cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brugg
Bevölkerig
D Katolike vo Schinznach-Bad sind scho sit langem bi der Pfarrei Brugg, für sii isch s Pfarreizäntrum Sankt Franziskus z Schinznach-Dorf am nöchschte.
Bim Fridhof vi Schinznach-Bad isch e Chappele mit emene Gloggeturm.
Politik
D Stadt Brugg het sid 1965 als Gmeindparlamänt en Ywoonerroot. Bi de Wahle ane 2017 het s Waalvolch dr FDP 13 Sitz, dr SP zäh Sitz, dr SVP nüün, dr CVP sächs, dr Partei vo de Grüene au sächs, dr EVP drü und au dr GLP drü Sitz ggää. Ane 2020 isch d Rita Boec vo dr SP d Presidäntin vom Ywoonerroot.
Dr Stadtroot vo Brugg isch i dr Legislatur 2018–2021 eso zämegsetzt:
D Behörde vo der Stadt Brugg luege sit em 1. Jänner 2020 au für d Aglägeheite vo Schinznach-Bad.
Sid ane 1913 pflegt Brugg d Stedtepartnerschaft mit dr düütsche Stadt Rautweil. Me het dra welle erinnere, ass Rautweil en alte Zuegwandten Oort vo de Äidgnosse gsi isch. Nach em Zwöite Wältchrieg hend d Lüüt vo Brugg dene vo Rautweil ghulfe.
Anne 1919 isch z Brugg die Evangeelischi Volchspartei vo der Schwiiz gründet worde.
Wirtschaft
Im 20. Joorhundert sind z Brugg und i der nooche Gmeind Windisch vil Dienschtleischtigsbetriib entstande.
S Bad Schinznach mit der Reha-Klinik isch so wie d Beeder z Baden und z Zuurzi für Bsuecher und Kurgescht übere Kanton Aargau use bekant.
Z Schinznach-Bad sind d Amag und d Edelmetallfabrigg «Suter».
Voyager 2
Voyager 2 isch e Ruumsonde vu dr NASA, wo 16 Däg vor Voyager 1 am 20. August 1977 vum Cape Canaveral mit ere Titan 3E-Centaur-Rakete in dr Weltruum gschosse worre ischt.
In dr 60er Johre vum zwanzigste Johrhundert hän Astronome festgestellt, dass die grosse Planete vu unserem Sunnesystem - die vier Gasriise (Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun) zum End vu dr 70er Johre in ere Konstellation stehe würde, wo si mit ere einzige Sonde uf ere sognennte Grand Tour (Grosse Tour) nochenander besuecht werre chönnte.
Dorufhi sin zwei Sonde baut worre, Voyager 1 un Voyager 2. Dr ursprünglich Namme vu Voyager 2 isch Mariner 12 gsi. Voyager 1 isch zwar 16 Däg später gstartet gsi, het aber e chürzeri Fluegbahn zum Jupiter gnu, so dass die Nummerierig wogl wäge dr plante Anchümft so gmacht worre isch.
Während Voyager 1 nooch em Passiere vum Saturn d'Ebene vu dr Erdbahn Ekliptik verlo het, het Voyager 2 si Flueg zum Uranus un Neptun furtgsetzt un demit s'gsetzt Zil erreicht. D'Sonde het dr Jupiter am 9. Juli 1979 passiert, dr Saturn am 25. August 1981, dr Uranus am 24. Jänner 1986 un dr Neptun schliessli am 25. August 1989.
D'Sonde het auf ihrem Flueg vili Daten gsammlet, wo zum Verständnis vu unserem Sunnesystems bitrage hän. Debi sin under anderem 22 nöii Mönd, d'Ringe vum Jupiter, zwei witteri Ringe vum Uranus un s'Ringsystem vum Neptun entdeckt.
D'Voyager-2-Mission zellt zue dr erfolgriichste Weltruumprojekte vu alle Zitte. D'Sonde funktioniert immer noch un isch nooch Voyager 1 un Pioneer 10 s'am drittwittiste vu dr Erde entfernt vu Mensche baut Objekt. Am 14. Oktober 2005 het d'Entfernig zue dr Sunne 77.8 Astronomischi Eiheite (AE) betrage. Prognose gehn devu us, dass d'Sonde noch bis zum Johr 2020 Date zue dr Erde sende chännte, bevor no die nuklear Energiquelle (Radioisotopegenerator) nimmi gnüegend Strom liferet, um kritischi Systeme mit Energi z'versorge.
Wie d'Schwestersonde trait au Voyager 2 e goldeni Platte wo Sounds of Earth heisst mit sich, wo Bilder, Gruessbotschafte, Musik un Gräusche vu dr Erde beinhaldet.
Trivia
Dr Film Star Trek I handelet vu ere e fiktive NASA-Sonde Voyager VI, wo als Hommage vu dr Filmmacher ans Voyager-Programm so daift worre isch.
Sexuell übertragbare Erkrankung
Sexuell überdragbari Chrankheite, uf Dütsch au ängl. STD (sexually transmitted diseases) oder STI (sexually transmitted infections), si die Chrankheite, wo dur e Gschlächtsverchehr chönne überdrait wärde. Ihri Verursacher chönne Bakterie, Virene, Bilz, Protozoe und Arthropode si.
Gschlächtschrankheite im ängere Sinn oder latiinisch Venerea, in dr Diermedizin Decksüüchene, sait mä dene sexuell überdragbare Chrankheite, won en Arzt vo Gsetz us de Behörde muess mälde.
Bim Mensch
Die „klassische Gschlächtschrankheite“ (Syphilis, Gonorrhoe, Ulcus molle und Lymphogranuloma venereum) hai bis vor Churzem nume no weenig Bedütig gha, wil si sälte worde si dank dr Behandlig mit Antibiotika. Neuerdings chömme si aber wider uf.
Aber immer no wichdiger si momentan d HIV-Infektion und AIDS, Hepatitis B, Herpes genitalis, Infektione mit Chlamidie und Trichomonade, dr Filzluusbefall, und d Infektion mit bestimmte (so genannte „high risk“) HP-Vire, wo verantwortlig si drfür, ass e Gebärmueterhalschräbs sichj entwigglet. Die Chrankheite si zum Deil au sehr vil schwerer z behandle as die „klassische“ Gschlächtschrankheite.
Prävention und Therapii
Au wenn mä sich Müeh git und immer vorsichdig isch, cha s ein doch verwütsche. Es isch e Grundrisiko, vo jedem Mensch, wo sexuell aktiv isch, muess uf sich neh. D Verbreitig vo sexuell überdragbare Chrankheite cha aber mit chliinstem Ufwand stark iigschränkt wärde und das eifach do drdur, ass mä immer Kondom brucht. D Hepatitis-B-Impfig sänkt nit nume s Risiko von ere Infektion mit Hepatitis B sondern au wie schwer mä chrank wird, wemm mä doch infiziert wird. Die Ständigi Impfkommission (STIKO) empfiilt dorum d Hepatitis-B-Impfig für Chinder und Jugendligi.
D Behandlig vom e Hufe vo dene Chrankheite isch dank dr Iifüehrig vo Antibiotika stark verbesseret worde. Allerdings müesse die konsequänt vo beide Partner aagwändet wärde. Anderi Chrankheite chönne nid therapiert wärde, aber hüfig git s Behandlige, wo d Läbenserwartig stark verbessere.
