cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jestetten
Glidering
Z Alteburg lige zudemm d'Wiestige Waldchilche (Waldkirchen), wu nit sicher nochgwise-n-isch, un Schwobe (Schwaben). In de ehemolige Gmeind Jestette lige d'Wiestige Guggeburg, Hofstette, Gunzeried un Lochehof un de Burgstall Tüsental.
Gschicht
S gschützte Gebiet a de große Rhiischleife ums Chlooschter Rhinau unterhalb vom Rhiifall isch scho zimli früe en bevorzugte Sidligsplatz gsi. Di eltiste Fünd chömme vum Gwann Schnällgalge un gönn uff di mittleri Steizit zruck, ußerdemm hät's z Alteburg Spure vum jungsteizitlige Ackerbou. Z Alteburg isch au im zweite Johrhundert v. Chr. e keltischi Sidlig entstande, wu Oppidum gheiße un hät un bis zum Johr 15 v. Chr. bstande-n-isch.
S erscht Mol urchundlich erwähnt wore sind Jestette und Alteburg im Joor 871 als Jestetten und Altunburch. Übber de Rudolf vu Habsburg un d'Herre vu Habsburg-Laufeburg isch d'Landgrofschaft Chlettgau 1408 an d'Herre vu Sulz übbergange. Sit 1444 hät s Chloster Rhiinau e Drittel vum Ort gha. De Ludwig vu Sulz isch 1687 gstorbe un hät kei männlige Nochchomme hinterloo, eso hänn d'Herre vu Schwarzebach d'Landgrofschaft durch Hüürot griegt.
Wel d Gränze i däre Region so komplizirt verlauft, isch de „Jestetter Zipfel“ 1840 zum Zollusschlussgebiet erklärt wore, so dass nu no 6 km vo de 55 km lange Gränze händ möse überwacht wöre. Diä Regelig, wo bis 1935 golte hät, hät für d Iwoner zumene beschaidene Wohlstand gfüert, wel si iri Produkt sowohl z Bade bzw. Dütschland als au i dä Schwiz zollfrei händ chöne abiete. Aber au am Schmuggel wo zitewiis ufcho isch, sind si betailigt gsi. Usserdäm isch z Jestette aine vo drei SBB-Bahnhöf uf dütschem Gebiet. De Bahnhof Jestette isch uf em Schinewäg nu über Schwizer Staatsgebiet z erreiche und würd drum nu vo de SBB bedient.
Wappe
D'Entstehigszit vum Jestetter Wappe isch nit chlor, e offiziälls Wappe hät d'Gmeind 1898 uff Aadrag griegt. Es zeigt di offene Düre vu'me-ne Durm Jestetter Schloss, wu dinne e Wiidruube mit Stil un e Räbmässer z seh sin. Säll isch e Hiiwiis uff di friehjeri Bedütig vum Wiibou. Sit 1956 sin d'Gmeindefarbe Rot (Hintergrund) un Wiß/Silbrig (Durm) widder ins Wappe integriert
S Alteburger Wappe isch 1902 entstande, nochdemm d'Gmeind bim Generallandesarchiiv e Sigel beaadrait hät un s Archiiv s Aaeigne vu'me-ne Wappe vorgschlaa hät. Es zeigt im blaue Fäld zwei gchrüzti antiiki goldigi Schwärter. Zur Entstehigszit isch vu viile glaubt wore, dass d’Schanz vu de Alemanne errichtet wore säi un d'Römer si 357 übberwunde un de gröscht Deil vu de Alemanne in ere Schlacht umbrocht hätte.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Suschtiges
Z' Jestette gits e regionali Internet-Zytig und die nännt sich „Hierzuland“. Si isch fir d Region Chläggi und de ganz Oste vum Landchreis Waldshuet, also d Gmeinde Jestette, Lottstette, Dettikofe, Klettgau, Hochetenge am Hochrhy und Küssaberg.
Dialekt
De Dialekt vo Jeschtette ghört zum Hochalemannische und me sait Chläggi, Chatz, Chue. Wie anderi Dörfer im Chläggi isch früener de Diphthong /ei/ as e „braats aa“ uusgsproche wore. So stoot i de Jestetter Offning vom Joor 1470 no haliger Bronnen; Aachen. Hüt aber sait mer z Jeschtette /ai/: hailig, Aiche. S langi /â/ isch defür zumene /oo/ wore: Gmaandroot. Typisch isch d Endsilbe /-ing/ i Wörter wie Ziiting, Oorning, Regiering. De Dialekt vo Alteburg underschaidet sich nu echli, me sait do heilig, Eiche und s /ä/ werd gschlossner uusgproche: mir hend statt mir händ.
Literatur
Informatione zum Jestetter Dialekt giits doo:
E wiiteri wichtigi Quelle isch d Jestetter Dorfchronik, wo jedes Johr usechunt.
Bechtersbohl
Bächterschbohl isch en Ortsdeil vo Chüssaberg im Landkreis Waldshuet un ligt direkt unterhalb vo dä Chüssaburg. S hät ä paar ganz alti Hüüser döt wo dä alti Fueßwäg uf d Chüssaburg aafangt. So langsam waksts mit Riinä zämme. D Chüssaburg isch ä Ruinä sittem Buurechrieg. S heißt, daß scho d Römer döt an Uusguck gha hette, wal me vo döt wit i d Schwiiz innesiät. Zu de Römerzit hät e Nord-Süd-Verbindigsstroß durch de Ort uff Rottwyl. Räste vo-n-re sin underhalb vo Bechterschbohl und z Rhyne gfunde worre.
Seele (Gebäck)
D Seele isch á langgschdreckds Waißbrotgebäck vo dor schwäbischá Kich aos Dinkl, mo aos em Oberschwäbischá schdammá duad. In andre Gebiede hoißd se au Schwäbische Seele. D Seele isch außá gnuschbrig, inná woich, lufdig ond faicht.
Bechtersbohl
D'Gschicht isch äng mit derre vo de Küssaburg verbunde. Au Bächterschbohl isch im Drißigjöhrige Chrieg zerstört worre.
Seele (Gebäck)
Erscht in de ledschde Johr hot d Seele aó ibor ihr Heimat naus Bekanntheit erlangt. Inzwischá werdád in ganz Daitschland Variandá von dor Seele baggá.
Bechtersbohl
1975 isch Bächterschbohl uff Küssaberg ygmeindet worre. S Roothus näbe de Kapälle uss em Johr 1670 wird jetz anderscht gnutzt.
Seele (Gebäck)
Variandá
Zwischá Schduagord ond dor boerischá Grenz, haitsdag ogfähr umrissá von de Landkroes Gebbingá und Oschdalbkroes, hier vor ellem im Altkrais Schwäbisch Gmind isch á ähnlichá Brotard bekannt, mo „Briegl“ gnannt werrád. Briegl geldád vor ellem als regionale Keschdlichkait vo dor Gminder. Allgemein zoichnd sich án Briegl durch án daidlich feschdárá, schwärárá Doig aos. Dor Gminder Briegl gódd im Vergleich zur Seele mähr in d Broide ond isch ned so lang, dor Gebbingor Briegl abor zoichnd sich vor ellem durch á „krummá“ Optik aos.
