cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luxemburgische Sprache
Klassifikation
Mer cha s Luxeburgisch nit eidütig als e eigeständigi Sprooch klassifiziere; es gitt (abgseh vu-n-ere größere Zahl an französische Lähnwörter) kei klari Abgränzig zù de moselfränkische Dialäkt im benochberte Dütschland, dass mer vu-n-ere Abstandsprooch chönnt schwätze. Viilmol wird sogar zwüsche Luxeburgisch un Hochdütsch e nöcheri Verwandtschaft gseh wie zwüsche Hochdütsch un de oberdytsche Dialäkt (Alemannisch un Bairisch).
Àn de Wikipedia uff Luxeburjerisch steht: „Dofir, fir et als eege Sprooch ze gesinn, schwätzt ënnert anerem, datt een, deen Héidäitsch als Mammesprooch huet, Méi huet, fir Lëtzebuergesch ze verstoen“, àlso ass f'r de Eijeständigkeit „unt'r àndri Sache spricht, ass ebb'r, wo Hochditsch àls Mued'rsprooch redd, Miejh het,“ 's ze vrstehn. Un öi, ass 's én „viil meh Situatione gebrücht wurd, wie's bi'me Dialekt de Fall war.“ ('s langt, de Gebrüch vum Schwiz'rditsch ànzelöje, fer um ze sehn, dass diss nix mit de Fröj „Dialekt“ od'r „Sprooch“ ze duen het!) Drgege wurd grachnet, ass's zue de „Dialekte, wo àn's Luxeburjerisch àngrenze, keng däitlech Sproochgrenz gëtt“. Diss sin àww'r àlls ken Kriterie f'r de Untrscheidung vun e Sprooch un e Dialekt. Wichtij'r ésch, wie sich de Sprooch àls e offiziell Sprooch mit Regle un e Norméerung jetz zue de „Hochsprooch“, 'm Standardditsch, entwickle wurd.
Wiil linguisdisch gseh nit allewiil e Gränze zwüsche Sprooch un Dialäkt cha zoge were, stützt sich d'Bezeichnig als Sprooch meh uff soziolinguisdischi Froge. So isch s Luxeburgisch e wenig umstrittene Bstanddeil vu de Identitet vu de Iiwohner un hät au in de Eigeständigkeit vu Luxeburg als Staat e Rolle gspilt, im bolitische wie au im kulturälle Sinn. Dezüe chunnt, dass es e luxeburgischi Standardsprooch gitt un sälli au meh un meh verwändet wird, sodass e Entwicklig zur Usbousprooch chönnt aagnuu were. Nit zletscht det für de Status als eigeni Sprooch au d'Erhebig zur Nationalsprooch un zur dritte Amtssprooch (1984) spräche. Trotz dass es e Amtssprooch vo Luxeburg isch, wird Luxeburgisch all no meh gschwätzt wie gschribe, während Französisch un Dütsch in Zitige un als (schriftligi) Schüelsprooche vorherrsche; Gsetz were sit 1944 numme uff Französisch verfasst.
Wäge sällem Widerspruch zwüsche de linguisdische un de soziolinguisdische odder au bolitische Aspäkt wird s Luxeburgisch au als Kulturdialäkt bezeichnet, e Begriff, wu linguisdisch allerdings wenig bruucht wird.
Verbreitig
Mer nimmt a, dass wältwit rund 300'000 Persone Luxeburgisch schwätze, dodevo 250'000 z Luxeburg sälber, wo's näbe Französisch und Dütsch d Amtssprooch devo isch. Üsserhalb vo Luxeburg wird's au in de Gmeinde vo Tintange bis uff Athem (Belgie) gschwätzt, z Arlon (wo aber zu me große Deil französiert worre isch) und in de Umgebig vo Beho. Z Frankrych isch's vo 1871 bis 1919 i me große Deil vom hüttige Département Moselle im Umchreis vo Diedehofe (frz. Thionville) e Regionalsprooch gsi. Au z Dütschland wird's gschwätzt, nämlig in de Landchreis Bitburg und Daun, genauso i me Deil vom Moseldal.
Wenn d Sprooch au in de Länder, wo an Luxeburg agränze, zruckgange isch, isch se während de beide Wältchrieg e Deil vo de Luxeburgischi Identität gsi; d Bevölcherig hät sällemols trotz em Druck vo de Nazis Dütsch nit als ihri Müetersprooch akzeptiert. Vo dört chunnt d Nationaldevise Mir welle bleiwen wat mer sinn (mr wän blybe was mr sin), wo in de Frontgiebel vom luxeburgische Gmeindehus ygraviert isch. Mr findet sälle Satz au a-n-re Fassade in de Altstadt vo de Stadt Luxeburg (lüeg Bild), woby si dört e bitz vo säller uff em Gmeindehus abwycht: Mir wölle bleiwe wat mir sin.
Gschicht
S erscht schriftlig Zügnis chunnt uss em Johr 963, wo Luxeburg „Lutzelburg“ ghieße hät. Je nooch sozialer oder geografischer Herchunft schwätzt z Luxeburg jeder sy Dialäkt, e bitz ghobeneri Sprooche sin Französisch und Dütsch. Säll chunnt doher, dass es z Luxeburg im 12. Johrhundert e französischs und e wallonischs Quartier ge hät. Sit 1443, wo d Burgunder Luxeburg chauft hän, isch Französisch Amtssprooch gsi. Durch de Wiener Kongräss (1815) isch Luxeburg unabhängig worre; 1839 hät mer's zweideilt.
Bis 1946 sin Dytsch un Franzesisch glychbrächtigti Amtssproche gsii, bi dr Verfassigsreform isch e Lesig vum Sprochebrobläm verschobe wore, Franzesisch, Dytsch un Luxeburgisch sin wie glychbrächtigti offiziälli Sproche bhandlet wore. Gsetz sin aber alliwyl zerscht uf Franzesisch formuliert wore un vereffetligt wore, zum Dail derno speter uf Dytsch ibersetzt wore. Di maßgeblig Fassig isch aber alliwyl di franzesisch gsii.
Alphabet ùn Usssprooch
Luxeburgisch wird mit em latynische Alphabet gschribe. Näbem Grundalphabet sin d Sunderzeiche <ä, é, ë> i Verwändig. D Büechstabe <c, q, x, y> und de Diagraph <eu> chömme numme in Främdwörter vor.
Entstehig vù de Rächtschribig
Mit eme Erloss vum 5. Juni 1946 isch an dr Schuele ne neji Rächtschrybig yygfiert wore, wu sich zimli vu dr dytsche Rächtschrybig unterschide het. Die Rächtschrybig het sich aber nit chenne duresetze, chuum in dr Schuele un usserhalb gar nit. Di am Dytsche orientiert Rächtschrybig vum Luxeburger Werterbuech, wu syter anne 1950 uusegee woren sich, isch im Oktober 1975 zur amtlige Rächtschrybig ghobe wore.
