cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rabenkrähe
D Chraie (Corvus corone corone; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa ganzjöörig isch. I de Alpe chunnt si bis 2700 müM vor. Si werd mengisch mitem Rapp verwechslet, wo aber gröösser isch. Östlich vo de Elbe chunnt statt de Chraie d Nebelchraie (Corvus corone cornix) vor.
Uussie
D Chraie isch e schwarze Vogel miteme dicke Schnabel. Si werd 44 bis 51 cm gross, het e Spannwiiti vo 84 bis 108 cm und wögt 540 bis 600 Gramm. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus.
Horheim
Hischtoriè
Zuè dè lokalè Infraschtruktur hèn no vill Handwärchsbedryb ghört, èn Schuèhmacher, èn Wagner, wo glychzitig Leichèschauer un Sargmacher gsi isch, è Schmitti, è Wagnerei, è Mòlergschäft, è Sattlerei, è Polschterei un èn Hafnerbedryb. Fruèner isch Horrè als Wallfaartsort belièbt gsi. Vill vo dè Wallfaarer hèn nõch èm Wallfaartsgottesdiènscht am Fritig dè Hafner uffgsuècht, um Töpfereiè z kaufè. 1934 isch i dè Horrèmer Hafnerei sogar èn Lehrfilm drait worrè. Am Aafang vo dè 1940er Johr isch dè Bedryb zuègmacht worrè. È Gruppè vo jungè Künschtler hèt um 1948 vosuècht, d Widderbeläbbig z erreichè, abber schu nõch zwei Johr hèn si schu widder uffgää.
Nõch èm Zweitè Wältchrièg (1939–1945) isch es vorwygend landwǜrtschaftlich brägte Horrè vo dè Franzosè bsetzt un dõdemit Deil vo dè französischè Bsatzigszonè worrè. Ab 1945/46 isch d Gmeind Südbaddè zuègordnet worrè, welles 1952 vom hütigè Bundesland Baddè-Württèbärg yvolaibt worrè isch. I dè Nõchchriègsjohr hèt Horrè durch Neubautè immer mee Ywooner dezuè gwunnè, well diè rächt Wuèrèhaaldè bi Horrè è rächt flachi Südoschthaaldè isch, un sich guèt als Bauland geignèt hèt; Familliè mit chlynè Chind hèn sich nidderglò un Horrè isch vom Buèrè- zum Wohndorf migryrt. . Bsunders Beamti un Lehrer hèn sich wèg dè Nôchi zum dè Chreisschtadt Waldshuèt-Düèngè z Horrè nidderglò
Im Zug vo dè Gmeindereformreform z Baddè-Württèbärg isch diè bis dörthy selbschtändigi Gmeind Horrè mit Wǜrkung vom 1. Januar 1975 zämmè mit Schwèrzè gu Öschingè ygmeindet worrè.
Ywoonerentwicklig
D Ywoonerentwicklig vo Horrè:
Dõmit hèt sich d Ywoonerzaal vo 1961 bis hüt (Stand: 2016) mee als vodopplèt, woby d Infraschtruktur vo Horrè zimli gschrumpft isch, durch diè beidè Umschtänd isch dè Wandel vom Buèrè- zum Wohndorf stark beschlünigèt worrè.
Wappè
S Wappè dè fruèner sèlbschtändigi Gmeind Horrè zeigt in Rot mit blau-silbrigèm Wolkèbord (abgleitet uss èm Fürschtèbärgischè Wappè), zwei schrägchrützti goldeni Schlüssel mit dè Bärt nõch obbè un uswärts keert, wo s Sǜmbol vo dè ehemòligè Vogtfamilliè darschtellè duèt.
Partnerschaftlichi Vobindig
Sit längerer Zit bschtòt zwǜschè dè Stadtdeil Horrheim, Vaihingè a dè Ènz, un èm Ortsdeil Horrè è partnerschaftlichi Vobindung. Ygleitet isch dè Kontagt vom fruènèrè Ortschaftsrõt Kurt Büchè un èm Klaus Bramm uss Horrheim.
Regelmäßigi Voaaschtaltungè
Für sèlli, wo nimmi gèrn uff d Laitsch gän, git s a sellèm Fescht am Sunntigmorgè no èn Früèschoppè. Mit sèllèrè Voaaschtaltig hèt sich Horrè nit nu im Wuètèdal èn Namnè gmacht i dè Region.
Bildig
Z Horrè git s sit 1958 èn K indergartè un diè 1996 i dè Schwennwisè am Wuètèufer neubauti Grundschuèl (Auswisèschuèl Horrè-Schwèrzè). Für d Sekundarschtufè gõn d Horrèmer Schüèler entwedder uff d Wärchrealschuèl uff Öschingè, uff d Realschuèl z Düèngè odder sit è baar Johr vorzugswys gu Stüèlingè. Für s Gùmnasium isch s Chleggau-Gùmnasium z Düèngè èrschti Waal, für d Obberschtufè git alsl Alternatyvè au diè Beruèflichè Gùmnasiè z Waldshuèt.
Aamerkigè
<references group="A" />
Kuhreihen
Dr Chüeräie (oder au Chüeräige) isch es Lied, wo d Hirte und Senne uf den Alpe bruuche zum s Vee zum Mälche z rüefe. Es isch en alti Musigform, wo im alemannische Gebiet vo de Voralpen entstanden isch, und d Wort, wome drzue singt, sind i dr Mundart.
Im frankoprovenzalische Patois vo dr Wälschschwiiz heisst sones Lied Le ranz di vatses, uf französisch isch s dr Ranz des vaches. Beidi Sprooche, di alemannischi und di romanischi, könne s Wort Lobe, wo us dr alpine Hirtesprooch chunt und Chue bedüütet. S Schwiizerischen Idiotikon hät Beleeg drfür. Im Patois het s Wort d Form lioba aagnoo. S Wort kuoreien isch es erschts Mol imene Volchslied vo ane 1531 bezüügt.
1545 het dr Georg Rhau d Musigschrift Bicinia Gallica, Latina et Germanica ufgsezt, wo drinn d Melody vom «Appenzeller Kureien Lobe lobe» vorchunt. Me dänkt, ass die Liedform im Middelalter im Apezällische entstande sig. Er chönt vilecht zrugggoo uf Chilegsäng vom Chlooschter Sanggale, wo me Kwelle mit sehr alte Litaneje und Hymne i dr Biblioteek findet. Und er ghört zäme mit em Bättruef zum Bruuchtum vo de Senne.
Von Apezäll uus het sech dr Bruuch, e Chüeräie z singe, i de Voralpegebiet und de nördleche Alpedääler vo de Kantöön Luzärn und Bärn usbreitet, und vom Bärner Oberland us au is wälsche Greyerzerland und s Waadtländer Oberland. Es chönt au sy, ass me zytewys zu dene Gsäng en Art Tanz ufgfüert het.
D Värs und d Melodie vo de Chüeräie sind am Afang vom 19. Joorhundert ufgschribe und im Truk usegää worde. Ane 1805 isch z Bärn d Samelschrift «Acht schweizer Kühreihen mit Musik und Text» usecho, und i de Joor drufabe sind gly drü wyteri, verbessereti Usgabe trukt worde. Dr Bärner Mundartschriftsteller Gottlieb Jakob Kuhn het di zwöiti Usgab vo 1812 redigiert. Das Büechli isch für die früeni Gschicht vo dr alemannische Liedkultur e wichtegi Kwelle. D Musigforschere Brigitte Bachmann-Geiser het d Lieder ane 1979 nöi publiziert. En erschti grüntlicheri Undersuechig vo dene Hirtegsäng het dr George Tarenne ane 1813 z Paris useprocht. Är het zeigt, ass d Form vom Tegscht und au dr wälsch Name Ranz vom Bild härchöme, wenn s Vee bim Alpufzuug oder uf em Wäg zum Stall in ere Reie derhär chunt.