Bechtersbohl
Im Johr 2008 hät Bächterschbohl 313 Ywohner gha.
Communauté de communes de la Basse Zorn
D Communauté de communes de la Basse Zorn ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 20. Dezember 1993 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera sìwa Gmeina ìm Zorndàl. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Herdt, Präsidant ìsch dr Denis Riedinger.
Hüntwangen
Hüntwange isch e politischi Gmäind im Bezirk Bülach vom Kanton Züri i dr Schwiiz.
Wappe
Blasonierig
Geographi
Hüntwange liit im Norde vom Kanton Züri im Rafzerfeld am Hochrhy. Nachbargemäinde sind Hohedenge, Glattfelde (Exklave Neuhus), Eglisau, Wil und Waschterchinge. Es liit zimlich genau zwüsched Züri und Schaffhuuse. Mit dr Bahn chann mer in chürzeschter Ziit Schaffhuuse, Bülach, Züri oder Winterthur erräiche. Mit em Auto isch es öppe 20–30 Minute vom Flughafe Züri-Chlote entfernt, trotzdem lebt mer z Hüntwange ohni Fluglärm.
Gschicht
Hüntwange wird zum erschte Mool im Joor 1254 als Hiuntwangin erwäänt. S Dorf het im Früemittealter zur Landgrafschaft Chleggau ghört, isch im 13. Joorhundert zum Chloschter Wettige cho un 1496 vo Züri erworbe worre.
Bevölkerig
De Uusländeraatäil liit bi 10,8 % (Stand 2011).
Religion
49,0 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 17,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 9,3 %, CVP 2,4 %, EDU 2,8 %, EVP 1,8 %, FDP 8,8 %. GLP 12,3 %, GP 9,2 %, SP 15,6 %, SVP 35,2 %, Suschtigi 2,6 %.
Gmäindspresidänt isch de Kurt Erb (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,4 % gläge.
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Hüntwange ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Libretto
E Libretto (ital. „Büechli“, Diminutiv zu libro „Buech“; Blural: Libretti) isch dr Teggst von ere Opere, eme Oratorium, ere Operette, eme Musical oder ere Kantate. Im witere Sinn bezäichnet mä mänggisch au d Szenarie für Ballett und Pantomime as Libretti. Dr Begriff isch Aafangs vom 18. Joorhundert ufchoo. Im Lauf vom 19. Joorhundert het er sich erst richdig iibürgeret.
Die literatuurwüsseschaftligi Forschigsdisziplin, wo sich mit em Libretto as ere literaarische Gattig beschäftigt, häisst Librettologii.
Gustav Adolf Seiler (Philologe)
De Gustav Adolf Seiler (* 20. Septämber 1848 z Binnige, † 30. April 1936 z Basel; Bürger vo Fränkedef) isch en Schwyzer Bezirks-, Sekundar- und Kantonsschueleerer und en Filoloog gsy. Sys grööscht Verdienscht isch sys baseltüütsch Wöörterbuech, wo 1879 usechoo isch.
Läbe
De Seiler isch z Binnigen i Primaarschuel und z Basel i s Gimnaasium und i s doozmaalig Pëdagogium. Er hät a den Universitëëte vo Basel (under anderem bim Moritz Heyne), Heidelberg und Gämf gstudiert und hät z Karlsruhe au na en Turnerkurs absolviert.
Pruefflich isch de Seiler Leerer gsy für Tüütsch, alti Spraachen und Turne. Vo 1871 bis 1875 hät er a de Bezirksschuel z Lieschtel Schuel ggëë, und deete hät er au syni Frau Sarah Müller gchänegleert und ghüraate. Wil s «Baselland in geistiger Beziehung so ziemlich todt» gsy isch, hett er äigetli uf Züri wele. De Staub hät em aber ekäi Stell wele vermittle, und drum isch er in Tuurgau use, won er vo 1875 bis 1877 a de Kantonsschuel z Frauefäld Leerer gsy isch. Deet isch syn Soo Gustav Adolf Seiler uf d Wält choo, spööter en Jurist, Baselbieter Landraat, Nazioonaalraat und Baselbieter Regierigsraat. 1877 händs de Seiler uf Basel gholt, won er bis zu synere Pänsionierig 1919 a de Mäitlisekundaarschuel gwürkt hät.
Dialäktoloogischs und namekundlichs Würke
Näbed em Leerer-Sy hät si de Seiler au für di schwyzertüütsche Tialäkt intressiert. Wo d Redakzioon vom Schwyzerischen Idiotikon 1874 en Plan für das nöi Wëërch und es Proobeheft publiziert und Koreschpondänte i de ganze Tüütschschwyz gsuecht hät, hät si de Seiler na im glyche Jaar für e Mitaarbet gmulde. Andersch als anderi hät er aber nöd «nu» Woortlyschten ygschickt oder Antwoorten uf Fragen ggëë, sondern hät grad sälber es Wöörterbuech über d Mundaarten in de Halbkantöön Basel-Land und Basel-Stadt gschribe. Er hät Hälffer i beedne Halbkantöön gha und isch fachlich vom Fritz Staub, em Scheffredakter vom Idiotikon, understützt woorde. 1879 isch s Wëërch Die Basler Mundart usechoo – en über 330sytigs Wöörterbuech mit eme dryssgsytigen Aahang mit de Tialäktgrammatik. Esones Wöörterbuech häts doozmaal na chuum nöimets ggëë. Me lists hüt na mit Gwünn, und es isch, zäme mit em Aargauer Wöörterbuech vom Jakob Hunziker vo 1877, en Mäilestäi i de Gschicht vo de tüütsche Tialäktology und Tialäktläxikografy.
Au 1879 hät er sys zwäit Buech useggëë, d Tialäkt-Antology Gottwilche! Die isch uf di äint Syten en Zuesatz zum Wöörterbuech gsy, uf di ander Syte hett si aber au sele im Tüütschunterricht ygsetzt wëërde. De Seiler hät gfunde, d Mundart von Schüeler sel der Uusgangspunkt vom Spraachunterricht sy, und mit deren Idee isch er nöd eläige gsy: De Schafuser Johannes Meyer mit sym Buech Deutsches Sprachbuch für höhere allemannische Volksschulen (Schafuse 1866) und der Aarauer Leerer Jost Winteler mit synere Schrift Über die Begründung des deutschen Sprachunterrichts auf der Mundart des Schülers (Bëërn 1878) händ s Glych wele.
Ab 1881 bis zu sym Tood hät de Seiler an ere groosse Zämestelig vo alne Basler Fluer- und Familienäme gschaffet. Er sälber hät nu welen e Samlig mache, aber de Fritz Staub hät em gsäit, er mües die Nämen au düüte, susch brech das nöd eso vil. Er hät sich daademit aber überlupft und isch nie fertig woorde. E paar Sache hät er i Uufsätz (wo hauptsächli i de Basellandschaftliche Zytig truckt woorde sind) publiziert, und deet gseet me, das syni Düütige underzwüschet täilwys überholt sind. D Materiaalie ligged hüt im Staatsarchiv Baselland. De Seiler hät gmäint, die Namesamlig seg sys grooss Wëërch, aber hüt wäiss me, das es sys Wöörterbuech isch, wo macht, das mer en au es Jarhundert spööter na gchänt.
