cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Flussfunde aus der Thur im Toggenburg
Uusweertig
Die Fünd sind e wichtigs Zügnis för d Sidlgisgschicht vom undere Toggeborg (Under- und Aalttoggeborg), wo archäologisch ganz schlecht erforscht isch. Me cha erchene, as im ondere Toggeborg i de Mittlere Bronzezitt (1550–1350 v.Chr.) Mentsche glebt ghaa hend. Di sechs Glofe us dere Zitt chönnted as Opfer deponiert woore sii, aber da isch recht uugwöss. Woorschiinlicher isch daa bim Bronzeschwert vom Typ Rixheim, wo us de spoote Bronzezitt (1350–800 v.Chr.) stammt. O bi Wiifelde im Tuurgi sind zwai Schwerter vom Typ Rixheim i de Tuur gfunne wore. Us de spoote Bronzezitt stamed vo dene beede Fundplätz no e Pfiilspitz und zwee Angelhöögge, ann devoo is massiv baut, wiemers för gröösseri Fisch wie Forele oder Hecht bruucht. Bronzezittliche Fünd us anderen Orte zaiget, as uf de Sant Iddaburg und uf de Glattburg bi Oberbüre, grad öber de Tuur, i de spoote Bronzezitt Mentsche ghuuset hend. Us de Hallstattzitt (800–480 v.Chr.) gits e kai Fünd vo dene beede Stele. Us de Latènezitt (480–15 v.Chr.) stamed meriri Fünd, vor alem us de spoote Epoche. Drunder sind sibe cheltischi Silbermünze usem 1. Jh. v.Chr. Die wiiset druf hii, as oberhalb vo de beede Fundplätz e Sidlig gsii sii mue. En andere Ort wo i de spoote Latènezitt Mentsche glebt hend, isch bim Cholberg, wo öppe i de Mitti vo de beede Fundplätz litt. Vo doo stammt nemmli e Handmöli us Stai us dere Zitt.
Zo de Fünd us de Tuur ghööred o sechs röömischi Münze und meriri Fible us de Chaiserzitt (15 v.Chr.–284). Anderi röömischi Münze sind z Oberhelffetschwiil, ofem Eppeberg, z Oberglatt und denn no bi Ufhofe, im Sunetaal und uf de Glattburg, ali i de Gmaind Oberbüüre, grad a de Grenze zom Toggeborg, gfunde wore. Us de Spootantiiki (284–500) sind kai Fünd us de Tuur bikannt. Nume d Münze vom Chaiser Magnentius (350–353), wo ufem Eppeberg gfunde woren isch, stammt us dere Zitt. Früemittelaalterlichi Fünd gits nöd grad fill. Usem 6. oder 7. Jh. chömed drai Pfiilspitzen us Ise. E Gürtelbschlääg us Ise stammt us de Mitti vom 7. Jh. und hett woll zonere draitailige Saxgürtelgarnitur ghöört. E Riemezunge datiert is 8. Joorhundert. Hooch- und spootmittelaalterlichi Fünd (1050–1500) gits scho recht vill. Dezue ghööret uuffälig vill Gegeständ, wo mit Ross ztue henn, wie Hufise, Spore oder e Stiigbögel. Zwoo Sichle us Ise zaiget as Chorn aabaut woren isch. Vo de fööf gfundne Muultrummle cha aini is Spootmittelaalter datiert were. D Fünd us de Noizitt (ab 1500) gend e Bild ab öber de Alltaag vo de Toggeborger. Dodezue ghööred Chetteli mit iigravierte Neme oder Erinnerigstugg vo Wallfaartsort wie Fischinge oder Aisidle. Bsundrigi noizittlichi Fundstugg sind zum Biispil e Chüngelipistole usem erste Viertel vom 20. Joorhundert oder e Goldring mit de Gravur „Bianca 1. Mai 1970“.
Wales
Wales (uf walisisch: Cymru; IPA-phonetisch: /ˈkəmrɨ/ ; uf änglisch: Wales) isch de chlinschti Teil vo de Britische Insle und im Vereinigte Chönigriich. Es hät e Flechi vo 20.779 km². D Hauptstadt isch Cardiff.
Sprooche
In Wales isch näbe Änglisch o s Walisische, a keltische Sprooch, Amtssprooch, won gwüssi Änlichkeite mit em Bretonische häd.
Gschicht
Wales hät früener eigeti Herrscher ghaa. Im 13. Johrhundert händ sich d Fürschte vo Gwynedd (Guines) chönne gägenüber den andere walisische Fürschte duresetze.
De Chünig Eduard I. hät aber bis 1283 Wales eroberet. Sit doo isch de Chronprinz vo Ängland reschpäktive vom Vereinigte Chünigriich vo Amts wäge amigs Fürscht vo Wales (änglisch Prince of Wales, walisisch Tywysog Cymru). 1535/42 isch Wales definitiv is änglich Chünigriich integriert worde, und sit doo gilt z Wales au s änglisch Rächt.
Kenzingen
Kenzinge isch e Kleistadt im Landkreis Emmedinge in Bade-Württeberg.
Wales
Gschicht
1966 hät d Partei Plaid Cymru („Partei vo Wales“) zum erschte Mol en Parlamäntssitz gunne. Si setzt sich für politischi Autonomii und die walisisch Sprooch ii. Au d Labour-Partei isch mee und mee für e walisischi Autonomii gsi. 1998 schliessli isch Wales en autonomi Region im Vereinigte Chünigriich worde und hät en eiges Parlamänt und en eigeni Regierig überchoo.
Kenzingen
Geographi
D Stadt Kenzinge lit in dr Oberrhinebeni am Rand vum Schwarzwald, öppe 25 km nördlich vu Friburg im Brisgau. Im Weschde vun Kenzinge gid’s mit de Elzwiese noch ä baar vun de ledschde große Matte am Oberrhin.
Wales
Wahlspruch
De Wahlspruch Y Ddraig Goch ddyry cychwyn heisst uf Dütsch: De roti Drache stiigd us de Äsche. De roti Drache isch scho sit vilne hundert Jaar s Symbol vo de Waliser. Scho im 7. Jahrhundert chunt är i Gedicht vom Chünig vo Gwynedd vor und um 820 seg er uf em Banner vom Chönig Arthur gsi, won er in Chrieg zoge isch. Es wird gseid, es segi di eltischti Fane wo immer no brucht wärde. De roti Drache gheisst uf walisisch Y Draig Goch.
Kenzingen
Stadtgliderig
Bombach, Hecklinge, Kenzinge un Nordwil bilde zämme d Stadt Kenzinge.
Gschichte
Kenzinge wird erschtmol anno 772 im Lorscher Codex, Urkunde 2652, erwähnt. S'Kloschter Lorsch het in sällere Zit umfangriche Besitz im gesamte Brisgau gha.
Anno 1249 isch s'Stadträcht verlihe worre, 1349 isch Kenzinge habsburgisch und demit schliesslich öschtrichisch worre. In dr Reformation isch d'Stadt dorum katholisch blibe un 1805 badisch worre.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verkehr
Kenzinge isch durch d'Bundesstross B 3 (Buxtehude - Wil am Rhi) sowie durch d'Rhidalbahn an s'überregional Verkehrsnetz agschlosse. Im Weschte vu dr Gmarkig verlauft d'Bundesautobahn A5, wo aber kei Aschluss bi Kenzinge het.
Mit em Auhof, eme Swingerclub im usserschte Oschte vu dr Gmarkig kurz vor Ottoschwande (Gmei Freiamt), wiist Kenzinge au fer anderi Arte vu Verkehr e guet usbauti Infrastruktur uf.
