cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stephan Burger
Leewe
No de Grundschuel un de Realschuel isch er uf s Internat Hersberg z Immestaad gange. Er isch in s Collegium Borromaeum, s domolig theologisch Konvikt z Friburg, iidrette un het an de Universitete Friburg un Minche Philosophi un Theologi studiert. Am 20. Mai 1990 het er im Friburger Minschter d Prieschterweih empfange un het si Primiz in Sankt Michael z Leffinge gfiirt. Er isch zerscht Vikar z Tauberbischofsheim un z Pforze gsi. Ab 1995 isch er zerscht Pfaaradministrator un schließlig Pfaarer vu St. Mauritius z St. Leon-Rot gsii. Parallel het er vu 2004 bis 2006 ei kilcherechtlig Lizenziatsstudium am Kanonistische Institut vu de Universitet Münster absolviert.
Am Offizialat, em Kilchegricht vu de Erzdiözese Friburg, isch er sit 2002 Ehebandverteidiger (Defensor vinculi) gsi, sit 2006 Kilcheaawalt (Promotor iustitiae) un sit 2007 Offizial un Leiter vum Kilchegricht. Er het unter anderem s Seligsprechungsverfahre vum NS-Opfer Max Josef Metzger betreit. Vu 2013 bis 2014 isch er Domkapitular gsii.
Erzbischof vu Friburg
Am 30. Mai 2014 isch de Burger vum Papscht Franziskus as Noofolger vum Robert Zollitsch zum Erzbischof vu Friburg ernennt wore. D Bischofsweih un fiirlig Amtsiifierung dur si Vorgänger Robert Zollitsch isch am 29. Juni 2014 im Friburger Minschter gsi. Mitkonsekratore sin de Bischof vu Mainz, de Karl Kardinal Lehmann un de Bischof vu Rauteburg-Stuegert, de Gebhard Fürst, gsi. De Stephan Burger het de Wahlspruch Christus in cordibus („Christus in de Herz“) gwehlt, wu us em Brief vum Paulus an d Epheser kunnt.
Sin Vorgänger Robert Zollitsch het de Burger bi de Vorstellung vum neie Erzbischof „im guten Sinne konservativ“ un e „Mann der Mitte“ gnennt.
De Stephan Burger isch uf de Spotjohrsversammlung 2014 vu de Ditsche Bischofskumferenz zum Mitglid vu de Kummission Weltkilche un zum Vorsitzer vu de Unterkummission fir Entwicklungsfroge (vor allem MISEREOR) un zum Mitglid vu de Bischeflige Arbetsgruppe „Arbetsrecht“ beruefe wore. Sit 2016 isch er au Vorsitzer vu de Caritaskummissio´m.
Eichsel
Eichsle (IPA ['aɪ̯g̊slə], amtlig Eichsel) isch einer vo de Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde, Bade-Württeberg, Dütschland.
Lag
De Ortsdeil ligt nördlig vo de Rhyfälder Chernstadt uff em Dinkelberg, südwestlig vo Meisele, südlig vo Adelhuse und östlig vo Ottwange. D L139 fiehrt in Richtig Norde uff Adelhuse, Richtig Süde uff d A98, wo nit diräkt durch s Dorf dure verlauft, und uff Rhyfälde. Eichsle isch in d zwei Ortsdeil Ober- und Nydereichsle glydert.
Gschicht
Di älteste Fünd, wo mer z Eichsle gmacht hät, sin Hünegräber uss de Friehgschicht, usserdem hät s z Nydereichsle alemannischi Reihegräber ge. Dezüe chömme Zügniss von re Besydlig durch d Römer, wo an verschydene Stelle gfunde worre sin. Di erschti Erwähnig vo Eichsle isch im Johr 1242 als Mitglyd vo de Herrschaft Rhyfälde gsi. Im 17. Johrhundert isch es zämme mit de Nochberdörfer e Grichtsbezirk worre. 1806-1809 hät s zu Büge ghört, deno zum Amt Schopfe.
De Namme
De Wortdeil "-sel" goht uff e veraltets Wort "Sal" oder "Sol" zruck, wo e sumpfigi Stell bezeichnet hät. Drum hät s wahrschints friehner uff e sumpfartigi Gegend bi me Eichewald hywyse solle.
De „Eichsler Umgang“
De Legände noch sin drei Gfolgsfraue (d Kunigunde, d Mechtunde und d Wibranda) vo de Heilige Ursula z Rappersweier gstorbe und z Eichsle beerdigt worre, deno isch an ihre Gräber e Wunder bassiert. De Bapscht hät ihri Verehrig mit re Beerdigung in de St-Gallus-Chirch praktisch "bstätigt"; sither isch immer am 3. Sunndig im Juli de Eichsler Umgang.
NASA
D NASA (ENS undefined National Aeronautics and Space Administration, Nationale Luft- und Raumfahrtbehörde) isch d Ruumfahrtbhörde vo de USA. Si isch am 29. Juli 1958 gründet worde und hät veschideni Sache is Wältal gschosse. Ire Hauptsitz befindet sich z Washington, D.C. (NASA Headquarters, 300 E Street SW).
Gschicht
D NASA isch am 29. Juli 1958 dur e „National Aeronautics and Space Act“ gründet worde. Äine vo iire Vorlöifer isch s National Advisory Committee for Aeronautics (NACA) gsi, wo zur amerikanische Luftwaffe ghöört het. D NASA het die öbbe 8'000 Aagstellte vo dr NACA übernoo. Iire erst Diräkter isch dr Thomas Keith Glennan gsi.
Die bemannti Ruumfaart het 1958 mit em Mercury-Programm aagfange. As Dräägerrageete si d Redstone und d Atlas D Rageete iigsetzt worde. Am 14. April 1959 isch die ersti Atlas-D Rageete im Mercury Brogramm gstartet worde. Am 4. Dezämber 1959 het d Mission Mercury-Little-Joe 2 stattgfunde, wo zum erste Mol e lääbigs Dier, dr Rhesusaff Sam, 11 Minute lang im Wältall umegflooge isch. Bi de "Little Joe"-Missione het au d Dräägerrageete "Little Joe" ghäisse. Am 21. Januar 1960 isch dr Sam bi dr Mission Mercury-Little-Joe 1B wider ufe ins Wältall gflooge.
Die äigetlige Mercury-Flüg häi am 21. Novämber 1960 mit em umbemannte Flug Mercury-Redstone 1 aagfange. Am 31. Januar 1961 isch dr Schimpans Ham in dr Ruumkapsle vo dr Mercury-Redstone 2 gflooge.
Am 5. Mai 1961 isch dr Alan Shepard as dr erst Amerikaner mit dr Mercury-Redstone 3 gflooge. Denn het s no fümf Ruumflüg vo Astronaute ge, und d Mission Mercury-Atlas 5 mit em Schimpans "Enos".
S Mercury-Projekt isch am 12. Juni 1963 offiziell fertig gange. Mit dr letschte Mercury Kapsle Mercury-Atlas 9 isch vom 15. Mai 1963 bis zum 16. Mai 1963 dr Gordon Cooper in s All gflooge. Denn het s Gemini-Programm aagfange, wo s zwäi Astronaute in dr Rummkapsle ghaa het.
Bim Apollo-Programm si am 20. Juli 1969 dr Neil Armstrong und dr Buzz Aldrin as die erste Mensche uf em Mond glandet und si am 24. Juli sicher uf d Ärde zrugg choo. 1972 het d Entwigglig vom Space Shuttle aagfange, wo dr erst Flug von em am 12. April 1981 stattgfunde het. 2012 häi d Flüg vo de Shuttles ufghöört, und die drei Ruumfäärine, wo no übrig gsi si, si in Museum in de USA usgstellt worde.
