cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stahl
Die allgemäini Definizioon, wo sit em früeje 20. Joorhundert gebrüüchlig isch, umfasst mit em Begriff Staal au s Schmiidiise, wo scho denn kuum me broduziert worde isch und wo au e Choolestoff-Ghalt vo under 2,06 % het. Dr Begriff Schmiidiise beschribt nit d Bestanddäil vo dr Legierig, sondern d Verfaare zum verformbari Iisedäil härzstelle, wo über vili Joorhundert entwigglet worde si und im Wääsentlige uf underschidlige Arte vom Früsche vo Iise-Luppe und em Schmiide, wo druf cho isch, basiert häi. Zwar het s Schmiidiise äänligi Choolestoffaadäil wie dr hütig Staal, es isch aber nid s gliiche wie modärne Staal wil d Legierig mit andere Stoff e chli andersch isch und wil nit alli Schlaggedäil entfärnt worde si.
Äifache hertbare Staal isch scho bi de Hethiter vor öbbe 3500 Joor z. B. für Waffe härgstellt worde. Hüte wird er mit verschiidene vorbestimmte Äigeschafte (Festikäit, Korrosionsverhalte, Verformbarkäit, öb mä s cha schwäisse) aabote. Im Register vo de öiropäische Stääl si über 2500 Staalsorte (Stand: 2013) ufglistet. Choole und Staal (Montanindustrii) si lang d Hauptsüüle vo dr Schwerindustrii und d Grundlag für die politischi Macht vom ene Staat gsi. Uf dr ganze Wält wärde jedes Joor öbbe 1,6 Mrd. t Staal härgstellt (Stand 2013). Dr Staal isch mit Abstand dr metallisch Wärkstoff, wo am mäiste verwändet wird.
Lanneuffret
Lanneuffret (bretonisch Lanneured) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lanneuffret lyt 56 km vu Quimper un 25 km vu Brest uf ere Hechi zwische 46 m un 106 m iber Normalnull.
Gschicht
Lanneuffret isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Lan Sancti Uuiureti (11. Jh. Lanuuiurett, um 1330 Languefret, 1467 Lanevret, 1516 Laneuffret, 1779 Lanneuvret).
Verwaltig
vu Lanneuffret isch. Lanneuffret ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lanneuffret ghert zem Bretonisch.
Ununoctium
Ununoctium (vu lat. unum „eins“ (2x) un lat. octo „acht“, wege dr Ornigszahl 118) isch e chemischs Element. Es zellt zue dr Transactinoide un ghört zue dr Gruppe vu dr Edelgase; ob es tatsächlich bi Ruumtemperatur gasförmig isch, isch noch ubekannt aber wohrschinlich. Es wird au als Eka-Radon (vu sanskr. eka „eins“ un Radon, „eins under Radon“) mit em Symbol Eka-Ra bezeichnet.
D Enteckig anno 1999 vum Element Ununoctium im Ernest Orlando Lawrence Berkeley National Laboratory vu dr Universität vu Kalifornie in Berkeley isch, noochdem bekannt worre isch, dass e Mitarbeiter Zerfallsreihe manipuliert gha het un witteri Noochwisexperimente fehlgschlage sin, zruckzoge worre.
Edelgas oder nit?
Wissenschaftler vermuete, dass Ununoctium in dr chemische Eigeschafte starch vu sällene vu dr andere Edelgase abwiicht. So dät es bispilswiis, wenn mer devu absiht, dass es sehr instabil isch un uf dr Erde nit vorchummt, uf dr Erde in Form vu Oxide un nit atomar ufträtte.
Quartär (Geologie)
S Quartär isch dr jingscht Zytabschnitt vu dr Ärdgschicht mitsamt dr „Jetzzyt“.
In dr Historische Geologi rebresentiert s Quartär e chronostratigrafisch Syschtem bzw. e geochronologischi Period. S fangt vor rund 2,6 Millione Johr vor hite aa un umfasst s gsamt letscht Yyszytalter un au dr Zytruum vu dr Mänschwärdig vum hitige Mänsch.
Derwylscht d Antarktika scho lenger vergleschteret gsii isch, isch s am Aafang vum Gelasium au zue Vergletscherige in dr Nordhemisphäre chuu. Dr Aafang vu däre Veryysigsperiod, wu mit eme Wächsel vu Chaltzyte un Warmzyte bis hite goht, wird vu dr Geologe as gaigneti Abgränzig vum Quartär vum vorige Zytabschnitt vum Neogen aagsääne. Dervor isch langi Zyt d Gränz zwische „Tertiär“ un Quartär vor 1,806 Millione Johr zoge wore. Wäg dr no geologische Maßstäb relativ churze Zytduur vum Quartär un syre unterschidlige Entwicklig im marine un im kontinäntale Beraich isch e schlissigi Abgränzig zum Zytruum dervor nit oder nume schlächt megli gsii, d Gränz zum Tertiär isch arg umstritte gsii. Des het anne 2004 sogar derzue gfiert, ass d Uusdruck Tertiär un Quartär us dr Geologische Zytskala gstriche wore sin.
Anne 2005 sin d Bemiejige vu dr verschidene Verainigunge fir Quartärgeologi erfolgryych gsii, ass zmindescht em Uusdruck „Quartär“ wider e Stellewärt in dr Stratigrafi yygruumt woren isch, s het aber no ne baar Johr bruucht, bis s Quartär au in di Geologisch Zytskala wider ufgnuu woren isch. S Quartär chunnt jetz im Känozoikum (Ärdneizyt) no dr Periode Paläogen un Neogen. S Quartär in däm Sinn isch dur di chronostratigrafisch Stapfle vum Gelasium as syy unterscht Ainhait definiert un fangt 2,588 Millione Johr vor dr Gegewart aa. Dodermit het mer e besseri Abgränzig zue dr friejere Zytryym ghaa un di gsamt Zytspanne vu dr yyszytlige Klimaschwankige vu dr Ärd het unter Uusdruck Quartär chenne zämmegfasst wäre.
Glyychzytig isch s Plaischtozän, di elter Epoche vum Quartär, au um s Gelasium verlengeret wore, un doderdur s Pliozän, di jingscht Epoche vum Neogen, um dr nämlig Zytabschnitt verchirzt. Uf s Plaischtozän chunnt im Quartär s Holozän, klimatisch gsääne ne Warmzyt im Yyszytalter, wu di vergangene 11.700 Johr bis hite umfasst.
Unterdailig
S Quartär wird unterdailt in zwoo Serie mit insgsamt fimf Stapfle:
Klettern
Variante vom Chläddere
S Sportchläddere isch öppis zimmlig anders wie s bruefmässige Chläddere. Das nennt me seilgstützti Zuegangstechnike (Industriichläddre) und au seilgstützti Baumchläddertechnik (Baumchläddere). Die Tätigkeite hei sich us em alpine Chläddere entwicklet, si hei aber inzwüschä ä eiges Repertoire an Technike, Methode und au Materialie, und ä eigeni rächtligi Basis im Bezug uf d'Sicherheit.
