cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dunkle Jahrhunderte (Antike)
Dr Zitruum zwüschen em 12. und em 8. vorchristlige Joorhundert im antike Griecheland und Anatolie wird as die Dunkle Joorhundert bezäichnet.
S antike Griecheland
S Dunkle Zitalter vo Griecheland isch d Zit vo öbbe 1050 v. d. Z. aa, won e Hufe mykenischi Zentre zerstöört worde si (z. B. Pylos, Mykene, Thebe, Tiryns) und s mykenische Balastsüsteem zämmebroche isch, bis zum Ufschwung in dr orientalisierende Zit um 750 v. d. Z. Dr Name chunnt drvoo, ass mä us däm Zitruum käini schriftlige Kwelle und usser Keramik nume wenig archeologischi Fund kennt. Es gseet us, wie wenn Griecheland, won e schriftligi Kultur ghaa het, noch dr Zerstöörig vo de mykenische Zentre für e baar Joorhundert in d Schriftlosigkäit versunke isch. Wäärend dere Zit het sich aber die Kultur afo entwiggle, wo denn zur bekannte griechische Kultur vo dr archaische und klassische Zit worde isch.
Bis in s 20. Joorhundert het die Dunkle Periode im 12. Joorhundert aagfange und isch bis ins 8. Joorhundert gange. In de letschte Joorzäänt het me z Griecheland aber e ganzi Serii vo archeologische Entdeckige gmacht, wo wääsentlig mee Liecht in die Epoche brocht häi. Bsundrigs s 12. Joorhundert v. d. Z. und s früeje 8. Joorhundert v. d. Z. si jetz besser erforscht.
S antike Anatolie
In dr Gschicht vo Anatolie wärde d Joor vo öbbe 1200 bis 750 v. d. Z. as die Dunkle Joorhundert bezäichnet. Dr Begriff isch vom türkische Archeolog Ekrem Akurgal us dr griechische Gschichtsschriibig übernoo worde. Über d Entwicklige in dere Zit in Anatolie usserhalb vo Ostanatolie und vo de Küstesträife, wo Grieche gläbt häi, wäiss mä seer wenig. Au doo git s käini schriftlige Kwelle und kuum archeologischi Fünd.
Gege d Middi vom 8. Joorhundert v. d. Z. isch e Phrygerriich entstande, wo groossi Däil vo Anatolie umfasst het und vo denn aa git s wider e Hufe archeologischi Fünde.
Lüscherz
Lüscherz (frz. verautet Locras) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Lüscherz ligt uf dr rächte Site vom Bielersee am Fuess vom Feiberg. D Gmeindsflächi bsteit us 44,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 47,3 % Waud, 7,2 % Sidligsflächi u 1,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Brüttele, Hagneck, Feischterhenne, Sisele u Vinelz.
Gschicht
Lüscherz isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1271 Luschiers. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,2 % gläge.
Religion
76,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 12,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Lüscherz isch dr Olivier Grimm (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 492 Ywohner 94,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,7 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Lüscherz ghört zum Hochalemannisch.
Überschallknall
Dr Überschallknall isch dr Chlapf, wo mä ghöört, wenn sich e Körper mit Überschallgschwindikäit dur e Medium bewegt und drbii e Stoosswälle (Verdichdigsstooss) erzügt.
D Stoosswälle het d Form vo zwäi Chäigel, äine an dr Naase vom Flugzüüg und äine am Heck. Die Chäigel wärde witer dr Flugrichdig entgeege. Bi chliine Flugzüüg oder Projektil si si so nooch zuenander, ass mä sä as äinzelne Knall ghöört; bi groosse Flugzüüg cha mä die bäide Stoosswälle klar underschäide: mä ghöört e „Dobbelknall“ im Abstand von e baar Hundertstelsekunde, s menschlige Ghör cha nämlig seer chliini Zitunderschiid feststelle. Wenn dr Beobachder wit äwägg isch, wird dr zitlig Abstand zwüsche de bäide Stoosswälle no gröösser und cha bi groosse Flugzüüg oder Ruumfäärine meereri Zäätelsekunde lang si. Dr Grund für die Differänz isch, ass es e chliine Underschiid git, wie schnäll sich die bäide Stoosswälle usbräite; im Underschiid zu normale Schallwälle hängts bi Stoosswälle vo iirer Amplitude ab, wie schnäll si sich usbräite.
Mit grösser d Gschwindikäit umso „änger“ si d Chäigel um s Flugzüüg ume, und gliichzitig nimmt iire Amplitude zue und mit ere au d Lutsterki vom Überschallknall, wäge dr hööchere Energii, wo pro Wäägäihäit an d Luft übergeen wird. D Lutsterki vom Knall hängt au vo dr Mängi vo dr Luft ab, wo verdrängt wird, und dorum vo dr Gröössi vom Flugzüüg. D Energii E, wo pro Wäägstrecki s freigsetzt wird, isch wo dr Widerstandsbiiwärt im Überschallberiich isch und mäistens öbbe s Dobblede vom Wärt  im Underschallberiich isch,  A isch d Stirnflechi vom Flugzüüg, ρ d Luftdichdi und v d Fluggschwindigkäit relativ zur Luft zringsum. D Läistig bi konstanter Fluggschwindigkäit, wo an d Luft abgee wird isch D Energii pro Streckiäihäit isch maassgääbend für d Amplitude und eso für d Lutsterki vom Knall, wääred d Läistig e diräkte Iifluss druf het, wie vil Dribstoff verbrucht wird. Wenn d Flughööchi seer grooss isch, denn chömme d Chäigel nüm am Bode aa, sondern wärde zu seer niiderfrekwänte Schallwälle, und mä ghöört kä Knall. Wenn dr Flugkärper seer grooss isch oder wenn d Überschallgschwindigkäit extrem hooch isch, denn cha d Druckwälle doch gnueg stark und/oder zitlig gnueg konzentriert si, dass Schallwälle oder sogar Stoosswälle am Boode aachömme. Das vassiert z. B. wenn e Ruumfääri zrugg in d Atmosfääre chunnt oder wenn e gröössere Meteoroid uf d Ärde aabefallt.
D Concorde isch wägen em Lärm mäistens nume über umbewoontem Gebiet (wie über em offnige Meer) mit Überschallgschwindikäit gflooge. Dorum isch dr Flug von ere Concorde 1986 vo Bariis uf Leipzig au eso bsundrig. Vom Dräifunkfüür (VOR) Trent uf Rüege bis zum VOR Fürstenwalde isch d Maschine mit Überschall über s Gebiet vo dr DDR gflooge. D DDR het dr Lärm gmässe und d Resultaat de Franzoose gee.
Oberhof AG
Oberhof isch e Gmeind im Bezirk Loufeburg vom Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt imene Taalchessel im Jura, im südleche Deil vom Fricktaal. Im Oschte isch d Gmeindgränze a de Bärghäng vom Striche und vom Aschperstriche. Südöschtlech vo däm isch der Bärgsaddel vom Bänkerjoch, wo e Passtrooss usem Fricktaal uf Aarau drüber goot.
Grad unden am Bänkerjoch, ganz im Taal hinde, lyt dr Wyyler Bänke.
Im Süüde goot d Gmeind bis uf e lang Graat vo dr Wasserfalle bis zur Salhöchi. Im Weschte louft d Gränze über d Bärgchetti mid em Räbechopf und dr Burgflue. Uf dr Nordsyte isch im Taal undedra d Gmeind Wölfliswyl.