Bildig
Kenzinge isch e alde Schuelstandort, wo scho fer s'Johr 1300 e Volksschuel noochgwise isch. Näbenem Gymnasium un dr Hauptschuel mit Werchrealschuel git's hüt in Kenzinge au drei Grundschuele (z'Hecklinge, z'Kenzinge un z'Nordwil).
St. Nikolaus Kirche Prag
D St.-Nikolaus-Chille (Kostel sv. Mikuláše) isch anstell vo de Chlinsiter Pfarrchille vo 1283, wo 1625 vo de Jesuite überno worde isch, errichtet worde und zählt zu de bedeutendste Barockbauwerk vo Prag und vo de Wält. Vo 1703 bis 1711 hätt de Christoph Dientzenhofer s neue Chilleschiff mit de Westfassade baut und sin Sohn Kilian Ignaz Dientzenhofer hät vo 1737 bis 1752 de Chor und d Kupple baut. De Glocketurm isch 1756 vom Anselmo Lurago errichtet worde.
A de Inneussstattig sind zahlreichi namhafti Künstler beteiligt ksi. De Johann Lucas Kracker us Wien hät in dr Kupple s Fresco d ''Apotheose vom hl. Nikolaus'' gmolt, wo mit ere Usdehnig vo 1500 m² zu de grösste vo Europa ghört.
Bötzingen
Betzinge isch e Gmei im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg.
Geographischi Lag
Betzinge lit an dr südöstliche Site vum Kaiserstuehl eppe 15 km westlich vu Friburg im Brisgau. D'Gmei bestot us dr Ortsdeile Betzinge un Oberschaffhuse.
Gschichte
Urkundlich isch Betzinge erstmols anno 769 n. Chr. als Bezzo in ere Urkunde vum Kloster Lorsch im Zämmehang mit em Wibau erwähnt worre.
Politik
D'Gmei ghört zue dr Verwaltigsgmeinschaft Kaiserstuehl-Tuniberg, wo ihr Sitz au do lit.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wirtschaft un Infrastruktur
D'Gmei nutzt öppe 305 Hektar Flächi fer dr Wibau.
Asässigi Undernähme
Grösster Arbetgäber vu Betzinge isch mit eppe 2.300 Arbetsplätze die yberregional bekannt Kunststofffabrik Peguform, wo under anderem Kunststoffdeile fer bedütendi Autohersteller produziert.
Saderlacher Tiernamen
Tiernäme im Dialekt vo Saderlach:
Stilli
Schtilli esch es Dorf im Bezerk Brogg vom Schwiizer Kanton Aargau.
Geografii
S Dorf liit öbbe drüehalb Kilometer nordöschtlech vom Zäntrum vom Bezerkshauptort Brugg. Bes am Änd vom Johr 2005 esch Schtilli no e eigeständigi politischi Gmäind gsii. Siit dem ghörts zo Villige. Met ere Flächi vo 57 Hektare esch Schtilli die zwoitchliinschd Gmäind vom Kanton gsii.
S ehemolig Gmäindsgebiet vo Schtilli het sech uf e drüü Kilometer lange, zwösche 25 ond 210 Meter bräite Ufersträife am weschtleche Ufer vo de Aare beschränkt, wobii s Flossbett meh als ein Drettel vo de Flächi ignoh hed. D Gemäindsgränze zo Villige esch dor e 40 Meter hochi Böschig beldet worde. S Dorf liit rond 1,5 Kilometer nördlech vo de Möndig vo de Limmat id Aare, im sognännte Wasserschloss vo de Schwiiz. I de Aare liit die chlii Ensle Feschergrien, wo dor ahgschwämmts Gschieb entstande esch.
Gschecht
Schtilli isch oms Johr 1450 ome gröndet worde, wo d Bsetzer vo de Herrschaft Schänkebärg bschlosse händ, a dere Stell e Fehri öber d Aare iihzrechte zum neui Iihnahmequelle z erschlüüsse. Om d Taverne ond d Möli ome esch e chliini Sedlig entstande, wo d Bewohner hauptsächlich vom Feschfang ond vom Scheffsverchehr gläbt händ. D Scheffer vo Schtilli händ Güeter vo Bärn, Lozärn ond Zöri bes nach Laufeborg ond Zurzi, teilwiis sogar bes nach Holland beförderet. D Aare ab sind au vil Flösser cho.
Grond ond Bode send Täil vom Hoof Rhäi gsii, wo am Chloschter Wettiche im Kenzigtal im Schwarzwald ghört hät. Wo 1460 d Stadt Bärn s Gebiet weschtlech vo de Aare erobert hät, hed sech a de Rächt vom Chloschter nüt gänderet. D Nonne händ allerdings d Iifüerig vo de Reformation im Johr 1528 heeneh müese. 1544 heds Chloschter de Hof Rhäi am Graaf Hartme vo Hallwiil verchauft. 1566 esch Schtilli de Hauptort vomene neue Grechtsbezerk worde, wo au d Dörfer Lauffohr, Mönthal, Rhäi, Remige, Rinike, Rüfenach ond Villige umfasst hed. Zwöschen 1588 ond 1599 hed d Stadt Brugg zwoi Drettel vom Hof erworbe, d Stadt Bärn de räschtlich Drettel.
Im März 1798 hend d Franzose d Schwiiz eroberet ond händ denne die Helvetisch Republik usgruefe. De Hof Rhäi esch zom neue Kanton Aargau cho. 1799 esch d Frontlinie im Zwoite Koalitionskrieg mette dorch s ondere Aaretal verloffe. Ide Region heds mehreri Feldlager vo de französische Armee gha. Dor Requisitione ond Plönderige hend d Dorfbewohner grossi Not erliide müesse.
1803 esch de Hof Räi ufglöst worde, die äinzelne Dörfer send zo sälbschtschtändige Gmäinde erhobe worde. 1903 hed de traditionsriich Fährebetrieb met de Eröffnig vonere Brogg öber d Aare ufghört. Im Septämber 2003 hend die Stemmberechtigte vo Schtilli beschlosse, d Äigeständigkeit vo ihrer Gmäind ufzgeh ond sich per 1. Januar 2006 ade Gmäind Villige ahzschlüsse.
Wappe
S ehemalige Gmäindswappe gseht so uus: "In Blau weisser Anker, überdeckt von kreuzweise gestelltem weissem Ruder und weissem Stachel." S Wappemotiv esch erschtmols 1838 ofemene Papiersegel erschene. Erenneret werd met dem a d Flossschefffahrt, wo emol de met Abschtand wechtigscht Wertschaftsfaktor vode Gemäind gsii esch.
Bevölkerig
Am 31. Dezember 2004, es Johr vode Iigmäindig, hend 397 Mänsche in Schtilli gläbt, de Ossländerahteil hed 25,9 % betroge. Bede Volkszählig 2000 send 38,8 % reformiert, 32,2 % römisch-katholisch ond 10,9 % moslemisch gsii. 84,9 % hend Dütsch, 5,0 % Italiänisch, 2,5 % Serbokroatisch als ehri Hauptsproch bezäichnet.
Wertschaft
In Schtilli heds nor öbbe 40 Arbetsplätz, meh als d Hälfti devo im Dienschtläischtigsberiich. Dorom schaffet die meischte Erwerbstätige osswärts ond pendlet i die grössere Gmäinde vo de Region Brugg und Bade.
Verchehr
Schtilli liiht ade Strosse, wo uff e Brogg öber d Aare nach Wörelinge goot. Es het zwoi Poschtautplinie, wo vo Brugg uus uf Zurzi beziehigswiis uf Döttige führed (met Zuesatzkörse zom Paul-Scherrer-Inschtitut z Villige). D Bahnstation Siggethal-Wörelinge liit öppe en halbe Kilometer entfernt of de andere Siite vom Floss.