Freichläddere
Im Freichläddere si einigi Variante z unterscheide:
Sportchläddere
S Sportchläddere isch e Variante vom Freichläddere, wo dr sportlich Aspäkt im Vordergrund stoht. Sportchlädderroute si meischtens mit zahlrychen fescht fixierte angebrachten Sicherigspunkt abgsicheret, zum s Risiko bi emene Sturz zminimiere. Sportchläddere wird sowohl an künstliche Alage (Chlädderhalle) wi au an natürliche Felse, in so genannte Chläddergärt betriibe. D Athleten chönne sich in nationale und internationale Wettkämpf underänander mässä.
Hallächläddere
Mit dr zuenähmendä Verbreitig vo Chlädderhallene het sich s Hallechläddere als sportlichi Beschäftigung für villi Chlädderer etabliert. Ä grösser wärdendä Deil vo Chlädderer gsene s Hallechläddere als reine Usgliichssport ah, denn Hallächläddere isch total Wätterunabhännig und bietet ä sichere Zuegang zum Chläddere. Bsunders au Schuele nütze Chlädderhalle, zum ä abwäggsligsrichä und sicherä Turnunterricht z biete. Grad au durs Hallechläddere isch s Leistigsnivo vo dä Wettkämpfer in Chlädderwettkämpf in dä letschtä Joor zimmlig gstige. Mit dr intensive Jugendarbet und mä altersgerächte Training isch d Leischtigsspitze bim Chläddere scho in sehr junge Joor erreichbar.
Bouldere
Bouldere isch s Chläddere an Felsblöck (engl: Boulder) und au künstliche Gebilde in Absprungshöchiist das Chläddere an Felsblöcken in Absprunghöhe. Bim Bouldere isch dr Schwerpunkt normalerwis bi chürzere, nid so höche und in nur wenig Züg langä Problem, wo zum teil schwirige, sogar im Chläddere ungwönlichi Bewegigsablöif erfordere. Ä Seilsicherig isch nid nötig, denn fr d Stürz ufzfo wärdä sogenannti Crashpads, eigentlich nüt anders als so Turnmatte, brucht. Zu däm cha d Hilfsstellig vo eim oder mehrere Partner, sogenannte "Spotter" nötig si. Dr Spotter mues dr Chädderer nid uffoh, aber eifach luege, daser ufd Matte und nid süscht nöimä ahne gheit und sich no verletzt. Bouldere chame fascht überall. S isch inzwüsche sogar ä eigeni Disziplin bim Wettkampfchläddere.
Technisches Chläddere
Bim technische Chläddere wärde s Seil und au no ä grossi Zahl vo andere Hilfsmittel, wi au Leitere und Stigchlemmene, fr d Fortbewegig gnützt. Die Art vom Chläddere isch nach em erstä Wältchrieg entstande und isch in dä 70er- bis 80er-Joor sehr populär gsi.
String
Dr Begriff String (engl. Kette, Saite) bezeichnet
Klettern
Eiseiltechnik (SRT)
Ir Afangszyt vor Höleforischig si vili Hölene mit Leitere oder Strickleitere erforscht worde. Das isch den aber gli vil z ufwändig und z schwirig worde. Mit de Technike vom alpine Chläddere isch me au bald an Gränze gstosse. Me het den lediglich vom Technischä Chläddere no chöne Technike überneh. Dr gröscht däil vo däm Equipment si aber frä Isatz in Hölene nid geignet gsi. Und so isch den im Lauf vor zit diä „Einseiltechnikt“ entstande. (SLR=Single Rope Technique) Im dütsche gits zwar ebä dr Begriff „Einseiltechnik“, aber mä seit glich meischtens „SRT“.
String
Fälschlicherwiis wird au menkmol die mit Strg bezeichnet Computertaste als String-Taste bezeichnet. Aber Strg stot fer dytsch "Steuerung". Uf englische Tastaturen findet sich d'Abchürzig Ctrl fer Control.
Klettern
Bigwall-Chläddere
S Bigwall-Chläddere ischs erchläddere vo sehr höche Felswänd wie z. B. dene im Yosemite-Nationalpark in dä USA, oder au in dä Alpe. In dr Regel ischs Bigwall-Chläddere zumä grosse Teil nur Technisch durchfüerbar. Au wenn diä extreme Leischtige vo Spitzechlädderer drzue gfüert hei, das einigi Technoroute im Yosemitepark inzwüsche frei gchläddered worde si, so macht dr Granitfels ä freii Begehig für diä meischte zunere Utopie. Will s technische Chläddere sehr vil zitufwändiger isch als ä freii Begehig, chas si, das mä Läbensmittel und Übernachtigsmaterial mues mitneh, zum ir Wand übernachte.
Iischläddere und Mixed-Chläddere
S Iis-Chläddärä isch, wi dr Name jo scho seit, Chläddere am Iis. Dodrfür brucht mä Stigiise, Pickel und oftmols wärde Zwilingsseil oder Halbseil verwändet, dasmä immerno einigermasse gsicheret isch, falls me s einte Seil mit dä Stigiise oder mit dä Pickel verschlage hätt. S Iischläddere wird hüffig an gfrorene Wassefäll praktiziert.
Chlädderstig-Chläddere
Chlädderstig si Stig mit feschtä Leitere und Stahlseil. D Chlädderer isch durä Sicherigsvorrichtig (Chlädderstigsset) mit em Stahlseil oder mit dr Leiter verbunde. Je nach Schwirigkeit wird dr Kontakt mit em Felse mängisch mit künstliche Tritt oder ebä au Leitere ersetzt. Äs wärde also technischi Hilfsmittel frd Fortbewegig igsetzt.
Höhlechläddere
Dr Begriff "Höhlechläddere" wird umgangssprochlich frd Fortbewegig inere Höhli bruucht und isch kä definierte Chlädderstiil. S cha si, das äfach s Laufe und s Schnooge in dä Höhlene gmeint isch. S cha aber genauso si, dasmä würkligs Chläddere meint, oder au ähnlich mä Chlädderstig mit Leitere usw. Vilmol wirds aber au als Synonym frd SLR bruucht.
Buildering/Gebäudechläddere
S Buildering (engl. "buildering") findet hüffig au illegal an Fassade und architektonische Monument statt. Vilmol gits es sogar das Gebäude Free Solo bechlädderet wärde, was nid ungförlich isch.
Anderi Chlädderarte
S git au no anderi Chlädderarte, wo jetz nid in däm Artikel erwähnt wärde. Bispil:
Baumchläddere(seilgstützti Baumpfläg), Speedchläddere, Aktionschläddere, Stange- und Seilchläddere (Seilchläddere isch am Afang vum 20. Jorhundert grad ä baar mol ä olympischi Disziplin gsi.)
Dietmar Dath
Dr Dietmar Dath (* 3. April 1970 z Ryyfälde) isch e dytsche Autor, Schurnalischt un Ibersetzer.
Läbe
Dr Dath isch im badische Schopfe ufgwagse un isch dert uf s Theodor-Heuss-Gymnasium gange. Speter isch er mit syym Vater uf Fryybeg zoge, wun er anne 1990 Abitur am Rotteck-Gymnasium gmacht het. No dr Schuel het er Zivildienscht an dr Fryybeger Uniklinik gmacht un derno Physik und Literaturwisseschafte an dr Universitet Fryybeg studiert. Är läbt z Frankfurt am Main un z Fryybeg.
