cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gotthard-Scheiteltunnel
Dènkmòl
Anno 1932 isch wèg èm 50. Johresdaag vum Fèrtigschtellè vum Dunnel s Dènkmòl vum Tessiner Künschtler Vincenzo Vela (1820–1891) z Airolo uffgschtellt worrè. Dè Vela hèt s 1882 us eigènèm Aadryb un ooni Entgält uffgschtellt. S drait dè Titel Vittime del lavoro (Opfer vum Büèz) un isch dè Büèzer gwidmèt, wo bim Bau vum Gotthard-Ysèbaadunnel vouuglückt sin. S stòt i dè Nôchi vum Baanhof.
Im Dunnel sèlber sin Uuglücksort dõdurch markyrt, dass a dè Wand mit wysser Schrift Datè un d Nammenschürzel vo dè Opfer vum jewyligè Dodesfall ydrait sin.
Befeschtigungè
Zuè dè Feschtigsaalaage rund um dè Dunnel ghört s Wachhuus z Göschènè un s drǜschtöggige Artillerywärch Fondo del Bosco bzw. Forte Airolo im Südè, wo i dè Schwyz einzigartig isch. Sini Aalaag folgt im Entwurf vum öschterrychisch-ungarischè Generalgenyinschpèktor Daniel Freihèrr vo Salis-Soglio.
S Wachhuus umfasst èn Kampf- un Unterkumpftstrakt un Flankyrgalèriè. Als Gschütze gegè èn Aagriff vo Südè hèt s znägscht zwei 120-mm-Ringroorkanonè (1882, Friedrich Krupp AG), zwei 120-mm-Kugelmörser (1888, Grusonwerk AG Buckau), füüf 84-mm-Ringroorkanonè (1880, Krupp in voschiddènè Kasemattè), vyr 53-mm-Schnèllfüèrkanonè (1887, Krupp in vosènktè Panzerdürm) un zwölf 84-mm-Bronzekanonè (1871) in drǜ Kaponnièrè. Dõdèzuè sin drei Beobachtigs-Panzerdürmli un èn 1 Kilometèr langè Stollè zuè dè Voteidigungsaalaagè dirèkt am Ygang vum Dunnel.
Dört ghörèd usser èrè Wachè Maschinnègweer-Ständ, Flammèwèrfer un Sprèngkammèrè übber m Dunnel dèzuè. D Sprèngkammèrè sin i dè Yfaartsgalery aaglait, wo usserhalb vum Gebirgsschtogg glègè sin. Flankyrgalèriè sin am Stuei un Infantryaalaagè uff èm Foppahöger baut worrè. Dè Bau isch im April 1887 aagfangè un im Summer 1890 z Ènd brocht worrè.
Im Raamè vum Reduit-Blaans im Zweitè Wältchrièg isch d Feschtung San Carlo un d Feschtung Sasso da Pigna 1942 zuè dè Sicherig vum Dunnel-Südbortal mit Artillery baut worrè. Diè aalt Mannschaftskasärnè Fort Hospiz, wo 1894 baut worrè isch, isch aktivyrt worrè, um Voteidigungsdruppè je nõch Aagriffslaag schnèll voschièbè z chönnè. Dè Armeegeneral Guisan hèt dõdemit dè benõchbòrtè Achsèmächt diè entschlossèni Voteidigung im Fall vum èm Aagriff uff dè wichtige Nõchschubwäg und  zeigè wellè. Èrscht 1947 sin diè voaaltete Aalaagè als Fort uffgää worrè un nu nò als Unterkumpft bruucht worrè. Mittlerwyl isch es zuè nèm Museumsobjèkt umgschtaltet worrè.
Gegèwart un Zuèkumpft
Luèg au: Gotthard-Basisdunnel
Nõch dè faarblanmässigè Inbedrybnaam vum Gotthard-Basisdunnel am 11. Dezembèr 2016 isch diè fèrneri Zuèkumpft vo dè Bärgschtrèggi no offè. Mittelfrischtig faart bis hüt (Stand:Februar 2020) stündlich èn Personèzug vo dè SBB vo Bellinzona am Fuèss vo dè Südrampè bis Èrschtfäld i dè Mitti vum Obberè Rüüssdal mit Halt z Göschènè, Airolo, Faido un Biasca. Die SBB hèt im Johr 2014 è Konzèpt vorglait, um mit stündlichè RegioExprèss-Vobindigè übber d Bärgschtrèggi è attraktivs Baanaagebot für dè Uusflugsvokeer aazbǜètè. Zum Ysatz chömmèd FLIRT-Drybwägè, wo us èm TILO-Rollmatriaal gschtellt wörrèd. Heimètdepot für d TILO-Züüg isch dè Bf Bellinzona. Aaschlüss a dè Fèrnvokeer sin z Èrschtfäld übber èn Interregio vo Züri HB hèr sowiè übber Bellinzona gää. Z Arth-Goldau un z Bellinzona git s diè bescht Möglichkeit, uff d EC z wechslè, wo durch dè GBT durrè vokeerèd.
Längerfrischtig git s Übberlegungè, die Bärgschtrèggi übber dè Gotthardbaan-Schiteldunnel für Güèterzüüg z vowendè un dagsübber nu diè Hochgschwindigkeits-Personèzüüg (200 km/h reschpektyv 250 km/h) via GBT vokeerè z lõ. D Idee chunnt vo dè Trassèkonflikt, wo sich abzeichnè düèn, wo sich wèg èm stündlichè Personèzug un dè mit maximaal 100–120 km/h dütlich langsamer vokeerèndè, schwèrè Güèterzüüg ergäbèd. Wègè dè deilwys fäälèndè Übberholgleis müèn im Basisdunnel (un faktisch au uff dè Zuèlaufschtrèggè) Güèterzugtrassè gopferèt wörrè, wo vor ènèm Personèzug, dèmit mò è Ufflaufè vum Personèzuug uff èn Güèterzug, wo voruus faart, vomidè wörrè cha.
Dè Güètervokeer isch abber uff è hochi Leischtigsfähigkeit aagwisè, um gègè dè Lkw-Güètervokeer beschtò z chönnè. Sèllèwäg isch dè Güètervokeer uff dè Gotthard-Alpètransversalè uff è Tragtion mit èrè Lok für 750 m/1600 t uff dè Flachbaan un dè 4-m-Korridor uusgrichtet. Durch sèll bǜètet sich dè Gebruuch vo dè Bärgschtrèggi für dè Güètervokeer nit wǜrklich aa. Langfrischtig haaltet sich s BAV s Vokeerè vo Güèterzüüg durch dè Gotthard-Schiteldunnel im Hybligg uff witteri Spurè uff dè Zuèfaartslinniè offè. In nôcherer Zuèkumpft chönnt d Gotthardlinniè usserdèm für dè allfälligè Uusbau odder d Sanyrig vum Strõssèdunnel für Matriaaldranspört odder, wiè früèner, für Laschtwagèdranspört ygsetzt wörrè.
Anno 2009 hèn d Kantön Uri un Tessin sowié d SBB è Machbarkeitsschtudiè für s UNESCO Wältärbe-Brojèkt Verkehrswege Gotthard. publizyrt. D Studiè isch zum Schluss chò, dass d Techniggschichtè un diè dõ erhaaltènè Objäkt sèlli Bärgschtrèggi dischtinguyrt macht. In Zämmèarbèt mit èm Bundesamt für Kultur, wo für d Ygaabè bi dè UNESCO zuèschtändig isch, hèt mò feschtglait, dass d SBB bis zuè dè Schaffig vun èm Dossier d Inventarisyrig vo dè Baanschtrèggi abschlièsst un è denkmòlgrächtes Bedrybskonzèpt vo dè Bärgschtréggi ufflegè söll. D Kantön hèn diè notwèndigè ruumblaanerischè Voruussetzungè gschaffè. D Uusarbeitig vu sèllèm Dossier hèn zwei Johr duèrèt, um s Label Wältärbi bis zuè dè Inauguration vum Basisdunnel barat z haa. Wo s denn abber spruchryyf worrè isch, hèt sich dè Budesrõt im Johr 2016 abber für anderi Vorschlääg entschiddè un d Gotthard-Bärgschtrèggi bis uff witteres zrugg gschtellt.
