cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Murbach
Kloschter Müerbe
Dr heilig Pirmin hàt ànne 728 s Kloschter Müerbe grìndet, e Benediktinerabtei, wie speter s Dorf Müerbe drüs enstànde ìsch. Vun dr ehmolige Kloschterkìrich üs em 12. Johrhundert steht hite nume no dr Chor mit zwei Nawecher, zwei Dirm un em Querschiff. Wie s Böischüele vun Hirsau und Cluny vorgsahne han, hàt dr Chor e flàche Àbschluss und ken Apsis. S machti Lànghüs ìsch 1738 àbbroche worre fìr e bàrocke Nèiböi, wie àwer nie geböit worre ìsch. Em heilige Pirmin ìsch e Statue gwdmet.
Verwàltung
vun Müerbe ìsch. Müerbe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Müerbe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Orschweier (Oberelsass)
Orschwihr (frz. Orschwihr, dt. Orschweier) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  (Haut-Rhin).
Gschìcht
Orschwihr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Otaleswiler.
Verwàltung
vun Orschwihr ìsch. Orschwihr ghert zem Kommünàlverbànd.
Segelfluggelände Bohlhof
Dè Flugblatz Boolhof isch è Segelflugblatz am Boolhof nordöschtli vo Schwèrzè, èm Ortsdeil vo Öschingè im Landchreis Waldshuèt im südlichè Baddè-Württèbärg. Dè Flugblatz Boolhof lyt obberhalb vo dè linkè Wuètèhaaldè, uff dèrrè irè südöschlichè Flankè sich dè Chleggau aaschlièßt, Dè Boolhof isch ein vo drei Flugblätz im Landchreis Walshuèt
Orschweier (Oberelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Orschwihr ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Segelfluggelände Bohlhof
S Boolhofplateau lyt uff èrè Höchi vo öppè a dè Ortsvobindungsstrõß vo Schwèrzè gu Rächbärg am südöschtlichè Rand vum Naturpark Südschwarzwald.
Dè Flugblatz wörd durch d Segelfluggmeinschaft Boolhof e. V. bedribbè.
Gschichtè
Am 13. Auguscht 1932 hèt dè Stoll Èrnscht, dè Bruèder vum Löwèwirt uss Ärzingè, mit eim selbschtbautè 10-Meter-Zögling dè èrscht Flug vom Aggisellbuck bi Ärzingè durrègfüürt. Baut worrè isch sellè Segelflugzüüg vom Löwèwirt im Stoll Hèrmann, un vo füüf vo sinè Fründ. Dè èrschte Start hèt abber sin Bruèder durrè fürrè müèsè, well er als einzigschtè vo sellèrè Gruppè i dè Krankèkassè gsi isch. Dè Aggisellbuck eignete abber nu für kurzi Flüüg bis zuè 15 Sekundè geignèt. Im selbè Johr isch Fluggländ übberall im Chleggau uusprbyrt un widder voworfè worrè. Nõchdèm vom Boolhof ein vo dè Flüger zum èrschtè Mòl 120 Sekundè lang i dè Thermik flügè hèt chonnè, isch d Suèchi nõch èm geignetè Glände un ènèrè Heimèt für d Segelflüger abgschlossè gsi. Im ganzè Chreis WaldshuèT hèn sich Gruppè zömmè gfundè, wo eigeni Flugzüüg baut hèn un demit flügè hèn wellè. Dõdefür isch dè Boolhof è geignets Geländ gsi, schu bald sin vo dört è baar söttigi Gruppè gflogè.
Im Johr 1934 isch dè Boolhof vo dè Flugbolizei abgnõ un zum Flugblatz erklärt worrè. Im glychè Johr isch diè èrschti Hallè baut wörrè, wo hüt als Segelflugzüüghallè bruucht wörd. 1935 isch d „Boolhofringè“ als Voeinigung uss dè Ortsgruppè Ärzingè, Stüèlingè, Jeschtettè un Öschingè gründet worrè. Mit dè Iifüürung vum Windèschtart 1936 sin d Flüüg immer witter und länger gangè un 5-Stundè-Flüüg sin kei Seltèheit mee gsi.
I dè Nazi-Zit ischz durch d „Glychschaltig“ im April 1937 un d Umwandlig vom dütschè Luftschportvoband i s Nationalsozialistischi Flygerkorps (NSFK) uss dè Ortsgruppè Waldshuèt un Ärzingè dè „NSFK-Sturm Waldshuèt“ entschtandè. Dè Boolhof isch mee un mee zuè nèm Lehrgangsglände vo dè „Flyger-HJ“ worrè, sell isch è Sondereinheit vo dè Hitlerjugend (HJ). Bi nèm einzigè Lehrgang sin füüf vo sechs Ärzinger Maschinnè z Bruch gangè. Vor un wôrend èm Zweitè Wältchrièg isch dè Flugblatz è Grundausbildungsschtätti für Pilotè gsi. Wôrend sellèrè Zit hèt dè Boolhof mit bis zu 12.000 Starts pro Johr zu dè meischtbeflogènè Segelflugblätz z Dütschland zellt. 1939 isch dè brivate Segelflugbedryb stillgschtandè. Nõch Chriègsèndi isch dè gsamte Flugzüügpark un è Hallè vo dè Franzosè abdransportyrt worrè.
Èrscht 1951 isch es widder zuè dè Freigaab vum Segelflug durch diè Alliyrti Hochi Kommission chò. Dè Segelfluggruppè Ärzingè (SGE) hèt uss dè Schwiz èn Zögling gschenkt chriègt, wo mò abber zèrscht übberholè hèt müèsè un denn nu für Graaduusflüg un lychti Kurvè zuèglõ gsi isch. 1956 isch es abber widder zuè neuè Yschnitt im Flugbedryb chò. Zuè dè Drènnig vum auf d Segelflugvokeer un èm motorisyrtè Luftvokeer am Flughafè Chlotè, wo mò 1946 aagfangè hèt z bauè, hèt mò d Flughöchi uff èm Boolhof un i dè Nöchi uff 4000 Fuß odder ca. 1200 Meter bschränkt. Spôter isch d Flughöchi witter uff 900 Meter reduzyrt un denn widder in eim Sonderzuègschtändnis uff diè hüt no gültigi 1050 Meter feschtgsetzt worrè, wa oppè 500 Meter übber Grund bedütet. Dõdeby isch z berüggsichtigè, dass dè Boolhof zimli nõch a dè Luftvokeersschtrõß Stuègètt-Züri lyt, uff wellèRè d Aaflüg durch s Wuètèdal gòt und èrscht bi Schwèrzè öppè bim Boolhof abknickt in Richtig Küssaburg. 1957/58 isch es zuè nèrè Gründig von èrè gmeinsamè Dachorganisation durch d Segelfluggruppè Ärzingè (SGE) un dè Segelflygervoeinigung Hochrhy (SVH) chò, wa denn 1976 zuè dè Zämmèfassig in èm Vorein mit èm Nammè „Segelfluggemeinschaft Bohlhof“ (SGB) gfüürt hèt.
Flugbedryb
Dè offizièlle Flugbedryb findet vo März bis Oktobèr meischtens am Wochèènd bi entschprèchendem Wetter statt. Im Augèbligg git s im Vorein sechs Segelflugzüüg (drei Zwei- un drei Einsitzer), zwei Motorsegler (Zweisitzer) un ei vyrsitzigs Reise- un Schleppflugzüüg, sowiè meereri brivati Flugzüüg.
