cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Niccolò Tartaglia
Lääbe
Dr Tartaglia het mäistens as kaufmännische Rächner und Brivatleerer gschafft. Mänggisch het er Vordrääg ghalte und won er amderthalb Joor no äinisch z Brescia gsi isch, Vorlääsige über em Euklid sini Elimänt. Dr Tartaglia, wo äine vo de groosse Mathematiker vo dr italiänische Rönessans gsi isch, het sis ganze Lääbe in armseelige Verheltnis gläbt.
Schrifte
Hier wird die Lösung der drei kubischen Gleichungen ohne quadratisches Glied beschrieben.
Iamiden
D Iamide ( Iamidai) sind e mythisches und historisches Gschlecht vo Woorseger und Priester im antike Griechland gsii, bsunders z Olympia. De Stammvatter isch noch de griechische Mythologi de Iamos gsii, e Soo vom Apollon.
D Iamide sind d Woorseger vo Olympia gsii, wo us de Flamme vom Opferfüür d Zuekunft düütet hend. De Iamid Thrasybulos söll as erst us de Inneraie vomene Hund glese haa. Z Sparta isch e Grabmool vo de Iamide zaigt wore.
Mythischi und saagehaftei Iamide
Zo de mythische und saagehafte Iamide ghört Euamantis, wo de Kresphontes uf Messenie biglaitet hett. Si Noofaar isch de Theoklos gsii, wo de messenischi Fraihaitsheld Aristomenes biroote hett. Demm sii Soo Mantiklos söll denn zäme mitem Gorgos, em Soo vom Aristomenes, d Messenier uf Sizilie gfüert haa. Dai hett de Mantiklos e Tempel för de Herakles gstiftet.
Daniela Evers
D Daniela Evers (* 24. April 1971 z Fryyburg as Daniela Müller) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un Räächtsaawälti. Syter anne 2021 isch si Abgoordneti im Landdaag vu Baade-Wiirtebäärg.
Lääbe
D Evers isch z Opfige ufgwagse un deert au uf d Grundschuel gange. Derno isch si uf s Rotteck-Gimnasium z Fryburg gange, wu si anne 1990 s Abiduur gmacht het. No dr Schuel het si vu 1990 bis 1994 an dr Uniwersideet Passau un vu 1994 bis 1997 an dr Uniwersideet Fryyburg Räächtswisseschafte studiert.
Vu 1998 bis 2000 het si, unterbroche vun ere Elterezyt, s Räächtreferendariaat am Landgriicht Fryburg gmacht mit Wahlstazioone u. a. am AG Ditisee-Neistadt, am LG Fryyburg, bi dr Staatsaawaltschaft Fryyburg un bim Stadtblaanigsamt Fryyburg. In däre Zyt het si au ne Uusbildig in dr Räächtsaawaltskanzlei Mohr un Stritt z Ditisee-Neistadt gmacht un het deert ab 2000 aafangs as sälbschtständigi Aawälti gschafft un speeter as aagstellti Aawälti bi däre Kanzlei. Iri Schwäärpinkt as Aawälti sin Uusländeräächt, Asiilräächt un Soziaalräächt.
D Daniela Evers isch ghyroote mit em Wolfram Evers un isch Mueter vu zwai Chinder. Si läbt mit ire Familie syter anne 1996 im Hoochschwaarzwald.
Bolitik
As Schlisselerlääbnis fir ire bolitisch Engaschmänt sei fir sii d Nuklearkataschtroof vu Tschernobyl gsii. Zäme mit em Engaschmänt gee di regionaale AKW z Fessene, z Beznau un z Leibstadt heeb si des fir umwältbolitischi Teemene sänsibilisiert. Syter anne 2009 isch si Mitgliid vum Gmairoot vu Ditisee-Neistadt, syter 2014 isch si deert Frakzioonssprächeri. Syt 2011 isch si derzue au Vorsitzeri vu dr Griene im Landchrais Bryysgau-Hoochschwaarzwald.
Bi dr Landdaagswaal 2021 het si mit 40,3 Brozänt s Eerschtmandaat im Waalchrais Fryyburg I gwunne.
Charillos
De Charillos, Charilaos oder Charileos ( "Volchfroid") isch e König vo Sparta gsii usem Huus vo de Eurypontide. Er isch nöd historisch.
Zäme mit siim Mitkönig Archelaos usem Huus vo de Agiade hett er d Stadt Aigys underworffe.
De Charilaos hett o Chrieg gege d Argiver gfüert und wenigi Joor druff z Tegea e schweeri Niderlaag erliide müesse und isch debii selber i Gfangeschaft groote. Geg de Aid, nieme Tegea aazgriiffe, isch er wider frai loo wore. I dere Schlacht hend o d Fraue vo de Tegeate muetig mitchämpft.
Gefecht bei Wollerau
S Gfächt bi Wollerau isch e milidäärischi Usenandersetzig wäared em Franzoseniifall zwüschen em Land Schwyz und Frankriich gsi. Si het am 30. April 1798 im Bezirk Höfe im Kanton Schwyz stattgfunde.
Vorgschicht
Am 12. April het sich die Helvetisch Republik z Aarau konstituiert, und zwölf Kantöön si bidräte. D Landsgmäindkantöön Uri, Schwyz, Nidwalde, Zug und Glarus und die zuegwandte suwerääne Republike Wallis und die Drei Bünd (s hütige Graubünde) häi die nöiji Verfassig abgleent. D Äihäitsrepublik und d Angst, ass d Religion abgschafft wurd, het die Haltig in dr Bevölkerig vo dene Ort, wo zum grösste Däil katholisch gsi isch, beiiflusst. Bsundrigs d Schwyzer si empöört gsi über d Verwüestig vom Chloster Äisiidle, wo dr franzöösisch General Schaueburg as e „Zentrum vom Aberglaube und vom Fanatismus“ bezäichnet het.
Geges Ändi vom April isch dr Landeshauptmä Alois vo Reding zum Oberbefäälshaaber von ere Armee vo öbbe 10'000 Maa us de sogenannte Urkantöön Schwyz, Uri und Nidwalde ernennt worde. D Schwyzer si am 21. April gege d Franzoose uszooge. D Hauptmacht het d Stadt Luzärn bsetzt und Rapperswil isch vo de Schwyzer und de Glarner, wo mit ene verböndet gsi si, under em Oberst Paravicini iignoo. Dr Reding isch in Aargau und über e Brüünigbass ins Bärner Ooberland vorgstosse. Si häi erwartet, ass dr Räst vo dr Schwiz sich em Widerstand wurd aaschliesse. D innerschwizer Armee isch eso uf e langi Verdäidigungslinie zwüschen em Napf und Rapperswil verdäilt gsi. Im Reding si Rächnig isch nit ufgange, wil die bsetzte Ort von de Franzoose z fest iigschüchteret gsi si.
Für d Franzoose isch die Gegenoffensive e Bedrojig gsi und dr Schaueburg het entsprächend stark reagiert. Wo d Franzoose mit 12'000 Maa vom bsetzte Züüri und vom Aargau us gege Schwyz marschiert si, häi d Schwyzer Luzärn ufgee. Wil dr Hauptaagriff gege si grichdet gsi isch, häi si sich so rasch wie mööglig in ir äignigs Land zruggzooge und si in d Defensive gnage. D Zuger häi e Gfächt bi Hägglinge in de Freien Ämter verloore und gegen Ändi April isch fast dr ganz Kanton Zug bsetzt gsi.