Datè
Diè voschiddènè Längèaagaabè sin zum Deil historisch bedingt:
Aamerkigè
<references group="A" />
Jakob Henricpetri
Dr Jacob Henricpetri, au Jakob Henricpetri oder Jacob Petri (* 28. Juli 1644 z Baasel, † noch 1695 vermuetlig z Wien) isch e Baasler Jurist, Rootheer und Revoluzzer gsi.
Lääbe
Dr Jacob Henricpetri het us dr bekannte Basler Buechdruckerfamilie Henricpetri gstammt und isch as Soon vom Baasler Rootheer Franz Jakob Petri und dr Magdalena Felgner uf d Wält cho. Mit vierzääni het er 1658 an dr Uniwersidäät Baael afo studiere, het 1659 dr Bakkalaureus Artium und 1661 dr Magister Artium gmacht. 1665 het er d Nöijeburgere Isabella de Thielle ghürootet. 1667 het er s Studium mit em Dokter vo dr Jurisprudänz abgschlosse. Im gliiche Joor isch er in dr Basler Groossi Root gweelt worde.
S 1691er Wääse
1690 het dr Groossi Root dr Chlii Root entmachdet und denn häi d Zümft brobiert, d Regierig z demokratisiere und häi Usschüss afo bilde. Dr Henricpetri het vo dr Baasler Obrikäit gsäit, si sig «pure Tyranney oder Oligarchey». Er isch im Februar zum Füerer vo de Usschüss gweelt worde, het denn aber für e Boste vom Rootschriiber kandidiert und eso s Verdraue vo de Zümft verloore, wil si gmäint häi, ass er d Site well wäggsle. Si Gusää Johannes Fatio het en abglööst und d Reforme witergfüert. Am 21. Septämber het dr Groossi Root dr Fatio aber lo festnee, het d Revoluzioon zämmedätscht und alli Reforme rückgängig gmacht.
Im Exil
Dr Henricpetri het chönne us Baasel flüchte, und so isch em s Loos vo de Afüerer vo dr Revoluzioon, wo köpft worde si, gspaart bliibe. Im Exil het er s Drakdaat «Basel, Babel» verfasst (1693), won er din d Reformbeweegig vo 1691 duet rächtfertige. D Baasler Obrigkäit het en denn für vogelfrei erklaärt, si Bild am Galge ufghängt, si Drakdaat öffentlig lo verbrenne und vierhunder Thaler uf si Chopf gsetzt. Dr Henricpetri isch witergflüchdet. 1694 isch er z Diessehofe und z Ulm gsi, im Joor druf z Lindau am Boodesee und schliesslig z Wien. Wo und wenn er gstorbe isch, isch nit bekannt.
Hans Kilchmann
Dr Hans Kilchmann (* vor 1470 z Baasel, † 1518 z Baasel isch e Baasler Gschäftsmaa und Politiker gsi.
Kloster Schussenried
Gschicht
Um 1150 hän dr Konrad un dr Beringer vu Schusseriad z Shuzenriet e Herresitz ghaa. Wel si kaini Erbe gha hän, hän si ihre Bsitz anne 1183 em Prämonschtratenserorden iberdrait. Des Johr giltet as Grindigsdatum vum Chorherrestift dur s Prämonschtratenserstift Rot an dr Rot. Im Summer oder Spotjohr 1183 isch e Propscht Friedrich mit zwelf andere Chorherre vu Weißenau uf Schusseriad chuu, un au d Stifter sin em Konvänt bydrätte. S Familiewoobe isch s Woobe vum neie Chloschter wore. Um 1185 isch mit em Böu vu dr Konventschilche aagfange wore. Anne 1188 sin do scho dr verstorbe Propscht Friedrich un dr zum Prieschter gweit Beringer vu Schusseriad bygsetzt wore, 1191 au sy Brueder Konrad vu Schusseriad. S het Ussenandersetzigen um s Erb mit em Konrad vu Wartenberg gee, wu Aasprich aagmäldet het. In dr „Wartenbergische Wirre“ isch dr Konvent zytwys uf Weißenau gflichtet, dr nei Propscht Manegold het dr Papscht Coelestin III. um sy Rächtsbystand bätte. Wu dä d Stiftig bstetigt ghaa het un mit Hilf vum Konschtanzer Bischof anne 1205 e Verglych gschlosse woren isch, hän di verdribene Chorherren in s Chloschter chenne retuur chuu. Dr Böu vum Chloschter het aber no ne Wyli bruucht. Am 13. Februar 1211 het dr Papscht Innozenz III. em Chloschter e Schutzprivileg uusgstellt. Erscht unter em Konrad II., wu vu 1223 bis 1248 Propscht gsii isch, hän d Chilche un s Chloschter chenne gweit wäre. Unter syre Laitig isch mit em Zellerhof no mee Aigedum zuegchauft wore. Bal sin au Gieter z Hopferbach, Kürnbach, Laimbach, Schwaigfurt, Olzreute, Kleinwinnaden, Roppertsweiler, Sattenbeuren un Eggatsweiler derzue chuu. Au isch in ere Raie vu Pfaareie s Patronatsrächt erworbe wore. Scho anne 1227 het s Chloschter d Zollfreihait iberchuu un 1240 d Vogteirächt.
Hans Kilchmann
Dr Hans Kilchmann isch möögligerwiis dr Soon vom Baasler Politiker Ludwig Kilchmann gsi. Er isch mit dr Anastasia Sürlin verhürootet gsi, dr Dochder vom Thoman Sürlin. Dr Kilchmann isch e Ritter gsi. Vo 1490 bis 1498 isch er Rootsherr vo dr Hooche Stuube, 1498-1506 Drizääner, und in de Joor 1498, 1500, 1502 und 1504 Oberstzumftmäister. 1507 isch er Mitgliid vom Fümfergricht gsi. Er het an säggs äidgenössische Gsandtschafte däilgnoo.
Kloster Schussenried
Gschicht
Aafangs isch Muetergottes d Schutzpatroni vu dr Chilche gsii, geg 1366 isch no dr Allgaihailig Magnus derzuechuu, d Cholche isch derno Gozhus Unser Frawen und Sanct Mang gnännt wore.
Am 11. Jänner 1440 isch dr bishärig Propscht Konrad V. zum Abt gweit wore. Syter 1452 isch s Chloschter unter em Schutz vu dr Truchsess vu Waldburg un dr Georgsritterschaft gstande. Ab em spote 15. Johrhundert isch s Chloschter nume no em Chaiser verpflichtet gsii un isch syter 1487 frei wore vu främde Gricht. 1512 het d Abtei in allne Ort vu dr Grundherrschaft au d Hoch- un Bluetgrichtsbarkait gwunne.
D Chloschterchilche isch um 1493 bis 1498 umböue un gotisiert wore. Um 1493 isch dr Chilchdurm hecher gmacht un e neie Chorruum böue wore. 1497 isch s Langhuus un dr Chryzgang yygwelbt un in dr Johr dernoo sin nei Schrain- un Fligelaltär ufgstellt wore. Anne 1482 het dr Abt Heinrich Österreicher vor dr Weschtfassad e schlossartige Aaböu mit ere Yygangshalle un iber em Nordfligel vum Chryzgang e Bibliothek richte loo.
Bis in s 15. Johrhundert het si dr Konvent vor allem us Chorherre vu nideradliger oder patrizischer Härchumft zämegsetzt. Derno sin s vor allem Mitglider us Burgers- und Buurefamilie gsii.