Dè Luftruum TMA Züri erlaubt dõ è maximaal zuèlässigi Flughöchi vo 1.050 Meter. Er unterschtòt dè Uffsicht vo dè Schwizer Flugsicherung Skyguide. Segelflǜger stôn dõ d Regionè Südschwarzwald, Wuètèdal, Hochrhydal un d Chleggau offè, Motorseglern der Schwarzwald, die Schwäbische Alb und das Schweizer Jura.
S Segelfluggländ vofüègt übber è 650 Meter langi Start- un Landebaan mit èrè Grasobberflächi, d Baanrichtig isch 04/22 uff einèrè nõch Südweschtè hy lycht abhäldigè Wisè. Möglichi Bedrybsartè sin Windèschtart, Flugzüügschlepp un Motorsegler.
Segelflugblätz i dè Umgèbig
Dè Boolhof isch ußer m Flugplatz Schmerlat bi Nüüchilch im Chläggi un dõdemit i dè Schwiz dè einzige Flugblatz für Segel- un Motorflugzüüg im Chleggau. Diè witterè nägschstglegenè Segelflugblätz sin dè Segelflugblatz Riselfingè uff dè Weschtbaar bi Löffingè, dè Flugblatz Rickèbach im Hotzèwaald un dè Flugblatz Blummbärg bi Blummbärg-Zollhuus im obberè Aitrachdal.
German Graduate School of Management and Law
D German Graduate School of Management and Law gGmbH (GGS; bis 2009 heilbronn business school, hbs) isch e 2005 grindeti privati, staatlig anerkännti Stiftigshochschuel z Haalbrunn gsii, wu vu dr Dieter-Schwarz-Stiftig gferderet woren isch. Si het fir Hochschuelabsolvänte*ne Master-Studiegäng näb em Beruef aabote. D GGS het bis 2021 dr Studiebedrib unter irer Firmierig furtgfiert un isch druf in dr TU München ufgange.
Gschicht
D heilbronn business school isch anne 2005 as privati Hochschuel vu dr Dieter-Schwarz-Stiftig grindet wore. Dr Studiebedrib het mer zerscht sichergstellt mit Masterstudiegäng vu Partnerhochschuelet. Im Oktober 2006 het s MBA-Programm vu dr hbs un dr Masterstudiegang Business Law (LL.M.) aagfange.
D hbs isch am 7. Juli 2006 vum dytsche Wisseschaftsrot as Inschtituzion akkreditiert wore. Syt em 18. Juli 2006 isch si ne vum Land Bade-Wirttebärg staatlig anerkännti Fachhochschuel gsii.
Am 16. Juni 2009 isch d Hochschuel in German Graduate School of Management and Law umgnännt wore. Im April 2011 isch s Graduiertekolleg "Dynamic Capabilities and Relationships" zäme mit dr wirtschaftswisseschaftlige Fakultet vu dr Europa-Uniwersitet Viadrina Frankfurt (Oder) grindet wore.
Dur dr Wisseschaftsrot isch d German Graduate School of Management and Law im Septämber 2013 uf zeh Johr reakkreditiert wore.
Im Zug vu dr Ibernahm dur d TU München 2021 het d GGS dr operativ Bedrib yygstellt.
Organisation
D GGS het fir Hochschuelabsolwänte*ne e Masterstudium näb em Beruef mit ere Duur vu vier Semeschter (18 bis 24 Monet) aabote. D Studiegäng hän als am Wuchenänd stattgfunde.
Im Oktober 2006 het s MBA-Programm un dr Masterstudiegang Business Law (LL.M.) aagfange. Insgsamt het d Hochschuel acht Masterstudiegäng aabote.
Syt 2008 het d GGS in dr Executive Education Furtbildigsaagebot in dr Beraich Wirtschaft un Rächt aabote. S Programm isch us speziäll kunzipierte Inhouse-Schuelige fir ainzelni Unternäme, uffigi Seminar wie s Leadership Certificate un d Raie Women in Management un au Vordragsraie bstande.
Presidänt vu dr Hochschuel isch vu Juli 2008 bis 30. Juni 2009 dr Thomas Armbrüster gsii. Vu Juli 2009 bis Juli 2011 hän dr Dirk Zupancic (Chief Executive Officer) un dr Tomás Bayón (Academic Dean) zäme d GGS glaitet. Vu Juli 2011 bis Dezämber 2016 isch dr Dirk Zupancic Presidänt un Gschäftsfierer gsii. D Zämenarbet mit dr Zupancic het ufghert, wu d Dieter-Schwarz-Stiftig entschide het, ass e staatligi Uniwersitet am Bildigscampus soll aagsidlet wäre, wu d GGS langfrischtig het solle din ufgoh. Vu Jänner 2017 bis zue dr Uflesig vu dr GGS 2021 het dr Tomás Bayón d GGS as Vorstand vu dr Hochschuel un ellainige Gschäftsfierer glaitet. D GGS isch schließli im TUM Campus Haalbrunn ufgange.
Am Rhii
Am Rhii isch der Titel von ere Samlig mit Tegscht i verschidene alemannische Mundarte.
Es isch es drübändigs Wärch, wo 1996 z Roosche, z Doarabira und z Vaduz usecho isch. D Redaktoore sind dr Liechtaschteiner Sproochwüsseschaftler Roman Banzer, dr Otmar Gassner vo Fealdkirch, dr Felix Marxer vo Vaduz, dr Rainer Stöckli vo Rüüti und dr Adolf Vallaster vo Mäder gsi, wo für d Rhiitaalisch Gränzgmeinschaft die Stück zämetreit und zum Truk vorbereitet hend. Si schrybe i de usfüerleche Kommentäär drvo, was d Mundartliteratur für en Bluescht in irere Regioon het, si prichte über d Chraft und die farbegi Bildersprooch vo de Mundartwärch, wo ire Platz i der Literatur verdiene, über d Situazioon vo de Mundartschriftsteller und au was me für Tieläkt im Rhyydaal und drum umme redt und schrypt.
I dere Blüetelääsi sind Gedicht und Prosategscht vo Autoore usem Vorarlbärg, vo Liechtaschtei und vo de Oschtschwiizer Gägende em Rhii noo verträtte. Me findt Arbete vo Schriftsteller us es baar Generazioone, fascht us em ganze 20. Joorhundert. Und für das Projäkt sind bsunders au jungi Lüüt yglade worde zum Sache in en Deil vo der Antology z schrybe.
Im erschte Band sind 24 Autoore verträtte, wo ane 1966 nümme gläbt hend. Die eltischte zää sind no im 19. Joorhundert uf d Wält cho. Im zwöite sind’s 52 Autoore, wo ane 1996 no läbig gsi sind, und im dritte Band het’s Stückli vo drissg dozmol no ganz junge Lüüt im Alter zwüsche sibezää und einezwänzg Joor.
Am Schluss bringt die Samlig au no e zimli grossi Lischte vo de Büecher us dr Mundartliteratur i dr Regioon. Und als Bylaag isch en CeeDee im ene Umschlag, wo me Stück vo 22 vo dene Autoore chan lose.
Caturix
Uffällig isch, as s gallische Volch vo de Caturiges i de Geged vo Chorges (< *Caturigumagus) ire Hoptort Eburodunum (hüt Embrun) gnennt het, aso wie de römisch Name vo Yverdon, wo jo zwo Inschrifte an Mars Caturix gfunde wore sind.
Anderi helvetischi Näme vom Chriegsgott sind Mars Cicollos (gall. "Muskelprotz") und Caisivus.
Inschrifte vom Mars Caturix und Mars Caisivus. D Aornig folgt de Orte vo Süd noch Norde:
Lueg au
Helvetischi Religioo
Rimbach bei Gebweiler
Rìmbàch (frz. Rimbach-près-Guebwiller, dt. Rimbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  (Haut-Rhin).
