cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zungenbein
Bi de Süüger bestoht s us eme Mittelstück (Körper) und zwei Baar siitlige Fortsetz (Hörner). S hindere Baar vo dene Fortsetz isch chlii und mit em Chehlchopf verbunde, s vordere isch grösser und am Schlööfebei agmacht. Bi Affe und Mensche verschmilzt sogar s obere Drittel vom vordere Horn mit em Schlööfebei und bildet däm si so genannte Griffelfortsatz, währed dr Räst oder wenigstens s zweite Drittel unverchnöcheret bliibt und as Ligamentum stylohyoideum s Zungebei und dr Griffelfortsatz verbindet. Beidi Bäärli vo Hörner si bi de niidere Wirbeldier grösser und si mögligerwiis d Räst vom erste Kiemeboge und em Zungebei, wo bi de Fisch no voll entwicklet gsi isch, währed dr so genannti Körper, wo mänggisch us meh as eim Deil bestoht, wo hinderenander lige, s Mittelstück vom Zungebeiboge repräsentiert.
Funktion
S Zungebei isch mit Bänder und Muskle im Beriich vo dr Schädelbasis festgmacht. Wäge däm het s en Art Schaukelfunktion. An dr Undersiite vo dr Schaukle si mit Bewegigsoptimierig dr Chehlchopf und d Luftröhre ufghängt. Das wirkt sich günstig ufs Schwätze, Schlucke, Schnuufe und Hueste us.
Muskle
Am Zungebei setze vili Muskle aa, wo je noch dr Lag vo ihrem Ursprung zum Chnoche in zwei Gruppe chönne iideilt wärde:
Suprahyali Muskulatur: Si zieht s Zungebei ufwärts und hilft bim Schlucke.
Infrahyali Muskulatur: Si zieht s Zungebei abwärts. Alli Muskle vo dr Gruppe wärde vo dr Ansa cervicalis innerviert.
Mark Twain
Dr Mark Twain isch vor allem as Autor vo de Büecher über d Abentüür vom Tom Sawyer und Huckleberry Finn bekannt. Er isch e Verdräter vom amerikanische Realismus und isch bsonders wäge sine humoristische Erzäälige, wo vom Lokalkolorit und genaue Beobachtige vom soziale Verhalte brägt si, berüemt und wäge sinere scharfzüngige Kritik an dr amerikanische Gsellschaft. In sine Wärk beschribt er dr alldääglig Rassismus und sini Protagoniste gseen dur d Hüüchelei und Verloogehäit vo de herrschende Verheltniss duure.
Änglischi Wärkusgoob
In dr Library of America isch e säggsbändigi Usgoob vo de wichdigste Wärk erschiine.
Unterkiefer
[[Datei:Human_skull_side_bones_numbered.svg|thumb|upright=1.3|Menschlicher Schädel in Seitenansicht:
1. Stirnbei (Os frontale) 1. Stirnbei (Os frontale) (gelb) 2. Scheitelbei (Os parietale) 3. Nasebei (Os nasale) 4. Dränebei (Os lacrimale) 5. Siibbei (Os ethmoidale) 6. Keilbei (Os sphenoidale) 7. Hinderchopfbei (Os occipitale) 8. Schlööfebei (Os temporale) 9. Jochbei (Os zygomaticum) 10. Oberchiifer (Maxilla) 11. Underchiifer (Mandibula)]]
Dr Underchiifer  (lat. Mandibula, vo mandere „chäue“) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel. Bi Süüger isch er dr bewegligi vo de beide Chiiferchnoche.
Ufbau
Dr Underchiifer bestoht us em huefiiseförmige Underchiiferkörper (Corpus mandibulae), wo s vorderen Änd drvo s Chiini stützt, und de Underchiiferäst (Ramus mandibulae), wo uf beide Siite vom Chiifer ufstiige. Am Underchiiferast befindet sich dr Muskelfortsatz (Processus coronoideus), wo dr Musculus temporalis dra festgmacht isch und dr Glänkfortsatz (Processus condylaris) mit em Chiiferglänkchöpfli (Caput mandibulae), wo s Chiiferglänk bildet. D Iischnitt zwüschen em Muskelfortsatz (noch dr alte anatomische Nomenklatur früehner as Processus muscularis bezeichnet) und em Glänkfortsatz (früehner dr Processus articularis) heisst Incisura mandibulae.
Am Underchiifer setze die vier Chäumuskle aa, wo für e Chiiferschluss (Okklusion) sorge.
An dr Innesiite vom Underchiiferast sitzt e Chnochezunge (Lingula), wo s Foramen mandibulae (s Underchiiferloch) überdeckt. Das Loch isch d Iidrittsstell vom Nervus alveolaris inferior (us Nervus mandibularis vom Nervus trigeminus) und dr Arteria und Vena alveolaris inferior. Dr Närv verlauft im Canalis mandibulae (Mandibularkanal) under de Wurzeländi vo de Siitezehn und innerviert d Zahnfächer und d Zehn im Underchiifer. Dr Ändast verloot as Nervus mentalis dr Underchiiferkörper am Foramen mentale (Chiniloch) im Beriich vo de Prämolare. D Bluetversorgig vom Underchiifer bassiert über d Arteria alveolaris inferior.
Erdmutter
Germane
De römische Historiker Tacitus bischribt de Kult vo de germanische Göttin Nerthus und umschribt si as "Terra mater" »Erdmuetter«. De angelsächsisch Flursege, rüeft si as "Erce eorðan módor" (»Erce, Erdmuetter«) und as "Folde, fira módor" (»Folde, Menschemuetter«) aa.
Kelte, Balte
Bi de Kelte werd d Göttin Herecura aimol as Terra mater umschribe. Bi de Balte haisst d Erdgöttin Žemyna, so bi de Litauer, und bi de Lette Zemes māte »Erdmuetter«.
Antike Kulturchrais
Bi de Grieche werd d Erdmuetter dör d Gaia vertrette, aber au dör d Demeter. Us Chliisasie stammt de Kult vo de Kybele. Au di ägyptisch Göttin Isis cha bis zomene gwüsse Grad zu de Erdmuetter grechnet were. Allerdings hend sich di alte Ägypter d Erde as e männliche Gott vorgstellt.
Noizitt
I de Noizitt isch d Vorstellig vonere Muetter Erde zomene noie Symbol vo Naturverbundehait wore, bsunders i de New Age-Biwegig werd dodemit au de Respekt vorem Planet Erde verbunde, ooni as dodemit e wörklichi Personifizierig stattfindet. I villne neopagane Chraise isch d Muetter Erde e wichtigi Göttin.
Männlichi Erdgotthaite
Nöd i allne Kulture isch d Erde as e Göttin vorgstellt wore. Bi de Ägypter isch de Geb en Erdgott gsii und sini Frau isch d Himmelgöttin Nut. Bi de Hattier, emene bronzezittliche Volch z Chliiasie isch des Istarazill ebefalls e männliche Erdgott gsi.
Oberkiefer
[[Datei:Human_skull_side_bones_numbered.svg|thumb|200px|Schädel in Seitenansicht:
Boussens VD
Boussens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Oberkiefer
1. Stirnbei (Os frontale)
Boussens VD
Geografi
Boussens lyt im Side vum Gros-de-Vaud. Zue dr Gmai ghere no d Wyler Chevrine un Grange aux Aguet. D Gmaiflechi umfasst 80,2 % landwirtschaftligi Flechi, 13,5 % Wald un 6,3 % Sidligsflechi.
Oberkiefer
2. Scheitelbei (Os parietale)
Boussens VD
Gschicht
Boussens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1177 as Bussens.
Oberkiefer
3. Nasebei (Os nasale)
Boussens VD
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,6 % gläge.
Oberkiefer
4. Dränebei (Os lacrimale)
Boussens VD
Religion
52,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Oberkiefer
5. Siibbei (Os ethmoidale)
Boussens VD
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 3,5 %, FDP 8,7 %, GLP 7,3 %, GP 11,3 %, SP 26,2 %, SVP 35,1 %, Sunschtigi 1,1 %.
Oberkiefer
6. Keilbei (Os sphenoidale)
Boussens VD
Bolitik
D Burgermaischteri vu Boussens isch d Stéphanie Borgeaud (Stand Merz 2014).
Oberkiefer
7. Hinderchopfbei (Os occipitale)
Boussens VD
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,2 % gläge.
Oberkiefer
8. Schlööfebei (Os temporale)
9. Jochbei (Os zygomaticum)
Boussens VD
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 743 Yywohner 93,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,1 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 2,9 % anderi Sproche.
Oberkiefer
10. Oberchiifer (Maxilla)
11. Underchiifer (Mandibula)]]
Dr Oberchiifer (lat. Maxilla) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel, wo us eme Chnochebäärli bestoht. Er bildet dr Bode vo dr Augehöhli (Orbita), dr Bode und d Siitewand vo dr Nasehöhli (Cavum nasi) und e Deil vom Guume und eso s Dach vo dr Muulhöhli (Cavum oris proprium). Im Oberchiifer isch au d Chiiferhöhli (Sinus maxillaris).
Flechene
Am Oberchiiferkörper löön sich vier Flechene lo underscheide: D Gsichtsflechi (Facies anterior) befindet sich vorne am Oberchiiferkörper. D Underschlööfeflechi (Facies inftratemporalis) schliesst noch hinde an d Gsichtsflechi aa und wird vo dr Underjochbeileiste gege d Gesichtsflechi drennt. D Augehöhleflechi (Facies orbitalis) bildet dr grössti Deil vom Augehöhlibode. D Naseflechi (Facies nasalis) bildet die siitligi Wand vo de Nasehöhlene.
Fortsetz und Öffnige
Dr Stirnfortsatz (Processus frontalis) isch d Verbindig zwüschen em Nasebei, em Dränebei und Stirnbei. Dr Jochfortsatz (Processus zygomaticus) het e dreieggigi Form und befindet sich under dr Augehöhliflechi. Dr Alveolarfortsatz (Processus alveolaris) dräit d Zehn und isch entsprächend bogeförmig. Dr Guumefortsatz (Processus palatinus) isch e woogrächti Blatte und befindet sich zwüsche dr Naseflechi und em Alveolarfortsatz.
Bi Dier het dr Oberchiiferkörper e mehr oder weniger usprägti Chnocheleiste, d Crista facialis. Si isch bi Ross bsunders markant und mä cha se dur d Huut gspüüre. D Crista facialis isch dr oberi Rand wo dr Musculus masseter aasetzt.
Bluetversorgig
D Bluetversorgig erfolgt dur d Arteria maxillaris.
Dr Guumechnoche
Dr Guumechnoche (Palatum osseum) bestoht us em Alveolarfortsatz vom Oberchiifer und em Guumebei. Drei Chnochenöht bilde d Begränzig vo de einzelne Deil:
Die mittleri Guumenoht (Sutura palatina mediana) goot vom Schniidzahnloch bis zum hindere Nasedorn. Die queri Guumenoht (Sutura palatina transversa) chrüzt die mittleri Guumenoht hinde zwüschen em erste und zweite Stockzahn. D Zwüschechiifernoht (Sutura incisiva) verbindet s Zwüschechiiferbei (Os incisivum) mit em Oberchiiferbei. D Löcher im Guumechnoche si für d Närve und d Bluetgfäss, wo d Guumeschliimhuut versorge.
Schlacht bei Näfels
D Schlacht bi Näfels (Kanton Glarus/Schwiiz) hät am Dunnschtig, 9. April 1388 schtattgfunde. Sie isch di letscht Schlacht gsii im Konflikt zwüsched de Habsburger und de Eidgenosse.
Gschicht
D Öschterriicher händ sich das nöd gfalle laa und händ im Februar 1388 d Schtadt Weese überfalle. I dr Nacht händ habsburgfründlichi Bürger öschterriichischs Chriegsvolch i d Schtadt glää. Di eidgenössischi Bsatzig isch im Schlaf überrascht und umbraacht worde (Mordnacht vo Weese).
S öschterriichische Heer vo 600 Maa zu Pferd und gege 6'000 Maa Fuessvolch, wo in Weese zämezoge gsii isch isch is Linthtal iibroche und hät am 9. April 1388 di vo nur 300 Glarner verteidigti Linie durbroche. D Öschterriicher sind druuf plündernd s Tal ufe drunge und händ Näfels, Mollis, Netstal und Glarus überfalle. D Glarner, verschtärcht dur einigi Urner und Schwyzer, wo trotz Schnee und Rege über de Pragelpass z Hilf choo sind, händ sich hinder Näfels am Rautiberg gsammlet. wo di habsburgische Hauptlüüt die chlii Schtriitmacht erblickt händ, händs ihre Truppe zämezoge, die bereits mit Plündere beschäftigt gsii sind, und händ die öppe 600 Eidgenosse aagriffe. Schtei und Felsblöck sind druuf i d Riitertruppe vo de Öschterriicher gsaust. D Glarner händ d Verwirrig bi de Finde uusgnützt und händs i d Flucht tribe; viili gfinded im Sumpf bi Weese de Tod.
Nach dr Schlacht händ beidi Parteie de Fride gsuecht, wo zerscht emal uf sibe Jahr feschtgsetzt worde isch. Bevor er abgloffe isch, isch er 1394 uf wiiteri zwänzg Jahr verlängeret worde. Habsburg hät uf alli Recht i de acht alte Orte verzichtet und hät eso de Zuegang zu de Alpepäss verlore.
hütigs Bruuchtum
Sitdem isch im Kanton Glarus jede erschti Dunnschtig im April en kantonale Fiirtig und es findet de Näfelser Fahrt schtatt, wo d Glarner und Glarnerinnen zu Fuess uf Näfels ziehnd und deet mit ere Fiir dr Schlacht gedenked.
Z Näfels stoot es Dänkmool wäge däm Ereignis.
Milch
Milch oder Milich isch d Flüssikeit, wo Süügedier drmit ihri Junge düen ufzieh. Si wird im Utter (bim Mensch in dr Brust) produziert und d Jungdier suuge an dr Zitze zum dringge.
Dr Mensch bruucht Milch au vo Dier, won er domestiziert het, die wichdigste z Europa si d Chüeh, d Geisse und d Schoof. Es git Kulture, wo Kamel, Ross, Büffel und anderi Süüger gmulche wärde.
Zsämmesetzig
In der Milch het s Chohlehydrat, Eiwyss, Vitamin und Spurenelemänt. D Adeil vo de einzelne Inhaltsstoff si aber vo Dierart zu Dierart underschiidlig. Bi Dierarte, wo e sehr energiiintensive Stoffwächsel hai, isch d Milch bsundrigs riich an Fett, Protein und Chohlehydrat. Do dezue ghört z. B. d Milch vo Walfisch und Iisbäre. Innerhalb von ere Art hai au s Fuetter, d Haltig, d Laktationsziit und dr Gesundheitszuestand und s Alter vo de Tiere Iifluss uf d Zsämmesetzig vo der Milch.
Die hüfigste Protein, wo öbbe 80 Prozänt vo der Gsamtproteinmängi usmache, si d Casein. Die übrige Protein wärde au as Molkeprotein zsämmegfasst. Zu de Molkeprotein ghöre beta-Lactoglobulin, alpha-Lactalbumin, Rinderserumalbumin, Immunglobulin und d Proteosepepton. D Huut (Niidle), wo bim lengere Choche vo Milch an der Oberflechi entstoht, wird dur d Denaturierig vo Albumin verursacht.
S wichtigste Chohlehydrat in der Milch isch d Lactose, drnäbe het s Galactose, Glucose und Spure vo andere Chohlehydrat. Der pH-Wert vo Milch schwankt zwüsche 6,5 für früschi Milch bis öbbe 4,5 für suuri Milch.
Milch as Nahrigsmittel
Für d Nahrigsmittelindustrii z Mitteleuropa hützudags si Milchchüeh der Hauptliferant vo Milch, in de Bärge siis hüfig immer no d Schoof (Schoofsmilch) und d Geisse (Geissemilch), wo aber in dr Vergangeheit grösseri Bedütig gha hai as hütte.
Au Ross (Stutemilch) und Huusesel (Eselsmilch), Kamel, Dromedar und Yak, in de Ande in Südamerika sälte au Lama, wärde gmulche. Höch im Norde wird d Milch vo de Rendier bruucht, z Asie die vo Wasserbüffel, im arabische Ruum wird, näbe dr Geisse- und dr Schoofsmilch, au Milch vo Kamel konsumiert.
Burg Bierkeller
D Burg Bierkäller isch e abgangeni Burg in Ortslag in dr Stadt Kähl im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg.
D Burg isch anne 1224 s erscht Mol gnännt wore. Si isch im Bsitz vu dr Herre von Grostein gsi, speter vu dr Herre von Bock. No 1491 isch si gschlisse wore.
D Burgaalag het e Flechi vu 38 mol 25 Meter gha. S Chällergwelb vu dr ehmolige Burg isch hite vun eme Wohnhuus iberböue.
Interpretatio Graeca
Interpretatio Graeca isch e Bigriff us de Religioforschig. Er isch noch em Uusdrugg Interpretatio Romana bildet, wo de römisch Schriftsteller Tacitus i de Germania bruucht, woner di germanische Alcis mit de Dioskure vergliicht.
Scho i de Bronzezitt isch de Bruuch entstande, i Wörterliste Götternäme wie gwönlichi Wörter z öbersetze. S ältiste Zügnis bi de Grieche sind d Historie vom Herodot, wo d Religioone vo merere Völker bischribe wered, wi die vo de Ägypter, Araber, Babylonier oder Skythe. Debii isches nöd immer offesichtlich, wege wa zwai Gotthaite mitenand vergliche wore sind. Da cha ahand vo de Funktion, vom Attribut oder Aigeschafte aber au ahand vo de Role wone Gotthait i Mythe ininnt oder well de Kult und d Ritual vo zwai Gotthaite sich starch ggliche hend. Die Gliichige sind nöd kanonisch greglet gsii und onöd konsequent, de Mithras het so chöne mit Apollon aber au mit Helios öbersetzt were chöne. Mengisch isch onöd bikannt, weli iihaimisch Gotthait mitem griechische Name gmaint isch.
D Interpretatio het nonöd bidüttet, as di baide Gotthaite as identisch bitrachtet wore sind. Woll aber isches nodisno zu Aagliichige choo bis zonere Verschmelzig, wa bsundrigs i de Röömische Religio passiert isch. Trotzdem hend sich alti iihaimischi Züüg ghalte, wi bim Mars oder anderne Gotthaite.
Personenäme
I de Antiki sind mengisch au Personenäme öbersetzt wore. So het sich de Chaiser Vaballathus "Gschengg vo de Allat", de Soo vo de Zenobia uf griechisch Athenodorus "Gschengg vo de Athene" gnennt. De Herodot degege het di gliich Göttin mit de Aphrodite gliichgsetzt. Inere lykische Bilingue haisst de gliich Maa uf Lykisch Natrbbijẽmi "Ggee vom Natri", uf Griechisch aber Apollodotos "Ggee vom Apollon". Mengisch chunnts au vor, as de Vatter miteme iihaimische Name a sim Soo sin Name uf Griechisch öbersetzt ggee hett.
Biispiil
Biispil vo de Interpretatio Graeca us de altgriechische Literatur und vo Inschrifte. Di römische Vergliich sind kanonisch gsii, die ägyptische hett zom Tail de Herodot aaggee, zom Tail sind si vo anderne antiike Quelle, di phönizische sind bikannt vor alem vom Philon vo Byblos und wenigi vo Inschrifte, di sykthische findet mer bim Herodot und di parthische zom Tail vo antiike Autore und Inschrifte, denn no arabischi, syrischi, mesopotamischi, chliiasiatischi, thrakischi und keltische maist us Notize bi verschidnige antiike Autore. D Näme wered i de Form aagge, wie si i de Gliichige vorchömed, Gliichsetzige, wo nume i de moderne Literatuur vorchömed wered nöd uufglistet.
Paris Gare Montparnasse
Dè Baanhof Montparnasse isch ein vo dè sechs großè Kopfbaanhööf vo Paris. Er lyt im Südweschtè vo Paris am Place Raoul Dautry im 15. Arrondissement.
Dè Baanhof isch im 15. Arrondissement èn wichtigè Vokeersknotèpungt mit Umstygemöglichkeitè zwǜschè vir Linniè vo dè Métro (Linniè 4, 6, 12 un 13) un Vobindigè im Hochgschwindigkeitsnetz vo dè französischè Ysèbaagsellschaft SNCF, wo mit èm TGV ab Paris Montparnasse vo allem d Hauptvokeerslinniè in Richtig Bretagne un Atlantikküschtè, i dè Weschtè un Südweschtè vo Frankrych un Hendaye a dè spanischè Gränz bediènt.
Gschichtè
Dè èrschte Gare Montparnasse isch 1840 unter m Nammè Gare de l’Ouest - Rive gauche am Ènd vo dè Rue de Rennes am dỡmờligè Place de Rennes (hüt Place du 18 juin 1940) baut worrè. Dè Standort isch öppè 330 Meter vom Hauptygang vom hütigè Gare Montparnasse entfèrnt gsi. Well dè aalte Baanhof im gschtigenè Vokeersuffchờ scho bald nimmi gwachsè gsi isch, hèt mờ vo 1848 bis 1852 unter dè Leitig vom Ingenieur Eugène Flachat dè zweite Gare de l’Ouest uff dè Fundamänt vom èrschtè Baanhof baut.
Gegè Èndi vom 19. Jh. un am Aafang vom 20. Jh.sin am Gare de l’Ouest zaalrychi Wanderbüezer (vor allem Bretonè) aachờ, um z Paris Büèz z findè.
Dè Baanhof isch durch èn schwèrè Ysèbaauufall am 22. Oktobèr 1895 bekannt worrè. Dỡby hèt d Lokomotyv von èm Zừg, wo vo Granville gu Paris unterwägs gsi isch, nõch èm Brèmsvosaagè durch d Gebäudemuèr vom Kopfbaanhòf durrèbrochè. Mit èm Vorderdeil isch si uff dè öppè zee Meter düèfer glègènè Strõße uffgschlagè; 14 Wägè vom Zùg sin uff dè Gleis stò blibbè. Ei Passantin isch vo dè abbèkeiendè Trümmerschtüggle erschlagè worrè. S Foto vo dè Lok, wo us èm Baanhof usè lampèt, isch au hüt nò zimli vobreitet un wörd zum Byschpill uff Poschter un Wandbilder reproduzyrt..
Dè aktuelle Baanhof isch im Raamè von èm Immobilièbrojèkt i dè 1960er Johr am Place Raoul Dautry zitglych mit èm Tour Montparnasse baut un 1990 im Zùg vo dè Inbetrièbnaam vo dè LGV Atlantique neu gschtaaltet worrè: ußè isch è la porte Océane daufti Glasfassaad ybaut worrè, wo vo ußè dè Bligg uff d Innèarchitektur uss Bedong ermöglichè duèt un è vobesserti Wòrneemig als Baanhof ermöglichè söll. Unter Deile vo dè Gleis isch èn Parkblatz. Uff èm Dach, wo 22 Gleis vom Baanhof übberschpannt, isch dè Jardin Atlantique, èn öppè 150×230 Meter großè, öffentlich zuègänglichè Gartè. Dört stòt s Mémorial Leclerc. Imposant wǜrkt d Ygangshallè vom Empfangsgebäude wegè dè Höchi un èm Glasfenschter, durch welles mò vom Interieur uff dè Blatz dèvòr un dè Tour Montparnasseè gegèübber vom Blatz luègè cha, un wegè dè zweischtöggigè Gleisstockwärch, übber welli mò nu übber Stègè odder Rolldrèppè draa hèrrè chunnt. Ebbèso beydruggend isch è uugfäär 150 Meter langi, horizontal volaufènds Laufband gsi, wo unteriridisch d Ygangshallè mit dè U-Baan Station Montparnasse-Bienvenüe vo dè Pariser Metro bis is Johr 2009 vobundè hèt un 9 Stundèkilometèr schnèll gsi isch.
Jean Tinguely
Dr Jean Tinguely (* 22. Mai 1925 z Friiburg im Üechtland, † 30. August 1991 z Bärn) (au Jeannot Tinguely) isch ä ziitgenössische Schwiizer Moler und Bildhauer gsi, wo zum Nouveau Réalisme zelt wird. Er isch eine vo de Hauptverträter vo dr kinetische Kunscht.
Läbe
Dr Tinguely isch z Basel ufgewachse, het noch dr Schuel z erschd ä Lehr as Dekorateur gmacht. Sit 1952 isch er mit dr Eva Aeppli verhürotet gsi. 1955 het er d Künschdlere Niki de Saint Phalle kenne glehrt, won er 1971 in zweiter Eh ghürotet het. Mit em Iiseplaschtiker Bernhard Luginbühl isch er guet Fründ gsi. Mit ihm und andere Künschdler wie em Daniel Spoerri und dr Niki de Saint Phalle het er verschiideni gmeinsami Brojekt realisiert. Dr Tinguely isch vor allem bekannt worde für siini beweglige, maschineähnlige Skulpture.
Er het än internationale Ruef gha: 1990 het z Moskau ä Tinguely-Uschdellig in der Tretjakow-Galerii schdtattgfunde, und in siim letschde Läbesjohr 1991 het dr Tinguely d Gross-Hängeskulptur La Cascade z Charlotte (North Carolina) in de USA gmacht.
Dr Jean Tinguely isch 1991 im Alter vo 66 Johro im Inselspital z Bärn gschdorbe.
Chuchichäschtli
S Wort Chuchichäschtli (IPA: ), oder wie s sälte brucht wird Chuchichänschterli, isch s hüffigschte hochalemannische Schibboleth. S Wort "Chuchichäschtli" wird i dä Schwiiz un in Deile vo Südbade hüüfig bruucht, zum Ussländer demonschtriere, wie Schwiizertüütsch (Hochalemannisch) öppe töönt. Wills das Wort aber bsunders wägem <ch> praktisch nid usgsproche wärde ka, wirds dene Persone zer Beluschtig vo de andere zur Ussprooch empfoole. Die Persone spräches denn meischtens "Guggigäschtli" oder ähnlich us. D Volkssag, ass me s bruuchi, für zum d Schwiizer Staatsbürgerschaft überzcho, isch falsch.
S Wort isch wege mehreri Eigeschafte für Lüt, wo e kei Hochalemannisch (bsunders gar kei Alemannisch) kenne, numme schwer zum usspreche:
S Wort Chochichäschtli chonnt vom latiinische cocina, „Chuchi“ ond dr Verchliinerigsform vo „Chaste“, wo d Härkunft drvo unklar isch, möglicherwiis vom germanische kaza, „Gfäß“.
Au in dr hochalemannische Gegnige z Südbade isch s Wort "Chuchichaschte" gängig as Schibboleth gege s oberrhyalemannisch „Kuchikänschterli“ oder „Kuchikaschte“.
Kurt Koch
Kurt Koch isch de Name vo däne Persone:
SMS
SMS isch d Abchürzig vo Short Message Service (ENS undefined für Kurznachrichtendienst) und isch en Telekommunikationsdienst zum churzi Textnochrichte (sogenannti Churzmitteilige oder äbe SMS) z. B. mit em Natel z öberträge. Sind bin ere söttige Nochricht au Bildli, Fotene, Film- oder Tonuufnahme debii, so redt me vo MMS (Multimedia Messaging Service).
Dä Dienst isch zerst för de GSM-Mobilfunk entwicklet worden und isch hüt i verschidene Länder au im Festnetz als Festnetz-SMS verfüegbar. D Idee isch ursprünglich gsii, as es en Teil vom Signalisierigskanal sigi, wo zum Ruefuufbau brucht wird, damit mer cha Imfos öber Störige im GSM-Nezt a d Teilnehmer schicke. Es isch aafänglich es Näbeprodukt gsii und isch drum vilfach choschtelos aapote worde. Es hät sich aber mit de Johre zur gröschte Iinahmequelle vo de Netzbetriiber entwicklet.
De Konzeptvorschlag för en Churznochrichtedienst isch vom Friedhelm Hillebrand vo de damolige Dütsche Bundespost 1984 erarbeitet und im Februar 1985 i d GSM-Standardisierig iibrocht worde. De Hillebrand hät au d Längi uf 160 Zeiche festgleit, wil er festgstellt hegi, as praktisch alli Postcharte und Telex weniger as 160 Zeiche heged.
Bis öpe 2012 sind d Zahle vo de verschickte SMS Johr för Johr gschtige, sithär sinked d Zahle wider. Dä Rückgang wörd begründet dur die zuenehmendi Verbreitig vo de sogenannte Smartphone. Mit däne cha me öber verschideni Internet-Nochrichteprogramm (wie z. B. WhatsApp oder Twitter) maischt choschtelos SMS-Dienst benutze.
Bim Schriibe vo SMS und andere Churznachrichte het sich en nöji Sproochpraxis ergää, wo sech chuum me an tradizionelli Regle haltet. Vil Lüüt schrybe doo lieber i dr Mundart weder i dr Standardsprooch. Die Schrybwys isch vo de Linguischte au scho gnöier agluegt worde, zum usefinde, wie bi dere d Wörter un d Symbol bruucht wärde und wie s mit der Syntax stoot.
Gravis (Typografie)
Verwändig un Härchumft
S Zeiche daucht zum erste Mol im Altgriechische im 3. Johrhundert v. Chr. uff. Er chunnt numme am Änd vum Wort vor un stoht für d'Bedonig vum Vokal. De βαρεῖα (bareía), wie-n-er im Griechische gnännt wird, isch sit de griechische Rächtschribreform vu 1976 nümi in Verwändig.
Im Französische verändert de Gravis uff à, ù d'Ussproch nit, dient abber zur Unterscheidig vu Homophon: ça/çà, a/à, la/là, ou/où. Uff em è stoht de Akzänt für e Öffnig vum Vokal zu []. De Büechstabe dönt gliich wie sälle mit em Zirkumflex (ê), unterscheidet sich abber dütlig vu é un e.
S Italiänisch bruucht de Gravis uff à, è, ì, ò, ù numme am Wortänd. Meistens zeigt er di bedonti Silbe aa, in mänke Wortpaar nümmt mer en abber au zur Unterscheidig vu Wörter, wu gliich döne (da/dà, si/sì). E bedonts e wird abber numme dänn è gschribe, wenn's au [] gsait wird, für d'Ussproch [] wird de Akuut bruucht. Näbe ì, ù chömme au í, ú vor.
Im Rätoromanische unterscheidet de Akzänt Wortpaar wie en (in) un èn (si sin) odder gia (scho) un gìa (Giige). Au im Norwegische (Bokmål un Nynorsk) were gliich usgsprocheni Wörter durch de Gravis unterschide (òg „au“ vs. og „un“).
Im Schottische Gälisch zeigt de Gravis d'Vokallängi aa. Im Waliisische degege setzt mer en zur Kännzeichnig vu'me-ne churze Vokal in Wörter, wu mer en ohni Gravis mit langem Vokal usspräche det (mẁg „Dasse“ vs. mwg „Rauch“).
Pinyin, di latiinischi Tranksription vum Mandarin, kännt de Gravis uff de Büechstabe à, è, ì, ò, ù, ǜ. Wie in andere Tonsproche zeigt er aa, dass de Don ghäit.
In de Informatik heißt de Gravis fachsprochlig Backtick odder Backquote (änglisch für „ruckwärts gneigts Hochkomma“ bzw. „eifachs Aafiehrigszeiche“). Er wird paarwis zur Chlammerig vu Bezeichner odder iibättete Kommandoziilebefehl benutzt.
D'Dieth-Schriibig schlat de Gravis uff de Büechstabe è, ì, ò, ö̀, ù, ǜ vor (s è wird allerdings erst 1986 vum Schmid-Cadalbert vorgschla, de Dieth hät ë verwändet). De Akzänt stoht in all denne Büechstabe für d'Öffnig. De Büechstabe ö̀ isch kei Unicode-Zeiche un müeß sällewäg mithilf vu'me-ne kombinierende Gravis dargstellt were. S ǜ isch wäge de Verwändig im Mandarin un im Vietnamesische in de Zeichesatz uffgnuu wore.
Zeichesetz
Im Zeichesatz ASCII hät's s Zeiche `, wu für de Gravis verwändet wird. In de Zeichesetz vu de ISO-8859-Familie hät's usgwehlti Zeiche mit Gravis, ISO 8859-1 hät zum Bispil À, à, È, è, Ì, ì, Ò, ò, Ù un ù.
Unicode hät no meh fertigi Zeiche mit Gravis. Ußerdemm cha jedes ander Zeiche durch e nochgstellte kombinierende Gravis dargstellt were. S Zeiche elei hät d'Unicode-Bezeichnig GRAVE ACCENT (Nummere U+0060).
TeX
Bi TeX un LaTeX cha mer alli Zeiche mit Gravis darstelle. Es gitt dodefür zwei Befehl:
Zug
Zug stoht für:
Zug isch dr Name vo dene Ort:
ZUG stoht as Abchürzig für:
ZuG stoht as Abchürzig für:
Scherz
Scherz chan folgendes bedüte:
Scherz isch de Familiename vo däne Persone:
Colligny
Colligny (ditsch 1940-1944 Kollingen) ìsch bìs 2016 a frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge) gsin. Zem 1. Juni 2016 ìsch sa mìt Maizery züe dr Commune nouvelle Colligny-Maizery füsioniert wora.
Geogràfi
Colligny lijt rund sìwe Kilometer erschtlich vun Metz.
Gschìcht
Colligny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 977 àls Collini (993: Collau, 1292: Colinei).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Àm 1. Jüni 2017 ìsch sa füsioniert worda mìt dr Gmein Maizery züe Colligny-Maizery.
Verwàltung
D letscht Maire vun Colligny ìsch d Francine Konieczny gsin.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Colligny ghert zem Lorrain.
Bastian Gugel
Dr Bastian Gugel odder Gugel-Bastian (* z Altschwiir bi Bihl; † 1514 z Friburg im Brisgau) isch e alemannische Steihaüer gsi. Er het sich en Arme Kunrad ghaiße un isch dr Afiährer vum Bihler Buure-Uffschdond gsi. Anne 1514 isch er z' Friburg kepft worre.
Noch em Bastian Gugel isch z Bihl d Bastian-Gugel-Straße gnännt.
Überinvestitionstheorie
D Überinveschtitionstheorie isch en Konjunkturtheorie und het entscheidendi Impulse vor allem vom Nationalökonom Friedrich August von Hayek überchoo. Er het gseit, d Kreditschöpfig von de Gschäftsbanke seigi en entscheidende Uuslöser vo Überinveschtitione, wo auch vo Überkonsum und "Unterschpare", d. h. en ere gringe Schparneigig von de Konsumente, begleitet seige. Das chönni denn durch Zahligs-Unfähigkeit von de mit dr Ziit nümme so zahligsfähige neue Kreditschuldner zum ene Zämmebruch von dr Hochkonjunktur füehre. Dr Hayek het das theoretisch für de Inveschtitionsgüeter-Bereich formuliert. Iitroffe in dr Praxis isch es denn gemäss dere Voruussag 2008 mit dr Finanzkrise, allerdings anfänglich im Immobiliebereich in de USA. Au in dr Schwiiz warnt d Nationalbank ab em Zyklus ca. 2010 bis vorläufig hüüt (2016) periodisch vor son ere Überinveschtitionskrise im Immobiliebereich ("Immobilieblase"), wo chönnti zum ene Crash mindeschtens in dem Bereich füehre. D Gschäftsbanke werde anghalte, zrückhaltender Hypothekarkredit z gewähre, vor allem an Lüüt, wo nit sehr zahligskräftig sind und sich Wohneigetum nur schwer könne leischte.
Communauté de communes de la Vallée de Saint-Amarin
D Communauté de communes de la Vallée de Saint-Amarin ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 31. Dezember 1999 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 15 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sàntàmàrì, Präsidant ìsch dr François Tacquard.
Bibel
D Bible isch ds Grundlagebuech, di Heilige Schrifte, vom chrischtleche Gloube. Es besteit us em Alte u em Neue Teschtamänt. Je nach Bibelusgab ghöre no di sogenante Apokryphe (Deuterokanonisch oder Anaginoskomena) derzue. Ds Alte Teschtamänt entspricht em Tanach, der Grundlag vom jüdische Gloube. D Chrischte hei der Tanach i d Bible überno, dass der Läser ds Neue Teschtamänt besser versteit. Mit 2 bis 3 Miliarde verchoufte Exemplar isch d Bibel ds meischt verchoufte u sogar z meischtübersetzte Buech vo der Wält.
Allgemeins zu der Bibel
Der Begriff Bibel chunt vom griechische Wort biblos, was nüt anders bedütet als Buech. Vo däm Wort chunnt ou ds Wort Bibliothek. Da d Bibel e Sammlig vo Schrifte isch, isch si eigentlech öppis ganz Ähnlechs wi ne Bibliothek. Im Chrischtedum wird d Bibel ou als Heiligi Schrift bezeichnet. Je nach Bibelusgab enthaltet der biblisch Kanon 66 Büecher, gschribe vo unterschidleche Autore. D Entstehigszyt erstreckt sech über mehreri Jahrhundert u d Gschichte, wo si verzellt, sy no vil elter. Zum Teil sy d Gschichte so alt, dass d Forscher nid i der Lag sy, die z datiere.
Ds Alte Teschtamänt
Der Ursprung vom Alte Teschtamänt isch der Tanach. Der Tanach isch di jüdischi Heiligi Schrift. Är isch ungefähr um 1200 vor Chrischtus entstande. Datierig vo de Schrifte isch allerdings sehr schwirig, da kei originali Handschrifte vom Tanach me exischtiere. Ds einzige, was es vom Tanach no git, sy Kopiee. D Gschicht, wo der Tanach verzellt, wird ungefähr i ds Jahr 2000 vor Chrischtus gschetzt. Allerdings si d Gschichte vo der Schöpfig bis zu der Gschicht vom Abraham Mythe u lö sech drum nid datiere. D Erzählig vom Tanach ändet ungefähr im Jahr 420 vor Chrischtus.
Der Tanach isch i drei Abschnitte ufteilt. I d Tora, d Navi’im u i d Ktuvim. Us de drei Afangsbuechstabe vo de Abschnitte isch der Name Tanach entstande. D Tora (Lehr oder Gsetz), also di erschte füüf Büecher vo der Bibel, sy ungefähr 1000 vor Chrischtus entstande. D Navi’im (D Prophete) sy um 400 vor Chrischtus gschribe worde u d Ktuvim (D Schrifte) sy so um 200 vor Chrischtus. Es git Lüt, wo de Daniel i ds Jahr 135 vor Chrischtus datiere, de wäre d Schrifte später gschribe worde.
Der Tanach u ds Alte Teschtamänt verzelle d Gschicht vom Volk Israel. Vo der Schöpfigsgschicht a bis zu der Erwählig vom Abraham, der Entstehig vom Volk Israel, em Uszug us Ägypte, der Wüeschte Wanderig, der Landynahm, em Läbe im Land Israel, em Chönigrych Israel, em Untergang vom Chönigrych Israel, em Exil in Babylon u der Rückkehr i ds Land. D Texte umfasset nid nume Büecher, wo eifach Gschichte verzelle, sondern ou Poesii, Lieder u Wyseheitsliteratur.
Bis zur Rückkehr us em Exil het’s der Tanach als Buech so eigentlech nid gä. Es isch eher e losi Sammlig vo Schriftrolle gsi. Das seit sogar der Tanach sälber. So findet sech im 2Chön 22–23 e Passge, wo’s druum geit, das im Tämpel es Gsetzbuech (wahrschinlech d Tora) gfunde wird. Hätte d Israelite denn scho en Art Tanach gha, de wär das Gsetzbuech gar nid ersch verschwunde.
Nachem Exil isch du ou der Talmud entschtande. Vo däm git’s e mündlechi Überliferig u e schriftlechi. Im Talmud isch di ganzi jüdischi Uslegig zum Tanach drine. Zum Bischpil was me mues mache, we me am Sabbat meh als e bestimmti Strecki wott reise.
Der Inhalt vom Tanach isch du irgendeinisch i d Bibel überno worde. Wäge dere Übernahm i d Bibel seit me em Tanach hüt öppe ou di hebräischi Bible. Uf grund vo der Septuaginta, der griechische Übersetzig vom Tanach, het me du der Ufbou für ds Alte Teschtamänt veränderet. Ds Alte Teschtamänt wird bis hüt äbefalls i drü Teili ufteilt, u zwar i Gschichtsbüecher, Lehrbüecher u Psalme u Prophetebüecher. Ds Alte Teschtamänt het ohni di Deuterokanonische Schrifte (Apokryphe) 39 Büecher – u das, obwohl der Tanach nume 24 Büecher het. Der Grund für dä Underschid i de Zahle isch, das einigi Büecher i zwee Teile u ds Zwölfprophetebuech sogar i zwölf einzelni Büecher ufteilt worde sy.
U so isch ds Alte Teschtamänt ufboue:
D Apokryphe
D Gschicht vo de Apokryphe isch äng mit der grischische Bibel verchnüpft. D Septuaginta, wi di griechischi Bibel offiziell heisst, isch d Übersetzig vom Tanach. Die Übersetzig isch öppe im 3. Jahrhundert vor Chrischtus entschtande. Allerdings git’s bi der Septuaginta gnau glych wi bi der Bibel mehreri Versione. Bi der übersetzig het me du Büecher ufgno, wo nid im Tanach vorchöme. Me seit dene Schrifte ou Spätschrifte. Das die Schrifte i d Septuaginta überno worde sy, het derzue gfüehrt, das di chrischtlechi Chilche die Schrifte ou bruucht het. Ou d Vulgata di latinischi Übersetzig vom Tanach enthaltet einigi vo dene Spätschrifte.
Wo du der Martin Luther mit der katholische Chilche het Erger übercho, het di katholischi Chilche di Deuterokanonische Schrifte als Teil vom Alte Teschtamänt feschtgleit. Der Luther hingäge het die Schrifte i d Mitti vo der Bibel gsetzt u se als Apokryphe bezeichnet. D Begründig isch gsy, das die Schrifte nid mit der Heilige Schrift glychzsetze syge, allerdings syge si sehr guet zum Läse. Dä Konflikt het derzue gfüehrt, das di katholischi Chilche hüt no d Spätschrifte im Alte Teschtamänt het. Di reformierti Chilche kennt die Schrifte zwar, druckt se aber meischtens nid ab. U d Luther Bibel isch mit u ohni Apokryphe z ha.
D Spätschrifte wo nur i der Bibel vo de Orthodoxe sy
U im Ahang
D Apokryphe us der Lutherbible
D Apokryphe vo der Lutherbibel sy beinahe identisch mit de Spätschrifte us der katholische Chilche, nume das d Lutherbibel no ds Gebät vom Manasse ou no enthaltet. Di Dütschi Bibelgsellschaft het 2017 e Überarbeitig vo de Apokryphe i der Lutherbibel vorgno. Einigi Büecher sy neu übersetzt worde. Der Luther het für d Übersetzig vo dene Schrifte d Vulgata bruucht gha. Das het d Bibelgsellschaft 2017 gänderet.
Ds Neue Teschtamänt
Ds Neue Teschtamänt isch wäret em ne wäsendlech chürzere Zytruum entstande als ds Alte Teschtamänt. Das isch ou nid wyter verwunderlech, will d Gschicht, wo ds Neue Teschtamänt verzellt, erstreckt sech nid emal über nes ganzes Jahrhundert. D Erzälig beschäftiget sech mit der Zyt um ca. 4 vor Chrischtus bis churz vor der Zerstörig vo Jerusalem. D Zerstörig vo Jerusalem wird i keim Buech vom Neue Teschtamänt erwähnt. Allerdings wird d Zerstörig agchündigt. D Büecher vom Neue Teschtamänt sy erschtmals i der bestehende Reihefolg im Athanasius Oschterbrief als Autentischi Büecher erwähnt worde. Der Athanasius het mit däm Brief um öppe 367 nach Chrischtus d Chrischte welle derzue bringe, e gmeinsame Oschtertermin z finde. Das isch ihm zwar nid glunge, doch dür sy Brief het är d Grundlag zu der hütige Bibel gleit. So um ds Jahr 400 nach Chrischtus isch du der Kanon vom Neue Teschtamänt feschtgstande.
Ds hütige Neue Teschtamänt enthaltet 27 Büecher u isch i drei Abschnitte underteilt – u zwar i d Gschichtsbüecher, d Briefe u ds Prophetische Buech.
D Lutherbibel
Da der Luther bi syre Übersezig het Müej gha mit es paar Büecher, het d Lutherbibel bis hüt im Neue Teschtamänt es paar Abwychige vom allgemein bekannte Ufbou. Die Büecher, wo ihm am meischte Müej gmacht hei, sy wyter hindere grütscht. Der Grund für das Handle dörfti am Zytgeischt gläge sy. Denn i all dene Büecher, wo am Luther Müej gmacht hei, geit’s drum, das me der Gloube am Handle vo nere Person cha erchenne. Im Stryt zwüschem Luther u der Chilche isch es under anderem da drum gange, das me sech ds Heil nid eifach cha erchoufe. Drum het är äuä mit de Büecher, wo’s um Gloube u Wärch geit, Problem gha. Me muess aber em Luther doch arächne, das är nume der Inhalt umgstellt het u die beträffende Büecher nid het druusgno.
Schriftfunde
Me het zur Bibel immer wider mal alti Abschrifte gfunde. So het 1930 de Bärgbouinschinör u Sammler Alfred Chester Beatty z Kairo vom ene Händler alti Manuskript kouft, under anderem de Papyrus 46, 52, 66 usw. Eine vo de letschte grössere Funde isch dä z Qumran gsi. D Essener hei derte Bibliothek gha. Wo die du i Schwirikeite sy cho, hei si ihri Bibliothek versteckt u die het me du z Qumran zwüsche 1947 und 1956 gfunde. Dä Fund in Qumran het du prüefpar gmacht, wie guet d Übersetzer gschaffet hei. Es isch du us cho, das bi der Septuaginta gar nid so schlächt gschaffet isch worde. Es isch sogar allgemein so, das d Übersetzer u die, wo abgschribe hei, weni Fähler gmacht hei.
Ziittafele zur Bibel-Überliferig
Hauptquelle: Anhang zur Luther-Bibel von der dütsche Bibelschtiftig Stuttgart
Alemannischi Teilibersetzige vu dr Bibel
Ds nöie Teschtamänt Bärndütsch. Übersetzig: Hans und Ruth Bietenhard, Bern 1983. Där Psalter uf Wallisertitsch. Berchtold Haller, Bern 2007. d Psalme Züritüütsch Us em hebrèische i's züritüütsch übersetzt vom Josua Boesch. Zürich 1988 Jordan-Verlag AG Zürich, ISBN 978-3-906561-21-9.
Weblink
Portal:Bible
Kupfer
Chupfer (lat. Cuprum) isch e chemischs Elimänt mit em Elimäntsümbool Cu und dr Ordnigszaal 29. Es isch en Übergangsmetall, im Periodesüsteem stoot s in dr 4. Periode und dr 1. Nääbegrubbe (Grubbe 11), dr Chupfer- odr Münzmetallgrubbe. Dr latiinisch Naame cuprum isch abgläitet vo aes cyprium „Erz vo dr Insle Züpere“, wo im Alterdum Chupfer gschürft worde isch.
Chupfer isch e relativ wäichs Metall, guet formbar und zeech. Es isch en usgezäichnete Läiter vo Wermi und Stroom und wird dorum in vile technische Beriich wie dr Elektrotechnik iigsetzt.
Es isch e schwach reaktivs Schwermetall und ghöört zu de Halbedelmetall.
Bremblens
Bremblens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bremblens lyt uf de Ebeni zwische dr Venoge un dr Morges. D Gmaiflechi umfasst 68,1 % landwirtschaftligi Flechi, 20,3 % Wald, 11,2 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bremblens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1177 as Bremblens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12,6 % gläge.
Religion
61,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 4,9 %, FDP 18,8 %, GLP 6,4 %, GP 12,5 %, SP 16,1 %, SVP 28,9 %, Sunschtigi 0,4 %.
Dr Burgermaischter vu Bremblens isch dr Eric Bühler (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 360 Yywohner 86,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,6 % Dytsch, 1,1 % Italienisch un 6,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Wenkerbogen von Sumiswald
Wenkerboge vo Sumiswaud Uffgnoh vom Hans Flückiger (21 jehrig) vo Gruene bi Sumiswaud.
Schweiz im Zweiten Weltkrieg
D Schwiz isch während em Zweite Wältchrieg nit vo fremde Mächt eooberet worde. D Wirtschaft und d Gsellschaft si aber doch stark vom Chrieg bedroffe worde, vor allem wil d Schwiz zitwiis vollständig vo de Achsemächt iigschlosse gsi isch. D Regierig (und d Füerig vo dr Armee) het sich Müe gee, d Neutralität und d Souveränität z bewahre, ohni eini vo de Chriegsparteie z brüskiere. Noch em Ändi vom Chrieg hai d Siigermächt d Schwiz beschuldigt, mit de Nationalsozialiste kooperiert z ha, denn u. a. si öbbe 75 % vo de Devise, wo Dütschland für Iichäuf im neutrale Usland brucht het,  dur Goldtransaktione (Bütigold, Raubgold) vo dr Riichsbank über s Schwizer Bankesystem abgwicklet worde si.
D Zit vom Zweite Wältchrieg wird vo der Aktivdienstgeneration as Gränzbsetzig 1939–45 bezeichnet.
Burg Fischerbach
D Burg Fischerbach isch e abgangeni Burg bi Hinterfischerbach, eme Ortsdeil vu dr Gmei Fischerbach im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si isch bim Untere Rechgrabehof uf em „Buckel“ gläge.
Schweiz im Zweiten Weltkrieg
Noch dr dütsche Eroberig vo Frankriich
Das isch allerdings denn mit der dütsche Eroberig von Frankriich hifällig worde. Wo de Weschtfäldzug im Juni 1940 fascht verbii gsii isch, het s an der Nordwescht-Gränze vo der Schwiiz uuffälligi Bewegige vom dütsche Panzerkorps Guderian mit Hunderte von Panzer gää. Es isch zwar quellemässig offebar nüt konkrets überliiferet, aber durchuus möglich, dass die berüchtigti Radioaaschproch vom Bundespresidänt Marcel Pilet-Golaz au mit dere Bedrohig zämmeghanget isch, wil er aakündigt het, ass mä zwei Drittel vo de mobilisierte Schwizer Truppe welli demobilisiere - was als halbi Kapitulation gwirkt het. Der psychologisch Schock isch nämlich in der Schwiiz nach em Fall vom letschte demokratische Nachbar Frankriich gross gsii.
