cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Opfingen
Naduur
D Mooswälder in dr Fryybeger Bùchd ùn doodermid au dr Mooswald z Obfige sin FFH- ùn Voogelschùzbiet im Rame vùm Natura 2000-Nezwäärch.
Füllinsdorf
Lag
Füllschdrf loot sich in zwei Gebiet uffteile: Am Hang findet sich dr Dorfkärn, rund um iin ume erstrecke sich em ganze Hang entlang Eifamiliehüüser. Unte im Tal (Niderschönthal) uff beidne Site vo dr Ergolz hetts friener Induschtrii gha, hytte dominiere Mehrfamiliehüüser und Ikaufszentre. Yberem Dorf im Wald liggt d Burgruine Altebärg uss em Mittelalter.
Opfingen
Naduur
Im Landwasergraabe chùnd di sälde Chräbsaard Austropotamobius pallipes (dydsch Dohlenkrebs) voor.
Füllinsdorf
Lag
Füllschdrf gränzt an Augscht, Giibenech, Aschdrf, Lieschtel, Fränkedef (gmeinsame Bahnhof) und Brattele.
Opfingen
Naduur
Ane 2021 sin im Fryybeger Schdadwald bim Obfiger Bagersee zem èèrschde Mool syd iiber 100 Joor wider Wildchaze noogwiise woore.
Füllinsdorf
Wappen
Zwar hett dr Ortsname Füllschdrf nyt mit emene Fülli (Fohle) ztue. Trotzdäm hett me s Fülli scho im 17. Joorhundert mängisch als Wappetier brucht. Sit 1946 bestoht s Wappe us emene gumpende silbrige Fülli mit goldige Hüef und Zunge uff blauem Grund.
Opfingen
Uur- ùn Friegschiichd
Ùf em Baan vù Obfige sin Schäärbe ùn Siidligsräschd vù verschiidene uur- ùn friezydlige Kulduure gfùnde woore:
Füllinsdorf
Gschichtlich
Füllschdrf wird 1276 als Vilinsdorf s'erscht Moll erwäänt, villicht au scho 825 als Firinsvilla. 1439 ischs Dorf an d Stadt Basel gange.
Opfingen
Gschiichd vù Obfige
D Oordsnäme, wù mid –inge ùfhèère ghèère zöe dr eldeschde alemanische Siedligsschichd zyder em 5. Jh. E Graab vùn eme alamanische Chrieger us dr zwaide Helfdi vùm 5. Jh., wù ane 1990/91 im Gwaan Chazeschdaig gfùnde wooren isch ùn waarschyyns e Dail vùm e greesere Greeberfäld isch, zaigd di lang Bsiedligsgschiichd.
Füllinsdorf
Gschichtlich
Im 17. Joorhundert hett sich usenere Mihli, wo s Wasser vo dr Ergolz gnutzt hett, d Induschtriisiidlig Niiderschönthal entwicklet. Hytte isch d Induschtrii Wohnige und Dienschtleischtigsgwärb gwiche.
Opfingen
Gschiichd vù Obfige
Zem èèrschde Mool gnänd wooren isch Obfige in ere Uurkùnd vù ane 1005, wù s no zwai Abschrifde us em 14. ùn em 15. Joorhùnderd gid. Dr Cheenig Heinrich II hed dèrdemool e Göed z „Ophinga“ an s Doomschdif Baasel iberdraid.
Um 1100 wird zem èèrschde Mool s eedelfrèi Gschläächd vù dr Hèère vù Obfige gnänd: in ere Uurkùnd fir s Chlooschder Allerheilige z Schafuuse wird e Chrafth de Upphingen gnänd. Ane 1152 gid e Kuno de Opfingen em Chlooschder St. Peter e Göed z Bickesohl, doderbyy wird er de domo ducis gnänd, d. h. är isch e Minischtriale vù dr Zääriger. In däm Joor wird au e Bùùrg gnänd, wù d Hèère vù Obfige drùf woone. Dr ledschd us em Gschläächd vù dr Hèère vù Obfige isch dr Nicolaus von Opfingen, wù 1337 e Jooresgült vù Gieder im Obfiger Baan verchaufd. D Bùùrg vù dr Hèère vù Obfige isch waarschyyns im Gwaan Biirgele zwische Obfige ùn Sandichlaus glääge.
Wù d Zääriger ane 1218 uusgschdoorbe sin, isch iire Èèrb an d Groofe vù Urach ùn d Groofe vù Kyburg chùù. Obfige isch zäme mid Fryybeg ùn em Bryysgau an dr Groof Egino IV. vù Urach gange. Däm syy Sùùn isch derno as Egino I. dr èèrschd Groof vù Fryybeg woore. Wel s almee Schdryd gee hed ùm d Finanze, hed sich d Fryybeger Bùùrgerschafd ane 1368 fir 20.000 March Silber vù dr Groofe vù Fryybeg losgchaufd ùn sich ùnder dr Schùz vùm Huus Habsburg gschdeld. As Endschäädigùng fir d Groofe hed d Schdad d Hèèrschafd Badewyyler gchaufd. Obfige hed ab doo mid Schalsched, Wolfewyyler, Lyderschbärg, Diengen ùn Mänge zöe dr Ùndere Vogdèie vù dr Hèèrschafd Baadewyyler ghèèrd.
D Maarggroofschafd Baade isch ane 1803 zùm Khuurfiirschdedùùm ghoobe woore, us dr Ùndere Vogdèie isch s Schdaabsamd Wolfewyyler in dr Landvogdèi Suusebärg im Landesdail Baadischi Maarggroofschafd woore. Wù ane 1806 dr ganz Bryysgau mid Fryybeg baadisch woore isch, isch s Schdaabsamd Wolfewyyler im Beziirk Fryybeg ùfgange un ab 1807 hed s zùm Ooberamd Fryybeg in dr Brovinz vùm Ooberryy ghèèrd.
Im Lauf vù dr negschde 170 Joor isch d Verwaldigsgliiderig vù Baade e baarmool gändered woore: Ab 1809 hed Obfige zùm 1. Landamd Fryybeg im Draisemchrais (ab 1832: Ooberyychrais) ghèèrd, 1819 sin s 1. ùn s 2. Landamd Fryybeg zùm Landamd Fryybeg verainigd woore, 1864 sin di bishäärige Chrais ufgleesd woore, Obfige hed jez zùm Beziirksamd Fryybeg im Chrais Fryybeg (ab 1939: Landchrais Fryybeg) ghèèrd.
Im Èèrschde Wäldchrieg isch ùf em Blanggebäärg zydwyys e Schyywäärferbatteri as Ùnderschdizig vù dr Lùfdabwèèr vù Fryybeg stationiert gsii. D Chilchegloge ùn d Bfyfe vù dr Oorgele sin yyzooge woore go s Metall drus z gine.
Sandichlaus
Sandichlaus lyd nèèrdlig vùm Haubddoorf ùn isch s èèrschd Mool ane 1328 as ''ze Ste. Niclawese'' gnänd. Bis zöe dr Reformation hed Sandichlaus e aigeni Kabäle ghaa, wù em hl. St. Nikolaus gwèid ùn ab 1360 e aigeni Filale vù dr Bfaarèi Wyberdschilch gsii isch. Syd dr Reformation isch si schyyns nimi bruuchd woore ùn schliesli ane 1768 abgrise woore. Ane 1986 isch z Sandichlaus wider e kadoolischi Kabäle böue woore, d St. Bartholomä-Kapelle. Di ald St. Bartholomä-Kabäle, wù in dr Bardlimees gschdanden isch, isch im Joor 1454 s ledschd Mool gnänd woore.