Gschìcht
Rìmbàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1222 àls Rimbach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rìmbàch ìsch. Rìmbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rìmbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Nina Badrić
D Nina Badrić (* 4. Juli 1972 z Zagreb) isch e kroatischi Popsängeri.
As Chind het d Nina Badrić bim Maidlichor Zvjezdice (Stärnli) gsunge, wu si au uf Tournee dermit gangen isch un e bar Albe mit ufgnuu het.
Wu si bi „Crovizija“ ufdrätten isch, ere nationale Variante vum Eurovision Song Contest, isch si mit ihrem Lied „Ostavljam te“ uf dr acht Blatz chuu.
Anne 1995 het si d Albe Ljubav i bol un Godine Nestvarne ufgnuu. Ihre dritt Album Personality isch s maischtverchauft Album vu Kroatie in dr Johr 1997 un 1998 gsii un isch mit zwai Porin, dr Večernjakova ruža un andre Bryys uuszaichnet wore. Mit dr Single I'm so excited isch si au usserhalb vu Kroatie bekannt wore.
Im Johr 2002 isch si z Bosnie un Herzegowina mit eme Oscara as beschti uusländischi Sängeri uuszaichnet wore. Ai Johr speter isch ihre Album Ljubav mehfach mit em Porin uuszaichnet un fir iber 15.000 verchaufti Exemplar mit em Bryys Zlatna ploča (Gold) bremiert wore.
Im nämlige Johr, 2003 het d Nina Badrić bim Dora-Festival mitgmacht un isch dert mit em Lied „Čarobno jutro“ uf dr zweet Blatz chuu.
Bad Ditzenbach
Ditzebach (dt. Bad Ditzenbach) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Verwaltong
Ditzebach hot mit dr Gmoe Deggenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Herbert Juhn.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Ditzebach ghert zom Schwäbisch.
File Transfer Protocol
Ds File Transfer Protocol [fʌɪl trɑːnsˌfəˌprəʊtəkɒl] (engl. für „Protokou zum Dateiä überträge“, churz FTP), isch es Netzwärkprotokou zum übers Internet Dateiä überträge (mit TCP/IP).
Es wird brucht, zum Dateiä zwüsche de Kompiuter, öpe vom Server zum Client (Abelade), vom Client zum Server (Ufelade) oder zwüsche zwöi Server z überträge. Usserdäm chame mit FTP Verzeichniss ersteuä und aluegä, aber ou Verzeichnis und Dateiä umbenennä oder löschä.
FTP louft überä “Port” (es «Törli» ir Computersprach) 21. Dört drüber schickt der Client am Server Befäle und der Server git uf die Frag je nach Berächtigung und Datebestang Antwort.
Es git öffentlichs FTP, wome übere Browser cha go Date holä und FTP, wo me sech mues amäude. FTP wird hüffig brucht, zum Websitenä ufe lade, E-Mail brucht aber ke FTP, das geit über SMTP.
Rimbachzell
Gschìcht
Rìmbàchzall ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rìmbàchzall ìsch. Rìmbàchzall ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rìmbàchzall ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gertel
Ä Säsli, Sächsli, Stäckespitzer oder Gertel isch ä Werkzig, wummer zum Schindle mache oder im Wald zum Holz machä nimmt. S isch so ä Mischung zwische Schwert un Sichle.
S het ä Ähnlichkeit midd ere Machede, wiä mer si im Dschungel het. Aber ä Säsli isch am Änd me bogä. Diä meischde sin so um diä 40 cm mit lang un hän ä Holzgriff.
Des Säsli, wu bim Höfflin abbildet isch, isch elter un sampfter gschwunge wiä des uf em undere Bild.
S Säsli as Stäckespitzer
Am Kaiserstuehl un andere Briisgaüer Wiigegnige het mers bsunders zum Räbstäcke spitze brücht – wäge däm heißts in ere Minderheit vu Ortschafte im Briisgaü aü Stäckespitzer. Diä Arbet isch im Friähjohr gmacht wore, wu d Räbstäcke wider gsteckt wore sin. Mer het dr Stäcke in d link Hand gnumme, unter dr Arm glämmt un mit em Säßli in dr rächte Hand dr Stäcke nei gspitzt. Do sin d Eigeschafte vu verschiidene Wärkziig zum Drage kumme: S Säßli isch schwärer wiä e Mässer un lit guet uf em Stäcke un het dur des Ähnligkeit mit em Beil. Mer ka dr Stäcke schreg aschlage wiä mit eme Beil, mer kas aber aü uflege un hoble. Dur dr Boge in dr Glinge wird des Wärkziig gfiährt un dr Spitz ka rund ghoblet wäre.
Hit spiilt s Stäckespitze ke großi Roll meh; mer hat anderi, zum Deil metallini Stäcke un ziägt aü d Holzstäcke nimmi alli Johr.
Säsli wärre nit nur im Kaiserstuehl verwändet, sundern äu im Schwarzwald, so zuem Wällemache.
Verschiidini Nämme
Im Schwäbische seit mar lut em Schwäbische Werterbuech Hoop, Hobe oder Häbe, Häple un änlig dezua, un im Raiffeisemärkt wirds als „Holzheppen“ verkaüft. Scho im Althochditsch häts d Werter happa und heppa gee.
In s Grimms „Ditschem Werterbuech“ isch „Hippe“ belegt, des Wort seig üs em Obersächsische vum Luther in d ditsch Schriftsproch iigfiährt wore. In dr ditsche Wikipedia isch „Hippe (Gartenbau)“ dr Iberbegriff iber verschiidini grummi, großi un gleini Mässer.
S Wort Säsli goht – iber s mittelalemannisch sehselin uf s altalemannisch Wort sahs zruck, wu e kurzes, eischniidig Schwert bezeichnet. Säsli isch – noch em Höfflin – am Kaiserstuehl fascht iberal verbreitet, numme z Betzinge un z Wasewiiler un am ganze Tunibärg sait mer Stäckespitzer. Dr Höfflin het numme Gmeine mit Wiiboi untersuecht – s Wort isch aber witter verbreitet. So het dr Schiibemacher vu Mille mit em Säsli gschafft. S Badisch Werterbuech kännt Säsli, Säsel un ähnlig wit umme im Südbadische. Im Elsässische Werterbuech isch s Säsli eso un aü as Sächsle, Säsl, Sesl un Waldsächsle bezeichnet. S Wort kunt as Sächsli aü in dr schwizerische Region Basel vor.
S normal Wort in dr Schwiz isch lut em Schwizerische Idiotikon aber Gertel mit de Variante Gerter, Geitel, Geiter. Scho i althochditscher Zit häts gertari ghaisse. Aü im gränznahe Badische kunt das Wort vor.
Bad Überkingen
Iberkenge (dt. Bad Überkingen) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Iberkenge leit em Filsdal.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 56,8 % Landwirtschaftsfleche, 15,2 % Wald, 26,8 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.
Verwaltong
Iberkenge hot mit dr Stadt Geislenge ond dr Gmoe Kuache a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Matthias Heim.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Iberkenge ghert zom Schwäbisch.
André Koechlin & Cie.
S Undernäme André Koechlin et Compagnie isch am 25. Juli 1826 z Milhuuse im Elsass gründet worde und het dört e Fabrigg für mechanischi Konschtrukzione mit ere Giesserei ygrichtet.
s Milhuuser Stadtkwartier Giesserei – La Fonderie
Nach dere erschte industrielle Ysegiesserei het im 20. Johrhundert s ganze Quartier zwüschem Rhy-Rhone-Kanaal, em Ell-Kanaal und der Altstadt vo Milhuuse der Name Fonderie (D Giesserei) übercho. Das isch hüt eine vo de grosse Stadtteil vo Milhuusa.
