cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enceladus (Mond)
Erforschig vum Enceladus
Die erste vu Ruumsonde gmachte Bilder vu Enceladus sin vu dr zwei Voyager-Sonde gmacht worre. Während Voyager 1 im Dezember 1980 bloss us relativ grosser Entfernig Bilder het mache chänne, isch Voyager 2 im August 1981 in dr Lag gsi, mit wesentlich höchrer Uflösig z'photographiere un die jugendlich Natur vum ä Grossdeil vu sinere Oberflächi z'enthülle.
Detaillierti Beobachtige hän no aber fast ä Virteljohrhundert bis zue dr Achunft vu dr Cassini-Sonde am 30. August 2004 warte müesse, wo sälli Sonde in ä Saturnumlaufbahn igschwenkt isch. Ufgrund vu dr Erchenntnisse vu dr Voyager 2-Bilder, isch Enceladus zum ä bevorzugte Beobachtigsobjekt vu dr Planer vu dr Cassini-Mission userkore worre. Mehreri sehr nochi Vorbiflüeg under 1500 Kilometer Entfernig un zahlriichi, uziilti Beobachtigsmöglichkeite innerhalb 100000 km Entfernig sin vorgsähe worre. Sälli Begegnige sin unde ufgfüehrt. Bis November 2005 sin dri nochi Vorbifflüeg durgfüehrt worre, wo bedütendi neii Erchenntnisse iber im Enceladus si Oberflächi broocht hän, ischliesslich vu usträttendem Wasserdampf an dr geologisch aktive Südpolarregion.
Airolo
Airolo (lombardisch Airö(u)/Aire(u) [ajˈrøː/ajˈrøw/ajˈreː/ajˈrew], dytsch Eriels oder Jerels, RMS undefined) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Airolo im Bezirk Leventina.
Geografi
Airolo lyt i dr obere Leventyna am sidlige Fueß vum Gotthardpass, 55 km nerdli vu Bellinzona. Weschtli vu Airolo lyt s Bedrettodal, wu mer iber dr Nufenepass in s Wallis chunnt oder iber dr San Giacomo-Pass ins italienisch Pommatdal. Zue dr Gmai ghere au no d Derfer Brugnasco, Fontana, Madrano, Nante un Valle. S Dorf Albinasca un dr Wyler Bedrina sin hite nimi bewohnt. Airolo isch hite ne wichtigi Bahnstation an dr Bärgstreki vo dr Gotthardbahn un lyt am Sidportal vum Yysebahntunäll, wo ane 1882 ygweit worden isch, un vum Tunäll vu dr Autobahn A2), wo 1980 uffggangen isch.
Gschicht
Airolo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as Oriolo. Im spoote 19. Joorhundert isch d Feschtig Airolo bout worde.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Airolo isch dr Franco Pedrini.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Airolo ghert zum Ticinese.
Böuwärch
S Dorf isch im Infäntaar ISOS ufgfüert.
Beignon
Beignon (Gallo Benyon, bretonisch Benion) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Beignon lyt 56 km vu Vannes un 93 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 52 m un 212 m iber Normalnull.
Gschicht
Beignon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 843 as Beingloen vicaria (9. Jh.: Bicloen, 1062: Bidainono, 1062: Bidainonum, 1409: Bedanum, 16. Jh.: Baignon, 1630: Bignon).
Verwaltig
vu Beignon isch. Beignon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Beignon ghert zum Gallo.
Dennis Ritchie
De Dennis MacAlistair Ritchie (* 9. September 1941 i Bronxville, New York; † am 12. Oktober 2011 i Berkeley Heights, New Jersey (tot uufgfunde)) isch en amerikanische Informatiker gsi. Er het zeme mit em Ken Thompson und anderne di erscht Version vu Unix-Betriebssystem entwicklet und s erste Unix Programmer’s Manual gschribe. Zeme mit em Thompson und em Brian W. Kernighan entwicklet er d Programmiersprooch C. Kernighan und Ritchie schrieben gemeinsam das Buch The C Programming Language, weles hüüfig mitem Chürzel „K&R“ zitiert wird. Bekannt und berüehmt sind au sini Initiale „dmr“, wo de Ritchie als Benutzername fürd System Login brucht het.
Lebe
De Dennis Ritchie isch am 9. September 1941 als Sohn vum Alistair E. Ritchie gebore worde. Er het a de Universität Harvard Physik und agwendeti Mathematik studiert. 1968 isch em für sini Dissertation Program Structure and Computational Complexity de Doktorgrad (ENS Ph.D.) vu de Universität Harvard verleiht worde.
Ab 1967 het de Ritchie i de Bell Telephone Laboratories (churz „Bell Labs“) im Computing Sciences Research Center gschaffet. Er het sich mit Multics, BCPL, ALTRAN und schlussendli mit de Programmiersprachene B und C sowiä de Betriebssystem Unix und Plan 9 beschäftigt. Zletscht isch er de Leiter vu de Forschigsabteilig für System-Software bi Lucent Technologies/Bell Labs gsi.
De Ritchie isch 2011 im Alter vu 70 Johre i sim Huur tot ufgfunde worde, d Todesursach isch unklar.
Alto Malcantone
Geografi
Alto Malcantone lyt im obere Malcantone.
Gschicht
D Gmain Alto Malcantone gits sit em 14. Merz 2005, wo sich di bishärige Gmaine Arosio, Breno, Fescoggia, Mugena un Vezio zämedoo hen.
Arosio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Aroxio, Breno 1140 as Breno. Fescoggia 1296 as Fescozia, Mugena 1214 as Megiadina (1270 Migena), Vezio 1355 as Vecio.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Alto Malcantone isch dr Curzio Sasselli.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Alto Malcantone ghert zum Ibergang zwisch em Comasco-Lecchese un em Bosino.
Charlotte Schneidewind-Hartnagel
D Charlotte Schneidewind-Hartnagel (* 1953 z Göttingen) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene).
Uusbildig un Beruef
D Schneidewind-Hartnagel het anne 1973 am Alte Churfirschtlige Gymnasium z Bensheim s Abitur gmacht. Derno het si Germanischtik, Anglischtik un Publizischtik an dr Georg-August-Universitet z Göttingen studiert un ab 1986 Bedriibswirtschaftslehr an dr Fachhochschuel vum Land Rhyland-Pfalz z Worms. Um des Zyt isch si au Mitgliid im Studäntebarlemänt vu dr FH FH Rhyland-Pfalz Worms un Studänteverdrätteri im Senat gsi. Anne 1989 het si s Examen as Diplom-Bedriibswirti abschlosse. Ab 1978 het si ne Lektoratsvolontariat im Agora-Verlag, Akademy vu dr Chinscht z Berlin, gmacht. Ab 1980 het si bi FWS Worpswede gschafft un isch 1985 zue dr Telecommunication Schöpp GmbH z Bensheim gwächslet. Syt 1990 het si bi dr dr Prässestell vum Bundesverband vum Dytsche Gieterfärnverchehr z Frankfurt am Main gschafft, ab 1996 as Prässereferänti vu dr Frauebeufdraite z Bensheim un syt 2000 as freii Schurnalischti.