Brüemti Astronaute
Eine vo de bikanntiste Astronaute isch de Neil Armstrong. De erst und bis jetzt ainzig Schwizer Astronaut bi de NASA isch de Claude Nicollier gsii.
Aischa bint Abi Bakr
D ʿĀ'ischa bint Abī Bakr (uf d Wält cho 613 oder 614; gstorbe 678 z Medina) isch die dritti und jüngsti vo de zää Fraue vom islamische Brofeet Mohammed gsi. Si isch d Dochder vom Gschäftsmaa und spöötere Kalif Abu Bakr gsi. Dr Abu Bakr het wie dr Mohammed vom Stamm vo de Quraisch abgstammt, wo denn vorherrschend gsi isch. D Aischa isch as im Mohammed si Lieblingsfrau bekannt worde.
1. November
Dr '''1. Novämber''' isch dr 305. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 306. in Schaltjohr), dodermit blybe no 60 Däg bis zum Änd vum Johr.
Ludwig Adam Kelterborn
Dr Ludwig Adam Kelterborn (* 15. Februar 1811 z Hannover, † 6. Juni 1878 z Baasel) isch e dütsch-schwizerische Mooler, Karikaturist und Leerer gsi.
Chablais
Als Chablais (vom latinische caput lacus «Haupt vom [Gämfer]see») wird s Gebiet südlich und östlich vom Gämfersee bezeichnet.
Geografii
De grösseri westlichi Teil vom Chablais – s Seeufer um d Städt Thonon-les-Bains und Évian-les-Bains und s Yzugsgebiet vom Fluss Dranse – ghört zum französische Département Haute-Savoie. De schwiizerischi Aateil, wo vo de Rhone durflosse wird, setzt sich us em Walliser Bezirk Monthey und em Waadtländer Bezirk Aigle zäme.
Geografisch ghört s Chablais zu de Savoyer, Friburger und Bärner Alpe. Mit 3257 m bildet d Haute Cime vo de Dents du Midi im Walliser Teil vo de Savoyer Alpe di höchsti Erhäbig.
De französischi Teil vom Chablais wird syt 2012 vo de UNESCO under em Marggename Geopark Chablais als UNESCO Global Geopark uszeichnet.
Wiigebiet
S Chablais as Wiigebiet erstreckt sich uf de rächte Site vo de Rhone, vom Gämfersee bis uf Bex und ghört zum Kanton Waadt. Bekannti Ortschafte vo de Wiiregion Chablais AOC sind: Villeneuve, Yvorne, Ollon, Bex und Aigle mit em Wiibaumuseum im Schloss.
Fislisbach
Fislisbach isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt öppe 4 km südlich vo Bade, em Bezirkshauptort.
Geographii
S Dorfzentrum vo Fislisbach isch ibettet in ere Mulde zwüschem Hiltiberg (470 m) u em Buechberg (468 m), won zun ere Sytemoräne vom Rüüssgletscher ghöre. Di nöiere Kwartier vom Dorf lige zum grosse Deil i de Ebeni weschtlich vo dene Hügel.
De Gmeindbann isch 505 Hektare gross, dodervo sin 157 Hektare bewaldet u 113 Hektare überbaut. Di höchsti Stell isch uf 619 Meter im Gebiet Oberhau, wo e Teil vo de Heitersbärg-Chötti isch, di tüüfschti Stell isch uf 408 Meter in de Ebeni südweschtlich vom Dorf grad bim Weschtportal vom Heitersbärgdunnel vo der Ysebahn.
D Nachbargmeinde sin Bade im Norde, Noiehof u Oberrohrdorf im Oschte, Niderrohrdorf u Mellige im Süde u Birmischtorf im Nordweschte. Fislisbach gränzt au an d Exklave Rütihof, wo zu de Stadt Bade ghört.
Gschicht
Fislisbach isch us ere alemannische Sidlig entstande. Im Johr 1184 isch es unterm Name Vicelisbach s erschti Mol in ere Urkunde erwäänt, wo de Papst Lucius III. d Bsitztümer vom Chloschter Engelbärg duet bestätige. Im 15. Johrhundert het dann s Spital z Bade d Lehensrächt übers Dorf gha.
D Chile, wo s Patrozinium vo de Häilige Agate het, isch sid im 12. Joorhundert dokumäntiert.
Im 1415ni hei d Eidgenosse de Aargau eroberet un so het Fislisbach ab do zum Amt Birmischtorf vo de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft vo de Eidgnosse. Im 1522 het de Pfarrer Urban Wyss, e Kolleg vom Huldrych Zwingli, d Reformation iigführt. Nach de Niderlag bim zweite Chappelerchrieg hets Dorf im 1531 wider müsse katholisch werde. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Fislisbach het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. Im 1848 het en Grossbrand 30 Hüser z Fislisbach in Schutt u Äsche gleit. Innert eme Johr het ma derno s Dorf wider ufbaut.
S refermierte Chilezäntrum z Fislisbach hät de Chilebauveräin ane 1975 ygweit.
Partnergmeind
Sit em 12. April 2003 isch Fislisbach d Partnergmeind vo Le Chambon-sur-Lignon z Frankriich.
Diebolsheim
Dìwelse (frz. Diebolsheim, dt. Diebolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dìwelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 803 àls Dubileshaim.
Klus
Klus bezaichnet:
Diebolsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Klus
Klus isch de Familiename vo folgende Person:
Diebolsheim
Verwàltung
vun Dìwelse ìsch. Dìwelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dìwelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Vorarlberger Landeskonservatorium
S Vorarlberger Landeskonservatorium isch e eschtrychisch Konservatorium mit Sitz in dr Stadt Fealdkirch z Vorarlberg.
Gschicht
D Gschicht vum Huus goht uf s Jesuitekolleg Stella Matutina zurgg, wu anne 1856 grindet woren isch un wu s Landeskonservatorium bis hite s Gebei dervu bruucht. S Landeskonservatorium isch 1977 as landesaige Konservatorium grindet un 2003 in e GmbH umgwandlet wore. Diräkter isch zerscht dr Anselm Hartmann gsii, in syre Amtszyt bis 2006 isch unter anderem e Kooperazionsverdrag mit dr Unwersitet Mozarteum Salzburg gschlosse wore. Syt 2006 laitet dr Jörg Maria Ortwein s Vorarlberger Landeskonservatorium as Diräkter
Zurzyt studieren rund 360 Studänte*ne in d Studieberaich Begabigsferderig, Beruefsstudie un Wyterbildig. In Zämenarbet mit em Mozarteum fiert mer d Studänte*ne in dr Studierichtig Inschtrumäntal- un Gsangspedagogik (IGP) in acht Semeschter zum Bachelor of Arts. In dr Chinschtlerische Studie chunnt mer s Staatli Diplom no 12 Semeschter iber. Anne 2006 isch em Vorarlberger Landeskonservatorium di European University Charta vu dr Europäische Union vergee wore, syt 2009 isch s Mitglid im Hochschuelverbund vu dr Internazionale Bodeseehochschuel (IBH).
Zur dr Kooperazionspartner zelle d Breagazer Feschtspiil, s ORF-Landesstudio Vorarlberg, s Musikgimnasium z Fealdkirch un s Musikgimnasium Schiers (Graubünde), un derzue au Partner us Kultur un Bildig in dr Euregio Bodesee.
