cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hamburg
Weltoffeheit
Partnerschaft St. Petersburg: Vu Hamburger Seit isch em arme Teil vu de Bevölkerung in St. Petersburg durch Spende und Pateschafte am Aafang vu de 1990er-Johr gholfe worre.
Partnerstadt Dresden: Des isch en Symbol fir Zsammearbed nach de Wiedervereinigung vu Deutschland.
Partnerstadt Marseille: Beide Städte hond d gleiche Problemstellunge als Großstadt, bim Haffeusbau, bi de Entwicklung vu alte Haffefläche und Altbauviertel und bi de Integration vu de Zuwanderer.
Partnerstadt Shanghai: China isch de wichtigschte Partner vum Hamburger Haffe. Es gitt en regelmäßige Ustausch vu Schüeler, Journalischte und Manager. Regelmäßig gohts bei de Veranstaltung China Time um d Beziehunge vu Hamburg zu China.
Partnerstadt León: D Hamburger hond d Stadt León mit Hilfsprojekte bei Schule, Feuerwehr und Naturkatastrophe gholfe.
Partnerstadt Osaka: Jedes Johr wird in Hamburg es Kirschblütefescht gfeiert. Es gitt en kulturelle und wirtschaftliche Austausch.
Partnerstadt Chicago: Beide Städte ligget am Wasser und hond Ähnlichkeite bei Wirtschaft, Medie und Kultur. In Chicago lebbet au deutschstämmige Amerikaner.
Umgangssproch und Mundarte
Bis ins 19. Johrhundert isch Niiderditsch d allgmeini Umgangssproch in de Stadt gsi. Denoch isch es vum Hochditsche immer mehr verdrängt worre und ab dr Mitte vum 20. Johrhundert praktisch nümmi de Kinder beibrocht worre. Plattdütsch wird no vu de Ältere ibber 60 Johr in de Stadtteile weiter dusse, in Bergedorf, in de Vierlande, in Finkewerder und in Neuenfelde, gschwätzt. Mer schätzt, dass am Aafang vum Johrtusend no so 10 % vu de Bevölkerung Plattdütsch sproche hond. Es gitt au Wörterbüecher, wo hamburgische Usdrück erklärt; bsunders z nänne isch s füfbändig Hamburgisch Wörterbuech. E paar Liedle werret no bei Feiere uf plattdeutsch gsunge, onnes isch „An de Eck steiht’n Jung mit’n Tüdelband“, en andres isch „Ick heff mol en Hamborger Veermaster sehn, to my hooday …“
Ville Hamburger verstandet es Hamburger Platt no und werfet, wenns grad passe tuet, e paar Satzbrocke in d Runde („snacken“). Zum Beispiil „Döntjes“ (Gschichte), „Klönschnack“ (Unterhaltung), „Moin“ (Grüßgott), „plietsch“ (schlau). „Moin“ oder au „Moin, Moin“ kummt usm friesische und hosst schön („moi’n Dag“) und kaa de ganze Tag lang gsagt werre. E Zitat uf Platt als Koschtprob: „In Hamburg kannst du wekenlang dör de Stadt lopen un höörst op de Stroot oder in de Bahn nich een Woort Platt“
De Hamburger Dialekt isch anders wie de Bremer Dialekt. Er unterscheidet sich au vum Plattditsche in de andere nordditsche Regione.
De niiderditsche Iischlag kaa mer also im Hochditsche ällwil no merke. E Abart isch es Hamburger „Missingsch“. Dees isch e Ibbergangssproch zwische Plattdeutsch und Hochdeutsch, wo mer s-t und s-p trennt spricht („S-tein“). Dees wird au nimme gschwätzt.
Es Ohnsorg-Theater in Hamburg isch e Fleckle, wo d Ufführunge in Plattdeutsch (Fernsehibbertragunge in Missingsch) ablaufet.
Siit de 1960er Johr werdet in bestimmte Viertel durch d starke Iwanderung nebbe de ditsche Sproch au anderi Sproche gsproche, zum Bispil Portugiesisch im Hafeviertel („Portugiesenviertel“), Türkisch und Kurdisch in Altona, St. Georg, Veddel und Wilhelmsburg, aber au Russisch und Polnisch.
Alemannischi Spuresuech z Hamburg
Z Hamburg gitts praktisch konne Fasnet und wenn ibberhaupt, denn es Koschtüm-Saalfescht LILABE. Det kummet so 6.000 Bsuecher, wo jedder sich verkleide muess, in d Hochschuel fir Aagwandte Wisseschafte in Bergedorf-Lohbrügge an em Freitig und Samschtig am End vum Februar. Seller Termin isch oft nooch (!) em Aschermittwoch. Es gitt en Schweizer Verein, en Verein vu de Badener („Verein der Badener von Hamburg und Umgebung“) und en badischs Wiihuus.
Bioley-Orjulaz
Bioley-Orjulaz (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Gaumenbein
S Guumebei (lat. os palatinum) isch e Chnoche vom Schädel, gnauer vom Gsichtsschädel. Mit em Oberchiifer zsämme drennt s d Nase- vo dr Muulhöhli und stützt dr hinderi Deil vom herte Guume (Palatum durum).
S Guumebei wird in e horizontali Blatte (Lamina horizontalis) und e vertikali Blatte (Lamina perpendicularis) iideilt.
Bioley-Orjulaz
Geografi
Bioley-Orjulaz isch e Dorf im Gros-de-Vaud. D Gmaiflechi umfasst 71,3 % landwirtschaftligi Flechi, 18,1 % Wald, 9,7 % Sidligsflechi un 1 % sunschtigi Flechi.
Gaumenbein
D Lamina horizontalis isch e Deil vom Guume und isch verbunde mit em Pfluegscharbei (Vomer). Ihre Hinterrand begränzt d Choanenöffnig.
Bioley-Orjulaz
Gschicht
Bioley-Orjulaz isch zum erschte Mol gnännt wore im 12. Jh. as Oriola (1516 Biolley orjeux).
Gaumenbein
Bi Süüger bildet d Lamina perpendicularis vom Guumebei zsämme mit em Keilbei (Os sphenoidale) und em Flügelbei (Os pterygoideum) (wo bim Mensch au zum Keilbei zehlt wird) d Flügelguumegruebe (Fossa pterygopalatina), wo Närve (Est vom Nervus maxillaris, Ganglion pterygopalatinum) und Bluetgfäss (Est vo dr Arteria maxillaris) duure gön.
Bioley-Orjulaz
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,4 % gläge.
Gaumenbein
Guume
S Wort Guume isch im Dialäkt nit glöifig und isch us em Hoochdütsche übernoo. Es git käi volksdümligi Alternative für dä Begriff.
Bioley-Orjulaz
Religion
56,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 13,6 %, FDP 21,0 %, GLP 5,0 %, GP 9,4 %, SP 11,7 %, SVP 33,5 %, Sunschtigi 1,6 %.
Dr Burgermaischter vu Bioley-Orjulaz isch dr Joseph Despont (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 288 Yywohner 93,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,4 % Dytsch, 0,3 % Italienisch un 4,2 % anderi Sproche.
Les Reines Prochaines
Les Reines Prochaines (französisch, uf dütsch wörtlig: Die neggste Königinne) isch e Schwizer Frauebänd. Si verdoone iiri Text uf dr Baasis vo Pop, Tango, Volksmuusig und Klassik.
Gschicht
Zur Zit setzt sich d Bänd us dr Muda Mathis, dr Sus Zwick und dr Fränzi Madörin zsamme.