Z Sandichlaus gid s e chlai Wèierschlos, s Baad, wù im 14. Jh böue woore isch. Vilichd hed di Fryybeger Familie Geben des Schlesli böue loo, ùf ali Fäl sin si ùm 1340 z Sandichlaus gnänd ùn iir Wabe hangd iber ere Diire vùm Baad. Im Lauf vù dr Zyd hed des Schlesli vilmool dr Bsizer gwägsled, vor 1399 isch s an dr Rudolf von Statz gange, schbeeder an d Hèère von Keppenbach, 1432 an dr Hermann von Lichtenfels, 1461 isch dr Hans von Bolsenheim Bsizer vùm Sandichlaus Wèierschlos. Ane 1554 isch s Èèrblääche vù dr Maarggroofe vù Bade-Durlach. S Lääche chùnd 1588 an dr Hans Jakob Mosung von Schafftolsheim vù Schdroosbeg, 1640 an dr Johann Dietrich von Zillenhardt. Ane 1655 hed dr Jakob Nessel, wù e Doochder vùm Zillenhardt ghyroode ghaa hed, s Schlesli vùm Maarggroof gchaufd. 1659 isch s an Baron Händel von Breitenbruck verchaufd woore, 1663 an dr Baron Wolfgang von Hohenfeld, schbeeder an dr Chaarlsröejer Foorschdmaischder Ernst Friedrich von Rüppur. 1735 schliesli hed s dr Maarggroof noch em Dood vùm Rüppur wider gchaufd ùn verschdaigere loo. D Gmai Obfige hed s derno ùfgchaufd ùn ane 1754 wider verchaufd. Hide isch s in Privatbsiz. S Gäld, wù d Gmai us em Verchauf yygnùù hed, isch in eme bsùndere Kapitalfond aaglaid woore, in dr Schleslirächnig. Des isch langi Zyd (bis ane 1818) e sälbschdändige Kreditfond fir Obfige gsii, wù Obfiger Bùùrger hän chene ne Kredit iberchùù. Au d Gmai hed sich doo chene Gäld leene, z. B. fir dr Böu vù dr nèie Chilche ane 1778 oder vùm nèie Schöel- ùn Roodhuus 1788–1795.
Noch ere lokale Saag sol s au emol Hyyser gee haa zwische Obfige ùn Sandichlaus, wù im Dryysgjèèrige Chrieg niiderbränd woore sèie.
Wyberdschilch
Wyberdschilch isch s èèrschd Mool in ere pääbschdlige Uurkùnd us em Joor 1136 as Wipreskircha gnänd. Dèrdemol isch s aigeschdändigi Bfaarèi gsii, wù au zöeschdändig gsii isch fir Obfige ùn Sandichlaus. Zöe dr Bfaarèi Wyberdschilch hän die Filiale ghèèrd: St. Magarete z Walderschhoofe, St. Wolfgang z Harthuuse (e Wieschdig bi Märdige), St. Batholomäus (hid gid s no e Gwaan zwische Obfige ùn Sandichlaus, wù Bardlimees haisd) ún St. Katharina (waarschyns do wù di hidig Obfiger Chilche schdood).
1802 isch s Chlooschder Schùdere mid alne Bsizige an dr Ercole III. d’Este, dr Herzog vù Modena, gfale, 1803 an d Johanniter, 1806 schliesli an dr Groosherzoog vù Baade. Doodermid isch s Chlooschder ùfghoobe woore.
Wyberdschilch hed syyni Bedydig derno schnäl verloore. Im Joor 1816 sin nùme no d Chilche, s Schlos ùn drèi Heef mid 18 Bewooner gschdande. Wù d Chilche abbroche wooren isch, isch us dääne Schdai di nèi Chilche z Walderschhoofe böue woore. 1822 isch s Schlos abgrise woore. 1885 isch vùm eemoolige Doorf nùme no ai Hoof gschdande, dr Chlooschderhoof (dt. Wipperskircher Hof), wù hid no schdood an dr Schdroos zwische Walderschhoofe ùn Määrdige. Dr Bsizer vù däm Hoof haisd im Obfiger Dialägd dr Wyberds.
1891 hän d Gmaine Obfige, Walderschhoofe ùn Määrdige dr Baan vù Wyberdschilch ùnderenander ùfdaild, dr Chlooschderhoof isch zöe Obfige chùù, wel d Yywooner vùn em evangeelisch gsii sin ùn sich eender zöe Obfige zöeghèèrig gfield ghaa hän. E Woobe, wù in d Fassad vùm Chlooschderhoof yygloo isch, draid d Inschrifd Abt Franziskus, der erste seines Namens verwaltete treu dieses Gebäude; 1733.
Syd dr Midi vùm 20. Joorhùnderd sin z Wyberdschilch nèii Uussiidlerheef böue woore.
Yywooner
In der groose Uuswanderigswäle im 18. ùn im 19. Joorhùnderd sin au vyyl Obfiger fùùrd gange, v. a. vù 1833 – 1854 hän vyyl Familie iir Glig z Amerika gsöechd. Schbeeder sin vyyl Lyd ùf Fryybeg zooge. Ane 1939 hed Bevelgerigszaal e Diefschdand vù 870 ghaa (1852: 1311). Noch em 2. Wäldchrieg isch d Yywoonerzaal wider langsaam aagschdiige, wel Flichdling ùn Verdriibeni zöezooge sin. Syder as Obfige zöe der Schdad Fryybeg yygmainded wooren isch, hed sich d Yywoohnerzaal mee wie verdrèifachd.
Bolidyg
Dr Ordschafdsrood vù Obfige hed 14 Siz. D Verdailig vù dr Siz bi dr Ordschafdsroodswaale syter 1994 zaigd die Tabäle:
Bùùrgermaischder
Bis zöe dr Yyfierig vù dr nèie baadische Gmainoornig ane 1831 isch s hegschd Gmaiamd z Obfige dr Voogd gsii, derno isch er abgleesd woore dùr dr Bùùrgermaischder. Zyder as Obfige zöe dr Schdad Fryybeg yygmainded isch, hed Obfige ne Ortsvorsteher. Im Obfiger Dialägd said mer zem Ortsvorsteher au hid alno „Bùùrgemaischder“. Vor em Dryysgjèèrige Chrieg sin d Näme vù dr Obfige Veegd nùme lùgehafd iberliifered.
Woobe
Dr Woobe vù Obfige zaigd
Dää Woobe hed d Gmai Obfige noch em Zweede Wäldchrieg iberchùù. Dr guldi Bfool mid dr schwaarze Schbaare maand an dr Woobe vù Baade-Durlach, s Höefyyse ùn dr Schdäärn schdame vùm Obfiger Gmaisiigel us em 18. Joorhùnderd.
Chilche
Chilchlig hed Obfige uurschbringli zöe dr Propstei Wyberdschilch ghèèrd, e aigeni Chilche hed Obfige zèèrschd ane 1525 griegd. Wù dr Maarchgroof Karl II. vù Baade zem evanggeelische Glaube iiberdräde isch, sin Obfige ùn Sandichlaus ane 1555 evanggeelisch woore, Wyberdschilch isch kadoolisch bliibe.
Di hidig evanggeelisch Chilche isch ane 1778 böud woore. D Chilcheoorgle schdamd vùm Georg Marcus Stein (1738-1794), eme Oorgleböuer vù Durlach us dr Silbermann-Schöel.
Derwyylschd Obfige in dr Midi vùm 20. Joorhùnderd no zöe zu 98% evangeelisch gsii isch, isch dr Aadail vù dr Kadolige nooch em Zwaide Waäldchrieg ùn vor alem syd dr Yygmaindig zöe Fryybeg al mee aagschdiige. Zem Byyschbel sin ane 1976 nùme no 63 % vu dr Obfiger evanggeelisch gsii, 31 % kadoolisch. Wäge däm isch derno ane 1985 di kadoolisch Chilche St. Nikolaus böue woore un 1986 di kadoolisch Kabäl St. Bartholomäus z Sandichlaus.
Di evanggeelisch Gmai z Obfige bilded hid mid Walschderschoofe ùn Dienge zäme di Evangelische Pfarrgemeinde Tuniberg.
D Kadolige ghèère zäme mid Dienge, Mùnzige, Walschderschoofe un Mänge zöe dr Seelsorgeeinheit Tuniberg. Vù 2004 bìs 2014 isch dr Siegfried Flaig Bfaarer am Dunibärg gsii, syterhär isch s dr Andreas Mair.
