cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saane
D Kwelle vo dr Saane lyt im Wallis im Gländ mit Schrattechalch under em Zanfleuron-Gletscher am Sanetschhorn. Bim Sanetschpass isch e Stausee vo der Kraftwerk Sanetsch AG, und öschtlich dervoo stoot der Arpelistock. Nach es baar Kilometer goot dr Bärgbach über d Kantonsgränze is Bärnbiet. Är chunt über Wasserfäll in Taalbode vo Gsteig und Gstaad im ehmolige Amtsbezirk Saane abe, wo sit 2010 dr Verwaltigschreis Obersimmetal-Saane isch, und macht denn e Rank gäge Weschte. D Saane flüss wyters dure Waadtländer Bezirk Oberland und dur s fryburgische Gebiet vom Greyerzerland und dure Saanebezirk.
Im Kanton Waadt isch d Saane bi Rossinières im Vernexsee ufgstaut, wo s Wasser uf s fryburgische Chraftwärch bi Montbovon abegitt, und uf em Wäg dure Kanton Fryburg sind am Flusslauf no vier Stauseeè: dr Lessocsee, dr Greyerzersee, dr Pigritzsee vom Ölbärgchraftwärch i dr Fryburger Magerau und dr Schifenesee. Alli die Wasserchraftwärch ghöre dr Stroomfirma Groupe E.
Bi Laupen isch d Ymündig vo dr Seise id Saane, und dört chunt dä Fluss wider in Kanton Bärn, won er nach eme churze Wääg zwüsche Mülibärg und Golate id Aare mündet.
Dr Ssane no isch e ganz Chötti vo Naturschutzpiet, so öppe dr Greyerzersee, won es nazionals Vogelschutzgebiet isch, dr Pigritzsee, s Auried bi Chlybösige und s grosse Mündigsgebiet Wilerau-Oltigematt, wo me zu de Schwiizer Auelandschafte mit nazionaler Bedüütig zelt.
Gordon J. Russell
Dr Gordon James Russell (* 22. Dezamber 1859 z’ Huntsville, Alabama; † 14. Septamber 1919 z’ Kerville, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1902 bis 1910 hàt’r dr Bundesstààt Texas vertratta ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta.
Neukirch im Schwarzwald
Neikirch (dt. Neukirch) isch en Ortsdoal vu Furtwangen im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. De Ortsdoal isch „staatlich anerkannter Luftkurort“.
Gordon J. Russell
si Lawa un sina Kàrriar
Ìn Politik ìsch dr Russell Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Nohdam àss dr Àbgordneta Reese C. De Graffenreid gschtorwa ìsch, hàt a Nàchwàhl schtàttgfunda ìm drìtta Wàhlbeziark vu Texas. Doo ìsch dr Russell gwählt worra un ìsch ìm Kongress àb em 4. Novamber 1902 gsassa. Ar ìsch viar Mol wìdergwählt worra un ìsch ìm Kongress bis àm 14. Juni 1910 blìewa. Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìsch’r àls Rìchter ìm Bundesgrìchtsbeziark vum Oscht-Texas ernannt worra un hàt dàs Àmt bis züa sim Tod üssiawt. Gstorwa ìsch’r àn’ra Üsszehrung àm 14. Septamber 1919.
Theatrum Europaeum
D Publikazionsgschicht
Im Joor 1633 het dr Chupferstächer und Verleger Matthäus Meriaa e Wärk mit em Ditel Historischer Chroniken Continuation oder Warhaffte Beschreibung aller … denckwürdigen Geschichten, so sich hin und wieder von 1629 biß 1633 zugetragen uusegee. Mit em Wort Continuation (dt. „Fortsetzig“) het er s Wärk explizit an d Wältchronik vom Johann Ludwig Gottfried (um 1584–1633) aaknüpft, wo sit 1629 im gliiche Verlag erschiine isch. As Autor het dr Meriaa dr Elsässer Leerer Johann Philipp Abele (mäistens: Abelin) aagstellt, wo noch em Gottfried sim Dood au scho dr letscht Band vo dr Wältchronik gschriibe hett. D Lugge zwüschen em Ändi vo dr Chronik vom Gottfried und dr Continuation isch 1635 mit eme witere Band gschlosse worde, wo zum erste Mol dr spööter Ditel vo dr Räije Theatrum Europaeum gha het.
Zwäi Joor druf het dr Meriaa dr erst Band vom Johann Flitner (1618–1678) lo umschriibe, wäge dr „Partheyligkeit“ vom Abele und wil er nid flissig gnueg gsi sig. Dr renommierti Meriaa-Expärt Lucas Heinrich Wüthrich het doo drzue gsäit, ass mä dr Iidruck überchiem, ass män em Abele si politischi Iistellig gege die Kaiserlige und für d Schwede noch em Gustav Adolf sim Dood und bsundrigs noch der Niiderlaag vo de Protestante bi Nördlinge 1634 übel gnoo häig. Dr dritt und dr viert Band het dr Meriaa vom Heinrich Oraeus lo schriibe und dr fümft Band vom Arzt Johann Peter Lotichius (1598–1669). Die fümf Bänd si bis zum Meriaa sim Dood im Joor 1650 in elf Uflaage erschiine, was äim loot lo dängge, ass s Undernääme wirtschaftlich seer erfolgriich gsi isch.
Noch em Dood vom Meriaa häi sini Erbe witergmacht. Dr Johann Georg Schleder isch as Autor verpflichtet worde und het mit em säggste Band under em Ditel Theatri Europaei Sechster und letzter Theil d Serii abgschlosse. Denn het s e Pause vo elf Joor ge, aber offesichtlig het s immer non e groosses Inträssi gee und dr Schleder het e sibte Band verfasst. Druf häi dr Martin Meyer und dr Wolfgang Jacob Geiger d Bänd acht bi zää verfasst und dr Daniel Schneider het d Bänd sächzää bis äinezwanzig gschriibe. 1734 het s Verlagshuus Merian Bankrott gmacht und dr letscht Band isch z Frankfurt vom ene umbekannte Verleger im Joor 1738 uusegee worde.
Neukirch im Schwarzwald
Geografi
Neikirch lit im mittlere Schwarzwald an de Bundesstraße 500 (Schwarzwald-Panoramastross) zwische Furtwangen un Hinderzarte.
Gschicht
Neikirch isch anne 1275 im Zehntbuech vom Bischtum Konschtanz zum erschte Mol gnennt wore. 1971 isch de Ort zue Furtwange eigmoandet wore.
Wirtschaft
Neikirch isch vo Tourismus un Wintersport prägt.
Ylfete Fanaj
D Ylfete Fanaj (* 11. Juli 1982 z Prizren, dertemool Jugoslawie, hüt Kosovo) isch e Schwyzer Politikeri vo de SP mit kosovo-albanische Wùrzle. Syt April 2011 isch si Kantonsröötin im Kantonsroot Luzärn. Syt em März 2011 isch si usserdäm Mitgliid vo de Gschäftsleitig vo de SP Kanton Luzärn. Si isch di erschti Schwyzeri mit albanischer Herkùmft, wo in es Legislativ-Organ gwäält worde isch. Vo 2009 bis 2012 isch d Ylfete Fanaj Präsidenti vo Second@s Plus Schweiz gsi.
