cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vorderasiatische Archäologie
S Kärngebiet vo dr Vorderasiatische Archäologii isch Mesopotamie, s Land zwüsche de Flüss Tigris und Euphrat, wo sich eini vo de eltischte Hochkulture vo dr Menschheit, wo d Keilschrift erfunde worden isch und s Rad, bildet het.
Gadmen
Gadme (amtlech Gadmen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz gsi. Am 1. Jänner 2014 het Gadme mit Innertchiuche fusioniert.
Geografi
Gadme ligt im Gadmetau östlig vo Innertchiuche im Bärner Oberland a de Strass, wo vom Haslitau über e Suste uf Wasse i Kanton Uri füert. D Gmeindsflächi het vor de Fusion us 9,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 15,2 % Waud, 0,5 % Sidligsflächi u 75 % süschtigi Flächi bestange. D Nachbergmeinde si Ängelbärg im Kanton Obwaude, Wasse u Ggeschenu im Kanton Uri, Obergoms im Kanton Wallis u Gööttanne u Innertchiuche im Kanton Bärn gsi.
Gschicht
Gadme isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1382 aus im Gadmen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Oberhasli ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3 % gläge.
Religion
83,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 12,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 29,4 %, CVP 0,5 %, EVP 1,0 %, FDP 7,4 %. GLP 3,5 %, GP 6,3 %, SP 13,2 %, SVP 35,7 %, Suschtigi 3,0 %.
Gmeindspresidäntin vo Gadme isch d Barbara Kehrli gsi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,4 % gläge.
Elias Landolt (Forstwissenschaftler)
Der Elias Landolt (* 28. Oktoober 1821 z Chlyandelfinge; † 18. Mai 1896 z Züri-Fluentere) isch en Schwyzer Forschtwüsseschafter und Oberfoorschtmäischter gsy. Es isch sys Verdienscht, dass mer im spöötere 19. Jarhundert uufghört hät, de Wald z übernutze. De hütig Grundsatz vom Schutz vom Wald gaat uf de Landolt zrugg.
Gadmen
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Gadme ghört zum Höchstalemannisch.
Elias Landolt (Forstwissenschaftler)
Prueff
1848 händ d Spanier de Landolt welen a iri nöi Foorschtschuel z Madrid hole, aber er hät abgwunke. Statt dëm isch er 1849 Foorschtadjunkt im Oberfoorschtamt vom Kanton Züri woorde, 1853 kantonaale Foorschtmäischter vom eerschte Chräis und 1864 Oberfoorschtmäischter vom ganze Kantoon. Das isch er dänn plibe bis 1882. 1861–1893 isch er ä na de Scheffredakter vo de Schweizerische Zeitschrift für das Forstwesen gsy, und 1881–1893 hät er as Presidänt vom Schwyzerische Foorschtveräin gamtet.
1855–1893 isch er aber au Profässer für Foorschtwüsseschaft am doozmaaligen Äidginössische Politächnikum z Züri, de hüttigen ETH Züri, gsy, 1867–1870 sogar as deren ire Tiräkter. Wil me gfunde hät, das d Verbindig vo Leer und Praxis sinnvoll seg, händ em Bhöörde de topplet Prueff äxplizit zueglaa.
Wie wän das nöd scho gnueg gsy wëër, hät er na i de Wyhandlig vo sym Schwigervatter Emanuel Hess mitghulffe. 1882 hät er em die abgchauft und sym Soo Emil Landolt übergëë. D Wyhandlig gits hüt na, und si ghöört au alewyl na de Familie Landolt.
Was er susch na eso taa hät
De Landolt hat ganz vil öffentlichi und gmäinützigi Ämter ghaa. 1854–1893 isch er Kantonsraat vo sym Kantoon gsy, und wo nach der eerschten Ygmäindig z Züri es Stadtparlamänt gschaffe woorden isch, isch er vo 1893 bis zu sym Tood deete deby gsy. Er isch au Mitgliid vom Gschwoorenegricht gsy und Chilepflääger vo St. Peeter. – Der Alfred Äscher hett 1856 gëërn gsee, das er Regierigsraat wüürd, und 1875 hät er en aagfrööget, öb er as Ständeraat well kandidiere; bäides aber hät de Landolt abglëënt.
Er isch au Mitgliid vo de kantonaale landwirtschaftliche Komissioon, vo der Uufsichtskomissioon vo de landwirtschaftliche Schuel im Strickhoof, vo de landwirtschaftliche Rekurskomissioon, vo de Nootstandskomissioon und vo de Komissioon für s Tächnikum z Wintertuur gsy. Im Verbandswäse hät er as Mitgliid und spööter Bresidänt vom Zürcher Landwirtschaftliche Kantonaalveräin, as Voorstandsmitgliid und Aktuaar vom Schwyzerische Landwirtschaftliche Veräin und as Uufsichtsraat vo de Räntenaastalt gwürkt. Wäret 33 Jaar hät der di Schwyzerisch Zytschrift für s Foorschtwäse mee oder weniger sälber gschribe. Und für die Schwyzerisch Landesuusstelig vo 1883 hät er di foorschtlich Abtäilig ygrichtet und für die de Kataloog und de Schlusspricht verfasst. D Uufgaab as Expropriazioonskomissëër für d Nordoschtbaan – as söttige hät er müese d Entäignigen uushandle, wo der Isebaanbou gforderet hät – hät em gaar nöd gfale, wil er vil aagfindet woorden isch.
Wo s drum ggangen isch, das sich syni doozmaal na äigeständig politisch Gmäind Ängi hett söle vom St. Peeter träne und au en äigene Chilegmäind wëërde, do hät de spaarsaam Landolt voorgschlage, d Ängi sel si doch de Chilegmäind Fraumöischter aaschlüüsse, so chön si s Gält für en äigeni Chile spaare. Me hät aber nöd uf en gloset, und drum hät d Ängi hüt die wunderschöön Chile vom Architäkt Alfred Bluntschli …
Familie
Der Elias Landolt isch zwäimaal ghüraate gsy, zeerscht mit de Berta Hess (1836–1866) und nachane mit der Anna Schilplin (1836–1912). Er isch de Grossvatter vom Stadtzürcher Politiker Emil Landolt, der Uurgrossvatter vom Geobotaaniker Elias Landolt und der Ururgrossvatter vom Spraachwüsseschafter Christoph Landolt gsy.
Praxis und Leer
De Foorschtmaa und -wüsseschafter Landolt isch am Aafang starch vo de nöie tüütsche Foorschtwüsseschaft prëëgt gsy, hät die aber naadisnaa de Schwyzer Verheltnis aapasset. Im Waldbou hät er i lenger i mee s Prinzip verträtte, me sett nöd z groossi Flëchenen abholze und de Bode blooslegge, sondern luege, das de Wald gschnäll verjüngt wiird und guet durmischt isch. Er hät au d Betriibsleer im Foorschtwäse modernisiert. Bäides hät bis doo i de Schwyz na böös uusgsee; e naachhaltigs Tänke häts nanig ggëë. De Landolt hät das iez ygfüert. Dur syni vile Schrifte, wo-n-er esoo gschribe hät, das au der äifach Waldbsitzer druus choo isch, hät er chöne sys grooss Wüsse em Volch vermittle. Und as Profässer isch er syne Studänte wie-n-en Vatter gsy und hät soo Gänerazioone wo Foorschtlüüt i sym Sinn anezoge.