Syt 1990 vereffentligt er in in- un uusländische Zytige un Zytschrifte literarischi un schurnalistischi Byytreg zue gsellschaftlige un popkulturälle Theme, au unter Pseudonyme wie David Dalek, Dagmar Dath oder Dieter Draht. Scho in dr Schuelzyt het er fir s Satirezytschrift Titanic un fir s link Politmagazin konkret gschribe un het Läserbrief an di große Zytige gschickt unter em Pseudonym „Jochen A. Gessner“ (des A. stoht fir „Adolf“). Derzue het er im Lauf vu dr Johr vil Biecher us em Änglisch ibersetzt, z. B. vum Joe R. Lansdale, um Kodwo Eshun un em Buddy Giovinazzo. As Schurnalischt isch dr Dath vu 1998 bis 2000 Schefredakter vu dr Zytschrift Spex gsi un vu 2001 bis 2007 Feuilleton-Redakter vu dr Frankfurter Allgemeinen Zeitung.
Literarisches Werk
Dr Dath het mit zwelf syy erschte Science-Fiction-Roman gschribe. Syy erscht greßere Roman „... und katers leuchtspur tatzenweis“ (Dail 1 vun ere blante aber nie realisierte Hexalogii) het er 1990 z Fryybeg no as sälbergmachti Kopie verdailt. Ab Mitti 1990er Johr het er schließli syyni erschte Biecher in Independent-Verlag publiiziert. 2005 isch dr Dath zum Suhrkamp-Verlag gwägslet, wu syyni Arbeite zyterhär vereffentligt wäre. 2008 isch syy Roman Die Abschaffung der Arten uf d Shortlist zum „Dytsche Buechbryys“ chuu. Syy Wärch sin u. a. ins Griechisch un Änglisch ibersetzt wore. In syyne Romane verschafft dr Dath vilmol autobiografischi Inhalt, syyni Protoganischte heiße zem Byschpel David Dalek oder Martin Mahr (au mit Alliteration wie dr Namme vum Autor)), stamme us badische Chleistedt un schaffe in Zytigs- oder Zytschrifteredaktione. 2009 het d Internetsyte lit.radio e 62-deiligi Komplettläsig vum fascht 1000-sytige Roman Für immer in Honig in s Internet gstellt, wu dr Autor un dr Andreas Platthaus im Frankfurter Literaturhuus gee gha hän.
Tanga
Dr Begriff Tanga het verschideni Bedütige:
Dietmar Dath
Poetik
Uf d Frog no syyre Poetik het dr Dath d Antwort gee, är diej Text schryybe, wu „nicht davon handeln, wie es ist, sondern davon, wie es sein sollte, wie es hoffentlich nicht sein wird oder wie es ganz neutral sein könnte. Und das sind nun mal spekulative oder phantastische Texte.“ Dr Roman sälber het dr Dath e „Allesfresserform“ gnännt.
Rezeption
D Literaturkritik het dr Dath e „hyperproduktive Autor“ gnännt (Die Welt), e „Gedanken- und Textgenerator“ (Perlentaucher.de) , wu d „Möglichkeiten des Sprechens“ erforsche diej un wu d „Denkgrenzen nichts gelten“. Em Dath syy Roman handle vu „Darwin, Marx, Fantasy, Heavy Metal, Zombies und Gentechnik.“ In s Simon Urbans Roman Plan D het dr Dath e Gaschtufdritt as Kulturminischter vu dr DDR.
Liederbuch
Es Liederbuch isch es Buch, wo’s drin e Samlig vo Lieder het.
Meischtens redt me vo Liederbüecher, wenn’s verfilfältegti Liederwärch sind, wo i dr neue Zyt normalerwys im Buechtruk gmacht und im Buech- und Musighandel verdeilt wärde. S eltischte trukte Liederbuech uf Düütsch het dr Erhard Oeglin ane 1512 z Augsburg useggää.
Es git Liederbüecher, wo eifach d Tegscht vo de Lieder drin ufgschribe sind, bsunders bi dene Gsäng, wo als Volchslieder scho zimli algemäin bekant sind. Anderi Liederbüecher zeige dr Tegscht zäme mit de Noote vo dr Melody, wo d Lieder dezue gsunge wärde. I verschidene Samelwärch chöme Variante bi de Tegscht, bi dr Uuswahl vo de Stroofe und au bi de Melodie vor.
Als en eigeti Gattig vo Liederbüecher cha me scho d Liederhandschrifte usem Middelalter aluege, so wie öpe dr Codex Manesse us Züri und s Augsburger Liederbuch, au wen das i dr Zyt vor em Buechtruk imer Einzelexemplaar gsi sind. Einzelni Heft mit handschriftlech notierte Lieder sind bi de Sänger gwüss wyt verbreitet gsi, und öpe sid em 16. Joorhundert sind sötegi Schrifte i de Biblioteeke und Archyv z finde, wie d Liederforscher sid em 19. Joorhundert wüsse.
Liederbüecher wärde in verschidene Berych vo dr Kultur pruucht, deils für einzelni Sänger oder chlyni Gruppe, aber i de meischte Fäll doch ender füre Choorgsang. So redt me vo Büecher mit Kunschtlieder, vo Volchsliedsamlige, vo Chilegsangsbüecher, vo Studänte- und Soldateliederbüecher, vo Liederbüecher für d Schuel, für Jugendorganisazioone, für Wanderer und no vil mee Sängergruppe.
Im düütschsproochige Ruum mischt me für die populäre Liederbüecher mängmol hochdüütschi Lieder und Mundartlieder.
Fischach
Fischa (amtlich Fischach) ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Fischa leit sidlich vo Augschburg am Zammefluss vo dr Neufnach ond dr Schmutter em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.
Vo dr Gmarkong send 47,8 % Landwirtschaftsfleche, 40,0 % Wald, 11,5 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtige Fleche.
Gschicht
Fischa ischt bis em 14. Johrhondert Sitz vom Ortsadelsgschlecht vo dr Herre vo Fischa gwea.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,2 % gleäge.
Religion
92,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5 % evangelisch.
Verwaltong
Fischa ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft. Dr Birgermoeschter vo Fischa ischt dr Peter Ziegelmeier.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Fischa ghert zom Schwäbisch.
Ingolstadt
Ingolstadt isch e chreisfreji Stadt vom Freistaat Bayern.
Geografy
D Stadt lyt an dr Donau. Si isch die föiftgröschti Stadt vo Bayern, und sid si ane 1989 mee as 100'000 Ywooner gha het, zelt me se zu de Groossstedt vo Düütschland. D Altstadt isch guet erhalte bliibe.
Gschicht
S erschte Mol isch Ingolstadt ane 806 erwäänt, wo dr Karl dr Gross en Plan zum s Karolingerrych ufzdeile gmacht het. Dr Ort heisst i dem Dokumänt villa Ingoldesstat.
Ane 1274 isch d Chile, wo s Patrozinium vom Heilige Moritz het, bout worde. 1472 het Ingolstadt en Uni übercho.
Vo 1828 aa isch d Stadt zun er grosse bayrische Landesfeschtig usbout worde.
Böhmischer Traum
Böhmischer Traum isch ä Polka, wo dr dütsch Komponischt Norbert Gälle im Jahr 1997 gschribe het. Ds erschte Mau igspilt het die Polka d Scherzachtaler Blasmusig; d Blasmusig wo dr Norbert Gälle bis hüt säuber derbi isch. Sider isch ds Stück zumene international bekannte Titel worde, wo sogar z Nordamerika gspilt wird.
