cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Staate, wo nid vo Dütschland dominiert worde si
In de 1930er Joor isch d Iiwanderigspolitik vo Schweede für Juude seer restriktiiv gsi, aber immerhin 3000 häi dört Asyl gfunde. Wääred em Chrieg si 1942 fast duusig norwäägischi Juude uf Schweede gflüchdet und im Oktober 1943 häi d Dääne fast die ganzi jüüdischi Bevölkerig uf Schweede chönne schmuggle. In de letschte Wuche vom Chrieg häi d Schweede e baar duusig Gfangnigi us Konzentrazioonslaager chönne befreije und uf Dänemark und Schweede lo faare. Noch em Chrieg häi Politiker in Schweede die feelendi Willkommenskultur de Juude gegenüber drmit grächtferdigt, ass zum Bischbil d Stockholmer Gmäind sich no weniger für die jüüdische Flüchtling iigsetzt häig ass dr schweedisch Staat.
Irland het immer nume e chliini jüüdischi Gmäind gha, mäistens weniger as fümfduusig Persoone, und si si fast immer toleriert worde. Wenn s emol en antisemitische Usbruch gee het, isch d Reakzioon vo dr Bevölkerig vilmol negatiiv gsi. D Füerer vo de bolitische Bardeie hingeege, dr Arthur Griffith vo dr Sinn Fein oder dr Éamon de Valera, wo d Fianna Fáil gründet het, si mit iiren antisemitische Ideä nid hinder em Bärg bliibe. Wääred em Chrieg, wo die Irisch Republik offiziell nöitraal bliibe isch, isch d Rolle vom Staat jüüdische Flüchtling gegenüüber abwiisend gsi.
Au in Groossbritannie isch dr Antisemitismus gwaggse in de 1930 Joor, aber d Juude si vo iire nidjüüdische Noochbere, de Sozialiste und de Gwärkschafler in iirer Usenandersetzig mit Antisemite, vilmol vo dr Britische Union vo de Faschiste, handchreftig understützt worde. De Flüchtling gegenüber isch dr Staat nid seer hilfriich gsi, aber öbbe 40'000 ööstriichischi und dütschi Juude und 50'000 Juude us andere öiropäische Staat häi en Ufenthaltserlaubnis überchoo. Aber noch dr Evian Komferänz häi nume no Chinderdransbort in s Land döfe und öbbe zää duusig Chinder si eso grettet worde.
Üübersee
Nord- und Süüdamerika si für Flüchtling mit Vermööge bis zum Usbruch vom Zwäite Wältchrieg, wo s Räise uf Üübersee braktisch ummööglig gmacht het, die bevoorzugte Ziil gsi. Für d Juude si die Veräinigte Staate noch de Iiwanderigsgsetz vo 1921 und 1924 unerräichbaar worde und vili anderi Staate häi äänligs gmacht, sigs dur Gsetz oder dur administratiivi Maasnaame wie ass si äifach käni Visa usgstellt häi.
Tüpisch für die Zit isch d Gschicht vo dr SS St. Louis, wo im Mai 1939 vo Hamburg über en Ozean gseeglet isch mit 936 jüüdische Flüchtling an Bord. In Kuba aachoo häi die usser 28 mit gültige Räisedokumänt d Erlaubnis nid überchoo, an Land z goo, und dr amerikanisch Bresidänt Roosevelt sälber het em Schiff verbote im ene amerikanische Haafe vor Anker zgoo. Au Kanada het sini Gränze nid ufdoo. S Schiff isch zrugg uf Öiropa und in Belgie häi d Bassaschier döfe an Land go und si in Ängland, Frankriich, Belgie und de Niiderlande ufgnoo worde. Uf dere Räis het dr Kapitään Gustav Schröder alles gmacht, won er het chönne, zum sini Bassaschier z rette.
In de Veräinigte Staate isch dr Antisemitismus in de 1920er Joor stark gwaggse: In 1921 und 1924 si Gsetz in Chraft dräte, wo d Iiwanderig erschweert häi, vor allem für Juude, dr Ku Klux Klan isch sterker worde, dr Dearborn Independent, wo dr Henry Ford vo 1919 bis 1927 uusegee und zu äinere vo de grösste Zitige in Amerika gmacht het, het antijüüdischi Brobaganda verbräitet und dr Briester Father Coughlin het uf em Radio Brandreede gege d Juude ghalte. In ere Umfroog in 1938, häi öbbe 60 Brozänt gsäit, d Juude sige "greedy," "dishonest," und "pushy." Die antisemitischi Organisazioon Christian Front, wo vom Coughlin inspiriert worde isch, isch 1940 vo dr FBI undersuecht worde, wo gfunde het, ass si Waffe sammli zum Juude, Kommuniste und e Dotzed Mitgliider vom Kongräss umzbringe. In de kritische Joor vor dr Schoa häi die Veräinigte Staate nume 21'000 öiropäischi Flüchtling ufgnoo.
D Situazioon in de andere nord- und süüdamerikanische Länder isch äänlig gsi. Kanada zum Bispil het in de 1930er und 40er Joor nume 5'000 jüüdischi Flüchtling ufgnoo. S Klima im Land isch stark antisemitisch gsi mit Kwoote für Juude an de Uniwersidääte (bis in d 1960er Joor,) , mit antisemitische Ufrüer, mit Diskriminierig in Restorant und uf de Stränd oder dr Gründig vom Parti national social chrétien z Montreal.
Au in Brasilie isch dr Antisemitismus im 20. Joorhundert sterker worde mit eme Hööepunkt zwüsche 1933 und 1945, wo s Land au käni Juude ufgnoo het. Argentinie het no bis 1938 Juude ufgnoo, denn aber nöiji Iiwanderigsreegle iigfüert, wo d Juude benoochdäiligt häi,
D Rolle vo de internazionaale Organisazioone
Der Völkerbund isch e zwüschestaatligi Organisazioon gsi, wo im Januar 1920 as Ergääbnis vo dr Bariiser Friidenskomferänz gründet worde isch. Si Ziil isch s gsi, mit eme Schiidsgricht Komflikt zwüsche Staate z lööse und dr Friide z sichere, was nid seer guet funkzioniert het. Nid zu sine Ufgoobe isch dr Schutz vo Äinzelpersoone gsi, solang si nid en internazionaals Brobleem worde si, wie d Masseflucht vo Antikommuniste us dr Sowjetunion, vo armeenische (1924), assüürische, türkische (1928) und saarländische (1935) Flüchtling, wo dank de Nansen-Bäss vilmol Ufenthaltsbewilligunge häi chönne überchoo. Was au immer dr Grund gsi isch drfür, dütsche Juude si die Uswiis nid usgstellt worde.
Noch em Erste Wältchrieg het er d Verantwordig für ehemooligi dütsche und türkischi Territorie übernoo, und d Verwaltig von ene de Siigermächt überdräit. So isch Palestina as Mandatsgebiet vo Groossbritannie übernoo worde mit em Ziil, dört e Häimet für s jüüdische Volk z gründe. Dr Widerstand vo de palestinänsische Araaber het e friidligi Löösig ummööglig gmacht und s Land isch 1948 im Palestinachrieg ufdäilt worde.
So weenig wie dr Völkerbund die jüüdische Hoffnige in Palestina het chönne erfülle, isch das im Vergliich zu was er für d Juude in Öiropa het chönne due, vil gsi. Meereri Staate im östlige und südöstlige Öiropa häi noch em Wältchrieg Verdrääg underschriibe, wo die nazionaale Minderhäite dört hätte sölle schütze. D Situazioon vo de Juude vor allem in Poole und Rumäänie isch seer häikel gsi. Dr Root vom Völkerbund, wo Diskrimnierig hätt sölle verhindere, het in dr ganze Zit vo sinere Existänz nume e baar mol über s Thema diskutiert. Im Fall vo Ungarn het sich dr Root abgfunde mit de Usreede vo dr ungarische Regierig, in Ooberschleesie het er s doch fertig brocht, ass Dütschland dr dütsch-polnisch Verdraag bis 1937 respektiert het und de Juude iiri verbürgte Rächt gloo het. 1921, wo Ööstriich polnischi Juude het welle verdriibe, het dr Völkerbund interweniert und die mäiste häi döfe bliibe. Sust isch dr Bund zimlig hilfloos bliibe. D Pogroom in dr Ukraine, dr brekäär Status vo de Juude noch dr Machtergrifig vo de Nazi in Danzig, s Rächt zur äigene Nazionalidäät, vernümftigi Iibürgerigsreegle, daas alles und mee isch z vil gsi für e Völkerbund. D Reakzioon vo dr Vollversammlig zu dr Dragöödie vo de dütsche Juude noch dr Machtergrifig vom Hitler isch s gsi, d Empfäälig vo 1922 z widerhoole, ass Staate, wo käni gsetzlige Verpflichdige im Völkerbund gegenüüber häi, wo iiri Minderhäite beträffe, deere iiri Rächt sötte schütze und si mit Toleranz behandle. mini|D Renée-[[Marguerite Frick-Cramer (1887-1963) isch e MItgliid vom IKRK wääred em Zwäite Wältchrieg gsi und äini vo de weenige, wo verlangt het, ass s Roote Chrüz d Massemord vo de Nazi öffentlig wurd verurdäile.]] Die Internazionaali Rotchrüz-Beweegig (IKRK) het zwar immer wider brobiert z erräiche, ass d Konzentrazioonslaager wie d Chriegsgfangenelaager behandlet wurde, aber die nazionaalsozialistische Behörde und s Dütsche Roote Chrüz, wo gliichgschaltet gsi isch, häi en ängi Zämmenaarbet verwäigeret. Drzue isch choo, ass s Roote Chrüz vo dr Schwiz finanziert worde isch und sich noch dr Politik vom Bundesroot het müesse richde. Das het bedütet, ass es die Dütsche nid het döfe verergere und au bi de Allierte sich het müesse zrugghalte wäge dr Schwizer Nöitralidäät. Öb s öbbis gnützt hätt, isch unsicher, wil die Allierte scho früe vo de Deportazioone und de Doodeslaager gwüsst häi.
Vom Novämber 1943 aa het s IKRK döfe Pakeet an Gfangnigi in KZ schigge, wenn s iire Naame kennt het und gwüsst het, wo si gfange ghalte si. Das si vor allem d Laager Dachau, Buechewald, Ravensbrück und Oranieburg-Sachsehuse gsi und nid in de Doodeslaager.
Dr Pius XII. isch am Aafang villicht no vorsichdiger gsi as si Vorgänger. D Deportazioone vo Juude in Oste si im Vatikan scho am Aafang vom Joor 1941 bekannt gsi. Im Joor druf het dr amerikaanisch Botschafter bim Vatikan aagfrogt, öb si d Bricht über Massedeportazioone chönne bestäätige und dr Kardinalstaatssekretär Luigi Maglione het in sinere Antwort gsäit, si wüssi nüt sicher. Forscher im Ghäimarchiiv häi käni Bewiis gfunde, ass dr Vatikan über d Gröieldaate vo de Nazi gwüsst häig. Wo im Oktober 1943 d SS d Juude vo Room festgnoo het, si im Babst sini Interwenzioone ooni Erfolg bliibe, Immerhii isch für d Juude en allgemäins Chillenasüül iigfüert worde und in Rom elläi si bis zur Befreijig am 4. Juni 1944 öbbe 4500 Juude versteckt und grettet worde.
Die sältene Liechtblick
Soweenig wie die groosse Organisazioone doo häi oder häi welle due, häi sich immer wider Äinzelni und chliini Grubbe für Verfolgti iigsetzt und vilmol drbii iir Lääbe in Gfoor brocht. In Israel het Yad Vaschem Duusige vo deene Hälfer e Dänkmol gsetzt und si mit em Ditel Grächte under de Völker uszäichnet.
Im osmanische Palestina
Im spoote 19. und Aafangs vom 20. Joorhundert si zääduusigi vo Juude im Land aachoo und die jüüdische Bevölkerig isch vo öbbe 24000 im Joor 1882 uf 94000 am Aafang vom Erste Wältchrieg gwaggse. Im Underschiid zum Alte Jischuw, wo vor allem für e Glaube gläbt het, isch dr Nöi Jischuw motiwiert gsi vom Zionismus, wo äins vo de Hauptziil von em isch, ass d Juude e Häimet sötte ha, wo si nid verfolgt wurde. Die erst grooss Iiwanderigswälle isch die Erst Alija (1882–1903) gsi, wo us öbbe 25'000 bis 35'000 Iiwanderer us Ostöiropa, Russland, Rumänie und em Jemen bestande het. D Bedingige im Land si so schlächt gsi, ass öbbe d Helfti von ene wider usgwanderet isch, aber die wo bliibe si, häi öbbe 40'000 Hektare Land kauft und fast 30 gröösseri Siidlige baut. Si häi s Hebräische modärnisiert un hebräischi Schuele gründet, so dass Hebräisch noo di noo d Alldaagssprooch vo dr jüüdische Bevölkerig worde isch. Die Zwäit Alija het vo 1904 bis 1914 duurt. Öbbe 35'000 Juude si iigwanderet, e baar us Jemen aber die mäiste si us em Russische Riich gflüchdet, wo die zaristischi Bolizei Pogroom aazettlet het. Mee jüüdischi Siidlige si gründet worde, drunder Tel Aviv im Joor 1909. Dr Erst Wältchrieg het e witeri Iiwanderig für e Zitli ummööglig gmacht. Die Osmanisch Regierig het e Hufe Juude usgwiise as Aaghöörigi vo findlige Staate. 1917 het si die jüüdischi Bevölkerig vo Tel Aviv/Jaffo deprtiert, won e Hufe von ene denn an Hunger und Chranket gstorbe si. Wääred em Erste Wältchrieg isch d Zaal vo de Juude z Palestina vo 94'000 uf 60'000 gsunke, so dass si nume no öbbe acht Brozänt vo dr Gsamtbevölkerig usgmacht häi.
D Zit vom britische Mandat
1917 häi britischi,australischi und nöiseeländische Drubbe Palestina erooberet und bsetzt. Groossbritannie und Frankriich häi denn 1918 under sich d Iiflusssfääre im Nooche Oste usghandlet und Palestina isch britischs Gebiet worde. S Mandaat vom Völkerbund isch am 29 Septämber 1923 in Chraft drätte
Dr Herbert Samuel, wo hinder dr Balfour Deklarazioon gsteggt het, isch zum erste Hoochkommissar vom mandatorische Palestina ernennt worde und het mit de Folge vo de Verspräche, wo Groossbritannie de Juude und de Araber gmacht het, müesse lääbe: d Araber häi iire versprochnig unabhängig Staat welle und d Juude iiri Häimet. D Juude wo im Chrieg us Palestina verdriibe worde si, häi zrugg ins Land dörfe und in dr Dritte Alija, wo 1919 iigsetzt het, si öbbe 40'000 Juude vor allem us Russland und Rumänie iigwanderet, bis 1923 e wirtschaftligi Kriise z Palestina aagfange het. Aber scho mit dr Vierte Alija (1924-1931) isch d Zaal uf 80'000 Iiwanderer aagstiige. Die si vor allem us Poole und dr Sowjetunion cho. Die Fümfti Alija vo 1932 bis 1938 het zum e groosse Däil us öbbe 200'000 dütsche Juude bestande, wo vor de Nazi gflüchdet si. D Juude häi witerhi Land ufkauft, und Siidligi gründet. Tel Aviv isch in dere Zit zun ere Metropoole gwaggse, wo mee as e Drittel vo alle Juude in Palestina gläbt het.
Jüüdischi Instiduzioone under em Mandaat
D Juude häi bald iigsee, ass si sich sälber müesse Instituzioone gee, für zum iiri Gmäinschaft z organisiere. Dr Jüüdisch Nazionalfoo isch zwar scho 1901 gründet worde, aber si Rolle isch under em Mandaat immer gröösser worde, je mee Iiwanderer in s Land cho si. Bis 1948 het er vor allem Land für jüüdischi Siidler in Palestina kauft im Naame und mit dr finanzielle Hilf vom Juudedum uf dr ganze Wält.
S Parlamänt vo Palestina zur Mandaatszit (hebräisch אֲסֵפָת הנִבְחָרים Assefat ha-nivcharīm, dütsch ‚Versammlig vo de Representante‘; änglisch Assembly of Representatives) isch am 19. April 1920 gründet worde as die gweelti parlamentarischi Verdrätig vo dr jüüdische Bevölkerig im Völkerbundsmandaat für Palestina. D Mandaatsbehörde häi s as Personalkörperschaft anerkennt. D Versammlig het dr Nazionaalroot (hebräisch הַוַּעַד הַלְּאֻמִּי Ha-Waʿad ha-Lə'ummī) gweelt, as Exekutive vom Jischuv.
Im Dezämber 1920 het dr David Ben-Gurion d HaHistadrut HaKlalit schel Ha‘Owdim B'Eretz Israel (הָהִסְתַּדְּרוּת הַכְּלָלִית שֶׁל הָעוֹבְדִים בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל – dr „Allgemäin Verband vo de Arbäiter im Land Israel“), abkürzt Histadrut, gründet. Si isch dr Dachverband vo de Gwärkschafte z Israel und het en entschäidendi Rolle in dr Verwirkligung vom „zionistische Projekt“ gspiilt und in dr Woolfaart vo de Arbäiter mit eme äigene Gsundhäitswääse.
D Jewish Agency (Sochnut) isch am 11. August 1929 uf em 16. Zionistekongräss gründet worde. Si isch im Völkerbundsmandat für Palestina vorgsee gsi as d Verdrätig vo de Juude. Im Jischuv isch si d Regierig vo de Juude gsi, het mit dr britische Mandaatsverwaltig verhandlet und e Hufe vo de intärne Regierigsgschäft übernoo.
D Hagana isch e paramilidäärischi Undergrundorganisazion gsi, wo zum Schutz vom jüüdische Jischuv noch em Jerusalemer Juudepogroom im April 1920 gründet worde isch. Wil dr Bsitz vo Waffe under dr Mandaatsverwaltig illegal gsi isch, si Schusswaffe und Munizioon mäistens über Sürie, wo vo de Franzoose kontrolliert worde isch, ins Land gschmugglet worde. Noch em Hebron Massaker 1939 het sich d Hagana straffer afo organisiere, mee Mitgliider rekrutiert und d Usbildig verbesseret. Si het äng mit de Notrim, ere jüüdische Mandaatsbolizei, zämmegschafft.
D Hagana het die moderaati polischi Linie vo dr zivile Füerig respektiert. Radikaali Mitgliider vom rächte Flügel häi sich aber scho 1931 abgspaltet und dr Irgun Tzwa’i Le’umi (uf dütsch 'Nazionali Milidäärorganisazioon', abkürzt Etzel) bildet. De Extremiste isch au dr Irgun z moderaat gsi und si häi dr Lechi gründet- Bäidi Organisazioone si vor allem dur iiri terroristische Aaschleeg bekannt gege Araber aber mee und mee au gege die britischi Mandaatsverwaltig.
D Entwigglig bis zum arabische Ufstand
Vo 1922 bis 1947, isch d Wirtschaft vom jüüdische Sektor bro Joor um 13.2% gwaggse, die vom arabische um 6.5%. 1936 isch dr jüüdisch Sektor scho wichdiger gsi as dr arabisch, und e Juud het im Durchschnitt 2,6 mol sovil verdient wie en Araber. D Underschiid si uf d Inwestizioone zruggange, wo sich bi de Juude nid nume uf d Wirtschaft konzentriert häi, sondern au uf d Erziejig und anderi soziali Instituzioone. So häi 1932 86% vo de Juude chönne lääse und schriibe, bi de Araber si s nume 22% gsi. Die schnälli Entwigglig vo dr jüüdische Bevölkerig het bi de lokaale Araber Wuet usglööst, wo immer wider emol zu brutaale Aagriff uf Juude gfüert het. Scho 1921 si hundert Lüt bim ene Ufstand z Jaffo umcho. Dr Samuel het s nid fertig brocht, d Araber z besänftige. Im Palestina Ufruer vom August 1929 si 250 Juude ermordet worde.
Dr arabisch Ufstand, 1936–1939
Dr Arabisch Ufstand vo 1936 bis 1939 isch denn nid nume gege d Juude grichdet gsi, sondern au gege d Brite, wo in dr Sicht vo de Araber, d Juude bevorzugt häi. D Brite häi d Ufruer mit herte Maassnaame underdruggt, Noch Schetzige sige 10 Brozänt vo de arabische Manne umchoo, verwundet, deportiert oder iigsperrt worde. Mee as 120 Palestinenser si zum Dood verurdäilt und 40 si ghängt worde. D Folge vom Ufstand si für d Araber schlimm gsi. Si häi nid nume käins vo iire Ziil erräicht, weder die zionistischi Siidlig no s Ändi vom britische Mandaat, si häi au iiri Füerer verloore, iiri Wirtschaft isch vom jüüdische Sektor abgschnitte worde, d Beziejige zwüsche de Brite und de Juude häi sich verdieft. S Wissbuech, wo die britisch Regierig 1939 veröffentligt het, wird as Reakzioon uf dr Ufstand aagluegt. S Brogramm isch gsi, ass Palestina nid ufdäilt wurde sondern ass s Ziil sig e gmäinsaami arabisch-jüüdischi Regierig in ganz Palestina innerhalb vo zää Joor z errichde. Es het au die jüüdischi Iiwanderig uf Palestina iigschränggt und d Möögligkäit, dört Land z chaufe. D Juude häi s as e Verrot an de britische Verspräche aagluegt, wääred es bi de Araber käi Zuestimmig gfunde het.
Im Zwäite Wältchrieg
Das alles het s Waggsdum vo dr jüüdische Bevölkerig nid aaghalte, wo 1939 scho 450'000 stark gsi isch. Wääred em Zwäite Wältchrieg het Palestina e wirtschaftligi Waggsdumsperioode erläbt und s het relatiiv weenig Komflikt zwüsche de Bevölkerigsgrubbe gee. Dr Mufti vo Jerusalem, dr Mohammed Amin al-Husseini, wo as Füerer vo de arabische Palistenser gulte und radikaal nazionalistischi und antisemitischi Posizioone iignoo het, het z Dütschland gläbt und so die lookale Araber nume weenig chönne ufstachle. Wo dr Chrieg usbroche isch het die jüüdisch Bevölkerig Groossbritannie understützt, drotz em Wissbuech - d Palestinenser häi zum Däil uf d Aggsemächt gsetzt, die äinte wil daas iirer antizionistische oder antisemitische Ideologii entsproche het, die andere wil si ghofft häi, mit dr Understützig vo Dütschland daas z überchoo, wo si mit em 1936er Ufstand häi welle erräiche. Aber au Groossbritannie het arabischi Understützer gha: öbbe 6'000 palestinensischi Araber si zur Britische Armee, im Vergliich zu 30'000 palestinensische Juude. Palestina sälber isch nid seer inwolwiert gsi im Chrieg sälber, aber wo Italie am 10. Juni 1940 Groossbritannie dr Chrieg erkläärt het, het sini Luftwaffe bald druf e baar Bombenaagriff gege Haifa und Tel Aviv gmacht. 1942 isch im Jischuw d Angst vor ere mööglige Inwasioon vom Rommel sinere Panzerarmee gwaggse. D Hagana, understützt vo de Brite, het druf mit de Palmach en Elitedrubbe usbildet. Erst 1944 het die britischi Regierig d Gründig von ere jüüdische Brigade erlaubt, wo jüüdischi und nid-jüüdischi Offizier gha het. D Brigade het vor allem in Italie gege die Dütsche kämpft. Iiri Mitgliider häi noch em Chrieg e wichdigi Rolle gspiilt in dr Flucht vo Juude us Öiropa noch Palestina und spööter in de Kämpf gege die arabische Armeä im Palestinachrieg.
Wo 1944 dr Menachem Begin dr Aafüerer vom Irgun worde isch und dr stillschwiigend Waffestillstand gege Groossbritanie beändet het und Aagriff gege d Brite in Palestina blaant het, het d Füerig vo dr Jüüdische Agentur daas nid akzeptiert und het in dr sogenannte Saison herti Maassnaame gegen en Irgun und gege Lechi beschlosse und meereri vo iire MItgliider an die britische Autoriteete usgliiferet.
Noch em Zwäite Wältchrieg
In de Joor noch em Chrieg isch d Kontrolle vo de Brite über Palestina immer mee gschwecht worde. Das het e baar Gründ gha, drunder die:
Im Früelig vo 1947 het die britischi Regierig veröffentligt, ass si s Mandaat well beände und het vo dr UN Generaalversammlig Verlangt, ass si wurd Vorschleeg mache, wie s mit Palestina söll witergoo. Si het s abgleent, d Verantwortig z übernee für e Löösig, wo nid vo bäide Site aagnoo wurd.
Dr UN Däiligsblaan und dr Bürgerchrieg, 30. Novämber 1947 – 1. April 1948
Am 29. Novämber 1947 het d UN Generalversammlig mit 33 gege 13 Stimme und 10 Enthaltige für d Resoluzioon 181 (II) gstimmt, wo vorschloot, ass s mandatorische Palestina söll ufdäilt wärde noch em Abzug vo de Brite in en unabhängige arabische Staat näben eme jüüdische Staat und eme bsundrige Reschiim für Jerusalem, wo au Bethlehem wurd drzueghööre. Die zionistische Aafüerer und au die jüüdischi Agentur häi dr Blaan akzeptiert, d Aafüerer vo de palestinenische Araber häi en abgleent und alli unabhängige islamische und arabische Staate häi drgeege gstimmt.
Die internazionaali politischi Laag isch no komplizierter worde, wo d Amerikaner beschlosse häi, dr Däiligsblaan num z understütze. Das het dr Glaube vo dr Arabische Liga gsterkt, ass dä Blaan ganz chönni abgschafft wärde. D Brite häi vom 7, Februar 1948 aa d Annexion vom arabische Däil vo Palestina dur Dransjordanie z fördere.
Vo de Juude het d Füerig vom Jischuw erwartet, ass si iir Territorium wurde verdäidige, die arabischi Zivilbevölkerig hingeege het vilmol sovil Angst gha, ass bis zu 100'000 Lüt vor allem us dr stedtische Middelklass in de groosse Stedt oder in Gegende, won e Hufe Juude gläbt häi, äntwääder ins Usland oder in arabischi Zentrum witer im Oste gflüchdet si. Vor allem d Juude si schlächt bewaffnet gsi, aber dank Gäldspände vo amerikanisch Brivaatpersoone und dank em Stalin sinere Understützig vo de Zioniste, het d Hagana Waffe us em Zwäite Wältchrieg chönne chaufe, under anderem tschechoslowakischi Kampfflugzüüg. Die Arabischi Liga het mit e baar Regimänter vo dr Arabische Befreijigsarmee under em Fausi al-Kawukdschi im Land interweniert und sich vor allem in Galiläa und Samarie iignistet. Dr Abd al-Qadir al-Husayni het us Egüpte e baar Hundert Maa vo dr Armee vom Häilige Chrieg brocht. Au dütschi und bosnischi Chriegsdäilnäämer, under iine Offizier vo dr Waffen-SS, si d Palestinenser cho understütze, Im Vergliich zu de Usländer, wo im Jischuw si cho hälfe, häi die fremde Kämpfer de Palestinenser aber nid vil brocht. Wivil Opfer dr Bürgerchrieg kostet het, wäiss mä nid genau, Schetzige reede vo möögligerwiis 2000 Doote und 4000 Verwundete.
Im Staat Israel
D Gründig vom Staat Israel isch äini vo de groosse Zesuure in dr Gschicht vo de Juude. Sit em Undergang vom antike jüüdische Staat im Globte Land, si d Juude über Öiropa und dr Middler Oste verstreut gsi und häi kä nazionaals Zentrum ghaa. Si si fest in dr Gwalt vo de verschidnige Regierige gsi und häi nume weenig Möögligkäit iir äignigs Schiggsaal z beiiflusse. Das het sich mit dr Unabhängikäit vom äignige Staat radikaal gänderet.