Julius Nepos
Lääbe
Dr Julius Nepos isch sit 468 as Noochfolger vo sim Unggle Marcellinus magister militum Dalmatiae gsi und het eso e milidäärischi Schlüsselstellig an dr Nootstell zwüsche West- und Ostrom bsetzt. Dr Kaiser Leo I. het em äini vo sine Niesse zur Frau gee und no churz vor sim Doode 473 dr Ditel „Patricius“. Es isch mööglig, ass scho im Früelig 474 s nöije oströmische Herrscherkollegium Leo II. und Zenon dr Nepos z Ravenna zum „Caesar“ gege dr machtloosi weströmischi Kaiser Glycerius erhoobe het. Wo dä abgsetzt worde isch, het dr Nepos am 24. Juni z Rom dr Ditel „Augustus“ aagnoo.
Si Herrschaft isch aber dur e Armeemäister Orestes gfäärdet gsi, wil dä sälber über s Riich het welle herrsche. Dr Orestes het dr Julius Nepos im Oktober 475 us Rom gjagd in d Brovinz Dalmatia. Er het denn si Soon Romulus Augustulus zum Kaiser lo usrüefe. Dr Julius Nepos het vo siner Residänz Salona us brobiert, Iifluss uf s Riich z nee. Für d Oströmer, d. h. dr Kaiser Zenon, wo 20 Möönet lang abgsetzt gsi isch, isch dr Nepos dr legitimi weströmischi Kaiser bliibe, au wenn die bäide Geegekaiser Romulus in Westrom und Basiliskos in Ostrom sich offebar geegesitig anerkennt häi.
Im August 476 het dr Odoaker Romulus Augustulus abgsetzt und s Weströmische Riich, wo scho vorhär grösstedäils in meereri germanisch-romanischi Riiche zerfalle gsi isch, isch ändgültig undergange. Italie isch under dr Herrschaft vom Odoaker bliibe, wo sich zum König vo Italie het lo usrüefe und die kaiserlige Insignie uf Konstantinopel gschickt het. Dr Julius Nepos het bis zu siner Ermordig im Joor 480 z Dalmazie gherrscht. Mä wäiss nit, öb hinder em Attentaat gegen en si abgsetzt Vorgänger Glycerius oder dr Odoaker gsteckt het. Nominell si d Germaneriich im Weste no für Joorzäänt under der Oberhohäit vom oströmische Kaiser gstande.
Landkreis Schwäbisch Hall
Der Landchrais Schwäbisch Hall isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Haalbrunn-Frangge im Regierigsbezirk Stuagert.
Er gränzd im Noorde an dr Main-Tauber-Chrais, im Siide an dr Oschtalbchrais, im Siidweschde an dr Rems-Murr-Chrais ùn dr Landchrais Haalbrunn ùn im Weschde an dr Hohelohchrais. Im Oschde gränzd er an an Bayere, an dr Landchrais Ansbach.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Schwäbisch Hall ghèère nyyn Schded ùn 21 Gmaine.
Louis Schittly
Dr Louis Schittly (* 1938) isch e französische Arzt us em elsässische Sundgau. Er isch Mitbegründer vo Médecins Sans Frontières (MSF, Ärzt ohni Grenze).
Läbe
Dr Louis Schittly isch uf em elterliche Burehof in Bärnwiler ufg'wachse. Als junge Arzt isch er anne 1969 im Uftrag vom Rote Chrüz nach Biafra gange, wo sech vo Nigeria het welle lööse. D Kriegsgräuel in Biafra hän en zsämme mit em Bernard Kouchner und andere zur Gründig vo Médecins Sans Frontières 1971 veralasst. Unter dr Leitig vom Malteser-Orde isch er drno zue n eme medizinische Iinsatz nach Vietnam, wo n er die riesige "Kollateral-Schäde" vo dr amerikanische Kriegsfiehrig für d Zivilbevölkerig kenneg'lehrt het. Die Kriegshandlige im Zsämmehang mit em sowjetische Iinmarsch in Afghanistan 1980 hän en drzue brocht, sich vor Ort für d medizinischi Versorgig vo dr afghanische Landbevölkerig iiz'setze. Drnoch het er bis 1996 als Arzt in siinere elsässiche Heimet praktiziert. Zsämme mit em Bernard Kouchner isch er 1996 in de Südsudan gange un isch ärztliche Verantwortliche für s Busch-Spital in Boma worde, speziell für d' örtlichi Organisation un d Rekrutierig vo emigrierte Fachkräfte isch er zueständig gsi. Dr Louis Schittly läbt jetzt mit siinere Familie in Bärnwiler.
Korinth
Korinth isch ä griechischi Schtadt mit öbbe 36000 Iiwohner (2001). Si lit uf em Isthmus vo Korinth, dr Landängi wo d Halbinsle Peloponnes mit em griechische Feschtland verbindet.
Die antiki Schdadt isch am Fuess vomene 575 m hoche Dafelbärg baut worde, won ä Feschdig, d Akrokorinth, druf baut isch, wo dr Zuegang zum Peloponnes vo Norde beherrscht.
Hützudag het d Schdadt im Handel, wo se in dr Antike riich gmacht het, nur wenig Bedütig. Dr Kanal vo Korinth us em 19. Johrhundert het kei Wichdigkeit meh usser as Turischdeattraktion. Im Landvercher isch Korinth aber ä Chnotepunkt bliibe, in de letschde zwanzig Johr isch d Autibahn in Peloponnes usbaut und au d Iisebahn isch entwicklet worde und faschd zwangsläufig müesse si dur Korinth duure.
Früehs Alterdum
S Gebiet vo Korinth isch vor em Johr 3000 vor dr Ziitwändi besiidlet worde, und d Schdadt isch öbbe um 1000 vo de Dorer gründet worde, aber mä weiss nit vil drüber bis zum achte Johrhundert, wo sich dr Schdadtschdaat vo Korinth zum enä wirtschaftlige Zentrum het afo entwiggle. D Schdadt het d Umgäbig bis zum Ändi vom 8. Johrhundert ganz beherrscht und drmit Kontrolle über ä Isthmus gha. D Korinther hai zu dere Ziit au Kolonie z Syrakus uf Sizilie und z Kerkyra (d Schdadt Korfu) uf dr Insle Korfu gründet.
Korinth isch vo dr zweite Hälfti vom 7. Johrhundert a vom Tyrann Kypselos und denn vo siim Sohn Periander beherrscht worde. Si hai neui Kolonie in dr Adria und Makedoniegründet und dr Periander het ä pflaschdereti Schdrooss vom Korinthische zum Saronische Golf baut, für zum dr lang Wäg ume Peloponnes ume zschbare und so dr Überlanddransbort vo Ware vom Ägäische zum Ionische Meer zfördere.