Gschicht
Dr Name vom Dorf isch ane 1630 s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt.
Ploërdut
Ploërdut (bretonisch Pleurdud) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ploërdut lyt 62 km vu Vannes un 39 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 114 m un 285 m iber Normalnull.
Gschicht
Ploërdut isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1285 as Ploerdut (1387: Ploiredut, 1407: Pluerdut, 1453: Ploeretut, 1516: Ploerduc, 1630: Pleureduz, 1779: Plouerdut).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Ploërdut ghert zum Bretonisch.
Tour de Romandie 2012
Di '''66. Tour de Romandie''' isch e Etapperänne in dr Romandy gsii. S Radränne het vum 24. bis zum 29. April 2012 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2012 gsii. Gsamtsiiger isch dr Brit Bradley Wiggins wore.
Brebotte
Brebotte ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Brebotte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1105.
S Gebiet um Brebotte hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Abidjan
Abidjan isch a Bezirk i de Laguune-Regjon vo de Côte d'Ivoire. Abidjan isch bis 1983 d'Huptstadt vo Côte d'Ivoire gsy, usserdäm di gröschti Stadt vom Lan. Im Jar 2002 sy di 10 Stadtkreise zu säubständige Gmine uufgwärtet u ds Oberbürgermischteramt abgschaft cho. Syt den bestit Abidjan us 10 Städt u 3 Underprefektuure. Abidjan ligt am Gouf vo Guinea. Di früeri Stadt isch schnäu vo 65.000 Ywoner im Jar 1950 zunera Metropolregjon mit 3.692.570 Ywoner gwachse (stan 1. Januar 2005).
Gschücht
Ds Wachstum vo de 1886 ggründeti stadt Abidjan het na de Eröfnig vo de Landigsbrügg im jar 1931 agfange. 1934 isch Abidjan zu de Huptstadt vo de wäutschi Kolony Côte d'Ivoire wore. Na de Eröfnig vom Vridi-Kanau isch de Hafe zumena bedüütende Fryhafe cho. Obwou 1983 Yamoussoukro vom damalige Statspresident Felix Houphouet-Boigny zu de nüüi Huptstadt bestümt cho isch, hi sich no ging zaurychi Regierigssbüüros u Botschafte, u o wie d'Nazjonaubibliotek u ds Nazjonaumuseum z'Abidjan befune. Am 9. Ugschte 2001 isch beschlosse cho, d'Stadt per 2002 i iri 10 Kreise uufztile u di zu unabhängige Gminwäse uufzwärte. Syt den isch Abidjan ofizjel a Bezirk mitema Guvernör u vereinigt di 10 Städt mit 3 wytere.
Polytischi Gliderig
Abidjan isch i 13 Gmine oder Städt uuftüut, wo jedi uber a igeta Stadtrat u Bürgermischter verfüegt. As handlet sich um di fougende 10 Städt, wo bis 2001 d'Stadt Abidjan büudet hi:
Usserdäm ghöre di 3 Underprefektuure Anyama, Songon u di früeri Huptstadt Bingerville (bis 1933) zum Bezirk Abidjan.
Vercher
D'Städte Abobo, Adjamé, Attécoubé, Cocody, Plateau u Yopougon lige ufum Feschtlan nördlich vo de Ébrié-laguuna. Dehär chumt o d'Bezichnig «Abidjan Nord». Treichville, Koumassi, Marcory u Port-Bouët sy a Tüu vo Abidjan süüd. Di beide Tile vo de Metropole chäme zwüsche Treichville u Plateau dür 2 Brügge, de Pont Houphouët-Boigny (yseban u Strass) u de Pont Charles de Gaulle (nume Strass) verbune. I de Stosszyte bricht de Vercher uf de Strasse uber di beide Brügge täglech meemaus zsäme. Us däm Grund het d'Regierig den für a driti Brügg zwüsche Marcory u Cocody Stuudie i uuftrag ggä. Im Agsicht vo de polyteschi Entwicklig z'Côte d'Ivoire syt 1999 rue sythär di entsprächende Planigsarbite. De Grosstüu vo de Bevöucherig bruucht glyych d'Färe uber d'Laguuna.
Würtschaft u Büudig
Abidjan verfüegt uber a Universität u mereri techneschi Hochschuele.
Bedüütendi Industryzwig sy d'Outomobylfertigung, u d'Houz-, Chemy- u Textylinduschtry. Uber de Häfe vo Abidjan chäme Kafi, Kako, Houz u Ananas verschüft. I de wäutsch prägti Metropole sy o hüüt no vüu Franzose a wichtige Stöle vo de Würtschaft z'füne, bsundersch aber o ser vüu Libanese us Bsitzer vo chlyne Fabrike u vor alum im Handu.
D'Stadt isch Sitz vo de Bourse Régionale des Valeurs Mobilières, de Regjonaubörsa vo de Union Monétaire Ouest Africaine (UMOA).
Stadtpartnerschafte
Abidjan het fougendi Stadtpartnerschafte:
Rosé (Wein)
Rosé isch en Art Wy, wo sich durch dur d'Farb charakterisiert. D'Farb isch rosarot, si cha ehnder lachsfarbig oder au himbeersirupfarbig si.
Dr Rosé wird us rote Truube gwunne: Noch dr Läsig wird s'Trubeguet (im Gegesatz zum Rotwy) nur kurz mit dr Maische gähre glo. Eso wärde nur wenig Farbstoff (u. a. Anthocyane) uuseglöst und es entstoht die typischi Farb. Zum richtige Zytpunkt wird dr Saft vo dr Maische trennt und fertig vergohre. Im Prinzip mit eme ganz ähnliche Verfahre wird au rosa Schuumwy bzw. Champanger härgschtellt.
Rosé wird meischtens kielt serviert, är eignet sich guet als Apéritif aber auch zum Bischpyl als Begleiter zumene feine Fisch.
Badische Rosé wird druche usbaut un mer nimmt dezue numme gsundi Tribel. Die süess Rosé z'Bade isch dr Wissherbscht. Säller wird us edelfule Tribel gmacht.
Valcolla
Valcolla isch e ehmoligi politischi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si het zum Chrais (circolo) Sonvico im Bezirk Lugano ghert. Zum 14. April 2013 isch Valcolla zue dr Stadt Lugano yygmaindet wore un bildet jetz zämme mit dr ehmolige Gmaine Bogno, Certara un Cimadera s nei Stadtquartier Val Colla.
Geografi
Valcolla isch us dr Ortsdail Colla, Cozzo, Curtina, Insone, Maglio di Colla, Molino, Piandera, Scareglia un Signôra bstande. Nochbergmaine sin Capriasca, Ponte Capriasca un di italienisch Gmai Cavargna gsii.
Gschicht
Valcolla isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1264 as Colla.
Am 20. Novämber 2011 hän d Stimmburger vu Valcolla ere Fusion mit Lugano zum 1. April 2013 zuegstimmt. Uf de 13. April 2013 isch Valcolla mit anderne Gmainde de Stadttail Val Colla vo Lugano worde.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Valcolla isch dr Pierino Petralli gsii.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Valcolla ghert zum Comasco-Lecchese.