Gschicht
Dr Norbert Gälle het 1996 agfange, eigeti Musigstück z komponiere. I de früeche Jahr vo sim Schaffä isch ou Böhmischer Traum entstannde. Es Wiili lang het di Polka gar ke Name gha, obschon si scho isch fertig komponiert gsi. Ufe Titel Böhmischer Traum isch dr Norbert Gälle schliesslich cho, nachdäm er ä unruigi Nacht mit komische Tröim het gha. Es guets Jahr nachdem d Polka isch veröffentlecht worde, het se dr Musigverleger Siegfried Rundel bim Radiolose ghört. Drufabe heter se grad wölle verlege. Nach churzem Zögere isch dr Norbert Gälle mit däm iverstande gsi.
Böhmischer Traum isch gli mau vo vilne Musige zum ständige Repetoirstück erkore worde und isch ou usserhalb vom dütschsprachige Ruum berüehmt worde. Hüt gits sogar Technoversione dervo.
Rhizaria
D Rhizaria sin e Gruppe vu aizällige Läbewäse, wu zue dr Eukaryote (Läbewäse mit Zällchärn) gstellt wäre. Si umfasse rund 12.000 Arte.
D Syschtematik vu dr Eukaryote vu Adl et al. 2005 fiert d Rhizaria as aini vu dr sechs Taxa vu däre Domäne. E Dail Gruppe vu dr Rhizaria, vor allem di boode umfangryychschte Gruppe, d Foraminifere (Foraminifera) un d Strahledierli (Radiolaria), hän herti Schalen entwicklet, wu fossil chennen erhalte blyybe, un hän in dr geologische Schichtekund (Stratigrafy) as Laitfossilie ne großi Bedytig.
Merkmol
Alli Aagherige vu dr Rhizaria hän as karakteristisch Merkmol fyyni Schyyfießli, sognännti Pseudopodie. Die chennen aifach oder verzwygt un mitenander verchnipft syy. Bi ne Dail Gruppe git s au ne styyf Zytoskelett us Mikrotubuli, doderdur sin d Pseudopodie stachelartig uusbildet un bilde Filopodie.
D Chlorarachniophyta, wu zue dr Cercozoa ghere, hän Chloroplaschte un chenne dodermit Photosynthes dryybe.
Syschtematik
Adl et al. 2005 glidere d Rhizaria in fimf Gruppen ohni klassischi Rangstapfle.
Pawlowski 2008 unterglideret d Rhizaria unter Berucksichtung vu dr Chänntnis syt dr Arbet vu Adl et al. eso:
Jean-Paul Mathieu
Dr Jean-Paul Mathieu (* 23. Àuigscht 1940 z’ Hadol, Vogeesa-Département) ìsch a frànzeescher reemisch-kàthoolischer Gaischtliger. Vù 2005 bis 2016 ìsch’r Bischoof vù Saint-Dié ìm Lothrìnga gsìì.
sii Laawa
Noh-n-era Üüsbìldung àm Groossa Priaschterseminààri vù Saint-Dié hàt dr Jean-Paul Mathieu àm Kàthoolischa-n-Ìnschtitüüt vù Pàriis ùn àn dr Üniwärsitäät vù Pàriis gschtudiart, wù-n-’r a Maischterpriafung vù dr Filosofii bschtànda hàt. Àm 11. Àwrìl 1966 ìsch’r ìm Bìschtumm Saint-Dié àls Priaschter gwäijt worra. Ar ìsch z’äärscht Vikààr z’ Schpìnneln gsìì un ìsch ànna 1982 Pfàrrer àm Mìnschter vù Saint-Dié worra. Ànna 1990 ìsch’r Generààlvikààr vùm Bìschtumm Saint-Dié worra.
Ìm Bischoof Mathieu sii àltersbedìngter Rucktrìtt hàt dr Pàpscht Franziskus àm 15. Jüüni 2016 ààgnumma. Siina lätschta Mass àls Bischoof hàt’r àm 19. Jüüni 2016 ààlàss vùm Gedanktààg àn dr hl. Deodatus ìm Mìnschter vù Saint-Dié gfiirt. Àls Bischoof vù Saint-Dié hàt ìhm dr Didier Berthet noohgfolgt.
Mosche Scharet
Dr Mosche Scharet (* 15. Oktober 1894 z Cherson im Russische Riich, hüte Ukraine as Mosche Schertok; gstorbe am 7. Juli 1965 z Jerusalem) isch en israelische Politiker gsi. Zwüsche zwäi Amtszite vom David Ben-Gurion isch dr Scharet vo 1953 bis 1955 dr zwäit Ministerbresidänt vo Israel gsi und bis zu sim Rückdritt 1956 dr erst israelisch Usseminister.
Biografii
Noch dr Gründig vom Stat Israel isch er dr erst Usseminister worde. Zämme mit em dütsche Bundeskanzler Konrad Adenauer het er im Septämber 1952 s Luxeburger Abkomme underschriibe, wo dr erst Schritt vo dr dütsche Widerguetmachigspolitik gsi isch.
Wo dr Ben Gurion zruggdräte isch, het dr Scharet am 7. Dezämber 1953 s Amt vom Ministerbresidänt übernoo und sich für diplomatischi Verhandlige mit de Noochberstaate iigsetzt im Geegesatz zum Ben Gurion. Dä het en am 2. Novämber 1955 wider abglööst.
Dr Scharet isch no bis 1956 Usseminister gsi, isch denn aber vor dr Sueskriise 1956 dur d Golda Meir ersetzt worde, wo weniger barat gsi isch, Kompromiss z mache. Vo denn bis 1960 het er dr Vorsitz vo dr Jüüdische Agentuur gha.
Robert Zollitsch
De Robert Zollitsch (* 9. Augschte 1938 z Filipowa (Filipovo), Jugoslawie) isch vu 2003 bis 2013 Erzbischof vu Friburg gsii. Bis zum 29. Juni 2014 isch er deno Apostolische Verwalter vum Erzbischtum gsi. De Zollitsch isch vum 18. Februar 2008 bis zum 12. Merz 2014 Vorsitzer vu de Ditsche Bischofskumferenz gsii.
Lewe
De Robert Zollitsch isch anne 1938 z Filipowa (Filipovo), hit Bački Gračac, in de weschtlige Batschka uf d Welt kumme. Er stammt us ere donauschwäbische Familie. Im Spotjohr 1944 sin 212 ditschstämmigi Ortsiiwohner dur di Jugoslawisch Volksbefreiungsarmee umbrocht wore. Unter de Ermordete isch em Zollitsch sin 16-jährige Brueder gsii. De sechsjährig Robert Zollitsch, sini Großmueter un drei Kusine sin in s Lager Gakovo bi Sombor brocht wore gebracht. De Rescht vun de ditschstämmige Bevelkerig vu Filipovo isch zum große Deil verdribe wore. Noch em Zweite Weltkrieg isch de Ort in Bački Gračac umgnennt wore. Im Johr 1946 isch d Familie Zollitsch uf Ditschland gflichtet un het si z Oberschüpf im Landkreis Tauberbischofsheim niderglosse. Anne 1953 isch si uf Manne-Rheinau zoge. 1960 het de Robert Zollitsch as Schieler vum Studieheim St. Michael am Matthias-Grünewald-Gymnasium z Tauberbischofsheim s Abitur gmacht.