Als Ergääbnìs vù-n-ere Reihe vù Versüech hät e ministeriälli Verordnig e eiheitligi Schribig iigfiehrt. D'Reegle sìn 1999 durch e grooßhèrzoogligs Reglemänt verändert worre, bìs hǜtt underrichte di lùxeburgische Schüele si abber all nò nìt. Wäge dem sìn näbe de offiziälle au pèrsöönligi Schribbwise ìn Verwändig. Sitt 2006 gìt's e Rächtschribbbrogramm mìt em Namme Spellchecker, wùù under ere fräie Lizänz stoht ùn mìt gängige Open-Source-Brogrämm funktioniert (u. a. OpenOffice, Mozilla Thunderbird). 2019 hät mer nomol e paar Sache i dr Schrybig ggänderet.
Schüel
Lehrblään vu 1974 hän vorgsäh, dass in dr aiklassige Dorfschuele acht Stund in dr Wuche uf Franzesisch, vier bis fimf Stund uf Dytsch un ai Stund uf Luxeburgisch unterrichtet wird. In dr achtklassige Volksschuel git s Luxeburgisch-Stunde vu dr erschte bis zue dr sibte Klass, in dr achte kaini. Luxeburguisch isch dernäbe uin dr Volksschuel aber au Unterrichtsmittel im erschte Rächne, zum Dail in Gschiicht, Singe, Durne, Zaichne, Handarbet. An dr hechere Schuele isch s in dr boode unterschte Klasse (VII un VI) Bflichtfach, im Singe solle näbe franzesische au luxeburgischi Lieder glehrt wore.
Im zweijöhrige Vorschüelunderricht, vo z Luxeburg obligatorisch isch, schwätze hüt d Lehrer so vyl wie möglig Luxeburgisch mit de Chinder. S Zyl isch, d Sproochkapazität vo-n-ne uszpräge, was vor allem bi de Chinder vo Usländer wichtig isch. In de erschte Klass wird agfange, Dütsch z underrichte, in de zweite chunnt Französisch dezüe. D Verchehrssprooch isch normalerwis Dütsch, je noch Zämmesetzig vo de Klass abe au Französisch oder Luxeburgisch.
In de Sekundarschüel isch deno meistens Dütsch d Underrichtssprooch (usgnoh Sproochunderricht). Spöter wird's im klassische Underricht Französisch, im technische aber Französisch.
Alldag
Am Arbetsblatz schwätze 56 Prozänt vo de Luxemburger verschydeni Sprooche, mit ihre Kollege 53% und mit ihre Chinder 17%. Im Alldag "überlappe" sich di einzelne Sprooche: d Lüt wechsle je noch Situation zwüsche ne.
In de Stadt Luxeburg macht s Luxeburgisch 45 Prozänt vo de Sprooche us, wo mer im Alldag verwändet; in de Umgebig vo de Stadt 54 und im Norde 68 Prozänt. Bi de Bure isch praktisch numme Luxeburgisch d Arbetssprooch, bi de Lehrer zu 75 Prozänt. Nit-spezialisierti Lüt verwände im Brüef aber ehner Französisch.
Präss
Zitige sin normalerwis uff Dütsch; 's chönne aber au französischsproochigi Mäldige erschyne. D Wahl vo de Sprooch hängt oft au vom Journalist, em Thema und em Zylpublikum ab - e Minderheit vo de Journaliste schribt sogar in mehrere Sprooche; regionali Theme sin eher uff Dütsch, während Artikel über d Wirtschaft oder d Kultur öfter uff Französisch gschribe werre. Mänkmol wird über e Thema au am eine Dag uff Dütsch, am nächste uff Französisch gschribe bzw. anderschtumme.
Im Fernseh wird sit 1991 uff Luxeburgisch gsändet. Sit 2001 git's au e französischi Version, wo glychzitig uff re andere Frequänz lauft.
S Radio isch s Medium, wo am meiste uff Luxeburgisch gsändet wird. S chönne aber au Progrämm uss em Usland, so vo Frankrych oder Dütschland, empfange werre.
Lùxeburgisch am Ussstèrbe?
Ìm Johr 2009 hät d'UNESCO s Lùxeburgisch ìn ihr Wältatlas vù de gfèhrdete Sprooche ùfgnùù. Sinni Lebändigkeit wird als ùùsicher iigstùùft, genau wie die vùm Alemannisch odder em Bairisch. Die Usssaag isch z Lùxeburg ùmstrìtte, soo verdrättet de Soziolog Fernand Fehlen vù de Universiteet Lùxeburg d'Meinig, dass sich s Lùxeburgisch sogar güet deet entwìckle. D'Iistùfig als ùùsicher chönnt au mìt de Bedüttig vù de Bräss z düe haa: dass d'Verwändig vù-n-ere Sprooch ìn de Bräss fǜr d'Unesco e wichtige Faktor daarstellt ùn s Lùxeburgisch ìn de Zittige gegenǜbber Düttsch odder Französisch wenig verdrätte-n-isch, zieht d'Situation vùm Lùxeburgische abe.
Artikel
S n am Änd vo de Wörter den und en verschwindet vor re Paus oder, wenn s Wort, wo druff folgt, nit mit me Vokal oder me d, h, n, t, z afangt.
Wolfram Wette
Lääbe
Noch syym Abitur 1959 z Geislinge hed dr Wette bis 1965 as Zydsoldaad bi dr Bùndeswèèr diend.
Vù 1965 bis 1971 hed er an dr Universität Münche Politikwisseschaft, Gschiichd ùn Philosophii schdudierd ùn dèrd 1971 zem Dr. phil promoviert. Vù 1971 bis 1995 hed er as Hischtoriker am Milidèèrgschiichdlige Forschigsamd (MGFA) iz Fryybeg gfoorschd. 1990 hed er an dr Universideed Fryybeg habilitiert mid ere Aarbed iber dr Gustav Noske. Syder ane 1998 isch dr Wette usserplanmäßige Profässer fir Nèischdi Gschiichd am Historische Seminar vù dr Universideed Fryybeg.
Är isch aine vù dr Midgrinder vù dr Historische Friidensforschig.
Schrifte (Uuswahl)
Monografie
as (Mid-)Rusgeber:
Prinzip von Cavalieri
Es säit us:
En anderi Formulierig isch:
Luxemburgische Sprache
Personalpronome
Bi de Personalpronome git's betonti und unbetonti. Di unbetonte sin in de Tabälle jewyls in Chlammere gschribe; wo's numme ei Form hät, git's kei unbetonti Form.
Di zweiti Person Plural cha au als Höfligkeitsform brucht werre.
Verbe
Au do entfallt e n am Wortänd, wenn s nächstë Wort nit mit me d, h, n, t, z oder me Vokal afangt bzw. am Wortänd stoht.
Adjektiv
Wie im Alemannische und Dütsche werre d'Adjektiv numme dänn an s Nome abasst, wenn si attributiv brucht werre, d. h. vor em Nome stönn. D'Deklination folgt sällem Muster, woby d'Ändige nit devo abhänge, ob de Artikel devor bstimmt oder unbstimmt isch:
Hauts-de-France
Hauts-de-France ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region, wo àm 1. Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vum Nord-Pas-de-Calais un dr Picardie, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.
ד
Daleth (au Dalet) isch de viirt Buechstab usm hebräische Alphabet un het hit de Luutwert [] und de Zahlewert 4.