Anthocyane
Unter Anthocyane (Etymologie: griech. anthos = Blüete, Blueme, kyáneos = dunklblou) verschtoot me wasserlösligi Pflanzefarbstoff, wo in de meischte höchere Pflanze in Bliete und Frücht vorchömme. Si sin für die roti, violetti bis blaui und blauschwarzi Farb verantwortlig. Es git öppe 250 verschiedeni Anthocyane bekannt. Au die roti Farb vo de Blätter im Herbscht isch durch d'Anthocyane bedingt. Im Rotwy und im Rosé hets ebefalls mehr oder weniger vo däm Farbstoff dinne. Si chömme zum Bischpyl in folgende Frücht au vor: Kirsi, Brombeeri, Cassis, Granatöpfel, roti Truube und viili anderi meh.
Atomuhr
En Atomuur isch en Uur, wo dr Zittakt von ere us dr charakteristische Frekwänz vo Straaligsübergäng vo de Elektrone vo freie Atom abgläitet wird. D Zitaazäig von ere Referänzuur wird die ganz Zit mit em Taktgääber vergliche und aabasst. Atomuure sin zur Zit die genauste Uure und mä söit ene au primäri Uure.
Us de Mässwärt vo mee as 260 Atomuure an mee as 60 Instidut, wo uf dr ganze Wält verdäilt si, läit s Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) z Bariis die Internazionali Atomzit (TAI) as Referänzzit fest.
D Grundlaage für d Atomuur si vom amerikanische Füsiker Isidor Isaac Rabi an dr Columbia University entwigglet worde. Er het drfür 1944 dr Nobelbriis für Füsik überchoo. En andere Nobelbriis im Zämmehang mit Atomuure isch 1989 an dr amerikanisch Füsiker Norman Ramsey gange für d Verbesserig vo dr Mässtechnik bi atomare Energii-Übergäng.
Heinrich Lübke
Dr Heinrich Lübke (* 14. Oktober 1894 z Enkhausen/Sauerland; † 6. April 1972 z Bonn) isch e dytsche Bolitiker (Zäntrum, speter CDU). Är isch vu 1953 bis 1959 Bundesminischter fir Ernehrig, Landwirtschaft un Forscht un vu 1959 bis 1969 dr zweet Bundesbresidänt vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii.
Lääben un Beruef
Dr Heinrich Lübke isch s sibt vu acht Chinder vum Friedrich-Wilhelm Lübke (1855–1902), eme Schuemacher un Buur, un dr Karoline Lübke geboreni Becker (1859–1922).
Noch em Abitur anne 1913 am Gymnasium Petrinum z Brilon het dr Lübke an dr Landwirtschaftlige Akademy z Bonn aagfange Geodäsy, Landwirtschaft un Kulturböutächnik studiere. Im Augschte 1914 het er s Studium unterbroche un het si freiwillig fir dr Erscht Wältchrieg gmäldet. Noch em Chrieg het er s Studium wider ufgnuu un anne 1921 as Vermässigs- un Kulturingenieur abgschlosse. Vu 1921 bis 1924 er derno z Münster un z Berlin Nationalekonomy studiert.
Vu 1921 bis 1922 het er bim Weschtfälische Päächter- un Sidlerbund z Münster gschafft un ab Oktober 1922 isch er Gschäftsfierer vum Rychsverband vu landwirtschaftlige Chlaibedriib (ab 1925 au Mittelbedriib). Syt 1924 isch er au Mitglid vum ängere Vorstand vum Bund vu Dytsche Bodereformer. 1926 isch er Gschäftsfierer vu dr Dytsche Buureschaft wore. Ab 1927 isch er au Gschäftsfierer vu dr Sidligsgsellschaft Buureland AG.
Anne 1929 het dr Lübke d Wilhelmine Keuthen (1885–1981) vu Ramsbeck, hite Dail vu dr Gmai Bestwig, ghyrote.
Vu 1932 bis 1933 isch dr Lübke fir di Dytsch Zäntrumsbartei Mitglid vum Preußische Landdag gsii. Bi dr Landdagswahl am 5. Merz 1933 isch er widergwehlt wore. Am 18. Mai 1933 het dr Landdag wie im Rych gege d Stimme vu dr SPD eme Ermächtigungsgsetz fir Preuße zuegstimmt. Derno isch er nie wider zämedrätte, am 14. Oktober 1933 sin alli Volksverdrättige vu dr Länder ufglest wore.
Im Juli 1933 het er uf Druck vu dr Nationalsozialischten au sy Amt bi dr Dytsche Buureschaft un im Merz 1934 des bi dr Sidligsgsellschaft Buureland mießen abgee. Am 5. Februar 1934 isch gege dr Lübke vu dr Nationalsozialischte ne Ermittligsverfahre wäge Korruption ufgmnuu wore. Är isch verhaftet wore un 20 Monet in Untersuechigshaft blibe. Wun er 11. Oktober 1935 entloo woren isch, isch er zerscht arbetslos gsii un het bis im Summer 1937 bi Flensburg uf em Hof vu sym eltere Brueder Friedrich Wilhelm Lübke gläbt, em spetere Minischterbresidänt vum Land Schleswig-Holstein (1951–1954). Vu 1937 bis 1939 het er as alitende Mitarbaiter bi dr Nidersächsische Wohnigsböu- un Sidligsgsellschaft z Berlin gschafft. Im Zweete Wältchrieg isch er Reserveoffizier gsii (ab 1942 Hauptmann vu dr Reserve).
Vu 1939 bis 1945 het er as Vermässigsingenieur un Böulaiter bim Architäktur- un Ingenieurbiro Walter Schlempp gschafft. Fir Böuprojäkt in dr Heeresversuechsaastalt Peenemünde sin au KZ-Häftling as Zwangsarbaiter yygsetzt wore, dr Lübke het zum Dail sälber KZ-Häftling as Arbaiter aagforderet. In ere Notiz vu 1942 haißt s:
Noch em Chrieg het er vu 1945 bis 1946 en aige Böubiro z Höxter glaitet.
Bolitischi Laufbahn
Anne 1945 isch dr Lübke in d CDU yydrätte. 1946 isch er Abgordnete im vu dr britische Militärregierig ernännte Provinziallanddag vu Weschtfale gsii, ab Oktober 1946 vum ernännte Landdag vu Nordrhy-Weschtfale. Vu Jänner bis Oktober 1953 het er as Generalaawalt vum Dytsch Raiffyyseverband z Bonn gschafft.
Ab April 1947 isch dr Lübke Mitglid vum erschte frei gwehlte nordrhy-weschtfälische Landdag gsii. Am 6. Merz 1954 het er s Landdagsmandat niderglait. Vum 6. Jänner 1947 bis zum 1. Jänner 1953 isch er Minischter fir Ernehrig, Landwirtschaft un Forscht z Nordrhy-Weschtfale gsii. Vu 1949 bis zum 29. Septämber 1950 isch er Abgordnete im Dytsche Bundesdag fir dr Wahlchrais Arnsberg – Soest gsii. In däre Zyt isch er au Vorsitzer vum Uusschuss fir Ernehrig, Landwirtschaft un Forscht gsii. Vu 1953 bis zue syre Wahl zum Bundesbresidänt isch er diräkt gwehlte Bundesdagsabgordnete fir dr Wahlchrais Rees – Dinslaken gsii. No dr Bundesdagswahl 1953 isch er am 20. Oktober 1953 as Bundesminischter fir Ernehrig, Landwirtschaft un Forscht in di vum Bundeschanzler Konrad Adenauer gfiert Bundesregierig gruefe wore.