Biografi
Si isch dörte trotz guete Note nùmme ùff d Sekundarstufe I yygstuft worde, wo si au mit guete Note absolviert het. Einewäg het si trotz lenger Suech kei Lehrstell gfùnde, wo nooch eigne Aagabe wohl ihr Name ùn Nationalität e Roll gspiilt het. Als Zwüschelöösig het si deno di 4. Klass vo de Sekundarstuf zuesätzlig gmacht. Schliessli het si doch no en Ussbildigsblatz bi de ECAP Zentralschweiz z Luzärn als Kauffrau gfùnde. Nooch ihrem KV-Abschlùss het si 2003 e Stell im Sekretariat bi de Fachstell Integration vùm Kanton Luzärn gfùnde ùn het beruefsbegleitend d Beruefsmatura gmacht, wo si 2005 erfolgryych abgschlosse het. Drùff het si e Studium zu Sozialer Arbet aa de Hochschuel Luzärn aagfange, wo si im Spootjoor 2009 mit em Bachelor abgschlosse het. Dernäbe het si bis 2016 Deilzyt als Sozialarbeiteri aa de Fachstell Gsùndheitsförderig ùn Integration bim Kanton Nidwalde als Integrationsbeùfftraiti gschafft. Vo 2011 bis 2013 het si usserdäm Rächtswüsseschaft aa de Universität Luzern studiert, ùn im Septämber 2016 e Masterstudium für Soziali Arbet aa de Hochschuel Luzärn aagfange.
D Ylfete Fanaj gseet si als gläubigi aber nit religiösi Muslima, wyl de Islam de Religion vo ihrer Familie isch. Si isch aber nooch eigne Aagabe zum erschte Mool mit 24 Joor inere Moschee gsi, ùn zwar bimene Sproochùffenthalt z Irland.
Politischi Laufbahn
Aagfange het d Ylfete Fanaj ihri politischi Karriere bi de Organisation vo ùn für Secondos, de Zwyygstell Luzärn vo de Second@s Plus Schweiz. Im Joor 2007 isch si in de Vorstand vo däm Verein cho ùn 2008 in de Vorstand vùm gsamtschwyzerische Verein, wo si im Joor 2009 Präsidenti worde isch.
Scho syt 2006 isch si Mitgliid vo de Gschäftsleitig vo de SP Stadt Luzärn im Ressort Kommunikation gsi. Im Joor 2007 isch si usserdäm als SP-Kandidatin in de Groossstadtroot vo Luzärn gwäält worde. Im März 2011 het si in di kantonali Sektion vo de Partei gweggslet. Im April 2011 isch si in de Kantonsroot vo Luzärn gwäält worde. Dörte isch si Mitgliid in de Staatspolitische Kommission vùm Kantonsroot. Si isch di erschti Politikeri in eme Legislativ-Organ in de Schwyz mit albanische Wùrzle.
Bi de Schwyzer Nationalrootswaale vùm 23. Oktober 2011 het d Ylfete Fanaj 9.806 Stimme übecho, het es aber nit in de Nationalroot gschafft.
Vereinsaktivitäte
D Ylfete Fanaj isch in verschiidne Verein, wie zum Byspil im Verein Asylbrücke z Zug, im Programm zwangsheirat.ch, im Verein ZiB Zentrum für interkulturelle Bildung z Luzärn ùn im Verein Politforum Zentralschweiz. Dernäbe isch si no im Vorstand vùm ZiB Zentrum für interkulturelle Bildung ùn vùm Verein LISA – Luzerner Verein für die Interessen der Sexarbeitenden. Syt 2005 ùnterrichtet si usserdäm Dütsch für främdsproochigi Chinder.
Wahlkreis Werdenberg
De Waalkrais Werdeberg isch e Underainhait vom Kanton Sanggalle i de Schwiz, wo noch de nöje Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 bildet wore isch.
De Waalkrais bestoot sit em 1. Januar 2003 und isch identisch mit em früenere Bezirk Werdeberg. De Name het er vom mittelalterliche Städtli Werdeberg und em Schloss Werdeberg. En Hoptort gits offiziell nööd. S Kraisgricht haisst Werdeberg-Sarganserland und isch z Mels.
Zum Werdeberg ghörend sechs politischi Gmainde:
Georg I. (Großbritannien)
Dr Georg Ludwig isch evangelisch-lutherisch erzooge worde, was wääsentlig gsi isch, won er uf en britisch Dron choo isch. 1714, noch em Dood vo dr Queen Anne, isch s im britische Köönigriich vor allem drum gange, ass mä e gäignete, bluetsverwandte Droonfolger wurd finde, so dass dr Aaspruch vo de römisch-katholische Stuarts nid wurd zelle.
Dr Georg Ludwig het as Köönig vo Groossbritannie e schweere Stand ghaa, wil er kuum Änglisch gschwätzt het oder het welle schwätze und Dütsch oder Franzöösisch voorzooge het. Eso isch s choo, ass sich wäärend sinere Regierigszit d Balanse vo dr Macht erheeblig vo dr Monarchii zum Parlamänt verschoobe het. Es het sich s britische Parteiesüsteem uusebildet und dr Robert Walpole isch faktisch zum erste Brömieeminister worde, wo mit eme Kabinett regiert het. Offiziell het dr Walpole dä Ditel allerdings erst 1730 under em Georg II., wo im Georg Ludwig si Noochfolger gsi isch, überchoo.
Urne
En Urne isch en Behälter. De Begriff wird nu i bestimmte Kontext verwändet:
Urne isch de Familiename vo folgende Persone:
Wahlkreis Hochdorf
Zum nöi gschaffene Bezirk ghöred 14 Gmeinde em Lozärner Seetaaul vom Hallwilersee em Norde, rund um de Baldeggersee bis zur Rüüss,
Valentinstag
De Valentinstag wird am 14. Februar begange. S Bruuchtum vo dem Tag gaht uf s Fäscht vom heilige Valentinus zrugg, eme Märtyrer. I dem synere Hagiographii isch aber möglicherwys d Vita vo merere Märtyrer, wo so gheisse hend, zämegflosse.
De Valentin vo Rom und de Bischof Valentin vo Terni z Umbrie sölled nämli beidi im 3. Jahrhundert gwirkt ha und als Märtyrer i de Christeverfolgig higrichtet worde sy. De Valentin vo Rom söll Liebespaar trotz Verbot christlich verhüratet ha und ne Blueme us sym Garte gschänkt ha. De Valentin vo Terni widerum söll vor synere Enthauptig dur s Heile vo Chranke vili Lüüt vom christliche Glaube überzüügt ha.
De Gedänktag vom hl. Valentinus am 14. Februar isch vom Papst Gelasius im Jahr 469 für di ganzi Chile yygfüehrt worde, 1969 aber us em römische Generalkalender gstriche worde. Verbreitet gits ume Valentinstag ume no katholischi Gottesdienst, i dene Ehepaar gsägnet wärded. De Valentinstag isch es Fäscht i dr anglikanische Gmeinschaft und de lutherische Chile.
Zuefälligerwys hets im Römische Riich um de 15. Februar es Fäscht für d Liebi und d Fruchtbarkeit gäh. S Fäscht het Lupercalie gheisse. Doch d Verbindig vom Fäscht vom heilige Valentinus mit de romantische Liebi gaht ehnder ufs 14. Jahrhundert zrugg. Damals, wo d Tradition vo de höfische Liebi floriert het, het de Dichter Geoffrey Chaucer es Gedicht verfasst, wo de Valentinstag drin vorchunnt.
Im Ängland vom 18. Jahrhundert het de Tag sich zun ere Glägeheit entwicklet, dass Liebendi iri Liebi fürenand zum Usdruck brunge hend. Si hend enand Blueme und Süessigkeite gschänkt und Gruesschartene („Valentines“) geschickt. In es paar europäische Regione schänked sich Liebespaar „Valentinsschlüssel“ als romantischs Symbol und Yyladig zum Ufschlüüsse vom Härz vom Schänkende. Au Chind chömed sönigi Schlüssel über, zum d Epilepsii abzwehre, wo au „Sankt-Valentins-Chranket“ gnännt wird. Hüt verwändeti Valentinstagssymbol sind Gägeständ mit herzförmigem Umriss, Tüübli und d Figur vom gflüglete Liebesbot, em Cupido. Syt em 19. Jahrhundert sind handgschribeni Valentinsgrüess massehaft produzierte Gruesschartene gwiche. Hützutag gits au vili digitali Forme vo de Liebesgrüess.
Falange
D Falange Española ([], vom griechischen φἄλαγξ phálanx „Baumstamm“, „Walze“, „Rolle“, „Schlachträije“) isch en ultranazionalistischi, faschistischi und antikommunistischi Beweegig z Schbanie gsi.
D Falange isch im Joor 1933 gründet worde. Wäärend dr Zwäite Republik isch si e Splitterbardei bliibe. Noch em Waalsiig vo dr Volksfront 1936 häi Falangiste en Mordaaschlaag gegen e Sozialist Jiménez de Asúa gmacht und d Volksfronregierig het d Bardei verbotte. D Füerer vo dr Falange, drunder dr José Antonio Primo de Rivera, won e „Nazionalsyndikalistische Revoluzioon“ het welle mache, si festgnoo worde. Noch em Usbruch vom schbanische Bürgerchrieg het mä sä im ene Schauprozäss zum Dood verurdäilt und am 20. Novämber 1936 verschosse. 1937 het dr Franco d Falange und mit dr carlistische Comunión Tradicionalista zur Falange Española Tradicionalista y de las JONS veräinigt. D Bardei het iiri revoluzionääre Ideä verloore und isch zur zur Staatsbardei vom Frankismus worde. 1970 isch si in Movimiento Nacional umbenennt worde. Bis zum Dood vom Franco isch si die äinzig erlaubti Bardei z Schbanie gsi.
Liste der Abgeordneten im Kommunallandtag der Hohenzollernschen Lande 1907–1912
In däre Lischt wäre di Abgordnete im Kommunallanddag vu dr Hauezollersche Land in dr sibte Wahlperiod 1907–1912 ufzellt.
Zämesetzig
Dr Firscht vu Hauezollre, Wilhelm von Hohenzollern het e Virilstimm ghaa, e anderi Stimm hän d Firschte vu Firschtebärg, Max Egon II. zu Fürstenberg un Thurn un Taxis, Albert von Thurn und Taxis zäme ghaa. D Firschte hän si im Kommunallanddag chenne verdrätte loo un hän des au gmacht. Je ai Abgordnete isch dur d Stadtreet vu dr Stedt Semmerenga un Hächenga gwehlt wore. Je drei Abgordneti hän d Amtsversammlige vu dr vier Oberämter Semmerenga, Hächenga, Gãmerdenga un Hoegerloch gwehlt.
Landesuusschuss
Vorsitzer vu Kommunallanddag un Landesuusschuss isch dr Wilhelm Hülsemann gsii.
Verstorbener
Verstorbnige (en Verstorbnige, de oder di Verstorbnig) isch en Euphemismus, wo bruucht wörd för en tote Mänsch vom Zitpunkt vo sim Stärbe bis zu sinnere Bestattig oder Kremierig. Mängmol wärded au d Begriff «Entschlofene», «Verblichene», «Haimgangene», «de wo vo üs gange isch» usw. bruucht. Noch de Bestattig redt me vom ene Tote. De Begriff «Verstorbnig» ersetzt im Bestattigsgwärb d Bezeichnig Liiche, wo i de Amtssprooch verwänded wert.
Robert M. Lively
Dr Robert Maclin Lively (* 6. Janner 1855 z’ Fayetteville, Arkansas; † 15. Janner 1929 z’ Canton, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1910 bis 1911 hàt’r dr Bundesstààt Texas ìm Repräsantàntahüs vu da Verainigta Stààta vertratta.
Lawa un Kàrriar
Noh-n-em Rücktrìtt vum Àbgordneta Gordon J. Russell hàt a Nàchwàhl ìm drìtta Wàhlbeziark vu Texas schtàttgfunda. Dr Lively ìsch do gwählt worra un ìsch àb em 23. Juli 1910 ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Stààta gsassa. Ar hàt sìch àn da Kongresswàhla vu 1910 nìt ufgschtällt; ar ìsch àlso ìm Kongress bis àm 3. März 1911 blìewa. Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìsch’r vu 1916 bis 1918 Beziarksrìchter gsìì ìm Van Zandt County. Ar ìsch ànna 1929 z’ Canton gschtorwa un ìsch àui doo beardigt worra.
Römermuseum Augst
S Römermuseum Augst (Anderi Nääme: Augusta Raurica; Römerhuus und Museum; Römerstadt Augusta Raurica) isch en archäologischs Museum und Freiliechtmuseum in dr Gmäind Augst im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiz. Es isch em Amt für Kultur vo dr Bildigs-, Kultur und Sportdirekzion vom Kanton Basel-Landschaft understellt.
Wehr (Wasserbau)
È Weer (au Stauweer, Stauwärk; au Wuèr, Werchè, Weri oder Legi ) isch im Wasserbau è Stauaalaag, wo èn Zuèfluss odder Abfluss von èm Gwässer abschlièßt. Weer könnet zitwys übberschtrömt odder durchschtrömt (odder beides glychzitig) sy. Si wörred im Allgemeinè zämmè mit anderè Aalaagè (z. B. Wasserchraftwärk, Schlüüsè, Staudamm) errichtet un betribbè.
Römermuseum Augst
Beschriibig
Dank ere Spänd vom ene Baasler Mäzen het mä 1954/1955 näben em Museum e römischs Woonhuus im Massstab 1:1 chönne rekonstruiere und komplett mit Originalgegeständ us dr römische Zit bzw. mit Kopie möbliere. Wil dr Ufbau vom ene komplette Kwardier, ere Insula, us finanzielle Gründ nit in Froog choo isch, het mä sich uf e representative Usschnitt beschränkt, nämlig uf e Huus mit Gwärblääde uf d Strooss aane und d Brivatrüüm hindedraa:
Wehr (Wasserbau)
Dè Berych unterhalb vom Weer wörd als Unterwasser, dè obberhalb als Obberwasser benamst. S drübber flüèßendè Wasser keit hinter m Weer in è Toosbeggi. S Toosbeggi ka durch è Schwelli abgschlossè wörrè, wo dè Stabilisyrig vom Wächselschprung diènt. Übber großè feschtè Wearaalaagè wörred mengmoll Flussbruggènè baut. È chlyni Bauform vom Weer isch d Stellfallè.
Vowendig
Weer könnet voschidnè Zwèck diènè (oft au meerèrè Zwèck glychzitig):
Als Stauzyl wörd dõby dè vorgschribbene Wasserschtand im Obberwassèr bezeichnet, wo entschprechend dè Zwèckbeschtimmig vom Weer für dè Regèlbetrièb aagschtrebt wörd un dè mit Rücksicht uff Wassèrmnutzer, wo am Obberlauf vom Gwässer liget, nit übberschrittè wörrè darf. Kurzzitigi Übberschritigè sin bi Hochwassèr, in Uusnaamesituationè, nit immer z vomydè. S Högschste Stauzyl stellt d maximaalii Wassèrschpygelhöchi bim Bemessigshochwassèrabfluss dar. D Wasserschtandsbeschtimmig erfolgt mit èm Pegèl.
Messweer
Messweer diènet dè Durchflussmessig von èm Flièßgwässer mit Hülf von èrè Weerblattè.
Feschti Weer
Weer mit Staukörper ohni Voschluss
Beweglichi Weer
Bi beweglichè Weer lònn sich im Bedarfsfall d Voschlüss zum Deil odder ganz besitigè.
