cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Veszprém
Wirtschaft
1. Continental Teves Magyarország Kft. (42), 2. Nitrogénművek Zrt. (93), 3. Poppe & Potthoff Hungária Bt. (141).
Industry
In de 80er-Johr isch vor allem Brunkohle abbaut worre, denäbe au Bauxit. In de Bergwärk isch Mangan abbaut worre. Durch em Komitat sy Rychdum an Chohle hän z Intona und z Ajka Wärmchraftwärk chönne bedrybe werre; säll z Intona wird aber nümmi verwändet. Zudem isch Aluminium abbaut worre.
Bis hütt isch di chemischi Industry wichtig; si isch vor allem z Pétfürdő, z Peremarton und z Balatonfűzfő z finde, wo chünschtige Dünger und Pflanzeschutzmittel hergstellt werre.
Witeri Industrygieter sin Möbel, Hushaltsmaschine und Baubrodukt.
Bergbau
S Komitat isch rych an Bodeschätz und sällewäg eine vo de wichtigste ungarische Rohstofflyferante. Es isch s einzig Gebiet vom Land, wo Manganerz abbaut wird; mit sällem nimmt's au europawit eine vo de erschte Blätz y. Zudem wird e beachtlige Deil vo de Energy, wo mer z Ungarn verbrucht, mit de Veszprémer Brunkohle hergstellt. Im Bakony-Gebirge wird au e beachtlige Adeil vom Drinkwasser broduziert.
Duke-of-York-Inseln
D Duke-of-York-Insle bilde ne Inselgruppe im Bismarck-Archipel, wu zue Papua-Neiginea ghert. Gnännt sin si noch em Herzog vu York. Vu 1885 bis 1918 sin si as Neulauenburg (au Neu-Lauenburg) Dail vu dr Koloni Dytsch-Neiginea gsii.
Veszprém
Landwirtschaft
S Chlima vom Ufer vom Balaton und de Däler drum umme macht in säller Region de Abau vo Wy und Wydrube möglig. Ansunschte isch de Bode aber im Allgemeine nit für d'Landwirtschaft geignet; numme im Norde, wo d'Landschaft zu de Chleine Ungarische Diefebeni übergoht, wird de Bode defür gnutzt.
Duke-of-York-Inseln
Geografi
S 58 km² groß Biet bstoht us dryzeh Insle: Duke of York Insle, Big Pigeon Island, Kabakon, Kerawara, Mait, Makada (au Amakata oder Amakáda), Mioko, Mualim, Pigeon Island, Ruruan, Tonwalik, Ulu un Utuan.
D Duke-of-York-Gruppe lyt in ere gfehrdete Zone, wel do zwoo tektonischi Blatte ufenander stoße. Ärdbidem un Tsunami sin fir d Bewohner vu dr Insle nyt Uugwehnligs.
Klima
S Klima uf dr Duke-of-York-Insle isch e gmäßigt fycht, tropisch Meerklima. Drucke Wätter chindet dr Sidoscht-Passat aa. Di niderschte Durschnittstämperature vu 23 °C ligen in dr Monet Juni bis Septämber, d Hechschtwärt vu 32 °C in dr Monet Dezämber un Jänner. D Luftfychtigkait schwankt zwische 71 un 78 Brozänt. Im Dezämber het s im Durschnitt sechs, im Merz un April elf Rägedäg.
Natur
Uf Duke-of-York-Insle wachse chlaineri Wälder, wu unter anderem us dr Schirmbaumart Pandanus dubius (in dr Ramoaaina-Sproch Uom gnännt) bstehn. Derzue het s Grasflechine mit Sorghum propinquum. Näbe dr Zingiberaceae-Art Alpinia oceanica un dr Wachsbluem Hoya papillantha git s z. B. d Orchidee Leucophanes albescens. S Miesch Plagiochila miokensis chunnt nume uf dr Insle Mioko vor
Dr Schmätterling Mycalesis phidon xanthias git s uf dr ganze Inselgruppe. Anderi Dierarte sin dr Chäferschnäck Lepidopleurus acuminatus, dr Fäldhaigumper Valanga nobilis miokoana und Wachtelart Excalfactoria lepida.
Letzi
s Wort und d Sach
Vil zum Wort und au zu dr Militärgschicht vo de Letzine het s Schwyzerischen Idiotikon im Artikel «Letzi».
Duke-of-York-Inseln
Landwirtschaft
Großi Flechine wäre zum Aaböu vu Kokosnuss, Banane un andre Fricht gnutzt. In Gärte wäre au Aibika (Abelmoschus manihot) un Maniok aaböue. Dailwys het s au Kakao, aber dää isch nit bsundersch erdragrych. Zum Zie vu dr Wäge un Chääre wäre Wasserbiffel brucht.
Bevelkerig
Anne 1996 hän uf dr Insle rund 12.000 Mänsche gläbt, in dr Hauptsach Melanesier, wu Ramoaaina schwätze, e auschtronesischi Sproch. Im Johr 2000 isch die Sproch vu 10.266 Lyt gschwätzt wore. Dialäkt vum Ramoaaina sin Makada un Molot (uf dr Hauptinsle) un Aalawa (uf Mioko, Ulu un dr sidligere Insle). D Makada-Dialäkt unterschaidet sich stark vum Ramoaaina un wird villicht vu dr Sprächer vu andre Dialäkt nit verstande. Vil Lyt schwätze au d Amtssproch Tok Pisin. Die, wu zwische 20 un 30 Johr alt sin un uf dr Sekundarschuel gsii sin, chenne zum Dail au e weng Änglisch. Vu dr iber 50-Jehrige chenne ne Dail au d Tolai-Sproch Kuanua, wu in dr Region um Neibritannie un Neiirland as Handelssproch verbraitet gsii isch.
Di maischte Mänsche uf dr Insle läbe vum Verchauf vu Kopra un vum Fischfang.
Letzi
s Wort und d Sach
Me het aber au täil Stadtmuure «Letzi» gseit so wie z Basel.
Duke-of-York-Inseln
Gschicht
Dr erscht Europäer, wu d Duke-of-York-Insle entdeckt het, isch dr Brit Philipp Carteret anne 1767 gsii. 1791 isch dr britisch Kapitän John Hunter zue dr Inselgruppe chuu un het dr Balanawang-Hafe entdeckt, wu no ihm speter Port Hunter (Hunterhafe) gnännt woren isch.
Letzi
s Wort und d Sach
No hüte erinnere an vile Plätz Fluernääme und Wägbezeichnige an middelalterligi Letzimuure. Überräst vo sonige Verteidigungsbaute cha me immer no an vilen Oort gseh.
Duke-of-York-Inseln
Gschicht
Anne 1878 het dr Korvettekapitän Bartholomäus von Werner vum Chriegsschiff SMS Ariadne fir 400 Mark dr Fergussonhafe uf dr Insle Makada fir s Dytsch Rych gchauft. Im Johr 1884 isch d Inselgruppe unter dr Verwaltig vu Dytsch-Neiginea em dytsche Kolonialrych aaglideret wore. Näbe dr Kopra-Produktion isch vor allem s Aawärbe, zum Dail au d Zwangsverschlaipfig vu Arbaiter in d Koloni Dytsch-Samoa wichtig gsii.
