cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Syrgenstein
Gschicht
Bis zom 1. Februar 1971 hot d Gmoed Syrgestoi no Altenberg ghoeße. Dr Ortsdoel Staufen ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1150 als Stouphen, Landshausen 1289, Ballhausen 1327 ond Altenberg 1374.
Georg (Baden)
Badisch-Pfälzische Chrieg
In dr Schlacht bi Seckenheim isch dr Georg mit syne Verbindete gschlaa wore. Dr Markgrof Karl I. un är sin verwundet un gfange gnuu wore. Wu dr Ulrich V. churz druf vum Hans vu Gemmingen gfange gnuu woren isch, het dr Chrieg mit eme Siig vum Friedrich ufghert. Är het di Gfangene uf sy Haidelbärger Schloss bringe un si dert in Chette lege loo, bis si di Leesgäldzahlige glaischtet hän, wu är gforderet het. Dr Bischof Georg het mieße 45.000 Gulde zahle, ass er freigloo wore isch, sy Brueder Karl 25.000 Gulde. Där het aber sy Aadail an dr Grofschaft Sponheim as Pfand mieße abgee un Pforze zum pfälzische Lääche mieße erklere.
Familie
Dr Georg het die Gschwischter ghaa: un
Syrgenstein
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3 % gleäge.
Religion
84,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,3 % evangelisch.
Verwaltong
Syrgestoi hot mit dr Gmoede Bachhagel ond Zöschig a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Syrgestoi ischt dr Bernd Steiner.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Syrgestoi ghert zom Schwäbisch.
Ulrich Maurer
Ulrich Maurer isch de Name vo folgende Persone:
Bousse (Moselle)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bousse lijt àn dr Mosel, zeh Kilometer sìdlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 150 un 234 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere d Ortsdeiler Blettange (dt. Blettingen) un Landrevange.
Gschìcht
Bousse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1224.
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Blettange ìsch ànne 1791 ingmeindet worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bousse ìsch. Bousse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Bousse ghert zem Lorrain.
Transformator
E Dransformer (vo lat. transformare ‚umforme, umwandle‘; au churz Drafo) isch e Bauelimänt oder en Aalaag in dr Elektrotechnik.
E Dransformer bestoot us eme magnetische Kräis – mäistens eme Ferrit- oder Iisechärn – wo d Läiter vo mindestens zwäi verschiidene Stroomkräis eso drumumegwigglet sin, ass dr Stroom vo jedem Stromkräis meemol um e Kärn umegfüert wird. Läit mä an äini vo dene Wigglige, wo au as Dransformer-Spuele bezäichnet wärde, e Wäggselspannig draa, so entstoot an dr zwäite Wigglig (und alle andere, wenn s no mee het) e Wäggselspannig, wo d Gröössi von ere sich (im Leerlauffall) zu dr Spannig, wo an dr erste Spuele agläit worde isch eso verhaltet wie s Verheltnis vo de Windigszaale vo de entsprächende Wigglige zuenander. Dransformer wärde vor allem iigsetzt, zum Wäggselspannige gröösser oder chliiner z mache. Usserdäm wärde d Stroomkräis usser bim Spaardransformer galwanisch drennt. D Stroomversorgig isch ooni Dransformer zur Zit ummööglig, wil elektrischi Energii nume mit Hoochspannigsläitige wirtschaftlich sinnvoll über groossi Distanze cha dransbortiert wärde; zum Betriibe vo Elektrogräat isch s aber sicherer und bekweemer, wemm mä Niider- und Chläispannige brucht. Netzdransformer befinde sich in fast alle elektronische Gräät, denn in fast alle isch d Betriibsspannig andersch as d Netzspannig. In dr Signalverarbäitig und dr Doontechnik setzt mä spezielli Dransformer ii, wo nit uf e möögligst verlustarmi Läistigsüberdräägig optimiert sin, sondern d Signaal über e gröössere Arbetsfrekwänzberiich möögligst unveränderet und ungstöört witergääbe.
Franziskaner
Die Franziskanische Orde si verschiideni, vor allem römisch-katholischi Ordensgmeinschafte, wo sich an dr Ordensregle orientiere, wo dr Franziskus vo Assisi (1181/1182 bis 1226) für e Bättelorde verfasst het, won er gründet het.
Zu de bedütendste franziskanische Theologe und Philosophe vom 13. und 14. Johrhundert zehle dr Antonius vo Padua, dr Alexander vo Hales, dr Bonaventura vo Bagnoregio, dr Roger Bacon, dr Johannes Duns Scotus und dr Wilhelm vo Ockham. Dr Franziskaner-Publizist Thomas Murner isch im Luther si wortgwandtist Gegner in dr Reformationsziit gsi.
D Orde
D Gmeinschafte, wo sich uf e heilig Franziskus berüefe, deile sich in drei Gruppe ii:
Hüte halte sich alli die Gmeinschafte für Escht vo dr grosse Franziskanische Familie; im dütschsprochige Ruum hai si sich in dr INFAG (Interfranziskanische Arbetsgmeinschaft) organisiert und dräte sit 2005 under em logo clara.francesco («Ökumenisch-geschwisterliche Netzwerkinitiative Franziskanischer Orden») öbbe bi Chilledäg, bim Wältjugenddag oder bi dr Europäische Ökumenische Versammlig uf.
Au im usserkatholische Ruum git s franziskanischi Gmeinschafte, so z. B. die Ökumenischi Franziskanischi Bruederschaft (OFB) im brandeburgische Zehdenick, die anglikanische Franziskaner und evangelische Tertiare.
Syntax
S Wort Syntax kunnt vum griechische σύνταξις ['syntaksis] un bedittet Zämmenstellig; uf Alemannisch: Satzboi. In dr Syntax gohts drum, wiä Werter zu greßere Eiheite zämmegstelt wäre – also zu Teilsätz, Sätz, Satzgfiäg (das sin zwee oder meh Sätz, wu vunenender abhängig sin).
In verschiidene Sproche gits do gwaltigi Unterschiid. Zum Biispiil sin d tirkisch un d alemannisch Syntax grundverschiide. S folgt e alemannische Satz, dr glich Satz uf tirkisch und drno wird d Reihefolg im Tirkische uf alemannisch nogmacht. Grammatischi Ändige, wus im Ditsche nit git, sin mit ... kännzeichnet.
Arma Christi
D Arma Christi (Latiin: »Waffe vom Christus«) oder Liideswerchzüüg und Passiooswerchzüüg sind d Utensilie, wo bim Martyrium vom Jesus Christus bruucht wore sind und för d Liide Christi stönd. D Arma Christi sind im Mittelalter i de Volksfrömmigkait recht biliebt gsii.
Syntax
Dr alemannisch Satzboi isch mit em hochditsche verwandt un wird wäge däm viilmol durenander brocht. Lueg im äxtra Artikel.
In dr Informatik redet mer ebefals vu Syntax, in Programmiärsproche wäre mit dr Syntax erlaübti Konstruktione festglegt und unerlaübti üsgschlosse.
Tourch
Tourch (au Tourc'h, bretonisch Tourc'h) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Tourch isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Turch (1182 Tourc, 13. Jh. Turch, 1516 Tourh, 1536 Tourch, 1731 Tourh).
Verwaltig
vu Tourch isch. Tourch ghert zum Kommunalverband.
