cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beinwil am See
Böiu (oder au Böju gschribe, im Scherz au Scheichewil a de Glungge; dt. und offiziell: Beinwil am See) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Choom, wo zum Kanton Aargau ghört.
S Doorff heisst i de Mundart anderscht wi Boiel im Bezirk Muri, aber uf schriftdütsch isch beides «Beinwil» gschribe. Bis ane 1950 het Böiu offiziell Beinwil (Bezirk Kulm) gheisse.
Geographii
Böiu ligt im Seetal uf dr Weschtsyte vom Hallwilersee a de Gränze zum Kanton Lozärn höch am Hoger obe. I dr Gmeind hets e paar Ortsteil, wo mit de Ziit zämegwachse sind. Aber di gsamthafti Siidligsflächi isch nöd numme uf Böiu iischränkt. Es bildet zäme mit de Gmeinde Riinech, Mänzike, Burg und em lozärnische Pfäffike en Agglomeration mit me wi 17'000 Iiwohner.
De Gmeindsbann umfasst 578 Hektare. Uf 76 Hektare het’s Wald und 122 Hektare sind überbout. De höchschti Punkt isch bi 660 Meter über Meer am Oschthang vom Hombärg und de tüüfschti uf 449 Meter am Hallwilersee.
D Nochbergmeinde vo Böiu sind im Aargau Mänzike, Riinech, Birrbu, Mäischterschwande und Fahrwange und im lozärnische Mose und Möischter.
Dur Böiu goot s Seetalbaan.
Oberkontz
Uewer-Konz (lothrìngisch; frànzeesch Haute-Kontz, ditsch Oberkontz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Uewer-Konz lijt àn dr Mosel uf re Heche zwìsche 145 und 286 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
S Dorf ghert zitter ànne 1661 züe Frànkrich. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Uewer-Konz ìsch. Uewer-Konz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Uewer-Konz ghert zem Moselfrankisch.
Sarazenen
Sarazene isch e Begriff, wo ursprünglig e Volksstamm bezäichnet het, wo im Nordweste vo dr arabische Halbinsle gläbt het. Noch dr islamische Expansion isch dr Begriff in latiinische Kwelle und im christlige Öiropa as Sammelbezäichnig für die islamische Völker brucht worde, wo vo öbbe 700 n. Chr. aa in Middelmeerruum iidrunge si, und wo d Öiropäer dr Iidruck ghaa häi, ass es Pirate sige. Zu de Sarazene ghööre z. B. d Fatimide, d Ziride und d Abbaside. Es handlet sich um e sogenannte „asümmetrische Geegebegriff“ (Reinhart Koselleck).
Etümologii
Griechisch Sarakenoi, syrisch Sarkaye und latiinisch Saraceni het in dr Spootantike (2. bis 4. Joorhundert) zerst emol äi oder meereri Nomadestämm uf dr Sinaihalbinsle bezäichnet, und wie s dr Ptolemaios daargstellt het, im Gebiet vo Nabatäa. Vo wo dr Begriff Sarazene chunnt, isch aber nit sicher.
In dr Spootantike isch dr Begriff denn au für die übrige arabische Stämm us dr vorislamische Zit (Eusebius, Hieronymus) brucht worde, und denn wo maurischi und arabischi Armeä in Öiropa iigfalle si, uf alli islamische Völkerschafte. Zur Zit vo de Chrüzzüüg isch s Wort us em Griechische und Latiinische au in die öiropäische Volkssprooche übernoo worde.
Abgläiteti Nääme
Bsundrigs z Frankriich und in dr Schwiz isch hüte no dr Familienaame Sar(r)asin bzw. Sar(r)azin verbräitet, in dr dütschsproochige Schwiz au Saratz, z Italie und dr italiänischsproochige Schwiz Sar(r)aceno, Sar(r)acino oder Sar(r)aceni, und im Änglische Sarson.
Die Marx Brothers im Kaufhaus
Die Marx Brothers im Kaufhaus (em Original The Big Store, was uff schwäbisch S grauß Kaufhaus hoißt) ischt a US-amerikanischer Schbiilfilm en Schwarzweiß mit viil Musik us-em Jôhr 1941 mit-em Komikertrio Groucho, Chico ond Harpo Marx en de Hauptrolla. Reschii gfihrt hôt dr Charles Reisner. En seim Hoimetland isch der Film zom erschda Môl am 20. Juni 1941 ens Kino komma. Em deitschschbrôchiga Raum hôt’r sei Premiere erscht 26 Jôhr schbäder ghet, nemlich am 3. Sebdember 1967 em Fernseh-Programm vom Weschddeitscha Rundfunk (WDR).
Was sonscht noh erwehnenswert ischt
En sellem Film geit’s vorschiidene Parodia ibrs amerikanischa Revue-Theader: Dr Tony Martin sengt dia Liader Tenement Symphony, If it’s you ond Mama Yo Quiero, dr Groucho Marx Sing while you sell ond d Virginia O’Brien Rock-a-bye Baby. Drzua kommet noh drei instrumentale Musikstickla: Mama Yo Quiero mit-em Chico ond-em Harpo viirhendich am Klaviir, em Wolfgang Amadeus Mozart sei Sonate in C-Dur, gschbiilt vom Harpo uff dr Harf, ond schliaßlich noh a Menuett vom Ludwig van Beethoven. Dô drbei siht ma da Harpo – gmacht durch zwoi Schbiagel – glei drei Inschdrument gleichzeidich schbiila: a Harf, a Cello ond a Geig.
Kridik
Dr Evangelische Film-Beobachter fasst sei Urteil so zamma: „Im wilden Wirbel treiben Groucho, Harpo und Chico Marx einen mitgiftjagenden Gangster aus einem Kaufhaus der Polizei in die Arme. Trotz einiger Längen siegt die kleinholzmachende Slapstick-Komik der auf ein Trio zusammengeschmolzenen Brüderschar auf der ganzen Linie. Spaß für Jugendliche und Erwachsene.“ S Lexikon des internationalen Films moint: „Turbulenter Film des Komikerteams, das aber in diesem Spätwerk schon viel von seiner spezifisch destruktiven und angriffslustigen Komik verloren hat.“
Quella
D Quella fir dui Handlongs-Ôgab send d Langkridik vom Evangelischa Film-Beobachter ond d Beschreibong bei Prisma.de
Sarah Bernhardt
D Sarah Bernhardt, eigentlig Marie Henriette Rosine Bernardt (* 22. Oktober 1844 z Baris; † 26. Merz 1923 z Baris), isch e Schauspiilere gsi, äini vo de berüemtiste im 19. und früeje 20. Joorhundert.
