cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Halbinsel Cotentin
Wirtschaft
S Cotentin het friener als e änder rùggständigi ùn armi Region golte. Au hüt schaffe no viili Lüt in de Landwirtschaft ùn de Fischerei. D Landwirtschaft isch relativ weenig modernisiert, wyl ùff de viile chlyne Parzelle nùmme schweer Maschine chönne yygsetzt werde. Die viile Hegge sin scho im Mittelalter oder friener aaglait worde. Si dränne d Parzelle vonenand, schütze d Frùcht vorem Wind ùn de Boode vor Erosion, ùn sin für d Entwässerig wichtig. Hüt sin d Hegge allerdings änder im Wäg, ùn bhindre d Traktore ùn d Maimaschine. Wäge däm werde immer mee Heggelandschafte kapùtt gmacht, zùme de Yysatz vo Maschine z erlyychere.
Als Dier werde vorallem Chie, Schoof ùn Esel ghalte.
Usserdäm spiilt de Tourismus e groossi Roll. Cherbourg isch usserdäm en wichtige Handelshafe. Friener het au d Marine ùn d Werfte e groossi Roll gspiilt ùn sin viilmool de einzig Arbetsgeber usserhalb vo de Landwirtschaft gsi. Au hüt werde no Atom-U-Boot baut.
In de Induschtri isch vorallem d Nukleartechnik wichtig. International bekannt isch d Wiiderùffbereitigsaalag vo La Hague, wo 1984 baut worde isch. Usserdäm isch d Zentrale vo de Électricité de France bi Flamanville.
Gschicht
In dr Antike hen ùffem Cotentin d Uneller (Unellii), e keltische Stamm, gläbt. Ihre Hauptsiidlig isch Cosedia, s hütigi Coutances, gsi. Im Süde hen au d Abrincater (Abrincatui) gläbt, mitem Hauptort Ingena, hüt Avranches.
Im Joor 56 v.Ch. sin d Röömer mit drüü Legione in de Cotentin yygfalle. D Unelle hen ùnter em Viridovix hartnäggig Wiiderstand gleischtet, schliessli isch aber au ihr letschter Zueflùchtsort bi Jobourg gfalle.
Ùnter de Merowinger isch es Deil vo Neustrie gsi, ùn het ùnter de Plündrigszüg vo de Wikinger glitte. Selle hen sich lengsem im Cotentin niidergloo, ùn im Joor 933 het de Normanneherzog Wilhelm de 1. s Cotentin zämme mit de Kanalinsle aa s Herzogtum Normandi aagschlosse.
1204 isch s Contentin durch Erobrig zrùgg aa s Chönigrych Frankrych gange. D Kanalinsle dergäge sin bim Chönig vo Ängland blybe. Im Joor 1692 het wääred em Pfälzische Erbfolgechrieg d Schlacht vo la Hougue zwüsche de französische ùn anglo-holländische Flotte bi Saint-Vaast-la-Hougue stattgfùnde.
Valognes isch bis zur Französische Revolution en beliebte Ferieort für d Arischtrokrate gsi ùn het de Spitzname “s normännische Versailles” gha. Nooch de Revolution het Cherbourg peu à peu Valognes als regionals Zäntrùm abglööst. Im 19. Joorhùndert het d Milchwirtschaft di traditionelli Sälbschtversorgigswirtschaft abglööst, ùn s Landschaftsbild radikal verändret. D Milchprodùkt vùm Cotentin sin bis in s Ussland exportiert worde. Glychzytig het sich in de Stedt, vorallem z Cherbourg, e Induschtri bildet. Im Juni 1944 isch de Cotentin en Schaublatz vo de Landig vo de Allierte gsi. Cherbourg isch en wichtige Noochschubshafe gsi, ùn d Halbinsel isch wäge däm schweer ùmkämpft gsi.
Myrta Stieber
D Myrta Stieber (* 28. Oktober 1926 z Sanderge) isch er dytschi Dialäktdichteri.
Lääbe
D Stieber isch uf d Burgerschuel gange un het ire Abitur im Chrieg an dr Immelmann-Schuel z Villinge, em hitige Gymnasium am Romäusring, gmacht.
No dr Schuel het si zerscht bi dr Firma „Kieninger und Obergfell“ gschafft (hite „Kundo xT“) un derno ne halb Johr bim Rychsarbetsdienscht. Ire Mann, dr Walter Stieber, het si eso chänneglehrt: Im Chrieg sin Maidli ufgforderet gsii, an Soldate Brief z schrybe. D Myrta het an verschideni Soldate gschribe, unter anderem an dr Walter us em Sudeteland. No anderthalb Johr het er si zum erschte Mol bsuecht, dodmol isch si 18 gsii. Noch em Chrieg het er mieße flichte un isch zmols mit eme Rucksack vor dr Dire gstande. Anne 1948 hän si ghyrote, 1953 isch ire Suhn Gerd uf d Wält chuu.
Mit irem Mann het si anne 1960 en Elektrogschäft in der Roßbergstroß ufgmacht, wu si 15 Johr speter in d Luisestroß 27 verlait hän, wu hite s Elektrofachgeschäft „Heizmann und Draschar“ din isch. Wel ene dr Vermieter irgedwänn dr Verdrag gchindet het, het d Stieber in dr 1980er Johr no acht Johr lang bim Dochterunternäme vu dr Firma „Kundo und Staiger“ z Hardt im Yychauf gschafft un isch schließli anne 1989 in Ränte gange.
Mit ihrem Mann, wu anne 1994 gstorben isch, un em Suhn het d Stieber in dr Zyt zwische 1963 un 1970 Raise dur d Wält gmacht, unter anderem uf Kenia, Ceylon, Nepal un Hong Kong.
In ire Freizyt het si d Stieber im Dierschutzverain engaschiert, im Ferderverain „Schwarzes Tor“ un au in dr Naarezumft. Fir zwoo Wahlperiode isch si Mitglid im Sandergemer Gmairot gsii.
D Myrta Stieber schrybt Gedicht un Gschichte im Sandergermer Dialäkt. En Uuswahl het si in zwai Biecher publiziert. E Zytlang het si im Südkurier di alemannisch Kolumne „Us em Städtle“ gschribe.
Olive Emil Wetter
Olive Emil Wetter (* 1980 z Bern) isch e Schwyzer Pianischt, Klavierlehrer und Psycholog.
Läbe
Är het mit Vierehaubi sini erschte Klavierstunde übercho. 1997 het är ds Schtudium a dr Hochschule der Künste Bern ufgnoh, wo är unter anderem i dr Meischterklass vom Prof. Bruno Canino gsi isch und mit em Lehr- und Konzärtriifediplom abgschlosse het. Während dere Zyt het är Chammermusigunterricht unter anderem bim Jörg Ewald Dähler gnosse. 2003 het är parallel zumene Gaschtschtudium a dr Hochschule für Musik und Theater Hannover bim Prof. Martin Dörrie ds Schtudium vor Psychologi, Psychopathologi und dr Anglistik ar Universität Zürich agfange, wüu er tieferi Iisichte i ds mönschliche Erläbe und Verhaute het wöue gwinne. Är het Priise aus Solischt und Chammermusiker bi Wettbewerbe z Bärn, Züri und Basel übercho und het unter anderem in Ufführige unter em Marc Kissóczy und em Jürg Wyttenbach mitgmacht. Zu sine Chammermusigpartner ghöre d Bettina Sartorius vo de Berliner Philharmoniker und dr Paul Moser, ehemaus Konzärtmeischter vom Berner Symphonie Orchester. In eigene Projekt förderet er interdisziplinäri Zämenarbeit, öpe mit Moderatore wie em Kurt Aeschbacher und dr Nina Havel.
