cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Südafrika
Yyleitig
Sidafrika isch e ethnisch seli gmischt Land, wu Mänsche mit allne Hutfarbe läbe un wu wäg däre Vilfalt vilmol Rägebogennation gnännt wird. Wel di verschidene Volksgruppe aber nit alliwyl konfliktfrej näbenenander gläbt hän, hän ethnischi Probläme un Uuruejene zwische dr wysse Bevelkerigsminderheit un dr schwarze Mehrheit in dr Gschicht un dr Bolitik vum Land vorgherrscht. D National Party, d Bardei vu dr niderländisch-stämmige Bure, het no ihrem Wahlsiig im Johr 1948 s wältwyt gächtet Syschtem vu dr Apartheid yygrichtet, wu aber scho dervor unter dr bolitische Fierig vu dr britisch-stämmige Staatsfierig aagfange gha het un bis churz no dr Wahl vum gmäßigte Presidänt Frederick Willem de Klerk Bstand gha het. D Wändi in dr Bolitik anne 1990 isch dur dr johrelang Kampf vu dr schwarze Bevelkerigsmehrheit vu dr Bantu-Velker unter ihrem bolitische Fierer Nelson Mandela gschafft wore, wu au 1994 zum erschte schwarze Presidänt vum Land gwehlt woren isch. E allnonig glest Brobläm isch, ass di khoisanid Altschichtbevelkerig, wu vili dervu no as Wildbyter läbe, hite in ihrem Iberläbe bedroht isch.
Sidafrika isch eis vu dr wenige afrikanische Länder, wu no nie ne Staatsstryych stattgfunde het. Freji un gheimi Wahle wäre scho syter em Änd vum 19. Johrhunderts durgfiert, zue glyyche Wahle sin si aber erscht Wore, wu au di nit-wyss Bevelkerig het derfe wehle. D Wirtschaft vum Land isch di wichtigscht un di wyt entwickletscht vum ganze afrkanische Kontinänt.
Geografyy
S Land lyt am sidligschte Rand vum afrikanische Kontinänt un het e Kischtelinie, wu iber meh wie 2.500 km verlauft un an zwe Ozean lyt (am Atlantisch un am Indische Ozean). Sidafrika het e Flechi vu 1.219.912 km², des isch uugfehr s 3,4-fach vu dr Flechi vu Dytschland. S Zentralplateau, au „Highveld“ gnännt, lyt uf ere Hechi zwische 900 un 2.000 Meter. Dr Landgirtel, wu zue dr Kischte abegoht, het e Breitu vu 20 bis 250 km un wird Groot Randkant (Großi Randstapfle) gnännt. Wyti Deil vum Land sin geomorfologisch un petrografisch vu dr Sedimänt vum Karoo-Hauptbecki bstimmt. Im Norde stehn bsundersch im Bushveld-Komplex magmatischi Gstei aa un bi Barberton seli alti Metamorphit (Griensteifacies/Serpentinit).
D Drakensbärg durzien s Land vum Nordoschte bis in d Enklav Lesotho im Sidoschte, wu si mit em Thabana Ntlenyana ihre hegschte Punkt (3.482 m) erreiche. Dr hegscht Bärg vu Sidafrika isch dr Mafadi mit 3.450 m. Nordweschtli vu Bloemfontein goht d Kalahari-Wieschti dur Botsuana bis uf Namibia. Am Kap Agulhas (port.: agulhas = Nodle), em usserschte Sidweschtspitz vum Kontinänt, träffe dr Atlantik un dr Indischer Ozean ufenand, weschtlig dervu lyt s „Kap vu dr Guete Hoffnig“ (Cape of Good Hope oder Kaap van die Goeie Hoop).
Di meischte Fliss vu Sidafrika chemme us dr Drakensbärg un fließe no Oschte in Richtig Indische Ozean. Dr lengscht Fluss mit 1.860 km isch dr Oranje, är chunnt au us dr Drakensbärg, fließt aber no Weschte un mindet in dr Atlantische Ozean. D Augrabiesfäll am Oranje-Fluss im Nordweschte vum Gordoniadistrikt sin anne 1778 vum Hendrik Wikar entdeckt wore. Si hän e Breiti vu rund 150 Meter un sin eppe 56 m hoch. Wyteri wichtigi Fliss sin dr Limpopo, wu as Gränzfluss in Nordoschtrichtig no rund 1.600 km in dr Indische Ozean mindet, un dr Vaal (1.251 km), e Näbefluss vum Oranje. D Wasserständ vu däne Fliss schwanke zimli.
Zue Sidafrika ghere au no d Prince-Edward-Insle im sidlige Indische Ozean. Di territoriale Aasprich in dr Antarktis un uf d Walfischbucht z Namibia het Südafrika anne 1994 ufgee.
Klima un Vegetation
Sidafrika het e großi Aazahl vu Klimazone. Vun ere extremer Wieschti in dr Kalahari an dr Gränz zue Namibia bis zuen eme subtropische Klima im Sidoschte un an dr Gränz zue Mosambik. S allgmein Klima isch dur d Lag am sidlige Wändechreis in dr Hauptsach sunnig un drucke. Schnee het s im Winter zmeischt nume in dr Gebirg. D niderschleg sin iber s ganz Johr verdeilt un nämme vu Sidoschten no Nordwescht ab, glyychzytig nämme d Tämperature zue.
Wäg syyre Greßi un wäge ne baar andere Faktore (Meeresstrem, Hechelag) variiert s Klima zwische dr verschidene Deil vum Land: s Klima vu dr Weschtkischte isch dur dr Benguelastrom us dr Antarktis chieler un druckener. An dr Oschtkischte sorgt dr Agulhasstrom us em Indische Ozean fir e ender fyycht un warm Klima.
D Lag uf dr Sidhalbchugle fiert derzue, ass d Johreszyte geg di europäische laufe. Im Winter, zwische Juni un Augschte, cha in dr Drakensbärg, uf em Highveld un in dr Gegnig vu Johannesburg (1753 m) Schnee lige, zobe un znaacht isch s derno seli chalt. Am Dag styyge d Tämperature uf eppe 23 °C, im Summer uf 30 °C. Im Boland, dr Region um Kapstadt (15 m), herrscht im Winter e chiel Klima, wu s als rägelet. Vu Novämber bis Merze isch s dert warm bis heiß un drucke. In dr Kischtebiet vu KwaZulu-Natal, unter anderem z Durban (5 m) un an dr Oschtkischte, isch d Luftfyychtigkeit hoch, s wait aber zmeischt e chiellächte Wind vum Meer. D Tämperature lige do s ganz Johr zwische 25 und 35 °C.
S Platoo im Oschte vum Land isch dur warmi, aber sälte unaagnähm heißi Tämperature gchännzeichnet. In dr Karoo-Halbwieschti un dr Kalahariwieschti het s dergege als extrem hochi Tämperature.
Am Weschtkap wait ständig e frischi Wind. D Summer sin warm un au d Winter sin mild. D Sidkischte isch dur e gmäßigt Klima karakterisiert. S het in dr Hauptsach e Druckevegetation mit große Savannebiet, wu im Weschte in d Kalahariwieschti un im Sidweschte in d Karoo ibergehn. Gschlosseni Waldbständ hets nume im rägeryyche Oschte un Sidoschte.
Flora un Fauna
Z Sidafrika het s iber 20.000 verschideni Pflanze, rund 10 Prozänt vu allne bekannte Pflanzearte uf dr Wält. In dr Fynbos-Region, eme Landstrich in dr Provinz Weschtkap, findet mer meh wie 9.000 Arte, dodermit isch des Biet ein vu dr ökologisch vilfältigschte Fläcke uf dr Ärd. Vil vu däne Arte sin endemisch, d. h. si chemme nume in dr Kapregion vor. Us däm Grund die Region in dr Botanik unter em Namen Capensis as eis vu dr segs Floreryych aagsäh. Si isch mit abstand di chleischt vu däne Pflanzeryych.
