cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biber
Inneri Sischtematik
D Biber bilde ne Familie innerhalb vu dr Ornig vu dr Chnager. Mit Castor git s nume ai Gattig in dr nerdlige Hemisphäre. Dr Ursprung vu dr Biber goht s zrugg bis ins s uusgänds Eozän. Im Lauf vu dr Stammesgschicht hän si verschideni Forme uusbildet, wu zue rund 30 Gattige ghert hän. Di urspringligscht Gruppe bildet d Unterfamilie vu dr Agnotocastorinae, wu d Mitglider no e Hufe Merkmol mit ire Vorgänger daile, in dr Hauptsach mit dr Eutypomyidae, wu z Nordamerika noogwise sin. Di andere Biberverdrätter cha mer prinzipiell in zwoo Gruppe ufdaile: e Gruppe, wu semi-aquatisch gläbt het, un e Gruppe, wu im im Bode grabe het un an e uffigi Landschaft aabasst gsii isch. Di erscht umfasst d Unterfamilie vu dr Castorinae, wu au Castor derzue ghert, un vu dr Castoroidinae, wu unter anderem d Gattige Castoroides (Risebiber) un Trogontherium (Altbiber) yyschließe. Si sin au ne stammesgschichtli jinger Gliid innerhalb vu dr Entwicklig vu dr Biber. Di zwoot Gruppe bstoht us dr Unterfamilie vu dr Palaeocastorinae un dr Migmacastorinae, wu uf s Oligozän un s Miozän bschränkt sin. Si isch enstande, wel si d Klimaverhä#lötnis im Verlauf vum Oligozän abgchielt un si dodermit d Gräser uusbraitet hän. Im Miozän sin si aber vermuetli dur Konkurränz zue andere ähnli aabasste Saiger wider uusgstorbe. Zue dr wichtigschte Verdrätter hän Palaeocastor un Migmacastor ghert. No phylogenetische Untersuchuechige hän di semi-aquatisch aabassti Gruppe un au d Gruppe, wu terrestrisch-unterirdisch gläbt het, je ne monophyletischi Ainhait bildet. Aber au di hitige Biber grabe zum Dail im Bode, wie au e Dail uusgtorbeni, primär semi-aquatischi Forme, zem Byschpel zaige Steneofiber oder Nothodipoides in ire Skelettmerkmol Aabassige an s Grabe. Doderdur cha mer aanee, ass scho dr gmainsam Vorfahr vu dr boode Gruppe die Merkmol ghaa het. S Chnahge an Baim, wu mer vu dr hitige Biber chännt, isch aber e abglatiet Merkmol vu dr semi-aquatische Gruppe. S het si bi däre au nume bi Castor un bi Dipoides entwicklet. Dipoides isch äng verwandt mit Castoroides un Trogontherium un het no Isotopeanalyse vum Skelett vor allem zum Frässe an Baim gchnagt un nit zum Böue vu Dämm. No molekulargenetische Analyse het s di semi-aquatisch Linie vu dr Biber scho syt em Untere Miozän gee. D Castorinae un d Castoroidinae hän si doderno vor rund 19,7 Millione Johr ufdrännt.
Mammutbäume
Systematik
I der Underfamilie vo de Mammutböim (Sequoioideae) git's gägewärtig drü monotypischi Gattige, das heisst das es pro Gattig nur ei läbendi Art git.
Biber
Inneri Sischtematik
Rezänt unterschaidet mer zwoo Arte vu dr Gattig Castor, dr Europäisch un dr Kanadisch Biber. Dr Kanadisch Biber cha mer vum Europäische Biber aidytig unterschaide dur syni gringer Chromosomezahl (40 C. canadensis, 48 C. fiber). Boodi Arte bilde no genetische Untersuechige syt em Oberen Miozän vor rund 7,7 Millione Johr aigeständigi Linien. D Bschrybig vu verschidene Unterarte bim Europäische Biber isch no dr Mainig vu Dail Experte e Folge vu dr Verinselig dur d Dezimierig vu dr Art im 19./20. Johrhundert.
Stammesgschicht
Zue dr wichtigschte un am maischte gfundene frieje Biberforme ghert Palaeocastor, wu im Obere Oligozän un im Untere Miozän vor rund 30 bis 20 Millione Johr in dr uffige Steppelandschafte vum weschtlige Nordamerika gwohnt het. Är isch d Typusgattig vu dr Palaeocastorinae un isch e chlaine Verdrätter mit eme Gwicht vu maximal 4 Kilogramm gsii. Sy Skelett het e Hufe Merkmol fir e Graber ufgwise, d Bibergattig het vor allem iri Schnyydzehn yygsetzt. Palaeocastor het kompläxi Grabgäng hinterloo, wu vor allem in dr Harrison-Formation z Nebraska un z Wyoming iberliferet sin un wu karakterisert sin dur Gäng, wu schruubig gwunde in Untergrund fiere. Wäg däre uffellige Form chännt mer d Grabgäng unter em Name Daimonelix („Deifels-Spundezier“).
Hochschule der Bundesagentur für Arbeit
Gschiicht
Die Hoochschuel isch anne 2006 entstande us em Fachberaich Aarbetsverwaltig vu dr Fachhoochschuel vum Bund fir effetligi Verwaltig. Där isch syter 1972 z Mannem aagsiidlet gsii un het Beamti un Aagstellti fir dr ghoobene Dienscht vu dr Aarbetsverwaltig uusbildet. Mit em Iibergang vum Fachberaich vum Bund an d BA isch 2006 au s Stuudienaagebot komplett reformiert woore. Syt Septämber 2006 bietet d HdBA Studänte*ne an dr Campus Mannem un Schwerin d Meegligkait, si in dr grundständige Stuudiegäng „Aarbetsmäärtmanagement (Bachelor of Arts)“ un „Berootig fir Bildig, Beruef un Bschäftigung (Bachelor of Arts)“ fir aarbetsmäärtbolitischi Fachchreftufgaabe z qualifiziere. Zum Oktoober 2015 het d Hoochschuel dr Master-Stuudiegang näb em Beruef „Aarbetsmäärtorientierti Berootig (Master of Arts)“ yygfiert.
Biber
Stammesgschicht
Zwee wichtigi Biberverdrätter vunm Pleischtozän ghere in d Gruppe vu dr Castoroidinae. Z Nordamerika het in dr letschte zwai Millione Johr dr Riisebiber (Castoroides ohioensis) gläbt, wu bis zue 250 Zäntimeter groß woren isch. Di jingschte Fund sin rund 10.000 Johr alt, wäge dän cha s syy, ass Mänsche dää Biber droffe hän. Vorfahre vum Riisebiber sin Arte vu dr Gattig Dipoides (eppe 5 Millione Johr alt) un Procastoroides (e wenig jinger). D Gattig Trogontherium, wu z Eurasie haimisch gsii isch, het wahrschyns au zue däre Abstammigslinie ghert. Die Biberart, au Altbiber gnännt, isch lenger wie dr rezänt Europäisch Biber gsii, aber dytli schlanker un mit eme chreftigere Unterchiifer. Di untere Extremitetenabschnitt sin lenger gsii, di obere derfir chirzer, was em e agileri Lääbeswyys megi gmacht het mit wohl besser uusbregte Schwimmfähigkaite. Trogontherium isch scho im Obere Miozän ufdrätte un mer chännt si im Oberen Pliozän vu Fundstelle wie Tegelen (Niderlande) un Mosbach (im Stadtbiet vu Wiesbaden, Hesse). Im jingere Mittelpleischtozän isch die Biberart uusgstorbe. Zue dr jingschte Fund ghere sälli vu Bilzingsleben (Diiringe) un Schöningen (Nidersagse). Am letschtere Fundort isch anne 2003 e relativ vollständig Skelett gfunde wore.