Reich von Soissons
S Riich vo Soissons isch i der Spootantike e Riich im Norde vom hütige Frankriich um Soissons ume gsi. Es het im 5. Joorhundert as unabhängigs Köönigriich bestande und im säggste Joorhundert zwäimol e Zitli as Däilriich vom Frankeriich.
s römische Köönigriich
Dr Aafang vom Köönigriich vo Soissons isch vom Kaiser Majorian (457–461) gmacht worde, won er dr Aegidius zum magister militum vom römische Gallie ernennt het. Wo dr Majorian im Joor 461 vom Ricimer umbrocht worde isch, het dr Aegidius si Heerschaft über e groosse Däil vom Norde vo dr Browinz chönne festige und us em isch s Köönigriich vo Soissons worde. Er isch mit de salische Franke verbündet gsi und het sis Riich gege d Wisigote im Süde verdäidigt. Dr Aegidius isch im Joor 464 oder 465 gstorbe.
Si Soon Syagrius isch si Noochfolger worde. Är sälber het sich nid as Köönig sondern as dux bezäichnet, sini Noochbere häi em aber Köönig vo de Römer gsäit. Noch em Dood vom Frankeköönig Childerich (öbbe 481), wo mit em Riich vo Soissons verbündet gsi isch, het sich dr Chlodwig I. gege sini ehemoolige Verbündete gwändet. Im Joor 486 het dr Syagrius d Schlacht vo Soissons gegen e Frankeköönig verloore und sis Riich isch Däil vom Frankeriich worde. Dr Syagrius isch zu de Wisigote gflüchdet, die häi en aber im Chlodwig usgliiferet und dä het en 486/7 lo umbringe.
die fränkische Deilriich
Die fränkische Deilriich vo Soissons si entstande, wo 511 noch em Dod vom König Chlodwig I. und 561 noch em Dod vom Chlothar I. s fränkische Königriich under de Königssöhn ufdeilt worden isch. Bi dr zweite Deilig isch s Riich vo Soissons an Chilperich I. gfalle. Es isch denn vo alle Deilriich bi wiitem s chliinste gsi. Dr Chilperich het das as unrächt empfunde und brobiert, mit alle Mittel si Adeil am königliche Erb z vergrössere. Dä Bruederstriit isch bis 613 gange, wo alli Merowinger Erbe usser em Chlothar II. dod gsi si. Die andere drei Riich bi dene zwei Deilige si s Riich vo Paris, s Riich vo Metz und s Riich vo Orléans gsi.
Bussigny VD
Bussigny (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Ouest lausannois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bussigny isch e Wohn- un Induschtryvorort im Weschte vu Lausanne. D Gmaiflechi umfasst 34,7 % landwirtschaftligi Flechi, 19,5 % Wald, 45,2 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bussigny-près-Lausanne isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1358 as Bussignye. Bis 1959 het d Gmai Bussigny-sur-Morges ghaiße, derno Bussigny-près-Lausanne. Zum 1. Mai 2014 isch si in Bussigny umgnännt wore, wel di ehmolig Gmai Bussigny-sur-Oron mit Oron fusioniert het.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 33 % gläge.
Religion
38,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 38,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
D Burgermaischteri vu Bussigny isch d Claudine Wyssa (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 7498 Yywohner 84,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,6 % Dytsch, 4,5 % Italienisch un 7,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Ruedi Krebs
Churzbiografi
Mit der Rosmarie Fahrer, em Mani Matter, em Hugo Ramseyer, em Bernhard Stirnemann u em Fritz Widmer hed er 1965 Ballade, Lumpeliedli, Chansons à la bernoise im Benteli Verlag z Bärn usegä.
1981 hed er s Buech Berner Alltag: 26 Glossen aus dem „Bund“ im Bärner Wyss Verlag usegä.
Dagsburg (Lothringen)
Dockschbuerj (lothrìngisch; Patois Dabo, frànzeesch Dabo oder Dagsbourg, ditsch Dagsburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Dockschbuerj lijt ìn dr nordweschtliche Vogese. Züe Dabo ghere no d Orsdeil La Hoube, Le Grand Ballerstein, Rothenbuhl und Schaeferhof.
Gschìcht
Ìm Mìttelàlter hàt s Gebiet um Dockschbuerj zum Elsàss ghert. Bekànnt isch s Dorf durich d Kàpall, wie em Pàpscht Leo IX. gweiht ìsch, und dr Ruine vun dr Dockschbuerj, iwe beide uf em Rocher du Dabo leie. Vun dr Dockschbuerj stàmmt em Leo sii Müeter Heilwig.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dockschbuerj ìsch. Dabo ghert zem Kommünàlverbànd.
Kötzingen
Ketzige (frz. Kœtzingue, dt. Kötzingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ketzige ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1273 àls Kötzingen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ketzige ìsch. Ketzige ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ketzige ghert zem Hochàlemànnisch.
Grafen von Lupfen
D Grõfè vo Lupfè (au Hèrrè vo Lupfè) sin è schwôbisches Adelsgeschlecht, wo zum Uradel gehört hèt un annedubaki mächtig gsi isch. Sèll Gschlecht hèt Bsitz i dè Baar, im Schwarzwald, im Chleggau un im Elsass ghaa, dört hèt s Bezièungè zuè dè Grõfè vo Rappoltschtei (1397–1419) gää.
Iri Stammburg uff èm Lupfè, d Burg Hohèlupfè, isch èrstmòls 1065 nõchwysbar. 1251 hèn d Lupfener d Landgrõfschaft Stüèlingè gèrbt, wo bis dörthy Beschtanddeil vo dè Landgrõfschaft Chleggau gsi isch, denõch hèn si d Stüèlinger Burg baut un uff ènèm Plateau 80 m unterhalb vo dè Burg d Stadt Stüèlingè gründèt, wittery hèn si d Hèrrschaft Hohèhewè mit Sitz z Èngè sowiè Gebièt im Sundgau ghaa.
1374 wörd dè Landgraf zuè Stüèlingè als Junker Eberhard vo Lupfè bezeichnèt, wo vom Heinrich Gytinger a èrè Grichtsvohandlung z Briisach vodrèttè worrè isch.
Wègè aahaltendem Stritt mit èm benõchbòrtè Huus Fürschtèbärg hèn sich d Grõfè vo Lupfè im Städtechrièg um dè Schwôbischè Städtebund uff d Sitè vo dè Württemberger gegè diè mit dè Fürschtèbärger vobündeti Rychsschtadt Rottwyl gschtellt, wa 1377 zuèm Schliifè vo dè Burg uff èm Lupfè durch d Rottwyler gfüürt hèt. Nõch èm Widderuffbau isch si 1416 widder vo dè Rottwyler, sèllmòl im Uffdraag vom Könnig Sigismunds wègè m Bündnis vo dè Hèrrè vo Lupfè mit dè Herzöög vo Öschterrych, endgültig kabutt gmacht worrè. È baar Johr spôter isch sèlli Linniè vum Gschlecht 1439 uusgschtorbè, un d Württèbärger hèn d Hèrrschaft um dè Hohèlupfè ummè übbernõ.
