cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jakob Joseph Matthys
De Poliglott: d Autobiografy
Der Iso Baumer hät die 33 frömdspraachige Kapitel verschidene Fachlüüt voorgläit, das s öppis über d Qualitëët sägid. Ganz guet abgschnitte händ Përsisch, Altgriechisch, Latynisch, Altfranzösisch, Syrisch, Altëtioopisch, Russisch und Tschechisch. Zimli guet sind Altokzitaanisch, Underängadynisch (Vallader), Niderländisch, Schweedisch, Dëënisch, Poolnisch, Obersorbisch, Sloweenisch us der Understäiermarch, Sloweenisch us de Krain, Althebrëëisch, Bibelaramëëisch (Chaldëëisch) und Ungaarisch. Mee schlächt als rächt, aber verständlich sind Sanskrit, Nöigriechisch, Italienisch, Spanisch, Portugysisch, Französisch, Pündneroberländisch (Surselvisch), Änglisch, Mittelhebrëëisch und s maghrebynisch Araabisch. Rächt faltsch und ooni tüütsche Täggscht näbetdraa chuum verständlich sind Araabisch, Chineesisch und Maläiisch. Ali nödlatynische Schrifte cha me guet läse, unglänk sind äigetli nu di chineesische Schriftzäiche. – E paar vo de Fachlüüt säged, me mërki, das de Verfasser vom Tüütsch hëër tänki (im Fall vom Hebrëëisch vom Latynisch hëër), und verschideni mäined au usezgspüüre, das er (archaaischi) Bibeltäggscht als Lektüüre ghaa heg. Amigs isch er rächt originell gsy: Vermuetli wil im poolnische Wöörterbuech «Alp» und «Alphütte» gfëëlt händ, hät er die Woort dur d Entsprächige für «Riesengebirge» und «Riesengebirgshütte» ersetzt, und au im Hebrëëisch isch er humoorvoll-kreatyv gsy.
De Matthys sälber hät syni Spraachgchäntnis realischtisch gsee. Syn Brief an Clemens Zelger hät er mit dëne beeden Absätz gschlosse:
Zämenaarbet mit em Henri Joseph François Parrat: La langue simplifiée
De Matthys hät sogar bi de Wälthilffspraach La langue simplifiée oder Stœchiophonie mitghulffe, wo de Pruntruter Profässer Henri Joseph François Parrat kreiiert und s eerscht Maal 1858 publiziert hät. Di veräifacht Spraach bout uf Silben uuf: Es git 150 Hauptwurzlen mit langem Wokaal und 100 Näbewurzle mit churzem Wokaal. Us dëne 250 Elemänt cha de ganz Woortschatz und di ganz Gramatik zämegsetzt wëërde. D Grundelemänt sind us den eltischte Spraache vertleent, bsunders us em Sanskrit; d Gramatik isch ganz indogërmaanisch prëëgt. S Sischteem vom Zämesetze vo Grundelemänt zumene Ganze isch loogisch – d Cheersyte vo de Medaljen isch, das die Spraach daademit nu öppis für bsunders gschydi Lüüt isch; «äifach» isch si aso nöd würkli, im Gägetäil.
Sys Naaläbe
«Mathis starb unbekannt in seinem 64. Altersjahr», ghäissts 1866 im Naachrueff i de Zürizytig. De Naachrueff i de Schwyzer-Zeitung fokussiert uf s Nidwaldner Wöörterbuech, findts schaad, das das ämel chuum emaal truckt wëërdi, au wänns wenigschtens «in so weit verwerthet werden kann, daß das allmälig sich bildende Gesammtwörterbuch für die Schweiz [aso s Schwyzerisch Idiotikon] einzelne abgerissene Fragmente der Mathis’schen Arbeit in sich aufnehmen wird». D Läbesbischrybige, wo de Joseph Ignaz von Ah 1866 vermuetli i der Obwaldner Zytig und sicher 1872 im Soleturner St. Ursekaländer publiziert hät, sind Uufrüeff für e bessers Schuelwäsen und mee Bildig: «Ceterum autem dico – vor Allem also nochmals und wiederum sei es mit allem Ernste gesagt, – vor Allem gute Schulen, tüchtige Bildungsanstalten, immer vorwärts und nie zurück mit der Bildung der Jugend!», ghäissts i der Obwaldner Zytig, «es ist nicht die Geschichte eines großmächtigen Fürsten oder großen Herrn […] es ist nur die Geschichte eines armen Kaplans aus dem finstern Unterwalden», staat im St. Ursekaländer, und im Ursekaländer wird au pëdagoogisch naatopplet: «Leget jetzt den Kalender nicht weg, ihr jungen Leute, und fanget an zu spielen und zu gfäterlen. Denket darüber nach und saget zu Euch selber: Was ich auch werde, ich will etwas Rechtes werden und einst ein ganzer Mann sein und bleiben.»
1871 hät de Nordtüütsch Eduard Osenbrüggen, wo z Züri Rächtsprofässer und au es Mitgliid vom schwyzerischen Alpeclub gsy isch, bim Pfarer vo Chärns vom Matthys ghöört und mäint: «Das Durchblättern dieser Mosaikarbeit muß Mitleid erwecken mit dem Manne, der hamsterartig so viele Sprachen aufspeicherte, ohne dadurch der Wissenschaft und der Welt zu nützen», er hät aber au ghöört, das de Matthys «ein sehr großes Material für das schweizerische Idiotikon der Redaktion in Zürich zur Disposition gestellt hat». 1884 isch im Hermes en Artikel vomenen Umbikanten usechoo, wo bräit us em Matthys syneren Autobiografy zitiert und dänn säit: «Mathys hat fast Uebermenschliches geleistet, aber für die Wissenschaft ist dabei nichts abgefallen, konnte nichts abfallen. [… S]o beklagt man doppelt das Loos des isolirten, darbenen Caplans, gegen den sich sogar die Naturkräfte verbündet zu haben scheinen, und der gleichwohl so tapfer kämpfte und rang – ein geistiger Robinson.» Äinewääg stönd em Matthys sys Spraachwüssen im Zäntrum, und en Uufsatz vom Franz Odermatt, wo 1933 i de Zürizytig abtruckt woorden isch, hät de Titel Der nidwaldnerische Mezzofanti – de Giuseppe Mezzofanti (1774–1849) isch e birüemts Spraachscheny gsy. Der Iso Baumer, wo 1985 e Biografy useggëë hät, staat imene Schlusswoort em Mäntsch Matthys und sym Wëërch rächt kritisch gägenüber und mäint dänn glych halb versüendli: «Aber gerade in seiner menschlichen Mittelmässigkeit, die ihm dennoch Grosses zu leisten erlaubte, verdient er unseren Respekt.»
D Dialäktolooge händs andersch gsee. D Esther Odermatt, wo i irer Dissertazioon (truckt 1903) d Verchlinerig im Nidwaldnertüütsch aaglueget hät, säit im Voorwoort, em Matthys sys Wöörterbuech seig d Grundlaag gsy vo irer Samlig, «da ich ihm manches verdanke, was mir sonst wohl entgangen wäre». Und der Abschnitt schlüüsst si mit de Woort, s Wöörterbuech seg «ein würdiges Denkmaal für das schlichte Heldentum seines Lebens». Am stërchschten aber würkt de Matthys im Schwyzerischen Idiotikon, em Wöörterbuech vo de schwyzertüütsche Spraach, naa: «Wer», wie de Redakter Otto Gröger 1933 schrybt, «fast täglich in die Lage kommt, das von Mathis in seinem Nidwaldner Idiotikon zusammengetragene und gesichtete Material zu Rate zu ziehen, dem wächst die bescheidene Gestalt des Dallenwiler Kaplans». Zletscht hät si na de Walter Haas 1987 mit em Matthys usenandgsetzt. Er hät si draa gstöört, das me de «polyglott» Matthys eso «überbitooni»:
Ganz bsunders hät de Haas d Qualitëët vom Matthys synere Tialäktgramatik useghobe, ja hät ere gradewägs e wüsseschaftsgschichtlichi Bidüütig ggëë, und schlüüsst druus:
Syn Naachlass
Em Matthys syni Biblioteek, wo rächt grooss mues gsy sy, syni Zäddelchäschte, Exzërptmappe und en groosse Täil vo synere Koreschpondänz sind verschole. De Biograaf Iso Baumer hät aber ime Stanser Antiquariaat en araabischs Wöörterbuech gfunde, wo «unzweifelhaft von Matthys benützt worden war», nämli s Glossarium arabico-latinum vom Jacobus Scheidius, Leiden 1769, wo vole handschriftlichen Ergänzige vom Matthys isch. Na daa sind d Manuskript von syneren Autobiografy und syneren änglische Spraachleer, bäidi i de Kantonsbiblioteek Nidwalde z Stans, und d Manuskript vom sym Wöörterbuech und synere Gramatik, bäidi i de Biblioteek vom Schwyzerischen Idiotikon z Züri. Dezue ane sind na – näbet wenigen andere – d Brief vom Matthys an Bëërner Bibliotekaar Ludwig vo Sinner (1854/55, ligged im Archyv vo de Burgerbiblioteek) und an Friedrich Staub (1861–1866, ligged im Archyv vom Schwyzerischen Idiotikon) vorhande.
Syni Wëërch
Dezue chunt na:
Literatuur
Modërni Sekundëërliteratuur
Naachrüeff und elteri Würdigunge
Luut em Iso Baumer isch ali Sekundëërliteratuur us de Zyt zwüsched 1866 und 1945, wos über de Matthys git, vo der Autobiografy, vo em von Ah sym Naachrueff und vom Idiotikon-Pricht abgchupferet reschpäktyv dänn wider us dënen Abchupferigen abgschribe und hät daademit nu asewyt en Wärt, wil mer gseet, wie de Matthys rezipiert woorden isch.
Sebastian Fahrländer
Der Sebastian Fahrländer, wo am 17. Jänner 1768 z Ättene i der Ortenau uf d Wält choo und am 19. Februar 1841 z Aarau gstorben isch, isch e Schwiizer Arzt und Politiker gsi.
Er het z Wien Medizin und Filosofy studiert. 1792 isch er z Waldshuet Stadtphysicus woorde.
Wo anne 1797 s Fricktal vo Vorderöschtrych wäggnoo und Frankreich agschlosse woorden isch, het sech der Fahrländer z Münchwile lo ypürgere. 1801 isch s Fricktal zu der Helvetische Republik choo; es isch der Fahrländer gsi, wo s durebroocht het, ass das Gebiet en eigete Kanton wäärdi: der Kanton Fricktal, und der Fahrländer isch grad der helvetisch Statthalter vom Kanton woorde. Er isch aber als vehemänte Verfächter vo der nöie Staatsornig bi teil Lüüt im Fricktal gar nit beliebt gsi, und änds 1802 het men iin z Rhyfälden is Chefi too und am 2. Jänner 1803 usem Kanton furtgjagt.
Der Fahrländer het de z Aarau als Dokter gschaffet und isch im nöie Kanton Aargau nach 1803 wider als Politiker aktiv gsi; s Aargauer Volch het en zum Groossroot und de au id Regierig gwählt.
Tagsdorf
Geogràfi
Dàgschdorf lijt ìm Sundgöi, fìmf Kilometer eschtlich vun Àltkìrech un 20 Kilometer sìdlich vun Mìlhüüse.
Gschìcht
Dàgschdorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 14. Jh. àls Tagstorff.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dàgschdorf ìsch. Dàgschdorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dàgschdorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
William Thomas Clark
Dr William Thomas Clark (* 29. Jüüni 1831 z’ Norwalk, Connecticut; † 12. Oktoower 1905 z’ Nöi York) ìsch a àmerikànischer Offiziar un Politiker gsìì. Vu 1870 bis 1872 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Ìn Politik ìsch dr Clark Mìtglìed gsìì-n-ìn dr Repüblikàànischa Pàrtäi. Nohdam àss s’ Texàs nochamol a Bundesschtààt vu dr Union worra-n-ìsch, ìsch’r därt ìm drìtta Wàhlbezirk ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch’r àb’m 31. März 1870 gsìì. Ànna 1870 ìsch’r wìedergwählt worra; siina näija-n-Àmtszitt hàt àm 4. März 1871 ààgfànga. Sii Geegakàndidààt De Witt Clinton Giddings hàt jedoch noh-n-em Resültààt vu dr Wààhl a Iinaschpruchnààhma vor Pàrlàmant üüssgsajt, dänn dr repüblikàànischa Gouverneur vum Texàs Edmund J. Davis hàt s’ Wàhlärgaabniss verfälscht ghàà, fìr àss dr Clark ìm Represantàntahüüs blibbt. S’ Pàrlàmant hàt s’ Wààhlärgaabniss ruckgàngig gmàcht, àlso hàt dr Clark àm 13. Mai 1872 sii Sìtz müassa fàraloo un ìsch vum Giddings ärsätzt worra.
Vu 1872 bis 1874 ìsch dr Clark Poschthàlter z’ Galveston gsìì. Vu 1876 bis 1883 hàt’r àn mehrera Schtälla bii dr àmerikànischa Bundesregiarung z’ Washington, D.C. gschàfft. Z’lätscht ìsch’r Àbtailungslaiter vu da Schtiirbeheerda gsìì. Ànna 1883 hàt’r uff Fargo-n-ìm Dakota-Territoorium gwàndelt, wu-n-’r Rachtsànwàlt gsìì-n-ìsch. Därt ìsch’r àui Mìtüüssgaawer vun’ra Zittung gsìì. Vu 1890 bis 1898 hàt’r z’ Denver ìm Colorado glabt, wu-n-’r eewafàlls Rachtsànwàlt gsìì-n-ìsch. Drnooh ìsch’r ìn dr Bundeshàuiptschtàdt Washington, D.C. z’ruckkumma, wu-n-’r bis züa siim Tood fìr d’ Schtiirbeheerda gschàfft hàt. Gschtoorwa-n-ìsch dr Clark àm 12. Oktoower 1905 z’ Nöi York. Ar ìsch uff’m Nàzionààlfrììdhoof vun Arlington ìm Virginia beardigt worra.
Ànna 1856 hàt dr Clark z’ Nöi York d’ Laura Clark üss Hartford (Connecticut) ghiiroota ghàà.
ECN (Radiosender)
ECN (s’ Kìrzel schteht fìr Écoute, C’est Nouveau! „loos àà, ’s ìsch näi!“) ìsch a elsassischer prìwààter lokààler Radiosander. Sii Sìtz lìegt àm Nordbàhnhofschtrooss 25 (frànzeesch 25, rue Josué-Hofer) z’ Mìlhüüsa. S’ Progràmm ìsch numma-n-uff Frànzeesch.
