cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xaver
d Gschicht vom Name
Er isch im düütschsproochige Piet sid em 16. Joorhundert beliebt; denn isch der Heilig Franz Xaver, wo vo Spanie gsi isch und vo 1506 bis 1552 gläbt het, bi üüs populäär worde. Der Franz Xaver het sin Name vo der Burg Javier gha, wo no hüt i der nordspanische Provinz Navarra stoot; dört isch er uf d Wält cho. Ursprünglig chunt der Burgname vom baskische Name Etxaberri, wo «Nöihuus» bedüütet.
Am Afang het der Vorname z Spanie Xavier gheisse und me het ne mit emene Afangs-X gschribe, was men uf spanisch aber seit. Wo me der Heilig i der Zyt vo der Gägereformazioon au i de düütschsproochige Gägende het lehre gchönne – und ne als Schutzpatron gäge schlächts Wätter und d Pescht verehrt het –, het me der Afangsbuechstabe denn do wie süsch im Düütsche au als X usgsproche.
Xavier isch d Schrybwys im Französische blibe, latinisiert isch es Xaverius und im Iteliänische Saverio.
Der Namenstag vom Franz Xaver isch der 3. Dezämber. Vom Heilige het’s grad im alemannische Piet i vilne katolische Chile gmooleti Bilder und gschnitzleti Figuure. Z Luzärn isch d Jesuitechile ufe Name vom Franz Xaver gweit.
Vo der Namensgschicht im Schwyzerdüütsche brichtet der Artikel Xaver vom Schwiizerischen Idiotikon: as Vorname isch der Xaver i de katolische Länder vo der Schwiiz und au z Basel beliebt, list me dört, und es git dervo i de verschidene Kantöön vil Namensforme wie öpe Xaveri, Xäver, Xavi, Veri oder Vereli; und me findet au Orts- und Fluernääme wo dervo abgleitet sind.
Schule (Begriffsklärung)
Gruppierig vo Künstler oder Glehrte:
Soziale Klasse
Dr Begriff vo dr soziale Klass bezieht isch vom Karl Marx brucht worde im Sinn von ere Differenzierig vo dr Gsellschaft noch underschiidlige Klasse. Lut em Marx isch e Klassegsellschaft im Wääsentlige dichotom und het scho immer us de opposizionelle Inträssegmäinschafte vo de Herrscher und de Beherrschte bestande. Dr Marx het dr Begriff vo dr Klass brucht, zum vom ene sogenannte Klassekampf z reede und die regierti Meerhäit as en Inträssegmäinschaft z würdige und politisch aktiwiere. S Gfüül, zämmezghööre, oder Klassebewusstsi cha in ere Gmäinschaft existiere, muess es aber nid, so wie s öiropäische Proletariat am Aafang vom 19. Joorhundert no kä Klassebewusstsii entwigglet het. Ass mä au für die Zit vo soziale Klasse cha reede bedütet nid, ass es in dene Klasse e Gfüül vom Zämmeghööre gee hätti, und scho gar nid ass si politisch gmäinsam hätte chönne handle.
In dr Soziologii git s Kontrowärse wägen em Klassebegriff. Er isch vor allem in sine polemisch-politische Uswirkige umstritte. In dr Geegewart wärde Diskussioone gfüert über e dransnazionali kapitalistischi ‚Klass‘, wo am sich bilde isch. Im überdräite Sinne wird vo dr politische Klass as dr Füerigsschicht vo de Bruefspolitiker greedet.
Im Underschiid zum dütschsproochige Ruum wird im angelsäggsische dr Klassebegriff (class) brucht, ooni dass mä sofort in däm, won en verwändet, e Marxist gseet; dört wird au hüte vo „Kapitalismus“ (capitalism) greedet, wääred sich im Dütsche „Määrtwirtschaft“ as Bezäichnig duuregsetzt het.
Geist
Dr Begriff Gäist het us historische Gründ verschidnigi Bedütige in dr Filosofii, dr Theologii, dr Psüchologii und dr Umgangsssprooch.
Bedütige
Im Zämmehang mit em Bewusstsii cha mä grob zwüschen zwäi Bedütige underschäide.
Bezoge uf die kognitive Fähigkäite vom Mensch, wo in dr Umgangssprooch as „gäistig“ bezäichnet wärde, meint dr „Gäist“ – als öppis nit-Materiells – s Woornee und Leere, s Erinnere und Vorstelle, s Fantasiere und überhaupt alli Forme vom Dänke wie s Überlege, Uslääse, Entschäide, Absicht und Blaane, s Verfolge vo Strategie, s Vorussääge, s Iischetze, s Gwichtgee, Bewärte, Kontrolliere, Beobachte und Überwache, d Wachsamkäit und Achtsamkäit, wo drfür nöötig si, und d Konzentrazioon uf alle Stuefe bis zu hüpnotische und sustige tranceartige Zueständ uf dr äinte Site und Zueständ vom Überwachsii und höggste Gäistesgegewärtigkäit uf dr andere.
Wenn aber dr Gäist mit religiöse Vorstellige von ere Seel oder Jensitserwartige verchnüpft isch, umfasst dr Begriff vilmol e Gäistigkäit,  wo nit an dr liiblig Körper bunde isch, und as spirituell bezäichnet wird. Si wirkt zwar uf e Körper, isch aber sälber räin oder absolut, transpersonal oder sogar transzendänt. Si wird vo Gott erschaffe oder isch Gott gliich oder wääsensgliich idäntisch mit em. In dr christlige Vorstelligswält bezäichnet me dr «Geist Gott» as Häilige Gäist, wo as Person aagluegt und sümbolisch as Duube oder as Aug daargstellt wird. D Froog noch dr „Natur“ vom Gäist isch also e zentrals Thema in dr Metafüsik.
In dr Dradizion vom dütsche Idealismus bezieht sich dr Begriff vom Gäist hingege uf überindiwiduelli Strukture. D Filosofii vom Hegel sött mä in däm Sinn verstoo, wie au im Wilhelm Dilthey si Vorstellig vo de Gäisteswüsseschafte.
Erkenntnistheorie
D Erkenntnistheorii (au Epistemologii oder Gnoseologii) isch e Hauptgebiet vo dr Filosofii, wo d Vorussetzige für d Erkenntnis erforscht, wie Wüsse und anderi Forme vo Überzüügige z Stand chömme. Si undersuecht au, was Gwüsshäit und Rächtfertigung usmacht und weli Art vo Zwiifel an welere Art vo Überzüügige es objektiv cha gee.
Hüte
Hüte spiilt die filosofischi Erkenntnistheorii in den Auge vo dr Öffentligkäit fast kä Rolle me, und Frooge noch was Gäist, Materie und Energii si wärde vilmol in de Naturwüsseschafte diskutiert und si vo dört au Däil vo dr filosofische Debatte worde. Mä liist in filosofische Essey vom „Wälle-Däili-Dualismus“, wenn s drum goot, d Relatiwidäät vo de hütige Sichtwiise spektakulär z belege. Wo s um d Freihäit vom Wille goot, häi Nöirologe und Chaosforscher s Wort. Füsiker wie dr Stephen Hawking wärde vo dr Öffentligkäit as die nöije Wältwiise aagluegt, wo men e eender as andere zuedraut, ass si en Erkläärig für alles chönnte haa. D Erkenntnistheorii, wie si an de Uniwersidääte bedriibe wird, isch vilmol vom ene Spagat zwüschen ere stränge Usrichdig uf die historischi Debatte und ere Suechi noch Frooge und Antworte vo de modärne Wüsseschafte kennzäichnet und es si eender d Wüsseschafte wo Nöis füürebringe ass d Filosofii.