Bis 1890 isch uf Kerawara d Zäntralverwaltig vu dr Neuguinea-Kompagnie gsii. Uf Mioko het s Kokosplantasche un e Station vu dr „Deutschen Handels- und Plantagengesellschaft der Südseeinseln“ gee, uf Makada isch e Station vum Handelshuus „Hernsheim und Comp.“ gsii.
Noch em Erschte Wältchrieg sin d Duke-of-York-Insle zue Großbritannie chuu. Syt dr Unabhängigkait 1975 ghere si zue Papua-Neiginea.
Christligi Mission
Di methodistisch Chilche het as erschti mit dr Missionierig vum Bismarck-Archipel aagfange. Am 15. Augschte 1875 isch dr Missionar George Brown uf d Insle chuu un het d Wesleyanisch Mission grindet. Är het sich z Port Hunter (Hunterhafe) uf dr Hauptinsle nidergloo. Zämme mit eme Dutzed Hälfer het er vu Duke of York uus d Nochberinsle Neibritannie un Neiirland missioniert un zahlrychi Gmaine grindet, wu alliwyl us europäische Sidler un Yyhaimische bstande sin. Ab 1878 sin Yyhaimischi daift wore, ab 1880 erschti Laieprediger us dr indigene Bevelkerig ernännt wore. Wu anne 1878 vier Missionar uf dr Gazelle-Halbinsle z Neibritannie umbrocht wore sin un aagäblig vu Kanibale ufgfrässe wore seie, het dr Brown uf eme Rachefäldzug 20 Yyhaimischi umbringe loo. 1881 isch dr Brown mit syre Familie uf Sidney zoge. Katholischi Missionar sin ab 1882 fir d „Mission du Sacré Cœur“ uf d Insle chuu. D Bevelkerig isch hite in dr Hauptsach methodistisch.
D Missione hän aber nit nume welle di „uuglaibige Haide“ zum Chrischtetum welle bekehre, si hän au s Ziil verfolgt, Kolonialware us dr Missionsgebiet z exportiere. Im Side vu dr Hauptinsle het di Katholisch Mission in dr dytsche Kolonialzyt z. B. Kokosplantasche ghaa. Au d Wesleyanisch Mission het uf Ulu Kokosplantasche bedribe.
Baindt
Bãẽnd (dt. Baindt) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 35,5 % Landwirtschaftsfleche, 53,1 % Wald, 9,2 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Bãẽnd gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Bãẽnd ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1240.
Verwaltong
Bãẽnd hot sich mit dr Stedt Ravaschburg ond Wãẽgaade ond dr Gmoene Boeafurt ond Bärg zum Gmoeverwaltongsverband „Mittleres Schussedal“ mit Sitz z Raveschburg zammegschlosse.
D Schuldes ischt d Simone Rürup.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bãẽnd ghert zom Bodeseealemannisch.
Pisa
Pisa isch e Stadt in Italie, gläge in dr Toskana. Im Middelalder un in dr früehe Nöizitt isch es zuedem e Stadtstaat (Republik) gsi.
Geografy
Pisa isch d Hauptstadt vu dr Provinz Pisa und het öpe 90.000 Iwohner. Si ligt in dr Nächi vu dr Mündig vum Arno ins Ligurisch Meer. S Wohrzeiche vo dr Stadt isch dr Campanile, wo als dr schief Durm vu Pisa bekannt isch. Näbe dr grosse Universität het au d Scuola Normale Superiore, d Elitehochschuel vum italienische Staat, ire Sitz in Pisa.
S Stadtzentrum het vier historischi Stadtviertel, vum Bahnhof im Süde bis zue dr Piazza dei Miracoli (Platz vu dr Wunder) mit em schiefe Turm im Norde. Middelpunkt vu dr historische Viertel San Martino, Santa Maria, San Francesco un Sant'Antonio isch dr Ponte di Mezzo, die zentral Arno-Bruck.
D Bezirk vo dr Stadt sind:
Gschichte
I dr Antike isch a däm Ort di römischi Stadt Pisae gsi, wo ane 180 vor Chrischtus e römischi Kolony worde isch. Dr Augustus het ere dr Name Colonia Iulia Pisana ggä.
Im Middelalder isch Pisa eini vu dr vier Seefahrer-Republike vu Italie gsi (näbe Genua, Amalfi un Venedig). Zuedem isch d Stadt in Konkurränz mit dr toskanische Noochberrepublike Lucca, Florenz un Siena gstande. Schliesslich het d Republik Pisa 1406 ihri Uabhängigkeit an Florenz verlore. In sällere Zitt het sich s Pisanisch, e bsunderi Stadtsproch, entwicklet, wo me bis hüt tuet rede un wo au iber e noch lebendigi Schribtradition verfüegt.
Bekannt worre isch Pisa au dur s Konzil vu Pisa anno 1409, wo dur d Wahl vum Alexander V. un sinem Noochfolger Johannes XXIII. versuecht het, s'Abendländisch Schisma z beende; es isch aber numme no schlimmer worde, so dass es plötzlich drei Päpst, ein z Rom, ein z'Avignon und ebe ein z Pisa, gliichzittig gä het.
Berüehmti Söhn vu dr Stadt sin dr Galileo Galilei, wo nooch em dr Flughafe vu Pisa benennt isch, un dr Fibonacci (Leonardo vu Pisa), ein vu dr bedütendste Mathematiker vum Middelalder, gsi.
Sache zum Aluege
D Atmosphäri un d Lebendigkeit vu dr Stadt wird vu ca. 40.000 Studente, wo fast d Hälfti vu dr Iwohner vu Pisa usmache, prägt. Uf dr andere Site füehrt säll dezue, dass d Stadt wenn dr Unibetrib rueht, wie usgstorbe wirkt, wil dr grösst Deil vu dr Studente nit iheimisch isch. Wil sich die meiste Touriste nit witt vum schiefe Turm entferne, findet mer in Pisa eini vu dr Städt vu dr Toskana, wo rächt ursprünglich un echt blibe isch. Entfernt mer sich numme wänigi hundert Meter vum Turm siht mer verwinkelti Gässli, Studente, Bars un die typische Hüser, wo im pisaner Gäl gstriche si und dr verbliche Riichtum vu dr Stadt leider numme no erahne len.
Wichtigi Fester
Scho sit em End vum 14. Johrhundert isch belegt, dass am ledschde Sunndig im Juni s Gioco del Ponte gfirt wird. Debi versueche bsunders starchi Mannevölcher us dr Viertel nördlich vum Arno ( Tramontana, umfasst d Viertel Santa Maria, San Francesco, San Michele-Mattaccini (Porta a Lucca), Satiri (Portanuova-Cep) un Calcesana ) e sibe Tonne schwere Wage iber dr Ponte di Mezzo uf die südlich Hälfti z schiebe. Die südliche Stadtviertel vum Mezzogiorno ( Sant'Antonio, San Martino, San Marco, Delfini (Marina di Pisa), Leoni (Porta Fiorentina) un Dragoni (Porta a Mare, San Piero)) versueche säll z verhindere un dr Wage in dr Norde z befördere. Säll Spektakel in historische Kostüme isch wirkli aluegenswert.
Am 17. Juni findet d Regatta di San Ranieri statt. Jedes Stadtviertel sendet e Rudermannschaft us, wo uf dr zwei Kilometer lange Strecki mit Zil im Stadtzäntrum versuecht, die andere Stadtviertel hinder sich z lo.
Verchehr
Pisa het e Flughafe nome 2 Kilometer uf dr Südsyte vo de Innestadt entfärnt.
Städtpartnerschafte
Pisa unterhaldet mit folgende Städte Partnerschafte:
Tremor
Mit Tremor (lat. tremere „ziddere“) bezäichnet mä, wenn Muskelgrubbe, wo enander entgeegewirke, sich rhythmisch immer wider und unwillkürlig zämmezie. Dr sogenannti füsiologischi Tremor vo Gsunde chä mä mässe, er isch aber kuum sichtbar. Wenn dr Tremor dütlig sichtbar isch, chann er e Sümptoom vo verschiidene Chrankhäite si.
Die verschidnige Arte vo Tremor underschäide sich in däm, weli Körperpartii bedroffe isch, in iirer Frequänz, Sterki und Ursach. Wenn s Ufdrätte chrankhaft isch, isch dr Tremor mäistens s Sümptoom von ere andere Chranket, wo s Zittere verursacht. Es git aber Fäll, wo dr Tremor isoliert duet ufdräte und däm säit mä en essenzielle Tremor.
Pfalzgrafenweiler
Pfalzgrofeweiler (amtlich Pfalzgrafenweiler) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zua Pfalzgrofeweiler gheret d Ortsdoel (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Sägmühle), Durrweiler (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Waldsägmühle), Edelweiler, Herzogsweiler, Kälberbronn ond Pfalzgrofeweiler (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Neunuifra ond em Wohnblatz Zinsbachmühle).
Gschicht
Pfalzgrofeweiler ischt 1165 zom erschte Mol gnennt worde.
Verwaltong
Pfalzgrofeweiler hot mit dr Gmoene Greambach ond Wernerschberg e Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Pfalzgrofeweiler ischt dr Dieter Bischoff.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Pfalzgrofeweiler ghert zom Schwäbisch.
La Chapelle-Neuve (Morbihan)
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
La Chapelle-Neuve lyt 27 km vu Vannes un 34 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 35 m un 149 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Guénin im Norde, Plumelin im Oschte, Pluvigner im Side un Camors un Baud im Weschte.
Verwaltig
vu La Chapelle-Neuve isch. La Chapelle-Neuve ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu La Chapelle-Neuve ghert zum Bretonisch.
Berg (Schussental)
Bärg (dt. Berg) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 72,3 % Landwirtschaftsfleche, 16,9 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Bärg gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Bärg ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1094.
Verwaltong
Bärg hot sich mit dr Stedt Ravaschburg ond Wãẽgaade ond dr Gmoene Boeafurt ond Bãẽnd zum Gmoeverwaltongsverband „Mittleres Schussedal“ mit Sitz z Raveschburg zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Helmut Grieb.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bärg ghert zom Bodeseealemannisch.
Oberrödern (Unterelsass)
Owerreddere (frz. Oberrœdern, dt. Oberrödern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Owerreddere ìsch. Owerreddere ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Owerreddere ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Parkinson-Krankheit
D Parkinson-Chranket bzw. Morbus Parkinson (witeri Sünonüüm: Idiopathischs Parkinson-Sündroom (IPS), Parkinsonschi Chranket, elteri Bezäichnig: Paralysis agitans für „Schüttel-/Zitterleemig“) isch e nöirologischi Chranket, wo sich langsam verschlimmeret. Si zelt zu de degeneratiive Chrankeite vom extrapüramidal-motoorische Süstem. Dr Morbus Parkinson isch kennzäichnet dur s Abstärbe vo Närvezälle in dr Substantia nigra (ere Strukduur im Middelhirni) mit em Bootestoff Dopamin. Wil s Dopamin feelt, chunnt s schliesslig drzue, ass d Basaalganglie immer weeniger uf d Groosshirnrinde iiwirke und si aktiwiere.
D Läitsümptoom (mä säit ene au Kardinaal- oder Kärnsümptoom) si Die aktuelli Definizioon vom Parkinson-Sündrom verlangt, ass s Kardinaalsümptoom Brady- bzw. Akinese ufdritt zämme mit wenigstens no äim vo de andere Sümptoom (Rigor, Tremor oder posturaali Instabilidäät). Drzue chönne no verschiideni sensiibli, wegetatiivi, psüchischi und kognitiivi Stöörige choo.
Troinex
Troinex (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Troinex lyt am linke Stade vu dr Arve an dr Gränz zue Frankrych. Zue dr Gmai ghere d Ortsdail La Grand'Cour, Troinex-Ville, Troinex-Dessus, Troinex-Dessous un Marsillon. Dr Bann umfasst 67 % landwirtschaftligi Flechine, 7 % Wald, 20 % Sidligsflechine un 6 % Vercheersflechine.
Gschicht
Troinex isch zum erschte Mol gnännt wore anne um 1100 as Triuniacum (1201 Tronaco).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 18,6 % gläge.
Religion
22,5 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 40,4 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 32,2 %, CVP 15,0 %, GLP 3,1 %, GP 13,1 %, MCR 6,8 %, SP 14,7 %, SVP 9,2 %, Sunschtigi 5,9 %.
Gmaindspresidänt isch dr Potter Van Loon (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2.030 Yywohner 1.747 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 80 Dytsch, 24 Italienisch un 179 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Retschweiler
Retschwiller (frz. Retschwiller, dt. Retschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Retschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1391 àls Retersweiler.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Retschwiller ìsch. Retschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Retschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Edle von Eppenberg
Di Edle vo Eppeberg sind e mittelalterlichs Ministralgschlecht gsii, wo em nidrige Adel aaghört hend. Eri Stammborg isch ufem Eppeberg oberhalb vo Bichwil i de toggeborgische Gmaind Oberuzwil gstande. Ene isch d Herrschaft Bichwil understande. S Gschlecht isch zudem eng verbunde mit de Frauechlöster Chlöster Maggenau (bi Tegersche), Fischinge und Tänike (bi Aadorf TG). Di maiste Aaghörigi hend Hainrich oder Chuonrat ghaisse.
Gschicht
S erscht Mitglid vo de Famili isch vermuetli de Heinricus de Bichewillâr gsii, wo ane 1222 as Züüg vonere Schenkig vom sanggaller Abt Ruodolf (1220–1226) uuftrett. De erst mit em Name Eppeberg isch aber de Ritter Cuonradus de Ebbinberg (1259–1277) gsii. Er isch ane 1259 Züüg vonere Schenkig vom Abt vo Sanggale as Chloster Maggenau und werd nomol as Züüg i de Joore 1272 und 1277 gnennt.
Siin Noofolger sind de Ritter Hainrich de Eppinberg, zwüschet 1282 und 1284 gnennt und de Cuonart von Epenberg ane 1313.
Vo de nöchst Geneartion hürootet d Katherin von Eppenberg ane 1329 de Chuonrat von Horwe und zur Absicherig vo de Uusstüür verpfändet ere sini Brüedere Hainrich (1329–1358) und Chuonrat von Eppenberg (1329) de Hof Ramsau, wo si as Lehe vo de Groofe vo Toggeborg hend. Ere Maa isch aber scho noch e paar Joor gstorbe. De Hainrich understützt d Maier vo Altstätte, wo im Striit mit de Stadt Sanggale liget. Im Oktober 1338 schlüsst er aber mit de Stadt e Fründschaftsvertrag. Er und sini Schwöster Katherin verzichtet uf Ersatz vo de Schäde wo a de Burg Eppeberg und anderne Güeter entstande sind und verpflichtet sich a de Stadtbörger sini Borg för föf Joor offezhaa. Ends 1342 schenkt de Groof Fridrich vo Toggeborg em Hainrich de Hof Ramsau zu aige, för sini Tienst, woner em erwise het. Nu zwee Mönet spööter vermacht er de Hof aber em Chloster Maggenau, wo d Katherin Nonne woren isch. I de nöchste Joor trett er meermols as Börge uuf för Gschäft vo dem Chloster, wo sini Schwöster Katherin vo 1353 bis 1537 und vo 1365 bis 1367 Äbtissi isch. Wo de Groof Fridrich vo Toggeborg d Adelhait vo Fürsteberg hüürootet, isch de Hainrich as Züüg bi Verhandlige debii.
D Herrschaft Bichwil und d Borg Eppeberg erbet de Cuonrat (1383–1399) und sin Brüeder Heinrich (1383–1392) von Eppenberg. De Cuonrat von Eppenberg hüürootet 1383 d Ursul von Strass und chunnt so i Bsitz vo chliine Güeter am Undersee und uf de Riichenau. E Joor druff werd er as Burgvogt öber d Chyburg iigsetzt, wo d Groofe Donat und Diethelm vo Toggeborg as Pfand vom Herzog Leopold vo Österrich öberchoo hend. Nochem Tood vo de Ursul hüürootet er d Adelhait vo Ainwil. si hend zwoo Töchtere, d Margarete und d Anastasie. 1396 isch de Cuonrat Schiidsrichter im Striit zwöschet de Groofe vo Werdeberg und de Abtai Pfäfers. Sin Tood fallt um 1400 ume. Sini zwoo Töchtere Margrete und Anastasie tretet is Chlooster Maggenau und d Muetter Adelhait vermacht drum em Chlooster de Magelspergs hof z Bichwil.
De Cuonrat und de Hainrich sind dozmol scho tood gsii. De Hainrich het e minderjöörige Soo ghaa, de Ludwig (1430–1476), so ass d Gschäft i d Hand vo de Adelhait vo Ainwil choo sind. Si vermacht ere Aatail erem zwait Ehemaa Benz vo Hödorf. De verchauft sini Hälfti vo de Borg Eppeberg ane 1420 em Hainrich Spitzli vo Jonschwil, wo si ane 1430 a sinene Chind Hainrich und Else vererbt. Im gliiche Joor mue de verarmti Ludwig sini Borghälfti verpfände. Er hüürootet ane 1442 d Yta von Rorschach und chunnt so zunere grössere Summe Geld. Ane 1465 chlaget d Maier und d Huusgnosse vo Bichwil de Ludwig aa, wel er z vill Holz i de Wälder gschlage het. S chunnt zunere Offnig, wo d Recht vo de Bichwiler und vo de Edle vo Eppeberg greglet wered.
En Ursula von Eppenberg isch vo 1436 bis 1458 Äbtissi vom Chloster Tänike.
De Ludwig het zwee Söö ghaa, de Hainrich de Älteri (1501–1520) und de Hainrich de Jüngeri (1505–1523). De älter Brüeder isch i de Frömdi im Chriegsdienst gsii. Woner noch öber 40 Joor zruggchoo isch, het en de Hainrich de Jüngeri nöd wöle anerchene. Imene Grichtsfall isch denn aber em ältere Hainrich d Borg Eppeberg vermacht wore. 60 Joor alt hüürootet er d Witwe vom Hopme Lenner, wo e Bueb i d Ehi bringt, de Clemens Lenner. Vom Hainrich em Ältere chunnt si zwee Söö öber, de Chuonrat (1520–1537) und de Itel Hainrich (1520–1537). De Hainrich de Älter werd Chämmerer vom Abt Gotthart vo Sanggale und ernoieret ane 1502 d Offnig mit de Bichwiler. Ane 1505 werd de Hainrich de Jünger Diener und Root vom Abt vo Sanggale.
Nochem Tod vom Hainrich em Älter erbet sini Söö sin Bsitz. De Chuonrat chauft vo sim Brüeder e Tail vom Erb ab. Am 3. Augste 1521 schloot de Blitz i d Borg Eppeberg. D Witwe vom Hainrich em Ältere cha sich rette aber d Famili verlüürt nebet de Borg ono 3500 Gulde. De Chuonrat isch denn bimene Fründ gsii, sin Brüeder Itel Hainrich uf de Riichenau, mit de Absicht Mönch z werde, isch aber nochem Unglück zu de Muetter zrugg. All drai gönd uf Sanggale, wo si s Börgerrecht hend und züglet in e Huus a de Schmittgass. De Hainrich de Jünger verchauft drufabe sin Grichtstail an Hans Meyer Klyri, wo sich nun stolz Meyer von Eppenberg nennt.
De völlig verarmti Chuonrat fangt am Hornig 1524 z Zöri e Lehr as Tuechscherrer aa, macht sich aber im Oktober usem Staub. Sin Verwandte, de Vadian, Reformator vo Sanggale, mue fören börge. Ane 1531 bitrachtet de Vadian und de Chuonrat vo Eppeberg de Halleysche Komet und aanet grosses Uuglück. Glii drufabe brecht de Zwait Chapplerchrieg uss, de Chuonrat grootet am 24. Oktober 1531 i de Schlacht am Gubel i Gfangschaft, werd aber vo de Sanggaler loosglööst. No im gliiche Joor werd er wegere Schlägerai büesst. Im Joor 1536 trett er is Heer vom König Franz I. vo Frankriich ii (1515–1547). Spöter chunnt er vom Abt d Herrschaft Bichwil as Lehe öber, verarmt aber völlig und landet weg sinene Schulde im Gfängnis. 1546 öberninnt de Sebastian Giel vo Glattburg d Herrschaft Bichwil.
Em Chuonrat si Soo de Clemens von Eppeberg isch parat, a de Stadt Chostetz Chriegsvolk zuezfüere. Er isch de Letzt Edli vo Eppeberg. 1642 isch s Gschlecht uusgstorbe. De Junker Ludwig von Thurn erwerbt d Herrschaft Eppenberg. Ane 1808 werded bim Bau vo de Mauritius-Chile Stai vo de Ruine Eppeberg bruucht. Vo de Burg isch hüt numeno de Erdufwurf erhalte.
Archäologii
De Burgstall Eppeberg isch archäologisch nöd undersuecht. Well i de Nööchi vo dem e röömischi Münze vom Chaiser Magnentius gfunne worden isch, werd vermuetet, as di mittelaalterliche Burg öber de Öberrest vomene röömische Wachturn errichtet wore sai. De Burgstall und sini Umgebig ghöred zo de schützeswerte archäologische Fundstelle (SAF) vom Kantoo Sanggale.
La Croix-Helléan
La Croix-Helléan (Gallo La Croèz-Hélian, bretonisch Ar Groez-Helean) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
La Croix-Helléan lyt 39 km vu Vannes un 69 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 47 m un 111 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Guillac, Helléan, Josselin, La Grée-Saint-Laurent un Lanouée.
Kimmerier
D Kimmerier (akk. Gimirru; hbr. Gomer) sind en antiks Nomadevolch gsii, wo i de Steppe nördlich vom Schwarze Meer gsidlet het und um 715 öber de Kaukasus i Mesopotamie und Chliiasie iigfalle sind.
La Croix-Helléan
Gschicht
La Croix-Helléan isch zum erschte Mol gnännt wore um 1350 as Pouillé Tours La Croeiz (15. Jh.: Pouillé Tours Crux Heleana, 16. Jh.: La Croix Helen, 1731: La Croix Heliant).
Kimmerier
Gschicht
Im 8.Jh.v. Chr. hend d Kimmerier im Steppeland vo de hütige Ukraine und uf de Krim nördlich vo de Taurer glebt. Bidrängt vo de Skythe hend si noch 720 v. Chr. eri Woonsitz verloo und sind öber de Kaukasus is Riich vo Urartu zoge, wo si ane 714 de urartäisch König Rusa I. bisigt hend. Us Schmach öber die Niderlag het de Rusa drufabe Selbstmord gmacht.
La Croix-Helléan
Verwaltig
vu La Croix-Helléan isch. La Croix-Helléan ghert zum Kommunalverband.
Kimmerier
Gschicht
E Generation spööter sind d Kimmerier underem König Teušpa (agr. Τεΐσπης, Teïspes) is Assyrische Riich iigfalle, sind aber vom assyrische König Assarhaddon bisigt wore. D Kimmerier sind denn öbere uf Medie und hend di uufständische Meder (674-672) understützt. En andere Tail vo de Kimmerier isch westwärts zoge und is Phrygische Riich iigfalle und hend da zum Fall broocht und de phrygisch König Midas het sich umbroocht, indem er Stierebluet trunke het. De Vormarsch vo de Kimmerier gege Lydie isch aber vom lydische König Gyges abgwerrt wore. Doch 644 isch es a de Kimmerier glunge di lydischi Hoptstadst Sardeis iiznee und hend drufabe afange di griechische Städt a de Chüste öberfalle. Au d Piet a de Südchüste vom Schwarze Meer sind dozmol plünderet wore.
Woche
E Wuche isch e Zitruum vo sibe Däg. Die Iteilig got uf d Babylonier zruck, wo d Wuchedäg uf die sibe klassische Planete vu dr geozentrische Astronomi daift hän. Die Planete sin glichzittig au mit wichtige Gottheite vu dr jewilige Religion glichgsetzt worre, wo die babylonisch Wuche igfüert hän.
Dr Römer hän die Sibetägwuche (vulgärlatinisch: septimania) in ihrem Riich verbreitet, un au dr Islam het si fer sich bibehalte. Später isch si au in Korea un Japan ybrnumme worre un giltet hit weltwitt.
Wil die sibe Planete vum geozentrische Weltbild au glichzittig fer wichtigi heidnische Götter gstande sin, het die christlich Chilche mit underschidlichem Erfolg einigi Nämme ustuscht. So isch ussem Wodandag in Dytschland e Mittwuche worre, während er im englische dr Wednesday blibe isch und d Franzose mit em Mercredi kei Schwirigkeit gha hän, wil säller Namme au fer dr Handel stot.
Im bairische nennt mer dr Zischdig drgege Erdag, vu griechisch Ares fer Mars bzw, au noch als Assoziation mit em Gote-Missionar Arius. Im Gebit vum alde Bistum Augsburg het mer säller Namme dorum dur Aftermontag (germ. after = nooch, wie z. B. in englisch after) ersetzt.
Dr Saturndag het sich numme im englische ghalte (Saturday), Samschdig isch wie französisch Samedi e Ableitig vu Sabbat, uns norddytsch Sonnabend isch e rächt durchsichtigi Ableitig.
Dr Sunndig heisst in romanische Sproche degege ybersetzt Herrgottsdag un leitet sich dementsprechend vum latinische dominus ab.
Im (noi)griechische het mer d Wuchedäg drgege durnummeriert.
D Sibetagewuche het grad in vu dr Natur abhängige Gsellschafte einigi Vorteil: Vier Wuche gäbe ugfähr e synodische Mondmunät un korrespondiere au mit em wibliche Menstruationszyklus. Was grad bi zyklische Tätigkeite vu grossem Vordeil isch.
Wucheafang
Nach de europäische Normierig fangt d Wuche mit em Mäntig aa. Die Zellwiis häd aber de Nachtäil, das nöd de Mittwuch i de Mitti vo de Wuche isch, sondern de Dunschtig:
I de Veräinigte Staate vo Amerika und i de chrischtliche und de jüdische Religion zelt me d Wuchetääg vom Suntig aa. Das isch di elter Art. Si gaat uf s Judetum zrug und uf di jüdisch-chrischtlichi Überliferig vo de Ärschaffig vo de Ärde (Buech Genesis). Det wird überliferet, de Planet Ärde segi vom jüdisch-chrischtliche Gott i sächs Täg ärschaffe worde und am letschte, em sibete Taag heb er sich usgruebet und de Mänsche befole, si söled sich a dem Tag amigs au usruebe. Das isch de jüdischi Sabbat. S Chrischtetum won i de historische Entwicklig uf em Judetum ufbouet, firet de erschti Tag vo de Wuche, also de Suntig, als de Tag, won gmäs chrischtlicher Uberliferig de Jesus vo de Tote uferstande segi. Bi däre Zellwiis isch de Mittwuch, sim Name entschprächend, i de Mitti vo de Wuche.
Kimmerier
Gschicht
Glii drufabe sind d Kimmerier vom lydische König Alyattes bisigt wore und us Chliiasie vertribe wore, und as Folg devo glii us de Weltgschicht verschwunde.
Schloss Bettmaringen
S Bettmèdinger Schloss isch è Amtshuus un dè Landsitz vom Kloschter St. Bläsy im spòtgotischè Styl z Bettmèdingè im Landchrais Waldshuèt.
La Croix-Helléan
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu La Croix-Helléan ghert zum Gallo.
Schloss Bettmaringen
S ehemòligè St. Bläsische Amtshuus, èn stattlichè spòtgotischè Landsitz, wo i dè Regyrungszit (1541 bis 1571) vom bauaffinè Abt Caspar Molitoris, mit Wèndelschtègèdürmle, Staffelzinnè, Wappè, Umfassungsmuèr un Torwappè vom Berthold Rottler sin zitèwys d Woonung vom Pfarrer gsi, vo 1803 bis 1806 hèt s im Großpriorat vom Malteserordè ghört.
Allaire (Morbihan)
Allaire (Gallo Alaèr, bretonisch Alaer) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Allaire lyt 45 km eschtlig vu Vannes un 90 km eschtlig vu Lorient uf ere Hechi zwische aim un 88 m iber em Meer. D Vilaine bildet di sidlig March.
Nochbergmaine sin Saint-Perreux im Nordoschte, Saint-Jean-la-Poterie im Oschte, Rieux im Sidoschte, Saint-Dolay im Side, Béganne im Sidweschte, Saint-Gorgon im Weschte un Saint-Jacut-les-Pins im Nordweschte.
Gschicht
Allaire isch zum erschte Mol gnännt wore anne 878 as Alair (11. Jh.: Halaer, 1378: Aller, 1460: Aloir, 1516: Allair).
Verwaltig
vu Allaire isch. Allaire ghert zum Kommunalverband.
Bismarcksee
D Bismarcksee isch e Randmeer im Pazifische Ozean im Norde vu dr Insle Neiginea.
D Bismarcksee het e Oscht-Wescht-Uusdehnig vu 1213 km un e Nord-Sid-Uusdehnig vu 577 km. D Flechenuusdehnig lyt no verschidene Quälle bi 225.000 km² bis 320.000 km². Si isch iber wyti Streckine 2000 Meter dief un het im Manus-Becki ihri grescht Diefi vu 2800 Meter.
In dr Bismarcksee isch im Pazifikchrieg (Zweete Wältchrieg) vum 2. bis 4. März 1943 d Schlacht in dr Bismarcksee uusdrait wore.
S Meer isch noch em erschte Chanzler vum Dytsche Rych Otto von Bismarck gnännt, wel dr Bismarck-Archipel un s noch gläge Chaiser-Wilhelm-Land (Nordoscht-Neiginea) im spoten 19. Johrhundert Dail vu dr dytsche Koloni Dytsch-Neiginea gsi sin.
Neogen
S Neogen isch s oberscht un gegewärtig chronostratigrafisch Syschtem un di jingscht geochronologisch Period vum Känozoikum. S het vor ( Millione Johr aagfange un het vor Millione Johr ufghert mit em Aafang vum Quartär.
S Neogen isch gchännzeichnet dur d Entwicklig vu dr Vegel un dr Suger bis hii zum hitige Mänsch. Zwische dr Kontinänt Nord- un Sidamerika het sich e Landbruck bildet un zwische däne Kontinänt het e Uusdusch vu dr Dierwält aagfange. S isch zuen ere langsame klimatische Abchielig chuu bis hii zum Yyszytalter vum Pleistozän im jingere Neogen. S Holozän isch di oberscht Stapfle vum Neogen un bezeichnet mit eme geologische Begriff d Zyt, wu mir hite läbe.
Unterdeilig
S Neogen wird unterdeilt in zwoo Serie mit insgsamt acht Stapfle:
Klima
S Neogen het e Zyt vun ere versterkte Abchielig brocht bis zum Aafang vu dr erschte Veryysige im Gelasium, dr unterschte Stapfle vum Quartär.
Im Miozän, am Aafang vum Neogen, isch s Klima au nordatlantisch-skandinavische Ruum no gmäßigt. Des goht firi us dr Untersuechige vu dr Zämmesetzig vu dr fossile Meeresfauna.
Im untere Pliozän isch s zuen ere erschte starke Abchieligsfase chuu im Beryych vu dr Pol, derno het s nomol e lengeri Ufwermig gee. Im Pliozän isch s dferno zuen eme wächselhafte aber relativ schnälle Abfall vu dr Tämperturkurve chuu.
Schopfloch (Schwarzwald)
Schopfloch (amtlich Schopfloch) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Neogen
Klima
Am Änd vum Pliozän sin d Polchappe veryyst. In dr Antarktis sin Yysmasse abglageret un doderdur em Wasserchreislauf entzoge wore. Des het zuen eme Absinke vum Meeresspiegel gfiert.
Di erscht Serie vum Quartär, s Pleistozän, wird schließli s eigetli Yyszytalter gnännt, mit verschidene Verglätscherigsfase in dr nerdlige Deil vu Eurasie un Nordamerika.
Schopfloch (Schwarzwald)
Gmoedsgliderong
Zua Schopfloch gheret d Ortsdoel Oberiflingen, Schopfloch ond Unteriflingen.
Neogen
Name
Dr Uusdruck Neogen goht uf dr eschtryychisch Geologe un Paläontolog] Moriz Hoernes zruck, wu ne scho in dr Mitti vum 19. Johrhundert brucht het fir d Klassifizierig vu dr Ablagerige im Wiener Becki. Är het d Schichte vum geologische Zytalter vum Känozoikum unterdeilt in zwee Abschnitt, e eltere, s Paläogen, un e jingere, s Neogen. Des isch bi ihm au scho bis zue dr oberschte Schichte gange, also bis in d Gegewart. S Neogen isch speter derno briucht wore fir e besseri Bschryybig vum Tertiär, dr Aafang vum Neogen vor 23,03 Millione Johr markiert dr Yyschnitt zwische em Oligozän (ghert zum Alttertiär) un em Miozän (ghört zum Jungtertiär). S Neogen isch aber doderdur uf d Epoche Miozän un Pliozän reduziert wore un het zämme mit e, Tertiär an dr Gränze zum Quartär (vor 1,8 Millione Johr) ufghert
Schopfloch (Schwarzwald)
Gschicht
Die heitich Gmoed ischt entstande am 1. Juli 1974 durch dr Zammeschluss vo Schopfloch mit Oberiflingen ond Unteriflingen.
Neogen
Änderig in dr Geologische Zytskala 2004
Hite wird dr Uusdruck „Tertiär““ in dr Geologische Zytskala nimi brucht. Scho anne 1978 isch vun ere Unterkommission vu dr Internationale Kommission fir Stratigrafi (ICS) s Känozoikum in di boode Periode Paläogen un Neogen unterdeilt wore, wie vum Hoernes vor 150 Johr vorgschlaa, un dodermit d Uusdruck Tertiär un Quartär abgschafft. Im Johr 2004 isch as Ergebnis vu dr Diskussione in dr vergangene Johrzehnt di nej Geologisch Zytskala (Geologic Time Scale 2004) vorgstellt wore. Syt 2008 isch si fir d Geologe international verbindli.
Vil Quartärgeolog hän d Abschaffig vum uartär kritisch gsähne, wel d Bsunderheite vu dr Ärdentwicklig im Yyszytalter, wu si dytli vum vorige Pliozän unterscheide, in dr neje Zytskala z wenig berucksuichtigt wore seje. Ihri Kritik het derzue gfiert, ass es Quartär wider in d Zytskala ufgnuu un nej definiert woren isch. Dr Zytruum, wu friejer 1,8 Millione Johr umfasst gha het, isch uf 2,6 Millione Johr uusdehnt wore un umfasst jetz alli yyszytlige Sedimänt.
Schopfloch (Schwarzwald)
Verwaltong
Schopfloch hot sich mit dr Stadt Dornstett ond dr Gmoede Glatte ond Waldachdal zom e Gmoedverwaltongsverband mit Sitz z Dornstett zammegschlosse.
Dr Schuldes vo Schopfloch ischt dr Klaas Klaassen.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schopfloch ghert zom Schwäbisch.
Burg Gutenberg
D Burg Guetebärg isch e hochmittelalterligi Burg z Balzers, der südligste Gmeind vo Lichtestei.
Lag
Dr Reney Wyss het se im ne Ardikel über d Usgrabige und Gschicht vom Areal 1978 als eini vo de ussergwöhnligste prähistorische Fundstettene im Alperuum bezeichnet. D Felseformation – uf dr Westsiite isch si vom Rhii umspüelt und sust vo Riedgebiet umge – isch scho in dr Jungsteiziit besiidlet gsi. Wohrscheinlig isch in dere Ziit dr Hügel als Kultplatz brucht worde, was diversi Fund belege.
Am Fuess vom Burghügel befindet sich s Huus Guetebärg.
Ioannes von Gotthia
De Ioannes vo Gotthia († 26. Juni 792) isch vo 755 bis 787 de Bischof vo de Krimgote gsii und noch sim Tood as e Hailige Vereert wore. Si Gidenktag isch de 26. Juni.
Burg Gutenberg
Gschicht vo dr Burg
Im Alte Zürichrieg isch d Guetebärg abbrennt worde und isch wider ufbaut worde. 1499 het dr Kaiser Maximilian I. uf dr Burg übernachdet und im Schwobechrieg 1499 hai se d Eidgenosse ohni Erfolg belageret.
Ioannes von Gotthia
Famili
Em Ioannes si Grossvater isch Bannerträger im byzantinische Heer gsii und isch, nochdem er usem Tienst entloo woren isch, uf d Krim uusgwanderet. Er het denn ghüüroote und e Bueb öberchoo, de Leon (Λέων). De het zäme mit sinere Frau Photeine (Φωτεινή) i de gotischge Hafestadt Parthenitai (Παρθενῖται) glebt. Erst nochdem die s Glübt abgee hend, ere Soo Gott z waije, hend si e Bueb öberchoo, wo si Ioannes (Johann) tauft hend.
Burg Gutenberg
Gschicht vo dr Burg
Noch em Dorfbrand vo 1795 het me s Holz us dr Burg as Baumaterial zum Wiiderufbau vom Dorf bruucht und si isch zur Ruine verfalle, bis dr Egon Rheinberger 1905 d Burg kauft het und se bis 1912 so restauriert het, wi si hüte no z gseh isch. Denn het d Gmeind Balzers d Burg kauft, het se aber nit lang chönne bhalte und het se wider verchauft. 1946 isch d Burg vom Graf Richard vo Vill kauft worde. D Filmmacher Hermine Kindle de Contreras-Torres († 2001) und Miguel de Contreras-Torres hai d Burg 1951 kauft und si die letzte private Bsitzer gsi. 1979 het s Land Liechtestei s Areal kauft. Die ehemoligi Bsitzere het aber s läbeslange Wohnrächt übercho.
Ioannes von Gotthia
Bilderstriit
I de Joore 753 und 754 isch z Hiereia s ikonoklastischi Konzil abghalte woore, wo de Bilderkult i de christliche Cherche verbotte het. Zu de Bischöf, wo da underschribe hend, het au de krimgotisch Bischof ghört, wo aber nametlich nöd gnennt werd. D Obrigkait het dem da verdankt und de zum Metropolit vom thrakische Herakleia biförderet. D Krimgote aber hend, wie vili anderi Randregione vom Byzantinische Riich, nünt vom Bilderverbott ghalte und drufabe aigemächtig de Ioannes zum Bischof gwäält.
Ordinierig zum Bischof
De Ioannes isch drufabe uf Jerusalem und het drai Joor lang dai glebt. Well er aber as Aahänger vom Bilderkult nöd vom Patriarch vo Konstantinopel ordiniert were het chöne, isch er 759 zum Katholikos vo Georgie ggange, wo ebefalls bim Bilderkult bliben isch, und het von em d Ordination zum Bischof vo Gotthia öberchoo. Nochem Tood vom Chaiser Leo IV.(775–780), het er d Erlaubnis öberchoo, z Konstantinopel e Reed z halte, won er för d Wideriifüerig vom Bilderkult plädiert het. Doch het er ane 787 wegem Chrieg mit de Chasare nöd chöne am Zwaite Konzil vo Nikaia tailnee und het sich dör de Mönch Kyrillos vertrete loo. No im gliich Joor isch de Niketas (Νικήτας) zum noije Bischof vo Gotthia ordiniert wore.
Burg Gutenberg
Gschicht vo dr Burg
1982 het me d Fundamänt vo der Chille St. Donatus, wo urkundlich beleit isch und 1780 abbroche worden isch, gfunde, wo im jetzige Innehof vo der Burg lige.
Ioannes von Gotthia
Chrieg mit de Chasare
Um 785 hend d Chasare di gotischi Hoptstadt Doros (hüt: Mangup-Kale) iignoo und dai e Garnison stationiert. D Gote aber hend sich widersetzt und s isch zumene Uufstand choo, wo de gotischi Herrscher und de Ioannes massgeblich dra bitailigt gsii sind. A de Gote isches glunge, d Chasare us erem Land z vertriibe und d Zuegäng abzsichere. Aber dör Verroot isch es a de Chasare glunge, de Uufstand z underdrucke und de Ioannes isch i de Stadt Phullai (Φουλλαι; ev. Tschufut-Kale?) is Gfängnis gsteckt wore, wäred de gotischi Herrscher, sin Name isch nöd öberliferet, verschont bliben isch.
Flucht
Em Ioannes isches aber glunge us Phullai z flüche und isch mitem Schiff öber s Schwarzi Meer uf Amastris (hüt: Amasra, Türkai) gfloche. De Chagan vo de Chazare isch ase wüetig wore, as er druf 17 Sklave umbringe loo het. De Ioannes het no vier Joor z Amastris glebt und isch dai amene 26. Juni gstorbe, im Joor 791 oder 792. Siini Liich isch denn uf Parthenitai broocht wore, woner uf d Welt cho isch. Dai isch er bi de Peter und Paul-Basilika, woner er selber gründet gha het, bigrabe wore.
Nochelebe
De Ioannes vo Gotthia isch im Mittelalter a de Südchüste vo de Krim as e Hailige vereert wore. Vermuetli goot Ajan (krimtat. Ayan), de Name vonere Quele und emene Flüssli bi Partenit uf de Joannes zrugg (vgl. noigr. Ajios Jiannes).
Basilika vo de Apostel Peter und Paul
De Ioannes het i sinere Haimatstadt Parthenitai e Basilika gründet. Die gits hüt nüme, d Öberrest sind aber vo de Archäologe guet undersuecht wore. Denoo isch de ersti Bau tatsächlich im spoote 8.Jh. errichtet wore, aber ends vom 10.Jh. dör e Brand zerstört wore. Erst 1427 het, wien e Inschrift zaigt, de gotischi Bischof Damianos die Chile wider uufbaut, wo “vo vile Joore vo üsem hailige Vatter und Erzbischof vo de Stadt Theodoro und ganz Gotthia, em Ioannes em Bikenner, errichtet woren isch”. D Chile isch aber noch de Eroberig vo de Südkrim dör Osmane ane 1475 wider zerstört wore. Im 16. und 18. Jh. isch a de gliiche Stell e Chappeli gstande, wo noch de Deportation vo de Christe ane 1778 zämeghait isch.
Schlacht bei Dornach
D Schlacht bi Dornach vom 22. Juli 1499 isch die letzti chriegerischi Usenandersetzig gsi zwüschen em Schwöbische Bund und de Eidgenosse währed em Schwobechrieg.
Dr Ufmarsch
Im Verlauf vom Schwobechrieg si d Druppe vom Schwöbische Bund under em Afüehrer Groof Heinrich vo Fürstebärg vom Sundgau här gege s Schloss Dorneck bi Dornach im Soledurnische marschiert, em erste Schloss uf em eidgenössische Gebiet, wo vom Hauptmä Benedikt Hugi verteidigt worden isch. Am 19. Juli si sie im Birsdal acho und hai agfange strategischi Pünkt, wie d Birsbrugge bi Dornachbrugg, z bsetze und s Bruederholz z überquere.
Au d Eidgenosse si underwägs zum Schloss Dorneck gsi, für zum s vor der Bestürmig z rette, wo s bedroht het. Am Obe vom 21. Juli isch die ganzi schwöbischi Armee im Birseck gstande. Die meiste Mannschafte hai bi Dornach und Arlese glageret, nume die Wälschi Garde het uf dr andere Siite vo der Birs z Riinech übernachdet. Zwüsche Dorneck und Arlese hai d Schwoben vili Kanone stationiert und im Halbdunkel het e Mannschaft s Schloss umstellt. Wo dr Benedikt Hugi das gmerkt het, het er e Bote an der Schlosswand abeglo. Dä isch zwüsche de schwöbische Wachboste duregschlüpft und isch über e Gämpe noch Liestel grennt, won er uf die eidgenössische Mannschafte droffe isch, und het ne gsait, ass si sötte bressiere, sust wurd s Schloss Dorneck in d Händ vo de Find falle.
D Schlacht
Am Morge vom 22. Juli hai d Schwoben agfange s Schloss mit eme einzelne Gschütz z beschiesse. Vom Gämpestolle us hai d Bärner und d Solodurner Druppe, wo scho acho si, en Überblick über s ganze schwöbische Lager gha. Wil si aber no zu schwach gsi si zum agriffe, hai si uf Versterkig gwartet. Wo dr Hauptdrupp vo de Bärner und d Zürcher acho si, hai d Solodurner, wo sich in dr Gegend uskennt hai, d Eidgenosse dur s Gstrüpp an d Gegner anegfüehrt. Si hai d Belagerer chönne überrasche und hai se vernichtend gschlage. Ein vo de erste schwöbische Dote isch ihre Afüehrer, dr Groof Heinrich vo Fürstebärg gsi.
Wil si d Belagerer so rasch hai chönne besiige, het sich die eidgenössischi Vorhuet drzue lo verleite, vom Schloss us witer vorzdringe. Do si si aber uf die Wälschi Garde gstosse und d Schlacht isch stundelang unentschiide gsi, bis d Eidgenosse sich hai müsse gege s Schloss Dorneck zue zruggzieh. Am Siibni z Obe si aber vo Gämpe här 1000 Luzärner und Zuger uf em Schlachtfäld acho und hai in d Schlacht iigriffe, und die schwöbischi Armee het sich druf zruggzoge.
D Büti vo de Eidgenosse isch gross gsi: s Zältlager, vili Gschütz, d Chriegskasse und zahlriichi Fahne und Banner. Vili Adligi si in der Schlacht gfalle. Ihri Familie hai mit dr Hilf vo Basler Mönch, wo als Bote ins Lager vo de Eidgenosse gschiggt worde si, ohni Erfolg brobiert, d Erlaubnis überzcho, d Liichnäm uf Basel z bringe. D Antwort siig gsi: „D Herre sölle bi de Buure bliibe!“
In Südwestdütschland und im Elsass het sich d Nochricht vo der kaiserlige Niiderlag bi Dornach wie e Lauffüür verbreitet. Dr König Maximilian het se z Überlinge übercho und sig, so d Überliiferig, niidergschmätteret gsi.
Noch der Schlacht
2008 het d Anthropologin Christine Cooper 105 Schädel und 33 Oberschänkelchnochen undersuecht, wo me uf em Schlachtfäld gfunde gha het. Noch ihre forensische Undersuechige siige wenigstens e Deil vo d Duusige vo Dote johrelang uf em Schlachtfäld bliibe lige; an de Chnoche het s Spure gha vo Dier, wo dra gfrässe hai, und si si verwitteret gsi. Erst wo si skelettiert gsi si, het men e Deil drvo in es Beihuus brocht. Noch dr Cooper si nume die eidgenössische Gfallene richdig begrabe worde und e baar vo de dote Gegner. Mögligerwiis isch das us logistische Gründ bassiert, wil s schwiirig gsi isch, in sehr churzer Ziit Duusigi vo Dote z begrabe.
Vili vo de Verletzige si de Kaiserlige zuegfüegt worde, wo si scho kampfunfähig gsi si. D Schriftquelle bestätige das, wenn si über s "Abkeule" vom Schlachtfäld brichte. Üebligerwiis het me keini Gfangene gmacht, und e chriegschirurgischi Versorgig wär au nit möglig gsi. Im Durchschnitt het jede Schädel vier Verletzige gha, im Allgemeine Schlagverletzige vo Schwärter oder Hellebarde. Es git Spure, wo ein löön dänke, ass Auge, Nase und Ohre verstümmlet worde siige.
Friide
Am 22. September isch der Friide z Basel gschlosse worde und mit däm isch der Schwobechrieg z Änd gsi.
Lueg au
Dr Schwobechrieg
Pflanzen
D Pflanze bilden ä aiges Riich innerhalb vu de Domäne vu de Eukaryote. Mit ihne befasst sich wissenschaftlich d'Disziplin vu de Botanik.
Pflanze läbe – im Gegensatz zue de heterotrophe Deerer un Pilze – fast usschließlich photoautotroph: Des heißt, si stelle die organische Stoffe, wo zum Waxe un Läbe notwendig sin, mit Hilf vum Sunneliecht dur Photosynthese selber her (Phototrophi). Debi nutze si als Chohlestoffquelle usschließlich Chohlestoffdioxid (''Autotrophi). Usnahme sin ainigi parasitischi Pflanze, wo ihri Nahrig vu andere Pflanze bezige un im Lauf vu de Evolution ihr Chlorophyll (Blattgrüen) verlore hänn.
Historisch het sich d'Definition vum Begriff Pflanze gwandlet. So werre hüt Prokaryote, wo Photosynthese betriibe wie bispilswiis d'Cyanobakterie (Cyanobacteria, früeher au Blaualge gnennt)), nimmi zue de Pflanze zellt. Säll giltet au fer ä ganzi Raihe vu Protiste-Arte (Aizeller), bispiilswiis d'Rotalge oder d Brunalge. Au d'Pilz werre nimmi zue de Pflanze zellt, nit nume, wil mer hüt waiß, dass sie nächer mit de Deerer verwandt sin, sundern au, wil si kai Photosynthese betriibe. Si werre dorum inzwische in ihr aiges Riich gstellt.