S Lied Ranz des vaches isch sid 1819 eis vo de zäntrale Elemänt vom Winzerfescht Fête des vignerons z Vevey.
De Basler Theodor Zwinger het 1710 i syre Sammlig Fasciculus Dissertationum Medicarum Selectiorum gschribe, s Singe vo Chüeräie füeri bi de Schwiizer Soldaten im Ussland zu Häiwee und zu Faaneflucht.
Bayerische Staatsregierung
Die Bayrischi Staatsregierig isch im politische Süsteem vo Bayre isch d Regierig bzw. die oobersti Exekutiivbhörde vom Freistaat Bayre. Si bestoot us em Bayrische Ministerbresidänt und bis zu 17 Staatsminister und Staatssekretäär. Die aktuelle Regierig isch s Kabinett Söder II.
Sit em 12. Oktober 2018 is d Regierig vo dr CSU und de Freije Weeler (churz FW) under em Ministerbresidänt Markus Söder (CSU) im Amt. Es isch die äinzigi Regierig in Dütschland wo die Freije Weeler drbii mitmache.
Rächtligi Grundlaage
Noch em Abschnitt Vier vom erste Hauptdäil vo dr Bayrische Verfassig bestoot s Kabinett us eme Ministerbresidänt und bis zu 17 Staatsminister und Staatssekretäär.
Dr Ministerbresidänt wird vom Bayrische Landdaag gweelt und liist d Staatsminister und d Staatssekretäär us und dr Landdaag muess si bestäätige. Er bestimmt dr Gschäftsberiich oder bsundrigi Ufgoobe vo de Staatsminister, und die verwalte die noch em Ressoorbrinzip und noch de politische Richtline wo dr Ministerbresidänt bestimmt (Richtliniekompetänz) und si drfür verantwortlig. D Staatssekretäär müesse mache, was iire Staatsminister säit.
Die aktuelli Bayrischi Staatsregierig
Sit em 16. Merz 2018 isch dr Markus Söder (CSU) dr Ministerbresidänt vom Freistaat Bayre. S Kabinett Söder II bildet sit em 12. Novämber 2018 die Byerischi Staatsregierig. Das isch iiri Zsämmesetzig:
Italienische Provinzen
D Provinze vo Italie bilde zäme mid de Metropolitanstedt bi dr geografische Ydäilig vo Italie gmäss dr iteliänische Staatsverfassig die middleri Organisazioonsebeni.
Forme
Uf der obere Ebeni sind die 20 Regioone vo Italie, und in 19 vo däne giz die 92 Provinze und no 14 Metropolitanstedt. D Metropolitanstedt het mä sid äm Joor 2014 us 14 vorhärige Provinze pildet.
D Regioon Augschdaal i de Alpe isch nid no wyters in Provinze underdäilt. D Verwaltigsufgabe, wo a andernen Oorte d Provinze woornämme, wärde do vo dr Regionsverwaltig abdekt.
D Provinze Südtirol und Trient sind wäge der psundere Gschicht und de sproochlige Verheltnis vo däne Gebiet im Status vo Autonome Provinze und stönd politisch gsee praktisch uf dr glyche Ebeni wie d Regioone; d Regioon Trentino-Südtirol, wo über ine stoot, het drumm fasch käi eigeti Kompetänze mee.
Organisazioon
Italie het uf e 1. Jänner 2015 d Behörde vo de Provinze ganz nöi ygrichtet. Die hend jetz en Provinzpresidänt und en Provinzroot, wo vo de Bürgermäischter und de Stadt- und Gmäindrööt vo de Provinz gwäält wärde, und dezue ane als wyters Organ d Versamlig vo de Bürgermäischter, d assemblea dei sindaci.
Wider andersch ischs aber imer no bi de Autonome Provinze. Em Südtirol und em Trentino het me di diräkt vom Volch gwäälte Landtääg gloo, und dr Landeshoupme füert do wyter d Landesregierig. Im Trentino cha s Volch au no de Landeshoupme diräkt wääle, im Südtirol macht das dr Landtaag.
Alessandro Volta
Dr Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Groof vo Volta (* 18. Februar 1745 z Como; † 5. Merz 1827 z Como), isch en italiänische Füüsiker gsi. Er gältet as dr Erfinder vo dr Batterii und as äine vo de Begründer vo dr Elektrizidäätsleer.
Si Lääbe und Wärk
Dr Volta isch as Soon von ere woolhabende Familie z Como im dennzumol habsburgische Norditalie as äins vo nüün Chinder uf d Wält choo. Vo dene si fümf Briester worde, wie au e baar vo sine Unggle. Dr Vater sälber isch e langi Zit e Nowize bi de Jesuite gsi. Im Volta sini Eltere, dr Filippo Volta und d Maria Maddalena dei Conti Inzaghi, häi aber en anderi Laufbaan für en Alessandro vorgsee und häi en vo 1758 bis 1760 uf e Jesuiteschuel gschiggt as e Vorberäitig uf e Karriere as Jurist. Er het eläi Büecher über Elektrizidäät (Pieter van Musschenbroek, Jean-Antoine Nollet, Giambatista Beccaria) studiert und mit füerende Gleerte korrespondiert. Dr Turiner Füsik-Brofässer Beccaria het em dr Root gee, er söll sich uf die experimentelli Aarbet konzentriere. 1769 het er sini ersti füsikalischi Aarbet veröffentligt, won er din d Autoridääte kritisiert het. 1775 het er dr Elektrophor erfunde, wo mä mit em dur Influänz statischi Elektrizidäät het chönne erzüüge und dransportiere. Dä isch bald in ganz Öiropa brucht worde und het dr Volta berüemt gmacht. 1774 isch er zum Superintendänt und Diräkter vo de staatlige Schuele z Como ernennt worde. Scho 1775 isch er Brofässer für Experimentalfüsik an dr Schuel z Como worde. 1776 het er in de Gasblootere, wo us de Sümpf am Lago Maggiore ufgstiige si, Methan entdeggt und het aagfange, mit em brennbare Gaas z experimentiere. Er het d Volta-Pistole erfunde, wo en elektrische Funke in ere Fläsche d Verbrennig uslöst, also en Art Gasfüürzüüg). Er het Lampe konstruiert, wo immer brennt häi und het sini Volta-Pistole as Mässgräät verwändet, zum dr Suurstoffghalt vo Gaas z mässe (Eudiometer).
1777 het er e Räis in d Schwiz gmacht und dört u. a. dr Voltaire aadroffe. 1778 isch er Brofässer für Füsik an dr Uniwersidäät Pavia worde.
Dört het er e („Strauhalm“-) Elektroskop erfunde zum ganz chliini Mänge vo Elektrizidäät z mässe (1783), het en äigeni Spannigsäihäit iigfüert (s Wort „Spannig“ stammt au vo iim), zum d Mässige chönne kwantifiziere, und het uusegfunde, ass d Ladig, wo uf e Kondensator brocht wird und si Spannig broporzional zuenander si
1791 het en d Londoner Royal Society zum Mitgliid gmacht und iim 1794 iiri Copley-Madallie gee. 1792 het er si zwäiti Räis ins Usland gmacht und u. a. dr Pierre Simon Laplace, dr Antoine Laurent de Lavoisier z Bariis bsuecht und dr Georg Christoph Lichtenberg z Göttinge. 1801 isch er uf Bariis gange, won er am 7. Novämber im Napoleon Bonaparte si Batterii vorgfüert het.