Bsunders wichtig sind syni Undersuechige zum Zuestand vom Wald i den Alpe gsy. D Schwyz hät vil Kataschtroofe hinder ere ghaa, wil de Wald eso schlächt zwääg gsy isch, das er Wasser und Schnee nüme hät chöne zrugghaa. Syni Undersuechige händ au d Politiker gläse, und me hät i de nöie Schwyzerische Bundesverfassig vo 1874 en Artikel 24 inetaa, wo-n-em Bund «das Recht der Oberaufsicht über die Wasserbau- und Forstpolizei im Hochgebirge» ggëë hät (i de Bundesverfassig vo 1999 ghäissts im Artikel 77, de Bund leggi «Grundsätze über den Schutz des Waldes fest […]»). De Landolt isch sogar usserhalb vo de Schwyz, im Süüdtüütsche, as Guetachter tëëtig gsy.
Em Landolt syni Publikazioonen und syni Leer händ dezue gfüert, das im Foorschtpolizeigsetz, wo de Bund 1876 erlaa hät, de Grundsatz gstanden isch, das me di gsamtschwyzerisch Waldflëchi nöd tërf verchlinere, das me im Schutzwald überhaupt nüme tërf rüüte, und das wä-me nöimets Wald abhaut und en am glychen Oort nüme chan uuffoorschte, me e glychi Flëchi halt amenen anderen Oort mit Wald mues aapflanze. Die Grundsätz gälted bis hüt. Zäme mit sym Fründ Johann Wilhelm Coaz, wo ab 1875 Äidgnössische Forschtinschpäkter gsy isch, hät er au d Voorgängerinschtituzioon vo de hütigen Äidgnössische Forschigsaastalt für Wald, Schnee und Landschaft (WSL) aagregt; si isch 1885 ggründet woorde.
Publikazioone
De Landolt hät vil gschribe – öppe sächzg sälbständigi Publikazioone und öppe drüühundert Uufsätz i Zytschrifte. Er hät nöd grooss theoretisiert, sondern sys Hauptaaligge isch gsy, d Lüüt und d Politiker im Umgang mit em Wald uufzchlëëre. E paar vo syne wichtigere Publikazioone sind:
Er hät au en Autobiografy gschribe:
Eerige
Zur 200-Jaar-Fyr vom Landolt sym Geburtstaag, am 28. Oktoober 2021, häts es Sonderheft vo de Zytschrift Zürcher Wald ggëë, wo zwölf Artikel über der Elias Landolt, sys Würke und syni Naawürkig drin sind, und es isch e Büüschten us Ulmeholz von em enthüllt woorde, wo jetz devoo jee äini a de drüü Standoort vo de Zürcher Foorschtverwaltig uufgstellt staat.
Maschine
E Maschine (us französisch machine, vo latinisch machina, vo griechisch μηχανή mechanē „Wärkzüüg, künstligi Vorrichdig, Middel“) isch e Gräät, wo us Däil bestoot und wo dur en Aadriibssüsteem, vilmol e Motor, aber au mit Muskelchraft usw. bewegt wird.
dr Zwäck vo de Maschine
Au d Motoore sälber, wo verschideni Energie in Beweegigsenergii umwandle, si Maschine. Mä säit ene Chraftmaschine, wääred Maschine ooni äigene Aadriib Arbetsmaschine si.
Maschine wärde as technischi Arbetsmiddel vor allem für mechanischi Arbäite bruucht. In dr Vergangehäit isch dr Fluss vo Energii und/oder Stoff im Vordergrund gstande. Dr Fluss vo Informazioon het zerst in fiinmechanische Gräät e Rolle gspiilt, isch hüte aber in fast alle Maschine vo Bedütig (Automatisierig).
Was d Mensche vo Maschine häi welle, isch gsi, ass iiri Chraft vo dr Maschine versterkt wurd, as d Arbet schnäller vor sich gieng und eso Zit gwunne wurd, ass fiineri Bearbäitig mööglig und si genauer usgfüert wurd, und ass eso idäntischi Brodukt chönni hergstellt wärde. Dr Brodukzionsarbäiter isch dur d Maschine körperlig und mänggisch au gäistig entlastet worde. Modärni Maschine übernäme vor allem Rutinearbäite und Arbäite, wo gföörlig sin.
Gschicht
Gschichtlich gseh chann me die erschte Maschine schon in de Jahrhundert vor Chrischtus uusmache. Eifachi Maschine si s Seili und d Stange, d Rolle, dr Hebel und die schiefi Ebeni gsi, und au d Schruube, wo mä aber as e Kombinazioon von ere Stange und ere schiefe Ebeni cha aaluege.
Dütlech komplexer si d Cholbe-Bumpi und s Pressluft-Gschütz vom griechisch-alexandrinische Mechaniker Ktesibios um 275 vor gsii. Me het si zwar no manuell müesse aktiviere, aber dass mä e Gschoss mit Luft, wo mit Muskelchraft zämmepresst worde isch, dur d Luft chönt schlöidere, bruucht scho es Mass an höcher entwickletem technischem Dänke. D Cholbe-Bumpi isch e sogenannti Suugdruck-Bumpi gsii.
Drulingen
Drulìnge (frz. Drulingen, dt. Drulingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Maschine
Gschicht
Die bekanntischti früehi Entwicklig von ere Maschine isch dänk d Wassermüli gsii. S Wasserrad, wo me au als Schöpfrad a de Flüss für d Bewässerig bruucht het, isch im vordere Orient im zweite Jahrhundert vor Chrischtus uufchoo. S Wasserrad vo de Müline isch no liigend angordnet gsii, mit ere senkrächte Radwälle. Der Vitruv het denn um 30 vor Chrischtus en römischi Wassermüli beschriibe, wo e waagrächti Wasserrad-Wälle gha het, wie me sii spöter und bis hütte normal kennt het. Au s «Fremdenergiikriterium» isch do natürlich vollumfänglich erfüllt. Allerdings het sich s Wasserrad erscht zimlich vil schpöter würklich verbreitet, will me im antike Rom noch langi Ziit gnueg Sklave für d Handarbet gha het.
St. Georgen im Schwarzwald
Sanderge (dt. St. Georgen im Schwarzwald) isch e Stadt im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Drulingen
Gschìcht
Drulìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1325.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Drulìnge ìsch. Drulìnge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Drulìnge ghert zem Rhinfrankisch.
St. Georgen im Schwarzwald
Geografi
Sanderge liit Brigge im sidliche Schwarzwald. Dr Bann bstoht us 41 % Landwirtschaftsflechi, 47,9 % Wald, 10,5 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
S Kloschter Sanderge isch grindet worre anne 1084.
Iigmondunge:
Verwaltung
Sanderge ghert zue konem Verwaltungsverband.
Dr Burgermoaschter isch dr Michael Rieger.
Dialekt
Dr Dialekt vo Sanderge ghert zum Bodeseealemannisch.