Hauts-de-France
Noh-n-ema Wàhl vum Regionàlrot isch dr Nàmma „Hauts-de-France“ statt „Nord-Pas-de-Calais-Picardie“ gwählt worra.
Gesellschaft (Soziologie)
Gsellschaft bezäichnet in dr Soziologii und de anthropologische Wüsseschafte allgemäin en abgränzti Zaal vo Persone, wo dur underschidligi Merkmol zämmegfasst wärde und wo as soziali Gschöpf (Aktöör) mitenand verchnüpft lääbe und diräkt oder indiräkt sozial interagiere.
Dr Begriff Gsellschaft beziet sich uf d Menschhäit as Ganzes (gegenüber de Dier und de Pflanze), und au uf bestimmti Grubbe vo Mensche, zum Bischbil uf e Volk oder en Ethnii.
Hauts-de-France
Verwàltung
Dr Präsidant vum Regionàlrot ìsch dr Xavier Bertrand.
ד
Gschicht
S Daleth isch e Konsonant, wu d schriftlich Form im phönizische Alphabet uf d Darstellung vun re geffnete Zelttir zruckgeht. Vun dem phönizische Buechschtabe leitet sich au s griechisch Delta un s latynisch D ab.
Gesellschaft (Soziologie)
In de aktuelle Sozialwüsseschafte wird d Bezäichnig innerwüsseschaftlig vilmol mit ere ungnaue Bedütig verwändet.
Exhaustionsmethode
D Exhaustionsmethode isch en antiks Verfaare, wo mä mit em Flechene berächnet het, also en alts Integrazionsverfaare.
Dr Antiphon (430 v. d. Z.) isch überzügt gsi, ass mä e Kräis chönn kwadriere, wil mä jedes Polygon in e Kwadrat mit dr gliiche Flechi cha verwandle. Er isch drvo usgange, ass mä e Vilegg im ene Kräis, wo d Egge von em uf dr Kräislinie lige, nüme vom Kräis chönn underschäide wärde, wenn d Zaal vo sine Site grooss gnueg isch, und dr Kräis denn völlig „erschöpft“ sig.
Mit dere Idee het dr Eudoxos vo Knidos d Exhaustionsmethode entwigglet und eso s Volume von ere Pyramide und vom ene Chäigel berächnet. Dere Methode säit mä d Exhaustionsmethode (vo exhaurire, lat. „uusenee“, „erschöpfe“, „vollände“).
S Verfaare isch bis ins 17. Joorhundert e wichdigs Integrazionsverfaare gsi. Dr Ludolph van Ceulen het mit em Archimedes siner Arbet witergmacht bis zum 2^{62}-Egg im Kräis und het Pi noch drissig Joor Rächne bis uf 35 Stelle usgrächnet.
Eglisau
Eglisau isch ä politischi Gmeind im Bezirk Bülach vom Kanton Züri i dä Schwiiz.
Wappe
Blasonierig: I Gold en schwarze Hirsch wo ufeme grüene Drüüberg staat
Geographi
S Städtli liit am Nordufer vom Hochrhii, näch vo de dütsche Grenze. Zu Eglisau ghöred d Ortsteil Städtli, Seglinge und Tössriedere. Obwohl Eglisau nur biz meh als 3000 Iwohner het, besitzt Eglisau immer na s alte Stadträcht, wo s im Mittelalter übercho hät. Im Nordè vo Eglisau schlièßt sich è mächtigi Chysbank aa, welli sich barallel zum Hochrhy-Abschnitt vom Rhyfall bis zu dè Thur-Mündig bi Nack hyzièt. Diè Ebeni uff dèrrè Kysbank nennt mò s Rafzerfäld. Obberhalb vo Eglisau wyst dè Rhy è Flussschlaufè uff, wo dè Hochrhy nõch Sûdè hy uusholt, bevor er ab Eglisau bis Basel in weschtlichi Richtig volauft. Nebbè dè Gmeind Rafz befindet sich nõ è Exklavè vom Kanton Schaffuusè i sellerè Schlaufè dinnè, wo diè beidè Gmeindè Rüèdlingè und Buèchbärg umfasst.
Gschicht
Di eltischt erhalteni urkundlichi Erwähnig vo Seglingens Owe datiert is Jaar 893. Di mittelalterlichi Altstadt isch i ihre Grundaalaag na hüt erchennbar und guet erhalte.
Eglisau isch im Jahr 1463 under d Herrschaft vom Freiherr Bernhard Gradner cho. 1489 isches e Zürcherischi Landvogtei worde, mitem Sitz uf em 1810 abbrochene Schloss. Legendär isch de letscht Landvogt Salomon Landolt gsi, wo 1798 zruggträte isch.
Bevölkerig
De Uusländeraatäil liit bi 19 % (Stand 2011).
Nach de Konfessionszueghörigkeit sind reformiert 41,8%, katholisch 22,2% und 36% vode Iwohner ghöred anere andere oder keinere Glaubenszueghörigkeit aa (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,1 %, CVP 2,5 %, EDU 6,3 %, EVP 3,1 %, FDP 10,2 %. GLP 9,9 %, GP 10,3 %, SP 16,8 %, SVP 33,3 %, Suschtigi 3,5 %.
Gmäindspresidäntin isch d Ursula Fehr (Stand 2012).
Vercheer
Bi Eglisau füert e Isebahnbrugg über de Rhii, wo vor 1897 erbaut worde isch (Eröffnig vode hütige SBB-Strecki Büüli–Schaffhuuse). Dä Viadukt hät en 90 m lange Fachwerkträger miteme Gleis wo drüber liit. Siitlich dra schlüssed d Vorbrugge mit 12 bzw. 9 Steiboge a. Di südlich Vorbrugg isch krümmt. D Brugg hät ä Gsamtlängi vo 440 m. Wäge de S-Bahn isch mer in chürzester Ziit in Züri (S5), Winterthur (S41) oder Schaffhuuse (S22).
D Strassebrugg wo im Jaar 1918, wägem Bou vom Chraftwerk Rhiisfäldä, bout worde isch, wird hüt täglich vo tuusige Fahrzüüg befahre, will si di einzig Strasseverbindig is Rafzerfäld und über de Jestetter Zipfäl uf Schaffhuuse darstellt.
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Eglisau ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Aipytiden
D Aipytide  sind s Gschlecht vo de Könige vo Messenie gsii. Si hend sich as Noofaare vom Herakles aglueget. De Stammbomm und d Taate vo de Aipytide hett de Pausanias i sinnere Bischriibig vo Messenie öberliferet. Debii sind di erste Vertretter saagehaft, die spöötere mee oder weniger historisch.
Name
De Name hend d Aipytide vom Aipytos, em Soo vom Herakleid Kresphontes öberchoo. Sii Urgroossvatter uf de müetterliche Sitte isch de arkadischi König Aipytos.
Aipytide i de Messenische Chrieg
D Historizitäät vo dene Aipytide isch i de Forschig umstritte. Daate vo de Liste sind die, wo de Pausanias agitt, noch de moderne Forschig müend die aber um rund vierzg Joor spööter agsetzt were.
