cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eduard August Rübel
Lääbe un Foorschig
Wel er nit räächt zfriide gsii isch mit dr Chemy, het er in dr Wiirtschaft aafange schaffe un het si z Zürich, z London un z New York in s Bank- un Böörsegschäft yygschafft. Z Berlin het er an dr sällzyt no sälbschtändige Bergakademie studiert. Anne 1901 isch er uf Züri retuur chuu un het im Handelsgschäft vum Brueder aagfange. Ab 1904 isch dr Eduard Rübel Mitgliid vum Verwaltigsroot vu dr Maggi-Fabrik z Kempthal gsii un vu 1933 bis 1948 Bresidänt vum Verwaltigsroot, derzue isch er vu 1904 bis 1933 Mitgliid vum Verwaltigsroot vu dr allgmaine Maggi-Gsellschaft gsii un au vu dr schwyzerische, dytsche, franzeesische un niiderländische Doochtergsellschafte.
Wel sy Brueder aber 1902 uf London zooge isch un bal druf uf New York, het si fir dr Eduard jetz d Froog gstellt, wuun er aane het welle im Lääbe. Är het si in däne Joor, aagregt dur dr Carl Schröter, aim vu dr Grinder vu dr Geobotaanik, dr Botaanik zuegwändet. Im Summer 1904 het er si entschiide, as freie Fäldfoorscher zue dr Pflanzewält z foorsche, nit im Laboor. Im Winter 1904/05 het er si in dr Pflanzegeografy yygschafft, un ab 1905 het er si bis 1910 intänsiiv mit dr Vegetazioon vum Bernina-Daal im Bündnerland bscheftigt. Wel er di klimaatische Bedingige vum ganze Joor het welle ufnee un au am aigene Lyyb erfaare, het er dr ganz Winter 1905/06 uf em Bernina-Bass verbrocht. In dr eerschte zwai Joor het er zäme mit em junge Josias Braun e Lischt vu allne Gfääßpflanze un Gfääßkryptogame ufgnuu, wu im Biet voorcheme, mit Aagoobe zue dr Verbraitig, dr Heechelaag un Informazioone zue dr Beede. In dr Joor druf het er, nääbe Ergänzige vu däre Lischt, vor allem d Pflanzegsellschafte studiert. Är het au anderi Spezialischte zuezooge, wie dr Geoloog Eduard Blösch, dr Bryoloog Theodor Herzog, dr Lichenoloog Gustav Lindau, dr Mykoloog Albert Volkart oder dr Limnoloog Gottfried Huber-Pestalozzi. Anne 1912 het er d Ergeebnis vu däne Stuudie unter em Titel «Pflanzengeographische Monographie des Berninagebietes» publiziert, ere grooße Daarstellig vu dr Pflanzewält vum Berninabiet un ire Umwältbedingige. In dr Krais vu syne Kamraade het em die Monografy dr Spitzname «Rex Berninae» oder chuurz «Rex» yybrocht. Mit em Buech het er in dr Fachwält wyti Anerkännig kriegt un isch fir mänki speeteri Vegetazioonsmonografie Voorbild gsii. Us syne Foorschige sin unter anderem au Publikazioone zue dr Iberwinterigsstaadie vu Loiseleuria procumbens (1908), iber d Alpematte-Iberwinterigsstaadie (1925) un au ne verglyychendi Analiis vu dr floristische Zämesetzig vu dr Carex curvula-Raase in dr Alpe (1922) entstande. Mit dr Kliimauntersuechige uf em Berninahoschpiz isch er uf d Uuswiirkig vum Liecht uf d Pflanze chuu. D Methood vu dr Liechtmässige het er anne 1905 vum Julius Wiesner z Wien gleert un die het er no in verschiidene Untersuechige bruucht un driiber publiziert. Unter anderem het er dr Liechtyyfall unter dr Schneedeckei gmässe, wu fir mänki Friebliejer in dr Alpe wiichtig isch. Anderi Stuudie zum «photochemische» Klima het er gmacht uf dr Kanaarische Insle (1908) un z Algeerie (1910).
Novaggio
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Novaggio isch dr Felice Campana.
Eduard August Rübel
Lääbe un Foorschig
Um die Zyt het er d Anna Luise Blass (* 9. April 1882 z Stadelhofe; † 8. Mai 1978 z Adliswil) vu Züri ghyroote, nämli am 28. Septämber 1908. Si isch e Doochter vum Chaufmann Hartmann Friedrich Blass us eme altzürcherische Gschläächt gsii. Mit iire het er segs Chinder ghaa: Är het mit syre Familie im e Huus gwoont, wun er um 1909 wysewyy vu sym Elterehuus in dr Züribärgstraass 34 het böue loo.
Novaggio
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Eduard August Rübel
Lääbe un Foorschig
Anne 1917 het si dr Rübel an dr Abdailig fir Natuurwisseschafte vu dr ETH Züri habilitiert mit ere Aarbet iber «Die Beziehung zwischen Wasserleitungsbahn und Transpirationsverhältnissen bei Helianthus annuus», eme pflanzephysioloogisch Theema, wu ne dr Paul Jaccard, syt 1903 Profässer fir Allgmaini Botaanik un Pflanzephysiology am Polytächnikum, druf brocht het. Ab 1917 het dr Rübel an dr ETH Züri as Privaatdozänt fir Botaanik gleert un isch 1923 vu dr ETH zum Titulaar-Profässer fir Geobotaanik ernännt woore. As Dozänt het er bis 1934 zue geobotaanische Theeme glääse, vor allem iber ekoloogischi Untersuechigsmethoode un Pflanzesoziology. Bi dr wisseschaftlige Gsellschafte het er im Lauf vu dr Joor e Hufe Voordreeg ghalte zue syne Theeme.
Novaggio
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Novaggio ghert zum Bosino.
Eduard August Rübel
Lääbe un Foorschig
Im Johr 1918 het er d Stiftig «Geobotanisches Institut Rübel» grindet go sy wisseschaftligi Bibliothek, s Herbaar un d Sammlig vu wisseschaftlige Inschtrumänt fir d Wissenschaft zuegängli mache un langfrischtig erhalte. Zyyl vu dr Stiftig isch d Feerderig vu dr junge geobotaanische Wisseschaft un vum freie Mainigsuusdusch unter botaanische Inschtitut gsii. Derzu het mer all Joor Briicht iber d Foorschig im Inschtitut un vu dr Lyt um s Inschtitut vereffetligt. Anne 1928 het s Geobotaanisch Inschtitut chenne in e nei Gebei yyzie, wu vu syne Schweschtere Helene und Cécile gstiftet wooren isch. Bis 1928 het er s Inschtitut sälber glaitet, derno het er Diräkter yygsetzt, zeerscht dr Heinrich Brockmann-Jerosch. Ab 1931 isch dr Werner Lüdi Diräkter gsii, 1958 bis 1966 dr Heinz Ellenberg un 1966 bis 1993 dr Elias Landolt. Syter 1993 isch dr Peter J. Edwards Diräkter. As Assischtänte hän am Inschtitut u. a. dr Josias Braun-Blanquet (bis 1926), dr Balthasar Stüssi (1936 bis 1944) un dr Heinrich Zoller (1945 bis 1954) gschafft.