Maschine
Gschicht
Windmülene sind öppis spöter erfunde worde, schynts öppe um 650 nach Chrischtus z Persie.
Reichskrise des 3. Jahrhunderts
As '''Riichskrise vom 3. Joorhundert''' bezäichnet die modärni Gschichtswüsseschaft d Zit vo 235 bis 284/85 n. d. Z. im Römische Riich. In dere Zit, wo die sogenannte Soldatekaiser s Imperium aagfüert häi, het s e ganzi Serii vo innere und üssere Krise gee. Die Periode het am Ändi vo dr Kaiserdünastii vo de Severer aagfange, wo e stabilisierende Faktor im Riich gsi si.
Meereri nöiji germanischi Groossverbänd und s aggressive nöipersische Sāsānideriich häi s Imperium Romanum bedroot, wo mänggisch gliichzitig Invasione im Norde und im Oste het müesse abweere und eso an d Gränze vo sinere milidäärische Läistigsfähigkäit cho isch. E Hufe Usurpazioone, d Abspaltig vo Riichsgebiet (s Gallische Sonderriich und s Däilriich vo Palmyra) und regionali wirtschaftligi Brobleem häi s Imperium no drzue belastet. Dr Höepunggt vo dr Kriise isch um 260 gsi. Dr römisch Staat und denn au s Kaiserdum häi schliesslig mit meerere diefgrifende Reforme im administrative und milidäärische Beriich wider chönne stabilisiert wärde. Die Schlussfaase vom Prinzipat isch choo, wo dr Diokletian (284/85) d Regierig übernoo het. Säll Joor wird mäistens as dr Aafang vo dr Spootantike aagluegt.
D Gschicht vo Rom im 3. Joorhundert isch sit Joore s Süsche von ere läbhafte Forschigsdiskussion. Mänggi Forscher folge dr dradizionelle Sichtwiis und göön drvo us, ass es zum ene vollständige Niidergang und ere Süsteemkrise vom Riich cho isch, wo alli Lääbesberiich beiiflusst het. Anderi si wääsentlig vorsichtiger und stelle zwar die verschidnige Kriseszmptom bsunders für d Joor um 260 nit in Froog, gseen aber die Zit eender as e Dransformazionsfaase vo dr antike Wält zur Spootantike aane, wo s au vilversprächendi Aasätz zur Bewältigung vo dr „Krise“ gee häig; usserdäm häige meereri Browinze vom Imperium in dere Zit sogar e regelrächti Blüete erläbt. Es git au Forscher, wo grundsätzlig bezwiifle, ass mä dr Begriff „Krise“ für d Zueständ im 3. Joorhundert chönn bruuche.
Nîmes
Nîmes isch ene alti Römerstadt und het in dr Antike Nemausus ghäisse. Nit wit vo dr Stadt stoot sit em 1. Joorhundert n. d. Z. dr Pont du Gard gstande, e gwaltigs Akwedukt.
Internationaler Währungsfonds
Dr International Wäärigsfond (IWF; ENS International Monetary Fund, IMF; au bekannt as Wältwäärigsfond) isch e Sonderorganisazion vo de Veräinte Nazione und het si Sitz z Washington, D.C., USA.
Zu sine Ufgoobe ghööre d Förderig vo dr internazionale Zämmenaarbet in dr Wäärigspolitik, d Uswitig vom Wälthandel, d Stabilisierig vo de Wäggselkürs, dr Kreditvergoob, dr Überwachig vo dr Gäldpolitik und technischi Hilf.
Gschicht und Oerganisazioon
Dr IWF isch 1944 zämme mit sinere Schwöschterorganisazion, der Wältbank, as Folg vo dr Komferänz vo Bretton Woods entworfe worde. Bäidi Organisazione wärde dorum as Bretton-Woods-Instituzion bezäichnet.
Dr IWF het zurzit 188 Mitgliedländer, wo s Stimmrächt von ene sich an iirem Kapitalaadäil orientiert. D Mitgliidstaate mit de grösste Stimmaadäil si: USA 16,75 %, Japan 6,23 %, Dütschland 5,81 %, Frankriich 4,29 %, Veräinigts Köönigriich 4,29 % und China 3,81 %. Vo de dütschsproochige Länder häi Luxeburg 0,20 %, Ööstriich 0,87 % und d Schwiiz 1,40 % Stimmenaadäil.
1950
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Zungenbrecher
Als Zongabrecher bezeichnet mr a beschdemmda Folge vo Werder, wo vom Klang her anander ähnlich send ond wo mr a baarmôl hendranander e-ma Mordstembo uffsaga soll ond dô drbei en dr Ausschbrôch zor Beluschdigong vo de Zuaheerer sich leicht vorhaschblet. Efders wia an Endreim trifft mr bei deana Schbrich an Stabreim ôô. Vorkomma dent soddiche Schbrich en (fascht) älle Schbrôcha. Zongabrecher send abr au guade Schbrech-Iabonga fir profesionelle Schbrecher wia zom Beischbiil Schauschbiiler.
Werner Wölfle
Dr Werner Wölfle (* 8. Juli 1953 z Konschtanz) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Är isch vu 2006 bis 2011 Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii un isch syter anne 2011 Burgermaischter fir Allgmaini Verwaltig un Chrankehyyser vu Stuegert.
Uusbildig un Beruef
No dr Grundschuel, em Gymnasium un em Abitur z Konschtanz het er an dr Fachhochschuel Reidlenga Sozialpedagogik studiert. Vu 1992 bis 2006 isch er Berychslaiter vu dr Caritas Stuegert im Beraich Juged- un Familiehilf gsii. Är isch Grind un Initiator vum 'Haus 49 im Stuegerter Norde un vum Schlupfwinkel'', ere Aalaufstell fir obdachlosi Chinder un Jugedligi.
Bolitischi Laufbahn
Vu 1999 bis 2004 isch er Mitgliid vu dr Regionalversammlig vu dr Region Stuegert gsii.
Bi dr Landdagswahl 2006 het dr Werner Wölfle e Zwaitmandat fir dr Wahlchrais Stueget II (Filderwahlchrais) iberchuu. In dr 14. Wahlperiod derno isch er Mitglid vum Innen- un vum Petitionsuusschuss gsii. In syre Fraktion ischer Sprächer fir Verchehr un fir Integration gsii. Bi dr Landdagswahl 2011 isch er mit 34,2 Brozänt vu dr Stimmen as Diräktkandidat fir dr Wahlchrais Stuegert II in dr Landdag gwehlt wore.
Gerade (Begriffsklärung)
Gradi (dt. Gerade) stoht fir:
Werner Wölfle
Bolitischi Laufbahn
Am 27. Juli 2011 het dr Gmairot vu dr Stadt Stuegert dr Werner Wölfle zum Burgermaischter fir fir Allgmaini Verwaltig un Chrankehyyser gwehlt. S Amt het er am 15. Augschte 2011 aadrätte. Sy Landdagsmandat het er zum 30. Novämber 2011 nider glait, sy Noofolger isch dr Nikolaus Tschenk wore.
Gerade (Begriffsklärung)
grad stoht fir:
Werner Wölfle
Familie un Privats
Dr Werner Wölfle läbt syter anne 1986 z Stuegert. Är isch katholisch un het zwai Chinder.
