cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muotathal
Geografii
D Gmäind wird vo dr Muota durflossä, wo z hintersch us em Bisistal chunnt und em Tal de Name Muotatal und em Dorf de Name Muotathal git. Churz hinderem Dorf Muätithal verzwigd si s Tal, nordöschdlig füert e Strass übärä Pragelpass is Chlöntal, südöschdlig chunnt me is Bisistal, mit em Wyler Bisisthal und Sali, wo d Luftseilbahn uf d Glattalp fahrt.
Und drnah gids im Tal innä dä nu ä langi Höhli: nämli ds Hölloch. Mit 203,978 km (Stand Januar 2019) isch äs äini vo dä längschtä Höhlänä uf dr Wält.
Gschicht
Muätital isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1246 als Muthathal, Mutetal
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 5,4 % gläge.
Religion
91,2 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 1,3 % evangelisch-reformiert.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 3507 Iiwoner 96,5 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 3,5 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Muätital ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Übärnämä
Di mäischtä Muätitalär häissid zum Gschlächt: Zwyssig, Gwärder, Schaub, Ziäglär, Bätschärt, Föhn, Sutär, Schälbärt odär Heinzär. Drum hend all mindeschtens öppä ä Übärnamä wiä: ds Schnidärs, ds Bächälärs, ds Bäschels, ds Brönels, ds Baschäwiesels, ds Bethälis, ds Underhösälers, ds Plattäbächlärs, ds Zügnegälärs, ds Predigärs, ds Schinnärs, ds Chlämmärs, ds Töbälärs, ds Gigärs, ds Lunnis, ds Gschpaas, ds Chaschtävogts, ds Förschtärs, ds Buräbeckä usw.
Diä Übernämä sind viilfach vo dä Ligäschaftä abgläität, abär au vo Tätigkäitä oder vom Uusgseh nachä.
Usdrück oder gläufig Sätz
Wän ä Taler meint äs träf ihm nüd ah, dä säid är: Sälb trifft mer ez nu medigs nüd ah odr Ds sälb ischmr ordäli äituä. Oder wän ä Taler mäint, är giäng ez is Wuchäänd, mir söllid au entlich äinisch fürsi machä, dä säid är: Machid iär oordäli, was iär wend, ich gaa ez häi. Wenn ä Taler kä Ziit hed, dä säid är: Ich ha ez gad nüd d`r Wiil. Wän ä Taler meint, söllisch äinisch ruäig si, dä säid är: Heb äinisch d Schnotzä zuä, du Mulaff. Wän ä Taler seit, er giäng nu go rauche, denn seit er: Esä, ich gah nu go blaknä, näflä oder rauckä. Für ds dettig hends fiartig vil Usdrück.
Im 2001 isch äs Wörterbuech mit em Titel «flätt-hüntsch-sauft» im Triner-Verlag z Schwyz usächo, wo dä Kaplan Alois Gwerder typeschi Taler Wörter gsamlet het. D Gmaind het e online-Version mit über 11'000 Wörter ufgschaltet.
Bruuchtum
Im Dorf Muätithal gids afig jedäs Jahr dr berüähmt Alpchäsmärcht. Drna mags d Hauptschtrass alig sauft öppä afa vermachä, wänn ä so ä Tschupplä Lüüt wott is Tal inä go Chäs räichä.
A dr Fasnacht – am schmutzigä Dunstig – gönd allig d Maschgäradä mit dr Rott ums Wasser. Mä weiss allig nüd preziis öb allpot ä Maschgärad übertrolät wills äso hähl isch dur d Chilägass abbä, oder eifach us dr läärlöötigä Bsöffni. D Göflä hend etz da au das Mödäli aagfangä as güüsid wänns ä Maschgärad gsed, nah söttids dä vonum Oranschä, Füürstei und anderi Zückerli übercho. A dä chlinärä Göfäli isch dä aber hiänta nümmä äso ghörig gschmuuch wänn öppä ä Maschgärad äs Hautschudälä-Maschgerli aa hed...
Au adr Fasnacht isch alig idr Alpäröslibaar dr legendär Moschtwettbewärb. Det müänd immer zwee gägänand Moscht exnä, und der wo schnäller isch, chund ä Rundi wiiter.
Verein
Im Muätithal gids en Huufe Verein. Vill sind musikalisch oder kultureller Art, wie dr Theater-, Trachte- und Trychlerverein. Dr näbe gids aber au Sportverein und settig, wo s Gwärb beträffid.
En witere Verein im Tal isch dr Handball KTV Muätithal. Ds säb isch ä Riigä vom KTV Muotathal. Jetz grad schpilids i dr 1. Liga, wills Färä abgschtigä sind. Voranä hends libärämänt 20 Jahr (eis Jahr Undärbruch i dr erschtä Liga) i dr zweithöchschtä Liga vo dr Schwiiz gspilt. Ds bsundär am KTV Muätithal isch das nu niä Schpilär iikauft hend und au ä kä alläräinzigä Schpilär dr Loh hed drbi. I dr erschtä Mannschaft schpilid nur ehemalägi Juniorä odär Schpilär us dr Region.
ו
Waw isch de sechst Buechschtab vum Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 6. De Buechschtab im latynische Alphabet, wo am engschte verwôndt isch, ischs „W“.
Gschicht
De hebräisch Buechschtab Waw het de gliiche hischtorische Hintergrund wie de phönizisch Buechstab Waw, wo uff dr bildlich Darstellung vun nem gabelte Hake zruck goht. Vum Waw leitet sich de griechisch Buechschtab Digamma her, wo speter nimmi bruucht worre isch, un uff däm Umweg au s griechisch Ypsilon un de latynisch Buechstab F, U, V, W un Y.
Weibliches Geschlecht
S wiiblige Gschlächt isch bi dr zwäigschlächtlige Furtpflanzig das Gschlächt, wo die wiiblige Käimzälle (Äizälle) broduziert, wo vo dr gröössere Mängi vo de männlige Käimzälle (Spermie) befruchdet wärde und äi oder meereri Noochkomme (Meerling) lön lo entstoo. Es wird mit em Venussymbol ♀ kennzäichnet.
E Hufe Dier und Pflanze bruuche zwäi Gschlächter zum sich furtpflanze: s wiiblige (feminine) und s männlige (maskuline) Gschlächt – im Underschiid zu Arte, wo sich sälber befruchde. D Zwäigschlächtligkäit het sich im Lauf vo dr Evoluzioon e baar Mol unabhängig vonenander entwigglet. Wenn sich die bäide Käimzälle ni dr Gröössi oder Form noch underschäide, redet mä von ere Isogamii.
Nyna Cantieni
Läbe
D Nyna Cantieni isch z Kuur as Dochter vum Musikerbaar Roman un Dorothea Cantieni-Gnehm ufgwachse. As Chind het si Blockflete, Gyge un Klavier glehrt, mit 15 het si derno klassische Gsangsunterricht bi dr Altischti Stefania Huonder z Pfäffike SZ iberchuu. As aini vu dr Gwinnerne vum Bündner Jugedmusikwettbewärb het si mit 16 Johr e Haydn-Arie mit em Bündner Chamerorcheschter gsunge.
