cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Burgen von Bellinzona
S Castello di Sasso Corbaro
S Castello di Sasso Corbaro isch as äinzigi nit mit de übrige Befestigungsaalaage verbunde, sondern stoot isoliert uf eme Felsespoore südöstlig vo dr Altstadt. Si isch vo 1479 bis 1482 entstande. Vo 1506 aa het si Castello di Unterwalden (Schloss Unterwalde) ghäisse, ab 1818 au Castello Santa Barbara. Zur Burg ghööre e Hauptdurm und e Wachdurm. Im Hauotdurm befinde sich Rüüm für Usstellige und e barocke Herrschaftssaal us em 17. Joorhundert.
D Murata
Westlig vom Castelgrande isch d Murata, wo ursprünglig bis an d Bärgflanke am rächte Ufer vom Fluss Ticino ange isch. Es handlet sich bin ere um e mächdigi Dobbelmuure mit Zinne oobe druf. Zwüschen e lit e Gang mit eme Gwülb drüber, wo zwäi Meter bräit und vier bis fünf Meter hooch isch. D Murata het mä 1422 afo baue. Noch 1478 het mä sä abgrisse und 1486/87 dur e nöiji ersetzt. E Hoochwasser het 1515 s Däilstück näben em Fluss zerstöört, d Door si im 19. Joorhundert gschläift worde.
Regeneration (Schweiz)
D Regeneration (vo latiinisch regeneratio = Erneuerig) isch e Phase in dr Schwizergschicht. D «Regenerationszit» isch d Zit zwüsche 1830 und 1848, d. h. vom Ändi vo dr Restauration (1815–1830) und bis zum Ändi vom Sonderbundschrieg vo 1847. Vo 1839 bis 1844 het s e Reihe vo konservative Gegebewegige ge, aber denn het sich zwüsche 1845 und 1847 die liberali Regenerationsbewegig radikalisiert und duregsetzt. D Gründig vom Bundesstaat 1848 cha as deren ihre Höhepunggt gälte.
D Restauration in dr Schwiz
→Hauptartikel D Restauration in dr Schwiz
Wie in andere europäische Länder au isch mä in dr Schwiz in de Johr 1814/15 nit in allem zu de Zueständ vor dr Revolutionszit zruggange. Die Langi Dagsatzig vom 6. April bis 31. August 1815 het aber in alle Kantön und uf dr eidgenössische Ebeni s Staatsideal vo dr Restaurationszit so wit wie möglig duregsetzt. Die neue Staatsornige in de Kantön si uf de Prinzipie vo dr Autoritet und dr Legitimitet ufbaut gsi, gstützt vo dr Überzüügig, ass die alte Herrschafts- und Underdaneverheltnis gottgwollt siige. Dr Staat isch noch dere Wältaaschauig nit en Institution gsi, wo vom Volk im ene souveräne Akt erschaffe worden isch (→Volkssouveränität), sondern het sini eigeni unbedingti Autorität gha und isch über em Volk gstande. Freiheit het nit d Gsamtheit vo de individuelle Freiheits- bzw. Menscherächt bedütet, sondern het d Freiheit vo de Vorrächt im ständisch gliiderete Patrimonialstaat gmeint.
Konkret het d Restauration in de alte Kantön bedütet, ass die alti Rächtsungliichheit in de Landsgmeindkantön (Uri, Schwyz, Ob-/Nidwalden, Zug, Glarus, beide Appenzell) wider iigfüehrt worden isch, ass die ländlige bzw. die stedtische Aristokratie wider iigsetzt worde si, und ass in de Stadtkantön (Bärn, Züri, Luzärn, Solodurn, Freiburg, Basel, Schaffhuuse, Gämf) d Stadt wider über d Landschaft gherrscht het. D Verdrättig in de Kantonsparlamänt vo dr Landschaft isch aber nit in alle Kantön ganz abgschafft worde, wie Situation vor 1798 gsi isch, si isch aber schwecher gsi as die vo dr Stadt. Z Bärn het d Landschaft 99 Sitz übercho und s stedtische Patriziat 200 Sitz. Z Züri isch s Verheltnis 82 Sitz für d Landschaft gegenüber 130 Sitz für d Stadt. Z Basel und z Schaffhuusen isch die stedtisch Herrschaft witgehend widerhärgstellt worde.
Die neue Kantön Aargau, Thurgau, Waadt und Sanggalle, wo währed dr Revolution gründet worde si, hai witer bestande drotz de Aasträngige vo gwüsse reaktionäre Kreis. Au d Underdaneverheltnis si nit widerhergestellt worde, abgseh vo dr prinzipielle Rächtsungliichheit in e baar Stadtkantön und in Schwyz, wo faktisch d Bewohner vo ganze Landschafte ihri politische Rächt verlore hai. In de Mediationskantön, wo 1803 gründet worde si, si d Verfassige eso veränderet worde, ass d Zahl vo de Aktivbürger mit Hilf vom ene hoche Zensus stark reduziert worden isch, und me het mit indiräkte Wahlverfahre, z. B. mit Bezirkslandsgmeinde, mit ere Verlengerig vo de Amtszite und mit ere Sterkig vo de Regierige (Chliini Rööt) gegenüber de Parlamänt (Grossi Rööt) aristokratischi Staatsystem iigfüehrt. Drotzdäm si in dene Kantön meh freiheitligi Errungeschafte erhalte bliibe as in de alte Kantön. E Spezialfall isch dr Kanton Neueburg gsi, wo d Monarchii wider iigfüehrt het.
Die innepolitischi Situation isch kennzeichnet gsi von ere usbrägte Sparsamkeit in dr Verwaltig und im Ufdrätte vo dr Kantön, vo Zensur, vo dr Beschränggig vo dr Wirtschaftsfreiheit mit dr Wideriifüehrig vom Zumftzwang und vo dr Bewegigsfreiheit mit dr Abschaffig vom Schwizer Bürgerrächt. Wil dr gmeinsami Märt mit ere gmeinsame Währig abgschafft worden isch, het sich d Wirtschaft wider uf dr Ebeni vom Kanton abgspiilt. Im Alldag het mä d Autorität vo dr Chille sterker gspürt, bsunders in de katholische Kantön, wo s Bildigswäse wider Aaglägeheit vo dr Chille worden isch. In de konfessionell eiheitlige Kantön isch d Religionsfreiheit wider ufghobe oder stark igschränggt worde und interkonfessionelli Hürote si verbote gsi.
Die liberale Gegechreft
D Julirevolution z Paris het in dr Schwiz die liberali Erneuerigsbewegig versterggt. Liberali Ideä si bim e Deil vo dr alte ufklärerische Oberschicht z finde gsi, vor allem aber bi dr ufsträbende Bourgeoisii, wo ihri wirtschaftlige Erfolg in politischi Macht het welle übersetze. Zentral bi däm, wo die liberali Revolution verlangt het, si d Volkssouveränität, d Ufhebig vo dr Pressezensur, d Drennig vo Chille und Staat, repräsentativi Regierige und Rächtsgliichhäit gsi. E wichtige Aspäkt vo dr Regenerationzit isch d Buurebefreijig, wo vo dr landschäftlige Bevölkerig agfüehrt vo dr ländlige Oberschicht, forciert worden isch. In de regenerierte Kantön si Gsetz erloo worde, wo de Buure s Rächt gee het, sich mit eme Looschauf vo ihrer erblige Bindig an Grundherre, wo hüfig guet 1000 Johr bestande gha het, z befreie. Wil aber dr hörigi Buurestand meistens materiell arm gsi isch, isch s no Johrzähnt gange, bis alli Buurefamilie vo ihre feudale Verdräg befreit gsi si.