D Giessereistrooss und d Giessereibrugg erinnere a d Induschtriigschicht vo däm Gebiet.
Gschicht
Der Gschäftsmaa André Koechlin (1789–1875) vo Milhuusa, wo vo ane 1830 bis 1843 au Bürgermeischter i dere Stadt worden isch, het zerscht als Diräkter vom Betriib Dollfus-Mieg et Compagnie gschaffet. Das isch i der Zyt vo ane 1814 bis 1820 gsi. Ane 1825 het er es Gländ ufem Fäld südlech vo der Stadt Milhüüsa, vor em Spiegeltoor usse, gchauft, zum en eigeti Maschiinefabrigg z boue. Er hett der Plan gha, für d Textilinduschtrii bi Milhuusa die nötige Maschine und anderi Wärchstuk us Metall z produziere.
S Fabriggareal het er ausgwäält uf emene Platz i der Nöchi vom Rhii-Roone-Kanaal, wo i dere Zyt grad im Bou gsi isch und s Elsass mid em Burgund und mit Paris verbunde het. I der Wärbevignette ufem Papiir vom Koechlin sinere Firma gseet me sogar es eigets Haafebeki am Kanaal näbem Metallwärch und dört drin es Dampfschiff; das het selle zeige, ass em Koechlin di sällmol modärnschti Technigg wichtig gsi isch und er sich für ne leistigsfähigi Transportlogistik interessiert het, was grad für di jungi Schwärinduschtrie im 19. Johrhundert immer wie bedütender worden isch. Ufem Stadtplan vo Milhuusa vom Johr 1830 isch tatsächlech dä privaat Fabrikhafe näbem Rhy-Rhone-Kanaal yzeichnet, die jüngere Plään vo der Stadt zeige de Kanaal denn aber scho 20 Johr schpöter oni de Hafe, wo jetz wäge der Ysebaan grad bim Koechlin-Wärch zue für d Fabrigg nümm bruucht worden isch.
Mid der technische Hilf von ere änglische Firma, wo Wäbmaschine konschtruiirt het, isch em Koechlin sys Mekanik-Atelier ygrichtet worde. Im Mai 1828 het der Betriib dört drin agfange, und scho ane 1829 het der Koechlin im ene grosse Projäkt di ganze Maschine für d Textilfabrigg Boucart Père & Fils gliferet, wo denn au grad bi Milhuuse gründet worden isch.
Für divärsi Wirtschaftszweig und s Bouwääse het d Schwärinduschtrii i dere Zyt immer meh Sache chönne härstelle. Au d Metall- und Konschtrukzionsfabrigg Koechlin het näbe de Tegschtilmaschine scho gly au Turbiine für Wasserchraftwärch und anderi Waare us Metall gfertiget. Und wo di Induschtrielle vo Milhuuse noch em Vorbild vo Ängland und anderne Gebiet vo Frankriich au für iry Stadt und für s Elsass uf das neue Vercheersmiddel vo der Ysebaan hend afo warte, isch de Koechlin mit sim Betriib zum Glück grad parat gsi zum s Baanmaterial z liefere. So isch d Ysebaanschparte für d Giesserei eini vo de wichtige Abteilige worde, und d Hauptlinie vo der Elsässer Baan isch derzue ane au grad bi de Fabrigggebäu dure gange.
Vom Ingenieur Nicolas Cadiat (1805–1856), wo als Leiter vo der Abteilig für Dampfmaschiine bim André Koechlin gschaffet het, isch ane 1835 d Idee cho, zerscht Gleis zwüsche de Induschtriistedt Milhuuse und Thann z legge. Für de Färnvercheer het me so au d Fabrigge vo Thann an neu Rhy-Roone-Kanaal chönne abinde. Der Baanhof vo Milhuusa isch uf der Südsyte vom Hafegländ am Kanaal häre cho, und bim Koechlin-Wärch het en Brugg übere Kanaal gfüert, wo au scho für di schpöteri Baanlinie uf Strassburg dänkt gsi isch.
Der Koechlin het mid synere Fabrigg vo de erschte Dampflokine, wo d Baangselschaft vo Ängland mit Schiff het lo is Elsass bringe, grad Kopiie gmacht und eso d Dampftechnik glehrt könne. Zwei Lokine, d Napoléon und d Mulhouse, und au d Wääge het d Giesserei sälber konschtruiert für d Baan uf Thann.
Es isch der Nicolas Koechlin (1781–1852) gsi, der Vetter vom André Koechlin, wo d Compagnie du chemin de fer de Mulhouse à Thann gründet het. Scho im Johr 1839 isch d Baanlinie in Betriib cho. Z Frankriich isch das eini vo de allererschte Baane überhaupt gsi, en unerhört modärni Sach dozmol. I de andere Deil vom Land sind grad erscht afe d Strekine vo Saint-Étienne uf Lyon, vo Paris uf Saint-Germain-en-Laye und vo Montpellier uf Sète gmacht gsi. D Milhuuser Baan isch so no vor der badische Rhydalbaan gfaare, und vo der Milhuuse-Thann-Linie us het der Nicolas Koechlin sofort au di Elsässer Baanlinie uf Basel und uf Strossburg bout. Die Baan isch ane 1841 in Betriib gno worde, und si isch die erschti internazionali Ysebaan überhoupt gsi.
Bis is Johr 1872 het s Koechlin-Wärch z Milhuuse denn scho 1412 Lokine für verschideni Ysebaane bout gha. I däm Johr het d Giesserei mit ere andere Firma zäme fusioniert zu der Elsässische Maschiinebau-Gsellschaft Grafestade, wo im Johr 1919 mit der Société alsacienne de constructions mécaniques (SACM) zämegleit worden isch. Scho churz vor 1900 isch im Atelier z Milhuuse d Giesserei zue ggange, aber nach em Erschte Wältchrieg sind vo dört de wider Dampflokomotive cho. Im 20. Johrhundert het s immer wider Veränderige ggä im Wärch; 1921 het d SACM im Fonderii-Quartier en neui, grossi Giesserei bout. En Deil vo de Abteilige sind 1936 denn aber vo Milhuuse uf Masevoux verleit worde, und s Fabriggareal am Kanaal het neui Bsitzer übercho, wo Firmene für Informatik und für Telekommunikation installiert hend. derbi isch au d Alcatel gsi; ane 1986 het d Produkzion vo Tegschtiilmaschine und under em Konzärn Wärtsilä, wo s Wärch übernoo gha het, im Johr 2000 au die vo Diiselmotoore ufghört.
Sidhär gseet s alte Fabriggareaal ganz andersch us und im Giesserei- oder Fonderie-Quartier hets jetzt d Universität und anderi Betriib und verschideni Instituzioone.
Don Quijote
Don Quijote [] (früener Don Quixote; Don Quichotte [] uf Franzöösisch und zum Däil au im Dütsche) isch die umgangssproochligi Bezäichnig für e Roman El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha vom Miguel de Cervantes, übersetzt uf Dütsch as Der sinnreiche Junker Don Quijote von der Mancha. Gliichzitig isch s dr Naame vom Protagonist.
