cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karlmann I.
Dr Dod vom Karlmann und s Schiggsal vo siine Chinder
Dr Karlmann isch am 4. Dezember 771 in siim Palast z Samoussy gstorbe, wohrschiinlig isch s e natürlige Dod gsi. Är und si Brueder si nooch am ene Chrieg gsi und si Dod het dr Friide grettet, nit aber s Erb vom Karlmann siim eltist Bueb, em Pippin. D Witwe vom Karlmann, d Geberga, het dänggt, ass si für ihre Sohn wurd regiere bis zu däm siiner Mündikeit, aber im Karlmann siini wichdigste Understützer, si Cousin Adalhard, dr Abt Fulrad vo Saint Denis, und dr Graf Warin hai dr Karl drum bittet, siim Brueder siis Gebiet z annektiere. D Geberga isch mit ihre Chinder zum Desiderius gflüchtet. Wo dä alles gmacht het, für zum d Rächt vom Karlmann siine Chinder z schütze, het dr Karl siis Riich eroberet. Dr Desiderius und si Familie si in fränkischi Chlöster verbannt worde, vom Schiggsal vo dr Geberga und ihre Chinder noch 772 weiss me nüt.
Familie
Dr Karlmann isch mit dr adlige Gerberga, mögligerwiis ere Dochder vom Langobardekönig Desiderius, verhürotet gsi. Mit ihr het er zwei Chinder, dr Pippin, wo für s Johr 770 bezüügt isch, und en anders Chind, villicht e Syagrius oder e Maitli, d Ida vo Herzfeld, wo heilig gsproche worden isch.
Katalanische Sprache
Verbreitig
Katalanisch isch Amtssproch vo Andorra und usserdem näbe Spanisch au die vo e paar Regione vo Spanie. Wältwit chönne 10,4 Millione Lüt Katalanisch; die sin gröschtedeils an de Ostküste vo Spanie und z Katalonie un uf den Insle Mallorca, Menorca, Ibiza un Formentera. Usserdem git s z Südfrankrych und Idalie (Sardinie) katalanischi Minderheite. Alli die Länder bezeichnet mer au als Països Catalans (=Katalanischi Länder).
Dialäkt
Mer deilt in zwei Dialäktgruppe y:
Ussproch
Büechstabe, wu in derre Liste nit uffgfiehrt sin, were gliich usgsproche wie im Hochdütsche. D'Büechstabe k, w un y chömme numme in Främdwörter vor. In de Kombinatione tl, tll, tm, tn wird s t nit usgsproche, de zweit Bstanddeil wird dehnt: [], [], [], [].
<references group="U"/>
Akzänt
In de Orthografy wird uff de betonte Silbe e Akzänt gsetzt, wenn snit di zweitletschti isch. Dodeby gilt:
Trema
Uff em u wird e Trema gsetzt, wenn s usgsproche wird. Dodeby blibt aber d Ussproch [u], s katalanische "ü" isch kei [y] wie z. B. im Dütsche und Alemannische.
Grammatik
S git vyli Ähnligkeite zu de spanische und französische Grammatik. Bispyl dodefür sin under anderem de Subjunktiv (etwa wie de Konjunktiv im Dütsche), s Perfekt und s Futur. Allerdings git s zimlig vyli Usnahme; mer unterscheidet 120 Konjugationstabelle.
Winikon-Gschwader
Winikä-Gschwadär (amtlichi Schrybwys: Winikon-Gschwader) isch ä ehemaligi Zivilgmäind und äs Quartiär vo dä Gmäind Uschtär im glychnamigä Bezirk. Am 31. Dezämbär 2013 hät Winikä-Gschwadär öppä 3650 Ywonnär ghaa.
Geografi
Werikä lyt im Nordweschtä vo dä Schtatt Uschtär und gränzt im Oschtä an äs Naturschutzgebiät, wo s Quartiär vo Werrikä trännt. Winikä-Gschwadär beschtaat us äm Dorf Winkiä, wo sin ländlichä Charaktär bewaart hät und äm Schtattquartiär Gschwadär, wo mit äm Zäntrum vo Uschtär värwachsä isch. Nordweschtlich vo Winikä isch s Zäntrum mit dä Schportaalagä, wo sich s Fuässballschtadion und s Halläbad befindät.
Wappä
S Wappä zäigt ä roti Trubä ufämänä rotä Schild. D Trubä isch än Hywys uf dä Wyabou, was ja au us äm Namä hervorgaat und wo z Winkiä scho sit äm früänä Mittälaltär Tradizion hät.
Värcheer
Im Nordweschtä vo Winikä befindät sich dä Autobaanzuäbringär Uschtär-Nord vo dä Autobaan A53. Durs Quartiär füärt d Wintärtuurärschtrass. D Aabindig an öffäntlichä Värcheer wird dur di bäidä schtättischä Busliniänä 725 und 811 sichärgschtellt.
Infraschtruktur
Z Winikä-Gschwadär befindät sich s Primarschuälzäntrum Gschwadär. Im Nordweschtä vo Winikä isch dä Fuässballplatz und s Halläbad Uschtär, wo am 9. Mai 1985 dur dä Teckiyschturz, wo 15 Mäschä gschtorbä sind, truurigi Berüämthäit erlangt hät. Im Südä vom Quartiär git s än Supärmarkt vom Aldi.
Gschicht
Di erschti uurkundlichi Erweenig vo Winikä schtammt us äm Jaar 1325 us dä Lischtä vo dä Lehä vo Habsburg a Rapperschwil. Näbäd äm Autobaanaaschluss hät 1914 än Puur äs Grab us dä La-Tène-Zyt us äm drittä Jarhundärt vor Chrischtus gfundä, wo vil wertvollä Schmuck enthaltä hät. 1926 isch d Zivilgmäind Winikä-Gschwadär uufglöst und i di noi politischi Gmäind Uschtär integriärt wordä.
Anne Frank
D Annelies Marie „Anne“ Frank (* 12. Juni 1929 z Frankfurt am Main als Anneliese Marie Frank; † Februar oder Aafang März 1945 im KZ Bergen-Belsen) isch es dütsch-niderländischs Meitli vo jüdischer Härkumft gsi, wo 1934 mit synen Eltere und synere Schwöster Margot i d Niderlanden usgwanderet isch, zum de Verfolgig dur d Nationalsozialiste z entgah. Churz vor em Ändi vom Zweite Wältchrieg isch si denn glych em Holocaust zum Opfer gfalle. I de Niderlande het d Anne Frank vo Juli 1942 bis August 1944 mit irere Familie imene versteckte Hinderhuus z Amsterdam gläbt. I dem Versteck het si iri Erläbniss und Gedanke imene Tagebuech ufgschribe, wo nach em Chrieg als Tagebuech vo dr Anne Frank vo irem Vatter Otto Frank veröffentlicht worden isch.
Labaroche
Labarotche (Patois, frz. Labaroche, els. Barosch, dt. Zell) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Labarotche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1313 àls Celle.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Labarotche ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Aserbaidschan
Die Exklave und autonomi Republik Nachitschewan wird dur än armenische Gebietsschtreife vom aserbaidschanische Kärnland drennt. Nachitschewan gränzt im Weschten an d Türkei, im Süden an Iran und im Oschten a Armenie.
Verfassung des Landes Baden
D Verfassig vum Land Bade vum 18. Mai 1947 isch d Verfassig gsii vum Land Bade, wu zue dr franzesische Bsatzigszone ghert het, un em ehmolige Bundesland Bade vu dr Bundesrepublik Dytschland. Si isch vum 19. Mai 1947 bis 19. Novämber 1953 in Chraft gsii.