Der fliegende Holländer
Der fliegende Holländer ischt a romandischa Opr en drei Uffziig vom Richard Wagner. Der Môô hôt et bloß d Musik komboniirt, sondern au s Libreddo vorfasst. Zom erschda Môl uff d Bihne komma isch des Werk am 2. Januar 1843 am Keeniglicha Hoftheater z Dresden mit dr legendära Sengere Wilhelmine Schröder-Devrient en dr weiblicha Hauptroll (= Senta). A Uffihrong dauret rond zwoi-a-halb Stond.
Firs Orkeschtr braucht-ma
Zwoi grauße Fleeda, a kloina Fleed, zwoi Oboa, a Englischhorn, zwoi Klarinedda, zwoi Fagodd, viir Herner, zwoi Drombeeda, drei Posauna, a Basstuba, a Harf, zwoi Pauka ond a graußa Streicher-Grubbe. Drzua braucht mr noh fir d Bihna-Musik drei Piccolo-Fleeda, sechs Herner, a Tamtam ond a Wendmaschee.
Ort ond Zeit
Des Werk schbiilt an dr norwegischa Kischde en dr Midde vom 17. Jôhrhondert.
Erschdr Uffzug
Bild: A steils Felsa-Ufer
Ha (Arabischer Buchstabe)
Hāʾ ( هاء ) isch de 26. Buchstabe im arabische Alphabet und het de Zaalwert 5. Entstande isch er usem phönizische He und drum verwandt mitem latinische E, em griechische Epsilon und em hebräische He.
Luutwert und Umschrift
S Ha bizaichnet de stimmlosi glottali Frikativ (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "h" im Wort "Hagel". I de DMG-Umschrift werd s mit "h" transkribiert. I Domainnäme und Internetfore gsiet mer au d Schriibig mit de Zaal 7, um de Luut vom Ḥa z underschaide.
S Ha isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel al- werd nöd assimiliert: al-hindu »de Inder«.
Der fliegende Holländer
Erschdr Uffzug
Beim Landgang trifft dr Hollender uff da Daland ond ondrhelt sich mit-em. Dô drbei erfehrt’r, dass der Norweger a Dechderle hôt. Jetzt schepft dr Hollender wiider Hoffnong ond biddet da Daland, des Mädle heirada zo därfa. Em Gegazug kennt’r ehn mit grauße Schätz ibrheifa. So ebbes beeidruckt da Norweger kolossal. Drom ledt’r sellen Fremda au glei drzua ei, mit ehm en sei Haus zo komma.
Ha (Arabischer Buchstabe)
Wariante
Im Persischen kann Ha auch Träger des Hamza sein.
Der fliegende Holländer
Zwoidr Uffzug
D Mädla sitzet am Schbennrad ond senget a frehlichs Liadle (Summ und brumm, du gutes Rädchen). Bloß em Daland sei Dochder Senta ischt mit ihre Gedanka ganz woandersch. Dauernd starrt-se uffs Wandbild, wo da Fliigenda Hollender zeigt, ond sengt ergriffa dui Ballade ibr sellen ooglicklicha Môô (Traft ihr das Schiff im Meere an, blutrot die Segel, schwarz der Mast?) Dô drbei wuuds-ra emmer meh bewusst, dass sui vom Schicksal drzua beschdemmt wôrra ischt, deam Môô d Erleesong zo brenga.
Entsetzt muaß dr Jäger Erik, wo uff d Senta a Aug gwôrfa hôt ond grad reikomma ischt, mit ôôgucka, was sei Liabschda fir a Wandlong durchmacht. Dr Erik vorkindet, dass des Schiff vom Daland en da Hafa eigloffa ischt. Dô druff ondrbrechet dia Schbennerenna ihr Arbet ond stirzet frehlich ens Freie. Dr Erik abr helt d Senta zruck ond vorzehlt-ra sein Troom, wo-nr en dr ledschda Nacht ghet hôt: Er häb sui mit sellem bloicha Seemôô uffs Meer entschwenda seha. Wia d Senta abr ihrn Blick parduu et vom Wandbild trenna kôô, langt’s em Erik ond er gôht us-em Zemmer.
Zamma mit-em Daland kommt a Fremder en d Stub rei. Uff oimôl muaß d Senta feschtstella, dass der a vorbliffenda Ehnlichkeit mit sellem Môô uff-em Wandbild hôt. Langsam demmret’s deam Mädle. Boide gucket sich ganz ergriffa en d Auga. Wia dr Daland wiider nausganga ischt, gelobt d Senta, em Hollender ewig trei zo sei.
Driddr Uffzug
'''Bild: A Seebucht mit-ma felsiga Ufer, uff dr Seit em Vordergrond siht mr em Daland sei Haus. Sowohl em Daland sei Schiff wia au dees vom Hollender liiget en sellra Bucht vor Anker.'''
Mädla kommet us-em Haus ond brenget ihre Liebschde ebbes zom Essa ond zom Trenka. Nô feiret ond danzet se mitnander. Zo ihrem Fescht wellet-se au dia Seemenner vom Hollender-Schiff eilada, abr dia zeiget ibrhaupt koi Reakzioo. Ibr deane ihrem Schiff laschdet a oo-nadiirlicha Donklheit ond Todesstille. Allmählich abr fangt en deam Goischdrschiff a diischtra blailicha Flamm als Wachtfeier zo lodra ôô. Dô driber erschrickt dui luschdiga Gsellschaft. Us-em Daland seim Haus kommt d Senta raus, begleidet vo ihrem Vorehrer Erik. Dr sell macht deam Mädle Vorwirf ond erennret-se an des Treie-Vorschbrecha, wo-se ehm gäa hôt. Dui Ondrhaldong zwischa deane zwoi wuud vom Hollender belauscht. Der kriagt dia Sätz en da falscha Hals nei ond fihlt sich vo dr Senta entteischt. Ihre Beteieronga schenkt’r koin Glauba. Er schbrengt uff sei Schiff ond lôôt da Anker lichda. D Senta reißt sich en ihrer Vorzweiflong vom Erik ond ihrem Vadder los ond schreit em Hollender-Schiff hendrher: ''Preis deinen Engel und sein Gebot! Hier steh ich treu dir bis zum Tod!'' Dô drnôch stirzt-se sich vo-ma Felsariff ens Wasser. Juscht en deam Moment fehrt a Blitz ens Hollender-Schiff nei ond breng’s zom Senka.
Uvertiire
Allegro con brio d-moll em 6/4-Takt – Andante – Tempo I – Vivace D-Dur em 4/4-Takt alla breve ''Dui Uvertiire hôt dr Wagner erscht ganz zom Schluss komboniirt. Se schildret a packends Naturbild mit Sturm ond wildem Meer. Zwoi Hauptmotiv vom Werk kommet deet dren vor: s oheimliche Thema vom Hollender ond s Erleesongsmotiv vo dr Senta.''
