cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rudolf Olaf Tönjachen
Noch em Lehrerseminar z Chur isch er zerscht z Schuls Schuolmeischter für d Primar- und d Seminarschuol worde; denn isch er paar Joor lang Lehrer z Sameede gsi und isch de no a d Uni Bärn go Gschicht und Romanistik studiere. Mit der Schrift Baldiron und die drei rätischen Bünde, wo s um d Gschicht vom spanisch-habsburgische Gäneral Alois Baldiron († 1632) i dr Zyt vo de «Bündner Wirre» goot, het er s Dokterexame gmacht. Drufabe isch er als Gimilehrer uf Chur choo. Vo 1936 bis 1945 isch er dr Presidänt vom Bündner Lehrerverein gsi, und er het sech vil Joor als Redakter vom Bündner Monetsblatt engaschiert.
Vo Huus us het dr Tönjachen dr Engadiner Dialäkt Ladin und drzue worschyns au s Dänisch zur Muettersprooch gha. Er het sech sys Läbe lang für d Kultur vom Bünderromanischen ygsetzt. 1936 het men en in Vorstand vo dr Lia Rumantscha gwählt. Anne 1944 isch sys Wörterbuech Dicziunari tudais-ch-ladin usecho. Und dr Lehrer het es paar romanischi Gedicht gschribe, wo men teils i den Annalas da la Societad Retorumantscha und teils im Chalender Ladin trukt cha lääse.
Robert McKeen
Dr Robert McKeen (* 12. Juli 1884 z’ Edinburgh, Schottlànd; † 5. Àuigscht 1974 z’ Ōtaki, Näiseelànd) ìsch a näiseelandischer Politiker gsìì vu dr Labour Party. Ar ìsch Mìtglìed gsìì vum Pàrlamant wahrend zehna uffanànderfolgenda Legislàtürperioda, vu 1922 bis 1954. Dr’züa ìsch’r Vorsìtzender gsìì vum Represantàntahüss vu Juni 1947 bis ìm Novamber 1949.
si Lawa
Dr Robert McKeen ìsch ànna 1884 z’ Edinburgh, ìm Schottlànd, uf d’ Walt kumma. Sina Bìldung hàt’r z’ West Calder ìm West Lothian bikumma. Ìm Schottlànd ìsch’r Àgschtällter vu’ma Laawendsmìttelgschaft gsìì; doo hàt’r scho àn dr Àrwaiterbewegung mìtgmàcht. Ànna 1909 ìsch’r ìn Näiseelànd üssgwàndert. Doo hàt’r z’äärscht ìn da Kohlabargwarker vu dr Wäschtkìschta gschàfft, un hàt dernoh uf Wellington gwàndelt. Ar ìsch gwählter Gwarkschàftler gsìì.
Àn da Pàrlamantswàhl vu 1919 hàt dr McKeen d’ Wàhlkàmpània vu dr Labour Party z’ Wellington orgànisiart. Ar hàt sìch fìrs Ärschtamol àn dr Wàhl vu 1922 ufgschtällt un ìsch àls Represantànt gwählt worra. Ìm Pàrlamant hàt’r z’äärscht dr Wàhlkrais Wellington-Süd vertratta, vu 1922 bis 1946, un schpeeter dr Wàhlkrais Island Bay, vu 1946 bis züa sim Rucktrìtt ìm Johr 1954. Ar ìsch dr „Junior Whip“ vu dr Labour-Pàrtäi gsìì vu 1935 bis 1936, un dr „Senior Whip“ ìn da Johra 1937 un 1938. Vu 1939 bis 1946 ìsch’r Vorsìtzender vu da Üssschìss gsìì. Züadam ìsch’r dr zwälfta Presidant gsìì vum Represantàntahüss vu 1947 bis 1949.
Anna 1941 hàt sìch dr McKeen àn d’ Gmainswàhl vu Wellington ufgschtällt, àwer ìsch vum Bergermaischter Thomas Hislop gschlààga worra. Ar hàt àui sina Schtälla ìm Gmainsrot verlora. Ìn da Johra 1950 ìsch dr McKeen wqahrend säcks Johra Bergermaischter gsìì vu Ōtaki.
Avicenna
Dr Abū Alī al-Husain ibn Abdullāh ibn Sīnā (* um 980 z Afschāna bi Buchara; † Juni 1037 z Hamadan) latinisiert Avicenna – isch e persische Arzt, Füsiker, Filosoof, Jurist, Mathematiker, Astronom, Alchemist und Muusigtheoretiker gsi. Er ghöört zu de berüemtiste Persönlichkäite vo sinere Zit. E baar vo sine filosofische Usarbäitige si vo spöötere Müstiker vom Sufismus rezipiert worde.
Robert McKeen
si Lawa
Ànna 1935 hàt dr McKeen dr Medàlia vum Sìlwer-Jübileum vum Kenig Georg V. bikumma. Àlasslig vu da Ehrunga zem Geburtstàg vu dr Kenigin ànna 1980 hàt ma dr McKeen ernannt àls Komtür vum Orden vum Hl. Michael un Georg. Dia Üsszaichnung hàt’r bikumma fìr sina Tatigkait àls Gwarkschàftler, Mìtglìed vum Pàrlamant un Vorsìtzender vum Represantàntahüss.
Avicenna
Wärk
Es git die wo sääge, ass dr Ibn Sina 21 Haupt- und 24 Nääbewärk in Filosofii, Medizin, Theologii, Geometrii, Astronomii und andere Gebiet verfasst het, anderi reede vo 99 Büecher: 16 über Medizin, 68 über Theologii und Metafüsik, 11 über Astronomii und 4 über s Drama. Die mäiste si uf Arabisch, aber au in sinere Muetersprooch Persisch het er meereri filosofischi Leerwärk gschriibe, wo mä nä Dānishnāma-yi ‘Alāī säit, und e churzi Abhandlig über e Puls.
Robert McKeen
si Lawa
Dr McKeen ìsch verhairatet gsìì mìt dr Jessie Russell, dr Tochter vum Robert Russell. Dr Robert McKeen ìsch àm 5. Àuigscht 1974 gschtorwa. Ar ìsch uf em Kelvin Grove Cemetery z’ Palmerston North beardigt worra.
Charles Statham
Dr Sir Charles Ernest Statham (* 10. Mai 1875 z’ Dunedin; † 5. März 1946 z’ Wellington) ìsch a näiseelandischer Politiker gsìì. Ar ìsch Mìtglìed vum Pàrlamant gsìì fìr dr Wàhlkrais Dunedin Central, vu 1911 bis 1935. Dr’züa ìsch’r dr niinta Presidant vum Represantàntahüss gsìì, vu 1923 bis 1935. Àb 1936 ìsch’r àui Mìtglìed vum Legislàtivrot vu Näiseelànd gsìì.