Androkleide
D Noofaare vom Androkles, em Soo vom Phintas, sind oo Androkleide gnennt wore:
Saint-Frégant
Saint-Frégant (bretonisch Sant-Fregan) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Frégant lyt 70 km vu Quimper un 26 km vu Brest uf ere Hechi zwische 7 m un 76 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Guissény im Weschte, Guissény im Nordweschte, Kerlouan im Norde, Plounéour-Trez im Nordoschte, Goulven im Oschte, Kernouës im Sidoschte, Le Folgoët im Side un Kernilis im Sidweschte.
Gschicht
Saint-Frégant isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1442 as Saint Fregon (1447 Saint Frogan, 1447 Saint Frogan, 1630 S. Freguan, 1654 S. Freguen).
Verwaltig
vu Saint-Frégant isch. Saint-Frégant ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Frégant ghert zem Bretonisch.
Osten
Oschta (im althochdütscha ostan "öschtlich") isch a Haupthimmelsrichtung, wo in da Navigation vawendet wird und zum Agea vo Koordinata. Dia andra Himmelsrichtunga sind Weschta, Norda und Süda.
Geographi
Oschta isch definiert wora als dia Himmelsrichtung, wo d Sunna ufgoht, isch also dia Richtung, in dia d Erde um era siine oagene Achse rotiert. Uf jeda gnordeta terrestrischa Karta isch Oschta uf da reachta Sita. Uf Schternakarta (Himmelskarta) dagega isch Oschta uf da linka Sita – will ma jo vo da Erde us uffeluagand bzw. vom Himmel aba, und wie in nam Schpiagl dräht sich damit d Perschpektivi.
S dütsche Wort hot Wurzla im griechischa »eos« und im lateinischa »aurora«, wo boade »Morgenröte« hoassen. Intaressant isch, dass alte Karta ned gegs Norda usgrichtet gsi sin, sondan »geostet« = »orientiert« (!) warend. Orientiert kummt jo vo Oriens = Oschten. S Wort "Oschten" an sich wird sit m 15. Johrhundat vawendet.
Früharamol hot ma zum Oschta o »Morgenland« gseht, s Land wo d‘ Sunna ufgoht. Hüt toalt ma dia Lända i in Naha Oschta, Mittlara Oschta und Ferna Oschta.
Zitat: lat. "ex oriente lux" = us em Oste (chunnt) s Liecht
Heimsbrunn
Hemschprung (frz. Heimsbrunn, dt. Heimsbrunn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografi
Hemschprung lijt im Sundgöi, rund zeh Kilometer sìdeschtlich vun Milhüüse. D Nochbergmeine sìn Rainige ìm Norde, Needermorschwìller ìm Oschte, Huuscht ìm Sìdoschte, Gàlfìnge ìm Sìde, Barnwiller ìm Sìdweschte, Neederburnhaipt ìm Weschte un Schwaighüse ìm Nordweschte,
Gschìcht
Hemschprung ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1148 àls Emespur.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hemschprung ìsch. Hemschprung ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hemschprung ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
1. März
Dr '''1. Merz''' isch dr 60. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 61. in Schaltjohr), dodermit blybe no 305 Däg bis zum Änd vum Johr.
Kultur
A dämm Datum isch tradizionell dr Chalandamarz im Bündnerland.
Prêles
Prêles (frankprovenzalisch [preːl], alem. Präguz, dt. Prägelz) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz gsi. Uf dr 1. Jänner 2014 het Prêles mit Diesse u Lamboing zur noie Gmeind Plateau de Diesse fusioniert.
Geografi
Prêles ligt uf ere Terrasse vom Tesseberg. D Gmeindsflächi hät us 62,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 27,1 % Waud, 9,7 % Sidligsflächi u 0,4 % süschtigi Flächi bstange. D Nachburgmeinde si Nods, Diesse, Lamboing, Twann-Tüscherz, Ligerz u La Neuveville im Kanton Bärn u Lignières im Kanton Nöieburg gsi.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,8 % gläge.
Religion
62,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 17,9 % si römisch-katholisch gsi (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 5,6 %, CVP 1,9 %, EVP 3,7 %, FDP 11,6 %. GLP 4,5 %, GP 14,3 %, SP 27,0 %, SVP 23,7 %, Suschtigi 7,7 %.
Gmeindspresidänt vo Prêles isch dr Raymond Troehler gsi (Stang 2013).
Wirtschaft
Z Châtillon, e chli usserhaub vom Dorf Prêles, isch 1920 d Zwangserziehigsaastaut Tessebärg gründet worde.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 886 Ywohner 30,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 65,5 % Französisch u 0,9 % Italienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo Prêles isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Bruggen
Bruggen haissed folgendi Ortschafte:
Bruggen isch de Familienname vo folgende Persone:
Amber Barrett
D’ Amber Barrett (* 16. Janner 1996 z’ Milford, County Donegal) ìsch a irischa Füassbàllschpìelera. Àls Schtìrmera schteht sa sitter 2022 biim 1. FFC Turbine Potsdam unter Vertrààg un schpìelt sitter 2017 ìn dr Nàzionààlmànnschàft vu dr Repüblik Irlànd.
ìhr Laawa un Kàrriar
D’ Barrett ìsch ìn ìhrer Geburtsschtàdt Milford ìm Norda vun Irlànd uffgwàcksa. Ìn ìhra Jugendsjoohra hàt sa Gäälisch Football gschpìelt. Ìhr Vàtter Shaun Paul un ìhr Brüader Luke sìnn Manatscher vu mehrera Footballverainer un County-Teams vum Verbànd Donegal GAA gsìì. D’ Barrett hàt àn dr Üniwärsiteet vu Maynooth gschtudiart, fìr Lehrera wara. Àm And vun ìhra Schtüdia ànna 2017 hàt sa unter Pfeiffer-Driasafiawer glitta; wagadam hàt sa zwìscha Gäälisch Football un Füassbàll müassa wähla. Sa hàt sìch nàdììrlig fìr Füassbàll äntschìeda.
Ìhra äärschta Profi-Saison hàt sa ànna 2015 biim irischa Verain Peamount United gschpìelt. Därt ìsch sa bis ìm Joohr 2019 blìewa. Ìm Joohr 2017 ìsch sa àls Wiibliga Nàzionààlliga-Schpìelera vu dr Saison un „Top-Toorschìtza“ ärnännt worra. Ànna 2018 ìsch sa nochamol àls Top-Toorschìtza ärnännt worra, mìt 30 gschossana Toora — drunter sìewa Hattricks — ìn 21 Schpììler. Ànna 2019 ìsch sa ìn dr diitscha Verain 1. FC Köln gànga ge schpìela, wo grààd ìn d’ Fràuija-Bundesliga gschtìega gsìì-n-ìsch. Därt ìsch sa dräi Joohra làng blìewa un hàt ìn dr Fràuija-Bundesliga un dr 2. Fràuija-Bundesliga gschpìelt. Ìhr Vertrààg hàt sa z’lätscht ìm Jüüni 2021 fìr ain Joohr verlängert ghàà. Ìm Jüüli 2022 hàt sa a Vertrààg biim 1. FFC Turbine Potsdam unterzaichent.