Dr Romaan isch uf Schbanisch gschriibe und isch in zwäi Däil erschiine. Dr ersti Däil isch 1605, dr zwäiti 1615 uusechoo. Die ersti dütschi Übersetzig isch 1621 (Don Kichote de la Mantzscha) vom Pahsch Basteln von der Sohle gmacht worde. Si isch aber erst 1648 erschiine und het nume die erste 23 Kapitel umfasst. D Übersetzig vom Ludwig Tieck, wo 1799–1801 uusechoo isch, isch woorschiinlig bis hüte die bekanntisti dütschi Übersetzig, und die vom Ludwig Braunfels het lang as die sproochdröijisti und kenntnisriichsti gulte. 2008 isch s Wärk in er zwäibändige dütsche Fassig erschiine, wo vo dr Susanne Lange nöi übersetzt worden isch und wo vo dr Liddratuurkritik hoch globt worden isch. Mä het iiri sproochligi Dimensioon im Dütsche mit deere vom Originaal vergliche.
Im Romaan ziet dr verarmti Landaadligi Don Qijote us, für zum s Unrächt bekämpfe. Er duet das im Name vom ene Buuremäitli, won er in sä verliebt isch, und won er erä dr Naame Dulcinea vo Toboso git. Begläitet wird er vom Sancho Panza.
E baar dütschi Usgoobe
Aktuelli Usgoobe:
Wallburg Semberg
Dè Sèmbärg isch è Aahöchi i dè Nôchi vo dè Ortschaft Schwèrzè (Gmeind Öschingè) im Landchreis Waldshuèt, Baddè-Württèbärg. Dè Bärg hèt uff drei Sitè gäch abbèkeiendi Felswänd, sellèwäg hèt si nit nu è günschtigi Voteidigungsbosition botè, sondern au diè aalt Wägvobindig übber dè Pass bi Bächtersbool unterhalb vo dè Küssaburg i s mittleri Wuètèdal bhèrrscht. Vo dè Höèburg übbrig sin uff èm Sembärg no meefach Wall un Grabbè sowiè einigi witteri Relikt, wo uff èn lokal bedütendi (milidärischi) Nutzung schlièßè lòt. Archäologischi Untersuèchungè odder gar Uusgrabungè hèn nit stattgfundè. Hywys i dè älterè Literadur lôn sich au findè, well früèner au no Muèrräschtè exischtyrt hèn un Begehungè no mee Rückschlüss zuèglõ hèn. Ob è Vobindig zuè dè hallschtattzitlichè Grabhöger i dè Nôchi bschtòt, ist no offè.
Laag un Maaß vo dè Befeschtigung
I sim Bydraag zu dè 2006 erschinenè Chronik vo Öschingè git dè Heimètforscher Horscht Merkel in sim Bydraag für d Ur- un Früègschichtè Maaß vp dè Aalaag im Zämmèhang mit enèrè aaltè Chartè mit èm Titel „Gewann im Rütteli“ aa: „Dè flache, sich öppè 100 Meter übber s Wuètèdal erhebende Buggèl vojüngt sich im Weschtè zuè nèrè schmalè Spickel. Diè vorderschte Spitzè mit ènèrè Gsamtlängi vo ca. 70 m isch durch èn jetzt zämmèkeiendè Wall mit èm vorglagertè Grabbè abdrènnt.“ Drum ummè wörd sebbè ‚vorderschte Spickel‘ vo drei Sitè mit èm Ringgrabbè un hochèm Wall yygfasst (Im Südè keit d Steilwand fascht sänkrächt abbè). Selli „Hauptburg“ isch uff dè Chartè als Vyregg mit 20 Meter Sitèlängi ygdrait, wo è öschtlichs vorglagerts Plateau mit 54 Meter Längi un bis zu 38 Meter Breiti hèt. S Plateau wörd vo Oschtè hèr ebbèfalls durch dè Wall un dè Grabbè abgriglèt. Diè i dè Stei gschlageni Vodüèfig wörd uff dè Chartè als ^Füèrschtel'' bezeichnèt, wo im Ringgrabbè vo dè Hauptburg lyt.
Wasserturm
Wasserturm isch d Bezeichnung für è Bedrybsbauwärch von èrè Wasservosorgung, wo èn Hochbhälter für s Spychèrè vo Trinkwasser odder Bruuchwasser hèt. Mit èm Hochbhälter wörd näbbèm Parathaltè von èrè temporär uusreichendè Wassermènge au für èn uusreichendè un glychmäßigè Drugg im aagschlossenè Wassernetz sorgè duèt.
Wallburg Semberg
Keltè
Nòch lyt è Zuèwysig zuè nèrè keltischè Höhèburg, well i dè Johrhunderte vor üsèrè Zitrechnig d Hochrhyregion nõchwyslich vo keltischè Stämm bsidlèt gsi isch. Gipfel mit voglychbar abschpèrrendè Wäll un gäch abbèkeiendè Häaldè, wo d Keltè zuègschribbè wörred un diè ebbèfalls wichtigè Wägvobindigè behèrrscht hèn, sin im Umfäld meefach bekannt: Au „d Küssaburg [...] mag bi irer bsundèrè Laag uss ènèrè vorgschichtlichè Ringwallburg entschtandè sy, wiè [...] dè Hornbuck bi Rièdèrè un dè Napbärg bi Wyswyl.“ Uss enèm Roman bekannt – Heinrich Huber: Das blaue Licht – isch dè Birnbärg bi Grièßè, dèm si Plateau bi dè Begehig aaluègbar, von èm no guèt erhaaltenè Wall abgriglèt wörd. Übberregional bekannt isch s ebbèfalls i dè Region befindliche Oppidum bi Altèburg-Rhynau, welles intensyv erforscht worrè isch.
Wasserturm
Fungtionsbrinzyp
D Wasservosorgung vo dè Gebäude, wo a s Wassernetz aagschlossè sin, wörd allei mit Hǜlf vom hǜdroschtatischè Drugg un dõdemit mit dè Schwèrchraft gwôrleischtet. Bi sèllèm Brinzyp diènt dè Hochbhälter au als Uusglychsbhälter. S Wasser, wo us èm Wassernetz abflǜèßt, füürt zuè nèrè Reduktion vo dè Wassermèngi im Hochbhälter, dõrum wörd dè Hochbhälter regèlmäßig nõchgfüllt, um dè Pegel im Bhälter möglichscht uff dè glychè Höchi z haaltè. Uff sèlli Wys bliibt dè Wasserdrugg im Netz konschtant. In Wassernetz mit Hochbhälter wörred Bumpè uusschlièßlich zum Befüllè vom Hochbhälters bruucht.
Wallburg Semberg
Römer
S Èndi vo dè Besidlig vom Oppidum stòt im zitlichè Zämmèhang mit dè Iirichtung un Belegung vum Legionslagers ei Dangschtèttè (15 v. bis 9 n. Chr.) un dõdemit enèm èrschtè römischè Zuègriff uff d Hochrhylinniè, wo möglicherwys zu dè Unterwèrfig vo dè dörtigè keltischè Bevölkerig gfüührt hèt. Schriftlichi Übberliferungè git s dezuè nit, ergo isch èrscht d Bsetzung vo dè Region im Zslmmèhang mit èm Schwarzwaldfäldzug 73/74 n. Chr. als historisch gsicherèT gildèt. Uff Grund vo allgmeinè, historisch begründetè Schlüss un voschidènè ‚Fundschtellè‘ gòt abber au dè Archäolog Jürgen Trumm devò uus, dass diè römischè Aasidelung im Chleggau scho früèner stattgfundè haa chönnt –  nōchdèm d Keltè dört unterworfè worrè sin. Trumm: „Ausgehend von frühzeitlichen Truppenlagern in Zurzach und Hüfingen könnte die zivile Aufsiedlung des Klettgaus bereits in spättiberisch-frühclaudischer Zeit erfolgt sein, wie dies für das westlich anschließende Oberrheingebiet immer wahrscheinlicher wird.“ Au dè Voellner meint: „Als die Römer im Jahre 10 v. Chr. bei Zurzach den Rhein überschritten, machten sie zunächst die Wutach zur Grenzlinie.“ Dè dirèkte Wäg vo Bechtersbool uus füürt zum Sèmbärg.