Am 1. Juli 1959 isch dr Lübke im zweete Wahlgang vu dr Bundesversammlig zum Bundesbresidänt as Noofolger vum Theodor Heuss gwehlt wore. Är het s Amt am 13. Septämber 1959 aadrätte. Am 1. Juli 1964 isch er fir e zwooti Amtszyt widergwehlt wore. Dr Lübke het vu Aafang aa d Entwickligshilf zum Hauptthema vu syre Bresidäntschaft gmacht. Scho in syre Aadrittsred het vu 1959 het er gsait, ass wäg em wältwyte Hunger interantionali Hilf dringed notwändig sei. Im Spotjohr 1962 het er noch eme Ufruef vu dr FAO im Rame vu dr „Freedom from Hunger Campaign“ d Grindig vu dr Wälthungerhilf iniziiert, dr erschte konfessionäll nit bundene Entwickligshilforganisation.
In spetere Johr het dr Lübke unter ere Demänz glitte, wu all schlimmer woren isch. Am 6. April 1972 isch er z Bonn im Alter vu 77 Johr gstorbe.
Wagner-Bürckel-Aktion
Wagner-Bürckel-Aktion nännt mer d Deportation vu iber 6500 Jude vu Bade un dr Saarpfalz in s franzesisch Internierigslager Gurs am 22. un 23. Oktober 1940.
Vorgschicht
Bi dr Deportation vu dr Jude vu Sidweschtdytschland het s si um systematisch un akribisch vorberaiteti Massendeportation vu iber 6500 Jude scho im Johr 1940 ghandlet. Historisch mueß die Aktion yygornet wäre in Verbindig mit vorige Maßnahme zur Uusgränzig un Verfolgig vu dr Juden im Rych, mit dr Verdrybig vu 20.000 elsässische Jude ins uubsetzt Frankrych un dr Deportatione vu Jude vu Eschtrych un em „Altrych“ in s Generalgouvernement un dr Deportation vu Jude vu Dytschland in Ghetto, Arbets- un Vernichtigslager im Oschte vu Europa ab Oktober 1941. De franzesisch Regierig het uf die Aktion in wenig Stund mieße reagiere, wel si vorhär nit driber unterrichtet woren isch, un het d Entschaidig droffe, di Deportierte in s Lager Gurs am Fueß vu dr Pyrenäe yyzwyse, wu scho anne 1939 fir spanischi Burgerchriegs-Flichtling yygrichtet woren isch.
Bolitik vu dr Uusgränzig un Verfolgig vu dr Jude im „Dritte Rych“
S nationalsozialistisch Regime het schrittwys di antisemitisch Repressionsbolitik radikalisiert. Zwische dr Machtibernahm vu dr Nationalsozialischte anne 1933 un 1935 sin Jude dur antisemitischi Propaganda diffamiert un wirtschaftlig uusgschlosse wore. Erschti antisemitische Maßnahme sin dr Uufruef zum Boykott vu jidische Gschäft am 1. April 1933 un s am 7. April 1933 erloo Gsetz zur Widerhärstellig vum Bereufsbeamtedum, wu „nit-arischi“ Beamti in Ruestand derdur gschickt wore sin, uusgnuu dervu sin Chriegsveterane gsii. Jidischi Lehrer un Profässer sin wie au jidischi Schueler un Studänte systematisch us Schuele un Hochschuele uusgschlosse wore, Dekter, Aawält un Unternämer sin dur di repressive Maßnahme zur Praxis- bzw. Gschäftsufgab drängt wore. Am 15. Septämber 1935 isch mit em Erloss vu dr Nürnberger Gsetz e negschte Schritt in dr Radikalisierig chuu, wu jidischi Mitburger derdur Grundrächt wie s Wahlrächt verlore un „Mischehe“ verbote wore sin. Anne 1939 isch s zuen ere wytere Verscherfig vu dr Uusgränzig un Verfolgig vu dr Jude chuu, wel mit em Pogrom im Novämber 1938 isch physischi Gwalt aagwändet wore: jidischi Gschäft sin gschlisse un Synagoge in Brand gsetzt wore. Im Rame vum Novämberpogrom sin rund 30.000 jidischi Manne vum nationalsozialistische Regime in dr Konzentrationslager Buchenwald, Dachau un Sachsenhausen inhaftiert wore, was d Nationalsozialischte mit ere sognännte „Schutzhaft“ begrindet hän. Uf ere Kumferänz vum 12. Novämber 1938, wu vum Hermann Göring yygruefe woren isch, isch e Verornig zur Uusschaltig vu dr Jude us em dytsche Wirtschaftsläbe bschlosse wore, dodermit hän alli rychsdytsche Jude solle entaignet, us em kulturälle Läbe un dr Effetligkait uusgschlosse un zur Uuswanderig zwunge wäre. Ibergornet Ziil isch s gsii, s Dytsch Rych im domolige NS-Sprochbruuch, „judefrei“ z mache. Uf däre Kumferänz sin zum erschte Mol iber Blän zur Deportation vu dr rychsdytsche Juden ins Uusland un zur Ghettoisierig gschwätzt wore. Im Jänner 1939 het dr Reinhard Heydrich zerscht dr Ufdrag vum Göring, d „Judefrog“ dur erzwungeni Uuswanderig oder – im NS-Sprochbruuch „Evakuierig“ gnännt – Deportation, z lese, doderzue isch d Rychszäntrale fir jidischi Uuswanderig unter Laitig vum Heydrich grindet wore. Die Rychszäntrale fir jidischi Uuswanderig hätt noch em Vorbild vu dr Zäntralstell fir jidischi Uuswanderig z Wien solle ufböue wäre, wu scho churz noch em Aaschluss vu Eschtrych im Augschte 1938 vum Rychskummissar fir s „aagschlosse Eschtrych“, em Josef Bürckel, wu au Gaulaiter vu dr Saarpfalz gsii isch, grindet un vum Adolf Eichmann glaitet woren isch.