D Regenerationsbewegig het sich früeh in die radikal-freisinnigi und in die liberali Bewegig gspalte. Us dene si denn 1894 die Freisinnig-Demokratischi Partei und 1913 die Liberali Partei vo dr Schwiz entstande.
D Parteie
Zwei grossi politischi Lager si sich gegenübergstande, die Konservative und die Liberale. In dr liberale Bewegig het s underschiidligi Aasichte gee, wie me d Schwiz politisch sott neu organisiere, und die hai sich in zwei Lager gsammlet, säl vo de Radikale und säl vo de Freisinnige.
Die aafänglige Erfolg vo dr liberale Bewegig
Ändi 1830 und aafangs 1831 hai die liberale Füehrer, die meiste us dr ländlige Oberschicht, grossi Volksversammlige organisiert und Reforme vorgschlage. In de Kantön Thurgau, Züri (Ustertag), Bärn und Solodurn hai die Demonstratione vo dr Landbevölkerig scho gnüegt, und d Regierige dört hai agfange neuji Verfassige schriibe und Neuwahle uszrüefe. In dr Waadt, im Aargau, in Freiburg und z Schaffhuuse het s Landvolk liberali Verfassige mit bewaffnete Züg uf d Hauptstadt erzwunge. Z Neueburg si zwei republikanischi Putschversüech 1831 aber nit glunge, und im Kanton Basel het sich d Landbevölkerig 1833 noch eme churze Chrieg vo dr Stadt drennt, wo keini Reforme het welle iifüehre (→ Basler Kantonstrennung) und het dr sälbständig Halbkanton Basel-Landschaft bildet. Au im Kanton Schwyz het sich für churzi Zit e Deil abgspalte as Kanton Usserschwyz. 1833 isch s do aber glunge, beidi Kandonsdeil under ere neue Verfassig, wo alle Kantonsbürger gliichi Rächt garantiert het, wider z vereinige.
D Revision vom Bundesverdrag
Gliichzitig mit dene kantonale Reforme het s uf dr eidgenössische Ebeni Aasträngige ge, dr Bundesverdrag z revidiere. D Kantön Züri, Bärn, Luzärn, Solodurn, Sanggalle, Aargau und Thurgau hai 1832 s liberale Siibnerkonkordat bildet. Für zum e Revision z verhindere hai sich druf die konservative Kantön Kanton Uri, Kanton Schwyz, Nidwalde, Obwalde, Neueburg und Basel im Sarnerbund zsämmegschlosse.
Dr Entwurf vom neue Bundesverdrag isch vom Gallus Jakob Baumgartner und vom Pellegrino Rossi usgarbeitet worde. Er hätti em Bund e Hauptstadt ge, won e ständige Bundesroot under em Vorsitz vom e Landamma vo dr Schwiz iigrichdet worde wer, en obersts Bundesgricht und e Dagsatzig as Legislative, wo jede Kanton gliich vili Abgeordneti gha hät. Usserdäm si gsamtschwizerischi Zöll, Mäss und Gwicht vorgseh gsi und es eidgenossichs Post- und Münzwäse und e nationali Armee. Dr Kompromiss wo die Revision gsi wär, isch aber weder bi de Liberale guet acho, wo meh hätte welle, no bi de Konservative, won ene dr Vorschlag vil z wit gangen isch. Im Juli 1833 het e Mehrheit vo de Kantön dr Dagsatzigsentwurf für die neuji Bundesverfassig abgelehnt.
D Konfessionalisierig vo dr Usenandersetzig
Was 1833 non e politischi Usenandersetzig gsi isch isch im Johr druf zun ere Art vo Kulturkampf worde, wo Aargau, Basel-Landschaft, Luzärn, Sanggalle, Thurgau und Züri d Badener Artikel beschlosse hai. D Idee isch gsi, dr Ultramontanismus in dr schwizerische katholische Chille z bekämpfe und d Chille em Kanton z understelle. Das hätt bedütet, ass d Chlöster hätte müesse Stüüre zahle, Priesterseminar und religiösi Orde vom Staat kontrolliert wurde und interkonfessionelli Hürote wider erlaubt siige. Nume dr Aargau, s Baselbiet, Luzärn, Sanggalle, Thurgau und Züri hai d Ardikel au implementiert, Bärn het s ufgschoobe und Solodurn het se abglähnt. Aber vo denn a isch die religiösi Komponänte in dr Usenandersetzig zwüsche de Konservative und de Liberale nie me ganz verschwunde. Dr Babst het se am 17. Mai 1835 in ere Enzyklika verurdeilt, und in de konservative katholische Kantön hai sich katholischi Verdeidigungsverein bildet. Denn het dr Kanton Aargau in de katholische Bezirk Muri und Bremgarte Druppe stationiert und Bärn im Jura. Das het Kritik au im konservative Usland gweggt, und usländischi Mächt hai sich afo iimische.
Die reaktionäre usländische Régimes si au mit dr liberale schwizerische Asylpolitik nie zfriide gsi. Si hai scharf protestiert, wo italiänischi, dütschi und polnischi Revoluzzer vo Gämf us in Savoye iigfalle si, und s Asylrächt isch druf 1834 e chli iigschränggt worde. Aber wo im Louis-Napoléon Bonaparte, em spöötere Kaiser Napoleon III., si Putschversuech z Paris 1936 nit glungen isch, het Frankriich vo dr Schwiz si Usliiferig verlangt, und wo die nit het welle, 1838 sogar mit eme Chrieg droht. Dä isch vermiide worde, wo dr Napoleon uf Ängland gfahre isch.
Die liberale Kantön hai d Stellig vo de Chille gschwecht und under anderem d Bildig us ihre Händ gnoh. Si hai obligatorischi Volksschuele, wo gratis gsi si, ufdoo und Lehrerseminar und Kantonsschuele iigrichdet. Z Züri und z Bärn si 1833 und 1834 Universidete gründet worde. Wo aber im Februar 1839 die liberali Zürcher Regierig dr dütsch Reformtheolog David Friedrich Strauss an die theologischi Fakultet grüeft het, si d Protest so stark gsi drgege, ass me d Iiladig wider het müesse rückgängig mache, en Episode wo as Straussehandel bekannt worden isch. Denn het aber e Bärner Staatsroot, dr Charles Neuhaus, sich iigmischt und gsait, ass Bärn sich ans Siibnerkonkordat wurd halte und wenn nötig d Zürcher Regierig mit Druppe wurd understütze. Uf dr Zürcher Landschaft isch das Aagebot nit guet aachoo, 2000 Bewaffneti si uf Züri zooge, zum—wie si dänggt hai—ihre Glaube z verdeidige. Die kantonali Infanterii het uf d Demonstrante gschosse und vierzäh von ene dödet. Dr Regierigsroot het sich ufglöst und dr Presidänt vo dr Stadtgmeind, dr Paul Carl Eduard Ziegler, het im sogenannte Züriputsch e neui, konservativi Regierig bildet.