Bünzen AG
Bünze (offiziell: Bünzen) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Site m 1940i ghört au di vorher selbschtändigi Gmeind Waldhüsere zu Bünze.
Südafrika
Flora un Fauna
Di meischte vu dr Pflanze z Sidafrika sin immergrieni Hartlaubgwegs mit fyyne, nodlefermige Bletter. E anderi typischi Pflanze isch d Protea, wu zue dr Decktsomer ghert un wu s rund 130 verschideni Arte dervu im Land git.
Derwylscht s z Sidafrika e großi Vilzahl an Blietepflanze git, sin Walder nume sälte z finde. Grad emol ei Prozänt vu dr Gsamtflechi isch Wald, fascht uusschließlig in dr fyychte Kischtenebeni am Indische Ozean lang in dr Provinz KwaZulu-Natal. Hite bstehn die Wälder in dr Hauptsach us importierte Baumarte, wie zem Byyspel Eukalyptus un Fohre. Dr urspringlig Wald, wu vu dr europäische Sidler no gfunde woren isch, isch fascht iberaal abgholzt wore. Räscht dervu git s no z. B. im Auckland Nature Reserve bi Hogsback. Am Aafang vum 21. Johrhundert sin sidafrikanischi Hartholzbaim wie di Breitblettrig Steinyybe (Podocarpus latifolius), dr „Stinkwoo“ (Ocotea bullata) un der „Black Ironwood“ (Olea laurifolia) vu dr Regierig unter Naturschutz gstellt wore. Dodermit soll au s Iberläbe vum Kapbabegei (Poicephalus robustus) gsicheret wäre. Die Langfligelbapegeienart giltet as dr sältescht afrikanisch Großbabegei un chunnt nume no in dr stark fragmäntierte Steinyybewälder vu Sidafrika vor.
Bünzen AG
Gschicht
Bünze isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1259i in de Form Bunzina erwähnt worde. De Ort het de Herre vi Rüüsegg ghört, wo en im 1321 an s Chloschter Muri verchauft hei. Waldhüsere isch en Ort mit freie Buure gsi, wo ihre eigene Grund bewirtschaftet hei. D Landesherre vo beide Dörfer sind d Habsburger gsi.
Wo im 1415 d Eidgnosse de Aargau eroberte hei, isch Bünze en Teil vom Amt Hermetschwi in de Freie Ämter worde, ere Gmeine Herrschaft. Waldhüsere isch zum Amt Boswil cho. Im 1529i sind Iiwohner vo de beide Dörfer zu de Reformation überträte, hei aber nach de verlorene Schlacht bi Kappel wider müesse katholisch werde.
Südafrika
Flora un Fauna
Di arteryych Dierwäl cha mer in Hunderte vu chleine Wildschutzbiet un in dr große Nationalpark (z. B. im wältbekannte Kruger-Nationalpark) bschaue. Z Sidafrika sin meh wie 300 Sugedierarte, meh wie 500 Vogelarte, meh wie 100 Reptilienarte un u vil Insektenarte derheim. S git vil „Antilope“, wie zem Byschpel d Impala, dr Kudu oder dr Springbock, aber au Struße, Flamingo un Zebra. Vil Nationalpark sin d Heimet vu dr afrikanische „Big Five“, dr fimf große Sugedierarte: Leeb, Leopard, Biffel, Elifant un Nashorn. Derzue läbe eppe 170.000 wildi Brillepinguin an dr Kischte un uf dr Insle, wu unter strängem Naturschutz stehn.
Bünzen AG
Gschicht
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bünze isch e Gmeind im Dischtrikt Muri worde und het zum Kanton Bade ghört, de hütig Ortsteil Waldhüsere zum Dischtrikt Sarmistorf. Im 1803 isch de Kanton Bade dann im noie Kanton Aargau ufgange.
Südafrika
Bevelkerig
Sidafrika isch e multikulturäll Land, au wänn mer alliowyl no d Folge vu dr Apartheid cha finde un d Bevelkerigsgruppe vilmol drännt läbe. S het di grescht europäisch-stämmig Bevelkerig un di grescht Yywohnerzahl mit ere indische Härchumpft z Afrika, was es Land zue eim vu dr ethnisch vilfältigschte Länder vum afrikanische Kontinänt macht. S isch d Heimet vu verschidene afrikanische Gsellschaften, vu niderländische, dytsche, franzesische, asiatische un britischen Yywanderer un vu sognännte „Farbige“ (ängl. coloureds). „Farbigi“ sin z Sidafrika friejer d Noofahre vu dr Khoisan, vu dr Sklaven us em domolige niderländische Oschtindie (hit Indonesie) un Mänsche mit gmischte Vorfahre gnännt wore. Dr Uusdruck „Farbigi“ isch e Hiiwyys uf d Bedytig, wu dr Kolonialismus un d Apartheid dr „Hutfarb“ zuegwise hän.
Im Johr 2005 hän eppe 58 % vu dr Sidafrikaner in dr Städt gläbt, 30,3 % vu dr Yywohner sin 15 Johr alt oder jinger, 64,5 % zwische 15 un 64 Jahre un 5,2 % elter wie 65 Johr. S Bevelkerigswagsdum isch anne 2005 bi rund -0,3 % gläge, d Geburtenrate lyt bi 18 Geburte pro 1000 Yywohner, d Chinderstärbligkeit bi 6,1 %. Di derzytig Läbeserwartig lyt bi Fraue un Manne uugfehr glyych bi 43 Johr. Di sidafrikanisch Frau het im Schnitt 2,2 Chinder. Rund 87 % vu dr Sidafrikaner, wu iber 15 Johr alt sin, chenne läsen un schryybe.
Sproche
[[Datei:South Africa municipalities by language 2001.png|thumb|Die Charte zeigt d Sproche vu Sidafrika no Kommune. Hälleri Färbige zeige ne Mehrheit vu weniger wie 50 % aa.
]]
Sidafrika het syt em Änd vu dr Apartheid elf amtligi Landessproche: Änglisch, Afrikaans, isiZulu, Siswati, isiNdebele, Sesotho, Nerdligs Sotho, Xitsonga, Setswana, Tshivenda un isiXhosa. S Land isch dodermit no Indie des mit dr meischte offizälle Sproche vu dr Wält. Dämno git s elf unterschidligi offiziälli Landesnämme. Rund 0,7 % vu dr Schwarze un 59,1 % vu dr Wyyse schwätze Afrikaans as Muetersproch. Änglisch wird vu 0,5 % vu allne Schwarze un vu 39,3 % vu dr Wysse derheim gschwätzt. Di andere Sproche wäre vu dr schwarze Bantu-Bevelkerig as Muetersproch gschwätzt. Eppe 22,3 % schwätze IsiXhosa, 30,1 % IsiZulu, 11,9 % Sepedi, 10,0 % Sesotho, 10,3 % Setswana, 3,4 % SiSwati, 2,9 % Tshivenda, 5,6 % Xitsonga un 2,0 % IsiNdebele. Nume 0,3 % vu dr schwarze Bevelkerig un 1,1 % vu dr Wysse schwätze keini vu dr elf offiziälle Landessproche as Muetersproch.