Deportatione het s scho vor dr „Wagner-Bürckel-Aktion“ gee. Ändi Oktober 1938 sin in dr Foilg vu dr „Poleaktion“ vum Heydrich rund 17.000 polnischi Jude uf Bentschen, Konitz z Pommern un Beuthen z Oberschlesie abgschobe wore. Uusleser vu däre Aktion isch e Verornig vu dr polnische Regierig gsii, wu Jude derdur iri polnisch Staatsaagherigkait bis zum 30. Oktober 1938 verlore ghaa hätte, wänn si kai Priefvermerk vum polnische Konsulat ghaa hän, wu nume unter dr Bedingig uusgstellt wore wär, wänn e Verbindig in dr letschte fimf Johr zue Pole het chenne noogwiise wäre. Di polnische Gränzbeherde sin iber die Zwangsuuswysig nit vorhär informiert wore. Uuswanderige vu Jude sin 1938/1939 uf e Hegschtpunkt chuu un mit em Uusbruch vum Zweete Wältchrieg un em schnälle Siig iber Pole un Frankrych sin di nationalsozialistische Bsträbige forciert wore, d Eliminierig vu dr Jude us em Dytsche Rych firschizdrybe. Zwische 1938 un 1940 sin Iberlegige zuen ere Uuswysig un Deportation uf di kolonial-franzesisch Insle Madagaskar vu Syte vum Uuswärtige Amt un em Rychssicherhaitshauptamt (RSHA) dischpetiert wore. Im Septämber 1940 isch där Blan erscht emol du Syte glait wore, wel e iberseeischi Deportation wäg em britische Widerstand as nit realisierbar gschine het. Dernäbe het s Iberlegige gee, Jude in s Generalgouvernement z umzsiidle, was aber uf Widerstand vum Generalgouverneur Hans Frank droffen isch. Däne boode Uussiidligsidee chenne d Deportatione noch em Nisko-Blan, d Kollektivdeportatione us em „Altrych“ un d Wagner-Bürckel-Aktion zuegornet wäre. Zwisch em 19. un em 20. Oktober 1939 sin Jude vu Mährisch-Ostrau, Wien un Kattowitz deportiert un uf Nisko brocht wore, wu ne „Judereservat“ het solle errichtet wäre. Am 27. Oktober 1939 sin wyteri Transport vu Wien un Kattowitz chuu, im Johr druf het mer aber ufghert mit däne Unternämige, wel d Wehrmacht un dr Heinrich Himmler fir d Aasiidlig vu dr „Volksdytsche“ us dr bsetzte Biet Transportmittel fir sich bruucht hän. Im April 1940 isch s Lager ufglest un d Jude, wu iberlänt hän, wider retuur gschickt wore. D Zentralstell fir jidischi Uuswanderig z Wien het maßgeblig mitgmacht bi dr Organisation vu dr Deportation vu dr Wiener Jude in s Generalgouvernement. Am 13. Februar 1940 sin 1107 Jude „us chriegswirtschaftlige Grind“, wie in dr RSHA-Bsprächig vum 30. Jänner 1940 aagee, vu Stettin uf Lublin deportiert wore. D Deportation vu dr iber 6000 Jude vu Bade un dr Saarpfalz im Zug vu dr Wagner-Bürckel-Aktion am 22./23. Oktober 1940 uf Gurs z Frankrych ghert au zue dr frieje Deportatione vor em Summer 1941. Am 31. Juli 1941 het dr Hermann Göring em Reinhard Heydrich dr Ufdag gee, Vorberaitige fir e „Gsamtlesig vu dr Judefrog“ im dytsche Yyflussberaich z Europa z dräffe.
Waffestillstand mit Frankrych
Mit dr Unterzaichnig vum Waffestillstand zwisch em Dytsche Rych un Frankrych am 22. Juni 1940 het dr dytsch Frankrychfäldzug ufghert un Frankrych isch no dr Niderlag in e vum dytsche Militer bsetzt Biet im Norde un Weschte vu Frankrych un e uubsetzt franzesisch Biet im Side ufdailt wore. Di franzesisch Regierig im État français („Franzesische Staat“) isch noch em Waffestillstand vum Marschall Philippe Pétain, em populere Siiger vu Verdun im Erschte Wältchrieg, un vum Pierre Laval gfiert un noch em Name vum Regierigssitz un Kurort Vichy „Vichy-Regime“ gnännt wore. S Vichy-Regime het mit em Ermächtigungsgsetz zur Verfassigsänderig vum 10. Juli 1940 di Dritt Franzesisch Republik abglest.
Judebolitik im Vichy-Regime
S Vichy-Regime het e Raie vu antijidische Maßnahmen umgsetzt. Am 17. Juli 1940, scho wenig Däg no dr Grindig vum État Français, het s Vichy-Regime e Gsetz erloo, wu s dr Jude derno nume no megli gsii isch, ere Arbet im effetlige Dienscht noozgoo, wänn dr Vater Franzos gsii isch. Die Regelig isch im Monet druf uf di freie Beruef wie Dekter un Aawält uusgwytet wore. D Repressionsbolitik vum Vichy-Regimes het si im Oktober 1940 verscherft. Am 3. Oktober 1940 isch s „Judestatut“ erloo wore, wu din definiert woren isch, was unter „Jud“ z verstoo gsii sei: „Jedi Person, wu vu drei Großeltere jidischer Rasse abstammt oder vu zwai Großeltere jidischer Rasse, wänn ihre Ehpartner au jidisch isch.“ Des Statut het au ne Lischt vu andere Beruef ufgfiert, wu sällene Mänsche verbote woren isch, wu unter di vorig gnännt Definition gfalle sin. Am 4. Oktober 1940 isch e Gsetz erloo wore, wu d Internierig vu uusländische Jude derdur legalisiert woren isch: „D Jude uusländischer Abstammig chenne, wänn des Gsetz Rächtschraft iberchuu het, dur Entschaid vum Prefäkt vu ihrem Wohnsitz-Départment in speziälle Lager interniert wäre.“
Etablierig vun eme Lagersischtem im Side vu Frankrych
E Vylzahl an Lager im Side vu Frankrych isch scho im Friejohr 1939 unter dr Regierig Édouard Daladier un vor em Uusbruch vum Zweete Wältchrieg böue wore. Die Lager sin im Zug vum Spanische Burgerchrieg as provisorischi Unterchumft fir Flichtling un Widerstandskämpfer vu däm Burgerchrieg böue wore, zum Byschpel s Lager vu Barcarès in dr Oschtpyrenäe oder s Lager vu Gurs in dr Weschtpyrenäe in dr Nechi vu dr spanische Gränze. As Folg vum Chrieg mit Dytschland het di franzesisch Regierig wyteri Lager böue loo, eppe ais pro Départment, go dert uusländischi Jude un Uusländer, z interniere, wu z Frankrych gläbt hän un us dr Länder gstammt hän, wu Frankrych Chrieg mit gfiert het, so zum Byschpel s Lager vu Les Milles. D Gschicht vu däne Lager cha mer in in verschideni Phase ufdaile, je no internierter Personegruppe.