Antike
Noch dr Herrschaft vo de Tyranne het vo öbbe 550 a än Oligarchii gherrscht, wo Korinth entwicklet het, aber Athen het scho denn e besseri Flotte und ä besser entwigglete Handel gha as Korinth. D Rivalität zwüsche dene beide Schdedt het vili Krisene z Griecheland usglöst in de neggschde zwei Johrhundert. Noch de Chrieg gege d Perser (vo 546 bis 448) het Korinth as Mitgliid vom Peloponnesische Bund im Peloponnesische Chrieg (vo 431 bis 404) mitghulfe, Athen und dr Attisch Seebund z besiige und het noch dr Kapitulation d Zerschdörig vo Athen verlangt. D Spartaner si aber mit erä Entmachdig vo ihrem Find zfriide gsi. Schon ä baar Johr schböter hai sich d Korinther mit Argos, Athen und Thebe erfolglos zsämme do, für zum Sparta im Korinthische Chrieg (395 bis 387) z bekämpfe.
Im Johr 338 vor dr Ziitwändi het dr Philip II. d Akrokorinth bsetzt und de Grieche dr Korinthisch Bund mit em Sitz z Korinth ufzwunge. Nochdäm dä Bund usenandergfallen isch, hai makedonischi Adligi d Schdadt regiert, wo zur gröschde griechische Schdadt worden isch und isch kulturell und wirtschaftlig füehrend gsi. 243 het dr Achäisch Bund Korinth überfalle und d Schdadt het sich em Bund agschlosse. 224 si widr Makedonier Herrscher worde. Noch dr Schlacht vo Kynoskephalai im Johr 197 v. d. Z. hai d Römer die makedonisch Garnison zwunge, sich zruggzzieh, und Korinth het as Mitgliid vom Achäische Bund antirömischi Bolitik betriibe. 146 hai d Römer under em Lucius Mummius d Schdadt belageret und zerschdört.
La Brévine
La Brévine (frankoprovenzalisch ) isch e Gmai vom Kanton Nöieburg.
Geografi
La Brévine umfasst s glychnamig Dorf un d Wyler Le Brouillet  un Bémont, Les Taillères  un La Chatagne.
Dr Gmeindbann vo La Brévine lyt im Jura. Er het 59,5 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 30,5 Prozänt Wald, 5,9 Prozänt Sidligsflechi un 4,1 Prozänt sunschtigi Flechi.
D Nochbergmaine vu La Brévine sin Val-de-Travers, Les Ponts-de-Martel, La Chaux-du-Milieu un Le Cerneux-Péquignot im Kanton Nöueburg un Grand’Combe-Châteleu, Les Gras, Ville-du-Pont un Hauterive-la-Fresse z Frankrych.
D Bärglandschaft i däm Gebiet macht, ass dört immer wider s cheltischte Wätter vo der Schwiiz gmässe wird. Im 1987 het’s z La Brévine en Cheltirekord ggä mit minus 42,5 Grad Celsius.
Gschicht
La Brévine isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1266 as Bemont, 1304 Chaul de Estaleres.
Syt 1648 isch Nöieburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon em Eerschte abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöieburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bis Änds 2017 het La Brévine zum Bezirk Le Locle ghört. Dänn het der Kanton Nöieburg sini Bezirk ufghobe und d Gmeinde sind jetz diräkt under em Kanton.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7 Prozänt gläge.
Religion
68,8 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 9,3 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 3,4 %, FDP 28,5 %, Grüeni 7,7 %, PdA 2,3 %, SP 25,3 %, SVP 28,1 %.
Wirtschaft
Im Gebiet vo La Brévine näbe der Landwirtschaft au d Uhreninduschtry wichtig.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 647 Yywohner 93,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,6 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 2,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Region Ostwürttemberg
D Region Oschdwiirdebäärg (dt. Region Ostwürttemberg) isch aini vù zwelf Ruumornigs- ùn Blaanigsregione Baade-Wiirdebäärg. Si ùmfasd dr Landkrois Hoedna ùn dr Oschtalbkrois.
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region isch dr Regionalverband Oschdwiirdebäärg (dt. Regionalverband Ostwürttemberg) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Gmẽẽd.
Yywoonerzaale
D Yywoonerzaale sin Ergebnis us dr Volkszellige (¹) oder amdligi Fùùrdschryybige vùm Statistische Landesamt Baade-Wiirdebäärg (nùme Haubdwoonsiz).
Fernsehen
Als Färnsee (au churz TV, vom griechisch-latiinische Kunstwort Television) bezäichnet mä zerst emol e Massemedium, wo zentral konzipiert und produzierti audiovisuelli Sändige unidirekzional und sünchron an e dispärses Massepublikum vermiddlet.
Region Ostwürttemberg
Ruumblaanig
In dr Region Oschdwiirdebäärg gid s kai aige Ooberzäntrum. S gid die vier Midelzändre:
Fernsehen
Under Färnsee wird aber au e soziotechnische Komplex vo Organisazioone (öffentlig-rächtligi oder brivatwirtschaftligi Sänder) und Technike (Ufnaam-, Ufzäichnigs-, Brodukzions-, Sänd- und Empfangstechnike) verstande.
Licht
S Liecht isch dä Däil vo dr elektromagnetische Strahlig, wo für s menschlige Aug sichtbar isch.
D Natur vom Liecht
Im elektromagnetische Spektrum umfasst dr Beriich vom Liecht Wällelengene vo öbbe 380 nm bis 780 nm. Das entspricht Frekwänze vo öbbe 789 THz bis 384 THz. E gnaueri Gränze cha mä nit aagee, wil d Empfindligkäit vom Aug an de Gränze vo dr Woornäämig nit uf äi Chlapf sondern nodino abnimmt. D Berich vo dr Infrarot- (Wällelengene zwüsche 780 nm und 1 mm) und Ultraveielettstraalig (Wällelengene zwüsche 10 nm und 380 nm), wo oobe resp. unde vom sichtbare Liecht lige, wärde vilmol eebefalls as Liecht bezäichnet. In dr klassische Füsik het s zwäi Uffassige vo dr Natur vom Liecht gee, im Newton si Korpuskeltheorii, wo gsäit het, Liecht wurd us chliine Däili bestoo, und d Wälletheorii vom Christiaan Huygens, wo alli die Fenomeen erkläärt het wie die optischi Büügig und d Interferänz, wo d Däilitheorii sich schweer do het drmit.
Bis im Einstein sini Theorii cho isch, wo gsäit het, ass Liecht e duali Natur häig, het d Wälletheorii d Naase vorne ghaa. Dr Einstein het in sinere Relatiwidäätstheorii au festgläit, ass Materie mit Masse d Gschwindikäit vom Liecht im Vakuum nid chönn erräiche.
Kanton Le Faouët
Dr Kanton Le Faouët isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Pontivy im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Le Faouët gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Pierre Pouliquen gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Reformierte Kirche Birr
Di reformierti Chile Birr isch di reformierti Dorfchile in de aargauische Gmeind Birr in de Schwiiz. Si isch im Johr 1662 bout worde, het aber älteri Vorgängerbaute. Di erscht Erwähnig in ere Urkund von ere Chile z Birr isch us em 1370i. Mit de Iiführig vo de Reformation z Bärn isch au Birr und dodermit d Chile reformiert worde.