Im Tessin hingege hai sich die Liberale mit eme Putsch gege die Konservative, wo d Wahle gwunne hai, an d Macht brocht. Dr Antiklerikalismus vo de Radikale het sich vor allem gege die katholischi Chille grichdet, und in de 1840er Johr isch d Konfessionefroog immer zentraler worde. Wo 1841 im aargauische Groose Root die konfessionelli Paritet ufghobe worden isch, hai die Radikal-Liberale e Mehrheit gha und die aargauische Chlöster ufghobe, was zum Aargauer Chlosterstriit gfüehrt het, wo fast e Chrieg mit Östriich verursacht het. 1841 hai z Luzärn noch ere Verfassigsrevision die Konservative d Macht übernoh und im gliiche Johr hai katholischi Studänte dr katholisch-konservativi Schwizerisch Studänteverein gründet as Gegegwicht zum radikale Schwizerische Zofingerverein.
Dr Uftakt zum Bürgerchrieg
D Gegesätz hai eskaliert. Wo die Ultramontane 1843 im Wallis d Macht übernoh hai, si d Umständ dört scho bürgerchriegähnlig gsi. Denn hai d Luzärner im Johr druff die Höcheri Lehraastalt de Jesuite übergää, was die liberale Luzärner ufbrocht het. Öbbe hundert von ene hai sich am 8. Dezämber 1844 in dr Stadt versammlet, si aber vo de Regierigsdruppe usenanderdriibe worde. Zur gliiche Zit het sich e Freischar vo Aargauer, Baselbieter und Solodurner bildet, wo uf Luzärn zoogen isch. Si si aber noch eme afänglige Erfolg wider abzooge. D Luzärner Obrigkeit het Ufständischi afo verhafde und mänggi radikali Luzärner si in liberali Kantön gflüchdet. Dört hai si die öffentlig Meinig ufgstachlet, Antijesuiteverein hai sich bildet und Volksversammlige si abghalte worde, bis schliesslig am 30. Merz 1845 3'500 Freiwilligi under em Ulrich Ochsebei und em abgsetzte Luzärner Regierigsroot Robert Steiger im ne zweite Freischarezug uf Luzärn zoge si. D Luzärner hai se aber abgwehrt und öbbe hundert vonene dödet und 2'000 Gfangeni gmacht.
Die katholisch-konservative Kantön Uri, Schwyz, Obwalde, Nidwalde, Luzärn, Zug, Freiburg und Wallis, hai sich druf zum Sonderbund zsämmegschlosse, wo noch de liberale Machtübernahme zwüsche 1845 und 1847 in de Kantön Züri, Bärn, Gämf, Sanggalle und Waadt in dr Dagsatzig ere radikal-liberale Mehrheit gegenüber gstande isch. Die het d Uuswiisig vo de Jesuite us dr ganze Schwiz und d Uflösig vom Sonderbund beschlosse. D Sonderbundskantön hai sich aber druf verloo, ass Östriich und Frankriich ihne wurde hälfe, hai alli Vermiddligsversuech abglähnt und hai afo ufrüste. So het am 4. Novämber 1847 d Dagsatzig z Bärn beschlosse, dr Sonderbund mit Waffegwalt ufzlöse, au wenn er noch em Bundesverdrag nit ungsetzlig gsi isch.
Dr Sonderbundschrieg
Am 3. Novämber 1847 het dr Chrieg mit eme Aagriff vo de Sonderbundsdruppe uf s Tessin und eme Zug ins Freiamt aagfange, die eidgenössisch Armee mit 100'000 Ma under em General Dufour het am 11. Novämber die erste militärische Operatione gege dr Sonderbund usgfüehrt. Zwei Kantön, Appezäll Innerrhode und Neueburg hai keini Druppe gschiggt und sich für neutral erklärt. Die eidgenössische Druppe hai zerst Freiburg zur Kapitulation zwunge (14. Novämber) und denn d Sonderbundsdruppe bi Gisikon, Meierskappel und Schüpfe gschlage. Am 24. Novämber het Luzärn kapituliert, die andere innerschwizer Kantön si im Bispil vo Luzärn am Dag druf gfolgt. Dr Sonderbundschrieg isch am 1. Dezämber mit dr Kapitulation vom Wallis umme gsi. Dr Chrieg het 150 Mensche s Läbe kostet.
D Verhandlige, wo nochhär gfüehrt worde si, hai d Schwiz am 12. Septämber 1848 in e Bundesstaat mit ere neue Verfassig verwandlet, wo de Kantön aber witi Kompetänze überloo het.
Die wirtschaftligi und gsellschaftligi Entwigglig
Usser de Buure, wo sit em Mittelalter grad au im alemannische Ruum immer wider brobiert hai, ihri wirtschaftligi Situation z verbessere, und wo meh as eimol wäge däm Chrieg gegen ihri Herre gfüehrt hai, isch s vor allem die stedtischi Elite gsi, won es Inträssi an de liberale Neuerige gha het. D Industrialisierig het sich immer rascher usbreitet und mit ihre dr Handel mit de härgstellte Produkt. Die alte Oberschichte hai aber immer no mit de Konzäpt vo de mittelalterlige Strukture gläbt, siig s im Handel, wo dr Kanton sini Gränze iifersüchdig überwacht het und d Ii- und d Usfuehr vo Ware kontrolliert het, siigs im Gwärb, wo d Zümft zwar ihri Mitgliider wirtschaftlig und sozial beschützt hai, aber em Modärnisierigsprozäss hüfig findlig gegenüber gstande si. Kapitalistischi Undernähmer, wo drvo gläbt hai, ass si immer meh immer billiger chönne produziere und verchaufe, hai die alte Begränzige welle ufhebe, und so isch die industrielli Revolution Hand in Hand mit dr liberale politische Revolution gange.
