werded, so z. B. i dr Grammatik vo dr düütsche Schpraach, Berlin 1997, Bd. 1, vgl. S. 246ff).
Im Düütsche entspreched si meischtens de Buechschtabe: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, ß, T, V, W, X, Z.
Si schtönd de Vokalbuechschtabe (Selbschtluute, Vokalgrapheme/Cherngrapheme) A, Ä, E, I, O, Ö, U, Ü, Y gegeüber.
Zur artikulatorische Beschriibig vo Konsonante werded di folgende Kriterie verwendet:
Under akustisch-auditive Kriterie betrachtet, underscheided sich Konsonante vo Vokale im Grad ihrer Sonorität. Under Sonorität verschtaht mer d Schallfülli, d. h. di underschiedlich akustisch Riichwiiti vo de Luut.
Wil jedi Silbe en Luut uufwiist, wo siini Sonorität di vo siine Nachbarsluut übertrifft, händ Vokal e grösseri Schallfülli als Konsonante. De Konsonante falled dur das beschtimmti Positione i dr Silbeschtruktur zue, allgemein am Silbeaafang und -Endi, d. h. Konsonante sind normalerwiis kei Silbeträger. Als Uusnahme devoo sind allerdings d Sonorante: Approximante (Vokal in eigentlich konsonantischer Position, öppe jung // aber phonetisch [] und nasali und laterali Konsonante (Konsonante als Sonoritätsmaximum im Silberiim wie öppe in Matten [] z gseeh.
Im Düütsche luutet s Wort mit r längschte Konsonantebuechschtabefolg -- wenn mer nur Wörter mitzellt, wo in übliche Wörterbüecher verzeichnet sind -- vermuetlich Angstschweiss (föif Konsonante-Phonem bzw. -Luut in Folg, wo mit Hilf vo acht Konsonantebuechschtabe dargschtellt werded).
Lueg au: Vokal, Konsonanz, Konsonantehüüfig, Knackluut, Schnalzluut, Kürzezeichen
Jürg Daniel Matthys
Dr Jürg Daniel Matthys (Chürzel: Jaydee; * 15. Novämber 1959 z Horge) isch en Künschtler vom linke Züriseeufer. Er hät scho sit meh als zwänzg Jahr e Galerie in Bäch. Im gliiche Huus, eifach obe inne hät er mit siinere Frau, dr Sabine Krümmel zäme siini Wonig. Imene moderne Aabau isch s Atelier vo dene Beide.
Schwiizer Surrealischt
Bi de fantastisch realistische Bilder vom Maler begegnet mer thematisch dr immer präzis kalkulierte Unrueh, wo Schpannigsfelder mit verschiedenschte Würkigsbereiche schafft. Dr Künschtler laat im Bild Sache ufenand treffe, inere sone Art, dass dr Betrachter Fraage uusgsetzt wird; Frage vom Bild oder eigeni Fraage as Bild; die setzed e Bewegig in Gang, wo veraalasst, dass dr Betrachter über die Korreschpondenz zum Teil dr Gschicht vom Bild und somit en Teil vom Bild selber werde chann. Mängisch setzt dr Matthys uf bizarri Konfrontatione, oft au macht er weniger befremdendi Iigriff, i jedem Fall jedoch schtosst er demit uf es Myschterium, seig das hinder dr Normalität vom Alltag oder i dr Poesie vom eher Hindergründige. Es sind debii d Schnittstelle zwüsched dr Realität und em Schtoff, wo dehinder schtaht, wo de Matthys is Visier nimmt, debii glingt ihm e überraschendi oder beklemmendi Verbindig zum Ziitgeischt, wo mängisch erscht bim längere Verwiile vor eme Gmäld zum Vorschii chunnt. Vordergründig trifft mer bi de Matthysbilder uf es schöns oder imposants Szenario, doch di befremdende Iigriff uf dr Bildbühni erinnered a Träum oder mindeschtens a d Verwandlungs- und Kombinationsmechanisme vom Traum; der Umschtand verleiht de Gmälde öppis Latents, Allgemeingültigs, jedermaa Verschtändlichs, ohni dass es i Wort gfasst werde muess. Demit hät au jede, wo wett, en Zuegang zum Kunschtwerch. Em Matthys siini unbekannteri Siite sind siini Skulpture. Er laat eigeartigi Figure us Schrott und Fundschtück entschtah.