Als Landgrõfè vo Lupfè-Stüèlingé hèn d Grõfè vo Lupfè d Burg als Stammsitz gwäält, wo als Burg zuè Stüèlingè bis hüt s Wòrzeichè vo dè Stadt isch. S hütige Stadtwappè vo Stüèlingè isch uff s Wappè vo dè Grõfè vo Lupfè zruggzfüürè. Mit èm Johannes vo Lupfè hèn d Grõfè vo Lupfè vo 1532 bis 1537 èn Konschtanzer Fürschtèbischof in irè Reiè ghaa. Devor isch Adelheid vo Lupfè vo 1353 bis zu irèm Sterbejohr 1371 Fürschtäbtissin vom Damèschtift Buchau gsi. 1521 hèn dè Wilhelm Werner vo Zimmèrè d Katharina vo Lupfè ghürõtè.
Am 26. Dezembèr 1582 isch dè Grõf Heinrich VI., wo dè letscht vo dè Lupfèner gsi sich, no nit ganz 40 Johr alt gsi. Mit ym isch denn au d Stüèlinger Linniè erloschè, un dènnè iren Bsitz isch uff d Marschäll vo Bappèheim übbergangè. S Bonndorfer Schloss un d Rosenègg sin übber sini Schweschter, d Grõfin Margaretha vo Lupfè († 1588), aa irè Maa Peter vo Mörsperg un Beffort gangè.
Im Gedenkè a d Hèrrschaft vom Hans vo Lupfè uff dè Burg Hochlandsbärg i dè Nöchi vo Colmar im Elsass drägèd hüt d Wyy von èrè Winzerei uss Kienzheim dè Nammè Jean de Lupfen.
Basilisken-Brunnen
As Basiliske-Brunne bezäichnet mä grüeni Brünne mit eme Basilisk druf in dr Schwizer Stadt Basel, wo s e Hufe von ene in dr ganze Stadt git.
In de 1880er Joor isch z Basel e Wettbewärb für e Stadtbrunne usgschriibe worde und 1884 het dr Wilhelm Bubeck, wo denn Diräkter vo dr Basler Gwärbschuel gsi isch, dä Wettbewärb mit em Basilisk, wo dr Basler Schildhalter isch, gwunne. Druf het mä nüünzää Basiliske-Brünne in dr Stadt ufgstellt und spööter no di no si no drissig drzue choo. E baar si wider verschwunde, so dass es hüte no öbbe drissig sonigi Brünne in dr Stadt Basel git.
Alli Basiliske-Brünne si gegen e Rhii grichdet, usser de Brünne uf dr Chläibasler Site, wisawii vom Münster. Dr Grunde isch, dass d Turiste won e Foti vom Münster mache, nit d Hindersite vom Brunne uf em Bild häi, sondern die vorderi.
Äine vo de Basiliskebrunne, dä an dr Augustinergass, stoot under Dänggmolschutz und zelt as e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
Beschriibig
Dr Basilisk mit em Stadtwabbe isch us Bronse und dr Räst us Gussiise gmacht. S Wasser chunnt us em Muul vom Basilisk und fliesst in e runds Becki, wo ussenooche mit verschidnige Muster verziert isch. Dr Stockfuess het d Form von ere Urne. Unden am Fuess befindet sich e chliises Drinkschäleli für d Hünd (oder anderi Dier).
Basiliske-Brünne in andere Stedt
D Stadt Basel het iire Partnerstedt mänggisch en originals Basiliske-Brünneli gschänkt, und eso cha mä sä in de letschte Joor au in andere Stedt finde. Sogar im Zentrum vo dr Stadt Züri - wo jo mit dr Stadt Basel zwar äng verbunde aber nit genau befründet isch - stoot sit 1983 e Basiliskebrunne. Witeri Brünne het s in verschiidene Stedt im Elsass, in Süddütschland z Nöijeburg am Rhii und z Huuse im Wiisedaal, in dr Nordwestschwiz, z Shanghai und z Wien.
Henri Guisan
De Henri Guisan (* 21. Oktober 1874 z Mézières; † 7. April 1960 z Pully) isch währed em Zweite Wältchrieg als General de Oberbefählshaber vo de Schwiizer Armee gsi.
Offenburger Versammlung 1848
D Offeburger Versammlig 1848 isch am 19. Merz 1848 rund zwoo Wuche noch em Aafang vu dr Merzrewoluzionn z Bade gsii. Si isch wichtig gsii, wel dert, andersch wie bi dr Offeburger Versammlig ai Johr vorhär, vu dr radikale Demokrate Friedrich Hecker un Gustav Struve zum erschte Mol effetli ne Republik gforderet woren isch.
Wenkerbogen von Opfingen
Wenker-Sätz vu Opfige
Offenburger Versammlung 1848
Am 9. Merz 1848 hän Demokrate vu Mannem „alle badischen Staatsbürger, welche das Recht haben, Wahlmänner zu wählen“, zuen ere Versammlig am 19. Merz uf Offeburg yyglade. Zue dr Iniziatore un Redner hän dr Johann Adam von Itzstein, dr Alexander von Soiron un dr Joseph Fickler vu Konschtanz ghert. D Dailnämer sin nit nume vu Bade gsii, nai, au us em preußische Rhyyland un andere Biet. Di zytgnessisch Präss het vu 25.000 Dailnäme gschribe, e Dail heebe Waffe drait. mer het di boode vorrewoluzionere Barlemäntschammere kritisiert un ine s Verdröue vum Volk abgsproche. Vor allem dr Struve un dr Hecker hän si fir e republikanischi Staatsform blediert.
Wenkerbogen von Opfingen
Wörter:
Henri Guisan
Jugend und Studium
Em Henri Guisan si Vater Charles-Ernest Guisan isch e Landarzt gsi. Sini Muetter Louise-Jeanne Bérangier isch zäh Mönet nach sinere Geburt anere Lungechranket gstorbe. Mit zäni isch de Guisan ufs Progymnasium z Lausanne gange, won er em Kadettekorps vo de Schuel aaghört het. Spöter isch er Mitglied vom Schwiizerische Zofingerverein worde. Für sächs Mönet isch er uf Dütschland gschickt worde, zum det sis Dütsch z verbessere. Wieder zrugg z Lausanne het er d Matura gmacht und het es Medizinstudium aagfange. Wil ihm d Medizin nid zuegseit het, het er über Naturwüsseschaft und Rächt uf nes landwirtschaftlichs Studium gwächslet, won er denn z Lyon abgschlosse het.
Offenburger Versammlung 1848
Di maischte ibrige Redner un schließli au di ganz Versammlig hän si aber gege ne vorschnä#lli Uusruefig vu dr Republik uusgsproche, wel des e Sach vu dr Nazionalversammlig sei. D Versammlig het aber ne umfangryche Forderigskatelog verabschidet, wu au di landeswyt Bildig „vaterländischer Vereine“ vorgsääne het. Dr Friedrich Hecker isch zum Obmann vum Landesuusschuss vu däne Verain gwehlt wore.
Henri Guisan
Militärischi Laufbahn
De Henri Guisan het i de Schwiizer Armee folgendi Diänstgrad gha: Oberstbrigadier, Oberstdivisionär und Oberstkorpskommandant sind Dienstgrad, wo hüt nümme vergäh wärded. D Bezeichnung „Oberst-“ bi de höchere Stabsoffiziär isch bi de Armeereform 61 ufgäh worde.
