cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arrondissement Thionville-Est
S Arrondissement Thionville-Est ìsch bìs zem 31. Dezember 2014 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Lothringe gsin. Sit em 1. Janner 2015 ìsch s Deil vum Arrondissement Thionville. Höiptort (Sitz vun dr Unterpräfektür) ìsch Thionville (dt. Diedenhofen).
S bsteht üs sechs Kantonen un 75 Gmeine.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Dr Georg Wilhelm Friedrich Hegel (* 27. Auguschd 1770 en Stuegert, † 14. Novembr 1831 en Berlin) ischt a deitscher Philosoph ond evangelischr Theolog gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Hegel kommt am 27. Auguschd 1770 en Stuegert uf d Welt. Sei Vaddr ischt au hauher Beamtr em wirdabergischa Staatsdenscht. Noch dr Schuelzeit fangt’r 1788 â, a dr Eberhard-Karls-Universidet en Diibenga Theologii ond Philosophii zo studiira. Wohna duat’r em Stift, wo-nr a Zeit lang mit de andre schwäbische Studenda Helderlin ond Schelling s Zemmr doila muaß. Dia Kerle vorschdandet sich abr ganz guet mitnandr ond bleibet ihr Leaba lang en Freidnschaft vorbonda. Wia-nr 1789 mitgriagt, wia en Paris d Birgr uf d Barrikada ganget ond Revoluzioo machet, ischt’r voll ond ganz uf dera ihrer Seit.
1793 bromoviirt dr Hegel zom Magischdr vo dr Philosophii. Noh em gleicha Johr wuud’r Hauslehrer en Bern. En seira Freizeit studiirt’r d Schrifda vo de alde Philosopha, haubtsächlich dia vom Fichte ond vom Kant. Viir Johr schbätr zuit’s en wiidr noch Deitschland zruck. Mit dr Hilf vo seim Freind Helderlin, wo grad als Hauslehrer beim Bankier Gontard en Frankfurt schafft, griagt’r jetzt au a Stell als Hauslehrer en dera Stadt beim Johann Gogel. Deet entwicklet’r d Grondlaga vo seira Philosophii. Sei Freind Schelling, wo 1798 vom Goethe als Professr an d Uni Jena gholt worra ischt, holt en em Johr 1801 au deet nô. En Jena entstoht sei beriimda Schrift Phänomenologie des Geistes. En dera Stadt erleabt’r 1806 au da Eimarsch vo de franzesische Drubba, wo sei Haus blendret. Weil em dr Staat koi Honorar meh zahla kô, zuit’r em Johr druff noch Bamberg ond wuud deet Redakdeur bei-ra Tageszeidong. Wiidr a Johr schbätr wuud’r Rektr am Ägidiengymnasiom en Nürnberg. Dui Ufgab fillt en abr et aus. 1616 griagt dr Hegel a Professorastell a dr Uni Heidelberg. Em Johr druff kommt deet sei Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften raus. 1818 wuud’r Professr a dr Uni Berlin. Seine Vorleasonga send et bloß bei de Studenda gfrogt; au hauhe Milidär ond breisische Staatsbeamde heiret-em zua. 1831 grassiirt en Berlin d Cholera. Dui Kranket vorschont au da Hegel et. A dera ihre Folga stirbt’r am 14. Novembr 1871 em Altr vo 61 Johr.
Sei Bedeidong ond sei Philosophii
Dr Hegel ischt neabem Fichte ond em Schelling dr wichdigschde Vortretr vom deitscha Idealismus, wo ma manchmol au als Philosophii vo dr Romantik bezeichnet hot. Noch em Hegel seim Syschdem geit’s an Weltgoischt, wo ma mit Vorbehalt au mit Gott gleichsetza kâ. Der beherrscht de ganz Gschicht vo dr Menschheit, ond älle grauße Figura, wo do dren gwirgt hend ond no wirget, send bloß deam seine Wergzeig. Dia fihret em Weltgoischt sein Willa aus, ohne dass-se dees merget. De ganz Weltgschicht lauft ab noch ma beschdimda Syschdem: A These gebiirt a Antthese ond us deane zwoi entstoht a Synthese. Dui wuud wiidr zo-ra nuia These, ond so goht’s emmr weidr, bis dr Weltgoischt an sei Ziil kommt. So ebbes hoißt mr Dialektik, ond s Ziil isch de sittlich Freiheit.
Wia dr Hegel s Zeitliche gsegnet hot, send seine Ôhenger usnandrgfalla en a reachts ond en a lenggs Lagr. Zo de Lengge hot dr Karl Marx gheert, wo em Hegel sei Syschdem weidrentwigglet hot zom dialegdischa Matrialismus.
Primärtext
Zammefassong vom gsamte System vom Hegel:
Aus dem Werk ergibt sich des Bild vo seim systematische Gsamtwerk:
I. Wissenschaft der Logik (1812–16, überarb. 1831)
II. Naturphilosophie
14. Juli
Dr '''14. Juli''' isch dr 195. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 196. in Schaltjohr), dodermit blybe no 170 Däg bis zum Änd vum Johr.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Primärtext
III. Philosophie des Geistes
Weitere Werk ond gloinere Schrifte send:
Louis Moilliet
Dr Louis Moilliet (* 6. Oktober 1880 z Bärn; † 24. August 1962 z Vevey) isch e Schwiizer Künstler gsi. Er isch bekannt worde as Mooler und Glasmooler. Si expressionistische Moolstil isch mit dr Bewegig vom Orphismus verbunde gsi.
Läbe und Wärk
Dr Moilliet het z Düsseldorf, z Weimar und spöter in dr Meisterklass vom Leopold von Kalckreuth an dr Stuttgarter Akademii gstudiert. Er het Studiereise uf Rom (1907) und Tunesie (1908) gmacht. 1909 het er dr August Macke kenneglehrt und isch en änge Fründ von em worde. 1909 bis 1910 isch er wider z Tunesie gsi. 1910 het er d Pianistin Hélène Gobat ghürotet. Im Oktober 1911 het er si Fründ Paul Klee z Münche bsuecht und het dört d Mooler vom «Blaue Reiter», dr Wassily Kandinsky und dr Franz Marc, kenneglehrt. In dere Zit si siini fauvistische Bilder entstande. 1914 isch dr Moilliet mit em Klee und em Macke uf Tunesie gange, wo sich die drei in ihrer Aquarellmoolerei gegesitig inspiriert hai. 1916 isch si Frau gstorbe. Im Summer 1920 het er dr Hermann Hesse im Tessin bsuecht, won en as Vorbild für e Mooler Louis in Klingsors letzter Sommer gnoh het. Er het für e Hesse Text illustriert. Zwüsche 1919 und 1921 isch er in Marokko, Algerie und Tunesie umegreist. In dere Zit isch e grossi Wärkgruppe vo Aquarell entstande. Noch 1923 het er nüme in Öl gmoolt sondern het Aquarell gmacht und Glasfänster bemoolt. D Glasmoolerei isch in de 1930er Johr zu siiner Vorliebi worde.
Wassen
Wassä (amtlich Wassen) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.