Biografii
Brueflichi Tätigkeite:
Werch bis hüt:
Competitions/Priise:
Präss:
Lissabon
Lissabon, port. Lisboa, isch d Hauptschtadt vo Bortugal und au vom Regierigsbezirkii mit em gliiche Name und ligt an ere Bucht vo der Flussmündig vom Tejo im üsserschte Südweschte vo Europa an der Atlantikküste vo der Iberische Halbinsle.
As die gröschti Schtadt vo Bortugal mit em wichtigschte Hafe, em Regierigssitz, de oberschte Schtaats- und Regierungsbehörde, sächs Universitäte und dr Akademie vo de Wüsseschafte isch Lissabon s politische, wirtschaftlige und kulturelle Zentrum vom Land.
Lissabon isch dr Sitz von e baar Agenture vo der Europäische Union, drunder die Europäisch Beobachtigsschdell für Droge und Drogesucht und die Europäisch Seesicherheitsagentur. Au d Gmeinschaft vo de portugiesischsproochig Länder (CPLP) het ihre Hauptsitz z Lissabon.
Geographii
S Schtadtgebiet vo Lissabon entspricht au em Kreis und het ä Flächi vo 83,84 km² mit 517.802 Iiwohner (Schtand 1. Januar 2005). Im Iizugsgebiet vo der Schtadt (die so genannti Área Metropolitana de Lisboa) mit de Ortschafte Oeiras, Cascais, Almada, Amadora und andere läbe mit öbbe 2.683.000 (Schtand 2001) Iiwohnern meh as 25 % vo der portugiisische Bevölkerig.
D Baixa (dt. Underschtadt) lit direkt am Flussufer vom Tejo und wird vom Burgberg mit em Castelo de São Jorge, dr Alfama (der Lissabonner Altschtadt) und em Hügel vom Bairros Alto (dt. Oberschtadt) iigrahmt. Si isch s Geschäfts- und Bankequardier vo Lissabon.
Klima
Noch dr Klimaklassifikation vo Lauer und Frankenberg (1987) isch s Klima vo Portugal maritim und semihumid und ghört zu der subtropische Klimazone. Wil d Schdadt direkt am Atlantik lit, wird ihr Klima vom Temperaturverhalte vom Meer prägt: Nit sehr heissi Summer und verhältnismässig mildi Winter. D Temperaturen falle nur sälte under 0 °C. Schneefäll si no sältener. D Möned mit de högschte Niiderschlagswärt si vom November bis zum März (> 100 mm). Dr chüeli Kanareschtrom, wo in südliger Richtig der Küste noch fliesst, verursacht in der warme Johresziit hüfig Näbel. Im Winter isch Lissabon im Iiflussgebiet vo atlantische Tiefusläufer, wo viel Räge an dr Küschte bringe. Dr jöhrlig Rägedurchschnitt isch 629 mm.
Gmeinde
Lissabon isch in 53 Stadtgmeinde (freguesias) iideilt, wo us administrativen Gründ vier Bezirk (bairros) aghöre:
Bildig und Wüsseschaft
Lissabon isch näbe Coimbra die wichtigschti Universitätsschtadt z Portugal und het ä baar Universitäte: D Universität Lissabon (gründet 1290) ghört zu de ältischte Universitäte in Europa, isch aber noch erä Pause vo meh as 400 Johr 1911 neu gründet worde, wo die medizinische und pharmazeutische Inschdidut, ä polytechnischi Hochschuel und literaturwissenschaftliche Institut neu organisiert worde si. Die Technische Universität Lissabon (gründet 1931) isch eini vo de gröschde Universitäte vo Portugal mit meh as 20.000 Studente und sibe Fakultäte. Die Neui Universität Lissabon, wo 1973 als dritti staatligi Universität gründet worden isch, isch sitdäm uf über 14.000 Studente agwachse und bietet es klassischs Lehrspektrum a. 1968 isch die Katholischi Universität Portugal gründet worde as Privat-Universität vo der katholische Chille mit vier Schtandort in Portugal, drvo ischt Lissabon der jüngscht. D Universität Lusíada Lissabon vo 1986 und die Internationali Universität Lissabon vo 1984 si Privat-Universitäte.