Wasserturm
Fungtionsbrinzyp
Für èn uusreichendè Drugg müèn alli Vobruucher dǜèfer wiè dè Hochbhälter ligè (Brinzyp vo dè kommunizyrendè Röörè). Abnameschtellè, wo höcher ligèd (z. B. Hochhüser), bruuchèd è eigèni Druggerhöchungsaalaag.
Gundolsheim
Gungelse (frz. Gundolsheim, dt. Gundolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Wallburg Semberg
Römer
È Szenario exischtyrt i dè Heimètforschig i dè Vobindig mit ènèm witterè, unerforschtè Blatz mit ufffälligen Wall- un Grabbèschtrukturè mit èm Nammè „Schloßbückle“, wo i dè Sichtvobindig mit èm Sèmbärg stòt: „S Schloßbückle, obberhalb vo dè Kläraalaag, dürft èn römischè Lageposchtè gsi sy, dè für d Beobachtung vo dè Ringburg uff èm Sèmbärg diènt hèt, odder au für d Unterschtützung von èm Aagriff uff sellèn hoch glegènè Ringwall.“ Dè Autor macht au Aagaabè zuè dè tagtischè Laag: „È römischi Strõß isch vum Chlèggau hèr übber selli Höchi in unmittelbarer Nöchi vum Schloßbücklè nõch Willmèdingè un übber Schwèrzü gu Horrè chô, wo mô d Wuètè mit èrè Brugg übberschrittè hèt chonnè. Vo Horrè isch selli Strõß übber d Hööf, am sognanntè Altschtädli vorby chò un in Richtung Bõõdorf witer gangè.“ Dè Autor bezièt sich i sim Artikel au uff è älteri Quällè: „Samuel Pletscher uss Schlaatè/Schwiz hèt in èm voöffentlichtè Bricht am 21. Dezembèr 1890, übber diè aalti Befeschtigungsaalaagè uff èm Sèmbärg gschribbè, daß diè großi Nöchi vum Schloßbückle-Befeschtigungspungt zum Sèmbärgringwall, hauptsächlich d Gschtaltung vum èrschteren als zimli regelmäßigs Vyregg, vomuètè lò würd, daß es èn römischè Urschprung hèt sy chönnè.“ Vomuètlich a sellèrè Strõß isch au dè bim hütigè Breitwisèhof vor Üülingè nõchgwisene römische Guètshof glegè.
Hermann Landerer
Dr Hermann Landerer (* 16. Mai 1896 z Niderrotwil; † 12. Oktober 1976 z. Löörech) isch e dytsche Finanzbeamte un Haimetdichter gsii.
Gundolsheim
Gschìcht
Gungelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Cundolteshaim.
Wasserturm
Vor- un Nõchdeil, Alternatyvè
Vordeile sin:
Gundolsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Hermann Landerer
Lääbe
Dr Landerer isch z Rotwsil ufgwachse. Är isch Beamte in dr Rychfinanzverwaltig wore un het unter anderem z Hamburg un z Lohr gschafft. Im Alter het er z Löörech gwohnt, wun er derno 1976 mit 80 Johr gstorben isch. Är isch vergrabe woren uf em Fridhof z Löörech.
Wallburg Semberg
Mittelaalter
Dè Merkel dütet d Befeschtigungè uff dè Aahöchi als è „früèmittelaalterlichi Weeraalaag“. Èn Deil dèvò chpnnt abber „schu in früègschichtlicher Zit entschtandè un spôter i diè Gsamtaalaag mitybezogè worrè sin. [...] Dè endgültige, hüt feschtschtellbare Uusbau cha abber èrscht in spòtkarolingisch-ottonischer Zit erfolgt si. [...] Möglicherwys handlèt s sich bi sellèrè Weeraalaag um dè Sitz odder s Refugium vo dè Hèrrè vo Schwèrzè, wo èrschtmòls zwǜschè 1090 un 1100 urkundlich fassbar sin.“
Hermann Landerer
Lääbe
Är het zwee Romän gschribe, Gschichte, Theaterstuck, Heerspiil un Gedicht. Publiziert het er drei Biecher mit Churzgschichte un Gedicht. Näbe Sachen uf Hochdytsch het er vor allem im Kaiserstieler Dialäkt vu Rotwil gschribe. Dr Harald Noth schrybt iber dr Landerer, är heb wie vyl andri alemannischi Autore d Haimet un d Muettersproch in dr Färni glehrt gärn haa.
Wallburg Semberg
Mittelaalter
Zu sebbèrè Zit hèT sich denn au s Schloßbückle „um èn Aasitz odder Burgschtall handlè chönnè, wo an èm wichtigè Strõßèzug glègè isch, wo vo Zurzi chò isch un wuètèdaluèzuès gfüürt hèt.“
Gundolsheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gungelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wasserturm
Vor- un Nõchdeil, Alternatyvè
Nachdeilig isch:
Wallburg Semberg
Mittelaalter
Egon Gerschpach gòt devò uus, dass diè Edelfreiè vo Schwèrzè, welli urkundlich um 1090 un 1122 gnennt wörrèd, dõ yr Refugium ghaa hèn chönntèd. Gnauerj Uffschlüss chönntèd einèwäg nu Grabungè bringè.
Birenbach
Birebach (dt. Birenbach) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Wallburg Semberg
Gegèwart
Hpt isch ün Chrützwäg vum Fuèß vom Sèmbärg bis zum Gipfel uè vorahndè.
Wasserturm
Dimensionè
Dè Schanzèturm z Hamburg, zu sinèrè Zit ein vo dè gröschtè Wassertürm z Europa, hèt 4.600 m³ Fassungsvomögè ghaa. Mit 4.000 un 5.000 m³ Fassungsvomögè sin d Hertèner Wassertürm hützdaag diè gröschtè Trumm unter dè dütschè Wassertürm. Hützdaag isch ein vo dè wältwit gröschte Wasserturm dè Turm z Roihuvuori in Finnland, wo 1977 in Bedryb gangè isch (Bild), wo i dè Nôchi vo Helsinki stòt un mit 12.600 m³ s meischt Wasser z fassè vomaag.
Birenbach
Geografi
Birebach leit onder em Hauestaufe.
Wallburg Semberg
Gegèwart
„Im Summer 2003 isch am Fuèß vum Sèmbärg vum Pfarrer Karl Boll aalässlich vo sim Goldenè Prièschterjubiläum mit dè Unterschtützig vo mengè ehrèamtlichè Hèlfer diè chly Sèmbärgkapèllè baut worrè. Sèll isch Aadenkè a diè vu Schwèrzè un Horrè stammendè Prieschter un Ordensfrauè.“ Vo dè 1967 abgrissenè Kapèllè vom Schloss Willmèdingè isch vum Hans Mayer „das von ihm gerettete und 36 Jahre lang gehütete Wappen der Familie Beck aus der Schlosskapelle (eingebaut).“
Wasserturm
Dimensionè
Dè Grand Central Water Tower Midrand in Südafrika isch sowoll vo dè Bauwys in Form von èm Kegel, wo uff dè Spitzè stôt un 40 Meter hoch isch als au vom Volumè hèr (6.500 m³) è hèrussragendi Erscheinung unter dè Wassertürm.
