cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Chaux-du-Milieu
Religion
28 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 46,5 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1 %, CVP 8,3 %, FDP 32,8 %, Grüeni 10,9 %, PdA 1,5 %, SP 23,0 %, SVP 18,2 %.
Wirtschaft
La Chaux-du-Milieu isch es Puuredorf. Im 19. Johrhundert sind dört zwöi Zytfabrigge bout worde.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 398 Yywohner 79,9 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,1 Prozänt Dytsch, 5,5 Prozänt Italienisch un 9,4 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Ostermundigen
Oschtermundige (amtlech Ostermundigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Oschtermundige ligt im ungere Worbletau am Fuess vom Oschtermundigeberg ir Agglomeration Bärn. D Gmeindsflächi bsteit us 33,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 25,1 % Waud, 40,6 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Oschtermundige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1239 aus Osturmundingun, 1279 Ostermundigen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Bärn ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 24,4 % gläge.
Religion
54,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 23,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,9 %, CVP 4,3 %, EVP 5,8 %, FDP 8,7 %. GLP 5,3 %, GP 8,3 %, SP 24,9 %, SVP 17,0 %, Suschtigi 7,8 %.
Gmeindspresidänt vo Oschtermundige isch dr Christian Zahler (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 3,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 15452 Ywohner 82 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2,4 % Französisch u 4,4 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Oschtermundige ghört zum Hochalemannisch.
Bayezid II.
Dr Bāyezīd II. (* 3. Dezämber 1447 z Dimotika, noch andere Kwelle: * Januar 1448 ; † 26. Mai 1512 bi Dimotika) isch vom 19. Mai 1481 bis 24. April 1512 Sultan vom Osmanische Riich gsi. Wil er so religiöös gsi isch, het er dr Binaame velī überchoo. Er het under em Dichdernaame ʿadlī („dr Grächdi“) Gedicht gschriibe.
D Droonfolg
Dr Bayezid isch dr Noochfolger vo sim Vater Mehmed II. uf em Droon gsi. Aber er het drfür zerst d Understützig vo de Janitschare mit Verspräche und Bestächig müesse gwünne. Das isch denn für Joorhunderti e Brivileeg vo dr Janitscharedrubbe bi dr Machtübernaam vom ene nöije Sultan gsi.
Bevor er aber d Herrschaft het chönne übernee, het er si Brueder Cem Sultan müesse schloo. Dä isch 1474 as Noochfolger vo sim eltere Brueder Mustafa dr Statthalter vo Karaman worde. Dr Bayezid het en in meerere Schlachte gschlaage und uf Egüpte verdriibe, wo under de Mamluke e Bedroig für d Osmane gsi isch. Dr Cem het no äinisch brobiert, dr Bayezid z entdroone, und isch druf zu de Johanniter-Ritter uf Rhodos gflüchdet. Dr Groossmäister Pierre d’Aubusson het denn vom Bayezid e Bangsion überchoo, für zum en dört z bhalte. Bald häi dr Karl VIII. vo Frankriich und dr Bapst Innozenz VIII. Druck uf e d’Aubusson gmacht, für dass er dr Cem wurd usliifere, und schliesslig isch er in d Händ vom Babst choo und isch dört gstorbe. Öb dr Bayezid schliesslig am Dood vo sim Brueder schuld gha het, isch nid bewiise.
D Herrschaftszit
1484 het dr Sultan erfolgriich Chrieg gege s Fürstedum Moldau gfüert. Au in Albanie und über Bosnie bis in d Steiermark si sini Akıncı vordrunge und häi blünderet und Sklave gmacht. S Ändi vo dene Züüg isch erst 1495 mit em Friide zwüsche dr Hooche Pforte und Ungarn choo.
1485 het dr Bayezid dr Buechdruck mit arabische Lettere verbote, so dass er sich im Osmanische Riich nume seer beschränkt entwigglet het. D Kanzleisprooch isch zum Däil vo Griechisch uf Osmanisch umgstellt worde.
Dr Kait-Bay (au Qaid Bay) isch dr Mamluke-Sultan vo Egüpte gsi, wo scho im Cem Asüül gee het. Dä het denn si Machtberiich gege Norde erwiteret bis uf Tarsus und Adana. 1488 het er d Osmane gschlaage und 1491 isch e Friidensverdrag gschlosse worde, wo bis noch em Dood vom Bayezid ghebt het.
Wo 1492 z Spanie s Alhambra-Edikt erloo worde isch, het er d Juude ufgnoo, wo us Spanie und spööter us Bordugal verdriibe worde si. Dr Bayezid II. söll gsäit haa: „Wie dumm si die spanische Köönig, ass si iiri beste Bürger uswiise und iire schlimmste Find überlöön.“
Er het ooni Erfolg Rhodos aagriffe, und het für e Friide dr Republik Venedig Zuegständniss gmacht und dr Dribut vo Ragusa verchlineret. Aber d Laag in dr Egeis isch kritisch worde, wo d Republik 1489 Züpere übernoo het. Dr Bayezid het druf 1499 en Chrieg uf dr Morea (Peloponnes) mit dr Doosche-Republik gfüert, het persönlig d Belaagerig vo Modon im Joor 1500 gläitet und 1502  dank sinere nöije Chriegsflotte Lepanto, Modon, Coron und Navarino erooberet. Zwüsche 1501 und 1506 het er d Beyazit-Moschee in Konstantinopel lo baue.
Lombardei-Rundfahrt
D Lombardei-Rundfahrt (ital. „Giro di Lombardia”) isch draditionäll s letscht groß Radränne im Johr. S zellt zue dr fimf sognännte Monumänt vum Radsport. S italienisch Eidagesränne findet alljohr Mitti Oktober statt un isch dodermit s einzig „Monument“, wu nit im Friejohr uusdrait wird. S isch as eis vu zeh Ränne Deil vum Rad-Weltcup gsi, bis dää no dr Saison 2004 abgschafft woren isch, derno het s drej Johr zue dr nej grindetet UCI ProTour ghert, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne vum Johr.
Gschicht
D Lombardei-Rundfahrt isch s erscht Mol anne 1905 im Königriich Italie durgfiert wore, aagregt dur dr italienisch Radrännfahrer Giovanni Gerbi, wu au di erscht Uusdragig gwunne het. Syt 1907 wird s Ränne organisiert vu dr wichtigschte Sportzytig vum Land, dr La Gazzetta dello Sport. Mit Uusnahm vu dr Johr 1943 un 1944, wu d Uusdragig wäg em 2. Wältchrieg uusgfallen isch, isch s „Ränne vu dr fliegige Bletter” alljohr durgfiert wore.
Strecki
Au wänn d Strecki im Lauf vu Johr vilmol gänderet woren isch, bildet dr Ufstiig vu Bellagio zue dr Madonna del Ghisallo bi Magreglio draditionäll eis vu dr Haupthindernis vum Ränne, wu vilmol d Vorentscheidig gfallen isch, wel sich do Uusryssergruppe mit em spetere Siiger vu dr Rundfahrt bildet hän. Syt 2004 lyt s Ziil z Como am Stade vum Comer See. Im Lauf vu dr Gschicht het s vil Start- un Ziilort gee:
Piccolo Giro di Lombardia
Dr Piccolo Giro di Lombardia (alem. Chleini Lombardei-Rundfahrt) isch e Eidagesränne fir Amateur un U23-Fahrer.
