cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kloster St. Blasien (Schwarzwald)
9. Johrhundert bis 12. Johrhundert
Am 1. Mai 1322 hèt èn Großbrand diè gsamtè Aalaagè vonichtet. Mo hèt umgehend mit èm Uffbau nõch aaltè Vorlaagè aagfangè, schu 1348 sin diè im Styl vo dè Gotik erneurtè Kloschtèrbautè fèrtiggschtellt. 1464 sin im Waldshuèter Chrièg d Eidgenossè i d Nòchi kõ un hèn i dè Umgebung Hööf niderbrènnt, Abt Chrischtoph isch inè entgegè gangè un hèt si bewirtè lõ, asè hèt er s Kloschtèr rettè könnè.
13. Johrhundert bis 18. Johrhundert
I dè Folg vo dè Entscheidig vo Wienächtè 1124 hèn sich d Zähringer als Kloschtervögt etablyrt, nõch dèrè irem Uusschterbè 1218 isch d Vogtei unterm Kaiser Friedrich II. (1212/1215–1250) Reichslehè worrè. Des bedütet, dè Kaiser isch glychzitig Vogtherr übber d Abtei worrè: Reichsunmittelborkeit. Dè Mönch Otto vo St. Bläsy hèt i sinerè Chronik d Ereignis vo 1146 bis 1209 gschilderet. Mit dè Vopfändig a s Hochschtift Konschtanz bzw. Bischtum Konschtanz isch d Unmittelborkeit vom Kaiser widder wèg gsi.
Um d Mitti vom 13. Johrhundert sin d Habsburger als Schutz- un Kaschtvögt vo dè Mönchsgmeinschaft bezüügt. St. Bläsy isch dõmit zuè nem Beschtanddeil vom vorderöschterrychischè Herrschaftsvoband vo dè habsburgischi Herzög worrè un i dè früè Neuzit als Landschtand vorderöschterrychischs Prälatèkloschter vo dè Grafschaft Hauenstein{Grõfschaft Hauèschtei. Trotzdemm hèt s au Bezièhigè zum Rych gää, welli dõmit zämmèghängt sin, dass ès Kloschter zwischè 1422 un 1521 i dè Reichsmatrikel gfüürt worrè sin un dè schwòbische Reichschreis 1549 vogeblich vosuècht hèt, St. Bläsy als Reichsprälatèkloschter yzbindè. Diè vir sit demm Èndi vom 13. Johrhundert vo St. Bläsy erworbenè „Rychsherrschaftè“ Blomegg, Bettmedingè, Gurtwyl (1646 Probschtei) mit Gutèburg un dè Berauer Bärg sin Uusgangspunkt für diè 1609 konstituyrti reichsuumittelbari Herrschaft Bõõdorf gsi. Dõmit isch dè jewylige Abt au glychzitig Landgraf vo dè Rychsherrschaft Bõõdorf gsi. Kaiser Franz I. Stephan hèt 1746 dè Abt Franz II. (Schächtelin) i dè Rychsfürschtèschtand erhobbè. Er isch dõmit dè èrschti Rychsprälat vo dè zuèkümpftigè Fürschtabtei St. Bläsy gsi.
Ufflösig vom Kloschtèr im 19. Johrhundert
D Bolitik vom Josephinismus hèt bewùrkt, dass s johrhundertealte Benediktinerkloschtèr, wo vo dè Reformation nit witer beyflusst worde isch, 1806 im Zuug vo dè Säkularisation, uffglöst worrè isch. Fürschtabt Berthold Rottler un èn Großdeil vo dè Mönch sin mit dè reschtlichè Kunschtschätz sowiè dè Gebeine vo zwölf Habsburger, wo dõ begrabe gsi sin, znägscht i s uffglöste Stift Spital am Pyhrn z Obberöschterrych un schlièßlich 1809 i s Stift St. Paul im Lavanttal z Kärntè, wo hüt nõ beschtoot. Im 1807 isch s Gebièt um St. Bläsy a s Großherzogdum Baddè übbergange. Dert hèn 27.789 Menschè gläbbt, und dè Wèrt vo dè Güèter isch uff 15.723.965 Guldè voaaschlagt (1 Guldè öppè ei Goldmark). Diè mittelaalterlichi Kloschtèraalaag isch im 18. Johrhundert im barockè Styl übberbaut worrè, denn abber gröschtèdeils abbrènnt un durch dè hütige, sichtbare Bau im Styl vom Klassizismus ersetzt worrè. Deshalb sin keini mittelaalterlichi odder früèneri Bautè erhaaltè blibbè.
D Kloschtèrkirchè un d Kloschtèrbautè sin nõch dè Säkularisyrig schyr vokeit. Ab 1808 sin Fabrikè ygrichtet worrè. Johann Caspar Bodmer uss Züri (1776–1827), Erbauer vom Schuuffèlraddampfèr Stephanie, isch schu am 20. Juli 1809, nõ bevor èn Kaufvotraag uusgfèrtigt worrè isch, z St. Bläsy mit elf sechsschpännigi Fuurwärk voll mit Maschinnè, Wärkzüüg un Huusrõt ydroffè un hèt mit èm Ufstelle vo Baumwollschpinn- un Wèbmaschinnè aagfangè. Spòter hèt er au diè Badische Gweerfabrik betribbè, wo dõ unter finanzieller Beteiligung vom David vo Eichthal 1810 ygrichtet worrè sin. Nõch èm Dôt vo sinèrè Frau 1822 hèt dè Bodmer St. Bläsy volõõ, isch z Ängland un Wyn un zletscht bi sim Schwigersoo J. F. Reishauèr z Züri dätig gsi. D Maschinnèfabrik hèt dõmolls als diè Gröscht vo irer Art z Dütschland goltè.
1910 isch d Kuppel un 1913 dè Innèraum vom Dôm widderhèrgschtellt, wo 1874 abebrennt isch. Ab 1934 hèn d Kloschtèrräum è Internat behèrbergt, 1946 hèt s hüt nõ exischtyrende Kolleg St. Bläsy dõ ièziè könnè. Nõch èm erneutè Großbrand vo dè Kloschtèraalaag 1977 isch hüt widder alles umfassend renovyrt worre. Nebbè dè Gottesdiènscht findè au Orgèl- un Dômkonzèrt sowiè Uusschtelligè i dèm einmõligè Bauwärk statt.
Bibliothêk
S Kloschtèr hèt wiè alli Benediktiner-Klöschtèr è großi Bibliothêk. Dõdrin hèn sich s Ramsey-Psalter un au s St. Blasien-Psalter befundè, wo dõ im Scriptorium entschtandè isch. S Kloschtèr vofüègte übber è eigni bedütendi Druckerei (einigi Wärk sin uusgschtellt im Museum im Haus des Gaschtes z St. Bläsy). D Druckeryrichtig hèt nõch dè Ufflösig d Hochschuèl Fryburg chriègt, denõch hèt si dè Volegèr Bartholomä Herder gmiètet. Well s Kloschtèr meefach im Lauf vo dè Gschicht Bränd zum Opfer gfallè isch, isch au d Bibliothêk oft zerschtört worrè. Dè Bibliothêksaal vo dè drittè Kloschteraalaag isch (1729 bis 1732) vom Stukkateur Giovanni Battista Clerici un sim Soo gschtaaltet worrè, welli au dè Theatersaal mit Stuck vosää hèn, nõch ihnè isch dè Dominikus Zimmermann im Kloschtèr dätig gsi (1732). Abt Gerbert hèt bim letschtè Großbrand im Neubau èn großè, abber schlichtè Bibliothêksruum yrichtè lõõ, wo vom Friedrich Nicolai i sim Buèch beschribbè wörd. 1806 beschrybt dè Joseph Albrecht vo Ittnèr d Bibliothêk als dreischtöckigè Saal nõch italienischer Art mit èrè durchgängigè Galery, offèbar sin nur d Treppèuffbautè erneuert worrè.
Unter m Fürschtabt Martin Gerbert isch diè bis hüt beschtehendi Forschungsidee vo dè Germania Sacra geborè worrè, wo sich d Erfassig vo dè Gschichtè vo dè Klöschtèr un Bischtümer z Dütschland zur Ugfgasb gmacht hèt. Dõdurch hèt er vill Fründ, Forscher un Intressyrte begeischteret, unter anderè d Hischtoriker Trudpert Neugart, Pater Aemilian Ussermann (1737–1798), wo vu St. Ulrich nõch St. Bläsy kõõ isch – dört isch er Bibliothekâr –, Pater Marquard Herrgott, Pater Ruschtenus Heer, Pater Moritz Hohèbaum van der Meer, doch au wit entfernti hèn d Korreschpondenz mit èm Abt im Albdal ghaaltè: Kardinal Garampi, Philippe-André Grandidier, Philipp Jakob Steyrer, dè Sammler Beat Fidel Zurlauben, Stephan Alexander Würdtwein un villi anderi (z Wyn, Rom, Göttweig, Thennèbach, Pfäffers, Züri, Ravenna/St. Vitale un witeri).
Durrës
Durrës (Ussprooch: ; bestimmti Form im Albanische: Durrësi; griechisch: Δυρράχιον Dyrrhachion; latiinisch: Dyrrachium; italienisch: Durazzo) isch e Stadt in Mittelalbanie aa de Adria. Es isch mit über 200.000 Ywohner nooch de Hauptstadt Tirana di zweitgrööschti Stadt vo Albanie un di wichtigscht Hafestadt vum Land.
Wirtschaft
De Durrës Plazh, de Strand vo Durrës, ghört zue de beliebteschte Badeplätz vo Albanie. Bsunders im Summer spiilt de Tourismus wäge däm e wichtigi Roll. D meischte Urlauber sin Usslandsalbaner un Kosovare, oder chömme uss de Hauptstadt Tirana uff Durrës.
Klima
S Klima z Durrës isch mediterran. Am niidrigschte sin d Temperature im Januar mit durchschnittlichi Höggschtwärt vo 5 °C i de Nacht un 12 °C am Daag. Am wärmschte sin de Juli un de Auguscht mit Durchschnittstemperature vo 21 °C i de Nacht un 28 °C am Daag.
Sehenswürdigkeite
Wäge synrer lange Gschicht het Durrës mehreri archäologischi Fundplätz. Am wichtigschte devo isch e Amphitheater, wo au Mosaike bsichtigt werde chönne. Es isch im 1. Joorhundert n. Chr. baut worde, un isch mit enere Kapazität vo 20.000 Mensche s gröschti uffem Balkan. Im Archäologische Museum sin verschidni Fundstugg uss de Gschicht vo de Stadt ussgstellt.
Dernäbe isch vorallem de Strand vo Durrës e beliebts Ussflugziil.
Sklaverei
Sklaverei isch dr Zuestand vom ene Mensch, wo vom en andere as si Aigedum behandlet wird.
Noch dr Legaldefinition vom Zuesatzüberiikomme über d Abschaffig vo dr Sklaverei, wo 1956 vo de Veräinte Nazione abgschlosse worde isch, bedütet «Sklaverei» d Rächtsstellig oder Laag von ere Person, wo an ere äinzelni oder alli Befuegniss usgüebt wärde, wo mit em Äigedumsrächt verbunde si, und «Sklav» e Person in ere sonige Rächtsstellig oder Laag.
Bi dr Sklaverei im änge Sinn vo dr Gschichtsschriibig isch s Rächt, Sklave z chaufe, z verchaufe, z miete, z vermiete, z verschänke und z vererbe gsetzlig verankeret gsi. D Sklavegsetz häi die brivat- und stroofrächlige Gsichtspünkt vo dr Sklavehaltig und vom Sklavehandel greeglet; drzue häi si au bestimmt, weli Rächt d Sklave ghaa häi. In vile Staatswääse, wo Sklave ghalte worde si, häi d Sklave e gwüssi Rächtsfäähigkäit ghaa und häi z. B. vor Gricht chönne goo oder Äigedum chönne erwirtschafte, so dass si mänggisch sich häi chönne freichaufe. D Sklaverei het chönne erblig si – d. h. d Noochkomme vo Sklave si sälber unfrei gsi –, das isch aber nit in alle Staatswääse, wo d Sklaverei kennt häi, eso gsi. Mä muess au underschäide zwüsche lääbenslange und temporääre Forme vo dr Sklaverei.
Im ene witere Sinn verstoot mä under Sklaverei au e Freihäitsberaubig und Nötigung vo Mensche, wo käi gsetzligi Grundlaage het in dr Gsellschaft, wo s bassiert.
Wangenried
Wangeried (amtlech Wangenried, bis i s 19. Jh. Ried) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wangeried isch es Strassedorf im Oberaargou nüün Kilometer öschtlech vo Soledurn. D Gmeindsflächi bsteit us 67,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 24,1 % Waud, 6,9 % Sidligsflächi u 1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Wange, Waliswiu bi Wange, Heimehuse u Inkbu im Kanton Bärn u Subige u Deitige im Kanton Solothurn.
Gschicht
Wangeried isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 894 aus Riete, 1356 Guoten Riede. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,5 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,5 %, CVP 1,0 %, EVP 2,5 %, FDP 7,8 %. GLP 4,0 %, GP 4,2 %, SP 17,0 %, SVP 43,2 %, Suschtigi 3,8 %.
Gmeindspresidänt vo Wangeried isch dr Fritz Müller (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 382 Ywohner 97,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 0,8 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Wangeried ghört zum Hochalemannisch.
Rümmingen
Rümmige (amtl. Rümmingen) isch ä G'mei im Markgräflerland im Südweschte vo Dütschland.
Gschicht
De Name Rümmige erschint s'erschtmol in ere Urkunde us em Johr 767 als Romaninchova, wo die dörtmoligi Siedlung drmit zämme mit sechs wiitere Dörfer an's fränkischi Königskloschter St. Denis bi Paris verchauft worde isch. Dä Kaufvertrag, wo im Original im Nationalarchiv z'Paris verwahrt isch, wird als Geburtsurkunde vo dr Gmei Rümmige betrachtet, wil jeglichi frueneri Ufzeichnige und auch Bodefünd, wo uf e frueneri B'siedlig hindüte chönnte, fehle. Des Roman im damalige Ortsname chönnti uf e Zuezug vo römischi Siedler hindüte.
Us chleine Afäng het sich, wie Ortschronischt un Ehrebürger Karl Böhringer vazällt, e chleins Dorf mit strebsame Bure un Bürger entwickelt.
Geischtlich war Rümmige bis 1989 e Filiale vo dr Pfarrei Binze, wo urschprünglich zue dr Diözese Chonschtanz ghört het. 1503 isch sie zuem Bistum Basel cho. Im selbi Johr hen sich d'Rümmiger Iwohner en eigini Chilche baut. Die gotischi Chapelle an de Dorfschtroos schtoht hüt no un bedütet eins vo de wertvollschte historische Gebäude vo dr Gmei.
Ab'm Joohr 1740 hen d'Rümmiger ihri Chinder nümmi uf z'Binze in d'Schuel gschickt, sondern hen en eigene Lehrer iigschtellt. Als Schuelgebäude het des hütige Awäse vo s'Ludäschers dient. 1835 het Gmei dann e eigeni Schuel baut, s'hütigi Roothus. Wo wieder Platz für d'Schuel gfehlt het, isch me ins damoligi Roothus usgwiche un het sich au nit dra gstört, dass dört au die dörflichi Arreschtzälle iibaut war. 1964 het me denn de Neubau vo dr hütige Grundschuel bezoge. D'Schuel isch im Johr 1994 um zwei Klasseräum erwitert worde. Dodurch bschtoht d Möglichkeit, dass alli Grundschueler vo dr Gmei am Ort unterrichtet werde. Sämtliche Hauptschueler werde z'Binze unterrichtet. D'Gmeihalle, wo im Johr 1977 iigweiht worde isch, isch in über 17.000 freiwillige Arbetsschtunde von dr Rümmiger Bürger baut worde.
In dr Ziit vo de beginnendi Industriealisierung nimmt 1861 am Wittliger Weg e Bachsteimüller sini Arbet uf. Rentabilitätsschwierigkeite hen in de nachfolgende Johre e paar mol de B'sitzer wechsle lo, bis d' Firma Lange mit Fachkenntnis un kaufmännischem Gschick s' Unternehme zuem e große Ufschwung g'fuehrt het. D' Ziegelei het de iheimische Buure un Handwerker Arbet un Iikoo.
1967 isch d' Ziegelei vo dr Brueder Lange vo de Tonwerke GmbH, Chandere überno worde. In de zwüscheziit isch de Betrieb un d' Produktion un de Verchauf iigstellt worde. D' Lag an de 1895 baute Chandertalbahn het de Ziegelei e moderni Verkehrsabindig bote. D' Bahn, s' "Chanderli" isch au uffgeh un als Museumsbahn erhalte worde.
Am End vom 2. Weltkrieg het e regi Bautätigkeit iigstetzt un d' Zahl vo dr Iiwohner isch vo 400 uff hüt 1500 Lüt g'stiege. Mit d'm größer werde vom Dorf hen au neui Stroßename gfunde werde muesse. Do het me sich an die große Söhn, z. B. an de Revolutionär Friedrich Neff vo 1848/49 un em Chronist un Ehrebürger Karl-Friedrich Böhringer erinneret. De Brunne bim hütige Kinderspielplatz isch noch em Moler un Bildhauer Hermann Scherer bnennt worde.
Im usgewiesene Gwerbegebiet "In de Au" hen sich Betrieb ag'siedelt.
Im Joohr 1997 het könne d'Kapelle am Friedhof ig'weiht werde. D'gsamti Ussealag isch in rd. 2.000 freiwillige Arbetschtunde hergerichtet worde. Für d'Usgestalting vom Innenrum het d'G'mei vo dr Bürgerinne un Bürger Geld un Sachspende in ere Höchi vo rd. 40.000,00 EUR kriegt.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Bezirk Moesa
Da Bezirk Moesa (RMS District da la Moesa, ) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Moesa ersetzt worda.
Anton Webern
Anton Webern (* 3. Dezämber 1883 z Wien; † 15. Septämber 1945 z Mittersill, Salzburg, Ööstriich; vollständig Naame: Anton Friedrich Wilhelm von Webern; s „von“ het er 1919 wägen em Adelsufhebigsgsetz vom 3. April 1919 müesse ablege) isch en ööstriichische Komponist und Dirigänt gsi. As äine vo de erste Schüeler vom Arnold Schönberg het er zum innere Kräis vo dr Wiener Schuel ghöört.
Dr Webern het Karriere as Dirigänt in de verschiidenste Orchester gmacht. Noch em «Aaschluss» het er sich drotz gwüsse Sümpathie für d Ideologii vom Nationalsozialismus mee und mee us em öffentlige Lääbe zruggzooge. Er isch am 15. Septämber 1945 vom ene amerikanische Soldat z Mittersill bi Zell am See us Verseä verschosse worde.
S Wärk
Scho us dr „Klagefurter Periode“ (1899) si zwäi Stück für Tschello und Klavier vom Webern bekannt. Sini früeje Wärk (Im Sommerwind, 1904; Langsamer Satz, 1905) si in dr Dradizioon vo dr Spootromantik gstande und yu sine Läbzite nie ufgfüert worde. 1908/1909 het er Lieder noch em Stefan George im atonale Stiil verdoont und eso dr Ruef vom ene Verdräter vom musikalische Expressionismus öberchoo. 1924/1925 het dr Webern im Schönbärg sini Zwälfdoontechnik afo aawände.
Wärk mit Opuszaal
Wärk, wo zu sine Läbzite veröffentligt worde si:
Noochlass
Dr grösst Däil vom Noochlass vom Anton Webern befindet sich hüte in dr Paul-Sacher-Stifdig z Baasel.
Hertzing
Hertzing (ditsch Herzing, 1940–44 Herzingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Hertzing lijt àm Rhin-Marne-Kànàl, nin Kilometer sìdweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 265 und 310 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Hof la Giraffe.
Gschìcht
Ìm Johr 1681 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hertzing ìsch. Hertzing ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hertzing ghert zem Lorrain.
Klosterkirche Wettingen
D Chloschterchile Wettige isch s Chilegebäud vom ehemolige Zischterzienserchloschter Wettige im Kanton Aargau. Si bstoht us ere Mönchs- und ere Konversechile, wo durch en Lettner und es Gitter vonenand trännt sind.
Pogradec
Pogradec (Ussprooch: ; bestimmti Form im Albanische: Pogradeci) isch e Stadt im Südoschte vo Albanie aa de Gränz zue Nordmazedonie am Ohridsee. De Name vo de Stadt chunt ussem Slawische un bedütet „unterem Städtli“. In de Stadt sälber gits zwar kei slawischsproochigi Bevölcherig mee, es git aber Dörfer in de Umgebig, wo Aaghörige vo de mazedonische Minderheit läbe.
Klosterkirche Wettingen
Hüt isch si d Pfarrchile vo de Chrischtkatolische Chilegmeind Bade-Brugg-Wettige.
Pogradec
Pogradec het wäge Zerstörige in de Balkan- un de beide Wältchrieg kei bsundri historischi Sehenswürdigkeite. Als Ussflugsziil isch d Stadt aber einewäg wäge em Ohridsee un kulinarischi Bsunderheite beliebt. Usserdäm herrscht in de Gegend durch de Yfluss vum See e gmässigters Klima wie in andri Landesdeil. De Tourismus wird allerdings no durch Problem mit de Müll- un Abwasserentsorgig behindret. Syt em Joor 2007 bemiet sich d Stadtverwaltig in Zämmearbet mit internationale Organisatione die Problem z löse. Usserem Tourismus isch vorallem d Landwirtschaft un d Fischerei wichtig.
Klosterkirche Wettingen
Gschicht
Di erschti Chloschterchile isch im 13. Johrhundert, vermuetlich ab em 1227, nach de Gründig vom Chloschter bauet und im 1256i gweiht worde. D Chile het me mehrmols umbauet und erwiteret und im 1440 isch si im Toggeburger Erbschaftschrieg kabut gmacht worde. Bim Chloschterbrand vo 1507 het d Chile einisch me schweri Schäde erlitte, und aaschlüssend isch si wider gflicktworde.
Sit em 18. Johrhundert isch s Chileschiff innen im Stil vom Barock gstaltet. Wo nachem Aargauer Chloschterstritt s Chloschter im 1841i isch ufghobe worde, isch d Chile mit em Chloschter in Bsitz vom Kanton Aargau übergange. De Kanton het allne drü Landeschillene d Nutzig vo de Chile erlaubt, also de römisch-katholische, de reformierte und nach de Entstehig vo de chrischtkatholisch Chile in de 1870er-Johr und ihrer Aaerkennig als Landeschile, au dere. Bis hüt findet in de Chloschterchile regelmässig römisch-katholischi und christkatholischi Messe und Gottesdienscht statt. Di reformiert Chilegmeind Wettige-Noiehof het nach em Bou vo de eigede Pfarrchile im Jahre 1939 uf ihres Nutzigsrächt verzichtet. D Chloschterchile cha hüt au für Hochzite gmietet werde.
D Chile
Di urschprünglichi Chile het us em Langhuus, em schmale Querhuus, wo uf beide Siite usladend gsi isch, em rechteggige Presbyterium und ere Querhuuskapelle bschtande. D Ursprüng vo dere zisterziensische Chilearchitektur chömmed us em Burgund, wo im 1135i z Clairvaux di erscht Chloschterchile mit dem Grundriss bauet worde-n-isch. D Ufriss vo dere Chile het sich an de romanische Architektur vo Schwabe orientiert, wo vo eifache Baukörper prägt isch gsi. D Wänd sind nid glideret und unverziert gsi, de Inneruum numme durch eifachi Spitzböge underdeilt und d Tili isch flach gsi. Scho vo Aafang aa isch d Chile zweiteilt gsi; zwüsche de Mönchs- und de Konversechile isch e meh wi vier Meter höchi Schranke gsi. Di witeri Usschtattig vo de Chile vor em Brand vo 1507 isch unbekannt.
S Langhus het drü Schiff, s git eis Querhuus, wo jewils an de End e Kapelle hei und es git am Langhuus e Vorhalle, wo über di ganzi Breite vom Chileschiff goht. In de Johr 1596 und 1597 het me über de Flügel vom Querhuus zwei Holztürm errichtet, wo mit Zwiibelhuube krönt si gsi.
De hütig Lettner isch unterm Abt Peter Schmid, wo vo 1594 bis 1633 im Amt gsi isch, entstande zum di weschtlichi Konversechile vo de öschtlich Mönchschile z trenne, und er het au en überwölbte Chrankechor und en Orgelbühni. Au d Figure an de Hochwänd, di früheschte in dere Art in de Schwiiz, sind us sinere Amtszit, wi au s Chorgschtüehl in de Mönchschile, wo in de Forme vo de spote Gotik und de nordische Renaissance gschnitzt isch. Au d Verlängerig vo de innere Querhuuskapelle isch in de Ziit vom Abt Peter realisiert worde, wo in de Art vomene Chorumgang hinter em Presbyterium mitenand verbunde sind.
D Dreifaltigkeitskapelle, wo im Winkel zwischem Langhuus und em nördliche Querhuusflügel bauet worde-n-isch, stammt us em Johr 1705, und unter em Abt Peter Kählin (reg. 1751-1757) sind di vergoldete Altär, de Thonsessel, d Kanzle, Deckemalereie und d Taflegmälde im Langhuus und im Querhuus gschaffe worde. Au de Hochaltar, wo d Himmelfahrt vo de Maria zeigt, isch us dere Ziit.
D Decki vom Mittelschiff isch es Korbbogegwölb, si isch im 19. Johrhundert an d Schtell vo de ursprüngliche polygonale Holziideckig träte, wo unterm Abt Peter Schmid iizoge worde-n-isch. Wil im 1821i d Gfahr bschtande het, dass di Holzdecki chönnti iischtürzt, isch si durchs Korbbogegwölb ersetzt worde, wo im Johr 1833 mit Freske bemalt worde-n-isch.
De hütig Dachreiter isch us em Johr 1773. Me het ihn in dem Johr noi gmacht, wil de alt vom eme Blitzschlag zerstört worde isch.
Sarkophag
In de Chile stönd zwei grossi Sarkophag us Schtei, eine vo de Habsburger und einer vo de Kyburger. Im Habsburger-Sarkophag isch de König Albrecht dr Erschti nach sinere Ermording am 1. Mai 1308 z Windisch zunächscht bestattet worde, bevor er einige Johr schpöter uf Speyer in de Kaiserdom isch überführt worde. Uf em Sarkophag isch en Inschrift z lääse, wo uf Latin da druf duet hiwiise. De Sarkophag isch agmoolet, uf de einte Siite mit em Albrecht in sinere Rüschtig und uf de andre Siite mit Arkade. Au e chlini Ritter-Statue mit ere Habsburgfahne isch derbi. Dodermit isch de Sarkophag in de ganze Gstaltig dütlich ufwendiger gschmückt wi de Kyburger-Sarkophag. Bi dem isch uf em Deckel s Kyburger Wappe im ene Chrüüz und am Fuess- und em Kopfend sind Böge usegmeislet.
Glocke
D Chloschterchile isch mit acht Glocke usgschtattet, wo e c-Dur-Tonleiter bilde. Siibe vo dene Glocke sind im 1639i vom Abt Christoph Bachmann in de Glockegüsserei Rossier bschtellt worde. Di achti Glocke, wo in G' gschtimmt isch, stammt us em Johr 1938 und isch z Aarau bi de Firma H. Rüetschi gosse worde. Vier vo dene acht Glocke sind im Zwiebelturm, wobi di beide tüfere unte im Turm sind (G' und A'), di beide höchere drüber (H' und C'). Die andere vier sind hinter de Jalousien im Dach vo de Chile unterbrocht. D Glocke schlaget alli Viertelstund mit C'-A'-G' und für de Schtundeschlag wird di tüf C'-Glocke bruucht.
S Iilüte vom Sunntig macht me sit em Joor 2011 jewils am Samschtig um füfi am Abed, gliichzitig mit de andre Wettiger Chile. Im Herbscht 2015 sind alli acht Glocke revidiert worde und hei noii, lichteri Klöppel übercho. Das erhöht d Haltbarkeit vo de Glocke. Nach de Revision hei sie am 1. Advent 2015 s erschti Mol wider glütet.
Hermenches
Hermenches (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Hermenches lyt uf dr Nordoschtabdachig vum Jorat-Hochplatoo im Waadtländer Mittelland. D Gmaiflechi umfasst 65,2 % landwirtschaftligi Flechi, 28,5 % Wald, 6,3 % Sidligsflechi.
Gschicht
Hermenches isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1254 as Ermenges.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12 % gläge.
Religion
57,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 17,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 1,6 %, FDP 15,1 %, GLP 3,9 %, GP 9,9 %, SP 20,1 %, SVP 37,0 %, Sunschtigi 1,6 %.
D Burgermaischteri vu Hermenches isch d Marlène Rod Tauffer (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 284 Yywohner 95,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,1 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 1,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Raumordnung
Under Ruumornig verstoot mä die blaanmäässigi Ornig, Entwicklig und Sicherig vo gröössere Gebietsäihäite (wie Regioone, Länder, Bundesgebiet) zum sicherstelle, ass dr Lääbensruum uf Duur cha gnutzt wärde. Drbii muess mä underschidligi Aasprüch an dr Ruum mitenander abstimme, Komflikt usgliiche und langfristigi Entwickligsopzioone offe halte. D Ruumblaanig söll d Ruumornig im Hiiblick uf zuekümftigi Entwicklige vorberäite. Zwüsche dr Ruumornig und dr Ruumblaanig bestöön e Hufe inhaltligi und histoorischi Kweerverbindige.
Läitvorstellig vo dr Ruumornig
D Läitvorstellig vo dr Ruumornig isch zum Bispil in Dütschland sit 2009 e noochhaltigi Ruumentwicklig, wo die soziaale und wirtschaftlige Aasprüch an Ruum mit siine ökoloogische Funkzioone verbindet und zun ere duurhafte Ornig, wo groossrüümig usgwoogen isch und mit gliichwärtige Lääbensverheltniss in de Däilrüüm söll füere.
D Ruumornig umfasst:
Marbach SG
Marpa (hochtütsch: Marbach) ischt a politischi Gmaind im Wahlkrais Rhintl vom Kanton Sanggalla i da Schwiz.
Gemeinden des Kantons Bern
Im Kanton Bärn gits 342 politischi Gmeinde. Är isch drmit de Kanton ir Schwiz, wo am meischte politischi Gmeinde het (Stang: Jänner 2020).
Neuhäusel (Unterelsass)
Neihisel (frz. Neuhaeusel, dt. Neuhäusel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Neihisel ìsch. Neihisel ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Neihisel ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gemeinden des Kantons Bern
Reini politeschi Gmeinde ohne Burgergmeind (frz. commune bourgeoise) heisse Ywonergmeind (communes municipales). Settigne Gmeinde, wo d Ywoner- u d Burgergmeind zämegleit worde si, seit me Gmischti Gmeind (communes mixtes).
Marbach SG
Gschicht
D Ortschaft Marpa wörd s erschtmol 831 als Marahbach gnännt. De Hof Marpa, wo damols o Räbschta dezua ghört hät, isch zitewiis zum Chloster Sanggalle zueghörig gsii. Zu da Pfarrai Marpa, wo bis is 8. Johrhundert belait isch, hät s Gebiet vo Tippilzou bis in Aichbärg ghört. Noch da Reformation send nu an Toal vo da Bevölkerig zrugg zum alte Globa. D Kercha isch bis 1955 paritätisch gnützt wora. Im 1954 händ di Reformierta a oagni Kercha bout. 1771 ischt an Brand im Dorf uusbrocha.
Verkehr
Marpa isch öber da Baahof Räbschta-Marpa mit da SBB verbunda und werd dor d RTB Rheintal Bus mit mehrera Bushaltestella a da Hoptstrooss bedient. Öber d Autobahnuusfahrt Kriessara vo da A13 erraicht mer s Dorf i öpa 10 Minuta.
Herrlisheim
Herrlisheim ìsch dr Nàme vu denne Ortschàfte:
Ostelsheim
Geografi
Oschdlsa leit em Heckegäu am Ibergang zom Nordschwarzwald. D Nochbergmoede vo Oschdlsa send Hengschdedd, Semmerza, Weil dr Stadt, Grafenao ond Gächeng.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 51,9 % Landwirtschaftsfleche, 32 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 2,8 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Oschdlsa gheret s gleichnamig Dorf ond dr Ort Sägewerk.
Gschicht
Em Johr 1357 ischt Oschdlsa zua dr Graufschaft Wirttebärg
Forchtenberg
Forchtenberg (oschtfränkisch Forchdeberch, elter Forchdeberich) isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Forchtenberg lyt an dr Mindig vu dr Kupfer in dr Kocher, eme rächte Näbefluss vum Necker.
Ostelsheim
Verwaltong
Oschdlsa hot sich mit Hengschdedd, Gächeng ond Semmerza zom Gmoeverwaltongsverband „Althengstett“ mit Sitz en Hengschdedd zammagschlossa.
Forchtenberg
Geografi
Dr Baan bstoht us 57,1 % Landwirtschaftsflechi, 26,9 % Wald, 13,1 % Sidligsflechi un 2,9 % sunschtiger Flechi.
Ostelsheim
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Oschdlsa ischt dr Jürgen Fuchs.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Forchtenberg
Gschicht
Forchtenberg isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1298.
Ostelsheim
Dialekt
Dr Dialekt vo Oschdlsa ghert zom Schwäbisch.
Forchtenberg
Verwaltig
Forchtenberg het si mit dr Stadt Niedernhall un dr Gmai Weißbach zum Gmaiverwaltigsverband „Mittleres Kochertal“ mit Sitz z Niedernhall zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Forchtenberg isch dr Michael Foss.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Forchtenberg ghert zum Oschtfränkisch.
Damasak
Damasak isch e Schtadt im Norde vo Nigeria a de Gränze zum Niger. Si ligd bim Zämmefluss vom Yobe und em Komadugu Gana,. D Stadt isch en wichtige Verchersknote mit Stroose nach Süde uf Gubio un Maiduguri und ere Stroos nach Oschte Richtig Kukawa un Baga. D Usbreitig vo de Wüeschte im Norde vo Nigeria isch au z Damasak spürbar und wird immer meh zu eme Problem.
Gschicht
Nach ere Legende isch d Schtadt durch de Kamkama Modu gründt worde. Im 16. Johrhundert het d Schtadt zu de Sao-Zivilisation ghört und isch vo hohe Muure umgeh worde und in de 1570er- oder 1580er-Johr isch si durch de Idris Alooma eroberet worde. D Schtadt liegt vilicht nöd genau dete, wo si damals gsi isch.
Haus zum Delphin
S Huus «Zum Delfin» isch e klassizistischs Stadthuus an dr Riddergass 10 am Egge zur Böimligass in dr Altstadt vo Baasel.
Es isch e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
Gschicht
S Huus «zum Delphin» isch 1760 vom Archidekt Samuel Werenfels für e Kaufmaa und Groossroot Johann Anton Huber-Ehinger (1736-1765) baut worde. S Huus het spööter em Christoph Merian-Hofmann (1769-1849) ghöört, wo in dr Stadt as «dr riich Meriaa» bekannt gsi isch. 1861 het dr Johann Jakob Stehlin dr Jünger e Flüügel mit eme Stall und ere Remise aabaut.
S herrschaftlige Huus isch sümmetrisch baut, het drei Stöck, isch hüte wiss aagmoolt und d Simse und Huusegge si us Sandstäi. Über dr Husdüüre und de Fänster in de oobere Stöck het s an de Stürz Rocaille-Kartusche und vor de schlichte Fänster im Bardeer verzierti Iisegitter. Uf em Dach si Mansarde.
Sit 1937 isch s Erbschaftsamt vo Baasel-Stadt dinne.
Chile
Chile (gsproche Tschiile, spanisch ; amtlig República de Chile, dütsch: Republik Chile) isch e Staat im Südweste vo Südamerika, wo sich öbbe in Nord-Süd-Richtig zwüsche de Breitegrad 17° 3′ S und 56° 30′ S erstreckt.
Geografii
Chile gränzt im Weste und Süde an ä Pazifik, im Norde an Peru, im Nordoste an Bolivie und im Oste an Argentinie. Drzue zele zum Staatsgebiet d Osterinsle (Rapa Nui), d Insle Salas y Gómez, d Juan-Fernández-Insle (wo d Robinson-Crusoe-Insle drzueghört), d Desventuradas-Insle und im Süde d Ildefonso-Insle und d Diego-Ramirez-Insle. Usserdäm beasprucht Chile e Deil vo der Antarktis. Vo de Form här isch Chile e schmaals, aber öpe 4300 Kilometer langs Land. Im West-Ost-Verlauf isch uf de ainte Syte d Küschte vom Pazifik, uf de andere de Gebirgszug vo de Ande.
Die chilenischi Demokratii, 1932–1973
Sit 1932 het Chile demokratisch gwehlti Regierige gha: bis 1952 si die Radikale an dr Macht gsi, denn het dr Populist Ibáñez del Campo für sächs Johr gregiert, druf isch 1958 dr Konservativ Jorge Alessandri gwehlt worde, wo 1964 vom liberale Christdemokrat Eduardo Frei abglöst worde isch. Dä het soziali und wirtschaftligi Reforme duregfüehrt und isch vo dr Lingge agriffe worde, wil er nit wiit gnue, und vo dr Rächte wil er z wiit gange siig. In dr zweite Helft vo siiner Amtsziit isch s Land in ä diefi Rezession gfalle. Dr Sozialist Salvador Allende – är het vorher scho drümal erfolglos kandidiert –, wo 1970 trotz erä PR-Kampagne gegen en vo dr CIA uf em Hintergrund von erä wachsende Arbetslosikeit gwehlt worden isch, isch vo dr kapitalistische Rächte wirtschaftlig bekämpft worde, wo ihr Kapital usem Land gschmugglet het. Dr Allende het brobiert, dr Zsämmebruch vo dr chilenische Wirtschaft z verhindere, und het ä groose Deil vo de Banke und wichtigi Industrie nationalisiert oder vom Staat us lo kontrolliere. Das het im Allende siim erste Johr zum ä Absinke vo dr Arbetslosikeit und erä Vergrösserig vo dr Produktion gfüehrt. Wil aber ä Deil vo de enteignete Industrie amerikanische und andere usländische Firme ghört het, het die amerikanischi Regierig unter em Richard Nixon die internationale Kredit für Chile afo speere und d CIA het ä Kampagne für d Destabilisierig vo dr sozialistische Regierig finanziert. Vo 1972 aa isch Chile wirtschaftlig vor em Ruin gstande, und d Gsellschaft het sich stark polarisiert. Am 11. September 1973 het denn die chilenischi Armee mit dr Unterstützig vo dr CIA die demokratisch gwehlti Regierig gstürzt. Vom Salvador Allende hai die neue Herrscher behauptet, er haig Sälbstmord begange. Das isch 2011 dur en Obduktionsbricht bewise worde.
Di widerhärgestellt Demokratii
An dr Presidäntewahl vom 5. Oktober 1988 isch denn dr Pinochet prompt nit widrgwehlt worde. Dr Christdemokrat Patricio Aylwin het en absoluti Mehrheit vo de Stimme übercho, het aber nüt gege d Meinig vom Militär chönne unternäh, aber wenigstens vo denn aa si d Presidäntschaftswahle frei gsi, und d Politik het sich langsam chönne vom Iifluss vom Militär befreie.
Sprooch
Z Chile isch di südamerikanisch Variante vom Spanisch Amtssprooch, wo au d Alltagssprooch isch und döt mit Castellano bezachnet wörd. En indigeni Sprooch z Chile isch Mapudungun, wo no öpe 35'000 Lüt schwätzid, und a dritter Stell chunnt dänn Dütsch, wo vorallem im südliche Chile vo dütsche Iiwanderer gredt wörd.
Sport
Im 1962 hät z Chile e Wältmaischterschaft im Fuessball stattgfunde. Di chilenisch Fuessballnazionalmannschaft hät dodebii de dritt Platz erraicht; da isch s beschti Ergebnis bin ere Wältmaischterschaft gsi. S Eröffnigsspiil isch z Arica und s Endspiil z Santiago de Chile gsi.
Di dütsche Iiwanderer händ s Fuuschte uf Chile broocht und es git hüt e Nazionalmannschaft und no es paar Verain, wo dä Sport betriibed. Im 1992 isch Chile Uusträgigsort vo de Wältmaischterschaft im Fuuschte vo de Mane und 2010 vo däre vo de Fraue gsi. D Wältmaischterschaft vo de U-18, die vo de Fraue und die vo de Mane, isch im 2006 vom chilenische Fuuschtballverband duregfüert wore.
Phanerozoikum
S Äon Phanerozoikum („Zytalter vum sichtbare Läbe“) umfasst di drei Äre Paläozoikum, Mesozoikum un Känozoikum un dodermit dr Zytruum vu eppe Millione Johr bis hite.
Dr Name Phanerozoikum chunnt dohär, dass ab em Kambrium – dr unterschte (=frieschte) Periode vum Paläozoikum – zum erschte Mol makroskopisch sichtbari Fossilräscht in ere große Aazahl ufdrätte. Im Zytabschnitt vor em Phanerozoikum – em Kryptozoikum – het s zwar au Fossilräscht, die sin aber in dr Hauptsach nume mit mikroskopische Methode z erfasse, e Uusnahm dodervu bildet aber zum Byschpel d Ediacara-Fauna us em Ediacarium.
Gliderig
S Phanerozoikum glidert sich in die Ärathem uf:
Jesus with erection
Dr Jesus with erection isch e umstritteni satirischi Karikatur wo inre Studäntezitschrift an dr University of Oregon veröffentlicht worde isch. D'Karikatur het im Johr 2006 in de Verainigte Staate einigi Debattene uusglöst.
Karikatur
Uf dr vo Hand zaichnete Karikatur gseht me dr Jesus nackt ufem Chrüz mit ere Erekzion. In dr Studäntezitschrift sind no elf witeri vo Hand zaichneti Karikature vom Jesus abbildet worde, under anderem aini wo dr Titel Resurrection het, wome der nackti Jesus gseht, winer en andere nackte Jesus küsst, und baidi hend Erekzione.
Kontex
D'Studente hend argumentiert, si hegit welle Dialog provoziere nachdem sovil d'Muslime kritisiert hend nach der Kontroverse um Karikature vom Mohammed vom gliche Johr.
Das isch eso gsi: es paar Monet früeher het die dänischi Zitig Jyllands-Posten satirischi Karikature vom Mohammed, em höchste Profet vom Islam, veröffentlecht. Der Mohammed isch zum Bispil dargstellt worde mitemne Turban in Form vonere Bombe ufem Chopf; oder es isch dargstellt worde wine bätende Muslim vomene Hund "bestige" wird. Uf das abe hets (vorallem) in arabische Länder heftigi Protescht gäh: vili Muslime hend gsait dass die Karikature die Respektlosigkeit versinnbildliche, mit dere der "Weste" am Islam begägni. Botschafte vo westliche Länder (speziell dänischi Botschafte) si agriffe worde, e christlechi Nonne isch in Somalia ermordet worde.
Uf der aine Site hend sich vili Muslime diskriminiert gfühlt ob de Karikature vom Mohammed, uf de andere Site hend vili im Weste gseit, dass Journaliste in Europa frei sind, z'publiziere was si wänd, wenns ned Menscherecht verletzi; im Spezielle "Meinigsfreiheit" sig es fundamentals Menscherecht, wo in islamische Länder ned respektiert würdi.
Reakzione
Nachdäm d'Jesus-Karikature veröffentlecht worde sin, hand verschideni religiösi und konservativi Gruppierige in de USA verlangt, dassd Studente sich öffentlech entschuldige für d'Publizierig vo de Karikature, und dass d'Studentezitig nümme vo der staatliche Universität Oregon finanziert würdi. Dr Presidänt vo der Catholic League (katolische Liga), der William Donohue, het gsait, dass der Presidänt vo der Universität, der David B. Frohnmayer, sigi es Stück wit verantwortlech fürs "Debakel" wil er ned uf Kritike vo Site vo Gägner vo de Karikature iigange isch, und will er nüt unternoh hegi gege d'Veröffentlechig vo de Jesus-Karikature. Är het gseit, dass der Jesus with erection "eini vo "obzönschte" Agriff gäges Christetum isch woner je issim Läbe gseh het". Konservativi Zitige, gnauer gseit der The O'Reilly Factor, hend verlangt, dass der Presidänd vo der Uni, der David Frohnmayer, sis Amt ufgit. Uf der andere Site händ der Oregon Daily Emerald und der Oregon Commentator, zwei Zitschrifte wo vo dr Uni finanziert wärde, öffentlech z'Rächt für freii Meinigsüsserig vo de Studente vertaidigt. Si hend au, basierend ufemne Urteil vom Oberste Gricht vo de USA (Fall Southworth vo 2006 ), befürwortet, dass der Frohnmayer entschide het, di kontroversi Zitschrift witerhin z'unterstütze..
Husseren
Husseren ìsch dr Nàme vun denne Ortschàfte im Owerelsàss z Frànkrich:
Hesse (Moselle)
Hesse (lothrìngisch Hess, ditsch Hessen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hesse lijt àm Rhin-Marne-Kànàl, rund vier Kilometer sìdlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 252 und 325 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Z Hesse hàt s ìm Mìttelàlter e Benediktinerkloschter (hillensis monasterium) gan.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hesse ìsch. Hesse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hesse ghert zem Lorrain.
Groussbus
Groussbus (dt. Grosbus, frz. Grosbous) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Groussbus ghere d Ortschafte Dellen, Gréiwels (Grevels, friejer au Nei-Brasilien gnännt), Groussbus un Léierhaff (Lehrhof).
Verwaltig
Groussbus ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Groussbus isch dr Nico Simon. Scheffe sin dr Armand Olinger un dr Tom Eyschen. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Dellen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1128 as Della.
Anne 1828 het dr domolig brasilianisch Chaiser Dom Pedro I. bschlosse, kaini europäische Yywanderer me in s Land z loo. E Gruppe vu rund 100 Luxeburger, wu aigetli hän welle uf Brasilie uuswandere un wu ihre ganze Bsitz verchauft ghaa hän un z Bremen nit hän derfe uusraise, sin zruck uf Luxeburg chuu un hän derno vu dr Luxeburger Regierig Land bi Groussbus iberchuu. Do hän si derno d Ortschaft Gréiwels, aafangs au Nei-Brasilien gnännt, grindet, wu hite zue dr Gmai Wal ghert, nume ai Huus ghert zue Groussbus.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Groussbus ghert zum Moselfränkisch.
Offendorf
Offedorf (frz. Offendorf, dt. Offendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Offedorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 884.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Offedorf ìsch. Offedorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Offedorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Ascq
Ascq isch e Dorf vom Département Nord un Région Hauts-de-France, hetzutàgs tail vun de Stadt Villeneuve-d'Ascq, z Frankriich.
In de Nacht vum 1. zum 2. April 1944 het e Ditscha SS-Division s Massaker vun Ascq aagrichtet. A däm Tag sin 86 Mensche umbrocht worre.
Derzyt beherbergt Ascq in ihrem städtische Stadion de französisch Fueßball-Ärschtligischt US Ascq.
Häusern (Begriffsklärung)
Häusern isch dr Name vu däne Ortschafte:
Baselworld
D Baselworld isch e Mäss für d Uhre- und Schmuckindustrii, wo am wichdigste isch uf dr ganze Wält. Si findet jedes Joor im Früehlig z Basel in dr Mustermäss statt.
Mä füehrt drbii d Nöjhäite in de Beriich Uhre, Schmuck, Edelstäi und verwandte Branschene. Es git Broduzänte in dr Uhre- und Schmuckbransche wo nume an dr Baselworld usstelle.
Sit 2004 het d Mäss en Usstelligsflechi vo brutto 160.000 Kwadratmeter. 2008 si 106'800 Bsuecher us 100 Länder cho zum d Waare vo 2'087 Usteller us 45 Länder cho aaluege. 2'981 Schurnaliste us 70 Länder si an dr Mäss gsi.
Gschicht
Die ersti Uhre- und Schmuckmäss goht uf s Joor 1917 zrugg, wo si e Däil vo dr Basler Mustermäss gsi isch. 1931 het d Mäss en äigene Pavillon überchoo. Im Joor 1963 isch si in e neue Pavillon, wo grad erst baut worden isch. Erst 1972 häi an dr Mäss usländischi Ussteller chönne mitmache, zerst si si us Dütschland, Frankriich, Groossbritannie und Italien choo, vo 1986 het s au ussereuropäischi Usteller gee.