Näbe däne elf Sproche git s z sidafrika anderi nit-amtligi Sproche wie zem Byschpel Fanakalo, Lobedu, Nerdligs Ndebele, Phuthi, Khoe, Nama un San. Die Sproche wäre im amtlige Gebruch nume do verwändet, wu si verbreitet sin. Vil vu däne nit-offiziälle Landersproche vu dr San un dr Khoikhoi wäre au dr Nochberstaate Namibia un Botsuana gschwätzt. Die Velker, wu sich dytlig vu dr Bantu unterscheide, hän ihri eigeni kulturälli Identität, zem Byschpel sin si Jeger un Sammler. D Zahl vun ene het in dr letschte johrhundert stark abgnuu un ihri Sproche sin vum Uusstärbe bedroht.
Vil wyssi Sidafrikaner schwätze ußerdäm anderi europäischi Sproche wie Portugisisch, Dytsch un Griechisch. Derzue wäre Sproche wie Gujarati oder Tamil vu dr Yywohner mit ere sidasiatische Härchumpft gschwätzt.
Au wänn jedi vu dr elf Sproche Amtssproch isch un noch em Gsetz alli Sproche as glyych aazerkänne sin, het sich di änglisch Sproch as di wichtigscht uusebildet, wel si im Land iber di unterschidlige Volksgruppen ewäg vu dr meischte Mänsche verstande wird un im Gegesatz zum Afrikaans nit diräkt mit em ehmolige Apartheidsreschim verchnipft isch. Dr Yyfluss vum Afrikaans, wu in dr Zyt vu dr Apartheid di erscht Sproch im Land gsi isch un in dr Schuel Pflichtfach gsi isch fir alli, isch am Änd vum 20. Johrhundert arg gsunke. Derzue sich in dr letschte Johre dr Yyfluss vu dr Bure in dr Gsellschaft dur dr politische Machtverluscht reduziert wore. Wäge däm giltet s Afrikaans hite z sidafrika bi vilne as „geschtrig“ un „provinziäll“ im Gegesatz zue dr Wältsproch Änglisch.
Voreb di europäische Sidler chuu sin
Z Sidafrika sin e baar vu dr eltschte paläoanthropologische Fossil vu dr Wält uusgrabe wore. Iberräscht vum Australopithecus africanus sin bi Taung („Chind vu Taung“) un in dr Hehline vu Sterkfontein („Little Foot“), Kromdraai un Makapansgat gfunde wore. Di eltschte dervu wäre uf rund 3,5 Millione Johr datiert. No däne Vormänsche hän do verschideni Arte vu dr Gattig Homo gläbt, wie zem Byschpel dr Homo habilis, Homo erectus un schließli dr modärn Mänsch, dr Homo sapiens.
D Jeger-un-Sammler-Velker vu dr San un dr Khoikhoi läbe syt rund 20.000 Johr im Biet vum hitige Sidafrika. Si sin im Lauf vu dr Yywandrig vu dr Bantu allmeh verdrängt wore. D Bantu sin iber dr Fluss Limpopo chuu un hän sich im hitige Sidafrika as Bure un Hirte nidergloo. Im Verlauf vu däne Wandrige, sin si bis zum Fish River chuu, wu hite in dr Provinz Oschtkap lyt. Vor allem in dr Zyt vu dr Apartheid hän sidafrikanischi Hischtoriker energisch d These verträtte, ass di schwarzafrikanische Bantu erscht syt em 17. Johrhundert, also glyychzytig mit dr Europäer, in s Land yygwanderet seje, un dodermit d Wysse ihne au kei Land ewäggnuu hätte. S spricht aber vil derfir, ass die Velkerwandrig scho um s Johr 1000 umme abgschlosse gsi isch. Zem Byschpel het mer im nerdlige un nordeschtlige Sidafrika rund 600 Schmelzstätten fir Yyse- un Chupfererz, Hafnerware, Bfeschtigungsaalage un Skelett us dr Zyt zwisch em dritte un zwelfte Johrhundert gfunde, wu zimli sicher Verdrätter vu dr Bantu-Sprochfamilie zuegordnet chenne wäre.
Europäischi Entdecker
As erschti Europäer sin d Portugise uf Sidafrika chuu. Syt em Aafang vum 15. Johrhundert hän si ne Seewäg no Indie gsuecht um Afrika umme go dr arabisch, türkisch un venezianisch Zwischehandel uf dr Gwirzrute uuszschalte. Zem erschte Mol isch s em Bartolomeu Diaz anne 1488 glunge, bis zum Sidweschtspitz vu Afrika vorzdringe, wun ere Kap vu dr Stirm daift het. Dr Chenig ''Joao II. vu Portugal het dää Namme in Kap vu dr guete Hoffnig'' umgnännt, wel dr Wäg uf Indie jetz uffe gsi isch. Im Novämber 1498 het e chleini Flotte unter em
Am 4. Novämber 1498 isch e chleini Flotte unter em Vasco da Gama in dr Sankt-Helena-Bucht an dr Weschtkischte glandet un isch derno im e große Boge um dr Sidspitz vu Afrika umme gfahre, am 25. Novämber sin si schließli in dr Mosselbaai an dr Oschtkischte glandet un dodermit isch dr Seewäg uf Indie frej gsi. S Kap isch Station gsi fir vil Seefahre in dr negschte Johrhundert, e ständigi Niderlassig hän d Portugise am Kap aber nie grindet, au wel anne 1510 dr portugisisch Vizechenig Francisco de Almeida bi me Gfächt mit dr Khoikhoi um s Läbe chuu isch.
Niderländischi Kolonialzyt
Di modärn Gschichtsschryybig vu Sidafrika fangt am 6. April 1652 aa, wu dr Niderländer Jan van Riebeeck im Uftrag vu dr Niderländische Oschtindie-Kompanii (niderl.: Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC) am Kap vu dr Guete Hoffnig e Versorgigsstation yygrichtet het. Die het wäg ihre strategisch ginschtige Lag e Raschtstation solle syy fir Handelsschiff, wu zwische Europa un Sidoschtasie unterwägs gsi sin. Bis in s 18. Johrhundert isch die Sidlig in holländischem Bsitz gsi. D Sidler hän sich zerscht in dr weschtlige Kapregion uusbreitet, wu in sällere Zyt s Ruckzugsbiet vu dr Khoisan gsi isch. Wu si anne 1770 im Oschte an d Sidligsgränz vu dr Bantu chuu sin, hän si e baar Chrieg mit dr Xhosa gfiert. D Kapholländer hän vil Sklave in s Land gholt vu Indonesie, Madagaskar un Indie. Aafangs 1743 isch d Zahl vu dr Sklave in dr Provinz dytli hecher gsi wie d Zahl vu dr wysse Sidler. D Noofahre vu däne Sklave, wu vilmol wyssi Sidler ghyrote hän, sin speter zämme mit dr Buschmanne in d Bevelkerigsklasse vu dr „Farbige“ yydeilt wore oder au „Kap-Malaie“. Si stelle hite mit rund 50 % d Mehrheit vu dr Bevelkerig in dr Provinz Weschtkap.
19. Johrhundert
Wu d VOC fascht bankrott gsi isch un dr Yyfluss vu dr niderländische Händler gschwunden isch, hän britischi Truppe d Region um s Kap vu dr Guete Hoffnig im Johr 1797. D Niderlande sin im Verlauf vu dr Revolutionschrieg vu dr Truppe vum Napoleon bsetzt wore un di nej grindet Batavisch Republik isch nimi mit dr Brite verbindet gsi. D Bsetzung het em Ziil dient, ass dää strategisch wichtig Standort nit in d Händ vu dr Franzose solle gheje. D Brite hän s Land noch em Fride vu Amiens 1802 an d Niderlande mieße zruckgee, hän s aber im Johr 1806 wider eroberet un hän do jetz e britischi Chronkolonii yygrichtet. D Gränzchrieg mit dr Xhosa sin wytergange un hän s Land greßer gmacht alswyter bis zem Oschtstade vum Fish River. D Gränz vu dr neje Kronkolonii isch vu dr Brite stark bfeschtigt wore un s Land derhinter isch schnäll vu dr Wysse bsidlet wore. Wu s Britisch Parlemänt anne 1833 in ihrem wältwyte Yyflussbiet d Sklaverei abgschafft gha hän, het des dr Bure d Exischtänzgrundlag entzoge. Derzue hän d Bure d Yyfierig vum britische Rächt un vum Änglisch as Amtssproch abglähnt. Go sich em britische Yyfluss entzie un d Uusbytig vu dr Nit-Wysse wyter bedrybe chenne, sin si as sognännti Voortrekker in s Hinterland uusgwiche. Im Große Treck vu 1835-1841 sin rund 14.000 Bure in d Biet nerdlig vum Oranje-Fluss uusgwanderet.