Safawiden
D Safawiide ( – Ṣafawīyān; aserbaidschanisch: – Səfəvilər) si in dr Gschicht vo Persie e Fürstedünastii gsi, wo us Ardebil gstammt het. Si het vo 1501 bis 1722 regiert und het dr schiitisch Islam as Staatsreligion etabliert.
Gschicht
Under de Noochfolger vom Abbas I. het d Zentralverwaltig an Iifluss verloore. Nume dr Schah Abbas II. (1642–1666) het s Riich no äinisch chönne reformiere und konsolidiere. Ängi Handelskontakt mit de öiropäische Seemächt Ängland und Holland häi sich entwigglet. 1649 isch Kandahar in Chorasan bsetzt worde, wo au s indische Mogulriich Aaspruch druf erhoobe het.
Tirreno–Adriatico
Tirreno–Adriatico isch e eiwichigi Radrundfahrt, wu alljohr im Merz uusdrait wird. Si ghert zue dr UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr, wu anne 2005 yygfiert woren isch, un syt 2009 zem UCI World Calendar
S Etapperänne zwische dr weschtitalienische tyrrhenische Kischte un dr oschtitalienische Adriakischte bietet mit ihrem abwägsligsryyche Profil vor allem dr Sprinter un dr Allroundfahrer vil Megligkeite un het sich in dr Zwischezyt fescht etabliert näb em Etapperänne Paris–Nizza, wu glyychzytig uusdrait wird. S Ränne giltet as gueti Vorbereitig uf dr Friejohrsklassiker Mailand–San Remo.
Rekordsiiger isch dr Belgier Roger De Vlaeminck, wu s Ränne zwische 1972 un 1977 segs Mol nochenander gwunne het. Dr einzig dytsch Siiger isch dr Andreas Klöden anne 2007 gsi. Schwyzer Siiger sin dr Erich Mächler (1988), dr Tony Rominger (1989 un 1990), dr Rolf Järmann (1998) un dr Fabian Cancellara (2008) gsi.
Udo Jürgens
Dr Udo Jürgens (* 30. Septämber 1934 z Klagefurt, Kärnte, Ööstriich; † 21. Dezämber 2014 z Münsterlinge, Thurgau, Schwiz), bürgerlih Udo Jürgen Bockelmann, isch en ööstriichische Komponist, Pianist und Sänger gsi. Usser dr ööstriichische Staatsbürgerschaft het er sit 2007 au die schwizerisch gha. Er het öbbe 100 Millione Doondrääger verchauft und isch äine vo de bedütendste Underhaltigsmusiker im dütsche Sproochruum gsi. Im Stil nooch sött men en zwüsche Schlager, Schanson und Popmuusig iiordne. Er het as erste Ööstriicher 1966 dr Grand Prix Eurovision de la Chanson (hüte Eurovision Song Contest) gwunne.
Dr Udo Jürgens het wääred sinere Karriere, wo mee as sächzig Joor duurt het, mee as 1000 Lieder komponiert, über 50 Muusigalbum uusegee, au Miusikl und Filmmuusig gschriibe und e chli gschauspiileret.
Westmakedonien
Weschtmakedonie (mangmol au Weschtmazedonie; gr. Δυτική Μακεδονία/Ditikí Makedonía) isch eini vo de dreizeh Verwaltungsregione vo Griecheland un de weschtlichi Teil vo de griechischi Region Makedonie. Es wird in vier Präfekture iteilt:
Geografi
Im Norde grenzt Westmakedonie aa Albanie un aa die Nordmakedonie. Im Weschte grenzt Westmakedonie aa de griechisch Teil vom Epirus un im Süde aa Thessalie. Im Oschte grenzt Westmakedonie aa d Verwaltungsregion vo Zentralmakedonie.
Kultur
Die offizielli Hauptsprooch isch s Griechisch; s Makedonisch isch e Minderheitesprooch.
D'Brüeder Manakis, wo züe de erschte Fotografe vum Balkan zähle un 1905 de erschte Filmufnahme ufem Balkan dreit hen, sin us dr Region gsi. Dr Yannaki Manakis (1878-1954) un syn Brueder dr Milton Manakis (1882-1964) sin z'Avdela bi Grevena uf d'Wält cho un syn aromunischer Abstammig gsi.
Wirtschaft
Im Vergliich mitem BIP vo dr EU, wo uf de Kaufkraftstandard basiert, het Weschtmakedonie en Index vo 80,8 (EU-25:100) (2003).
Bruggener Haldengeist
Dä Bruggemor Haaldegoest isch a Sagefigur us Brugge.
D Gschicht
Brugge isch a glei Eertli zwische Brilinge un Woltordinge un liit uf dä räechte Syte vu dä Bräeg. Uf dä räechte Syte vu dä Bräg gohts steil än Hang uffe, nämlech d Bruggemor Haalde, zum Eschingor Bärg, odor wi d Eschingor saget, dä Schellenberg. Un do spilt di Sag, wo mor sech i Brugge scho Ewigkeite vozellt un dä Eschingor Schriftstellor Rippli Max ufgschribe hät.
Dä Bruggemor Haaldengoest isch än Waaltkobolt gsi. Am Eschingor Bärg ibor Brugge hät är ghuuset, di Giizige gfuchset un di Fuule vogellstoret un sech i allorlei Gstalt vostegglet. Är hät abor au gueti Sache dau, wo Not gsi isch.
Ämol sott ä arm Byyrli no spät i da Naacht gi Brugge abe messe ha. Ä rechdig Päggli Sorge hät s uf em Rugge drait. Des hät mee drugget, wi wänn dä schlaff Ruggsack voll mit Ajor gsi wär. S Byyrli hät a baarmoö gherig gseiftzt, wyl s a dä grang Bue dähom un s Ugligg im Staal denkt hät. Do isch uf oemol da Haaldegoest hintorem Bom veri, hät ym dä Wäeg vostellt un gsait: “Gugg, sällor Blättorhuufe dert däne muesch i dyn Ruggsagg due!”
Azoudange
Azoudange (Patois Azoudoche, ditsch 1915-18 Anslingen, 1940-44 Aßlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Bruggener Haldengeist
D Gschicht
Dä Buur hät s gmacht, halbe us Angscht, halbe us Wundorfitz. Dapfor isch är hom glofe, abor dä Ruggsagg isch immor schäror un schwäror wore. Wonor dähom akumme isch, hät är dä Ruggsagg usglärt un luutor fungelndi Goldstiggli sin usigrollt.
Azoudange
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Bruggener Haldengeist
D Gschicht
Do hät die Not ä Änt gha un no hyt hettet die Grosskindor vu däm Buur dä greest Hoof z Brugge.
Guido von Arezzo
Dr Guido vo Arezzo (au: Guido d'Arezzo dr Elteri, (Guido) Aretinus und Guido Monaco; * um 992; † unsicher: 17. Mai 1050 z Avellana) isch e Benediktinermönch, Muusigtheoretiker und Leerer gsi.
Azoudange
Geogràfi
Azoudange lijt ìm Quallberich vun dr Seille zwìsch em Linderweiher (Étang de Lindre) un em Gunderchinger Weiher (Étang de Gondrexange), rund 20 Kilometer weschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 217 un 302 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Toupet (drt. Tupethof) un Romécourt (Römerhof).