Grafschaft Baden
D Grafschaft Bade isch vo 1415 bis 1798 e gmeini Herrschaft vo de Eidgnosseschaft gsi. S Gebiet vo de Grafschaft isch de Nordoschte vom hütige Kanton Aargau gsi mit de Stadt Bade als Hauptort.
Vo de Länzburger zun ere gmeine Herrschaft
D Region Bade isch im höche Middelalter zerscht unter de Herrschaft vo de Grafe vo Länzbrg gsi, ab 1173 den im Bsitz vo de Chyburger, u nach em Usschtärbe vo dere Familie im 1264i hei d Habsburger d Herrschaft übernoh.
Im Johr 1415 hei d Eidgnosse im Uftrag vom König Sigismund de Aargau eroberet, wil de Habsburger Herrscher, de Friedrich IV. vo Tirol em Papscht Johannes XXIII. zu de Flucht vom Konstanzer Konzil verhulfe het. Dozmol hei d Bärner de Oberaargau übernoo, und d Eidgnosse hei miteinand s Freiamt und des Gebiet eroberet, wo sider de Name Grafschaft Baden gha het. Näbe de bisherige habsburgische Ämter Bade u Siggethal hei au d Vogteie Chlingnau, Zurzi u Chaiserschtuel derzu ghört un au no s Chirchspil vo Lüggere. Verwaltet hei sis als gmeini Herrschaft.
D Reformationszit
Im 1528 het sich d Bevölkerig in de meischte Ämter vo de Grafschaft Bade der Reformation aagschlosse, si hei aber nach de Schlacht bi Chappel un em Zweite Chappeler Landfride im 1531i wider müesse katholisch werde. Usnahme hets z Zurzi u z Tägerfälde gäh, wo jewils i de Mehrheit reformiert si blibe, unter em Iifluiss vo de Stadt Züri im Amt Dietike un z Würelos, und wäge de Patronatsrächt vom ehemalige Chloschter Königsfälde z Birmischtorf u z Gäbischtorf hei sich in dene beide Ämter Reformierti chönne halte.
d Jude in de Grafschaft
D Grafschaft isch in de alte Eidgnosseschaft die einzig Regioon gsi, wo ab em 17. Johrhundert Jude hei dürfe wohne. Ab em 1776 isch des Rächt uf die beide Surbtaler Dörfer Ändige u Längnau beschränkt gsi. D Jude hei keis Land dürfe bsitze, keis Handwerk dürfe usüebe u sin direkt im Landvogt unterstellt gsi. Ab em 1696 hei si all 16 Johr en noie «Schutz- u Schirmbrief» müesse chaufe.
s End vo de Grafschaft
Am 19. März 1798 si französischi Truppe i de Grafschaft Baden iimarschiert. Si hei di ganz Schwiiz umgstaltet. D Grafschaft het irs End gfunde, wo am 11. April de noi Kanton Bade innerhalb vo de Helvetische Republik gschaffe worden isch. D Gebiet rechts vom Rhy hei nümm derzu ghört, dodefür sin s Chälleramt bi Brämgarte und di Freie Ämter derzu cho.
Verwaltig
D Grafschaft Bade het insgsamt 11 Ämter gha, wo ma nach innere un üssere Ämter unterschide het. Di acht innere Ämter si Birmischtorf, Dietike, Äredinge, Gäbischtorf, Lüggere, Rohrdorf, Siggeamt und Wettige gsi, di üssere Chaiserschtuel, Chlingnau u Zurzi. Zu de letsch gnannte Ämter hei au d Chirchspil Kadelburg, Lienheim und Hohetenge gehört. Si si jewils vo eme Untervogt verwaltet worde. D rechtlich Situation isch in de Grafschaft Bade kompliziert gsi, was öfter emol zu Konflikt gführt het. S het insgsamt 30 verschidnige Inhaber vo de hohe u nidrige Grichtsbarkeit gäh. D Stedt Bade, Brämgarte und Mellige hei ihri eigni Grichtsbarkeit gha und teilwis au di über Nachbardörfer. Dederzu si als Grichtsherre zum Bischpil s Chloschter Wettige, d Johanniterkommende vo Lüggere, s Chloschter Sankt Bläsi und de Fürschtbischof vo Konstanz cho.
Di acht alte Ort vo de Eidgenossenschaft hei jewils für zwei Johr de Landvogt gschtellt, wo z Bade im Landvogteischloss residiert het. Nach de Niderlag vo de katholische Ort im Zweite Villmärgerchrieg im Johr 1712 hei numme noch di drei reformierte Ort Züri, Bärn und Glaris d Landvögt gstelt.
Wirtschaft
In de Grafschaft Bade isch d Landwirtschaft vorherrschend gsi. Wäge de Realteilig bim Vererbe si d Parzelle immer chliner worde.
Markträcht hei d Stedt gha, nämlich Bade, Brämgarte, Mellige, Chaiserschtuel u Chlingnau. Zurzi isch en wichtige Mässeort gsi. Am End vom 18. Johrhundert, wo d Grafschaft ufghört het i dere Form z exischtiere, hets kei einzegi Fabrigg gäh.
Donauried
Vegel, Amfibie, Dejfelsnodle, Heigumper un Schmätterling finde Läbesryym in däne Nidermoos. E Deil im Donauried heimischi Pflanzenarte stehn as gfehrdet uf dr Rote Lischt. S git e baar Naturschutzgebiet, wu dr Arteryychtum solle bewahre. Glunge isch zem Byschpel in dr letschte Johr d Wideraasidlig vum Storch (Offinge, Gundelfinge, Lauinge, Höchstädt).
Di friejer moosig Ebeni isch wenig bsidlet, wird aber intensiv vum Mänsche gnutzt. Des het aagfange mit dr Flussbegradigung zwische 1806 un 1867 („Donaukorrektur“). Ziil isch doderby s Gwinne vu Grienland fir d Landwirtschaft gsi. Mit Hochwasserdämm isch speter gege Iberschwämmige vorgsorgt wore. Zwische 1961 un 1984 sin Staustapfle fir Wasserchraftwärch böue wore.
Im Donauried het s wärtvolli Chiisläger vun ere hegschte Qualitet. Dur dr Chiisabböu sin rund 700 Baggerseeä in dr Region entstande, wu im Summer Badgescht aalocke au us Gegnige, wu wyter ewäg sin.
Dur di schnäll Ableitig vum Grund- un Oberflechewasser in d Donau un d Yydiefig vun ere im Flussbett droht dr Grundwasserspiegel wyter abzsinke. Uf eire Syte chunnt des ere ökonomische Flechenutzig entgege, uf dr andere Syte wär des aber au e Bedrohig fir Naturlandschaft un d Artevilfalt im Donauried.
D Landeswasserversorgig, e Färnwasserversorger z Bade-Wirttebärg, bezieht Deil vu ihrem Drinkwasser us em Grundwasser vum Donauried.
24. März
Dr '''24. Merz''' isch dr 83. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 84. in Schaltjohr), dodermit blybe no 282 Däg bis zum Änd vum Johr.
Ulrich Wille
Dr Conrad Ulrich Sigmund Wille (* 5. April 1848 z Hamburg; † 31. Jänner 1925 z Mäile ZH) isch General vo de Schwiizer Armee während em Erschte Wältchrieg gsi.
Im Härbscht 1912 het er e Manöever-Üebig alässlich vum Besuech vum dütsche Kaiser Wilhelm II. gleitet. D Schwiiz het da sowohl im Wilhelm wie au im französische Militärattaché glaubhaft het chönne vermittle, dass si an ere bewaffnete Neutralität fescht hend.