Dr Lauf vo dr Schacht bi Wollerau
D Franzoose si uf dr lingge Site vom Züürisee südlig Richdig Schwyz vorgruckt und si am 30. April über d Schwyzer Kantonsgränze. Si si vo Bäch bis Wollerau zum Kampf baraat gsi. Dr Pater Marian Herzog, dr Äisiidler Fäldbrediger, wo am Daag vorhär mit 400 Maa aagruckt isch, isch zrugg uf Äisiidle, zum dr Landsturm ufbiete und brobiere, d Drubbe, wo vom Brünigzug zrug cho si, zu de Höf z schicke. Dr Pater het denn bim Gfächt bi Schindellegi non e Rolle gspiilt.
Am 30. April häi Schwyzer, Glarner, Äisiidler, Märchler und die befreite Höf vo Pfäffike gege d Franzoose kämpft und häi sä zwäimol uf Richterswil zrugggworfe. Schliesslig isch s de Franzoose glunge, duurezbräch und si häi Rapperswil und d Höf bsetzt. D Schwyzer häi sich noch eme häisse und erbitterete Kampfe gege die groossi Übermacht müesse zruggzie. S Fäänli vo Äisiidle het am lengste stand ghalte, au wenn si sich nume drei Joorzäänt früener gegen d Herre in Schwyz (Äisiidler Handel 1764 - 67) erhoobe häi. Äbbe duusig Dooti si uf de Schlachtfälder glääge.
D Franzoose si bis uf Schindellegi und dr Feusisbärg vordrunge, häi s aber nonig gwogt, über e Etzelbass überezgoo. D Schwyzer häi do Glück gha, wil dr Bass in dr Nacht vom 30. April uf en 1. Mai umbsetzt bliibe isch.
D Folge
Noch em Gfächt bi Wollerau und dr Iinaam vo Rapperswil höi d Glarner, wo mit Schwyz verbündet gsi si, kapituliert. Am 1. Mai isch d Noochricht cho, ass Küssnacht gfalle sig. Zug het no vorhär kapituliert, so dass Schwyz jetz vom Norde und vom Weste us bedroot gsi isch. Am 2. Mai häi sich d Schwyzer im Gfächt bi Schindellegi müesse zruggzie und dä Daag isch eso an d Franzoose gange.
Eunomos (Sparta)
De Eunomos isch e König vo Sparta gsii usem Huus vo de Eurypontide. Er isch nöd historisch.
D Raiefolg i de spartanische Königsliste isch nöd aihaitlich. Nochem Pausanias isch de Eunomos de Soo vom Prytanis und de Vatter vom Polydektes und de Groossvatter vom Charillos. Bim Herodot sind de Eunomos und de Polydektes vertuuscht. De Chronograph Eusebius loot de Polydektes ewegg.
De Plutarch gitt i sinnere Biographii öber de spartanischi Gsetzgeber e gnaueri Genealogii aa: Noch em isch de Eunomos de Soo vom Prytanis und er hett mit sinnere erste Frau de Polydektes zügt und spööter mit de Dionassa de Gsetzgeber Lykurg.
De Eunomos hett i Fride gherrscht und isch bimene Tumult miteme Chuchimesser erstoche wore.
Nikolaus von Kues
Dr Nikolaus Kardinal vo Kues, latinisiert Nicolaus Cusanus oder Nicolaus de Cusa (* 1401 z Kues an dr Mosel, hüte Bernkastel-Kues; † 11. August 1464 z Todi, Umbrie), e universal gebildete dütsche Filosoof, Theoloog und Mathematiker gsi, wo scho zu Läbzite berüemt gsi isch. Er het zu de erste dütsche Humaniste ghüürt wo s Spootmiddelalter in die Früeji Nöizit übergange isch. Er wird vilmol as „Müstiker“ bezäichnet, öb das sinnvoll isch, hängt vo dr Definizioon vom Begriff Müstik ab und wird in dr Forschig underschiidlig beurdäilt.
As Filosoof isch dr Nikolaus in dr Dradizioon vom Nöiplatonismus gstande, und het däm sini Ideä us antike und au us middelalterlife Schrifte ufgnoo. Zentral für en isch gsi, ass Geegesätz zun er Äihäit füere, wo sich d Widersprüch uflööse zwüsche sonigem wo usgseet, wie wemm mä nid chönnt veriibare. Metafüsisch und theologisch het er Gott as die Äihäit aagluegt. Au in dr Staatstheorii und in dr Politik het er es Äihäitsideal vor Auge ghaa. Sachligi Mäinigsverschiidehäite het er für zwäitrangig ghalte. Er isch wäge däm au religiös tolerant gsi. Er het sich intensiv mit em Islam usenandergsetzt und het dänggt, ass wenigstens e Däil von em woor sig und er s Rächt het z existiere.
Linda Teuteberg
D Linda Teuteberg (* 22. April 1981 as Linda Merschin z Königs Wusterhausen) isch e dytschi Räächtsaawälti un Bolitikeri (FDP). Syter anne 2017 isch si Mitgliid vum Dytsche Bundesdaag, Obfrau vu dr FDP-Frakzioon im Innenuusschuss un däre ire migrazioonsbolitischi Sprächeri. Dervoor het d Teuteberg vu 2009 bis 2014 as Abgoordneti em brandeburgische Landdaag aagheert. Si isch syter 2011 gweelt Mitgliid im FDP-Bundesvoorstand un syt em 26. April 2019 FDP-Generaalsekreteeri. Derzue isch si syt em 30. November 2019 Vorsitzeri vu dr FDP Brandeburg.
Uusbildig un Beruef
An dr Universiteet Potsdam het d Teuteberg as Stipendiaati vu dr Studiestiftig vum dytsche Volk Räächtswisseschaft un Volkswiirtschaft studiert un mit em Eerschte Juristische Staatsexaame abgschlosse. In dr Zt vum Studium un au no dernoo het si an dr Leerstiel fir Effetli Räächt un Stroofträächt vu dr Universiteet Potsdam gschafft. Fir e räächtsfilosoofisch Aarbet zue dr Themaatik „Gräächt Styyrsischteem“ isch si 2003 mit em eerschte Bryys bim Studierendewettbewäärb vum Bundesinneminischterium in dr Kategory Wisseschaftligi Uusarbaitig un mit em Wilhelm-von-Humboldt-Bryys vu dr Vereinigung zur Förderung der Rechtsphilosophie e. V. z Potsdam geert.
D Teuteberg het s Referendariaat bim Chammergriicht absolviert un het 2013 s Assessorexaamen abglait. Si het im Bundesminischterium fir Bildig un Foorschig gschafft un isch as Räächtsaawälti zuegloo.
Bartei
D Linda Teuteberg isch anne 1998 in di Junge Liberale yydrätte un 2000 in d FDP.
Si isch Spitzekandidaati vu dr Junge Liberale Brandeburg zue dr Landdaagswaal 2009 un Landdaagskandidaati vu dr FDP Brandeburg (Blatz 2 vu dr Landeslischt) im Wahlchrais Potsdam I gsii. Si isch Prässesprächeri vum Landesvoorstand vu dr Junge Liberale Brandeburg gsii un Mitgliid im Bundesvoostand. Vu 2009 bis 2013 isch si Mitgliid vum Landesvoorstand vu dr FDP Brandeburg gsii, zletscht as stellverdrättendi Voorsitzeri. Iri Fachbiet sin d Oornigs- un Finanzbolitik un au d Inne- un Räächtsbolitik.
D Teuteberg isch syter 2011 Mitgliid vum Bundesvorstand vu dr FDP. Iri Wiiderwaal dur dr Bundesbarteidaag im Meerz 2013 isch in dr brandebuurgische FDP kritisiert woore. wel si d Teuteberg ooni Votum vum Landesverband zur Wahl gstellt ghaa het un vum Vorsitzer vu dr FDP-Frakzioon im Schleswig-Holsteinische Landdaag Wolfgang Kubicki vorgschlaa wooren isch. D Landesbartei het fir die Posizioon dr Brandebuurger Frakzioonsschef Andreas Büttner vorgsääne ghaa, wu mit eme Stimmenaadail vu 23,56 bzw. 20,52 % in zwee Waalgäng uf em Bundesbarteidaag dr Yyzuug in s Gremium verbasst het.