Birenbach
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 60 % Landwirtschaftsfleche, 29,5 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Wallburg Semberg
Aamerkigè
<references group="A" />
Wasserturm
Konschtruktion/Bauformè
Wassertürm unterschydèt sich sowoll im Hybligg uff d Bhälter wié au i dè üßèrè Gschtalt. S git massivi Türm (uss Backschtei odder Bedong); im induschtrièllè Berych sin allerdings hauptsächlich Staal-Skelètt-Konschtruktionè zum Ysatz chò. S git au Wassertürm z Holzbauwys.
Birenbach
Gmoedsgliderong
Zue Birebach gheret s Dorf Birebach ond dr Weiler Schitzehof.
Wasserturm
Konschtruktion/Bauformè
È Konschtruktionsform für sich isch dè Aquaglobus. Sèlli Art vo Wassertürm uss Metall isch Èndi vo dè 1960er Johr in Ungarn entwicklèt worre. Dõdeby handlèt s sich um èn kugelförmigè Wasserbhälter uff eim sülèartigè Ständer. Hüfig isch sèlli Bauart i dè DDR zum Ysatz chò.
Well èn gfülltè Bhälter è großi Druggschpannung i dè Stützè hèt, muè bi dè Dimensionyrung vo Wassertürm bsunders berüggsichtigt wörrè, dass si nit abknickèt. Well d Gfòòr vom AbknickÈ für d Achsè mit èm gringschtè Flächèdrägheitsmomènt am gröschtè isch, git bi Wassertürm meischtens sǜmmetrischi, spezièll rundi Grundriss.
Birenbach
Gschicht
Birebach ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1414.
Wasserturm
Rächteggbhälter
Diè èrschtè Wassertürm (ab 1830) hèn rächteggigi Wasserbhälter mit flachem Boddè ghaa. Für s Voschtärkè vo dè Wänd hèn innèligendi Zuganker ygsetzt wörrè müèsè, wo aafällig für s Roschtè gsi sin un s Subbermachè vom Bhälter komplizyrt gmacht hèn. Spôter sin d Bhälter rund uusgfüürt worrè, sèllèwäg isch dè witterhy flache Boddè zuèsätzlich durch è Balchèkonschtruktion unterschtützt worrè. Sèlli Bauform isch fascht uusschlièßlich in Gebäude integryrt worrè.
Hängeboddèbhälter
È konschtruktivi Vobesserung isch ab 1860 z Frankreich aagwendèt worrè. Dè asè benamste Hängeboddèbhälter hèt èn gwölbtè Boddè, dèm sini Vobindung mit dè rundè Bhälterwand als Druggring fungtionyrt. D Uusdeenung vom Druggring füürte abber immer widder zuè Bschädigungè vo dè Flanschkonschtruktion. Üßeres Erkennungsmerkmòl vo sèllèrè Bauart isch èn Ständerbaudeil, wo nu è chly wèng vom Wasserbhälter übberragt wörd.
Birenbach
Verwaltong
Birebach hot sich mit dr Gmoede Adelberg, Bertlenge ond Rechberghouse zom Gmoeverwaltongsverband Eschtlicher Schurwald mit Sitz en Rechberghouse zammegschlosse.
City Life
City Life ( uf schwiizärdütsch Schdadtläbä) isch äs Compiutärschpil, wo afangs 2006 usäge wordä isch. Ziil isch, ä grossi Schdat z`bouä und ä guäti Bilanz z`ha. Wichtig isch, das d`Schdat attracktiv isch und vil Lüt det anä wänd. Äs git sächs Bevölkärigsgruppä: Tagelöhner, Hippies, Arbeiter, Trendsetter, Schlipstregär und Richi. Am Afang chömät nur diä ärmerä Bevölkärigsgruppä i d`Schdat go wohnä. Wänn d`Schdat wachst, chömät plötzlich Schlipsträger und Trendsetter i d`Schdat. Mä chan immeer meh Untärnehmä, wo vil Gäld ibringet, chaufä. Irgändwän dänn wetät Richi i d`Schdat und mäh chan Bankä und andäri wichtigi und grossi Untärnähmä bouä. D`Bevölkärigsgruppä chönt ufstiigä, bis alli Richi sind. Doch das gat sehr, sehr lang. Wichtig isch, dass mär sini Traumschdat boue chan. Alli wichtigä Faktä:
Birenbach
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Frank Ansorge.
Wasserturm
Intze-Bhälter
D Broblematik vo dè Uusdeenung vom Druggring hèt dè Ingenieur Otto Intze 1883 durch è Konschtruktion glöst, wo als Intze-Brinzyp bekannt worrè isch. Dè Druggring wörd witter unter m Bhälter aagordnèt un dè Boddè uss eim üßerè Kegelschtumpf un eim innerè gwölbtè Boddè zämmègsetzt. Dõdurrè wörrèd alli waagrächt wǜrkendè Chräft uusglichè un chönnèd keini schädlichè Spannungè witterleitè. È bsunderi Bauform sin d Chämmibhälter, wo ab 1885 ringförmig um vorhandeni odder neubauti Induschtrychämmi baut worrè sin, z. B. bim Wasserturm z Daalhuusè. Dè èrscht Intze-Bhälter isch ab 1883 z Remscheid uffgschtellt worrè.
City Life
Produzänt: Deep Silver Usgegeh: Afangs 2006 Priis: Meischtäns chostäts 77.90 Fr., gits aber au billiger Möglichkeitä: 22 Kartä in foif värschidänä Klimazonä S`Schpiel isch äs: Schdetebauschpil im 21.Jahrhundärt Freigäbä: Ohni Altärsbeschränkig, abär schwierig untär 7
Birenbach
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Wasserturm
Barkhuusè-Bhälter
Mit èm sognanntè Barkhuusè-Bhälter (Kugelboddèbhälter) hèt dè Schorsch Barkhuusè 1898 én Bhälter mit halbkugelförmigèm Boddè baut. Durch dè flǜèßènde Übbergang zwǜschè Wandung un Boddè wörd dè Stützring übberflüssig. D Barkhuusè-Bhälter sin vo dè Dortmunder Firma Aug. Klönne baut worrè. Als èrschtè Bhälter vo sèllèrè Bauart isch 1899 dè Wasserturm vo dè Zeche Minischter Stei baut worrè. Nõch sèllèm Konschtruktionsbrinzyp isch unter è Huufè anderè dè Wasserturm vom Darmschtädter Hauptbaanhof baut worrè. È witteres Byschpill isch s Lanschtroper Ei, wo 1905 fèrtiggschtellt worrè isch un im Nordoschtè vo dè Stadt Dortmund.
Birenbach
Dialekt
Dr Dialekt vo Birebach ghert zom Schwäbisch.
Wasserturm
Klönne-Bhälter
Anno 1898 hèt dè Auguscht Klönne è Batent uff èn kugelförmigè Bhälter mit èrè kegelförmigè Abschtützung. Ab 1906 sin denn hauptsächlich Wasserbhälter vo dè Bauart Klönne baut worrè. D Stützè, wo am Umfang vom Kugelbhälters aabrocht sin, sin i dè Regel wiè bi dè Barkhuusè-Bhälter tangential mit dè Bhälterwand vobundè. Si vojüngèd sich zum Ständer hy. Ab 1926 sin Wasserhochbhälter nu no uss Staalbedong odder Spannbedong baut worrè.
Trinkwasservosorgung
D Stadt Augschburg isch im 15. Johrhundert è Vorritterin im Gebruuch vo dè Wasserförderung für d Trinkwasservosorgung. Dè älteschte Wasserturm vo Dütschland isch dè Große Wasserturm, wo anno 1416 bim Wasserwärch im Rotè Dor z Augschburg baut worrè isch. Sèll Wasserwärch bim Rotè Dor isch s älteschte dütsche Wasserwärch un woll au s älteschte vo Mitteleuropa.