Mit dr erkenntnistheoretische Debatte het sich im Lauf vom 20. Joorhundert s ethische Brojekt sälbständig gmacht. Dr Wittgenstein het no noochgwiise, ass d Erkenntnistheorii an Gränze stoosst, wenn si sich mit Ethik will abgee; hüte hingege frogt mä sich, öb mä d Ethik nit als unabhängigi Instanz de Wüsseschafte gegenüber brucht, für zum dene Gränze z setze, und mä stellt Ethikkommissione uf, wo sölle entschäide, wie wit die wüsseschaftligi Forschig daf goo.
Pfafflar
Pfafflar ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Pfafflar likt im Bschlaberdal, eme Seidedal vom Lechdal. D Nochbergmoanda sin Elmen, Stanzach, Häselgehr und Imst.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 140 Aiwohner sin im Johr 2001 20 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 140 Aiwohner 134 Daitsch als Umgangsproch aagea, 2 Daitsch und andere Sproche und 4 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Pfafflar ghert zum Bairisch.
Péaule
Péaule (Gallo Pléaull, bretonisch Pleaol) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Gschicht
Péaule isch zum erschte Mol gnännt wore anne 876 as Plebe que dicitur Gablah (1008: Plebe Gavele, 1351: Ploiaule, 1387: Ploeaule, 1453: Plaule, 1516: Pleaule, 1553: Peaulle).
Verwaltig
vu Péaule isch. Péaule ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Péaule ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Der Tunnel
Der Tunnel isch en Churzgschicht vom Friedrich Dürrenmatt, wo 1952 erschiene isch. D’Gschicht isch unter anderem im Band „Der Tunnel“ vo 1964 veröffentlicht worde. Sie gehört zum Hauptwärch vom Dürrenmatt und zu de Klassiker unter de surreale Churzgschichte.
Handlig
Protagonist isch en verträumte vierezwänzgjährige Schtudänt, wo am Aafang vo de Gschicht folgendermasse charakterisiert wird:
Ein Vierundzwanzigjähriger, fett, damit das Schreckliche hinter den Kulissen, welches er sah (das war seine Fähigkeit, vielleicht seine einzige) nicht allzu nah an ihn herankomme, der es liebte, die Löcher in seinem Fleisch, da doch gerade durch sie das Ungeheuerliche hereinströmen konnte, zu verstopfen, derart, dass er Zigarren rauchte (Ormond Brasil 10) und über seiner Brille eine zweite trug, eine Sonnenbrille, und in den Ohren Wattebüschel: Dieser junge Mann, noch von seinen Eltern abhängig und mit nebulösen Studien auf der Universität beschäftigt, die in einer zweistündigen Bahnfahrt zu erreichen war, stieg eines Sonntagnachmittags in den gewohnten Zug, Abfahrt siebzehnuhrfünfzig, Ankunft neunzehnuhrsiebenundzwanzig, um anderentags ein Seminar zu besuchen, das zu schwänzen er schon entschlossen war.
Interpretation
De in Abgrund rasendi Zug cha düütet wärde als Symbol fürs in greglete Bahne verlaufende Läbe vo de Mänsche, wo uf en sich immer düütlicher abzeichnendi Kataschtrophe (de Tod, ds Nüüt oder ds Ungwüsse) zulauft. De urplötzlich und unerklärlich in Alltag iinbrächendi Schrecke(= Zugskataschtrophe) zeigt d’Unentrinnbarkeit uf, vor däre sich d’Mänsche hinter de Alltäglichkeit verstecked. Der letschti Satz vo de Gschicht düütet ds schrecklichi Gschehe als Wille Gottes. Das machts aber nit weniger unverchständlich.
Trivia
Mit em Aafang vo de Gschicht schiint de Dürrenmatt de komplizierti Schriibstil vom Thomas Mann sim Zauberberg z’parodiere. Au inhaltlich gits en Überschnidig: De Zauberberg beginnt mit de Zugfahrt vomene junge Ma, wo gärn Zigarre rauche tuet.
Schauinsland (Begriffsklärung)
Mit Schauinsland isch gmaint:
Schauinsland isch dr Familienname vu
Rocourt
Rocourt isch de Name vo däne Ortschafte:
Lueg au:
Wojwodina
D`Wojwodina isch a Region im Norda va Serbien, wo va füf verschiidena Völker bewohnt wird. Die wichtigschta sind di Serba und di Ungarn. Vorm zwoata Weltkriag händ do oh viile Dütsche, die sognannta Donauschwoba glebt. Dia händ, wia die dütsche Armee noch Serbien ko isch, eifach ihre siiba Sacha packt und sind nach Dütschland ganga.
Die Hauptstadt isch Novi Sad. Die Wojwodina isch oh im ehemaliga Jugoslawien ufgrund va da viila Völker a autonome Region gsi.
Névez
Névez (bretonisch Nevez) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Névez lyt am Atlantik, 31 km vu Quimper un 82 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 48 m iber Normalnull.
Gschicht
Névez isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1038 as Plebe Nevez in pago Treguent (11. Jh. Neuued, 1240 Negueth, 1296 Nevez, 1368 Neguet, 1368 Neuguet, 1368 Neuguez).
Verwaltig
vu Névez isch. Névez ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Névez ghert zem Bretonisch.
Partnergmai
🇫🇷 Les Contamines-Montjoie, Frankrych
Freier Wille
Für e Begriff freije Wille oder Willensfreihäit git s kä Definizion, wo allgemäin anerkennt isch. In dr Umgangssprooch verstoot mä öbbis anders under em freije Wille as im juristische oder psüchologische Sproochgebruuch. In dr Filosofii wird dr Begriff nit äihäitlig definiert.
In eme fachübergriifende Sinn ghöört zur Willensfreihäit die subjektiv empfundeni menschligi Fähigkäit, ass mä, wenn s verschiideni Möögligkäite git zum Weele, e bewussti Entschäidig cha mache.
In dr Filosofii basiert d Idee vom Mensch as „Subjekt“, wo „autonom“ oder au „moralisch“ isch, druf, ass er e freije Wille het. Au die politische Ideä vo dr „Freihäit“ und vo dr „Demokratii“ setze die Aanaam vorus.
Aber scho sit em griechische Altertum, und bsundrigs sit em Aafang vo dr Ufkläärig, wird d Vorstellig vom ene freije Wille immer wider bezwiiflet.
Moche
D Mochica-Kultur (Moche) hots zwüschat m 1. Johrhundat und m 7. Johrhundat in Peru, Südamerika gea. S Zentrum isch im Norda vo Lima gsi, in da Gegend wo hüt Trujillo isch.
D Mochica hond se in mehrara Täla a da Küschte im Norda vom hütiga Peru niedaglo. D Gsellschaft isch schtreng schtrukturiert gsi, unta da Führung vo mächtiga Fürschta.
Wirtschaft
Wirtschaftliche Basis isch Landwirtschaft gsi. Se hond Erdnüssle, Kürbis, Mais und Paprika abaut. D Fäalda hond se mit Aquädukte bewässat und mit Guano (nam Düng aus Exkremente vo Seevögl, wo hüt no vawendet wird) düngt.
S Handwerk isch hoch entwicklt gsi: Se hond Gold, Silba und Kupfa vrarbeitet und o us Gold und Kupfa Tumbago legiera künna. D vawendeta Technologia sin in eppa dia, wo ma us da europäischa Kupfazit und Bronzezit kennt.