Terroranschläge am 11. September 2001
Am '''11. September 2001''' werded dur Terroraaschlääg beidi Türm vom World Trade Center (WTC) z New York zerschtört und s Pentagon z Washington, D.C. schwer beschädigt. Dabii sind ca. 3000 Mensche gschtorbe. D Eräigniss an däm Zistig wärde au churz as ''11. Septämber (ENS September 11 attacks, churz Nine-Eleven, in Zaale 9/11'') bezäichnet.
Hochschule der Bundesagentur für Arbeit
Gschiicht
Näbe däne Stuudiegäng ibernimmt d Hoochschuel verschiideni Wyterbildigsmaaßnaame fir di Bschäftigte vu dr Bundesagäntuur fir Aarbet.
Driber uuse foorscht si in ere Vyylzaal wisseschaftlige Projäkt zur dr Teemenefälder bschäftigungsorientierti Berootig, Aarbetsmäärt un Bschäftigung. En Iiberblick zue Foorschigsprojäkt git d Homepage vu dr HdBA.
Terroranschläge am 11. September 2001
Dr Ablauf
Die 19 Entfüerer häi zur islamistische Terrororganisazioon al-Qaida ghöört.
Bewärtig
Dr 11. Septämber 2001 wird vo mängge Historiker as historischi Zesuur bewärtet, wääred anderi das nid eso gsee. Sitdäm häi d USA versterkt Überwachigsgsetz und Freihäite bi dr Stroofverfolgig im äigene Land, wie au bi de verbündete Staate, duuregsetzt und mit dr Terrorbekämpfig begründet.
Hochschule der Bundesagentur für Arbeit
Masterstuudiegang
Syt Oktoober 2015 wird dr Master-Stuudiegang näb em Beruef „Aarbetsmäärtorientierti Berootig (M.A.)“ an dr HdBA aabote. In däm Stuudium chenne in fimf Semeschter 120 ECTS-Pinkt erwoorbe wääre. S Stuudium schließt ab mit em Master of Arts un bietet d Grundlaag fir e speeteri Promozioon.
Terroranschläge am 11. September 2001
Weblink
Allgemein
Hochschule der Bundesagentur für Arbeit
Foorschigsprojäkt
An dr Hoochschuel wird in vyyl Drittmittelprojäkt un Kooperazioon gfoorscht.
Terroranschläge am 11. September 2001
Weblink
Bilddokument
Ablauf
Gedenke
(100) Hekate
D' (100) Hekate isch e Asteroid vum ussere Asteroiden-Hauptgürtel, wo am 11. Juli 1868 vum J. C. Watson entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf Hekate, dr Götti vu dr Zuuberchunst un vu dr Wägchrüzige us dr grichische Mythologi.
Hekate beweggt sich ime Abstand vu 2,5885 (Perihel) bis 3,6004 (Aphel) astronomischen Einheite in 5,444 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 6,4296° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1635.
In ebba 13 Stunde un 20 Minute rotiert si um ihr eigeni Ax.
Chanukka
Chanukka (חנוכה, [] ; dt.: „Weijig, Iiweijig“; au: Chanukkah, Hanukkah oder Liechterfest, im Surbtaler Westjiddisch Chánige) isch e jüdischs Fest zum Gedänke an d Wiideriiweijig vom zwäite Tämpel, wo dr Serubbabel z Jerusalem im Jahr 164 vor dr Zitewändi het lo baue. Es foot jedes Joor am 25. Daag vom Monet Kislew (Novämber/Dezämber) aa und goot acht Dääg lang.
Gschicht und Müthe
Chanukka erinneret an d Wideriiweijig vom zwäite jüdische Tämpel z Jerusalem im jüdische Joor 3597 (164 v. d. Z.) noch em erfolgriiche Makkabäerufstand vo de Juude z Judäa gege die hellenisierte Juude und makedonische Sürer, wien er im Erschte Buech vo de Makkabäer und au im Talmud überliiferet isch. D Makkabäer häi dr Herrschaft vom Riich vo de Seleukide über Judäa en Änd gmacht, häi dr Zeus-Altar, wo d Grieche im Tämpel ufbaut gha häi, wäggtoo und dr jüdisch Tämpeldienst wider iigfüert.
D Menora, dr Lüüchter mit de siiben Ärm im Tämpel, häig denn nie me sölle uslösche. Noch dr Überliiferig het mä wäge dr Erooberig dur d Süürer nume no äi Chrueg vo gweitem Ööl chönne finde. Sovil Ööl het nume für en äinzige Daag glängt. Zum nöis gweits Ööl z mache bruucht mä aber acht Dääg. Es sig derno e Wunder bassiert, und s Liecht häig acht Dääg lang brennt, bis mä nöis gweits Ööl gmacht het. An das Wunder erinnere die acht Liechter vom Chanukka-Lüüchter. Je noch dr Dradizioon, wo mä re folgt, wird jede Daag äi Liecht mee aazündet, bis am Ändi alli acht brenne, oder me foot mit alle acht Liechter aa und zündet jede Daag äins weniger aa.
Ass dr Lüüchter mäistens nüün Ärm oder Liechthalter het, sött nid düsche: s nüünte Liecht isch dr Diener (hebr. Schamasch). Nume mit däm darf mä die andere aazünde, wemmä die notwändige Sääge (hebr. Bracha) drüüber gsäit het. As Liechter wärde Cherze oder Ööllämpli bruucht. Vilmol wird Olivenööl verwändet, wie bi dr Menora im Tämpel.
Noch dr Entweijig vom Zwäite Tämpel isch s Chanukkawunder zur Wiideriiweijig gfiirt worde, wie me cha lääse bi ; (Septuaginta) (die Zitaagoob im Nöije Testamänt  datiert noch em Fest vo dr Tämpelweijig), bis im Joor 3830 vo dr jüdische Ziträchnig (70 n. d. Z.) dr Tämpel dur d Römer ändgültig zerstört worden isch. Do isch die jüdischi Bevölkerig verdriibe worde (Jüdischi Diaspora), und jetz häi d Juude Chanukka dehäim afo fiire.
Chanukka-Brüüch
Chanukka isch vor allem e hüüsligs Fest. An de Ööbe vo dr Chanukka-Wuche versammle sich d Familie mit Fründ zum Fiire. S Fiire in dr Gmäinschaft isch üüblig, d Chinder bechömme Gschängg und Süessigkäite. Mä isst vor allem Spiise, wo in Ööl bache worde si, wie Berliner (hebr. סופגניות Sufganiyyot) oder Latkes (Härdöpfelblätzli) mit Öpfelmues und Nidel und anderi Spezialidääte us dr jüdische Chuchi. Wenn d Liechter aazündet si, singe d Lüt Maos Zur und anderi Chanukkalieder. Früener het mä d Liechter nume in de Hüüser aazündet, erst spööter au in de Synagoge. In dr Litratuur wird s Fest under anderem vom Heinrich Heine erwäänt. In sinere Dänggschrift für e Ludwig Börne beschribt dr Heine e Spaziergang vo de bäide Schriftsteller, wo vo jüdischer Abstammig gsi si, dur die winterligi Frankfurter Juudegass.