Si Brivaatlääbe
Dr Volta het vili Joor mit dr Sängere Marianna Paris zämmegläbt. 1794 het er die woolhabendi Teresa Peregrini ghürootet und mit ere zwäi Buebe gha.
Eerige
Im Volta sinere Karriere het s nit gschadet, ass d Herrschaftsverheltniss sich immer wider veränderet häi, er het d Gunst vo de Habsburger wie vom Napoleon gnosse. Im 19. Joorhundert isch er mit dr höggste Uszäichnig geert worde, wo e Füsiker cha überchoo: Zu sine Eere het mä dr Maassäihait für die elektrischi Spannig internazional dr Naame Volt gee, wie s zerst 1861 vom ene Komitee vo dr British Association for the Advancement of Science vorgschlaage worde isch.
1964 het mä dr Mondkrater Volta noch iim benennt.
Vandans
Vandans ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Montafon) z Vorarlberg, Öschtriich.
Gschicht
Vandans ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1420 als Fundans. Ab 1300 hond sich Walser im Biat niderglau.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Vandans khört zum Bodeseealemannisch.
Vry
Vry (ditsch 1915-18 Verich, 1940-44 Werich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Vry lijt nordeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 228 un 349 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Voyer
Voyer (Patois Vuyer, ditsch Weiher) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Vry
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vry ghert zem Lorrain.
Voyer
Geogràfi
Voyer lijt rund zeh Kilometer sìdlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 282 un 440 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Voyer ghert zem Lorrain.
Swahili (Sprache)
''Über d`Lüüt "Swahili" stönd d`Sache im Artikel Swahili (Gesellschaft). I dem Artikel gaats nur um d`Spraach.''
Kiswahili (uf Tüütsch au: Swahili) isch e Bantuspraach z Ostafrika.
De Begriff Kiswahili isch es arabischs Leenwort, abgleitet vo السواحلي (As-Sawahili). Das bedüütet Küstebewoner. Das chunt vo de lange historische Bezieige zwüsched de arabische Händler, won übers Meer cho sind, mit de Bewoner vo de ostafrikanische Küste.
S'Präfix ki (Nominaalkchlass 7) weert i vele Bantuschpròòche pruucht zom Schpròòchbezäichnige wedrgèh, äso z. Bsp. Kikongo (dasch è wechtigi Schpròòch ide dèmokchraatische Rèbublikch fom Kchònggo òdr Kiswisi (das bedüttet "Schwizrdütsch")).
Näbem Araabischen esch Kiswahili di wechtigscht Schpròòch z'Afrikcha. Es hèt sogaar Frsüèch gèh, Kiswahili zor Schpròòch fom ganze Kchòntinänt z'mache. Pruucht weert Kiswahili abr haupzächli z'Oschtafrikcha (Tansaniia, Keenia, Uganda, Ruanda, Burundi, ond Oscht-Kchònggo). Z'Tansaniia chöne's öppe 70-80% fode Befölkchèrig, z'Keenia 60-70%, ide Pròwenz "Shaba" (Kchònggo) nò öppe t'Höufti foden Iiwònr, in Uganda, Ruanda ond Burundi chas nòn è Drettu fode Lütt.
Di äigèntlèche Muètrschpròòchlr chöme fodr Ensle Sansibar. Aui andère Lütt, wo Kiswahili ä nò flüüssnd rède, händ i dr Règu en andèri Muètrschpròòch. Eläi z'Tansaniia chöne's öppe 5 Milioone Lütt. Insgesamt gez 30-50 Milioone Schprächr lingua franca.
Kiswahili esch sitt 1961 t'Amzschpròòch fo Tansania. Z'Keenia ond in Uganda hèz de Schtaatuss fonère Nazionaalschpròòch.
Im Juli 2004 isch am Gipfelträffe vo de Afrikanische Union beschlosse worde, das Kiswahili Amtsspraach segi.
Wort und Sätz
Wien au anderi Bantuspraache, tuet d Grammatik vo Kiswahili d Substantiv i verschideni Kategorie (Nominalklassen) iiteile. Nach em Meinhof-System gits 22 Kategorie, 10 devo findt mer i allne Bantuspraache; Kiswahili häd 15.
Kchlassen 1 ond 2:
Wöörtr, wo mit m- aafangen im Singgulaar (Kchlass 1), ändere s'Präfix im Pluraau of w(a)- (fòr Wòkaau ghèjz "a" wägg). Biischpeeli: m-toto (ès Chend) -> wa-toto (mehrèri Chend). Wèl i dère Kchlass fòr auèm Wöörtr för mönschlèchi Wäse send, häisst t'Kchlass 1 ond 2 au "Mönschekchlass".
Kchlasse 3 ond 4:
Dene zwo Kchlasse säipmen ä "Baumkchlass", wèl fell Näme fo Böim so fongkchziònière. Im Singgulaar esch ès m-, im Pluraau mi-. Biischpeeli: m-ti (èn Baum) -> mi-ti (mehrèri Böim).
Kchlasse 5 ond 6:
Dò hèz im Singgulaar fòr de Woortwoorzle nüüt, oder j(i)-. Im Pluraau gez ès ma-Prèfix. Biischpeeli: 0-duka (Laade, Gschäft) -> ma-duka (Lääde, Gschäftr), ji-we (èn Schtäi) -> ma-we (mehrèri Schtäi).
Julien Gustave Gagliardini
Dr Julien Gustave Gagliardini (* 1. März 1846 z’ Mìlhüüsa, Elsàss àls Julien Gustave Gaillardin; † 28. Nowamber 1927 z’ Pàriis) ìsch a frànzeescher Mooler un Ätzer gsìì.
Swahili (Sprache)
Wort und Sätz
I de Kchlass 5 send au alli Vergrösserixfòrme.
Kchlasse 7 ond 8:
Julien Gustave Gagliardini
sii Laawa
Vu da 1880. Joohra àà hàt’r numma Làndschàfta gmolt, bsunderscht Làndschàfta-n-üss Süüdfrànkrììch. Siina Wark hàt’r ànna 1898 un 1904 àm Salon vu Schtroossburi üssgschtällt, un àui àn dr Mìlhüüser Kunschtgsällschàft vu 1883 bis 1972. Siina Gmälda hann m’r àui ìn üsslandischa Schtädt känna sah, wia z’ Wien, z’ Venedig, z’ Mìncha, z’ Rom un z’ Amsterdam. Dr frànzeescha Schtààt hàt mehrmols siina Wark kàuift, wia Coup de midi, Provence ànna 1880, Plein midi, Auvergne ànna 1891 un À Venise ànna 1913. Àn dr Waltüssschtällung vu 1889 hàt’r a Sìlwermedàlia bikumma, wia àui guldiga Medàlia àn dr Waltüssschtällung vu 1900. Ànna 1893 ìsch’r Ritter vu dr Ehralegioon worra.
Swahili (Sprache)
Wort und Sätz
T'Kchlass 7 hèt im Singgulaar ki- odr ch-, im Pluraau dènn vi- odr vy- (s'zwöitèn ame fòr Wòkchaau).
Frömdwöörtr, wo zuèfèlligrwiis met "ki" aafönd, wäärde fode Kiswahili-Schprächr mäischtens so intèrprètièrt, das das "ki" es Klasse-Prèfix sig. Biischpeeli: S'Woort "kitabu" chomt fòm araabische "kitāb" (Buèch). Im Pluraau mache t'Swahili-Schprächr, wi be aune ere ki-Wöörtr, "vi-tabu" druus. Im Araabische gièch de Pluraau ganz andersch.