Blanig vu dr Deportation
Die „Umsiidligsblän“ in e Reservat z Oschtpole us em Johr Jahre 1939 un di frieje Massedeportatione us Pommern un Sidweschtdytschland sin e marginalisiert Forschigsbiet in dr historische Forschig un sin lang as „regionali Sunderfäll“ unterschetzt wore. Wäg dr disparate Quällelag un Widersprich in iberliiferete Quälle git s bishär no kai aidytige Konsens unter Hischtoriker, wär as Urheber vu dr Abschiebigsaktion vu dr Jude us Baden un dr Saarpfalz in s ehmolig franzesisch Internierigslager vu Gurs cha uusgmacht wäre, wu dodermit zum Konzentrationslager woren isch. In dr eltere Forschig wäre di beede Gaulaiter Robert Wagner (Bade) un Josef Bürckel (Saarpfalz) as d Initiatore vu däre Aktion gfiert. Di beede Gaulaiter sin am 2. Augschte 1940 „Chefs der Zivilverwaltung“ (CdZ) vu dr Biet Elsass un Lothringe wore, doderby isch an Wagner s Elsass zur Bildig vun eme neiue Gau „Oberrhyy“ un Lothringen an Bürckel zur Bildig vun eme neie Gau „Weschtmark“ gange. In elterer Literatur findet mer d Uzussag, ass di beede Gaulaiter Wagner un Bürckel bschlosse hebe, in ere koordinierte Aktion d Deportatione vu dr Jude us em Elsass un vu Lothringe au uf d Jude uuszdehne, wu im sidweschtdytsche Rychsbiet gläbt ghaa hän. Dr Hischtoriker Gerhard J. Teschner het chenne ufzaige, ass es kai Abchuu mit dr franzesische Regierig bzw. mit dr Dytsche Waffestillstandskummission z Wiesbaden gee het, d Jude us em Elsass un us Lothringe uuszwyse. Vor un au no dr Deportation vu dr Jude uf Frankrych het si Frankrych iber d Abschiebigsmaßnahme vu dr beede Gaulaiter bschwärt, wu vorhär au franzesisch gsinnti Yywohner vum Elsass un vu Lothringe droffe het. Us dr Quälle losst sin nit aidytig uusmache, eb dr Abschiebigsbefähl „auf Anordnung des Führers“ vorgnuu woren isch, wie s e Schrybe vum Heydrich an Martin Luther vum Uuswärtigen Amt vu m29. Oktober 1940 bezygt oder „auf Antrag der beiden Gauleiter“, wie s in eme anonyme Bricht vum 30. Oktober 1940 vu Charlsrue haißt un „vom Führer gebilligt wurde“, wie s dr Franz Rademacher vum Uuswärtigen Amt am 7. Dezämber 1940 formuliert ghaa het. Dr Teschner het, wie au dr Jacob Toury, dr Schluss drus zoge, ass d Initiatore vu dr Deportation wahrschyns d Gaulaiter Wagner un Bürckel gsii seie, no däm si d Billigung vum Hitler uf eme gmainsame Dräffe am 25. Septämber 1940 kriegt hän, wu s um d Verwaltig un Yydytschig vum Elsass un vu Lothringe gangen isch. Fir di personäll (Gestapo) un tächnisch Umsetzig (Sunderzig) hätte si kooperiert mit em RSHA, em Heydrich un bsundersch mit em Adolf Eichmann, wu s „Judereferat“ glaitet ghaa het, un wu dr Bürckel scho vorhär mit em bi dr Umsetzig vum „Nisko-Blan“ zämegschafft ghaa het. Dr Teschner het aber au gschribe, ass er die Vermuetig nit dur uussagchreftigi Quälle cha stypere:
„Letztlich muß die Frage nach Wagner oder Bürckel als Haupt-Initiator der ‚Bürckel-Aktion‘ wohl offen bleiben, da die Standpunkte von noch so überzeugten Zeitgenossen keine absolute Tatsache schaffen und da andererseits, nach dem derzeitigen Kenntnisstand, kein Dokument existiert, das eine eindeutige Zuweisung der Urheberschaft für die Oktoberdeportation an einen der beiden Gauleiter ermöglicht. Man sollte daher davon ausgehen, daß es sich um eine von beiden Gauleitern gewollte und auch zusammen, mit Unterstützung des Reichssicherheitshauptamtes durchgeführte Gemeinschaftsaktion handelte.“
Ass es in dr Forschig bishär no kai Konsäns git, isch vum Hischtoriker Wolf Gruner bstetigt wore, wu däne beede Gaulaiter d Roll as Initiatore vu däm Blan abspricht un dr Himmler derfir verantwortli macht: „Veranlasst hatte diese neue Aktion Himmler auf Befehl Hitlers und nicht die dortigen Gauleiter, wie oft angenommen. Diese waren aber in ihren staatlichen Funktionen als Reichsstatthalter involviert.“
Deportation
Am frieje Miorge vum 22. Oktober 1940, em letschte Dag vum jidische Laubhittefescht 1940, isch di jidisch Bevelkerig ufgforderet wore, si innerhalb churzer Zyt (30 Minute bis zwoo Stund) raisefertig z mache, mit em Befähl zur Deportation us ihre Wohnige dribe, gsammlet un mit Omnibuss abtransportiert wore. Dr Befähl het alli „transportfähige Volljude“ vum Chind bis zum Grais droffe, schließli sin s 6.504 dytschi Jude gsii. Nume wenig sin verschont wore, dodrunter d Jude, wu in „Mischehe“ gläbt hän. Gstattet isch nume d Mitnahm vu 50 kg Gepäck un e Barschaft vu 100 Rychsmark. Siibe Deportationszig vu Bade un zwee Deportationszig us dr Pfalz sin am 22. un 23. Oktober iber Chalon-sur-Saône ins uubsetzt Frankrych gfahre. D Fahrt vu dr badische Jude iber Fryburg, Brysach, Milhüüse, Avignon un Toulouse sich drei Därg un vier Nächt gange, bis di Verdribene schließlig am Fueß vu dr Pyrenäe z Oloron-Sainte-Marie uf Laschtwäge verlade un di maischte in s franzesisch Internierigslager Gurs verbrocht wore sin. Scho uf dr Rais sin e Dail elteri Mänsche dur d Strapaze gstorbe. Am 23. Oktober het dr Wagner uf Berlin gmäldet, sy Gau sei as erschte Gau vum Rych „juderain“. Dr Adolf Eichmann her d Transport in Absproch mit dem Rychsverchehrsminischterium organisiert un isch sälber am Ibergang an dr Demarkationslinie z Chalon-sur-Saône „schwaißbadet“ in sym Auto ghockt, bis dr letscht vu nyyn Yysenbahnzig im uubsetzte Frankrych aaglängt gsii isch. Sy Vorgsetzte, dr Schef vum RSHA Reinhard Heydrich, het zfride vermerkt, ass d Deportationen „reibungslos und ohne Zwischenfälle“ verlofe un „von der Bevölkerung kaum wahrgenommen“ wore seie. Wu s Vichy-Regime si e baar Däg speter widerholt mindli gege di nit aagchindete Judetransport gwändet un in ere Proteschtnote an d Waffestillstandskummission z Woiesbaden vu dr dytsche Syte „Mitdailig iber Sachverhalt un Wysig“ verlangt, het dr Rychsusseminischter Joachim von Ribbentrop aagornet, s Uuschumftsbegehre „dilatorisch [z] behandle“. S Uuswärtig Amt het „keine prinzipielle Kritik“ an dr Deportatione sälber giebt, het aber gforderet, ass es chimftig „am Entscheidungsprozess“ cha dailhaa, schließli gieng s drum, „unter Berücksichtigung außenpolitischer Erwägungen die Maßnahmen in Zukunft mit dem AA zu koordinieren“.
Gurs
S Internierigslager isch uf di rund 6000 Deportierte, wu chuu sin, nit vorberaitet gsii. Dur di schlächt Versorgigssituation, di katastrophale hygienische Zueständ, Räge un Chelti sin vyl Deportierti bal no ihre Aacjhumft z Gurs gstorbe. Zum Dail sin d Lyt uf Nochberlager verdalt wore (Internierigslager Noé, Le Vernet, Les Milles, Rivesaltes, und Récébédou).
Di Deportierte sin hilf- un mittellos im främde Land gsii. No Mainig vu dr Gaulaitig z Bade isch dr Madagaskarblan in Chraft gsii, un, „soweit hier bekannt, von der französischen Regierung die Weiterleitung der Deportierten nach Madagaskar unmittelbar nach Öffnung der Seewege in Aussicht genommen.“ S schwedisch Usseminischterium het d Uusstellig vu Bäss zur Uuswanderig uf Sidamerika vorgschlaa. E baar wenige isch ab 1941 iber internationali Hilfsorganisatione un persenligi Kontakt d Emigration in sicheri Drittländer glunge.
Ab Augschte 1942 sin di 3.907 Badener, wu no z Sidfrankrych gsii sin, uf Aaforderig vum Theodor Dannecker (em Beufdraite vum Eichmann) iber s Sammellager Drancy bi Paris in di dytsche Vernichtigslager, di maischte in s Vernichtigslager Auschwitz-Birkenau, verschlaipft un dert ermordet wore. Dodermit isch dr Nationalsozialischte in aim NS-Gau innerhalb vu zwai Johr faktisch d „Ändlesig vu dr Judefrog“ glunge.