Guido von Arezzo
Lääbe
Dr Guido vo Arezzo isch vor 1020 in d Abtei Santa Maria z Pomposa bi Ferrara gange, won er d Draktaat vom Odo, em Abt vo St.-Maur, studiert het. 1023 oder 1025 isch er us em Chloster uuse und under em Bischof Theobald vo Arezzo (1023-36) Leerer an dr Kathedralschuel vo Arezzo worde.
Azoudange
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch Azoudange züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Guido von Arezzo
Lääbe
1025 und 1026 isch sis muusigtheoretische Hauptwärk Micrologus de disciplina artis musicae entstande. Din het er Intervall und Chilledoonarte beschriibe, aber au d Legände vom Pythagoras in dr Schmiidi verzelt. Vermuetlig 1028 het en dr Babst Johannes XIX. uf Rom iiglaade, won em dr Guido en Exemplar vo sim Antiphonarium gee het, won er no z Pomposa verfasst gha het. Im Vorwort vom Wärk wird zum erste Mol d Muusignotazioon beschriibe, wo dr Guido vo Arezzo erfunde het und wo uf vier Linie im Terzabstand basiert. In dr „Epistola Guidonis Michaeli monacho de ignoto cantu directa“, won er spööter verfasst het, beschribt er d Technik, wo hüte as Solmisazioon bekannt isch und wo d Döön vom ene Hexachord mit de Aafangssilbe vo de Ziile vom Johannes-Hymnus Ut queant laxis (8.Joorhundert, d Melodii vom Hümnus stammt möögligerwiis vom Guido sälber ) gsunge wärde - dennzumol ut, re, mi, fa, sol, la, hüte isch s erwiteret mit em ut, wo män em jetz do säit, zur Doonläitere do-re-mi-fa-so-la-ti-(do).
Azoudange
Verwàltung
vun Azoudange ìsch. Azoudange ghert zem Kommünàlverbànd.
Guido von Arezzo
Lääbe
Vor em Guido vo Arezzo het mä für d Notazioon vo Muusig Zäiche (Neume) brucht, wo nüt über die genaui Lengi oder Hööchi vom Doon usgsäit häi. Die äigentligi Melodii isch mündlig witergee worde. In dr Abtei Pomposa si d Mönch gege die Nöijerig vom Guido gsi, wil si Angst gha häige, ass iir musikalischs Wüsse nüm wurd exklusiv bliibe.
Die Guidonischi Hand, wo jedem Fingergliid drbii e Doonstuefe zuegordnet isch, isch e Merkhilf, wo noch em Sigebert vo Gembloux (um 1105 und 1110) uf e Guido vo Arezzo zruggoot.
Bruggener Haldengeist
D Gschicht
Genau so schlimm es oemlol äre giizig Byri gange, wo mittäme Kärbli voll mit Ajor ybor dä Eschingor Bärg zum Eschingor Märt gau hät welle. S isch än schwiele Daag gsi un die digg Buräfrau hät ä baarmol Haalt mache messe un voschnuufe. Scho isch dä Wäeg bergabi gange, wo si ä letscht Mol ufämä aaltä Bomstumpf usrueje hät welle, wo iladent am Wäegroe (Wegrain, Wegrand) gstande isch. Abor, o Schrägg, kum hät si sech stehnent un seifzent abghuggt, hät där vomeintlech Bomstumpf, wo näemot andoro wi dä Bruggemor Haaldegoest gsi isch, än Satz gmacht, un si isch mitsamt dä Ajor kopfibor ys Gras gheit. Wo si äntlech miehsam ufgstande isch un muulent dä Dottor vu dä zäbrochäne Ajor vum Hääs un dä Hänt abgwischt hät, hät si dä Bruggämor Haaldegoest no im Gebisch voschwindä gsä. Un no lang hät mor si schadefroh Lache un Giggse dorch dä Dannäwaalt gheert.
Adolf Riedlin
De Adolf Riedlin (* 3. April 1892 z'Laufe bi Sulzburg im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald; † 9. September 1969 z'Friburg) isch e dütsche Moler gsi.
Läbe und Werk
De Adolf Riedlin het noch de Schuel zerscht e Lehr als Moler und Lackierer z'Friburg absolviert, wu er 1910 mit de Gselleprüefig abgschlosse het. Ab 1911 het er d'Kunstgwerbschuel z'Karlsrueh bsuecht. 1912/13 het er dann no zwei Semeschter an der Großherzogliche Kunstschuel Karlsrueh als Schüeler vum Profässor Walter Georgi. Hindenooch het er selbstständig als Chilchemoler gschafft.
Vu 1919 bis 1920 isch er Schüeler vum Adolf Hölzel an de Stuegeter Kunschtakademie gsi. De Hölzel, wu hüd als eine vu de Wegbereiter in de Entwicklig vu de abstrakte Molerei gilted und sich no vor em Kandinsky mit abstrakte Gstaltige befasst het, het de Riedlin beiidruckt. Er het ab 1921 Erfahrige als freie Moler gsammlet und isch 1924 uf Bade-Bade umzoge, wu er sich mit de Porträtmolerei bschäftigt het. 1926 isch er uf Laufe zruggkehrt.
Bimene fünfmonatige Ufenthalt in Paris anne 1928 isch er vu de Surrealischte un vum Kubismus prägt worde. Sini Darstellige vu Markgräfler Landschafte un Mensche im Stil vum expressive Realismus hänn ihm d'Ächtig vu de nationalsozialistische Kulturpolitik iibrocht.
Ab 1930 het er z'Basel gwohnt, aber 1933 isch er wieder uf Laufe zrugg. 1937 isch er dann uf Friburg zoge. Dört sin im gliiche Johr durch d'Richskulturkammere fünf als „entartet“ iigstufti Bilder us em Augustinermuseum z'Friburg beschlagnahmt und hii gmacht worde.
1940 het er nomol Kriegsdienst leischte müesse un isch in amerikanischi Kriegsgfangeschaft chu. Nach sinere Entlassig 1946 het er wider z'Friburg gwohnt, wu er 1969 gstorbe isch.
Paul Sacher
Dr Paul Sacher (* 28. April 1906 z Baasel; † 26. Mai 1999 z Baasel) isch e Schwizer Dirigänt und Mezeen gsi. Er het im Joor 1996 mit eme Brivaatvermööge vo öbbe 13 Milliarde Franke as dr riichst Schwizer und drittriichst Maa uf dr Wält gulte.
Familie
Dr Sacher het 1934 d Bildhauere und Kunstsammlere Maja Hoffmann-Stäächeli ghürootet, wo d Witwe vom Emanuel Hoffmann gsi isch. Dr Emanuel Hoffmann isch dr Soon vom Fritz Hoffmann-La Roche, wo s Farma-Undernääme Hoffmann-La Roche gründet het. Dr Sacher het s fertig brocht, ass d Familie wider d Akzienmeerhäit übernoo het und het 60 Joor lang s Undernääme gläitet. S Brivaatvermööge vo dr Familiegrubbe isch uf 37 Milliarde Schwizer Franke gschetzt worde, si persöönligs Vermööge uf 13 Milliarde. Dr Sacher het drei Chinder ghaa, d Cornelia und d Katharina Grööfin vo Faber-Castell und dr Georg Schmid.