Dr hitig Name Neis Chloschter verwyst uf dr barock Neiböu vu dr Chlosteraalag no 1752. Am 20. Merz 1748 het dr Abt Siard Frick (1733-50) sym Konvent e Riss un e Modell vun blante Neiböu no Blangie vum Architäkt Dominikus Zimmermann vorgstellt. Dr Neiböu het nit dr Zimmermann, derfir sy Schueler Jakob Emele uusgfiert, wu si aber stark an dr Risszaichnige un em in dr Chloschterbibliothek ufbhaltene Modäll vu sym Maischter orientiert ghaa het. Di urspringli blant Vierfligelaalag mit ere integrierte Chilche isch us finanziälle Grind nit umgsetzt wore. Dr hitig Dreifligelböu isch dr Nordfligel mit Aasetz vu dr Wescht- un Ostfligel vu dr urspringli blanten Aalag un nimmt vu sällere rund e Drittel yy.
Dur dr Rychsdeputationshauptschluss isch s Chloschter anne 1803 as Uusglych fir linksrhynischi Bietsverluscht an d Grofe vu Sternberg-Manderscheid gfallen un isch 1806 im Zug vu dr Mediatisierig unter d Staatshochhait vum Chenigrych Wirttebärg chuu. Um des Zyt hän em Chloschter di spetere Gmaine Schusseriad, Michelwinnenden, Otterswang, Reichenbach, Stafflangen, Winterstettendorf un Allmannsweiler ghert un derzue ainzelni Gheft un Wyler. D Chloschtergebei het en Erbegmainschaft vu dr Grofe 1835 an s Chenigrych Wirttebärg verchauft. D Bständ vu dr wichtige Chloschterbibliothek sin verscherblet wore un sin hite vylfach verscholle.
Anne 1875 isch in dr Chloschtergebei e Pfläägaastalt yygrichtet wore, wu in dr Folg au dur Neiböute uusgwytet woren isch. S Chrankehuus isch e baar Mol umgnännt wore: ab 1953 het s „Psychiatrisches Landeskrankenhaus“ ghaiße, ab 1996 „Zentrum für Psychiatrie“, un syt 2009 isch s dr Hauptsitz un Standort Schussenried vum ZfP Südwürttemberg. S barock Konventsgebei sälber isch bis 1997 vum Zäntrum fir Psychiatry bruucht wore.
Hitigi Nutzig
S Chloschter Schusseriad zellt zue dr landesaigene Monumänt un wird vu dr Yyrichtig „Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg“ bedreit. Di ehmolig Chloschterchilche dient as remisch-katholischi Pfaarchilche. Dr ehmolig Chloschterbezirk isch bregt vu dr Yyrichige vum ZfP Südwürttemberg.
Bibliothekssaal
Zum Museum gheert dr liechtdurfluetet Rokoko-Bibliothekssaal im nerdlige Konventsneiböu. Är giltet as spektakulärschte Dail vu dr Chloschtergebei. Uf zwai Gschoss het s au di zuenige Biecherchäschte. S Uusstattigsprogramm gheert zue dr rychschten un uusfierligschten im 18. Johrhundert im dytschsprochige Ruum. S Deckefresko, wu dr Franz Georg Hermann anne 1757 fertiggmolt het, zaigt s Wirke vu dr gettlige Wyshait in dr Apokalypse, dr Wisseschaft, dr Chunscht un dr Tächnik.
Zue dr letschte Plaschtike, wu fir drgroß Ruum gschaffe wore isn, gheere acht Gruppe vu chilchlige Irrlehrer, wu acht großi Figure vu dr Chilchelehrer vis-à-vis stehn. Si sin 1766 vum Fidelis Sporer fertiggstellt wore.
Chloschterchilche un Chorgstiel
Die 1185 erbaute Klosterkirche und heutige Pfarrkirche St. Magnus wurde im 15. Jahrhundert umgebaut und gotisiert. Im 18. Jahrhundert wurde der Innenraum barockisiert.
D Chilche het e hochbarock iberrych uusgschmickt Chorgstiel us Nussbaumholz, wu 1715–1717 vum Georg Anton Machein (1685–1739) un syre Wärchstatt gschaffe woren isch un wie s Buxemer Chorgstiel zur figirlig uusgstattete Gruppe vu dr „schwebische Akanthus-Chorgsiel“ gheert. In dr Dorsalfälder het s Relief vu Lindeholz, wu ne thematische Schwärpunkt uf em Marielääben un dr Passion Christi hän. Flankiert wäre si vu Statuette vu vierezwanzg männlige un vier wyblige Ordesgrinder. Anne 1930 isch s Chorgstiel im Rame vun ere Renovierig ussenandergnuu un 1932 necher am Hochaltar ufgstellt wore. Doderby isch d Nordsyte mit dr Sidsyte verduscht wore, sällewääg fangt di chronologisch Raiefolg bi dr Reliefszene jetz nimi im Weschte aa, derfir im Oschte. D Holzwirm hän dytligi Spuure im Lindeholz hinterloo.
D Inschrift „Romuald von Camaldoli“ am Chorgstiel isch falsch, wel d Figur, wu dert stoht isch dr Johannes vu Matha. D Teresa vu Ávila isch mit em falsche Attribut versääne: S Chryz mit dr Dornechrone un dr Lyydeswärchzyyg gheert zum Bernhard vu Clairvaux.
Eduard Degener
Dr Eduard Degener (* 20. Oktober 1809 z’ Braunschweig, Kenigraich Preussa; † 11. Septamber 1890 z’ San Antonio, Texas) ìsch a ditsch-àmerikànischer Politiker gsìì. Ar ìsch z’äärscht Àbgordneter gsìì ìm Härzogatum Anhalt-Dessau, un schpeeter ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vu 1869 bis 1871. Üsserdam ìsch’r Làndwìrt un Grooshandler vu Laawendsmìttel gsìì. Ìn Àmerikà hàt ma àb 1850 si Nàmma „Edward Degener“ gschrìewa.
si Lawa
Dr Eduard Degener hàt ìm Ditschlànd un ìm Anglànd gschtudiart. Dernoh ìsch’r zwaimol Àbgordneter gsìì ìm Härzogatum Anhalt-Dessau. Ànna 1848 ìsch’r Mìtglìed gsìì ìm Vorpàrlamant. Ànna 1850 hàt’r uf d’ „Làtiinischa Sidlung“ vu Sisterdale gwàndelt, wäschtlig vu San Antonio, ìm Texas. Ìn dara Zitt sìn z’ Sisterdale vìel Fräidanker un sodzusàga „Làtiiner“ gsìì; dr Degener ìsch àwer doo Làndwìrt gsìì. Si Hüss hàt’r vum Nicolaus Zink kàuift. Z’ Sisterdale hàt àui ìn dara Zitt dr Pedàgog Adolph Douai glabt, wo schpeeter dr ärschta Kìndergàrta ìn da Verainigta Stààta grìnda hàt.
Wahrem Sezessionskriag ìsch dr Degener vum konfederiarta Heer fäschtghàlta worra, dänn ar war „a gfahrliga un uffrüarerischa Pärson“ gsìì, un „a Fend vu dr Regiarung“. Dr Degener hatt ààgawligerwiis d’ konfederiarta Schtààta kritiziart, un war mìt Fenda unt’r Briafwacksel gschtànda. Ar hàt àui kä Unterschtìtzer vu dr Union wälla kìntiga. Ar ìsch fìr d’ Àbschàffung vu dr Slàvaräi gsìì. Ar ìsch àui ìn’ra Gruppa gsìì, wo s’ Texas hàt wälla taila un s’ Wäscht-Texas unàbhängig màcha vu da Konfederàzion. Wahrend sim Prozass hàt sìch dr Degener unschuldig bekännt. Sina Ànwàlt han d’ Härrschàft vum Heer ìn Froog gschtällt; sa han àui d’ Ààklàg vu dr Uffrüahr wìdersproocha, wo-n-’s nìt ìm Gsätz gah hàt. Dr Degener hàt ma jedoch verurtailt: ar hàt a Pfànd vu 5000 $ müassa zàhla, un schweera, àss’r ìn dr Konfederàzion träi sìì war. Nohdam àss’r fräigmàcht worra ìsch, hàt dr Degener a Grooshàndel vu Laawendsmìttel z’ San Antonio glaita.