Iber di wytere Schicksal vu dr 826 us dr Pfalz deportierte Mänsche waißt mer des: 203 sin in franzesische Lager gstorbe, 338 sin syt Augschte 1942 in oschteuropäischi Vernichtigslager transportiert un dert ermordet wore, 78 hän legal chenne uuswandere oder unterduuche, 112 hän in franzesische Lagern oder Hoschpitäler iberläbt un sin dert befreit wore, vu 94 Persone lige kaini Aagabe vor.
Badischi Härchumftgmaine
No dr Transportlischte, wu vu dr Badische Landesbibliothek vereffetligt wore sin, sin am 22. Oktober 1940 Jude us däne badische Stedt un Landchrais deportiert wore:
Wel bi däne Stedt un Landchrais kai Nameslischt vorgläge sin, git s Abwychige vu dr Gsamtzahl vu dr 5.603 gmäldete Deportierte: Stedt Mannem un Kallsruh; Landchrais Fryburg, Ämmedinge, Mosbach un Mille.
Pfälzischi Wohnort
S druckt Verzaichnis vu dr am 22. Oktober 1940 us dr Pfalz deportierte Jude nännt 826 Persone – in dr Haupotsach elteri Manne un Fraue – mit Name, Vorname, Geburtsdatum, letschtem Wohnort un dailwys mit Stroß un Huusnummere. Dodin wäre die Wohnort ufgfiert:
Saarländischi Wohnort
S druckt Verzaichnis vu dr am 22. Oktober 1940 us em Saarland deportierte Jude nännt 134 Persone – in dr Hauptsach elteri Manne un Fraue – mit Name, Vorname, Geburtsdatum, letztem letschtem Wohnort un mit Stroß un Huusnummere. Dodin wäre die Wohnort ufgfiert:
Historischi Yyoornig
D Maßnahme sin di erschte sonige gsii im Dritte Rych. Dr US-amerikanisch Holocaustforscher Christopher R. Browning het s rybigslos Inenandergryfe vu verschidene Beherde bi dr Blanig un Durfierig, vum Rychssicherhaitshauptamt bis zum Verchehrsminischterium, bi däne frieje Judedeportatione uusegstellt, wu aber zue „diplomatischen und politischen Komplikationen geführt“ hätte, so dass klar wore sei, „dass der Vertreibungspolitik im Westen Grenzen gesetzt waren.“ No Uffassig vum dytsche Hischtoriker Peter Steinbach het d Deportation vu dr Jude us Sidweschtdytschland paradigmatische Karakter fir di spetere Deportatione us ganz Dytschland ghaa.
Mahnstätte
Au z Mannem uf em Vorblatz vum Hauptbahnhof git s e Wägwyser uf Gurs as Mahnmol.
Z Neckarzimmern isch zwische 2002 un 2005 e Mahnmol fir deportierti Jude vu Bade entstande. S handlet si um e 25 mol 25 Meter große, im Bode verlaite Davidstärn, wu ainzelni Mahnstain fir d Opfer us ainzelne Ort ufgsetzt sin.
Vils (Stadt)
Vils ischt a Stadt im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Wagner-Bürckel-Aktion
Mahnstätte
Au in andere Stedt un Gmaine z Bade, in dr Pfalz un im Saarland mahne Dafele un Mahnmol an di deportiere Jude.
Neogotik
D Neogotik, au Nöigotik oder änglisch Gothic Revival, isch e historistische Kunst- und Archidekturstiil vom 19. Joorhundert, wo uf d Gotik zrugggrift. D Neogotik zelt zu de früeste stilistische Underarte vom Historismus, wo sich uf Kunst- und Archidekturstiil vo de vorhärige zwäi Joorduusig gstützt het.
Vils (Stadt)
Geografi
Vils likt zwischa dr Tãchemer Bärg ond im Falkastuikamm an dr Grenz zua Bayern im Dal vom gleichnamige Fluss. D Nochbergmoanda sin Pfronten (D), Füssen (D), Grän, Musau und Pinswang.
Neogotik
Im Middelpunkt vo dr Verbräitig vo dr Neogotik isch en umfassends Bau- und Iirichdigsbrogramm gstande, wo bis in d Litratuur und dr Lääbensstiil Iifluss gha het. D Formsprooch vo dr Neogotik het sich an eme idealisierte Middelalterbild orientiert. Iiri Blüeti het si in dr Zit vo 1830 bis 1900 ghaa. Mä het welle an d Freihäit und d Gäisteskultur vo de middelalterlige Stedt aachnüpfe, und im neogotische Stiil vor allem Chille, Parlamänt, Roothüüser und Uniwersidääte baut, aber au anderi öffentligi Baute wie Bostämter, Schuelen oder Baanhööf.
Vils (Stadt)
Gschicht
Im Johr 1263 wird zum erschte Mol a Heinrich von Vilsegg gnennt.
Theodor Heuss
De Theodor Heuss (* 31. Januar 1884 z Braggene; † 12. Dezember 1963 z Stuegert) isch en dütsche Politiker, Journalischt und Politikwisseschafter gsi. Er isch vo 1949 bis 1959 de erschti Bundespräsident i de Gschicht vo de Bundesrepublik Dütschland gsi.
Neogotik
Noch em Erwin Panofsky isch s Gothic Revival von ere romantische Seensucht noch ere Vergangehäit brägt gsi, wo mä nüme het chönne zruggbringe. Im Gegesatz drzue häig d Rönessans vorghaa, us em Alte e nöiji Zuekumft abzläite.
Theodor Heuss
Läbe
De Heuss isch z Braggene ufgwachse und het z Haalbrunn s Gymnasium bsuecht. Aaschlüssend het er z Münche und z Berlin Nationalökonomie, Literatur, Gschicht, Philosophii, Kunschtgschicht und Schtaatswüsseschafte gstudiirt. Nach em Studium isch er politische Redakteur gsi und im 1908 het er d Elly Heuss-Knapp ghürote. Vo 1924 bis 1928 und vo 1930 bis 1933 isch de Heuss Abgeordnete im Dütsche Reichstag gsi, z erscht für d Dütsch Demokratisch Partei (DDP), nach de Fusion vo de DDP mit de Volksnationale Riichsvereinigung zu de Dütsche Staatspartei (DStP) für di. Bi de Abstimmig über s Ermächtigungsgsetz vo de Nazis am 23. Mörz 1933 het er mit sine Fraktionskollege für s Gsetz gstumme, übwohl er sich in de Fraktion für en Ablehnig usgschbroche gha het. Im Juli 1933 isch ihm sis Abgordntemandat aberkannt worde, wil er uf em Wahlvorschlag vo de SPD gwählt worde isch. Im 1936 het er es Publikationsverbot übercho und im 1942i hei alli dütsche Zitige d Aawisig übercho, kei Tekscht vom Heuss meh z veröffentliche. Er het aber unterm Pseudonym Thomas Brackenheim witer gschribe. Nach em Chrieg isch er vo de amerikanische Militärregiirig zum erschte Kultusminischter vo Württebärg-Bade ernannt worde. 1946 und 1947 het de Heuss e Professur a de TH Stuegert in Gschicht gha und ich im 1948i Honorarprofessor an de TH Stuegert worde. Am 12. September 1949 isch er zum erschte Bundespräsident vo de Bundesrepublik Dütschland gwählt worde und het das Amt 10 Jahr usgüebt. Am 12. Dezember 1963 isch de Heuss z Stuttgart gschtorbe.