S Bundesland Bade isch am 25. April 1952 mit Wirttebärg-Hauezollre un Wirttebärg-Bade im Bundesland Bade-Wirttebärg ufgange.
Grosspolnischer Aufstand von 1848
De Großpolnisch Ufstond vun 1848 (Polnisch: powstanie wielkopolskie 1848 roku) isch e militärische Ufstond gsi im Gebiet vum Großherzogtum Pose geg d Besetzung durich d Preißisch Armee im Friehjohr vun de Natione vun 1848.
Verfassung des Landes Baden
D Verfassig isch in fimf Hauptabschnitt unterdailt gsii:
Grosspolnischer Aufstand von 1848
Uusgfiehrt worre isch dä Ufstond unter de politische Fiehrung vum Nationalkomitee z Pose (Komitet Narodowy w Poznaniu). Noch de militärische Siig in de Schlachte vun Miłosław un Sokołów het de link Fligel vun de Fiehrung versuecht e Guerilliataktik onzwende, aber de recht Fliigel het welle e greßri Autonomie fir s Herzogtum Pose uszhondle. D Kapitulation isch deno om 9. Mai 1848 unterzeichnet worre.
Verfassung des Landes Baden
Di Berotend Landesversammlig het dr Verfassigsentwurf, wu si uusgschafft ghaa het, in ire 16. Sitzig am 21. April 1947 mit 40 gege zwelf Stimme aagnuu. Wu di franzesisch Militerregierig em Täxt vu dr Verfassig am 25. April 1947 zuegstimmt ghaa het, isch d Verfassig vum Land Bade em Volk glychzytig mit dr Wahl zum erschte Landdag am 18. Mai 1947 zur Abstimmig vorglait wore un mit 67,9 % vu dr giltige Stimme aagnuu wore.
D Verfassig isch am 19. Mai 1947 in Chraft drätte. Si isch dur Gsetz vum 28. Februar 1951 (GVBl. S. 183) gänderet un dur Artikel 94 Absatz 2 vu dr Verfassig vum Land Bade-Wirttebärg vum 11. Novämber 1953 per 19. Novämber 1953 ufghobe wore.
Förnbacher Theater
S Förnbacher Theater isch e Theater gsi, wo im Badische Bahnhof z Basel dehäi gsi isch. Hüt isch s e Theaterkompanii ooni äignigs Huus, d «Helmut Förnbacher Theater Company», wo immer no vom Helmut Förnbacher gläitet wird.
Gschicht
1980 het dr Basler Schauspiiler und Reschissör Helmut Förnbacher si freiji Theatergrubbe, d «Helmut Förnbacher Theater Company», gründet. Lang häi si käi Häimbühni gha, hai äi Inszenierig pro Säson ufgfüehrt in dr Stadt Basel sälber oder dr Umgäbig. 1980 isch s in dr Elisabethekiirche gsi, wo si im Hugo vo Hoffmannsthal si «Jedermann» gee hai und im neggste Johr «Das grosse Welttheater» in dr Martinskiirche. In de Johr druf si si vom Botanische Garde Brüglige uf Rieche in Sarasin- und in Wänkepark zooge, hai au im Volkshuus, Pfisterhuus und in dr Mäss Basel ufgfüehrt, bis si 1997 im Badische Bahnhof, im Büffe, glandet si. Vo 1998 bis 2021 het iir Theater dört Förnbacher Theater ghäisse und isch in dr ehemolige Zollhalle dehäi gsi. Hüt isch s wider e Theaterkompanii ooni äignigs Huus.
Brogramm
Solang si no käi äignigs Theater gha het, het d Company en äinzigs Stück in dr Säson inszeniert. Im Badische Bahnhof isch s Brogramm rasch gwaggse und in 2011/12 het s säggs Nöibroduktione und zäh Wiiderufnohme in meh as hundertsibzig Vorstellige gee.
Im Repertuar het s vil Klassischs: Shakespeare, Goldoni, Molière, Goethe, aber au modärneri Klassiker wie dr Jean Anouilh, dr Oscar Wilde oder dr Arthur Schnitzler chömme nid z churz, und immer wider gseet mä im Dürrematt siini Stück. Sid 1999 wird au jedes Johr s vorfasnächtlige «Ridicule» ufgfüehrt. Für Chinder gits mänggisch Mundartvorstellige am Sunndig am Noomiddag, und au die Erwaggsene hai mit «Altwyyber-Friehlig», dr Bühneadapdierig vom Film «Die Herbstzeitlosen», e Dialäktmümpfeli überchoo.
Finanziells
Wie bi de mäiste brofessionelle Theater länge au bim Förnbacher d Iinahme vom Billettverchauf nid. S Theater wird nid staatlig subventionert, bechunnt aber mänggisch vom Baasler Regierigsroot e finanzielli Understützig für e bestimmti Broduktion, wenn s drum bittet. Au dr Kanton Basel-Landschaft, Gmäinde, Stifdige und Sponsore hälfe mit Fördergälder us und dr Förnbacher sälber investiert in s Theater vom Gäld, won er für d Färnsehfilm überchunnt, won er macht.
Wappen
Es Wappe isch es Zeiche in Form vomene Schild für e Person bzw. Personegruppe wie zum Biischpiil für
Chinesische Mauer
Die Chinesischi Muure (au ), au „Groissi Muure“, isch e historischi Gränzbefestigung, wo s chinesische Kaiserriich vor nomadische Ritervölker us em Norde hätt sölle schütze. Im 7. Joorhundert v. d. Z. het mä aagfange mit baue. D Muure isch mee as 21'196,18 Kilometer lang und umfasst 43'721 Äinzelobjekt und Standort.
Polizei
D Polizey isch a Exekutivorgan vo nam Staat wo fürd Ufrechterhaltung vo Recht und Ordnung und fürd Strofverfolgung zuaständig isch. In mancha Ländr isch d Polizey ou fürd Überwachung vum Stroßavrkehr zuaständig. Polizista, dia vom Staat agstellt worra siand zum mit bsundriga Reachte dia Maßnahma durchsetza, heand meistens a spezielle Usbildung kriegt und heand in da meista Ländr durch ihre Bstellung zum Polizeybeamte ou a bsundrige Amtsstellung.
Chinesische Mauer
D Muure het d Form, wie mä sä hüte kennt, in dr Zit vo der Ming-Dünastii überchoo. 1493 het dr Kaiser Hongzhi dr Bau vo dr Ming-Muure befoole, wo s Land vor de Mongole hätt sötte schütze und au dr Handel besser hätt chönne überwacht wärde. In de Nüün Garnisone vo de Ming si öbbe 300'000 Soldate stazioniert gsi.
Wappen
D Regle zur Beschriibig und Gschtaltig vo Wappe, Ihri Herkunft und Bedüütig werded i dr historische Hilfswüsseschaft vo dr Heraldik (Wappekund) beschriebe.
Polizei
I dr Schwiiz und in Dütschland siand Polizeyanglegaheita Sach vo da Kanton beziehungswis da Ländr. Z Östriich und im Liechtastua gits jeweils nur ua Polizey, dia füra ganze Staat zuaständig isch.
Wappen
Urschprung
D Wappe sind in ihrer klassische mittelalterliche Form i dr erschte Hälfti vom 12. Jahrhundert, dr Ziit vo de Chrüüzzüg -also im Zämehang mit em Uuftrete vo grosse Ritterheer- entschtande.