Pyramide (Geometrie)
D Püramide isch e (dreidimensionale) Körper in dr Geometrii. Es isch e Polyeder, wo us meerere ebene Flechene bestoot, wo anenander lige, und vo deene isch äini e Polygon und alli andere si Dreiegg. Die Dreiegg (Siteflechene) bilde d Mantelflechi.
Konstrukzioon
Vom ene Punkt, em Spitz vo dr Püramide, goot e Büschel vo Straale us, wo alli Straale von em en Ebeni schniide. Die Schnittpünkt si d Eggepünkt vo dr Grundflechi vo dr Püramide. Mä cha d Konstrukzioon au mit irgend ere Grundflechi afoo, won es Vilegg (Polygon) in ere Ebeni isch, und mit eme Punkt usserhalb vo deere Ebeni, wo denn dr Spitz vo dr Püramide wird. Wemm mä jeede Eggepunkt vo dr Grundflechi mit em Spitz verbindet, entstoot s erwäänte Straalebüschel. D Pünkt vo jeder äinzelne Grundflechekante si über d Dreieggflechi mit em Spitz vo dr Püramide verbunde. Eso erfüllt d Püramide au d Definizioon vom ene Chäigel.
Äigeschafte
Wenn d Grundflechi von ere Püramide n Egge het, so isch d Zaal vo de (dreieggige) Siteflechene au gliich n. Zämme mit dr Grundflechi het d Püramide denn im Ganze n+1 Flechene. D Zaal vo de Egge isch au gliich n+1, nämlig n Eggen vo dr Grundflechi und dr Spitz. D Grundflechi het n Kante und d Sitelinie vom Straalebüschel, wo d Egge vo dr Grundflechi mit em Spitz vo dr Püramide verbinde, si genau so vil, das macht im Ganze 2n Kante. Eso isch dr eulerschi Polyedersatz über d Zaale vo Egge (e), Flechene (f) und Kante (k) erfüllt:
Für d Berächnig vom Volume von ere Püramide isch dr Begriff vo dr Hööchi wichdig. Mä verstoot drunder dr (chürzist) Abstand vom Spitz zu dr Ebeni, wo d Grundflechi din ligt.
D Formle
S Voluume V von ere Püramide wird us em Inhalt vo dr Grundflechi (G) und dr Hööchi (h) berächnet
Sempacherbrief
Dr Sämpacherbrief vo ane 1393 isch es schriftlechs Dokumänt, wo d Ständ vo dr Alte Eidgenosseschaft mit enand agnoo hend.
Die historischi Kwelle isch z erscht e Abmachig, wie sech d Chriegslüüt vo de Eidgnosse im Chrieg müesse verhalte. Ass eso ne Chriegsornig nötig isch, het me noch de erfolgriiche Schlachte vo Sämpach 1386 und Näfels 1388 gmerkt. Die Parteie, wo scho dr Pfaffebrief pschlosse hend, also d Ört Uri, Schwyz und Underwalde, Luzärn, Züri und Zug, un derzue d Kantöön Bärn und Glarus hend sech mit dem Vertrag verpflichtet.
Dr Sämpacherbief het dr Landfriide under de Verdragspartner greglet, d Ornig, wie me d Banner und d Fääne sell füere, festgleit, d Blünderig im Kampfgebiet ohni vorhärigi Erlaubnis dur d Hauptlüt verbote und verlangt, ass d Büüti adeilmässig söt verdeilt wärde. Derzue ane het er vorgschribe, ass me im Chrieg uf Chlöster und Chille und uf d Fraue, wo nit an Chriegshandlige bedeiligt gsi si, Rücksicht söt nee. Dr letschti Ardikel het au no de Kontrahänte, de Stedt und de Länder, verbote e Chrieg aazfoo ohni uf d Formalitete, wo in de Bundesbrief vorgseh si, z achte.
Gschichtlig bedütet dr Sämpacherbrief e Meilestei, wil do zum erste Mol Regle für s Verhalte vo Druppe im Chrieg ufgstellt worde si.
PostFinance
PostFinance isch e sälbständige Gschäftsberaich vo de Schwizer Post. Iire Sitz isch z Bärn.
D Hauptufgob vo PostFinance isch de Zaligsvercheer vo de Post und irne Chunde im nazionale wie au im internazionale Vercheer. Verwalted und bearbaited werded die Transakzione i de verschidnige Zentralene vo PostFinance, wo früener Postcheckämter ghaisse händ. S Internet-Aagebot haisst E-Finance.
Aafangs Dezember 2012 hät d Finanzmarktuufsicht FINMA d Verfüegig zur Bankbewilligung för d PostFinance erloo. Drumm werd im zweite Quartal vom Joor 2013 d PostFinance in e AG umgwandlet und chan dänn e Bank wärde. Wiiterhin chan sii aber keini Kredite vergeh.
Bildwirkerei
D Dapisserii isch d Technik vom Wääbe vo Textilie mit bildlige Motiv und au s Brodukt vo dere Technik. Vo dr Dapisserie sött mä d Deppigwirkerei underschäide, wo Deppig mit orientalische Motiv härgstellt wärde. De Dapisserie säit mä hüfig au Gobelin, was aber nume im Fall vo handgmachde Dapisserie us dr Bariiser Gobelin-Manufaktur richdig isch.
Herstellig
En ächdi handgwirkti Dapisserii entstoot uf eme sänkrächte Hochwäbstuel (Hautelisse-Stuel) oder uf eme woogrächte Flachwäbstuel (Basselisse-Stuel). Verarbäitet wärde Liine und Bauelle für die hochstrapazierte Chettifääde, Wulle, Siide, mänggisch Liine und, wenn es sich um seer kostbaari Wärk handlet, Silber und Goldfääde für e Schuss. Gwirkt wird uf dr Hindersite vom Wärk.
D Grundlaag für s Motiiv isch e farbige Entwurf oder au e Gmäld. As Verbindigsgliid zwüschen em Entwurf und em Gwääb brucht mä e Kartong, wo d Kontuure, d Gränze vo de verschidnige Farbflechene und d Farbe sälber druf ufzäichnet si. Dä Kartong wird as Wääbvorlag bim Hochwäbstuel hinder em Wirker ufgstellt und bim Flachwebstuhl under de Chettifääde befestigt. Bim Flachwäbstuel muess dorum s Bild spiegelvercheert zeichnet wärde. Mä cha d Kontuure au vom Karton uf d Chettifääde überdrääge. In bäide Fäll schafft mä mit Spiegel, bim Hochwäbstuel mit eme groosse, so dass mä dr Kartong cha gsee, bim Flachwäbstuel kontrolliert mä d Kwalideet vo dr Vordersite mit eme chliine Handspiegel.
Fröschenbollwerk
Gschicht
Im 13.Joorhundert isch dört, wo die hütigi Schützemattstrooss am Schützegraabe aachunnt, e groosse, viereggige Durm, dr Brunnemäisterdurm gstande, wo dr Basler Brunnemäister din gwoont het. 1531 het mä aagfange, d Befestigunge vo dr Stadtmuure afo versterke und si em Artilleriizitalter aabasse. 1550 het mä dr Brunnemäisterdurm afo abrisse und het s Fröschbollwärk, wo men em au Spaalebollwärk gsäit het, baut. Es het d Form vom ene Huefiise ghaa wo vor dr Muure gläägen isch, sini Muure isch vier Meter dick und mit Ärde usgfüllt gsi. Noch dr Stadtaasicht vom Matthäus Merian vo 1642 het s Blatz für e Batterii vo öbben eme halbe Dotzed Kanoone gha und mä het s Gländ vor dr Stadtmuure vom Stäinegraabe bis fast zum Spaaledoor chönne beschiesse. Vo dr Fröschgass us het s e Rampe ghaa zum d Gschütz in d Posizioon uf em Bollwärk z bringe. Für zum zu de Wachhüüsli bi de Zinne cho, het mä e Stääge uufe müesse. Linggs vo dr Bastioon het s e chliises Döörli ghaa, wo s Wasser vom stedtische Fischweijer duure in d Stadt gflosse isch. Mä nimmt aa, ass dr Naame vom Gländ drvo cho isch, ass es dört vili Frösch gee het.