Anne 2019 het mer blant, ass s Konservatorium im Johr 2021 zuen ere Privatuniwersitet wird. D Agäntur fir Qualitetssicherig un Akkreditierig Austria het där Aadrag vum Land Vorlardberg aber 2021 abglähnt, wel zwai vu 13 Kriterie in Dailberaich nit erfillt gsii seie.
Schieren (Luxemburg)
Schieren (dt. Schieren, frz. Schieren) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Schieren ghere d Ortschafte Biertreng, Kolmer-Bréck un Schieren, derzue die Wyler un Gheft: Bierkenhaff, Mathgeshaff, Nidderschieren, Uewerschieren un Pléiter.
Geografi
Schieren lyt im Dal vu dr Alzette, rund ai Kilometer sidlig vu Ettelbréck.
Verwaltig
Schieren ghert zum Kanton Dikrech im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Schieren isch dr Marc Schmitz. Scheffe sin d Juliette Kemp-Weber un dr Zanier Patrick. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
D Gmai Schieren isch am 1. Juli 1850 entstande dur e Gsetz vum 22. Jänner 1850. Dervor isch d Ortschaft Dail vu dr Gmai Ettelbréck gsii.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Schieren ghert zum Moselfränkisch.
Bezirk Baden
Bezirk Baden chan folgendes bedüte:
Aitolischer Bund
Dr Aitolischi Bund isch e Zämmeschluss vo Stedt in dr antike griechische Landschaft Aitolie gsi.
Bis ins 3. Joorhundert v. d. Z. iine isch Aitolie en eender umbedütendi Region vo Griecheland gsi, au wenn e Zämmeschluss vo de Poleis därt zum ene Bund (koinon) scho für s Joor 367 v. d. Z. dokumentiert isch. Wo in de Diadochechrieg vo 321 v. d. Z. aa Makedonie und anderi Diadocheriich iiri Komflikt au uf griechischem Boode usdräit häi und d Kelte, wo d Grieche ene Galater gsäit häi, vo öbbe 280 v. d. Z. iigfalle si, isch d Bedütig vo de griechischi Stadtbünd gwaggse und si häi sich in Bundesstaate afo verwandle, wo d Mitgliider vor allem ere gmäinsame Ussepolitik verpflichdet gsi si. Näbe de bäide alte Groosspoleis Athen und Sparta und dr Insle Rhodos häi vor allem dr Achaiisch Bund (u. a. mit Sikyon und Korinth) uf em Peloponnes und dr Aitolisch Bund, wo s Gebiet von em zwüsche Epirus, Akarnie und Böozie gläägen isch, d Rolle vo nöije Regionalmächt übernoo. Alli die hellenistische Middelmächt häi brobiert, nid nume iiri Inträsse im Schatte vo de Groossmächt z verdäidige, sondern au iire Iifluss uf Chöste vo ihre Noochbere z vergröössere. Bald häi dorum au e Hufe Grieche zum Aitolische Bund ghöört, wo nid Aitoler gsi si
En ersti Bewäärigsbroob häi d Aitol(i)er gege d Galater bestande, wo si 279 v. d. Z. bi Delfi besigt häi. Bald druf, 277, isch s ene glunge, d Kontrolle über die delfische Amfiktyonii z gwünne, ooni formal zun ere z ghööre. Wie dr Achaiisch Bund under em Aratos vo Sikyon an Iifluss gwunne het, häi die makedonisch Köönig Antigonos II. Gonatas und Demetrios II. d Riwalidäät zwüsche de bäide groosse griechische Bünd chönne usnütze, zum d Herrschaft über Griecheland z bhalte. Dr Aratos het zwar do und dört d Aitoler as Bündnispartner gege Makedonie ghaa, mäistens si sich aber die bäide Bünd findlig gegenübergstande. 212 häi sich d Aitoler mit Rom gege dr Makedoneköönig Philipp V. verbündet und d Karthager under em Hannibal; eso häi d Makedone nid effektiv in Chrieg zwüsche de Römer und de Karthager chönne iigrife. Wil si aber nid gnueg Understützig vo Rom überchoo häi, häi si 206 e Separatfriide mit em Philipp müesse abschliesse. Noch em Zwäite Makedonische Chrieg, wo dr Aitolisch Bund sit 199 v. d. Z. e wichdige Verbündete vo Rom gsi isch, häi d Aitoler vo de Römer as Loon für iiri Hilf erwartet, ass iiri Macht vergröösseret wurd. Dr römisch Fäldherr Titus Quinctius Flamininus het aber 195 d Freihäit vo alle Grieche verkündet und dr Bund het nume d Kontrolle über e baar eroobereti Gebiet überchoo.
Denn häi d Aitoler e Bündnis mit em Seleukideriich under em Antiochos III. welle abschliesse, aber Rom het dä und sini griechische Verbündete ooni vil Brobleem im Römisch-Sürische Chrieg gschlaage. D Rümer häi 189 v. d. Z. dr wichdigst Haafe vo de Aitoler, Ambrakia, iignoo und dr Bund het de Römer hoochi Zaalige müesse mache. Er het mit de Römer e foedus iniquum ("ungliichs Bündnis") müesse abschliesse und faktisch d Oberhohäit vo Rom anerkennt. Denn isch s no zu schweere innere Unrueje choo und dr Bund het alli politischi Bedütig verloore. 167 isch er uf s ursprünglige Stammgebiet vo de Aitoler (Ätolie) begränzt gsi.
146 v. d. Z. häi d Römer au dr Widerstand vo de Achaier und Korinther underdruggt, und schliesslig isch Aitolie under em Augustus (woorschinlig 27 v. d. Z.) dr römische Browinz Achaea aagliideret worde.
Dr Aitolisch Bund wird vilmol seer vil negativer bewärtet as si grooss Riwal, dr Achaiisch Bund. Au hüte git s no Forscher, wo dängge, ass d Organisazioon vo de Aitoler primitiver gsi sig und ass si vor allem an gwaltsamer Expansion und em Mache vo Büti intressiert gsi sige. Die Vorstellig chunnt aber im Wääsentlige vom Polybios, wo us ere pro-achaiische und pro-römische Perspektive gschriibe het.
Münzthal-Saint-Louis
Minztal (lothrìngisch; frànzeesch Saint-Louis-lès-Bitche, ditsch bìs 1915 Münzthal-St.Louis, 1915–18 un 1940–44 Münztal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Z Minztal hàt d Cristalleries de Saint-Louis ìhre Sìtz, eine vun dr wìchtigschte un eltschte Krischtàllmànüfàktüre z Europa.
Geogràfi
Minztal lijt sìdlich vun Bitche uf re Heche zwìsche 256 un 403 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Biosphärereservàt Pfalzerwàld-Nordvogese.
Gschìcht
S Minztal ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1681 àls Munzthal. 1845 ìsch Minztal e salbstandige Gmein worre, vorhar hàt s züe Lemberg ghert. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Krischtàllmànüfàktür
Ànne 1586 ìsch d Glàshìtte vun Holbach ìn s Minztal verleit worre, sa ìsch àwer ìm Drissgjehrije Kriej wìder ingànge. Ìm Johr 1767 hàt dr Kinni Louis XV. em René-Francois Jolly un em Pierre-Étienne Ollivier d Erlöibnis gan, e näie Mànüfàktür ufzmàche, wie dr Titel "Kinnigliche Glàseräi" (fr. verrerie royale) hàt derfe draaje un dr Züesàtz "Saint-Louis" bikumme hàt noch em Louis IX.. 1781 ìsch d Krischtàllmànüfàktür d erscht uf em europäische Feschtlànd gsin, wie Bläikrischtàll hàt kinne herstelle. Zitter ànne 1995 ghert d Mànüfàktür dr d Hermès-Gruppe.