In dr Schwiz isch in dr erste Helfti vom 19. Johrhundert vor allem d Textilindustrii wichdig gsi. Vo 1827 bis 1843 isch die jöhrligi Spinnwareproduktion vo 2'800 uf 8'333 Donne gwachse und in de 1830er Johr hai neui industrielli Wäbereie d Stoffproduktion dramatisch erhöht—1850 het s öbbe 3000 mechanischi Wäbstüehl in dr Schwiz gee—und d Heimarbet meh und meh verdrängt. Au d Maschine- und Metallindustrie hai vom Wachsdum vo dr Textilindustrii profitiert, vor allem noch 1820, wo Ängland dr Export vo Textilmaschine verbote het. D Uhrenindustrii het scho 1804 mit ere Fabrik für Uhrerohwärk z Gämf dr erst Schritt zun ere Rationalisierig vom Produktionsprozäss gmacht und in dr Zit vo dr Restauration und dr Regeneration si Fabrike ufgmacht worde, wo sich uf d Härstellig vo Einzeldeil spezialisiert hai. E Massnahm wo dr Handel erliichderet het, isch d Metrisierig gsi, wo 1838 vo de meiste Kantön iigfüehrt worden isch und so die alte Mäss ufghobe het, aber erst 1851 si die Konkordats-Mäss für die ganzi Schwiz gsetzlig vorgschriibe worde. Die kantonale Währige si bis zur Errichdig vom Bundesstaat biibhalte worde und erst denn von ere gmeinsame Währig, em Schwizer Franke, abglöst worde. Au d Binnezöll hai dr innerschwizerisch Handel behinderet und erst mit dr Bundesverfassig vo 1848 isch en eiheitlige Schwizer Wirtschaftsruum entstande. Die erste Iisebahne in dr Schwiz si in de 1840er Johr baut worde. D Strecki Basel-Strossburg isch 1844 in Bedriib gnoh worde und Züri-Bade, d «Spanischbrötlibahn», 1847. Die wirtschaftlig Bedütig vo de erste Iisebahne isch no chli gsi, d Zahl vo de Reisende isch wägem Sonderbundschrieg und dr Merzrevolution gsunke und Ware si kuum transportiert worde. Dr Usbau vom Schwizer Iisebahnnetz het bis zum eidgenössischen Iisebahngsetz vo 1852 müesse warte.
S Bankesystem isch währed dr Regeneration stark gwachse. Wenn s 1830 no öbbe 74 Banke get het, siis 1850 scho 171 gsi. Lokali Sparkasse si au witerhii in dr ganze Schwiz gründet worde, d Caisse d'Epargne d'Aubonne 1837, d Spar- und Leihkasse Frutigen 1837, oder d Sparkasse Küsnacht 1838, wo bis 2004 d Rächtsform von ere Gnosseschaft gha het.
D Intensivierig vo dr industrielle Produktion, vom Handel und vom Bankgschäft het vili Arbeiter und Agstellti bruucht. Wenn 1820 no 60% vo dr Bevölkerig in dr Landwirtschaft dätig gsi si, sii s 1850 nume no 54% gsi, und mit dr schrittwiise Abschaffig vom Verlagsystem isch d Heimarbet, wo hüfig e zuesätzligi Iinahmequelle für die ländlig Bevolkerig gsi isch, verschwunde. Die Umstrukturierig het zun ere industrielle Klassegsellschaft gfüehrt, wo d Underschicht, hüfig Heimarbeiter und früehneri Handwärker, wo hai müesse as Arbeiter in Fabrike schaffe, wil ihri alte Arbetsblätz nüm rentabel gsi und dorum verschwunde si, het müesse lehre, wie si ihri Inträsse cha wahre gegenüber eme Undernähmerdum, wo nit grad zimperlig gsi isch in dr Awändig vo Gwalt. Z Uster hai 1832 Heimarbeiter, wo ihri Existänzgrundlag vo dr Iifüehrig vo Spinnmaschine und mechanische Wäbstüehl bedroht gseh hai. Aber au d Arbeiter hai glehrt mit de Maschine z läbe und gseh, ass d Weigerig d Maschine z bediene e Machtmittel gsi isch, wo ihri Arbetsgäber verstande hai, und si hai agfange sich z organisiere. Ein vo de erste modärne Streik in dr Schwiz het 1837 z Glarus stattgfunde und 1838 isch dr Grütliverein gründet worde, die ersti schwizerischi Arbeiterorganisation. Au früehsozialistischi Organisatione si in dere Zit vom liberale Kapitalismus, wo sich sälber keini Gränze ufereleit het und mit de liberale Parteie d Staatsgwalt kontrolliert het, entstande und vom Staat us bekämpft worde. E Bevölkerigswachsdum vo 9.3% zwüsche 1837 und 1850 het die undere Bevölkerigsschichte lo verarme, wil d Industrii nid im gliiche Maass gwachsen isch und d Arbetsgäber d Not vo de Lüt usgnützt und ihri Löhn niidrig ghalte hai. Vili Schwizer si usgwanderet, aber dr Pauperismus het uf sim Höhepunkt in de Johr zwüsche 1840 und 1860 schetzigswiis öbbe 5% vo dr Bevölkerig bedroffe.
Volksdäg 1830/31
D Volksdäg, d Zitgenosse hai ne au Landsgmeinde gsait, si Volksversammlige gsi, wo liberali Verfassigsändrige, vor allem d Abschaffig vo dr Übermacht vo dr Stadt gegenüber em Land, verlangt hai. Si si, wie d Züg uf Aarau und Sanggalle, wo dene Fordrige Gwicht verschafft hai, gwaltlos verloffe.
Erdwärme
Under Ärdwermi verstoot mä
Liste der Kulturgüter in Bettingen
In dere Liste vo de Kulturgüeter z Bettige si alli Objekt in dr Gmäind Bettige im Kanton Baasel-Stadt, wo noch dr Haager Konwenzioon zum Schutz vo Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em ''Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt und dr Verornig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt'' under Schutz stöön.
Alli Objekt vo de Kategorie A und B si in dr Liste, d Objekt vo dr Kategorii C feele no (Stand: 1. Januar 2013).
Staffelbach AG
Staffubach  (amtlich Staffelbach) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.
Geografy
Zu dr Gmeind Staffubach ghört s Dorf Wittwyl, wo 1 Kilometer wyter im Norden isch. Vo Wittwyl goot e Strooss dur nes Kwertaal is Üerketaal uf Bottewyl. Im Üerketaal ghört au dr Staffubacher Saddelhof.
D Nochbergmeinde vo Staffubach sind Schöftland, Schlossrued, Chilcherb, Moslerb, Reitnau, Wiliberg, Bottewyl und Üerke.
Gschicht
S Dorf isch ane 1220 s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt. D Müüli a dr suure isch scho im Middelalter gstande.
Vereinte Nationen
D` Vereinti Natione odr UNO (für United Nations Organization) sy en Zämeschluss vu 193 Staate, wo sich zur Ufgoob gmacht het, dr Weltfride z'sichere, ds Völkerrecht yzhalte, d Menscherecht z'schütze und d'internationali Zämmearbeit z'fördere.
Gschicht
Ihri Wurzle hend d Vereinti Natione i de Haager Fridenskonferenze und im Völkerbund, wo nach’m Erschte Weltchrieg mit Sitz z Gänf und em Ziil gründet worde isch, dr Fride uf dr Welt z sichere. Dr Völkerbund hett aber sini Ziil nit chönne duresetze, will vor allem d USA nitt biiträte sind. Er isch mit’m Uusbruch vum Zweite Weltchrieg am Endi gsii.