Genauso hoch entwicklt isch d Keramik gsi.
Religion
Dia Moches hond vor allem a Gottheit vaehrt, wo als Aiapaec (el decapitador) bekannt isch, und wo uf vielna Keramika und Wandmolareia dargschtellt isch, meischtns als Schpinne, glügeltes Wesa oda Meerungeheua. Wenn mol da ganze Körpa dargschtellt isch, hot a in da oana Hand a Meassa und in da andara hebt a an Kopf bi da Hoor. Ma nimmt a, dass dia Bilda Menschaopfa uf m Mondtempl zoagand. D Mochica hond an a Leaba noch m Tod globt. In da Gegend vo Huaca Rajada hot ma 1987 d intakte Grabanlag von am Mochica Fürscht (bekannt als Señor de Sipán) und siinem Hofschtaat us m 3. Johrhuhdat gfunda und usgraba. Us da Grabbeigabana schließt ma, dass noch da Vorschtellung vo da Mochica jeda Mensch o im Leaba noch m Tod wieda dia gliicha Pflichta und Privilegien ho wird. Jeda Tote isch mit siina wichtigschta Güta und Vorrät begraba wora. So ka ma us da Gräba no schliessa, welle Schtellung er in da Gesellschaft khet hot.
Stimmloser pharyngaler Frikativ
De stimmlosi pharyngali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Ùnter de Sprooche vo dr Wält chùnt er sehr sälte vor. S Zeiche im IPA defür isch. En Groossdeil vo Sprooche, wie s Arabisch, wo es de Luut aageblich git, hen statt däm allerdings schynts en epiglottale Luut:. Es isch allerdings mindeschtens ei Sprooch bekannt, wo glychzytig pharyngali ùn epiglottali Frikativ het, ùn zwar s Aghulisch, e Sprooch wo vo 17.000 Mänsche in dr rùssische Republik Dagestan gschwätzt wird.
Moche
Ende vo da Mochica-Kultur
Ab m 7. Johrhundat gits uf oamol koa Zoacha meh vo dera Kultur. Ma nimmt a, dass Naturkatastrofena wia El Niño und Dürraa schuld gsi sin, dass sich dia Moche us eanara großa Schtädt zruckzoga hond. Vilicht hots aba o an Bürgakriag um dia knappa Nahrungs- und Wassaresourca gea, wo zum Untagang vo da Mochica-Kultur gführt hot.
Rottenschwil
Roddeschwyl (amtlich Rottenschwil) isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt am weschtleche Rand vom Rüüsstaal. Dr Gmeindbann foot im Weschte ufem Buecheald a und goot im Oschte bis a d Rüüss und zum Flachsee und bim Werderhölzli sogar no uf d Oschtsyte vo der Rüss übere. Bi Roddeschwyl goot e Brugg über d Rüüss.
S Dorf Werd isch ane 1898 zu Roddeschwyl ygmeindet worde.
Z Roddeschwyl isch sider en Drittel vo dr Gmeindflechi de Naturschutzpiet zuedeilt. Bi Roddeschwyl isch s Huus, wo drin d «Stiftig Rüüsstaal» schaffet, wo im Uftrag vom Kanton für d Naturschutzprojäkt i dr Rüüssebeni luegt.
D Nochbergmeinde vo Roddeschwyl sind Underlunkofe, Oberlunkofe, Joone, Aristau, Bäsebüüre und Brämgarte.
Gschicht
S Dorf isch ane 1281 i dr Form Rotolfswile gnännt. Im Habsburger Urbar vo öpe 1306 heisst dr Name Rotoswile.
Sorengo
Sorengo isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.
Geografi
Sorengo lyt uf ere Aahechi zwisch em Luganersee un em See vu Muzzano. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Cortivallo un Cremignone. Nochbergmaine sin Collina d’Oro, Lugano un Muzzano.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Sorengo isch dr Guido Santini.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sorengo ghert zum Comasco-Lecchese.
Annett Louisan
D Annett Louisan (* 2. April 1977 z Havelberg; eigendlich Annett Päge) isch ä dütschi Sängeri und Musikeri.
Musig
D Annett Louisan hed als äini vo dä ganz wenige dütsche Sängerinne mit Chanson-Lieder i der Charts Erfolg. Dä Erfolg hed si vor allem a ihrerä Schtimm zverdanke und a dä Text vo ihrem Songwriter und Produzänt Frank Ramond.
Ihres zwäite Album isch nu wiiter vom Pop entfärnd als ihres erschte. I dem fiehrd d Annett Louisan die dütsch und französisch Chanson-Tradition wiiter. Die meischtens sehr schwachi Hintergrundmusig betond nu meh die sanfti, huuchigi Schtimm vo ihre.
Livealbe
* 	* 	*
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (1. Wahlperiode)
Die Lischt git en Iberblick iber alli Mitglider vu dr Verfassiggebende Landesversammlig (1952–1953) un d '''Mitglider vum 1. bade-wirttebärgische Landdag''' (1953–1956) mit Fraktionszuegherigkait un Wahlkrais.
Tössegg
D Töössegg isch dè Ort, wo d Tööss i dè Hochrhy ymündet. Si ghört zu dè Gmeindè Freièschtei-Deufè un lyt im Nordè vom Kanton Züri uff èrè Höchi vo Dõ biègt dè Rhy, wo vo Schaffuusè im Nordoschtè chunnt, gu Nordweschtè ab, dè Hochrhy vollfüürt dõrt sini gröschti Flussschlaufè.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (1. Wahlperiode)
Di Verfassiggebend Landesversammlig isch am 9. Merz 1952 gwehlt wore, dr 1. Landdag isch am 19. Novämber 1953 konschtituiert wore. Di 1. Plenarsitzig isch am 25. Merz 1952 gsii, di letscht am 8. Februar 1956.
Tössegg
Bi dè Tössegg gränzed diè vir Gmeindè Buchberg, Eglisau, Rorbas un Freièschtei-Deufè sowiè diè Kantön Schaffhuusè un Züri anènand. Glychzitig isch s Nordufer bi dè Tössegg dè südlichschte Punkt vom Kanton Schaffhuusè.
D Tössegg lyt zwischè dè Högerchettè Irchel, Dättèbärg un Rhynsbärg. Als naturnõchè Ort mit Badeglegeheitè, Grillschtellè, Reschtaurant un Schiffsvobindigè zum Rhyfall diènt er als Uusflugszyl. Südöschtlich obberhalb vo Tössegg liged d Ruinè von èm römischè Wachdurm.
Tour de Romandie 2016
Di '''70. Tour de Romandie 2016''' isch e Etapperänne in dr Romandy gsii. S Radränne het vum 26. April bis zum 1. Mai 2016 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2016 gsii. Gsamtsiiger isch dr Kolumbianer Nairo Quintana wore.
Töss (Fluss)
D Tööss [] isch èn Fluss im Oschtè vom Kanton Züri i dè Schwiz. D Bedütig isch diè Tosende. Si entschpringt im Zürcher Obberland i dè Gegend vo dè Bärg Töösstogg un Schnebelhorn bi Gibswyl un durchflüèsst s Töösdal gu Nordè. Bi Deufè mündet si a dè Töösegg i dè Rhy. S Töösegg lyt am Scheitelpunkt von èrè Rhyschlaufè und stellt dõmit dè südlichschte Punkt vom Hochrhy dar.