Ufnahme
Bis hüt gits füf CD-Iischpilige; derbi si e "Winterreise" und mehreri Erschtufnahme vo Wärk vo zytgenössische Schwyzer Komponischte.
Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und des SD
D Iisatzgrubbe vo dr Sicherhäitsbolizei und vom SD (abkürzt EGr) si ideologisch gschuelti und zum Däil mobili, zum Däil stazionäri „Sonderäihäite“ gsi, wo dr Riichsfüerer SS Heinrich Himmler im Ufdraag vom Adolf Hitler für d Massenmord bim Überfall uf Poole 1939, im Balkaanfäldzug 1941 und vor allem im Chrieg gege d Sowjetunion 1941–1945 het lo ufstelle und iisetze. D Iisatzgrubbe si e wichdigs Instrumänt bi dr Umsetzig vo dr nazionalsozialistische Rasseideologii und dr Völkermordpolitik Zämme mit andere Däätergrubbe si si wääsentlig am Holocaust (Schoah) und am Porajmos, em Völkermord an de öiropäische Roma in dr Zit vom Nazionalsozialismus bedäiligt gsi. Si si in sogenannti Iisatzkommando (EK) iidäilt gsi, wo hinder dr Armee operiert häi, und in Sonderkommando (SK), hinder dr Armee iigsetzt worde si, und häi im Gnaze bis zu 3000 Maa umfasst.
Bad Schönborn
Bad Schönborn isch e Gmeind im Landchrais Karlsrue in Bade-Würdebärg. Bad Schönborn bschtoht us de zwei Ortsdail Bad Mingolse und Bad Langebrügge.
Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und des SD
Z Poole häi d Iisatzgrubbe vom Septämber 1939 aa uf e Befääl vom Hitler und mit Wüsse vo dr Weermacht mindestens 60'000 Aaghöörigi vo de staatlige Elite, drunder äbbe 7000 Juude, und Duusigi vo psüchisch Chranke umbrocht. Im Herschaftsberiich vo dr Sowjetunion und uf em Balkan häi si mit dr Weermacht zämme ab 1941 Juude, Roma (dennzumol „Zigüüner“ gnennt), Kommuniste, daatsächligi und vermäintligi Partisane, „Asoziali“, psüchisch Chranki, gäistig oder körperlig Behindereti ermordet. D Hauptdääter häi zu dr Sicherhäitsbolizei (Sipo) ghöört – wo us Ghäimer Staats- (Gestapo) und Kriminalbolizei (Kripo) bestande het –, zum Sicherhäitsdienst (SD), dr Ornigsbolizei (Orpo) und dr Waffen-SS.
Bad Schönborn
Geographii
Bad Schönborn ligt in de Oberrhiinische Tüüfebeni am Übergang zum Kraichgau uf ere Höchi zwüsche 105 und 185 Meter.
Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und des SD
In meerere Brozäss si vo 1948 aa äinzelni Aaghöörigi vo de Iisatzgrubbe wäge Verbräche gege d Menschlikäit, Chriegsverbräche und Mitgliidschaft in ere kriminelle Organisazioon verurdäilt worde.
Bad Schönborn
Gschicht
Bad Schönborn isch in de Folg von de bade-würdebärgische Gmeindsreform entschtande. Uf de 1. Jänner 1971 hei sich die beide Gmeinde Bad Mingolse und Bad Langebrügge zämmegschlosse. De Gmeindsname chunnt vom frühener Fürschtbischof vo Schpeyer, em Damina Hogo vo Schönborn (1719-1743), wo s Schloss Kislau z Mingolse noi gschtaltet gha het. Di noi fusioniirti Gmeind het zwei Johe zum Landchrais Bruchsal ghört, bevor der uf de Johreswächsel 1972/1973 ufglöst worde-n-isch. Hüt ghört d Gmeind zum Landchrais Karlsrue.
Verwaltig
Bad Schönborn het mit dr Gmai Kronau e Verwaltigsgmaischaft veryybart
Dr Burgermaischter vu Bad Schönborn isch dr Klaus-Detlev Huge.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Bad Schönborn ghert zum Sidfränkisch, dr Dialäkt vum Stadtdail Ruit zum schwebisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Minnie Weber
D Minnie Weber (Mina) isch am 27. Aprelle 1891 z Lieschtl uf d Wält cho und am 6. Meie 1984 z Gälterchinde gschtorbe. Si isch reformiert, Bürgere vo Reigoldschwil und Gschäftsleitere gsi.
Yri Härkunft
D Minnie Weber isch d Tochter vom Wilhelm Weber, Metzger, und vo dr Mina Buser gsi.
Yre Bruef
D Minnie Weber het sich zur Modischtin lo uusbilde. Drno het si aber in dr Gaschtwirtschaft vo dr Mueter in dr Hofmett z Gälterchinde mitghulfe. Neben im Wirte hei si dörte no Ruuntäfäli gmacht. Alli Familieaaghörige hei in dem Betrib gschafft und au no ei bis zwe Mitarbeiter. Nach em Ustritt vo yrem Brüeder us em Betrib het d Minnie Weber mit yrer Schweschter Julie zäme d Ruuntäfeli-Fabrik überno und isch jetze d Gschäftsfüerere gsi. Si het dr Ussedienscht vo dem chline Unternääme gmacht. In de 30er Joore si die „Handelsreisende“ alles Manne gsi, e ächte Mannebruef. D Minnie Weber isch eini vo de erschte Fraue gsi, wo in die Mannedomäne ydrunge isch. Dr Umschtand, dass d Schefin sälber zu de Widerverchäufer, de Konfiserye und Warehüüser gange isch, het allwäg einiges zum Erfolg vom Unternäme bytreit. D Ufträg hei zuegno und d Gaschtwirtschaft het dorum müese ufgee wärde. S Platzproblem het chönne mit ere nöierboute Ligeschaft glöst werde. Im Joor 1954 hei die beide Schweschtere yres Rezäpt und d Werkzüg an e Konfiseryfabrik im Aargau verchauft und hei sich zur Rue gsetzt. D Minnie Weber isch, als einzigi Frau, Mitglyd vom Rotary-Club Bärn gsi.
Literatur
Bricht us ere Familiechronik vom Willy Weber-Thommen, Ruuntäfelifabrikant z Gälterchinde.
Portugiesische Sprache
Di portugysischi Sproch (Eigebezeichnig: Português; Ussproche: z Europa,  oder  z Brasilie) ghört bi de Romanische Sproche zum iberoromanische Zwyg und isch e Wältsproch.
Verbreitig
Portugysich isch z Portugal, Brasilie, Mosambik, Angola, Guinea-Bissau und Äquatorialguinea Amtssproch. Ußerdem git s z Florida, Frankrych, Dütschland, in de Schwiz, z Luxeburg und Belgie nennenswerti Bevölkerigsgruppe, wo Portugysisch chönne; in e baar südostasiatische Länder git s zudem portugysischi Kreolsproche.