Dr Wille isch am 3. Auguscht 1914 zum General vu dr Schwiizer Armee gwählt worde. S isch e ussepolitischs Signal gsi, dass d Schwiiz im Krieg neutral bliibt. Bsunders im Wälschland un bi de Sozialdemokrate isch si Wahl umstritte gsi.
Er isch bekannt worde defür, sehr vill Wärt uf Drill und Disziplin z lege. Si Dütschfründlichkeit isch ihm au zum Vorwurf gmacht worde.
Uf em Waffeplatz z Bure (Jura), em gröschte vo dr Schwiiz, isch e Kaserne uf ihn tauft. Au d Stross, woner z Meile gläbt het, treit hüt sin Name.
Akkordeon
S Akkordeoon (au Handorgle, Harmonika) isch e Handzuuginstrumänt. Dr Schbiiler erzügt mit em Bloosbalg, won e groosse Dail vom Instrumänt usmacht, e Luftstroom. Mit Hilf von ere Dastatuur stüürt er die Luft über Zunge, wo duureschlöön, und die fönge denn frei afo schwinge. Das erzügt Döön.
S Akkordeoon isch e sälbstklingends Underbrächigs-Äärofoon. Hützudags zelt mä alli Handzuuginstrumänt, wo d Dastatuur uf dr rächte Site, em Diskant, in ere abgwinklete Form aagmacht isch, zu de divärse Akkordeoonarte. Die Aaordnig vo dr Dastatuur goot uf die erste Wiener oder die erste franzöösische Instrumänt zrugg.
Die verschiidene Tüpe vo dr Konzertina, wie zum Bischbil s Bandoneon, häi, im Geegnsatz zum Akkordeoon, käi abgwinkleti Dastatuur.
Riddim
Under Riddim (vom englische Rhythm) wird i de Sprach vo Reggae- und Ragga-Musiker es Instrumentalstück verstande, wo verschideni Sänger ihri Songs drüber singe. Musikalisch entspricht de Begriff äppe em Beat im Hip-Hop und em Groove im Funk, d Bedütig innerhalb vom Genre Reggae und Ragga isch aber zentraler, wiu hie ir Regu meh Künstler über de glich Riddim singe. Das geit vo mindestens 3–5 bis zu mehrere 100 bi klassische Riddims (lueg au unge).
Charakter
E Riddim wird im Wesentliche dür e churze Basslauf über 1–4 Takt definiert. Bi Reggae-Riddims ghört meistens no e charakteristisch churzi Melodie, viu vo Bläsern gspilt, dazue. Im Ragga isch de Bass meistens so eifach, dass dr Charakter eher ds Pattern vom Drumcomputers kombiniert mit spezielln Soundgimmicks isch. D Basis vomene typische Ragga-Riddim isch dr synkopiert Bassdrum Schlag, das unterscheidets vomene Offbeat-Reggae-Riddim:
Cymbal. . . . . . x. Snare. . . . . . o. Bassdrum o. . o. . ..
Reggae-Riddims
Im Reggae gits vo jedem Riddim es Original, aui witere Ufnahmen sind Versions, und zwar vokal, instrumental oder reini Dub Versions. Di meiste Singles us Jamaika enthalte uf dr B-Site e Dub Version, d. h. d Instrumentalspur vo de A-Seite, wo mit Echoeffekt, I- und Usblendige vo Instrument und churze Passage vo einzelne Gsangszile agricheret isch worde. So gits zu jedem Tune mindestens ei Version, d Dub Version. DJs (im Reggae-Sinn d. h. sänger) nütze die B-Seite zum drüber z toaste (rappen im Hip-Hop-Kontext), was, uf Vinyl presst, e witeri Version vom Riddim darstellt. Vor allem in de 70er und 80er isch es üblich gsi, dass bimene Hit au konkurrierendi Produzente Versions vom gliche Riddims mit andere Interprete innert es par Wuche usebracht hei, das isch möglich gsi wiu d Handhabig vom Urheberrecht d Jamaika sehr lasch düregsetzt isch worde.
Riddims werde dür ihri Langlebigkeit bekannt: Di meiste Klassiker sind us dr Zit vo 1965–1970 und sind bis jetz scho mehreri hundert mal ''gversioned' worde'. Neb Sänger und Vokalgruppe nütze au populäri Instrumentaliste wie de Saxophonist Dean Frazer oder Bongo Herman die Riddimtracks als Basis für eigeti Ispielige.
Dr Name vomene Riddim isch Konventionssach, viu isch es de Name vom Original (Real Rock, Ali Baba, Stalag), mängisch au di bekannti Version (Answer, General, M 16). Teil Riddims si under mehrerne Näme bekannt (Full Up/Kouchie) oder sind bi neuere Ufnahmen neu gnennt worde (Revolution/Intercom, Hot Milk/Quicksand).
Ragga/Dancehall Riddims
1986 het e Fluet vo Version bi Ragga-Riddims igsetzt (Dancehall-Riddim isch els Synonym) entstande andersch: D Musig isch zum erste mal digital erzügt worde und d Produzente hei sich uf d Erstellig vom Basistrack, auso em Riddim angagiert. Je nach Hitpotential hend 10–20 und meh Sänger uf de Riddim gsunge, zum möglichst vil Versione mit verchiedenigem Text, möglechst schnäu zha. Wenn die Verions au ziitglich si ufe jamaikanisch Markt cho, het sich d Chance uf e Hit vergrösseret. Di zwöit Vermarktigsform, isch meistens usserhalb vo Jamaika gsi. Ds One-Riddim Album mit 10 Tracks uf eire LP und sit Afang vo de 90er mit 16–20 Tracks ufere CD het ganz vil verschiedeni Versions vom gliche Riddim.
Wichtigi Riddims
Zum lose vo de verlinkte Hörbispil muess Java im Browser aktiviert si.
Dancehall/Ragga-Riddims
I dr jüngste Ziit grife d Urheberrechtgesetz meh ds Jamaika, so dass Ragga-Riddims meistens nume vo em Produzent usege werde. Weli Riddims zu Klassiker werde, muess sich zerst zeige. Di Folgende wäre i chronologischer Reihefolg gueti Kandidate: Joyride, Filthy, Badda Badda, Street Sweeper, Diwali, Eighty Five, Coolie Dance, Applause, Wipe Out, Marchout.
Aktuelli Riddims
De am hüfigste brucht Riddim am Afang vom 21. Jahrhundert isch wahrschinlich dr
Geschlechtschromosom
D Autosoome, das si Chromosoom, wo s Gschlächt nid beiiflusse, git s in diploide Zälle as Bäärli vo Chromosoome, wo fast idäntisch, d. h. homolog si. In äim vo de Gschlächter si aber d Gschlächtschromosoome käi homologs Bäärli, sondern si underschäide sich dütlig in ihrem Inhalt und hüfig au in ihrer Gröössi. S menschlige Y-Chromosoom zum Bischbil isch dütlig chliiner as s X-Chromosoom, bim Wiisse Liechtnäägeli isch aber s Y-Chromosoom dütlig gröösser.
Wenn s Gschlächt chromosomal bestimmt wird, wird s noch de Mendelsche Regle vererbt. Die Form vo dr Gschlächtsbestimmig isch im Lauf vo dr Evoluzioon bi verschidnige Artegrubbe unabhängig vonenander entstande und chunnt zum Bischbil bi Süüger, Vögel und e baar Insekte, aber au in Gfäässpflanze voor. Bi andere Arte wird s Gschlächt hingeege dur Umwältbedingige festgläit, z. B. dur d Tämpratur bi dr Embryonalentwicklig.