D Landschaftè um dè 57 Kilometer lange Fluss Tööss sin im obberè un unterè Dalberych seer unterschidlich. Im obberè Yzugsberych lyt s Töössbärgland, wo sich d Tööss un iri Sitèbäch wôrend dè Eiszit, diè im Bärgland eisfreii beschèrt hèt, i dè Untergrund uss Nagelfluè un dè Sandschtei (Molassè) iègschnittè hèt. Dõher isch dõ è eigèartigi Bärgwält mit eim nu rächt schmalè Hauptdal entschtandè, abber dobelartigè Sitèdäler un hochligendè Terrassè. Diè wildi Landschaft, in dennè irè bewaldetè Bärgeinsamkeit sich u. a. Tibeter aagsidlèt hèn (z. B. i dè Umgebig vo Rikon, wo au s 1968 gründete Tibet-Inschtitut lyt), stòt hüt è wènnig im Widerschpruch zu dè „gezäämtè“ Tööss, wellerè mò durch è 1876 durrègfüürtè Flusskorrektur d Möglichkeit z mäandryrè gnõ hèt.
Ab Winterthur änderèt sich s Landschaftsbild massyv. Durch s Wûrchè vo dè eiszitlichè Glètscher wechsled sich dõ diè sanfterè Molasse-Högerzüüg mit dè breitè, vo Schotter un Lättè uffgfülltè Dalsollè ab. S dichtbewaldete, durch diè starkè un düèfè Iischnitt für dè Ackerbau kaum geeigneti Tössbärgland isch bis i d Neuzit è arms Buèrèland blibbè, i dèm sich d Menschè nu durch Flössholz un Köölerei è Zuèbrot vodiènè hèn könnè.
Èrscht diè im 17. Johrhundert ygfüürte Baumwollschpinnerei hèt è guèti Exischtenzgrundlaag gschaffè, wa-n-èm Bevölkerigszuèwachs un dõmit è stärkeri Besidlig nõch sich zogè hèt, so dass sich selli Gegend zuè nèm am stärkschtè induschtrialisyrtè Gebièt vo dè Schwiz entwicklèt hèt. Diè chraftspendendi Töss hèt dè Betrièb vo Baumwollschpinnereiè ermöglich, welli abaer nu zögerlich zu dè Fabrikarbèt übergangè sin. So isch es ab dè Mitti vom 19. Johrhundert zum Umkeertrènd cho, dass nämlich d Mechanisyrig i dè Wèberei è Entvölkerig i dè Bärggebièt nõch sich zogè hèt. Villi vo dè uusgedeentè Waldgebièt vo hüt gôm uff Uffforschtigè vo Wisè un Weidè vo sellèrè Zit zrugg.
S unteri Töössdal degegè lyt zwûschè Irchel un Dättèbärg, diè steilè Uferhäng bildet è Vokeersbarrièrè. Durch sini düèfi Laag abber hèt sich dõ traditionèll dè Ackerbau uusbildè könnè, diè sunnèbeschinnènè Haaldè hèn sit annè dubaki è guèti Grundlaag für dè Wybau gliferèt.
Etruskisches Alphabet
S Etruskische Alphabet isch e Buechstabeschrift, wo vo de Etrusker bruucht woren isch, um s Etruskische z schriibe. D Schrift het sich useme westgriechische Alphebet entwicklet und isch under anderem d Muetterschrift vom latinische Abece.
Töss (Fluss)
Nõch dè Töss isch èn Stadtdeil vo Winterthur benamst, wellè vom Fluss durchflossè wörd, luèg Winterthur-Tööss
Etruskisches Alphabet
Entwicklig
S Etruskische Alphebet het sich im 8.Jh. useme westgriechische Alphebet entwicklet. Scho vo Aafang aa, isch die Schrift nöd aihaitlich gsii und s cha underschide werde, zwösched südetruskische und nordetruskische Variante. Ab 600 v. Chr. isch d Schriibig vo rechts geg links d Norm gsii, früener, und au wider abem 1.Jh., isch mengisch au vo links geg rechts gschribe wore, selte au bustrophedon. Ab 500 sind Worttrenner uufchoo, wo maist us drai Pünkt bistande hend. Im Verlauf vo de Zitt sind ainzelni Buechstabe nüme bruucht wore, so ass ab 250 v. Chr. numeno 20 Buechstabe bruucht wore sind, wobi s f noi dezue choo isch.
c, k, q
I de südetruskische Inschrifte sind bis is 6.Jh.v. Chr. för /k/ drai Buechstabe bruucht wore, c vor /i/ und /e/, k vor /a/ und q vor /u/, nochene isch numeno s c bruucht wore, wo sich im 4.Jh.v. Chr. au im Norde döregsetzt het; vorene isch i nordetrusksiche Schrifte k gschribe wore.
f
I de ältiste Schrifte isch för de Luut /f/ d Zaichegruppe vh oder hv bruucht wore. Um 600 v. Chr. isch im Norde en aignigs Zaiche gschaffe wore, wo sich denn hundert Joor spööter au im Süüde iibörgeret het.
s-Luut
Komplizierter isch d Schriibig vo de beede s-Luut, wo s Etruskische het. Dodeför sind vier Buechstabe zur Verfüegig gstande. Vo dene chunnt š nume i ganze Abece vor und ș (aigetli werds as en s miteme x dröbergschribe transkribiert) isch i de archaische Zitt nume ganz im Süüde bruucht wore und denn uufgee wore. Die andere zwee Buechstabe sind im Norde und Süüde wääred de ganze Zitt verschide bruucht wore: Im Norde isch s för /š/ bruucht wore und σ för /s/, im Süüde isches grad umgikeert gsii, aso σ för /š/ und s för /s/.
Pflach
Pflòch (amtlich Pflach) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Pflòch likt im Reidener Becke, rond zwei Kilometer nerdlich vo Reide. D Nochbergmoanda sin Lechaschau, Musau, Pinswang, Reutte und Schwangau (D).
Gschicht
Pflòch ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1275 als „Plech“.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 1132 Aiwohner sin im Johr 2001 192 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1132 Aiwohner 989 Daitsch als Umgangsproch aagea, 118 Daitsch und andere Sproche und 25 nur andere Sproche.
16. Jahrhundert
S '''16. Jahrhundert''' hät am 1. Januar 1501 aagfange und am 31. Dezember 1600 uufghört.
Mit dr Reformation vom Luther im Jahr 1517 hät s Spaatmittelalter in Europa uufghört und es hät demit d Epoche vo der früehe Neuziit aagfange.
Enzkreis
Der Enzchrais isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Noordschwaarzwald im Regierigsbezirk Chaarlsruei.
Er gränzd im Noorde ùn Weschde an dr Landchrais Chaarlsruei, im Noordoschde an dr Landchrais Haalbrunn ùn im Oschde an dr Landchrais Ludwigsburg. Im Siidoschde gränzd er an dr Landchrais Beeblinge ùn im Siide an dr Landchrais Calp. Pforze lyd as chraisfrèii Schdad zmids im Bied vùm Enzchrais.
Schded ùn Gmaine
Zem Enzchrais ghèère fimf Schded ùn 23 Gmaine.
Peillac
Peillac (Gallo Poelhac, bretonisch Paolieg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Peillac lyt im Argoat, dr innere Bretagne, zwische dr Fliss Oust im Norde un Arz im Side un dr Gmaine Saint-Gravé im Nordweschte un Saint-Vincent-sur-Oust im Sidoschte,41 km vu Vannes un 86 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 82 m iber Normalnull.