Drüsiges Springkraut
S Chlepfchruut (latynisch: Impatiens glandulifera) isch e Pflanzenart vo de Balsamine.
Es heisst i dr Mundart vo dr Schwiiz deils au Roseroots Springchruut und uf Düütsch au Himalaya-Springchruut oder Indischs Springchruut.
Früener isch die Pflanze im Gebiet vo Indie dehei gsi. Sid em 19. Joorhundert het me se als schöni Pflanze für Gärte und Päärk uf Europa und au uf Amerika brocht. Si het sech denn unkontreliert id Natur usbreitet. Jetz isch s Chlepfchruut i de Wälder mit füechte Böde und bsunders i de Auelandschafte wie öppen a dr Aare und i de Naturschutzpiet am Oberrhy e Ploog, wil s de yheimische Gwächs dr Platz wäggnimt. Es zelt trum zu de invasyve Neophyte. I dr Schwiiz stoot s rote Chlepfchruut uf dr Lischde vo de verbottene invysive frömde Pflanze.
S Chlepfchruut cha öppe zwöi Meter höch wärde. Es het roti Blüete, wo de Insekte vil Nektar abiete; das wäär dr nützlech Deil vo dere Art. Us de Blüete wärde Soomechapsle, wo bi dr chlynschde Berüerig ufchlöpfe, e Rägetropfe langet scho, und d Soomechörner wärded bis öppe sibe Meter wyt wägg gspickt. Das isch ganz luschtig zum aluege. Mid däm rafinierte Mechanismus verbreitet sech die Pflanze gschnäll wyter.
Gehörknöchelchen
D Ohrechnöcheli (lat. Ossicula auditus, wörtlig „Chnöcheli vom Ghör“) si chliini Chnoche im Mittelohr vo de Wirbeldier mit Usnahm vo de Fisch, wo mechanischi Schwingige vom Drummelfäll uf s Innenohr wiiterleite. D Ohrechnöcheli dräte evolutionär zum erste Mol bi Amphibie in dr Form vom ene einzelne Chnöcheli uf, wo as Chliini Süüle (Columella) oder Stiigbügel (Stapes) bezeichnet wird. Bi de Süüger chömme no zwei Ohrechnöcheli drzue, dr Hammer (Malleus) und dr Amboss (Incus).
Belgien
Belgie (niderländisch België, französisch Belgique, dütsch Belgien), offiziell Königriich Belgie (ndl. Koninkrijk België, frz. Royaume de Belgique, dt. Königreich Belgien), isch en Staat z Europa. Er ligt im Weschte vom Kontinent a de Nordsee. Nachbarländer sin di Niderlande, Dütschland, Luxemburg un Frankriich. Belgie isch eis vo de Gründigsmitglider vo de Europäische Wirtschaftsgmeinschaft (EWG), wo hüt Europäischi Union (EU) heisst. Di Inschtitution het i de belgische Hauptschtadt Brüssel ihre Sitz. Zämme mit de Niderlande un Luxemburg bildet Belgie de Verbund vo de Benelux-Staate.
Land un Iwohner
Sit sinere Unabhängigkeit im Johr 1830 un de Verfassig vo 1831 isch Belgie e parlamentarischi Monarchii. S Land het drei Sprachgruppe un s Zämmeläbe vo denne isch nöd immer eifach. D niderländisch sprechende Flame, wo im Norde vom Land läbbe, wei meh Eigeschtändigkeit, wovor di ärmere französischsprachige Wallone im Süde Angscht hei. Derzu chunnt no e dütschi Sprachgruppe im Oschte vom Land. D Hauptschtadt Brüssel isch offiziell zweischprachig. Sit de 1970er Johr versuecht ma z Belgie d Schpannige durch e Dezentralisirig ab zbaue. So het me de Schtaat 1993 in en Bundesschtaat umgwandelt. Gliichwohl isch d Politik im Land sit Jahre glähmt, weil de Schtriit immer no nöd biiglegt isch.
Sprooche
Z Belgie git s hüte drei Amtssprooche, Niiderländisch, Franzöösisch und Dütsch. Di drei Sprochgmeinschafte sin i de flämische, de französischsprachige un de dütsche Gemeinschaft organisirt. Es git drei Regione; Brüssel-Hoptstadt, Flandere, wo me Flämisch redt, und Wallonie, wo me Französisch redt. Brüssel isch provinzfrei und die dütschsprachig Gmeinschaft ghört zu Wallonie.
Noch dr Unabhängigkäit vo Belgie 1830 het nume Franzöösisch as Amtssprooch gulte bis zum Joor 1873. Denn isch zwar Niiderländisch as zwäiti offizielli Amtssprooch rächtlig anerkennt worde, aber Franzöösisch isch d Verwaltig- und Underrichtssprooch in ganz Belgie bliibe. 1919 isch Dütsch as Amtssprooch drzue choo im Gebiet im Oste, wo noch em Chrieg s Dütsche Riich im Versailler Vertrag an Belgie het müesse abdrätte. Denn häi die mäiste Flame afo fordere, ass iiri niiderländischi Muetersprooch au as Verwaltigs- und Underrichtssprooch an Schuele und Uniwersidääte verwändet und dr franzöösische Amtssprooch gliichgstellt wurd.
1921 het die belgischi Regierig die territoriali Äisproochigkäit in de drei regionale Sproochgebiet anerkennt: die niiderländischi Sproochzone z Flandere, die franzöösischi Sproochzone in dr Wallonii und die nöiji dütschi Sproochzone in Ostbelgie. In dr zwäisproochige Hauptstadt Brüssel si Franzöösisch und Niiderländisch Amtssprooche. Dr flämisch-wallonischi Komflikt zwüsche dene, wo Niiderländisch, und dene, wo Franzöösisch schwätze, isch bis hüte nid glööst.
Sit 1990 häi s romanische Lothringisch, s Champenois, s fränkische Lothringisch (Francique), s Picardisch und s Wallonisch dr Status vo regionalsprooche.
Geographi
Belgie isch witgehend es flachs Land. Numme im Südoschte vom Land hets es Mittelgebirge, d Ardenne. D Küste isch uugfähr 72 km lang. 25 Prozent vo de Landflächi wird für d Landwirtschaft bruucht. Ugfähr 95 Prozent vo allne Belgier läbet in Schtädt.
Di wichtigschte und/oder bikanntischte Städt sin:
Di wichtigschte Flüss un Kanäl vom Land sin:
D Staatsform und die staatlige Instiduzioone
Belgie isch e bundesstaatlig organisierti konstituzionelli Erbmonarchii. mit einem Zweikammerparlament. D Bundeslegislative isch zämmegsetzt us em König, dr Abgordnetekammere mit hundertfufzig Mitgliider und em weniger bedütende Senat mit sächzig. Dr König isch gliichzitig au Däil vo dr Exekutive. D Föderalregierig het fufzää Minister und wird vom e Brömieeminister as primus inter pares gläitet.
Die föderale Instiduzioone si verantwortlig für s Justizwääse, d Finanzpolitik, die inneri Sicherhäit, d Ussepolitik, d Landesverdäidigung und die soziali Sicherhäit.
Belgie isch sit 1993 e Bundesstaat, wo in drei Regione drei Gmäinschafte gliideret isch. Im Ganze git s zää Browinze und 43 Arrondissements, wo 589 Gmäinde umfasse.