Dr Lüüchter, d Chanukkia, wird sofort aazündet, wenn s dunkel wird. Drbii bättet mä, singt Lieder und verzellt d Gschicht vo Chanukka. Au s Spiil mit em Dreidel isch beliebt. Das isch e Kräisel mit vier Site. Uf dene stöön vier hebräischi Buechstaabe (Nun Gimel He Schin). Das wird interpretiert as d Aafangsbuechstaabe vom hebräische Satz «E groosses Wunder isch dört bassiert» (hebr.: נס גדול היה שם - Nes Gadol Haja Scham). Z Israel stöön uf de Dräidel hüte d Aafangsbuechstaabe vo de Wörter vom Satz: נס גדול היה פה - Nes Gadol Haja Po «E groosses Wunder isch doo bassiert.» Bim Spiil, wo us em 16. Joorhundert stammt und wo mä für Gäld, Spiilmarke oder anders gspiilt het, si s d Aafangsbuechstaabe vo de Wörter uf Jiddisch נִישט («nüt», das häisst mä macht nüt und dr neggst Spiiler isch an dr Räije),  גאנץ («ganz», das häisst mä nimmt alles),  האלבּ («halb», mä gwünnt d Helfti) und שטעל («stell», mä muess iizaale).
En anders beliebts Chanukkaspiil isch «Glogge und Hammer».
Termin vom Chanukkafest
Dr ersti Daag isch immer dr 25. Kislev, aber d Fiir foot immer am Daag vorhär aa, wenn d Sunne undergoot.
Lueg au
Liste vo de jüdische Fest
Piz Bernina
Dr Piz Bernina isch dr äinzig Vierduusiger in de Oschtalpe und dr höggst Bärg im Kanton Graubünde.
Haslach (Freiburg)
Hasle, sit em 1. Jänner 1890 e Stadtdeil vu Friburg, ghört zue dr weschtliche Stadtdeile. Dr Stadtdeil bestoht sit dr Usgliderig vu Wigarte us dr Stadtbezirke 611 Hasle-Egerte, 612 Hasle-Gartestadt, 613 Hasle-Schildacker un 614 Hasle-Haid.
Piz Bernina
Zu der Gschicht vom Name Bernina git’s verschideni Erklärige; er chönt vom ene Personename cho, oder vilecht au vom ene vorrömische Gwässername; lueg do derzue im Artikel BERNINA im Dicziunari Rumantsch Grischun online.
D Landescharte vo dr Schwiz, Usgoob 2001, git si Hööchi mit aa. Dr Piz Bernina ghört wie sini Noochbere, dr Piz Palü, dr Piz Roseg und d Bellavista, zur Berninagruppe oder äifach dr Bernina. D Gränze zwüsche Italie und dr Schwiiz goot über e Bärgstock.
Betzenhausen (Freiburg)
Betzehüse isch e westliche Friburger Stadtdeil. Es bestoht us em Stadtbezirk 531 Betzehüse-Bischofslinde im Oste un 532 Ald-Betzhüse im Weste.
Haslach (Freiburg)
Dr Namme „Hasle“ leitet sich us em Althochdytsche „Hasala“ fer Haselnussstude un „Aha“ fer Fliessgwässer ab. Am hyttige Dorfbach sin d'Haselnussstude allerdings selte worre.
Betzenhausen (Freiburg)
Noochbarstadtdeile sin Mooswald im Norde, dr Stüehlinger im Oste, Wigarte im Süde un Lehe im Weste.
Am Südrand vum Stadtdeil befinde sich Kleigärte, im Nordweste dr Seepark um dr Flückiger See uf em Glände vu dr Landesgarteschau vu anno 1986. Der lit au s'Hallebad West, s'grösst Friburger Schwimmbad. Im Stadtdeil git's zahlrichi Studentenwohnige.
Haslach (Freiburg)
Geschichte
Urkundlich isch Hasle erschtmols anno 786 erwähnt. In ere Schenkigsurkunde vum 26. Dezember 786 hän e Heimo un si Dochter Svanahilt einige Dörfer, dorunder au Hasle (Haslaha) im Kloschter St. Galle ibertrait.
D'Haslemer Pfarrei findet 1261 e erschti urchundlichi Erwähnig, muess aber scho länger bstande ha.
Betzenhausen (Freiburg)
Im Oste vu Betzehüse isch mit em Nöibau vum Regierigspräsidium nooch em Johr 2000 e grosses Behördezentrum entstande.
Haslach (Freiburg)
Geschichte
1118 isch in umiddelbarer Nächi d'Gründig vu Friburg erfolgt. Säll het d'Entwicklig vu Hasle sehr prägt. Bsunders dr Friburger Märkt het die wirtschaftlich Lag z'Hasle gförderet.
Im Drissigjährige Chrieg (1618-1648) isch Hasle 1633 völlig zerstört worre.
Under em Friburger Oberbürgermeister Otto Winterer (Amtszitt vu 1888-1913) het nooch dr Igmeindig zue dr Stadt dr Usbau vu Hasle mit Wohnsidlunge fier Arbeiter agfange. In sällere Zitt isch au d'Gartestadt z'Haslach entstande nooch em Vorbild vum Brite Ebenezer Howard. Säll Wohngebiet mit sine Reihehüser un dr dezueghörige, grosse Gärte, wo fer d'Selbstversorgig vu dr Bevölkerig entworfe worre sin, stoht hüt under Denkmolschutz.
Ab dr 1960er-Johre isch z'Hasle verstärcht mit Familiewohnbau witterentwicklet worre. Säll het zuer Folg gha, dass dr Stadtdeil hüt e sehr homogens Wohngebit isch, wo mit ere sehr guete Infrastruktur (Garte-Hallebad, Strossebahnaschluss, Schuele, Kinderschuele, Ikaufsmöglichkeite, grosse Grienflächene usw.) usgestattet isch.
Spiesslaute
D Spiessluute hüüffig o Langhalsluute gnennt, isch di ältisti öberliferti Form vomen Halsinstrument. Si isch us Mesopotamie und Anatolie bikannt, spööter o vo ägyptische Darstellige. Si cha as Vorgängeri vo de moderne Halsinstrument aagluegt were. Halsinstrument hend de Vortail, as de Too starch variert were cha, wmmer d Saite uf de Hals druggt, so ass weniger Saite nötig sind um vil verschidnigi Töö z spile. De Nootail isch, as d Aazaal Saite bischrenkt were mue.
Casti-Wergenstein
Casti-Wergeschtai isch e politischi Gmaind vom Kanton Graubünde gsi. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Donat, Lohn und Mathon zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert.
Geografy
Casti-Wergeschtai lyt in der Region Viamala und am Schamserbärg.
Spiesslaute
Mesopotamie
Z Mesopotamie sind verschidnige Harfe und Laiere verbraitet gsii, d Halsinstrument sind vermuetli vo fremde Bergvölcher öbernoo wore. Trotzdem stammed die ältiste Darstellige vo Luute aus Mesopotamie und zwoor us de Akkadezitt (2350-2170 v. Chr.). Uff Rollsigel is dere Zitt sind mengisch Mane abbildet, wo e Langhalsluute spilet. Well die Sigel recht chlii sind, chönd chuum Detail erchennt were, wie die Instrument uufbaut sind.
Us de Stadt Ešnunna, wo nördlich vo Babylon glegen isch, isch e blutte Musiker abbildet, wo e Spiessluute spillt, en äänlichs Relief stammt us Nērebtum (hütt: Iščāli), wo doozmool under de Kontrolle vo Ešnunna gstanden isch. Beedi Relief zaiget e Maa mitere uuffälige Frisur, zwee langi Doppelzöpf. De Schallkörper vom Instrument isch chürpseförmig, di zwoo oder drai Saite sind une am Schallkörper aagmacht und lauffed öber de Spiess, wo si am End mit Chordle agmacht sind. D End vo den Chordle hanget abe und bildet Zottle.
Casti-Wergenstein
Gschicht
D Gmaind isch ane 1923 entstande, wo die beide ehemolige Gmainde Casti und Wergeschtai sech zämetoo hend.