Julien Gustave Gagliardini
sii Laawa
Dr Gagliardini ìsch Mìtglììd ìn dr Frànzeescha Kìnschtlergsällschàft gsìì.
Swahili (Sprache)
Wort und Sätz
Kchlasse 9 ond 10:
Dene Kchlasse säipme zämegnòh ä t'Nasaaukchlass, wèl si sèch dor ès Nasaauprèfix (m-, n-, ny-, ng-) uuszäichne. Das Prèfix esch im Singgulaar ond im Pluraau gliich. I dère Kchlass send abr ä feu Frömdwoort, wo kchè Nasaau foore händ, z. Bsp. "shule" (= Schuèu, usm Tütsche), "picha" (= Beud, usm Änglische).
Wöörtr, wo met u- aafange (Kchlass 14), bezäichne hüüffig abschtrakchti Begreff und händ èke Pluraau, z. Bsp. "u-toto" (Chendhäit).
D'Wèèrbe händ im Imfinitiif s'Prèfix ku- (Kchlass 15), z. Bsp. "ku-soma" (lääse).
Adjèkchtiif, Zaalwöörtr ond Wèèrbe münd mette Kchlass fom Noomen öberiischtemme. Oft (abr lèngschtns ned emmr) chöme si di gliiche Foorseuben wi die öbr.
Ki-tabu  ki-dogo   ki-na-onekana. Kl.7-Buèch Kl.7-chlii 7-PROGRESSIV-sechpaar_sii Es chliises Buèch chomt före.
Vi-tabu  vi-dogo   vi-na-onekana. Kl.8-Buèch Kl.8-chlii 8-PROGRESSIV-sechpaar_sii Chliini Büèchr chöme före.
Wa-toto   wa-wili   wa-na-(vi-)soma                  vi-tabu. Kl.2-Chend Kl.2-zwöi Kl.2-PROGRESSIV-(Kl.8:OBJ)-lääse Kl.8-Buèch Zwöi Chend lääse grad (di) Büèchr.
Dialäkt
Sit de Kolonialziit, öppe vo 1870 bis 1960, isch Kiunguja, de Dialäkt vo Sansibar d Basis vom Standard-Kiswahili für ganz Ostafrika. Trotzdem cha mer 15 Dialäktgruppe underscheide:
Ward Hunt Island
D Ward-Hunt-Insle isch en Insle ganz im Norde vom kanadisch-arktische Archipel, fünf Kilometr vor dr Nordküschte vo Ellesmere. Si ghört zu de Königin-Elisabeth-Insle, politisch zum Territorium Nunavut. D Insle erreicht me am beschtè mit eme STOL-Flugzüüg, wo fascht überall lande und starte ka, au ooni Pischtè. An dr Nordküschte befindet sich e sichere Landeplatz. Usgangspunggt für e Reis uf d Insle isch dr Ort Resolute, den gohts witer nach Norde über dr Stützpunggt Eureka uff dr Ellesmere-Insle.
D Insle isch nur 6 km lang und 3 km breit. Im Summr 1988 händ dütschi Geodäte us Karlsrueh d Insle gnau vermässe und e Kartè im Maasstab 1:25'000 erstellt. E Geomorfoloog het d Landschaftsforme und –prozäss kartièrt und e Karte im Maasstab 1:12'500 gmacht. Vo friènere Expedizione sind no alti Schutzhüttè vorhande, diè vo Parks Canada betreut wärde. D Insle isch e Teil vom Quttinirpaaq-Nationalpark, em nördlichschte Nationalpark vo dr Wält. Sit 1998 existièrt an dr Nordküschte au e modärni Forschigsstazion vo dr Université Laval in Québec. Jedes Yoor forsched kanadischi Wüsseschaftlr wäärend drei Summrmönet, s Wätter wird ganzjöörig mit ere automatischè Klimastazion gmässe. Es wärde vili Forschigsbricht publizièrt.
Anwil
Ammel (hochdytsch Anwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Ammel ligt uff 600 m ü.M. in ere Mulde vom Tafeljura. Es isch die öschtligschti Gmeind vom Baselbiet. Sini Nochbergmeinde sin Oltige, Wäislinge und Roteflueh plus d Aargauer Gmeind Wittnau und d Gmeind Chienbärg im soledurnische.
S Dorf wird vo Gälterchindä us per Poschtauti erschlosse.
Wappe
Als eis vo de wenige Baselbieter Wappe isch s Ammeler Wappe sträng geometrisch: E goldige Querstreife und drunter links e schwarzi und rächts e silbrige Helfti. S goldige Schildhaupt dyttet uff die ehemoolig Herrschaft vo dr Homburg hi und s Schwarz bzw. Silber erinnere an d Stadt Basel bzw. d Herre vo Chienbärg.
Gschicht
Ammel isch 1276 als Weiler des Arno serschti Moll in ere Urkunde uftaucht. Im Mittelalter ischs Dorf im Bsitz vo de Grafe vo dr alte Homburg gsi. Vo 1400 bis 1534 isch es schrittwys an d Stadt Basel ybere gange. Bis 1801 isch Ammel e wichtige Zollort gsi, wills diräkt an dozemol no öschtriichische (habsburgische) Aargau gränzt hett. Bi dr Kantonstrennig hett Ammel mit Härzbluet de Stadtbasler d Stange ghalte. Wo die aber verlore hän, hän sich d Ammeler de Baselbieter miesse aschliesse. Vo däm här isches fascht es bizzeli en Hohn, wenn im Baselbieterlied – dr inoffizielle Hymne vom Kanton – die erschti Strophe mit "Vo Schönebuech bis Ammel" afoht. Das hett zwar geografischi Gründ (Ammel isch die öschtliggsti Gmeind), entbehrt abr trotzdäm nid enere gwisse Ironii.
Obermuspach
Obermüeschbe (frz. Muespach-le-Haut, dt. Obermuspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografie
Obermüeschbe lijt àm Müeschbàch, wu dr Gmein öi dr Namme gan hàt un e bààr Kilometer witter weschtlich àls Gerschbàch ìn d Ill mìndet.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Obermüeschbe ìsch. Obermüeschbe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Obermüeschbe ghert zem Hochàlemànnisch.
Kinderwagen
Schesäwage isch en nöd so übliche schwyzer Dialektbegriff für en alte Chinderwage. Und im Badische isch des a Kindersches. Wenn er nu im Huus inne bruucht wörd, so isch es en Stubewage.
Gschicht
D Kinderchais het sich us r Zain wu ma Räder drô gmacht het, entwickelt.
Bezirk Cossonay
Dr District de Cossonay (alem. Bezirk Cossonay) isch bis zum 31. Dezämber 2007 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz gsii. Hauptort isch Cossonay gsii. Dr District isch in d Cercles (alem. Chrais) La Sarraz, Cossonay, L’Isle un Sullens ufdailt gsii. Zum District hän 32 Gmaine ghert, är isch 198.21 km² groß gsii un het Ändi 2006 22'118 Yywohner ghaa.
Seerhein
Dè Seerhy isch èn öppè vyr Kilometer langè, im Boddèseebeggi ligendè Fluss. Er isch dè Abfluss vom Obbersee un Hauptzuèfluss vom Untersee. Dè Unterschyd zwǜschè dè Wasserspygel vo beidè Seè bedrait im langjöhrigè Johresmittel 20 cm, im langjöhrigè Monètsmittel zwǜschè 16 un 27 cm.
Dè Seerhy isch èn Flussabschnitt vom Rhy, wo als Alpèrhy am Oschtzipfel vom Boddèsee i dè Obbersee mündet un dè Untersee als Hochrhy võlòt. Durch sini Mitti volauft deilwys diè schwizer-dütschi Gränz; gröschti Stadt a sim Ufer isch Konschtanz. Sin öschtlichschtè Pungt markyrt glychzitig dè Aafang (km 0,0) vo dè Rhykilometryrung.
Volauf
Dè Seerhy gòt übber è Längi vo 4,3 km vo dè Aaltè Konschtanzer Rhybrugg im Oschtè bis zuè Inslè Triboldingerbool im Weschtè. Schmali Näbbèmündungsärm volaufèd zwǜschè sellèrè Inslè, dè Inslè Langbool sowiè m Wollmatinger Rièd. Im Konschtanzer Stadtgebièt isch s Ufer befeschtigt un wörd deilwys als Bootsaalegeschtell bruucht.
Dè Seerhy isch zwǜschè 100 un 500 Meter breit un zwǜschè 7 un 25 Meter dǜèf. Öppè uff dè halbè Strèggi wyst er è chlyni, nit nôcher benamsti seeartigi Vobreiterung un seichti Stellè uff. I dè Seerhy flǜèßèd è baar chlyni Bäch dèzuè, bsunders gòt vo links dè Saubach (Gränzbach) a dè weschtlichè Stadtgränz vo Konschtanz un dè Dorfbach bi Gottlièbè i dè Seerhy innè.
Gränz Dütschland – Schwiz
Dè Großdeil vom Seerhy, drunter s gsamte Nordufer un dè öschtliche Deil vom Südufer, lyt uff dütschem Territorium. Uff dè weschtlichè zwei Kilometer volauft i dè Mitti vom Fluss d Gränz zwǜschè Dütschland un dè Schwiz. Dè Bann vo dè Gmeindè Tägerwylè un Gottlièbè nǜmmt dè schwizer Deil vom Seerhy-Südufer yy, uff dè dütschè Sitè d Stadt Konschtanz (öschtlichi Hälfti beidsitig) un d Gmeind Reichenau (weschtlichi Hälfti Nordufer) Aarainer. Sulzig-sumpfig un mit Schilf a dè Uferzonè sin s weschtliche Nordufer (Wollmatinger Rièd) un s Schwizer Ufer weschtlich vo Gottlièbè (Rièt). Durch iri Größi un Abgschidèheit sin diè Rièdzonè vo großer Bedütung für dè Nadurschutz am Seerhy.
I der flachè Nidderung, wo dè Seerhy durrè gòt, lyt zuèdèmm diè schwizerischi Stadt Chrützlingè, wo mit Konschtanz ei Agglomeration vo öppè 100.000 Ywooner bildè duèt. Sèlli Gränz wörd u. a. durch dè Volauf vom Saubach feschtglait (z. B. südweschtlich vom Schänzle).
Südufer
Am linkè Ufer vom Seerhy lyt d Konschtanzer Altschtadt in Gschtalt vo dè Konschtanzer Nidderburg un aaschlièßend sowiè weschtlich vo dè Unterè Laubè dè Ortschèrn vom ehemòligè Konschtanzer Dorf, dè Stadtdeil Paradys; zwǜschè dè beidè hèt sich im 19./20. Johrhundert è dichtes Sidlungsgebièt bildèt. D Uferzonè isch i dè 1980er un 1990er Johr mee un mee vo dè Konschtanzer Fachhochschuél un vyr Studentèwoonheim bsetzt worrè. Sellè Erwitterung sin diversi Bautè gopferèt worrè, u. a. s ehemòlige Schlachthof un d Rhyguèt-Sporthallè. Am Weschtrand vom Paradys chunnt lyt d Sportaalaag im Schänzle, 200 m unterhalb chunnt dè Saubach un mit èm diè dütsch-schwizer Gränz dehèr. Weschtlich vo dè Gränz ghört s Südufer zuè dè Gmeind Tägerwylè, s Rièd dört heißt Tägermoos. S Tägermoos wörd zämmè mit dè Stadt Konschtanz vowaltet. Am Südufer uff Höchi vo Tägerwylè lyt Gottlièbè. Im Tägermoos isch d Uferzonè unbefeschtigt un wyst zwei Badeblätz uff, s Konschtanzer Kuèhorn im Tägermoos un d Tägerwyler Badi. Am Seerhy nõch füürt èn unbefeschtigtè Wänderwäg vom Ziègelhof im Tägermoos bis uff Gottlièbè. Zwǜschè Ziègelhof un Badi wörd dè Seerhy von èrè Pappelallee gsäumt. Baugschichtlichi Züüg zum Aaluègè am Südufer sin vor allem d Räschtè vo dè Konschtanzer Stadtbefeschtigung (Rhydorturm un Pulverturm) un s Gottlièber Schloss.
Nordufer
Am Nordufer vom Seerhy ligèd d Konschtanzer Stadtdeil Petershuusè-Wescht un Induschtrygebièt-Stromeyersdorf. D Flur „Zugwisè“ gegèübber vo Gottlièbè ghört zuè dè Gmeind Reichènau.
S Konschtanzer Nordufer vom Seerhy hèt i dè letschtè Johr è hèftigi Baudätigkeit erläbbt. Ganzi Induschtryareal sin abdrait un durch Woonaalaagè ersetzt worrè, s Ufer isch durchgängig zuègänglich gmacht un wiè nè Pärkle gschtaltet worrè. Ebbèso am Nordufer lyt s innerschtädtische Rhyschtrandbad. Am Nordufer git zum Aaluègè vor allem s ehemòlige Petershuusener Kloschter un diè früènèrè Fabrikaalaagè im Stromeyersdorf.
Bruggè
S Nord- un Südufer wörrèd am Seerhy mit drei Bruggè mitnand vobundè :
Konschtanzer Nidderung / Seedal
Dè Seerhy gòt durch è dalartigi Nidderung, wo als Konschtanzer Nidderung un Seedal benamst wörd. Sèlli Nidderung wörd im Südè vum Seeruggè un im Norden vu dè Büggel vom Bodanrügg begränzt.
D Bezeichnung Konschtanzer Nidderung isch vom Benzing im Raamè vo sim Bydraag zuè dè nadurrüümlichè Glidderung vo Dütschland vowendèt worrè, wo d „Konschtanzer Nidderung“ als nadurrüümlichi Untereinheit uusgwisè hèt.
D Nidderung wörd uff dè Thurgauer Sitè „Seedal“ benamst. Dè Nammè schlaat sich in Bezeichnungè wiè Schuèlzèntrum Seedal, Bumpwärch Seedal odder Seedalschtrõss nidder (alles z Chrützlingè). Im Raamè von èrè nit nu nadurrüümlichè geographischè Glidderung vo dè Schwiz hèt dè Schilter s Seedal ènèrè Uferlandschaft zuègordnèt, wo bis Romanshorn gòt.
Vokeer
Dè Seerhy isch schiffbar un wörd vor allem vo dè Uusflugsbötli vo dè Schwizer Schifffaartsgsellschaft Untersee un Rhy, Sportbötle un Ruderbötle bruucht.
Früèner hét s è baar Personèfäärè gää, welli u. a. vum Bulverturm zum gegèübberliegendè Ufer (bis es ab 1991 s Faarradbrüggle gää hèt) sowiè zitwys zwǜschè m Paradys un Stromeyersdorf. A dè Aaltè Rhybrugg z Konschtanz fangt d Rhykilometryrung aa, wo im Raamè vo dè uffkeimendè Induschtryschifffaart im 19. Johrhundert ygfüürt worrè isch, dört lyt also dè Rhy-Kilometer 0,0.
