cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Colmar
Urspréng bis zur Réformation
Ém Johr 1418 hat séch d'Pèst én Kolmer üsbràitet. Es hat schu 1349 e Épidémi gé gha, wu d'Ursach vu vile Massaker an der sit em 13. Johrhundert asàssige Jude gsé ésch. Sàlle Jude sén ém Johr 1512 üs Kolmer verdrébe wore.
Indogermanische Sprachfamilie
D Zwiig vo da indogermanische Sprochfamilie i de alphabetischa Folg
Zu da indogermanische Sprochfamilie körend folgende Gruppana vo läbiga und usgschtorbana (†) Schprocha:
Colmar
Réformation
S 15. un s 16. Johrhundert sén e Blietezit én der Gschécht vu der Stadt gsé. Do sén vile vu der schénste Geboide vu Kolmer entstande. Glichzitig hat's awer oi zwésche 1522 un 1525 Unrüe gé, begénschtigt oi durch d Druckerèi Farckall, wu Bropaganda fér em Martin Luther sine Schréfte bedrébe hat. Vum Burekrieg ésch Kolmer aber nét bedroffe gsé. Nochdàm ém Johr 1575 d Réformation ribungslos igfiehrt wore ésch, hat der Drissigjéhrig Krieg e schwére Verwiestung vu der Stadt zum Ergébnis gha. Wàhrend em Krieg, ém Johr 1627, ésch d'Réformation ruckgàngig gmacht, under der schwédische Bsatzung awer wéder igfiehrt wore. Ém Johr 1680, wu zwài Dréttel vu de Iwohner évangélisch gsé sén, hat me d lutheranische un d katholische Kérech enand glichgstèllt. E jüdische Synagog dergége hat's èrscht 1843 gé.
Indogermanische Sprachfamilie
Gschicht
Sitt em Schleicher isch viilmool versüecht worre, Zwüschesprooche fǜr einzelni Grùppe vù Sprooche z fìnde. Witt verbreitet ùn aaerkännt sìn doodevùù abber nùme weenigi wie di indoiranische (indoarischi ùn iranischi Famììlie) odder di baltoslawische Sprooche (baltischi ùn slawischi Famììlie). Ùmstrìtte sìn ùnder viil anderem e nööcheri Verwandtschaft vù de idalische ùn keltische Sproochfamììlie, d'Züeordnig vùm Veneetische zù de idalische Sprooche ùn zùm Illyrisch, e „thrakisch-phrygischi“ Sproochgmeinschaft ùn d'Abstammig vùm Albanisch ùs em Illyrisch. Ìn de Liste witter obe werre sonigi Strittfäll nìt iigordnet, sùndern stön ùnde ohni Hììwiis ùf Vermüetige ǜber ìhri Verwandtschaft.
Colmar
Réformation
1673 ésch Kolmer ém Verlauf vum franzésche Krieg gége Holland vu de Druppe vum Kénig Louis XVI. bsètzt wore. Noch em Krieg ésch se drotz Versüech, unabhàngig z wàre, Bsétz vum Kénig Louis XIV. gsé un 1678 ém Verdrag vu Nimègue e Kénigsstadt wore.
Indogermanische Sprachfamilie
Geegewart
S archaisch Brotoìndogèrmanisch isch nùme no ìn weenige vù de hǜtige Sprooche erhalte. Es gìt dùrchuss ùf de eine Sitte Sprooche, wùù bsùnders konservatiiv gälte (z. B. wìrd s Litauisch oft als esoo eini aaglüegt), ùn ùf de andere Sitte sonigi, wùù großi Veränderige ùfwise. Esoo Eigeschafte chönne abber nìt verallgemeinert werre ùn mien sich ùf kongreeti Eigeschafte bezieh.
Colmar
Industrialisierung, Ufklàrung un Révolution
1775 ésch e èrscht Zàiche vu Industrialisierung z beobachte. D Fabrik Haussmann z Logelbach stèllt druckte Stoff hér. Oi e Azeiche vu der Ufklàrung hat's gé, wu 1785 én der Litérarische Tabakstube (Tabagie littéraire) éwer d uffklàrerische Idée diskutiert wore sén. Ab 1790 ésch Kolmer d'Haiptstadt vum Département Haut-Rhin gsé. Éwer d Révolution ésch ab 1791 én der Société des Amis de la Liberté et de l'Egalité diskutiert wore. Zwài Johr spéter ésch üs em Strofgrécht e Révolutionsgrécht wore un drizà Pèrsone sén hégréchtet wore.
1800 ésch Kolmer zur Haiptstadt vu der Bràfèktur Haut-Rhin wore. D Gréndung vum Brüefungsgrécht (spéter Kàiserligs Grécht) ém Johr 1804 hat d Stadt oi züe me Zàndrum fér Ràcht gmacht.
Bal dodruf hat séch d Industrialisierung verstàrkt, un zwar mét de Tèxtilfabrike Herzog (1818) un Kiener (1828). 1841 ésch oi d Isebahnstrècke vu Basel éwer Kolmer uf Stroßburg fèrig gsé. Der Bahnhof ésch ém Johr dernoch fèrig. 1869 hat's oi e Lénie uf Ménschter gé.
D lètschte Épidémi ésch d'Cholera gsé, wu 1854 üsbroche ésch un 349 Mànschelàbe gfordert hat.
Mét em Fréde vu Frankfurt hat Frankrich Kolmer am 10. Mài 1870 zàmme mét em ràstlige Èlsass mieße ans Ditschland abdràtte. Das hat under anderem zur Folg gha, dass der franzésch Maire 1877 durch e ditsche ersètzt wore ésch; s Ditsch ésch ab 1883 d àinzige Amtssproch gsé.
Èrschte Wàldkrieg
Nochdàm 1914 d Jàgerpatrouille versüecht hat d Stadt under franzésche Hèrrschaft z brénge un 1917 d Franzose Agréff uf d Stadt gstartet hàn (under anderem mét eme Kampf zwésche der franzésche un der ditsche Luftwaffe un vier Dote), hàn d franzésche Soldate Kolmer am 18. Novàmber 1918 bsètzt.
Zwàite Wàltkrieg
Am èrschte Sèptàmber 1939 hat Frankrich der Krieg adràtte. Ém Jüni 1940 hàn d Ditsche s Èlsass annèktiert un d Bevèlkerung brutal „entwèlscht“, d. h. „gèrmanisiert“. Zwài Johr spéter hàn d junge Lit schu mieße der Hitlerjugend bidràtte. Ab em Novàmber 1940 hàn d Èlsàsser zwar e Wéderstandsnètz gha, wu gfléchtete Kriegsgfangene uf d andere Site vu der Vogése brocht hat, sàll han d Ditsche awer ém Aigüst 1942 üssegfunde un mét der Fèstnahm vu der Afiehrer beàndet. Én der Waffe-SS sén 40.000 vu der 130.000 Soldate umkumme. Am 2. Fébruar 1945 ésch Kolmer befràit wore. Ém Johr 1946 hat Colmer s Kriegsverdienschtkriz 1939-46 bikumme.
1945 bis héte
1958 ésch ém Norde vu Comer e Industrigebiet aglègt wore. Oi én Réchtung Wèste hat séch d Stadt vergréßert.
1964 ésch der Flugblatz Kolmar-Housse ufgmacht wore. Fér d internationale Zàmmearwet ésch d Interàssegmàinschaft Méttelèlsass-Brisgai entstande.
E Großdàil vu der Altstadt vu Kolmer stéht sit 1972 under Dànkmolschutz. D Restaurierung vu der Martinskérech hat agfange un bis 1985 durt. D Stroße vu der Altstadt un d Kérech Saint-Matthieu sén 1997 restauriert wore.
Sit 1983 ésch Isestadt ém Burgeland (Éstrich) e Partnerstadt vu Kolmer. Ém Johr vum 100-Johr-Jubilàum vu der Frèihàitsstatue (wu vum Bartholdi vu Kolmer konschtruiert wore ésch) hat sàll oi e Partnerschaft mét Princeton én der USA gschlosse. E witere Partnerschaft gét's sit 1993 mét Győr én Ungarn.
1996 ésch s Espace d'art contemporain André Malraux (Muséum fér zitgnèssische Kunscht) ufgmacht wore.
Wértschaft
Kolmer ésch d Haiptstadt un dodermét oi der Atréb vu der wértschaftlige Entwécklung ém méttlere Èlsass. D wéchtigste Branche vu der Wértschaft sén:
Industri
Ischließlig Flughafe wàre én Kolmer 382 Hèktare fér d Industri gnutzt. D gréschte private Undernàmme üs der Industri sén Liebherr mét 1676 Agstèllte Ànd 2006 un Timken Europe mét éwer doisig.
Bis 2012 entstéhn vorüssséchtlig noch doisig nèie Stèlle. 500 dervu sén der Firma Liebherr z verdanke, wu der Boi vu eme Technologi- un Forschungspark blant. Sàll ésch àine vu de gréschte Invèstitione én der Industri vu Nordostfrankrich.
Én Kolmer ésch oi d’Handels- un Industrikammer vu Kolmer un vum Méttelèlsass (Chambre de commerce et d'industrie de Colmar et du Centre-Alsace) asàssig. Es gét e Hafe un e Jachthafe, der Flughafe Kolmer-Houssen un andere industriàlle Iréchtunge.
Gschàfter
Es gét én Kolmer e séhr große Kètte vu Gschàfter: im Zàndrum vu der Stadt konzendriere séch drèihundert Boutique un Rèstaurants; vile nationale un internationale Firme sén azdràffe. Es gét én der ganze Agglomeration drèi Hypermàrkt, zàh Supermàrkt, verschédene Supérettes un Diefbrisgschàfter.
Architèktür
S àltist èffentlig Geboide vu der Stadt ésch s Kaifhüs, e éhemoliger Zoll. Er ésch 1370 zum èrschte Mol gnànnt wore un 1480 fèrig gsé. Er hat friejer e wéchtige Rolle gspélt én der Wértschaft vu der Stadt, wil er e Lager un Transitstèll vu Ware gsé ésch.
Vu der Füeßgàngerzone én der Altstadt kat me méttelalterlige Geboide bewundere: d Stéftskérech Saint-Martin, wu spéter züe ere gothische Kérech umboie wore ésch un wu der Chor üs em 14. Johrhundert stammt, un d Dominikanerkérech (fèrig gstèllt 1346). Én der Franziskanerkérech Saint-Matthieu (boie am Ànd vum 13. Johrhundert) wàre héte vil klassische Konzèrt gspélt un s Festival International de Colmar. D’Maison Adolpe üs em 14. Johrhundert oder s Huselin zum Swan zàige, wie rich do d Architèktur ém Méttelalter gsé ésch. D Maison Pfister un d Maison des Têtes sén Boiwèrk üs der Renaissance. S èrscht ésch üs em Johr 1537 un s Symbol vu Kolmer; es ésch àins vu der schénste Hénterlasseschafte vu der Bourgeoisie. D Maison des Têtes hàißt eso, wil an éhrer Fassade 111 Kèpf un Maske z séh sén. Der Palais du Conseil Souverain mét der Fassade üs em Johr 1771 un s Ancien Hôpital (wu dèmnèchst d Stadtbibliothék izieht) vu 1744 sén ém klassizisdische Stil boie. Am Quai de la Poisonnerie légt s Klài-Vénédig, wu friejer e Zàndrum fér Féscherèi un der Handel mét Fésch gsé ésch.
Draditione
Én Kolmer gét's e Hüfe Wiehnachtsmàrkt: uf der Place Jeanne d'Arc, uf em Dominikanerblatz, vor em Koifhüs un én Glài-Vénédig.
Wie oi én andere Ort vum Èlsass wérd d Wi-Èrnte gfirt. Eso bikumme Bsüecher zwésche Abrél un Oktower d Glàgehàit, der Wi z brobiere un d ufgrègte Stémmung vu der Èrntefèst erlàbe.
Am Pfifferdaj oder uf Franzésch Fête des Ménétriers bràsentiere verglàidete Jugendlige s Làbe ém Méttelalter dar vu der Büre un der Firschte. D Kostim sén maßgschnàidert un vu brofèssionàlle Schnider agfèrigt. D Darstèllunge fénde am èrschte Sunndig vum Sèptàmber én Ribeauvillé statt.
Sunschtigs
Z Malaysia git s au e Colmer git und zwar en Art e Imitatioon in dr Genting Mountains. Es heisst döt Tropical Colmar.
Adolf Muschg
Är het vili Romän gschribe, unter anderem au provokanti wie biischpilswiis Wenn Auschwitz in der Schweiz liegt. Är het au s lange und engagierte Vorwort vom radikale Mars vom Fritz Zorn verfasst, är isch sogar a de Entdeckig vo däm Buech mitbeteiliget gsi. Eis vo de Theme vo sim Sppätwärch isch immer wieder d´Alterserotik. Bi sinnere Themewahl, im allgemeine, het är sich vo sini Kritiker aber scho de Vorwurf müesse gfalle lah, är seyg en Schriftsteller, wo sin Schtoff nid us de Erfahrig ziegi.
Novak Djokovic
Dr Novak Djokovic (, Transkription au Novak Đoković; * 22. Mai 1987 z Belgrad, Jugoslawie) isch e serbische Tennisspiler.
Adolf Muschg
Läbe
Vo 1959 bis 1962 het är als Gymnasiallehrer z Züri unterrichtet, dena verschiedenigi Schtelle als Hochschuellehrer, unter anderem z Dütschland (Universität Göttinge), Japan und de USA gha. 1970–1999 isch är Profässer für düütschi Schprach und Literatur a de ETH gsi.
Novak Djokovic
Karriere
In syre Profikarriere het dr Djokovic bishär 71 Titel im Ainzel chenne gwinne, vierzäh dervu bi Grand Slam-Turnier. Vum 4. Juli 2011 bis zum 8. Juli 2012 isch er d Nummere 1 vu dr ATP-Wältranglischte gsii. Zwisch em 3. Dezämber 2010 un em 3. Juni 2011 isch dr Djokovic in 43 Spil ohni Niderlag blibe. Dodermit haltet er dr Rekord vu dr lengschte Sigesserie unter dr aktive Spiler un di drittlengscht Sigesserie vu dr Gschicht hinter em Ivan Lendl mit 44 un em Guillermo Vilas mit 46 Sig in Serie. Anne 2011 het er as erschte un bislang ainzige Spiler fimf Turnier vu dr ATP World Tour Masters 1000-Kategori in aim Johr chenne gwinne. Derzue het dr Djokovic as jingschte Spiler vu dr Open Era bi allne vier Grand-Slam-Turnier zmindescht aimal ins Halbfinal chenne yyzie. Mit dr serbische Mannschaft het er 2010 dr Davis Cup gwunne.
Adolf Muschg
Läbe
1974 het är für "Albissers Grund" de Hermann-Hesse-Priis gwunne. Sit 1976 isch är Mitgliid vo de Akademie der Künste in Berlin, denäbe isch är Mitgliid vo de "Akademie der Wissenschaften und der Literatur" Mainz sowie de "Deutschen Akademie für Sprache und Dichtung" in Darmstadt. 2003 isch är zum Präsidänt vo de Akademie der Künste in Berlin gwählt worde. Vo däm Amt isch är am 15. Dezember 2005 überraschend zruggträtte. Grund für die Entscheidung siged «unüberbrückbari Differänze mit em Senat vo de Akademie» gsi. De Umzug in Neubau am Pariser Platz seyg nid defür gnutzt worde, d´Aktivitäte vo de Akademie schtercher i´d Öffentlichkeit z´träge.
Novak Djokovic
Ainzel
(*) Näme vo de Turnierkategorie bis 2008:
ATP World Tour Finals = Tennis Masters Cup
Adolf Muschg
Läbe
Er läbt i de Schwiiz, z Mänidorf bi Züri.
Novak Djokovic
Ainzel
ATP World Tour 500 = International Series Gold
ATP World Tour 250 = International Series
Doppel
(*) Näme vo de Turnierkategorie bis 2008:
Eich LU
Eich esch en politischi Gmeind im Wahlkreis Sorsi vom Kanton Lozärn i de Schwiz.
Geografii
Eich lit am Oschtufer vom Sämpachersee zwösche Sorsi ond Sämpech. Sit em Bou vom der Outobahntunnu "Eich" eschs Dorf teilt i Underdorf am See ond s Oberdorf bi dr Chöuche. Eich het fougendi Wiler: Oberhundgäue, Brand, Buechmatt, Voremwaud, ond Vogusang, wo ou grad es eigets Quartier am Hang obe esch. Vo dr Gmeindsflechi send 67,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 19,5 % Waud ond 12,6 % Sidligsflechi.
Nachbärgmeinde
Eich gränzt a Gunzbu, Nüderef, Sämpech ond Schänke.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Ändi 2005 het Eich 1'495 Iwohner gha. Sit 1970 het sech d Bevölkerig fascht verdrüfacht. D Grönd ligged im Bou vo de Outobahn A2 ond dä schöne ländläche Lag. Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 6 % gläge.
Religion
75,2 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 15,2 % evangelisch-reformiert.
Vercher
D Gmeind esch döre Aschloss ad Poschtoutolinie Sorsi-Schänke-Eich-Sämpech Station as Netz vom öffentläche Vercher agschlosse.
S Dorf Eich lit a dr Houptstross Sorsi-Sämpech. Der nöchscht glägenig Outobahnaschloss ad A2 esch 3 km entfärnt ds Sämpech.
Gschecht
D Gegend am Sämpachersee esch scho sit Jahrtusende besidlet gsi. Es git Fund os römischer ond alemännischer Zit. Dr Ort werd z'erscht mou underem Name Heiche ime Schutzbrief vom dütsche König Heinrich III. 1045 erwähnt aus Bsitz vom Chorherrestift Möischter. Onder de Herrschaft vo de Habsburger esch Eich nominell vo Sämpech verwautet worde. Eich esch 1415 onder ds Herrschaft vor Stadt Lozärn cho und Teil vom Michelsamt worde.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,6%, CVP 24,6% , FDP 23,0% , GLP 4,4% , GP 4,3% , SP 5,5% , SVP 32,3% , Süschtigi 4,1%.
Dr Gmeindspräsident vo Eich esch dr Reto Zbinden (Stand Februar 2016).
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1256 Iiwohner 97,7 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 0,2 % Italienisch ond 1,6 % anderi Sprache.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Eich ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.
Fraubrunnen
Froubrunne isch e politischi Gmeind u ehemolege Houptort vom Amt Froubrunne im Kanton Bärn i dr Schwyz.
Geografii
Froubrunne lit 8 km westnördwestlich vo Burdlef und 16 km nordnordöstlich vo Bärn. Z Dorf isch ire breite Mulde am östliche Rand vom Rapperswiler Plateau und am Westrand vor Schwämmäbeni vor Ämme.
Zu Froubrunne ghöre d Wiler Binnu, Ungerbärg ufem Rapperswiler Plateau u dr Bischof südlech vo Schalune. Sit em 1. Jänner 2014 ghöre ou di ehemalige Gmeinde Büüre, Etzukofe, Graferied, Limpech, Möuchi, Schalune u Zouggeried aus Dörfer zur Gmeind Froubrunne.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Mit 1'835 Iwohner (Stand vor de Fusion) het Froubrunne zu de mittugrosse Gmeinde im Kanton ghört. Vo 1970 bis 2013 het sich d Ywohner meh aus verdopplet. Sit dr Fusion sis öpe 4850 Mönsche, wo z Froubrunne wohne.
Vercher
D Gmeind lit ar alte Houptstrass vo Bärn uf Solethurn. Dr nächscht Outobahnaschluss ad A1 befindet sich 5 km entfärnt z Chiupberg. Froubrunne lit ar Schmauspurbahn RBS vo Bärn nach Solethurn. Vo Froubrunne us füehrt e Buslinie über Lyssach (IKEA) nach Burdlef.
Gschicht
Z Gmeindgebiet vo Froubrunne isch scho sehr früech bewohnt gsi. Me het Funde us dr Latène-Zit gmacht. O us dr Römerzit het me Überräschte vo Hüser, Strasse u Münze gfunge.
D Gschicht vo Froubrunne hanget starch mit dere vom Zisterzienserinnechloster zäme, wo vo de Grafe vo Kyburg bi dr Sidlig Mülinen gstiftet worde isch. Urkundlech wird Froubrunne z erste mau 1267 aus Frouwenbrunnen erwähnt. Dr Name het sich de über Vrouwenbrunnen, Frowenbrunnen zu Froubrunne veränderet. Dr Ursprung vom Name lit ir Übersetzig vom Chlostername Fons beatae Mariae.
Dür Schänkige und Chöif isch z Chloster schnäu zu grossem Bsitz cho. Wo d Gugler 1375 z Chloster überfaue hei, isch o z Dorf säuber i Mitleideschaft zoge worde. Uf em Tafelefäud im Norde vom Dorf si de d Gugler aber vo de Bärner gschlage worde.
Nach em Imarsch vo de Franzose (1798) hets abermaus e Schlacht uf em Tafelefäud gäh: zwüsche de Truppe vom Napoléon und de Bärner. Ab 1803 isch Froubrunne Houptort gsi vom Oberamt Froubrunne, wo 1831 dr Status vome Amtsbezirk übercho het un uf Ändi 2009 ufglöst worde isch.
Uf de 1. Jänner 2014 hei fougendi acht Gmeinde; Büüre, Etzukofe, Froubrunne, Graferied, Limpech, Möuchi, Schalune u Zouggeried fusioniert u Froubrunne aus neue Gmeindsname gwäut.
Volkertshausen
Volkertshuuse (dt. Volkertshausen ) isch e Gmai im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkig vo Volkertshuuse setzt sich zämme us 59 % landwirtschaftlicher Flechi, 11,8 % Wald, 27 % Sidligsflechi un 2,1 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Volkertshuuse ghere kaini wittere Ortsdail.
Gschicht
Volkertshuuse isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1250.
Verwaltig
Volkertshuuse het mit dr Stadt Singe mid dr Gmaine Rüelasinge-Worblinge un Steißlinge e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Dr Burgermaischter vu Volkertshuuse isch dr Alfred Mutter.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Volkertshuuse ghert zum Bodeseealemannisch.
Zeiningen
Zeinige (, amtlig hochdütsch Zeiningen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im Weste vo dr Region Frickdaal, öbbe drei Kilometer südwestlig vo dr Gränze mit Dütschland und gränzt an Kanton Basel-Landschaft.
Bevölkerig
D Bevölkerigsentwicklig vo 1900 bis 2000:
Am hai  Lüt z Zeinige gwohnt, drvo 11,2 % Usländer. Bi dr Volkszellig 2000 si 54,3 % römisch-katholisch, 23,2 % reformiert, 3,4 % christkatholisch und 2,0 % muslimisch gsi; 0,9 % hai anderi Religione aagee. 94,3 % hai Dütsch as ihri Hauptsprooch bezeichnet, 1,5 % Albanisch, 1,1 % Italiänisch, 0,8 % Änglisch.
Politik und Rächt
D Versammlig vo de Stimmberächtigte, d Gmeindiversammlig, het d Legislativgwalt. Die usfüehrend Behörde isch dr fümfchöpfig Gmeindiroot. Si Amtszit isch vier Johr lang, und er wird im Majorzverfahre vom Volk gwehlt.
Für Rächtsstriitigkeite isch s Bezirksgricht Rhiifälde zueständig. Zeinige ghört zum Friidensrichterkreis Möhli.
Silvaplanersee
Dr Silvaplanersee (rät. ) – benännt nach dr Ortschaft Silvaplana, em südliche Uusgangspunkt vom Julierpass – isch dr mittleri vo de drei Seeä vo dr Engadiner Seeäplatte.
Dur de See flüsst dr Inn.
Dr See isch s Mekka vo dr Schwiz für Kite- und Windsurfe - vor allem weged em regelmässige, gliichmässig chräftige Malojawind, wo mängisch fascht en schtetige Schturm isch und wo fascht immer gege Mittag uufchunnt. Für Iischtiiger empfiilts sich drum, di sanfti Brise i de Morgeschtunde für zarteri Versuech z nutze.
Südlich vom See befindet sich s bekannte Skigebiet ”Corvatsch“.
Hunspach
Hunschpàch (IPA: ; frz. Hunspach, dt. Hunspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Wi vili Dörfli im Elsass isch au Hunschpàch prägt vo de vile Fachwerkhüser. S Dorf gilt als eis vo de schönschte Dörfer z Frankriich un het de Titel vo eme Plus beau village de France.
D Lag
D Gmeind ghört zum Parc naturel régional des Vosges du Nord em französische Teil vom Biosphärereservat Pfälzerwald-Nordvogese.
Name
S erscht Mal gnännt wird Hunschpàch 1324 als Hunespach. Dr Name chunnt vomene voreuropäische Wort *(W)UN ("Hügel, Büel") mit em gallo-romanische Suffix -acum > *Un(i)acum. Sekundär isch e /h/ vorgstellt und s Suffix durch s dt. -bach ersetzt worde. Nach ere lokale Sag chunnt dr Name vomene Riis, wo "Huno" (dt. Hüne) heig gheisse.
Politik
Maire vo Hunschpàch isch de Bertrand Wahl. D Gmeind isch Mitglid im Gmeindsverband.
Arabische Liga
Di Arabisch Liga isch e Internationali Organisation vu arabische Staate un isch am 22. Merz 1945 z Kairo grindet wore, wu si au ihre Sitz het. Si bstoht us 22 Mitglider: 21 Nationalstaate z Afrika un z Asie un dr Paleschtinänsische Autonomibiet, wu international nit anerkännt sin un inoffiziäll dur d PLO verdrätte wäre.
Ziil
As Hauptziil vum Verbund giltet d Ferderig vu dr Beziehige vu dr Mitglider uf bolitischem, kulturällem, sozialem un wirtschaftligem Biet (Finanzwäse, Transport, Kultur, Gsundhaitswäse, Medie). Au soll d Unabhängigkait un Suveränitet vu dr Mitglidstaate un dr arabische Usseninterässe gwohrt wäre. Strytfäll vu dr Mitglider unterenander solle verhietet un gschlichtet wäre. Derzue soll d Anerkännig vu dr Paleschtinänsische Autonomibiet as unabhängige Staat erraicht wäre.
Organ
Hauptorgan vu dr Arabische Liga isch dr Rot vu dr Arabische Liga (Ligarot), wu us Verdrätter vu dr Mitglidstaate zämmegsetzt isch. Syni Empfählige sin nume fir die Mitglider verbindlig, wun ene zuegstumme hän. Dr Ligarot dritt alljohr zwai Mol im Merz un im Septämber ordeli zämme, im Merz daage derby d Staats- un Regierigschef (Arab Summits). Usserordeligi Sitzige chenne jederzyt yybruefe wäre.
Anderi Organ sin d Komitee, wu sich mit ainzelne Bolitikberaich befasse un wu sich au us Verdrätter vu dr Mitglidstaate zämmesetze, zmaischt us dr Fachminischter.
Alli bishärige Generalsekretär vu dr Arabische Liga im Iberblick:
Anne 2005 isch e Ibergangsbarlemänt bschlosse wore, wu dr Ufböu vun eme permanänte Arabische Barlemänt soll vorberaite. S bstoht us vier Delegierte fir e jedes Ligamitglid, zurzyt also us 88 Delegierte, un daagt z Kairo. S het nume ne berotendi Funktion. S permanänt Arabisch Barlemänt soll syy Sitz z Damaskus haa.
Arabischi Mänscherächtskarta
D Arabisch Karta vu dr Mänscherächt isch anne 1994 vum Rot vu dr Arabische Liga verabschidet wore. Wel si nit vu gnue Staate ratifiziert woren isch, isch si nit in Chraft drätte un bildet kai velkerrächtlig anerkännt Inschtrumänt. E iberarbaiteti Fassig vu dr Arabische Mänscherächtskarta isch anne 2004 vu dr Arabische Liga verabschidet wore. D Berotige iber dr Entwurf sin dur s UNO-Hochkommissariat fir Mänscherächt (UNHCHR) unterstitzt wore.
Mitglider
D 22 Mitglider sin:
Beobachter: Beobachterstaate hän Vorschlagsrächt, nmache aber nit mit bi dr Abstimmige.
Gschicht
Dr Hauptgrund, ass di arabische Staate d Liga gschaffe hän, isch dr Versuech gsii, d Grindig vun eme jidische Staat Israel z verhindere. Scho in dr Johr 1937 un 1938 hän si uf Konferänze gege dr Zuezug vu europäische Jude uf Paleschtina broteschtiert.
Vorlaifer vu dr Arabische Liga isch s Alexandria-Protokoll vum Oktober 1944 gsii, wu speter mit em Pakt vu dr Liga vu dr Arabische Staate vum Merz 1945 zue dr Grindig vu dr Liga gfiert het. Di segs Grindigsmitglider sin Ägypte, Irak, Transjordanie, Libanon, Saudi-Arabie un Syrie gsii. Jemen isch im Mai 1945 byydrätte.
Dr velkerrächtlig Verdrag isch zerscht us em Konsultativ- un eme Nitaagriffspakt bstande. 1950 isch di Arabisch Liga dur e kollektive Verdaidigungspakt ergänzt wore. Anne 1951 het mer sich uf d Feschtlegig vu intärne Statute gainigt un anne 1953 isch e Generalsekretariat bildet wore.
Dr Sitz vu dr Organisation isch vu 1945 bis 1979 z Kairo (Ägypte) gsii. Wäg em Separatfriide zwische Ägypte un Israel isch d Mitgliidschaft vu Ägypte in dr Liga 1979 suschpändiert un dr Sitz vu dr Liga uf Tunis (Tunesie) verlait wore. Wu Ägypte anne 1989 wider in d Liga ufgnuu woren isch, isch dr Sitz anne 1990 wider uf Kairo verlait wore.
Der Fänger im Roggen
De Roman Der Fänger im Roggen (1951) (Originaltitel „The Catcher in the Rye“), isch am US-amerikanische Schriftsteller Jerome D. Salinger (*1919; †2010) sin einzige wältwit erfolgreichi Roman. Sis reschtliche schriftstellerische Wärch beschtaht us Churzgschichte.
Em Autor glingts, i de Handlige und Gedanke vo sim sächzäjährige Antiheld und Protagonist Holden Caulfield di innere Kämpf vo de nöchste Generation uf überzeugendi Wiise uszdrücke.
De Salinger het bis zu sim Tod am 27. Januar 2010 sehr zruggzoge gläbt und als schüch golte. Nach sim Erfolg mit „Der Fänger im Roggen“ het är d'Journalischte mit eme gladnige Gwehr vo sim Grundschtück vertribe.
Was hetts mit em Titel vom Buech uf sich?
De Titel vom Buech leitet sich vo eme Wunschbild vom Protagonischt ab: In Anlehnung as Chinderlied Comin Thro' The Rye (in etwa: „durch de Rogge gah/cho“) vom Robert Burns möchti är als Bruef folgendi Läbensufgab haa: Chind, wo uf eme Roggefäld Baseball schpiled, devor bschütze, dass sie in in Abgrund am Rand vom Fäld schtürzed.
Petschenegen
D Petschenege (alttürkisch Beçenek,, Petsenegoi, 🇷🇺 Pečenegi,  Pečenihy, ) si e bedütende oghusische Stamm gsi. In de oghusische Sprooche schribt mä iire Naame Peçenek (Türkisch), Peçeneq (Aserbaidschanisch) und Beçene (Turkmenisch). Im Alttürkische het das bedütet: dä, wo guet schafft und sich aasträngt. Wo s Göktürkische Riich undergangen isch, si d Petschenege us Westsibirie in Richdig Weste zooge. 889 häi si d Wolga überkweert. 896 häi si mit em bulgarische Zar Simeon I. e Bündnis abgschlosse und d Magzare im Gebiet Etelköz, nördlig vom Schwarze Meer, vernichtend gschlaage. D Magyare si denn in Richdig Weste zooge, und häi sich im obere Theiss-Gebiet (im hütige Ungarn) niidergloo.
D Petschenege häi im 10. Joorhundert gege d Kiewer Rus kämpft und gege d Chasare, wo an dr Wolga gläbt häi. 968 häi si Kiew belaageret und 972 dr Kiewer Groossfürst Swjatoslaw umbrocht, won er vom ene groosse und erfolgloose Fäldzuug gege Byzanz zruggchoo isch. Im Joor 1036 si si vom Swjatoslaw sim Änkel Jaroslaw em Wiise schweer gschlaage worde, und under em Druck vo de Kiptschak si si denn über d Donau gflüchdet, wo si denn immer wider Byzanz bedroot häi und au under enander Chrieg gmacht häi.
Der Fänger im Roggen
Was hetts mit em Titel vom Buech uf sich?
De Holden Caulfield isch tatsächlich en Mänsch mit hochem moralischem Bewusstsi: Wo er a de Wand en unaschtändigi Chritzelei gseht, will er sie uuswüsche, damit keis Chind sie läse mues und durch si verdorbe wird. Är ärgeret sich biischpiilswiis au überd Verlogeheit vo de Erwachsenewält.
Petschenegen
Uf em Höhepunkt vo iirer Macht im 11. Joorhundert hä si s Gebiet zwüsche dr Talas und dr Donau beherrscht. Dr König Stephan I. het si 1003 und 1021 gschlaage, aber vo 1061 aa häi si sich in dr Walachei niidergloo und si 1067/68 wider in Ungarn iigfalle. Noch arabische Bricht si die erste Petschenege vo 1009 aa zum Islam überdräte, 1068 isch e verlustriiche Bürgerchrieg zwüsche dr muslimische Minderhäit under de Petschenege und dr Meerhäit, wo häidnisch bliibe isch, usbroche. D Muslim häi gwunne sich denn mit de Seldschuke verbündet und Konstantinopel aagriffe. Byzanz under em Alexios I. Komnenos und d Kyptschake under em Boniak und em Tugorkhan häi sich gege sä verbündet. Es isch aber bis zur Schlacht unklar, öb d Kiptschak mit oder gege d Byzantiner wurde kämpfe. Noch ere bluetige Niiderlaag 1091 am Levunion-Gebirg häi sich d Petschenege hinder d Donau zruggzooge. D Byzantiner häi noch dr Schlacht die gfangnige Petschenege massakriert.
Orthal
Da Wikipedia-Àrtìkel ìsch gschrìwa ìn Orthal.
Petschenegen
D Räst vo de Petschenege häi e Zitlang de Byzantiner an dr Donaugränze dient und si in ere nöije Niiderlaag bi Beroe (Berrhoia) 1122 verschwunde. E Däil het sich de Magyare underworfe und si 1123 z Ungarn as Grenzwächter vom ungarische Gyepűsüsteem aagsiidlet worde, anderi si im verwandte turkvölkische Stamm vo de Kiptschak und dr oghusische Bevölkerig vo Anatolie ufgange. In dr Walachei het sich aber bis 1171 e Rästriich ghalte, bis es vo de Kumane eroberet worde isch.
Lang het mä gmäint, ass die christlig-ungarische Petschenege und Kumane Vorfaare vo de siibebürgische Szekler sige, die bulgarische Petschenege und Kumane Vorfaare vo de Gagause.
Z Russland häi sich 2003 bi dr letschte Volkszelig sibe Bürger als Petschenege bezäichnet, was vo de Behörde nit ärnst gnoo worde isch und im ändgültige Bricht nit vorchunnt.
Mindestens aber in e baar Ortsnääme in dr Ukraine, dr Türkei, in Ungarn, in dr Slowakei, in Russland, Rumänie und Moldawie git s no Spuure vo de Petschenege. In dr hütige Ukraine git s acht Ort mit em Naame Pechenaya, Pechenegi, Pechenizhyn, Pechenezhskiy, Pechenki, Pechenya, Pechenyugi und Pechenyy, in dr Türkei siibe Ortschafte mit em Naame Peçene und Peçenek, in Ungarn fümf Ort, wo Besenyőtanya, Besenyőtelek, Besenyőd, Besnyő und Besnyőmajor häisse, in dr Slowakei vier Ort mit em Naame Bešeňov, Bešeňová, Pečeňady und Pečenice, in Russland zwäi, Pechenegi und Pecheniki, in Rumänie äi Ort mit em Naame Pecinişca und z Moldawie en Ortschaft, wo Peceştea häisst. Au z Östriich, im Burgeland, won emol zu Ungarn ghöört het, git s mit Pöttsching en Ort, wo uf e petschenegischi Siidlig zrugg goot.
Orthal
Uffbàuiung vu dr Methoda
Ànna 2003 hàt's a erschta Version gaa, wo "Graphal" gheißa hàt. Zwìscha 2003 un 2008 ìsch d Methoda noch verbessert worra, un heißt jetzt "Orthal". Ìn dara Zitt sìn ìm gànza Elsàss ungfahr 400 "dictées" gmàcht worra fer ze sah, wàs geht un wàs nìt funktioniart. Vìl Litt han do dràà mìtgmàcht: dr Profasser Edgar Zeidler, s Verein AGATE (dàs heißt Académie pour une graphie alsacienne transfrontalière), sina Schialer, sina Studanta un àlli Dialektkenner wo zitter mehreri Johra àn dr Volkshochschüel z'Milhüsa sini elsassischi Schribwarikstàtt bsüecha.
Ànna 2016 ìsch a verbesserta Fàssung vu Orthal üssakumma.
Prinzip
Ìn dara Methoda gìbt's a Zeicha fer jeder Lütt, oder mankmol zwei zur Üsswàhl.
Beispil vun'ma a Fàll mìt zwei Meegligkeita: dräi oder drèi, güet oder güat
Ma sott ìmmer schriwa wia ma d Sproch üsssprìcht un heert. Obwohl àss ma s Hochditscha garn àls Referanz nìmmt, sìn dia àlla Meegligkeita rìchtig: klein oder glein trürig oder drürig Knopf oder Chnopf
Wenn zwei Wärter gliich üssgprocha wara und doch àndra Beditunga han, noh sott ma wìrklig s Hochditscha àls Referanz namma. Zum Beispil: kehra - gheera (Hochditscha: kehren - gehören) kenna - känna (Hochditscha: kennen - können) Hàg - Hàck (Hochditscha: Hag   - Hacke) retta - redda (Hochditscha: retten - reden)
A Büechstàb ohna Akzant wìrd üssgsprocha wia uff Hochditsch. Zum Beispil: Markt, ditsch, renna, Ohr, rutscha
Nàtiirlig ìwernìmmt Orthal d Büechstàwa mìt Umlàut vum Hochditscha Zum Beispil: Vöjjel, Hüss, Äpfel
un àui die Diphtonga. Zum Beispil: Sundgäu, beleuchte, Kaiser, Heimet, Frau
Fer d Fall, wo's ìm Hochditscha nìt gìtt, kombiniart Orthal logischerwiis ditschi Büechstàwa. Zum Beispil: liab, güet (oder güat), blöi, Bàuim, fräi (oder frèi)
Der Fänger im Roggen
Was hetts mit em Titel vom Buech uf sich?
D'Wält vo de Chind hingäge bewunderet är. Er cha sich, i däre Richtig, a chline Sache freue, biischpiilswiis het er Froid, wonner en chline Bueb gseh, wo, waghalsig, uf em Trottoirrand vo nere relativ schtarch befahrnige Schtrass balanciert, hinter sine Elterä här, und gliichzitig ds Lied Comin Thro' The Rye singt. Comin Thro' The Rye isch ds titelgäbende Chinderlied, wo nachhär au vorchunnt, wenn de Holden sin seltsame Bruefswunsch erschtmals sinnere Schwöster Phoebe bekanntgit:
Orthal
Prinzip
Orthal benutzt bsundra Akzanta. A Büechstàb mìt'm a Akzant wìrd ànderscht üssgsprocha àls uff Hochditsch, uff'ra elsassischa Àrt. Zum Beispil: Kìnd, dìck, Frìnd, hìtta
Der Fänger im Roggen
Inhalt
De 16-jährig Holden Caulfield liit im Sanatorium. Er will em Läser d'Geschicht vo drü Täg vor de vergangene Wiehnachtstäg verzelle:
Orthal
Prinzip
Zum Beispil: làng, tànza, Mànn
Der Fänger im Roggen
Inhalt
Er het es Internat Pennsylvania bsucht, wo er sich nid wohlgfühlt het. Vo drü anderne Privatschuele isch är scho verwiese worde. Und jetzt isch er wieder durekeit. De Holden het es schlächts Verhältnis zu sine Eltere in New York. Si elteri Brüeder, de D. B., wo als Draibuechautor in Hollywood schaffet, isch für de Holden es grosses Vorbild. De Holden het au no en 10-jährigi Schwöschter, d'Phoebe. Är truuret usserdäm sehr über de Tod vo sim jüngere Brüder Allie, wo im Summer 1946 a Loikämie verschtorbe isch.
Orthal
Prinzip
Zum Beispil: Lùscht, Wùnder, dùmm, nùi (Hochditscha: neu)
Der Fänger im Roggen
Inhalt
De Holden isch also churz vor de Wiehnachtsferie scho zum vierte Mal vo nere Schuel gfloge. Einigi Täg, bevor er abreise sött, schtritet är mit sim Zimmergnoss, will dä sich mit sinnere ehemalige Schuelfründin troffe het. Nach ere gwaltsame Usenandersetzig reist de Holden churzerhand Richtig New York ab. Wil sini Elterä nid wüssed, das är vo de Schuel gfloge isch, und ihn erscht uf de Mittwuch erwartet, nimmt är sich es Hotelzimmer. Im Hotel fragt ihn de Liftboy, ob ihn en Proschtituierti uf sim Zimmer bsueche söll. De Holden williget ii, traut sich aber, wenn die Frau chunnt, dänn doch nid, und git ihre die füüf vereinbarte Dollars. Sie isch beleidiget und verlangt plötzlich de topplet Betrag. De Holden weigeret sich und wird vom Liftboy/Zuehälter zämegschlage. Bluetend verlaht ers Hotel.
Orthal
Prinzip
S Hochditscha ìsch àui d Referanz fer d Konsonant àschriiwa. Wenn s Elsassischa wia s Hochditscha üssgsprocha wìrd, wìrd's gliich gschrìwa. Wenn's ànderscht üssgsprocha wìrd, müeß s Gschrìwena dr Unterschìd màcha. Zum Beispil: Sport (IPA: []), Stüehl (IPA: []) àwer: bescht, erscht
Der Fänger im Roggen
Inhalt
Er gaht mit de ehemalige Mitschüelerin Sally Hayes am Broadway es Schtück ga luege. De Holden will mit de Sally durebränne. Die beide fönd aa z'schtriite. D'Sally gaht hei.
Orthal
Prinzip
ss un ß làuifa wia uff Hochditsch zitter dr Rachtschriiwungreform: "ss" noh'ma kurza Vokàl, "ß" noh'ma lànga Vokàl. Zum Beispil: Wàsser, Stroß
Der Fänger im Roggen
Inhalt
De Holden faht aa, sich z'betrinke. Är will jetzt allei wäggah, und sich en Arbeit uf ere Farm bsorge, aber vorhär möchti är sich vo sinnere Schwöschter verabschiede. Er schliicht i d'Wohnig vo sine Eltere.
Orthal
Prinzip
Normàlawiis sott ma d Wärter schriiwa wia me sa heert... Àlso: Bàim, Pàis, Frài, Làich ìn Milhüsa oder: Boim, Pois, Froi, Loich ìn Colmer ...doch d Erfàhrung vu 5 Johr Unterrìcht zeigt, àsses besser ìsch, wenn ma d Referanz ìm Hochditscha seht, drum dr Kompromiss fer Milhüsa un Colmer: Bàuim, Pàuis, Fràui, Làuich (Hochditscha: Baum, Pause, Frau, Lauch)
Der Fänger im Roggen
Inhalt
De Schwöschter erklärt er imene uufschlussriiche Dialog sini Beruefig (lueg „Was hetts mit em Titel vom Buech uf sich?“)
Orthal
A Rot fer Orthal z'erkenna
Àlla Schrìftàrta han ìhra Bsunderheita. Orthal ìsch zìmlig witt har vu dr Dieth-Schrìftàrt, d Hàuiptregel vu Orthal hanka àn dr Verwàndschàft mìt em Hochditscha.
Der Fänger im Roggen
Inhalt
Schpöter bsuecht de Holden en ehemalige Lehrer, wo ihm es Zitat vo mene Psychoanalytiker vorlist: „Das Kennzeichen des unreifen Menschen ist, dass er für eine Sache nobel sterben will, während der reife Mensch bescheiden für eine Sache leben möchte.“ Dänn bechunnt de Holden ds Gfühl, dass de Lehrer homosexuell seig und sich a ihn änemache wölli. Är verlaht fluchtartig d'Wohnig vom Lehrer und verbringt de Rescht vo de Nacht im Wartesaal vo nere U-Bahn-Schtation. Am nächschte Tag trifft er sich no eimal mit sinere Schwöschter, wo mit ihm mitcho will. De Holden kehrt jetzt doch um, und will wieder heigah.
Orthal
Wia d bsundra Kàràkter uffem Komputer typa
Mìt'ma Edit-Warkzig gìt's meischens a Meegligkeit fer d bsundra Kàràkter vu Orthal iz'fiahra.
Der Fänger im Roggen
Übersetzige
Die erschti düütschi Übersetzig schtammt vom Heinrich Böll.
Orthal
Wia d bsundra Kàràkter uffem Komputer typa
A pààr Beispìler:
Un sunscht, wenn me's a betsi gweehnt ìsch, typt ma eifàch d <Alt> Tàschta un ìn dr gliicha Zitt dr ASCII Code vum Kàràkter uff da Nummer-Tàschta.
Der Fänger im Roggen
Übersetzige
Im 2003 isch Buech aber neu übersetzt worde, vom Übersetzer Eike Schönfeld.
Me het en ziitgmässeri Version wölle und het unter anderem gfunde, dass bishär, i de urschprüngliche Version vom Böll, d'Chraftuusdrück (und vo däne gits im „Fänger“ relativ vili) unträffend is Düütsche portiert worde sind.
Verschwörigstheorie
De Mark David Chapman, de Mörder vom John Lennon, het es Exemplar vo „Der Fänger im Roggen“ uf sich treit. Es sind au wiiteri Fäll vo Attentäter bekannt, wo „Der Fänger im Roggen“ i ihrne Täsche gha Händ. A de Satanischt Charles Manson het einisch gseit, är gsehgi sich als „Fänger im Roggen“.
Durch all das sind natürlich Verschwörigstheorie entschtande: Me glaubt unter anderem, de CIA hetti en Abteilig wo de Deckname „Catcher in the Rye“ treit, ds´ Buech sälber seig es Mittel vo de Gedankekontrolle (grad wills sehr verbreitet isch, und in Amerika zum Unterichtsschtoff ghört) usw.
Im Film Fletchers Visionen mit em Mel Gibson wird die Sach uufgriffe: De paranoidi Taxifahrer Fletcher liidet unter em Zwang, das är, immer wenn er „Fänger im Roggen“ gseht, en Uusgab devo chaufe mues. Sis Büecherbrätt isch darum voll vo „Catcher in the Rye“-Büecher
Minimalismus
Minimalismus wird brucht für
Wie sagt man in der Schweiz?
Wie sagt man in der Schweiz? isch a Werderbuach us-em Dudenverlag, wo de schweizerische Bsondrheida vo dr deitscha Hochschbrôch behandlet. Vorfasser isch dr Aarauer Schbrôchwissaschaftler Kurt Meyer. Mit seim 380-seitiga Buach wendet’r sich hauptsächlich an Auslender, wo
En zwoidr Linie schbricht dr Kurt Meyer abr au seine oigene Landsleit ô, wo wissa wellet, ob a Wort us-em schweizerischa Hochdeitsch em ibriga deitschschbrôchiga Room de gleich Bedeidong wia bei-nen selbr hot oder ob-ma deet villeicht ebbes ganz andrs drondr vrstôht.
Dr Ufbau vom Buach
Des Buach gliidret sich en acht Doil:
Da Hauptdoil vo deam Werk fend-mr nadirlich em Doil Nr. 7, em eigentlicha Werderbuach.
A Beischbiil
innert <Präp. mit Gen., auch mit Dat.> – innerhalb, binnen. a) zeitlich. Vier Raubüberfälle innert dreier Stunden (NZZ 4./r.8.84, 38). Nach dem Ersten Weltkrieg wurde der Käfer ... in Bordeaux eingeschleppt und hat ... innert zwanzig Jahren Frankreich besetzt und die Schweiz erreicht (Wiesner, Schauplätze 94) *innert nützlicher Frist → Frist. b) (seltener:) räumlich. Der Kanton Schwyz [stößt] an zwei natürliche Seen, und innert seiner Grenzen liegen der Stausee im Wägital und der Sihlsee (NZZ 20.12.62). Die Parks innert der Ringstraße (NZZ 26.8.72). c) (selten:) unsinnlich. Bei gestörter Ordnung ... hat die Regierung des bedrohten Kantons dem Bundesrate sogleich Kenntnis zu geben, damit dieser innert den Schranken seine Kompetenz ... die erforderlichen Maßregeln treffen ... kann (Bundesverfassung, Art. 16).
Litradur
Kurt Meyer: Wie sagt man in der Schweiz?, Dudenverlag Mannheim, Leipzig, Wien, Zürich, 1989, (Band 22 vo de Duden-Daschabiacher), ISBN 3-411-04131-5; des Werk ischt beim Dudenverlag ibr sei erschda Uflag et nauskomma. Drom kô mr’s bloß no emma guada Andiquariat fenda. S geit abr vom gleicha Autora a ibrarbeideda Fassong, wo ondrem Titel ''Schweizer Wörterbuch. So sagen wir in der Schweiz'' em Jôhr 2006 vom Vorlag Huber, Frauenfeld en Stuegert ond Wien rausbrôcht wôrra ischt. Des Werk hôt a ganz nuia Eileidong kriagt, wo vom Schbrôchwissaschaftler Prof. Dr. Hans Bickel vorfasst wôrra ischt ond uff de (dômôls) akduell Forschong eigôht. ISBN 978-3-7193-1382-1
Ehud Barak
Dr Ehud Barak (hebräisch אהוד ברק, uf d Wält cho als Ehud Brog am 12. Februar 1942 im Kibbuz Mischmar haScharon) isch en israelische Politiker und ehemolige General. Sit em Juni 2007 isch er Verdeidigungsminister vo Israel.
Vo 1995 bis 1996 isch dr Barak Usseminister under em Schimon Peres und vo 1999 bis 2001 Ministerpräsident vo Israel gsi.
Läbe
Dr Barak isch 1959 in die israelischi Armee iizoge worde und het dört 35 Johr lang dient. In dere Ziit isch er bis zum Generalstabschef ufgstiige, dr höchst Rang in der israelischen Armee. Dr Barak isch mit em Orde für usserordentligi Dienst und vier andere Uszeichnigen gehrt worde. Er isch der höchst dekorierti Soldat in Israel. Er het usserdäm en akademische Grad vo der Hebräische Universität z Jerusalem und vo der Stanford University.
1972 isch dr Barak dr erst Kommandeur vo der Mossad-Sondereiheit „Caesarea“ worde, wo uf Aornig vom israelische Sicherheitskabinett bildet worden isch, für zum Vergeltigsaktione durezfüehre für d Geiselnahm vo Münche, wo die palestinensischi Terrorgruppe Schwarz Septämber usgfüehrt het und wo 17 Mensche drbii ermordet oder sust umcho gsi si. In dere Funktion het er vo Israel us zahlriichi Attentat koordiniert, wo zwei der drei überläbendi Attentäter vo Münche, aber au zahlriichi - deilwiis vermeintligi - Hintermänner dötet worde si drbii. Er isch au verantwortlig gsi für d Lillehammer-Affäre, wo Ufgrund von ere falsche Identifizierig e Kommando vom Mossad, wo het welle dr Füehrer vom Schwarze Septämber Salameh umbringe, dr unschuldig und unbedeiligt marokkanisch Källner Ahmed Bouchiki ermordet het.
Im Lauf vo siiner politische Karriere het dr Barak verschiideni Böste gfüllt. Er isch Inneminister (1995) und Usseminister (1995-1996) gsi. Im Johr 1996 isch er in d Knesset gwehlt worde, wo er Mitgliid im Komitee für Usse- und Verdeidigungspolitik gsi isch. Im gliiche Johr isch er Chef vo der israelischen Arbeitspartei worde. Am 17. Mai 1999 isch dr Ehud Barak zum israelische Ministerpräsident gwehlt worde. Er het ohni Erfolg brobiert, dr Friidensprozäss mit de Palästinenser widrzbeläbe. In siiner Amtsziit het sich die israelischi Armee us em Südlibanon zruggzoge, wo si sit em Libanonfeldzug 1982 bsetzt gha het. Wo am 28. September 2000 der domolig Oppositionsfüehrer Ariel Scharon dr Tämpelbärg bsuecht het und wo druf die zweiti Intifada oder d Al-Aqsa-Intifada usbrochen isch, het dr Barak kuum no Understützig gha bi der israelische Bevölkerig. Bi de Wahle, wo vorziitig am 6. Februar 2001 stattgfunde hai, het er gege dr Ariel Scharon verlore, wo denn israelische Ministerpräsident worden isch. Er het sich für e Ziit us dr Politik zruggzoge, het denn 2007 für dr Vorsitz vo dr Awoda kandidiert und isch am 12. Juni 2007 gwehlt worde.
Stereoskopie
S Brinzip isch, ass Mensche wie alli Brimaate und die mäiste Raubdier iiri Umgääbig mit zwäi Auge gliichzitig us zwäi verschidnige Blickwinkel gseen. Eso cha s Hirni schnäll iischetze, wie wit ewägg d Objekt si und eso bechunnt s e rüümligs Bild vo dr Umgääbig über, ooni dr Chopf hin und här z beweege. D Stereoskopii befasst sich aso nume drmit, em lingge und em rächte Aug zwäidimensionaali Bilder us zwäi Bedrachdigswinkel z zäige, wo liicht von enander abwiiche. D Verfaare do drzue si aber underschidlig.
Alli andere Äigeschafte vom ene zwäidimensionaale Bild, wie perspektivischi Verzerrig, wo von ere unnatürlige Objektivbrennwiti abhänke, d Farb und bsundrigs aber au d Bindig vom Betrachder an e Standort, wo beschränkend isch, git s immer no. Grad die bäide letzte Äigeschafte vo däm Ruumbildverfaare mache dr grooss Underschiid zur Holografii us, wo brobiert, Objekt vollständig, also dreidimensionaal (in 3D), abzbilde und vorzzäige.
Champdepraz
Champdepraz ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Evançon.
Geografi
Champdepraz lyt im Vallone di Champdepraz, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Barbustel, Blanchet, Bodeun, Capiron, Chef-lieu, Chantonet, Covarey, Crestaz, Cugnon, Dialley, Fabrique, Fussy, Gettaz-des-Allemands, Hérin, La Veulla, Le Sale, Losson, Viéring. Nochbergmaine sin Chambave, Champorcher, Châtillon, Fénis, Issogne, Montjovet, Pontey un Verrès
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Champdepraz dr italienisiert Name Campodiprati drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Champdepraz isch dr Luigi Berger.
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Champdepraz sin 70 Froogebeege wider retuurchuu.
Two and a Half Men
Two and a Half Men isch en US-amerikanischi Sitcom, wo der Chuck Lorre entwicklet het. Si isch s'erschte Mal am 22. Septämber 2003 ufem Sänder CBS usgstrahlt worde. D’Hauptfigure wärdid vom Charlie Sheen, Jon Cryer und em Angus T. Jones gspilt. Bis etzt sind acht Staffle produziert worde, plant sind ursprünglich nüün. Die acht Staffel isch jedoch ufgrund vo gsundheitliche Problem vom Charlie Sheen vo 24 Episode uf 20 reduziert worde. Jedoch isch inzwüsche d’Produktion nach de 16 Episode vo de acht Staffle ufgrund vo em ne beleidigende Interview vom Charlie Sheen gege Produzänt igstellt worde. Am 7. März 2011 hed Warner Bros Television d’Entlassig vom Charlie Sheen bekannt gäh. D’Serie gilt als üsserscht erfolgrich und d’Entlassig vom Charlie Sheen hed weltwiit zahlrichi Fäns enttüscht. Am 12. Mai isch bekannt gäh worde das de Aston Kutcher de Charlie bi de Serie ersetzt. Er wird jedoch nid d’Rolle vom Charlie Harper überneh sondern en ganz neui Figur verkörpere.
Handlig
D'Sitcom handelt vom Werbejingle-Komponischt Charlie Harper und sim Brüeder, em Chiropraktiker Alan Harper. Während de Charlie eher es liechtlebigs Lebe füehrt, zahlrichi churzi Beziehige zu Fraue hed und au im Alkohol nid abgneigt isch, isch de Alan eher spiessig und verchrampft. Wonner jedoch vo sinnere Frau Judith us em gmeisame Huus grüehrt wird, gsehd er sich zwunge zumindescht vorübergehend bi sim Brüeder Underschlupf zfinde. De Charlie isch devo aber überhaupt nid begeistert und nimmt de Alan nur widerwillig uf. Die beide Brüedere chönnted chumm underschidlicher si, doch eis hends gemeinsam: Si wend nur s'Bescht für de Jake. De Jake isch de Sohn vom Alan und lebt vo nun ah a de Wuchenend au bim Charlie und sim Vater. De Alan isch jedoch mitem Lebensstil vom Charlie überhaupt nid iverstande, aber well er bi ihm wott wohne, muess er sich apasse. Dezue chund nu, das ihri ungliebt Muetter Evelyn sich immerwidr ihmischt und de drü s'Lebe schwer macht. Au d'Huushälterin Berta isch über die zuesätzlich Arbet, wos gid, überhaupt nid begeistert.