D Regione und au d Gmäinschafte si Gliidstaate vom belgische Bundesstaat; si underschäide sich dur iiri territoriali Abgränzig und iiri Kompetänze. D Regione (niiderländisch gewesten, franzöösisch régions) si zueständig für groossi Beriich vo dr Wirtschafts-, dr Umwält-, dr Verkeers- und Agrarpolitik. Si häi au die rächtligi und fachligi Ufsicht über d Browinze, d Arrondissements und d Gmäinde. D Gmäinschafte (niiderländisch gemeenschappen, franzöösisch communautés) si früener hüfig au as Kultur- bzw. Sproochgmäinschafte bezäichnet worde. Si si verantwortlig für s Bildigswääse, d Kulturpolitik und anderi Beriich vo dr Familie-, Gsundhäits- und Sozialpolitik, unter anderem für die öffentlige Chrankehüüser. Au im Vergliich mit andere Bundesstaate häi d Regione und Gmäinschafte zämmegnoo e groosses Maass an Kompetänze. Si chönne zum Bischbil in iire Verantwortigsberiich äigeständig Verdrääg mit usländische Staate abschliesse.
Schächten
Schächte isch es schpeziells Schlacht-Verfahre bim Judetum und bim Islam. Uus "Koscherheits- und Reinheitsgründ" verträttet die Religione de Schtandpunkt, dass Schlachttier bi vollem Bewusstsii gschlachtet werdet. Das heisst es wird ihne mit wenige schnelle Schnitt mit eme scharfe Messer d Kehle durschnitte. Mit em Schächte söll es möglichscht rückschtandsloses Uusblüete vom Tier gwährleischtet werde. De Verzehr vo Bluet isch im Judetum und im Islam verbote. Verträtter vo de beide Religione bhaupte, das seigi fürs Tier schmerzlos und beruefe sich au uf d Religionsfreiheit. Das beschtriitet allerdings vieli Tierschutz-Organisatione, wo au mit heimlich gfilmtem Video-Material probieret z bewiise, dass die Tier nit selte no länger nach dene Schnitte bi Bewusstsii sind und läbet. Sie forderet dorum es Schächte nur mit Betäubig, was aber vo dr andere Siite abglehnt wird.
In dr Schwiiz darf me sit em 19. Jahrhundert nur Gflügel betäubigslos schächte. S Schächtfleisch wird deshalb in dr Regel importiert. Aber nit selte wird s Verbot au illegal umgange. Dr Verein gege Tierfabrike unterem Erwin Kessler het deshalb en Nazi-Vergliich mit de Jude angschtellt, und dr Kessler isch deshalb gschtützt uuf d Antirassismus-Schtrafnorm zu Gfängnis verurteilt worde.
Langendorf SO
Längedorf (amtlich Langendorf, französisch verautet Lonville) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Läbere im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Längedorf isch e agglomerierti Vorortsgmeind vo Soledurn uf bode Siite vom Wiudbach. D Gmeindsflächi umfasst 42,1 % langwirtschaftlichi Flächi, 10,8 % Waud u 47,2 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Soledurn, Bäuch, Oberdorf u Rütene.
Gschicht
Längedorf isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1304 aus Lengendorf (1555 Lengendorff, 1592 Langendorf).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Religion
38,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 38 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,6 %, CVP 17,4 %, EDU 0,2 %, EVP 1,6 %, FDP 21,2 %, GLP 5,4 %, GP 11,2 %, SP 22,0 %, SVP 15,2 %, Suschtigi 2,1 %.
Gmeindspresidänt isch dr Hans-Peter Berger (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 3400 Iiwohner 92,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,9 % Französisch, 2,8 % Italienisch u 4,1 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Längedorf ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Engelschwand
Engelschwand isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Innerhalb vo säller Gmeind litt’s im üsserschte Nordweste, nördlig vom Ortsdeil Segete und noch an de Gränze zu de Gmeind Herrischried. Näbe de Gmeind erhebt sich d’Gugel (998 Meter). Im Ortsdeil wird vor allem Landwirtschaft bedrybe. Es ghöre keini Wyler oder Ortsdeil meh dezüe.
Engelschwand hät scho immer zu de Grafschaft Hauenstein ghört. Sini erschti Erwähnig goht uff s Johr 1281 zrugg, wo’s „Aloswende“ ghyße hät. D’Entstehig Ort isch uff d’Rodige vo de Freiherre vo Tiefenstein zruggzfiehre.
De Marzin Arzner, wo bi de Salpetererunrujje e wichtigi Rolle gspylt hät, isch vo Engelschwand gsi. Er isch 1755 in s Banat verbannt worre.
Bis zu de Gründig vo de Kuraty Strittmatt im Johr 1924 hät de Ort zu de Pfarrei Strittmatt ghört.
S Wappe vo de ehemolige Gmeind zeigt in de linke Hälfti e Danne, wo uff d’Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Rächts devo sin zwei gähli Stärn uff blauem Grund z seh, wo de „Engel“ im Ortsname symbolisiere.
Roubaix
Roubaix ([], []) isch e alti industrielli Stadt mit  Iiwooner (Stand ) im Département Nord un Région Hauts-de-France, z Frankriich. Roubaix isch vo dr Bevölkerig här di drittgröscht Stadt vo de Région isch no Lille un Amiens. Si isch de Hauptort vo zwee Kantöön. Zämme mit Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq un 86 andre Gmeinde bildet Roubaix de Gmeindsverband Métropole européenne de Lille.
Roubaix isch guet bekannt as Ziil vun dr Radränne Paris-Roubaix. Hüt isch d Stadt au für syni berüehmti Kunstmuseum bekannt. S wichdigste und so gnannte „La Piscine“ befindät sich im alte Schwimmbad vo dr Stadt.
Geografii
Roubaix liit nordöstlich im Gmeindsverband vo Métropole européenne de Lille, gàr nïtt so witt vun de belgische Gränz. Nochbergmaine sin Tourcoing im Norde un Nordweschte, Wattrelos im Nordoschte, Croix im Weschte un Sidweschte, Leers im Oschte, Lys-lez-Lannoy im Sidoschte un Hem im Side. D Flächi isch 13,23 Quadratkilometer. De höchst Punkt isch uff 52, de niedrigst uff 17 Meter über NN.
Bevölkerig
Dr traditionell Dialäkt vun Roubaix ghert zer Varietät vum Ch'ti. Iiri Iiwooner nenne sich Roubégnos im lokale Dialäkt, Roubaisiens uf franzöösisch un Roubaiser oder Roubaixer uf düütsch.
Alexander Sergejewitsch Puschkin
Dr Alexander Sergejewitsch Puschkin (🇷🇺, wiss. Transliteration Aleksandr Sergeevič Puškin; * 26. Maijul./6. Junigreg. 1799 z Moskau; † 29. Jännerjul./10. Februargreg. 1837 z Sankt Petersburg) gältet as russische Nazionaldichder und Gründer vo dr modärne russische Litratuur.
Lääbe
Dr Alexander Puschkin isch 1799 z Moskau uf d Wält choo. Väterligersits stammt er vom ene alte Aadelsgschlächt ab, müeterligersits vom ene afrikanische Sklav. Er isch säggs Joor lang uf s Lyzeum Zarskoje Selo gange und het in deere Zit dr Russlandfäldzuug vom Napoleon (1812) erläbt. Er isch in absentia Mitgliid vo dr Petersburger literaarische Gsellschaft Arsamas vom W. A. Schukowski worde, wo sich für e Witerentwicklig vo dr russische Hooch-/Schriftsprooch iigsetzt het. 1816 het dr Puschkin vor allem Elegie afo schriibe.