Bschtanddeil
Hütt enthaaltet Weer meischtens zmindescht deilwys beweglichi Elemänt (sognannti Schütz), mit dennè è dinamischi Abflussregulyrig möglich isch. Moderni Weer enthaaltet au hüüfig èn Fischpass, èn Weerschteeg, è Bootspassagè odder sogar èn Fisch-Kanu-Pass.
Schweizer Fernsehen
S Schwiizer Färnseh isch s nationale Färnseh vo dr dütsche und dr rätoromanische Schwiiz. Es bildet, zsämme mit em Schwiizer Radio, sit em 1. Januar 2011 s Undernähme «Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)», wo widerum sälber e Undernähmenseiheit vo dr SRG SSR (Schwiizerische Radio- und Färnsehgsellschaft) isch.
Bis 1993 het s Programm TV DRS oder usgschriibe Television der deutschen und rätoromanischen Schweiz gheisse, denn bis 2005 SF DRS (Schweizer Fernsehen der deutschen und rätoromanischen Schweiz). Bis Mitti Dezember 2012 isch dänn SF di offizielli Abchürzig für Schwiizer Färnseh gsi. Sit em 16. Dezember 2012 isch es jetzt SRF. D Bevölkerig sait hüfig eifach de «Schwiizer» (Sänder) oder no «SF».
Struktur
Offiziell isch s Schwiizer Färnseh e privaträchtligs Undernähme (d SRG isch e privaträchtlige Verein), het aber dur e Spezialkonzession vom Bundesroot dr Charakter von ere öffentlig-rächtligen Aastalt.
Sändekanäl
S Undernähme bedriibt momentan drei Färnsehprogrammkanäl: SRF 1 (2003: 33.8 % Märtaadeil), SRF zwei (8 %) und SRF info. Zum Vergliich: RTL isch mit 7 % Märtaadeil uf em dritte Blatz.
Örtlichkaite
D Studio vom Schwiizer Färnseh befinde sich sit de 1970er-Johr im Gebiet am Leutschebach im Norde vo Züri. Dr Begriff «Leutschebach» wird vo de Dütschschwiizer hüfig metonymisch für s Undernähme bruucht. S Schwizer Färnseh betribt au im Mediezänter vom Bundeshuus z Bern es temporärs Studio.
Gwüssni Sändige wärded vom Technische Produkzionszänter (tpc) för s Färnseh i chlinnere und grössere Studios uf em Gländ produziert und uufzaichnet. S tpc hät au Fahrzüg underwägs för Reportasche vo Sportverastaltige oder för Sändige, wo diräkt us eme underschidlige Ort uusgrstahled wärded (z. B. SRF bi de Lüüt).
Z oberst uf em Hauptgeböi isch näbed de Funkaalage es Studio verusse uf em Dach, wo am Obig chorz vor em Achti för d Sändig Meteo bruucht werd.
Ulmiz (Begriffsklärung)
Ulmiz isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
Sense
Sense chan aini vo däne Bedütige ha:
Sense isch de Name vo däne geografische Objekt:
Sense isch de Name vo däne Persone:
Lueg au:
Häresie
Heresii (vo, ‚Aaschauig‘, ‚Schuel‘) isch im ängere Sinn en Ussaag oder Leer, wo im Widerspruch zu chirchlig-religiööse Glaubensgrundsetz stoot. Im witere Sinn chan e Heresii e Leer, Mäinig, Doktriin, Ideologii, Wältaaschauig oder Filosofii si, wo vom Anerkennte abwiicht. E Hereetiker isch e Verdräter von ere Heresii.
Alternatiiv reedet mä au vo Heterodoxii (vo ἑτεροδοξία), Chetzerei oder Irrleer.
E Gegebegriff isch Orthodoxii (Rächtglöibigkäit). E Leer oder Lääbensform cha brinzipiell nume relatiiv zun ere andere – wo als orthodox beurdäilt wird – as heretisch bezäichnet wärde.
Dr Begriff Heresii wird vor allem in dr katholische Chille brucht, aber es git en au im Kontext vo dr orthodoxe, protestantische bzw. evangelische Chille und mit Bezuug uf s Juudedum, dr Islaam und e baar anderi Religioone. Vo Hereetiker muess mä d Schismatiker underschäide, wo sich zwar von ere bestimmte Beweegig oder Chille abspalte, aber käni Leere usbilde, wo vo deene iire Doktriine wääsentlig abwiiche.
Flavius Aëtius
Dr Flavius Aëtius (* um 390 z Durostorum, hüte Silistra z Bulgaarie; † 21. oder 22. Septämber 454 z Room) isch e weströömische Armeemäister und Politiker in dr spootantike Völkerwanderigszit gsi. Er het joorelang as Gäisle am hunnische Hoof gläbt und politischi Kontakt gmacht, won er von ene spööter brofitiert het. Dr Aëtius het sit de 420er Joor drei Joorzäänt lang e maassgääblige Iifluss uf d Füerig vo de Riichsgschäft im Westriich gha und isch dreimol Konsul (432, 437 und 446) worde. Zsämme mit Westgoote und andere germaanische Völcher (gentes) het er in dr Schlacht uf de Katalaunische Fälder dr Aagriff vom Attila sine Hunne 451/2 chönne abweere.
Blasphemie
Blasfemii „Schäädigung vom Ruef“, zämmegsetzt us βλάπτειν bláptein – „Schaade bringe“ und φήμη, phếmê „dr Ruef“) bezäichnet ursprünglig e „Gotteslästerig“. So säit mä, wenn öbber öffentlig bestimmti Glaubensinhalt von ere Religioon lügnet, verhöönt oder verfluecht.
Noch em Menscherächtskommitee vo de Veräinte Nazioone si Verbot vo Darstellige wo nid gnueg Respäkt vor ere Religioon oder andere Glaubenssüsteem zäige, usser in bestimmte Umständ mit em Internationale Pakt über bürgerligi und bolitischi Rächt inkompatibel. Dodrzue ghööre Blasphemiigsetz.
Z Dütschland, z Östriich und in dr Schwiz isch Blasfemii nume stroofbaar, wenn dr öffentlig Friide gstöört wird. Hützudags chunnt s in westlige Länder nume sälte zu Brozäss, nid aber in islamische Staate. Z Saudi-Arabie zum Bischbil, in dr Islaamische Republik Pakistan, dr Islaamische Republik Afghanistan und dr Islaamische Republik Iran cha Blasfemii mit em Dood bestrooft wärde. Was Gotteslästerig isch wird vo Gsellschaft zu Gsellschaft andersch usgläit. Do drunder cha dr Atheismus falle, dr Glaube an anderi Gotthäite, Flueche oder d Verhöönig vo religiööse Sümbool.
Vilmol wird Christe in islaamische Länder dr Vorwurf vo dr Blasfemii gmacht; d Medie und Menscherächtsorganisatione brichte immer wider vo Christeverfolgige wäge oder under em Vorwand vo dr Gotteslästerig.
Jean Rottner
Dr Jean Rottner (* 28. Janner 1967 z’ Mìlhüüsa, Owerelsàss) ìsch a frànzeescher Politiker, wo jetz Mìtglìed ìn dr Pàrtäi Les Républicains ìsch. Ar ìsch vu 2010 bis 2017 Bìrgermaischter vu Mìlhüüsa gsìì, un sitter 2017 ìsch’r Vorsìtzender vum Regionààlroot vum Groossa-n-Oschta.
Jugendsjoohra, Schtudia un berüafliga Kàrriar
Dr Jean Rottner ìsch ànna 1967 z’ Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss uff d’ Walt kumma. Siina Äältra sìnn Lehrer gsìì. Dr Rottner hàt Hailkunscht àn dr Louis-Pasteur-Üniwärsiteet z’ Schtroossburi gschtudiart. Ar ìsch z’äärscht ànna 1997 Notàrzt àm Mìlhüüser Schpitààlzäntrum gsìì un hàt vu 2005 bis 2009 dr arztliga Notdianscht (SAMU-SMUR) glaita.
