cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Basler Rappenkrieg
Afang vom Konflikt
Für zum d Summe vo 200.000 Gulde abzzahle, wo für sälli Ziite horränd gsi isch, het Basel im Januar 1591 s Wii- und Fleischumgäld um ei Rappe ufedo. D Buure hai sofort gege die „massivi“ Erhöhig vo de Abgabe protestiert, aber d Stadt het d Protest vo der Landschaft abglähnt und ihri Verdräter as potentielli Ufstandsafüehrer behandlet. Eine von ene isch dr Osimus Battmann gsi, wo d Basler Regierig as ein vo de Hauptverantwortliche für en Ufstand agluegt het. Zweimal isch er gfange gno worde und me het en usfüehrlig verhört.
Le Cours
Le Cours (Gallo Le Córr, bretonisch Ar C'hour) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Basler Rappenkrieg
Afang vom Konflikt
D Untertane hai die eidgenössischi Dagsatzig drum bittet, ass si wurd vermittle. Die het s Umgäld-Mandat vo der Stadt Basel für d Duur vo der Vermittlig sistiert. Drei anderi Versüech, e friidligi Lösig z finde, si nit glunge, wil d Landlüt sä abglehnt hai und sich drbii uf ihri Armuet, d Düürig und die allgemein schlächte Ziite beruefe hai.
Le Cours
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Afghanistan
Name
De Name Afghanischtan stammt vomene Name für d Paschtune: Afghane. D Afghane sind d Begründer vom moderne Afghanischtan. Stān isch Persisch für Land.
Le Cours
Geografi
Le Cours lyt 22 km vu Vannes un 65 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 27 m un 106 m iber Normalnull.
Basler Rappenkrieg
Eskalation und Lösig
Vom Herbst 1593 aa hai s d Landlüt nüm fertig brocht, d Daagsatzig in d Komfliktlöösig iizschalte und ihre Spiilruum isch immer chliiner worde. Dr Komflikt het eskaliert, wil d Stadt ihr Stüürmandat nit het welle ufge. Wo Basel de Wirt, wo nit gloost hai, dr Bruef verbote het, si bewaffneti Baselbieter dur d Gegend zoge, für zum verhindere, ass s Wirtverbot duuregsetzt wurd. Der Drizähnerroot vo der Stadt het druf am 13. Mai e Kontingänt vo 50 Schütze under em Kommando vom Hauptmaa Andreas Ryff uf Liestel gschiggt und het eso s Broblem militärisch welle löse.
Afghanistan
Gschicht
Afghanischtan wird hüüfig als e Chrüüzig vo Zentralasia aaglueged. S Land isch vo verschidene Länder bsetzt gsi, wie zum Biischpil em Persische Riich, em Mongoleriich vom Dschinghis Khan, oder em Riich vom Alexander em Groosse.
Basler Rappenkrieg
Eskalation und Lösig
Am 15. Mai isch s de Basler nit glunge, dr Hans Siegrist vo Niiderdorf z verhafte, wo eine vo de Hauptafüehrer vo de Landschäftler gsi isch. Die hai druf üsserst heftig greagiert. Si hai sich bewaffnet und hai sich uf der Wildsteiner Höchi näbem Schloss Wildestei versammlet. Dr Ryff isch mit 170 Maa vo Liestel us uf Buebedorf zooge, het sich in Schlachtornig ufgstellt und het uf die bewaffnete Underdaane gwartet. Es isch aber nit zum Bürgerchrieg cho, wil dr Ryff in de Verhandlige dr Siegrist und d Landlüt het chönne überzüge, ass e Stüüreerhöhig unumgänglig siig.
Le Cours
Geografi
Zue dr Gmai ghere d Wyler Carado, Carane, Caranre, Coetdigo, Coquily, Kerbernard, Kerbranquet, Kerjafrio, Kerliguen, Kerlogne, Kermelin, Kerolivier, La cocharderie, La croix mahe, La noe prio, La rabine, Le pont de molac, Le prodo, Pont drean, Quespal, Tremelo, La Renauderie, Le grand pâtis, Beausoleil.
Basler Rappenkrieg
Folge
Dank der usghandlete Lösig het d Basler Herrschaft d Erdräg us em Wiiumgäld um s Dreifache chönne vergrössere. D Untertane si für ihre Widerstand weder bestroft worde, no hai si für d Chöste vo de militärische Vorbereitige vo de Basler müesse ufcho.
Le Cours
Gschicht
Le Cours isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 Eleemosina de Molac. Bis zum 14. Merz 1932 het d Gmai zue Molac ghert, e aigeständigi Bfarrei isch Le Cours scho anne 1839 wore. Dr hitig Name isch e Abchirzig vum traditionälle Le Cours-de-Molac.
Afghanistan
Gschicht
Zwüsched 1933 und 1973 hät Afghanischtan zum letschte Maal e stabili Regierig ghaa: underem Chönig Mohammed Zahir Shah. 1978 isch Afghanischtan kommunistisch worde. Im gliiche Jaar no händ d Amerikaner aagfange e Widerstandsbewegig z unterstütze. D Mujahideen hettet sölle d Sowjetunion inen Chrieg zieh. Wil d Regierig z Afghanischtan scho zimli schwach gsi isch, hät d Sowjetunion 1979 Truppe uf Afghanischtan gschickt. 1989 hat d Sowjetunion d Truppe wider abzoge.
De Chrieg z Afghanischtan isch demit aber nonig ume gsi. Bis 1994 händ sich d Taliban chöne zimli duresetze und händ fascht s ganze Land kontrolliert.
Basler Rappenkrieg
Literatur
Andreas Ryff: Der Rappenkrieg. Anfang, Mittel und End. Alles von dem Ehren und Nothvesten Herrn Hauptmann Andreas Ryff ganz wahrhaftig und ordentlich beschrieben. Basel, Nik. Müller 1833
Le Cours
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Le Cours ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Afghanistan
Gschicht
2001 het e Koalition under de Füerig vo de USA Afghanischtan erobered. 2002 isch dr Hamid Karzai zum Presidänt gwält worde.
Politik
Afghanischtan wird vom Hamid Karzai gfüert, eme Presidänt, wo vo de Amerikaner uusgwält und vom Volk bestätigt worde isch. D Amerikaner und anderi NATO-Länder händ Truppe z Afghanischtan presänt. D Laag isch immer nonig stabil.
Geografii
Z Afghanischtan gits 34 Provinze (velayat): Badakhshan, Badghis, Baghlan, Balkh, Bamiyan, Daikondi, Farah, Faryab, Ghazni, Ghowr, Helmand, Herat, Jowzjan, Kabul, Kandahar, Kapisa, Khost, Konar, Kondoz, Laghman, Lowgar, Nangarhar, Nimruz, Nurestan, Oruzgan, Paktia, Paktika, Panjshir, Parvan, Samangan, Sar-e Pol, Takhar, Vardak, und Zabol.
Z Afghanischtan häts vili Bärge. Im Norde und Südwescht häts Ebene. Nowshak isch mit 7485m die höchschti Erhebig im Land. I vilne Gebiet fäälts a Trinkwasser. Afghanischtan hät heissi Summer und chalti Winter. Ärbebe sind nöd sälte.
Die gröschte Stett sind Kabul, Herat, Jalalabad, Mazar-e Sharif und Kandahar.