Am 13. Dezember 1893 isch de Guisan de Kavallerie zueteilt worde, het aber d Summer-Artillerierekruteschuel 1894 z Bière als Feldartillerist absolviärt. 1897 het er d Mary Doelker ghüratet und het sich als Landwirt z Chesalles-sur-Oron niderglah; 1902 het er s Landguet vo sim Schwiegervatter, d Verte Rive z Pully bi Lausanne übernuu. Vo det a het er im Militär e steili Karriere gmacht. Bis zum Erste Wältchrieg het er de Grad vom ene Major erreicht. Im Chrieg isch er es paar Mal a di dütsch Ostfront gange, um Chriegstaktik z lehre. I de 1930er Jahr isch er au im Internationale Olympische Komitee tätig gsi.
General Guisan
Wo sich im Summer 1939 d Lage z Europa zuegspitzt het, isch de Guisan am 30. August 1939 vo de Vereinigte Bundesversammlig zum General vo de Schwiizer Armee gewählt worde – eme militärische Diänstgrad, wo s i de Schwiizer Armee i Frideszyte nid git. Ufgrund vo sine unbestrittene Fähigkeite und wil drüberuus de wälschi Landesteil damals in de Regiärig nur mit eim Bundesrat verträte gsi isch, het me de Guisan uf Aahiäb mit 204 vo 229 gültige Stimme gwählt.
Ufgrund vom Operations-Befähl Nr. 2, wo de Guisan am 4. Oktober 1939 usgäh het, het s Gros vo de Schwiizer Armee d Limmetstellig bsetzt, um en Aagriff us em Norde und e Umgehig vo de Maginotlinie dur d Schwiiz dure uufhalte z chönne. Die Armeestellig isch nume gäge Dütschland grichtet gsi. Neutralitätsrächtlich hätti d Schwiiz au ihri Westgränze gäge Frankrych i glycher Wys bsetze müesse, aber für das hend Truppene gfählt. Mit em Plan H, ere gheime Veriibarig zwüsched de französische und schwiizerische Armee zur Bsetzig vo de vorbereitete Verteidigungsstellig uf em Gämpeplateau dur französischi Truppe, het me verhindere welle, dass die dütschi Wehrmacht die französischi Maginotlinie dur d Schwiiz het chönne umgah. S Abkomme isch insofärn neutralitätsrächtlich korrekt gsi, wil kei Automatismus bestande het und die französische Truppen erst nach eme dütschen Angriff und eme bundesrätliche Hilfsgsuech i Marsch gsetzt worde wärid.
Währed em Chrieg het de Guisan immer wieder probiärt, de Wehrwille vo de Schwiizer Soldaten und vo de Bevölkerung z sterke. Im Gägesatz zu de damals vorherrschende Meinig het de General Guisan au de Kontakt zu eifache Soldate gsuecht. Bsunders am 25. Juli 1940 mit sim Rapport uf em Rütli, wo er d Reduit-Strategie aagchündigt het, denn e Wuche spöter mit em grossaagleite Inspektionsbsuech uf em hütige Guisanplatz bi Arosa, aber au mit de vo ihm is Läbe grüefene Ufklärigsorganisation Heer und Haus.
De Guisan isch am 20. August 1945 als General verabschiedet worde. 1947 het er de Bundesversammlig si 270-sytigi Bricht über d Zyt vom Aktivdiänst übergäh. Am 7. April 1960 isch de Henri Guisan gstorbe. Er isch z Pully beärdiget worde. Noch hüt erinneret näbe viele Strasse, Plätz, Gedänkstei oder Ryterdänkmal au no Porträtfotene a eltere Beizewänd a General Guisan. D Truurfyr isch es eigetlichs Staatsbegräbnis gsi, wo s i d Eidgenossenschaft so gar nid git; im ganze Land hend am 12. April am halbi Zwei d Chilegloggene glüütet und zirka 300'000 Lüüt hend em Guisan näbem Gesamtbundesrat, vielne ehemalige Bundesrät und wiitere Honorable die letschti Ehr erwise.
De Guisan isch Bürger vo Avenches und Mézières gsi. Nach ihm isch d Kasärne uf em Waffeplatz Bärn und eini z Bure im Kanton Jura benännt worde. Äbefalls nach ihm benännt worde isch de Asteroid (1960) Guisan.
Kontrovärse um die historischi Iiordnig
D Generation vo de Zytzüüge (Arbeitskreis Gelebte Geschichte) und die traditionelle Historiker (Walther Hofer, Herbert Reginbogin, Jürg Stüssi-Lauterburg) sind sich einig gsi, dass em Guisan und de Réduit-Strategie de Hauptverdiänst zuechunnt, dass de Hitler d Schwiiz nid bsetzt het. S Kleine Orientierungsheft Schweiz vom Oberkommando vom dütsche Heere het am 1. September 1942 us Gägnersicht bestätiget: Die Entschlossenheit von Regierung und Volk, die schweizerische Neutralität gegen jeden Angreifer zu verteidigen, steht bisher ausser Zweifel.
Under em Iifluss vo de 68er-Generation isch au d Wichtigkeit vom Guisan und de Mythos, wo sich um sini Person rankt, dur Historiker wie de Jakob Tanner und de Hans Ulrich Jost i Frag gstellt und d Bedütig vom Réduit relativiert worde. Eine Rolle het um die Zeit ume und später au no gspilt, dass sehr vieli wichtigi Dokumänt us de Chriegszyt erst damals, nach ere 35-jährige Sperrfrist, de Forschig zuegänglich gmacht worde sind. Und au de ersti Guisan-Biograph, wo Bundesarchiv-Akte verwändet het, de Willi Gautschi, het d Leistig vom Rütli-Rapport im 1940i relativiert. De Gautschi het druuf verwise, dass de General churz drufabe em Bundesrat grate het, e diplomatischi Vermittligs-Mission uf Berlin z schicke – was d Landesregierig aber abglehnt het.
Im Bergier-Bericht sind die militärische Sachzwäng, s Réduit und de General käs Forschigsthema gsi. Me het  über die wirtschaftlichi Kooperation und die Frag, öb de Hitler ohni d Schwiizer Wirtschaft e kei Chrieg hätti füehre chönne. De Schlussbricht besäit gmäss Interpretation vom Markus Somm, dass de Bytrag vo de schwiizerische Wirtschaft a die dütschi Chriegswirtschaft vernachlässigbar gsi sig.
Der Autor vo de nüüe Guisan-Biografie, de Markus Somm, gaht devo uus, dass de Guisan ab Früehlig 1942 im Bilde gsi sii dörfti, was im Osten de Jude vo de Dütsche aatah worden isch. Für d Flüchtlingspolitik isch aber de Bundesrat verantwortlich gsi, währed de Guisan für d Sicherheitslag zueständig gsi isch. Für de Guisan isch au bi de Lösig vo de Flüchtlingsfrag d Rücksicht uf d Sicherheit vom Land a erster Stelle gstande. Nach em Fall vo Frankriich hend zuesätzlich zu de zivile Flüchtling rund 50.000 besiegti Franzose, Pole und Nordafrikaner müesse interniert, ernährt und militärisch bewacht wärde. Trotzdem het de Guisan i säbere Zyt differenziert gmeint: „Es ist klar, dass die Frage der Kinder anders beurteilt werden muss, als jene der erwachsenen Zivilflüchtlinge“.
Im 2010i het de Markus Somm im ene Interview gsäit, dass de Guisan wie vieli Bürgerlichi e Ständestaat aagstrebt het, um die revolutionär dänkendi Linggi z stoppe. Das het em Zytgeist entsproche. S Parlamänt hätti debi e weniger yflussreiche Rolle gspilt und me het au vom ene mächtige Bundespresidänt träumt.
De Bundesrat Hermann Obrecht het am 15. März 1939 gsäit: „[…] Wir Schweizer werden nicht [..] ins Ausland wallfahrten gehen.“ De Uusspruch besäit, dass kä Schwiizer Politiker oder Militär uf Nazi-Dütschland gah würd, und dass d Schwiiz niä zur Kollaboration bereit sy würd. Au nach em Bekanntwärde vo de Kontäkt vom Guisan mit französische und dütsche Militär het s Schwiizer Volch nid am Guisan sim Wille zwiiflet, die schwiizerischi Unabhängigkeit mit allne Mittel z verteidige. Em Guisan sis Réduit het de Schwiizer s Gfühl gäh, au us eigeter Chraft de Chrieg glücklich überstande z ha.
Etrurien
Mä setzt Etrurie mit em Kärngebiet vo de Etrusker gliich. As daas isch s äins vo de maassgääbende Länder im Middelmeerruum gsi, bis es im 3. Joorhundert vor dr Zitwändi an die römischi Republik gfalle isch.
Wo d Franzoose 1799 d Toskana erooberet häi, isch en "etrurischi Republik" usgrüeft worde. 1801 het e Sitelinie vo de Burboone, wo bis denn z Parma regiert het, s Köönigriich Etrurie bildet. 1807 isch dä franzöösischi Satellitestaat an Frankriich aagschlosse worde.
Wichdigi Stedt in Etrurie si oder si gsi:
16. April
Dr '''16. April''' isch dr 106. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 107. in Schaltjohr), dodermit blybe no 259 Däg bis zum Änd vum Johr.
Erzingen (Klettgau)
Erzige isch 876 zum erschte Mol i-n-re Urkunde erwähnt worre. Wohrschints isch d Römerstroß in di nördligi Baar durch d Gmeind dure verloffe. Bis zum 1. August 1971 isch es e selbständigi Gmeind gsi, deno isch es mit Grieße, Rächberg, Riedere am Sand und Wiswyl zu de Gmeind Chleggau zämmeglegt worre un am 1. Januar 1975 isch denn nu Gießlinge und Büehl zue de hüttige Gmeind cho. Vo säller isch's hütt s Ortszändrum, wo d Gmeindeverwaltig beherbergt, und de gröscht Ortsdeil.
Wie au z Rächberg wird z Erzige sit de Römerzit Wy abaut. Es handelt sich vor allem um Spotburgunder und Müller-Thurgau-Räbe. De Wybau wird durch de schwarz Jura und Lehm begünschtigt. De Erziger Kapälleberg, wo de Großdeil vom Wy abaut wird, isch 1997 als "St. Urban" gwählt worre.
Durch Erzige verlauft über 1,3 Kilometer d Bundesstroß 34, wo im Süde uff Lauchringe und im Norde uff Trasadinge i d Schwiz fiehrt. Mit em Baanhof isch Erzinge an d Schaffuuser S-Baan aabunde.
Martin Birmann
Dr Martin Birmann (* 26. Novämber 1828 z Rünebrg als Martin Grieder; † 19. Augschte 1890 z Lieschtel) isch e Schwyzer Politiker gsi. Är isch dr erschti Armeninschpäkter vom Kanton Baselland, Presidänt vo meerere politische und gmeinnützige Organisazione und au no Schriftsteller gsi.
Sys Läbe
Dr Birmann isch e Soon vom Posamänter Johannes Grieder und vo dr Elisabeth Buser gsi. 1859 het är d Elisabeth Socin († 1927) vo Basel ghürotet. Si hei zäme e Tochter gha. Nach em Bsuch vom Pädagogium z Basel het är Teology gschtudiert an dr Uniwärsitet Göttinge und isch 1852 Pfarrer z Lieschtel worde. Syni schterbliche Überräschte si 1890 uf em Fridhof z Chilchbrg beärdigt worde.
Armehilf und politischi Ämter
Wil är us armem Huus gschtammt het, isch dr Martin Birmann vom J. Kettiger gförderet und 1853 vo dr Juliana Birmann-Vischer (* 1785; † 1859), dr Witwe vom Moler Samuel Birmann, vo Basel adoptiert worde. Är het in dem Zämehang yre Name aagno. Vo jetz a het är sich bis zu sym Tod im Joor 1890 mit syner ganze Chraft für die arme Mitmönsche ygsetzt. Är isch bis 1888 unbesoldete Armeninschpäkter vom Kanton Basel-Landschaft und au vo 1853 bis zletscht Presidänt vom Armenerzyeigsverein gsi.
Mit dr finanzielle Unterschtützig vo syner Adoptivmuetter, het är scho 1854 d "Anschtalt für verwaarlosti Buebe" z Augscht gchauft und isch immer yre Presidänt gsi. Är het s Kantonsschpital reorganisiert und isch e Kämpfer für e Noibou vom Chrankehuus (1877) gsi. Wil är e gmessigte Liberale gsi isch, het är bis zu sym Tod au e Vylzaal vo politische Ämter gha. Är isch ab 1854 mit wenig Unterbrächige im Landrot gsi, unter anderem als Schöpfer vom kantonale Armegsetz. Är isch Mitglid vo ville Kommissione gsi. Vo 1869 a isch dr Martin Birmann im Schtänderot gsi, vo 1884 a Beuftreite für chille- und kulturpolitischi Froge.
Wyteri Ysätz
1854 isch är Mitgründer vo dr Basellandschaftliche Zytig gsi. Vo 1859 a isch är Verwaltigsrot, ab 1878 denn Presidänt vo dr Hüpotekebank Basel-Landschaft gsi. Är het sich sit 1880 bi dr Waldeburgerbaan ygsetzt und isch dört ab 1888 Presidänt worde. Zuedem isch är au im landwirtschaftliche Verein und in dr Schwyzerische Gmeinnützige Gsellschaft aktiv gsi. Näbenby isch dr Birmann au no literarisch-lokalgschichtlich tätig gsi.
Eerige
1885 het är vo dr Filosofische-Historische Fakultet vo dr Uniwersitet Basel dr Eeredoktertitel übercho. Das am 23. Aprelle 1968 ygweyti "Martin-Birmann-Schpital" für chronisch Chranki z Lieschtel treit ym z Eere de Name.
Mäuse
D Müüs (Mus) si e Nagdiergattig us dr Gruppe vo de Altwältmüüs (Murinae). D Gattig umfasst knapp 40 Arte, von dene isch d Huusmuus die bekanntisti und die wo am wiiteste verbreitet isch. Die meisten anderen Arte läben in Afrika und in Süd- und Südostasie.
Merkmol
Müüs hai e Chopf-Rumpf-Lengi vo 4,5 bis 12,5 Santimeter, drzue chunnt e Schwanz vo 3 bis 11 Santimeter. S Gwicht, sovil mä weiss, ligt zwüsche 12 und 35 Gramm. S Fäll isch je noch Art weich, rau oder stachlig, si Färbig an dr Obersiite goht vo hellgrau über verschiideni Grau- und Bruundön bis zum Schwarzbruune, d Undersiite isch heller. Dr Schwanz gseht us wie wenn er keini Hoor hät, isch aber mit fiine Höörli bedeckt.
Burg Gutach
D Burg Guetach, au Guetach-Durm gnännt, isch e abgangeni Burg bi dr Gmei Guetach im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme Uuslaifer vum Bielerstei gläge.
Die Hecheburg isch um 1300 vu dr Herre von Hornberg böue wore. Anne 1368 isch si gschlisse un derno 1369 wider ufböue wore. No 1703 isch si schließli abbroche wore. Vu dr ehmolige Burgaalag, eme durmartige Gebej mit ere Sytelengi vu 12 Meter un eme Durmässer vu 2,6 Meter, sin no d Grundmuure erhalte.
Schwitzhütte
D Schwitzhütte isch ä zeremonielli Sauna vun de Uriiwohner in Nordamerika. S git verschideni Usfihrunge devu, mol als Kuppel oder au als Tippi oder in ra Erdgrub mit Bretter oder Zwiig abdeckt. Schteiner werre ineme Fir userhalb heiss gmacht in drno in e Loch in dr Mitti glegt.
Traditione
D Ritual un Traditione wechsle vun Gegend zue Gegend, aber meischt mit Bschwörunge, Trommle und Ônbidrung zuem grosse Geischt vu de Welt. Gmein sin meischt folgendi Briich:
Kabinett Filbinger IV
S Kabinett Filbinger IV het s in dr 7. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg no dr Landdagswahl 1976 gee bis zum Ruggdritt vum Hans Filbinger in Folg vu dr „Filbinger-Affäre“. Am 30. Augschte 1978 het dr Lothar Späth s Amt vum Minischterbresidänt ibernuu un het s Kabinett Späth I bildet.
Michael Bredl
Dr Michael Bredl (* 24. Dezember 1915 z Nürnberg; † 1999 z Hindelong) isch a Volksmusiker, Musikpädagog, Volkliedsammler, Herausgeber, Lehrer und erschter Volkmusikpfleger z Boirisch Schwobe gwea. Ear hod u. a. de Tradition vom Alphornblosa im Allgai widrbelebt.
Lebe
Dr Bredl Michl isch im Boirische Wold, z Niederbayre, ufgwaxe. In dr Waldlerfamilie mit 13 Kindle isch viil gsunge und musiziaret wore. 1931 hods z Landshut s erschte niedrboirische Jugadsinge gebe und dr Bredl hod mit zwoi Briader en 1. Preis dalangt. Seit dr Zeit hod dr Kiem Pauli d "Bredl-Buam" gferdert und es isch a lebeslange Fruindschaft entstande. Dr Bredl isch Sänger gwea und hod virtuos Zither gspielt, dazue no Geige, Blosinschtrument und Klaviir. Ear isch au oft midm Kiem Pauli zamm ufdrede.
Bussnang
Busslig (amtlich Bussnang) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Michael Bredl
Lebe
Dr Kiem Pauli hod en Bredl Michl nach 1945 als Lehrer uf Eggadal bi Kaufbeire gholt. Do isch nacher d erschte ländliche Sing- und Volksmusikschul im Bezirk entstande. Anno 1957 isch dr Bredl uf Wunsch vom Alfred Weitnauer, wo domols schwäbischer Hoimatpfleger gwea isch, als Lehrer z Hindelong bschäftigt wore. Au do hod a glei Sing- und Musiziargruppe ufbaut.
Bussnang
Geografi
Busslig liit am Südstade vo de Thur. Zue de Gmaind ghöred d Dörfer und Wiiler Friltsche, Lanterswil, Mettle, Neuberg, Niederhof, Oberbusslig, Oberoppike, Oppike, Puppike, Rüüti, Rothehuuse, Schmidshof, Stehreberg, Unteroppike, Wiigarte und Wertbüehl. D Gmaindsflechi bstoht us 70,5 % landwirtschaftlicher Flechi, 19 % Wald, 8,9 % Sidligsflechi und 1,7 % sustiger Flechi.
Michael Bredl
Lebe
S Alphorn isch im Oberallgai lange Zit it meh bekannt gwea, bis dr Bredl anno 1958 s Alphorn uf olde Motiv im Allgai entdeckt hod. Damit isch au bewiese gwea, dass s Alphorn scho vor langer Zeit im Allgai gebe hod. Anno 1960 hand d Briader Albert und Herbert Wechs us Hinterstoi z Hindelong aagfangt im Allgai widr Alpherner z baue. Dr Bredl isch dr erschte Volksmusiker z Allgai gwea, wo s Alphorn au widr gspielt hod. Huit is drus a nuie Alphorn-Tradition z Allgai entstande. Dr Bredl Michl hod au dazua bidroge, dass d traditionelle Allgaier Scherrzither wieder meh bekannt wore isch. 1971 hod a d erschte Seminare fir Scherrzither duregfihrt.
Bussnang
Gschicht
Busslig isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 822 as Pussinwanc.
Michael Bredl
Lebe
Vo 1965 bis 1967 isch dr Bredl dr erschte hauptamtliche Volksmusikpfleger z Schwobe gwea. Dafir isch a vom Schuldienst freigstellt wore. Ear hod systematisch schwäbische Volksliedr gsammelt und vereffentlicht. So isch s Volksmusikarchiv vom Bezirk Schwobe z Krumbach entstande. Aus dem isch spader d Volksmusikberatungsstelle wore, wo dr Bredl bis 1998 gfihrt hod.
Bussnang
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 9,7 % gläge.
Religion
56,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 30,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4,5 %, CVP 14,2 %, FDP 8,3 %, GLP 6,8 %, GP 6,6 %, SP 6,7 %, SVP 46,6 %, Sustigi 6,3 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2085 Iiwooner 96,9 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 0,2 % Italienisch und 2,7 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Busslig ghöort zum Oschtschwizerisch.
Baseball
Baseball (amerikanische Schlagball) isch e Mannschaftssportart und Ballsportart us Amerika. Er isch e chli uf dr ganze Wält verbräitet, aber bsundrigs populär immer no in de USA, in Mexiko, Kuba und Japan.
Spiilreegle
D Reegle si aber no vil komplizierter ass das, wo do beschriibe isch.
Orsières
Orsières (uf Titsch friener Urseru) isch en Munizipaalgmei isch en Munizipaalgmei im Bizirk Entremont im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Dr Höiptoort vaner Gmei, ds Doorf Orsières, liggut im Taal Entremont am Bäärgbach Dranse d'Entremont. Zer Gmei gcheerunt im Entremont und inu zwei groossu Situtellini, dum Ferret-Taal und dum Champex-Taal, nu d chleinu Doorfjini Branche, Chamoille, Champex-Lac, Chez-les-Addy-Maligue, Chez-les-Giroud, Chez-les-Reuses, Commeire, Issert, La Douay, La Fouly, La Rosière, Le Biolley, Les Arlaches, Prassurny, Prayon, Praz-de-Fort, Reppaz, Somlaproz, Soulalex und Verlonnaz.