Kanal von Korinth
Gschicht
Scho im Altertum hai sich d Schiffer d Reis um dr Peloponnes umme welle schbare und ihri Schiff vo dr Ägäis überland zum Golf vo Korinth, wo mit em Ionische Meer verbunde sich, gschleppt. Es het denn au scho Blän ge für ä Kanal, aber nume dr römisch Kaiser Nero het wirklig agfange en z baue. Er isch aber scho churz noch em Grabigsafang gstürzt worre und dr Blan isch vu siim Noochfolger falle glo worde.
Nomenklatur
E Nomenklatur (latinisch nomenclatura) isch e Sammlig vu Richtlinie, nooch dene sich d' Benennig vu Objekte ime bestimmte Themegebit richte soll. D'Gsamtheit vu dr Benennige ime Fachgebit bildet e Terminologi.
Nomenklatur nooch Themegebite
In dr Astronomi isch die International Astronomisch Union zueständig (IAU)
In dr Biologi: In dr Chemi isch die International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) zueständig In dr Medizin
Anderi Ableitige vum Wort
In dr Politik bezeichnet s'Wort Nomenklatura als iber s'Russisch ybernummeni latinischi Bezeichnig die Grosskopfete un ihr Hierarchi in Staat un Partei, bsunders in sozialistische bzw. planwirtschaftlich organisierte Staate.
Sonnenenergie
As Sunneenergii oder Solarenergii bezäichnet mä d Energii vo dr Straalig vo dr Sunne, wo in dr Form vo elektrischem Strom, Wermi oder chemischer Energii technisch cha gnutzt wärde. D Sunnestraalig isch die elektromagnetischi Straalig, wo uf dr Oberflechi vo dr Sunne wäge iirer Tämpratur vo öbbe 5500 °C as Schwrzkörperstraalig entstoot. Die Tämpratur chunnt vo de Kärnfusionsbrozäss im Innere vo dr Sunne, wo Wasserstoffkärn zu Heliumkärn verschmelze.
D Nutzig vo dr Solarenergii
Mit Hilf vo dr Solartechnik cha mä d Sunneenergii uf verschiideni Arte nütze:
Indiräkt wird d Sunneenergii gnützt:
D Sunneenergii isch e regenerativi Energii, iiri Nutzig wird in vile Länder gförderet, zum Bischbil z Dütschland dur s Erneuerbare-Energie-Gsetz (EEG).
E groosses Brobleem mit dr Sunneenergii isch, ass si nume globaal gsee immer zur Verfüegig stoot. Zum Bischbil wenn am ene Ort Nacht oder schlächts Wätter isch, cha dört gar nid oder nume wenig Energii vo dr Sunne gsammlet wärde. Löösige für das Brobleem si, ass d Solarenergii mit andere Energiikwelle kombiniert wird, ass Spiicherkapazitääte entwigglet wärde oder ass s Stroomnetz eso usbaut wird, ass Stroom vo wit häär an alli Ort cha gläitet wärde, won er grad brucht wird.
Haus Auf Burg
mini|S Huus uf Burg am Münsterblatz 4. Rächts nääbedraa s [[Haus unter den Linden|Huus under de Linde.]] S Huus uf Burg stoot am nördlige Egge vom Münsterblatz z Baasel. Es stammt us em 19. Joorhundert und isch im klassizistische Stiil baut.
D Liigeschaft
Uf dr Liigeschaft uf em Münsterbärg (in castro - «uf Burg») isch bis in s 19. Joorhundert e Huus vom bischöflige Domkapitel gstande und Nääbegeböid vo dr Johanneskapälle. Noch dr Reformazioon si die mäiste Bsitz vom Bistum und de ufglööste Chlööster vo dr Stadt übernoo und vom ene Schaffner verwaltet worde. D Geböid si vilmol verlodderet. Das isch au mit däm Doomherehuus bassiert, bis es in de 1840er Joor an e Brivaatpersoon verchauft worde isch.
Dä het s alte Geböid lo abbräche und e Woonhuus im klassizistische Stiil lo baue. Es het drei Stöck überchoo, wo jeede Stock en anderi Struktur ghaa het. An dr Ostsite isch s über s Noochberhuus uuse gange, so dass es öbbe dobblet so grooss isch, as wie s vom Münsterblatz us usgseet.
Es isch 1885 dr Freiwillige Akademische Gsellschaft vermacht worde as Woonig für Brofässer und iiri Witwe. Namhafti Gleerti wie dr Theoloog Johann Jakob Grynäus häi dört gwoont, dr Astronoom Johann Jakob Huber, dr Romanisten Ernst Tappolet und dr Historiker Werner Kaegi. Dr katholisch Theoloog Hans Urs vo Balthasar het dört e Zentrum iigrichdet, wo au dr Dichder Kuno Raeber as Studänt e zitlilang drbii gsi isch.
D Paul-Sacher-Stifdig het s Huus lo umbaue und sid 1986 isch s Archiiv für zitgenössischi Muusig do dehäi.
Alain Tanner
Dr Alain Tanner (* 6. Dezämber 1929 z Gämf; † 11. Septämber 2022) isch e Schwyzer Filmregisseur un Draibuechautor gsii. Me het en gchännt fir visionäri, yyfielsami Film wie Jonas qui aura 25 ans en l’an 2000, Eine Flamme in meinem Herzen un Messidor.
Lääbe
Dr Alain Tanner het an dr Uniwersitet Gämf Wirtschaftswisseschafte studiert. Anne 1951 het er dr Filmclub vu dr Hochschuel glaitet, wu dr hite au bekannt Filmregisseur Claude Goretta grindet ghaa het. No sym Hochschuelabschluss het er chirzi Zyt fir internazionali Reedereie gschafft, s het en aber bal zum Filmschaffe zoge.
Ab 1955 het er Arbet gfunde am British Film Institute z London, är het dert Film untertitelet, ibersetzt un s Archiv organisiert. Sy erschte aigene Free-Cinema-Churzfilm «Nice Time» het er 1957 zäme mit em Claude Goretta verwirkligt. Där Erschtlig het uf em Filmfeschtiwäl z Venedig e Bryys un vyl Kritikerlob gwunne.
Dr Tanner isch fir e Wali uf Frankrych gange, wun er bi verschidene kommerziälle Film assischtiert het. Z Paris het er e baar vu dr wichtigschte Regisseur vu dr Nouvelle Vague chänneglehr un au dr Henri Langlois, dr Diräkter vu dr Cinémathèque française. Kritiker hän zum Dail Yyflis vum Jean-Luc Godard un vum Robert Bresson in syre Filmsproch gfunde. D Atmosphäre in dr dertige Filmerkrais het em aber nit seli gfalle, är het si as «halsabschnyderisch» krakterisiert.
Zwische 1960 un 1968 isch er retuurchuu in dr Schwyz, in däre Zyt het er iber 40 Film un Dokumäntazione fir s franzesischsprochig Färnseh gmacht. 1962 het er d Schwyzer Verainigung vu dr junge Filmmacher Groupe 5 mitgrindet.
Bahnresonanz
In dr Himmelsmechanik schwätzt mer vu ere Bahnresonanz, wenn zwei Himmelskörper Umlaufzitte besitze, wo ime ganzzahlige Verhältnis stehn (z. B. 2:1 oder 3:2). In sällem Fall addiert sich die regelmässig Wexelwirkig zwische dr Objekte iber langi Zittrüüme un cha zue dramatische Bahnveränderige (Exzentrizität un Inklination) vu dr Körper füehre.