Àb Oktoower 2019 hàt dr Rottner witter àls Àrzt biim Notdianscht vum Schpitààlzäntrum vu Mìlhüüsa un Süüdelsàss gschàfft, dàsmol numma hàlbtààgs.
äärschta Schrìtta-n-ìn Politik
Dr Rottner ìsch z’äärscht Mìtglìed vu dr Pàrtäi Union pour la démocratie française (UDF) gsìì. Ànna 2002 hàt’r sìch àn dr Union pour un Mouvement populaire (UMP) ààgschloosa —dia Pàrtäi ìsch grààd eewa grìnda worra gsìì. Kurz vorhar ìsch’r àls Schtällvertrattend’r vu dr Arlette Grosskost, dr UMP-Kàndidààtin àn dr Pàrlàmantswàhl ìm 5. Wàhlkrais vum Owerelsàss, ärnännt worra. D’ Grosskost ìsch àls Àbgoordneta gwählt worra un ìsch ànna 2007 wìedergwählt worra —dr Rottner ìsch doo ìhr Schtällvertrattend’r blìewa.
Àn dr Gmaindawàhl vu 2001 z’ Mìlhüüsa-n-ìsch dr Rottner Kàndidààt uff dr Lischta vum UDF-RPR gsìì. Àn dr Regionààlwàhl vu 2004 ìsch’r Kàndidààt uff dr Lischta vum Adrien Zeller (UMP) gsìì. Vu 2008 bis 2010 ìsch drzüa dr Rottner Pàrtäidelegiart’r vu dr UMP ìn siim Wàhlkrais gsìì.
Àn dr Gmaindawàhl vu 2008 ìsch dr Rottner uff ìm Jean-Marie Bockel siinera Bìndnisslischta (LGM-UMP-NC-MoDem) ìn dr Mìlhüüser Gmaindaroot gwählt worra. Doo druff ìsch’r äärschter Schtällvertrattend’r vum näija Bìrgermaischter Bockel worra.
àls Bìrgermaischter vu Mìlhüüsa
Àn dr Gmaindawàhl vu 2014 ìsch dr Rottner àls Bìrgermaischter wìedergwählt worra. Dàsmol ìsch’r Kàndidààt uff dr Lischta UMP-UDI-MoDem gsìì. Ar hàt 45,77 Prozant vu da Schtìmma bikumma geega dr Soziàlìscht Pierre Freyburger (36,67 Prozant).
Àn dr Regionààlwàhl vu 2015 ìn dr näija Regioon Elsàss-Champagne-Ardenne-Lothrìnga (ACAL) hàt dr Jean Rottner d’ owerelsassischa-n-Àbtailung vun ìm Philippe Richert siinera Lischta glaita. Àn dr Ürwàhl vu Les Républicains fìr d’ Presidànschàftswàhl vu 2017 hàt dr Rottner dr Nicolas Sarkozy-n-unterschtìzt.
Àm 6. Mai 2017 ìsch dr Rottner ìn’ma Füassbàllschpìel verlätzt worra. Àlso hàt ìhn d’ äärschta Schtällvertrattenda Michèle Lutz zittawiis àls Bìrgermaischter ärsätzt.
Wu dr Rottner ànna 2017 Vorsìtzender vum Regionààlroot vum Groosa-n-Oschta worra-n-ìsch, hàt’r àls Bìrgermaischter vu Mìlhüüsa müassa z’rucktratta. Ìhm hàt àm 3. Nowamber 2017 d’ Michèle Lutz noohgfolgt; dr Rottner ìsch àwwer àls ìhr äärscht Schtällvertrattend’r gwählt worra.
àls Vorsìtzender vu dr Regioon Groosa-n-Oschta
Dr Jean Rottner ìsch àm 14. Jüüli 2018 àls Rìtter vu dr Eehralegioon ärnännt worra.
Deutsche Bundesbahn
Diè Dütschi Bundesbaan (DB) isch d Staatsbaan vo dè Bundesrepublik Dütschland gsi. D Bundesbaan isch è nichträchtsfähigs Sondervomögè vo dè Bundesrepublik, wo abber in eigenem Namè voklagt wörrè un selbscht klagè hèt könnè.
Zum 1. Januar 1994 isch si zämmè mit dè Dütschi Reichsbaan i dè handelsrächtlich organisyrti Kapitalgsellschaft Dütschi Baan AG uffgangè.
Gschichte
Nõch Endi vom Zweitè Weltkrièg 1945 hèn d Besatzigsmächt dè Betrièb vo dè in den Besatzungszonen verbliebenen Teile der Deutschen Reichsbahn übbernõ.
Unter dè Bezeichnig Obberbetrybsleitig United States Zone z Frankfurt am Main sin diè i dè amerikanischè Zonè befindlichè Rychsbaandirektionè Augschburg, Frankfurt am Main, Kassel, Münchè, Regensburg un Stuègètt (für d Baanè z Württèbärg-Badè) zämmègfasst. Für diè Britischi Besatzigszonè sin unter Generaldirèktor Max Leibbrand z Bylefäld d Rychsbaan-Generaldirèktion für diè Rychsbaandirèktion Essè, Hamburg, Hannover, Köln, Münschter (Weschtfalè) un Wuppertal bildet worrè. Mit dè Bildig vo dè Bizonè isch dodruus 1946 diè Hauptvowaltig vo dè Ysebaanè vo dè amerikanischè un britischè Besatzigsgebièt entschtandè. Selli hèn 1947 iren Sitz nõch Offèbach am Main volait un sich in „Dütschi Rychsbaan im Voeinigtè Wûrtschaftsgebièt“ umbenamst. Mit dè Gründig vo dè Bundesrepublik Dütschland 1949 isch d Umbenennig mit Wûrkig vom 7. September 1949 in „Dütschi Bundesbaan“ erfolgt.
I dè französischè Besatzigszonè sin d Ysebaanè i dè Betrybsvoeinigung vo dè Südweschtdütschè Ysebaanè mit Sitz z Speyer zämmègfasst worrè. D Betrybsvoeinigung hèt diè Ysebaadirektionè Karlsruè (i dè US-Zonè glegè), Mainz un Saarbrüggè umfasst. Nõchdèmm s Saarland uss dè französischè Zonè usèglöst worrè isch un è eigni Staatsbaan – d Ysebaanè vom Saarland – erhaaltè hèt, isch s rèschtliche Netz vo dè Ysebadirektion Saarbrüggè uff diè neu Direktion Tryr übbergangè. Nõch dè Umbenennig in Dütschi Bundesbaan isch d Betrybsvoeinigung mit sellèrè voeinigt worrè.
Mit dè Voabschydig vom Bundesbaagsetz zum 1. Juli 1952 isch selli Voeinigung legitimyrt worrè. Si isch dõmit zu dè einheitlichè Staatsbaan i dè Bundesrepublik Dütschland worrè.
1957, nõch èm Aaschluss vom Saarland a d Bundesrepublik, sin au d Ysebaanè vom Saarland (EdS) dè DB aagschlossè worrè.
Transportleischtig
Kennzeichnend für d DB isch èn Wettbewèrb mit èm Strõßevokeer um d Aadeil am Vokeersmarkt, wo uffgrund vo dè Massèmotorisyrung immer schärfer worrè isch. Um dè Koschtèdrugg z entgò, hèt d Staatsbaan in großem Raamè Nebenstreggè stillglait, wo als unrentabel ygschätzt worrè sin.
Anderersits git s au Vosuèch, dè Betrièb uff Nebbèbaanè widder attraktiver z machè, um witeri Streggèschtilllegigè vohinderè z könnè. È Byschpill dõdefür isch d Yfüürig vo dè City-Baan (CB).
