cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sieben Reden von Burte
Im Burte si Rassebegriff
Dr Burte schränkt si Asicht, ass d „Rass“ dur Geischt ka ghobe (oder verdorbe) wäre, nit uf d „Arier“ ii. Är schliäßt also sälli „Rasse“, vu vu dr Nazi blos as „Kulturträger“ oder gar as „Kulturzerstörer“ agsähne wäre, nit üs.
Missklang im Chor vu dr Welf
Im Burte si antisemitischi Red an dr Bartels isch em noch 1945 zum Verhängnis wore. Er wird vu Kritiker wiän em Heidenreich wohrgnumme ass eine, wu mit dr Welf ghiile het un eso mitverantwortlig fir Auschwitz isch. Sinene Zitgnosse im Dritte Rich, wu mit Rassetheoriä vertroit gsii sin, ka dä Missklang, wu si Stimm im Chor vu dr Welf üsgmacht het, aber nit entgange sii.
Ass sini antisemitische Positione in dr „Rede“ nit si erscht un si letscht Wort zu däm Thema sin, het er zeigt, indäm er 1948 nomol s Buech iber si Freindschaft mit em jüdische Schriftsteller un Induschtriälle Walther Rathenau rüsgä het („Mit Rathenau am Oberrhein“).
Dagebuechnotiz II – fir e anderi Bolitik
Dr Burte het 1943 gsähne, mer het „genau das Gegenteil dessen erreicht, was man als Ziel angegeben hatte“. Dr sait, was ihm fir e Bolitik basse dät: „Sieg des deutschen Geistes ohne Waffen nach der Art der Schweiz: Deutschland die grössere Schweiz Europas, ohne Aggression.“ Er meint, z Ditschland hebe sich unter em Hitler „fast alle Fehler aller verflossenen Fürsten“ in wennige Johr zämmeballt.
Leider stoht do nit, was er im einzelne meint – s wär aü nit rotsam gsii, des ufzschriibe; aü so hätt diä Dagebuechstell dr Tatbstand vu Defätismus erfillt, wänn si in d Hand vu dr Gestapo kumme wär. Do hätt aü s Strichli nyt gnutzt, wu dr Burte anstatt vum Namme Hitler ani gschriibe het.
Im Burte ischs allewäg vertleidet gsii, dr hätt sich, däm Iidrag no, am liäbschte vu allene Redner-Verpflichtige zruckzoge – wiäs aü schommol in sinem Iidrag vum 26. 5. 1942 aglunge isch.
Helvetische Republik
Die Helvetischi Revolution 1798
D Revolution het im Herrschaftsgebiet vo dr Stadt Basel agfange. Z Liestel isch am 17. Jänner 1798 e Freiheitsbaum ufgstellt worde und d Underdane hai d Schlösser, d Sitz vo de stedtische Landvögt, gstürmt. Die stedtischi Regierig het abdanggt und am 5. Februar isch d Basler Nationalversammlig as ersts revolutionärs Parlamänt in dr Schwiz zsämmedrätte. Witeri Revolutione si im Waadtland bassiert, wo am 24. Januar die Lemanischi Republik usgrüeft worden isch, und im Unterwallis. Z Freiburg, Bärn, Solodurn, Schaffhuuse und zletzt au z Züri si d Regierige jetzt uf d Fordrige vo de Underdane iigange, hai mit Verfassigsrevisione agfange und hai d Volkssouveränität und d Gliichberächtigung vo dr Landschaft as Grundlage für d Reform akzeptiert. No im Februar hai sich die meiste Gmeine Herrschafte und übrige Underdanegebiet für frei erklärt und si druf vo de Ort, wo si vorhär beherrscht hai, in d Unabhängigkeit entloo worde: Unterwallis und Toggeburg am 1. Februar; die Alti Landschaft St. Galle am 4. Februar; Sax am 5. Februar; Lugano, Mendrisio, Locarno und s Maggiadaal am 15. Februar; dr Thurgau am 3. Merz; s Rhiidaal und Sargans am 5. Merz; Wärdebärg am 11. März; dr Unteraargau, s Freiamt und Bade am 19./28. März; d Leventina, Bellinzona, Blenio und d Riviera am 4. April). Innerhalb vo wenige Wuche het sich so die Alti Eidgenosseschaft vo Grund uf veränderet. Die verschiidene ehemolige Underdanegebiet hai sich zu souveräne Kantön erklärt und hai vo de Drizäh Alten Ort welle in d Eidgenosseschaft ufgnoh wärde. S französische Direktorium het aber kei Erwiiterig vo dr Alten Eidgenosseschaft welle, sondern en Eiheitsrepublik noch em französische Vorbild. Däm Wunsch het die Helvetisch Eiheitsverfassig entsproche, wo dr Ochs Mitti Januar vorgleit het, z Frankriich druckt worden isch und am Afang vom Februar überall in dr Eidgenosseschaft kursiert het. Vo de konservative und föderalistisch gsinnte Kreis isch die Verfassig allerdings vehemänt abglehnt und as «Ochsebüechli» bezeichnet worde.
D Interwenzioon vo dr franzöösische Armee
Die ehemolige Bärner Underdanegebiet im Waadtland si in dr Zwüschezit vo französische Druppe bsetzt worde as Schutz für die Lemanischi Republik gege Bärn. D Generäl Brune und Schaueburg si am 1. Merz uf Befähl vom Diräktorium mit ihre Druppe vom Jura und vom Waadtland us gege Bärn vorgruckt, wo vom Diräktorium as Chärn vo dr Opposition gege d Eiheitsverfassig agluegt worden isch. Dr Widerstand vo Solodurn isch bi Längnau, dä vo Bärn bi Fraubrunne und am Grauholz gwaltsam broche worde; dr Siig vo de Bärner bi Neuenegg isch ohni Wirkig bliibe. Am 5. Merz hai französischi Druppe d Stadt Bärn bsetzt.
Dr Kampf um die neui Staatsornig 1798
Über die neui Verfassig vo dr Schwiz het s zwüschen em Januar und em Merz 1798 e komplizierte Strit gee. Näbe dr Eiheitsverfassig, wo z Paris abgsägnet worden isch, hai no anderi Verfassigsentwürf in de Kantön kursiert, wo je nochdäm mehr oder weniger Autonomii für d Kantön und underschiidligi Gränze vorgseh hai. S Diräktorium het dorum am 27. Januar em General Brune befohle, d Eidgenosseschaft ufzdeile, für zum, und das isch de Franzose am wichdigste gsi, d Verbindig zwüsche Frankriich und Norditalie über e Simplon und dr Dr Grooss St. Bärnhard z sichere. Dr Brune het druf mit ere Proklamation am 16. Merz die Rhodanischi Republik gründet, wo us dr Waadt, Freiburg, em Bärner Seeland, em Bärner Oberland, em Wallis und em Tessin bestande het; si Hauptstadt hätt sötte Lausanne si.