Vils (Stadt)
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1567 Aiwohner 1477 Daitsch als Umgangsproch aagea, 57 Daitsch und andere Sproche und 33 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Vils ghert zum Schwäbisch.
Oeschgen
Gschicht
Dr Name vom Dorf Escecon isch im Joor 1234 s erschte Mol erwäänt. Die Form chunt vom althochdüütsche Ascinghofun.
Kultur
Z Öschge isch dr Circus Nock jewyls i synere Winterpause.
Imelda Marcos
D Imelda Marcos, au Imelda Remedios Visitación Trinidad Romuáldez-Marcos (* 2. Juli 1929 z Manila, Philippine) isch e philippinischi Politikere.
Si isch vo 1954 mit em Ferdinand Marcos, wo vo 1965 bis 1986 dr 10. Präsident vo de Philippine gsi isch, bis zu sim Tod verhürotet gsii. 1986 isch s Marcos-Regime abgsetzt worde und d Imelda isch mit ihrem Maa uf Hawaii i d USA gflohe. 1991 isch d Imelda Marcos wider noch Manila zrugg kehrt und isch sithär politisch tätig. Noch ere erfolglose Präsidäntschaftskandidatur isch si 1995 för ihren Heimatbezirk Leyte i de philippinischi Senat gwählt worde.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1964
Uusgangslag
Syt 1^960 het s e Koalition us CDU, FDP/DVP un GDP (GB/BHE), wu vum Minischbresidänt Kurt Georg Kiesinger gfiert woren isch. D SPD isch di ainzig Oppositionsbartei im Landdag gsii.
Regierigsbildig
Dr Kurt Georg Kiesinger het d Koalition mit dr FDP furtgsetzt ohni di us em Landdag uusgschide GDP. D SPD isch in dr Opposition blibne. No syre Wahl zum Bundeschanzler isch no ihm Ändi 1966 dr Hans Filbinger as Minischterbresidänt chuu un het wie uf Bundesebeni ne Großi Koalition mit dr SPD bildet.
Kulturkampf
Mit Kulturkampf meint mä d Usenandersetzige zwüsche dr katholische Chille und de laizistische Regierige vom Dütsche Riich zwüsche 1871 und 1887 und vo dr Schwiz zwüsche 1873 und 1883.
Dr Kulturkampf im Dütsche Riich
Die katholischi Chille under em Papst Pius IX. het sich mit em Königriich Preusse bzw. em Dütsche Kaiserriich under em Riichskanzler Otto von Bismarck zwüsche 1871 und 1887 wägen em Kanzler sinere liberale Politik gstritte, wie z. B. d Iifüehrig vo der Zivilehe. Drhinder gsteggt het aber dr politisch Machtaspruch vo dr organisierte katholische Minderheit z Dütschland, wo 1870 d Zentrumspartei gründet het und e föderativi Verfassig und e Bündnis mit em katholische Östriich agsträbt het. Ihri Gegner hai de politisch organisierte Katholike vorgworfe, si siige Ultramontaniste, wo sich vom Papst wurde lo länke. Dr Bismarck isch mit scharfe Mittel gege die katholischi Geistligkeit vorgange, bis en schliesslig au d Protestante und die Liberale kritisiert hai. Gege 1878 si sich dr Staat und die katholischi Chille wider nöcher cho.
Dr Kulturkampf in dr Schwiz
Dr Bischof vo Basel, dr Eugène Lachat, het noch em Erste Vatikanische Konzil vo 1870 s Unfehlbarkeitsdogma verkündet, drotz eme Verbot vo dr Diözesankonferänz, wo bestande het us de Verdrätter vo de Kantön Solodurn, Luzärn, Zug, Bärn, Aargau, Thurgau und Basel-Landschaft, wo am Bistum bedeiligt gsi si. D Pfärrer Johann Baptist Egli (1821–1886) z Luzärn und Paulin Gschwind (1833–1914) z Starrkirch hai s neue Dogma nit anerkennt und dr Bischof het se abgsetzt und exkommuniziert. Dorum hai en d Kantön (usser Zug und Luzärn) am 29. Januar 1873 entloo und und wil s Domkapitel sich gweigeret het, e Bistumsverweser z ernenne, hai si am 21. Dezämber 1874 s Bistum ufghobe und si Vermöge liquidiert. Dr Lachat het si Sitz polizeilich erzwunge vo Solodurn uf Luzärn verleit. Im katholische Bärner Jura het dr Kanton Priester, wo dr Lachat immer no anerkennt hai, abgsetzt und Unrueje in e baar Gmeinde milidärisch underdruggt. D Uswiisig vo de rebellische Briester isch vom Bund as verfassigswidrig erklärt worde, und het nit chönne usgfüehrt wärde. Druf isch in ere Volkabstimmig mit ere groosse Mehrheit e neus Chillegsetz agnoh worde, won em Kanton Bärn d Staatshoheit in Chillesache ge het. 1872 het s z Gämf en Usenandersetzig mit eme Briester ge, wo sich nit um d Staatshoheit vom Kanton kümmeret het. Me het en abgsetzt und spööter isch er vom Bundesroot usgwiise worde. Wo dr Papst s Verhalte vo de Schwizer Behörde in ere Enzyklika kritisiert het, het dr Bundesroot alli Beziehige mit dr Kurie abbroche.
Im Tessin und z Freiburg het s Widerstand gege d Herrschaft vo de Ultramontaniste ge und dr Bundesroot het sich iigmischt, zum de Liberale, wo underdruggt worde si, zu ihre Rächt z verhälfe. 1878 hai sich z Bärn und z Solodurn d Katholike de Chillegsetz underworfe und au dr neu Bischof vo Lausanne, dr Mermillod, het 1883 versproche, sich noch de Staatsgsetz z benäh, und isch vom Bund anerkennt worde. 1884 hai d Schwizer mit em Vatikan abgmacht, s Bistum Basel wider z errichde, dr Lachat het druf verzichdet und dr Propst vom Domkapitel vo Solodurn, dr Friedrich Fiala, isch zum Bischof ernennt worde.
Eini vo de Folge vo dr Verkündigung vo dr päpstlige Unfehlbarkeit isch d Gründig vo dr Christkatholische Chille im Johr 1871 gsi.
Kulturkampf in Italie
Eis wäsentlichs Kennzeiche vom Kulturkampf in Italie isch d Zerschlagig vom päpschtliche Kircheschtaat 1870 durch de Giuseppe Garibaldi und siini liberale Gfolgslüüt gsii. Der Papscht het sich sit denn mit em Vatikan als Domizil müesse begnüege.
Physik
Physik isch d'Wisseschaft vo de grundlegende Naturgsetz, vo de Baustei, us dene alles gmacht isch un vo de Wechselwirkunge vo dene. Mit verschidene Theorie un Modelle ka mer so es Verhalte vo Materie un Felder erkläre. Die Theorie sin it nu zum qualitative erkläre, sonder mer ka bsunders au quantitativ usrechne, wie sich ebbes unter bstimmte Bedinunge verhalte duet.
Theme in de Physik
D'Physik isch en uheimlich grosse Bereich vo de Naturwisseschafte, un viele andere Naturwisseschafte wie d'Chemie baue au uf de Physik uf. Mer ka d'Physik ufteile in: