cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lagarde (Moselle)
Lagarde (Patois Lingatche, ditsch 1915–18 un 1940–44 Gerden) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lagarde lijt àm Sânon un em Rhin-Marne-Kànàl, rund 15 Kilometer sìdeschtlich vun Vic-sur-Seille àm Oschtrànd vum Saulnois uf re Heche zwìsche 220 un 283 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Lagarde ìsch ìm Erschte Waltkriej bekànnt worre durich s Gfacht bi Lagarde àm 11. Öigschte 1914, wie zem letschte Mol e Kavalleri ingsetzt worre ìsch. Fìr d Gfàllene gìt s e frànzescher un e ditscher Soldàtefrìdhof.
Verwàltung
vun Lagarde ìsch. Lagarde ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lagarde ghert zem Lorrain.
Diskriminierung von Atheisten und Agnostikern
Under Diskriminierig vo Atheiste und Agnostiker verstoot mä, wenn Mensche wäge iirer Konfessionsfreihäit  Noochdäil häi. Es git sä in de mäiste Länder uf dr Wält, au in deene, wo d Relionsfreihäit in dr Verfassig gschützt isch. Es git au Länder, wo die Konfessionsfreie verfolgt wärde, und in mängge islamische Staate wärde si sogar mit em Dood bestrooft.
Im Joor 2012 isch die ersti Studie vo dr Internationale Humanistische und Ethische Union under em Ditel Freihäit vom Gedanke (äng: Freedom of Thought) z Gämf veröffentligt worde, wo die gegewärtigi Diskriminierig vo konfessionsfreie Mensche in 60 Staate süstematisch undersuecht het. Mä het gfunde, ass Atheiste und Religionsskeptiker in vile Däil vo dr Welt verfolgt und diskriminiert wärde, am schlimmste in de islamisch brägte Staate, in chliinerem Umfang aber au in Öiropa, Amerika und Asie. Es gäb vilerorts Gsetz, wo de Atheiste grundlegendi Mensche- und Bürgerrächt wurde aberkenne.
Peter Bichsel
De Peter Bichsel (* 24. März 1935 z Luzärn) isch en Schriftsteller us de Schwiiz. Er isch z Olte inere Handwärcherfamilie ufgwachse und läbt hüt z Bäuch bi Soledurn. Det isch er Lehrer gsi. Spöter häd er Tüütsch a de Kunschtgwärbschuel z Züri gee. Zwüsched 1974 und 1981 isch er persönliche Berater vom Bundesrat Willi Ritschard gsi. De Bichsel schriibt vor alem churzi Gschichte und Kolumne. En grosse Erfolg häd er mit Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen (1964) gha. Er schriibt uf hochtüütsch. E Ziit lang häd er e Kolumne i de Schwiizer Illustrierte gha.
Region Montagnes
D Region Bäärg, uf französisch: Region Montagnes, isch eini vo de vier grosse Regioone, wo der Kanton Nöieburg sit em 1. Jänner 2018 dri ufdeilt isch.
Die Regioone sind nit wie in anderne Fäll e Zwüscheebeni zwüsche de Gmeinde und em Kanton, sondern nume es Instrumänt für d Statistik vom Kanton Nöieburg und für d Wahle.
I der Region Bäärg sind die früenere Bezirk La Chaux-de-Fonds und Le Locle zämegfasst. Si goot im Nordweschte bis an Doubs und a d Landesgränze vo der Schwiiz zu Frankryych.
Si het zää Gmeinde:
Guido Seiler
De Guido Seiler (* 20. Juni 1971 z Züri) isch en Schwyzer Sprachwüsseschafter. Äine vo syne Schwëërpünkt isch d Dialäktology. Gägewëërtig isch er Profässer für gërmaanischi Filology a der Uniwërsitëët Züri.
sys Läbe
De Seiler hät vo 1991 bis 1998 an der Uni Züri Germanischtik und Slawischtik gstudiert. I dëre Zyt (1995–1998) isch au studäntische Mitarbäiter am Schwyzerischen Idiotikon gsy (glychzytig mit dem Jürg Fleischer). Nach em Lizänziaat hät er as wüsseschaftliche Mitarbäiter am Leerstuel vo der Elvira Glaser gschaffet und e dialäktoloogischi Dissertazioon zum Thema «Präpositionale Dativmarkierung im Oberdeutschen» (lueg une) gschribe.
Nach Foschigsuufenthalt a den Uniwërsitëëte Standford und Choschtez hät er z Züri 2008 mit ere Sammelhabilitazioon zum Theema «Variation und Wandel unter grammatiktheoretischer Perspektive» habilitiert und isch na im glyche Jaar a der Uni Manchester Lecturer for German Linguistics woorde (deet, wo au de Schwyzer Dialäktoloog Rudolf Ernst Keller Profässer gsy isch). 2009 händs en as Profässer a d Uni Fryburg im Brysgau gholt. Vo 2014 bis 2019 isch er Profässer a der Uni Münche gsy. Syt 2019 hät er dëë Leerstuel a der Uni Züri, wo vor im de Ludwig Tobler, der Albert Baachme, de Wilhälm Wiget, de Ruedolf Hotzeköherli, de Stefan Sonderegger und d Elvira Glaser ghaa händ.
De Guido Seiler isch de Brüeder vo de Politikeri Priska Seiler Graf.
syni Forschig
De Seiler stützt sich bi syne Forschige nöd äifach uf Standardspraachen ab, näi, er suecht syni Daaten i de Tialäkt zäme. Für in sind – wie das scho de William G. Moulton gsäit hät – di nödstandardisierte Spraachforme s bescht Laboratoorium, zum Spraachstruktuuren undersueche, Hipoteesen überprüefen und d Gramatiktheory wyterentwickle.
So isch es i synere Dissertazioon um e gramatischs Fänomeen im Alemanisch ggange: de Daativ, wo mit ere Prëposizioon verstërcht wird. Im mittleren Elsis, z Süüdbade, im Schafuusische, i der Innerschwyz und im Soloturnische, Aargauische und im Glarnerland, aber au im bairische Spraachruum im ene groosse Gibiet weschtlich und öschtlich vo de tüütsch-ööschterrychische Gränze, dezue na i süüdbairische Spraachinsle z Nordoschtitaalie, cha me oder mues me säge: «Ich sage es an (oder: in) der Mutter», nöd äifach «Ich sage es der Mutter». Uf de Grundlaag vo dëm Fënomeen (wo e Re-Interpretazioon vom bistimten Artikel isch, aso ich sage es dem Vater > i säge s em Vatter > i säge s am/im Vatter >>> i säge s a/i der Mueter) hät de Seiler nöd nu gnau undersuecht, i welne Gägete das voorchunt, was de gramatisch Staatus vo dëre «Prëposizioon» isch, wän gnau si wie uuftritt und vo woo si chunt. Er hät drüberusen au gsee, wie vil Konsequänze das hät für di allgimäin linguischtisch Theorybildig und Metoode: Wie sind Kasus sischteem uufpoue? und was sind d Interakzioone zwüsched Kasusmarggierig und Imformazioonsstruktuur? Und er macht deby au tüütli, was für en wichtige Bytraag d Dialäktology für d Entwicklig vo gramatik- und spraachwandeltheoreetische Konzäpzioone cha spile – oder chönt spile, wä me dëë Aasatz nu chli ërnschthafter tëët verfolge. Für die Aarbet hät de Seiler 2007 de Johann-Andreas-Schmeller-Prys überchoo.
syni Publikazioone (in eren Uswaal)
Monografy
Uufsätz
As Usegäber
Badische VI b
Diè Badischi VI b isch diè erschti dütschi Tenderlok mit dè Achsfolgi 1'C1' gsi. Si sin vo Maffei für diè Badischi Staatsysèbaan entwicklet worrè, um dè Betrièb unter anderem uff dè Höllèdalbaan z vobesserè.