Bolitischi Laufbahn
D Schneidewind-Hartnagel isch im Johr 1998 Grindigsmitgliid vu dr Alternative Griene Lischt un bis 2007 dert au im Vorstand gsii. Anne 2005 isch si in dr Chraisvorstand Odewald-Kraichgau gwehlt wore un 2006 isch si Mitgliid vu dr Landesarbetsgmainschaft FrauenPolitik wore.
Im Landag isch si Mitgliid im Uusschuss fir Arbet un Sozialornig, Familie, Frauen un Seniore, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un in dr Enquetekommission „Pflege“. Derzue isch si stellverdrättend Mitgliid im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur, im Petitionsuusschuss, im Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notbarlemänt) un im Uusschuss fir Integration.
In dr Griene-Fraktion isch si frauebolitischi Sprächeri vu ihre Fraktion un Sprächeri fir Verbruucherschutz. Bi dr Nomininierig fir d Landdagswahl 2016 isch si ihrem Barteifrynd Hermann Katzenstein in ere Kampfabstimmig unterläge.
Privats
D Schneidewind-Hartnagel isch ghyrote un het e Dochter (* 1991). Si wohnt mit ihre Famile z Eberbach.
Dotzigen
Dotzige (amtlech Dotzigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,2 % gläge.
Religion
76,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 11,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 21,1 %, CVP 1,4 %, EVP 3,6 %, FDP 4,5 %. GLP 4,3 %, GP 6,8 %, SP 19,6 %, SVP 31,7 %, Suschtigi 7,0 %.
Gmeindspresidänt vo Dotzige isch dr Roger Maurer (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1391 Ywohner 93,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,5 % Französisch u 0,9 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Dotzige ghört zum Hochalemannisch.
Hornussen
Hornusse isch en Mannschaftssport, wo hauptsächlich i de Schwizer Mittelland Kantön Bärn, Soledurn und Aargau betribe werd. Zum Hornusse bruchts en Nouss oder Hornuss, en Bock, wo de Nouss mit Lätt platziert werd, en biegsame Stäcke mit eme Trääf vornedra, um de Hornuss chöne furt z schloo. Im Ries (Spielfäld) hät jede Fänger e Schindle, wo bim Spiil i d Luft ufe ghebt oder gworfe werd. D Mannschaft, wo uf de ganze längi vom Ries verteilt ufgstellt isch, versuecht mit de Schindle de Nouss abztue (berüere), bevor er uf de Bode gheit.
Bi de Mannschaft wo de Hornuss schloot, isch d Leischtig vom Einzelne gfrogt, bi de Mannschaft, wo de Nouss abtuet isch d Gruppeleischtig wichtig.
Hornusse werd i lokale Verein glärnt u güebt. Wettkämpf gits uf Kantonaler u Eidgenössischer Äbeni. S Hornusse isch näbed Schwinge ou e Bestandteil vom Eidgenössische Schwing- u Älplerfäscht.
Kanton Uri
Dr Kanton Üri isch ai einä vu dä erschtä dri Schwiizer Kanteen gsi, wo im 1291 d Eidgenossäschaft grindet hend, näbä Schwyz und Obwaldä/Nidwaldä (Unterwaldä). Dr Kanton het 35'382 Iwohner (ca. 90 % Schwiizer, 10 % Usländer) und liit i dr Zentralschwiiz.
Dr Haiptort isch Altdorf, d Flächi vom Kanton isch 1077 km².
Drvo:
Dr Kanton isch i 19 Gmeindä üfteilt, Bezirk gits keini. Reialp, Andermatt und Ospidall gheeret zum Urscheletall. Üri wird ai ds Tor zum Südä gnännt, will dr Gottert ä wichtigi Verbindig i ds Tessin isch.
Hans-Huber-Saal
Dr Hans Hueber-Saal isch dr chliinst Saal im Baasler Stadtcasino am Stäinebärg 14.
Regelinda
D Regelind (* öppe 885; † 958), au Regelinda, Reginlinde oder Reginlind, isch d Dochter vom Graf vom Zürigau, Herzogin vo Schwoobe und Äptissin vom Chlooschter Fraumöischter z Züri gsi.
Wän si uf d Wält cho isch, weiss me nit gnau. Ire Vatter isch dr Zürigaugraf Eberhard dr erschti gsi, d Muetter het Gisela gheisse und vo 869 bis 926 gläbt. Ire Brueder Eberhard dr zwöiti isch wie scho dr Vater Graf vom Zürigau woorde.
Hans-Huber-Saal
Dr Saal isch noch em Komponist Hans Hueber benennt und het öbbe 540 Blätz. Er wird für Kammerkonzärt, chliini Solistekonzärt, Vordrääg, Daagige und Apéro benützt. Vo de Muusigliebhaber wird er für si usgezäichneti Akustik gschetzt.
Regelinda
D Regelind het zwöimol ghürootet; s erschte Mol öppe ane 904 dr Herzog Burchard dr zwöiti vo Schwoobe, wo au no Graf vo Räzie gsi isch. Wo dä ane 926 als Begleiter vom burgundische König Rudolf em zwöite z Italie bi Novara bimene Kampf ums Läbe isch, het gly drufabe dr nöi Herzog Hermann d Wittfrou vo sim Vorgänger ghürootet.
Hans-Huber-Saal
Er isch 1891 vom Archidekt Johann Jakob Stehlin em Jüngere entworfe worde, wo au dr Archidekt vom Muusigsaal nääbedraa gsi isch. D Blään, wo im Johann Jakob Stehlin si Nöwöö, dr Fritz Stehlin, noch em Dood vo sim Unggle umgsetzt het, si im brivate Stehlin-Archiv ufbewaart. Dr Fritz Stehlin het sich genau an dr Entwurf ghalte, aber bi dr Innedekorazion vom Saal het er e freiji Hand gha, wil s drfür käini Blään gee het. Er het d Usstattig ganz äifach ghalte und eso gseet dr chlii Saal vil modärner us as dr grooss Muusigsaal, won er sim Unggle sini alte Entwürf umgsetzt het, wil 1876 nid gnueg Gäld drfür übrig bliibe isch.
Regelinda
Mit em Burchard het si s Frauechlooschter Sankt Margreete z Waldkirch bi Fryburg gründet, wo iri Dochter Gisela d Äptissin worden isch.
Iiri anderi Dochter us dr erschte Ee, d Berta (907–966), isch d Frau vom König Rudolf em Zwöite vo Burgund gsi, und d Dochter Ida us dr zwöite Ee die vom Liudolf, em Soon vom Kaiser Otto. En Änkelin, die Heiligi Adelheid vo Burgund, Dochter vo dr Berta und em König Rudolf, isch zerscht Königin vo Italie gsi und het denn dr Kaiser Otto dr Grooss ghürootet und gilt als eini vo de bedüütendschte Fraue vom zääte Joorhundert.