Mäntsche
Z Afghanischtan gits vili verschideni ethnischi Gruppe. Die folgende Zaale sind Schetzige vo de USA: Tadschike 33 %, Paschtune 36 %, Hazara 10 %, Uzbeke 12 %, Turkmene 3–4 %, Baloche 2 %, anderi 4 %.
Die meischte Afghane sind Muslim. Hinduismus und Sikhismus sind wiiteri Religione. Über Jahrhunderti häts z Afghanischtan e jüdischi Minderheit ghee, mit einige Hunderttuusig Gläubige. I de letzschte paar Jaar sind ali verschwunde, wil si vor de Taliban gflüchdet sind.
Bubulcus
Dr Bubulcus isch vo ane 517 bis 534 als erschte Bischof vo Vindonissa bezüügt.
Afghanistan
Kultur
D Afghane sind bekannt für iri Riitereie.
Bubulcus
Bim ehemolige Legionslager Vindonissa ufem Hoger zwüsche dr Aare und dr Rüüss isch i dr spootantike Zyt d Bischofschile entstande, wo noch em Bubulcus dr Bischof Grammatius und drno dr Ursinus Gmeindleiter gsi sind. Das isch am Afang vo dr alemannische Aasidlig im schwiizerische Middelland gsi.
Afghanistan
Kultur
Vor de Taliban hät s z Kabul e läbigi Musigszene ghee, wo alti und neui afghanischi Musig gschpilt worde isch.
Au nooch em Sturz vu dr Taliban isch dr Islam Staatsreligion bliibe. Uf dr Ibertritt vume Muslim zue ere andere Religion stot d'Dodesstrof, das finde die mäiste Lüt, au die gmässigte, fer richtig. Fraue hän – wie scho under dr Taliban – e gsellschaftlichs Läbe, wo vo dem vo de Männer trennt isch – des heisst, dass es keini öffetliche Plätz git, wo Fraue sich träffe chännte, praktisch iberhaupt keini, un dass si guet dra tüen, sich, wenn si ussem Hus gönn, sich unter ere Burka z verberge, säll isch e Art Ganzkörperschleier. Öffetliche Sport isch Fraue dementsprechend verbote. D Analphabetequote isch nooch iber 30 Johr Bürgerchrieg extrem hoch. Fraue sin vu ere Allgmeinbildig wittist usgschlosse, siht mer vum erlaubte Studium vum Koran ab.
Bubulcus
Am Änd vom 6. Joorhundert isch s Bischtum vo Vindonissa uf Choschtez verleit worde. Me dänkt, ass das uf Wunsch vo de domolige alemannische Herzög so cho isch.
Mnevis
De Mnevis (altägyptisch: mr-wr; ) isch i de ägyptische Mythologii de hailig Stier vo Heliopolis. Siin Kult isch nöd nu us ägyptische Quele sonder aus us griechische Bricht guet bizügt.
De Mnevis isch wie de Apis, de hailig Stier vo Memphis, de Soo vo de hailige Chue Hesat. Er isch d Seel und de Herold vom Sunegott Atum-Re.
Scho im Alte Riich isch de »Stier vo Heliopolis« vereert wore, siin Name isch aber erst abem Noie Riich öberliferet und werd zum Biispil zäme mitem Apis au i de Inschrift vom Stai vo Rosette gnennt. D Agoob vom Manetho, as d Vereerig vom Mnevis vom Pharao Choos vo de Zwaite Dynastii igfüert woren sai, isch wenig woorschiinli. De Stier isch ganz schwarz gsii und hett Hoor gege de strich ghaa, e Fettwulst am Nagge und Riisehöde. Em isch e Herde us scharze Chüe zutailt wore. Isch de Stier gstoorbe isch er zum Gott Osiris wore. De Fridhoof doe de hailige Stiere isch nördlich vo Heliopolis glege und s Bigräbnis isch e groosses Fest gsii und ganz Ägypte het müese näbis dezue biträäge.
De Underägyptischi Pharao Bokchoris (öppe 720 bis 715 v. Chr.) het e gwöönliche Stier gege de Mnevis ghetzt, um em Volch z zaige, as de Stierkult nünt wert sai, aber de Stier isch gege e Bomm grennt und mit de Hörner im Stamm stecke blibe und isch ase weerloos vom Mnevis tödt wore, wa s Volch vo Heliopolis as e groosses Wunder aglueget hett.
Amt Hochdorf
Ds Amt Hofdere esch bes Endi 2012 eine vo de föif Ämter (Bezirk) vom Kanton Lozärn i de Schwiiz gsee. De Hauptort esch Hofdere gsee. D Kantonsverfassig vo 2007 kennt keni Ämter me, si werded aber witerhin för statistischi Zweck bruucht und send uf e 1. Januar 2013 i Wahlchreis omgwandled worde.
Das Amt Hofdere hed us folgende Gmeinde bestande: D Aagobe zu de Flächi vo de Gmeinde chönd underschidlich si - je nochdem, öb me de Aateil a de Seeflächi mitzellt oder nöd.
Änderige em Bestand vo de Gmeinde
Em Amt Hochdorf hets sit em 2004 folgende Änderig gäh:
Salvan
Salvan chan Folgendes bedüte:
Grosselfingen
Grosslfenga (dt. Grosselfingen) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 54,6 % Landwirtschaftsfleche, 32,8 % Wald, 11,6 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Grosslfenga gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
A Berthold vo Grosselvingen ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1296.
Verwaltong
Grosslfenga hot mit dr Gmoe Bisenga a Verwaltongsgmoedschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Franz-Josef Möller.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Grosslfenga ghert zom Schwäbisch.
Britisches Weltreich
S Veräinigte Königriich isch mit sim Britische Wältriich (ENS British Empire) die grössti Kolonialmacht in dr Gschicht gsi. Es het Dominions, Kronkolonie, Protektorat, Mandatsgebiete und anderi abhängigi Gebiet umfasst, wo under dr Herrschaft vom Veräinigte Köönigriich gstande si und sich us de änglische Überseegebiet und Handelsboste entwigglet häi. 1922 het s Britische Wältriich e Bevölkerig vo 458 Millione Mensche ghaa (e Viertel vo dr domoolige Wältbevölkerig) und e Flechi vo öbbe 33,67 Millione km² (öbbe e Viertel vo dr Landflechi vo dr Ärde). Vo do isch e wit verbräitets politischs, juristischs, sproochligs und kulturells Erb choo, wo bis hüte in vile Däil vo dr Wält Spuure hinderloo het. S Wältriich isch als Riich bezäichnet worde, „wo d Sunne in em nie undergot“, wie mä früener au vom spanische Kolonialriich gsäit het.