Alain Tanner
Lääbe
Syt 2014 isch dr Nooloss vum Alain Tanner im Forschigs- un Archivierigszäntrum vu dr Cinémathèque suisse z Penthaz. Dr Tanner isch am 11. Septämber 2022 im Alter vu 92 Johr gstorbe.
Bahnresonanz
Bahnresonanze chönne e stabilisierende Ifluss uf menki Orbits usüebe:
Bahnresonanze bewirke au d'Deilige zwische dr Saturnring un d'Kirckwoodlucke im Asteroidegürtel. Letzteri gelte as dr wohrschinlichst Ursprung vu dr erdnohe Asteroide.
D'Umlaufzitte vu dr Jupitermönd Io, Europa un Ganymed stehn in ere Resonanz vu 4:2:1. zuenander.
Säll füehrt zue licht elliptische Bahne vu dr drei Mönd un demit im Schwerefeld vum Jupiter zue starche Gezittechräfte, wo s'Inner vu dr Europa un insbesundere vu dr Io ufheize un as Ursache fer dr uf dr Io beobachtet extrem starch Vulkanismus gelte.
Au d'Iismönd Enceladus un Dione vum Planet Saturn stehn in ere 2:1-Resonanz. Obwohl dr Enceladus e kryovulkanischi Aktivität zeigt, sotte die vu dr Dione usgehende Gezittechräfte fer e Ufheizig vum Enceladus eigetlich z'schwach si.
Lueg au: Bahnstörig
George W. Bush
George Walker Bush (* 6. Juli 1946 z New Haven, Connecticut) isch vo 2001 bis 2009 dr 43. Präsident vu de Vereinigte Staate vu Amerika gsi. Er het bi de amerikanische Präsidentschaftswaahle im 2000 für die Republikanischi Bardei kandidiert und isch zum Präsident gwählt worde und isch am 20. Januar 2001 iigämtert worde. Er hett d Präsidentschaftswaahl im 2004 geg dr John Kerry gwunne. Drvor isch er dr 46. Guvanör vu Texas im Zytruum vum 1995 bis 2000 gsi. Er isch dr ältischt Sohn vum ehemalige amerikanische Präsident George H. W. Bush.
Im Bush sinere Amtszit si d Terroraaschleeg vom 11. Septämber 2001 bassiert. Druf het dr Präsident im Raame vom «Chrieg gegen e Terrorismus» Chrieg in Afghanistan und Irak gfüert. Dr Hurrikan Katrina het im Joor 2005 New Orleans verwüestet und 2007 isch e Finanzkriise usbroche, wo sich us ere amerikanische Immobiliekriise zun ere globaale Wirtschaftskriise entwicklet het.
Paul Burkhard
Dr Paul Burkhard (* 21. Dezembr 1911 en Zürich, † 6. Septembr 1977 en Zell em Tösstal bei Winterthur) isch oiner vo de bekanndeschde ond erfolgreichschde Schweizer Kombonischda vom 20. Johrhondert gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Paul Burkhard kommt am 21. Dezembr 1911 en Zürich uf d Welt. Scho em Kendesaltr merket seine Lehrer, dass dr Bua hochmusikalisch ischt. Deshalb wondret’s au neamert, dass’r noch em Abi Musik studiira will. Er hot au koi Problem, am Konservadorium vo seira Hoimetstadt uffgnomma zo werra. 1932 goht’r ans Berner Stadttheatr, wo-nr zerscht als Korrepetitor ond spätr als Kapellmoischtr schafft.
1935, dr Paul Burkhard ischt grad emol 24 Johr alt, schreibt’r sei erschts Bühnawerk, d Operedde Hopsa. Dr Erfolg vo dr Urauffihrong im Ooperehaus Zirich ischt so grauß, dass’r jetzt woiß, zo was’r gebora worra ischt: zom Komboniira ond zom Dirigiira. Dr nächschd grauß Erfolg stellt sich 1939 ei mit dr Schweizer Dialekt-Operedde Der schwarze Hecht. En deam Stick kommt a Chanson dren vor, wo spätr emol an Welterfolg werra soll, abr zonächscht koi graußa Beachdong fendet: O mein Papa war eine wunderbare Mann, oh mein Papa, war eine große Kinstler. Em Herbscht 1939 fendet dr Paul Burkhard a Ostellong als Dirigent ond Kombonischt am Zircher Schauspiilhaus, fir des’r dia Operedda Tic-Tac (1944) ond Weh dem, der liebt (1948) schreibt.
1949 macht dr Schweizer Rundfunk a Ufnahm vom Liad O mein Papa mit dr Lys Assia. Des isch dr Durchbruch fir da Paul Burkhard. Des Liad wuud an Riesaerfolg, ond des et bloß en dr Schweiz. S wuud en älle meegliche Sprocha ibrsetzt ond vom-a Haufa Sängerinna en ihre Muedrsprocha gsonga. Dr Paul Burkhard landet an Welthit.
Dr Erik Charell schlägt em Paul Burkhard vor, vom Schwarza Hecht a hochdeitscha Fassong rauszobrenga. Er selbr ibrsetzt’s, odr bessr gsait, bearbeitet des Stick, schreibt a baar Sacha om ond fiagt neie Doil dren-nei. Dr Paul Burkhard komboniirt a baar neie Liadr drzua, ond rauskommt dui Musikalischa Komeede Feuerwerk. Am 16. Mai 1950 ischt d Urauffihrong am Minchner Gärtnerplatz-Theatr. Dr Erfolg ischt so grauß, dass sich an Haufa Theatr richtich om des Stick reißet. En ibr 40 Sprocha soll’s ibrsetzt worda sei.
Em Altr vo 46 Johr ko sich’s dr Paul Burkhard leischda, sei Tädichkeit als Dirigent ond Leitr vom Studio-Orkeschtr vom Radio Berominschtr, wo-nr 1945 ibrnomma hot, ufzogeaba ond vo jetzt o bloß no als freier Kombonischt zo schaffa.
1959 baut’r en Zell bei Zirich a oiges Häusle. Er ischt noh gar et lang Zeller Birgr, do kommet drei Leit vo dera Gmoid uf en zua: dr Pfarrer, a Lehrer ond a Fabrikandafrau. Se moinet, er als berihmtr Kombonischd kennt doch fir d Kendr vo dr Zeller Schual a musikalischs Kribbaschbiil schreiba. Dr Paul Burkhard fendet dui Idee ganz reizvoll ond sait zua. Am Dag vo dr Urauffihrong isch d Kirch grammlet voll. An Haufa Leit miaßet sogar dussa bleiba. Dr Erfolg vo dera Zäller Wiehnacht ischt so riisich, dass älle meegliche Kirchagmoinda uff da Paul Burkhard zuakommet ond d Noda ond Uffihrongsreacht vo-nem wellet. S dauret et lang, do wuud des Weihnachsschbiil en älle megliche Sprocha ibrsetzt ond uffgfihrt.
Spätr entstandet nomol zwoi kirchliche Werk: D’Zäller Oschtere ond D’Zäller Glichnis.