D Entdeckig vu Diamanten im Johr 1867 un Gold im Johr 1886 het zuen eme starke wirtschaftlige Ufschwung gfiert un zuen ere Yywandwerig vu vile Europäer. Doderdur isch d Benochdeiligung vu dr urspringlige Bevelkerig no versterkt wore. D Bure hän mittlerwyyli uuabhängigi Republike grindet ghaa, dr Oranje-Freistaat anne 1844 un d Republik Transvaal anne 1848. Gege di britisch Expansion, wu vor allem uf di große Goldvorchemme am Witwatersrand ziilt hän, hän sich d Bure im Erschte Burechrieg (1880–1881) gwehrt. Drotz ass d Bure zahlemäßig dytli weniger gsi sin, hän si erfolgryych Widerstand gleischtet, wel si besser aabasst gsi sin an d Ertligkeite. D burische Soldate hän zem Byschpel khakifarbigi Uniforme drait, doderdur sin si besser tarnt gsi, derwylscht d Brite ihri traditionälle Rotreck drait hän un eso e lycht Ziil gsi sin fir di burische Scharfschitze.
Syt em 20. Johrhundert
No vier Verhandligsjohr isch am 31. Mai 1910 us dr vier Kolonie Natal, Transvaal, Oranje-Freistaat un dr Kapkolonii di Sidafrikanisch Union grindet wore, uf dr Dag gnau acht Johr noch em Änd vum zwete Burechrieg. 1934 hän sich di britisch South African Party (Sidafrikanischi Bartei) un di National Bartei vu dr Bure zue dr United Party (Vereinigti Bartei) zämmegschlosse go d Birte un d Afrikaaner versehne. Die Gmeinschaftsbartei het sich aber scho anne 1939 wider ufgspalte, wel s kei Einigkeit gee het iber dr Yydritt in dr Zwet Wältchrieg an dr Syte vu Großbritannien. Di ender rächtsgrichtet National Party het mit em nationalsozialistische Dytschland sympatisiert un het s Ziil vun ere radikale Rässedrännig gha.
Noch em Änd vum Zwete Wältchrieg het di wyss Bevelkerigsminderheit unter dr bolitische Fierig vu dr National Party ihri Macht chenne erhalte un het s Syschtem vu dr Apartheid yygrichtet doderdur, ass si e Reihe vu Gsetz dur s Parlemänt het verabschide loo, wu s Land un s Läbe im Alldag sträng no dr verschidene Hutrfarbe drännt het. Lychter gmacht wore isch des dur di ryymlig Drännig vu dr wyyse un schwarze Bevelkerigsgruppe. S Ziil isch d Abschiebig vu dr Schwarze in bsundersch uusgwiseni Biet (Homelands oder Bantustans). D Apartheid isch e große Strytpunkt in dr zwote Helfti vum 20. Johrhundert gsi, wu zue wyte wirtschaftlige Sanktione gfiert het un zum Ruckzug vu vile Unternämme us Sidafrika. Derzue isch d Wuet vu dr unterdruckte Bevelkerigsschichte gwagse. E Hesschtpunkt isch dr Ufstand vu Soweto am 16. Juni 1976 gsi, wu Bolizischte e Studäntedemonschtration nidergschosse hän, doderbyy sin 176 schwarzi Schieler un Studänte gstorbe.
Noch eme johrzehntelange Widerstand mit Streiks, Proteschtmärsche, Sabotasch un au Terroraagriff vu verschidene Anti-Apartheid-Bewegigege – di bekanntescht isch dr African National Congress (ANC) gsi – isch d Regierig vu dr National Party e erschte Schritt in Richtig vu ihre eigene Entmachtig, wu si anne 1990 s Verbot vum ANC ufghobe un ein vu dr bekannteschte Widerstandskämpfer, dr Nelson Mandela, no 27 Johr us em Gfängnis frej gloo het. D Apartheid isch Schritt fir Schritt us dr Verfassig verschwunde un het eso di erschte freje Wahle fir alli Yywohner vum 26. bis zum 29. April 1994 meglig gmacht. Dr ANC het die Wahl gwunne mit 62.6 % vu dr Stimme. Syterhär stellt dr ANC d Regierig vu Sidafrika. Dr Nelson Mandela isch dr erscht schwarz Pesidänt vum Land wore un het zämme mit em letschte Presidänt vu dr National Party, em Frederik Willem de Klerk, dr Fridensnobelpryys 1994 fir d Byydreg zum Änd vu dr Apartheid iberchuu.
Noofolger vum Mandela isch 1999 dr Thabo Mbeki wore, 2009 dr Jacob Zuma un 2018 dr Cyril Ramaphosa.
Drotz ass d Apartheid abgschafft wore isch, läbe am Aafang vum 21. Johrhundert alliwyl no Millione Sidafrikaner, in dr Hauptsach Schwarzi, in Armuet.
Provinze
Am Änd vu dr Apartheid anne 1994 hän di ehmolige quasi-unabhängige Homelands in di politisch Struktur vu Sidafrika miesse integriert wäre. Des het derzue gfiert, ass di bishärige vier Provinze (Kapprovinz, Natal, Oranje-Frejstaat un Transvaal) ufglest un dur nyyn Provinze ersetzt wore sin, wu jetz s gsmat Staasbiet vu Sidafrika umfasse. D Provinze sin in insgsamt 52 Distrikt unterdeilt.
Städt un Gmeine
In dr große Gmeireform vu anne 2000 sin vil bekannti sidafrikanischi Städt mit dr Gmeine un Twonships im Umland zämmegleit wore. E baar vu däne neje Metropole-Gmeine (ängl.: Metropolitan Municipality) sin umgnännt wore, di neje Nämme sin zmeischt Bantu-Nämme un solle eso s nej Sidafrika repesäntiere. Vier vu dr zeh greschte Städt un Gmeine liege in dr chleischte un am dichteschte bsidlete Provinz Gauteng.
Hatha Yoga
Gschicht
As Vater vom Hatha Yoga gelt de Goraksha (Gorakhnath), wo je noch Quelle im 7. oder 10. Joorhundert glebt het. Er zält zäme mit sim Lehrer Matsyendra zu de Bigründer vom Orde vo de Nathyogi, wo e Mischig zwüschet Hinduismus, Tantrismus und Buddhismus darstellt. De Goraksha het as erste i sim Buech Gorakshashataka Technike vom Hatha Yoga bischribe. E Noofolger von em, de Svatmarama (14.Jh.) het zerstmol de Bigriff Hatha Yoga bruucht. Von em stammt s Buech Hathapradipika (au: Hathayogapradipika), won e wichtigi Quele för de Hatha Yoga isch. Da gelt au för d Gherandasamhita (16.Jh.) und för d Shivasamhita (17.Jh.), baides Werch, wo direkt vode Hathapradipika abhängig sind. I dene Schrifte werd de Hatha Yoga uusdrücklich as e Vorbiraitig för de Raja Yoga bischribe, wo vill schwerer uuszfüere sai, well er höchsti Konzentratio und Disziplin verlangt.