Wiirdschafd
Bis in d 1970er Joor isch Obfige schdaarg bräägd gsii vù dr Landwiirschafd. Uurschbringli hän gmischdi Bedriib voorghèèrschd mid Rääbe, Vii- ùn Milchwiirdschafd, mid Made ùn Waide, Obsd (Ebfel, Biire, Chriese, Zwädschge, Bfluume, Bfiirschig, Hansisdriibeli), Agerfälder mid Frùùchd (Waise, Roge, Gäärschde, Haaber), Wälschchoorn, Chrud, Flags, Hambf, Röebe. Syd dr Midi vùm 20. Joorhùnderd hed s au z Obfige e groosi Ùmstrukturierig in dr Landwiirschafd gee. In dr 60er Joor isch Obfige ais vù dr Mùschderdèèrfer vù dr baade-wiirdebäärgische Dorfsanierig gsii
Im Joor 1957 hed dr doomoolig Chrais Fryybeg z Obfige ne Versöechsgaarde fir Obsdböu yygriichded, hide wiird er vùm Landchrais Bryysgau-Hoochschwaarzwald bedriibe.
In dr Rääbfluurberainigùnge sin groosi Beede aaglaid woore. S ald Landschafdsbild mid dr Chinzge isch zem groose Dail verloore gange, doodermid au viil Fluurnäme. Hid läbd nùme no ne chlaine Dail vù dr Obfiger vùm Buure. In dr Haubdsach hed s Rääbe, derzöe Schbaarglefälder ùn wie iiberaal in dr Ooberryyeebeni groosi Wälschchornägere. Syd Ändi vù dr 1990er Joor gid s z Obfige kai Viihaldig mee.
Viil Obfiger schafe hid as Beröefspändler in dr Schdad Fryybeg
Dr Gwäärbverain Obfige (Gewerbeverein Opfingen e. V.) isch am 13 Augschde 1959 in dr „Blöeme“ grinded woore, as Oordsverband im Oberrheinischen Gewerbeverband. Ab 1980 isch dr Verain nimi aktiv gsii, aber ane 1985 isch er nèi grinded woore as Obfiger Oordsverband im Bund der Selbständigen. Hide (Schdand: 2009) hed dr Verain 59 Midgliider ùn veraaschdalded al Joor d „Tuniberger Jobbörse“ zäme mid dr Schöel.
Regional bekand isch Obfige dùr dr Schbaargleaaböu woore, vor alem dùr s Gaschdhuus „Tanne“, wù noch ere Obfiger Saag scho dr Napoleon sol ibernaachded haa. E reegelmääsige Gaschd in dr Schbaarglezyd in dr „Tanne“ isch langi Zyd dr eemoolig dydsch Bùndesbresidänd Walter Scheel gsii, wù syder ane 2009 z Chrozige woond.
Derzöe gid syder e baar Joor e Hotel, s „Hotel Blume“.
Schöel
Di èèrschd Schöel isch z Obfige ane 1690 böue woore. Wel die z chlai woore isch, isch zwische 1788 ùn 1795 e nèi Schöelhuus böue woore, s hidig Roodhuus. Wel aber au doo schliesli kai Blaz me gsii isch, isch ane 1963 e aige Schöelhuus böue woore, wù nääbe dr Obfiger Grùndschöel au d Haubschöel fir d Fyybeger Schdaddail am Dunibäärg din gsii isch. Ab 2008 hed mer e baar Joor lang s Kunzäpt vùn ere Wäärchrealschöel versöechd, syd em Sùmer 2019 isch d Obfiger Schöel nùme no ne Grùndschöel. D Haupt- un Realschieler ùn d Gimnasiaschte pändle ùf Fryybeg.
Dialägd
Au Wèèrder wie mälche, Wäärchdig zaige die Verschiebig, nid dergeege Biirge oder schdaarg (siidliger: Birche, starch).
E wiichdige Ùnderschiid zöe andere siidalemanische Dialäkt, vor alem in dr Schwyz, isch, as im Obfigerdydsch wie im Oberryyalemanisch ùn im Schweebisch ali Konsonate gschwèchd sin zöe aifache, schdimloose Lenes: Boschd, schwime (Post, schwimmen) (siidlig: Poscht, schwimme).
Modäärni Ùmgangsschbrooch
Derwyylschd d Lyd, wù diräkt nooch em Zwaide Waädchrieg ùf Obfige zöezooge sin, au schbroochlig no integriert woore sin (d Chinder vùn ene hän schnäl aafange Obfigerdydsch schwäze), lèère d Chinder vù dr Lyd, wù syder dr 70er Joor zöezooge sin, im Reegelfal kai Obfigerdydsch me. Au d Chinder vù dr sùnschdige Obfiger Familie schwäze hid zmaischd kai Obfigerdydsch, sùndern wie iberhaubd dr Groosdail vù dr hidige Obfiger Bevelgerig d Fryybeger Ùmgangsschbrooch.
E arg ùffälige Ùnderschiid vù dr Obfiger Ùmgangsschbrooch zem Obfigerdydsch isch, as d k-Verschiebig nimi realisierd wird, d. h. hid saage di maischde Obfiger Ghind, globfe ùn nimi Chind, chlobfe.
Au di nèihoochdydsch Diphthongierig isch in dr modäärne Ùmgangsschbrooch wyder fùùrdgschride wie im eldere Dialäkt. Dooderbyy wird aber au in dr Ùmgangsschbrooch no ùnderschiide zwische mhd.î ùn ei, iu ùn öu, û ùn ou. Die Ùnderschaidig isch im regionaale Substandard derno wie in dr Standardschbrooch ùfghoobe:
Kultuur ùn Bruuchdùùm
D Fraue hän z Obfige bi Feschd ùn in d Chilche friejer (bis Aafangs 1950er Joor) d Maarggreefler Draachd draid (v. a. in dr Chilche) mid dr Maarggreefler Hèèrnerchabe ùn eme Fiirdöech, wù bi dr leedige Maidli wys gsii isch ùn bi dr ghyroodene Fraue schwaarz. Die Draachd isch au bi dr Hochzyd vù dr Brud draid woore, zem Dail au e schwaarz Chlaid mid eme wyse Schlèier. Wysi Hochzydschlaider sin èèrschd in dr zwoode Joorhùnderdhelfdi ùfchùù. E aigeni Manedraachd isch nid iberliifered, si hän e schwaarze Aazùùg draid.
Au bi dr Komfermazioon hän d Maidli bis in d 1960er Joor schwaarzi Chlaider draid, d Böebe schwaarzi Aaziig.
Wel Obfige friejer evangeelisch gsii isch, isch d Faasned - as e kadoolisch Feschd - z Obfige bis in d Midi vùm 20. Joorhùnderd nid gfyyrd woore. Derfiir isch d Holzschdaigerig, wù aljoor im Winder abghalde wird, friejer „d Obfiger Faasned“ gnänd woore. Wel syd dr 1950er Joor almee Kadolige ùf Obfige zöezooge sin ùn Bryych hidigsdaags au nimi eso schdräng no Konfessione verdaild sin, wird midlerwyyli au z Obfige d Faasned gfyyrd, scho syd dr 1960er Joor vùm Schboordverain ùn dr Landfraue, ane 1998 isch schliesli ne Faasnedszùmbfd grinded woore, d „Miilibachhägse“, wù an dr Faasned e Hämglùnggiùmzùùg mache, s Roodhuus schdiirme, e Narebaum ùfschdele ùn am Änd d Faasned verbräne, derzöe veraaschdalde si als e Hog am Vaderdaag. Im Joor 2009 isch e zwoodi Obfiger Faasnedzùmbfd grinded woore, d „Räbdèifel“.
Syd dr 1970er Joor sin an dr Faasned Chinder dùr s Doorf zooge ùn hän ùm Goobe ghaischd, zmaischd mid em Schbrùch:
D Chinderschöel machd syd aafangs 1970er Joor e Ladäärneùmzùùg am Maardinsdaag (11. Novämber), d Chinder singe derzöe di gängige dydsche Lieder „Ich gehe mit meiner Laterne“ oder „Laterne, Laterne, Sonne, Mond und Sterne“.
