cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rheinfelden (Baden)
D Stadtgründig (1836–1901)
Als Gründigszyt vo dr Stadt gälte allerdings di spoote 1890er Joor. 1897 isch gmeinsam vùm Land Bade ùn em Kanton Aargau bi Rhyfälde s erschti groossi Flùsschraftwerch vo Europa baut worde, s Alti Chraftwerch Rhyfälde. Dur des hen sich verschiidni Schwyzer Induschtribetrib (vorallem Produzänte vo Aluminium ùn vo Chemi) bi Rhyfälde uff em Land rechts vom Rhy im Gebiet Hard niidergloo, ùn dr Wyyler isch als Arbeitersiidlig erwyyteret worde. Zùme d Arbeiter ùnterbringe sin zum Byspil di sognante „chemische Hüüser“ baut worde, wo in de 1960er Joor schliessli abgrisse worde sin. Scho vor em Bau vùm Chraftwerch isch allerdings Induschtri do gsi, vorallem d Syydewäberei vùnere Zürcher Firma, wo 1972 stillglait ùn in de 1990er abgrisse worde isch. Vo de über 300 Arbeiter vo de Syydewäberei sin Dreiviertel Fraue gsi. Bim Ussbau vo dr Induschtri het dr Maschiinebauingenieur Emil Rathenau, dr Vater vùm Walther Rathenau e groossi Roll gspiilt. Um de starch aawaggsende Vercheer in de Griff z becho, isch 1901 di alti Chrüüzig vo der Landstroosse mit dr Yysebaan dur e Ùnterfierig ersetzt worde. D Grùndstüggsbsitzer hen alli Yysprùch erhoobe ùn hen miesse entschädigt werde.
Und als du schon alt, über tausend Jahr, das Schicksal dir eine Tochter gebar. Schnell wuchs sie heran zur Stadt, wie der Blitz, Und nahm dann dein Erbe bald in Besitz.
E wytres Ärgerniss für Nollinge isch gsi, dass d Induschtri ùn s Chraftwerch ùff Land vo Charsau gstande sin, d Woonhüüser allerdings ùff Nollinger Boode. Dur des het Charsau zwar d Stüürynaame erhalte, Nollinge dergäge d Problem mit dr Infrastrùktur gha. D Verhältniss sin kaotisch gsi, zum Deil hen d Lüt sogar nit gnau gwüsst, in wellere Gmei si gwoont hen. Wäge däm het Nollinge ùff e Neuornig vo de Gmeie drängt, ùn 1901 isch s ganzi Biet vo Rhyfälde als “Ortsteil Rheinfelden” aa s Dorf Nollinge aagschlosse worde. Charsau isch mit 200.000 Mark entschädigt worde. Rhyfälde het dertemool 1.482 Yywooner gha, Nollinge 869.
Vo 1895 bis 1905 isch d Yywoonerzaal vo de Induschtrisiidlig vo 213 ùff 2127 aagwaggse. Die Bevölcherig isch sehr heterogen gsi: d Volchszäälig vo 1905 git e Yybligg in de viilfältige Ursprùng vo dr Bevölcherig vo Rhyfälde:
S Verhältniss zwüsche de Ortsdeil isch allerdings aagspannt gsi, so schryybt dr Elmar Döbele in de Rhyfälder Gschichtsblätter: “''Auf der einen Seite finden wir alteingesessene Bauerngeschlechter alemannischer Herkunft und Sprache, gleicher Konfessionszugehörigkeit; auf der anderen eine anfänglich noch wenig seßhafte Arbeiterschaft verschiedener Herkunft, Sprache und Konfession. Für die Zeit vor 1910 stellt Dr. Kampffmeyer fest, daß die einheimische Bevölkerung nichts mit der Rheinfelder Bevölkerung zu tun haben wollte und daß Mißtrauen und Mißachtung das Verhältnis beherschten''.” E Deil vo Oberrhyfälde isch vo de Nollinger sogar als “Preußisch Rheinfelden” bezeichnet worde ùn aa dr Fasnet sin dörte Gränzspfääl ùffgstellt worde.
S friei 20. Joorhùndert
1903 isch d Schillerschuel (bis in d 60er Joor “Canalschuel”) als erschti Schuel vo Rhyfälde baut worde un e eigni Füürwehr isch gründet worde. Devor sin über 130 Chinder vùmene einzige Lehrer imene provisorische Ruum ùnterrichtet worde, ùn dr Rescht het miesse jede Daag e dreiviertel Stùnd ùff Warmbach oder Nollinge laufe. 1902 isch di erschti Rhyfälder Zytig, de “Rheinfelder Anzeiger”, erschiine.
1909 het z Rhyfälde e Streik vo de Aluminium-Arbeiter stattgfùnde. Im Gägesatz zue andri Arbeiterstreiks in Bade, wo sùnscht meischt friidlig abgloffe sin, isch de Streik eskaliert. Dur de Gwerchschaftsekretär Engels uss Stroossbùrg isch d Situation no zuesätzlig ùffgheizt worde. Spööter isch ussecho, dass de Engels in s Badner Oberland versetzt worde gsi isch, “damit er sich an den Oberländer Bauern seinen harten Schädel einrenne”. Wo s Fabrikgländ vùnere Mengi mit Stai beworfe worde isch, sin vo dr Fabrik uss dr Italiener Adamo Gnoli verschosse ùn en andre Arbeiter schweer verletzt worde. Drùff het e Konschtanzer Infantriregiment Rhyfälde bsetzt ùn abgrigglet; au sin aageblig Hùnderti vo Italiener uss dr Ùmgäbig ùff Rhyfälde marschiert, go de Gnoli z räche, hen aber chönne vo italienische Arbeiter uss Rhyfälde beruehigt werde. De Streik het e monatelangs politischs Noochspiil gha: 21 Persone sin wäge Landsfriidebrùch aagchlagt worde. Vorallem het dr Streik au zeigt, wie sozial unsicher ùn unruehig dr neui Ort no gsi isch.
1910 isch di hütigi Rhybrùgg vo Rhyfälde, e Boogebrùgg uss Beton vom Robert Maillart, fertiggstellt worde. Di alti, hölzerni, ziigeldeggti Holzbrùgg, wo de Baumeischter Blasius Balteschwiler vo Laufeburg am Aafang vùm 19. Joorhùndert gmacht gha het, isch 1897 abebrännt gsi. En Baudeil devo isch hüt no ùffem Inseli zùm gsee.
Im Erschte Wältchrieg sin 96 Rhyfälder gfalle. Bsùnders diefi Spuure het au d Sperrig vo de Rhybrùgg derwyylscht em Chrieg hinterloo. Des het de Kontakt zue Schwyzer-Rhyfälde schwecher lo werde, was no verstercht worde isch, wo viili Schwyzer Arbeiter noochem Chrieg ùn derwyylscht de Inflationszyt nümm ùff Badisch-Rhyfälde cho schaffe sin. Es het sich für Schwyzer nümm gloont, für dütschi Löön z schaffe. 1921 isch s benoochbarti Warmbach ùff eigne Wùnsch aa Nollinge aagliidret worde, dur des isch d Bevölcherig no emool um über 500 aagsprùnge. Am 7. Oktober 1922 het Nollinge mit syne Ortsdeil Badisch-Rhyfälde ùn Warmbach schliessli d Stadträcht erhalte, dr Sitz vo dr Verwaltig isch scho 1920 vùmene ortsfrämde Bürgermeischter ùff Rhyfälde verlait worde gsi. Bi dr Erhebig zur Stadt het mer sich gäge heftige Wiiderstand vo de Nollinger (24 Nollinger Gägestimme gäge 45 Rhyfälder Stimme) für de Name “Rheinfelden (Baden)” entschiide.