Gschicht
Peillac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 849 as Poliac (850: Puliac, 867: Poilac, 1371: Pellac, 1387: Peillac).
Verwaltig
vu Peillac isch. Peillac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Peillac ghert zum Gallo.
Dieth-Schreibung
''Dää Wikipedia-Ardigel isch gschriibe in Dieth-Schryybig (no de zwood Ùflaag) im Dialägd vù Obfige bi Fryybrg (Ùnders Marggreeflerisch). E Dail isch gschriibe ùf Bärndütsch no dr èèrschd Ùflaag''
D Dieth-Schryybig oder schwyzertütschi Dialäktschrift isch e Laidfaade, wù mer di alemannische Dialägd chaa mid verschrifde. D Dieth-Schryybig isch fir Schwyzer Dialägd gmachd woore ùn isch mid dr Joore an verschiideni (v. a. Schwyzer) Dialägd aabasd woore.
D Byyschbiil in däm Ardigel sin us verschiidene alemanische Dialägd gweeld: Baaseldytsch, Züritüütsch, Bäärndütsch, Brienzerisch, Elsäserdydsch, Nèèrdligs Maarggreeflerisch, Ghaiserschdielerisch, Seislertütsch, Wallisertytsch, Tavaasertüütsch, Flumserisch, Thurgauerisch, Ürnerisch ùn Schweebisch.
Gschiichd
Ane 1938 isch di èèrschd Ùflaag vùm Hefd Schwyzertütschi Dialäktschrift uusechùù. Gschriibe hed s dr Eugen Dieth, wù sälemools dr Voorsiz ghaa hed in dr Schriftkommission der Neuen Helvetischen Gesellschaft (Gruppe Zürich). In dääre Khùmision hän Lyd vù dr Hoochschuele, Lèèrer, Dichder, Buechhändler ùn Lyd vù Verlääg e Wääg iberlaid, wie mer Schwyzer Dialägd chaa schryybe. Die Froog isch in dr Schwyz uusgange vùm Emil Baer ùn syyre Schwyzer Schpraach-Biwegig, wù in dr 30er Joor hed wele ne aigeni Schwyzerdydschi Schrifdschbrooch schafe, wù fir ali Schwyzer hed sole glyych syy. Doodergeege hed die Khùmision dää Laidfaade gsezd, wù mer ali Schwyzer Dialägd mid hed sole chene schryybe.
Ane 1986 hed dr Christian Schmid-Cadalbert e Nèiùflaag vù dr Schwyzertütsche Dialäktschrift uusebroochd ùn s Syschdeem zem Dail veraifachd, e Dail Fääler ùn Inkhonsegwänze gändered ùn v. a. die Aawyysige ewäggloo, wù sich nid dùùrgsezd hän in dääne fùfzg Joor, syder as di èèrschd Ùflaag uusechùù isch.
Dieth 1938 het bi vìlne regelige o nen ǜbergangsbeʃtìmmig aaggää fǜr die, wo nìd z feʃt vom gwanete tütʃe ʃrìftbìḷd hei wöḷḷen abwyche. I de meiʃte fäḷ, wo der Schmid-Cadalbert 1986 vo Dieth 1938 abwycht, lìgts dran, das er nùme no die ǜbergangsregeligen aagìt.
Userhalb vù dr Schwyz isch d Dieth-Schryybig sälde bruuchd woore, z. B. fir s Wèèrderbuech vù Wäär ùn fir s Wèèrderbuech vù Obfige.
Reegle
D Grùndziig vù dr Dieth-Schryybig sin:
Schryyb wie de schwäzesch! (Ooni ùf di hoochdydsch Räächdschryybig z luege)
Waltenschwil
Waltischwyl (amtlich Waltenschwil) isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau.
Paschalis I. (Papst)
Dr Paschalis I. (* an dr Oschtere z Rom; † 11. Februar 824 ebe dert) isch vu 817 bis 824 Papscht as Noofolger vum Stephan IV. gsii.
Schule
E Schuel (lat. schola vo griechisch σχολή [], ursprüngligi Bedütig: „freiji Ziit“, Nütdue“, spööter „Studium, Vorläsig“), au Bildigsaastalt oder Lehraastalt gnennt, isch en Institution, wo d Ufgob het, Wüsse und Könne dur Lehrer an Schüeler z vermiddle.
Paschalis I. (Papst)
Lääbe un Wirke
Dr Paschalis isch Abt vu St. Stephan z Rom gsii, wun er am 25. Jänner 817 zum Papscht gwehlt wore. Är het vum Chaiser Ludwig em Fromme di scho mit sym Vorgänger uusghandlet Garanty vu dr Sälbschtändigkait vum Chilchestaat un dr freie Papschtwahl iberchuu.
Waltenschwil
Geografy
S Dorf lyt im Bünztaal. Dr Gmeindbann goot vo dr Hügelzone uf de Moräne überem Rüüsstaal im Oschte kwer über die ganzi Bünzebeni und über d Ysebaanlinie und d Houptstrooss bis an Hang vom Buechwald im Weschte.
Dieth-Schreibung
Sälbschdlud
1. Zwische lange ùn chùùrze Sälbschdlud wird ùnderschiide.
Paschalis I. (Papst)
Lääbe un Wirke
Dr Paschalis het si Miei gee um e Kooperation mit em weschtlige Chaiserdum un het 823 dr Lothar I. zum Chaiser gsalbt. Dr Lothar het aber bal wider versuecht, s Papschtdum un dr Chilchestaat änger an s Chaiserdum z binde. Dr Paschalis het dergege versuecht, Yyfluss in dr fränkische Rychschilche z nee un sy Stellig z Rom z feschtige. Är isch au ain vu dr wichtigschte Ferderer vu dr Missionierig vu Nordeuropa. Kulturäll isch er au aktiv un het z Rom Chilche grindet un reschtauriere loo, wu zum Dail mit Mosaik in spotantiker Dradition uusgschmickt wore sin.
Waltenschwil
Geografy
D Nochbergmeinde sind Woole, Brämgarte, Bünze, Boswil, Challere und Büttigche.
Gschicht
S Dorf isch imene Dokumänt vo ane 1085 s erschte Mol gnännt.
Paschalis I. (Papst)
Lääbe un Wirke
Z Rom isch er wäg syre stränge Amtsfierig uubeliebt gsii, 824 isch s zue Uurueje chuu. No sym Dod isch er in dr vu ihm widerufgrichtete Chilche Santa Prassede vergrabe wore, wel s Volk e Grablegig in Alt-St. Peter verhinderet het. Sy Noofolger Eugenius II. het d Bai aber doch in e Kapäll vu dr vatikanische Basilika iberfiere loo. Villicht het er d Zenon-Kapäll in dr Basilika Santa Prassede as Grabstätt fir sy Teodora Episcopa böue loo.
S Patronatsfescht vum hailiggsprochene Paschalis isch am 14. Mai. Kadolische Mahndag isch dr 11. Februar.
Dieth-Schreibung
Sälbschdlud
Chùùrzi Sälbschdlud wääre aifach gschriibe.
Langi Sälbschdlud wääre dobled gschriibe.
Wichdig isch, as mer aliwyyl ùnderschaide dued zwische lange ùn chùùrze Sälbschdlud.
