cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Georg Friedrich Händel
Italie
Im Händel si Studieräis z Italie isch vier Joor lang gange. Er het sich under anderem z Floränz, z Rom, z Neapel und z Venedig ufghalte. Im Früelig vo 1710 isch er zrugg in d Heimet. Us sällere Zit si e Hufe Anekdote überliiferet, so vo won er sich mit em Arcangelo Corelli und Antonio Lotti mit mit em Alessandro und Domenico Scarlatti droffe het. Dr Händel isch dört as Il Sassone (dr Sachs) berüemt worde. Wo dr Domenico Scarlatti uf em Karneval z Venedig dr maskiert Händel inkognito uf eme Cembalo het ghöört spiile, häig er gsäit: „Das isch äntwääder dr berüemti Sachs oder dr Düüfel!“. Dr Mainwaring verzelt, ass es zwüschen em Corelli und em Händel zu Mäinigsverschiidehäite cho isch, wie mä die dobbleti Punktierig in de langsame Eggesetz vo dr ursprünglig französische Uvertüüre zu Il Trionfo del Tempo e del Disinganno sött usfüere. Dr Händel häig im Corelli ungeduldig d Giige us dr Hand grisse, zum demonstriere, wie er welli, ass mä die Punktierig spiili. Dr Corelli, won e liebenswürdige Mensch gsi isch, häig denn gsäit: „Ma, caro Sassone, questa Musica è nel Stylo Francese, di ch’io non m’intendo – Aber mi liebe Sachs, die Muusig isch noch em franzöösische Stil iigrichdet, won i drvo gar nüt verstoo.“ Zum em Corelli e Gfalle mache, het dr Händel e nöiji Uvertüüre im italiänische Stil komponiert.
Z Italie het dr Händel zwäi Opere uf d Büüni brocht, dr Rodrigo (Novämber 1707) z Floränz und d Agrippina (26. Dezämber 1709) z Venedig. S Libretto für d Agrippina het dr Vincenzo Grimani verfasst, wo Kardinal und Vizeköönig vo Neapel (1652–1710) gsi isch. Die Opere gältet allgemäin as dr äigentligi Durchbruch im Stil vo de Opere vom Händel. D Uwertüüre zur Agrippina het e Fugethema, wo erregt tremoliert über e chliises Hexachord, und zelt zum Händel sine beste Opere-Uwertüüre. Für Rom, wo wägen eme Spanische Erbfolgchrieg und eme Ärdbeebe dr Bapst Clemens XI. (1649–1721) Uffüerige vo Opere verbote het, het dr Händel zwäi Oratorie gschriibe, s gäistlige La Resurrezione (Früelig 1708) und s allegorische Il Trionfo del Tempo e del Disinganno (Früelig 1707). Dr Teggst für Il Trionfo isch vom Kardinal Benedetto Panfili (1652–1730) gsi. Dä und dr Kardinal Pietro Ottoboni (1667–1740) si wichdigi Gönner und Förderer vom Händel gsi. Dr Stoff vom Il Trionfo het dr Händel z London no zwäimol bearbäitet: 1737 und no äinisch 1757 as The Triumph of Time and Truth (Der Triumph der Zeit und der Wahrheit).
1709 het er as Reakzioon uf die sensazionelli Brömieere vo dr Agrippina z Venedig en Iilaadig an Hoof vom Kurfürst Georg Ludwig vo Hannover überchoo und gliichzitig het en dr Charles Montagu, Earl of Manchester, an dr änglisch Hoof iiglaade. Dr Händel het au en Empfäälig für e Brinz Karl vo Nöiburg z Innsbruck ghaa und isch zerst dört aane, isch aber witer uf Hannover, won er am 4. Juni 1710 aachoo isch und e baar Dääg druf het män em dört dr Boste vom Kapällmäister für 1500 Riichsthaler im Joor aabote. Er het das Aagebot aagnoo, mä het em aber müesse verspräche, dass er do und dört au für lengeri Zit vom Hoof döfi abwääsend si. Das het er scho bald usgnützt: gege s Ändi vom Joor isch er uf London gange.
Die erste Joor z London
Mä wäiss nid, wie lang dr Händel vorghaa het, in Ängland z bliibe, dr Mainwaring het gschriibe, ass er nonig gnueg ghaa häig, solang s no e musikalische Hoof gee het, won er noonig gsi sig. Er isch zerst e Joor lang z London bliibe und het eso öbbe si ganze Urlaub ufbrucht. Vil het London in Bezuug uf Opere nid z biete ghaa. Fümf Joor vorhäär isch dört s Kööniglige Theater am Haymarket („Queen’s Theatre“) mit ere Opere vom Dütsche Greber eröffnet worde. Das isch alles gsi, was mä z London an italiänische Opere bis denn het chönne gsee, und en änglischi Opere het s überhaupt nonig gee.
Gilgamesch-Epos
S Gilgamesch-Epos isch e Grubbe vo literarische Wärk, wo vor allem us em babylonische Ruum stammt und äini vo de eltiste überliiferete schriftlig fixierte Dichdige zum Inhalt het. S Gilgamesch-Epos in sine verschiidene Fassige isch s bekanntiste Wärk vo dr akkadische und sumerische Litratuur.
Georg Friedrich Händel
Die erste Joor z London
An däm Theater het dr Händel am 24. Februar 1711 si erst grooss Erfolg z Ängland ghaa mit dr Uruffüerig vo siner Opere Rinaldo. D Muusig isch zwar seer erfolgriich gsi, d Büüneeffekt wo s vil von ene gee het, si umstritte gsi und d Kritiker häi sä as chindisch und absurd verurdäilt. So het mä wäärend ere Gliichnis-Arie, wo Vöögel din s Vergliichsobjekt gsi si, Spatze uf d Büüni lo fliege. Us deere Opere stammt die bekannti Sarabande-Arie „Lascia ch’io pianga“ mit eme Thema, wo dr Händel früener scho in dr Almira und Il Trionfo brucht het. Si ghöört mit dr Cleopatra iirem „V’adoro, pupille, saette d’Amore“ us Julius Cäsar und em „Largo“ (äigentlig e Larghetto) us dr Opere Xerxes sit fast drei Joorhundert zum Standardrepertuaar vo berüemte Sänger und Sängerinne. Wo d Operesäson ume gsi isch, isch dr Händel am Aafang vom Juni 1712 uf Hannover zrugg, und het uf em Wääg en Iiladig vom Pfalzgroof Johann Wilhelm an Hoof z Düsseldorf aagnoo. Dä het em en Entschuldigungsschriibe für Hannover gee, won er din beduurt het, ass er dr Händel ufghalte häig. Zrugg z Hannover het dr Händel für d Kurprinzässin und spööteri britischi Köönigin Caroline vo Brandeburg-Ansbach u. a. e Serii vo Vokalduett und „e Hufe Sache für Stimme und Instrumänt“ (Mainwaring) gschriibe.
Gilgamesch-Epos
Fassige
Vo dr zwäite Helfti vom 2. Joorduusig aa isch dr Ditel vo dr Gsamtkomposizion „Dä, wo d Diefi gsee het“ (ša naqba īmuru). E Fassig vom Epos, wo vermuetlig elter isch, häisst „Dä, wo alli andere Köönig überdroffe het“ (Šūtur eli šarrī) und isch scho sit dr altbabylonische Zit (1800 bis 1595 v. d. Z.) bekannt.
Die umfassendsti bekannti Wersion vom Epos, s sogenannte Zwölfdaafele-Epos vom Sîn-leqe-unnīnī, isch uf elf Doondaafele us dr Bibliothek vom assyrische Köönig Aššurbanipal erhalte, aber die Fassig isch nid vollständig. Dank em Schriftmaterial, wo no vorhande isch, cha mä die ursprüngligi Fassig bis mindestens in s 18. Joorhundert v. d. Z. zruggdatiere. Es isch aber woorschinlig us dr Zit, wo s Etana-Mythos im 24. Joorhundert v. d. Z. verfasst worde isch.
S Epos
Dr Gilgamesch isch noch dr sumerische Überliiferig e Köönig vo dr sumerische Stadt Uruk gsi; zum ene Drittel menschlig und zu zwäi Drittel göttlig, aber wil er zum Däil menschlig gsi isch, isch er au stärblig gsi. Im Gilgamesch si Naame bedütet Dr Vorfaar isch e Held gsi beziejigswiis Dr Noochfaar isch e Held. S Epos vrzelt, je noch dr Fassig, vo sine Heldedaate mit em menschenäänlige Wääse Enkidu, wo vo dr Göttin Aruru erschaffe worde isch und wo in de Teggst vilmol as Fründ vorchunnt, mänggisch aber au nume as Diener. S groosse Thema vom Epos isch aber im Gilgamesch si Suechi noch dr Unstärbligkäit.
Meereri anderi altorientalischi Wärk häi uffelligi Äänligkäite mit dr Gschicht vom Gilgamesch. Doo drzue ghööre au intressanti Parallele in dr spöötere biblische Überliiferig. So erinneret d Figur vom biblische Noach stark an dr Held Utnapischtim, wo vo de Götter userwäält worde isch. In Genesis 1,6 chunnt au s Motiv vo de Söön vom Gott vor, wo sich uf dr Ärde materialisiert häi und Beziejige mit Menschefraue aagfange häi. De Chinder, wo denn uf d Wält cho si, säit mä „Nefilim“. Si wärde as en Art „Halbgötter“ beschriibe und si bekannt für iiri übermenschligi Chraft und iire schlächt Charakter.
Georg Friedrich Händel
Die erste Joor z London
E baar Möönet druf het dr Händel d Erlaubnis überchoo, wider uf London z goo aber under dr Bedingig, ass er wider wurd zruggchoo. Im Oktober 1712 isch uf London gräist, won er – abgsee von e baar Räise – dr Räst vo sim Lääbe gläbt het. Dr Händel het zerst e Joor lang bim ene riiche Muusigliebhaber, wo Andrews ghäisse het, z Barn Elms, Surrey (em hütige Barnes) gwoont. Denn het er drei Joor lang bim Earl of Burlington in dr Nööchi vo London (Piccadilly) gwoont. D Hauptwärk us deere Periode si vier italiänischi Opere und s Utrechter Te Deum und Jubilate im Ufdraag vo dr Königin Anne, won em noch dr Ufführig e lääbenslangi Bangsioon vo 200 Pfund im Joor gee het.
Alemannische Grammatiken
Alemannischi Grammatike sin Wärk, wu d Regle vu dr alemannische Sproch oder vu regionale oder ertlige Variante vum Alemannische bschriibe.
Gilgamesch-Epos
S Epos
Mä cha au Entsprächige im griechische Götterhimmel finde mit sine Titane und Halbgötter, bsundrigs in de menschlige Chinder vom Zeus, wo dä, de Göttersage nooch, noch Lust und Luune mit stärblige Fraue zügt häig.
Alemannische Grammatiken
D Schetzig und d Ringschetzig vum Dialäkt
Im 18. Johrhundert hets e wit verbreiteti Uffassig gää, ass es ke Grammatik vum Dialäkt gäbt. Viil hän Dialäkt wiä s Alemannisch fir verdorbes Hochditsch ghalte. So isch anne 1763 Baselditsch as „grausame Mishandlung unserer deutschen Sprache“ bezeichnet wore.
Aü dr Johann Peter Hebel het anne 1803 im Vorwort vu sinene Alemannische Gedichter no feschtgstellt, ass es Iiheimischi git, wu in dr Sproch vu ihrene Landslit „nur eine Entstellung des gutdeutschen Ausdrucks finden“ Zum sich gege des Vorurteil stibbere un zum in Främde s Verstoh lichter mache het dr Hebel im däre Vorred e ganz kurzi grammatischi Bschriibig vum Alemannische gä.
D schärfschte Gegner vum Dialäkt sin dr Johann Christoph Gottsched (1700–1766) gsii un Sprochgsellschafte, wu e eiheitligs Ditsch hän welle schaffe. Gege diä „Sprochpurischte“, diä „Gottschedianer“ hets aber Wiiderstand gä – noch em Ulrich Knoop isch dr Schwizer Philolog Johann Jakob Bodmer (1698–1783) do z verderscht gsii. Dä het feschtgstellt, ass dr Dialäkt, bsunders dr schwizerisch, gar nit verdorbe kennt sii, wel er in viilem mit dr eltere Sproch diäg iberiistimme, un zwar meh wiä s Sägsisch. (S „Sägsisch“ [Meißnisch] isch dr Dialäkt, wu dertemol am meischte Iifluss uf d Konstitution vu dr Schriftsproch gha het.)
Zu däne, wu sich friäh un wirksam gege d Ringschetzig vum Dialäkt gwändet hän, ghere noch im 18. Johrhundert dr Gottfried Wilhelm Leibniz, dr Johann Gottfried Herder un anderi, im 18. Johrhundert dr Friedrich Gottlieb Klopstock, dr Gotthold Ephraim Lessing un anderi, dr Goethe, dr Wilhelm von Humboldt un anderi aü im 19. Johrhundert. E ganzi literarischi Richtig („Sturm und Drang“) het dr Dialäkt positiv gsähne, so aü d „Romantik“, wu dr Hebel un anderi iizordne sin. Gege d Behaüptig, ass numme d meißnisch Sproch (s „Sägsisch“) e Grammatik heb, het dr Bodmer gsait, mer kennt fir jede ander ditsch Dialäkt in 14 Dag e Grammatik schriibe. Aber do drzue ischs nonit kumme, d Bschäftigig mit dr Dialäkt het numme zu Idiotika (Singular: Idiotikon) gfiährt, also zu Dialäktwerterbiächer. Zu däne ghert s Werterbüech vum Franz Joseph Stalder (rüskumme anne 1806).
Dr Jakob Grimm, dr Begrinder vu dr wisseschaftlige Germanischtik, het 1818 e „Deutsche Grammatik“ rüsbrocht – bi däm isch Ditsch aber nit ellei d Schriftsproch gsii, nai, dr het alli sprochlige Ebene un alli Regione gachtet. In Wikligkeit seig si „Grammatik“ aber e „germanischi Sprochgschicht“, wiä dr Walter Henzen schribt. Anne 1821 unter em Iifluss vum Grimm het dr Johann Andreas Schmeller e Dialäktgrammatik rüsbrocht, eini vum Bairische, un het do nogwiise, as d Dialäkt „e eigeständigs Ergäbnis vu sprochgschichtlige Entwicklige“ sin. Das isch fryli scho voranen em Luzèèrner Franz Joseph Stalder klaar gsy, wo 1806 sym Schwyzerischen Idiotikon der Undertitel «mit etymologischen Bemerkungen untermischt» ggèè hät – die händ sele biwyse, dass ein «schweizerische[r] Provinzialism […] ehemals die Sanktion des Schriftstellers» gha hät. Und au em Julius Maximilian Schottky syni Publikazioon über Oesterreichs deutsche Mundarten vo 1818 hät dezue byträit, das me d Tialäkt as äigeständigi Warietèèten erchänt hät, wo i sich sälber wurzled.
Im Weinhold si „Alemannische Grammatik“
Anne 1863 isch d „Alemannische Grammatik“ vum Karl Weinhold erschiine – aber des isch, wiä im Grimm un im Schmeller siini, wider e hischtorischi Grammatik gsii, wu dr Schwärpunkt uf dr Lütentwicklig gha het. Dr Weinhold het gschriibe: „Von den ältesten Zeiten an suche ich aus den mir zugänglichen Quellen die Laute, die Wortbildung und die Wortbiegung (…) zu entwickeln.“ Sich ufs hittig Alemannisch z konzenriäre, isch im Weinhold nit gä gsii, wel ers nit bherrscht het; des het wer welle „kundigen eingeborenen“ iberlo.
Alemannischi Tialäktgrammatike us em 19. Jarhundert
Di mäischte klassische Mundaartgramatike sind sträng hischtoorisch uufpoue, und zwaar nach de Schuel vo de sog. Junggrammatiker. Us de Zyt vor dère Faase stamed die Publikazioone, wo äitwäders ganz oder täilwys de Gramatik vumene Tialäkt gwidmet sind:
Siter em spoote 19. bis in di eerschte Johrzähnt vum Johrhundert sin denn bsunders aü im alemannische Rüüm e Hüffe sognännti Ortsgrammatike entstande – des sin grammatischi Abhandlige mit Schwärpunkt Phonetik. Lueg im äxtra Artikel, aber aü unde under de Täilgrammatike.
Moderni alemannischi Grammatike mit umfassendem Aaspruch
Diä Grammatike, wo obe bschriibe sin, hän alli zämme d Eigeschaft gha, ass Laiä – do ghere diä meischte Alemannisch-Sprächer drzue – nyt kenne afange drmit. Si hän dr Dialäkt welle bschriibe, aber nit normiäre un ferdere. Mit dr Züriditsche Grammatik 1948 isch e ganz neije Typ vu Dialäktgrammatik vorglegt wore. Diä Grammatike wänn allgmeinverständlig sii un sin ufboije wiä e moderni Schuelgrammatik fir Främdsproche. Si bschriibe d Sproch in allene Aspäkt: Phonetik (Lütlehr), Flexion (Deklination, Konjugation), Syntax (Satzboi, Wortstellig), Semantik (Bedittig), Stil un so witter. Si sin, wus notwändig isch, kontraschtiv, des heißt, si gränze s Alemannisch vum Hochditsche ab.
D Grammatike vu Züri, Luzärn, Zug un Basel us de Räie «Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung»
Im Johr 1948 isch vum Bund Schwyzertütsch d erscht modern alemannisch Grammatik rüsgä wore, un zwar im Uftrag vu dr Arbetsgmeinschaft Pro Helvetia un mit Unterstitzig vu dr Erziähigsdirektion vum Kanton Züri un vu dr Zürcherische Vereinigig fir Heimetschutz. S Ziil vu däre Sprochlehr wird im Untertitel dittlig. Sie heißt nämlig: „Zürichdeutsche Grammatik und Wegweiser zur guten Mundart“. Im Vorwort zu däre Grammatik schribt dr Eugen Dieth:
In des Chaos soll diä Grammatik Ornig niibringe. Wer e verderbts, verkimmerets Bild vum Dialäkt verwartet, bikämt dur diä Grammatik ebis bessers zeigt. Un:
Noch em Muschter vu dr Zürichditsche Grammatik isch anne 1960 d Luzernditsch Grammatik rüskumme un 1962 s Zuger Mundartbuch – alli drei hän d grammatische Begriff uf Ditsch. S Zuger Mundartbuech het e Grammatik un e Werterbuech in einem Band. D Baselditsch Grammatik (1976) verwändet latiinischi Begriff, folgt aber im Ufboi in dr Zürcher, in dr Luzärner un in dr Zuger Grammatik.
Georg Friedrich Händel
Die erste Joor z London
Au wo dr Händel lang nid uf Hannover zruggchoo isch, het dr Kurfürst Georg so vil mä wäiss nie brobiert, iin an sini Verpflichdige z Hannover z erinnere. Im Oktober 1714 isch dr Kurfürst in dr Londoner Westminster Abbey as Georg I. zum Köönig vo Groossbritannie und Irland kröönt worde. Er het im Händel spööter dr Ufdraag gee, d Wassermuusig z komponiere, wo denn die zwäiti Suite drus am ene Fest uf dr Themse woorschinlig 1717 zum erste Mol gspiilt worden isch. Dr Köönig het im Händel si Ghalt verdobblet. Spööter isch dr Händel au dr Muusigleerer vo de Döchder vom Köönig worde, wie s dr Händel aber sälber verzelt het, nume vo dr Brinzässin Anne (1707–1759).
Alemannische Grammatiken
D Grammatike vu Züri, Luzärn, Zug un Basel us de Räie «Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung»
Dr Rudolf Suter, wu d Baselditsch Grammatik gschriibe het, stellt im Vorwort fescht, ass s Baselditsch ke Umland wiä zu Biispiil s Bärnditsch het, sich aber änewäg einigermaße het kenne halte.
Georg Friedrich Händel
Die erste Joor z London
1716 isch er mit em Köönig für churzi Zit uf Dütschland zrugg und het sini Verwandte z Halle bsuecht und en Abstächer uf Ansbach gmacht. Dört het dr Händel au si Kommiliton Johann Christoph Schmidt us sinere Studiezit z Halle wider droffe. Dä isch denn mit em uf London und isch si Sekretär, Buechhalter und musikalische Assistänt worde. Dr Soon vom Schmidt, wo gliich wie si Vater ghäisse het, het noch em Dood vo sim Vater die Funkzioon übernoo und het au as Komponist und Bearbäiter vo Wärk vom Händel gschafft, vor allem wo dä scho dood gsi isch.
In deere Zit het dr Händel d Passioon „Der für die Sünde der Welt gemarterte und sterbende JESUS“ komponiert, noch em Hamburger Barthold Heinrich Brockes (1680–1747) sinere Dichdig, wo denn beliebt gsi isch. Si isch aber erst 1719 z Hamburg ufgfüert worde. Au dr Reinhard Keiser, dr Johann Mattheson und dr Georg Philipp Telemann häi dä Teggst verdoont und sogar dr Johann Sebastian Bach het drus mänggi Arieteggst für sini Johannes-Passion gnoo.
Wo dr Händel zrugg z Groossbritannie gsi isch, isch er im Summer 1717 as Huuskomponist in d Dienst vom Earl of Carnarvon, wo spööter Duke of Chandos worden isch, dräte. Dört het sich au e brogressive Literaatekräis droffe, wo u. a. dr John Gay (1685–1732) und dr Alexander Pope (1688–1744) drzue ghöört häi. Im Händel sini Wärk, won er für d Herzogsresidänz z Cannons bi Edgware komponiert het, umfasse die zwölf Chandos Anthems, die ersti Fassig vo Esther und die völlig nöiji änglischi Fassig vo Acis and Galatea (Teggst: John Gay). Z Cannons het dr Händel woorschinlig au d Suites de Pièces pour le Clavecin (1. Sammlig) fertig gschriibe und het sä denn 1720 im Sälbstverlag veröffentligt. Din si under anderem die bekannte Variazioone, wo män ä spööter dr Naame The Harmonious Blacksmith (Der harmonische Grobschmied) gee het.
Alemannische Grammatiken
D Grammatike vu Züri, Luzärn, Zug un Basel us de Räie «Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung»
D Baselditsch Grammatik soll „das Baseldeutsche beschreiben, andererseits zum korrekten Gebrauch der Mundart anleiten; sie ist zugleich deskriptiv und normativ“. Mit däre Normig soll un ka e Witerentwicklig vu dr Sproch nit verhinderet wäre, schribt dr Suter.
Georg Friedrich Händel
Die erste Joor z London
Dr Naame vom Ort „Cannons“ (au „Canons“) isch au s Brogramm gsi: dr Duke of Chandos und si Kräis häi eso zum Usdruck brocht, ass es drum gangen isch, nöiji musikalischi Maassstääb ufzstelle (lat. canon/griech. kanón; Kanon = Maassstaab, Richtschnuer, Reegle, Aawiisig).
D Blüetezit vo dr Opere
Dr Händel het öbbe im Früelig 1719 Cannons verloo und aagfange e nöis Opereundernääme uf Subskriptionsbasis am King’s Theatre afo vorberäite, d Royal Academy of Music mit em Händel as em musikalische und em Schwizer Johann Jacob Heidegger (1659–1749) as Verwaltigsdiräkter. Zum d Sängerdrubbe aawärbe, bsundrigs dr Starkastrat Senesino, isch dr Händel uf Dresde gange, het aber nume e Däilerfolg ghaa. Er het für die nöiji Säsong nume d Sopranistin Margherita Durastanti chönne aastelle, won er scho us Italie kennt het (Agrippina). Dr Senesino isch erst e Joor spööter choo und isch bis dass d Akademii 1728 zämmebrochen isch für e Gaasche vo 2000 Pfund p.a. bliibe. Im Händel si ersti Opere für die Opereakademii, Radamisto, isch zum erste Mol am 27. April 1720 ufgfüert worde und isch seer erfolgriich gsi. Usser em Händel het d Akademii zitwiis no d Komponiste Giovanni Bononcini und Attilio Ariosti beschäfdigt. S Publikum het sich in Parteie gspaltet, wo entwääder hinder em Händel gstande si oder dr Bononcini understützt häi. Vor allem am Aafang si im Bononcini sini Uffüerige erfolgriicher gsi as die vom Händel. Dä isch aber öbbe vo dr dritte Säsong aa vorherrschend gsi, und in de Joor druf het er e baar vo sine bedütendste Opere wie Giulio Cesare, Tamerlano und Rodelinda gschriibe, wo hüte zu sine populäärste ghööre.
So vil mä hüt wäiss, isch d Opereakademii vo Aafang aa underfinanziert und nume in de beste Zite wirtschaftlig draagfääig gsi. S Manidschmänt het immer mee Starsänger iikauft und brobiert eso über d Runde z choo. Vom Januar 1723 aa isch d Francesca Cuzzoni (1700–1770) für zerst 1500 Pfund pro Säsong und vom Mai 1726 d Faustina Bordoni (1700–1781), wo spööter d Frau vom Dresdner Hoofkomponist Johann Adolf Hasse (1699–1783) worde isch, für unglaubligi 2500 Pfund für d Spiilzit anggaschiert worde. Die bäide Brimadonne häi sich nid chönne schmöcke. Am 6. Juni 1727 häi si wäärend ere Voorstellig uf dr offnige Büüni enander Schlötterlig aaghänggt und sich afo abschloo, wäärend s Publikum sä mit vil Lärm understützt het.
Alemannische Grammatiken
D Grammatike vu Züri, Luzärn, Zug un Basel us de Räie «Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung»
Me cha die Grammatike aber nöd nu under eme spraachpflägerische Gsichtspunkt aaluege, näi, au under eme modèrn-wüsseschaftliche. Me mues nämli gsee, das all die vile Tüütschschwyzer Tialäktgramatike, wo under em Profässer Albert Baachme (Uni Zürich) gschribe woorde sind, zum Eerschte spraachgschichtlich uufpoue gsy sind, aso d Fraag gstellt händ: Was passiert us welem althochtüütsche Luut? Vo woo chunt weli Ändig?, und zum Zwäite nu de Luut und hüüffig au de Forme, aber nie de Sintax gwidmet gsy sind. Das isch bim Albert Wäber synere Gramatik und de drei andere, wo i syne Fuessstapfe gwandlet sind, ganz andersch: Die sind sinchroonisch uufpoue, zäiged aso s Sischteem vo de Spraach, wie si zur doozmaalige Gägewart (oder besser gsäit: i de Chindhäit vo den Autoore) gredt woorden isch, und si händ zmäischt au e groosses Kapitel über d Sintax. Grad d Gramatike vom Wäber, em Fischer und em Suter sind aso nöd nu Noschtalgy püür, wie me chönt mäine, wäme dènen iri Voorwort list. Näi, si sind drum ganz groossi spraachwüsseschaftlichi Läischtige. De Walter Haas hät in ere Bisprächig vo de Biografy vom Jakob Joseph Matthys, wo 1864 e räin sinchroonischi Gramatik gschribe gha hät, daadruf hiigwise:
Georg Friedrich Händel
D Blüetezit vo dr Opere
Die hooche Gaasche vo de bäide Sängerinne und vom Senesino und die duusig Pfund, wo dr Händel für s Komponiere und Kopiere von ere Opere überchoo het und bro Säsong het er mäistens zwäi Opere gschriibe, häi s Operundernääme nit nume finanziell seer stark belastet, sondern mä frogt sich hüte, wie s überhaupt e Zit lang het chönne funkzioniere, denn d Ipswich Gazette het aagee, ass s Gsamtbüdsche von ere Operesäsong in de Joor 1732/33 zwüsche 9000 und 12000 Pfund glääge isch. S Jooresbüdsche für em Händel si ersti Opereakademii isch villicht e chli hööcher gsi, aber die 8000 Pfund für die drei Sänger und für e Händel het mä zerst emol müesse haa und denn het mä dr Impresario, die andere Sänger, d Mieti für s Theater, s Orchester, Büünebild, Kostüm gaar nonig zaalt gha. No schwiiriger isch d Laag worde, wil s Publikum mee und mee liichteri und politisch-satirischi Muusigspiil uf Änglisch het afo vorzie und für daas isch dr Riiseerfolg vom John Gay und Johann Christoph Pepusch iirer The Beggar’s Opera 1728 sümptomatisch gsi. Dr Höhepunkt vo dr Bättleropere sig e Parodii uf em Händel si populäär „Chrüzrittermarsch“ us em Rinaldo gsi – gsunge vo „Bättler“, „Dieb“ und „Gauner“.
Noch dr Säsong 1727/28 isch d Opereakademii ufglööst worde. Dr Händel, wo sit 1727 änglische Staatsbürger gsi isch, het am Schitere vo dr Akademii persöönlig käi Schaade gnoo.
Alemannische Grammatiken
D Grammatike vu Züri, Luzärn, Zug un Basel us de Räie «Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung»
Alli viär Grammatike im Iberblick:
Georg Friedrich Händel
D Blüetezit vo dr Opere
Finanziell isch s im Händel in dere Zit guet gange, und s Gschäft mit sinere äigene Muusig isch usgezäichnet gloffe. So het er öbbe e Däil vom Briis vo de Iidtrittscharte und Noote überchoo, d Bangsioon vom änglische Köönigshuus het nume öbbe e Viertel vo sim Iikomme usgmacht. Abgsee vo dr Südseeblootere, wo dr Händel im Joor 1721 wien e Hufe anderi vil Gäld verloore het, isch er mit sim Vermööge gschickt und vorsichtig umgange: er het zum Bischbil in Staatsobligazioone vo dr Bank vo Ängland investiert und es het Zite gee, won er eso umgrächnet bis zun ere Millioon Euro im Joor verdient het. In deere Zit het dr Händel au s Huus in dr Lower Brook Street (in dr Nööchi vo Hanover Square) kauft, won er bis zu sim Dood gwoont het.
Dr Niidergang vo dr Opere
Wo d Opereakademii ufglööst gsi isch, het dr Händel zämme mit em Johann Jacob Heidegger as Impresario e nöis Undernääme aagfange, wo in dr Litratuur au as „die zwäiti Opereakademii“ bezäichnet wird. Si häi dr Fundus vo dr alte Akademii übernoo, s King’s Theatre für fümf Joor gmietet und dr Händel isch im Februar 1729 uf Italie, zum nöiji Sänger aastelle. Si häi vo de schlächte Erfaarige mit em extravagante Konzept vo dr erste Opereakademii öbbis gleert und s nöije Ansambel isch seer vil beschäidener aagläit gsi, u. a. mit em Altkastrat Antonio Bernacchi as em nöije Star, dr Sopranistin Anna Strada del Pó und mit em Händel sim alte Schuelfründ us Halle, em Bassist Johann Gottfried Riemschneider. Uf dr Räis zrugg früe im Summer 1729 het dr Händel woorschinlig si Mueter z Halle bsuecht und het z Hannover (Aafang Juni) und z Hamburg Halt gmacht.
Die nöiji Opere het am 2. Dezämber 1729 mit em Lotario ufdoo, het aber nume beschäidene Erfolg ghaa, und dorum het mä für die neggsti Säsong wider dr Senesino as Zuugnummere anggaschiert. Es isch eender Zuefall gsi, ass dr Händel denn wider Inträssi am Oratorium überchoo het. 1732 si nämlig sini bäide Maske uf Änglisch us dr Zit z Cannons, d Esther und Acis and Galatea, unautorisiert gspiilt worde. Do druf het dr Händel schnäll reagiert, sälber nöiji Fassige gschriibe und mit Erfolg lo uffüere.
In dr Säsong 1732/33 het er vor allem Oratorie ufgfüert. Drunder isch au s Oratorium Deborah gsi, wo zu groosse Däil us altem Material bestande het. Im Summer isch dr Händel mit sim Ansembel uf Oxford. Dört het er in dr groosse Festhalle vo dr Universidäät, wo men ere „Theater“ gsäit het, mit groossem Erfolg si Oratorium Athalia urufgfüert. S d-moll-„Halleluja“ am Schluss vom erste Akt isch e Dobbelfuge über die säggs Solmisazioonssilbe UT-FA RE-SOL MI-LA: im Händel si Hommaasch an s Hexachord-Süstem vom Guido vo Arezzo (~992–1050). As Geegethema (Kontrasubjekt) zum Arezzo sine däilte Silbe (Syllabe) het dr Händel s Hauptthema (Subjekt) vo dr Fuge us sinere achte f-moll-Claviersuite, HWV 433 gno und es liicht figuriert. Noch eme Bricht in dr Press het em d Universidäät dr Eeredokter welle gee, was er aber us umbekannte Gründ abgleent het. Si Athalia isch z Oxford seer erfolgriich gsi und dr Händel het käi Grund gsee, die italiänischi Opere, wo immer mee an Popularidäät verloore het, ufzgee.
Im Dezämber 1733 het d Konkurränz en Operegsellschaft, d Opera of the Nobility (die sogenannti Aadelsopere) ufgstellt, wo im Lincoln’s Inn Fields Theatre dehäi gsi isch, mit em Nicola Antonio Porpora (1686–1768) as Komponist. Si het im Händel fast sis ganze Sängeransambel, au dr Senesino, abspängstig gmacht. Aber London isch z chlii gsi für zwäi Operehüüser, wo sich Konkuränz gmacht häi, und dr Wettbewärb het bäidi afo ruiniere. Für e Händel isch s no schlimmer worde, wo am Ändi vo dr Säsong si Mietverdraag abgloffe isch und dr Heidegger s King’s Theatre an d Aadelsopere vermietet het. Und denn het die s au no fertig brocht, dr berüemt italiänisch Kastrat Farinelli (1705–1782) z anggaschiere.
Alemannische Grammatiken
D Grammatike vu Züri, Luzärn, Zug un Basel us de Räie «Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung»
Die Grammatike sind all mee oder weniger glych uufpoue (d Zuger isch allerdings di chürzischt) und sind i de Räie «Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung» usechoo.
Georg Friedrich Händel
Dr Niidergang vo dr Opere
Die bäide Opereundernääme häi nit nume s Londoner Operepublikum in zwäi Laager gspaltet, sondern au die kööniglichi Familie. So het dr Prince of Wales Friedrich Ludwig von Hannover (1707–1751) d Aadelsopere proteschiert. Im Händel si Mäisterschüelere, d Brinzässin Anne, hingeege het sich für iire Leerer stark gmacht. Non e Hufe Joor spööter, im Joor 1770 z Bologna, het dr Farinelli im Charles Burney verzelt, wien er z London aachoo isch und zum erste Mol am Hoof vor em Köönig Georg II. (1683–1760) gsunge het. Drbii häig „en die kööniglichi Brinzässin, die spööteri Brinzässin vo Oranie, uf em Flügel begläitet und von em verlangt, ass er zwäi Arie vom Händel vom Blatt wäg [prima vista] söll singe, und die sige im ene Schlüssel und ere Schriibart gsetzt gsi, won er gar nit dra gwöönt gsi sig.“ Iiri Kunst im Generalbassspiil isch no 1763 vom Friedrich Wilhelm Marpurg (1718–1795) in sine Kritische Briefe über die Tonkunst erwäänt worde. Dr Händel sälber het emol em Groninger Organist Jacob Wilhelm Lustig, wo us Hamburg gstammt het, im Verdraue verzelt, ass d Anne für iin „d Blüete vo alle Brinzässinne“ gsi sig.
Dr Händel isch ins Covent Garden Theatre züüglet, wo grad fertig baut worde isch, und het s Opereundernääme, wo jetz scho die dritti Opereakademii gsi isch, eläi gläitet und uf si äigeni finanzielli Verantwortig. Im Undernääme isch s zwaar nid brilliant gange, aber dr Händel het in deere Zit Wärk wie Ariodante und Alcina komponiert, wo zämme mit Orlando zu de bedütendste zele, wo noch em Zämmebruch vo dr erste Akademii entstande si. 1737 het s Undernääme Bankrott gmacht, grad wie d Aadelsopere au, und isch ufglööst worde. Wie s scho äinisch bassiert isch vorhäär, isch s wider e Wärk vo dr populärere „liichte Muuse“ gsi, wo zum „Sargnagel“ vom Undernääme worde isch: d Opereparodii The Dragon of Wantley (Libretto: John Rich) vom dütsche Komponist Johann Friedrich Lampe (1703–1751). Die het im Ganze no mee Vorstellige gha as siinerzit d Bättleropere. Dr Händel het e Schlagaafall mit Leemige überchoo, isch sich in de Aachener Thermaalkwelle z Burtscheid go kuriere und het sich schnäll wider erhoolt und het wider mit dr alte Broduktividäät afo komponiere.
D Zit vo de Oratorie
Dr Händel het bis zu sinere letschte Opere Deidamia 1741 immer wider brobiert mit Opere grooss uusezchoo, aber no di noo isch s Oratorium in Vordergrund grutscht, mit Saul und Israel in Egypt vo 1739 und de früenere Wärk, won er wider ufgnoo het wie s Alexander’s Feast or The Power of Music, won er 1736 komponiert het. Dr Teggst, en Ode zu Eere vo dr häilige „Cäcilia vo Rom“, het dr John Dryden (1631–1700) verfasst und gältet as Mäisterwärk vo dr änglische Dichtkunst. Churz druf, 1740, het dr Händel Värs vom ene andere groosse änglische Dichter verdoont, L’Allegro, il Penseroso ed il Moderato vom John Milton (1608–1674). Dr dritt Däil Il Moderato isch allerdings nit vom Milton gsi, sondern vom Charles Jennens (1700–1773), wo dr Librettist vom Händel sim Saul, Messiah und Belshazzar gsi isch.
1740 het dr Händel e Räis uf Dütschland gmacht, wo mä braktisch nüt drüber wäiss. Es isch mööglig, ass er denn no d Absicht ghaa het, e nöis Opereundernääme z gründe und isch go Sänger sueche, oder er isch an Berliner Hoof gange, zum gsee wie sini brueflige Schanse z Dütschland wurde si, wie dr Hamburger Relations-Courier  gschriibe het.
1742 isch dr Händel z Dublin gsi und het dört si Oratorium Messiah für Schuldgfangeni und Armechrankehüüser urufgfüert. D Susannah Maria Cibber (1714–1766), e Schwöster vom Komponist Thomas Augustin Arne (1710–1778) het d Alt-Partii gsunge, und isch bald druf z London ersti Schauspiilere am Theater vom berüemte Shakespeare-Daarsteller David Garrick (1717–1779) worde. Churz bevor er zrugg uf London isch, het dr Händel no dr Autor vo „Gulliver's Travels“, dr Jonathan Swift (1667–1745) aadroffe, wo denn scho gäistig verwirrt gsi isch. Au spööter z London het dr Händel d Iinaame vo sine Messiah-Uffüerige de Arme und Enträchtete überloo. Hinder dr Themeskizzierig für d Amen-Fuge het dr Händel en irischi Danzmelodii notiert, won er (uf Dütsch) as „Ballet“ „D[e]r arme Irische Junge“ bezäichnet het. Äimol im Joor het er dr Messiah für s Londoner Foundling-Hospital ufgfüert, won er, wie au dr sozialkritisch Mooler, Grafiker und Verfasser vo dr „Analysis of Beauty“ William Hogarth (1697–1764), en eerenamtlige Co-Diräkter von em gsi isch.
Alemannische Grammatiken
D elsässischi Grammatik vu Stroßburg un Benfeld
Anne 1989 hat dr Henri Rünneburger e Grammatik fer s Elsàssische vu Benfeld rüsbrocht.
Georg Friedrich Händel
D Zit vo de Oratorie
Vo denn aa het dr Händel käini Opere me komponiert. Vo 1743 bis 1752 het er drfüür jeedi Säsong äi bis zwäi nöiji Oratorie gschriibe. D Theme vo de mäiiste si us em Alte Testamänt gsi, aber er het au wältligi Muusigdrame wie Hercules und Semele komponiert. Au wenn dr Händel s nit eso dänkt und au nit szenisch ufgfüert het, chönnt mä die bäide fast as änglischi Opere bezäichne, au wil dr Teggst für Semele e räins Operelibretto gsi isch.
Es het no e Zitli lang Kräis im Aadel gee, wo brobiert häi, dr Händel, wo sich denn nume no mit Oratorie abgee het, z ruiniere. „Die ganzi Operegsellschaft isch wüetig über e Händel“ het e Zitgenossin gschriibe. Nit wie zu Zite vo dr Aadelsopere het er zwar as Komponist vo Oratorie käi Konkurränz ghaa, aber es isch vorchoo, ass sini Gegner zum em schaade an de Ööbe vo sine Uffüerige Bäll und Bankett gee häi. Mit sine „Siigesoratorie“ noch em Jakobiteufstand vo 1745 isch er in bräite Bevölkerigsschichte bekannt worde. Dr Judas Maccabaeus isch näben em Messiah s Oratorium worde, wo zu sine Läbzite am populärste gsi isch. Zur Arie vom Judas Maccabaeus „With honour let desert be crown’d“ im dritten Akt het dr Händel en ussergwöönligs Solo für Drumbeete komponiert, wo usnaamswiis dr sibti Ooberdoon uf dr Natuurdrumbeete din vorchunnt, wo (bis hüte) as „unnatüürlig“ gältet. Mit däm Kunstgriff het er d „Dobbelnatur vom Drumbeetedoon“ zur Gältig brocht. Dr Händel het mit em sibte Ooberdoon d Mollterz bildet, und eso het dr Doon vo dr Drumbeete die ganz Zit zwüschen em elegische a-moll und em chriegerische und mänggisch au festlige D-Dur gwäggslet. Spööter het dr Händel au no dr Chor vo de junge Manne „See, the conqu’ring Hero comes“ us em Oratorium Joshua dri doo, wo d Melodii von em spööter z Dütschland s Apfäntslied Tochter Zion, freue dich (EG 13) worde isch.
Alemannische Grammatiken
D Kaiserstiähler Alemannisch Sprochlehr
E alemannischi Grammatik vu Ditschland vum Typ Schuelgrammtik isch d „Kaiserstühler Alemannische Sprachlehre“, wu 1993 im Band „Alemannisches Dialekthandbuch vum Kaiserstuhl und seiner Umgebung“ enthalte gsii isch. Dr Rudolf Suter schribt iber diä Grammatik:
Georg Friedrich Händel
D Zit vo de Oratorie
Im Joor 1745 het d Leipziger Correspondierende Societät der musicalischen Wissenschaften, wo 1738 vom Arzt, Mathematiker und Muusigwüsseschaftler Lorenz Christoph Mizler (1711–1778) gründet worde isch, im Händel d Eeremitgliidschaft gee. Zu de Mitgliider häi under anderem au dr G. Ph. Telemann und dr J. S. Bach ghöört.
Alemannische Grammatiken
D Kaiserstiähler Alemannisch Sprochlehr
Noch em Harald Noth, em Verfasser, isch diä Schriibig e Abwandlig vu dr Dieth-Schriibig, wu aü Elemänt vu dr standardditsche Schriibig enthaltet. Diä Grammatik fueßt uf em Dialäkt vu Rothwiil, im e Ahang un in dialäktgeografische Karte sin wichtigi Unterschiid, wus innerhalb vum Kaiserstiähler Dialäkt git, ufzeichnet.
E schwäbischi Grammatik
Dr Roland Groner het in sim Buech Gschriebå wiå gschwätzt näb ere Wortsammlung im zweete Deil aü e üüsfierligi Grammatik vum schwebische Dialäkt im Balenger Rüüm zämegstellt. Är brüücht e eigeni, zimlig konsequenti Schribwis un geht aü uf Unterschid zue andere schwebische Dialäkt ii.
Georg Friedrich Händel
D Zit vo de Oratorie
Im Summer vo 1750 het dr Händel no äinisch e Räis uf Dütschland gmacht, und au do wäiss mä dr Grund nid. Er het aber vorhäär si Testamänt verfasst. Uf dere Räis het si Kutsche z Holland en Umfall ghaa und und noch em General Adviser isch dr Händel schweer verletzt worde.
1751 het dr Händel s Oratorium Jephta afo komponiere, und mä gseet wien er bim Ufschriibe die erste Sümptoom vom Blindwärde erwäänt oder druf aagspiilt het – im Schlusschor vom zwäite Akt häisst s: „How dark, O Lord, are thy decrees“. Genau an deere Stell het dr Händel si Arbet müesse underbräche und het uf Dütsch in d Partitur gschriibe: ''„Biß hierher komen den 13. Februar 1751, verhindert worden wegen relaxation des Gesichts meines linken Auges. so relax’t“ Spööter singt dr Chor e Maxime us em Alexander Pope sim Essay on Man (1734): „Whatever is, is right.“'' Das isch z Dütschland e Grund worde sich z ergelstere. An dene wältaaschaulige Diskussione häi under anderem dr Moses Mendelssohn (1729–1781) und dr Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781) mitgmacht. Spööter het dr Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) im Pope si Maxime übernoo in dr Form: „Alles was ist, ist vernünftig“, was dr Schüeler vom Hegel Heinrich Heine (1797–1856) in „Alles, was vernünftig ist, muss sein“ umdütet het. Dr Händel het s erst Möönet spööter fertig brocht, si Wärk fertig z schriibe.
1754 het sich dr Händel e chlii verspöötet bi sim lääbenslange Fründ und Bluemeliebhaber Telemann mit ere Chiste voll exotische Pflanzeziibele bedankt für d Intervall-Leer Neues musikalisches System, won em dr Telemann 1750 im Vorus gschickt ghaa het und wo 1752 im Mizler siner Musikalische Bibliothek erschiine isch. Do din het dr Telemann jeede Doon und jedes Intervall iidäilt in e Minimum, e Minor, e Major und e Maximum. Sini Zitgenosse häi sis Neues musikalisches System aber abgleent, wil jetz, wo s Hammerklavier ufchoo isch, mä die temperierti Stimmig vorzooge het. Die Underdäilig in vier het dr Händel übrigens punktuell in sine italiänische Kantate, wo 1706–1709 entstanden si, wie au im Il Trionfo (in dr Arie „Io sperai“), aagwändet.
Christlichsoziale Partei (CVP)
Di Christlichsoziali Partei (CVP) isch e politischi Partei i de Schwiz, wo e Sekzion vo de CVP isch.
Georg Friedrich Händel
D Zit vo de Oratorie
Mä het dr Händel e baar Mol ooni Erfolg an sine Auge operiert. Äi Operazioon het dr umstritteni Okulist (Starstecher) John Taylor (1703–1772) gmacht, wo au im Johann Sebastian Bach sini Auge operiert het. In dr History of the Travels and Adventures vom Taylor, wo 1761 z London erschiine isch, git s en Abschnitt drüber, wien er im Bach und Händel begeegnet isch. Dr Taylor behauptet, ass die bäide Komponiste „am Aafang zämme erzoge worde sige“, was d Bach- und Händel-Biografe sit Joorhunderte für falsch halte.
Es git Hiiwis druf, ass dr Händel in sine letschte Joor mänggisch wider e chli het chönne gsee, aber noch em Mai 1752 isch er braktisch ganz blind gsi. Er het aber äinewääg bi de Uffüerige vo sine Oratorie mitgschafft und het zwüsche de Akt sini Orglekonzärt gspiilt, won er zum Däil improvisiert het. Er het au nöiji Arie komponiert und elteri überarbäitet. Bim Ufschriibe het em dr John Christopher Smith (dr Jüngeri) ghulfe. Für e Judas Maccabaeus het er dr Duett- und Chorsatz komponiert: „Sion now her head shall raise“. Non e Wuche vor sim Dood isch dr Händel bin ere Uffüerig vo sim Messiah an dr Orgle gsässe.
Dr Händel het für en April 1759 blaant, uf Bath in d Kuur z goo, aber s isch nüm drzue choo. Am Morge vom 14. April 1759, eme Karsamstig, isch dr Händel im Alter vo vieräsibzig in sinere Wohnig an dr Brook Street Nr. 57 (hüte Nr. 25) gstorbe. Er het, je noch däm wie mäs berächnet, e Vermööge vo zwei bis säggs Millione Öiro hinderloo, wo in Wärtbabbiir aagläit gsi isch. Am 20. April isch er in dr Londoner Westminster Abbey begraabe worde. Är sälber het e stills Begrääbnis welle, aber das het nüt ghulfe: bim Begrääbnis sige 3000 Lüt drbii gsi.
Opere
Vo dr fümfte Opere aa, Rodrigo, si d Opere vom Händel Opere serie gsi, oder, wien er s sälber gsäit het, Dramme per musica, wo us ere Serii vo Secco-Rezitativ und Da-capo-Arie bestande häi. Im Lauf vo dr Zit het er d Opere witer entwigglet, het aber nid mit dr etablierte Form broche. Zum bsundrigs intensivi Gfüülszueständ von ere Figur darstelle, het dr Händel mee und mee s Accompagnato iigfüert, won e Rezitativ isch, wo vom Orchester begläitet wird. So z. B. in dr groosse Doodesszeene vom Bajazet im Tamerlano oder bi dr berüemte Wahnsinnsszeene im Orlando.
Näbe Arie git s Duett, sältener Terzett oder Kwardett. Chöör het dr Händel am Aafang nume für d Finali gschriibe, wo si vo de Protagoniste gsunge wärde. Erst vo 1735 aa schiint s, ass er en äigeständige Operechoor ghaa het. Im gliiche Joor het er für d Opere Alcina und Ariodante, wo im Covent Garden gspiilt worde si, Ballettnummere gschriibe, wil im dört d Ballett-Kompanii mit dr Marie Sallé (1707–1756) as Brimaballerina und Choreografin zur Verfüegig gstande het. D Sallé isch wit bekannt gsi und under andere het au dr Voltaire zu iire Vereerer ghöört. Bsundrigs für si het dr Händel d Rolle vo dr Terpsichore as Broloog zur Zwäitfassig vo sim Il Pastor fido gschriibe. D Marie Sallé, wo scho vor em Jean-Georges Noverre (1727–1810) dr Büünedanz vo sällere Zit revoluzioniert het, het mit iirem Ufdritt im Händel siner Zauberopere Alcina e Theaterskandal usglööst: Si het din die männligi Rolle vom Cupido danzt und nume weenig Chläider aaghaa und isch doorum uf offniger Büüni uspfiffe worde.
Christlichsoziale Partei (CVP)
Gschicht
I de zwaite Hälfti vom 19. Johrhundert hät sich die katholisch Chile vermehrt mit de christliche Soziallehr agfange befasse. E Christlichsoziali Bewegig hät sich dänn aafangs 20. Johrhundert au i de Schwiz formiert. 1903 isch de Zentralverband vo christlichsoziale Organisazione vo de Schwiz gründed worde. E paar Johr spöter händ sich di christliche Bruefsverbänd zum Christlichsoziale Gwärkschaftsbund vo de Schwiz zämegschlosse und de Christlichsoziali Arbeiterbund vo de Schwiz isch gründed worde.
Georg Friedrich Händel
Opere
Im Händel sini Opere-Uwertüüre si vom franzöösische Tüpus, wo dr Lully brägt het: langsam-schnäll (e Fuge)-langsam. D Libretti si vilmol us venezianische Vorlaage abgläitet; aber vom Metastasio, wo denn seer beliebt gsi isch, het dr Händel nume dreimol Libretti verdoont.
Oratorie
No won er italiänischi Opere komponiert het, het dr Händel e nöiji Kunstform entwigglet: S änglische Oratorium.
Z Ängland isch s Oratorium bis denn umbekannt gsi, und uf em Kontinänt het s sich am starre Schema vo dr Opera seria orientiert mit iirer äiförmige Folg vo Rezitativ wo d Handlig voraa brocht häi, und Da-capo-Arie, wo vilmol z lang gsi si; Ansambel und Chöör si fast nid vorchoo. Us Elimänt vo de änglische Plays, Masques und Anthems, vom klassische franzöösische Drama, vo dr dütsche Chillekantate und dr charakteristische Muusigform vo dr italiänische Opere (Rezitativ und Arie, Uwertüüre, Iidäilig in drei Akt) het dr Händel e nöiji Form vom musikalische Drama gmacht, wo nid an d Büüni bunde gsi isch. Dr üsser Raame isch zwar immer no e Theater gsi, aber e szenischs Spiil, Goschdüm, Larve usw. het s nüme gee. Eso si blötzligi Szene- und Affektwäggsel mööglig worde. Wie s wurd usgsee isch jetz dr Fantasii vom Zuehöörer öberloo, und eso wird dr ideelli und sinnligi Ghalt vom ene Wärk intensiver. Dr Choor isch jetz nit nume integriert, sondern wääsentlig für d Handlig. S Oratorium verliert s Dramatische nid, bechunnt aber e episch-lüürische Charakter über. Dr Librettist und dr Komponist gäbe im Choor zwäi Rolle: zum äinte isch er diräkt an dr Handlig bedäiligt, zum andere isch er wie sis antike Vorbild e Betrachter und Kommentator.
Christlichsoziale Partei (CVP)
Gschicht
Di Schwizerisch Konservativi Volkspartei (KVP), eso hät d CVP damols no ghaisse, hät Problem gha, die konservative und soziale Strömige under ain Huet zbringe. Drum sind 1917 im dütschsprochige Tail vom Wallis, 1919 im Kanton Lozärn und 1966 im Kanton Friburg aigeständigi christlichsoziali Parteie gründed worde. I anderne Kantön sind si Gruppierige innerhalb vo de CVP blibe.
Georg Friedrich Händel
Oratorie
Was d Figuure mache und was iir Schiggsaal isch, spiilt sich vor em Hindergrund vom Volkslääbe ab. Ganzi Völker wärde personifiziert. Im Belshazzar wärde sogar drei Völker enander gegenübergstellt. D Rolle vom Held, wo bis denn vo Kastraate gspiilt worde isch, ghöört jetz im Tenor, wo bis denn in dr Opere vorallem as Schurk ufdräte isch. Dr Händel het sini Oratorie in äigener Reschii ufgfüert und het so e nöis, bürgerligs Publikum aagsproche.
Chillemuusig
D Chillemuusig vom Händel bestoot us e baar Verdoonige vo Psalm uf Latiinisch, won er z Italie gschriibe het, und d Stück uf Änglisch. Zu de latiinische Wärk ghööre d Vesperpsalme Dixit Dominus, Laudate pueri und Nisi Dominus. D Chandos Anthems, wo in sinere früeje Londoner Zit entstande si, wo s Ansambel won em zur Verfüegig gstande isch, chlii gsi isch, häi än eender intiime Charakter. Die andere chillemusikalische Wärk us dr Londoner Zit si mäistens für d Chapel Royal gschriibe worde, zum bsundrigi Aaläss z begoo, wo zum Däil staatspolitisch gsi si. Im Utrechter Te Deum und Jubilate zur Fiir vom Friide vo Utrecht cha mä dr Iifluss vom Purcell gspüüre. Vo de vier Coronation Anthems, won er für d Chröönig vom Georg II. und dr Köönigin Caroline 1727 in dr Westminster Abbey gschriibe het, wird Zadok the Priest sithäär bi jeedere britische Chröönigszeremonii gspiilt, zletscht am 2. Juni 1953 wo d Elisabeth II. kröönt worde isch. S Stück isch au as d Melodii vo dr UEFA Champions League bekannt. S Funeral Anthem – The ways of Zion do mourn, het dr Händel 1737 komponiert für s Staatsbegrääbnis vo dr Köönigin Caroline und s Dettinger Te Deum mit em Dettingen Anthem 1743 zur Fiir vom Siig bi Dettinge.
Alemannische Grammatiken
Alemannischi Churzgrammatike
Näbet de groosse Tialäktgramatike mit umfassendem Aaspruch gits e Räie söttigi, wo chürzer gfasst sind, aber au ali spraachliche Theeme wänd aagaa und wo au ganz vill bringed.
Alemannischi Täilgrammatike
Vil mee alemanischi Gramatike widmed sich nu eme Täil vom ganze gramatische Sischtem.
Morfology
Wä me über d Gramatik vomene Tialäkt öppis schrybt, dänn gaats hüüffig um d Woortbüügig (Flexioon).
Vil hüüffiger wird d Morfology aber nu i Form vomene knappen Abriss i Büecher praacht, wo en andere Hauptzwäck händ:
Au i nöieren Aarbete gits morfoloogischi Abriss:
Sintax
Di groosse Gramatike, wo wyter obe gnänt wèèrded, händ au en Täil über d Satzleer dine. Es git aber au Äinzelaarbete:
Spraachatlante
S Theema Gramatik gits au i de verschidenen alemanische Spraachtatlante. I allne häts z mindscht Chaarte zur Wortbüügig (Morfology).