Am 17. April 2019 isch si vum FDP-Vorsitzer Christian Lindner as Noofolgeri vu dr Nicola Beer fir s Amt vu dr FDP-Generalsekreteeri vorgschlaa woore. Gweelt wooren isch si derno am 26. April 2019 uf em 70. oordelige FDP-Bundesbarteidaag.
Landdaag (2009–2014)
Am 27. Septämber 2009 isch d Teuteberg iber d Landeslischt in Brandebuurger Landdaag gweelt woore. Im Waalkampf isch si u. a. vum Hans-Dietrich Genscher unterstitzt woore.
Im Landdaag isch d Teuteberg Mitgliid vum Räächtsuusschuss gsii, vum Riichterwaaluusschuss un vu dr Enquete-Kummission „Aufarbeitung der Geschichte und Bewältigung von Folgen der SED-Diktatur und des Übergangs in einen demokratischen Rechtsstaat im Land Brandenburg“, derzue stellverdrättend Mitgliid vu dr Uusschiss fir Huushalt un Finanze, fir Wiirtschaft un fir Europaaagläägehaite un Entwickligsbolitik. D Teuteberg isch räächts- un meediebpolitischi Sprächeri vu d ire Frakzioon gsii.
Schwäärpinkt vu dr bolitische Aarbet vu dr Teuteberg im Landdaag sin d Ufschaffig vu dr SED-Diktatuur un d Wiiderguetmachig vum in dr DDR veruursachte Uuräächts gsii, derzue isch si fir e liberaali Wiirtschaftsbolitik yydrätte.
Zue dr Landdaagswaal 2014 isch si nimi aadrätte.
Bundesdaag (syt 2017)
Im Novämber 2016 isch d Linda Teuteberg uf eme Landesbarteidaag zur Spitzekandidaati vu dr brandebuurgische FDP fir d Bundesdaagswaal 2017 gweelt woore. Mit 57 Brozänt vu dr Delegiertestimme het si si geg dr Axel Graf Bülow duuregsetzt. Z Brandebuurg het d FDP 7,1 % vu dr Zwootstimme iberchuu, im Waalchrais Potsdam – Potsdam-Mittelmark II – Teltow-Fläming II, wu d Teuteberg aadrätten isch, 9,2 %; Bi dr Eerschtstimme het d Teuteberg 7,5 % kriegt.
Im Bundesdaag isch d Teuteberg Mitgliid vum Innenuusschuss un deert Obfrau vu ire Frakzioon. Derzue isch si stellverdrättend Mitgliid vum Huushaltsuusschuss un in dr FDP-Frakzioon Vorsitzeri vu dr Aarbetsgruppe Inne un Sprächeri fir Migrazioon.
Privaatlääbe
D Teuteberg isch evangeelisch un syter 2007 ghyroote mit em Björn Teuteberg.
Rudolf Bernhard
Dr Rudolf Bernhard (* 26. Merz 1901 z Baasel; † 21. Oktober 1962 z Züüri) isch e Schwizer Schauspiiler gsi.
Lääbe
Dr Bernhard het Optiker gleert. Sini erste Erfaarige im Theater het er bim Karl Valentin z Münche gmacht und bim Kabarett der Komiker z Berlin. Si ersti groossi Rolle het er 1926 am Kiechli z Baasel hspiilt. Denn si Theaterdurneä choo. Mit em Fredy Scheim het er en erfolgriichs Duo uf dr Büüni bildet. 1941 het er z Züüri si Theater ufdoo, wo s bis 1962 uf fast 7000 Vorstellige brocht het. Die bekanntiste Schwizer Künstler wie dr Emil Hegetschweiler, dr Schaggi Streuli, dr Fredy Scheim, dr Alfred Rasser, dr Leopold Biberti, dr Heinrich Gretler, dr Walter Roderer, dr Zarli Carigiet oder dr Peter W. Staub si im Bernhard ufdrätte. D Maria Schell het dört debütiert, dr Hans Moser und dr Heinz Rühmann häi Gastrolle gspiilt.
Dr Bernhard het 1935 si ersti Filmrolle im Film ''Ohä lätz! De Bünzli wird energisch!'' zämme mit sim Büünipartner Fredy Scheim gspiilt. In sim zwäite Film Was isch denn i mym Harem los? het er au am Dräibuech mitgschriibe. S Drülle isch 1937 fertig gsi, aber dr Film isch bis 1983 nie e Kino choo. Zwüsche 1939 und 1942 isch er regelmäässig in Schwizer Dialäktfilm ufdrätte. Er het under em Leopold Lindtberg und em Franz Schnyder gspiilt. Wider mit em Fredy Scheim het er im Film Extrazug - Chum lueg d'Heimet a!, wo vor allem us Dokumentarfilmmaterial bestoot, e baar Szeene dräit. Bim Film De Winzig simuliert isch er dr Dräibuechautor, dr Hauptdaarsteller und dr Reschissöör gsi. Erst vo 1950 aa isch dr Bernhard immer wider emol im Film ufdrätte. Näben em dütsche Häimetfilm het men en au in dr dütschsproochige Fassig vo S'Waisechind vo Engelberg chönne gsee.
30 Joor lang isch dr Rudolf Bernhard äine vo de beliebtisten Komiker in dr Dütschschwiz gsi.
Derungs
Derungs isch e Bündner Familiename.
Es paar bekanti Lüüt:
Felix Giger
Dr Felix Giger, wo am 21. Jänner 1946 z Surrein uf d Wält cho isch, isch e Bündner Romanischt, Dichter und Lexikograaf.
sys Lääbe
Er isch z Disentis ufs Gimnasium gange und het a dr Uni Fryburg d Romanistik studiert. 1977 het er mit synere Dokterarbet Hecastus, ein unveröffentlichtes altoberengadinisches Jedermannsspiel z Fryburg promoviert.
Sid em 1. Mai 1976 isch dr Giger als Assistänt, sit 1978 als wüsseschaftliche Mitarbeiter, sit 1980 als Redakter und sid 1989 als Nochfolger vom Alexi Decurtins als Scheffredakter bim Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) gsi. 2003 het er als Scheffredakter ufghört und wyters no als Redakter mitghulfe. Im Jänner 2010 isch er nach 34 Joor bim Inschtitut vom DRG id Pänsioon gange. Si Nochfolger als Scheffredakter isch anne 2004 dr bishärig DRG-Redakter Carli Tomaschett worde.
Vom Giger sind ganz vill Artikel im Dicziunari, wo i de Bänd 6 bis 13 vo däm Wäärch abtrukt sind. Dr Cristian Collenberg het gseit, under em Giger heig s DRG mit nöiartigen Informatikwäärchzüüg agfange schaffen und sig so en Vorryter bi de nazionale Wörterbüecher vo dr Schwiiz woorde. Anne 2010 het d Societad Retorumantscha dr Felix Giger i die Filologischi Kommission für s DRG gwählt.
Dr Felix Giger het zäme mit sym Soon Joel Giger (1977–2009) die elektronischi Datebank für s Buech Niev vocabulari sursilvan zämegstellt.