Noch em Lyzeum isch er Kollegiesekretär am Petersburger Kollegium für Uswärtigi Aagläägehäite worde, isch vil in s Theater gange und Mitgliid vo dr Litratuur- und Theatergmäinschaft Grüeni Lampe (Зелёная лампа) worde, wo vo dr Dekabristebeweegig beiiflusst gsi isch. Dr Puschkin het immer wider politischi Epigramm und Gedicht wie К Чаадаеву (Liebe, Hoffnung, stiller Ruhm...), Вольность, ''Н. Я. Плюсковой (alle 1818), Деревня (1819) gschriibe und s määrlihafti Värsepos Ruslan und Ljudmila (Руслан и Людмила'') verfasst, wo vo dr Kritik verrisse worde isch.
Im Früelig 1820 weer dr Puschkin wägen e baar Spottgedicht fast uf Sibirie verbannt worde. Er het Petersburg verloo, isch chrank worde und denn vom August bis Septämber über d Krim uf Odessa gräist. 1820 isch er Mitgliid bi dr Filiki Eteria worde. Bis 1824 het er im Süüde vo Russland gläbt, under anderem z Odessa, Kischinjow und Kamjanka. 1823 het er si bedütendsts Wärk, s Värsepos Eugen Onegin aagfange, won er mit em erst 1830 fertig worde isch.
D Verbannig
Er het en Audiänz bim Zar Nikolaus I. überchoo und vo denn aa wider z Moskau und Petersburg döfe lääbe, isch aber immer no kontrolliert und zensiert worde.
D Hüroot
1831 het er d Natalja Gontscharowa ghürootet. Si Vater het em s Dorf Boldino, 250 km vo Nischni Nowgorod ewägg, gschänkt. Won er dört aane isch uf Bsuech, het er wägen ere Choleraepidemii nid zrugg uf Moskau chönne und het dört in dr Browinz afo schriibe und das isch si grössti Schaffensperiode worde.
D Puschkins si 1831 uf Petersburg züüglet. S Lääbe in dr hooche Gsellschaft und am Hoof het dr Puschkin aber frustriert. Er vil ghändlet vilmol wäge nüt und sini Wärk si in dere Zit under groossem psüchischem Druck entstande.
1836 het er d Litraturzitschrift Sowremennik (Der Zeitgenosse) döfe uusegee und d Zensur isch nüm ganz eso strikt gsi.
S Duell und dr Dood
Dr Puschkin und si Frau Natalja häi z Sankt Petersburg dr Georges-Charles de Heeckeren d’Anthès kennegleert. Dä het dr Natalja iiri Schwöster Katharina Gontscharowa ghürootet, het aber äinewääg dr Natalja Puschkina uf provozierendi Art dr Hoof gmacht. Grücht si ufchoo, ass im Puschkin si Frau en Affääre mit em häig. Dr Puschkin het em Heeckeren e Brief gschriibe, won er en din beläidigt het, und dä het en zum Duell uusegforderet. Das het am 27 Jännerjul./8. Februar 1837greg. 1837 stattgfunde. Dr Puschkin isch in Buuch gschosse worde und zwei Dääg spööter an dr Verletzig gstorbe. Mä het en im Swjatogorski-Chloster im hütige Puschkinskije Gory bi Pskow begraabe.
Bedütig
Für die mäiste Russe gältet dr Puschkin as Nazionaldichder (vil eender as Schriftsteller wie dr Tolstoi, Dostojewski, Gogol oder Pasternak, wo im Usland bekannter si).
Bis dass dr Napoleon 1812 in Russland iigfalle isch, het die russischi Ooberschicht Franzöösisch gschwätzt. Das isch denn aber noch em Brand vo Moskau seer vil weeniger beliebt worde und dr Puschkin het mit sine Gedicht, Drame und Erzäälige d Umgangssprooch erhoobe; er het e Stil ghaa, wo der Drama, Romantik und Satire vrmischt het und dä isch sithäär mit dr russische Litratuur verbunde. Sini romantische Zitgenosse si dr Byron und dr Goethe gsi; är sälber isch vom Voltaire und de Dragöödie vom Shakespeare beiiflusst worde.
Imperialismus
Under Imperialismus (vo latiinisch imperare „herrsche“; imperium „Wältriich“; wie bim Imperium Romanum) verstoot mä, wenn e Staatswääse bzw. si politischi Füerig brobiert, in andere Länder oder bi andere Völker wirtschaftlige und politische Iifluss öberzchoo, au bis zu deren iirer Underwärfig, und si in dr äigeni Machtberiich iigliideret wärde. Vilmol goot das zämme, ass en ungliichi wirtschaftligi, kulturelli oder territoriali Beziejig ufbaut und ufrächterhalte wird.
Mä nimmt im Noochiine aa, ass au antiki Groossriich im Sinn vom Imperialismus ghandlet häi. Dr Begriff isch im 16. Joorhundert brägt worde und het dennzumol as negativi Bezäichnig für e Herrschaft gulte, wo uf militärischer Macht und Despotii – im Gegesatz zum Rächtsstaat – basiert het. As s äigentlige Zitalter vom Imperialismus gältet, au under em Iifluss vo de verschidnige marxistische Imperialismustheorie, s spoote 19. Joorhundert.
Dr Begriff Imperialismus umfasst mee as dr Kolonialismus und mä muess en vor allem vo dr Kolonisierig drenne. Dr Edward Said gseet bim Imperialismus «d Braxis, Theorii und d Benimmreegle vom ene dominierende stedtische Zentrum gegenüber eme regierte Territorium wit äwägg», dr Browinz. Noch em Said sig d Kolonisierig nume d Besiidlig vo Länder, wo wit äwägg si. Dr Robert J. C. Young gseet das äänlig: Dr Imperialismus operier vom ene Zentrum us und sig staatligi Politik, wääred d Kolonisierig nume d Entwigglig vo dr Besiidlig oder dr Wirtschaft bedüti.
Vo dr bewusste Politik vo dr Machtbrojekzioon und dr Erwiterig vo dr Regierigsgwalt uf verschiideni Territorie muess mä dr Begriff vom Kulturimperialismus underschäide, wo witer gfasst isch, und au dä vo dr kulturelle Hegemonii im Sinn vom Antonio Gramsci.
Lüthold II. von Rötteln
Dr '''Lüthold II. vo Röttele''' (* 1227 oder 1228; † 19. Mai 1316) isch e Doombrobst und Elekt vom Bistum Basel gsi.
Lääbe
Dr Lüthold isch e Nöwöö vom Lüthold I. gsi. S Basler Doomkapitel het en zwäimol zum Bischof gweelt, s erste Mol 1296 und no äinisch 1309. Dr Babst Bonifatius VIII. het aber noch dr erste Waal dr Peter vo Aspelt as Bischof vorzooge und 1309 het im Lüthold si Waal e meerjöörige Komflikt mit em Babst Clemens V. usglööst, dr Basler Bischofstrit. Dr Babst het dr Gerhard vo Wippinge ernennt und het si Wille schliesslig chönne duuresetze, au wenn d Stadt und s Doomkapitel dr Lüthold understützt häi.
Dr Lüthold II. het meereri Ämter in dr Chille gfüllt und het noch em Dood vo sim Nöwöö Walther III. († 1310), im Joor 1315 d Heerschaft Röttele sim Nöwöö, em Markgroof Heinrich vo Hachberg-Suusebärg gschänkt, nochdäm er scho 1311 dr Vater vom Heinrich, dr Rudolf I. vo Hachbärg-Suusebärg, zum Mitregänt vo dr Heerschaft Röttele ernennt het.