si Lawa
Vu 1911 bis 1915 ìsch dr Statham Gmaindarot vu Dunedin gsìì. Àn dr Pàrlamantswàhl vu 1911 ìsch’r dr Kàndidàt gsìì vu dr Reform Party ìm Wàhlkrais Dunedin Central; doo hàt’r dr liberàla Àbgordneta James Arnold gschlààga. Dr Wàhlkrais Dunedin Central hàt’r bis 1935 vertratta. Ar hàt jedoch Mainungsverschìdahait mìt dr Reform Party ghàà un ìsch àb 1919 pàrtäiloser Àbgordneter gsìì; vorhar hàt’r versüacht, a „Progressive Reform Party“ z’ bìlda, àwer ärfolgloos. Vu 1923 bis 1935 ìsch dr Statham dr niinta Presidant vum Represantàntahüss gsìì. Àn dara Schtälla ìsch’r dr Ärschta gsìì, wo ìm Näiseelànd uf d’ Walt kumma ìsch. Züadam ìsch’r aina vu da dräi Pärsona gsìì, wo dàs Àmt üssiawt han, obwohl sa kä Mìtglìeder vu dr regiarenda Pàrtäi gsìì sìn. Ìm Johr 1923 hàt d’ Reform Party dr pàrtäilosa Statham àls Presidant unterschtìtzt, fìr ìhra grìnga Mehrhait ìm Represantàntahüss z’ bschìtza. Schpeeter hàt dr Statham si Àmt üssiawt àls Mìtglìed vu dr United Party. Ma hàt ìhn bschrìewa àls „vermüatlig dr hervoràgendschta Presidant, wo s’ Represantàntahüss ghàà hàt.“ Ar hàt Geboter igfiart, wo noch hìtt ìn Kràft schtehn. Wahrend schtìrmischa Sìtzunga ìsch’r gracht àwer schtàndhàft gsìì. Ìm Wàhlkrais Dunedin Central sìn vìel Wähler vu dr Àrwaiterklàssa gsìì, àlso hàt doo d’ Labour Party ìmmer meh Schtìmma bikumma. Wagadam hàt sìch dr Statham ànna 1935 nìt fìr a Wìderwàhl ufgschtällt. Ar hàt gmaint, àss’r sìch àn dr Wàhl vu 1935 nìt kààt ufschtälla, ohna sina Unvorignumahait z’ verliara: ar hatt nìtt Presidant känna bliiwa, wänn’r sìch àn’ra pàrtäischa Wàhl ufgschtällt hatt. Ar hàt gwunscha, àss ma d’ Gsätzsüssfiarung hatt känna wähla: ànna 1920 hàt’r offiziell vorgschlààga, àss dr Kàbinett gwählt wìrd dur da Mìtglìeder vu dr mehrhaitliga Pàrtäi.
Ànna 1926 ìsch dr Statham àls Knight Bachelor ernannt worra. Ànna 1935 hàt’r dr Medàlia vum Sìlwer-Jübileum vum Kenig Georg V. bikumma. Àm 9. März 1936 ìsch’r ìn dr Legislàtivrot ernannt worra. Ar ìsch sewana Johra schpeeter bstätigt worra un hàt dàs Àmt bìs züa sim Tod üssiawt. Àn dara Schtälla hàt’r àwer nìt vìel mol àn da politischa Dischküssiona tailgnumma.
Noh sim Rucktrìtt vum Pàrlamant hàt dr Statham àls Ànwàlt z’ Wellington gschàfft. Doo ìsch’r àm 5. März 1946 gschtorwa. Ma hàt ìhn uf em Fridhof vu Karori beardigt.
si Privàtlawa
Àb 1905 ìsch’r verhirota gsìì mìt dr Lilias Harata te Aho Burnett, wo Māori-Vorfàhra ghàà hàt. S’ Pààr hàt a Tochter ghàà.
Nawa dr Politik ìsch dr Statham Mìtglìed gsìì vum Völkerbund-Union vu Näiseelànd, vum näiseelandischa Füassbàllverbànd un vu dr näiseelandischa Gsällschàft fìr d’ Verhiatung vu dr Tiarquälaräi.
Mortuarium
Mortuarium isch e Begriff, wo in dr Rächtswüsseschaft, dr Archidekduur und dr Chloosterkultur voorchunnt.
Rächtswüsseschaft
S Mortuarium isch e Naturalabgoob an dr Grundherr gsi, wo bim Dood vom ene Hörige fellig worde isch. Im Lauf vo dr Zit isch die Sachläistig von ere Gäldabgoob verdrängt worde, wo au uf Liibgwünngüeter, Latengüeter oder Zinsgüeter erhoobe worde isch, so dass s Mortuarium ere modärne Erbschaftstüür immer äänliger worde isch. D Abgoob het in underschiidlige Regione verschiideni Bezäichnige gha wie Fall, Hauptfall, Liibfall, Doodfall; Haupträcht, Besthaupt; Kurmede.
Archidekduur
As Mortuarium bezäichnet mä e Geböid, wo Dooti din begraabe wärde. Es chunnt au vor, ass mä Druurhalle as Mortuarium bezäichnet.
Chloosterkultur
In Chlöster isch mit Mortuarium e Dootebuech bzw. e Nekrolog gmäint. Im e sonige Verzäichnis wärde d Nääme vo de Mitgliider vom ene Orde, wo gstorbe si, ufgschriibe; die Nääme wärde regelmäässig im Raame vo dr chlöösterlige Liturgii vorglääse. In e hufe Kapuzinerchlööster isch vor em Choor e Buech bim aktuelle Datum uffdo, wo alli Nääme vo de Kapuziner verzäichnet si, wo an däm Daag gstorbe si.
Christoph von Utenheim
Dr Christoph vo Utehäim (um 1450 z Stroossburg,† 16. Merz 1527 z Pruntrut) isch e Bischof vo Baasel gsi.
Lääbe
Dr Christoph vo Utehäim isch us eme elsässishe Aadelsgschlächt cho. Si Vater dr Hans vo Utehäim gsi, e Hoofmäister vom Bischof vo Stroossburg, und si Mueter d Susanne Burkhard vo Mülnhäim. Dr Christoph isch scho früe Chorherr worde und 1473 Brobst vom Thomasstift z Stroossburg. 1460 het er z Erfurt Theologii und kanonischs Rächt afo studiere, 1463 dr Baccalaureus und 1466 dr Magister artium gmacht, spööter isch er uf Baasel. 1473-74 isch er dört Räkder vo dr Uniwersidäät gsi und het 1475 dr Ditel Doctor decretalium bechoo. Er isch Domherr worde und 1486 Domkustos. 1499 isch er Statthalter und Verdräter vom Bischof Kaspar zu Rhii gsi. 1502 isch er zum Bischof vo Baasel gweelt worde und 1503 het er die bäpstlig Bestäätigung becho und isch zum Bischof gweiht worde. Dr Utehäim het as gebildete und fromme Humanist gulte und isch e Fründ vom Schlettstadter Humanist Jakob Wimpfeling gsi. Er het sich mit de gäistige und religiööse Umwälzige in sinere Zit usenandergsetzt, het aber deren iiri Folge für s Bistum Baasel nit chönne stüüre. Bsundrigs schwiirig isch s gsi, ass s Hoochstift groossi Schulde gha het und doorum vo Baasel abhängig gsi isch, wo mit em Biidritt zur Äidgenosseschaft 1501 si politischi Situazioon no gsterkt het. Uf dr Diözesansünoode vo 1503 het dr Utehäim brobiert dr Klerus z reformiere. 1515 het er dr Wolfgang Capito as Breediger an s Münster grüeft und 1518 dr Johannes Oekolampad uf Baasel lo choo. Er isch nooch zum Erasmus vo Rotterdam gstande und het sich erst 1522 vom Martin Luther distanziert.
Pero (Tochter des Neleus)
D Pero isch i de griechische Mythologi d Töchter vom Neleus und vo de Chloris gsii.
D Pero isch as jungi Frau starch umworbe gsii, dromm hett de Neleus e bsundrige Bruutpriis verlangt, nemmli d Veeherde vom Iphiklos. De Woorseger Melampus hett för siin Brüeder Bias die Herde anegschafft. D Aazaal vo de Chind us dere Verbindig werd verschide aaggee.
Judith Kennel
D Judith Kennel (* 1958 z Root LU) isch e Schwyzer Reschiseeri un Draaibuechautoori.
Lääbe
D Kennel isch z Lozärn uf s Gimnasium gange un derno uf s Internat Ingenbohl.
Vu 1984 bis 1989 het si as Reschyassischtänti un dramaturgischi Mitarbaiteri am Stadttheater Bärn gschafft. Derno het si unter anderem em Markus Imhoof, em Thomas Koerfer, em Hans W. Geißendörfer, em Christof Vorster un em Marcel Gisler assischtiert. Bim polnische Reschiseer Krzysztof Kieślowski het si ne Draaibuechseminaar absolviert, het derno aigeni Projäkt aafange realisiere un anne 1999 z Züri d Colibri Film GmbH grindet. Syter anne 2001 haltet si au Schauspiilseminaar, unter anderem an dr Hochschuel vu dr Chinscht z Bärn.
Anne 2000 het si mit em Internats-Drama „Zornige Küsse“ mit dr Maria Simon un em Jürgen Vogel in dr Hauptrolle ire Reschy-Debüt abgliiferet, wu si zäme mit em Markus Imhoof au s Draaibuech derfir gschriibe het. Syt 2005 fiert d Judith Kennel Reschy bi dr Folge vu dr Thriller-Raie „Unter anderen Umständen“ mit dr Natalia Wörner as Kommissari Jana Winter.
Uuszaichnige
D Kennel het fir ire Reschydebüt Zornige Küsse e Aidgnessischi Studiepremie iberchuu un dr Young European Jury Award bim Mons International Festival of Love Films 2001. D Krimiserie Letzte Spur Berlin, wu si di eerschte boode Folge derfir drillt het, isch anne 2013 fir dr Grimme-Bryys nominiert woore.
Pisa (Begriffsklärung)
Pisa isch de Name vo:
PISA as Abchörzig maint:
PiSA as Abchörzig maint:
Maske (Gesichtsbedeckung)
E Maske (vo arabisch maskharat „Narr, Posse, Ziggle, Sträich“) isch e Gsichtss bedeckig und wird im Theater und in dr Kunst und für rituelli und religiöösi Zwäck verwändet. Vilmol chunnt drzue e Verchläidig oder Gostüm. As Schutzmaske cha si s ganze Gsicht oder Däil von em zuedecke und eso schütze. D Bezäichnig Maske wird vilmol au für e Gostümierig vom Körper verwändet, vo dr Halbmaske bis zur Ganzkörpermaske. Im Theater und bim Film wird dr Ort, wo d Maskebildner schaffe, as «d Maske» bezäichnet.
Ursprünglig si Maske blastischi Gebild us natürlige Material wie Pflanzedäil, Lääder, Holz, Doon oder Duech gsi, wo s Gsicht versteckt häi. In dr nöijere Zit wärde si mäistens us Kunststoff gmacht.
Maske chömme in de underschiidligste Zämmehäng vor. Je noch dr Kultur findet mä sä bi religiööse und andere Ritual, sige s rituelli Dänz bi indigene Volker oder d Fasnacht in dr Alemannia, im Theater und bim Film, in dr Kunst, in dr Medizin as Beootmigsmaske, bi dr Aarbet as Schutzmaske, im Sport bim Dauche oder as mechanische Schutz bim Fächte und andere Sportarte, wo für s Gsicht chönnte gföörlig wärde.
Martin Ulrich
Martin Ulrich isch de Name vo däne Persone:
Guda
D Guda isch e düütschi Chlooschterfrau, Schryberin und Buechmoolerin gsi.
Si het im 12. Joorhundert im Rhyland gläbt; vo wo si gsi isch, vo wenn bis wenn si gläbt und wo si gschaffet het, weiss men alles nit. S einzige, wo me vonnere het, isch aber öppis ganz speziells: Im ene Buech, wo eben us dr Middi vom 12. Joorhundert isch, gseht men es Bildli, wo se zeigt, und drby isch grad no iiri eigeti Signatur. Setigi Agoobe sind i dere früene Zyt vom hööche Mittelalter ganz sälte, und de no von ere Frau: der Hischtoriker Georges Duby un d Gschichtsforscherin und Feminischtin Michelle Perrot dänke, es sig grad s erschte Sälbschtporträt von ere Frau und Künschtlerin überhaupt.
Das chlyne Bild isch e Miniatur im Afangsbuechschtabe, dr «Iniziale», vom ene Titel für eis Buechkapitel. Es isch der Buechstabe «D» und er ghört zum Wort «dominus». Das isch wie s ganze Buech latynisch, was ganz normal gsi isch i dr säbe Zyt. Die buuchigi Form vom «D» isch gäbig zum dry öppis z moole, und d Guda het drüüfarbig iiri Figuur, numen ooni d Füess, im Chleid von ere Chlooschterfrau zeichnet. Die einti Hand hebt es Band, wo us em Körper vom «D» tuet gägen iine wachse, und döört druuf het si d Schrift gsetzt: GUDA peccatrix mulier scripsit quae pinxit hunc librum. Uf düütsch heisst das: «d Guda, e Sünderin und e Frau, het das Buech gschriben und usgmoolet.» Das isch iiri Buechsignatur, und nume vo do könnt men überhaupt iire Naame. Das zeichnete Frauefigüürli luegt eim a und winkt eim mit der ufgstreckte rächte Hand, wie zum maane: los, dänk draa, was do gsehsch. Es schööns Zeiche für üüs us deren alte Zyt vo der Chlooschterfrau, wo dänk zfride gsi isch mit iirem Wäärch.
Es isch e Syten im ene Buech, wo hüt der Unibiblioteek z Frankfurt am Main ghöört. Es het d Ordnigsnummere ''Ms. Barth. 42.'' Früener isch es der Stadtbiblioteek vo Frankfurt gsi, und die het s us em Bartholomäusstift am Kaiserdom gha. Es isch e Samlig vo Tegschte zum Vorlääsen a Suntigen und wichtige Fäscht im Chilejohr. D Schryberin het bi nüün vo dene Predigttegschte der eerscht Buechschtabe vom Titel schöön usgschmückt: der eint ebe mit iirem Wäärchzügniss und die andere mit Blueme, Traachen und au no mit ere Zeichnig vo dr Muettergottes, bim Kapitel uf deren iiri Himelfahrt.
Es isch no z säge: Der Verfasser vo de Tegschte, wo d Guda is Buech gschribe het, isch nit bekannt, und au nit, wäär s het lo mache; vilecht d Äbtissin vom Chlooschter, wo d Schryberin drin gläbt het, es döörfft i dr Gägend vo Frankfurt gsi sy. D Guda het iires Handwäärch gwüss in ere rächte Schrybstube gleert, wil s aber im Rhyland chuum so Büecher us säbere Zyt me git, cha me die vrstuunlichi Arbet mit keinere Schrybtradizioon gnau zämebringe. Es git halt au suscht keini Dokumänt vo denn, wo zu dämm Buech un dr Guda iirere sorgfältig gsetzte Minuskelschrift basse, und drum blybt vom Lääbe vo dere rhyländische Schryberin so guet wie alls im Dunkle. Drby isch sii doch wägen iirere muetigen und schööne Signatur und der glungenen Arbet am Buech e berüemti Gstalt i dr Frauegschicht. Vil Autoore schrybe vonn ere, und die amerikanischi Künschtlerin Judy Chicago het iire Naame im grosse Wäärch The Dinner Party nooch bi dr Roswitha vo Gandersheim hiigschribe.
Filderkraut
Filderkraut isch a Art Schpitzkohl. Benannt isch des Filderkraut noch de Fildern, dem Höhezug südöschtlich vo Schtuttgart. Dort isch des früher ned bloß in große Menge obaut worde, sondern mr hots au glei zu Sauerkraut verschafft. Des Filderkraut isch zarter als des Weißkraut mit de ronde Kepf ond gibt drom a besonders guats Sauerkraut.
Rote Liste der Bienen Baden-Württembergs
Uf dr Roote Lischt vu dr Biine z Baade-Wiirtebäärg sin im Joor 2000 460 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Biinenaarte gstande.