Spiesslaute
Mesopotamie
Babylonischi Teggscht nenned Mane im Tienst vo de Göttin Ištar, wo Luute (sumerisch: giš gù.dé »s Holz wo redt«; babylonisch: inu) zupfet und tanzed. S werd vermuetet, as möglicherwiis de sumerischi Name im arabische Instrumentrename Oud (ʿūd, mit Artikel al-ʿūd) witterlebt und dodemit öber spanisch alaud zom tütsche Wort Luute gfüert hett.
Casti-Wergenstein
Gschicht
I dr Chile vo Wergschtai het’s Wandmoolereie vom Walteschburger Mäischter.
Spiesslaute
Elam
Us Elam, e Kultur, wo östlich vo Mesopotamie im iranische Bergland glegen isch, sind ebefalls Darstellige vo blutte Mane bikannt, wo Langhalsluute spilet. D Bai vom Lutenist sind starch geg use bboge, vermuetli weler tanzt. S Instrument hett zwoo Saite, wo am End vom Hals mit Chordle aagmacht sind. S Plektrum isch sehr guet erchennbar.
Hethiter
Jünger isch e hethitisches Relief usem 14. Joorhundert v. Chr, wo bim Sphinxtor vo de Stadt Alaca Höyük abbildet isch, e Stadt, wo nördlich vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa gelegen isch. Uf dem Relief cha de bundierti Spiess guet erchennt werde und meriri chliini Schallöcher ufem Schallkörper, wo äänlich gformt isch, wiene moderni Gitarre, aber vill chlinner isch. De Lutenist schloot siis Instrument miteme Plektrum aa, woner miteme Band a sim Gurt agmacht hett. Au do hanget zwoo Chordle abe.
D Luute werd bide Hethiter weniger hüüffig dargstellt as d Laiere, deför chunnt d Harfe fast nöd vor. Wegedem cha agnoo were, as i hethische Teggscht d Luute mitem Sumerogramm GIŠTIBULA bizaichnet, werd, de hethitisch Name isch aber nöd bikannt. Si isch bi religiööse Fest zupft wore, dezue isch gsunge wore.
D Langhalsluute het fast unveränderet d Bronzezitt öberlebt und e spoothethitisches Relief us Karkamis vom 10./9. Jh. v. Chr. zaigt e Musigensemble. E Maa spillt miteme Plektrum e Langhalsluute, die baide Chordle wo abehanget sind zämegchnüpft. En andere Maa bloost e Doppelflööte, e dritte hett zwai chliini Grüüschinstrument, en art Handchlappere i de Hand und e Tänzer chlatscht d Händ öberem Chopf zäme. En Aigehait vo spoothethitische Langhalsluuten isch, as di baide Chordle uf halber Hööchi zämegchnüpft sind.
Ägypte
D Luute isch woll erst relatiiv spoot uf Ägypte choo, debii wird agnoo, as d Hethiter oder d Hurriter da Instrument z Ägypte bikannt gmacht hend. Mit de Zitt isch d Luute zomene bliebte Instrument woore und s gitt vili bildlichi Darstelige vo Luteniste, im Gegesatz zo Mesopotamie, wo d Luteniste Mane sind, aber mee Fraue. Debii sind d Bünd tailwiis ase gnau iizaichnet, asmer Tonart vo de Luute bistime cha. De Hals lauft im oberen End mengisch in e Vogelchopf uus, de Schallchaste cha noi us Holz gmacht sii, wa dezeu füert, as Saitehalter aabrocht were chönnt.
Technische Hochschule Ulm
Di Tächnisch Hochschuel Ulm (dt. Technische Hochschule Ulm, churz THU; ängl. Ulm University of Applied Sciences) isch e staatligi Hochschuel fir aagwändti Wisseschafte z Ulm.
Profil
Anne 1960 isch d Vorgängerinschtituzion „Staatliche Ingenieurschule Ulm“ mit dr vier Studiegäng Maschineböu (Konschtrukzion), Maschineböu (Fertigung), Nochrichtetächnik un Feinwärchtächnik grindet wore. Syter 1971 het si dr Rang vun ere Fachhochschuel ghaa. Wäg em neie Landeshochschuelgsetz isch s 2006 in „Hochschule Ulm“ umgnännt wore.
Syt em 1. Merz 2019 haißt d Hochschuel „Technische Hochschule Ulm“. Si het drei Standort z Ulm: Prittwitzstroß, Eberhard-Finckh-Stroß un Albert-Einstein-Allee.
In däne segs Fakultete wäre 18 Bachelor-, 7 Master- un 10 Duali Studiegäng aabote:
D Hochschuel unterhaltet Kooperazionsveryybarige mit Hochschuele in 20 Länder un insgsamt 55 Partnerschafte uf allne fimf Kontinänt. Studänte*ne vu dr Hochschuel Ulm chenne ai Semschter an aire vu dr 140 Partnerhochschuele studiere bzw. ire praktisch Studiesemeschter oder iri Abschlussarbet im Uusland mache. Di Tächnisch Hochschuel Ulm bietet näbe Bachelor- un Masterstudiegäng e kooperativ Doktorat mit uusgläsene Universitete in eme Promozionskolleg aa.
Mit em Projäkt vu dr „Donauhochschuele“ het d Hochschuel e internazional Netzwärch zwische Hochschuele, Universitete un Induschtry an dr Donau lang uf em Themebiet regenerativi Energy un effiziänti Energynutzig, wu verschideni Uusduschformat fir Lehr, Forschig un Entwicklig organisiert.
Architäktur
Karakteristisch sin d Redukzion uf wenigi bruuchti Matrialie wie Beton, Stahl un Glas; di organisch Yygliderig vu dr Konschtrukzion in d Hanglag un di klar, zytlos Formsproch vu dr Gebei. As erschts groß Böuwärch vum Land Bade-Wirttebärg isch di Tächnisch Hochschuel Ulm im Rau- un Uusbau mit induschtriäll gfertigte Betondail konschtruiert wore. Wel z Dytschland d Härstellig vu unterschidligschte Betondail nit im induschtriälle Standard megli gsii isch, isch doderfir äxtra e niderländischi Tächnology bruucht wore.
Yyrichtige
Forschig, Entwicklig un Transfer an dr Hochschuel Ulm hän e aigeständig Profil, wu abglaitet isch us em Bildigsufdrag vu dr Hochschuele. D Hochschuel Ulm het 12 Fakultets-Inschtitut, wu vor allem dr praxisnoche Lehr diene, wu aber au Forschigsvorhaa din duregfiert wäre. D Dachorganisazion fir d Forschigsaktivitete vu dr Hochschuel Ulm isch s Inschtitut fir aagwändti Forschig (IAF) as sälbschtständigi zäntrali Yyrichtig. S IAF macht Ressortforschig un au Ufdragsforschig fir Unternäme.
Automotive Center
S Automotive Center isch Dail vum Inschtitut fir Fahrzyygsischtem (IFS). Näbe Labor-, Biro- un Wärchstattryym het s drei großi Briefständ uf Induschtryniveau : D Briefständ wäre in dr Lehr iber d Fakultete ewäg un au in aawändigsorientierte Forschigsprojäkt in dr Fahrzyygtächnik, Fahrzyygeläktronik un Mobilhydraulik yygsetzt.