Portugysisch isch e offiziälli Sproch vo de EU, vom Mercosul, vo de Afrikanische Union und e paar meh Organisatione.
Gschicht
Noch em Zerfall vom Römische Rych sin verschydeni Dialekte entstande, wo sich noch und noch zu de hüttige Sproche entwickelt hän. Sälli sin allerdings numme gschwätzt worre; Schriftsproch isch für langi Zit witerhin Latyn gsi. Di erschte Beleg für Portugysischi Schrifte stamme uss em Johr 1100.
Im Entdeckigszitalter (14.–16. Johrhundert) hät sich di Portugysischi Sproch z Amerika, Afrika und Asie ußbreitet. In e baar Gebiet vo Südamerika isch s Portugysische erhalte blybe; z Indie und in andere Regione vo Asie hän sich Kreolsproche entwickelt.
Orthografy und Ussproch
Uff Portugysisch git s 9 Vokal, 5 Nasalvokal und 25 Konsonante.
Vokal
Für di portugysischi Orthografy gilt di folgendi Lut-Büchstabe-Züeordnig:
Nasalvokal
D Nasalvokal werre durch s Ahänge vo me m bzw. n an de Vokal realisiert. Deilwis schribt mer au ã statt an / am und õ statt on / om.
Konsonante
D Konsonante b, d, f, k, m, n, p, t, v werre meistens glych usgsproche wie im Dütsche und Alemannische. D Abwychige bi de andere Konsonante:
Alphabet
D Konsonante sin die glyche wie im Dütsche, s wird aber nie Gebruch vo k, w und y gmacht.
Züesätzlig zu de Vokal a, e, i, o, u git s di folgende Sunderzeiche: Á, Â, Ã, À, Ç, É, Ê, Í, Ó, Ô, Õ, Ú, Ü.
Niederrheinisch
Niiderrhiinisch oder Niiderrhiinischs Platt isch e Sammelbegriff für die niiderfränkische Mundarte, wo i nid au z Belgie und in de Niiderland, sondern numme am dütsche Niiderrhii dihäime sin. Gschwätzt wärde si doodemit im hütige Regierigsbezirk Düsseldorf. De Wortschatz vo dääne Dialäkt wird vom Rhiinische Wörterbuech dokumäntiert.
Ripuarisch säit mä de Dialäkt, wo im Groossruum Köln (Kölsch) / Bonn / Aachen (Öcher Platt) gschwätzt wärde. Zämme mit em Moselfränkisch, wo im Moselgebiet vo Trier bis Luxeburg gschwätzt wird, zellt mä s zum Middelfränkische. D Mundarte, wo witer im Süde z Hesse und im Rhiiland-Pfalz verbräitet si, sin rhiifränkisch.
Die traditionelle niiderrhiinische Dialäkt si nid s Gliiche wie die modärne hoochdütsche Regioläkt; dääne säit me „niiderrhiinischs Dütsch“ oder „Niiderrhii-Dütsch“.
Ludwig X. (Frankreich)
Dr Louis X. dr Zänker, frz. Louis X le Hutin; (* 4. Oktober 1289 z Bariis; † 5. Juni 1316 z Vincennes) isch vo 1305 bis 1314 Köönig vo Navarra und vo 1314 bis 1316 Köönig vo Frankriich gsi.
Lääbe
Dr Louis X. isch dr eltist Soon vom Philipp IV. vo Frankriich und sinere Frau Johanna vo Navarra gsi.
1305 isch er Köönig vo Navarra und im Joor 1314 au vo Frankriich worde. Vo 1305 bis 1316 isch er au Groof vo Champagne gsi. Er het d Armee vo sim Vater aagfüert und söll er 1314 energisch druf drängt ha, ass dr Chrieg gege Flandre witergfüert wurd, was em si Biinaame iibrocht het.
Dr Louis X. isch in ere schwiirige Laag gsi, won er d Herschaft übernoo het, wil die hooche Stüüre, wo si Vater churz vor sim Dood beschlosse het, uf allgemäine Widerstand gstoosse si. In äinzelne Browinze, wie im Vermandois, in dr Picardie, dr Normandie, dr Champagne, im Burgund und au im Süde, häi sich die Aadlige zu „Lige“ zämmegschlosse, zum iiri Inträsse duurezsetze. Si häi verlangt, ass die allgemäini Stüür (taille) ufghoobe wurd, ass mä d Münze nid no schlächter wurd mache, ass die köönigliche Richter sich nüme in d Grichtsrächt vo de Baron wurde iimische und ass s Rächt uf d Fehde vom Aadel anerkennt wurd. De Lige isch s aber nid glunge, d Posizioon vom Köönigdum entschäidend z beschränke, wenn au dr Louis X. im Lauf vom Joor 1315 in ere Serii vo Urkunde de äinzelne Aadelsgrubbierige gwüssi Zuegständniss gmacht het.
Dr Köönig isch überraschend am 5. Juni 1316 z Vincennes am ene Fieber gstorbe. Mä verzellt, ass er noch eme Ballspiil erhitzt in e chüele Chäller vom Schloss gange sig, und dört e hufe Wii drunke häig.
Engelhof (Basel)
Dr Ängelhoof isch e historischs Geböid in dr Schwizer Stadt Baasel. Er befindet sich in dr Groossbaasler Altstadt am Noodlebärg 4 und stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt.
Gschicht
Spööter het dr Johann II. Bernoulli (1710-1790) im Ängelhoof gwoont und dr Maupertuis isch dört gstorbe, won er mit em Bernoulli zrugg vo Berlin choo isch.
S Condé-Zimmer isch 1875 vollständig renowiert worde und 1950 no äinisch mit Gäld vom Arbetsrabbe. Sit 1990 isch s dütsche Seminar vo dr Uni im Ängelhoof dehäi und s Condé-Zimmer wird für Vordrääg und chliineri Veraastaltige brucht.
Im Innehoof vom Ängelhoof stoot sid öbbe zwäi Joorhundert e Brunne mit eme Stäidroog und ere Skulptur uf em Brunnestock.
Gambarogno TI
Gambarogno (lombardisch Gambarögn) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Gambarogno im Bezirk Locarno.
Geografi
Es git kai Ortschaft, wo Gambarogno haisst. D Gmai, wo us verschidene Dörfer bestoht, lyt am nordeschtlige Stad vum Langesee am Fueß vum Bärg Gambarogno. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Ascona, Locarno, Minusio, Monteceneri, Tenero-Contra un di italienische Gmaine Curiglia con Monteviasco un Veddasca.
Zue Caviano ghere no d Fraktione Scaiano, Dirinella un Monti di Caviano, zue Gerra d Fraktione Ronco, Riva un Scimiana, zue Magadino d Fraktione Quartino un Orgnana, zue Piazzogna d Fraktion Alabardia, zue San Nazzaro d Fraktione Casenzano, Taverna un Vairano, zue Sant’Abbondio d Fraktione Calgiano, Ranzo un Garaverio un zue Vira d Fraktione Corognola, Fosano un Scesana.
Gschicht
Caviano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1258 as Caviliano, Contone anne 1152 as Gondono, Ronco anne 1591, Indemini anne 1260 as Indemine, Magadino anne 1254 as de Magadino, Piazzogna anne 1337 as Piazognia, San Nazzaro anne 1258 as sancto Nazario, Sant’Abbondio anne 1192 as Sancto Abundio, Vira anne 1305 as Vira.
