cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kanton Weißenburg
Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn Ditschlànd mìt em Làndkreis Sidlichii Winstroß ìm frejere Regierungsbezirk Rhinhesse-Pfàlz z Rhinlànd-Pfàlz granzt, ìm Oschte àn dr Kànton Lüterburi un dr Kànton Selz, ìm Side àn dr Kànton Sulz unterm Wàld un dr Kànton Werth un ìm Sidweschte àn dr Kànton Nìderbrunn m Arrondissement Hàwenau.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Wisseburi grindet worre.
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Wisseburi nej züegschnitte worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Wisseburi ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum nej grindete Arrondissement Wisseburi.
A Day at the Races
A Day at the Races isch s fimft Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch anne 1976 uusechuu und isch in dr britische Hitliste uf dr erst Blatz choo.
Wie dr Ditel vom Album A Night at the Opera, wo 1975 erschiene isch, beziet sich au dä Albumnaame uf e Filmditel vo de Marx-Brothers. D Umschleeg vo bäide Blatte si komplementär: dr ersti isch wiss (stoot für „Daag“, isch aber s „Nachtalbum“), und dr zwäiti isch schwarz („Nacht“ - und isch s „Daagalbum“).
Kanton Weißenburg
Gmeine
D grescht Gmein vum Kànton ìsch Wisseburi.
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Wisseburi 44 Gmeine (Stànd 2015):
A Day at the Races
Die bekanntiste Stück si Somebody to Love, wo z Ängland uf Blatz 2 cho isch und z Amerika uf Blatz 11 und Tie Your Mother Down.
Titellischt
Syte 1:
Syte 2:
Thundorf TG
Tuendorff oder Tuendereff  isch e polítischi Gmaind im Bezírk Frauefäld im Schwiizer Kanton Turgau.
Ussert Tuendorff sälber, wó uf 'me Plateau oberhalb vu Frauefäld, öppe 550 m ü.M lyt, gghööred au t Döörfer Wétzike und Lueschtereff und t Wyler Hesebol, Chilperg, Rüti, Ufhofe, Grueb und Fridbärg zur Ggmaind. Chile stönd z Chilperg und z Lueschtereff. Uf Tuendorff chamme vu Frauefäld her mit em Poschtauto faare.
Wappe
Blasonierig: I Róót en sílbrige Balche, béglaitet vu dreine sächsstraalige sílbrige Steerne (2, 1)
Ggschicht
Di hütig Ggmaind Tuendorff isch 1995 éntschtande duur t Verainigung vu den Óórtsggmainde Tuendorff und Lueschtereff, wó schó vóheer i de Municipalggmaind Tuendorff zämeggfasst gsy sind, mit der Óórtsggmaind Wétzike, wó vu 1803 bis 1994 zur Municipalggmaind Lommis gghöört hät.
Etymologi
De Name Tuendorff, im Jaar 888 als Tuomsdorof zum éérschte maal úrkundlich erweent, isch zämegsétzt us em Genitiv vum althóóchtütsche Persóónename Duomo/*Tuomo únd em Oórtsnamesuffix -dorf.
Vitznau
Vitznau (amtlech au ase) isch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land im Kanton Luzärn, Schwiiz.
Geografi
Vitznau liid am Vierwaldstättersee am Südfuess vo dr Rigi. Zue dr Gmeind ghöred au na d Wiiler Reimen, Zihl, Tschuopis, Altdorf, Wilen, Lauisegg, Husen, Hasliweid und Hinterbergen Vo dr Gmeindsflechi sind 32,2 % Landwirtschaftlechi Flechi, 56,3 % Wald, 7,5 % Sidligsflechi und 4 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Vitznau sind Wäggis im Kanton Luzärn, Arth und Gersau im Kanton Schwyz und im Vierwaldstättersee Ennetbürgen im Kanton Nidwalde.
55 PB
Mit 55 PB bezeichnet mr da erschda beweglicha Schbiilzeigbära vo dr Firma Steiff.
Gschicht
Dr Richard Steiff (1877 bis 1939), oiner vo de Neffa vo dr Firmagrindere Margarete Steiff, hôt des Kenderschbiilzeig nôch-em Vorbild vo-ma Braunbära entworfa, wo-nr dômôls em privada Zoo „Tiirgarda Nill“ en Stuegert gseha hôt. Wia-mr vo dr Tipabezoichnong her seha kô, ischt seller Bär 55 cm grauß gwäa ond us-em Gewebematrial Plisch gmacht. Seine Ärm ond Fiaß send mit Bendfäde uffghängt, sodass des Stoffdiirle zemlich beweglich gwäa ischt. Em Jôhr 1903 hôt z Leipzig a graußa Schbiilwara-Messe staddgfonda. Deet hôt dr Richard Steiff au sein Plisch-Bära präsendiirt. De deitsche Eikaifer uff dera Mess hend dean Bära abr kaum beachdet. A amerikanischer Hendler abr ischt voll begeischtret gwäa, wia-nr dean Bära gseha hôt. Drom hôt’r glei älle Ausstellongs-Exemplar uffkauft on noh weidere 3.000 Stick drvoo bschdellt. Drei Jôhr schbätr hôt des Schbiilzeig da Nama „Teddy-Bär“ odr kurz „Teddy“ kriagt, benannt nôch-em amerikanischa Präsidenda Theodore „Teddy“ Roosevelt.
Vitznau
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 24 % gläge.
Religion
74,2 % vo de Iiwooner sind im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 12,7 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Vitznau isch dr Noldi Küttel-Roder (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo de 1039 Iiwohner 91,7 % Dütsch als Hauptsprach aaggää, 0,5 % Französisch, 1,2 % Italienisch und 6,6 % anderi Sprache.
Z Vitznau redt me scho s höchschtalemannisch Schwyzerisch.
Roland
Roland isch e männlicher Vornome, Dr Nome bstoht us zwei Bstondteil, wo usem Altgermonische kumme. Dr ärschte Teil isch hroth, was uf Hochdytsch Ruhm heisst, de zweit Teil isch nantha, was kühn isch. Im Italiänische un im Sponische isch drus Orlando worre, im Englische au Rowland. D Wiblig Form isch Rolande, kummt awer nit so oft vor.
E beriehmter Träger isch de Roland vum Karl däm Grossi, wo im Johr 778 im Krieg gege d'Baske gfalle isch (spöter zu Sarazenä umdichtet).
Un usserdäm stoht er uf viele norddytsche Markplätz. Des isch e Zeiche fyr d'birgerlichi Freiheit.
Griechenland (Begriffsklärung)
Griecheland stoht fer:
und witers:
Jörg Blaurock
Dr Jörg Blaurock, wo eigentlech Jörg Cajacob gheisse het (* öpe 1492 z Bonaduz im Bündnerland; † 6. September 1529 z Klause im hütige Südtirol), isch e katholische Prieschter und denn eine vo de Vätter vo dr Bewegig vo de Däufer gsi.