S Wort "Wappe" (mittelhochdüütsch wâpen) isch i siinere Herkunft identisch mit em Wort "Waffe". Dr Bedüütigswandel vo wâpen=Waffe zu wâpen=Abzeiche uf de Waffe hät sich bereits im 12. Jahrhundert vollzoge. Bsunders geignet zur Aabringig sind Schild und Helm gsii. Sie werded drum d Hauptbeschtandteil vo de Wappe.
Grundforme
S Wappe vonere Familie dörfed nur Nachfahre vomene berechtigte Träger vo dem Wappe träge, wo in direkter, männlicher Linie vo dem abstammed. Als Nachwiis vo dr Berechtigung zur Füehrig vomene beschtimmte Wappe häts müesse inere Wapperolle iitreit sii. Es git allerdings kei zentrali Wapperolle, wo alli Wappe drin verzeichnet sind.
S Wappe isch historisch unmittelbar mit em Name vonere Familie verbunde. Drum findet dr § 12 BGB (Namensrecht - Schutz des Namens) in Düütschland wege dr analoge Aawendig vo dr Vorschrift dur d Rechtschprechig au im Wapperecht Iigang. Jede füehrigsberechtigti Träger vomene Familiewappe chann jedem, wo nöd füehrigsberechtigt isch, d Wiiterfüehrig undersäge. Füehrigsberechtigt isch, wer nachwiise chann, dass er vom Schtammvater - wo dr Wappeschtifter benännt hät - abschtammt. Zur Rechtssicherheit sött drum jede Wappeschtifter siis Wappe i eini vo de Wapperolle iiträge laa.
Nachahmig
„Eine heraldische Nachahmung liegt vor, wenn trotz Abwandlung des Wappens, Kennzeichens, Emblems etc., die Marke den Charakter der „Darstellung eines Wappens, Kennzeichens, Emblems etc.“ aufweist und vom Verkehr als ein solches aufgefasst wird“ (lueg bi Beck'scher Kommentar zum Markenrecht, Dr. Karl-Heinz Fezer, München 1999, Art. 6ter PVÜ, RdNr.: 4) (Quelle: HABM, 18.2.2002)
S Wappe vonere Familie isch in Düütschland dur s BGB gschützt (Teil vom Namesrecht) und dörf nur vo Mitglieder vo de entschprechende Familie gfüehrt werde. E Namesgliichheit berechtigt nöd zur Füehrig; es muess d Verwandtschaft nachgwiese werde. Zum Schutz vom Wappe isch e Iiträgig i e Wapperolle aber nöd nötig.
Global Kryner
Global Kryner isch è Band uss Wyn, Öschterrych. Im April 2004 hèt si s glychnammigi Debütalbum, publizyrt, mit dèmm d Band au z Dütschland tourt hèt.
Bandgschichtè
Global Kryner isch è Idee vom Christof Spörk, wo vo 1992 bis Aafang 2005 als Klarinettischt, Tegschter un Sänger vo dè Gruppè Die Landstreich am Start gsi isch. Sin èrschtè Kompaniõ bi Global Kryner isch dè Sebaschtian Fuchsbärger gsi, wo bis Èndi 2004 bi dè Mnozil Brass aktiv gsi isch. Mit dè Sängerin Anna Hauf, èm Akkordeonischtè Wolfgang Peer, èm Drumbeeter Wolfgang Sohm un èm langjöhrigé Christl Stürmer-Gitarrischt Hardy Kamm hèt d Global Kryner znägscht unter m Brojèkttitel „over.kryner“ eins vo dè èrschtè Konzärt am 4. Mai 2002 z Scheibbs aalässlich vom nidderöschterrychischè Volksmusigfeschtival AufhOHRchen gää. Als Akkordeonischt isch dè Anton Sauprügl im Hèrbscht 2002 dezuè chò, als Gitarrischt Edi Köhldorfer isch im Hèrbscht 2003 dezuè chò. D Ännie Höller un dè Thomas Gansch hèn schlièßlich sèbbi Bsetzung komplètt gmacht, mit wellèrè zwǜschè Novembèr 2003 un èm Februar 2004 diè èrscht CD „Global Kryner“ uffgnõ worrè isch. Sèlli CD, wo im April 2014 publizyrt worrè isch, hèt z Öschterrych bald Goldschtatus chriègt un isch übber 40 Wuchè i dè öschterrychischè Charts gsi.
Anno 2005 hèt d Global Kryner dè Amadeus Award voliè chriègt un isch bim Eurovision Song Contest z Kièw mit èm Song Y Así als Vodrètter vo Öschterrych aadrèttè. Global Kryner isch dört im Semifinale uusgschiddè. Im Johr 2006 hèt d Global Kryner dè Bonner Satirepriis Prix Pantheon gwunnè.
Am 28. Januar 2010 hèt d Global Kryner iri neui CD „Global Kryner versus The Rounder Girls“ im Boxclub Box Union Favoritè, moderyrt vom Sigi Bärgmaa, bräsentyrt. Im Raamèbrogramm hèt dè Akkordeonischt Chrischtian Bakanic gschpillt.
Global Kryner hèt am Aafang vum Johr 2013 d Ufflösung vo dè Band für s Èndi vom Oktobèr 2013 bekannt gää, s hèt no è großi Abschydstour unter m Motto „Servus“ gää, in dèrrè d Musiger nommòl in è Huufè Länder wiè Öschterrych, Schwiz, Dütschland un Südtyrol (u.m) vorby gluègèt hèn.
Styl
D Global Kryner ordnèt yrè Styl nit im volgstümlichè Schlager un nit dè Popmusig zuè. D Kompositionè zeichnèd sich durch Jazzharmoniè un wechselndi Tagtartè, Rhǜthmè un Tempi uus. Allgemein isch d Musig im soulig-jazzigè Berych aagsidlèt. Ufffällig isch, dass kei Schlagzüüg ygsetzt wörd un sèllèwäg dè "Drive" vo dè Bassbosuunè, Gitarrè un Akkordeon hèr chunnt.
Uff dè Internetsitè vo dè Band cha mò dõdezuè läsè:
Vo allèm us èm èrschtè un drittè Pungt cha mò druus usè läsè, dass d Global Kryner è spezièlli Form vom Crossover praktizyrd hèn, idèm si dè Obberkrainer-Sound mit dè Popmusig-Titel vomischlèt hèn.
Wôrend iri èrschti CD no us adaptyrtè Frèmdkompositionè bschtandè hèt, sin uff irèm zweitè Album Krynology sèlbscht komponyrti Titel druff gsi. Au uff dè drittè CD WEG sin eigeni Titel druff gsi, wo abber nur näbbèby im Oberkrainersound dehèr cho sin. D Band hèt sich bi sellèm Album in Richtung kabarettistischè Jazz witterentwicklèt ghaa.
LSD
LSD isch d Abchürzig vo Lysergsüüridiethylamid, enärä psüchoaktive Substanz, wo vom Albert Hofmä, eme bi Sandoz in Basel âgstellte Chemiker, mittm Ziel vo dä Entwicklig vom ene chreislauf- und atmigsârendä Medikament 1938 hérgstellt und unterm Markänamä Delysid vertribbä wordä isch. Mittlerwil wirds LSD uss nem speziälle Muetterkorn hergstellt. Iri halluzinogéén Würkig hät dä Hofmä am 16. April 1943 dur Zuefall entéckt. Er het no ä Böch gschrebe "LSD mein Sorgenkind" für die, die kei Ahnig hen wie des uff de Körper wirkt.
LSD isch ir Vergangäheit füdd Behandlig vo psüchisch Chranki und als Migränemittl verwändet worde, aber selbschtverständlich, wi hütt au, als Rûschmittl.