Àb 2011 ìsch d’ Barrett Mìtglìed gsìì ìn dr irischa Nàzionààlmànnschàft vu da U–17, un àui schpeeter vu da U–19. Ìn dr Nàzionààlmànnschàft vu da Senioora hàt sa zem äärschta Mol ìm Septamber 2017 àls Ärsàtzschpìelera gschpìelt — s’ Schpìel geega Nordirlànd ìn dr Kwàlifikàzioonsrunda fìr d’ Waltmaischterschàft 2019 àm Mourneview Park z’ Lurgan hàt d’ Repüblik Irlànd mìt 2:0 gwunna. Ìm Nowamber 2017 hàt d’ Barrett àm Schpìel geega d’ Nììderlander mìtgmàcht. S’ Schpìel ìsch mìt 0:0 untäntschìeda gsìì, àwwer dr Nàzionààlträäner Colin Bell hàt ìn dr Barrett ìhra Laischtung globt. Ìm Àwrìl 2018 hàt d’ Barrett ìn dr 87. Schpìelmìnüüta-n-a Toor geega Slowàkia-n-ìm Tallaght Stadium gschossa; domìt hàt d’ irischa Mànnschàft s’ Schpìel mìt 2:1 gwunna un hàt àn dr WM-Kwàlifikàzioon witter känna mìtmàcha.
Singapur
D'Republik Singapùùr (malaiisch: Republik Singapura, Xīnjiāpō, tamilisch: சிங்கப்பூர் குடியரசு) isch e Insel- und Stadtstaat und dr glainschti Staat z'Südoschtasie.
Name
De name vo Singapùùr chunt vom Malaisische "Singa" wo Leu bedüütet und "pura" wo Schtadt bedüütet. De "Sir Thomas Stamford Raffels" wo Singapùùr zunere Änglische Kolonii gmacht hät, seg emne Leu begägnet won er zerscht a Land aacho isch. Uff Malaisisch "Singapura" (gsproche: Singapuura). Suscht "Singapore" (gschproche: Singapor).
Geographii
Singapùùr isch e Gruppe vo 63 Insle südlich vo Malaisiä. Es isch nöch am Equator und hätt es dementsprächends Kliima (Equatorials Rägewaldkliima) wo I zwei Monsùùn Jahresziite de Nordöstlich und de Südweschtlichi Monsùùn (vom Dezämber-März und vom Juni-Septämber). I de Zwüschetziite gitts öfters Rägestürm am spöte Namitag und am Aabig. Temperatur isch au sehr konstant s ganze Jahr dure. S Land isch relativ flach, mit en ere totallä Flächi vo 692.7 km² (682.7km² devo land und 10km² devo Wasser). De höchschti Punkt z'Singapùùr isch de "Bukit Timah Hill" (166meter höch). Natürlichi Ressurse vo Singapùùr sind Fisch, Granit und Tüüfwasserhäfä.
Geologii
T Insle vo Singapùùr mit den Insle rundume wo au Singapùùr ghööred sind zum gröschte Teil uss Granit.
Bevölkerig
Singapùùr hät im Momänt zirka 4,5 Millionä Mänsche. T Regierig wötts bis uff 7,0 Millionä erhöche, um meh Gäld is Land z bringe. Eine vo de Haupt Ressurse vo Singapùùr sind Mänsche. T Mänsche vo Singapùùr chömmed i allne Forme und Farbe, wiä mer gsee chan vo de Viilfältigkeit vo Religionä und Spraache. T Mänsche läbbed harmonisch zämme uf so chliinem Ruum.
Buddischtisch 42.5%, Muslimisch 14.9%, Taoistisch 8.5%, Hinduistisch 4%, Katolisch 4.8%, anderi chrischtlichi Konfessionä 9.8%, anderi Religionä 0.7%, kei Religion 14.8%.
Kanton Guer
Dr Kanton Guer (franzesisch Canton de Guer, bretonisch Kanton Gwern-Porc'hoed) isch e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Guer.
Gmaine
Zum Kanton ghere 23 Gmaine:
Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2017:
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Augan, Beignon, Guer (Hauptort), Monteneuf, Porcaro, Réminiac un Saint-Malo-de-Beignon.
Singapur
Gschicht
Singapùùr isch als allererschts es Fischerdörfli uf enere Insle gsii. Dänn isch es als e Britischi Handelskolonii 1891 gründedet worde. Währendem Zweite Wältchrieg isch Singapùùr e wichtigi Feschtig und Hafä für't Britte gsii, isch aber spöter vo de Japaner iigno worde. 1963isch es de Malaisische Federation biiträtte, aber hätt sich zwei Jahr spöter vo Malaisie trännt und isch am 9. Auguscht 1965 unabhängig worde. De Haupt Laiter vo Singapùùr während de Erschte Jahr isch de "Minister Mentor (Es Ehresamt wo extra für ihn erfunde worden isch) Lee Kuan Yew". Er hät mit sinnere Macht und mit sim Gäld Singapùùr uufboue zu dem riiche Staat wos jetzt isch.
Wirtschaft
Singapùùr isch aine vo de riichschte Länder vo de Wält mit m ne Bruttoinlandsprodugcht vo SDG$31,400 pro Chopf (i Singapùùr Doller = öppe 24'900 CHF). De Hauptgrund für diä ekonomischi Entwigchlig isch de Hafä, wo zur ziit einä vo de Gröschte i de Wält isch. Vorallem elektronischi und kompiuterverwannti Grät werdet in Singapùùr produziert, aber s Handlä isch immer no de primäri Gäldmacher.
Weblink
S CIA-Faktearchiv über Singapùùr
Bellange (Moselle)
Bellange (ditsch Böllingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bellange (Moselle) lijt rund 40 Kilometer sìdeschtlich vun Metz ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 217 un 327 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Bellange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1347 àls Billange.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bellange ìsch. Bellange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Bellange ghert zem Lorrain.
Behren (Lothringen)
Bäre (lothrìngisch; frànzeesch Behren-lès-Forbach, ditsch Behren) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Saint-Goazec
Saint-Goazec (bretonisch Sant-Wazeg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Behren (Lothringen)
Geogràfi
Bäre lijt ìn dr Neche vun dr frànzesch-ditsche Granz, dräi Kilometer sìdeschtlich vun Forbach uf re Heche zwìsche 243 un 382 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Bäre sìn Etzling ìm Nordoschte, Kerbach ìm Oschte, Bousbach ìm Sìde, Folkling ìm Sìdweschte, Œting ìm Weschte un Forbach ìm Nordweschte.
Gschìcht
Bäre ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1301 àls Bern (1577: Bering, 1594: Berren, 1618: Beren).
Saint-Goazec
Geografi
Saint-Goazec lyt an dr Aulne, 31 km vu Quimper un 58 km vu Brest uf ere Hechi zwische 33 m un 295 m iber Normalnull.
Behren (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Saint-Goazec
Gschicht
Saint-Goazec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1643 as Saint Goazec (1695 Saint Oazec, 1695 Saint Gouazec).
Behren (Lothringen)
Verwàltung
vun Bäre ìsch. Bäre ghert zem Kommünàlverbànd.
