cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schleinikon
Gschicht
Schliinike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1113 als Schlinikofen (um 1150 Slininchofa), Tachslere 897 als Thahssanarra.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 8,2 % (Stand 2011).
Religion
57,1 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 20,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 1,4 %, CVP 2,9 %, EDU 8,8 %, EVP 2,4 %, FDP 6,8 %. GLP 10,3 %, GP 12,6 %, SP 14,6 %, SVP 40,0 %, Suschtigi 0,2 %.
Gmäindspresidänt isch de Gabor Magyarovits (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,0 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Schliinike ghört zue de Unterländer Mundarte.
Stadtmusik Endingen
D Stadtmüsik Ändinge (dt. Stadtmusik Endingen) isch ä Symphonischs Blosorcheschter vu dr Oberstufe vu dr Stadt Ändinge am Kaiserstuehl.
Orcheschter
Guät achtzig Laiemüsiker üs verschidene Altrsklasse spile im Häuptorcheschter. Gspiilt wäre Sinfonischi Orcheschterwerke, sowie Filmmüsik un moderni Funkstickli. Dr Stadtmüsikdirektor isch vu dr Stadt agstellt, wäge däm müsiziärt d Stadtmüsik äu bi viile städtische Veranstaltunge. Termin fir s Johreskonzert isch alliwiil ä Wuch vor Ostere am Palmsamschdig. Üsserdem findet sitt ä baar Johr im Summer ä grosses Freiluftkonzert statt, wu äu Gaschtorcheschter dezue iglade wäre. Agschlosse isch äu e Jugendkapelle un e Vororcheschdr, wu Kinder un Jugendlichi uffs gmeinsam Müsiziere vorbereitet wäre. Beidi wäre äu vum Stadtmüsikdirektor gleitet.
Gschicht
Erschtmols erwähnt isch d'Stadtmüsik anno 1753 wore. Am Afang sin's numme wenig Müsiker gsi, wu kapelleartig mitänander müsiziert hän. Erscht sit dr 1950er Johre isch d'Zahl vu dr Müsiker nooch un nooch gstiige. Anno 1991 het dr Ändinger Stadtrot bschlosse, d'Üsbildung vu junge Müsiker stärker z'ferdere. Demit verbunde isch dia fescht Astellung vun eme Stadtmüsikdirektor gsi. Hit sin iber 150 Kinder in dr Üsbildung vu dr Stadtmüsik.
Anno 2003 het d'Stadtmüsik ihr 250-jähriges Jubiläum gfiirt. Alässlig vu sällem Jubiläum het d'Stadt Ändinge dr Komponischt Jan van der Roost beufftrait, e Jubiläumswerk z'komponiere. S'Stuck Volcano isch am 12. April 2003 unter dr Leitung vum Komponischt in dr Ändinger Stadthalle uruffgfiehrt wore un isch inzwische e beliebts Stuck bi nationale un internationale Wettbewärb. S'Feschtbankett im Jubiläumsjohr isch vum Kabarettischt Matthias Deutschmann moderiert worre. Üsserdem het mer e Internationale Wettbewärb fir Blosorcheschter organisiert. Vorsitzender vu dr Jury isch dr Jan van der Roost gsi.
Präsident vum Orcheschter isch qua Amt dr Ändinger Burgermeischter.
Dirigente
Vu 1928–1960 isch dr Albert Witzenhausen Dirigent vu dr Stadtkapelle gsi. Anno 1960 net dr Johannes Meybrunn üs Hochdorf s'Amt ibernumme un bis anno 1989 gha. Fir e Ibergang isch no dr Helmut Dold Dirigent wore un sit 1991 isch dr Martin Baumgartner Stadtmüsikdirektor.
Gaschtdirigente
2003 un 2009 isch dr beriehmt belgisch Komponischt Jan van der Roost als Gaschtdirigent biim Johreskonzert awesend gsi un het zamme mit dr Stadtmüsik sinni Stickli Volcano un Ballad fir Bassposune uruffgfiehrt. Anno 2007 war dr eestrichisch Komponischt Otto M. Schwarz in Ändinge. Unter sinere Leitung het d'Stadtmüsik Stickli wie Dragon Fight, Groovin' Around, Funk Attack un Starflash gspiilt.
Konzertreisene
Anno 1982 het d Stadtmüsik die alemannisch Exklave Colonia Tovar in Venezuela bsüecht.
Anno 2008 het d Stadtmüsik ä Konzertreis nooch Japan unternumme. Dia elftägig Volcano-Tour het ihr Name vu dr Uftragskomposition vum belgische Komponischt Jan van der Roost gha, wu äu im Land vu dr ufgängige Sunne uffgfiehrt worre isch.
Phidias
Dr Fidias (, * um 500 v. d. Z. z Athen; † um 432 v. d. Z. z Athen) isch en antike griechische Bildhauer und Toreut gsi. Sini bekanntiste Wärk si die 12 Meter hoochi Zeusstatue z Olympia, wo zu de Siibe Wältwunder vo dr Antike ghört het, und d Athena Parthenos z Athen.
Über s Lääbe vom Fidias, wo as dr grösst Bildhauer in dr Antike gältet, isch seer wenig bekannt. Er isch um 500 v. d. Z. z Athen uf d Wält cho, het en Usbildig gmacht bi de Bildhauer Hegias und Ageladas vo Argos, wo au Leerer vom Myron und vom Polyklet söll gsi si. Er het Bildhauerei in Stäi und Bronse gleert. [Spööter het er nöiji Verfaare entwigglet zum in sine Bildwärk die verschiidenste Materialie wie Marmor, Bronse, Glaasfluss, Gold und Elfebäi zum ene Ansambel chönne z veräinige. Dr Plutarch brichdet, ass dr Fidias as Fründ vom Perikles sich um d Arbäite uf dr Akropolis kümmeret het.
Plasselb
Plassäub (amtlich Plasselb, Fryburger Patois ) isch e Gmiin im Seisabezirk vam Kanton Frybùrg i de Schwyyz.
Geografii
S Dorf Plassäub ligt 11 Kilometer südöschtlech vo dr Kantonshauptstadt Fryburg, am Taal vo dr Ärgera mid em Plassäubschlund. En Deil vom Gmiinsbann isch i de Fryburger Voralpe und goot bis zum Bärg La Berra. Zu Plassäub ghöre d Wiiler und Sidlige Neuhuus, Birchi-Hubu, Spitu-Vorsatz und Muelers. Va de Gmiinflechi si 38,2 % landwirtschaftlichi Flechi, 55,7 % Waud, 3,6 % Sidligsflechi ù 2,5 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Plassäub si Plaffeie, Val-de-Charmey, La Roche, Le Mouret, St. Silvester ù Giffers.
Gschicht
Sid em 1486i hed Plassäub zu de Alte Landschaft va Fryburg ghört, und sid 1798 isch s e Gmiin vam Kanton Fryburg.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 10,7 % gläge.
Religion
81,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,8 % evangelisch-reformiert.
Sprochgeografii
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 980 Yywoner 93,2 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 2,2 % Franzöösisch ù 4,6 % anderi Spraache. Plassälb ghört zum dütschsproochige Deil vom Kanton Fryburg. S Dorf ligt a de Sproochgränze va däm alemannische Tialäkt zum Gebiet vam Frankoprovenzaalische, wa de Fryburger Patois und hüt au Französisch gredt wird.
Karlmann (Ostfrankenreich)
Läbe
Er isch dr eltist Sohn vom König Ludwig em Dütsche und dr Hemma, dr Dochter vom Graf Welf, gsi.
Siini Erbdeil
Er isch au vo 877 bis 879 dr Nochfolger vo siim Unggle, em westfränkische König Karl dr Kahli, as König vo Italie gsi.
D Königspfalz
877 het er z Altötting e Chorherrestift gründet, wo dur Schänkige bald sehr wohlhabend worden isch, und het d Stiftschille baut.
Die geographischi Lag vo siiner Königspfalz isch für e Karlmann au dorum günstig gsi, wil er no die italiänischi Königschrone gerbt het. Won er es ziitlilang z Verona gsi isch, isch er schwer chrank worde, isch noch Ötting zrugg und isch dört im Johr 880 gstorbe. Er isch in dr Stiftschille Altötting begrabe.
Ufdeilig vom Deilriich
879, won er scho nüm het chönne regiere, het er Italie siim Brueder Karl III. em Dicke, wo im alemannische Deilriich gherrscht het, ge. Noch em Karlmann siim Dod het si Brueder Ludwig III. dr Jüngeri, wo in Franke, Sachse, Bayre und dr Helfti vo Lothringe gherrscht het, dr Räst vo Lothringe übercho. Im Karlmann si Sohn, dr Arnulf het Kärnte gerbt.
Dr Sohn Arnulf
Noch dr hauptsächlig westfränkische Historiographii isch dr Arnulf ere unehelige Verbindig vom Karlmann und dr Liutswind, mögligerwiis ere Schwöster vom Nordgaugraf Ernst, entstammt. Noch em Arnulf siiner Geburt öbbe 850 het dr Karlmann (vor 861) e Dochter, wo me dr Name von ere nit kennt, vo däm Graf Ernst ghürotet. Die isch noch em 8. August 879 gstorbe. Me cha aber nit usschliesse, ass es sich bei dene zwei Fraue um die gliichi Person handlet.
Bargen
Bargen isch de Familiename vo:
Umayyaden
D Umayyade ( oder ) – au Omayyade, Omajjade, Omaijade, Omajade – si e Familieklan vom arabische Stamm vo de Quraisch us Mekka gsi, dr Stamm, wo au dr Brofeet Mohammed drzue ghört het. Aaghöörigi vo dr Familie häi vo 661 bis 750 noch dr Zitwändi as Kalife vo Damaskus us über s islamische Imperium, wo denn no jung gsi isch, gherrscht. Si häi die ersti dünastischi Herrscherfolg in dr islamische Gschicht gründet. Under iirer Regierig isch iir Riich im Osten bis zum Indus und im Weste bis zur Iberische Halbinsle vergröösseret worde. Nochdäm si vo de Abbaside us em Oriänt verdriibe worde si, häi si 756 in al-Andalus s Emirat vo Cordoba gründet. Dört häi bis 1031 gherrscht, sit 929 au wider mit em Ditel vom ene Kalif.
Jephtha (Händel)
Wie s entstande isch
Dr erst Akt het dr Händel vom 21. Januar bis 2. Februar 1751 gschriibe. Im zwäiten Akt het er bim Chor „How dark, O Lord, are Thy decrees“ uf Dütsch drnääbe gschriibe: „biß hierher komen den 13 Febr. 1751 verhindert worden wegen so relaxt des gesichts meines linken auges“. Won er het chönne witerschaffe, het er notiert: „den 23 dieses (Monats) etwas beßer worden wird angegangen“, und am Schluss vom zwäit Akt „geendiget den 27 dieses Febr. 1751“.
Denn isch er zur Kuur uf Cheltenham und het am 18. Juni am dritten Akt afo schaffe und d Stimme afo usfülle. Am 30. August het er si Schlussformle S(oli). D(eo). G(loria). mit dem Datum drzue doo.
Vergliche mit andere vo sine Oratorie het dr Händel doo mee as sust vo andere Komponiste vertleent. Meereri Sätz enthalte Material us dr Sammlig vo Mässe vom böömische Komponist Franz Johann Habermann, wo 1747 veröffentligt worde si.
D Uffüerig
S Oratorium isch am 26. Februar 1752 im Theatre Royal in Covent Garden yum erste Mol ufgfüert und isch zwäimol widerholt worde. In de Joor 1752, 1753, 1758 het mä s non e baar Mol ufgfüert.
S Libretto
Wie bi de Oratorie vorhäär het au bi däm dr Reverend Thomas Morell s Libretto verfasst. D Thematik um s Glübd vom Richter Jephtha und däm sini Folge für si Dochder chunnt us em Buech vo de Richder (Ri 11, 30-40) im Alte Testamänt vo dr Bible.
Im Teggst cha mä no zwäi Inspirazionskwelle für e Morell gsee: im George Buchanan si „Jephthes sive votum“ vo 1554 (1750 in ere änglische Übersetzig vom William Tait veröffentligt), und im Maurice Green si Oratorium Jephtha vo 1737.
Erfinder
Än Erfinder isch ä Person, wo einmol oder widerholt öbbis Neus erschafft oder ä wäsentligi Verbesserig im Beriich vo der Technik macht, wo as Erfindig cha bezeichnet wärde.
Gurtnellen
Gùùrtnällä (amtlich Gurtnellen) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.
Erfinder
S Erkenne vom Broblem isch die wichtigschti Vorussetzig für än Erfinder, wie s bsunders dütlig wird uf de zahlriiche Erfindermesse, uf wele mänggisch Erfindige zeigt wärde, wo em Publikum deilwiis sehr skurril erschiine und bi wele die eigentligi erfinderischi Leischtig s Erkenne vom enä Broblem isch, wo nonig glöst worden isch.
Patentierig
Die drei konschtitutive Eigeschafte vom enä Erfinder wärde au bim Patent beachtet. Bim Patent längt s, wenn der Erfinder s Broblem, wo mä söt löse, beschriibt und ä Lösig cha vorzeige. As Gegeleischtig für s Schutzrächt muess d Erfindig offegleit wärde. Das bedütet, ass si vom Erfinder so genau muess beschriibe wärde, ass ä Fachma, wo sich uskennt in däm Gebiet, in der Lag söt si, die Erfindig nochzvollzieh. Die Offelegig isch der wohr Grund für d Etablierig vo de Patentämter am Ändi vom 19. Jahrhundert. Si het s möglig gmacht, ass Erfinder uf de veröffentlichte Erfindige vo andere Erfinder hai chönne ufbaue und het zum enä Technologiischub in alle Länder gfüehrt, wo neui Patentämter gründet hai.
Gurtnellen
Geografi
Gùùrtnällä lit im Ürner Oberland im obere Ryysstal. Vo dr Gmeindsflächi sind 11,9 % landwirtschaftlichi Flächi, 25,1 % Wald, 1,3 % Sidligsflächi und 61,7 % suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Gùùrtnällä sind Eerstfält, Sììlenä, d Bindner Gmeind Tujetsch und Andermatt, Geschenä und Wassä.
Erfinder
Patentierig
Au s „Broblemerkenne“ vo der konschtitutive Definition vom enä Erfinder wird im Patentwäse berücksichtigt: Die erforderligi Erfindigshöchi cha im Patentwäse au im Finde vo Broblem, wo bishär nit as sonigi bekannt gsi si und ihrer technische Lösig, erreicht wärde.
Brockhaus
Brockhaus bezeichnet:
Gurtnellen
Gschicht
Gùùrtnällä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1257 als die Gurteneller (1321 Gruntellon, 1359 Gurtenelle)).
Erfinder
Erfinder mit de meischte Patent
Bekannti erfolgriichi „Duur-Erfinder“ wie öbbe dr Thomas Alva Edison und dr Artur Fischer si im Regelfall gueti Handwärker, Techniker oder Ingenieur.
Brockhaus
Brockhaus isch au dr Name vo däne bekannte Persone:
Gurtnellen
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4,2 % gläge.
Brockhaus
Lueg au:
Gurtnellen
Religion
2,2 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 91,1 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 29,8 %, CVP 52,4 %, GP 15,9 %, Suschtigi 1,9 %.
Dr Gmeindspräsident vo Gùùrtnällä isch dr Beat Jörg (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 631 Iiwohner 97,3 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,5 % Franzesisch und 2,2 % anderi Sprache.
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Gùùrtnällä ghert zue dr Ryysstaler Mundart.
Wenkerbogen von Oberstdorf
Dr Obrschdoarfr Wenkerboge isch e Blatt vo dr grosse Ufnahm vu dr dytsche Sproch, wo im 19. Johrhundert vum Georg Wenker vum Dytsche Sprochatlas angfange wore isch.
Wenkersätz
D viarzg Sätz vom Wenkerboge allgairisch und dytsch (kursiv); Schreibweis wie im Wenkerboge:
Weartr im Wenkerboge
Dytsch in Klammern:
Schlacht bei Akroinon
In dr Schlacht bi Akroinon im Joor 740 het s Byzantinische Riich die islamische Araber gschlaage. D Schlacht het bi Akroinon (Acroënus z Früügie, in dr Nööchi vom hütige Afyon in Westanatolie) stattgfunde.
Noch dr abverheite Belaagerig vo Konstantinopel 718, wo si iiri Flotte verloore häi, häi d Araber scho bald s Byzantinische Riich wider afo aagriffe und häi vo 726 aa jedes Joor Blünderigszüüg in Chläiasie gmacht, häi Caesarea bsetzt und Nicäa belaageret. Wil dr Friidensverdraag, wo si 716 mit de Bulgare abgschlosse häi, immer no ghebt het, häi d Byzantiner 740 iiri Drubbe in Chläiasie chönne konzentriere. Es het ene au ghulfe, ass d Chasare, wo mit ene verbündet gsi si, im Kaukasus und z Armenie d Araber aaggriffe häi.
Dr Kaiser Leo III. het persöönlig s Kommando über die byzantinischi Armee übernoo, zämme mit sim Soon Konstantin. Bi Akronion si si uf die arabischi Armee vom umayyadische Kalif Hischam droffe, wo vom al-Malik ibn Su'aib und 'Abdallah al-Battal aagfüert worde isch.
Noch däm klaare Siig häi d Byzantiner d Araber us Chläiasie chönne verdriibe. Acht Joor noch dr Schlacht vo Tour und Poitiers isch die islamischi Expansioon au im Oste für meereri Joorhundert stillgstande, bis im 11. Joorhundert mit de türkische Seldschuke e nöiji islamischi Armee an dr Ostgränze vom Riich erschiine isch.
Kwelle
D Schlacht wird in dr Chronik vom byzantinische Chronist Theophanes (A.M. 6231) beschriibe.
Nendingen
Nendinga isch än Ortstoal vu de Kroisstadt Duttlinga ond hät uhgfähr 2850 Einwôhner. S'läiht a de junge Donnä zwische Duttlinge und Mille.
Nendinga isch grindet worre vom allemanische Sippeoberhaupt Nando zwischet 260 und 300 noch Chrischdus. Sai Wappe isch ä Schild mit drei Lilie. Seit 1409 hät Nendinge zua Mille ghert. Wegem Napoleon isch es no im Johr 1805 zua Wirteborg kumme. Sai Oageständigkeit hät Nendinga bei de Gmôadsreform 1973 verlore.
D'katholisch Pfarrkirch „St. Petrus ond Jakobus“ isch ausem Spôtbarock ond ghert zu denne Körche i de Regiô, wo no am beschde erhalte sind.
Nendinga hät än ôagene Bahhôf a de Dunnädahlbah vo Ulm ge Donaueschinge.
Nebet em alte Schualhaus (1896) hät Nendinga ä seit 2010 ä grauße Multifunktiônshalle. Do isch d'Feschthalle dinne ond d'Sporthalle, wo d'Nendinger Bundesliga-Ringer dinne kämpfet.
'S aktuelle Neibaugebiät „Am Schneckegarte“ stôht fir d' ständig Vergreßerong vu Nendinga.
Handel
Under Handel verstoot mä die wirtschaftligi Däätigkäit, wenn Güeter zwüsche Wirtschaftssubjekt uf em Wääg vo dr Brodukzioon bis zum Konsum usduscht wärde.
Allgemäins
Dr Handel oder Waarehandel umfasst dr Chauf vo Ware vo verschiidene Härsteller bzw. Liferante, iire Dransbort, d Laagerig und s Zämmefüere zum ene Sortimänt und dr Verchauf an gwärbligi Abnäämer (Groosshandel) oder an nit-gwärbligi Abnäämer (Äinzelhandel), ooni dass d Waare wääsentlig veränderet oder verarbäitet wärde.
Die wo Handel driibe (Handelsbetriib, Handelsundernääme), düen daas im Allgemäine zum dermit e Brofit mache. Die marktwirtschaftligi Läistig vom ganze Handel und vo jedem äinzelne Handelsbetriib lit in dr Gstaltig und Organisazion vo vier Määrt: de Absatzmäärt, de Bschaffigsmäärt, de Konkurränzmäärt und de interne Määrt.
Daas wo d Handelsbetriib mache, isch sui generis e broduktivi Dienstläistig. Im Underschiid zu Brodukzioonsbetriib wärde im Handel käini nöije materielle Güeter härgstellt, si wärde nume je noch Bransche vereedlet. D Handelsbetriib underschäide sich vo räine Dienstläistigsbetriib doodrduur, as si Waare laagere und verchaufe.
Vilmol goot dr Handel Hand in Hand mit dr Brodukzioon (z. B. Handwärkshandel) oder mit Dienstläistige (z. B. Wärtbabbiirhandel). Näben em Handel mit Waare chönne au handelsäänligi Gschäft mit andere Güeter wie Kapital, Dienstläistigeen oder Wüsse gmacht wärde.
Ghandlet wird mäistens mit knappe Güeter. Die Knapphäit chunnt u. a. drvoo, ass e natüürlige Rohstoff nume in gwüsse Gägende vorchunnt, dass d Produkzioon und dr Konsum zitlig oder mängemäässig nid gliich grooss si oder dass bestimmti Waare nume von e Huffe Lüt im ene arbetsdäilige Gflächt häärgstellt wärde. Je mee d Globalisierig zuenimmt und d Gsellschaft sich differenziert, umso mee git s „Bschaffigs- und Absatzspezialiste“, wo d Määrt brobiere z organisiere.
Rächtlig gsee wärde under Handelspartner Verdrääg abgschlosse. Zwüsche Partner, wo am Handel bedäiligt si, bestoot e Handelsbeziejig. Mä cha underschäide zwüschen em Binnehandel (lokale, regionale, nazionale Handel) und em Ussehandel (Färnhandel). Dr Handel über Ländergränze üübere zwüsche Handelspartner in dr Öiropäische Union zelt zum EU-Binnehandel.
Ventil (Blasinstrument)
Ventyl diènèd bi Blèchblõsinschtrumänt dezuè, d Roorlängi z voändèrè, um è chromatischs Spyl möglich z machè. Bi Betätigung vom Ventyl wörd d Luft durch è zuèsätzlichi Roorschleifè von èrè bschtimmtè Längi durrègfüürt un asè d Luftsüülè vom Inschtrumènt hauptsächlich volängerèt.
Zimli seltè isch s Vochürzungsventyl als Umkeerung vo dè beschribbenè Fungtionswys aazdräffè. Dõdeby strömt d Luft bi nit druggtèm Ventyl durch d Ventylschleifè, wo d Luftsüülè bi sinèrè Betätigung vochürzt wörd. Byschpill dõdefür sin diè französisch Bauform vom Waldhorn un d B/C-Bosuunè.
Konfigurationè
S git au è witters Ventyl, wo bi bschtimmte Inschtrumènt vowendet wörd, s vyrte Ventyl, wo i dè Reglè è Quartventyl isch. S Quartventyl duèt dè Don um füüf Halbdöön (33,8 %) abbè setzè. Witter unnè findet mò dié entschprèchendè Byschpillrechnungè.
Wenn s vyrte Ventyl è Quartventyl isch, wörd dè Donumfang als Effèkt vo sèllèm Ventyl um è Quartè absi erwitterèt, so dass bi Vowendung vo dè Ventylkombination 1+2+3+4 è großi Septym abbè zuès möglich isch (z. B. b → H), wa abber wègè Intonationsproblemen bi Ventylkombinationè nu theoretisch korrèkt isch. Pragtisch bezeichnèt mò dè Tridonus, wo mit dè Ventylkombination 1+2+3+4 gspillt wörd, als krankè Don, well er so vill z hoch isch, dass dè Zuèhörer yn kaum mee vom Halbdon obbè drübber unterschydè cha. Us sèllèm Grund sött mò söttigi kranki Dön nu bi churzè Döön, z. B. bi Läuf, iisetzè, welli abber wäg dè Aaschprõch i dè düèfè Laag sèltè vorchömmèd. Am unterschtè Rand vo dèrrè Erwitterung cha mò dõdemit d „Tridonus“-Luggè dirèkt obberhalb vom Pedaldon zuèmachè, dõrum cha mò mit Vyrventyler chromatisch bis zum Pedaldon abbè spillè.
S „Stopfventyl“ bim Waldhorn volängerèt s Röörli um ca. 10 % un kompensyrt dõmit z hochi Döön, wo bim komplèttè (Zuè-)„Stopfè“ vom Horn-Schallbecher mit dè (rächtè) Hand voursacht wörd. Dè eigentliche „Stopf“-Effèkt wörd ergo durch d Stopfhand un nit durch s Stopfventyl erzüügt.
Grifftabellè
D Grifftabellè basyrt uff dè Natur- odder Obberdöön vom Inschtrumènt bezogè uff d Grundschtimmung. Obberdöön wörrèd grundsätzlich mit 0 griffè, wa nüt anderès isch wié-s offenè Inschtrumènt, wo ooni druggti Ventyl i dè Grundschtimmung klingt. Vo jedèm Obberdòn absi wörrèd diè eifachschtè Griff bzw. Griffkombinationè vowendèt, wo s git. Uusnaam vo dèrrè Regèl isch d Griffkombination 1+2, well 3 dè eifachschte Griff wär, us braktischè Gründ wörd bis hüt (Stand: 2017) dè Griff 1+2 bevorzugt. Braktisch bedütet, dass diè meischtè Griff mit 1 odder 2 gschpillt wörrèd, dõrum hèt mò sèlli Griff uff dè Zeige- un Mittelfinger glait. Dè Ringfinger isch für dè Griff 3 reservyrt, isch abber meischtens nit ganz so beweglich wiè Zeige- un Mittelfinger. Suscht wörrèd Griffkombinationè nu vowendèt, well s einèwäg kei besseri Alternatyvè git.
Hilfsgriff
S git èn Huufè Hilfsgriff (i dè änglischè pädagogisché Lektürè als false fingerings, bi üs als kranki (falschi) Hilfsgriff, bezeichnèt ), wo us Intonationsgründ (kranki Döön) grundsätzlich nit odder uusnaamswys für für bsunderi Spilltechnigè vowendet wörrè. Zuè dè Hilfsgriff zelléd byschpillswys bi dè B-Drumbeetè (notyrt/transponyrt): D Alternatyv-, Spezial- odder Hilfsgriff wörrèd, bedingt durch diè immer ènger ligendè Obberdöön (vo dè Oktav übber m Grunddòn (Drumbeetè: c1 notyrt) uèzuès), immer zaalrycher, je höcher mò spillt. Zwüschè c3 (s berüchtigte Hochè C) bis e3 sin d Obberdöön i dè diatonischè Donleiter uffgreit, ab e3 uèzuès sin d Obberdöön chromatisch uffgreit. Ab dört bis zum b3 (dè 15. Obberdòn) wörrèd so zaalrych, dass jeddè Dòn mit jeddèrè Griffkombination gschpillt wörrè cha. Wa sich wiè-nè grifftechnisches Schlaraffèland aahört, isch i dè Braxis für alli Amateur- un vill Profiblôser nit erreichbar (sèlbscht Meischter- un Hòfdrumbeeter im Barock sin nit übber dè 14. Obberdòn chò !). Alli mit ? markyrtè Griff broduzyrèd kranki, nit stimmendi, Döön, wo mò gar nit odder nu bi bschtimmtè Spilltechnigè ysetzè söt.
Bauwiisè un Gschichte
Gebrüchlich sin hützdaag vor allem zwei Bauformè:
D Ventylröörli (s. u.) hèn in aller Reglè è zǜlindrischi Boorung (Innèdurchmèsser) un – bi uusreichender Längi – è eignè Stimmzug am Röörli für d Fynschtimmung.
D Gschichtè vom Ventyl isch au im Artikel übber s Waldhorn witter uusgfüürt.
Bumpventyl (Périnet-Ventyl)
S moderni Bumpventyl gòt uff è Ventylkonschtruktion zrugg, wo èrstmòls vom François Périnet im Johr 1838 vorgschtellt worrè isch, sèllèwäg wörd s au Périnet-Ventyl dauft. Èn witterè Uusdrugg für s Bumpventyl isch Pischton-Ventyl, abgleitet vom französische Uusdrugg piston, au z findè bi dè Bezeichnung cornet à piston (Bumpventylhörnli) für s Pischton odder Kornètt. Périnet-Ventyl hèn èn zǜlindrischè Ventylkörper (i dè Abbildung rächts isch sèll è hèllbruunes Rächtegg), wo mit èrè Finger blattè (hèllbruunes „T-Stugg“) gegè n Fèdderdrugg abbè druggt wörd. Zwei Luftkanääl im Ventylkörper (héllrot, innè) leitèd bim druggtè Ventyl dè Luftschtròm übber s Ventylrohr röörli (rot) um.
È Bump ventyl zeichnèt sich durch èn im Volauf fascht vollschtändig zǜlindrischè Röörliquèrschnitt uus, zämmè mit ém Ventylkörper isch s gsamte Ventyl dõdemit zǜlindrisch. Konschtruktionsbedingt ligèd d Luftyläss sowoll vom Hauptroor wiè au vo dè Ventylröörli grundsätzlich uff èrè andrè Höchi wiè d Luftuusläss. D Fèddèrè lyt im Hoolruum entwedder übber odder unter m Ventylkörper (dunkèlbruun). D Position vo dè Lufty- un uusläss isch zuèdèmm bi jeddem Ventyl radial wiè vertikal voschiddè, asè cha mò d Ventylkörper nit unterènand voduuschè, well dè Luftstròm nimmi durrè gòt un dõdemit kein Don mee broduzyrt wörrè cha. Us sèllèm Grund sin d Bumpventyl mit èrè ybrägtè Zaal numeryrt. Bi sèllèrè Bauwys isch d Streggèlängi, wo dè Ventylkörper bim Druggè zrugglait, grundsätzlich mindeschtens so groß wiè dè Durchmesser vom Hauptroor. Dèsèll Umschtand cha bi dè Tuba, wo dè Durchmesser vo dè Boorung bis zuè > 20 Millimeter gò cha, spyltechnischi Probleem mit sich bringè (großè Huub=langi Zit für s Druggè), anderersits sin schnelli Läuf nit s Hauptuffgaabègebièt vo dè Tubischtè. Wenn s doch mòl schnèll gò muè, wiè z. B. bi Sousaphonischtè im New-Orleans-Jazz, chömmèd sognannti Short-Action-Ventyl zum Iisatz, wo-nèn uugfäär halbyrtè Ventylhub hèn. Normali Bumpventyl wörrèd gèrn au mòl mit stärkerè Fèddèrè pimpt. Périnet-Ventylkörper chönnèd rächt uusbaut wörrè, well mò dõdezuè nu dè obbere Ventyldeggel abschruubè muè un d Ventylkörper mitsamt èm Deggel un dè Blattè usègnõ wörrè cha. Sèllè Vorteil gegèübber m Drèèventyl isch abber au nötig, well s Bumpventyl dütlich öfter mit dünnflüssigem Ventylöl ydulft wörrè muè. Villi Spiller ölèd d Bumpventyl generèll eimòl bim Paratmachè vom Inschtrumènt. È Bsunderheit vom Bumpventyl isch s Loch im unterè Ventyldeggel, demit d Luft unterhalb vom Ventylkörper bim Abbèdruggè entweichè cha, well suscht bim Abbèdruggè s untere Luftbolschter degegè wǜrkè dät.
Vorläufer
Schu s Ventyl, wo 1813 vom Heinrich Stölzel erfundè worrè isch, isch im Brinzyp vom spôtèrè Périnet-Ventyl gfolgt, im Gegèsatz zuè dè hüt gängigé Bauwys strömt dõ d Luft allerdings no a dè Untersitè iè. S Ventyl isch i dè Stölzel sinèrè Zit è neuartigs Baudeil. Bis dato sin sämtlichi Hörner Naturhörner gsi, wo mò mit Horn (Instrument) Inventionsbögè umschtimmè hèt müèsè, wa bim Musizyrè extreem unpragtisch gsi isch. Mit èm Ysatz vo Ventyl isch es möglich gsi, d Luft in zwǜschègschalteti Röörli umzleitè, um dõdemit d Luftsäulè dõdemit z volängerè un asè s Inschtrumènt dǜèfer z stimmè. Uff Basis vom Stölzel sim neuè Ventylhorn, wo znägscht nu mit zwei Ventyl uusgschtattet gsi isch, hèt s è Witterentwicklung mit drei Ventyl gää, wo au bi andrè Blèchblõsinschtrumänt ybaut worrè isch, sèllèwäg hèt s dè ganzè Inschtrumäntèfamilliè durch rasches Umschtimmè innerhalb dè chromatischè Dònleiter völlig neui Ysatzmöglichkeitè i dè Orcheschter brocht. Bis öppè 1860 hèt sich s chromatische Horn in allè Orcheschter durrègsetzt ghaa.
Bèrliner Ventyl
È witteri früèni Form vom Bumpventyl, abgsää vom Stölzel sinèm vo 1813, isch s sognannte Bèrliner Ventyl (odder Bèrliner Bumpi), isch vom Stölzel 1827 sowiè unabhängig devò 1833 vom Wilhelm Wieprecht entwicklèt worrè. S Bèrliner Ventyl hèt sitlichi Yläss für d Ventylschleifè ghaa, wo uff glycher Höchi mit dè Yläss für s Hauptroor gsi sin.
Vobreitung vom Périnet-Ventyl
Uffgrund vo sim Urschprung z Frankrych isch s Bumpventyl nit nu z Frankrych, sondern au im suschtigè Weschteuropa uusschlièßlich in Gebruuch, also au z Ängland, sowiè i dè USA. Well au diè inzǜschè stark ufftrumpfendè Hèrschteller us Japan, Taiwan un mee un mee au China vo amrikanischè un änglischè Hèrschteller abkupferèt hèn, isch s Périnet-Ventyl wältwit klar uff dè Pole Position.
Drèèventyl
S Drèèventyl hèt èn Ventylkörper mit zwei Kanääl, wo bim Druggè vom Ventyl abber um 90° um sini Hochachsè rotyrt. Ventylschleifè un Hauptroor müèn uff glycher Höchi i s Ghüüs.
S Drèèventyl isch 1818 entwicklèt worrè, wo dè Friedrich Blühmel un dè Heinrich Stölzel drum bèttè worrè sin, au sèlli Bauform i des vo ynè beaadragte Patent uffznää. Witteri Entwicklungè, namèntlich vom Joseph Rièdl z Wyn 1835 sowiè Leopold Uhlmann 1843, hèn schlièßlich zuè dè bis hüt gebrüüchlichè Form vom Drèèventyl gfüürt.
Dè Ventylkörper mit sinè Lagerschtift wörd traditionèll uss fèrtigungstechnischè Gründ lycht konisch gfèrtigt (Kegèlvohältnis ca. 1:40), durch dè Ysatz vo bräzyserè Bearbeitungsmaschinnè sit è baar Johr au zǜlindrisch mit Kugellager. Als Matriaal vowendet mò
Vobreitung vom Drèèventyl
Drèeventyl sin bsunders bim Waldhorn sowiè bi dè dütschè Bauformè vo gängigè Blõsinschtrumänt gebrüüchlich wiè dè Dütschè Konzèrt-Drumbeetè un als Quartventyl a dè Dütschè Konzèrtbosuunè. Zuèdèmm findet mò si a dè Blõsinschtrumänt vo dè mitteleuropäischè Volksmusig wiè bim Flügelhorn, Es-Horn i dè dütschè, chraisrundè Bauform, Tenorhorn, Barydonhorn un Tuba. Wèg dè Hebbèlübbersetzung lòt sich dè Ventilhùb uff Koschtè von èrè höcherè Druggchraft reduzyrè, sèllèwäg sin Drèèventyl au bi Tubè immer nò wit vobreitet. Bim Waldhorn isch s Drèèventyl klar in Front gegèübber m Périnet-Ventyl, einzigi Uusnaam z Mitteleuropa stellt s sognannte Wyner Horn dar, wo traditionèll Bumpventyl ygsetzt wörrèd.
Wettschtritt zwǜschè Périnet- un Drèèventyl
Uffgrund vo sim Urschprung z Frankrych isch s Bumpventyl nit nu z Frankrych, sondern au im suschtigè Weschteuropa uusschlièßlich in Gebruuch, also au z Ängland, sowiè i dè USA. Well au diè inzǜschè stark ufftrumpfendè Hèrschteller us Japan, Taiwan un mee un mee au China vo amrikanischè un änglischè Hèrschteller abkupferèt hèn, isch s Périnet-Ventyl wältwit klar uff dè Pole Position. Im Gegèsatz dèzuè setzèd diè mittel- un oschteuropäischè Hèrschteller èbbèso traditionèll uff Drèèventyl. Sit Aafang vo dè 1980er Johr hèt s Périnet-Ventyl au i dè mitteleuropäischè Blõsmuigszene Yzug ghaaltè, ab dört sin villi sognannti dütschi odder Konzèrt-Drumbeetè mit Drèèventyl durch amrikanischi Jazzdrumbeetè abglöst worrè, un sèlli hèn Périnet-Ventyl. Dè chly weschteuropäische Bruèder vom Flügelhorn, s Kornètt, isch vo französischèm Urschprung un isch voll i dè Bumpventyl-Hemisphärè dèheim, genau èso wiè dè eineiigè Zwilling vom Kornètt, s Pischton, wo natürlich ebbèso mit au mit sognannte Pischton-Ventyl (Bump-Ventyl) vosää isch. S ovale Althorn stammt i dèrrè Bauform ebbèso us dè weschteuropäischè Szenè un isch au mit Bumpventyl vosää. Im Gegèsatz dezuè isch s mitteleuropäischè un chraisrund bautè Es-Horn mit Drèèventyl vosää. S Flügelhorn isch meischtens (nò) mit Drèèventyl vosää, woby s dè Hauptbogè bim Spillè waagrächt lyt, in letschter Zit git s abber mee un mee Flügelhörner, wo dè Hauptbogè bim Spillè senkrächt stòt un mit Bumpventyl vosää isch. Sèlli Bauform isch quasi èn Re.Import us dè amrikanischè Jazz-Szenè, wo s urschprünglich dütsch-öschterrychisch-böhmische Flügelhorn statt èm Kornètt vomeert ygsetzt worrè isch (abber mit Bumpventyl), un asè widder zrugg uff Mitteleuropa dislozyrt hèt. I dè Tenorlaag, also bi Tenor- un Barydonhörner sowiè Ventylbosuunè git noch wi vor è klari Drènnung zwǜschè dè wescht- un mitteleuropäischè Variantè, bim èrschterè Vowendungsgebièt sin nu Bump-, bim zweiterè nu Drèèventyl im Ysatz. Einzigi Uusnaam isch s Euphonium, wo us dè weschteuropäischè Hemisphärè chunnt, un zuè dè Bumpventylinschtrumäntèfamilliè ghört. Bi dè Tubè löst sich diè klari Drènnlinniè langsam zugunschtè vom Bumpventyl uff, abber s Drèèventyl haltet sich z Mitteleuropa rächt wacker, well diè Vorteil vom Drèèventyl (luèg au witter obbè) bi dè Tuba durchuus bi dè Tubischtè eschtimyrt wörrèd. Einzigi Uusnaam bi dè Tubè isch s Sousaphon, wo us Amerika stammè duèt, dört wörrèd einèwäg nù Bumpventyl ygsetzt, bim mitteleuropäischè Gegèschtugg, im Helikontuba, chömméd abber Drèèventyl zum Ysatz.
Unterschyd i dè Spilltechnig
Bim Druggè von èm Ventyl wörd dé Luftschtrom kurzzitig durch d Ventylvolängerung un d Ventylvobindung gfüürt. Dõdurch entschtòt è nit exakt definyrti Roorlängi, sèllèwäg isch dè klingende Ton i sinèrè Höchi zimli undefinyrbar. Andersch gsait, dè Don klingt nit suuber, sondern nasal, vodruggtt, matt un dämpft. Aafänger passyrt sèll mitunter, well si vosehèntlich s Ventyl nu halb odder z langsam druggèd odder durch schlèchti Ölung s Ventyl hängt, denn dann git s è „Quètsch“-Effegt, wo nit gwünscht isch.
Bi Drumbeetè mit Bumpventyl wörd sèbbè Effegt absichtlich vowendet, idèmm im Jazz, Salsa, dè Popmusig odder i dè Neuè Klassischè Musig (ab 1950) s Quètschè als zuèsätzliche Klangfarb ygsetzt wörd: Dè Quetscher per halb druggtem Ventyl un dõdemit vóbundenè Phrasyrungswys mit z langsam druggtè Ventyl (z. B. bim Jazzdrumbeeter Chet Baker). Durch sèlli Spillwys isch au bi Ventylinschtrumänt èn Glissando-Effèkt möglich. Sèlli Spillwys isch uff Drumbeetè mit Drèèventyl schwèrer möglich: Konschtruktionsbedingt ligèd d Drèèventyl an èrè akustischè Stell, wo übberwigend sich übberwigènd èn Schwingungsbuuch (Drugg-Maximum) vo dè schwingendè Luftsüülè befindet, wodurrè è Lippè- un Mundhöölè-Beyflussung durch dè Blôser erschwert wörd. Bi herkömmlichen Perinettrompeten wörrèd konschtruktyv d Ventyl i dÈ akustischè Hälfti vo dè Roorlängi positionyrt, wo sich vohältnismäßig oft bi Schwingungsknotè (Drugg-Minima) befindèd. Bim Glissando cha sich èm Spiller mit Drèèventyl-Inschtrumänt abber demit behelfè, è chromatischi Donleiter, evtl. sogar mit dè Hilfsgriff (3 vor 1+2, 4 vor 1+3 bi stygendèm Glissando) z spillè, wa sich mindeschens so guèt aahört wiè nèn Quetscher. Witterhy isch én Unterschyd durch dè Druggwäg vom Ventyl gää: Bi Drumbeetè mit Bumpventyl bedrait er öppè 17 mm, bi Drèèventyl öppè 8 mm. D Positionskontrollè vo dè Ventylschtellung isch bi längerem Druggwäg zwar besser, d Gschwindigkeit bi technisch aaschpruchvollè allerdings nit (ußer èbbè mit Short-Action-Bumpventyl).
Sèlli Konschtruktionsunterschyd sin zuèfällig bezièungswys zwangswys bim Design vo dè Inschtrumänt un hèn inschtrumèntèbaulich nüt mit dè eigèntlichè mechanischè Ventylkonschtruktion z duè hèn. È spezièlli Vowendung odder Präferyrung vo dè eintè odder anderè Ventylkonschtruktion isch übberwigend im historischè Kontext mit dè konkretè Musiggschichtè un irèm Musigschtyl z sää.
È witteri interpretatorischi, dõdemit vor allem oft bi Bumpventyl hörbari Spilltechnig isch s „Tremolo“. S Tremolo wõrd erzüügt, idèmm èn Standardgriff in schnellschtmöglicher Wys von ém Hilfsgriff im Wechsèl abglöst wörd un so èn Klangfarbtriller uff (fascht) dè glychè Tonhöchi entschtòt. Au sèlli Spillwys isch im Jazz un dè vowandtè Stilischtikè längscht etablyrt und wörd mèngmòl vo zitgnössischè klassischè Komponischtè uusdrügglich gforderèt.
Uffgrund vo dè bsunderè Spilltechnigè un vo allem dè mechanisch eifacherè Massèbroduktion hèn sich Périnet-Ventyl mit Pumpventilen gegèübber dè Drèèventyl im Jazz un im spezièllè bi dè Drumbeetè, Kornètt un dè Euphoniè wältweit durrègsetzt.
Konischi Ventylmaschinnè
Bi hochwärtigè Inschtrumänt mit witterè Mensur (z. B.: Barydon odder Tuba) wysd s Quartventyl un witteri Kompensationsventyl mit zimli langè Roorschleifè mitunter è größeri Boorung uff wiè die andrè drei Ventyl. Dè Grund für sèlli Bauwys lyt dõdrin, dass d Klangfarb vo söttigè Inschtrumänt durch diè sich stark konisch erwitterndi Boorung massyv beyflusst wörd. Bim Gebruuch vo dè Ventyl wörd abber è mee odder wènniger langi Streggi mit zǜlindrischè Boorung dezwǜschègschaaltet. Je länger sèlli zǜlindrischi Passage isch, umso stärker voänderèt sich d Klangfarb un d Aaschprõch gegèübber dè ventyllos gschpilltè Obberdöön vom Inschtrumènt, wa i dè Regèl nit erwünscht isch.
Sonderformè
Witteri Drèèventyl:
Witteri Bumpventyl:
Intonationsprobleem
Wörrèd zwei odder mee Ventyl mitènand druggt, so isch d Intonation vom klingendè Don nit dè rechnerischè Summè vo dè einzelnè Intervall, bi dè sogenanntè Kombinationsgriff isch dè Don immer z hoch. Sèbb Phänomen benamst mò als krankè Don. Sèlli Krankèt lyt dõdraa, dass diè zuèsätzlich durch jeddes Ventyl dezuè gschalteti Röörlilängi immer uff d Grundlängi odder d Grundschtimmung vom Inschtrumènt berechnèt un gschtimmt isch, nit abber uff s volängerte Roor, wenn schu ei Ventyl druggt isch un è zweits dezuè chunnt, well jeddes Ventyl d Schtimmung vom Inschtrumènt um è bschtimmts Intervall abbè zièt. Hintergrund dõdèvò isch dè Umschtand, dass d Frequènz vom klingendè Don sich mit èrè Wachstumsfungtion übber d Roorlängi abbildè lòt, un nit mit èrè linearè Fungtion. Us èm glychè Grund entschprèchèd d Zùgpositionè uff dè Bosuunè bim druggtè Quartventyl nimmi dènnè uff èm offenè Inschtrumènt, sondern ligèd jewyls progressiv witter unnè/wäg – diè gsamt Zǜglängi langèd jetzt nu no für sechs Positionè, dè sechste Zùg isch dèn deggungsglych mit dè sibtè Position bi offnèm Inschtrumènt. Sèllè Umschtand bringt abber nu s Probleem mit sich, dass mò uff dè Bosuunè mit èm Quartventyl nit d Pedaldonluggè zuèmachè cha. Sèll Intonationsprobleem git s au glychwoll uff èm (Vyrventyler-)Barydonhorn, well dè superkranké Kombinationsgriff 1+2+3+4 sèllè wellèwäg au nit zuèmachè cha (well dè Don vill z hoch isch). Bi dè Dreiventyler in B-Stimmung isch s klingende h bzw. H mit èm Kombinationsgriff 1+2+3 superkrank. D Medizin für d Vyrventyler heisst Vollkompensation un wörd meischtens bi Euphoniè voschribbè, macht s Inschtrumènt abber uugfäär doppelt so düèr. D Medizin für d Dreiventyler isch bi dè Drumbeetè schu mit deby und heisst Triggerzùg, dè Bypackzettl git s witter unnè i dèm Artikel.
Byschpillrechnung für s Intonationsprobleem
Um dè Dòn um èn Halbdòn düèfer z stimmè, muè s Roor um öppè sechs Brozènt (ganzzaalig gnau um 18/17) volängerét wörrè. Bi nèm Inschtrumènt mit èrè offenè Roorlängi vo 100 cm hèt d Ventylschlaufè vom zweitè Ventyl ergo è Roorlängi vo sechs Zentimeter.
Um dè Dòn um zwei Halbdöön düèfer z machè, müèn nommòl sechs Brozènt bi dè Längi dezuè cho. Sechs Brozènt vom neuè Grundwärt 106 cm sin also 6,36 cm, also chunnt mò gsamt uff è Roorlängi vo 112,36 cm. Dè Ventylbogè isch bim èrschtè Ventyl i sèllèm Byschpill 12,36 cm lang.
Um dè Ton um én wittèré Halbdnn z senkè, chömmèd widder sechs Brozènt dèzuè – vom Grundwärt 112,36 cm, also 6,74 cm. Diè nötigi Gesamtlängi bedrait sèllèwäg 119,1 cm, s dritte Ventyl muè 19,1 cm lang sy. Un schu wörd s widder krank, well bis hüt dè Aafänger dè Kombinationsgriff 1+2 statt 3 bybrocht wörd. Drei Halbdöön, au chlyni Terz dauft, müèn uff gsundem Wäg mit 119,1 cm langem Ventylbogè un dõdemit mit èm 3. Ventyl erreicht wörrè. Mit èm Kombinationsgriff 1+2 git s abber nu 12,36 cm + 6 cm = 18,36 cm zämmè, dotal also 118,36 cm. I dè Praxis schmeckt d Medizin, also nu s drittè Ventyl, abber è bitzeli bitter, well dè Ringfinger statt èm Zeige- un Mittelfinger zum Ysatz chunnt.
Um dè Don um vyr Halbdööe odder è großi Terz düèfer z machè, sin witteri sechs Brozènt Roorlängi nötig – abber vom neuè Grundwärt 119,1 cm. Dè korrekte Wärt isch also 7,15 cm. S èrschte Ventyl isch dütlich länger, s zweite abber è wèng chürzer wiè dè gforderte Wärt. D Ventylkombination (2+3) wörd i dè Braxis bruucht un chunnt dè nötigè Roorlängi zimli nõch, isch abber datsächlich è wèng z hoch.
Lösungsmöglichkeitè
S sin grundsätzlich so wènnig Ventyl wié möglich z bruuchè.
Bi dè minimè Differènzè vo dè „churzè“ Ventylkombination (1+2) wörd i dè Regèl übber s Ghör mit èm Aasatz kompensyrt. S Bruuchè vom suuberé Griff 3 wär ideal, well mò dè möglichscht eifache motorischè Bediènung vo dè Ventyle Vorrang gää hèt.
Bi Inschtrumänt mit èrè ehnder churzè Gsamtlängi wié Drumbeetè un Kornètt wörd d Differènz vo dè Griffkombinationè mit èm drittè un érschtè un/odder drittè Ventyl wörd meischtens durch Betätigè vom Trigger am 3. Ventyl kompensyrt.
Bi klassischè Bauformè vo dè Tuba wiè bim Kaiserbass isch dè Hauptschtimmzùg konschtruktyv druff uusglait, wôrend èm Spillè vom Spiller mit dè linkè Hand für d Kompensation uuszogè z wörrè.
Bi Tubé un andrè Inschtrumänt mit èrè großè Roorlängi cha d Differènz abber zwölf Zentimeter un mee bedrägè. Us sèllèm sänèd d Hèrschteller bi hochwärtigè Modèll konschtruktionssitig anderi Möglichkeitè vor:
Vyrts Ventyl (Quartventyl)
Bi dè Drumbeetè ligèd d Döön, wo vom Probleem bedroffè sin, i dè sèltener bruuchtè dǜèfè Regischter, graad obberhalb vom èrschtè Obberdòn (c1 notyrt).
S vyrte Ventyl ersetzt dõdemit d Ventylkombination (1+3), asè cha diè hüüfig gforderti reinè Quartè unter m zweitè Obberdòn suuber intonyrt wörrè. Diè sèltè gforderti übermäßigi Quartè drunter wörd mit dè Kombination (2+4) jeddèfalls wit besser wiè mit (1+2+3) intonyrt. Notfalls chönnèd Döön, wo nè sèltè gforderti vominderti Quartè unter m Obberdòn mit (2+3) ligèd, per Hauptstimmzug odder èm Stimmzug am 3. Ventyl kompensyrt wörd. Dè Stimmzug am 2. Ventyl isch i dè Regèl z churz für sèbbi Kompensation.
Kompensyrti Ventyl, Kompensationssischteem
Analog dezuè hèn vyrventiligi Inschtrumänt Kompensationsröörli a dè èrschtè drei Ventyl, wo nur in Kombination mit èm vyrtè Ventyl zuègschaaltet wörrè.
Im Ergebnis hèn derartig kompensyrte Inschtrumänt uff allnè Kombinationè mit èm kompensyrtè Ventyl fascht diè korrekti Roorlängi. Vyrventilig kompensyrti Inschtrumänt hèn sogar dè entscheidende Vordeil von èrè korrèktè Intonation übber diè gsamt Oktave zwǜsche m Grunddòn un èm èrschtè Obberdòn. Sèlli Form vo dè Kompensation isch bsunders für dǜèfi Inschtrumänt wiè d Tuba un Euphonium vo Bedütung.
Us konschtruktyvè Gründ eignèt sich sèlli Lösung bsunders für Inschtrumänt mit Bumpventyl.
Èn Nõchdeil vo dè kompensyrtè Ventyl cha drin bschtõ, dass diè kompensyrtè Inschtrumänt dumpfer klingèd un schlèchter aaschprèchèd. D Ursachè dõdefür sin uugünschtig volaiti Ventylröörli vom Kompensationssischteem un Ängschtellè i dè Ventyl selbèr, wo übber Luftvowirbelungè zuèsätzlichi Obberdòn broduzyrè, wo sich im Dòn übberlagèrèd. Èn witterè Nõchdeil vo dè sognanntè vollkompensyrtè Inschtrumènt isch dè vill höchere (bis zuè 100% un mee) Aaschaffungspriis.
Zuèsätzlichi hèrkömmlichi Ventyl
Um diè vobreitetè Klang- un Aaschprèchprobleem vo früènèrè Kompensationssischteem z umgõ, sin è baar Hèrschteller dezuè übbergangè, zuèsätzlichi Ventyl yzbauè, wo d Ventylröörli uusschlièßlich uff dè Gebruuch mit Kombinationsgriff uusglait sin. Sèlli Taktik hèt sich bis hüt bi dè Tubè erhaaltè: Vill hochwärtigi Kontrabasstubè hèn è füüfts Ventyl, wo druff brechnèt isch, a dè Stell vom èrschtè Ventyl in Kombination mit èm vyrtè Ventyl bruucht z wörrè, also (4+5) statt (1+4). Mit èm füüfte Ventyl wörd dié großi Sekund uuszogè odder gschpreizt. Basstubè in F hèn bis zu sechs Ventyl, well d F-Tubè no è heikleri Intonation hèn wiè d Es-Tubè.
Zuèsätzlichi Ventylröörli
È witteri Alternatyvè bschtòt dõdrin, a jeddèm Ventyl zwei Ventylröörli hèrrè z machè. Zwǜschè dènnè Röörli cha mit èm zuèsätzlichè Ventyl umgschaltet wörrè, glychzitig wörd d Grundschtimmung um ei bschtimmtes Intervall voänderèt. Mò chriègt uff sèlli Wys quasi zwei Inschtrumänt mit voschidener Grundschtimmung in eim. Für Döön mit problematischer Intonation uff dè einè Sitè ergän sich dõdurrè mitunter wènniger problematischi alternatyvi Griff uff dè anderè Sitè.
Sèll Brinzyp isch hüt im wesèntlichè für Waldhörner vo Bedütung, wo F/B- odder B/f-Doppelhörner, seltèner F/B/f-Tripelhörner, asè funktionyrè. Vorgschtellt worrè isch sèllè Entwurf vom Eduard Kruspe un Bartholomäus Geisig èrschtmòls z Erfurt im 19. Johrhundert.
Voglychbari voll uusbauti Doppeltubè sin dègègè hützdaag ußerordentlich seltè.
Indònationszùg (Trigger)
Unter èm Trigger (änglisch für Abzug) voschtòt mò è Kompensation durch è Vorrichtung, wo s erlychterèt, d Längi von èm Ventylröörli odder vom Hauptschtimmzùg z variyrè. Sèlli Vorrichtung, wo au Indònationsdrugger odder -uusglych benamst wörd, bschtòt entwedder us eim mit èm Stimmzùg vobundenè Ring odder U-förmigè „Sattel“, wo mit eim Finger (Ringfinger odder chlynè Finger) bewegt wörd, odder us enèm mechanischè Hebèl, wo mit eim Finger druggt wörd un i dè Regèl è Rügghoolfeddèrè hèt.
Trigger sin meischtens serìèmäßig bi Drumbeeté un Kornètt für è zuèsätzlichi Indònationshǜlfè am drittè Ventylröörli aabrocht. Bi hochwärtigè Flügelhörner, Tubè un Euphoniè git s èbbèso triggerbari dritti Ventylzüüg, bi allnè gnanntè Inschtrumènt, wo ganz hochwärtig sin, git s zuèsätzlich au èn Trigger am èrschtè Ventylzùg. Inschtrumènt, wo kein Trigger am èrschtè Ventylzùg hèn, wörrèd mit volängertèm Röörli am drittè Ventyl baut, well dè Hèrschteller devò uusgòt, dass es dritte Ventyl nu bi Kombinationsgriff bruucht wörd, un s dritte Ventyl ständig kompensyrèd.
Wileroltigen
Wiileroutige (amtlech Wileroltigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wiileroutige isch es Dorf am linke Stade vor Saane ir Nöchi vor dr Mündig i d Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 60,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 29,2 % Waud, 7,1 % Sidligsflächi u 2,9 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Wiileroutige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1263 aus Wiler sita prope Oltingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört.
Religion
84,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 21,4 %, CVP 1,1 %, EVP 1,6 %, FDP 5,5 %. GLP 1,9 %, GP 6,8 %, SP 12,2 %, SVP 42,7 %, Suschtigi 6,8 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Wiileroutige ghört zum Hochalemannisch.
Pascale Bruderer
D Pascale Bruderer Wyss (* 28. Juli 1977 z Bade) isch e Schwyzer Bolitikeri (SP).
Läbe
D Pascale Bruderer isch as jingschts vu drei Maidli in dr Gmai Bade ufgwagse. Si isch uf di obligatorisch Volksschuel z Bade un d Kantonsschuel Wettige gange. No dr Matur het si Bolitikwisseschafte, Staatsrächt un Wirtschaftsgschicht studiert an dr Universitete Züri un Växjö (Schwede).
D Pascale Bruderer wohnt z Nussbaume, isch ghyrote mit em Urs Wyss un Mueter vu zwoo Dechtere (Juliana, * 2011 un Ameli, *2014). Näbe ihrem Ständerots-Mandat schafft si as Gschäftsfiereri in dr Chräbsbsliga Aargau.
Bolitik
Wu si anne 2002 in dr Nationalrot gwehlt woren isch, isch si d bis dert jingscht Nationalreti gsii. Si isch dertemol fir dr zruckdrätte Hans Zbinden noogruckt. Ai Johr speter isch si wider in dr Nationalrot gwehlt wore. Bi dr Wahl 2007 het si fir e Ständerotssitz vum Kanton Aargau kandidiert un au wider fir dr Nationalrot. Derwylscht si as Drittblatzierti nit in dr Ständerot yyzogen isch, isch si as Nationalreti mit em dritthegschte Stimmaadail unter 15 Gwehlten im Amt bstetigt wore. Bi de Wahle 2011 het si de höchschti Stimmeaateil vo allne Ständerotskandidate gha und isch di einzig gsi, wo im erschte Wahlgang scho gwählt worde-n-isch. Am 23. Oktober 2011 isch d Pascale Bruderer im erschte Wahlgang zur Ständereti vum Kanton Aargau gwehlt wore.