cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schach
Buèr
Wenn èn Buèr i dè letschtè Reiè aakoh isch, wörd er meischt in è Daam umgwandlet, well si diè stärkschti Figur isch. È Umwandlig in è andri Figur nennt mo Unterverwandlig. Diè gelegentlichi aagwendeti Praxis, è umgwandleti Daam durch èn umdrülltè Turm darzschtellè, isch in Turnier regellwidrig; mo muè sich, eventuell von èm andrè Spillset, è zuèsätzlichi Daam bsorgè. È Umwandlig in Läufer oder Turm k ka nu sinnvoll sy, wenn dodurch è Patt vom Geggner vermidè wörrè ka.
Dè Weltschachverband FIDE benamst i sinè offiziellè Schach-Regglè auch d Buuèrè als „Figur“, trotzdèm wörd vo Schachspiller zmeischt zwischè Buurè un dè übrigè Stein unterschidè, un nu letschere wörret als Figurè bezeichnèt. Wegè sinerè limidirtè Zug- un Schlagmöglichkeitè giltet dè Buèr als schwächschtè Stei im Schach. Im Unterschyd zu dè übrigè Figurè ka dè Buèr sich nit retour beweggè, sondern nuh fürsi. Allerdings wörd diè Bedütig vo dè Buèrè im Volauf von èrè Schachparty immer größer, well diè Möglichkeit bschtoht, selli Buurè bim Erreichè vo dè gegnerischè Grundreihè in è stärkeri Figur, èn Offizier, umzwandlè.
S isch in dè Schachliteratur üblich, dè erfahrigsgemääße Wert vo dè Figurè Daam, Turm, Läufer un Springer i so gnannti Buurèeinheitè z messè. Èn Buèr hèt dèmnoch dè Wert von èrè Buuèrèeinheit.
Im persischè Spyl wörd dè Buèr als benamst un au als solchè dargschtellt.
Buurè sin denn bsunders stark, wenn sie:
Endi vom Spyl
S gwünnt dè Spiller, wellè dè gegnerisch Königg schachmatt (us em Persischè: Schāh Māt = „Dè Königg isch uusgliferet/hülflos“) setzè duèt. Sell isch erreicht, wenn dè gegnerischè Königg durch èn eigne Stei bedroht wörd un dè Gegner diè Bedrohig nit im nägschtè Halbzug abwehrè ka un dodemit kein legalè Zug mee zur Verfügig hèt.
È witeri Möglichkeit zum Spylgwinn isch diè Uffgab vom Gegner, sell isch jederzit wöhrend dè Party möglich. Im Turnyrschach, by dem mit èn èrè feschtglegtè Bedenkzit un Schachuhrè (luèg unnè) geschpillt wörd, volyrt èn Spiller, wenn er sini zur Verfügig stehendi Zit überschrittè duèt. Sell gilt nu, sofern sin Gegner ihn no durch è regelgemäßi Zugfolg mattsetzè ka; falls abber dè Gegner selbscht gegè ungschickteschtes Spyl nimmi mattsetzè könnt – also nit èmol è theoretischi Möglichkeit zum Mattsetzè bschtoht – hört diè Party trotz Zitüberschritig mit ènem Unentschiedè uff.
Di Party hört mit èm technischè Remis uff, wenn ußer dè beidè Königg högschstens no ei Lychtfigur (Läufer oder Springer) uff èm Brett isch. Denn isch è Matt selbscht theoretisch, gegè belybig schlechtes Spiel vom Gegner, nimmi möglich.
Zu dè witerè Möglichkeitè von èm unentschiydnè Spyluusgang luèg im Artikel Remis.
Notation
Allgemein gebrüüchlich isch hütt diè Algebraischi Notation. S Schachbrètt wörd mit èm Koordinatèsyschtem belait. Durch Uffzeichnig vo dè ziehendè Figur, vom Uusgangsfäld un vom Zylfäld vo dè einzelnè Züg wird è Schachparty schriftlich feschtghaaltè.
I dè Algebraischè Notation wörd zerscht d Art vo dè Figur aagäh : Dodènoch wörd i dè uusführlichè algebraischè Notation s Uusgangs- un s Zylfäld notyrt; i dè verkürztè algebraischè Notation notyrt mo i dè Regel nu s Zylfäld.
Züg uff è freis Fäld wörret durch è „−“, Schlagzüg durch è „x“ zwischè Uusgangs- un Zylfäld kennzeichnèt. È Schachgebot kriègt è „+“ hinterm Zug, è Matt „++“, "‡" odder „#“. Wörd èn Buèr in è anderi Figur umgwandlet, so wörd dè Buchstaab vo sellerè Figur hinterm Zug aagäh. Diè kleini Rochade wörd durch „0–0“ kennzeichnet, diè großi Rochade durch „0-0-0“. S en-passant-Schlaa wörd durch è nochgschtellts „e.p.“ kennzeichnet. È Remisaagebot wörd durch (=) vomèrkt.
Noch èm letschtè Zug wörd s Ergebnis vo dè Party notyrt, è 1:0 stoht für dè Syg vo dèm Spiller mit dè wyßè Stei, è 0:1 für dè Syg vo dèm Spiller mit dè schwarzè Stei, è ½:½ für èn unentschidnè Uusgang (Remis). Kampflos gewunneni Partyè wörred mit +:− bzw. −:+ notyrt.
Uusführlichi algebraischi Notation
Diè uusführlichi algebraische Notation isch früèr in Druckwerk (Schachbüecher un -zitschriftè) withy im Gebruuch gsy.
Byspill:
Verkürzti algebraischi Notation
Bi dè Kurznotation wörd s Uusgangsfäld weggloh. Isch èn Zug dodurch nit mee eidütig beschribbè, so wörd diè Uusgangsliniè (wenn disell nit identisch isch) odder diè Uusgangsreihè (falls beidi Figurè uff dè glichè Linniè stönn) dezue herrè gschribbè.
Diè verkürzt Form vo dè Notation isch bi dè handschriftlichè Notation vo dè Schachparty üblich un hèt sich witgehend au in Schachbüecher un -zitschriftè durrègsetzt.
Byspill:
Reglè für Schachdurnyr
Schachdurnyre wörret hüfig i dè Durnyrform vom Schwizer Sischtem organisyrt.
Diè Schachuhr
È Schachuhr diènt im Turnyrschach èm Begrènzè und èm Aazeigè vo dè verfüègbarè Bedenkzit vo beidè Spiller. È Schachuhr hèt für diè beidè Spiller trennti Zitaazeigè („Uhrè“), vo dennè immer nu eini laufè duèt. Hèt èn Spiller d Bedenkzit, wo ihm zur Verfügig stoht (im Turnyrschach üblicherwys 120 Minutè für diè erschtè 40 Züüg, bim Schnellschach zwischè 15 un 60, bi Blitzschachdurnyr meischt nu 5 Minutè für diè gsamti Party) überschrittè, giltet diè Party als für ihn verlorè; Uusnahmè dodezuè wörret unter Gebruuch vo dè Schachuhrè im Hauptartikel erlütteret.
Sit einigè Johr wörret au elektronischi Uhrè vowendet, diè neui Möglichkeitè bi dè Bedenkzitregelig bütè düèn. Mo ka byschpillswys è Sockelbedenkzit vo 90 Minutè für 40 Züüg un èn Zitzuèschlag pro Zug vo 30 Sekundè yschtellè. Dodurch sötts seltener vorkoh, dass Partyè in uusglichner Stellig im Endschpyl durch Zitnot entschiddè wörret.
S Remis
Bim Schach isch es beidè Spiller gschtattet, jedderzit è Remis (Unentschiddè) z voybarè.