Scho bi dr Konstituierig vo dr Helvetische Republik isch d Uneinigkeit vo de Kantön mit dr Abwäseheit vo de Kantön us dr Innerschwiz und dr Ostschwiz offesichtlig worde. D Landsgmeindkantön hai ihri Souverenität nit welle opfere, die vile chliine Ostschwizer Kantön und Republike, wo erst währed dr Helvetische Revolution in d Freiheit entloo worde si, hai d Freiheit, wo si erst grad gwunne hai, nid wider welle ufgee, und die alte Republike Wallis und Drei Bünd hai sich sogar nüme as Deil vo dr Eidgenosseschaft gseh. Bsundrigs in de katholische Gebiet het d Bevölkerig wäge der Meinigs- und Glaubensfreiheit, wo die Helvetisch Verfassig garantiert het, die as «Höllebüechli» abglehnt. D Patrizierfamilie hai Angst gha, ass si nit nume ihre politische Iifluss wurde verliere sondern au ihri Iikomme, wo si vor allem us de Pensione vom Söldnerwäse und de Iikümft us de Underdanengebiet bezoge hai.
Uf d Bemüehige vo de französische Gsandte und de Verdräter vo dr Helvetische Republik aane, wo zerst no friidlig gsi si, hai sich nume Obwalde und noch eme zwölfdägige Ultimatum vom 11. April 1798 au d Ostschwizer Staate (usser em Freistaat vo de Drei Bünd) dr Republik aagschlosse. Uri, Schwyz, Zug und Nidwalde si druf under em Kommando vom Schwyzer Landeshauptmaa Alois vo Reding zum Agriff übergange und hai chönne bis ins Freiamt, noch Rapperswil, Luzärn und über e Brünigpass vorstosse. Dr General Schaueburg het zum Gegenagriff agsetzt, und het in drei Däg dr innerschwizer Widerstand broche. Dr Reding het drotz de militärische Erfolg bi Rothedurm am 4. Mai 1798 en ehrevolli Kapitulation akzeptiert. Dr Widerstand vom Wallis isch au vo de französische Druppe am 17. Mai beändet worde. D Konstituierig vo de helvetische Kantön Bellinzona und Lugano in de ehemolige Ennetbirgische Vogteie im Tessin isch im Juli und August bassiert.
Die ursprüngligi Iideilig vo de Kantön vo dr Helvetische Republik isch noch em Widerstand vo dr Innerschwiz non enmol revidiert worde. D Landsgemeindkantön Uri, Schwyz, Zug, Glarus, Appezäll Usserrhode, Appezäll Innerrhode und Underwalde hätten eigentlig drotz ihrer chliine Bevölkerigszahl as Kantön sötte witer bestoh, wil me ghofft het, si eso ehnder für die neui Verfassig z gwünne. Noch ihrer gwaltsamen Eroberig si Uri, Schwyz, Zug und Unterwalde zum Kanton Waldstätte, Glarus mit em Sarganserland zum Kanton Linth und beidi Appezäll mit Sangalle zum Kanton Säntis zsämmegfasst worde. S politische Gwicht vo de Landkantön isch so im Senat vo 48 uf 12 und im Grosse Root vo 40 uf 15 reduziert worde.
S Verhältnis zwüsche dr Helvetische Republik und Frankriich isch mit eme förmlige Allianzverdrag am 19. August 1798 abschliessend greglet worde. Beidi Staate hai sich verpflichtet, sich gegesitig in dr Defensive wie dr Offensive z understütze – die faktischi Neutralitet vo dr Schwiz under em französische Schutz vom 17./18. Johrhundert isch dodrmit definitiv am Ändi gsi. Frankriich het d Armeestrosse dur s Wallis über e Simplonpass und em Rhii und em Bodesee nooch in Chriegs- und Friidenszite frei döfe benutze. Es het sich drfür verpflichtet, ass es d Versorgig vo dr Helvetische Republik mit Salz wurd überneh, ihr Staatsgebiet und ihri Verfassig wurd garantiere und – in gheime Zuesatzartikel – s Frickdaal, Rätie und Vorarlberg mit ihr z vereine. D Besatzigsdruppe sölle drei Möned noch dr Ratifizierig vom Verdrag zruggzoge wärde. Noch em Ustusch vo de Ratifikationsurkunde am 19. Septämber 1798 isch die Helvetischi Republik diplomatisch au vo alle Staate, wo mit Frankriich verbündet gsi si, und vo Spanie anerkennt worde.
Ohnenheim
Uune (frz. Ohnenheim, dt. Ohnenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Sieben Reden von Burte
Dagebuechnotiz II – fir e anderi Bolitik
'''Dagebuchnotiz vum 14. 10. 1943' (HBA): „Ich überlege mir heute, ob es nicht für mich das einzig Richtige wäre, mich vollständig aus der Öffentlichkeit zurückzuziehen, weder zu sprechen als Redner, noch im Rundfunk, sondern nur zu schreiben, zu schreiben, zu schreiben mit dem Ziel: Sieg des deutschen Geistes ohne Waffen nach der Art der Schweiz: Deutschland die grössere Schweiz Europas, ohne Aggression: Das ewige Misslingen der Deutschen in der Politik, dieser Kunst, Erfolg zu haben, muss auf angeborenen Fehlern, Mängeln, Eigenschaften beruhen. Denn einmal müsste die Überlegenheit, falls sie vorhanden wäre, sich offenbaren. Tausend Jahre lang, von Karl dem Grossen zu Franz dem Kleinen ist unsere Geschichte von einer erstickenden Talentlosigkeit. Fast alle Fehler aller verflossenen Fürsten haben sich in wenigen Jahren unter - zusammengeballt: Es wird in der Tat genau das Gegenteil dessen erreicht, was man als Ziel angegeben hatte.“''
Ohnenheim
Gschìcht
Uune ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 673 àls Onenhaim (896: Hononheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Uune ìsch. Uune ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Uune ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Bergdietikon
Bärgdietike (offiziell: Bergdietikon) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt südöschtlich vo Bade diräkt a de Gränze zum Kanton Züri.
Geographi
D Gmeind Bärgdietike bschteht us de Dörfer Balteschwil, Bernold u Chindhuse u de Wiler Gwinde, Herrebärg, Oberschönebärg u Unterschönebärg. Di Sidlige liget verschtreut am öschtliche Abhang vom Heitersbärg oberhalb vo de Zürcher Gmeind Dietike. Im Nordweschte de Egelsee uf 667 Meter Höchi, de gröschti See, wo ganz uf Aargauer Bode-n-isch. Er isch vo de Fälswänd iigschlosse.
De Gmeindsbann isch 594 Hektare gross, dodervo sin 163 Hektare bewaldet u 101 Hektare überbaut. Di tüüfschti Schtell isch uf 420 Meter a de Reppisch, di höchschti uf 787 Meter uf em Heitersbärg.
Nachbargmeinde sin Schpreitebach im Norde, Dietike im Oschte, Urdorf im Südoschte, Rudolfschtette-Fridlisbärg im Süde, Wide im Südweschte u Bällike im Weschte.
Gschicht
In eme Kanalisationsgrabe het me im 1973i e dicki Kulturschicht mit e Huufe römische Keramikschärbe gfunde.
Sit em Mittelalter sin di am Oschthang vom Heitersbärg verschtreute Wiler en Teil vom Grichtsbezirk Dietike gsi. Di ersti Erwähnig vo Balteschwil isch us em Johr 1124 in ere Urkund, wo vom Kaiser Heinrich V. usgeschtellt worde-n-isch u Zinsiinahme vom Chloschter Engelbärg duet beschtätige. Näbem Chloschter Muri het vor allem s Chloschter Wettige vil Grundbsitz gha.