Paläogeographischi Entwicklung
Diè gsamt Landschaft vom Seerhy un sinèrè Umgebung lyt im Berych vom Molassèbeggi, wo sich bis zum Obbermiozän wôrend öppè 30 Millionè Johr bildèt hèt. I dè nõchfolgendè 7 Millionè Johr bis hüt wörd – im Gegèsatz zuè dè Zit vom Molassèuffbygè – d Sedimentation vo dè Erosion mee wiè wett gmacht. Wôrend sèllèrè Zit isch s hütige Landschaftsbild entschtandè. Diè pliozäni un pleischtozäni Erosion isch zèrscht vo dè Aarè-Donau, spôter vor allem vom Hochrhy gmacht worrè. Durch Flüss un Glètscher sin Yschnitt un Beggè entschtandè.
Diè paläogeographischi Entwicklung vom Seerhy isch äng mit sèbbèrè vo Nidderung vobundè, wo dè Seerhy durrègòt. Sèlli isch durch dè früènère Hochrhy un d Rhyglètscher brägt un durch voschiddèni Seeablagerungè uffgfüllt worrè. S gsamti Boddèseebeggè isch brägt durch witti Beggè, ängi Querdäler un Bärglandschaftè, wo sich abwechslè düèn. Diè Nidderung, wo dè Seerhy umgää duèt, isch gröschtèdeils è Volandungsebèni un ei Beggèlilandschaft, d Nõchbòrbüggel Bodanrügg un Seeruggè sin (glazial gformts) Molassè-Bärgland. È entscheidendi Wändi zuè dè hütigè Seerhy- un Boddèseelandschaft isch durch s Umlenkè vom Alpèrhy vo dè Donau zuè dè Aarè vor dè Günz-Kaltzit ygleitet worrè. Uff dè Linniè Boddèsee-Seerhy-Hochrhy hèt s è voschtärkti Dǜèfèerosion gää, wôrend dè Vorschtööß vom Rhyglètscher isch s hütige Boddèseebeggi vorbereitet worrè.
Dè Rüggzug vom letschté Rhyglètscher (Würmkaaltzit) isch in voschiddènè Abschmelz- un Stillstandsphasè vor sich gangè, wo in nüü Phasè ydeilt sin. Mit ém Stillschtand vom Iisrand bi Konschtanz hét dié letscht Phasè 9 (s Konschtanzer Stadium) aagfangè. Dè Iisrand vom öschtlich glègènè Glètscher hét sich vum Übberlinger See übber d Oschtschpitzè vom Bodanrügg bim Hörnle durch Konschtanz un Chrützlingè zum Nordrand vom Seeruggè hiizoge. Im Berych vom hütigè Seerhybeggè un weschtlich dèvo hét sich mit èm Aafang vo dè Konschtanzer Phasè èn Iisschtausee bildét, i wellèm umfangrychi siltig-kalchigi, glazilimnischi Ablagerungè stattgfundè hèn („Beggètone“). Sèlli gän hüt an è baar Stellè am Rand vo dè Nidderung bis a d Obberflächi. Am Iisrand nõch isch vomuètlich nõch èm Voschwindè vom Eisstausees è Èndmoränè entschtandè, wo für dè spôtèrè Sidlungsvolauf bedütend gsi isch (s. u.). D Schmelzwässer sin zèrscht uss èm Übberlinger-See-Beggè durch s witter wèg glegène Stahringer Dal un érscht spôter durch d Allmannsdorfer Schmèlzwasserrǜnni i dè Berych vo dè hütigè Seerhynidderung chò. Mit èm aaschlièßendè Abschmelzè sin dè Konschtanzer Drichter un dè Obbersee iisfrei worrè.
Dè Seerhy isch nõch èm Éndi vo dè letschtè Kaltzit (der Würmkaaltzit, bis öppè 10.000 v. Chr.) entschtandé, nõchdèmm dè Seeschpygel um öppè zee Meter abbè keit isch un dè See im Berych vo dè Nidderung, wo dè Seerhy hüt durrègòt, drochè keit isch. Er wyst nò hüt stellèwys èn seeartigè Charakter uff.
Am Iisrand vo dè Konschtanzer Phasè hèn sich Èndmoränèstüggle bildèt, wo i dè Konschtanzer Nidderung ligèd (s. o.). Im Berych vo dè Konschtanzer Altschtadt lyt è Moränè, wo vo Boddèseeablagerungè umgää isch. D Moränèschtugg, wo z Chrützlingè lyt, isch dõdegegè übberwygend vo pleischtozänèm Haaldèschutt umgää. D Èndmoränèzüüg vo dè Konschtanzer Phasè, wo vo dè Konschtanzer/Chrützlinger Moränèstüggle uus gsää witter nordöschtlich un südöschtlich sin, ligèd schu i dè Gegènd vom Bodanrügg un em Seeruggè. Fäälendi Èndmoränèschtüggle sin vermutlich mit dè Zit abdrait worrè odder s hèt si s wèg dè Wasserschtrömungè niè gää.
Im Gegèsatz zuè dè übbrigè, urschprünglich ehnder nassè bis sulzigè Beggèsollè sin d Moränè, wo i dè Nidderung ligèd, besser für d Bsidelung geignèt gsi.
Bsidlung
Dè Seerhy isch im Berych zwüschem Obbersee (em eigentlige Boddèsee) un em Untersee diè schmalscht un sèllèwäg lycht z übberquerendi Stell. Dõrum isch dè Seerhy èn guèt geignètè Ort für è Fäärvobindung odder èn Bruggèschlag, èn Seehafè un è Stadtgründung. Dè günschtigschte Ort für d Übberwindung vom Seerhy isch d Ängschtell am Übbergang vom Konschtanzer Drichter zum Seerhy, wo möglicherwys uff d Èndmoränè zrugg gòt. Keltischi, römischi un alemannischi Sidler, s Bischtum Konschtanz un diè Freyi Rychsschtadt Konschtanz hèn vosuècht, sèbbi strategischi Position uusznutzè.
Dè Seerhy hét i dè Antike übber längeri Zitè dè nördliche Gränzberych vom Römischè Rych bildèt, usser i dere Zyt wo s römische Biet bis zum germanische Limes wyter im Norde ggangen isch. Im Früèmittelaalter hèt er d Gränz zwǜschè dè Rächts- un Hèrrschaftsrüüm Thurgau un Hegau sowiè d Nordgränz vo dè Stadt Konschtanz dargschtellt. Am Nordufer isch s Kloschter im Johr 983 gründèt worrè, wo spôter als Sidlung nõch Konschtanz ygmeindet un zuè dè Vorschtadt Petershuusè worrè isch. Als Gründungsort vom Kloschter Petershuusè isch s nördliche Seerhyufer analog zuè dè Laag vom Petersdom z Rom gwäält worrè, well z Rom dè Dom am ußerstädtischè Tiberufer gègèübber vo dè Stadt stòt.
S Stadtufer isch im Mittelaalter durch è deilwys im Wasser glègèni Stadtmuèr mit è baar Türm weerhaft befeschtigt worrè un durch die deilwys in Stein bauti Konstanzer Brugg mit èm Nordufer vobundè worrè. Uff dè Brugg isch è städtischi Kornmülli gschtandè, wo vom Seerhy aadribbè worrè isch. S langi Zit unbefeschtigte Petershuusemer Seerhy-Ufer isch im 19. Johrhundert für Induschtryaasidlungè bruucht worrè.
Nadurereignis
Als Naturereignis drèttèt am Seerhy Hochwasser un Seegfrörni uff. É bsunders Ereignis isch s Wasserwunder vo Konschtanz gsi.