Eisheilige
Di Yshailige sind noch de Buureregle drai Tääg, wo Mitti Mai nomol chalts Wetter bringet. Da sind de:
Zo de drai Iishailige gsellt sich no di nass Soffi em 15. Maie. I de noo Gegende sait mer ihre au Chalti Soffi. Mängmol gilt de 11. Mai mit em Gedänktaag an Bischof Mamertus au as Iishailige.
Noch de Buureregle gelt, ass me bis zo de Iishailige no mit Frost rechne mue, drum wered au vo Gärtner empfindlichi Pflanze nöd vor Mitti Maie ugschützt is Fraiji gsetzt. A de nass Soffi sölls denn no de ganz Taag bisle. Deno söll s Wetter schnell haiss were.
Di Iishailige sind ono hütt zimli bikannt und s gitt vili Sprüch, drunder natüürli o asigi, wo nöd ase ernst gmaint sind:
Wenn's in's Bluest rëgnet an P., se gheie d Bire abe, un wenn se mit Drötle abunge were.
Südpol
Dr Sidpol isch im allgmaine Sprochgebruuch dr sidligscht Punkt vu dr Ärd. Dää wird au geografische Sidpol gnännt un lyt in dr Antarktika. Derzue git s no d Definitione vum antarktische Magnetpol, em antarktische geomagnetische Pol un em Sidpol vu dr Uuzugänglichkeit.
In dr Elektrodünamik isch dr Südpol vom ene Magnet dä Pol, wo sich uf dr magnetisch Nordpol vo dr Ärde (wo am geografische Südpol lit) usrichdet.
Geografische Sidpol
Dr geografisch Sidpol (1) wird dur d Planeterotation feschtglait. Är lyt uf em sidlige Änd vu dr Ärdachs as Antipode vum Nordpol un het e feschti Position bin ere geografische Braiti vu. Dodermit richtet sich dr Blick von do uus nume in aire Himmelsrichtig: no Norde. Dr Sidpol het kai aidytigi geografischi Lengi. Des giltet aber nume fir dr Punkt, nit fir d Blickrichtig, wu aidytig isch. Dr Sidpol lyt uf em Feschtland vum Subkontinänt Oschtantarktika unter em ebige Yys, wu an däre Stell bis uf e Hechi vu 2800 Meter iber em Meeresspiegel goht.
Antarktische Magnetpol
Dr arktisch Magnetpol (2) isch sälle Punkt vu dr sidlige Hemisphäre, wu di magnetische Fäldlinie vum Ärdmagnetfäld vertikal zue dr Ärdoberflechi in Richtig Ärdmittelpunkt stehn, im pyhsikalische Sinn handlet s sich also um e magnetische Nordpol. E speziäll fir sonigi Mässige konschtruierte Kompass zaigt an däm Punkt no dr Gsetz vum Magnetismus mit syre „Norde“-Markierig zum Ärdmittelpunkt. E gängige Kompass, wu d Nodle nume um di vertikal Achs rum drillbar isch, chaa sich im e Umchrais vu rund 2000 km um dr Magnetpol nit no Norde uusrichte, wel do di woogrächt Komponänte vum Ärdmagnetfäld fir d Aazaig vun eme Magnetkompass z schwach isch.
Entdeckt wore isch dr antarktisch Magnetpol am 16. Jänner 1909 dur dr Edgeworth David, dr Douglas Mawson un dr Alistair Mackay im Ramme vu dr Nimrod-Expedition.
Dr antarktisch magnetisch Pol bewegt sich ständig un lyt zurzyt im Meer bi ca., rund 30 km nerdlig vu dr Zunge vum Dibble-Glätscher an dr Clarie-Kischte, Wilkes-Land.
Antarktische geomagnetische Pol
Dr antarktisch geomagnetisch Pol (3) uf dr sidlige Halbchugele isch e theoretische Pol vum uuregelmäßig Ärdmagnetfäld unter Aanahm, s gäbt im Ärdmittelpunkt e Stabmagnet. Är isch anne 2010 bi, in dr Nechi vu dr Wostok-Station, Oschtantarktika gläge.
Sidpol vu dr Uuzuegängligkait
Dr Sidpol vu dr Uuzuegängligkait (4) isch e andre Uusdruck fir dää Punkt in dr Antarktis, wu am wyteschten ewäg vu dr Kischte lyt. Är lyt bi (bezoge uf d Yysflechi) beziehigswys  (bezogen uf d Landmasse).
Parjanya
De Parjanya (Sanskrit: पर्जन्य, Parjanya m. „Regewulche“; Pali: Pajunna) isch im Vedismus de Regegott, im spöötere Hinduismus und im Jinismus isch er mit em Donnergott Indra verschmolze.
Südpol
Erforschig
Di erschte Mänsche, wu bis zum geografische Sidpol chuu sin, sin dr Norweger Roald Amundsen un syy Expeditionsgruppe gsii (Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel, Oscar Wisting). Si sin am 14. Dezämber 1911 am Sidpool aachuu.
Parjanya
Im Rigveda sind em Parjanya nume drai Hymne gwidmet. Er isch de Soo vom Dyaus und werd miteme Muni vergliche, wo mit sim Soome d Erde und d Pflanze erfrüscht. Drum isch er au e Vegatationsgott. Zudem isch er ono för d Fruchtbarkait vo de Fraue, Stuete und Chüe zueständig.
Südpol
Erforschig
Em Amundsen syy Konkurränt bim Wettlauf zum Sidpol isch dr Ängländer Robert Falcon Scott gsii. Är un syy Mannschaft (Henry Robertson Bowers, Edward Adrian Wilson, Lawrence Oates, Edgar Evans) sin erschte e Monet speter zum Sidpol chuu, am 17. Jänner 1912. Uf em Ruckwäg sin dr Scott un syni vier Beglaiter an dr extreme Chelti un an Unterernährig gstorbe.
Parjanya
I de Religiosforschig werd diskutiert, öb e Zämehang mit em baltische Donnergott Perkunas, em slawische Donnergott Perun, em thrakische Held Perkon und em nordgermanische Gott Fjörgynn bistoot. Allerdings stimet d Näme luutlich nöd ganz öberii, so as umstriten öb do en ererbte indoeuropäische Göttername vorlitt.
Südpol
Klima
Im sidlige Winter chunnt dr Sidpol kai Dagesliecht iber. Im Summer stoht d Sunne zwar ohni Unterbrächig iber em Horizont, aber alliwyl nidrig am Himmel. Vil vum Dagesliecht, wu zue dr Oberflechi chunnt, wird dur dr wyss Schnee reflektiert. Dr Mangel an Wermi vu dr Sunne un di groß Hechi (rund 3200 Meter) fiere derzue, dass dr Sidpol ais vu dr cheltschte Klimat uf dr Ärd het. D Tämperature am Sidpol sin dytli niderer wie die am Nordpol, in dr Hauptsach wel dr Sidpol in ere uif ere große Hechi zmittsen in ere kontinäntale Landmasse lyt, derwylscht dr Nordpol am Meeresspiegel zmittsen in eme Ozean lyt, wu as e Wermispycher wirkt. Im Mittsummer, wänn d Sunne uf ihri maximal Hechi vu rund 23,5 Grad chunnt, styge d Tämperature am Sidpol im Durschnitt uf −25 °C. Im Winter blybt d Tämperatur bi rund −65 °C. Di hegscht Tämperatur, wu je an dr Amundsen-Scott-Sidpol-Station notiert woren isch, isch −14 °C, di diefscht –83 °C. Di diefscht Tämperatur, wu je in dr Antarktis gmässe woren isch, isch bi −89,6 °C gläge, gmässen an dr Wostok-Station.