Wo mä 1972 dört e Fuessgängerunderfüerig baut het, isch mä uf Räst vo dr Bollwärkmuure gstoosse. Die cha mä hüte no bschaue.
Fueros
D fueros si draditionelli, verbriefti Rächt im middelalterlige Schbanie gsi. S Wort fuero chunnt vom latiinische forum für Märtblatz.
D Obrikeit, siigs dr König, än Adlige odr ä Bischoff hai Gmeinde Privilegie ge, wo lokali Brüchlikeite und Rächt beschdädigt hai und au s Rächt uf Beschdüürig odr Sälbschdbeschdimmig hai chönne iischliesse. Dr Begriff isch au für s Liber judicorum, s Gsetzbuech vo de Wisigote brucht worde, wo men em Fuero Juzgo gsait het. Die Brivilegie si vo de Gmeinde odr schbööter vo de Regione mit vil Iisatz gege d Regierig verdeidigt worde und hai ä groossi Rolle in dr Gschicht vo Schbanie gschbiilt.
Baske
Sid dass d Römer die iberischi Halbinsle eroberet hai, hai d Baske immer under enerä fremde Herrschaft gläbt. Im 10. Johrhundert isch s Gebiet vo de Baske ans Königriich vo Navarra gfalle. Am Ändi vom Middelalter hai d Brovinze Alava, Biskay und Guipuzcoa Kaschdilie ghört. Immer hai d Baske druf gachdet, ass ihri draditionelle Rächt in Sache vo Handel, Schdüüre, Milidärdienscht, Erbschafte und dr Sälbschdändikeit vo ihre Volsversammlige reschbektiert worde si. Dene Rächt sait mä uf Schbanisch fueros odr fors. Wo d Regierig vo Schbanie in de 1830er Johr brobiert het, die Rächt z chürze, hai d Baske d Aschbiratione vom konservative Don Carlos underschdützt.
Globalisierung
Dr Begriff Globalisierig (sältener au Mondialisierig) bezäichnet dr Vorgang, wo internazionali Verflächtige in vile Beriich (Wirtschaft, Politik, Kultur, Umwält, Kommunikazioon) zuenääme, und zwar uf allne Eebene: zwüsche Indiwidue, Gsellschafte, Instituzioone und Staate.
Dr Begriff
Dr Begriff “Globalisierig” isch woorschinlig in de 1960er Joor entstande. Vo öbbe 1986 aa si e Hufe Büecher uf Dütsch erschiine, wo s Wort Globalisierung im Buechditel verwändet häi.
Globalisierig isch käi nöiartigs Fenomeen vo dr Modärne. Es isch au scho früener in dr Gschicht vo dr Menschhäit bassiert, ass Verflächtige und gegesitigi Abhängigkäite sich über witi Rüüm entwigglet häi, zum Bischbil wääred dr Antike zwüsche de Länder im Middelmeerruum. Aber erst in dr Nöizit bräitet sich s globalisierte Wirtschaftssischteem uf dr ganze Wält us.
D Ursache für d Globalisierig
As wääsentligi Ursache vo dr Globalisierig gälte
Dr Kolonialismus as Vorlöifer vo dr Globalisierig
Noch em Zwäite Wältchrieg het d «Dekolonisazioon» aagfange. Im so gnänte „Afrikanische Joor“ 1960 si 18 afrikanischi Staate unabhängig worde. Die Ex-Kolonie chönne sithär Handelsbeziejige zu andere Länder haa. Wo dr Iisigi Vorhangs gfalle isch und dr Chalt Chrieg umme gsi isch, het sich die geopolitischi Laag dütlig veränderet und das het d Globalisierig beiiflusst.
Iischetzig vo de Uswirkige vo dr Globalisierig
D Uswirkige vo dr Globalisierig wärde je noch dr Wältaaschauig positiv oder negativ aagluegt. Dur s Tue vo grosse Wirtschaftsmächt verlüüre regionali Aktööre teils der wirtschaftlig Spiilruum.
Vordäil
Vor allem us ere ökonomische Perspektive wird d Globalisierig hüfig begrüesst. Es wird von ere erwartet, ass dank eme sterkere Handel und besser verdäilter Arbet d Armuet chönn bekämpft wärde. Die hooche Zöll uf Import, wo d Inder und d Latiinamerikaner in de 1960er und 70er mit ene brobiert häi, en äigeni Industrii ufzbaue und z schütze, het nume weenig positivi Resultaat ghaa. D Öffnig vo Länder wie China, Indie und die asiatische «Diigerstaate» hingeege, het iiri Wirtschaftsläistig vergröösseret und wenigstens gwüsse Bevölkerigsdäil mee Iikomme brocht.
Dr Grund drfür, ass au d Ungliichhäit uf dr ganze Wält enorm waggst, gseen d Befürworter nid in dr Globalisierig sälber sondern vor allem im technische Wandel.
Si wiise au d Kritik zrugg, ass d Globalisierig d Gsellschafte politisch wurd ushööle. . Si sääge, ass die politische Verändrige vilmol positiv chönni si: so sig d Zaal vo de bewaffnete Komflikt zwüsche 1992 und 2005 schynts öbbe 40 Prozänt zrugggange.
Noochdäil
D Globalisierigskritik isch nume in sältene Fäll gege s Fenomeen vo dr Globalisierig sälber grichdet. D Globalisierigskritiker (u. a. vom Wältsozialforum, vo Peoples Global Action, attac, WEED und BUKO) richdet sich gege die „neoliberali“ Globalisierig und doo und dört gegen e Kapitalismus oder d Marktwirtschaft an sich.
Si sääge, ass sich d Globalisierig uf d Wirtschaft wurd beschrängge, und ass d Menscherächt, d Rächt vo de Arbetnäämer, ökologischi Standard oder d Demokratii z churz chieme. Der Bürger häig, im Gegesatz zu Lobbygrubbe us dr Wirtschaft, immer weeniger Iifluss.
Es wird immer wider verlangt, ass uf dr ganze Wält minimali soziali und ökologischi Standard sötte iigfüert wärde. Es gääb au nid gnueg Dransbaränz und demokratischi Legitimazioon vo internazionale Gremie wie dr Wälthandelsorganisazion WTO, vom Internazionale Wäärigsfonds IWF oder dr Wältbank.
Aber au in dr Wirtschaft, so säge d Kritiker, sige d Erwartige vo de Befürworter nit erfüllt worde. Vo 1980 bis 2000 sig die wirtschaftligi und soziali Entwigglig vo Länder in alle Entwiggligsstadium im Vergliich zu de bäide Joorzäänt vorhär langsamer worde.
D Globalisierigskritiker behaupte au no, ass wäge dr liberale Globalisierig die soziali Ungliichhäit uf dr ganze Wält und au in de äinzelne Länder sälber gwaggse sig.