Hydraulik Kumpetänzzäntrum
S Kumpetänzzäntrum Hydraulik isch e 2012 grindeti Yyrichtig, wu uusschließlig us private Mittel finanziert wird. Iber ai Million Euro sin vu dr Grindigsmitglider uf fimf Johr zuegsait gsii, go ne Plattform fir d Wyterentwicklig vu dr Hydraulik-Fachuusbildig un -Forschung schaffe un di aige Innovazionschraft sterker mache. Zurzyt bindlet s Zäntrum vu dr Hochschuel Ulm d Hydraulik-Fachkumpetänz vu fascht 20 Firme im siddytsche Ruum, wu d Wettbewärbsfähigkait vun ene in hochem Maß vu qualifiziertem Noowugs mit aischlegige Hydraulik-Chänntnis abhangt. D IHK Ulm ferderet d Initiaziv mit 50.000 Euro im Johr. As hochmodärni Laboruusstattig fir Lehr un aagwändti Forschig het s unter anderem e Väntil-Briefstand im Maschinelabor, e Hydraulik-Briefstand im Automotive-Center un e Briefyyrichtig fir Fluid un Elzuestandssänsore.
ZAFH Service-Robotik
S Zäntrum fir Aagwändti Forschig an Fachhochschuele (ZAFH) forscht an dr Hochschuel Ulm im Beraich Service-Robotik, wu Algorithme un Verfahre entwicklet wäre, go Service-Roboter zueverlässiger, alldagsdaugliger un choschteginschtiger mache. Yygrichtet woren isch s im Rame vun ere wettbewärblige Uusschrybig as Forschigsverbund vu dr Hochschuele Ulm (Koordinator), Raveschburg-Waegaade un Mannem, go di exzellänt aagwändt Forschig im Beraich vu dr Servicerobotik bindle, sterker mache un zuen eme Exzellänzcluster uusbäue. Im Zytruum vum 1. Jänner 2008 bis 31. Merz 2013 isch s im Rame vu dr ZuechumftsoffensiveIV "Innovation und Exzellenz" un em Europäische Fond fir regionali Entwicklig (EFRE) gferderet wore. S ZAFH wird iber d Ferderphase uuse as Exzellänzcluster wytergfiert un dient as Aalaufstell un Aasprächpartner fir s Innovazionsthema vu alldagsdauglige Serviceroboter.
ZAFH MikroSens
Mit em ZAFH „MikroSens - Innovative Millimeterwellen-Sensorik für industrielle Anwendungen“ soll chlainere un mittlere Unternäme im Land neiartigi un hochintegrierti Millimeterwälletächnik fir verschideni Applikazionsfälder zuegängli gmacht wäre. In däm Forschigsprojäkt schaffe d Hochschuel Ulm, d Hochschuel Haalbrunn un d Hochschuel Pforze zäme mit dr Uniwersitet Ulm an dr Umsetzig vu däre Tächnik fir neii Mässufgabe, zem Byschpel in dr Produkzions- un Umwälttächnik. S Projäkt het im Septämber 2015 aagfange un isch mit rund 1,4 Millione Euro vom Land Bade-Wirttebärg un dr Europäische Union gferderet wore.
Symmetrie (Geometrie)
Mit em geometrische Begriff Sümmetrii (altgriechisch συμμετρία symmetria „Ebemaass, Gliichmaass“, us σύν syn „zämme“ und μέτρον metron „Maass“) bezäichnet mä die Äigeschaft, ass mä mit Beweegige e geometrischs Objekt uf sich sälber cha abbilde, und eso unveränderet erschiint. En Umwandlig, won e Objekt uf sich sälber abbildet, häisst Sümmetriiabbildig oder Sümmetriioperazioon.
Technische Hochschule Ulm
Studänte*ne-Verdrättig
Syt Oktober 2013 isch d Studänte*ne-Verdrättig vu dr Hochschuel Ulm verfasst unter em Name "VS Ulm". D VS Ulm setzt si fir d Belang vu dr Studänte*ne im Senat, dr Fakultetsreet un dr Studiekummissionen yy.
Symmetrie (Geometrie)
Mänggisch wärde au zwäi (oder mee) verschiideni geometrischi Objekt as zunenander sümmetrisch bezäichnet, wenn si, wemm mä sä zämme aaluegt, e sümmetrischi Figur bilde.
Je noch däm wievil Dimensione mä bschaut, git s underschiidligi Sümmetrie.
Technische Hochschule Ulm
Studänte*ne-Verdrättig
Näbe dr bolitische Verdrättig organisiert d VS Ulm au verschideni soziali Aktivitete an dr Hochschuel Ulm, wie d Wynäächtsfyyr, s Summerfescht Grill'n'Chill oder d Orientierigswuche bi dr Erschtsemeschteryyfierig.
Symmetrie (Geometrie)
Symmetrie im Äidimensionale
Im Äidimensionale, also uf er Graade, git s d Sümmetrii in Bezuug uf en äinzelne Punkt und d Sümmetrii in Bezuug uf d Dranslazioon (Verschiebig).
Symmetrie im Zwäidimensionale
Im Zwäidimensionale underschäidet mä zwüsche Punktsümmetrii, Aggsesümmetrii und Dranslazioonssümmetrie.
Aggsesümmetrii
D Aggsesümmetrii, axiali Sümmetrii oder Spiegelsümmetrii isch e Form vo dr Sümmetrii, wo bi Objekt ufdrätet, wo ere Sümmetriiaggse nooch gspieglet si. Für jedi Aggsespieglig gältet:
Rotazionssümmetrii
E zwäidimensionals Objekt isch rotazioonssümmetrisch, wenn mä s um jede beliebig Winkel um e Punkt cha drülle, so dass es sich uf sich sälber abbildet. Die Sümmetrii wird au as Dräi-, Punkt- oder Kräissümmetrii bezäichnet.
Punktsümmetrii
Vo Punktsümmetrii, au Zentralsümmetrii redet mä, wenn es für e geometrische Objekt (z. B. e Vieregg) e Punktspieglig git, wo s uf sich sälber abbildet. Dr Punkt, wo die Spieglig bassiert, wird als Sümmetriizentrum bezäichnet.
Dranslazioonssümmetrii
Figure, wo dur e Verschiebig (Dranslazioon), wo nit d Identidäät isch, in sich sälber chönne überfüert wärde, häi e Dranslazioonssümmetrii. Si wärde au as periodisch bezäichnet.
Sümmetrie im Dreidimensionale
Dr Aggsesümmetrie im Zwäidimensionale entspricht d Flechisümmetrii im Dreidimensionale, dr Punktsümmetrii d Aggsesümmetrii (Dräisümmetrii um 180°). Es git au no d Punkt- oder Zentralsümmetrii im Ruum und wie in dr Ebeni d Dranslazioonssümmetrii.
Rotazionssümmetrii
Dreidimensionali Objekt si rotazionssümmetrisch, wenn si, wemm mä sä um jede beliebig Winkel um en Aggse (d Sümmetriiaggse) drüllt, uf sich sälber abbildet wärde.
Chuugelesümmetrii
D Rotationssümmetrii um jedi beliebigi Aggse dur dr gliich Punkt isch e Spezialfall vo der Rotazioonssümmetrii und wird as Chuugelesümmetrii bzw. Radialsümmetrii bezäichnet.
Bischbil vo Sümmetrie in dr Natur
Stärn z. B. si fast chuugelesümmetrisch, wil iiri Äigeschafte (wie z. B. d Dichdi) zwar nit überall ganz gliich si, aber nume vom Abstand zum Middelpunkt abhänge. Au iiri Grawitazioonsfälder si chuugelesümmetrisch wie z. B. au s elektrische Fäld von ere elektrisch gladene Chuugele.