Dr US-Präsident Franklin D. Roosevelt hett nachem Schitere vum Völkerbund no während’m Zweite Weltchrieg versuecht, e Organisation z gründe, wo dr Fride uf dr Welt sicheret. Mit’m britische Premierminister Winston Churchill hett dr Roosevelt di sogenannt Atlantik-Charta (es Dokument, wo vu de Regierigschef vu USA und de Grossbriannie unterschribe worde isch und d Vorstellige vunre neue Weltordnig präzisiert) erarbeitet. Am 1. Jänner 1942 hend sich 26 Staate i de Deklaration vu de Vereinte Natione uf d Atlantik-Charta beruefe. Dur d Mitarbeit vu de Sowjetunion und dr Republik vu China a de neue Friedensordnig isches am 30. Oktober 1943 zur Moskauer Deklaration vu de Vier Mächt cho. Bi dr Konferenz vu Dumbarton Oaks isch witer über d Gründig vu de UNO diskutiert worde. Nach’m Ihbezüche vu Frankriich i de Chreis vu de hauptverantwortliche Mächt, hett d Charta vu de Vereinte Naatione 1945 uf dr Konferenz vu Jalta fertig gstellt werde chönne. Sie isch am 26. Juni 1945 in San Francisco vu 50 Staate unterzeichnet worde. Pole hett d Charta erscht spöter unterzeichet, gköhrt aber trotzdem zu de 51 Gründigsmitglieder.
D Charta isch am 24. Oktober 1945 in Chraft trette, nachdem d Republik vu China, Frankriich, d Sowjetunion, ds Vereinigte Königriich, d USA und d Mehrheit vu de Gründigsstaate d Charta ratifiziert hend.
Mitlerwiil isch d UNO gwachse. Sie hett sich en Hauptsitz in New York und wiiteri drüü Sitz in Genf, Nairobi und Wien ygrichtet. Im niderländische Den Haag isch dr internationali Grichtshoof. Me het Unterorganisatione wie d UNESCO oder d UNICEF gründet.
Mitgliider vu de Vereinti Natione
Zu de Vereinti Natione ghöret zur Zyt 193 Staate ah.
1945 hend folgendi Staate d Vereinti Natione gründet: Ägypte, Äthiopie, Argentinie, Australie, Wiisrussischi Sozialistischi Sowjetrepublik, Belgie, Bolivie, Brasilie, Chile, d Republik vu China, Costa Rica, Dänemark, d Dominikanischi Republik, Ecuador, El Salvador, Frankriich, Griecheland, Guatemala, Haiti, Honduras, Indie, Irak, Iran, Jugoslawie, Kanada, Kolumbie, Kuba, Libanon, Liberie, Luxemburg, Mexiko, Neuseeland, Nicaragua, d Niederlande, Norwege, Panama, d Vereinigti Staate vu Amerika, ds Vereinigte Königriich Grossbritannie und Nordirland, Urugua und Venezuela.
Di Dütsch Demokratisch Republik und d Bundesrepublik Dütschland sind 1973, Östriich isch 1955, Liechtestei 1990 und d Schwiiz ane 2002 dr UNO bitrette.
Pleugriffet
Pleugriffet (Gallo Ploec-Grifèt, bretonisch Ploueg-Grifed) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pleugriffet lyt 38 km vu Vannes un 58 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 40 m un 129 m iber Normalnull.
Stanzach
Aiwohner
Vo dr 423 Aiwohner sin im Johr 2001 34 Ausländer gweacha.
Liste der Erdmondgewässer
D' "Gwässer" ufem Erdmo sin allisamt druche, denn es handelet sich bi de Meere. See, Sümpf un Buchte um basaltischi Diefbene, wo mer wäge ihrer dunkle Färbig nooch Gwässer daift het (do isch dr Wunsch wohl Vadder vum Gedanke gsi). D'Nomeklatur vu dr Mondtopographi isch wie in dr Astronomi yblich uf latinisch.
Pleugriffet
Gschicht
Pleugriffet isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1066 as Pluhuduc (1295: Plooc Griffet, 1298: Griffet en la paroisse de Pleouc, 1308: Pleouc Griffet, 1387: Ploiec, 1387: Plorec, 1392: Ploegriffet, 1453: Ployeuc Griffet, 1516: Ploegaffec, 1630: Plogrifect).
Liste der Erdmondgewässer
D' Maria (uf dr erste Silbe z'betone; latinisch fer "Meere", Singular: s' Mare) sin dunkli Diefebene uf em Mo (fast numme uf dr Mondvordersite), wo insgsamt 16 Prozent vu dr Oberflächi vum Mo vu dr Erde bedecke. Si hän ihr Namme doher, wil mer si früeher fer Meere ghalde het. Si besten us 3,1 bis 3,8 Milliarde Johre alde dunkle Basalte, wiise numme wänigi Krater uf un sin vu ere 2 bis 8 Meter dicke Regolithschicht bedeckt, wo riich an Iise un Magnesium isch. Si sind vermuetlich dur grossi Ischläg in dr Früehphasi vum Mo entstande. Wil in sällem Entwickligsstadium dr Mantel noch flüssig gsi isch, sin si aschliessend mit Lava (Lunabas) us em Innere vollgloffe. D'Maria wiise, mit Usnahm vu dr Krater, numme sehr gringi Höcheunderschid vu maximal 100 Meter uf.
Pleugriffet
Verwaltig
vu Pleugriffet isch. Pleugriffet ghert zum Kommunalverband.
Liste der Erdmondgewässer
Bei dr als See (Lacus), Sumpf (Palus) un Buchte (Sinus) bezeichnete Strukture handelet es sich ebefalls um basaltischi Diefebene mit zue dr Maria vergliichbarer Entstoigsgschichte. Un natürlich waiht im Oceanus Procellarum numme dr Sunnewind.
Pleugriffet
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Pleugriffet ghert zum Gallo.
Stanzach
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 423 Aiwohner 397 Daitsch als Umgangsproch aagea, 11 Daitsch und andere Sproche und 15 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Stõnza ghert zum Bairisch.
Liste der Erdmondgewässer
Maria
In dr Nöchi vo Mare Tranquillitatis het die erschti Mondlandig vo Apollo 11 am 20.7.1969 schtattgfunde.
Lacus
Vergliichbar mit dr Maria sin d' Lacus (alem. See), bi dene es sich um chleineri, uebeneri Basaltebene mit ähnlichem Ursprung handlet.
Paludes
Witteri uregelmässigeri Basalt-Strukture werre als Palus (alem. Sumpf) bezeichnet.
Sinus
Halbchreisförmigi Usbuchtige vu dr Maria werre als Sinus (alem. Bucht) bezeichnet.
Messianismus
Us dere Hoffnig uuse häi sich immer wider soziali Beweegige bildet, wo s Ändi vo dr Gschicht und s Choo vom Messias häi welle beschlüünige.
Montes Alpes
Dr Gebirgszug bildet die nordöstlich Gränze vum Mare Imbrium. Säll Mondmeer, in wellem sich fascht keini uffällige Formatione befinde, bildet d'Weschtsite vu dr Mondalpe. Degege lit uf dr Oschtsite e stärcher strukturierts Hochland mit ere dütlich hellere Albedo. D'Gebirgschette fangt circa ei Kraterdurmesser nordweschtlich vum Cassini-Krater bim Promontorium Agassiz a, erstreckt sich no iber 50 km nooch Nordweschte un setzt sich schliessli - streckewiis underbroche - bis zum Krater Plato furt. In sällem Abschnitt befindet sich au s'Rinnesystem Rima Plato.
