cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fortschrittliche Bürgerpartei in Liechtenstein
Gschiicht
Bi dr Landdaagswaal am 8. Februar 2009 isch d FBP vu dr VU as steerkschti Bartei abgleest. Dr Regierigsschef Otmar Hasler het dodruf sy Ruckdritt verchindet. Noofolger vum Hasler isch dr VU-Bolitiker Klaus Tschütscher woore. Bi dr Landdaagswaal 2013 isch d FBP drotz Verluscht vu 3,5 Brozäntpinkt wider stimmesteerkschti Bartei woore un het wäge däm in dr Regierigskoalizioon mit dr VU mit em Adrian Hasler wider dr Regierigsschef un derzue zwai Regiergsreet*ine gstellt. Bi dr Landdaagswaal 2017 het d FBP 4,8 % verloore un isch doodermit uf s schläächtscht Ergeebnis in ire Gschiicht chuu un nume no nyyn vu dr 25 Sitz. Si isch aber ainewääg stimmesteerkschti Bartei im Landdaag bliibe, wel di Vaterländisch Union nume lyycht hete chenne derzuegwinne un bi aacht Abgoordnete stoo bliibene isch.
Zytig
S Liechtensteiner Volksblatt isch anne 1878 grindet woore un stoot dr Fuurtschrittlige Buurgerbartei nooch. S Volksblatt isch di etscht un noch em Liechtensteiner Vaterland di zwootgreescht Zytig vum Ländli.
Eric Flückiger
Dr Eric Flückiger, wo öppen anne 1957 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Romanischt un Dialäktoloog.
Er het romanischi Filology, Latinistik und Gschicht studiert und sys Studium 1997 a dr Uni Gämf mit em Lizänziat abgschlosse.
Er het sich als Lexikograaf für romanischi Sprooche spezialisiert und isch sit 1997 Redakter bim Glossaire des patois de la Suisse romande, wo die frankoprovänzalischen und andere Dialäkt vo dr Wälschschwiiz dokumäntiert und e Täil vom «Zäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch» vo dr Uni Nöieburg isch. I dere Zyt het er mit em Redakzioonsteam under em Scheffredaktoor Hervé Chevalley und de Diräktoore vom Projäkt Anton Näf (Uniprofässer z Nöieburg und interimistische Diräkter), Federica Diémoz (interimistischi Diräktoorin) und Yan Greub (sit 2018) gschaffet. Anne 2015 isch er drby gsi, wo d Redakzioon dr sibet Band vo däm gorsse Wärch zu den Artikel mit em Afangsbuechschtaben «F» het chönne usegää. Das isch meh weder hundert Joor sit denn, wo dr Louis Gauchat mit em Projäkt agfange het.
Wo dr Maurice Casanova (1925–1995), wo bis 1990 sälber au e Glossaire-Redakter gsi isch, s ryche Patois-Wörterbuech vom Bangistaal vorbereitet gha het, isch dr Flückiger zäme mit de Redakzioonskollege Raphaël Maître un Gisèle Pannatier und mit dr Hilf vo dr Société des patoisants de Bagnes dra ggange, das Wäärch über die Waaliser Mundartregioon fertig z mache. Das Wälschwalliser Mundartbuech – Dictionnaire du patois de Bagnes. Lexique d'un parler francoprovençal alpin – isch als Ergäbnis vom ene zwänzgjöörige Projäkt vom Nöieburger «Zäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch» im Joor 2019 usechoo.
Dr Flückiger isch als Verträtter vom Glossaire bi dr wälsche Sproohgselschaft Fédération romande et interrégionale des patoisants drby.
San Paolo fuori le mura
Sankt Paul vor de Muure – uf iteliänisch San Paolo fuori le mura – isch e Chilen und es Chlooschter z Rom. D Chilen isch eini vo de vier Papschtbasilike vo Rom. Si stoot uf dr Lischte vom UNESCO-Wälterb.
Dr Oort, wo d Paulus-Chile stoot, isch uf dr lingge Syte vom Tiber im Stadtviertel Ostiense vo Rom. D Uferstrooss em Fluss noo heisst Lungotevere San Paolo und d Strooss, wo vo dere abzweigt und vor Sankt Paul duregoot, isch d Viale di San Paolo. Dr Chor vo dr Chile lueget gägen Oschte zu dr Via Ostiense und dr Ygang isch uf dr andere Syte a dr Strooss Piazzale San Paolo. Die lauft em grosse Stadtpark Parco Schuster noo, wo im Summer jewylen es Musigfestival isch. Im ehemolige Chlooschtergarte vo Sankt Paul isch hüt s Chinderspital Bambino Gesù.
Sankt Paul isch e Papschtbasilika und ghört em Vatikan.
Der Naame chunt drvo, ass d Chilen öppe zwöi Kilometer usserhalb vo dr alten Aurelianische Stadtmuure vo Rom gläägen isch und wil me dänkt, dr Apostel Paulus sig öppe 67 noch Chrischtus ussen a dr Stadt Rom a däre Stell als Märtürer gstorbe und begrabe worde. Me cha no hüt grad näbe dr Chile und bim Schuster-Park d Räschte vom ene antike Fridhof us em 1. bis 4. Joorhundert go aluege, d Necropoli di San Paolo, wo schöni römischi Grabmonumänt gsi sind und wo me vil latynischi Inschrifte gfunde het; die sind im epigrafische Museum vo Sankt Paul uusgstellt. Das Lapidarium isch schynts eis vo de bedüütende vo Rom. Dr Fridhof isch gar nonig ganz uusgrabt, er goot i dr Umgäbig und vermueltich au under dr Basilika und em Chlooschter wyter.
I dr Antike isch dört d Strooss Via Ostiensis vo Rom uf Ostia Antica dureggange, und si het i dr Stadtmuure s doplete Stadttor Porta Ostiensis gha. Eis vo dene antike Toor git’s no hütt, und me seit em jetz Porta San Paolo, wil chly ussedra d Basilika und s Chlooschter Sankt Paul isch. Rings um das antike Stadttor goot dr Chreisvercheer vo de hütige Stroosse. Vo dere Chrüüzig zum Chlooschter Sankt Paul heisst die aktuelli Strooss immer no Via Ostiense.
Dr Kaiser Konstantin het dänn bim Grab vom Aposchtel Paulus, a dr Ostia-Stross und im Gländ vom ene alte Landhuus die erschti Chile lo boue, wo under em Papscht Silveschter ane 324 gweiht worden isch. Wil sövel Pilger as Paulusgrab choo sind, isch die gly vill z chly gsi, und me het se scho am Ändi vom 4. Joorhundert dur die grossi Basilika ersetzt, wo bis is 19. Joorhundert gstanden isch. Si het vier Reie vo hööche Süüle. Im füüfschiffige Ruum het’s drum vil Platz. Die grossi Chile Sankt Paul het ane 395 dr Papscht Siricius gweiht. Im Mittelalter sind immer wider Sache am Bouwärch veränderet worde. Im 11. Joorhundert het d Chile en Gloggeturm übercho. Im Süülehof vor em Ygang vo dr Basilica stoot i dr Middi e grossi Figuur vom Aposchtel Paulus. Dr Künschtler Giuseppe Obici (1807–18787) het se gmacht.
Im 7. Joorhundert isch uf dr Südsyte näbe dr Pauluschile es Benediktinerchlooschter bout woorde, wo langi Zyt, bis im 10. Joorhundert, no dr Name Chlooschter vom Sankt Stefan und vom Sankt Caesareus und vom Sankt Paul gha het. Dr Chrüüzgang vom Chlooschter isch eine vo de schönschte vo Rom. I dr unsichere Zyt vom Mittelalter isch rings um Sankt Paul, wo jo ungschützt wyt vor dr Stadt usse gläägen isch, e starchi Muure zoge worde, grad wie um ene Burg ume.
Bis im 20. Joorhundert isch Sankt Paul au no e Pfarrchile gsi.
1823 isch d Basilika abebrönnt, wil e Handwärcher nach dr Arbet im Dachstuel es Liecht vrgässe het. Me het d Chile drno nach em Wille vom Papscht Leo em Zwölfte vo Grund uuf zimli gnau i de Forme vo dr alte füüfschiffige Chile wider ufbout; dr Papscht het mit eme Sändschrybe die Gläubige um Hilf füre Nöibou bätte. Ane 1854 het dr Papscht Pius dr Nüünt d chile wider gweiht. Au dr Gloggeturm isch nöi bout worde. Im Ganze git San Paolo, au wenn d Bousubstanz fasch komplett usem 19. Joorhundert isch, es getröis Bild vo dr antike Basilika.
Under em Hauptaltar isch dr antik Sarkofaag vom Aposchtel Paulus. Me het ne archäologisch gnau undersuecht. Dr Triumpfbogen über em Altar isch usem 5. Joorhundert. Näbedra stoot dr monumäntaal Oschterlüüchter, wo im 12. Joorhundert gmacht worden isch.
Uf dr Innesyte vom Hauptschiff gseht men oben a de Süüle dr Wand noo ringsume e längi Reie mit 265 Rundbilder vo de Päpscht. Mit dere monumäntale Bildergalerie het dr Papscht Leo im 5. Joorhundert agfange.
I dr Basilika sind d Greeber vo zwee Päpscht: em Felix em Zwöite sys, us em föifte Joorhundert, und das vom Johannes em Drizääte, wo im zääte Joorhundert gläbt het.
Harderbahn
D Harderbaan (HB) isch e Standsailbaan im Bäärner Ooberland in dr Schwyz un fiert vu Inderlache uf dr Harder Kulm. D Baan isch anne 1908 ufgmacht woore.
D Faart bruucht 8 Minute, d Strecki goot au dur e Tunäll.
Tresl Gruber
D Tresl Gruber, wo am 4. Juli 1897 z Sankt Ulrich im Grödnertal uf d Wält choo und am 13. Jänner 1978 z Brixe gstoorben isch, isch e Südtiroler Künschtlerin, Leererin, Sproochforscherin und ladynischi Autoorin gsi.
s Lääbe
Si isch d Dochter vom Bildhauer Stanis Gruber (1867–1931) und vo dr Theres Demetz gsi. Si isch uf d Kunschtschuel z Sankt Ulrich, und dänn het si z Bologna, z Floränz un z Venedig d Kunscht studiert. Si isch Kunschtprofässoorin z Sankt Ulrich, z Meran und z Bozen gsi. 1970 het si e Schuel für Kunscht z Belém gründet. Iiri Kunschtwäärch cha men im Ladynische Museum z Gröden go aluege. Vo dr Trest Gruber sind au Zäichnige für es paar Bilderbüecher.
Anne 1946 het si mit em Dichter Max Tosi d Kulturgselschaft Union di Ladins de Gherdëina z Gröden uf d Bäi gstelt, wo e Tachorganisazioon vo de Lüüt, wo Ladynisch reden, isch.
L’Ami du Patois
L’Ami du Patois isch es Schwiizer Heft, wo für die wälsche Mundarte luegt. Uf Düütsch häisst dä Titel «Dr Mundart-Fründ».
Es chunt sit anne 1973 use, wo’s dr Fryburger Jean Brodard (1017–2006) s eerschte Mol gmacht het zum öppis für die tradizionelli Sproochkultur vom Patois z tue. I dr Zytschrift chöme Sache vo de wälsche Mundartveräin; kantonali Gselschafte vo de Patoisants git’s z Fryburg, im Waadtland, im Wallis und im Kanton Jura. S Heft het dr Undertitel Revue des Patoisants de Suisse romande – oder lenger au: Revue de la Fédération romande et interrégionale des patoisants. Dr Name vo deren überregionaale Tachorganisazioon isch abkürzt FRIP. Dr Romanischt Ernest Schüle het sen anne 1954 als Conseil des patoisants gründet, 1960 het men ere Fédération romande des patoisants gseit, und sit 1991 het si dr aktuell Name.
All Joor git’s drüü Usgabe, eini im April, eini im Septämber und eini im Dezämber. Sit em Joor 2006 isch d Redakzioon im Wallis dihei, im Doorff Savièse, und s Gält zum d Heft mache chunt von ere privaate Stiftig, dr Fondation Bretz-Héritier vo Savièse. Vo de Gründer vo dere Stiftig, dr Anne-Gabrielle und em Nicola Bretz-Héritier isch s Wörterbuech vom Patois vo dären Oortschaft.
Im Heft cha me Mundarttegscht, Sache vo Persoone und über Ereignis us dr Patois-Szeene und au Artikel vo Sproochwüssechaftler lääse, öppe vo de Lüüt vom Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande. Vo Zyt zu Zyt macht d Redakzioon spezielli Theemeheft, so wie anne 2011 über d Mundartliteratur oder 2014 über d Bedüütig vo de Patois i dr hütige Zyt und 2018 über d Patois-Kultur im Internet. D Artikel sind i de Mundarte vom Frankoprovänzaalisch oder uf Französisch, täils au parallel mit dr Übersetzig i dr andere Sprooch.
Bi dr Redakzioon vom Heft mache mit:
Iwar Werlen
Dr Iwar Werlen (* 21. Februar 1947 z Brig) isch e Schwiizer Sproochforscher.
s Lääbe
Der Dütschwalliser Iwar Werlen het z Stans s Gimnasium bsuecht und drufabe z Bäärn Theology, Filosofy und Sproochwüssechaft studiert. 1975 het er im Fach Germanistische Linguischtik un dr Dialäktology dokteriert.
Zeerscht isch er a dr Uni Bäärn Assischtänt und a dr Uni Lausanne Assischtänzprofässer gsi. Noch dr Habilitazioon anne 1981 isch er z Bäärn Privatdozänt für Algmäini Sproochwüsseschaft und 1984 Leerbeufträiten a dr Uni Gämf gsi.
1988 isch dr Werlen usserordentliche Profässer und 1992 ordentliche Profässer vo dr Uni Bäärn woorde. Er het au a dr Uni Mannheim gleert. Syni Forschig het er hauptsächlich uf d Gebiet Dialäktology, Meersproochikäit und Namekund uusgrichtet. Sit 2012 isch er emeritiert.
Füre Kanton Wallis macht dr Iwar Werlen im Kuratorium für s Oberwalliser Orts- und Fluernamebuech mit.
Dorothée Aquino
D Dorothée Aquino-Weber, wo öppen anne 1975 uf d Wält cho isch, isch e Schwyzer Sproochwüsseschaftlerin un Dialäktoloogin.
ires Lääbe
Si isch usem Kanton Nöieburg und het z La Chaux-de-Fonds s Gimnasium bsuecht und a dr Uni Nöieburg studiert. Bim Profässer Andres Kristol het si mit dr Dokterarbet ''Les Mémoires d'un forban philosophe (1829). Témoignage littéraire sur la variation et les idéologies langagières du début du XIXe siècle'' promoviert.
Sit 2002 schaffet si als wüsseschaftlichi Mitarbeiterin am Centre de dialectologie et d’étude du français régional vo dr Uni Nöieburg – uf düütsch isch das s «Zäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch», und es isch e Täil vom Inschtitut für Sproochwüsseschaft und Komunikazioon vo dr Uni Nöieburg. 2006 isch d Aquino au no zum Glossaire des patois de la Suisse romande choo, em Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, wo au em Centre de dialectologie et d’étude du français régional aaglideret isch. Anne 2015 isch si d Diräkzioonsassischtäntin und Verantwortlichi für d Komunikazioon vo däre Forschigsstell woorde; deren iiri Läitig isch bi dr Federica Diémoz gsi, wo anne 2019 gstorben isch.
Anne 2016 het d Dorothée Aquino dr Lehruftraag a dr Uni Nöieburg überchoo. Si het Küürs zu Frooge vo dr Sproochgschicht, dr Dialäktology, dr Soziolinguischtik, dr Lexikografy, dr Situazioon vom Wälschschwiizer Patois und em Ragionalfranzösisch ghalte.
D Dialäktoloogin macht bi verschidene wüsseschaftlichen Organisazioone mit, zum Bischpiil bi dr Nöieburger Gselschaft zum Adänke an Lexikograaf William Pierrehumbert und bim Collegium Romanicum. Bi Forschigsprojäkt und wüsseschaftliche Träffe het d Aquino vo den Erfolg vo iirere Forschig und der Arbet am Dialäktologyzäntrum brichtet. Es paar wüsseschaftliche Tagige het si im Uuftrag vom Nöieburger Inschtitut organisiert, öppe s Internazionale Träffe zu dr galloromanische Soziolinguischtik anne 2007 und s Kolloquium für d Dialäktology vom Frankoprovänzaalisch 2019 au in iirere Unistadt.
Jules Gilliéron
Dr Jules Gilliéron (* 21. Dezämber 1854 z Nöiestadt; † 26. April 1926 z Ligerz) isch e Schwiizer Romanischt gsi.
s Lääben und s Wäärch
Dr Gilliéron isch dr Soon vom Jean Victor Gilliéron un dr Marie Jeanne geb. Ritter gsi. Er het e dr Uni Nöieburg und dänn dr Uni Basel bim Jacob Burckhardt und em Romanischt Jules Cornu studiert. Tank em Wadtländer Cornu isch dr Jules Gilliéron druuf choo, d Sprooch dusse bi de Lüüt i de Dialäktregioone go azluege. Vo Basel isch dr Gilliéron no z Paris wyter go Romanischtik studiere. Syni Lehrer a dr École pratique des hautes études sind dr Gaston Paris, dr Arsène Darmester un dr Louis Havet gsi, und a dr berüemte École des chartes dr Paul Meyer. Mit dr Undersuechig über d Mundart vo Vionnaz im Wallis het er anne 1879 dokteriert.
Anne 1883 isch dr Jules Gilliéron als Nochfolger vom Darmester a dr École pratique des hautes études Profässer für galloromanischi Dialäktology woorde. Und uf däm Lehrstuel isch er bis 1926 gsi. 1886 isch het er s französische Bürgerrächt übercho, das isch für iin nid schwär gsi, wil sini Grossmuetter us ere alte französische Familie vo dr Dauphiné gsi isch, wo im 18. Joorhundert id Schwiiz gflüchtet isch.
Zäme mit em Edmond Edmont (1849-1926) het dr Gilliéron dr Französisch Sproochatlas Atlas linguistique de la France ALF ufbout. Die riisegi Arbet het anne 1897 mit Sproochufnaamen i de vile Regioone vo Frankrych agfangen; vil drvo het dr Edmont gmacht, wo zeerscht käi Sproochwüsseschaftler gsi isch, er isch vo Prueff Chauffme gsi; aber er het vo sälber i synere Heimet z Nordfrankrych e schööni Mundartundersuechig gschribe, und do drvo het dr Gilliéron ghöört, und er het ne drufabe wyter usbildet und dr Edmont het drno die foneetischen Uufname i hunderte Gmäinde guet gmacht. So isch am Änd es zääbändigs Gsamtwäärch usechoo. Das grosse Projäkt, wo die rychi Wält vo de underschidleche Mundarte z Frankrych dokumäntiert het, isch dr Afang gsi vo dr romanische Sproochgeografy. Dr Pierre Swiggers het drvo gsäit: «I dr Gschicht vo dr Sproochgeografy isch em Jules Gilliéron eine vo de ganz grosse Mäileschtäi.»
Und mit em Material vom ALF und andere Quelle het dr Nöieburger Sproochforscher Arbete zu einzelne lokale Sproochformen und über d Gschicht – d Etimoloy – vo gwüssne Wörter gschribe. Dr Jakob Jud het gsäit, es sig tank em Gilliéron, ass me jetz besser wüssi, wie d Wörter i dr Gschicht im Piet vo de Sprooche wandere. Bi den Undersuechigen isch s em meh um d Vertäilig vo de undersuechte Sproochfänomeen gange als um definierti Dialäktrüüm, wo me wäge de läbige Varietäte vom Rede nume ungfäär chönn agää. Er isch eine gsi, wo dozmol agfange het s Regionalfranzösisch vom standardsproochliche Französisch z underscheide. Und er het bi dr Sprochentwicklig au uf die soziale Bedingige gluegt wo mitspile. Dr Gilliéron isch vo Paris uus au d Sproochlandschaft im Patois-Gebiet vo dr Wälschschwiiz go aluege. Und er het mit em Dialäktoloog Abbé Rousselot (Jean-Pierre Rousselot, 1846-1924) d Zytschrift Revue des patois galloromans gründet. Vo iine bäiden isch s Schriftsischteem Alfabeet Rousselot-Gilliéron, wo me drmit i dere Zytschrift die galloromanische Sprochbischpiil abtrukt het.
Vo syne Schüeler sind es paar spööter bekanti Romanischte woorde, won em Gilliéron syni Methoode vo dr Sproochgeografy un dr Dialäkforschig wyter gfüert händ. Es guets Bischpiil isch em Karl Jaberg und em Jakob Jud iire Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz.
Zäme mit em Gaston Paris isch dr Gilliéron i de 1890er Joor eine vo de Fachberooter füre Plaan vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande gsi, wo dr Nöieburger Romanischt Louis Gauchat usgschaffet het.
1904 het dr Gilliéron für syn Atlas dr Pryys vo dr renommierte Diez-Stiftig für Romanischtik übercho.
Robert von Planta
Dr Robert von Planta, wo am 7. März 1864 z Alexandria z Egipten uf d Wält cho und am 12. Dezämber 1937 z Chur gstorben isch, isch e Schwiizer Filoloog und Romanischt gsi.
s Lääbe
Dr Robert von Planta isch dr Soon vom Gschäftsmaa Peter Conradin von Planta und vo dr Eva geb. Flugi von Aspermont und e Bürger vo Zuoz und vo Fürschtenau gsi. Er isch zeerscht z Alexandria, wo si Vater es Gschäft gha het, uf die düütschi Schuel ggange, bis d Familie is Bünderland zruggchoo isch, wo si im Domleschg uf Schloss Fürschtenau gwoont het. Er het z Basel s Gimnasium bsuecht und isch denn au döört und no z Berlin, z Münche, z Leipzig und z Züri go Klassischi Sprooche studiere. Er het sech uf d Dialäktology vo der iteliänische Sprooch usgrichtet und 1890 mit dr Dokterarbet Grammatik der oskisch-umbrischen Dialekte s Studium abgschlosse. 1892 isch dr eerschte Täil und 1897 dr zwöit vo dere grüntlichen Arbet usecho.
Drno het dr von Planta als Privatglehrte über romanischi Sprooche gforschet. Er het Bedüütends gleischtet bim Füresueche vo alte rätisch-latinischen und rätoromanische Quelle sit em Mittelalter.
Eis vo sine grosse wüssechaftliche Wäärch isch s Räätische Naamebuech, won er nach joorzääntelangem Samle vo Beleeg sid 1924 zäme mit em Andrea Schorta gschribe het.
Ussert dr sproochwüsseschaftliche Wält isch dr Robert von Planta i dr Öfentlichkäit ufträtte mit Schrifte für die eigeständigi schwiizerischi Sprooch und psunders gäge d Aasprüch vom iteliänische Irredentismus, wo phauptet het, s Rätoromanische sig jo numen e gwöönlichi Mundart vom Iteliänische und alles Land südlich vom Alpehauptkamm ghööri zu Itaalie.
dr von Planta und s romanische Wörterbuech
Em Robert von Planta cha mes wäsentlich vrdanke, ass us dr Idee für nes Wörterbuech vom Bündnerromanische am Änd au es guets Projäkt woorden isch. Dr iteliänissch Romanischt Graziadio Ascoli het ufzäigt, wi me die rätoromanische Sproochvariante cha glidere. Und di Rätoromanischi Gselschaft isch scho sit 1884 drfüür gsi, dr romanisch Sproochschatz sistematisch z samle. Und do drmit het dr von Planta ärnscht gmacht. Anne 1898 het er agfange dr Plaan drfüür ufzsetze, dr Chasper Pult het em ghulfe drby. So wies scho sit lengerer Zyt z Züri unde s Düütschschwiizer Dialäktwörterbuech Schwiizerdüütsches Idiotikon ggää het und dr Louis Gauchat grad a öppis Äänlechem für d Wälschschwiiz gsi isch, het dr von Planta jetz au fürs Bünderland sone Dokumäntazioon vorgha. Er isch dra ggange, e Lischte vo de Frooge zämezstelle, wo me drmit zu de Lüüt vo de verschidene Idioom im tradizionelle romanische Sprochpiet sell goo zum go luegen und lose, weli Wörter me döört bruucht. Me luegt dr von Planta als Begründer vom Dicziunari Rumantsch Grischun a. Di Rätoromanischi Gselschaf het mitgmacht und dr Raame für s Projäkt ggää. Für sii het dr Romanischt Florian Melcher (1875–1913) vo S-chanf 1904 als wüsseschaftliche Redakter agfange.
Dr Robert von Planta isch sid 1907 im Uftrag vo dr Societad Retorumantscha dr Presidänt vo dr wüsseschaftliche Kommissioon vom Dicziunari gsi. Wo dr Florian Melcher anne 1913 wägen ere Chranket gstorben isch, het dr Engadyner Chasper Pult dr Poschte vom Redakter vom Dicziunari übdernoo.
Raphaël Maître
Dr Raphaël Maître isch e Schwiizer Romanischt, Dialäktoloog und Lexikograaf.
Er het a dr Uni Gämf romanischi Filology studiert und mit de schriftlechen Arbete La variation phonétique dans les villages de Villaz, La Sage et La Forclaz bim Uli Windisch und Verschiebung des mittleren /e/ in Richtung eines überoffenen zentralen Vokals in Salgesch (Oberwallis) bi dr Helen Christen abgschlosse. Syni Dokterarbet, won er a dr Uni Nöieburg bim Andres Kristol draa schaffet, het dr provisorisch Titel Dynamique variationnelle au sein d’une communauté bilingue francoprovençal-français.
Dr Maître het bi divärse Forschigsprojäkt und Dokumäntazioone mitgschaffet, öppe bim Atlas linguistique audiovisuel du francoprovençal valaisan, em Atlas des patois valdôtains und em Dictionnaire suisse romand, wo dr Pierre Knecht zäme mit em André Thibault läitet. Wo me für d Schwiizer Landesusstellig Expo 02 s Usstelligsprojäkt Onoma uf dr Arteplage z Ifferte über d Schwiizer Oortsnääme plaanet het, isch dr Maître au drby gsi. Für em Kristol sys Buech Dictionnaire toponymique des communes suisses het er bi dr Redakzioon ghulfe. Und au bim Andres Kristol syne Nazionalfonds-Forschige zu dr Sproochveränderig am Bischpiil vom Walliser Patois vo Évolène het er mitgmacht. Zäme mit dr Romanischtin Marinette Matthey, wo hüt a dr Uni Stendhal-Grenoble isch, het er über die Sprooch gschribe.
Dr Raphaël Maître het sich als Lexikograaf für romanischi Sprooche spezialisiert und isch sit 2001 Mitarbeiter un sid 2006 Redakter bim Glossaire des patois de la Suisse romande, wo die frankoprovänzalischen und andere Dialäkt vo dr Wälschschwiiz dokumäntiert und e Täil vom «Zäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch» vo dr Uni Nöieburg isch. I dere Zyt het er mit em Redakzioonsteam under em Scheffredaktoor Hervé Chevalley und de Diräktoore vom Projäkt Anton Näf (Uniprofässer z Nöieburg und interimistische Diräkter), Federica Diémoz (interimistischi Diräktoorin) und Yan Greub (sit 2018) gschaffet. Anne 2015 isch er drby gsi, wo d Redakzioon dr sibet Gloossaire-Band zum Buechschtaben «F» usegää het, meh weder hundert Joor sit dr Louis Gauchat mit em Projäkt agfange het.
Em Maître syni Forschigsschwärpünkt sind d Dialäktology, d Soziolinguischtik, d Foneeetik und die Frankoprovänzalischi Sprooch.
Ufe Maurice Casanova (1925–1995), wo bis 1990 sälber au e Glossaire-Redakter gsi isch, goot s Projäkt fürnes Wörterbuech vom Banigtaal zrugg. Dr Maître het zäme mit de Redakzioonskollege Eric Flückiger un Gisèle Pannatier und mit dr Hilf vo dr Société des patoisants de Bagnes das Wäärch wyter bearbeitet und anne 2019 der Dictionnaire du patois de Bagnes usebrocht.
Dr Maître isch, so wie au d Gisèle Pannatier, Mitgliid vom Stiftigsroot vo dr Walliser Fondation du Patois, wo dr ganz Titel Fondation pour le développement et la promotion du patois isch und wo anne 2011 dr Kanton Wallis zäme mit em kantonale Patois-Veräin Fédération cantonale valaisanne des amis du patois gründet het.
Rudolf Engler
s Lääbe
Dr Engler het z Sanggalle s Gimnasium bsuecht und a dr Uni Bäärn Iteliänisch und Französisch studiert. 1958 het er s Diploom für Gimnasialleerer übercho und 1963 bim Siegfried Heinimann (1917–1996) mit der Arbet ''Théorie et critique d'un principe saussurien. L'arbitraire du signe'' s Dokterexaame gmacht. Do drmit het er scho s zäntraale Theema für sys Schaffe gfunde: d Gschicht vo dr strukturelle Linguischtik sid em Ferdinand de Saussure.
Dr Rudolf Engler isch bim Profässer Heinimann Assischtänt am romanischen Inschtitut vo dr Uni Bäärn gsi und het sich anne 1971 habilitert. Vo 1973 bis 1995 isch er Profässer für Romanischi Filology und Algemäini Sproochwüsseschaft z Bäärn gsi, grad öppe zur glyche Zyt wie d Romanischtin Ricarda Liver. Iim sys Forsche het dr Sproochtheory, dr Gschicht vo dr Sproochwüsseschaft un dr Dialäktology ggulte.
Dr Engler het bi dr Schwiizerische Gselschaft für Sproochwüsseschaft und bim Collegium Romanicum mitgmacht und au bim Cercle Ferdinand de Saussure, won er drvo dr Presidänt gsi isch.
Ernest Beyer
Dr Ernest Beyer, wo vom 6. Februar 1919 bis am 24. Oktober 1970 gläbt het, isch en elsässische Sproochforscher un Dialäktoloog gsi.
dr Elsässer Mundartforscher
Dr Beyer isch dää gsi, wo im Elsass oder gnöier: a dr Uni Strassburg d Dialäktology als Forschigsgebiet so richtig etabliert het. Wo tank em Germanischt Jean Fourquet (1899–2001) und em Romanischt Georges Straka (1910–1993) noch em Zwoote Wältchrieg s Projäkt vom ene Elsässische Sproochatlas agfange het, isch dr Ernest Beyer als e Schüeler vom Fourquet grad so wyt gsi, ass men iin drfüür als wüsseschaftliche Mitarbeiter het chönne astelle. S elsässische Chartewäärch het uf d Hilf vom Zürcher Mundartforscher Rudolf Hotzenköcherle (1903–1976), wo anne 1935 eine vo de Begründer vom Düütschschwiizer Sproochatlas gsi isch, chönne zelle. Dr Beyer het vo 1953 bis 1965 i de französische Departemänt Oberrhy und Underrhy i mee weder zwöihundert Gmäinde d Sproochufnaame für s Chartewäärch gmacht.
Sit 1959 het’s a dr Uni Strassburg d Profässuur für elsässischi und düütschi Dialäktology ggää, wo dr Beyer dänn 1964 druuf berueffe worden isch. Er het am Sproochatlas wytergschaffet und drzue au suscht d Elsässer Dialäkt und dr Sproochkontakt mit em Französisch und mit de alemannische Mundarten i de Nochberregioone aglueget. Im Joor 1969 het er z Stroossburg die dritten Arbeitstääg vo dr alemannische Dialäktology organisiert.
Von es paar vom Beyer syne Schüeler git’s Dokterarbete zu dr elsässische Dialäktology. Wo dr Sproochforscher 1970 mit Einefüfzgi plötzlich gstorben isch, het dr Raymond Matzen, wo bi iim Assischtänt gsi isch, dr Underricht für elsässischi Dialäktology wytergfüert.
Dr Strossburger Leerschtuel für Dialäktology isch gly drufabe für nes anders Sproochfach bruucht worde. Wo d Mundartforscherin Marthe Philipp 1972 Profässoorin z Stroosburg worden isch, het si en andere Ufgabeberych übercho; si het aber anne 1979 doch äntlech mit dr Arbet am Elsässische Sproochatlas, wo sid em Beyer sym Tod underbroche gsi isch, chönne wyter mache. Eerscht 1996 het s übrigens z Stroosburg wider e Profässuur für Dialäktology ggää.
Zweitsprache
E Zwöitsprooch – uf Änglisch redt me vo dr second language acquisition – isch d Sprooch, wo öpper näbe synere Muettersprooch au no guet cha.
Wenn öpper als hüffigi oder vilech sogar dominierendi Umgangssprooch döört won er läbt spööter als d Muettersprooch nonen anderi Sprooch muess leere, so säit me dere Zwöitsprooch. I vilne Fäll isch das bi Lüüt, wo in en andere Sproochruum chöme, so, und de au wenn öpper vo Huus us i dr Kultur von ere Minderhäitesprooch läbt und e nazionali Standardsprooch oder öppis äänlichs muess chönne. Und grad bi meersproochige Länder oder Regioone wie öppen em Bündnerland und em Südtirol bruuche vil Lüüt e Zwöitsprooch.
Die zwöiti Sprooch isch eini, wo me guet gleert het und wenn s nötig isch au probleemlos cha reden und lääse. Me underscheidet se vo de Frömdsprooche.
Conteur vaudois
Dr Conteur vaudois isch e wälschi Zytschrift us dr Schwiiz. Uf Tüütsch häisst dää Titel öppe «Wadtländer Gschichteverzeller».
Es isch d Zytschrift vo dr Wadtländer Mundartgselschaft Association vaudoise des amis du patois gsi.
Anne 1862 het se dr Waadtländer Louis Monnet (1831–1901) zäme mit em Henri Renou gründet. Es isch es Heft, wo all Wuchen äinisch use chunt, und es het drin Gschichten us em Wadtland, anderi Verzellige, Sache wo im Patois gschribe sind, Bytreeg zu Nöjikäite i dr Wirtschaft, Tegscht vo Wadtländer Dichter und Nöjikäite us dr ganze Wält. Für d Patois-Tegscht het psundersch dr Wadtländer Mundartdichter Louis Favrat (1827–1893) glueget, wo syni Sache vor allem im Conteur publiziert het.
Die Heft sind e gueti Kwelle für d Wälschschwiizer Mundarte. Me het se au bi dr Redakzioon vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech ''Glossaire des patois de la Suisse romande chönne bruuche.
Mee weder zää Joor isch dr Conteur vaudois de nümmen usecho. Anne 1947 isch tank em Jean Bron und em Robert Molles dr Faade wider ufgnoo woorde mit dr nöie Sery Le nouveau Conteur vaudois. Spöter het d Zytschrift dr Naame Nouveau Conteur vaudois et romand übercho. Sit 1956 häisst er Conteur romand, revue pour le maintien des patois et des traditions. Nach em 1964i goot d Räie nume no unregelmässig wyter.
Dr Journalischt und Gschichtschryber Jean-Pierre Chuard (1928–1992) vo Lausanne het vom Conteur sinere Gschicht gschribe.
Ladinische Literatur
Die ladynischi Literatur isch d Literatur vom Ladynische. Das isch e Minderhäitesprooch z Itaalie, wo men i gwüssne Piet vom Südtirol, vom Trentino und i dr Provinz Belluno no redt.
Gschicht und Forschig
Die eltischte Teggscht uf Ladynisch, wo me no könt, sind usem 17. Joorhundert. S eerschte ladynische «Sproochtänkmool» het dr Karl Felix Wolff (1879–1966) i sym Buech Dolomitensagen ufgschribe, aber numen i dr Übersetzig uf Düütsch.
Dr Autoor Matie Ploner (1770–1844) het öppen anne 1807 es paar Verzelligen und Gedicht gschribe, und dr Johann Alton (1845–1900) isch drfür gsi, die tradizionelli Sprooch z pfleege, und het es ladynisch-iteliänischs Wörterbuech usegää.
Am Afang vom 20. Joorhundert, anne 1905, het me z Innsbruck d Tachorgansazioon Uniun Ladina gründet, wo sich nach em Eerschte Wältchrieg gäge d Aaschprüüch vo iteliänischer Syte, s Ladynische müssti zugunschte vom Iteliänischen uufgää wärde, gweert het.
1979 het dr Romanischt Reto R. Bezzola vo Züri s Buech Litteratura dals Rumauntschs e Ladins zämegstellt. Und anne 2013 isch dr Südtiroler Autoorin und Publizischtin Rut Bernardi und em Bozener Romanischtikprofässer Paul Videsott iires Handbuech Geschichte der ladinischen Literatur usecho, wo s drinn d Läbensgschicht vo nid weniger weder 230 ladynische Autooren und Autoorinne het. E «Blüetlääsi» vo ladinischer Literatur het d Bernardi 2007 under em titel ''Dolomit. Ein Gipfelbuch. Gedichte von den Dolomiten/Poejies dala Dolomites.'' gmacht. Es paar Lüüt, wo me vonne Schrifte uf Ladynisch us em 20. Joorhundert het:
Liste der Gemeinden im Département Ain
Veranderunge sit 2015
2017:
2016:
Liste der Gemeinden im Département Hérault
D Lischt vun dr Gmeina im Département Hérault zellt àlla 342 Gmeina ìm Département Hérault uf.
Veranderunge sit 2015
2019: Füsion Saint-Christol un Vérargues → Entre-Vignes
Liste der Gemeinden im Département Seine-et-Marne
D Lischt vun dr Gmeina im Département Seine-et-Marne zellt àlla 507 Gmeina ìm Département Seine-et-Marne uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
2017:
2016:
Ferrovia Monte Generoso
Diè Ferrovia Monte Generoso SA, abchürzt MG, als.: Monte-Generoso-Baan, isch è schwyzer Ysèbaagsellschaft in dè Form von èrè Aktiègsellschaft mit Sitz z Capolago. Si bedrybt diè einzigi schwyzerischi Schmalschpur-Zaaradbaan südlich vo dè Alpè, wo vo Capolago uèzuès uff dè Monte Generoso füürè duèt un jewyls vom Früèling bis i dè Spòtherbscht vokeerè duèt.
Streggèbeschryb
D Dalschtation vo dè Monte-Generoso-Baan lyt uff vor èm SBB-Baanhof Capolago-Riva S. Vitale. D Endschtation Lago isch 300 Meter nördlicher un dirèkt am Ufer vum Luganersee bi dè Schiffschtation stationyrt, wörd allerdings nur ei Mòl am Daag bediènt.
Ab dè Dalschtation übberquert d Zaaradbaan mit èrè Brugg d Gotthardbaan-Streggi un gòt steil a dè Weschtflankè vum südlichè Gròt d Haaldè uè. Nõch èm Keerdunnel wechslèt d Trassè uff d Oschtflankè vum Südgròt, è bitzeli obberhalb chunnt uff d Halteschtell un Uuswychi San Nicolao. A dè Oschtflankè, wo absits vum Luganer See lyt, stygt d Trassè am dè nò bewaaldetè Haaldè witter uè un erreicht churz vor dè Baumgränz d Uuswychi Bellavischta. Vo 1891 bis 1913 hèt s Trämli Bellavischta (TB) – è Rösslibäänli mit Spurwitti 600 mm – sèbbi Station mit èm Hotel Paschta vobundè. Dè Nammè vo dè Station isch Brogramm, well s vo dört è schöni Luègi uff dè Luganer See abbè git. Nõch è baar churzè Dunnel hèt d Strèggi d Baumgränz übberwundè un gòt a dè Oschtflankè vum Kamm witter bis zuè dè Bärgschtation Generoso-Vetta. D Bärgschtation hèt zwei Baanhofsgleis ooni Perron un è Abschtellgleis. Obberhalb vo dè Bärgschtation stòt s Kulmhuus Fiore di pietra (Steibluèmè). Vo dört gòt s per pedes knapp 100 m witter uè uff dè Gipfel vum Monte Generoso. Diè maximali Stygig uff sèllèrè Strèggi bedrait 22 %, wa-nèm Stygigsmass vu 1:4,55 entschprèchè duèt. D Strèggi isch vollschtändig elegtrifiyrt un mit èrè Obberleitig vosää.
Brojèktyrig
Nõch èm Bau vo dè beidè èrschtè Schwyzer Bärgbaanè, dè Normalschpur-Zaaradbaanè uff d Rigi, dè Vitznau-Rigi-Baan im Johr 1871 un dè Arth-Rigi-Baan im Johr 1875, hüt zämmè gnõ unter Rigi-Baanè, isch es ruhig um dè Bau vu wittèrè Bärgbaanè blibbè. Sèll hèt nit nur mit dè allgmeinè Wǜrtschaftsflautè nõch dè Gründerkrisè z duè, sondern au mit dè Raamèbedingigè vum Baanbau, wo durch d Bhördè gsetzt worrè sin. Dè Bau vo koschtègünschtigèrè Ysèbaalinniè in Schmalschpur isch èrscht mit èm Bau vo dè meterschpurigè Schmalschpurbaan Lausanne-Echallens (LE), dè hütigè Schmalschpurbaan Lausanne-Echallens-Bèrcher-Baan (LEB), im Johr 1873 möglich worrè.
Èrschtmòls isch bim Bau vo dè Zaaradbaan uff dè Monte Generoso s Yschparpotential vom schmalschpurigè Baanbau uusgnutzt worrè. Witteri zuèsätzlichi Koschtèreduktionè hèn sich durch d Zaaschtangè ergää, wo nõch èm Sischteem Abt mit zwei Lamellè uff 800 mm Spurwitti volait worrè isch. D Abt-Zaaschtangè hèt mò schu dörtzmòl vill koschtègünschtiger hèrschtellè chönnè wiè d Riggèbach-Zaaschtangè, wo uff d Rigi-Zaaradbaanè vobaut worrè sin.
Suscht isch d Monte-Generoso-Baan wittgehènd nõch èm Vorbild vo dè Vitznau-Rigi-Baan (VRB) baut worrè. Tǜpisch dõdefür sin diè reinè Zaarad-Dampflokomotyvè mit èm Chessel i dè Mitti, wo abber bi dè MG-Loks ligend montyrt worrè isch, sowiè s Füürerhuus uff dè Dalsitè un s chlyne Gepäckabdeil uff dè Bärgsitè. Für s Beförderè vo Personè hèt mò diè änglischi Wagèkonzèption un s Kuppligssischteem vo dè Rigi-Baan übbernõ. D Faargäscht sin i d Abdeilwägè durch diè zaalrychè Sitèdürè ygschtigè. D Konzèption als Abdeilwagè hèt è günschtigs Sitzplatzgwicht möglich gmacht. D Wägè sin durch èn Zentralpuffer uff dè Bärg gschobbè worrè. D Vobindig isch durch èn Hòòkè gsichèrèt worrè, wo d Personèwägè im Fall vom Notbrèmsè vo dè Lokomotyv drènnt het. Uff dè Bärgsitè vum Personèwagè isch uff dè Blattform èn Brèmser gschtandè, wo dè Hòòkè kaiè lõ chönnè hèt un d Wägè selbschtändig zum Stillschtand hèt chönnè bringè.
D Konzèption vo dè Baanschtrèggi mit dè Abt-Zaaschtangè mit zwei Lamällè uff Staalschwällè mit 800 mm Spurwitti, Abdeilpersonèwägè un Dampfloks mit ligèndèm Chessel abber ooni Gepäckabdeil, hèt andrè Zaarad-Bärgbaanè als Vorbild diènt. Byschpill dõdefür sin d Briènz-Rothorn-Baan, d Zaaradbärgbaan Glion–Rochers-de-Naye (GN), wo beidi im Johr 1892 baut worrè sin, sowiè d Snowdon Mountain Railway z Snowdon in Wales, wo anno 1896 baut worrè isch.
Eröffnig un Bedryb
Am 5. Juni 1890 hèt d Monte-Generoso-Baan dè Bedryb uffgnõ, d Bassagyrfrequènzè sin abber hinter dè Erwartigè zrugg blibbè. Schu 1904 hèn wǜrtschaftlichi Schwirigkeitè zuè dè Liquidation vo dè Gsellschaft gfüürt, dènõch isch au 1914 diè Aktiègsellschaft in Konkurs gangè, wo 1909 vo neuè Eigètümer gründèt worrè isch. Diè neu bildèti Gsellschaft, wo zwei Johr spôter bildèt worrè isch, isch 1921 finanzièll sanyrt worrè un hèt einèwäg im Septembèr 1939 dè Vokeer yschtellè müèsè. Druffhy hèt sich dè Migros-Gründer, dè Duttwyler Gottlièb, vehemènt für dè Erhaalt vo dè Zaaradbaan ygsetzt. D Migros hèt d Zaaradbaan übbernõ un am 12. März 1941 isch dè Bedryb widder uffgnõ.
1954 sin d Dampflokomotyvè durch zwei vyrachsigi Diseldrybwägè Dieselloks (Hm 2/3 1 un 2) ersetzt worrè, wo uff s Untergschtell vo ehemòligè Dampflokomotyvè uffbaut worrè sin. Anno 1957 sin zwei witteri vyrachsigi Diseldrybwägè (Bhm 2/4 3 un 4) gfolgèt, wa-nèn wǜrtschaftlichè Bedryb erlaubt hèt. Schlièsslich sin zwei zweiachsigi Diseldrybwägè (Bhm 1/2 5 un 6) 1968 dèzuè chò. Am 4. April 1982 hèt mò dè elegtrische Bedryb nõch èrè umfangrychè Sanyrung mit vyr Doppel-Drybwägè (Bhe 4/8 11 bis 14) widder uffnää chönnè.
Sit è baar Johr cha mò zuèdèmm widder mit Dampf uff dè Berg uè faarè. D Dampflok HG 2/3, wo langi Zit uff ènèm Sockel in Capolago als Denkmal uffgschtellt gsi isch, hèt mò zwǜschèzitlich bedrybsfähig uffgschaffèt, si wörd regèlmässig für Sonderfaartè sowiè einzèlni faarblaanmässigi Faartè ygsetzt.
Liste der Gemeinden im Département Vosges
D Lischt vun dr Gmeina im Département Vosges zellt àlla 507 Gmeina ìm Département Vosges uf.
Veranderunge sit 2015
2017:
Jean-Daniel Blavignac
Dr Jean-Daniel Blavignac, wo am 15. Mai 1817 z Gämf uf d Wält choo und am 21. Februar 1876 gstorben isch, isch e Schwiizer Architekt, Gschichtschryber und Volchskuntler gsi.
Em Jean-Daniel Blavignac sy Vatter isch Töpfer gsi. Dr Jean-Daniel het z Gämf d Kunschtschuel und d Induschtryschuel bsuecht und isch füüf Joor bim Architekt Jean-Pierre Guillebaud s Boue go leere. Als Architekt und guete Könner vo dr mittelalterliche Kunschtgschicht het er bi dr grossi Reschtaurierig vo dr Kathedraale Saint-Pierre z Gämf mitgschaffet. Anne 1851 het er d Boute fürs Äiggnössische Schützefäscht z Gämf entwoorffe. Die eigete Bouwäärch, wo s vo iim no git, sind es paar Brünne z Carouge und es Huus am Boulevard de la Cluse z Gämf.
Dr Blavignac isch im Stadtroot vo Gämf gsi, het e Zyt lang zu de Freimuurer ghöört und isch am Änd 1869 zum katolische Glauben überträtte, was men em schynts im protestantische Gämf zimli übel gnoo het.
Sid 1845 isch dr Gämfer als schrybends Mitgliid bi dr Akademy vo Savoie drby gsi. Und au bi Schwiizer Verein het er mitgmacht, öppe bi dr Société d’Histoire de la Suisse romande. 1866 het er mit eme Gschichtsbuech vo Carouge agfange. Me könnt en als Autoor vo verschidene kulturgschichtlichen Arbete. Sys Buech L’Emprô genevois isch e grossi komentierti Samlig vo Sprüüch und Gschichten im Patois, dr Variante vo dr Arpitanische Sprooch i dr Regioon Gämf.
Diccionari de la llengua catalana
S Diccionari de la llengua catalana, abkürzt DIEC, isch s Wörterbuech vom Katalanisch. S Wäärch isch eisproochig, es erkläärt also d Wörter i dr glyche Sprooch.
Es isch es Projäkt vom Inschtitut für katalanischi Forschig, em Institut d’Estudis Catalans IEC z Barcelona, und me luegt s als s Standardwörterbuech vo dere Sprooch vo Kataloonie, däm Land im nordöschtliche Spanien a. Mit däm Wäärch het men en äinhäitlichi Schriftsprooch für s Katalanisch ygfüert.
Es isch dr Filoloog Pompeu Fabra i Poch (1868–1948) gsi, wo drmit für die lexikografischi Abtäilig vom IEC im Joor 1928 agfange het. Dr Schwiizer Romanischt Louis Gauchat isch au Mitgliid vom IEC woorde und het em Pompeu Fabra i Poch mit sinere Erfaarig mit em Wälschschwiizer Mundartwörtebuech Glossaire des patois de la Suisse romande ghulfe. Vier Joor spööter isch die eerscht Fassig vom Wörterbuech mit em Titel Diccionari General de la Llengua Catalana (DGLC), katalanisch für «Allgemeines Wörterbuch der katalanischen Sprache», usecho.
Sit 1954 het me s DGLC als offiziells katalanischs Wörterbuech chönne bruuche. I de 1980er Joore isch bi de Schriftsteller d Idee ufchoo, s Lexikon sött nöi gmacht wärde und die ganzi modärni Sprooch zäige. 1995 isch s komplet nöi bearbeitete Wörteerbuech s erschte Mol und anne 2007 die zwöite Usgab drvo, s DIEC2, usecho. Me cha drin vo mee weder 130'000 Wörter vo dr aktuelle Sprooch, au vo nöie technische Wörter, öppis lääse.
Björn Höcke
Dr Björn Höcke (* 1. April 1972 z Lünen) isch e dytsche Bolitiker (AfD). Är isch ain vu zwai Sprächer vu dr AfD Thüringen un syt dr Landdaagswaal 2014 Frakzioonsvorsitzer vu d AfD im Thüringer Landdaag. Dr Höcke isch as Gimnasiaalleerer z Hesse verbeamtet un syter anne 2014 wäg syren Aarbet as Landdaagsabgoordnete beurlaubt. Bi dr Landaagswaal 2019, wun er wider as Spitzekandidaat vu dr AfD aadrätten isch, isch d AfD unter syre Fierig zwootsteerkschti Chraft woore.
Mit dr „Erfurter Resolution“ (Meerz 2015) het dr Höcke di räächtsradikaal AfD-Streemig Der Flügel mitgrindet. Im Spootjoor 2015 het er d Erfurter Demonschtrazioone organisiert. Är verdritt Konzäpt vu dr Neie Räächte un strääbt e Bindnis vu räächtsnazionalistische Gruppe zur ethnische Homogenisierig vu Dytschland un vu Europa aa. Dr AfD-Bundesvorstand het e Amtsentheebigsverfaare geg iin im Juli 2015 zrugzooge un e Barteiuusschlussverfaare im Juni 2018 yygstellt.
Sozialwisseschaftler, Hischtoriker un s Bundesamt fir Verfassigsschutz (BfV) stelle in dr Posizioone vum Höcke Räächtsextremismus bzw. Faschismus, Rassismus, Gschiichtsrevisionismus, dailwyys Antisemitismus un Ibernaam vu Sprooch un Idee vum Nazionaalsozialismus fescht.
François Isabel
Dr François Isabel, wo am 19. Juli 1859 z Vers-L’Eglise im Wadtland uf d Wält cho und am 31. Augschte 1936 z Antagnes gstorben isch, isch e Schwiizer Lehrer und Volchskuntler gsi.
Er het verschidene Sache über d Gschicht und d Wirtschaft vo sym Doorff und vo andernen Oorten im Pays d’Enhaut gschribe. So het men en gäärn bin es paar Projäkt lo mitschaffen, öppe em Dictionnaire historique du canton de Vaud und em Livre d’or des familles vaudoises. Syni Bytreeg, es sind hunderti, sind i verschidene Zytschrifte abtrukt, au i dr Revue historique vaudoise. Er isch eine vo de Gründer vo dr Wadtländer Gschichts- und Archäologygselschaft Société vaudoise d’histoire et d’archéologie gsi.
Dr Isabel het sich für s Patois, die lokali Variante vo dr tradiziuonelle Wadtländer Sprooch, wo zum Arpitanische ghöört, inträssiert. Er isch e guete Wadtländer Informant für d Redakzioon vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande (GPSR) gsi. Notize vo iim het s Archyv vom Glossaire, und e Teil vo synere Dokumäntazioon isch hüt im Wadtländer Staatsarchiv, anders wyters no i privaate Händ.
Liste der Gemeinden im Département Lot
D Lischt vun dr Gmeina im Département Lot zellt àlla 313 Gmeina ìm Département Lot uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
2018:
2017:
2016:
Vox Romanica
D Vox Romanica isch e Schwiizer Zytschrift für d Sproochwüsseschaft.
Dr Sproochforscher Jakob Jud vo dr Uni Züri un dr Arnald Steiger, Profässer a dr Handelshochschuel Sanggalle, sind anne 1936 deren iiri Gründer gsi.
Die schwiizerischi Fachzytschrift tuet Arbeten und Artikle us em Fachpiet vo dr Romanischtik veröfentliche. Es sind internazionali Bytreeg zu dr Forschig über d Sprooche und iiri Literatur und es het vil Buechbesprächige. Me cha d Schrifte für die Bänd i jedere romanische Sprooch mache. D Zytschrift informiert au regelmässig drüber, wie die grosse romanistische Forschigsprojäkt wie öppe sGlossaire des patois de la Suisse romande voraachöme.
Der Titel vo dere Schriftereien isch latynisch, und me cha nen is Düütsche öppen als «Schtimm vo de romanische Sprooche» überträge. D Zytschrift het zu däm schööne, churze Titel anen au non e Zuesatz, wo, au uf Latynisch, no gnöier säit was si wott mache: Annales Helvetici explorandis Linguis Romanicis destinati, und das isch uf Düütsch: «Schwiizer Joorbuech zum die romanische Sprooche leere könne». Und grad no öppis Latynischs cha men uf em Umschlag vo de jüngere Heft bis zum Joorgang 2019 lääse: Editi Auspiciis Collegii Romanici Helvetiorum ab Elwys De Stefani et Andres Kristol, was non es paar praktischi Informazioone mee git: D Organisazioon, wo für d Zytschrift luegt, isch s schwiizerische Collegium Romanicum, d Gselschaft vo de Schwiizer Romanischte. Si het es Kuratorium ygsetzt, wo dr Redakzioon tuet hälfe.
Me vernimt drby au: D Redakzioon isch bim Elwys de Stefani, Profässer z Löwen, und em Andres Kristol, wo emeritierte Profässer z Nöieburg isch. Das het bis im Herbscht 2019 so ggulte. Im Oktober 2019 isch d Romanischtin Mónica Castillo Lluch, Profässoorin z Lausanne, d Redaktoorin woorde.
Am Afang, sid 1936, isch s Joorbuech e Zyt lang vo Jud und Steiger zämegstellt worde. Bi iine isch s Haupttheema vo de Bytreeg d Dialäktology mit dr Sproochgeografy gsi. Wo dr Jakob Jud anne 1952 mit Sibezgi gstorben isch, het dr Steiger d Redakzioon elei wyter gmacht bis 1963, won au äär gstorben isch. Denn isch dr Zürcher Romanischtikprofässer Gerold Hilty (1927–2014) dr Redakter gsi bis 1991. Vo iim isch d Schriftläitig zu dr Bärner Romanischtin Ricarda Liver, wo vorhär sit 1988 d Presidäntin vo der Kommissioon für d Zytschrift gsi isch, und em Zürcher Peter Wunderli (1938–2019) choo, wo Profässer z Düsseldorf gsi isch. Die beede sind zää Joor lang für d Reie verantwortlich gsi, und me het jetz au mee nöieri sproochwüsseschaftlichi Sache brocht. Mit em Band 61 anne 2002 het d Aargauer Sproochforscherin Rita Franceschini, Romanischtikprofässoorin a dr Uni Saarland und dr Uni Bozen, zäme mit em Andres Kristol d Redakzioon übernoo, sid 2017 sind s dr Kristol und dr de Stefani gsi.
Trukt wärde d Büecher hütt bim Verlag Narr Francke z Tüübinge. Zeerscht sind si z Bäärn bim A. Francke Verlag usecho, wo dr Gunter Narr 1984 übernoo und zu sym Verlagshuus uf Tüübinge gnoo het, wo sit 2004 e Täil isch vo dr Verlagsgruppe Narr Francke Attempto. A d Chöschte für dr Vox Romanica iiri Produkzioon zaalt die Schwiizerisch Akademy vo de Gäischtes- und Soziaalwüsseschaften öppis.
Alli Bänd vo dr Vox Romanica cha men elektronisch go nochelääse, die jüngere uf dr Websyte vom Verlag z Tüübinge, un die eltischte, wo me «retrodigitalisiert» het, uf em Archyv e-periodica.ch.
Liste der Gemeinden im Département Somme
Veranderunge sit 2015
2019:
2017:
Rapport Grégoire
Dr Rapport Grégoire isch e sproochpolitische Pricht vo anne 1794 a französisch Nazionalkonvänt.