cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trudi Gerster
Politik
Vo 1968 bis 1980 isch d Gerster im Groosse Root vom Kanton Baasel-Stadt gsässe, zerst as Bardeiloosi, spööter as Verdrätere vom Landesring vo de Unabhängige. Si het sich für d Fürderig vo dr Kultuur (u. a. Basler Chindertheater) und Umwältschutz iigsetzt ind isch Vorstandsmitgliid vom Baasler Häimetschutz gsi.
Brivaat
D Gerster isch zwäimol verhürootet gsi und het zwäi Chinder, d Esther Jenny und dr Andreas Jenny mit iiren erste Maa ghaa.
Silenen UR
Sììlenä (amtlich Silenen, rätorom. Silauna) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.
Geografi
Sììlenä lit üf dr rächte Site vo dr Ryyss. Zue dr Gmeind gherte d Ortsteil Dörfli, Russ, Rusli, Amsteg, Brsiten. Vo dr Gmeindsflächi sind 12,8 % landwirtschaftlichi Flächi, 18,3 % Wald, 0,7 % Sidligsflächi und 68,1 % suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Sììlenä sind Eerstfält, Gùùrtnällä, Schaateref, Unterschächä und d Spiriger Exklave Urnerboden, d Glarner Gmeind Glarus Süd und d Bindner Gmeinde Disentis und Tujetsch.
Gschicht
Sììlenä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 857 als Silana (1318 Silenen), Bristen nach 1370 als Bristen, Amsteg um 1280 als Stege.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 12,7 % gläge.
Religion
2,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 91,7 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 44,6 %, CVP 32,2 %, GP 20,0 %, Suschtigi 3,2 %.
Dr Gmeindspräsident vo Sììlenä isch dr Wendelin Loretz (Stand 2016).
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2068 Iiwohner 98,1 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,1 % Franzesisch, 0,2 % Italienisch und 1,8 % anderi Sprache.
Berndeutsche Vornamen
Für viu dütschi Vornäme gits e bärndütschi Version. Woby die Versione aber nid als Übersetzige z verstah sy, sondern quasi als e zuesätzlechi Bezeichnig. Die meischte vo dene sy Spitznäme und wärde dämentsprächend verwändet. Ir Schueu z. B. isches ganz unüeblich, dass dr Lehrer e Schüeler, wo Thomas heisst, mit Thömu aredt. Usserdäm gits grad ir Dütschschwyz ganz typischi Vornäme, wo süsch (z. B. z Dütschland) nid eso hüüffig aazträffe sy. Die auermeischte Bärnerinne u Bärner bruuche im Umgang mitenang die bärndütsche Variante vo ihrne Vornäme.
Bärndütschi Name mit hochdütschem Äquivalent
Bi Chline so bis zu Drittklässler, oder we vo sym Schatz d Red isch, so wird vieumou d y-Ändig bruucht (u zwar ä läänge ii -> y): Simy, Tesy oder äs wirt sogar a ly-Ändig yboue oder aaghänkt: Anny -> Annely, Res -> Resly, Urs -> Ursly, Werny -> Wernly
Wendy Holdener
D Wendy Holdener (* 12. Mai 1993 z Underibrig) isch e Schwyzer Skirännfahreri. Si ghert syter anne 2013 dr Nationalmannschaft vu Swiss-Ski aa un isch vor allem in dr Diszipline Slalom un Riiseslalom erfolgrych. In dr Saison 2015/16 het si d Kombinations-Disziplinewärtig, Anne 2017 isch si Wältmaischteri in dr Alpine Kombination un Silber im Slalom.
Biografy
D Holdener stammt vu Unteriberg im Kanton Schwyz, wo sie au hüt no lebt. Si het an dr Sportmittelschuel Engelbärg en Uusbildig as Hotelfachaagestellti gmacht. Di erschte FIS-Ränne het si im Novämber 2008 im Alter vu 15 Johr bstritte. Im Winter 2009/10 isch si uf däre Stapfle regelmäßig unter di beschte zeh gfahre un het im Februar 2010 ihre erschte Siig gfyyrt. Bi dr Juniore-WM 2010 isch si in dr Abfahrt uf dr fimfte Blatz gfahre. Au bi dr Schwyzer Maischterschafte 2010 het si as Vierti vu dr Abfahrt nume knapp e Medallie verbasst.
Am 23. Oktober 2010 het si z Sölden ihre Debüt im Wältcup gee. Si isch im Riiseslalom 55. Blatz gfahre. Ai Monet speter, am 28. Novämber 2010, het si as 18. Vum Slalom z Aspen di erschte Wältcuppinkt gwunne. Bi dr Juniorewältmaischterschaft 2011 z Crans-Montana het d Holdener d Goldmedallie in dr Kombination, Silber in dr Abfahrt un Bronze im Riiseslalom gwunne. Mit däne Erfolg isch si fir d Wältmaischterschaft 2011 z Garmisch-Partenkirchen nominiert wore, wu si im Riiseslalom uf Blatz 29 gfahren isch.
In dr Saison 2011/12 het d Holdener fimf Top-20-Ergebnis im Wältcup un dr Schwyzer Maischtertitel in dr Super-Kombination gwunne. Im April 2012 isch si vu dr Schwyzer Sporthilf zur beschte Noowuchsathleti vum Johr 2011 gwehlt wore. Anne 2012 het si bim Saisonuftakt z Sölden mit eme 17. Blatz ihri erschte Riiseslalom-Wältcuppinkt gwunne. Im Verlauf vu dr Saison 2012/13 het si d Holdener vor allem im Slalom als chenne verbessere un isch mit e baar Top-10-Blatzierige bis in d Wältspitz firschi chuu. Bi dr Juniore-WM 2013 het si d Silbermedallie im Mannschaftswettbewärb gwunne. Di erscht Wältcup-Podeschtblatzierig isch ere am 10. Merz 2013 glunge, wu si bim Slalom vu Ofterschwang Zwooti woren isch. Mit em Schwyzer Team het si bim Saisonfinale z Lenzerheide am 14. Merz 2014 dr Mannschaftsbewärb vor en USA un Eschtrych gwunne. Am 29. Dezämber 2014 isch d Holdener bim Slalom vu Kühtai uf Rang drei gfahre un am 20. Merz 2015 het si mit em Schwyzer Team dr Vorjohrserfolg vor Schweden un Eschtrych chenne widerhole.
Noch eme wytere Podeschtblatz am 29. Dezämber 2015 z Lienz het d Holdener schließlig am 23. Februar 2016 bim City Event z Stockholm ihre erschte Wältcupsiig gschafft. Derno het si zweeti Blätz in dr in dr Kombination vu Soldeu am 28. Februar un im Slalom vu Jasná am 6. Merz gwunne, e Wuche speter, am 13. Merz derno in dr Kombination vu Lenzerheide dr zweet Wältcupsiig. Dodermit het si au d Kombinations-Disziplinewärtig gwunne. Mit em Schwyzer Team het si wider dr Teambewärb gwunne, desmol am 18. Merz 2016 z St. Moritz vor Dytschland un Schwede.
Mit ere seli guete Laischtig in ihre weniger starke Disziplin, dr Abfahrt, un ere (erwartet) starke Laischtig im Slalom het si vor ihre Teamkollegi Michelle Gisin d Goldmedallie in dr Kombination bi dr Haimwältmaischterschaft z St. Moritz gwunne, di erscht Goldmedallie fir s Schwyzer Alpin-Dameteam syt em Riiseslalom-Gold vu d Sonja Nef 2001. Im Slalom het si d Silbermedallie gwunne.
Es Johr spöter sind d Wendy Holdener und d Michelle Gisin an de Olympische Winterspiil 2018 wieder zäme uf em Kombi-Podest gstande. Dezue het d Holdener e Silbermedaille im Slalom (nach Beschtzyt im erste Lauf) und Gold mit em Schwiizer Team im Teamwettbewärb gwunne.
Wynau
Winou (amtlech Wynau) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Winou ligt zwüsche dr Aare u dr Murg. D Gmeindsflächi bsteit us 38,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 42,2 % Waud, 14,8 % Sidligsflächi u 4,9 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Woufu, Murgete, Roggu, Arwange u Schwaarzhüsere.
Gschicht
Winou isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1201 aus Wimenouwe. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 17 % gläge.
Religion
66,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,3 %, CVP 0,8 %, EVP 3,1 %, FDP 9,2 %. GLP 2,5 %, GP 3,5 %, SP 24,0 %, SVP 35,3 %, Suschtigi 6,3 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 3,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Winou ghört zum Hochalemannisch.
Blender
Blender isch es freis 3D-Modellingprogramm, wome demit drüdimensionali Körper modelliere, rendere und animiere chan. Es git au e iibauti Game-Engine für interaktive 3D-Inhalt. D Bedienig vom Programm isch zwor für Iistiger recht schwer zum verstoh und brucht e recht langi Iiarbeitigszit, aber schlussendlich chame demit sehr schnell und effizient schaffe. Momentan isch grad d Version 2.80 aktuell.
Gschicht
Urschprünglich isch Blender es firmeinterns Programm vom holländische Animationstudio NeoGeo gsi. De Chef-Entwickler Ton Roosendal het 1998 d Firma NaN (Not a Number Technologies) gründet, für Blender wiiter z entwickle und z vertriibe. Noch em Bankrott vo NaN hend denn d Gläubiger zuegstumme, Blender unter d GNU General Public License (GPL) z stelle, allerdings für en Betrag vo 100'000 Euro. De Ton Roosendal het drum noher es Unternähme mit em Ziel, Spende z sammle, gründet. Am 7. September sind denn gnueg Spende zämecho.
Berstheim
Barschem (frz. Berstheim, dt. Berstheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Barschem lijt zwìsch em Zorndàl un em Moderdàl rund 25 Kilimeter nerdlich vun Stroßburi. D Nochbergmeine sìn Keffendorf ìm Norde, Schwaighüse ìm Nordoschte, Wìnterschhüse ìm Oschte, Bàtzedorf ìm Sìdoschte, Heestett ìm Sìde, Wìttersche ìm Sìdweschte un Hìttedorf ìm Nordweschte
Gschìcht
Barschem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 798 àls Beroldashaim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Barschem ìsch. Barschem ghert zem Kommünàlverbànd.
Sprachatlas der deutschen Schweiz
Dr Sprochatlas vu dr dütsche Schwyz (SDS) het Sprochmaterial im alemannische Sprochrüüm vu dr Schwyz gsammlet un vereffentligt. Dr isch s erscht un eltscht Atlaswärk im alemannische Rüüm un het fir diä andere alemannische Atlante e Vorbildfunktion gha.
Vorgschicht
Anne 1935 bis anne 1939 hän d Dialäktologe Heinrich Baumgartner un Paul Zinsli (Universität Bärn) un dr Rudolf Hotzenköcherle (Uni Züri) d Vorarbete gleischtet – do hän miäße d Ufnahmethode, s Ortsnetz, s Frogebuech un s Dranskriptionssystem feschtglegt wäre un hän miäße Abstimmige mit verwandte wisseschaftlige Diszipline un Atlante (so dr Deutsche Wortatlas, dr Atlas der Schweizerischen Volkskunde) gmacht wäre. E Roll bim Vorbreite hän aü diä erschte 10 Bänd vum Schwyzerische Idiotikon gspiilt, wu bis derte fertig gsii sin, un d erschte 19 Bänd vu dr Beiträge zur schweizerdeutschen Grammatik. E methodischs Vorbild fir dr SDS isch dr Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz gsy.
Untersuechigsgebiit, Frogebuech un Methodi
Dr SDS het d ganz Schwyz un diä wennige alemannische Ortschafte im Piemont (Italie) zum Untersuechigsgegestand. In 573 Ortschafte sin Vollufnahme gmacht wore, in witere 52 Teilufnahme. Do dermit isch ungfähr e Drittel vu dr Ortschafte erfasst – aber nit iberal in dr gliche Dichti: D Südwalser-Ort sin zu 100 % erfasst, um 66 % in alpine Landschafte un suscht ca. 25 %. Im Durchschnitt isch ei Ufnahm pro 7000 Dytschschwyzer gmacht wore.
Diä Ufnahme hän in dr Joor 1939 bis 1958 stattgfunde – Ufnahm (Exploration) heißt: Do isch mer also zu nere Gwährsperson vor Ort gange un het mit ere diä 2500 Froge vum Frogebuech durgschafft. Des isch e baar Dag Arbeit pro Ort gsy; s het kenne notwändig sii, as mer no zu nere zweite Person am Ort goht go mänki Agabe vu dr erschte kontrolliäre. Diä Gwährslyt hän miäße zwische 50 un 70 Johr alt un gueti Sprächer un Känner vum Ortsdialäkt miäße sy. Dr SDS git also dr Sprochstand vu dr eltere Generation in dr Mittli vum letschte Johrhundert wiider.
D Exploratore (sälli, wu d Froge gstellt hän) hän ihre eigene Dialäkt benutzt, do dermit versuecht mer z vermyde, ass d Gwährsperson hochdytschelet. S Ergäbnis sin ungfähr 3 Millione Sprochforme gsy, wu ufgschriibe wore sin, do drzue noch e halbi Million Spontanbeleg – des sin sprochligi Informatione, wu dr Frogeboge nit druf abziilt gha het un wu ebe so am Rand agfalle sin. Alli Beleg sin in ere Wyterentwicklig vu dr Lütschrift Böhmer-Ascoli ufgschriibe wore.
Zue dr Sproch vu dr Fischer un dr Räbbüre het s zwei äxtra Frogebiecher gää. Die sin do abgfrogt wore, wu s e traditionelli Fischerei oder Räbe git.
D Art, wia esach vereffentligt isch
Wel doch e Wort sich fascht in jedere Ortschaft eweng anderscht ahert, wär e Kart arg unibersichtlig wore, wämmer jedi Wortform ufgschriibe hätt. S kunnt im Kanton Bärn s Gnii as Chnii, Chnüü, Chnöi, Chnöü un in andere Variante vor – mer het no aber fir jede Tüp e Symbol ygfiährt (Dreieckli, Greisli, Gryzli usw.) un siiht jetz uf dr erscht Blick, do bi däne Grizli isch e Gebiit mit Monophthong (Chnii, Chnüü).
Vu 1962 bis 1997 sin 8 Bänd erschiine, in dr erschte zwee gohts um d Vokal un d Konsonante, im dritte um d Forme un d Flexion vu dr verschiidene Wortarte un eweng um d Syntax (bsunders d Wortstellig im Satz), in Band IV bis VIII gohts um dr Wortschatz, bsunders um Begriff, wu dr Mänsch un d Landwirtschaft beträffe. Dr Leiter vum Projäkt isch dr Rudolf Hotzenköcherle gsy, no däm synre Pensionierung dr Rudolf Trüb.
Arbete, wo dr Sprochatlas bruucht hän
Dr Sprochatlas vu dr dütsche Schwyz isch e wichtigs wisseschaftligs Unternämme mit großem Wärt fir alli, wu mit un in dr alemannische Sproch schaffe. E ganzi Raie vu dialäktologische Arbete stitze sich ganz oder dailwys uf dr Sprochatlas, zum Byspil
Wil dr Schläpfer und dr Trüb au Exploratore vum Sprochatlas gsy sin, sin bi ine s Samle fir dr Atlas un fir d Dokterarbet Hand i Hand gange.
Wia s wytergoht
S ganz gsammlet Material isch ufbewahrt bim Schwyzerische Idiotikon un ka dert agluegt wäre. S Material isch digitalisiert un 2017 online gstellt wore.
E Klaine Schwizer Sprochatlas (Kleiner Sprachatlas der deutschen Schweiz) isch under dr Laitig vu dr Helen Christen, em Matthias Friedli un der Elvira Glaser an dr Uni Fryburg i. Ü. vorbereitet worde un 2010 erschiine. Dodrin sin 120 üsgwehlti Karte vereffentligt un bschribe, ganz ähnlig wie im dtv-Atlas zur deutschen Sprache.
Dr Satzboi, wu im SDS nit seli berucksichtigt woren isch, wird im Syntaktischer Atlas der deutschen Schweiz (SADS) dokumäntiert. D Laiteri vu däm Brojäkt, wu vu 2000 bis 2021 gangen isch, isch d Elvira Glaser vu dr Uni Züri gsi.
Im Jaar 2008 sind 18 SDS-Fraagen imene gmäinsaame Projäkt vo der Uni Züri und em Schwyzerischen Idiotikon namaal abgfrööget woorde.
Im Jaar 2019 isch a der Uni Bäärn e nöis Projäkt under de Läitig vom Adrian Leeme gstartet woorde: Swiss German Dialects Across Time and Space. A 125 Oort wäärded rund tuusig Lüüt (acht pro Oort – vier Jungi und vier Alti, vier Frauen und vier Mane) zu öppe 100 SDS-Fraagen namaal abgfrööget: 66 Fraage zur Foneetik, 66 zur Morfosintax und 66 zur Lexik, dezue ane chömed rund 100 nöii Wariaable. S Ziil isch, das me dänn besser gseet, woo wie wele Spraachwandel i de letschte sibezg Jaar abggangen isch. Andersch as im SDS isch die nöi Umfraag aber ekäi klassisch-dialäktoloogischi, si isch mee e soziolinguistischi, wil föif Jaar äifach z churz wääred, zum wie-n-im SDS voorgaa.
Literatür
Sprachatlas der deutschen Schweiz. Bänd I bis IV rüsgää vum Rudolf Hotzenköcherle, Bänd V bis VIII Robert Schläpfer, Rudolf Trüb un vum Paul Zinsli.
Helen Christen, Elvira Glaser, Matthias Friedli (Hrsg.): Kleiner Sprachatlas der deutschen Schweiz. Verlag Huber, Frauenfeld 2010. ISBN 978-3-7193-1524-5
Werner König, Renate Schrambke: Die Sprachatlanten des schwäbisch-alemannischen Raumes. Bühl/Baden 1999 (d wichtigscht Informationsgrundlag vu dr erschte Version vu däm Artikel).
Kirchberg an der Jagst
Ghirchbärch an dr Jagschd (amtlich Kirchberg an der Jagst) ischt a Stadt em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Ghirchbärch leit an dr mittlere Jagschd. D Nochbergmoede vo Ghirchbärch send Ilshofen, Gerabronn, Rot am See, Wallhausen, Satteldorf ond Crailsheim.
Vo dr Gmarkong send 65,3 % Landwirtschaftsfleche, 19,5 % Wald, 12,6 % Sidlongsfleche ond 2,6 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Ghirchbärch gheret d Stadtdoel Gaggstatt, Hornberg, Kirchberg ond Lendsiedel.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda am 1. Februar 1972 durch dr Zammaschluss vo Gaggstatt, Hornberg ond Kirchberg. Zom 1. Januar 1975 ischt ao no Lendsiedel eigmoedet worda.
Verwaltong
Ghirchbärch hot sich mit dr Gmoede Rot ond Wallhause zom a Gmoedverwaltongsverbdand zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Ghirchbärch ischt dr Stefan Ohr.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Ghirchbärch ghert zom Oschtfränkisch
Emmetten
Ämättä (amtlich Emmetten) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.
Geografi
Ämättä leyd a de Kantonsstraass Beggäried – Seelisberg am Vierwaudstettersee. Vu dr Gmeindflechi sind 37,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 45,8 % Waud, 2,6 % Sidligsflechi und 13,7 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Ämättä isch zum eerschte Mau gnennt wordä um 1160 aus Empnoten.
Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Ämättä isch dr Anton Mathis (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 1184 Eywoner 91,8 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 8,2 % anderi Spraache.
Dr Tialäkt vu Ämättä gheerd zum Heechschtalemannisch.
Rheinsprung
Dr Rhiisprung isch e middelalterligi Strooss in dr Altstadt vom Groossbaasel, wo zimlig stotzig vom Münsterhüügel vo dr Augustinergass us aabe bis an d Schiffländi goot.
D Geböid am Rhiisprung
Uf dr andere Site vo dr Strooss si näbenenander s Blaue Huus und s Wisse Huus am Rhiisprung 18 und 16. Bäidi Hüüser stöön uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig. Früener si si as dr Wendelsdörfer Hoof und dr Riichestäiner Hoof bekannt gsi. Dr Rhiisprung goot parallel zum Rhii vom Rhiidoor rächts bis zur Augustinergass, wo bim Brunne linggs aafoot. 16: die Alti Uniwersidäät am Rhiisprung 15: d Martinskiirche und s Elfdausigjumpfere-Gässli (d Stääge vom Rhiisprung zur Martinskiirche uufe.)]]
E chli witer unde, am Rhiisprung 9/11, isch die alti Uni. Bis ins 14. Joorhundert häi do die aadlige Schaler iire Heresitz ghaa, denn isch dr Schalerhoof in d Hand vom Rootsher Jakob Zibol choo und noch sim Dood het dr Soon Burkart s Gländ gerbt und, wo dä gstorbe isch, si Frau Sophie. Die het s für 850 Gulde an d Stadt Baasel verchauft für die nöiji Uni, wo am 4. April 1460 gründet worde isch.
E chli unde vo dr alte Uni uf dr Rhiisite isch s Huus zum Kranichstrit us em Joor 1563 mit eme gothische Fänster. S Huus isch uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt. Uf dr Muure nääbedraa isch e Wandgmäld vom Samuel Buri us em Joor 1978, won e Mäitli daarstellt, wo Gäns duet hüete, hinder eme Grüst, wie s e Mooler wurd bruuche, zum e Wand aamoole.
D Liigeschafte 2 bis 10 unde am Rhiisprung wärde zum erste Mol im 15. Joorhundert erwäänt. Drunder isch s Fachwärkhuus vom Durmblööser Hanns Duttelbach (Rhiisprung 10), wo vo 2004 bis 2008 renowiert worde isch.
S Elfdausigjumpferegässli
Fast bim Rhiidoor unde, dört wo s aafoot afo uufe goo, chunnt s Elfdausigjumpferegässli vo dr Martinschille us in Rhiisprung aabe. Das Gässli isch äins vo de erste in dr Stadt Baasel gsi, wo pflasteret gsi isch. Es het emol Martins Stääge ghäisse und het erst 1941 si hütig Naame bechoo, wo sich uf die Häiligi Ursula und iiri Aahängere beziet. Mä verzelt vo dr Ursula, ass si im 5. Joorhundert mit elf dausig Jumpfere e Pilgerfaart uf Rom gmacht häig und underwägs z Baasel über d Martins Stääge vom Rhiisprung zur Martinschille uufegstiige sig. Wo si vo Rom zrugg uf Köln häig welle, sig si vo de Hunne underwägs umbrocht worde.
Steinmauern
Steimure (amtlich Steinmauern) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ). S Dorf isch im 18. un 19. Jh. ais vu dr wichtigschte Fleßerderfer am Owerrhin gsii.
Geografi
Steimure lit in dr Owerrhineweni an dr Murg, eschtlich vum Rhin. Dr Bann bsteht us 54,2 % Landwirtschaftsflechi, 24,2 % Wald, 11,2 % Sidlungsflechi un 10,4 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Steimure sin Elise-Illinge, Bietje, Etje un Raschdi un uf dr änere Sitte vum Rhin d elsässisch Gmai Minichhause.
Gmaindsgliderung
Zue Steimure ghere newem glichnamige Dorf au no dr Ort Funkhuus un dr Wohnblatz Inselhof.
Insweiler (Lothringen)
Insweiler (frànzeesch Insviller) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Steinmauern
Gschicht
Steimure isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1239.
Insweiler (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Insweiler lijt sechs Kilometer sìdeschtlich vun Albestroff uf re Heche zwìsche 218 un 259 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ghert zem Regionàle Nàtürpàrk Lothringe. Àm Nordrànd vum Dorf lijt dr Étang Rouge (Roter Weiher), ìm Sìde dr Étang du Moulin (Mühlenweiher). Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Rothoff (Rothof) un Grunhoff (Grünhof).
Steinmauern
Verwaltung
Steimure het mit dr Stadt Raschti un dr Gmaine Iffeze, Muggesturm un Etje e Verwaltungsgmainschaft veriibart.
Burgermaischter:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Steimure ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Steimure sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
Insweiler (Lothringen)
Gschìcht
S Dorf ìsch ìm Drissgjehrige Kriej gschlìsse un erscht ànne 1663 wìderufgeböit worre. Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Insweiler ìsch. Insweiler ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Insweiler ghert zem Rhinfrankisch.
Chur
der Ortsname
Vo der Gschicht vom Name vo Chur seit der Artikel CUOIRA im Dicziunari Rumantsch Grischun, wo me online chan aluege, är chömm vom ene vorrömische Wort, wo “curia” gheisse het und «der Volksstamm» bedüütet het; das isch dur d Forschig vum Schwiizer Romanischt Johann Ulrich Hubschmied bezügt.
Gschicht
Khûr isch dia eltischt Schtatt vur Schwizz. Die eerschta Füürschtella sölland vu 11'000 vor Christus sii. D Röömar sind im Jôr 15 vor Khrischtus über d Bärgpäss iimarschiart und hend a paar Hüüsar und a Rössarwäggslschtell für d Splüügaschtrôss bbaut. Schpöötischtans sit am Jôr 451 hets z Khûr an Bischof, wo s Bischtum Khûr leitet. Siini Khirha isch d Katedraala im Schloss oba.
Im Mittalaltar hets immar öppa 1'200 Seela innerhalb vu da Schtattmuura ghaa. Erscht ab 1858 mit am Isabaanbau vu Roorschach uff Khûr isch d Schtatt rasant gwaggsa. Dua isch au dia aalt Schtattmuura abgrupft khoo. Vu 1970 bis öppa 1990 hät Khûr immer öppa 33'000 Iiwooner ghaa. Nohana het’s denn a Huufa Zuazüüg ggee. Endi 2006 sind’s mee als 35'000 und Endi 2011 über 36'000 Iiwooner gsii.
Uf dr 1. Jänner 2020 hät Malaadersch mit Khûr fusioniert.
Geografii
Khûr liit grad döt im Khûrer Rhiital, wo dr Rhii vum Oberland und vo Bonaduz här a Khnigg noch Norda in d Bündner Herrschaft macht. D Schtatt isch uffam Schuttkheegl vur Plessur bbaut. Dia flüüsst vu Arosa här ds Tschelfigg aaba tiräggt dur Khûr in da Rhii. Im Nordoschta khömmen d Hüüser fascht bis an da Fürschtawaald.
Dia höggschta Bärga zringumm sind im Nordweschta dr Calanda ännet am Rhii, im Oschta dr Montalin oben a Malòòders und im Süüda dr Dreibündaschtai.
D Nochbergmainda sind im Nordweschta Haldaschtai, im Weschta Feldschpärg, im Südweschta Domat/Ems, im Süüda Khurwaalda und Tschiertscha-Praada, im Oschta Arosa und im Norda Haldaschtai und Trümmis.
Würtschaft
Z Khûr het’s a paar Induschtriibetriib, Bangga, Versihariga und a Huufa Khliigwärb. Puurabetriib het’s fasch khaini mee, und au Räbbärga sind nu no wenig. Vor allem d Induschtrii häd sich 1963 sehr drfüür iigsetzt, zum dia hüttigi Hochschual für Tächnigg und Würtschaft gründa.
Kanton Mutzig
Dr Kànton Mützig ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Dr Kànton ìsch zem 22. März 2015 grìndet wora. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Mützig.
Gmeinde
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Mützig 51 Gmeinde:
Predigerkloster Basel
´
S Breedigerkloster z Baasel isch e Dominikanerkloster im Norde vo dr Stadt Baasel gsi, wo noch dr Reformazioon ufghoobe worde isch.
Gschicht
S Breedigerkloster isch 1233 vor dr Stadtmuure näben em Santihannsdoor gründet worde isch. Es het s Grundstügg vom domoolige Basler Bischof Heinrich vo Thun überchoo. Die erste Brüeder si vo Stroossburg choo und häi 1236 e behälfsmäässigi Kiirche lo baue, wo denn bis 1255 usbaut worde isch. Scho 1261 het mä sä lo erwitere. Dr Beriich vom Chor isch in s Langhuus verschoobe und mit eme Lettner abdäilt worde. Vom 14. Joorhundert aa, wo Baasel sini üsseri Stadtmuure baut het, isch s Kloster in dr Stadt dinne gsi.
D Obserwanzbeweegig
Im 15. Joorhundert isch s Kloster zum ene Zentrum vo dr Obserwanzbeweegig under em Johannes Meyer worde, und die het sich vo do usbräitet. Allerhand strängi Reegle si iigfüert worde, so häi d Brüeder an de liturgische Fiire müesse mitmache, sust het s e Stroof gee. D Beweegig het au Äigedumsfrooge greeglet, d Garderoobe vo de Mönch, d Arbet dusse vo dr Klausur und wie Komflikt under de Brüeder sölle glööst wärde. Au s persöönlige Armuetsgebot isch hoochghalte worde. Mit dene Reforme häi d Baasler Dominikaner ghofft, ass s Bäte inniger wurd und Schrifte über e Christus mee studiert wurde. D Seelsorg het witer e wichdigi Rolle gspiilt, au wil si im Kloster vil Gäld iibrocht het. D Dominikanermüstik vom 14. Joorhundert, s isch gwundrig, het uf die Entwigglig käi Iifluss ghaa. D Obserwanzbeweegig isch gege s Ändi vom 15. Joorhundert in e Kriise choo: d Disziplin isch immer lugger worde, und d Brüeder häi wäge dogmatische Frooge afo händle.
Materiell aber het sich s Kloster au in dere Zit vo dr Kiirchekriise witerentwigglet. 1487 isch e nöiji Orgle iibaut worde, und vo 1503 bis 1515 isch d Kiirche renowiert worde.
D Reformazioon und d Ufheebig vom Kloster
In dr Usenandersetzig zwüsche de Konserwative und de Nöjerer het s Kloster sich no 1527 gege Reforme usgsproche, aber d Usenandersetzig mit de Reformierte isch verloore gsi. 1529 het der Root d Kiirchegräät in Beschlaag gnoo und noch dr Schliessig vom Kloster isch si Vermööge in die reformierte Kiirche- und Schuelfond gange. S Kloster isch denn bis 1668 vom ene äigene Schaffner bewirtschafdet worde und vo 1691 si alli ehemoolige Klöster zämme vom e Directorium verwaltet worde. Z Baasel si ehemooligi Mönch und Nonne nid us iire Klöster gheit worde, sondern häi dört chönne witerlääbe, bis si gstorbe sin. 1532 isch im ene Däil vom Kloster e Schuel under em Naame Sapienzhuus iigrichdet worde. Aber scho vier Joor druf het mä s müesse ins ehemoolige Augustinerkloster züügle, wil zwäi franzöösischi Studänte entfüert worde si. 1692 het mä us em Klostergaarde e «Doktergaarde» gmacht. Denn si d Geböid as Salz- und Obstlaager brucht worde, e Zitlang isch e Kasärne din gsi, e Milidäärspiddal und e Gfängnis.
Dr berüemti Baasler Dootedanz isch sid öbbe 1440 uf dr Friidhoofmuure vom Kloster gmoolt gsi, bis die am Aafang vom 19. Joorhundert abbroche worde isch.
Hüte
Vom Kloster isch hüte no d Kiirche übrig, wo vo dr christkatholische Gmäinschaft brucht wird. Uf em rästlige Gebiet vom Kloster stoot s Baasler Uniwersidäätsspiddaal.
L'Alsace-Le Pays
D Zitung L'Alsace-Le Pays ìsch a frànzeescha regionàla Tàgszitung. Ìm Elsàss gìt's dia Zitung unter'm Nàma "L'ALSACE", ìn dr Franche-Comté gìt's d gliicha Zitung unter'm Nàma "Le Pays". 's ìsch d zweita Zitung ìm Elsàss un d erschta ìm Owerelsàss.
D Zitung ìsch grìnda worra ànna 1944.
Ànna 1984 ìsch a Edition fer d Kìnder derzüe kumma: Le Journal des Enfants (D Zitung vu da Kìnder), mehr bekànnt unter d Àbkìrtzung "JDE". As kummt àlla Dunschtig üssa.
Verschìedena Heftla gìt's aui unter dr Wucha: „Version femina“ (a Blättla mehr fer d Fràuia), „TV hebdo“ (mìt da Television-Sandunga) , „Emploi“ (Ààzeiga fer Àrwet süecha), „Immobilier“ (Ààzeiga fer Hiiser un Wohnunga), „Petites annonces“ (verschìedena Ààzeiga).
Jeda Gegend hàt ìhra eigena lokàla Edition. Zum Bispiel: Colmer, Milhüsa, Sundgàui, Drèiecklànd...
Ìm Elsàss wìrd d Zitung jeder Morga friaih heimglìefert, vu äbena 1000 Zitungtrajer. Dàs gìltet fer „L'ALSACE“ un fer ìhrer Konkurrant d „DNA“.
Geogràphischa Verbreitung
Dr Hàuiptsìtz ìsch z Milhüsa. As gìt aui mehrera Agences: zehna ìm Owerelsàss (Milhüsa, Àltkìrch, Colmer, Gawiller, Saint-Louis, Sainte-Marie-aux-Mines, Thànn, Wìttelsha...), zwei ìm Unterelsàss (Schlettstàdt un Stroßburri) un zwei üsserhalb vum Elsàss (Befert un Montbéliard).
Johannes Fatio
Dr Johannes Fatio (14. Juni 1649 z Baasel; † 28. Septämber 1691 z Baasel) isch e Basler Mediziner und Revoluzzer gsi.
L'Alsace-Le Pays
Website
Zitter Juli 1996 gìt's a Website, wo n a Verfàssung vum Ìnhàlt vu dr Zitung zeigt. Wenn ma zàhlt, kàt ma aui gànza Àrtìkel sah, sogàr àrchiviarter Ìnhàlt (vu zitterm 1. Janner 2007). Uf dam Website fìndet ma aui „News“ (Nèikheita wo noch frìscher sìn às d Zitung), a Forum un, zitter 2009, kurza Video. Dr Website ìsch ìnteràktiv: uf jedem Àrtìkel hàt ma d Meegligkeit, sina Meinung z'gaa, mìt'ma Benutzer-Login.
Johannes Fatio
S Läbe
Dr Fatio isch 1649 z Basel uf d Wält cho und am 14. Juni dauft worde. Er isch dr Sohn vom Johann Anton Fatio und dr Christina Henricpetri gsi. 1662 het ere sich an dr Basler Uni iigschriibe. 1672 isch er Mitgliid vo dr Schererzumft, wo d Chirurge drzue ghört hai, worde. Si Dokter het er vo dr Universität vo Valence übercho. 1673 het er d Margaretha Schönauer ghürotet. Won er 1678 het welle aggregatus wärde an dr medizinische Fakultet, het en d Uni abgwiise. 1688 het si en beschuldigt, e Kurpfuscher z si. Dr Fatio het aber as Chirurg und Geburtshälfer gschafft und isch sehr beliebt und erfolgriich gsi. 1690 het er «Helvetisch-Vernünftige Wehe-Mutter» verfasst, wo für si Zit e sehr fortschrittligs Wärk über Geburtshilf gsi isch, aber erst 1752 z Basel erschiine isch, wil dr Root dr Fatio 1691 as Revoluzzer het lo chöpfe und das als abschreckends Bischbil de Lüt het welle vor Auge halte. Dr Fatio het vom berüehmte Geburtshälfer an dr Pariser Maternité, em François Mauriceau (1637-1709), glehrt und in siim Buech Fäll us siiner Praxis aagfüehrt.
Si Rolle im 1691er-Wäse
Wo am Aafang vo de 1690er Johr dr Groossroot dr Chlii Root het afo entmachde, hai d Zümft Reforme verlangt, wo witergange si, ass die, wo dr Grossi Root het welle iifüehre. D Zümft hai Usschüss afo bilde und si zerst vom Jakob Henricpetri aagfüehrt worde. Wo si aber hai afo dängge, ass dä mit em Groosse Root well gmeinsami Sach mache, hai si Ändi Februar 1691 dr Fatio zu ihrem Aafüehrer gmacht. Si hai allerhand Reforme usgarbeitet, aber scho im Summer het sich die reformerisch-demokratischi Bewegig gspalte und dr Fatio isch vom Groosse Root festgnoh worde und im Rhiidoorgfängnis igsperrt worde. Zsämme mit zwei andere Füehrer vo de Zümft, em Johannes Müller und em Hans Konrad Mosis, isch er zum Dod verurdeilt und uf em Märtblatz köpft worde. Si Chopf isch am Rhiidoor as Warnig für anderi potentielli Revoluzzer ufgsteggt worde.
L'Alsace-Le Pays
Mehrsprochigkeit
As gìt a zweisprochiga Üssgàb uf Frànzeesch un Hochditsch.
Dr elsassischa Dialekt wìrd nìt vergassa: verschìedena Verfasser han scho Chronik uf Elsassisch gschrìewa: dr Verele, dr Freddy Willenbucher alias „Profasser Flaschaputzer“. Zitter 2008 gìt's jeder Sàmschtig a Chronik gschrìewa (uf Elsassisch, noh dr Orthal-Methoda) vum a Journàlischt vu dr Zitung „L'ALSACE“, un jeder Sunntig a Erklärung (uf Frànzeesch) ìwer'ma bsundera elsassischa Wortschàtz Thema, gschrìewa vu'ma Dialekt-Expert (meinschtens dr Edgar Zeidler oder dr Yves Bisch). ''Àm Sàmschtig 20. Septamber 2008 hàt dr Dominique Bannwarth a Chronik ìwer d àlemànnischa Wikipedia gschrìewa.''
Externa Lìnks
http://www.lalsace.fr
Billboard (Magazin)
Billboard (Àmerikànisch Anglisch fìr ‚Ààschlààgbratt‘) ìsch a US-àmerikànischa Unterhàltungsmàrka-n-ìm Bsìtz vu dr Billboard-Hollywood Reporter Media Group, wo-n-a Àbtailung vu dr Eldridge Industries ìsch. Billboard ìsch hìtt vor àllem a Online-Zittschrìft fìr Noohrìchta, Ärraignissa un Kritik üss dr Müüsikbransche. Witterscht düet dr Meediakonzärn d’ offiziälla US-Verkàuifscharts fìr Müüsikàlba (dr Billboard 200), Sìnggels (dr Billboard Hot 100) un vu da verschììdena Müüsikrìchtunga veräffentliga. Üsserdam düet s’ Unternamma Verànschtàltunga un TV-Shows orgànisiara un a Verlààg fiahra.
Billboard ìsch ànna 1894 vum William Donaldson un em James Hennegan grìnda worra. Àm Ààfàng ìsch’s a Fàchmàgàzin fìr a Plàkààthärschtäller un -Verkàuifer gsìì. Ànna 1900 hàt dr Donaldson ìm Hennegan siina Ààtailer fìr 500 Dollar ìwwernumma. Àm Ààfàng vum 20. Joohrhundert hàt d’ Zittschrìft ìwwer Theema üss dr Ünterhàltungsìndüschtrii wia Zirküs, Massa un Theààterwìrtschàft berìchtet. S’ Unternamma hàt àui a Poschtdianscht fìr Gàuikler grìnda. Wu d’ Müüsikboxa, Schàllplàttaschpììler un Heerkàschta hüüfiger bnutzt worra sìnn, hàt Billboard sii Schwarpunkt uff Müüsik gsätzt. ’S hàt je noh Theema unterschììdliga Zittschrìfta grìnda, fìr àss d’ Billboard-Zittschrìft salbscht numma-n-um Müüsik kààt berìchta. Noh-n-em Tood vum Donaldson ànna 1925 hann siina Kìnder zamma mìt ìm Hennegan siina Kìnder s’ Unternamma ìwwernumma. Ànna 1985 ìsch dr Konzärn ìn priwààta-n-Ààleeger verkàuift worra; sitterhar gheert’s züa verschììdena Litt un Gsällschàfta.
Talsperre
È Dalschperri staut mit èm Abschperrbauwärk in èm Dal è Flièßgwässèr zuè nèm Stausee uff; dõby bildet diè gegèübberligendi Dalflankè dè sitlichè Halt vo dè Dalschperri un d Begrènzig vom Stauraum.
I dè Fachwält voschtôt mo Dalschperri als Obberbegriff für alli dezuèghörigè Aalagè wiè s Abschperrbauwärk, dè Stauruum, d Entnaamebauwärk sowiè d Hochwassèrentlaschtigsaalaagè.
Technisch-fachlich
D technisch-fachlichi Definition isch: È Dalschperri isch è Aalaag zum Stauè vo flièßendem Wassèr (Stauaalaag), wo übber dè Querschnitt vom Wassèrlauf usè diè ganz Dalbreiti abschlièßt. Im Gegèsatz dezuè schlièßt è Weer nu dè Querschnitt vom Wassèrlauf uff demm sinerè Breiti ab. Dè Stauruum diènt als Spycher (DIN-Norm 19700-11).
Drunter keiet nit nu urschprünglich Sperrè un Weer in Gebirgsdääler. Au im Gebirgsvorland un Flachland wörd Wassèr in so gnanntè Flachlandspycher gschtaut.
Juristisch
Diè juristischi Definition isch dè Wassèrgsetz vo dè Länder z entnää. I dè Regèl gildet è Stauaalaag vo mee als 5 m Höchi (gmessè vo dè Bauwärkskronè bis zum düèfschtè Gländepunkt im Spycher) un mee als 100.000 m³ Stauvolumè als Dalschperri. Als Dalschperrè geltet Stauaalaagè yschlièßlich vo irem Spycherbeggi.
Funktion von èrè Dalschperri
Dalschperrè diènet folgendè Hauptzwèck:
Zuèsätzlich wörred vill Stauseè un iri nòcheri Umgebig für Freizit- un Sportaktivitätè un zur Erholig gnutzt. Witerhy könnet Stauseè für d Fischzucht vowendet wörrè.
Uusbaugraad
Für d Spycherfunktion von èrè Dalschperri isch dè Uusbaugraad èn wichtigè Parametèr. Es handlet sich dödeby um s Spychervolumè vom Stauraum dividyrt durch s Volumè vom Johreszuèfluss. Seer guèt uusgschtatteti Dalschperrè hèn èn Uusbaugraad vo 1,0 (100 %) odder mee. Abber au Dalschperrè mit èm Uusbaugraad vo 0,3 (30 %) sin no i dè Laag, Hochwassèr dütlich z dämpfè un begrènzt Nidrigwassèr uffzhöè. Es git au Dalschperrè mit èm Uusbaugraad vo 1 bis 2 %, doch könned selli kaum für d Spycherbewùrtschaftig gnutzt wörrè.
Staudamm
Diè Dalschperri wörd uss Stei un Èrdè uffgschüttet. D Stabilidät vom Bauwärk isch durch s Eigègwicht un èm flachè Böschigss</b>winkèl gää. Bi dè Abdichtig wörd zwischè è Obberflächèdichtig un è Kèrndichtig unterschiddè.
Bi dè Obberflächèdichtig wörd dè Damm uff dè Wassersitè zum Byschpill durch è Lettè odder Tonschicht abdichtet. Es git abber au anderi Uusfüürigè vo sellerè Dichtigsart – wiè öppè Asphaltschichtè. Dè Nõchdeil bi sellerè Uusfüürig issch d Dichtig, wo dè Witterigsyflüss un èm Wellèschlag uusgsetzt isch, un dõher ehnder èm Veschlyß unterlyt.
Bi dè Kèrndichtig befindet sich èn sognanntè Dichtrigèl im Innerè vom Damm. Dè Nõchdeil vo sellerè Uusfüürig isch, dass spòteri Nõchbesserigè odder Sanyrigè erheblich erschwèrt sin. Drübber usè stôt als Widderlager gegè diè horizontal wùrkendè Chräft (dÈ Wassèrdruck isch gegè de Damm grichtet) nu dè Dammschüttkörper hinter dè Kèrndichtig zur Vofügig, denn dè Wassèrdruck wùrkt uff d Dichtig. Dõmit kömmet Dämm mit Obberflächèdichtig mit wenniger Dammschüttmatriaal uus.
Dè Übberlauf (Hochwassèrentlaschtigsaalaag) wörd bi Èrddämm hüüfig gmuèret odder bedonyrt uusgfüürt un möglichscht uff gwachsenèm Bodè odder bessèr sogar uff Fels gründet.
Selli Sperrè wörred oft, abber nit uusschlièßlich, für chlyneri Beggè a chlynè Flüss vowendet. E witeri Ysatzmöglichkeit sin au großi Dalquerschnitt mit schwirigem Baugrund. Wenn uffgrund vo dè Baugrundvohältnis wiè byschpillswys è gringi Druckfeschtigkeit vom aastehendè Bodè nu gringi Bodèpressungè möglich sin, isch d Dammkonschtruktion wegè irer großè Uffschtandsflächi eini vo dè beschtè Lösigè für è Dalschperri.
Göscheneralp]]
Gwichtsschtaumuèr
Selli Muèrè wörred im Kèrn uss Muèrwärch odder Bedong hèrgschtellt. D Obberflächi wörd abdichtet un d Muèrkronè befeschtiget. Selli Dalschperrènart haaltet èm Drugg vo dè Wassèrmassè allei uffgrund vo irem Gwicht stand.
Bogèschtaumuèr odder Gwölbeschtaumuèr
Bi seer hochè un nit bsunders breitè Däler wendet mo d Bogèschtaumuèr vorrangig aa. D Muèr isch nit ebbè, sondern bildet èn vertikal un horizontal gegè d Wassèrsitè gschpanntè Bogè. Dè Drugg, wo vom Wassèr uff d Muèr erzüügt wörd, wörd übber dè Bogè uff diè sitlich im Bärg glaitè Fundamènt abgleitet. Bi sellerè Muèrform isch d Bindig a dè Fels bsunders wichtig. Bogèschtaumuèr wörd byschpillswys bi Stauseè i dè Schwiz un z Öschterrych am häufigschtè aagwendet.
Pfylerschtaumuèr
È Pfylerschtaumuèr isch im wesèntlichè è Bedongschtaumuèr mit Pfyler, wo d Chräft i dè Untergrund ableit, sowiè mit matriaalsparendè Zwischèräum.
Sicherheit
Dalschperrè-Katastrophè könnet enormi Schäddè voursachè. Deshalb wörred hochi Aaforderigè a d Brojèkt, dè Bau un dè Betryb sowiè a d Kontrollè vo großè Stauaalaagè gschtellt. En Huufè möglichi Bedrohigè könnet zuè nèrè Gfõõrèsituation füürè:
Diè drei èrschtè Bedrohigè wörred i dè Regèl früè erkannt, so dass Maßnaamè ergriffè wörrè könnet, bevor d Bevölkerig evakuyrt wörrè muè (bi Hangrutschungè byschpillswys s Aalegè vo Drainagè odedr s vorsorglichi Absenkè vom Stausee).
Sicherheitsmaßnammè
Diè i dè Regèl gsetzlich vorgschribbeni Sicherheitskonzèpt umfasset:
Konschtruktivi Sicherheit
Diè konschtruktivi Sicherheit wörd dõdurch gwòrleischtet, dass d Aalaagè so blaant un realisyrt wörrèd, dass sie allè vorhèrseebarè Lascht- un Gebruuchsfäll sicher standhaaltet. Bi dè Blaanig sin alli Ywùrkigè, wo è Stauaalaag beyflussè könnet, z berücksichtigè. Mo unterscheidet zwischè ständigè Ywùrkigè, wie èm Eigègwicht, voänderlichè Ywùrkigè, wiè èm Wasserdruck odder Sedimènt, klimatischè Ywùrkigè un schlièßlich zuèfälligè Ywùrkigè, wiè Hochwassèr odder Èrdbebbè.
Um bi Bedarf dè Wassèrspygel absenkè odder èn See in kürzeschter Zit leerè z könnè un, wenn nötig, au leer haaltè z könnè, müèn entsprèchendi konschtruktivi Vorkeerigè (Grundablass) droffè wörrè. Drübber usè muè jedi Stauaalaag au bi vollem Beggi s HochwassÈr übber è Hochwassèrentlaschtig sicher abfüürè könnè odder durch èn entsprèchendè Freiraum im Staubeggi vollschtändig zrugghaaltè könnè.
Übberwachig
Diè regèlmäßigi un gnaui Übberwachig vo dè Stauaalaagè soll s erlaubè, jedi Beyträchtigung vo dè Sicherheit rechtzitig erkennè z könnÈ. Sell erfolgt i dè Regèl durch visuelli Kontrollè, Dirèktmessigè un Funktionsprobè vo dè beweglichè Abschluss- un dè Entleerigsvorrichtungè. Diè Übberwachig umfasst:
Notfallkonzèpt
Zuèdemm isch in villè Länder d Erschtellig von èm Notfallkonzèpt vorgschribbè, demit d Bewooner unterhalb von èrè Stauaalaag informyrt sin un im Bedarfsfall evakuiert wörrè könnet. I dè Schwiz beschtònn für d Nahzonè vo dè 62 Stauaalaagè vo mee als 2 Millionè m3 Stauraum sirenèbasyrtè Wasseralarmsischteem. Als Nahzonè giltet s Gebièt, des bi plötzlichem totalem Bruch vo dè Aalaag innerhalb vo zwei Stundè übberfluètet wörd.
Dütschland
Diè Übberwachig findet z Dütschland in Abschtimmig mit dè staatlichè Uffsichtsbehördè vom jeweiligè Bundesland statt. Eimoll im Johr erfolgt è Dalschperrèschau. D Uffsichtsbehördè besichtigt mit èm Bedryber dè Staudamm mit dè dezuèghörendè Aalaagè. Jòhrlich muè für jedi Dalschperrè èn Sicherheitsbericht erschtellt wörrè. Grundlaag für dè Bericht isch des vum DVWK (Dütschè Voband für Wassèrwùrtschaft un Kulturbau) usègäene Merkblatt 231 „Leitfaden Sicherheitsbericht Talsperren“. In größerè Abschtänd (ca. alli 10 Johr) müèn d Dalschperrè è vodüèfti Übberprüèfig unterzogè wörrè.
Für jedi Dalschperri exischtyrt èn „Dalschperrèbuèch“ mit folgendè Beschtanddeil:
Ökologischi Risikè
Dalschperrèbautè sin mit erheblichè ökologischè Voänderigè un Beyträchtigungè vo Natur un Landschaft vobundè. S natürlichi Flièßgwässer</b>regime wörd i dè Regèl erheblich voänderet.
Diè Risikè wachset mit dè Größi vo dè Dalschperrè. En Huufè Nationè un internationalè Bankè sin zum Schluss kõõ, dass d Langzitfolgè vo Großschtaudämm nit vorherseebar sin. Wo si vorherseebar gsi sin, hèt mo Studiè deilwys nit veröffentlicht. Belait isch sell z Dütschland durch d Nichtvoöffentlichung vo Gutachtè für è Hermes-Bürgschaft für dè Ilisu-Staudamm.
Bi Flüss, wo starkes Geschybe im Zuèlauf füüred, bschtôt diè Gfõõr vo dè Vosandig. Dè Gezhouba-Staudamm hÈt durch sellèn Effèkt schu nõch sibbè Johr è Drittel vo sinerè Staukapazidät ièbüßt.
D USA hèn erklärt, keini Großschtaudämm mee z realisyrè, well diè ökologischè Schäddè z groß siget. Scho hüt döse mo Milliardè vo Dollar inveschtyrè, um diè Uuswùrkigè vo dè beschtehendè Dammbautè z linderè. China degegè vowùrklicht dè Drei-Schluchtè-Damm trotz dè Warnigè vo vill Wùssèschaftler un Bolitiker vor dè Folgè vom Staudammbau. Dört hèt mo d Hauptgegnèr – vo dè Umsidlig betroffeni Bevölkerig, Umwältschützer, Bolitiker un s Milidär – mit voschidenè Mittel bolitisch ruhiggschtellt. D Berichterschtattig übber diè scho ytretènè Folgè wiè Hangabgäng un Wassèrvoschmutzig isch behinderet worrè.
Nebbè dè Gfõõr von èm Dammbruch wörd in einigè Gebièt au d Gfõõr vo dè Uuslösig vo Èrdbebbè („reservoir induced seismicity“) unterschtellt.
Dalschperrè, wo nem SpycherbetriÈb unterliget, hèn johreszitlich bedingt wechsèlndi Wassèrschtänd. Diè drochèkeiendè Uferflächè wysed oft nu è gringi odder gar kei Vegetation uff, beschtònn denn uss Gröll odder Schlamm un wörred von mengem Kritiker als „Mondlandschaftè“ bezeichnet. In einigè Dalschperrè hèn sich abber extreem selteni Pflanzè uff gnau selleè Flächè uusbreitet un bruchet für iren Fortbeschtand witerhy wechselndi Wasserschtänd. Dõdezuè ghöred zum Byschpill Strandling, Hirschschprung un Knorpelmyrè.
Wältwit
Diè älteschti no deilwys erhaalteni Dalschperri vo dè Wält isch s Sadd-el-Kafara im Wadi el Garawi bi Kairo, Ägyptè (voschidni Aagaabè nõch zwischè 2950 un 2500 v. Chr. baut).
Witeri bedütendi großi Dalschperrè im Aaltertum sin Nimrods Staudamm z Mesopotamiè, wo um 2000 v. Chr. südlich vo Samarra baut worrè isch, um dè Tigris umzleitè, dè Staudamm vo Marib um 750 v. Chr. z Jemè, dè 31 m hoche Staudamm Anfengtang vo 591 v. Chr. z China, dè 34 m Damm Paskanda Ulpotha uff Sri Lanka vo 460 v Chr., dè 30 m hoche Steikaschtèdamm vo Gukow z China vo 240 v. Chr., un diè römischi Staumuèr vo Subiaco, wo öppè 60 n. Chr. baut worrè isch un mit 40 bis 50 m bis 1305 diè högschste vo dè Wält gsi isch.
D Römer hèn Dalschperrè vo allem i dè drochènè Randberych vo irem Imperiums errichtet. Iri Ingenieur hèn zaalrychi, innovativi Konzèpt i dè Dalschperrèbau ygfüürt, drunter diè èrscht Bogègwichtsmuèrè, Bogèschtaumuèrè, Pfylerschtaumuèrè un Villfachbogèmuèrè (luèg au Römischi Dalschperrè).
Dütschland
Diè älteschtè Dalschperrè vo Dütschland sin:
Älteschti Trinkwassèrdalschperri vo Dütschland isch d Eschèbachdalschperrè z Remscheid (1891).
Öschterrych
Z Öschterrych sin Dalschperrè meischtens als Wassèrchraftwärk uusgfüürt un wörred vo Energyvosorgigsunternèmmè betribbè, well d (Trink-)Wassèrvosorgig niè è Brobleem dargschtellt hèt. Chlyneri Sperrbauwerke wurden im ausgehenden Mittelalter im Rahmen des Holztriftes errichtet, wobei später mit der Chorinsky-Klause oder der Prescenyklause beachtliche Dimensionen erreicht wurden. Die Seeklausè z Steeg uss èm 16. Johrhundert hèn dè Regulyrig vom Wasserschtand vom Hallschtätter See diènt. Z Wyn isch d Wassèrvosorgig schu im 16. Johrhundert durch Wassèrleitigè sichergschtellt worrè (luèg: Wyner Wassèrvorsorgig). S Wassèr vo dè zwischè 1895 un 1898 errichtetè Dalschperri vom Wynerwaldsee isch am Aafang als Nutzwassèr a d Stadt Wyn vokauft worrè. Nõch entsprèchendè Umbautè isch im See spòter zwar Trinkwassèr entnõõ worrè, hüt diènt dè Stausee als Rückhaaltebeggi un dè Naherholig. Diè èrschtè Dalschperrè für Wassèrchraftwärk sin knapp nõch èm Èrschtè Wältchrièg z Erlaufbodè, Èrzigerbodè un am Spullersee errichtet worrè, alli für dè Baanschtrôm.
Schwiz
Im 19. Johrhundert, mit èm Aafang vo dè Induschtrialisyrig, isch i dè Schwiz mit èm Bau vo zaalrychè Stauaalaagè für d Strômerzüügig aagfangè. Am Aafang sin größeri Laufchraftwärk a dè Flüss vom Mittelland baut worrè, spòter sin Spycherwärk im Alpèraum gfolgt. I dè èrschtè Hälfti vom 20. Johrhundert sin bemerkenswerti Aalaagè entschtandè: d Stauaalaag vo Montsalvens, diè èrschti Bogèschtaumuèr vo Europa, odder d Stauaalaag Schräh, diè wältweit erschti Aalaag mit èrè Höchi vo übber 100 m. Nõch èm Zweitè Wältchrièg hèt dè Bau vo Stauaalaagè èn großè Uffschwung erläbbt. Am meischtè devõ sin i dè Johr 1950 bis 1970 baut worrè. I sellerè Periodè sin Dalschperrè mit Höchè vo übber 200 m realisyrt worrè (Grande Dixence, Mauvoisin, Contra, Luzzone). Hüt, am Aafang vom 21. Johrhundert, isch d Periodè vom intensivè Bauè vo Stauaalaagè braktisch abgschlossè. Neu baut wörred vor allem nõch Aalaagè für dè Hochwassèrschutz odder für d Erzüügig vo künschtlichem Schnee sowiè Gschièbesammler.
D Sicherheit vo dè großè un dè mittlerè Stauaalaagè (rund 190 Aalaagè) wörd vom Bund übberwacht. Devõ diènet 86 Prozènt dè Broduktion vo elegtrischer Energy, alli übrigè vor allem für d Wassèrvosorgig (Trinkwassèr, Bewässerig) odder èm Rückhaalt vo Hochwassèr, Gschièbe odder Lawinè. Drübber usè git s e baar hundert chlyneri Aalaagè. Devõ diènt èn großè Deil keim bsunderè Zwèck mee (z. B. well d Strômbroduktion ygschtellt worrè isch).
Herisau
Herisau ischt ä politischi Gmänd im Henderland vom Schwizer Kantoo Appezell Osserrhodä. Z Herisau het s Appezell Osserrhoder Kantonsparlament ond d'Kantonsregierig ehrä Setz.
Geografii
D Henderländer Gmänd Herisau liit im Südweschte vo de Stadt Sanggalle ond südlech vo Gossä a dä Glatt am Jakobswäg vo Rorschi of Ääsidlä.
Nochbergmände vo Herisau send: Sanggalle, Stää, Hondwil, Waldstatt, Schwellbronn, Tegersche, Flowil ond Gossä.