S dradizionäl Zoobeäse am Hailigoobe isch friejer Schyyfeli, Härdebfelsalaad ùn Sùnewiirbelisalaad gsii. D Gschängg am Hailigoobe hed s Chrischdchind broochd.
Reegelmääsigi Veraaschdaldige
Friejeri:
Museum
S Schdaufemer Bùbemuseeum isch ane 1993 z Obfige grinded woore ùn hed in dr èèrschde Joor d Samlig in dr Raiffyyseschdroos uusgschdeld ghaa. Schbeeder isch s ùf Fryybeg ùn ane 2010 ùf Schdaufe verlaid woore.
Schboord
Dr Schboordverain (SV Obfige) schbiild syder ane 2005 in dr Föesbal-Landesliga.
Dr Raadglub hed vù 2001 bis 2009 d Opfinger Sonnenbergschleife veraaschdalded, e Raadräne, wù iber rùnd 140 km ùf eme 6,75 km lange Rùndkùùrs dùr dr Dùnibärg fierd. S Räne isch in dr Noowùgsklasse Dail vùm Badenpokal ùn isch glyychzydig d Chraismaischderschafd. 2009 isch d Sonnenbergschleife s ledschd Räne vùm Gonso-Cup Baden-Württemberg gsii. S hed verschiideni Räne mid verschiidene Lengine gee, je no Alder.
Siiger bi dr Mane in dr ledschde Joor (s Räne 2010 isch abgsaid woore) :
Sägewerk
Sägi (au Sägerei, Sagi, Sààgi, odder Sägemülli, Schniidmülli, Bordmülli, Brèttmülli odder Brèttsägi benamst) sin Wǜrtschaftsbedryb, wo fürs Uffschaffè vo Rundhölzer, wo vo dè Forschtwǜrtschaft aagliferèt wörrèd, zuè Dillè, Kanthölzer un Balchè dièned.
Brodukt un Brozèsseinheitè
Aadribbè isch si früèner, sid em Middelalter, meischtens durch è Wasserrad, spôter durch Dampfmaschinnè odder Diselmotoorè un hüt übblicherwys mit Elegtromotorè.
È Sägi bschtòt im Wesentlichè uss folgendè Brozesseinheitè:
Denise Grey
D’ Denise Grey (* àls Jeanne Marie Laurentine Édouardine Verthuy àm 17. Septamber 1896 z’ Géschtullju, Augschttàl; 13. Janner 1996 z’ Pàriis) ìsch a frànzeesch-itàlianischa Fìlm-, Farnsah- un Theàterschàuischpìelera gsìì.
Sägewerk
Brodukt un Brozèsseinheitè
Dè Gruscht, wo bim Sägè entschtòt, d Sägenäbbèbrodukt, wörrèd ebbèfalls wittervowèrtet:
Denise Grey
ìhra Laawa un Kàrriar
D’ Édouardine Verthuy-n-ìsch ànna 1896 z’ Géschtullju-n-ìm Oschta vum Augschttàl uff d’ Walt kumma. Sa ìsch d’ Tochter gsìì vu dr Madeleine Gard un vum Hüüsmaischter Laurent Verthuy. Sa hàt zwai Schwaschter ghàà, d’ Marie-Rose (1888–1979) un d’ Marie-Madeleine (1894–1894). Ìhra Fàmìlia hàt üss Tschambuvu gschtàmmt, wu dr Fàmìlianamma Verthuy witt verbraitet gsìì-n-ìsch. D’ Verthuy hàt z’äärscht a Üüssblìndung àls Hüatmàchera bikumma. Ìm Wohngebäi vun ìhra Äältra hàt sa d’ Fràui vu’ma Àgant gtroffa, wo-n-ìhr ämpfoohla hàt, Fìlmschpàuischpìelera z’ wara.
Ìhra äärschta Rolla-n-ìm Kiino hàt sa ànna 1914 ìm Georges Monca siim Schtummfìlm En famille gschpìelt —’s ìsch d’ Verfìlmung gsìì vu’ma Romàn vum Hector Malot. Drnooh hàt sa ìn Teàterschtìckla gschpìelt. Àm 13. Jüüli 1922 hàt sa d’ frànzeescha Schtààtsààgheerigkait bikumma. Ìn da 1930 Joohra ìsch d’ Grey ìm Kiino z’ruckkumma, dàsmol ìn Toonfìlma. Ìn da Joohra 1940 ìsch sa bekànnt worra dur ìhra Rolla ìn da Fìlma Monsieur Hector (1940), Boléro (1942), L’Honorable Catherine (1943), Les caves du Majestic (1944) un Le Diable au corps (1946). Schpeeter hàt sa àui wìchtiga Rolla ghàà ìn da Wark Julietta (1953) un Dortoir des grandes (1953).
Sägewerk
Brodukt un Brozèsseinheitè
Grundsätzlich wörd zwǜschè Laub- un Nõdelholzsägiwärch unterschiddè.
Denise Grey
ìhra Laawa un Kàrriar
Ànna 1972 hàt d’ Grey ìn dr Farnsahseria Les Rois maudits gschpìelt. Ànna 1980 hàt sìe s’ jìngera Puplikum kännaglehrt dur ìhra Rolla-n-ìm Fìlm La Boum – Die Fete, wu sa d’ Oma Poupette, d’ Ürgroossmüatter vu dr Sophie Marceau gschpìelt hàt. Schpeeter ìsch sa a Frììnda vu dr Sophie Marceau worra, wia àui vu dr Brigitte Fossey. Ànna 1982 hàt sa nochamol zamma mìt dr Sophie Marceau-n-ìm Fìlm La Boum 2 – Die Fete geht weiter gschpìelt.
D’ Denise Grey ìsch Mìtglìed gsìì ìn dr Comédie-Française vu 1944 bis 1946 un nochamol vu 1957 bis 1958.
Sägewerk
Brodukt un Brozèsseinheitè
Diè gröschtè Laubholzsägiwärch z Dütschland bedrybt d Pollmeier Massyvholz GmbH & Co. KG. Irèn Hauptsitz hèt sèll Unternämmè z Creuzburg un es bedrybt zwei witteri Sägiwärch z Malchow un Aschaffèburg. Jöhrlich wörred a dè drei Standört wit mee als 600.000 Feschtmeter Buchèrundholz ygschnittè.
Denise Grey
ìhra Laawa un Kàrriar
Sa ìsch d’ Gfährtin gsìì vum Henri Bara, wo ànna 1919 ìn’ma Unfàll gschtoorwa-n-ìsch. Mìt ìhm hàt sa a Tochter bikumma, d’ Suzanne Grey, wo-n-eewafàlls Schàuischpìelera worra-n-ìsch. Àm 15. Àwrìl 1940 hàt d’ Denise Grey dr Charles-Henri Dunkel ghiiroota.
Sägewerk
Brodukt un Brozèsseinheitè
Übber s gröschtè Nõdelholzsägiwärch z Europa vofüègt d Ilim Nordic Timber z Wismar. Uff zwei Profilyrlinniè vo LINCK HVT wörrèd jöhrlich 2,2 Millionè Feschtmeter Rundholz im Meeschichtbedryb voschaffèt. D Vorschubgschwindigkeit vo dè Linniè I bedrait maximal 150 Meter pro Minutè, sèlli vo dè Linniè II maximal 160 Meter pro Minutè.
Denise Grey
ìhra Laawa un Kàrriar
Ànna 1988 hàt d’ Grey s’ Liadla Devenir vieux („Àlt wara“) gsunga. Sa ìsch ànna 1996 gschtoorwa, a pààr Moneta vor ìhrem 100. Geburtstààg. Beardigt worra-n-ìsch sa bii ìhrem Ehamànn uff’m Frìedhoof vun Arradon ìn dr Bretagne. Àn dr Beardigung sìnn d’ Sophie Marceau un d’ Brigitte Fossey kumma.