Geografi
Wassä lit üf dr linke Site vo dr Ryyss im obere Ryystal am Iigang zum Meietal. Vo dr Gmeindsflächi sind 12,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 18,2 % Wald, 1,1 % Sidligsflächi und 68,1 % suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Wassä sind d Obwaldner Exklave Ängelbärg, d Üürner Gmeinde Ättighüüsä, Eerstfält, Gùùrtnällä, Geschenä und d Bärner Oberländer Gmeind Gadme.
Gschicht
Wassä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1287 als Wassen; 1246 als Moigion.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 8,8 % gläge.
Religion
5,4 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 88 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 38,7 %, CVP 45,2 %, GP 14,5 %, Suschtigi 1,6 %.
Dr Gmeindspräsident vo Wassä isch dr Marco Calcagni (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 465 Iiwohner 94,2 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 1,3 % Italienisch und 5,8 % anderi Sprache.
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Wassä ghert zue dr Obere Ryysstaler Mundart.
Michelbach an der Bilz
Michelbach (amtlich Michelbach an der Bilz) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Michelbach leit am gleichnamige Bach, eme Zuafluss vom Kocher, rond faef Kilometer sidlich vo Schwäbisch Hall. D Nochbergmoede vo Michelbach send Schwäbisch Hall, Obersontheim, Gaildorf ond Rosengarten.
Vo dr Gmarkong send 49 % Landwirtschaftsfleche, 34,9 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 2,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Michelbach gheret d Derfer Michelbach an der Bilz, Gschlachtenbretzingen, Hirschfelden ond Rauhenbretzingen, dr Weiler Buchhorn, d Hef Einkorn ond Neumühle ond d Wohnblätz Bahnhof Wilhelmsglück, Burgbretzingen, Engelsburg, Hagenhof, Steinbrück ond Ziegelhütte.
Gschicht
Michelbach ischt zom erschte Mol gnennt worda zwischa 802 ond 817 als Michelbergere marca.
Verwaltong
Michelbach hot mit dr Stadt Schwäbisch Hall ond dr Gmoede Michelfeld ond Rosegarte a Verwaltonsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Michelbach ischt dr Werner Dörr.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Michelbach ghert zom Oschtfränkisch
Kaltenhausen (Unterelsass)
Kàltehüse (frz. Kaltenhouse, dt. Kaltenhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kàltehüse ìsch. Kàltehüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kàltehüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Verkehr
Kàltehüse lejt àn dr Départementstroß 29.
Haus zum Sausenberg
Gschicht
Dr Naame vom erste Huus isch zerst «des bischoffs huse» und, sit ass d Begine Margaretha Bischoff dört gwoont het, «der Byschoffin Hus» gsi, und so isch s bis ins 15. Joorhundert bliibe. 1405 het dr Bischof d Begine exkommuniziert und iire Bsitz isch iizooge worde. S Huus het vo denn aa de Barfüesser ghöört. Im groosse Stadtbrand vo 1417, won e Drittel vo de Hüüser vo dr Stadt em Füür zum Opfer gfalle si, isch woorschinlig au die spööteri Nummere Fümf abebrennt. Dr Ludman Glaser het denn äinisch emol e nöis Huus baut und 1446 daucht zum erste Mol dr Naame «Susemburg» uf.
Noch dr Reformazioon het s «Suusebärg» Brivatpersone ghöört, under anderem eme Kaufmaa Reinhard Wasserhuhn, wo sich 1609 umbrocht het und denn im Gwürzhändler Germanus Iselin, wo s sim Soon Reinhard Iselin, eme Brofässer an dr Uniwersidäät überloo het. Wo dä 1668 gstorbe isch, het s dr Jakob vo Waldkirch kauft. So wie s dr Matthäus Merian uf sinere Stadtaasicht zäichnet het, si im 17. Joorhundert d Nummere Fümf und Nummere Siibe äi Liigeschaft gsi.
Bäidi Hüüser häi 1710 im Jurist Tobias Obrecht ghöört und dä het im Garte an dr Rhiihalde e chliises Geböid ufgstellt, was dr Noochber verergeret het, so dass er wäge däm vor Gricht gange isch. Au im Obrecht si Witwe isch 1738 vom ene Noochber vors Fümfergricht zert worde, möögligerwiis im Zämmehang mit dr Drennig vo de bäide Hüüser.
Im spoote 18. Joorhundert häi si bäidi em Zuckerbeck Wernhard Burckhardt ghöört und dä het s groosse Huus 1771 under em Naame «zum Suusewind» an dr Hauptmä Johann Rudolf Frey verchauft. In dr zwäite Helfti vom 18. Joorhundert isch s «zum Suusewind» im Barockstil umbaut worde.
Vo 1837 aa het s im Gedeon Buurged-Bachofe ghört, won e Soon vom Siidebandfabrikant Johann Rudolf Buurged gsi isch, wo s «Kirschgarte» het lo baue. Dr Gedeon isch Kriminalrichter gsi, und isch as Deputat vo de Kiirche und Schuele im Chläine Root gsässe. 1848 het si Soon Alfred Buurged d Liigeschaft gerbt.
Um 1870 häi d Nummere Fümf und au d Nummere Siibe im Bandfabrikant Emil Thurneysen ghöört, noch iim im Theophil Vischer. Dä het s Nummere Siibe vermietet, und vo 1903 aa het dr Hermann Hesse e baar Mööned dört gwoont.
1938, wo d Wettstäibrugg verbräiteret worden isch, het mä s Huus westlig vom «Suusewind» abbroche, so dass mä jetz d Brandmuure zwüsche de bäide Liigeschafte gsee het. Denn isch s Geböid dr Sitz vo dr Schola cantorum basiliensis worde und die isch uszooge, wo d Christoph Merian Stiftig 1953 s Huus übernoo het. Dr Archidekt Giovanni Panozzo het denn die ehemooligi Füürmuure im barocke Stil nöi gstaltet, so wie mä sä hüte cha bschaue. Sit 1955 häisst d Liigeschaft wider «zum Suusebärg» und d Stifdig het em Huus nääbedraa dr Naame «Suusewind» gee.
Aquarell
En Aquarell (vo lat. aqua „Wasser“) isch e Bild, wo mit wasserlöslige, nit deckende Farbe gmoolt isch. Drbii wärde die lasierende Farbe, wo us eme Bindemittel (Gummi arabicum) und Farbpigmänt bestöhn, mit Wasser verdünnt und mit em e Hoorbimsel uf Babbiir, Pergamänt oder anderi Materialie ufdrait. Im Underschiid zu Gouache und Tempera schimmeret dr Moolgrund dur d Farbe duure. Farbmischige entstöhn im Allgemeine wemm mä verschiidnigi dransparänti Farbschichte überenandermoolt. Wiiss git s dört, wo dr wiissi Babbiirgrund nid übermoolt wird.
Chlothar
Chlothar (mänggisch au Chlotar) isch en althochdütsche männlige Personename, die hütigi Form isch Lothar. Er setzt sich zsämme us de beide Wörter hlut = luut und heri = Chrieger. Er het also öbbe luute Chrieger bedütet.