Vastitas Borealis
D' Vastitas Borealis (lat. fier polari Wüste) isch die gröscht Diefebeni uffem Mars. In dr nördliche Breitegrade gläge umgit die guet 4 bis 5 km underem middlere Oberflächeniveau gläge Region dr gsamt Nordpol vum Mars und reicht bis guet 40-50° nördlicher Breiti nooch Süde; s'Diefland sälber got stellewiis bis zum Äquator.
Im Gegesatz zue dr südliche Hemisphäri isch d'Vastitas Borealis bemerkenswert ebe un kraterarm. Es isch durus möglich, dass d'Vastitas borealis s'Becke vume früehe Marsozean gsi isch, wu aber scho in dr erste Johrmilliarde vum Mars usdrichnet isch.
D'Vastitas Borealis het zwei Bassins, s'Nordpolar-Bassin un s'Utopia Bassin, wo in d'Utopia Planitia ibergoht.
D'Chüstelinie vum früehe Marsozean, in der no au d'Valles Marineris entwässeret ha müesste, isch Gegestand vu viile Spekulatione under dr Geologe.
Pompeji
Pompeji (, Pompeia, ) isch en untergangni antiki Schtadt am Vulkan Vesuv z Italie.
Pompeji, wo in dr Nöchi vo Neapel in dr Region Kampanie liit, isch 79 n. Chr. dur nes gliichziitigs Erdbebe und Vesuv-Uusbruch fascht vollschtändig zerschtört worde. Das zämme mit de Schtedt Herculaneum und Stabiae. Siit em 18. Jahrhundert isch die vollschtändig vo Lava verschütteti Schtadt uusgrabe worde. D Liichname sind z. T. dur d Lava konserviert worde und guet erhalte.
Horn TG
Horn (amtlich Horn) isch e politischi Gmaind im Bezirk Aarbe im Kanton Thurgau, Schwiz.
Pompeji
Geographii
Es het in Pompeji z. B. gäh: Es Forum, es Amphitheater, en Markthalle und Thermalbäder. Die Objekt sind teils no erhalte und uusgrabe worde, ganz zerschtört worde sind viili Wohnhüüser.
Vastitas Borealis
Marssonde in dr Vastitas Borealis
Am 25. Mai 2008 isch in dr Vastitas Borealis d'NASA-Sonde Phoenix glandet. Zue sellere Zit isch uf dr Nordhalbchugle vum Mars Früehsummer gsi. Mer rechnet demit, dass sälli stationär Sonde guet drei Erdmunät aktiv blibe cha, bevor si no ifriert, wil d'Temperature im Herbscht no z'dief blibe werre un d'Elektronik drum no durhaft ifriere wird.
Horn TG
Geografi
Horn liit am Südstade vom Bodesee. D Thurgauer Exklave isch umgää vom Kanton Sanggalle. D Gmaindsflechi bstoht us 40,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 8,6 % Wald, 49,4 % Sidligsflechi und 1,1 % sustiger Flechi.
Pompeji
Gschichd
Pompeji isch a alte Schdadt. 700 Joor vor osrer Zeidrechnng isch se grended worra. Dr Vulkanuusbruch het sii in ere Ziit vom rasche Wachstum und gschichtliche Umbruch gwissermasse konserviert.
D Katastroph
En 19 Schdonda isch Pompeji ondrganga.
Horn TG
Gschicht
Horn isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1155 as in horna.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 17,2 % gläge.
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,6 %, CVP 16,2 %, FDP 13,5 %, GLP 5,5 %, GP 4,9 %, SP 12,7 %, SVP 39,2 %, Sustigi 2,4 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,2 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2421 Iiwooner 90,1 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,4 % Französisch 2,7 % Italienisch und 6,8 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Horn ghöort zum Oschtschwizerisch
Perseus (Sohn des Nestor)
Dr Perseus isch e Person in dr griechische Müthologii.
Dr Perseus isch e Soon vom Nestor gsi. Dr Homer git as si Mueter d Eurydike aa. In dr Bibliotheke vom Apollodor hingeege isch s d Anaxibia. Sini Gschwüsterte si d Peisidike, d Polykaste, dr Aretos, dr Stratichos, dr Peisistratos, dr Echephron, dr Antilochos und dr Thrasymedes.
Bim ene Chueopfer zu Eere vom Gott Poseidon isch s dr Perseus gsi, wo s Gfääss ghebt het, wo s Bluet vom Opferdier din ufgfange worden isch.
Selkupische Sprache
D Selkupisch Sproch (au Ostjak-Samojedisch oder Wald-Samojedisch) isch aini vu dr samojedische Sproche. Die bilde zämme mit dr finno-ugrische Sproche di uralisch Sprochfamilie. S Wort Selkup (šöľqup) bedytet urspringli Mänsch im Norde.
Sproch
Selkpuisch isch di ainzig no läbig sidsamojedisch Sproch. Si wird vu dr Selkupe in dr Region zwische dr Fliss Ob un Jenissei gschwätzt. D Zahl vu dr Muetersprochler wird mit rund 1.500 aagee, was dr Helfti vum selkupische Volk entspricht). Im Alldag setzt sich aber allmeh s Russisch dure. Bis zue dr vierte Klasse wird an e Dail Schuel no in Nordselkupisch unterrichtet.
Schrift
Vor dr russische Revolution vu 1917 het s nume wenigi religiesi Text gee, wu im Ramme vu dr Christianisierig in dr selkupische Sproch ufgschribe wore sin. E systematisierti selkupischi Schriftsproch isch erscht anne 1931 entwicklet wore. Am Aafang isch s latynisch Alfabet brucht wore, ab 1940 un revidiert 1986 isch zum kyrillische Alfabet ibergange wore. Wichtigi Forscher vum Selkupisch sin di finnische Sprochwisseschaftler Matthias Alexander Castrén un Kai Donner gsii.
Dialäkt
Im Selkupisch wäre drei Dialäkt unterschide:
Telefonvorwahl (Deutschland)
Diè dütschè Delefonvorwaalnummèrè bschtön uss 5202 Ortsnetz, füüf Nummèrèberych für dè Mobilfunk ((0)15, (0)160, (0)162, (0)163 un (0)17) un è baar Sonderruèfnummèrè. Si wörrèd (hüt) vo dè Bundesnetzagentur (BNetzA) organisyrt un vogää.
Zämmèsetzung
D Vorwaalè wörrèd yschlièßlich vo dè nationalè Fèrnruèf-Präfix „0“ aagää, ergo wiè si übblicherwys für Delefongschpröch ußerhalb vom Ortsnetz, abber innerhalb vo Dütschland gwäält wörrèd. Im amtlichè Sprõchgebruuch wörrèd Vorwaalè inhaltlich witter unterschiddè. Byschpill:
Bi Aarüèf uss èm Uusland wörd diè nationali Vokeersuusscheidungsziffèrè „0“ wegglõ. Byschpill:
S Plus-Zeichè „+“ muè vom Aaruèfer durch dè jewyls gültige internationale Ruèf-Präfix ersetzt; zum Byschpill „00“ bi Aaruèf vo Europa i s Uusland odder „011“ bi Aarüèfen vo Nordamerika i s Uusland.
Bi Yfüürung vom dütschè Vorwaalsischteem isch s Fèrnvomittlungsnetz meeschtuèfig hyrarchisch gliderèt worrè un hèt uff dè analogè Vomittlungstechnig gfuèßt. Jeddi gwäälti Ziffèrè vo dè Ortsnetzkennzaal isch einzeln uusgwertet worrè un hèt èinèrè vo dè Hyrarchyebènè entschprochè (Zentralvomittlungsschtell, Hauptvomittlungsschtell, Chnotèvomittlungsschtell un Ortsvomittlungsschtell). Sèlli früèri Hyrarchy isch dõhèr au hüt no i dè weschtdütschè Vorwaalnummèrè erkennbar, luèg au bi Vomittlungsschtell.