S'nordweschtlich Drittel vum Gebirge wird dur s'Vallis Alpes vum reschtliche Gebirge trennt. Es handelet sich do um e witte, bis zue 20 km breite Grabe, wo sich us ere schmale Schlucht ussi iber circa 180 km bis hi zum Mare Frigoris erstreckt. D'Dalmiddi durziegt e schmali Schlucht.
Bi öppe eim Driddel Längi vum Gebirgszug vu Südoschte her befindet sich dr Mons Blanc. Dr lunar Mont Blanc erreicht e Höchi vu 3,6 km iber em Niveau vum Mare Imbrium. Im Allgmeine erreiche d'Gipfel in dr Alpe numme Höchene vu 1,8 bis 2,4 km. Uf halbem Wäg zwische Mons Blanc un em Promontorium Agassiz befindet sich s'Promontorium Deville. Südwestlich vum Promontorium Agassiz lit dr isoliert, 2,3 km hoch Mons Piton.
Gächlingen
Gäächlinge (amtlich Gächlingen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Oberchlettgi im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Geografi
Gäächlinge isch e Rebbaudorf am Südfuess vom Rande. D Gmeindsflächi umfasst 75,1 % landwirtschaftlichi Flächi, 17,6 % Wald, 7 % Sidligsflächi und 0,3 % sustigi Flächi.
Gschicht
Gäächlinge isch zum erschte Mol gnennt worde im 10. Jh. als Câhtelinga (1049 Gehtelinga).
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,3 % gläge.
Religion
74,3 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 11,5 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 6,2 %, FDP 11,9 %, SP 27,8 %, SVP 42,8 %, Sustigi 11,3 %.
Gmeindspresident isch de Kurt Salvisberg (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 872 Iiwohner 96,1 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,5 % Französisch und 0,7 % Italienisch.
De hochalemannischi Dialekt vo Gäächlinge ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Motörhead
Motörhead isch e britischi Heavy-Metal-Band gsi, wu anne 1975 vum Lemmy Kilmister grindet wore isch. Motörhead het in dr 80ger e großi Popularitet erreicht un isch eine vu dr bekannteschte Heavy-Metal-Band gsi. S Album Ace of Spades vu 1980 isch as Metal-Klassiker in d Gschicht yygange. S Album Motörizer, wu anne 2008 uusechuu isch, isch s erfolgryychscht Album vun ene. Noch em Doid vum Lemmy Kilmister am 28. Dezämber 2015 isch d Band ufglest wore.
Etruskische Sprache
Verwandtschaft
Etruskisch isch kei indogermanischi Sproch, au wenn's vu dere Sprochfamilie Iiflüss uffwiisd. Sprochwüsseschaftler hänn versüecht, Verbindige zu verschidenste Sproche nochzwiise, abber keine vu denne Versüech isch allgemein akzeptiert ußer em Vorschlag vu-n-ere Verwandtschaft mit em Rätische un em Lemnische. Lut de Hypothese ghöret die beide Sproche zämme mit em Etruskisch zu de Tyrsenische Sprochfamilie. Wells kai guet bikannti Verwandti vom Etruskische git, isch es schwer d Text z interpretiere.
Öberliferig
S Etruskische isch i rund 9'000 Inschrifte öberliferet, wo im etrusksiche Alphebet gschribe sind. Die ältischte sind um 700 v. Chr. entstande, die jüngste um 10 n. Chr. Die maiste chömed vo Etrurie, em Stammland vo de Etrusker, meriri au vo de agrenzende Piet; nu wenigi Inschrifte sind usserhalb vo Italie gfunde wore. Under de Inschrifte sind au 16 Bilingue, doch helfet die wenig, s Verständnis vom Etruskische z verbessere.
Zo dene epigraphische Inschrifte chömed no e paar griechischi und latinischi Glosse (z. B. falad "Himmel"; αισαρ "Gott").
Phonologii
S Etruskische kennt drai Plosivi p, t, k und ai Affrikate z. De gnaui Luutwert vo φ, θ, χ isch umstritte, mengisch wered si au mit ph, th, und kh umschribe, do si möglicherwiis bihuuchtig Plosiv sind. S Etruskische het zwee Sibillante s und ś. Witteri Frikativ sind f und de Halbvokal v. h chunnt sozäge nume im Wortafang vor. D Sonore l, r, m, n chöned au silbisch sii. Vokäl het s Etruskische vier, nämli a, e, i und u.
S Etruskische het Erstbetoonig ghaa. Da isch de Grund, vo de starche Vokalabschwächig und de verbraitete Synkope: vinm "Wii", Hercle "Herakles", Menrva "Minerva".
Grammatik
S Etruskische isch e agluttinierendi Sprooch, wo meriri Kaususendige an e Wort henke cha und Postpositione het.
Nomen
S Nomen chennt kai gramatikalisches Gschlecht, de Nominativ und de Akkusativ sind gliich usser bim Pronome (etr. mi "ich"; mini "mii"). De Lokativ und de Genitiv wered usem Nominativ bildet, und chöned debi Umluut zaige (Nom. clan "Soo"; Gen. clens). De Ablativ und de Pertinentiv wered usem Genitiv bildet; di drai Fäll hend drum au zwoo Forme. De Plural het zwoo Forme. De animierti Plural för Lebiwese luutet -Vr, de Plural för nöd bilebti Sache -χva. S Pluralsuffix werd direkt an Stamm aghenkt, d Kasusendig werd a d Pluralendig aneghenkt.
A die Forme chönet Postpositione ghenkt were, wie -pi "för" (+Akk.); -ri "för" (+Lok.); -θi "i, im" (+Lok.)
Verb
Bim Verb wered Person und Numerus nöd markiert: ame  "i bi, du bisch, er isch, mer sind etc." Degege gits Endige för verschidnigi Modi:
Wortschatz
De etruskisch Wortschatz het vili Leenwörter, bsunders usem Altgriechische: eleiva "Öl" < agr. ἐλαίϝα; larnaś "Sarg, Urne" < agr. λάρναξ. Anderi Wörter tailts mitem Griechische und em Latiinische: vinm "Wii", agr. οἶνος, lat. vinum; θevru "Stier", agr. ταῦρος, lat. taurus. Debii het s Etruskische em Latiin au vili Wörter vermittlet, so lat. cupa "Becher" < etr. cupe < agr. κύπη. E Fremdwort usere nöd bikannte indoeuropäische Sprooch isch etr. neftś "Neff, Enkel" (vgl. lat. nepos). Aber au s Latiin het etruskischi Wörter uufgnoo: lat. atrium < etr. aθre "Bau", lat. idus < etr. itus "Monetsmitti"; lat. subulo < etr. suplu "Flöötespiler".
En Uuswaal vo Substantiv wo d Bidüttig recht sicher isch:
Lohnstorf
Looschterf (amtlech Lohnstorf) isch es Dorf i de Iiwohnergmeind Tuurne vom Kanton Bärn.
Geografi
Looschterf ligt im Gürbetau am Längeberg. D Flächi vor ehmolige Gmeind hed us 90,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 1,6 % Waud, 7,1 % Sidligsflächi u 1,1 % süschtigi Flächi bstange. D Nachbergmeinde si Mületurne, Chiuterf, Burgistei u Riggisbäärg gsii.