Dr arabisch-israelisch Chrieg vo 1948
Am 14. Mai 1948 si die letschte britische Drubbe us Palestina abzooge und dr David Ben Gurion het die israelischi Unabhängigkäit erkläärt. No in dere Nacht häi Egüpte, Saudi-Arabie, Jordanie, dr Libanon, Irak und Sürie em junge Staat dr Chrieg erkläärt. Die israelisch Armee het die arabische Armeä, wo in Palestina iigfalle si, mit Erfolg abgweert und sogar Gebiete eroberet, wo im Däiligsblaan für d Palestinenser oder für d Jerusalemregioon vorgsee gsi si. Noch fufzää Mööned Chrieg isch Israel 50 Brozänt gröösser gsi as blaant. Es het au innerisraelischi Usenandersetzige gee. Im Juni 1948 het d Regierig vom Sozialist David Ben Gurion s Schiff Altalena vom rewisionistische Irgun under em Menachem Begin lo entwaffne, und das het zu schweere Kämpf mit dere Miliz gfüert.
Vermiddlet vo de Veräinte Nazioone häi Israel uf dr äinte und Egüpte, Jordanie, dr Libanon und Sürie uf dr andere Site 1949 uf Rhodos e Waffestillstand usghandlet und d Waffestillstandslinie, wo as die Grüen Linie bezäichnet wird, isch im Groosse und Ganze d de facto Gränze vom Staat Israel worde. S Westjordanland und Ostjerusalem si vo Dransjordanie anekdiert worde, und dr Gasasträife isch under die egüptischí Herrschaft choo. Wääred Joorzäänt häi sich die arabische Staate gwäigeret mit Israel au nume z verhandle, bis 1979 Egüpte und 1994 Jordanie Friidensverdrääg mit Israel abgschlosse häi.
D Konsolidierig vom Staat Israel
Am 25. Januar 1949 häi d Waale zur erste Knesset stattgfunde, und die sozialdemokratisch Mapai het dr erst Brömieeminister gstellt, dr David Ben Gurion, Dr Chaim Weizmann isch zum erste Staatsbresidänt gweelt worde. Am 11. Mai 1949 isch Israel s 59. Mitgliid vo dr UN worde.
Die arabische Noochberstaate häi sich nid mit dr Existänz vo Israel abgfunde und häi e wirtschaftlige Boykott afo organisiere. Israel het sich dorum politisch und wirtschaftlig stark an Westöiropa und d USA bunde ooni aber sini Beziejige zur Sowjetunion ufzgee oder Däil vo de westlige Bündniss z wärde. In dr Wirtschaft häi dr Staat und d Histadrut e füerendi Rolle gspiilt. D Innepolitik isch stark vom Misdraue vo de Juude de arabische Mitbürger gegenüber brägt gsi und wääred zwäi Joorzäänt si die arabische Gebiet under Milidäärufsicht bliibe. Zwar häi d Palestinenser alli bürgerlige Rächt gha, aber d Bardeie, wo sä representiert häi, si e feste Däil vo dr Opposizioon bliibe und häi doorum kuum Iifluss uf d Regierigspolitik gha. Au die ultrareligiööse Juude häi sich nid im politische Lääbe welle integriere.
Am 5. Juli 1950 het d Knesset d Rückkeergsetz verabschiidet, wo alle Juude uf dr ganze Wält s Rächt gee het, uf Israel iizwandere. No vor däm Gsetz si aber scho Hundertduusigi vo Juude iigwanderet, was groossi finanzielli und logistischi Brobleem verursacht het. Under iine si vo 1947 bis 1950 öbbe 250'000 Holocaust-Überläbendi ins Land cho, D „Operazioon fliegende Deppig“ het zwüsche 1949 und 1950 öbbe 49.000 jemenitische Juude ghulfe, z immigriere, und d Brite häi s understützt, wäge de Pogrom, wo z Aden usbroche si. E Minderhäit in dr Regierigsbardei Mapai isch gegen e groossi jemenitischi Immigrazioonswälle gsi, wil si vor hooche Chöste bi dr Integrazioon Angst gha häi. Zwar het mä e Hufe vo de Nöiiiwanderer in arabische Dörfer, wo d Palestinenser im Unabhängigkäitschrieg verloo häi oder in britische Kasärne chönne loschiere, aber vili häi in Zältlaager müesse woone.
Die grooss Iiwanderigswälle
Bis 1958 isch d Bevölkerig vo Israel vor allem dur d Iiwanderig vo 800'000 Juude uf 2 Millioone Iiwooner gwaggse. Das isch en enormi wirtschaftligi Belastig für e jung Staat gsi, und d Regierig het die mäiste Konsumgüeter (Lääbesmiddel, Benzin, Mööbel, Chläider) bis 1959 razioniert. Israel het sich bis 1952 hauptsächlig dur Wirtschaftshilf und Spände finanziert, vor allem us de USA. E groossi Hilf isch s Luxeburger Abkomme mit Westdütschland 1952 gsi, wo Israel e bedütendi wirtschaftligi Understützig dur d Bundesrepublik Dütschland as e Widerguetmachig vo Verbräche vom Nazionalsozialismus brocht het, innepolitisch aber zum e diefe Graabe in dr bolitische Landschaft gfüert het, wo uf dr äinte Site d Realiste gsäit häi, ass Israel die Gälder bruuchi, uf dr andere ass mä mit em Düüfel käni Verdrääg sött abschliesse. Die dütschi Understützig isch über meereri Joor glofe und het Israel mit Gälddransfer, Dienstläistige und Exportwaare, drunder groossi Mänge an Milidäärgüeter, über s Schlimmste wägghulfe.
D Diskriminierig vo de östlige Juude
1959 si Ufrüer z Haifa usbroche, won e Bolizist e bedrunkene marokkanische Immigrant bi dr Verhafdig aagschosse het. D Demonstrante häi über d Bolizei gsäit, ass si Östligi Juude (hebr. מזרחיים, Misrachiim) wurd diskrimiere. Mit däm Ufruer isch d Öffentlikäit mit dr Daatsach konfrontiert worde, ass es ethnischi Diskriminierig gege Östligie Juude git, e Begriff, wo erst z Israel entstande isch und d Juude us de islamische Staate bezäichnet het. Die Gfüel vo Diskriminierig cha mä au im 21. Joorhundert vor allem under eme chliine Däil vo Juude mit marokkanischer Abstammig no finde.
D Lawon-Affääre
D Lawon-Affääre, noch em domoolige israelische Verdäidigungsminister Pinchas Lawon, isch as politischi Affääre noch ere abverheite ghäime Operazioon usbroche, vo im Joor 1954 in Egüpte under em Kodnaame Operazioon Susannah duregefüert worde isch. No joorelang het s Usenandersetzige in dr israelische Öffentligkäit gee wägen er und het schliesslig im Joor 1963 zum ändgültige Ruckdritt vom David Ben Gurion gfüert, wo vom Levi Eschkol as Brömieeminister abglööst worde isch.
D Sueskrise
D Sueskrise (au Sinai-Chrieg) im Joor 1956 isch e bewaffnete Komflikt zwüsche Egüpte uf dr äinte Site und ere Allianz us Groossbritannie, Frankriich und Israel uf dr andere Site gsi. Für Israel isch s e Reakzioon uf d Understützig vo Egüpte für d Fedajuun gsi, wo terroristischi Aaschleeg gege Israel gmacht häi. Für d Öiropäer isch s um d Kontrolle über e strategisch wichdig Sueskanaal gange, wo vo Egüpte verstaatligt worde isch. S Resultat isch e Blamaasche für die öiropäische Mächt worde und het zu iirer Schwechig gfüert und die egüptisch Posizioon im Noochen Oste versterkt. Dr Gamal Abdel Nasser und anderi arabischi Füerer häi sich politisch änger an d Sowjetunion bunde, und dorum het sich die gege s Ändi vo de 1950er Joor vo Israel mee und mee distanziert. Israel het si Nöitralidätspolitik im Chalte Chrieg ufgee und vo denn aa hauptsächlig mit de USA, Frankriich, wo bis 1966 si wichdigst Waffeliferant gsi isch, und Groossbritannie zsämmegschafft.
Dr Aafang vo dr ungliiche Partnerschaft mit de Veräinigte Staate
Wo dr franzöösisch Bresidänt De Gaulle d Kooperazioon mit Israel beändet het, häi am 5. Februar 1966 die Veräinigte Staate erkläärt, ass si d Verantwordig für d Stabilidäät vom Nooche Oste wurde übernää, vor allem dur Waffeliifrige an Israel wie 200 M48 Tank und A-4 Skyhawk Kampflugzüüg.
D Ufheebig vo dr Milidäärverwaltig vo de israelisch-arabische Gebiet
1966 het dr Staat die strängi milidäärischi Überwachig vo de arabische Israeli ufghhobe und so iiri Integrazioon in die israelisch Gsellschaft mööglig gmacht.
Dr Säggsdaagchrieg und sini Folge
Dr Säggsdaagchrieg isch usbroche, wo Egüpte d Strooss vo Tiran für die israelischi Schifffaart gspeert het, d UNO zwunge het, iiri Druppe us dr Sinaihalbinsle abzzie und 1000 Panzer und fast 100'000 Soldaate an de Gränze vo Israel stazioniert het. Dr Chrieg het am 5. Juni 1967 mit eme Prewentiv schlaag vo dr israelische Luftwaffe gege egüptischi Luftwaffebasene aagfange, wil Israel en Aagriff vo de Armeä vo dr Koalizioon vo Egüpte, Jordanie und Sürie erwartet het. Am Ändi vom Chrieg het Israel dr Gasasträife, d Sinaihalbinsle, d Golanhööchine, s Westjordanland und Ostjerusalem kontrolliert.
Dr Schock vo de Araber isch grooss gsi und si häi sich denn au nid chönne zun ere Friidenskomferänz duurewinde. Iiri Antwort uf s Aagebot vo Israel, die erooberete sürische und egüptische Gebiet zruggzgee, isch mit dr Chartum-Resoluzioon vom 1. Septämber 1967 abgleent worde, wo jeede Kontakt mit Israel verbote het. Dr Sueskanal isch zue bliibe, was für en internazional Handel düür z stoo cho isch und zimlig katastrofaal für die egüptischi Wirtschaft. Dank de bessere Posizioone vo dr israelische Armee an dr nöije Gränze, si d Terroraaschleeg us de Noochberstaate weniger worde. D Palestinenser häi sich uf Terroraagriff im Usland afo konzentriere. E bsundrigs starke Iifluss het d Daatsach gha, ass Israel s historische Zentrum vom Juudedum wider beherrscht het. Das het vor allem bi nazional-religiööse Juude zun ere messianische Öiphorii gfüert und zun ere illegaale Siidligsbeweegig, wo d Oobrikäit nid het chönne - oder nid het welle - underdrucke.
Die bäide Chrieg in de 1970er Joor zwüsche Israel und sine arabische Noochbere cha mä au zu de Folge vom Säggsdaagchrieg zelle. Zwüsche 1968 und 1970 het dr sogenannt „Abnutzigschrieg“ zwüsche Israel und Egüpte stattgfunde. 1969 isch d Golda Meir as ersti Frau Brömieeminister vo Israel worde. Si het s Land dur e Jom Kippur-Chrieg müesse füere, wo am 6. Oktober 1973 usbroche isch. Sürie und Egüpte häi Israel überraschend an zwäi Fronte aagriffe. Si häi d Daatsach usgnützt, ass am Jom Kippur nume wenig Drubbe under Waffe gstande si. Israel het sofort d Reserwiste mobilisiert und vor allem uf d Golanhööchene gschiggt, wil vo dört us dr Wääg in die jüüdische Bevölkerigszentrum am chürziste isch. Bis zum 10. Oktober häi si die sürische Panzerarmeä zum e groosse Däil zerstöört und dr Aagriff abgweert. Uf dr Sinai-Halbinsle häi si d Egüpter gstoppt, iikesslet und am 16. Oktober dr Sueskanal überkwert. Am 22. Oktober isch im Norde e Waffestillstand mit Sürie in Chraft drätte und am 24. Oktober im Süüde mit de Egüpter. Ass d Niiderlaag vo de Araber nid schlimmer gsi isch, isch im politische Druck vo dr Sowjetunion uf Israel z verdanke.
Drotz em milidäärische Siig isch dä Chrieg zum e schweere Drauma für d Israeli worde. S politische Süsteem isch under Druck choo, d Golda Meir het im April 1974 demissioniert und Kommission noch Kommission hät sölle uusefinde wär schuld am Debaakel sig. Für d Araber isch dr Chrieg milidäärisch vollkomme verloore gange, aber so wie si sich emol iigreedet gha häi, ass d Juude nid chönni kämpfe, häi si jetz iiri weenige Erfolg zum e Siig stilisiert. Die Sälbstüberschetzig het s denn aber e baar Joor spööter au mööglig gmacht, ass d Egüpter as "Siigermacht" mit Israel e Friidensverdraag häi chönne ushandle. E wältwiti Wirkig het d Öölkriise vo 1973 ghaa, wo die arabische Ölbroduzänte im Zämmehang mit em Chrieg verursacht häi.
D Iigliiderig vo Israel in dr Regioon
Vom Jom Kippur-Chrieg aa häi die arabische Staate käi diräkti Konfrontazioon mit Israel me gsuecht und Israel isch mit dr Palestinänsische Froog beschäfdigt gsi. Und wil s käni Kontakt gee het zu dr Füerig vo de Palestinänser, wo Israel as Terrororganisazioone aagluegt het, häi d Juude Sälbstgsprööch gfüert über d Zuekumft vo de erooberete Gebiet. Drei Richdige häi sich abzäichnet: die minimalistischi, wo baraat gsi isch, uf alli Gebiet vo Eretz Israel z verzichde, wo 1967 erooberet worde si, die maximalistischi, wo alles het well annektiere und die bragmatisch, wo e Löösig zämme mit de Palestinenser het welle sueche. D Maximaliste häi nodinoo d Ooberhand überchoo und im Mäi 1977 het in de Knessetwaale die linggi Koalizioon iiri Vorherschaft verloore.
Dr Rewisionismus übernimmt s Land
Gstützt uf e Meerhäit vo Nazionaliste, Liberaale und Religiööse im Parlamänt, het dr Menachem Begin d Regierig übernoo. Ass die kä Regierigserfaarig gha het, isch nid umbedingt schlächt gsi. Under dr arabische Bevölkerig het sich e Kliäntewääse entwigglet gha, wo für iiri Füerig brofitabel gsi isch aber nid eso guet für d Lüt. Under em Likud, wo bi de Araber käni politischi Vordäil erwardet het und dorum allgemäin gültigi Reegle bi dr Verdäilig vo de Staatsgälder aagwändet het, isch vil mee im Usbau vo dr arabische Gsellschaft vor allem in de Dörfer inwestiert worde: Stroosse, d Elektrifizierig, Schuele und anderi Infrastruktuure.
Dr Cherutflüügel vo dr Likudbardei, wo im Wirtschaftlige populistisch iigstellt gsi isch, het de Liberaale d Wirtschaft überloo, und die häi alles welle briwatisiere und liberalisiere. Si häi e Wirtschaftskriise gerbt mit ere Inflazioonsrate vo mee as 30 Brozänt und die bis 1985 uf fast 230 Brozänt „verbesseret“.
Dr Friide mit Egüpte
Am 9. Novämber 1977 het dr egüptisch Bresidänt Anwar as-Sadat im egüptische Parlamänt e Friidensiniziative verkündet. Israel isch druf iigange und e Friidensbrozäss isch in Gang cho, wo mit em israelisch-egüptische Friidensverdrag abgschlosse worde isch.
Wääred em Erste Golfchrieg zwüsche Irak und em Iran häi israelischi Flugzüüg im Juni 1981 dr irakisch Atomreaktor Osirak in dr Nöchi vo Bagdad bombardiert und zerstöört.
D Zerstöörig vo de Baase vom PLO im Libanon
Vo de 1980er Joor aa häi d Spannige zwüsche de Israeli und de Palestinenser immer mee zuegnoo. D Usenandersetzige si mäistens vom Libanon usgange, wo z schwach gsi isch, zum dr PLO Gränze z setze. Im Juni 1982 het dr erst Libanonchrieg aagfange noch Aaschleeg vo dr PLO gege israelischi Ziil. Die israelischi Armee het dr Libanon bis uf Beirut uufe bsetzt und het d PLO zwunge, s Land z verloo, was bi de Libaneese sälber seer guet aachoo isch. Denn het Israel aber im Südlibanon e Sicherhäiszoone iigrichdet, was die schiitische Libaneese ghasst häi und d Hisbollah het lo waggse. Israel het sini Drubbe im Joor 2000 abzooge.
Die ersti Intifada, d Friidensverhandlige zwüsche Israel und dr PLO, dr israelisch-jordanisch Friidensverdraag und die zwäiti Intifada
Im Joor 1987 si gwaltdäätigi Unrueje vo Palestinänser usbroche, die sogenannti Ersti Intifada. In de Verhandlige zwüsche dr PLO und Israel, wo Däil vom Oslo-Friidensprozäss gsi si, isch e palestinänsischi Sälbstverwaltig für d Gebiet vom Gasasträife und vom Westjordanland iigfüert worde. Am 26. Oktober 1994 isch dr israelisch-jordanisch Friidensverdraag vom Köönig Hussein vo Jordanie, vom israelischen Brömieeminister Jitzchak Rabin und vom US-Bresidänt Bill Clinton underschriibe worde.
D Rächtsbardeie häi z Israel gege d Verhandlige und au gege dr Jitzchak Rabin ghetzt und e jüüdische Extremist het en am 4. Novämber 1995 ermordet. Au d Palestinänser häi immer wider emol Sälbstmordattentaat verüebt. 2000 häi sich dr israelisch Brömiee Ehud Barak und dr PLO-Schef Jassir Arafat in Camp David droffe. D Verhandlige si drotz dr Vermiddlig vom US-Bresidänt Bill Clinton zu nüt choo. Ass Israel barat gsi isch, uf 95 Brozänt vo de Gebiet, wo s im Säggs-Daag-Chrieg erooberet het, isch an dr Forderig vom Arafat gschiteret, ass alli Gebiet müesse zruggee wärde, ass alli palestinänsische Flüchtling vo 1948 zrugg in iiri ehemoolige Hüüser in Israel chönne goo und dass Jerusalem wider däilt wurd in e palestinensiche und en israelische Däil.
Die zwäiti Intifada isch im Septämber 2000 usbroche. Uf palestinänsischi Sälbstmordattentaat het Israel mit Milidäärakzione reagiert. E baar duusig Lüt si umchoo. Mit em Abkomme vo Scharm asch-Schaich, wo am 8. Februar 2005 vom Brömieeminister Ariel Scharon, em Schef vo dr palestinänsische Autonomiibehörde Mahmud Abbas, em egüptische Bresidänt Husni Mubarak und em jordanische Köönig Abdullah II. underschriibe worde isch, isch d al-Aqsa-Intifada beändet worde.
Jazz (Album)
Jazz isch s sibt Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch anne 1978 uusechuu. Derwylscht di baide vorige Albe vu Queen sälber produziert wore sin, isch s bi dr Ufnahme zue Jazz no ne letscht Mol zue re Zämmearbet mit em Roy Thomas Baker chuu. S Album isch vu Juli bis Oktober 1978 z Nizza sun z Montreux ufgnuu wore.
Krist vor Gericht
Krist vor Gericht isch e Drama vum Burte Hermann, wu am 27. April 1930 z Basel im Stadttheater ürufgfiährt wore isch. Scho am 1. Febber 1930 het dr „Verein der Kunstfreunde“ z Mille in dr Fäschthalle e Läsig vu däm Stick dur dr Autor organisiärt gha.
In dr Zit vom Nationalsozialismus hets z Ditschland nit kenne ufgfiährt wäre, well
Inhalt
S Drama Krist vor Gericht spiilt in dr moderne Zit vor eme nejzittlige Gricht. Aglagt isch dr Prophet Jesus vu Nazareth – e Subjekt ohni Beruef, Wohnsitz un Gäld. Friili bikunnt mer dä Jesus gar nit z Gsicht, wel er vu dr Verhandlig üsgschlosse isch; dr mueß im Vorzimmer warte. E Sachverständige het gmeint, ass er zue arg d Ziige beiiflusse kennt, wänn er hinne isch. Dä Profet üs Galliläa het ke Verteidiger welle; ihne diäge d Grächte, d Daifte, d Gheilte un dr Schepfer, si Vatter, verteidige.
Gege dä Handwärksburscht (Landstricher) bringt dr Staatsawalt e ganze Hüffe Aglage vor: Wiifälschig; Sabbatschändig – am e Sabbat heb er e Blinde gheilt. Fischvrefel; Beleidigig vun ere effentlig-rächtlige Religionsgmeinschaft – dr Tempel seig e Merdergruebe, heb er gsait, usw. usf. Diä Brofete, so moniärt dr Staatsawalt, diäge „alle Träger politischer, geistlicher und wirtschaftlicher Macht für böse und ihre eigene Nullheit für Güte“ halte. Dr Glaübe an d Obrigkeit diäg erschitteret wäre.
As Ziige glade sin Lit, wu eim ebefalls üs em Neije Teschtamänt bekannt sin. So zum Biispiil dr Bättler Joram, wu gsähne het, wiä dr Jesus e Blinde gheilt het. Dä ehmolig Blind het friili nit kenne esälber as Ziige ufdrätte, wel er üs Tämpel un Stadt gjagt wore isch, wun er sich zum Jesus bekännt het. Drfir isch dr Nathan do gsii, e Gäldwägsler, wu vum Jesus dr Disch im Tämpel umgworfe bikumme het; jetz will er Schadeersatz. Aü sälle Wirt, wu bi dr Hochzit z Kanaan ke Wii meh gha het, jomeret wägen em Schade, wun er dur dä Heischräckefrässer gha het: dr het nomol welle Wii bsorge, aber dä Jesus het Wasser in Wii verwandlet un ihm s Gschäft verdorbe. D Maria Magdalena, e ehmoligi lichti Fraü, isch begeischteret ab em Jesus, un wu dr Staatsawalt Luge iber dr Brofet verbreitet, wird si wiätig un nennt-e „Zuhälter der Gerechtigkeit“. Aü dr Simon, e ehmolige Fischer, schwert uf dr Jesus. D Ruth, wu scho drej Männer gha het un no mit kennem zfriide gsii isch, sait iber dr Galliläer: „Er hatte was keiner vor ihm, Kraft des Geistes!“
Dr Sachverständig git e Guetachte ab: dämno gäbts normali un unnormali Mänsche, dr Jesus un sini Ahänger diäge mit ihrenem Heilswahn zu dr unnormale ghere, des diäg mer däne scho asähne. Aber im Richter isch des doch z eifach un dr verlangt vum Guetachter e Bewiis – er winkt im e Främde im Saal un verlangt vum Guetachter z sage, eb dä normal isch oder nit. S Ergäbnis vu däre Brob schockiärt alli – d Gegner un d Frejnd vum Jesus. Dä Mann, wu dr Guetachter fir normal haltet, isch e Jinger vum Jesus un heißt Judas.
Wu drno no dr lahm Bättler uf eimol riiszlaüfe kunnt un sait, dr seig grad vum Jesus gheilt wore, erklärt sich dr Richter fir befange un legt si Amt ani. Diä Sach soll vor e hecheri Instanz. Dr will dr Jesus jetz doch no vorfiähre lo, aber sini Wächter miän zuegä, ass er ewäggange isch un si nit d Graft gha hän, zum e hebe.
D Jinger sin glicklig driber, ass dr Richter vum Jesus un vu sinene Wunder beiidruckt isch. Dr Judas aber isch niidig, äss äär normal sii soll, ass äär nit zuenene ghere soll. Dr sait: ''„Ausgeschlossen vom Ring der Erwählten – ich? Dann sprenge ich ihn! (...) Ich muß ihn hassen, um etwas zu sein.“'' Un drno verabredet dr Judas Ischarioth mit em Nathan, em Gäldwägsler, ass er dr Jesus gege Gäld verrotet.
S Drama im Urteil vu dr Zittige
No dr Läsig am 1. 2. 1930 z Mille in dr Fäschthalle isch in dr Markgräfler Nachrichten Nr. 33 e Rezension vum "Lucian" kumme, wus drin heißt: "Üs Gspass, Ironii un Satiri wagst do uf eimol e Heilsdarma viiri, e Strahl vum Gettlige fallt in dä mänschlig, zue arg mänschlig Grichtssaal, d Erlesigsgschicht isch wider lebändig wore, un dr fromm Zuehorcher, wu grad erscht no vor dr Kopf gschlage gsii isch, stoht mit Fraid vor dr Tatsach: dr Geischt, s Liächt, d Sunne henni si doch nit vernichte!"
Schmutz
Schmotz, in andere alemannische Dialekt Schmutz, isch èn alemannischè Uusdrugg für Schmalz un Spysfett. Öppis schmotzerè heisst sinngmäss, dass mò öppis in Schmalz, Fètt odder Butter uusbachè duèt. Dõdemit isch Schmotzerè glychbedütend zuè Frittyrè – irgendwenn annedubaki hèt mò im alemannischè Sprõchruum schmotzerè mit frittyrè ersetzt.
Dè Uusdrugg schmotzig wörd hützdaag untèr andèrèm im Zämmèhang mit em Schmotzige Dunschtig bruucht. Dè Schmotzigè Dunschtig isch dè letschte Dunschtig vor èm Aafang vo dè Faschtèzit, wo mò sich no eimòl vor èm Faschtè öppis Schmotzigs zum Ässè gmacht hèt. Asè hèt d Tradition vo dè Fasnet diè traditionellè Uusdrügg Schmotz un schmotzig bis i diè hütigi Zit am Läbbè erhaaltè.
Höri (Bodensee)
D Höri isch ä Halbinsle im westlige Bodesee.
Si lit zwische Radolfzell und Stei am Rhy nördlig vom Untersee und im Süde vom Zellersee. Drei Gmeinde, Gaiehofe, Moos und Öhnige ligge uf dr Halbinsle und si im Gmeindiverwaltigsverband Höri zämmegfasst. Dr niidrigst Punggt uf dr Halbinsle isch am Ufer vom Untersee mit erä Höchi vo. Dr höggst Punggt isch uf em Schiiner Bärg wo bis uf chunnt.
Dinkelbergisch
S Dinkelbergisch isch de alemannischi Dialäkt, wo in de Gegend vùm Dinkelberg gschwätzt wird. S Dinkelbergisch bildet de Übergang vùm Markgräflerische im Weschte ùn em Hotzewälderische im Oschte.
Di traditionelli Verbreitig vo de Dinkelberger Mùndart, also eigetli d Verbreitig vo gmeinsame sproochliche Merchmool öbe in de erschte Hälfti vùm 20. Joorhùndert, isch am Hochrhy um de Dinkelberg ùme. Im Weschte isch d Gränz zum Baseldytsche ùn em Markgräflerische vùm Wiisedaal gsi, ùn het mit Stette, Inzlinge ùn Wyyle (aber nit Chrenzech) aagfange. Die Baselstedter Ort Rieche ùn Bettinge hen au dezue ghört. Deno hen die hütige Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde dezue ghört, also Herte, Warmbach, Nollinge, Dägerfälde, Charsau ùn Bügge in de Rhyebeni, ùn Eiggsle, Adelhuuse ùn Nordschwoobe ùffem Dinkelberg. Im Oschte het deno Schwörstedt no in de meischte Fäll di glyche Forme wie de Dinkelberg. D Mùndart vo Wäär het scho viil Gmeinsamkeite mitem Dialäkt vùm Hotzewald, aber glychzytig au no viil mitem Dinkelbergische gmeinsam.
Luut
Bi de Vokal äänle d Dinkelberger Mùndarte meischt em Markgräfler Dialäkt vùm Wiisedaal. Zum Deil sin aber luutlichi Neuerige, wo ussem Markgräflerland no Süde ùn Oschte vordrùnge sin, am Dinkelberg nit ganz abgschlosse, derwyyl si im Hotzewald gar nit aacho sin.