cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ossi Reichert
Lääbe
Scho in ire frieje Juged het si d Ossi Reichert fir dr Wintersport begaischteret. In ire Haimet im Allgai het si Hufe Glägehaite fir Schyysport ghaa un het als an irem Huusbärg, em Ofterschwanger Horn, trainiert. Si isch bi dr Olympische Winterspiil 1952 z Oslo mitgmacht un im Slalom hinter dr US-Amerikaneri Andrea Mead-Lawrence (2:10,6 min.) mit 0,8 Sekunde Ruggstand d Silbermedaille gwunne. D Annemarie Buchner, e Teamkollegi vu dr Reichert, het d Bronzemedaille gwunne. Zwai Johr speter het si dr Slalom vu dr SDS-Ränne z Grindelwald gwunne, voreb ire ne Chnoodeverletzig e langi Paus yybrocht het un ire s vorzytig Karriereänd droht het. Wu si wider gsund woren isch, isch d Reichert bi dr Olympische Winterspiil 1956 z Cortina d’Ampezzo iberraschend Erschti im Riiseslalom wore. D Ossi Reichert (1:56,5 min.) het dr Eschtrycheri Josefa Frandl im Ränne 1,3 Sekunde abgnuu. Di Weschtdytsch het bi dr Winterspiil 1956 di ainzig Goldmedaille fir di gsamtdytsch Equipe gwunne. Im nämlige Johr isch d Allgaieri dreimol Dytschi Maischter wore, im Slalom, Riiseslalom un Kumbination. Noch em Änd vu ire sportlige Karriere het d Gaschtwirtsdochter noch em Hotel vu dr Eltere z Gunzesried gluegt. No dr Ossi Reichert sin e Schyyliftaalag un e Abfahrtsstrecki in dr Allgaier Hernergruppe gnännt.
Fir iri sportlige Erfolg isch si am 11. Merz 1952 mit em Silberne Lorbeerblatt uuszaichnet wore.
Statischtik
<div style="width:240px; margin:0; border-right:1px solid #BCC7D2; border-left:1px solid #BCC7D2; border-bottom:1px solid #BCC7D2; background-color:#FFFFFF;padding:4px;">
Humanismus
Dr Begriff Humanismus wird bruucht für zum verschiideni Glaube, Philosophie und Läbesaschauige beschriibe, wo dr Mensch as ihr Zentrum hai. Am hüfigschde wird er bruucht für d Dänkwiis, wo sich im 14. Johrhundert vo Italie uus uusbreitet het und bis in s 16. Johrhundert zsämme mit dr Renaissance und dr Reformation im weschdlige Europa die middelalterligi Läbesaschauig abglöst und d Neuzit iigleitet het.
Etymologii
S Wort isch neulatiinisch, vo humanitas vo humanus (latiinisch homo für „Mensch“) + -ismus (griechisch -ismos). Es isch abgleitet worde vo de Studia humanitatis, wo im früeie 15. Johrhundert Grammatik, Poetik, Rhetorik, Gschicht und Ethik umschlosse het. Mä het dänggt, ass d Studia humanitatis s Gliiche bedütet wie die griechischi Paideia.
Humanitas
Mit dr Humanitas het mä nit nume die Qualitäte gmeint, wo mä hützudag mit „Menschligkeit“ odr Philanthropii in Beziehig bringt: Verschdändnis, Barmhärzigkeit, Neggschdeliebi usw., sondern au alli andere Tugende, wo dr Mensch menschlig macht: Vorsicht, Redsamkeit, Charakterschderki, Ehrbarkeit usw. D Humanitas isch diräkt mit emä aktive Läbe verbunde gsi. Wenn d Daat ohni Verschdändnis barbarisch gsi isch, wär Verschdändnis ohni d Daat wärtlos gsi. D Humanitas het Dätikeit und Betrachtig im richtige Verhältnis, so dass si sich ergänze, verlangt.
Für dass dr Mensch si volli Humanitas het chönne erläbe, het män en vo jung uf in de Tugende vo dr Antike erzoge, aber au die Erwachsene hai Belehrig bruucht. So hai d Mensche, under ihne au d Herrscher, vo gsellschaftliger Kritik, von erä realistische Betrachtig vo de soziale Umschdänd aber au vom Usdänke vo Utopie chönne lehre, wie mä chönnt Misschdänd besiitige und ä besseri Wält mache. Dr Humanismus het welle d Humanitas vom Mensch uf die ganzi Gsellschaft überdräge.
Dr Renaissance Humanismus am Ändi vom Middelalter
Dr Humanismus het ä Reform vo dr Kultur agschdräbt, s Ändi vo dr dunkle Zit vom Middelalter, wo d Gsellschaft nüt gwüsst het und d Umschdänd akzeptiert het ohni si z hinterfrooge. Er isch vo de Glehrte usgange, wo die klassische römische Schriftschdeller, vor allem dr Cicero, as Vorbild gnoh hai, wie mä die latiinischi Schbrooch richtig sött bruuche, im Gegesatz zum middelalterlige Chillelatiinisch. Sit em Boccaccio si au d Grieche intensiv schdudiert worde, dr Homer aber au die antike Philosophe. D Humanischde hai d Schrifte vo de antike Autore gsammlet, übersetzt und veröffentligt. S Hebräische isch au vo Nitjude glehrt worde, wo dr Tanach in dr Originalschbrooch hai welle läse. Ä bessers Verschdändnis vo de antike Schbrooche und liichdere Zuegang zun erä groosse Zahl vo Autore hai es groosses Interässi gweckt an dr klassische Gschicht und Philosophii, wo as Vorbild gnoh worde si für syschdematischs, kritischs Dänke ohni Vorurdeil und ohni dass s wältlige Dänke die ganz Zit mit religiöse Vorschdellige muess z rächt cho.
D Bewegig isch schdimuliert worde, vo de Glehrte, wo noch em Fall vo Konstantinopel (1453) noch Italie gflüchdet si. Si het es Zentrum in dr Platonische Akademii z Florenz übercho, wo vom Cosimo de Medici (1389–1464) gründet und underschdützt worden isch. Er het dr Marsilio Ficino (1433–99) as Leiter an d Akademii grüeft und ihm au ä latiinischi Übersetzig vom gsammte Wärk vom Plato in Ufdrag gä. Dr Iifluss vo dr Akademii uf die westeuropäischi Kultur isch schwer z überschetze; si het uf d Literatur, Architektur und Molerei vo dr Zit gwirkt. Dr modern Buechdruck, wo dr Johann Gutenberg in dr Middi vom 15. Johrhundert z Mainz entwicklet het, het sich über dr ganz Kontinänt verbreitet und het vil zur Verbreitig vo de griechische und römische Klassiker, aber au vo dr zitgenössische Literatur biidrait.
Dr Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494) het d Red vo dr Würde vom Mensch gschriibe, wo die humanischdische Ideal zsämmegfasst het und as Schlüsselteggscht vom Renaissence Humanismus zelt. Z Italie het dr Humanismus vor allem d Literatur und Kunschd beiiflusst, nördlig vo de Alpe, won er vo de Dütsche Johann Reuchlin und Philipp Melanchthon verbreitet worden isch, isch er au in de Gebiet vo dr Theologii und Erziehig iiflussriich gsi und isch zu eim vo de Gründ vo dr Reformation worde.