De Robert Zollitsch het vu 1960 bis 1964 an de Albert-Ludwigs-Universität Friburg un an de Ludwig-Maximilians-Universität Minche Philosophi un Katholischi Theologi studiert. Am 27. Mai 1965 het er vum Erzbischof Hermann Schäufele im Friburger Minschter d Prieschterweih bikumme. Deno isch er Kaplan z Manne un z Buche gsii. Speter het er as Repetitor im Collegium Borromaeum un as Dozent am Prieschterseminar St. Peter gschafft. Im März 1974 isch er z Friburg mit ere Untersuechig zue Amt und Funktion des Priesters in den ersten zwei Jahrhunderten zum Dr. theol. Promoviert wore.
Vu 1974 bis 1983 het er s Erzbischeflig Theologisch Konvikt Collegium Borromaeum z Friburg gleitet. Vu 1983 bis zue sinre Wahl zum Erzbischof isch er Personalreferent vu de Erzdiözese Friburg gsii. 1984 isch de Robert Zollitsch zum Domkapitular ernennt wore. Anne 1992 het em de Papscht Johannes Paul II. de Titel Ehreprälat vu sinre Seiner Heiligkeit verlihe. Noch em gsundheitlig bedingte Ruckdritt vu sinem Amtsvorgänger Oskar Saier isch er am 6. Juni 2003 dur s Domkapitel vu Friburg im Brisgau zum neie Oberhirte gwehlt un mit em Schriwe vum 16. Juni 2003 vum Papscht Johannes Paul II. zum Erzbischof vu Friburg un Metropolite vu de Owerrhinische Kilcheprovinz ernennt wore. Am 9. Juli 2003 het er de Eid gleischtet. Am nämlige Dag het em de Alterzbischof Oskar Saier d Bischofsweih gspendet. Sin Wahlspruch isch In fidei communione („In de Gmeinschaft vum Glauwe“).
Siter 2006 isch de Erzbischof Dr. Robert Zollitsch Großkanzlervu de Gustav-Siewerth-Akademi. Sit 2006 isch er Ehremitglid vu de katholische Studenteverbindig K.D.St.V. Ferdinandea Prag Heidelberg im CV un sit 2009 vu de katholische Studenteverbindig K.D.St.V. Wildenstein Freiburg im Breisgau im CV. Er ghert de Gmeinschaft vu de Schönstatt-Diözesanprieschter aa.
De Zollitsch isch am 12. Februar 2008 fir e sechsjährigi Amtszitt zum Vorsitzer vu de Ditsche Bischofskumferenz gwehlt wore un het des Amt am 18. Februar 2008 aadrette. In dere Funktion het de Zollitsch de Papscht Benedikt XVI. bi dem sinem erschte offizielle Staatsbsuech z Ditschland vum 24. bis 25. September 2011 empfange un het ed Diözesanbischof in sinem Heimeterzbischtum Friburg begrießt.
De Zollitsch isch Initiator vum Gsprächsforum „Im Heute glauben“.
Am 17. September 2013 het de Papscht Franziskus em Zollitsch si altersbedingte Amtsverzicht aagnumme un het en bis zue de Neibsetzig vum Bischofsstuel zum Apostolische Verwalter vum Erzbischtum ernennt. Si Noofolger as Erzbischof isch de Stephan Burger.
De Zollitsch isch no bis im März 2014 im Amt as Vorsitzer vu de Ditsche Bischofkumferenz blibe. Zue sym Noofolger isch dr Reinhard Kardinal Marx, dr Erzbischof vu Minche un Freising, gwehlt wore.
Bratsch
Bratsch chan eini vo däne Bedütige ha:
Nil
De Nil (, an-Nīl) isch en Strom in Afrika.
De Nil entspring i de Berge vo Ruanda und Burundi und mündet is Mittelmeer. Dezwüschet flüsst er dur sechs Länder: Burundi, Ruanda, Tansania, Uganda, Sudan und Ägypte. Bsunders für Ägypte hät er e sehr grossi wirtschaftlichi Bedütig und gilt als Lebensodere für Millione vo Lüüt.
Mit sine 6'671 Kilometer Längi isch de Nil de längschti oder zweitlängschti Fluss vo de Welt. Das chan mer nöd so gnau säge, wiil me d'Quellflüss vom Amazonas nöd so gnau bestimme chan.
Quellflüss
De Hauptfluss vom Nil, de Wiisi Nil chunt vo de Quellflüss vom Akegera-Nil oder au Kagera-Nil us Ruanda, Burundi und Tansania. Vom Luvironza-Ruvuvu-Ruvusu-Akagera, em längschte Quellfluss vom Nil flüsst er 6'671 km noch Norde bis is Mittelmehr.
Wiitere Flusslauf
De Nil änderet uf em Weg in Norde sin Name es paarmol. Zerscht heisst er Akagera-Nil in Ruanda, flüsst a de Grenze vo Ruanda, Tansania und Uganda entlang und mündet in Viktoria-See. De Fluss wird bis zu dem See zum Teil nonig als Teil vom Nil aaglueget.
Viktoria-Nil
De Fluss verlot denn als Viktoria-Nil de Viktoriasee im Norde. Er flüsst dur mehreri See und über mehreri Wasserfäll in Albertsee.
Albert-Nil
Jetzt heisst er Albert-Nil, als Ehrig für de Ma vo de Königin Viktoria vo England, em Prinz Albert. Er flüsst südlich vo Uganda verbii und chunt a d Grenze vom Sudan.
Bahr al-Dschabal
Jetzt heisst er Bahr al-Dschabal (was uf arabisch »Bergfluss« heisst), Bahr al-Jabal oder Bahr el-Dschebel. I de Stadt Bur im Sudan flüsst er in es grosses Sumpfgebiet, wo 53 Prozent vo allem Wasser verdunstet.
Wiisse Nil
Jetzt heisst er Wiisser Nil (Öbersetzig vo Arabisch: النيل الأبيض an-Nīl al-abyaḍ). Bis Khartum vereiniget er sich mit mehrere Siiteflüss, under anderem em Blaue Nil, wo us Äthiopien chunt.
Nahr an-Nīl
Bi Khartum änderet de Nil sin Name scho wider und heisst jetzt Nahr an-Nīl (arabisch: Nilfluss). Jetzt isch de Nil en sogenannte Fremdlingsfluss, das heisst er verlürt jetzt me Wasser, als das er überchunt. S-förmig schlänglet er sich dur d Steppe und d Wüeschti langsam noch Norde. Er flüsst a de Nubische Wüesti entlang zum Nassersee, wo dur de Assuan-Staudamm entstande isch. Jetzt isch de Fluss in Ägypte acho. Bis zum Bau vom Staudamm hät de Nil jedes Johr mit enere grosse Überschwemmig d'Felder links und rechts vo sim Flusslauf fruchtbar gmacht. Das isch e Voruussetzig für die ägyptische Hochkulture gsi. Hüt versalzed die Gebiet und sind immer weniger fruchtbar.
Nil
Underhalb vom Assuan-Staudamm heisst de Nil jetzt würkli nur no Nil. Er flüsst imene lange Becki de längi no dur Ägypte bis is Mittelmeer.
Delta
Nördlich vo Kairo fächeret sich de Nil uf und bildet es 24'000 km² grosses Delta. Wägem Assuan-Damm wird das hüt nümme grösser, sondern wege de Brandig vom Mittelmeer sogar chliner.
Kaskade und Stromschnelle
Im Oberlauf vom Wiise Nil und sine Zueflüss häts en Hufe chlineri und grösseri Wasserfäll.
Katarakt
Im Mittellauf vom Nil, underhalb vo de Iimündig vom Blaue Nil in Wiise Nil, häts im ganze sechs Katarakte (gha - einigi sind inzwüsche vo Stausee überfluetet). Die millione Johr alte Stromschnelle sind scho im Altertum üsserscht gfürchtet gsi, weil si vorallem bi Nidrigwasser sehr schwer z'befahre gsi sind.
Es paar interessanti Sache zum Nil
Entlang vom wiitischte Weg leit de Nil insgesamt 6'671 Kilometer zrugg. Vom Viktoriasee sinds no 5'588 Kilometer.
<!-- Mach ich spöter, aber jetzt muess das emol in ANR
Altes Ägypten
Erst durch den Nil wurde das Leben und die Kultur an den Nilufern des Alten Ägyptens möglich. Ohne ihn wäre das Land eine einzige Wüste. Man sieht es daran, dass er im Westen von der Libyschen und im Osten von der Nubischen Wüste sowie der Arabischen Wüste eingefasst wird, wo bis auf ein paar Oasen kein Wasser existiert und somit Landwirtschaft und Kultur unmöglich waren bzw. sind. Erst durch den fruchtbaren Schlamm, den der Nil bei seinen Hochwassern über das Land verteilt, konnten Nutzpflanzen angebaut und Landwirtschaft betrieben werden. Außerdem wurde der sehr tonhaltige Schlamm, den die Nilschwemme brachte, zum Häuserbau benutzt.
Während die vom Nil geführte Wassermenge, die fast ausschließlich von den Niederschlägen in den Ländern um den Viktoriasee abhing, ihren Tiefstand zumeist im April erreicht(e), stieg diese bis Ende August auf das etwa 50- bis 60-fache an:
Einmal im Jahr überschwemmte der Nil das Land und bedeckte einen bis zu mehrere Kilometer breiten Streifen Land (sog. Nilschwelle). Wenn das Wasser abfloss und verdunstete, hinterließ er fruchtbaren, dunklen Schlamm (so wäre dies auch heute noch, wenn es den Assuan-Staudamm nicht gäbe), der dem Alten Ägypten seinen Namen gab (Kemet – „Das schwarze Land“). Um diese Anbaufläche für Getreide vollständig nutzen zu können, siedelten die Ägypter meist direkt entlang des Nils, aber auch etwas abseits des Flusses in der Wüste. Um für die Wüstensiedlungen und für Trockenzeiten Wasser speichern zu können, mussten sie Kanäle und künstliche Seen anlegen. Da der einzelne ägyptische Bauer diese nicht bauen konnte, schlossen sich die Bewohner eines Landstriches zusammen und bildeten Gaue, die von Gaufürsten verwaltet wurden.
Der Pegelstand des Nils zur Zeit der Überschwemmung schwankte stark. Er wurde an sog. Nilometern gemessen. Da bei niedrigem Stand manche Landstriche nicht überschwemmt wurden und die dort lebenden Bauern hungerten, wurden die Steuern nach dem Stand des Nils festgesetzt. Stieg der Nil aber zu hoch, drohte das Brechen von Dämmen und die Zerstörungen der Häuser. Dadurch wurden schon früh Geometer benötigt, die das Land neu ausmaßen und die Feldergrenzen neu festlegten.
Der Nil war der Haupthandelsweg Ägyptens. Über den Fluss wurde beispielsweise Holz transportiert, das in Ägypten fast überhaupt nicht vorkommt. Es wurde aus Syrien und Palästina importiert. Außerdem wurden Steinblöcke für den Bau von Pyramiden auf Schiffen transportiert. Der Schiffsverkehr war auf den Tag begrenzt, da man in der Nacht Gefahr lief, auf Sandbänke zu laufen. Bei sehr niedrigem Wasserstand wurden die Schiffe über kurze Strecken über Land gezogen. Das Segel wurde erst 3350 v. Chr. eingeführt.
Römer- bis Neuzeit
Bereits die alten Römer waren auf der Suche nach den Quellen des riesigen Stromes ("caput Nili quaerere", im Vulgärlateinischen doppeldeutig, da auch als "Das Haupt des Nichts suchen" übersetzbar.). Der portugiesische Jesuitenmissionar Pater Pedro Páez (1564–1622) entdeckte 1613 die Quelle des Blauen Nils. Der schottische Afrikaforscher James Bruce (1730–1794) entdeckte die Quelle am 4. November 1770 wieder und beanspruchte den Ruhm (vergeblich) für sich; er befuhr 1771 den Blauen Nil bis zur Vereinigung.
Für die Entdeckung der tatsächlichen Quelle des Nils am Luvironza haben viele Afrikaforscher meist vergeblich gesucht und Hypothesen aufgestellt. Bei einer Expedition, die von 1821 bis 1822 dauerte, erreichte der Franzose Frédéric Cailliaud (1787–1869) die Mündung des Blauen- in den Weißen Nil. 1861 stellte die niederländische Afrikaforscherin Alexandrine Tinné in Kairo eine Expedition zusammen, musste diese aber aus logistischen Gründen nach einigen Monaten erfolglos abbrechen. 1866 machte sich der berühmte britische Forscher David Livingstone (1813–1873) auf Expeditionen zu den Quellen des Nil und des Kongo; er meinte sie im viel weiter südlich liegenden Bangweulusee gefunden zu haben, erreichte die wirkliche Quelle aber nie. 1857 gingen die Briten John Hanning Speke und Richard Francis Burton gemeinsam auf Erkundung des Viktoriasees: John Speke sah in ihm die Quelle – Richard Burton jedoch im südlicherem Tanganjikasee; 1858 machte sich John Speke, nun in Begleitung mit James Augustus Grant, erneut auf Expedition und sie entdeckten 1862 die seit langem überfluteten Ripon Falls (die damals wohl noch freilagen) im Norden des Viktoriasees, welcher fälschlicherweise oft als Nilquelle angesehen wird. Die Quelle des Kagera Nils am Luvironza, die der tatsächlichen Nil-Quelle entspricht, wurde 1893 von den Österreichern Oscar Baumann (1864–1899) und Oskar Lenz (1848–1925) gemeinsam entdeckt; erst 1898 wurde die geographische Lage dieser Quelle vom Deutschen Dr. Richard Kandt (1867–1918) genau bestimmt. Auch der Brite Samuel White Baker und der Italiener Romolo Gessi, die sich ebenfalls auf die Suche machten, haben erfolgreiche Expeditionen unternommen.
Die Entdeckung des tatsächlichen Quellflusses des Nils
Weil der Weiße Nil – mit seinen sich daran anschließenden und oben genannten Quellflüssen – deutlich länger als der Blaue Nil ist und auch ein wesentlich größeres Einzugsgebiet als dieser aufweist, ist er der tatsächliche und seit langem unumstrittene Quellfluss des Nils.
Allerdings galt der Blaue Nil früher auch als dessen Quellfluss, wohl auch weil zu seinem Namen die Bezeichnung Nil gehört; dies geschah, bis 1893, als man die Quelle des obig genannten Luvironza fand und sich in der Folgezeit daran machte, den sich daran anschließenden Flusslauf zu vermessen. So fand man heraus, dass der Weiße Nil mit seinen Quellflüssen der deutlich längere Fluss ist, so dass dieser der tatsächliche Quellfluss des Nils ist. Wohl der Tradition wegen wird oft auch noch der Viktoriasee (bzw. die darin liegenden und seit langer Zeit überfluteten Ripon Falls) als Flussursprung genannt; dabei werden allerdings 1.083 Kilometer (fast die Länge der Elbe) von der Quelle des Luvironza bis zum Ausfluss des Nils aus diesem See unterschlagen.
Fasst man die zuvor genannten Erkenntnisse über die Länge und Einzugsgebiet des Stroms zusammen, so ist der Luvironza-Ruvuvu-Ruvusu-Akagera-Weißer Nil-Nil der tatsächliche – gesamte – Flusslauf des Nils. -->
Fauna
Am Nil läbt än arteriichi und eimoligi Tierwelt. Viili vo dene Tier hend au vom Nil iren Name übercho. Das isch zum Bischpil s Nilkrokodil, de Nilhecht, d Nilgans und es paar meh. Au s Nilpferd hät sin Name vo dem Fluss. Viili vo dene Tier sind scho bi de alte Ägypter Huustier oder aber Vorbilder für iri Götter gsi.
Städt am Nil-Ufer
Städt am Nil mit über 100.000 Iiwohner:
Kanäl
Künstlichi Kanäl, wo de Nil begleited oder vo ihm abzwiiged sind under anderem:
Irmin
De Irmin und de Saxnot sind zwee altsächsischi Götter gsii, wo vo gwüssne Forscher mitem Gott Ziu (altsächs. *Tiu; de Name isch aber niene öberliferet!) gliichgsetzt werdet. Aber au anderi Düütige sind mögli.
Irmin
De Irmin werd nume vom Mönch Widukind vo Corvey gnennt, im Zämehang mit de Zerstörig vode Irminsul. De Widukind maint, as de Hirmin mitem griechische Gott Hermes und em römische Gott Mars  gliichgsetzt werde cha. Well de Mars de Chrieggott isch, werd agnoo, as de Irmin e Form vom *Tiu gsii si chönnt. Sproochlich entsprecht em de nordischi Göttername Jörmunr, wo ann vo de vile Näme vom Gott Odin isch. Drum isch au e Gliichsetzig mitem altsächsiche Gott Wodan mögli. De Name bidütet "gross, universell". Well die Stell bim Widukind verworren isch, werd de Irmin vomene Tail vo de Forscher as unechte Gott bitrachtet.
Saxnot
Im altsächsische Taufglöbnis hend die noibecherte Sachse irne alte Götter Uuoden, Thunaer endi Saxnote müese abschwöre. I de Stammtafle vode Könige vo Essex z England, isch de Seaxneat de Soo vom Wóden und somit chaner as de Stamvatter vode Sachse aglueget werde. Sin Name bedütet entweder "Gnoss vode Sachse" oder au "Schwertgnoss", denn en Sax isch d Bezaichnig för e Churzschwert. Somit werd e Gliichsetzig mitem Chriegs- und Stammesgott *Tiu woorschinli.
Vertreter vom Drai-Funktione-System vermuetet aber, as de Saxnot a de dritte Funktion aghöri und drum ehner e Fruchtbarkaitsgott gsii si mues.
Bezirk Dielsdorf
Dr Bezirk Tielschdoorf, amtlich Bezirk Dielsdorf, isch e Bezirk im Nordweste vom Schwizer Kanton Züri.
Dr Bezirk Tielschdoorf umfasst Däil vom Furttal südlig vo de Lägere, s Wèhntal nördlig vo däm Uslöifer vom Jura, und s Gebiet bis zur nördlige Landesgränze am Rhii.
Dr Bezirk isch noch em Ändi vo dr Mediazioonszit im Joor 1814 us em westlige Däil vom doozmoolige Distrikt Büüli entstande und mä het em zerst Oberamt Rägischbèèrg gsäit. Mit dr Kantonsverfassig vo 1831 isch s Oberamt zum Bezirk Rägischbèèrg worde.
Dr Bezirkshauptort isch 1871 noch lange politische Diskussioone vo dr umpopulääre Burg uf em Buck (Schloss Rägischbèèrg) z Rägischbèèrg uf Tielschdoorf am Fuess vo dr Lägere verläit worde, und dr Bezirk het vo denn aa Bezirk Tielschdoorff ghäisse.
Die äinzigi Stadt (im statistische Sinn) im Bezirk isch Rägischdoorf.
Vosges Matin
Vosges Matin ìsch a frànzeescha regionààla Tààgeszittung. M’r fìnda sìe ìm Vogeesa-Département un àui ìn a pààr nochberliga Gmainda ìn Haute-Saône un Meurthe-et-Moselle. Ìhr Sìtz ìsch z’ Épinal.
Vosges Matin ìsch uff dr Iniziàtiiwa vun L’Est républicain grìnda worra, fìr d’ ehamààliga regionààla Zittung La Liberté de l'Est ärsätza. Sa ìsch zem äärschta Mol àm 2. Janner 2009 ärschììna. Àb’m 16. Nowamber 2016 ìsch d’ Zittung ìm Tabloid-Formàt veräffentligt worra.
Beatrice von Matt
D Beatrice von Matt (* 12. Juni 1936 z Baasel as Beatrice Albrecht) isch e Schwyzer Literatuurkritikeri, Publizischti un Redakteri.
Lääbe
D Beatrice von Matt het z Züri, z Paris un z Cambridge Germanischtik un Anglischtik studiert un isch bim Emil Staiger promowiert wore. Vu 1984 bis 1995 isch si as Feuilletonredakteri vu dr Züri-Zytig zueständig gsii fir di dytschsproochig Literatuur us dr Schwyz un vu Dytschland un fir di niiderländisch Literatuur.
Si het as Publizischti gschafft un au kulturälle Organisazioone, so vu 1998 bis 2005 as Stiftigsreeti u dr Schwyzerische Kultuurstiftig Pro Helvetia.
D von Matt het unter anderem Monografie verfasst zue Werner Düggelin, Max Frisch, Meinrad Inglin un Albin Zollinger. As Rusgeeberi het si d Wäärchuusgaab vum Meinrad Inglin verantwoortet un het zum Byschpel Schrifte vum E. Y. Meyer ediert.
Si isch ghyroote mit em Germanischt Peter von Matt un het zwai Chinder.
Senden (Bayern)
Senda (amtlich Senden) ischt a Stadt em Landkroes Nei-Ulm en Bayern.
Geografi
Senda leit an dr Iller, 12 km sidlich vo Ulm. Vo dr Gmarkong send 45,8 % Landwirtschaftsfleche, 15,9 % Wald, 33,1 % Sidlongsfleche ond 5,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Senda ghered d Stadtdoel Aufheim, Ay, Freudenegg, Hittistetten, Witzighausen ond Wullenstetten. Senda grenzt an Neu-Ulm, Pfaffenhofen, Weißenhorn, Vöhringen ond Illerkirchberg.
Gschicht
Wullenstetten ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1215, Hittisstetten 1220 Hittistetten als Hedinstetten , Ay 1256 als Oy situm apud Kirchberg , Witzighausen 1396 als Wiczishusen.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 9,7 % gleäge.
Religion
59,9 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 26,4 % evangelisch.
Verwaltong
Senda ghert zua koenere Verwaltonsgmoeshaft. Dr Birgermoeschter vo Senda ischt dr Raphael Bögge.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Senda ghert zom Schwäbisch.
Johann Joachim Becher
Dr Johann Joachim Becher (* 6. Mai 1635 z Speyer; † Oktober 1682 z London) isch e dütsche Gleerte, Ökonoom und Alchemist gsi. Er gältet as dr bedütendst vo alle dütsche Merkantiliste.
Dr Uniwersalgleerti
Dr Becher het sich vor allem für d Chemii-Alchemii und d Ökonomii intressiert. Er het e Interlingua-Sprooch entworfe, wo numerisch representiert worde isch und gältet as Vorlöifer vo dr modärne Idee vo dr maschinelle Übersetzig. Er het 1683 au en Ufzugssüsteem für Uure beschriibe, wo uf dr Energii vo dr Wermi basiert gsi isch, und en anders, wo s Räägewasser vom Dach vo sim Huus verwändet het. Er isch au e Befürworter vom Aabau vo de Härdöpfel z Dütschland gsi.
Sini volkswirtschaftlige Schrifte wärde vom Eli F. Heckscher mit em Adam Smith sim Wealth of Nations vergliche: Bim Merkantilismus wie bim Liberalismus stoot dr Riichdum im Middelpunkt vom wirtschaftspolitische Strääbe; dr Merkantilismus will aber vor allem d Staatsmacht sterke zum en Äihait bilde gegenüber de middelalterlige Partikularisme und em Universalismus.
Molac
Molac (Gallo Mólac, bretonisch Moulleg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Molac lyt 26 km vu Vannes un 70 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 22 m un 106 m iber Normalnull.
Gschicht
Molac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 820 as Mullacum (849: Mulacum, 1116: Mollach, 1128: Molac, 1128: Mollac, 1387: Moullac, 1460: Moulac).
Bis am 14. Merz 1932 isch d Nochbergmai Le Cours Dail vu Molac gsii.
Verwaltig
vu Molac isch. Molac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Molac ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Stimmhafte postalveolare Affrikate
Di stimmhafti postalveolari Affrikat isch e Konsonant, wo in mange Sprooche vo dr Wält vorchùnt. Im Alemannische git es de Luut nùmme ganz im Süde in e Deil Südwalserdialäkt; im Hochdütsche nùmme in Lehnwörter wie Dschungel.
Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit oder  transkribiert.
Kappelen BE
Chappele (amtlech Kappelen, frz. Chapelle) isch e Ywohnergmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Chappele ligt uf dr linke Site vor aute Aare. Vor Gmeindsflächi si 75,6 % landwirtschaftlech gnutzte Bode, 14,2 % Waud, 9,8 % Sidligsflächi u 0,4 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Arbäärg, Baarge, Wauperswiu, Büeu, Hermerige, Meerzlige, Jens BE, Worbe, Lyss.
Gschicht
Chappele isch im Jahr 1228 aus Capella zum erschte Maau gnennt worde.
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarberg ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,2 % gläge.
Religion
75,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2019 het s das Ergebnis ggää: SVP 38,9 %, BDP 16 %, SP 11,7 %, GPS 6,8 %, glp 6,2 %, FDP 5,9 %, EVP 2,9 %, EDU 1,7 %, SD 0,7 %
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1112 Ywohner 87,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,2 % Französisch u 0,4 % Italienisch.
Dr bärndütsch Dialäkt vo Chappele ghört zum Hochalemannisch.
Kirche Merligen
D Merliger Chirche isch ä Chirche z Merlige im Kanton Bärn i dr Schwiz. Si ghört zu dr reformierte Chirchgmeind Sigriswil.
Gschicht
I dä 1930er-Jahr isch es Initiativkomitee gründet worde, wone eigeti Chirche für Merlige gforderet het. Merlige het scho denn zu dr Chirchgmeind Sigriswil ghört; für i d Chirche z gah hei d Merliger ä gueti Stund lang müesse loufe. Am 25. Oktober 1936 het d Chirchgmeind Sigriswil em Bou vonere nöie Chirche zuegstumme. Verantwortlech für das Projekt isch dr Thuner Architekt Jacques Wipf gsi. Aus Boumaterial si Steine vom Balmholz u iheimischs Fichteholz brucht worde. Am 25. Juni 1937 isch d Glogge ufäzoge worde, am 26. Septämber 1937 hetme di fertigi Chirche igweiht.
1948 isch bi dr Chirche ä Fridhof ufgmacht worde. Im Jahr 1960 het d Chirche ä zwöimanualigi Orgele becho, vohär hets nume es eifachs Harmonium gha.
Mantra
E Mantra (Sanskrit: मन्त्र, mantra m./n.) isch e hailigi Silbe, en hailige Vers oder e Gibet i östliche Religione, so im Hinduismus, em Buddhismus oder Sikhismus. Si weret i de Regle e bestimmti Azaal mol widerholt, oder au beliebeig villmol. D Öberliferig vo gwüssne Mantra werd ghaimbhalte, do me glaubt, ass si em Rezitator groossi spirituelli Chräft gend oder schädlich sind, wemer si falsch rezitiert. Anderi Mantra sind för all Lütt zuegängli.
Hinduismus
S Mantra So-ham (सोऽहं, so'haṃ) tuet jede Mensch unbewusst ständig dör s Iischnufe und Uusschnufe widerhole und bedütet „Er isch Ich“, da maint, as Gott i jedem Mensch wont und jede Mensch wont i Gott.
S Mantra Oṃ namo Bhagavate Vāsudevāya („Om, Verehrig em Erhabene Vasudeva!“) isch en Aaruef an Gott Krischna.
S bekanntisti hinduistischi Mantra im Weste isch s Mahamantra („s grooss Mantra“) vo de Hare Krishna. Es stammt us de Kali-Santarana Upanischad und isch im 16. Joorhundert vom Caitanya (1486-1533) i ganz Indie bekannt wore, well er und sini Jünger dör s Land graist sind und ständig da Mantra gsunge hend. Wer s Mahamantra immer wider singt, erweckt d Liebi vo Krischna. Da Mantra cha nöd aidütig öbersetzt were. De Rama isch wie de Krischna e Form (Avatar) vom Gott Vischnu und Hare het nu e symbolischi Bidütig.
Buddhismus
S bekanntisti buddhistische Mantra isch s Schutzmantra vom Avalokiteschvara. De Dalai Lama gelt as Inkarnation vo dem, drum isch es au sis Mantra. Da Mantra isch ka rains Sanskrit. Es lutet:
Immer me bikannt im Weste werd s Mitlaidstantra vode Göttin Tara. Aber tibetischi Mönch und Lehrer rootet ab, da Mantra z bruuche, wemer nöd richtig iigfüert woren isch, wells sus zu negative Uuswürkige chöm.
Habsburg (Begriffsklärung)
Habsburg isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
Wichtigi Habsburger
Sigibert I.
Dr Sigibert I. (au Sigebert; * um 535 ; † November/Dezember 575 z Vitry) isch e Frankekönig us em Huus vo de Merowinger gsi. Er het vo 561 bis 575 z Reims im Deilriich Austrasie gherrscht.