No drei Johr klassischem Gsang het si au aagfange mit Jazz- un Popgsang. Anne 2004 het si z Disentis dr Gsangswettbewärb „Vusch 04“ gwunne. An dr Jazzschuel Züri het si ai Johr lang Unterricht in Jazzgsang bi dr Marianne Racine gnuu, derno het si sich entschlosse, Musikeri z wäre.
No dr Matura het si fimf Johr Jazz un Pop an dr Swiss Jazz School an dr Hochschuel vor Chünscht (HKB) z Bärn studiert un het dert im Summer 2008 e Bachelor of Art un derno anne 2010 e Master of Arts gmacht.
Syt 2005 unterrichtet si an dr Musikschuel Münchebuchsi, im Augschte 2010 het si au no ne Stell as Gsangslehreri am Konservatorium Bärn aagnuu.
Musik
D Nyna Cantieni het e baar Johr as Hintergrundssängeri fir e Huffe Schwyzer Musiker gsunge, unter anderem fir dr Duke, dr Gimma un d Sandee. Au as Jazzsängeri dritt si mit dr Band 9And more syt e baar Johr uf.
Anne 2013 het d Cantieni unter ihrem Vorname Nyna ihre erscht Album «Gold» mit aigene Lieder in ihrem Bündner Dialäkt uusebrocht. Fir des Album het si mit dr Bärner Produzänte Ben Mühlethaler, SAD un Roman Camenzind zämmegschafft. Bi ne Dail Lieder hän au Gaschtmusiker mitgmacht, unter anderem d Steff la Cheffe, dr Gimmas Part, Breitbild un dr Tommy Vercetti. Im letschte Lied het e klassisch Strychquartett mitgwirkt. Stilistisch isch s Album e Mischig us Soul, R’n’B un Hip Hop. Zäme mit der Steff la Cheffe singt si ou Chinderlieder uf em Album Jimmy Flitz-ChinderWiehnacht mit em Roland Zoss.
Anne 2016 isch ihre zwait Album «Uma’s Songs» uusebrocht, wu s mee Soul din het.
Weibliches Geschlecht
Bim Mensch wird s wiiblige Gschlächt dur drei biologischi Gschlächtsmerggmol bestimmt:
Bi dr Intersexualidäät gönge die drei Gschlächtsmerggmol nit zämme oder si zum Däil nit vorhande. Gsellschaftlig wird d Wiibligkäit vor allem dur soziali Rolleverständniss brägt.
Bi Soomepflanze luegt mä, öb e Pflanzeindiwiduum
Sontheim (Schwaben)
Sonthoi (amtlich Sontheim) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Sonthoi leit rond 15 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 62,9 % Landwirtschaftsfleche, 27,6 % Wald, 8 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Sonthoi ghered d Derfer Attenhausen ond Grabus ond d Weiler ond Gheft Bachweber, Bergbauer, Hochstetten, Holzbauer Laubers, Linderhöfe ond Ziegler.
Gschicht
Sonthoi isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 838. Dr Ort haut friar dr Reichsabtei Ottobeire ghert ond isch 1803 mit em Reichsdeputationshauptschluss zua Bayern komma.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,3 % gleage.
Religion
93,8 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 4,5 % evangelisch.
Verwaltong
Sonthoi ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Sonthoi isch dr Alfred Gänsdorfer.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Sonthoi ghert zom Oschtschwäbisch.
Scaër
Scaër (bretonisch Skaer) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Scaër lyt 30 km vu Quimper un 71 km vu Brest uf ere Hechi zwische 65 m un 242 m iber Normalnull.
Gschicht
Scaër isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1038 as Scazre (11. Jh. Scathr, 12. Jh. Scazre, 1220 Scadr, 1270 Scazre, um 1330 Schazre, 1368 Scazre).
Verwaltig
vu Scaër isch. Scaër ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Scaër ghert zem Bretonisch.
Hermes
De Hermes isch de griechisch Götterbott. Er isch au de Gott vo de Wanderer und vo de Weeg und biglaitet di Toote i d Unterwelt, em Hades. Er isch de Erfinder vode Laiere und vo de Schrift. D Römer hend en mitem Mercurius gliichgsetzt.
Mythe
Er isch de Soo vom Zeus und vo de Maia. Uf d Welt cho isch er z Arkadie ufem Berg Kyllene. De Apollon, won e Halbbrüeder vonem isch, hetten nöd wöle anerchene. Wo drufabe de Hermes, no as chliis Büebli, em Apollon siis Vee graubt het, hett de sich bim Zeus bischwert. Aber de Hermes het ase druckt gloge, und gmaint, er sai vill z jung om öberhopt z wösse wane Chue sai. De Zeus hett em aber bifole, em Apollo sis Vee wider zruggee. Do hett de Hermes öber de Panzer vonere Schildchrott Seene gspannt und afange Musig mache. Da noi Musiginstrument hett er denn em Apollon gschenkt und de hetten drufabe anerchennt.
De Hermes isch nöd verhürootet und het onöd bsunders vill Gliebti gha. Si bikanntiste Soo isch de Hirtegott Pan.
Dargstellt werd de Hermes as e bartloose junge Maa miteme Flügelhuet und Flügelschue.
Ursprüng
De Hermes werd scho i mykenische Täfeli us Pylos und Thebe gnennt und haisst uf Mykenisch Hermahās (e-ma a2) und chunnt Menscheopfer öber. Sii Biiname luttet Arehiās (a-re-ja). Bim Homer isch de gwitzti Hermeias (Ἑρμείας) de Götterbott und de Schützer vo de Wanderer, wo de gfessleti Chrieggott Ares bifrait.
Interpretation Graeca
D Grieche hend au fremdi Götter Hermes gnennt, so isch de ägyptischi Gott Thot hüüfig Hermes Trismegistos "draimool groosse Hermes" gnennt wore. z Kilikie isch de Hermes offebar a d Stell vom luwische Gott Runtiya trete und bi de verwandte Karer isch de Hermes mitem iihaimische Gott Imbrasos vergliche wore.
Hubersdorf
Hopperschte (amtlich Hubersdorf) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Läbere im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Hopperschte liit im Soledurner Mittuland im Tau vor Siggere. D Gmeindsflächi umfasst 52,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 31,6 % Waud, 15,4 % Sidligsflächi u 0,7 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Günschbrg, Kammersrohr, Flumetau u Riedhouz im Kanton Soledurn un Attiswiu im Kanton Bärn.
Gschicht
Hopperschte isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1201 aus Huopelstorff (1374 Hupolstron, 1399 Hupelstrin, 1500 Huppolstorff, 1508 Hupelstorf, 1555 Hupperstorff).
Bevöukerig
De Uusländeraateil isch 2010 bi 7 % gläge.
Religion
35,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 46,5 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,0 %, CVP 25,6 %, EDU 0,7 %, EVP 0,6 %, FDP 18,0 %, GLP 8,1 %, GP 5,8 %, SP 15,3 %, SVP 18,8 %, Suschtigi 3,3 %.
Gmeindspresidänt isch dr Albert Studer (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 664 Iiwohner 98 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 0,2 % Italienisch un 1,2 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Hopperschte ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Werner Wollenberger
Dr Werner Wollenberger (* 6. Juni 1927 z Haalbrunn; † 17. Oktober 1982 z Züri) isch e Schwiizer Schriftschteller, Publizischt, Satiriker un Regisseur gsi.
Läbe
Dr Wollenberger isch z Baasel ufgwachse, wo er Germanischtik gschtudiert het. Ab Ouguscht 1947 het er für s Kabarett Kikeriki Tekscht gsschribe und isch dort au Regisseur gsi. 1950 isch er in s Autoreteam vom Cabaret Fédéral iitrete. Er het Brogramm under anderem för dr Walter Roderer un s Schauspilerduo Voli Geiler un Walter Morath un au für «Die Kleine Freiheit» z Münche un für s «Kom(m)ödchen» verfasst. Speter isch er chünschtlerische Beroter am Schauspiilhuus Züri worde.
Dr Wollenberger isch au Chefredakteur vo dr Zürcher Woche un Co-Chefredakteur vo dr Weltwoche gsi.
Bliesbrücken
Bliisbrigge (lothringisch; frànzeesch Bliesbruck oder Brigge, ditsch Bliesbrücken) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bliisbrigge lijt uf beide Sitte vun dr Blies àn dr Granz zem Saarland, rund zeh Kilometer eschtlich vun Sarreguemines uf re Heche zwìsche 202 un 362 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Ortsdeil Hermeskappel. D Nochbergmeine vun Bliesbruck sìn Gersheim (Sààrlànd) ìm Norde, Obergailbach ìm Oschte, Gros-Réderching ìm Sìdoschte, Wœlfling-lès-Sarreguemines ìm Sìde, Wiesviller ìm Sìdweschte, Blies-Ébersing ìm Weschte un Mandelbachtal (Sààrlànd) ìm Sìde. Züe dr Gmein ghert àui no dr Ortsdeil Hermeskappel (lothr. Kappel).
Gschìcht
Bliisbrigge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1131 àls Blysebrücken (1180: Blysbrüchen, 1234: Brügken, 1544: Briken).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bliisbrigge ìsch. Bliisbrigge ghert zem Kommünàlverbànd.
X-SAMPA
X-SAMPA [] (Abk. für Extended Speech Assessment Methods Phonetic Alphabet []) isch e Witerentwicklig vo SAMPA, eme phonetische Alphabet, wo mit Hilf vo 7-Bit-ASCII-Cod cha dargstellt wärde. X-SAMPA isch 1995 vom britische Phonetiker John C. Wells entwicklet worde, für zum die underschiidlige SAMPA-Variante für verschiidnigi Sprooche uf ei Nenner z bringe, und zum alli Zeiche chönne darstelle, wo im Internationale Phonetische Alphabet vorchömme. Drotz dr Verbreitig vo Unicode zum Zwäck vo dr Erstellig und Archivierig vo Druckerzüügniss wird X-SAMPA immer meh in phonetische und sproochtechnologische Kontext uf dr ganze Wält brucht, vor allem wenn es um die automatischi Verarbeitig vo grosse Mängene vo Transkriptione in lokale Sprooche zu statistische Zwäck goht, für zum Sprooch-Iigoob/Usgoob-System z entwickle und für zum lexikographischi Datebanke z erstelle.
Litratur
Vollständige Definitionen und Anwendungsbeispiele von SAMPA bzw. X-SAMPA sind in folgenden Handbüchern zu finden:
Sachseln
Sachslä (schriftdiitsch Sachseln) isch äs Dorf und ä politischi Gmäind im Kanton Obwaldä i dr Schwiiz.
Sachslä liid zmittst im Kanton Obwaldä und isch diä äinzig Gmäind z Obwaldä, wo a käi andrä Kanton gränzt. D Nachbergmäinde sind Sarnä, Chärns, Lungrä und Giswil.
Z Sachslä isch d Älggi-Alp, wo unnädra dr geografisch Middelpunkt vo dr Schwiz liid.
Geografy und Gschicht
D Gmäind beschtaad us em äigentlichä Dorf und us de Wiiler Ädisriäd, Ewil und em Fliäli. Vo dert chund dr Bruäder Chlois (1417–1487), und dert hed är gläbt, diä letschtä zwenzg Jaar äläi im Roift unnä. Siis Grab isch hitt i der Chilä vo Sachslä. Im Bruäder-Chlois-Gedänkjaar 2017 wird under anderem s Visonsgedänkspil Vo innä uisä uf dr Sachsler Allmend, i dr Neechi vom Forschtwärchhof Chalchofe, epe uf halber Heechi zwische Sachslä und em Fliäli, im en äxtra buite Pavillon uifgfiärt.
S Dorf liit am Saarnersee. Em See na sind d Gläis vo der Baan ufe Briinig.
Zuä Sachslä gheerd au di äint Syte vom Melchtal mit Täifibach, Äbnet, Underfliä und Chlischterli; is Chlischterli hed sich dr Bruäder Chlois 1467 churz zruggzogä.
Sit em Uistagä 2014 hed Sachslä uber 5000 Iwooner.
Stephan VI.
Dr '''Stephan VI. (VII.)''' († 897) isch Papscht vu Mai 896 bis Juli oder Augschte 897 gsii, dervor au Bischof vu Anagni, wun ere vu syym Vorgänger Formosus derzue ernännt wore isch. Dää het dr Stephan au zum Kardinal ernännt.
Emil Pümpin
Dr Emil Pümpin (* 4. Septämber 1840 z Sissech; † 22. Juli 1898 z Gänf) isch e Schwyzer Ysebahningscheniör gsi.
Familie
Dr Emil Pümpin isch dr Soon vom Moritz Pümpin, Löiewirt z Sissach, und dr Elisabeth Gysin vo Buckte (Reschtorant Mond) gsi. 1872 het är d Fanny Burtin, d Tochter vom ene Offizier us Frankrych ghürotet. Si hei acht Chinder gha.
Brueflichi Usbildig
Dr Emil Pümpin het Schlosser glert. Denn het är am Polytechnikum z Karlsrue gschtudiert und het 1862 als diplomierte Maschinebouingscheniör abgschlosse.
Stephan VI.
D Umständ vu syre Papschtwahl sin nit klar, är isch aber unterstitzt wore vu aire vu dr mächtige remische Familie, em Huus Spoleto, wu um die Zyt mit andere Familien um dr Yyfluss uf s Papschttum gstritte ghaa het.
Dr Prozäss het en Ufstand uusglest, wu – drotz ass d Aastifter Lambert vu Spoleto un sy Mueter Ageltruda ihri Herrschaft iber Rom aafangs 897 widerhärgstellt ghaa hän – dodermit ufghert het, ass dr Stephan VI. yygspeert um im Summer 898 ufghänkt wore, isch.
Albanische Sprache
Die albanischi Sproch (Albanisch: Gjuha Shqipe /ˈɟuˌha ˈʃciˌpɛ/) ghört zu de indogermanische Sproche.
Dialäkt
Grundsätzlich underscheidet mer zwüsche zwei Dialäktgruppe, em Gegische und em Toskische. Sälli werre widderum in verschydeni Underdialäkt underdeilt. Hochsproch vom Albanische isch de toskische Dialäkt. Allerdings werre (vor allem in de Medie) immer meh gegischi Usdrück übernoh.
Verbreitig
D Sproch isch in ganz Albanie und usserdem in Deile vo Mazedonie, Serbie, Griecheland und Montenegro gschwätzt. Z Süditalie und Sizilie git s Minderheite wo Albanisch schwätze, insgsamt öbbe 100'000.
D Gsamtzahl vo Spræcher wird uff sybe bis nün Millione gschätzt.
Gschicht
Im 1. Johrdausend hät sich d Sproch vo de andere indogermanische Sproche abgspaltet. Am Afang sin d Albaner numme in wenige Teile vom hüttige Albanie gsi; spöter hän si sich bis an d Mittelmeerküste usbreitet. E baar byzantischi Schriftsteller hän vo de albanische Sproch berichtet. Bis ins nünzæhnte Johrhundert sin Slawe uss de Nochbarländer ygwandert und hän d Sproch übernoh.
Wirklig uff Albanisch gschribe worde isch erscht im 18. Johrhundert. Zwar hät mer scho Beleg vo albanischsprochige Biecher (s ältschte vo 1555), allerdings hät s erscht 1870 die erste Zitige und Zitschrifte uff Albanisch geh. Dörtmols isch no mit em Griechische, Arabische, sæltener mit em Latynische Alphabet gschribe worre. 1908 hät mer sich an me Kongress druff geinigt, dass numme no mit latynische Büchstabe gschribe und d Sunderzeiche ç und ë verwændet werre solle.
Alphabet un Ussprooch
S Albanisch wird im latiinische Alphabet mit zwei Sunderzeiche gschribe. D Buechstabe sin a, b, c, ç, d, e, ë, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z. Zuesätzlich gits d Digraph dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh un zh. Im Gegische Dialäkt wird au no de Zirkumflex ^ verwändet, wo e Nasalvokal kennzeichnet.
S Albanisch wird konsequänt phonemisch gschribe; des heisst, jede Buechstab oder Digraph stoot für ei Luut. Einzigi Ussnaam isch ë, wo am Änd vum Wort meischt nümm ussgsproche wird. Des wird au mit Fremdwörter un Persone un Stedt so gmacht. S änglisch business wird biznesi gschribe, de George W. Bush isch de Xhorxh Bushi, de Gerhard Schröder isch de Gerhard Shrëderi un Züri un Münche werde Cyrih un Mynih gschribe.
Des Alphabet isch im Joor 1908 bim Kongress vo Manastir als alleinigs Alphabet feschtglait worde. Zur Usswaal sin drüü konkurierendi Alphabet gstande: s „Istanbul-“, „Bashkimi-“ un s „Agim-Alphabet“. Geeignet het mer sich uff e Kompromiss zwüschem Bashkim un Agim, wo hüt no bruucht wird. Devor isch je nooch Religion im latiinische, griechische oder arabische Alphabet gschribe worde. Aber no 1910 het es e Bewegig vo Muslime gee, wo sich für s arabischi Alphabet ygsetzt hen, wyl si s latiinischi Alphabet für unislamisch ghalte hen. S griechischi Alphabet wird hüt no vo de Arvanite (orthodoxi albanisch-sproochigi Grieche) bruucht.
Phonologi
S Standardalbanisch un di toskische Dialäkt hen 29 Konsonante un sibe Vokal. D Betonig ligt meischt uff de zweitletschte Silbe. In de gegische Dialäkt gits mee Luut (lueg wyter unte).
D Konsonante vum Gegische unterscheide sich dass es no e velare Nasal [] un en velarisierte dentale Nasal [] git, dass de alveolare Vibrant [] vilmool als en retroflexe Approximant [] ussgsproche wird, un dass d palatale Plosiv q un gj mit de Affrikate ç un xh zämmefalle.
Bi de Vokal unterscheidet s Gegisch im Gägesatz zum Toskische un zur Standardsprooch zwüsche Lang- un Churzvokal un het e Reihe vo Nasalvokal, dafür git es aber de Schwa ë wo für s Toskisch typisch isch, praktisch nit.
Nome
Alli Fäll (au de Nominativ) werre durch Ændige azeigt.
Verbe
D Grammatik isch bezüglig Verbe de französische zimlig ähnlich. So git s zum Bispyl de Subjunktiv (französische Konjunktiv) und ähnlichi Vergangeheitsforme.
Adjektiv
S Adjektiv stoht hinder em Nome. Zum Teil goht em e Artikel ("i" oder "e") vorus und stoht hinder em Nome. E andere Deil vo de Adjektive hät kei Artikel.
Präpositione
Präpositione verlange entweder de Akkusativ, de Ablativ oder au de Nominativ.
20er
Säller Artikel behandlet chronologisch d Johr 20–29 uss em 1. Johrhundert vu dr christliche Zittrechnig.
20
S Johr 20 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 773 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es ä Schaltjohr mit 366 Däg gsi.
21
S Johr 21 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 774 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es ä Gmainjohr mit 365 Däg gsi.
22
S Johr 22 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 775 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
23
S Johr 23 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 776 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es ä Gmainjohr mit 365 Däg gsi.
Europa/Nordafrika/Vorderasie
Nooch em Dot vu sinem Suhn Julius Caesar Drusus verliert Chaiser Tiberius s'Interessi an de Politik. De römisch Senat, dominiert bis zue sinem Sturz 31 dur Lucius Aelius Seianus, gwinnt wiider Iifluss.
24
S Johr 24 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 777 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Schaltjohr mit 366 Däg gsi.
26
S Johr 26 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 779 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
27
S Johr 27 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 780 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
28
S Johr 28 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 781 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Schaltjohr mit 366 Däg gsi.
Infoterm
Infoterm isch äs internationales Zentrum für Terminologie z Wien, wo 1971 isch gründet worde. D Mitglieder vo Infoterm sy wichtigi Organisatione im Beriich vo dr Terminologie (eifacher usdrückt "Fachsprach"). Si sy z Afrika, Amerika, Asie und Europa verstreut. Infoterm schaffet mit dr Vereinigig vo de Schtandardisierigsgremie (ISO) zäme. Syt dr Gründig bis 2008 isch ds Zentrum Sekretariat vomene ISO-Komitee gsi (ISO/TC 37).
20er
29
S Johr 29 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 782 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
Infoterm
Gschicht und Leitig
Ds Zentrum isch scho lang vo Christian Galinski gleitet worde. Frühener isch äs Helmut Felber gsi. Gründet isch ds Zentrum uf Initiative vo Eugen Wüster worde.
Werner Egk
Dr Werner Joseph Egk (* 17. Mai 1901 z Auchsesheim em Regiirongsbezirk Schwoba en Bayern, † 10. Juli 1983 en Inning am Ammersee) ischt a deitscher Kombonischt, Kabellmoischtr ond Hochschuellehrer gwäa, wo haubtsächlich durch seine Opra ond Ballettmusigga bekannt worra ischt.
Aus seim Leaba
Dr Werner Egk ischt am 17. Mai 1901 en dr boirisch-schwäbischa Gmoid Auchsesheim, wo heit als Stadtdoil zo Donauwörth gheert, als Soh vo-ma Lehrer uf d Welt komma. Domols hot’r noh da Familianama Mayer ghet. Erscht 1937 hot’r offiziell da Kinschtler- ond Familianama Egk fihra däffa. S Gymnasiom hot’r en Augschburg bsuacht. Bald noch em Abi isch’r noch Mincha omzoga, wo-nr vom Carl Orff en dr Kombosizionslehr ondrrichdet worra ischt. Während seim Studiom isch’r arg oft ens Theatr ganga. Do drbei hot’r sich vorgnomma, schbätr amol au Bihnamusiga zo schreiba. Seine erschde Kombosiziona send Schauschbiilmusiga gwäa. Weil dr Egk gsondheitlich a bissle ôôgschlaga gwäa ischt, isch’r em Altr vo 24 Johr a Zeitlang noch Italia ganga, om wiidr ganz gsond zo werra. Wia-nr nôô wiidr en Deitschland zruck gwäa ischt, hot’r a baar Uftragsarbeida fir da Boirischa Rondfonk gschriiba. 1931 ischt bei de Feschtwocha Neue Musik en Mincha sei Oratoriom Furchtlosigkeit und Wohlwollen s erscht Mol ufgfihrt worra, wo-nem an Achdongserfolg vorschafft hot.
Dr graischt Erfolg vom Egk seim Schaffa hot’r mit seira Opr Die Zaubergeige noch ma Marioneddaschbiil vom Franz Graf von Pocci ghet, wo 1934 an dr Berliner Staatsopr s erscht Mol ibr d Brettr ganga ischt. Mit deam Werk hot’r da indrnazionala Durchbruch gschafft. Dô druf hot-en dr Intendant vo deam Theatr als Kabellmoischtr verpflichdet. Dui Ufgab hot’r viir Johr lang ausgiabt.
Noch-em Zwoida Weltkriag hot dr Egk mit seim Fauscht-Ballett Abraxas a bsondrs grauß Ufseha erregt. Do drzua hot’r et bloß d Musig komboniirt, sondern au s Libreddo gschriiba. D Uruffiirong isch am 6. Juni 1948 am Prinzregendatheatr en Mincha gwäa. Dui hot a riisiga effentlicha Ausanandrsetzong ausgleest, wo’s om d kinschtlorisch Freiheit ganga ischt ond was mr siddlich noh vordredda kô. De boirisch Polidig hot sich gherig eigmischt ond erreicht, dass des Ballett schau noch dr fenfda Vorstellong aagsetzt worra ischt. Durch dean Skandal ischt abr s Ballett em ganza Deitschland bekannt worra, ond älle megliche Ballett-Drubba hend bald des Stick uf-em Schbiilblôô ghet.
S Johr 1950 hot em Egk glei a baar nuie Poschda vorschafft: Er isch et bloß Direktr vo dr Musighochschual Berlin worra, sondern au noh Präsident vom deitscha Kombonischdavorband ond Präsident vom Ufsichtsrat vo dr GEMA. Sei Stell beim Konservadoriom hot’r abr bloß bis 1953 ausgiabt. En deam Johr isch dr Boris Blacher sei Nochfolgr worra.
Am 10. Juli 1983 isch dr Egk em Altr vo 82 Johr z Inning am Ammersee gstorba.
Stil
Em Egk sei Musig kâ mr als mäßig modern mit viil volkstimliche Element eistuafa. Drom kô se au vo selle Leit gudiirt werra, wo normalrweis mit dr nuia Musig et viil am Huat hend.
Bliesebersingen
Ebersinge (lothrìngisch; frànzeesch Blies-Ébersing, ditsch Bliesebersingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ebersinge lijt àn dr Blies, nordeschtlich vun Sarreguemines uf re Heche zwìsche 201 un 326 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Blies-Ébersing sìn Mandelbachtal (Sààrlànd) ìm Norde, Bliesbruck ìm Oschte, Wiesviller ìm Sìdoschte, Sarreinsming ìm Sìdweschte, Sarreguemines ìm Weschte un Frauenberg ìm Nordweschte.
Gschìcht
Ebersinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1393 àls Eburchingen (1581: Ebersingen, 18. Jh.: Ebersching).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ebersinge ìsch. Ebersinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Masern
D Maasere (, Diminutiv vo morbus ‚Chrankhet‘) si e Infekzioonschranket, wo dur s Maaserewirus verursacht wird, stark aasteckend isch und vor allem Chinder betrifft. Näbe de tüpische roote Fläcke uf dr Hut (Maasere-Exanthem) verursacht d Chranket Fieber und schwecht dr Allgemäinzuestand stark. In mängge Fäll cha s zu lääbensbedrohlige Komplikazione cho wie Lunge- und Hirnentzündige. In de mäiste Länder muess d Chranket gmäldet wärde.
Für e Diagnose brucht mä s klinische Bild und en Antikörpernoowiis im Bluet. Es git kä spezifischi Therapii, aber mä cha dr Chranket und de Komplikazione wo mit ere verbunde si, mit ere Impfig vom zwölfte Lääbensmonet vorböige.
D Wältgsundhäitsorganisazioon (WHO) het zum Ziil, d Maasere uf dr ganze Wält uszrotte. Dur s Impfe het mä in dr Vergangehäit d Zaal vo de Chranketsfäll stark chönne reduziere, vo 1980 bis 2013 um über 95 Brozänt. In Regione mit ere hooche Impfroote wie bspw. Nord- und Südamerika si d Maasere bis uf wenigi importierti Fäll de facto scho usgrottet, dört si im Joor 2014 weniger as 2000 Fäll bestätigt worde. Es git aber au in de USA und in Öiropa en Impfmüedikäit oder en ideologischi Abläänig vom Impfe, so dass nüm gnueg Lüt gimpft si und d Maasere wider chönne usbräche, wie im Dezämber 2014 im Disneyland. D Behauptig, ass s Impfe chönn Autismus verursache basiert uf ere diskreditierte Studie, wo immer no im Internet umegäisteret, und isch noch em hütige Stand vo dr Wüsseschaft falsch.
In entwigglete Länder isch d Doodesroote bi Maasere zimlig chlii, aber in dr Dritte Wält, wo vili Chinder schlächt ernäärt si und medizinischi Hilf kuum existiert, stärbe öbbe zää Brozänt vo de Chinder, wo Maasere überchömme, e groosse Däil von ene si nonig fümfi.
Korsische Sprache
Korsisch (uf Korsisch Corsu oder Lingua Corsa) isch e romanischi Sproch wo uf dr Insel Korsika gsproche wird.
Rohrbach BE
Roorbach (amtlech Rohrbach) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Korsische Sprache
S'Korsisch isch mitem toskanische Dialäkt vum Italienische eng verwandt un d'Sproche sin gegesytig Verständlich. D'Klassifizierig als eigni Sproch beruht vorallem uf dr politische Züeghörigkeit züe Frankriich un enere einheitliche korsische Schrybig.
Rohrbach BE
Geografi
Roorbach ligt im Oberaargou im Schwizer Mittuland ar Langete. D Gmeindsflächi bsteit us 63,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 21,2 % Waud u 15,8 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Ousu, Huttu, Roorbachgrabe u Madiswiu.
Korsische Sprache
S'Korsisch isch im Verglych züe de andre Sproche vo Frankriich no lebändig, isch aber ebefalls vum usstärbe bedroht.
Rohrbach BE
Gschicht
Roorbach isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 795 aus Roorbah. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Korsische Sprache
Dialäkt
S'Korsisch wird i zwee Hauptdialäkt unterdeilt: S'Cismontincu un s'Pumuntincu. S'Cismontincu wird im Norde gsproche un het sich syt em Mittelalter immer meh em Toskanische aagnöchert. S'Pumuntincu hygege het ursprünglicheri Merkmool erhalte un het e grössri Ähnlichkeit mitem Sardische. Näbe denne zwee Hauptdialäkt gits mehreri Unterdialäkt: s'Nordkorsisch (im Nordoschte vo dr Insel), s'Südkorsisch (Sartènisch) un s'Taravesisch wo e Übergangsdialäkt isch un i dr Region um Ajaccio un Vico gsproche wird. S'Sartènisch het e starchi Ähnlichkeit mitem Gallurische wo im nördliche Deil vo Sardien gsproche wird. D'Dialäkt hen e 79%-87% gmeinsame Wortschatz.
Rohrbach BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,6 % gläge.
Korsische Sprache
D Sproch und d Kultur
Bis zum Änd vom 19. Johrhundert sin Korsisch und Idaliänisch als zwei Forme vo de glyche Sproch aglüegt worre, woby Korsisch e gschwätzti und Idaliänisch e gschrybeni Sproch gsi isch. Im zweite Kaiserrych, wo Idaliänisch nümmi Amtssproch vo Korsika gsi isch, hät s Korsisch agfange, sich als eigeständigi Sproch z entwickle.
Rohrbach BE
Religion
85,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Korsische Sprache
D Sproch und d Kultur
An de Universitäte stönn sich im Momänt zwei Meinige gegenüber: Di letschti vo denne beide Anahme findet sich numme in wenige Veröffentligunge.
Rohrbach BE
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,1 %, CVP 0,9 %, EVP 8,0 %, FDP 5,7 %. GLP 3,4 %, GP 2,8 %, SP 15,9 %, SVP 37,9 %, Suschtigi 9,3 %.
Gmeindspresidänt vo Roorbach isch dr Peter Hirschi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1364 Ywohner 96,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Korsische Sprache
D Sproch und d Kultur
Di kulturälli Bewegig vo Korsika hät's nit zum Zyl gha, e eiheitligi Standardsproch z schaffe. In de Schüel wird’s mit de jewylige regionale Bsunderheite underrichtet; bi Intellektuälle fangt aber sit e baar Johr e „Kunscht-Korsich“ a entstoh, wo relativ eiheitlig isch.
Dodurch, dass di verschydeni Bereitschaft, Französisch z schwätze, bi de jüngere Generatione höcher isch, werre d Eltere, wo s Korsisch an ihri Chinder witerge chönne, immer sältener. Durch d Bewegig „nationaliste“ vor Churzem hät’s de Status vo-n-re Sproch chriegt und wird in de Primarschüele als Freifach underrichtet.
Do s Korsisch nie e gschriibeni Sproch gsi isch, sin Ortsnäme meistens uff Idaliänisch und nit uff Korsisch. D Übersetzige vo Kartografe uss em 15. und 16. Johrhundert bruucht me numme no uff de Île-Rousse und z Saint-Florent.
Phonologi
Usserdäm chömme zwee extra Vokal vor (// un //). S'[æ] chunt allerdings numme im Norde vor.
Literatur
Jaffe, Alexandra. (1999). Ideologies in Action - Language Politics on Corsica. Mouto de Gruyter. Berlin - New York.
Jimmy Carter
Dr James Earl „Jimmy“ Carter Jr. (* 1. Oktober 1924 z Plains, Georgia) isch e US-amerikanischer Politiker vo de Demokratische Partei. Er isch zwüsche 1977 und 1981 de 39. Presidänt vo de Vereinigte Staate gsy. Vorhär hät er vo 1971 bis 1975 Gouverneur vo Georgia gwürkt. Er isch au als Bsitzer vonere Nuss- und Baumwulleplantage und gläubige Baptischt bekannt worde.
I synere Amtszyt het dr Carter d Torrijos-Carter-Verträg zur Übergab vom Panamakanal abgschlosse und isch maßgäblich a de Verhandlige zum Abkomme vo Camp David I beteiliget gsy. Er het de SALT-II-Vertrag mit de Sowjetunion und het diplomatischi Beziehige zur Volksrepublik China ufgnuu, wo scho unter sym Vor-Vorgänger Richard Nixon usghandlet worde sind. S Ändi vo synere vierjährige Amtszyt isch vo de Islamische Revolution im Iran, de Bsetzig vo der amerikanische Botschaft z Teheran dur radikali iranischi Studänte und em Usbruch vom sowjetische Afghanistan chrieg prägt gsy.
Innepolitisch isch er vor allem i de Energy-, Bildigs- und Umwältpolitik engagiert gsy. Er hets aber nid gschafft, d USA us ihrere Wirtschafts- und Gsellschaftskrise z füehre.
S Schytere i der Inne- und Ussepolitik het dezue gfüert, dass er nach einere Amtsperiode vom Republikaner Ronald Reagan abglöst worde isch.
Syt 1981 engagiert sich de Carter mit sym Carter Center vor allem für Mänscherächt, die internationali Vermittlig und Wahlbeobachtig. Defür het ihm s Nobelkomitee 2002 de Fridesnobelprys zuegsproche.
Kanton Neuenburg
Dr Kanton Nöieburg isch eine vo de chlynere Kantön vo dr Schwyz. Är isch ä wälsche Kanton u lit im Jura.
ז
Zajin oder Zayn isch de sibt Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 7. Zayin wird im hitige Ivrit als schtimmhafts S (wiä in dt.„Sonne“) gschproche. S Griechisch Zeta schtommt vun dem Buechstabe, un domit au s latynisch Z.
Kanton Neuenburg
Geografy
D Stadt Nöieburg, wo grad ono d Houptschadt vom Kanton isch, lit unge-n-am Nöieburgersee. La Chaux-de-Fonds isch echli gröser aus Nösch u lit ufem Hoger obe, gäge die französischi Gränze zue. Drzwüsche lit no ds Val de Ruz u gäg lings übere heimer no ds Val de Travers, das isch dert, wo die Grüeni Fee härchunnt. Im Nöieburger Jura isch es geng ä chly chaut we d Bise geit, aber drfür het me nume säute Näbu we die dunger am Jurafuess ir «Näbusuppe» hocke.
Bi Le Landeron chunt der Kanton im Oschte an Bielersee, und vom Nöieburgersee i dää fliesst der Ziilkanal.
ז
S Wort Zayin beditet „Schwert“, wo d urspringlich Beditung vum Zeiche in de Bilderschrift gsi isch. D Form vum Buechstabe losst immer no e Schwert erahne.
Kanton Neuenburg
Geografy
Äs het viu Waud u wos ke Waud het, hets meischtens Chüe. E grossi Felswand isch dr Creux du Van. Im Ungerland unge mache si Wy, vorwiegend Wysswy, aber au Rosé, dä nennt me Œil de Perdrix, und ganz wenig Rotwy.
Vo Nösch us goot d Ysebaan dure Jura em Fluss Areuse noo uf Pontarlier im französische Departemänt Doubs übere. Dr Doubs isch dr Fluss, wo im Norde vom Kanton d Gränze vor Schwiiz zu Frankriich drin isch.
Gschicht
Dr Kanton Nöieburg isch e Rebublik u ghört ersch sit 1848 richtig zur Schwyz, wo d Lüt vo La Chaux-de-Fonds sy uf Valangin ache gloffe, dört dä Pröisse hej ihri Kanone gschtole u mit dene ds Schloss z Nöieburg unge hei bsetzt. De hei di Pröisse müesse ihres Köferli packe u heigah. Das isch dr «Nöieburgerhandel» gsi.
Sid denn, wo ds Königrych Burgund ane 1032 as alte Rych cho isch, het ds Gebiet vo de Grafe vo Nöieburg e eigeti Stellig under em düütsche König gha. Dr König Rudolf vo Habschbrg hets ane 1288 em Johann I. vo Chalon-Arlay gäh, und vo däm synere Familie isch Nöieburg ebe 1395 als Erbschaft a d Grafe vo Frybeg cho.
Organisazioon
Der Kanton Nöieburg het früener sächs Bezirk gha, wo uf Änds 2017 abgschafft worde sind. Sider sind die einzelne politische Gmeinde vom Kanton diräkt de Kantonsbehörde understellt; ihri algemeine Aglägeheite wärde vom kantonale Gmeindampt im Finanzdepartemänt vom Kanton Nöieburg überwacht und die bsundere, öppe was der Wald und d Arealentwicklig agoot, vo de Dienschte i den andere Departemänt. Sid em 1. Jänner 2018 het der Kanton nu no vier Regioone für gwüssi statistischi Ufgabe und as Wahlchreis.
Wirtschaft
Bi der Landwirtschaft sind im Kanton Nöieburg em Jurahang noo d Wybärge und uf de höchen Ebene im Jura inn d Vehzucht wichtig.
Der Kanton isch für d Gschicht vo de Schwiizer Zyt-Fabrigge wichtig. Z Nöieburg isch d Schoggifabrigg vo der Suchard gsii.
Architektur
Wäge der guete historischen Architektur sind La Chaux-de-Fonds und Le Locle uff der Lischte vom Wältkulturerb vo der UNESCO.
Ywooner
Es wone knap 180'000 Lüt im Kanton u dervo sy e guete Füftu Ussländer. Wiu d Nöieburger tschegget hej wi wichtig di Lüt für d Uhrenindustrie sy, hei si ne o chli sorg und hej ne aus erschte Kanton vor Schwiiz ds Stimmrächt gäh.
Normalerwis redt me hie Französisch, früener aber dr Nöieburger Patois, also di frankoprovenzalischi Sprach. Hüt het es aber o angeri Sprache: fasch e Zähtu redt Schwyzerdütsch oder Dütsch aus Mueterschprach, ä angere Zähtu redt Portugiesisch, Schpanisch, Arabisch oder eini vo de slawische Sprache. Uf de Höger obe, gäge Bärner Jura zue, schwätzt me mängisch e chli nes Dürenang, wiu dert grad dr Röschtigrabe düregeit.
Z Chile gö nümm so viu: fasch d Heufti vo de Lüt seit, si heigi ke Konfession. Vo dä angere si di meischte reformiert oder katolisch. Di jüdische u di islamische Gmeinde si aber o rächt aktiv u äs git ä Synagogen u ne Moschee.
Karpatenukraine
D Karpatenukraine isch e historischi Region vo de Ukraine, wo vo 1918 bis 1939 und wider 1945 zu de Tschechoslowakei kört hät.
Geschicht
D Karpatenukraine isch früener en Teil vo Grossmähre ksi und isch us dem historische Hintergrund 1918 wieder zur Tschechoslowakei cho. Nach em Erste Wiener Schiedsspruch isch en Teil vom Gebiet zue Ungarn cho. Nach de Unabhängigckeitserklärig am 15. März 1939 isch's Gebiet vo 1939 bis 1945 völkerrächtswiedirig unter ungarische Herrschaft ksi. 1945 isch's Gebiet wieder an Tschechoslowakei agschlosse worde und sie hätt's Gebiet 1948 at Sowjetunion abträte. Sitdem ghört de ehmaligi Landesteil zu de Ukraine.
Nationalfeiertag der Jeanne d’Arc und der Vaterlandsliebe
Dr Nàzionààlfiirtig vu dr Jeanne d’Arc un vu dr Vàtterlàndsliawa (frz. Fête nationale de Jeanne d'Arc et du patriotisme) ìsch a offiziäller Nàzionààlfiirtig ìm Frànkriich, wo jeedsjoohr àm zwaita Sunntig vum Mai schtàttfìndet. ’S ìsch dr Gedanktààg vu dr Befräijung vun Orléans dur d’ frànzeescha Truppa unter dr Fiahrung vu dr Jeanne d’Arc àm 8. Mai 1429. Uff’m Kàlander ìsch’r àwwer kää àrwetsfräijer Tààg.
wia ’s iigfiahrt worra-n-ìsch
Ìm Làuif vu da Joohrhunderta, bsunders àb’m 19. Joohrhundert, hann mehrera Àuitoora d’ Figur vu dr Jeanne d’ Arc ìwwernumma, fìr religiöösa, filosoofischa un politischa Ideea versìnnbìldliga. Ìn Politik ìsch d’ Jeanne d’Arc a frànzeesch Nàzionààlsymbol worra wahrem Diitsch-Frànzeescha Kriag vu 1870–1871. Drnooh ìsch sa vu verschìedena Politiker vu dr Soziàlischta Pàrtäi bis zem Rachtsextremischmus bnutzt worra. Ànna 1894 hàt schu dr Joseph Fabre a joohrliger Fiirtig vu dr Jeanne d’Arc vorschglààga, dr „Fiirtig vu dr Vàtterlàndsliawa“.
Iigfiahrt worra-n-ìsch dr Fiirtig durs Gsätz vum 10. Jüüli 1920. Fìr dàs Gsätz hann àlla Mìtglìeder vu dr Àbgoordnetakàmmer un vum Senàt gschtìmmt. S’ Gsätz hàt dr Àbgoordnet un Schrìftschtäller Maurice Barrès vorgschlààga, a pààr Wucha noh dr Hailigschprachung vu dr Jeanne d’Arc.
offiziälla Faijerligkaita
Noch hìtt wìrd dr Nàzionààlfiirtig vu dr Jeanne d’Arc gfiihrt. Ar ìsch aina vu da zwelf Nàzionààlfiirtiga, wo jeedsjohr s’ Vertaidigungsminìschterium orgànisiart. Tràdizionäll fìndet a militäärischa Faijerligkait vor dr Schtàtüüta vu dr Jeanne d’Arc àm Place des Pyramides ìm 1. Arrondissement vu Pàris.
Z’ Orléans fìndet jeedsjoohr a Faijerligkait schtàtt, d’ „Fêtes johanniques“, wu wìchtiga militäärischa, religiöösa un ziwila Perseenligkaita mìtmàcha. Dia Faijerligkait ìsch àwwer nìt mìt’m Nàzionààlfiirtig verbunda —schun ìm 15. Joohrhundert sìnn z’ Orléans salla Faijerligkaita gsìì.
rachtsextrema Faijerligkaita
Schun ìn da Joohra 1920 ìsch dr Nàzionààlfiirtig vu dr Jeanne d’Arc dr Sàmmelpunkt vu mehrera rechtsextrema-n-Orgànisàzioona worra, wia d’ Action française, d’ Camelots du roi un d’ Croix-de-feu. Hìttz’tààgs màcha vor àllem d’ Action française, Civitas un Terre et Peuple àm Traffa mìt. Àb 1979 ìsch àui dr Front National (FN) drbii gsìì. Àb 1988 hàt àwwer dr FN numma-n-àm 1. Mai demonschtriart, fìr dr „gwarkschàftlig-lìnksràdikààla Monopol“ zerbracha; sa hann àui d’ Àrwetsfascht vum Màrschàll Pétain un s’ Ààdanka àn d’ Jeanne d’Arc wälla zammaschtälla.
Ànna 2010 ìsch d’ Demonschtràzioon àm saalwa Tààg gsìì wia dia vum Comité du 9-Mai (C9M); doo d’rbii sìnn äbba 700 Pärsoona gsìì. Mìtgmàcht hann mehrera politischa Beweegunga, wia d’ Nouvelle droite populaire vum ehamààliga elsassischa-n-Àbgoordneta Robert Spieler, Terre et peuple vum Pierre Vial, d’ Otonoma Nàzionàlìschta vu Lothrìnga, dr Renouveau Français, d’ Groupe Union Défense un d’ Jeunesses Nationalistes Révolutionnaires vum Serge Ayoub.
Ànna 2016 hann d’ Beweegunga Civitas, Action française un d’ Frànzeescha Nàzionàlìschta Pàrtäi àn dr Demonschtràzioon mìtgmàcht. Ìn’ra Reeda hàt dr Pierre Sidos d’ Ära vum Frànzeesch-Àlgeeria un vu dr diitscha Bsätzung vum Frànkrììch globt. Àndra öiropäischa Beweegunga sìnn d’rbii gsìì, wia d’ diitscha Beweegung PEGIDA, d’ griachischa Pàrtäi Chrysi Avgi un a falangìschta Pàrtäi üss Schpània. Ìnsgsàmt sìnn mehr àss 1.000 Persoona doo kumma. Ànna 2022 sìnn Àktìwìschta vu dr Action française, vu Civitas, dr Parti de la France, vum C9M un vu Les Nationalistes (dr ehamààliga Frànzeescha Nàzionàlìschta Pàrtäi) d’rbii gsìì. Wahrend dr Demonschtràzioon hann ainiga Mìtmàcher lütt d’ Repüblik un d’ Fräimüürer belaidigt.
Ànna 2023 hàt d’ Schtààtssekretäära fìr Bìrgerschàft Sonia Backès bekànnt gaa, àss d’ Demonschtràzioon verbotta wara wurd — d’ Demonschtràzioon hàt d’ Action française solla orgànisiara. A pààr Tààg vorhar hàt dr Ìnnaminìschter Gérald Darmanin a Rundbriaf iigfiahrt ghàà, fìr d’ „Demonschtràzioona un Traffa vun ultrarachta Beweegunga“ verbiata. Zwai wittera Demonschtràzioona vu Les Nationalistes un vu dr Beweegung Penser la France, wo àm saalwa Tààg hann solla schtàttfìnda, sìnn eewafàlls verbotta worra.
Fabian Hischmann
Dr Fabian Hischmann (* 1983 z Eschinge) isch e dytsche Schriftsteller.
Lääbe
Noch em Studium vu dr Literaturwisseschaft un Kulturwisseschaft z Hildesheim un z Leipzig het dr Hischmann 2008 un 2009 as Reschyassischtänt am Theater z Haidelberch un am Theater Fryburg gschafft. Anne 2011 het er s Bremer Autorestipendium, e Ferderprogramm unter dr Schirmherrschaft vum Bremer Senator fir Kultur iberchuu. Bim FM4-Churzgschichtewettbewärb Wortlaut isch er 2012 uf e Blatz unter dr beschte zee Dailnämer chuu. Sy Debütroman Am Ende schmeißen wir mit Gold isch anne 2014 uusechuu. Dä Coming-of-Age-Roman isch im nämlige Johr fir dr renommiert Bryys vu dr Leipziger Buechmäss nominiert wore. Mit sym senem Debüt isch dr Autor in s Chryzfyyr vu dr sognännte Florian-Kessler-Literaturdebatte grote. S Buech het zmaischt negativi Kritike kriegt. Im Jänner 2017 isch sy zweete Roman Das Umgehen der Orte uusechuu.
Bob Marley
Robert Nesta Marley – bekannt als Bob Marley [] – (* 6. Februar 1945 ds Nine Miles, Jamaika; † 11. Mai 1981 ds Miami, Florida) isch e jamaikanische Sänger, Gitarrist und Songschriber gsi. Er isch e Mitbegründer und eine vo de bedütendste Vertreter vom Reggae gsi, was ihn ab Mitti vo de 1970er Jahr mit sinere Band The Wailers international bekannt het gmacht.
Berüemti Songs vom Marley sind I Shot The Sheriff, Buffalo Soldier, Stir It Up, No Woman No Cry odr Get Up, Stand Up. Über sis musikalische Werch verbreitet de Marley d Botschaft vo de Rastafari-Bewegig uf de ganze Welt. Für Rastas und Sympathisante, aber au für viel Schwarzi i dr Dritte Welt isch er bis hüt e wichtigi Identifikations- und Symbolfigur.