Wo dr Lüthold II. vo Röttele am 19. Mai 1316 gstorbe isch, isch die männligi Linie vom Gschlächt vo de Röttele erlosche.
Esperanto-Grammatik
S’ Esperanto-Alfabet
Esperanto wird mit emene Alfabet geschribe, wo us 28 Buechstabe bestaat. Dafo sind 22 mit em tüütsche Alfabet identisch, wobi q, w, x, y und di tüütsche Sonderzäiche fehled. Di reschtliche sächs Buechstabe hend es "Tächli": ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ (c, g, h, j, und s mit Zirkumflex), und ŭ (u mit Bögli).
S’ Fundamento, das isch s’ offizielle Regelwerk fo de Schprach Esperanto, lischtet die Buechstabe uuf und erlüteret si: "Anmerkig: ĝ luutet wie’s änglische g in gentleman; ĵ – wie s’ französische j in journal; ŭ – wie s’ churze u in glauben (wird nur nach emene Vokal bruucht). Wenn d’ Buechschtabe im Druck feeled ersetzt me ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ dur ch, gh, hh, jh, sh, u."
D’Regle 9 fom Fundamento luutet: "9. Jedes Wort wird eso gläse wie’s gschribe staat." Das bedütet nöd unbedingt, dass jedes Fonem dur genau äin Buechstabe (Grafem) usgedruckt wird (fonematischi Orthografii), sondern nur, dass es e generelli, äindütigi Regle fo de Zueordnig fo Bucheschtabe (au Buchstabekombinazione wiâ ch, gh, hh, jh und sh) zu Fonem git (fonetische Ortografii). D’ Ortografii isch aber immerhin wiitgehend fonematisch, das häisst äin Buchstabe entspricht mäischtens ein Luut (Fonem) und umgekeert.
D' Grammatik
D’ Regle fom Esperanto kenned e käi Uusname.
De bestimmti Artikel (de, d´, s´) luutet immer "la". De unbestimmti Artikel entfallt. (la tablo = der Tisch; tablo = en Tisch).
D’ Subschtantif ändet uf –o (certo = Sicherhäit), Adjektif uf –a (certa = sicher); Adverbie ändet uf –e (certe = uf sicheri wiis); d’ Meerzaal wird mit “j” bildet (certaj lokoj = sicheri Ort); Objekt werded (bim Adjektiv, Subschtantiv und Pronome) mit –n oder Preposizione markiert (mi amas vin = ich ha dich lieb; mi pensas vin / mi pensas pri vi = ich tänk a diich). D’ Richtig wird entweder durch –n oder dur d’ Preposizione al, ĝis oder tra aage.
D’ Personalpronome luutet mi (ich), vi (du iir, Sii), li (er), ŝi (sii), ĝi (es), ni (mir), ili (sii, merzaal).
D’ Possesivpronome werded mit –a als Adjektiv fo de Personalpronome bildet (mi – mia = ich – miis).
D’ Stäigerig funktioniert mit pli (Komparatif) und plej (Superlatif) – (Petro estas pli granda ol Karlo = De Peter isch grösser als de Karl; Petro estas la plej granda = De Peter isch de gröscht).
D’ Zaalwörter lautet: nul = 0, unu = 1, du = 2, tri = 3, kvar = 4, kvin = 5, ses = 6, sep = 7, ok = 8, naŭ = 9, dek = 10, dek-unu = 11, dek-du = 12, dudek = 20, dudek-unu = 21, cent = 100, kvarcent-tridek-kvar = 434, mil=1000, kvinmil-ducent-kvardek-sep = 5247.
D’ Ordningszaale werdet mit de Adjektifändig –a fo de Zalwörter abgläitet (unu = äis, la unua = de erschti).
De Infinitif (d’Grundform) ändet uf –i (mi devas labori = ich mues schaffe).
D’ Gägewart wird mit –as (mi laboras = ich schaffe), d’ Färgangehäit mit -is (mi laboris = ich ha gschaffet) und d’Zuekunft mit -os (mi laboros – ich tue zuekünftig schaffe) bildet. D’ Bedingigsform ändet uf us (mi laborus = ich würdi schaffe) und d’Befelsform uf -u (laboru! = schaff!, mi laboru = ich sötti schaffe).
Macugnaga
Magganaa (ital. Macugnaga, lombard. Machignàga) isch e Walsergmai im Vischpertal (ital. Valle Anzasca, lomb. Val Anzasca) in dr idalieenische Provinz Verbano-Cusio-Ossola (VB), Region Piemont.
Noochbergmaine vù Magganaa sin Im Land, Chalchoufu, Ceppo Morell ùn Rimmu im Piemont ùn Saas-Almagell ùn Zermatt im Wallis.
Geografii
Dr Baan vù dr Gmai zied sich vù 972 m bis ùf 4634 m (Dufourspitze im Monte-Rosa-Massiv).
Päss: Chleinu Alter / Likù Alter (Piccolo Altare, ùf Rima), Saaserbiärg (Monte Moro), Tirli (Turlo, ùf Im Land), Wiissgrat / Wisstoor (Weissgrat/Weisstor, ùf Zermatt)
Vùm iibrige Vischpertal isch Magganaa abdränd dùr e hoochi Daalschdabfle (Uf d Mèèri, ital. Morghen). Wääge däm hed sich Magganaa iber langi Zyd d Aigeschdändigkaid chene bhalde.
Wyyler
Wie vyyli Gmaine in dr Alpe bschdood Magganaa us vyyle chlaine Wyyler. Die Wyyler zien sich s Vischpertal ùfe.
Wyyler z Magganaa: Zèr Tannù (ital. Pecetto) ùf 1378 m, Uf d Riifù (ital. Ripa), Ìn d Ääbi (ital. Opaco), Dùòrf / Zèr altù Chilchù (ital. Villa / Chiesa Vecchia), Ìn de Matte (ital. Prati), Ìn d Schtapfù (ital. Staffa) ùf 1307 m, Ìn de Bièle (ital. Bili), Ìm Rongg (ital. Ronco), Uf Tìeschtù (ital. Testa), Ìn d Ejù (ital. Isella) ùf 1226 m, Schèber (ital. Sceber), Uf em Biil (ital. Motta) ùf 1285 m, Ìn Kchratz (ital. Quarazza) ùf 1309 m, Ìm Schpiss (ital. Spiss), Fùrnùrei (ital. Fornalei), Zèr Bùrfùkù (ital. Borco) ùf 1195 m, Schtabijei (ital. Stabioli) ùf 1114 m, Uf d Mèèri (ital. Morghen), Ìn der Mattù (ital. Pestarena) ùf 1035 m
Alpe
Z Magganaa hed s vyyl Alpe. Gwiirdschafded wääre dervù aber faschd kaini me.