Vo dè 131 Lokomotyvè sin 122 vo dè Dütsche Rychsbaan übbernõ un i d Baureiè 75.1 ygordnet worrè. I dè Johr 1921 un 1923 sin nommols witeri 42 Lokomotyvè glifert worrè. I dè Beschtand vo dè Dütschè Bundesbaan sin 117 Faarzüüg glangt. Bis 1962 sin alli Maschinnè uusgmuschteret worrè. Diè Dütsch Rychsbaan im Gebièt vo dè DDR hèt sibbè Maschinnè beheimatet, welli bis 1965 uusgmuschteret worrè sin.
Geschichtè
Uff dè ab 1. April 1902 als Hauptbaan ygschtuftè Höllèdalbaan isch è 6,5 Kilometèr langè Abschnitt mit èrè Stygig vo 55 ‰ z bewältigè. Dõdefür stönn d Zaaradlokomotyvè vo dè Gattig IX a zur Vofüègig. D Geschwindigkeitè vo dèrè Lokomotyvè uff dè Zaarad- un Adhäsionsstreggè sind für s gschtigene Vokeersuffkõ z gring. Diè neuè Lokomotyvè söttet uff dè gsamtè Streggi durrèlaufè un uff èm Steilstugg nu nô durch d Zaaradlokomotyvè nõchgschobè wörrè müèn. Basyrend uff dè Erfaarigè z Öschterrych mit Lokomotyvè mit dè Achsfolg 1'C1' (kkStB 30) hèn diè Badischè Staatsbaanè bi Maffei 15 Lokomotyvè vo sellerè Bauart bschtellt. Diè Lokomotyvè hèn entscheidendi Vordeil gegèübber dè glychziitig glifertè Lokomotyvèe vo dè Gattig VI a mit dè Achsfolg 1'C. Die Lokomotyvè hèn relativ identischi Laufeigèschaftè bim Fürsi- un Retour-Faarè ka. Diè Maschinnè hèttet nit nu uff dè Höllèdalbaan zum Ysatz kõ, sondern uff èm gsamtè badischè Streggènetz. Dodèfür hät diè maximaal Radsatzfaarmassè vo 13,5 t nit überschrittè worrè söllè.
Diè Trybfaarzüg hèn i dè Ebeni èn 145 Tonnen schwèrè Zug mit 80 km/h un uff èrè 20 ‰-Stygig èn 135 Tonnè schwèrè Zug mit 30 km/h zyè. Uffgrund vo irer universellè Ysatzfähigkeit isch diè Lokomotyv au vor Eilgüèterzüüg un lychtè Schnellzüüg aazträffè gsi. Diè errechneti Zugkraft hèt rund 49 kN betrait un d Lokomotyè hèn è Leischtig vo rund 550 PS ka.
Nõch dè erschtè Liferseriè vo Maffei isch diè witeri Fertigung vo dè Lokomotyvè bi dè Maschinnèbau-Gsellschaft Karlsruè gmacht worrè. Bis 1908 sin in acht Liferseriè 116 Lokomotyvè abglifert worrè. 1921 un 1923 hèt mo nomols 42 Lokomotyvè vo dè Dütschè Rychsbaan bschafft.
Ygesetzt worrè sin d Lokomotyvè in fascht allè Zuugdiènscht uff allè Haupt- un Nebbèstreggè. Nüü Lokomotyvè hèn nõch èm Èrschtè Weltchrièg als Reparation abgää worrè müèsè. D Lokomotyvè sin zu dè Réseau ferroviaire d'Alsace-Lorraine un nõch Belgiè kõ. Z Belgiè sin si zerscht bi dè Gsellschaft „Nord Belge“ i d Reihè 80 und spòter bi dè SNCB als Reihè 49 ygordnet worrè. 1928 sin no alli Lokomotyvè im Berych vo dè Rychsbaandirektion Karlsruè (Netz vo dè früènerè badischè Staatsbaan) stationyrt. Diè erschtè Uusmuschterungè sin 1933 erfolgt. Bis 1935 isch dè Beschtand uff 139 Lokomotyvè zrugg gangè. 1935 bis 1937 sin füüf Maschinnè a diè Oldèburger Ysebaa vokauft worrè. Nõch dèrènè irè Vostaatlichung 1941 hèn selli Lokomotyvè iri urschprünglichi Bezeichnig zrugg erhaaltè. Sebbi Lokomotyvè sin ab sellerè Zit i d Rychsbaandirektion Schwerin beheimatet gsi. 1938 isch ußerdem ei Lokomotyv a d Hohèzollerischi Landesbaan vokauft worrè.
Bis 1957 hèt mo diè 117 Lokomotyvè fascht alli uusgmuschteret, wo vo dè Dütschè Bundesbaan übernǒ worrè sin. Als letschti Lokomotyv isch 1962 d 75 299 ußer Diènscht gnǒ worrè. Alli sibbè Maschinnè, wo bi dè Dütschè Rychsbaan (i dè DDR voblibbè sin, hèt mo bis 1965 uusgmuschteret.
Konschtruktyvi Merkmõl
Im Lauf vo dè verschidnè Liferseriè sin diversi Änderigè a dè Konschtruktion vorgnõ worrè. So hèn sich deilwys unterschydlichi Fahrzüüglängè un -massè ergää. Au d Höchi vum Kessèl übber dè Schinnèobberkantè un d Gschtaltig vo dè Wasserkäschtè variyrt.
Dè gniètete Blechraamè bschtood uss 20 mm dickè Plattè. Übber dè Achslager hèn sich Voschtiifigè uss 12 mm dickèm Blèch befundè.
Dè Kessèl isch als Crampton-Kessèl uusgfüürt worrè. Dè Langkessèl hèt uss zwei Schüss bschtandè. Uff èm vorderè Kesselschuss hèn sich zwei Dampfdööm befundè. Beidi Dööm sin durch è Roor mitnand vobundè gsi. D Füèrbüchs isch düèf zwischè diè beidè Raamèwangè yèzogè gsi. Für dè Ysatz uff Steilschtreggè hèn d Maschinnè vo dè erschtè sechs Liferseriè è nõch hinnè gneigti Füèrbüchs. Diè nõchfolgendè Seriè hèn è waagerechti Füèerbüchs bsässè. D Kesselschpysig isch durch zwei nichtsuugendi Friedmann-Dampfschtraalbumpè erlediget worrè, welli zwischè dè Dampfdööm aagordnet woorè sin.
S waagerächt aagordneti Zweizilinder-Naßdampftrybwärk würkt uff diè zweit Kuppelachs. D Krützkopffüürig isch bis zu dè nüntè Liferseriè zweischinnig gsi, denõch nu einschinnig. D Heusingerschtüèrig isch ußèligend gsi. D Lokomotyvè vo dè Liferseriè 1 bis 9 hèn èn Flachschièber ka, 10 un 11 sin mit èn Kolbèschièber mit èrè Kuhnschè Schliifè uusgrüschtet gsi.