Bim Doorf Orsières fliessunt di beid Bäärgbachjini Dranse d'Entremont und Dranse de Ferret zämu.
Z Orsières sind groossi Natüürschutzgibiet: Chamoille d'Orsières, Chanton de Reppaz, Val Ferret / Combe de l'A.
Champex
Üsum Ferret-Taal fiert d Straass, wa va 1926 bis 1928 gibauti cho isch, uberu Bäärgpass gägu Noordweschtu in ds heecher glägu Telli Champex feri. Nooch bim Champexpass, wa ufer Heechi va 1498 Meter uber Meer liggut, isch am Champexsee sit dum Jaar 1892 es groossus Feeriudoorf entstannu, wa dr Ubernamu ds chlei Kanada het vercho. Ds Gmeigibiet va Orsières geit zwejuhalb Kilometer uber di Passheechi emuber in ds Val d'Arpette mit dum Bach Durnand d'Arpette, wa nit uf Orsières, sondern embri uf Bovernier fliesst.
Z Champex hets en bsunners groosse Alpupflanzugaartu, wa 1925 gigründute cho isch, mit mee wa 2000 Soorte va Bäärgpflanze
Am Süüdrand vaner Heechi va Champex het d Schwiz im Zweitu Wäältchrieg en Feschtig fer d Artillerii mit 16 Kanoone im Bäärg igrichtut.
Ferrettaal
Ds Ferrettaal im Süüdweschtu vam Doorf Orsières isch dr Höiptteil vaner Gmeiflächi. Ds Taal isch 19 Kilometer lengs. Äs faat ganz im Süüdu aner Landesgränza zu Itaaliu bim Bäärg Grand Golliat a. Bim chleinu Gletscher Glacier des Angroniettes unnerum Grand Golliat isch di Quälla vaner Dranse de Ferret.
Dr heegscht Bäärg am Süüdweschtrand vam Gmeigibiet isch dr Mont Dolent uf 3820 Meter uber Meer. Är steit im noordöschtlichu Üslöifer vam Mont-Blanc-Massiiv. Biner Aiguille d'Argentière nöördlich vam Mont Dolent liggut dr greescht Gletscher va Orsières, dr Glacier de Saleina. Im Ferrettaal liggunt d chleinu Doorfjini Prayon und La Fouly.
Nit ganz am geograafischu Ändi vam Taal, sondern ufer weschtlichu Sita liggut en topplute Bäärgpass, wa emuber uf Courmayeur im Aoschtataal fiert. Der Pass bsteit nummu üsuma Füesswäg und duma Söimpfaad, und äs git zwei Ruute: dr Grand Col Ferret und dr Petit Col Ferret, wa zirka en Kilometer üsenand liggunt und vam Bäärspitz Tête de Ferret gitrännti sind. Dr Abstig ufer Süüdsita embri in ds Taal isch seer steil. Vam Doorf Ferret üs, isch der chlei Pass zirka füüf Kilometer wit ewäg, der groossu zirka sibu Kilometer.
Gägu Süüdu und Süüdoschtu fierunt nu vier chleineri Füesswägu üsum Ferrettaal uber d Landesgärnza im Süüdu: dr Col du Ban Darray (2'695 m), dr Fenêtre de Ferret (2'695 m), dr Col du Fourchon (2'696 m) und dr Col des Angroniettes (2'936 m). Es het öi nu es par witeri Füesswäga, wa vam Ferrettaal iner Schwiz emuber ini Tellini va Liddes und Trient fierunt.
Im Gmeigibiert va Orsières findt mu drii SAC-Bäärghitte, di Cabane de l'A Neuve, di Cabane de Saleina und di Cabane d'Orny.
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Dr Üsländeraateil isch 2010 bi 11,4 % glägu.
Religioo
89,6 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 3,1 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeipresidänt va Orsières isch dr Joachim Rausis (Stand Oktoober 2017).
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 2630 Iwoner 96,2 % Französisch als Höiptspraach agigä, 1,4 % Titsch, 0,3 % Italienisch und 2,1 % annri Spraache.
Dr tradizionell Dialäkt va Orsières gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Bauma
Baume (amtlich Bauma) isch e politischi Gmäind im Bezirk Pfäffike vom Schwizer Kanton Züri.
Geografii
Baume isch am Fuess vom Hörnli im obere Töösstaal. Zue de Gmäind ghööred au na d Oort Saaland und Schtëërnebëërg, und öppe 80 Wiiler und Äinzelhööf, zum Biischpil Dillhuus, Dürstele, Neuthal, de Wolfischberg, d Wälenau, d Lipperschwändi und de Schindlet.
S Piet vo de Gmäind umfasst 35,8 % landwirtschaftlichi Flèchi, 53,3 % Wald, 6,4 % Sidligsflèchi, 2,9 % Vercheersflèchi und 1,2 % Gwässerflèchi. Naachbergmäinde sind Fischetaal, Wiile, Wildbëërg, Pfäfike, Hittni und Bääretschwiil. Bis Endi 2014 isch au Schtëërnebëërg e Naachbergmäind gsii.
Gschicht
Baume isch zum eerschte Maal gnamset woorde im Jaar 1470 als Boumen, de Wiiler Hörne (hochtüütsch: Hörnen) 869 als Huornomarcha. Uf de 1. Januar 2015 hät Bauma mit de Gmaind Schtëërnebëërg zur Gmaind Bauma fusioniert.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Ussländeraatäil liit bi 14,9 % (Stand 2011).
Religion
51,6 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 19,4 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 2,4 %, CVP 2,5 %, EDU 8,3 %, EVP 16,7 %, FDP 5,2 %. GLP 4,4 %, GP 6,8 %, SP 12,9 %, SVP 40,2 %, Suschtigi 0,6 %.
Gmäindspresidänt isch de Andreas (Res) Sudler (Stand 2017).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,8 % gläge.
Sit 1902 gits z Baume e Konditerei. Det wärded di bekannte Baumerflade gmacht.
Verkehr
Bis 1835 sind d Fuurwärch im Flussbett vo de Töss gfaare. Erscht dänn hät de Kanton d Straass vo Winterthur uf Baume und später no uf Wetzike–Ötwil poue.
Siit 1875 faart d Tösstalbahn zwüsched Winterthur und Baume, sit 1876 au zwüsched Baume und Wald. Sit 1918 ghört d Tösstalbahn de Schwizerische Bundesbahne. 1901 isch d Üürike-Baume-Bahn (UeBB) vom Adolf Guyer-Zeller poue worde. 1969 hät mer die Linie mit Büs uf de Strecki Baume–Wetzike ersetzt. Sit 1978 fared im Summer regelmässig Dampfzüg vom Dampfbahn-Verein Zürcher Oberland uf de UeBB-Strecki bis uf Hiwiil.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Baume ghöört zue de Oberländer Mundarte.
Herrschaft Lichtenberg
D Herschaft Liechtebärg im Underelsass het vom 13. bis ins 15. Joorhundert bestande und isch denn in dr Groofschaft Hanau-Liechtebärg ufgange.