Konschtanzer Wasserwunder
Am 23. Februar 1549 isch s „Wasserwunder vo Konschtanz“ bassyrt: S Wasser im Seerhy hèt sich übber è baar Stund ghobbè un abgsenkt in èrè Frequènz von èrè Virtelschtund un èrè Amplitudè von èrè Ellè, sèll isch mee wiè nèn halbè Meter. Im Untersee hèn d Fischer schinbar beobachtèt, dass es Wasser vom Hochrhy retour vo Schaffhuusè hèr uè chò isch. Dè Konschtanzer Chronischt Christoph Schulthaiß hèt übber sèll Wunder z Protokoll gää:
Hüt cha mò sèll Ereignis wǜssèschaftlich erklärè: Bschtimmti Windvohältnis hèn uff dè Seeobberflächi è Eigèschwingung vom Obber- un Untersee aagregt. È Seichi, d. h. hèt s è stehendi Wällè gää, bi wellèrè dè gsamte See als Resonanzkörper gwǜrkt hèt. A dè Ängschtell vom Seerhy isch dèsèll Effèkt bsunders guèt aazluègè gsi. Dè See hèt also quasi Musig gmacht un sich wiè è Blõsinschtrumènt odder wiè nè Orgèlpfiifè vohaltè, wo statt i dè Luft im Wasser zum Schwingè brocht worrè isch.
Genf
Geografi
Gämf liit am Gämfersee, wo im französische Lac Léman heisst. D Altstadt isch uf emene Hoger über der Seebucht, wo druus d Rhone use flüsst. Dä Fluss lauft dänn dur d Stadt Gämf gäge Südweschte wyter. De ander Fluss, wo vom französische Bärgland vo Hochsavoie her chunnt und z Gämf i d Rhone mündet, isch d Arve.
D Stadt Gämf hät öppe 202'000 Iiwohner, im ganze Kanton sind’s öppe so 470'000 Iiwohner und i de Metropolregion wohned gut 1'250'000 Persone.
D Stadt het vier Stadtviertel: Cité, Plainpalais, Eaux-Vices und Petit-Saconnex und sächzää Kwartier. Plainpalais, Eaux-Vices und Petit-Saconnex sind ehemoligi Gmeinde, wo men anne 1931 uf Gämf ygmeindet het.
Ringsum d Stadt sind d Gmeinde Cologny, Chêne-Bougeries, Veyrier, Carouge, Lancy, Vernier, Le Grand-Saconnex und Pregny-Chambésy. Chly wyter usse lyt d Landesgränze vo dr Schwyz zu Frankrych. D Stadt Gämf chunt nit diräkt a d Gränzen aa.
Gschicht
S Piet vo Gämf isch scho i de jüngere Staizitt bisidlet gsii, wie Füürstele us dere Zitt biwiiset. I de Bronzezitt isch den d Geged um Gämf dicht bisidlet gsii, spöter aber het d Bivölkerig abgnoo.
D Allobroger, en keltische Stamm, hend spötistens um 200 vor Chrischtus uf em Hügel zwüschet em See, de Rhone und de Arve e bifestigts Oppidum errichtet, wo de Seehafe und d Flussöbergeng öberwacht het. D Römer hend 122/120 vor Chrischtus d Allobroger underworfe und i d Provinz Gallia Narbonensis iiglideret. Di alt Sidlig Genava und de Hafe sind usbaue wore. Um 100 vor Chrischtus isch öber d Arve e Holzbrugg baue und de Hafe isch verstärcht wore. Um 80 vor Chrischtus isch bim Hafe e drüü Meter höchi Statue us Aicheholz ufgstellt wore, wil dört vermuetli en Kultort gsi isch. D Brugg öber d Rhone aber het de Julius Cäsar im März 58 vor Chrischtus abriisse loo, zum verhindere, as d Helvetier dör d Provinz Narbonensis züchet.
Weisswein
In der Nase sin vor allem bluemigi und fruchtigi Düft z'erkenne, im Gaume sin früschi und lycht süürlichi Note vorhande.
Genf
Gschicht
D Machtverhältnis im Mittelalter sind kompliziert gsii, und zwöschet em Bischof vo Gemf und de Groofe vo Gemf het s Spannige gee. Um 1250 hend d Groofe vo Savoye d Herrschaft öbernoo und sich mit de Gemfer Börgerschaft agfründet, um di politisch Macht vom Bischof z schwäche. Aber au d Äidgnosse und de König vo Burgund hend probiert, immer mee Iifluss uf die wichtigi Stadt z nee, so as d Börgrschaft vo Gemf immer wider nöiji Vertreg het müese uufsetze.
Weisswein
Wysswy wird gärn kielt serviert und eignet sich guet für Fisch- und Kruschtetier-Grycht aber au zu Spargle wird är gärn trungge.
Genf
Gschicht
I de Renaissance hät de Reformator Johannes Calvin (1509–1564) z Gämf sini Lehr verchündet. As Folg vo de Reformation isch im Joor 1535 de Bischof entmachtet wore und er het müese d Stadt verloo.
1602 het Savoie probiert d Stadt yznee – däm Eräignis seit me hüt no d Escalade – was aber nit glungen isch. Im Vertrag vo Saint-Julien het Savoie d Unabhängikäit vo Gämf anerchännt.
1798 het Frankrach d Stadt annektiert. si isch d Hauptstadt vom nöie franzöische Département Léman woorde. Wo 1813 s öschtrychische Militäär d Stadt ygnoo het, het sech die wider für unabhängig erklärt. Gly drufabe het si bi dr Schwiiz agfrooget, und 1815 händ sich Gämf und d Äidgnosseschaft zämeschlosse, und eso isch Gämf 1848 e Kantoon vo dr Schwiiz wore.
Weisswein
Uswahl vo Wysswy us em alemannische Berych
Neueri gentechnischi Analyse hänn zeigt, dass es sich bym Riesling x Sylvaner bzw. bym Müller-Thurgau um e Krüzig zwüsche Riesling und Guetedel (Chasselas) handelt.
Genf
Gschicht
Im 20. Jaarhundert sind vil international wichtigi Organisatione uf Gämf cho; zum Bispiil:
S CERN, wo di Europäischi Organisazioon für Chärnforschig isch, macht wichtegi internazionali Projäkt. Vom CERN uus isch au s World Wide Web entwiklet worde.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch anne 2013 bi 47,7 Prozänt gläge.
Weisswein
Uswahl vo Wysswy us em alemannische Berych
E Sonderstellig hänn Wysswy mit ere hoche Räschtsiessi (also noch dr Gärig immer no viel Zucker enthaltend): Si wärden als Dessertwy (au Siesswy gnennt) serviert. Byschpyl: Trockenbeerenauslese, Vendange tardive, Sélection de Grains Nobles, Eiswein etc.
Yeşil Sol Parti
D’Yeşil Sol Parti (uf Schwiizerdütsch: die Grüeni Linggi Partei) oder abkürzt aus YSP isch ä politischi Partei ir Törggeii, wo am 25istä Novämber 2012i isch gründät wordä. Ihres Sümbol isch ä Boum, wone violettä Stamm het wo usgxeht aus wärs e mönschlechi Figuur, u das Blättergstrüpp vom Boum besteit us einzelnä, grüenä Blätter miterä Sunnä ir Mitti, wo wiene gäubä Chopf vo derä mänschlechä Gstaut usxeht. Die Co-Präsidäntä vor Partei sy d’Çiğdem Kılıçgün Uçar u dr İbrahim Akın.
Genf
Religion
14,6 Prozänt vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 37,4 Prozänt remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 16,1 %, CVP 7,3 %, GLP 2,8 %, Grüeni 14,4 %, MCR 9,4 %, SP 22,4 %, SVP 15,3 %, Sunschtigi 12,2 %.