Saint-Goazec
Verwaltig
vu Saint-Goazec isch. Saint-Goazec ghert zum Kommunalverband.
Behren (Lothringen)
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bäre ghert zem Rhinfrankisch.
Saint-Goazec
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Goazec ghert zem Bretonisch.
Bourgogne-Franche-Comté
Bourgogne Franche-Comté ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region wo àm 1. Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vu da Regiona Burgund un Franche-Comté, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.
Verwàltung
D Präsidantin vum Regionàlrot ìsch d Marie-Guite Dufay.
Lachen (Schwaben)
Lacha (amtlich Lachen) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Lacha leit rond zeh Kilometer sideschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 69,1 % Landwirtschaftsfleche, 20,7 % Wald, 8,6 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtige Fleche.
2. März
Dr '''2. Merz''' isch dr 61. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 62. in Schaltjohr), dodermit blybe no 304 Däg bis zum Änd vum Johr.
Lachen (Schwaben)
Gmoendsgliderong
Zua Lacha ghered d Derfer Lacha, Albishofen, Goßmannshofen, Herbishofen, Hetzlinshofen, Moosbach ond Theinselberg ond d Gheft Bühlhof ond Eymühle.
Gschicht
Lacha haut friar zom Firschtstift Kempten ghert. Mit dr Reichsdeputationshauptschluss vo 1803 isch dr Ort zom Kenigreich Bayern komma.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3 % gleage.
Religion
49,6 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 46,2 % evangelisch.
Verwaltong
Lacha haut mit dr Gmoende Benninge, Holzgenz, Mengemerberg, Trunkelsberg ond Ungerhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Lacha isch dr Josef Diebolder.
Dialekt
Dr Dialekt vo Lacha ghert zom Oschtschwäbisch.
Radelfingen
Radufinge (amtlech Radelfingen) isch e Ywohnergmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Gschicht
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarberg ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,4 % gläge.
Religion
81,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2019 het s das Ergäbnis ggää: SVP 41,5 %, SP 9,2 %, BDP 12,3 %, glp 8,6 %, GPS 11,4 %, FDP 5,1 %, EDU 1,6 %, EVP 1,2 %, CVP 1,2 %.
Gmeindspräsidäntin vo Radufinge isch d Gerber Christine.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1217 Ywohner 97,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,8 % Französisch.
Dr bärndütsch Dialäkt vo Radufinge ghört zum Hochalemannisch.
Schmitzingen
Schmitzige (Hochdütsch Schmitzingen) isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge, Bade-Württeberg.
Geografy
Schmitzige litt im Sältebach am Übergang vom Schwarzwald zum Hochrhy. D'Ortschaft ghört zämme mit de Ort Gaiß und Waldkirch zum Ort Gaiß-Waldchirch, wo vo de obere Hälfti vom Sältebachdal bis uff d'Bergrucke im Oste und s Lyderbachdal im Weste längt. D'Entfernig zu Waldshüet isch 3,5 Kilometer; Schmitzige litt öbbe in de Mitti vom Sältebachdal, wo vo Norde noch Süde erlauft. Es isch e Stroßedorf und hät e Längi vo 1,2 Kilometer, wyst dodeby aber e Höcheunderschyd vo 100 Meter uff. Zu de Ortschaft ghöre sunscht keini Ortsdeil oder Wyler.
Gschicht
Schmitzige isch am 1. Januar 1971 uff Waldshüet ygmeindet worre. Spöter, am 1. Januar 1976, isch's an d'Chreisstadt Waldshüet-Düenge agschlosse worre.
Bolitik
Als Gmeind noch em Bade-Württebergische Kommunalrächt hät Schmitzige e begränzti Selbschtverwaltig. Zu säller ghöre sechs Ortschaftsröt und de Ortsvorsteher (im Momänt de Siegmar Mutter).
Verchehr
E Gmeindstroß fiehrt durch s Sältebachdal zum Stadtdeil Waldshüet. In di anderi Richtig goht si uff Waldchirch und mündet als Chreisstroß 6562 in d'Bundesstroß 500.
Bruno Epple
Dr Bruno Epple (* 1. Juli 1931 z Rielasinge im Hegau; † 11. August 2023 z Alleschbach ) isch e dytsche Schriftsteller un Dichter gsi. Är wird au dr Wangener Molerpoet gnännt.
Läbe un Wärch
D Familie vum Epple isch anne 1935 uf Radolfzell zoge, wun er mit drei Gschwischtrig ufgwagsen isch. No dr Volksschuel isch er vier Johr uf d Oberealschuel un ab 1946 z Konschtanz uf s Heinrich-Suso-Gymnasium. 1950 isch em e Freiblatz am Lyzeum un Internat vu dr Stiftsschuel vum Benediktinerchloschter z Engelberg im Schwyzer Kanton Obwalde aabote wore, dert het er im Juli 1952 di altsprochlig Matura gmacht.
Im Spotjohr 1952 het er an dr Universitet Frybeg aagfange Dytsch, Gschicht, Romanischti un Philisophi studiere, im Spotjohr 1954 isch er fir zwai Semeschter an d Ludwig-Maximilians-Universitet z Minche. Im franzesische Rouen isch er e Zytlang Assistant gsii un het schließli z Frybeg s Studium abschlosse.
As Referendar het dr Bepple an Schuele z Konschtanz un z Singe gschafft, derno het er langi Zyt as Lehrer Dytsch, Gschicht un Franzesisch unterrichtet, z Säckige, z Konschtanz un vor allem z Radolfzell. Anne 1972 isch er zum Gymnasialprofessor ernännt wore. Im Johr 1989 het er sich vum Schueldienscht beurlaube loo un het ab do as freie Moler un Schriftsteller gläbt.
Syyni erschte Gedicht im bodeseealemannische Dialäkt het er im Mai 1955 gschribe, aagregt dur d Beschäftigung mit em Mittelhochdytsch in syre Studiezyt z Minche.
Dr Bruno Epple isch syt 1960 ghyrote, syy Frau Doris het friejer as Optikermaischteri gschafft. Syt 1965 läbt un schafft er z Wange uf dr Höri am Bodesee.
Mitgliedschafte und Uuszaichnige
Dr Epple isch Mitglid im dytsch-schwyzerische PEN.
Bezirk Leventina
Dr Bezirk Leventina ( Distretto di Leventina, veraltet Livinen) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Er erstrekt sich über s chlinner Val Bedretto und s grösser Valle Leventina. Hauptort isch Faido.
Chrais
Dr Bezirk bstoht us vier Chrais (ital. circoli) mit ihrne Gmaine (ital. comune).
Huang Xianfan
Dr Huang Xianfan ( uff d'Wält cho am 13. November 1899 z Fusui; gstorbe am 18. Jänner 1982 z Guilin) isch en chinesische Historiker (Gschichtsschriiber) gsii.