Und er het vil too für die bünderromanischi Tachsprooch Rumantsch Grischun. 1984 het er Für d Lia Rumantscha het er anne 1984 der Comicband Asterix ed ils Helvets ab em französischen Orignal vom Goscinny is Romanischen übertreit. Vom Giger und em Grafiker Peter Haas (1933–2015) isch d Istorgia dals Rumantschs, en originelli Gschicht, wo au im Uftrag vo dr der Lia Rumantscha entstande und 1987 und 1990 i zwöi bänd usecho isch. I dere schööne Bildergschicht gseht men e Zytreis vo zwee Bündner i säbi alti Zyt zrugg, wo s räätische Land zum röömische Rych choo isch. Der eerscht Band heisst Sgartin e Fermentin en la tiara da Tukinu, Arusa & Eluku. Dr Romanischt Alexi Decurtins het derzue gschichtlechi Imformazioone gschribe. Die fantasyvolle Comicbänd, wo s uf düütsch und i de romanische Dialäkt Sursilvan, Vallader, Puter und Surmiran git, sind guet achoo i der Schwiiz, d Heft sind gly usverchauft gsi. Anne 2012 het d Kantonsbiblioteek Graubünde zäme mit der Stadtbiblioteek Lausanne en Usstellig gmacht über das orignelle Wäärch: ''Ausstellung: L’istorgia dals Retorumantschs. Geschichte der Rätoromanen als Comic.''
Der Felix Giger het au no anderi ache gmacht. ER het em Museum Regiunal Surselva z Ilanz ghulfe bim Projäkt für sy wüsseschaftlich Dienscht. Mit Vorttreeg und Schrifte für d Schuel und Vorläsigen a dr Uni het er vil too für s Romanische. Er het lang z Chur gläbt und als Lektor und Autor gschaffet, vo 1978 bis 1990 isch er zäme mit em Clo Duri Bezzola und em Iso Camartin Schriftleiter vo dr Zytschrift Litteratura gsi.
2010 het d Bündner Regierig em Felix Giger en Pryys gää für syni Arbet als Scheffredakter vom Dicziunari und für alles, won er für di rätoromanischi Literatur too het.
Wo anne 2011 dr Felix un d Vatya Giger uf die kanarischi Insle La Palma usgwanderet sind, hän dr Andreas Joos und d Maria Cadruvi über se en Dokumäntarfilm träit.
Anaxandrides (Sohn des Theopompos)
De Anaxandridas isch e Spartaner usem Huus vo de Eurypontide gsii. Er isch de Soo vom König Theopompos und de Vatter vom Archidamos.
Arbeitsrappen
Dr Arbetsrappe isch e Stüür vo äim Brozänt uf s Iikomme gsi, wo z Baasel vo 1936 bis 1984 erhoobe worde isch.
Vorgschicht
In de 1930er Joor isch wäge dr Wältwirtschaftskriise au z Baasel d Arbetsloosikäit hooch gsi. Dr dütsch Ökonoom Edgar Salin, wo sit 1927 an dr Uniwersidäät Baasel as Brofässer gschafft het, het d Idee von ere Stüür uf s Arbetsiikomme gha, wo mä drmit d Wirtschaft chönn aakurble. Dr Bund het zu sällere Zit uf e deflazionääri Wirtschaftspolitik gsetzt bis 1936 en Abwärtig vom Franke nöötig worde isch. Z Baasel isch d Arbetsloosikäit bsundrigs hooch gsi, wil bis 1932 d Baubransche wägen eme Baubuum in dr Stadt gröösser worde isch und noch em Kollaps vom Buum mee as zwäi Driddel vo de Arbetsloose Bauarbäiter gsi si. Gwärkschaftler, Verdräter vo dr Industrii und dr Finanz si under em Salin zämmeghoggt und hän zämme e Löösig gsuecht. Si hän ghofft, ass wemm mä d Baubransche wider chönn aakurble, s Gröbste vrbii sig. Zwaar si die wirtschaftlige und politische Differänze zwüsche de Bardeie speziell z Baasel grooss gsi, aber mä het e Kompromiss gmacht. Wil s gwöönlige Büdsche sowiso scho überlastet gsi isch und dr Kantoon käi Kredit het chönne ufnee, het mä e nöiji Stüür vo äim Brozänt uf s Arbetsiikomme druf doo und drfür, nid wie s dr Bund scho gmacht het won er sine Aagstellte dr Loon um zää Brozänt kürzt het, d Löön nid aaglängt. Dere Stüür het mä dr Arbetsrappe gsäit, wil si äi Rappe uf e Franke hooch gsi isch. Mit iirem Erlöös het mä dr Zins uf d Kredit welle zaale, wo mä het chönne ufnee, wil d Zinse und d Amortisazioon eso gsicheret gsi si. Drzue het mä non e Schlichdigskommittee iigsetzt, für e Fall, ass d Zinssetz oder d Briis sich stark wurde verändere.
D Iifierig
Im Oktober 1936 isch d Vorlaag vor d Baasler Bürger choo und aagnoo worde. In de Joor druf het mä mit em Arbetsrappe e Hufe öffentligi Baubrojekt usgfiert, wie dr Bau vom Spiegelhoof und dr Usbau vo dr Gläihüniger Haafenaalaag, und so Arbet für die Arbetslose gschafft.
1984 isch dr Arbetsrappe abgschafft worde. Dr Blatz vo dere staatlige Iirichdig isch denn zum Däil vo dr «Stifdig Arbetsloserappe» übernoo worde, wo mit freiwillige Spände finanziert wird.
Tomaschett
Tomaschett isch e Bündner Familiename.
Bekanti Lüüt:
Chilonis (Frau des Theopompos)
D Chilonis isch d Töchter vom Kleadas gsii und d Frau vom spartanische König Theopompos.
Wo de Theopompos im Erste Messenische Chrieg vo Arkader gfange gnoo woren isch, isch d Chilonis zo de Finde gange, wo ere erlobt hend, as si en im Gfengis tar go bsueche. Si hend den Klaider tuuscht und de Theopompos isch ase frai choo. Er hett den e Priesteri vo de Demeter as Gaisle gnoo, bis sini Frau freigloo woren isch.
Berbersprachen
D Berbersprooche oder Berberisch (au Tamaziɣt, Neo-Tifinagh ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ) si e Zwiig vo de afroasiatische Sprooche, wo in meerere Gebiet in Nordafrika vo Berber gschwätzt wärde. Dr Sproochruum goot in dr Ost-West-Richdig vom Atlantik bis uf Egüpte, in dr Nord-Süd-Richdig vom Mittelmeer bis uf Niger. S Berberische wird vo öbbe 40 Millione Löt gschwätzt. Bis in s Middelalter iine si d Berbersprooche e Dialäktkontinuum gsi, das isch isch denn versplitteret, wo s Arabische sich het afo verbräite. Wichdigi Berbersprooche si s Tuareg, s Tarifit, s Taschelhit, s Atlas-Tamazight und s Kabylische.
S Berberische und die andere afroasiatische Sprooche
D Berbersprooche si äine vo de säggs Primärzwiig vo de afroasiatische Sprooche, wo in Nord- und Ostafrika und Südwestasie verbräitet si. Zu deene ghööre usser em Berberisch au die semitische, kuschitische, tschadische und omotische Sprooche und s Egüptische. Bis jetz wäiss mä nonig sicher, mit welere vo dene Sprooche s Berberische am ängste verwandt isch. D Bischbil undenooche illustriere d Beziejige vo de afroasiatische Sprooche underenander:
Dr Status
In de mäiste Fäll wird s lokale Berberisch no as Umgangs- und Verkeerssprooch gschwätzt, vilmol näben ere überregionale Verkeerssprooch wien em Arabisch oder em Franzöösisch. Es git zwar kä standardisierti Form vom Berberische; wil aber e Hufe vo de lokale Wariante underenander liicht verständlig si, si an e Hufe Ort d Underschiid zwüsche de Dialäkt chliiner worde, vor allem in der Diaspora. Nume z Marokko isch e Berbersprooch, s Tamazight, Amtssprooch; in Niger, Mali und sit 2002 au z Algerie si lokali Berbersprooche as offizielli Sprooche anerkennt. Z Algerie, Niger, Mali und bsundrigs z Marokko wärde Berbersprooche an e baar Schuele gleert. As literarischi Sprooch wärde si nume iigschränkt verwändet.