D Lokomotyvè vofüèget übber è Sechspunktabschtützig. D Kuppelradsätz vofüèget übber Blattfèdèrè. wo unter dè Achslager ligend aagordnet sin. D Laufradsätz hèn übber dè Achslager ligendi Blattfèedèerè bsässe. D Laufradsätz sin mit èm Uusglychshebèl mit èm denebbeligendè Kuppelradsatz vobundè gsi. D Laufradsätz sin als Adams-Achs konschtruyrt worrè un hèn è Sitèvoschièbbarkeit vo jewyls 60 mm ka. Dè mittleri Kuppelradsatz hèt è Spurkranzschwächig uffgwisè.
Dè Sandkaschtè isch uff èm hinterè Kesselschuss gsässè. S sin entwedder dè mittleri odder dè hinteri Kuppelradsatz gsandet worrè. Dè Kollèvorrõt vo zwei Tonnè hèt mo durch èn schpòter aagebrõchtè Uffsatz um drei Tonnè erhöè könnè.
Penicilline
D Penicillin si e Grubbe vo antibiotisch wirksame Substanze, wo sich strukturell vo dr 6-Aminopenicillansüüri abläite. Näbe de Penicillin, wo natürlig vorchömme und vo verschidnige Penicillium-, Aspergillus-, Trychophyton- und Streptomyces-Arte bildet wärde, zelt mä au Penicillin drzue, wo biosünthetisch und däilsünthetisch härgstellt wärde.
Nikolaus-Begleiter
Dr Nigelaüs alias Samichlaus het viilmol eine oder mehreri Begleiter drbii, wänn er am Nigelaüsobe in d Hiiser kunnt. Mit em Nikelaüs-Brüch isch – friähjer meh wiä hit – e erziäherischi Absicht verbunde gsii. Do drbii het dr Nigelaüs d Roll vu däm gspiilt, wu mahnt un lobt, dr Begleiter diä vu däm wu stroft oder Angscht macht. "Gueti" Begleiter sin sältener. Un zwar gits mänschligi, teiflischi un tiärischi Begleiter.
Teiflischi Begleiter
In ganz Eschtrich un Bayern dr Krampus, an mänke Ort aü Kramperl, Krempalar, Bartl, Spitzbartl, Klaubauf oder Hidlbua gnännt. Diä schwarz Gstalt het e ferchtigi Larve uf (dert sait mer Maske).
Penicilline
Penicillin G isch e natürligs Pennicilin, wo au hüte no therapöitisch verwändet wird und zu de eltiste verwändete Antibiotika ghöört. Usser sim groosse medizinische Nutze wird em au d Vorriter-Rolle für die wüsseschaftligi Verwändig vo derr Wirkstoffgrubbe zuegschriibe. Noch dr Entdeckig vo dr antibiotische Wirksamkäit vo de Penicillin dur e Alexander Fleming het mä gmerkt, was für en enormi Bedütig d Antibiotika für d Medizin häi. Das het s modärne Verständnis vo dr Bedütig vo de bakterielle Chrankhetserreeger maassgääblig beiiflusst und revoluzioniert. In de Joorzäänt noch sinere Entdeckig het s Penicillin G ghulfe vili Menschelääbe z rette. Es git hüte zwar e Hufe Bakteriestämm, wo gege das Antibiotikum resistänt si, es cha aber immer no uf dr ganze Wält erfolgriich iigsetzt wärde.
D Penicillin ghööre zur Grubbe vo de β-Lactam-Antibiotika. D Summeformle isch R-C9H11N2O4S, wo „R“ für e veränderligi Sitechetti stoot.
Nikolaus-Begleiter
Wandel un Viilfalt
Dr Rübelz isch scho lenger nimmi in Modi, dr isch dur dr Gnächt Rubrächt abglest wore, aber hit in dr Zit vu dr Soft-Erziähung kunnt aü dr Rubrächt sältener. Dr ganz Nigelaüs-Kult wird dur s Wäse vum Wiihnächtsmann bedrängt.
E grundsätzlig Problem vu däre Darstellung isch, ass es in däm Brüchtum e riisigi Viilfalt git, wu sogar d Volkskundeatlante Broblem hän, des darzstelle. S ka sii, ass do oder dert dr Belzmärte allei oder anstatt em Nigelaüs oder in Gruppe ufdrittet, ass er emol (bsunders friähjer) ender in ere diärische Gstalt glicht, am e andere Ort meh in ere mänschlige. D Iischränkung, ass dr Brüch nit eiheitlig isch, mueß aü bi allene andere gnännte Figüre gmacht wäre.
Yamoussoukro
Yamoussoukro (uusgsproche: jamuussuukro) isch syt März 1983 die offizielli Houptstadd vaa de Elfebeiküste (Côte d'Ivoire). Si ligt im Zentrum vaam Land, öppe 230 Kilometer nördlich vaa de früehere Houptstadd Abidjan. Es läbed dört ungfähr 280'000 Mänsche.
Yamoussoukro isch d Geburtsstadd vaam Félix Houphouët-Boigny, em erste Presidänt vaa de Elfebeiküste. De het dete nam Vorbild vaa de Peterskilche di grössti katholischi Kilche vaa de Wält, d Basilika Notre-Dame de la Paix und e Reye wyteri Prunkbouwte bouwt.
BSC Old Boys Basel
Dr Schwizer Sportklub BSC Old Boys Basel (OB) isch 1894 under em Naame F.C. Old Boys Basel gründet worde.
Mollens VD
Mollens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Mollens isch e Dorf am Fueß vum Jura. D Gmaiflechi umfasst 47,4 % landwirtschaftligi Flechi, 50,2 % Wald, 1,8 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Mollens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1111 as Enguizo de Morlens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12,9 % gläge.
Religion
69,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 15,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 5,4 %, FDP 11,4 %, GLP 1,0 %, GP 5,6 %, SP 16,1 %, SVP 46,0 %, Sunschtigi 0,8 %.
Dr Burgermaischter vu Mollens isch dr Philippe Besson (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 272 Yywohner 93,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4 % Dytsch, 1,1 % Italienisch un 1,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Unterägeri
Underägeri (amtlich Unterägeri) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.
Geografi
Underägeri liit im Weschte vom voralpinen Ägerital am Ägerisee. Zue de Gmäind ghöörid s gliichnamig Dorf, d Sidlig Neuägeri und äinzelni Hööf. Vo de Gmäindsflechi sind 37,1 % landwirtschaftlichi Flechi, 54,3 % Wald, 6,7 % Sidligsflechi und 1,8 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Underägeri isch zum eerschte Maal gnennt worde um 1293 als Villa in Agire (1425 Wil Egre, 1667 Under Egeri).
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil isch 2015 bi 24,7 % gläge.
Religion
64,9 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 17,8 % evangelisch-reformiert.
Politik
De Gmäindspresidänt vo Underägeri isch de Josef Ribary (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 7179 Iiwoner 87,8 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 0,9 % Franzöösisch, 1,4 % Italienisch und 9,9 % anderi Spraache.
De Tieläkt vo Underägeri liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.
BSC Old Boys Basel
Sit em Aafang vom 20. Joorhundert het dr Klub BSC Old Boys Basel ghäisse. S BSC stoot für Basler Sportclub. Näben em Schutte het dr Veräin au en erfolgriichi Liichtathletik-Sekzioon.
1922 isch e Schwümmsekzioon gründet worde, wo sich spööter mit andere Baasler Veräin zum Schwümmveräin vo bäide Baasel zämmegschlosse het. Vo 1927 aa het mä im Veräin au Dennis gspiilt. 1935 het sich die Sekzioon as Dennis-Club Old Boys sälbständig gmacht und das isch dr hütig Häimklub vom Roger Federer.
Gschicht und Naame
1876 het dr Durnleerer vo dr dozmolige Realschuel, dr Adolf Glaz, dr Realschüeler-Durnveräin gründet. 1893 het er s Schutte iigfüert. Vo denn aa häi sich im Summer und in de Herbstferie e baar Mitgliider vom Veräin reegelmäässig uf em Durnblatz bim Viadukt droffe zum Schutte. (Dä Durnblatz isch öbbe dört gsi, wo sich hüt dr Parkblatz vom Zolli befindet.) Am 10. Dezämber 1893 het denn uf em Landhof dr erst Schuttmatsch in Baasel stattgfunde zwüschen em Realschüeler-Durnveräin und em FC Basel, wo erst grad gründet worde isch und das Spiil 2:0 gwunne het.
Wo d Schüeler mit dr Schuel fertig gsi si, häi si nümme chönne Mitgliid vom Schüelerveräin si. Dorum häi si 1894 en äignige Schuttveräin gründet und hä em «Old Boys» gsäit, wil si z alt gsi si für e Schüelerberäin.
Erfolg im Schutte
Dr Veräin isch 1899, 1904 und 1912 Vize-Schwizer Mäister worde. 1932 isch er us dr Nazionaalliga A abgstiige. Denn het er joorelang in de undere Ligene gspiilt, bis er 1987 in d Nazionaalliga B ufgstiige isch. In dere Liga het vo 1988/89 bis 1993/94 au dr Lokalrival FC Basel gspiilt. D Old Boys si aber grad wider in die 1. Liga abgstiige. Sit 1995/96 spiile d Old Boys in dr 2. Liiga. 2006/07 si si in dr 2. Liga interregional gsi und denn im neggste Joor wider in dr 1. Liga. In dr Seson 2011/2012 häi si s gschafft, in die nöigründeti 1. Liga Promozioon ufzstiige.
Zum Veräin ghöre usser dr 1. Liga-Promozioons-Mannschaft Juniore-, Seniore- und Veterane-Mannschafte. D Nochwuggsmannschaft spiilt aktuell in dr 2. Liga. OB het au e Mannschaft in dr 4. Liga, und Daame und Mäitlitiim.
Usserdäm git dr Kwardierveräin au ere Mannschaft für Behindereti, em Dream Team, e sportligi Häimet und Möögligkäite zum Dreniere, wo 2009 vo dr UEFA uszäichnet worde si.
Dr BSC Old Boys anggaschiert sich in dr Noochwuggsaarbet und het immer wider usgezäichneti Spiiler ufzooge, wie dr Eren Derdiyok und Timm Klose wo spööter in dr Bundesliga und in dr Schwizer Nazionalmannschaft gspiilt häi.
Region Val-de-Ruz
Die Regioone sind nit wie in anderne Fäll e Zwüscheebeni zwüsche de Gmeinde und em Kanton, sondern nume es Instrumänt für d Statistik vom Kanton Nöieburg und für d Wahle.
Schaffhausen (Begriffsklärung)
Schaffhausen isch de Name vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Romont
Varia:
3. August
Dr '''3. Augschte''' isch dr 215. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 216. in Schaltjohr), dodermit blybe no 150 Däg bis zum Änd vum Johr.
Schweizer Mittelland
Ds Mittuland (französisch Plateau suisse, abr ou Moyen pays; italienisch Altipiano svizzero, rätoromanisch Svizra bassa) biudet näbem Jura u de Aupe eini vo de drü Grosslandschafte vor Schwyz.
Es macht öppe 30 Prozänt vor schwyzerische Landsflächi us u drinn woone rund 66 Prozänt vor Schwyzer Bevöukerig.
Es umfasst ds teus flachi, wytgehend jedoch hügligi Biet zwische Jura u Aupe u liegt im Mittu uf erer Höchi vo 400 bis 600 Meter über Meer. Es isch die wytus am dichtischti bsiedelti Region vor Schwyz u derdür ou wirtschaftlech u verkehrstechnisch dr bedütendschti Grossruum vom Land. S'Mittuland isch abr ou d'Region vo de meischte Stedt u de grossen Agglomeratione u es isch prägt vor Zersydlig und ere grosse Bevöukerigsdichti.
Näb de geoglogische Gränze i Abgränzig mit de drü Grosslandschafte Aupe u Jura gits no witeri Definitione: Di politisch Grossregion Espace Mittuland beschteit us de Kantön Bärn, Friburg, Nöieburg u Soledurn u isch mit rund 1'745'000 Iwohner eini vo de wichtigere Regione.
Bemerkenswärt isch ou dass d'Dütschschwyzer u di frankophone Schwyzer im Espace Mittuland öppe glichstarch verträtte sy.
Im Gsprööch definiert me s'Mittuland mängisch weniger gnau ou aus "aues wo zwüsche Bärn u Züri isch" oder abr ou "aues wo zwüsche Gämfer- u Bodesee isch.
Wetzikon ZH
Wetzike (amtlich Wetzikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Hiiwiil im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografii
Wetzike liit im Züri-Oberland am Pfäffikersee. Zue de Gmäind ghööred d Ortschafte Robehuuse (Robenhausen), Chämte (Kempten), Oberwetzike (Oberwetzikon), Underwetzike (Unterwetzikon), Ettehuuse (Ettenhausen), Medike (Medikon), Walfershuuse (Walfershausen) und Robank. S Piet vo de Gmäind umfasst 39 % landwirtschaftlichi Flèchi, 16,6 % Wald, 25 % Sidligsflèchi, 6,4 % Vercheersflèchi und 3,4 % Gwässerflèchi. Noochbergmäinde sind Bääretschwiil, Goossau, Hiiwiil, Mönchaltoorf, Pfäffike und Seegrebe.
Gschicht
Wetzike isch zum eerschte Mool im Joor 1044 als als Wenzinchofa gnamset worde.
Post
S erscht Postbüro isch 1836 z Underwetzike igrichtet worde. Z Oberwetzike gits sit 1858 e Post, z Chänte sogar scho sit 1856. D Post 2 z Oberwetzike häd d Postleitzahl 8622 und d Post 3 z Chänte 8623. S Postbüro vo Robehuse isch 1895 uuftoo worde, aber me häts 2014 in e Agentur umgewandlete. Z Ettehuse häts vo 1890 bis 1988 e Post ggèè. Die beede Postbüroo händ die gliich Postleitzahl, wie d Hauptpost z Underwetzike (8621).
Bevölcherigsentwicklig
Quäle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 23,5 % (Stand 2011).
Religion
33,0 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 29,0 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsrootswaale 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 4,5 %, CVP 4,2 %, EDU 5,7 %, EVP 5,7 %, FDP 11,2 %. GLP 9,8 %, GP 11,5 %, SP 14,5 %, SVP 32,0 %, Suschtigi 0,9 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Joor 2010 bi 4,9 % gläge.
Holsteinerhof
Dr Holstäinerhoof isch e Barockgeböid an dr Hebelstrooss 32 z Baasel. Er isch dr Sitz vo dr Verwaltig vom Uniwersidäätsspiddaal Baasel.
Dr Holstäinerhoof stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
Gschicht
Wägen em Pfälzische Erbfolgchrieg, wo 1688 usbroche isch, isch d Frau vom Markgroof Friedrich VII. Magnus vo Baade-Durlach (1647-1709), d Herzogin Augusta Maria vo Schleswig-Holstein-Gottorf (1649-1728), uf Baasel cho woone und het 1696 an dr Nöije Vorstadt, wie d Hebelstrooss denn ghäisse het, Liigeschafte kauft. Uf em Grundstück mit em Naame «Zur Pfalz» het si dr Holstäinerhoof lo baue. Iire Soon, dr Markgroof Karl III. Wilhelm vo Baade-Durlach (1679-1738) het die Liigeschaft 1736 für e Grundstück bi sinere Baasler Residänz, em Markgrääflerhoof, usduscht.
Im Joor 1743 het dr Samuel Burckhardt (1692-1766) dr Holstäinerhoof kauft und het en 1752 in dr barocki Holstäinerhoof lo umbaue, wie men en hüte kennt. S Geböid wird im Johann Jacob Fechter zuegschriibe. Au dr Gaarde stammt us sällere Zit. Wo dr Burckhardt gstorbe isch, het dr Baasler Kaufmaa Albrecht Ochs dr Hoof 1767 kauft. Si Soon Peter het en 1780 gerbt. Dr Peter Ochs isch in d Politik verwigglet gsi, isch Rootschriiber und denn Stadtschriiber worde und het diplomatischi Missione usgfüert. Im revoluzionäre Bariis het er sini Ideä für e gsellschaftligi und politischi Ernöijerig in dr Schwiz afo entwiggle.
Er het de Franzoose sini Vermiddligsdienst abote und in sim Holstäinerhoof häi d Pröisse und d Franzoose 1794 afo über e Friide z verhandle. Dr pröissisch Diplomat Bernhard von der Goltz (1736-1795) het im Hoof gwoont, aber dr Friidensverdraag isch im ene andere Huus underschriibe worde. Wo d Spanier mit de Franzoose häi welle verhandle, het dr Ochs im spanische Diplomat Domingo Gabriel de Iriarte y Nieves Ravelo (1739-1795) e Huus grad näben em Holstäinerhoof vermiddlet, so dass er mit de Franzoose diskreet im Gaarde het chönne verhandle. Im Muusigsaal vom Holstäinerhoof isch denn dr Friidensverdraag zwüsche Schbanie und dr Französische Republik underschriibe worde.
Łobez
Łobez ([], dütsch Labes) isch e Stadt z Pole in dr Wojewodschaft Westpommernvorland. Si het öbbe 10.066 Iiwooner (2019) und isch dr Sitz vom Landkräis Łobeski und von ere Stadt- und Landgmäind.
Geografii
D Kräisstadt lit am Fluss Rega uf ere Hööchi vo 76 Meter über Meer und befindet sich im middlere Däil vo dr Woiwodschaft Westpommern in Hinterpommern. Stettin isch öbbe 80 Kilometer äwäg, d Nochberstedt Nowogard (dütsch Naugard) und Drawsko Pomorskie (dütsch Dramburg) 30 bzw. 18 Kilometer. Łobez lit an dr Baanlinie Stargard Szczeciński–Gdynia, d Stroosse uf Łobez si Nääbestroosse. In dr Umgääbig het s e Hufe Waldgebiet.
Honda
S Unternehme Honda (jap. 本田技研工業株式会社, Honda Giken Kōgyō Kabushiki-gaisha, dt. „Honda Forschung und Industrie“), gelistet im Nikkei 225, isch en japanischer Konzern (u. a. Hamamatsu), wo Automobile, Motorräder, Ussebordmotore und Motorgrät für dä Weltmarkt entwicklet, gfertigt und vermarktät.
Gmässä am Börsenwert isch Honda dä zweitgrößti Automobilhersteller vo dä Welt.
Mit enerä Jahresproduktion vo 22 Millionä Motorä isch Honda ußerdem dä gröschti Motoräherschteller vo dä Welt. In sine Fabrike i 30 Ländär i dä Welt beschäftiget Honda rund 179.000 Mitarbeiter. Hauptsitz vo dä Firma isch Tokio. D Konzernverwaltig für Honda Motor Europe (North) GmbH und die dütschä Entwickligsabteilig befindät sich in Offebach am Main.
Gschicht
Honda isch am 24. September 1948 gründet worä und treit dä Namä vom Gründer, Sōichirō Honda. Am Afang vo dä Firmegschicht het Honda Motore zum Antrieb vo Velos produziert.
Näbä Toyota isch Honda eini vo dä wenigä unabhängigä japanischä Automobil- und Motorradherschteller. Das isch begründät i dä Tatsach, dass da Unternehmä währed dä Restrukturierig vom internationalä Auto- und Motorradmarkt erfolgrich gsi isch und es gschafft het, nöd mit anderä Unternehmä fusionierä z müässä oder durch Akquisitionä vo fremdänä Investorä sini Unabhängigkeit zverlürä. Siit 1986 värwändät Honda für sini Luxusautomobile de Markänämä Acura. Die werdet nur i Nordamerika und Hongkong vertriebä.
Firmeprofil
Honda tretet au mit enem eigene Team in dä Formel 1 und i dä Formel 2 als Motorälieferant a. Am Endi vo dä 1980er und am Afang vo dä 1990er Jahrä het Honda mit sinänä Motorä d Formel 1 dominiert und denn die sechsti Weltmeisterschaften gwunnä. Uushängäschildär vo Honda sind dotsmals de Nelson Piquet und de Nigel Mansell, sowie de Ayrton Senna und de Alain Prost, wo i dä letschtä Turbosaison vo dä Formel 1 1988 15 vo 16 Rennä gwünnä het chönnä. De Ayrton Senna treit nebä dä Gwinn vo dä Weltmeischterschaft massgäböich zur Entwicklig vo dä Honda Honda XNS bitreit. Im Däzämber 2008 hät Honda Formel-1 Aktivitätä als Folgä vo dä herrschendä Kostä vo dä Finanzkrise us Kostägründa igstellt.
Als weltwiit gröschtä Motorradhärschtäller bitet Honda verschideni Modällä i allne Klassänä und Kategoriä a. S derziit schnellschti Motorrad vo dä Produktion isch de Honda CBR 1100 XX Blackbird mit ca. 290 Km/h Höchstgschwindigkeit, wo 1997 präsentiert wore isch.
D Supärmodellä Honda CBR 600 un Honda „Fireblade“ CBR 1000 RR beschtimmä stetig d jewilig aktuälli Topstandard vo dä Seriämotorradbautä mit. D Fireblade, isch ä Superbike, öppä, wo mit nominell 172 PS e Leischtigsgwicht vo öppä 1 kg pro PS erreicht het ä Höchstgschwindigkeit (Modäll 2006) vo ca. 284 km/h.
Lambach
Lambach (lothrìngisch; frànzeesch un ditsch Lambach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lambach ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1570 àls Lambach, Glasenberg erscht ànne 1750.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lambach ìsch. Lambach ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lambach ghert zem Rhinfrankisch. Ìn dr Nochebergmeine werre d Lambacher freschekep (Freschekepf) gnannt.
Region Val-de-Travers
D Region Val-de-Travers isch eini vo de vier grosse Regioone, wo der Kanton Nöieburg sit em 1. Jänner 2018 dri ufdeilt isch.
Die Regioone sind nit wie in anderne Fäll e Zwüscheebeni zwüsche de Gmeinde und em Kanton, sondern nume es Instrumänt für d Statistik vom Kanton Nöieburg und für d Wahle.
I der Region Val-de-Travers, wo d Landschaft im obere Taal vo der Areuse umfasst, isch der früener Bezirk Val-de-Travers uufggange. Si het drüü Gmeinde:
Bernhard I. von Baden
Dr Markgrof Bernhard I. vu Bade (* 1364; † 5. April 1431 z Bade-Bade) isch vu 1372 bis 1431 dr regiered Markgrof vu Bade gsi.
Läbe
Dr Bernhard I. isch dr Suhn vum Markgrof Rudolf VI. († 21. März 1372) un dr Matilde vu Sponheim († 1. Novämber 1410).
Är un syy Brueder Rudolf VII. hän zerscht zämme regiert, am 16. Oktober 1380 hän si ne Erbschaftsvertrag abgschlosse, ass d Markgrofschaft nie in meh wie zwei Deil derf ufdeilt wäre. 1388 schließli hän si in eme Deiligsvertrag d Markgrofschaft ufdeilt, dr Rudolf VII. het d Biet um Ettlinge, Raschti un Bade-Bade iberchuu, dr Bernhard I. d Biet um Durlach un Pforze.
Dr Bernhard het syy Stammsitz uf dr Burg Hochebade gha, iber dr Stadt Bade. Är het d Burg um di gotisch Unterburg erwyteret
Är het anne 1415 d Markgrofschafft Hachberg um d Hochburg fir 80.000 Gulde vum Markgrof Otto II. vu Hachberg gchauft un het dodermit d Näbelinie vu dr Markgrofe vu Hachberg noch em Dod vum Otto in d Hauptlinie zruckgfiert.
Dr Bernhard het iber 50 Johr regiert. Är het in dr Markgrofschafft Bade e neji Verwaltig un e Ämterverfassig yygfiert mit ere Chanzlei, wu ne Chanzler gha het un wu Jurischte un uusbildete Schryyber gschafft hän.
Är het vil Ussenandersetzige gha mit dr Stedt Stroßburi un Speyer un mit em Chenig Ruprecht I.. Gege dää isch dr Bernhard au em Marbacher Bund byydrätte. Mit Stedt im Bryysgau un im Elsass het er Stryt gha wäg dr Zell. S het e churze Fride gee, wu dr Chenig Siegmund vermittlet gha het. E Zytlang het dr Bernhard au d Landvogtei Bryysgau as Läche iberchuu vum Siegmund. Uf d Grofschaft Sponheim an dr Nahe het eer sich anne 1425 d Aawartschaft gsicheret.
Eh un Chinder
Dr Bernhard I. vu Bade het zweimol ghyrote. Zerscht anne 1384 d Margerete vu Hohenberg († 26. Februar 1419). Us däre Eh, wu anne 1393 gschide woren isch, sin keini Chinder fiirgange.
Di zwot Eh het dr Bernhard am 15. Septämber 1397 mit dr Anna vu Oettingen (* um 1380; † 9. November 1436) gschlosse. Mit ihre het er die Chinder
Dr Bernhard het au no die nit ehlige Chinder gha:
Dr Bernhards isch in dr Stiftschilche z Bade-Bade begrabe.
Acetylsalicylsäure
D Acetylsalicylsüüri, churz ASS, isch e wit verbräitete Wirkstoff, wo Schmärze linderet, Entzündige hemmt, Fieber sänkt und Drombozytenaggregazione hemmt (TAH). Sit 1977 stoot er uf dr Liste vo de unentbeerlige Arzneimiddel vo dr WHO. Dr Stoff wird sit em Afang vom 20. Joorhundert under em Markenaame Aspirin vo dr Bayer AG häärgstellt. Dr Begriff isch zum Gattigsnaame für e Wirkstoff und d Preparat worde, won er din isch.
Schutzstaffel
D Schutzstaffle vo dr NSDAP (Abkürzt SS) isch am 4. April 1925 as Sonderorganisazioon vo der NSDAP zum persönlige Schutz vom Adolf Hitler gründet worde. Sit em Riichsparteidaag 1926 isch si dr Sturmabdäilig (SA) understande und het as parteiinterni „Polizei“ fungiert. Noch em sogenannte „Röhm-Putsch“ 1934, wo d SA entmachtet worde isch, isch d SS zun ere äigeständige Organisazioon vo dr NSDAP erhoobe worde. Si het im Dritte Riich s Polizeiwääse kontrolliert und paramilidäärischi Verbänd unabhängig vo dr Weermacht ufgstellt. Si isch vo 1934 aa für e Betriib vo de Konzentrazionslaager verantwortlig gsi. Es isch charakteristisch gsi für d SS, ass staatligi Funkzioone und Instituzioone mit Parteistrukture inenander verzaant gsi si. Zwüsche 1933 und 1945 isch d SS s wichdigste Terror- und Unterdrückigsorgan vom NS-Reschiim gsi. D SS isch maassgääblig gsi bi dr Blaanig und Usfüerig vom Holocaust und witere NS-Chriegsverbräche und isch noch 1945 as verbrächerischi Organisazioon verbote worde.
Steinen-Vorstadt
D Stäinevorstadt isch e Strooss im Baasler Vorstedtkwardier. Si goot vom Stäinebärg bim Barfiesserblatz bis zur Heuwoog. D Stäine, wie mä gäärn säit, isch d Baasler Kinostrooss, Iikauf- und Vergniegigsmäile. As Verkeersaadere spiilt d Stäinevorstadt kä Rolle, au friener isch die diräkti Verbindig vo dr Altstadt ins Läimedaal duur d Elisabethestrooss/Stäinedoorstrooss gange.
d Vorstadt
D Stäinevorstadt isch dusse vor dr Stadtmuure im Birsigdaal entstande. Es het woorschinlig schon e Vorstadtbefestigung gee, bevor mä im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut het und d Stäine wie alli andere Vorstedt vo denn aa sicher hinder dr groosse Stadtmuure gsi isch. In d Altstadt het mä dur s alte Äschedoor oder z Fuess dur s Eeselsdüürli näben em Eeseldurm bim Barfi könne. Zur Stadt uuse het mä denn dur s Stäinedoor miesse und vo dört isch mä em Birsig nooch in s Läimedaal koo.