Wahrem Màssàker àm Nueces River ànna 1862 sìn ìm Degener sina Sehn Hugo un Hilmar vum konfederiarta Heer umbrocht worra. Fìr sìe z’ ehra hàt dr Degener zamma mìt em Eduard Steves un em William Heuermann a Làndschtìck kàuift, fìr doo s’ ditschschprachiga Dankmol „Treue der Union“ z’ ärrìchta. Dàs Dankmol hàt ma àm 29. Novamber 1978 züahgfiagt àm Nàzionàla Verzaichnis vu da hischtorischa Schtälla.
Ìm Johr 1866, wia àui ìn da Johra 1868–1869, ìsch dr Degener Mìtglìed gsìì vu dr texanischa Verfàssungsgawenda Versàmmlung. Ar ìsch àui unterànderem dr Vorsìtzenda gsìì vu dr Iiwànderungskummission, wu vìel àndra Ditscher gsìì sìn. Nohdam àss s’ Texas nochamol a Bundesschtààt vu dr Union worra ìsch, hàt ma dr Degener àls repüblikànischer Àbgordneter gwählt, ìm 4. Wàhlbeziark vum Texas. Ar ìsch àlso vum 4. März 1870 bis àm 3. März 1871 ìm Kongress gsìì. Àn dr Wàhl vu 1870 hàt ma ìhn nìt wìdergwählt. Schtattdässa hàt ma dr Demokràt John Hancock gwählt. Aina vun ìm Degener sina Reeda ìm Kongress ìsch schrìftlig veräffentligt worra.
Vu 1872 bis 1878 ìsch dr Degener Gmaindarot gsìì z’ San Antonio.
Torelli
Torelli isch en italiänische Familienname.
1 City 1 Song
1 City 1 Song isch es Lied vo 147 Basler Rapperinne und Rapper zwüsche 15 und 44 Johr, 32 Beats, 11 Produzänte und 7 DJs. D Premiere het am 31. Auguschd 2013 am Jugendkulturfestival Basel stattgfunde. Gsunge wird uf Albanisch, Baseldütsch, Dütsch, Englisch, Französisch, Italienisch, Portugiesisch, Spanisch, Swahili und Türkisch. Am 5. Septämber 2013 isch s glichnamige Download-Album uf Platz 1 vo de iTunes HipHop-Charts glandet, und am 15. Septämber 2013 isch es in d Schweizer Hitparade iigstige. Mit ere Längi vo 83 Minute isch es als „längste Rap-Song vo dr Wält“ im Guinness-Buch der Rekorde verzeichnet.
Teilnähmendi
D 172 Teilnähmer (in alfabetischer Folg) sind gsi: <!-- Abart, Abilon Blake, Adic (Beat), Aff, Alen, Aman, anatol atonal, Apache, Aslan, Attsmok4real, Audio Dope (Beat), Audio Dope, Ayre, Babadanman, Beretta MC, Bina, Black Tiger (Beat), Black Tiger, Bone, Bösi Beat Box, Bugs MC, Casus, Ced, Chabezo, Chilz, Ciaccolo (Beatbox). Contrast, Cube, D!ce, Da Nini, Da Rime, Debugging, Demicoeur, Dichter, Dick MC Dirty D, DJ Ace (DJ), DJ Bazooka (DJ), DJ Flink (Beat), DJ Freak (DJ), DJ La Febbre DJ Larry King (DJ), DJ Montes); DJ Steel (DJ), DJ Tron (DJ), Dobercan, Double M, Dread Lee, Dyer, Easy Yves, EasyMe, Einzelgänger, Ensy, Esol, Fabe, Face, Ferat, Fetch, Freccia Sarda, Frozen, Funky Notes, Goldfinger Brothers (DJ La Febbre) Gorilla, Hunter S. Tompson, IGI, Ilp, Ira Ira May, Jack the Ripper, Jake, JakeBeats (Beat), Jayz Delis, Jean Luc Saint Tropez, Jenzi, Jiggy, Kalmoo Kaotic Concrete, Kene, Kid Bakabu, Killman, KIS, Krime, Kush Karisma, Kuzco, La Nefera, Laut’ro Ekz, Len MC, LilG (King Phips), Lorro One, Loss, Luana, MABUU, Madzam, Manoo, Mareko, Marook, Masso Vollkasko, Masta-s, MC Bitch & Dick MC (prod. By Kalmoo), MC Dichter, MC Gabe, MC Schoggi, Mikrophonist, Mimmo Digita, Mirco Melone, Misandope, Misda Oz (Beat), Mos, Mr. Fierce (Beat); Nuria, Otaku, PearlBeatz (Beat), Phantom Ranks; PIMC, Plisa, Poet, PYRO!, Quenn, Quinton Skill, Rascal, Red Cap, Red Gee, Reemoe, Ribo, Rici, RIG, Rippa, Rony, RoYal, Rudee, Saian Flinn, Sam, Sandro Purple Green (Beat), Senyo Impulsivo, Sessoma, Shape, Sharp de Bräzl, Siddet MC, Silas, Sista Lin, Skelt!, Smurf, Sod, Some, Son Doc, Spicker, Spläääsh, Stare (Beat), Stereo, Steyr, Sugar Daddy, Tarek, Taz, Thierrey, Tiz, TKB, TMC Ries, Trace, Trigger MC, Tron (Beat), Tuono, Turett, Ulysse, Uran, Urban, Venti, Wildi, Young Hatian, Zako, Zehir, Zenx, Zitral -->
Geologie
Geology ( [] ‚Ärd‘ un λόγος [] ‚Lehr‘) isch d Wisseschaft vum Ufböu, vu dr Zämmesetzig un dr Struktur vu dr Ärd, ihre physikalische Aigeschaften un ihre Entwickligsgschicht, un dr Brozäss, wu si gformt hän un wu si forme. Dr Uusdruck wird au brucht fir geologische Ufböu, zem Byschpel D Geology vu dr Alpe.
Dr Name Geology im hitige Sinn findet mer zerscht anne 1778 bim Jean-André Deluc (1727–1817). Dr Horace-Bénédict de Saussure (1740–1799) het Geology anne 1779 as feschten Uusdruck ygfiert, dervor isch Geognosy gängig gsii.
Grundzig
S Matrial, wu sich Geologen in dr Hauptsach dermit bscheftige, sin d Böustai vu dr feschte Ärdgruscht, zem Byschpel Gstai oder au s Wasser, wu in ihne gspycheret isch, (Hydrogeology) oder Ärdeel und -gaas (Petrogeology). Di ryymlige Zämmehäng zwische verschidene Gstaikerper un au d Zämmesetzig un di inner Struktur vu dr ainzelne Gstai liiferen Informationen fir d Entschlisselig vu dr Bedingige, wu si derdur entstande sin.
Geologe sin zueständig fir dr Noowys un d Erschließig vu vylfältige Raustoff wie Metallerz, Induschtrymineralien un Böustoff wie Sand, Chiis un Lätte, wu wirtschaftligi Entwicklig nit meglig wäär ohni si. Derzue sin sin si au zueständig fir d Sicherig vu Drinkwasser un Energyraustoff wie Ärdeel bzw. -gaas un Chohle. Schließli dien Geologen au Böugrind uuschundschafte, vor allem bi greßere Böubrojäkt, go Setzige, Rutschige un Grundbrich langfrischtig vermyyde.
Im Gländ oder unter em Boode glideret dr Geolog di ufgschlossene (uffig zuegänglige) Gstai no ussere Merkmol in definierti Ainhaite. Die Kartierainhaite mien sich bim gwehlte Maßstab uf ere geologische Charte, oder in eme geologische Brofil, darstelle loo. Dur Extrapolation chaan er eso vorhärsage, wie d Gstain im Untergrund wahrschyns glageret sin.