De klassischi Hatha Yoga schafft mit spezielle Rainigungsmethode, wie Nasespüelige und Klistier, um de Körper üsserlich und innerlich z rainige. Asana förderet d Disziplin und stärchet d Gsundhait, wa em spirituelle Fortschritt förderlich isch. Mit Pranayama (Ooteüebige) werd de subtili Körper grainigt, e Vorstellig, wo usem Tantra chunnt. Deno bistoot de subtili Energiikörper us Chakra (Energiizentre) und Nadi (Energiikanäl), wo grainigt were müend. Witteri Technike sind no verschidnigi Mudra und Bandha. S Ziil isch s Wecke vo de Kundalini, womer sich as e Schlange vorstellt, wo im End vo de Wirbelsüüli schlooft.
Hatha Yoga im Weste
De Hatha Yoga isch im Weste nu zögerlich uufgnoo wore, im Gegesatz zum Yoga wiener i de Bhagavadgita und vom Patañjali bischribe werd, und wo mee philosophisch isch. Debi möget d Bilder vo de skurrile Yogi us Indie und d Verwechslig mit Fakire biitrait haa. Nochdem d Werbig aber d „Frau im Lotussitz“ as sujet entdeckt het, het de Hatha Yoga immer mee, bsunders bi Fraue, Aahänger gfunde. E Grund werum im Weste de Hatha Yoga e klassischi Frauedomäne isch, im krasse Gegesatz zum Ursprungsland Indie, wo fast kai wiiblichi Yogini bikannt sind, wa sich hüt aber au änderet.
Im moderne Underricht im Weste werdet di spirituelle und ethische Aspekt (yama, niyama) hüüfig uusgchlammeret, zruggstellt oder uminterpretiert und d Meditation het hüüfig numeno s Ziil vode Entspannig und vom churzfristige Stressabbau. S körperliche Woolbifinde, erhoffti Jugedlichkait und e schlanki sexy Figur werdet in Vordergrund gstellt, au da im krasse Widerspruch zu de uursprüngliche Philosophii.
Anderersits isch vo Ärzt mitlerwiile de therapoitisch Charakter vom Hatha Yoga erchennt wore und werd zum Tail erfolgriich i de Therapii iigsetzt, sowol uf de physische wie uf de psychische Ebini. So gits hüt spezielli Yogaforme wie Chinderyoga, Yoga för Schwangeri, Yoga för Mänädscher oder Yoga för Drogesüchtigi.
En Vortail vom Hatha Yoga isch, as er vo allne Altersgruppe praktiziert werde cha. Uusdrücklich werd immer wider bitoont, as bim Yoga kann Wettbewerb bistoot, well mer sus em aigne Körper nu schadi. Jede macht söfl, wiener cha und staigeret sich nodisno. Allerdings isch e Lehrer wichtig, well sus de Hatha Yoga kontraproduktiiv würke cha, bsundrigs bi Lüüt, wo e schlechts Körpergfüel hend oder falschi Vorstelige vo de Asanas.
Ottange
Ottange (moselfr. Ëtteng, ditsch Öttingen, 1940-44 Ottingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ottange lijt nordweschtlich vun Thionville àn dr Granz züe Luxemburg uf re Heche zwìsche 295 un 428 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Ortsdeil Nondkeil.
Gschìcht
Ottange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1051 àls Ottingin.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ottange ìsch. Ottange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Ottange ghert zem Lorrain, dr Dialekt vun Nondkeil zem Moselfrankisch. Zem Patois vun Ottange git s e Werterbüech vum Joël Nicolino.
Beispil vum Patois vun Ottange:
Koalition
Koalition (lat. colligatio ‚Verainigung, Zämeschluss, Zämekumft‘) chan folgendes bedüte:
Jupiter (Planet)
Dr Jupiter, daift uf dr römisch Gott Jupiter, isch dr fümft un bi wittem gröscht Planet vu unserem Sunnesystem. In dr Astronomi verwendet mer s'Zeiche fer dr Jupiter.
Allgmein
Dr Jupiter isch dr innerscht vu dr Gasriise vum Sunnesystem un lauft uf ere annächernd chreisförmige Umlaufbahn mit ere Exzentrizität vu 0,0489 um d'Sunne. Si sunnenächschte Punkt, s'Perihel, lit bi 4,95 AE un si sunnefernschte Punkt, s'Aphel, bi 5,459 AE. Si Umlaufbahn isch mit 1,305° liicht gege d'Ekliptik gneigt. Fer e Umlauf um d'Sunne benötigt dr Jupiter 11 Johr 215 Däg un 3 Stund.
Dr Jupiter isch z'Nacht vu dr Erde us mit blossem Aug z'erchenne. An sinere maximale Helligkeit gmesse isch dr Jupiter noch dr Sunne, em Mo un dŕ Venus s'vierthellscht Objekt am Himmel. (Bi günschtiger Planetekonstellation cha er sogar heller si wie d'Venus, aber au vum Mars in bsunders nocher Opposition an Helligkeit ibertroffe werre). Doher isch er scho in dr Antike bekannt gsi. Eini vu dr erschte Persone, wo dr Jupiter miteme Fernrohr beobachtet het, isch anno 1610 dr Galileo Galilei gsi. Debi het er die vier gröschte Jupitermönd Ganymed, Kallisto, Io un Europa entdeckt. Sälli vier Mönd werre ihm z'Ehre au als Galilei'schi Mönd bezeichnet. Dr Galilei het dodemit die erscht eidütig Bewegig vu Himmelschörper entdeckt, wo nit direkt um d'Erde zentriert isch. S'isch under anderem sälli Entdeckig gsi, wo zue sinere Understützig vum heliozentrische Weltbild gfüehrt un ihn in Schwirigkeite mit dr Inquisition broocht het.
Dr Jupiter zellt zue de ussere Gruppe vu dr masseriiche Gasriise, wo nooch ihm als die jupiterähnliche (iovianische) Planete bezeichnet werre. E gnaueri Beschribig vu sinem Ufbau findet sich im entsprechende Abschnitt.
Dr Jupiter isch dr bi wittem masseriichscht Planet in unserem Sunnesystem. Er bsitzt 2,5 mol sovil Masse wie alli siibe andere Planete zämme. Si Massi reicht sogar us, d'Sunne ins Schlingere z'bringe: Dr gmeinsam Schwerpunkt vum Jupiter un dr Sunne lit öppe 1,068 Sunneradie usserhalb vum Sunnezentrum (un dodemit chnapp oberhalb vu dr Sunneoberflächi).
Dr Jupiter isch aber nit bloss dr schwerscht, sundern mit eme Äquatordurmesser vu öppe 143.000 km au dr gröscht Planet vu unserem Sunnesystem. Er het mit 1,326 g/cm3 wie alli Gasriise e gringi middleri Dichti im Beriich vu flüssigem Wasser. Interessanterwiis besitzt dr Jupiter fascht d'Maximalusdähnig vume "chalte" us Wasserstoff ufbaute Chörper. Chalt meint in dem Zämmehang e Himmelschörper, wo nit wie e Stern Wasserstoff zue Helium verbrennt. Chörper us Wasserstoff mit meh Massi wie dr Jupiter besitze uf Grund vu ihrer erhöhte Gravitation e chleiners Volume. Sonigi Objekt nennt mer ab ere Masse vu 13 Jupitermasse au Bruni Zwerg oder im angelsäxische Sprochruum "failed stars", wil ab sällere Grössi scho Fusionsprozesse ablaufe chänne, numme erscht ab öppe 70 Jupitermasse aber au e Proton-Proton-Fusion.