Niideri Lääbensforme si vilmol aggsesümmetrisch und bilde aagnööchereti Rotazioonskörper. Dr Ufbau vo de mäiste hööchere Lääbewääse isch meer oder weniger spiegelsümmetrisch. Au dr Mensch het e wertikali Sümmetriiebeni, die anatomischi Sagittaleebeni. Die Sümmetrii isch aber nit vollständig, dr Ufbau vo de innere Organ isch nit spiegelsümmetrisch. Au bi Körperdäil, wo usgseen wie wenn si sümmetrisch weere, wie d Auge, d Ohre, d Ärm, d Bäi, d Brüst u.s.w.. git s immer meer oder weniger groossi Underschiid in dr Laag, dr Form und dr Gröössi.
Splügen GR
Splüügä (offiziell Splügen, RMS Spleja/Spligia, ) isch es Dorf, wo zur Gmaind Rhywald im Kanton Graubünda ghört.
Geografy
S Dorf Splüügä lyt am Hinderrhy im Gebiet vom Rhywald, wo zur Region Viamala ghört. D Taalstrooss em Hinderrhy noo chunt vo Thusis, Andeer und Sufers ufe und goot wyter s Taal zduruff uf Nufänä und Hinterrhy und vo dört zum Pass vom San-Bernardino, wo früener Vogelbärg ghaisse hät. Z Splüügä zweigt d Strooss zum Splüügäpass ab, wo me dure uf Madesimo und Chlääfe chunt und früener Urschler ghaisse hät. Us em Sytetaal bi däm Pass louft dr Hyscherebach zum Hinderrhy abe.
S Taal vom Tambobach foot bim Pizzo Tambo under em Tambogletscher bi de Tamboseeleni sibe Kilometer südlech vom Dorf a und goot über d Tamboalp uf Medels abe. A dr Tanatzhöchi und em Alpetlistock bi dr Tamboalp und dr Tanatzalp isch s Schygebiet vo Splüügä, wo ane 2007 die Internazionali Walser Schymeischterschaft gsi isch.
Im Taal vom Hyyscherebach, wo uf em Spläägepass afoot, isch en grossi alti Alp vo Rhäzüns. Uf dr Oschtsyte isch d Gmeindgränzä ufem Surettahorn und em Mittaghorn. Uf dr Nordsyte vom Taal louft dr Stutzbach vom Safierbärg und über d Stutzalp abe und chunt unden a Gadestatt uf Splüügä abe in Hinderrhy. Vom Durf us goot dr Fuesswäg und Saumpfad em Stutzbach no über dä Pass is Safietaal. Im Norde vom Gmeindbann sind s Alperschällihorn und s Teurihorn.
Gschicht
Ane 1995 het d Gmaind der Wakkerprys vom Schwiizer Heimetschutz übercho.
S Nochberdorf Medels mit em Wyler Nühuus isch früener en eigeni Gmaind gsi und ane 2006 mit dr Gmaind Splüügä zämeglait worde. Uf de 1. Jänner 2019 händ di bishärige Gmeinde Splüügä, Nufene und Hinderrhy zur neue Gmaind Rhiiwald fusioniert. Splüügä hät zletscht en Stüürfuess vo 100 Stürprozänt kha.
Despotat Morea
S Despotat Morea isch e byzantinischs Herrschaftsgebiet uf em Peloponnes gsi.
D Ridder vom Vierte Chrüzzuug häi im Joor 1204 Konstantinopel erooberet und s Byzantinische Riich, wo denn immer no beachtlig gsi isch, zerschlaage. Es häi sich e baar Äinzelstaate bildet wie s Despotat Epirus, s Kaiserriich Trapezunt, s Kaiserriich Nikaia, s Latiinische Köönigriich Thessaloniki und s Latiinische Kaiserriich, wo dr äigentlig Räst vom früenere Oströmische Riich gsi isch. D Latiiner häi weniger as 60 Joor lang z Konstantinopel gherrscht, bis es im Michael VIII. Palaiologos im Joor 1261 glungen isch, d Stadt zruggzeroobere. 1262 het dr Kaiser sini Beamte as Kephale in d Burg vo Mistra gschiggt, wo 1249 vo fränkische Ridder baut worden isch. Dört isch denn die äigentligi Nochfolgerstadt vom antike Sparta an de Abhäng vom Taygetos entstande, wääred s fränkische Fürstedum Achaia, wo jetz zämmebroche isch, vo Lakedaimon us beherrscht worden isch. Under de Kantakuzene und spööter de Palaiologe isch s Amt vom "Despot" über d Morea (Peloponnes) e byzantinischi Sekundogenitur gsi. Venedig het au bedütendi Bsitz uf dr Halbinsle ghaa, wie öbbe die starke Festige vo Methoni und Koroni am westlige Finger vom Peloponnes. 1449 isch dr Despot Konstantin z Mistra as Konstantin XI. zum letzte byzantinische Kaiser erhoobe worde. Nochdöm 1453 Konstantinopel vo de Türke erooberet worde isch, isch 1460 au Morea an dr türkisch Sultan Mehmed II. Fatih (dr Erooberer) gfalle.
Bezäichnig
Dr Begriff Despotat wird vom griechische Wort despotes (δεσπότης) für ‚Heer‘ abgläitet und het in Bezuug uf die byzantinische Despotat überhaupt käi wärtendi Funkzioon. Es handlet sich bi de byzantinische Despotat also nit um Gwaltheerschafte im Sinn vo Despotie, sondern äifach um Browinze oder Fürstedümer innerhalb vom Riich. Dämentsprächend isch Despot in däm Zämmehang dr Ditel vom Browinzguvernöör.
Fürstentum Theodoro
S Fürstedum Theodoro oder Gothia (Γοτθία, Gotthía) isch e chliine, christlige Föidalstaat im südwestlige Däil vo dr Krim gsi, zwüschen em hütige Balaklawa und Aluschta, wo vom 13. Joorhundert bis zum 15. Joorhundert existiert het. D Hauptstadt vo Doro (Mangup-Kale) het denn au Theodoro ghäisse. S Fürstedum Theodoro isch e Noochfolgerstaat vom Byzantinische Riich gsi. Bis es vo de Osmane im Joor 1475 erooberet worden isch, isch s Fürstedum Theodoro s letzte Territorium vom byzantinische Imperium gsi, wo s no gee het.
Bevölkerig
D Bevölkerig vom Fürstedum het us de verschidene Ethnie bestande, wo sich in dr Antike und im Mittelalter uf dr Krim niidergloo häi. Us däm Völkergmisch vo Grieche, Krimgote, Alane und Karäer het sich e nöiji ethnischi Grubbe bildet, wo griechisch gschwätzt het und wo d Meerhäit von ere zur Orthodoxe Chille ghöört het.
Johann Jacob Heidegger
Dr Johann Jacob Heidegger, besser bekannt as John James Heidegger, (* 16. Juni 1659 z Züri; † 7. Septämber 1749 z Richmond upon Thames) isch en Impresario z London gsi.
Feldmusik Strättligen
D Fäudmusig Strättligä, umgangssprachläch ou aus Strättlig-Musig bekannt, isch äs Blasorcheschter us Thun i dr Schwiz. Es isch aus Verein organisiert. Vo 1958 bis 1991 isch äs vom national bekanntä Dirigänt u Komponischt Jakob Bieri gleitet wordä.
Johann Jacob Heidegger
Dr Heidegger isch e Soon vom Theolog Johann Heinrich Heidegger gsi. Er isch öbbe 1708 uf Ängland gange und daucht 1710 as assistierende Diräkter vom Queen's Theatre uf, won er Maskebäll veraastaltet het, wo Skandaal usglööst häi. Vo 1713 bis 1738 isch er dr kaufmännisch Diräkter vom King's Theatre, em früenere Queen's Theatre, gsi. Vo 1719 bis 1728 het er as Diräkter vo dr Royal Academy of Music gschafft, s Opereundernääme, wo dr Georg Friedrich Händel, dr Giovanni Battista Bononcini und dr Attilio Ariosti für s komponiert häi.