2005
gstorbe
Datum nit bekant:
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez
Dr Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (dauft am 6. Juni 1599 z Sevilla; † 6. August 1660 z Madrid), mäistens as Diego Velázquez bezäichnet, isch e spanische Mooler vom Barock gsi. Er het zu de wichdigste Pordreemooler vo sinere Zit ghöört. As Mooler am Hoof vom spanische Köönig Philipp em Vierte het er e huuffe Mitgliider vo dr königliche Familie und Aaghöörigi vom Hoof pordretiert.
s Läbe
Dr Velázquez isch vo Sevilla gsi. Si Vater, dr Juan Rodríguez de Silva, isch e Jurischt gsi. Sini Mueter het Jerónima Velázquez gheisse, und der Soon het wie dozmol üblech iire Name übercho. Sevilla isch es kulturells Zäntrum vo Spanie gsi.
(85) Io
D' (85) Io isch e Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel, wo am 19. Juli 1865 vum Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt worre isch. Daift isch dr Himmelskörper uf d'Io, e Gliebti vum Zeus, worre.
D'Io beweggt sich ime Abstand vu 2,1415 (Perihel) bis 3,1652 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,322 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 11,9657° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1929.
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez
s Läbe
Dr Velasquez het bim Mooler Francisco Herrera dr Bruef glert und isch denn zum Francisco Pacheco del Rí gange zum no me Syte vom Moole lere könne. Ane 1618 het er däm sini Dochter Juana ghürotet.
(85) Io
D'Io het e Durmesser vu öppe 145 Kilometer. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,067.
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez
s Läbe
Als Mooler het me dr Velasquez z Spanie gly als der gröscht Naturalischt agluegt; sini Portree si bsunders beliebt gsi, erscht rächt won er ane 1623 als Hofmooler vom König Philipp em Vierte berueffe worden isch. 1627 het dr Velasquez en Moolweppewärb vom König gwunne. Er het denn no vil Gält verdient mit dene Bilder, wo hütte als kunsthistorisch bedütsam gälte. S Bild von em, wo woorschiinlig am bekanntiste isch, isch Las Meninas us em Joor 1656.
Schach
Brührt – gführt
S Zrucknèh vo scho uusgführtè Züüg isch nit erlaubt. Wenn èn Spiller è eigeni Figur absichtlich berührt, muèn er èn Zug mit èrè uusführè (berührt – gführt), wenn s è regelgrechti Möglichkeit dodèzuè git. Sell giltet au, wenn è gegnerischi Figur absichtlich brührt wörd – disell muè gschlagè wörrè, wenn des uff legali Wys möglich isch. Berührt mo è Figur, mit dèrè kein legalè Zug möglich isch, dann hèt des keini Uuswirkungè, mo ka èn beliebigè regelkonformè Zug uusführè.
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez
spöteri Würkig
Sit em früeje nüünzäänte Joorhundert isch im Velázquez si Wärk e Vorbild für vili Mooler gsi. Sini Gmäld häi under anderem dr Francisco de Goya und dr Impressionist Édouard Manet beiiflusst. Mooler vom 20. Joorhundert, wie dr Pablo Picasso, dr Francis Bacon und dr Salvador Dalí, häi im Velázquez iire Respbäkt zollt, wo si sini Gmäld moolerisch nöi interpretiert häi.
Film
Diego Velázquez, Hofmarschall und Maler, BR 1999, e Dokumentarfilm vom Bernhard Graf
Manfred Bomm
Dr Manfred Bomm (* 8. August 1951 en Geislingen an der Steige) isch a deutscher Journalist ond Schriftsteller.
Leba ond Schaffa
Dr Manfred Bomm hod ibr Johr als a Journalist ond Polizeireporter en seinera Hoimedregio gschaffd ond hod onder Anderm iber Gerichtsverhandlungen ond kommunalpolidische Thema brichded. Als a Schriftsteller hod r sozialkritische Kriminalromane gschrieba, mo moischdns em südwestdeutscha Raum spieled - vom Landkreis Göppingen bis Ulm ond Stuttgart. Doo send seine Serieafigura drhoim, dr Kriminalhauptkommissar August Häberle isch dr Guade. E Bomm sei Kriminalromaa hend ofd aktuelle Ereigniss als Kern fr d Handlung ond er nemmt seine Erfahronga aus seinr journalistischen Ärbed mid nei.
Dr Bomm hod außrdem a baar Wandrbiachr gschieba, besondrs zur öschdlicha Schwäbischen Alb. a weiters Buach hod er ibr d Oiganarta vo de Schwoba gschrieba. (Schwaben mit Leib ond Seele). Dr Bomm lebd en Eybach, ama Schdadoil vo Geislingen an der Steige.
Kriminalroman
mid em Kriminalhauptkommissar August Häberle
Schach
Brührt – gführt
Will èn Spiller diè Figur lediglich zrechtruckè, so muèm er des voher bekanntgäb. Dodèfür hat sich dè französischi Uusdruck J’adoube ybürgeret.
Verboteni Hilfsmittel
S isch vobotè, sich während ènèrè Party vo dè eigenè Notizè odder dè Rotschlääg vo Drittè z bedyènè odder uff enèm andrè Brett z analisyrè. Da s mittlerwyl sehr starki Schachprogramm git, wörd dè Überwachig vo dèrè Regel bi Schachdurnyr bsunderi Bedütig zuègmessè. So isch es nit erlaubt, sich ohne Genemigung vo nèm Schydsrichter us èm feschtglegtè Durnyrareal z entfernè.
Noch dè FIDE-Reglè vom 1. Juli 2005 führt au s Lütè vom Handy von èm Spiller wöhrend dè Party zum sofortigè Partyvoluscht. Ebèso isch für èn Spiller diè Mitnahm vo allè - au uusgschaltètè − technischè Grät, wo dè Telekommunikation oder dè Datèverarbeitig dyènè ka, is Spylareal untersait. Für d Zuèschauer isch lediglich dè Gebruuch vo Mobildelefoon vobottè. Sie dürfet s Spyl au nit durch Zwischèruèf odder Zugaasagè beyflusset odder störet. Unterhaltigè übber laufendi Partyè sin ebèfalls nit gschtattet.
Spylergebnis
I Schachdurnyr kriègt èn Spiller i dè Regel für jedi gwunneni Party èn Punkt, für jedi Remisparty èn halbè Punkt un für jedè Partyvoluscht null Pünkt. (Zu dè Diskussion um d Drei-Punkte-Regel luèg unter Remis)
Dè Schydsrichter
Bi größerè Durnyr sowy bi Mannschaftskämpf in höherè Spylklassè überwacht èn Schydsrichter diè Yhaltig vo dè FIDE-Schachreglè un dè drüber usè geltendè Durnyrordnig. Er kontrolliert d Yhaltig vo dè Bedenkzit un entscheidèt bi Regelvostööß.
Etikettè
Vo Beginn un noch èm Endi von èrè Party isch es üblich, dass sich d Gegnoh d Hand gän. È Voweigerig vom Handschlaag, wi sie zum Byschpyl in dè Weltmeischterschaftskämpf zwischè Anatoli Karpow un Viktor Kortschnoi vorkoh sin, giltet als Unschportlichkeit. Noch ènèrè Entscheidig vom Presidential Board vo dè FIDE vom 26. Juni 2007 ka sell sogar mit Partyvoluscht gahndet wörrè.
Während dè Party isch es vobotè, dè Gegner z störè, egal uff welli Wys. Dodèzuè zellet au hüüfigi Remisaagebot. Es dürfet keini Handligè vorgnoh wörrè, wo im Aasèh vom Schach schadè düèn. Duuerhafti Missachtig vo dè Schachreglè ka mit Partyvoluscht gaahndet wörrè, woby diè Punktzahl vo dè Geegner vom Schydsrichter feschtglegt wörd.