Sägewerk
Gschichtè
S Wort für d Sägi chunt scho im Althochdütsche vor: dört hets sega oder saga gheisse. Zäme mit em latynische Verb secāre, wo ”abschnyde“ und au ”mäje“ bedütet, und verwandte Wörter i verschidene europäische Sprooche goot’s zrugg uff en indoeuropäischi Wurzle, wo *sē̌k- gluutet hät.
Sägene git’s erscht sid dere Zyt, wo me Metall het chönne bearbeite. Z Ägypte het me Deil vo Bronzsägene gfunde. Die erschte Sägene sind für de Handbetriib gsi, am Afang d Bügelsägine, und mit Bletter us Yyse denn d Raamesägine; im dütsche heisse si Chlobsägi. Dè Vorläufer vo dè grosse Sägemülli isch d Gruèbèsägi; dõ wörd dè Stamm vo zwei Personè mit èrè vertikal laufendè Sägi usènand gsägèt. Spôter sin dõdefür au entschprèchendi Konschtruktionè baut worrè.
D Sägi vo Hyrapolis isch è früeni, wasserdribbeni Steisägemülli i dr römische Zyt z Chlyasiè (i dr hütigi Türkei) us èm 3. Joohrundert n. Chr gsi. D Wassermülli isch diè èrscht bekannti Maschinnè gsi, bi dèrrè è Drèèbewegung mit èrè Kurbelwèllè un Pleuelschtangè in è lineari Bewegung umgsetzt worrè.
È schriftlichs Zügnis, uss dèm dè antike Bedryb vo wasserdribbène Marmorsägènè i dè Nôchi vo Tryr druus abgleitet wörrè cha, findet sich im Gedicht Mosella vom Ausonius uss èm spôtè 4. Joorhundert n. Chr. È Tegschtschtell us èm Wärch vom Heiligè Gregor vo Nǜssa, wo zuè dè glychè Zit vofasst worrè isch, dütet uff d Exischtenz vo Marmorsägi au im anatolischè Ruum hy, so dass è witti Vobreitig vo söttigè induschtrièllè Müllènè im Spôtrömischè Reich aaznää isch. È witteri Sägi chönnt in dr römische Stadt Auguschta Raurica i dr hütige Schwiz gschtandè haa, wo mò è Kurbelwèllè us Metall vom 2. Joorhundert n. Chr. gfundè hèt.
Witteri römischi bzw. bǜzantinischi Steisägemülline, wo mit Kurbel- un Pleuelschtangè, abber ooni Zaaradgetrièbe schaffèd, sin z Gerasa in Jordaniè un z Ephesus in dr Türkei uusgrabbè worrè. Beidi Müllènè stammèd uss èm 6. Joohrundert n. Chr. Ob s i dè römischè un früèbǜzantinischè Zit näbbè Stei- au Holzsägimüllènè gää hèt, isch nit bekannt.
Z Europa isch d Technology für dè Bedryb vo Sägemüllènè in nõchrömischer Zit für Johrhunderte voschütt gangè. Èrscht im Hochmittelaalter sin z Europa widder Sägèmüllènè urkundlich z erfassè. 1204 wörd in Evreux i dè Normandy è Dillèmülli erwäänt, bi dèrrè s sich woll um diè älteschti urkundlichi Benennig von èrè Sägi handlèt, übber dèrrè iri Fungtionswys abber nüt bekannt isch. Uss dè Zit zwǜschè 1220 un 1240 stammt è Zeichnig vom französischè Architèkt Villard de Honnecourt, wo dè Mechanismus von èrè Sägi zeigt. Für s Johr 1267 isch è Wasserchraftsägi im Schwizer Jura urkundlich belait. Diè älteschti bekannti Sägemülli im dütschsprõchigè Raum isch diè 1279 èrschtmòls erwäänti Holzmülli zwǜschè Rièchè un Chly-Basel. Well dè Großraum Basel èrscht ab 1501 zuè dè Eidgnossèschaft gschtossè isch, isch sèlli Mülli au diè älteschti nõchantiki Sägi z Dütschland. Diè älteschti au hüt no z Dütschland stationyrti Sägi isch diè 1295 erwäänti Urtelmülli z Lenggrys. Witteri aaltè Sägemüllènè z Dütschland sin vor allem im Südweschtè bezüügt: 1298 z Fryburg, 1310 z Kirchheim, 1311 z Pfaffèwyler in Südbaddè, 1313 in Selbach un 1314 z Peterzèll. 1322 isch in èrè Bauamtsrechnung d Hanrey-Sägi bi Augschburg belait, wo i dè Literadur z. T. fälschlich als älteschti Sägi z Dütschland bezeichnèt wörd. 1340 wörd è Sägi z Züri erwäänt un 1361 eini in Graubündè.
Gaitana
D’ Gaitana (ukràinisch Гайтана, ìn làtiinischer Schrìft Hajtana, bìrgerlig Hajta-Lurdes Essami, ukr.: Гайта-Лурдес Ессамі; * 29. Septamber 1979 z’ Kiew) ìsch a ukràinischa Popsangera. Ìhra Müüsik ìsch àui mìt Jazz-, Funk-, Soul- un Folk-Elemanter gepräägt. Mìt ìhrem Liad Be My Guest hàt d’ Gaitana d’ Ukràina biim Eurovision Song Contest 2012 vertratta. Doo ìsch sa àn dr Finààla uff Plàtz 15 ànakumma.
ìhra Kìndhait un Jugendsjoohra
D’ Hajta-Lurdes Essami-n-ìsch ànna 1970 ìn dr ukràinischa Hàuiptschtàdt Kiew uff d’ Walt kumma. Ìhra Müatter Tatiana Petrova ìsch Ukràinera, ìhr Vàtter Klaver Essami schtàmmt vu dr Repüblik Kongo. Àls Kìnd hàt sa mìt ìhrer Fàmìlia d’ Ukràina fàraloo un ìsch uff Brazzaville gànga ge laawa — ’s ìsch d’ Haimetschtàdt vun ìhrem Vàtter. Doo ìsch d’ Fàmìlia fìmf Joohra làng blììwa. Ànna 1985 ìsch d’ Essami zamma mìt ìhrer Müatter ìn d’ Ukràina z’ruckkumma. Àm Ààfàng hàt d’ Essami numma Frànzeesch un Lingala kännt, àwwer noh-n-ìhrem Ruckkehr ìn d’ Ukràina hàt sa Ukràinisch un Rüssisch glarnt. Ìn dr Essami ìhr Vàtter ìsch z’ Brazzaville blììwa, wu-n-’r a Transchportgsällschàft glaita hàt. D’ Essami kännt ìhr Vàtter nìt güat.
Z’ Kiew ìsch d’ Essami ìn a Müüsikschüal gànga. Doo hàt sa glarnt Saxofon schpììla. Schpeeter hàt sa Wìrtschàftswìssaschàft gschtudiart. Sitter ìhra Jugendsjoohra hàt d’ Essami Tìschtennis gschpììlt un hàt mehrera Medàlia bikumma. Ànna 1991 hàt sa àm Kìnder-Müüsikwättbewarb Fantasy Lotto Nadiya mìtgmàcht un ìsch doo uff Plàtz 3 ànakumma. Noh-n-em Wättbewarb hàt sa ìn’ra Kìndergrupp gsunga, wo dr Wolodymyr Bystryakow glaita hàt. Ìn dr Sowjetunion ìsch d’ R&B-Müüsik nìt verbraita gsìì, àlso hàt d’ Essami ìn ìhra Jugendsjoohra ìn Untergrund-Müüsikklubbs üsslandischa Liader gloost.
ìhra Müüsikkàrriar
Ìhra Müüsikkàrriar hàt d’ Gaitana ànna 2003 mìt ìhrem Debü-Schtüdioàlbum O tebe ààgfànga. Ìm Làuif vun ìhrer Kàrriar hàt sa sììwa wittera-n-Àlba veräffentligt: Slidom za toboyu (2005), Kapli dozhdya (2007), Kukabarra (2008), Taynyye zhelaniya (2008), Tolko segodnya (2010), Viva, Europe! (2012) un Voodooman (2014). Sa sìngt uff Rüssisch, Ukràinisch un Anglisch. Noh-n-em Àmtsiifiahrung vum Barack Obama àls US-Presidànt ànna 2009 hàt d’ Gaitana àn’ma Tànzoowa z’ Kiew gsunga, fìr ìhm ehra.