S h wird nie bruuchd zùm d Lengi vùm e Sälbschdlud aazzaige:
Mer schrybd also imer:
Züritüütsch gaa, baseldydsch goo, elsäserdydsch gee dt. 'gehen'
Au ne ie dèrf mer nid schryybe fir e lang i wie in dt. 'blieb', mer schrybd aliwyyl blyybe (oder bliibe), nie bliebe. Des ie wird nùr bruuchd fir dr Dobelsälbschdlud i-e (=iä), z. B. in Lied dt. 'Lied'.
2. Zwische gschlosene ùn ùfige Sälbschdlud wird ùnderschiide.
Ùfigi Sälbschdlud schrybd mer mid eme Accent grave.
Wichdig isch, as mer zwische dr ùfige ùn gschlosene Sälbschdlud ùnderschaide dued, wän si baide voorcheme ùn au in dr Schbrooch fonoloogisch relewand sin, d. h. wän zwai Wèèrder ebis Ùnderschiidligs bedyde, wämer s aimool mid eme ùfige oder e andermool mid eme gschlosene Sälbschdlud said:
Obfige blyybe dt. 'bleiben', bliibe dt. 'geblieben'
Bärndütsch Züüg dt. 'Zeug', Zǜǜg dt. 'Züge'
Stimmhafter epiglottaler Frikativ
De stimmhafti epiglottali Frikativ oder Vibrant isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Ùnter de Sprooche vo dr Wält chùnt er sälte vor. S Zeiche im IPA defür isch. Des Zeiche wird mangmool au für en pharyngale Vibrant bruucht, wyl schynts kei Sprooche zwüsche epiglottale ùn pharyngale Frikativ ùnterscheide. Drùm duen mangi Linguischte mit däm ùn em Zeiche für e pharyngale/epiglottale Frikativ s Zeiche [] nee, ùn für en pharyngale/epiglotte Vibrant s Zeiche.
Dieth-Schreibung
Sälbschdlud
Schmid-Cadalbert 1986 ʃlaat è, èè voor ʃtat ë, ëë.
Schule
Mä underscheidet zwüsche allgemeinbildende Schuele, wo Grund-, Haupt-, Middel-, und Sonderschuele, wo as Hauptufgoob dr Underricht vo Chinder und Jugendlige hai, Hochschuele und Universidäte, wo d Forschig e wichdige Blatz iinimmt, drzueghöre, und bruefsbildende Schuele, wie Bruefs-, Bruefsfach-, Bruefsufbau und Fachschuele, wo diräkter uf e spötere Bruef usgrichdet si. Für Erwachseni, wo sich wei wiiter bilde, wo aber underdags schaffe, git s Oobeschuele.
Dieth-Schreibung
Sälbschdlud
D Inkhonsegwänz bim i hed dr Schmid-Cadalbert mid zwai verschiidene Meeglikhaide ùfgleesd:
Schule
Es git au dr Underschiid zwüsche öffentlige Schuele, wo vo politische Institutione wie em Staat, de Gmeinde usw. bedriibe wärde und private Schuele, wo die öffentligi Kontrolle drüber sehr vil chliiner isch.
Dieth-Schreibung
Sälbschdlud
ä ùn a wääre in dr elsäsische Schryybdradizioon vyylmool a ùn à gschriibe (zem Dail au ùmgchèèrd!):
Schule
In de meiste Länder git s e Schuelpflicht für Chinder, so dass si e minimali Bildig, wo in ere modärne, technologisch orientierte Gsellschaft as unerlässlig betrachdet wird, überchömme und sich im Bruefsläbe chönne zrächtfinde. In ermere, vor allem agrarische Gsellschafte, bechömme d Chinder hüfig kei formali Erziehig, au wenn si vo Gsetz us vorgschriibe wer.
Dieth-Schreibung
Dobelsälbschdlud
D Dobelsälbschdlud schryb mer esoo, wie mer said:
Schule
Kritik an dr Schuel
Währed em 20. Johrhundert si die draditionelle Schuele zum Gegestand vo Kritik worde. Z Dütschland het sich das in alle Strömige vo dr Jugendbewegig und Reformpädagogik zeigt. In de 1970er Johr het die antiautoritäri Erziehig breiti Sympathii gnosse, und Alternativschuele si gründet worde.
Dieth-Schreibung
Dobelsälbschdlud
ei, ëi, äi, ai
Ordnung (Biologie)
In Bezug zu de Hauptstuefe stoht d Ornig zwüsche dr Klass und dr Familie. Zuesätzlig cha unmittelbar über dr Ornig en Überordnig (superordo) und unmittelbar drunder en Underornig (subordo) und e Deilornig (infraordo) vorhande si.
In dr Botanik leite sich die wüsseschaftlige Ornigsnäme vo dr Gattig vo dr Typusart ab und ände uf -ales (zum Bischbil Asterales, abgleitet vo Aster). Die Ändig het dr John Lindley 1833 iigfüehrt, dr George Bentham und dr William Jackson Hooker hai si 1862 etabliert.
Dieth-Schreibung
Dobelsälbschdlud
ie, ue, üe
Schule
Kritik an dr Schuel
Mä het vo de Schuele gsait, as si s ehnder wurde verhindere anstatt z fördere, ass Chinder wurde lehre. Das het mä hüfig druf zurugggfüehrt, ass d Underrichtssituation wurd Angst mache. Pädagoge wie dr Francisco Ferrer oder dr Alexander Sutherland Neill hai freijeri Schuele wie Summerhill gründet, währed anderi wie dr John Caldwell Holt im Unschooling, won e Form vo informellem Lehre im e nid schuelische Rahme isch, en Alternative gseh hai.
Ordnung (Biologie)
No bim Carl von Linné („Ordines naturales“) und bim Antoine-Laurent de Jussieu het d Ornig e Rangstuefe über dr Gattig bezeichnet und ehnder dr hütige Familie entsproche. Wo sich dr Gebruuch vo dr Familie iibürgeret het, het mä d Ordnig als nechsthöcheri Rangstuefe übernoh.
Schule
Kritik an dr Schuel
Dr amerikanischi Psycholog David Keirsey het in sine kritische Essays zeigt, ass vom Schuelsystem nume bestimmti Tämpramänttype gförderet, anderi drgege ghemmt wärde. Er isch au dütlig gege verhaltensänderendi Pharmazeutika, wo bsundrigs im amerikanische Ruum hüfig iigsetzt wärde.
Dieth-Schreibung
Dobelsälbschdlud
au, ou
öi, öü, äü
Ordnung (Biologie)
Zitwiis het es alternativi Rangstuefebezeichnige wie Nixus, Cohors oder Alliance ge. Vo bsundriger Bedütig isch dr Begriff „Reihe“, wo vom Adolf Engler iigfüehrt und bis 1959 bsundrigs in dr dütschsproochige Botanik bruucht worden isch. Die Begriff si zugunste vo dr Ornig verworfe worde, Taxa, wo entsprächend beschriibe si, gälten aber as gültigi Ornigen.
Dieth-Schreibung
Dobelsälbschdlud
ui, üö, öe, eä
Schule
Kritik an dr Schuel
Dr Priester Ivan Illich, wo in Latiinamerika dätig isch, het d Schuele bsundrigs in d Dritte Welt aaklagt, z versage (Schulen helfen nicht, 1972).
Ordnung (Biologie)
Bi de Bilz isch d Ornig hüfig die wäsentligsti Darstelligsebeni.
Schule
Kritik an dr Schuel
Dr französischi Soziolog Pierre Bourdieu het in siim Buech Die feinen Unterschiede (frz. 1979) zeigt, wi d Schuele biidräge d Klassestrukture z erhalte.
Dieth-Schreibung
Dobelsälbschdlud
Wän dr èèrschd Dail lenger isch: aai, ääi, aau.
Ordnung (Biologie)
Einzelnoochwiis
D Informatione in däm Artikel stamme zum grösste Deil us de Quelle, wo under Noochwiis aagee si, drüber use wärde die folgende Quelle zitiert:
Dieth-Schreibung
Ùnbedoondi Sälbschdlud
E ùnbedoonde Sälbschdlud schrybd mer normaalerwyys as e. Nùr wän er e anderi Faarb hed, schrybd mer en anschderschd.
Baaseldytsch mache dt. 'machen', Wallisertitsch machu, flums. machä
Midlud
3. Zwische schwache ùn schdaarge Midlud (Lenes ùn Fortes) wird ùnderschiide.
Wel s in dr Schwyz gängig isch, d Affrikata [kx] mid eme aifache k bzw. ck z schryybe, wird in dr Dieth-Schryybig dr Buechschdaab k wäge däm nid fir d Fortis [k] bruuchd, sùndere eebe fir die Affrikata [kx]. Fir dr Lud [k] schrybd mer derno gg, d. h. mer schrybd Sack ùn said [z̥akx], mer schrybd Brùgg ùn said [b̥rʊk]. Des isch vilichd nid khonsegwänd in dr Dieth-Schryybig, graad des isch aber e Schryybdradizioon in dr Schwyz, wù mer in däm Phùnggd nid hed wele ändre.
Wù im Hoochdydsch e v gschriibe wird, schryb mer au in dr Dieth-Schryybig v, wän s as f gsaid wird. Wämer w said, no schryb mer w:
Voogel dt. 'Vogel', aber Waase dt. 'Vase'.
Dr Schmid-Cadalbert hed s Dieth-Syschdeem e weng veraifachd.
In dr Haubdsach hed er d Schryybig vù dr s- ùn sch-Lud schdaarg veraifachd. Schdad dääne Sonderzaiche, wù dr Dieth voorgschriibe ghaa hed, hed er voorgschlaa bim s nùme s oder ss z schryybe ùn nid ß.
Bi ʃ/ʃʃ u ch/cch füert er nùme no em Dieth syni ǜbergangsreglen aa, das me nämlech wi ìm ʃrìftdütschen i aḷḷne fäḷ sch u ch söḷ ʃrybe, usgnoo sp u st ìm wortaalut.
Am Woordänd hed dr Dieth 1938 voorgschriibe ghaa, as ali Midlud aifach gschriibe wääre. Wel sich des nid dùùrgszed ghaa hed, hed dr Schmid-Cadalbert wider dobledi voorgschlaa:
Verschlùslud
Usenader halde mues mer p, t ùn gg vù ghuuchde ph, th, kh (z. B. wie in hoochdydsch 'Tee' (gschbroche: Thee!):
Baaseldytsch Phäggli
Baaseldytsch Khind
Zwǜʃʃe zwo chùrze wokaale wärde t u p verdoplet. Dieth 1938 wyst ùssertdäm druf hii, das bi vǜrklech länger usʃpraach o nach emne länge wokaaḷ söḷ verdoplet wärde:
Aatte, Muetter
Am wortändi wärde t u p nach Dieth 1938 nìd vertoplet. Bsp.: Gʃtrǜp, drìt. Aḷs ǜbergangsregelig laat er aber e verdoppelig wi ìr ʃrìftʃpraach zue, aḷso: Gstrǜpp, drìtt. Schmid-Cadalbert 1986 füert nùme no die ǜbergangsregelig aa.
Ryyblud
1 Schmid-Cadalbert 1986 ʃrybt, di ʃtarche 'sch' u 'ch' söḷg me normaalerwys nìd kenzeichne.
Für e ch, wù wie in hoochdydsch ich gsaid wird, schlaat Cadalbert-Schmid ĉh voor:
Wallisertitsch ĉhennu dt. 'können'.
Nord-Ghaiserschdielerisch iĉh dt. 'ich', aber marggreeflerisch ich!
Fǜren ʃ ʃlaat Dieth 1938 o ne groossbuechʃtabe voor, wo chly äänlech usgseet win es 5 (das zeiche gìts nìd ìm Unicode-ʃtandard). Är ʃlaat aber nìd nùme forme fǜr d antiqua voor, sondern o fǜr di procchnige ʃrìfte textuura u fraktuur, ùnd ùssertdäm o fǜr d handʃrìft nach der antiqua ùnd nach der procchnige ʃrìft.
Huuchlud
S h wird nùr gschriibe, wùù s au gsaid wird.
Schdimlud
ng + gg schrybd mer ngg: baaseldytsch Bangg dt. 'Bank'
ng + g schrybd mer nng: bärndütsch männgiʃ dt. 'manchmal'
Am wortändi wärde l m n r nach Dieth 1938 nìd vertoplet. Bsp.: Dǜn, ʃtìm, häḷ. Aḷs ǜbergangsregelig laat er aber e verdoppelig wi ìr ʃrìftʃpraach zue, aḷso: Dǜnn, Stìmm, häll. Schmid-Cadalbert 1986 füert nùme no die ǜbergangsregelig aa.
Vokhalisierdi l
V. a. im Bärndütsch ùn andere Dialägd in dr Weschdschwyz wääre l in Wèèrder wie Milch zuen eme u vokhalisierd. Des vokhalisierd l schryb mer ändwäder as w oder ḷ mid em Phùnggd ùndedrùnder:
bärndütsch mìwch/mìḷch dt. 'Milch', awwi/aḷḷi
Schmid-Cadalbert 1986 ʃlaat aḷs drìtti mǜglechkeit en eifachen u vor:
miuch, auui
Affrikata
Nach emne chùrze wokaaḷ ʃrybt me tz, ck ʃtat z, k.
Halbsälbschdlud
Die Halbsälschdlud schrybd mer au, wù s si im Hoochdydsch nid gid:
bärndütsch blüeje dt. 'blühen', glarn. schniije dt. 'schneien', Ùnderelsis Maaje dt. 'Magen'
brienz. frewwen dt. 'freuen', wwärden (!) dt. 'werden', Ùnderelsis (zem Dail) Mööwe dt. 'Magen'
Groos- ùn Chlaischryybig
Dr Voorschlaag vùm Dieth, as ales uuser Näme chlai gschriibe wird, hed sich in dr Gschiichd vù dr Dieth-Schryybig nid dùùrgsezd. Wäge däm hed dr Schmid-Cadalbert au voorgschriibe, as d Groosschryybig glyych syy sol wie im Hoochdydsch.
Binde-n
Des n, wù in dr maischde alemanische Dialägd as Verbindig bruuchd wird, wän bschdimdi Sälbschdlud ùfenander dräfe, wird immer an s Woord voornedraa draaghänggd, d. h. nie mid Bindeschdrich oder elaai gschriibe.
Obfige ''Leegen ich ebis aa. '' dt. 'Zieht Euch etwas an. '
Züritüütsch Won i choo bii (nid: Wo n i choo bii oder Wo-n-i choo bii)
Främdwèèrder
Främdwèèrder sole grùndsäzlich au ludnooch gschriibe wääre.
Z. B. elsäserdydsch Khüldüür dt. 'Kultur'
Aaglyychige
As mer s beser chaa lääse, hed dr Dieth voorgschriibe, as mer Aaglyychige im Woord oder vù Wèèrder anenand nid sol schryybe.