Ferner giltet s è baar als unhöflich, in èrè hoffnungslosè Laag nit uffzgäh un bis zum Schachmatt witerzschpillè. Für manchi isch es au gegè d Etikettè, i dütlich schlechterer Stellig è Remis aazbiètè. Wenn einèm vo dè Spiller è schwirigi Voteidigung glungè un è klar uusglicheni Stellig entschtandè isch, so bütet gwöhnlich dè Gegner d Punktedeilig aa.
Christoph Marthaler
Theatermusik
Dr Marthaler het zerscht z Züri Musik studiert (Blockfleete un Oboe). Ändi 1960er Johr isch er uf d Theaterschuel vum Jacques Lecoq z Paris gange. Retuur in dr Schwyz het er as Theatermusiker un Kumpenischt am Zürcher Theater am Neumarkt gschafft. Fir e Hufe Inszenierige an dytschsprochige Bihnine het er kumpeniert. Mit dr Dodo Hug un em Pepe Solbach het er di experimentäll Theatergruppe «Tarot» grindet. Mit verschidene Projäkt het si dr Marthaler in dr Off-Theater-Szene etabliert. Vu 1988 bis 1993 het er di ganz Zyt am Theater Basel gschafft, wun er e baar szenischi Liederoobe entwicklet het. Syt syre Basler Zyt ghere d Bihne- un Koschtimbildneri Anna Viebrock un d Dramaturgi Stefanie Carp zues Marthalers feschtem Team. Ab 1990 het er Filmmusik fir Der Tod zu Basel (Reschyy Urs Odermatt) un fir Hinterland – Eine Vater-Sohn-Geschichte vum Dieter Gränicher kumpeniert.
Schach
Partyphasè
Im Mittelschpyl versuecht dè Spiller mit dè Mittel vo dè Strategy un Taktik dè Spylvolauf zu sinè Gunschtè z beyflussè. Scho bekannti strategischi un taktischi Motiiv erleichteret dè Schachspillèr d Partyführig.
Christoph Marthaler
Theaterreschyy
Anne 1991 het er sy eerscht Theaterstuck inszeniert. 1993 isch er mit em Theaterdiräkter Frank Baumbauer an s Dytsch Schauspiilhuus Hamburg gwächslet. D Produktion mit em Titel ''Murx den Europäer! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn ab!'' (1993) het en eme braitere Publikum bekannt gmacht. S Stuck isch bis 2007 uf em Spiilblan vu dr Berliner Volksbihni stande. Vyl vu syne Inszenierige sin zu, Berliner Theaterdräffe yyglade wore. Mit em musikalische Laiter Sylvain Cambreling het er 1994 sy eerschti Opere inszeniert. Anne 2000 het dr Marthaler as chinschtlerische Diräkter d Laitig vum Zürcher Schauspiilhuus ibernuu, wu 2000 un 2001 vu „Theater heute“ zum Theater vum Johr gwehlt woren isch. Zue sym Laitigsteam hän d Stefanie Carp un d Anna Viebrock ghert. Anne 2004 hän dr Marthaler un sy Team s Schauspiilhuus verloo. Syterhär schafft er wider as freie Reschiseer z Dytschland, z Eschtrych, z Frankrych, z Belgie un in dr Schwyz.
Schach
Partyphasè
Sin nu no wenigè Figurè uff dem Schachbrett, denn sait mo dem Endschpyl. Strategisches Zyl im Endschpyl isch oft d Umwandlig von èm Buèr z erreichè. Dodeby hilft meischt dè eigne Königg als aktivi Figur. Mit em dodruus resultyrendè matryellè Übergwicht ka diè Party denn meischt lycht zum Syg gführt wörrè.
(85) Io
In rund 6 Stund un 53 Minute rotiert si um die eige Ax.
Christoph Marthaler
Theaterreschyy
Stark bregt dur d Eschteetik vu dr Bihne- un Koschtimbildneri Anna Viebrock, stehn syni Inszenierige zwische musikalische, collagenartige Oobe un aigewillige Klassiker-Interpretatione. Syni Figuren uf dr Bihni – vylmol in altmodische, aigewillige Koschtim – blybe zmaischt verainzlet, warte, leuge vor si aane un dien si mänkmol mit andere zuen ere chlaine Gruppe zämeschließe. Ihne gmain isch e aigenartigi Komik, wu wie us dr Zyt gheit schynt.
D Schauspiiler, wun er vylmol mit zämeschafft, nännt mer «Marthaler-Familie». Doderzue ghere unter anderem dr Graham F. Valentine, wun er scho as Studänt z Züri chänneglehrt ghaa het, dr Ueli Jäggi, dr Jürg Kienberger, d Olivia Grigolli, dr Josef Ostendorf, dr Robert Hunger-Bühler, d Bettina Stucky, dr Michael von der Heide, d Katja Kolm, dr Matthias Matschke un dr Clemens Sienknecht.
(85) Io
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Ulrich Ritzel
Leba
Dr Ulrich Ritzel war als a Kend ond Bua uf dr Schwäbischa Alb ond isch seid 1998 a freir Schriftsteller am Bodasee ond en Laufe.
Schach
Wert vo dè Figurè
Anhand vo dè Dauschwert vo dè uff èm Brett vorhandnè Figurè ka è grobi Stelligsbeurteilig erfolgè.
Ulrich Ritzel
Leba
Dr Ulrich Ritzel hod en Diebenga, Berlin ond Heidelberg Jura schdudiert. Drnoch hod er fir vrschiedene Zeidonga en Mannheim, Kempten, Aichach, Nördlingen, Frankfurt (Frankfurter Rundschau), Friedrichshafen (Schwäbische Zeitung) ond Ulm (leitender Redakteur bei der Südwest Presse) gschrieba. 1980 hodd er da Wächterpreis griagd.
Nach 35 Johr Journalismus – drbei hod er au viele Gerichtsberichd gschrieba – hod er drmid ufghörd. Vo do aa hod er Kriminalroman ond Kriminalerzählungen gschrieba, mo en Bezug zua Blätz ond Persona en Süddeutschland, Berlin, Frankfurt und Mecklenburg-Vorpommern hend.
Schach
Fesselig
È Fesselig isch uff zweifachi Art nochteilig: Einersits wörd diè Eigèwirkig vo dè gfesslètè Figur ygschränkt, anderersits ka sie – well sie nit wegzogè wörrè ka – selbscht zum Aagriffszyl wörrè un verlorè goh.
Christoph Mangold
Dr Christoph Mangold (* 17. Merz 1939 z Baasel; † 19. Januar 2014 z Baasel ) isch e Schwizer Schurnalist und Schriftsteller gsi und het au as Wärbigsteggster, Lektor und Kritiker gschafft. Noch 1964 het er au under em Psöidonüüm Lynkeus publiziert.
Schach
Spiiß
Eng vowandt mit dè Fesselig isch dè Spiiß: È Figur (z. B. Königg) wörd vo enèrè Linnièfigur (Daam, Turm odder Läufer) aagriffè un zum Wegziè zwungè. Dodurch verlängeret sich diè Wirkigsliniè vom Aagryfer un würkt uff è zweits Objekt. Selles Objekt ka è (uhdeckti) Figur sy odder è Fäld (z. B. Mattfäld). Im Gegèsatz zu dè Fesselig wörd by nem Spiiß diè Situation sofort uffgehobè, well diè wertvolleri Figur wegzièht (è Fesselig ka belybig lang ohne direkti Verluscht uffrechterhaaltè wörre).