Ernst Niefenthaler
Dr Ernst Niefenthaler (* 31. Dezämber 1894 z Bürchau; † 17. Augschte 1970 au dert) isch e dytsche Buur un Dialäktdichter gsii.
Lääbe
Dr Niefenthaler isch z Bürchau im Chlaine Wisedal uf d Wält chuu un dert uf em Buurehof vu syne Eltere ufgwachse. Mit 20 Johr het sy Militerdienscht im Erschte Wältchrieg an dr Weschtfront glaischtet. Do het er syni erschte Gedicht gschribe, uf Hochdytsch un au scho uf Alemannisch, un het in däne dr Chrieg verschafft. Noch em Chrieg het er anne 1920 d Maria Asal ghyrote un het mit ihre dr Hof vu dr Eltere ibernuu. Si hän zäme fimf Chinder ghaa. Är het si fir dr Zämeschluss vu dr Buure yygsetzt un isch au langi Johr, vu 1926 bis 1945, im Gmairoot vu Bürchau ghockt. Im Zweete Wältchrieg sin zwee Sihn vum Niefenthaler gfalle. Anne 1956 het er e Härzinfarkt ghaa. Im Johr 1970 het er mit syre Frau no d Guldi Hochzyt chenne fyyre un isch derno im nämlige Johr im Summer gstorbe. Dr Niefentaler isch e aifache Buur gsii, drotz dr Schicksalsschleg isch er e zfridene un dankbäre Mänsch blibe.
Erschti Läsige het dr Niefenthaler u. a. bim Hertiger Hebelschoppe ghaa, erschti Publikation in Lokalzytige un Zytigsbylage, wie z. B. in Feldbergs Töchterlein, dr Sunntigsbylag vum Markgräfler Tagblatt. Dr Niefenthaler het zwai Biecher mit alemannische Gedicht publiziert, „Dr Weg berguf“ anne 1955 un „Hinterm Pflug“ anne 1967, derzue het er 1965 e Band mit Prolog zue dr Hebeloobe uusegee, wu au uf Alemannisch gsii sin. Syni aifache, aber diefgrindige Gedicht sin bregt vum Buurelääbe un vu dr Haimet rund um dr Belche. Anne 1960 het er vu dr Gmai Huuse fir syni Gedicht d Johann-Peter-Hebel-Gedenkplakette iberchuu, är isch dr erscht Bryysdreeger vu däre Uuszaichnig gsii.
Anne 1964 isch er Ehrenburger vu dr Gmai Bürchau wore, wu sällmol no sälbschtändig gsii isch. 1969 isch er Ehremitglid vum Schwarzwaldverain Schopfe un vum Gschichtsverain Markgreflerland wore. Uf em Feldberger Dichterwegli isch em Niefenthaler e Station gwidmet. Z Schopfe-Langenau isch d Niefenthalerstraße noch em gnännt wore.
Konon von Samos
Dr Konon vo Samos (* um 280 v. d. Z. uf Samos; † um 220 v. d. Z. vermuetlig z Alexandria) isch e hellenistische Mathematiker und Astronom am Hoof vom Ptolemaios III. und sinere Frau Berenike z Alexandria gsi.
Mörike-Preis der Stadt Fellbach
Dr Mörike-Preis vo der Stadt Fellbach ischt em Jôhr 1991 ens Leaba gruafa wôrra ond wuud seither älle drei Jôhr vrgeaba. Benannt isch der Preis nôch-em deitscha Dichter Eduard Mörike, wo 1873 a Zeitlang en Fellbach gleabt hôt. Wer auszoichnet wuud, kriagt 12.000 Euro. Drzua geit’s noh an Ferderpreis vo 3.000 Euro.