cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Waiblingen
Stadtgliderig
S Stadtgebiet vu Woeblinge bstoht us dr Chärnstadt un dr Stadtdeil Bittefeld, Boestoe, Hegnach, Hohenacker un Neistadt, wu erscht im Ramme vu dr Gmeindsreform in dr 1970er Johr yyglideret wore sin. zue dr einzelne Stadtdeil ghere no separat glägeni Wohnplätz mit eigene Nämme, wie Ghoime Mihl z Boestoe, Bellebodehof z Bittenfeld, Fährmannshaus un Hegnachermihl z Hegnach, Remsmihl un Zillhardshof z Hohenacker un Bad, Erbachhof, Hirschlauf, Kloehegnach un Mihl z Neistadt. In dr Chärnstadt wöre zem Deil Wohngebiet mit eigenen Nämme unterschide, wu im Lauf vu dr Böugschicht ergee hän, aber zmeischt kei feschtgleiti Gränze hän. Doderzue ghere zem Byschpel d Rinneäckersidlong, dr Galgeberg un d Korber Heh.
Ruumornig
Woeblinge bildet zämme mit dr Nochberstadt Fellbach a Mittelzäntrum in dr Region Stuegert, wu d Stadt Stuegert s Oberzäntrum derzue isch. Zum Mittelberaich Woeblinge/Fellbach ghere no d Stedt un Gmeine im Sidweschte vum Rems-Murr-Krois: Bergle, Kerne, Korb, Luidebach, Schwoege, Waischtadt un Wẽnnede.
Gschicht
Woeblinge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 885.
Verwaltong
Woeblinge ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr OberSchuldes vo Woeblinge ischt dr Andreas Hesky.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Woeblinge ghert zom Schwäbisch.
Voyager 1
Voyager 1 isch e Ruumsonde, wo 16 Däg nooch Voyager 2 am 5. September 1977 vu Cape Canaveral mit ere Titan IIIE-Centaur-Rakete gstartet worre isch. Si isch uf e Flugbahn cho, wo si ihr ersts Ziil, dr Planeet Jupiter, früeher als ihri Schwestersonde erreiche lo het. Voyager 1 isch ursprünglich as Mariner 11 e Deil vum Mariner-Forschigsprogramm gsi.
Missionsverlauf
D'Jupiterbeobachtige hän mit dr erste Fotos im Jänner 1979 agfange. Mit 278.000 Kilometer Entfernig isch no am 5. März 1979 d'Jupiter-Passage erfolgt. Nooch fascht 19.000 Ufnahme isch d'Jupiter-Mission abgschlosse gsi. Im Jupitermond Io isch si bis uf 18.640 Kilometer noh chumme un het debi erstmolig uf eme usserirdische Himmelskörper vulkanischi Aktivitäte noochwiise chänne.
Dr Jupitervorbiflueg isch zu eme sognennte Swing-by oder gravity assist benutzt worre: D'Aziegigschraft vum Jupiter het d'Sonde nit nur so starch beschlünigt, dass si s'Sunnesystem verlo het, sundern au uf ere schnelle Bahn zum Saturn glenkt, wo si no am 12. November 1980 im e Abstand vu 124.200 Kilometer mit witterer Beschlünigig vorbigfloge isch. Debi isch d'Flugbahn starch abglenkt worre un d'Sonde het d'Erdbahnebeni (d Ekliptik) verlo.
Am 14. Oktober 2005 isch Voyager 1 14,5 Milliarde Kilometer (97,1 Astronomischi Eiheite (AE) oder 13,4 Liechtstunde) vu dr Sunne entfernt gsi un het bis jetzt e Wäg vu 115 AE (17,2 Mrd km) hinder sich brocht.
In ere Presseerklärig vum 24. Mai 2005 het d NASA mitdeilt, dass Voyager 1 am 16. Dezember 2004 als ersts vu Mensche bauts Flugobjekt d'Termination Shock-Region passiert het un sich jetz dr Grenze vum Sunnensystem, definiert as dr Iflussberiich vum Sunnewind, nächeret. D'Ruumsonde fliegt jetz in dr Heliosheath-Zone vum Sunnesytsem, wo dr Iifluss vu dr Sunne numme schwach isch un dr Sunnewind uf s'dünn interstellar Gas stosst. D Heliopause hett lut NASA 2015 erreicht sölle werre. Die wichtigste Bordsysteme un einigi Instrumenter sin immer noch in Funktion.
Mer erwartet, dass dr Kontakt mit dr Sonde noch bis öppe anno 2020 ufrecht erhalde werre cha, denooch cha dr Radioisotopegenerator nimmi gnueg Energi lifere, um kritischi Systeme mit Energi z'versorge.
Voyager 1 trait (wie au Voyager 2) eini vu dr beide goldene Sounds of Earth-Schallplatte mit sich.
Trivia
Dr Film Star Trek I handelet vu ere e fiktive NASA-Sonde Voyager VI, wo als Hommage vu dr Filmmacher ans Voyager-Programm so daift worre isch.
Laugna
Longna (amtlich Laugna) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.
Geografi
Longna leit en dr Region Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 46,6% Landwirtschaftsfleche, 44,2% Wald, 8,3% Sidlongsfleche ond 0,9% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Longna gheret d Derfer Longna, Asbach, Bocksberg, Hinterbuch, Kaag, Modelshausen ond Os-terbuch.
Gschicht
Em Johr 1249 wird zom erscht Mol dr Henricus von Lougenun gnennt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3 % gleäge.
Religion
96 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2,5 % evangelisch.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Longna ischt dr Georg Keis.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Longna ghert zom Schwäbisch.
Nationalencyklopedin
S Nationalencyklopedin ischs vollständischt zytgmässe schwedischsprôchige Lexikon. S isch vun 'ra Regierungsschpend initiiert worre. D druckt Version bstäht us zwonzig Bänd mit 172.000 Artikel. D Internet-Usgab isch ä bisl grösser worre (260.000 Artikel im Juni 2005).
Des Projekt isch im Johr 1980 ôgfonge worre, wu ä Regierungskomitee Verhondlunge mit verschideni Herusgeber vorgschlage het.
Des Schtadium isch im Auguscht 1985 beendet worre, wu d Bra Böcker d verontwortlich Rusgeber worre isch.
Des Projekt isch noch wissentschaflichi Paradigme ufgstellt worre un bringt au Abschtommungs un Umwelt Themä.
D Erwartige an s Projäkt sin so groß gsi wie nie devor: Vor de Veröffentligung vom erschte Band (Dez. 1989) hät's scho 54'000 Bstellige ge. De letscht Band isch 1996 usecho, allerdings hän en im Johr 2000 drei züesätzligi Bänd ergänzt.
Vobunde mitm Nationalencyklopedin isch au:
1997 isch d erscht digitali Usgab vum Lexikon uf 6 CDs (schpäter au uf DVD) ruskumme un 2000 däm ufs Internet als Löhndienscht glegt worre. D Onlineversion het au ä Wörtabuech un ä updäteti Version vum druckti Lexikon. Dorin sin 356.000 Îträg, 183.000 dävu sin enzyklopedischi Artikel.
D Dienscht wird mit ä paar Teili wu nit in d gdruckti Usgab drin sin komplettiert. Zuem Bispiel äm Schwedisch-Änglische Wörterbuech.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (7. Wahlperiode)
Die Lischt git en Iberblick iber alli '''Mitglider vum 7. bade-wirttebärgische Landdag''' (1976–1980) mit Fraktionszuegherigkait un Wahlkrais.