Geografische Länge
Di Geographischi Längi, λ, international mit long. (longitude = engl., frz. etc. „Längi“) abkürzt, beschriibt eini vo de beide Koordinate vomene Ort uf dr Erdoberflächi, und zwar siini Position öschtlich oder weschtlich vonere definierte (künschtlich feschtgleite) Nord-Süd-Linie, vom Nullmeridian. Si isch früeher als Längegrad bezeichnet worde. Für d Bildig vo dr Geographische Längi wird d Gschtalt vo dr Erde – trotz ihrer „Abplattig“ a de Pole – zunere Chugle vereifacht. Di geographischi Längi isch en Winkel, wo uusgehend vom Nullmeridian (0°) bis 180° in öschtlicher und 180° in weschtlicher Richtig gmesse wird. Dr Scheitel vo dem Winkel isch dr Mittelpunkt vo dr dänkte Erdchugle, di Schenkel gönd vom Mittelpunkt uus dur de Nullmeridian bzw. de Meridian, wo dr Ort druf liit, wo die geographischi Längi aageeh werde söll.
Huang Xianfan
Biografii
Dr Huang Xianfan isch am 13. November 1899 z Qujiu bi Fusui in Guangxi uf d Wält cho und het mit 22 Johre agfange, an dr Schuel z'underrichte. Vo 1926 bis 1935 het er an dr Universität Peking, China, s'Studium vu dr Gschicht ufgnumme. S Schtudium het er im 1935i mit em Magister Artium abgschlosse. Vo 1935 bis 1937 het er an dr Universität Tokio, Japan, s'Studium vu dr Gschicht ufgnumme. 1938 isch er Leiter vo dr Nanning High School z Guangxi worde un ab 1940 Professor z Guangxi.
Geografische Länge
Nullmeridian
Wils für d Meridiane (oder Längenchreise) kei natürlichi Nullmarke git, wie dr Äquator si für d Breitemessig darschtellt, muess en Nullmeridian definiert werde. Erscht 1884 isch defür weltwiit einheitlich der Meridian feschtgleit worde, wo sich druf d Mittelachse vomene beschtimmte Teleskop vom Observatorium von Greenwich (London) befindet (ueg bi Historisches).
Di geographischi Längi wird als Winkelabschtand in Grad, (Bogen-) Minute und Sekunde vom Nullmeridian nach Oscht (E) oder Wescht (W) aageeh.
Dr gröschti möglichi Zahlewert is also 180 Grad, wobii 180°E = 180°W. Annähernd entlang dem Längegrad, allerdings mit erhebliche Abwiichige, verlsuft im Pazifik wo vo de betroffene Länder feschtgleite Datumsgrenze.
Abschtand vo de Meridiane
Dr Abschtand zwüsched zwei Längenchreise isch am Äquator am gröschte. Deet isch d Abwiitig ca. 111 km gross (40000 km/360 entspricht 60 Seemeile; d Seemeile isch uurschprünglich mit ere Bogeminute uf em Äquator definiert worde). A de Pole hingege falled alli Längengraad i eim Punkt zäme. In Düütschland chann mer sich an Durchschnittswert 71,5 km halte (Berechnigsbasis: Längegradabschtand a = cos(50°) × 2 × π × r/360° = 71,5 km bi r = 6.370 km).
Schriibwiise vo de Zahlewerte
D Beschränkig vo dr Längeaagaab uf ganzzahlig viili Grad wär also für Positionsangabe fascht überall (uusgnaah in unmittelbarer Polnähi) zu ungenau (ebe drum isch ja dr Begriff Längegrad veraltet). Gnaueri Aagaabe vo dr geographische Längi chönnd folgendermasse gschtaltet werde:
Koordinatebiischpiil
D Koordinate vo
Ziit
Ufgrund vo dr Erdrotation isch d Ortsziit uf verschiedene Längegrade underschiedlich. Dr Ziitunderschied zum Nullmeridian betreit ei Schtund pro 15° Längeunderschied. Druus ergänd sich Ziitzone.
Vor allem i dr Seefahrt werded d Längegrad 3-schtellig vor em Komma gschriebe. Dur das wird d Underscheidig zu de Breitegrade düütlicher hervorghobe. Biischpiil: 010,43° E
Historisches
Dr griechischi Astronom und Mathematiker Hipparchos (ca. 190–120 v. Chr.) hät d Erde in oscht-weschtlicher Richtig erschtmals in 360 Grad teilt.
S Bezugssyschtem vo de Längegrade isch langi Ziit uneinheitlich gsii. Je nach Nation händ sich d Koordinatennetz uf Nullmeridian in London, Paris, St. Petersburg, Ferro (Hierro, uf de Kanare, 17° 40'W) bezoge. Erscht uf dr Internationale Meridiankonferenz, Washington 1884, isch Greenwich bi London weltwiit feschtgleit worde, under anderem, wil britischi Seecharte bereits längscht weltwiit gnutzt worde sind.
Ermittlig vo dr Längi
Während di gegraphischi Breiti dur Messig vo Vertikalwinkel vo dr Sunne oder vom Polarschtern relativ eifach bestimmbar isch, hät sich d Bestimmig vo dr aktuelle geographische Längi mit ähnlicher Gnauigkeit über langi Ziit extrem schwierig gschtaltet. Das für d Seenavigation bedüütsami Längeproblem isch erscht Endi vom 18. Jahrhundert glöst worde. Dezue sind sehr gnau ghendi Uhre, so genannti Chronometer, notwendig gsii, wo au bi stärkschtem Seegang verlässlich funktioniert händ, ohni dur Wetteriiflüss wie Froscht, Hitz und Luftfüeuchtigkeit beiiträchtigt z werde.
Othmar Schoeck
Im Schoeck si Kindheit, Jugend un Üsbildig
Dr Othmar isch am 1. Septämber 1886 z Brunne am Viärwaldstätter See uf d Wält kumme. Si Vatter, dr Kunschtmoler Alfred Schoeck, isch vu Basel gstammt un het d Brunner Hoteliertochter Agatha Fassbind ghirate gha. Alli viär Sihn üs däm Kinschtlerhüüs hän beachtligi Karriäre gmacht; dr Paul isch Architekt wore un isch dur si Schaüspiil "Tell" in Schwyzer Mundart (1920) bekannt wore. Dr Othmar, dr jingscht, isch sogar zu internationalem Ruef as Komponischt kumme.
Z Brunne het er aü si Kindheit un Schuelzit verläbt; het wiä si Vatter, afange zeichne un mole. Mer het dert scho gmerkt, ass er müsikalisch begabt isch. No dr Schuel, wun er ghasst het, isch er z Züri Kunschtstüdänt wore. Ab 1905 isch "si musikalischi Begabig durbroche", schribt dr Heinz H. Stuckenschmidt Dr het mit sinene Briäder zämme gsunge, het aü guet kenne jodle, un het bi dr Mütter Glaviärstunde bikumme. Dr het scho gleini Kompositione versuecht, do drunter e Oper noch em Karl May sinem "Schatz am Silbersee".
Im Schoeck Othmar sini friähjere Erwagsenejohr
1908 z Bade im Aargau bim schwizerische Tonkinschtlerfäscht het er as 22-Jährige scho Ufmerksamkeit erregt. Näben em Komponiäre het dr Othmar Schoeck sich aü suscht in dr Müssik engagiärt: dr het d schen Giigeri Stefi Geyer uf ihrere Schwiztournee begleitet un het e Aüg uf si gha, het ab 1909 e Männerchor gleitet, ab 1911 dr Lehrergsangverein z Züri. Doderbii hän iberal aü eigeni Kompositione e Roll gspiilt.