Legänd:
Averroes
Dr Averroës het e medizinischi Enzyklopedii verfasst und zu fast jedem Wärk vom Aristoteles e Kommentar. Er het e groosse Iifluss uf die christlige Scholastiker vom Middelalter ghaa, und mä het en denn dorum äifach as „dr Kommentator“ bezäichnet, so wie dr Aristoteles „dr Filosoof“ gsi isch.
Dr Averroës het in dr Logik die äinzigi Möglikäit gsee, dass dr Mensch cha glücklig wärde. Dank dr Logik (noch em Aristoteles) sig s mööglig us de Daate, wo d Sinn liifere, d Woorhäit z erkenne. D Logik isch für iin s Gsetz vom Dänke und vo dr Woorhet gsi.
Dr Jacob Anatoli (um 1194–1256) het im Averroës sini Büecher us em Arabische uf Hebräisch übersetzt. Vo dr islamische Orthodoxii wärde sini Wärk bis hüt strikt abgleent.
Hengstenberg (Nahrungsmittelhersteller)
D Hengstenberg GmbH & Co. KG isch e 1876 grindet Familienunternäme us dr Lääbesmittelinduschtry mit Sitz z Esslenga.
Produkt
S Unternäme entwicklet un produziert an Standoort z Bad Friedrichshall un z Fritzlar Suur-, Wyyessig- un Fyynchoschtartikel. Z Esslenga isch d Hauptverwaltig, bis anne 2010 isch deert au no ne chlaine Dail vu dr Essigprodukzioon gsii.
S Sortimänt umfasst rund 140 verschiiden Artikel wie zem Byschpel Suurchrut, Essiggiirkli oder Sämf, Hengstenberg liiferet syni Produkt in rund 40 Länder. Fir verschiideni Määrt wäre länderspeziifischi Sortimänt aabote. Im US-amerikaanische Ruum, aber au z Fäärnoscht, vor allem z Japan wird z. B. s „Bavarian Style Sauerkraut“ verdriibe.
Mer chännt d Maarkenäme Knax, Mildessa un Oro di Parma. Z Dytschland isch Hengstenberg Määrtfierer bim Suurchrut.
Das Leben ist ein listiger Kater
Das Leben ist ein listiger Kater, dr franzöösisch Originalditel isch Bon Rétablissement, isch e Roman vo dr franzöösische Schriftstellere Marie-Sabine Roger (* 1957), wo im Joor 2012 bi Éditions du Rouergue uusechoo isch.
Inhalt
E Bangsionäär, dr Pierre, wo s vorziet, für sich sälber z lääbe, wird vom ene Auti überfaare und in d Seine gschlöideret, won er si Maudi isch go sueche. Er wacht schweer verletzt im Spiddaal uf, und s ganze Choo und Goo stöört en seer. Won e jungs Mäitli uusefindet, ass er e Kompiuter het, chunnt si immer wider zum dä bruuche, ooni sich drum z kümmere, ass em Maa das gar nid gfallt. Im Lauf vo dr Rehabilitazioon chunnt au e junge Maa verbii, won em verzelt, ass äär in us dr Seine gfischt häig. Wo uusechunnt, ass dä jung Maa dört uf em Strich gsi isch, zum si Studium chönne zaale, regt sich dr Pierre seer über das uf. Er findet sich aber schliesslig drmit ab und säit sim Retter, ass er e groossi Woonig häig und laadet en ii, zu iim cho woone.
S Buech isch vom Jean Becker verfilmt worde. Dr Film isch im Joor 2014 uusechoo.
Die Pest (Camus)
Die Pest (franz. La Peste) isch e Roman vom Albert Camus us em Joor 1947.
S Buech isch im Juni 1947 uusechoo und isch glii e groosse Erfolg gsi. S Wärk isch äine vo de bedütendste Romään vo dr Résistance und vo dr franzöösische Noochchriegslitratuur. Es ghöört zum Allgemäinguet vo dr öiropäische Kultur und isch uf dr ganze Wält berüemt. Bsundrigs z Frankriich ghöört s zur Pflichtlektüre an de Schuele.
Dr Hindergrund vom Wärk si im Camus sini persöönlige Erfaarige – bsundrigs die us em Zwäite Wältchrieg. Die Pest isch e Reflexion us eme distanzierte Blickwinkel über e Widerstand vo de Mensche gege füüsischi und moralischi Zerstöörig. Gliichzitig isch sis Thema e wichdige Bestanddäil vom Camus sinere Filosofii: d Usenandersetzig mit dr Absurdidäät. Wil d Gschicht wie e Drama in fümf Akt iidäilt isch, isch s Wärk vilerorts as Theaterstück ufgfüert worde.
Inhalt
Dr Camus beschribt dr Lauf von ere Pestsüüchi in dr Stadt Oran an dr algerische Küste us dr Sicht vo dr Hauptfigur Dr. Bernard Rieux, wo mä von em am Ändi vom Roman uusefindet, ass äär dr «Verfasser vo dr Chronik» isch. D Gschicht foot im Joor „194…“ aa. E baar dooti Ratte und ein baar harmlosi Fäll von ere umbekannte Chrankhet stöön am Aafang von ere schrecklige Pestepidemii, wo wäg ere die ganzi Stadt in Usnaamzuestand chunnt, si vo de Ussewält abschottet und meereri duusig Doodesopfer forderet. D Pest bedroot die menschligi Existänz vo dr Bevölkerig und wird eso zu iirem gmäinsame Gegner. Jede weelt si äigeni Art, wien er gege dr Schwarz Dood kämpft. Für e Rieux as Arzt isch das wie d Aarbet vom Sisyphos, und es chunnt zwüschen iim und em Pater Paneloux zum e Komflikt, wil dä d Pest as Stroof vo Gott gseet zum dr Mensch z züchdige.
S Absurde begläitet alles und jeede. Unschuldigi Chinder stärbe genauso wie Mensche, wo s verdient hätte. Mä cha aber au gsee, ass d Pest Mensche ooni Solidaridäät umbringt.
Die sonderbare Buchhandlung des Mr. Penumbra
Die sonderbare Buchhandlung des Mr. Penumbra, dr änglisch Originalditel isch Mr. Penumbra's 24-Hour Bookstore, isch s Erstwärk vom amerikanische Schriftsteller Robin Sloan. Dr Roman isch im Joor 2012 uusechoo. Er isch uf dr Liste vo de hundert beste Büecher vom Joor 2012 vom San Francisco Chronicle gstande. , isch d Waal vom Redakder vo dr New York Times gsi, und isch au uf dr Bestsellerliste vo dr New York Times und vom amerikanische National Public Radio (NPR) gstande.
Inhalt
Dr Protagonist het si IT-Dschob in dr wirtschaftlige Kriise verloore und Aarbet as Verköifer in ere alte, verstaubte Buechhandlig gfunde, wo zwar nume seer wenig Kunde gha het und äinewääg 24 Stunde am Daag offe gsi isch. Er het d Nachtschift gha und e hufe freiji Zit, so dass er sich de Ghäimnis vom Büecherlaade het chönne widme. Dank de müsteriööse Büecher in dr Bibliodeekabdäilig, de merkwürdige Kunde und em Inhaaber Mr. Penumbra chunnt er schliesslig ere fümfhundert Joor alte Ghäimgsellschaft uf d Spuur.
Schweizerischer Nationalfonds
Dr Schwiizerisch Nazionalfonds isch e Stiftig, wo dr wüsseschaftliche Forschig i dr Schwiiz tuet hälfe.
Dr ganz Name heisst: Schweizerischer Nationalfonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung. Churz isch es SNF. Uf französisch seit men em Fonds national suisse de la recherche scientifique, uf italiänisch Fondo nazionale svizzero per la ricerca scientifica und uf änglisch Swiss National Science Foundation.