Christoph Mangold
Sit 1971 het er zur Grubbe Olte ghöört. Er isch Mitgliid vom PEN, vom VSJ (Verband der Schweizer Journalistinnen und Journalisten) und vo dr PdA gsi.
Schach
Gabbelaagriff
È Situation, i derè è Figur glychzitig zwei odder mehrori Figurè vom Geegner aagryft, bezeichnet mo als Gabbelaagriff odder kurz Gabbel. È Gabbelaagriff, besunders durch èn Buèr odder èn Springer, ka è spylentscheidendi taktischi Wendung sy, wenn dodurch z. B. è wertvolleri Figur eroberet wörd. Biètet èn Springer Schach un bedroht glychzitig d Daam, denn sait mo sellem Familiéschach.
Christoph Mangold
Dr Mangold het z Baasel und in Dalmazie gläbt.
Schach
Abzugsschach
Wemmer è Figur so ziè ka, dass durch ihren Wegzug die Wirkigsliniè von èrè dehinter stehendè eignè Figur uff dè gegnerischè Königg frei wörd, so nennet mo sell Abzugsschach. Git diè abzièndi Figur irersits Schach, so schwätzt mo vo nem Doppelschach.
Abzugsschach un Doppelschach hän oft vernichtendi Wirkig, well dè Gegner uff s Schachgebot reagierè muè un d Folgè vom Zug vo dè abziehendè Figur hyneh muè. By Doppelschach muè dè Königg ziè, well durch dè Zug von enèrè andrè Figur nit beidi schachbietendi Figurè gschlagè odder beidi Schachgebot glychzitig blockyrt wörrè könnè.
Mattwendigè
S kürzestmögliche Matt isch s zweizügige Narrèmatt. 1. f3? e5 2. g4?? Dh4#.
È rächt hüfigi Mattwendig im schpotè Mittelschpyl isch s Grundreihèmatt: Èn Turm odder è Daam kunnt uff d Grundreihè un setzt dè hinter ènè Buèrèkettè gfangene Königg schachmatt. Èn Königg, dem èn gegnerischè Springer Schach bytet, ka sellem Schachgebot nit uuswychè, wenn er vollschtändig vo eigènè Figurè ygschlossè isch. Ka dè aagryfende Springer nit gschlagè wörrè, so isch dè Königg schachmatt. Mo nennt selli Situation erschticktes Matt, well dè Königg gwissermaaßè i sinerè engè Umgebig erschtickt isch.
Im Endschpyl git s verschiedeni elementari Mattführigè, je noch voblibbènem Matrial.
Buèrè un Buèrèformationè
È großi Roll im Schachspyl spillèt Position un Beweglichkeit vo dè Buèrè.
Èn Buèr, wo d gegnerischi Grundreihè erreichè ka, ohni dass ihm uff dè eignè Liniè odder uff èmèrÈ unmittelbar benochbortè Liniè èn gegnerischè Buèr geggènüber stoht, heißt Freibuèr. Èn solchè Buèr ka nu no durch gegnerischi Figurè am Erreichè vo dè gegnerischè Grundreihè un dodèmit a dè Umwandlig ghinderet wörd. Stoht in èm Abschnitt vom Brètt è Formation von Buerè enerè wenigor zahlrychè Formation vo gegnerischè Buèrè gegèüber, so schwätzt mo von èrè Buèrèmerrèt (au: Buèrèmajorität odder nu Majorität). Dè Besitz von èrè Buèrèmerrèt isch hüüfig èn Vordeil, well sich dodruus èn Freibuer entwicklè ka.
Zwei unmittelbar nebbènand stohendi Buèrè von èrè Partei bezeichnet mo als Buèrèduo. È Buèrèduo isch è sehr wirksami Formation, well sie die vier Fälder vornedraa bherrschè duèt. Isch es Buèrèduo beweglich, soll heißè nit durch gegnerischi Buèrè ghemmt, denn ka s durch si Vorrückè gegnerischi Figurè usènander trybè un dè Zämmèhalt vo dè gegnerischè Stellig zerstörè.
Zwei odder mee Buèrè in èrè diagonalè Aaordnig nennt mo Buèrèkettä. Dodèby deckt dè nägschthintere jewyls dè vorderi Buèr. È Baar Buèrè vo entgegègsetztor Farb, wo ènand diräkt gegèüberstänn un sich gegèsitig blockyrèt, nennt mo èn Widdo. È Baar Buèrè vo entgegègsetztor Farb, wo ènand diagonaal gegèübber stenn, so dass jedor dè andore schlaa ka, nennt mo èn Hebèl. Bassend aagsetzti Hebèl sin è wichtigs Mittel, um im Schach è blockyrti Stellung z öffnè.
Schachpsichology
S Schachspyl hèt nebbè dè spylerischè Aschpekt au spezielli psychologischi Komponentè. Diselle bschäftiget sich unter anderem mit dè Uuswirkungè vo psichologischè Muschter uff d Spylstärki un uff d Wohrnehmig vo dè Stelligè. Anderi Untersuechungè bschäftiget sich mit Frogè, ob un in wellem Umfang schachlichi Bschäftigung Yflüss uff d Lernfähigkeit uffwyst. Selbscht moralischi Aschpekt vom Schach sin untersuecht worrè, zerscht vom Naturphilosophè un spöterè US-Gründervatter Benjamin Franklin i sim 1750 verfasstè Werk The Morals of Chess.
Geschichtè
Dè Vorläufer vo allè Spyl us dè Schachfamiliè, also nit nu vom europäischè Schach, sondern au vom Xiangqi, Shogi odder Makruk, sin vermuetlich in Nordindiè us èm Vièrpersonèschpyl entschtandè. Sellem Urschach hèt mo Chaturanga gsait. Übber Persiè un noch dè Eroberig dèvo durch d Araber in Folge vo dè Islamischè Expansion isch s Schachspyl witer vobreitet worrè. Spöteschtens im 13. Johrhundert isch s Schachspyl z Europa fescht etablirt worrè, denn sit sellèrè Zit ghört s zu dè sibbè Tugendè vo dè Ritter. Im 15. Johrhundert isch es, vermuetlich z Spaniè, zu nèrè großè Reform vo dè Spylreglè, bi denè diè hüt gültigè Gangartè für Daam un BuÈr sowi diè Rochadereglè erfundè worrè. I dÈ folgendè Johrhundert hèn vor allem europäischi Schachmeischter zu dè Erforschig vo dèm Spyl bitrait.
Im 18. un 19. Johrhundert isch s Schachspyl èn Beschtanddeil vo dè bürgerlichè Kultur worrè, wa dè Spylstyl gänderet un s Durnyrwesè un d Schachpublizität prägt hèt. S isch au d Zit vo dè großè Schachcafés, vo dènè s Pariser Café de la Régence s berühmteschtè gsi isch, wo sit 1740 Schach gschpillt worrè isch. Dè erschte Schachvoein isch denn 1809 in Züri gründet worrè. Mit em aalässlich vo dè Weltusschtellung z London 1851 vom englischè Meischter Howard Staunton initiyrtè erschtè großÈ Durnyr hèt diè Geschichtè vo dè modernè Schachdurnyr aagfangè. Dè Wettkampf zwischè dè domols beschtè Spiller Wilhelm Steinitz un Johannes Zukertort im Johr 1886 wörd als erschti Schachweltmeisterschaft aaglueget, obwoll scho dodèvor einigi Spiller durch Durnyr- un Zweikämpferfolg als stärkschti vo irer Zit aagluegt worrè sin. 1924 isch z Paris dè Weltschachbund FIDE gründet worrè. Vo 1945 bis 1990 isch d Sowjetunion die weltwit dominyrendi Schachnation gsi. Dè au als „Match vom Johrhundert“ bezeichnete Weltmeischterschaftskampf 1972 zwischè Bobby Fischer un Boris Spasski hèt zu dè Popularisyrung vom Schachschpyl i dè weschtlichè Industrynationè gführt. Diè FIDE hèt wichtigi Beiträäg zu dè Förderung vom Schachschpyl i dè Drittè Welt erbrocht. Hützdaag sin Schachcomputer dè Menschè im Allgemeinè übberlegè. Schachprogramm spillet bim Schachdrähning un bi dè Partyvorbereitig im Spitzèschach è wichtigi Rollè.