Ìm Janner 2012 ìsch d’ Gaitana gwählt worra, fìr àm Wättbewarb Evrobachennya 2012 mìtmàcha — dàs ìsch d’ ukràinischa Nàzionààlfinààla fìr dr Eurovision Song Contest 2012. Doo hàt sa mìt ìhrem Liad Be My Guest dr Wättbewarb gwunna — dr Jury hàt sìe àls Äärschta un s’ ukràinischa Publikum àls Zwaita gwählt. Noh-n-ìhrem Siig ìm Wättbewarb ìsch sa waaga-n-ìhrer Hüütfàrb vun ukràinischa Rachtsextremischta belaidigt worra. Trotzdam hàt sa d’ Ukràina àm Eurovision Song Contest z’ Baku vertratta — doo ìsch sa d’ äärschta afro-ukràinischa Tailnammera gsìì. Àn dr zwaita Hàlbfinààla-n-àm 24. Mai 2012 ìsch sa uff Plàtz 8 ànakumma un hàt sìch àlso fìr d’ Finààla kwàlifiziart. Àn dr Finààla-n-àm 26. Mai ìsch sa mìt 65 Punkta-n-uff Plàtz 15 ànakumma.
2017
Gedänkjohr
S Johr 2017 isch zum Gedänkjohr für 500 Johr Reformation worde. As Aalass dienet d Aaschlagig vo de 95 These vom Martin Luther a de Türe vo de Schlosschile z Wittebärg. I de Schwiz isch s 2017 au s Gedänkjohr zum 600. Geburtstag vom Brueder Chlaus mit verschidnige Aaläss. Wäge däm Gedänkjohr isch en Trägerverain gründet worde. Im Summer isch s Visionsgedänkspiil Vo innä uisä uf de Allmänd vo Sachsle ufgfüert worde.
Flugzeugkollision in der Luft
E Flugzüügkollision i der Luft (änglisch: mid-air collision) isch e Flugunfall, wo nes Flugzüüg mit em ne andere Flugzüüg I der Luft zämestosst. So ne Kollision füehrt praktisch immer zum Absturz vo eim beteiligte Flugzüüg. Es chunnt aber nid sälte vor, das grad beidi Flugzüüg Abstürze. E Zämestoss i der Luft, gilt i der Luftfahrt als eis vo de schlimmste Unfallereigniss wo’s git, da bim Verluscht vo beidne Flugzüüg e gwaltigi Azahl a Todesopfer z bechlage sy. D Wahrschinlechkeit das es bi so mene Unglück überläbendi git isch sehr chly.
D beinahe Kollision
We sech di beide Flugzüüg no rächtzytig gseh, isch es de meischte Pilote no müglech uszwyche. D Manöver wo d Pilote i so mene Fall müesse flüüge sy relativ heftig u sy ou i der Passagierkabine spürbar. So Uswychmanöver glinge allerdings nur bi gueter Sicht u gnüegender Reaktionszyt für beidi Pilote.
Der Grund für ne Flugzüügkollision
D Gründ für ne Flugzüügkollision i der Luft chöi Underschidlech sy.
Ds TCAS
I de 1950er Jahre het’s e ganzi Reihe vo Zämmestöss i der Luft gä. Drum het me ab 1956 ds Traffic Alert and Collision Avoidance System entwicklet. Ds TCAS stellt mit hilf vom Transponder d Position vom Flugzüüg fescht u we sech zwöi Flugzüüg z naach chöme, de kommuniziere di beide System mitenand u gäbe wenn nötig Awysige zum ne Uswychmanöver. Ändi de 1980er Jahr het me das System z erscht mal i der USA ygfüehrt. In zwüsche isch ds TCAS uf der ganze Wält im Ysatz u het einigi Kollisione i der Luft verhinderet. Es chunnt allerdings hüt no zu Kollisione i der Luft.
Bodensee-Kilch
De Chilch oder Chropffelche (Coregonus gutturosus; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch. Er ghört wie de Blaufelche, de Gangfisch und de Sandfelche zo de endemische Felchenarte im Bodesee und isch vermuetli i de 1970er Joore uusgstorbe.
Uussie
De Chilch isch isch wie all Felche e längliche Fisch. Er cha maximal 30 cm lang were und wögt denn e halbs Pfund. Er het e wiissliche Buuch, de Rugge isch grüenlich-oliiv. Sini Auge und Flosse sind eener grooss.
Sini erst Erwäänig isch im Fischbuech vom Mangolt usem Joor 1557. Er schribt zom Kirchlin:
De gross Buuch, wo i de ältere Literatur as e typisches Merchmool gnennt werd, isch e Folg vo de Verformig, wo de Chilch erliidet, wener us de groosse Tüüfi a d Oberflächi zoge werd. Debii werd nemli de Fisch wegem starche Druckabfall - meeriri Bar! – uufbloose. Us dem Grund werd er au Chropffelch gnennt.
Verbraitig
De Chilch isch en endemische Fisch vom Bodesee und isch i andere Gwässer nöd vorchoo. Sit de 1970er isch er nüme gsichtet wore und s werd agnoo, as er uusgstorben isch. Er isch bsunders hüüffig im Überlingersee gfange wore, aber im ganze Bodesee vorchoo.
Lebeswiis
De Chilch isch e Fisch wo i de Tüüffi lebt und nöd hööcher as 25 Meter underem Wasserspiegel vorchunnt. Er laicht vom September bis Oktober und öberwinteret bis zo Tüüffene vo 140 Meter. Im Märze und Aprile stiigt er zonere Hööchi vo 50 bis 60 Meter uuf, und isch denn guet zfange. De Summer verbringt er wider inere grössere Tüüffi. De Chilch isch e Bodefelch, wo sich vo Würmer, Schnegge und Muschle ernäärt, wo ufem Bode und im Schlamm lebet.
Hecken (Oberelsass)
Hecke (frz. Hecken, dt. Hecken) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hecke lijt ìm Dàl vum Sulzbàch, wie ìn d Làrg mìndet, rund 20 Kilometer sìdweschtlich vùn Mìlhüüse. Nochbergmeine sìn vun Hecke sìn Diefmàtte ìm Norde, Gìldwiller ìm Oschte, Fàlkwiller ìm Sìde, Ewertröibàch un Gavenàtt ìm Sìdweschte un Starnebarg ìm Weschte.
Gschìcht
Hecke ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1235 àls Haegon.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Trittelingen-Redlach
Trittelingen-Rédlach (lothrìngisch; frànzeesch Tritteling-Redlach, bìs 29. Dezember 1999 Tritteling, ditsch Trittelingen-Redlach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Hecken (Oberelsass)
Verwàltung
vun Hecke ìsch. Hecke ghert zem Kommünàlverbànd.
Trittelingen-Redlach
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Trittelingen-Rédlac lijt rund 34 km eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 305 un 406 m ìwer em Meeresspiejel. D Gmein bsteht üs dr Derfer Tritteling (lothr. Trittelingen, dt. Trittelingen) un Redlach (lothr. Rédlach, dt. Redlach).
Hecken (Oberelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hecke ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Trittelingen-Redlach
Gschìcht
Trittelingen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Druteringa (1180 Truderinga, 1210 Drutheringa, 1361 ecclesia de Trithinguene), Rédlach ànne 1793 àls Redlack (1793).
Ìm Johr 1766 ìsch Trittelingen züe Frànkrich kumme. Rédlach ghert zitter ànne 1818 züe Tritteling. Vun 1810 bìs 1837 ìsch àui dr Nochberort Laudrefang züe Trittelingen ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Trittelingen-Rédlach ìsch. Trittelingen-Rédlach ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Trittelingen-Rédlach ghert zem Moselfrankisch.