Läbe
D Sarah Bernhardt isch am 22. Oktober 1844 z Baris uf d Wält choo. Si isch d Dochter gsi vo dr Julie Bernardt, ere jüdische Niiderländere. Bis si achti gsi isch het si e Chinderfrau gha, denn isch si in e Pensionaat und mit zääni in e Chlosterschuel z Versailles choo. Dr Duc de Morny, e Halbbrueder vom Napoleon III. wo denn dr Liebhaber vo iirer Mueter gsi isch, het sä, wo si vierzääni gsi isch, an dr Comédie-Française underbrocht, für dass si en Usbildig zur Schauspiilere wurd überchoo, und das isch denn e Brivileeg gsi. Vier Joor spööter het si dr Naame Sarah Bernhardt aagnoo und mit dr Ditelrolle in Iphigénie vom Racine debütiert. Es het aber usgsee. ass iiri Karriere scho noch e baar Möned ume sig: Wo si sich mit ere Kollegin verstritte het, isch si entloo worde und het joorelang nume umbedütendi Rolle uf chliine Büünene chönne spiile. 1864 isch iire Soon Maurice z Baris uf d Wält choo. Si Vater isch dr belgisch Fürst Henri de Ligne gsi, wo si z Brüssel kenne gleert het. Dä het si au welle hüroote, das het si Familie aber verhinderet.
Dr erst groossi Erfolg het si 1868 ghaa, wo si am Odéon, eme Bariser Theater am Jardin du Luxembourg, e Rolle in Kean vom Alexandre Dumas em Eltere gspiilt het. Im Chrieg mit Dütschland 1870/71, wo alli Theater zue bliibe si, het si Verwundeti pflägt. Noch em Chrieg het si an d Comédie Française zrugg chönne. Si isch schnäll ufgstiige und bald die berüemtisti Schauspiilere vo iirer Zit worde. Z Frankriich het mä sä gfiirt as «la voix d'or», die Goldigi Stimm, oder «la divine», die Göttligi.
1882 het si e junge Attaschee an dr griechische Bootschaft, dr Jacques Damala, ghürootet. Dr Damala het dänkt, ass er gnueg begabt sig, zum Schauspiiler und dr Partner uf dr Büüni vo siner berüemte Frau wärde. D Bernhardt het für in en äignigs Theater under dr Läitig vo iirem Soon Maurice ufdoo. S het aber käi Erfolg ghaa und isch scho bald bankrott gsi. Äi Grund drfür isch dr griechisch Akzänt vom Damala gsi, wo s Publikum lächerlig gfunde het, en andere, wil er Gäld us dr Theaterkasse gnoo het, zum si Glücksspiil- und si Morphinsucht finanziere. Weniger as e Joor noch dr Hüroot häi si sich dr Damala und d Bernhardt drennt. 1889 isch dr Damala im Alter vo vieredrissig an de Folge vo siner Morphin-Sucht gstorbe.
Underdesse isch d Sarah Bernhardt e Staar worde und mä het sä in ganz Europa wie au in Amerika vereert. Si het as en exzentrischi, vilmol überspannti und luunischi Frau gulte und het e Hufe Liebhaber ghaa, drunder dr Charles Haas (beschriibe vom Marcel Proust in sim Roman Auf der Suche nach der verlorenen Zeit), dr Schauspiiler Mounet-Sully und dr Mooler und Illustrator Gustave Doré. D Bernhardt het sich mit iirer Exzentrik en öffentligs Imidsch gmacht: Si isch in ere Mongolfieere in dr Himmel über Frankriich ufgstiige und het Fotene lo verchaufe, wo mä sä druf gseet, wie si im ene Sarg lit und iiri Rolle studiert oder schlooft. In iirer Wohnig het si e Menascherii vo iihäimische und exotische Dier gha.
D Sarah Bernhardt het sich iiri Arbetszit däilt zwüsche Angaschemänt z Baris und lange Gastspiilräise. Iiri Begaabig für s emozionaale Schauspiil het er es mööglig gmacht, as groossi Dragöödin in klassische franzöösische Draamene wie au in modärne Gsellschaftsstück, aber au in Mannerollen (zum Bischbil as Hamlet) z überzüüge. In iirer Heimetstadt het si meereri Theater gläitet und isch dört au sälber ufdräte, so z. B. s „Théatre des Nations“, wo si sälber in „Théâtre Sarah Bernhardt“ umbenennt het und wo hüte no eso häisst.
Näbe Romään und Lustspiil het si 1907 ihri Memuaare (Mein Doppelleben) gschriibe, und si het mit däm e Hufe Schriftsteller inspiriert – zum Bischbil dr Marcel Proust in À la recherche du temps perdu („Auf der Suche nach der verlorenen Zeit“) zu dr Romaanfiguur vo dr Schauspiilere La Berma. Usser für s Schriibe het si au für s Moole und d Bildhauerei Dalänt ghaa.
1906 het si e Brofessuur am Bariiser Konservatorium überchoo, 1914 isch si Mitgliid vo dr franzöösische Eerelegioon worde.
1905 het d Bernardt im Victorien Sardou siiner La Tosca z Rio de Janeiro uf dr Büüni von ere Muure müesse gumpe und het sich schweer am Chneu verletzt. Joorelang het si wäge däm Schmärze ghaa und 1915 het iir rächts Bäi underhalb vo dr Hüfte müesse amputiert wärde. Aber au denn het si iiri Arbet nit ufgee. Während em Erste Wältchrieg het si sich bi dr Betröijig vo de Druppe angaschiert und het hinder dr Front in Zält, Schüüre und Lazarett uf improvisierte Büüne für d Soldaate Theater gmacht. Si het sogaar non enmol e Durnee dur d USA gmacht. D Sarah Bernhardt isch am 26. Merz 1923 z Bariis gstorbe. Si gältet as die berühmtisti Schauspiilere vo iirer Zit und isch äine vo de erste Wältstar überhaupt gsii. Si isch uf em Friidhoof Père Lachaise im Oste vo Bariis begraabe.
Wärk
Zitgenosse häi d Sarah Bernhardt au für e begabti Moolere und Bildhauere ghalte. Si het Theaterstück übersetzt, Romän gschriibe und e Buech über s Schauspiil (L’art du théâtre). 1907 het si iiri Memuare veröffentligt:
En Uswaal vo witere Wärk:
Vérossaz
Geografi
Vérossaz lit üf ru Terrasse uber Saint-Maurice. Vannr Ggmeindsflechi sint 25,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 46,8 % Wald, 2,6 % Sidligsflechi und 25,1 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Vérossaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Die Gem. entstand 1822 durch die Abtrennung von Saint-Maurice und umfasst mehrere Weiler: Les Haussex als Zentrum der Gem., Les Bassex, La Doey, Chavanne und Vésenaud. 1046 Verolsa.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 6,3 % glägu.
Politik
D Ggmeindspresidentin va Vérossaz ischt d Muriel Favre-Torelloz (Stant Oktober 2017).
Ernst Stadler
Dr Ernst (Maria Richard) Stadler (* 11. Augscht 1883 ze Còlmer; † 30. Oktober 1914 bi Zandvoorde én de Näche vun Ypern, Belgie) ésch e elsassr Dichter gsin, wi én dr Zit vum Richslànd Elsass-Lothringe gebore-n-ésch. ’R het uff Ditsch gschriwwe. Noch ém erschte Johr vum Erschte Waltkriej ésch’r àm zehnte Dàj vun dr Erscht Flàndreschlacht bi Ypern gstorwe.
