cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samnaun
Gschicht
Syt wänn s Samnauntal gnau bsiidlet isch, weiss mer nit. Mögli wär e mänschlichi Bsiidlig syt em Änd vo de Yyszyt gsi, aber ob dörte datsächli in de Stai- Bronze- oder Yysezyt Mänsche gläbt hen, isch nit bekannt. Warschynts sin di erschte Siidler romanischi Buure ussem Engadin gsi, wo s Daal am Aafang als e Maiesäss de Sùmmer über bruucht hen. Mer vermuetet, dass die Lüt vo Tschlin ùn Ramosch cho sin, ùn im Sùmmer ihr Vie über d Fuorcla Maisas vùm Engadin in s Samnauntal triibe hen. Spööter sin die Siidler deno s ganz Joor lang dört blybe.
Erwäänt wird Samnaun zum erschte Mool im Joor 1089. In däm Joor schänkt de Herr Gebhard vo Tarasp em Chloschter Marienberg Bsitzige im Samnaundaal. Zue derre Zyt isch s Daal also wohl scho syt lengrer Zyt ganzjöörig bsiidlet ùn wirtschaftlich wichtig gsi. Zwar isch s Daal nùmme über d Päss mitem Engadin verbùnde gsi, ùn au des nùmme im Sùmmer, aber wyl s Daal e milds Klima ùn frùchtbari Bööde gha het, hen d Bewohner chönne autark läbe. Ussem Joor 1220 wird die Schänkig inere päpschtliche Urkùnd bstätigt. Vo 1249 isch usserdäm e Urkùnd belait, wo de Papscht Innozenz IV. enere Kapelle z Samnaun bstimmti Rächt gwährt het. Politisch het Samnaun zue Ramosch ghört, wo wie de Rescht vùm Ùnterengadin e Deil vo de Groofschaft Vinschgau gsi isch, ùn demit ùnter de Herrschaft vo de Landesfürschte vo Tirol ùn spööter vo Öschtrych. Usserdäm het de Bischof vo Chur Herrschaftsrächt gha. Im Joor 1367 isch de Gotteshuusbùnd als Zämmeschlùss vùm Domleschg, Oberhalbstei, Bergel, Engadin ùn em Bischof vo Chur entstande. Au Samnaun het zum Gotteshuusbùnd ghört, wobi es Deil vùm Hochgricht vo Ramosch gsi isch. 1652 het sich s Engadin mit Samnaun vo de Herrschafträcht freigchauft.
Wo im 16. Joorhùndert d Reformation in s Engadin yygfiert worde isch, sin au z Samnaun ab öbe 1530 Lüt zum neue Glaube überträtte. D Mehrheit isch aber katholisch bliibe, was warschynts mit de Nööchi ùn de Beziehige zum Tirol zämmehängt. 1600 sin öbe en Drittel vo de Yywooner reformiert gsi. Derwyylscht de Bündner Wirre im Drissigjöörige Chrieg, isch au Samnaun in d Chämpf inegroote. Ab 1620 sin d Habsbùrger meereri Mool in s Engadin yygfalle, ùn au Samnaun isch debi bsetzt ùn plündret worde. Usserdäm hen d Soldate Epidemie in s Land brocht, wo bsùnders 1629 ùn 1635 arg gwietet hen. Usserdäm hen Kapuzinermönch di reformierte Yywooner mit aggressive Methode welle zum katholische Glaube bekehre, was zue Stryt gfiert het. Vo 1651 isch aber bekannt dass beidi Konfessionsgrùppe d Chilch gmeinsam bruucht hen. Bis zum Aafang vùm 19. Joorhùndert sin deno alli Reformierte überträtte oder ussgwandret, ùn de letscht reformiert Gottesdienscht het 1836 stattgfùnde.
De ùnterschidliche Glaube het au zwüsche Samnaun ùn em Hochgericht Ramosch für Stryt gsorgt. E zytlang het sölle de Vorsteher vo Samnaun jeds Joor zwüsche eme Reformierte ùn eme Katholische weggsle. Allerdings het mer viilmool überhaupt kei yyheimischi Reformierte für de Poschte chönne finde (so zwüsche 1753 ùn 1777), so dass deno öber vo Ramosch de Poschte übernoo het. 1806 isch Samnaun als Resultat vo dänne Stryt schliessli e eigeständigi Gmei worde.
1798 isch Samnaun vo de Ussenandersetzige zwüsche Frankrych ùn Öschtrych betroffe gsi. Ùnter andrem isch d Chilchedùrmchugel vo Compatsch zerstört worde. Drùff het es ynegrägnet ùn e Dalchronik wo dörte ùffbewaart gsi isch, ùn wo warschynts au über di erschti Bsiidlig vùm Daal berichtet het, isch verloore gange. Im Joor drùff isch Samnaun mit em Rescht vo Graubünde zur Republik Helvetie cho, ùn 1803 als Deil vùm Kanton Graubünde deno zur Eidgnosseschaft. Im Joor 1812 isch au di erschti Gmeindschuel yygrichtet worde. Am Aafang vùm 19. Joorhùndert het au de Sproochweggsel zum Dütsche yygsetzt, ùn de Tiroler Dialäkt het s Romanisch na dis na als Ùmgangssprooch vo de Samnauner verdrängt.
D Yyfierig vùmene zentrale Zollwäse in de Schwyz 1848 het für d Samnauner groossi Noochdeil ergee, wyl so de Handel mit em Tirol ùff ei Mool erschwert worde isch. 1888 ùn no emool 1892 het d Gmei wäge däm en Usschlùss vùm Zollbiet beatrait. Des isch vùm Bùndesroot am 29. April 1892 gnehmigt worde, wyl s Daal völlig ùff de Handel mit Öschtrych aagwiise wär. Zwüsche 1873 ùn 1892 sin z Samnaun e ùffaällig hoochi Zaal vo chlywüggsige Mänsche ùff d Wält cho, wo als „Samnauner Zwerge“ oder im Samnauner Dialäkt als „Zweargla“ bezeichnet werde. Insgsamt sin in derre Zyt in vier verschiidne Familie fümf Maidli ùn drüü Buebe ùff d Wält cho, wo nùmme zwüsche 80cm ùn eim Meter grooss worde sin. Die Lüt sin allerdings guet ins Dorfläbe intergriert gsi ùn sin vo Beruef Buur, Huusfrau, Schneider, Ladebsitzer, Hirte, Mooler, Uhremacher ùn äänligs gsi. Hüroote hen si allerdings nit dürfe oder sälber nit welle. De letscht vo ihne isch 1959 gstorbe. Im Joor 2003 hen Wüsseschaftler vo de Uni Bärn dur Genanalyse vo Verwandte chönne feschtstelle, dass de Grùnd e defekts Waggstumshormon-Gen gsi isch. Wänn beidi Eltre des Gen hen, git es e Warschynligkeit vo 25%, dass d Chinder kei Waggstums-Hormon bilde. Dur d Abglägeheit vo Samnaun isch de Effekt dörte eso hüüfig ùffträte. Mer vermuetet, dass des Gen ùff de Florin Jenal ùn d Barbara Prinz zrùggoot, wo 1707 ghürootet hen. Alli Samnauner Zwerg stamme vo ihne ab, ùn es het zwüsche de vier Familie vo de Zwerg hüüfig Ehe gee, wo dass sich des Gen alli paar Generatione wiider zeigt het.
Im frie 20. Joorhùndert isch usserdäm de Sproochweggsel vùm Romanische zum Bairische abgschlosse gsi, ùn de letscht Samnauer, wo no Romanisch het chönne, isch 1935 gstorbe.
Wappe
S Wappe vo Samnaun zeigt ùffeme roote Grùnd e silbrigs (wyyses) Chrüz. In de beide oobere Chäschtli het es zwoo Mùschle, wo au silbrig sin.