I dè zweitè Hälfti vom 19. Johrhundert sin èn Huufè Wassertürm z Dütschland baut worrè, um diè öffentlichi Vosorgung mit subberèm Trinkwasser i dè Gründerzit, wo s zuè nèrè zuènämmendè Voschtädterung cho isch, z gwôrleischtè. D Wasserwärch, wo i sèllèrè Zit baut worrè sin, hèn mit großè Reservoirs un Hochbhälter un in Vobindung mit Vosorgungs- un Abwasserleitungè grundlegènd dèzuè bydrait, Epidemiè z vohindèrè. Ooni d Vosorgung vo dè Induschtryschtädt, wo èn Huufè Lüt mitnand zämmèläbbèd un èn Huufè Induschtrybedryb mit großè Mengè Abwässer gsi sin, isch es dèvor immer widder zuè großè Epidemiè chò.
Löschwasserschpycher
Wassertürm als Löschwasserreservoir bǜètèd dè Vordeil, dass es Wasser ooni Ysatz vo Bumpè scho unter Drugg stòt un derartigi Aalaagè au bi Stròmuusfall fungtionyrèd.
Hütigi Vowèndung
I dè USA sin Wassertürm öfter aazdräffè, z. B. in Großschtädt als Bhälter uff Hochhüser sowiè frei i dè Präry. Oft sin si bemòlt odder drägèd mindeschtens dè Nammè vo dè Stadt. I dè infraschtrukturfèrnè Gegèndè wiè z. B. in ländlichè Gebièt vo Senegal cha s Füllè von èm Wasserturm mit Bumpè un Diselaggregat gmacht wörrè, wa für dè Duèrbedryb wènniger geignèt wär.
Milidärischi Aagriffspüngt
Mit dè Begründung, Wassertürme chönntet au als „Target Reference Points“ für Terrorischtè diènè bzw. als i Landmarkè, wo bi dè Zylerfassung vo Waffè z. B. Mörser diènè chönntet, sin Wassertürm im Irak vo dè US-Armee kabutt gmacht worrè. Im Nordè vo Sǜriè hèt d IS vor sim Rüggzug hunderti Wassertürm kabutt gmacht.
Umfungtionyrè un witteri Fungtionè vo Wassertürm
Hüt sin vill vo dè no erhaaltènè Wassertürm baulichi un technischi Denkmôler.
Eine Alternative zum Abriss alter und sanierungsbedürftiger Wassertürme ist deren Umnutzung. Zwar gehen dadurch oft die technischen Einbauten (Speicherbecken und Pumpenanlagen) verloren, aber so kann die Hülle erhalten werden. Beachtenswert ist der im Jahr 2006 umgebaute dänische Jægersborg Vandtårn.
È andri Möglichkeit isch èn zuèsätzlichè Gebruuch uff è andri Wys, wo diè eigèntlichi Fungtion bliibt.
Mèngi Wassertürm wörrèd öppè für èn Uussichtsturm bruucht. Es git au Wassertürm mit ènèm Turmrestaurant, wiè èm Goldbärgturm z Sindelfingè odder d Windrosè z Vyrsè. Im Regèlfall chömmèd bi Wassertürm mit Uussichtsplattform d Bsuècher mit ènèm Uffzug uff d Uussichtsblattform.
Wit vobreitet isch auch dè Gebruuch sowoll vo aktivè wiè au vo stillgelaitè Wassertürm als Standort vo Sendeyrichtungè im UKW-Berych mit chlyner Leischtung, wiè für dè nichtöffentliche Landfunkdiènscht un dè Mobilfunk. Dè umfungtionyrte Heidelbärger Fèrnseeturm hèt urschprünglich als Wasserturm dient, hüt isch er Grundnetzsender vom SWR für UKW un TV. Au dè Wasserturm z Waldèburg isch bis 2009 als Sendeturm bruucht worrè. Èn ußergwöönlichè fungtechnischè Gebruuch lyt bim Wasserturm Wolfersbärg z Wièn vor, dèsèll Turm wörd für Funkdiènscht im UKW-Berych un au für è Funkfüèr im Langwällèberych bruucht. Vill Wassertürm wörrèd vo Nadurschützer mit wènnig Uffwand i Bruètblätz für Vögel un andri Dyr umbaut.
Literadur
Einen guten Überblick über die Geschichte, Funktion (und Zerstörung) vieler Wassertürme in Norddeutschland erhält man in den aktuellen Büchern:
Für Bèrlin luèg:
Ruth Schweikert
D Ruth Schweikert (* 15. Juli 1964 z Löörech; † 4. Juni 2023 z Züri) isch e Schwyzer Schriftstelleri gsii.
Lääben un Wäärch
D Ruth Schweikert isch z Aarau ufgwagse. No dr Schuel het si ne Theateruusbildig z Ulm gmacht un e Germanischtikstudium aagfange, wu si aber nit abgschlosse het. Si isch mit em Dokumäntarfilmer Eric Bergkraut ghyroote gsii un Mueter vu fimf Sihn. Mit verschiidene Theaterprojäkt un irem eerschte Buech ''Erdnüsse. Totschlagen'' het si si ne Name gmacht un verschiideni Bryys un Uuszaichnige gwunne.
Kletzen
Kletzen chan folgendes bedüte:
Unterlunkhofen
Underlunkofe (amtlech Unterlunkhofen) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwyzer Kanton Aargau.
Geografii
S Dorf ligt im Rüüsstal, am Südweschthang vom Holzbirrlibärg. S Dorfzäntrum ligt rächt nooch bi dr südliche Gränze, öppen en halb Kilometer nördlich dodervo ligt dr Wyyler Huserhof. Öppe anderhalb Kilometer nordweschtlich isch dr Wyyler Geisshof, dr Wyyler Bärghof ligt en Kilometer wyter öschtlech.
D Noochbergmeinde sind Oberwil-Lieli im Norde, Arni im Oschte, Oberlunkofe im Süde, Rotteschwyyl im Weschte un Brämgarte un Zufike im Nordweschte.
Gschicht
D Gegend um die Wyyler Geisshof isch scho währed dr Jungsteizit besidlet gsi. Im Bärhau, emen öppen anderhalb Kilometer öschtlich vom Dorf glägene Waudstück, isch dr gröscht Fridhof vo dr friehe Yysezyt, wo me bis jetz i dr Schwyz gfunde het. Die Nekropole us dr Hallstatt-Periodä (ca. 7. Johrhundert v. Chr.) het 63 Grabhügel. Me hät die änds 19. Johrhundert gnauer erforscht und doderbyy diverse Grabbyygoobe gfunde. Dr gröscht Hoger, wo uf em drei Menhir stön, isch öppe vier Meter hoch un het ä Durmesser vo 30 Meter.
Der Ortsname isch ane 853 s erscht Mol i dr Form Lunchunft erwäänt.
Motu
D Motu sin ain vu dr Volksstämm z Papua-Neiginea. D Sproch, wu si schwätze, wird au „Motu“ gnännt. Di neigineisch Verchehrssproch Hiri Motu basiert uf dr Motu-Sproch.
Di rund 25.000 Motu läbe um d Hauptstadt Port Moresby in dr Provinz Central. Si läbe in dr Hauptsach vum Fischfang un sin beriemt gsii fir ihri schene Hyyser un Kanu un vor allem fir ihri Gsichts- un Lyybtätowierige. E Frau, wu nit tätowiert gsii isch, het friejer as uuehrehaft gulte. Hite gälte d Tätowierige as altmodisch, un nume no elteri Lyt drage si.