Em Paul Burkhard sei letztschts Werk entstoht 1977. S isch dui Musikalischa Komeede Regenbogen. Do hot’r beim Komboniira sei ganz Herzbluet hergeba. Leidr ischt’s-em et vorgennt, bei dr Urauffihrong selbr drbei zo sei. Am 6. Septembr 1977 schliaßt’r d Auga fir emmr. Am 30. Novembr 1977 sieht ond heert mr dui Musikalischa Komeede zom erschda Mol en Basl.
Plutarch
Dr Plutarch (latiin. Plutarchus; * um 45 in Chaironeia; † um 125) isch e griechische Schriftsteller gsi.
Dr Plutarch het e Hufe biografischi und filosofischi Schrifte verfasst, wo zäige, wie umfassend si literarischi und filosofischi Bildig und Gleersamkäit gsi isch. In dr griechische Litratuurgschicht gältet er as äine vo de wichdigste Verdräter vom Attizismus. As Filosoof het er sich as Däil vo dr Dradizion vom Platonismus gsi.
Wärk
Im Plutarch si bekanntists Wärk si sini Parallelbiografie. Din vergliicht er d Biografie vo je eme Griech und eme Römer. Mänggisch zelt men en au zu de Gschichtsschriiber, wil s in sine Lääbensbeschriibige vilmol wärtvolls historischs Material het. Aber er isch nit dra intressiert, d Vergangehäit z erforsche, sondern es goot em um s Studium vom Charakter. Er beschribt bekannti historischi Persönlichkäite, won er in ene charakterligi Vorbilder gsee het, mänggisch au von ere abschreckende Art. Mit de Vergliich brobiert dr Plutarch das z finde, wo gmäinsam und allgemäingültig isch, und will im Lääser vor d Auge füere, ass die historische Läistige vo de Grieche und vo de Römer gliich hooch si. Im Plutarch sini Parallelbiografie si e Höhepunkt vo dr antike Biografik.
Vo de fast 260 Schrifte, wo im Plutarch zuegrächnet wärde, si mee as d Helfti über Filosofii. In dr Sammlig Moralia si 78 Schrifte, drunder au e baar unächti. Si behandle vor allem Frooge vo dr Ethik, so zum Bischbil Über Niid und Hass, aber au vo dr Logik, dr Erkenntnistheorii, vo dr Rhetorik und vo dr Wüsseschaft (Über s primär Chalte, Über s Mondgsicht).
Ötigheim
Etje (amtlich Ötigheim) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ). Me kännt Etje vor allem durich s 100 Johr alt Freiliechttheater, wu all Johr au Inwohner vun Etje as Laieschauspiler mitmache.
Gmaindsgliderung
Zue Etje ghere kaine wittere Ortsdail.
Gschicht
Etje isch zum erschte Mol gnännt worre anne 788.
Verwaltung
Etje het mit dr Stadt Raschti un dr Gmaine Iffeze, Muggesturm un Steimure e Verwaltungsgmainschaft veriibart.
Burgermaischter:
Verkehr
Die B 36 umgit s Derfl im Oschte, drzue verlauft d Autobahn A 5 iber dr Bann vun dr Gmai.
Energie
D Energii (altgriechisch ἐν en „inne“ und ἔργον ergon „Würke“) isch e fundamentali füsikalischi Gröössi, wo in alle Däilgebiet vo dr Füsik, in dr Technik, dr Chemii, dr Biologii und dr Wirtschaft e zentrali Rolle spiilt. Iiri SI-Äinhäit isch s Joule. D Energii isch d Gröössi, wo wäge dr Zitinwarianz vo de Naturgsetz erhalte blibt, das häisst, d Gsamtenergii vom ene abgschlossene Süsteem cha weder vergröösseret no verchliineret wärde (Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii). E Hufe iifüerendi Teggst definiere Energii in aaschauliger, allerdings nit allgemäingültiger Form as d Fähigkäit, Arbit z verrichte.
Energii isch nöötig, zum e Körper z beschlöinige oder zum en ere Chraft entgeege z beweege, zum e Substanz zerwerme, zum e Gas zämmezdrucke, zum elektrische Strom lo z fliesse oder zum elektromagnetischi Wällen abustraale. Bflanze, Dier und Mensche häi Energii nöötig, zum lääbe. Energii brucht mä au zum Kompiutersüsteem u betriibe, für d Telekommunikazion und für jeedi wirtschaftligi Brodukzioon.
Energii cha in verschiidene Energiiforme vorchoo, zum Bischnil as potenzielli Energii, kinetischi Energii, chemischi Energii oder thermischi Energii. Energii cha mä vo äinere Form in en anderi umwandle, aber do setzt dr zwäiti Hauptsatz vo dr Thermodünamik für das brinzipielli Gränze: thermischi Energii cha nume iigschränggt in anderi Energiiforme umgwandlet und vo äim Süsteem zum enandere überdräit wärde.
Dur die hamiltonschi Beweegigsgliichige und d Schrödingergliichig bestimmt d Energii wie sich füsikalischi Süsteem zitlig entwiggle. Noch dr Relatiwidäätstheorii si d Rueenergii und d Masse dur d Formle E=mc^2 verchnüpft.
Energiiforme und Energiiumwandlig
Energii cha im ene Süsteem uf underschiidligi Art enthalte si. Dene Möögligkäite säit mä Energiiforme. Bischbil für Energiiforme sin die kinetischi, die chemischi, die elektrischi oder die potenzielli Energii. Die verschiidene Energiiforme chönne inenander umgwandlet wärde, und d Summe vo de Energiimänge vo de verschiidene Energiiforme isch vor und noch dr Energiiumwandlig immer gliich.
D Umwandlig cha nume eso bassiere, ass au alli andere Erhaltigsgröösse vom Süsteem vor und noch dr Umwandlig dr gliich Wärt häi. Zum Bischbil wird d Umwandlig vo kinetischer Energii iigschränggt, wil Impuls und Dräiimpuls vom Süsteem sich nid verändere. E Kräisel cha nume denn abbrämst wärde und eso Energii verliire, wenn er gliichzitig Dräiimpuls abgit. Au uf dr molekulare Ebeni git s sonigi Iischränkige. Vili chemischi Reakzioone, wo energetisch möglig wääre, laufe nit spontan ab, wil si d Erhaltig vom Impuls wurde verletze. Anderi Erhaltigsgröösse sin d Zaal vo de Baryone und d Zaal vo de Leptone. Si schränke d Umwandlig vo Energii dur Kärnreakzioone ii. D Energii, wo in dr Masse vo dr Materie steckt, cha nume mit ere gliich groosse Mängi vo Antimaterie vollständig in en anderi Energiiform umgwandlet wärde. Ooni Antimaterie grootet d Umwandlig mit Hilf vo dr Kärnspaltig oder dr Kärnfusion nume zum ene chliine Däil.