Strukturwandel
Stattdessè isch èn Strukturwandel bi dè Traktionsartè durrègefüürt worrè, bi dèmm am Ènd d Dampflokomotyvè nimmi bruucht worrè sin un durch moderni Elegtro- un Disellokomotyvè ersetzt worrè sin (Abschtellig vo dè letschtè Dampflok im Dezember 1977). Glychzitig sin fascht alli Hauptschtreggè i dè aaltè Bundesrepublik Dütschland elegtrifizyrt worrè sin. Für d Faargascht im Personèvokeer hèt dè Strukturwandel d Yfüerig vo neuè Zuggattigè wiè dè InterCity (IC) un èm Trans Europ Express (TEE) zur Folg cha. S Konzèpt un d Entwicklig vo dè Schinnèfaarzüüg für dè ICE gôn ebbèfalls uff Blanigè vo dè DB zrugg.
Im Güètervokeer isch dè Vosand vo Stügggüèter vollschtändig ygschtellt worrè, nõchdemm dè Wettbewèrb gegè s Speditionsgewerbe nimmi durrèzhaaltè gsi isch. Infolg vo sellèrè Entwicklig sin è großi Aazaal vo Rangyrbahnhööf stillglait worrè. Im glychè Zitraum isch dè Transport vo Massègüèter wiè Kollè odder Eisèèrz ebbèfalls zrugg gangè.
Uffgrund vo dè schlechtè Wettbewèrbsfähigkeit (hochi Koschtè, langi Umladezitè vo dè Güèterwägè uff Rollböck bzw. Rollwägè usw.) sin ußerdèm alli bundesbaaneignè Schmalschpurbaanè (ußer dè Wangerooger Inselbaan) dè Reiè nõch stillglait worrè.
1985 isch d DB immerhy no dè drittgröschte Arbeitgeber i dè Bundesrepublik Dütschland gsi un hèt 322.383 Mitarbeiter beschäftigt, wôrend sie Mitti vo dè 1970er no dè gröschte Arbeitgeber (vor dè Dütschè Bundesposcht) gsi isch. Im Zuug vom Programm „DB 90“ hèt s Unternèmmè i dè 1980er Johr wettbewèrbsfähiger gmacht wörrè söllè.
Am 25. Oktober 1993 hèt d DB z Frankfurt am Main èn neu errichtetè Gebäudekomplex mit 1.059 Büros bezogè. Er hèt aaschlièßend bis 2000 dè Dütschè Baan als Zentrale un denõch èm Vorstandsressort Personèvokeer als Sitz diènt
Schweri Unfäll
I dè Gschichtè vo dè Dütschè Bundesbaan hèn sich è Reiè vo schwerè Unfäll ereignet. Bsunders s Johr 1971 isch, unter anderem mit dè Zugùglück vo Aitrang un Dahlerau, i d Gschichtè vo dè Bundesbaa ygangè.
Strõßèvokeer un Schifffaart
Dè ländlichè Rùùm, deilwys au als Ersatz für dè Personèvokeer uff unwûrtschaftlichè Baanschtreggè, hèt d DB oftmals durch dè Bahnbus erschlossè un mit größerè Baanhööf voknüpft. Wiè diè meischtè Diseltrybfaarzüüg im Schinnèvokeer hèn d Baanbus è roti Lackyrig gha. Sellè Gschäftszweig isch schu zu Zitè vo dè DR entschtandè.
D DB hèt in Zämmèarbèt mit dè ÖBB un dè SBB Passagyrdiènscht uff èm Bodèsee un ab 1951 zämmè mit dè DSB d Ysebaafäärè Großenbrode–Gedser zwischè m Baanhof Großenbrode Kai un Gedser bedribbè, wo spòter durch d Vogelfluglinniè ersetzt worrè isch. Es isch au èn Inselfäärdiènscht zu dè Inslè Wangerooge unterhaaltè worrè. D DB hèt dõfür eigni Schiffe ghaa.
Gliderig
D Bundesbaan hèt sich in vir Stufè gliderèt: Dè Diènschtstellè vom Ußèdiènscht sin d Generalvodrèttigè glychgschstellt gsi.
Dè Bundesbaan isch d Baanbolizei agliderèt gsi.
Für d Kommunikation isch BASA vowendet worrè.
Vorschtänd
D Bundesbaan isch von èm Vorschtand gleitet worrè, dè uss füüf Personè bschtandè hèt. D Vorschtandsmitglyder sin glychberechtigt gsi, dè Vorsitzende vom Vorschtand hèt d Amtsbezeichnig „Erschter Bräsident vo dè Dütschè Bundesbaan“ drait, alli übrigè Vorschtandsmitglyder d Amtsbezeichnig „Präsident vo dè Dütschè Bundesbaan“. Sie sin alli i dè Besoldungsgruppè B 11 ygruppyrt worrè. Umgangssprõchlich isch dè Èrschti Bräsident au „Bundesbaanbräsident“ gnennt worrè.
Erschti Präsidentè sin gsi
Baanreform
Dè i dè sowjetischè Zonè un Wescht-Bèrlin voblibbenè Aadeil vo dè aaltè Dütschè Rychsbaan isch i dè DDR uss statusrächtlichè Gründ unvoändert unter m Nammè Dütschi Reichsbaan übbernõ worrè.
Beidi dütschi Staatsbahnè sin bi dè Baanreform gmeinsam mit dè Wescht-Berliner Vowaltig vom ehemõligè Rychsbaanvomögè am 1. Januar 1994 im Bundesysebaavomögè uffgangè. Dè unternemmerische Deil zum Erbringè vo Ysebaavokeersleischtigè un zum Betrybè vo dè Ysebaainfraschtruktur isch uff diè dõfür gründete Dütschi Baan Aktiègsellschaft am 5. Januar 1994 uusglideret worrè. Diè hoheitlichè Uffgabè sin am sèlbè Dag uff s Ysebaa-Bundesamt übbergangè.
Inzest
Inzest (latiinisch incestus „unköisch“) oder Bluetschand bezäichnet dr Gschlächtsvercheer zwüsche äng verwandte Mensche – im Underschiid zur „Inzucht“ in dr Zucht vo Dier und Pflanze, wo bin ere mögligst noochi Verwandti baart wärde, zum genetischi Merkmol, wo gwünscht si, z versterke. Inzest in siner sterkste Usbräägig isch dr Gschlächtsvercheer vom e Vater oder ere Mueter mit eme äigene Chind, zum Bischbil bi Fäll vo sexuellem Missbruuch vo Chinder in iirer Familie. Au wenn erwaggseni Gschwüster e sexuelli Beziejig häi, gältet das in gwüsse Länder, zum Bischbil z Dütschland, as stroofbare Inzest. [[Datei:Laws regarding incest.svg|miniatur|hochkant=2|
]]
Inzest isch vor allem früener zimlig verbräitet gsi, zum Bischbil under noche Bluetsverwandte im öiropäische Hoochaadel, in abgläägene ländlige Gegende oder in Uslandsgmäinschafte.
Inzestverbot (Inzesttabus) richde sich in alle Kulture noch dr Nööchi, em Grad vo dr Verwandtschaft, d Gränze si aber verschiide. Soziali Grubbe, Gsellschafte und vor allem Religione häi seer underschidligi Vorstellige drvo, was en Inzest isch, wo muess verbote wärde – oder was für en Inzest vo de Mitgliider gwünscht oder sogar gforderet wird (Inzestgebot). In meerere Demokratie, wo Inzest as sonige hüte verbote isch, überlegt mä sich, das Verbot abzschaffe, wil dr Schutz vo Chinder und andere Abhängige dur anderi Gsetz gwäärläistet isch.
Harald Fischer
Dor Harald Fischer (* 1943 z Diibeng), mid Kensdlornãma: Harald B. W. Fischer, hådd edliche Biachor sowool enn Schwäbisch wia enn Hochdeidsch voreffendlichd. Emm Jår 2008 hådd-or dor Traugott-Armbrüstle-Preis firr schwäbischa Lidradur ond Kuldur griagd. Är gild als dor aersde, där må on Kriminalroman ganz enn Schwäbisch gschriiba hådd.
Läaba
Dor Harald Fischer hådd enn Diibeng ond enn Zirich Theologi gsdudird, ond isch vo Beruf Pfarrer ond Oberstudienrat gwäa. Ondorrichded hådd-or an berufliche Schuala Religiõ ond Philosophi. Näabahär hadd-or on Chor dirgird ond frei journalisdisch gschaffd. Är isch vorheiråd ond hådd viir Kendor. Emm Jår 1983 isch sae aersds Biachle rauskomma, mid-m Titl „No so drhärgschwäzzd. Aus der schwäbischen Alltagsphilosophie“. Weidore zwåe Biachor enn Schwäbisch send gfolgd, drondor ao dor schwäbische Krimi. Dornåch send zwåe Biachor enn Hochdeidsch rauskomma.
Bachja ibn Pakuda
Dr Bachja ben Josef ibn Pakuda (au: Bahya ibn Paquda) isch e wichdige Verdräter vo dr jüüdische Filosofii gsi. Er het in dr zwäite Helfti vom 11. Joorhundert gläbt und mit „Pflichte vo de Härz“ s erste jüüdische Süsteem vo dr Ethik verfasst.
Si Lääbe und Wärk
Us sim Lääbe isch wenig bekannt, mit Usnaam vo dr Daatsach, ass er im muslimische Spanie gläbt het, woorschinlig z Saragossa. Er isch as Verfasser vo Pijjutim bekannt gsi und het öbbe 20 liturgischi Gedicht gschriibe, wo zum Däil in ere regelmäässige metrische Form verfasst si. Si Hauptwärk aber isch dr Kitāb al-Hidāya ilā Farā'iḍ al-Qulūb. Er het s um 1080 gschriibe und 1161 het s dr Jehuda ibn Tibbon under em Ditel Chowot ha-Lewawot („Pflichte vo de Härz“) uf Hebräisch übersetzt. Die Wersion isch schnäll beliebt worde und het uf die spööteri jüüdischi Litratuur e groosse Iifluss ghaa. Au dr Joseph Kimchi het e Däil vom Wärk übersetzt, doch si Wersion isch umpopulär bliibe und isch bis hüte nit druckt worde. Die hebräischi Übersetzig vom Ibn Tibbon isch e baar mol zämmegfasst und iirersits in meereri Sprooche übersetzt worde, drunder arabisch, spanisch, portugiisisch, italiänisch, jiddisch, änglisch, franzöösisch und dütsch („Lehrbuch der Herzenspflichten“, übersetzt vom M. Stern, 1856) S Buech vom Bachja isch s erste wichdige Wärk über jüüdischi Ethik. Es basiert uf vile nitjüüdische Kwelle, drunder islamischi Müstik, arabische Nöiplatonismus und villicht au hermetischi Schrifte.
In dr Iifüerig zu sim Wärk underschäidet dr Bachja bi de religiöse Gebot zwüsche „Pflichte vo de Gliider vom Körper“, d. h. rituelli Gebot wie s Iihalte vom Sabbat, Gebät und Wooldäätigkäit, und andrersits „Pflichte vom Härz“, d. h. Gebot, wo dr Glaube an d Existänz und d Äihäit vo Gott vorussetze. Doodrzue zelt Gottverdraue, Liebi und Eerfurcht vor Gott, Röiji und s Verbot, sich z räche und noochezdrääge. Dr Bachja säit, er häig si Buech gschriibe, wil d Pflichte über s menschlige Innelääbe vo sine Vorgänger vernoochlässigt worde sige. So cha mä d „Pflichte vo de Härz“ as ergänzends Gegegwicht zu de halachische Zämmestellige vo sine Vorgänger und Zitgenosse aaluege.
D Struktur vo „Pflichte vo de Härz“ chunnt vo de Wärk vom islamische Müstizismus, wo dr Lääser über verschiideni Stuefe vom menschlige Innelääbe uufe zun ere gäistige Vollkommehäit und Äihäit mit Gott wäi füere. S Buech isch in zää Kapitel iidäilt, won er ene Scha'arim („Door“) säit:
Im Sinn vo de platonische Leere het dr Bachja erkläärt, ass die menschligi Seel vo göttliger Härkumft sig, uf e göttlige Beschluss aane in Körper versetzt wurd und dört in Gfoor sig, z vergässe, vo wo si chiem und was iiri Ufgoob sig. Zum s Ziil vo dr Veräinigung mit Gott z erräiche, bechunnt d Seel Hilf vom Intellekt und vom Gsetz, wo offebart worde isch. Zum dä Punkt klaarzstelle, brucht dr Bachja d Underschäidig vo de muslimische Mutazilite, wo d Freihäit vom Wille vom Mensch in Vordergrund vo iirer Leer gstellt häi, zwüsche razionale und dradizionelle Gebot.
Die nöiplatonischi Abhandlig Kitāb Maanī al-Nafs („Über s Wääse vo dr Seel“), wo 1907 vom Ignaz Goldziher uusegee worde isch, stammt nit vom Bachja ibn Pakuda, wie mänggisch aagnoo worde isch, sondern vom ene umbekannte Zitgnoss, wo men em dr Psöido-Bachja säit.
Kraftwerk Rheinau
S Chraftwörch Rhynau isch è Laufwasserchraftwärch (i dè bsunderè Form Uusleitigschraftwärch) am Hochrhy (Stròmkilometer 55,27) bi Rhynau. Dè Stròm bildet dört d Gränzè zwǜschè Dütschland un dè Schwiz bzw. zwǜschè m Jeschtetter Zipfel un èm Zürcher Wyland.
Chraftwärch
S Chraftwärch nutzt dè Höchèunterschyd vo dè Rhyschliifè bi Rhynau un dè Stauhub vo 5,9 Meter uus. Dè Hub wǜrkt sich uff dè Stauruum uus, wo bis zum 6,6 Kilometer stròmobsi ligendè Rhyfall gòt. Wôrend dè natürlichi Flusslauf mit èm einzig am Hochrhy nò vorhandenè Schliifè um Rhynau ummèflǜèsst, wörd s Wasser südlich vo Rhynau an èrè Weeraalaag mit vyr 25,5 Meter breitè Öffnungè, wo für è maximals Hochwasser vo 1250 m³/s uusglait isch, abzwygèt. S durchlauft s Chraftwärch mit sinè zwei Kaplanturbinè un denõch zwei 370 Meter langi Freischpygelschtollè, wo è Wassermengi vo je 200 m³/s ableitè chönnèd. Am Èndi vum Stollè gòt s zrugg i dè Rhy. S Gefälle bedrait je nõch Wasserfüürig zwǜschè 7,86 un 12,52 Meter. Dè Wääg vochürzt sich demit für sèllèn Deil vum Wasser vo öppè 4,4 Kilometer uff öppè 400 Meter. S Chraftwärchsgebäude un d Stollè ligèd abber alli uff dè Schwizer Sitè. D Bedryber vum Chraftwärch sin zu glychè Deil d Axpo Power AG un d EnBW.
Übber diè 5,0 Meter breiti un im Achsabschtand vo 30,5 Meter aagordnetè Weerpfyler spannt sich è öppè 117 Meter langi un im Grundriss bogèni Weerbrugg. S 4,0 Meter breite Bauwärch wyst beidsitig unnè aagordneti Staalvollwanddräger uff un diènt sowoll èm Bedryb un èm Unterhaalt vo dè Weeraalaag als au als dütsch-schwizer Gränzübbergang für Wanderer.