Di gnauer Untersuechig vu dr Gstai findet aber zmaischt im Labor statt (Petrography, Petrology). Sonigi detaillierten Untersuechigen uf chlainem Maßstab liifere d Daten un Fakte fir di großruumigen Untersuechige vu dr Allgmaine Geology.
Im Gränzbiet zue dr Aschtronomy bewegt sich d Planetegeology oder Aschtrogeology as Dailbiet vu dr Planetology, wu sich mit dr Zämmesetzig, em inneren Ufböu un dr Brozäss uf främde Himmelskerper bscheftigt. Geologischi Frogestellige un d Aawändig vu geologische Methoden usserhalb vu dr Ärd sin vor allem wichtig wore syt em Aafang vu dr Ruumfahrt un dr Erforschig vu unserem Sunnesyschtem mit Sonden un Satellite.
Gschichte vu dr Geology
Praktischi Chänntnis zue dr Suech no Raustoff, zum Abböu un d Verwärtig hän d Mäncche scho in dr Staizyt ghaa: di eltschte Fyyrstaibärgwärch sin z Ägypte scho fir s Jungpäläolithikum um 35.000-30.000 v. Chr. noogwise, z Europa fir d Zyt um 13.000 v. Chr.
Di erschte Versuech vun ere theoretische Bhandlig vu geologische Fregestellige, wie d Ursach vu Ärdbidem, oder d Härchumft vu Fossiliei, finde sich in dr ionische Naturphilosophy im 5. Jh. v. Chr. Bi in di frei Neizyt isch d Lehr vum Empedokles vu dr vier Elemänt un d Lehr vum Aristoteles vu dr Transmutation vu dr Elemänt au d Grundlag gsii fir d Vorstellige iber d Natur vu Metall, Mineral un Gstai.
In dr Zyt vum Nidergang vum Remische Rych in dr Spotantike sin die Aasichte nume im eschtlige, griechisch bregte Dail iberliferet wore, wu si im frieje Mittelalter vu arabische Glehrte, wie em Ibn Sina, wider ufgnuu wore sin. Z Weschteuropa sin sogar e Huffe praktischi Chänntnis im Bärgböu verlore gange. Erscht im 12. und 13. Johrhundert hän sich oobeländischi Alchemischte wider mit dr Bildig vu Metall un Gstai im Innere vu dr Ärd bscheftigt. Im Lauf vu dr Renaissance sin sonigi Spekulationen nit nume vu humanistische Glehrte, wie em Paracelsus, uusböue wore, sunder au um umfangrychi empirischi Daten un praktischi Methode ergänzt wore, bsundersch vum Georgius Agricola. Us sonige Aasätz het sich bis in s 17. Johrhundert e Art „Proto-Geology“ entwicklet, wu ne Huffe Gmainsamkaite mit dr „Proto-Chemy“ vum Ekonome, Alchemischt un Bärgböuingenieur Johann Joachim Becher ghaa het.
E wichtige Schritt zue dr Etablierig vu dr Geology as aigeständige Wisseschaft isch dr dänisch Naturforscher Nicolaus Steno gange, indäm er anne 1669 s stratigraphisch Prinzip yygfiert het. dodermit het er dr Grundsatz begrindet, ass di ruumli Lagerig vu Sedimäntschichte iberenander in Wirkligkait ere zytligen Abfolg vu Gstaiablagerige nochenander entspricht. Au dr Robert Hooke het in dr glyche Zyt driber spekuliert, eb mer us em Fossilinhalt vu dr Gstai nit dr historisch Ablauf vu dr Gstaibildig chennt rekonschtruiere.
Im Lauf vum 18. Johrhundert hän sich Bärgwärchslyt un Ingenieur allmee um e theoretisch Verständnis vu geologische Zämmehäng bemiet. Doderby hän si in dr Mitti vum Johrhundert d Grundlage entwicklet fir d Methode vu dr geologische Chartierig un vu dr Erstellig vu stratigraphische Profil.
Dr Aafang vu dr Geology as modärne Wisseschaft wird zmaischt aagsetzt mit em Stryt zwische dr Dänkrichtige vum Plutonismus un em Neptunismus. As Begrinder vum Plutonismus giltet dr James Hutton (1726–97) mit sym Poschtulat, alli Gstai hebe ne vulkanische Ursprung.Dr Hutton het au dr Gedanke popularisiert, ass d Ärdgschicht um e Huffe Greßenornige lenger sei wie di mänschlig Gschicht. D Neptunischte sin vum Abraham Gottlob Werner (1749–1817) giert wore, mit dr hite verworfene Grundaanahm, alli Gstai seie Ablagerige vun eme primordiale Urozean. Us dr Verbindig vu Magmatismus, Sedimentation un Gstaiumwandlig het sich derno d Vorstellig vum Chraislauf vu dr Gstai entwicklet.
Um 1817 het dr William Smith etabliert, ass mer Laitfossile fir di relativ Datierig vu dr Gstaischichte innerhalb vun ere stratigraphischen Abfolg brucht.
In dr Zyt vu 1830 bis 1850 het dr Stryt zwisch em Katastrophismus in dr Noofolg vum Georges de Cuvier (1769–1832), un em Aktualismus um dr Sir Charles Lyell (1797–1875) di zwoot groß Kontrovers in dr Gschicht vu dr Geology bildet. Derwylscht d Katastrophischte vu zmolige un globale Umwelzigen in dr Ärdgschicht uusgange sin, mit ere Neischepfig vu dr uusgrottete Läbewäse, hän d Aktualischte di glychmäßig Entwicklig vu dr Ärd in uuzellige chlaine Schritt betont, wu sich im Lauf vu lange Zytryym nodisno akkumuliere (Gradualismus). Au d Evolutionsbiologe wie dr Jean-Baptiste de Lamarck (1744-1829) oder dr Charles Darwin (1809–1882) sin vun ere langsame Entwicklig vu neie biologischen Arte noch em aktualistische Prinzip uusgange.
Werner Schaler
Dr Werner Schaler († 18. Merz 1409) isch vo 1382 bis 1392 Bischof vo Baasel vo avignonesischer Obödiänz gsi.
Geologie
Gschichte vu dr Geology
D Geologe hän si derno allme mit dr Probläm vu dr Gebirgsbildig un dr globale Bewegige vu dr Ärdgrischt bscheftigt. Bis wyt ins 20. Johrhundert het d Vorstellig dominiert, dass di wältwyte Gebirgsgirtel s Resultat vu dr Abchielig un Schrumpflig vu dr Ärd seie, e Theory, wu uf dr Léonce Élie de Beaumont (1798–1874) zruckgoht. Us Beobachtige vu gfalteten un tektonisch gsterte Gstai het dr James Dwight Dana (1813–1895) um 1875 d Geosynklinal-Theory entwicklet. Die tektonische Erklerigsmodäll sin vum Eduard Suess (1831–1914) un em Hans Stille (1876–1966) wyter entwicklet wore. Doderrby sin di geotektonische Hypothesen vum Prinzip vum Fixismus dominiert gsii. D Position vu dr Kontinänt un dr Ozean isch as nit veränderlig aagsääne wore. Sytligi Bewegige vu dr Ärdgruscht, wu mer Faltegebirg oder regionali Spaltesyschtem as Resultat dervu het chenne sää, sin as lokali Phänomen aagsääne wore. Dergege hän vertikali Bewegige vu dr Ärdgruscht as zäntral fir d Absänkig vu Ozeanbeckine, oder dr Ufstiig vu Landbrucke zwische dr Kontinänt aagsääne wore.