Gschicht
Looschterf isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Lonestrof, 1279 Lonstorf. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört. Uf en 1. Jänner 2020 het si zäme mit Chiuchetuurne u Mületurne zu Tuurne fusioniert.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,1 % gläge.
Religion
82,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,0 %, CVP 0,9 %, EVP 0,7 %, FDP 3,6 %, GLP 4,6 %, GP 4,0 %, SP 20,2 %, SVP 44,4 %, Suschtigi 5,6 %.
Di letscht Gmeindspresidänti vo Looschterf isch d Dora Haslebacher gsii.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 199 Ywohner 99 % Dütsch aus Houptsprach aaggää un 1 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Looschterf ghört zum Hochalemannisch.
Carlos Alazraqui
Dr Carlos Jaime Alazraqui (* 20. Juli 1962 z Yonkers, New York) isch e US-amerikanische Schauspiiler un Synchronsprächer.
Dr Alazraqui isch z Yonkers im Bundesstaat New York uf d Wält chuu as Chind vu argentinische Eltere. Ase jung isch er mit syre Familie uf Concord z Kalifornie zoge. Är isch z Sacramento uf s College gange un het dert vu 1982 bis 1986 an dr California State University studiert. Noch em Studium isch er uf Los Angeles zoge, wun er bis hit mit syre Frau un zwai Chinder läbt.
Bekannt isch dr Alazraqui vor allem as Synchronsprächer, zum Byschpel as Stimm vum Bobbi Fabulous in Phineas and Ferb, vum Denzel Q. Crocker un Juandissimo Magnifico in The Fairly OddParents! («Cosmo und Wanda – Wenn Elfen helfen»), vu Rocko un Spunky in Rocko's Modern Life («Rockos modernes Leben»), Lazlo un Clam in Camp Lazlo un vum Mr. Weed in Family Guy.
As Schauspiiler het er unter anderem in dr US-amerikanische Serie Reno 911! un Tripp’s Rockband mitgspiilt.
Steeg (Tirol)
Stejg (amtlich Steeg) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Stejg likt im oberschte Doal vom Lechdal. D Nochbergmoanda sin Oberstdorf (D), Holzgau, Kaisers, Lech (Vorarlberg)Lech und Warth (Vorarlberg)Warth.
Gschicht
Stejg ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1427.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 709 Aiwohner sin im Johr 2001 28 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 709 Aiwohner 695 Daitsch als Umgangsproch aagea, 2 Daitsch und andere Sproche und 12 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Stejg ghert zum Bairisch.
Kirchberg BE
Chiuperg (amtlech Kirchberg) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Chiuperg isch es Dorf am rächte Stade vor Ämme. Es isch vo Rüedtlige-Aucheflüeh nume dür d Ämme trennt. Zue dr Gmeind ghört ou na dr Bütikofe. D Gmeindsflächi bsteit us 47,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 32,9 % Waud, 18,2 % Sidligsflächi u 1 % süschtigi Flächi.
Z Höchfäud isch der Dorfhügu, ä teu dervo streckt sech bis zum Zäntrum vom Dorf, won der Hügu när Chiuchhoger heisst, wöu die witt um sichtbari Chiuche druf steit.
Gschicht
Chiuperg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 994 aus Chilcberc. Im Jahr 1911 isch Bickige zue Chiuperg choo, 1953 isch Rumedinge eigeständig worde. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,7 % gläge.
Religion
72,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,2 %, CVP 2,0 %, EVP 4,5 %, FDP 10,1 %. GLP 5,1 %, GP 5,2 %, SP 17,6 %, SVP 28,4 %, Suschtigi 4,9 %.
Gmeindspresidänt vo Chiuperg isch dr Werner Wyss (Stang 2013).
1582
gstorbe
Datum nit bekant:
Kirchberg BE
Verchehr
Ä eigete Bahnhof het's aber nid, dä isch gad uf der angere Ämmesitte und heisst Chiupberg-Aucheflüeh (Kirchberg-Alchenflüh).
Chiupberg het o ä Outobahnusfahrt vor A1 und ä Umfahrigsstrass, wo sitt es paar Jahr z Dorfzäntrum verchehrstechnisch söu entlaste. Z Dorfzäntrum isch o ersch gad teuwiis nöi gstautet worde, d Trottoir si verbreiteret worde und mä het sogar Böim pflanzt. So söu das ganze chly meh nacheme Zäntrum usgseh, wo me sech o aus Fuessgänger cha ufhaute. Im gliiche Atemzug si aber uf dene verbreiterete Trottiors ou grad no nöji Parkplätz bout worde, wo dä Fuessgängerberiich grad wider chly abwärte.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 5244 Ywohner 90,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 3 % Italienisch.
Dr Bärndütsch vo Chiuperg ghört zum Hochalemannisch un ungerscheidetsech aber zum Teu chly vom Bärndütsch, wo me ir Stadt Bärn redt.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1960
D Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 1960 isch am 15. Mai gsii. Dr greschte Stimmezuewags het d SPD ghaa, wu aber ainewäg as ainzigi Bartei us dr Allbarteiekoalition uusgschide isch un ab do as ainzigi Oppositionsbartei fungiert het. Am 12. Merz 1961 het s e Widerholigswahl in zwee Wahlkrais z Woeblenga gee, d CDU het doderdur e Iberhangmandat kriegt un d Gsamtzahl vu dr Sitz isch vu 120 uf 121 gstige. D Widerholig isch netig wore dur s Urdail vum Staatsgrichtshof vum 6. Februar 1961, wel CDU un FDP di beede Wahlkrais unter si ufdailt ghaa hän un si ne nit ufgstellte FDP-Kandidat doderdur im Noodail gsää het.
Sueton
Gaius Suetonius Tranquillus (öbbe um 70 noch dr Ziitwändi uf d Wält cho; gstorbe 130–140), dütsch Sueton, isch ä römische Schriftsteller und vo 117 bis 121 Kanzleichef vom Kaiser Hadrian gsi. Er isch mit em Plinius em Jüngere befründet gsi und mä weiss vil überen us däm siine Brief.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1960
Uusgangslag
Syt 1953 het s z Bade-Wirttebärg e Allbarteiekoalition gee, wu bis zum 17. Dezämber 1958 vum Minischterbresidänt Gebhard Müller un derno vum Minischterbresidänt Kurt Georg Kiesinger gfiert wore isch.
Sueton
Wärk
Vom Sueton siine Wärk si nume d Biografie vo de Kaiser, De Vita Caesarum, ganz erhalte bliibe. In dene beschriibt er wie d Cäsare gläbt hai, vom Cäsar bis zum Domitian und die gschichtlige Umständ, so wie si dr Tacitus beschriibe het. Siis Hauptwärk isch De viris illustribus (Vo de berüehmte Manne) gsi, in welem er bedütendi Manne us dr Literatur, dr Gschichtskund, dr Rhetorik, dr Sprochwüsseschaft und dr Philosophie behandlet het. Vo däm isch nume s Ändi übrigbliibe, mit de Biografie vom Terenz, Vergil, Horaz und ä baar andere. D Biografie vom Sueton si währed Johrhundert wägwiisend für die europäische Biografe gsi.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1960
Regierigsbildig
D Koalition vu allne Barteie, wu im Landdag verdrätte gsiis in, isch nit furtgsetzt un dur e Koalition us CDU, FDP/DVP un GB/BHE ersetzt wore. D SPD isch in d Opposition gange. D zwoot Regierig Kiesinger het ire Amt am 23. Juni 1960 aadrätte.