Burg Fischerbach
Die Hecheburg isch im 13. Johrhundert vu dr Ritter von Fischerbach böue un anne 1240 s erscht Mol gnännt wore. Speteri Bsitzer vu dr Burg sin d Herre von Ramstein un d Herre von Fürstenberg gsi. Um 1506 isch d Burg gschlisse wore.
Schweiz im Zweiten Weltkrieg
Noch dr dütsche Eroberig vo Frankriich
Es het sich denn aber - vor allem in e baar dütsche Dokument, wo nach em Chrieg uuftaucht si - uusegschtellt, dass der Hitler offebar d Schwiiz vorläufig nit het welle erobere, sondern nur derzue erpresse, Dütschland im witere Eroberigskampf Richtig Russland mit Rüschtigs-Lieferige z unterschtütze. D Schwiz isch im Juli 1940 zum ene Handelsabkomme erpresst worde, wo sie verpflichtet het, sämtlichi Rüschtigs-Export nur no an d Achsemächt z liifere.
Burg Fischerbach
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite no dr Halsgrabe erhalte.
Schweiz im Zweiten Weltkrieg
Noch dr dütsche Eroberig vo Frankriich
In däm Liecht händ sich denn dütschi Aktionsplän gäge d Schwiiz wie vor allem au der militärisch Aagriffsplan "Operation Tannenbaum" vom Auguscht 1940 oder Planige für die personelli Bsetzig vom sog. "Reichskommissar Schweiz" vom Septämber 1941 als blossi Planschpiil vo untergordnete Inschtanze in der Nazi-Hierarchie erwiise. Au die erwähnte Eroberigs-Plän vom Mussolini sind nit umgsetzt worde, erschtens will der Hitler im Norde nit het welle iifalle und zweitens will me jetzt en Überfall uf Griecheland vorzooge het.
D Reduit-Strategii
Der General Henri Guisan het wohl die gegnerische Plän durch d Nachrichtedienschte höchschtens unvollschtändig kennt und het dorum im Juli 1940 der Öffentlichkeit der Bezug vom Reduit mit de entschprächend reduzierte Truppebeschtänd akündigt. Die Dütsche händ allerdings die Schtrategii nie richtig ernscht gnoo, will si s Mittelland mit der Bevölkerig und der Induschtrii em Gägner fascht vollschtändig entblösst het und d Reduit-Truppe eso mit der Zit kampflos hätte chönne usghungeret wärde. Die einzige würkliche Trümpf wo d Schwiz denn im Fall vom ene Iimarsch no ghaa het, wäre d Schprängige gsii vo de Rüschtigs-Betriib und vo de Alpetransit-Achse, wo witgehend de Achsemächt dient häi.
Au der General Guisan het im übrige nit nur die bekannti Widerschtands-Rolle gäge die Dütsche gschpiilt, er het wie die meischte Verantwortigs-Träger gschwankt zwüsche Widerschtand und Apassig. So het er churz nach siim Widerschtands-Entscheid, wo s Reduit zmindescht politisch signalisiert het, der Bundesrat ufgforderet, e diplomatischi Vermittligs- und Versöhnigs-Mission nach Berlin z schicke - was der Bundesrat aber abglehnt het. Und in ere Aschprach, won er Endi 1941 ghalte het, het er gseit: "Wir wollen uns ans neue Europa anpassen, aber nach Schweizer Art". Noch wiiter gange isch z. B. der oberschti Induschtriiverbands-Verträter vom Land, der Hans Sulzer, wo no im Auguscht 1943 e dütsche Chriegs-Siig gäge die Alliierte gwünscht het, um s Uufcho vom Kommunismus abzwände.
D Schwizer Flüchtlingspolitik
Stark kritisiert worde isch schpöter au die schwizerischi Flüchtlingspolitik, wo vor allem au wäge der Nahrigsmittel-Knappheit ("Das Boot ist voll") ab Auguscht 1942 e witeri Uufnahm vo jüdische Flüchtling abglehnt het, und d Juude si millionewiis in d Konzentrationslager abtransportiert worde. Es si Duusigi vo Flüchtling zruggwiise worde und für 117 jüdischi Flüchtling cha sicher bewiise wärde, ass si vo de Nationalsozialiste deportiert oder verschoss worde si. E Zaal, wo dr Wirkligkaäit mee entspricht, cha mä woorschinlig nid uusefinde, wil e Hufe vo de Abwiisige und Zriggschiebige diräkt an dr Gränze informell stattgfunde häi und nit brotokolliert worde si.
Elsässisches Wörterbuch
S' Elsässischa Wärterbüach  isch a Wärterbüach fer s Südliga Nederàlamànischa Üssdrucksgebiat vom André Nisslé. Me dàrfs net verwaggsle mit em Werterbüech vun dr elsassische Mundàrte vum Ernst Martin un em Hans Lienhart.
Vorstellung
Zitat:
Dàss frànzesch - elsassischa un Elsassisch-Franzescha Wärterbüach esch uff a phonetischa Àrt uffgsätzt worra, um sina Laasbàrkait z'veraifàchera un sech känna vu sinra Üssdruckswerklikait ärnehrera àn Hànd vu sim Schprochsrichtum.
''Züadam dàss, dàs Wàrterbüach met d'r greschta Sorgfaltikait uffgsätzt worra esch,(ewer 13000 wärter) sen m'r ewerzigt àss noch samtliga Üssdreck un Wärter dren fahla dian. Drum vervaigra-n-i net d'r vor un halfa-n-is dia lucka üss z'fella.''
Entstehung
Dr André Nisslé hed als Autodidakt aagfange uf dr Bàsis vum Albert Hudlett sin Àrwet Ewerischtemmung vu da Elsassischa Schribàrta. Am End war s grööst Wärterbüach. Drbei hät er 's Orthal-Prinzip vu dr Verwàndschàft met em Hochditscha abglehnt, weil er s züe kompliziart gfunda hàt.
Schloss Dautenstein
S Schloss Dutestei isch e ehmolig Wasserschloss bi Dutestei, eme Ortsdeil vu dr Gmei Seelbach im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg.
Gschicht
Die Diefburg us dr Stauferzyt het s glych Böuschema wie d Diefburg Lohr mit eme rächteckige Grundriss un vier runde Eckdirm un isch wahrschyns um um 1235 vu dr Rychsministeriale von Dautenstein böue loo wore. Die Wasserburg isch im Burechrieg gschlisse wore un anne 1594 vum Jakob von Geroldseck im Stil vu dr Spotrenaissance zur Residänz usböue wore. Anne 1633 isch im Dryssgjehrige Chrieg wider gschlisse wore. Wu s anne 1744 abbrännt isch, isch in dr zwote Helfti vum 18. Jh. s nej Herrehuus böue wore, 1826 e Fachwärchschyyre. 1812 het em Philipp Carl von Schmidt ghert, 1837 dr Grofe von der Leyen.
Hitigi Nutzig
S hitig Gebej isch im Privatbsitz un goht uf dr Nejböu us dr zwote Helfti vum 18. Jahrhundert zruck, s nimmt nume ne Deil vu dr ehmolige Aalag yy.