Lemma
Lemma (Neutrum, gr. λῆμμα: „Ufgriffnigs“; Plural: Lemmata) bedütet:
Jörg Blaurock
Härkumft
Dr Jörg Cajakob isch us ere Familie vom Dorf Bonaduz am Hinderrhy cho. Sin Vatter isch dr Luzi Cajakob gsi. Er het z Chur d Latynschuel psuecht und isch im Chloschter Sankt Luzi zum Prieschter usbildet worde. Den het er a dr Uni vo Leipzig studiert und isch z Trin im Bündnerland Vikaar gsi.
d Reformazioon
Öpe im Joor 1524 het er sich der Reformazioonsbewegig agschlosse und het ghürotet. Mit synere Frou isch er uf Züri ggange zum de Ulrich Zwingli go psueche. Lieber als mit em Zwingli het er sech mit de Lüüt troffe, wo en erschte Chreis pildet hend zum d Bible z läse. Dä Chreis isch vom Konrad Grebel und vom Felix Manz gründet worde, wo mit dr Theologii vom Zwingli je lenger je weniger yverstande gsi sind.
Wo dr Root vo Züri am 17. Jänner 1525 en öffentlechi Disputazioon gmacht het, zum näbe anderne Sache au d Froog vo dr Daufi z klääre, het sech dr Cajakob a der Diskussioon bedeiliget. Do het er syn Übername übercho, wo öper gfrogt heeig «wär isch das, wo do redt?», und en andere gsäit het «dä doo im blaue Rock,» und derno het men em eifach «dr Blaurock» gseit
d Bewegig vo de Däufer
Vier Dääg noch der Dischputazioon het dr Root vo Züri pschlosse, jedes Chind müess innert acht Daag noch synere Geburt dauft wärde. Do isch amene Träffe mit em Grebel, em Manz und anderne die erschti Däufergmeind gründet worde. E Chronik vo de Däufer prichtet, dr Cajacob heb do derby de Grebel bätte iin z daufe, und so sig s au gschee. Das isch dr Afang gsi vo dr Däuferbewegig und vo dr Gschicht vo de Schwiizer Freichile.
I dr Umgäbig vo Züri het sech d Bewegig rasch usbreitet. Z Witike, z Höngg, z Küsnacht und z Zollike hets Däufer gha. Wo dr Blaurock am 29. Jänner 1525 z Zollike dr Pfarrer het welle absetze, isch er vo dr Zürcher Polizei verhaftet worde, zäme mit em Manz und de andere Däufer. Uf ere zweite Däuferdisputazioon z Züri het dr Blaurock mid em Zwingli dischpediert. Am 25. Merze isch er us dr Stadt usgwise worde. Er isch derno is Büdnerland zrugg ggange, won er au z Chur e Däufergmeind gründet het, wo vom Stadtroot aber grad verbotte worden isch. Dr Blaurock het me ygspeerd. Uf syne Reise zum anderi Däufer z sammle isch dr Blaurock i de nögschte Joor au z Grüenige, wider z Züri, z Bärn, z Appezäll und z Klause im Tirol gsii. Z Klause isch er gfange gnoo worde und döt het me ne zum Tod verurdeilt und hygrichtet.
Gebrauchsanweisung für Stuttgart
Des Buach Gebrauchsanweisung für Stuttgart mit seine 224 Seida vo dr Stuegerter Journalischdin ond Regional-Krimi-Autorin Elisabeth Kabatek ischt ois vo-ra ganza Roihe vo Werk, wo dr Piper Verlag rausgeit ond wo älle mit Gebrauchsanweisung für … ôôfanget. Mit dera Biacher-Serie werdet älle megliche Lender, Regiona ond Städt em En- ond Ausland emma entressirda Leaser näher brôcht. Jedes vo selle Werk hôt a bissle ebbes vo-ma Reisefihrer, ischt abr koiner, denn erschdens fehlet d Bilder, zwoidens a Regischder ond driddens isch der Tekscht et emmer neitral, sondern meischdens ganz persenlich, lakonisch ond ironisch.
Wen schbricht des Buach ôô?
En erschder Linie wendet sich des Buach an dia Leit, wo Stuegert an lengera Bsuach abschdadda oder gar deet nôhziha wellet. Aber au a Mensch, wo scho lang z Stuegert wohnt, kôô villeicht aus deam Werk ebbes erfahra, wo-nr noh et kennt, oder er kôô nôch dr Lektiire ebbes, was-em ganz vortraut erscheint, meglicherweise mit nuie Auga seha.
Thema
D Elisabeth Kabatek gôht ondr andrem uff de folgende Thema ei:
Landunvez
Landunvez (bretonisch Landunvez) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Landunvez lyt am Atlantik, 75 km vu Quimper un 24 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 52 m iber Normalnull.
Gschicht
Landunvez isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Landunvez (um 1330 Landunvez, 1427 Landumez, 1516 Landunvez, 1636 Landulvez, 1779 Landunevez).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Landunvez ghert zem Bretonisch.
Erschwil
Erschbel (amtlich Erschwil, französisch veraltet Erginvelier) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Erschbel isch es Ziiledorf a dr Lüssel. D Gmeindsflächi umfasst 35,4 % langwirtschaftlichi Flächi, 58,4 % Wald, 6 % Sidligsflächi und 0,1 % suschtigi Flächi.
Gschicht
Erschbel isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1147 aus Hergiswilre.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,7 % gläge.
Religion
11,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 77,7 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,7 %, CVP 30,2 %, EDU 0,1 %, EVP 0,2 %, FDP 32,8 %, GLP 2,1 %, GP 3,3 %, SP 5,2 %, SVP 22,6 %, Suschtigi 1,6 %.
Gmeindspresidäntin isch d Susanne Koch (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 931 Iiwohner 96 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1,3 % Französisch un 2,7 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Erschbel ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Selina Chönz
Läbe
Si isch d Dochter vom Anton M. Meyer und der Marie Louise geb. Ronzi gsi und z Samaaden im Engadin uf d Wält cho. Si het z Bärn der Pruef vo der Chindergärtnerin gleert und denn z Zuoz gschaffet. Derno isch si z Züri als Lehrerin für Chindergärtnerinne agstelt worde, und 1939 het si der Iachen Ulrich Könz (1899–1980) ghürootet. Will ere s Rätoromanische vil wäärt gsi isch, het si der Familiename, wo si z Guarda und wider z Samaade gläbt het, uf Chönz abggänderet. D Familie, wo z Guarda gsi isch, het 1940 der Sohn Steivan Liun übercho.
Si het mit em Root vom Men Rauch ane 1940 agfange Büecher schrybe, und zwar im Oberengadiner Romanisch, em Putèr.
Ihres bekantischte Wärch isch der Uorsin, e Gschicht, wo si in Värsform verzelt und wo me uf Düütsch under em Titel Schällen-Ursli könnt. D Chönz het sech für die Figuur vomene Nochbersbueb z Guarda, em Not Schlegel, lo inspiriere. Der Künschtler Alois Carigiet het d Bilder für das Chinderbuech gmoolet, wo z Züri im Schweizer Spiegel Verlag usecho isch. Der Carigiet het im Buech es Huus us em Dorf Guarda zeichnet, wo hüt Schällen-Ursli-Huus heisst; das alte Dorf isch eis, wo bsunders guet erhalte isch und wo trum 1975 der Wakkerprys übercho het. Und au im Buech Flurina und das Wildvögelein, wo d Schwöschter vom Ursli d Hauptrolle spiilt, und im Bilderbuech Der grosse Schnee het’s Helgeli vom Carigiet.
Die beliepte Chinderbüecher sind ines bar Sprooche übersetzt worde. Si gälte as Klassiker vo der Bilderbuechliteratur, wie der Tilman Spreckeisen seit. Bim Verlag editionmevinapuorger z Züri, wo rätoromanischi Autoore vertritt, chöme die nöie Uuflage vo dene Büecher use.
Im Underschiid zu der Düütschschwiiz het d Autorin in ihrem Taal, em Engadin, zu ihre Läbzyte schynts wenig Erfolg gha mit ihrne Gschichte. Am 17. Februar ane 2000 isch d Selina Chönz z Samaade gstorbe.
D Gschicht vom Schällenursli und vom Engadiner Bruuch Chalandamarz isch sider scho zwöimol im ene Film zeigt worde, z’erscht ane 1964 vom Ulrich Kündig und jetz wider 2015 vom Xavier Koller, und die bekanti Gschicht cha me vo 2018 bis 2019 au als Chindermusical go luege. S Forum Schwiizer Gschicht vom Nazionalmuseum z Schwyz het 2018 en Uusstellig über e Alois Carigiet zeigt, und dört au Sache vo der Selina Chönz zeigt. D Mevina Puorger het derby über d Bündner Autorin und s Engadiner Romanisch gredt. Middlerwyle macht men au im Engadin mit der Chönz ihre Gschichte Turismus-Wärbig; eso het men öpe i der Gmeind Schuls en Erlebnisweg Flurina und das Wildvögelein i d Landschaft gleit (Senda d’Aventüra flurina), wo me underwägs churzi Gschichte vom Mäitli und ihrem Brueder Ursin cha lääse, und em Carigiet sini Zeichnige findet me uf alne mögliche Bündner Suveniir.
Alex Hepburn
D Alex Hepburn (* 25. Dezämber 1986 z London) isch e britischi Sängere und Songwritere. Iire Stil bewegt sich zwüsche Blues, Rock und Soul. Iiri Stimm wird vilmol mit dere vo dr Janis Joplin vergliche.
Biografii
D Alex Hepburn het schottischi Eltere, isch z London uf d Wält choo und het e baar Joor in Südfrankriich gläbt. Si isch mit Muusigvideos im Internet bekannt worde.
2011 isch sie im Vorbrogramm vom Bruno Mars ufdräte. Im Novämber 2012 isch iir Single Under erschiine, am 12. April 2013 iir Debüalbum Together Alone. Bäidi si bsundrigs im franzöösischsproochige Ruum (Frankriich, Belgie, Schwiz) erfolgriich gsi. In Dütschland isch s Album Together Alone am 14. Juni 2013 uusechoo.
D Alex Hepburn zelt dr Jimi Hendrix, dr Jeff Buckley, d Etta James und d Billie Holiday zu iire Vorbilder.
Stephanstag
De Steffesdàà (uf Hochditsch Stephanstag oder Stefanitag) wurt kurz nooch de Wihnààchte g’fiirt, àlso am 26. Dezamber fìr d kàtholisch un proteschtàntisch Kirich, un àm 27. Dezamber fìr d orthodox Kirich. Der Dàà gìlt bsùnders ìn de kathoolische Regione àls Gedankdàà fìr de Steffes, wi de eerscht Martyrer vu de Chrischtheit gewan ìsch, nooch’em Neje Teschtàment. Wil’s ìn de evàngelische Regione efters ken religieeser Fiirdàà isch, àwer nùmme e zwaiter frejer Dàà nooch de Wihnààchte, saat mìr 'em dert au de zwait Wihnààchtsdàà. Ìn de anglischsproochige Länder ìsch’r ehnder unter’em Nàmme „Käschtedàà“ (Boxing Day) bekànnt, wi vu’me kirichliche Fiirdàà züe’me komerzielle Üsverkaufsdàà worre-n-ìsch.
Er isch e àrweitfrejer Dàà ìn e Hüfe europäischi Länder wie ìn Ditschlànd, Lüxeburri, Eschtrich, Itàlje, ìn de Nìderlànde, ìm greeschte Dejl vu de Schwiiz, ìn àlle nordische Länder (Dänemàrik, Norwaje, Schwede, Finlànd, Islànd), Irlànd, ìm Vereinichte Kennichreich, Polen, Ungàrn, Rumänje, un so wittersch. Ìn Frànkrich gìbt’s keh àrweitsfrejer Dàà, àwer d Litt, wi in Elsass-Mosell schàffe, hàn trotzdem frej, wil die Region e pààr G’setzer üs’em ditsche Kaiserreich b’hàlte het. Ìn Spànje b’schliesse d Regione ìwwer d àrweitsfreje Daj un dert drìwwe ìsch de Steffisdàà numme frej in Katalonje un uf de Bàlear-Insle.
Bonifatiuskirche (Oberburnhaupt)
D’ Bonifaziüskìrich (frànzeesch église Saint-Boniface, hoochdiitsch Bonifatiuskirche odd’r Kirche St. Bonifatius) ìsch a reemisch-kàthoolischa Pfàrrkìrich z’ Ìwwerburnhàuipt ìm Owerelsàss. S’ näigotischa Gebäi, wo ànna 1929 bàuia worra-n-ìsch, schteht unter’m Patrozinium vum hl. Bonifaziüs. Siina Orgel ìsch a gschìtzt frànzeesch Dankmol.
Gschìcht
D’ urschprìngliga Kìrich vun Ìwwerburnhàuipt ìsch ìm 14. Joohrhundert bàuia worra, woohrschiinsig ìm Joohr 1302. A näija Kìrich hann m’r doo ìm 15. Joohrhundert bàuia. Sallamols hàt d’ Àbtai vu Masmìnschter d’ Pfrìnd vu dr Ìwwerburnhàuipter Pfàrrai ghàà. Vu 1784 bis 1789 hann m’r àn dara Schtälla a vollschtandig näi Gotteshüüs bàuia. Dia Kìrch ìsch mìt groossa Lüschter ùn Àltàrùffsatz ziart gsìì. Ìm Äärschta Waltkriag ìsch d’ Bonifàziüskìrich àm 16. Jüüli 1915 dur a Brànd zärschteert worra. Ìn da Treemer hann m’r zwai Schtàtüüta vu dr Jumpfra vu Lourdes ùn vum Jesüs siim Hailigschta Harz gfunda, wo nìt bschadigt worra gsìì sìnn.
Àb 1928 hàt maa-n-àn dr gliicha Schtälla-n-a näigotisch Gotteshüüs bàuia, wo dr Pàriiser Àrkitäckt Paul Gélis zamma mìt’m Owerelsàsser Paul Kirchacker zaichent hàt. S’ Gebäi hàt maa-n-ànna 1929 gfartigt. Ìm Geegasàtz züa da maischta-n-owerelsassischa Gotteshiiser hàt d’ näija-n-Ìwwerburnhàuipter Kìrch mehrera Bsunderhaita: obwohl s’ Gebäi näi zaichent worra-n-ìsch, hàt dr Àrkitäckt d’ Maasser un dr Bàuischtiil vu dr vorhargehenda Kìrch wälla bewàhra, fìr ìn da Bewoohner um d’ Kriagsschaada z’ ärìnnera, àwwer hàt doch näijàrtiga Ziarunga züagfiagt. Drfìr hàt’r a Tail vu dr Schtaiplàtta vu dr ehamààliga Kìrich bnutzt.
Ìn dr Pfàrrai vun Ìwwerburnhàuipt ìsch vorhar a Verehrung vum Gmarterta Bàschtian gsìì. ’S ìsch a Briaderschàft gsìì fìr’ne eehra.
Ànna 1979 ìsch d’ Bonifàziüskìrich ärfrìscht worra.
Bìlder ùff externa Sitta
<references responsive group=B />
Republik China
D'Republik China, au Republik China uf Taiwan gnennt oder nume Taiwan, früehner au Nationalchina, isch ä Staat uf dr Insle Taiwan (früehner au Formosa gnennt) und e baar chliinere Insle rundume in Oschtasie. D'Republik China hät ä Flächi vo 35.900 km². A dä längschtä Stell isch d Hauptinslä Taiwan 377 km lang, di maximale Braiti betrait 142 km. D Inslä wärd vo dr Volksrepublik China uf em Festland dur d'Stross vo Taiwan trennt und vo dä Philippinä dur d'Stross vo Luzon. D'Hauptschdadt vo Taiwan isch Taipeh (臺北; pīnyīn: Táiběi). Taiwan hät meh als 22 Millionä Iwohnär. Di maischtä Taiwan-Chinesä redäd Mandarin-Chinesisch.
Gschicht
D Republik China isch am 1. Januar 1912 (國成立紀念, Pinyin guó chénglì jìniàn) noch em Sturz vom Kaiser Puyi gründet worde. Ir Territorium het zu sällere Zit meer oder weniger s ganze Gebiet vo China umfasst usser dr Insle Taiwan, wo bis 1945 e japanischi Kolonii gsi isch. Im Bürgerchrieg het 1949 die Kommunistischi Bartei vo China under em Mao Zedong d Macht uf em Festland übernoo und dr ehemolig chinesisch Machthaaber Chiang Kai-Shek isch uf Taiwan gflüchdet. Obwol Taiwan 1945 undär dä Verwaltig vo dä Alliiertä ohni Volksabstimmig dä Volksrepublik China zuägesprochä wordä isch, hät dä Chiang Kai-Shek 1950 z Taiwan d'Republik China usgruäfä. Uf dä Fridänsvertragskonferenz vo San Francisco 1951-52 isch denn beschtimmt wordä, dass för d'Zuäkunft vo Taiwan s'Sälbstbestimmigsrächt berücksichtiget wärdä muäs.
D'Republik China het bis i d'1970är-Johr dä chinesische Sitz im UN-Sichärhaitsrot ignoh, denn isch dr Sitz vo China an d Volksrepublik China gange. D' Republik China isch us dä UNO usgschlossä worde, bevor d'Volksrepublik ufgno worde isch und de Sitz vo Taiwan im Sichärhaitsrot als Atommacht öbärnoh het.
1987 hät d'KMT (Kuomintang) s'Chriägsrächt ufghebt, di erschti Oppositonspartai, di Demokratischi Fortschrittspartei, kurz DPP för democratic progress party) isch entstandä. Di taiwanischi Kultur und Sprach, wo lang untärdrückt wordä sin, dörfäd dämit "widär usgüäbt" werdä. Am Aafang vo dä 1990är-Jahr hät d'Kuomintang eri Allaiherrschaft ufghebt, und d'Demokrati igfüärt. 1992 sind erschtmols fraiï Parlamentswahlä und 1996 diräkti Präsidentschaftswahlä dorägfüärt wordä. 2000 isch mit äm Chen Shui-bian zum erschte Mol än Kandidat vo dä DPP Präsident gwählt und 2004 knapp wiedergwählt wordä. Sit doo wächsle sich d Meerhäite i de Parlamänts- und de Presidäntewahle ab.
Kfz-Kennzeichen
KFZ-Kennzeiche sind Nummertäfeli uf de Karre un Motorräda.
Lueg au
Lischt vo dr Kfz-Nationalitätszeiche
Erhart Ermatinger
Dr Erhart Ermatinger, (* 16. Februar 1900 z Winterthur, † 14. Juli 1966 z Arnheim en dr niiderlendischa Provinz Gelderland) ischt a Schweizer Kombonischt, Musikschriftsteller ond Hochschuellehrer – de meischt Zeit en Zirich – gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Erhart Ermatinger ischt am 16. Februar 1900 z Winterthur em gleichnamiga Bezirk vom Kanton Zirich uff d Welt komma. Nôch seim Abitur hôt’r ôôgfanga, am Zircher Konservadorium Musik zo studiira. Deet isch dr Philipp Jarnach sei wichdigschder Lehrer gwäa. Omgang hôt’r en Zirich abr au mit-em italienischa Musiker Ferruccio Busoni ghet, wo-nen nôch Krefda gferdret hôt. Wia-nr mit seim Studiom ferdich gwäa ischt, hôt dr Ermatinger beim Zircher Stadttheater a Stell als Korrepetitor kriagt. Em Jôhr 1925 hôt’s-en nôch Freiburg em Breisgau vrschlaga, wo-nr Ondrricht en Musiktheorii gäa hôt. De negscht Stazioo vo seim Schaffa ischt Berlin gwäa, wo-nr 1926 Mitarbeider vo dr Allgemeinen Musikzeitung wôrra ischt. En dera Berliner Zeit hôt dr Ermatinger da sidalemanischa Kombonischda Heinrich Kaminski kennaglernt, wo an starka Eifluss uff-en ausgiabt hôt. Viir Jôhr schbäter hôt’r em hollendischa Städtle Nederhemert a Ôstellong kriagt, abr wiidr viir Jôhr druff ischt’r en sei Hoimet nôch Zirich zruckkehrt, wo-nr als Chorleider ond freischaffender Kombonischt gwirkt hôt. 1945 schliaßlich hôt’r am Konservadorium vo dera Stadt a Stell als Dozent fir Musiktheorii kriagt, wo-nen bis zo seira Pensionirong ausgfillt hôt.
Dr Ermatinger isch em nuia Trend vo dr Musik emmr skebdisch gegenibrgschdanda. So hôt’r zom Beischbiil mit-em Arnold Schönberg ond seira Zwelf-Ton-Musik et viil am Huat ghet. Am 14. Juli 1966 hôt dr Ermatinger em hollendischa Arnheim em Aldr vo 66 Jôhr seine Auga fir emmr gschlossa.
Grundform
Grundform bezäichnet:
Hans-Thoma-Preis
Dr Hans-Thoma-Bryys, Staatsbryys vum Land Bade-Wirttebärg, wird syter anne 1950, syter 1971 all zwai Johr an Bildendi Chinschtler*ne vergee, wu scho ne anerkännt Wärch chenne ufwyse oder wu mer e Wyterentwicklig zue hoche Laischtige erwartet. Si mien z Bade-Wirttebärg uf d Wält chuu syy oder do ne Schwärzpunkt vu ire Arbet haa. D Uuszaichnig isch mit 10.000 Euro dotiert. Dr Bryys isch noch em Moler Hans Thoma (1839–1924) gnännt, wu z Bernau im Schwarzwald uf d Wält chuu isch.
Zue dr Bryysverleiig, wu dradizionäll z Bernau am Hans-Thoma-Dag, em zwaite Augschtewuchenänd vun eme uugrade Johr stattfindet, wird en Uustellig mit Wärch vum neie Bryysdreger im Hans-Thoma-Chunschtmuseum ufgmacht.
Syter 1996 wird am nämlige Ort, aber in grade Johr, dr EnBW-Ferderbryys (syter 2010 NaturEnergie-Förderpreis) vergee.
Langolen
Langolen (bretonisch Langolen) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
École nationale d’administration
D École nationale d’administration (ENA, alem. Nationali Hochschuel fir Verwaltig) isch e Grande école z Stroßburi, wu d Elite vu dr franzesische Verwaltigsbeamte uusbildet wäre. Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles. Si isch am 9. Oktober 1945 vum Charles de Gaulle grindet wore.
Langolen
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
École nationale d’administration
S Studium goht 24 Monet. D Schuelzyt isch in drei Modul dailt: Modul „Europa“ mit 27 Wuche, dervu 17 Wuche in Form vun eme Praktikum in europäische un internationale Inschtitutione; s Modul „Territoire“ (Staatsbiet) mit 33 Wuche, dervu 22 Wuche Praktikum in ere Präfektur oder ere Gebietsverwaltig; Modul „Gestion et management publics“ (Verwaltig un Management), 27 Wuchen, dervu 15 Wuche Praktikum in eme Unternäme.
Langolen
Geografi
Langolen lyt 17 km vu Quimper un 56 km vu Brest uf ere Hechi zwische 70 m un 208 m iber Normalnull.
Gschicht
Langolen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1426 as Langolen (1536 Langolen).
Verwaltig
vu Langolen isch. Langolen ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Langolen ghert zem Bretonisch.
ETH-Bibliothek
D ETH-Biblioteek isch d Biblioteek vo dr Eidgenössische Technische Hochschuel (ETHZ) z Züri.
Si isch di gröscht Biblioteek für d Naturwüsseschaft und für d Technik i dr Schwiiz.
D Biblioteek het vier Fachbiblioteeke, wo Informazioone für d Departemänt und d Fachinstitut vo dr ETH liferet:
Dezue ane het’s spezieli Sammlige und Archyv:
D ETH-Biblioteek het Informazioonsgfäss für die elektroneschi Übermittlig gmacht: E-Periodica: Digitalisierti Schwiizer Zytschrifte vom 18. Jaarhundert bis hüt Thomas-Mann-Archiv Online
D ETH-Biblioteek tuet für öpe 40 Biblioteeke s Informazioonsprogramm NEBIS underhalte und forscht über di zwäckmässig Organisazioon und Pfläg vo elektronische Date.
Nersingen
Geografi
Nersenge leit rond 10 km nordeschtlich vo Nei-Ulm. Durch s Gmoedsgebiat fliaße d Donau, d Leibi, d Roth ond Biber. Vo dr Gmarkong send 48,4 % Landwirtschaftsfleche, 24,5 % Wald, 18,8 % Sidlongsfleche ond 8,3 % sonschtige Fleche.
Gschicht
Nersenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1143.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 10,6 % gleäge.
Religion
73,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 17,7 % evangelisch.
Verwaltong
Nersenge ghert zua koenere Verwaltonsgmoeshaft. Dr Birgermoeschter vo Nersenge ischt dr Erich Winkler.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Nersenge ghert zom Schwäbisch.
St. Galler Klosterplan
Dr Sanggaller Chloosterplan isch e Zeichnig vom Grundriss für nes ideals Chlooschter. Si isch us em nünte Joorhundert und het dr Maßstab vo 1:160. S grosse Blatt ghört dr Stiftsbiblioteek Sanggalle und zelt mit dere zum UNESCO-Wältkulturerb.
wie dr Plan usgseht und wie s em ergangen isch
D Forscher dänke hüt, dä Plan sig im Chlooschter Rychenau i de Joore churz vor oder noch 820 zeichnet worde, wo dr Haito dört dr Apt gsi isch. Dr Haito het uf dr Insle Rychenau für sis Chlooschter s Mariemünschter lo boue, wo hüt no, zimli starch umbout, stoot; die Chile gseht aber ganz andersch us als die, wo ufem Sanggaller Plan zeichnet isch. Uf em Plan stoot, me heig ne für e Sanggaller Apt Gozbert gmacht.
Es isch es ungwönlech grosses Blatt Pergamänt vo Schoofshuut, wo us föif Deili zämegnäit isch. S ganze Dokumänt isch 112 Santimeter läng und 77,5 Santimeter breit.
Als Gschichtskwelle isch das Stück bsunders wichtig, wil s die eltischti Zeichnig vom ene ganze Chlooschter us em früene Middelalter isch. Uf s Pergamänt het me mit roter Menningfarb sorgfältig d Umriss vo de Hüüser gmoolet, wo s gmäss dr Regle vom heilige Benedikt i somene Chlooschter vo de Benediktiner sött ha. Und uf em ganze, detailryche Plan sind 333 schöni, glychmässigi Schrifte, wo säge, für was die Hüüser und Plätz im Chlooschterbezirk bruucht wärde. Deil Hüüser sind zwöistöckig plaanet gsi, d Beschrybige säge, was im Ärdgschoss und was im obere Stock isch. D Inschrifte, wo i dr Schriftform vo dr alemannische Minuskle sind, gälte au als wichtigs früechs Dänkmol vo dr middelalterliche latynische Sprooch. Me weiss, ass die churze Tegscht vo zwe Schryber gmacht sind; vom einte könnt me sogar dr Name: es isch dr Mönch Reginbert gsi. Me gseht uf däm Plan öpe füfzg Hüüser. Zmitz drin isch d Chlooschterchile, wo gnau agää isch, wie si muess usgseh und wie gross si mues sy; nöime het’s sogar es Mäss ytreit. Es het nüün Süülepaar, e Taufbrunne, zwo rundi Apsyde uf de schmale Syte, so wie mes bi grosse romanische Chile spöter gärn gmacht het, und en Underchile (d  Kripta) under dr Hauptapsyde, wo gäge Oschte luegt. Uf dr andere Syte isch vor de Tüüre e Süüleplatz, dörthi chunt au dr Wääg vom Volch vo ussen am Chlooschter id Chile. Näben em Vorplatz sin die beide runde Dürm mit Stääge drin zum ufegoo; so rundi Dürm us dere Zyt cha me bi alte irische Chlööschter gseh. Wie d Schrift bim einte Durm ufem Plan seit, isch es dänkt gsi, ass dr Wächter vo oben alles het müesse im Aug ha; me cha jo dänke, wie schlimm’s gsi wär, wenn eis vo dene huffe hölzige Hüüser noch näben enand mit de vil Füürstelle dinn aggange wär und die ganzi chlyni Chlooschterstadt hätt chöne verbrenne. Vo Glogge stoot nüt uf em Plan, die grosse Chileglogge sind erscht spöter ufcho. Bim Oschtchor vorne stoot uf dr einte Syte d Sakrischtei (s Sacratorium) und änedra d Schrybstube mit dr Chlooschterbiblioteek: s Skriptorium isch ufem Plan linggs näb dr Chile.
Und denn chöme, wie me s vo de alte Chlööschter kännt, dr Chrüüzgang, wo s Kapitel am ene bestimte Platz taaget, s Huus vom Apt, d Klausuur, dr Schlofsaal (s Dormitorium) mit dr Heizig undedra und dr Spyssaal (s Refektorium). Es het e Chlooschterschuel näb dr Chile. Und drum ume isch alles, wo s für s Läben und Schaffe vo de Benediktinermönch suscht no pruucht, d Wärchstette vo de divärse Handwärch und d Gärte für Blueme und Chrüüter und e Hoschtet, wo drin au dr Mönchsfridhof isch; es stoot uf em Plan weli Gwächs me uf de Grüenplätz cha finde, es sind meh weder füfzg Sorte ufgschribe, was guet zum Gedicht basst, wo dr Rychenauer Mönch Walahfrid Strabo au grad im nünte Joorhundert über d Gäärte gschribe het, s berüempte Liber de cultura hortorum. Es bar Ställ und Hööf für d Huus- und Arbetsdier (me list vo Rösser, Chüe, Söi, Gäns und Hüener), Schüüre für d Vorrööt und e grosse Chäller (s Cellarium), e Bierbrauerei und psunderi Hüüser für d Chnächt sind yzeichnet. Und Geböid für d Gescht vom Chlooschter mit eme Baad und es Huus für d Chrankestube mit eme psundere Chrüüterplätz dörfe nit fääle.
In ere spötere Zyt, öpen im zwölfte Joorhundert, het e Mönch vom Chlooschter Sanggallen uf d Rücksyte vom Plan s Lääbe vom Heilige Martin ufgschribe; dr Platz het em nid ganz glanget, und drum het er s Ändi vo sinere Gschicht uf dr andere Syte, ebe dört wo dr Plan isch, wyter gschribe und do drfür zerscht es chlyses Deili vo dr Chlooschterzeichnig eifach wägggschabet.
Im sibezäte oder achzäte Joorhundert het me s Dokumänt uf es Stück Lynwand ufglymet; erscht ane 1949 het s Schwiizerische Landesmuseum s Blatt wider drvo abgnoo.
Long Island
Long Island (uff Diitsch Lànga Ìnsla) ìsch a Ìnsla, wo zem US-Bundesschtààt Näi York gheert.
D’ Ìnsla ìsch 190 km làng un bis 37 km brait. Domìt ìsch sa d’ längschta wia àui d’ greeschta Ìnsla vu da Verainigta Schtààta, wämmer d’ Ìnsla vun Alaska un Hawaii nìt zeehlt. Sa fàngt àm Näi Yorker Hààfa-n-àà, äbba 560 Määter äschtlig vu dr Ìnsla Manhattan, un làuift witter ìn dr Àtlantischa Ozeàn.
Mìt äbba 8 Millioona Iiwoohner ìsch Long Island d’ Ìnsla mìt dr greeschta Beväälkerung ìn da USA. D’ Ìnsla ìsch ìn viar Counties getailt. Ìm wäschtliga Drìttel sìnn d’ Counties Kings un Queens —àlso d’ Näi Yorker Schtàdtbezirker Brooklyn un Queens— un s’ Nassau County. Dr Rascht vu dr Ìnsla ìsch vum Suffolk County gedäckt. Ìn da baida Schtàdtbezirker sìnn ìnsgsàmt 4,97 Millioona Iiwoohner; dàs ìsch 58,7 Prozant vu dr Schtàdtbeväälkerung vu Näi York (Schtànd: 2020). Ìn da Counties Nassau un Suffolk laawa-n-äbba 2,8 Millioona Litt; dàs ìsch äbba 20 Prozant vu dr gsàmta Beväälkerung vum Bundesschtààt.
Sabine Kurtz
D Sabine Kurtz (* 8. Augschte 1961 z Bad Hersfeld) isch e dytschi Bolitikeri (CDU) un syt 2006 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg. Syt em 25. April 2018 isch si Vizebresidänti vum Landdag.
Uusbildig un Beruef
Si het z Bad Hersfeld Abitur gmacht un derno an dr in Universitet Fryburg Bolitikwisseschaft, Germanischtik un Romanischtik Ai Johr lang isch si im Studium as Muetersprochligi Assischtänti an dr Uni Stroßburi gsii. Anne 1986 het si s erscht Staatsexame gmacht un 1987 dr Magister Artium. Derno het si vu 1987 bis 1989 e Volontariat in ere Agäntur fir Brässe- un Effetligkaitsarbet gmacht un derno dert au gschafft. Vu 1989 bis 1990 het si as Referänti vum Landdagsabgordnete Franz Longin gschafft. Vu 1991 bis 1992 un nomol vu 1998 bis 2002 isch si barlemäntarischi Beroteri vu dr bade-wirttebärgische CDU-Landdagsfraktion gsii. Vu 1993 bis 1997 het si derzwische as wisseschaftligi Mitarbaiteri vum Bundesdagsabgordneten Hans-Peter Repnik gschafft un vu 2002 bis 2006 as Referänti im Staatsminischterium Bade- Wirttebärg.
Bolitik
D Sabine Kurtz isch syter anne 1990 Mitglid vu dr CDU. Vu 2003 bis 2017 isch si Vorsitzeri vum CDU-Stadtverband Leabärg gsii un syt 2011 isch si Mitglid im Vorstand vu dr CDU-Landdagsfraktion. Vu 2012 bis 2018 isch si Landesvorsitzeri vum Evangelische Arbetschrais (EAK) vu dr CDU Bade-Wirttebärg gsii. Syt 2015 isch si stellverdrättendi Bundesvorsitzeri vum EAK.
Bi dr Landdagswahle 2006 un 2011 isch si ibers Diräktmandat im Wahlchrais Leabärg in Landdag gwehlt wore. Bi dr Wahl 2016 het si s Diräktmandat an di Griene verlore un isch iber e Zwaitmandat in Landdag yyzoge. Im Landdag isch si Mitglid im Ständige Uusschuss, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notbarlemänt). Derzue isch si Vorsitzeri im Untersuechigsuusschuss „Zulagen Ludwigsburg“. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Sozials un Integration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Petitionsuusschuss. Vu 2006 bis 2011 isch si jugedbolitischi Sprächeri vu ihre Bartei gsii un vu 2013 bis April 2018 Sprächeri fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht gsii.
Privats
D Sabine Kurtz isch evangelisch un syt 1987 ghyrote. Si het zwoo Dechtere un e Suhn.
Dinkelscherben
Dinggelscherba (amtlich Dinkelscherben) ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Dinggelscherba leit en dr Reischenau, rond 25 Kilometer weschtlich vo Augschburg em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.
Vo dr Gmarkong send 57,5 % Landwirtschaftsfleche, 30,6 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtige Fleche. Nochbergmoede send Zomershousa em Norda, Horga em Nordoschta, Kutzehousa em Oschta, Uschtersbach ond Fischa em Sida, Zeamatshausa em Sidweschta ond Buddabach em Weschta.
Gmoendsgliderong
Zua Dinggelscherba gheret dr Hauptort Dinggelscherba, d Pfarrderfer Anried, Breitenbronn, Ettelried, Fleinhausen, Grünenbaindt, Häder, Oberschöneberg ond Ried, s Kirchdorf Neuhäder, d Derfer Au, Engertshofen, Holzara, Lindach, Reischenau, Saulach, Schempach ond Stadel, d Weiler Kühbach ond Siefenwang ond dr Hof Elmischwang.
Verwaltong
Dinggelscherba ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Dinggelscherba ischt dr Edgar Kalb.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Dinggelscherba ghert zom Schwäbisch.
Wauwil
Wauwu (amtlech Wauwil) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Wauwu liid zwöschen em Südhang vom Santebärg ond em Wauwilermoos. Zue dr Gmeind ghöre ou na d Wiiler Engelberg (621 m ü.M.) ond Schönbühl/Berghof. Vo dr Gmeindsflechi send 72,1 % Landwirtschaftlechi Flechi, 9,9 % Waud ond 18 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Wauwu send Dammersöue, Egouzwiu, Ettiswiu, Mouesee ond Schööz.
Gschicht
Wauwu esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1070 aus Wawile.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 28,2 % gläge.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,7%, CVP 29,3% , FDP 19,0% , GLP 3,5% , GP 4,2% , SP 8,0% , SVP 29,3% , Süschtigi 5,1%.
D Gmeindspräsidentin vo Wauwu esch d Vreni Gassmann (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2,4 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1671 Iiwohner 81,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 2,6 % Italienisch ond 15,8 % anderi Sprache.
Uriah Heep
Uriah Heep isch e britischi, progressivi Hardrock-Band, gnännt noch ere Figur us em Roman David Copperfield vum Charles Dickens. Zämme mit Black Sabbath, Deep Purple un Led Zeppelin zelle Uriah Heep zue dr früieje un erfolgryychschte Verdrätter vum Hardrock. Si hän bis hite iber 30 Millione Dondreeger verchauft.
Kommerziell isch d Band vo 1972 bis 1975 am erfolgriichste gsi. D Bsetzig het zu sällere Zit us em Kerslake, Byron, Hensley, Mick Box und Gary Thain bestande. D Album Demons and Wizards, The Magician’s Birthday, Uriah Heep Live 1973, Sweet Freedom und Wonderworld mit d Singles The Wizard, Easy Livin′ und Stealin′ si vor allem in Europa, aber au in Japan und de USA seer erfolgriich gsi.
Flussaue
D Au isch dr nidrig Landstreife, wo s bi vilne Bech und Flüss a gwüssne Abschnidd vom Gwässerlouf het. Bi Hochwasser chunnt s Wasser über d Ufer und flüsst us dr normale Rinne vom Gwässer uf s offene Land näbedra. Wenn das immer wider vorchunt, so bildet dr Fluss e breiti Baan mit Sand und Chiis, won er druff alpot neui Löif tuet ygrabe. Me seit dene Flechine au Grien. Wenn d Überschwemmige sälte sind, so wachst ufem Land näbe de Ufer mit der Zyt en bsundere Wald, wo uf dä locker Bode basst. So lang as s Wasser vo Zyt zu Zyt no über de Taalbode lauft, blybt dr tüpisch Auewald erhalte, wo e grossi Vilfalt vo Pionierpflanze, Amfibie und Wasserfögel läbe. D Biolooge rede vo dünamische Läbensrüüm, wo d Fauna und d Flora immer wider anderi Verhältnis finde.
Wäge der Gfoor vo de Hochwasser sind i vilne Aue und Schachegebiet früener wenig Sidlige entstande. Me het uf de füechte Aueböde, wenn dr Wald grodet gsi isch, aber Matte gha. So sind de Flüss no d Ortsnäme mit der Ändig uf -au hüüfig, so wie bi Beznau oder ''Chlingnau.
Bi Gaueschtei im Aargau git’s d Ortschaft Au.
Mängs Auegebiet isch als Reliktzone mid eme Räschte vo der alte Naturlandschaft erhalte blibe. Die Flechine sind für bsunderi Deil vo der Biodiversitèèt wichtig und vil drvo het me drum under Naturschutz gstellt. I dr Schwiiz gilt sid em Joor 1992 e bsunderi Vorschrift für e Schutz vo de Auegebiet mit nazionaler Bedütig.
Sulcus
Der Sulcus (lat. der Grabe, Plural Sulci) isch ä Fachusdruck in verschidene wisseschaftliche Diszipline:
Salhöhe
D Saalhöchi isch e Bärgpass im Jura.
Uf em Pass isch d Kantonsgränze. Und do isch uf dr Wasserscheidi au no d Gränze zwüsche de Aargauer Bezirk Aarau und Lauffeburg. Dr Nordhang under dr Kreete isch im Gmeindbann vo Oberhof.
Lemma (Lexikografie)
S Lemma (griechisch, lēmma, „Aanaam“; plur.: Lemmata) isch in dr Lexikografii und Linguistik d Grundform vo eme Wort. Es isch d Wortform, wo mä e Begriff drunder im ene Noochschlaagwärk suecht (Zitierform, Grundform).
Lemmata isch die korräkt bildeti Pluralform. Allerdings het sich au d Form Lemmas verbräitet.
D Bildig vo Lemma
Im Dütsche isch die Zitierform für Nomen normaalerwiis dr Nominativ Singular (z. B. Draum), für Wärbe dr Infinitiv Präsens Aktiv (z. B. dröime).
In andere Sprooche cha das andersch si. Im Latiinische zum Bischbil isch d Zitierform für Wärbe s Paradigma (~Bischbil), won e Räijefolg vo bestimmte Modi (Infinitiv, Indikativ, Konjunktiv) und Tempora (Präsens, Perfekt…) aagit, wo vor allem bi unregelmäässige Wärbe seer hilfriich isch. Die Räijefolg isch in de mäiste Wörterbüecher eso: 1. Person Singular Indikativ Präsens Aktiv, 1. Person Singular Indikativ Perfekt Aktiv, aktives Supinum I bzw. Partizip Perfekt Passiv (PPP) Neutrum und schließlich Infinitiv Präsens Aktiv (z. B. für „bringe/(er)draage“ isch s Paradigma: fero, tuli, latum, ferre).
In de semitische Sprooche isch d Wurzle vo eme Wort maassgääbend und mä suecht Substantiv, Wärbe, Adjektiv usw. under iirer Wurzle. Im modärne Hebräisch isch mä doo vo dere Dradizioon abgruckt. Wärbe findet mä in dr Form vo dr 3. Persoon Singular im Avar (dr Vergangehäitsform). Substantiv chömme in dr Singularform vor, Adjektiv im männlige Singular.
Lanhouarneau
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lanhouarneau lyt 65 km vu Quimper un 30 km vu Brest uf ere Hechi zwische 17 m un 106 m iber Normalnull.
Gschicht
Lanhouarneau isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Lanhoarneu (1371 Lannahoarnec, 1384 Landa Hoervei, 1426 Lanhouarneau, 1630 Lenhouerne, 1636 Land-Hoüarné, 1654 Lanhouerne).
Verwaltig
vu Lanhouarneau isch. Lanhouarneau ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lanhouarneau ghert zem Bretonisch.
Regionaler Naturpark Lothringen
Dr Regionali Naturpark Lothringe lit in dr franzöösische Region Lothringe in de Departemänt Meuse, Meurthe-et-Moselle und Moselle.
Geografii
Dr Park bestoot us zwäi Gebiet, wo vonenander drennt si. Dr westlig Abschnitt wird vo de Flüss Maas und Mosel begränzt und chunnt im Süde bis öbbe zur geografische Bräiti vo Nancy, im Norde bis zu dere vo Metz. Dr östlig Abschnitt umfasst s Gebiet zwüsche Seille und Saar westlig vo Sarrebourg.
D Parkverwaltig
D Parkverwaltig het iire Sitz z Pont-à-Mousson.
Landschafte
Im westlige Abschnitt isch dr Höhezug Côtes de Meuse, wo östlig dr Maas nooch goot. Er isch vo dichte Wälder bewaggse, wäärend dr Höhezug zum Daal vo dr Mosel (Côtes de Moselle) eender agrarisch, vor allem für e Wiibau gnutzt wird. Drzwüsche lige die markante Ebene vo Woëvre und Haye, wo bsundrigs vo iirem chalchhaltige Undergrund brägt si. Do het s rund um e Lac de Madine au e baar Füüchtgebiet.
Im östlige Abschnitt dominiert s Seägebiet Pays des Étangs mit de groosse Seä Étang de Lindre, Grand Étang de Mittersheim und Étang de Gondrexange, wo au vom Schifffaartskanal Canal de la Marne au Rhin und em Saarkanal, wo im See abzwigt, durflosse wird. Witer westlig lit d Landschaft Salzgau (Pays du Saulnois), wo früener Salz abbaut worden isch, was em Gebiet si Naame gee het.
Lääbensrüüm
Im Park het s e Hufe Füechtgebiet mit Bäch und Flüss, aber au Seeè, Däich und Sümpf. Bemerkenswärt isch, ass es salzhaltigi Dümpel git. Do waggst en endemischi Form vom Öiropäische Kweller (Salicorne de Lorraine). E Hufe Moorpflanze, Schilf und Füechtmattene si en ideale Lääbensruum für e vilfältigi Fauna.
Uf 34 Brozänt vom Gebiet stoot Wald, wo vor allem Bueche und Äiche waggse.
Uf de gröössere Ebene waggst Chalchdrocherase, wo bsundrigs de Pflanze, wo d Wermi gärn häi wie Orchideä und Enziangwäggs, günstigi Lääbensbedingige bietet und au de Insekte wie dr Gottesaabätere, dr Bärg-Zikade und Reptilie wie Schlange und Äidäggse.
E Hufe Arte vo Fläädermüüs lääbe in ehemoligi milidäärischi Aalage und Höölene.
Binn
Bìì isch e Munizipalgmaind (politeschi Gmeind) im Bezirk Goms im Kanton Wallis.
Geografy
Im Taal het d Gmeind sächs Dörfer: Schmidigehischere, Wilere, Giesse, Fäld, Holzerhiischere und Ze Binne. Im Lengtal isch dr Wiiler Heiligchrüüz. S Dorf Usserbìì liit nid i dr Gmeind Bìì, sondern um undere Lauf vo dr Binna i dr Gmeind Äärne.
E Deil vo dr Gmeindgränze vo Bìì bildet au d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Italie. Die ziet sech der Bärgchetti noo, wo au en Abschnidd vo dr kontinentale Wasserscheide i de Alpe und glichzytig d Sproochgränze vom Walliserdüütsch und do dermit vom alemannische Sproochruum zum Iteliänische oder gnauer: zum Lombardische bildet. Me het de Bärge uf däm Chamm drum vo beide Syte deils underschidlechi Näme uf Dütsch und uf Iteliänisch ggä. Das sind vo Norde gäge Süde: Angolo delle tre valli (das heisst uf Dütsch «dr Egge zwüsche de drü Tääler»; gmeint sind s Binntaal, s Sabbionetal z Italie und s Blinnetaal i dr Gmeind Goms), Hohsandhorn (uf Iteliänisch: Punta del Sabbione), Ofehorn (Punta d'Arbola), Albrunhorn (Monte Figascian), Bochtehorn, Seewischhorn, Grosses Schinhorn (Punta di Valdeserta), Grampielhorn, Rothorn (Punta della Rossa), Schwarzhorn (Punta Marani), Fleschhorn (Punta Gerla), Scherbadung (Pizzo Cervandone), Punta Dèvero und Gischihorn (Pizzo Cornera).
Usem Bììtaal goot dr Albrunpass, en Fuesswääg, is Riistaal z Italie. Und wyter im Süde sind die chlynere Bärgwääg übere Grampielpass und de Chriegalppass.
S Binntaal isch bi Geolooge wäge de ryche Fundstelle vo sältene Mineralie berüemt. D Gruebe vo Lengebach wird zu de Fundort zellt, wo me wältwyt am meischte Mineralie findet.
Gschicht
Ime ne Dokumänt vo 1246 isch s Dorf s erschte Mol als Buyn erwäänt. Spööter het me dr Dorfname au Bondolum, Bin, Bindoli oder Bundulo gschribe.
1863 bis 1864 isch di erschti Stroos is Taal bout worde. Ane 1938 het me se usbout und 1965 mid emene Tunäll um d Twingischlucht ume sicherer gmacht. Sid 1954 bruucht s Chraftwärch vo Äärne s Wasser vo dr Binna zum Strom z produziere.
Am Albrunpass stoot d Binntalhütte vo dr Sekzioon Delémont vom Schwiizer Alpeclub. Das Bärghuus isch am 1969 ygweit worde.
Sid 1964 isch s ganze Taal mit em Name «Landschaftspark Binntaal» es Naturschutz- und Heimetschutzpiet.
Durs Binntaal und über Albrunpass goot es Stuck vom Grosse Walserwääg.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2,8 % glägu.
Religion
87,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,5 % evangelisch-reformierti.
Politik
D Ggmeindspresidentin va Bìì ischt d Jacqueline Imhof-Schmid (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 155 Iwonru 98,1 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,6 % Franzeesisch und 1,3 % Talienisch.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Bìì gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Korrespondenzprinzip
Dr Begriff Korrespondänzbrinzip het ursprünglig e Beziejig zwüsche Begriff us dr klassische Füsik und dr Kwantemechanik bezäichnet und isch 1920 vom Niels Bohr im Konteggst vo dr eltere Kwantetheorii brägt worde. Mä bezäichnet s in däm Zämmehang au as s Korrespondänzbrinzip vom Bohr.
Dr Bohr isch in sim Atommodäll vo 1913 no vom ene klassische Modäll usgange, het denn aber seer iischränkendi Bedingige für d Elektrone baane, wo vorchömme, müesse formuliere, zum die diskrete optische Spektre, wo beobachtet worde si, z erkläare („elteri Kwantetheorii“). Drotzdäm het die elteri Kwantetheorii kä vollständigi Theorii vo de Spektrum chönne liifere. Für groossi Kwantezaale het mä aber asymptotischi Formle überchoo, wo dene vo dr klassische Füsik entsproche häi und d Luggene in de Erklärige zum Däil häi chönne fülle. S Korrespondänzbrinzip isch in däm Sinn in dr eltere Kwantetheorii e heuristischs Brinzip gsi, zum beschriibe, wie s für groossi Kwantezaale zur klassische Füsik übergoot (in däm Fall zur Elektrodynamik).