Dr Birsig isch lang offe dur d Vorstadt gflosse mit Wiideböim und Gröll an sine Uufer und es het e baar Brugge und Stääg über en gee. Immer wider het er Hoochwasser gfiert und vil Schaade aagrichdet oder denn isch er fast usdrochnet und dr ganz Drägg isch blibe liige und het afo stingge.
dr Naame
Dr Naame vo dr Stäine kunnt vom Gröll, wo dr Birsig dört abglaageret het. Scho 1231 isch d Geegend as ad lapides («an de Stäi») bezäichnet worde. Zur Stäinevorstadt häi au alli andere Stroosse und Gasse ums Stäinekloster und em Birsig nooch ghöört, wie dr Stäinebärg, wo dr innere Stadtmuure nooch vom Eeselsdüürli uufe zum innere Äschedoor gfiert het und wo öbbe sid em 15. Joorhundert eso ghäisse het.
d Bevölkerig
In dr Stäine häi im 15. Joorhundert e Hufe Wääber, Bläicher und Färber gläbt und gschafft, wo im Vergliich zu andere Handwärker eender ermlig gsi si. S Potenzial für e revoluzionääri Beweegig isch dört am grösste gsi und d Stäinlemer häi denn am Aafang vom 16. Joorhundert zu de iifrigste Understützer vo dr Reformazioon ghöört.
die politischi Organisazioon
D Wääber si sit 1268 in dr Zumft zu Wääber organisiert gsi. Zerst isch d Zumft an dr Wääbergass (hüt die Underi Heuwoog) dehäi gsi, 1360 isch si in d Stäinevorstadt züüglet. Usser iire Pflichte as Zumft het si lang au d Rolle gspiilt, wo in de andere Vorstedt d Vorstadtgsellschafte gspiilt häi. So het si sich drum kümmeret, ass sich d Lüt benoo häi, het d Stroosse- und d Brunnenornig duuregsetzt, het Abhilf gsuecht, wenn dr Birsig wider emol Hoochwasser ghaa het, het mit dr Äschevorstadt zämme Hirte aagstellt, zum s Vee vo de Iiwooner zur Wäid bringe, het ufbasst, ass niemer im Birsig isch go fische, het d Vorstadt bewacht, isch für d Füürschau verantwortlig gsi und het bi gläinere Händel as Friidesgricht fungiert. Für daas häi si 1584 en Urkunde bekoo. 1757 häi d Wääber aber gnueg ghaa und häi vom Root verlangt, ass er d Zumft vo Ufgoobe, won e Vorstadtgsellschaft sött woornää, wurd befreije, und im Summer vo däm Joor isch d Vorstadtgsellschaft zu de Drei Äidgenosse gründet worde.
Mettauertal
D Gmeind Mettauertal isch e Gmeind im Kanton Aargau in de Schwiiz, wo am 1. Jänner 2010 entschtande-n-isch. Nach de Ablehnig von ere Fusion durc d Gmeind Gausige hei bi de Gmeindsversammlig vom 20. März 2008 und au bi de Urnenabstimmig vom 1. Juni 2008 d Gmeinde Ätzge, Hottel, Mätteb, Oberhofe und Wil für e Fusion gschtumme. De Sitz vo de Gmeindsverwaltig wird nach ere Übergangsziit z Mätteb (Mettau) si. D Gmeind Hottwil, wo vorher zum Bezirk Brugg ghört het, wächslet durch d Fusion in de Bezirk Laufeburg.
Geografii
D Gmeind wird im Norde vom Rhii begränzt und umfasst s Mettauertal mit Usnahm vo Gausige. S Tal wird vom Ätzgerbach entwässeret, wo vo Hottel bis zum Rhii flüsst. Vo Oberhofe her flüsst de Mettauerbach bis uf Mätteb, wo-n-er in Ätzgerbach mündet.
De höchscht Punkt vo de Gmeind isch uf em Laubberg uf 649 Meter ü. M., de tüfscht am Rhii uf 300 Meter.
Andreas Burckhardt
Andreas Burckhardt isch dr Naame vo dene Persone:
Mettauertal
Geografii
Em Rhii ufwärts isch d Nochbergmeind Schwatterle, Rhiiabwärts d Stadt Laufeburg.
Carl Cox
Dr Carl Cox (* 29. Jüüli 1962 z’ Oldham, Anglànd ) ìsch a britischer Techno-DJ un -Produzänt. Ànna 1997 hàt’ne d’ britischa Zittschrìft DJ Mag àls Bäschter DJ vu dr Walt üsszaichent.
sii Laawa
Dr Cox ìsch mìt dr Müüsik vum Maceo Parker un vum James Brown uffgwàcksa. D’ Funk-Rithma hann’ne sehr biiflusst. Schuu friahj hàt’r äbbis mìt Plàttaschpììler un Schàllplàtta üssprowiart. Àm And vu da Joohra 1970 ìsch d’ Hip-Hop-Walla üss Àmerikà kumma; doo hàt dr Cox äbbis ìn dam Müüsikberaich üssprowiart. Ìm Làuif vu da Joohra 1980 hàt’r sìch noh z’ noh ìn dr eläktroonischa Müüsik gwìdmet, un schliasslig ìm Techno. Bii siina Konzärta düet’r maischt dräi Plàttaschpììler bnutza —gweehnlig düen d’ DJs numma zwai bnutza.
Sitter da Joohra 2010 düet dr Carl Cox àui aigana Verànschtàltunga betriiwa. Ìn dr Summersaison uff Ibiza hàt’r àm Zischtigoowa ìn dr Diskothek Space gschpììlt; doo hàt’r verschììdena DJs iiglààda. Ar hàt asoo gmàcht, bis àss dr Club ànna 2016 gschlossa worra-n-ìsch.
Ìm britischa Film Human Traffic (1999) hàt dr Cox d’ Rolla vum Clubbesìtzer Pablo Hassan gschpììlt.
Àm 3. Nowamber 2007 ìsch bii’ma Ufftrìtt vum Cox ìn’ma Club z’ Caracas (Venezuela) a Schiassaräi gsìì. Doo sìnn viar Mänscha geteedet un fìmf verlätzt worra.
Rudolf Vallendor
Dr Rudolf Vallendor (* 6. Juli 1918 z Bade-Bade; † 6. Novämber 2014 z Offeburg) isch e dytsche Dialäktdichter un Schriftsteller gsii.
Läbe
Dr Vallendor isch z Bade-Bade uf d Wält chuu un isch z Offeburg ufgwachse. Är isch dert uf d Knabeschuel un derno uf s Grimmelshausen-Gymnasium gange. Wel syni Eltere in finanziälli Schwirigkaite grote sin, het er aber wider ab em Gymnasium mieße. No dr Schuel het dr Vallendor e Lehr as Maschineschlosser bi dr Dytsche Rychsbahn gmacht, wun er mit sehr gut abgschlosse het. Wel er si gwaigeret ghaa het, in d Hitlerjugend yyzdrätte, het er dr Schuelbryys mit eme Stipendium an dr FH Charlsrue, wu s derfir aigetli gee hätt, nit iberchuu un het eso nit chenne go Ingenier studiere.
Im Chrieg isch er in änglischi Chriegsgfangeschaft grote, isch aber scho im Summer 1945 wider freichuu. Dr Valldendor het derno bis zue syre Pensionierig as Tächnische Inschpektor bi dr Bahn gschafft. 26 Johr lang isch er Gschäftsfierer bi dr Yysebahnergwerkschaft gsii, het au z Offeburg d Gwerkschaft mitgrindet.
Schaffen im Dialäkt
Wun er anne 1955 d Ättemer Mundartdichter Fritz Broßmer chänneglehrt het, het er aagfange si fir s Alemannisch z inträssiere.
Är het im Lauf vu sym Läbe insgsamt 39 Biecher gschribe. Fir s Offeburger Dagblatt het er fascht fast 1500 Glosse gschribe.
Anne 1977 het er d Offeburger Regionalgruppe vu dr Muettersproch-Gsellschaft mitgrindet.
Kanton Mülhausen-1
Dr Kanton Mìlhüüsa-1 ìsch a Kanton ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Mìlhüüsa.