Verbreitig
Chlothar isch under de Franke hüfig e Herrschername gsi. Vor allem under de Merowinger isch er verbreitet gsi (lueg Chlothar I., Chlothar II., Chlothar III. und Chlothar IV.). Er isch immer no verbreitet in dr Form vo Lothar.
Variante vom Name si:
Brunstatt-Didenheim
Brunscht-Didena (frz. Brunstatt-Didenheim) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Gschìcht
Brunscht-Didena ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Brunscht un Dìdena.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vu Brunscht-Didena ìsch. Brunscht-Didena gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Brunscht-Didena ghert zum Owerrhinàlemànnisch.
Rolf Lyssy
Dr Rolf Lyssy (* 25. Februar 1936 en Zirich) ischt a Schweizer Filmregisseur, Kameramann ond Autor. Sei bekanndeschder Film als Regisseur ischt Die Schweizermacher. Er gilt als oiner vo de Mitbegrinder vom so-gnannda jonga deitschschweizerischa Schbiilfilm.
Aus seim Leaba
Dr Rolf Lyssy ischt am 25. Februar 1936 en-ra oifacha jidischa Familie en Zirich uff d Welt komma. Sei Kendheit ond sei Zeit als Schialer hôt’r hauptsächlich en dr nahliigenda Gmoid Herrliberg vrbrôcht. Scho en seira Jugend ischt em Lyssy sei greeschder Wonsch gwäa, amôl Filmemacher zo werra. Weil des aber (zomendescht dômôls) en dr Schweiz et meglich gwäa ischt ond’r sich a Studiom em Ausland et hôt leischda kenne, hôt dr Lyssy zonägschd a Ausbildong zo-ma Fodografa gmacht. Hendrher hôt’r en dr Filmwirtschaft als Kamera-Assischdent, Beleichder ond Uffnahmeleider gschafft. Ab 1959 hôt der Môô anderthalb Jôhr lang em-ma Fernsehprodukzioos-Team fir dui Pharma-Firma Ciba mitgwirkt, wo medizinische Operazioona live begleidet hôt. 1961 schliaßlich hôt dr Lyssy an Poschda als Kamera-Assischdent beim Schweizer Schbiilfilm Demokrat Läppli kriagt. Des hôt sein Wonsch, selber Filme zo macha, ganz arg befliigelt. Em Jôhr 1966 hend selle zwoi renommiirde Schweizer Dokumendarfilmer Reni Mertens ond Walter Marti em Lyssy ôôbodda, bei ihrem Filmprojekt Ursula oder das unwerte Leben als Kameramann zo fongiira. Der Film ischt, ohne dass des jemand g’ahnt hedd, zo-ma graußa Erfolg wôrra. Dui Zammaarbeit en deam Team ischt so guad gwäa, dass dia drei Manna 1968 dui Filmkomeede Eugen heisst Wohlgeboren mitnander gmacht hend. Em Lyssy sei nägschds Werk ischt 1972 dr Kurzfilm Vita parcoeur gwäa, wo mit-ma graußa Erfolg beim Feschdiväl Solothurner Filmtage gloffa ischt ond em Jôhr druff bei de Oberhausener Kurzfilmtage da Jury-Preis eigheimst hôt.
Neaba de Dokumendar- ond Satire-Film hôt sich dr Lyssy abr au grendlich mit-em Stoff aus dr jengera schweizerisch-deitsch-jidischa Gschicht beschäfdigt. Des Entresse ischt dô druff zrickzofihra, dass seine Großeltra midderlicherseits em Dridda Reich vo de Nazis nôch Minsk depordiirt ond deet ombrôcht wôrra send. D Folge vo seine Studia isch dr Schbiilfilm Konfrontation – Das Attentat von Davos em Jôhr 1974. En sellem Stroifa gôht’s om da jidischa Medizinstudenda David Frankfurter, wo am 4. Februar 1936 z Davos a Attentat uff da NSDAP-Landesgrubbaleider Wilhelm Gustloff vriabt ghet hôt.
Abr der mit Abstand greeschda Kinoerfolg hôt dr Rolf Lyssy mit seim 1978 drehda Film Die Schweizermacher erziilt. Seller Stroifa ischt a handfeschda Satire uff d Angscht vo de Schweizer Beherda vôr dr Ibrfremdong durch zviil Eibirgeronga vo Auslender. Mit älle seine schbätre Film hôt’r an dean Erfolg et ôôknipfa kenna.
1992 isch dr Rolf Lyssy mit-em Fischhof-Preis auszoichnet wôrra. Der ischt gschdifdet wôrra vo dr Nanny Fischhof ond wuud seit 1992 älle zwoi Jôhr zamma vo dr Gesellschaft Minderheiten in der Schweiz ond dr Schweizer Stiftung gegen Rassissmus und Antisemitismus vrliha.
Zollhaus (Blumberg)
Zollhuus isch èn Ortsdeil vo dè Stadt Blummbärg im Schwarzwald-Baar-Chrais z Baddè-Württèbärg. Dè Ort hèt sin Nammè von èrè Zollschtation, wo bis is 20. Johrhundert in Bedryb gsi isch. D Zollschtation isch uff dè dütschè Sitè vo dè Dütsch-Schwyzer Gränz glègè.
Hischtörle
Dè Ortsnammè leitet sich sèlbstvoständlich von èm Zollhuus ab, wo ab Mitti vum 18. Johrhundert vo Hondingè an Nordfuèß vum Großè Randè volait worrè isch. Zuè sèllèrè hèn d Fürschtèbärger nò dè Zoll erhobbè, spôter sich sèll Rächt uff s Großherzogdum Baddè, s Land Baddè un schlièßlich bis hüt uff d BRD übbergangè. Öppè i dè Mitti vum 20. Johrhundert hèt mò diè dütschi Zollschtation dirèkt a dè Gränzübbergang Neuhuus (D)-Bargè (CH) im Volauf vo dè B 27, also öppè 3,3 km südöschtlich vo Zollhuus, volait. Einzigi regionali Vokeersaabindung hèt Zollhuus früèner wèg èm Boschtkurs Schaffusè-Eschingè ghaa, wo übber Zollhuus un dè Große Randè gfüürt worrè isch. D Boschtstation z Zollhuus isch i dè Dorfmitti bim Gaschthuus Adler Post gsi, wo nit nu d Rösser vo dè Boschtkutschè, sondern au d Boschtsendigè uusduuscht worrè sin. Anno 1890 isch s abglegène Zollhuus mitsamt èm dõmòligè Dorf Blummbärg a s übberregionale Vokeersnetz mit dè Sauschwänzlebaan aabundè worrè. Zollhuus sèlber hèt dört dèvu brofityrt, dass mò d Baanschtrèggi nit wiè urschprünglich blaant übber s Achdorfer Wuètèknǜè, sondern übber dè Boortrauf bzw. d Wannè uèzogè hèt.
Vokeersaabindig
Durch d Ortschaft volauft d B 27, wo Schaffuusè mit Eschingè via Zollhuus vobindè duèt. Am nördlichè Rand vo Zollhuus mündet d Landesschtròß 214 i d B 27. D L 214 vobindèt d Dörfer Fiètzè un Epfèhoffè mit Zollhuus un Blummbärg. Well d L 214 dōdeby en passant vo dè Wannè gòt, wörd sy i dè Region nu d Wannèschtrōß dauft. D Wannèschtrõß vobindèt abber au d Boor mit èm Hochrhy un wörd sèllèwäg gärn als Autobaanzuèbringer vom Hochrhy uff d A 81 bruucht. D Strõßè B 27 un L 214 sorgèt für èn zitèwys üßerscht läbhaftè Vokeer z Zollhuus inklusyv Staus uff dè L 214. Nördlich vum Ort uff dè andèrè Sitè vum Aitrachdal volauft d L 185, wo durchs Aitrachdal am Südfuèß vo dè Längi bis zum Gisinger Ortsdeil Huusè gòt. Dè L 185 wörd regional wiè im Aitrachdal sèlber au nu d Längi gsait. Dè Baanhof Blummbärg-Zollhuus lyt am Scheitelpungt (702 m NHN) vo dè Sauschwänzlebaan un isch dè zentrale Baanhof un ein vo dè Ändpungt vo dè Museumsbaan Sauschwänzlebahn. Dè Baanhof isch 1890 in Bedryb gangè un hèt langi Zyt Baanhof Zollhuus-Blummbärg gheißè, well d Station öppè 1 km vu Blummbärg èwäg lyt un dõdemit zuè Zollhuus ghört. A dè Weschtyfaart vum Zollhuser Baanhof chrützt d B 27 d Baanhofsgleis mit ènèm Baanübbergang (BÜ). Öppè 110 m südlich vom BÜ lyt d Mündung vo dè L 214, öppè 90 m nördlich vum BÜ mündet d Ortsvobindungsschtrõß vo Blummbärg i d B 27. Wenn èn Zug dè BÜ passyrè duèt, chunnt s sèllèwäg öfters zuè nèm Rüggschtau vum Vokeer bis nòch Zollhuus iè.
Persönlichkeitè
Sophie Scholl (1921–1943), Widerschtandskämpferin gègè d NS-Hèrrschaft, hèt im Oktobèr 1941 bis April 1942 im Zollhuuser Kindergartè als Kindergärtnerin irèn – unfreiwilligè – Kriègshilfsdiènscht abgleischtet. I sèllèrè Zit hèt sy öfter d Kirchè Mariä Heimsuchung bsuècht un dört au uf èm Harmonium gschpillt. Wôrschinlich hèt dè NS-Bürgermeischter vo Blummbärg irè bolitischi Yschtellig mitbrägt, denn isch als Hundertbrozèntigè Nazi i dè Region voschriè gsi.
Johann Jakob Stehlin der Ältere
Dr Johann Jakob Stehlin (* 20. Januar 1803 z Baasel; † 18. Dezämber 1879 z Baasel) isch e Schwizer Politiker und Archidekt gsi. Er isch vo 1858 bis 1868 Bürgermäister vo Baasel gsi und isch für e Kanton Baasel-Stadt im Nazionalroot und im Ständeroot gsässe. 1858/59 und 1867/68 isch er Bresidänt vom Nazionalroot gsi.
Dr Stehlin isch am 11. Juli 1855 zum Noochfolger vom Josef Munzinger, äim vo de erste Bundesrööt, in Bundesroot gweelt worde, anstatt em Zürcher Kasimir Pfyffer, wo s absolute Meer verpasst het. Dr Stehlin het d Waal aber am Daag druf abgleent. Am 14. Juli 1855 isch denn dr Josef Martin Knüsel gweelt worde. Dr Stehlin isch dr erst vo fümf gweelte Bundesrööt gsi, wo iiri Waal nid aagnoo häi.
Zauggenried
Zauggeried (amtlech Zauggenried) isch es Dorf un en ehmalegi politeschi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn ir Schwyz.
Stansstad
Stanschtaad (amtlich Stansstad) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.
Geografi
Stanschtaad leyd am Fuess vum Birgestock zwische Aupnachersee und Vierwaudstettersee. Zur Gmeind gheerid ai Kehrsiten, Obbürgen, Fürigen und dr Weyer Rotzloch. Vu dr Gmeindflechi sind 33,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 49,9 % Waud, 14,9 % Sidligsflechi und 1,4 % suschtigi Flechi.
Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 16 % gläge.
Religion
68,6 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 15,4 % evangelisch-reformiert.
Zauggenried
Religion
89 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Stansstad
Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Stanschtaad isch dr Beat Plüss (Stand Novämber 2017).
Zauggenried
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 32,5 %, CVP 0,4 %, EVP 2,1 %, FDP 2,4 %. GLP 5,8 %, GP 11,5 %, SP 11,3 %, SVP 30,6 %, Suschtigi 3,4 %.
Gmeindspresidänt vo Zauggeried isch dr Urs Schär gsi (Stang 2013).
Nobelpreis für Literatur
Dr Nobelpriis für Literatur isch dr wichdigst internationali Priis, wo für literarischi Leistige verge wird.
Stansstad
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 4325 Eywoner 90,1 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 9,9 % anderi Spraache.
Nobelpreis für Literatur
De Priis
D Nobelpriis wärde jährlich us de Zinse vo dr Nobelschtiftig vergeh. I dr Schparte Literatur söll dr Priis nach em Wunsch vom Schtiftigsgeber Alfred Nobel sällem ge werde, wo e uusgezeichneti literarischi Leischtig in idealistischer Richtig gmacht hät. D Priisträger vom Literaturnobelpriis werded vo dr Schwedische Akademie vo de Schöne Künscht uusgwählt.
Zauggenried
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 301 Ywohner 99 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,3 % Französisch.
Nobelpreis für Literatur
De Priis
Dr Literaturnobelpriis wird sit 1901 – zäme mit de Nobelpriise vo de andere Diszipline – offiziell jährlich am 10. Dezember, em Todestag vom Alfred Nobel, verge; er isch mit 10 Millione schwedische Chrone (öppe 1.09 Mio. €) dotiert.
Dütschland
Di düütsche Nobelpriisträger sind dr Hischtoriker Theodor Mommsen (1902), dr Philosoph Rudolf Eucken (1908), d Schriftschteller Paul Heyse (1910), Gerhart Hauptmann (1912), Thomas Mann (1929), Heinrich Böll (1972) und Günter Grass (1999), und d Dichterin Nelly Sachs (1966), wo 1940 ins schwedische Exil gange isch, gsii.
Schwiiz
Nebed em Hermann Hesse (1946), wo us Dütschland stammt wo aber langi Ziit i dr Schwiiz glebt het, und em Elias Canetti (1981), wo z Bulgarien uf d Wält cho isch aber ebefalls hüüfig i dr Schwiiz gwohnt het, isch dr bisher einzig Priisträger us dr Schwiiz de Carl Spitteler (1919) gsii.
Öschtriich
Die einzigi öschtriichischi Priisträgerin, wo s bis jetzt ge het, isch d Elfriede Jelinek (2004).
Peking-Rundfahrt
D Peking-Rundfahrt (chin. 环北京职业公路自行车赛, ängl. Tour of Beijing) isch e chinesisches Radsportränne gsii.
Stansstad
Spraach und Tialäkt
Dr Tialäkt vu Stanschtaad gheerd zum Heechschtalemannisch.
Morschweiler (Unterelsass)
Morschwìller (frz. Morschwiller, dt. Morschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Morschwìller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 771.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Morschwìller ìsch. Morschwìller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Morschwìller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Peking-Rundfahrt
S Etapperänne isch im Novämber 2010 vorstellt wore un wird syter 2011 in fimf Etappe uusdrait. Unter em nämlige Name isch scho in dr Johr 2002 un 2003 e Radränne uusgrichtet wore.
D Peking-Rundfahrt isch anne 2011 s vorletzt Ränne vu dr UCI World Tour un s ainzig z Asie gsii. Im Johr 2012 isch si s letscht Ränne gsii, wel d Lombardei-Rundfahrt scho im Septämber uusdrait woren isch un di blant Hangzhou-Rundfahrt nit het chenne durfiert wäre. No dr Uusgab 2014 isch s Ränne yygstellt wore.
Boodi Uusdragige 2011 un 2012 het dr Dytsch Tony Martin gwunne.
Juvelize
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Juvelize lijt ìm Saulnois, rund àcht Kilometer sìdeschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 202 un 257 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Juvelize ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1160 àls Giverlize (1594: Gerskirch).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Juvelize ìsch. Juvelize ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Juvelize ghert zem Lorrain.
Boko Haram
Boko Haram isch en islamistischi terroristischi Grubbierig im Norde vo Nigeria.
Si setzt sich für d Iifüerig vo dr Scharia in ganz Nigeria und s Verbot vo dr westlige Bildig ii. Si leent s ab an Waale mitzmache. Boko Haram isch bekannt drfür, ass si in Nigerie Christe und Muslim umbringt. Ethnisch ghööre die mäiste Mitgliider vo Boko Haram zum Volk vo de Kanuri.
Noch Bricht vom Merz 2015 het sich Boko Haram formell dr Terror-Miliz Islamische Staat (IS) aagschlosse.
Trüllikon
Trülike (amtlich Trüllikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Gschicht
Trülike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 858 als Trullinchova. Bis 1878 hät au d Naachbergmäind Truttike zue Trülike ghöört.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 6,4 % (Stand 2011).
Religion
64,1 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 14,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 12,1 %, CVP 1,7 %, EDU 2,6 %, EVP 2,2 %, FDP 7,4 %. GLP 5,4 %, GP 12,8 %, SP 13,2 %, SVP 41,2 %, Suschtigi 1,3 %.
Gmäindspresidänt isch de Thomas Gmür (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 1,5 % gläge.
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Trülike ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Birsköpfli
S Birsköpfli (mänggisch säit men em au nume Birskopf) isch e Gebiet in dr Schwizer Stadt Baasel und dr Agglomerazionsgmäind Birsfälde, wo as Noocherholigszoone gnutzt wird. Es befindet sich grad an dr Mündig vo dr Birs in Rhii.
S Birsköpfli lit im Bräitikwardier iizwängt zwüsche dr Birs und em Rhii. Im Weste wird s dur d Schwarzwaldbrugg und im Süüde dur d Autistrooss begränzt. Em Uufer vo dr Birsmündig nooch isch e Parkaalaag mit grüene Matte und eme Restorant, im Räst vom Gebiet si vor Allem Schreebergärtli.
Im allgemäine Sproochgebruuch umfasst s Birsköpfli au no die grüeni Matte z Birsfälde, wo uf dr andere Site vo dr Birs grad näben um Birsköpfli am Rhiiufer lit. D Parkaalaage si wil si so nooch bi dr Stadt si, en attraktivi Laag am Rhii häi und und e Hufe verschidnigi Freizit-, Erholigs- und Sportmögligkäite biete, bi dr Bevölkerig seer beliebt und wärde im Summer vo allne Bevölkerigsschichte vil brucht. Die allgemäini Nachtrue vom zääni z Oobe gältet au uf em Birsköpfli, d Lüt halte sich in milde Summernächt aber vilmols dört uf.
Über e Birskopfstääg chunnt mä z Fuess vo dr Baasler uf d Birsfälder Site.
Kanton Hüningen
Dr Kanton Hìnige (amtlich Canton de Huningue, dt. Kanton Hüningen) isch bìs März 2015 e Untergliderig vum Arrondissement Milhüse im Département Oberelsiss (Haut-Rhin) im Elsiss in dr Region Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine z'Frankrich gsi.
Gschicht
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug vu dr Irichtig vu dr Départements als Teil vum domolige "Distrikt Altchilche" (Altkirch) gründet worre.
Mit dr Gründig vu dr Arrondissements am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vum domolige Arrondissement Altchilche nej zuegschnitte worre. Ab 1857 isch dodrüs no s'Arrondissement Milhüse worre.
In dr ditsche Zit vu 1871 bis 1919 isch s'Gebit e Teil vim domolige "Kreis Mülhausen" gsi, wo oberhalb vu dr Gmeiebeni nit witterscht underglideret gsi isch.
Nooch dr Rückgab an Frankrich isch dr Kanton am 28. Juni 1919 e Teil vum (neje) Arrondissement Milhüse worre.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Geographi
Dr Kanton het dr französisch Teil vu dr Trinationale Agglomeration Basel dargstellt, isch also rümplanerisch dr französisch Teil vu dr Stadtregion vu Basel. Im Kanton lit au dr Basel-Milhüsemer Flughafe.
Dr Kanton het im Nordweschte an dr Kanton Sierez grenzt, im Nordoschte an dr Landchreis Lörrach im Regierigsbezirk Friburg (Bade-Wirdeberg, Ditschland), im Oschte, Südoschte un Süde an d'Kantoon Basel-Stadt, Basel-Landschaft un Soledurn, alli drei in dr Schwiz, im Südweschte an dr Kanton Pfìrt un im Weschte an dr Kanton Altchilche, beidi im Arrondissement Altchilche.
Gmeinde bis März 2015
Insgsamt het dr Kanton 21 Gmeinde.
Lonay
Lonay (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf un dr Wyler Roman. D Gmaiflechi umfasst 61,2 % landwirtschaftligi Flechi, 7 % Wald, 31,2 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Lonay isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1152-60 as Lonna (1177 Losnay).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,3 % gläge.
Religion
46,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 33,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 5,8 %, FDP 17,4 %, GLP 5,9 %, GP 9,4 %, SP 23,3 %, SVP 26,2 %, Sunschtigi 1,3 %.
Dr Burgermaischter vu Lonay isch dr Philippe Guillemin (Stand Merz 2014).
Augstgau
Dr Augstgau isch e historischi Landschaft und e Gau im Herzogdum Schwoobe gsi. Er het d Gebiet im Winkel zwüsche dr Aare und em Rhii umfasst, d Gränze im Weste isch bi dr Birs und dr Lüssel bzw. dr Siggere gsi. Si Naame het dr Augstgau vo dr Ortschaft Augst überchoo, em römische Augusta Raurica, wo bis ins 7. Joorhundert e Bischof residiert het.
Die eltisti Urkunde, wo dr Naame Augstgau din voorchunnt, stammt us em Joor 752. Es isch umstritte, öb s dr Augstgau scho immer as äigeständige Gau gee het, oder öb er sich vom Aargau abgspaltet het. Dr Augstgau siinersits isch in dr Sisgau (öbbe 835), dr Frickgau (926) und dr Buchsgau (1080) zerfalle. Mä vermuetet, ass d Groofe vo Hombärg d Noochkomme vo de Groofe vom Augstgau gsi si. Zum letschte Mol isch dr Augstgau in ere Urkunde us em Joor 1041 beläit, wo dr König Heinrich III. d Groofschaft Augst im Augstgau und Sisgau em Basler Bischof Theodoricus gschänggt het.
Johann Jakob Stehlin der Jüngere
Dr Johann Jakob Stehlin-Buurged (* 25. Merz 1826 z Baasel; † 9. Septämber 1894 z Baasel) isch e Baasler Archidekt gsi. Er isch dr Soon vom Archidekt und Politiker Johann Jakob Stehlin em Eltere gsi und dr Brueder vom Politiker Karl Rudolf Stehlin.
Dr Stehlin het vor allem in Baasel und dr Umgääbig gwirkt. Meereri vo sine Baute si hüte dänggmolgschützt.
Dr Johann Jakob Stehlin der Jüngeri isch uf em Kannefäld-Gottesacker begraabe. Si Graabmol, wo 1886 ufgstellt worde isch, isch uf e Wolfgottesacker versetzt worde, wo dr Kannefäldfriidhoof ufglööst worde isch.
Charlotte Böhler-Müller
Lääbe
D Böhler-Müller isch as jingschts vu nyyn Chinder uf d Wält chuu. Ihri Eltere sin Beck gsii, ihre Vater isch gstorbe, wu si sibe Johr alt gsii isch.
Im Zweete Wältchrieg isch si mit 17 Johr as Luftwaffenochrichtehälferi zum Militeerdienscht verpflichtet wore. Anne 1945 isch si wider haimchuu. Anne 1947 het si ihre spetere Mann Egon chänneglehrt. Si hän ghyrote un sin uf Chränzech zoge. Si hän mitenander vier Chinder iberchuu, zwee Sihn un zwoo Dechtere.
Poetry Slam auf Alemannisch
Unter em Titel „Wie d‘Schnurre gwachse isch!“ het am 29. Oktober 2022 z Bernau im Schwarzwald e Poetry Slam uf Alemannisch stattgfunde.
Charlotte Böhler-Müller
Lääbe
Si het ase chlai aafange Akkordeon spiile un speter au Klavier. Scho in junge Johr het si au alliwyl e Notizbuech derby ghaa, wu si Gedicht dryygschribe het, mer heb si scho dodmol „s Maidli mit em Bleistift“ gnännt. Syt dr 1950er Johr het si sälber kumpenierti Schlager verchauft, derzue het si Chanson, Marschmusikun au Suite gschribe. Si het as Modezaichneri gschafft un syter 1960 as freii Schurnalischti, unter anderem iber 30 Johr lang fir di Oberbadisch Zytig.
Poetry Slam auf Alemannisch
dr Poetry Slam
Organisiert hän där Poetry Slam d Muettersproch-Gsellschaft un dr Naturpark Südschwarzwald e. V. D Schirmherrschaft het d Gmai Bernau ibernuu, s SWR4 Studio Fryburg het dr Poetry Slam mitpresäntiert un au ufgnuu.
Charlotte Böhler-Müller
Lääbe
Syt 1980 het si iber 30 Biecher vereffetligt, mit Gedicht, näbe hochdytsche au in ihrem haimsche schwebische Dialäkt aber au im Hochalemannisch vu Chränzech. Vyl vu ihre Biecher sin autobiografisch.
Poetry Slam auf Alemannisch
dr Poetry Slam
Bis zum 31. Mai 2022 het mer si chenne bewärbe fir e Dailnahm mit eme Täxt oder eme churze Video uf Alemannisch. Mitmache hän alli chenne, wu s 35 Lääbesjohr nonig abgschlosse ghaa hän.
Charlotte Böhler-Müller
Lääbe
Dernäbe moolt si Bilder.
Poetry Slam auf Alemannisch
dr Poetry Slam
Emänd het s sibe Dailnämer*ne gee:
Di Dailnämer*ne sin in zwoo Gruppe gegenenander aadrätte. Use m Publikum isch e fimfchepfigi Jury uusgwehlt wore, wu Pinkt vergee het. Di baide Siger*ner us dr bode Gruppe un die Person, wu insgsamt s drittbescht Ergebnis ghaa het, sin im Finale nomol gegenenander aadrätte, des sin dr Fabian Bürkin, d*r Valo Christiansen un d Ingrid Ruesch gsii. Im Finale het schließli s Publikum per Applaussterki entschide. Gwunne het dr Poetry Slam emänd d Ingrid Ruesch.
Moderiert woren isch dr Oobe im Kurhuus Bernau vu dr Marion Eiche vum SWR un em Jürgen Hack vu dr Muettersproch-Gsellschaft. In dr Pause het s Duo Knaschtbrüeder vu Schopfe gsunge.
Masmünster-Niederbruck
Màsmìnschter-Niderbrucke (fràzeesch Masevaux-Niederbruck, ditsch Masmünster-Niederbruck) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Gschìcht
Màsmìnschter-Niderbrucke ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Dia Gmein kummt vu dr Fusion vu Màsmìnschter un Nìderbrucke.
Verwàltung
vum Màsmìnschter-Niderbrucke ìsch. Màsmìnschter-Niderbrucke gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vum Màsmìnschter-Niderbrucke ghert zum Owerrhinàlemànnisch.
Chasaren
D Chasare (au Khasare, heb. Kuzarim כוזרים; türk. Hazarlar; griech. Χάζαροι; russ. Хазары; tatar. Xäzärlär; persisch خزر; lat. Gazari oder Cosri) si ursprünglig e nomadischs und spööter halbnomadischs Turkvolk in Zentralasie gsi.
Ursprung und Verschwinde
Scho in armenische Chronike us em 2. Joorhundert git s Stelle, wo mä as Hiiwiis uf d Chasare chönnt düte, aber die mäiste Wüsseschaftler näme aa, ass si sich daatsächlig uf d Sarmate oder Sküthe wurde bezie. Priskos schrieb, dass eine der Nationen der hunnischen Konföderation „Akatziroi“ genannt werde. Dr Dmitri Wasiliew vo dr staatlige Universidäät vo Astrachan het d Hüpotheese ufgstellt, ass d Chasare erst am Ändi vom 6. Joorhundert in die pontischi Stepperegioon iigwanderet und ursprünglig in Transoxanie dehäim gsi sige. Noch em Wasiliew sige chasarischi Bevölkerigsgrubbe in Transoxanie bliibe, wo si under dr Oberherrschaft vo de Petschenege oder Oghuse gstande sige, aber doch no Kontakt mit dr usgwanderete Meerhäit gha häige. Im 7. Joorhundert häi d Chasare en unabhängigs Khaganat im nördlige Kaukasus an dr Küste vom Kaspische Meer gründet, won e regionali Groossmacht worden isch, bis es im 10. Joorhundert vo de Rus zerstöört worden isch. Was mit de Chasare denn bassiert isch, isch nonig genau kläärt.
Religioon
Im achte und nüünte Joorhundert häig dr Adel und e Däil vom Volk zum Judedum konwertiert. Si häige ängi Bezieige zu de Juude in dr Levante und Persie gha, und die chasarische Herrscher häige sich as Beschützer vo dr jüdische Diaspora gsee und mit jüdische Füerigspersönligkäite im Usland korrespondiert. Es git aber dodrfür käini archeologischi Fünd und Historiker wie dr Mosche Gil dänke, ass die konwenzionelli Usleegig vo de schriftlige Kwelle falsch sig.
Näbe dr jüdische Religioon häi d Chasare möögligerwiis s griechisch-orthodoxe, s nestorianische und s monofüsitische Christedum, dr Zoroastrismus und au germanischi, slawischi und finnischi häidnischi Kült braktiziert. In de dreihundert Joor wo s Riich bestande het, het dört religiöösi Toleranz gherrscht. E Hufe Chasare häi zum Islam konvertiert. Dr Ibn Fadlan het im 10. Joorhundert festgstellt, ass es in dr Hauptstadt Itil öbbe 30 Moscheä und öbbe 10.000 Muslim gäb.
Naturpark Südschwarzwald
De Naturpark Südschwarzwald isch 3.700 Quadratkilometer groß un dodemit de zweitgröscht Naturpark vu Dütschland.
Geografii
D Landschaft isch vu-n-ere Mischig us Offeland un Mischwälder brägt. Ihri landwirtschaftligi Nutzig längt vum Aabou vu Obbscht un Wii in de Däler übber Fleisch- un Milchbroduktion im Hochschwarzwald (s bekanntest Brodukt isch de Schwarzwälder Schinke) bis hii zù Getreide- un Rapsbroduktion uff de flache Halde im Oste. Wäge de vergliichswis nidrige Qualitet vum Bode wirft d Landwirtschaft abber nit e gnüeg große Gwinn ab, eso hänn rund 80 Brozänt vu de Bsitzer vu landwirtschaftlige Unternämme e anderi Hauptiinahmequälle. Als Symbol vu de Landwirtschaft were di regionale Rinderrasse Hinterwälder un Vorderwälder aaglüegt.
Naturschutz
E umwältgrächti Landwirtschaft soll durch e besseri Vermarktig vu de Brodukt erreicht were, was au de Verein vum Naturpark als eini vu sine Uffgabe aalüegt. Ußerdemm solle sälteni Arte, im Zäntrum de Luchs un s Auerhüen, wu im Gegesatz zù wite Deil vum rästlige Dütschland widder bzw. no verbreitet sin. Zwei Drittel vu de Flächi sin vu Wald bedeckt, ihm chunnt nit numme vu de Holzbroduktion här, sundern au als Läbensruum un im Tourismus e großi Bedütig züe.
Gschicht
Vorgänger vum Naturpark isch s friehjer Modällfördergebiet Südschwarzwald. Sini Förderig durch s Land Bade-Württebärg isch 1997 usgloffe, wiil mer abber scho blant gha hät, e Naturpark z gründe, isch si no bis zù de Gründig witergange. Am 1. Februar 1999 isch de Dreger, de Naturpark Südschwarzwald e. V., z Titisee-Neustadt gründet wore. Sini Mitglidschaft bsoht us de Landchreis innerhalb vum abdeckte Gebiet, 103 Stedt un Gmeinde wie au viili Verei, Unternämme un Brivatpersone. Sitz vum Verei isch Fäldberg uff em gliichnammige Bärg, wu mit 1.493 Meter de höchst Bärg vum Schwarzwald isch.
Tourismus un Usstellige
De Naturpark Südschwarzwald isch eini vu de wichtigste Touristeziil vu Bade-Württebärg. Aaziehigschräft für Touriste sin d Landschafte, wu im Bsüecher im Summer d Mögligkeit zum Wandere biete un im Winter zum Skiigebiet were.
In de Gmeind Fäldberg isch s Haus der Natur, wu im Bsüecher in ere Duur- un viile Wechselusstellige Iiblick in d Uffgabe vum Verei un in di natürligi Landschaft vu siner Region bietet.
Frickgau
Dr Frickgau isch im Middelalter e geograafischi und politischi Region gsi. Er het sich im Nordweste vom hütige Kanton Aargau befunde.
Gschicht
No im 8. Joorhundert, wo d Karolinger ir Herrschaftsgebiet in Gau iidäilt hai, het dr Frickgau zum Augstgau ghöört. Öbben im 10. Joorhundert isch dr Augstgau denn in dr Sisgau im Weste, dr Buchsgau im Südweste und dr Frickgau im Osten ufdäilt worde. Ane 926 isch dr Gau s erschte Mol erwäänt, mit dr Namensform Frichgowe.
D Gränze vom Frickgau im Süde und im Norde si d Flüss Aare und Rhii gsi, und im Weste isch s Gebiet vom Gau bis zum Möhlibach ggange. Zwüsche dr Aare und em Möhlibach isch die alti Gränze mit dr hütige Kantonsgränze braktisch idäntisch. Im 12. Joorhundert si d Herre vo Alt-Hombärg d Groofe vom Frickgau gsi, aber Rhiifälde im Weschte dervo het de Zähringer ghöört, wo dr Ortschaft ires Stadträcht gee häi. D Groofschaft isch im 13. Joorhundert an d Habsburger gfalle. 1386 isch au d Pfandschaft über s Schloss und d Stadt Rhiifälde in ihri Händ choo und ane 1408 au die laufeburgische Bsitz. Bis zur Middi vom 15. Joorhundert hai d Gebiet vom ehemoolige Frickgau zu de habsburgische Herrschafte Rhiifälde und Laufeburg ghöört.
Dr Begriff Frickdaal
Dr Begriff Frickdaal stammt nid vom Begriff Frickgau ab, sondern isch erst in dr Napoleonische Zit in Moode choo. Im Vorderöstriich het mä dr Begriff Frickdaal numme für s Gebiet zwüsche Hornusse und Eike brucht. Wo d Franzoose d Gebiet vom Vorderöstriich, wo südlig vom Rhii glääge si, vom Räscht abdrennt häi, häi si e Name für das ganze Gebiet welle, wo denn in drei Ämter iidäilt gsi isch. Wil s Frickdaal in dr Middi gsi isch, häi si si Naame für s ganze Gebiet afo bruuche.
Jürg Fleischer
De Jürg Daniel Fleischer (* 23. Dezämber 1974 z Wintertuur, Bürger vo Züri) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter und Profässer a de Humboldt-Uniwërsitëët z Berlyn. Voranen isch er 15 Jaar Profässer a der Uniwërsitëët Marburg gsy. Syni Forschigstheeme sind tüütschi Spraachgschicht, tüütschi Dialäktology und Jiddisch.
syn Pruefswääg
De Fleischer hät a der Uniwërsitëët Züri Gërmanischtik, Russischi Linguischtik und Allgimäini Spraachwüsseschaft gstudiert. Wäret und nach em Stuudium isch er Assischtänt gsy am Schwyzerischen Idiotikon (glychzytig mit em Guido Seiler, hüt au en Profässer) und am Fonogrammarchyv vo der Uni Züri (glychzytig mit em Thomas Gadmer, hüt Sekretëër vo de Bündner Walser vereinigung). Promowiert hät er 2001 bi der Elvira Glaser mit eme dialäktoloogische Theema.
Nach Gaschtuufenthält under anderem z New York a de Columbia University (2002/03) und z Berlin a de Humboldt-Uniwërsitëët (2004–2007) isch er im Jaar 2007 im hessische Marburg Profässer für Spraachgschicht woorde. Dezue anen isch er vo 2010 bis 2022 Mitgliid vom Forschigszäntrum Tüütsche Spraachatlas a dëren Uni gsy. 2022 isch er uf Berlyn, wo-n-er a de Humboldt-Uniwërsitëët en Leerstuel übernaa hät. Sit 2017 isch er au im Voorstand vom Verein, wo s Schwyzerisch Idiotikon usegit.
syni Forschig
Em Fleischer syni wüsseschaftlichen Inträsse sind tüütschi Spraachgschicht (ab em Althoochtüütsch), Spraachtipology, Dialäktology (bsunders Alemanisch und Hessisch) und Jiddisch. E paar wichtigi Forschigen und Publikazioone von em seged daa churz voorgstelt:
I synere Dissertazioon «Die Syntax von Pronominaladverbien in den Dialekten des Deutschen» gaats um s sintaktisch Verhalte vo de Pronominaaladwërbie. Ie nach Tialäkt blybed s zäme, spalted sich uuf oder vertopplet sich, es git aso öppe d Tipe davon weiss ich nichts; da weiss ich nichts von; da weiss ich nichts davon; dadavon weiss ich nichts. De Fläischer hät die Müglichkäiten all analisiert. Und wäme si i Chaarten yzäichnet, gseet men en tüütliche Gägesatz zwüsched Norden und Süüde; so gchänt de Norde byspilswys d Spaltig und de Süüde d Vertopplig.
Im Buech «Westjiddisch in der Schweiz und in Südwestdeutschland» prësentiert de Fleischer d Toonuufnaame, wos vom Weschtjiddisch im aargauische Surbtaal und im süüdbadische Hegau git (zumene groosse Täil stamed s vo de Florence Guggenheim-Grünberg), und transkribiert, übersetzt und erchlëërt si. Dëm Ganze voruus gaat e dialäktoloogischi, soziolinguistischi und forschigsgschichtlichi Yläitig. Für das Buech hät er 2005 de Hugo-Moser-Prys überchoo. Au über s Weschtjiddisch isch em Fleischer sys Projäkt «Westjiddisch im langen 19. Jahrhundert» gsy.
En anders groosses Projäkt vom Fleischer – understützt vomenen Opus-magnum-Stipändium vo de «Volkswagen»-Stiftig – ghäisst «Morphosyntaktische Auswertung von Wenkersätzen». D Wenkersätz sind Kunschtsätz, wo de tüütsch Dialäktoloog Georg Wenker (1852–1911) formuliert hät, zum möglichscht vil Luut und Forme vo de tüütsche Tialäkt für de Tüütsch Spraachatlas chöne samle. Si sind au nach sym Tood flyssig wyter pruucht woorde, und asewääg sind x tuusig Wenkersätz zämechoo. Nach öppe 1950 hät mer s Inträssi an ene verloore, und eerscht vor wenige Jaar hät me z Marburg gmërkt, was me daa äigetli für en Schatz hät und das me die Sätz au für ander Fraage chan uuswärte. De Fleischer macht das iez für d Morfosintax, lueged aso, wie gnau mer i alne tüütsche Tialäkt vo Schleswig im Norde bis i s Süüdtirool im Süüde d Woort anenandräielet, das es Sätz git.
syni Publikazioone (nu e chlyni Uuswaal)
Dialäktoloogischs
Spraachgschichtlichs
as Usegäber
SS (Begriffsklärung)
SS oder ss stoht fir:
Schneidemühl
Schneidemühl (uff polnisch Piła; IPA: [ˈpʲiwa]) isch e Stadt am Fluss Küddow in de Woiwodschaft Großpole im Nordweschte vu Pole. Sie ligt uugfähr 80 Kilometer im Norde vu Posen. Hytt hättse mit irre Induschtrie (Chemie, Metall- und Holzverarbeitung), Landwirtschaft und als Sitz vunnere bekannte Lokwerkstatt überregionale Bedütig.
Gschicht
Die Stadt isch 1380 gründet worre und hätt 1513 vum polnische König Sigismund I. des Magdeburger Stadtrecht kriegt. Mit de erschte Teilung vu Pole im Joor 1772 isch die Stadt vu Pole aa Preusse kumme. Noch im Johr 1774 ware 47 Prozent vu de Iiwohner Pole, des isch dänn immer wiitr ksunke bis im Joor 1900 uff unter 5 Prozent. En bedeutende Uffschwung hätt die Stadt wegge dem Bau vu de Oschtbahn erlebt.
Noochm Wiener Kongress hätt Schneidemühl zum Kreis Chodziesen khert (wo dänn 1877 in Kreis Kolmar in Posen umbnannt worre isch). Der Kreis isch in de preussische Provinz Pose im Regierungsbezirk Bromberg ksi.
Sit 1914 hätt Schneidemühl dänn en eigene Stadtkreis bildet. Doodemit isch die Stadt numme de Verwaltung vum Landrat unterworfe ksi.
Wegge Grenzverschiebunge noochm Erschte Weltkrieg isch als Folge vum Versailler Vertrag im Johr 1919 de Sitz vum Regierungspräsident vu Bromberg nooch Schneidemühl verlegt worre. Die neue Regierungsstelle fir de Verwaltungsbezirk Grenzmark Weschtpreusse-Pose hätt älle bi Deutschland verbliebene Gebiete vu de Provinze Pose und Weschtpreusse weschtlich vu de Weichsel verwaltet. 1921 hänntse de Name vu derre Regierungsstelle in Pose-Weschtpreusse gändert.
Noochm Zweite Weltkrieg isch Schneidemühl aa Pole kumme. Die meischte deutsche Iiwohner sind uus irre Heimat vertribbe worre. Hytt lebbet no 800 Dütschi (1,1 Prozent) in Schneidemühl, wo sich zu nem Freundeskreis (Deutsche Sozial-Kulturelle Gesellschaft in Schneidemühl) zammegschlosse hännt.
Schtadtteil
Die folgende Schtadtteil ghöred au dezue:
15. Juli
Dr '''15. Juli''' isch dr 196. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 197. in Schaltjohr), dodermit blybe no 169 Däg bis zum Änd vum Johr.