Nordschwaben (Rheinfelden)
Nordschwobe (IPA: [ˈnɔrdˌʃvo:bə], amtlig Nordschwaben) isch sit em 1. März 1974 e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde.
Südlig vom Dorf isch s Düfelsloch, e Art Tropfsteihöhli im Baselwald. Mer hät s bisher no nit erforscht.
Geografischi Lag
Nordschwobe ligt im Norde vo de Stadt Rhyfälde uff 471 Meter über em Meer uff em Dinkelberg. Agränze dien im Oste Dossebach und im Norde Wiechs; westlig devo ligt Meisele, durch de Baselwald vo Nordschwobe abtrännt.
Vo de 345 ha Flächi vo Nordschwobe sin etwa 135 ha Wald und 210 Fäld. Vo denne sin 4 ha Naturschutzgebiet und ähnligs.
Gschicht
Ältesti Zügniss vo Besydlig sin bisher numme de Westturm von re Kapelle mit Freske uss em 15. Johrhundert. 1730 isch d Kapelle neu bearbeitet und 1940 no mol restauriert worre.
1974 hän sich d Nordschwobener bezüeglig Ygmeindig zwüsche Badisch-Rhyfälde und Schopfe entscheide mieße. Am 4. Februar 1974 isch es definitiv zu Rhyfälde cho.
In de letschte Johr isch d Infrastruktur (z. B. Restauration vo de Kanalisation, Verchehrswäg, vom Füerwehrgrätehus und vo de Halle) verbessert worre; trotzdem isch Nordschwobe zimli ländlig, under anderem durch d 5 Verein plus di freiwilligi Fürwehr im Dorf.
Verchehr
Durch Nordschwobe verlauft d K6336, wo s in Richtig Norde mit Wiechs und in Richtig Süde mit Meisele und Charsau verbindet. Im Dorf git s zwei Bushaltstelle mit Verbindige uff Rhyfälde und Schopfe.
Klösterle
Klooschter (amtlich Klösterle) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Klostertal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Klooschter lit a da Alfenz im obara Klooschtertal, underhalb vom Arlberg und Flexapass. D Gmuand ischt uftoalt i vier Dörfar; Klooschter uf 1.072 Meter Seehöhe und 409 Iiwohner, a bez witer hunna uf 1.040 m Danöfa met 113 Bewohner, bi da Arbergtunnel domma uf 1.220 m Langa met 57 Iiwohner und uf 1.410 m lit Stuuba met 84 Bewohner und rund 700 Gäschtebett.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Klooschter ischt dr Florian Morscher.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Klooschter khört zum Bodeseealemannisch.
Polynesien
Dr Begriff
D Bezeichnig Polynesie (griechisch ‚vili Insle‘) isch 1756 zum erste Mol vom französische Glehrte Charles de Brosses bruucht worde, wo alli Insle im pazifische Ozean drmit gmeint het. Dr französisch Konteradmiral Jules Dumont d'Urville het im Johr 1831 dr geographische Gsellschaft vo Paris vorgschlage, dr Begriff iizschränke und het d Bezeichnige Mikronesie (griechisch ‚chliini Insle‘) und Melanesie (griechisch ‚schwarzi Insle‘) für Deil vo de pazifische Insle iigfüehrt. As Grund für die Underscheidig het er ethnischi Underschiid aagfüehrt. Die Iideilig vo Ozeanie in drei underschiidligi Regione wird bis hüte gmacht. Die polynesische Sprooche spiile drbii e wichtigi Rolle.
Geographii
Polynesie het meh as 1000 Insle und Inselgruppe. Es foot bi de Hawaii-Insle (USA) im Norden aa und goht bis Neuseeland im Südweste und dr Osterinsle (Chile) im Südoste. Im Weste isch d Gränze zwüsche de (mikronesische) Gibertinsle und Tuvalu. Mä sait däm Seegebiet au s „polynesische Dreiegg“. Es umfasst e Meeresflechi von öbbe 50 Millione km². Die polynesische Insle hai zsämme e Landflechi vo öbbe 294.000 km², wobii Neuseeland ellei 270.534 km² gross isch. D Entfärnige zwüsche de verschiidnige Insle und Inselgruppe si hüfig mehreri duusig Kilometer. Die enormi Wiiti vom Ozean isch s Elemänt vo dr polynesische Geographiim wo alles bestimmt.
Dr Ursprung vo de Insle vo Polynesie isch bis uf d Usnahm Neuseeland, wo vor vile Millione Johr Deil vo dr Antarktis gsi isch, vulkanisch, wobii e baar Vulkan no aktiv si. Falls die Vulkan sit dr letzten Iiszit, wo dr Meeresspiegel öbbe 100 m diefer gsi isch, bis nooch an d Meeresoberflechi glängt hai, hai dört Koralleriff chönne entstoh und wie dr Meeresspiegel gstiigen isch, hai sich hunderti vo chliine und chliinste Koralleninsle entwigglet, wo im Allgemeine d Form vo Atoll hai. Sonigi Koralleninsle stöhn hüfig nume e baar Meter über em Meeresspiegel. D Bewohnbarkeit vo mängge vo dene Atoll für d Mensche isch hützudags in Gfohr, wil dr Meeresspiegel schnäll stiigt wäge dr Erwermig vom Wältklima. Bsunders bi Sturmfluete dringe denn nit unerhebligi Mängene vo salzigem Meerwasser in s Landesinneri ii und vermische sich mit em Drinkwasser, wo au für en Aabau vo Nutzpflanze bruucht wird.
Au die mittelgrosse Insle und die wenige grosse Insle befinde sich uf vulkanische Erhebige im Pazifischen Ozean, wo öbbe 4000 m dief isch. Mänggi Vulkankrater si vo geologische Vorgäng aaghobe worde, so dass dr Chalchstei, wom emol im flache Meer bildet worden isch, jetzt über dr Meeresoberflechi lit und Chalchsteiinsle hai lo entstoh. E Gfährdig vo sonige Insle dur e stiigende Meeresspiegel cha mä zur Zit nit gseh.
Die pazifischi Meeresströmig uf dr Höchi vom Equator, wo vo Weste uf Oste dur Polynesie strömt, isch dr equatoriali Gegestrom. Nördlig, uf dr Höchi vo Hawaii, fliesst vo Oste uf Weste dr Nordequatorialstrom und südlig, au vo Oste uf Weste, dr Südequatorialstrom. Dä chunnt vom chalte Humboldtstrom an dr Westküste vo Südamerika här und goht deilwiis in Ostaustralstrom über, wo an dr Ostküste vo Australie nooch fliesst und uf Neuseeland drifft. Vo dört git s e Strömig gege Oste bis uf Südamerika, wo sich us warmem äquatorialem Wasser und chaltem Wasser vom Antarktische Zirkumpolarstrom, wo südlig vo Australie und Neuseeland verlauft, zsämmesetzt. Dodrdur wird Neuseeland au vom ene warmen wie au vom ene chalte Meerstrom umflosse.
Titus Quinctius Flamininus
Dr Titus Quinctius Flamininus (* um 230 v. d. Z.; † 174. v. d. Z.) isch e römische Politiker und Fäldherr gsi. Er isch vor allem für si Siig über Makedonie im Zwäite Makedonisch-Römische Chrieg bekannt. Er het zum Gschlächt vo de Quinctii Flaminini ghöört und hette e Brueder ghaa, dr Lucius Quinctius Flamininus, wo öbbe e Joor elter gsi isch.
Polynesien
Die polynesische Insle
!colspan="2"|Unabhängigi Staate
Titus Quinctius Flamininus
Karriere
Dr Flamininus het in de letschte Joor vom Zwäite Punische Chrieg in meerere Funkzione as Soldat dient und het noch em Chrieg as Decemvir Veterane aagsiidlet. Öbbe 200/199 v. d. Z. isch er Kwestor gsi und isch scho 198 v. d. Z. zum Konsul gweelt worde, au wenn er die andere Ämter vom cursus honorum nonig usgüebt het und er erst öbbe drissgi gsi isch.