Trotz sinere enorme Grössi isch dr Jupiter in unserem Sunnesystem dr sich am schnellschte drillend Planet. Er vollendet e Rotationsperiodi in wäniger wie 10 Stunde, was uf Grund vu dr Fliehchräfte e Abflachig vum Jupiter an dr Pole un d'Entstehig vume "Buuch" am Äquator zur Folg het. D'Abflachig cha liicht miteme Amateurteleskop beobachtet werre.
Atmosphäri
Hauptbestanddeil vu dr Atmosphäri sin Wasserstoff, Helium un in gringerer Mengi Ammoniak un Methan. Deswittere sin Spure vu Sürstoff, Chohlestoff, Schwäfel, Neon un fascht allene andere Elemente gfunde worre. D'Atmosphäri beinhaltet usserdem Spure vu Ammoniak, Wasser, Schwäfelwasserstoff, Oxide un Sulfine. Die usserschte Schichte vu dr Atmosphäri beinhalte Kristalle us gfrorenem Ammoniak. Insgsamt gliicht im Jupiter si Zämmesetzig sehr dr Gasschibe, us dere sich vor öppe 4,5 Milliarde Johre d'Sunne entwicklet het. Ähnlichkeite im Ufbau zum Saturn len sich erchenne, während die beide andere Gasriise Uranus un Neptun meh Adeile an schwerere Elemente besitze. D'Atmosphäri goht ohni Phaseibergang mit zuenämmender Diefi in e flüssige Zuestand iber, wil sich dr Druck iber dr kritisch Punkt vum Atmosphäregas erhöht.
Uffällig sin die helle un dunkle Bänder un dr Gross Rot Fleck - e riisige Antizyklon, wo in sinere Längsrichtig zwei Erddurmesser gross isch. Er isch sehr stabil un wird scho sit 300 Johre mit numme liichte Veränderige beobachtet. Zum Vergliich: Uf dr Erde löse sich Windwirbel in dr Atmosphäre yblicherwiis innerhalb vu einige Wuche wiider uf. Dr Gross Rot Fleck isch ufgrund vu sinere Grössi scho ime Amateurteleskop sichtbar.
Dr Jupiter underlit nooch nöiere Forschigsergäbnisse ime circa 70-jährige Klimazyklus (entspricht sex Jupiterjohr). In dem Zittruum chummt's zue dr Usbildig vu etliche Wirbelstürm - Zyklone un Antizyklone, wo noch gwisser Ziit wiider zerfalle. Zuedem verursacht s'Abflaue vu dr grosse Stürm Temperaturunderschiide zwische dr Pole un em Äquator vu bis zue 10 °C, wo bisher wäge dr ständige Gasvermischig dur d'Stürm verhinderet worre sin.
Neuguinea
Neiginea isch mit ere Flechi vu 786.000 km² no Grönland di zwootgrescht Insle vu dr Ärd. Dr Weschtdail, Wescht-Papua (Irian Jaya, Wescht-Neiginea), ghert syter anne 1963 zue Indonesie. Dr Oschte vu dr Insle isch syt 1975 Dail vum uuabhängige Staat Papua-Neiginea. Z Neiginea het s dr grescht Tropewald vu Auschtralasie, d arteryychschte Koralleriff vu dr Wält un di ryychscht Biodiversitet usserhalb vum Amazonas. Wältwyt ainzigartig isch d Aazahl vu iber 1000 yyhaimische Sproche.
Jupiter (Planet)
Atmosphäri
Bis zum Johr 2011 sotte die meiste Wirbelstürm ufem Jupiter voribergehend verschwunde si. Allerdings dürft dr Gross Rot Fleck d'Entwicklig ufgrund vu sinere grosse Energi iberläbe. Die letzt Klimaveränderig vu dere Art uf em Jupiter het 1939 bobachtet werre chänne.
Gasplanete wie dr Jupiter beziege ä Dail vu ihrer Energi us dr adiabatische Kontraktion vum Gas. Dur die dorus resultierend Temperaturerhöhig stigt dr Druck, bis dr Planet sich im Gliichgwicht befindet. Säller Prozess wird Kelvin-Helmholtz-Mechanismus gnennt. Die so erzügt Wärmi wird langsam in dr Weltruum abgstrahlt. Deshalb schrumpft dr Planet beständig. Dr Jupiter beziegt us dere Kontraktion e Energi vu öppe 400 Milliarde Watt, was circa dere Energi entspricht, wo er dur die absorbiert Sunneistrahlig erhaldet.
Innerer Planeteufbau
Mit zuenämmender Diefi vu dr Atmosphäri isch dr Wasserstoff, us dem dr Jupiter zue dr Hauptsach bestoht, ufgrund vum hoche Druck flüssig, aber ohni Phaseibergang, so dass kei definierti Oberflächi existent isch, wil dr Druck vu dr Atmosphäri in dr Diefi jensits vum kritische Punkt astigt. Under dene Bedingige isch d'Underschidig zwische Gas un Flüssigkait nimmi megli. Ab öppe 25 % vum Jupiterradius goht dr Wasserstoff bime Druck jensits vu 300 Millione Erdatmosphäre in e metallischi Form iber. S'wird vermuetet, dass dr Jupiter underhalb vu dere metallische Wasserstoffschicht e Gstei-Iis-Chern het, wo us schwere Elemente bestoht.
Ringe
Dr Jupiter het e sehr schwach usprägts Ringsystem, wo scho sit dr Pioneer 11-Mission 1974 vermuetet worre isch un 1979 vu Voyager 1 erschtmols het photographiert werre chänne. Wie d'Sonde am 5. März 1979 in dr Jupiterschatte itaucht isch, sin si im Gegeliecht z'erchenne gsi.
Langi Ziit isch d'Herkunft vu dr Ring ubekannt bliibe un e erdbundini Bobachtig het sich as usserordetlich schwirig erwiise, wil d'Ringe us Staubchörnli bestehn, wo zum Grossdeil nit grösser sin wie d'Rauchpartikel im Rauch vu ere Zigarette. Dezue chummt, dass d'Staubdeilli nochzue schwarz sin: Si hän e Albedo vu lediglig 0,05.
Neuguinea
Geografii
Uf em Puncak Jaya git s hite no winzigi Gläschterräscht. No 1972 het s e baar chlaineri Glätscher gee, wie zem Byschpel dr Northwall-Firn, dr Meren-Glätscher, dr Carstensz-Glätscher un d Southwall Hanging-Glätscher. Des sin Räscht vun eme Glätscher, wu no anne 1936 e gschlosse Biet deckt het. D Glätscherschmelzi het im 20. Johrhundert zum Verschwinde vu dr Glätscher uf em Trikora, em 4800 m hoche Pilimsit un em 4760 m hoche Mandala gfiert.
Jupiter (Planet)
Ringe
E wittere Grund fer die gringe Usmasse vu dr Ringe isch d'Datsach, dass sich d'Ringe langsam spiralförmig uf dr Jupiter zuebewege un schliessli vu ihm „ufgsügt“ werre. Die spiralförmig Rotation het underschidlichi Ursache. Zum eine bewirkt s'starch Magnetfeld vum Jupiter e elektrischs Uflade vu dr Staubdeilli. Sälli stosse mit andere gladene Deilli wo dr Jupiter zum Bispil ussem Sunnewind ifangt zämme, was schliessli zue ere Abbremsig vu dr Deilli füehrt. E zweite Effekt, wo e Abbremsig vu dr Staubpartikel bewirkt, isch d'Absorption un aschliessendi Reemission vu Liecht. Debi verliere d'Staubpartikel Bahndrillimpuls. Der Effekt nennt mer Poynting-Robertson-Effekt. Beidi Effekt zämme bewirke, dass dr Staub innerhalb vume Zittruum vu öppe 100.000 Johr us dr Ringe verschwindet.