Yeşil Sol Parti
Parteigschicht
D’YSP, wo fürecher Yeşiller ve Sol Gelecek Partisi (Grüne und linke Zukunftspartei) het gheissä, isch am 25istä Novämber 2012i dürnä Zämeschluss vor Eşitlik ve Demokrasi Partisi (Partei für Gliichheit u Demokratie) u dr Yeşiller Partisi (Grüeni Partei) gründät wordä. Sie xeht sech säuber aus e grüeni Partei mit linksliberalä Ideenä.
Genf
Politik
Lueg do dezue: d Lischte vo de Stadtpresidänte vo Gämf
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 177'964 Yywohner 128'622 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7'050 Dytsch, 7'320 Italienisch un 34'972 anderi Sproche.
De alt frankoprovenzaalisch Patois vo Gämf isch wahrschiins Endi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us de Volkszellige vo 1990 un 2000, wo Deil Lüt Patois als Sproch aagchrüzlet häi, sind eventuell so z’verstoo, dass d Lüt unter «Patois» ihr Regionalfranzösisch verstande häi.
Oltingen (Oberelsass)
Oltìnge (frz. Oltingue, dt. Oltingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Oltìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1141 àls Ooltingen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Oltìnge ìsch. Oltìnge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Oltìnge ghert zem Hochàlemànnisch.
Zaunkönig
S Hagschlupferli (Troglodytes troglodytes; alemanischi Näme) isch e Zugvogel wo i Mitteleuropa vom März bis in November vorchunnt und i de Alpe bis uf 2600 müM biobachtet were cha.
Uussie
S Hagschlupferli isch noch em Goldhäändli di chlinst haimischi Vogelart und werd 9 bis 11 cm gross, mitere Spannwiiti vo 13 bis 17 cm und eme Gwicht vo 8 bis 13 Gramm. S isch e chliini unuuffälige bruune Vogel mit eme chorze Schwanz, wo hüüffig geg ufe luegt. S het e lange Schnabel wo liecht geg abe bogen isch.
Lebeswiis
S Hagschlupferli lebt im Underholz vo Wälder, i Hecke und Büsch vo Gärte, Pärk und Bäch i Sidligsnööchi. S isch e Bodevogel und schlüpft flink dor dichts Gstrüpp und Spalte, drom de Name, und schwirrt schnell nööch öberem Bode umenand. Hagschlupferli lebet vo Insekte, Spinne, Würmer und im Herpst au vo Beeri und Söömli. De Gsang vom Hagschloppferli isch zimmli luut und abwechsligsriich, aber nöd bsunders melodiöös.
S Mandli baut us Hälm, Bletter und Moos meriri halbfertigi Chugelnester mit ere chliine Öffnig. S Wiibli suecht sich ais uus und polsterets mit Federe, Hoor und Wule uus. E Mandli cha gliichzittig bis vier Wiibli haa.
Liste der Päpste
D Lischt vu dr Päpscht fiert alli Bischef vu Rom uf. Die drage syt em 5. Johrhundert, noch em Vorbild vu dr Patriarche vu Alexandria dr Ehretitel Papa.
(hl.) = hailiggsproche • (sel.) = seliggsproche •
Andlau (Adelsgeschlecht)
D Andlauer si en elsässischs Aadelsgschlächt gsi.
Gschicht
Dr Naame vo dr Familie chunnt vo dr Abtei Andlau am Ostrand vo de Vogeese, wo de Andlauer s Schulthäisseamt ghöört het. Dr erst mit däm Naame, wo noochgwiise isch, isch dr Otto de Andelahe, wo zwüsche 1144 bis 1150 vicedominus gsi isch. D Andlauer häi vor allem im Ooberelsass Bsitz gha, u. a. z Homburg, Chläi-Landau, Kingersheim und Wittene. Iiri Burg Hohandlau südwestlig vo Stroossburg isch 1246 zerstöört und 1344 widerufbaut worde. Dr Familieneltist het vo 1356 dr Ditel "Erste vo de vier Erbritter vom Häilige Römische Riich" gfüert und dr Kaiser Karl V. het en 1550 bestätigt. D Andlauer si Mitgliider vo dr Vorderööstriichische Ridderschaft (Immatrikulazioon 1458) gsi und vo dr Underelsässische Riichsridderschaft (Immatrikulazioon 1547). 1676 het dr Kaiser Leopold I. s Gschlächt in Riichsfreiherrestand erhoobe. 1773 het dr Louis XV. s franzöösische Baronat vo dr Gsamtfamilie anerkennt, und 1817 het Ööstriich d Linie zu Homburg in Groofestand erhoobe und dä isch im gliiche Joor im Grossherzogdum Baade anerkennt worde.
Vier Andlauer si 1386 in dr Schlacht bi Sämpach gfalle. Im Middelalter häi d Andlauer kiirchligi oder stedtischi Ämter im Elsass, z Stroossburg und z Baasel gha. Dr Georg (öbbe 1390-1466) isch Doomheer und dr erst Räkter vo dr Uniwersidäät z Baasel gsi, dr Bartholomäus (1414–1476) Abt vom elsässische Chlooster Murbach und dr Hartmann (1450-öbbe 1517/24) Bürgermäister z Baasel. Im 15. Joorhundert isch dr Laufehoof am Münsterblatz z Baasel in d Hand vo de Andlauer choo und häisst sit denn Andlauerhoof.
Andlau-Birsegg
Um 1678 het sich äi Linie im Fürstbistum Baasel niidergloo. Si het under anderem Baasler Domherre, Stiftsherre vo Moutier-Grandval und noch 1714 vier fürstbischöfligi Landvögt z Dälschbrg und im Birsegg gstellt. 1808 häi si s Schloss Birsegg erworbe und si häi dr Biinaame Birsegg aagnoo. 1762-1844 isch dr sogenannt Andlauerhoof z Arlese ghöört, und dört häi si 1785 dr bekannt Änglisch Garte, d Eremitaasche, aagläit, wo denn 1792 zerstöört und 1808 rekonstruiert worde isch. Sit d Familie 1844 iire Bsitz in dr Schwiz verkauft het, het si nüt me mit em Land z due. D Linie Andlau-Birsegg isch 1917 in Baade usgstorbe. D Linie Andlau-Homburg und Andlau-Chläi-Landau existiere hüte no in Frankriich.
Geudertheim
Gaiderte (frz. Geudertheim, dt. Geudertheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gesamtdeutscher Block/Bund der Heimatvertriebenen und Entrechteten
Dr Gsamtdütschi Block/Bund vo de Häimetverdriibene und Enträchtete (kurz GB/BHE) isch e politische Partei<politischi Bardei in dr Bundesrepublik Dütschland gsi, wo vo 1950 bis 1961 aktiv gsi isch. Si het isch an die Dütsche grichdet, wo noch em Zwäite Wältchrieg us iirer Häimet verdriibe worde si. Dr Block vo de Häimetverdriibene und Enträchtete (BHE) isch im Januar 1950 vom Waldemar Kraft as politischi Bardei in Schleswig-Holstäi gründet worde, im Bundesland, wo die Gflüchdete dr höggst Bevölkerigsadäil gha häi. 1956 si e Däil vo de Bardeimitgliider dr CDU biidrätte und vo denn aa het dr GB/BHE mee und mee Weeler verloore. Vor dr Bundesdaagswaal 1961 het d Bardei uf dr Bundeseebeni mit dr rächtsgrichdete Dütsche Bardei (DP) fusioniert, wo aber no im gliiche Joor uf dr Bundeseebeni ufglööst worde isch.