Muusig
Er het sich s chönne läiste, bedütendi Komponiste, wo mänggisch au Fründ gsi si, wie dr Béla Bartók, dr Igor Strawinsky, dr Anton Webern und dr Alfredo Casella mit Komposizioonsufdrääg z understütze. Eso het er d Muusig vom 20. Joorhundert understützt. De Komponiste vo dr Wiener Schuel Arnold Schönberg, Anton Webern und Alban Berg het er allerdings nie Komposizionsufdrääg gee. D Stifdig, won er gründet het, kümmeret sich hüt um dr Noochlass vo meerere Dotzed Komponiste, drunder dr Igor Strawinsky und dr Anton Webern. Dr Sacher het als Dirigänt au Uruffüerige vo de Wärk, won er gförderet het, gläitet, so 1937 im Bartók si Muusig für Saiteninstrumänt, Schlagzüüg und Celesta, 1939 si Divertimento für Striichorkhester, 1940 im Ernst Krenek si Sümfoonischs Stück für Striichorkhester, 1947 im Strawinsky si Concerto en Ré, 1958 im Hans Werner Henze si Sonata per archi. An de Wältmuusigdääg vo dr Internazionaale Gsellschaft für Nöiji Muusig (ISCM World Music Days) isch er 1938 z London und 1970 z Baasel as Dirigänt ufdrätte, 1970 isch er au Juror gsi.
Im Ganze het dr Sacher mee as 250 Komposizioone in Uuftraag gee, under anderem au im Conrad dBeck, Harrison Birtwistle, Boris Blacher, Willy Burkhard, Elliott Carter, Alfredo Casella, Henri Dutilleux, Wolfgang Fortner, Alberto Ginastera, Cristóbal Halffter, Paul Hindemith, Heinz Holliger, Arthur Honegger (für sini 2. Sinfonii un sini 4. Sinfonii), Jacques Ibert, Witold Lutosławski, Gian Francesco Malipiero, Frank Martin u. a. für seine Petite Symphonie concertante (1946), Bohuslav Martinů, Peter Mieg, Norbert Moret, Wolfgang Rihm, Rolf Urs Ringger, Michael Tippett, Sándor Veress, Wladimir Vogel, Jürg Wyttenbach und weitere. Die spootromantischi Muusig vom Richard Strauss het s im Sacher nüt aadoo, aber won er noch em dütsche Zsämmebruch Hilf brucht het, het dr Sacher bin im d Metamorfoose für 23 Solostriicher bstellt, wo am 25. Januar 1946 mit em Collegium Musicum Zürich urufgfüert worde si.
1933 het dr Paul Sacher d Schola Cantorum Basiliensis gründet, 1941 s Collegium Musicum Zürich (CMZ). Vo 1935 bis 1955 isch er Bresidänt vo dr Schwizerische Gsellschaft für Nöiji Muusig (SGNM) gsi. 1972 het dr Sacher dr Kunstbriis vo dr Stadt Baasel überchoo, 1997 d Eeredokterwürde vo dr Muusigakademii Krakau und d Maecenas-Eerig vom Aarbetskräis für sälbständigi Kultuur-Instidut e. V. (AsKI) in Dütschland. 1986 het er ufghöört s Baasler Kammerorkhester z understütze, wo denn ufglööst worde isch.
Au in dr Liddratuur isch er gwürdigt worde, wie in de letschte Kapitel vom Roman Doktor Faustus vom Thomas Mann, wo dr Romanheld Adrian Leverkühn (wo im Mahler und im Schönberg äänelet) in dr Schwiz en Ufdritt het. Dr Roman Der Geliebte der Mutter vom Schwizer Schriftsteller Urs Widmer wird au as Schlüsselroman vor em Hindergrund vom Paul Sacher sim Lääbe glääse.
Dr Sacher het hooch über Braddele gwoont im Hoofguet Schöönebärg bi Fränkedef, wo d Maja Sacher-Hoffmann-Stäächeli entworfe het.
As Würdigung für sini Verdienst um d Muusig vom 20. Joorhundert isch dr Paul Sacher 1971 zum Eerenmitgliid vo dr International Society for Contemporary Music ISCM (Internationale Gesellschaft für Neue Musik) gweelt worde.
Heinrichswil-Winistorf
Heinrichswiu-Winischdorf (amtlich Heinrichswil-Winistorf) isch bis Endi 2012 e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz gsi.
Geografi
Heinrichswiu-Winischdorf isch us de drei Ortsteil Heinrichswiu,, am Nordrand vor Tauebeni vom Chrümubachs, Winischdorf, , ir Tauebeni vom Chrümubach u Mösli, , am Südrand vom Aegertewaed im Tau vom Chrümubach bestande. D Gmeindsflächi isch us 52,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 41,6 % Waud u 6,1 % Sidligsflächi bestande.
Nochbergmeine si Rächerswiu, Haute, Hersiwiu un Ääschi im Kanton Soledurn u Seeberg, Hellsau, Höchstette u Willadinge im Kanton Bärn gsi.
Gschicht
Heinrichswiu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1317 im Name Cristan von Heinrichswile, Winischdorf im Johr 1311 aus Winistorf (1345 Wingisdorf, 1464 Windenstorf, 1505 Wundistorff, 1531 Winnistorff).
Vor 1798 het Heinrichswiu mit Hersiwiu e Doppugmeind biudet. Deno hei die beide mit Winischdorf d Dreihofgmeind Heinrichswil-Hersiwil-Winistorf biudet. Im Johr 1854 si die drei Gmeinde politisch eigeständig Gmeinde worde. Zum 1. Jänner 1993 hei Heinrichswiu u Winischdorf zur Gmeind Heinrichswil-Winistorf fusioniert u sit Aafangs 2013 ghörts mit Hersiwiu zäme zur nöie Gmeind Drei Hööf.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Luca Pacioli
Dr Luca Pacioli (* um 1445 z Borgo San Sepolcro (hüte Sansepolcro), Toskana; † 1514 oder 1517 z Rom) isch en italiänische Mathematiker und Franziskaner gsi. Bekannt isch er in de Wirtschaftswüsseschafte, wil er 1494 as erste die dobbledi Buechfüerig komplett beschriibe het.
Lääbe
Vo 1477 aa isch er Brofässer z Perùgia, Rom, Neapel, Pisa, Venedig, Mailand und Florenz gsi. Dr Pacioli het vermuetlig mit em Piero della Francesca Mathematik studiert. Noch däm sim Dood 1492 si mindestens zwäi vom della Francesca siine im Ganze drei mathematische Schrifte in sim Bsitz gsi und er het sä in sine äigene Wärk verarbäitet, v. a. s Draktat über e Abacus (woorschiinlig vor 1460 verfasst). Dr jüngeri Leonardo da Vinci het von em Mathematikunderricht überchoo, isch mit em befründet gsi und het en zu siner Abhandlig über e Goldig Schnitt aagregt, wo 1509 verläit worden isch und wo dr da Vinci illustriert het. Dr Pacioli verdrättet d These, ass d Perspektividäät d Moolerei zun ere mathematische Diszipliin wie d Muusig machi. Die bekannti Zäichnig vom da Vinci vom Mensch im Quadrat und im Kräis (homo ad quadratum et circulum) findet do din e Dütig, wo sich uf s Strääbe vom (ändlige) Mensch noch Erkenntnis vom (unändlige) Gott beziet. Dr Albrecht Dürer isch vo däm Wärk beiiflusst worde. Dr menschlig Körper, bsundrigs die menschligi Hand, aber au die archidektonischi Harmonii und die vo de Buechstaabe in römische Inschrifte het em as "göttligi Proporzioon" gulte.
D Wirkig vom Pacioli gründet sich vor allem uf si Buech Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalità (1487 fertig und 1494 druckt, 2. Uflaag 1523), wo woorschinlig s erste druckte Buech vom ene Mathematiker isch und entsprächend vil verwändet worden isch. Es het din wenig äigeständigi Ideä, aber es bündlet s wichdigste mathematische Wüsse, uf dr Grundlaag u. a. vom Liber Abbaci vom Leonardo Fibonacci, 1202, 2. Uflaag 1228, wo d Löösige für Gliichige vo dr erste und dr zwäite Ordnig vom Al-Chwarizmi überliiferet het, was aber bis es dr Pacioli wider ufgriffe het, kuum bekannt gsi isch. Dr Pacioli het au d Wärk vom Jordanus Nemorarius verarbäitet, 1236, und vom Johannes de Sacrobosco, 1256). Die Kenntniss si an de domoolige italiänische Abakus-Schuele für Kauflüt gleert worde. Im Buech het s die ersti gschlosseni Beschriibig vo dr „Venezianische Methode“ (dobbledi Buechfüerig), wie si zu dere Zit woorschinlig vo de Venezianer und Medici verwändet worden isch. Allerdings erwäänt er gliichzitig, ass si in de Büecher vo de Finanzbeamte co Genua brucht worde sige. Er isch, au wenn e Hufe s dänke, nit dr Erfinder vo dr dobblede Buechfüerig. Dr Erfinder isch, eso wird s vermuetet, dr Händler Benedetto Cotrugli gsi, wo us Ragusa gstammt het. Im Pacioli si Buech isch in e Hufe Sprooche übersetzt und vo andere Autore kopiert worde, und das het dr dobblede Buechfüerig zum Durchbruch verhulfe. Dr Pacioli het für kubischi Gliichige (x³+mx=n oder x³+n=mx) käi Lösig gfunde und und het am Schluss vo sim Wärk behauptet, die sige noch em Stand vo dr Wüsseschaft so wenig allgemäin lösbar wie d Kwadratuur vom Kräis; es wurd aber d Hoffnig bestoo, ass in dr Zuekumft Löösige gfunde wurde. Und so isch s au wirklig bassiert. Im Pacioli sini Bemerkig het dr Scipione del Ferro und dr Nicolo von Brescia ("Tartaglia" gnennt) aagregt und si häi Löösigwääg gfunde. Dr Pacioli diskutiert au s Däiligsbrobleem.
Heinrichswil-Winistorf
Religion
48,5 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 33,3 % römisch-katholisch.
Luca Pacioli
Lääbe
Um 1500 het dr Pacioli, vermuetlig zämme mit em Leonardo da Vinci, e Buech über s Schachschbiil verfasst, wo in dr Fachliddratuur öfter zitiert worden isch, De ludo scacchorum, und mä het em Schifanoia gsäit. Lang het mä dänkt, ass das berüemte Manuskript verscholle sig, bis dass dr Buechhistoriker Duilio Contin 2006 in dr Bibliothek vo dr Stifdig Palazzo Coronini Cronberg z Görz en Exemplar entdeckt het, wo bis jetzt s äinzige isch.
Heinrichswil-Winistorf
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 5,4 %, CVP 10,7 %, EDU 3,2 %, EVP 0,2 %, FDP 11,6 %. GLP 5,7 %, GP 6,7 %, SP 16,9 %, SVP 38,2 %, Suschtigi 1,6 %.
Luca Pacioli
Lääbe
Im Wärk De viribus Quantitatis het s näbe mathematische Witz und Drick au Erkläärige für Zauberdrick. Die Drickaaläitige, wo mäistens naturwüsseschaftligs Wüsse usnütze, gälte as die eltisti Schrift über d Zauberkunst.
Heinrichswil-Winistorf
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Rolf Gerber (Stand 2012) gsi.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,8 % gläge.
Luca Pacioli
Lääbe
Dr Pacioli het 1509 z Venedig e verbessereti Textfassig vom Johannes Campanus vo Novara siner Übersetzig vom Euklid sine Elimänt uusegee.
Heinrichswil-Winistorf
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 528 Iiwohner 97,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,2 % Französisch, 0,4 % Italienisch un 1,7 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Heinrichswiu-Winischdorf ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Martin Bucer
Dr Martin Bucer (* 11. Novämber 1491 im elsässische Schlettstàdt); † 1. Merz 1551 z Cambridge; au Martin Butzer) ghöört zu de bedütende Theologe vo dr Reformazioon und gältet as dr Reformator vo Stroossburg und vom Elsass.
Si theologischi Stellig
Dr Bucer isch vo sine Vorbilder Erasmus vo Rotterdam, Martin Luther, Ulrich Zwingli, Philipp Melanchthon und Heinrich Bullinger beiiflusst worde. Er het sich aber nid in Chliinik'ite verloore und het dr Underschiid zwüschen em Luther und em Zwingli, wo zum Bruch zwüsche de bäide Reformatore brocht het, as e „Händel mee in de Wörter as in dr Sach“ aagluegt.Er het au immer wider brobiert, zwüsche de verschiidene protestantische Barteie wie de Lutheraner, Reformierte, Spiritualiste oder de Döifer z vermiddle. Dorum cha mä verstoo, ass alli, d Lutheraner, die Reformierte und d Anglikaner iin as äine vo iire Kiircheleerer gseen. Si Iifluss isch bsundrigs grooss uf e Johannes Calvin gsi, wo vo 1538 bis 1541 z Strossburg gläbt het und vom Bucer under anderem d Vierämterleer übernoo het.
Si Leer
Si Vierämterleer, wo dr Ufbau vo de Gmäinde reeglet, het vo sinere Doktrin villicht dr grösst Iifluss ghaa und isch vom Johannes Calvin in in dr Gämfer Kiirchenornig vo 1541 iigfüert worde. Dr Calvin het dene Ämter, wo s in jedere Kiirchegmäind müess gee, die Nääme gee: Pastore oder Hirte (pasteurs), Leerer (docteurs), Eltisti (anciens) und Diakone (diacres). Die Ämter si nid hierarchisch, sondern si noch iire Funkzione definiert.
Dr Bucer het au d Konfirmazion iigfüert, wo aber erst in dr Zit vom Pietismus sich im Protestantismus allgemäin duuregsetzt het.
Affen
As Affe im wiitere Sinn wärde umgangssprochlig alli Primate – meistens under Usschluss vom Mensch – verstande. Eigentligi Affe im ängere Sinn (Anthropoidea oder Simiiformes) si e systematischi Gruppe, wo zsämme mit de Füechtnasenaffe und de Koboldmakis, wo früehner as Halbaffe zsämmegfasst worde si, d Ornig vo de Primate bilde. Die Eigentlige Affe deile sich in d Neuwältaffe und d Altwältaffe, und zu dene ghört biologisch betrachtet au dr Mensch.
In däm Artikel isch mit „Affe“ immer die systematischi Gruppe vo de Eigentlige Affe gmeint
Merkmol
Wil die meisten Arte Baumbewohner si, si ihri Gliidmaasse an die Läbenswiis aabasst. D Hinderbei si fast immer lenger und sterker as d Vorderbei und mache dr grösser Biidrag, wenn si sich bewege. D Gibbon und die nit-menschlige Menschenaffe si do en Usnahm. D Finger und Zeche si an s Grife abasst. E Merkmol vo alle Arte (mit Usnahm vom Mensch) isch, ass si en opponierbare Grosszeche hai, d. h. ein wo den andere Zeche gegenübergstellt cha wärde. Au dr Duume isch mänggisch opponierbar; bi Arte, wo sich dur d Est hangle, isch er aber zruggbildet. D Gliidmaasse si fümfstrahlig (Finger und Zeche) hai in de meiste Fäll Negel statt Chralle. Dr Schwanz ist meistens lang und dient vor allem als Balanceorgan. E baar Neuwältaffe hai e Griifschwanz usbildet. Bi de Menschenartige und e baar anderen Arte isch s allerdings zun ere Rückbildig vom Schwanz cho.
Verbreitig und Läbensruum
Eigentligi Affe si mit Usnahm vom Mensch in de tropische und subtropische Regione vo Amerika, Afrika und Asie verbreitet. In Amerika reicht ihr Verbreitigsgebiet vom südlige Mexiko bis ins nördlige Argentinie. In Afrika si si wiitverbreitet, die grössti Artedichti git s südlig vo dr Sahara. Uf Madagaskar git s keini Affe, do si d Primate nume vo Lemure verdräte. In Asie si si vor allem in Süd- und Südostasie verbreitet, bis Japan beziehigswiis Timor. Die einzige freiläbendi Affenart in Europa isch dr Berberaff uf Gibraltar, die Population isch aber vermuetlig vom Mensch iigfüehrt worde.
Dr Läbensruum vo de Eigentligen Affe mit Usnahm vom Mensch si vor allem Wälder und andere Gebiet wo Bäum stöhn. Mä findet se in de verschiudenste Waldtype, vo Rägewälder bis in Gebirgswälder über 3000 Meter Höchi. E baar Arte si zum Deil Bodebewohner, am usprägtiste dr Dschelada.
Läbenswiis
Eigentligi Affe si mit Usnahm vo de Nachtaffe immer tagaktiv. D Mehrzahl vo de Affenarte si vorwiegend oder reini Baumbewohner. Si hai verschiideni Fortbewegigswiise entwicklet, näben em Laufe uf allne Viere findet sich au s sänkrächte Chlättere und Hüpfe und s Schwinghangle.
Affe hai in de meiste Fäll e komplexes Sozialverhalte entwicklet, Einzelgänger si sälte. Mänggi Arte bilde grossi gmischti Gruppe, anderi läben in Haremsgruppe, won e einzelns Männli zahlriichi Wiibli um sich schart, wider anderi läbe in langjöhrige monogame Beziehige. In Gruppe bildet sich hüfig e Rangornig use, wo dur Kämpf, Alter, Verwandtschaft und anderi Faktore bestimmt isch.
Ernährig
Die meiste Affenarte si Pflanzefrässer. Frücht si vilfach dr Hauptbestandteil vo dr Nahrig, ergänzt wärde si mit Bletter, Blüete, Chnolle, Pilz, Same, Nüss, Baumseft und anderi Pflanzedeil. Vili Arte si aber Allesfrässer, wo näbe pflanzliger au dierischi Nahrig frässe, bsundrigs Insekte, Spinne, Vogeleier und chliini Wirbeldier.
Furtpflanzig
D Drächdigkeitsziit vo de Affe isch lang, die Junge bruuche lang bis si voll entwicklet si und d Läbenserwartig isch relativ hoch. Ihri Furtpflanzigsstrategii lit dodrin, ass si vil Ziit in d Ufzucht vo de Jungdier investiere, drfür isch d Furtpflanzigsroote chlii. Im Gegesatz zu andere Primate hai Eigentligi Affe en eifachi Gebärmueter (Uterus simplex) und nume ei Baar vo Zitze.
D Dragziit bedräit öbbe fümf bis nüün Mönet. Bi de meisten Arte git s Einzelgeburte, nume bi de Chrallenaffe chunnt s meistens zu Zwillingsgeburte. Jungdier wärde hüfig e baar Mönet oder sogar Johr gsüügt. Si wärde meistens erst im Alter von e baar Johr gschlächtsrif.
Usseri Syschtematik
D Eigetlige Affe bilde zämme mit dr Koboldmakis d Gruppe vu dr Druckenaseaffe (Haplorhini). Drucke- un Fyychtnaseaffe wären as Primate zämmegfasst (verglyych Kladogramm). Primate (Primates) ├──Fyychtnaseaffe (Strepsirrhini) └──Druckenaseaffe (Haplorrhini) ├──Koboldmakis (Tarsiiformes) └──Eigetligi Affe (Anthropoidea)
Friejer sin d Koboldmakis un d Fyychtnaseaffe as Halbaffe zämmegfasst wore. Da Halbaffe sin aber e Paraphylum, wel d Koboldmakis necher mit dr Eigetlige Affe $verwandt sin wie mit dr Fyychtnaseaffe. Wäge däm wird s Taxon Halbaffe in dr hitige Syschtematik nimmi brucht.
Inneri Syschtematik
Di Eigetlige Affe wäre in zwo gruppe ufdeilt, d Nejwältaffe (Platyrrhini) un d Altwältaffe (Catarrhini). Die Syschtematik zeigt d Verwandtschaftsverheltnis vu dr Affe bis uf d Familieebeni:
Region Donau-Iller
D Region Donau-Iller isch e Ruumornigs- ùn Blaanigsregion z Baade-Wiirdebäärg ùn z Bayern, wù iber di Landesgränze ibergryfd. Si ùmfasd dr Schdadchrais Ulm, dr Alb-Doane-Krois ùn dr Landkrois Bibra z Baade-Wiirdebäärg ùn di chraisfrèi Schdad Memmenge, dr Landkrois Genzburg, dr Landkrois Nei-Ulm ùn dr Landkrois Unterallgai z Bayern.
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region Donau-Iller isch zùm 1. Jäner 1973 dr Regionalverband Donau-Iller as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore dùr e Schdaadsverdraag ùf dr Grùndlaag vù Ländergsezer zwische dr Bùndesländer Baade-Wiirdebäärg ùn Bayern. Är isch dr èèrschd soonig Regionalverband gsii, wù iber Ländergränze uuse gangen isch. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg bzw. 18 regionale Blaanigsverbänd z Bayern. D Landreed vù dr Midgliidschrais ùn d Ooberbùùrgermaischder vù Ulm ùn Memmenge sin automatisch Midgliider vù dr Verbandsversamlig. Dr Siz vùm Regionalverband Donau-Iller ùn d Gschäfdsschdel sin z Ulm.
Ruumblaanig (Baade-Wiirdebäärg)
Im baade-wiirdebäärgische Dail vù dr Region bilded Ulm zäme mid Nei-Ulm e Ooberzäntrum. Dernääbe gid s segs Midelzändre:
Ruumblaanig (Bayern)
Im bayerische Dail vù dr Region gid s näben em Doppelzäntrum Ulm/Nei-Ulm as zwaid Oberzentrum Memmenge. Dernääbe gid s segs Midelzändre:
Max Brod
Dr Max Brod (* 27. Mai 1884 z Prag, denn Ööstriich-Ungarn; † 20. Dezämber 1968 z Tel Aviv) isch e dütschsproochige jüüdische Schriftsteller, Übersetzer und Komponist gsi.
Bedütig
Im Brod sis äignige literarische Wärk isch zu siner Zit seer erfolgriich gsi, isch aber hüte fast ganz vergässe. Si grösst Verdienst isch, ass er d Wärk vom Schriftsteller Franz Kafka und vom Komponist Leoš Janáček dr Wält überliiferet het. Er gältet as dr Entdecker vom Dichder Franz Werfel und het au as Übersetzer, Komponist und Publizist gschafft und meereri umfangriichi filosofischi Wärk veröffentlig und ghulfe, ass im Jaroslav Hašek si Wältchriegsatire Der brave Soldat Schwejk z Berlin im Theater ufgfüert und dr tschechisch Autor eso populäär worde isch.
Schwarzwälder Schinken
Schwarzwälder Schenga kommt nadierlich aus em Schwarzwald, sonscht dät er et so hoißa. Fir Urlauber, dia aus andere Gegenda ond die Ufblôsane in Bada-Bada hoißt des Schwarzwälder Schinken, damit dia au mitkommet. Der Schenga wird nôch am metzga glei fir a baar Wocha eigsalza und mit Knolauch, Pfeffr, Wacholderbeer und no so a baar Sacha eigrieba. Henterher duat mers Salz ra, damit sichs em Fleisch gleichmäßig verteilt ond schee durchzuit. Frieher hend die Baura meischt nô ihr oiges Rezept ghet, was se ells neident und wies´n am besta schmeckt. Aber so ogfähr macht mer jeden Schenga, des wär nix bsonders
Des bsondere am schwarzwälder Schenga ischt, wie er graucht wurd. Frieher hend die Baura ihrn Schenga onterm Dach ufghengt und vom Kuchefeier durch a Klapp uf am Dachboda "da Rauch nei glau". Des seit mer heit no, wenn Kender zviel Faxa machet und de Eltera des z´domm wurd. Nadierlich hot mer au den Dachboda vorher ufromma miaßa, bevors mit dem Rauch los gôht. Der Rauch hôt sich onderm ganza Dach verteilt und elles was dô sonscht no an Mugga, Käfr, Meis ond Vegel war nausgjagt und isch desweaga au nemme recht warm gwea. Drom sait mer der Schenga ischt kalt graichert. Der Schenga ischt au wochalang em Rauch ghanget bis er ussa ganz schwaarz wurd. Manche hend da Schenga da halbe Wenter hanga lau. Weil se em Schwarzwald kaum Buacha hend, drfier an haufa Tannabaim, hend se halt des Nadelholz zum raichera gnomma, des gibt dem schwarzwälder Schenga sei bsonders Aroma, des macht mer sonscht nirgends.
Des älles machet de gloine Metzger und die grauße Raichereia heit nemme genau so, aber wenigschtens so ähnlich, ond die heered au scho noch drei oder vier Wocha mit dem Raichera wieder uf. Wer sein Schenga beim Metzger kauft, derf ruhig froga, wie lang der graucht wurd und wia lang er scho hanget. Wen der Schenga fertich ischt, hengt mer den am beschta irgendwo na, wos kiahl, luftig und et arg feicht ischt, am beschta en die Schpeis, mer kaas aber au em Schlofzemmer ans Fenschterkreiz henka. Der Schenga schemmlet net ond got au et hee, den kannscht fascht ewig ufheba, wenn er et vorher gfeschpert wird. Mer derf den uf koin Fall eiwickla oder en Kiahlschrank do, sonst riecht elles andere au danoch ond der Schenka wird noch a baar Daag schmotzig und muffig. Weil der so stark schmeckt, soll mer den entweder en gleine Wirfela em Gmias oder em Eintopf mitkocha, bei de Grombira ond fir´d Soß bei de Zwiebla mitbrota oder ganz denn schneida ond uf a richtigs Holzofabrot mit Butter lega. Frieher hend die Baura ihre eigene Säu gmetzget ond gwurschtet, heit kauft mer des Fleisch vo irgendwo her, wos grad am billichsta isch. Der Schenga selber derf mer zwar au sonstwo noch dem schwarzwälder Rezept macha, aber bloß wenns em Schwarzwald graucht, gschnitta ond verpackt wurd, derf mer des Schwarzwälder Schenga nenna. Des isch Gesetz era ganza EU.
Amergonga
<references group="A" />
Primaten
D Primate (Primates) oder Herredier si en Ornig in dr Underklass vo de höchere Süüger, wo zu dr Überornig vo de Euarchontoglires ghört. Ihri Erforschig isch dr Gegestand vo dr Primatologii. Dr Usdruck Affe wird mänggisch für die Ornig bruucht, isch aber missverständlig, wil die (Eigentligen) Affe nume en Undergruppe darstelle. D Primate wärde in die beiden Underornige vo de Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) und de Drochenasenaffe (Haplorhini) iideilt. Zu de Drochenasenaffe ghöre d Menschenaffe (Hominidae), wo dr Mensch (Homo sapiens) mit iischliesse.
Systematik
Primate (Primates) ├───Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) │    ├──Lemure (Lemuriformes) │    │    ├──Fingerdier  (Daubentoniidae) │    │    │ │     │    └──Lemuroidea │    │         ├──Chatzemaki (Cheirogaleidae) │    │         ├──Wiiselmakis (Lepilemuridae) │    │         └──N.N. │     │             ├──Indriartigi  (Indriidae) │    │             └──Gwöhnligi Maki (Lemuridae) │    │ │     └──Loriartigi (Lorisiformes) │         ├──Lori (Lorisidae) │         └──Galago (Galagonidae) │ └──Drochenasenaffe (Haplorrhini) │     ├──Koboldmaki (Tarsiiformes) │     └──Eigentligi Affe (Anthropoidea) ├──Neuwältaffe oder Breitnasenaffe (Platyrrhini) │    ├──Sakiaffe (Pitheciidae) │    └──N.N.            │         ├──Chlammerschwanzaffe (Atelidae) │        └──N.N.            │             ├──Chrallenaffe (Callitrichidae) │            └──N.N.            │                ├──Nachtaffe (Aotidae) │               └──Kapuzinerartigi (Cebidae) │           └──Altwältaffe oder Schmalnasenaffe (Catarrhini) ├──Gschwänzti Altwältaffe (Cercopithecoidea) │   └──Meerchatzeverwandti (Cercopithecidae) │                 └──Menschenartigi (Hominoidea) ├──Gibbon (Hylobatidae) └──Menschenaffe (inkl. Mensch) (Hominidae)
Kanton Grand-Champ
Dr Kanton Grand-Champ (franzesisch Canton de Grand-Champ, bretonisch Kanton Gregam) isch e Kanton im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Grand-Champ.
Gmaine
Zum Kanton ghere 17 Gmaine:
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Brandivy, Colpo, Grand-Champ (Hauptort), Locmaria-Grand-Champ, Locqueltas, Meucon, Plaudren un Plescop.
Elektrostatik
D Elektrostatik isch ä Deilgebiet vo dr Elektrodynamik und befasst sech mit elektrische Ladige, wo sech nit bewege, und mit de elektrische Fälder vo glaadene Körper befasst.
D Fenomeen vo dr Elektrostatik chömme vo de d Chreft, wo elektrischi Laadige ufenander usüebe. Die Chreft wärde vom Coulombsche Gsetz beschriibe:
wobii q_1 und q_2 zwäi Laadigsmänge si, wo chugelsümmetrisch verdäilt si, r dr Abstand zwüsche deren iire Middelpünkt und d Permittivität vom Vakuum (elektrischi Fäldkonstante) isch.
E klassischs Bischbil isch, ass Bärnstäi, wo mä draa ribt, Däili aaziet. Au wenn d Chreft chlii usgseen, isch die elektrischi Chraft z. B. im Vergliich mit dr Grawitazioonschraft usserordentlig stark: die elektrischi Chraft zwüschen eme Elektron und eme Proton (bäidi bilde zämme e Wasserstoffatom) isch öbbe 40 Gröössenornige gröösser as iiri gegesitigi Aaziejig wäge dr Gravitazioonschraft.
D Elektrostatik isch e Spezialfall vo dr Elektrodynamik für umbewegti elektrischi Laadige und statischi elektrischi Fälder, wo sich mit dr Zit nid ändere. D Elektrostatik het iir Analogon in dr Magnetostatik, wo sich mit stazionääre (zitlig konstante) Strööm und Magnetfälder befasst.
Wolfgang Amadeus Mozart
Dr Wolfgang Amadeus Mozart (* 27. Jänner 1756 z Salzburg; † 5. Dezämber 1791 z Wien) isch e Komponischt in dr Zyt vu dr Wiener Klassik gsi. Syy vollständige Daifnamme isch Johannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart gsi, är sälber het sich zmeischt Wolfgang Amadé Mozart gnännt.
Integrierter Schaltkreis
En integrierte Schaltkräis (au integrierti Schaltig, ENS integrated circuit, churz IC) isch en elektronischi Schaltig, wo uf eme Halbläiter sitzt und us elektronische Bauelimänt bestoot, wo mitenander verdrootet si. Er wird dorum au as Festkörperschaltkräis oder monolithische Schaltkräis bezäichnet.
Wolfgang Amadeus Mozart
Syyni Eltere sin dr firschtbischeflig Kammermusikus Leopold Mozart, wu uf berueflige Grind vu Augschburg in s Firschtbischtum Salzburg chuu isch un ab 1757 Hofkomponischt un ab 1763 Vizekapellmeischter gsi isch, un d Anna Maria Pertl vu Sankt Gilgen.
Integrierter Schaltkreis
En äinzelns Halbläiterblättli häisst Tschip (änglisch Chip), bsundrigs zämme mit em Schaltkräis au Mikrotschip. Eme Tschip ooni s Ghüüs drumume säit mä änglisch Die.
Wolfgang Amadeus Mozart
Dr Mozart isch ein vu dr wichtigschte europäische Komponischte. Syy Wärch isch hite in dr ganze Wält populär un zellt in dr klassische Musik zue däne mit dr greschte Bedytig. Är het di musikalische Gattige „Konzert“ un „Sinfonii“ zuen eme Hegschtpunkt brocht, noch ihm sin die wichtigischte Forme vu dr klassische Orcheschtermusik blibe, s glych giltet fir d „Sonate“. Derzue het er wichtigi Opere gschribe, wu bis hit gärn gspilt wäre. Syyni Kompositione wäre im Köchelverzeichnis ufglischtet.
Integrierter Schaltkreis
Gschicht
Dr erst integrierti Schaltkräis isch e Flipflop gsi und isch im Septämber 1958 vom Jack Kilby entwigglet worde. Er het us zwäi Bipolardransister bestande, wo uf eme Germanium-Substrat aagmacht gsi si und mit Golddrööt verbunde worde si.
Dr erst „monolithisch“ IC, d. h. er isch uf eme äinzige äikristalline Substrat broduziert worde, isch 1959 vo Robert Noyce batentiert worde. S Entschäidende an dr Erfindig vom Noyce isch gsi, alli Bauelimänt zämme mit iirer Verdrootig uf eme Substrat härgstellt worde si. Mä het scho denn für das fotolithografischi Verfaare und Diffusionsprozäss usgnützt, wo Fairchild Semiconductor churz vor fürhär entwigglet gha het.
Vo dere small-scale integration (SSI) mit e baar Dotzed Dransister bro Tschip, isch s über d medium-scale integration (MSI) zur large-scale integration in de 1970er Joor cho, won e baar duusig Dransister uf eme äinzige Tschip blaziert worde si. In de 1980er isch d very-large-scale integration (VLSI) iigfüert worde mit hundertduusige vo Dransister und mä het Spiichertschip (RAM) von ere Gröössi von eme Megabit chönne broduziere. In de 2010er Joor si s scho Milliarde Dransister bro Tschip gsi und mä het die technologische Gränze vo dere Entwigglig afo gsee.
Kanton Groix
Dr Kanton Groix isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Zum Kanton ghert nume d Gmai Groix, wu au dr Hauptort vum Kanton isch. Verdrätteri im conseil général vum Département isch bis 2015 d Denise Guillaume-Le Maréchal gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Birgit Keil
Lääbe
D Birgit Keil isch z Kowarschen (Kovářov) bi Karlsbad im doomolige Sudeteland uf d Wält chuu. No dr Verdrybig am Änd vum Zweete Wältchrieg isch si 1946 mit ire Eltere un zwee Brieder uf Bad Kissingen chuu. Dert het d Keil bis anne 1954 gläbt, bis d Familie uf Stuegert umzogen isch. D Keil het iri dänmzeriscxh Uusbildig Bad Kissingen, z Stuegert un z London iberchuu. Syter anne 1961 Mitglid vum Stuegereter Ballett isch si 1963 unter em John Cranko Solischti wore. Si het alli wichtige klassische un modärne Hauptrolle danmzt un het Gaschtufdritt an dr große Ballettbihne vu dr Wält ghaa. Si isch Danzpartneri vu beriemte Dänzer gsii wie Richard Cragun, Rudolf Nurejew un Fernando Bujones. Dr John Cranko het wie au dr John Neumeier, dr William Forsythe, dr Jiří Kylián, dr Glen Tetley, dr Heinz Spoerli, dr Hans van Manen un dr Uwe Scholz aigeni Choreografie fir sii gschaffe. Mer het d Keil in dr Ballettwält as di dytsch Ballerina gchännt. Si scih mit vyl Uuszaichnige gwirdigt wore, unter anderem mit em Ehretitel Chammerdänzeri (1980).
Ire Lääbes- un Danzpartner syter 1968 isch dr Vladimir Klos, wu anne 1946 z Prag uf d wält chuu isch.
Ehrige un Uuszaichnige
D Birgit Keil isch im Lauf vu ire Karriere mit vyl Uuszaichnige geert wore, dodrunter:
Donon
Mit 1009 Meter ewer NN isch de Donon de héchschte Bari vun d'Nordvogese. Trotz dàss de Bari im Walschgbiet steht, ar ghert àdministrativ noch zum Elsàss un verbindet d'viar Departemente vun Bas-Rhin (67), Mosel (57), Meurthe-et-Moselle (54) un Vogese (88).
Etymologie
's Wort Donon stamm schynts üss de keltische Wurzl Dun(um) wu Bari oder Feschtung beditt.