Won ere au dr zwöit Maa ane 949 gstorben isch, isch d Regelind uf Züri is Fraumöischter ggange, wo si Äptissin worden isch. Derzue ane het si au s Ampt vo dr Äptissin vom Stift Säckinge gha.
Me lueget d Regelind als Stifterin vom Chlooschter Äisidle aa. Eine vo irne Söön, dr Heilig Adalrich, het uf dr Insle Ufenau im Zürisee als Äisidel gläbt und isch Mönch vom Chlooschter Äisidle gsi. Wie mä uf em farbige Relief obe gseht, het d Regelinda uf dr Insle d Kapälle vom heilige Martin und no e grösseri Chile lo boue, wo d Muetterchile vo vilne Dörfer am obere Zürisee worden isch. D Äptissin isch am Ändi vo irem Läbe, wo si schynts wäge de Lepra chrank worden isch, au sälber uf die abglägnigi Insle go woone, und si isch ane 958 dört im Alter vo 73 Joor gstorbe. Begrabe het me se im Chlooschter Rychenau am Bodesee.
Anne 2019 hät d Züürcher Zouft Gselschaft vom Fraumöischter bim Sächsilüüte a die bedüütendi Züürcheri, wo vor meh weder tuusig Jaar gläbt hät, gmaanet. zum Aadänken a d Regelind hät si iires Nöijaarsblatt ufs 2020 iire gwidmet; und si wott uf de Insle Ufenau en Dafele amache, wo ad Herzogin und Äptissi maanet.
Thyone (Mond)
D' Thyone (Jupitermond XXIX) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Thyone isch am 11. Dezember 2001 vu dr Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezeichnig S/2001 J 2 erhalde.
Daift worre isch säller Mond no uf d'Thyone, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.
Bahndate
D'Thyone umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 20.939.000 km in 627 Däg, 5 Stund un 24 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2286 uf. Mit ere Neigig vu 148,509° isch d'Bahn retrograd, d. h., säller Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
Ufgrund vu ihre Bahneigeschafte wird d'Thyone dr Ananke-Gruppe, bnennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Thyone besitzt e middlere Durmesser vu öppe 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si yberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch. D'Thyone wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloss 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 22,3m.
Saint-Christophe (Aostatal)
Saint-Christophe (frankoprov. Sen-Cretoublo) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Saint-Christophe ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Emilius.
Geografi
Saint-Christophe lyt im Augschtdal uf dr linke Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Angelin, Bagnère, Bret, Chabloz, Champapon, Champ-d’Hône, Château d’Entrèves, Chaussod, Chef-Lieu, Clappey, Cognon, Condemine, Cort, Coutateppaz, La Crétaz, La Croix-Noire, Fontanalle, Gérardin, Gevé, Grand-Chemin, Grande-Charrière, Léméryaz, Loups, Maillod, Méladière, Meysettaz, Nicolin, Olleyes, Pallein, Parléaz, Pin, Prévot, Rouye, Senin, Sorreley, Thuvex, Veynes. Nochbergmaine sin Aosta, Pollein, Quart, Roisan un Valpelline
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Saint-Christophe dr italienisiert Name San Cristoforo drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Saint-Christophe isch dr Paolo Cheney.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Saint-Christophe ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Saint-Christophe sin 100 Froogebeege wider retuurchuu.
Languidic
Languidic (bretonisch Langedig) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Languidic lyt 18 km nordweschtli vu Lorient un 35 km vu Vannes uf ere Hechi zwische 7 m un 126 m iber Normalnull. Zue dr Gmai ghere unter anderem no d Wyler Kerbléhan, Kerentestec, Kernec, Kergohanne, Kervréhan, Lambézégan, Saint-Jean, Saint-Étienne, Saint-Donatien un Tréauray.
Berkheim
Gmoendsgliderong
Zue Bärga gheret d Ortsdoel Berkheim, Bonlanden, Eichenberg ond Illerbachen.
Gschicht
Bärga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1093.
Languidic
Gschicht
Languidic isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as Lankintic (1264: Landgedic, 1264: Landgendic, 1282: Languidic, 1291: Languindic, 1313: Languendic.
Berkheim
Verwaltong
Bärga hot sich mit dr Gmoene Ärazhõẽ, Dädenga, Kirchbärg ond Kirchdorf zom Gmoeverwaltongsveband „Illertal“ mit Sitz en Ärazhõẽ zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Walther Puza.
Languidic
Verwaltig
vu Languidic isch. Languidic ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Languidic ghert zum Bretonisch. Zwoosprochigi Klasse sin an dr Schuele anne 2001 yygfiert wore. Im Johr 2007 sin 18,4% vu dr Schueler in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore, anne 2010 20,3 %.
Berkheim
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bärga ghert zom Mittelschwäbisch.
Gödelscher Unvollständigkeitssatz
Dr  Unvollständikäitssatz vom Gödel isch äine vo de wichtigste Setz in dr modärne Logik. Er beschäftigt sich mit dr Abläitbarkäit vo Ussaage in formale Süsteem. Dr Satz zäigt, ass ab ere bestimmten Läistigsfähigkäit formali Süsteem Gränze häi. Er bewiist, ass es in Süsteem, wo stark gnueg si, wie dr Arithmetik, Ussaage muess gee, wo mä weder formal cha bewiise no widerlege. Dr Satz bewiist d Ummöglikäit vom Hilbertprogramm, wo vom David Hilbert begründet worde isch, zum bewiise, ass d Mathematik frei vo Widersprüch sig. Dr Satz isch 1931 vom ööstriichische Mathematiker Kurt Gödel veröffentligt worde.
Die Setz setze dr Mathematik e prinzipielli Gränze: Nit jede mathematischi Satz cha us de Axiom vom ene mathematische Däilgebiet (zum Bischbil Arithmetik, Geometrii und Algebra) formal abgläitet oder widerlegt wärde.
In dr Wüsseschaftstheorii und in andere Gebiet vo dr Filosofii zelt dr Satz zu de Setz in dr Mathematik, wo am mäiste rezipiert wird. S Buech Gödel, Escher, Bach und d Wärk vom John Randolph Lucas wärde hüfig exemplarisch uuseghobe.
YouTube-Lizenzsystem
S YouTube Lizenzsystem  isch a Sammlong vo Regla, mo d Rechd vo de Autora, d Copyright, ond dene vo YouTube sichra sollad. Dia Regla send a Doil vom Internetrecht, Wamma Youtube nudsa duad, muaß ma se drnoch richda. S Nudsa vo YouTube wurd als Aanemma vo selle Regla aagseha
Bedeidong
D Bedeidong vo dene Regla kommd au aus dr Bedeidong vo YouTube.