Feldmusik Strättligen
Gschicht
D Fäudmusig Strättligä isch im Jahr 1881 gründet wordä. Denn isch Strättligä no ä eigeständigi Gmeind gsi, d Igmeindig i Thun het im Jahr 1920 stattgfundä. Im Jahr 1919 isch d Fäudmusig Strättligä äm Bärner Oberländische Musigverband biträtte, im Jahr 1921 ou äm Kantonalä u äm Eidgenössischä Musigverband. 1965 isch ds Blasorcheschter zum erschtä Mau im Radio gloffä. Im Jahr 1972 isch äs zum erschtä Mau im Schwizer Fernseh zgseh gsi; irä Sändig vor Margrit Hadorn. I dä Jahr 1981 u 1984 het mä je ä Plattä usegäh. Im Septämber u Novämber vom Jahr 1987 isch dr Verein nomau im Schwizer Fernseh ufträtte; i dr Sändig Gala für Stadt und Land mit äm Wysel Gyr. Im Jahr 2006 het dr Verein sys 125-jährige Bestaa gfyret u d CD Musik ist Trumpf usegäh. Im Jahr 2013 het mä es nöis Probälokal ufgmacht, wo mä im ene lääre Bitz vom ene autä Burähuus bout het. Im Jahr 2019 isch d Fäudmusig Strättligä ar Organisation vom Kantonalä Musigfescht beteiliget gsi, wo i däm Jahr z Thun stattgfundä het.
Lohn GR
Lohn isch e ehemaligi Gmaind vom Kanton Graubünde. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Donat, Casti-Wergeschtai und Mathon zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert.
Lohn lyt in dr Region Viamala und am Schamserbärg. Im Weschte stoot dr Piz Beverin, s Gmaindgebiet vo Lohn goot bis ufe Bärggraat mit em Zwölfihorn, em Rappakopf und em Schärekopf. Zwüschet Zillis und Ronggelle chunt es Stuck vom Gmaindbann vo Lohn bis ganz abe an Hinderrhy in dr Viamala-Schlucht. S Gmaindgebiet isch im Naturpark Beverin.
S Dorf ”Laune“ isch im karolingische Rychsgueturbaar vom nüünte Joorhundert s erschte Mol erwäänt. Ane 1458 het sech d Gmaind vom Bischof vo Chur losgchauft. D Chile vo Lohn het zwei Dürm.
Ibrahim Ferrer
Ibrahim Ferrer (* 20. Februar 1927 in San Luís bi Santiago de Cuba; † 6. August 2005 in Havanna) isch an kubanischa Musika gsi, wo ma vor allem als Bolero-Sänga kennt.
Ferrer isch am 20. Februar 1927 bi Santiago de Cuba inam Nachtclub uf d Wealt ko. Sine Muatta isch gschtorba wie na zwölfe gsi isch, drum hot a vo döt a weg uf da Schtroß singa müassa zum Geald vadiana. A johr schpäta hot a mit sinem Cousin d Gruppa „Jovenes del Son“ gründet.
In da nägschta Johr hot a in viela vaschiedena Gruppana gschpiilt und bald amol hot ean s ganze Land kennt. 1953 hot a in Pacho Alonsos Guppa schpielt und isch mit deanna 1959 in d Hauptschtadt Havanna züglt.
1999 isch a mit m Film Buena Vista Social Club in da ganza Wealt berühmt wora. Wim Wenders hot nämle an Doku dräht üba kubanische Musika, wo zäm dia Platta „Buena Vista Social Club“ ufgno hond und 1998 an Grammy dafüa kriagt hond. Bi deana Musika isch o Ibrahim Ferrer dabei gsi.
O sis Solo-Album „A Toda Cuba le Gusta“ isch für an Grammy nominiert gsi. 2004 hot a denn für sis Album „Buenos Hermanos“ den Grammy in der Kategorie „Best Traditional Tropical Latin Album“ kriegt. Ferrer isch am 6. August 2005 in Havanna gschtorba.
Funktion (Mathematik)
In dr Mathematik isch e Funkzion oder Abbildig e Beziejig (Relazion) zwüsche zwäi Mängene, wo jedem Elimänt vo dr äinte Mängi (Funkzionsargumänt, unabhängigi Wariable, x-Wärt) genau äi Elimänt vo dr andere Mängi (Funkzionswärt, abhängigi Wariable, y-Wärt) zueordnet. Dr Funkzionsbegriff wird in dr Litratuur uf verschiideni Arte definiert, aber generell goot mä vo dr Vorstellig us, ass Funkzione mathematische Objekt mathematischi Objekt zueordne, zum Bischbil jedere reelle Zaal deren iir Kwadrat. S Konzept vo dr Funkzion oder Abbildig het in dr modärne Mathematik e zentrali Stellig; din enthalte si as Spezialfäll under anderem parametrischi Kurve, Skalarfälder, Wektorfälder, Dransformazione, Operazione, Operatore und e Hufe mee.
D Grundidee
Schriibwiis:
Für s Elimänt vo dr Ziilmängi, wo im Elimänt x \in D zuegordnet isch, schribt mä im Allgemäine f(x).
Die mängitheoretischi Definizion
Mängitheoretisch isch e Funkzion e spezielli Relazion:
Die letschte bäide Äigeschafte löön sich au eso zämmefasse:
Vilmol wett mä aber au d Ziilmängi explizit zum ene Däil vo dr Funkzion mache, zum Bischbil zum chönne Ussaage mache zur Surjektiwidäät:
G_f wird au as dr Graaf vo dr Funkzion f bezäichnet. D Definizionsmängi D vo dr Funkzion isch doo dur iire Graaf äidütig bestimmt und bestoot us de erste Komponänte vo alle Elimänt vom Graaf. Wenn d Graafe vo zwäi Funkzione gliich si, so säit mä au, si sige im Wääsentlige gliich.
Mä cha aber au no d Definizionsmängi drzuenee und e Funkzion entsprächend as e Dripel, G_f wie oobe, definiere.
Sueskrise
D Sueskrise (au Suezkrise oder Sinai-Chrieg und Sinai-Fäldzug, Hebräisch: מבצע קדש, Arabisch: أزمة السويس – العدوان الثلاثي) isch en internazionale Komflikt gsi, wo im Herbst 1956 in ere milidäärische Interwenzioon von ere Allianz us Groossbritannie, Frankriich und Israel in Egüpte gipflet het. Dr Aalass isch d Verstaatligung vo dr Sueskanal-Gsellschaft, wo zum grösste Däil in britisch-französischem Bsitz gsi isch, dur e Bresidänt vo Egüpte, Gamal Abdel Nasser. Dr Sueskanal isch für d Ärdölversorgig vo Groossbritannie seer wichdig gsi. Dr politisch Hindergrund isch gsi, ass dr Nasser Egüpte, wo zwar formal suwerään gsi isch, sich us dr britische Iiflusssfääre het welle befreie.
Noch resultatlose internazionale Verhandlige über d Nutzigsrächt am Sueskanal häi Frankriich und Groossbritannie zämme abgmacht, ass si dr Bresidänt vo Egüpte, dr Gamal Abdel Nasser, wo zum ene „Hitler vom Nil“ stilisiert worde isch, z stürze. Frankriich isch dur die egüptischi Understützig vo dr algerische Befreijigsbewegig FLN motiviert gsi, wo gege die französischi Kolonialherrschaft kämpft het. Israel het sich us dr arabische Umchlammerig welle befreie, de Gränzgfächt mit de Palestinenser, wo vom Sinai und vom Gasasträife us Israel aagriffe häi, en Ändi mache und dr frei Zuegang dur d Strooss vo Tiran sichere. Die Verbündete häi dr Blan, wo en israelische Aagriff uf Egüpte vorgsee het, vor de USA ghäimghalte. Die bäide westöiropäische Staate hätte sich denn as aagääblig nöitrali Vermiddler sölle iimische und dr Nasser stürze. Noch em israelische Aagriff si Luftaagriff und Bombardemänt dur Frankriich und Groossbritannie blant gsi und denn e Landig vo Bodedrubbe.