Im Feschtnetz cha-nè Nummèrè innerhalb vom glychè Ortsnetz meischtens au ooni Vorwaal aagwäält wörrè. I dè Mobilfungnetz funktionyrt sèll nit, dört muè au bi nèm Aaruèf im Ortsnetz immer d Vorwaal aagää worrè.
Sit dè Yfüürung vo dè Ruèfnummèrèportabilidät cha s aagwäälte Netz bzw. dè Aaschlussbedryber nǜmmi mit Sicherheit aahand vo dè Vorwaal bschtimmt wörrè. Well oft abber dè Taryf dèvò abhängt, bǜètèd vill Aaschlussbedryber Uuskumpftsdiènscht aa (z. B. via Freecall odder per SMS), wo diè taryfrelevanti Zuèghörigkeit vo-nèrè Ruèfnummèrè uusgit.
Ändrungè im Zuug vo dè dütschè Widdervoeinigung
Bis zuè dè Dütschè Einheit gèltèd in beidè dütschè Staatè jewyls eigèni Sischteem für Delefonvorwaalè. È Reform isch dõ abber uusblibbè, well durch Erwitterung vo dè Vorwaal uff sechs Ziffèrè (yschlièßlich dè füürendè Null) gnüègènd Vorwaalnummèrè im Berych „03“ (bishèr nur in Form vo dè „030“ für Bèrlin bruucht) zuè Vofüègung gschtandè, mit dènnè hèt mò diè bishèrigè DDR-Vorwaalè ersetzt. Diè internationali Vorwaal „+37“ für d DDR isch mit sèllèrè Reform wègkeit. Reformè vo Vorwaalè wörrèd allgmein nu zimli reschtriktiv vorgnõ un sin au i dè Bundesrepublik vor 1990 sèltè gsi. Bi dè Umschtellung vo dè Vorwaalè i dè neuè Länder sin d Ruèfnummèrè i dè Ortsnetz erhaaltè blibbè, sowit sèll möglich gsi isch. Ab èm 1. Juni 1992 hèn nu no diè neuè Vorwaalè fungtionyrt.
Der Bund (Begriffsklärung)
Der Bund heisse:
Konstitutionelle Monarchie
Konschtitutionelli Monachiie hets z Europa vor allem im 19. Jahrhundert, als Übergangsschtadium und Kompromissform zwische dr alte Monarchii vom Absolutismus und dr neue Demokratii ggäh. Me isch doozmool devo uusggange, de Monarch gäb siini Macht nu freiwillig ab und chönn si jederziit wider zruggnäh («monarchischs Prinzip»), aber das isch je lenger je meh e Fiktion gsii. Au im 20. Jahrhundert het s si vor allem z Oschteuropa bis zum Zweite Weltchrieg no öppis seltener ggäh. Hüüt isch si wältwiit relativ rar, öppe z Marokko und z Jordanie gits es si no. Liechteschtei, wo me amig au nännt, passet eigetli nöd rächt is Schema «konstitutionell» versus «parlamäntarisch» ine.
Oine vo de eldeschde Vrfasonga, mo d Recht vom a Firschda eigschrengt hot, war dr Diebenger Vrtrag en Wirdeberg vo 1514. Wirdeberg isch aber wäge däm no ekei konstitutionelli Monarchii im hüttige Sinn gsii, sondern e vorabsoluti Monarchii, wo d Ständ gägenüber em Monarch no händ chönen iri Position bhaupte.
Literatur
Knaurs Lexikon – Das Wissen unserer Zeit
Wenkerbogen von Saderlach
D Wenkersätz vu Saderlach sin nit im Rame vu dr große Ufnahm vum Dytsche Sprochatlas ufgnuu wore. S git e baar Versionen vu dr Wenkersätz im Saderlacher Dialäkt: zum Aine het dr Emil Maenner in syre Monografy Chemmet ine! 45 Wenkersätz in s Saderlacherisch ibersetzt, zum andere het au d Hildegard Frey in ihre Diplomarbet iber dr Wortschatz vu Saderlach d Wenkersätz ibersetze loo.
Wenkersätz
Do sin d Wenkersätz no Maenner 1937, S. 87–88 ufgfiert:
Hellas
Hellas stot fer:
Dorf ZH
Doorf (amtlich Dorf) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Doorf liit am Iigang vom Flòòchertaal. S Piet vo de Gmäind umfasst 46,4 % landwirtschaftlichi Flèchi, 41 % Wald, 11,2 % Sidligsflechi und 1,3 % Vercheersflechi. Naachbergmäinde sind Andelfingen im Norde, Huemlike im Oschte, Näftebach im Südoschte, Buech am Irchel im Südweschte und Volke im Weschte.
Gschicht
Zur spaate Bronzeziit hets di erste Sidlige z Doorf gha (Bim Umbou vu de Chile sind Fundstück vu do entdeckt worde). Doorf isch zum erschte Mal gnamset worde im Jaar 1044 als Dorf. Ab 1248 mit de erste nennig vum Schloss Goldeberg isch d Gschicht vu Doorf eng mit dere vo de jewilige Schlossherre verbunde.
Genitales Geschlecht
S genitale Gschlächt vom ene Mensch wird dur die üssere Gschlächtsmerkmol bestimmt: Penis und Skrotum bi männlige bzw. Labie und Klitoris bi wiiblige Persone.
Dorf ZH
Gschicht
S Gschlecht Goldeberg und somit au Doorf sind immer treui Diener vo de Herre vo Österrich gsii.
1357 isch de Egbrecht III. vo Goldenberg österrichische Vogt uf de Kyburg gsii. Er und sini Nachkomme hend ihri Macht nach Ellike und Mörsburg usdehnt. I de Mitti vum 14. Jahrhundert sinds uf d Mörsburg umzoge und hend Schloss Goldeberg 1360 a d Herre vo Gachnang verchauft.
Genitales Geschlecht
S genitale Gschlächt und s genetische (chromosomale) Gschlächt si im Allgemäine s gliiche, aber nid immer. So git s zum Bischbil Individue mit eme XY-Karyotyp, d. h. si si genetisch männlig, aber wil si e Defekt uf em churzen Arm vom Y-Chromosoom in dr SRY (Sex determining region of Y), dr Region wo s Gschlächt bestimmt, häi, ghööre si zum wiiblige Phänotyp, und mä reedet denn vo XY-Fraue. S genitale Gschlächt cha au vom gonadale oder hormonale Gschlächt abwiiche. Lueg Intersexualität.
Dorf ZH
Gschicht
200 Johr lang hend Gachnanger uf em Hügel ob Doorf gwohnt, bevor s Schloss 1576 an Sohn vum Pfarrer Gumprecht us Flaach verchauft hend. Si sind nämli mittlerwile verarmt. Scho es Jahr später hets wider amene neue Bsitzer ghört, emene Jakob Holzhalb us Züri wo sich i de nächste Sächzig Johr mit Um- und Erwiterigsbaute en stattliche Herresitz igrichtet het.
Genitales Geschlecht
Au isch s mööglig, ass s genitale Gschlächt andersch isch as s Identidäätsgschlächt vom ene Mensch, won e psychologische Begriff isch für s Gschlächt, won e Individuum s Gfüül het, ass er drzue ghööri. Au s soziale Gschlächt, also d Gschlächtsrolle, won e Mensch drmit läbt, isch vom genitale prinzipiell unabhängig.
Dorf ZH
Gschicht
1637 het de Oberst Hans Kaspar Schmid s Schloss kauft. Als grosse Gönner a de arme Chilegmeind het er de Taufstei gschtiftet, wo no hüt sis Wappe treit und i de Chile brucht wird.
1688 isch d Ziil- und Schützegsellschaft vu Doorf gründet worde, de Vorläufer vum hütige Militärschüssverein.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 6,6 % (Stand 2011).
Religion
69,4 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 12,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,0 %, CVP 0,8 %, EDU 13,1 %, EVP 1,8 %, FDP 16,6 %. GLP 4,0 %, GP 5,9 %, SP 8,4 %, SVP 44,5 %.
Gmäindspresidänt isch de Werner Winkler (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 1,8 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Doorf ghört zue de Winterthurer Mundarte.
Grün 80
Mit em ÖV chunnt mä zum Park über d Dram- und Bushaltstelle «Nöiji Wält» und vo dört diräkt in d Grüen 80. Über d S-Bahn-Haltstell «Baasel Dreispitz» oder d Dramhaltstell «St. Jakob» chunnt mä zum Botanische Garte näbedraa.
D Gartebauusstellig Grüen 80
Am 12. April 1980 isch d Ustellig vom Bundesbresidänt Georges-André Chevallaz eröffnet worde und si isch bis zum 12. Oktober gange. D Usstellig het öbbe 60 Millioone Franke kostet und d Usstelligsflechi isch 46 Hektaare grooss gsi. Mä het 13'000 Böim und Strüüch aapflanzt. Äins vo de Woorzäiche isch dr «Dino» gsi, e groosse Saurier us Beton, wo bis Aafang 2005 erhalte bliiben isch. Denn isch er aber z alt gsi und mä het s nüme welle riskiere, ass er wurd iistürze. Dorum isch dr Dino, wo ursprünglig nume für d Duur vo dr Grüen-80-Usstellig blaant gsi isch, abgrisse worde.
En anders Woorzäiche vo dr Usstellig isch e Durm mit ere Ussichtsblattform, wo sich dräit het und wo wien e Lift uufe- und aabegfaare worden isch. Dä stoot hüte im Europa-Park as d Attrakzioon Euro-Tower. En anderi Attrakzioon isch d Monorail, wo die verschiidene Däil vom Parks mitenand verbunde. Si isch wider abbaut worde, wo d Ustellig ume gsi isch.
Die groossi rotbruuni Blastik us Iise, «Amboss», vom Bernhard Luginbühl stoot in dr Nööchi vom Seeufer und isch e Blickfang und Rutschbaan für d Chinder.
Mee as drei Milione Bsuecher si in d Grüen 80 choo. Äini vo deene isch d Königin Elisabeth II. gsi.
Noochberschaft
Grad näb em hütige Park isch dr Botanisch Garte Brüglige, won e Däil vo dr Grüen 80 gsi isch und vo dr Stadt Baasel underhalte wird. Er umfasst en Änglische Garte, e Chrütersammlig und e Rhododendron-Sammlig. Usserdäm befindet sich dört au die permanänti Kutschen-Usstellig vom Historische Museum Baasel.
Prager Pulverturm
De Prager Pulverturm (tschechisch: Prašná brána) isch en 65 Meter höche gotische Pulverturm am Platz vo de Republik z Prag, wo sin Name em bis zum Ändi vom 17. Jahrhundert döt glagerete Schwarzpulver verdankt. Im 1475 isch mit em Turmbau aagfange worde. Erst 400 Johr spöter sind d Bauarbeite beendet worde. Im Johr 1484 sind d Arbeite a dem Repräsentazionsobjekt abbroche worde, wil de König Vladislav II. sin Amtssitz vo de Altstadt i d Burg verleit hät. De Turm hät langi Zit es provisorischs Dach gha. Erst im Johr 1886 isch er binere Restaurierig under de Leitig vom Josef Mocker im neugotische Stil noch em Vorbild vom Altstädter Bruggeturm umbaut und es Walmdach montiert worde. Hüt isch am Turm s Gmeindshuus aabaut, wo 1905 bis 1911 im Jugendstil realisiert worde isch.
Grün 80
D Migros und dr Park im Grüene
D Migros Baasel het s noch dr Garteschau 1980 uf sich gnoo, sich wäärend 100 Joor um s Gländ z kümmere. Bis jetzt het si 36 Millioone Franke drfüür usgee. In dr Grüen 80 git s meereri Weijer, Waldstück, Freiflechene, Skulptuure, Grill-Standort und zwäi Restorant.
D Dinosaurier-Usstellig 2005
Im Joor 2005 het en Ustellig stattgfunde, wo us mee as eme Dotzed lääbensgroossi und realistischi Plastiksaurier bestande het; dr Seismosaurus – wo no vil gröösser isch as dr alti Beton-Dino – söll no lengeri Zit blibe stoo. Mee as 700'000 Lüt häi die Dino-Usstellig bsuecht, under ene e Hufe Schuelchinder.
In dr Nacht uf e 21. Mai 2005 häi Wandaale d Usstelligsobjekt stark beschädiget und dr Velociraptor isch spurloos verschwunde. D Migros het gsäit, ass dr Sachschade öbbe 250'000 Franke hooch gsi sig.
Mare Moscoviense
S' Mare Moscoviense (Lat. „Moskauer Meer“) isch s'einzig Mondmeer uf dr Rucksite vum Mo.
Grossi Krater sin Komarov im Südoste un Titov im Norde.
Lueg au d'Liste vu dr Erdmogwässer.
Theater Arlecchino
S Theater Arlecchino isch e Baasler Chläitheater für Chind und die ganzi Familie.
Gschicht
S Theater isch 1997 as freiji Theatergrubbe gründet worde. Sit 2001 füert s Arlecchino vom Herbst bis im Früelig Äigebrodukzioone uf und git Gastspiil. S Theater Arlecchino het emol in dr Kupple Basel gspiilt. Vo 2005 bis 2014 het s en äignigs Theater an dr Amerbachstrooss 14 im Glaibaasel gha. Sit em 2015 isch sy Standort am Walkeweg 122 z Basel, vis-a-vis vom St. Jakobs-Chirchli. Sit 2004 spiilt s in de Summerferie dusse in dr Arena vo dr Grüen 80.
S Brogramm
S Arlecchino broduziert äigeni Uffüerige, macht bi Kobrodukzioone mit und zäigt Gastspiil. Vom Septämber bis zum Mai git s am Mittwuch, Samschdig und Sunndig Vorstellige am Nomiddaag. Es finde mänggisch au Matineä und Uffüerige am Oobe statt. S Ziilpublikum si Familie mit Chind vo vieri aa. Ufgfüert wärde Määrli, Miusikel, liichti Opere (D Zauberflööte), Figuuretheater, Konzäärt, Zirkus, Vorfasnachtsbrodukzioone (D Stubede) und e Hufe anders.
Burgruine Wieladingen
D Burgruine Wiiladinge, au Harpolinger Schloss gnännt, isch e Burgruine bi Wiiladinge, eme Ortsdeil vu dr Gmei Rickebach im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Bärgsporn iber em Murgdal.
Aalag
Di ehmolig Burgaalag zeigt no Räscht vun eme Doppeldor un eme Palas. Au dr 28 Meter hoch Bärgfrid isch no erhalte.
Zwische 1984 un 1996 sin d Räscht vu dr Ruine vu ehreamtlige Mitarbeiter vum 1984 grindete Verein Förderkreis Burgruine Wieladingen gsicheret wore. Dr Durm isch zuegängli gmacht wore. Dr Ferderchreis luegt wyter uf d Erhaltig vu dr Aalag.
Egelshardt
Egelshat (lothrìngisch; frànzeesch Éguelshardt, ditsch Egelshardt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.