Archidamos (Sohn des Theopompos)
De Archidamos isch e Spartaer usem Huus vo de Eurypontide gsii. Er isch de Soo vom König Theopompos und de Vatter vom König Zeuxidamos. Er isch vor sim Vatter gstorbe.
Redon Agglomération
D Redon Agglomération (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro Redon) isch e franzesische Kommunalverband in dr Département Ille-et-Vilaine un Morbihan in dr Region Bretagne und im Département Loire-Atlantique in dr Region Pays de la Loire. Dr Gmaiverband isch am 29. April 1996 grindet wore as Communauté de communes du Pays de Redon, zum 1. Jänner 2018 isch dr Verband uf dr hitig Name umgnännt wore. Dr Verwaltigssitz isch z Redon.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Beata-Landolt-Sippe
D Beata und ire Maa Landolt sind wichtigi alemannischi Grundhärre im Zürigau und im Thurgau gsi.
Familie
D Beata isch d Tochter vom Reginbert und de Ata(ne) gsi. De Landolt isch de Sohn vom Otunlis gsi. Ihre Sohn isch de Lanbert gsi. En Brüeder vom Landolt isch de Herigaer gsi. Dä häd em Landbert ghulfe, sis Ärb vo Töss bis Illau z überne. Us Angscht vor de Karolinger isch er dän aber is Chloschter St. Galle iträtte.
Ländereie
Si händ grossi Ländereie gha vo Winterthur bis an obere Zürisee. Bi Töss, Illau, Hiwil bis Chämprate und um Uzne ume. S git vermuetige, dass im Chripflibuck z Illau Vorfare vonene begrabe sind.
Won d Karolinger d Merowingerchönige vo de Macht verdrängt händ, händ d Beata und de Landolt iri Güeter vershidnige Chlöschter verschänkt. De Plan isch gsi, z Rom bim Papscht Understützig z hole und dänn d Güeter als Lehe wider zrugg übeerzcho:
Silvana Derungs
D Silvana Derungs (* 20. Meerz 1982; vu Surcasti) isch e Schwyzer Romanischti.
Lääbe
D Derungs het an dr Universiteet Friburg Romanischtik un Umwältwisseschafte studiert un anne 2009 s Lizenziat mit dr Arbet «Hey, mann, Punts goes on!» cun tge meds vegn il linguatg da giuventetgna reproducì ed imità en la gasetta «Punts»? abgschlosse.
Zum 1. April het si as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun aagfange, syter em 1. April 2013 schafft si deert as Redaktoori.
Vum Jänner 2014 bis zum Meerz 2016 isch si Mitgliid in dr Kulturkommission vu dr Stadt Khuur gsii.
Si isch Bresidänti vu dr «uniun per la litteratura rumantscha» gsii un het rund zee Joor lang di romaanische Literatuurdääg «Dis da litteratura» z Domat/Ems organisiert.
Für d Radiotelevisiun Svizra Rumantscha het d Anna Serarda Campell anne 2013 mit dr Derungs e Sändig gmacht über d Arbet bim Dicziunari.
Betty BBQ
S Fräulein Betty BBQ isch de Kinschtlername vun ere Schwarzwald-Dragqueen un Entertaineri vu Friburg. De Traveschti-Kinschtler hinter dere Kunschtfigur lehnt s ab, dass si burgerlige Name in de Effentligkeit brucht wird, dass de Fokus nit vu de Kunschtfigur abglenkt wird. D Betty BBQ bschribt d Privatperson hinter de Kunschtfigur selwer als „biologische Maa, wu homosexuell läbt un liebt“. D Dragqueen Betty BBQ tritt in ihre Kunschtfigur als Entertaineri, Moderatori, Sängeri vu Partyschlage, Aktivischti, Autori un Stadtfiereri uf. Im Johr 2019 isch si vum Owerburgermeischter Martin Horn zue einere vu de niin offizielle Jubiläumsbotschafter*ne in de Stadt Friburg zum 900-jehrige Stadtjubiläum 2020 ernännt wore. Dodebii stoht d Betty BBQ als Jubiläumsbotschafteri fir d Diversität.
Stil
D Betty BBQ bschribt ihre Schaffe als Dragqueen selber eso: „Betty BBQ ist eine Drag Queen, eine lebende Erinnerung daran, dass wir nichts als normal ansehen sollten und uns einander so zu akzeptieren haben, wie wir sind.“ Ihre Kennzeiche isch de rot Schwarzwald-Bollehuet, si bstoht au uf di traditionell Beditung vu de Farwe, wel di rote Bolle traditionell vu Fraue drait wäre, wu nit ghirote sin. Si karikiert uf e liebivolli Wiis Tourischteklischee us em Schwarzwald. Go traditionelie, Schwarzwälder Trachte nit diffamiere, kombiniert d Betty BBQ ihri Outfit alliwiil mit verschidene Trachteelement, ihri Kleider erinnere zum Beischpil ender an Dirndl us em Bairische, si duet si awer us s Farbschema vu de Schwarzwälder Tracht abstimme.
Wie d Figur entstande isch
D Figur Betty BBQ isch im Rame vu de Friburger Fasnet entstande. Aafangs isch de Kiscnhtler nur eimol im Johr in verschidene Frauerolle bim Friburger Ball Verqueer ufdrette. Dodrus isch deno di fiktiv Gschicht zue de „Betty Grill us em Owerdal“ wore un speter zum internationaler d „Betty BBQ“, dodebi sait me s BBQ wie englisch barbecue.
Uf ihre Websitte bschribt d Betty BBQ ihri fiktiv Lewesgschicht eso:
Queer-bolitisch Engagement
Vu Aafang aa isch s bolitisch-gsellschaftlig Engagement vu de Betty BBQ im Vordergrund gstande. Si dritt uf vil Christopher Street Day (CSD)auf, engagiert si scho lang bi de AIDS-Hilf Friburg un bsundersch bim Präventionsprojekt vu de Aids-Hilf Bade-Wirtteberg GentleMan, wu si vor allem an homosexuelli Manhne richtet. Fir GentleMan moderiert si s Online-Magazin Betty will’s wissen. Zum 100. Jubiläum vu Das Lila Lied, de erschte Hymne vu de Homosexuelle us em Johr 1920, het d Betty BBQ e Neiuflag vum Lieg vereffetlgt, interpretiert vu de Friburger Band Hairball Remedy unter em Titel „Das Lila Lied - Hairball Remedy Coverversion“. Si het selwer doderzue gschriwe: „Wer das Lied hört, wird schnell feststellen, wie unglaublich es ist, dass vor 100 Jahren so ein Text möglich war – zwischen den beiden zerstörerischen Weltkriegen und vor der menschen-verachtenden Nazi-Diktatur. Dass die Botschaft des Liedes heute noch ebenso aktuell ist, das sollte uns eine Ermahnung sein, dass die unsere Gesellschaft heute vielleicht doch nicht in jeder Hinsicht so modern und liberal ist, wie sie sich so gerne gibt.“ Zum Abschluss vum Johr 2020 het d Betty BBQ zäme mit em Friburger Kulturmanager un Unternehmensberoter Sebastian Heusel, wu im Johr 2018 au ihr Management iwernumme het, als Produzenteduo zäme mit em Friburger Musiker Redneck Jack e Remix-Version vu de Coverufnahme vu Hairball Remedy unter em Titel Das Lila Lied - Underground Remix. Zu Remix het d Betty BBQ gsait, s sei wichtig gsii, „[…], “Das Lila Lied” nicht um des “Remix Willen” zu verunstalten, sondern diesem einen würdigen Remix- und Party-Gewand zu geben, das die Botschaft und den Kampf der Homosexuellen nicht zu einer reinen Discobeat-Hülle werden lässt. Melodie, Gesang und die Botschaft zu erhalten und den Hörer zum Mitsingen und in die Musikbewegung einzuladen, also “Das Lila Lied” noch erlebbarer zu machen […].“
Engagement fir d Regionalkultur
D Betty BBQ engagiert si fir di regional alemannisch Fasnet, wel d Kunschtfigur no eigene Aagabe zue de Friburger Fasnet entstande isch. Au fir s Alemannisch duet si d Betty BBQ iisetze.