Im 1415i hei d Eidgenosse de Aargau erobert u Bärgdietike het ab do zum Amt Dietike in de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft. Im 1529i isch d Reformation iigführt worde. Im Gegesatz zu andre Gmeinde in de Grafschaft Bade hei d Bergdietiker nach em Zweite Kappelerchrieg vo 1531 nöd müesse wider zum alte Glaube zrückkehre.
Helvetische Republik
D Underwärfig vo Nidwalde und dr Zweiti Koalitionschrieg 1799
Im August 1798 het d Agitation aagfange die erste Frücht z dräge. Sit em 12. Juli het die gsetzligi Pflicht bestande, ass jede Bürger vo dr Republik en Eid uf d Verfassig het müesse ablege, won er din gschwore het, em Vaterland und dr Sach vo dr Freiheit und Gliichheit dreu z diene. In fast alle Kantön isch dä Eid ohni Widerstand öffentlig gleistet worde, nume in Schwyz und Nidwalde het sich e Deil vom Volk gweigeret wäge dr Agitation vo dr katholische Chille und de Exilante, und het am 18. August en Ufstand gege d Republik agfange, in dr Hoffnig ass Habsburg ihne wurd hälfe. Noch gschiterete Vermittligsversüech si französischi Druppe am 9. Septämber zum zweite Mol in d Innerschwiz iimarschiert und hai dr Widerstand mit üsserster Herti broche. Denn si alli Sonderrächt, wo dr Innerschwiz no bliibe si, ufghobe worde, und die helvetische Rööt si im Oktober 1798 in die verfassigsmässigi Hauptstadt Luzärn umzoge.
In de Drei Bünd het d Situation im August au eskaliert. Dur en Iifluss vo Habsburg, dr katholische Chille und de Patriziergschlächter isch bin ere Abstimmig under de Hochgricht vo de Drei Bünd am 29. Juli uusecho, ass nume 11 Hochgricht für en Aaschluss an die Helvetischi Republik si, aber 34 klar drgege gstimmt hai. 16 hai e Verschiebig vom Aaschluss welle, bis sich d Situation in dr Helvetische Republik klärt haig. D Patriote hai denn agfange, in de revolutionär gsinnte Gricht drotzdäm Freiheitsbäum aufzrichte. D Gricht Maiefäld und Malans, e gmeinsams Underdanegebiet vo de Bünd, hai um d Ufnahm in die Helvetischi Republik bittet. D Regierig vo de Drei Bünde het druf dr Kaiser um Hilfe bittet, und östriichische Druppe hai am 18. Oktober 1798 s Land bsetzt. D Patriote hai müesse in die Helvetischi Republik flüchte.
Underdesse het z Italie e Chrieg zwüsche Frankriich und de Verbündete Sardinie-Piemont und Neapel agfange. Ändi Oktober 1798 het Frankriich vo dr Helvetische Republik d Stellig vo 18'000 Ma Hilfsdruppe verlangt. Dr neui Kommandant vo dr französische Armee in Helvetie, dr André Masséna, het aber grossi Schwiirigkeite gha, die Druppe azwärbe, wil die helvetische Behörde gliichzitig brobiert hai, en eigeni Armee ufzstelle – es si dorum nie meh as 4'000 Ma zsämmecho. Im Merz 1799 het Frankriich dr Zweit Koalitionschrieg gege die habsburgische Land eröffnet. Die französische Generäl Masséna und Demont hai die Drei Bünd bsetzt und am 29. Merz het die provisorischi Regierig vo de Bündner Patriote, wo zruggcho gsi si, die Helvetischi Republik um d Ufnahm ersuecht, wo am 21. April vollzoge worden isch.
Noch de Niiderlage vo Frankriich in Dütschland und Italie im Merz/April 1799 het sich die strategischi Lag schlagartig zu Ungunste vo dr Helvetische Republik veränderet. D Druppe vo dr Koalition si gliichzitig vo Süde, Oste und Norde gege d Alpepäss vorgruckt. Am 13. April hai die habsburgisch-östriichische Druppe Schaffhuuse bsetzt, hai aber vorläufig dr Rhii nit überquert. Die helvetische Behörde hai fieberhaft mit em Ufbau vo dr helvetischen Armee agfange und dr Beschaffig vo de Finanzmittel, wo drzue nötig si. Dr Augustin Keller isch zum General vo de helvetische Druppe ernennt worde, dr Johann Gaudenz vo Salis-Seewis zum Generalstabschef. Bis am 20. April si öbbe 22'000 Ma in die helvetischi Armee rekrutiert worde, wo aber schlächt usgrüstet und untrainiert gsi si. S Diräktorium het aber vo de Rööt vorläufig d Erlaubnis nid übercho, Habsburg-Östriich dr Chrieg z erkläre, wil e relativ grossi Fraktion noch wie vor druf ghofft het, dr Komflikt z vermiide.
D Nöchi vo de findlige Druppe, wo au die Althelvetischi Legion, e Korps us schwizerischen Emigrante unter em Alexandre de Rovéréa drzue ghört het, het d Chreft motiviert, wo gege d Republik gsi si, im Summer 1799 gegerevolutionärei Ufständ aazzettle, so in de Kantön Säntis, Linth, Luzärn, Freiburg, Solodurn, Oberland und Aargau. In Uri und Schwyz het sich s Volk wider erhobe wie au im Tessin und in Graubünde und zletzt im Wallis. S Diräktorium het wider französischi Druppe müesse um Understützig bitte, und die hai under em Oberstlütnant Nicolas-Jean de Dieu Soult alli Ufständ schnäll niidergschlage. Heftigi Kämpf im Oberwallis, Ursere und Disentis hai wider ganzi Landstrich verwüestet.
Dr General Masséna het in Helvetie über 60'000 Ma französischi Druppe gha, wo em Rhii nooch verdeilt gsi si – usser em Soults siine öbbe 10'000 Ma, wo mit ene im Innere Ornig gmacht worden isch. Uf dr andere Site vom Rhii si drei Armeä gstande mit rund 100'000 Ma under de Kommandeur Karl vo Östriich-Tesche, Friedrich vo Hotze und Heinrich vo Bellegarde. D Östriicher hai dr Kampf um d Schwiz am 30. April eröffnet. Zerst hai si Graubünde eroberet und denn d Ostschwiz und hai d Franzose uf Züri zrugggworfe. Noch dr Erste Schlacht bi Züri am 4. Juni 1799 het sich dr Masséna müesse zruggzieh, d Östriicher hai au d Innerschwiz, s Tessin und s Oberwallis bsetzt. Mit de kaiserlige Druppe si d Emigrante wider in die «befreite» Gebiet zruggcho und hai brobiert, ihri verloreni Herrschaft wider ufzrichte, öbbe dr Fürstabt Pankraz Forster z St. Galle. Dr geistig Füehrer vo de restaurative Chreft isch dr Bärner Staatsrächtler Karl Ludwig vo Haller gsi. Er het e revidierti Verfassig für d Eidgenosseschaft veröffentligt, won e Widerherstellg vo dr Souverenität vo de Drizäh Ort und vo de Underdanegebiet vorgseh het. Dr Staatebund hätt allerdings e sterkeri Zentralgwalt sölle übercho as vor 1798. Natürligerwiis si die Plän in de ehemolige Underdanegebiet, wo vo dr Revolution befreit worde si, uf wenig Gegeliebi gstosse, und en Ufstand vo de Schwizer gege die französischi Bsatzig, wien en Östriich erhofft het, isch nit bassiert.