Wääred em Zitalter vo de Entdeggige im 15. und 16. Joorhundert si Spanie und Portugal d Pionier vo dr öiropäische Erforschig vo dr Wält gsi und und häi riisigi Kolonialriich bildet. Wo si gsee häi, wivil Riichdum die Riich iibrocht häi, häi au Ängland, Frankriich und d Niiderland äigeni Kolonie und Handelsnetzwärk in Amerika und Asie afo ufbaue. Noch meerere Chrieg im 17. und 18. Joorhundert gege Frankriich und d Niiderland het sich Ängland (noch em Act of Union 1707 mit Schottland s Köönigriich Groossbritannie) as füerendi Kolonialmacht in Amerika und Indie etabliert. Wo sich die Drizää Kolonie noch em Amerikanische Unabhängigkäitschrieg (1775–1783) abgspaltet häi, het s Riich sini bevölkerigsriichste Kolonie verloore, aber denn het sich Groossbritannie uf Afrika, Asie und Ozeanie afo konzentriere. Wo die Napoleonische Chrieg 1815 ume gsi si, isch Groossbritannie e Joorhundert lang die äinzigi Supermacht gsi. Groossbritannie isch die ersti Industriinazion gsi und het eso dr Kapitalismus über die ganzi Wält verbräitet. Sit em 19. Joorhundert het s für vili Joorzäänt d Handels- und Chriegsflotte gha, wo bi witem die grösste uf dr ganze Wält gsi si. Ss het as die sterksti Seemacht und Wältmacht gulte und sich bis öbbe 1902 an die Splendid isolation ghalte. Meereri Siidlerkolonie, wo d Bevölkerig von ene vor allem gwaggse isch, wil Uswanderer us em Mueterland sich därt niidergloo häi, häi im Lauf vo dr Zit mee Autonomii überchoo und si zu Dominions erhoobe worde.
As Aafang vom imperialistische Zitalter gältet s Joor 1875, wo die konservativi Regierig vom Disraeli für 4 Millione Pfund d Aktieaadäile vom egüptische Herrscher Ismail an dr Sueskanal-Gsellschaft kauft het, zum dä strategisch wichdig Handelswääg uf Indie chönne kontrolliere. D Brite und d Franzoose häi d Finanzkontrolle über Egüpte usgüebt, bis dass Groossbritannie im Joor 1882 Egüpte formell bsetzt het. D Rivalidäät zu Russland (vgl.: The Great Game), wo im Krinchrieg (1854-1856) zum erste Mol eskaliert het, und d Angst, ass Russland sich in Richdig Süde uf Indie zue well usbräite, si e witere Faktor vo dr britische Politik gsi. 1878 häi d Brite d Insle Züpere bsetzt, as Reakzion uf e Russisch-Türkisch Chrieg. Au Afghanistan häi si e zitlang bsetzt, zum dört dr Iifluss vo Rusland zruggzdränge. Groossbritannie het in Afghanistan drei erfolglosi Chrieg gfüert.
Wil dr Iifluss vom Dütsche Riich und de Veräinigte Staate in de letschte Joor vom 19. Joorhundert immer mee gwaggse isch, het Groossbritannie nodinoo sini wirtschaftligi Vormachtstellig verloore. Wirtschaftligi und milidäärischi Spannige mit em Dütsche Riich ghööre zu de wichdigste Ursache vom Erste Wältchrieg, wo Groossbritannie seer uf d Understützig vo sine Kolonie aagwiise gsi isch. D USA häi sich scho vor 1914 zur sterkste Industrii- und Wirtschaftsmacht uf dr Wält entwigglet. Zwar het s Wältriich noch em Ändi vom Chrieg 1918 si grössti Usdeenig ghaa, aber finanzielli Brobleem und Autonomiibesträäbige in de Kolonie, wo immer sterker worde si, häi dr Aafang vo sim Niidergang markiert. Wääred em Zwäite Wältchrieg het s Königriich Italie d Kolonie in Nord- und Oschtafrika und Japan d Kolonie in Südostasie bsetzt, und das het im britische Prestisch gschaadet. Drotz em Siig vo 1945 het Groossbritannie dr Niidergang vo sim Riich nüm chönne ufhalte, denn dr lang Chrieg het im gschaadet und finanziell fast ruiniert. So het die bevölkerigsriichsti Kolonii Indie scho zwäi Joor noch em Ändi vom Chrieg d Unabhängigkäit überchoo.
In dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert si us de mäiste Territorie vom Britische Wältriich im Zuug vo dr Dekolonisazioon unabhängigi Staate worde. Zum Bischbil si im "Afrikanische Joor" 1960 Nigeria und Britisch-Somaliland unabhängig worde. Dä Brozäss isch 1997 witgehend abgschlosse gsi, wo Hongkong an d Volksrepublik China zrugggee worde isch. Noch dr Unabhängigkäit si die mäiste ehemoolige Kolonie im Commonwealth of Nations, ere lugge Verbindig vo suverääne Staate, Mitgliid worde und vo deene häi 16 as Commonwealth Realms bis hüte e gmäinsams Staatsoberhaupt, dr britisch Monarch. Es git aber immer no 14 Überseegebiet, wo under dr britische Suveränidäät stöön.
Michael Müller (Politiker, 1964)
Dr Michael Müller (* 9. Dezämber 1964 z Berlin) isch e dytsche Bolitiker (SPD). Vu 2014 bis 2021 isch er Regierede Burgermaischter vu Berlin gsii. Dr Müller isch derzue vu 2004 bis 2012 un vu 2016 bis 2020 Vorsitzer vum SPD-Landesverband Berlin gsi. Vu 2011 bis 2014 isch er Burgermaischter un Senator fir Stadtentwicklig un Umwält gsii. Dodervor isch er Vorsitzer vu dr SPD-Fraktion im Abgordnetehuus gsii.
Läben un Beruef
Dr Michael Müller isch im Berliner Bezirk Tempelhof uf d Wält chuu, het anne 1982 di Mittler Ryfi gmacht un isch 1983 uf d Fachoberschuel Wirtschaft un Verwaltig gange. Anne 1986 het er e chaufmännischi Lehr abgschlosse un het syterhär as sälbständige Drucker gschafft. Zämme mit sym Vater het er e chlaini Druckerei z Berlin-Tempelhof.
Dr Müller isch unter anderem Mitglid vu dr Arbeiterwohlfahrt (AWO) un vu dr Evangelische Chilche Berlin-Brandeburg-schlesischi Oberlausitz. Är isch ghyrote un het zwai Chinder.
Bolitik
Dr Michael Müller isch syter anne 1981 Mitgliid vu dr Sozialdemokratische Bartei vu Dytschland. Vu 1989 bis 1996 isch er Mitglid der Bezirksverordnetenversammlung (BVV) Tempelhof, zuletzt als Fraktionsvorsitzender. Von 2000 bis 2004 war er Kreisvorsitzender Tempelhof-Schöneberg.
Am 1. Dezämber 2011 isch er as Senator fir Stadtentwicklig un Umwält im Senat Wowereit IV veraidigt wore. Dr Müller isch derzue au Burgermaischter un dodermit ain vu dr beede Stellverdrätter vum Regierde Burgermaischter wore. Sy Noofolger im Amt vum Senator fir Stadtentwicklig un Umwält isch dr Lichtenberger Bezirksburgermaischter Andreas Geisel.
Am 29. Augschte 2014 het dr Müller verchi8ndet, ass er fir d Noofolg vum Klaus Wowereit wett kandidiere, wu am 26. Augschte 2014 sy Ruggdritt fir dr 11. Dezämber 2014 aagchindet ghaa het. In ere Urabstimmig vu dr Berliner SPD am 18. Oktober 2014 het si dr Müller gege dr SPD-Landesvorsitzer Jan Stöß un dr Fraktionsvorsitzer im Abgordnetehuus, dr Raed Saleh, mit ere absolute Meehait duregsetzt. Är isch uf 59,11 % vu dr Stimme chuu.
Am 11. Dezämber 2014 isch dr Müller mit 87 zue 58 Stimme bi aire Enthaltig zum Regierede Burgermaischter vu Berlin gwehlt wore.
No dr Senatswahl 2016 het dr Müller e rot-rot-grieni Koalition mit dr Linke un dr Griene bildet un isch am 8. Dezämber 2016 wider zum Regierede Burgermaischter gwehlt wore.
Bi dr Bundesdagswahl 2021 het er mit 27,9 Brozänt vu dr Erschtstimme s Diräktmandat im Wahlkrais Berlin-Charlottenburg – Wilmersdorf gwunne un isch dodermit in Dytsche Bundesdag yyzoge.
Rosen
D Roose sind e Gaddig us de Pflanzefamilie vo de «Roosegwächs».
Dr Name vo dere Pflanzegaddig chunt vom latyynische Wort «rosa». Es git en bsunderi Wüsseschaft, wo sech mit dene Pflanze befasst, das isch d «Rhodologii».
Zu dere Pflanzegruppe ghöret es baar hundert Aarte. Si hend d Bsunderhäit, ass si a de Stängel Stachle hend – i dr Mundart seit me-n-e «Doorne» – und us de Blüete im Spootherbscht spezielli Frücht, d Hagebudde mache, wo vo de Biolooge zu de «Sammelnussfrücht» grächnet wärdet.
D Gärtner underscheidet d Wildroose vo de Kulturroose. Mä het die Bluemepflanze scho i der Antike als öpis wärtvols aagluegt und ere schynts denn scho d «Chönigin vo de Blueme» gsäit. Si het fasch obligatoorisch zu de Pflanze i de Chlooschtergärte ghört, grad au wil verschideni Pflanzedäili i dr tradizionelle Volchsmedizin pruucht wärde. Dr Albärt dr Gross het i sym Wärch «Vo de Pflanze» empfole, ime guete Garte au Roose z haa. Und au i de spötere Bluemegärte hepmä se sider gärn gsee. Mid irem Ööl – em Rooseööl – machd me bis hüt Parfüüm.
As däils höch züchdeti Pflanze, wo in Gärte und Päärk und au uf öfentleche Grüenflechene vo Stedt und Dörfer mängmol ghüüft gsetzt wärdet, sind d Kulturroose afellig für vil Chrankete, bsunders uf e Befall mid baar Pilzarte, und Schedling.
Im Gebiet vo de alemannische Tieläkt findt mä schööni um berüemti Roosegärte, zum Bischpiil d Roose vom Schlosspark vo Ludwigsburg, de «Roosenöihäitegarte» z Baade, de Roosegarte vo Haigerloch, de Roosesortimäntsgarte z Nöggeschwiil, denn i dr Schwiiz dr Garte vom Schloss Häidegg im Kanton Luzärn, de Roosegarte vo Bärn, de z Winti, d Samlig vo hischtorische Roose bi dr Kartause Ittige, und psunders bekant isch de iteliänisch Roosepark uf dr Insle Mainau im Bodesee. D Gsellschaft vo de Schwiizer Roosefründ het es Buech usegge, wo drin d Gäärte, wo me cha psueche, ufglischtet sind.
D Roose het e symboleschi Bedüütig i dr Kultuur. Si chunt hüüfig als Zäiche in Wappe vor, i dr Regel mid em stilisierte Bild vo dr «heraldische Roose», so wie bi de Stedt Rapperschwil, wos au es baar Roosegärte zum Aaluege git, und Stäffis am See.
Berric
Berric (bretonisch Berrig) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Friedrich Schiller - Der Triumph eines Genies
Friedrich Schiller – Der Triumph eines Genies isch a deitschr Schbiilfilm vom Regisseur Herbert Maisch us-em Johr 1940, wo d Jugendjohr vo deam Dichtr behandlet. D Ussa-Ufnahma send z Stuegert beim Schloss Solitude, uf dr Feschdong Hoha-Aschberg ond en Ulm dreht worra. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 13. Novembr 1940 em Universum en Stuegert..
Handlong
Dr Herzog Karl Eígen vo Wirdaberg isch vôrna a Schbitzbua ond henda a Scheißkerle. Ganze Regimentr vorkauft’r fir an Haufa Golddukada an andre Lendr, wo se als Soldada fir fremde Herrscher en Kriag ziaga miaßet. Kurz ond guad: r isch a furchtbarer Tyrann. Sobald oinr vo seine Ondrtana gega-nen ufmuckt, lôôt’r-en uf da Hoha-Aschberg brenga ond en Kedda lega. Em Herzog sei ganzr Stolz ischt sei „Milidär-Akademii“, wo d Seh vom Adl, vo Beamte ond vo ôgsehne Birgr wia Leiboigene vom Herzog a strenga Ausbildong vrpasst kriaget. Drom isch dui Akademii fir de meischde „Karlsschialer“ a Graus, so au fir da Fritz Schiller. Der abr glaubt, dui Zuucht bald hendr sich zo han ond freit sich uf sei Entlassong.
Krummenau
Krummenau isch de Name vo folgende Ort:
Berric
Geografi
Berric lyt 18 km vu Vannes un 64 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 24 m un 122 m iber Normalnull.
Krummenau
Krummenau isch de Name vo folgende Flüüssgwässer:
Friedrich Schiller - Der Triumph eines Genies
Handlong
Dr Herzog hot a Vorheltnis mit dr Reichsgräfe Franziska von Hohenheim. A dera ihrem Geburtsdag sollet emma feschtlicha Rahma an de ferdige Karlsschialer Diplom vorliiha werra. Dô drvo wär normalrweis au dr Fritz Schiller betroffa; abr dr Karl Eígen hot a deam seira Doktrarbet ällrhand auszetzet. Nôch-em Gschmack vom Herzog stecket en dera viil zviil freiheitliche Gedangga. Damit-em dia austriiba wend, vordonnret’r dean Hitzkopf zo-ma weitra Johr an seira Karlsschual.
Hählenga schreibt dr Fritz Schiller en seira karga freia Zeit an seim erschda Theatrstick Die Räuber. Wia-nr dô drmit ferdich ischt, liist’r’s seine engschde Freind vor. Dia send ganz begeischtret vom Schiller seine Vers.
Berric
Gschicht
Berric isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1272 as Berryc (1387: Berric, 1433: Berry, 1779: Béric).
Friedrich Schiller - Der Triumph eines Genies
Handlong
Endlich hot au dr Fritz Schiller sei ledschts Johr uf dr Akademii rombrôcht. Jetzt kommt’r als Regimentsdoktr zom General Augé. Der ischt schau mit de Raibr vortraut. Dr Dichtr hot nemlich des Stick uf seine oigne Koschda drucka lau, ond s hot et lang dauret, bis des Buach a graußa Vorbreidong erfahra hot. Em Augé hot’s sogar so guad gfalla, dass’r jetzt an Heidareschbekt vor seim nuia Medikus hot.
Em auslendischa Mannheim erleabet d Raibr a glanzvolla Urauffirong. Des bleibt nadirlich au em Karl Eígen et vorborga. Wia der des Buach gleasa hot, kriagt’r’s mit dr Angscht zo doa. Er nemmt sich vor, da Schiller ooschädlich zo macha.
Berric
Verwaltig
vu Berric isch. Berric ghert zum Kommunalverband.
Friedrich Schiller - Der Triumph eines Genies
Handlong
A andrer schwäbischer Dichtr, dr Christian Friedrich Daniel Schubart, hot z Ulm, wo dômôls et zo Wirdaberg gheert hot, laut ond deitlich vo dr Freiheit predigt, was em Karl Eígen ibrhaupt et basst hot. Drom hot’r dean ufmipfiga Kerle ondra-ma Vorwand en sei Ländle glockt, vrhafta lau ond en da Kerker uf-em Hoha-Aschberg eigschberrt. Mit so-ma Schicksal muaß jetzt au dr Schiller rechna. Doch d Reichsgräfe Franziska von Hohenheim will des vorhendra. Zamma mit-em Schiller seira Muadr, seira Freindin Laura ond seine engschde Freind sorgt se drfiir, dass sich des aufstrebende Genie aus Wirdaberg ens Ausland absetza kô.
Berric
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Berric ghert zum Bretonisch.
Friedrich Schiller - Der Triumph eines Genies
Litradur
S Programm zom Film (Das Programm von Heute mit Künstlerpostkarte, Zeitschrift für Film und Theater GmbH, Berlin SW 11, Dessauer Str. 7, Nr. 632)
Le Croisty
Le Croisty (bretonisch Ar C'hroesti) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Le Croisty lyt 64 km vu Vannes un 35 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 123 m un 255 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Saint-Tugdual im Norde un Priziac im Weschte.
Gschicht
Le Croisty isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1030 as Croasti in Prisiac (1191: Croasti, 1330: Pouillé Tours Crosti, 1387: Croesti).
Verwaltig
vu Le Croisty isch. Le Croisty ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Le Croisty ghert zum Bretonisch.
Walburg (Unterelsass)
Wàlburi (frz. Walbourg, dt. Walburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wàlburi ìsch. Wàlburi ghert zem Kommünàlverbànd.
Höchst (Vorarlberg)
Geografi
Höescht lit am Rhii südlich vom Bodesee. Zue Höescht ghöret d Ortstoal Brugg, Hasefeld, Kirchdorf, Oberdorf und Unterdorf. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 52,7 % Landwirtschaftsfläch, 1,4 % Wald, 10,8 % Sidlungsfläche und 35,1 % sunschtige Fläche gsi.
Walburg (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wàlburi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Höchst (Vorarlberg)
Gschicht
Höescht ischt zum erschte Mol gnennt worde in ere Urkund vom 22. Juni 808 als Hostadio (881 Hostetharro marcha).
Walburg (Unterelsass)
Sahnswerdikaite
D gotische Kìrisch St. Walburga ìsch àm And vum 11. Johrhundert grìndet worre.
Höchst (Vorarlberg)
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Höescht ischt dr Herbert Sparr.
Walburg (Unterelsass)
Àndere Orte
De Schüel "Séminaire de Jeunes" (Seminàr vun Wàlburi) ämpfàngt meh àss 800 Scheeler, vun 10 bis 19 Johre àlt. E TV-Berìcht uf Elsassisch ìwwer de Schüelàfàng ìsch ànne 2006 gmàcht worre.
Höchst (Vorarlberg)
Dialekt
Dr Dialekt vo Höescht khört zum Bodeseealemannisch.
Walburg (Unterelsass)
Àndere Orte
De Bàhnhof vun Wàlburi versìchert àlltäglich e pààr Schträcke ìn Rìchtung Strossburi (mìt em Halt ìn Hàwenaa) odder ìn Rìchtung Wisseburi. De Bàhnhof ìsch vìll greeser ìn dr Vergàngehait gewan, wänn Wàlburi e Dorf mìt vìll Verkehr gewan ìsch (dànk sìnni Scheeler vu de "Séminaire de Jeunes"). S ìsch sogàr e Wirtschàft newe de Gare gewan.
Despotat Epirus
S Despotat Epirus isch äine vo de griechische Noochfolgerstaate vom Byzantinische Riich gsi, wo noch em Vierte Chrüzzuug noch 1204 entstande si. Dr Staat het bis zum Ändi vom 14. Joorhundert existiert. D Kärngebiet vom Fürstedum si d Region Epirus gsi, won em Staat dr Naame gee het, und Akarnanie. D Gschicht vom Staat isch brägt vo ständige Usenandersetzige mit de bedütendere Regionaalmächt uf em Balkan, em Byzantinische Riich, wo wider am Ufstiig gsi isch, und Bulgarie, spööter denn mit Neapel und Serbie, wo alli brobiert häi, iire Machtberiich uf Epirus uszdeene. Epirus isch schliesslig in e Hufe äinzelne Herrschafte verfalle, und isch zwüsche 1386 und 1449 schrittwiis ins Osmanische Riich iigliideret worde.
D Bezäichnig Despotat Epirus für dä westgriechisch Staat isch nid historisch und wird in zitgenössische Kwelle nid brucht, wil dr Ditel Despot öbber bezäichnet, wo e Blatz in dr Hierarchii vom byzantinische Hoof ghaa het. Epirus isch aber immer unabhängig vom Kaiserriich Nikaia bzw. em restaurierte Byzantinische Riich gsi. Mäistens häi sich d Regänte Archon oder äifach Kyrios (Heer) gnennt. Noch 1230 häi aber äinzelni Herrscher vo Epirus dr Despoteditel vom Kaiser überchoo.
Konzil von Vienne
S Konzil vo Vienne het vom 16. Oktober 1311 bis zum 6. Mai 1312 stattgfunde. Es isch s 15. Allgemäine Konzil gsi und isch vom Babst Clemens V. iiberüeft worde.
Erlenbach im Simmental
Eerlebach (amtlech Erlenbach im Simmental) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Frutige-Nidersimmetal im Kanton Bärn, Schwyz.
Konzil von Vienne
S Konzil het entschiide, ass mä de Tämpler d Heresii und d Blasfemii, won män ene 1307 im Tämplerbrozäss vorgworfe het, nit noochgwiise häig. Mä sött aber dr Orde äinewääg uflööse, scho nume wägen em schlächte Ruef, won er jetz gha häig, zum witere Schaade vo dr Chille abzwände. Dr Babst het denn in witere Bulle, under anderem ad providam, dr Bsitz vo de Tämpler em Johanniterorde gee.
Dr rhiinisch Brelat het dr Aadraag gmacht, ass s faarende Beginedum allgemäin sött verbote wärde und au s Habit vo iirem Orde und ass si sust exkommuniziert sötte wärde (Bulle Cum de quibusdam). De übrige Begine und Begarde het mä Briwilegie wie s Rächt z breedige und Biicht abznee, wäggnoo, und au d Fraueseelsorg (cura monialium) verbote. In dr Bulle Ad nostrum quia si antinomischi und autotheistischi Heresie verurdäilt worde, zum Däil uf dr Grundlaag vo Leersetz, wo us em Spiegel vo de äifache Seele vo dr Begine Margareta Porete gnoo worde si. D Verurdäilig und d Setz wo din zitiert wärde, si d Basis für d Verfolgig vo de Brüeder und Schwöstere vom Freie Gäist im 14. Joorhundert gsi.
Erlenbach im Simmental
Geografi
Eerlebach ligt im Simmetau im Bärner Oberland. D Gmeindsflächi bsteit us 51,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 37 % Waud, 2,8 % Sidligsflächi u 8,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Stocke-Höfe, Röitige, Wimmis, Diemtige u Däärstette.
Vordemwald
Voremwaud (offiziell: Vordemwald) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.
Bokchoris
De Bokchoris (öppe 720 bis 715 v. Chr.) isch en underägyptische Pharao vo de 24. Dynastii gsii. Sii Vatter isch de Tefnachte vo Sais gsii. I de Antiki hett as ann vo de groosse Gsetzgeber ggulte.
Erlenbach im Simmental
Gschicht
Eerlebach isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1180/81 aus Arlunbach. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidersimmetau ghört.
Bokchoris
Vom Bokchoris isch nume wenig bikannt. Er het mit de Nubier chrieget und het versuecht Ägypte wider z veraine. Nochdem de nubischi König Schabako ganz Ägypte underworffe ghaa het, het er de Bokchoris bi lebigem Liib verbrennt.
De Bokchoris söll au gege de Stierkult gsii sii und het gege de hailig stier Mnevis vo Heliopolis gfrevlet.
Erlenbach im Simmental
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,1 % gläge.
Religion
86 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 23,3 %, CVP 0,5 %, EVP 1,4 %, FDP 3,7 %. GLP 3,0 %, GP 5,5 %, SP 8,7 %, SVP 43,3 %, Suschtigi 10,6 %.
Gmeindspresidänt vo Eerlebach isch dr Peter Brügger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1802 Ywohner 97,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,8 % Französisch u 0,1 % Italienisch.
Konzil von Vienne
Au d Bulle Super cathedram vom Bonifatius VIII. isch ernöijeret worde. Si bestimmt, ass d Mendikante e Viertel vo iirem Verdienst (und vo iire Erbaasprüch) dr Chille müesse abgee.
Die Dekret si aber erst 1317 veröffentligt worde, wil dr Babst Clemens V. churz noch em Konzil gstorbe isch.
Usserdäm isch beschlosse worde, ass mä in de Uniwersidääte Bariis, Oxford, Bologna und Salamanca Leerstüel für Hebräisch, Arabisch und Chaldäisch söll iirichde.
Vordemwald
Geografii
Voremwaud liit im Taal vo der Pfaffnere, wo us em Kanton Luzern chunnt und unden a Voremwaud bi Rootrischt i d Aare flüsst.
Näbem Dorfzäntrum het d Gmeind no d Dörfer und Wiiler Rümlischbärg, Oeschlisweier, Underbänzlige, Oberbänzlige, Weierguet und Chratzere.
D Nochbergmeinde vo Voremwaud sind Rootrischt, Strängubach, Brittnau und Murgete.
Gschicht
Ane 1803 sind d Hööf zu dr Gmeind Voremwaud zämegleit worde.
Sid 1898 het s uf em Sennhof es Heim für Buebe ggä, wo sid 1931 es Pflägheim für chronisch chranki Lüüt isch.
Demons and Wizards
Sit em Vorgängeralbum Look At Yourself het sich d Bandbesetzig veränderet. Für e Paul Newton (Bass) und e Ian Clarke (Schlagzüüg) si dr Bassgitarrist Mark Clark und dr Schlagzüüger Lee Kerslake in d Band cho. Churz druf isch dr Mark Clark dur e Gary Thain (früener mit dr Keef Hartley Band) ersetzt worde.
S Album isch zwüsche de Tour in de USA und dr Tour in Europa 1972 ufgnoo worde. Mit Demons and Wizards het für d Band die kommerziell erfolgriichsti Zit aagfange, wo bis 1975 duurt het.
S Cover vom Album isch vom Roger Dean gstaltet worde.
Laupheim
Laoba (dt. Laupheim) ischt a Stadt em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 58,9 % Landwirtschaftsfleche, 15,8 % Wald, 22,3 % Sidlongsfleche ond 2,9 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Laoba gheret d Ortsdoel Laoba, Bauschdedda (Baustetten), Bihlafenga (Bihlafingen), Obersemmadenga (Obersulmetingen) ond Õndersemmadenga (Untersulmetingen).
Gschicht
Laoba ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 778 als Loubhaim.
Verwaltong
Laoba hot mit Gmoene Achstette, Burgriada ond Maddenga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Laoba ghert zom Mittelschwäbisch.
Ozean
As Ozean (vo Ōkeanós „dr Wältstroom, wo um d Ärdschiibe umefliesst, Personifikazion as dr antik Gott ''Okeanos“) oder iidütscht Wältmeer bezäichnet mä die grösste Meer uf dr Ärde.
D Laag
Im Ganze si 71 Brozänt vo dr Ooberflechi vo dr Ärde vo Meer (de Ozean und deren iiri Nääbemeer) bedeckt. Si konzentriere sich uf dr Wasserhemisfääre, wo s Zentrum von ere im riisige Pazifik nooch bi Nöiseeland lit. Uf dr Landhemisfääre uf dr andere Site vo dr Ärde befinde sich nume dr Atlantik, dr Arktisch Ozean und Däil vom Südlige Ozean und vom Indische Ozean.
D Ufdäilig vo de Ozean
Die fümf Ozean vo dr Ärde si
Ortler-Alpen
D Ortler-Alpe, au Ortler-Gruppe,, RMS Alps da l'Ortler, sin e Gebirgsgruppe vu dr Oschtalpe in dr norditalienisch Regione Sidtirol, Trentino un Lombardei (Provinze Sondrio un Brescia) un im Schwyzer Kanton Graubünde. Dr Großdail vu dr Gruppe lyt z Sidtirol – au dr hegscht Gipfel, der Ortler, wu mit ere Hechi vu au dr hegscht Bärg vu dr Region Tirol isch un d Gruppe zue dr zwoothegschte in dr Oschtalpe no dr Berninagruppe macht.
Ozean
D Ufdäilig vo de Ozean
Vilmol schwätzt mä au nume vo drei Ozean: dr Atlantisch Ozean, dr Indisch Ozean und dr Pazifisch Ozean. Eso gsee isch dr Arktisch Ozean e Däil vom Atlantik und dr Südlig Ozean, wo as Gränze von em dr 60. Bräitegrad Süd definiert worde isch, zellt zu de andere drei Ozean.
Ortler-Alpen
Gschicht vum Name
Di beede Uusdruck Ortler-Gruppe un Ortler-Alpen wäre syt em 19. Johrhundert im dytsche Sprochruum parallel näbenenander bruucht, zum Dail siononym, zum Dail unterschidli. Di 1924 vereffetli Gebirgsgruppenyydailig vum Josef Moriggl (Moriggl-Yydailig) brucht dr Uusdruck Ortler-Gruppe fir e seli großruumig Biet. Di 1984 vereffetli AVE, wu au in däm Artikel bruucht wird, het die Großgruppe ufglest un an ire Stell an di vun enander unterschidene Ortler-Alpen un Sobretta-Gavia-Gruppe etabliert.
Ozean
D Ufdäilig vo de Ozean
Wemm mä s andersch aaluegt cha mä die bäide grösste Ozean in e süüdlige und e nördlige Däil iidäile je nochdäm uf welere Hemisfääre si lige. So bechiem mä e Nord- und Südatlantik und e Nord- und Südpazifik und zelt dr Indik, s Nordpolarmeer und s Südpolarmeer je noch dr geografische Laag zum äinte oder zum andere.
Ortler-Alpen
Gschicht vum Name
In dr Literatur findet mer au verschideni anderi Abwychige vum Umfang vu dr Ortler-Alpe/Ortler-Gruppe. Umstritte isch syter jehär, wu d Schwyzer Biet (Umbrailgruppe, Fallaschchamm) zuegornet wäre, in dr Schwyz wäre si zmaischt zue dr Bündner Alpe zuegrächnet. Verainzelet as Dail vu dr Ortler-Alpe/Ortler-Gruppe ufgfasst wird dergege d Nonsberggruppe mit Laugenspitze un Mendelchamm.
Ozean
D Ufdäilig vo de Ozean
Historisch reedet mä vo de Siibe Wältmeer, wo näben em Pazifik, Atlantik und Indik au s Karibische Meer, s Middelmeer, s Gääle Meer und d Nordsee umfasse (oder au anderi Meer, wo as Nääbemeer vo de Ozean gälte, wie s Schwarze Meer oder d Ostsee).
Ortler-Alpen
Lag
D Ortler-Alpe wäre tektonisch zwar zue dr Zäntralalpe zuegornet, wel si nerdli vu dr geologische Sterig vu dr Tonalelinie lige, allgmain regionalgeografisch wäre si aber zue dr sidlige Oschtalpe (Sidalpe) zellt, wel si sidli vu dr Längsdalfuure Veltlin (Adda) – Vinschgau (Etsch) sin. Alpinistisch zellt dr Ortler-Hauptchamm zue dr sidlige Chalchalpe. No dr AVE wird d Gruppe eso abgränzt:
Rudolf III. von Hachberg-Sausenberg
Läbe un Herrschaft
Dr Rudolf III. isch e Suhn gsi vum Rudolf II. vu Hachberg-Suseberg un dr Katharina vu Thierstein.
Ozean
D Ufdäilig vo de Ozean
En anderi Alternative, wo us em jüdisch-christlige Ruum stammt, isch au mit dr „göttlige“ Zahl siibe verbunde. Si däilt d Ärde in siibe Kontinänt ii (Nordamerika, Südamerika, Öiropa, Afrika, Asie, Ozeanie, Antarktis) und sibe Wältmeer/Ozean (Nordatlantik, Südatlantik, Nordpolarmeer, Südpolarmeer, Indik, Nordpazifik, Südpazifik).
Ortler-Alpen
Lag
Mit Uusnahm vu dr Umbrailgruppe un em Fallaschchamm, wu ganz oder dailwys in dr Schwyz lige, sin d Ortler-Alpe ganz uf italienischem Staatsbiet.
Rudolf III. von Hachberg-Sausenberg
Läbe un Herrschaft
1366 het er vu syym Unkel Otto I. däm syyni Aadeil an dr Herrschaft Suseberg iberchuu.
Ortler-Alpen
Lag
No dr Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino (SOIUSA) vu dr franzesisch-italienische Literatur zelle di gsamte Ortler-Alpe mit ire weschtlige, sidlige un nerdlige Nochbere zue dr Rätische Alpe (Sezione 28 Alpi Retiche Meridionali).
Umbrailgruppe
D Umbrailgruppe lyt nordweschtli vum Umbrailpass. D Gruppe wird sälte bsuecht, nume dr Piz Umbrail in dr Nechi vum Bass wird als bstige.
Rudolf III. von Hachberg-Sausenberg
Läbe un Herrschaft
Dr Rudolf III. het au syy Sitz, d Burg Röttele, uusböue loo. 1401 het er d Galluschilche im Dorf Röttele böue loo un si 1418 zue dr Hauptchilche vu syyre Herrschaft gmacht. Syy Grabmal un des vu syyre zwote Frau, dr Anna vu Fryybeg, gälte as wichtigi Zyygnis vu dr gotische Chunscht am Oberrhyy
Ortler-Alpen
Fallaschchamm
Dr Fallaschchamm (au Costainaschamm oder Chavalatschchamm gnännt ) drännt s Val Müstair im Weschte vum Trafoital un untere Suldental im Oschte. Am Chamm lang, vum Stilfser Joch uus, verlauft d Gränze zwisch em Kanton Graubünde un Sidtirol. Gipfel, wu als bstige wäre, sin s Glurnser Köpfl, mit ere Hechi vu dr nerdli Abschluss gege Glurns un dr Vinschgau zues, un dr Piz Chavalatsch un d Dreisprachenspitze.
Rudolf III. von Hachberg-Sausenberg
Ehe un Chinder
Dr Rudolf III. isch zwei Mol ghyrote gsi. In ere erschtevb Eh het er d Adelheid vu Lichteberg ghyrote, e doch#ter vum Simunt, Vogt vu Stroßburi, in ere zwote Eh d Anna vu Fryybeg-Neueburg. Am 13. Februar 1387 het er mit dr Else vu Neueburg (CH) un em Grof Konrad vu Fryybeg e Ehverdrag fir d Schweschter vum Konrad, d Anna, abgschlosse. As Ehstyyr sin ere 12000 Gulde mitgee wore, fir 7500 Gulde d Stadt un s Amt Sanne un fir 3000 Gulde d Burg Ischtein. Di ibrige 1500 Gulde hän mieé bar zahlt wäre mit dr Uflag si ei Johr no dr Zochzyt in Gieter zwisch em Forscht, em Hauestei un dr beide Gebirg uf bode Syte vum Ryy aazlege. . Mit ihre het er sibe Sihn un Dechtere gha, e Suhn un drej Dechtere sin 1420 an dr Pescht gstorbe.
Ortler-Alpen
Ortler-Haupchamm
Dr Hauptchamm vu dr Gruppe (im nordweschtlige Dail au Kristallchamm gnännt ) fiert in eme wyte, no Weschte uffige Boge vu Bormio un em Stilfser Joch zerscht no Oschte un biegt speter (ab däm Punkt au Cevedale-Vioz-Chamm gnännt) no Side un Sidweschte ab, wun er am Gaviapass un Tonalepass uuslauft. Vu däm Chamm zwyge verschideni Sytechämm ab, wu dur diefi Däler vonenander drännt sin. Wichtigi Gipfel diräkt im Hauptchamm bzw. e weng vorglageret sin d Hohe Schneide, dr Monte Scorluzzo, dr Monte Livrio, d Tuckettspitze, d Trafoier Eiswand, d Thurwieserspitze, dr Monte Zebrù, d Königspitze, d Suldenspitze, di Zufallspitzen, dr Cevedale, dr Monte Pasquale, dr Palòn de la Mare, dr Monte Vioz, d Punta San Matteo, dr Pizzo Tresero un dr Corno dei Tre Signori.
Rudolf III. von Hachberg-Sausenberg
Ehe un Chinder
Sy Suhn Otto (*1388; †1451) isch as Otto III. vu Hachberg Bischof vu Konschtanz (1411–1434) wore un het 1415 bim Konzil vu Konschtanz mitgmacht bi dr Verbrännig vum tschechische Reformator Johannes Hus. Vu dr ibrige Sihn vum Rudolf III. isch nume dr jingscht, Wilhelm, wu 1428 sy Noofolg aadrätte het.
Ortler-Alpen
Ortler-Haupchamm
Dr Ortler sälber un d Tabarettaspitze sin uf eme churze Sytechamm, wu am Monte Zebrù no Norde abzwygt un s Trafoital un s Suldental vunenander drännt. Uf eme Sytechamm, wu an dr Königspitze no side abzwygt un speter no Wescht fiert, lyt dr Monte Confinale.