Züritüütsch d Bruut dt. 'die Braut', nid: Pruut
Züritüütsch i d Stadt gaa dt. 'in die Stadt gehen', nid: i t Stagg gaa
Zämesezige
Au bi Zämesezige sol mer di ainzelne Dail uusschryybe ùn nid anenand aaglyyche.
Züritüütsch Räbbeerg dt. 'Weinberg', nid Räpeerg
Wämer Zämesezige nime as Zämesezig embfinded, dèèrf mer si luddrèi schryybe:
Baaseldytsch Jùmpfere dt. 'Jungfrau'
Voorsìlbene
D voorsìlbe be- wìrd ìmmer aḷs b gʃrìbe: Bsuech, bsetzi. Usgnoo sy nùme fäḷ, wo ke bezùùg zùmne ʃrìftʃpraachlecche wort me ggää ìʃ: bärndütʃ plange. Schmid-Cadalbert 1986 ʃlaat voor, das i aḷne fäḷ aaglìcche wìrd, aḷso o psuech, psetzi.
Bìr voorsìlbe ge- gìts verʃìdnigi fäḷ:
D voorsìlben ab- wìrd ìmmer aḷs ab- gʃrìbe: abzie.
D voorsìlben ent- wìrd aapast: züritüütsch eggäge.
Zämeschryybig
Normaalerwyys sol jeedes Woord au ägsdraa gschriibe wääre.
S Fiirwoord s wird an s voorig Woord draaghänggd:
Obfige Hed er ems gee? dt. 'Hat er es ihm gegeben?'
Mer (dt. 'wir', 'mir', 'man') wird mid em Zydwoord zämegschriibe, wän si verschmùlze sin:
Züritüütsch simer dt. 'sind wir'
Bärndütsch gìmer dt. 'gib mir'
E Dail Voorwèèrder dued mer mid em Ardigel zämeschryybe, wän si verschmùlze sin:
am, im, bim, vom, zuem
an Bach dt. 'an den Bach', in Bach dt. 'in den Bach'
bir Frau dt. 'bei der Frau', vor Frau dt. 'vor der Frau', zur Frau dt. 'zu der Frau'
Aboschdroof
Dr Aboschdroof wird nie gschriibe.
Bärndütsch ds Huus dt. 'das Haus'. Nid: d’s Huus
Baaseldytsch Het er s gsee? dt. 'Hat er es gesehen?'. Nid: Het er ’s gsee?
Ängi ùn Wydi Dieth-Schryybig
Nääbe dääre Änge Dieth-Schryybig gid s au no d Meeglikhaid, di ganze Accents graves ewäg z loo, derno schrybd mer e Wydi Dieth-Schryybig. D. h. as zwische dr gschlosene ùn dr ùfige Sälbschdlud nid ùnderschiide wird.
k - gg
V. a. im Ooberryy-Alemanisch, im Boodesee-Alemanisch ùn im Schweebisch, wù s d Verschiebig vù k im Aalud nid gid, gid s e Brobleem mid dr Schryybig vù k ùn gg. Theoreetisch miesd mer in dr Dieth-Schryybig z. B. im Baaseldytsch s Woord Kind as Gghind schryybe. Es wìrd aber aḷs kh gʃrìbe: Khind.
Dr Rudolf Suter, wù d Gramadig ùn s Wèèrderbuech vù Baasel gschriibe hed, hed aber dooderfiir (also fir ghuuchds [kʰ]) aifach k gschriibe, d. h. Kind.
Ds basubieter wörterbuech bruucht foḷgendi konvenzjoon:
k schdood fir dr Lud [k], kch schdood fir d Affrikata [kx].
Daas gseet näär esoo uus:
D Fortis [k] schrybd mer k: züritüütsch Klarinett (schdad no Dieth Gglarinett)
D Affrikata [kx] schryb mer kch: züritüütsch Kchùnscht (schdad no Dieth Kùnscht)
E ghuuchd [kʰ] schrybd mer kh: baaseldytsch Khind (schdad no Suter Kind)
E ghuuchd g schryb mer gh: Ghaiserschdielerisch Ghind
ng + k schryb mer ngk oder nk (schdad no Dieth ngg)
ng + kch schryb mer ngkch oder nkch (schdad no Dieth nk)
Konsonanteschwechig
Ir Nordwestschwyz falle Fortis u Lenis im Alut zäme. So seit men im Oberaargou i ha dänkt mit em glyche weiche Lenis-d wi by i dänke, derwyle das men ir Stadt Bärn mit scharffem Fortis-t i ha tänkt seit.
Im Oberrhy-Alemannische, im Elsässischen und im groosse Teil vom Schwäbische falle Fortis u Lenis i jeder Position zäme. D Entsprächige zu de hochdütsche Wörter Schaden u Schatten hei i söttigne Dialäkt der glych Lenis-d. Derfür underscheide si sech typischerwys i der Vokallengi: ‘Schaden’ u  ‘Schatten’. Dä Underschid i der Vokallengi isch der glych wi im Hochdütsche, steit aber im Gägesatz zu vilne Hochalemannische Dialäkt, wo die Wörter typischerwys di glychi Vokallengi hei: Schade (mit churzem a) u  Schatte. Wil der Underschid der glych isch wi im Hochdütsche, wird bir Schrybig vo söttigne Dialäkt hüüffig wi im Hochdütsche d Verdoppelig zur Bezeichnig vor Vokalchürzi ’bruucht: Schade ( mit längem aa) u Schadde ( mit Lenis-d). D Dieth-Schrybig dergäge füert by söttigne Dialäkt zu’re vil gröseren Abwychig vom gwanete hochdütsche Schriftbild: Schaade u Schade ( mit churzem a).
Ir Schrybig vo Dialäkt mit kompletter binnedütscher Konsonanteschwechig cha’s no’ne zusätzliche Bsunderheit ha. D Buechstäbe t u p chöü ou i dene Fäll dür d u b ersetzt sy, wo’s vor Ussprach här gar nid druf achunt. So git’s byspilswys keiserstüelerischi Schrybige wi Boschd oder Schdai im Gägesatz zu baseldütsche Schrybige wi Boscht oder Stai. Das bedütet nid, das me die Wörter im Keiserstüelischen anders seit als im Baseldütsche.
Im Baseldütsche cha me gar nid säge, öb d Ussprach schd oder scht isch. Der Underschid zwüsche d u t verschwindet nämlech im Kontakt mit emnen andere stimmlose Lut wi sch. Das isch en allgemeini Reglen ir Ussprach vo alemannische Dialäkt, wo als Heuslers Gsetz bekannt isch. Der Grund, werum das men im Baseldütsche normalerwys Boscht u Stai mit t schrybt, ligt also nid ir Ussprach, sondern ir Analogie zu de hochdütsche Schrybige mit t: Post u Stein. Me chönnt aber vor Ussprach här grad so guet Boschd u Schdai schrybe.
Dobelkhonsonande
Au dobledi Midlud, wù s in dr Schwyz ùn au zem Dail im Boodeseealemanisch hed, gid s im Elsis, in groose Dail vùm Schweebisch ùn im Niideralemanisch nid. Wäge däm mues mer in dääne Dialägd ali Wèèrder mid aifache Midlud schryybe. V. a. bi Wèèrder, wù im Hoochdydsch dobledi Midlud hän (as Zaiche fir d Chiirzi vùm Sälbschdlud voorne draa!) fierd des derzue, as die Wèèrder zimli anderschder gschriibe wääre wie im Hoochdydsch.