Küssaberg (Begriffsklärung)
Küssaberg chan folgendes bedüte:
Liste von Ausdrücken der Bodensee-Schiffsleute
Mit Schiffsleit sind die Besatzunge vun de alte Laschtesegler (Lädi und Segi) und au uff dere motorisierte Nachfolger (Schäeff), d’Fahrgaschtschiff (Dampf- und Motorschiff), aber au d’Fischer und Sägler gmeint, wo uf em Bodesee underwägs sind. Viele seealemannische Uusdrick sind, wie de Dialekt im Allgemeine, sälte odder nimme im Gebruuch. Oft liegts au dodra, dass die spezielle Uusdrick nimme vum Schiffsmeischter odder vum Vatter zum Sohn wittergäbbe weret, sondern us de hochdeutsche Fachliteratur, die für alle Revier gilt und vun de Küschteschifffahrt und de dortige Bezeichnunge prägt isch. Dodefir soll die Lischt au dem regionale Bewahre und dem Verschtande vu alte Text diene. Die Uusdrick sind aber it ieberall gliech am See, si sind underschidlich im badische Seeteil, um Fridrichshafe, Lindau, Bregenz, Rorschach und im Thurgau.
Albrecht Ludwig Berblinger
Abstammong ond Ausbildong
Dr Albrecht Ludwig Berblinger kommt am 24. Juni 1770 en dr Freia Reichsstadt Ulm an dr Donau uff d Welt. Seine Eltra geabet-em da gleicha Nama, wia-nr scho dr Vadder hot. Dr sell schafft em städtischa Zeighaus ond nemmt oft sein Jonga an sein Arbeitsplatz mit. Uff dui Weis kommt dr Albrecht junior scho en friher Jugend en Kondakt mit ällerloi technische Modell ond Gerätschafda, was uff dean Bua an graußa Eidruck macht. Dr alde Berblinger stirbt, wia sei Soh grad amol 13 Johr alt ischt. Vo jetzt oo muaß’r da Rescht vo seira Jugend em Woisahaus vorbrenga. Deet entscheidet au seine Erziher, welchan Beruaf er gefelligscht zo lerna hot: Schneider soll’r werra! Dr Berblinger lernt fleißich ond därf sich em Alder vo 21 Johr mit-em Moischdr-Titl schmicka.
Caretene
D Caretene isch e Chönigin vo de Burgunder gsi i säbere Zyt, wo men als s Ändi vo dr Antike aluegt.
Albrecht Ludwig Berblinger
Abstammong ond Ausbildong
Dr Berblinger ischt so tichdich, dass’r bald an oigena Schneiderbetriib uffmacha koo. Weil sei Gschäft so guad lauft, stellt’r au mehrere Gsella ei, manchmol bis zo viir. Bis 1794 hot’r so viil vordäanet, dass’r sich em Ulmer Fischer-Virdl fir sich ond sei Frau Anna, wo-nr zwoi Johr drvor gheiradet hot, a oiges Haus erwerba koo.
Erfendonga ond Fluagvorsuach
Glicklich wuud dr Berblinger mit seim Schneiderhandwerk et. Drom duat’r neabaher noh tichdich uff vorschiidene Gebiet romtifdla. Uff dui Weis entstandet zom Beispiil Protheesa fir fuaßampudiirde Leit, wo an graußa Ooklang bei dr Ulmer Ärzteschaft fendet. Abr au do drmit geit sich dr Berblinger et zfriida; viilmehr hegt’r bald noh da alda Menscheitstraum vom Fliaga. En-ra johrelanga mihsama Kleinarbeit konstruiirt’r an Flugapparat: an Hengegleider en dr Greeße vo zwelf Quadratmeder. Mit sellem begibt’r sich uff da Ulmer Michelsberg. Deet herrschet grad ginschdige Uffwend, so dass’r gschickt ens Dal naa gleida koo.
1810 kommt der links vo dr Donau liigende Doil vo Ulm durch an boirisch-wirdabergischa Gebiitsausdausch zom Kenigreich Wirdaberg. Aus deam Grond kindicht em Johr druff dr Keenich Friedrich I. sein Bsuach en dr nei erworbena Stadt oo. Dr Berblinger nemmt des Ereignis zom Olass, zom erschda Mol en dr Effentlichkeit an Flugvorsuach durchzofihra, ond zwar vo dr Adler-Baschdei iber d Donau nom ans boirische Ufer. Er hofft, uff dui Weis vom Keenich an finanziella Zuaschuss fir sei Flugprojekt zo kriaga. Uff sellra Baschdei baut’r a siiba Meter hochs Holzgrischt auf, von wo-nr druff starda will. Zo seim Pech send abr grad dia Wendvorheltnis am Absprongsplatz ibrhaupt et guat. Drom duat’r halt sei Vorfihrong om oin Dag vorschiaba. Do ischt abr dr Keenich scho wiidr uff-em Weag noch Stuegert, abr sei Gefolge, wo-nr mit noch Ulm brocht hot, ischt noh do, nemlich seine zwoi Buaba ond sei Bruader, dr Herzog Heinrich.
Caretene
Si het am Ändi vom füüfte Joorhundert und no chly über d Joorhundertwändi use gläbt und isch am 16. Septämber 506 gstorbe. Me weiss das, wil iires Grabtänkmool no lang erhalte bliben isch. Das isch es latynischs Gedicht mit 26 Zyle gsi.
Albrecht Ludwig Berblinger
Erfendonga ond Fluagvorsuach
Am 31. Mai 1811 isch’s schliaßlich soweit: D Prinza, dr Herzog ond an Haufa Ulmer wardet gschbannt uff-em Berblinger sei Flugvorfihrong. Zom Schneider seim Vordruss ischt abr dui Thermik om koi Hoor besser wia am Vordag. Om des Ganze a zwoids Mol zo vorschiaba, dät’r sich da Vordruss vo älle Oowesende zuaziaga. Drom stardet’r halt uff guat Glick ond hofft, dass-en sei Apparat bis ans andre Ufer brenga duat. Do abr deischt’r sich gewaldich: er landet midda en dr Donau. Ondr-ma graußa Glächder vom Publikum reddet a baar Fischer dean Oglickspensel ond brenget-en ans Land. S vorgoht bloß a kurza Zeit, bis bei de Leit des schwäbische Spoddgedichtle uffkommt:
<poem style="font-style:italic"> Dr Schneider vo Ulm hot s Fliaga probiirt; no hot-en dr Deifl en d Donau nei gfihrt.
Caretene
D Caretene isch, so dänkt me hüt bi de Hischtoriker, d Frou vom Burgunderchönig Gundobad gsi. Iire Soon isch dr Chönig Sigismund.