Zue dr Internazionaale botaanische Kongräss isch er graist, solang s em us gsundhaitlige Grind meegli gsii isch, z Stockholm anne 1950 isch er Ehrebresidänt gsii:
Wiichtig fir di internazionaal Zämenaarbet vu dr Geobotaanik sin di Internazionaale Pflanzegeograafische Exkursioone (international phytogeographic excursions, IPE) gsii, wu Pflanzegeograafe, Pflanzesoziolooge un Pflanzeekolooge us aller Wält zämechuu sin go, gfiert vu yyhaimische Foorscher, d Vegetazioon in eme Land chänneleere un dischpetiere. Aagregt het die Exkursioone dr Arthur George Tansley vu Oxford mit ere Rais dur Ängland, Schottland un Irland anne 1911, wu dr Rübel au derby gsii isch. Di zwoot IPE isch nooder 1913 dur d USA gange. Noch em Unterbruch dur dr Eerscht Wältchrieg het dr Rübel zäme mit em Schröter un em Brockmann-Jerosch anne 1923 e Exkursioon dur d Schwyz organisiert. Au bi speetere isch er allmool derbyy gsii (1925 z Schweede un Noorweege, 1928 in dr Tschechoslowakei un Poole, 1931 z Rumäänie un 1934 z Mittelitaalie), bis er syt 1934 wäg sym Chnyy nimi mit het chenne. Mit Uusnaam vu dr eerschte baide het s Rübel-Inschtit iiber d IPE Sammelbänd uusegee, wu d Ergeebnis un Yydrick vu dr Dailnämer din bschriibe woore sin.
Är het si in mänke Publikazioone mit methoodische Frooge vu dr junge Geobotaanik ussenandergsetzt, unter anderem zue dr Abgränzig vu dr Vegetaziooonsainhaite un wie mer Pflanzegsellschafte soll untersueche. Zem Byschpel het vereffetligt zue dr «Einteilung der Pflanzengesellschaften nach ökologisch-physiognomischen Gesichtspunkten» (zäme mit em Brockmann, 1912), zue dr «Oekologische Pflanzengeographie» (im «Handwörterbuch der Naturwissenschaften», 1913), iber «Programme für Geobotanische Arbeiten» (zäme mit em Schröter un em Brockmann, 1916), iber «Vorschläge zur geobotanischen Kartographie» (1916), d «Anfänge und Ziele der Geobotanik» (1917), «Die Entwicklung der Pflanzensoziologie» (1920), «Die Entwicklung der Gesellschaftsmorphologie» (1920), iber «Geobotanische Untersuchungsmethoden» (1922) un zue «Lichtklima und Lichtgenuss» (1928). Nit alles, was er zue dr Methoode publiziert het, isch hite no aktuäll, aber är het dodermit e grooße Yyfluss ghaa uf di geobotaanisch Foorschig sällmool.
E wiichtigi Publikazioon isch di umgfangryych «Flora von Graubünden» gsii, wu dr Rübel dr Grundstai glait het un wu d Fäldfoorschig derfiir in dr Hauptsach vum Braun-Blanquet in dr 1920er un frieje 1930er Joor gmacht wooren isch. Der Rübel sälber het um die Zyt scho nimi eso guet im Fäld chenne schaffe, wel em sy Chnyy wider z schaffe gmacht het un e Augelyyde. Vu 1932 bis 1936 hän dr Rübel un dr Braun-Blanquet no zäme die Floora vu dr Bindner Vegetazioon uusegee. Aagregt vum Władysław Szafer vu Krakau het dr Rübel anne 1932 s grooß Iibersiichtswäärch «Die Buchenwälder Europas» uusegee, wu Fachkolleege us ganz Europa di Buechewaldgsellschaft in dr verschiidene Länder din bschriibe hän.
Go ne braiteri Grundlaag fir Foorschig un Daarstellig vu dr Vegetazioon vu dr Schwyz schaffe un au Meegligkaite fir d Publikazioon het dr Rübel anne 1914 di Pflanzegeograafisch Kummissioon vu dr Schwyzerische Natuurfoorschende Gsellschaft (SNG) grindet, wun er bis 1928 au bresidiert het. Die Inschtituzioon het di geobotaanisch Fäldaarbet gfeerderet un d «Beiträge zur Geobotanischen Landesaufnahme der Schweiz» uusegee, wu dr Rübel aafangs au finanziäll unterstitzt het, bis d Kummissioon Bundesmittel iiberchuu het. Vu 1929 bis 1934 isch er Zäntraalbresidänt vu Schwyzerische Natuurfoorschende Gsellschaft gsii. Är het dr «Zentralfonds» grindet go d Finanze vu dr SNG uf e siicheri Grundlaag stelle. Iiber sy Amtszyt as Bresidänt uuse isch er, wie alli friejere Voorstandsmitgliider, duurhaft Mitgliid im Senaat vu dr SNG bliibe. In ere Stuudie vu 1934 het er d SNG as «Schwyzerischi Akademy vu dr Wisseschafte» gwiirdigt, wu em Staat mänki Ufgoob abnääm, wu in andere Länder dyyri Staatsinschtitut dieje mache. Im Joor 1952 isch er Eeremitgliid vu dr SNG woore.
Scho in syre Juuged isch er Mitgliid vu dr Zürcherische Botaanische Gsellschaft woore un deert 1906 bis 1926 su Voorstandsmitgliid, 1906 bis 1908 Aktuar, 1920 bis 1924 Bresidänt. Derno isch er au Mitgliid vu dr Zürcherische Natuurfoorschende Gsellschaft (NGZH) gsii (Voorstandsmitgliid 1912 bis 1928, Sekreteer 1912 bis 1917, Bresidänt 1918 bis 1920). Zum 200-jeerige Jubliäum vu dr NGZH anne 1946 het dr Rübel e umfangryychi Verainsgschiicht gschriibe. Im nämlige Joor isch er Eeremigliid woore.
Dr Rübel het si au iiber d Gränze vu dr Schwyz in verschiidene wisseschaftlige Gsellschafte un Organisaziooone engaschiert. Är isch Mitgliid vu dr Dytsche Botaanische Gsellschaft gsii un zytwyys as uuswäärtig Mitgliid im Voorstand. Anne 1930 isch er in di Dytsch Akademy vu dr Natuurfoorscher Leopoldina ufgnuu woore.
No sym 60. Gebuurstdaag anne 1936 het si dr Eduar Rübel us dr botaanische Foorschig zrugzooge un het si andere Theeme zuegcheert. Scho ase jung het er si fir Genealogy inträssiert un scho im Joor 1909 het er en Ufsatz zue «Vererbungsprobleme, die Wichtigkeit der Genealogie für die Anthropologie» publiziert. Är het jetz aagfange si mit dr Gschiicht vu dr aigene Familie z bscheftige. Är het d Daagbiecher vu syre Grooßmueter Cécile Däniker-Haller uusegee, wu die in dr Joor 1836 bis 1863 gschriibe ghaa het, un e Biografy iber sy Vater un d Gschiicht vum Platanehof gschriibe (1935). Au iber s Lääbe vu syne Gschwischter het er gschriibe (1953) un zäme mit em Edmund Strutz iber d «Stammfolge der Familie Rübel» (1922). Anne 1939 het er zäme mit em W. H. Ruoff d «Ahnentafel Rübel-Blass» uusegee un 1943 d «Nachfahrentafeln Rübel, Band Berg-Jülich», 1956 het er d «Geschichte der Rübel von Elberfeld» vum Edmund Strutz uusegee. Derzue het chlaineri Schrifte zue verschiidene Theeme publiziert, unter anderem e Raie vu Ufsätz in dr NZZ.
Bolitisch het si dr Rübel in dr Freisinnige Bartei engaschiert. Vu 1913 bis 1933 isch er Mitgliid im Voorstand im Zürcher Kraisverain 7 gsii un isch derno in verschiiedeni Ämter gweelt woore: Vu 1913 bis 1916 isch er in dr Styyrkummissioon vu dr Stadt Züri gsii, vu 1913 bis 1922 Kraisschuelpflääger, vu 1915 bis 1918 Beziirksschuelpflääger un vu 1922 bis 1925 Schuelpflääger vu dr Privaatschuele. Vu 1916 bis 1919 isch er Mitgliid un Sekreteer vum Grooße Stadtroot vu Züri gsii un anne 1926 fir chuurzi Zyt Mitgliid vum Kantoonsroot vum souveräne Stand Züri.