Siehe auch: Liste der bedeutendsten Schachturniere
Vobänd un Weltmeischterschaftè
Dè internationale Dachvoband vo dè Schachspiller isch diè FIDE (Fédération Internationale des Échecs). Sie verantwortet diè offiziellè Schachreglè, organisyrt d Schachweltmeischterschaft, voleiht Titel un misst mit Hilfi vo Elo-Zahlè diè Spillschtärki vo dè international aktivè Schachschpiller.
Dè Titel Schachweltmeischterin volait d FIDE sit 1927; sit 1948 au dè offiziell anerkannte Titel Schachweltmeischterschaft. 1993 hèt dè domols amtyrende Weltmeischter Garri Kasparow dè aastehendi Wettkampf gegè sin Useforderer Nigel Short us Protescht gegè s nydrige Brysgäld nit unter dè Ägidè vo dè FIDE durrègführt, sondern unter dè Ägidè vo dè eigens für sellen Zweck gründetè Professional Chess Association (PCA). Diè dodemit aagfangene Spaltig vo dè Schachwält isch durch dè Widdervereinigungskampf 2006 zwischè dèm klassischè Weltmeischter Wladimir Kramnik un èm FIDE-Weltmeischter Wesselin Topalow beendet un vom Kramnik gwonnè worrè. Scho bim WM-Turnyr 2007 z Mexiko-Stadt hèt dè Kramnik d Weltmeischterkronè a dè Viswanathan Anand witerreichè müèsè, dè ungschlagè un mit eim Punkt Vorschprung uff dè Kramnik gwunnè hèt. È Lischtè vo allè suschtigè Schachweltmeischter ka mo do findè.
D FIDE vergit noch klar definiertè Aaforderigè folgendi Titel uff Lèbbenszit: Candidate Master (CM), FIDE-Meister (FM), Internationali Meischter (IM) un Großmeischter (GM). S git eigeni Titel für Frauè: WCM (Woman Candidate Master), WFM (Woman FIDE Master), WIM (Woman International Master) un WGM (Woman Grand Master). D Qualifikationskriteriè für selli Titel sin geggeüber sellenè vo dè allgemeinè Klasse reduzyrt worrè. Nona Gaprindaschwili isch diè erschte Frau gsi, wo dè allgemeinè Großmeischtertitel erhaaltè hèt.
D Spylschtärki vo dè Spiller wörd noch dè Wertungssyschtem, dè sogenanntè Elo-Zahl, ermittlet, welli vom Professor Arpad Elo i dè 1960er Johr entwicklet worrè isch. Selli Wertungszahl beruet uff dè Methodè vo dè Schtatischtik un dè Wohrschinlichkeitstheory. Z Dütschland exischtyrt sit 1992 d DWZ (Dütschi Wèrtungszahl). Vohor hèt mo d Spylschtärki i dè Bundesrepublik Dütschland mit Hilfi vo dè Ingo-Zahl (entwicklet 1947 vom Anton Hößlinger uß Ingolstadt, doher dè Namè „Ingo“), i dè DDR durch è Yteilig vo dè Spiller in Leischtungsklassè un dè NWZ.
Computerschach
Sit s mechanischi Rèchèmaschinè git, hèt mo au Schachcomputer baut. Bekannt isch zum Byschpill dè Schachspillende Türk, èn Schachautomat, i dem allerdings èn Mensch sich vosteckt un agyrt hèt. Konrad Zuse hèt egstra Schach glehrt, um è Schachprogramm schrybè z könnè, well er sèll als diè richtigi Usèforderig für sin Computer un s Plankalkül aagluegt hèt. Mit dè Entwicklig vo immer schnellerè Computer un uusgfeilterè Software git s hütt uff èm PC laufendi Schachprogramm, wo èm Durchschnittsspiller wit überlegè sin. Inzwischen ka mo Schach au uff Mobildelefon, PDA un suschtigè Handhelds spillè. Inzwischè isch dè Computer für di meischtè Meischterspiller unverzichtbar bi dè Eröffnigsvorbereitig un Analüse von irè Partyè.
Diè speziell entwicklete Schachmaschinè Deep Blue vo IBM hèt 1997 in èm Wettkampf über sechs Partyè mit Turnyrbedenkzit sogar dè domoligè Schachweltmeischter Kasparow gschlaggè. Vili Großmeischter versuechet i Partyè gegè Computer, è spezielles Anticomputerschach aazwendè. S zeichnet sich allerdings ab, dass dè Mènsch langfrischtig gegè diè stetig aawachsendi Rechenkraft vom Computer nit beschtoh ka. Da s Schachspyl i dè weschtlichè Wält è düèfi kulturelli Bedütig erlangt hèt un s Beherrschè vo dèm Spyl mit Phantasii un Intelligenz assoziyrt wörd, hèt dè Sygeszug vom Computer i sellerè Sportart è spürbari psichologischi Wirkig.
Offè blybt, ob d Schachprogramm mit irer ständig stygendè Spillschtärki s Schachschpyl in absehbarer Zit unintressant machè wörd. Diè Zahl vo dè Fachlüt, diè dè baldige, endgültige Syg vo dè Programm übber jedè menschliche Spiller voruussäget, wächst ständig. Allerdings git s au Stimmè, wo behauptet, d Spitzèspiller würdet in glychem Maß besser wy d Computerprogramm wörrè. Anderi argumentieret, dass selbscht bi unbesygbarè Computerprogrämm s Schachspyl intressant blybt – schließlich düèn sich Menschè au no im Sprint odder Marathonlauf messé, obwoll vili motorisyrti Gefährte schneller sin.
Strategisch ka èn Mensch gegè èn Computer mit langfrischtig aaglegtÈ Manöver, derrè iri Zylsetzig für dè Computer im Rahmè vo sinerè Rechendüefi nit erkennbar sin, erfolgrych operyrè. Dodegegè sin spekulativi kombinatorischi Aagriff im Spyl gegè Computer nit erfolgvoschprechend. Typisch isch èn Wettkampf zwischè Kramnik un Deep Fritz (Brains in Bahrain, 2002). Diè beidè Gwinnpartyè vom Kramnik hèn us gnauem Positionsschpyl resultyrt. Diè erschti Nidderlaag isch durch èn taktischè Fähler zschtand ko, diè zweiti durch è unklars Figurèopfer, welles gegè diè gnaui Verteidigung vom Computer zu nem (woll nit zwingendé) Misserfolg gführt hèt.
Lueg au: Schachcomputer, Schachserver, Schachprogramm
Schachmathematik
D Schachbrettgeometry hèt zu eigenè Untersuchigè unter den Begriff der Schachmathematik gführt. Dodèbi isch byspillswys erforscht worrè, wi villi Figurè uff einem Brett aufgestellt werden können, ohne sich gegèsitig aazgryfè. Anderi Forschungè bschäftiget sich mit dè Möglichkeitè vo bschtimmtè Figurè, allí Fälder vom Schachbrètt z bsuechè, ohne dodèbi è Fäld meefach z betrètè. Byschpyl dodèfür sin s Daamèproblem un Schpringerproblem. Au anderi Themè wi d Berechnigè vo dè maximalè Aazahl vo dè möglichè Stelligè un Spylvoläuf keiet i sell Gebièt.