Lawe
Stadler ésch dr Sohn vum-e Procureur (Staatsanwalt) gsin. ’R ésch ze Strosburi uff’s Lyzeum gànge. Noochhar het’r Germanischtik, Romanischtik un verglichendi Sproochwisseschaft studiert, zeerscht in Strosburi un vun 1904 àb ze Minche. Mét e Àrweit éwwr de Parzival het’r promoviert. 1906 bis 08 het ’r kenne met’m-e Rhodes-Stipendium uff Oxford gehn, wo’r àm Magdalen College sini Literatürstudie widrschvrfoligt het. Drnooch het’r sich àn de Universität Strosburi habilitiert mét e Àrweit éwwr de Shakespeare-Iwwrsetzunge vun Christoph Martin Wieland.
Vérossaz
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 439 Iwonru 97,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Titsch und 1,4 % anneri Spraache.
Ernst Stadler
Lawe
Vun 1910 bis 1914 het dr Stadler àls e Profassr ze Brüssel ditschi Philologie gelehrt. Wii’r ’s Àngebot kriejt het, àls Gàschtprofassr nooch Toronto én Kanada ze gehn, ésch diss nimm gànge un ’r het muen vrzichte, wil de Erscht Waltkriej losgànge-n-ésch und de Stadler àls Reserveoffizier ingezöje wore-n-ésch.
Dr Ernst Stadler ésch uff ’m Friedhof vum Strosburjr Vértel Robertsöi begràbe.
Vérossaz
Spraach und Tialäkt
Dr tradizionäll Tialäkt va Vérossaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Thema (byzantinische Verwaltung)
S Thema (, d Etümologii vom Wort isch umstritte) isch e Verwaltigsäihäit im Byzantinische Riich gsi, wo die römischi Provincia ersetzt het. Die erste Theme si in dr Middi vom 7. Joorhundert entstande. Es het sich drbii um Milidäärdistrikt ghandlet, wo d Befäälshaber von ene spööter au zivil-administrativi Ufgoobe übernoo häi. Die ursprüngligi Bedütig vom Wort isch woorschiinlig „Armee“ gsi; es het sit em früeje 7. Joorhundert d Armeegrubbe vom ene magister militum (Armeemäister) in dr spootrömische Armee bezäichnet und denn woorschiinlig s Gebiet wo die Armee ufgstellt gsi isch. E Vorstuefe vo de Theme isch in e Hufe Hiisichte s Exarchat gsi.
D Themene
D früeste Themene si gsi:
Vauffelin
Wölflige oder uf Französisch Vauffelin (uf frankprovenzalisch [vɔflɑ̃ / a voflɛ̃/ voflãɛ̃], i dr alemannische Mundart au Füglistaal) isch en ehemaligi politischi Gmeind im Verwautigs-Chreis Bärner Jura im Kanton Bärn gsii.
Geografi
Dr Gmeindsbann het 35 Prozänt landwirtschaftlechi Flächi, 56 Prozänt Waud un nüün Prozänt Sidligsflächi gha.
Ladino
Ladino, au bekannt als Judeo-español, Judezmo oder Spanyol, isch e romanischi Sprooch wo uf em Altschpanische basiert. Ladino hed au vil Vokabulaar us em Hebräische.
Vauffelin
Geografi
D Nachburgmeinde si gsii: Orvin, Péry, Pläntsch, Romont, Pieterle u Bieu.
Ladino
Ladino isch d Sprooch vo de sefardische Jude, wo 1492 us Spanie verdribe worde sinn. Dr name 'Dzhudezmo' wird vo jüdische LinguischtInne benutzt, Judeo-Espanyol vo türggische Jude, Judeo-español vo Romanischte. Dr verbraitetschti Terminus isch aber worschynts Ladino. Ladino isch dr Name wo unter Nitspezialischte am bekanntischte isch.
Vauffelin
Gschicht
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Ladino
D Sprooch
Wi im Altschpanische gits au im Ladino zwai Foneem // und //, wo im hüttige Spanisch in zämegfalle sinn.
Vauffelin
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 18 Prozänt gläge.
Religion
53,9 Porzänt vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 18,2 Prozänt si römisch-katholisch gsi (Stang 2000).
Ladino
D Sprooch
Jee noch (ehemoligem) Woonort hets Ladino Leenwörter us Sprooche wi em Französische, Türggische, Griechische und südslawische Sprooche. Alle i allem isch Ladino aber vil neecher bim Spanisch blibe as sis aschkenasisch Pendant Jiddisch bim Dütsch.
Vauffelin
Wirtschaft
Wölflige isch es Börgdorf im Jura mit Bärglandwirtschaft. Z Fridliswart unde chöme bedüütendi Vercheerswääg vom Jura dure.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszählig vo 2000 hei vo de 445 Ywohner 24,7 Prozänt Dütsch aus Houptsprach aaggää, 64,9 Prozänt Französisch u 1,1 Prozänt Itelienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo Vauffelin isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jahrhundert uusgstorbe.
Ladino
D Schrift
Vor allem z Griecheland un in dr Türkey wird Ladino syt em 19. Johrhundert mit latynische Buechschtabe gschribe; dradizionellerwys isch s aber mit em hebräische Alfabeet gschribe worde, wi au s Jiddischi.
Ladino nach em Zweite Wältchrieg
Seer vil Ladinosproochigi us em Balkaan sinn im Holocaust ummbroocht worde, und nach em Zweite Wältchrieg si vili vo dene wo überläbt hai, nach Israel uusgwanderet. In de 1990er-Johr hai no ungfähr 150.000 Lüt Ladino gredet, die meischte as Zweitsprooch. Es git immer no Ladinosprochigi in dr Dürkei, z Griecheland, z Bulgarie und andere Länder uf em Balkaan, aber die jüngeri Generation redet immer weniger Ladino drotz Ziitige und Radiobrogramm, und d Schprooch isch vom Uusschterbe bedroht.
FIFA-Weltrangliste
D FIFA-Fuessball-Wältranglischt isch anne 1993 vo de FIFA ins Lebe gruefe worde. Gsponseret wird si mittlerwili vom Getränkekonzern Coca Cola.
Manne-Weltranglischd
Das sind die 20 beschtplatzierte Nationalmannschafte im Manne-Fuessball:
Gschicht
Uf em erschte Platz vu dr Wältranglischt sin scho vyl Länder gsi:
Fraue-Weltranglischd
S git au a Fraue-Weltranglischd. Si isch 2003 ins Lebe gruefe worre.