Laaser Bärg
D Laaser Bärg (in Dail au Laas-Marteller Chamm gnännt) zwyge bi dr Suldenspitze am Ortler-Hauptchamm Richtig Nordoschte ab un bilde ne wichtigi Gruppe, wu au wider unterdailt isch. Zerscht fiert e nume schwach verglätscherete Chamm, wu di Hintere Schöntaufspitze isch, zur Schildspitze. Dert dailt si dr Chamm in zwee Näscht, wu s Laaser Tal, e Sytedal vum Vinschgau, umschließe. Di wichtigschte Hebige vum Nascht, wu diräkt no Norde fiert, sin d Vertainspitze, dr Hohe Angelus un d Tschenglser Hochwand, derwylscht uf em Nascht, wu no Nordoschte fiert un s Martelltal yygränzt di Mittlere Pederspitze, di Laaser Spitze un d Jennwand sin.
Zufrittchamm
Dr Zufrittchamm isch no dr Zufrittspitze gnännt un zwygt an dr Zufallspitzen vum Ortler-Hauptchamm Richtig Nordoschte ab. Uf ere Strecki vu 45 km drännt er zerscht s Martelltal vum Val di Peio un Val di Rabbi, speter s Martelltal vum Ultental un zletscht dr Vinschgau vum Ultental, bis er in dr Gegnig vu Meran uuslauft. No syne Gränzdäler wird er wäge däm streckewys Marteller-Ultener Chamm oder Vinschgau-Ultener Chamm gnännt, dr Abschnitt zwische dr Fürkelescharte im Weschte un em Hasenöhrl im Oschte wird au Marteller Hauptchamm gnännt. Wichtigi Gipfel im Zufrittchamm sin näbe dr Zufrittspitze d Köllkuppe, d Veneziaspitzen, di Hintere Rotspitze, d Lorchenspitze, s Hasenöhrl, dr Hohe Dieb un d Naturnser Hochwart.
Saint-Vincent (Aostatal)
Saint-Vincent (frankoprov. Sen-Vinsèn / Sen-Veunsèn, töitschu Finze) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Ortler-Alpen
Careser-Chamm
An dr Hintere Rotspitze zwygt dr Careser-Chamm vum Zufrittchamm Richtig Siden ab, wu zum Val di Sole zue abfallt. Uf däre Strecki drännt er s Val di Peio vm Val di Rabbi. Dr wichtigscht Gipfel isch d Cima Careser.
Ilmenchamm
Dr Ilmenchamm isch no dr Ilmenspitze gnännt, wu im mittlere Verlauf ufegoht, un zwygt bi dr Lorchenspitze vum Zufrittchamm ab. Dr Verlauf fiert zerscht Richtig Sidoschte, speter no Ostche un zletscht gege Nordoschte. No Norde gränzt dr Ilmenchamm s Ultental ab, no Side zwyge churzi Sytechämm zum Val di Sole un Nonstal zues ab. Dr hegscht Gipfel vum Chamm isch di Hintere Eggenspitze am Änd vum Ultner Dal, derno fallt er nodisno ab un fallt no dr Ultner Hochwart iber di letschte Hebige vu dr Schöngrubspitze, vum Große un vum Chlaine Kornigl zum Hofmahdjoch ab.
Saint-Vincent (Aostatal)
Geografi
Saint-Vincent lyt im Augschtdal uf dr linke Syte im Boge vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Amay, Biègne, Capard, Champcillien, Champ-de-vignes, Cillian, Diseille, Écrevin, Feilley, Gléréyaz, Grand-Rhun, Grun, Lenty, Lérinon, Maison-Neuve, Marc, Moron, Perrière, Petit-Rhun, Romillod, Le Ronc-Dessous, Le Ronc-Dessus, Salirod, Teinsod, Torrent-Sec, Valmignanaz, Valère. Nochbergmaine sin Ayas, Brusson, Châtillon, Émarèse un Montjovet
Ortler-Alpen
Geology
D Hauptgipfel vu dr Ortler-Alpe, Ortler, Zebrù un Königspitze bstehn us Dolomit- un Chalchgschtai, wu do as 1000 Meter dicki Sedimäntschicht vum zäntralalpine Mesozoikum uf em Veltliner Basiskrischtallin ufglageret isch. Des entspricht em Ötztal- un Silvrettakrischtallin un ghert zum oschtalpine Altkrischtallin. Des chunnt großflechig as Quarzphyllit an d Oberflechi, in dr Angelusgruppe au as Orthogmeis. Unter däne Gnais un Quarzphyllit cheme uf dr Laaser Syte Phyllitgnais mit Yyschaltige vu Amphibolit un vor allem Marmor ans Dagesliecht. Die lifere dr beriemt Laaser Marmor, wu inn verschidene Bruch abböue wird. In dr Jennwand bildet dr Marmor, wu im Dal flach lyt, yydrucksvolli Faltestrukture.
Saint-Vincent (Aostatal)
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Saint-Vincent dr italienisiert Name San Vincenzo della Fonte drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Ortler-Alpen
Fauna
Näben em gängige Wild wie Reh, Gäms un Rothirsch sin im Nationalpark Staibeck uusgsetzt wore. Murmeli het s vyl uf dr Sidsyte vum Confinalechamm un im Rabbital, sunscht aber ender sälte. Au dr Name vum See Lago Marmotta (ital. marmotta: Murmeli) uf ere Hechi vu 2704 m im hintere Peiotal wyst uf signifikanti Vorchuu hii. Bis ufe zue dr Alpe findet mer dr Fäldhaas, in greßere Hechene au als dr Schneehaas. S Verbraitigsbiet vu dr Schneemuus goht bis an Rand vu dr Glätscher. Bi dr Saiger, wu Flaisch frässe, findet mer in dr untere Lage dr ab un zue dr Fugs un bis ufe s Wiiseli.
Saint-Vincent (Aostatal)
Politik
Dr Burgermaischter vu Saint-Vincent isch dr Adalberto Perosino.
Ortler-Alpen
Fauna
In dr Ortler-Alpe het s gringi Bständ vu Adler, Uhu, Graager un Urhiener, e wenig mee git s Haselhuen un Alpüeschtaihuen un no mee s Alpeschneehuen. Alpesägler, Wasseramsle, Bachstelze, Schneespatz un Alpebrunälle cha mer in unterschidlige Bständ bschaue. In dr Bäch het s Äsche, Bach- un Marmorierti Forälle. Bi dr Wirbellose sin vor allem dr Alpe-Skorpion (Euscorpius germanus) un dr Glätscherfloh inträssant.
Saint-Vincent (Aostatal)
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Saint-Vincent ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Ortler-Alpen
Flora
Dr Wald isch uf dr Nordsyte vum Gebirg dichter un goht hecher ufe, wie an dr wenig bewaldete Sid- un Weschtsyte. Im Martelltal lyt di ober Baumgränze uf iber 2000 m, Arve un Wyss-Danne cheme do uf di greschte Hechene. Drotz em gringe Waldbstand het s uf dr Sidsyte nit sälli inneralpin Druckevegetation, wie si typisch isch fir di no Side uusgrichtete Haale vum Vinschgau (Sonnenberg).
Saint-Vincent (Aostatal)
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Saint-Vincent sin 101 Froogebeege wider retuurchuu.
Ortler-Alpen
Flora
Ab dr Baumgränze dominiere Enzian un Alperose, uffellig sin di Geel Alpe-Chueschälle (Schwäfelanemone), dr Glätscher-Hahnefueß un di rot Primel. S Edelwyss chunnt dergge sälte vor. Scheuchzers Wollgras dominiert d Hochmoos.