1973 het d Mäss dr Name Europäische Uhren- und Schmuckmesse (EUSM) überchoo. Vo 1983 aa het si äifach BASEL 83 etc. ghäisse, vom Joor 2000 aa isch s Basel2000 usw. gsi. Sit 2003 isch dr offiziell Name Baselworld.
Zwetschgenkrieg
Dr Zwätschgechrieg isch en antijüüdische Pogroom in de Aargauer Gmäinde Ändige und Längnau im Joor 1802 gsi. Er isch Däil vo dr Usenandersetzig zwüsche de liberale Understützer und de konserwative Gegner vo dr Helvetische Republik gsi, wo in Stäcklichrieg usgartet isch und wo denn die Helvetischi Republik under em Druck vom Napoleon mit dr Mediationsakte e nöiji Verfassig überchoo het.
Dr Naame
Dr Naame «Zwätschgechrieg» isch vo de Zwätschge choo, wo denn zum Dröchne usbräitet gsi si und wo d Buure vernichdet häi. En andere Naame für e Pogroom isch «Stoffballechrieg» oder «Bändelichrieg» noch de Stoffballe, wo gstoole worde si.
Vorgschicht
Zwüsche 1623 und 1633 si d Juude us alle Stedt in dr Alte Äidgenosseschaft verdriibe worde. Nume no in dr Groofschaft Baade, wo vo 1415 bis 1798 e Gmäini Herrschaft vo dr Äidgenosseschaft gsi isch, häi si sich im Surbdaaler Ooberlängnau döfe niiderloo. Vo 1678 häi si au z Ändinge döfe lääbe. Si si diräkt em Landvogt z Baade understande und häi sich weder mit Landwirtschaft no mit eme Handwärk döfe s Lääbe verdiene. Doorum si si Händler am Bäädener Määrt worde und an dr Zurzacher Mäss, wo internazionali Bedütig gha het. Vo 1696 aa häi si alli 16 Joor vo dr Oobrigkäit e düüre Schutz- und Schirmbrief müesse chaufe. Vo 1776 aa häi d Juude nume no in dene bäide Noochberdörfer s Woonrächt gha, aber wil ene dr Bsitz vo Land verbote gsi isch, häi si sich mit Christe müesse zämmedue, wo denn mit em Gäld vo de Juude Hüüser baut häi. Un wil si nume dört häi döfe übernachte, häi si nid wit vo dehäi furt chönne. D Juude häi in dere Zit öbbe 45 Brozänt vo dr Bevölkerig vo Ändige und Längnau usgmacht.
Mit dr Broklamazioon vo dr Helvetische Republik isch d Ornig vom Ancien Régime ufghoobe worde und die Gmäini Herrschaft vo dr Groofschaft Baade isch zum Kanton Baade worde. Gliichzitig het sich d Situazioon vo de Juude in dr Helvetik under em Iifluss vo de franzöösische Bsatzer afo verbessere und die konserwative Däil vo dr christlige Bevölkerig häi d Juude as Understützer vo de liberale Ideä gsee, wo iine so verhasst gsi si. D Buure, wo vo dr Helvetik ghofft häi, ass si vo de verhasste Zääte befreit wurde, si schweer entdüscht gsi, wo si witer Zinse und Zääte häi müesse zaale, und vili häi bi de jüüdische Längnauer Händler Schulde gha. Und so wie s im Antisemitismus immer gang und gääb gsi isch, het mä alle Juude d Schuld für alles in d Schue gschoobe.
Dr Pogroom
Vorberäitige für en Überfall uf d Juude het s scho lengeri Zit gee. Am 21. Septämber 1802 het sich denn e Pööbel vo mee as 800 Iiwooner us dr Umgääbig vo Ändige und Längnau versammlet. Si si über d Juude in de bäide Gmäinde häärgfalle und häi iire Bsitz blünderet, Hüüser aazündet und iiri Iirichdig vernichdet. Umchoo isch zwar niemer drbii, aber Juude si bedroot, misshandlet und entfüert worde. D Usreed vo de Randalierer isch gsi, ass d Juude vo dr Helvetische Republik brofitiert häige. Die christlige Iiwooner vo de Dörfer si mäistens verschoont bliibe.
D Entwigglige noch em Pogroom
Für d Schääde, wo d Buure aagrichdet häi, 28'000 Franke z Längnau und öbbe 3'800 Franke z Ändige häi d Juude nie en Entschädigung überchoo und es git au kä Dokumentazioon drüber, ass d Blünderer oder iiri Aastifder je zur Rächeschaft zooge worde weere.
Mit dr Mediazioon isch 1803 wider e föderalistischs Staatsmodäll iigfüert worde. Im Aargauer Juudegsetz häi d Juude denn 1809 gwüssi Rächt überchoo und iine si Brüef ufdoo worde, wone vorhär verbote gsi si. In dr Äidgenosseschaft isch aber d Gliichstellig vo de Juude lang nüm uf em Dabeet gsi und die volli Gliichberächdigung häi d Juude erst 1874 mit dr Doddaalrewisioon vo dr Bundesverfassig überchoo.
Predigerkirche (Basel)
D Breedigerkiirche  isch e christkatholischi Kiirche in dr Stadt Baasel. Si befindet sich am Dootedanz 19 im Vorstedt-Kwardier grad näben em Uniwersidäätsspiddal.
D Breedigerkiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
Baugschicht
D Baasler Breedigerkiirche isch vo 1233 bis 1237 as Klosterkiirche vom Dominikanerorde grad vor dr Stadtmuure im Norde vo dr Stadt entstande. Wo si vo 1262 bis 1269 umbaut worde isch, isch si äini vo de erste Kiirche am Ooberrhii gsi, wo em Stil vo dr Gotik aabasst worde isch. 1264 isch dr Chor gweiht worde vom bekannte Dominikaner Albertus Magnus, em Bischof vo Räägeschburg.
1356 het s Baasler Ärdbeebe groossi Däil vo dr Kiirche zerstöört. Wo mä sä in de Joorzäänt druf renowiert het, het mä sä mit Freske dekoriert, wo d Maria, dr Johannes dr Döifer und dr Dominikaner Vinzenz Ferrer daarstelle. D Däilnäämer am Konzil vo Baasel 1431 bis 1449 häi die Kiirche vil brucht.
Die so genannti Lütkiirche isch vom Chor dur e Lettner drennt, wo däilwiis dransbaränt isch. Dr Daufstäi isch mit Roseblüete verziert und stammt us em früeje 15. Joorhundert. Mä het en gfunde, wo mä bi dr Lienertskiirche en Usgraabig gmacht het. Uf de Schlussstäi vo de Gwölb si äifachi Blattmuster und d Dümbool vo de Evangeliste.
Dr chlii Dachriter us Holz het mä 1423 dur e Gloggedurm us Stäi ersetzt, wo uf de Site gege Norde und Süde Christusköpf aagmacht si anem.