2015 sen oogfähr 400 Schdonda Schbielzeid en jedr Minud hochglada worra
Auf s Videoportal isch oogfähr1,000,000 mol em Monat zuagriffa worra. Weil a jedr Videoclip odr jeds Video Geld werd isch, geids da au 'click fraud'. Dr Gwinn vo YouTube isch 2015 auf sechs Milliarda US$ gschädsd worra
Dryope
Dryope isch de Name vo merere Fraue i de griechische Saage:
YouTube-Lizenzsystem
Bedeidong
Jeden Dag werrad a Milliard Videos auf Youtube aaguggd.
Ziel
S System vo de YouTube Lizenza soll d Urheberrechd vo de Autora schüdsa, bsondrs dia vo Videos ond d Regla fir s Nudsa feschdlega. Dozua miassad d Autora ihre Aaschbrüch em Content Manager-Account aageba. Des Vrfahra soll au d wirdschafdliche Indressa vo YouTube schidsa. YouTube nemmd Cookies zom Aazeiga plana.
Standard YouTube Lizenz
Fir s Rondrlada isch d Standard YouTube Lizenz z ondrschoida noch D passive Nudsr – d 'Viewers' – derfad Dateia rondlada so wia d aktive Nudsr – d Autora – des YouTube erlaubd hrnd. Eischrängonga, mo dr Autor fir d Nudsung durch YouTube (ond seine aagschlossene Firma) gmachd hod, geldad au fir Viewer. S Aagebod vo YouTube Dateia eizbenda, isch ned scho geba, weil VouTube en Code drfir aabieded
Creative commons Lizenz
Mid dr Creative Commons Attribution License (Creative Commons|CC by) kennad YouTubeer s Nutza vo ihre Arboida Andre erlauba. D 'CC by' Lizenz erlaubd au s Verändra. En Amerika hod s d Fair Use-Regel, drnoch kaa ma gschüdsde Werk au ohne Lizenz nudsa.
Sanktiona
S Vröffendlcha vo gschüdsde Werk ohne a Lizenz kaa vom Autor an YouTube gmeldad werra. API-Programmierer, mo se ned an d Regla fir YouTube API Programm haldad, kennad Aischrängong kriaga odr gschberrd werra.
Briefong
Mid 'Content-control software' au Content-Filter ghoissa, werrad Videos beim Hochlada auf Urheberrechdsvrledsonga prüfd, om Urheberrechdsvrledsonga auszschliessa.
Kanton Schwyz
De Kanton Schwyz isch en Kanton vo dr Schwiiz. Er liit i de sognante Zentralschwiiz.
Geografii
D Flächi vom Kanton Schwyz misst 908 Kwadratkilometer. De Hauptort heisst au Schwyz.
Dä Kanton isch in sächs Bezirk und 30 Gmeinde glideret. D Bezirk sind folgendi:
Dä Kanton Schwyz gränzt a folgendi Kantön: im Süde an Uri und Nidwaldä, im Weste a Lozärn und Zug, im Norde a Züri und Sanggalle, und schliessli im Oschte a Glarus.
Lueg au: Gmeinde vom Kanton Schwyz
Ufem Kantonsgebiet, wo i de Voralpe lyt, het’s sächs Seeè:
Dr bekantischt Schwyzer Bärg isch d Rigi.
Gschicht
De Kanton Schwyz isch eine vo de drüü «Urkantön» vo de Schwiizer Eidgnosseschaft, wo im 13. Jaarhundert es Pündnis gschlosse hend. De Pundsbrief vo ane 1291 isch im Pundesbriefarchyv hüt no erhalte.
Im Merz vo 1798 si franzöösischi Drubbe in d Schwiiz iidrunge und häi dr Widerstand vo de Bärner gege die Helvetischi Republik broche. Die andere konserwative Kantöön häi sich erst denn afo ufrapple, under iine Schwyz, wo im April 1798 d Verfassig vo dr helvetische Republik abgleent und en Armee ufgstellt het, zum si Unabhängikäit z verdäidige. Noch e baar Aafangserfolg isch aber au de Schwyzer d Übermacht vo de Franzoose klaar worde und si häi kapituliert und sich dr Helvetische Republik aagschlosse.
1831 häi sich die liberale Bezirk im Nordoste und Nordweste vom Kanton abgspaltet und dr Kanton Usserschwyz bildet. Noch eme milidärische Versuech vo de Innerschwyzer, d Usserschwyz z underwärfe, het d Daagsatzig interweniert. Die bäide Pardeje si zum ene Kompromiss choo und häi e nöiji Verfassig usgarbäitet, wo d Rächtsgliichhäit im ganze Kanton garantiert het. 1833 häi sich die beede Täil wider zämegschlosse – nöd nu ganz freiwillig.
Bevölkerig
Dä Kanton Schwyz isch tradizionell en katholische Kanton und ghört chirchlech gseh zum Bistum Chur.
Eurydome (Mond)
D' Eurydome (Jupitermond XXXII) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Eurydome isch am 9. Dezember 2001 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnung S/2001 J 4 erhalde.
Daift worre isch der Mond uf de Namme Eurydome, nooch ainere vu de Charite us de grichische Mythologie.
Bahndate
D'Eurydome umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 22.865.000 km in 717 Däg, 7 Stund un 55 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2759 uf. Mit ere Naigig vu 150,274° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird Eurydome de Pasiphae-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Pasiphae, zuegordnet. Eurydome isch s'innerst Mitglid vu sällere Gruppe.
Physikalischi Date
D'Eurydome besitzt ä Durmesser vu etwa 3 km. D'Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern d'Annahm vu eme Ufbau us iberwigend silikatischem Gstai zuetreffend isch. Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 22,7m.
Samuel Werenfels
Dr Samuel Werenfels (* 4. August 1720 z Baasel; † 1. Septämber 1800 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt vom Barock gsi. Er het under anderem d Blään für s Schloss Eberain z Sissech entworfe.
Si Lääbe
Dr Werenfels isch 1720 z Baasel as Soon vom Kaufmaa Peter Werenfels (Kaufmaa und Lääderhändschemanufaktur) und dr Catharina Socin uf d Wält choo. Er isch dr Göttibueb vom Theoloog Samuel Werenfels gsi, wo au si Groossunggle gsi isch. 1743 isch er in d Gsellebruederschaft vo dr Baasler Spinnwätterzumft iidräte und isch 1748 Mäister worde. 1788 isch er Müüliinspäkter worde und vo 1794 aa Wärkmäister in Baasel gsi.
As Archidekt isch er e Verdräter vom Baasler Spootbarock. D Stadt- und Landhüüser in Baasel und Umgäbig, won er entworfe het, si Züügnis vo sinere stilistische Nööchi zur zitgenössische elsässische Archidekduur. Näben em Johann Jacob Fechter (1717-1797) und Ulrich Büchel (1753-1792) gilt er as äine vo de bedütendste Baumäister in dr Stadt Baasel im 18. Joorhundert.
Dr Werenfels isch mit dr Maria Magdalena Strübin verhürootet gsi.