Schachkomposition
Schachkompositionè sin gmääß èm Kodex für Schachkomposition in verschideni Gruppè yteilt, unter anderem:
Analog zu dè Titel für Nah- un Fernschachspiller wörret au bi dè Schachkomposition für Komponischtè un Löser trennti Titel als FIDE-Meischter, Internationali Meischter un Großmeischter vogäh. Bi Komponischtè richtet sich sell noch èm Punktesischtem für Uffgabè, diè an FIDE-Albè gsandt un vo drei Prysrichtèr bewertet wörrèt. Dodèbi ka jedè Prysrichter bis zu vier Punkte in Halbpunktschritt vogäb. Uffgabè mit insgsamt mindeschtens acht Pünkt wörret in diè Albè uffgnoh un bringet èm Komponischt èn Punkt, bi Studiè 1,66 Pünkt, uff enèrè eigenè Punktelischtè y, wobi bi gnügend Pünkt Titel vogäh wörret. Löser müèn für diè Titel bi Lösewettbewerb è eloartigi Ratingzahl durch Teilnahmè a offiziellè Wettbewerb erreichè. Bi dè jöhrlichè Versammligè vo dè Ständigen Kommission wörret dodruffhy gegèbènèfalls diè Titel voliè.
Spezielli Schachformè
Nebbè verschidenè Schachvariantè, bi denè deils anderi Brètter un Figurè bnutzt wörrèt, git s folgendi spezièllè Schachformè:
Diè gröschtè Simultanvoaaschtaltig hèt am 19. November 1966 z Havanna stattgfundè. 380 Schachmeischter hèn gegè jewyls 18 Gegner a 6840 Bretter gschpillt. Wenn è Simultanvoaanschtaltig mit begrènzter Bedenkzit uustrait wörd, sait mo dem Handicap-Simultan. Dè Weltrekord im Simultanschach wörd sit Februar 2009 vom Kiril Georgiew mit 360 Partyè ghaaltè.
Schachvariantè
S git zahlrychi Variantè un Abartè vom Schachspyl, welli deils zum Spaß un teils ernschthaft gschpillt wörret. Einigi bekannti sin:
Heraldik
Motiv us èm Schachspyl findè i dè Heraldik Vowendig. Gern isch bsunders dè Roch, wiè im Mittelaalter dè Turm gnennt worrè isch, als Wappèfigur gwählt. Vo „gschachet“ schwätzt mo, wenn s Schild noch èm Prinzip von èm Schachbrèttmuschter deilt worrè isch. Vom aktuellè Staatswappè zeigt sell vo dè Republik Kroatien è Schachbrettmuschter. Z Dütschland führt d Gmeind Borschtèdorf/Erzgebirge è heraldischs Schachbrètt, ebbèso wiè s bekannte Schachdorf Ströbeck. Vo dè Adelsgschlechter hèn z. B. d Grafè vo Altena odder diè Grafè vo Sponheim è Schachbrètt im Wappè gführt. Bi dè Adelsgschlechter isch s Schachbrètt als Symbol für Vornehmheit un Wysheit gschtandè.
Schach im Film
S Schachspyl wörd gern in Filmè ygsetzt, um d Intelligenz odder Weltfremdheit vo Personè z unterstrychè. Sit dè zweitè Hälfti vom 20. Johrhundert è ebbèfalls belièbtes Thema isch es, diè geischtige Über- oder Unterlegèheit vo Menschè gegèüber èm Computer z demonschtryrè. Diè bekannteschtè Filmschachszene isch vermuetlich diè im Film 2001 – Odyssee im Weltraum, wo dè Bordcomputer vom Raumschiff gegè è Bsatzigsmitglyd gwinnt. Diè Party folgt dodèby ènerè zwischè Menschè tatsächlich gschpilltè Schachparty (Roesch – Schlage, Hamburg 1910). I dè Harry-Potter-Verfilmung Harry Potter un dè Stei vo dè Weisè stoht Potter vor derè Uffgaab, als Deil von èrè Schachparty mit sinerè Site z gwinnè, um zum Stein der Weisen z gelangè. Witeri bekannti Film mit èm Schachmotiv sin 1984 un Independence Day. In èrè Episodè vo dè Fernseh-SciFi-Seriè Raumschiff Enterprise von 1965 wörd èn dreidimensionaals Schachspyl zeigt, welles diè allgemeine Witerentwicklung vo dè Gsellschaft i dè fiktivè Zukunft zeigè soll.
Schach i dè Belletrischtik
Literarischi Wèrk, i denè Schach è Hauptthema darschtellt un sogar im Titel vorkunnt, sin zum Byschpill diè Schachnovelle von Stefan Zweig, Der Schachautomat vom Robert Löhr, Die Schachspielerin von Bertina Henrichs sowiè Zugzwang vom Ronan Bennett. Schachschpiller sin au diè Protagonischtè in Lushins Verteidigung vo Vladimir Nabokov un Die letzte Partie vo Fabio Stassi, enèrè Romanbiografy vom kubanischè Schachweltmeischter José Raúl Capablanca.
Schach i dè Kunscht
Au i dè Kunscht isch s Schachschpyl sit jeher è belièbts Thema. Unter dè Surrealischtè hèn sich z. B. mit Joan Miró, Marcel Duchamp odder Max Ernst begeischterti Spiller befundè, welli in irè Wèrk Schachmotiv vowendet hèn. Mit èm Thema hervortretè sin au d Bildhauerin Germaine Richier un Alfred Hrdlicka, ebèfalls ein starkè Spiller. Unter dè zitgenössischè Künschtler hèt sich d Elke Rehder bsunders mit sellem Sujet bschäftigt.
Weblinks
Reglè:
Vobänd:
Lepontier
D Lepontier (lat. Lepontii; ) sind e keltischi Stammgruppe gsii, wo voralem i de Alpe um de Gotthard glebt het, im Quellgibiet vom Tessin, Rotte und Rhii. Im Süde hend si zwüschet em Langesee und em Comersee gsidlet. Au im Eschetal mitem Vorort Oscella Lepontiorum (hüt: Domodossola) hend Lepontier glebt und zäme mit de Uberer, en Tailstamm vo de Lepontier im Goms, de Simplonpass kontrolliert. De Volksname isch im Livinetal (Valle Leventina) im obere Tessin erhalte. Au Ortsnäme im westliche Bündnerland werdet uf da Volk zruggfüert. De keltisch Name bidütet »Uuswanderer«.
Gschicht und Kultur
Im 12. vorchristliche Joorhundert het sich südlich vo de Alpe entlang vom Fluss Tessin d Golaseccakultur uusbildet, wo i drai Gruppe glideret werde cha. En östlichi um Como, e westlichi um Golasecca i de Lombardai, wo de Kultur de Name ggee het, und e nördlichi Gruppe um Bellinzona und Giubiasco im Kanton Tessin. Um 700 v. Chr. het di nördlichi Gruppe afange iri Tote bigrabe statt verbrene und sich demit stärcher vo de andere zwoo Gruppe underschide. Spötestens ab dem redt me vo de Lepontier, obwoll de Name erst för Zitt um 150 v. Chr. zerstmol gnennt woren isch.