Widderschtand
Im Zuug vo Uusführungsblaaigè hèt sich Aafang vo dè 1950er Johr erheblichè Widderschtand gegè s Bauvorhabbè formyrt. Sellè hèt sich gegè dè Uffschtau vom Rhy zwǜschè m Rhyfall un èm Chraftwärch grichtet, vo allem geg diè oänderig vo dè Flusslandschaft, wo wit obbè am Hochrhy no zimli urschprünglich isch, inklusyv dè Rhyschlaufè bi Rhynau. 150'000 Unterschriftè un Demonschtrationè hèn dè Bau abber nit vohindèrè chönnè. Am 26. Dezembèr 1951 hèt dè Bundesrõt, als Antwort uff è Interpellation vum Alois Grendelmeier beschtätiget, da mò a dè am 22. Dezembèr 1944 erteiltè Konzession feschthaaltè duèt.
Ökology
Um d Flussschlaufè ökologisch uffzwärtè, wörd s Erhöchè vo dè Mindeschtwassermengi uff 5 m³/s diskutyrt. Dõdemit wörd d Wassermengi vogrösserèd, wo i d Schlauf ièflièsst, un au d Flièssgschwindigkeit. Um sell z unterschtützè, söllèd diè beidè Hilfsweer deilwys bzw. ganz abgsènkt wörrè. Letschteres würd Zuèsatzmassnaamè nõch sich ziè, um d Kloschterinslè Rhynau nit zuè nèrè Halbinslè z machè.
Herrlisheim (Oberelsass)
Herrlese (frz. Herrlisheim-près-Colmar, dt. Herrlisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Herrlese lijt ìn dr Owerrhinewene àm Rànd vun dr Vogese. D Gmain ghert zem Regionàle Nàtürpàrk Ballons des Vosges. Nochbergmaine sìn Colmar ìm Norde, Heilikriz ìm Oschte, Hàttschet ìm Sìdweschte, Owermorschwihr ìm Weschte un Egsa ìm Nordweschte.
Gschìcht
Herrlese ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 705 àls Herleichesheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Herrlese ìsch. Herrlese ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Herrlese ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Attila
Dr Attila († 453) isch vo 434 (as Mitherrscher zsämme mit sim Brueder Bleda) bzw. 444/45 (as Eläiherrscher) bis zu sim Dood „Köönig“ (rex) vom Chriegerverband vo de Hunne gsi. S Zentrum vo sim Machtberiich isch s Gebiet vom hütige Ungarn gsi, wo d Hunne im 5. Joorhundert e churzlääbigs Riich gha häi, wo under em Attila si grössti Macht erläbt het, aber scho churz noch sim Dood wider zsämmebroche isch.
Dr Attila het widerhoolt Chriegszüüg gmacht, und isch drbii vilmol seer hert mit de Lüt umgange. Er het sich zerst gege Ostroom gwändet, noch 451/52 aber vor allem gege Westroom. Er het mit bäide Däil vom Riich diplomaatischi Kontakt ghaa, und isch vor allem druf us gsi, möögligst hoochi Dributzaalige duurezsetze. Die het er brucht, zum si Vilvölkerriich zsämmezheebe. D Römer iirersits si an möögligst stabiilen und ruejige Verheltniss im Barbaricum ääne an dr Gränze intressiert gsi. Für die röömisch-hunnische Kontakt in deere Zit stoot mit em Gschichtswärk vom Priskos, wo no Fragmänt drvo existiere, e wichdigi Kwelle zur Verfüegig.
As legendääri Figuur Köönig Etzel het dr Attila in e Hufe middelalterlige Wärk witergläbt, wie im Nibelungelied und dr Dietrichepik.
Grether & Cie.
S Unternäme Grether & Cie. z Fryburg het s vu 1873 bis 1951 gee. S het e mechanischi Wärchstatt mit ere Metallgießerei ghaa. Vu Grether & Cie. isch s eerscht Fyyrwehr-Chraftfahrzyyg vu dr Wält böue wore.
Gschicht
Grether & Cie. isch anne 1873 grindet woore un het e mechanischi Wärchstatt mit ere Metallgießerei ghaa. In dr Gießereihalle hat mer e Schmelzaalag zum Härstelle vu Graugussprodukt ghaa. Zum Bedrib hän au ne Gussbutzerei un e Handformerei ghert, wu in ere Zwischehalle gsii sin. Derzue het s au ne Schmiidofe un e Heerterei ghaa. Usser ere Schmitte het s uf em große Bedribsgeländ au no ne Wohnig ghaa. In eme Lagerhuus het s e Chärnmacherei un e Modällschrynerei ghaa. Zum Bedrib het au no ne Chesselhuus gheert. Härgstellt het mer im Bedrib vor allem Schluuchkupplige, Hydrantewage, Leschmaschine, Bumpene un Dampfmaschine. Mer het Raumatrailie us Mesch, Stahl, Chupfer, Blei un Zinn verschafft. Um 1900 hät in dr Firma rund 100 Lyt gschafft.
Anne 1910 isch d Maschinenfabrik Grether & Co uf dr Gwärb- un Induschtryuusstellige z Villinge mit ere Goldmedaille uuszaichnet wore.
Im Johr 1944 isch d Produkzion zuegmacht wore, dr Gschäftsfierer isch mittlerwyli z alt gsii iun d Firma het si nimi räntiert. D Gebei sin no Zytzygebericht us dr Familie Grether/Kaffenberger wohl an e Schwyzer Firma vu Rothrist vermietet wore, wu Haizkerper härgstellt het. S Firmengländ isch vum Bumbenaagriff uf Fryburg am 27. Novämber 1944 ganz verschont blibe.
Hit het s uf em „Grethergländ“ im Fryburger „Sedanquartier“ näbe Wohnige fir rund 100 Mänsche zum Byschpel s Strandcafé, e „sälbschtverwaltete Ort vu dr Kommunikazion“, s Radio Dreyeckland un di zäntral Koordinazion vum bundesdwyt engaschierte „Mietshyyser Syndikat“.
Fyyrwehr-Nutzfahrzyygböu
S eerscht Fyyrwehr-Chraftfahrzyyh vu dr Wält mit eme Verbrännigsmotor isch vu Grether & Cie. anne entwicklet un böue wore. Dr Motor het d Gasmotore-Fabrik Deutz z Köln gliferet. Dr Fyyrwehr-Laschchkraftwage het e gschmiidet yysernes Fahrgstell ghaa un isch uf 18 km/h chuu. Dr Zweezilinder-Motor, wu mit Benzin bzw. Spiritus bedribe woren isch, het 15 PS uglaischtet un het e magnet-eläktrischi Zindaalag ghaa. S Fyyrwehrfahrzyyg isch an dr Hinterreeder aadriibe wore, deert isch au dr Motor yyböue gsii, wu mer mit ere Ryybigskupplig zwische Fahr- un Bumpibedriib het chenne umschalte. D Fiererständ un d Bedienelemänt sin vorne un hinte am Fahrzyyg gsii, wu je zwee Fyyrwehrlyt as Bsatzige gsii sin.
Nebenfluss
En Näbefluss isch es Flüssgwässer, wo am Ändi vo sim Louf en Mündig am ene grössere Fluss het und däm s Wasser übergit.
Die grosse Flüss, wo sälber diräkt is offene Meer münde, heisse Stroom. Es git aber au Flüss und sogär Strööm, wo nid oder ämel nid immer bis an es Meer oder zumene grössere Fluss chöme, sondern ine grosse See flüsse, und au anderi, wo im Bode versikere.