Scho mit 18 Joor isch er in d Zürcher Heraldika yydrätte, ere Gsellschaft vu dr Junge us altzürcherische Familie. Speeter isch er in verschiideni anderi altzürcherischi Gsellschafte ufgnuu woore, 1904 in dr Zouft zur Saffere, 1916 in d «Gelehrte Gesellschaft auf der Chorherrenstube», 1917 isch er Stubehitzer vu dr «Schildner zum Schneggen» woore un 1921 Vollmitgliid, 1939 Mitgliid vu dr «Gesellschaft der Bogenschützen». Bi allne däne Gsellschafte isch er au Mitgliid im Voorstand gsii.
Anne 1958, im Alter vu 82 Joor, het er d Stiftig «Geobotanisches Institut Rübel» dr ETH Züri gschänkt. Si isch hit ufgange im «Inschtitut fir Integratiivi Biology» (IBZ) vum Departemänt Umwältwisseschafte vu dr ETH.
Am 24. Juni 1960 isch dr Eduard Rübel im Alter vu 83 Joor gstoorbe. Dr wisseschaftli Nooloss vum Eduard Rübel mit Manuskript, Brief un Foto isch in dr ETH-Bibliotheek, dr genaloogisch Nooloss im Zürcher Staatsarchiiv.
Hauptwäärch
Lueg au di vollständig Lischt vu dr Publikazioone vum Eduard Rübel.
Eerschtbschryybige
Dr International Plant Name Index (IPNI) zellt zwoo Pflanzenaarte uf, wu dr Rübel (zäme mit em Braun-Blanquet) zum erschte Mool bschriibe het.
Eerige un Mitgliidschafte
Zue sym 60. Gebuurtsdaag 1936 het sy Frynd Bernhard Peyer d Reptilienaart Hescheleria ruebeli us dr Oornig Thalattosauria noch em Rübel gnännt, wu mer in dr Trias vum Sidtessin gfunde het.
Anatomisches Museum Basel
S Anatomische Museum Basel isch e Museum in dr Schwizer Stadt Basel, wo Originalpreparaat und Waggsmodäll vo menschlige Körperdäil und Orgaan zäigt. Es isch an dr Pestalozzistrooss 20 und ghöört zu de Baasler Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.
D Sammlig
S Museum isch im Joor 1824 vom Profässer Karl Gustav Jung gründet worde. Das früeje Gründigsdatum erkläärt die üsserst umfangriichi Sammlig vo historische Preparaat, drunder e Skelett, wo dr Andreas Vesal 1543 prepariert het und s eltiste anatomische Preparaat uf dr Wält isch, und en anders Skelett us em Joor 1573 vom Felix Platter.
Speziell us dr Gründigszit vom Museum isch e groossi Sammlig vo Waggsmodäll. Drnääbe wärde e Hufe modärni Preparaat in dr Duurusstellig zäigt, wo zämme mit de historische Exponaat en Überblick über die menschligi Anatomii und en Iiblick in d Witerentwicklig vo de wüsseschaftlige Methode vermittle. Äinzelni Beriich in dr Anatomii wärde in Sonderusstellige zäigt.
D Exponaat si süstematisch aagordnet und mä cha sä so liichter in Grubbe iidäile und noochenander studiere. So si zum Bischbil d Bluetgfääss diräkt näbe de Usstelligsstück über s Härz und d Näärve grad näben em Hirni. Dank dr Verbindig us Noochbildige, Modäll und Originaal cha mä dr Ufbau vo de verschiidene Däil vom Körper und wie si funkzioniere guet verstoo. Die gnaue wüsseschaftlige Daarstellige wärde dur Glänkmodäll ergänzt und ufglockeret, wo dr Bsuecher an ene sälber cha usbrobiere wie si funkzioniere und so besser cha verstoo.
Näbe de andere Abdäilige in dr Usstellig, wo von ere churze Gschicht vom Museum über d Anatomii vom Mensch und über d Entwicklig vom Skelett, vo alle Orgaan, vom Närvesüsteem und de Bluetgefäss goot, wird detalliert au uf abnormi Entwicklige iigange. En andere intressante Däil vo dr Usstellig bilde die künstlige „Ersatzdäil“ und Implantaat, wo kaputti Däil vom Körper ersetze und so d Lääbenskwalideet verbessere und d Lääbenserwartig chönne verlengere. Dank dr Uusstellig vo dene Exponaat überchunnt mä uf dr äinte Site e klaarers Bild vom Fortschritt vo dr Medizintechnik und vo deren iire witere Entwickligsmöögligkäite und uf dr andere Site zäigt si em Bsuecher, wo d Gränze vo deene technische Mögligkäite si.
Strabon
Dr Strabon, 64/63 v. Chr. - 24 nn. Chr., isch ä griechische Gschichtschriiber, Geograf und Philosoph gsi.
Biographii
Dr Strabon isch öbbe 64 v. Chr. z Amaseia in Pontus uf d Wält cho, und wo denn ä Deil vom römische Riich gsi isch. Er het z erscht z Nysa und den z Rom Geografie und Philosophi schdudiert. Öbbe im Johr 25 v. Chr. het er Reise noch Ägypte und Kusch (im hütige Sudan) gmacht.
S meischde vo siiner Gschicht isch verlore gange, aber siini siebzäh Büecher vo dr Geographika, won er d Geografie vo de antike Länder beschriibt, hai zum gröschde Deil überläbt.
Schwäbische Alb
D Schwäbisch Alb isch a Mittelgebirg, wo middla em Schwôbaland leit, ond Oberschwôba vom schwäbischa Näggarraum drennt. Se ischt rond 220 Kilometr lang, 40 Kilometr broid ond vorlauft vo Sidweschda, wo d ôôgrenzend Baar d'Alb vom Schwarzwald drennt, nôch Nordoschda bis hender de boirisch Grenz zom Nerdlengr Riis. Em Sidoschda wuud d Alb vom Donaudal begrenzt, em Nordwäschda markiirt a steila Bergkande mit aigschniddene Däler da Rand vo dr Alb. Dean Steilhang hoißt ma da „Albtrauf“. Eigentlich heert dô drmit d Alb uff, abr em weitra Senn kô mr au noh s Albvorland mit seine Zeigaberg drzuazehla. Dô drondr vorstôht ma oinzlne Berg, wo e dr Vorzeit au amôl direkt zor Alb gheert hend ond em Lauf vo Milliona vo Johr durch d Erdabtragong durch Wassr, Eis ond Wend standa bliiba send ond heid drvoo zeiget, dass d Alb amôl viil greßr gwäa ischt. Em Sidweschda fendet mr ôôgrenzend d Baaralb ond ibr d Donau nom d Hegaualb ond nô weiter da Randa, wo manchmôôl au zo dr Schwäbischa Alb zehlet wend.
D Schwäbisch Alb isch mit ihre Berg, Städtla, Kalkfelsa, Wachholderheida, Troggadäler, Wasserfäll ond Hehla a beliabts Erholungsgebiit vor ällem für d Leit vo Stuegert ond us-em mittlera Näggrraum.