D USA und d Sowjetunion häi interweniert und häi s anglo-französische Undernääme vor d UNO brocht. Die britisch-französische Interwenzionsdrubbe, wo im Oktober 1956 glandet gsi si, häi sich müesse zrugzie, ooni dr Nasser z stürze. S Resultat isch gsi, ass drotz em milidäärische Erfolg vo sine Gegner die egüptisch Posizioon im Nooche Oste gsterkt worde isch und dass sich Egüpte änger an d Sowjetunion bunde het und eso dr Chalt Chrieg uf e Komflikt im Nooche Oste usgwitet worde isch.
Wil Groossbritannie und Frankriich brobiert häi, dur e milidäärischi Aggression s egüptische Reschiim z stürze und Egüpte z zwinge, dr Sueskanal zruggzgee, und zur gliiche Zit d Sowjetarmee dr Ungarisch Volksufstand niidergschlaage het, si die drei Länder in dr öffentlige Woornäämig uf dr gliichi spootimperialistische Stuefe gstande. Uf dr ganze Wält isch das as „imperiale Machismo“ kritisiert worde.
Welsch
Wälsch oder Wäutsch isch d alemannisch Bezeichnig für d Franzose un Weschtschwiizer un andri romanischi oder cheltischi Völker, aber au für d Gegend oder d Region, wo di Wälsche läbed.
S Wort chunt vo germanisch *walha- un het syn Urschprung möglicherwys bi de Volcae, e keltischer Stamm wo näbe de Germane gläbt het. Spöter isch dr Begriff uf d romanisierte Kelte übertrooge worre.
England
Vo de Ängländer isch wielisc uf d Waliser übertrooge worre; deswäge Welsh un Wales un Cornwall.
Mitteleuropa
Im Althochtütsche bizaichnet Walha d Romane, s Adjektiv lutet walahisc.
I dr Dütschschwiiz wird s Französische un vor allem d französischsprochige Schwiiz au als Wälsch oder Wälschland bezeichnet. Z Bade un im Elsass wird dr Begriff higege vermiide un als abwärtend empfunde. D romanischsprochige Bvölkrig vum Elsass het de Begriff schlieslich als Eigebezeichnig überno un nennt sich un syni Sproch Welche. S glyche gilt für d Wallone (holländisch: waals "Wallonisch").
Usserdäm sin d Rätoromane früener au als Wälschi bezeichnet worre. De negativi Usdruck Chuderwältsch isch us älterem "Churer Wälsch" entstande. De Uusdruck isch scho früe negativ gsii, so het en Schwoob um 1450 gschribe: "Churwalchen ist ein pöse sprach, bsunder in dem Engadin". Au de Walesee isch noch de "Churwalchen" binennt.
Osteuropa
Seltener wird dr Begriff uf d Rumäne bezoge. D Walachei isch e historische Landesdeil vo Rumänie.
Witers
• Dr Name isch i vyle Fluerbezeichnige enthalte, vor allem z Öschtrych un i dr Schwiiz. So heisst es Dorf im Jura Wälscheroor und es Taal bi Arosa Wälschtobel.
• D Baumnuss haisst au Wältschi Nuss oder Walnuss.
• De Name vom Wallis chunnt aber nid vo däm Wort, sondern vom latinische Wort vallis für Taal.
Ortenau
Ortenau chan folgendes bedüte:
Ortenau, es Gebiet im Mittelbadische, es kunnt under folgende Verwändunge vor:
Ortenauer Ried
Ortenau isch de Familiename vo folgender Person:
Protektorat
E Protektorat (vo lat. protegere, „schütze“) isch e staatligs Territorium, wo däilwiis suwerään isch und wo vom ene andere Staat, vom Protekter, gegen usse verdräte und verdäidigt wird. Dr Protekter und au s Protektorat chönne verdraagsfähigi Völkerrächtssubjekt si. Im Vergliich ghööre Kolonie oder Übersee-Territorie iirer Kolonialmacht, und iiri Iiwooner si deren iiri Underdaane. Die Definizioon isch aber erst sit em Ändi vom 19. Joorhundert gültig. Bis denn – vor allem in dr Zit vom „Renne um Afrika“ im letschte Viertel vom 19. Joorhundert – isch s nid genau definiert gsi, und mä het mängge afrikanische Gebiet, wo gar käi Staatligkäit im modärne Sinn ghaa häi, Protektorat gsäit. Es het sich doo um e Vorstuefe zun ere äigentlige Kolonie ghandlet, wo nit en örtlige Staat, sondern die äigene Inträsse in däm Gebiet gege rivalisierendi öiropäischi Staate gschützt worde si. Die Protektorat si am Aafang vom 20. Joorhundert alli Kolonie worde.
Astronomische Einheit
Die Astronomisch Einheit (Kürzel AE, international AU für astronomical unit) isch näbem Parsec di wichtigst Längeeinheit in dr Astronomi.
D'AE isch sit em End vum 20. Johrhundert definiert as 149.597.870.691 m un entspricht mit grosser Annächerig dr grosse Halbax vu dr Erdumlaufbahn (middlerer Abstand vu dr Erde vum Zentrum vu dr Sunne). Entfernige innerhalb vum Sunnesystem werre meistens in AE agäbe.
Dr modern Wert isch mit Radar- un andere Distanzmessige vu dr Erde un mit Ruumsonde bestimmt worre. Früeher isch d'AE us Messige vu dr Horizontalparallaxe vu dr Sunne (ca. 8,794″) un em Erdradius abgleitet worre.
Definition vu dr Internationale Astronomische Union
Die Astronomisch Eiheit isch im Internationale Eiheitesystem sit 1978 nimmi zuelässig. Trotzdem giltet si in dr Astronomi als uverzichtbar un wird witterhi verwendet.
Die International Astrononisch Union (IAU) definiert d'AE as dr Radius vu ere chreisförmige Umlaufbahn, wo e hypothetischs masseloses Deilli ohni Störig dur dritti Chörper d'Sunne in 2 · π / k Däg umlauft. (Gaußsche Gravitationskonstante k = 0,017 202 098 95)
Umrechnig
Ei Astronomischi Eiheit (1 AE) entspricht Usdruckt in interstellare Längemasse betrait si
Montreuil (Seine-Saint-Denis)
Montreuil ìsch a frànzeescha Gmainda ìm Département Seine-Saint-Denis ìn dr Regioon Île-de-France. Sa hàt Iiwoohner (Schtànd ) — domìt ìsch sa d’ zwaita Schtàdt mìt dr greeschta Beväälkerung ìm Département noh Saint-Denis, un d’ fìmfta Gmainda mìt dr greeschta Beväälkerung ìn dr Regioon. D’ Iiwoohner nänna m’r Montreuillois.
Montreuil ìsch a ehamààliga Ìndüschtriischtàdt, wo unmìttelbààr àm Oschta vu Pàriis lììgt. Sa lììgt grààd neerdlig vum Bois de Vincennes, àn dr Granz zem Département Val-de-Marne.
Friahjer ìsch d’ Schtàdt àui Montreuil-sous-Bois gnännt worra.