Gschìcht
ECN ìsch ànna 1995 àls Amateur-Radiosander grìnda worra. Uffgnumma worra sìnn d’ Sandunga ìn’ma Kaller àm Hàrdäpfelmàrkt z’ Mìlhüüsa. Àm Ààfàng hann d’ Büachschtààwa ECN fìr „Europe C News“ gschtànda. Ànna 2001 ìsch’r a kommerziäller Radiosander worra; dr Farid Merrad ìsch dr näija Presidànt worra. Üüssgschtrààhlt worra-n-ìsch s’ Progràmm z’äärscht numma-n-ìn dr Mìlhüüsergeejend, uff’ma Gebiat mìt äbb 500.000 Iiwoohner. Ànna 2004 sìnn 20.000 taagliga Züaheerer gsìì. Drnooh hàt maa s’ Progràmm àui z’ Kolmer känna ämpfànga —insgsàmt hann àlso 850.000 Litt as känna loosa. Ànna 2011 ìsch ECN s’ Radioprogràmm gsìì, wo d’ Litt zwìscha 25 un 34 Joohra àlt ìn dr Mìlhüüsergeejend àm maischta gloost hann, un s’ viarta maischtgloosta-n-ìm Àllgmaina. Àn dara Zitt hann biim Sander àcht Litt düa schàffa. Sitter’m 5. Dezamber 2018 kààt maa-n-ECN àui z’ Schtroossburi-n-ämpfànga.
ECN ìsch Mìtglìed vum Radiosander-Nätzwark Les Indés Radios. Ar ìsch àui Mìtglìed ìm SIRTI, dr frànzeescha Gwarkschàft vu da Unàbhangiga Radiosander.
14. November
Dr '''14. Novämber''' isch dr 318. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 319. in Schaltjohr), dodermit blybe no 47 Däg bis zum Änd vum Johr.
Môtiers
Môtiers isch es Dorf und e Ortsdeil vo dr Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.
Geografii
S Dorf lyt am Fluss Areuse im Taal Val de Travers, wo grösser isch als die nö Gmeind mit em glache Name, und im Nöieburger Jura. Dört goot d Strooss vo Nöieburg uf Pontarlier z Frankrych dure.
Gschicht
Bis ane 2008 isch Môtiers en eigeti Gmeind gsi. Denn het sech die mit acht andere Gmeinde im Val de Travers zu dr nöie Gmeind zämegschlosse, wo am 1. Jänner 2009 entstanden isch.
Bad Cat
Bad Cat isch e tirkische Animationsfilm vum Mehmet Kurtuluş un dr Ayşe Ünal. In di tirkische Kino isch dr Film am 5. Februar 2016 chuu, in di dytschi am 5. Mai 2016. . Dr Film basiert uf dr Comic-Serie Kötü Kedi Şerafettin vum Bülent Üstün.
Inhalt
Dr Rolli Shero isch vulgär, sufft un bruucht sy Chatze-WC as Äschebächer. Zämme mit sy Kamraade, dr Ratte Rıza un dr Meeb Rıfkı, macht er d Stroße vu Istanbul uusicher uf dr Suechi no Chätzlerne.
15. November
Dr '''15. Novämber''' isch dr 319. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 320. in Schaltjohr), dodermit blybe no 46 Däg bis zum Änd vum Johr.
Mühlenbach (Schwarzwald)
Miiläbach (dt. Mühlenbach) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Miiläbach lait ime Sittedal vum Kinzigdal im mittlere Schwarzwald. Durich d Gmai fließt dr Miiläbach. Dr Bann bstoht us 32,5 % Landwirtschaftsflechi, 63,9 % Wald, 3,4 % Sidlungsflechi un 0,2 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin d Städt Haaslä un Huusä im Norde, Guedä im Oschte, d Stadt Elze im Landkrais Ämmedinge im Side un Hoofschdäddä im Weschte.
Gmaindsgliiderung
Zue Miiläbach ghere s Dorf Miiläbach, d Wiiler Aichhalde, Girtenau, d Zinke Bärebach, Burggrawe, Dietendal, Fannis, Flacheberg, Hagschbach, Hintergrund, Oberbiechere, Pfuus, Schuelerschberg, Stai, Stollegrund, Unterbiechere un Windebach un d Hef Grueb un Vorbach.
Gschicht
Miiläbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1234 als Milenbach. Bis 1806 het Miiläbach de Firschteberger ghert, no isch zum Großherzogdum Bade kumme.
Verwaltung
Miiläbach het mit dr Stadt Haaslä un dr Gmaine Discherbach, Hoofschdäddä un Schdainä e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Miiläbach ghert zum Owerrhinalemannisch.
Düns
Dins (amtlich Düns) ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Walgau) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Dins lit uf 753 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 36,9 % Landwirtschaftsfläch, 56,2 % Wald, 3,7 % Sidlungsfläche und 3,2 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Dins ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr um 842.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Dins ischt dr Ludwig Mähr.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Dins khört zum Bodeseealemannisch.
Silly-sur-Nied
Silly-sur-Nied (ditsch Sillers) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Silly-sur-Nied lijt eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 210 un 290 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Silly-sur-Nied ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1005 àls Celeiris.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Silly-sur-Nied ìsch. Silly-sur-Nied ghert zem Kommünàlverbànd.
Riviera
Riviera (vo italienisch riva respektiv französisch rive: Ufer) isch de französisch-italienisch Küstenabschnitt vom Ligurische Meer (Mittelmeer). Glideret isch die Küste i zwai Abschnitt; i di Italieneschi Riviera (Bluemeriviera) und i di Französeschi Riviera (Côte d’Azur). Noch däre bekannte Küste sind au no anderi Küste benännt (z. B. d Waadtländer Riviera, di Albanisch Riviera, di Kroatisch Riviera usw.).
Gebiet und Verwaltigsainhaite i de Schwiz:
Walheim (Oberelsass)
Wàle (frz. Walheim, dt. Walheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Riviera
Ort:
Walheim (Oberelsass)
Geogràfi
Wàle lijt ìm Sundgöi àn dr Ìll, 20 Kilometer sìdlich vun Mìlhüüse un vier Kilometer nordeschtlich vun Àltkìrech.
Riviera
Gebäu:
Walheim (Oberelsass)
Gschìcht
Wàle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1236 àls Walhen (1548 Walon, Wahlenheim).
Riviera
Astronomii:
Riviera isch de Name vo däne Persone:
Walheim (Oberelsass)
Verwàltung
vun Wàle ìsch. Wàle ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wàle ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Solgne
Solgne (ditsch Solgen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Solgne lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 240 un 299 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Solgne ìsch. Solgne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Solgne ghert zem Lorrain.
Riviera TI
Riviera isch e politischi Gmaind im Kreis Riviera vom Kanton Tessin i de Schwiz.
Départementrat
Dè Départementrõt (französisch conseil départemental) isch s obberschte gwäälte Kollegialorgan von èm französischè Département. Bis 2015 hèt s Gremium Generalrõt (Conseil général; conseil isch uff dütsch dè Rõt im Sinn von èm Gremium).
Riviera TI
Geografii
Riviera liit zwüsched Biasca und Bellinzona. D Gmaind wörd dur de Ticino dorflosse. Au d Gotthardstrecki vo de Isebahn und Autobahn goht i nord-süd Richtig dur s Gmaindsgebiet dure.
Départementrat
Durch d Dezèntralisyrunggsetz vo 1982 isch d Stellung vom Generalrõt gegèübber dèm vo dè Regrung nominyrtè Präfèkt gschtärkt. Bsunders d Exekutivè vom Département wörrèd sit dört vom Präsident vom Generalrõt (französisch président du conseil général) gleitet, wo vom Generalrõt gwäält wörd. D Mitglyder vom Generalrõt, d Generalrôt (französisch conseillers généraux), sin bis 2015 in dirèkter Waal uff sechs Johr gwäält worrè. Dõdeby sin alli drei Johr d Hälfti vo dè Mitglyder neu gwäält worrè. Als Waalbezirk hèn dõdeby d Kantön diènt, uss sèllèm Grunnd hèt mò sebbi Waalè Kantonalwaalè (französisch élections cantonales) dauft.
Maria Verkündigung
Maria Verkendigong isch an Feierdog, wo am 25. März gfeiert wurd. R wurd andrsmo au Verkendigong vom Herrn ghoißa, au Mariæ Virginis, Conceptio Christi (‚Empfängnis Christi‘), Mariä Bekleibung odr Ancilla [Domini] (‚Magd [des Herrn]‘).
Riviera TI
Gschicht
Riviera isch uf de 2. April 2017 us den ehemolige politische Gmainde Cresciano, Iragna, Lodrino und Osogna als Fusionsgmaind entstande.
Doren
Dòòre (amtlich Doren) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Riviera TI
Gschicht
D Gmaind hät öpe 4100 Iiwohner und es Gebiet, wo sich öber e Flächi vo 8607 Hektaren erstreckt.
Doren
Geografi
Dòòre lit im Nordweschte vom Breagazerwald am Sulzbergstock. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 53,0 % Landwirtschaftsfläch, 42,4 % Wald, 0,8 % Sidlungsfläche und 3,7 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Dòòre siand Sulzberg, Krumbach, Langenegg, Alberschwende und Langen bei Bregenz.
Gschicht
D Pfarrei Dòòre hot ursprüngli zua Breagaz khört, ab 1497 zua Sulzberg.
Blatt (Pflanze)
S' Blatt (althochdeutsch: plat; lat. folium) isch näbe dä Schprossachsä und de Wurzlä eis vo dä drü Grundorgan vo dä höcherä Pflanze und isch dä Organtyp Phyllom. Blätter sind siitlichi Uuswüchs a de Knote (Nodi) vo dä Schprossachsä. Diä urschprünglichi Funktion vo dä Blätter isch d' Fotosünthese (Ufbau vo organische Schtoff mit Hilf vo Liecht) und Transchpirazion (Wasserverdunschtig isch wichtig für d' Nährschtoffufnahm und -transport).
Doren
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Dòòre ischt dr Guido Flatz.
Maria Verkündigung
Bedeidong
Em Lukasevangelium wurd vrzähld, dass dr Maria vo ama Engl Bscheid geba worra isch, daß se dr Hoilig Gischd zur Muadr vom Jesus macha duad.
Riviera TI
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Maria Verkündigung
Bedeidong
Em Glauba vo de Leid war des a wichdige Sach. Des zoigd se au en de viele Kircha, mo drnoch ghoißa worra send.
Blatt (Pflanze)
Blätter wachsed nur by Schprosspflanze, das bedütet by farnartige Pflanze (Pteridophyta) und Samepflanze (Spermatophyta). Dagäge fähled sie by Moos, Alge, Pilz und Flächte, a derä Thallus allerdings blattähnlichi Schtukture ufträte chönnd, diä aber nur ä Analogie vo dä Blätter z' betrachte sind.
Riviera TI
Dialäkt
De lombardisch Dialäkt vo Riviera ghört zum Ticinese.
Blatt (Pflanze)
De Riichtum a Blattforme isch gross. I einige Fäll entschtöhnd im Lauf vo dä Evolution au Blattorgan, diä mit de urspchrüngliche Funktion vom Blatt, nämli de Photisünthese und Transchpiration, nüt meh z'tue händ: zum Biischpiel Blüeteblätter, Blattdorne und Blattranke, und Chnoschpeschuppe (luegMetamorphose vomne Blatt).
Maria Verkündigung
Bedeidong
En de Bauraregla hod s sein Niedrschlag gfonda mid: " Mariä Verkündigung kommad d Schwalba zruck"
Blatt (Pflanze)
Anatomie
De hie beschriebeni anatomischi Ufbau gilt für es bifaziales Laubblatt, das isch dä hüüfigschti Laubblatt-Typ. Für alli Blätter charakteristisch sind d' Elememänt Epidermis, Mesophyll und Liitbündel.
Epidermis
Diä oberschti Schicht vomne Blatt schlüsst nach use mit äm Abschlussgwäbi vo dä Epidermis, ab, diä nur us einerä Zällschicht beschtaht. D' Epidermis hät nach use ei wasserdichti Wachsschicht Cuticula, diä e unregulierti Verdunschtig chann verhindere. D' Zälle vo dä Epidermis händ i de Regle kei Chloropaschte (d' Zällteil i denä d' Photisünthese schtattfinde tuet).
Doren
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Dòòre khört zum Bodeseealemannisch.
Stromschnelle
E Lauffe isch en Oort amene Fluss, wo s Wasser uf emene churze oder lengere Wägstück zimli staarch und schnäll abegheit; das bassiert döört, wo der felsig Boden i der Landschaft bsunders hert isch und vom Fluss nit so eifach cha wäggerodiert wäärde. Oben und undedraa flüsst s Wasser rueiger durs Land. S Wort «Lauffe» chunt vom althochdüütsche loufa, wo au scho so s glyche, nämli e wildi Stell im Fluss bedüütet het, es schynt hüt bsunders als Örtlichkeitsnaamen im alemannische Sproochruum vorzchoo.
Salomon Fehrenbach
Dr Salomon Fehrenbach (* 7. Jänner 1812 z St. Märge; † 18. Augschte 1892 z Fryburg) isch e baadische Jurischt, Haimetdiichter un liberaale Bolitiker gsii.
Stromschnelle
D Forme vom Felsgrund imene Lauffe sind wäge der Arbet vom Wasser ganz unregelmässig, es het grossi Schteine und mängisch ganzi Felschöpf, wo zum Wasser uusluege, im Flussbett unden sind töifi Löcher und Schründ und Grääben und der Fluss cha ganz schmaali Stelle und änggi Schluchten und Insle haa. Und s Wasser isch wild und ruuschet, schuumet und sprützt, eerscht rächt wenn s hööch chunt. Es isch schön zum zueluegen und drum sind immer wider Mooler die spektakulärschte Plätz go zeichne, wäär e Reis macht i die Gägend muess dörthii goo, und me macht äxtra Sache für die frömde Bsuecher wie d Bootsfahrten und d Ussichtspünkt bim Rhyfall, em grööschte Lauffe am Rhy.
Salomon Fehrenbach
Lääbe
Dr Fehrenbach isch as Buurebue uf d Wält chuu un het bis er 14 Johr alt gsii isch uf em Fäöld gschafft un as Hiirtebue. Derno isch er uf d Mittelschuel z Eschinge gange un het vu 1833 bis 1837 Räächtwisseschafte un Filosofy an dr Uniwersiteet Fryburg studiert. In dr Zyt vu sym Studium isch er 1831/32 Mitgliid vu dr Burschenschaft Euthymia Freiburg woore.
Stromschnelle
Vom Naame vo dene Naturfänomeen chöme d Ortsnääme von es paar Sidlige, wo näbe so Vercheershindernis entstande sind: Lauffen am Neckar, Lauffen a der Eyach, Lauffen am Kocher, Lauffen-Uewise am Rhy, wo s Schloss Lauffe stoot, Lauffen im Lauffetal, d Nochberstedt Lauffeburg im Baadischen und Lauffeburg im Aargau, und au Birelauff, wie Schinznach-Bad a der Aare früener gheisse het.
Salomon Fehrenbach
Lääbe
No dr Staatsbriefig 1837 isch er in Staatsdienscht yydrätte. Är het vu 1837 bis 1839 as Aktuar bim Beziirksamt Stocke gschafft, derno bis 1843 as Räächtspraktikant bim Landamt z Fryburg, bim Beziirksamt Ettlinge (1839–1841) un bim Beziirksamt Känzinge. Anne 1843 isch er deert Assessor woore un isch as soonige 1845 an Beziirksamt Säckige gange, 1845 an s Beziirksamt Schopfe un 1846 wider an s Beziirksamt Säckige. Vu 1847 bis 1892 het dr Fehrenbach as Räächtsaawalt gschafft, aafangs z Säckige, ab 1850 z Fryburg.
Stromschnelle
Am Hochrhy, wo vom Bodesee bis uff Basel fasch hundertfüfzg Meter abechunt, cha me grad es paar Lauffe go aluege, die grössere sin dr Rhyfall unden a Schaffuuse, der middler Lauffe bi Choblänz und Ettikon und de no dr Under oder dritt oder chlyy Lauffe vo Lauffeburg. D Rüüss chunt bi Brämgarten am Yselauff verby.
Salomon Fehrenbach
Lääbe
Vum 27. Juni 1848 bis zum Änd vum „Rumpfbarleänt“ im Juuni 1849 het dr Fehrenbach dr Frankfurter Nazionaalversammlig as Abgoordnete fir Schopfe aagheert. Syt April 1849 isch er deert Mitgliid vum Uusschuss fir d Duurfierig vu dr Ryychsverfassig gsii.
Stromschnelle
Wenn der Felsbode, wo e Fluss oder e Bach drüber goot, ganz stotzig und zimli hööch isch und s Wasser wyt abegheit, redt me nümme vom ene Lauffe, es isch den i der Umgangssprooch e Wasserfall. De ganz grosse Lauffe vo de gröschte Flüss säge d Geograafe «Katarakt», und si bruuche sächs verschideni Kategorie je nachdämm wie schwirig oder gfäärlech s Durefaare mit Schiff wäär.
Bi de nit bsunders hööche Lauffe chame mit de chlynere Schiff abefahre, wemme uufbasst und der richtig Wääg ufem Wasser verwütscht, so wie bim middlere Lauffe am Rhy. Über die grosse Lauffe wien em Rhyfall isch das ganz unmüglich. Wägem hüüffige Schiffvercheer am gfäärliche Lauffe z Lauffeburg isch im Mittelalter e spezielle Prueff entstande, d Lauffechnächt, wo d Weidlig sind über s Hindernis go abeloo. Au für d Flöösser isch e Lauffen öppis Schwirigs, bi de grosse wie ebe z Lauffeburg het me obedraa d Flööss usenandgnoo und d Trämel äinzel dürabbgloo; wenn die uff de Felse sind blybe hocke isch es de Lauffechnächt iiri gfäärlechi Uufgaab gsi, se wider go z lööse. Unden am wilde Wasser het me s Holz wider usegfischet und nöi zämepunde.
En andere mundartliche Naame für Lauffen und Wasserfäll isch der «Schuss». Im Bäärner Oberland git’s der Gälteschuss un dr Dungelschuss. Bim Schwiizerischen Idiotikon findet me no meh alti, hüt chuum me bruuchti Dialäktwörter für die uffelligi Sach. Dört stoot im Artikel «Laufen» grad am Afang es Zitat vom Johann Rudolf Wyss vo 1816, wo s drin heisst, me sägi de Wasserfäll schwiizerdüütsch «Giesse», «Laufe» oder «Tschur». De ruuche Felsbänk unden a Basel bim Yschteiner Chlotz seit me nid Lauffe, es sin die breite Yschteiner Schwelle, wo s nit wyt abegoot und drfüür s Wasser vom Rhy i der grossen Auelandschaft nume wenig töif isch, es het bi hööchem Wasser immer wider anderi Flusslöif und nöji Grien gää, so wie s Yschteiner Tootegrien, und für d Schiff und d Flööss isch der guet Wääg nit immer eifach z finde gsi voor em Tulla synere Rhykorrekzioon.
Es git au künschtlich gmachti «Ruuschine»; das sind d Überfäll vo de Wuor, wo s Wasser zum Teil uf es Wasserwäärch ableite. Vilicht het no niemmer uf Alemannisch schööner beschribe, wie’s bi dene künschtliche Wasserfäll usgseht und töönt – und a de natürliche Lauffe isch es ganz äänlech –, weder der Wiisetaler Mundartdichter Hermann Burte vor hundert Joor i sym länge Väärs vom Wuor am Rhy in der Nacht, won er an äinere Stell seit:
«… Wie’s in der Gumpe-n-abedoost, wie’s beutscht un geutscht un schlacht, un witerschießt – me stoht und loost: Wie’s Wuehr bruuscht in der Nacht.»
Salomon Fehrenbach
Lääbe
Anne 1850 isch er us Säckige wäge „Ufruer“ uusgwiise woore, 1852 isch er wäge „Bsitz vu ufriererische Schrifte“ zue Feschtigshaft verurdailt woore.
E freie Gedankenuusdusch het s in dr Fryburger Muurerloosche Zur eedle Uussiicht gee, wun er 1866 dryy ufgnuu wooren isch un wun er s Amt vum Reedner ghaa het. Dr Fehrenbach isch au Voorstandsmitgliid im Fryburger Arbaiterbildigsverain un bis 1852 Mitgliid vu dr Fryburger Lääsegsellschaft gsii.
Är het au as Schriftsteller gschafft un unter anderem au Gediicht uf Alemannisch uusegee. In syre Haimet het mer en gchänt as „s Schwizerseplis Salmo“, unter däm Name het er alemannischi Gediicht uusegee. E Uuswahl us syne hoochdytsche un alemannische Gediicht isch 1842 unter em Titel Erstlinge der Dichtkunst uusechuu.
Regina Jonas
D Regina Jonas, eigetlich Regine Jonas (gebore am 3. August 1902 z Berlin; gstorbe am 12. Dezämber 1944 im KZ Auschwitz-Birkenau) isch e dütschi Rabbineri und di ersti Frau wältwyt gsi, wo zur Rabbineri ordiniert worden isch und i dem religiösen Amt tätig gsi isch. Si het i de 1930er bis 1940er Jahr i merere Berliner Synagoge prediget und isch au nach irere Deportation is Ghetto Theresienstadt det i Gfangeschaft tätig gsi.
Vo de Regina Jonas sälber existiered nume wenigi Text. Ire Nachlass isch Aafang vo de 1990er Jahr ime ostdütsche Archiv vo de i den USA läbende evangelische Theologin Katharina von Kellenbach entdeckt und vo de jüdische Theologin Elisa Klapheck als Edition und Biografii zuegänglich gmacht worde. 2017 isch denn no i de Israelische Nationalbibliothek e Brief us em Dezämber 1938 vo de Regina Jonas a Martin Buber gfunde worde. I dem Brief schrybt sie über ire Wunsch z uszwandere und fragt ihn nach Möglichkeite, als Rabbineri z Palästina z wirke.
Départementrat
Bi dè Waalè am 22. un 29. März 2015 isch s Waalsischteem gänderèt worrè, d Generalrôt sin durch d Departementrôt ersetzt worrè. D Aabassig isch dörtzmòl mit dè Reform vo dè Gebiètskörperschaftè. wo s um d Reduzyrung vo dè Aazaal vo dè Regionè gangè isch, dè Bildung vo Metropolè un neuè Kommunalverbünd, notwendig worrè. D Reform drait dõdeby dè demographischè Entwicklungè Rechnung un sorgt für è effektiveri Vowaltung vom Gebièt. Zuèdèm besitigèt si diè deilwys großè Disparitätè i dè Kantön, wo zuè nèrè unglychè Repräsentation vom Wahlvolch gfüürt hèn.
Dünserberg
Dinserbearg (amtlich Dünserberg) ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Walgau) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Dinserbearg lit uf 1.270 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 32,6 % Landwirtschaftsfläch, 44,1 % Wald, 20,5 % Alpa, 0,5 % Sidlungsfläche und 2,2 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Dinserbearg ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1303.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Dinserbearg ischt dr Walter Rauch.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Départementrat
Waalvofaarè sit 2015
D Waalè zum Départementrõt findèd alli sechs Johr statt. Bi dè Waal vo sèllèm Gremium isch s Vofaarè vo dè Meerheitswaal, im Gwand vom sognanntè romanischè Meerheitswaalrächt zum Ysatz cho – eventuèll mit zwei Waalgäng. Dõdeby kandidyrèd in jeddem Kanton è Kandidatèpärli (binôme), bi wellèm zwei Personè mit unterschydlichem Gschlecht (un jewyls èn Vodrètter vom glychè Gschlecht) gmeinsam kandidyrè.
Dünserberg
Dialekt
Dr Dialekt vo Dinserbearg khört zum Walserdütsch.
Départementrat
Waalvofaarè sit 2015
Im èrschtè Waalgang isch s Pärli gwäält, wo diè absoluti Meerheit vo abgäènè Stimmè chriègt hèt, wenn sèll mindeschtens eim Vyrtel vo dè ydraitè Wääler entschpricht. Chriègt kei Kandidatèpärli diè absolut Meerheit, denn langèt in èm zweitè Waalgang diè relatyv Meerheit. Zum zweitè Waalgang wörrèd nu Kandidatèpärli zuèglõ, wo im èrstè Waalgang mindeschtens 12,5 % vo dè Stimmè vo dè Waalberächtigtè (ydraitè Wääler) uff sich voeinigt hèn; bi nèrè Waalbedeiligung vo 50 % würd sèll faktisch èm Quorum vo 25 % entschprechè, well d Nichtwääler nit brüggsichtigt wörrèd. Wörd sèbb Quorum vo nièmed erreicht, drèttèd diè beidè Kandidatèpärli, wo im èrschtè Waalgang diè meischtè Stimmè uff sich voeinigè hèn chönnè, in èrè Stichwaal gègènand aa.
Serbien-Montenegro
Serbie un Montenegro isch dr Rest vu Jugoslawie gsi, wo nooch dr Ufflösig vum alde Jugoslawie schliessli noch völkerrechtlich us dr beide Republike Montenegro sowie Serbie mit dr beide autonome Regione Vojvodina un Kosovo bestande het. Dr Staatebund het sich am 04. Juni 2006 mit dr Unabhängikeitserklärig vu Montenegro (nooch ere Volksabstimmig) ufglöst. Serbie isch dr Rechtsnoochfolger vum Staatebund.
Dr Kosovo stoht sit em Kosovokrieg 1999 under UN-Verwaldig un isch de facto vu Serbie uabhängig.
Serbie un Montenegro isch mit dr Umwandlig vu Rest-Jugoslawie am 4. Februar 2003 in e Staatlichi Gemeinschaft vu zwei fast enander unahängige Teilrepublike enstande. Dr Staatebund het au underschidliche Währige (Serbischer Dinar in Serbie un dr Vojvodina, Euro im Kosovo un in Montenegro) gha.
D'Hauptstadt vum Staatebund isch Belgrad gsi. S'Bevölcherigsverhältnis zwische Serbie un Montenegro lit bi öppe 20:1, d. h. es isch e sehr ugliiche Bundesstaat gsi.
Nochberstaate sin die ehemolige jugoslawische Republike Kroatie, Bosnie-Herzegowina un Nordmazedonie sowie Albanie, Bulgarie, Ungarn un Rumänie gsi.
Reiningen (Begriffsklärung)
Reiningen isch dr Name vu däne Ortschafte:
Reichweiler (Begriffsklärung)
Reichweiler isch dr Name vu däne Ortschafte:
Chilz
Der Chilz, mit richtigem Name Olivier Berger, isch e Schwizer Rapper.
Dr Chilz het mit em Kush Karisma sis erschte Wärch CHILZ & KUSH presentiere: Köpf wo andrs tikke usegä. Us em Name Köpf wo andrs tikke (KWAT) isch e Crew vo zwölf Lüt entschdande wo gmeinsami Wärch wie zum Bischpil Dopamin vo 2011 usegä het. Dr Chilz het nach em Dopamin-Album mit em Kush Karisma und em M-Skills zäme s Album Entwickligshilf gmacht, wo si 2013 unter anderem uf Vinyl veröffentlecht hei.
2014 het der Chilz sis erschte Soloalbum Innere Zirkel usegä mit em Video SwissStreetLife vom Manoo.
Abem gliche Johr het der Chilz jedes Johr am Rap Event Bounce Cypher vo Radio SRF Virus teilgno. 2016 isch er im Rahme vom Bounce Cypher zäme mit em Nemo, em Knackeboul, em Prince Deng und em Krime uf em Cyphertrack #3 erschine.
Caresse Crosby
1925 het si dr Gedichtband Crosses of Gold veröffentligt und 1926 e Buech, Graven Images. Im Joor 1927 het si mit iirem Mann dr Verlaag Black Sun Press z Bariis gründet, wo Büecher uf Änglisch in chliine Uflaage uusebrocht het. 1929 het dr Harry Crosby zämme mit siiner Liebhaabere Sälbstmord begange. Spööter isch d Caresse Crosby in die Veräinigte Staate zrugg und het e Kunstgalerii z Washington, D.C. gläitet und e Litratuurzitschrift gründet. Si isch am 24. Januar 1970 z Rom gstorbe.
Saint-Martin
Saint-Martin (fr.) oder Saint Martin (en.) chan e Bedütig ha, wie under Sankt Martin beschribe isch.
i de Schwiz:
z Frankriich:
z Italie:
uf de Kanalinsle:
Bauwärch:
16. November
Dr '''16. Novämber''' isch dr 320. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 321. in Schaltjohr), dodermit blybe no 45 Däg bis zum Änd vum Johr.
Teddy Wilson
Dr Theodore Shaw "Teddy" Wilson (* 24. Novämber 1912 z Austin, Texas, † 31. Juli 1986 z New Britain, Connecticut) isch en amerikanische Dschääspianist gsi. Dr Kritiker Scott Yanow het von em gsäit, er sig dr "maassgääbligi Swingpianist", und si Stiil isch raffiniert und eligant gsi. Dr Wilson het mit de bekanntiste Dschääsmuusiker vo sinere Zit gspiilt, wie mit em Louis Armstrong, dr Lena Horne, em Benny Goodman, dr Billie Holiday und dr Ella Fitzgerald. Won er mit em Goodman gspiilt het, isch er äine vo de erste schwarze Musiker gsi, wo mit wisse Musiker ufdräte isch. Dr Wilson het au äigeni Bänds gläitet und het vo de spoote 1920er bis in d 1980er Ufnaame gmacht.
Diskografii (Uswaal)
As sideman:
Place Franklin
Dr Hàrdäpfelmàrkt odd’r Ardäpfelmàrkt  (offiziäll uff’m zwaischproochiga Schtroossaschìld Hardäpfelmarkt; frànzeesch place Franklin ) ìsch a Plàtz z’ Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss. Sa lìegt zwìscha dr Rue Franklin un dr Rue Engel-Dollfus ìm Viartel Franklin–Fridolin.
Gschìcht
Àn dr Schtälla vum Hàrdäpfelmàrkt sìnn noch ìm 19. Joohrhudert Falder gsìì. Ànna 1874 hàt dr Aigatìmmer Jean Dollfus dia Falder ìn dr Schtàdtverwàltung Mìlhüüsa gmiata, wo sìe ànna 1877 kàuift hàt. Ànna 1881 ìsch dr Hàrdäpfelmàrkt bàuia worra. Ìm gliicha Joohr hàt maa doo dr Gàntzabrunna (uff hoochdiitsch Gänsebrunnen, frànzeesch Fontaine aux Oies) gsätzt, wo sitter 1840 uff’m Gàntzaplatzla hàt gschtànda ghàà. Schpeeter ìsch dr Brunna-n-uff dr Schwàrzwàldplàtz versätzt worra. Àm Ààfàng hàt dr Ort „Dollfus-Màrktplàtz“ ghaissa.
Nàdììrlig hàt maa dr Plàtz bàuia, fìr doo a Màrkt äffna. Dr Groosshàndelmàrkt hàt’s bis 1969 gaa. Àm Ààfàng vum 20. Joohrhundert ìsch’s ain vu da viar Märkta z’ Mìlhüüsa gsìì, wo jeeda Wucha-n-àm Zischtig, Dunnschtig un Sàmschtig schtàttgfunda hann. Uff’m Hàrdäpfelmàrkt sìnn àui vìela Àltertummhandler kumma. Ànna 1924 ìsch àm Plàtz a Casino-Gschaft gäffnet worra. Schuu-n-ìn da Joohra 1880 hàt dr H. Dietlin àm Plàtz jàpànischa Schdàdittla un Kunschtwark verkàuift ghàà. Dia Wark hann elsassischa Zaichner beiiflusst.
Àm Hàrdäpfelmàrk ìsch sallamols d’ Schpìnnaräi vu Dollfus-Mantz gsìì. Sa ìsch ànna 1856 bàuia worra un ìsch àm 2. Hornung 1987 dur a Brànd schwaar bschaadigt worra. Därt ìsch àui d’ mekàànischa Warkschtàtt vu Ducommun gsìì. Sallamols ìsch àui àm Hàrdäpfelmàrkt a Vox-Kiino gsìì. Vu 1975 bis 2018 ìsch àm Plàtz s’ bekànnta elsassischa Gàschtüüs Zum Klapperstei gsìì.
Vum Andsjoohr 2010 bis 2012 hàt maa dr Hàrdäpfelmàrkt umgschtàltet. Doo sìnn Pàrkplatzla-n-awaaggnumma worra.
Sunschtig
Àm Hàrdäpfelmàrkt fànga-n-oft Demonschtràzioona àà.
Weiler (Oberelsass)
Willer (frz. Willer, dt. Weiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
D Nochbergmeinde vun Willer sìn Hüsgaie un Hundsbe ìm Norde, Frànke ìm Nordoschte, Staiselz ìm Sìdoschte, Oberdorf un Granzìnge ìm Sìde, Haiflìnge ìm Sìdweschte un Batterf ìm Weschte.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Willer ìsch. Willer ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Willer ghert zem Hochàlemànnisch.
Hans-Peter Bärtschi
Dr Hans-Peter Bärtschi (* 23. Februar 1950 z Winterthur; † 2. Februar 2022 ) isch e Schwyzer Architäkt, Autor un Fotograf un au Tächnik- un Wirtschaftshischtoriker gsii.
Neckarbischofsheim
Neckarbischofsheim (in de örtliche Mundart Bischese) isch es Schtädtli mit fascht 4000 Iiwohner im hütige Bade-Württebärg und ghört zum Rhii-Neckar-Chreis. De Name Neckarbischofsheim het d Schtadt erschd im 1806 übercho, wo es zu Bade cho isch. Im Großherzogtum hets plötzlich drü Bischofsheim geh und zur Unterscheidig het me bi allne en Fluss vor de besherig Name gschtellt. So hei Tauberbischofsheim, Rheinbischofsheim un au Neckarbischofsheim ihre Näme übercho, au wenns vo Neckarbischofsheim bis zum Negger ugfähr 15 Kilometer sind.
Hans-Peter Bärtschi
Uusbildig un Beruef
Dr Bärtschi het ab 1969 an dr ETH Züri unter anderem bim Aldo Rossi studiert, bi däm het er au sy Diplomarbet iber d Umnutzig vum Zürcher Kaserneareal gmacht. Sy Dissertation iber «Industrialisierung, Eisenbahnschlachten und Städtebau» het er bim Jean-François Bergier gschribe, 1980 het er promoviert. Scho in dr Zyt vum Studium het er si fir dr Erhalt vu Kulturgieter in dr Struktur vu dr Architäktur engaschiert. Är het anne 1979 d «ARIAS-Industriekultur» grindet, go d Dokumentation un Reschtaurierig vu Induschtrydänkmol megli mache. Glychzytig het er in verschidene Museum rund 100 Uusstellige zur Induschtrygschichte kuratiert, wie zum Byschpel syt 1981 fir di ehmolig Bierbröuerei Mühlerama.
Neckarbischofsheim
Geographie
Neckarbischofsheim ligt am Übergang vom Kraichgau zum Chline Odewald im Krebsbachtal, kurz bevor d Krebsbach in d Schwarzbach flüsst. Uf Heidelbärg sind es öppe 25 Kilometer. Die tüüftschti Stell vom Gmeindsbann ligt uf ere Höchi vo 166 Meter überm Meer, die höchschd uf 298 Meter. Neggerbischofsheim ghört zu de Tourismusregion Brunnenregion.
Hans-Peter Bärtschi
Uusbildig un Beruef
Derzue het dr Bärtschi iber 30 Biecher im Beraich Tächnik, Architäktur un Böutächnikgschicht, au fir Radio- un Färnsehsändige publiziert. Är het rund 350'000 Foto gmacht zur Induschtry-Arbetswält, wun er zäme mit syre Frau Sylvia Bärtschi-Baumann in d Stiftig Induschtykultur iberfiert un däre vermacht het. Zurzyt wäre die Foto vu dr ETH digitalisiert un unter freier CC-Lizänz online gstellt.
Neckarbischofsheim
Geographie
Zu de Schtadt ghörd sit em 1971i die früehner slbschtändigi Schtadt Untergimpern, aber au de Helmhof, de Wiler Heidäcker, d Helmhofer Forstdhüüser, de Krixebärghof, d Wohnsiedlige am Bundesbahnhof un am Kalchwärch uns s Hus Pulvermüli. Uf em Gmeindsbann gits au drü abganegni Sidlige: Christlige, Hinter- und Vorderschendlige.
Hans-Peter Bärtschi
Uusbildig un Beruef
Dr Pionier vu dr «Schweizer Industrie-Archäologie» isch, wien er sälber gschribe het, «zwischen der Giesserei Rieter, der Lokomotiven-Fabrik und dem Eisenbahn-Stellwerk» ufgwagse, un het fir d «Rettung von Zeugen der grossen industriellen Ära der Schweiz» un gege dr aisytig Mythos vum Buure-Landidyll kämpft.
Neckarbischofsheim
Geographie
Nochbargmeinde von Neckarbischofsheim sind Helmstadt-Bargen, Bad Rappenau, Sinsheim und Waibstadt.
Hans-Peter Bärtschi
Rezeption
E Hufe Verlag, wu dr Bärtschi vereffetligt het, hän en gwirdigt: «Bärtschi ist ein Industrie-Erotiker. Er kennt jede Maschine, jeden Prozess, jeden Werkstoff» un «Hans-Peter Bärtschi ist ein Besessener. Das industrielle Zeitalter in der Schweiz aufzuarbeiten, ist sein Lebenswerk. (…) Und er ist ein wandelndes Lexikon; ein gutes, das nicht nur Begriffe nennt, sondern auch Zusammenhänge kennt».
Neckarbischofsheim
Gmaigliderig
Zue Neckarbischofsheim ghere di glychnamig Stadt (mit em Dorf Helmhof, em Wyler Heidäcker, d Ortschaft Helmhofer Forsthäuser, Krixenberghof, Wohnsiedlung am Bundesbahnhof un Wohnsiedlung am Kalkwerk un em Wohnblatz Pulvermühle) un s Dorf Untergimpern.
Gschicht
Neckarbischofsheim isch zum erschte Mol gnännt wore anne 988 as Biscovesheim.
Verwaltig
Neckarbischofsheim het sich mit dr Stadt Waibstadt un dr Gmaine Epfenbach, Helmstadt-Bargen, Neidenstein un Reichartshausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Waibstadt zämmegschlosse.
D Burgermaischteri isch d Tanja Grether.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Neckarbischofsheim ghert zum Sidfränkisch.
Palmach
Dr Palmach פלמ״ח (Akronym vo hebräisch Plugot Machaz פלוגות מחץ Iisatzdrubbe) isch am 19. Mai 1941 vo dr jüüdische Undergrundorganisazioon Hagana gründet worde. Er isch e paramilidäärischi Organisazioon gsi, wo sich uf s Dreening vo Jugendlige konzentriert het. Dr Palmach isch zimlig chlii gsi – bis 1947 het er nume us fümf Batallioon bestande (ca. 2000 Maa, d Angelika Timm het 3000 Maa gschetzt, vo deene 2000 Reserwiste), het aber e wichdigi Rolle gspiilt, wil sini Mitgliider milidäärisch gründlig usbildet worde si, was si für Füerigsfunkzioone in dr spöötere israelische Armee kwalifiziert het.
Palmach-Drubbe häi uf dr Site vo de Allierte im Zwäite Wältchrieg in dr Jüüdische Brigaade kämpft (im Gegesatz zur Lechi under em Yitzhak Shamir, wo witer e Gerillachrieg gege d Brite gfüert häi). Under anderem si si vo 8. Juni bis zum 12. Juli 1941 zsämme mit freifranzöösische und australische Drubbe am Süürisch-Libanesischen Fäldzug drbii gsi. Dr Mosche Dajan het bi dere Kampanie si linggs Aug verloore und isch vo de Ängländer uszäichnet worde. 32 Fallschirmspringer vom Palmach si über Bulgarie, Rumänie, Jugoslawie und dr Slowakei abgsprunge zum d Widerstandsbeweegige z understütze.
Aaghöörigi vom Palyam, dr Marinedrubbe vom Palmach, häi under em Jitzhak Rabin am 10. Oktober 1945 rund zwäihundert jüüdischi Iiwanderer befreit, wo vo dr britische Mandatsregierig im Flüchtlingslaager z Atlit interniert worde si.
Dr Palmach het au am Aagriff gege s Dorf Deir Yassin mitgmacht, allerdings nit am Massaker, wo denn vom Irgun Tzwai Le’umi (IZL) und Lechi aagrichdet worde isch.
Bekannti Mitgliider vom Palmach si under anderem dr Jigal Allon, Jitzchak Rabin, Mosche Dajan, Uzi Narkiss, Matti Peled, Raful Eitan, Leah Rabin und dr Yoram Kaniuk gsi. E baar ehemooligi Mitgliider vom Palmach häi dr Kibbutz Palmachim gründet.
Dr erst Oberbefäälshaaber vom Palmach isch dr Jitzchak Sadeh gsi. No wääred em Palestinachrieg im April 1948 isch er abgsetzt worde.
Raffael
Dr Raffael, au Raffael da Urbino, Raffaello Santi [], Raffaello Sanzio [] oder Raphael (* 6. April oder 28. Merz 1483 z Urbino; † 6. April 1520 z Rom) isch en italiänische Mooler und Archidekt vo dr Hoochrönässans gsi.
Sorbey (Moselle)
Sorbey (ditsch 1915–18 un 1940–44 Sorbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Sorbey lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 215 un 280 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Sorbey ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1178.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sorbey ìsch. Sorbey ghert zem Kommünàlverbànd.
Helmstadt-Bargen
Helmstadt-Bargen (sidfränkisch Helmschd-Baage) isch e Gmeinde im Rhii-Neckar-Chreis im hütige Bade-Württebärg. Sie ghört zum Gmeindverwaltigsverband Waibschtadt und zu de Tourismusregion Brunneregion.
Geographie
Helmstadt-Bargen ligt am Übergang vom Kraichgau zum Chline Odewald und bestoht us de drü ehemolige Gmeinde Helmstadt, Flinsbach und Bargen. Zu Bargen ghört au s Hus Unter hohe Grabe (d Bargener Müli), zu Flinsbach d Müli Höbschdmüli und zu Helmstadt de Wiler Ingelheimerhof und de Wilerhof. Innerhalb vom Gmeindsbann isch de Ort Branfelde gläge, wo im 773i in ere Urkund erwähnt worde-n-isch. Er isch e Wüeschdig vo dere me nöd genau weiss, wo si genau gsi isch.
Nochbargmeinde von Helmstadt-Bargen sind Aglasterhausen, Obrigheim, Hüffenhardt, Bad Rappenau, Neckarbischofsheim, Waibstadt, Epfenbach und Reichartshausen.
Dr Baan bstoht us 63,3 % Landwirtschaftsflechi, 23 % Wald, 12,2 % Sidligsflechi un 1,6 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
Am 1. Jänner 1970 isch Flinsbach zue Helmstadt yygmaindet wore, zum 1. Jänner 1975 au Bargen, d Gmai isch derno in Helmstadt-Bargen umgnännt wore. Helmstadt isch zum erschte Mol gnännt wore anne 782 im Lorscher Codex, Bargen 792/93 au im Lorscher Codex, Flinsbach anne 1365.
Verwaltig
Helmstadt-Bargen het sich mit dr Stedt Waibstadt un Neckarbischofsheim un dr Gmaine Epfenbach, Neidenstein un Reichartshausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Waibstadt zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Wolfgang Jürriens.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Helmstadt-Bargen ghert zum Sidfränkisch.