Geologii
D Schwäbischa Alb wuud geologisch en drei Schichda aidoilt: De ondrscht isch dr Schwarze Jura odr Lias ond de obrscht dr Wejße Jura odr Malm. Zwischa deane zwoi leit dr Braune Jura odr Dogger. Entstanda send dia Ablageronga vôr rond 180 Milljona Jôhr. En sellra Zeit isch deet (ond en weide Doil vom heidiga Eiropa) a grauß Meer gwäa, wo sich an Haufa Viicher dren tummlet hend, zom Beischbiil Schnecka, Dendafisch, Muschla ond Echsa, abr au wenzich kloine Diirla, wo Kalk ausgschiida hend. Wia's nô bei deane Viicher mit-em Leaba zo End ganga ischt, send-se uff da Grond vo sellem Meer naa-gsonka ond vom Schlamm eigschlossa wôrra. Drom hend-se et vorwesa kenna ond send em Lauf dr Zeit zo Stoi wôrra. Soddiche Vorstoineronga odr Fossilia kô ma heit noh oft uff dr Alb fenda. Wer dô drô Entresse hôt, sodd bei seine Alb-Wanderonga emmr a Hemmerle em Gepäck drbei han, wo-nr d Vrstoineronga drmit aus de Schichda rausklopfa kô.
Vôr rond 17 Milljona Jôhr hend fascht uff dr ganza Wält gewaldige Gasexplosiona ond hefdige Vulkanausbrich staddgfonda, so au uff dr Schwäbischa Alb ond am Rand vom heidiga Steilhang. S Bsondre bei de Albvulkan ischt abr, dass-se koi Lava gschbuckt hend. Dui ischt nemlich kalt wôrra, bevor-se hôt ausdredda kenna. Dô drvoo zeiget heit noh etliche zom Doil imposande Basaltkegl, zom Beischbiil dr Georgabärg zwischa Pfullenga ond Reitlenga, d Limburg bei Weile an dr Teck, dr Weiberg vo Metzenga ond dr Jusi bei Kohlbärg. Vo riisige hischdorische Gasexplosiona zeigt beischbiilsweis s Randecker Maar. S Steinheimer Becka ond s Nerdlenger Riis send Krater vo-ma friahener Meteroida-Eischlag.
Berg
Dr hechscht Berg vo dr Alb isch dr Lemberg mit 1015 Metr. Weidre Dausadr send dr Obrhohaberg mit 1.011 Metr, dr Hochberg mit 1.009 Metr, dr Wandbihl mit 1.007 Metr, dr Raina mit 1.006 Metr, dr Pleddaberg, dr Hommlsberg, dr Bol ond dr Hochwald mit jeweils 1.002 Metr, dr Kehla mit 1.001 Metr ond dr Schôfberg mit grad 1.000 Metr.
Id zom vergässe isch dr Jusi, 673 m, dr gröschde Vulkanberg vo dr Alb.
Wasserscheid
Ibr d Nordweschdseit vo dr Alb zuit sich de grauß eiropäisch Wasserschaid zwischem Rhai ond dr Donau nô. Des hoißt, dass des Wassr, wo uff d Alb nôôgôht, en zwoi entgegagsetzde Richdonga ablauft, gega Nordweschda en da Näggr ond gega Sidoschda en d Donau. Manche Ordschafda liiget sogar uf dr Wasserscheid selbr, zom Beischbiil Deilenga, Meßstedda ond Amschdedda. Dô kommt’s vroinzelt vor, dass s Wassr vor oira Dachrenn zom Näggr fliaßt ond vo dr Dachrenn uff dr andra Seid vom Haus zor Donau.
Meh ibrs Wassr
Dia Bäch ond dia Flissla, wo sich zom Näggr ufmachet, hend meischdens ihre Quella am Fuaß vom Albtrauf. Manche vo deane kommet mit so ra graußa Kraft usem Berg rausgschossa, dass mr friher, wo mr noh koin Strom ghet hôt, d Mihlareedr drmit hot ôôtreiba kenna. Dia Fliss machet au bloß wenig Wendonga ond streemet schnurstracks em Näggr zua. De wichdigschde vo-nen send d Prim, d Schlichem, d Eyach, d Starzl, d Stainlach, d Echaz, d Erms, d Fils, d Rems ond dr Kochr.
D Däler uf dr Seit vo dr Donau sehet ganz andrsch aus: Dô lôôt sich s Wassr Zeit ond schlenglet sich en äller Gmiatsruah durch d Wiisa. Ufffallend isch, dass dr Grond vo deane Flissla oft dicht mit Wasserpflanza bewachsa ischt ond am Ufer bloß wenig Bisch vorhanda send.
Marco Polo
Dr Marco Polo (* öbbe 1254 vermuetlig z Venedig ; † 8. Januar 1324 z Venedig) isch e venezianische Händler gsi, wo mit sim Bricht über sini Räis uf China bekannt worde isch. Es het zwar immer wider äinzelni Gschichtswüsseschaftler gee, wo wäge falsche Aagoobe und andere Brobleem mit de Bricht draa zwiiflet häi, öb er si China-Räis wirklig gmacht häig, die mäiste Historiker glaube aber an d Historiziteet vo dr Räis.
Schwäbische Alb
Meh ibrs Wassr
Em Johr 1867 schliaßlich hot s Land Wirdeberg an omfangraicha Plôô zor Albwasservorsorgong gschaffa ond 1870 drmit ôôgfanga, des Projekt en Ôôgriff znemmet. En vorschiidene Däler vo dr Alb send Bombstaziona baut wôrra, wo s Wassr en Hochbegga gfihrt hend, wo wiidrom de oinzlne Leidonga gschbeist hend, wo s Wasser zo de Heiser ond de Ställ brôcht hend.
Marco Polo
Vorgschicht
Bevor d Polos uf Asie zu de Mongoole gräist si, häi scho dr Mönch Johannes de Plano Carpini im Ufdraag vom Babst Innozenz IV. und spööter au dr Wilhelm vo Rubruk im Ufdraag vom franzöösische Köönig Louis IX. e sone Räis gmacht und wo si zrugg gsi si, Bricht drüber verfasst.
Schwäbische Alb
Hehla
Dui Wassrdurchlässichkeit vo de Albbeeda ischt au dr Grond drfir, dass-es en deam Gebirge an Haufa Hehla geit. Enzwischa kennt ma ibr 2.500. A baar drvoo send zo Schauhehla usbaut worra, wo ma gega a klois Eidriddsgeld besichtiga kô. De bekanndeschde send d Charloddahehle bei Giinga a dr Brenz mit 587 Metr Lenge, d Bära- ond Karlshehle mit 292 Metr Lenge em Ortsdoil Erpfenga ond d Neablhehle mit 813 Metr Lenge em Ortsdoil Geng-genga vo dr Gmoid Sonnabiil, d Fridrichshehle em Ortsdoil Wemsa vo Hayenga mit 723 Metr Lenge, wo ma mit-ma Schiffle drennaifahra kô, ond d Laichenger Diafahehle, wo zwar mit koine nennenswerde Tropfstoi ufweisa kô, dô drfir abr – so sait ma – s geologisch „Rentgabild“ vo dr Schwäbischa Alb zeigt.
Marco Polo
D Räis vo sim Vater und sim Unggle
Im Marco Polo si Vater Niccolò und si Unggle Maffeo (au Maffio oder Matteo) si bäidi Juwelehändler us Venedig gsi. 1260 si si zu dr Wolga ufbroche, zum Edelstäi go z verchaufe. si si uf Konstantinopel, vo dört uf Sudak (d Italiäner und d Byzantiner häi dr Stadt Soldaia gsäit) uf dr Krim, wo dr Marco dr Elteri, dr dritt vo de Polo Brüeder, e Büro ghaa het. Das isch öbbe dr gliich Wääg gsi, wo au dr Wilhelm vo Rubruk 1253 gnoo het. Denn si si ins Gebiet cho, wo die Goldigi Horde gherrscht het, und und häi öbbe e Joor lang in dr Nööchi vom Dschingis-Khan sim Änkel Berke Khan an dr Wolga gläbt. Wäge de Chrieg si si immer witer uf Oste gange über e Fluss Ural und über d Siidestrooss bis uf Buchara choo.
Schwäbische Alb
A Paradiis fir d Segelfliagr
Weil d Kalkstoi vo dr Alb bsondrs wassrdurchlässig send, send se de meischde Zeit au zemlich drocka. Drom erwermet se sich schnell ond geabet au am Ôbed, wenn d Sonn am Horizont vorschwendet, noh Werme ab. Des sorgt – neaba de Uffwend vom Steilhang – fir a guada Thermik. Dô dribr werret d Seglfliagr vo dr Schwäbischa Alb vo ihre andre deitsche Kollega richdich beneidet. Drom isch d Alb a bekanntr Ballongsroom vom Luftschbort. Zamma fendet ma deet meh wia 50 Seglflugplätz. De wichdigschde, wo au noh a Seglfluagschual hend, send d Hahnwoid bei Kirchheim/Teck, dr Hornberg bei Schwäbisch Gmend, dr Farraberg bei Messenga ond s Klibbaeck bei Schbaichenga.
Pflanzawält
Wäldr fendet ma uff dr Alb hauptsächlich am Steilhang ond uff deam seine Heha. Dô drbei dominiiret d Buacha. Em Sidweschda send se mit Danna ond Fichda ond em Nordoschda mit Ahorn, Escha, Bergulma ond Lenda vormischt. Uff dr Albhochfleche stechet oim dia viile Wacholderheida ens Aug, wo em Kahlfraß vo de Schôôf zo vordanka send. Dia fresset so zemlich älles, was-en ondrkommt, bloß da stachliga Wacholdr lend se standa. Drzua kommt noh, dass-se mit ihrem Romdabba da Boda ganz arg vrdichdet. Drom kennet bloß noh dia Pflanza ibrleaba, wo da Raiz vo dr Wacholdrheid ausmachet. Allerdengs gôht dr Beruaf vom Schäfer emmr meh zruck. Drom geit’s au emmr wenigr Schôôf, wo fir d Wacholdrheida sorget. Drom send se wahrscheinlich langfrischdig zom Aussterba vorurteilt.
Marco Polo
D Räis vo sim Vater und sim Unggle
Wägen em Chrieg häi si nid zrugg chönne. Si si drei Joor lang dört bliibe und häi sich denn ere persische Gsandtschaft aagschlosse, wo uf em Wääg zum Groosskhan Kubilai gsi isch. Im Winter 1266 si si noch ere Räis vom ene Joor am Hoof vom Mongoleherrscher z Peking aachoo, wo denn Khanbaliq, bim Marco Polo Kambaluk ghäisse het. Dr Khan het si empfange und wo d Polos abgräist si, het er ene e sogenannts Païza in dr Form vom ene Golddääfeli, für dass si sicher dur s Gebiet vom Groosskhan häi chönne räise. Er het mit ene au d Bitt an Babst gschickt, ass er iim gsalbts Öl us em Jesusgraab z Jerusalem wurd schigge und hundert christligi Gleerti für dass die s Evangelium under sine Underdaane wurde verbräite. D Polo Brüeder si 1269 z Venedig aachoo
Schwäbische Alb
Pflanzawält
Neaba de Ällrweltsbloama, wo ma ibrall ôôtreffa kô (zom Beischbiil d Bettsoicher, d Hahnafiaß ond Co.), fendet mr uff dr Alb vor ällem soddiche, wo viil Kalk meeget. Als de erscht vo deane sei d Silbrdischtl erwehnt. Dui ischt au s nadiirliche Simbol vo dr ganza Schwäbischa Alb ond s Wahrzoiche vo dr Schwäbischa Albstrôß. Andre scheene Bloama send dr stenkende Niißwurz, d Schleha, dr Tirkabond, d Hirschzong, dr Gelb Enzian ond dr Fengrhuat. Mit a bissle Glick kô mr au a baar Orchideea-Aarda fenda, wia s Helm-Knabakraut, dr Frauaschuah, s Raude Waldveegale, Baurabiabla (Traubenhyazinthe) ond Frihalengsknodabloam.
Frieda Mayer
D Frieda Mayer (* 27. Oktober 1867 z Düenge; † 22. Juli 1943 z Kircha) isch e dytschi Dialäktdichteri us em Hotzewald gsii. Si het lengeri Zyt z Konschtanz gläbt un speter im schwebische Kircha.
Schwäbische Alb
A baar Städt ond Derfer mit ihre Sehenswirdichkeida
Dui Uffzehlong fangt em Oschda ôô ond heert em Weschda uff. Et uffgfihrt send selle Gmoinda, wo em Albvorland ond –hendrland liiget ond wo d Markong et bis uff d Alb nuff gôht.
Frieda Mayer
Anne 1912 het si unter em Titel „Nimm mi mit, wenn d’lache wit!“ e Buech mit alemannische Gedicht vereffetligt.
Schwäbische Alb
Aussichtsdirm
Dr Schwäbisch Albvorai hot etliche Aussichtsdirm uff Berg gstellt ond an Haufa Wandrweg markiirt. Dr älteschd Aussichtsdurm isch seller uff dr Teck vo 1889. Weitre Dirm, vo wo aus sich d Aussicht lohnt, send d Hohe Warte bei St. Johann, dr Roßbergdurm bei Reitlenga, d Ondrhoos bei Pfullenga, dr Remerstoi-Durm bei dr gleichnamiga Gmoid, dr Angstberg-Durm bei Trochtlfenga, dr Raichberg-Durm bei Albstadt-Onschtmeddenga ond dr Gansnescht-Durm bei Fridenga.
Marco Polo
D Räis vo sim Vater und sim Unggle
Dr Babst Clemens IV. isch grad gstorbe gsi und es het nid usgsee, wie wenn s bald e nöije Babst gääb (dr nöij Babst isch denn au erst im Septämber 1271 gweelt worde). D Polos häi nid welle warte und häi beschlosse, au ooni en Ufdraag oder e Botschaft vom Babst wider zum Groosskhan z goo und dorum si dr Niccolò und Maffeo Polo 1271 vor em Ändi vo dr Sedisvakanz wider ufbroche und häi dr siibzääjöörig Marco mitgnoo.
Sachsen
De Freistaat Sachse (dt. Freistaat Sachsen, obersorbisch Swobodny stat Sakska) isch e dütschs Bundesland im mittel-östlige Deil vo Dütschland.
Marco Polo
D Räis vom Marco Polo
Si si über Akkon uf Jerusalem, zum Öl us dr Lampe vom Häilige Graab für e mongolisch Groosskhan go hoole, und denn zrugg uf Akkon. Dört het ene dr bäbstlig Legat e Brief für e Groosskhan mitgee, wo din erkläärt gsi isch, ass es zu deere Zit grad käi Babst gääb, wil dr alt gstorbe und e nöije nonig gweelt sig. D Polos si witergräist, aber wo si z Laias (Iskenderun/Alexandretta) an dr Küste vo Anatolie aachoo si, häi si vernoo, ass dr Legat z Akkon zum Babst Gregor X. gweelt worde sig. Denn isch non e Brief vom Gregor aachoo, won ene befoole het zrugg uf Akkon z choo. Dr Gregor isch denn immer no as Chrüzfaarer z Palestina gsi und het de Polos jetz noch sinere Waal offiziell as Babst chönne dr Ufdraag gee, zum Groosskhan z räise, dä zum Christedum z bekeere und e Bündnis gegen e Islam mit em abzschliesse. Zwäi italiänischi Mönch, dr Brueder Nicolao vo Vicenza und dr Brueder Wilhelm vo Tripolis ) hätte sölle mit ene goo. Das si zwar gleerti Theologe gsi, si si aber scho bald wider umkeert. D Polos si über Täbris, wo dr Marco mit sine Määrt beeidruckt het, uf Saweh, wo, noch em Marco Polo, die häilige drei Köönig begraabe sige. Denn si si in dr Oasestadt Yasd aachoo, wo iir Wasser über Qanat us de Bärg überchoo het. Dr Marco Polo verzellt über die Stadt, ass dört Siidestoff broduziert wurd, wo men em Jasdi, d. h. dä vo Yasd, säit, und wo d Chauflüt vo dr Stadt guet wurde draa verdiene.
Iire Wääg isch denn uf Kerman gange, wo si iiri Ross woorschiinlig gegen Kameel usduscht häi. Iiri neggste Stazione si Rajen gsi, e Stadt won e Hufe Iiiseschmiid gläbt häi, und Qamadin, wo mit Pfäffer und andere Gwürz us Indie ghandlet worde isch. Die Stedt si hüte zerstöört und dr Marco Polo schribt über sä, ass si dennzumol immer wider vo Tatare us Zentralasie verwüestet worde sige. D Stadt Hormus, s hütige Minab wo dr Haafe jetz ganz versandet isch, het uf e Marco Polo e starke Iidruck gmacht, denn si isch en Umschlaagsort für Gwürz, Eedelstäi, Perle, Sidestoff und Elfebäi gsi.
Kanton Wörth
Dr Kànton Werth ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Wisseburi im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Marco Polo
Über Umwääg uf Asie
Vo dört us häi d Polos äigentlig per Schiff uf China welle faare, aber d Schiff im Haafe vo Hormus si in so schlächtem Zuestand gsi, ass si druf verzichdet häi. Eso isch dr Wääg seer vil lenger worde und dr Marco Polo isch 1273 bis vor d Ruine vo dr Stadt Balch choo, wo vo de Drubbe vom Dschingis Khan zerstöört worde sig. Dr Marco Polo schribt drüüber: „Es si doo herligi Baläst und brächtigi Marmorvillene gstande, aber hüte si s Ruine.“ Au in dr Stadt Taloqan häi si Halt gmacht – dr Marco Polo beschribt d Umgääbig vo dr Stadt as „seer schöön“. Bsundrigs die goldgääle Riisfälder, d Babbelealleä und d Bewässerigskanääl häi em gfalle. D Stadt Faisabad isch dennzumol für iiri blaugrüene Lapislazuli-Eedelstäi berüemt gsi, wo aagääblig die finste Lapislazuli uf dr Wält gsi sige.
Kanton Wörth
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Wisseburi, ìm Oschte àn dr Kànton Sulz unterm Wàld, ìm Side àn dr  Kànton Hàwenau ìm Arrondissement Hàwenau un ìm Weschte àn dr Kànton Nìderbrunn, we öi zem Arrondissement Hàwenau ghert.
Marco Polo
Über Umwääg uf Asie
Denn si si uf Eschkaschem und Qala-e Pandscha gange, 1274 über d Stadt Kaschgar, wo am Westrand vo dr Sandwüeste Taklamakan lit, über d Südrute vo dr Siidestrooss, wo dört abbiegt, zur Oasestadt Nanhu. Dr Marco Polo verzelt vo Gäister dört, wo äim wo hindedrii isch, mit Stimme wurde rüefe, wo gliich wie d Stimme vo sine Gfäärte sige, und iin eso wurde furtlocke. Und es sig nit sälte, ass mä dänki, mä chönn verschidnigi Muusiginstrumänt ghööre, bsundrigs Drummle. Hüte nimmt mä aa, ass d Ursach für sonigi Düschige dr Sand sig, wo dur d Düne wäit, oder dr Wind, wo über d Wüesti pfift.
Kanton Wörth
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Wisseburi grindet worre.
Marco Polo
Z China
D Stadt Shazhou, hüte Dunhuang, isch denn zumol e bedütende Chnotepunggt vo Handelsstroosse gsi. Dört si under anderem au die bäide Rute vo dr Siidestrooss, wo im Süüde und im Norde um d Wüeste Taklamakan umegange si, wider zämmedrofe. Dr Marco Polo isch jetz uf chinesischem Boode gsi und verzelt in sim Bricht, wien er in deere bedütende Oasestadt zum erste Mol e Hufe Chinese gsee het. D Stadt isch zu sällere Zit äins vo de grösste buddhistische Zentrum vo China gsi. Die Räisende si denn über Anxi, Yumen und Zhangye 1275 uf Schangdu (Schang-tu) choo, wo si aane häi welle. Dört het dr Marco Polo dr Kublai Khan in sinere Summerresidänz droffe. Dr Kublai Khan isch dr Änggel vom Dschingis Khan gsi und zu sällere Zit dr Groosskhan vo de Mongole und Kaiser vo China, und si Riich isch vo China bis in s Gebiet vom hütige Irak und im Nordweste bis uf Russland gange. Die drei Handelsräisende häi dört bis 1291 under sim Schutz gläbt.
Sachsen
Wie Bayre und Thüringe fiehrt Sachse d Bezeichnig „Freistaat“ als historischs Analogon zum Begriff „Republik“, so wie si Sachse au als Gliidstaat vom Dütsche Rych noch 1918 gnännt hät. Vorane isch es e Markgrafschaft, es Kurfürschtetum und es Königrych gsy.
Marco Polo
As Prefekt vom Kublai Khan
Dr jung Öiropäer het im Groosskhan gfalle und er het en zu sim Prefekt ernennt. In dere Rolle isch dr Marco Polo meereri Joor lang überall in China umegräist. Über d Stedt Daidu und Chang'an (hüte: Xi'an) isch er in d Stadt Dali choo, wo d Lüt denn wie au hüte no raus Söifläisch mit Chnoblauch und Sojasoosse ässe, und im Marco Polo isch das zimlig „barbarisch“ vorchoo. Über d Stadt Kunming isch er witer uf Yangzhou, wo d Regierig vo dr Region gsi isch. Es het dört e Hufe Handwärker ghaa, wo Harnisch für d Armee vom Khan gmacht häi. Dr Marco Polo verzelt au, wien er in sinere Lieblingsstadt Quinsai, em hütige Hangzhou, aachoo isch. Er schwärmt vo brächtige Baläst und öffentlige Warmbeeder und vom Haafe, wo Schiff us ganz Asie gankeret und Gwürz, Perle und Eedelstäi usglaade häi. Spööter im Bricht erwäänt er zum erste Mol Japan under em Naame Cipangu.
Wos het afo usgsee, wie wenn unruejigi Zite wurde usbräche, häi d Polos zrugg uf Venedig welle. Dr Groosskhan het sä aber nit welle lo goo, wil si für iin wärtvolli Arbet gläistet häi. Zu sällere Zit si drei persischi Diplomate mit iirem Gfolg am Hoof vom Kubilai Khan erschiine und häi en drum bittet, iine e Brut für e Khan vom persische Il-Khanat z gee. Dr Herrscher vo de Mongole het e sibzääjöörigi Brinzässin uuseglääse. Wil aber dr Wääg über Land z gföörlig gsi isch, häi d Venezier d Gläägehäit am Schopf griffe und im Groosskhan vorgschlaage, ass si d Brinzässin zämme mit de Diplomate uf em Seewääg sicher wurde uf Persie bringe. Wil er käi besseri Waal ghaa het, het dr Kublai Khan das Aagebot aagnoo und so häi d Polos doch no döfe häimgoo.
Sachsen
Geografy
Sachse litt im Oste vo Dütschland. S gränzt an d Bundesländer Brandeburg, Thüringe, Sachse-Ahalt und Bayre, dezue an d Länder Tschechie und Pole.
Schwäbische Alb
D Schwäbisch Albstrôß
D Schwäbisch Albstrôß ischt rond 200 km lang ond hauptsächlich fir d Turischda gschaffa wôrra. Se fihrt durch abwechslongsreiche Gebiat. Entlang vo dera Strôß hot’s an Haufa Wandrparkplätz mit Schildr, wo Vorschläg fir Rondwanderonga enthaldet. Wemmr se vo dr niidriga Alb bis zor hoha befahra will, nô fangt mr entwedr z Nerdlenga odr en Ôôle ôô. Dia zwoi Doilstrecka dräffet en Heidaheim zamma. Weitre Staziona, wo sich a Halt lohnt, send Geislenga, Wiisasteig, Bad Urach, Engstenga, Burladenga, Ebenga ond Meßstedda. Uffhehra duat dui Strôß z Drossenga, wo scho nemme zor Alb gheert, sondern uff dr Baar leit.
Spezialitete
D traditionelle Kuche uf dr Schwäbisch Alb isch oifoch. An Haufa Gerichte sin als arme Leit Esse entstande. Gesse wore isch des, wo mer dahoim odr in dr Umgebig erwirtschaftet hed.
Sachsen
Geografy
Z Sachse sind verschideni Mittelgebirge, bsunders s Erzgebirge im Süüde und s Lausitzer Gebirge ganz im Oschte. De höchscht Punkt vo Sachse isch uff em Fichtelberg, mit 1214 m über NHN.
Groossi Flüss im Land sind d Elbe, d Spree, d Lausitzer Neisse, d Mulde und die Wyssi und die Schwarzi Elster.
Die gröschte Stedt sind Leipzig, Dresden und Chemnitz.
Statistisch und noch de Bevölcherigsdichti gseh hät jede Ywohner e halb Füeßballfeld für sich.
Staatsrächt
De Freistaat Sachse isch e parlamäntarischi Republik. Di hüttig Verfassig datiert vo 1992 (mit epaar Änderige sit do).
Exekutive
Di «Sächsisch Staatsregierig» ist d Exekutive. Si wird vom Minischterbresidänt gfüert, wo vom Landtag gwäält wird. De Minischterbresidänt ernännt d Staatsminischter, wo jede eme Staatsminischterium vorstaat. Wie das imene parlamäntarische Sischtem eso isch, bruucht d Landesregierig e Meerhäit im Parlamänt, wo si understützt, suscht mues si zruggträtte.
Sit 2019 hät Sachse e Koalitionsregierig vo de CDU (wo au de Minischterbresidänt stellt), de Bündnis 90/Die Grüene und de SPD.
Sit de Widerveräinigung 1990 isch d CDU di sterchtsch Partei und hät sidert au all Minischterpräsidente gstellt:
Legislative
De «Sächsisch Landtag» isch d Legislative. Er hät regulär 120 Sitz, aber wäg em Waalsischtem chönnts au epaar mee sy. Derzyt hät s 119 Sitz. Gwäält wärded d Miglider vom Landtag für amigs föif Jaar; di aktuell Legislaturperiode gaat vo 2019 bis 2024. De Landtag erlaat d Gsetz und lueget, dass d Staatsregierig und d Verwaltig ekäi chrumbi Sache mached.
Tiräkt cha s Volch mit eme «Volchsaatraag», eme «Volchsbigeere» und eme «Volchsentschäid» mitrede. Zeerscht emaal chönd 40.000 Stimmbirächtigti mit eme Volchsaatraag en uusgschaffets Gsetz voorschlaa. Wird dää vom Landtaag abgläänt, chan er vo 450.000 Stimmbirächtigte as Volchsbigeere namaal lanciert wäärde, und dänn gits e Volchsabstimig drüber. Wänn dänn d Meerhäit vo all däne, wo drüber abstimed, «ja» zum Volchsbigeere säged, wirds zum Gsetz.
Judikative
De Sitz vom «Verfassigsgrichtshof vom Freistaat Sachse» isch Dresden, dää vom Oberlandesgricht au. Under em Oberlandesgrichts häts föif Landgricht, und under däne stönd e ganzi Räie Amtsgricht. Dezue ane chunt d Fachgrichtsbarkeit.
Verwaltigsgliderig
Ufteilt gsy isch de Freistaat bis 2012 i d Diräktionsbezirk Chemnitz, Dresden und Leipzig mit zäme 22 Landchreis und 7 Chreisfreie Stedt. Sit do gits aber nu no ei «Landesdiräktion», zäh Landchreis und drei Chreisfreii Stedt.
Wirtschaft
D Staatsregierig will d Bedingige bezüglig Läbe, Arbet und Standort verbessre. Wyl des güeti Arbetschräft brucht, wird au Usbildig gfördert. Usserdem soll d Infrastruktur verbessert und d Forschig usbaut werre.
Industry git s im Freistaat Sachse scho lang. Mittelerwyli isch d Arbetsplatzdichti z Sachse zimlig hoch. D Wirtschaft isch sit 2000 um 13,4 % gwachse. Mit siner Investitionsquote (23,2 %) isch s Bundesland an de Spitze.
Während de Tourismus vo sälber immer meh wachst, stigt au s Asehe und d Attraktivität vo Stelle in säller Branche. Lut Prognose stigt er in de nächste Johr witer und schafft au Arbetsplatz. D Attraktivität als Reiseland und als Wirtschaftsstandort solle züe-n-re witere Verbesserig vo de Wirtschaft fiehre.
Marco Polo
Dr Wääg zrugg
1291 häi sich d Italiäner im Haafe vo Quanzhou, ere kosmopolitische Stadt mit Niiderlassige vo alle wichdige Religione, iigschifft. Si si mit 14 Dschunke ufbroche und im Ganze 600 Passaschier, vo dene häi am Ändi nume 17 überläbt. Si häi Zwüschestazione in Sumatra und Ceylon (hüte Sri Lanka) gmacht und dr Marco Polo het d Kulture dört beschriibe. Noch 18 Möönet si si im persischen Haafe Hormus aachoo. Si si witergräist zum Kaiserriich Trapezunt am Schwarze Meer und dört häi Beamti öbbe 500 Kilogramm Roosiide konfisziert, wo d Polos häi welle häimbringe.
Noch dr Räis
Mä wäiss nid vil vo däm, wo dr Marco Polo denn gmacht het. Er het drei Döchder ghaa, zwäi Prozäss wäge Chliinigkäite gfüert und im Stadtdäil Cannaregio e chliises Huus in dr Nööchi vom corte del Milion kauft. E Zitgnoss, dr Jacopo d'Aqui, wo as Erste über en gschriibe het, verzelt, ass d Lüt im Marco Polo eso gsäit häi, wil er die ganz Zit vo de Millione vom groosse Khan und vo sim äigene Riichdum gschwätzt het
Noch em Chronist und Biograaf Giovan Battista Ramusio isch dr Marco Polo e Zitli spööter Flottekommandant im ene Seechrieg worde, wo d Republik Venedig joorelang gege iire Erzrival Genua gfüert het. In dr Seeschlacht bi Curzola 1298 het er e venezianischi Galeere kommandiert und isch in genuesischi Gfangeschaft gfalle und bis zum Mai 1299 iigsperrt bliibe. Es wird verzelt, ass in deere Zit dr Rustichello da Pisa, wo mit em im genuesische Gfängnis ghockt isch und as Autor vo Ritterromään bekannt gsi isch, iin überreedet häig, e Bricht über si Räis in Färne Oste z verfasse. Was uusechoo isch, isch as Le divisament dou monde („D Ufdäilig vo dr Wält“), französisch under em Ditel Le Livre des merveilles du monde („S Buech vo de Wunder vo dr Wält“) in d Litratuurgschicht iigange.
Dr „Marco Polo“ isch in de zwäi Joorhundert druf seer vil glääse worde, denn es si 150 Handschrifte erhalte, drunder au vo Übersetzige in anderi Sprooche, z. B. ins Toskanische as Libro delle meravigilie del mondo, spööter under em Ditel Il Milione, oder ins Venezianische. Am witiste verbräitet isch die latiinischi Übersetzig vom Dominikaner Francesco Pipino da Bologna gsi, vo dere eläi si mee as 50 Handschrifte erhalte. Au Gleerti vo alle Sorte häi sich für s Buech intressiert, vor allem Geograafe, wo im Polo sini Aagoobe über Distanze, wo usgseen wie wenn sie seer genau weere, für iiri Charte übernoo häi. No dr Christoph Kolumbus het die Aagoobe brucht, zum Usrächne wie lang e Räis über s Meer zu las Indias wurd si, won er drmit d Stadt Quinsay gmäint het, s hütige Hangzhou uf em chinesische Festland. Er het aber z optimistisch grächnet. Dr Kolumbus het e Abschrift vom Bricht Il Milione ghaa, won er e Hufe äigeni Notize din gschriibe het. Die isch hüte im ene Museum z Sevilla.
Dr Marco Polo isch schweer chrank worde und het churz vor sim Dood am Aafang vom Januar 1324 si Testamänt gschriibe, wo erhalte bliibe isch. Vo däm wäiss mä, ass er bald nochdäm er freigloo worde isch im Joor 1299 und us Genua zrugg uf Venedig isch, d Donat Badoer, e Dochder vom Kaufmaa Vidal Badoer, ghürootet het und spööter Vater vo drei Döchder worde isch, wo Fantina, Bellela und Moreta ghäisse häi. Zwäi von ene si im Joor 1324 scho verhürootet gsi. Im Testamänt het dr Polo e Daafele us Gold hinderloo und si mongolisch Sklaav Piedro Tartarino freigloo.
Im Marco Polo sis Huus isch öbbe an dr Chrüzig vom Rio di San Giovanni Crisòstomo und vom Rio di San Lio gstande, vermuetlig am Corte seconda del Milion 5845-5847 oder dört, wo jetz s Teatro Malibran isch. Es isch 1596 abebrennt.
Vo sim Vater Niccolò Polo isch nume bekannt, ass er um 1300 gstorbe isch, und vo sim Unggle Maffeo kennt mä nume e Testamänt us em Joor 1310, wo beläit, ass im dr Groosskhan uf iirer erste Räis drei Golddaafele gschänggt het.
Dr Dood
1324 isch dr Marco Polo gstorbe. Wil e Hufe Lüt scho denn glaubt häi, ass sini Gschichte nid woor sige, häi en d Briester, sini Fründ und Verwandte ufgforderet, sine Liegegschichte abzschwööre für s Häil vo sinere Seel. Dr Chronist Jacopo d'Aqui verzelt witer, ass dr Marco Polo gsäit häig: „I ha nit emol d Helfti verzelt vo däm, won i gsee ha!“
Aagääblig sig dr Marco Polo in dr Benediktinerchille vo San Lorenzo z Venedig begraabe worde, wo au s Graab vo sim Vater gsi isch. Die Greeber siige bim Umbau vo dr Chille vo 1580 bis 1616 verlore gange. Noch andere Aagoobe isch er in dr Chille San Sebastiano begrabe, wo hüt nüme existiert.
Kanton Wörth
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Wisseburi ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum nej grindete Arrondissement Wisseburi.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Gmeine
D grescht Gmein vum Kànton ìsch Werth mìt 1.670 Inwohner ànne 1999 gsin.
Marco Polo
Dr Dood
Dr Mondkraater Marco Polo isch noch iim benennt worde.
Handschrifte
Über e Marco Polo sälber isch nume wenig überliiferet, aber immerhii git s öbbe 150 Handschrifte vo si Räisebricht. Dr Schott Henry Yule (1820-1880) het scho 78 Manuskript kennt. Vo deene si 41 uf Latiinisch, 21 uf Italiänisch, zää uf Franzöösisch und vier uf Dütsch verfasst. E Hufe Forscher näme aa, ass dr Polo sini Erlääbniss nit äigehändig im Gfängnis ufgschriibe het, sondern höggstens Notize ghaa het, won er em Rustichello da Pisa diktiert het. Die vergliichende Forschige si zum Ergääbnis choo, ass ä Manuskript uf Altfranzöösisch e seer groossi Nööchi zur Urfassig müess haa. Das isch s Manuskript, wo die Geografischi Gsellschaft z Bariis im Joor 1824 veröffentligt het und wo sit denn dr „Geografischi Teggst“ häisst. Vo bsundrigem Inträssi für d Forscher si in dere Hiisicht au e franko-italiänische Teggst und s latiinische „Zelada-Manuskript“, wo mä vo bäide dänggt, ass si au ganz nooch zur Urfassig stöön. Weles vo denen drei früeje Manuskript am allernöggste zur Originalfassig isch, do drüber isch mä sich aber nid äinig.
D Barbara Wehr, Brofässere für franzöösischi und italiänischi Sproochwüsseschaft an dr Johannes Gutenberg-Universität Mainz mäint, ass mä möögligerwiis d Uffassig wo hützudaags gängig isch und wo säit, ass dr Marco Polo si Räisebricht em Rustichello da Pisa diktiert häig und ass d Sprooch vom Urteggst Altfranzöösisch sig, müess korrigiere. Si dänggt, ass es in dr latiinische Fassig vom Francesco Pipino da Bologna käini Spuure vo dr franzöösische Wersioon vom Rustichello da Pisa het und dass es doorum en Urteggst müess gee, wo dr Marco Polo sälber uf Altvenezianisch gschriibe het und wo dr Rustichello da Pisa nochhäär gänderet het.
D Glaubwürdigkäit vo sine Bricht
Öb dr Marco Polo wirklig z China gsi isch, das frooge sich d Forscher und d Wüsseschaftler sit Joorhunderte, denn es git nume indiräkti Bewiis drfür. Är sälber wird dört niene mit Naame erwäänt, aber das chunnt villicht drvoo, ass si mongolische bzw. chinesische Naame umbekannt isch. Eso, wie dr Marco Polo sini äigeni Bedütig daarstellt, daas halte mänggi Historiker in äinzelne Aspäkt für überdriibe.
Dr John W. Haeger stellt nume in Froog, öb dr Marco Polo in Südchina gsi isch und haltet s durchus für mööglig, ass er dr Kublai Khan droffe het. D Frances Wood, e Historikere und Kuratorin vo de Chinesische Sammlige in dr British Library, dänggt, ass dr Marco Polo in sim Räisebricht nume verzelt häig, was er im Oriänt vo andere Lüt ghöört häig, wo z China gsi sige, är sälber sig aber nid bis uf China choo. Mit dere These het si d Diskussion wider zum Laufe brocht. As Gund drfür, wiso si das dänkt, git d Wood aa, ass in de Beschriibige wääsentligi und bemerkenswärti Bsunderhäite vo dr chinesische Kultur nit erwäänt wärde. D Fachwält het do drüber zwar diskutiert, es isch aber vo de mäiste nit aagnoo worde.
Zum Bischbil findet d Wood d Daatsach merkwürdig, ass dr Marco Polo die Chinesischi Muure nit erwäänt. Das het scho 1667 dr Athanasius Kircher komisch gfunde. Au dr anonüümi Herusgääber vom Thomas Astley sinere New general collection of voyages and travels. het das 1747 gmerkt. In dr Polo-Forschig git mä däm Argumänt käi grossi Bedütig, wil noch em Ergääbnis vo de Forschige vom Arthur Waldron die Groossi Muure erst Joorhundert spööter wäärend dr Ming-Dünastii usbaut worde isch und si die hütigi Gröössi überchoo het, wäärend die eltere Befestigungsaalaage, wo scho zur Zit vom Polo vorhande gsi si, sogaar in dr mongolische und chinesische Überliiferig vo dere Zit no käi bsundrigs wichdigi Rolle gspiilt häi.