Esslingen (Begriffsklärung)
Esslingen stoht fir:
Burg Lichtenberg (Oberstenfeld)
D Burg Liechtebärg isch e Burg oberhalb vo dr Gmeind Oberstefäld im Landkrois Ludisburg z Bade-Württebärg. D Burg isch 1197 zum erste Mol urkundlig erwähnt worde und zelt zu de eltiste Stauferburge z Dütschland. Si isch bewohnt und es het din e Restaurant, wo nume an bsundrige Aläss ufgmacht wird.
Gschicht
Die ersti urkundligi Erwähnig stammt us em Johr 1197. Im 13. Johrhundert hai d Liechtebärger e chliis Territorium um Grossbottwar beherrscht. Si si hochi Würdedräger im Dienst vo der Chille worde. 1302 bis 1314 isch dr Sibotho Bischof vo Speyer gsi. Dr Hermann isch Kanzler vom Ludwig em Bayer gsi und 1333 bis 1335 Bischof vo Würzburg. 1407 isch d Familie usgstorbe.
1357 si d Burg und d Herrschaft Liechtebärg an dr Graf Eberhard dr Greiner verchauft worde. 1361 het Württebärg d Burg und s Dorf der Chrone vo Böhme as Lehe ge. Die Lehensherrschaft het bis 1805 bestande. Sit 1483 isch d Burg im Bsitz vo der Familie vo und zue Weiler gsi.
Hütigi Bedütig
Dr Burghof, Durm und d Kapelle si vom April bis November am Sunndig für s Publikun offe, und wenn dr Burgherr nit dört isch, au der Palas. Me cha sich in dr Kapälle verhürote und in der Burg Hochziite und anderi Fester fiire. Zur Burg ghört au der Wiibärg undedra.
Im Zweite Wältchrieg isch d Burg 1945 vo dr Artillerii beschädigt worde und me het si 1956 vo Grund uf renoviert.
Alag
Dr Bärgfriid isch 30 Meter hoch, stoht uf dr Agriffssiite und isch hüte überdacht. In d Burg chunnt me hüte über e Brugg us Stei und e Dorvorbau, wo vom ene Dorhuus flankiert isch. Der Zuegang zum Bärgfriid isch uf ere Höchi vo öbbe acht Meter. Denn goht me dur e Dorzwinger zum innere Dor vo der Alag. Drüber stoht d Kapälle mit de schöne Wandmolereie, wo freigleit worde si und wo die eltiste Wärk drvo us em 13. Johrhundert stamme. Dr ängi Burghof wird vom Palas uf dr Dalsiite begränzt und me chunnt zun em über e Holzbrugg. Nördlig drvo isch d Ringmuure mit eme Uhredürmli und eme Wehrgang zum ene niidere, rächteggige Durm, wo über em nordöstlige Egge stoht.
Mansische Sprache
Mansisch oder Wogulisch (моаньсь, moańś) ghört zum ugrische Sprochzwyg vo de finno-ugrische Sproche. 'S hät ungfähr 3000 Sprächer und isch de nöchst Verwandt vom Chantische und Ungarische.
Dialäkt und Standardsproch
S Mansisch underscheidet drei Dialäkt, wo sich so stark underscheide, dass d Kommunikation zwüsche ihre Sprächer nümmi möglig isch:
D Standardsproch vom Mansische isch de Sos'va-Dialäkt, 's wird aber zum Deil au uff Konda gschrybe. E Rächtschrybig isch im Johr 1932 uff Basis vom Sos'va-Dialäkt entwickelt worre; s latynisch Alphabet isch spöter durch s kyrillisch ersetzt worre. No spöter hät mer sällem no Büechstabe für d Darstellig vo de lange Vokal dezüegfiegt.
Ussproch
D Büechstabe Б, Д, Ж, З, Ф, Ч und Щ werre numme in Lehnwörter verwändet.
Grammatik
Di mansischi Grammatik isch (wie die vo allne finno-ugrische Sproche) durch d Agglutination brägt. D Nome chönne in sechs Kasus stoh (Nominativ, Lativ, Lokativ, Translativ, Instrumental, Ablativ). De Genitiv wird durch Possessivsuffix usdruckt. Verbe känne zwei Zite (Gegewart und Vergangeheit) und vier Modi stoh. Dodeby ändere sich d Suffix je nochdëm, ob s Verb transitiv oder intransitiv isch.
Resolution 3379 der UN-Generalversammlung
D Resolution 3379 mit em Ditel „S Usmerze vo allne Forme vo dr Rassediskriminierig“ (änglisch: Elimination of all forms of racial discrimination) isch am 10. Novämber 1975 vo dr UN-Generalversammlig beschlosse worde. Si sait, ass dr Zionismus e Form vo Rassismus und dr Rassediskriminierig siig. Drezue het si Israel in e Reihe gstellt mit de Apartheid-Staate Südafrika und Rhodesie.
D Resolution isch mit 72 zu 35 Stimme bi 32 Enthaltige aagnoh worde. D Jo-Stimme si im Wäsentlige vo de arabische Länder, vo Staate us dr Dritte Wält und vom Ostblock (u. a. dr Sowjetunion und dr Dütsche Demokratische Republik) choo. Die meiste westlige Länder (u. a. d USA und d Bundesrepublik Dütschland) hai gege d Resolution gstimmt. D USA hai die Resolution as offizielli Begründig für ihre Boykott vo de erste beide UN-Rassismuskonferänze in de Johr 1978 und 1983 agee.
Nochdäm dr Ostblock zsämmebrochen isch, isch die umstrittene Resolution am 16. Dezämber 1991 vo dr UN-Generalversammlig mit 111 zu 25 Stimme bi 13 Enthaltige zrugggnoh worde (Resolution 46/86). Kei arabische Staat het für s Zruggneh gstimmt. 1998 het dr UN-Generalsekretär Kofi Annan d Resolution 3379 as e „Diefpunkt“ in dr Gschicht vo de Vereinte Natione bezeichnet. S israelische Ussenministerium het erklärt, ass Israel si Deilnahm an dr Madrider Friidenskomferänz 1991 vom Zruggneh vo dr Resolution abhängig gmacht haig.
Fritz Stehlin
Dr Fritz Stehlin (* 25. Septämber 1861 z Baasel, † 6. Dezämber 1923 z Baasel) isch e Baasler Archidekt gsi. Er isch dr Nöwöö vom Archidekt Johann Jakob Stehlin em Jüngere.
Lääbe und Wärk
Dr Fritz Stehlin isch as Soon vom Politiker Karl Rudolf Stehlin z Baasel uf d Wält khoo. Si Brueder Hans Georg isch bekannt drfür, ass er die fossili Süügersammlig vom Naturhistorische Museum Baasel usbaut het. Si Brueder Karl isch e liberal-konservative Baasler Politiker und wääred Joorzäänte Vorstand vo dr Historische und Antiquarische Gsellschaft z Baasel gsi, und vo 1895 bis 98 Bresidänt vo dr Schwizerische Gsellschaft für d Erhaltig vo historische Kunstdänggmööler.
Wolfram Schlabach
De Wolfram Schlabach (* 14. Juni 1936 z Friburg; † 9. März 2013 z Bollschwil) isch e ditsche Herspilautor, Spil- un Theaterpädagog un Radiomoderator gsii.