D Thermodynamik stellt mit iirem zwäite Hauptsatz non e Bedingig für en Umwandlig: D Entropii vom ene abgschlossene Süsteem cha nit chliiner wärde. Wemm mä Wärmi uusenimmt, ooni dass parallel anderi Brozäss ablaufe, chüelt sich s Süsteem ab. E niidrigeri Tämpratuur entspricht aber ere verchliinerete Entropii, was im Widerspruch zum zwäite Hauptsatz stoot. Wemm mä aber doch Wermi in en anderi Energiiform umwandlet, muess en andere Däil vom Süsteem wermer wärde. Zum thermischi Energii in anderi Energiiforme chönne umsetze brucht immer e Tämpratuurdifferänz. Usserdäm cha nit die ganzi Wermimängi umgsetzt wärde, wo in dr Tämpraturdifferänz gspäicheret isch. Wermichraftmaschine setze Wermi in mechanischi Energii um. S Verheltnis vo dr maximal mööglige Arbet, wo dur e zwäit Hauptsatz gee isch, zur verbruchte Wermimänge wird as dr Carnot-Wirkigsgrad bezäichnet. Dä isch umso gröösser, je gröösser d Tämpraturdifferänz isch, wo d Wermichraftmaschine mit ere schafft.
Die mäiste Umwandlige si nid vollständig in en äinzigi anderi Energiiform mööglig, e Däil vo dr Energii wird in Wermi umgwandlet. In mechanische Aawändige wird d Wermi mäistens dur Riibig erzügt. Bi elektrische Aawändige si vilmol dr elektrischi Widerstand oder Wirbelström d Ursach für d Erzüügig vo Wermi. Die Wermi wird mäistens nit gnützt und as Verlust bezäichnet. Im Zämmehang mit elektrischem Strom cha s au underwünschti Verlust gee, wil elektromagnetischi Wälle abgstraalt wärde. Em Verheltnis zwüsche dr Energii, wo erfolgriich umgwandlet worde isch, und dr Energii, wo mä drfür iigsetzt het, säit mä Wirkigsgrad.
Bi technische Aawändige wird hüfig e Serii vo Energiiumwandlige kopplet. Im ene Choolechraftwärk wird zerst die chemischi Energii vo dr Choole dur Verbrennig in Wermi umgsetzt und uf Wasserdampf überdräit. Turbine wandle d Wermi vom Dampf in mechanischi Energii um und driibe eso Generatore aa, wo die mechanischi Energii in elektrischi Energii umwandle.
Energiikwelle
Dr Mensch het scho immer verschidnigi Forme vo Energii zum Lääbe brucht. Mit dr Industrialisierig brucht d Menschhäit vil mee Energii und in andre Forme as früener. D Hauptenergiikwelle vo dr Ärde isch d Sunne und e Hufe anderi Energiidrääger hänge von ere ab wie zum Bischbil dr Wind, d Biomasse, d Meerströömige, dr Wasserkräislauf und anderi.
Abraham Monson
Dr Abraham Monson isch e sefardische Rabbiner und Uniwersalgleerte im spöötere 16. Joorhundert gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Monson isch e Schüeler vom Bezaleel Aschkenasi in Egüpte gsi. Wäge sim Wüsse und sinere Wiishäit häi em sini Zitgenosse Sinai weOḳer Harim gsäit, was öbbe Uniwersalgleerte und Intelligänzbestie bedütet. Er isch Rabbiner in Egüpte worde und isch en usgezäichnete Sofer Stam (hebräisch סופר סתם) gsi und het e hufe Torarolle gschriibe, wo immer no in Egüpte existiere. Spööter isch er denn uf Konstantinopel. Er het Response verfasst, won e groosse Däil von ene in d Responsesammlige vom Samuel vo Medina, Salomon ben Abraham Cohen, Abraham de Boton und Joseph di Trani ufgnoo worde si. Anderi Response, sini Nowellä, si Sammlig vo Deraschot und si Verdäidigung vom Haim ben Joseph Vital, eme Schüeler vom Isaak Luria, gegen e Menahem di Lonsano, wo im Vital si Kabbala kritisiert het, existiere no as Manuskript.
Dr Abraham Monson isch z Konstantinopel gstorbe.
Valsot
Valsot (Ussprooch: ) isch da Name vonare politische Gmaind im Underengadin, em nordöstlichsta Tail vom Kanton Graubünde. Si isch am 1. Januar 2013 us da ehemoliga Gmainde Ramosch und Tschlin entstande und ghört zur Region Engiadina Bassa/Val Müstair.
Geografii
Da gröscht Tail vor Gmaind lit im Underengadin und wird dur da Inn durflossa. En klinna Gmaindstail isch a Enklava ännet de Bärge im Fimbertal, wo i die öschtriichischi Gmaind Ischgl uslauft. Uf em Gebiet vor Gmaind sind näbscht da Dörfer Ramosch und Tschlin au no d Wiiler Vnà, Seraplana, Raschvella, Strada, Chaflur, Sclamischot, Vinadi, Pfandshof und Martinsbruck, wo es Zollamt isch. D Gmaind gränzt döt a Nauders z Öschtriich und an Vinschgau z Italie.
Bi Martinsbruck isch es Wasserchraftwärch am Inn.
Im Norde gränzt Valsot a d Gmaind Samnaun, im Südweschte a Schuls.
Aulnois-sur-Seille
Aulnois-sur-Seille (ditsch 1915-18 un 1940-44 Erlen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Aulnois-sur-Seille lijt sìdeschtlich vun Metz ìm Saulnois àn dr Seille uf re Heche zwìsche 187 un 272 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Aulnois-sur-Seille ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Alnet (1329: Ennoy, 1334: Anois).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Aulnois-sur-Seille ìsch. Aulnois-sur-Seille ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Aulnois-sur-Seille ghert zem Lorrain.
Bridget Breiner
D Bridget Breiner (* 1974 z Connecticut, USA) isch e US-amerikanischi Dänzeri un Choreografi, wu syter anne 1991 in dr Hauptsach z Dytschland läbt un schafft.
Lääbe un Wirke
D Breiner het zerscht danze glehrt an dr BalletMet Dance Academy z Columbus (Ohio). Im Alter vu 17 Johr isch si uf Minche gange, go dert an dr Heinz-Bosl-Stiftig wyter danze lehre.
Ire erscht Engaschmänt het si ab 1992 unter dr Laitig vu dr Konstanze Vernon im Bayerische Staatsballett ghaa. Ire Debüt as Choreografi het si 1995 gee im renommierte Junge Choreografe-Oobe vu dr Stuegerter Noverre Gsellschaft.
Anne 1996 isch si Mitglid vum Stuegerter Ballett unter dr Laitig vum Reid Anderson wore, wu si anne 2001 Erschti Solischti wore isch. Vu 2006 bis 2008 het d Breiner si z Dresden im Ballett an dr Semperoper untrer dr Latig vum Aaron Watkin danzt un vu 2008 bis 2011 isch si Artist in Residence bim Stuegerter Ballett gsii.
Anne 2011 isch d Breiner yyglade wore, s Großstadt-Triptychon z inszeniere, e Zämenarbet vu dr Opere un dr Danzkompanie vum Musiktheater im Revier Gelsenkirchen. Vu 2012 bis 2019 isch si derno Ballettdiräkteri vum nei grindete Ballett am Musiktheater im Revier z gsii. 2013 isch iri Arbet Ruß – Eine Geschichte von Aschenputtel as Beschti Choreografy mit em Dytsche Theaterbryys Der Faust uuszaichnet wore. 2015 het si dr nämlig Bryys fir s Stuck Charlotte Salomon: Der Tod und die Malerin iberchuu. Im Johr 2016 isch d Bridget Breiner zue dr Ruhrfeschtspiil z Recklinghausen yyglade worem, wu si iri erscht Arbet vun ere Raie no Drame vum William Shakespeare yybrocht het: „Prosperos Insel“ noch em Drama „Der Sturm“. Fir s Ballett im Revier het si 2017 s symphonisch Ballett „The Vital Unrest“ mit dr 3. Symphony vum Camille Saint-Saëns un ere Kumpesition vum lettische Kumpenischt Georgs Pelēcis. Mit „Romeo und Julia“ noch em Sergeij Prokofjew im Februar 2018 un „Ein Sommernachtstraum“ im Merz 2019 het si nomol zwoo Shakespeare-Arbeite zur Uruffierig brocht.
Zue dr Spiilzyt 2019/2020 isch d Breiner as Ballettdiräkteri un Schefchoreografi an s Badisch Staatstheater Charlsrue gwägslet.
As Dänzeri het d Breiner in vyl Länder gschafft un mit verschidene Choreografe wie John Neumeier, David Dawson, Douglas Lee, Mauro Bigonzetti un Christian Spuck zämegschafft.
Reformierte Kirche Ammerswil
Di reformierti Chile Ammerschwil isch di reformiert Dorfchile in de aargauische Gmeind Ammerschwil in de Schwiiz. Si isch im 1275i zum erschte Mol in ere Urkund erwähnt worde und bi de Iiführig vo de Reformation in Bärn und sine Untertanegebiet zu ere reformierte Chile worde.
Gschicht
D Chile het ursprünglich numme us eme romanische Chileschiff bschtande und isch em Aposchtel Petrus gweiht gsi. Immer wider isch si erwiteret und verändert worde. Im Johr 1350 het mer si mit Fresken aagmoolet, wo me am Änd vom 15. Johrhundert bi ere Renovation wider übertüncht het. Witeri Veränderige hei sich ergäh, will de Chileturm, de Sakrischtei und im 1640i de Chor aabout worde-n-isch. Au di romanische Faischter het me durch Spitzbogefaischter ersetzt. Di Chileturmuhr mit eme schmiideiisige Uhrwerch isch im 1604 iibout worde. Bis ins 1948i isch s Uhrwerch in Betrieb gsi und me cha s hüt im Spycher aaluege. Bi de Innerenovation vo 1904 het me d Freske wider freiglait und im 1948 isch di letzscht Userenovation gsi.
Manfred Renn
Dr Manfred Renn (* 1948 z Stiefehoofe im Weschtallgai) isch an ditscher Schbroochwisseschafdler us em alemannische Ruum, wo sich vor allem mit de Dialäkt im Allgai und de Mundarta vo de Regioona Ougschburg und Oberbaiern bschäfdigd.
Promowiirt hod er 1992 a der Uniwersidääd Ougschburg mid siiner Arbat ''Die Mundart im Raum Augsburg. Untersuchungen zum Dialekt und zum Dialektwandel im Spannungsfeld großstädtisch-ländlicher und alemannisch-bairischer Gegensätze''.
Dr Manfred Renn hot sid 1984 a der Uniwersidääd Ougschburg am Projäkd Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben (SBS) gschaffed, weeles im Johr 2005 mit insgsamd 15 Bänd vollschdändig veröffendlichd worre isch. Für des Underneame hod dr Manfred Renn fiif Johr lang Dialäkterheebunga im nerdliche Allgai, weschdliche Oberbaiern und im Ruum Ougschburg-Schdoudegebiit duurgfiert.
Widderhin hod er fiir Johr lang ou d Ufnaame-Arbat vo ondere Schprochaddlas-Projäkd für Baiern koordiniirt, und hot bis in s Johr 2005 ije, ou farbige und kommendiirde Karta für an baiernwiite Kompakt-Band names Kleiner Bayerischer Sprachatlas (KBSA) erschdelld.
Bis vor kurzem hod dr Manfred Renn an ma Kompakt-Band Kleiner Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben (KSBS) für Boirisch-Schwaabe und die aagrenzend Geegend in Oberbaiern gschaffed, weeler im Geegesaz zum SBS es gonze Allgai mitiibeziet. Erschiine isch der Band im Novämber 2007 bim Augschburger Wißner-Verlag.
Landkreis Heidenheim
Der Landchrais Hoedne isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Oschtwirteberg im Regierigsbezirk Stuagert.
2001: Odyssee im Weltraum
Regie het dr berühmt Filmmacher Stanley Kubrick gfüehrt. Er het in Zämmearbet mit em Clarke au s Drähbuech entwicklet.
Landkreis Heidenheim
Er gränzd im Noorde an dr Oschtalbchrais, im Siide an dr Alb-Donau-Chrais ùn im Weschde an dr Landchrais Geppenga. Im Oschde gränzd er an Bayere, an dr Landchrais Donau-Ries, dr Landchrais Dillinge ùn dr Landchrais Günzburg.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Hoedne ghèère vier Schded ùn siibe Gmaine.
2001: Odyssee im Weltraum
Im Film hets e Reihi vu Spezialeffekte, wo in dr 1960er sensationell gsi sin un au hüt noch verblüffe, wie zum Bispil d Darstellig vu künstlicher Schwerkraft, Schwerelosigkeit un im Dave si Reise am End vum Film.
Bemerkenswert isch au do wiider die bekannt Detailversesseheit vum Kubrick. Im Kubrick si Aspruch isch immer gsi, mit sine Film Standards z setze, so au do dr Standard fer dr perfekte Science-Fiction-Film.
Im Gegesatz zue viile andere Filme, wu im Weltruum spile, isch dorum s All bim Kubrick lutlos und eifach trostlos leer. Un natürlich isch in großer Entfernig vu dr Erde wäge dr Endlichkeit vu dr Liechtgschwindigkeit au kei Echtzittkommunikation meh möglich, was au dr Film – anderst als viili anderi Science-Fiction-Filme – berucksichtigt. Einzig bim Flug vum Krater Clavius zum Monolith im Krater Tycho isch im Kubrick e Fähler underloffe, wil so e Flueg numme als nidrige Mondorbit verlaufe chännt un dodemit im Ruumschiff Schwerelosigkeit herrsche müesst – was aber im Film offechundig nit dr Fall isch. Verblüffend isch au dr Afang vum Film: E Horde vu Australopithecine entdeckt, inspiriert vum e plötzlich uftauchte Monolith, dr Gebruuch vu Chnoche un Werchzüg au als Waffe. Betitelt isch des als poetisch als Dawn of Man – d Morgeröti vum Mensch. Dr dytsch Filmversion het do eweng uglücklich Aufbruch der Menschheit (Ufbruch vu dr Menschheit) drus gmacht
D Filmmusik wird vu dytsche Rundfunksymphonieorchester gspilt. Am bekannteste – un immer wiider zitiert – isch s Intro vu „Also sprach Zarathustra“ vom Richard Strauß.
Immer wiieder gern zitiert wird dr Computer HAL, au wenn em Deep Thought inzwische dr Rang abgloffe het. S Ruumschiff „Discovery“ isch offechundig s Vorbild vu dr „Herz us Gold“ im Film Per Anhalter dur d Galaxis un au s Space Shuttle Discovery dirft wohl vu dert her si Namme ha.