Alpe z Magganaa: Alte Biärg, Alte Schtaafel, Balmù, Bedrioolù, Bììl, Blätza, Blätzerurik, Boode, Boodmùrurik, Bùrfekù, Fèèd, Filaar, Flüö, Gaardù, Grùosu, Hinderbalmu, Hobelalpu, Jäzi, Kaschpisaanù, Kratzoolù, Lìger, Metterbììl, Mettjù, Oberkratzoolù, Pedrioolù, Perlot Alpù, Rik, Ronkini, Roofel, Rosùritz, Schgarpfe, Schteinigalkchi, Schtokchbode, Sùnùbiärg, Tschitscherwaald, Wiekekù, Witini, Zùbù
Gschiichd
S Vischpertal isch am Aafang vùm 12. Jh. e Lèèche vù dr Groofe vù Biandrate gsii. Wù dr Chaiser Friedrich I. Barbarossa d Schlachd bi Legnano ane 1176 verloore ghaa hed, hän di lombaardische Schded d Bùùrg Biandrate niiderbränd. D Groofe hän si drno mid dr Schdad Vercelli verbinded. S ganz Ùnder Ossolatal isch mid em Friidensverdraag vùm 23. Novämber 1223 an d Gmai Novara chùù. D Yywooner vùm Vischpertal hän sich aber ane 1247 Gäld miese leene bim Hubert vù Biandrate ùn wel si s nid hän chene zrùgzaale isch s Bied wider ùnder d Hèrschafd vù dr Biandrate chùù. E Zydlang hed derno dr Peter vù Costello, dr Hèr vùm Antigoriotal ùn vù Pomatt d Hèrschafd iber s Vischpertal ghaa, bal aber syy Schwiigersùùn, dr Gottfried vù Biandrate. Ane 1270 sin d Gmaine im Vischpertal geege d Hèrschafd vù dr Biandrate ùfgschdande ùn sin ùùabhängig woore.
Im e Schiidsverdraag vùm, 16. Augschde 1291 hän d Vischpertäler Gmaine ùn d Biandrate e Friide gschlose. D Gmaine im Vischpertal hän e Talschafdsverfassig griegd, jeedi Gmai hed e aigene Consul griegd, s Vischpertal insgsamd e aigene Sindaco generale, wù fir di wichdigschde Aagläägehaide zueschdändig gsii isch. Dr Sindaco isch fir zwai Joor gweeld woore ùn isch im Consiglio generale della valle voorgschdande, wù us der Konsul us dr ainzelne Gmaine zämegsezd gsii isch. Fir wichdigi Aagläägehaide isch e Landsgmai vùm ganze Vischpertal zämegruefe woore. Magganaa isch bi dääre Talschaftsverfassig zèèrschd nid derbyy gsii, èèrschd ane 1361 isch noogwiise, as Magganaa e aigeschdändigi Decania (Gmai) im Vischpertal gsi isch.
Ane 1378 hed sich s ganz ùnder Ossolatal im Herzog vù Mailland, im Giovanni Galeazzo Visconti, ùnderworfe.
Noch em Wormer Friide vù ane 1743 isch s Vischpertal an s Piemont ùn 1861 zùm Cheenigryych Idalie chùù.
Walsersiidlig
S èèrschd Mool gnänd wird Magganaa im e Verdraag vùm 22. Juni 999 zwischen em Mailänder Erzbischof Arnulf ùn em Abt Landfred vù Arona. Dr Abt hed vier Alpe vùm Erzbischof yyduschd, u. a. d alpicella dicitur … Macuniaga. D Alp Magganaa wird au no gnänd in Uurkùnde vù 1208 ùn 1256, doo no as alpis de Macugnaga. Im Schiidsverdraag vùm 16. Augschde 1291 zwischen em Vischpertal ùn dr Groofe vù Biandrate wird derno zem èèrschde Mool d Gmai Magganaa ùn iiri Yywooner gnänd: communis et homines de Macugnaga. D Binadrate hän au Bsizige im Wallis ghaa, waarschyyns hän sii in dr zwoode Hälfdi vùm 13. Jh. Siidler us em Wallis in s Vischpertal gruefe. Chùù sin d Walser iber dr Saaserbiärg-Pass (Monte Moro, 2862 m).
Dr Wääg iber dr Saaserbiärg isch scho im Midelalder e wichdig Saumwääg gsii as Verbindig fir dr Handel zwisch em Wallis ùn Italie. Ab em 17. Jh. hed sich dr Handelsverchèèr ùf dr Simplonpass verlaagered, ùn nooch em Böu vù dr Simplonschdroos dùr Napoleon 1801-1806 hed dr Saaserbiärg ändgildig syy Bedydig as Alpepass verloore. Dr Määrd vù Magganaa, wù no im 16. Jh. wichdig gsii isch fir d Walliser, isch derno yygschdeld woore.
Chilche
Scho ane 1317 wird di èèrschd Chilche Maria Assunta z Magganaa gnänd. Dr Glogedùùrm vù dr eldschde Chilche (z Dùòrf) isch noche ere Inschrifd ane 1580 aagfange woore. Dr Wyyler haisd wääge däm au Zèr altù Chilchù. Noch eme Brand ane 1639, ere Iberschwämig ane 1640 ùn ere Lawiine ane 1687 isch 1709 ìn d Schtapfù di nèi Chilche Madonna Assunta böue woore. Uuser dääne boode Chilche gid s z Magganaa no Kapallä us em 17. Jh. in dr Wyyler Zèr Tannù, Ìn d Ejù, Zèr Bùrfùkù, Fùrnùrei, Uf em Biil, Ìn Kchratz, Ìn der Mattù ùn Schtabijei.
Goldbäärgwäärch
Ab em 18. Jh. sin z Ìn der Mattù (Pestarena) ùn z Ìn Kchratz (Quarazza) Goldmine abböue woore, di èèrschd isch ane 1710 aagfange woore. Derno sin im 18. ùn 19. Jh. vyyl Lyd zuezooge, wù as Bäärglyd gschafd hän, aber nùme Idalienisch gschwazd hän. Au vù Eeschdryych sin e Hufe Lyd as Bäärglyd chùù. ùf dr andere Syde sin vyyl Mane vù Magganaa as Goldschmiid ùn Zinngieser uusgwandered in d Schwyz, ùf Franggryych oder Dydschland, sogar bis ùf Ängland. Aini vù dr wichdigschde Firmene, wù d Goldmiine z Makana abböue hed loo isch di änglisch The Pastarena United Gold Mining Co. Ltd. gsii. Ane 1961 isch di ledschd Goldmiine vù Magganaa zuegmachd woore.
Turismus
Scho in dr Aafangszyd vùm Alpinismus ùn em Schyyturismus im 19. Jh. isch Magganaa mid em Monte Rosa-Massiv in dr Nèèchi e wichdig, turistisch Zäntrum woore. Im Lauf vùm 20. Jh. isch dr Schyyturismus al wichdiger woore ùn hid läbd Magganaa in dr Haubdsach vù dr Schyyturischte.
Verwaldig
Schindig (ital. sindaco, d Bùùrgemaischderi) vù Magganaa isch syder em 16. Maie 2011 dr Stefano Corsi vùn ere ùùabhängige Lischde (lista civica).
Museum
S gid z Magganaa zwai Museä. Zèr Bùrfùggù schdood s Alt Walserhuus (Casa Museo Walser), wù us em 18. Jh. schdamd ùn syder ane 1983 e Walsermuseum isch. Im Wyyler Ìn d Schtapfù schdood s Casa-Museo della Montagna, e Museum iber d Walser ùn dr Alpinismus, im e alde Walserhuus vù 1786.
Dialäkt
lueg dr Haubdartikel Magganaatitsch
Magganaatitsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Magganaa. Au im Magganaatitsch finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt:
''Wievyyl vù dr Makanieri chene no Magganaatitsch? ''
Ane 1972 hed d Gmai noch ere Volchszeelig aagee, as 18 % vù dr Yywooner Magganaatitsch chene schwäze ùn nomool 10 % hän s chene verschdoo.