Ab 700 v. Chr. isch nöd nu d Körperbistattig ufchoo, sondern au d Dreeschiibe för d Keramik und au d Bronzeverarbaitig het starch zuegnoo. Noch 530 hend d Etrusker d Poebini afange kolonisiere und hend en starche kulturelle Iifluss uf d Lepontier uusgüebt. Noiji Produkt wie Wii und Öl us Griecheland sind Mode wore und d Lepontier hend au afange noch etruskischem Vorbild Schnabelchane herstelle und au d Schrift hends vo de Etrusker cheneglernt. D Lepontier hend e wichtigi Role im Alpehandel öberchoo und abem 5. Jh.v. Chr. sind lepontischi Bronzechübel (situlae) a verschidnige Orte entlang em Rhii glandet und au uf Dänemark choo. Anderersits isch ab denn Bernstai vo de Ostsee zu de Lepontier choo und isch zäme mit de ebefalls noije Glasperle för Schmuck bruucht wore.
Um 390 sind Gallier i Norditalie iigfale und sind zu Nochbuure vo de Lepontier wore, wo schnell d Latène-Kultur öbernoo hend. Nochdem d Römer um 225 v. Chr. d Gallier i de Poebini underworfe hend, hend d Waffegräber zuegnoo, e Zaiche vonere stärchere Militarisierig vo de Lepontier. Im 1.Jh.v. Chr. sind denn au römischi Produkt hüüfiger importiert wore.
Underem Chaiser Augustus sind as Folg vo de Alpefeldzüüg (25-15 v. Chr.) au d Lepontier is Römische Riich iglideret wore. D Aigehaite vo de lepontische Kultur het sich a gwüssne Ort bis is 3.Jh.n. Chr. chöne hebe, bsundrigs d Frauetracht isch lang konservativ blibe.
Sprooch
S Lepontische isch keltischi Sprooch gsi. Me het me as hundert Inschrifte gfunde, merhaitlich zwüschet em Langesee und Comersee. Gschribe wore isch es im Lugano-Alphabet, enere Variante vo de norditalische Schrifte. Di maiste Inschrifte sind uf Grabstai (lep. PALA) aabrocht wore, aber au anderi Objekt, vor alem Gfäss träget Inschrifte. E typischi Grabinschrift bistoot usem Name vom Tote im Dativ, gfolgt vom Word PALA »Grabstai«.
Stefanie Seemann
D Stefanie Seemann (* 14. Mai 1959 z Mihlacker) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Lääbe
D Seemann isch mit fimf Gschwischter z Ötisheim ufgwachse un dert au uf d Grundschuel gange. Derno isch si z Mihlacker uf s Theodor-Heuss-Gimnasium gange, wu si 1978 s Abitur gmacht het. No dr Schuel het si 1980 bis 1981 z Großsachsenheim un z Charlsrue Landschaftsgärtneri glehrt. Si het ghyrote un im Lauf vu dr Johr fimf Chinder iberchuu, Si het mit ihre Familie z Charlsrue un z Calb gläbt un 1984 sin si retuur uf Mihlacker zoge. Bis 2011 het si fir d Familie gsorgt.
Vu 2011 bis 2014 het si an dr Färn-Universitet Hagen Bolitik-, Verwaltigswisseschafte un Soziology studiert un mit eme Bachelor in Soziology abgschlosse. Im Johr 2013 het si zytwys s Wahlchraisbiro vum Bundesdagsabgordnete Memet Kiliç glaitet. Noch em Studium het si vu Mai 2014 bis zum Merz 2016 im KIT bim Projäktdreger Charlsrue im Ferderigsmanagement gschafft. Anne 2014 het si näb em Beruef no ne Masterstudium in Mediation an dr Färn-Uni Hagen aagfange.
Bolitik
Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Enz gwunne. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Petitionsuusschuss. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr un im Uusschuss fir Europa un Internationals.
Farbauti (Mond)
Dr Farbauti (au Saturn XL) isch ein vu dr winzige, ussere Mönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
D'Entdeckung vum Farbauti durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna un Brian G. Marsden uf Ufnahme vum 12. Dezember 2004 bis zum 9. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre.
Dr Farbauti het zuenächscht die vorlaifig Bezeichnig S/2004 S 9 erhalde. Im April 2007 isch dr Mond no uf dr Sturmriis Farbauti, em Vadder vum Gott Loki, us dr nordische Mythologi daift worre.
Bahndate
Dr Farbauti umchreist dr Saturn uf ere retrograde, exzentrische Bahn in guet 1086 Däg. D'Bahnexzentrizität betrait 0,206, wobi d'Bahn mit 156,4° gege d'Ekliptik gneigt isch. Er ghört zue dr sognennte Nordische Gruppe vu dr Saturnmönd.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Farbauti besitzt e gschätzte Durmesser vu villicht 5 km. Ansuschte isch nit iber ihn bekannt.
Conservatoire national des arts et métiers
S Conservatoire national des arts et métiers (churz: CNAM) isch e franzesischi Hochschuel, wu dr Status vun eme Grand établissement het. S Conservatoire National des Arts et Métiers zellt zue Grandes écoles, wu au Elitehochschiel gnännt wäre. S het sy Sitz z Paris (292 rue Saint-Martin, 3. Arrdt.), derzue e Hufe Niderlossige in dr franzesische Regionen un im Uusland. In sibe Fachberaich wird s gsamt Spektrum vu dr tächnisch-naturwisseschaftlige Studiegäng abdeckt, derzue au Wirtschaftswisseschafte. Rund 90.000 Studänte sin yygschribe in dr Studiegäng, d Helfti vun ene in Informatik un Wirtschaftswisseschafte. S Diplôme d'Ingénieur CNAM het z Frankrych e seli hoch Prestiyysch.
S CNAM isch anne 1794 in dr Zyt vu dr franzesische Revolution vum franzesische Gaischtlige un Abgordnete vum Nationalkonvänt Henri Grégoire (Abbé Grégoire) grindet wore.
Weizen (Stühlingen)
Wizä (amtlich Weizen) isch im unterè Mèrèbachdal öppè 1.5 km vor dè Mündig vo sellèm Bach bi Wizä-Baanhof i d Wuètè. Wizä isch vom Chèrnort Stüèlingè abgsää dè gröschte Ortsdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg.
Geography
Wizä lyt in Höchi vo dè Mündig von èm nördlichè Nebbèbächle am Mèrèbach. S Dal vom Mèrèbach volauft in Wescht-Oscht-Richtig, wa dezuè füürt dass èn Deil vom Dorf Wizä a dè Südhaaldè, wo d Sunnè hèrè schinnè duèt, un dõrum Summerbuck heißt, un èn Deil a dè Nordhaaldè, wo nè Schattèloch isch un deshalb Winterbuck heißt. Wizä lyt öppè 4 km nördlich vo Stüèlingè, s git abber kei dirèkti Strõßevobindig dörthèrrè. Übbers Mèrèbachdal dirèkt vobundè isch Wizä mit Schwaningè dalobsi un mit Wizä-Baanhof, èn Woon- un Induschtryblatz, wo zu Wizä ghört. Um vo Wizä i diè benõchbòrtè Dörfer Lèmbach un Luussä z chò, muè mò übber èn Bärg faarè.
Nammè
Dè Nammè Wizä chunnt vo Wizia.
Dialäkt
D Wizämer Mundart ghört zum Hochalemannischè. Im Gegèsatz zu dè Nõchbòrgmeindè Luussä im Nordè und Grimmelzofè im Nordoschtè, wo no hundertbrozèntig i dè Südschwärzwälder Dialäktregion ligge.
Ort
Wizia isch schu 778 èrschtmòls urkundlich erwäänt worrè. Im Johr 871 hèt mò Wizia als Weizin benamst. Im Johr 1275 isch Wizä unter d Hèrrschaft vom Kloschter St. Bläsy chò. A dè bläsmischè Zeentschüèr dokumentyrt d Johreszaal diè fortwäärendi Herrschaft vo St. Bläsy. Ußerdèm erinnerèt è Inschrift uff èrè Chuscht z Wizä dõ draa, dass dè Vogt Martin Büche im Uffdraag vom Kloschter St. Bläsy im Johr 1778 i dèm Ort gwûrkt hèt. Im Zùg vo dè Säkularisation hèt Wizä ab 1806 als eigèschtändigi Gmeind zum Großherzogdum Baddè ghört, bis es 1975 nõch Stüèlingè ygmeindet worrè isch.
Kirchè
Wizä hèt è Kirchè, wo vo dè Katholischè als Gotteshuus bruucht wörd un im Ortszèntrum lyt. Sèlli Kirchè isch im Hl. Konrad gweiht, un im Johr 1838 baut worrè.
Vokeer
Wizä lyt a dè B 315 uff èm Abschnitt Bõõdorf-Gränzübbergang Stüèlingè-Obberwisè. Im Gegèsatz zu Schwaningè vofuègt Wizä übber è Ortumfaarig, diè bi dè Zuèfaart zum Winterbuck aafangt un bis zum Wizämer Sportblatz am unterè Dorfrand gòt. Diè stillglaiti, aalti B 315 diènt als Zuèfaart vom Dorfzèntrum bis Wizä-Baanhof. Dört mündet d B 315 i d Wuètèdalschtrõß, d B 314. Übber s Sitèdal füürt vom Zèntrum wäg è Strõßle uff Lèmbach un eins uff Luussä. D Strõß uff dè Winterbuck füürt vo dört witer übber s Gwann Lange Forrè uff dè Kalvarièbärg mit Aaschluss Richtung Stüèlingè, Bettmèdingè un Schwaningè, isch allerdings nu für landwûrtschaftlichè Vokeer freigää. Wizä isch vo 1876 bis 1976 übber d Wuètèdalbaan im Personèvokeer a s dütsche Baannetz aagschlossè gsi. Sit 2002 vokeert im Summerhalbjohr èn Zuèbringerzug für d Museumsbaan uff dè Sauschwänzlebaan, un zwar mit zwei Umläuf sunntigs. Sellè wörd im Jargon vo dè Baanfans als Wizä-Pendel bezeichnèt.
Universität Dillingen
D Universitet Dillenge isch vu 1551 bis 1803 in dr schwebische Stadt Dillenge an dr Duene bstande. Ihri wichtigscht Ufgab isch d Uusbildig vu dr katholische Pfaarer un vum katholische Adel z Siddytschland gsi. Si isch am Aafang dr einzig Versuech gsi, dr dominikanisch-thomistisch Zwyg vu dr spanische Spotscholastik uf Dytschland z iberdrage. Ihri historisch Bedytig lyt aber in dr Hauptsach dodrin, ass si di erscht voll uuspregt Jesuite-Universitet gsi isch uf em Bode vum Heilige Remische Rych vu dr Dytsch Nation. Derzue isch si di erscht bstandsfähig Universitetsstiftig gsi vun eme geischtlige Firscht im dytsche Ruum.
Gschicht
Anne 1549 isch s „Collegium S. Hieronymi“ as Folg vu dr Reforme vum Konzil vu Trient grindet wore dur dr Augschburger Bischof Kardinal Otto Truchsess von Waldburg am Sitz vu dr hochstiftische Regierig, wu vu Augschburg uf Dillenge verlageret woren isch. Im Johr 1551 isch s dur dr Papscht Julius III. zuen ere Universitet ghobe wore, wu vum Chaiser Karl V. 1553 bstetigt woren isch. In däne Grindigsjohr mit segs Lehrstiel hän zerscht d Dominikaner d Universitet bedribe unter dr Fierig vum wichtige Konzilstheolog vu Trient Pedro de Soto, em Bychtvater vum Chaiser Karl V. Näben em Pedro de Soto, wu vu Spanie chuu isch, het au no dr chaiserlig Hofkaplan un ehmolig Profässor z Paris, dr Spanier Martinus de Olave, an dr Universitet Dillenge glehrt. Dr erscht Räktor isch dr Petrus Endavianus gsi, wu us dr spanische Niderlande gstammt isch. Näbe drej Spanier hän drej Glehrti vu dr Universitet Löwen glehrt. E keine vu dr erschte Profässore isch us em Rych gstammt. Wu dr de Soto im März 1555 vum Reginald Pole uf Oxford gholt woren isch, het dr Kardinal Otto uf e Ibergab vu dr Universitet an d Jesuite zilt, wahrschyns beyyflusst dur syy Beroter, dr Jesuit Petrus Canisius. Di erschte Lehrstiel sin am 20. Oktober 1563 an di spanische Jesuiten Christoph Herrera, Hieronymus Torres gange, speter an dr Alfons Pisa gnännt Pisanus (1567–1570) un dr Gregor de Valencia (1573–1575). Erscht am 17. Augschte 1564 isch di formäll Ibergab vu dr Universitet an dr Jesuiteorde erfolgt.
Im Zug vu dr Ufhebig vum Jesuitenorde im Johr 1773 isch d Universitet Dillenge an dr bischeflig Landesherr zruck gfalle, dr Augschburger Firschtbischof Clemens Wenzeslaus vu Sachse, un si isch schließli anne 1803 in dr Säkularisation vum neje Landesherr, em Churfirscht Maximilian IV. Joseph, em spetere bayrische Chenig Maximilian I., ufglest wore.
As Noofolgeinschtitut het dr Churfirscht Maximilian IV. Joseph 1804 e Lyzeum mit eme akademische Rang gschaffe, wu anne 1923 d „Filosofisch-Theologischi Hochschuel Dillenge“ drus firi gangen isch. Die isch im April 1971 zuegunschte vum nej yygrichtete Katholisch-Theologische Fachberaich an dr 1970 grindete Universitet Augschburg ufglest wore. Vil Profässore un d Studänte vu Dillenge sin dää nej Fachberaich ibergwägslet. Im Gebej vu dr Hochschuel residiert syterhär di anne 1971 grindet „Akademii fir Lehrerfurtbildig“, wu anne 1996 in „Akademii fir Lehrerfurtbildig un Personalfierig“ umgnännt woren isch.
Au wänn d Traditionslinie vu dr Katholisch-Theologische Fakultet iber di Filosofisch-Theologisch Hochschuel Dillenge bis zue dr dertige Universitet zruckgehn, verstoht sich d Universitet Augschburg hite nit as d Noofolgeri vu sällere. Statt däm betont si ihre Status as nej grindeti Reformuniversitet.
Emanuela von Frankenberg
D Emanuela von Frankenberg (* 20. Februar 1961 z Basel) isch e Schwyzer Schauspiileri, wu in dr Schwyz, z Dytschland un z Eschtrych schafft.
Lääbe
D Emanuela von Frankenberg het iri Uusbildig am Max-Reinhardt-Seminar z Wien iberchuu un isch no ase Studänti an s Wiener Burgtheater engaschiert wore. Derno het si Engaschmänt an verschidene Theaterbihne ghaa, dodrunter am Schauspiilhuus Köln, am Schauspiilhuus Hamburg, am Schauspiilhuus Züri, am Residänztheater München, an dr Staatsopere Stuegert, an dr Chammerspiil Hamburg, am St. Pauli Theater Hamburg, am Renaissancetheater Berlin, an dr Freie Volksbihni Berlin, am Theater in der Josefstadt un dr Wiener Staatsopere un bi dr Bad Hersfelder Feschtspiil un dr Wiener Feschtwuche. Si het zämegschafft mit Regisseur wie Hans Neuenfels, Bartlett Sher, Peter Zadek, Luc Bondy, Jürgen Flimm, Achim Benning, Benno Besson, Jean-Claude Berutti, Hans Lietzau un andere.