Summäformle vo LSD: C20H25N3O
Mecklenburg
Gschicht
Mecklenburg isch währed Johrhunderte e riichsunmittelbars Territorium vo Dütschland gsi mit siiner eigene Gschicht und erä umverwächselbare Kultur. Es het us zwei Staate bistande, us em grössere Mecklenburg-Schwerin und em chleinere Mecklenburg-Strelitz. Beides sind sit em Spootmittelalter Herzogtümer, ab 1815 Groossherzogtümer und ab 1919 Freistaate (Republike) gsi.
Hüt isch s der westlig und grösseri Deil vom Land Mecklenburg-Vorpommern. Die grösste Stedt vo Mecklenburg si Rostock, Schwerin, Neubrandeburg und Wismar. D Flechi vo dr Region isch 15.721 km², und si het 1939 910.826 Iiwohner gha.
Bech (Luxemburg)
Bech (dt. Bech, frz. Bech) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Bech ghere d Ortschafte Altréier (Altrier), Bech (Bech), Grolënster (Graulinster), Heeschbrech (Hersberg), Hemstel (Hemstal), Kuebebuer (Kobenbour), Rippeg (Rippig) un Zëtteg (Zittig).
Verwaltig
Bech ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Bech isch dr Edmond Schintgen. Scheffe sin dr Marc Pitzen un dr Camille Kohn. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Bech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 862-63 as Becche (1095: Beche, 1097: Beche, 1156: Beche, 1161: Beche, 1181-1210: Beche).
Hemstel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as Hemmingestal (894-95: Hemmeingestal, 953: uallem Hemmingi, 973: uallem Hemmingi), Zëtteg anne 817-18 as Zuttinge.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Bech ghert zum Moselfränkisch.
Laufenburg AG
Es isch de Hauptort vom Bezirk Laufeburg und ligt am Hochrhy. Grad ännet em Rhy isch die dütschi Zwillingsstadt Laufeburg, wo zum Bundesland Bade-Württebärg ghört und wo vor 1801 mit em schwiizerische Tail zämme noch ai gmainsami Stadt bildet het.
Geografisch ghört s schwiizerische Laufeburg zum Fricktal, gnauer gseit zum obere Fricktal. Am 1. Jänner 2010 isch der Oort Sulz iigmeindet worde.
Geografii
S Zäntrum vo Laufeburg isch d Altstadt uf emene Felsehoger, wo dr Rhy drummumme lauft. Em Schlossbärg, wo am Südrand vo dr Altstadt stoot, sis Gipfelplatoo isch uf öppe 360 Meter über Meer. Der Bärg schützt d Altstadt, wo uff ere Halbinsle isch, vo der flache Taläbni rundume.
Bis am Afang vom 20. Johrhundert het sich de Rhy z Laufeburg dür en Schlucht im herte Felse zwängt. Das isch wo die ängschti Stell zwüschem Tafeljura und em Schwarzwald gsy. Obedra isch s Wasser vill hööcher gsi weder im Tal undedra, und das het e hööchi «Stromschnälle» wien e chlyne Wasserfall gää. Däm het mene i dr Mundart «Lauffe» gseit, und doo drvoo und vom Hoger chunt notüürli dr hütig Stadtname.
Wo mer de unden a der Stadt s Wasserchraftwärk Laufeburg bauet het, het mer e Teil vo dene Felse weggschprängt und de Fluss zää Meter ufegstauet. So isch dä Lauffe im Stausee verschwunde.
Be de Äbeni, wo hinden am Schlossbärg isch und und öppe en halbe Kilometer wyt isch bis zu de Juurahööchine hindedra, stönd die neue Hüüser vo Laufeburg. D «Äbni», wo e Bärg vom Tafeljura isch, trännt s öppe zwei Kilometer lange Sulztal, wo i Süd-Nord-Richtig verlauft, vo Laufeburg. Früener isch s Stadtgebiet eigentlich ganz chly gsi und nume vom Rhy bis uf d Äbni gange; jetzt, sid dr Gmeindfusioon, goot dr Stadtbann wyt in Jura ine und bis zu de Passübergang bim Letziguet und dr Ampferehööchi, wo men i d Nochbertääler überecha.
Im Sulztal liged d Dörfer Obersulz, Mittelsulz, Bütz, Roos, Leidike und Rhysulz. Alli die Dörfer hend früecher zämme d Gmeind Sulz bildet. Säb Tal isch überall zimmli äng und es wird im Weschte dür de Schinbärg (692 Meter über Meer), im Oschte dür de Gugeli (605 Meter) und de Chreisacher (685 Meter) und im Süde dur d March (625 Meter) begränzt.
Dr Sulzerbach het sini Quelle am Oberhoomel im Gmeindbann vo Möntel. Er laufft dur s Tal, wo vo iim dr name het und chunt bi rhysulz in gross Talfluss.
Uff em Chaisacher isch, chli ännet dr Gmeindgränze, e hööche Uussichtsturm.
S Gmeindgebiet hät e Flächi vo 1449 Hektare, devo sy 683 Hektare Wald und 168 Hektare überbouet. Die höchscht Stell isch de Schinberg mit 692 Meter und de teufscht Punkt ligt be 300 Meter am Rhy une, grad unden am Chraftwäärch.
D Nochbergmeinde vo Laufeburg sy: Mettauertal im Nordoschte, Gausige (Gansige) im Oschte, Möntel im Südoschte, Elfige und Hornusse im Süde, Chaischte im Weschte und uf de dütsche Sitte vom Rhy Laufeburg, wo zum Bundesland Bade-Württebärg ghört.
Gschicht
Sit de Karolingerzyt het em adlige Damestift z Säckinge vil Land em Rhy noo ghört. Der Zähte (d Abgabe) für s Chloschter het mer müesse i de Gägend um Laufeburg abliifere, drum isch mit de Zyt e bedütende Märtplatz entstande. S Chloschter het de Grafe vo Länzbrg der Schutz vo dene Ländereie gää. Wo säb Gschlächt usgstorbe isch, isch d Ufgab a d Habsburger choo.
Agiaden
D Agiade (, Agiadai) sind ais vo de baide Königshüser z Sparta gsii, s ander sind d Eurypontide gsii. D Agiade söled vorneemer as die gsii sii. Z Sparta hend immer zwee König gliichzittig gherrscht.
Laufenburg AG
Gschicht
S erschte Mol chunt der Ortsname in ere Urchunde vom Joor 1207 i der Form Loufenberc vor. Der Ortsname chunt vom mittelhochdütsche Loufenbërc, was soviel wie «Bärg am Wasserfall, am Wasserstrudel, a de Stromschnelle» bedütet.
Agiaden
Abstammig
Baid Familene hend sich as Noofaare vom Herakles aaglueget, und zwoor öber de Hyllos, Kleodaios, Aristomachos und Aristodemos. De söll mit sinene Brüedere Temenos und Kresphontes d Heraklide i d Peloponnes gfüert haa. Si hend s Land underworffe und uuftailt. Debii hett de Aristodemos Lakonie öberchoo. De Aristodemos isch mit de Argeia ghüroote gsii hett Zwilling ghaa, de Eurysthenes, de Stammvatter vo de Agiade, und de Prokles, de Stammvatter vo de Eurypontide. Binamst wore sind d Agiade nochem Agis, em Soo vom Eurysthenes.
Laufenburg AG
Gschicht
Der Ortsname vo Sulz list me s erschte Mol anne 1260.
E wichtige Gwärbszwiig isch d Verarbeitig vom Iiseerz gsi, wo vo de Juratäler und vom Schwarzwald cho isch. S Wasser wo mer deför brucht het, heet me vom Schwarzwald obenabe gleitet.
Im 17. Johrhundert hets chuum e lengeri Friidensziit geh. De Rappechrieg, en Buureufstand, het vo 1612 bis 1614 duuret. Im Driissigjährige Chrieg, wo zwüsche 1633 und 1638 au is Fricktal choo isch, isch schlimm gsi für Laufeburg. S Gwäärb vo der Stadt isch gschwecht und i de Entwicklig zrügggworfe worde. Wo de Pfälzisch Erbfolgechrieg stattgfunde het (1688 bis 1697), sind au wider frömdi Truppe dür d Region zoge.
1797 isch s Fricktal nach em Friide vo Campo Formio es französisches Protektorat worde. Im Zweit Koalitionschrieg isch d Frontlinie zwüsche de Armeeä vo Frankriich und Öschterriich do dure gloffe. D Brugg über de Rhy isch kabut ggange. Wo mer am 9. Februar 1801 de Friide vo Lunevillé unterzeichnet het, isch Laufeburg i zwei Hälftene teilt worde. De chliineri rechtsrhynischi Teil isch zum Grossherzogtum Bade cho. Am 20. Februar 1802 isch de Kanton Fricktal gründet worde. Laufeburg isch de Hauptort vom gliichnamige Distrikt worde. De Kanton Fricktal het sich im Augschte a de Helvetische Republik agschlosse. So isch Laufeburg schwiizerisch worde. Wo de Statthalter Sebastian Fahrländer Ändi Septämber 1801 abgsetz worde isch, het mer de Sitz vo de Kantonsregierig uf Rhyfälde to. Mit de Mediationsakte het de Napoléon Bonaparte de Kanton Fricktal ufglöst. Sit em 19. März 1803 isch Laufeburg de Hauptort vom gliichnamige Bezirk im Kanton Aargau. D Ufteilig het s Städlti wirtschaftlich chum chönne verchrafte, well de Rhy sini Rolle als Verchehrswäg immer meh iibüesst hät. Uf de badischte Sitte vo Laufeburg hets zwar scho 1856 en Aschluss as Iisebahnnetz gha, aber d Aargauer Sitte het bis am 1. August 1892 müesse warte, bis e Iisebahnlinie eröffnet worde isch. Wo s grosse Wasserchraftwärk bouet worde isch, isch es wirtschaftlich wider berguf gange. Wos säb bouet händ, het sich d Bevölkerig vo Laufeburg chruzfrischtig verdopplet. Dür s Ufstaue vom Rhy um zäh Meter si aber au die typische Schtromschnälle verschwunde. Wo s Wasserchraftwärk eröffnet worde isch, isch es europawiit s grösschte gsi. Nach de Iiweihig hend sich de au zahlriichi Industriibetriib agsidlet. Sit 1957 s Umspannwärk vo de Elektrizitätsgsellschaft Laufeburg eröffnet worde isch, isch Laufeburg zur Dreischiibe im europäische Stromverbundsnetz wurde.
Am 1. Jänner 2010 het d Gmeind Sulz mit Laufeburg fusioniert. De Beschluss vo de Gmeindsversammlig isch am 30. Novämber 2008 a de Urne bestätigt worde. S Resultat, nämli dass 53 Prozänt Joo gstumme hend, isch aber eher knapp.
was me sett go aluege
Z Laufeburg ligt s äinzig Sprochmuseum vo dr Schwiiz, s Sprachpanorama Laufenburg.
s Wappe
Im Gmeindswappe hets e gääle stiigende rote Leu. S erschte bekanne Siigel vo de Stadt stammt us em Johr 1461 und zeigt e uufrächte Leu, s Symbol vo de Habsburger. Sit mindischtens 1532 wird de Leu i de hüttige Form dargstellt.
Bevölkerig
Im Johr 1803 hend 803 Lüüt z Laufeburg gwohnt. Im Johr 1900 sinds 699 Iiwohner gsi und 1970 sinds 2128 Lüüt gsi. 1980 isch es mit 1865 wieder bergab gange. Im Johr 2000 het Laufeburg 2096 Iiwohner gha.
Die folgende Agabe gälte für Laufeburg und Sulz: Am 31. Dezämber 2008 hend 3212 Mönsche in Laufeburg gwohnt. Devo si 27,8 Prozänt Usländer gsi.
Be de Volkszählig 2000 sind 64,6 Prozänt römisch-katholisch gsi, 13,3 Prozänt reformiert und 7,7 Prozänt muslimisch. Drüü Prozänt hend e anderi Glaubensrichtig gha.
83 Prozänt hend doo Dütsch als di Sprooch, wo si am beste schwätze, agee. 6,8 Prozänt Italienisch, 3,3 Prozänt Albanisch und je öppen eis Prozänt Türkisch, Französisch, Serbokroatisch, Portugiesisch und Spanisch.
Politik und Rächt
D Versammlig vo de Stimmberechtigte, d Gmeindsversammlig, üebt d Legislativgwalt us. Die Usfüehrendi Behörde isch de füüfchöpfig Gmeindsrot. Er isch für en Amtsduur vo vier Jahr im Majorzverfahre (Mehrheitswahlverfahre) gwählt. Er füehrt u repräsentiert d Gmeind, vollziet d Bschlüss vo de Gmeindversammlig, und au d Uufgabe, won er vom Kanton und vom Bund überchunnt.
Für Rächtsstriitigkeite isch s Bezirksgricht Laufeburg zueständig. Usserdem gits e Friidensrichter, wo au für d Gmeind Chaischte und Sissle zueständig isch.
Wirtschaft
Z Laufeburg hets gmäss der Betriibszählig vo anne 2005 rund 2000 Arbetsplät gää. Devo sind nüün Prozänt i de Landwirtschaft, 42 Prozänt i de Induschtrii und 49 Prozänt im Dienschtleischtigssektor gsii. D Gmeind isch s wirtschaftliche Zäntrum vom nordöschtliche Fricktal.
De wichtigschti Arbetgäber isch d Elektrizitätgsellschaft Laufeburg, wo europawiit im Energiihandel tätig isch und au s Wasserchraftwerk betriibt. Im internationale Stromverbund spilt säb Unternäme e wichtigi Rolle. Uf em Gebiet vo de Nochbergmeind Chaischte hets es Umspannwerk, wo nit weniger als zäh Hochspannigsleitige zämelaufe. Au de Sitz in Laufeburg het d Energiedienscht Holding, die Übertragigsnetzbetriiberin Swissgrid und s Bauundernähme Erne Holding.
Verchehr
Laufeburg isch verchehrsmässig rächt guet erschlosse. Dür d Gmeind ziet sich d Hauptstross 7 zwüsche Basel und Winterthur. E wiiteri Hauptstross füert uf Frick übere. D Autobahnusfahrte Eike und Frick a de Autobahn A 3 sind siibe beziehigswiis acht Kilometer vo Laufeburg eweg.
De Bahnhof vo Laufeburg isch näbe Frick eini vo de Endstatione vo de Linie S1 vo de Regio S-Bahn Basel, wo uf Basel fahrt und vo dört bis uf Mühlhusä. D Bahnstrecki, wo vo Stei-Säckinge witter uf Choblänz got, isch am 28. Mai 1994 ab Laufeburg für de Personeverchehr gschlosse worde.
Poschtauto fahred über Frick und d Staffelegg uf Aarau, dürs Mettauertal und über de Büresteig uf Brugg, uf Döttige, uf Ittetal, uf Stei-Säckinge und uf Sulz.
D Laufebrugg verbindet die beide Teil vo de Altschtadt, wo uf beidne Siite vom Rhii lige. Um d Altschtadt vom Durchgangsverchehr z entlaschte, het mer die neu Hoochrhybrugg bauet. Für de Bau het mer verschiideni Pegel verwändet, wo e Differenz vo 27 Zentimeter händ. Säbi si falsch korrigiert worde und d Korrektur het de schlussäntlich 54 Zentimeter betreit. De kurios Vorfall het 2003 für vil Gspött gsorget.
Bildig
D Gmeind het vier Chindergärte, zwei Schuelhüser, wo d Primarschuel unterrichtet wird. Ei Chindergarte und ei Primarschuel si z Sulz. D Realschuel, d Sekundarschuel und d Bezirkschuel isch im Schuelzäntrum Blauen. Die nächschti Kantonsschuel (Gymnasium) ligt in Aarau, aber wells e interkantonali Veriibarig git, chönd Jugendlichi us Teil vom Fricktal au s Gymnasium z Muttenz (Kanton Basel-Landschaft) bsueche.
Gränzüberschriitendi Bundesfiir
De Schwiizer Nationalfiirtig wo am 1. Augschte isch, wird i de teilte Stadt Laufeburg siit viilne Johr a de Gränze zwüsche Dütschland und de Schwiiz gfiiret. A de alte Rhybrugg, wo die zwei Stadtteil verbindet, trätte Musig- und Tanzgruppene vo beidne Länder um d Gränzlinie ome uf.
Sport
Im Volleyball isch Laufeburg mit em Volley Smash05 Laufeburg-Chaischte i de Nationalliga A verträtte. De Fuessballverein FC Laufeburg-Chaischte spiilt i de 4. Liga und de gits no de Handballverein, de SC Laufeburg.
Belfort (Begriffsklärung)
Belfort chan folgendes bedüte:
Persone:
Sunschtigs:
Wörth
Dr Name Wörth (vo Werth, Werder – es oberdütschs Wort för Inseli) wird brucht fir:
Lueg au:
Flasdorf
Floostroff (lothrìngisch; frànzeesch Flastroff, ditsch Flasdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Floostroff lijt zehn Kilometer nerdlich vun Bouzonville in dr Neh vun dr Granz em Sààrlànd uf re Heche zwìsche 214 und 307 m ìwer em Meeresspiejel.
Züe Floostroff ghert àui no dr Ortsdeil Zeurange (Zeringen).
Gschìcht
Floostroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1182 àls Fladerdorpht (1184: Flaisdorf, 1617: Flestroff, 1689: Flostroff, 1708; Flasdorf).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Floostroff ìsch. Floostroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Floostroff ghert zem Moselfrankisch.
Summenformel
I de Chemie dient d'Summeformel dezue, d Zämesetzig vomene Molekül ahand vo de Atom aazgäh. D'Aazahl vo de Atom stod us Index emmer rächts onderhalb vo de Atombezeichnig. Es "1" werd ned gschrebe.
Bispel:
D'Sommeformel seid nüt öber d Struktur vomene Molekül uus, för das werd d'Strukturformel verwändet. Bi eifache Molekül länget aber d'Sommeformel för en eidütigi Beschribig.
Verfassung für Württemberg-Baden
D Verfassig fir Wirttebärg-Bade vum 28. Novämber 1946 isch d Verfassig gsii vum Land Wirttebärg-Bade, wu noch em Zweete Wältchrieg in dr amerikanische Bsatzigszone entstanden un speter e Bundesland vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii isch. Si isch am 28. Novämber 1946 in Chraft drätte.
Iberblick
D Verfassig isch in zwoo Hauptabschnitt un d Schlussbstimmige unterdailt gsii:
S Bundesland Wirttebärg-Bade isch am 25. April 1952 mit Wirttebärg-Hauezollre un Bade im Bundesland Bade-Wirttebärg ufgange. D Verfassig fir Wirttebärg-Bade isch derno dur Artikel 94 Absatz 2 vu dr Verfassig vum Land Bade-Wirttebärg vum 11. Novämber 1953 per 19. Novämber 1953 ufghobe wore.
Ente
Umgagssprâchlich wird ä grôssi Âzâl vo Vögel wo uff Binnesée un -flüss läbet, als "Änte" bézeichnet. Si werdet drby dur irä churzä Hals vo Gäns und Schwään unterschiddä.
Diä verschidenä Gschlächt bsitzed bir Änte au äs unterschidlichs Federchleid. Nur einigi Wuche nachr Mûser im Spâtsummer bsitzed d Männli, aso d Erpel, äs äänlichs Federchleid wid Wybli au. Änte hûsed am Bodä odr i Hööle.
Schwümmentä lebet i Sée un Flüss wo nöd so tüüf sind, dét tüends denn gründele. Schwümmentä flüüget oni Âlauf sofort vom Wasser.
D Tauchentä lebet i tüüfere Gwässer un sueched dét Wasserpflanze und chlyneri Wassertiär. Tauchentä müend bim Flüügä überd Wasseroberflächi rännä, bivôr si ûfstyge chönd. D Bei vodä Tauchentä sind wyter zrugggsétzt als bidä Schwümmentä.
Säägrentä tauched nach Fisch und anderi Wassertiär. Charakteristisch sind dezue no ddünneri Schnäbel mittä chliine Hornzää am Rand.
Wüsseschaftlich ghöred d Entä zu verschiddenä Gattige wo innrhalb vodä Familiä vor Entävögel (Anatidae) zur Unterfamiliä vi dä Entä (Anatinae) zämmegfasst werdät.
S git übr hundärt verschidini Entäarte. D bekanntischti vo däne ghöred zu de Gattig vo dä "Eigentlich Entä" (Anas). Da'annä ghört au d`Stockentä, wo d`Stammform vor Hûsentä isch.
Anderi Bedütige
Und denn git's no die sogenannti Zytigsänte: s'handlet sich do nid um e Tier sondern um e Falschmäldig in de Printmedie.
Iselin (Basel)
Z Baasel het s zwäi Gschlächt gee, wo Isely ghäisse häi, s erste isch im 16. Joorhundert usgstorbe, s zwäite isch us em Württebärgische in d Stadt choo und het zum berüemte Baasler Daig ghöört.
S jüngere Gschlächt
Die jüngere Isely si mit em eltere Achtburgergschlächt nit verwandt. Iiire Stammvater isch dr Heinrich Isely gsi. Er isch 1346 us em württebärgische Rosefäld uf Baasel cho und isch 1404 gestorbe. Si Soon Konrad (1377–1436), wo as Kornschriiber gschafft het, isch 1403 Baasler Bürger worde. Dr Johann Lukas (1486–1560), Würzkrämer und Mäister zu Safre isch au noch dr Reformazioon katholisch bliibe und isch 1529 us dr Regierig verstoosse worde. Vo 1542 aa isch er aber wider im Root gsässe. Im Johann Lukas sini Söön häi die vier Hauptline vo de Iselys begründet.
D Linie vom Jakob (1512–87) isch 1853 usgstorbe. Zu sine Noochkomme ghööre dr Johann Lukas (1567-1626), Mäister und Rootsher vo dr Zumft zu Schmiid, wo Diplomat gsi isch und verschidnigi Baasler Gsandtschafte gläitet het, dr Reinhard (1608–68), wo vo 1651 aa Brofässer für Ethik an dr Uni gsi isch, und dr Geometer und Kartograaf Andreas Isely (1654–1732).
Dr Johann Ulrich (1520-64), vo 1548 aa Brofässer für Jurischbrudänz an dr Uni Baasel, het die zwäiti Hauptlinie begründet, und die git s hüte no. Drzue ghööre dr Ludwig Isely, wo 1591 d Sammlige vo de Amerbachs gerbt het und 1599 Brofässer für Rächt worde isch; dr Posamänter Johannes (1563–1622), wo 1591 uf Biel züüglet isch, dr Alfred (1826–1904), wo z Niederschönthal e Schappespinnerei gründet het, und dr Hans (1878–1953), sit 1937 ordentlige Brofässer für Chirurgii an dr Uniwersidäät Baasel. Die mäiste Isely us dere Linie si Kauflüt, Pfärrer und Offizier gsi und si mit bedütende Basler Gschlächter (u. a. Alioth, Bernoulli, Forcart, Merian, Vischer) verschwöögeret gsi.
D Linie vom Hieronymus (1522–84) isch scho im 17. Joorhundert usgstorbe. Dr jüngst Soon, dr Johann Lukas (1526–57) het die vierti Linie begründet, und die existiert au hüte no. 1557 het er dr Rosshoof kauft, wo bis 1781 in dr Familie bliibe isch. Zu sine Noochfolger häi under anderem dr Jakob Christoph (1645–1719) ghöört, wo zämme mit sim Brueder Johann Lukas (1649–1707) und em Franz Fatio z Baasel d Siidefabrik Fatio & Iselin gründet het. D Fabrikazioon vo Siidebänder isch bis ins 20. Joorhundert für d Familie vo Bedütig bliibe. Au dr Schriftsteller und Filosoof Isaak Isely ghöört zu dere Linie. Die mäiste von ene si vom 16. bis zum 20. Joorhundert Kauflüt, Juriste und Offizier gsi und häi zum Daig ghöört. Im 18. und 19. Joorhundert si e baar von ene usgwanderet. Dr Johann Lukas Iselin (1681–1747), isch Salzinspäkter im badische Müllheim worde, dr Johann Jakob (1768–1828), Kaufmaa z London und dr Isaak Bankiee in Nöi York.
Jürgen Trittin
Dr Jürgen Trittin (* 25. Juli 1954 z Bremen-Vegesack) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene).
Familie, Studium, Beruef
Im Zweete Wältchrieg het dr Klaus Trittin ab 1941 as Freiwillige in Frontyysätz in d Waffe-SS dient, zletscht as Zwanzigjehrigen im Rang vun eme SS-Obersturmfierer. Bis 1950 isch dr Klaus Trittin in sowjetischer Chriegsgfangeschaft gsii. Di aige Vergangehait het e nimi los gloo. Är het, andersch wie andri Manne vu syre Generation uffig iber sy Vergangehait gschwätzt, au gegeniber syne Chinder. In eme Interview het dr Jürgen Trittin vun eme Bsuech im KZ Bergen-Belsen brichtet, wun er as 15-jehrige zämme mit sym Brueder vum Vater mitgnuu woren isch. Doderby heeb dr Klaus Trittin sy Sihn mit dr Wort gmahnt: „Luegen ich des aa, des hän mir verbroche. So ebis derfe Ihr nie me zueloo“.
Dr Jürgen Trittin het anne 1973 s Abitur am Gerhard-Rohlfs-Gymnasium z Bremen-Vegesack absolviert un het im April 1974 mit dr Ablaischtig vu sechs vu fufzeh Monet vu sym Grundwehrdienscht bi dr Bundeswehr z Bremen aagfange, wel sy Chriegsdienschtverwaigerig (KDV) zerscht nit anerkännt woren isch, wel si bolitisch un nit mit em Gwisse begrindet sei. Erscht iber dr Chlagewäg bim Verwaltigsgricht het er ab Jänner 1975 Zivildienscht in eme Haim fir schwär erziehbari Buebe bi Bremen chenne ablaischte. Derno het er ab 1975 Sozialwissenschafte an dr Georg-August-Universität Göttingen studiert un het anne 1981 as Diplom-Sozialwirt abgschlosse. Är het derno as wisseschaftlige Mitarbaiter an dr Universitet Göttingen un as freie Schurnalischt fir di lokal Göttinger Stadtzeitung (goest) gschafft.
Dr Trittin isch mit dr Angelika Büter ghyrote, wu im Europareferat vum Bundesdag schafft. Är het e Dochter, wun er mit Mitti zwanzg adoptiert gha het un e Änkeldochter. Är läbt z Berlin-Pankow. Dr Trittin het anne 2010 e Härzinfarkt iberchuu, wu kaini gsundehaitligi Schäde hinterloo het, wu blibe sin.
Kommunistische Bund un Grindig vu dr Griene
Mit fufzee het er bi Stroßekrawall z Bremen mitgmacht. In dr Zyt vu sym Studium (1977) isch dr Trittin fir di Sozialistische Bündnisliste (SBL), eme Zämmeschluss us em maoistische Kommunistische Bund (KB), Mitglider vu dr trotzkistische Gruppe Internationali Marxischte (GIM) un andere linksradikale Studänte, Mitglid im Fachschaftsrot Sozialwisseschafte gsii. Die het mit dr Sponti-Gruppe Bewegung undogmatischer Frühling (BUF) koaliert un het dr Allgmain Studäntenuusschuss (AStA) vu dr Universitet Göttingen gstellt. Dr AStA het d Studäntezytig Göttinger Nachrichten uusegee, wu vorhär (1977) dr Mescalero-Ufruef publiziert gha het, e Sympathyerklerig fir dr Mord am domolige Generalbundesaawalt Siegfried Buback. Di Sueddeutsche Zeitung (SZ), d tz un d Abendzeitung hänn anne 2001 klargstellt, dr Trittin sei nie Mitglid vu dr Redaktion gsii. Au dr domolig AStA-Vorsitzer Jürgen Ahrens het e Bedailigung vum Trittin, wie s d Bildzytig behauptet gha het bstritte. Dr Trittin het in dr 1970er Johr dr Ufruef verdaidigt, was er speter e „schwäre Fähler“ gnännt het. Anne 1978 het er zum erschte Mol uf dr Liste demokratischer Kampf (LDK) vum Kommunistische Bund fir dr AStA kandidiert. Vu 1979 bis 1980 isch dr Trittin derno in ere Funktion im AStA gsi, zueständig fir s Ussereferat. In dr glyche Zyt isch er vu 1979 bis 1980 Bresidänt vum Studäntebarlemänt (StuPa) gsi. Dert het er au dr Sozialdemokrat Thomas Oppermann chänneglehrt. In däre Funktion het er Demonschtrationen u. a. gege Rekruteglebnis vu dr Bundeswehr organisiert un isch as Huusbsetzer z Göttingen aktiv gsi. Dr Trittin het sich as bekännende Kommunischt im braiten Umfäld vu dr Göttinger K-Gruppe bewegt un isch e aktiv Mitglid (bis 1980) vum Kommunistischen Bund gsi, wu vum Verfassigsschutz beobacht woren isch. No Uussage vu ehmolige Kommilitone isch er aber nie wie z. B. dr Joschka Fischer militant oder gwalttetig aktiv wore. Dr Trittin het speter sy links-maoistische Aktivismus „illegal“ gnännt.
Dr Trittin het derno aafangs 1980er Johr dr Gruppe Z aaghert, ere Abspaltig vum Kommunistische Bund, wu in di neig rindete Griene yydrätte sin. Syter anne 1980 isch er en offiziäll Barteimitglid bi dr Griene gsi. Anne 1981 isch er wisseschaftlige Assischtänt vu dr Stadtrotsfraktion vu dr linken Alternativen-Grünen-Initiativen-Liste (AGIL) z Göttingen wore. Vu 1982 bis 1984 isch dr Trittin Gschäftsfierer vu dr AGIL-Stadtrotsfraktion gsi. Im Johr 1984 isch er vum Chraisverband vu dr Griene z Göttingen as Kandidat fir dr Nidersächsisch Landdag uf d Landeslischt in ere Kampfabstimmig gege d Sonja Schreiner gwehlt.
Landdagsabgordneter un Minischter z Nidersachse (1984–1994)
Vu 1984 bis 1985 isch dr Trittin Brässesprächer vu dr Griene Landdagsfraktion Nidersachse gsi, derno isch er anne 1985 dur s dodmol bi dr Griene braktiziert Rotationsprinzip in dr Nidersächsisch Landdag noogruckt un isch no im nämlige Johr zum Fraktionsvorsitzer gwehlt wore. Des Amt het er bis 1986 un wider vu 1988 bis 1990 ghaa.
Vu 1990 bis 1994 isch er im Kabinett vum Gerhard Schröder Minischter fir Bundes- un Europaaaglägehaite vum Land Nidersachse gsii. Wel bi dr Griene dertemol s Prinzipo vu dr Drännig vu Amt un Mandat gherrscht ghaa het, isch er derno us em Landdag uusgschide. Noch em Änd vu dr rot-griene Koalition isch er 1994 in dr Landdag zruckgchehrt un isch stellverdrättende Fraktionsvorsitzer wore.
Bundessprächer vu Bindnis 90/Di Griene (1994–1998)
Im Dezämber 1994 sin dr Trittin un d Krista Sager as Sprächer vum Bundesvorstand vu Bindnis 90/Di Griene gwehlt wore. Dr Trittin het ohni Gegekandidat 499 vu 584 giltige Stimme iberchuu. Sy Landdagsmandat het er wäge däm wider niderglait.
Ab 1996 het er zämme mit dr Gunda Röstel s Fierigsduo am Parteispitz bildet. Mit em Yyzug as Abgordnete in dr Bundesdag het er des Amt anne 1998 ufgee.
Bundesumwältminischter (1998–2005)
In dr erschte Legislaturperiod vu dr rot-griene Regierig isch dr Trittin s bevorzugt Aagriffsziil vu dr Opposition un dr Wirtschaft gsii. Konfliktthemene sin vor allem dr vum Trittin uusghandlet Atomuusstiig un d Ekostyyr gsii. Doderby isch er e baar Mol in Ussenadernsetzige mit em Bundeschanzler grote, do isch derno au e baar Mol iber sy Ruckdrtt spekulíert wore. Zem Byschpel het dr Gerhard Schröder dr Trittin noch ere Interväntion vu dr dytsche Autohärsteller unter Hiiwys uf sy Richtliniekompetänz aagwise, d Altautorichtlinie vu dr EU im Minischterrot abzlähne. Die het vorgsääne, ass Härsteller Altfahrzyyg hätte mieße zrucknee. Dr Trittin het im Minischterrot e Kompromiss duregsetzt, wu au vum Europäische Barlemänt verabschidet woren isch. Di dytsch Umsetzig vu dr Richtlinie isch am 1. Juli 2002 dur d Altfahrzyygverornig chuu. Wahrschyns hätt dr Gerhard Schröder sy Umwältminischter sunscht us em Kabinett entloo. Im Jänner 2000 het dr Trittin uf Druck vu dr Energywirtschaft un vum Bundeschanzler au dr Stopp vu dr Atommilltransport zur Widerufschaffig mieße zruckzie.
Anderi wichtigi Projäkt sin d Klimaschutzprogramm vum 18. Oktober 2000 un e Novälle zum Bundesnaturschutzgsetz anne 2001 gsi. Zuen eme Machtkampf mit dr Induschtry isch dur d Yyfierig vum Dosepfand chuu.
In dr zwoote Legislaturperiod vu dr rot-griene Bundesregierig no dr Bundesdagswahl 2002 het dytli wengier Konflikt gee. Uffigi Spannige het s aber zwisch em Umwältminischterium un em vum Wolfgang Clement gfierte Wirtschaftsminischterium gee. Derwylscht dr Trittin erneierbari Energie unterstitzt gha het, het dr ehmolig nordrhy-weschtfälisch Minischterbresidänt Clement uf di haimisch Staichohle gsetzt.
Wu d Landwirtschaftsminischteri Renate Künast zur Vorsitzeri vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene gwehlt woren isch, het dr Trittin ab em 4. Oktober 2005 churzzytig zuesätzli d Gschäft vum Bundesminischter fir Verbruucherschutz, Ernehrig un Landwirtschaft ibernuu. No dr Wahl vu dr Angela Merkel zur Bundeschanzleri isch er am 22. Novämber 2005 ändgiltig us em Amt gschide.
In dr Opposition (syt 2005)
No dr Bundesdagswahl 2005 isch er bi dr Wahl zum Fraktionsvorsitzer em Fritz Kuhn unterläge un isch statt däm stellverdrättende Vorsitzer un bolitische Koordinator vum Fraktionsarbetschrais IV „Ussebolitik, uuswärtigi Kulturbolitik, Mänscherächt, Entwickligsbolitik, Verdaidigung, Europa“. As Diräktkandidat im Wahlchrais Göttingen het er bi dr Bundesdagswahl 2005 7,8 % vu dr Erschtstimme iberchuu.
Kloster Moutier-Grandval
S Chloschter Moutier-Grandval (dytsch: Münster-Granfelden) isch e eemooligi Benediktinerabtei z Moutier im Bärner Jura.
Um 630 sin Bot vum Columban in d Wildnis vum Grand Val firi drunge, hän si do nider gloo un hän aafange s Biet z ryte. Um 640 isch derno s Chloschter  (Monasterium in Grandis vallis) grindet wore. Dr erscht Abt isch dr hailig Germanus vu Trier gsii un anne 675 zäme mit em Randoald as Märtyrer gstorben isch. Dur ihn het mer s Chloschter waidli iberregional gchänt. In dr Aafangszyt hän d Mench no dr Regle vum hailige Columban gläbt, ab em 9. Jahrhundert isch d Benediktsregle yygfiert wore. E wichtig Wärch us däre Zyt isch di rych illuschtriert Bibel vu Moutier-Grandval, wu im Chloschter Marmoutier bi Tours gschriben un derno dr Abtei gschänkt woren isch. Si gheert hit em Britische Museum z London.
Jürgen Trittin
In dr Opposition (syt 2005)
Im Novämber 2008 het d Bundesdelegierteversammlig vu dr Griene d Renate Künast un dr Trittin zue ihre Spitzekandidate fir d Bundesdagswahl 2009 gwehlt. Är het, zämme mit dr Brigitte Pothmer, wider di nidersächsisch Landeslischt aagfiert un isch au wider Diräktkandidat im Wahlchrais Göttingen gsii, wun er 13,0 % vu dr Erschtstimmen iberchuu het. No dr Wahl isch er am 6. Oktober 2009 zämme mit dr Renate Künast Vorsitzer vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene wore. Dr Trittin isch Mitglid im Uusschuss fir Aaglägehaite vu dr Europäische Union, im Unteruusschuss Verainti Nationen un stellverdrättend Mitglid im Uuswärtigen Uusschuss. Är ghert derzue syter anne 2000 em Barteirot vu dr Grienen aa.