Fir 1976 gid d Elisabetta Fazzini Giovannucci gid die Zaale aa:
Dr Max Waibel gid in syyre Aarbed Zaale aa fir di ainzelne Wyyler. Die Aagoobe gälde fir 1979/80. Dr Max Waibel gid drèi Grind aa fir d Romanisierig vù Magganaa:
D Maria Concetta Di Paolo hed ane 1999 e Schtudie verefendligd, wù si d Dialäktkompetänz vù dr Siidwalser Gmaine din ùndersuechd hed. D Daate fir Magganaa sin ùfgnùù woore vù dr Rosangela Pirazzi. Vù dääne 86 aktive Dialäktschprächer ane 1996 sin 65 iiber iiber 65 gsii, 12 zwische 51 ùn 65, 9 zwische 36 ùn 50 ùn kaini ùnder 36.
Vù dääne 30 passive Dialäktschprächer ane 1993 sin 7 iiber 65 gsii, 12 zwische 51 ùn 65, 7 zwische 36 ùn 50, 4 zwische 26 ùn 35 ùn kaini ùnder 26.
D Chilcheschbrooch z Magganaa isch scho syder em 19. Jh. Idalieenisch. Ane 1839 isch no ne zwaischbroochige Katechsimus uusechùù fir d Chilcheprovinz Novara. Aber z Magganaa isch in däm Joor d Breedig scho nimi ùf Dydsch ghalde woore. D Chinderlèèr isch no lenger ùf Dydsch gsii, byychde hed mer z Magganaa no bis am Änd vùm 19. Jh. ùf Dydsch chene.
Scho ane 1839 hed s z Magganaa nääbe dr dydschschbroochige Schuel au ne idalieenischschbroochigi gee. D Eldere hän chene frèi weele, in weli Schuel si iiri Chinder gschigd hän. Ane 1880 isch di dydsch Schuel zuegmachd woore.
Hartschwand
Hartschwand isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt im Höllbachdal nordöstlige bis östlige Deil vom Gmeindgebiet, westlig vo Rotzige. De Ortsdeil bstoht numme uss em glychnamige Dorf; es ghöre keini Ortsdeil oder Wyler dezüe.
Hartschwand isch 1281 zum erschte Mol erwähnt worre; es hät sällemols „Hartolswende“ gheiße und zu de Pfarrei Gerbel ghört. Bis 1844 isch hät's zu de selbständige Gmeind Strittmatt, wo hütt au e Ortsdeil vo Gerbel isch, ghört und isch deno bis zu siner Ygmeindig uff Gerbel am 1. Juli 1972 selbständig gsi. D'Ywohnerzahl vo 312 in säller Zit isch deno wäge Abwanderige gsunke, nochdem d'Mühle am Höllbach nümmi brucht worre sin. Mit sine hütt 149 Ywohner isch Hartschwand de chleinst Ortsdeil vo Gerbel.
Uff em Wappe isch e grieni Danne z seh, wo uff d'Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Friehner isch under ihre au e Anker z seh gsi, wo aber 1901 abgschafft worre isch.
Zu de Zit vom Dorf siner erschte Erwähnig isch d'Existänz vo mehrere Mühle belegt.
Im Gmeinderoot vo Gerbel wird de Ortsdeil vom Andreas Matt verdrätte, wo sit de Kommunalwahle im Johr 2004 eine vo de 18 Ortschaftsröt isch.
Laupersdorf
Geografi
Löupeschdorf isch es Strossedorf im Dünneretau. Zue dr Gmeind ghöört au no dr Wiiler Höngen. D Gmeindsflächi umfasst 47,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 46,8 % Waud, 5,4 % Sidligsflächi u 0,3 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Matzedorf, Mümliswiu u Bauschtu im Kanton Soledurn u Niderbipp im Kanton Bärn.
Gschicht
Löupeschdorf isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 968 aus Luiperestorf (1179 de Loppestorf, 1194 Luoperthurf, 1236 Loperstorf).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 9,6 % gläge.
Religion
16,5 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 72 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,0 %, CVP 41,2 %, EDU 1,1 %, EVP 0,7 %, FDP 11,9 %, GLP 2,0 %, GP 5,0 %, SP 4,7 %, SVP 28,6 %, Suschtigi 1,7 %.
Gmeindspresidänt isch dr Edgar Kupper (Stand 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1651 Iiwohner 93,5 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,4 % Französisch, 0,8 % Italienisch u 5,3 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Löupeschdorf ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Kapital
S Kapital isch e wirtschaftligs Guet, wo zu jedere Zit cha konsumiert wärde, wenn aber dr Verbruuch ufgschoobe wird, het mä spööter e gröösseri Mängi vo Güeter, wo chönne konsumiert wärde. Dr Adam Smith het s as dä Däil vom Bestand vo öbberem beschriibe, won er drvo erwartet, dass es iim en Iikomme wurd bringe.
S Wort chunnt vo latiinisch caput, Chopf wie in 40 Chopf (Stuck) Vee. Es isch spöötistens sit em Aafang vom 16. Joorhundert für alles beweeglige Äigedum vom ene Buurehoof brucht worde. Im Middelalter het mä z Frankriich für alli Darlehe für Zins d Zaalige in Stuck Vee aagee.
S Realkapital
In de Wirtschaftswüsseschafte cha mä under em Kaptal alli Brodukzionsmiddel verstoo, wo bi dr Brodukzion iigsetzt wärde, d. h. dr Bestand an dr Brodukzionsusrüstig, wo cha iigsetzt wärde, zum Güeter und Dienstläistige z broduziere. Däm Bestand säit mä au Kapitalstock, und er umfasst Güeter wie Wärkzüüg, Maschine, Aalaage u.s.w., also Güeter, wo im ene früenere Brodukzionsbrozäss erzügt worde si.
S Kapital in däm Sinn isch dr dritti Brodukzionsfaktor näbe dr Arbet und em Boode.
S Gäldkapital
Aber dr Begriff wird nit nume brucht für d Güeter, wo diräkt konsumiert wärde (Realkapital), sondern au für Gäld, wil mä dank Gäld über das Realkapital cha verfüege. S Gäld bzw. s Gäldkapital umfasst also finanzielli Middel, wo zur Verfüegig stöön, zum dr Kaptalstock z ernöijere und z erwitere. Es spiilt do kä Rolle, us wele Kwelle s Kapital chunnt, sig s vom Gsparte, vo Undernäämensgwünn oder vo Kredit. Churzfristig isch nämlig für zum Realkapital bilde nume d Finanzierig nöötig und nid s Spare vorhär (Nettoinwestizione). D Bildig vom Realkapital, wo blaant isch, und s Gsparte müesse aber im e Gliichgwicht stoo.
S Humankapital
Näben em Realkapital und em Gäldkapital git s no s Humankapital (Human bedüted Mänsch), s Läistigspotenzial vo de Arbetschreft, wo vo iirer Usbildig und Erziejig chunnt. Dä Begriff erklärt sich drmit, ass d Usbildig vo dene Fähigkäite finanziell ufwändig isch, und ass mit dr Usbildig en Erdragschraft erschaffe wird. S Humankapital wird aber nid nume broduziert, wemm mä bewusst Ressurse iisetzt zum underrichde und dreniere, sondern es isch au e Nääbebrodukt vom Brodukzionsbrozäss sälber, wenn d Arbetschreft leere, wääred si schaffe («Learning by Doing»).