Vo de 20er Joor bis zum Ussbrùch vùm Zweite Wältchrieg sin d Woonhüüser für d Belegschaft wyter in alli Richtige ussbaut worde, in de 30er Joor isch mer allerdings vo Arbeiterwoonhüüser wie bi de “Chemische Hüüser” zum Bau vo Eifamiliehüüser übergange. In de 60er Joor sin di alte Arbeiterhüüser schliessli zum grööschte Deil abgrisse worde. Für d Induschtri isch es günschtiger gsi, Eigetumswoonige oder Eigeheim z finanziere.
Zweite Wältchrieg
Warschynts wäge de Nööchi zur Schwyz, ùn vilycht au wyl dr Groossdeil vo de Induschtri Schwyzer Ùnternäme ghört het, isch Rhyfälde im Chrieg nit bombardiert worde ùn het kei Zerstörige elita. Rhyfälde het derwyylscht em Chrieg allerdings 383 Gfalleni ùn 120 Vermissti z bechlage gha.
E truurigs Kapitel vo dr neue Rhyfälder Gschicht sin di viile Zwangsarbeiter, wo im Chrieg z Rhyfälde ùn dr Ùmgäbig in dr Induschtri ùn dr Landwirtschaft yygsetzt worde sin. Es sin vorallem Zwangsrekrutierti, aber zum Deil au Chriegsgfangeni ùn Freiwilligi gsi. Insgsamt sin warschynts über 4.000 Persone als Främdarbeiter z Rhyfälde gsi, was zirka 25% vo de Yywooner ussgmacht het. Di meischte, über 70%, hen miesse bi de Alu-Werch schaffe. De grööschti Aadeil sin Russe gsi (1.107), deno Franzose (999), Belgier (596), Holländer (392), Italiener (378), Kroate (246), Ukrainer (112), Pole (108), Bulgare (70), Slowene (31), Grieche (11) ùn sùnschtigi (näbe 2 Elsässer au e Armenier). E Deil isch privat ùnterbrocht gsi, de grööschti Deil allerdings viilmool in Baragge ùn Lager vo dr Induschtri. Ob d Mänsche guet bhandlet worde sin, isch je nooch däm verschiide gsi. In viilene Fäll sin d Främdarbeiter wie Familiemitgliider bhandlet worde (was sträng verboote gsi isch), viilmool aber au schlächt.
Immer wiider sin Zwangsarbeiter aa de schlächte Läbensbedingige gstorbe oder ùff dr Flùcht verschosse worde oder im Rhy ertrùnke. Au sin meemools Zwangsarbeiter z. B. wäge Verhältniss mit dütscheFraue hygrichtet worde. Über di gnaui Zaal vo Opfer isch allerdings weenig bekannt.
E paar Dääg vorem Yymarsch vo de Franzose sin d Främdarbeiter, wo no z Rhyfälde gsi sin (zirka duusig), in d Schwyz abgschobe worde. Zum eine het mer sich vor Racheakt ùn Plündrige gfürchtet, zum andre het dr Plan vo NS-Funktionär, d Mänsche em Rhy z “liquidiere”, verhindret werde sölle. Au d Sprängig vùm Chraftwerch ùn vo de Rhybrùgg het chönne verhindret werde. Am 25. April schliessli isch Rhyfälde wiiderstandslos vo de Franzose befreit worde. Debi het dr Rhyfälder Wiiderstand e wichtigi Roll gspiilt wo d Franzose in d Stadt gleitet het ùn Kämpf verhindret het.
1945 bis hüt
Derwyylscht de Bsatzigzyt het groossi Noot gherrscht. D Industriproduktion isch zum grööschte Deil stillgstande ùn Yyrichtige vo de Induschtrie sin vo de Franzose als Reparatione demontiert worde. D Demontasch vo de Aluminium aber het de Schwyzer Muetterkonzern verhindre chönne. Usserdäm hen d Demontasch ironischerwys zunere schnällere Modernisierig vo de Werch gfiert. Noochem Zweite Wältchrieg isch d Bevölcherig vo Rhyfälde rasant gwaggse, vo rùnd 8.000 ùff 17.000 bis 1975. Mit de yygmeidete Gmeie zämme het Rhyfälde 1976 scho 30.374 Yywooner gha. Zwüsche de 50er Joor ùn 1961 isch au e groossi Zaal vo Heimetvertriebene ùn DDR-Flüchtling z Rhyfälde aagsiidlet worde, insgsamt fascht e Viertel vo dr Bevölcherig. Dr Aadeil vo Gaschtarbeiter isch au gstiige, ùff 9,8% bis 1976.
Bi dr Kreisreform vo 1973 isch Rhyfälde vùm Landchreis Sägginge zum Landchreis Löörech cho. Dur die Chreisreform sin siibe Nochberdörfer in d Stadt yygmeidet worde: Dägerfälde ùn Meisele am 1. Januar 1972, Herte am 1. Oktober 1973, Nordschwoobe am 1. März 1974, Adelhuuse ùn Eiggsle am 1. Juli 1974 ùn Charsau am 1. Januar 1975. Dur die Yygmeidige het Rhyfälde 1973 d Bevölcherig vo 20.000 überschritte ùn isch am 1. Januar 1975 zur Groosse Chreisstadt erhoobe worde. Syt de 80-Joor sin dur Ùmstrùkturierige viili Arbetsblätz in de Induschtri verloore gange. Glychzytig sin aber d Prodùktionsverfaare wyterentwigglet ùn au ùmwältfründlicher gmacht worde, so dass Rhyfälde als Induschtristandort insgsamt langfrischtig erhalte blybe isch.
In de Nüünziger Joor hen Altlaschte vo de Induschtri d Stadt bschäftigt. Mit unabrochte Prodùktione ùn Entsorgige sin Deil vùm Stadtbiet mit Dioxin belaschtet worde, was e gsùndheitlichs Risiko für viili Bewooner gsi isch. Zwüsche 1900 ùn 1930 sin nämli Rüggständ uss de Elektrochemi in Gruube glagret oder sogar mit Bauschùtt vermischt ùn im Bau verwändet worde. Zwüsche 1993 ùn 1995 sin wäge däm Ùntersuechige ùff allene Grùndstügg in de Innestadt gmacht worde. In de meischte Grùndstügg isch d Belaschtig nit hooch gsi, in andre sin sehr hoochi Wärt gmässe worde, so dass vo 1996 bis 2003 in 44 hoochbelaschteti Grùndstügg e Boodesanierig het miesse gmacht werde.
Im Joor 1989 isch d Konzession vùm alte Wasserchraftwerch vùm Schwyzer Bùndesroot ùn em Regierigspräsidium Frybùrg um 80 Joor verlängret worde. E Ùfflag isch gsi, dass s Chraftwerch het miesse mee Strom erzüüge, was mit de alte Technik nit mögli gsi isch. Wäge däm isch ab 2003 s Neui Wasserchraftwerch baut worde. S alti Chraftwerch, eis vo de bedütendschte Bauwerch vo de Energiitechnik in Mitteleuropa ùn s schöonschti frieni Industrischloss am Hoochrhy, isch trotz viilene Ygobe ùn Empfäälige vo Fachlüt, au vùm Landesamt für Dänkmoolpfläg vo Bade-Württebärg, vùm Regierigspräsidium z Frybùrg nit ùnter Dänkmoolschùtz gstellt worde ùn het sölle abgrisse werde. Trotz Protescht uss Dütschland ùn uss de Schwyz ùn Petitione bis aa de bade-württebergisch Landdaag ùn aa de Bùndesdaag vo Dütschland ùn ere Initiative vo de internationale Dänkmoolschùtzverbänd bi de UNESCO, s Chraftwerch als Welterb z klassiere, isch s alti Chraftwerch deno ab Novämber 2010 „zrùggbaut“ worde.