Gschìcht
Dr Kanton isch zem 22. März 2015 nej grinda worra.
Gmeine
Zem Kànton gheert a Teil vu dr Stàdt Mìlhüüsa.
Das Neue Leben
S Nöije Lääbe isch dr Naame von ere Grubbe vo Baasler Künstler in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert gsi. Si sin de Dadaiste noochegstande und hän mäistens uf dr Lingge bolitisiert.
Gschicht
Noch em Änd vom Erste Wältchrieg het s in dr Schwiz brodlet. D Armuet isch grooss gsi, was vo de Sozialdemokrate ufgriffe worde isch. Au d Künstler si vo de revoluzionääre Gedanke beiiflusst worde. Im Früelig vo 1918 het dr Fritz Baumä e Manifest veröffentligt mit em Ditel «Das neue Leben. Für die neue Bewegung in der Kunst.» Din het er dr Begriff vo dr Kunst nöi definiert, so dass si nid nume klassischi Ölgmäls dur umfasse sondern au Forme vom Kunsthandwärk wie Keramik, Stickerei oder Schmuck. Bald druf het er zämme mit em Alexander Zschokke, em Otto Morach und em Niklaus Stoeckli dr Veräin «Das neue Leben» gründet. No im April häis si e Kunstustellig bim Baasler Kunstveräin afo vorberäite. Si häi dr Hans Arp, si spööteri Frau d Sophie Taeuber, d Moolere Alice Bailly, dr Meiringer Arnold Brügger, dr Oscar Lüthy, dr Dütsch Carlo Mense und dr franzöösisch Mooler Francis Picabia iiglaade zum mitmache. Zwäiäzwanzig Künstler si drbii gsi mit 250 Wärk, wo d Ustellig im Novämber 1918 ufdoo het und die kubistische Tendänze häi brombt e Skandal usglööst.
Die zwäit Ustellig vom Nöije Lääbe isch im Zürcher Kunsthuus im Januar 1919 ufdoo worde. Meereri Dadaiste häi dört usgstellt und dr Tristan Tzara und dr Marcel Janco häi Vorlääsige ghalte.
Die franzöösich Dadaistin Hélène Amande Zbinden isch d Hauptiniziantin vo dr dritte Ustellig in dr Kunsthalle Bärn im Joor 1920 gsi.
Druf isch no in däm Joor dr Veräin Nöijs Lääbe iigange und as Künstlergrubbe bald vergässe worde, au wenn iiri Mitgliider bis hüt bekannt si. 1982 het en Ustellig im Berowerguet z Rieche an dr Fritz Baumä und "S Nöije Lääbe" erinneret. Im Novämber und Dezämber 2018 git s e Retrospektive in dr Baasler Galerii Müller.
Neuenstadt
Neuenstadt ghäissed mee weder äis Oort:
Stachelschützenhaus
S Stachelschützehuus isch en ehemooligs Schiesslokaal für Armbrustschütze bim Petersblatz z Baasel. Es gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
Hüte isch dört s Institut für Mikrobiologii und Hügiene vo dr Uniwersidäät Baasel dehäi.
Gschicht
S hütige Stachelschützehuus isch 1546 für d Gsellschaft vo de Armbrustschütze baut worde. Es isch grad an dr üssere Stadtmuure gstande am Schützemättlidurm - mä het em Durm au Stachelschützedurm gsäit - und het ursprünglig öbben e kwadratische Grundriss gha. Dr Schiessstand unde nooche isch offe gsi und oobe draa im erste Stock het s Rüüm ghaa für gsellschaftligi Aaläss. Noch em Stadtblaan vom Meriaan vo 1642 isch mä vom Petersblatz us über e Stääge zum Huus uufe choo oder vom Brunne im süüdlige Egge vom Blatz über e Rampe. D Schütze häi dr Muure nooch gege Nord-Nordoste gschosse, won es Hüüsli gstanden isch mit de Ziilschiibe.
1707 häi d Stachelschütze e Flüügel gege Norde dra aabaut und 1729 het d Uniwersidäät dr Süüdflüügel draabaut wo dr Benedikt Staehelin si Labor gha het. Dört isch denn au im Daniel Bernoulli (1700-82) si füsikalischs Kabinett gsi, won er sini Experimänt gmacht het. 1790 häi sich d Stachelschütze s ganze Geböid under e Naagel grisse. 1856 het sich d Gsellschaft ufglööst, und s Bardeer isch denn en offeni Durnhalle worde. Mä het s Bardeer denn zuegmuurt und 1870 bis 1884 Klasserüüm für d Mäitli vo dr Oobere Döchderschuel dri doo.
1893 isch dr Kantonschemiker im Bardeer gsi und im Joor druf isch die Hügienischi Aastalt, wo erst grad gründet worden isch, im erste Stock iizooge. 1987 het mä s Huus innenooche afo renoviere, so dass es de Aasprüch vom ene modärne Forschigsinstidut entsproche het. 1990 isch s iigweit worde.
Vo usenooch gseet s Geböid öbbe immer no us wien e Fachwärkhuus us em 16. Joorhundert.
Toggenburger Pflanzennamen
Obwoll d Quelle zum Tail gnaueri Ortsagoobe gend, werd do nume underschide zwösched:
Michelangelo
Dr Michelangelo Buonarroti [], vilmol nume Michelangelo (si vollständige Naame isch Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni; * 6. Merz 1475 z Caprese, Toskana; † 18. Februar 1564 z Rom), isch en italiänische Mooler, Bildhauer, Archidekt und Dichter gsi. Er gältet as äine vo de bedütendste Verdräter vo dr Kunst vo dr italiänische Hoochrönessans und as äine vo de wichdigste Künstler überhaupt.
Lääbe
Dr Michelangelo isch z Floränz ufgwaggse. Mit Drizääni het er bim Domenico Ghirlandaio s Moolerhandwärk afo leere. Er het aber d Bildhauerei lieber gha und isch denn uf d Bildhauereischuel in de Medici-Gärte gange, wo dr Lorenzo de’ Medici iigrichdet het. Noch em Dood vom Lorenzo isch er uf Bologna gange, won em d Ulisse Aldrovandi-Familie Ufdreeg für Häiligefiguure und Ängel gee het. Denn isch er zrugg uf Floränz. Dört isch sit 1494 dr Savonarola an dr Macht gsi und dä het im Michelangelo käini Ufdrääg gee. En andere Lorenzo de Medici, e Soon vom Pierfrancesco, het em vorgschlaage, e Statue vom Cupidos z mache und die eso aazmoole, ass si wurd antik usgsee. Dr Kardinal Raffaele Riario het d Statue kauft, won er aber dr Betrueg uusegfunde het het dr Kunsthändler iim s Gäld müesse zrugggee. Dr Michelangelo isch denn 1496 uf Rom zum Riario, het für en e Bacchus-statue gmacht und denn het em dr Kardinal Jean Bilhères de Lagraulas dr Ufdraag für d Pietà im Petersdom gee.
1501 isch er zrugg uf Floränz und het d Statue vom David gmacht, wo uf dr Terrasse vom Balast vo dr Signoria gegenüber dr Loggia dei Lanzi ufgstellt worden isch. In dere Zit het er no anderi Statue gmacht, isch aber au as Mooler beschäfdigt gsi. Im Früelig 1505 isch er zum Babst Julius II. uf Rom ooni sis Bild D Schlacht vo Cascina fertigzmoole.