Autobahn (Schweiz)
D Autibahne in dr Schwiiz wärde vom Bund, und in chliinerem Umfang vo einzelne Kantön bedriibe. S Autobahnnetz vo dr Schwiiz isch nit s Gliiche wie s Nationalstroossenetz – Färnstroosse, wo vom Bund bedriibe wärde und wo au Nitautibahne umfasst aber kantonali Autibahne nid iischliesst.
Befahrbarkeit
Autibahne döfe nume vo Motorfahrzüüg, won e Mindestgschwindigkeit vo 80 km/h (bis 2005 vo 60 km/h) erreiche, befahre wärde. S generelle Tempolimit lit sit em 1. Januar 1985 bi 120 km/h (vorhär 130 km/h), uf Stadtautobahne si Gschwindikeite zwüsche 60 und 100 km/h erlaubt. In de meiste Autibahndunnel isch d Höchstgschwindigkeit reduziert uf 80 oder 100 km/h. D Signalisationsdaafele bestöhn us wiisser Schrift uf grüenem Grund. D Nummerierig bestoht us wiisse Zahle uf rote Daafele. Im Gegesatz zu de Autostroosse sind d Autobahne richtigsgetrännt, mindistens zweispuurig und händ en Pannestreife. Es git au kä Chrützige, nu Ii- und Uusfahrte oder Verzwiigige. Vome Autobahnchrütz red me dänn, wänn zwei Autobahne mitenand esoo verbunde sind, as mer i vier Richtige cha fahre, wie zum Bispil s Limmettaler-Chrütz. Zwigt vonere Autobahn nu e anderi Linie ab, so isch da e Autobahndrüegg oder eifach e Verzwiigig, und da chunnt i de Schwiz am meiste vor.
Vignette
In dr Schwiiz git s sit 1985 uf de meiste Autibahne und Autistroosse e Mautpflicht in dr Form von ere Johresvignette. Die isch für jewiils ei Kaländerjohr gültig, wobii si scho vom 1. Dezämber aa vo de neue Vignette abglöst wird, wo denn au gültig isch. Alti Vignette verliere ihri Gültigkeit jewiils am 31. Januar vom Johr druf, also noch 14 Mönet. D Choste stöhn zurzit (Stand: Dezember 2009) uf 40 Franke. Motorfahrzüüg mit eme Gsamtgwicht vo meh as 3.5 Donne bruuche kei Vignette für zum uf de Autibahne und Autistroosse z fahre, wil si dr leistigsabhängige Schwerverchehrsabgoob (LSVA) underlige.
Gerhard Gebauer
Dr Gerhard Gebauer (* 15. Dezämber 1926 z Heimboldshausen ; † 3. Juni 2017 z Villinge-Schwennige) isch e dytsche Jurischt un Kommunalbolitiker (SPD) gsii.
Lääbe
Dr Gerhard Gebauer isch vu 1960 bis 1961 Burgermaischter, vu 1962 bis 1972 Oberburgermaischter vu Schwenningen am Neckar gsii. Är het si stark fir d Zämelegig vu dr Stadt mit Villingen im Schwarzwald zur gmainsame Stadt Villinge-Schwennige yygsetzt. Syt dr Fusion 1972 isch dr Gebauer bis 1994 Oberburgermaischter vu Villinge-Schwenninge gsii. Syt 1999 het er er Sitz im Gmairot vu dr Stadt ghaa.
Vu 1962 bis 1971 isch dr Gebauer im Kraisdag vum Landkrais Rautweil gsii, wu Schwenninge bis zue dr Fusion mit Villinge derzue ghert het. Mit dr Fusion 1972 isch au dr Schwarzwald-Baar-Krais entstande, wu dr Gebauer syterhär au im Kraisdag ghockt isch.
Vu 1973 bis 1994 isch dr Gebauer Mitglid vum Bresidium un vum Hauptuusschuss vum Dytsche Stedtdag un vu 1980 bis 1983 dr Vizebresidänt vu däm gsii. In däre Zyt het er si vor allem fir d Europaarbet vu dr Stedt yygsetzt. Dr Gebauer isch ab 1983 Mitglid vum Bresidium un vum Hauptuusschuss vum Rot vu dr Gmaine un Regione vu Europa/Dytschi Sektion (RGRE/DS) mit Sitz z Brüssel. Syt 1995 isch er Ehremitglid vum Dytsche Stedtdag gsii.
Waldshut-Tiengen
Düenge un Waldshuet sin sit de 70er zämme (als Waldshuet-Düenge) Kreisstadt wore, voher sin s eigeni Gmeinde gsi. D Düengemer hän damols überlegt, ob sie mit Lauchringe zämmego sölle, wil wäge de Gmeindereform vo 1975 die chliinä Gmeindä hän sölle zu größere zämmeglegt wäre. Aber s hät gheisse, Waldshuet mit Gurtwiil und Albbruck allei isch z chlii für e Kreisstadt, und so sin Waldshuet un Düenge halt zämmegange, wiewohl si voher no nie zämmeghört hän. Hütt isch's e Großi Chreisstadt
Eigentlich isch d Schlüecht d traditionelli Gränz zwûsche m Herrschaftsgebiet vo St. Bläsy unem Albgau bzw. Chleggau, deretwäge lueget d Duengemer als Hauptort am weschliche Ènd vom Chleggau ehnder uf Schaffhuuse am öschtliche Ènd wie uff Waldshuet, wo ehnder als Vorhuet vom Bläsier Wald fungyrt hèn. Au im Dal vom Hochrhy cha mò Drènnscheide in Form vom Aarbärg guet erkenne. Öschtlich vom Aarbärg lyt s Mündigsgebiet vo de Wuete in Hochrhy, wo früener s Lonza-Areal gsi isch un jetzt (Stand: 2014) de Gewerbepark Hochrhy positionyrt isch, bzw. de Schlüecht i d Wuete mündet, letschterem Gebiet sait mò s Kaitle. Durch s Zuebaue vom Kaitle un em wachsende Gewerbepark Hochrhy wachset Waldshuet un Düenge immer mee zämme.
Geografy
Waldshüet-Düenge isch am Hochrhy; di nördlige Ortsdeil länge bis in de Südschwarzwald yne. D'Chärnstadt vo Waldshüet isch ca. 2 Kilometer westlig vo de Ymündig vo de Aare in de Rhy, wo dè Waldshüèter Ortsdeil Schmittenau lyt. Nprdlich vo dè Schmittenau un dè Aaremündig drännt dè Aarbärg diè beidè Deilschtädt Waldshüèt un Düenge. Èn knappè Kilometèr rhyuffwärts mündet d Wuètè i dè Rhy. Nomoll 1,5 Kilometèr im Oschtè, also rhyuffwärts, drännt sich diè südlich Stadtgränz vo Waldshüet-Düenge vom Rhy, zwischè m Ortsdeil Homburg un èm Wyler Ettikon. Zwüschè Dogèrè im Weschtè un Ettikon gränzt d Stadt Waldshüet-Düenge a dè Kanton Aargau, dè Rhy bildet dört d Staatsgränz zwüschè Dütschland un dè Schwiz. Nördlich vo Homburg lyt èn Dalkessel, i demm sich s Dal vo dè Schlüècht un dè Wuètè mit èm Rhydal voeiniget. Düenge lyt im Wuètèdal diräkt im Oschtè vo sèllèm Kessèl. am Übergang vom Hochrhy i dè Chlettgau. Usser de Wuètè git's no d'Flüss Steina und Schlüècht nänneswärti Flüss, wo uff em Düengemer Gebiet in d'Wuètè münde. Sällewäg hät mer's friehner au "Vierdälerstadt" gnännt.