Bevölcherig
D Chreisstadt Rhyfälde het insgamt 32.211 Yywohner (Stand 2009). Doodevo wohnt öbe d Hälfti in de Chernstadt un dr Rescht in de Ortsdeil. Chnapp 4.592 Lüt hen e ussländischi Staatsaaghörigkeit (Stand 2007), des sin 14% vo dr Bevölcherig. De gröschti Aadeil hen Italiener mit 4.3% un Türke mit 2.8%. 1. Zaale vo Volchszäälige. Bis 1919 sin Bevölcherigszaale numme vo Nollinge.
Religione
Wyl d Gegend vor 1805 zum Dütsche Orde bzw. zum habsburgische Rhyfälde ghört het, isch se bis in s spooti 19. Joorhundert katholisch blybe. Di katholische Gmeie ghöre syt dr Ufflösig vum Bischtum Konschtanz zum Erzbischtum Fryburg un zum Dekanat Sägginge, wo syn Sitz z Herte het. Rhyfälde het sibe katholischi Chilchegmeie, wo zu drüü Seelsorgeeiheite zämmegschlosse sin.
Nooch dr Gründig vo dr Chernstadt sin au Protestante in d Stadt zoge, di evangelischi Chrischtuschilch isch 1938 baut worde. Es git vier evangelischi Gmeie: d Christuspfarrei (gründet 1903), d Johannespfarrei (1957 als Pfarrei Karsau-Beuggen gründet), d Pauluspfarrei (1959) un d Petruspfarrei Herte (1981). Die vier Gmeie bilde d Evangelische Gesamtkirchengemeinde Rheinfelden, wo zum Chilchebezirk Löörrech vo dr Evangelische Landeschilch Bade ghört.
Universität Luzern
D Universidät Luzärn het 2790 Studierendi im Diplom-, Bachelor- und Masterstudium und 326 im Doktoratstudium und ghört zu de chliinste Hochschuele in dr Schwiz (Stand; Herbst 2015). In gwüsse Beriich, öbbe mit ihrem Instidut für Jüdisch-Christligi Forschig, gniesst si aber doch internationals Aaseh.
Rheinfelden (Baden)
Religione
Näbe de beide grosse chrischtliche Konfessione gits au mehreri Freichilche. Dezue ghöre d Chrischona Gemeinde, d Freie evangelische Gemeinde (FeG) un s Christliche Zentrum der Gemeinde Gottes KdöR. Ebefalls gits e neuapostolischi Gmei. Usserdäm gits en Königriichsaal vo de Züüge vo Jehova.
Universität Luzern
Gschicht
Sit öbbe 1600 git s z Luzärn Studiegäng für Filosofii und Theologii. Di Theologisch Fakuldät gilt as di ältischti katholisch-theologischi Lehr- und Forschigsinstituzion vo de Schwiz. Langis Zyt isch s Studium nu im Priesterseminar vom Bistum Basel bi de Hofkirche möglich gsi. 1938 isch di Theologisch Fakuldät gründet worde und hät Rümlichkaite i de Stadt bezoge. 1964 isch i de Folg vom 2. Vatikanische Konzil s Katechetisch Institut Luzärn (KIL) gründet und de Theologische Hochschuel understellt worde. De Profässer Clemens Thoma hät 1981 s Institut för Jüdisch-Christlichi Forschig (IJCF) gründet. 1993 hät me di Gäisteswüsseschaftlichi Fakuldät gründet. Sit 2001 gits näbe dr Theologische Fakuldät und dr Kultur- und Sozialwüsseschaftlige Fakuldät (früehner Gäisteswüsseschaftligi Fakuldät) au e Rächtswüsseschaftligi Fakuldät, wo hüte 1300 Studänte het und die grössti isch an dr Uni. Denn chunnt die Kultur- und Sozialwüsseschaftligi Fakuldät mit öbbe 900 und die Theologischi Fakuldät mit öbbe 250 Studänte.
Rheinfelden (Baden)
Religione
Usserdäm isch, syt de erschte türkische Yywander in de 60er Joor, e islamischi Gmei verträte wo zirka 1000 Mitgliider het. Syt 1996 stoot dr Gmei au e Moschee, d „Alperenler Moschee“, zur Verfiegig. Noochdäm 1997 en erschte Aatrag uff de Bau vumene Minarett aglehnt worde isch, het dr Gmeiroot 2001 de Bau bewilligt.
Universität Luzern
Gschicht
En Universidät isch d Hoochschuel Luzärn erst 2001 worde, wo si die Rächtswüsseschaftligi Fakuldät ufdoo het. Im August 2004 isch Katechetisch Institut zum Religionspädagogische Institut (RPI) worde. Sit em Septämber 2011 befinde sich alli Fakuldäte und Instidut am ene zentrale Standort an dr Frohburgstrooss 3, wo früehner s Bostbedriibsgebäud gsi isch.
Rheinfelden (Baden)
Religione
Syt 2001 gits uffem Friedhof e islamischs Greberfäld, wo s erschti im Landkreis Löörrech gsi isch.
Universität Luzern
Bologna-System
Alli Studiegäng vo dr Universidät Luzärn si zwäistuefig. Noch säggs Semester schliesse die Studierende mit em Bachelor ab. Noch non emol drei bis vier Semester bechömme si dr Master. D Studieläistige wärde mit Credit Points gmässe.
Rheinfelden (Baden)
Religione
Am 16. April 1999 isch de Christlich-Islamische Verein Hochrhein e. V. gründet worde. De Verein het syn Sitz z Rhyfälde.
Dialäkt
Em ursprüngliche Alemannisch vo de Dinkelbergdörfer, wo zue Rhyfälde ghöre, sait mer Dinkelbergisch. Sproochlig sin die Mùndarte friener zwüschem Hotzewald im Oschte ùn de Markgräflerische Mùndart vùm Wiisedaal ùn em Oobere Markgräflerland gstande. Sehr grooss sin d Äänligkeite mit de Mùndart vùm aargauische Friggdaal gsi. Je nooch däm deile d Dinkelberger Mùndarte also Merchmool mit em Markgräflerische oder em Hotzewälderisch.
D Ortsdeil vo Rhyfälde sin meereri Mool dialäktologisch ùntersuecht worde. Bim Dütsche Sproochatlas vùm Georg Wenker sin Froogebööge z Adelhuuse (Nr. 41610), Obereiggsle (Nr. 41611), Meisele (Nr. 41612), Charsau (Nr. 41613), Herte (Nr. 41693), Dägerfälde (Nr. 41694), Nollinge (Nr. 41695) ùn z Warmbach (Nr. 41696) ussgfüllt worde. Bim Südweschtdütsche Sproochatlas sin Adelhuuse (Nr. 27), Charsau (Nr. 30) ùn Herte (Nr. 32) Ùffnaameort gsi.
Universität Luzern
Usbau
Im Früehlig 2006 het s Stimmvolk vo dr Stadt Luzärn en Umzonig vom Grundstück und e Standortbiidraag vo acht Millione Schwizer Franke beschlosse. Im Novämber 2006 het dr Suverän vom Kanton für e Umbaukredit vo öbbe 140 Millione Schwizer Franke gstimmt. D Umbauarbeite häi 2007 aagfange und si 2011 fertig gsi. Im Septämber isch d Universidät zämme mit dr Pedagogische Hochschuel Zentralschwiz vo ihre alte Standort, wo über die ganzi Stadt verdäilt gsi si, in s ehemolige, umbaute Bostgebäud bim Bahnhoof Luzärn züüglet.
Rheinfelden (Baden)
Dialäkt
Wäge dr jùnge Stadtgschicht loot sich de Rhyfälder Stadtdialäkt nit ganz in die traditionelle Noochbermùndarte yyorne. Wohl wyl d Stadt Rhyfälde eso e neui Induschtrisiidlig isch, isch de Stadtdialäkt au no nie wüsseschaftlig ùntersuecht worde.