Polynesien
Die polynesische Insle
!colspan="2"|Undergliiderige vo unabhängige Staate oder abhängige Territorie (Gsellschaftsinsle, Tuamotu-Archipel, Marquesasinsle, Gambierinsle, Austral-Insle)
Titus Quinctius Flamininus
Karriere
As Konsul het er dr Oberbefääl im Chrieg gegen e Filipp V. vo Makedonie übernoo, und het dä au in de Joor as Prokonsul bhalte. Im Juni 197 v. d. Z. isch em in dr Schlacht vo Kynoskefalai dr entschäidendi Siig über e Filipp glunge. Er het mit em Köönig e Friide abgschlosse, wo Makedonie din versproche het, sich us Griecheland zruggzzie.
Bi de Isthmische Spiil im Früelig 196 v. d. Z. het dr Flamininus d Autonomii vo de griechische Poleis verkündet. Er het vo de Grieche e Hufe Eerige überchoo, u. a. si Bordret uf Goldmünze. Denn isch er no e baar Joor in Griecheland bliibe, zum chliineri Komflikt z schlichte.
Polynesien
Die polynesische Insle
!colspan="2"|Unbewohnti Territorien im Polynesische Dreiegg (ohni bekannti polynesischi Dradition)
Titus Quinctius Flamininus
Karriere
194 v. d. Z. isch dr Flamininus noch eme Fäldzug gegen e spartanisch Köönig Nabis mit sine Drubben us Griecheland abzooge und het in Rom e Driumf gfiirt. Im Joor 189 isch er Zensor worde. Denn isch er e baar Joor lang diplomatisch im östlige Middelmeerruum däätig gsi, zum Bischbil as Gsandte zum Köönig Prusias II. vo Bithynie, und het von em verlangt, ass er dr Hannibal wurd usliifere.
Polynesien
Die polynesische Insle
!colspan="2"|E baar Exklave usserhalb vom polynesische Dreiegg
Titus Quinctius Flamininus
Karriere
Flamininus isch as äine vo de bedütendste römische Filhellene in Erinnerig bliibe, au wenn die römischi Republik in de Joorzäänt druf e sterkeri Machtpolitik Griecheland gegenüber verfolgt het. Dr Kaiser Nero het sich in sinere Freihäitserklärig für d Grieche an de Isthmische Spiil im Joor 67 n. d. Z. uf s Vorbild vom Flamininus bezooge.
Die wichdigste Kwelle für s Lääbe vom Flamininus si die entsprächende Büecher in de Gschichtswärk vom Polybios und vom Titus Livius und im Plutarch si Biografii.
Familiemitgliider mit em gliiche Naame
En andere Titus Quinctius Flamininus, wo si Soon oder Nöwöö gsi isch, isch 150 v. d. Z. Konsul gsi, und däm si Soon, wo gliich ghäisse het, 123 v. d. Z.
Germersheimer Linie
Germersheimer Linie oder Pund/Pfund-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene p im Aalut vum uuverschobene p drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer Pund, Paif, Parrer, sidlig sait mer Pfund, Pfaif, Pfarrer (im Weschte) bzw. Fund, Faif, Farrer (im Oschte). D Germersheimer Linie verlauft zem Dail parallel zue dr Speyerer Linie (Appel/Apfel-Linie), in dr Literatur wird nit immer klar unterschide zwische däne bode Isoglosse. D Germersheimer Linie isch näbe dr Speyerer Linie aini vu dr wichtige Abgränzige vu dr oberdytsche zue dr westmitteldytsche Dialäkt.
Verlauf
D Germersheimer Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si goht vu dr Vogese uus, fascht idäntisch mit dr Speyerer Linie bis zum Ryy im Side vu Germersheim. Dert dränne sich di bode Linie, d Germersheimer goht derno iber Phillipsburg – Wiesloch– Adelsheim – Buchen – Walldürn bis zum Main im Oschte vu Stadtprozelten. Bi Gemünden drifft si wider uf d Speyerer Linie un verlauft derno zämme mit däre bis uf Vacha, wu si sich wider dränne. Im Oschte vu Kassel drifft d Germersheimer uf Benrather Linie, wu di mitteldytsche vu dr niiderdytsche Dialäkt drännt un verlauft zämme mit däre bis an d Oschtgränze vum dytsche Sproochruum, hite an dr Oder, friejer bis uf Oschtpreuße.
Berner Filmpreis
Dr Bärner Filmprys (dytsch Berner Filmpresi oder Filmpreis des Kantons Bern) isch e Uuszaichnig, wu all Johr fir Kino- un Feschtiwalfilm vergee wird, wu chinschtlerisch uuseraage. Näbe ganze Film chenne au Ainzellaischtige in allne Beraich vum Filmschaffe (z. B. Reschy, Draibuech, Kamera, Filmmusik, Darstellig, Uusstattig, Koschtim, Schnitt) uuzaichnet wäre. Dr Prys wird vu dr Bärner Filmfeerderig im Amt fir Kultur vum Kanton Bärn uusgschriibe. Näbe Hauptprys wäre au Anerkännigsprys, Noowugsfeerderprys un au Publikumsprys vergee.
Prysdreeger*ne
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Hans-Peter Schifferle
Läben und Schaffe
De Schifferle isch i sym Häimetdoorff Töttige im underen Aare taal uufgwachse und isch dän für s Gimi uf Äisidle, won er a de Stiftsschuel d Matuur gmachet hät. Z Züri hät er a der Uni Germanischtik, italienischi Literatuur und Volchskund gstudiert, und promowiert hät er bim Stefan Sonderegger. I synere Tokteraarbet gaats um d Tialäkt im nordöschtlichen Aargöi (aso em Verfasser syneren ängere Häimet) und im grad änet em Rhy glägene süüdbadische Waldshuet. Si zäiget, das die Mundaarte, wo gschichtlich gsee äigetli eso zimli di glyche wëëred, sich i de jüngere Zyt mee und mee usenandentwickled, wil em Rhy naa di schwyzerisch-tüütsch Staatsgränze gaat.
Berner Filmpreis
Prysdreeger*ne
2009
Hans-Peter Schifferle
Läben und Schaffe
1987 isch de Schifferle für de Ruedi Trüeb (wo doo ganz zum Spraachatlas übereggangen isch) Redakter am Schwyzerischen Idiotikon woorde, und vo 2005 bis zu synere Pänsionierig 2019 isch er – as Naachfolger vom Peter Ott – de Scheffredakter gsy. I dëre Zyt händ d Redakzioon, d Lüüt vo der IT und di wytere Aagstelte vil taa, das s Idiotikon de hüttigen Aasprüch vo Wüsseschafter und Läie grächt wird, und de Schifferle hät die Modërnisierig alewyl understützt. Hüt gits s Wöörterbuech nüme nu i Buechform, sondern au digitaal im Netz, di äinzelne Bidüütige chönd tank eme digitaale Semantikregischter ringer naagschlage wëërde, es git en imformatyvi Homepage, d Redakzioon chunt i de Zytig, am Raadio und im Fërnsee z Woort, isch uf Facebook presänt und schaffet wyter a de Digitalisierig vom Wëërch. S Wöörterbuech und syni Redakzioon sind hüt nazionaal eso bikant wie scho lang nüme und internazionaal eso guet vernetzt wie na nie.
Berner Filmpreis
Prysdreeger*ne
2010
Hans-Peter Schifferle
Läben und Schaffe
Näbed der Aarbet am Wöörterbuech hät de Schifferle au Leeruufträäg a der Uni Züri ghaa, früener für Foneetik und nachane für Lexikografy. Er isch au vo 1991 bis 2019 im Voorstand vo de Zürcher Gsellschaft für tüütschi Spraach und Literatuur (as Naachfolger vom Peter Dalcher) und vo 1994 bis 2019 i de läitende reschp. spööter biraatende Fachkomissioon vom Fonogrammarchyv (as Naachfolger vom Ruedi Trüeb) tëëtig gsy. Dezue anen isch er en assoziierts Mitglied vom Zürcher Kompetänzzäntrum Linguistik (ZüKL).
Berner Filmpreis
Prysdreeger*ne
2011