Magadino het bis anne 1843 zue Vira ghert.
Di ehmolig Gmai San Nazzaro isch entstande anne 1930 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Vairano un Casenzano.
Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Gambarogno isch dr Tiziano Ponti.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gambarogno ghert zum Ticinese.
Sicherheitsdienst des Reichsführers SS
Dr Sicherhäitsdienst vom Riichsfüerer SS (abkürzt SD), 1931 as Ghäimdienst vo dr SS gründet, wo zur NSDAP ghöört het, isch im NS-Staat und wääred em Chrieg im bsetzte Öiropa e zentrale Däil vom Macht- und Underdruckigsapparat gsi. Er isch ab 1939 em Riichssicherhäitshauptamt (RSHA) understande und isch für die ziilti Bekämpfig und Vernichdig vo politische Gegner und zur Iischüchterig vo dr Bevölkerig iigsetzt worde. Dr SD isch für zaalriichi Verbräche im Altriich und für Chriegsverbräche in de Gebiet verantwortlig, wo vo dr Weermacht bsetzt gsi si. Vo Aafang aa het er s Instrumentarium vo dr Spionaasche, verdeckte Operazioone und em Mord vo Reschiimgegner brucht.
Briec
Briec (bretonisch Brieg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Briec lyt am Odet uf ere Hechi zwische 44 m un 225 m iber Normalnull, 14 km vu Quimper un 48 km vu Brest.
Nervensystem
S Närvesüsteem si d Närvezälle vom ene Organismus wo mit sine Gliazälle zämmehänge. Das Organsüsteem vo de Eumetazoa übernimmt d Ufgoob, Verändrige in dr Umwält und im Innere vom ene Organismus as Signal ufznee, ufenander z bezieh und mit früenere z vergliiche, und denn möögligerwiis im Organismus Reakzione uszlööse und mit dene sich besser an wäggselndi Umgääbigsbedingige chönne aabasse. Eso git s Närvesüsteem eme vilzällige dierische Lääbewääse d Räizbarkäit und d Erregbarkäit as Grundäigeschafte vo sim Lääbe.
Briec
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Briec ghert zem Bretonisch.
Nervensystem
D Entwigglig vom Närvesüsteem
As die primitivste Närvesüsteem gälte die relativ homogene Närvenetz vo de Nesseldier, wo mä bin ene Marksträng findet. Blattwürm und Faadewürm häi e strangförmigs Närvesüsteem. Bi de Arthropode git s hööcheri Verarbäitigszentre in dr Form vo meerere Närvechnote (Ganglie), wo über zwäi Närvesträng wien e Strickläitere mitenand verbunde si. D Chopffüesser und d Wirbeldier häi e Zentralnärvesüsteem, wo us eme Hirni und eme Ruggemark bestoot. Bi iine wärde seer vili Funkzione vom Närvesüsteem, vo de Organ und vo de Muskle zentral gstüürt.
Briec
Partnergami
🇬🇧|Ruthin, Verainigts Chenigrych
Technik-Katastrophe
Technischi Kataschtrophe nennt me es Kataschtrophe-Ereignis, wo us technische Gründ entschtande isch, im Gegesatz zu Naturkataschtrophe, wo d Ursach natüürlig isch. Es hett als Kriterium e Dimension, wo die regionale Rettigschräft vom Kataschtropheschutz vo ihrer Kapazität her überforderet sii. I de meischte Fäll forderet das Ereignis grad wenn s passiert e höchi Azahl vo Todesopfer. S gitt aber au Uusnahme, wie d Kataschtrophe vom Chärnchraftwärk Fukuschima oder d Kataschtrophe vom Chärnchraftwärk Tschernobyl, wo erscht mit viile längerfrischtige Todesfäll, v. a. dur Chräbs z rächne isch; wo aber au als Kataschtrophe-Ereignis gälte.
Die wichtigschte Technik-Kataschtrophe bislang si gsii: En Kaskade-Bruch vo 62 Schtaudämm 1975 in der chinesische Provinz Henan, wo rund 85'000 Mänsche drbii umchoo sii und d Chemiekataschtrophe vo Bhopal 1984 in Indie, wo dr direkt Kontakt mit dr Gaswulche nach verschiidene Schätzige 3'800 bis 25'000 Toti gforderet het un bis zu 500'000 Verletzti, wo zum Teil bis hüüt an de Folge liide. In Europa isch s d Kataschtrophe vo Vajont in Norditalie vo 1963 gsii, en Überfluetig vom ene Schtaudamm dur ne Bärgschturz mit rund 2'000 Todesopfer.
Lueg au
Naturkataschtrophe
Weidenstetten
Weideschtett (dt. Weidenstetten) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 46,3 % Landwirtschaftsfleche, 46,6 % Wald, 7 % Sidlongsfleche ond 0,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Weideschtett ghert no dr Ortsdoel Schächschtett (Schechstetten).
Nochbergmoede
D Nochbergmoede vo Weideschtett send Die Gemeinde grenzt im Norden an Aalde, Hoolzkirch, Lõãse, Nẽẽschtett ond Weschderschtett.
Verwaltong
Weideschtett hot sich mit dr Stadt Langenao ond dr Gmoede Aalde, Aoschtelfenge, Bääreschtadt, Balledorf, Beerschlenge, Broedenge, Ellenge, Hoolzkirch, Nääreschtett, Nẽẽschtett, Rammenge, Setzenge ond Weideschtett zom Gmoedverwaltongsverband „Langenao“ mit Sitz en Langenao zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Georg Engler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Weideschtett ghert zom Schwäbisch.
Kanton Brest-Bellevue
Dr Kanton Brest-Bellevue (breton. Kanton Brest-Bellevue, frz. Canton de Brest-Bellevue) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Dr Kanton het Dail vu dr Stadt Brest umfasst, wu au Hauptort vum Kanton gsii isch. Zum Kanton hän d Stadtviertel Bellevue-Centre, Kerbernier, Kergoat, Kerhallet-Quizac, Lanrédec, Le Bergot un Le Bouguen ghert.
Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Jean-Luc Polard gsii.
Gschicht
D Stadt Brest isch vu 1793-1801 ai Kanton gsii. Anne 1801 isch d Stadt in d Kanton Brest-Ville, Brest-2 un Brest-3 ufdailt wore. Im Johr 1973 isch Brest-Ville in Brest-1 umgnännt wore un derzue sin d Kanton Brest-4, Brest-5, Brest-6 un Brest-7 gschaffe wore, anne 1985 au no dr Kanton Brest-8. Di hitig Unterdailig vu dr Stadt Brest un e baar Vorortgmaine in d Kanton Brest-Bellevue, Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers, Brest-Centre, Brest-Kerichen, Brest-Lambezellec, Brest-L'Hermitage-Gouesnou, Brest-Plouzané, Brest-Recouvrance, Brest-Saint-Marc un Brest-Saint-Pierre isch anne 1991 gschaffe wore gsii.
Cléguérec
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Cléguérec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 871 as Clegeruc (1280: Cleguerec, 1516: Cleguerac).
Verwaltig
vu Cléguérec isch. Cléguérec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Cléguérec ghert zum Bretonisch.
Krastatt
Gschìcht
Gràscht ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 739.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gràscht ìsch. Gràscht ghert zem Kommünàlverbànd.