Dr Naturwüsseschaftler Alexander von Muralt (1903–1990) het drmit ane 1952 agfangen und er isch au dr erscht Stiftigspresidänt gsi. Dr SNF isch denn grad e grossi Organisazioon worde, wo für d Forschig uf vilne Fachgebiet vo dr Wüsseschaft wichtig isch. D Stiftig het dr Uftrag vom Bund, d Grundlageforschig z understütze. Si git Gält für Forschigsprojäkt, zahlt junge Wüsseschaftler und Wüsseschaftlerinne Stipändie, si finanziert sogenanti Förderigsprofässuure und hilft speziell de Fraue bin ere wüsseschaftliche Kariere mit de Marie Heim-Vögtlin-Bytreeg; dr SNF maanet do drmit a d Marie Heim-Vögtlin (1845–1916), wo die erschti Ärztin vo dr Schwiiz gsi isch.
Dr SNF hilft den Organisatoore vo wüsseschaftliche Träffe, er zahlt Truckbytreeg für Fachbüecher und luegt au für die internazionali Zämenarbet vo dr Schwiizer Forschig.
Sid 1975 macht dr Schwiizerisch Nazionalfonds zu bsundere Sache eigeti «Nazionali Forschigsprogramm». Es sind Theeme mit ere spezielle gsellschaftliche oder politische Bedüütig, und für die Programm het der SNF amigs en Uftraag von Bundesroot.
Dr Schwiizerisch Nazionalfonds isch so ufgstellt: Es git en Stiftigsroot, der Nazional Forschigsroot mit öppe hundert Fachlüüt us dr Forschig und en Gschäftsstell z Bäärn. Drzue chöme d Forschigskommissioone vo de verschidene Hochschuele vo dr Schwiiz.
Hans Schneider (Journalist)
Dr Hans Schneider (* 6. Novämber 1913 z Wyyl; † 23. Dezember 2002) isch e dytsche Schurnalischt un Autor gsii.
Lääbe
Dr Schneider stammt us ere Familie vu Buure un Handwäärcher. Är isch z Wyyl uf d Volksschuel gange un het no dr Schuel bim „Offizin“ C. W. Auer z Löörech Buechdrucker gleert.
Är het eerschti Briicht fir d Zytig gschribe un isch anne 1936 uf Fryburg zooge.
Z Baasel het er verschideni Kirs bsuecht un het fir di Basler Nationalzytig us em Badische brichtet. Är isch uf Berlin gange un het dert aafange an dr Rychsprässeschuel unterrichte. Bal het er aber gmerkt, ass em di bolitisch Richtig nit basst het un wäge däm isch er uf Barcelona gange un het dert wytergschribe fir di Basler Nationalzytig. Am Änd vum Zweete Wältchrieg isch er wider uf Fryburg chuu un het dert em nämlige Druckereizug zuegornet wore wie dr Verleger Heinrich Rombach. Noch em Chrieg het dr Rombach e Lizänz fir e neii Zytig iberchuu, di Badisch Zytig. Dr Schneider isch an dr Rotationsmaschine gstande, wu in dr Nacht zum 1. Februar 1946 di erscht Uusgab vu dr Badische druckt woren isch.
Fir di Badisch Zytig het er langi Johr vor allem iber di haimisch Wirtschaft un iber s Bruuchdum in dr Region gschribe. Är het au wider fir d Basler Nationalzytig gschribe us em Noochriegsdytschland, derzue au ab un zue fir d Züri-Zytig. Ab 1947 het er au fir dr Sidweschfunk gschafft un iber d Johr e Huffe Dialäktheerspiil, Radioseerine (z. B. „Der alemannische Landbote“ un „Auf ein Wort, Herr Nachbar“) un Glosse produziert. In Hunderte Dialäktheerspiil het er au sälber as Sprächer mitgwiirkt, e Dail het er au sälber gschriibe ghaa.
Unter em Pseudonym „Dengelegeischt“ het dr Hans Schneider ab 1976 in dr Badische Zytig all 14 Däg di alemannisch Kolumne „Landuff, landab“ gschribe. Di erscht Glosse vum 16. Jänner 1976 het aafgange mit ''„S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“'' Im Septämber 1995 isch dr Schneider abglest wore vum Wunderfitz vom Wald.
Am 23. Dezämber 2002 het dr Schneider im Alter vu 89 Joor d Auge fir immer zuegmacht.
Uuszaichnige
Anne 2010 isch e Dail vum Retzbachwäg im Fryburger Stadtdail St. Jerge, wu dr Schneider langi Johr gwohnt ghaa het, in „Hans-Schneider-Weg“ umgnännt wore.
Judy Chicago
D Judy Chicago, wo am 20. Juli 1939 als Judith Sylvia Cohen z Chicago, Illinois, uf d Wält cho isch, könnt men als amerikanischi Künschtlerin, Kunschtvermittlerin und Feminischtin.
Si isch d Dochter vom Arthur und dr May Cohen. Si isch uf s Art Institute of Chicago gangen und het a dr University of California z Los Angeles studiert.
Sid 1970 het d Judy Chicago am Fresno State College für e Fraueklass über d Kunscht glehrt, und spöter isch si au Lehrerin am California Institute for the Arts gsi. Ane 1971 het d si zäme mit dr Miriam Schapiro s feministische Projäkt Feminist Art Program agfange. Do druus sind Uusstellige und anderi Wäärch zu dr Situazioon vo de Fraue entstande. Si schaffet als künschtlerischi Läiterin vo dr Non-Profit-Organisazioon Through the Flower. D Judy Chicago het es paar Büecher gschribe und bi andere Wäärch über d Kunscht mitgmacht. Dr Künschtlername Chicago het si 1970 offiziell agnoo. Si het drüümol ghürootet, und sid 1996 woont si z Belen, New Mexikco.
Am berüömtischten isch dr Judy Chicago iires monumäntaale Mäischterwäärch «The Dinner Party». Vo vilne Lüüt het si drfüür sid 1974 joorelang lo s Lääben und Schaffe vo Frauen us dr ganze Wältgschicht ufschrybe und drno vo anderne mit choschtbare Materialie künschtlerisch lo zämestelle. Die grossi Yrichtig cha me sid 2007 im Brooklyn Museum go aluege. Es isch e länge, drüüeggig zämegstellten Ässtisch mit 39 schön drapierte Gedeck, wo eim an 39 bedüütendi legendääri und hischtorischi Frauegstalte maane. Es sind Göttinne, Fürschtinne, Wüsseschaftlerinne, Künschtlerinnen und anderi Figuure. Und ufem Boden under dr agrichtete Feschtdafele het d Judy Chicago 998 anderi Nääme vo bekante Fraue mit guldiger Schrift uf brönntem Porzelaan lo verewige; si seit dämm Fundamänt vom Tisch s Symbol of our heritage, uf düütsch: s Simbol vo üüsem kulturellen Eerb; hüt redt me vonnem als Heritage Floor.
Us dr Gägend vom hütigen alemannische Kulturruum (und au no us anderne Landesteil vo dr Schwiiz) sind die Frauen am Heritage Floor ufgschribe: d Adelheid vo Burgund, d Adelheid vo Susa, d Bertha, d Claricia, d Elsbeth Stagel, d Odilia, d Herrad vo Landsbärg, d Anna Maria Schwegelin, d Klara Hätzler, d Mechthild von der Pfalz, d Olympia Fulvia Morata, d Angelika Kauffmann, d Maria Sibylla Merian, d Sabina vo Staibach, d Hortensia Gugelberg von Moos, d Marie Colinet, d Germaine de Staël, d Marie Heim-Vögtlin, d Suzanne Curchod, d Albertine Necker de Saussure un d Sophie Taeuber-Arp.
Vo dr Judy Chicago het s schon es paar Usstelligen im amerikanische National Museum of Women in the Arts gää.
Sabine Boss
D Sabine Boss (* 1966 z Aarau) isch e Schwyzer Reschiseeri, Draaibuechautoori un Studielaiteri vu dr Fachriichtig Film an dr Zürcher Hochschuel vu dr Chinscht (ZHdK).
Lääbe
Syter anne 2000 schafft d Sabine Boss as freii Autoori un Reschiseeri fir Film, Fäärnsee un Theater, syter 2011 isch si au Dozäntin an dr Zürcher Hochschuel vu dr Chinscht. Anne 2017 het si d Studielaitig vu dr Fachriichtig Film an dr ZHdK ibernuu.
Ire eerschte Kinofilm Ernstfall in Havanna isch anne 2002 e grooße Publikumserfolg gsii un ranschiert allno unter dr zee publikumssteerkschte Film vu dr Schwyz. Im Joor 2014 sich ire Film Der Goalie bin ig erschiine, noch em glyychnamige Roman vum Pedro Lenz, wu bim Publikum un au bim Feuilleton glyychermaaße guet aachuu isch. Dr Film het vier Schwyzer Filmbryys iberchuu, u. a. „Beschte Spiilfilm“ un „Bescht Draaibeuch“, un isch au bim ZürcherFilmbryys, un bim Bärner Filmbryys uuszaichnet woore.
Fir ire chinschtlerisch Schaffe het d Sabine Boss dr SwissAward 2014 in dr Kategory Kultur un dr Aargauer Kulturbryys 2015 iberchuu. D Sabine Boss ischMitgliid vu dr Schwyzer Filmakademy un dr Europäische Filmakademy.
Si läbt un schaff z Züri.
Kritike
Verdingbub – Konzerttheater Bärn:
Der Goalie bin ig – Kinofilm:
Seitensprung – Fäärseefilm:
Das Geheimnis von Murk – Fäärnseefilm:
Nike vu dr Thea Dorn – Uruffierig im Schauspiel Hannover:
creeps – Schauspielhaus Hamburg:
Mönch (Berg)
De Mönch isch en Bärg i de Bärner Alpe, mit ere Höchi vo Zäme mit em Eiger und de Jungfrau bildet er e markanti Drüergruppe im Bärner Oberland, wo scho vo witem liecht z erkänne isch.
Sini Erstbestigig isch am 15. August 1857 gsi und zwor dur de Christian Almer, de Christian Kaufmann, de Ulrich Kaufmann und de Sigismund Porges.
Name
Am Fuess vom Mönch häts Alpweide, wo früener Wallache, sogenannti „Münche“, gsömmeret worde sind. So hät me em Bärg, wo über de Münchealpe ufgraaged isch, Münchebärg gsait und schliessli nu no Münch oder äbe Mönch.
Pisa (Griechenland)
Mythos
Pisa söll vom Pisos gründet wore sii. De bikanntist mythischi König vo Pisa isch de Oinomaos. E möglicherwiis historische König vo Pisa isch de Pantaleon gsii.
Aurelia Burckhardt
D Aurelia Julia Sophia Burckhardt (* 27. Dezämber 1974 z Bärn) isch e Schwyzer Reschiseeri, Schauspiileri un Kulturmanageri.
Lääbe
Dr Vater vu dr Aurelia Burckhardt isch dr Schwyzer Hischtoriker Andreas Burckhardt gsii, iri Mueter Annamaria Regazzoni isch e iteläänischi Dolmetscheri. Si isch mit ire Familie in dr Schwyz ufgwachse. No dr Schuel isch d Aurelia Burckhardt ab 1994 uf s Konservatorium vu dr Stadt Wien gange. Zuesätzli het si ne Danzuusbildig bi T-Junction z Wien gmacht, em Vorlaifer vum Tanzquartier Wien. Vu 2004 bis 2006 het si bim Wiener Danz- un Performance-Verain Im_flieger as Kuratori un in dr Finanze gschafft.
Vu 2005 bis 2007 het d Burckhardt Engaschmänt as Schauspiileri am Schauspielhuus Wien ghaa. Si isch vu 2006 bis 2010 Ensemblemitgliid vum Wiener Performancekollektiv Theatercombinat unter dr Laitig vu dr Claudia Bosse gsii. E Nääberoll as Nunne im Spiilfilm Lourdes (2009) unter dr Reschy vu dr Jessica Hausner isch ire Yystand as Filmschauspiileri in eme Kinofilm gsii, wu anderi Rolle druf chuu sin. Si isch Dail vu dr european film conspiracy mit internazionaal erfolgryyche Film wie Soldate Jeannette wie au WINWIN.
Vu 2009 bis 2010 het d Burckhardt e Kulturmanagement-Leer an dr Universiteet Wien absolviert. Si duet Chinschtler*ne bi Uusstellige in Musee verdrätte, wie zem Byschpel em MAK un em Kunsthistorische Museum oder in Galerie wie zs art oder dr Galerie Lukas Feichtner z Wien.
Si läbt mit irem Mann un irem Suun (* 2002) z Wien.
Guet Nacht Frau Seeholzer
Guet Nacht Frau Seeholzer isch es Theaterstück i drei Akte. Das Stück het der Arthur Lovegrove under em Titel Goodnight Mrs. Puffin veröffendlecht. Bekannt worde isch das Stück vorallem dür ds Schwyzer Fernseh.
Name
Ds Theaterstück het der Name vom Satz wo immer wider im Stück ufdoucht. Immer wider we d Frou Seeholzer söll use grüert wärde, heisst Guet Nacht Frau Seeholzer. Das isch ou im Änglische Originalstück derfall. Allerdings het der Lovegrove natürlech kei Schwyzer Name verwändet. Der Name Seeholzer mit der Schwyzerdütsche Fassig cho. Das drifft ou uf d Näme Hänggi, Habertür u Co zue. Die dörfte im Änglische Original äbefalls angersch lutte. Vo wäm die Schwyzerdütschi Übersetzig isch, isch unbekannt.
Akt 1
D Familie Hänggi isch grat bim Tee drinke wo d Amalia Seeholzer bi der Familie lütet. D Huushältere mäldet der Bsuech vo der Frou a. Da aber niemer vo der Familie die Frou kennt wird zersch mal diskutiert läng u breit da drüber wär äch das könnti si. D Frou Seeholzer isch e chly e spezielli Frou u wir ou als solles beschribe. Überraschent isch das d Frou Seeholzer vo afanga jede mit Name kennt. Das sorgt ou bi der Familie für verwunderig. Ds erstune wird no grösser wo d Frou Seeholzer ou der Name vo Brütigam cha säge. Ahand vom Name vom Brütigam weis d Frou Seeholzer ou das sech i der Familie no nüt veränderet het. Wäret d Muetter Hänggi d Frou Seeholzer am liebschte wieder wetti los wärde, intressiert sech d Jaqueline sehr für das was die Frou z säge het. D Amalia git du z verstah das das planete Hochzyt nid stattfindet.
Nach dere eröffnig wott d Frou Hänggi d Amalia Seeholzer zum erstemal usem Huus schmeisse. Da derby fallt de ou zum erstemal der Satz wo däm Stück der Name gä het: "Guet Nacht Frau Seeholzer!" Da d Jaqueline nid lug lat u wott wüsse warum das das Hochzyt nicht söll statt ginde chunnt du us das d Frou Seeholzer tröimt het das dass i ds Wasser gheit. Das isch ou der grund wiso si jede Name kennt. Als nächsts cha d Frou Seeholzer vorussäge das bi der Familie es Telegram achound u d Verabredig zwüsch em Hans Brauchli u Niggi nid stattfindet. U churz druufabe trifft de das ou grad y. Um so meh das d Frou Seeholzer verzellt u zue trifft um so meh faht d Jaqueline der Frou Seeholzer afa gloube. Nume d Frag vo der Jaqueline warum genau das Hochzyt nid cha statt finde, das cha d Frou Seeholzer der Jaqueline nid säge. D erinnerige vo dem Troum si zu däm Zytpunkt no z Schwach. Nach d Frou Seeholzer achündiget das der Vater Hänggi heichämmi u das dermit erger verbunde isch versuecht d Muetter Hänggi di Frou erneut use z schmeisse. Doch der Vater isch schneller als d Muetter.
Ou der Vater gloubt der Frou Seeholzer nid. U es isch wider d Jaqueline wo Farbbechennt u klar stellt das d Frou Seeholzer meint ds Hochzyt findi nid statt. D Muetter hätti's lieber gseh das das thema garnid ersch uf e Tisch cho wär. Wo der Vater us versehe es Tassli verschlat, so wi's der d Frou Seeholzer vorusgseit het, merkt ou är das die Frou chönnti rächt ha. Nachdäm ds Huusmeitli ds Teeserfis ganz verschlat so wis d Frou Seeholzer tröimt het u d Emma Hänggi mit Chopfweh isch galige wil si sech z fescht ufgregt het, Entspannt sech es Gspärch zwüschem Heini Hänggi u der Amalia Seeholzer. Das Gspräch isch überlade mit Komplimänt. Wo die beide aber merke das der Niggi das Gspräch di ganz zyt verfolgt het änderet sech d Haltig u d Stimmig blizartig. D Jaqueline isch i der Zwüschezyt mit der Denise zäme bi der Schnidere wo z Chleid bracht het zu aprobiere. E Aruef beändet das Gspräch u der Stefan u der Viktor Habertür chündige sech a. Aschliessend besticht der Herr Hänggi d Frou Seeholzer damit si vergisst was sy tröimt het u wo die wott gheit der Helge vo der Wand im Gang.
Akt 2
Der zwöiti Akt faht nach em Nachtässen a. D Huushältere Tassli uf e Tisch stellt u sech d Emma Hänggi gwaltig über d Frou Seeholzer ufregt wo im Ougeblick nid da isch. Wäret em Kaffi wird wyter über d Frou Seeholzer gredt u es isch wider d Jaqueline wo sehr nachdänklech über die Frou redt. Si isch es de ou wo seit das si der Uftrit vo der Frou Seeholzer sehr spannent gfunde het will me nie genau gwüsst het was si als nächsts seit. Wäret däm Gspräch erfahrt me de ou, dass der Heini synere Frou agäh het, das d Frou Seeholzer gange syg wil er se lenger verhöhrt u si da derby zue gä heig das si sech gert heigi. Ou d Carla het chunnt ihri portion Seeholzer vom Heini ab über. Dä geit so wyt das d Carla droht z chünnde wenn är no mal zu ihre seit: "Carla! Sie dörfet das Wyb nie mi inne lo!" Aber ou d Carla würdi der Jop verliere we si d Frou Seeholzer no mal inne füehrt. Der Heini isch so druuf fixiert das Habertürs nid mit überchömme wär d Frou Seeholzer isch u was si gseit het, das d Wahrschinlechkeit i z unermässleche stigt, das usgrächnet är sech verquatscht.
Filmfassig
1969 het ds Schwyzer Fernseh e Theaterufzeichnig usgstrahlt. I der Houptrolle vo dere Züridütsche Fassig het me d Margrit Rainer u der Ruedi Walter gseh. Mit dere Ufzeichnig isch das Stück Schwyzwyt bekannt worde. Ds Theater isch im Bernhart-Theater z Züri ufzeichnet worde.
Wyteri Uffüerige
Im Januar 2014 het Theater Dietlike das Stück nöi ufgfüehrt. Inszeiniert worde isch es Andrej Togni. D Houptrolle het d Susi Avvanzino gspilt u der Werni Rohrer het d Rolle vom Vater Hänggi überno.
2019 het du d Theatergruppe Signou das Stück ufgfüehrt. Da derby isch z Stück modernisiert worde u het e Bärndütschi Übersetzig übercho.
Martin O.
De Martin O. (* 17. November 1975 ; aigentlich Martin Ulrich) isch en Schwizer Stimmartist, Beatboxer und Musiker.
Läbe
De Ostschwizer Martin Ulrich isch z Abtwil, as mittlere vo drü Brüedere, in ere musikalische Familie ufgwachse. Scho as Chind isch sis Giige- und Klavierspiil und sis musikalische Inträsse gförderet worde. Churz noch em Abschluss vo de Uusbildig zum Primarlehrer hät er sich entschide, d Musig zu sim Bruef z mache. Sis künstlerische Schaffe goht vo klassische Gsangselemänt bis ane zu rhythmischem Beatboxe. Er isch as Komponist för sini aigne Programm aber au för Film, Schauspiil, Zirkus und anderi Musigprojekt tätig. Z Appezöll, gründet (2001 ) 2007 z Sanggalle, betribt er sini Firma «Stimmart GmbH». Er hät ab 2010 för fööf Johr z Gääss gwohnt. Sit 2015 läbt er mit sinnere Partneri und em Töchterli z Sanggalle.
Künstlerischi Laufbahn
Sit 2007 isch de Martin Ulrich as Martin O. underwägs und es isch sis erscht Soloprogramm «Stimmentänzer» entstande. 2011 chunnt s «Cosmophon» dezue und sit März 2016 gastiert er au mit sim dritte Bühneprogramm «Der Mausiker». De Martin O. verwandlet sini Stimme mit Hilf vo sim «Symphonium», es Loop-Grät, wo kunstvoll i appezäller Nussbomholz iigschaffed worden isch, in es Orchester samt Chor.
Diskografii
als Martin O.:
mit hop o’my’thumb:
Jean Georges Baer
Dr Jean Georges Baer, wo am 12. Februar 1902 z London uf d Wält cho und am 21. Februar 1975 z Nöieburg gstorben isch, isch e Schwiizer Zooloog und Umwältaktivischt gsi.
Er het z Nöieburg, z Gämf un z Paris Naturwüsseschafte studiert und isch spöter für viili Joor a dr Uni Nöieburg Profässer für Zoology gsi. 1949 isch er für zwöi Joor dr Uni iire Räkter worde. 1972 isch sini Emeritierig gsi.
S Spezialfach, won er bsunders vil drfüür gforschet het, isch d Läbenswys vo de Tierparasite. Bi de Nöieburger Zooloogen isch das sit em 19. Joorhundert en Forschigsschwärpunkt gsi, und em Baer syni Arbet i verschidene Regioone vo dr Wält het die Sach staarch fürsi brocht. Syni Samlig vo so chlyne Schmarotzer us em Tierrych ghört hüt em Naturmuseum Gämf.
Der Jean Georges Baer het au em Schwiizerische Nationalfonds ghulfe, und er isch als früenen und angaschierte Naturschützer dr Presidänt vo dr Schwiizerische Nationalparkkomissioon woorde. Me het dr Nöieburger uf dr ganze Wält bi Fachkongräss gseh, er isch internazional guet vernetzt gsi, und drum isch er denn dr Vizepresidänt vo dr Internationalen Union vo de nazionale Biologevereinigunge und von 1958 bis 1963 dr Presidänt vo dr Wältnaturschutzunion IUCN gsi. Er het ghulfe dr WWF uf d Bei stelle. Und d UNESCO het nen ins Galapagos-Komitee gwählt, wo füre Naturschutz uf de Galapagosinsle luegt.
Mantiklos
De Mantiklos isch e messenische Woorseger gsii usem Gschlecht vo de Iamide. Sini Historizität isch nöd erwise.
