cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elisabethenkirche (Basel)
D Renovazioon und d Nöinutzig
Wo mä s Theater 1975 nöi baut het, het d Kiirche iire solitäre Charakter verloore. Drzue si d Zaale vo de Lüt, wo am Sunndig in Gottesdienst cho si, immer chliiner worde. In de 1980er Joor het mä vorghaa, d Kiirche abzrisse. Das isch aber vo interessierte Bürger verhinderet worde. Mä het denn historistischi Baute wider afo schetze und eso isch s mööglig worde, ass d Kiirche zwüsche 1990 und 1994 umfassend het chönne renowiert wärde. Mä het drbii e Hufe Detäi us dr Bauzit lo sii. Am verzierte Schloss vo dr Sitedüüre, wo jetz im Ruum hindedraa e Bar bedriibe wird, stoot d Jooreszaal 1863.
Sit dr Renowazioon wird d Elisabethekiirche vom ene ökumenische Veräin as «offeni Kiirche» bedriibe. Usser Gottesdienst haltet mä din jetz au Konzärt und Hochzite ab.
D Orgle
D Orgle isch vo 1861 bis 1864 vom Orglebauer Joseph Merklin (Bariis/Brüssel) baut worde. S Instrumänt het ursprünglig 29 Register uf zwäi Manual und Pedal ghaa, und e Balgdrätaalaag, wo vo Calcante bedient worde isch. Erst 1899 het mä s Instrumänt mit ere elektrische Windaalaag usgstattet, um vier Register erwiteret und uf pnöimatischi Chäigellaade umgstellt. Im Lauf vo dr Zit isch d Orgle e baar Mol umbaut und em Zitgäist aabasst worde. 1913 isch e dritts Manualwärk mit 11 Register drzuechoo, 1934 e nöis Geblöös und d Drätaalaag isch ändgültig stillgläit worde. S Instrumänt het hüte 42 Register uf drei Manual und Pedal. D Drakduure sin pnöimatisch.
Romäus
De Romäus (Romeias) hät mit bürgerlichem Name Remiguis Mans ghoaße. Wenn er gebore worre isch woaß mer net. Gschtorbe isch er 1513 i de Schlacht bi Novara.
De Romäus isch de Villinger Lokalheld. Liit hän vuzellt, dass er riisegroß un mords stark gsii isch. So en Kerle hät sich natülich gern mit de Obrigkeit aaglegt.
Wo Villinge mal mit Rottwiil in Fehde glege isch hät de Romäus ebbs ganz bsunderes mache welle. Also isch er ganz äloa noch Rottwiil in d'Stadt niigange. D'Rottwiiler hän s'Stadttor zuegmacht um ihn z'fange. De Romäus hät aber die Torwach umghaue, en Fligel vum Schtadttor uusghängt un hät sine Beute uf m'Buckel noch Villinge trage un am Obere Tor abgschtellt.
Die Stadtobere hän noch sinem Tod en Abbild vu ihm ufd Stadtmuur bim Obere Tor mole losse. Wie dann die äußer Stadtmuur 1840 abgrisse worre isch, isch au des Romäusbild vuschwunde. Sell Bild isch aber für d'Villinger Burger so arg wichtig gsi, dass e neus Romäusbild uf de St. Michaels-Turm gmalt worre isch. Der Turm hoaßt jetzt bi de Liit Romäus-Turm.
Viliicht sin im Romäus mehrere hischtorische Gschalte vueinigt. Sicher isch, dass er glebt hät, denn sin Name duucht efters i de Villinger Stadtchronik uf.
Ordinatio imperii
Mit dr Ordinatio Imperii het dr Ludwig dr Fromm brobiert, em fränkische Riich e neui Ornig z ge. D Reglig, wo us 18 Kapitel bestanden isch, isch im Johr 817 im Reformriichsdag z Aache mit dr Zuestimmig vom Adel und dr Chille erlo worde. Dr Ludwig het siis Erb welle in Ornig bringe, nochdäm er drei Möned vorhär am Grüendonnstig in däm Johr bim ene Unglück, wo vili anderi dödet het, fast umcho wer.
Noch de klassische Beschriibige het dr Ludwig d Uffassig, wo denn in dr Chille gherrscht het, agnoh, wo as Ideal e vereints Christetum under eme einzige Herrscher gha het, und het sich drbii uf en Adel gstützt, wo mit de Karolinger gross worden isch und wo Angst gha het, ass er bi nere Riichsdeilig Bsitz wurd verliere.
Bestimmige
Mit dr Ordinatio Imperii het me welle d Erbregelig verändere, wo gsait het, ass s Riich under de Nochkomme zu gliiche Deil sött ufdeilt wärde. S neue Ziil isch s gsi, dass s fränkische Riich en Eiheit wurd bliibe. Noch dr Ordinatio het dr eltist Sohn vom Ludwig em Fromme, dr Lothar I., Kaiser vom Riich sötte wärde, siini Brüeder, dr Pippin und dr Ludwig dr Dütsch hätte sötte König z Aquitanie, dr Pippin, und z Bayre, dr Ludwig, wärde, im Pippin si Sohn hätt sötte König vo Italie bliibe, aber alli hätte sötte em Kaiser understellt si, wo diräkt über dr Räscht vom Riich hätt sötte herrsche. Im Fall vom Dod vom ene Underkönig wer är vo siine Söhn beerbt worde, wenn er aber ohni Chinder gstorbe wer, hät dr Lothar siis Königriich sötte erbe. Wenn dr Lothar ohni Söhn gstorbe wär, hätt "vom Volk" en andere Sohn vom Ludwig em Fromme zum Nochfolger sötte gwehlt wärde.
Nochspiil
Wäge dr zweite Frau vom Ludwig, dr Judith, won er e Sohn, dr Karl dr Kahli mit ere gha het, isch d Ordinatio Imperii nit lang gültig bliibe, wil dr Ludwig, und wohrschiinlig isch d Judith drhinder gsi, d Ordinatio Imperii gänderet het, ass au dr Karl öbbis wurd erbe. Das hai dr Lothar und siini Brüeder nit well akzeptiere und het zum ene Bruederchrieg gfüehrt, wo im Verdrag vo Verdun gändet het.
Rustichello da Pisa
Dr Rustichello da Pisa (au: Rusticiano, Rustaiciano, Rustico, Rustiniano, Rusticien oder Rusticello da Pisa; * 13. Joorhundert z Pisa; † 13. oder frües 14. Joorhundert) isch en italiänische Literat, Verfasser vo Ritterromään und Koautor vom Räisebricht vom Marco Polo gsi.
Lääbe
Über s Lääbe vom Rustichello da Pisa isch wenig bekannt. Mä wäiss nid emol, wenn er uf d Wält cho isch und wenn er gstorbe isch. Er isch vo öbbe 1272 bis 1299 aktiv gsi.
Mä nimmt aa, ass dr Rustichello um 1270 uf Ängland und uf Frankriich gange isch, dört Französisch gleert het und in de Joor 1270−1272 dr änglisch Chronbrinz, dr spööteri Köönig Eduard I., begläitet het, wo dä uf e Chrüzzuug in s häilige Land zooge isch. Dr Rustichello het meereri Ritterromään uf Franzöösisch verfasst, drunder um 1275 en Artusroman, vermuetlig dr erst Artusroman vom ene Italiäner, aber mä vermuetet, ass er für daas nume anderi literarischi Kwelle kompiliert het.
D Noochwält kennt dr Rustichello vor allem as Koautor vom Marco Polo sim autobiografische Räisebricht „Il Milione“.
Es isch mööglig, ass er wäärend eme Komflikt zwüsche de Seerepublike Pisa und Genua, im Lauf vo dr Seeschlacht bi Meloria, in d Gfangeschaft vo de Genueser groote isch. Wo dr Venezianer Marco Polo noch dr Schlacht bi Curzola zwüsche de Flotte vo Venedig und Genua au Chriegsgfangene vo de Genueser worde isch, het dr Rustichello in de Joor 1298−1299 d Räisebricht vom Marco Polo ufgschriibe.
Mä wäiss nid, wivil vom Buech vom Rustichello stammt. Es isch umstritte, öb er nume noch Diktat ufgschriibe het, was dr Polo iim verzelt het oder öb er Gschichte vom Polo sälbständig noochverzelt het oder au öb er vom Polo öbbis Schriftligs überchoo het. Vom Marco Polo het mä nüt won er sälber gschriibe het, aber es wird verzelt, ass er us em Gfängnis sim Vater gschriibe het, er söll em Notize und Babbiir uf Genua schicke. Es isch nit sicher, ass dr Marco Polo die altfranzöösischi Sprooch, wo s Buech din verfasst isch, überhaupt verstande het.
Sicher isch, ass dr Rustichello en erfaarene Schriftsteller gsi isch und eso wenigstens die stilistischi Gstaltig vo de Räisebricht vom Chaufmaa Marco Polo entschäidend beiiflusst het. Uf dr Urschrift vom Rustichello basiere öbbe 150 witeri Manuskript.
Yarri
De Yarri oder Iyarri isch de hethitisch und luwische Pestgott.
De Yarri beglaitet s Heer und schüüsst mit siinene Pfiil d Pest is findliche Heer, drumm werd er au „Herr vom Boge“ und „Herr vo de Vernichtig“ gnennt. Er werd au aagrueffe um d Pest im aigne Heer z beende. Sini Biglaiter sind d Marwainzi-Gotthaite (‘di Dunkle’). Dargstellt woren isch er as e Maa, wo ufeme Loi stoot. Er isch vom hethitische König Mursili II. zäme mitem Pirwa und em Sanda vereert woore. D Königi Puduḫepa hett em e Rossrhyton versproche.
Blues
Blues isch è vokali un inschtrumäntali Musigform, wo sich i dè afroamrikanischè Gsellschaft i dè USA Èndi vom 19., Aafang vom 20. Johrhundert entwickelet hèt. Dè Blues bildet d Wurzlè vom gröschtè Deil vo dè bopulärè nordamrikanischè Musig. Jazz, Rock, Rock 'n' Roll un Soul sin nôch mit èm Blues vowandt. Sogar i dè aktuellè Stylrichtigè wiè Hip-Hop isch èn Echo vom Blues z spüürè. È Bluesform, wo hüüfig ufftrètet, hèt zwölf Täkt, d Melody wörd mit drei Akkörd (harmonischi Grundfunktionè) begleitet. S Wort Blues leitet sich vo dè bildhaftè änglischè Beschrybig I’ve got the blues bzw. I feel blue („ich bin druurig“) ab.
Wurzlè, Gschichtè, Entwicklig
Früèi Formè vom Blues sin i dè südlichè Deil vo dè Voeinigtè Staatè im spòtè 19. un früènè 20. Johrhundert vorcho. Dè Blues isch è eigèschtändigi Form vo dè schwarzè amerikanischè Folklore, wo sich nit uusschlièßlich uff anderi afroamerikanischi Musikformè wiè Goschpel, Negro Spiritual un Worksongs, wo au Fieldholler dezuè ghöred, zruggfüürè lôt. Dè Blues enthaaltet Elemänt vo afrikanischèr, europäischèr un karibischer Musig. Früèni Blues-Formè sin scho in Vaudeville- un Minstrel-Shows vom spòtè 19. Johrhundert dokumentyrt.
In der Früephase isch de Blues nume e Teil vom Repertoire vo afroamerikanische Musiker gsi. Er isch dur Tages-Schlager, Ragtime, Country-Songs und zitgenössischi Popmusik ergänzt worde. D Musiker vo sällere Zit si eender „Songster“ als „Blueser“ gsi. Blues isch Underhaltigsmusik vo de Farbige gsi und sini Interprete häi en uf House- und Rent-Partys oder bi öffentliche Verastaltige gspiilt. Erst wo d Kommerzialisierig dur d Plattelabels in de 1920er Joor aagfange het, foot mä e Spezialisierig uf Blues-Songs afo gsee.
Um 1910 ummè hèt sich s Wort ‚Blues‘ zum allgemeinè Sprõchgebruuch entwicklet. Sängerinnè wiè d Bessie Smith, Ma Rainey odder Alberta Hunter hèn dè Blues unter dè Afroamerikaner zimli populär gmacht, und au dè schwarz Musiker un Komponischt W. C. Handy (1873–1958) hèt wesèntlich dezuè bydrait. I dè Zit vo 1911 bis 1914 isch durch d Veröffentlichung vom Handy sim „Memphis Blues“ (1912) un bsunders sim „St. Louis Blues“ (1914) s Interesse vo vilnè Menschè gweckt worrè. Als ein vo dè Èrschtè hèt er Bluesstückle für Musiker un Sänger notyrt un arrangiert. De Morton Harvey hèt dè Memphis Blues als erschti Vokal-Bluesblattè bi Victor Records (Nr.17657) uffgnõ, un èn im Januar 1915 veröffentlicht.
Uffgrund vo dè Migration vo villè Schwarze us èm Südè i dè Nordè vo dè USA, vor allem i diè großè Städt wiè Chicago un Detroit, isch dè  Jazz, wo im Südè dört bopulär gsi isch, durch dè Urban Blues entscheidend brägt un erwiteret worrè. I dè 1940er un dè 1950er isch es i dè großè Städt vom Nordès – vo allem z Chicago – umkeert au zu nèrè zuènemmendè Vofynerung vom Country Blues cho, wo i dè Südschtaatè populär gsi isch. Zu stilistischè Witerentwickligè hèt au dè Ysatz vo Voschtärker (elegtrischè Blues) gfüürt, wo für Künschtler wiè Memphis Minnie, Muddy Waters, John Lee Hooker un Howlin' Wolf charakteristisch gsi isch.
I dè 1950er Johr isch dè archaischi akustisch Country Blues i dè Folkbewegig widder populär worrè. Großè Yfluss uff dè wachsendi Bekanntheitsgrad vom Blues z Europa hèt s American Folk Blues Festival gha, wo bin èm Größè wiè dè John Lee Hooker, T-Bone Walker un Jimmy Reed ufträtè sin. Abber dè elegtrischi, aktuelli Blues isch sit Mitti vo dè 1940er Johr i dè USA au vo Radio-DJs, bsunders vom Alan Freed, in irè Sendungè gschpillt worrè. Übber s Radio hèt er au wyßi Jugendlichi erreicht, won èn suscht uffgrund vo dè Segregation nit z hörè chriègt hèn. Us èrè Verschmelzig mit rauerè Spillformè vom Country wiè Honky Tonk isch schlièßlich dè Rock ’n’ Roll entschtandè.
Diè gsellschaftlichi Voänderig i dè 1960er Johr hèt bsunders bi dè jungè Amerikaner zuè nèm voschtärktè Intresse a dè afroamerikanischè Musig gfüürt, abber au dè Blues isch für wyßi Musigger intressant worre. Dõdeby hèn diè dômolls neu gründetè Blattèlabels è Rollè gschpillt, nebbè dè zaalrycher wörrendè Live-Ufftritt. D Labels hèn d Yschpilligè, wo i dè 1920er bis 1940er Johr uff 78 rpm Schallblattè uffzeichnet worre sin, uff Blattèsampler (LPs) widdervoöffentlicht (z. B. Mamlish, Origin Jazz Library (OJL), Yazoo) odder Neuuffnaamè vo ‚widderentdecktè‘ Künschtler publizyrt (z. B. Arhoolie, Biograph, Blue Goose, Prestige/Bluesville, Delmark). En Huufè Rockbands i dè 1960er Johr, bsunders z Großbritanniè, hèn dè Blues als Basis für iri Musig gnõ, un hèn èn wòrend dè so gnanntè „British Invasion“ Mitti vo dè 1960er Johr i d USA reimportyrt. Au dört isch er widder vo hauptsächlich wyßè Rockmusigger uffgriffè worrè (z. B. Butterfield Blues Band, Canned Heat un Johnny Winter). Bopuläri Musigger un Bands wiè The Doors, Led Zeppelin, Jimi Hendrix, Eric Clapton, Alvin Lee, Peter Green, The Rolling Stones un Rory Gallagher sin sowoll vom akustischè als au vom elegtrischè Blues beyflusst worrè un hèn dèvo iren eignè Styl abgleitet, dè Bluesrock.
Z Dütschland hèn i dè früènè 1970er Johr z. B. d Al Jones Bluesband, Frankfurt City Blues Band un Das dritte Ohr diè Tradition vo Muddy Waters odder B. B. King fortgfüürt. Spòter sin Bands wiè d Mojo Blues Band (uss Wyn) odder d Blues Company bopulär worrè. Diè 1968 gründeti Band Das dritte Ohr isch eini vo dè èrschtè Bands gsi, wo dè Blues i dè dütschè Sprõch vordrait hèt. Bsunders i dè DDR isch dè dütschsprõchig Blues pflegt worrè, so zum Byschpill vom Hansi Biebl, Jürgen Kerth, Klaus Renft un dè Gruppè Engerling (luèg au Blueserszenè).
Dè Blues isch i dè afroamerikanischè Community als bopuläri Musigform längscht vo anderè Styl wiè Soul, Hip-Hop odder R'n'B abglöst worrè, abber er läbbt i dè Arbèt vo wyßè wiè au vo afroamerikanischè Künschtler wiè Robert Cray, Stevie Ray Vaughan, Bonnie Raitt un anderè witer.
Tegscht
Diè früènè Bluesschtüggle hèn è unregelmäßigi Rhùthmik un folget èm Sprõchrhùthmus. È Strophè im früènè Blues beschtôt meischtens uss drei Zylè. Diè èrscht Zylè wörd widderholt un wörd meischtens mit dè glychè odder ènèrè ähnlichè Melody gsungè. I dè drittè Zylè findet sich è Art vo inhaltlicher Reaktion: è Antwort, Erklärig odder Begründig, un d Melody isch è anderi:
S Blues-Schema
S Standard-Blues-Schema isch dè 12-taktige Blues (12-bar blues) un basyrt uff dè Akkordfolgè vo dè I. Stufe Tonika, dè IV. Stufe Subdominantè un dè V. Stufe Dominantè. Uff vir Täkt Tonika folget je zwei Täkt Subdominantè un Tonika, je ein Takt Dominantè un Subdominantè un widder zwei Täkt Tonika. S Schema in Form von èm Chordsheet:
Als drittletschtè Akkord ka au d Dominantè statt dè Subdominantè gschpillt wörrè.
Sell Schema isch im Lauf vo dè Zit stark erwiteret un modifizyrt worrè. Nebbè dè zwölftaktigè Standardform git s seer vill witeri Bluesschemata. Byschpill defür sin s 8-Täkt-Blues-Schema, s 12-Täkt-Melodisch-Moll-Blues-Schema, bi dèm d Tonika un d Subdominantè jewyls Moll-Akkörd sin, d Dominantè allerdings èn Dur-Dominantseptakkord, odder s 12-Täkt-Standard-Jazz-Blues-Schema.
Quick Change Wörd im 2. Takt vom Blues-Schema aaschtell vo dè Tonika d Subdominantè gschpillt, so sait mo dèm èn Quick Change.
Turnaround Dè Turnaround kündigt s Ènd vom Blues-Schema aa un füürt melodisch un rhùthmisch zum Aafang vom Schema zrugg. Dè Turnaround ka entweddèr 1-taktig odder 2-taktig gschpillt wörrè. Bi eim 2-taktigè Turnaround wärd hüüfig in Takt 12 d Dominantè statt dè Tonika gschpillt.
Blues im Jazz
Im Jazz isch dè Blues eigèntlich nu no als Harmony-Folg votrèttè (wiè d Rhythm-Changes vom G. Gershwin). Hüüfig wörd diè klassisch Blues-Form um diè gängig Jazz-Kadenz II-V-I un um d Jazz-Akkörd erwiteret un voänderet.
Am nägschstè sin sich dè Jazz un dè Blues Aafang vo dè 40er Johr im 20. Johrhundert kõ. Bsundere dè Charlie Christian uff dè Jazz-Sitè un dè T-Bone Walker als Votrètter vom Blues hèn diè beidè Musigschtyl zimli èng zämmè brocht.
Melodik/Inschtrumäntyrig
Dè melodische Uffbau von èrè Strophè entschpricht èm inhaltlichè. Tùpisch sin diè so gnanntè Blue Notes. Selli Dòòn hèn im chromatischè zwölfdönigè Sischteem kein Blatz, well si uss dè afrikanischè Pentadonik kömmèt. S handlèt sich im Wesèntlichè um zwei Dòòn: èn Don zwischè dè chlynè un großè Terz un ein zwischè dè vomindertè un reinè Quintè, jewyls bezogè uff dè Grunddon. Diè chly Septym isch strèng gnõõ kein blue note. Luèg dezuè au dè Artikèl übber d Bluesdonleiter aa. Sit Aafang vo dè 1920er Johr hèt sich diè (akustisch) Gitarrè zum stylbrägendè Inschtrumänt vom Delta Blues entwicklèt. Bis dõhy isch dè Blues hüüfig vo Tanz-Orcheschtèr gschpillt worrè. Bi dè Bsetzig hèt s offebar kei feschti Vorgaab gää, wenn au d Klarinettè, d Fiddle sowiè s Banjo in vill Orcheschtèrn vo sellèrè Art votrèttè gsi sy dürftè. Für d Basslaag isch entwedder è Tuba, èn Tonnèbass odder dè Jug ygsetzt worrè. S hüüfig zeichnete Bild vom einsamè Blues-Sänger, wo nu vo sinèrè Gitarrè begleitet dè Blues singè duèt, isch è Klischee. Gmeinsami Ufftritt mit anderè Blues-Sänger sin gnau so hüüfig wiè Soloufftritt.
Gitarrè sin sit Èndi vom 19. Johrhundert durch diè induschtrièlli Broduktion un dè Vosandhandel sèlbscht im rückschtändigè Delta erschwinglichi Begleitinschtrumänt. Dezuè chunnt, dass Gitarrè mit dè klimatischè Extreembedingigè im füücht-heißè Südè vo dè USA bessèr zrächtkõ sin als bspw. Piano odder Banjo. Gschpillt isch fast usschlièßlich d offeni Stimmung. Diè hütig Standardschtimmung vo dè Sitè nõch E-A-d-g-h-e' hèt sich èrscht spòter bi dè Blues-Musiger durrègsetzt.
Polis
As Polis ( pólis ‚Stadt, Staat‘; Plural Poleis vo póleis) wird gwöönlig dr antiki griechischi Stadtstaat  bezäichnet, mit eme stedtische Siidligskärn, dr Stadt (ἂστυ asty), und em Land drum, wo drzue ghöört het ( chōra) und wo d Iiwooner von em de Iiwooner vom urbane Zentrum rächtlig gliichgsetzt gsi si. Die tüpischi Polis isch e Bürgergmäind bzw. e Personeverband gsi und het sich nit brimär über iir Territorium definiert, sondern über iiri Mitgliider.
Sit dass d Polis in archaischer Zit entstande isch und wil s im Hellenismus e Hufe Nöigründige gee het, isch d Middelmeerwält über Joorhundert ewäg stedtisch brägt gsi, au wenn d Meerhäit vo de Lüt uf em Land gläbt häi. S römische Riich het sich grad im Oste stark uf die Poleis gstützt, wo denn nume no halbautonom gsi si. In dr Spootantike häi si an e Hufe Ort e langsame Niidergang erläbt. Im 6. Joorhundert het dr Kaiser Justinian non e letschts Mol brobiert, d Posizioon vo de Stedt zu sterke, was aber nid glungen isch und die Islamischi Expansioon im 7. Joorhundert het ändgültig zum Undergang vo de mäiste Poleis gfüert. Im Byzantinische Riich si die mäiste Stedt befestigti Kastron worde, wo vilmol relativ seer vil chliiner gsi si.
Biberstein
Büberschtei (amtlich Biberstein) isch e politischi Gmeind im Bezirk Aarau, wo zum Kanton Aargau in de Schwiiz ghört. S Dorf ligt öppe drü Kilometer nordöschtlich vo Aarau uf em linke Ufer vo de Aare.
Geographii
Büberschtei ligt uf eme schmale Streife zwischem Südhang vom Homberg und em Nordufer vo de Aare. D Bebauig isch nöd breit, aber öppe zweiehalb Kilometer lang de Aare noche. Im Weschte isch de Ortsteil Wisse, im Oschte de Ortsteil Cholgruebe.
De Gmeindsbann umfasst 410 Hektare vo dene 213 Hektare Wald sind und 55 Hektare überbaut. De höschti Punkt isch bi 768 Meter uf em Grat vom Homberg und de tüüfschti uf 360 Meter an de Aare.
Nochbergmeinde sind Tale, Gauestei, Aarau und Küttige.
F
F isch e latynische Buechstab wo us em Etruskische stammt. Im Etruskische hed är de Lutwärt // ghaa. Dr etruskisch Buechtstab isch us em Griechische übernoo worde; s griechischi Vorbild haisst Digamma, wels wie zwei Gamma ússseet. Au im Griechische isch dr Lutwärt vo däm Buechstab // gsi. Speter isch das // aber us em Griechische verschwunde; us woinos isch so oinos ('Wy') worde.
Mitglieder des württembergischen Staatsministeriums (1806–1816)
S wirttebärgisch Staatsminischterium unter em Chenig Friedrich isch vum Jänner 1806 bis zum 8. Novämber 1816 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
S Staatsminischterium het kai offiziälle Minischterbresidänt ghaa. Dr Vorsitz vu dr Regierig het dr Chenig sälber gfiert. Informäll cha mer aber dr Staatsminischter Normann-Ehrenfels as e Primus inter pares aaluege. No sym Uusschyde us dr Regierig 1812 hän die Roll mit Yyschränkige dr Grof von Zeppelin un dr Grof von Wintzingerode ghaa.
Näbe dr Schef vu dr Departemänt hän em Staatsminischterium no anderi Minischter fir speziälli Ufgabe aaghert:
Hauconcourt
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hauconcourt lijt àm lìnke Stàde vun dr Mosel, rund 13 Kilometer nerdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 155 und 166 m ìwer em Meeresspiejel.
Altorientalische Kirchen
D Bezäichnig altorientalischi Chillene, wo im Dütsche verbräitet isch, isch nit vom Begriff Alte Orient abgläitet, sondern en Übersetzig vo ENS Ancient Oriental Churches, und bezäichnet also äigentlig alti Ostchille (vgl. ). In jüngerer Zit wird dr Begriff Orientalisch-Orthodoxi Chille bevorzugt.
Hauconcourt
Gschìcht
Hauconcourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1060 àls Hauencumeurt.
Altorientalische Kirchen
Als „altorientalischi Chille“ wärde im Wääsentlige die Ostchille bezäichnet, wo sich noch em Konzil vo Efesos (431) oder noch em Konzil vo Chalcedon (451) vo dr Römische Riichschille drennt häi. Bi de „Altorientale“ het s sich äntwääder um Landeschille usserhalb vo de Gränze vom Oströmische Riich („Nazionalchillene“) ghandlet, oder um regionali Beweegige im byzantinisch beherrschte Egüpte und Sürie, wo gegen e konstantinopolitanisch Zentralismus grichdet gsi si und dört Grieche, Kopte oder Syrer veräint häi („Opposizionschillene“). D Drennig het näbe dogmatische au politischi Gründ gha.
Zittersdorf
Zittersdorf (ditsch; frànzeesch Haut-Clocher) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Hauconcourt
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Zittersdorf
Geogràfi
Zittersdorf lijt rund fìmf Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 245 und 315 m ìwer em Meeresspiejel.
Hauconcourt
Verwàltung
vun Hauconcourt ìsch. Hauconcourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Zittersdorf
Geogràfi
Züe dr Gmei ghere àui no d Willer Sankt Ulrich (Saint-Ulrich) und Saarelfing (Sarrelfing) und dr Fudenhof (Foudenhoff).
Hauconcourt
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hauconcourt ghert zem Lorrain.
Zittersdorf
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch Zittersdorf züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Zittersdorf ìsch. Zittersdorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Zittersdorf ghert zem Rhinfrankisch.
Genus
Ds Genus (im Plural Genera) isch e grammatischi Kategory, wo Wörter bestimmte Klasse zueordnet, wo em natürleche Gschlächt entspräche. Einersyts chöi Wörter es inhärents Genus ha, anderersyts chöi Wörter nach em Genus dekliniere. Vili indogermanischi Sprooche hend uursprüngli drüü Geschlechter:
S Neutrum isch i villne Sprooche verloore ggange, so i de Romaanische Sprooche.
Di anatolische Sprooche henn zwai Gschlechter:
Genus im Alemannische
Glych wi im Standarddütsche het jedes Subschtantiv im Alemannische nes inhärents Genus, u zwar entweder Maskulinum (Byspil: der Maa), Femininum (Byspil: d Frou) oder Neutrum (Byspil: ds Chind).
Adjektive sy die Wörter, wo nid es eigets inhärents Genus hei, aber Genusdeklination ufwyse. Daderby übernäme si ds Genus vo irem Bezugswort über grammatischi Kongruänz (Byspil: e schöne Maa, e schöni Frou, es schöns Chind).
Interessanterwiis git's in menke Gegende vum Alemannische kei Kongruenz bim Personalpronome: Fer Fraue wird 'äs' - also s'Neutrum - verwendet.
Genus bi Zahlwörter
Im Unterschid zum modärne Standarddütsch isch i vilnen alemannische Dialäkte, bsunders i abglägnigere Gägende, d Genusdeklination o bi de Zahlwörter zwöi u drü erhalte bblibe:
Im Schwizer Militär gilt d`Regle, dass mer immer zwo seit. Und so seit me zum Bischpil: "Zwo Autos chömed jetzt de Berg uf zfahre".
In andere Sproche:
Lueg aü
Alemannischi Grammatik
Hercules (Händel)
Hercules (HWV 60) (au: „Herakles“) isch en Oratorium in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. Dr Händel sälber het gsäit, es sig A New Musical Drama und äänelet ere Opere wie Semele.
Wie s entstande isch
So wien er s im Allgemäine gmacht het, het dr Händel s Oratorium in e baar Wuche im Juli und August 1744 fertig komponiert.
D Uffüerige
Dr Hercules isch am 5. Januar 1745 im King's Theatre am Londoner Haymarket urufgfüert worde statt und isch e verheerende Flop gsi. Dr Händel het d Spiilsäsong zerst welle abbräche und de Abonnierte iir Gäld zruggzaale, er het aber denn doch 16 vo de blaante 24 Konzärt gee: näben em Samson, Saul, Joseph and his Brethren und Messiah isch am 27. Merz dr Belshazzar zum erste Mol ufgfüert worde.
Dr Hercules isch lang kuum ufgfüert worde. Im 20. Joorhundert het män en as Opere afo spiile.
Libretto
S Libretto isch vom Thomas Broughton. Es basiert uf dr Dragödie D Trachierinne vom Sophokles und uf de Metamorfoose vom Ovid.
1710
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Peter Müller
Peter Müller isch dr Name vu däne Lyt:
Lausheim (Stühlingen)
Luussä (amtlich Lausheim) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg
Ort
Luussä isch in èm Vodraag vom 11. Mai 780 èrschtmòls erwäänt worrè. Richsind und Wenilo hèn dört iren Bsitz z Luussä a s Kloschter St. Gallè vokauft, woby si Luussä als Lehè widder zrugg chriègt. Spôter isch Luussä vo dè Grafè vo Nellèburg, welli dõ lang s Vogteirächt uusgüèbt hèn, sowiè vo dè Herrè vo Blomegg behèrrscht worrè. 1456 hèt s Kloschter St. Bläsy, nõchdèm s Dorf scho vorher èmòl churzi Zit sebbèm Kloschter ghört hèt, Luussä èndgültig bis zu dè Säkularisation bzw. Gründig vom Großherzogdum Baddè 1806 übbernõ. Vo 1806 bis 1871 hèn diè großherzoglichè Hèrrè mit Sitz z Karlsruè d Hèrrschaft übber Luussä ghaa, ab 1871 hèt Baddè sich im Dütschè Rych aagschlossè. Nõch dè Wirrè vum Ärschtè Wältchrièg un Zweitè Wältchrièg 1949 isch Luussä im Hèrrschaftsgebièt vo dè neu gründètè BRD zuègschlagè worrè. Bis zuè dè Bildung vom Land Baddè-Württèbärg im Johr 1952 isch Luussä dè baddischè Hèrrschaft übbrigens witterhy unterschtandè (zletscht vo 1945-1952 im Land Südbaddè). Dè Schlußakkord i dè bolitischè Voänderungè z Luussä isch durch d Gmeindereform anno 1975 gschpillt worrè, well Luussä sit dört kei selbschtändigi Gmeind mee isch, sondern èn Stadtdeil vo Stüèlingè.
Wappè
S Wappè vo Luussä zeigt obbè èn rächteggigè, gäälè Balchè mit èm blaue, einzelnè Hirschgwey. Sèll Sǜmbol stòt für d Hèrrschaft vo dè Nellèburger. Dè gröscht Deil nimmt unterhalb dè silberne, uffgrichtetè Hirsch uff blauem Grund iì. Sèll Sǜmbol stòt für d Hèrrschaft vom Kloschter St. Bläsy, un findet sich bi vill Dörfer in Richtung Südschwarzwald widder. Z St. Bläsy hèt mò im spòtè Mittelaalter zum öschtlichè Rand vom Südschwarzwald hy expandyrt, sèllèwäg findet sich dè blauè Hirsch bi rächt vill Dörfer i dè Gegènd im Wappè widder.
Kirchè
Die ortsbildbrägendi Kirchè vo Luussä isch au kunschthistorisch bedütend. Kirchèpatrôn isch dè Hl. Nikolaus. Sellèm isch au diè Nikolauskapellè gwidmet, wo i dè Kirchè innè z findè isch. I derrè Kapellè söll annodubaki è Meßgwand vom Hl. Nikolaus uffbewaart worrè sy.
Strõßèvokeer
Luussä isch è tǜpischs Strõßèdorf, wo a dè K 6597 lyt. Übber d K 6597 isch Luusää daluffwärts mit Münchingè un Bõõdorf vobundè. Dalabsi mündet d K 6597 z Grimmelzofè i d B 314, wo s Aaschluß uff Stüèlingè, Düèngè un Waldshuèt git. I dè Dorfmitti gòt è munzigs Landschtrôßle übber dè Wizämer Bärg uff Wizä. Obberhalb vom Dorf zwygt è witteri Landschtrõß vo dè K 6597 ab, wo a dè linkè Dalwangè uè un witter uff Ewèdingè gòt. Dè nägscht Autobaanaaschluss isch z Eschingè uff d A 81 in Richtung Stuègètt/Frankfurt. S abgschidene Dorf im Wylergrabbèdal isch übber è SBG-Buslinniè erreichbar, sèlli wörd abber sèltè un fascht nu für dè Schüèlervokeer bediènt.
Ysebaavokeer
Luussä hèt immerhy vo 1899-1955 èn Baanaaschluss ghaa, un zwar übber d Station im Wyler a dè Sauschwänzlebaan, wo vo Im Wyler (hochdt.: Im Weiler) uff Luussä-Blomegg (hochdt.: Lausheim-Blumegg) umbenamst worrè isch. Allerdings lyt sèlli Baanstation 3,5 km èwäg un 135 m düèfer. Ab 1977 wörd diè Station als Haltepungt vo dè Museumszüüg vo dè Sauschwänzlebaan widder (Stand: 2018) bediént, allerdings nu a 3-4 Dääg im Summerhalbjohr.
Voreine
Z Luussä git s è baar Vorein :
Trivia
Well d Luussämer als Bewooner von èrè wit entlegèni Ortschaft è permanèntè Unabhängigkeitswillè hèn, hèt mò d Dorf-Fasnèt bis vor churzèm (Stand: 2019) unter s Motto Freischtaat Luussä gschtellt. Èn eignè Chopf hèt au d Luussämer Dorfjugend (ab-id-bar.de un so) bewisè, wo si bi nèrè Ywoonerabschtimmung übber dè Nammè vum Dorfbach, dè Wylergrabbèbach, zämmè mit Asbach abgschtimmt hèn. Obwoll è eifachi Meerheit für Asbach gschtimmt hèt, isch sèllè Vorschlaag vum Ortschaftsrõt undemokratischerwys abglèènt worrè.
Oetwil am See
Geografi
Ötwiil am See liit am e Uuslöifer vom Pfannestììl. Zue de Gmäind ghööred s Doorff Ötwiil, d Wiiler Etzike (Etzikon), Gusch, Chrüüzle (Kreuzlen), Betpur und Wilike (Willikon). S Piet vo de Gmäind isch 36,5 % landwirtschaftlichi Flèchi, 38,3 % Wald, 15,5 % Sidligsflechi, 5,1 % Vercheersflechi und 4,3 % Gwässerflechi.
Gschicht
Ötwiil am See isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 847 als Uttinwilare, Wilike 984 als Willringhova.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil isch 14,1 % (Stand 2011).
Religion
37,0% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,2% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Semele (Händel)
Semele (HWV 58), äigentlig The Story of Semele, isch en Oratorium in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. Näben em Hercules isch s s zwäite dramatische Oratorium vom Händel mit eme wältlige Thema.
Wie s entstande isch
Dr Händel het am 3. Juni 1743 dr erst Akt afo komponiere und isch am 13. Juni fertig gsi. Dr zwäite Akt isch sibe Dääg spööter fertig worde. Dr dritt Akt und s Usfülle vo de Middelstimme si am 4. Juli baraat gsi.
Oetwil am See
Politik
Gmäindspresidänt isch de Namgyal Gangshontsang.
Semele (Händel)
Wie s entstande isch
D Uruffüerig het am 10. Februar 1744 im Theatre Royal in Covent Garden stattgfunde. Es isch denn no dreimol widerholt worde. Im Dezämber 1744 isch s Oratorium nonemol zwäimal ufgfüert worde.
Oetwil am See
Wirtschaft
Im 2010i sind 3,3 % vo de Lüüt z Ötwiil arbetslos gsi.
Semele (Händel)
Wie s entstande isch
Dr Händel het s as e Wärk After the Manner of an Oratorio bezäichnet, also nit as Oratorium. Es git zwaar Szeeneaawiisige, dr Händel het s aber immer konzertant ufgfüert. Vilmol wird si as Opere bezäichnet, und weer eso äini vo de erste ächte Opere uf Änglisch.
Oetwil am See
Dialäkt
De züritüütsch Dialäkt vo Ötwiil am See ghört zue de Seemundarte.
Wappe und Wappetier
Uf em Gmäindswappe isch en Storch. Säb Tier isch z Ötwiil aber scho lenger usgstoorbe gsi. Im 1979i händ de Adolf Bolliger, de Walter Näf, und s Heidi und de Hansjörg Katzbach en Ussestation vo de Storchesidlig z Altreu gründet. Hüt sind die groosse Vögel z Ötwiil, im Üetziker Ried und z Humbrächtike um de Lützelsee ume wider häimisch.
Altes Ägypten
Under em Alte Ägypte verstoot mer s historische Ägypte vo de Vorgschicht bis zu de Römerzit. D Egypter sälber häi iirem Land Kemet gsäit, was übersetzt „Schwarzes Land“ bedütet. Dä Naame chunnt vom schwarze Schlamm, wo dr Nil noch dr jöörlige Schwemmi zruggloo het und won e fruchtbari Ärnt garantiert het. En anderi Bezäichnig für s Land, wo im Alterdums brucht worden isch, isch „Ta meri“ () gsi, was gliebts Land bedütet.
Gschicht
Die egyptischi Gschicht umfasst d Periode vo dr Früezit bis zur Eroberig dur s Römische Riich oder alternativ bis zur Eroberig dur d Araber.
Die egyptischi Kultur isch in färne Urzite entstande, d Hochkultur het in dr Früedynastische Periode aagfange, wo in Oberegypte en ersts Riich entstande isch. Das het sich milidäärisch in dr Richdig vom Nildelta vergröösseret, bis es ganz Unteregypte erooberet het und sich die bäide Däil zum Egyptische Riich veräinigt häi.
Verschidnige Periode werded underschide:
Semele (Händel)
S Libretto
S Libretto het dr William Congreve ursprünglig 1705/06 für en Opere verfasst, wo dr John Eccles d Muusig drfüür komponiert het. Die isch aber nit ufgfüert worde. Mä nimmt aa, ass dr Newburgh Hamilton es für e Händel überarbäitet het. In dr Opere goot s um dr griechisch Müthos vo dr Semele, wien er vom Ovid im dritte Buech vo de Metamorfoose beschriibe wird.
Mitglieder des Geheimen Rats (Württemberg)
Dr Ghaim Rot isch vum 8. Novämber 1816 bis März 1848 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Gilly VD
Gilly (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Gilly umfasst s glychnamig Wyydorf un dr Wyler Vincy. D Gmaiflechi umfasst 55,9 % landwirtschaftligi Flechi, 35,1 % Wald, 9,1 % Sidligsflechi.
Gschicht
Gilly isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1179 as de iusliaco (1278 Gillie).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 24,9 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 4,5 %, FDP 15,6 %, GLP 5,5 %, GP 10,3 %, SP 15,9 %, SVP 40,9 %, Sunschtigi 1,4 %.
Dr Burgermaischter vu Gilly isch dr Denis Dumartheray (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 768 Yywohner 83,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,1 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 9,9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Fluessweiler
Fluessweiler (dt. Flaxweiler, frz. Flaxweiler) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Fluessweiler ghere d Ortschafte Beyeren (Beyren), Fluessweiler, Gouschtengen (Gostingen), Nidderdonwen (Niederdonven) un Uewerdonwen (Oberdonven).
Gschicht
Beyeren isch zum erschte Mol gnännt wore imk erschte Viertel vum 13. Jh. as Buren, Donwen anne 929 as Dundeba (959: Dundeba, 1161: Dondenua, aafangs 13. Jh.: Dundeuen) un Gouschtengen anne 929 as Gautsbrehtinge (13. Jh.: Gottingen).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Fluessweiler ghert zum Moselfränkisch.
Vernayaz
Vernayaz (fp. [a vernaˈja, œy plɑ̃]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Vernayaz lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Vernayaz und d Wiiler Miéville und Gueuroz. Vannr Ggmeindsflechi sint 12,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 54,9 % Wald, 17,3 % Sidligsflechi und 14,9 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Vernayaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1279 als Verneye.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 24,7 % glägu.
Religion
85,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,6 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Vernayaz ischt dr Blaise Borgeat (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1597 Iwonru 88,5 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,4 % Titsch, 3 % Talienisch und 7,1 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Vernayaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Firmenarchiv der UBS AG
S historische Konzärnarchiiv vo dr UBS befindet sich am Äscheblatz 6 z Baasel und isch e Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.
S Archiiv
S Archiiv isch s brivaats Firmenarchiiv vo dr UBS AG, wo us de Akte vom Schwizerische Bankveräin (gründet 1872) und dr Schwizerische Bankgsellschaft (gründet 1862) bestoot, wo 1998 fusioniert häi. Es het au Archiwalie vo Gsellschafte, wo früener übernoo worde si, wie d Toggeburger Bank, d Bank in Winterthur, die Eidgenössisch Bank, d Basler Handelsbank und no anderi.
Zuegang zu de Akte bechunnt mä nume uf Aafroog. D Kontaktperson isch d Archiwarin Rebekka Schefer. E Däil vo de Daate si in ere elektronische Daatebank gspiicheret.
Jailbreak
Mit Jailbreak oder jailbreaking (dütsch Usbruch us eme Gfängnis) wärde Handlige bezäichnet, wo mä drmit d Iischränkige, wo Apple uf ihre Gräät – iPhone, iPod Touch, iPad und AppleTV – installiert, usheeblet.
Appu
De Appu isch de Held vonere hurritische Gschicht, wo nöd ganz erhalten isch. De Tegscht isch i de Archiv vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa gfunde wore. D Gschicht foot dodemit aa, as gueti Mensche erhööt werid und schlechti wie Holz gfällt und goot den öbere zo de sexuelle Probleem wo de Appu mit sinere Frau hett und wiener doch no zwee Söö zügt, de „Böös“ und de „Recht“, wo sich um s Erb striitet.
d Gschicht vom Appu
De Appu isch de riichst Maa vo de Stadt Šudul im Land Lulluwa, wo am Meer glegen isch. Di Obre vo Šudul gönd i siim Huus as Gäst und Fründe ii und uus und er hett aifach ales. Doch liidet er drunder, as er kai Soo und kai Töchter hett. Ond zo alem Übel machtem sini Frau no s Lebe schweer mit em Vorwuerf, er heb si no nie richtig dragnoo. Frustriert maint er: „Du bisch doch nume e gwönlichi Frau und waisch scho drumm gär nünt!“ Und wie gwonet, leget si sich mit mit de Chlaider und Stifel aaglait is Bett. Endli opferet er e wiisses Lamm em Sunegott. As e Jünglig bsuecht dee de Appu und rootet em vill z trinnge und tüchtig Sex mit sinnere Frau z haa. Da nützt und sini Frau werd schwanger und noch nüü Mönet bringt si e Bueb uf d Welt. D Hebamm setzt dee em Appu uf sini Chnüü und er gittem de Name „Böös“, well sini Vatergötter för een de schlecht Weg gsetzt hebid. Sini Frau bringt denn e zwaite Soo uf d Welt, woner „Recht“ nennt, well d Vatergötter för dee de recht Weg gsetzt hebid. Erwachse wore, trened si sich und de „Böös“ hindergoot siin Brüeder und werd Buur, de „Recht“ chunnt nume e mageri Chue öber. De Sunegott het s Verbärmst mitem „Recht“ und segnet dem sini Chue. Deno brecht de Teggscht ab.
En Bruchstugg vonere andere Tafle brichtet, wie de „Böös“ und de „Recht“ z Sippar wegeme Rechtshändel vor de Sunegott tretet. Well aber ann vo de Brüedere öber de Sunegott afoot flueche, maint dee, as d Ištar vo Ninive de Striit schlichte söll.
Möglicherwiis isch d Gschicht „De Fischer und d Chue“ e Fortsetzig vo dere Gschicht.
Vreni Schneider
Überblick
Sie ghört zu de erfolgriichste Skirännfahrerinne vu dr Gschicht und het ds Renngschehe i de spate 1980er und früehne 1990er Jahre dominiert. D Riiseslalom- und Slalom-Spezialistin isch driimal Gsamtsiigeri vum alpinen Skiweltcöp und ölfmal Siigeri vunere Weltcöp-Disziplinewertig gsi. Sie het 55 Weltcöprenne gwunne und staht dadebii a dritter Stell hinder de Lindsey Vonn und de Annemarie Moser-Pröll. Bi Olympische Winterspiil het sie füüf Medaille, devoo drii goldnigi, und sechs Medaillen bi Wältmeisterschafte, ebefalls drii goldnigi, gwunne. Währed ihrere ölfjährige Weltcöpkarriere het d Schneider i allne füüf Diszipline mindestens ei Podestplatz gholt. I dr Saison 1988/89 het sie 14 Weltcöprenne gwunne; bis hüt bliibt die Bestmargge unübertroffe. Sie het au e Bestmargge mit 20 Weltcöp-Rennsiig und füüf Disziplinenwertige im Riiseslalom und vo sechs Disziplinewertige im Slalom ufgstellt. Ihre Rekord vu 34 Rennsiig im Slalom isch 2013 dur d Marlies Schild überbote worde.
S Vreni Schneider betrüüt hüt i ihrem Heimetort Elm en nach ihre benännti Ski- und Snowboardschuel. Usserdem bsitzt sie z Elm und Glaris je es Sportgschäft. Sie isch sit 1999 mit em Marcel Fässler gehürate und isch Muetter vu zweene Söhn. S Vreni Schneider isch Athletebotschafteri vu dr Entwiggligsshilfeorganisation «Right To Play» und unterstützt au «World Vision Schwiiz». 2012 het sie mit 'Ä Gruass Us De Bärge'' e Volksmusig-CD usegee. .
H
H isch e latynische Buechstab. Er goot übers etruskischi und griechischi uf de semitschi Buechstab he zrugg. Dr lutwärt isch in allene Sprooche zersch // gsi. Im griechische isch allerdings scho frie us em hêta en êta (Etazismus) worde; im neugriechische schliesslig /'ita/ (Itazismus).
Im latynische isch s /h/ am schluss au verschwunde; in de hüttige romanische sprooche isch h e stumme Buechstab; abgsee vom Ladino (in latynischer Orthografi) und em Rumänische, wo s foneem /h/ allerdings us em Slawische stammt. In de germanische sprooche isch /h/ allerdings nid verschwunde; allerdings wird s /h/ i viilene Dialäkt vo Nordängland hüffig nid ússgsproche. Das Fenomeen isch soziaal stargg stigmatisiert und wird "h-dropping" gnennt. In Schottland, Irland un de USA ischs unbekannt.
Im serbische/kroatische/bosnische wird h als // ússgsproche.
9. Juni
Dr '''9. Juni''' isch dr 160. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 161. in Schaltjohr), dodermit blybe no 205 Däg bis zum Änd vum Johr.
Bas-Intyamon
Bas-Intyamon isch e politischi Gmeind im Kanton Fryburg. Si isch am Aafang vom Johr 2004 entschtande, wo d Gmeinde Enney, Estavannens und Villars-sous-Mont fusioniirt hei und ligt im Greyerzerland.
Geographii
Bas-Intyamon ligt im Saanetal vo de Fryburger Alpe, kurz bevor de Fluss vo de Bärge ins Vorland chunnt und in de Greyerzersee mündet. De Gmeindsbann hät e Flächi vo 33,3 km², vo denne öppe 48 % für d Landwirtschaft gnutzt werdet, 39 % sind bewaldet und 3 % überbaut. Zu de Gmeind ghöre di drü Dörfer Enney, Villars-sous-Mont und Estavannes, wo bis ins 2003 selbschtändigi Gmeinde si gsi. Au einige Wiler und Einzelhöf ghöred zu de Gmeind. Nochbargmeinde sind Greyerz, Charmey, Grandvillard und Haut-Intyamon.
Gschicht
D Gmiin isch entstane zum 1. Jenner 2004 us de Fusion va de Gmiine Enney, Estavannens ù Villars-sous-Mont. Enney isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1224 aus Eis oder Eiz, Estavannens 1231 aus Estavanens oder Extavanens, Villars-sous-Mont 1235 aus Vilare sis Mont.
Religion
84,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 4,5 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 946 Yywoner 95,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,1 % Tüütsch ù 2,6 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 48 va de 946 Yywohner ggredt.
Ganymedes
De Ganymedes (tütsch: Ganymed; etrusk. Catmite; Latiin. Catamitus) isch i de griechisch Mythologii de Mundschengg vo de Götter und er gelt as de schönsti Mentsch öberhopt. De Name isch vermuetli vorgriechisch und isch volksetymologisch zu altgriech. ganymai „sich froie“ und tò mēdos „Gmächt, Penis“ gstellt wore.
De Ganymed isch de Soo vom troianisch König Tros. Weler ase höbsch isch, het de Zeus de Hermes gschiggt, aser enn uf de Olymp bringt. Noch de Homerische Hymne a d Aphrodite hett de Sturmwind de blondi Ganymed uf de Olymp trait und noch anderne hett de Zeus en Adler gschiggt oder er hett sich selber in en Adler verwandlet um de Ganymed z raube. De Ganymed isch denn de Mundschengg vo de Götter wore, demit die sich a sinnere Schööhait ergötze chönnt. As Widerguetmachig het de Zeus em Tros Ross ggee. De Ganymed isch as s Sternbild Wassermaa versternt wore.
I de früechristliche Literatur isch de Ganymed zomene verdorbne junge Maa stilisiert wore, und siin latinisch Name Catamitus isch synonym mit „Lustchnaab, Stricher“ (tütsch: Katamit, italienisch catamite) wore. De Raub vom Ganymed isch as e Biispiil vo sexuelle Uuschwaiffig umdüttet wore.
Die Hochzeit des Jobs
Die Hochzeit des Jobs ischt a deitscha Komischa Opr en viir Uffziig (acht Bilder) vom Kombonischda Joseph Haas (1879 bis 1960) us-em boirischa Schwôbalendle. S Libreddo stammt vom Ludwig Andersen (1883 bis 1978), wo mit-em birgerlicha Nama Ludwig Strecker ghoißa hôt, ond gôht zruck uff dui satirischa Erzehlong Leben, Meynungen und Thaten von Hieronymus Jobs dem Kandidaten, und wie er sich weiland viel Ruhm erwarb und auch endlich als Nachtwächter zu Sulzburg starb, wo em 18. Jôhrhondert vom Bochumer Arzt Carl Arnold Kortum (1745 bis 1824) vrfasst wôrra ischt. Zom erschda Môl uff d Bihne komma isch dui Opr am 2. Juli 1944 en dr Sächsischa Staatsopr z Dresden (heit: Semperoper). A Uffihrong dauret rond drei Stond.
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt en irgendoira (net näher beschdemmda) siddeitscha Universideetsstadt so oms Jôhr 1800 rom.
Ond dô drom gôht’s en deam Werk
Dr Jurastudent Hironymus Jobs fellt bei seim Exama mit Pauka ond Trombeeda durch, obwohl’r sich arg bemihat hôt, seine Priafer mit-ra Lekzioo ibr-na guada Gerichtsbarkeit, wia er sich dui vorstelle dät, zo beeidrucka. Drhoim wuud’r scho vo seira kinfdiga Schwiigrmuader, dr Wirdin vo dr Studendaboiz «Zum guten Lenchen», ond vo dera ihrem Dechterle Käthe, erwardet. S geit abr nomôl ebbr, wo uff de sell a Aug gworfa hôt: dr Birgermoischtr vo dera Stadt, wo gleichzeidig au noh dr Abodeeker ischt. Der Kerle probiirt mit äller Gwalt, d Heirat vom Hironymus mit-em Käthle zo hentrtreiba. Mit oolaudere Middl schafft’r’s au, d Wirdin en a Schuld vo 1.000 Taler zo vrstricka. Ond ehnlich vrfehrt’r mit-em Hironymus, auf dass deam nix Andrs meh ibrig bleibt, wia dui Nachtwächderstell, wo grad frei wôrra ischt, ôôznemmet, om seine Schulda tilga zo kenna. Dô driber naus muaß’r noh hoch ond heilich vrschbrecha, d Witwe vom frisch vrstorbena alda Nachtwächter zo heirada. Dr sell abr wacht aus seim Todesschlôf auf ond ischt wiidr putzmondr. Des Schlôfmiddl, wo-nr vom Abodeeker vrpasst kriagt hôt, ischt halt doch et stark gnuag gwäa. Nôch-ra alda Gwohnheit tutet dr Nachtwächter Jakob en sei Horn. Wia des dr Jobs heert, gôht’r zo-nem nôô ond ibrredet-en, mit a baar Studenda, wo grad vrbeikommet, ens nächschde Wirtshaus zom Saufa zo ganga. Ond des lôôt sich dr Jakob et zwoimôl saga. Dr Jobs abr duat weidrhin sein Dinscht als Nachtwächter. Weil’r enzwischa gmerkt hôt, was fir a Lomp dr Abodeeker ischt ond was’r em Schild fihrt, will’r sich jetzt an-em räächa.
Fir da „vrschdorbena” Nachtwächter organisiirt dr Jobs schnell a Scheinbegräbnis. Kaum isch des rom, vrkindet dr Birgermoischtr, dass jetzt dr Zeitpunkt komma wär, wo dr Jobs dui Nachtwächters-Witwe heirada miaßt. Dô kommet en-ra weinseliga Laune dia Studenda drher ond traget an alda Schrank schbaziira. Wia-se dean abstellet, effnet sich dui Tiir ond raus steigt sternhaglblau – dr alde Nachtwächter. Wia jetzt dr Jobs dui Bscheißerei vom Stadtobrhaupt effentlich macha will, biadet-em dr sell 1.000 Taler zor Deckong vo seim Schuldschei ôô. Uff oimôl daucht uff dr Bihne a Hofmarschall auf ond sait, er dät em Ufftrag vom Regenda komma. Dr Landesherr häb sei Red, wo-nr vor dr Prafongskommissio ghalda häb, gleasa ond sei so begeischtret gwäa, dass sei Exama als bestanda gilt. Wenn’r Luscht häb, bei dr Regiirong a Stell als Berater ôôzotredda, nô wär’r herzlich willkomma.
Wia dr Jobs em Volk s Käthle als sei Braut vorstellt ond driber uffklärt, wia-nr om a Härle Hôôr vrhendra hôt kenna, dass dui d Frau vom Birgermoischtr wôrra ischt, suacht dr sell ondrem Glächder vo de Leit schnell s Weide.
Musik
Dui Opr hôt d Form vo-ma Sengschbiil, was hoißt, dass de oinzlne musikalische Doil wia Aria, Duett, Cheer ond so weidr durch gschbrochene Dialog mitnander vrbonda send. D Musik isch durchweg tonal ond melodisch. Drom schbricht-se au an Haufa Leit ôô, wo normalerweis mit dr moderna Musik et viil am Huat hend. Drom kôômr des Werk au em beschda Senn als „Volksoper” bezeichna.