Werner Schaler
Lääbe
Dr Werner isch dr Soon vom Ridder Rudolf Schaler gsi, eme bischöflige Ministeriale und Schulthäiss. Mä wäiss ass er 1351 Domherr und 1368 Archidiakon z Baasel gsi isch. 1382 het en e Minderhäit vom Domkapitel zum Bischof vo Baasel gweelt und am 21. Novämber het dr avignonesisch Bapst Clemens VII. die Waal bestäätigt. D Meerhäit vom Domkapitel het im Novämber dr Bropst vo Saint-Ursanne, dr Imer vo Ramstäi gweelt, und im Merz 1383 isch er vom römische Bapst Urban VI. bestäätigt worde. Wil dr Wolfhard vo Eerefels 1378 vo Urban VI. zum Koadjutor und 1381 zum Bischof vo Baasel ernennt worde isch, het s denn gliichzitig drei Bischöf vo Baasel gee. Dr Wolfhard het sich im Bistum nit chönne duuresetze und het d Understützig vom König verloore. Er isch denn gegen e Entschäädigung 1385 zrugdräte. Dr Imer het 1381 dt Stroossburger Bischof Friedrich vo Blankehäim zum Koadjutor ernennt und isch denn zrugdräte. Dr Werner het sich zerst dank dr Understützig vom Leopold III. in de habsburgische Gebiet chönne duuresetze. Wo aber im Leopold si Noochfolger, dr Albrächt III., iin het lo gheije, het dr Werner 1392 uf s Bistum verzichdet. Er het d Pfandschaft über d Herrschaft Istäi uf Lääbenszit as Entschäädigung bechoo.
Geologie
Gschichte vu dr Geology
Di erschte wichtige Vorstellige iber d Megligkait vu große horizontale Bewegige vu Feschtlandmasse finde sich in dr Kontinentaldrift-Hypothes vum Alfred Wegener (1880–1930) vu anne 1915. Dr Durbruch vum Mobilismus isch aber erscht drei Johrzehnt speter chuu, wu neji Beobachtige, vu dr Geophysik un dr Ozeanography zue dr Entwicklig vu dr hite allgmain akzeptierte Theory vu dr Plattetektonik gfiert hän.
Allgmaini Geology
Di Allgmain Geology bscheftigt sich mit dr Chreft, wu uf d Ärd yywirken un mit dr Brozäss, wu im große Maßstab zue dr Gstaibildig byydrage.
E jedes Gstai cha no syre spezifischen Uusbildig (Gfieg, Struktur) aire vu dr drei große Gstaiklasse cha zuegordnet wäre: Sedimäntit, Magmatit un Metamorphit. E jedes Gstai cha dur geologischi Vorgäng in e Gstai vu dr andere boode Familien umgwandlet wäre. D Brozäss, wu an dr Ärdobeflechi wirke, wäre exogen, die im Ärdinnere endogen gnännt.
Exogeni Dynamik
Di exogen Dynamik (au exogeni Brozäss) wird dur Chreft, wu uf d Ärdoberflechi yywirke wie Schwärchraft, Sunnenyystrahlig un Rotation vu dr Ärd generiert un fiert zur Bildig vu Sedimäntgstai. Des gschiht dur En aige, kompläx Biet vu exogene Brozäss bhandlet d Bodekund. D Quartärgeology bscheftigt sich mit dr Ablagerige vu dr letschte Yyszyten im Quartär, wu ne große Dail vu dr hitige Landschaftsformen uf dr nerdlige Hemisphäre brege.
Endogeni Dynamik
Di endogen Dynamik (au endogeni Brozäss) chunnt dur Chreft innerhalb vu dr Ärdgruscht, wie Spannige, Wermientwicklig dur radioaktivi Verfallsbrozäss, oder em Magmachärn vu dr Ärd un fiert zue dr Bildig vu Metamorphit un Magmatit. Si fangt dodermit aa, dass
D Bewegige, wu d Oberflechegstai in dr Diefi bringe, verformen un falte, aber glychzytig d Diefegstai wider an d Oberflechi bringe, un d Glais, wu sonigi Chreft hinterleen, wie Faltig, Schärig un Schiiferig, untersueche d Fachrichtige Tektonik un Strukturgeology.
Historischi Geology
Di historisch Geology erforscht d Gschicht vu dr Ärd vu ihrm Entsoh bis zue dr Gegewart im Allgmaine, un d Entwickligsgschicht (Evolution) vu dr Läbewäse im Bsundere. Mit däm historischen Aasatz isch d Geology (zämme mit dr Evolutionsbiology un dr physikalisch-aschtronomische Kosmology) en Uusnahm in dr Naturwisseschafte. Die bescheftige sich in dr Hauptsach mit em Isch-Zuestand vu ihrem Studienobjäkt un weniger mit däm sym Wäre. As Informationsquälle dienen in dr Geology d Uusbildig vu dr Gstai (Lithofazies) un di in ihne yygschlossene Fossilie (Biofazies). D Gliderig vu dr Ärdgschicht in ere geologische Zytskala erfolgt dur stratigraphischi un geochronologischi Methode.
Stratigraphy
D Grundlag vu dr Stratigraphy bildet en aifach Brinzip: d Lagerigsregle. E Schicht im Hangig (‚obe‘) isch speter abglageret wie d Schicht im Ligig (‚unte‘). Mer sott aber druf Achtig gee, ass urspringli horizontal abglagereti Schichte dur speteri tektonischi Bewegige verstellt oder sogar iberkippt chenne syy. In däm Fall isch mer uf aidytigi Obe-Unte-Kriterien aagwise go di urspringli Lagerig bstimme. Derzue giltet, ass Schichte, wu sonigi verstellte Gstai mit ere Diskordanz iberlagere, des haißt scheps zue dr Schichtig, au jinger sin wie die Schichtig. Des giltet aber au fir magmatischi Gäng un Intrusionen us dr Diefi, wu dur d Schichte vu unter här schleen.
Bim Ufstelle vun eme stratigraphische Profil wäre bsunderi Chänntnis vu dr Paläontology aagwändet. Wänn d Räscht vun eme bstimmte Läbewäse numen in ganz bstimmte Schichten ufdrätte, glychzytig aber e wyti, iberregionali Verbraitig hän, un megligscht unanhängig sin vu ertlige Variante vu dr Ablagerigsbedingige, no schwätzt mer vun eme Laitfossil. Alli Schichte, wu s die Laitfossilie din het, hän dodermit s nämlig Alter. Nume wänn kaini Fossilie vorhande sin, mueß mer Zueflucht nee zue dr Lithostratigraphy. Derno cha d Zytglychhait vu bstimmte Schichte nume bin ere sytlige Verzahnig noogwise wäre.
Go tektonischi Ablaif rekonschtruiere untersuecht dr Geolog dr Versatz un d Verformig vu dr Gstai dur Chlift, Schiiferig, Sterig un Faltig. Au do sin diejenige Strukture, wu di andere durschleen, aber nit versetzt sin, di jingere.
Geochronology
Erscht mit dr Entdeckig vu dr natyrlige Radioaktivitet sin zueverlessigi Methode fir di absolut Datierig gfunde wore au vou elteschte Gstai. Die basieren uf dr bekannte Verfallsroote vu radioaktive Isotope in dr Mineral un Gstai, zum Dail kombiniert mit paläomagnetische Mässige.
Aktualismus
Go Ruckschliss zie chennen us dr hitige Situation uf d Vergangehait, bruuche d Geologe s Prinzip vum Aktualismus. Des losst sich in aim Satz zämmefasse: Dr Schlissel zue dr Vergangehait isch d Gegewart. Findet e Geolog z. B. alti Gstai, wu fascht idäntisch sin mit uusgflossene Lave vun eme hit aktive Vulkan, no chaan er dervu uusgoh, ass es sich au bim gfundene Gstai um vulkanisch Matrial handlet. Dr Aktualismus losst sich aber nit uf alli Gstai aawände. D Bildig vu Yysenerzlagerstette (BIF—„Banded Iron Formations“) losst sich zem Byschpel hite nimi bschaue, wel sich di chemische Bedingigen uf dr Ärd eso stark gäünderet hän, ass sonigi Gstai nimi entstehn. Anderi Gstai bilde sich sich in sonige Diefine, ass ihri Bildig usserhalb vum Zuegriff vum Mänsche lyt. Go s Entsoh vu sonige Gstai verstoh, gryfe d Geowisseschaftler uf Laborexperimänt zruck.
Aagwändti Geology
Di aagwändet Geology bscheftigt sich mit dr praktische Nutzbarmachig vu geologischer Forschig in dr Gegewart. Dr Nutze bstoht nit nume in dr effiziänten Uusbytig vu dr natyrlige Ressource vu dr Ärd, sunder au in dr Vermydig vu Umwältschäde un dr Friewarnig vor Naturkatastrophe, wie Ärdbidem, Vulkanuusbrich un Tsunami. Si glideret sich in e Vylzahl vu unterschidligschte Fälder, su sich unterenander un au mit andere Wisseschafte verzahne.
Wichtigi Dailbiet vu dr aagwändete Geology sin zem Byschpel:
S git en ängi Verzahnig mit andere Diszipline, wie zem Byschpel Baöingenieurwäse, Bärgböu- un Hittewäse, Materialkund oder Umwältschutz.
Signalbuch (Eisenbahn)
È Signaalbuèch isch bi dè Ysebaa è Regèlwärk, welles diè im Ysebaabetrièb vowendetè Signaal beschrybt un diè nötigè Vohaltenswysè aagit.
Z Dütschland wörred Ysebaasignaal in gsetzlich vobindlicher Form i dè Ysebaa-Signaalordnig (ESO) feschtglait, diè im Zuèschtändigkeitsberych vum Bundesminischterium für Vokeer, Bau un Stadtentwicklig unterlyt. Diè Dütsch Baan AG vowendet zuèsätzlich s Signaalbuèch Ril 301, welles d Vorschriftè vo dè ESO durch Uusfüürigsbeschtimmigè (AB) ergänzt, welli d Durchfüürig vo dè ESO reglet. Ußerdemm sin dôdrin nit i dè ESO uffgfüürti Signaal enthaaltè, für diè vum Ysebaa-Budesamt è Uusnaamegeneemigung erteilt worrè isch, wiè d Kombinationssignaal.
Strõßebaansignaal wörred z Dütschland i dè Strõßebaan-Bau- un Betrièbsordnig greglet. Dô git s voschideni regionali Ergänzigè.
Ysebaansignaal vo dè Nõchborländer wörred zum Byschpill i dè Schwiz i dè Faardiènschtvorschriftè greglet, z Öschterrych giltet d Signaalvorschrift DV V2. Generell ka mo i jedem Land unterschydlichi Signaalsischteem findè. Voeinheitlichungè sin europawit nu ganz seltè z findè.
Hans Ludman von Rotberg
Dr Hans Ludmann vo Rotbärg († 1423) isch e Baasler Politiker im früeje 15. Joorhundert gsi.
Lääbe
Dr Hans Ludmann vo Rotbärg isch vor 1390 as Soon vom Ritter Henmann vo Rotbärg, Rootsherr und Bürgermäister vo Baasel uf d Wält choo. Er het d Ursula vo Andlau, d Witwe vom Henmann vo Efringe, ghürootet. Iiri Dochder Sophie isch d Frau vom Burkhard Zibol worde und het dr Stadt dr Schalerhoof am Rhiisprung verkauft für d Uniwersidäät, wo 1460 gründet worde isch. Im Ludmann si Brueder und äine vo sine Söön si au Baasler Bürgermäister worde und en andere Soon, dr Arnold, isch Bischof worde und het dr Bischofshoof baut.
Vo 1403 aa isch er Bürgermäister vo Baasel gsi. Dr Rotbärg het zur Clike vom Oberstzumftmäister Peter zum Ange († 1409) ghöört. Zämme mit em Henmann Fröwler vo Eerefels († zwüsche 1413 und 1417) het er immer mee Macht in sine Händ konzentriert. Wo dr Ange 1409 gstorbe isch, häi Opposizionelli us de Zümft under em Zumftmäister zum Schlüssel, em Henman Buchpart, e Rewolte organisiert. Das isch ene glunge und 1410 si dr Rotbärg und dr Eerefels us dr Stadt verbannt worde, wil er e gwaltdäätige Autokrat gsi sig und sich über d Verfassig äwäggsetzt häig. 1413 isch er Vogt z Altkirch gsi. Scho 1417 isch er begnaadigt worde und het zrug uf Baasel chönne. Dört het er e Hoof an dr Riddergass kauft, wo früener emol de Groofe vo Thierstäi ghöört het, und as Rotbärgerhoof zum Baasler Sitz vo dr Familie worde isch. 1417 het er vom Junker Hermann Schaler d Helfti vom Riichslääche Bamlach-Rhiiwiiler im Brisgau und alli Rächt drzue kauft. 1418 und 1420 isch er wider zum Bürgermäister gweelt worde.
Dr Ludmann vo Rotbärg isch 1423 gstorbe.
Domain
Domain (das isch änglisch) bedüütet:
Patrick Sensburg
De Patrick Sensburg (* 25. Juni 1971 z Paderborn) isch e dytsche Bolitiker (CDU). Er isch sit em 2009i Mitglid vom dütsche Bundestag.
Labe un Bruef
Im 1991i het de Patrick Sensburg sis Abitur am Gymnasium Petrinum z Brilon gmacht un im Aaschluss do dra het er sis Jus-Schtudium ufgnoh, wo er im 1997 mit em Schtaatsexame abgschlosse het. Nach em Referendariat het er 1999 au s zweite Schtaatsexame abglägt un im 2000 het er sini Zulassig als Rechtsawalt übercho.
Partei
De Patrick Sensburg isch im 1986i Mitglid vo de Junge Union (JU) worde un im 1989i vo de CDU.
Federicus Commandinus
Dr Federico Commandino, au Federigo, latinisiert Federicus Commandinus, (* 1506 z Urbino; † 5. Septämber 1575 z Urbino) isch en italiänische Humanist, Arzt und Mathematiker gsi.
Lääbe
Dr Commandino isch us ere adlige Familie z Urbino gstammt. Si Groossvater isch dr Sekretär vom Herzog vo Urbino gsi und si Vater Battista het d Festigsaalaage vo Urbino entworfe. Dr Federico het Griechisch und Latiinisch z Fano bim Humanist G. Torelli gleert und in Mathematik bim Leerer vo dr Orsini Familie, wo vor em Sacco di Roma 1527 us Rom uf Urbino gflüchdet isch. 1533 isch er Brivatsekretär vom Babst Clemens VII. worde, wo denn aber no im gliiche Joor gstorbe isch. Er isch uf d Uniwersidääte z Padua (1534 bis 1544) und Ferrara gange, won er dr Dokter in Medizin gmacht het. Usser Medizin het er au Filosofii und s klassische Quadrivium studiert. Noch em Studium het er as Arzt z Urbino welle braktiziere, isch denn aber Huusleerer und Arzt vo dr herzogliche Familie worde. Er het ghürootet und het zwäi Döchder und e Soon ghaa, si Frau isch aber bald druf gstorbe. Bim Herzog vo Urbino het er dr Kardinal Farnese kennegleert und isch mit däm am Aafang vo de 1550er Joor uf Rom gange. Er isch e Fründ vom Kardinal Cervini worde, wo 1555 as Marcellus II. Babst worde isch, aber bald druf gstorbe isch. Dr Commandino isch denn zrugg uf Urbino und isch im Dienst vom Herzog und vom Kardinal Farnese gstande. Wo dr Kardinal Farnese Bischof vo Bologna worde isch, isch dr Commandino au dört aane, wo dä aber 1565 gstorbe isch, isch er zrugg uf Urbino. Dr Herzog vo Urbino het im e Bangsion usgsetzt.
Dr Commandino isch as Herusgääber und Übersetzer vo mathematische Wärk us dr griechische Antike bekannt, vom Archimedes, Aristarchos vo Samos, Pappos, Heron vo Alexandrie, vom Claudius Ptolemäus, Serenus vo Antinoupolis, Appolonius vo Perge, Eutokios und vo de Elämänt vom Euklid. Er het mäistens us em Griechische ins Latiinische übersetzt. Er het mit em Übersetze z Urbino aagfange, won er Zuegang zur herzöglige Bibliothek gha het. Spööter z Rom het er Zuegang zu no vil mee Handschrifte und Büecher ghaa und z Venedig zu griechischi Handschrifte.
Er het bi dr Entwigglig vom Reduktionszirkel (zum Proportionalzirkel) mitghulfe, wo mä üübligerwiis em Fabrizio Mordente zueschribt und die spööteri Entwigglig em Galileo Galilei. Dr Mordente het aber z Urbino Diskussione mit em Commandino und em Guidobaldo del Monte ghaa.
Dr Commandino het mit em Astronom Francesco Maurolico korrespondiert. Dr Bernardino Baldi, wo 1587 si Biografii gschriibe het, und dr Guidobaldo del Monte, e Fründ vom Galilei, si sini Schüeler gsi. 1563 isch dr John Dee bin em gsi.
Dr Commandino het d Schrifte vom Archimedes übersetzt oder uusegee (1558), s Planisphaerium vom Ptolemäus (1558), De Annalemate vom Ptolemäus (1562), 1566 die erste vier Büecher vo de Chäigelschnitt vom Apollonius, 1570 e latiinischi Übersetzig vom ene Manuskript us em Arabische, wo mit em Euklid sinere Über die Teilung von Figuren verbunde isch, 1572 d Elimänt vom Euklid, 1572 im Aristarch si Größe und Abstand von Sonne und Mond, 1575 im Heron si Pneumatik (postum veröffentligt), 1588 im Pappos si Sammlig, Buech 3 bis 8 (postum veröffentligt vom del Monte)
Regiomontanus
Dr Johann(es) Müller, spööter latiinisch Regiomontanus (= dr Königsbärger) (* 6. Juni 1436 im underfränkische Köönigsbärg in Bayre; † 6. Juli 1476 z Rom), isch e bedütende Mathematiker, Astronom und Verleger im Spootmiddelalter gsi. Si Humanistenaame isch Joannes de Monteregio oder Joannes de Monte Regio. Dr latinisiert Naame Regiomontanus häi sini Zitgenosse und är sälber nonig brucht. Zum erste Mol chunnt er 1531 vor bim Philipp Melanchthon.
Institut national de la statistique et des études économiques
S Institut national de la statistique et des études économiques (Insee; alem Nazionaal Inschtitut fir Statischtik un Wiirtschaftsstuudie) isch s amtli franzeesisch Statistisch Amt mit Sitz z Montrouge bi Paris. S isch anne 1946 grindet woore.
Regiomontanus
Wirke
Dr Regiomontanus gältet as dr bedütendsti Mathematiker (u. a. Gründer vo dr modärne Trigonometrii) vo sinere Zit und as früeje Reformator vom Julianische Kaländer.
Institut national de la statistique et des études économiques
S Inschtitut sammlet un publiziert Informazioone iber di franzeesisch Wiirtschaft un Gsellschaft un fiert d Volkszellig z Frankryych dure. S rächnet d Inflazioonsraat un anderi volkswiirtschaftligi Indikatoore wie d Entwicklig vu dr Produkzioonscheschte uus. Derzue vergit s Insee en Gmaischlissel, dr Code Insee, wu vum poschtalische Code abwyycht, go di franzeesische Gmaine aidytig z idäntifiziere. S Amt fiert au ne Regischter vu allne Lyt, wu z Frankryych uf d Wält chuu sin oder deert soziaalversiicherigspfliichtig sin, s RNIPP (Répertoire national d'identification des personnes physiques), un isch zueständig fir d Vergoob un Verwaltig vum amtlige Persoonechännzaiche NIR (Numéro d'inscription au répertoire des personnes physiques), in dr Effetligkait chännt mer si as Soziaalversiicherigsnummere.
Regiomontanus
Wirke
Scho 1514 het dr Georg Tannstetter e Verzäichnis vo de Wärk vom Regiomontans zämmegstellt, und zwar in sinere Gschicht vo de Wiener Mathematiker und Astronome: Viri mathematici. Zerst het dr Tannstetter mee as 20 Wärk vo andere Autore ufzelt, wo dr Regiomontan ediert het, und denn mee as 20 Büecher vom Regiomontans sälber.
Institut national de la statistique et des études économiques
S INSEE het rund 5400 Lyt, wu in Hauptsach in dr Generaaldiräkzioon am Hauptsitz un im lothringische Metz schaffe. S Insee het d Räächtsfoorm vun ere Direction générale vum franzeesische Finanzminischterium.
Annetta Janka-Zini
D Annetta Janka-Zini (* 26. Novämber 1985 as Annetta Zini; vu Strada) isch e Schwyzer Romanischti.
Regiomontanus
Wirke
1468 si sini Dabälle für d Sunnedeklinazion (Tabula primi mobilis) erschiine. Si Calendarium für d Zit vo 1475 bis 1531 mit nöi berächnete Posizionsaagoobe vo Sunne und Mond, inklusiv präzisi Zitbestimmigsdabälle, und d Ephemerides astronomicae ab anno 1475–1506 si für d Seefaarer vo sinere Zit unverzichtbari Hilfsmiddel worde – au wäge dr Zueverlässigkäit vo sine Berächnige und dr Druckkwalidäät. Sini Efemeride (Stärndaafele) häi dur die verbesserete Navigazionsmöglichkäite d Entdeckigsfaarte vo Seefaarer wie dr Christoph Columbus oder dr Vasco da Gama seer erliichteret.
Annetta Janka-Zini
Lääbe
D Annetta Zini het an dr Universiteet Friburg vu 2008 bis 2011 Franzeesischi Sprooch un Literatuur un Rätoromaanischi Sprooch un Literatuur studiert un 2011 mit em Bachelor of Arts (B.A.) abgschlosse. Derno het si vu 2011 bis 2014 ne Masterstudium z Friburg gmacht mit dr Schwäärpinkt Unteriicht vu Franzeesisch as Zwoot- oder Främdsprooch un Rätoromaanischi Literatuur un Sprooch un 2014 mit em Master of Arts (M.A) abgschlosse. Iri Masteraarbet het si bim Georges Darms iber Sproochkontakt-Fänomeen im Romaanisch gschriibe.
Regiomontanus
Wirke
Sit 1451 het er mit em Georg vo Peuerbach Komete, Konjunkzione vo Planete (inklusiv dr Mond) und Finsterniss beobachdet, zum gsee, wie genau die astronomische Daafelewärk si. Im Januar und Februar 1472 het er dr Komet C/1471 (Regiomontanus) beobachdet. Si Abhandlig Problemata XVI de cometae (1472) magnitudine longitudineque ac de loco ejus vero, wo erst posthum 1532 vom Johannes Schöner publiziert worde isch, isch noch em Edmund Halley wenigstens in Öiropa die ersti wüsseschaftligi Beschriibig vom ene Komet. Uf e Hufe Internetsite wird behauptet, ass dr Regiomontanus 1456 dr Halleysche Komet beobachtet häig. Im Bricht vom Peuerbach wird aber nid erwäänt, ass dr Regiomontans drbii gsi isch. Dr Peuerbach het au brobiert, d Distanz zum Komet z schetze. Au dr Toscanelli het dr Halleysch Komet und C/1471 (Regiomontanus) beobachtet, dr Halley het aber däm si Beschriibig nid kennt.
Annetta Janka-Zini
Lääbe
Im Oktober 2014 het si as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun aagfange, syter em 1. Meerz 2018 schafft si deert as Redaktoori.