Nochem Pausanias isch de Mantiklos de Soo vom Woorseger Theoklos, wo de messenischi Fraihaitsheld Aristomenes biroote hett. Noch de endgültige Niderlaag vo de Messenier hett de Mantiklos zäme mitem Gorgos, em Soo vom Aristomenes, d Messenier uf Sizilie gfüert. Nochdem die sich z Messana niderloo hend, söll de Mantiklos usserhalb vo de Stadt s Hailigtum vom Herakles Mantiklos gstiftet haa.
Do d Aagoobe bim Pausanias zom Tail widersprüchlich sind, isch di zittlichi Iironnig unsicher, do de Zweet Messenischi Chrieg im 7. Joorhundert v. Chr. gendet hett, de Anaxilas vo Rhegion aber chorz noch 500 v. Chr. glebt hett.
Johann Baptist Trenkle
Dr Johann Baptist Trenkle (* 26. Oktober 1826 z Fryburg; † 10. Februar 1891 z Charlsrue) isch e badische Archivar un Haimetforscher gsii.
Lääbe
Dr Trenkle isch e Suhn vun eme Fryburger Bröuereibsitzer gsii. Noch em Abitur am Fryburger Lyceum anne 1846 het er an dr Uniwersitet Fryburg zerscht Räächtswisseschafte un derno Kameralwisseschafte studiert. Wel sy Vater finanziäll in Not groten isch, het er s Studium e Zytlang mieße unterbräche un fir d Familie sorge. Im Novämber 1860 isch er Kameralpraktikant wore un het e Volontariat am Hauptstyyramt z Fryburg gmacht. Anne 1861 het er z Charlsrue e Stell as Regischtrator aagfange am Großherzogli Badische Landesarchiv unter em Archivrot Joseph Bader, wu bi ihm s Inträssi an dr badische Gschicht gweckt het. Anne 1869 isch dr Trenkle zum Sekreteer am Großherzoglige Verwaltigsgrichtshof ernännt wore, scho um des Zyt isch er chranklächt gsii. D Stell am Verwaltigsgrichtshof het er bis zue sym vorzytige Ruestand zum 9. August 1890 ghaa. Grad emol e halb Johr speter isch er im Alter vu 64 Johr gstorbe.
Näbe sym Beruef het dr Trenkle e Hufe Biecher un Ufsätz zue dr badische Wirtschafts-, Induschtry-, Kultur-, Literatur- un Chilchegschicht gschribe. Är het unter anderem Artikel publiziert in dr Zytschrift vum Fryburger Gschichtsverain, dr Zytschrift vum Brysgauverain „Schauinsland“ un in dr Alemannia, in dr Fryburger Zytig un dr Charlsruer Zytig, dr Charlsruer Nochrichte oder au im Karlsruher Adreßkalender un im Fryburger Diözesanarchiv.
Anne 1881 het er unter em Titel Die alemannische Dichtung seit J. P. Hebel e Anthology vu dr alemannische Dialäktdichtig uusegee. Är het au sälber im Dialäkt gschribe, unter anderem het er s alemannisch Värsspiil Die Sichelhenke gschribe.
Frederic Lang
Sir Frederic William Lang (* 1852 z’ Blackheath ìm Kent; † 5. März 1937 z’ Onehunga, Näiseelànd) ìsch a näiseelandischer Politiker gsìì. Ar ìsch zwaimol Mìtglìed gsìì vum Represantàntahüss: z’äärscht vu 1893 bis 1905, un schpeeter vu 1906 bis 1922. Àm Ààfàng ìsch’r pàrtäiloser Àbgordneter gsìì, un hàt sìch schpeeter dr Reform Party ààgschlossa. Dr’züa ìsch’r dr àchta Presidant gsìì vum Represantàntahüss, vu 1913 bis 1922.
si Lawa
Ìn Politik hàt dr Lang ààgfànga àls gwählt Mìtglìed vum Stroossarot vu Tuhikaramea. Ar ìsch schpeeter Presidant gsìì vum Waipa County. Züadam ìsch’r Mìtglìed gsìì vum Gemainnìtzliga Hìlfsrot vu Waikato.
Vu 1893 bis 1896 ìsch dr Lang Mìtglìed vum Pàrlamant gsìì fìr dr Wàhlkrais Waipa. Dernoh hàt’r àb 1896 dr Wàhlkrais Waikato vertratta, bis’r àn dr Wàhl vu 1905 gschlààga worra ìsch. Ànna 1906 hàt’r àwer d’ Nàchwàhl ìm Wàhlkrais Manukau gwunna. Da Wàhlkrais hàt’r vertratta bis sinera Nìederlàg àn dr Wàhl vu 1922. Vu 1912 bis 1913 ìsch’r Vorsìtzender vu da Üssschìss gsìì. Dr’züa hàt’r àls Presidant vum Representàntahüss àmtiart vu 1913 bis 1922.
Dr Lang hàt ma ànna 1916 veràdligt. Ànna 1924 ìsch’r fìr dr Legislàtivrot ernannt; doo ìsch’r numma fìr aina Àmtszitt gsìì, bis 1931. Ànna 1935 hàt’r dr Medàlia vum Sìlwer-Jübileum vum Kenig Georg V. bikumma.
Dr Frederic William Lang ìsch àm 5. März 1937 gschtorwa, ìn sim Hüss z’ Onehunga. Ar ìsch nia verhirotet gsìì.
Pius II.
Dr Pius II. (ursprünglig Enea Silvio Piccolomini, latiinisch Aeneas, au Eneas Sylvius; * 18. Oktober 1405 z Corsignano, wo noch iim Pienza gnennt wird, bi Siena; † 14. August 1464 z Ancona) isch vo 1458 bis 1464 Bapst gsi. Er isch e bedütende Humanist, Schriftsteller, Historiker, Poet und Gleerte, Vereerer vom Boccaccio gsi und het sich für die latiinische Klassiker begäisteret.
Chirchligi Karriere
Bevor er in dr Chille e Karriere aagfange het het dr Enea Silvio Piccolomini s Lääbe vom ene Dichder und Lääbemaa gfüert und isch scho denn so widersprüchlig gsi wie spööter as Bapst.
Er het e humanistischi Bildig zum Jurist bechoo und het 1432 as Begläiter vom Kardinal Domenico Capranica am Konzil z Baasel däilgnoo. Dört het er d Funkzioon vom ene Verdäidiger ghaa und het zur Bardei vo de Konziliariste ghöört. Im Septämber 1432 isch er as Sekretäär vom Fürstbischof Nikodemus della Scala vo Freising uf e Frankfurter Fürstedaag und isch bis zum Januar 1433 in däm sine Dienst gstande. 1440 isch dr Piccolomini Sekretäär vom Geegebapst Felix V. worde und isch vo 1442 aa Gsandte vom Konzil am Frankfurter Riichsdaag gsi. Am Aafang vo 1443 isch er in Dienst vom Köönig Friedrich III. iidrätte, wo immer no dr Bapst Eugen IV. understützt het. Dr Piccolomini het sich denn e nöitral verhalte. Bis 1445 isch er die mäisti Zit am Hoof vom spöötere Kaiser z Wiener Neustadt und z Graz gsi, under anderem as dr kööniglig Sekretäär. Dr Friedrich III. het sini Dienste, aber au sini erotische Värsli gschetzt und het en mit dr Dichderchroone zum poeta laureatus erkläärt. An dr Uniwersidäät Wien het dr Piccolomini in dere Zit Vorlääsige über d Dichder vo dr Antike abghalte und het eso e bedütende Iifluss uf e dütsch Humanismus ghaa.
Vo 1444 bis 1447 isch er Pfarrer im oberööstriichische Dekanat Aspach gsi, en Amt, won er vom Passauer Bischof Leonhard vo Laiming becho het.