In de Ùntersuechig „Subjektive Dialekträume im alemannischen Dreiländereck” vo 2014 het de Phillip Stoeckle au Lüt in de Ortsdeil Herte ùn Charsau befroogt. Es isch in derre Studie drùm gange, wie d Lüt sälber ihre Dialäkt ùn de vo de Ùmgäbig zueordne, wo si denke, dass de Dialäkt sehr äänlig isch ùn wo verschiide, ùn au no, wo si denke dass mer no viil Alemannisch schwätzt ùn wo weeniger. In derre Ùntersuechig hen d Lüt vo Charsau ùn Herte vorallem en Streife längs em Rhy, im Oschte bis Schwörstedt ùn im Weschte bis Wyyle ùn Chrenzech, im Norde zum Deil mit Löörech aber nit über de Dinkelberg usse, als ihre Dialäktruum yyzeichnet. Als Gegend miteme äänlige Dialäkt hen di meischte Lüt änder s Wiisedaal bezeichnet, e Minderheit vo Charsau ùn Herte aber au de Hotzewald.
De Dialäkt isch in de Dörfer no wyter verbreitet wie in de Chernstadt, aber au in de Stadt isch s Alemannisch no rächt presänt. Im Alldaag isch s Alemannisch mangmool ùff Daffle vo de Gschäft presänt. Bsùnders starch wird de Dialäkt au bi de Fasnet bruucht. So sin au d Vereinsname vo viilene Clique ùff Alemannisch (z. B Draischiibe, Chrutchopf, Höllhooge-Bruet).
Politik
D Stadtverwaltig vo Rhyfälde bstoot ussem Oberbürgermeischter, em Gmeiroot ùn in de 7 Ortsdeil Herte, Charsau, Dägerfälde, Meisele, Adelhuuse, Eiggsle ùn Nordschwoobe de Ortschaftsrööt wo vùmene Ortsvorsteher gleitet werde. De Ortsvorsteher isch de Verträter vùm Oberbürgermeischter in de Ortschafte. Wänn er im Fall nit glychzytig Mitgliid vùm Gmeiroot isch, derf er als Berooter aa de Sitzige vùm Root deilnee. De Ortschaftsroot berootet d Verwaltig, wird in allene wichtige Aaglägeheite wo d Ortschaft beträffe aaghört, ùn het en Vorschlagsrächt. Ussem Gmeiroot werde verschiidni Usschüsss bildet, wo de Oberbürgermeischter de Vorsitzende devo isch.
Syt 1995 het Rhyfälde e Jugendparlament wo uss 21 Verträter ùn Verträtterinne vo de Jugendliche Bürger bstoot.
Gmeiroot
De Gmeiroot wird alli fümf Joor gwäält; zletscht am 25. Mai 2014, devor am 7. Juni 2009.
Am 29. Septämber 2005 het dr Gmeiroot bschloo, di Unächti Deilortswaal abzschaffe.
In dr Kernstadt vo Rhyfälde. wo induschtriell brägt isch, het traditionell d SPD e starchi Aahängerschaft. In de Ortsdeil, wo mee ländlich brägt sin, isch traditionell d CDU stercher. Bi de letschte Waale vùm 25. Mai 2014 hen vo 25.497 Waalberächtigte 10.215 (40,1%) abgstùmme. D Zämmesetzig vùm Gmeiroot syt de letschte Waale isch:
Bürgermeischter
Bis 1975 isch d Amtsbezeichnig vùm Stadtoberhaupt Bürgermeischter gsi. Syt 1975, wo Rhyfälde zur Groosse Chreisstadt erhoobe worde isch, luutet d Amtsbezeichnig Oberbürgermeischter. Er wird diräkt gwäält, amtiert für acht Joor ùn isch de Vorsitzende vùm Gmeiroot. Syn ständige allgemeine Stellverträter isch en bstellte Beigeordneter, wo d Amtsbezeichnig „Bürgermeister2 het. Em Oberbürgermeischter stoot en Älteschteroot zur Syte.
D Bürgermeischter ùn Oberbürgermeischter vo Rhyfälde sin gsi :
Landdaagswaale
Rhyfälde ghört zum Landdaagswaalchreis Waldshuet. Bi de Landdaagswaale 2016, 2011 ùn 2006 isch s Ergebniss z Rhyfälde so gsi (alli Parteie, wo in einere vo dänne Waale mindeschtens ei Prozänt Stimme gha hen) :
Bùndesdaagswaale
Rhyfälde ghört zum Bundesdaagswaalchreis Löörech – Mülle. Bi de Bundesdaagswaale 2009 isch s Ergebniss z Rhyfälde so gsi:
Partnerstedt
Usserdäm git es engi Beziehige zùm Schwyzer Rhyfälde.
Vercheer
In de Chernstadt befindet sich en Bahnhof vo de Hochrhystreck, vo wo uss Rhyfälde mit S-Bahn Linie un Interregiozüg in beidi Richtige mit Basel un Waldshuet verbunde isch. D Busverbindige vo Rhyfälde ghöre zum Regio Verkehrsverbund Lörrach un verbinde d Stadt mit em Umland. Usserdäm vercheert en Stadtbus zwüsche Badisch- un Schwiizer Rhyfälde, wo vo de SüdbadenBus GmbH betriibe wird. S Netz vum Stadtbus bestoot uss zwoo Linie: d Linie 1 vo Oschte nooch Weschte vo Charsau über d Stadtmitti un de Bahnhof uff Warmbach, un d Linie 2 vo Norde nooch Süde vum Chreischrankehuus über d Stadtmitti un de Badisch Bahnhof bis zum Bahnhof SBB un em Regionalspital vo Schwiizer Rhyfälde.
Bhörde
Näbe de Stadtverwaltig un de Ortsverwaltige vo de sibe Ortsdeil befinde sich z Rhyfälde au no e Ussestell vum Landrootsamt Löörech, e sonderpädagogischi Berootigsstell vum staatliche Schuelamt Löörech un vum Chreisjugendamt un vo de Psychologischi Berootigsstell vum Landchreis Löörech. Am Rhyübergang vo de alte Rhybrugg befindet sich usserdäm en Zollamt.
Medie
Z Rhyfälde erschynt en Lokaldeil vo de Badische vo Fryburg, vum Südkurier uss Konstanz, un Die Oberbadische vo Löörrech.
Bildig
Rhyfälde het ei Gymnasium (s Georg Büchner-Gymnasium), ei Realschuel (d Gertrud-Luckner-Realschule), ei Förderschuel (d Eichendorff-Schule), zwoo Grundschuele (d Fridolinschule un d Hebelschule) un seggs Grund- un Hauptschuele: d Christian-Heinrich-Zeller-Schule, d Dinkelbergschule, d Goethe-Grund- und Hauptschule, d Hans-Thoma-Grund- und Hauptschule Warmbach, d Scheffel-Grund- und Hauptschule Herten un d Schillerschule Rheinfelden.
Usserdäm git’s in de Stadt Rhyfälde drei städtischi Chindergärte (d Kindertagesstätte „Bienenkorb“ z Charsau, de Kindergarten „Kunterbunt“ z Oberrhyfälde un de Kindergarten „Sonnenschein“ z Eiggsle), zwölf chilchlichi Chindergärte (in de Chernstadt s Ev. Kinderhaus „Regenbogen“, de Ev. Pauluskindergarten, de Kath. Kindergarten „St. Michael“, de Kath. Kindergarten St. Josef, de Kath. Kindergarten St. Anna un in de Ortsdeil de Ev. Petruskindergarten z Herte, de Ev. Kindergarten Warmbach, de Kath. Kindergarten „Arche Noah“ z Nollinge, de Kath. Kindergarten St. Urban z Herte, de Kath. Kindergarten St. Katharina z Dägerfälde, de Kath. Kindergarten St. Gallus z Warmbach un de Kath. Kindergarten St. Elisabeth z Meisele) un en Walddorfchindergarte z Nollinge. Und den befindet sich z Rhyfälde no e Bruefs- un Gewerbeschuel, wo vum Landchreis Löörrech trage wird, und dernäbe au no e Volchshochschuel, e privati Abendrealschuel, di privati Fachschuel für Heilerziehigspfleg un di privati Karl-Rolfus-Schule für Geistig- und Körperbehinderte, beidi am St. Josefshuus Herte.