Das sind die 10 beschtplatzierte Nationalmannschafte im Fraue-Fuessball:
Kyparissos
De Kyparissos isch i de griechisch Mythologi e höbsche Jünglig vo de Ägäisinsel Keos. Er isch de Gliebti vom Apollon, vom Westwind Zephyros und au vom Silvanus gsii. Er het i de Wildnis Fründschaft miteme wilde Hirsch gschlosse und uf dem sogär chöne riite. Useme Missgschigg hett er ooni Absicht de Hirsch mit sim Speer töödt. I sinnere Verzwiiflig het er d Götter bette, eebig um de Hirsch z truure chöne und er isch denn vom Apollon ine Zypresse, wo noch im binennt isch, verwandlet wore. Inere röömische Saag isches de Waldgott Silvanus, wo de Hirsch tödt hett.
Friederike Kempter
D Friederike Kempter (* 23. Auguscht 1979 z Fraededaal em Landkreis Ludwigsburg) ischt a deitscha Schauschbiilere ond Heerschbiilschbrechere.
Aus ihrem Leaba
D Friederike Kempter ischt am 23. Auguscht 1979 en dr kloina Gmoid Fraededaal em Landkreis Ludwigsburg uff d Welt komma, wo-se au uffgwachsa ischt. Nôch-em Bsuach vom Christoph-Schrempf-Gymnasium z Besigheim, wo-se 1999 mit-em Abidur abgschloss hôt, hôt-se als Laiadarstellere en vorschiidene Filmprojekt mitgwirkt. Zom erschda Môl hôt mr se em Fernseha em kurza Schbiilfilm Moianacht seha kenna. Vo 2003 bis 2006 hôt d Friederike Kempter a Ausbildong an dr privada Schauschbiil-Schuel Der Kreis en Berlin gmacht. De meischde Leit kennet des Mädle en ihrer Roll als Nadeshda Krusenstern vo de Tatort-Folga aus Minschder, wo-se an dr Seit vom Jan-Josef Liefers ond vom Axel Prahl schbiilt. Vo 2008 bis 2012 hôt d Friederike Kempter zom Ensemble vo dr Sat.1-Comedy-Serie Ladykracher gheert. Zeitweis hôt mr se au beim ZDF en a baar Folga vo dr Wochenshow seha kenna. Seit 2012 schbiilt-se en dr ARD-Serie Heiter bis tödlich: Hauptstadtrevier a Elitepolizischdin.
Fir ihr Roll als neirotischa Ausdruckstenzere Julika Hermann em Jan-Ole Gersters seim Kino-Schbiilfilm Oh Boy (2012) ischt-se fir da Deitscha Filmpreis nominiirt wôrra. Kriagt hôt-sen allerdengs net.
Ministerium Römer
S Minischterium Römer, oder au Märzminischterium, isch vum 9. März 1848 bis 28. Oktober 1849 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Thema
Thema (griechisch: θέμα, théma „Behauptig, Usspruch“) bezäichnet:
Kunst und Kultur:
Linguistik:
Sustigs:
Gimel VD
Gimel (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Gimel isch e Dorf am Jurafueß, an dr Stroß zum Col du Marchairuz. D Gmaiflechi umfasst 32,2 % landwirtschaftligi Flechi, 61,8 % Wald, 5,4 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,9 % gläge.
Religion
54 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 5,3 %, FDP 16,3 %, GLP 5,3 %, GP 8,3 %, SP 19,1 %, SVP 31,7 %, Sunschtigi 4,5 %.
D Burgermaischteri vu Gimel isch d Sylvie Judas (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1449 Yywohner 88,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,7 % Dytsch, 2,4 % Italienisch un 6,2 % anderi Sproche.
Georges Clairin
Dr Georges Jules Victor Clairin isch e franzöösische Mooler und Illustrator gsii. Er isch am 11. Septämber 1943 z Baris uf d Wält choo und am 2. Septämber 1919 z Belle-Île-en-Mer gstorbe.
Gimel VD
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Georges Clairin
1861 het er an dr École des beaux-arts z Baris afo studiere und het zum erste Mol im Joor 1866 usgstellt. Er isch mit em Henri Regnault uf Spanie und mit em François Flameng und em Jean-Léon Gérôme uf Italie gräist. Won er z Marokko gsi isch, het er dr katalanisch Mooler Marià Fortuny aadroffe und zämme si si go Tétouan go aaluege. 1895 het er dr Komponist Camille Saint-Saëns uf Egüpte begläitet.
Dr Clairin isch vor allem für siini Portret vo dr Sarah Bernhardt bekannt.
Greyerz (Begriffsklärung)
Greyerz isch de Näme vo däne geografische Objekt:
Vo Greyerz abglaited:
Von Greyerz isch de Familiename vo däne Persone:
Ministerium Schlayer
S Minischterium Schlayer, oder au Oktoberministerium, isch vum 28. Oktober 1849 bis 2. Juli 1850 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Tschugger
Tschugger (hd. Polizist) isch en Schwiizer Chrimi-Komedi-Seria. Es geit um de Walliser Kantonstschugger Bax (David Constantin), wa en Droguschmuggel will üfdecke. Der David Constantin het Regie gfiärt und s Dräbüach gschribe.
Auenheim (Unterelsass)
Auenem (frz. Auenheim, dt. Auenheim) ìsch bìs 2018 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). Sit em 1. Janner 2019 ghert sa züe dr neie Gmein Runzenem-Auenem.
Geogràfi
D Nochbergmeine sìn Rountzenheim ìm Norde, Rœschwoog ìm Nordoschte, Soufflenheim ìm Weschte, Fort-Louis ìm Oschte, Sessenheim ìm Sìdoschte un Stattmatten ìm Sìde.
Gschìcht
Auenem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1359 àls Oweheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Auenem ìsch dr Joseph Ludwig gsin.
Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Auenem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Bad Herrenalb
Bad Härraalb (amtlich Bed Herrenalb) ischt a Kurstadt em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 14,3 % Landwirtschaftsfleche, 74,9 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Bad Härraalb gheret d Stadtdoel Bad Härraalb, Bernbach, Neusatz ond Rotensol.
Gschicht
Om 1149 het dr Berthold III. vo Eberstoe s Kloschter Härraalb grendet.
Verwaltong
Bad Härraalb hot mit dr Gmoed Dobl a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Bad Härraalb ischt dr Norbert Mai.
Dialekt
Dr Dialekt vo Bad Härraalb ghert zom Schwäbisch.
11. Juni
Dr '''11. Juni''' isch dr 162. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 163. in Schaltjohr), dodermit blybe no 203 Däg bis zum Änd vum Johr.
Hans Peter Mauch
Dr Hans Peter Mauch (* 24. Juni 1956, † 14. September 2014 ) isch en Schwizer Sozialdiakon und reformierte aargouische Chiucherot gsi.