Erschdr Uffzug
Nr. 1. Introdukzioo (Matrosa, Daland ond Steiermôô): ''Hojoje! Hojoje! Ho!'' Nr. 2. Rezitativ ond Arie (Hollender): Die Frist ist um, und abermals verstrichen sieben Jahr’ Nr. 3. Szene, Duett, Chor (Daland, Hollender, Matrosa): ''He! Holla! Steuermann!''
Zwoidr Uffzug
Nr. 4. Szene, Lied, Frauachor ond Ballad (Schbennerenna, Mary, Senta): Summ und brumm, du gutes Rädchen – Traft ihr das Schiff im Meere an, blutrot die Segel, schwarz der Mast? Nr. 5. Duett (Erik ond Senta): ''Bleib Senta! Bleib nur einen Augenblick!'' Nr. 6. Finale mit Arie (Daland) ond Duett (Hollender ond Senta): Mögst du, mein Kind, den fremden Mann willkommen heißen – Wie aus der Ferne längst vergangener Zeiten
Driddr Uffzug
Bevôr sich dr Vorhang hebt, schbiilt s Orkeschtr dui Eileidong: Allegro molto en E-Dur 4/4 alla breve Nr. 7. Szene ond Chor (Matrosen, Steuermann, Mädchen): Steuermann, lass die Wacht! Nr. 8. Finale (Alle): Was musst ich hören, Gott, was musst ich sehen!
Bedeidong
Der fliegende Holländer ischt em Wagner sei erschts Werk, wo-nr gheerich vo dr sonscht ibliche Opernform abweicha duet ond sich dôdurch als graußer Opernreformer zeigt. Durch d Eifiagong vo zwoi Leitmotiv vorarbeidet’r s themadische Matrial ond kommt so zor Einheitlichkeit, wo scho ganz nah drôô ischt am Musikdrama.
Wia dui Opr entstanda ischt
Wia dr Wagner em Jôhr 1838 a Zeitlang als Kabellmoischdr am Deitscha Theater z Riga gweilt hôt, isch-am em Heinrich Heine sei dômôls siiba Jôhr eltra Erzehlong Die Memoiren des Herrn von Schnabelewopski ondr d Fenger komma. Dô dren kommt em sibda Kabitl dui Fabel vom Fliigenda Hollender vor. Au em Wilhelm Hauff sei Märles-Novell Die Geschichte vom Gespensterschiff ischt-em scho bekannt gwäa. Em Jôhr druff hôt dr Wagner uff-em Weag vo Pillau nôch London a granadamäßich stirmische Seefahrt uff-em Skagerak erleabt ond beschlossa, aus dera Erfahrong ond selle zwoi vorher erwehnde Stoffquella a Opr zo macha. En Paris, wo s eigentliche Ziil vo seira Reis gwäa ischt, hôt’r em Mai 1941 innerhalb vo zäa Däg s Libreddo gschriiba. Zor Kombosizioo hôt’r a bissle lenger braucht: siiba Wocha. Am 2. Januar 1843 schliaßlich isch des Werk am Keeniglicha Hoftheater z Dresden zom erschda Môl ibr d Bihne ganga. Em Gegasatz abr zo seira Opr Rienzi, wo drei Monat vôrher uff dr gleicha Bihne a erfolgreicha Uruffihrong erleabt hôt, isch dr Hollender vom Publikom et grad mit Begeischdrong uffgnomma wôrra. Dui hôt sich erscht viil schbädr eigschdellt.
Gals
Gaus (amtlech Gals, frz. Chules) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Gaus ligt zwüsch em Zihlkanal un em Bielersee. D Gmeindsflächi bsteit us 53,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,1 % Waud, 7,2 % Sidligsflächi u 4,9 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Gampele, Tschugg u Erlech, La Tène, Cornaux, Cressier u Le Landeron.
Gschicht
Gaus isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1185 aus Galles. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,5 % gläge.
Religion
66 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Gaus isch dr Hans Peter Schwab (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 689 Ywohner 79 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 15,5 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Gaus ghört zum Hochalemannisch.
Holzgerlingen
Holzgerlenge (dt. Holzgerlingen) ischt a Stadt em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 38,7 % Landwirtschaftsfleche, 28,3 % Wald, 32,4 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Holzgerlenge gheret d Stadt Holzgerlingen, d herzoglich Domäne Schaichhof ond d Wohnblätz Im Schönberg, Mittlere Mühle, Obere Mühle ond Untere Mühle.
Gschicht
Holzgerlenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1007.
Verwaltong
Holzgerlenge hot sich mit dr Gmoede Aldorf ond Hildrizhause zom Gmoeverwaltongsverband „Holzgerlenge“ mit Sitz en Holzgerlenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Wilfried Dölker.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Holzgerlenge ghert zom Schwäbisch.
Anna Zollinger-Escher
Am Idiotikon
De Baachmen isch nöd nu ire Toktervatter gsy, sunder au de Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon, und as söttige hät er s Nanni Äscher 1921 a sys Wöörterbuech gholt. Si hät Truckkoräktuuren erlediget und chlyneri Artikel redigiert, und 1923 isch si definityv aagstelt woorde.
Scho 1924 hät s Nanni Äscher s Idiotikon aber wider verlaa. Im Jaarespricht ghäissts «wegen Verheiratung», i den Underlaagen im Archyv wird as Grund aaggëë, das si d Yräiserlaubnis für die Veräinigte Staate unerwaartet gschnäll überchoo heg. Wo si ggangen isch, hät men ere für iri «pflichtyfrig Mitaarbet» tanket. Naachfolger isch im Jaar druf de Walter Clauss woorde.
Z Amërika. D Ee mit em Jakob Zollinger
1924 hät si z Nöiyork de Jakob (oder anglifiziert: James) Zollinger (1896–1975) ghüraate; iri Dissertazioon isch drum 1925 scho under em Name Anna Zollinger-Escher truckt woorde. Au de Jakob isch en Zürcher Gërmanischt gsy; sys Dissertazioonstheema isch Der Übergang Zürichs zur neuhochdeutschen Schriftsprache unter Führung der Zürcher Bibel gsy (1920 usechoo). Z Nöiyork isch er dänn Theaatertiräkter woorden.
Wo ire Maa z Kingston, NY, gstoorbe gsy isch, isch d Anna Zollinger alem Aaschy naa wider i d Schwyz zrugg choo. Gstoorben isch si ämel z Züri.
Sewastopol
Sewastopol (ukrainisch un russisch Севастополь, wisseschaftligi Transliteration Sevastopol ' , von Sewastúpolis, krimtatarisch Акъяр/Aqyar) isch di greescht Stadt uf dr Halbinsle Krim. Si isch unter russischer Bsetzig anne 1783 grindet wore un lyt am sidweschtlige Rand vu dr Krim uf dr Uuslaifer vum Krimgebirg diräkt am Schwarze Meer. Si isch Haimethafe un Hauptstitzpunkt vu dr russische Schwarzmeerflotte, bis 2014 au vu dr ukrainische Marine. D Yywohnerzahl vu dr Agglomeration lyt bi rund 449.138 (1. Jänner 2020).
Bolitik
Syt em 21. Merz 2014, no dr Annexion vu Dail vum Territorium vu dr Ukraine (Autonomi Republik Krim un d Stadt Sewastopol) dur Russland, sään Russland un d Sezessionsregierig vu Sewastopol d Stadt as Federationssubjäkt un dodermit Dail vu Russland aa. Des isch international dur d Resolution 68/262 vu dr UN-Generalversammlig («Territoriali Integritet vu dr Ukraine») nit anerkännt. D Ukraine siit die Biet (u. a. d Stadt Sewastopol) as bsetzti Biet vum Territorium vu dr Ukraine aa.
Klima
S Klima vo Sewastopol isch nöch zu subtropisch. De chèltischte Mönet isch Februar (mittlere Temperatur vo +2.8 °C), de wärmschte isch Juli (mittlere Temperatur vo +22.4 °C).
Ehingen am Ries
Äching (amtlich Ehingen a.Ries) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Äching leit am Rand vom Nearler Rias en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 84,8% Landwirtschaftsfleche, 4,4 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Äching gheret s Pfarrdorf Ehingen am Ries, s Kirchdorf Belzheim ond d Gheft Beutenmühle, Jägerhaus, Riedmühle, Schaffhausen ond Weihermühle.
Gschicht
Belzheim ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1053 als Villa Bellesheim.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,7 % gleäge.
Religion
75,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 23,3 % evangelisch.
Verwaltong
Äching hot mit dr Stadt Eadi ond dr Gmoede Ahausa, Hoasfarth, Meggesa ond Munning a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Äching ghert zom Schwäbisch.
Weltbank
D Wältbank bezäichnet im wite Sinn d Wältbankgrubbe, wo z Washington, D.C. (USA) iire Sitz het, bzw. im änge Sinn die Internazionali Bank für Wiiderufbau und Entwicklig as Däil vo dere Grubbe. Dr ursprünglig Zwäck vo dr Wältbankgrubbe isch s gsi, dr Wiiderufbau vo de Staate z finanziere, wo im Zwäite Wältchrieg verwüestet worde si.
Dr Ufbau
D Wältbankgrubbe umfasst fümf Organisazione, wo jedi von ene en äigeni Rächtspersönlichkäit het:
D Organisazioone vo dr Wältbankgrubbe si dur verwaltigsmässigi Verflächtige und dur e gmäinsame Bresidänt (im Fall vo dr ICSID as Vorsitzende vom Verwaltigsroot) verbunde.
Abgränzig zum IWF
Mä sött d Wältbank nit mit em Internazionale Wäärigsfond (IWF) verwäggsle, au wenn bäidi Instituzioone zur gliiche Zit gründet worde si und iiri Sitz nooch zu enander si. Veräifacht cha mä sääge, ass d Wältbank-Grubbe Finanzierigsinstrumänt für langfristigi Entwiggligs- und Ufbaubrojekt im Beriich vo dr Realwirtschaft baratstellt. Dr IWF hingeege git e Bruggefinanzierig an Länder, wo Fremdwäärig bruuche, vilmol wil si in Zaaligsbilanzschwiirigkäite si.
Ida Suter
D Ida Suter (s u isch uf Züritüütsch lang, me säit aso Suuter; * 10. Novämber 1891 z Chäpfnach (Hoorge); † 22. Augschte 1974 z Züri), isch e Gërmanischtin gsy, wo dryssg Jaar lang as Redaktoorin bim Schwyzerischen Idiotikon gschaffet hät.
Iri Chindhäit und Uusbildig
D Ida Suter isch as eerschts Chind vom Saagibsitzer Ruedolf Suter-Heussi (uusgsproche Suuter-Hüüssi) uf d Wält choo. I d Schuel isch si zeerscht z Chäpfnach und z Hoorge, und nachanen isch si für e paar Jaar uf Ängland und Schottland. Si hät dänn umbidingt wele studiere, was de Vatter eener gspässig tunkt hät – s Frauestuudium isch doozmaal no ekäi Sälbschtverständlichkäit gsy. Wo sich aber sogaar iri Leerer für si ygsetzt händ, hät de Vatter naaggëë. Zeerscht hät si aber na müese d Matuur am «Institut Minerva» naahole.
1917 isch si dänn a d Uniwërsitëët Züri, wo si tüütschi Filology und änglischi Spraach und Literatuur gstudiert hät. Ire «Dr. phil.» hät si mit 1923 ere Dissertazioon bym Profässor Albert Baachmen überchoo; s Theema isch gsy «Die Mundart bei Gottfried Keller» (truckt 1932). Daadrin zäiget si, wie de Gopfrid Chäller züri- und überhaupt schwyzertüütschi Uustrück und Wändigen i sys Hoochtüütsch laat la yflüüsse. De Profässer M. Nussberger us em lettische Riga hät über die Undersuechig en langen und intressierten Artikel im Suntigsblatt vo de «Basler Naachrichte» gschribe.
Iri Aarbet am Idiotikon
De Baachme, wo glychzytig au de Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon gsy isch, hät si 1929 a s Wöörterbuech gholt. D Suter isch zeerscht «Bueraugehilfin» gsy, dänn «Hilfsredaktorin» und ab 1937 äntli regulëëri Redaktoorin. Si isch nöd di äinzig Frau i dëre Posizioon gsy: Fascht di ganz Zyt, wo sii am Idiotikon gsy isch, hät au d Clara Stockmeyer i de glyche Funkzioon gschaffet. Vo irem Wäsen und Würke sinds goppel rächt etgägegsetzt gsy.
De nöi Scheffredakter Otto Gröger hät em «Läitenden Uusschuss» scho 1934 voorgläit ghaa, me seli d Näme vo de Suter und irer Koleegin Stockmeyer doch au uf em Titelblatt vo den Äinzelliferigen und de Bänd bringe, si läischtid ja vollgültigi Aarbet. Der Uusschuss hät das Aaliggen aber zrugggwise – die beede Fraue hetted us ere söttigen explizite Nänig na es Rächt uf e besseri Aastelig chönen abläite! Me tërf daadeby nöd vergässe, das i de Dryssgerjaar di finanziell Laag vom Idiotikon starch aagspane gsy isch. D Uufwërtig isch drüü Jaar spööter doch na zstand choo, doo, wo der Eugen Dieth hät müese s Idiotikon verlaa und sich ganz uf syni Stell a der Uniwërsitëët konzäntriere, wil d Subwänzioone für s Wöörterbuech alewyl wyter gchürzt woorde sind und men in nüme lenger hät chöne zale.
Im truckten Idiotikon isch si as Artikelverfasseri weniger presänt weder iri Koleegin und iri Koleege, wil si langi Zyt nu Täilzyt für s Wöörterbuech gschaffet hät (Vollzyt eerscht ab 1950, wo si ufghört ghaa hät, au Schuel gëë). Gröösseri Woortfamilie, wo si abghandlet hät, sind öppe Stëck[en] (nu s Grundwoort), stellen (nu s Grundwoort), Gestalt, Stein (Zämesetzige nu täilwys), Storz, Sturz, Strëb, strūb, Strubel, Strāl, Strām, Strĩm, Strumpf, dick (mit Dicken), Tūben, Tubel, Tublen, Dīchsel, Andācht (mit Verdācht, Dāchtnis), Tǖfel (ooni Zämesetzige) und, zäme mit em Kurt Meyer, dienen (ooni Zämesetzige).
Im Pricht über s Jaar 1959 (wo si pänsioniert woorden isch) ghäisst s, «feines Einfühlungsvermögen und hingebungsvolle Pflichttreue» hegid si uuszäichnet, und i säbem über s Jaar 1974 (wo si gstoorben isch) staat, si seg irne Koleege «ein Vorbild an Pflichttreue und vornehmer Bescheidenheit» gsy.
Im Privaate
D Suter isch stolz gsy uf ires urchig Züritüütsch. Drum isch si au Mitgliid gsy vo verschidene Veräin, wo sich für de Tieläkt ygsetzt händ, und isch für mänge Tieläktschryber e wichtigi Instanz gsy – nöd wenig händ iri Manuskript zeerscht de Suter voorgläit, vor si si händ la trucke. Si isch drum au prëdeschtiniert gsy, a de Tuusigjaarfyr vo Hoorge e Reed z haa zum Theema «Mundart, Flur- und Familiennamen».
Drüberusen isch si au e begäischtereti Bëërggängeri und Fotograafin gsy.
Nöd eerscht nach ire Pänsionierig hät si e zimli zruggzoges Läbe gläbt, und i irer Toodesaazäig ghäisst s, si seg «so still, wie sie gelebt hat», im 83. Altersjaar etschlaaffe.
Ain (Arabischer Buchstabe)
ʿAyn oder ʿAin ( عين ) isch de 18. Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalwert 70. Entstande isch er usem phönizische Ajin und drum verwandt mitem latinische O, em griechische Omikron und em hebräische Ajin.
Neuplatonismus
Dr Nöiplatonismus isch e modärni Bezäichnig für die jüngsti Schuelrichdig im antike Platonismus, wo äini vo de bedütendste Strömige in dr griechische Filosofii gsi isch. Dr Nöiplatonismus isch im 3. Joorhundert us em Middelplatonismus entstande. Vo Rom us, wo dr Filosoof Plotin († 270) e nöiplatonischi Filosoofeschuel gründet het, het sich die nöiplatonischi Beweegig über s Römische Riich usbräitet. Wäärend dr ganze Spootantike isch dr Nöiplatonismus die äinzigi Wariante vom Platonismus gsi und het bis ins früeje 7. Joorhundert s ganze filosofische Dängge in dere Epoche dominiert. Die andere dradizionsriiche Schuele vo dr antike Filosofii häi kuum no namhafti Verdräter ghaa.
Ain (Arabischer Buchstabe)
Arabisch
Im Arabische stoot s Ayn för de stimmhafti pharyngali Frikativ (IPA: //) und het kai Entsprechig i europäische Sprooche. I de DMG-Umschrift wer er mit eme Bögli (ʿ) transkribiert, wo geg rechts offen isch. I Domainnäme und Internetfore werd da Zaiche recht vill mit de Zaal "3" gschribe.
Neuplatonismus
As die letschte Representante vo dr griechische Filosofii häi sich d Nöiplatoniker mit em Christedum usenandergsetzt, wo sich immer witer usbräitet het und schliesslig zur römische Staatsreligion erhoobe worde isch. Mänggi von ene si stark mit dr alte griechische Religion verbunde gsi und iiri Opposizioon zum herrschende Christedum isch unversöönlig gsi, anderi aber häi sich mit dr Situazioon arrangschiert und e Däil von ene si sälber Christe gsi. Die religiöse Kontrovärse vo dr Spootantike si däilwiis mit filosofische Argumänt usdräit worde. D Chilleväter as Wortfüerer vo de Christe häi sich drbii nit uf Polemik gege d „Häide“ beschränggt, sondern häi au vil us em Gedankeguet vo de Nöiplatoniker übernoo und für iiri Zwäck usgnützt.
Ain (Arabischer Buchstabe)
Arabisch
S Ayn isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel al- werd nöd transkribiert: al-ʿayn »s Auge; d Quele«.
Neuplatonismus
D Leer
Wie alli Platoniker häi sich au d Nöiplatoniker uf d Leere vom Platon berüeft, häi sä aber zum Däil nöi usgläit. Für e Nöiplatonismus isch s charakteristisch, ass er brobiert het im Platon si Filosofii as umfassends metafüüsischs Süsteem z interpretiere. Die spoote Nöiplatoniker häi s platonische Süsteem, wo ursprünglig relativ äifach gsi isch, zum ene Modäll vo dr gäistige und dr sinnlig woornäämbare Wält usbaut, wo immer komplexer worde isch. Innerhalb vom Nöiplatonismus häi sich verschiideni Richdige bildet, wo s zwüschen e groossi Unterschiid ghaa het.
Ain (Arabischer Buchstabe)
Persisch
Im Persische stönd s Ayn und s Hamza fö de Knackluut (IPA: //), wo im Alemannische vor hässige Flüech vorchunnt: "ʔesəl!" oder "ʔaff!" und im Hochtütsche normal vor jedem Wort, wo miteme Vokal afangt, bsunders tütli aber i de Wortfuege, wie "Seeʔadler". De Luut werd im Arabische nume mit em Hamza gschribe.
Unicode
Für die Transkription:
Katrin Böhning-Gaese
D Katrin Böhning-Gaese (* 22. Dezämber 1964 z Oberkocha) isch e dytschi Bioloogi mit em Schwäärpunkt Ornothology, Brofässeri an dr Universiteet Frankfurt, Diräkteri vum Senckenberg Biodiversiteet un Kliima Foorschigszäntrum (BiK-F) un Viizebresidänti vu dr Leibniz-Gmainschaft. D Böhning-Gaese schafft zue dierekoloogische Theemene, zur Makroekology, Ekology vu Lääbesgmainschafte un soziaal-ekoloogische Sischteem.
Lääbe
D Katrin Böhning-Gaese het ire Engaschmänt fir Natuurschutz un d Biodiversiteet anne 1984 aagfange mit eme Biologystuudium an dr Universiteet Dibenga. Si het iri Diploomaarbet Zur Nahrungsökologie des Weißstorchs (C. ciconia) in Oberschwaben bim Zooloog Klaus Schmidt-Koenig gschriibe. Bi ihm het si au promoviert zue Ursachen für langfristige Bestandsentwicklungen europäischer und nordamerikanischer Singvögel in kontinentalem Maßstab un het anne 1993 abgschlosse. Ab 1993 het si as Poschtdoktorandi an dr Vogelwarte Radolfzell bim Peter Berthold gschafft. Ab 1996 het si im Rame vun eme Habilitande-Stipändium vu dr Dytsche Foorschigsgmainschaft (DFG) as Wisseschaftleri an dr RWTH Aachen in dr deertige Zoology/Dierfysiology gschafft.
Dernoi het si iri Habilitazioon in Zoology an dr Universiteet Dibenga gmacht mit em Foorschigstheemaa Mikro- und makroökologische Ansätze zum Verständnis von Artengemeinschaften. 1999 bis 2001 het si im Rame vum Heisenberg-Programm vu dr DFG an dr RWTH Aachen gfoorscht, au in dr deertigen Zoology/Dierfysiology
Vu 2001 bis 2010 isch si C3-Brofässeri fir Ekology an dr Universiteet Mainz gsii. Anne 2010 isch d Katrin Böhning-Gaese Brofässeri (W3) un Diräkteri vum BiK-F z Frankfurt am Main woore. Syter Ändi Novämber 2017 isch d Katrin Böhnung-Gaese aini vu vier Viizebresidäntene vu dr Leibniz-Gmainschaft.
Uusglääseni Ehrige un Mitgliidschafte
D Böhning-Gaese het e Hufe Eerige un Feerderige vu ire Projäkt iiberchuu. Si isch e baar Mool fir e Fäldaarbet un fir wisseschaftligi Gaschtufenthalt an verschiidene Universiteet im Uusland. Zurzyt isch si Sprächeri vu dr dur d DFG gfeerderet Foorschigsgruppe "The role of nature for human well-being in the Kilimanjaro Social-Ecological System (Kili-SES)" am Kilimanjaro z Tansania. Syter 2018 isch si Mitgliid vu dr Senaatskummissioon fir Grundsatzfrooge vu dr Bioloogische Vyylfalt vu dr DFG. Vu 2011 bis 2013 isch si Mitgliid im Nazionaale Kumitee fir Global Change Foorschig gsii. 2015 isch si in d Akademie der Wissenschaften und der Literatur Mainz un in d Leopoldina gwehlt woore. 2021 het si dr „Umwältbryys vu dr Bundesstiftig Umwält“ iiberchuu, zäme mit em Hans Joosten.
Tirol (Begriffsklärung)
Dr Namme Tirol (mängmol au Tyrol) stoht fir:
Triberg im Schwarzwald
Geografi
Nochbergmonde sin Hornberg im Norde, Schone im Norde un Weschte, Schramberg un Sanderge im Oschte un Schene un Furtwange im Side.
Gmondsgliderig
Zue Triberg ghere d Ortsdoal Gremschbe (dt. Gremmelsbach) un Nussbe (dt. Nussbach) un no andere Derfer, Wiiler, Zinke un Heef.
Gschicht
E Peter von Triberc isch zum erschte Mol gnennt worre anne 1239.
Iigmondunge:
Verwaltung
Triberg hät sich mit dr Gmonde Schenwald un Schone zum Gmondverwaltungsverband „Raumschaft Triberg“ mit Sitz z Triberg zämmegschlosse.
Dialekt
Dr Dialekt vo Triberg ghert zum Bodeseealemannisch. De Wortschatz vom Triberger Dialekt hot de Oskar Fleig im e Werterbuech gsammlet.
1949
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Schweizer Bauernkrieg
Dr Schwizer Buurechrieg vo 1653 isch e militärischi Usenandersetzig zwüsche de Stadtort vo dr Alten Eidgenosseschaft und ihre ländlige Untertane gsi. Mä het em au Batzechrieg gsäit, wil äine vo de Hauptgründ d Abwärtig vom Batze gsi isch.
Dr Ufstand
D Ufständ hai im Luzärner Äntlibuech agfange, wo grossi Deil vo dr Landbevölkerig vom Kanton sich z Wolhuuse am 26. Februar 1653 zum ene Bund zsämmegschlosse hai, sich im Ämmidal, eme Untertanegebiet vo dr Stadt Bärn und schliesslig im Gebiet vo de Stedt Solodurn und Basel und im Freiamt verbreitet. D Chlage vo de Buure hai sich in erster Linie uf ihri wirtschaftligi Not bezoge und si hai ihri Forderige mit „altem Rächt und Härkunft“ legitimiert, bsundrigs mit em Stanser Verkommnis. Si hai verlangt as d Stüüre verchliineret wurde und e Deil drvo, vor allem die uf em Salz-, Veh- und Rosshandel, ganz abgschafft wurde.
Bärn und denn Luzärn hai vo de andere Eidgenosse Hilf gforderet. Züri, wo dr Ufstand vo sine Untertane 1645 und 1646 mit Gwalt underdruggt het, het in sim Untertanegebiet keini neue Unruhe erwartet und het, für zum Choste spare, nume si Bürgermeister, dr Johann Heinrich Waser ins Bärn- und Luzärnbiet gschiggt, für zum d Untertane z beruehige. Das het aber kei Erfolg gha.
D Verdräter vo de Untertane vo Luzärn, Bärn, Solodurn und Basel hai sich unterdesse z Huttwil an ere Landsgmeind zum ene Buurebund zsämmegschlosse. Im Bundesbrief, wo sich im Stil an dr alt eidgenössischi Bundesbrief alehnt, gsehn sich d Buure as unabhängig vo de Bürger vo de Stadtort und gliichberächtigt mit iine. Si hai sich denn mit em französische Botschafter z Solodurn in Verbindig gsetzt, für zum dr Louis XIV. vo ihrem guete Wille z versichere. Dr Buurechrieg isch en Unabhängikeitschrieg worde.
Währed d Buure sich dr konfessionelle Paritet verschriibe hai, si die eidgenössische Ort immer no im alte, konfessionelle Dänke verhaftet gsi. S katholische Luzärn het dorum zerst vo de katholische Ort Hilf erwartet, währed s reformierte Bärn sich an Züri gwändet het. D Obrikeite si vo dr Dagsatzig understützt worde, und im ene Bricht us Züri chunnt zum erste Mol dr Begriff "Revolution" vor.
Am 18. Mai 1653 hai d Buure Bärn und Luzärn es Ultimatum gstellt, und wo das abglehnt worden isch, isch dr Niklaus Leuebärger, dr Afüehrer vo de Bärner Untertane, uf Bärn marschiert, won er am 22. Mai acho isch, und dr Emmenegger isch uf Luzärn zoge. D Buure hai Luzärn, Bärn und Aarau afo belagere. Die eidgenössische Ort hai druf an der Dagsatzig beschlosse, mit militärische Middel gege die Ufständische vorzgoh. Währed Züri e Dagsatzigsarmee usghobe het, het dr Leuebärger im Verdrag vom Murifäld e Separatfriide mit dr Obrigkeit vo Bärn abgschlosse. Wo aber die Ufständische d Waffe niidergleit hai, het Bärn dä Verdrag für ungültig erklärt. In de Däg druf isch s denn bi Herzogebuchsee zu neue Zämmestöss cho.
D Buure, wo schlächt usgrüstet gsi si, si mit 20'000 Ma uf Züri zoge und hai ihr Lager westlig vo Mägewil ufgschlage. Vom Oste si 9'000 vo de Druppe vo der Zürcher Obrigkeit under em Befählshaber Konrad Werdmüller cho und hai s Stedtli Mellige im Aargau bsetzt. Am 3. Juni 1653 isch s bi Wohleschwil und Büeblikon zum ene Gfächt cho, wobi d Zürcher Bränd gstiftet hai und Wohleschwil isch bis uf vier Hüüser abbrennt. Am Dag druf hai sich d Buurefüehrer Niklaus Leuebärger und dr Christian Schybi ergee und und hai dr Mellinger Friidensverdrag underschriibe. Zum Schluss si alli Ufständische besigt worde. D Afüehrer si mit Buesse, Verbannig oder em Dod bestroft worde.