Neuguinea
Geografii
Di lengschte Fliss vu Neiginea chemme us dr große Gebirg. Vum Maokegebirg uus fließt dr Sepik in nordeschtliger Richtig un mindet in d Bismarcksee, dr Fly dergege fließt no Sidoschte, wun er in dr Golf vu Papua mindet. Im Sidweschte mindet dr Digul in d Arafurasee, im Nordweschte dr Mamberamo in dr Pazifik un dr Waipoga im Weschte mindet in d Cenderawasih-Bucht. In dr Rägezyt setze d Fliss groí Flechine vu dr nerdligen un sidlige Diefländer unter Wasser.
Jupiter (Planet)
Ringe
Dr Ursprung vu dr Ringe het erscht dur d'Galileo-Mission chlärt werre chänne. Dr fein Staub stammt wohrschins vu dr chleine felsige Mönd vum Jupiter. Die Mönd werre ständig vu chleine Meteorite bombardiert. Dur die gring Schwerchraft vu dr Mönd wird e Grossdeil vum Uswurf in d'Jupiterumlaufbahn gschlüderet un füllt demit d'Ringe ständig wiider uf.
Dr Hauptring (Main Ring) zum Bispil bestoht ussem Staub vu dr Mönd Adrastea un Metis. Zwei witteri schwächeri Ringe (Gossamer-Ring) schliesse sich noch usse hi a. S'Material fer sälli Ringe stammt hauptsächli vu dr Thebe un dr Amalthea. Usserdem het noch e extrem dünne Ring in ere ussere Umlaufbahn entdeckt werre chänne. Säller Ring umchreist dr Jupiter in gegelaifiger Richtig. Dr Ursprung vu dem Ring isch no nit klärt. S'wird aber vermuetet, dass er sich us interplanetarem Staub zämmesetzt.
Provinz
E Provinz (vo lateinisch provincia) isch e Wort, wo uf d Verwaltigsterminologii vom antike Rom zruckgoot und hit verschiideni adminischtrativ-territoriali Ainhaite sowool im staatliche als au im kirchliche Berich maint.
Neuguinea
Geografii
D Hauptstadt vu Papua-Neiginea Port Moresby im Sidoschte het offiziäll rund 250.000 Yywohner, di zwootgrescht Stadt Lae im Oschte rund 80.000. Dert fangt dr Highlands Highway aa, d Hauptfärnverchehrsstroß z Papua-Neiginea, wu d Bewohner vu dr Gebirgsregion mit importierte Ware driber versorgt wäre. D Hauptstadt vu dr indonesische Region Wescht-Papua isch Jayapura mit rund 200.000 Yywohner. Wyteri indonesischi Stedt sin zem Byschpel Manokwari im Oschte vu dr Vogelkop-Halbinsle un Merauke im Side.
Gossip Girl
Gossip Girl isch e US-amerikanischi Jugendserie, wo sit em 19. September 2007 uf em Network The CW z gseh isch un uf dr glichnamige Buechreihe vo dr Autorin Cecily von Ziegesar basiert.
Neuguinea
Flora un Fauna
Neiginea isch e tropisch Land un het e großi ökologischi Vilfalt. E Huffe vu dr do yyhaimische Dier- un Bflanzenarte chemme sunscht niene uf dr Wält vor (Endemite).
Gossip Girl
Handlig
D Serie handlet vonere Gruppe vo verwöhnte Teenager vonere New Yorker Elite-Schuel, vo dene riche und bekannte Familie und vo dene, wo nit zur High Society ghöre, allerdings mit ihre z tue hend. All ihri Handlige, Fähler und Grücht um si, wärde vonere anonyme New Yorker Bloggerin, Gossip Girl, brichtet und kommentiert. Es goht um Konflikt zwische Eltere und ihrne Kinder, Konflikt zwüsche rich und weniger rich und um Theme wie Fründschaft, Intrige, Liebi, Sex, Iifersucht, Depressione, Alkohol und Droge. Im Mittelpunkt vo dere Serie stoht Serena van der Woodsen (Blake Lively) und ihri besti Fründin Blair Waldorf (Leighton Meester).
In dr erste Folg vo dr Serie taucht d Serena plötzlich wider in New York uf. Nit emol d Blair het gwüsst, wo si in de letzte Mönet gsi isch. Blairs Fründ Nate Archibald (Chace Crawford) wo vor Serenas Verschwinde e churzes Intermezzo het gha, merkt, dass er immer no Gfühl für d Serena het. Si het aber kei Inträss am Nate. Stattdesse trifft Serena de charmant Dan Humphrey (Penn Badgley), e Stipendiat us Brookly, wo nit wie d Serena, de Nate und d Blair usere wohlhabende Familie vo dr High Society vo de New Yorker Upper East Side chunnt und so Serena und ihrne Fründinne nie ufgfalle isch. Allerdings verfolgt er s Gscheh um d Serena scho sit einiger Zit. Durch e Zuefall chöme sich die beide schnell nöcher. Dans Schwöster Jenny (Taylor Momsen) gohts ähnlich wie ihm, denn au si het bis jetzt Blair und ihri Elite-Clique nur us dr Färni betrachte chönne, versuecht aber immer wider dezue z ghöre. Im Gägezug für d Gstaltig vo Iiladige zuenere Party unter em Motto ¨Kiss on the lips¨ bechunnt au d Jenny e Iiladig. Doch spötistens do muess si begriffe, dass au die neu gfundeni Glitzerwält ihri Schattesite het.
Jupiter (Planet)
Ringe
Innerhalb vum Hauptring befindet sich e Halo us Staubchörner. Säller erstreckt sich ime Gebiit vu 92.000 bis 122.500 km, gmesse vom Zentrum vum Jupiter. Dr Hauptring erstreckt sich vu oberhalb vu dr Halogrenze ab 130.000 km bis öppe an d'Umlaufbahn vu dr Adrastea. Oberhalb vu dr Umlaufbahn vu dr Metis nimmt d'Stärchi vum Hauptring merkli ab. D'Dicki vum Hauptring isch gringer wie 30 km.
Gesamtschule
D Gsamtschuel isch e Schuelform, wo d Differänzierig id Schuel verlageret wird und s si nüme git zwüsche verschidnige Schuelforme.
Jupiter (Planet)
Ringe
Dr vu dr Amalthea gspiist inner Gossamer-Ring längt vu dr ussere Grenze vum Hauptring bis zue dr Amalthea ihrer Umlaufbahn bi öppe 181.000 km vum Jupiterzentrum. Dr usser Gossamer-Ring längt vu 181.000 km bis öppe 221.000 km un lit demit zwische dr Umlaufbahne vu dr Amalthea un dr Thebe.
Gesamtschule
D Gsamtschuel z Dütschland isch e Form vonere witerfüehrende Schuel, wo Chinder nach der Grundschuel mindeschdens bis zur 9. oder 10. Klass chöi bsueche. Si isch in mehrere Bundesländer en Alternative zum traditionelle drüglidrige Schuelsyschdem (mit Houptschuel, Realschuel, Gymnasium) worde. Dr wäsentlichi Unterschied zum härchömmleche Schuelsyschdem isch, dass bi der Gsamtschuel d Differänzierig i d Schuel verlageret wird und nümme zwüsche verschidnige Schuelformen beschdot. Nach der 10. Klass cha ad Gsamtschuel e gymnasiali Oberschduefe aschliesse, während e Deil vo de Schüeler i brueflechi Usbildigsgäng usserhalb vo der Gsamtschuel wächslet.