Tirana
Tirana (i der unbestimmte Form Tiranë un im lokale Dialäkt Tirona) isch d'Hauptstadt un di gröscht Stadt vo Albanie. Über d'Ywohnerzahl isch sich niemer so rächt sicher, Schätzige gange vo 400.000 bis 800.000 oder über e Million us.
Geografi
Tirana leit im glychnamige Bezirk un Kreis, 30 km vur Adria. D'Stadt isch vo Hügel umgäbe un leit am Fuess vum Berg Dajti. D'beide Flüss Erzen un Tirana fliesse südlich bzw. nördlich vo Tirana. Durch s'Zentrum vo Tirana fliesst s'Flüssli Lana. Am Stadtrand lige ä chünschtliche See (Liqeni i Tiranes) un dr Stadtpark, dohinter sin vor allem Dörfer. S'Chlima isch subtropisch-mediterran, d'Durchschnittstemparatur isch 16°. D'Winter sin als chalt (im Jänner 7°, s cha aber au lycht unter 0° ha, vorallem am Morge). Im Summer ischs heiss, d'Durchschnittstemparatur im Juli isch 24°, s het abr au oft 35° un meh. Im Spötling un Winter rägnets oft, im Summer dergege sälte. Deswäge het mer entweder matschigi odr staubigi Strosse. Schneie tuets arg selte, mangmol sogar numme alli 15 Johr.
Geri Dillier
Dr Gerhard «Geri» Dillier (* 29. Oktober 1949 z Sarnä im Kanton Obwaldä) isch e Schwiizer Hörspiil-Reschissör, Radioredakter und Dramaturg.
Läbe
Dr Dillier isch z Sarnä id Schuele ggange und het do au am Kollegi d Matura gmacht, und dän het är a dr Uni Züri Germanistik und Filosofii studiert. Sid em Joor 1978 isch är bim Schwiizer Radio Reschissör und Dramaturg gsi und gly drufabe au Redakter. Under dr Reschii vom Geri Dillier het s Radio e längi Reie vo Hörspiil gsändet, wo meistens inere schwiizerdütsche Mundart gschribe sind. Vom Dillier chunt d Hörspiilbearbeitig vo de Wärch vo vilne Schriftsteller. Ane 2014 isch är bim Radio pensioniert worde.
Sin Brueder isch der Obwaldner Mundartautor Julian Dillier gsi.
Dr Geri Dillier läbt z Sachslä. Är isch ghürote und het drü Chind. Sin Soon Jul Dillier (* 1990) isch Jazzmusiker, Schauspiiler und au Reschissör.
Wärch
Näbe sinere Arbet fürs Radio iniziert und leitet dr Geri Dillier im Kanton Obwalde vil Kulturprojäkt. Zum an Hanspeter Niederberger z erinnere, wo über d Obwaldner Saage gforscht het, organisiert är Läsige under em Titel Vo Gschicht zu Gschicht und für s Kollegitheater z Sarnä isch är Theaterreschissör. Vo 1990 bis 1994 het är im Uftrag vom Kanton als Kulturförderer gwürkt. Mit em Hanspeter Müller-Drossaart als Sprächer het är ane 2014 us dr Gschicht vom Roman Schweizerspiegel vom Meinrad Inglin es Hörbuech gmacht.
Als Reschissör inszeniert dr Dillier im Brueder-Chlaus-Gedänkjoor 2017 zäme mid sim Soon Jul, em Autor Paul Steinmann und anderne Innerschwiizer Künschtler s Gedänkspiil «Vo innä uisä».
Olsberger Hof
Dr Olschbärger Hoof isch e historischs Geböid an dr Riddergass 27 in dr Groossbaasler Altstadt. Er stoot uf dr Liste vo de Baasler Kulturgüeter.
Gschicht
Dr Olschbärger Hoof het sit 1282 im Chloster Olschbärg ghöört. Im groosse Ärdbeebe vo 1356 isch er stark beschädigt worde.
Wo am Aafang vo der Reformazion d Äbtissin Agnes Haltmeier (1525-1535) us Rhiifälde dr Stadt Baasel dr ganz Chlosterbsitz im Herschaftsberiich vo dr Stadt für 2000 Pfund Stäbler het welle verchaufe, isch s im Erzherzog Ferdinand vo Ööstriich im Joor 1530 glunge, dr Verchauf z verhindere. Die Äbtissin isch bim Chronist schlächt wägchoo. Er verzellt vo iirem Lodderlääbe, wie si mit wältlige und gäistlige Here bis in d Nacht iine gfiirt und sich nid um iiri Pflichde kümmeret häig. Si isch in s reformierte Baasel gflüchdet und het im Olschbärgerhoof gläbt. Es isch ere nid glunge, sich vom Bapst d Freihäite und Briwilegie vom Chloster lo bestätige, und was schliesslig us ere worde isch, wäiss mä nid.
Dr Olschbärger Hoof het vo 1581 aa im Gerold Wachter ghöört und „Zum Leopard“ ghäisse. 1752 het en dr Bandfabrikant Achilles Weiss-Ochs kauft und lo umbaue, woorschinlig vom Archidekt Samuel Werenfels.
1917 het mä under em südlige Däil vom Geböid e Chäller baut, uf em nördlige e dritte Stock drufdoo, s Innere vom erste Stock umbaut und dr Dachstuel us em Middelalter mit eme nöije ersetzt.
Hüte wird e Däil vom Hoof von ere Brivatbank brucht, dr Räscht si Woonige.
Sportler des Jahres (Schweiz)
Vu 1951 bis 2000 sin au no Pryys in dr Kategorie Sportferderer resp. Chinschtler vum Johr vergee wore.
Urspringli hän d Schwyzer Sportschurnalischte dr Sportler / d Sportleri vum Johr gwehlt, syter anne 2006 wird d Wahl zue aim Drittel vu dr Sportschurnalischte, dr Färnsehzueschauer un dr Sportler duregfiert. Dr "Trainer vum Johr" wehlt d Verainigung vu Schwyzer Diplomtrainer (VDT).
Titelsponsor vu dr Swiss Sports Awards isch syter anne 1997 d Grossbank Credit Suisse.
Johannes Martin
Dr Johannes Martin isch am 2. Merze 1803 z Sissech uf d Wält cho und isch irgend einisch an eme unbekannte Ort z Südamerika gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Fränkedorf, Politiker und Revoluzzer gsi.
Sys Läbe
Dr Johannes Martin isch dr Soon vom Johann Jakob Martin, Bezirksschryber z Sissech und dr Verena Christen gsi. In erschter E`e het är 1843 d Anna Tschudin vo Sissech ghürotet, in zwöiter E`e 1845 d Anna Barbara Weiss vo Fränkedorf und in dritter E`e 1853 d Charlotte Euphrasina Liardet vo Belmont in dr Waadt.
Dr Johannes Martin het in de 1820er-Joore z Frankrych im Schwyzer Regiment dient und het s bis zum Lütnant brocht. Zrugg in dr Schwyz isch är Quartieradjutant z Sissech gsi. Sit im Herbscht 1830 het är sich für d Trennig vom Kanton Basel ygsetzt. Im Joor 1831 isch är es Mitglyd vo dr provisorische Kantonsregierung und vo 1832 bis 1839 z Arlese Bezirksschryber gsi. Im Joor 1836 het s Volk yn in Landrot gweelt.
Dr Revoluzzer
Ab 1837 isch är eine vo de füerende Chöpf von ere Sammlig vo Unzfridene gsi, wo gege d Kantonsbehörde opponiert hei. 1839 het är s frömdefindlige Komitee vo de Vaterlandsfründe gründet. Im Joor 1840 het är e füerendi Rolle bim Gmeinijoggeliputsch z Gälterchinde gschpilt und isch zäme mit em Gmeinijoggeli verhaftet worde. Dr Johannes Martin isch mit eme Joor Zuchthuus bschtroft worde. Är isch e raschtlose Revoluzzer gsi, bis är 1860 nach Südamerika usgwanderet isch. D Umschtänd, dr Zytpunkt und dr Ort vo sym Tod si nit bekannt.
Weblink
Dr Johannes Martin im Persone Lexikon vom Kanton Basel Landschaft
William Bligh
Dr William Bligh (* woorschinlig am 9. Septämber 1754 z Plymouth; † 7. Dezämber 1817 z London) isch e britische Seeoffizier und Guvernöör vo New South Wales in Australie gsi. Er isch wäge dr Möiterei uf em Schiff Bounty, wo under sim Befääl gstande isch, bekannt worde und wäge dr 3600 Seemäile lange Faart im ene offene Boot vom Oste vo Polynesie bis zur Insle Timor, won er gmacht het mit e baar Lüt wo zuen em gstande si wäärend dr Möiterei. Dr Bligh het au dr James Cook uf sinere dritte Räis in d Südsee als Navigator uf dr Resolution begläitet und het beobachdet, wie dr Cook uf Hawaii vo Iigeborene ermordet worde isch. D Charte wo dr Bligh uf dere Expedizioon gmacht het, si so genau gsi, ass mä e Däil von ene bis in s 20. Joorhundert no brucht het.
Dr Ruef vom Bligh, wo nid nume äine vo de beste Nawigatore vo sinere Zit gsi isch sondern au e humane Kapitän, isch vo de Familie vo de Möiterer schlächt gmacht worde. Das falsche Bild von em häi au im 20. Joorhundert Romään wie „Meuterei auf der Bounty“ vom Charles Bernard Nordhoff und James Hall und Film über d Möiterei, wie dä vo 1935 mit em Clark Gable und em Charles Laughton oder im Lewis Milestone si Film us em Joor 1962 mit em Marlon Brando als Christian und em Trevor Howard as Bligh, witer verbräitet.
Wärk
undertaken by command of His Majesty, for the purpose of conveying the breadfruit tree to the West Indies, in His Majesty’s Ship the Bounty, commanded by Lieutenant William Bligh. Including an account of the mutiny on board the said ship, and the subsequent voyage of part of the crew, in the ship’s boat, from Tofoa, one of the Friendly Islands, to Timor, a Dutch settlement in the East Indies. Published by permission of the Lords commissioners of the admiralty. '' London, (1792)
Giswil
Giswil isch ä Iiwohnergmäind (politischi Gmäind) im Kanton Obwaldä. Si liid im Saarneraatal, am siidlichä Endi vom Saarnersee.
Geografii
Giswil zelld 3514 Iwooner (31. Dezämber 2009) und hed ä Flechi vo 86 km². Giswil isch flechimässig diä zweit greescht Obwaldner Gmäind, und oi im nazionale Vergliich isch Giswil unter de greeschtä hundert, si isch eppe gliich grooss wie d Stadt Ziri. Giswil liid am siidlichä Sarnerseeendi und d Taalflechi isch umchräist vo Bärge; am markantischtä isch dr Giswilerstock.
Im Winterturismus isch d Meerlialp, äs Schiigebiät, attraktiv zum Schiifaarä. Im Summer cha mä dedt, wiä oi i villnä anderä Schiigebiät, go wandärä oder mä cha oi im Saarnersee go badä. Giswil täild sich i 4 Bezirk uif: Groostäil (nerdlich vo dr Louwi), Chliitäil (siidlich vo dr Louwi), Rudenz und Diechtersmatt (Dorf).
Gschicht
Diä friäschte Nennigä vu Giswil stammid us dr Ziit vu 840, daazmaal nu als «Kisewilare». Im 13. Jahrhundert isch Giswil de unter d Herrschaft vu dä Habsburger graatä.
Bis zum Untergang vu dä Chilä Chliitäil im 17. Jahrhundert isch dr Chliitäil ds Zentrum vu Giswil gsi. Das isch etz aber Diechtersmatt, will d Loiwi 1629 d Chliitäiler Chilä mitgrisse hed. Sit 1635 staad d Chilä St. Laurentius ufem Hoger, wo im Mittelalter diä mittleri Burg vo Giswil gschtandän isch. Die beedän anderä Burgä sind d Burg Rudenz und die im Chliitäil gsi. Vo däne beedä sind hitt nu Ruinä umä.
I dr zwäitä Helfti vom 19. Jarhundert sind us Giswil vil Uiswanderer uf Amerika und Brasilie ggangä.
Neuguinea-Kompagnie
D Neiginea-Kompany (dt. Neuguinea-Kompagnie oder au Neuguinea-Compagnie) isch e Gsellschaft gsii, wu anne 1882 z Berlin dur Bankier un Großfinanzier as Neuguinea-Konsortium grindet woren isch. Ihre Ziil isch dr Ufchauf vu Kolonialbsitz in dr Sidsee gsii, vor allem z Neiginea, im Bismarck-Archipel un dr Salomone. Zue dr Grindungsmitglider hän unter anderem dr Bankier Adolph von Hansemann un dr Gerson von Bleichröder ghert.
Koloniali Inträsse
Wu Großbritannien im Augschte 1884 dr Oschtdail vu Neiginea fir d Chrone annektiert het, het dr Agänt vum Neiginea-Konsortium Otto Finsch im Dezämber vum nämlige Johr dr Aaspruch uf d Nordoschtkischte vu Neiginea un dr Bismarck-Archipel gstellt. Doderdur het er verhinderet, ass Großbritanne s ganz Biet in Bsitz gnuu het, was vor allem dur di britisch Kolonialverwaltig z Queensland (Auschtralie) gforderet woren isch. Großbritannie het ab 1884 dr Sidostdail vu Neiginea regiert (→ Britisch-Neiginea) un ab 1889 isch dr Weschtdail zuen ere Kolony vu dr niderlande wore (→ Niderländisch-Neiginea).
Colpo
Colpo (bretonisch Kolpoù) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Neuguinea-Kompagnie
Schutzbrief
Am 7. Oktober 1898 isch s Dytsch Rychzwunge gsii, d Hohaitsrächt fir d Kolony Chaiser-Wilhelms-Land zruckzchaufe, wel d Neiginea-Kompany churz vor dr Insolvänz gstanden isch. Ab 1899 het s Chaiserrych d Kolonien as Dail vu Dytsch-Neiginea verwaltet. An d Stell vum friejere Landeshauptmanns isch dr chaiserli Gouverneur drätte, wu sy Sitz z Herbertshöhe im Bismarck-Archipel ghaa het. Friedrich-Wilhelm-Hafen het doderdur sy Stellig as Verwaltigshauptstadt verlore.
Colpo
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Colpo lyt 19 km vu Vannes un 43 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 52 m un 156 m iber Normalnull.
Neuguinea-Kompagnie
Wirtschaftligi Ziil
D Ziil vu dr Komapny sin vor allem in dr Erforschig vum Biet fir d Vorberaitig vu Bodespekulationen un in dr Yyrichtig vun ere dytsche Verwwaltig gläge. Handel un d Plantaschewirtschaft hätt in dr Zuechumpft dur dytschi Sidler in Gang sotte brocht wäre. D Verwaltigscheschte sin waidli aagstige, wel di ideologisch ufgladene Vorurdail, wu ne Zämmenarbet mit dr Yyhaimische behidneret ghaa hän, hän d Gsellschaft zytwylig derzue zwunge, Arbetschreft vu Java un China z importiere. Go neji Plantasche aalege, het dr Hansemann scho 1891 en anderi Gsellschaft grindet ghaa, d Astrolabe-Kompany. Si het bis zue ihre Zämmefierig mit dr Neiginea-Kompany 1896 d Plantasche z Stephansort un z Erima bedribe.
Syt er anne 1893 het s iber dr Norddytsch Lloyd e regelmäßigi Dampferverbindig zwisch em Biet vu dr Gsellschaft un Singapur gee. D Verkchehrsaabindig isch ain vu dr wichtigschte Cheschtefktore vu dr Unternämmig gsii. Derzue isch d Kompany syter 1894 fir d Bregig vu dr Neiginea-Mark verantwortli gsii, wu glychwärtig zue dr Rychsminze gsii isch. Si het e chlaini „Schutzdruppe“ unterhalte un het syter anne 1885 d Nachrichten für und über Kaiser Wilhelms-Land und den Bismarck-Archipel uusegee.
Colpo
Gschicht
Colpo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1440 as Scolpo (1440: Scolpou, 1450: Colpou).
Neuguinea-Kompagnie
Wirtschaftligi Ziil
Klimatischi Bedingige, ne stark formalisierti Verwaltig un Missmanagement – dr Hansemann die het vu Berlin uus verwaltet – hän dr Gsellschaft mit ihre Unternämmigen uf Neiginea hochi Verluscht yybrocht, wu s Dytsch Rych mit dr Ibernahm vu dr Hohaitsrächt anne 899 derfir het mießen yystoh.
Au no 1899 isch d Kompany wyter Gschäft dribe in dr pazifische Kolonie. Si het umfangrychi Versuech unternoo mit em Aaböu vu Dubak, Böuwulle un andere tropische Gwächs. Speter isch dr Schwärpunkt uf dr Aaböu vu Kokosnuss un d Verwärtig vu dr Kokospalme, vor allem uf Kopra glait. Vor allem z Konstantinhafen un z Herbertshöhe isch derzue au Ryys, Wälschchorn u. a. fir dr aige Bedarf aaböue wore. Im Hauptort Friedrich-Wilhelmshafen sin in erschter Linie Nutzhelzer gwunne wore, e chlaini Rinderzucht het s dert au gee.
Colpo
Verwaltig
vu Colpo isch. Colpo ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Colpo ghert zum Bretonisch.
Neuguinea-Kompagnie
Wirtschaftligi Ziil
Um 1899 isch d Gsamtflechi vum Schutzbiet uf rund 252.000 Quadratkilometer gschetzt wore, su sich us ca. 179.000 fir s Chaiser-Wilhelms-Land, 52.000 vum Bismarck-Archipel un 21.000 vu dr Salomons-Insle zämmegsetzt ghaa hän.
Um 1900 sin, wäg dr starke Vergreßerig vu dr Plantaschebiet, wider Arbetschreft aagworbe wore. Wie scho vorhär sin die vu Java un China chuu, un d Kompany het dur indiräkte Zwang – mer het e Chopfstyyr fir Yyhaimischi ghobe – au Yyhaimischi as Arbetschreft chenne rekrutiere. D Kompany het aber nie ne Wäg gfunde, ihri Inträsse mit däne vu dr Yyhaimische z verbinde, so dass sälli am Änd numen as „Ressource“ aagsääne wore sin, wu s gulte het mit gringem Cheschtenufwand uuszbyte.
Zum 8. Februar 1900 isch d Gsellschaft us dr Rächtsform vun ere preußische Korporation in e dytschi Kolonialgsellschaft umwandlet wore.
Anne 1904 het d Kompany Grundbesitz vu 138.778 ha ghaa, dodervu 92.046 ha uf Chaiser-Wilhelms-Land un 46.732 ha uf em Bismarck-Archipel. Am Aafang vum Erschte Wältchrieg het dr Neiginea-Kompany rund d Helfti vu allem europäische Bsitz im Biet ghert.
Verwaltigsapparat
Am 5. Novämber 1885 isch d Station Finschhafen grindet wore. Dert isch bis anne 1891 dr Sitz vu dr Kolonialverwaltig vu dr Komany gsii. Noch ere Malaria-Epidemy hän sich di Verantwortlige fir e Verlegig vu dr Verwaltig in e klimatisch gsinderi Region entschiden un hän zerscht ibergangswys vu 1891 bis 1892 d Handelsstation Stephansort gwehlt. Ändgiltige Sitz isch derno Friedrich-Wilhelm-Hafen wore (hite Madang). Anderi Statione sin Konstantinhafen (hite Erimba), Hatzfeldhafen un Herbertshöhe z Neupommern (hite Kokopo z Neibritannie) wore. Hatzfeldhafen isch 1891 wider ufgee wore.
Landeshauptmanne vu dr Neiginea-Kompany sin gsii:
Noch em 1. Wältchrieg
Noch em Erschte Wältchrieg het d Gsellschaft anne 1920 ihre gsamte Bsitz in dr dytsche Kolonie dur Entaignig verlore. Mit dr Entschädigungszahlige vum Rych het si sich derno nei uusgrichtet un anne 1921 d Kaffeepflanzig El Negrito z Venezuela (sidli vu dr Hauptstadt Caracas) erworbe.
Uf Fernado Poo im weschtafrikanische Spanisch-Ginea isch no spanischem Rächt d Drumen S.A. grindet wore, wu Mehlbanane un Kakao aaböue het un wu ne Handelsbedrib im franzesische Mandatsbiet Kamerun aaglideret gsii isch.
Dur dr Zweet Wältchrieg het d Gsellschaft wider fascht ihre ganz Vermege verlore. Im Johr 1947 isch dr Sitz vu dr Gsellschaft uf Hamburg verlageret wore. Im Johr 1968 het e usserordeligi Hauptversammlig d Uflesig vu dr Gsellschaft bschlosse. Meehaitsaigner isch am Änd d Afrikanisch Frucht-Compagnie Laeisz & Co. z Hamburg gsi.
Westerheim (Württemberg)
Weschderhõẽ (dt. Westerheim) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 62,5 % Landwirtschaftsfleche, 24,2 % Wald, 12,5 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Weschderhõẽ gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Weschderhõẽ ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 861.
Verwaltong
Weschderhõẽ hot sich mit dr Stadt Loechenge ond dr Gmoede Heroldstatt, Merklenge ond Nellenge zom Gmoedverwaltongsverband „Loechenger Alb“ mit Sitz en Loechenge zammegschlosse.
Dialekt
Dr Dialekt vo Weschderhõẽ ghert zom Schwäbisch.
Neandertaler
Dr Neanderdaaler (Homo neanderthalensis) isch ä Spezie us dr Gattung Homo, wo im Mittel un Niederpaläolithikum z'Europa un i Teile vum Nahe Oschte glabt hät. D'Neanderdaaler sin vor uugfähr 130.000 Johr ufdaucht un vor 27.000 Johr usgschtorbe (im Nahe Oschte scho vor 40.000 Johr). Bi dem "Usschterbe" het aber unseri Menscheart höchschtwohrschinli middelbar wenn nit direkt chräftig nochgholfe. D'Neanderdaaler stamme vum Homo heidelbergensis ab; d'letschti gmeinsami Vorfahre vum Neanderdaaler un em Homo sapiens hän warschynlich vor 600.000 Johr gläbt. D'wyt verbreiteti Vorstellig vum Neanderdaaler als Affe-ähnlichem Dubel isch falsch un zum Teil dodurch entstande, dass viili vo dä z'erscht gfundeni Neanderdaaler a Atritis glitte hän.
Dr erschti Neanderdaaler isch 1856 im glychnamige Neandertal bi Düsseldorf endäggt worre. Bis hüt sin über 400 Neanderdaaler gfunde wôre.
Anatomii
D'Neanderdaaler sin chlyner un chräftiger als moderni Mänsche gsi. Si sin ca. 1,60 - 1,70 gross gsi un hän zwüsche 55kg (d'Froue) un 70kg (d'Männer) gwoge. Si hän chürzeri Chnoche gha, wo aber viil dicker gsi sin, dick gnueg um sogar dä Zammeprall miteme grössri Sügetiir z'überläbe. S'Längeverhältnis vum Unter- un Oberschenkel isch bim Neanderdaaler circa 71% gsi, zum Verglych hän hütigi Lappländer ä Längeverhältnis vo 79% un Afrikaner vo 86%. D'chürzri Statur isch ideal für s'yszitlichi Europe gsi. Ä Neanderdaaler isch viil chräftiger un muskulöser als ä Homo sapiens gsi un hät eine vo denne warschynts meterwyt durch d'Luft chönne schleudre. D'Unterschied zum Cro-Magnon sin am Schädel am usprägteschte. D'Neanderdaaler hän praktisch kei Kinn gha, ä flachi Stirn, uspräkti Augewülscht, grossi Augehöhle un ä grossi, breiti Nos. S'Gebiss isch chräftiger gsi als bim moderne Mänsche un unterscheidet sich vorallem durch d'grössri Schnidzähn un durch Taurodontie (d'Zahnwurzle trenne sich ersch churz vor dä Spitze i Äscht uf) bi dä Backezähn.
Entdeckig
Dr erschti Fund vomene Neanderdaaler isch 1856 gmacht worre. Mehreri Chnoche sin vo Arbeiter imene Steibruch im Neandertal gfunde worre un i s'Daal nunter gworfe worre, wo sä em Bsitzer vum Steibruch ufgfalle sin. Dä hät d'Chnoche ufsammle lo un em Johann Carl Fuhlrott übergää. Zame mitem Hermann Schaafhausen hät er d'Theorii ufgschtellt, dass d'Chnoche zumene pre-historische Mänsch ghört hän. D Theorii isch allerdings ersch spöter akzeptirt worre, nochdem wytri Funde gmacht worre sin. Am Aafang isch zum Byspiil d'Theorii ufgstellt worre, dass d'Chnoche zumene aa Atritis lydende Mänsch ghört hän, wo syn Gsicht vo Schmerze verzerrt hät (deswege d'grossi Augewülscht). Dr Fund usem Neandetal isch circa 42.000 Johr alt. Scho 1848, acht Johr vor dr Entdeckig im Neandertal, isch übriigens z Gibraltar ä Schädel gfunde worre.
Chultur
D'Neanderdaaler hän Waffe wie Speer, Messer un Äxt hergstellt. D'Speer hän sä nüt als Projektile ygsetzt sundern als Stosswaffe; gworfe hät dä Speer ersch dr Homo sapiens. D'Neanderdaaler hän ihri Werkzüg normalerwys nüt us Chnoche hergschtellt sundern us Stei, ihri Technik isch üsserscht usgfeilt gsi un ihri Chlinge zum Deil wahnsinns scharf. D'Neanderdaaler hän s'Füür bherscht un als erschti Menscheart Chleider hergstellt. Usserdem hän sä offebar Pech als Chlebstoff hergstellt. Bsunders interessant isch au ä Flöte wo 1995 i Slovenie imene Neanderdaaler Lagerplatz gfunde worre isch. D'Flöte isch useme Bärechnoche gschnitzt worre. D'gnaui Bedütig vo derre Flöte isch umstritte, Versuech hän allerdings festgstellt, dass mer hät chönne ufere spiile.
D'Neanderdaaler hän sich zu 80% vo Fleisch ernährt, bsunders Mammuts sin ä begehrti Beute gsi, wobi wyderum d'Chälber un Jungtiir bvorzugt gsi sin. Andri Tiir, wo gjagt worre sin, sin s'Nashorn, s'Rentiir, s' Wildpferd un dr Höhlebär. Über d'Ernährig vo dä Neanderdaaler gebe zum eine d'Untersuechige vo Isotopeverhältnis us Chnoche, zum andre d'Sedimentablagrige us Höhle Ufschluss.
Über ä möglichi Religiosität vo dä Neanderdaaler cha numme spekuliirt werre. So isch früeher ä “Höhlebär Chult” vermuetet worre, usglöst durch dä Fund vo zwüsche Steiplatte usbreiteti Bärchnoche amene Fundort i dr Schwiiz. Allerdings chönnte d'Steiplatte natürlich au vo dr Decke obekeit sy. Au ob d'Neanderdaaler ihri Tote rituel begrabe hän isch nüt chlor. So sin a mangi Fundorte uffalend viili Bluemepolle nebe Neanderdaalerskelet gfunde worre. S'wird allerdings eher vermuetet, dass d'Polle spöter durch Müüs inebrocht worre sin. Funde z'Frankrych un z' Israel bewiise, dass z'mindeschtens mangi Neanderdaaler absichtlich i usghobeni Gräber begrabe worre sin. Allerdings meine mangi Forscher au, dass mer nume hät d'Tote loswerre. D'hütigi Forschig vermuetet, dass d'Neanderdaaler zumene spötere Zitpunkt ä gwüssi Religiosität entwiggelt hän.
Ä gwüsses Sozialverhalte isch dä Neanderdaaler aber nüt abz'stritte. So isch zum Byschpiil im Irak s'Skelet vomene Neanderdaaler gfunde worre, wo trotz schwerschter Verletzunge offesichtlich gsundpflegt worre isch un vo dr Gruppe au wyterhin ernährt worre isch. Des obwohl er warschynts kei grosse Bytrag meh zur Gruppe hät chönne leischte.
Sproch
S'wird hüt allgemein aagnohme, dass d'Neanderdaaler ä Sproch bsässe hän. 1983 isch ä seltener Hyoid Chnoche (dr Chnoche wo d'Zung hält) gfunde worre, wo als Vorussetzig für ä Sproch aagsehe wird; usserdem cha so ä komplexi Chultur mit so usgfeilte Werkzüg chuum ohni ä Sproch entschtande sy. Studie vum Kehlkopf hän ergä, dass d'Schtimm vo dä Neanderdaaler warschynts ä hohi Tonhöhe gha hät, un langsam un nasaliert gsi isch; d'Zung isch nämlich höher im Mund als bim Homo sapiens.