Rhyfälde het e Stadtbiecherei, wo syt Novämber 2009 imene neue Gebäud in de Stadtmitti bim Roothuus isch.
Medizinischi Yyrichtige
Z Rhyfälde isch e Chreischrankehuus vum Chreis Löörech, wo zue de Kreiskliniken Lörrach GmbH ghört. Es isch 1975 eröffnet worde un het ursprüngli uss de Abteilige für Inneri Medizin un Chirugie bstande. 1977 isch d Fachabteilig für Orthopädie dezuecho, wo hüt eine vo de Hauptschwerpunkt vum Chrankehuus isch.
Usserdäm befindet sich z Rhyfälde e Fraueklinik, wo 1957 gründet worde isch un überregional renommiert isch.
Wirtschaft un Induschtri
D Chernstadt isch ab em spoote 19. Joorhundert als Industristandort entstande, un Rhyfälde isch bis hüt induschtriel prägt, au wenn numme no en chlyne Deil vo de Bevölcherig in de Grossindustri schaffe duet. Wichtig isch hüt au de 3. Sektor un bsunders die medizinischi Yyrichtige. In de Dörfer um Rhyfälde ume wird au no e weng Landwirtschaft betrybe.
Z Rhyfälde git’s hüt öbe 8.800 Arbetsblätz; öbe 4.500 Mänsche pendle vo Rhyfälde uss in d Regio un in d Schwiiz. Syt 2010 isch s Neui Wasserchraftwerch Rhyfälde in Betrieb, wo mit 600 Millione Kilowattstunde im Joor über dreimool mee Strom produziere söll wie s alti mit 185 Millione. 2010 bis 2011 isch s Alti Wasserchraftwerch abgschalte un abgrisse worde.
De Rhyfälder Frachthafe isch de letscht Anlegeblatz für Lastschiff uffem Rhy.
An en truurigi Beriemtheit isch Rhyfälde durch Dioxinablagerige vo de asässige Induschtrie cho: die Firme, wo Rhyfälde zu Arbeitsplätz un Waggstum verhulfe hänn, hänn mit ihre Abfäll leider au Wohnigsgebiet sanierigsbedürftig gmacht.
Gebäud un Musee
Im Huus Salmegg befinde sich s Stadtmuseum un usserdäm au e Konzertsaal, s Trauzimmer vo Rhyfälde, verschidni Rüüm für Usstellige un e Reschtaurant. S Salmegg isch 1824/25 vum Franz-Josef Dietschy im neoklassizistische Stil baut worde un demit s ältischt Bauwerch vo Rhyfälde.
In de Nööchi vo de Tschamberhöhle im Ortsdeil Charsau isch 2009 s Geo-Museum Dinkelberg eröffnet worde.
S Schloss Bügge isch e ehemooligs Ordensschloss un eis vo de wichtigschte historische Bauwerch in dr Umgebig. D Burg isch im 13. Joorhundert als Ordenskommenda vum Dütschritterorde baut worde. Um 1400 un no emool vo 1585 bis 1598 isch e ussbaut un bfeschtigt un vo 1752 bis 1757 no emool erwiitret worde. Uffgee worde isch es ersch nooch de Flurbereinigung vum Napoleon. Hüt no sin Deil vo dr Burg un s Schloss erhalte. S Schloss un di Schlosschilch St. Michael sin hüt e evangelischi Begegnigsstätt.
Bis zum Abriss 2010/2011 het sich z Rhyfälde s Alti Rhychraftwerch befunde, wo dr Bau devo 1895 de Aastoss zur Gründig vo dr Stadt gee het. Es isch bi de Fertigstellig im Joor 1899 s grööschti un bim Abbruch s ältescht Flusschraftwerch vo Europa gsi. Bsunders sehenswert sin de Sandstaibau un di alti Turbinehalle gsi.
In de Stadtdeil sin mehreri alti Chilche z finde. Di katholischi Chilch vo Dägerfälde söll im 13. Joorhundert errichtet worde sy un isch 1763 erneuret worde. No älter isch en Deil vo de Pfarrchilch St. Gallus z Obereiggsle, de Durm stammt ussem spööte 12. Joorhundert. S Schiff vo de Chilch stammt uss de zweiti Hälft vum 19. Joorhundert. In dere Chilch sölle di drei Heilige Jungfraue Kunigunde, Mechtrudis un Wilbrandis begrabe sy. Wäge däm isch Eiggsle friener en bekannte Wallfaartsort gsi.
De Durm vo de Pfarrchilch St. Urban z Herte stammt au no ussem Mittelalter. De Rescht isch 1789/92 baut worde. D Mauritius-Kapell z Nordschwoobe stammt ussem 15. Joorhundert, s Langhuus dergege vo 1733. Im Chor vo de Chilch finde sich Überrescht vo Wandbilder ussem 15. Joorhundert. D Sankt Peter un Paul Chilch z Meisele isch 1686 errichtet worde.
Di ältischt Chilch in de Chernstadt isch d Adelbergchilch, wo 1899 gwiicht worde isch un hüt vo de Altkatholische Gmeindschaft gnutzt wird. Si stoot uffem Adelberg in de Nööchi vum Zoll un em Bahnhof un isch ursprüngli e Schüüni gsi, wo umbaut worde isch. 1903 isch e Empore inecho. Wyl die Chilch für di katholischi Gmeind sehr schnell z chly worde isch, hed die vo 1913 bis 1915 d Sankt Josefschilch im neobarocke Stil bout. Di evangelischi Hauptchilch, d Christuschilch, isch vo 1935 bis 1937 entstande.
Natur
Trotz dass scho syt eme Joorhundert Induschtri bi Rhyfälde aasässig isch, isch en Grossdeil vo Rhyfälde no nit bebaut. Bsunders d Dörfer sin no arg ländlich brägt. Direkt hinter dr Stadt fängt de Dinkelberg aa, wo Möglichkeite für Wanderer un Velofaarer bietet. Vo dr „Hoche Flum“, em höchschte Punkt vum Dinkelberg, gseet mer bis in s Bärner Oberland, de Schwarzwald un s Elsass. Au e Waldstugg, de „Nollinger Wald“, isch Deil vo dr Stadt. Uffem Dinkelberg finde sich über e Duzend Buurehöf un Gaschstätte, wo lokali Produkt chönne bsorgt werde.
Im Ortsdeil Bügge z Charsau isch d Tschamberhöhle, e aktivi Erosionshöhle, wo durch de Muschelchalch vum Dinkelberg verläuft un vumene Bach durchflosse wird. Si isch öffetlich zugängig. In dr Umgebig finde sich wytri Höhle.
Vum Zollhuus fiert de Rhyuferweg de Rhy na über s Chraftwerch bis uff Bügge. Unterhalb vo dr Rhybrugg isch s St. Anna-Loch, e 32 Meter diefi Stell im Rhy. Es isch di diefschti Stell vunere tektonische Plattegränz, wo wyter unte am Rhy, binere Stell wo vo de Rhyfälder „Höllhooge“ gnännt wird, aafängt. Um de Höllhooge un s St. Anna-Loch gits vili Legende un Sage, un e Rhyfälder Fasnetclique, d „Hollhooge-Bruet“, nennt sich nooch dere Stell.