Dr 7. Landdag isch am 4. April 1976 gwehlt wore. Di 1. Plenarsitzig isch am 2. Juni 1976 gsii, di letscht am 22. April 1980.
Kanton Elven
Dr Kanton Elven isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Elven gsii. Verdrätteri im conseil général vum Département isch bis 2015 d Élodie Le Rohellec gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Gmaine bis 2015
Zum Kanton hän siibe Gmaine ghert:
Meyer zum Pfeil
D Meyer zum Pfiil si vom 15. bis zum 17. Joorhundert e Baasler Patrizierfamilie gsi. E Zwiig vo dr Familie, d Meier vo Büre, häi zum soledurnische Aadel ghöört.
Im spoote Middelalter si d Meyer vilmol Händler und Münzwäggsler gsi und mit em Niclaus, wo Rootsschriiber worde isch, sin si in d Füerigsriige vo dr Stadt ufgnoo worde. Im Niclaus sini Söön, d Bürgermäister Adelbärg (vor 1482 - 1548) und Bernhard (1488 - 1558) häi wääred Joorzäänte d Baasler Politik gläitet und sich as Junker betitlet. Im Adelbärg si Soon, dr Hans Ludwig, isch no Drizääner worde, aber denn isch am Aafang vom 17. Joorhundert e langi Feede zwüschen em Adelbärg sim Änkel, wo au Adelbärt ghäisse het, und de Eckstäis usbroche und dr soziali und politischi Niidergang vo de Meyers het aagfange. Im 17. Joorhundert isch dr Hans Conrad dr letscht Meyer gsi, wo in dr Regierig vo dr Stadt no mitgmischt het. D Familiemitgliider si denn bis in s 19. Joorhundert mäistens Handwärker gsi, e baar von ene Akademiker. D Familie isch am Aafang vom 20. Joorhundert nüme in Baasel aasässig gsi.
Dr Zuenaame zum Pfiil isch vo iirem Familiewabbe cho. Dr Adelbärg und dr Bernhard Meyer häi mit ere Familienchronik aagfange, wo d Blüetezit vo de Meyer zum Pfiil dokumentiert.
Augny
Augny (ditsch 1915–18 Auning, 1940–44 Auningen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Augny lijt zwìsche dr Mosel un Seille, rund sìwe Kilometer sìdweschtlich vun dr Metzer Ìnnestàdt uf re Heche zwìsche 165 un 361 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànn lijt dr Luftwàffestìtzpunkt Jean Dagnaux (Base aérienne 128 Metz-Frescaty).
Gschìcht
Augny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 857 àls Avignaco.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Augny ìsch. Augny ghert zem Kommünàlverbànd.
Ballade des dames du temps jadis
D Ballade des dames du temps jadis („Ballade der Frauen von einst“ ) isch e Gedicht vom François Villon und erinneret mit Weemuet im Stil vom "Ubi sunt?" Schaner an berüemti Fraue us dr Gschicht. S Gedicht ghöört zum Spootwärk vom Villon und isch Däil vo sim Grand Testament.
Bsundrigs berüemt isch dr Röfrää, Mais où sont les neiges d'antan? („Aber wo isch dr Schnee vom letschte Joor?“). Uf Änglisch het s dr Rossetti mit Where are the snows of yesteryear? übersetzt, und eso s Wort yesteryear erfunde. Dr Hugo von Hofmannsthal loot im Der Rosenkavalier d Marschallin in iirem berüemte Monolog lo sääge: "Geh such dir den Schnee vom vergangenen Jahr!"
Dr Bertolt Brecht zitiert dr Villon im Röfrää vo Nannas Lied (Muusig vom Kurt Weill), wo e hertgsottnigi Prostituierti Sentimentalidääte us dr Vergangehäit abduet: ''Wo sind die Tränen von gestern abend? Wo ist der Schnee vom vergangenen Jahr?
Witeri Verdoonige stamme vom Georges Brassens und vom Petr Eben und si au in populäre Schlager, Büecher und Film widergee worde, so vom Teggster Ulrich Roski für d Sängere Joana, im Joseph Heller sim Roman Catch-22 und dr Verfilmig vom Roman und im Quentin Tarantino sim Film Inglourious Basterds. Im Villon si Gedicht isch zum Bestanddäil vo dr Populärkultur, au vo dr dütsche, worde.
Federbach
De Federbach isch e lange Bach in Nordbaade, zwische Karlsruhe un Rastatt. D'Bach isch 41 km long un fließt durch folgende Ort:
Universität St. Gallen
D Universität St. Galle (mit ganzem Name Universität St.Gallen – Hochschule für Wirtschafts-, Rechts- und Sozialwissenschaften sowie Internationale Beziehungen (HSG); kurz HSG) liit uf em Roseberg i de Ostschwizer Stadt Sanggalle. I de Schwiz zellt d Universität St. Galle zu de chlinere Universitäte, het aber trotzdem die gröscht wirtschaftswüsseschaftlichi Fakultät vom ganze dütschsprochige Ruum. Träger vo de Uni isch de Kanton Sanggalle. D Uni isch unter anderem bim AACSB sowie EQUIS akkreditiert und ghört zu de CEMS, PIM, APSIA und Internazionali Bodesee-Hochschuel.
Federbach
Muggene, Rastatter Grenz zu Etje, Etje, Bietje, Durmesche, Rheinstetten und mündet dann in de Rhein.
Universität St. Gallen
Gschicht
Am 28. Mai 1898 het de gross Rat vom Kanton St. Galle beschlosse, dass e Verchersschuel und e höcheri Schuel (Akademii) für Handel, Verchehr und Verwaltig baut wird. Als eigentliche Gründer giltet de damalig Landammann und Vorsteher vom Volkswirtschaftsdepartement Theodor Curti. 1899 het d Handelsakademii mit de Vorlesige agfange. Asewäg isch si eini vo de eltischte Hochschuele uf de Welt. Ab 1911 het si Handels-Hochschuel gheisse. Im Jahr 1938 isch si vonere privatrechtliche Stiftig zunere staatliche Aastalt worde und het 1939 s Promotionsrecht übercho.
Federbach
D'Federbach isch en Unikum. Sie macht ebbes wo kei andere Fluss macht. Er fließt zwar parallel zum Rhein aber nit von Süd nach Nord, sondern zwische Malsch und Muggesturm genau umgekehrt, nämli vo Nord nach Süd. Bis er widder en Boge macht un bi Knielinge in d'Alb fließt.
Universität St. Gallen
Gschicht
1963 isch d Universität in Neubau iizoge und de Name Hochschuele für Wirtschafts- und Sozialwüsseschafte agnah. De Neubau isch für 900 Studente denkt gsi, im Winter 1963/64 hets aber scho 1150 Immatrikulierti gha.
Wegem neue Hochschuelgsetz vo 1989 heisst d HSG Hochschule St. Gallen für Wirtschafts-, Rechts- und Sozialwissenschaften. Dereweg sind d Fachgebiet in Name vo de Uni ufgnah worde: Siit 1978 het d HSG au en eigene juristische Lehrgang. Im 1989 het mer au e neui Bibliothek chöne iiweihe, zunere Ziit, wo scho meh als 3000 Studente a de HSG gstudiert hend.
Im Wintersemester 2001/02 het d Universität mit de Neukonzeption der Lehre aagfange. D Usbildig isch umgstellt worde uf s Bologna System mit Bachelor und Master. Det dure isch d HSG en Pionier gsi i de Schwiiz.
Theben
Theben cha schdoh für
Eruption
Eruption (vu latinisch eruptio) bedütet Usbruch, Hervorbreche. In sällem Zämmehang findet dr Begriff Verwendung
Marcus Claudius Marcellus
Marcus Claudius Marcellus isch dr Naame vo deene Persone:
Französische Volleyballnationalmannschaft der Männer
D’ frànzeescha Volleybàllnàzionààlmànnschàft vu da Manner (frànzeesch équipe de France masculine de volley-ball) ìsch a Üsswàhl vu da bäschta frànzeescha Schpìeler, wo d’ Fédération française de volley bii internàzionààla Turniarer un Landerschpìeler represantiart. D’ Frànzoosa sìnn ànna 2021 bii da Olìmpischa Schpìeler z’ Tokyo Olìmpiasiiger un ànna 2015 Öiropàmaischter worra. Üsserdam hann sa ànna 2015 un 2017 d’ Weltliga gwunna.
Didenheim
Didena (frz. Didenheim, dt. Didenheim) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Fossile Energie
Fossili Energii wird us fossile Brennstoff gwunne, wie Bruunchoole, Stäichoole, Torf, Ärdgaas und Ärdööl. Die fossile Energiidrääger si in dr geologische Vorzit us Abbaubrodukt vo doote Pflanze und Dier entstande. Die fossile Energidrääger basiere uf em Choolestoffkräislauf und mit ene cha mä Sunneenergii verwärde, wo vor langer Zit gspiicheret worde isch. Die technischi Erschliessig vo fossile Brennstoff im 18. und 19. Joorhundert häi d Vorussetzige für die Industrielli Revoluzioon gschaffe.
Französische Volleyballnationalmannschaft der Männer
Waltmaischterschàfta
Bii da äärschta baida Volleybàll-Waltmaischterschàfta ànna 1949 un 1952 sìnn d’ Frànzoosa jewills uff Plàtz 6 ànakumma. Ànna 1956 sìnn sa àls Gàschtgaawer uff Plàtz 7 ànakumma. Viar Joohra schpeeter sìnn sa bis àm Plàtz 9 glunga. Ànna 1962 hann sa àn dr Waltmaischterschàft nìt mìtgmàcht. Vu 1966 bis 1982 hann sa numma Plàtziarunga zwìscha 15 un 18 ghàà. Bii dr zwaita WM ìn Frànkrììch sìnn sa nochamol uff Plàtz 6 ànakumma. Ànna 1990 sìnn sa Àchter worra; àn da baida folgenda Turniarer hann sa nìt mìtgmàcht. Àn dr WM 2022 hann d’ Frànzoosa d’ Bronza-n-üsszaichnung bikumma —bis zu doo ìsch dàs ìhr greeschter Ärfolg gsìì. Ànna 2016 sìnn sa nochamol Säkschter gsìì. Viar Joohra schpeeter sìnn sa uff Plàtz 11 ànakumma, un àn dr WM 2014 hann sa s’ Schpìel um dr drìtta Plàtz geega Diitschlànd verloora. Ànna 2018 sìnn sa ìn dr zwaita Grupparunda-n-üssgschaida un sìnn uff Plàtz 9 ànakumma.
Didenheim
Gschìcht
Didena ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 796 àls Tudinhaim.
Kanon der Literatur
Im Kanon vo dr Litratuur brobiert mä, die literarische Wärk zämmezfasse, wo dr grösst literarisch Wärt häi. S Konzept isch im 19. Joorhundert us dr Theologii übernoo worde, wo denn e „Kanondebatte“ drüber gfüert het, weeli Teggst us dr religiööse Überliiferig as verbindlig (kanonisch) sötte aagluegt wärde.
Dr Kanon vo dr Litratuur het vor allem im Schuelunderricht und in de Filologie Bedütig as Brüefigsgrundlaag, wil din d Ditel si, wo von ene vorusgsetzt wird, ass mä si kennt. Uf em Buechmäärt und in Diskussioone über allgemäini Themene isch er vo Inträssi, wil din d Büecher si, wo s liichter mache mitzdiskussiere, wenn mä sä glääse het. Wie mä son e Kanon zämmestellt, hangt vom Fach, vom Ort und vo dr Bildig ab, genauso wie d Froog, was son e Kanon genau söll bedüte.
Didenheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Àm 1. Janner 2016 ìsch sa füsioniert worda mìt dr Gmein Brunscht züe Brunstatt-Didenheim.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Didena ìsch bìs 2015 dr Jean-Denis Bauer gsin.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Didena ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Französische Volleyballnationalmannschaft der Männer
Olìmpischa Schpìeler
Wu d’ Frànzoosa ànna 1988 zem äärschta Mol àn da Olìmpischa Schpìeler mìtgmàcht hann, sìnn sa uff Plàtz 8 ànakumma. Biim Turniar vu 1992 sìnn sa Älfter worra. Ànna 2004 z’ Athen sìnn sa ìn dr Vorrunda-n-üssgschaida un sìnn uff Plàtz 9 ànakumma. Ànna 2016 z’ Rio de Janeiro ìsch s’ gliicha-n-Ärgabniss gsìì. Biim öiropäischa Kwàlifikàzioonsturniar z’ Berlin hann sa d’ Finààla geega Diitschlànd gwunna un hann àlso àm Turniar vu 2020 z’ Tokio känna mìtmàcha. Därt hann sa s’ Andschpìel mìt 3:2 Satz geega Rüsslànd gwunna un hann ìhra äärschta olìmpischa-n-Üsszaichnung bikumma.
Öiropàmaischterschàfta
Bii dr äärschta Volleybàll-Öiropàmaischterschàft ànna 1946 sìnn d’ Frànzoosa-n-ìm Andschpìel vu dr Tschechoslowakäi gschlààga worra. Ànna 1950 hann sa àm Turniar nìt mìtgmàcht, àwwer ain Joohr schpeeter sìnn sa ìm aigena Lànd Drìtter worra. Doo druff sìnn sa dräimol uff Plàtz 8 ànakumma. Bii da naachschta baida Turniarer sìnn sa uff Plàtz 10 un 14 gsìì. Wu d’ Öiropàmaischterschàft ànna 1979 nochamol ìn Frànkrììch schtàttgfunda hàt, sìnn d’ Frànzoosa-n-uff Plàtz viar ànakumma. D’rnooh sìnn sa ànna 1981 Àchter worra, un Zwälfter ìm Joohr 1983. Zwai Joohra schpeeter sìnn sa bis àm Plàtz 3 glunga. Ànna 1987 hann d’ Frànzoosa s’ Andschpìel geega d’ Sowjetunioon verloora. D’rnooh sìnn sa ainmol Fìmfter un zwaimol Niinter worra; àn dr Öiropàmaischterschàft 1995 hann sa nìt mìgmàcht. Ànna 1997 sìnn sa uff dr viarta Plàtz ànakumma, d’rnooh sìnn sa Säckschter un Siabter gsìì. Ànna 2003 hann sa ìhra dritta Finààla verloora, dàsmol geega-n-Itàlia. Bii da Öiropàmaischterschàfta vu 2005 un 2007 sìnn d’ Frànzoosa-n-uff Plàtz 7 un 8 ànakumma. Ànna 2009 hann sa zem viarta Mol s’ Andschpìel verloora, dàsmol geega Poola. Ànna 2011 sìnn d’ Frànzoosa ìn dr Viartelfinààla geega Serbia-n-üssgschaida, un ànna 2013 ìn dr gliicha Runda geega Rüsslànd. Bii dr Öiropàmaischterschàft 2015 hat Frànkrììch s’ Andschpìel geega Sloweenia gwunna un ìsch zem äärschta Mol Öiropàmaischter worra. Àls Tìtelvertaidiger sìnn d’ Frànzoosa ànna 2017 ìn dr Playoff-Runda vu dr tschechischa Mànnschàft gschlààga worra. Àn dr Öiropàmaischterschàft 2019 hann sa s’ Schpìel um dr drìtta Plàtz geega Poola verloora.
World Cup
Biim äärschta Waltpokàl ànna 1965 sìnn d’ Frànzoosa-n-uff Plàtz 11 ànakumma —dàs ìsch dr lätschta Plàtz gsìì. Ìhr zwaiter Ufftrìtt hann sa ànna 2003 ghàà; därt sìnn sa Fìmfter worra.
Nations League
Bii dr äärschta-n-Üssgààb vu dr Nations League 2018 sìnn d’ Frànzoosa d’ bäschta Mànnschàft ìn dr Vorrunda gsìì. Àn dr Finààlrunda, wo ìn Frànkrììch schtàttgfunda hàt, sìnn sa àm Andschpìel vu Rüssland gschlààga worra. Biim Turniar vu 2019 sìnn sa àn dr Viartelfinààla gschlààga worra.
Waltliga
Ìn da Joohra 1990 bis 1992 sìnn d’ Frànzoosa ìn dr Weltliga uff da Platz fìmf, àcht un älf ànakumma. Àb 1999 sìnn sa wììder drbii gsìì un sìnn z’äärscht dräimol Siabter un amol Fìmfter worra. Ànna 2003 sìnn sa numma-n-uff Plàtz 10 ànakumma. Ànna 2004 sìnn sa nochamol uff Plàtz fìmf ànakumma, un nochamol uff Plàtz zeh-n-ìm naachschta Joohr. Ànna 2006 sìnn sa zem äärschta Mol bis àm Andschpìel glunga, wo sa geega Bràsilia verloora hann. Ìm Joohr druff sìnn sa uff Plàtz säcks ànakumma, un d’rnooh uff Platzer zwìscha sìewa un zwälf. Ànna 2015 hann d’ Frànzoosa zem äärschta Mol s’ Wättbewarb gwunna, mìt’ma Finààlsiig geega Serbia. Ànna 2017 hann sa sìch àui ìm Andschpìel geega dr Gàschtgaawer Bràsilia duuragsätzt un hann domìt ìhr zwaiter Tìtel gwunna.
Fossile Energie
Im Joor 2005 si 81 % vo dr Energii, wo uf dr Wält brucht worde isch, us fossile Kwelle choo.
Die fossilen Brennstoff basiere uf organische Choolestoff-Verbindige. Noch em Wältklimaroot sin si e wichdige Grund für die globali Erwermig. Wenn si mit Suurstoff verbrennt wärde, wird Energii in dr Form vo Wermi broduziert und Choolestoffdioxid freigsetzt. Je noch dr Zämmesetzig und Räinhäit vom fossile Brennstoff git s no anderi chemischi Verbindige wie Stickstoffoxid und Ruess und underschiidlig fiini Stöib, wo d Umwält chönne belaste.
Dr Gegebegriff zur fossile Energii isch die ernöijerbari Energii, wo us energetische Brozäss chömme, wo sich die ganz Zit ernöijere. Doodrzue ghöört d Windenergii, d Sunnestraale, d Wasserchraft und d Biomasse, wo vor dr industrielle Revoluzioon d Hauptenergiikwelle vo dr Menschhäit gsi sin. D Ärdwermi isch vor allem in dr Form vo Thermalkwelle für e Mensch intressant gsi, wäärend Geziteau hüte no schwiirig zum usnütze sin.
Isaak Luria
Dr Isaak Luria (* 1534 z Jerusalem; † 5. August 1572 z Safed in Galiläa) isch e Rabbiner gsi und dr Begründer vo dr nöizitlige Kabbala (lurianischi Kabbala).
Biografii
Dr Luria stammt us ere Rabbiner- und Gleertefamilie, wo iire Naame vo Luria in Ooberitalie überchoo het. Er isch 1534 z Jerusalem uf d Wält choo. Si Vater isch früe gstorbe und druf isch d Mueter mit em uf Kairo, wo si Unggle Grundbsitzer gsi isch. Dä het sich au um sini jüüdischi Usbildig kümmeret. Won er 22 gsi isch, het er sich mit em Sohar afo beschäftige und het siibe Joor lang uf ere äinsame Insle im Nil gläbt. Er het si Familie nume am Sabbat bsuecht, het seer sälte öbbis gsäit und denn nume uf Hebräisch. As Asket het er e hufe Wisione ghaa, und het sich eso mit em Brofeet Elija underhaltet.
1569 isch dr Luria zrugg ins Häilige Land, het sich churz z Jerusalem ufghaltet und isch denn uf Safed go woone. Dört isch er e Schüeler vom Moses Cordovero (1522–1570) worde und het sini kabbalistische Studie verdieft. D Erkenntniss vom Luria si aber nume im e seer chliine Kräis mündlig witerverzelt worde. Erst wo si ufgschriibe worde si vom Luria sim bedütendste Schüeler, em Chajim Vital (Safed 1543 – Damaskus 1620), häi sich sini Leere gege s Ändi vom 16. Joorhundert afo verbräite.
D Leere über d Schöpfig und Erlöösig
Dr Luria het die theoretischi und braktischi Kabbala nöi interbretiert. Mä redet vo dr lurianische Liechtmüstik. Zentrali Pünkt vo sinere Leer si:
Überliiferig und Wirkig
Dr Isaak Luria het sini Leere nit sälber ufgschriibe usser e baar churze Draktaat und drei Hümne zum Sabbat, wo im Juudedum üsserst beliebt worde si. Die lurianischi Kabbala und d Lääbensgschicht vom Luria si zum grösste Däil vo sim Schüeler Chajim Vital ufgschriibe worde.
Si Lääbe und si Wärk häi en Iifluss uf d Kabbaliste gha, zum Bischbil uf e sälbsternennte Messias Schabbtai Zvi, und häi denn im 17. bis ins früeje 19. Joorhundert uf witi Kräis im Juudedum Iidruck gmacht. Uf dr äinte Site het denn dr Moses Mendelssohn d Filosofii vo dr Ufkläärig verdräte, wo s Ziil von ere d Emanzipazioon und d Integrazioon vo de Juude in dr allgemäine Gsellschaft gsi isch, uf dr andere Site häi sich uf uf dr lurianische Basis müstischi Ströömige entwigglet, wo mit em Chassidismus verchnüpft si.
Marcus Claudius Marcellus (Feldherr)
Dr Marcus Claudius Marcellus (* um 268 v. d. Z.; † 280 v. d. Z. bi Venusia) isch äine vo de römische Generääl im Zwäite Punische Chrieg gsi, het Syrakus erooberet und isch e baar mol zum Konsul gweelt worde.
Noch em Poseidonios sig er dr erst in sinere Familie gsi, wo s Cognomen Marcellus gha het, was aber nit richdig isch.
Dr Marcellus het uf Sizilie gegen e Hamilkar Barkas kämpft und als Konsul im Joor 222 v. d. Z. (zämmen mit em Gnaeus Cornelius Scipio Calvus) in Gallie gege d Insubrer, und het d spolia opima zum dritte und letschte Mol in dr römische Gschicht gwunne, wil er dr gegnerisch Aafüerer Viridomarus oder Virdumarus döödet het.
Im Joor 216 v. d. Z., noch dr Niiderlaag vo Cannae, het er in Canusium s Kommando über d Räst vo dr Armee übernoo und het Nola und s südlige Kampanie grettet. Er het aber nüt chönne mache drgeege wo Capua zum Hannibal überglofe isch. Noch eme Suffektkonsulat im Joor 215 v. d. Z. isch er im Joor druf as Konsular in Sizilie gsi wäärend em Ufstand vo Syrakus; er het Leontini gstürmt und Syrakus belaageret, wo dank em Archimedes sich lang het chönne verdäidige. Noch zwäi Joor het er d Stadt erooberet, au wenn d Punier iire Versterkig gschiggt häi. Er het d Iiwooner lo lääbe, het aber d Kunstschetz uf Rom mitgnoo. Das isch denn spööter immer eso gmacht worde.
Im Joor 210 isch er wider Konsul gsi, und het Salapia in Apulie iignoo, wo sich die Stadt gegen e Hannibal erhoobe het und het die numidischi Garnison lo dööde. As Prokonsul het er 209 dr Hannibal bi Venusia aagriffe, het sich aber denn in d Stadt zruggzooge. Mä het en aaklagt, ass er käi guete Füerer sig und er het d Drubben dört gloo und isch elläi zrugg uf Rom, zum sich go verdäidige.
In sim fümfte und letschte Konsulat im Joor 208 v. d. Z. si är und si Mitkonsul Titus Quinctius Crispinus in dr Nööchi vo Venusias aagriffe worde und dr Marcellus isch umchoo. Dr Titus Livius het mit sine Erfolgsgschichte über en e chli überdriibe, aber dr Naame „s Schwärt vo Rom“, wo men em gee het, isch mee as verdient gsi.
Völkermord an den europäischen Juden
De Völkermord an den europäische Jude (meischt als Holocaust oder au Shoa bezeichnet), stoht für d Ermordig von mindeschtens 5,6 bis 6,3 Millione Jude durch Nazi-Dütschland. S Ziil isch d Vernichtig vo de europäische Jude gsi, wo ab em Johr 1941 systematisch betribe worde-n-isch.
Begriff
Für de Völkermord, wo in sinere historisch Dimension einmalig isch, sind verschidnigi Begriff prägt worde:
Gesamtzahle vo de jüdische Opfer
In de Nürnberger Prozess vo 1946 het me zum erschte Mol vo öppe 6 Millione Ermordete gred. Di Zahl het bim Prozess de Wilhelm Höttl gnennt, wo bis ins 1945 im Riichssicherheitshauptamt gschaffet het. Er het z Nürnberg usgsait, de Eichmann heig ihm folgendes brichtet:
Historiker, wo de Völkermord untersuecht hei, sind lang vo tiifere Zahle usgange. So isch de Gerald Reitlinger im 1953 vo 4,2 bis 4,7 Millione ermordeti Jude usgange Raul Hilberg 1961 auf 5,1 Millionen. und de Martin Gilbert im 1982 vo 5,7 Millionen. Im 1987 het es Kollektiv vo internationale Autore en Enzyklopädie des Holocaust verfasst und hei us vilne Einzelländer möglichscht genaui Schätzige zammetrait. Si sind vo 5,6 Millionen Opfer vom Völkermord usgange.
Romulus Augustulus
Dr Romulus Augustulus (äigentlig Romulus Augustus; * um 460; † noch 476) isch dr letschti Kaiser vom Weströmische Riich gsi, wo z Italie gherrscht het. Dr letscht weströmisch Kaiser, wo vo Ostrom anerkennt worde isch, isch aber si Voorgänger, dr Julius Nepos gsi.
Lääbe
Si Vater, dr magister militum per Italiam Orestes, het dr Romulus am 31. Oktober vom Joor 475 vo de Drubbe zum Kaiser lo usrüefe. Si offiziell Naame und Ditel uf de Münze, wo für en brägt worde si, isch gsi: D(ominus) N(oster) ROMVLVS A(V)GVSTVS P(ius) F(elix) AVG(ustus) = Unsere Heer Romulus Augustus, dr Frommi, Glückligi, Erhaabeni. S erste „Augustus“ isch do si Naame und s zwäite si Ditel. Wil er so jung und ooni Bedütig gsi isch, het em die politischi Opposizioon dr Spottname „Augustulus“ („s Kaiserli“) und „Momyllus“ („dr chliini Schandfläcke“) gee.
Dr Romulus isch nume e Marionette in de Händ vo sim Vater Orestes gsi. Dr Julius Nepos, wo vor im dr weströmisch Kaiser gsi isch, isch churz bevor dr Romulus zum Kaiser usgrüeft worden isch, us Rom uf Dalmazie verbannt worde, het aber au im Exil mee Iifluss ghaa as dr Orestes oder dr Romulus, wil er immer no vom oströmische Kaiser offiziell anerkennt worde isch.
Dr Undergang vom weströmische Riich isch dr Abschluss von ere Krise gsi, wo schoi Joorzäänt vorhär agfange het. germanischi Völker si us em Oste vo Öiropa vor de Hunne uf römischs Gebiet gflüchdet in ere Völkerverschiebig, wo män ere d Völkerwanderig säit und wo 375 aagfange het. D Römer häi nüme d Chraft gha, die Völker abzweere uns si häi schliesslig äigeni Riich chönne errichde. D Hunne si e Bedroig bliibe und häi s römische Riich sälber aagriffe. Dorum häi d Römer sich mit de Germane abgfunde und häi sä in iiri Armee ufgnoo. Eso si si mee und mee vo iire germanische Söldner abhängig worde.
Vor allem Westrom isch im Lauf vom 5. Joorhundert immer mee e Staat worde, wo vo sine Generääl, sig es römischi oder „barbarischi“, beherrscht worde isch, und die die zivili Verwaltig und dr Kaiser häi kuum no reali Macht ghaa. Wo dr General Orestes si Putsch usgfüert het, häi die germanische foederati Land z Italie verlangt. Dr Orestes het nit welle und denn isch am 23. August 476 en offeni Rebellioon usbroche. Dr Orestes isch fümf Dääg spööter gschlaage worde und umchoo. Dr Aafüerer vo de Rebelle isch dr hoochi Offizier Odoaker gsi, dr Soon vom Edekon, wo im Dienst vom Hunneköönig Attila gstande isch. Dr Odoaker sälber het scho under em Ricimer dient. Er het dr Romulus abgsetzt und iin us Ravenna uf e Landguet bi Neapel (castellum Lucullanum) verbannt. Denn het er d Kaiserinsignie uf Ostrom gschickt mit dr Bemerkig, mä bruuchi z Italie käi äigene Augustus me, sondern wurd sich em Kaiser z Konstantinopel understelle. Wil s weströmische Kaiserdum nüme esistiert het, isch dr Romulus – im Gegesatz zu früenere gstürzte Kaiser – käi Gfoor me gsi. Mä het en in Rue glo und iim e jöörligi Pangsioon vo 6'000 solidi gee. Wenn er denn gstorbe isch, wäiss mä nit. Dr Cassiodor brichtet in sine Variae über e Schänkig vom Theoderich em Groosse an e Romulus (zwüsche 507 und 510); es isch aber nid klar, ob es sich drbii um dr Romulus Augustulus ghandlet het.
S Ändi vo Westrom
Noch dr Absetzig vom Romulus het sich dr Odoaker vo sin vor allem germanische Soldate zum Köönig vo Italie (lat: rex Italiae) lo usrüefe und dr oströmisch Kaiser Zenon het en zerst de facto as Regänt anerkennt. Dr Julius Nepos, wo dr Zenon immer no offiziell as Kaiser vom Weste aagluegt het, het vo Dalmazie us immer no Iifluss uf s Riich usgüebt. Won er im Joor 480 ermordet worde isch, het niemer em Odoaker d Herrschaft über Italie chönne stritig mache. Erst 488 isch s zum Bruch mit em Zenon choo.
D Absetzig 476 het dr Undergang vom Römische Riich im Weste besiiglet, wie s dr Marcellinus Comes 40 Joor spööter gsäit het, aber es isch nit s Ändi vo dr Antike gsi, wie s in dr eltere Forschig vilmol definiert worden isch. Hützudaag nimmt mä as Datum eender dr Dood vom Justinian 565, dr Iifall vo de Langobarde z Italie 568 oder dr Aafang vo dr islamische Expansioon 632. S Römische Riich het witerhin existiert, was au im Weste akzeptiert worde isch. Im Odoaker sini Abgsandte häi noch em dem Gschichtsschriiber Malchus vo Philadelphia em Kaiser z Byzanz usdrücklig gsäit, ass dr Augustus im Oste gnüeg sig für s ganze Riich. Dr Odoaker het s nit für nötig ghalte, e Herrscher vo sine Gnaade iizsetze, wi s sini Vorgänger, bsundrigs dr Ricimer, no gmacht häi, sondern het s Amt vom Westkaiser faktisch abgschafft. Er het äifach d Insignie vom weströmische Kaiserdums (d ornamenta palatii) uf Konstantinopel gschickt. Eso het er dr Romulus au chönne lo lääbe.
476 isch dorum s Datum vom Ändi vom weströmische Kaiserdum, öb s aber au s Ändi vo Westrom gsi isch, isch umstritte. S oströmische (byzantinischi) Riich hingeege het d Krise vo dr Völkerwanderig überläbt und isch erst e Joorduusig spööter mit der Eroberig vo Konstantinopel dur d Osmane 1453 undergange.
Cunnilingus
As Cunnilingus (lat. cunnus „wiibligi Scham“ und lingua „Zunge“) bezeichnet mä e Form vom Oralverchehr in dr Sexualität, wo dr Sexualpartner oder d Sexualpartnere die üssere wiiblige Gschlächtsorgan – d Klitoris, d Schamlippe oder dr Scheideniigang – mit dr Zunge, de Lippe oder de Zehn erregt.
Risike
Grundsetzlig bestoht bim diräkte Kontakt mit Körperflüssigkeite s Risiko vo sexuell überdragbare Chrankheite, wie z. B. Chlamydie, Humani Papillomvirene (HPV), Gonorrhoe, Herpes oder Hepatitis. Noch neuere Undersuechige git s e Zsämmehang zwüsche HPV, oralem Sex und Muulhöhlekarzinom.
As Barriere cha e Läckduech, e dünni Latexfolie, uf d Gschlächtsorgan gleit wärde, wo verhinderet, ass mä mit Chrankheitskeim, wo s in dr Scheideflüssigkeit oder de Menstruationssekret git, in Kontakt chunnt.
Litratur
(Uf Französisch)
Brugg
Brugg isch e Stadt im Kanton Aargau un der Hauptort vom Bezirk Brugg.
D Ortschaft isch im Mittelalter im alte Chärnland vo de Habsburger entstande und het vo dene anne 1284 s Stadträcht übercho. Iire Name isch scho im Joor 1064 s erschte Mol im ene Dokumänt erwäänt. Zum Kanton Aargau ghört Brugg sid 1798. Hütt isch’s es regionals Zäntrum und e Chnooten im Vercheersnetz am Jurasüdfuess.
Am 1. Jänner 2020 isch d Stadt nomol grösser worde; de isch – wie me s bi Volchsabstimmige beidsyts bschlosse het – die bishärigi Gmeind Schinznach-Bad als nöie Stadtteil zu Brugg choo; do drmit isch dr Stadtbann no öppen en Drittel grösser woorde, und er goot vill wyter der Aare noo ufe weder vorhäär, und d Stadt het öppen en Zäätel meh Ywooner und au no en zwöite Baanhof; s tradizionsryche Bad Schinznach isch mit der nöie Klinik e landeswyt bekanten Oort.
wie d Landschaft usgseht
D Stadt Brugg lyt am Rand vom Jura, öppe 16 Kilometer vo Aarau, 27 Kilometer vo Züri und 45 Kilometer vo Basel wäg. S Stadtgebiet isch vo Südweschte nach Nordoschte meh als acht Kilometer lang, a der breiteschte Stell aber nume grad öppen ei Kilometer breit. Es isch so wien en ganz en länge schmale Rieme der Aare noo, wo under em Hölzlibärg grad nume non es paar hundert Meter breit isch. Es git kei anderi Gmeind im Aargau wo son en langen Abschnitt vo der Aare im Gmeindban hätti. D Aare trönnt bi der Altstadt vo Brugg zwo ganz verschideni Landschafte: s Schwiizer Mittelland uf der Südsyte und der Dafelejura mit em Bruggerbärg uf der Nordsyte, und Brugg lyt i beide Gebiet: teils im Mittelland und teils am Jura. Dr üsserscht Deil vom Bruggerbärg ganz im Nordoschte heisst Reinerbärg; er chunt bi Lauffohr, em nördlichschte Brugger Stadtteil, fasch bis a d Aaren abe und er isch döört die weschtlechi Flangge vo dr Kluus, wo d Aare d Jurachetti tuet durschnyde; uf dr andere Syte stoot d Iflue über Siggetaal-Stazion, em Bahnhofkwartier vo Undersiggetal und Würelinge. Die Jurakluus isch öppe ei Kilometer breit und fascht zwöihundert Meter hööch über em hütige Wasserstand vom Fluss.
Noch bi dr Stadt isch s «Wasserschloss» vo der Schwiiz; das isch die Landschaft, wo d Aare, d Rüüss un d Limet in ere rächt wyte Ebeni zämechöme. D Mündig vo dr Rüüss isch unden a Windisch, d Mündig vo dr Limet bim Stroppel am Rand vo Gäbischtorf, wisawi vo Lauffohr.
Dr Aare noo goot zwüsche de Sidligsrüüm duren e länge Streife vo Naturlandschafte. Im Südweschte vo der Stadt Brugg lyt die wyti Auelandschaft mit em «Undere Schache» vo Schinznach Bad, em «Badschachen», em Vilnacher Schachen und em «Wildischache», wo es grosses kantonals Naturschutzpiet unden am Wülpelsbärg isch; uf däm Bärg stoot d Habsburg wenig usserhalb vo dr Brugger Gmeindgränze. Hööch überem Badschache und em Vilnacher Schache stoot s Viadukt vo dr Autobaan A 3; s Portaal vom Habschbrgtunäll isch sit dr Gmeindfusioon 2020 au uf Stadtgebiet vo Brugg; vo der Aarauerstrooss het’s e Wääg zu der Autobaanbrugg ufe, wo aber nume Dienscht- oder Rettigsfaarzüüg duredöörffe.
Am Rand vom Auewald stoot sit em 17. Joorhundert s Bad Schinznach. Hüt isch bim Kurhotel und em öfentliche Bad «Aquarena» au no die modärni Reha-Klinik «aarReha», wo au mit em Bad zämeschaffet, und bim Bad isch en alte Golfplatz für d Kurgescht. Es isch e «Churzgolfplatz», und er isch eine vo den eltischte Golfplätz vo dr Schwiiz, es git ne sit anno 1929. Und es het au es paar Tennisplätz vom Tennisclub Bad Schinznach.
Für s neue Wasserchraftwärch Wildegg-Brugg vo der NOK, wo hüt d Axpo Power AG isch, het me näbe der Aare im Schachewald e länge Kanal bout. Nach ungfähr zwe Kilometer chömed der alt Aarelauf und der Kanal bi der Insle «Geisseschache» und bi Alteburg wider zäme. Das ganze Gebiet, wo mit em Umiker Schache 315 Hektaare het, isch e es wyts Naturschutzgebiet, wo me chürzlech drinn nom es paar besseri Biotoop gmacht het. Es isch es schöns Stück vom «Aueschutzpark Aargau».
Döört wo s obere Auewaldgebiet ufhöört, goot d Aare bim Lauffe vo Alteburg mit syne Felszagge und under em Stadtzäntrum dur en öppe zwöihundert Meter längi Schlucht. Me cha nume schtuune: Der Fluss isch dört zwüsche de höche Felswänd grad no 12 Meter breit und derfüür ungfäär 16 Meter töif, won er doch suscht wyter oben und unde mängisch meh weder hundert Meter breit isch.
I der Gägend öschtlech vo der Altstadt, unden a der alte Ländti, sind a dr Aare drüü verschideni Naturschutzareaal: s kantonale Schutzgebiet i dr Ägerte, s Schutzgebiet Auschache und vo dr Gasinobrugg bis uf Lauffohr d Flechi vom Auewald. Ganz im Nordoschte, a der änge Stell zwüschem Reinerbärg (522 m ü. M.) und der Limetmündig, isch bi Lauffohr oben a dr Insle Fischergrien s nördlechen Ändi vom Stadtbann. Die Wasserlandschaft bildet es Härzstuck vom aargauischen «Aueschutzpark».
Im Süde vo der Altstadt isch d Ebeni uf beide Syte vom Baanhof fasch ganz mit Gwärbareal, Wohnkwartier, Schuele, Industryalaage und Vercheersflechine überbaut. Bi dr Kabelfabrigg und dr Fachhochschuel foot grad s Wohnkwartier Chlooschterzälg vo Windisch a. Us em Eigenamt und dur Huuse chunt dr Süessbach uf Brugg abe und lauft unden am ehemolige Spital und bim alte stedtische Chraftwärch id Aare. Dr Stadtbann isch 826 Hektare gross, do druff het’s im Aaretal und a de bärgen und Hügel grossi Waldflechene, und fasch d helfti vom Land isch für d Sidligen und Gwärbgebiet, s Militäär und d Sportalaage bruucht. Die höchschti Stell isch mit 516 Meter über Meer ufem Bruggerbärg, das isch i dr Nöchi vom «Alpezeiger»; und der tüfschti Punkt isch a der Aare wisawi vo dr Limetmündig uf 328 Meter. Der höchscht Punkt vom alte Gmeindbann vo Schinznach-Bad isch uff der Flueh am Scherzbärg oben am «Brugger Wald» uf öppe 500 Meter über Meer. Dä Hoger stoot am weschtliche Rand vom Birrfäld und isch eini vo de Hööchine vo Wildegg bis Windisch rächts über em Aaretal.
1901 isch di chlyni Gmeind Alteburg a der Aare weschtlich vo der Stadt e Teil vo Brugg worde; anne 1970 isch d Gmeind Lauffohr mit em wyten Auegebiet bim «Wasserschloss» derzue cho, sid em 1. Jänner 2010 ghört au Uumike, wo vorhär au e sälbständegi Gmeind weschtlech vo dr Stadt gsi isch und linggs vo der Aare a dr Bözbrgstrooss lyt, zu Brugg. Und jetzt het men am 4. Mai 2018 z Brugg und z Schinznach-Bad beidsytig i de Volchsabstimmige pschlosse, me well sech ufe 1. Jänner 2020 zu einere Stadtgmeind zämetue. Und das isch jetz so gscheh und drum lyt s Stadtgebiet im ene no vil lengere Schtreife der Aare noo.
wie s der Stadt früener ggangen isch
Der Name vo der Stadt Brugg chunt vom Stäg über d Aareschlucht. D Ortschaft lyt a der ängschte Stell vo dr Aare im ganze Mittelland, und do het’s scho lang e Brugg gha, vilecht scho sid der Römerzyt. Nooch bi dr Aare isch sid em eerschte Joorhundert s römische Legionslager Vindonissa gsi und bi Alteburg im vierte Joorhundert es Kaschtell vo de Röömer. Vo Vindonissa us isch e römeschi Stross übere Bözbrg und dure Jura id Stadt Augusta Raurica ggange, und me tarf scho anää, ass me dozmol für die wichtigi römischi Strooss e Brugg über d Aare bout het.
I der spotantike Zyt isch z Vindonissa der Sitz vom ene Bischof gsi; me gseht a der Muur vo der Chile z Windisch no en uralti Inschrift, wo das drin stoot. Nach em Ändi vom römische Rych sind nodisno d Alemanne übere Rhy in Aargau cho. Wo d Lüüt im Gebiet im früene Mittelalter Chrischte woorde sind, isch s Land an Aaren und Rüüss bi der alte Grosspfarrei Windisch gsi.
S erschte Mol isch der Ort im Middelalter mid em Name Bruggo ane 1064 in ere Kwelle – de so genante «Acta Murensia» – gnännt, wo’s heisst, d Grafe vo Habsburg garantiere em Chloschter Muri sin Psitz im Gebiet a dr Aare unde. Bruggo het denn also scho d Gägend vo der spötere Stadt grad bi der Brugg gmeint, es isch also scho denn en Ortsname gsi. Au der alt Name vom Dorf Schinznach-Bad – Birrelauf – chunt dört s erschte Mol vor.
Vo Umiken und Alteburg git’s vo ane 1254 s erschte schriftliche Zügnis; s einte Dorf heisst dört drin Juomenkon und s andere Altinburch.
Nid wyt wäg vo irem erschte Wohnsitz uf der Alteburg, wo im alte Römerkaschtell gsi isch, hend d Habsburger bi dr Aarebrugg im zwölfte Joorhundert e grosse Durm bout, er heisst hüt dr «Schwarz Durm», und drnäbe isch s Dorf Brugg entstande. Bis denn, wo de Habsburger ires Machtzäntrum uf Öschtriich choo isch, het Brugg als Middelpunkt vom habsburgische Chärnland gulte; das isch iires «Eigenamt» gsi, wo vo der Aare bis zum Birrfäld und uf Brunegg gangen isch. Dr Graf Rudolf het em Oort ane 1284 s Stadträcht ggä. D Stadt a dr Aare het gueti Bezieige zu anderne habsburgische Aargauer Stedt pflägt, so het si sech anne 1351 mit Bade und mit Melige verbündet.
Wo anne 1308 bi dr Fääri über d Rüüss dr habsburgisch König Albrächt tödt worden isch, het sini Wittfrou Elisabeth i dr Nööchi vo dr Stadt Brugg, uf em Fäld vo Vindonissa, für iim sys Aadänke s Chlooschter Chönigsfälde lo boue. Iiri Dochter Agnes het’s fertig gmacht und die schööne farbige Bildfäischter lo ufhänke, und si isch e berüemti Leiterin vom Konvänt vo de Chlooschterfraue gsi.
Bis 1798 het Brugg als Munizipalstadt zum Land vo de Bärner ghört, und sid der Helvetik isch s e Stadt vom Kanton Aargau. Bi der Aarebrugg isch für d Stroosse is Fricktaal überen und der Aare no aben uf Chlingnau und Waldshuet und Zuurzi bis is 19. Joorhundert en alte Zollposchte gsi.
Ane 1528, wo Bärn i sym Biet d Reformazion duregsetzt het, isch bi dr Abstimmig vo de Bürger vo Brugg zerscht d Meerheit derfür gsi, bim alte Glaube z blybe, das het dr Root vo Bärn aber nit duldet, und so isch au Brugg sider refermiert. D Brugger Stadtchile isch grad erscht churz vorhär nöi bout worde, das isch ane 1518 gsi. Jetz isch es also e refermierte Landchile worde; im 18. Joorhundert het me se umbout und chly vergrösseret.
Bi dr Reformazioon isch au s Chlooschter Chönigsfälde i dr Nööchi vo Brugg ufghobe worde. Für iim syni grundherrliche Rächt, au d Ykümft z Brugg, het jetz dr bärnisch Hofmeischter vo Chönigsfälde gluegt.
D Dorfchile vo Umike isch usem 15. und 6. Joorhundert. Anne 1907 isch usserhalb vo der alte Stadt die katolischi Stadtchile Sankt Niklaus bout worde.
1925 het me d Aarebrugg i dr Altstadt nach Plään vom Architekt Albert Froelich nöi bout. Si het e Betonboge, wo uf dr Ussesyte Chalchschtei dragmuuret sind. S Bouwäärch het d Firma Gentsch, Strasser & Cie. gmacht und die schön verzierte Gländer us Kunschtschtei sind vom Schteihauer Zobrist vo Häntschike.
Hüt isch z Brugg der Sitz vom Schwiizerische Buureverband, e Standort vo de Fachhochschuel Nordweschtschwiiz und e Gasärne für d Genietruppe vo der Schwiizer Armee.
Vercheer
Vo Brugg laufen alti Landstrosse in alli Richtige, übere Bözbrg is Fricktal und uf Basel, der Aare no uf Choblez, nach Oschte uf Bade und Züri, über Huuse zum Birrfäld und a d Autobaan und uf Otmisinge, im Südweschte uf Wildegg, Länzbrg und Aarau. I der Stadt chrüüze sech grossi schwiizerische Vercheerswääg, d Hauptstrooss 3 un d Hauptstrooss 5. Der privaat Stroossevercheer goot sid 1980 um s Stadtzäntrum ume, dur es Dunäll und uf dr Gasinobrugg über d Aare. Ane 2019 het dr Kanton mit em Bou vo der südleche Brugger Umfahrigsstrooss agfange.
D Autobahn A 3 goot vom Hapschbrgtunäll uff emene höche Viadukt übere Badschache und do drmit kweer übere Stadtbann und d Aare gäge Bözbrg. Es het aber kei öfentlichen Aschluss a die Stross uff Brugger Bode sälber, d Uuffahrt «Nr. 19 Brugg» isch bi Huusen und Lupfig.
Im Stadtbann vo Brugg het’s – vo Schinznach obe bis uff Lauffohr abe – vierzää Brugge und Stääg über d Aare und über d Sytegwässer bim Geisseschache, d Stross über s Schinznacher Stauwehr mit grächnet; und derzue chunt no dr nöi Aarestääg bi dr Windischer Mülimatt, e fyni Spannbandbrugg vo ane 2010.
Vo Schinznach-Bad uus cha men uff Stroossen ufs Birrfäld ufen und über d Aare is Schänkebärgertal fahre.
Bim Baanhof vo Brugg chöme d Ysebaanlinie vo Basel, Züri, Aarau und Rotchrüz zäme; vom Bözbärgdunnel fahre vil internazionali Güeterzüg dur Brugg und über Otmisinge und Rotchrüz zum Gottert und uf Italie; die Züg müesse nümmen im Baanhof go chehre, sid chly weschtlech dervo die diräkti Linie vo der grosse Aarebrugg uf Huuse gmacht worden isch. Bim Ysebaandunnel dure Bözbrg wird jetz grad e zwöiti Rööre baut.
Im alte runde Lokischuppe vo Brugg tuet d Stiftig «Bahnpark Region Brugg» alti Tampflokine pfläge. Grad näbedra het d Stiftig «SBB historic» ihre Hauptsitz.
Vom Baanhof Brugg us fahre Poschtauto i d Gebiet vom Nordaargau: es git e Linie über Schinznach uf Tale, eini übere Bözbrg uf Frick, und anderi uf Linn, Rinike und Lauffeburg, über Lauffohr uf Mönthal, über Vilige uf Döddige und no eini i Nordoschte uf Würeloos, Tägerfälde und Zurzi. Vo dr Südsyte vom Baanhof us, bi dr Fachhochschuel Nordweschtschwiiz, fahre d Poschtauto uf Habschbrg und Schärz, is Birrfäld, uf Melige is Stedtli, uf Gäbischtorf und wyter uf Birmeschtorf und zum Baanhof Melige a dr Heitersbärglinie, und e Buss goot dur s Dorf Windisch zum Kunzareal.
Dr Aare noo und über e Bruggerbärg, in Jura und is Middelland isch es Netz vo Wanderwäg marggiert, wo bim Baanhof vo Brugg afoot. Bi dr alte Brugg chunt der gross Wääg über d Jurahöchine, wo me fasch vo Züri us bis uf Gämf chan goo, über d Aare, und d Stadt Brugg isch i däm Wanderplan als Etappenoort vorgschlage. Schöni Fuesswääg findt men uf em Bruggerbärg, mit gueten Uussichtspünkt wo wie däm hööch oben a dr Gasärne mit eme ganz alte ysige Alpezeiger und wie dr Häxeplatz grad über dr Aarebrugg.
Und es het au en nazionale Welowäg, wo dur d Stadt Brugg chunt: d Aare-Route vom Sischteem «Veloland Schwiiz», wo z Gletsch bim Grimselpass i dr Walliser Gmeind Obergoms afoot und bis uf Choblez an Rhy abe goot.
Bevölkerig
Sövel Lüüt sin z Brugg sid em Middelalter (vo 1830 au mit de Lüüt vo Alteburg, sid 1970 au mit Lauffohr, sit 2010 mit Umike und sit 2020 mit Schinznach-Bad):
Öpen 28 Prozänt vo de Brugger und Bruggerinne sind refermiert und 26,5 Prozänt katolisch. Dryssg Prozänt vo allne sind Ussländer und Ussländerinne.
Die alti reformierti Stadtchilen isch im 18. Joorhundert starch umbout worde. Die katolischi, nöibarocki Pfarrchile Sankt Niklaus isch vo 1905.
Die Refermierte vo Schinznach-Bad ghöre zu der Refermierte Chilegemind Birr; die het 1968 z Schinznach-Bad es zwöits Pfarrhuus bout; en eigeti Chile het’s z Schinznach-Bad nit. Derfüür stoot bim Baad unden a schöni nöiromanischi Chappele, wo anne 1881 für d Kurgescht bout worden isch, und zwar paritätisch, also für beidi Konfessioone; d Plään het der bekant Badener Architekt Robert Moser (1833–1901) zeichnet.