Fritz Stehlin
Lääbe und Wärk
Dr Fritz Stehlin isch mit dr Helene Bavier, dr Dochder vom Simeon Bavier, verhürootet gsi. Si Dochder, d Maja Sacher, isch e groossi Kunst-Mäzenin vo dr Stadt Baasel gsi, wo under anderem d Emanuel Hoffmann-Stifdig gründet het.
Wolfram Schlabach
Lebe
De Schlabach isch z Friburg uf d Welt kumme. Wu de Zweet Weltkrieg aagfange het, isch er vier Johr alt gsii. Si Vater isch as Soldat im Krieg gsii, si Mueter isch mit em us de Stadt Friburg gflichtet. Si hän d Kriegsjohr deno bi Verwandte z Elzach, im Prechtal un am Bodesee verbrocht. Noch em Krieg sin si wider zruck uf Friburg un au si Vater isch us em Krieg haimkumme. Ase Bue isch de Schlabach Minischtrant in de Katholische Kilche gsii.
Fritz Stehlin
Lääbe und Wärk
Vo 1881 bis 82 isch er uf d Ecole d'architecture z Bariis gange, denn bis 1887 uf d Ecole des Beaux-Arts z Bariis. 1888 het er im Büro vo sim Unggle Johann Jakob Stehlin afo schaffe und, wo dä 1894 gstorbe isch, het er d Firma in dr Dradizion vo dr Archidektefamilie Stehlin witergfüert. Fast alli Geböid vom Stehlin si im Stiil vom Nöibarock baut. Er het e Hufe Willene baut, under anderem 1891–92 und 1893–94 Ängelgass 79 und 77, Baasel; 1901 Zum nöije Kettihoof, Dalbe-Vorstadt 72, Baasel; 1903 dr Pfäffigerhoof am Sevogelblatz. Au chliini schlössliartigi Aalaage häi zu sine Brojekt ghöört wie s Schloss Pfäffige 1896–1900 und Industriibaute (1903–21 Verwaltigs- und Fabrikbaute für d Ciba Klybeck, Baasel) und Woonhüüser für Arbäiter (1919–20 Horburgstrooss, Baasel, wo abgrisse worde isch). Er het dr Aabau an Muusigsaal, dr Hans-Hueber-Saal, 1904/05 noch de Entwürf vo sim Unggle usgfüert und d Wanddekorazione im groosse Muusigsaal fertig gmacht, wo s Gäld für sä 1876 nid glängt het.
Anzonico
Anzonico (lombardisch Anzóni) isch bis Endi Merz 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina ghert.
Wolfram Schlabach
Lebe
Im Johr 1950 het de Wolfram Schlabach as Statischt bim Film Schwarzwaldmädel mitgspilt
Anzonico
Geografi
Anzonico lyt am linke Hang vum Valle Leventina uf ere Hechi vu an dr Strada Alta. Zämme mit Calonico, Cavagnago un Sobrio bildet Anzonico d sognännt Traversa.
Fritz Stehlin
Lääbe und Wärk
Vo 1905 bis 1823 isch dr Stehlin Bresidänt vom Aarbetsusschuss vo dr Bürgerhuus-Kommission für d Veröffentligung vo dr Räije "Das Bürgerhaus in der Schweiz" gsi.
Wolfram Schlabach
Lebe
Noch em Abitur het er Gschicht un Ditsch studiert. Si berueflig Engagement het vor allem em Theater gulte. As Honorarprofääser an de Katholische Hochchuel Friburg het er iber 25 Johr lang Seminar un Vorlesige zue de Theme Spilpädagogik un Theaterpädagogik ghalte.
Anzonico
Gschicht
In ere Volksabstimmig im Merz 2004 hän sich d Burger vu Anzonico gege d Fusion mit dr Gmaine Faido, Osco, Mairengo, Calpiogna, Campello, Rossura, Calonico, Chiggiogna, Cavagnago un Sobrio gstimmt.
Wolfram Schlabach
Lebe
Im Johr 1978 het er d „Friburger Spilwerkstatt“ (hit „Friburger Schuelprojekt-Werkstatt“) in s Lebe gruefe, e Furtbildigsiirichtig fir Lehrer, wu Spil, Kreativität un Schueltheater as Schwerpiunkt ghet het. Drait wore isch d Spilwerkstatt vum Staatlige Schuelamt, vum Kultusminischterim Bade-Wirtteberg un der Stadt Friburg. Ab 1987 hän au d Nochberlandkrais bi de Finanzierig mitgmacht un sit 2005 daile sich d Stadt Friburg un s Land d Dregerschaft. Bi syre Verabschidig vu dr Spilwerkstatt anne 2001 het er vum Intendant Hans Ammann d Ehrenodle vum Friburger Stadttheater kriegt.
Anzonico
Gschicht
Am 1. April 2012 hät d Gmai mit de Gmaine Calpiogna, Cavagnago, Chironico, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmain Faido fusioniert und dodermit au de Bezirk gwächslet.
Wolfram Schlabach
Lebe
Langi Johr het de Wolfram Schlabach as Radiomoderator fir dr Sidweschtfunk un speter fir dr Sidweschtrundfunk gschafft, unter anderem het er d alemannisch Mundartsändig „Mundart am Samstag“ uf SWR4 moderiert. Er het e Huffe Herspil un Theatersticker gschribe, vil devu au uf Alemannisch.
Anzonico
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Anzonico isch bis Endi Merz dr Luciano Zanzi gsii.
Wolfram Schlabach
Lebe
Si Frau Irmtraud, e Fotografi, het er scho as Kind känneglehrt. Si hän 1963 ghirote, sin anne 1972 uf Bollschwil zoge un hän zämme zwai Kinder ghet, de Suhn Rolf-Thilo un d Dochter Candida.
Anzonico
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Wolfram Schlabach
Lebe
Im Merz 2013 isch de Schlabach noch ere lengere Kranket im Alter vu 77 Johr gstorbe.
Anzonico
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Anzonico ghert zum Ticinese.
Liestal
Lieschtel (IPA: []), hochdütsch Liestal, friener Liesthal ) isch d Hauptstadt vom Kanton Basel-Landschaft und em Bezirk Lieschtel in dr Schwiiz. Es ghöört zu dr Nordweschtschwiiz.
D Stadt ligt 17 Kilometer südöschtlig vo Basel und sächs Kilometer vom reemische Augusta Raurica (hytte: Augscht) entfärnt. Sie isch Sitz vo verschidene kantonale Behörde und isch s wirtschaftlige Zäntrum vom Ergolztal.
Lag und Gmeinibann
Lieschtel ligt zmittst im Ergolztal, wo bi Oltigen afoot und bis uff Augscht abe goot, wo d Ergolz in Rhy mündet. D Stadtsidlig ligt im Schnitt uff 327 Meter über Meer (das isch öppe d Höchi vom Bahnhofplatz). Dr tiefschti Punkt isch a dr Ergolz im Niederschönthal uff 287 Meter unde, dr heggschti Punkt isch die Alti Stell uff em Schleifeberg bim Ussichtsturm uff 614 Meter.
D Flechi vom Gmeinibann hett 1821 Hektare, dodrvo sin 1077 Hektar Wald, en grosse Teil drvo isch im Bsitz vor Bürgergmeind Lieschtel. Mit 1821 Hektare isch Lieschtel die greescht Gmeind vom Kanton.
D Gränze ringsume, dr Stadtbann, isch 26,5 Kilometer lang. D Nochbergmeinde vo Lieschtel sin: Bis 1851 isch Lieschtel 400 Jucharte (öppe 150 Hektare) gresser gsi und hett au an Muttez und s soledurnische Gämpe gränzt. S beträffende Gebiet (mit dr Ruine Schaueburg und dr Schaueburger Flueh) isch dennzmoll aber an Fränkedef abträtte worde.
D Stadt isch dr Mittelpunggt vo dr Agglomeration Lieschtel, wo näbedra au no uss Fränkedef, Füllschdrf und Lause bestoot. Nid unmittelbar zur Agglomeration sälber, will no e Grienstreife drzwische isch, gheere Sältisbärg, Nugler und Buebedorf.
Rund um Lieschtel het’s viel Wald und Wiese und scheen isches fascht überall zum hiigo. Bsunders erwähnenswärt isch dr Ussichtsturm uff em Schleifeberg uff 614 Meter über Meer; er isch 1891 erbaut worde und me het vo obe e tolle Rundblick iber die ganz Region. Bsunders scheen ischs au uf dr Schaueburger Flue und bi de Wasserfäll im Kessel und bim Steinebrüggli.
Der Lindestock im Waldgebiet im Oschte vo der Stadt, uf Bode vo der Bürgergmeind, isch e künschtliche Hoger. Es isch e grossi Depony, wo me vo anne 1948 bis 1994 allerhand Abfäll us Lieschtel und denn gly au vo Basel und sibezg andere Gmeinde hiibrocht het. Sid em Joor 1991 sind nume no Schutt vo abrochne Hüüser und Material us Bougruebe dört ufe cho und 1994 het me der alt Ghüderhuuffe mit Äärde zueteckt und druff wider e Wald lo wachse. Vom Gipfel vom Lindestock heet men e schöni Ussicht bis uff Basel. Nyt wyt wägg vom Lindestock sind d Deponie Elbisgrabe und Höli.
Klima
Lieschtel hett e für Schwiizer Verhältnis milds Klima mit enere Joorestemperatur vo durchschnittlig 10.1 Grad Celsius. Im Januar sins im Schnitt 2.1 Grad, im Juli 20.8 Grad. Pro Joor gitts e Niederschlag vo durchschnittlig 933 Milimeter, fascht alles dodrvo als Räge (Schnee isch sälte). Mit 24 Näbeldääg pro Johr, die meischte mit Hochnäbel, ghöört Lieschtel zu de Oort met sehr wenig Näbel.
D Winter sin in dr Regel für die Breitegrad ehnder mild und entsprächend hetts au nur an wenige Daag e Schneedeggi. En Usnaam hett do s Joor 2006 gee: Bim "Joorhundertschnee" vom 4. uff e 5. März isch innert 24 Stunde en halbe Meter Schnee gfalle – normalerwyys sin scho 10 Santimeter vill.
Bsunders in de letschte Joore sin Summer mit lang ahaltende Hitzeperiode über 30 Grad Celsius hyffiger worde. Dodrby sin d Temperature in der Regel es bizz weniger heiss als wie z'Basel, aber es isch immer no dyttlig heisser als im Mittelland.
Bevölkerig
Z Lieschtel wohne fasch 14'500 Lyt (das gilt füre März 2019). Knapp ei Fünftel drvo sin Ortsbürger. E bizz weniger als drei Fünftel sin Schwiizer, aber nid Ortsbürger. Dr Räscht (guet ei Fünftel) sin Ussländer. D Bevölkerig verteilt sich uf es bizz under 6500 Hushält.
Die meischte Lüüt, nämli mee weder 80 Prozänt, rede Dütsch, öppe föif Prozänt Iteliänisch und zwöi Prozänt Serbokroatisch. Anne 2000 het d Stadt en «Integrazionskommissioon» ygsetzt, wo für s Zämeläbe vo de verschidene Nazionalitääten und Sproochgmeinschafte luegt. Si het usegfunde, ass men i dr Stadt öppe nünzg verschideni Sprooche redt.
Und was jetz die schwizerdütschi Mundart vo Lieschtel agoot: die ghöört zum Baselbieterdütsch, das isch e Nordweschtschwizer Variante vom Hochalemannisch. Me het drvo es eigets Lexikon, s Baselbieter Wörterbuch vom Hans Peter Muster und dr Beatrice Bürkli. Es git au modärni Musigmacher, wo Song i dere regionale Sprooch schrybe, wie me uf der Websyte «Spruchrif» cha gsee. E Lieschtler Rockband isch Liverish, wo au Mundartsong vortreit. Wie die Sprooch i der Literatur töönt, cha me a de Mundartwäärch vom Jonas Breitenstein, wo dr erscht Dichter uf Baselbieterdütsch gsi isch, ghöre. Eis vo sine Dialäktbüecher heisst ''Der Herbstmäret in Liestal. Ein Bild aus dem Baselbiet.'' En Autoor us der Stadt, wo i dr jüngschte Zit i dr Mundart schribt, isch der Lieschtler Markus Ramseier.
I de Joor vo 2005 bis 2009 isch die Schwizerischi Koordinazionsstell für Bildigsforschig a dr Fachhochschuel Nordweschtschwiiz in drei Chindergäärte vo Lieschtel cho luege wie s Spannigsverheltnis zwüschem Dialäkt und em Hochdütsch i dere Altersstueffe usgseht. Me het welle luege ob Chinder, wo en anderi Muettersprooch weder s Schwizerdütsch rede, mit ere Betröiig uf Standarddütsch besser dra wäre.
Lieschtel bietet 11'700 Arbetsplätz a und isch somit en Oort, wo viili hiipändle. Aber vieli Lieschtler fahre am Daag zum Schaffe vo der Stadt wägg, die meischte i d Gägend vo Basel.
Entwicklig vo der Bevölkerig sit 1850
s Lieschtler Stadtwappe
Zer Zyt vo dr bischöfliche Herrschaft, wo vo anne 1305 bis 1400 gangen isch, hett Lieschtel dr Basler Bischofsstab als Wappezeiche bicho, und es hett dä wies Bistum in roter Farbe gfiehrt. Bsunderi Kennzeiche sin die sibe gotische Krabbe (Tupfe) und dr rot Schildrand. Noch dr Kantonstrennig hett dr nei Kanton Basel-Landschaft dr rot Stab als Kantonswappe ibernoh. Um Verwächslige uszschliesse, hett me druffabe 1921 s syt 1407 bikannte Stadtsigel zum offizielle Stadtwappe gmacht: Die unteri Helfti isch rot, die oberi silbrig, druffobe het’s e wachsende rote Bischofsstab mit sine siebe Krabbe. D Fahne isch wyss-rot (sänkrächt teilt).
dr Name «Lieschtel»
Die erschti urkundlichi Erwäänig vom Ortsname vo Lieschtel findet sich inere Urkunde, wo s Datum vom 17. April 1189 treit. Dr Bischof Heinrich I. vo Basel loot mit däm Dokumänt s arg ramponierte Kloschter Schöntel z'Langebrugg ney bevölkere und bestätigt d Rächt und Bsitztümer vom Kloschter. In ere lange Lischte vo Züüge wird au en «Volmar villicus de Lihstal» gnennt, also en Art Dorfvorsteher. Neyeri Studie hän aber ergee, dass die Urkunde um 1218 ume entstande sy muess und denn vordatiert worde isch. Dodrmit isch die eigentli erschti urkundligi Erwäänig vo Lieschtel im Joor 1218 erfolgt. 1226 wird dr Ort bereits wie in dr hyttige Schriibig als Liestal erwäänt.
Für di Härkumft vom Name Lihstal hetts verschideni Idee ghee und gitts zem Teil immer no:
Lang isch d Düütig als «dr Ort, wo Liesche wachst» Favorit gsi, wil in de zytgnössische Quelle Lieschtel 1302 als Linstal und 1376 als Lieschtal agee wird, was sehr dytlig uff Liesche hiwyyst. Sitt me in neuschter Zyt aber gseh hett, dass Lieschtel hegschtwoorschiinlig uff eme spotrömische Kaschtell basiert, isch d Variante «Liustatio», wo scho vor däee Entdeckig uss rein etymologische Gründ poschtuliert worde isch, ebefalls seer plausibel. D Variante Liecht-Stall dirfti falsch sy, isch doch Lihstal scho 1198/1218 beleggt, iber 100 Joor vor em Ärdbebe. Trotzdäm haltet sich die Theorii in dr Bevölkerig hartnäckig, glägentlig au als Uffbliehe vor Stadt noch enere Peschtepidemii (statt em Ärdbebe).
vor 7000 Joor zmittst in dr Staizyt: La Hoguette-Kultur
In dr Gegend rund um Lieschtel hän scho in dr Staizyt Mensche gläbt. Entsprächend sin au es paar bearbeiteti Silex (Fyyrstai) gfunde worde – wie übrigens an vilne andere Ort in dr Region au. Im Mai 2001 hett sich aber e mittleri archäologischi Sensation ereignet: Bim Bau vo dr Hurlistrooss am Schleifebärg, dört wo dr Steilhang e bizz flacher wird, zerscht meerereri sog. «Dickenbännlispitzen» gfund worde. Das sin e Art glaini Boorer us Silex, wo um 4000 vor Chrischtus (Jungstaizyt brucht worde sin. Söttigi Silexstückli sin in dr Nordweschtschwiiz scho über hundert Moll gfunde worde und drumm nid eso bsunders. Grad drnäbe hett me aber witeri Silexgrätli gfunde, unter anderem en assymetrische Pfiilspitz us Silex und en gschliffene Meissel us Fälsgstai, wo älter usgsee hän als Sache uss dr Jungstaizyt. Kurz druffabe sin Keramikschärbe gfunde worde, wo usse rotbruun, inne aber schwarz brennt gsi sin, drzue sin sii mit glaine Ystich verziert gsi. Sottigi Schärbe sin s erschti Moll z La Hoguette, emene Dorf im französische Gebiet Calvados in de 1960er Joor gfunde worde und uff d Zyt zwysche öppe 5500 und 5000 vor Chrischtus datiert worde – also in d Mittelstaizyt. D Fünd z Lieschtel sin eidytig au däre sogenante La-Hoguette-Kultur zuezordne gsi. Do me dr Ursprung vo däre Kultur im spanisch-franzeesische Mittelmeerruum vermuetet, handlet sichs bi de Fünd vo Lieschtel umd die öschtligschte vo allne La-Hoguette-Fünd.
Au wenn sich bis zue de Röömer kener eidütige Spuure me finde löön, muess me drvo usgoo, dass d Gegend vo Lieschtel syt öppe 7000 Joor praktisch ununterbroche bevölkeret gsi isch.
d Röömer sin z Lieschtel: Chrischti Geburt bis 4. Joorhundert
Dr gröschti Teil vo allne ur- und früegschichtlige Bodefünd (5000 vor bis öppe 1000 noch Chrischtus) z'Lieschtel goot uff d Röömer zrugg, was bi ihrer Bautechnik, wo ihrer Zyt wyt veruss gsi isch, au nid witer verwunderlig isch. Wil d Röömer relativ spot in d Region ko sin, fangt d Röömerzyt z Lieschtel öppe um Chrischti Geburt aa. Namentlig sin vier röömischi Bauwärk bekannt: D Villa Munzach, die römisch Wasserleitig, e römischs Kaschtell in dr Altstadt und e römischi Strooss.
römischi Wasserleitig
Knapp säggs Kilometer vo Lieschtel entfärnt finde sich d Ruine vo dr antike röömische Grossstadt Augusta Raurica, wo öppe 15 vor Chrischtus gründet worde isch und in ihrer Blietezyt guet 10'000 Yywooner gha hett. Entsprächend hän die vill Trinkwasser brucht. Das hett me mit enere iber säggs Kilometer lange Wasserleitig höggschtwoorschiinlig vo dr Ergolz anetransportiert. D Leitig isch woorschiins um 75 noch Chrischtus erbaut worde. S Wasser vo dr Ergolz hed me höggschtwoorschinlig an dr Gränze vo Lieschtel zu Lause, öppe bir Cheddite, gfasst. Vo dört us isches ganz unde am Hang vom Schleifebärg entlang imene gmuurte Gwölb – knapp mannshoch und guet mannsbreit – mit emene stetige Gfell vo anderthalb Promill noch Augusta Raurica gfiehrt worde. D Wasserleitig isch – vo dr Usdeenig här – die gröschti erhalteni römischi Alag vo dr Schwiiz. Dur d Besiidlig sin grossi Teil vo däre für d Ewigkeit baute Wasserleitig zersteert worde, allerdings sin uff Lieschtler Bann no immer gresseri Teilstyck intakt – und au wytgehend noch 2000 Joor immer no wasserdicht! Erhalte und begeebar isch s 1896 entdeckt Teilstyck am Zirkelirain (Heideloch) wie aus 1996/1997 freiglegte Styck im Weideli (Obere Burghaldewäg). Wyteri Teilstick sin erhalte bliibe, aber si sin unterirdisch und me cha si nid aaluege. Dass do im Lieschtler Bode e uralts «Loch» exischtiert, isch im Volch sit jeher bekannt gsi, nid umsusch heissts Quartier unde am Schleifebärg sit alters här Heideloch.