Zum Bischbil isch s Bruttoinlandbrodukt vo de USA zwüsche 1973 und 1995 um 39 Prozänt gwaggse, aber nume d Spitzeverdiener häi vo däm brofitiert. S reale Iikomme vo de 80 Brozänt vo de Beschäfdigte, wo kä Füerigsposizioon häi, isch 14 Prozänt niidriger worde. In de mäiste Industriiländer, vor allem in de USA, de EU-15-Staate und Japan, isch sit 1980 au dr Aadäil vo de Löön am Volksiikomme ständig gsunke.
Anderi Globalisierigskritiker stoosse sich nid so seer an dr „liberale Globalisierig“, sondern draa, ass dr politisch Liberalismus wurd liide: Dr Ralf Dahrendorf beschribt, wie e nöiji „globali Klass“ wurd entstoo und e nöije Autoritarismus ufchunnt, wil s käini Geegechreft het, wo gnueg stark si. Er warnt au drvor, ass autoritäri, faschistoidi Süsteem sich chönne entwiggle mit dr Usreed, ass si Rächt und Ordnig welle verdäidige. Nume dr demokratischi Nazionalstaat mit sine Gränze sig zurzit e funkzionierendi Staatsform für demokratischi Verheltniss. Globalisierti Spiiler understöön käinere demokratische Kontrolle.
Nazionalistischi, rächtsextremi Grubbierige wie z Dütschland öbbe d NPD leene d Veräihäitligung vo de Kulture ab und si drgege, ass d Bedütig vo de Nationalstaate (und eso vom Nazionalismus) abnimmt. Die Rächtsextreme si vor allem gege d Zuewanderig, wo d Globalisierig mit sech bringt, wil das, wie si behaupte, gföörlig für die rassischi “Reinheit” vom eigene Volch sig.
Vilmol goot die Abläänig vo dr Globalisierig Hand in Hand mit antiamerikanistische Haltige.
Ökologische Grubbe kritisiere ihreresyts d Zerstöörig vo dr Umwält, wil Abgas, zum Bischbil wägem Dransbortverkeer und de Räise in Flugzüüg und Auti und de Fabrigge, immer mee zuenääme.
Hercules
De Hercules, uf tütsch au Herkules isch e römische Gott und Held gsii. Er isch vo de Grieche öbernoo wore, wo en Herakles gnennt hend, doch underschaidet sich die beede Gstalte, bsundrigs au im Kult. So hend i de früene römische Republik d Fraue nöd tööre am Kult vom Hercules tailnee. Er isch denn zomene Gott vo de Händler und Chauflütt wore, hett aso äänlichi Funktione, wie de Mercurius öbernoo. Denebet isch er natüürli au de Held gsii, wo verschidnigi Heldetaate vollbroocht hett.
D Römer hend au Götter vo anderne Völker Hercules gnennt, so de Hercules Magusanus z Nidergermanie.
Apples
Apples (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Apples isch e Hufedorf iber em Dal vu dr Morges am Fueß vum Jura. D Gmaiflechi umfasst 47,3 % landwirtschaftligi Flechi, 47,6 % Wald, 5 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Apples isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1011 as Aplis.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,3 % gläge.
Religion
58,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 5,5 %, FDP 17,5 %, GLP 6,5 %, GP 15,3 %, SP 23,0 %, SVP 19,4 %, Sunschtigi 3,4 %.
Dr Burgermaischter vu Apples isch dr Emile Gaudin (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1159 Yywohner 86,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,2 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 5,1 % anderi Sproche.
AG
AG stoot för:
AG als Auto-Kennzeiche stoot:
Ag. isch d Abchörzig vo:
.ag stoot för:
Kloster Wonnental
S Chloschter Wonnedal isch e Konwänt vu Zischterzienserne bi Känzinge im nerdlige Brysgau gsii. S isch anne 1242 zum erschte Mol in ere Urkund gnännt un bi dr Säkularisation 1806 ufglest wore.
Gschicht
Um 1230 hän si z Nidinge un z Altekänzinge freii religiesi Frauegmainschafte bildet. Die boode Sidlige hän si zum Chloschter Wonnedal bi Känzingen zämedue, wu anne 1242 zum erschte Mol in ere Urkund gnännt woren isch. Dodmol hän d Brieder Hermann un Johann vu Wyswyl dr Priori Mechtildis vu Wonnedal e Hofraite z Känzinge verchauft.
Dr Rudolf vu Üseberg het 1244 dr Schweschtere vu Nidinge Schutz gwährt un het sy Patronatsrächt 1248 em Chloschter gschänkt. Anne 1249 het er d Stadt Känzinge grindet. Wun er gstorben isch, isch er im Chloschter vergrabe wore, doderdur isch s as Huuschloschter vu dr Üseberger feschtglait wore.
Am 19. Oktober 1806 isch s Chloschter säkularisiert wore, di 37. un letscht Äbtissi Maria Benedicta Krebs isch anne 1819 gstorbe. S Chloschter isch in Bsitz vum badische Staat ibergange. Där het s Chloschter verchauft un s isch e Zichorie- un Runkelruebe-Fabrik wore. D Chilche isch abgrisse un mit em Böumaterial e Zichoriemihli böue wore. D Fabrikation isch scho 1812 uf Fryburg verlait wore. Hite isch dr Chloschterkompläx in verschideni Privathyser ufdailt.
Ludwig van Beethoven
Der Ludwig van Beethoven (* 16. Dezember 1770 z'Bonn, Dütschland; † 26. März 1827 z'Wien, Öschtriich) ische Komponischt vor Wiener Klassik gsi. Er gilt as de Komponist, wo d'Musig vo derä Stilepochä zo erärä höchschtän Entwicklig gfüärt und dä Romantik dä Weg beräität het.
Herkunft und Kindheit
Dä Ludwig van Beethoven isch innärä sehr musikalischä Familiän ufgwachsä. D'Vorfahrä vo sim Vatär sind Buurän und Handwerchär us äm flämischä Mecheln gsi. S'niderfränkisch „van“ i sim Familiänamä dütät drof het, das er sich vom ländlichä „Betuwe“ ableität. Äm Beethoven sin Grossvatär vo vätärlichär Sitä het au Ludwig van Beethoven gheissän und isch z'Bonn Kapellmäistär gsi. 1740 isch sin Sohn Johann uf d'Wält cho, wo as Tenor i dä Bonnär Hofkapellä gsungä het. D'Muätär vom Beethoven, d'Maria Magdalena Keverich, isch am 19. Dezember 1746 as Tochtär vomänä kurfürschtlichä Choch of d'Welt cho; di mäischtä vo ernä Vorfahrä sind us dä Moselgegnd cho. Scho met knapp 16i isch si metämä Kurtrierer Chamrdiänär namäns Laym vöhürotät wordä. Si het än Sohn uf d'Wält brocht, wo abr scho früä gstorbän isch und met 18i isch si scho ä Witwä gsi. Am 12. November 1767 het si denn zom zwäitä mol ghürotän und zwor met äm Johann van Beethoven. Erän erschtä Sohn us derän Ehi, dä Ludwig Maria van Beethoven, het d'Nottaufi am 2. April 1769 öbärcho und isch sechs Täg spötär gstorbä.
Am 17. Dezember 1770 isch i dä Remigiuscherchä z'Bonn eräs dretti Chind, dä zweit Sohn i zweitär Ehi, tauft und as „Ludovicus van Beethoven“ is Taufregischtär itreit wordä. Diä Husgeburt isch nöd dokumentiert wordä, werd abr allgemein met äm 16. Dezember 1770 aagee. Sis Geburtshus isch i dä Bonngass 20. D'Maria Magdalena Beethoven het noml föf Chind of d'Welt brocht. No di nöchschtä zwei Brüädär Kaspar Anton Karl van Beethoven (tauft am 8. April 1774) und Nikolaus Johann van Beethoven (tauft am 2. Oktober 1776) hend eri Chindheit öbärlebt und im Lebe vom Ludwig ä Rolä gspilt.
Äm Beethoven sin Vatär isch vom jungä Mozart beidrockt gsi, wo scho met 6i as Komponischt uftretän isch und as Wundärchind goltä het. Met äm Zil, us äm Ludwig ebäfalls äs Wundärchind z'machä, het dä Vatär agfangän, em Klavierunterrecht z'gee. Au s'Orgäl- und Klarinettäspiel het dä jung Beethoven bald glernt. Di streng Erzüchig vom Vatär het abr d'Entwicklig vom Buäb behindärät, zom Bispil wil er mengmol metst i dä Nacht us äm Bett gholt wordän isch, zom dä Fründä vom Vatär sini Fähigkeitän am Klavier z'demonschtriärä. Das het däzuä gfüärt, dass dä Beethoven i dä Schuäl oft müäd gsi isch und a Konzentrationsmangäl glettä het. Met 11i hetär denn of Drängä vo sim Vatär müässä d'Schuäl ufgee.
Au söscht isch äm Beethoven sini Chindhäit nöd oni Problem völaufä. Sin Vatär isch Alkoholiker gsi und sini Muätär zimli oft chrank. Weränd dä Beethoven zo sim Vatär äs gspannts und dischtanziärts Vähältnis gha het, het är sini Muätär gliäbt. Won er met öpä 5i ä Metlohrentzündig öbärcho het, hend's d'Eltärä nöd gmerkt. D'Erchrankig het nöd wörkli gheilt und gilt as äini vo dän Ursachä fö sini spötäri Taubheit.
Kollegä vom Vatär Beethoven am Hof vo Bonn hend äm Ludwig sini Begabig erchennt, was schliässlich däzuä gfüärt het, dass di witäri musikalisch Usbildig vom Beethoven i d'Händ vo andärnä Musikär gläit wordän isch. Zo dä bekanntischtä Fördärär und Lehrär z'Bonn hend dä Christian Gottlob Neefe (Klavier, Orgel und Komposition) und dä Franz Anton Ries (Violine) zelt. 1782 isch äs dä Neefe gsi, wo as erschtä Werch vom Ludwig väröffäntlicht het, zom Bispil d’„Variations pour le Clavecin sur une Marche de Mr. Dressler“. Im glichä Johr isch dä Beethoven äm Neefe sin Vötretär as Hoforganist wordä. Ä feschti Astellig as (zahltä) Hoforganist het är met 14i öbärcho. Mit äm Graf Ferdinand Ernst von Waldstein und dä Familiä Breuning het är iflussrichi Gönner und Freunde öbärcho. I dä Bonnär Hofkapellä het är Bratsche gspilt, weränd er sich glichzitig im Klavierspiel immär me värbessärät het. Au as Komponischt isch är tätig gsi, abr di mäischtän i derä Zit entstandänä Früäwerch sind oodrockt blebän odär spötär i andärnä Kompositionä värarbäität wordä.
Studium
Im Johr 1787 isch dä Beethoven s‘erscht Mol z’Wien gsi. I dä Täschä het är äs Empfehligsschribä vomKölnär Kurfürscht Max Franz, äm jüngschtä Brüädär vom Kaisär Joseph II. gha. Äm Beethoven sis Zil isch äs gsi, bim Wolfgang Amadeus Mozart z‘schtudiärä. Dör s’Wirkä vo vilnä Komponischtä, wiä zom bischpil äm Joseph Haydn, isch d‘Residenzstadt vom Erzherzog vo Öschtrich und äm römisch-dütschä Kaisär zom musikalischä Zentrum vo Europa wordä gsi.
Us äm Studium bim Mozart isch abr nüt wordä. Dä Mozart het met där Arbät am Don Giovanni und weg familiärän und finanziellä Sorgä so vil z’tuä gha, dass är sich nöd um äm Beethoven sini Usbildig het chönä kümmärä. Trotzdem het dä Mozart dä jung Beethoven sehr gschätzt. De het em scho ä früäni Form vo sinärä Fröidämelodie vorgschtellt, wo erscht 1824 i dä 9. Sinfonie vollendät wordän isch. Zwäi Wochä noch sinärän Aräis isch dä Beethoven abr scho wiedär häigangä, wil sini Muätär schwär chrank wordän isch.
Chorz drof isch sini Muätär im Juli 1787 gschtorbä. Da het dä jung Künschtlär schwär troffä. Sini Trur het är met Musig värarbäität.
Anno 1789 het dä Beethoven agfangän a där Universität Bonn z‘schtudiärä; Det isch är, vor alläm weg äm Eulogius Schneider, i Kontakt met dän Ideä vo dä Französischä Revolution cho. Sini Begäischtärig fö di revolutionärän Ideä zäigt sich i sinä Werch. „Wohl tun wo man kann“, het är 1793 gschrebä, „Freiheit über alles lieben; Wahrheit nie, auch sogar am Throne nicht verschweigen.“
Im Juli 1792 hend sich dä Beethoven und dä Haydn in dä Godesberger Redoute z’Bonn troffä. Det hend’s abgmacht, dass dä Ludwig van Beethoven zom zwäitä Mol of Wien räisän und Mäischtärschüälär vom Haydn werdä söll. Finanziärt wordän isch diä Räis vom Ferdinand Ernst von Waldstein. Dä Beethoven isch nümä häi of Bonn gangä. Sin Vatär isch gschtorbän, und s‘Kurfürschtätum het 1794 weg dä französischän Invasion sis End gfundä (und dodämet au äm Beethoven sini amtlich Stellig). Dä Mozart isch au scho gschtorbä gsi, abr dä Joseph Haydn, där Antonio Salieri, dä Johann Schenk und dä Johann Georg Albrechtsberger hend dä Beethoven as Kompositionsschüälär ufgno. Äm Beethoven sin Gönner Graf Waldstein söll dozmol äm Beethoven gsäit ha: „Durch ununterbrochenen Fleiss erhalten Sie Mozarts Geist aus Haydns Händen.” Empfehligän und Talent hend äm Zuätrett zo dän erschtä Hüsär vo Wien vöschafft; Dä Gottfried Freiherr van Swieten und d‘Fürschtin Lichnowski sind zo sinä bsundärä Gönnär wordä.
Karrierän as Pianischt
As Künschtlär isch dä Beethoven s’e’rschtmol annä 1793 a d’Öffentlichkäit gangä, zerscht as Komponischt vo sinä drü erschtä Trios (Op. 1) und dä drü Klaviärsonatä, wo äm Haydn gwidmät gsi sind. Zwäi Johr spötär het är as Pianischt sis 1. Klaviärkonzert vorgspilt. Sini Chammärämusig isch as vollkommä neuartig bezäichnät wordä. Er isch zodem as grossartigän Improvisator bekannt gsi und het imänä Duell dä berüämti Abbé Gelinek gschlagä. Äs git än Anekdotä, wo‘s häisst, e heg ämol vor ämänä Konzert gmerkt, dass dä Flügl än Halbto z‘tüf gstimmt gsi seg. Er heg denn sis C-Dur-Konzert (Erschts Klaviärkonzert op. 15) äfächt im Cis-Dur gspilt, wil är z’lang brucht het, zom s’Inschtrument nöi stimmä.
Sini Bekanntheit isch no gschtäigärät wordä, won er 1796 im Rahmä vonärä Kunschträis of Prag, Dresden und Berlin gangän isch. Mä het versuächt än det z’bhaltän, abr wil er sich z‘Wien as Künschtlär ä gachtäti und gsechäräti Stellig erworbä gha het, isch är sinärä nöiä Heimät jez und sis ganz Lebä lang tröi blebä. Spötäri Räisä sind weg sinän Ohräproblem värunmöglicht wordä. Da hert Schicksal het äm Beethovens sin ganzä Lebensweg bestimmt, will di künschtlärisch gestaltändä Tätigkäitä vo det a immär meh sis Lebän usgföllt und di usüäbänd in Hindärgrund drängt het. Sit öpä 1800 isch sis Lebä ziemlich regälmässig gsi. Im Wintär het är sini Zit gselligän Undärhaltigän und dä Sorg um d’Uffüärig vo sinä Werch gwidmät; im Summär het är sich mäischtäns vö mehräri Mönät i äis vo dä Dörfer i dä Nöchi vo Wien zrockzogän und sich met äm Usschaffä vo sinä Kompositionä beschäftigät. E het än grossä Chräis vo Fründän und Värehrär gha. Chlinäri Räisä z‘Öschtrich hend vo zit zo zit d‘ Glichmässigkäit vo sim Lebän undärbrochä. 1809 isch är as Kapellmeister of Kassel wölä holä. As Reaktion hend sich mehräri vo sinä Gönnär zämägschlossä, drundär au sin Schüälär, dä Erzherzog Rudolf, zom än met ärä lebänslangä Rentän a Wien z‘binden.
Körpärlichs Lidä
Met äm Ludwig van Beethoven sinärä körpärlichä Lidänsgschicht beschäftigät sich Wössäschaftlär bis hüt, was au zo medizinischä Spekulationä gfüärt het.
Analysä, wo s‘US-amärikanisch Argonne National Laboratory z‘Chicago Afang Dezembär 2005 väröffäntlicht het, bestätigät, dass är scho met undär 20i anärä schwärä Bleivärgiftig glettä het. S’Labor het än Schädlchnochä vom Beethoven gröngät. Nochänä hend‘s d‘Wert met ämä frömdä Schädlfragment us dä glichä Zit värglechä. Noch historischä Brecht het sich i dem Altär äm Beethoven sini Persönlichkäit värärndärät und er het agfangän, öbär Magän- und Darmbeschwerdä z‘chlagä.
Fußball-Weltmeisterschaft 1930
D Fueßball-Wältmaischterschaft 1930 vu dr Manne isch d erscht Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 13. bis zum 30. Juli 1930 z Uruguay stattgfunde. Wältmaischter isch dr Gaschtgeber Uruguay wore, wu im Finale gege Argentinie gwunne het.
Spiilort
Alli Spiil vu dr erschte Wältmaischterschaft sin z Montevideo uusdrait wore, in drei Stadie.
Ludwig van Beethoven
Körpärlichs Lidä
Äs isch nöd klar, öb au dä Värluscht vom Beethoven sim Ghör of s‘Blei cha zrockgfüärt werdä. Met öpä 30i hend sich bi em erschti Azäichä vonärän Otosklerose bemerkbar gmacht, wo sich immär witär värschlimmärät het. Zom sis immär schlechtäri Ghör uszglichä, het är sis Klaviär met bis zo 4 Saitä bespannä lo. Anno 1819 isch denn dä Beethoven komplett taub gsi, so dass er selbär käi Konzert me gge het und au nümä het chönä dirigiärä. Gredt het är met „Konversationsheftär“, was zimli müäsam gsi isch.
Am 29. Juni 1801 het dä Beethoven sim Jugändfründ Franz Gerhard Wegeler gschrebä:
Dör ä bsundäri Behandligsmetodä vom Wiänär Arzt Vering het dä Beethoven wiedär Muät gfasst und am 16. November imänä witärä Briäf an Wegeler di berüämtä Sätz gschrebä:
Wo sini Schwärhörigkäit, värbundä met dä quäländän Ohrägrüsch, wiedär schlimmär wordän isch, het är am 6. Oktober 1802 värzwiflät sis „Heiligenstädter Testament“ gschrebä. Trotzdem het är z‘Häiligästadt di lebendig und heitäri 2. Sinfonie komponiärt.
Josephine von Brunsvik und eri Gschwöschtärti
Dä Beethoven isch niä värhürotät gsi. Sin Erfolg z‘Wiän het abr däzuä gfüärt, dass är vo Frauän umschwärmt wordän isch. Er het au undärrechtät und villi vo sinä Schüälärinnä sind sehr begobti Pianischtinnä gsi. Bsundärs fründschaftlich isch är i dä Familiä Brunswick ufgno wordä. Drü Schwöschtärän (Therese, Josephine, Charlotte) und än Brüdär (Franz) sind oni greglätän Untärrecht of dän ungarischä Güätär vo dä Familiän ufgwachsä gsi, hend abr vill glesä gha, Musig gmacht und sich of eri äigä phantasievoll Wis bildät gha. Wo si dä Beethoven um d‘Johrhundärtwendi kennäglernt hend, sind‘s vonänand begäischtärät gsi. Dä Beethoven het bi enä dähäi glehrt; zercht nöd no ä Stund lang (wiä väribart), sondärn täglich viär bis föf Stund lang. D‘Therese und d’Josephine hend supär Klaviär gspilt und sich bäidi in Komponischt värliäbt. Us Briäf an än Fründ vom Beethoven isch vill öbr diä Zit bekannt.
Wo d‘Familiä noch 18 Täg wiedär of Ungarn gangän isch, het är dä bäidä Schwöschtärä di viärhändigä Variationä vo „Ich denke dein“ gwidmät. Dä Beethoven het d‘Familiä z‘Ungarn of eräm Schloss z‘Martonvásár bsuächt, und d’Fründschaft isch gwachsä.
So het är au eri Cousine, di jung Gröfin Julie Guicciardi (1784–1856), kennäglernt und sich i si värliäbt. D’Julie isch vo Manän umge gsi, wo vo erä begäischtärät gsi sind, und dass dä berüämt Künschtlär au däzuä ghört het, het si interessant und agnehm gfundä. Si het sich denn abr inän vill jüngärä Ma värliäbt und spötär glügnät, öbärhaupt öpis vom Beethoven sinä Gfühl gwösst z‘ha. För dä Beethoven isch äs d’Höll gsi und wohrschinli än witärä Grund för s‘„Heiligenstädter Testament“.
D‘Fründschaft met dä Brunswick-Gschwöschtärtän isch blebä. D‘Josephine Brunswick isch vo erärä Muätär metämän ungliäbtä Ma (Joseph Graf Deym) värhürotät wordän und het viär Chind öbärcho. Wo 1803 dä Graf Deym plötzli gschtorbän isch, hend’s sich nümä mössä met ernä Gfühl vöränand zrockhebä. Di adälig Josephine het abr zögärät, än äifachä Bürgär z‘hürotä. D‘Therese het vollär Sorg dä Charlotte gschrebä: ''„Aber sage mir, Pepi und Beethoven, was soll daraus werden? Sie soll auf ihrer Hut sein! Ich glaube in Bezug auf sie unterstrichst Du in dem Klavierauszug die gewissen Worte: Ihr Herz muß die Kraft haben nein zu sagen, eine traurige Pflicht, wenn nicht die traurigste von allen.“ Äm Beethoven sini Taubhäit, sis räizbari Wesän und dä Josephine eri körpärlich Zerbrechlichkäit hend’s au as Hindärnis gse: Zwei Kranke, was wäre aus ihnen geworden?'' Zonärä Hochzit isch äs nöd cho, abr si hend witär zämä Musig gmacht und dä Beethoven het me as äimol d‘Summärferi amänän Ort i erärä Nöchi värbrocht. D’Klaviärsonatän Appassionata isch i derä Zit entschtandä. Anno 1810 het d‘Josephine denn där estnisch Baron Stackelberg ghürotä. Dodämet hend si und dä Beethoven änand us dän Augä värlorän und d‘Josephine isch i schlechti Lebänsvärhältniss cho. I ernä Tagebüächär het d‘Therese äs paar Johr spötär (1817) gschrebä: ''„Ob Josephine nicht Strafe leidet wegen Luigi's? Weh! – seine Gattin – was hätte sie nicht aus diesem Heros gemacht!“ und 1847: „Sie waren füreinander geboren und lebten beide noch hätten sie sich vereint“'' (alli Zitat noch R. Rolland, a. a. O. S. 251–253).
Herakles
De Herakles (lat. Herculēs) isch e griechische mythische Held, wo noch sim Tood vergöttlich woren isch. Er isch au fo de Etrusker as Hercle und vo de Römer as Hercules öbernoo wore.
Ludwig van Beethoven
Josephine von Brunsvik und eri Gschwöschtärti
Dä berüämt Briäf „An die unsterbliche Geliebte“ het dä Beethoven 1812 gschrebä. Öb d‘Therese odr öpr andärsch d‘Empfängärin gsi isch, isch bis hüt (Schtand 2005) nöd klärt. Öpis Lüt värmuätät, dass äs sich bi där Adressatin um d‘Antonie Brentano handlät; än andäri Kandidatin isch d‘Gröfin Anne-Marie Erdődy (1779–1837), will dä Beethoven 1815 i eräm Hus z‘Jedlesee gwohnt het.
Therese Malfatti
Ä witäri Frau im Beethoven sim Lebän isch d‘Therese Malfatti gsi. Dä Beethoven het si 1809 öbr sin Fründ Ignaz von Gleichenstein kennäglernt, wo dä Therese eri Schwöschtär Anna Malfatti ghürotät het. Im Früälig 1810 het dä Beethoven ä Hochzit met dä Therese Malfatti plant. D‘Therese Malfatti het äm Beethoven sin Atrag zrockgwesän, isch abr au nochänä fründschaftlich met em värbundä blebä.
Antonie Brentano
Endi Mai 1810 het dä Beethoven öbr d‘Bettina Brentano eri Schwögärin Antonie Brentano kennäglernt, wo vo 1809 bis 1812 z‘Wiän glebt het.
Herakles
Noch em Dodekathlos, da sind di zwölf Werch, hett er müese
Ludwig van Beethoven
Di witärä Lebänsjohr
Im erschtä Johrzehnt vom 19. Johrhundärt isch dä Beethoven, wo jetzt im nöiä Käisärtum Öschtrich glebt het, zo äim vo dä berüämtischtä Musikantä vo Öiropa wordän, au wenn dä Gioacchino Rossini met sinän Opärä zo sim Läidwesä populärär gsi isch. Sini revolutionär aghuchtä Synfoniä hend bald zomänä feschtä Bestandtäil vo dä värbräitätän Orchestärkonzert ghört.
Trébabu
Trébabu (bretonisch Trebabu) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Herakles
Um sich för die Schmaach z rääche, isch er geg Oichalia zoge, wo de Vatter vom Iphitos, de König Eurytos König gsii isch. Er hett d Stadt eroberet, de Eurytos und sini Söö töödt und sini Töchter Iole graubt. D Deianeira, d Frau vom Herakles, isch aber iifersüchtig wore. Si hett vom Kentaur Nessos e Gwand öberchoo, wo de Herakles ere gfüegig mache söll. Aber da Gwand isch vergiftet gsii, und wo de Herkles da aglait hett, isch er abem Gift gstorbe. Noch siim Tood isch er zomene Gott wore.
Trébabu
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Ludwig van Beethoven
Di witärä Lebänsjohr
Am 8. Dezembär 1813 isch di 7. Synfonie met öbrwältigändäm Erfolg urufgfüärt wordä. Si isch 30 Johr spötär vom Richard Wagner as „Apotheose des Tanzes“ globt wordä.
Trébabu
Geografi
Trébabu lyt 63 km vu Quimper un 18 km vu Brest uf ere Hechi zwische 1 m un 58 m iber Normalnull.
Ludwig van Beethoven
Di witärä Lebänsjohr
Wehränd äm Wiänär Kongress het dä Beethoven erkennt, dass diä Zämäkunft vo dän öiropäischä Herrschär no zo witärän Undärdrückigä füärä söt. Er het di humanistischän und gäischtigä Wert vom Mensch gschätzt. I sinärä Jugänd isch är vom Schiller begäischtärät gsi, im spötärä Lebä het är sich äm Goethe zuägwendät und met äm au öbr Briäf kommuniziärt und sich im Juli 1812 z‘Teplitz troffä. Er het au mehräri Werch vom Goethe värtont und zom Bischpiel d’Schauspielmusig zom Truurspiel Egmont gschrebä.
Trébabu
Gschicht
Trébabu isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Lanpapbu (1393 Trefbabu, 1516 Trebabu).
Ludwig van Beethoven
Di witärä Lebänsjohr
Wo 1815 äin vo sinä Brüädärä gschtorbä gsi isch, het är d‘Vormundschaft för em sin Sohn Karl öbrno. Bald isch abr klar wordä, dass d’Bezüchig zwöschät denä bäidän ehär schlecht gis isch. Trotz (odr vilicht grad weg) denä privatä Schwierigkäitä het dä Beethoven 1823 äis vo sinä wichtigschtä Werch abgschlossän, und zwor d‘Missa Solemnis (Uruffüärig 1824 z‘St. Petärsburg), wo i erärä Grössi und Schönhäit nüt vom desolatän Umfeld erahnä lot, wo si drinn entschtandän isch. Dä Beethoven met sinä höchän und täilwis öbrzogänä moralischän Aschprüch het dä Karl so undär Drock gsetzt, dass är 1826 än Suizidvärsuäch undärno het. De isch zwor fählgschlagän, isch abr för dä Komponischt trotzdem ä grossi Belaschtig gsi, wil Selbschtmord dozmols schtrofbar gsi isch.
Trébabu
Verwaltig
vu Trébabu isch. Trébabu ghert zum Kommunalverband.
Max-Planck-Institut für biologische Kybernetik
S Max-Planck-Inschtitut fir biologischi Kybernetik (dt. Max-Planck-Institut für biologische Kybernetik) isch e usseruniversiteri Forschigsyyrichtig unter dr Dregerschaft vu dr Max-Planck-Gsellschaft mit Sitz z Dibenga. S Inschtitut drybt vor allem Grundlageforschig uf em Biet vu dr Biology un dr Kybernetik.
Trébabu
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Trébabu ghert zem Bretonisch.
Dominikaner
Dr Orde vo de Dominikaner (Ordo fratrum Praedicatorum, abkürzt OP), au Predigerorde, isch im früehje 13. Johrhundert vom heilige Dominikus gründet worde.
Ludwig van Beethoven
Sin Tod
Im November 1826 isch dä Beethoven noch ämä langjöhrigä Lebärläidän akut chrank wordän und het öbr Schmerzän im Undärlib, Appetitlosigkäit und Dorschtgfühl klagt; sini Gsundhäit het sich rapid värschlechtärät, und am 24. März 1827 het män äm d’Sakrament gräicht. Am spotä Nomittag vom 26. März isch dä Beethoven i Gegäwart vo sinärä Schwögärin Johanna und sim Fründ, äm Komponischt Anselm Hüttenbrenner wehränd ämänä Gwittär gschtorbä – s‘Gewitter isch dör di meteorologischä Beobachtigä vo dä Wiänär Zitig vom 28. März beschtätigät wordän und isch vo villnä Zitgenossän as äs Zäichä vo där Apotheose vom Beethoven im Moment vo sim Tod gwertät wordä. Där Obduktionsbrecht vom Arzt Dr. Johann Wagner het of ä Lebärzirrhosän as Todesursach hedütät. Dä Beethoven het gsäit gha, dass noch sim Tod sin Lichnam obduziärt werdä söll, zom d‘Ursach för sini früä Taubhäit z‘findä. Im Totäschi vom Dr. Wawruch, sim chorzzitigä Husarzt, isch nebscht andärnä Hewis värmerkt wordä:„sedebat et bibebat“ (er isch zvill ghockät und het zvill trunkä). Lut äm Nekrolog vo dä Wiänär Zitig vom 28. März isch dä Beethoven a dä Wassärsucht gschtorbä. Öpä zwänzgtusig Menschä hend a dä Beerdigung vom Beethoven täilgno. Sogär s‘Militär het mössä zo där Ufrechterhaltig vo där Ornig igsetzt werdä. Än vom Ferdinand Schubert entworfänän Obelisk het sis urschprünglich Grab of äm Währinger Fredhof gschmückt, wo längscht umgwidmät wordän isch und hüt Schubert-Park häisst. Anno 1888 isch dä Beethoven im Bisii vom Anton Bruckner exhumiärt und of dä Wiänär Zentralfredhof brocht wordä, wonär imänän Ehrägrab (Gruppä 32 A, Nummärä 29) sini endgültig Ruestättä gfundä het. Ä Bronzästatuän (vom Hähnel modelliert, vom Burgschmied gossä) isch im 1845i i sinärä Vatärstadt Bonn ufgschtellt wordä, zom en z’ehrä. Än andäri isch im 1880i vom Zumbusch z‘Wiän errechtät wordä. Anno 1904 isch äs nöis Gebäu a dä Schtell vo sim Schterbehus z‘Wiän Alsergrund baut wordä, won er vom Oktobär 1825 ah bewohnt gha het. Det isch hüt ä Gedenktaflän und äs Dennmol vom Komponischt.
Dominikaner
Inquisition
Dr Dominikanerorde het sit em Afang vo dr Inquisition im 13. Johrhundert im päpstligen Ufdrag Inquisitore gstellt zum Häretiker z finde und z verfolge. Ufgrund vo de Erfahrige, wo dr Orde scho früeh in dr Usenandersetzig mit Chetzer gsammlet het und siiner intellektuelle Usrichdig, het er drfür bsunders gueti Vorussetzige bote. Scho 1231-33 het dr Papst Gregor IX. in siim Sändschriibe Ille humani generis mehrere Dominikanerkonvänt dr Ufdrag zur Chetzerverfolgig ge. Bsunders aktiv si d Dominikaner worde, wo män e dorum au domini canes (Hünd vom Herr) gsait het, in Südfrankriich bi dr inquisitorische Bekämpfig vo dr Katharer. Näbe Inquisitore us de Reihe vo andere Orde, öbbe de Franziskaner, si d Dominikaner as Inquisitore währed em ganze Mittelalter v. a. z Frankriich, Italie und im Heilige Römische Riich beschäfdigt gsi. Bedütendi Dominikanerinquisitore si u. a. dr Bernard Gui († 1331), dr Walter Kerlinger († 1373), dr Tomás de Torquemada († 1498), dr erst Grossinquisitor vo dr Spanische Inquisition oder dr Jakob van Hoogstraten († 1527). Umkehrt si au Mitgliider vom Dominikanerorde dr Inquisition zum Opfer gfalle, wie dr Giordano Bruno oder dr Girolamo Savonarola.
Ludwig van Beethoven
Bedütig
Dä Beethoven gilt hüt as Vollendär vo dä Wiänär Klassik und Wegberäitär vo dä Romantik. Bsundärs i dä för diä Epochä vo dä Wiänär Klassik grundlegändä Formä vo dä Synfonie, dä Klaviärsonatän und äm Strichquartett het är Werch met unöbrtrefflichäm musikalischäm Ifluss gschaffä. So het dä Beethoven bischpielswis wichtigi Grundstäi för di fortschritänd Ifüärig vom Synphonischän i d‘Solokonzert vo dä witärä Musiggschicht gläit.
Max-Planck-Institut für biologische Kybernetik
Gschicht
D Urspring vum anne 1968 grindete Inschtitut ligen in dr 1958 vum Werner Reichardt, em Bernhard Hassenstein un em Hans Wenking etablierte „Forschergruppe Kybernetik“, wu am domolige Max-Planck-Inschtitut fir Biology aagsidlet gsii isch. S Max-Planck-Inschtitut fir Biology sälber isch zruggange uf s 1913 z Berlin-Dahlem grindet Chaiser-Wilhelm-Inschtitut fir Biology. S Inschtitut fir biologischi Kybernetik isch anne 1968 mit dr Diräkter Valentin Braitenberg, Karl Georg Götz, Kuno Kirschfeld un Werner Reichardt grindet wore.
Forschig
S Inschtitut forscht zue kognitive Prozäss uf experimentällem, theoretischem un methodischem Biet. E ängi Zämenarbet zwische Physiologe*ne, Psychophysiker*ne, Psychologe*ne, Biologe*ne, Chemiker*ne un Informatiker*ne macht s megli, an Froge zue dr visuälle Kognition interdisziplinär mit eme braite Methodespäktrum z schaffe.
D Abdaiiige un Forschigsschwärpinkt vum Inschtitut sin:
Ain vu dr Forschigsschwärpinkt vu däre Abdailig isch d Frog, wie s Hirni Entschaidige drifft. Experimentälli un theoretischi Methode un au Computersimulatione hälfe derby, d Prozäss z untersueche, wun is Entschaidige fälle un handle leen. E Byschpel isch s Verstärkt Leere, wu fir e Raie vu Methode vum maschinälle Leere stoht. Doderby fiert s Hirni positivi un negativi Erfahrige zäme un duet si bi chimftige Entschaidige beruggsichtige. D Abdailig isch anne 2018 vum Peter Dayan grindet wore un wird syterhät vu ihm glaitet. Är isch au gschäftsfierende Diräkter vum Inschtitut.