Vo Meisele uss fliesst de Dürrebach bis zu synrer Mündig in de Rhy. De Dürrebach na fiert e Kaschtanieallee, de „Schwarze Weg“ vo Meisele bis zum Induschtrigebiet.
Verein
S Vereinsläbe spiilt z Rhyfälde syt de Gründerzit e wichtigi Roll. Wääred de Gründerzit hen d Verein vil derzue bytreit, dass d Bevölcherig het chönne e Zämmeghörigkeitsgfiel entwiggle. Hüt git s z Rhyfälde öbe 300 Verein.
Fescht un Bruuchtum
Zue de regelmässige Veranstaltige ghöre:
Wichtigi Veranstaltige in de Vergangeheit:
Sport
In de Stadt git s mehreri Sport- un Freizityyrichtige, wie Turn-, Sport- un Mehrzweckhalle, Fuessball- un Tennisfälder, e Schwimmbad un en chlyne Flugblatz für Segelfliiger un chlyni Flugzüüg. Mehreri Sportverein pflege d Sport- un Freizitaktivitäte. S Hochrhydaal un de Dinkelberg eigne sich für Wandrige un Velotoure un sin defür ussgschildret. Im Nollinger Wald isch e Trimm-dich-Pfad, wo 2,2 km lang isch.
Sportveranstaltige, wo z Rhyfälde stattgfunde hen, sin die Dütschi Stroosse-Radmeischterschafte vo 1998, wo vum Rhyfälder Radsportverein organisiert worde sin, un die 17. Etappe vo de 87. Tour de France im Joor 2000, wo durch Rhyfälde gfiert het.
Vo Rhyfälde chöme d Gschwüschter Alisa un Laura Vetterlein, wo in de Fuessball Bundesliga vo de Fraue un de dütsche Fuessballnationalmannschaft vo de Fraue spiile; sii hen ihri Laufbahn bim SV Nollinge aagfange.
D Rhyfälder Fasnet
Z Rhyfälde gits öbe 35 Fasnetcliquene un Zümft. Höchepunkt vo dr Rhyfälder Fasnet sin d Oobige vo de Zümft, s Uffstelle vo Narrebäum un de Umzug, wo syt 1981 gmeinsam vo Badisch un vo Schwiizer Rhyfälde unterno wird. Dr Fasnetspruch vo Rhyfälde isch „Narro am Rhy – mir sin deby!“.
Wil Badisch-Rhyfälde e jungi Induschtristadt isch, wo Lüt uss allene Gegende un Länder woone, het s in dr Rhyfälder Fasnet verschidni Yyflüss. Bsunders zur Gründigszit het s vili Element ussem Rheinische Karneval gee, vermischt mit dr schwööbisch-alemannische Fasnet. So het dr erscht Verein au Rheinfelder Karnevalsgesellschaft gheisse, wo am 16. Februar 1928 gründet worde isch, un zur Fasnetzit het en Prinzepaar „regiert“. Am 11. November 1937 isch d Narrenzunft Rheinfelden/Baden e.V gründet worde, wo als direkte Noochfolger vo dr Rhyfälder Karnevalsgsellschaft gilt. Durch de Zweite Wältchrieg isch d Fasnet bis 1949 unterbroche gsi. Am 17. Januar 1949 isch d Narrezumft neu gründet worde, wo d Franzose d Fasnet wiider erlaubt hen. 1972 isch s „Prinzepaar“, wo bis de in dr Fasnet regiert het, uff Dränge vum Verband vo de Oberrhynische Narrezümft abgschafft worde. De Verband het argumentiert, die Figur „habe seinen Ursprung im rheinischen Karneval“ un syg wäge däm nit mit dr alemannische Fasnet z vereinbare.
Im Wasserdurm isch syt 1993 s Narremuseum unterbroocht. Dört sin Larve un Häs vo de Rhyfälder Fasnetclique ussgställt.
D Narrezumft vo Rhyfälde ghört syt 1937 zum Verband vo de Oberrhynische Narrezümft. E Usnaam isch d Narrezumft vum Ortsdeil Charsau, wo zur Vereinigung vo de Narrezümpft am Hochrhy ghört. Zur Narrezumft vo Rhyfälde ghöre:
Persönligkeite
Usserdäm hen die Lüt z Rhyfälde gwirkt:
Expressionismus (Darstellende Kunst)
Dr Expressionismus (latiinisch expressio ‚Usdruck‘) isch e Stilrichdig in dr Kunst am Aafang vom 20. Johrhundert gsi. Wie dr Impressionismus, dr Symbolismus und dr Fauvismus isch dr Expressionismus e Bewegig gege d Tendänze vom Naturalismus gsi. Die expressivi Ebeni isch wichdiger gsi as die esthetischi, die appellativi und die sachligi. Die expressionistische Künstler hai bobiert, ihr Erläbnis für e Betrachter darzstelle.
Willi Fehse
Dr Willi Fehse (* 16. Mai 1906 as Willi Richard Fehse z Kassieck/Altmark; † 2. Merz 1977 z Göttingen) isch e dytsche Pedagog un Schriftsteller gsii.
Lääbe
Dr Willi Fehse isch e Suhn vun eme Buur gsii. Är het e Uusbildig zum Volksschuellehrer an dr Preparandenaastalt un em Lehrerseminar z Genthin gmacht. Derno isch er as arbetslose Junglehrer uf Berlin gange, wun er as Theaterkritiker Bydreg fir "Die literarische Welt" un anderi Zytschrifte gschribe het. Dernäbe het an dr Uniwersitet Berlin u. a. Filosofy-Vorläsige bim Eduard Spranger un em Max Dessoir ghert un au chunschtgschichtligi Vorläsige. Dr Fehse isch dur Europa, Nordafrika, d USA un Mexiko graist. Ab 1928 het er zäme mit Autore wie Manfred Hausmann, Ernst Glaeser un Martin Beheim-Schwarzbach zum Kreis der Zwölf ghert, ere Autoregruppe im Umfäld vum Radiosänder Nordische Rundfunk AG (NORAG), wu vum Hans Bodenstedt grindet woren isch. Die Gruppe het e neii radiogrächti Literatur welle schaffe. Dr Willi Fehse het as Volksschuellehrer z Magdeburg, z Wernigerode un z Thale gschafft un isch schließli anne 1947 Räkter vu dr Hölty-Schuel z Göttingen wore.
Scho in syre Zyt z Genthin het er mit em Gedichtband Frührot (1925) debütiert. Dr Willi Fehse het Romän, Verzellige, Jugedbiecher, Essay, Theaterkritike, Gedicht un Heerspiil gschriibe un het verschideni Sammlige mit Gedicht, Märli un Anekdote uusegee, unter anderem zäme mit em Klaus Mann anne 1927 d Anthologie jüngster Lyrik. Erschti Prosawärch het er 1932 im Nowälleband Flucht vor dem Alter vereffetligt. Syni Wärch Helden und Haudegen, Karl Müllers große Wandlung un Der Waffensegen, wu im Dritte Rych uusechuu sin, sin no 1945 in dr Sowjetzone bzw. dr frieje DDR uf dr Liste der auszusondernden Literatur gstande, hän also nimi derfe verchauft wäre.
Mustermesse Basel
D Mustermäss Basel (churz «muba») isch e jöhrligi Mäss-Veraastaltig in dr Schwizer Stadt Basel gsi, wo vo 1917 bis 2019 stattgfunde het. In dr Umgangssprooch het mä hüfig au em Mässgländ esoo gsäit, au wenn dört au anderi Mässe as d «muba» stattgfunde häi (z. B. d Baselworld). An dr Glasfassade vo dr Halle 2 hets e groossi Uhr, wo zum Wohrzäiche vo dr Mäss worden isch (e gliichi Uhr befindet sich am Chraftwärk Birsfälde). Sit 2003 stoht am Mässblatz dr Mässdurm, wo mä scho vo witem cha gseh und won esoo zum zwäite Wohrzäiche vo dr Mäss worden isch.
Willi Fehse
Lääbe
Syter 1959 isch dr Willi Fehse Mitglid vum PEN-Zäntrum vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii.
Mustermesse Basel
D «muba» het alli drei Stöck vo dr Halle 2 iignoo und dr ersti Stock vo dr Halle 1. Jedes Joor het si über 300'000 Bsuecher aa us dr Schwiz, us Süddütschland und Frankriich aazooge und isch die grössti Publikumsmäss in dr Schwiz gsi.
Willi Fehse
Lääbe
Dr Fehse het anne 1933 ghyrote, us dr Eh sin zwai Chinder firigange.
Mustermesse Basel
Uf em Mässgländ stönde rund um e Mässblatz fümf Halle, en Usstelligsflechi vo 132'000 m², e Kongrässzentrum mit 16 Kongräss- und Komferänzrüüm, e Musical Theater mit 1500 Sitzblätz und e Parkhuus mit 1600 Blätz häi.
Allgemäins
As Waremäss het d Mustermäss de Usteller d Möglikäit gee, Nöjis us verschidnige Beriich vom Detailhandel vorzstelle. D «muba» het jedes Joor im Früehlig stattgfunde. Am Eröffnigsdaag häi alli Lüt, won e Blaggedde vo dr Basler Fasnacht kauft häi, gratis iine chönne. Sehr beliebt isch emol d «Länder»-Abdäilig gsi, wo sich verschidigi Länder us dr ganze Wält häi chönne bresentiere. Uf dr äinte Site si dört dradizionelli, uf dr andere Site aber au innovativi Ware vorgstellt und verchauft worde. Bi jeder Mäss het s e «Gastland» gee, wo dütlig meh Usstelligsflechi überchoo het as die andere. Vo 2000 aa het s die «Länder»-Abdäilig in dere Form aber nüme gee. S «Gastland» isch aber ie wichdige Bestanddäil vo dr muba bliibe. Im Johr 2011 isch Egypte an dr «muba» verdräte gsi.
Am Aafang vo dr 1990er Joor het in dr Mäss Basel d Kompiutermäss Orbit stattgfunde; spööter isch si uf Züri verleit worde.
Gschicht
1916 het dr Basler Regierigsroot beschlosse, z Basel e Mustermäss z organisiere und im Joor druf het die ersti Mustermäss stattgfunde. 1920 isch d Gnosseschaft Schweizer Mustermesse gründet worde und 1926 si die erste definitive Mässehallene uf em hütige Mässgländ eröffnet worde. Noch em Zwäite Wältchrieg isch d Mäss erwiteret worde: 1953 het mä aagfange, die zwäiti Mässhalle baue und 1965 isch d Halle 3 fertig worde. 1973 isch die ersti Uhre- und Schmuckmäss organisiert worde, wo hüte under em Naame Baselworld bekannt isch. 1984 isch s Kongrässzentrum Basel eröffnet worde. 1998/99 isch d Halle 1 nöj baut worde. Denn het d muba sich noch Partner afo umluege und 2001 het si sich mit dr Mäss Züüri zur MCH Messe Schweiz AG zämmegschlosse und 2009 häi si dr Name zu MCH Group AG gänderet.
In iire beste Joor het d Mäss mee as e Million Bsuecher gha, aber si immer weniger worde bis 2018 nume no 123'746 Iidritt zellt worde si. Doorum häi d Veraastalter bekannt gee, ass d Mustermäss vom 8. bis 17. Februar 2019 zum letschte Mol wurd stattfinde. Vo 2020 aa sotte aber anderi Mässe staffinde, wo sterker uf Theme usgrichtet wurde si.
S Rundhoofgeböid
Lueg dr Hauptardikel S Rundhoofgeböid vo dr Schwizerische Mustermäss D Halle 2, s Rundhoofgeböid, isch 1954 vom Archidekt Hans Hofmann baut worde und zelt hüte zu de dänggmolgschützte Baasler Kulturgüeter, wo nazionali Bedütig häi.
Liste der hethitischen Grosskönige
I ältere Gschichtswerch findet sich zum Tail en anderi Zälig vo de Herrscher, well früenner d Abfolg vo de Herrscher im Mittlere Riich nonöd gnueg guet erforscht gsii isch. Da bitrefft de Ḫattusili II. (alt: III.), de Tudḫaliya II. (alt: III.) und de Tudḫaliya III. (alt: IV.).
Einzugsgebiet
Dr Terminus wird hauptsächlig verwändet in dr Wirtschaftsgeografii, dr Sozialgeografii, de Vercheersgeografii und in verwandte Fachdiszipliine und in dr Ruumblaanig.
S Iizugsgebiet von ere Stadt und iire öffentlige Iirichdige het dr Walter Christaller in sinere Theorie der zentralen Orte (1930er) au as Ergänzigsgebiet bezäichnet. Im Ergänzigsgebiet woone Lüt wo d Güeter (bsundrigs Dienstläistige) bruche, wo im zentraalen Ort aabote wärde. Sträng gnoo verstoot mä in deere Theorii under eme zentraale Ort jeedi Form vom en Standort vo Aagebot, in dr Braxis hingeege mäistens e Gebietskörperschaft. Das gältet bsundrigs für s Süsteem vo de zentraale Ort in dr Ruumornig. Anderi Nääme für sonigi Gebiet vo Siidlige in iirer funktionaale Vilfalt si Verflächdigsberiich, Määrtgebiet und (uf d Infrastruktur bezooge) Versorgigsgebiet. Es git au Instiduzioone wie niiderglasseni Ärzt, Apideeke oder Chemifääger und anderi Infrastruktuur vo öffentligem Inträsse, wo e rächtlig garantierte Gebietsschutz häi.
Im ene äänlige Sinn sött mä d Iizugsgebiet zum Bispil vo Schuele und vo Undernääme (bsundrigs Äinzelhandelbetriib und anderi Aabieter vo Dienstläistige wo uf d Hushalt orientiert si) verstoo, doch iire geografisch Zsämmehang cha lugger si. Denn Usbildigs- oder Brodukzioonsbetriib häi zwar mäistens e regionaale Määrt, si spräche aber au Kunde aa, wo witer äwägg si. S Resultaat vo dr Blaanig vo de Iizugsberiich vo Schuele si Schuelbezirk, wo d Schüeler uf e gwüssi öffentligi Schuel müesse goo. Je spezieller e Schuel oder e Firma usgrichdet isch, desto gröösser isch mäistens iir Iizugsgebiet. Äänligs gältet für Chrankehüüser, kulturelli Aagebot (Theater, Museum usw.), aber au Freizit-Iirichdige (Vergnüegigspark, Turismusregioone usw.).
Iizugsgebiet si Konstrukt; rüümlig und zitlig chönne si seer underschidlig si und mä cha sä nume mit theoretische Überleegige exakt abgränze und segmentiere (z. B. mit em Huff-Modäll), oder aber mit politische Iigriff wie s Zie vo Gränze absichtlig häärstelle.
D Blaanig vo sonige Versorgigs- und Inträssegebiet ghöört im öffentlige Beriich – öbbe für Schuele, Ämter und Apideeke – zur Aarbet vo dr Ruumornig. In dr brivaate Wirtschaft isch d Blaanig Sach vo dr Määrtforschig und dr Undernäämensstrategii.
Kloster St. Blasien (Schwarzwald)
S Kloschter St. Bläsy isch è Benediktinerkloschtèr z Sankt Bläsy im Südschwarzwald un lyt im Landchreis Waldshuèt.