Bevölcherig ùn Kultuur
Samnaun het am Änd vo 2016 e Yywohnerzaal vo 730 gha. Devo sin 604 Schwiizer Staatsbürger (524 devo Bürger vo Samnaun) gsi un 126 Ussländer. Bi de Altersverdeilig sin 2000 25,8% jünger wie 20 Joor gsi, 63,4% sin 20 bis 64 Joor alt, un 10,8% über 64 Joor alt gsi. Huushalt het es 2000 insgsamt 285 gee, im Durchschnitt hen also 2,4 Persone in eim Huushalt gläbt. 46,4% hen d Sekundarstuf II un 7,2% d Tertiärstuf abgschlosse gha.
Sproochweggsel zum Dütsche
Ursprüngli het mer z Samnaun e rätoromanischi Mùndart gschwätzt, wo em Engadiner Idiom Vallader noochgstande het. Wyl s Daal aber nùmme über d Gebirgspäss mit em Engadin verbùnde gsi isch, wo im Winter überhaupt nit passierbar gsi sin, hen d Bewohner mee Kontakt mit em dütschsproochige Tirol gha wie mit em romanische Ùnterengadin. Im 19. Joorhùndert het de Ort zum Dütsche gweggslet, ùn di romanischi Mùndart vo Samnaun isch syt 1935 ussgstorbe.
Bis öbe 1820 isch im Daal fascht nùmme Romanisch gschwätzt worde, aber dur Zuezogeni ùn Aaghürooteni ussem Tirol, het di bairisch Mùndart vùm Tirol bal drùff Fuess gfasst. En Yyflùss het wohl au d Aastellig vùmene Lehrer uss de Malserheide im Tirol gha, wo e Frau vo Samnaun ghürote het, ùn 1825 Dorflehrer worde isch. De Otto Gröger vermuetet usserdäm, dass d Abwanderig bzw. s Absterbe vo de reformierte Minderheit (wo e stercheri Bindig aa s reformierti Engadin wie aa s katholischi Tirol gha het), s Romanisch gschwecht het. Bis 1810 isch di katholischi Predigt wohl ùff Romanisch gsi, ab 1810 isch si deno warschynts Dütsch gsi. Di reformierti Predigt isch vo Engadiner Pfarrer wohl ùff Romanisch ghalte worde, zum letschte Mool im Joor 1855, wo di letschti reformierti Samnauneri gstorbe isch, ùn d Grabred ùff Romanisch ghalte worde isch. Ab öbe 1820 sin z Samnaun beidi Sprooche bruucht worde, bis sich s Tirolerisch mee ùn mee duregsetzt het ùn s Romanisch verdrängt het. Warschynts hen aber scho devor di meischte Bewohner au Dütsch chönne; in de 1920er Joor berichtet de Otto Gröger ùff jede Fall, dass niemer im Ort sich hät chönne dra errinre, dass emool öber kei Dütsch het chönne.
In de erschte Schwyzer Volchszäälig vo 1860 sin no 10 Huushaltige als romanischsproochig aagee worde, gägenüber 68 ùff Dütsch, ùn zää Joor drùff bi de Volchszäälig vo 1870 isch nùmme no in eim Huushalt Romanisch gschwätzt worde. Samnaun wird so au nit zum traditionell rätoromanischsproochige Sproochbiet zäält. Nooch eme Bsuech z Samnaun 1879/1880 het de Sproochwüsseschaftler Theodor Gartner dezue gschriibe:
Verstande worde isch s Romanisch aber wohl no vo de meischte. De Benediktinermönch ùn Dichter Pater Maurus Carnot, wo 1865 z Samnaun ùff d Wält cho isch ùn dört ùffgwaggse isch, het s Samnaunerromanisch aber scho nümm gschwätzt, ùn het Romanisch ersch als Fremdsprooch z Disentis glehrt. Wo de Robert de Planta ùn de Florian Melcher zwüsche 1899 ùn 1910 s Romanisch vo Samnaun dokumentiert hen, het es nùmme no einzelni Sprecher gee. Die Ùntersuechig isch praktisch s einzig Züügniss vùm romanische Dialäkt, wo mer z Samnaun gschwätzt het. Zue de letschte Sprecher hen de Augustin Heiß, de Casimir Platzer un d Johanna Kleinstein ghört. Wo de Augustin Heiß im Joor 1935 gstorbe isch, isch s Romanisch z Samnaun entgültig ussgstorbe.
Di romanischi Mundart vo Samnaun
Di ussgstorbeni romanischi Mùndart vo Samnaun het innerhalb vùm Rätoromanische ganz klar zum Ùnterengadiner Idiom Vallader ghört. Dur di geografischi Isolation vùm Samnaundaal het de Dialäkt vo Samnaun aber e sproochligi Sùnderstellig gha, zum eine dur Archaisme, ùn zum andre dur Neuerige wo mitem Sproochkontakt zum Tirolerische zämmehänge. Dur des het s Samnaunerromanisch viil Äänligkeite mit de Mùndart vùm Münstertal, wo im Verglych zum Ùnterengadin au archaischer isch ùn au en starche Tiroler Yyflùss ùffwyyst.
Fascht alles wo mer über s Samnaunerisch weiss, stammt vo Ùffzeichnige vùm Florian Melcher ùn em Robert de Planta, wo no di letschte Sprecher hen chönne befrooge. Die Erhebige sin zwüsche 1899 ùn 1910 gmacht worde, ùn bstande uss über 12,000 Wörter ùn Sprichwörter. Des Sproochmaterial über s Romanisch vo Samnaun isch bis hüt nùmme zum Deil veröffentlicht. Usserdäm isch e Grammatik vo 1879 vùm Theodor Gartner ùn en vier Syte lange Teggscht vo 1890 überliefert. E ussfierlichi Zämmefassig vùm Luutstand het d Ada Ritter 1981 inere Disertation gmacht.
Bi dänne Merchmool goot d Ada Ritter vùmene Yyflùss vùm Bairische uss:
Wie au di andre Engadiner Mùndarte het s Samnaunerromanisch au diräkt Wörter ussem Dütsche übernoo. Dezue ghöre näbem paur ùn puop au Wörter wie vat ‚bal‘ vo tirol. pald, vaunc vo tirol. Pank ‚Bank‘, vallas ‚Bäll‘ vo tirol. pall, vaffas vo tirol. Waffe oder vaunga vo tirol. Wange.
Sproochbyspil
Di dütschi Mundart vo Samnaun
Di dütschi Mùndart vo Samnaun ghört als einzigi in de Schwyz nit zum Alemannische, sùndern zum Bairische. Innerhalb vùm Bairische ghört Samnaun zum Südbairische, ùn zeigt debi bsùnders Merchmool vùm Oberinntaler Dialäkt. De Wortschatz vo de Samnauer Mùndart isch im Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich erfasst.
Die Bschryybig wo folgt, basiert ùff eme Ùffsatz vo 1924 vùm Otto Gröger, de Stand cha also eventuel veraltet sy. De Gröger sälber isch aber 1924 devo ussgange, dass sich d Bsùnderheite vo de Samnauner Mùndart no stercher usspräge werde statt verschwinde. Er bezeichnet d Mùndart vo Samnaun als e Mischmùndart, wo am meischte Gmeinsamkeite mit de Mùndart vo Nauders het, aber in mange Pùnkt mee mit de Mùndart vo Pfunds (beidi im Oberinntal). En Yyflùss vo de Mùndart vùm Paznauntal chönnt mer dergäge nit feschtstelle. Usserdäm zeichnet sich de Dialäkt vo Samnaun dur en Substrat-Yyflùss ussem Romanische uss, ùn mangmool dur en Yyflùss ussem Hochdütsche, wo warschynts demit zämme hängt, dass d Schuel e Roll bim Sproochweggsel vùm Romanische zum Dütsche gspiilt het.
Bi de meischte Merchmool, wo de Dialäkt vo Nauders vo däm vo Pfunds ùnterscheide, goot Samnaun mit de Mùndart vo Nauders, einzelni Wörter hen aber mangmool d Pfundser Form:
Im Wortschatz sin z Samnaun viilmool Entsprächige vo de standarddütsche Wörter bruucht worde, was wohl demit zämmehängt, dass s Dütsch zum Deil dur d Schuel vermittlet worde isch: Getraide, statt wie z Nauders Troad bzw. Khoare. Scho 1924 het de Gröger aber feschtgstellt, dass di jüngre Samnauner inzwüsche viilmool di mùndartlichi Form übernoo hätte. Ùffällig sin au einzelni Entlehnige ussem Schwyzerdütsche, bsùnders khliin ‚chly‘ statt Tirolerisch kchloan.
In de Ussprooch findet mer usserdäm e paar Eigeheite, wo nùmme z Samnaun verbreitet sin, ùn wo de Grùnd warschynts e Weggselwirkig mit em Samnaunerromanisch isch. Näbe de Entnasalisierig, wo obe bschriibe isch, finde sich bi de Konsonante e paar markanti Eigeheite.
Spuure vùm Romanische hen sich au bi Flur- ùn Familiename ghalte, usserdäm in einzelne Wörter vo de dütsche Mùndart vo Samnaun. So hen d Ortsdeil vo Samnaun hüt no ihri alte romanische Name, d Name vo de Berg hen piz oder munt im Name ùn dernäbe au Calcon (Wald), Clis, Frajina/Vriina oder Pozza (Matte), ùn Tschavra (Weide). In de Mùndart vo Samnaun finde sich usserdäm no romanischi Wörter, wo aber mit de Zyt all weeniger bruucht werde. Wyl di romanischi Mùndart derwyylscht de zweisproochige Phase scho e luutlichi Aapassig aa s Dütsch duregmacht gha het, sin die romanische Wörter meischt nümm gross aapasst worde. Luut em Gröger werde die Wörter zwar als Samnauner Eigeheite empfùnde, aber mer wär sich meischt nit bewùsst, dass die Wörter ussem Romanische stamme.
Sproochbyspil
Konfessione
Hüt isch Samnaun meeheitlig katholisch. Ab 1530 het es au Reformierti in de Gmei gee, wo 1600 en Drittel vo de Bevölcherig ussgmacht hen. Samnaun isch so langi Zyt e paritätischi Gmei gsi, wo beidi Konfessione guet mitenand usscho sin ùn d Chilch gmeinsam bruucht hen. Es sin nùmme zwei reformierti Pfarrer mit Name bekannt, wo vilycht au di Einzige gsi sin: de Andreas Tuss ùn de Ulrich Vital (Pfarrer vo 1801 bis 1803). Sùnscht isch de Pfarrer vo Schleins eimool im Monet cho de Gottesdienst abhalte. Spannige het es derwyylscht ùn nooch de Bsatzig dur d Öschtrycher derwyylscht de Bündner Wirre im 17. Joorhùndert gee, wo d Kapuzinermönch d Bevölcherig vùm Engadin hen versuecht z rekatholisiere. Bis 1836, wo de letscht reformiert Gottesdienst stattgfùnde het, sin alli Reformierte entweder ussgwandret oder konvertiert. Di letscht reformierti Samnauneri isch d Marie Denoth gsi, wo im Joor 1855 gstorbe isch.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Ysebaasignaal signalisyret grundsätzlich, ob un in wellerè Gschwindigkeit Streggèabschnitt befaarè wörrè dürfet. Dezuè exischtyret voschidni Signaalartè, diè sich grob in Haupt- (Hp) un Vorsignaal (Vr) sowiè Zuèsatzsignaal (Zs) gliderè lönn.
Samnaun
Musee
Imene Engadinerhuus, de Chasa Retica, wo e typischi Sgraffito-Fassade het, befindet sich s Daalmuseum vo Samnaun. S Huus, wo s Museum dinne ùnterbracht isch, isch bis in d 1970er in Brivatbsitz gsi, ùn deno vo de Gmei ùffgchauft worde.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Z Dütschland isch d Ysebaa-Signaalordnig (ESO), i wellerè d Bedütig vo dè Signaal greglet isch, Deil vom Ysebaanrächt, well Signaale è hochi Bedütig für d Betrièbssicherheit hèn. Diè praktisch Aawendig isch im Signaalbuèch bschribbè. Diè vom Signaal azeigti Meldig wörd oft au als Signaal, Signaalbild odder Signaalbegriff benamst.
Samnaun
Musee
Wyl in däm Buurehuus scho lenger niemer gwoont gha het, het s Huus eso chönne im Joor 1984 imene rächt ursprüngliche Zuestand reschtauriert werde. Deno het mer en Museum dinne yygrichtet, wo s Läbe im Samnaundaal vùm 16. bis 19. Joorhùndert zeigt. Usserdäm git es e Dauerusstellig über s Läbe vùm Pater Maurus Carnot, emen Mönch ùn Dichter vo Samnaun.
In de Tourischtesaison im Sùmmer ùn Winter finde ei Mool in de Wùch Fierige statt.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Lueg au: Entwicklig vo dè Ysèbaasignaal
Samnaun
Verein
Z Samnaun git es die Verein (Stand März 2017) :
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Nõchdemm i dè Früèzit vo dè dütschè Ysebaagschichtè jedi Baangsellschaft ire eigènes Signaalsischteem kaa hèt, hèt durch diè witreichend Voschtaatlichung vo sellè Gsellschaftè ab 1875 in ganz Dütschland è einheitlichi Signalordnig für d Ysèbaanè vo Dütschland goltè. Schu vornewèg hèt s è umfangrychi Produktion vo Ysebaasignaal gää, wiè öppè 1873 bi dè Ysèbaasignal-Bauanschtalt Max Jüdel & Co.
Samnaun
Wirtschaft
Bis in s 20. Joorhùndert het z Samnaun vorallem d Landwirtschaft e Roll gspiilt. Für d Landwirtschaft daugt nùmme de südlichi Daalhang, wo mit Ussnaam vo e paar Lawineschùtz, fascht völlig abgholzt worde isch. D Landwirtschaft het uss ere Mischig uss Aggerbau ùn Viewirtschaft bstande, wo für d Alpedääler typisch isch. Aabaut worde sin Roge, Gärschte, Flaggs, Gmies, Erdöpfel ùn Tubak. Wyl s Samnaundaal vùm Wind gschützt isch, chönne die Frücht trotz de hooche Hööchelag guet aabaut werde. Was mer nit het chönne herstelle, het miesse vo usserhalb importiert worde, was wäge de bessere Vercheerswäg meischt uss em Tirol gmacht worde isch. Vorallem de Viehandel het e groossi Bedütig gha.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Formsignaal mit geometrisch unterschidlich gformtè Daflè sin au hüt no villfach in Gebruuch. Mengi Formhauptsignaal erlaubet nebbè dè Begriff Halt (Hp 0) un Faart (Hp 1) au dè Begriff Langsamfaart (Hp 2). Formvorsignaal zeiget Halt erwartè (Vr 0) Faart erwartè (Vr 1) un Langsamfaart erwartè (Vr 2). Formsignaal mit Flügel wörred aafangs als Semaphorè bezeichnet. Nachts sin selli Signaal durch Lichter in unterschidlichè Farbè begleitet worrè: Bis 1907 isch „Faart“ (Hp 1) an èm Hauptsignasl mit èm wyßè Licht signalisyrt worrè, „Halt“ (Hp 0) mit èm rotè Licht un Abzwygig / Langsamfaart (Hp 2) mit èm wyßè un èm grüènè Licht. Bi Vorsignaal bedütet s grüène Licht „Halt erwartè“ (Vr 0), è wyßes degegè „Faart erwartè“ (Vr 1). Wyßes Licht hèt dè Nõchdeil, dass es extreem lycht mit anderè wyßè Lichtquellè vowechslet wörrè hèt könnè un hèt deshalb zuè nèrè Reiè vo Unfäll gfüürt. Nõch meererè glimpflich volaufnè Unfäll isch d Signaalordnig deshalb gändert worrè. Bis 1913 hèn fascht alli dütschè Baanvpwaltigè s wyße Licht durch s hüt no gebrüüchliche grüène Licht ersetzt, welles nit so lycht vowechslet wörrè ka. Einzigi Uusnaam isch diè Königlich Bayerischi Staatsysèbaa blibbè, diè d Koschtè vo dè Umrüschtig gscheut hèt. Dört isch bis 1919 nu ei Streggi nõch dè neuè Vorschriftè uusgschtattet worrè un dè Ysebaaunfall vo Nannèhoffè z Bayern, am 17. April 1917, bi demm 30 Menschè gschtorbè sin, isch gnau auf è söttigi Signalvowechslig zruggzfüürè gsi.
Samnaun
Wirtschaft
Bsùnders noochem Bau vo de Strooss in s Engadin 1913 isch de Handel mit dört stercher worde. Vo dr Sälbschtversorgig sin d Samnauner lengsem zur Viewirtschaft ùmgstiige, ùn mer het aagfange au Naarigsmittel ùn Chleider z chaufe statt sälber herzstelle. So sin au d Herde starch vergröösseret worde, ùn ùff de Ägger het mer aagfange heue. Wyl des aber meischt nit glängt het, het mer s Wildheu vo de Berghäng gnoo, wo zum Deil bis ùff de Gipfel vùm Munt da Cherns ùff 2687 m gschnitte worde isch. Bis zum Winter isch es dört ùfftürmt bliibe, ùn deno mit Schlitte ùnter groosse Schwierigkeite in s Daal abe brocht worde. Näbe de Landwirtschaft hen e paar Lüt im Gipsabbau ùn in de Chùpferbergwerch gschafft.
Di erschte Pensione für Urlauber sin in de 1920er eröffnet worde. Glychwohl hen no bis in d 1930er fascht alli Samnauer in de Landwirtschaft gschafft. In de 1950er ùn 1970er isch de Tourismus deno de wichtigscht Erwerbszwyyg worde, ùn hüt spiilt d Landwirtschaft kei groossi Roll mee. Im Joor 1954 isch de erschti Skilift baut worde, ùn 1977/78 e Lùftseilbahn. Samnaun betryybt zämme mit de Tiroler Gmei Ischgl e zämmehängends Skibiet, d Silvretta Arena, mit 235 km Pischte, wo eis vo de grööschte in de Oschtalpe isch. In de Joor 1995/96 isch z Samnaun di erschti doppelstöggigi Seilbahn ùff de Wält in Betrieb gnoo worde. E wytres Aagebot für Urlauber isch no s „Alpenquell Erlebnisbad“. Usserdäm git es im Daal öbe 250km Wanderpfäd ùn 80km Pfäd für Mountainbikes, wo im Sùmmer e Tourischtezyyl sin. Im Sùmmer chönne d Tourischte usserdäm au no Chlettertoure mache.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Endi vo dè 1920er Johr sin bi dè S-Bahn Berlin Signaal ygefüürt worrè, wo d Signaalbegriff nit übber d Form, sondern uusschlièßlich übber farbigi Lichter zeigt hèn. S so gnannti Sv-Signaalsischteem isch au hüt no bi dè S-Bahn Hamburg im Ysatz. Sv stôt deby für Signaalvobindig, denn selli Signaal voeiniget Haupt- un Vorsignaalfunktion in sich (Meeabschnittsignaal). Z Berlin (Oscht) isch es sit dè 1980er Johr im Zuug vo dè Fernbaan-Elektrifizyrig durch s Hl-Sischteem ersetzt worrè, im Weschtdeil un deils au im Oschtdeil vp Berlin hèt s sit dè Widdervoeinigung èm neuè Ks-Signaalsischteem wychè müèse.
Samnaun
Wirtschaft
Zum touristischte Aagebot ghöre schliessli au no s Daalmuseum Chasa Retica in de Fraktion Plan, wo imene reschtaurierte Buurehuus ùnterbrocht isch, ùn s Läbe im Daal vo 1600 bis in s 20. Joorhùndert dokumentiert, ùn e Schauchääserei.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Für d Vollbaanè znägscht im Berych vo dè Bundesrepublik bis 1994 un sitdemm au für Dütschland insgsamt enthaaltet gemäß dè Ysebaa-Bau- un Betrièbsordnig § 14 diè sit 1959 geltendè Ysebaa-Signaalordnig (ESO) diè Feschtlegigè für d z vowendendè Signaal. Im Signalbuèch vo dè Dütschè Baan AG wörred diè vo dè DB AG vowendetè Signaal uffgfüürt.
Samnaun
Wirtschaft
E wyteri Erwerbsquell isch de Zolltourismus. Wyl Samnaun syt 1892 nit zum Schwyzer Zollbiet ghört, chönne Waare dört günschtig yygchauft werde. D Liferante mien d Waare, wo vo Öschtrych uss yygfiert werde, nämli nit verzolle, ùn chönne si eso billiger aa di Samnauner Gschäft wyterverchaufe. Wänn d Waare de Freibetrag überschryte, mien si ersch z Martina verzollt werde. Eso git es z Samnaun über fùffzig Gschäft, wo sich ùff Zolltourischte spezialisiere. Ùff Sprit ùn Spiritose het d Gmei eigni Abgaabe, wo aber chlyner sin wie de reguläri Zoll.
Politik
S operativi Organ vo de Gmei isch de Gmeivorstand, wo näbem Präsi no zwei Mitgliider het. Mitem Stand vùm März 2017 isch de Gmeispräsi de Hans Kleinstein ùn die zwei andre Mitgliider de Arno Jäger ùn de Cla Davaz. Dezue git es no de Gmeiroot, wo de Rescht vo de Gmeisverwaltig überwacht ùn uss em Präsi, eme Vizepräsi ùn siibe Mitgliider bstoot. Usserdäm werde de no verschiideni Kommissione beruefe, wo für bstimmte Dätigkeite zueständig sin. Näbe de „Baubehörde“ oder „Ortsplanungskommission“ zum Byspil au e „Lawinenkommission“ oder e „Tabakkommission“. Wichtig isch vorallem au d „Geschäfsprüfungskommission“, wo uss fümf Mitgliider bstoot ùn d Finanze ùn Gschäftsfierig vo de Verwaltig überprieft. Dezue git es no d Gmeisversammlig vo allene Bürger vo Samnaun, wo öbe ei oder zwei Mool im Joor daagt. D Amtsperiode isch drüü Joor. Di letschte Waale hen im Oktober 2015 stattgfùnde. Di näggschte Waale sölle im Oktober 2018 stattfinde, ùn d Amtsperiode lauft de zum 31. Dezämber 2018 uss.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Basyrend uff dè Nachtzeichè vo dè Formsignaal hèt diè Dütsch Bundesbaan nõch èm Zweitè Weltkrièg d H/V-Lichtsignaale ygfüürt. Vom Signaal Zughalt un Rangyrvobot (Hp 00) abgsää, hèt sich d Zaal vo dè Signaalbilder nit vo dèrè vo dè Formsignaal unterschiddè.
Samnaun
Politik
Bi de letschte Nationalrootswaale isch z Samnaun d SVP mit 45,07% vo de Stimme d sterchschti Partei gsi, gfolgt vo de BDP mit 18,83%, de CVP mit 14,68% ùn de FDP mit 13,03%. Weeniger wie zää Prozänt hen d SP mit 4,27% ùn d Grünliberale Partei mit 4,16% übecho. Abgstùmme hen 187 Lüt, also 36,03% vo de Stimmberächtigte.
Bildig & Soziales
Als einzigi dütschsproochigi Gmei im Ùnterengadin fiert Samnaun en eigne Chindergarte, e Primar- ùn Sekundarschuel I. Als Främdsprooch wird Italienisch ùnterrichtet, wo mer sich trotz de Nööchi zum romanischsproochige Engadin für entschloo het.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Diè Dütsch Rychsbaan vo dè DDR hèt s eigèschtändige Hl-Signaalsischteem entwicklet. Hl-Signaal sin Meeabschnittssignaal (luèg au unnè). Hl-Signaal signalisyrè nebbè Halt un Faart drei Gschwindigkeitsschtufè.
Samnaun
Bildig & Soziales
Dezue git es syt 1995 au no e öffentlichi Biecherei mit öbe 4500 Medie. Usserdäm bietet d Musikschule Unterengadin/Münstertal Musikstùnde z Samnaun aa.
Für d Gsùndheit git es z Samnaun e Station vùm Rettigsdienscht ùn e Arztpraxis. Aasùnschte isch z Schuls e Spital, wo vùm Center da sandà Engiadina Bassa betriibe wird. Z Samnaun git es au no e Altersheim, s Chalamandrin.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Entwicklig
Au diè Dütsch Bundesbaan hèt mit Meeabschnittssignaal experimentyrt un hèt uff dè Streggi Augsburg – Donauwörth versuèchswys d Sk-Signaal inschtallyrt. Si sin spòter d konzeptionelli Grundlaag für d Kombinationssignaal (Ks) worrè, diè sit Mitte vp dè 1990er Johr bi Neu- un Umbautè in ganz Dütschland uffgschtellt worrè sin. Ks-Signaal sin mittlerwyl uff dè meischtè Hauptschtreggè im Ysatz. In Vobindig mit Gschwindigkeitsaazeiger (Zs 3) un eschwindigkeitsvoraazeiger (Zs 3v) erlaubet si in 10-km/h-Stufè diè zuèsätzlich Signalisyrig vo dè maximaal erlaubtè Gschwindigkeitè.
Well Züüg èn voglychswys langè Brèmswäg hèn, isch es für Trybfaarzüügfüürer wichtig, so früè wiè möglich informyrt z wörrè, ob un mit wellerè Gschwindigkeit dè nägschst Streggèabschnitt befaarè wörrè darf. Us Koschtègründ söttet selli Informationè so eifach vomittlet wörrè wiè möglich. Lichtsignaal eröffnet diè Möglichkeit, a nur eim Signaalträger mit nu eim Lichtpunkt è Information übber zwei Streggèabschnitt z gää. Zum Voglych: bi Formsignaal wörred dõfür zwei eigèschtändigi un dômit koschtèträchtigi mechanischi Signaale bruucht. Formsignaal sind generell zwar nit störaafälliger als Lichtsignaal, abber voursachet durch d Mechanik èn wesentlich höcherè Wartigsuffwand.
Signaalsischteem
Sit Aafang vom Ysèbaazitalter exischtyret z Dütschland voschidenschti Signaalsischteem, fascht jedi Baangsellschaft hèt eigeni Signaal. Sit èm Zämmèschluss zu dè Dütschè Rychsbaan sin dütschlandwit einheitlichi Signaal vowendet worrè. Trotzdèmm sin nebbè m i dè 1920er entwickletè H/V-System witeri voschidni Sischteem im Ysatz gsi, diè lediglich als Betrièsvosüèch teschtet worrè sin odder uff bschtimmti Ysatzberych bschränkt gsi sin. S Ks-Sischteem isch uff allè neuè Streggè inschtallyrt worrè un söll spòter s H/V-Sischteem ganz ersetzè.
S isch übrigens kein Fauxpas, vo Ks-Signaal z schwätzè, obwoll d Kurzbezeichnig Ks schu dè Begriff (Kombinations-)Signaal i sich birgt. Ks ka eifach als Sùnonùm für è eigèschtändigs Signalsischteem aagsää wörrè. Sell giltet au für anderi Sischteem, byschpillswys Sk-Signaal.
Hauptsignaal
Hauptsignaal (Hp) zeiget aa, ob èn Zuug i dè nõchfolgendè Streggènabschnitt yfaarè darf odder nit. Es wörd unterschiddè zwischè Yfaar-, Zwischèsignaal- un Uusfaarsignaal in Baanhöf, Blocksignal uff freier Streggi, wo è dichteri Zuugfolg erlaubè, un Deckigssignaal vor Gfôôrèschtellè.
Hauptsignaal – uusgnõ Hl-, Sk- un Ks-Signaal – könned zwei odder drei Signaalbilder aazeigè:
Hauptsignaal im H/V-Sischteem sin Form- odder Lichtsignaal. Formsignaal hèn als Dageszeichè ein odder zwei Signaalflügel, als Nachtzeichè ein odder zwei Lichter. D Lichtsignaal vom H/V-Sischteem entsprechet dè Nachtzeichè vo dè Formsignaal. Formhauptsignaal könnet d Signaalbilder Hp 0 (ein Flügel waagerächt nõch rächts, nachts è roots Licht), Hp 1 (èn Flügel schräg nõch rächts uffwärts, nachts è grüèns Licht) un/odder Hp 2 (zwei Flügel schräg nõch rächts obè, nachts è grüènes Licht un drunter è gääles Licht). zeigè. Lichthauptsignaal im H/V-Sischteem könnet d Signaalbilder Hp 0 (roots Licht), Hp 1 (grüèns Licht) un Hp 2 (grüèns Licht, senkrächt drunter è gääls Licht) zeigè. Voeinzelt wörrè au Hauptsignaal aagwandt, diè kein Faartbegriff aazeigè könnè, sognannti faartbegrifflosi Hauptsignaal (au Zylsignaal odder Blindsignaal). Sy markyret d Stell, wo è Zuugfaart immer èndet, abber è Schutzsignaal (Sh 2) nit ufffällig gnuèg isch, um sell z signalisyrè.
D Maschtè vo dè Formhauptsignaal sin besse z erkennè, wenn si mit root-wyß gschtreiftè Maschtblèch uusgrüschtet sin. S Blèch hat kei fahrdiènschtlichi Bedütig. Lichthauptsignaal sin durch Maschtschilder kennzeichnet, wo s Verhaaltè vo dè Trybfaarzüügfüürer bi haltzeigendem odder gschtörtem Signaal reglet.
Sk- un Ks-Hauptsignaal mit Vorsignaalfunktion sin mit èm Vorsignaalmaschtschild kennzeichnet. Sit 2007 wörred au Hl-Hauptsignaal, diè zglych Vorsignaalfunktion hèn, mit söttigè Vorsignaalmaschtschilder uusgschtattet.
UBS (Begriffsklärung)
UBS stoht für:
Eisenbahnsignale in Deutschland
Vorsignaal
È Vorsignaal (Vr) kündigt s Signaalbild aa, wo am zuèghörigè Hauptsignaal z erwartè isch. I bsunderè Fäll ka s au è haltzeigendes Sperr- odder Schutzsignaal (Sh 0 odder Sh 2) aakündigè.
Europabrücke (Zürich)
T Öiropabrugg isch e langi Brugg im Weschte vo de Stadt Züri.
Eisenbahnsignale in Deutschland
Vorsignaal
Ka è Hauptsignaal vom Standort vom Vorsignaal uus nit odder nit vollschtändig gsää odder nit eidütig zuègordnet wörrè, so darf s Signaalbild vom Vorsignaal durch Vorsignaalwidderholler eimoll odder meemolls widderholt wörrè. Vorsignaalwidderholer sin immer Lichtsignaal. Durch Widderholig vom Vorsignaalbild wörd unnötigs Abbrèmsè vom Zuug vohinderet, wenn Halt aakündiget gsi isch un s Hauptsignaal inzwischè in Faartschtellig kõ isch. Lyt zwischè Vorsignaal un Hauptsignaal èn Halteblatz, so unterrichtet èn Vorsignaalwidderholer am Baanschteigènd dè Trybfaarzüügfüürer au wäärend èm Halt übber d Stellig vom Hauptsignaal.
Bi eifachè Vohältnis (byschpillswys uff Nebbèbaanè) ka statt èm Vorsignaal nu è Vorsignaaldaflè – im Gebièt vo dè ehemôligè Rychsbaan bis uff witeres au è Chrützdaflè – uffgschtellt sy. Si entsprèchet quasi èm Vorsignaal in Warnschtellig.
Europabrücke (Zürich)
Si hät d Bouform vom e Viadukt und gaat vo Höngg im Chräis zää über d Limet und d Autobaan «A 1» und s Gleisfäld vo de Ysebaan und dänn au na über t Hoolstraass bis uf Altstetten im Stadtchreis nüün übere. Drum isch si mee als ein Kilometer lang. Es isch es Bouwèèrch us Spannbeton und es hät 38 Fälder mid underschidlech langer Spannwyti zwüschet de Pfyler. D Brugg ghört zu de früene Objäkt, wo me mit de Vorspanntechnik gmacht hät. Si hät i bäide Richdige je zwäi Faarspuure für d Motorfaarzüüg und es Trottuaar.
D Brugg isch vo 1961 bis 1962 bout worde. Im Underschiid zu dem, wo d Vercheersplaaner dozmool empfole händ, isch die Brugg nid en Deil von ere komplete Zäntrumsumfaarig vo Züri woorde. Nu na die nördlech Helfti vo de Brugg ghört hütt im Straassenetz vo Züri zu de Hauptvercheerstraasse und die südlech zu de undergordnete stedtische Verbindigsstraasse.
Uf Der Nordsyte faat t Öiropabrugg unden am Rèbbèèrg bim Fridhoof vo de refermierte Chile vo Höngg a. Das isch bi de Chrüüzig, wo d Winzerstraass und d Straass Am Wasser ufenand stossed. Under em Bruggechopf isch bim Hönggerhoof, wo en bewegti Gschicht hät, der Uferwèèg, wo oberhalb vo de Brugg Chlooschter-Faar-Wèèg gheisst und undedra eifach Am Giesse. Grad änet de Limet isch d Rampe vo de Mäierwisestraass uf d Brugg. Dänn gaat si am Grundwasserwèèrch Hardhoof und bi de Sportplätz im Hardhoof verby und hät wisawi vo de Bändlistraass t Autobaanuuffaart für d Bèèrner und Basler-Spuur. Grad öppe under de Brugg faat – vom Zäntrum vo Züri us gsee – t Autobaan a, und d Bèèrnerstraass mündet i se yne. Die Uusfaart gheisst Hönggerrampe.
Uf de Süüdsyte vo de Autobaan chunt vo Oschte d Rampe vo de Würzgrabestraass und vo Weschte die vo de Max-Högger-Straass. Die Strass hät de Name ane 1967 übercho; de Max Högger, wo vo 1881 bis 1996 gläpt hät, isch im Zwäite Wältchrieg Komendant vo Züri gsi. Wyter gège Süüde gaat d Brugg über d Aargauerstraass, und dänn am Änd vo de Stumpegleis vom alte Rangschierbaanhof Altstette, em hüttige SBB-Dienschtwèèrch Züri-Herdere, verby und über d Gleis vo de Fèèrnlinie zwüschet em Hauptbaanhof und em Baanhoof Züri-Altstette. Da hät’s vom Baanhof uus e nöji Rampe uf d Brugg, wo nume für d Büs und d Welo isch.
Nach de Hoolstraass chunt me vo de Öiropabrugg uf ere lange Rampe abe und d Brugg lauft i de Middi vo de Luggwèègstraass uus. Das isch churz vor der Baslerstraass z Altstette.
Über d Brugg faare Püss vo de VBZ-Linie 80, 89, 304 und 308. Uff der Brugg isch d Haltstell Tüffewiis.
Ungerundeter halbgeschlossener Vorderzungenvokal
De ungrundet halbgschlossnig Vorderzungevokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch. In de alemannische Dialäkt wo es en git, chunt de Vokal meischt in zwei Forme, lang un churz, vor. Mer bezeichnet de Luut im Alemannische meischt als „gschlossnigs-e“.
Konferenz von Évian
Uf dr Komferänz vo Évian, wo uf d Iniziative vom US-Bresidänt Franklin D. Roosevelt z Stand cho isch, häi d Verdräter vo 32 Staate und 24 Hilfsorganisazioone über s Brobleem vo de Flüchtlingszaale vo Juude us Dütschland und Ööstriich greedet, wo schnäll gwaggse worde si.
Wil d Schwiz Angst gha het, ass e Dräffe am Sitz vom Völkerbund z Gämf iir Verheltnis zum nazionalsozialistische Dütschland chönnt belaste, häi sich die Delegierte z Évian-les-Bains in Frankriich droffe. D Konferänz isch e Feelschlag gsi, wil sich usser dr Dominikanische Republik alli andere Staate gwäigeret häi, mee jüüdischi Flüchtling ufznee. S nazionalsozialistische Reschim vom Adolf Hitler het s Schitere vo dr Komferänz für sini antisemitischi Bropaganda usgschlachdet. E Hufe Zitzüüge und Historiker gseen in Évian e moralischs Versage vo de westlige Demokratie, wil en anders Resultat e Hufe Juude vor dr Ermordig im Holocaust hätt chönne bewaare.
Sandee
D Sandee (* 29. Dezämber 1976 z Thun; buurgelige Name Sandra Moser) isch e Schwyzer Mundartsängeri.
Karriere
D Sandee isch scho ase chlai seli musikaalisch gsii un het aafangs Fleete gleert. Mit aacht Joor het ere dr Vater e Ukulele gschänkt, wu si eerschti Lieder derzue gschriibe het. Mit dryzeeni isch si in dr eerschte Band (Cosmos) aktiiv gsii, speeter mänkmool sogaar in vier verschiidene Band glyychzytig. Mit 14 Joor het si ne Lied iber dr Polo Hofer gschriibe, wu an ere Musical-Show in dr Schuel ufgfiuert wooren ischg.
Vu 1998 bis 2000 isch si Backgroundsängeri bim erfolgryyche Schwyzer Mundartsänger Gölä (rund 500'000 verchaufti Doondreeger) gsii. Vu 2000 bis 2002 isch si as Choorsängeri mit em Hanery Amman uf Turnee gsii. Anne 2003 isch ire eerscht aige Mundartalbum „Irgendwenn, irgendwo“ uf dr Määrt chuu, wu rund 30'000 mool verchauft wooren isch. 2005 isch s zwait aige Album „Meh vo mir“ uusechuu, wu bis uf Blatz drei vu dr CH-Hitparade chuu isch un rund 20'000 mool verchauft wooren isch. Au s dritt un s viert Stuudioalbum vu dr Sandee ("Mexico" un "Diva?") sin seli erfolgryych gsii un in d TopTen vu dr CH-Chart chuu (Blatz 8 un 5). Ire fimft Album ("Zrügg zu mir"), wu 2017 uusechuu isch, isch bis uf Blatz 2 vu dr Schwyzer Chart chuu.
Hohfrankenheim
Huhfrànkne (frz. Hohfrankenheim, dt. Hohfrankenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Huhfrànkne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 830.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Huhfrànkne ìsch. Huhfrànkne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Huhfrànkne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Rassentheorie
Rassetheorie (zämmegfasst as Rassekunde oder Rasseleer) si Theorie, wo d Menschhäit in verschiideni Rasse iidäile. Si sin vor allem im 19. und im früeje 20. Joorhundert seer iiflussriich gsi, gälte aber hüte as überholt und wüsseschaftlig nit haltbar. D Rasse si primär ufgrund vo üsserlige (phenotüpische) Merkmol wie Hutfarb, Behoorig oder Schädelform tüpologisch underschiide worde, Vilmol si aber au zuesätzligi Underschiid im Charakter und de Fähigkäite vo de Indiwidue aagnoo bzw. behauptet worde.
Sonigi Iidäilige vo dr Menschhäit si zum Däil nume nöitrali Versüech gsi gsi d Mensche z klassfiziere, zum Däil sin si aber au mit Wärtige verbunde gsi: mä aagäblig hööcher- und minderwärtigi Menscherasse underschiide (Rassismus) und behauptet, es gäb Zsämmehäng zwüsche rassisch bedingte Äigeschafte und dr Kulturentwigglig.
In dr Biologii wird d Art Homo sapiens hüte weder in Rasse no in Underarte iidäilt. Molekularbiologischi und populazionsgenetischi Forschige sit de 1970er Joor häi zäigt, ass e süstematischi Underdäilig vo de Mensche in Underarte iirer enorme Vilfalt und de fliessende Übergäng zwüsche geografische Populazione nit grächt wird. Usserdäm het mä uusegfunde, ass die augefellige phenotüpische Underschäidigsmerkmol vo de Rassetheorie vo nume seer wenige Gen verursacht wärde, und mä dr grösst Däil vo de genetische Underschiid bim Mensch stattdesse innerhalb von ere sogenannte „Rasse“ findet. Drzue chunnt, ass öbbe d Hutfarb evoluzionär e seer labils Merkmol isch, das häisst, si het sich bi Wanderigsbewegige vo menschlige Populazioone über verschiideni Bräitegrad wäg in relativ churzer Zit veränderet. Das lit dra, ass d Hutfarb under eme starke Selekzionsdruck stoot. Dorum göön d Anthropologe hüte drvo us, ass die erste modärne Mensche, wo noch Öiropa iigwanderet sin, (Cro-Magnon-Mensch) dunkelhütig gsi sin. Erst in de letschte 5'000 Joor isch d Hutfarb vo de Öiropäer heller worde, vermuetlig wil si sich aabasst het an d Sunnestraalig, wo in Öiropa chliiner isch wo dr Körper aber brucht, zum sälber Witamin D härzstelle und wil sich d Schöönhäitsideal bi dr Waal vo de Sexualpartner veränderet het.
S Iidäile vom Mensch in biologischi Rasse entspricht dorum nüm em Stand vo dr Wüsseschaft. Dr Begriff wird aber äinewäg in dr biomedizinische Forschig und im offizielle Sproochgebruuch in mängge Länder (zum Bischbil in de USA und in Latinamerika) immer no verwändet. Drbii wird s Wort race nit im ene biologische Sinn brucht, sondern as soziali Kategorii, wo sich witgehend uf e Sälbstiischetzig vo de betroffene Persone stützt.
Niederaspach
Unteràschbàch (frz. Aspach-le-Bas, dt. Niederaspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Àschbàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1105 àls Aspa. Unteràschbàch un Ìweràschbàch fìndet mer zem erscht Mol in ere Urkund vun 1302 àls Aspach inferior un Aspach superior.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Unteràschbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Niederburnhaupt
Nìderburnhaipt (frz. Burnhaupt-le-Bas, dt. Niederburnhaupt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Nìderburnhaipt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 823 àls Brunhobetun.
Verwàltung
vun Nìderburnhaipt ìsch. Nìderburnhaipt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìderburnhaipt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wanseler
Wanseler (dt. Winseler, frz. Winseler) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Wanseler ghere d Ortschafte Bärel (Berlé), Donkels (Doncols), Grëmmelescht (Grummelscheid), Näertreg (Noertrange), Pommerlach (Pommerloch), Soller (Sonlez), Wanseler (Winseler).
Geografi
Wanseler lyt im Nordweschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Belgie.
Verwaltig
Wanseler ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Wanseler isch dr Romain Schroeder. Scheffe sin dr Fernand Majerus un dr Charles Pauly. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Wanseler ghert zum Moselfränkisch.
Irene Brügger
D Irene Brügger (* 11. Novämber 1979 z Willisau, Lozärn as Irene Hodel) isch e Schwyzer Muusikeri, Klumnischti un Schauspiileri. Syter anne 2007 duet si unter em Pseudonym Frölein Da Capo ufdrätte.
Lääbe
D Irene Brügger het no dr Schuel Chauffrau glehrt. Eerschti Bihnen-Erfahrige het si in dr lokaale Fäldmusik gmacht, in verschiidene Rockgruppe, im Juugedtheater un in ere A-cappella-Formazioon. Im Mai 2007 isch si zum eerscte Moo as Soolochinschtleri Frölein Da Capo ufdrätte. No im nämlige Johr het si dr Noowugsbryys Chlaine Prix Walo gwunne. Im Lauf vu dr Johr het si allmee effetligi Kunzärt ghaa.
Im April 2010 het si iri eerscht CD Frölein Da Capo und Bänd vereffetligt, e zwooti CD mit em Titel Gemischtes Plättli isch im Septämber 2012 uusechuu.
2009 het si ne Roll gspiilt im Schwyzer Spiilfilm Der Sandmann. Vu 2010 bis 2012 het si in dr Satiiresändig Giacobbo/Müller vum Schwyzer Fäärnseh mitgmacht.
Iri Brogramm macht d Irene Brügger in Aigereschy, si isch Autoori, Kumpenischti, Reschiseeri, Bihnebildneri, Koschdiimdesaineri, Dramatuurgi, Illuschtratoori, Sängeri, Muusikeri un – vor allem – Kabarettischti.
Im Septämber 2015 isch s Buech Episödali mit ire Kolumne us dr Lozärner Zytig uusechuu. Syt 2015 schrybt d Irene Brügger, au unter em Pseudonym Frölein Da Capo, Kolumne fir d Familiezytschrift Schweizer Familie. S sin mittlerwyyli nomol drei Biecher mit gsammlete Kolumne uusechuu: Buntes Treiben (2017), Einmal um den Baum (2019) un Singlesocken (2022).
Kirche Höngg (Zürich)
D Chile Höngg isch e refermierti Chile z Züri.
Gschicht
Si isch die alt Dorfchile vo Höngg, wo ane 1934 als Stadtkwartier zu Züri ygmeindet worden isch.
E Chile vo Höngg isch s erschte Mol ane 870 inere Urkund erwäänt; mit dem Dokumänt hät de Landeloh, wo dozmol vermuetli de Grundherr vo Höngg gsi isch, d Chile em Chlooschter Sanggalle gschänkt.
Im Middelalter isch d Chile ufs Patrozinium vom heilige Mauritius gweit gsi. Si isch im alte Bischtum Konschtanz und i dem sim Dekanaal Chloote gsi. Die gross Pfarrei Höngg hät au d Dörfer Rägeschdorf, Niderhasli und Afoltere betreut. Vo ane 1376 bis 1837 hät si em Chlooschter vo Wettige ghört.
D Chile staat über em Limetdaal grad oben a der Öiropabrugg.
D Orgle vo 1972 isch vom Carl Theodor Kuhn z Mänidorf, und d Glogge hät de Jakob Chäller vo Züri-Understraass 1863 ggosse. Die vier Glogge gheisse mit de Mundartnäme:
Gianmaria Testa
Dr Gianmaria Testa (* 17. Oktober 1958 z Cavallermaggiore, Provinz Cuneo; † 30. Merz 2016 z Alba, Piemont) isch en italienische Liedermacher gsii.
Lääbe
Dr Testa sich dr Suhn vun ere Buurefamilie gsii, wu alli Familiemitglider gsunge hän. Sy Muetersproch isch Piemontesisch gsii, was er au mit syne Verwandte alliwyl gschwätzt het. Är het sich autodidaktisch mit Musik bscheftigt un wun er Gitarre glehrt het, het er aafange mit Kompeniere. Vor syre musikalische Karriere isch er Stationsvorsteher vum Bahnhof Cuneo gsii.
Em Gianmaria Testa sy samften un melankolischer Stil het Yyfliss ghaa vu klassische Liedermacher, vum Jazz un vum Folk. Sy poetischi Sproch isch satt un brezys gsii un no aigene Aagabe vu dr Expressivitet vu dr Gedicht vum Giuseppe Ungaretti un vu dr Skulpture vum Alberto Giacometti bregt gsii. D Theme vu syne Lieder hän si vylmol um Ainsemkait, Färni, verloren un widergfundeni Liebi drillt.
Di maischte Ufdritt het dr Testa in syre Haimet Italie ghaa. Zytwys isch er aber au in dr Schwyz, z Eschtrych un z Frankrych ufdrätte.
Anne 2015 het er bekannt gee, ass er e Tumor heeb. Dr Testa isch am 30. Merz 2016 z Alba an dr Folge vu syre Chranket gstorbe.
Sandra Weiss
D Sandra Weiss (* 16. Augschte 1976 z Memmenga) isch e dytschi Sängeri vu volksdiimlige Schlaager.
Lääbe
D Weiss isch z Schwoobe un z Holland ufgwagse un isch derno z Mindelheim z Schwoobe uf d Schuel gange. No dr Schuel het si Ainzelhandelschauffrau im Modeberaich gleert.
Scho ase chlai het si bi lokaale Veraastatlige gsunge un isch scho mit nyyn Joor uf dr Biini gstande. Si het au bin ere Big Band mitgmacht, wu si entdeckt wooren isch. Anne 1993 isch ire eerscht Album uusechuu. No Erfolg bi me Noowugsschlaagerfeschtiwäl 1994 het si verschiideni Ufdritt im Fäärnsee un Raadio ghaa. Mit em Titel Ich suche nicht das Paradies het d Weiss fir d Schwyz bim Grand Prix vu dr Volksmusik 1997 mitgmacht un het där Wettbewäärb gwunne. Ab deert isch d Sängeri vyylmool as Gascht bi verschiidene volksdiimlige Fäärnseesändige ufdrätte. Anne 1999 het si d Chroone vu dr Volksmusik iiberchuu. Ab dr 2010er Joor isch s rueiger um si woore.
Kylian Mbappé
Dr Kylian Mbappé Lottin (* 20. Dezamber 1998 z’ Pàriis) ìsch a frànzeescher Füassbàllschpììler, wo àls Schtìrmer schpììlt. Ar schteht biim Paris Saint-Germain ìn dr Ligue 1 unt’r Vertrààg un ìsch Mìtglììd ìn dr frànzeescha A-Nàzionààlmànnschàft. Bii dr Waltmaischterschàft 2018 ìsch’r ìm Àlter vu 19 Joohra Waltmaischter worra un ìsch àls bäschter junger Schpììler vum Turniar üsszaichent worra.
siina Fàmìlia, Kìndhait un Jungendsjoohra
Dr Kylian Mbappé Lottin ìsch àm 20. Dezamber 1998 ìm 19. Arrondissement vu Pàriis uff d’ Walt kumma. Ar schtàmmt vun’ra Schportlerfàmìlia. Sii Vàtter Wilfrid Mbappé Lottin ìsch z’ Douala ìm Kamerun uff d’ Walt kumma; ar ìsch z’ äärscht Füassbàllschpììler gsìì un ìsch schpeeter Trääner vu da U15 ìm Verain Association sportive de Bondy nordäschtlig vu Pàriis worra. D’ Müatter Fayza Lamari hàt vun Àlgeeria gschtàmmt un hàt z’ Bondy gwoohnt. Sa ìsch bis 2001 ìm gliicha Verain Hàndbàllschpììlera ìn dr frànzeescha Diwisioon 1 gsìì. Ìm Kylian Mbappé siina Äältra hann àui dr klaina Jirès Kembo Ekoko (* 1988), dr Suhn vum zairischa Nàzionààl-Füssbàllschpììler Jean Kembo uba Kembo ärzooga, kurz nohdam àss’r ìn Frànkrììch kumma-n-ìsch; àlso lüagt’na dr Mbappé àls sii äälter Brüader. Dr Jirès ìsch ànna 2006 Profi-Füassbàller worra un hàt ìn dr frànzeescha Nàzionààlmànschàft vu da U21 gschpììlt. Naawadràà hàt dr Kylian a jìnger Brüader nàmmens Ethan.
Ìn siinera Kìnderjoohra-n-ìsch dr Kylian Mbappé ìn a prìwààta kàthoolischa Schüal z’ Bondy gànga. Ìn dr Schüal ìsch’r ìwwergschäit àwwer sehr unkàmpelt gsìì. Ànna 2004 hàt’r ìm Verain AS Bondy fànga-n-àà Füassbàll schpììla — ’s ìsch zwààr a klainer Verain, àwwer mehrera Profischpììler wia dr Sébastien Corchia, dr Steven Joseph-Monrose un dr Jonathan Ikoné hann doo ààgfànga.
Ànna 2011 ìsch dr Mbappé gwählt worra, fìr Tail vum Joohrgàng 1998 ìm Nàzionààla Füassbàll-Ìnschtitüüt z’ Clairefontaine wara, zamma mìt’m Arnaud Nordin. Ar ìsch ìn d’ Sekundààrschüal Catherine-de-Vivonne z’ Rambouillet gànga; d’rwìllscht hàt’r witter àn da Wuchanander mìt’m AS Bondy gschpììlt. Noh dr Vorbìldung z’ Clairefontaine hann mehrera frànzeescha un üsslandischa Verainer mìt’m Mbappé Kontàkt uffgnumma, drunter d’ Girondins de Bordeaux un dr SM Caen — mìt wällem’r a Grundsàtzverainbààrung àbgschlossa hàt —, dr Real Madrid un dr FC Chelsea. Dr Mbappé ìsch jedoch ìns Bìldungszäntrum vum AS Monaco gànga ge schpììla — d’ Mànnschàft vu Monaco ìsch grààd wììder ìn d’ Ligue 1 uffgschtììga gsìì.
Ìm Septamber 2014 ìsch dr Mbappé zem äärschta Mol ìn d’ frànzeescha Nàzionààlmànnschàft vu da U17 berüafa worra. D’ Schpììlzitt 2015/16 hàt’r ààgfànga mìt dräi uffànanderfolgenda Doppelpàcka mìt dr U19-Mànnschàft vum AS Monaco ärziilt. Kurz schpeeter hàt’r zem äärschta Mol mìt dr Resarwamànnschàft vum Verain gschpììlt, ìn dr CFA. Mìt dara Mànnschàft hàt’r ìm Nowamber 2015 sii äärscht Toor gschossa.
Ìm Septamber 2016 hàt dr Mbappé a täcknologischa-n-Àbitüür (STMG) bschtànda.