Albrecht Ludwig Berblinger
S End vom Liadle
Em Berblinger isch’s noch seim missglickda Flug nemme wohl en seira Haut. Drom goht’r – sozusaga bei Nacht ond Neabel – aus seira Hoimetstadt weg. Wo noo, woiß koiner. Noch a baar Monat abr ziaht’s en wiider noch Ulm zruck; doch en seira Schneiderei bleibet d Uffträg aus, weil er jetzt als Witzfigur gilt ond so-ma Spenner neamert an Ufftrag geaba will. Jetzt bewirbt’r sich als Schneider bei-ma Regiment, wo z Ulm oosässich ischt. Deet wuud’r zwar gnomma, vorliirt sei Stell abr bald wiidr, ond jetzt goht’s emmer meh da Bach naa mit deam Moo. Sei Haus muaß’r vorkaufa, om seine Schulda zahla zo kenna. Er fangt oo zo saufa ond vorliirt jedan gsellschaftlicha Halt. Am 28. Januar 1829 schliaßt’r e-ma Ulmer Krankahaus – vollkomma vorarmt – seine Auga fir emmer. 58 Johr alt ischt’r worra. En welchem (Arma-)Grab’r sei ledschda Ruah gfonda hot, ischt et ibrliifret.
Caretene
Uf dr Inschrift bi iirem Grab het me chönne lääse, si sig e Katolikin gsi; si heig brobiert iire Maa, wo bim arianische Glaube gsi isch, au zum katolische Wääse z bringe; iiri Chind hegi si uf all Fäll katolisch lo ufwachse. Vo iirem Gält heig si zimli vill em Heilige Michael gschänkt für nes Chlooschter bi Lugdunum, em hütige Lyon. Wo si gstorben isch, het me se a dämm Oort begrabe. D Chile het me spöter abgrisse, und das für säbi Zyt ganz sältene Grabgedicht könnt me nume no von ere Abschrift usem nüünte Joorhundert.
Albrecht Ludwig Berblinger
Em Berblinger sei Rehabilidiirong
175 Johr noch-em Berblinger seim Sturz en d Donau (anno 1986) hot d Stadt Ulm an Wettbewerb ausgschriiba, wo dia Teilnehmer en nochgebaude Flugapparäter vo dr Adlerbaschdei aus ans andre Donauufer an Flugvorsuach hend durchfihra solla. 30 Manna hend teilgnomma. Do drvo send 29 en da Fluss nei gschdirzt; abr oiner hot’s datsächlich ans andre Ufer nom gschafft, dr Holger Rochelt. Der hot seim Hängegleider da Nama SchneidAir vorpasst ghet. Als Belohnong hot’r 50.000 Mark kriagt. Mit seim Fluag hot’r da Beweis erbrocht, dass mr mit em Berblinger seim Fluggerät datsächlich fliaga hot kenna.
Berblinger-Preis
Seit 1988 vorleiht d Stadt Ulm en reglmäßige Abstend da Berblinger-Preis. Do drmit sollet soddiche Luftfahrt-Konstrukdeer auszeichnet werra, wo zom Beispiil an Beitrag zor Vorbesserong vo dr Sicherheit em Flugverkehr odr dr Umweltvorträglichkeit vom Fliaga gleischdet hend.
Nikolaus V. (Papst)
Dr Nikolaus V., bürgerlig Tommaso Parentucelli, (* 15. Novämber 1397 z Sarzana, Ligurie; † 24. Merz 1455 z Rom) isch vo 1447 bis 1455 Babst gsi.
Jim Chapman
Dr James Louis Chapman (* 8. März 1945 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1985 bis 1997 hàt’r dr Bundesstààt Texas vertratta ìm Repräsantàntahüss vu da Verainigta Stààta. Ar ìsch bass’r bekànnt unt’r sim Ewernàmma Jim Chapman.
Nikolaus V. (Papst)
Lääbe
Dr Nikolaus V. isch dr Soon vom ene Arzt gsi und dr erst Bürgerligi uf em Droon vom Babst sit em Coelestin V. und au dr erst Humanist under de Bäbst. (Wäge däm het er au käi Familiewabbe gha, won er as Babstwabbe häzz chönne bruuche.) Vor sinere Waal isch er vo 1443 aa Vizekämmerer gsi, vo 1444 aa Erzbischof vo Bologna und vo 1446 aa Kardinal vo dr Diddelchille Santa Susanna. Dr Konklav isch nume zwäi Daag lang gange und denn häi en die 18 Kardinääl am 6. März 1447 z Rom zum Babst gweelt und am 19. Merz inthronisiert.
Jim Chapman
si Lawa
Dr Chapman ìsch ànna 1945 ìn dr àmerikànischa Bundeshàuiptschtàdt Washington, D.C. uf d’ Walt kumma. Bis 1963 ìsch’r ìn d’ Sekundàrschüal vu Sulphur Springs ìm Texas gànga. Ar hàt z'äärscht d’ Betriibsverwàltung gschtudiart àn dr Ünivärsitet vu Texas z’ Austin, bis 1968. Dernoh hàt’r s’ Racht gschtudiart àn dr Southern Methodist University z’ Dallas. Ànna 1970 hàt ma-n-ìhn àls Rachtsànwàlt züagloh. Ar hàt àlso ààgfànga, àls Ànwàlt z’ schàffa. Vu 1976 bis 1985 ìsch’r Stààtsànwàlt gsìì ìm àchta Gerìchtsbeziark vu Texas. Ar hàt schpeeter si aigana Ànwàltbüro grìnda. Ar ìsch àui dr Vorsìtzenda gsìì vun’ra lokàla Bànk. Glichzittlig hàt’r sina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi.
Nikolaus V. (Papst)
Lääbe
Wo dr Gegebabst Felix, wo vom Basler Konzil iigsetzt worde isch (1449), zruggdräte isch, isch s Schisma öndgöltig biigläit gsi. Dr groossi Erfolg vom Häilige Joor 1450 und d Kröönig vom Kaiser Friedrich III. im Joor 1452 s Züügnis drfüür, wie internazionale Aasee vom Babstdum wider gstiige isch. Gliichzitig het dr Nikolaus V. dr konziliare Beweegig en Ändi gmacht, und het wie sini Vorgänger und Noochfolger deren iiri Ideä abgleent. Die autokratisch Uffassig vom Amt vom Babst bi dr Regierig vom Chillestaat isch in Rom uf Widerstand gstoose, und 1453 isch s zum ene Ufstand choo, wo aber gschiteret isch.
Thomas Venatorius
Dr Thomas Venatorius (* um 1488 z Nürmbärg as Thomas Gechauf oder Jäger; † 4. Februar 1551 z Nürmbärg) isch e Mathematiker und evangelische Theoloog und Reformator gsi.
Nikolaus V. (Papst)
Lääbe
Mit dr Bulle Romanus Pontifex (8. Januar 1455) het dr Babst Nikolaus V. em bortugiisische Köönig Alfons V. für immer d Verwaltig vo de Länder, Hääfe, Insle und Meer vo Afrika überloo mit em Patronat über d Chille, em Handelsmonopol (usser em Handel mit Chriegsmaterial), s exklusive Rächt in deene Gwässer mit Schiff umezfaare und s Rächt, die Unglöibige z versklave.
Jim Chapman
si Lawa
Nohdam àss dr Àbgordneta Sam B. Hall vu Texas z’rucktratta ìsch, ìsch dr Chapman àls si Nohfolger gwählt worra. Ar hàt dr repüblikànischa Kàndidàt Edd Hargett gschlààga, numma mìt äbb 1900 Schtìmma mehr. Ar ìsch àlso àb em 3. Àuigscht 1985 Àbgordneter gsìì, vum ärschta Wàhlbeziark vu Texas. Ma hàt ìhn fìmfa Mol wìdergwählt, àlso ìsch’r bis àm 3. Janner 1997 ìm Kongress gblìewa. Ar ìsch Mìtglìed gsìì vum Bewìlligungsüssschuss, vum Üssschuss fìr d’ Wìssaschàft un d’ Ràuimfàhrt, vum Üssschuss fìr d’ äffentliga Bàuiàrweta un dr Verkehr, so wia vum Üssschuss fìr d’ klaia Betriiwer. Ar ìsch àui ìm demokràtischa Üssschuss fìr d’ Fiarung un d’ Stràtegi gsìì. Ar ìsch Vorsìtzender gsìì vu dr demokràtischa Delegàtion vu Texas ìm Kongress, un àui Mitglied vu dr Orgànisàzion vu da demokràtischa Whips. Ànna 1996 hàt’r sìch nìt fìr a Wìderwàhl ufgschtällt. Schtàttdässa hàt’r sìch fìr a Nominiarung vu sinera Pàrtäi fìr dr Senàt ufgschtällt, ärfolgloos.
Thomas Venatorius
Lääbe
As Humanist isch dr Venatorius früe uf Italie und het z Padua studiert. Zrugg z Dütschland isch er vo 1519 aa im Dienst vo dr Chille in sinere Vaterstadt gstande. 1522 isch er Brediger bim Häilig-Gäist-Spidaal z Nürmbärg worde, 1532 im Nonne-Chloster St. Katharina. Vo 1533 bis zu sim Dood isch er Brediger an dr Jakobinerchille gsi. Vo 1534 het er s stedtische Schuelwääse gläitet und e Hufe latiinischi Gedicht, Übersetzige vo griechische Dragiker und astronomischi Wärk uusegee.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
Sid em 1. Jänner 2020 isch als Nochfolger vo dr Ladina Heimgartner dr Pius Paulin der Diräkter vo RTR. Dr Scheffredakter isch dr Flavio Bundi.
S Radio Rumantsch git’s sid 1925. Ufem Programm isch bsunders au d Musig us em romanischsproochige Piet.
S Färnseh Televisiun Rumantscha het anne 1963 agfange. D Bytreeg chöme i dr nöie Zyt uf em Kanal vo SRF 1. Populääri Sändige sind Telesguard, Minisguard und Cuntrasts.
Jim Chapman
si Lawa
Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt dr Chapman àls Ànwàlt gschàfft z’ Washington, D.C. un z’ Austin.
Dr Jim Chapman Lake, ìm Oschta vum Texas, ìsch noh-n-ìhm bnännt.
Thomas Venatorius
Lääbe
Vo 1544 bis 1554 het er ghulfe d Reformazion z Rotheburg ob dr Tauber und z z Donauwörth iifüere.
Bi dr religiööse Polemik het er nid vil mitgmacht, het aber gegen e Andreas Osiandergschriibe und gegen e Johannes Haner, wo dä abgfalle isch. Mä het sine theologische Wärk gärn glääse au noch em Dood vom Verfasser. Er het latiinischi Schrifte über evangelischi Grundwoorhäite gschriibe, aber vor allem Drostschrifte für d Gmäind.
1544 het er z Baasel die ersti druckti Usgoob vo de Wärk vom Archimedes uuse gee, mit griechisch/latiinischem Teggst. Der griechisch Teggst isch us ere Handschrift gsi, wo dr Pirckheimer us Rom mitbrocht het, dr latiinisch Teggst het dr Regiomontanus gschriibe. Au uf eme Manuskript vom Regiomontanus basiert s Liber de pictura vom Leon Battista Alberti, wo dr Venatorius 1540 z Baasel veröffentligt het.
Nikolaus V. (Papst)
Lääbe
Er het dr apostolisch Sääge uf em (alte) Petersblatz an de Sunndig und Fiirdääg iigfüert, wie s hüte no üüblig isch. Dr Babst Nikolaus V. isch am 24. Merz 1455 gstorbe und isch im üssere südlige Siteschiff vo dr alte konstantinische Basilika, dr Vorgängerin vom Petersdom, in Rom begeaabe worde.
As Bauheer, Kunstmäzen und Förderer vo dr humanistische Beweegig het dr Nikolaus V. Usserordentligs gläistet. Er gältet as dr ersti humanistisch gebildeti Babst und het die vatikanischi Bibliothek grpndet. Dr Humanist Giannozzo Manetti überliiferet in sinere Biografii vom Babst en Aasprooch an d Kardinääl uf em Stärbibett, wo din d Gründ für die energischi Förderig vo de Wüsseschafte und Künst erkläärt wärde. D Autorideet vo dr römische Chille chönni nume dur s Studium vo iirem Ursprung und Wachsdum, also dur gäistigi Aasträngig, ganz erkennt wärde.
As Bauheer het dr Nikolaus nume e Däil vo däm won er het welle mache, usgfüert. Am Vatikan zum Bischbil het er e groosse nöije Flügel am bäbstlige Balast aabaut und het aagfange, die früechristligi Basilika, die alt konstantinischi Peterschille afo erwitere. Er het sich au um d Stroosse, Brugge, Wasserläitige, Brünne owie Verdäidigungsaalaage vo Rom kümmeret. Vo de Mooler het dr Nikolaus V. bsundrigs dr Fra Angelico gschetzt, wo under anderem für en die berüemte Freske vo dr Cappella Niccolina im Vatikanische Balast gmoolt het.
Kloster Benken
S Chloschter Bänke isch es Chloschter z Bänke im hüttige Kanton St. Galle gsi.
Gschicht
Vermuetli häd s Chloschter zu Richenau ghört und isch drum warschindli es Benediktinerchloschter gsi. Bekannt isch s Chloschter, will de Mäinrad, de Gründer vom Chloschter Eisidle, deet 824–828 als Lehrer gschaffet häd.
Zwäi Urkunde sind im Chloschter usgstellt worde: 741 won d Beata Ländereie em Chloschter Lützelau gschänkt häd und 744, won si d Lützelau em Chloschter St. Galle verchauft häd.
Raimon Galí i Herrera
Er isch dr Soon vom Alexandre Galí i Coll gsi. Er het a dr Autonome Uni vo Barcelona Filosofy und Literatur agfange studiere, und er het scho gly bi dr patriotische katalanische Bewegig Palestra mitgmacht. I dr Zyt vom spanische Bürgerchrieg isch er uff d Militärschuel Escola Popular de Guerra de la Generalitat de Catalunya. Er isch de Offizier im Zääte republikanische Militärkoor woorde und anne 1939 isch er is Exil uf Kuba und spööter uf Mexiko, won er vo 1040 bis 1944 Antropology und Gschicht studiert und bi archäologischen Usgrabige mitghulfe het.
Im Joor 1948 isch dr Galí i Herrera uf Kataloonie zrugg. Er isch e wichtigi Figuur vo der autonome Kulturbewegig und vo den Antifrankischte i dämm Land gsi und het bi der Acadèmia de Llengua Catalana mitgmacht. Er het au dr regionali Pfadfinderbewegig ghulfe.
As Schriftsteller het me nen i Zytigen und Zytschrifte chönne lääse. 1983 het er für syni Arbet s Sankt-Georgs-Chrüüz übercho.
Karyai
Karyai ( „Nussbömm“) isch en antiks Dorf gsii im Grenzpiet vo Lakonie und Arkadie. D Laag isch nöd bikannt, irgedwo i de Umgebig vom hüttige Ort Karyai bi Analipsis oder Arachova.
Karyai isch ursprünglich en arkadische Ort gsii hett zo de Zitt vo de Peloponnesische Chrieg zo Sparta ghört. Noch de Niderlaag vo Sparta i de Schlacht vo Leuktra ane 371 v. Chr. isch Karyai zo de arkadische Stadt Tegea choo. I de röömische Chaiserzitt isches wider zo Sparta choo.