Dr Hans Peter Mauch het Elektromonteur glehrt und aaschliessend s Theologisch Diakonische Seminar z Aarau bsuecht, wo damaus noch Bibelschuel gheisse het. Im 1982 isch er Sozialdiakon worde, z erscht in de Chiuchegmein Zofige, vo 1986 bis 1997 in de Chiuchegmein Meisterschwande-Fahrwange und vo 1997 bis zu sim Tod z Birr. Dr Mauch het sich bsunders für d Entwicklig und d Aaerkennig vo sim Bruef iigsetzt. Im 1992 het er s Diakonatskapitel vo de Reformierte Landeschiuche Aargou mit gründ und im gliiche Johr het d Aargouer Chiuche, als ersti i de Schwiz, d Ordination vo Sozialdiakon iigfüehrt. Im 1997 het ihn d Aargouer Synode in de Chiucherot, z Exekutivgremium vo de Landeschiuche gwäut. Zerst het ers Dossier «Pädagogisches Handle» gha, wo ganz neui Forme vo Religionsunterricht entwicklet worde sind und spöter isch er für d Diakonie zuständig gsi. Er isch au langi Johr Präsident vo de Diakonatskonferenz vo de Dütschschwizer reformierte Chiuchene gsi. Im Engagement vom Mauch isch es au z verdanke, dass im Aargou d Sozialdiakön de Pfärrer in de Gmeindsleitig gliichgstöut worde sind. Im Ougste 2014 isch de Mauch vo sim Amt als Chiucherot zruckträte, um meh Ziit für sini Familie und sini Chiuchegmein z ha.
Au politisch isch dr Hans Peter Mauch aktiv gsi. Er het zwei Mol für d EVP für de Nationaurot kandidiert.
Am 14. September 2014 isch er uf ere Vespa, uf dere er mit sinere Tochter isch unterwägs gsi, zwüsche Sarmestorf u Oberniesbärg tödlich verunfallt. Dr Hans Peter Mauch isch ghürote gsi und het vier Chind gha.
Automatic Terminal Information Service
Ds ATIS (Automatic Terminal Information Service) isch en automatischi Informationsdurchsag für dä Flugverkehr a Flugplätz mit Instrumentäflugverkehr. Si isch iigerichtet worde, zum entlaschte vo Funkstatzionä am Flugplatz.
Funktionswiis
Ds ATIS lauft automatisch in enere Endlosschleife (Bandasag) uf ärä beschtimmte Flugfunk-Frequänz und git Uskunft über Wetterverhältnisse sowie wiiteri für Ab- und Anflug wichtigi Informationä (z. B. aktivi Landebahn, Luftdruck QNH u. a.) an eneme Flugplatz. Sie wird entweder uf Band gredet oder mit Text-To-Speech Software (Sprachsynthese) generiert.
D ATIS-Asag a dütschä Flugplätze wird alli 30 Minute neu uusgä (immer 20 Minutä nach und 10 Minuten vor dä vollä Stund). Bi kurzfristigä Wätterveränderigä oder anderä wichtigä Änderigä wird d ATIS-Asag eventuell au zwüschäziitlich aktualisiert. Jedi neui Ansage bechund als „Versionskännig“ dä jewils nächste Buechstab vom Alphabet, wo nach dä Reglä vom ICAO-Alphabet usgredet wird.
Entlaschtig vom Sprechfunkverkehr
Pilote, wo unter IFR (Instrumäntäflug) flüügid und startid / landä wend, sind aagwise, zunächst ds ATIS abzlose. Bi de Kontaktufnahm mit dä zuäständigä Stelle vom Flugplatz nännt dä Luftfahrzüügfüerer dä Kännbuechstab vo de ATIS-Mäldig, wo ihm vorliit, zum sicherstelle, dass er di aktuell Version kännt. D Gägästell bestätigt ihm denn d Richtigkeit vom ATIS-Buechstab oder macht ihn imfall druf ufmerksam, dass i dä Zwüscheziit en nüi Mäldig exischtiert.
VFR-Pilotä (Sichtflug) sind hingägä nid dezue vrpflichtet, ds ATIS abzlose.
Dr Pilot mues d Landeinformatione nid zwingend vo dä ATIS hole. Er chönnt si au diräkt vom Fluglotse becho. Dr Fluglots müesst die gliiche Informationä für jede Pilot wider nü duresege. ATIS stellt demit en wesentlichi Entlaschtig vo de Funkfrequenz vom Fluglotse dar.
ATIS hed meischtens en eignigi Frequänz im Sprächfunkberiich, cha aber au von en em Draifunkfüür (VOR) uf dem sire Frequänz uusgschtrahlt werde. I dem Fall wird dä Name vom VOR zu de eidütige Identifizierig für Navigationszwäck mit agseit.
Althengstett
Hengschdedd ['heŋʃded] (amdlich Althengstett) isch a Gmaende em Landgraes Calb en Bada-Wirddabärg. Zo Hengschdedd ghaered dia drei Flägga Aldhengschdedd, Nuihengschded ond Oddabronn.
Geografi
Hengschdedd leid enn-ra bråeda Daalfleche, zwischa leichde Hiigl, em Ibergang vom Heggagae zom Nordschwarzwald. D Nåchborgmaendena vo Hengschdedd send Bad Liabazäll, Calb, Gächeng, Oschdlsa ond Semmorza.
D Gmarkong sezzd sich zsẽma aus 42,4 % landwirdschafdlichor Fleche, 36,5 % Wald, 19,3 % Siidlongsfleche ond 1,8 % sonsdichor Fleche.
Gschiichd
D aersda Erweenong vo (Ald-)Hengschdedd sdammd vo 1120, aus-ra Urkunde vom Klosdor Hirsao. Seid 1303 ghaered Aldhengsdedd ond Oddabronn zo Wirddabärg. Nuihengschdedd isch dor jengsd Ordsdåel, ǎnna 1699 vo Waldensor ãglegd. Die send dåmåls em Herzogtum Wirddabärg uffgnomma wårda. Am Ãfang hend-se irn Flägga no "Le Bourcet" ghåesa, 1711 isch-or aber en Nuihengsdedd omdaefd wårda. Zor gleicha Zeid hådd s seidhäriche "Hengsdedd" dor Nãma "Aldhengsdedd" griagd. Am 1. Oktobor 1974 send dia bis dånã sälbsdendiche Gmaendena Nuihengsdedd ond Oddabronn zo Aldhengsdedd aegmaended wårda.
Wirdschafd ond Vorkehr
Hengsdedd hådd a graesors Gwärbegebiid diräggd an dor B295 ond sdåd dådurch finanziäll guad då. Vo Ald- ond Nuihengsdedd kommd-mor mid-m Audo en guad faef Menudda en-d Graessdadd Calb. Ogfär 20 Menudda brauchd-s nåch Bebleng ond Sendlfeng. Wäaga de viile graose Firmena dord isch Hengsdedd a Zuazugsgebiid mid viile Auspendlor dordnã wårda. Guad 10 Menudda send-s nåch Weil dor Sdadd; dord geid-s mit dor S6 on S-Bå-Ãschluss nåch Sduagord; d S-Bā brauchd abor 38 Menudda bis ens Zendrom vo Sduagord. Bis 2020 (Sdand 2018) soll d Eisabãlinie Weil dor Sdadd - Calb, 1983 aegsdelld, ondorm Nãma "Hermann-Hesse-Bahn" widor uffgmachd wärda.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Was d Kommunalwahla ãbedriffd, hådd-mor 2017 d õächda Dåelsordswahl aagschaffd, dui må seid de Aegmaendonga 1974 golda hådd. S ganze Gmaendegebiid isch jezzd a aehaedlichs Wahlgebiid.
Dialäggd
Dor Dialäggd vo Hengschdedd ghaerd zom Middlschwäbischa. Dromrom hådd-s dåelweis ao scho wäsdschwäbische Flägga. Dia faene Dialäggd-Ondorschiid vorwisched sich aber scho seid Längorem.
Oetwil an der Limmat
Ötwiil a dr Limet (amtlich Oetwil an der Limmat) isch e politischi Gmäind im Bezirk Dietike im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Ötwiil a dr Limet liit uf de rächte Siite vo de Limmet a de Grenze zum Kanton Aargau. S Piet vo de Gmäind umfasst 64,4 % landwirtschaftlichi Flèchi, 12,2 % Wald, 17,1 % Sidligsflechi, 5,8 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi.
Gschicht
Ötwiil a dr Limet isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar Um 850 als Otenwilare.
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 27,7 % (Stand 2011).
Religion
34,4% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 26,7% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 1,5 %, CVP 4,7 %, EDU 0,4 %, EVP 0,9 %, FDP 26,4 %. GLP 5,0 %, GP 5,9 %, SP 11,2 %, SVP 42,3 %, Suschtigi 1,6 %.
Gmäindspresidänt isch de Paul Studer (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,7 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Ötwiil a dr Limet ghört zue de Unterländer Mundarte.
Oberfillen
Oberfiln (lothrìngisch; frànzeesch Haute-Vigneulles, ditsch Oberfillen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Oberfiln lijt rund 28 Kilometer eschtlich vun Metz und 14 Kilometer weschtlich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 234 und 384 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Oberfiln ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1325 àls Obervilen.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Zitter ànne 1810 isch s Derfel Niederfillen (Basse-Vigneulles) ìm Sìde Deil vun dr Gmein. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Oberfiln ìsch. Oberfiln ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Oberfiln ghert zem Moselfrankisch.
Regenwald
Rägewald nännt mer e mee oder weniger naturbelosse Wald-Ekosyschtem, wu dur e bsundersch fycht Klima gchännzaichnet isch mit Niderschleg vu iber 2000 mm im Johresmittel. Mer unterschaidet doderby zwische dr Rägewälder in dr Trope un dr Rägewälder vu dr gmäßigte Braitine.
Tropischi Rägewälder
Immergrieni, tropischi Rägewälder sin uf allne Kontinänt entstande, uf bod Syte vum Äquator bis uugfehr zum 10. Braitegrad, vor allem z Sidamerika un z Ozeanie aber au dytli driber uuse. Di grescht zämmehängigi Flechi – glychzytig au iber d Helfti vu dr Gsamtflechi vu allne tropische Rägewälder – het s im Beraich vum Amazonasbecki. Wyteri großi Rägewälder git s im Kongobecki un z Indonesie.
Dr Uusdruck tropische Rägewald chännzaichnet e Ekosyschtem, wu ne Vilzahl vu Waldtype umfasst: zum aine dr Diefland-Rägewald bis um 800 m Hechi, zum andere dr Bärg-Rägewald bis um 1500 m Hechi un schließli dr Näbelwald iber 2000 m Hechi. Zum Dail wäre in dr Fachliteratur fir bstimmti Regione no mee Unterschaidige vorgnuu, zum Byschpel "Wulkewald" fir dr Rucke vu dr Nerdlige Kischtekordillere z Venezuela.
Ministerium Linden
S Minischterium Linden, oder au Juliministerium, isch vum 2. Juli 1850 bis 21. Septämber 1864 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Vechigen
Vechige (amtlech Vechigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
D Gmeind Vechige ligt im obere Worbletau u zur Gmeind ghöre d Dörfer: Sinneringe, Boll, Vechige, Lindetau, Dentebärg, Utzige, Littewiu, Radufinge und Luterbach. D Gmeindsflächi bsteit us 63,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 28,5 % Waud, 7,2 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si: Chrouchtu, Oberbuurg u Hasli im Verwautigschreis Ämmitau; Wauggringe, Worb, Muri, Stettle u Bouige im Verwautigschreis Bärn-Mittuland.
Gschicht
Vechige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1275 aus Vechingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Bärn ghört.
Wappe
S Wappe vo Vechige zeigt uf rotem Grund e wiisse Flügu. Heraldisch seit me e haube Flug. Flügu chöme i Wappe vor, hüfiger aber aus Heumzier über oder näb em Wappe – meischtens sis im oder näb em Wappe zwöi Flügu, aus Zier obe numen eine. Drum isch s Wappe vo Vechige mit nume eim Flügu im Schiud ehnder säute. Dr Name Vechige söu übrigens vom Wort Fecke für Flügu abstamme. Sit em Ougschte 2013 het d Gmeind Vechige es Wappe, wo zwar s gliiche druffen isch, wi uf em aute Wappe, aber dr Flügu isch gliner zerchenne.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4614 Ywohner 95,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 0,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Vechige ghört zum Hochalemannisch.
Religion
77,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Vechige isch dr Walter Schilt (SVP) und Vize isch dr Erich Bolz (SP) (Stang 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Vétroz
Vétroz (fp. [a ˈvetrɔ]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Conthey im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Vétroz lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Vétroz und Magnot. Vannr Ggmeindsflechi sint 50,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 19,2 % Wald, 16,7 % Sidligsflechi und 13,9 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Vétroz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 11. Jh. als Vertriacum (1417 Vetro).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 23,3 % glägu.
Religion
83,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,8 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Vétroz ischt dr Olivier Cottagnoud (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3691 Iwonru 88,1 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,3 % Titsch, 2,9 % Talienisch und 5,7 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Vétroz gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Gründonnerstag
Dr Grüendonnstig oder Hoh Donnstig isch dr Name vom fümfte Dag vo dr christlige Karwuche.
Biblische Hindergrund
Dr Grüendonnstig isch dr Gedänkdag vom letzte Obemohl vom Jesus und siine zwölf Apostel am Obe vor siiner Chrüzigung.
Allgemeins
Dr Grüendonnstig isch dr Dag vor em Karfritig und isch ein vo de drei Kardäg im ängere Sinn. Mit dr Vesper foot am Obe vom Grüendonnstig s so genannte Triduum Sacrum (oder Triduum Paschale) aa, also d Fiir vo de drei österlige Däg (Karfritig, Karsamstig und Ostersunndig). In dr Liturgie het er e hoche Rang as dr Gedächtnisdag vom Letzte Obemohl und dr Iisetzig vo dr Eucharistii dur e Jesus Christus sälber. Wil d Kardäg grundsätzlig Druurdäg si, isch e bsundrigi Prachtentfaltig nit erlaubt. Sit em Vierte Laterankonzil het me aber d Realpräsenz vom Liib und em Bluet vom Jesus in dr Eucharistii welle verehre, dorum isch in dr katholische Chille sit em 13. Johrhundert as zweits eucharistischs Hochfest, s Fronliichnamsfest am zweite Donnstig noch Pfingste iigfüehrt worde, wo so mit em Grüendonnstig äng verbunden ischt.
Bruuchtum
Wärend em Gottesdienst am Hohe Donnstig Obig gits e paar Bsunderhaite im Ablauf vo de Liturgii.
Orgle und Glüüt
Noch em Gsang zum Gloria, wo mit de Orgle, em lüüte vo de Glöggli dor d Ministrante und em grosse Glüüt im Kirchturm, undermoolt isch, verstummt d Orgle und d Glogge bis zum Gloria i de Fyr vo de Osternacht. Gsunge werd i dera Zyt nu à capella, s Lüüte vo de Kircheglogge dor lärme mit Rätsche und s Glöggle vo de Ministrante dor s bewege vo Klappere ersetzt. Im Volksmund sait me; d Glogge flüüged för dia Zyt uf Rom.
Nachtwach
Noch em Kommuniongang i dera Fyr werd de Tabernakel glärt und s Allerheiligst för d Zyt bis zur Ostere an en spezielle Ort übertreit. Aaschlüssend werd im Gedänke as Gebät, vo Jesus mit sine Jünger im Garte Gezemani, e Zyt vo de Nachtwach abghalte.
Erstkommunion
Wil dia Fyr d Iisetzig vo de Eucharistii dor Jesus bedüüted, werd i einzelne katholische Pfarreie i dem Gottesdienst de Erstkommunikante s erstmol d Kommunion usdeilt. S grosse Fäst mit de Kommunionkleider, Gschänk usw. findet aber erst am Wysse Sunntig statt.
Zeitgenosse
Dr Usdruck isch im 16. Joorhundert entstande, isch aber erst vom 18. Joorhundert aa glöifig und wird – under em Iifluss vom griechische sýnchronos ‚gliichzitig, vo gliicher Zit und Duur’ – as Übersetzig vom spootlatiinische Substantiv synchronus aagluegt.
Rösle Reck
D Rösle Reck (* 26. September 1929 z Wilfenga – heitzodag a Ortsdoil vo dr Gmoind Dachsberg als Rosa Gihr), ischt a deitscha Schriftstellere, wo Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst.
Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora.
Rue de la Justice (Mülhausen)
S’ Schìndergassla (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Schindergassla; uff Frànzeesch rue de la Justice) ìsch a Schtrooss z’ Mìlhüüsa. Sa làuift vum Bollwark bis àn d’ Wìldamànnsgass un gheert domìt zem Mìlhüüser Schtàdtzäntrum.
wu ’s ìsch
S’ Schìndergassla lììgt ìm Norda vum Mìlhüüser Schtàdtzäntrum. Sa fàngt àm Bollwark àà un làuift uff äbba 190 Meeter südwäschtlig bis àn d’ Wìldamànnsgass. A pààr Meeter noh-n-em Ààfàng trìfft sa s’ Bollwarkgassla, witterscht àui d’ Schtrooss àm Bollwark un d’rnooh d’ Braitagass. D’ Wìldamànnsgass trìfft sa grààd biim Gàntzaplàtzla, wu dr Fiirvoogelbrunna z’ fìnda-n-ìsch.
Gschìcht
Ìm 14. Joohrhundert ìsch àn dara Schtrooss d’ Hoof vum Rìtter Hug Walch zum Thor gsìì. Wagadam hàt d’ Schtrooss z’ äärscht àls Wahlesgasse un Hugenwald bzw. Hug Walhengasse ghaissa. Àn dara Schtrooss hàt àui dr Schìnder vu dr Schtàdt glabt. Domìt ìsch d’ Schtrooss schuu vor 1798 àls Schinder Gasse bekànnt gsìì. Ànna 1815 hàt sa dr frànzeescha Nàmma Rue de la Justice ìwwernumma — dàs bediitet „Grachtikaitsschtrooss“. Ìm saalwa Joohr hann àui àndra Schtroossa Nàmma bikumma, wo äbbis mìt dr Juschtiz z’ tüa hann — soo d’ Gsätzgass odd’r d’ Rue Égalité („Gliichhait-Schtrooss“). D’rwillscht ìsch àwwer àui dr diitscha Nàmma Schindergasse noch bnutzt worra. Ìhra Nàmma-n-uff Frànzeesch hàt d’ Schtrooss offiziäll dur d’ Schtàdtverordnung vum 11. Nowamber 1843 bikumma. Àn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt sa àb 1882 Gerechtigkeits-Stasse ghaissa. D’ Nàzis hann àui daa Nàmma gaa, àwwer ànna 1941 hann sa sìe ìn Hug-Walch-Gasse umtaift. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ìsch wììder dr frànzeescha Nàmma z’ruckkumma.
Bis àm Ààfàng vum 19. Joohrhundert ìsch s’ Bollwark gànz un gààr gschlossa gsìì — m’r hann àlso vun üssa nìt ìns Schìndergassla känna inageh. Ànna 1892 un 1943 hàt d’ diitscha Schtàdtverwàltung jewills a Toor ìm Bollwark gäffnet, fìr d’ Schtrooss züaganglig màcha.
Ìm 19. Joohrhundert ìsch àm Schìndergassla d’ Engelmann-Hoof gsìì (uff Frànzeesch la Cour Engelmann). Doo ìsch d’ zwaita Schtaidruck-Warkschtàtt vu Mìlhüüsa gsìì. Ànna 1867 ìsch sa vu dr Gsällschàft Veuve Bader et Cie ìwwernumma worra. Àm Ààfàng vum 20. Joohrhundert ìsch d’ Hoof umbàuija worra, un àm 4. Àuigscht 1944 ìsch sa dur a Bùmbàrdiarung vollschtandig zärschteert worra. D’ Druckaräi Bader hàt ànna 1902 àm Nr. 30, àm Äcka vun Àm Bollwark, a Rootschtaigebäi loo bàuija, womm’r noch hìtt känna sah.
Al Jarreau
Dr Al Jarreau, aigetli Alwyn Lopez Jarreau (* 12. Merz 1940 z Milwaukee, Wisconsin; † 12. Februar 2017 z Los Angeles, Kalifornie) isch en US-amerikanische Jazz-, Pop- un Rhythm-and-Blues-Sänger un Songschryber gsii.
Lääbe
Scho ase Chind het dr Al Jarreau dur syni Brieder d Improvisation chänneglehrt. In syre Juged het dr aagfange in Baize in syre Haimetstadt ufzdrätte. Vu 1958 bis 1962 het er am Ripon College z Wisconsin Psychology studiert un het dert dr Bachelor of Arts gmacht. Derno het er an dr University of Iowa e Master in Vocational Rehabilitation gmacht. Noch eme sechsmonetige Militerdienscht isch er uf San Francisco gange. Dert het er as Rehabilitationshälfer im California Division and Rehabilitation Center gschafft, wun er Mänsche mit Behinderige bi dr Yygliderig in s Arbetlääbe ghulfe het.
Scho as Studänt isch er an dr Wuchenänd mit dr vierchepfige Gruppe The Indigos ufdrätte, 1965 het er mit em Joe Abodeely Trio gsunge. E Livemitschnitt us däre frieje Zyt isch speter unter em Titel 1965 – Al Jarreau vereffetligt wore. Z San Francisco isch er nääbe sym Beruef dreimol in dr Wuche zoobe im e Club mit em George Duke im e Trio ufdrätte. Mit em brasilianische Gitarrischt Julio Martinez, wun er 1968 chänneglehrt het, isch dr Jarreau as Duo im Gatsby’s z Sausalito ufdrätte. Um des Zyt het er sy karakteristische Gsangsstil entwicklet. Anne 1969 entschet er si ganz fir d Musik entschide un het sy Arbet gchindet.
Anne 1975 isch dr Al Jarreau im Vorprogramm vum Jazzpianischt Les McCann im Troubadour Club z Hollywood ufdrätte. Bi me Ufdritt im Bla Bla Cafe isch er vum e Talentscout vu dr Warner Music Group entdeckt wore un het sy erschte Blatteverdrag unterschribe. ´Bal derno isch sy erschti Blatte We Got By erschine, 1976 sy zwait Album, Glow. Uusschniutt vu dr Europatournee sin 1977 uf dr Blatte Look to the Rainbow uusechuu. Vor allem d Liveversion vu Klassiker Take Five vum Dave Brubeck het en mit aim Schlag bekannt gmacht.
Stil
Dr dytsch Jazzkritiker Joachim-Ernst Berendt het d Stimme vum Jarreau emol eso bschribe:
Höhlen und Eiszeitkunst im Schwäbischen Jura
D „Hehline un Yyszytchunscht im Schwebische Jura“ isch aini vu dr UNESCO glischtete vum Wältkulturerb z Dytschland. Si isch anne 2015 uf Vorschlag vu Bade-Wirttebärg uf d Vorschlagslischt gsetzt un 2017 in d Wälterbelischt yydrait wore. D Stätt umfasst sechs Hehline uf dr Schwebische Alb, wu wichtigi Fundstätte´vu mänschligem Kunstschaffe sin. D Gruppe vu dr dert gfundene gschnitzte Artefakt, vyl dervu us Mammutelfebai, isch.
Hintergrund
S Aurignacien isch e Kulturepoch, wu vu rund 40.000 v. Chr. bis 31.000 v. Chr. gangen isch. S isch di eltscht Epoch vu dr jingere Altstaizyt (Jungpaläolithikum). Vu dr Klimagschicht här fallt die Eopch in di Letscht Yyszy im Jungpleistozän, wu z Siddytschland Würm-Yyszyt gnännt wird.
Im Aurignacien het si dr anatomisch modärn Mänsch (Homo sapiens) iber Europa uusbraitet, derwylscht dr Neandertaler verschwunden isch. Au wämer ornamentali chinschtlerischi Forme scho us elterer Zyt chännt, findet mer im Aurignacien zum erschte Mol Figure, dodermit het au di bildnerisch Chunscht ihre Aaang gnuu.
In dr Hehline vu dr Schwebische Alb sin figyrligi Darstellige un Musikinschtrumänt us däre Zyt gfunde wore. D Venusfigurine, wu im Hohle Fels gfunde woren isch, zellt mit eme Alter vu Alter vu 35.000–40.000 Jaohrzue dr eltschte figyrlige Chunschtwärch vu dr Mänsche, wu mer chännt. In dr andere Hehline sin ähnlig ainzigartigi Fund gmacht wore. Mer chännt us dr Hehline vum Ach- un Lonedal sin in dr Zwischezyt (Stand 2016) iber 50 Darstellige us em Aurignacien.
Gingins
Gingins (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Messing (Begriffsklärung)
Messing
Messing isch dè Familliènamè vo folgendè Personè:
Gingins
Gschicht
Gingins isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1144-59 as Gingins.
Burg Teck
D Burg Teck ischt a Bauwerk uf-em hegschda Ponkt vom Teckberg (775 Metr ibrem Meer) am Steilhang vo dr Schwäbischa Alb. Der Berg leit uf dr Markong vo dr Stadt Aúa, amtlich Owen, hochdeitsch ausgschbrocha Auen, em Landkreis Esslenga. Vo deam Ort aus fiirt a schmala Stroß zo zwoi Parkblätz uf halbr Hehe vom Teckberg. Vo deet aus kô mr en rond 20 Menuda zor Burg nuflaufa.
De ald Burg
S erscht Mol urkondlich erwehnt isch dui Burg em Johr 1152. D Eigatimr send d Herzeg vo Teck gwäa, wo deet ihrn Sitz ghet hend. Dia hend domols zo-ra arg eiflussreicha schwäbischa Adlsfamilie gheert. An Haufa Mitgliadr vo dera Sippschaft hend neaba ihrem weltlicha Amt noh a kirchlichs Amt ôôgstrebt ond meischdens au griagt. So goht zom Beischbiil dr Stroßburgr Bischof Berthold uf dui Familie zruck. Em Johr 1525 isch d Burg Teck em Baurakriag gschloift worra. Ibrig bliiba send bloß noh a baar Grondmaura.
Messing (Begriffsklärung)
Luèg au:
Gingins
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 26,9 % gläge.
Burg Teck
Rondblick
Will ma nuf uf da Durm, muaß mr zerscht en d Wirtschaft nei ond Eitridd zahla. Uf da Durm kô mr nemlich bloß vo dr Wirtschaft aus nufsteiga. Ischt mr erscht amol dooba, kô mr weit ibrs Land neigugga. Dr Blick roicht zom Stuegerter Fernsehdurm, nom zor Achl ond zo de ehemalige Vulkan Limburg ond Dachsbühl.
Gingins
Religion
42,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
D Burgermaischteri vu Gingins isch d Claude Hibbert Pirl (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1037 Yywohner 76,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,5 % Dytsch, 1 % Italienisch un 14,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Bergen (Norwegen)
Bergen isch e Schtadt in Norwäge, gnauer gsäit in dr Fylke Hordaland. Es het 256.580 Iiwohner (1. Jan. 2010).
Laag
Bergen ligt im weschtliche Norwäge, also im südliche Fjordnorwäge.
Verkehr
Bergen isch d Ändschtazion vo der Bergensbane und wird so mit mehrere Schnällzüg vo Oslo bedient.
Grosser Kohlweissling
De Groossi Wiislig (Pieris brassicae) isch e groosse Summervogel und e Kulturfolger. D Raupe wered Chabiswürm gnennt.