9. Johrhundert bis 12. Johrhundert
Übber d Früègschichtè vom Kloschter z St. Bläsy weiß mo, dass d Cella Alba vom Hochrhykloschter Rhynau im 9. Johrhundert am Aafang von èrè Entwicklig hy zum Kloschter St. Bläsy im 11. Johrhundert gschtandè isch. Demnõch muè sich d Zellè im Albdal in èm längerè Prozess vom Kloschter Rhynau glööst haa: Zu Zitè vom Findan sin Reliquiè vom Hl. Blasius vo Sebaschte vo Rom is Kloschter Rhynau brocht worrè un vo dört Deile devô i diè benõchborte Waldbüggel a dè Ort vom spòterè Kloschter St. Blasien gfüürt worrè. So kündet è überliferti Notiz uss èm 12. Johrhundert. Unter dèm erschtè Abt Beringer I. isch sit 948 d Reglè vom Hl. Benedikt aagnõõ un streng befolgt worrè.
Dè i dè Übberliferig als „Stifter“ bezeichnete Reginbert vo Seldèbürè wellè Schenkigè vo sinè bi Züri glegènè Güèter a s Kloschter gmacht hèt – sini stèrblichè Übberèscht sin im Chor vo dè Kloschterkirchè bygsetzt – isch wiè dè Reginbert I. mitentscheidend für d Gründig gsi. Reginbert I. isch èn Fründ vom Otto dem Großè gsi, i sellem sim Gefolge er im Kampf gegè d Bayerè èn Arm volorè hèt; sin Sohn Otto II. hèt diè Schenkigè im Johr 983 beschtätigt. Diè èrscht Kirchè uss Stei isch um 950 baut worrè, gweiht worrè isch si durch dè Bischof vo Konschtanz, Gaminolf. Vomuètlich 983 hèt denn dè Kaiser Otto II. d Hochtäler Bernau un Menzèschwand gschenkt, dezuè d Vogtei Blasiwald un d Dörfer Urbärg un Höchèschwand. Sellè Gebièt hèt mo „Zwing un Bann“ gsait. Im Johr 1013 isch d dreischiffigi Münschterkirchè S aalti Münschter entschtandè; d Bauzit hèt bis 1036 duèret. Unter Abt Giselbärt isch 1084 è Neus Münschter entschtandè, d Stephanskirchè, wo 1085 vom spòterè Pabscht Urban II. ygweiht worrè isch. Er hèt d Kloschteraalagè vo 1068 bis 1086 erwiteret, è Urkund vom König Heinrich IV., uusgschtellt z Basel am 8. Juni 1065, immunisyrt diè nit immatrikulyrti Stiftung vo 983. Dört wörd èrschtmôls d cellam in silva Svvarzvvalt a Sancto Reginberto constructam, ab Ottone autem imperatore ... deo et sancto Blasio ... traditam ... schriftlich erwäänt.
St. Bläsy isch wòrend èm Inveschtiturschtrit uff Sitè vom Pabscht gsi, es hèt d Reglè vo dè Abtei Cluny aagnõõ. Zwischè 1070 un 1073 sin Kontäkt zum cluniazensischè Reformkloschtèr Fruttuaria z Obberitaliè aaznää. Resultat vo sellè Kontäkt isch dè Aaschluss vo St. Bläsy a d fruttuarischi Reformrichtig gsi, d Yfüürig vo dè Laièbrüèder un woll d Gschtaltig vo St. Bläsy als Doppelkloschtèr vo Mönch un Nonnè; d Nonnè hèn vor 1117 s Kloschtèr Berau bsidlè söllè.
Dè Hischtoriograf Bernold vo Konschtanz stellt St. Bläsy nebbè m Kloschtèr Hirsau un èm Kloschtèr Allerheiligè als füürendi schwòbischi Reformklöschtèr dar. Vo St. Bläsy uus isch unter anderèm reformyrt un als Priorat odder Probschtei gründet worrè: Kloschtèr Muri (1082), spòter ebbèfalls Reichsabtei Ochsèhuusè (1093), Stift Göttweig (1094), Stift Garschtè, Fürschtschtift Kemptè, Kloschtèr Wyblingè, Kloschtèr Seeon un Kloschtèr Ängelbärg, umschtrittè isch s Kloschtèr Muri, wo vom Kloschtèr Einsidlè gründet worrè isch, Kloschtèr Trub isch dōdegegè St. Bläsy zuèghörig gsi. Stei am Rhy (vor 1123), Prüm (1132) un Maursmünschtèr (vor 1166). Bischof Otto II. vo Konschtanz hèt in èrè Urkund vom 17. Februar 1170, aagfertigt im Kloschtèr Allerheiligè z Schaffhuusè, zugunschtè vo St. Bläsy im Rèchtsschtrit um Ebringè entschiddè.
An Kommunidäätè im Schwarzwald hèt St. Bläsy d Klöschtèr Alpirsbach (1099), Kloschtèr Sankt Ulrich un Afra Augsburg, Kloschtèr Ettèheimmünschtèr (1124) un Sulzburg (um 1125) sowiè sini Dinghööf Steinè (um 1100), Schloss Bürglè (vor 1130) un Sitzèkirch (um 1130) un s Kloschtèr Heilig Chrütz z Donauwörth beyflusst.
È um 1150 erschtellti Lischtè vo Gebetsvobrüèderigè zeigt d Witläufigkeit vo dè Bezièhigè zwischè St. Bläsy un anderè Frauè- un Männerklöschtèr. D Schutzvogtei vo dè Bischöf vo Basel durch Adalgoz vo Weer hèt mo durch è Urkundèfälschig abschüttlè könnè, welli dè vomuètlich i d Irri gfüürtè Kaiser Heinrich V. aaschlièßend durch d Urkundè vom 8. Januar 1125 beschtätigt hèt, so dass dèm Kloschtèr denn tatsächlich Könnigsschutz un freii Vogtwaal zuègschtandè worrè isch. Neuer Vogtherr isch dè Bischof vo Konschtanz worrè, St. Bläsy hèt d Zääringer zu Schirmvöögt gwäält. Nõch èm Uusschterbè vo dè Zääringer hèt 1218 widder dè Kaiser s Vogträcht übbernõõ, bis 1250 dè Kaiser Konrad IV. s Vogträcht a dè Rudolf vo Habsburg un dõmit a d Habsburger übberträgè hèt. Kaiser Karl IV. hèt 1353 nomolls diè freii Vogtwaal beschtätiget. D Abtei hèt zwischè 1369 un 1371 dè Herzog Albrecht als erblichè Vogtherrè anerkènnt, Öschterrych isch Landesherr worrè.
Lueg au: Vorderöschtrych
Im Volauf vom 12. Johrhundert isch mit dè Zit dè Eifer vo dè Schwarzwälder Mönch erlaamet, di Aktividäte sin vom Uusbau von èrè umfangrychè Grundherrschaft dominyrt. So isch 1166 d Schenkung von èrè Kirchè vo Gerschbach schriftlich belait, wodurch dè Yfluss vom Kloschtèr i dè Region witer gwachsè isch. Au jeensits vom Hochrhy hèt mo Gelände un Güèter erworbè. Asè hèt im Johr 1241 dè Abt Arnold vo Berau mit Ulrich vo Klingè s Gelände, wo dèsell s Städtle Klingnau erbauè lôô hèt. Do drin isch vo St. Bläsy d Probschtei Chlingnau ygrichtet worrè. Spòter isch es dörtige Wilhelmitè Kloschtèr Sion dezuè kõ. 1113 isch d Probschtei Wislikofè gründet worrè, 1120 d Kirchè z Schneisingè erworbè worrè. 1150 isch Kirchdorf (Gem. Obbersiggèdal) dezuè kõ.