Àb 1897 ìsch Minztal d Andstàtion vun re Stìchbàhn vun Wingen-sur-Moder gsin. Mit em Nìdergàng vun dr Glàsmànüfàktüre ìn dr Region ìsch dr Iisebàhnverkehr ànne 1969 ingstellt worre. Üsser z Minztal git s hite im Bitscher Lànd Glàsmànüfàktüre nume no z Goetzenbruck un z Montbronn.
Ìm Mai 2007 ìsch ìm historisch Mànüfàktürgebäi s Krischtàll-Müseum „La Grand Place“ ufgmàcht worre.
Verwàltung
vun Minztal ìsch. Minztal ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Minztal ghert zem Rhinfrankisch.
Liste der Erzbischöfe von Freiburg
Die folgenden Leid wared Erzbischef vom Erzbistum Freiburg. Dr gegawàrdig isch dr ledschde en dr Lischd.
Museum
S Museum (griechisch μουσεῖον, mouseíon, Musètempèl) – urschprünglich s Heiligtum vo dè Musè, welli Schutzgöttinnè vo dè Künscht, Kultur un Wûssèschaftè gsi sin – isch è Inschtitution, wo è Sammlung vo bedütsamè un lehrrychè odder exemplarischè Gegèschtänd uffbewaart, kategorisyrt, erforscht un Deil devò usschtellt (meischtens für d Öffentlichkeit).
S Wort „Museum“ daucht zum èrschtè Mõl i dè hellenistischè Antikè uff. Im 3. Johrhundert v. Chr. isch s Museion von Alexandria als eini vo dè bedütendschtè Forschigsyrichtungè vo dè Antikè gründet worrè, irè aagliderèt isch d Bibliothek vo Alexandria gsi. 1546 isch dè èrschti druggte „Museums“-Katalog vom Humanischtè Paolo Giovio übber èn Deil vo sim Huus im italiènischè Como erschinnè: „Musaei Joviani Descriptio“. Vo dört wäg hèt s Wort als Bezeichnig vo voschidnè Sammligè hèrhaaltè müèsè. Als allgemeinè Begriff i dè Öffentlichkeit fungyrt d Bezeichnig èrscht sit èm uusgehendè 18. Jahrhundert (nebbè Pinakothek odder Glyptothek).
Dè Kurator isch dè Voantwortlichè von èrè Sammlig odder Uusschtellig von èm Museum. Meischtens wörd hüt vo dè Bsuècher è Ydrittsgèld erhobbè, wa im Erhaalt vo dè Sammlig un dè Aalaag zguètchunnt; oftmòlls isch es a eim Daag i d Wuchè odder wènnigschtens zu bschtimmtè Stundè von èm Daag möglich, einzelni Museè unentgeltlich z bsuèchè.
Nazarenische Kunst
As nazarenischi Kunst wird e romantisch-religiöösi Kunstrichdig bezäichnet, wo dütschi Künstler am Aafang vom 19. Joorhundert z Wien und Rom begründet häi. De Verdräter vo dere Stiilrichdig säit mä Nazarener. Die mäiste si nooch zum Katholizismus gsi und nit wenigi häi zun em konwertiert. Dr Hindergrund für d Beweegig si die gsellschaftspolitische Umbrüch vo dr napoleonische Eera gsi und dr repressiv Charakter vom Metternichsche Süsteem, wo d Kunst und d Leer an de Kunstakademie beiiflusst het. S Ziil vo de Nazarener isch s gsi, d Kunst im Gäist vom Christedum z ernöijere. Si häi drbii alti italiänischi und dütschi Mäister zum Vorbild gnoo. D Beweegig het Iifluss uf d Kunst vo dr ganze Romantik ghaa.
Museum
Übbersicht
Zyl von èm Museum isch s, Gegèschtänd, Musealiè uss zmeischt vogangenè Zitè zuè nèm bschtimmtè Thema fachgrächt un duèrhaft uffzbwaarè un dè Bsuècher zuègänglich z machè. Èrscht dõdurrè wörred uss Deponaat zu Exponaat. Sell gschièt in Duèr- un Wechsèluusschtelligè; Bschtänd, wo mò uss Blatzmangel nit ständig zeigè cha (Deponaat), wörred im Depot vowaart.
In èm Konzèpt vom museum of ideas gòt s – statt dè Gegèschtänd – um Ideè un Konzèpt. Es diènt ußerdèmm als Ort vo dè Diskussion un èm thematischè Uusduusch.
Nõch dè Übberzügig vo dè Wûssèschaft solled Museè Zügnis vo dè Gschichtè vo dè Menschheit bwaarè un zeigè: zum Ablauf vo unserè historischè, technischè, soziokulturellè, vo unserè physischè, psychischè un philosophischè, au vo unserer künstlerischè Entwicklig.
Nõch Uffassig vom Dütschè Museumsbund vo 1978 darf è öffentlichs Museum keini kommerzielli Struktur uffwysè (sell gildet abber nit für Privatmuseè), muss fachlich gleitet un wûssèschaftlich betreut wörrè un è wûssenschaftlichi Sammlig füürè. Im Zentrum muè stets s originale Objèkt stòò. Dõdruus folgt, dass zum eintè eimõlig ygrichteti Duèruusschtelligè, zum anderè Uusschtelligè mit übberwigendem Multimedia-Ysatz, abber au Uusschtelligshallè ohni eigeni Sammligsbeschtänd nit als Museè voschtandè wörrè dürfed.
È Museum, wo Deil von èrè Universität isch, wörd au Universitätsmuseum benamst. Meischtens wörd dört d Gschichtè vo dè Universität dargschtellt un entsprèchendi Exponaat zeigt. Zu dè bekannteschtè vo söttigè Universitätsmuseè z Dütschland zellt s Museum vo dè Ruprecht-Karls-Universität Heidelbärg odedr s „Uniseum“ vo dè Universität Fryburg. È anders Konzèpt vofolgt s 2006 gründete dezentrale Museum vo dè Universität Tübingè. S vo allem wûssèschaftsgeschichtlich un kulturwûssèschaftlich uusgrichtete MUT will diè bsunderi Bedütig vo dè Forschungs-, Lehr- un Schausammligè vo Tübingè in temporärè, interdisziplinärè un forschendè Uusschtelligè vomittlè. Dõmit sölled diè lang Gschicht, großi Vylfalt sowiè ußergwöhnlichi Vollschtändigkeit un Qualidät vo dè wûssèschaftlichè Sammligè vo dè Universität Tübingè unterstrichè un in èn neuè, wûssensorièntyrtè Kontext gschtellt wörred.
È bsunderi Rollè spilled Sammlermuseè, Privatmuseè, kirchlichi Museè un Firmèmuseè. Si erhaaltet un präsentyred diè historischè Sammligè z. B. vo Inschtitutionè, Betrièb odder Konzèrn. Si sölled mit irer Öffentlichkeitsarbèt au s Bild vo dè Inschtitution i dè Öffentlichkeit beyflussè.
Hüt leided fascht alli Museè unter Budgetknappheit. Diè obigi Definition sött dõher kei Hindernis sy, durch aaschprechendi Präsentationè un Uusschtelligsrüüm gnüègend Publikum aazlockè. In gwisser Wys müèn Museè au èm Zitgeischt Rechnig drägè un dè Bsuècher è klari Struktur, Zämmèhäng un au d Möglichkeit zu eignem Handlè biètè.
In Dütschland un Öschterrych isch dè Begriff Museum nit gschützt. Um trotzdèmm èn gwissè Standard für Museè z gwôrleischtè, isch im Johr 2002 z Öschterrych s Museumsgüètesigel vo ICOM-Öschterrych un dè Museumsbund Öschterrych gschaffè worrè.
Gschicht
Museè sin oftmòls uss Wunder- odder Kunschtkammerè vom Adel odder kirchlichè Würdèdräger odder spezièllè brivatè Kunschtsammligè hèrvorgange.
Dè erschte für è söttigi Sammlig errichtete Gebäudetrakt (un dõmit dè èrschte Museumsbau) nördlich vo dè Alpè isch diè zwischè 1558 un 1563 erbaute Kunschtkammer vo dè Wyner Hofburg gsi, dènnè iri Fundamènt im März 2013 entdeggt worrè sin. Z Basel hèt d Stadt 1661 eini vom Vokauf is Uusland bedrooti brivati Sammlig, s Amerbach-Kabinett, un hèt si 1671 öffentlich zuègänglich gmacht. 1688 hèt dè Johann Daniel Major z Kyl è öffentlichs natur- un kulturgschichtlichs Landesmuseum eröffnet, s Museum Cimbricum. In einigè Städt im dütschè Sprõchruum isch es im 19. Johrhundert zu bürgerlichè Neugründungè cho: Kunschthallè Bremè, Stätischs Kunschtinschtitut z Frankfurt am Main, Hamburger Kunschthallè, Kunschthallè Wyn, Museum Wysbadè etc. Villfach sin abber Vorein in chlynem Styl bzw. für lokali Gegèbèheitè tätig worrè, z. B. Bezirks- odder Bergbaumuseè.
Z Braunschweig isch 1754 s Herzog-Anton-Ulrich-Museum eröffnet worrè. S isch nõch èm Britischè Museum s zweiti öffentlichi Museum gsi, abber s èrschti Museum vom europäischè Kontinent.
Hüt zièned Museè z London un z Paris bsunders villi Bsuècher aa; unter dè zee meischtbsuèchtè Museè vo dè Wält befindet sich keins z Dütschland. Hüüfig wörd in Museè inveschtyrt, um s internationali Prestige vo Städt z erhöè.
Mittels bsunderè Formè wiè èm Erlebnismuseum drait mò im gwandlètè Besuècherintresse Rechnig.
Funktionè, Uffgabè, Tätigkeitè
Diè i dè Fachwält witgehend anerkannti Beschrybig vo dè Museumsfunktionè stammed vom International Council of Museums (ICOM), welles è Museum als „è gmeinnützigi, ständigi, dè Öffentlichkeit zuègänglichi Yrichtig im Diènscht vo dè Gsellschaft un irer Entwicklig, wo zuè Studiè-, Bildig- un Unterhaltigszwèck materièlli Zügnis vo Menschè un irer Umwält aaschafft, bewaart, erforscht, bekannt macht un uusschtellt“ bezeichnèt. Selli Funktionsbeschrybig wörd i dè Literadur villfach als Definition bezeichnèt.
D ICOM definyrt è Museum wiè folgt:
Nebbè dè Museumspädagogig, dè Reschtauryrig un Wèrterhaltig unterhaaltet sämtlichi Museè Schausammligè (ständigi Uusschtelligè) und machet seer hüüfig Sonderuusschtelligè (au mit Wärch vo anderè Museè). Witeri Uffgaabè könned d Füürig von èrè Studièsammlig odder von èm Magazin sy. Mengi Museè unterhaaltet zuèdem Bibliothekè. Deilwys wörd au dè Standpunkt vodrèttè, Museè reschpektyv dennè iri Kuratorè söttet au i dè Forschig tätig sy.
Museology, Museumskundi, Museography
Gegèschtand vo dè Museology isch nit s Museum, au wenn sell naheligend sy mag. Museology isch im èchtè Sinn è Wûssèschaft, wo sich mit èm Phänomeen vo dè Musealidät befassè duèt. Dõdeby stòt d Frõg im Mittelpunkt, ob un in wellem Umfang è Objèkt Bedütungsdräger für sini Umwält isch. Vo zentralem Intresse isch dõdeby s Bezièigsgflecht, i wellem è Objèkt wòrgnõ wörd. Sell gildet sowoll für dè Urschprungs- un Vobringigskontext vom Objèkt, wiè au für d Konnotation, wo s Objèkt bzw. si Bild durch dè Wissens- un Erfaarigshintergrund vom Betrachter erhaaltè duèt.
Vo praktischer Relevanz sin diè Erkènntnis vo dè Museology vor allem für d Analûse un Uusgschtaltig vo dè objèktbundenè Kommunikation zwischè Uusschtelligsmacher un Bsuècher. Als Begründer vo dè Museology könned dè Samuel Quiccheberg un Johann Daniel Major geltè. Diè moderni Museology hèt dè Zbynek Z. Stránský (Brno/Brünn) etablyrt. Fortgfüürt un uusgwitet sin sini Wärch im dütschsprõchigè Ruum u. a. durch dè Fridrich Waidacher (Graz), dèmm si Handbuch für Allgemeini Museology als eins vo dè Standardwärch für diè moderni Museology gildet.
Museology wörd z Europa vor allem im Voeinigtè Könnigrych, i dè Nidderlande, z Finnland, Tschechiè un Kroatiè gleert. I dè Schwiz git s èn Nõchdiplomkurs „Museumspraxis“ mit èm Titel „Certificate of Advanced Studies“ a dè Hochschuèl z Chur. Bim Bachelorstudiègang „Museologie und materielle Kultur“, wo im Wintersemeschter 2010/11 a dè Julius-Maximilians-Universität Würzburg etablyrt gsi isch, handlet s sich um dè einzige Universidätsschtudiègang z Dütschland. Desèll isch ab Wintersemeschter 2013/14 durch dè witerfüürende Maaschterschtudiègang „Museumswissenschaft“ ergänzt worrè. Z Leipzig un Bèrlin git s èn Studiègang a dè Fachhochschuèlè.
Im Gegèsatz zu dè Museology im engerè Sinn beschäftigt sich diè, z. B. a dè HTW Bèrlin gleerti Museumskundi mit museumspraktischè Frõgè. Witerhy git s èn Maaschterschtudiègang Museumsmanagement un -kommunikation (ebbèfalls HTW Bèrlin). Unter Museography schlièßlich voschtòt mò museali Inszenyrungskunscht. Dõdeby handlet s sich um d Umsetzig vo dè Szenography uff diè museali Uusschtellig.
Museumspädagogig, Vomittlig im Museum
D Wûssèschaft un d Leeri vo dè Vomittlig vo Sammligsguèt isch d Museumspädagogig.
Museè als Voaaschtaltungsruum
Museè wörred au als Ort für Voaaschaltigè vowendet, wo in èm ußergwöhnlichè Raamè stattfindè söttet. Gründ für d Museè sin dè Bruggèschlag vo dè Thematik vom Museum zu suscht eher fèrnschtehendè Personè un d Erschlièßig vo zuèsätzlichè Ynaamequellè für s eigene Schaffè. Byschpill für Museè, wo nebbè irèm eigentlichè Schaffè au als Voaaschtaltigsruum fungyred:
Museè nõch Museumsartè
S Inschtitut für Museumsforschung unterscheidet zwischè nüü Museumsartè:
Philipp Carteret
Dr Philipp Carteret, au Philip Carteret; äigentlig Philip de Carteret, Seigneur of Trinity (* 22. Januar 1733 in Trinity Manor, Insle Jersey; † 21. Juli 1796 z Southampton) isch e britische Seefaarer und Entdecker. Er het von ere Adelsfamilie uf dr Insle Jersey abgstammt.
Lääbe
Dr Philipp Carteret isch zwüsche 1764 und 1766 under em John Byron zum erste Mol um d Wält gseeglet und zwüsche 1766 und 1769 under em Samuel Wallis e zwäits Mol.
Denn si si dur d Molukke duuregfaare und dr Carteret het die ganzi Westküste vo Celebes (Sulawesi) kartiert und isch am 15. Dezämber 1767 uf Mangkassar (hüte Makassar) choo. Am 3. Juni 1768 wi si witer uf Batavia.
Am 20. Februar 1769 isch im Atlantik die franzöösischi Fregatte La Boudeuse mit dr Swallow zämmedroffe. Iire Kapitän, dr Louis Antoine de Bougainville, isch im Carteret fast uf dr gliiche Rute hindedrii gseeglet und wil d Boudeuse schnäller gsi isch, het er d Swallow schliesslig iighoolt.
Am 20. Merz 1769 isch dr Carteret im Spithead z Ängland aachoo. Si Bricht isch im Hawkesworth sim Buech: „An Account of the Voyages undertaken by Order of His Present Majesty …“ vo 1773 veröffentligt worde.
Dr Carteret isch zum Kapitän beförderet worde, het denn aber joorelang uf e nöis Kommando müesse warte. 1779 het er d HMS Endymion schliesslig trotz alle Brobleem, wo s im Ermelkanal, vor Senegal und in de Antille gee het, zu de Westindische Insle gseeglet.
Dr Philipp Carteret het sich 1794 im Rang vom ene Konteradmiral us em aktive Dienst zruggzooge. Er isch am 21. Juli 1796 z Southampton im Alter vo 63 gstorbe und dört in dr All Saints' Church begraabe worde.
Mongolisches Reich
[[Datei:Mongol Empire map.gif|thumb|250px|D Mongole-Riich under em Dschingis Khan (ab 1206 bis 1227) und sine Erbe:
Matthias Sempach
Dr Sempach Matthias (* 10. April 1986), vo Auchischtoorf, isch e Schwyzer Schwinger. Dr Sempach isch Buur un schafft as Metzger bi dr Sommer & Klötzli GmbH z Winige.
Eglingen (Oberelsass)
Eglìnge (frz. Eglingen, dt. Eglingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Mongolisches Reich
Ab 1260:
]] S Mongolische Riich isch dr grösst zämmehängendi Herrschaftsberiich in dr Wältgschicht gsi. Es het het sich us em Khanat vom Dschingis Khan entwigglet, nochdäm dä d Mongole 1190 in iirem Hauptsiidligsruum in dr Mongolei under sinere Herschaft veräinigt het. Er het denn groossi Däil vo Asie erooberet und isch bis Russland vordrunge. Under sim Soon Ögedei Khan het dr Mongolesturm uf Öiropa aagfange und fast ganz Russland isch under die mongolischi Herschaft cho. 1241 si die mongolische Riter ins hütige Dütschland, Tschechie und Östriich iigfalle und häi die öiropäische Armeä, wo sä konfrontiert häi, vernichdend gschlaage, under anderem bi Liegnitz z Pole am 9. April 1241 und bi Muhi in Ungarn. Wo dr Ögedei Khan 1241 gstorbe isch, sin si abzooge, wil iiri Generääl bi dr Waal vom Groosskhan häi welle drbii si. D Gebiet, wo si bsetzt häi, häi dr Staat vo dr Goldige Horde bildet, wo bis zum Aafang vom 16. Joorhundert äins vo de grösste Riich in Öiropa gsi isch.
Eglingen (Oberelsass)
Geogràfi
Eglìnge lijt àn dr Làrg sìdlich vum Rhin-Rhone-Kànàl.
Matthias Sempach
Schwinge
Dr Sempach isch Mitglid im Schwingerklub Chiuperg und im Bärnisch-kantonale Schwingerverband, wo en Teilverband vom Eidgenössische Schwingerverband isch. Är isch 194 cm gross un wigt 110 kg. Bishär (Stand 28. Mai 2014) het er 83 Chränz gwunne. Bim Aidgnessische Schwing- un Älplerfescht anne 2013 z Burdlef isch er mit acht Siig us acht Gäng Schwingerchenig wore. Aafangs September 2014 hät dr Sämpach Matthias dr Chilchbärg-Schwinget ime 5 Sekunde churze Schlussgang gwunne. Als amtierende Schwingerchenig de Chilchbärger gwinne, das hät vor ihm nu de Schläpfer Ernst vor 30 Johr gschafft.
Mongolisches Reich
1218 häi d Mongole s westlige Middelasie erooberet und si in de 1230er Joor bis Anatolie vorgstoosse. Denn isch s Kalifat vo Bagdad an d Räije cho und 1260 si d Mongole z Aleppo gsi. Noch em Dood vom Groosskhan si die mäiste Mongole zrugg in d Mongolei und die egüptische Mameluke häi e mongolischi Armee gschlaage und d Gränze isch vo denn a dr Eufrat gsi. Die bsetzte Gebiet im Middlere Oste si spööter zum Ilchanat worde.
Eglingen (Oberelsass)
Gschìcht
Eglìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne ém 10. Jh. àls Englingheim (1136 Egelinga).
Mongolisches Reich
In Ostasie het dr Ögedei Khan 1231 Korea underworfe, dr letscht Groosskhan, wo no vo alle Mongoole anerkennt worde isch, dr Möngke Khan, het in de 1250er Joor die erste grössere Gebiet in China underworfe, und dr Kublai Khan het bis in d 1270er Joor d Erooberig vo China abgschlosse. Inwasione vo Japan si nid glunge. Die mongolische Herrscher vo China häi d Yuan-Dynastii bildet, wo d Oberherschaft über China usgüebt het, bis si 1368 vo de Ming verdriibe worde isch. Bald druf, 1387, isch d Yuan-Dünastii undergange, und s Mongolische Riich isch politisch ändgültig in sälbständigi Däilriich zerfalle.
Au wenn die vier Nochfolgerriich, s Tschagatai-Khanat (bis 1565), s Ilchanat (bis 1507), d Riich vo dr Goldige Horde (bis 1502) und vo dr Yuan-Dünastii (bis 1387, in China aber nume bis 1368) nüme zentral regiert worde si, gseet mä sä äinewääg as Däil vom Mongolische Riich.
Eglingen (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Matthias Sempach
Ehrige
Dr Sempach isch im 2012, 2013 und 2014 «Schwinger vom Johr» worde und hät dodemit jewils dr «goldig Chranz» überchoo.
Eglingen (Oberelsass)
Verwàltung
vun Eglìnge ìsch. Eglìnge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eglìnge ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Museumsgrabfeld
Ds Museumsgrabfäld isch e chlises Freilichtmuseum z Bärn, wo Grabschdeine usgschdelt wärde.
Saint-Médard (Moselle)
Saint-Médard (ditsch Sankt Medard) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Museumsgrabfeld
Gschichd
Ds Museumsgrabfäld, „öpe ds chlinschde Museum vor Schdat“ Bärn, isch 1980 gründet worde mit dem Zil, „zittypischi Bischbil vo Grabmalkunschd“ für d Nachwält z erhalte. S „Fäld“ wird imne langsame Rhythmus beleit, „drmit s ned zvil Grabmäler us dr glichen Epoche hed“. Weli Grabschdeine i ds Museumsgrabfäld chöme, entscheidet d schdatbärner Grabmalkommission ahang vo rein ästhetische Gründ. Drzue köre „handwärchlech u künschdlerich bischbilhafdi Grabmäler“, wo einisch im Jahr dür d Grabmalkommission prämiert wärde. Zum Konzäpt vom Museumsgrabfäld kört, das d Alterspatina uf de Grabschdeine sii gla wird.
Saint-Médard (Moselle)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Museumsgrabfeld
Gschichd
Ds Museumsgrabfäld isch o e Freilichd-Veranschdaltigsort. So si zum Bischbil 2011 Wärch vom Heinrich von Kleist im Museumsgrabfäld vor Christine Ahlborn u vom Matthias Zurbrügg as Theaterschbaziergang inszeniert worde.
„Dr erschdi Grabschdei vom Fäld isch vo 1888“; dr „Grossdeil vo den Usschdelligsschdück chont … us de Jaare 1950 bis 1980“. D Grabmäler si derzit, wil sech zweni Lüt fürne indressiere, amne füechde u schattigen Egge vom Schosshaldefridhof der Witterig usgsetzd; um mee Bsuecher aa z zie, wot ne d Leitig vom Schosshaldefridhof an ene bsuecherfründlechere Ort häretue. Me wot mid em Museumsgrabfäld ir Zuekunft o ar Bärner Museumsnachd mitmache, und es sött spezielli Füerige im Museumsgrabfäld gää.
Saint-Médard (Moselle)
Geogràfi
Saint-Médard lijt eschtlich vun Metz ìn dr Neche vum Linderweiher (Étang de Lindre) uf re Heche zwìsche 199 un 333 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Saint-Médard ìsch. Saint-Médard ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Saint-Médard ghert zem Lorrain.
Tendai Matare
Dr Tendai Matare (* 1987) isch e schwizerisch-simbabwische Künschtler.
Em Matare sy Vater isch Simbabwer; är isch by sinere schwizer Mueter in dr Schwiz ufgwachse, het s Gymnasium bsuecht und 2015 es Bachelorstudium am HyperWerk mit ere fotografische Usstellig über Vaterlosigkeit abgschlosse. Sini hyperphallischi Perspektive dräit drbi zum Verständnis vo der psychosoziale Entwicklig vo vaterlos ufgwachsene jungen Männer bi.
As Rapper coproduziert er unter em eigene Label F.M.T.Productions Dancehall-Musikvideos, won er z Basel und in Simbabwe dräit; är thematisiert in sine Songs die simbabwischi Diaspora. Zu syne bekanntischte Songs ghöre In the air und dr mit em Seh Calaz dräihti Song Ton Down.
Direktorium (Helvetik)
S Diräktorium, noch dr Verfassig Directoire exécutif, isch d Exekutive vo dr Helvetische Republik in de Johr 1798 bis 1800 gsi. Es isch mit dr erste Helvetische Verfassig vom 12. April 1798, wo dr Peter Ochs gschriibe het, as Kollegialsystem iigfüehrt worde und het us fümf gliichberächdigte Diräkter bestande. Im Vergliich zum französische Direktorium het es meh Vollmachte gha, vor allem wil d Franzose im Ochs si Verfassig entsprächend abgänderet hai. Es isch ehnder en Ufsichtsbehörde as e Regierig gsi, d Diräkter hai keini eigene Ressorts gha, so dass sich jede um en eignigs Departemänt kümmeret hätt. Alli hai sich mit allem müesse abgee; wil si sich aber eso hüfig in d Arbet vo de Minister iigmischd hai, isch d Verwaltig rasch ineffizient worde. Drzue isch no cho, ass s Land braktisch in Anarchi verfallen isch. Mit siim ganze Machtapparat het s Direktorium nit lang chönne regiere, wie s in dr Verfassig vorgseh gsi isch. Vom 18. Februar bis am 6. Juli 1799 het s usserordentligi Vollmachte bruucht und d Lag in dr Helvetik het sich doch nid besseret. Am 7. Jänner 1800 hai d Rööt im ene Staatsstreich s Direktorium ufglööst und s mit eme provisorische Vollziehigsusschuss ersetzt, wo siibe Mitgliider gha het.
D Kompetänze
Mit dr neue Verfassig hai d Kantön alli unabhängige Kompetänze verlore und die sin an d Zentralregierig übergange. So isch s Diräktorium für die inneri und üsseri Sicherheit vo dr Republik zueständig gsi. Sälber het s keini diräkte militärische Funktione gha, het aber alli Offizier chönne ernenne oder absetze. Im diplomatische Beriich het s Direktorium Botschafter ins Usland gschiggt, in dr Verwaltig d Minister, d Kommissär vom Nationalschatzamt, und d Statthalter und Oberiinähmer in de Kantön ernennt. Au die kantonale Verwaltigskammere vo de Statthalter het s Direktorium chönne absetze und bis zun ere Neuwahl eigeni Beamti ernenne. Mit dr Gwaltedrennig het me s in dr Helvetik nit allzu gnau gnoh: im Justizwäse si dr Presidänt und anderi Amtsinhaber am Oberste Grichtshof vom Direktorium abhängig gsi.
Mit dr Legislative het sich d Regierig in vile Beriich müesse arrangiere. Sie het zwar diplomatischi Verhandlige im Usland gfüehrt, aber s Parlamänt het de Verdräg müesse zuestimme. Nume Gheimklausle si gheim bliibe. D Gsetzgäbig isch d Prerogative vo de Parlamäntskammere gsi, aber d Gsetz si erst mit em Siigel vom Diräktorium in Chraft drätte, bekannt gmacht und vollzoge worde. D Regierig het dr Legislative Vorschleg chönne mache oder e Sach verdrätte, aber numme indiräkt per Korrespondänz, d Gsetzesinitiative isch bi de Rööt bliibe, wie au s Rächt z begnadige, wo aber s Diräktorium e formells Aadragsrächt gha het. Über d Staatsfinanze het s Diräktorium jöhrlig vor dr Legislative müesse Rächeschaft ablegge.
S Presidium
Dr Presidänt isch in ere Verloosig bestimmt worde und het d Helvetik gegen Uusse verdrätte. E Kanzlei, gleitet vom ene Generalsekretär, hai em drbii ghulfe. Alli 73 Dääg hätt e neuje Presidänt sötte usgloost wärde, si si aber schnäller usgwächslet worde, zerst jede Moned und spööter alli 52 Däg.
D Wahle
E Diräkter het müesse mindestens vierzig Johr alt si und äntwäder verhüürotet oder verwitwet. Im erste Johr isch eini vo de Parlamäntskammere per Los bestimmt worde, ass si fümf Kandidate für e Diräktersboste wurd vorschloo, und die zweiti Kammere het eine vo dene fümf mit ere absolute Stimmemehrheit müesse wehle. Das het me mit alle fümf Diräkter eso gmacht. Jedes Johr isch usglost worde, wele vo de Diräkter säll Johr müess zruggdrätte, und e neue Diräkter isch an siiner Stell gwehlt worde. Dä, wo zruggdrätten isch, hätt denn für fümf Johr nüm chönne gwehlt wärde. S Kollegialsystem und d Unsicherheit won e Verlosig mit sich bringt, het sotte verhindere, ass ei Diräkter z vil Macht chönnt a sich riisse.
Mitgliider vom Diräktorium
Die erste fümf Diräkter si gmässigti Republikaner und Unitarier gsi. Kei Patriot isch denn gwehlt worde, was s Diräktorium gschwecht het, wil die in dr Opposition bliibe si. D Patriote Peter Ochs und Laharpe si erst im Juni ins Diräktorium gwehlt worde anstatt vo de Republikaner Bay und Pfyffer, uf e Druck vom französische Oberkommissär Rapinat ane, wo zerst anstatt vom Laharpe dr Dolder het welle iisetze. D Mitgliider vom Diräktorium vom April 1798 bis 7. Jänner 1800 si gsi:
Haus Savoyen
S Huus Savoye isch e Dünastii, wo sit em Hoochmiddelalter über d Territorie Savoye und Piemont gherrscht het und vo 1861 bis 1946 d Köönig vo Italie gstellt het.
Es het Zite gee, wo s Gschlächt au über Däil vo dr Westschwiz, d Groofschaft Nizza und Köönigriich Sardiinie gherscht het.
Leopold III. (Habsburg)
Dr '''Leopold III. dr Grächti''' (* 1. Novämber 1351 z Wien; † 9. Juli 1386 z Sämpach) us em Huus Habsburg isch Herzog vo Östriich, Steiermark, Kärnte und Krain gsi.
Haus Savoyen
Häärkumft
As Gründer vom Huus gältet dr Humbert I. Biancamano (Humbert Wisshand), wo mä nid von em wäiss, vo won er häär isch, aber wo 1003 Groof vo Salmourenc im Viennois worde isch, 1017 Groof vo Nyon am Gämfersee und 1024 Groof vom Aostadaal am östlige Abhang vo de Westalpe. 1034 het er e Däil vo dr Maurienne (s Daal vo dr Arc und iire Sitedääler) as Loon vom Konrad em Salier für d Understützig vo sim Aaspruch uf as Köönigriich Burgund überchoo. Er isch au Groof vo Savoye, Belley, Tarentaise (s Daal vo dr Isère) und vom Chablais gsi.
Leopold III. (Habsburg)
Biografii
Dr Leopold isch as Soon vom Herzog Albrächt II. em Wiise (au em Laame) und dr Johanna, Dochder vom Ulrich II. (Graf vo Pfirt) uf d Wält choo.
Haus Savoyen
Middelalter
Wo dr Otto (1051 oder 1056–1060) an d Macht choo isch het er Ländereie uf bäide Site vo de Alpe gerbt, was e wääsentlige Iifluss uf s Schiggsaal vo dr Familie ghaa het. Dr Thomas (1189–1233) het zu de käiserlige Ghibelline ghalte, isch zum Riichsvikaar ernennt worde und het si Territorium im südostfranzöösische Bugey und in dr Waadt erwiteret. Dr Amadeus VI.(1343–1383) het sich mee gege Itaalie usgrichdet, Under em Amadeus VIII. (1391–1440) het Savoye e Blüetezit gha. Dr Köönig Sigismund het en 1416 zum Herzog erhoobe. 1430 het er d Statuta Sabaudiæ iigfüert, e Gsetzbuech, wo im ganze Herzogdum gulte het. Am Konziil vo Baasel isch er 1439 zum Babst gweelt worde, het sich aber nid gege dr Eugen IV. chönne duuresetzt und isch noch zää Joor as Geegebabst zrugdrätte. D Frau vom Amadeus IX. d Yolande, het sich mit em Karl em Küene verbündet, und wo dä im Chrieg gege d Äidgenosseschaft umchoo isch, het d Yolande groossi Däil vo iirem Bsitz in dr Westschwiz verloore. Dr Karl I. (Regierigszit 1482–1490) het s Herzoogdum denn im Piemont vergröösseret.
Leopold III. (Habsburg)
Biografii
Scho 1355 het si Vater e habsburgischi Huusornig erloo, und noch deere hätte d Söön gmäinsam und gliichberächdigt d Regierigsgeschäft müesse füere. Won er am 20. Juli 1358 gstorbe isch, si die drei jüngere Söön no minderjöörig gsi und dr eltist, dr Rudolf IV. dr Stifter, het Regierig elläi übernoo. 1364 het er denn sälber au e Huusornig erloo, die Rudolfinischi, und noch dere si die habsburgische Länder dr gmäinsam Bsitz vo alle Brüeder gsi. E Dokumänt mit de Underschrifte vo alle drei Brüeder, wo dr zwäiteltist von ene, dr Friedrich III., scho 1362 gstorbe isch, isch dr berüemt Gründigsbrief vo dr Wiener Uniwersidäät 1365.
Haus Savoyen
Nöizit
Sit 1434 isch s Herzogdum vo Frankriich abhängig gsi und eso in dr habsburgisch-franzöösisch Komflikt um d Hegemonii in Itaalie iinezooge worde. Wo dr franzöösisch Köönig Louis XII. s Herzogdum Mailand erooberet het, isch Savoye im Oste wie im Weste vo Frankriich iiklammeret gsi. Dr Herzoog, wo mit ere Habsburgere verhürootet gsi isch, het fründschaftligi Beziejige mit Ööstriich ufgnoo. Si Noochfolger, dr Karl III. het sini Bündnispartner immer wider emol gwäggslet. Das isch nid guet uusechoo: 1536 häi d Franzoose Savoye vom Weste us aagriffe und denn Turiin iignoo, und Bärner Drubbe versterkt duur Friburger und Walliser häi die herzoogdröije Aadlige us Gämf verdriibe. Dr Emanuel Filibert (Regierigszit 1553–1580) isch äine vo de bedütenste Fäldhere vo sinere Zit gsi, und het im Verdraag vo Cateau-Cambrésis 1559 d Unabhängigkäit vo Savoye fast in sinere ganze histoorische Gröössi chönne duuresetze, allerdings ooni Gämf.
D Italiänisierig vom Huus Savoye
Mit em Verdraag vo Utrecht, wo 1713 em Chrieg zwüsche Groossbritannie und Frankriich en Änd gmacht het, si die sognennte Nääbenländer vo de Spanier ufdäilt worde. Savoye-Piemont het Gebiet vom Herzogdum Mailand überchoo, dr Grooss Briis isch allerdings s Köönigriich Sizilie gsi, wo dr Viktor Amadeus 1720 vom Karl VI. vo Habsburg geges Köönigriich Sardinie usduscht het. Dr Karl Emanuel III. (Regierigszit 1730–1773) het Frankriich im Polnische Erbfolgchrieg gege Ööstriich ghulfe und drfüür s Herzogdum Mailand üüberchoo, het uf daas aber scho 1736 wider müesse verzichte. Im Ööstriichische Erbfolgchrieg 1742 häi d Franzoose Savoye und d Groofschaft Nizza erooberet, denn het sä dr Karl Emanuel aber 1747 gschlaage und im Friide vo Aache 1748 Gebiet in dr Po-Eabeni überchoo, under anderem d Stadt Vigevano. Us em Siibejöörige Chrieg het er sich uuseghebt und sich uf Reforme im Innere konzentriert, vor allem z Sardinie.