Informatik
Informatik heisst e Wüsseschaft, wo sich mit dr systematische und automatische Vearbeitig vu Imformazione befasst. Obwohl viili Lüt denket, dass Informatik viil mit Computer ztue hett, isch das nid korrekt. Dr Computer isch es Werkzüüg ir Informatik. Dr niderländisch Informatiker Edsger Wybe Dijkstra hett folgende Satz gseit: „In dr Informatik gahts gnau so wenig um Computer, wies ir Aschtronomie um Teleskop gaht.“
S Wort Informatik
Me weiss nid gnau, vu wo ds Wort Informatik cho isch. Es git verschideni Quellene, wo folgendi Ursprüng ahgebet:
Kurt Georg Kiesinger
Dr Kurt Georg Kiesinger (* 6. April 1904 z Ebenga, Württebärg; † 9. Merz 1988 z Dibenga) isch e dütsche Politiker vo dr CDU gsi. Vo 1958 bis 1966 isch er Ministerpräsident vo Bade-Württebärg gsi. 1966 isch er dr dritt Bundeskanzler vo dr Bundesrepublik Dütschland und het noch de Bundesdagswahle vo 1969 s Amt an dr Willi Brandt müesse abgee. Vo 1967 bis 1971 isch er dr Bundesvorsitzend vo dr CDU gsi. Dr Kiesinger isch dr erst dütsch Bundeskanzler gsi, wo mit ere Grosse Koalition regiert het. Währed siiner Amtsziit si d Notstandsgsetz iigfüehrt worde und die Usserparlamentarischi Opposition isch uf ihrem Höhepunggt gsi. Er isch umstritte gsi wäge siiner Mitgliidschaft in dr NSDAP vo 1933 bis 1945.
Informatik
S Wort Informatik
Zum erschte mal isch ds Wort im dütsche Sprôchrum 1957 in em Texscht vum Karl Steinbruch über e Dateverarbeitigsahlag bruucht worde. Im Englische Sprôchrum brucht meh weniger ds Wort „informatics“, stattdesse benützt me ds Wort „computer science“ (Computerwüsseschaft). Ar Purdue University hetts scho 1962 es Department of Computer Science geh. Uf dänisch seit me „Datalogi“ (d Wüsseschaft vu de Date) und im serbokroatische „Računarstvo“ (d Rechnerei). In Dresde hett es Kolloquiu am 26. Februar 1968 ds Wort Informatik als e Wüsseschaft nach französischem und russischen Vorbild definiert.
Bedütig vur Informatik
Im Lauf vur Zyt hett sich d Informatik in allne Beriich vum Alltag verbreitet. Wo au immer me ane gaht, me trifft schier überall öppis ah, wo mit Informatik ztue hett. Vorallem durch s hütige Internet hett sich de Effekt verstärcht. Hützutag verbindet me alles mitenand: Im Internet verschideni Weblog-Ihträg, in Zytige d Quellene, ir Logistik Frachte vu Ort A nach Ort B, au im menschliche Hirn tuet me das. Me chan also säge, dass Informatik all das isch, wo e gwüssi Logik brucht, en Ablauf iinimmt oder villicht berrechebar isch.
Luegemer zwei Bispiil ah, wo d Informatik nid wegdenkbar wär: I dr Wikipedia lueget sich weltwyt mehreri Millione Mensche Artikel ah. Öppe en Zentl drvo duet aktiv au mitschribe. Die über hundert Computer wo drhinter stegge, tüend für d Mönsche Suechbegriff in über 2.5 Milliarde Wörter durchsueche, und das so verarbeite, dass dr Mönsch, wo nach öppis suecht, au öppis zruggüberchunnt, wo für ihn lesbar isch (zum Biispiil en ganze Artikel).
Im Zugnetz vor Schwyz hetts mehreri hundert Züg, wo aktiv oder passiv am Zugnetz öppis usmache. Wenn en TGV vu Züri of Basl fahre muess, müend Unmenge vu Date berechnet werde, und das so, dass es möglichscht kei Zämestöss mit anderne Züg gitt und dr Zug möglichscht ohni Halt zu sim Zyl fahre chan. S ganze Zugnetz muess bi allne Bedingige funktioniere. Au wenn es über 500'000 Passagier an em Bahhof git, wo weg wend: Ds Zugnetz und ihri Computer tüend Abfahrte und Ahkümft in Sekundebruchteil berrechne.
Plutonium
Plutonium isch es chemisches Elemänt mit em Elemäntsymbou "Pu" und dr Ordnigszauh 94. Dadermit hets di höchschti Ordnigszauh vo aune natürlech vorkommende Elemänt. Plutonium isch nach em Zwärgplanet Pluto benannt worde.
Plutonium isch es igs und radioaktivs Schwermetall. I de Natur wörds nu i chlinnste Spure i sehr altem Gstei gfunde. Grösser isch d Mänge, wo künstlich i Chärnchraftwärch produziert wörd.
Tour de Romandie 2014
Di '''68. Tour de Romandie''' isch e Etapperänne in dr Romandy gsii. S Radränne het vum 29. April bis zum 4. Mai 2014 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2014 gsii. Gsamtsiiger isch dr Brit Chris Froome wore.
Etappe
Di 1. Etappe het wäge Schneefaal uf em Simplonpass uf 89 km mieße gchorzt wäre un isch Brigerbad statt z Ascona aagfange wore.
Torricella-Taverne
Torricella-Taverne (lombardisch Toresèla-Tavèrn) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.
Geografi
Torricella-Taverne lyt am rächte Stade vum Vedeggio sidlig vum Monte Barro. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Taverne superiore, Taverne inferiore, Motto un Torricella. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Bedano, Lamone, Monteceneri, Origlio un Ponte Capriasca.
Gschicht
Torricellab un Taverne sin zum erschte Mol gnännt wore anne 1254 as Torexella, 1437 Tabernas de Torexella, 1473 Torricella, Taverne.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Torricella-Taverne isch dr Antonello Gatti.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Torricella-Taverne ghert zum Comasco-Lecchese.
Israel ben Elieser
Dr Rabbi Israel ben Elieser (ישראל בן אליעזר), bekannter as Baal Schem Tow (בעל שם טוב, ‚Bsitzer vom guete Naame‘, abkürzt Bescht; uf d Wält choo um 1700 z Okop bi Kamieniec-Podolski in Poole-Litaue; gstorbe am 22. Mai 1760 z Międzyborz in dr Wojewodschaft Podolie, Poole-Litaue) gältet as dr legendäri Begründer vo dr chassidische Beweegig im Juudedum.