Ilanz/Glion (Stadt)
Ilanz (rätoromanisch Glion, ) isch e alti chlyni Stadt i dr Gmaind Ilanz/Glion im Bezirk Surselva vom Kanton Graubünde.
D Stadt Ilanz liit am Vorderrhy. Me seit, es sig die erschti Stadt am Rhy.
Gschicht
Ilanz isch s erschte Mol ane 765 in ere Urkunde vom Bischof Tello erwäänt worde, wo den syn Herrehof vo Ilanz em Chloschter Disentis gschänkt het. Z Ilanz het im früene Middelalter en Verwalter vom König vo de Franke gwoont.
Im 13. Joorhundert isch Ilanz e Stadt worde. Ane 1390 isch s erschte Mol d Stadtmuur erwäänt. D Herre über d Stadt sind im spoote Middelalter d Freiherre vo Belmont und den d Freiherre vo Sax gsi. Ane 1395 hend z Ilanz dr Apt vo Disentis, dr Graf vo Sax-Misox und dr Freiherr vo Rhäzüns en Landfridensvertrag pschlosse; das isch der Afang gsi vo dr Gschicht vom Graue Bund. Ilanz isch eine vo de Ort gsi, wo d Bündner für iri Versammlige zämecho sind.
Ane 1526 het s Striitgspröch i dr Sankt Margreete-Chilche vo Ilanz, di so gnänti Ilanzer Dischputazion, dr Afang gmacht vo dr Reformazion im Vorderrhytaal. Mit de Ilanzer Artikel vom 25. Juni 1526 hend sech d Bündner Gmainde es Stück wyt vom Bischof z Chur emanzipiert. D Gmaind Ilanz isch refermiert worde, und erscht ane 1879 hend d Kaddolike wider en Chilche z Ilanz bout.
Ane 1611 het dr refermiert Pfaarer Stefan Gabriel (1570–1638) z Ilanz de Kaddechsimus uf Rätoromanisch lo truke mid em Tiel Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan (was uf Dütsch heisst: Di woori Freid vom junge Volch); do dermit het är als erschte agfange s surselvische Romanisch als Schriftsprooch z pruuche.
Im Johr 1878 hät sich Strada im Oberland, wo uf de lingge Sitte vom Vorderrhii liit, mit Ilanz zun ere neue Gmaind mit em Name Ilanz zämmegschlosse.
Durga
D Durga isch di wildi Form vo de Frau vom Shiva im Gegesatz zu de milde Parvati. Im Kult und Mythos isch si aber nöd eng mitem Shiva verbunde und handlet mee aigestädig. Si agiert bsunders as Gegneri vo Dämone. Dargstellt werd d Durga mit acht Ärm, i dene hebt si Waffe und Musiginstrument, so e Schwert, e Draizack, e Pfiil, e Chüüle, e Rad, e Muschelhorn, e Drommle, e Glogge und so witter. Um de Hals trait si mengisch e Chetti us Mentscheschädel. Eres Riittier (vāhana) isch de Tiger.
Bonne Année
Bonne Année isch en Wyler i de politische Gmaind Vionnaz im Kanton Wallis, Schwiz.
De Wyler Bonne Année bestoht nu us wenige Hüser. Er lit uf öpe 660 m, a de Strooss, wo vo Vionnaz uf Torgon ufe füert. D Haltestell vom Postauto haisst: Torgon, Bonne-Année.
Finnische Sauna
Die Finnischi Sauna isch ä wichtige Deil vo dr finnische Kultur. Es git z Finnland fümf Millione Iiwohner und über zwei Millione Saune, im Schnitt eini pro Huushalt. Für d Finne isch d Sauna ä Platz, wo me sich mit Fründ und Familie cha erhole und sich physisch und mental cha entspanne. D Finne meine, ass d Sauna kei Luxus, sondern ä Notwändikeit siig. Die meiste Finne hän deheim ä privati Sauna oder e gmeinsami, wenn si in eme Wohnblock wohne. In Schwimmbeder, Wohnheim und Fitness-Studios git s öffentlichi Saune. In de öffenliche Saune si d Gschlächter immer drennt.
Vorgehenswiis
Nochdäm me sich uszoge het, duscht me sich ohni Seifi und goht denn in d Sauna. Dört het s Temperature zwüsche 80° C und über 100°C und d Füechtigkeit isch hoch. Es het Stuefe (uf Finnisch lauteet) im Ruum und hoch obe isch es heisser as witer unte, so cha me sich ussueche, was me ushaltet. Ma sot aber obe afo, und denn abestiige. Me duet sich entspanne, d Hitz macht d Pore uff und me foot stark afo schwitze.
Im en Egge het s en Ofe (fin. kiuas), wo Schtei druf heiss gmacht wärde. Wenn me Wasser uf se schüttet (fin. löyly schütte), füllt sech dr ganz Ruum mit Dampf. Das macht Sauna subjektiv wermer. Wasser bruucht me noch Beliebe. Nôch zäh bis drissig Minute goht me use un chüehlt sich unter ere chalte Duschi ab. Das widerholt me mindeschtens zweimol oder meh nach Beliebe. Zum Schluss duscht me sich mit Seifi und Schampoo.
Vili Finne hän ä Summerhuus mit ere Sauna an eim vo dä duusige vo Seeä, wo s z Finnland git. So chönne si währed oder noch dr Sauna im See go schwümme. Im Winter chüehle si sech au im Schnee ab oder, und das isch sältener, bohre ä Loch ins Iis und näme e Bad im iischalte Seewasser. Für zum d Muskle z entspanne nimmt me au ä Bündel vo Birkezwiig, taucht s in warms Wasser und duet sich drmit schlo.
Balerna (Kreis)
Dr Chrais Balerna (ital. Circolo di Balerna) bildet zämme mit dr Chrais Caneggio, Mendrisio, Riva San Vitale un Stabio dr Bezirk Mendrisio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Balerna.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Museum Natur und Mensch Freiburg
Gschicht
Mit dr Grindig vu dr Großherzoglige Badische Geologische Landesaaschtalt isch dur dr Harry Rosenbusch dr Ferdinand Schalch as Landesgeolog gruefe wore. Är het z Fryburg e Geologische Sammlig ufböue analog zur geologische Chartografierig vu Bade. Die Belegsammlig isch dur dr Zweet Wältchrieg verlore gange. Vu 1934 bis zue syre Entlossig im Juni 1945 un em Sälbschtmord dodruf isch dr Biolog Heinrich Schütz Laiter vum Museum fir Naturkund gsii.
Syt Jänner 2007 isch d Uusstellig im erschte Stock an dr Gerberau drotz dr änge Verhältnis unter em Arbetstitel „Projekt: Museum Natur & Kultur“ in kompakter Form wider ufgmacht wore. S Museumsteam vu dr Abdailige Natur- un Velkerkund un d Museumspedagogik vum Huus hän in däm Rame individuälli un zylgruppenorientierti Brogramm fir alli Bsuecher*ne un Gruppe us e jedere Altersstapfle aabote (Schwärpinkt: Chinderschuelgruppe un Schuelklasse).
Syt em 5. Dezämber 2009 sin d Mineralie, Edelschtai, Fossilie un Preparat in dr Uusstellig „Leben im Netzwerk“ wider uusgstellt. Syt em 1. April 2014 haißt s vormolig Naturmuseum Museum Natur und Mensch.
Uf ere Ehredafle im Yygang sin Stifter*ne us dr Grindigsjohr vum Museum ufgfiert. Syt dr Wynäächte 2015 informiert e Mediestation iber die Stifter*ne un iri Schänkige.
Sammlig
S Museum het bis 2006 mit syne natur- un velkerkundlige Sammlige Yyblick in d Kulturgschicht vu främde Länder un in d Bsunderhaite vu unsere Naturryym bote.
In dr Abdailig Velkerkund isch des mit Alldags-, Chunscht- un Ritualgegeständ vu Afrika, Asie, em indianische Amerika un dr Sidsee vermittlet wore. Dr Chauf vu Hufe ethnologisch wichtige Exponat datiert bis ins spot 19. Johrhundert zrugg. Fryburger Burger hän si uf ire zum Dail uusdehnte Raise dur Asie un anderi Regione vu dr Wält zämedrait un speter em Museum iberloo ghaa.
In dr Abdailig Naturkund (Geo- un Biowisseschafte) cha mer ebis iber Edelschtai, Erz un Mineralie, Bärgböu im Schwarzwald, Meteorit, Gschtai un Fossilie un e Hufe Insäkte, Vegel un Saiger läse un Stuck un Preparat derzue bschaue. Di regionale Sammligsschwärpinkt ligen im Beraich Sidweschtdytschland (Bade-Wirttebärg), ainzelni Sammligsdail sin aber au international uusgrichtet, so z. B. s Edelschtaikabinett. S Letschter isch scho anne 1960 ins Läbe gruefe wore, go an s friejer iberregional Edelschtaischlyfer-Gwärb im Brysgau mahne, wu scho vum Sebastian Münster anne 1544 bschribe woren isch. Fascht e halb Johrdöusert sin Fryburg un Waldkirch näbe Stedt wie Stroßburi, Nürnberg, Wien un Mailand wichtigi Zäntre fir hoch entwickleti Schtaischlyfer- un Hohlwärcherbedrib gsii. Anderi europäischi Schlyferzäntre sin dergege erscht speter groß wore, dodrunter d Edelschtai-Metropole Idar-Oberstein, wu mer international chännt. Bis in d Aafäng vum 19. Johrhundert hän d Fryburger „Bohrer und Balierer“ s Monopol fir s Verschaffe vum behmische Granat Pyrop ghaa.
Eugen Wüster
Dr Eugen Wüster (* 10. Oktober 1898 z Wieselburg; † 29. März 1977 z Wien) isch Öschtrycher und dä Begründer vo dr Terminologiewüsseschaft gsi.
Vahana
Vahana (Sanskrit: वाहन, vāhana n. „Zuugtier, Wage“) bizaichnet im Hinduismus s Tier, won e Gotthait druf riitet. Da Riittier isch maist e typisches Erkennigszaiche vo de Gotthait. E paar vo dene Tier hend en persööönliche Charakter, wie de Garuda oder de Nandi, anderi sind bloossi Tier oni witteri mythologische Verchnüpfig. E Paar devo sind Fabelwese.
Blasinstrument
Bloosinstrumänt si im Allgemäine us Holz oder us Metall. Anderi Materialie wie Doon und Stäi si sälte. Zu de Holzbloosinstrumänt zelle d Flötèinstrumänt, won e Kante häi, wo mä drüüber bloost, (Pfiffe, Blockflööte, Kweerflööte usw.) und d Roorblattinstrumänt (Klarinette, Saxophon, Oboe, Fagott usw.).
D Blèchblõsinschtrumänt wärde mit de Lippe vom Schbiiler aabloost. Zu dere Grubbe ghööre d Horninstrumänt und d Drumbeete (Drumbeete, Posuune).
Bi Durchschlaagzungeninstrumänt wie dr Schnuuregiige, dr Muuldrummle, em Akkordeon oder em Harmonium isch s e Luftstrom dur Metallzunge, wo frei schwinge, wo dr Doon erzügt. Äins vo de wichdigste Instrumänt in dr klassische chinesische Muusig isch d Muulorgle Sheng. Eme äänlige Instrumänt säit mä z Japan Shō und z Laos Khaen.
16. März
Dr '''16. Merz''' isch dr 75. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 76. in Schaltjohr), dodermit blybe no 290 Däg bis zum Änd vum Johr.
Denzlingen
Geographi
Denzlinge lit in dr Oberrhinische Diefebeni am Rand vu dr Schwarzwaldhäng zwische dr Elz im Norde vu dr Gmarkig un dr Glotter, wo dr Ort im Süde (un alde Kernort) durchquert. Uf Oschte hi erstreckt sich vu dert us s'Glodderdal, wo sich wit in d'Rhinebeni ni öffnet. In Richtig Nordoschte erreicht mer s'Elzdal un nooch wänige Kilometer d'Stadt Waldkilche. Uf em Weg nooch Norde glangt mer bald zue dr weschtlichschte Uslaifer vum Schwarzwald un über Sexau uf Freiamt. Vu Nordweschte bis Südweschte öffnet sich d'Ebeni un git dr Blick uf dr Kaiserstuehl frei. Bi klarer Sicht cha mer au bis zue dr öppe 50 km entfernte Vogese im Elsiss luege.
Politik
Nooch em plötzliche Dot vum Amtsinhaber Dr. Lothar Fischer am 14. April 2009 isch am 19. Juli 2009 Markus Hollemann zm Burgemeischter gwählt worre. Im 2009 gwählte Gmeindrot isch d'Sitzverdeilig wie folgt:
Mit Riddi un Veerstette bildet Denzlinge e Verwaltigsgmeinschaft.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Bauwerk
Uf em Mauracher Bärg isch dert, wu hite d St. Severins-Kapälle stoht, im 12. Johrhundert d Burg Dänzlinge gstande. Hite sin no zwe Halsgräbe dervu erhalte.
Kabinett Späth IV
S Kabinett Späth IV het s in dr 10. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg no dr Landdagswahl 1988 gee bis zum Ruggdritt vum Lothar Späth in Folg vu dr „Traumschiff-Affäre“. Am 22. Jänner 1991 het dr Erwin Teufel s Amt vum Minischterbresidänt ibernuu un het s Kabinett Teufel I bildet.
Trun GR
Geografii
D Gmaind liit am Vorderrhy. S Gmandpiet goot uf beide Syte vom Taal bis uf d Bärge ue, im Süde bis zum Piz Nadels (2789 Meter über Meer) und im Norde zum Piz Urlaun und zum Bifertestock, wo dr romanisch Name Pèz Durschin het.
D Nochbergmainde sind Sumvitg, Glarus Süd, Brigels und Obersaxe Mundaun.
Gschicht
Am Rhy isch uf emene Hügel e Chilcheburg us em früene Middelalter gsi. Spöter sind im Gmaindpiet d Burge Cartatscha, Friberg, Ringgebärg und Phiesel gstande.
Dr Name vo Truns chunt ane 765 s erschte Mol vor, im Teschtamänt vom Bischof Tello. Dr Tello het dozmol em Chloschter Disentis Güeter z Truns und i de umligende Gmainde vermacht.
Bi der Sankt Anna-Kapelle stoot dr Ahorn vo Truns, wo i dr Gschicht vom Graue Bund en Rolle gspilt het. Dä Bund isch ane 1424 z Truns gründet worde und er het bis ane 1798 do jewyls Gricht ghalte und no bis ane 1814 syni Tagsatzige gha.
1912 isch d Ysebaanstreki vo de Rhätische Baan bi Truns eröffnet worde.
Sid ane 2012 ghört di ehemoligig Gmaind Schlans au zu Truns.
Office pour la Langue et les Cultures d’Alsace et de Moselle
S OLCA ìsch s elsassischa Sprochàmt. Uf frànzeesch heißt's «Office pour la Langue et la Culture d’Alsace» («Àmt fer Sproch un Kultur ìm Elsàss»). Sit 2017 heisst s Office pour la Langue et les Cultures d’Alsace et de Moselle.
S Ziel vu dam Àmt ìsch d Unterstìtzung vu de elsassischa Sproch un Kultur. As ìsch ànna 1994 vum Regionàlrot vum Elsàss grìndet worra; d Generàlrota vu de beida Departement Unterelsàss un Owerelsàss namma aui Teil àn dam.
Ziel
Ìn dr elsassischa Kultur ìsch dr Dialekt sehr wìchtig. Obwohl àss es noch zìmlig gsprocha wìrd, ìsch s Elsassischa a Sproch ìn Gfohr. Àlso wìll s OLCA a Dokumentationzentrum sìì fer dr elsassischa Dialekt. As sàmmelt aui d meischta Nèikheita, wo Dialekt un Kultur àbelànga, zum Bispiel uf siner offiziella Website.
As gìt Hìnwiisa ìn da d Eltra, wo ìn ìhra Kìnder Elsassisch wann lehra: fer dàs gìt's Biachla un CD, wo n'ìhna halfa.
Fer s Theàter
Zitter 2004 gìt's Wettbewerb fer nèia Theàterstìcker uf Elsassisch z schriwa.
Fer d Müsik, Liader, Tànz...
S OLCA hìlft àn dr Sàmmlung vu àllem, wàs ìm kulturella Erbgüet vum Elsàss wìchtig ìsch. Zum Beispiel, ànna 2009 ìsch a CD mìt àlla bekànnta Kìnderliader wìder veräffentligt worra: "Ritte Ritte Ross".
Pegasus
Pegasus isch de Name
Stimmloser alveolo-palataler Frikativ
De stimmlosi alveolo-palatali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch.
Reichsland Elsaß-Lothringen
S Riichsland Elsass-Lothringe isch vo 1871 bis 1918 e Gebiet vom Dütsche Riich gsi und het us Däil vo de alte Landschafte Elsass und Lothringe bestande. Andersch as d Bundesstaate isch s Riichsland ummittelbar em Dütsche Kaiser understande.
Gschicht
Elsass und Lothringe si nodino vo Frankriich annekdiert worde. Noch em Dütsch-Französische Chrieg vo 1870/71, wo Frankriich usglööst und schliesslig verloore het, het s im Friide vo Frankfurt die dütschsproochige Däil vom Elsass und Lothringe an s dütsche Kaiserriich müesse abdrätte, aber au e baar hundertduusig franzöösischi Muetersprööchler si eso zu Dütschland cho. Das und dr velornigi Chrieg het die dütsch-französische Beziejige in de Joorzäänt druf belastet. Au die dütschsproochig Bevölkerig het d Annexion zu groosse Däil abgleent. E Rolle doodrbii het im Raame vom Kulturkampf, wo au im Elsass usbrochen isch, die katholischi Chille gspiilt, wo d Brotestbeweegig in dr Bevölkerig understützt het.
S Riichsland isch lang diräkt vom Riich regiert worde, aber i de Bevölcherig isch dr Wunsch nach Autonomii meh und meh aagwachse. 1911 isch es schliessli mit de dütsche Länder (fascht) gliichgstellt worde. Es het doozmool en äigeni Landesverfassig und en äiges Landesparlamänt, de Landtag vom Riichsland Elsass-Lothringe, überchoo. Doodrmit isch i Elsass-Lothringe en allgimäini Normalisierig iidrätte.
Wo dr Erst Wältchrieg für die Dütsche verlore gsi isch, isch am 9. Novämber 1918 z Berlin d Republik usgrüeft worde und am Daag druf isch dr Kaiser Wilhelm II. in d Niiderland gflüchdet. Am 11. Novämber isch dr Waffestillstand vo Compiègne in Chraft drätte, und noch däm sine Bedingige häi die Dütsche Elsass-Lothringe innerhalb vo 15 Dääg müesse ruume. Wil sdr Kaiser as Staatsoberhaupt gflüchdet isch, isch vo denn aa s Riichsland Elsass-Lothringe de facto unabhängig worde. Dr Landdaag under em Eugen Ricklin het am 11. Novämber 1918 die unabhängigi Republik Elsass-Lothringe usgrüeft, die isch aber internazional nid anerkennt worde. E Wuche spööter si französischi Drubbe im Elsass iigruckt: am 17. Novämber z Mülhuuse, denn z Colmar und Metz, und am 21. Novämber z Stroossburg. Zerst het s Däil vo dr Bevölkerig gee, wo enthusiastisch gsi si, ass s Elsass wider zu Frankriich ghöört. D Begäisterig isch aber schnäll chliiner worde, wo d Franzose mit iirer Assimilazionspolitik aagfange häi, wo äins vo de Ziil drvo gsi isch, dr lokali dütschi Dialäkt uszrotte.
Bis hüt gilt im Gebiet vom früeneren Elsass-Lothringe na tüütsches Rächt us de Kaiserzyt, s Lokàlracht ìn Elsàss-Mosel.
Administrativi Iitäiliig
S Riichsland isch in drei Bezirk uftäilt gsi:
Sarganserland
Sargaaserland isch di südlichscht Regioo im Kantoo Sanggalle und hät de Name vom historische Städtli Sargaas, wo vome markante Schloss öberraagt werd. D Regioo isch praktisch dekigsgliich mit em Waalchrais Sarganserland. Si isch au mee oder minder idäntisch mit em Sanggaller Oberland, au wänn dä Begriff echli verschide pruucht wird.
Gschicht
S Sargaaserland isch e historisch gwachsni Kulturregioo mit aigne Identität. Maasgeblich do deför isch d Zueghörigkait zu de ehemolige Grofschaft Sargaas (13.–15. Johrhundert) respektiv zu de aidgenössische Landvogtai Sargaas als Gmaini Herrschaft vo de alte Aidgenosseschaft (15.–18. Johrhundert).
1803 isch denn s Sargaaserland zum nöi gründete Kantoo Sanggale cho. S Sargaaserland isch bis hüt e aigeständigi, politisch, wirtschaftlich und kulturell starchi Regioo vom Kantoo.
Geografii
Im Nordoschte vom Sargaaserland bilded de Rhii d Gränze zom Förschtetum Liechtestai und zu de Bündner Herrschaft. Im Weschte ghört en Tail vom Walesee au zur Regioo. D Seez, wo us em Wiisstannetal chunnt, isch noch de Tamina de längscht Fluss im Sargaaserland. Mels, mit 139,16 Kwadratkilometer di flächemässig gröscht Gmaind vom Kantoo Sanggalle, und de Ringelspitz, de högscht Bärg vom Kantoo, sind au i däre Regioo.
Bad Ragaz, en Kurort mit Thermalbäder, lit am Iigang zur Taminaschlucht, wo es Naturerläbnis isch. Im Calfeisetal, ame Sitetal vom Taminatal, isch de Stausee Gigerwald. Hine am See lit Sankt Martin, e alti Walsersidlig.
Turismus
Vil Turischte chömed is Sargaaserland wägem historische Städtli Sargaas mit em Schloss, em Bäderort Ragaz, de Taminaschlucht mit em alte Bad Pfäfers, de ehemolige Chlostercherche z Pfäfers obe und wägem Schaubärgwärch im Gonze, wo me früender Iseärz abbaut hät. D Taminabrugg isch eini vo de gröschte Brugge vo dr Schwiiz. Dänn lokd natürli au d Bärgwält i de Regioo im Sommer zum go Wandere oder Baike. Im Winter sind d Schiigebiet am Pizol und i de Flumserbärg s Ziil vo Turischte und Feriegäscht.
Medie
Im Sargaaserland gits s Printmedium Sarganserländer wia au s Radio FM1, wo us em ehimolige Radio Ri und Radio Aktuell entstande isch.
Desseling
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Desseling lijt ìm Regionàle Nàtürpàrk Lothringe àm Weschtufer vum Neuf-Étang (Disselinger Weiher) zwìsch em Stockweiher und em Linderweiher, rund 16 Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 213 und 272 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vum 9. September 1973 bìs zum 1. Janner 1986 ìsch Desseling ìn Belles-Forêts ingmeindet gsin.
Verwàltung
vun Desseling ìsch. Desseling ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Desseling ghert zem Lorrain.
Burg Niederschopfheim
D Burg Niderschopfe, au Zixebärg oder Zizebärg gnännt, isch e abgangeni Burg bi Niderschopfe, eme Ortsdeil vu dr Gmei Hohbärg im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si isch uf em Zixebärg gläge.
Die Hecheburg isch vu dr Ritter von Schopfenheim im 11. oder 12. Johrhundert böue loo wore. Wyteri Bsitzer sin d Herre von Windeck un d Ritter von Bach gsi. Anne 1534 isch d Burg gschlisse wore. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Buch am Irchel
Buech am Irchel (amtlich Buch am Irchel) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Buech liit am Nordoschthang vom Irchel im Zürcher Wiiland. Zue de Gmäind ghööred d Ortschafte Ober- und Unterbuech un d Fraktione Wiler, Bebike (Bebikon), Desibach und Oberhueb. S Piet vo de Gmäind umfasst 55,1 % landwirtschaftlichi Flèchi, 37,9 % Wald, 3,3 % Sidligsflechi und 3,6 % Vercheersflechi.
Gschicht
Buech am Irchel isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar Um als 1238 Buoch, 1244 Bebinchon. Bis 1855 het Gräslike na zue Buech ghöört, wo hüt Täil vo de Gmäind Bëërg am Irchel isch.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 7,7 % (Stand 2011).
Religion
66,4 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 14,0 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 7,3 %, CVP 4,0 %, EDU 4,9 %, EVP 0,5 %, FDP 10,4 %. GLP 11,8 %, GP 6,3 %, SP 7,4 %, SVP 47,4 %, Suschtigi 0,0 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,0 % gläge.
Musik der Romantik
As Muusig vo dr Romantik (Romantik vo altfranzöösisch romance ‚Dichdig‘, ‚Roman‘) bezäichnet mä d Stilrichdig, wo in dr Muusig vom 19. Joorhundert vorgherscht het. Mäistens däilt mä sä in drei Abschnitt: Früeromantik, Hoochromantik und Spootromantik. Die wichdigste Äigeschafte vo dr romantische Muusig si d Bedoonig uf eme gfüülvolle Usdruck, d Uflöösig vo de klassische Forme, d Erwiterig und schliesslig s Ufgee vo dr dradizionelle Harmonik und d Verbindig vo dr Muusig mit Ideä us andere Kunstgattige, vilmol us dr Litratuur (Brogrammmuusig).
S Orchester isch im Lauf vom 19. Joorhundert immer mee erwiteret worde, für uf dr äinte Site immer usgfallnigere koloristische Fiinhäite chönne Usdruck gee, und uf dr andere Site immer sterkere Iidruck chönne möglig mache. Usserdäm si immer hüfiger Elimänt vo dr Volksmuusig ufgnoo worde, zum Däil im Zug vom Realismus, zum Däil under em Iifluss vo de nazionale Schuele in de chliinere Länder.
Rheinregulierung (Alpenrhein)
Rhiregulirig nennt ma dia Kanalisirig vom Rhi, wo ma am Afang vom 20. Johrhundert a dr Grenz Liachtastoa–Schwiiz und Öschtriich–Schwiiz gmacht hot. Däs isch amol für s Idämma vo da Hochwassergfohra gsi und o für d Neuregelig vo dr Staatsgrenz, wo a dr ältera Flussarm vrlofa isch.
Anatolische Sprachen
Di anatolische Sprooche sind e Zwiig vo de indogermanische Sprooche. Si sind scho us em 19. Joorhundert v. Chr. öberliferet und sind dodemit die ältiste indogermanische schriftliche Zügnis. Uusgstorbe isch de Sproochzwiig i de Römerzitt. Gredt wore sind si z Anatolie ond tailwiis au z Syrie.
Gliderig
Sicher isch au z Kilikie no e luwoide Tielekt bis i d Römerzitt ine gredt wore, wiemer us Personenäme schlüsse cha. Au z Kataonie, z Lykaonie und z Isaurie chöntet anatolischi Sprooche bis i d Antiki ine gredt wore sii.
Rheinregulierung (Alpenrhein)
Staatsvertrag vo 1892
Dr Staatsvertrag zur Rhiregulirig, wo 1892 zwüscha Öschtriich-Ungarn und dr Schwiiz abschlossa wora isch, hot viile fürchtige Übrschwemmiga am Alparhii zwüscha Sargans und em Rhydelta bim Bodasee verhindrat. Ma hot mit zwoa Durstich dr Flusslof um ebba zeha Kilometer kürzer gmacht, dass s Gfäll und d Schubkraft vom Wasser größer würd und dass as nit so viil Gschiabablagriga git. Undrm Dach vo da Gsellschaft Internationale Rhiregulirig (IRR) koordiniirend Öschtriich und d Schwiiz da Bau und dr Undrhalt vo dr Dämm o hüt no. Dr Sitz vo dera Gsellschaft isch z Rorschach, a Bauleitig gits im öschtriichischa Luschnou und im schwizerischa Sanggalle.
Anatolische Sprachen
Gliderig
Nöd zom Anatolische ghöred s Hattische und s Hurritische, baides nödindogermanischi Sprooche vo de Bronzezitt. Au s Phrygische und s Galatische, baid sind indogermanischi Sprooche, ghöret nöd zom anatolische Zwiig.
Rheinregulierung (Alpenrhein)
Usfürig
Noch dr Undrzoachnig vom Vertrag hot ma im Johr 1900 noch füf Johr Bauzit dr Fuascher-Durstich zum Bodasee ufgmacht. Dura Erscht Wealtkriag hots denn a paar Verzögriga gia, im Johr 1923 isch denn dr Rhi bim Dieplzouer-Durstich i sis neu Flussbett gleitet wora. Weils denn a Verlandig vo dr Fuascher und Harder Bucht gia hot, hot ma 1924 nomml an Staatsvertrag abgschlossa zum Witrführa vo da Reguliriga und bsundrigs wegs dr Vorstreckig vom Flussbett bis in Bodasee ine. Übr d Johr hots doch Gschiabablagriga im Flusslof gia, denn isch ma drufkoh dass ma dr Querschnitt vom Mittlgrinn z groß gmacht hot. 1954 isch drum dr dritt Staatsvertrag abgschlossa wora zum däs Mittlgrinn enger macha, d Hochwasserdämm für an Abfluss vo 3100 m³/s zum ändra und zum dia Vorstreckig in See ine witer z baua. Däs Hochwasser vo 1987 mit 2650 m³/s hot zoagt, dass dia Maßnahma scho reacht gsi sind.
Anatolische Sprachen
Merchmool
Di typischte Merchmool sind de Erhalt vom indogermanische Laryngal *h2 (transkribiert as /ḫ/ oder /h/) im Luutliche und e Genus commune nebetem Neutrum statt Maskulinum, Femininum und Neutrum. S Verbsystem isch im Vergliich zo anderne indogermanische Sprooche relativ aifach und starch uusgliche woore.
Rheinregulierung (Alpenrhein)
Usfürig
Dia Gwässer, wo bi dr Kanalisirig vom Flusslof im Süda vom Bodasee und östlig vu Dipilzou vom Rhi abtrennt wora sind, hoaßend hüt Aalta Rhi. Si liged im ane Naturschutzpiet. Damit ma d Hochwasserdämm net uunöatig vill mos underbreacha, hot ma fascht alle Flüss und Bäach mit Hilf vu Binnakanäl gsammlat und so em Bodasee zuegfüart. Uf Schwizer Sita flüüsst usser am Vilterser-Wangser-Kanal und am Weardabearger-Binnakanal öberhopt koas Gwässer zwischa Sargans und am Bodasee in Rhi inne. Da Rhintaler-Binnakanal flüsst öber da Aalt Rhi ab und da Vorarlbeargr Rhintalbinnakanal vrlooft parallel zum Rhi bis zum Bodasee. Im Liachtastoa isch oanzig da Oberaukanal, wo nördlig vo Ruggeall in Rhi mündat. Im Vorarlbearg seand zwoa Flüss, wo da Hochwasserdamm doarbreachand; d Ill und d Frutz.
D Bahn vo dr Internationala Rhiregulirig
Für d Arbata vo da Rhiregulirig hot ma a uagene Isabahn mit anara Spurwite vo 750 mm baut, dia Bahn vo dr Internationala Rhiregulirig. Dia Strecke würd o hüt no betriba, sit 2008 fahrt döt toalwiis a Museumsbahn.
Felben-Wellhausen
Geografi
D Dörfer Fèlbe und Wellhuuse lige a de Kantonsstrasse vo Frauefäld uf Chrüüzlinge bzw. Wiifèlde. D Gmaindsflechi bstoht us 57,2 % landwirtschaftlicher Flechi, 25,7 % Wald, 13,8 % Sidligsflechi und 3,3 % sustiger Flechi.
Gschicht
Fèlbe-Wellhuuse isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1178 as Veluen (1314 Welhuss).
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 16,9 % gläge.
Religion
53,1 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 26,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,6 %, CVP 10,5 %, FDP 7,1 %, GLP 4,9 %, GP 6,1 %, SP 12,1 %, SVP 44,1 %, Sustigi 9,6 %.
Niedersächsisches Wörterbuch
S Nidersächsisch Werterbuech (dt. Niedersächsisches Wörterbuch, au Nds. Wb.) erfasst d Dialäkt vu dr hitige Bundesländer Nidersachse un Breme. S isch e alfabetisch gordnet Bedytigswerterbuech.
Felben-Wellhausen
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2145 Iiwooner 89,2 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,5 % Französisch 2,5 % Italienisch und 7,8 % anderi Sprooche.
Niedersächsisches Wörterbuch
Syt 1935 wird an Georg-August-Universität Göttingen am Nidersächsische Werterbuech gschafft, syt 1973 am dertige Inschtitut fir Historischi Landesforschig.
Konzäption
Dialäktgeografisch behandlet s Nidersächsisch Werterbuech im weschtniderdytsche Dialäktruum di nordnidersächsische, di oschtfälische un di weschtfälische Dialäktverbänd. Nit berucksichtigt wäre di mitteldytsch Sprochinsle im Oberharz (bschribe im Oberharzer Werterbuech), s Mitteldytsch im Side vum Kreis Göttingen (abghandlet im Hesse-Nassauische Werterbuech) un s Ostfrisisch vum Saterland (erfasst im Saterfrisische Werterbuch). Dr urspringlig Blaan vun eme Werterbuech fir d Volksdumsforschig isch syt dr Widerufnamh vu dr Arbet noch eme Chrieg zuegunschte vun ere dialäktologisch-lexikologische Konzäption ufgee wore. Doderno goht s jetz um e synchron orientiert Dialäktwerterbuech, wu dr dialektal Wortschatz vum Bearbeitigsbiet vu dr Mitti vum 18. Johrhundert bis in d Gegewart alfabetisch gordnet uffiert, d Bedytige nännt, d Verbreitig un Aagabe vu „allgmein“ bis „sälte“ aagit un grammtischi Informatione mitdeilt. E systematischi Ergänzig vum Archiv isch kei Werterbuechziil me, syter ass mit dr Publikation aagfange woren isch, des isch aber derfir d Ufgab vum Nidersächsische Dialäktarchiv, wu us em Werterbuecharchiv fiirigangen isch. Nämme wäre syt em dritte Band nimmi ufgfiert, numme wänn si Bstanddeil vu feschte Wändige un Sprichwerter sin. No dr Verändrig vu dr Konzäption vum Weschtfälische Werterbuech, wu z Münster dra gschafft wird, isch s Nds. Wb. s einzig Werterbuech, wu dr Dialäktwortschatz im weschtniderdytsche Ruum vollständig erfasst.
Quällen un Matrialgrundlag
S Ergebnis vu 10 Frogebogenerhebige in rund 2.600 Ortschafte zwischen 1935 un 1951 isch s sognännt Frogebogenarchiv mit eppe 1,2 Millione Beleg. Dernäbe git s Zetelarchiv mit eppe 1 Million Noowys us geziilte Exzerptione un freje Sammlige. Dodermit wäre rund 150.000 nidersächsischi Dialäktwerter dokumäntiert.
Ipf
Dr Ipf isch e 668 Meter hoche Zygebäg vu dr eschtlige Schwebische Alb. Er bildet s Wohrzeiche vu dr Stadt Bopfeng im Oschtalbkrois (Bade-Wirttebärg).
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
D Arbetsstell Nidersächsischs Werterbuech isch am 8. Dezämber 1934 grindet wore. Ihri Leitig het dr Altgermanischt un domolig Räktor vu dr Universitet, dr Friedrich Neumann (1890-1978), ibernuu. Bal derno isch d „Gschäftsstell“ (eso het d Arbetsstell aafangs gheiße) am Seminar fir Dytschi Filologyy in d „Abteilig fir nidersächsischi Mundarteforschig“ umgwandlet wore.
Ipf
Dr Ipf lyt diräkt nerdlig vu Bopfeng un iberragt d Stadt um 210 Meter. Syni Haale sin fascht ganz uubewaldet un vun ere Heidelandschaft bedeckt. Di markant Chegelform vum Bärg hebt e dytli us dr ibrige Gegnig use.
Uf em Gipfelplateau het s mächtigi vorgschichtligi Bfeschtigungsaalage, wu scho in dr Spotbronzezyt ab em 12. Johrhundert vor Christus aagleit wore sin.
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
In dr Johre 1935-38 isch im ganze Biet vum hitige Nidersachse un vu dr Hansestadt Breme (in bstimmte Fäll au in Biet, wu dra gränze) sprochligs Datematrial erhobe wore mit acht Frogeboge, wu dr Hans Janßen entwicklet gha het. Us rund 2.600 Gmeine un Ortschafte sin die Boge zruckgschickt wore.
Ipf
D Wallaalage
Dr Zygebärg, wu vu dr Scheebische Alb abdrännt frej stoht, isch syt dr Jungsteizyt bsidlet gsi. In dr Urnefälderzyt sin wahrschyns di erschte Bfeschtigungsaalage entstande uf em Ipf. Die yydrucksvolle Wallaalage, wu hite no erhalte sin, sin aber wohl zerscht in dr spote Hallstattzyt entstande. Villicht het dr Bärg dertemols as keltische Firschtesitz oder as iberregional Zäntrum dient. Uugfehr 1,5 Kilometer nordweschtlig lyt bim Hof Meischterstall e Grabhigelfäld us däre Zyt, wu schyns as Begrebnisblatz vu dr sozial hechergstellte Ipfbewohner cha aagsäh wäre. E griechischi Schärbe, wu in s 6. Johrhundert v. Chr. datiert woren sich, basst guet in s Fundbild vu sonige muetmaßlige Firschtesitz un isch e Beleg fir dr verhältnismäßig hoche Läbesstandard uf em Bärgchegel. Zwische dr Johre 2000 un 2003 sin bi Uusgrabige bim Wyler Oschterholz wyteri griechischi Importware gfunde wore, wu uf Handelsbeziejige in däm Ruum leen schließe. Dert isch au ne Grabhigel mit sym Kreisgrabe, wu drum ume gangen isch, rekonschtruiert wore.
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
Derzue het dr Janßen e „Ufruf zur Mitarbet am Nidersächsische Werterbuech“ uusegee, wu Laie ufgforderet wore sin, Dialäktwerter z sammle un ihri Sammlige an d Arbetsstell abzgee. Gworbe woren isch mit Handzetel un mit Zytigsufrief. Ziil vu dr Ibernahm vu sonige freje Sammlige in s Datekorpus vum Nds. Wb. isch e greßeri Mängi vu beleite Dialäktwerter gsi, vor allem aber meh Kontext- oder Satzbeleg, derzue au e Uusglyych zue Verzerrige im Datematrial, wu dur d Frogeboge z erwarte gsi sin. S het zem Byschpel chum 'chleini Werter', aber au wenig Verbe im Frogebogematrial. Z Göttinge sin derno zwische 1935 un 1939 eppe 95.000 Zetel us freje Sammlige yygange. Dr Janßen het au aagfange druckti Orts- un Regionalwerterbiecher in s Datematrial yyzschaffe. Dr Blan Biecher, Zytschriften un Zytige vu däne Laie uuswärte z loo, isch wäg dr schlächte Ergebnis wider ufgee wore.
Ipf
D Wallaalage
In dr spote Latènezyt sin d Wallaalage nomol uusböue wore un hän villicht e chlei Oppidum gschitzt. Nochwys vun ere kontinuierlige remische Bsidlig sin bis jetz nonig gfunde wore. S git aber e baar Chleifund, wu bewyse, ass dr Ipf au in dr erschte Johrhundert n. Chr. regelmäßig ufgsuecht woren isch. E letschti Reaktivierig vu dr Bfeschtigungsaalage het s villicht gee in dr Zyt vu dr Ungarnyyfäll im 10. Johrhundert. In dr Neche lyt uf em Weiherbärg im Kartäusertal e großi Ungarnschutzburg mit ca. 10 Hektar Inneflechi, wu dur dr Uusböu vun ere eltere Wallaalag entstanden isch.
S gstapflet Wallsyschtem vum Ipf erinneret stark an ungarnzytligi Bfeschtigungssyschtem, au dr Haalegrabe um s Gipfelplateau isch e karakteristisch Chännzeiche vu sonige Schutzburge. Villicht sin di hit sichtbare mächtige Wallgräbe s Ergebnis vun eme letschte ungarnzytlige Uusböu vu dr friegschichtlige Bfeschtigungsaalage, wie s scho dr Laieforscher Wilhelm Schneider (1989, Die südwestdeutschen Ungarnwälle und ihre Erbauer) vermuetet het. Allerdings leen sich sonigi Spekulatione nume dur ufwändigi archäologischi Untersuechige erherte. Grad ungarnzytligi Wallaalage biete do aber arg wenig Fundmatrial. Scho dr Archäolog Wolfgang Kimmig isch dervu uusgange, ass „wohl 70 Prozent unserer in Mitteleuropa anzutreffenden ‚prähistorischen‘ Befestigungsanlagen auch Spuren ‚frühmittelalterlicher‘ Benutzung erkennen lassen“. Dr guet Erhaltigszuestand vu dr Wallaalage uf em Ipf isch e wyter Indiz fir di friemittelalterlig „Iberarbeitig“ vu dr keltische Bfeschtigunge.
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
Im Dezämber 1945 isch d Leitig vu dr Arbetsstell em Wolfgang Jungandreas (1894-1991) iberdrait wore. Dr Jungandreas het di urspringlig Konzäption vun eme volkskundlig uusgrichtete Werterbuech ufgee un het aafange am Manuskript schryybe, au wänn s Quällematrial no gar nit systematisch gordnet gsi isch. Bis zum Uusbruch vum Zwete Wältchrieg het dr Janßen d Frogeboge, wu yygange isn, nume chenne in e geografischi Reihefolg bringe un in Aktordner archiviere. E systemantische Zuegriff uf s Wortmatrial, wu in dr Frogeboge din gsi isch, isch do nonig megli gsi, wäge däm isch s Matrial us däne Frogeboge am Aafang ender zuefellig un wenig sytematisch in s Manuskript yygschafft wore.
Champagne VD
Champagne (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
No dr Sichtig vum vorhandene Matrial het dr W. Jungandreas no zwe wyteri Frogeboge entworfe. Mit ere vil nidere Resonanz wie in dr 1930er Johr isch 1947 dr Frogeboge 9 verschickt wore, 1949 isch dr Frogeboge 10 stichprobeartig 15 uusgwehlte Gwährslyt vorgleit wore.
Champagne VD
Geografi
Champagne lyt am Nöieburgersee un goht bis zue dr erschte Jurahechine uffe. Zue dr Gmai ghere s Dorf Champagne un d Wyler Saint-Maurice, Les Pasquières un Sous le Closel. D Gmaiflechi umfasst 54,7 % landwirtschaftligi Flechi, 36,6 % Wald, 8,1 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Ipf
Geologii
Dr Ipf bstoht us dr zwo obere Schichte vum Jura: Dogger un Malm. Di unterscht Schicht isch im Dogger d Schichtstapfle alpha; dr Gipfel bildet d Stapfle Epsilon vum Malm.
Champagne VD
Gschicht
Champagne isch zum erschte Mol gnännt wore anne 885 as Campania.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 13,6 % gläge.
Religion
57,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
Anne 1951 het dr W. Jungandreas di erscht Liferig vum Nidersächsische Werterbuech vereffentligt, zwei Johr speter isch si mit em gänderete Vorwort nomol erschine.
Champagne VD
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Champagne isch dr Marc André Cornu (Stand Merz 2014).
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
Vu 1951 bis 1954 isch dr Hans Neumann (1903-1990) Leiter vu dr Arbetsstell gsi.
Champagne VD
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
Uf dr Lehrstuel fir Niderdytschi Sproch un Literatur, wu anne 1954 am Dytsche Seminar vu dr Universitet Göttinge gschaffe woren isch, isch dr Heinrich Wesche (1904-1978) beruefe wore, wu derzue au d Leitig vu dr Arbetsstell Nidersächsischs Werterbuech ibernuu het.
Champagne VD
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 653 Yywohner 90,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,8 % Dytsch, 1,7 % Italienisch un 5,8 % anderi Sproche.
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
Wu dr Wesche anne 1972 emeritiert woren sich, het s e organisatorischi Umstrukturierig gee. Syterhär ghert d Arbetsstell Nidersächsischs Werterbuech nimmi zum Lehrstuehl fir Niderdytschi Sproch un Literatur am Dytsche Seminar, sundern zum Inschtitut fir Historischi Landesforschig. Wu dr Wesche in Pension gangen isch, isch bis 1982 e Wisseschaftlige Byyrot unter em Vorsitz vum Jan Goossens (Münster) dr Arbetsstell vorgstande, wu di fachwisseschaftlig Verantwortig drait gha het.
Champagne VD
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Niedersächsisches Wörterbuch
Gschicht
Anne 1982 het dr Dieter Stellmacher d Leitig vu dr Arbetsstell Nidersächsischs Werterbuech ibernuu, wu 1976 uf dr Lehrstuel fir Niderdytschi Sproch un Literatur beruefe woren isch un syt däre Zyt au scho em Wisseschaftlige Byyrot aaghert het.
Anderi Mitarbeiter vum Nidersächsische Werterbuech sin dr Hans Janßen (1935-1945), dr Peter Seidensticker (1955-1957), dr Gisbert Keseling (1957-1969), dr Wolfgang Kramer (1963-1998), dr Ulrich Scheuermann (1969-2002) un dr Peter Wagener (1986-1990) gsi. Hite schaffe an dr Arbetsstell dr Maik Lehmberg (syt 1999), dr Martin Schröder (syt 2003) un dr Eckhard Eggers (syt 2007).
Bistum Chur
S Bischtum Chur (lat.: Dioecesis Curiensis) isch e Diözese vo de römisch-katholische Chile i de Schwiz.
Gschicht
S Bistum Chur isch vermuetli im 4. Joorhundert im Territorium vo Churräzie entstande. Als erschte Bischof vo de Diözese Chur isch um 451/452 dr Asinio urkundlich erwähnt. Dur sys Teschtament isch de Bischof Tello im 8. Joorhundert bekannt worde.
Nach ere Legände sell dr Heilig Luzius, wo z Chur ums Jahr 176 als Märtyrer higrichtet worden sig, de erscht Bischof gsi sy. Syni Gebei wärded i de Kathedrale z Chur ufbewahrt und är gilt als Patron vom Bischtum.
Zyt vom Fürschtbischtum
De Bischof vo Chur het im Middelalter als wältliche Herrscher, als Fürstbischof vom Heilige Römische Rych, grossi Teil vom hütige Graubünde, Chiavenna, Bormio, de Vinschgau und e Deil vom Vorarlbärg beherrscht. I däm wyte Gebiet het er immer wider mit Striit, Chrieg und Rächtskomflikt z tue gha. D Gägner sind einersyts syni Minischteriale (d Fryherre vo Vaz, d Matscher im Südtirol, d Sax-Misox, d Wärdebärg-Sargans und anderi) und andrersyts frömdi Landesherrschafte (s Herzogtum Mailand, d Grafschaft Tirol und d Habsburger) gsi. Scho im 14. Joorhundert sind d Grafschafte Chiavenna und Bormio a Mailand verlore ggange. Au de Vinschgau und s Underengadin sind mee und mee i d Hand vo de Grafe vo Tirol cho. Druuf hend sich d Undertane vom Bischof, die so genannte „Gotteshuuslüüt“, 1367 zum Gotteshuusbund zämegschloss, zum d Entfremdig vom schwache Churer Fürschtbistum z verhindere. De Gotteshuusbund isch bis 1798 e Deil vom Fryschtaat vo de Drei Bünd gsi. De Bischof vo Chur het als Rychsfürscht em Öschtrychische Rychschreis aaghört.
Chirchlich gseh het s Bischtum Chur zerscht zum Ärzbischtum Mailand ghört. Nach de Teilig vom Fränkische Rych im Jahr 843 het’s denn bis ane 1803 em Ärzbischtum Mainz und synere Chileprovinz Mainz aaghört, sythär understoot s diräkt em Papscht.
Syt em 19. Joorhundert
Im Jahr 1819 het s Bischtum Chur mehreri Gebiet vom erloschene Bischtum Konstanz zur provisorische Adminischtratur übercho: Ob- und Nidwalde, Uri (s Urseretal het vorhär scho dezue ghört), Schwyz, Glarus und Züri. Vo dene isch nume de Kanton Schwyz inzwüsche definitiv em Bischtum Chur zuegschlage worde, während die übrige ehemalige Konschtanzer Bischtumsteili wyterhii provisorisch dur s Bischtum verwaltet wärded. Scho vorhär het Chur de Vinschgau und Teili vo Vorarlbärg verlore. Mit de päpschtliche Bulle Ecclesias quae antiquitate vom 2. Juli 1823 isch s nüügschaffene Bischtum Chur-St. Galle gründet worde: St. Gallen isch aber demit nid yverschtande gsi. Um de joorelangi Schtryt z beände, het de Papscht Gregor XVI. 1836 s Doppelbistum Chur-St. Galle wyder ufdeilt und het es apostolischs Vikariat für St. Galle errichtet, wo 1847 im Bischtum St. Galle ufgange isch.
In de 1990er Joor isch s Bischtum Chur dur de Schtryt um de damaligi Bischof Wolfgang Haas prägt gsi. Während dem Schtryt isch vilfach de Ruef nach ere Nüüornig vom Bischtum Chur ufcho, wil insbsunderi de Teil vom Bischtum, wo zum Kanton Züri ghört, und Teil vo de staatschilerächtlich verfasste katholische Landeskirche vo Graubünde i scharfer Ablehnung zur Churer Bischtumsfüehrig gschtande sind. De Heiligi Stuel het das Problem 1997 aber nid dur en Nüüornig vom Bischtum und mit de Gründig vom ene Bischtum Züri glöscht, sondern dur di chirchlichi Abtrännig vom Fürschtetum Liechteschtei vom Bischtum Chur. S Gebiet vom Fürschtetum Liechtenschtei isch zum Ärzbischtum Vaduz erhobe worde, mit em Wolfgang Haas als em erschte Ärzbischof.