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
Jupiter het ä sehr usprägts Magnetfeld. D'Stärchi vum Feld betrait uf Wolkehöchi öppe 1,2×10-3 Tesla. Es isch somit fascht 10 mol so starch wie s'Erdmagnetfeld un enthaltet öppe die 20.000fache Energi vum Erdmagnetfeld. Der magnetisch Nordpol vum Jupiter lit in de Nächi vu sinem geographische Südpol. D'Ax vum Nordpol isch um 11° in Relation zue sinere Rotationsax gneigt. Die fiktiv Ax zwischem magnetische Nordpol un em magnetische Südpol goht nit direkt dur's Zentrum vum Planet, sundern liicht dra vorbi, ähnli wie's bi dr Erde dr Fall isch.
Gesamtschule
Wird d Gsamtschuel ned näbem drüglidrige Schuelsyschdem, sondern as alleinigi Schuelform mindeschdens bis zur 9. Klass etabliert, redet me vo Einheitsschuel. Das isch das, wo d Schuelreformer z Dütschland urschbrünglech hei welle. Faktisch aber si bis hüt nume Gsamtschuele zuesätzlech zu de bereits vorhandene Schuelforme gschaffe worde, was bewirkt het dass sech s Schulsystem no schdercher glideret het. As politisch realisierbare Wäg zeichnet sech derzit di integrativi Sekundarschuel ab, wo d Houptschuel, d Realschuel und d Gsamtschuel wot zämelege und en eigeni Oberschduefe het. Immer meh Bundesländer übernäme das „Zwöi-Wäg-Modäll“ vom witerfüehrende Schuelsystem vom Bildigsforscher Klaus Hurrelmann, wo faktisch en Umsetzig vo der Gsamtschuel isch näbem Gymnasium, wo s no witer git. E witeri Alternative, wo sech in vilne Bundesländer düresetzt, isch d Gmeinschaftsschuel, wo Schüelerinne und Schüeler vo der Grundschuel a d Möglechkeit git, dass si ihri gsamti Schuelzit bis zum Abitur inere einzige Schuel blibe.
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
Die gnaue Entstehig vum Magnetfeld isch bim Jupiter noch unklärt, aber s'giltet as gsicheret, dass dr metallisch Wasserstoff un die schnell Rotationsperiode vum Riiseplanet e entscheidendi Rolle spile.
Neuguinea
Flora un Fauna
Rund 11.000 Bflanzearte sin haimisch uf Neiginea, rund 2.500 Orchideeä un 1.200 Baumarte.
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
Uf dr in dr Sunne zuegwendete Site erstreckt sich s'Magnetfeld öppe 6 Millione km witt in's Weltall ussi, während's auf dr in dr Sunne abgwendete Site guet 700 Millionen km wit reicht - bis an d'Umlaufbahn vum Saturn. Dr Grund fer sälli Asymmetrie isch dr Sunnewind, wo e Stossfront bildet. Dodurch wird us Sicht vu dr Sunne s'Magnetfeld vor em Planet zämmedätscht und dehinter ussenanderzoge. Die ständig Wexelwirkig mit em Sunnewind füehrt dezue, dass die gnaue Usmasse vum Magnetfeld starch schwanke chänne. Dorum sin die gnennte Werte numme ugfähri Richtwerte. Besunders starch chänne d'Schwankige uf dr in dr Sunne zuegwendete Site si. Bi schwachem Sunnewind cha s'Magnetfeld dert bis zue 16 Millione km witt ins All reiche. D'Fluktuatione vum Magnetfeld sin under anderem vu dr beide Voyager-Sonde undersuecht worre.
Neuguinea
Flora un Fauna
Dr Weschtdail vu dr Insle isch as ain vu dr wenige Dail vu dr Ärd nonig vollständig kartografiert. Wäg dr Wulke, wu vilmol dief hange iber em dicht bewaldete Biet im weschtlige Landesinnere vu dr Insle, isch des Biet, wu s kai Stroße oder Wäg het, nonig in Atlante verzaichnet, drotz dr neie Megligkaite dur Satellitetechnologi.
Gesamtschule
Z Öschdrich gits derzit – usser Alternativschuelkonzäpt – ke Gsamtschuel. Nur z Wien gits sit 1972 es paar Gsamtschuele, wo im Rahme vomene Schuelversuech igrichdet worde si. Dä Schuelversuech isch am Afang uf zäh bis fünfzäh Jahr plant gsi, 1986 isch er aber uf unbeschdimmti Zit verlengeret worde. Dür das hei di wenige Wiener Gsamtschuele aber ke offizielle Schdatus (offiziell sis Houptschuelene) und chönnte ou jederzit beändet wärde. Über e durhafti Ifüehrig vo der Gsamtschuel parallel näbe de n andere Schueltype wie der Houptschuel und em Gymnasium wird aber sit öppe 2004 vil diskutiert, en entschbrächende Beschluss isch aber noni gfasst worde.
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
De vum Magnetfeld ignumme Ruum nennt mer Magnetosphäre. D'Magnetosphäre vum Jupiter isch mit 20 Millione km Durmesser derart gross, dass si am irdische Nachthimmel die dreifach Flächi vu dr Sunne oder vum Mond innämme dät, sofern si lüchte dät.
Neuguinea
Friezyt
D Insle Neiginea isch vor 60.000 bis 50.000 Johr, wu si zem erschte Mol vu Mänsche bsidlet woren isch, dr nerdli Dail vu Sahul gsi, ere Landmasse, wu au dr gsamt Kontinent Auschtralie umfasst gha het. D Mänsche sin dertemol mit chlaine Boot vu Weschte uus yygwanderet, wel dodmol sin di weschtli vu Neiginea glägene hitige Insle no kai Insle gsi, aber di hecher glägene Dail vu dr Landmasse Sunda, em sidlige Dail vum asiatische Kontinent.
Gesamtschule
Ou i der Schwiz gits kes entschbrächends Konzept.
Neuguinea
Friezyt
Syt rund 10.000 Johr wird Ackerböu bedribe. Insgsamt git s vier Regione uf dr Wält, wu no Aasicht vu dr Archäologe uuabhängig vun enander im Ramme vu dr Neolithische Revolution dr Ackerböu entwicklet woren isch: im Fruchtbare Halbmond zwische Mittelmeer un Mesopotamie, z Sidchina, z Mittelamerika un in dr Sumpfregion Kuk im sidlige Hochland vu Neiginea. Die Fundstell in dr Region Kuk isch anne 2008 vu dr UNESCO zuen ere Wälterbestätte erklert woren.
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
S'starch Magnetfeld fangt beständig gladeni Dailli i, so dass sich Ringe un Schiibe us gladene Dailli um dr Jupiter bilde. Sälli gladene Dailli chänne zum Bispil ussem Sunnewind stamme. E vergliichbare Effekt findet sich uf dr Erde in Form vum Van-Allen-Gürtel. E witteri Quelle fer gladeni Dailli sin d'Mönd vum Jupiter. So findet mer bispilswiis e Ring us gladene Schwäfelatome um Io rum, während sich um Europa rum e Torus us Wassermoleküle bildet het.
Neuguinea
Friezyt
Vor ca. 7000 Johr isch dr Aaböu vu Zuckerrohr un Banane im Hochland noogwise. S sin au Iberräscht vu Taro-Wurzle gfunde wore, wu au as landwirtschaftligi Hinterlosseschafte ditte wäre, wel si im Hochland nit vu Natur uus vorchemme. Au Entwässerigskanäl sin entdeckt wore.
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
Dur Fluktuatione im Magnetfeld entstoht ständig Strahlig wo vum Jupiter usgoht. Sälli sognennt Synchrotronstrahlig cha im Dezimeterwelleberiich gmesse werre un füehrt au zue ere Wasserverdampfig uf dr Europa ihrer Oberflächi.