Die Helvetischi Republik isch wäge dr drohende französische Niiderlag in Not cho. Die helvetischi Armee het sich im Chaos vom Rückzug noch dr erste Schlacht bi Züri ufglöst. Nume d Druppe us de Kantön Thurgau, Säntis und Züri, wo vo de Östriicher bsetzt gsi si, si bi dr Fahne bliibe. Am 25. Juni het s helvetische Diräktorium dr Peter Ochs zum Rücktritt zwunge, wil er as Parteigänger vo Frankriich gulte het. Me het ghofft ass dur dä Schritt doch no in dr letzte Minute d Schwizer Neutralitet vo Frankriich und vo dr Koalition respektiert wurd. S Blatt het sich allerdings scho am 13. August wider zugunste vo Frankriich gwändet. Dr General Masséna het zum Gegeschlag usgholt, het innerhalb vo vier Däg die östriichische Druppe us dr Ostschwiz verdriibe und het s Gotthardgebiet und s Glarnerland bsetzt. D Koalition het druf blant, dr Masséna mit eme konzentrische Agriff z vernichde: Us em Norde und Süde här si die russische Generäl Korsakoff und Suworow gege d Schwiz zoge, im Oste het dr Hotze im Linthgebiet uf s Iidräffe vo de Russe gwartet, zum im entscheidende Momänt au loszschloo. Dr Masséna het mit eme Gegenagriff d Plän vo dr Koalition zerstört. Am 25./26. August isch dr Hotze bi Schänis und dr Korsakoff in dr Zweite Schlacht bi Züri gschlage worde. Em Suworow isch s zwar glunge mit hoche Verlust dr Gotthardpass z überquere, er het aber siini Armee vo Altdorf us über e Pragelpass und dr Panixerpass ins östriichisch bsetzte Graubünde grettet, aber au säll schliesslig müesse ruume.
Dr Zweit Koalitionschrieg het die Helvetischi Republik bis an d Gränze vo ihrer Leistigsfähigkeit brocht. Zwar si überall noch dr französische Rückeroberig d Freiheitsbäum wider ufgrichtet worde, aber d Begeisterig het sich wäge de enorme Chriegsschäde und de Kontributione in Gränze ghalte. Dr General Masséna het nämlig mit siner ganzen Armee au no dr Winter in dr Ostschwiz verbrocht. Berüehmt worde si d Chriegslaste vom Urseredal, wo guet dokumentiert si: 1034 Iiwohner vo dr Dalschaft hai im Summer und Herbst 1799 d Iiquartierig vo im Ganze 48'044 Offizier und 913'731 Soldate vo alle Chriegsparteie erläbt und praktisch all ihr Veh, ihre Bsitz und ihri Vorrät verlore. Drnäbe isch in 1799 au non e Missärnt gsi, und dorum het sich d Düürig, s Eländ und d Verzwiiflig breit gmacht. Wil d Stüüriinohme niidrig gsi si und d Kasse dorum chronisch leer gsi isch, het die Helvetischi Regierig de verwüestete Kantön kuum chönne hälfe.
Der erst Staatsstreich vom 8. Januar 1800
D Erschütterig vo dr Helvetische Republik dur e Zweit Koalitionschrieg het zun ere Spaltig in zwei Gruppe gfüehrt under de Aahänger vo dr Revolution. Näbe de Patriote, wo sich as Volkspartei gseh hai und ihre sterksti Understützig in den ehemolige Underdanegebiet vo de Stadtkantön bzw. de Gmeine Herrschafte gha hai, het s d Republikaner ge. Die hai zwar d Rächtsgliichhäit und dr Eiheitsstaat befürwortet, hai aber s liberale, bildete stedtische Bürgertum verdräte. Dorum hai si gege s allgemeine Wahlrächt kämpft, wo si mit eme Zensuswahlrächt hai welle ersetze. Si si au vehemänt gege all Versuech vom Direktorium gsi, mit Sonderstüüre zuesätzligi Gäldmittel vo de Stedt und em Bürgertum überzcho, für zum d Krisesituation z bewältige. Wil in de Stedt wo bis denn gherrscht hai, d Bildig e Monopol vo de riiche und mächtige Familie gsi isch, cha me d Republikaner as gmässigti Aristokrate bezeichne, denn ihri wichtigste Exponänte si alli us em Kreis vo de vornähme und riiche Familie cho, öbbe dr Hans Konrad Escher, dr Paul Usteri, dr Albrecht Rengger, oder dr Bernhard Friedrich Kuhn.
Nochdäm im Dezämber 1799 dr Napoléon zum 1. Konsul erhobe worden isch, het Frankriich de radikale Patriote d Understützig entzoge und sich de gmässigte Republikaner zuegwändet. Am 7. Jänner 1800 isch es dorum de Republikaner glunge, in beide Kammere vom helvetische Parlamänt e Beschluss durezbringe, wo mit em d Direktore Laharpe, Oberlin und Secrétan abgsetzt worde si und s Diräktorium as Institution überhaupt abgschafft worden isch. An däm si Stell isch noch em Staatsstreich e provisorische Vollziehigsusschuss cho, wo us den ehemolige Diräkter Glayre, Dolder und Savary, em ehemolige Minister Finsler und drei Verdräter vo de Republikaner, Karl Albrecht vo Frisching, Karl vo Müller-Friedberg und Carl Heinrich Gschwend bestande het. Dr Sturz vo de Patriote het vorübergehend die politischi Lag beruehigt. E politischi Amnestii het s de Emigrante möglig gmacht, zruggzcho, und eso si die reaktionäre Chreft no sterker worde. Gegenüber Frankriich het dr Vollziehigsusschuss energisch uf dr Anerkennig vo dr Neutralität bestande und ass d Chöste bezahlt wärde, wo die französisch Armee verursacht het. Die Helvetischi Republik isch im witere Verlauf vom Chrieg wenigstens vo Kampfhandlige verschont bliibe und het bis zum Summer vo de Gebiet, wo Frankriich zruggeroberet het, Schaffhuuse, s Tessin und Graubünde zrugg übercho.
Dr zweit Staatsstreich vom 7. August 1800
D Regierig und s Parlamänt vo dr Republik hai sich sit em Staatsstreich fast usschliesslig mit dr Froog befasst, wie me die helvetischi Verfassig sött revidiere. Verschidnigi Verfassigsentwürf hai d Runde gmacht, wo äntwäder mit eme komplizierte Wahlverfahre über mehreri Stuefe d Bürger faktisch entmachtet hai oder en ehnder repräsentativs System vorgseh hai. Wil d Patriote und d Republikaner sich im Parlamänt nit hai chönne einige, het dr Vollziehigsusschuss am 7. August 1800 mit dr Understützig vo Frankriich d Uflösig vom Parlamänt verfüegt und e neui Verfassig isch in Chraft dräte, won e gsetzgäbende Root mit 43 Mitgliider und e Vollziehigsroot mit 7 Mitgliider vorgseh het. Dr Vollziehigsusschuss het 35 Rööt us de Reihe vom ufglöste Parlamänt ernennt, wo ihrersits witeri 8 Mitgliider bestimmt hai. Dä neu konstituierti Root het schliesslig die neui Exekutive gwehlt, wo näbe e baar Mitgliider vom Vollziehigsusschuss neu dr Karl Friedrich Zimmermann, dr Johann Jakob Schmid und dr Vinzenz Rüttimann drzue ghört hai.
Sit de Staatsstreich vom Johr 1800 hai alli Parteie in dr Schwiz brobiert, über Paris Iifluss uf die politischi Entwicklig in dr Helvetische Republik z neh. Me het jetzt d Parteie nume no noch Unitarier und Föderaliste underschiide. Währed d Unitarier dr Eiheitsstaat hai welle bibhalte und mehr oder weniger radikali Ahänger vo dr Revolution gsi si, hai d Föderaliste die kantonali Souveränitet welle widerhärstelle und d Volkssouveränitet zugunste vo de Patrizier wider iischrängge. Dr grösst Fürsprächer vo de Föderaliste z Paris isch dr französisch Gsandti in Helvetie, dr Karl Friedrich Reinhard, gsi währed dr Pierre-Maurice Glayre d Unitarier und die helvetischi Regierig verdräte het. Im Jänner 1801 het dr Albrecht Rengger em Glayre e gheime Verfassigsentwurf brocht, wo em Napoléon hät sölle vorgleit wärde. Dr Entwurf het zwar dr Eiheitsstaat bibhalte, aber mit sehr kompliziertere Institutione. As wichtigsti Neuerig si e Presidänt vo dr Exekutive und d Iischränkig vom Wahlrächt dur e Zensus vorgseh gsi. Dr Napoléon isch aber vorläufig nit druf iigange, wil er mit dr Chriegsfüehrig beschäftigt gsi isch und jedes Inträsse dra gha het, die helvetischi Regierig nit allzu stark mache.
D Verfassig vo Malmaison 1801
Am 29. April 1801 het dr Napoléon uf em Schloss Malmaison dr Pierre-Maurice Glayre und dr Philipp Albert Stapfer zun ere Diskussion über die künftigi Verfassig vo dr Helvetische Republik empfange. Dr Napoléon het dr Verfassigsentwurf vo dr helvetische Regierig verworfe und het noch churze Verhandlige am 9. Mai de beide Gsandte e Verfassig übergee, won er sälber entworfe het, und wo si as Ultimatum ihrer Regierig hai müesse bringe. Die sogenannti «Verfassig vo Malmaison» het zwar d Eiheit vo dr Helvetische Republik bestätigt, het ere aber d Struktur vom ene Bundesstaat gee. Näbe dr Zentralgwalt si 17 Kantön vorgseh gsi, wo ihri innere Verfassige sälber hai sölle schriibe. D Zentralgwalt het us ere Dagsatzig und eme Senat bestande. D Dagsatzig het sich us 77 Verdräter vo de Kantön zsämmegsetzt, wo gmäss ihrer Bevölkerigszahl representiert gsi si. Dr Senat us 25 Mitgliider isch vo dr Dagsatzig gwehlt worde und isch sowohl Exekutive wie Ledislative gsi. Zwei Landammanne si im Senat vorgstande; e vierchöpfige Chliine Root under em Vorsitz vo eim vo de Landammanne, wo sich abgwächsled hai, het die ängeri Exekutive bildet. D Dagsatzig isch eigetlig nume in Aktion dräte, wenn e Gsetzentwurf vom Senat nit vo meh as 12 Kantön agnoo worden isch. Dr Bund isch verantwortlig gsi für die höcheri Polizeigwalt, d Wehrhoheit, d Ussebolitik, s Bildigswäse, s Zivil- und Stroofrächt, s Salz-, Post-, Bärg-, Zoll- und Münzregal. D Verfassige vo de Kantön si nit nöcher greglet gsi, usser dass dr regierend Landamma e Statthalter söll wehle em Kanton söll vorstoh. Im Vergliich mit dr erste helvetische Verfassig het d Verfassig vo Malmaison e Siig für d Föderaliste bedütet. As bsundrigs Zuegständnis isch au dr Kanton Waldstette wider in die vier ursprünglige Kantön ufdeilt worde. As «bitteri Pille» isch s Wallis nüme eine vo de Kantön gsi, sondern es isch vorgseh gsi ass es vo Frankriich anektiert wurd. As Entschädigung hätte d Schwizer s Frickdaal übercho, wo vo Östriich an Frankriich abdräte worde isch. Schliesslig isch s allgemeine Wahlrächt iigschränggt worde und Mindestvermöge hätte sölle festgleit wärde für d Wehlbarkeit zu de Institutione.
Dr legislativi Root vo dr Helvetische Republik het sich faktisch zwunge gseh, em Entwurf vom Napoléon noch e baar Däg vo gheime Berotige am 29. Mai zuezstimme. D Föderaliste und die konservative Chreft si allerdings vo dr neue Verfassig entdüscht gsi. Si hai uf e witgehendi Widerhärstellig vo de Zueständ vo vor 1798 ghofft, bsundrigs e völligi Widerhärstellig vo dr Souveränität vo de Kantön, d Bärner sogar druf ass si d Waadt und dr Aargau wider überchieme. Im Juli hai in alle Kantön Wahle zu de kantonale Dagsatzige stattgfunde. D Wahl isch indiräkt gsi: je hundert Aktivbürger hai ei Wahlma gwehlt. En Iischränggig vom Wahlrächt dur e Zensus vo 4000 Franke isch am Widerstand vo de Patriote gschiiteret. Druf het me in fast alle Kantön mit meh oder weniger Problem über neui Verfassige berotet und die denn iigfüehrt. Dr Hauptstriitpunkt in de Stadtkantön isch überall d Gwichdig vom Iifluss vo dr Stadt im Verheltnis zur Landbevölkerig gsi. D Wahle zur Dagsatzig vo dr Republik hai d Unitarier gwunne, wo fast zwei Drittel vo de 77 Sitz übercho hai. Dr Räst isch an d Patriote gange und e baar wenigi Konservativi si au gwehlt worde.
Dr dritt Staatsstreich vom 27./28. Oktober 1801
D Dagsatzig isch am 7. Septämber 1801 zum erste Mol z Bärn zsämmedräte und het sofort agfange d Verfassig vo Malmaison im Sinn vo de Unitarier und Patriote z revidiere. Si hai eso dr Napoléon verärgeret, vor allem wil s Wallis wider zu de Kantön ghört het. D Föderaliste hai mit Understützig us Paris Opposition gmacht, so dass sich bis zum 17. Septämber die Abgeordnete vo nüün Kantön us dr Dagsatzig zruggzoge hai. Im Bärner Oberland hai elf Burger im Oktober die Grooss Schwizerischi Verbrüederig bildet, e Gheimbund, wo sich uf e militärischi Konfrontation mit dr Regierig vorbereitet het. Schliesslig isch s de Föderaliste mit Hilf vom neue französische Gsandte in dr Schwiz, em Raymond Verninac, und em kommandierende General vo dr französischen Armee in Helvetie, em Monchoisy, vom 27. uf e 28. Oktober 1801 z Bärn glunge d Macht mit eme Staatsstreich z überneh. D Dagsatzig, dr Vollziehigsrot und dr gsetzgäbendi Rot si ufglöst worde und d Regierigsgwalt provisorisch uf d Föderalisten Dolder und Savary überdrait worde. Alli Verfassigsänderige si für ungültig erklärt worde, und die 25 Sitz im Senat, wie s im Napoléonische Verfassigswärk vorgseh gsi isch, si fast usschliesslig mit Föderaliste bsetzt worde. D Föderaliste hai zwar dr Eiheitsstaat vorläufig nit chönne zerschloo, si hai aber d Verwaltig uf allen Ebene vo Unitarier und Republikaner gsüberet. Dr Alois Reding, en Aristokrat und Held vom Innerschwizer Widerstand gege Frankriich, isch zum Erste Landamma ernennt worde. As zweite Landamma het dr Bärner Aristokrat Johann Rudolf vo Frisching amtiert – die beide hai d Zsämmenarbet vo de konservativ gsinnte ländlige und stedtische Elite gege d Revolution symbolisiert.
Dr Napoléon het d Anerkennig vo dr neue Regierig vo dr Helvetische Republik verweigeret. Dr Reding und dr Frisching hai jo die aristokratischi Schwiz representiert und si in dr Vergangenheit Frankriich gegenüber findlig iigstellt gsi. Dr Reding isch dorum persönlig noch Paris greist und het em Erste Konsul vo Frankriich d Fordrige und Aliige vo de Föderaliste underbreitet. Dr Napoléon het dr Reding empfange und het im sogar versproche, in e baar Pünkt de Wünsch vo de Föderaliste nochzgä (d Abdrätig vom Frickdal, d Wiidervereinigung vo de Jura-Süddäler mit Helvetie, d Schaffig vo neu 23 Kantön, d Respektierig vo dr Neutralität), er het aber im Usdusch d Ufnahm vo sächs Unitarier in dr Chlii Root verlangt.
Au wenn eso schliesslig sächs Unitarier im Chliine Root gsässe si, hai d Föderaliste und die Konservative e klari Mehrheit gha. Im Frühlig hai dr Chlii Root und dr Senat über e Verfassigsentwurf vom David vo Wyss berootet, wo zwar uf dr Verfassig vo Malmaison ufbaut gsi isch, die aber doch in mehrere Pünkt stark im Sinn vo de Föderaliste veränderet het. D Niiderlassigsfreiheit isch wider iigschränggt, s Helvetische Bürgerrächt mit de Kantons- und Gmeindsbürgerrächt ersetzt, dr Zensus dütlig ufegsetzt und die eiheitligi nationali Rächtssetzig und Gsetzgäbig an d Kantön delegiert worde. Gegen dr starki Widerstand vo de Unitarier isch dä Entwurf am 27. Februar 1802 vom Senat agnoh worde. Wil sich d Föderaliste drmit allzu wit vom revolutionäre Ideal entfärnt hai, und wägen em Strit über d Zueghörigkeit vom Wallis, isch dr Napoléon über die föderalistischi Regierig meh und meh verergeret worde, bsundrigs über e Alois Reding, und das nit zletzt, wil dr Reding offebar brobiert het, in Östriich Understützig für si Widerstand gege d Abdrätig vom Wallis z finde
Der viert Staatsstreich vom 17. April 1802
Am 2. April 1802 het e Volksabstimmig über dr föderalistisch Verfassigsentwurf stattgfunde. Es het aber nit die ganzi Bürgerschaft abgstimmt, sondern nume die kantonale Dagsatzige, wo in jedem Kanton von ere zwölfchöpfige Wahlkommission us ere Liste vo de wählbare Bürger vom Kanton bestimmt worde si. Die Kommission isch zur Helfti vo de kantonale Behörde bzw. vom helvetische Senat ernennt worde. Das Abstimmigsverfahre hätt en Abstimmig im Sinn vo dr Regierig sölle verursache, wil uf die Art eigetlig nume Vertrauenslüt vo de Föderaliste in d Dagsatzige hätte sötte gwehlt wärde. Bedingigslos hai aber nume Appezäll, Bade, Solodurn und Züri d Verfassig agnoh. Die meiste Kantön hai zwar im Prinzip drfür gstimmt, hai aber grösseri Änderige verlangt (Basel, Bärn, Freiburg, Glarus, Schaffhuuse, Schwyz und Waadt), anderi ha ganz abglehnt (Aargau, Luzärn, St. Gallen, Tessin, Thurgau, Zug) oder hai s nit fertibrocht in dr Zit wo vorgee gsi isch d Abstimmig duurezfüehre (Graubünde, Uri, Underwalde). Das unklare Resultat het s Ändi vo dr föderalistische Regierig bedütet.
D Unitarier hai s usgnützt, ass vili katholischi Föderaliste über Ostere 1802 abwäsend gsi si und hai e Staatsstreich duuregfüehrt. Uf d Initiative vom Bernhard Friedrich Kuhn hai am 17. April 1802 sächs Mitgliider vom Chliine Root d Verdagig vom Senat und d Iisetzig von ere Versammlig vo Notable beschlosse, für zum d Verfassigsfroog im Sinn vo de Unitarier z löse. Dr Hirzel, dr Escher und dr Frisching si dorum vo ihre Böste zruggdräte. Dr Reding isch, won er uf Bärn zruggcho isch, under Tumult vo sim Amt abglöst und dur e Vinzenz Rüttimann ersetzt worde.
Die Zweiti Helvetischi Verfassig 1802
Am 30. April 1802 d Notableversammlig zsämmedräte, für zum, wie vorgeseh, über die neui Verfassig z berote. Wil sich dr Albrecht Rengger und dr französisch Gsandti Raymond de Verninac scho über en Entwurf einig gsi si, isch dr Versammlig nüt übrig bliibe, as däm zuezstimme. Die sogenannti Zweiti Helvetischi Verfassig het sich wie verlangt stark am napoléonische Verfassigsentwurf vo Malmaison orientiert. D Zahl vo de Kantön isch uf 18 festgesetzt und dr Senat und d Dagsatzig si bibhalte worde. Uf 25'000 Bürger hätt e Dagsatzigsmitgliid sötte cho, mindestens aber eins pro Kanton.
S Wahlverfahre isch sehr kompliziert gsi und dorum ehnder undemokratisch. Jede Kanton het zwei Wahlkorps übercho, eins wo vorgschlage und eins wo ernennent het. Die Aghörige vom Korps, wo ernennent het, si uf Läbenszit bestimmt worde, s erste Mol vom Senat, spöter hät sich das Korps sälber sötte ergänze. Wehlbar in s Korps, wo vorschloot, si nume Bürger mit eme gwüsse Grundeigedum gsi. Die konkreti Wahl isch eso abgloffe: d Aktivbürger hai e Liste vo Wählbare zsämmegstellt, us dere s erste Korps e baar zur Wahl vorgschlage, us dene het s zweite Korps Kandidate usegläse und se für fümf Johre in d Dagsatzig gwehlt. Langi Amtszite hätte sölle d Kontinuität sicherstelle. As Exekutive isch e Vollziehigsroot vorgseh gsi, wo us eme Landamma, zwei Statthalter und fümf Staatssekretär bestande het. D Amtsduur vo dr Exekutive isch nüün Johr gsi. D Kantön hai e baar Kompetänze übercho, ohni aber dr Zentralstaat z stark schweche: Si hai ihri Verfassig sälber döfe festlege, d Volksschuel beufsichtige und dr Lohn vo de Geistlige und dr Underhalt vo dr Infrastruktur zahle. Au im Rächtsberiich hätte e baar Kompetänze sötte an d Kantön abdräte wärde.
Dr Chliini Root het die Zweiti Helvetischi Verfassig inklusive ere Namensliste vo 27 Senatore am 25. Mai em Volk zur Abstimmig vorgleit. Die gültet as die ersti wirkligi Volksabstimmig uf em Bode vo dr hütige Schwiz. Alli Bürger hai innerhalb vo vier Däg mit «Jo» oder «Nei» müesse Stellig zur Vorlag neh. D Stimme vo Bürger, wo nit gstimmt hai, si as «Jo» zelt wordet noch em Rächtsgrundsatz «qui tacet consentire videtur» – «wär schwiigt, schiint zuezstimme». Sächzäh Kantön hai dr Verfassig schliesslig zuegstimmt, allerdings het s nume 72'453 expliziti «Jo»-Stimme ge. 167'172 Bürger hai überhaupt nit abgstimmt, si aber zelt worde wie wenn si drfür gstimmt hai und 92'423 hai abglehnt. Am 2. Juli het dr Chliini Root die neui Verfassig für agnoo erklärt. Dr Senat het sich am Dag druf versammlet und d Exekutive gwehlt. Zum Landamma isch dank em Iifluss vom französische Gesandte dr Föderalist Johann Rudolf Dolder ernennt worde, die beide Unitarier Rüttimann und Füssli si as Gegegwicht as Statthalter iigsetzt worde.
Die neu konstituierti Republik het sich sofort an d Lösig vo de dringende Problem mit Frankriich gmacht. Im Gegesatz zur Regierig vom Reding isch dr neui Vollziehigsusschuss sofort anerkennt worde. In dr Froog vom Wallis het men e Kompromiss gfunde, ass dr Napoléon nümme uf en Abdrätig an Frankriich bestande het, sondern sich au mit dr Errichtig von ere unabhängige Republik Wallis under französischem und helvetischem Schutz zfriide ge het. Dodrfür het die Helvetischi Republik aber au nume s Fricktal übercho und nit, wie s ursprünglig vorgseh gsi isch, au no dr Südjura mit Biel. Denn het me ändlig die finanzielli Sanierig vo dr Republik in d Hand gno. Für das isch scho sit dr Ufhebig vom Feudallastegsetz am 15. September 1800 dr alti Bodezins wider iigefüehrt worde. Wäge däm het s aber Problem mit de Buure ge, wo bsundrigs betroffe gsi si und in Deil vom Land im Früehlig 1802 d Schlösser gstürmt hai wie scho 1798, das Mol für zum die alte Dokumänt z vernichte, wo die mittelalterlige und früehneuzitlige Bodezins din ufgfüehrt gsi si (→Bourla-Papey). Im Früehlig 1802 isch au d Froog no unklar gsi, um wele Briis me die alte Grundlaste müess ablöse.
Dr Zsämmebruch vo dr Helvetische Republik im «Stäcklichrieg»
In dere kritische Situation het dr Napoléon dr Rückzug vo dr französische Druppe us Helvetie akündigt. Historiker hai em Napoléon immer wider understellt, er haig drmit bewusst dr Undergang vo dr Helvetische Republik verursacht. Tatsächlig isch s möglig, ass das e gwüssi Rolle gspiilt het. Er isch vo sim Gheimdienst sehr guet über d Lag in Helvetie informiert gsi und er het sicher genau gwüsst, ass die Helvetischi Republik bald in Schwiirikeite chiem und Frankriich denn as e güetige Retter drum bittet wurd, zruggzcho. Dr Rückzug isch aber im Zsämmehang mit em Friide vo Lunéville gmacht worde, wo d Unabhängigkeit vo dr Helvetische Republik klar zwüsche de Grossmächt usgmacht worden isch. Dr Abzug vo de französische Druppe isch am 20. Juli 1802 dr helvetische Öffentlichkeit bekannt gmacht worde.
Underdesse hai d Kantön mit dr Usarbeitig vo ihre Verfassige agfange, wo für d Kantön Aargau, Basel, Bärn, Freiburg, Solodurn, Waadt, Zug und Züri au zstand cho si. In de übrige Kantön het d Agitation vo de reaktionäre Elemänt, wo mit em Abzug vo de Franzose Ufwind übercho hai, jede Fortschritt verhinderet. In dr Innerschwiz hai im August Landsgmeinde stattgfunde und helvetisch gsinnti Bürger si terrorisiert und us em Land verdriibe worde. Die ufrüehrerische Kantön hai drbii gliichzitig um Schutz vom Napoléon und vom römisch-dütsche Kaiser bittet. Ihre Afüehrer isch, wie scho 1799, dr Alois Reding gsi. E Vermittligsversuech vom französische Gsandte Verninac isch im Sand verloffe, dr Vollziehigsusschuss het Afang August Druppe under em General Joseph Leonz Andermatt gege d Innerschwiz in Marsch gsetzt. Glarus und Appezäll hai Ändi August s Vorbild vo dr Innerschwiz kopiert und hai die alte Landsgmeinde wider iigfüehrt. Au in Graubünde hai sich im e Deil vo de Distrikt d Hochgricht wider versammlet. D Underdruckig vom Ufstand mit militärische Mittel isch aber nit glunge, und dr General Andermatt isch mit siiner chliine Druppe vo 1850 Ma am 28. August 1802 bi dr Rengg am Pilatus zum Rückzug zwunge worde. Er het sich druf müesse beschrängge, d Stadt Luzärn vor de Ufständische z schütze. Dr Vollziehigsroot het in dere Situation bim Napoléon um Understützig bittet, und me het ghofft, er wurd Druck uf d Gegner vo dr Republik usüebe. Für zum e Vermiddlig möglig z mache, het dr Vollziehigsroot am 7. Septämber e vorläufige Waffestillstand mit de ufständische Kantön abgschlosse.
D Machtlosigkeit vo dr Regierig isch eso offesichtlig gsi, ass im ganze Land die, wo under dr neue Ornig verlore hai, d Oligarche und Patrizier, wo ihri alte Vorrächt und Ämter iibüesst und d Stedter, wo ihri Monopol und Zümft vermisst hai sich hai afo widersetze. Z Züri isch s im August zum Widerstand gege die helvetischi Regierig und zu Spannige zwüsche dr Stadt und dr Landschaft cho. Wo dr Vollziehigsusschuss dr Friedrich May zum Regierigskommissär ernennt und mit Druppe in d Stadt Züri gschiggt het, het d Situation eskaliert. Züri het vor em May siini Stadtdoor zuegmacht, und denn het dä zweimal, am 10. und am 13. Septämber 1802, em General Andermatt befohle, d Stadt mit Kanone z beschiesse. Dr May het sich schliesslig noch Verhandlige uf e Kompromiss iigloo, dass er zwar in dr Stadt si Residänz dörf bezieh, aber keini Druppe us dr Landschaft oder anderi helvetischi Druppe dörf in d Stadt bringe. Dä Kompromiss und s Vorbild vo dr entschlossene Haltig vo Zürich isch es Signal für e Ufstand gsi, wo im sogenannte «Stäcklichrieg», eme churze Bürgerchrieg im Septämber/Oktober 1802 zum Ändi vo dr Helvetische Republik gfüehrt het. Im Verlauf vom Septämber hai sich d Kantön Säntis und Linth in e grösseri Zahl vo Republike ufglöst mit diräkt-demokratische Landsgmeinde, d Kantön Thurgau, Lugano, Zug, Bade, Aargau, Basel und Schaffhuuse si ebefalls vo dr Regierig abgfalle. Im Aargau het sich en Armee vo Ufständische gsammlet und isch uf d Hauptstadt Bärn marschiert.
Z Bärn het sich die helvetischi Regierig afo uflöse. Am 14. Septämber hai e baar aristokratisch und föderalistisch gsinnti Senatore d Regierigsmitgliider Dolder, Rüttima und Füssli zum Rücktritt zwunge und dr Föderalist und früehner bärnisch General Emanuel vo Wattewyl zum neue Landamma ernennt – dä het dr Boste aber nit agnoh und isch zu de Ufständische übergange. Also het am 16. Septämber die alti Regierig wider müesse igsezt wärde. D Lag vo dr Republik het sich no wiiter verschlimmeret, wil d Innerschwiz am 18. Septämber dr Waffestillstand ufkündigt het und under dr Füehrig vom Alois Reding d Föderaliste jetzt s ganze Land zum Sturz vo dr Helvetik und zur Widerufrichdig vo dr Alten Eidgenosseschaft ufgrüeft hai.
In dere bedrohlige Situation het die helvetischi Regierig am 17. Septämber dr Napoléon as Garant vo dr helvetische Verfassig um Hilf bittet. D Regierig het aber scho am 19. Septämber d Hauptstadt under demüetigende Umständ vor dr Armee vo de Ufständische müesse ruume und sich mit de Druppe us dr Waadt und dr Bärner Landschaft, won ere no bliibe si, noch Lausanne zruggzieh. Z Bärn, Basel, Luzärn, Solodurn und Züri hai sich wider die alte aristokratische Rööt versammlet und d Restauration vom Ancien Régime erklärt, Bärn het au dr Aargau iiglade, sich wider z underwärfe. Die helvetische Druppe us dr Waadt und Freiburg si no es letzts Mol in d Offensive gange, si aber vom föderalistische General Bachmaa am 3. Oktober 1802 bi Faoug gschlage worde.
Die fümf Kantön vo dr Innerschwiz hai am 18. Septämber die andere Kantön und die ehemolige Underdane zun ere eidgenössische Dagsatzig noch Schwyz iiglade. Am 30. Septämber hai die Deputierte vo de Kantön Uri, Schwyz, Unterwalde, Glarus, Zug, Züri, Bärn, Schaffhuusen, Freiburg, Solodurn, Graubünde, Stadt und Landschaft Sanggalle, Thurgau, Bade und Rhiindaal, wo dört versammlet gsi si, d Neukonstituierig vo dr Eidgenosseschaft verkündet und hai sich an d Grossmächt gwändet für zum ihri Anerkennig überzcho. Es het eso usgseh, wie wenn die Helvetischi Republik ändgültig am Ändi wer.
D Intervention vom Napoléon im Herbst 1802
Die Helvetischi Regierig het dr Napoléon mehmols um Hilf bittet, schliesslig sogar um e militärischi Intervention. Dr ehemolig Minister Stapfer het dr Helvetische Regierung z Paris as Sprachrohr dient. Dr Napoléon het aber zerst d Entwicklig abgwartet und het sich gweigeret, zwüschen ere legitime Regierig und Ufständische z vermittle. Erst wo s usgseh het ass Graubünde wider under en östriichisch Iifluss wurd grote und d Niiderlag vo dr Helvetische Regierig klar gsi isch, het er am 28. Septämber em General Michel Ney befohle noch Gämf zgoh, und dr Iimarsch in Helvetie vorzbereite. Im Wallis, z Savoye, Pontarlier, Hünige und Como hai sich 25 bis 30 Bataillon marschbereit gmacht. Am 30. Septämber isch e Proklamation vom Napoléon an s Schwizer Volk erschiine, won er din si Vermittlig im Bürgerchrieg akündigt het. Uf si Befähl het sich dr helvetisch Senat innerhalb vo fümf Däg z Bärn wider müesse dräffe und alli alte Regierige und Behörde, wo provisorisch widerhergestellt worde si, und alli Armeä hai wider müesse ufglöst wärde. Zletzt het dr Ersti Konsul vo dr französische Republik vom helvetische Senat und vo alle Kantön verlangt, Abgordneti noch Paris zur sogenannte «Helvetische Consulta» z schigge.
Die ufrüehrerische Kantön und ihri Dagsatzig hai sich z erst gweigeret, em Befähl us Paris z folge und hai am 25. Septämber sogar non e neui Verfassig beschlosse, wo die volli Souverenidät vo de Kantön widerhärgstellt het. Erst wo die französische Druppe datsächlig in d Schwiz iimarschiert si und Bärn, Basel, Züri und d Innerschwiz bsetzt hai, isch d Dagsatzig under Protest usenandergange. Dr Reding, dr Hirzel und anderi Afüehrer vom Ufstand si verhaftet und vorläufig in dr Festig Aarburg inhaftiert worde. Mit däm isch die aristokratisch-föderalistischi Gegerevolution gschiiteret.
Die Helvetischi Consulta isch am 10. Dezämber 1802 z Paris eröffnet worde. 45 unitarischi Abgordneti si 18 Föderaliste gegenübergstande. Dr Helvetisch Senat het dr Karl vo Müller-Friedberg, dr Auguste Pidou und dr Vinzenz Rüttimann gschiggt. Sunst isch alles verdräte gsi, was in dr Helvetische Republik Rang und Name gha het, usser em Laharpe, wo si Wahl nid agnoh het. Die Deputierte hai gstuunt, wo dr Napoléon in dr Eröffnigsred d Leitlinie vo siiner «Médiation» vorgläse het: E föderativi Verfassig hät sötte iigfüehrt, d Rächtsgliichheit aber nid abgschafft wärde. S Wiiterbestoh vo dr Helvetische Republik isch also scho vom Afang vo dr Consulta aa gar nüme zur Debatte gstande. D Verhandlige und d Usarbeitig vo de Verfassige vo de Kantön und vom Bund für e neu Staat hai bis Ändi Januar 1803 duurt. Am 19. Februar 1803 het dr Napoléon em Louis d’Affry, eme Föderalist wo vo ihm sälber zum Landamma vo dr Schwiz ernennt worden isch, die sogenannti Vermittligsakte übergee, wo d Bundesverfassig und alli Kantonsverfassige enthalte het.