D Nochberschaft im Süde, Italiä, het e fasziniärt; des Land heb fir-e e "Gegengewicht zu der grüblerischen nordischen Erbschaft seiner alemannischen Vorfahren" bildet, so schribt dr Müssik-Hischtoriker un Müssik-Gritiker Stuckenschmidt.
Ab 1911 her er agfange, Müssik zu dramatische Handlige z schriibe un dodermit d Gränze vum Liäd z iberschritte, 1916 ischs Züri zu dr erschte Uffiährig kumme ("Erwin und Elmire"). Mit dr Oper "Venus" 1922 z Züri het er e erschte große Achtigserfolg gschafft, diä Oper zeigt, was in em stärkt. Si Müssik heb e ganz persenlige Lyrik un Sinnligkeit, sait dr Stuckenschmidt, e geborene Stroßburger, d "Venus" diäg zum erschte Mol mit ihrene Gipfelpunkt, wu d Müssik druf nuf rüscht, d Totalität vu dr Schoecksche Tonsproch zeige.
Anne 1917 het Stadt Sangalle dr Schoeck as Dirigänt fir Ihrini Symphoniikonzert angaschiärt - des het er 27 Johr mit großem Erfolg un kinschtlerischem Ernscht gmacht.
Dr erscht Wältgriäg het-e geischtig bewegt un mit Unruehj erfillt, si Gritik an dr birgerlige Gsellschaft isch schärfer wore. Des zeigt si Oper "Penthesilea", wun er dr Text vum Heinrich von Kleist drzue esälber kirzt un zämmegfasst het. Si isch 1924/25 entstande un 1927 z Dresden ürufgfiährt wore, bal druf aü z Züri.
1925 het dr Schoeck si Fraü, d Sopranischti Hilde Bartscher, känne glehrt un im gliche Johr ghirate. Si isch üs Frankfurt a. M. gstammt. Dr isch do scho 39 gsii; dr isch ke eifache Partner gsii, het nit kenne hüüshalte un isch mit em Wii meh as befreindet gsii. Üs däre Eh, wu bis an si Abläbe ghebt het, isch d Dochter Gisela drüs viri gange (*1932).
1926 isch e Zyklus vu 14 Gsäng noch em Gottfried Keller sinem "Lebendig begraben" fir Bariton un Orcheschter rüskumme. Dä Zyklus glidet, so schribt dr Stuckenschmidt, as si stärkschte Biitrag zu dr national-schwizerische Müssik.
1934 hets in dr Stadt Bärn e ganzi Fäschtwuch mit Wärk vum Schoeck gä.
Anne 1937 isch er Ehrenbirger vu dr Schwyzer Gmein Ingenbohl wore, wu Brunne drzue ghert.
Im Schoeck sini spetere Johr
1936, bi sinem 50. Geburtstag, hets in dr Schwiz verschiidini Fäschtüffiährige zu sinere Ehr gä. Aber dr Schoeck het des Lobhudle ender nit welle.
Spannige wägem Nationalsozialismus
Un zuedäm - do wiist dr Stuckenschmidt druf ani, het dr Schoeck unter dr politische Spannig glitte, wu dur d Herrschaft vum Nationalsozialismus entstande isch. Sini Wärk seige z Ditschland zwar nit offiziäll gferderet wore, aber s seig sinene Ahänger glunge, uf eigini Verantwortig un Gfohr Uffiährige vu sinene Wärk dur z setze, so z. B. si Oper "Massimilla Doni", wu 1937 z Dresde Premiäri gha het. Dr Schoeck seig dr Meinig gsii, ass er ke Grund heb, sich dr ditsche Bihnene z verweigere. Des heb aber in dr Schwiz zun ere Dischtanziärig vu däne Greis gfiährt, wu stärker politisch angaschiärt gsii sin. Wu dr Hitler anne 39 no dr Griäg agfange heb, hebe diä Spannige no zuegnumme. Noch em Schoeck-Biograf Chris Walton isch dr Schoeck aber ke Nazi-Ahänger gsii un heb sogar e "Germanophobii" gha; si ditschi Fraü het glagt, ass es siter em Griägsüsbruch fascht unmeglig seig, mit em Othmar zämme z läbe, wel er si "pathologische Hass" uf die Ditsche an ihre üslo diäg.
Das Schloss Dürande - si letschti Oper
Im Schoeck Othmar si Haüptarbet in däre Zit isch d Oper "Das Schloß Dürande" gsii, si letschti, wun er het kenne fertig stelle. Dr het si 1937 agfange un 1941 fertig gstellt. Dr Hermann Hesse het e uf d Idee brocht, im Text noch ere Eichendorff-Novelle z goh, dr Autor, wu diä Operefassig realisiärt het, isch dr ditsch un alemannisch Dichter Hermann Burte gsii. Si isch am 1. April 1943 z Berlin im Staatstheater zum erschte Mol ufgfiähr wore. Dr Schoeck isch drbii gsii un vu dr Zuehorcher begeischteret ghuldigt wore. Aber s het doch nit in allene gfalle. Dr Chef vum Breijsische Staatstheater, dr Reichsmarschall Hermann Göring, isch zwar bi dr Premiäre nit drbii gsii, aber dr Heinz H. Stuckenschmidt weißt iber si Reaktion z brichte:
'' Aber aü z Züri, wu des Wärk eweng speter iigstüdiärt wore isch, heb e große Deil vu dr Zittige diä Oper abglähnt. D Gritik het sich zwar uf dr Text vum Burte konzentriärt, aber dr Schoeck-Biograf Chris Walton meint, sini Landslit hän im Schoeck numme schwär kenne verzeihje, ass er - dr fiährend Komponischt vu dr Schwiz - s Libretto vum e Nationalsozialischt vertont het un sogar noch zu dr Üruffiährig in d Haüptstadt vum e potentiälle Griägsgegner greist isch.
Dr Schoeck heb sich des alles buechstäblig z Härze gnumme (Stuckenschmidt) - im März 1944 het er z Sangalle a Härzinfakt bikumme, wun er e Schubert-Synphonii dirigiärt het. Si Physis seig broche gsii. S isch e guets Johr gange, bis er sich wider gfange het.
Sini noch spetere Johr hän nomol e richs kinschtlerischs Schaffe brocht, aber si Gsundheit isch nimme des wore, was si emol gsii isch, dr het alliwiil unter Rückfäll vu sinem Härzliide glitte. I säbere Ziit isch er ab und zu Gascht gsi bi de Alma Staub-Terlinden i de Villa Alma z Mänidorf, won er under anderem 1946 d Zykle «Das stille Leuchten» (nach em Conrad Ferdinand Meyer) oder 1949 «In Duft und Reif» (nach em Gottfried Chäller) komponiert hät. Am 8. März 1957 isch er z Züri zmol gstorbe.
Üswahl üs sinene Wärk
E Üswahl üs sinene greßere Wärk: