cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albaner in der Schweiz
Familienoochzug
Am Änd vo de 1980er Joor hen viili albanischi Saisonniers e Jooresùffenthaltsbewilligùng übecho, wyl si scho syt meereri Joor hintrenand in de Schwyz gschafft gha hen Glychzytig het sich di politischi Situation im Kosovo starch verschlechteret. Viili ehemooligi Saisonniers, wo bis de meischt nit vorgha gha hen, ihri Familie noochzhole, hen sich in derre Situation doch no dezue entschloo. De Familienoochzug het devor kei groossi Rolle gspiilt, trotz dass viili scho friener s Rächt dezue gha hätte.
Usserdäm het 1992 e Kehrtwändi in de Migrationspolitik stattgfùnde: Aa Persone ussem ehemoolige Jugoslawie sin jetz nùmme no für hoochqualifizierti Arbetschreft Arbetsbewillige vergee worde. Glychzytig isch au e Visumspflicht yygfiert worde. Für Mänsche, wo scho vor 1992 in de Schwyz gschafft gha hen, isch e Übergangsfrischt bis Ändi 1996 feschtglait worde, wo si ihri Saisonbewilligùng no in e Jooresùffenthaltsbewilligùng hen chönne ùmwandle (defür hen si miesse derwyylscht vier ùffenanderfolgende Joor mindeschtens nüün Monet in de Schwyz gschafft gha ha). Albaner ussem ehemoolige Jugoslawie hen jetz nùmme no als Fachchreft, über de Familienoochzug oder mit eme Asylaatrag, legal in d Schwyz chönne cho.
Di Soziologe Hans-Peter von Aarburg ùn Sarah Barbara Gretler halte des für eine vo de zentrale Ùnterschid vo de albanische zue de italienische Yywandrer: Di albanische Saisonniers hen ihre Läbensmittelpùnkt über viili Joor im Kosovo gha ùn hen kei duurhafte Ùffenthalt in de Schwyz im Sinn gha. Derwyylscht em drüü-monatige Ùffenthalt in de Heimet hen d Saisonniers dörte ghürote ùn Familie gründet, au wenn si sùnscht nüün Monet vùm Joor in de Schwyz gschafft hen. D Institution vo de Groossfamilie het des im Gägesatz zue de Italiener überhaupt mögli gmacht, wyl Fraue, Chinder ùn Eltere im Kosovo imene familiäre Ùmfäld versorgt gsi sin. Ersch di massivi Verschlechterig vo de politische ùn wirtschaftliche Zueständ im Kosovo het en Familienoochzug ussglööst, wo aber au als provisorisch denkt gsi isch. De Familienoochzug het in erschter Linie Fraue ùn Chinder betroffe; ältri Persone sin chuum in d Schwyz gholt worde. Viili albanischi Familie hen sich eso sehr plötzli ùff es Läbe inere Chlyfamilie miesse yystelle, wo di meischte kei Erfaarig demit gha hen. Statt eme groosse soziale Ùmfäld, wo Huushalts- ùn Chinderbetreuig gmeinsam erledigt worde sin, hen sich viili albanischi Fraue jetz imene groossstedtische Milieu wiidergfùnde, wo sozial ùn rüümlich eng gsi isch. Bsùnders starch vo däm Wandel isch d Chindererziehig beyflùsst gsi: Derwyyl des im Kosovo e gmeinschaftlichi Ùffgab gsi isch, wo vo allene Erwaggsene in de Familie näbehere im Alldaag erledigt worde ùn nit d Ùffgab vùnere bstimmte Person gsi isch, isch in de Schwyz e Lääri entstande, wyl viili Mieter sich in derre Ùffgab nit zrächtgfùnde hen Gwüssi Familie hen es allerdings au eso gmacht, dass meereri Verwandte im glyche Meefamiliehuus gwoont hen.
Für di meischte Albaner het de Familienoochzug e enormi finanzielli Belaschtig bedütet. En Arbeiterlohn, wo für viili Joor glängt het, zùme sälber bscheide z läbe ùn glychzytig d Groossfamilie dehei z ùnterstütze, het viilmool nit glängt, e Familie in de Schwyz z ernääre. Glychzytig sin di andre Familieaaghörige im Kosovo ällewell no ùff d Ùnterstützig vo ihrene Verwandte in de Schwyz aagwiise gsi. Dezue isch no cho, dass de Familienoochzug ussgrächnet in de Zyt vùnere wirtschaftliche Rezession stattgfùnde het. Wyl di meischte Albaner in de Schwyz als weenig qualifizierti Arbetschreft im Billiglohnberyych gschafft hen, sin si vo derre Rezession bsùnders hart troffe worde. Ùn wyl nùmme ganz weenigi in de Joor devor e Ussbildig noochgholt gha hen, hen di meischte au nit chönne in andri Beryych usswyyche. Viili Saisonniers, wo devor e gwüsse Stolz ùn Sälbstbewùsstsy empfùnde hen, sin eso starch in ihrem Sälbstwärt erschütteret worde. Di chörperlich aastrengendi ùn belaschtendi Arbet ùffem Bau, het usserdäm bi viilene zue chörperliche Lyyde gfiert, wo si arbetsunfähig gmacht het. Mange devo isch deno zwar e Invaliderente zuegsproche worde, aber kei Niiderlassigsbewilligùng, mit de Begründig, ihr Ùffenthaltszwegg zum in de Schwyz schaffe wäri jetz erfüllt Di finanzielli Belaschtig het aber au zunere Veränderig vo traditionelle Gschlechterrolle gfiert, wyl mee ùn mee albanischi Fraue e Erwerbstätigkeit ùffgnoo hen.
D Chinder vo de Saisonniers, wo in de Schwyz ùffgwaggse sin oder zwüsche de Schwyz ùn em Kosovo hy ùn häre zoge sin, hen de Ùffenthalt ùn ihri eigni Rolle in de Schwyz meischt ganz andersch gsee wie ihri Eltere. Statt em Leitbild vo de ländliche Wält in de Heimet, hen si sich meischt nooch Schwyzer Masstäb gmässe ùn mit Schwyzer Glychaltrige vergliche. Si hen sich so au viilmool weeniger z friide wie ihri Väter gfielt, ùn hen viilmool d Erfaarig gmacht, dass ihne weeniger Chance ùn Möglichkeite wie glychaltrige Schwyzer offegstande sin.
D Schwyz als Zyyl für politischi Flüchtling
Scho ab de spoote 60er Joor sin Albaner au uss politische Gründ ussem Kosovo in d Schwyz cho. Nùmme weenigi devo hen aber Asyl beatrait, ùn sälli sin vo andre Albaner meischt sträng gmiide worde. Di meischte aber sin als Saisonniers in d Schwyz cho, was eifacher gsi isch ùn e chlyners Risiko wie en Asylaatrag gha het. Usserdäm hätte si miteme Asylaatrag überhaupt nümm ins Kosovo dürfe zrùggreise, was für viili au en Grùnd gsi isch, kei Asyl z beatrage.
Ab de zweiti Hälfti vo de 80er Joor isch de Beweggrùnd all mee wichtiger wie di wirtschaftliche Gründ worde. Usserdäm sin viili Albaner, wo emool in erschter Linie uss wirtschaftliche Gründ in d Schwyz cho sin, mit de Veränderig vo de politische Situation im Kosovo irgedwenn au zue politische Emigrante worde. So hen viili Saisonniers demit miesse rächne, bimene Urlaub im Kosovo vo de jugoslawische Polizei vorglade, über politischi Aktivitäte in de Schwyz befroogt ùn als Denunziante missbruucht, oder sùnscht ùnter Drùgg gsetzt ùn schikaniert z werde. In de 90er Joor het des deno viilmool d Züg vùnere finanzielle Erpressig aagno.
Scho 1991 hen mit em Chriegsussbrùch in Kroatie 14'000 Jugoslawe in de Schwyz en Asylaatrag gstellt. Devo sin d Mehrheit jùngi Albaner gsi, wo vorem Militärdienscht gflüchtet sin. E Chance ùff Asyl hen aber die weenigschte devo gha; am Aafang isch meischt als Grùnd aagfiert worde, dass jede Staat s Rächt hät, syni Bürger zum Chriegsdienscht z zwinge, spööter het mer Noochwyys verlangt, dass öber würkli zum Militär yyzoge worde isch, wo di meischte Deserteur aber natürli nit hen chönne vorwyyse. Wyl mer die Lüt einewäg schlächt het chönne ùff Jugoslawie zrùggschigge ùn mit em immer offesichtlichere Bürgerchrieg, isch ene deno am Änd vo 1991 e provisorischi Bewilligùng gee worde. Entspannt het sich d Situation deno aber wiider für e chùrzi Zyt. Zum eine het mit de Unabhängigkeitserklärig vo Mazedonie de politischi Drùgg ùff di dörtige Albaner noochglo, glychzytig het sich di jugoslawischi Armee in e rein serbischi Armee gwandlet, wo nümm viil Wärt drùff glait het, Albaner yyzberuefe.
Wo ab 1992 kei neui Saisonniersbewillige mee vergee worde sin, ùn de Alldaag vo de Albaner im Kosovo all mee vo Gwalt, Ussgränzig ùn willkürliche Drangsalierig prägt worde isch, het deno au d Zaal vo reguläre Asylgsuech zuegno. Bis 1997 sin des regelmässig e paar duusig pro Joor gsi. Für d Albaner het debi bsùnders e Roll gspiilt, dass si meischt wäge de Arbetsmigration vo de letschte Joorzäänt, sälber scho Verwandti in de Schwyz gha hen. Sonigi persönlichi ùn familiäri Beziehige hen für d Albaner ussem Kosovo e groossi Roll bi de Waal vùnere Asyldestination gspiilt. Vo de Schwyzer Öffentlichkeit isch di groossi Zaal vo kosovarische Asylsuechende dergäge meischt ùff e aageblich bsùnders groossi Attraktivität vo de Schwyz zrùggfiert worde. Trotz dass de Groossdeil vo de albanische Asylsuechende in de Schwyz Aaghörigi gha hen, hen si im Regelfall nit dürfe bi ihrene Verwandte wohne, sùndern sin über e Verdeiligsschlüssel ùff di einzelne Kantön verdeilt worde, ùn dörte in Kollektivùnterkümft für Asylbewerber. Die Praxis isch ùff groosses Unverständniss vo de Aaghörige gstoosse, wo demit grächnet gha hen, dass die meischt jùnge Asylbewerber in de Schwyz ùnter de Obhuet vùmene ältre Verwandte würdi sy. Die Praxis wird hüt mit defür verantwortlig gmacht, dass e Deil vo de albanische Asylbewerber kriminell ùffällig worde sin. En wytere Faktor isch au gsi, dass die Asylbewerber viilmool vo de etablierte Albaner nit bsùnders guet ùffgnoo worde sin ùn zum Byspil nit immer in de albanische Verein willcho gsi sin. Vo viile Albaner sin die Neuaakömmling für de immer schlächtere Ruef vo de Albaner verantwortlig gmacht worde, ùn usserdäm het viilene missfalle, dass immer mee Albaner s Kosovo verlo hen, statt trotz de serbische Repressione usszharre.
Dernäbe het d Ùnterkùmft in Asylzentre wohl au unnötigi Chöschte verursacht, wyl sich sùnscht di albanische Familie hätte chönne ùm d Asylbewerber chümmre. De Moritz Leuenberger schätzt, dass die 30'000 albanischi Familie in de Schwyz lycht öbe 10'000 Asylbewerber hätte chönne ùnterbringe ùn versorge, was em Bùnd über 50 Millione Franke hätti chönne spaare.
Asylgsuech vo Kosovo-Albaner sin in derre Zyt in über 90% vo de Fäll abgwiise worde. Au noocheme rächtchräftige Bscheid sin aber di weenigschte ussgreist, grad wyl si im Kosovo noocheme Asylaatrag no mee de Verfolgig ussgsetzt gsi wäre. D Schwyzer Behörde sin meischt vor eme Dilemma gstande: Derwyylscht em Chrieg in Jugoslawie sin d Vercheerswäg zum grööschte Deil ùnterbroche gsi, ùn drùm isch kei Wegwyysig mögli gsi. Ùn noochem Änd vùm Chrieg 1995 het sich di jugoslawischi Regierig gweigret, jugoslawischi Staatsbürger yyreise z lo, wo im Ussland en Asylaatrag gstellt gha hen oder sich illegal im Ussland ùffghalte hen. Zue däm Zytpùnkt sin öbe 7000 abgwiiseni Asylbewerber uss Jugoslawie in de Schwyz gsi, di meischte devo Kosovare. So isch d Ussreisefrischt für abgwiiseni jugoslawischi Asylbewerber immer wiider verlängret worde, vo 1994 bis Augùscht 1997 im Halbjooresrhythmus. In derre Zyt het de Bùndesroot regelmässig versuecht, mit Jugoslawie en Rùggfierigsabcho usszhandle, was Belgrad aber verweigeret het. Zuesätzli hen mangi Albaner mangmool nooch meerere Joor e F-Bewilligùng übecho. Des het bedütet, dass si zwar nit als Flüchtling anerkannt worde sin, aber einewäg e gwüssi Schùtzwürdigkeit gha hen. Allerdings het de Status im Ùnterschid zum reguläre Flüchtlingsstatus jederzyt chönne ùffghobe werde, wänn d Behörde e Rùggkehr wiider für zuemuetbar aagluegt hen.
Für di albanische Asylbewerber het die Situation bedütet, dass si joorelang ohni en klare Status in de Schwyz gläbt hen. Je nooch Kanton hen si zwar yygschränkt chönne schaffe, aber d Arbetsgeber hen meischt Lüt mit ere feschte Ùffenthaltsbewilligùng bevorzugt, wo nit ùff es Mool hen chönne ungültig werde. Au wänn öber mit ere provisorische Bewilligùng e Arbet gfùnde het, het die Stell viilmool – ùn mangmool nooch meerere Joor – wiider miesse ùffgee werde, wänn die provisorischi Bewilligùng zrùggzoge worde isch. Wyl si einewäg nit hen chönne ussgwiise werde, sin sonigi Lüt ùn ganzi Familie deno ùff Sozialhilf aagwiise gsi. Des het wiiderùm verhindret, dass si e reguläri Ùffenthaltsbewilligùng hen chönne beatrage, wyl für des en gfeschtigte wirtschaftliche Stand wichtig gsi isch. Bsùnders für Chinder ùn Jugendlichi het des en Düüfelschreis bedütet, wyl si wäge ihrem unsichere Ùffenthaltsstatus Schwierigkeite bi de Ussbildig ùn Arbetssuech gha hen, ùn wäge däm deno au kei reguläri Bewilligùng übecho hen. So isch Jugendliche mit eme provisorische Status viilmool kei Erlaubniss erdeilt worde, e Beruefslehr z mache, au wänn si ihri ganzi Schuelzyt in de Schwyz verbrocht hen. Viili sin eso in de ganze langfrischtige Läbensblanig bloggiert gsi.
Im Septämber 1997 isch deno schliessli nooch lange Verhandlige e Rùggfierigsabcho zwüsche de Schwyz ùn Jugoslawie in Chraft träte. Bevor d Wegwyysig deno aber überhaupt het chönne ùmgsetzt werde, isch s Abcho mit em Ussbrùch vo ùffnige Chriegshandlige im Kosovo im März 1998 scho wiider Makulatur gsi. D Ussreisefrischt isch deno zerscht ùff de Juli 1998, ùn schliessli im Septämber ùff Ändi April 1999 verschoobe worde. Glychzytig isch es Aaghörige vo niiderglassene Kosovare erlyycheret worde, Bsuechsvisa z erhalte. D Massevertryybige vo Albaner ussem Kosovo Aafang 1999 hen usserdäm e groossi Sympathi ùn Solidarität ùnter de Schwyzer Bevölcherig ussglööst. Am 8. April het de Bùndesroot deno e kollektivi vorläufigi Ùffnaam vo allene kosovarische Chriegsflüchtling bschloo, wo es irgetwie in d Schwyz gschafft gha hen. Bsuechsvisa für Flüchtling, wo Aaghörigi in de Schwyz gha hen, sin allerdings nit immer bewilligt worde. Diräkt ùn legal hen in de Regel vorallem bsùnders schùtzbedürftigi Persone chönne yyreise. So het e Bùndesdelegation diräkt in mazedonische Flüchtlingslager e Kontingent vo 2'500 Mänsche ussgsuecht. Usserdäm isch jetz d Praxis gäänderet worde, d Flüchtling glychmässig ùff alli Kantön z verdeile, sùndern si hen viilmool chönne privat bi Aaghörige wohne. Insgsamt sin in de Joor 1998/99 öbe 50'000 kosovarischi Flüchtling in d Schwyz cho.
Nooch em Änd vùm Kosovochrieg hen Schwyzer Politiker bal ùff e Rùggkehr vo de Flüchtling drängt. Im Augùscht 1999 isch deno di kollektivi Ùffnaam ùffghobe worde, ùn e Ussreisefrischt für Ändi Mai 2000 gsetzt worde. Näbe de Chriegsflüchtling het des au Duusigi vo Asylbewerber betroffe, wo im Lauf vo de 90er Joor in d Schwyz cho gsi sin. Für Familie, wo nooch meerere Joor Dùldig inzwüsche in de Schwyz verwùrzlet gsi sin, isch des viilmool en harte Schlag gsi, zum Byspil au wenn d Chinder in de Schwyz ùffgwaggse ùn yygschuelt worde gsi sin, ùn jetz in e unvertrauti Ùmgäbig hen zrùgg miesse. No im Joor 1999 sin öbe 13'000 Albaner ussgreist, im Joor 2000 öbe 34'000. Im März 2000 het de Bùndesroot deno bschloo, dass Lüt, wo vor em 1. Januar 1993 e Asylgsuech gstellt gha het, hen chönne en Aatrag ùff e vorläufigi Ùffnaam stelle, wo deno het lycht chönne in e reguläri Erlaubniss ùmgwandlet werde. Öbe 4'000 Lüt ussem Kosovo hen vo derre Möglichkeit Gebruuch gmacht. Glychzytig sin viili Albaner verbitteret gsi, wo zue däm Zytpùnkt scho ussgreist gsi sin, ùn sùnscht hätte chönne e reguläri Erlaubniss übecho.
Nooch em Änd vùm Kosovochrieg het jetz e neui Welle vo Flüchtling ussem Kosovo yygsetzt. Näbe Serbe ùn Roma, wo jetz vor de rùggkehrende Albaner gflohe oder vertriibe worde sin, sin au Albaner dur gägesytigi Abrächnige bedroot gsi. D Roma, wo devor vo beide Syte yygspannt worde sin, sin vo de Albaner jetz viilmool pauschal als Kollaborateur aaluegt ùn vertriibe worde. Devor hen sich albanischsproochigi Roma viilmool als Albaner bezeichnet gha, so au wänn si in de Schwyz Asyl gsuecht hen. Ersch jetz hen viili sich wäge de neue Bedrooigssituation als Roma deklariert ùn neui Asylaaträg gstellt, wo aber meischt abgläänt worde sin. Dernäbe hen au nooch em Chrieg jeds Joor albanischi Kosovare Asylaaträg gstellt; im Joor 2002 no über 1'000, im Joor 2005 no chnapp ùnter 400.
Etablierig in de Schwyz nooch 2000
Mit em Änd vùm Kosovochrieg ùn de serbische Vorherrschaft het paradoxerwys e Prioritäteweggsel bi viilene Albaner in de Schwyz yygsetzt. Di ganze 90er Joor über hen di meischte e baldigi Rùggkehr im Sinn gha ùn devo traimt. Jetz isch viilene dergäge ùff es Mool bewùsst worde, dass di politischi ùn wirtschaftlichi Situation au wyter ùff viili Joor desolat würdi sy. Viili albanischi Familie hen ersch jetz aagfange, d Schwyz als ihre Läbensmittelpùnkt, ùn de Ùffenthalt in de Schwyz nit nùmme als e Provisorium aazluege.
Di albanischi Migration in d Schwyz hält bis hüt aa, isch aber mit de Joor starch zrùggange. Si bschränkt sich hüt in de Hauptsach ùff hoochqualifizierti Arbetschreft ùn de Familienoochzug, meischt Ehepartner oder Chinder vo Mänsche mit Ùffenthalts- oder Bürgerrächt. Im Joor 2007 hen Asylsuechendi oder Lüt, wo vorläufig ùffgnoo sin, nùmme rùnd 4% vo de Wohnbevölcherig uss Serbie, Montenegro ùn em Kosovo ussgmacht. Im Joor 2008 sin vo insgsamt 4937 Zuewandrer uss Serbie, Montenegro ùn Kosovo 777 zue Arbetszwegg in d Schwyz cho (15,7%), ùn 3313 im Raame vùm Familienoochzug (67,1%).
Kultuur ùn Organisation
Viili Albaner in de Schwyz bzw. ihri Familie stamme uss ländliche Gegende im Kosovo oder Mazedonie ùn die Traditione vo dört präge viili bis hüt. Wie bi viile andre Migrationsgrùppe au, hänge viili Albaner in de Schwyz dänne Traditione stercher nooch, wie d Mänsche im Kosovo sälber, wo viil devo als überholt gilt. Di ieblichi Gsellschaftsform isch bi de Albaner im Kosovo ùn bsùnders ùffem Land bis in d jüngschti Vergangeheit d Groossfamilie gsi. In derre Familieform hen bis zue 100 Mänsche in eim Huushalt gwoont bzw. hen s Eigetum gmeinsam verwaltet. Sonigi Groossfamilie hen meischt uss meerere Ehepaar bstande ùn es het e klari Rolleverdeilig zwüsche de Manne, de Fraue ùn de Chinder gee. D Frau isch im Regelfall nooch de Hochzyt zur Familie vùm Maa zoge. Für d Albaner het s Gwohnheitsrächt, de Kanun, meischt en gröössre Stellewärt gha, wie di staatliche Gsetz. De Kanun isch e mündlichi Überlieferig, wo Läbens- ùn Moralverhalte, Erbschafte, Familiehierarchi, Stryytigkeite, Bsitz ùn de Ablauf vo gsellschaftliche Ereigniss regle duet. Wo di albanischi Migration in d Schwyz yygsetzt het, het s traditionelli Gwohnheitsrächt aber scho all mee aa Bedütig verloore gha, wyl de jugoslawisch Staat e effizienti Gsetzgebig yygfiert ùn au duregsetzt het. Di hütigi Bedütig vùm Kanun isch ùmstritte; er spiilt wohl bi ältre Mänsche ùn bi Lüt ussem ländliche Milieu no e gwüssi Roll, bi jüngre, guet ussbildeti Lüt ùn bi sonige usseme urbane Milieu dergäge praktisch keini mee. D Albaner in de Schwyz befinde sich viilmool imene Übergang vùm traditionelle ländliche Läbe in de Groossfamilie, zum Läbe im städtische Milieu in de Chernfamilie nooch Schwyzer Vorbild.
Di erschte Saisonniers hen bis zum Änd vo de 1970er Joor Veraastaltige ùn Clubs bsuecht, wo vo de jugoslawische Botschaft organisiert worde sin. Meischt aber hen sich d Albaner im Private in de Woonige zum sognante Muhabet troffe, eme gmietliche Usstuusch ùn schwätze mit Kaffi oder Tee ùn rauche. Debi het mer sich Gschichte uss de Heimet verzäält ùn Tonbänder mit Volchslieder uss de eigne Region abgspiilt. Wemmer sich zue gröössere Fescht troffe het, hen die meischt in eim vo de albanische Clubs stattgfùnde, wo unùffällig in de Vorstedt oder de Industrizone gläge sin. Di erschte devo sin in de 1970er Joor vo Sympatisante vùm Regime vùm Enver Hoxha gründet worde. Wo sich di politischi Lag in Jugoslawie mee ùn mee aagspannt het, sin ab de spoote 1980er Joor wyteri rein albanischi Verein entstande, wo meischt e politischi Ussrichtig gha het. So het es z Züri en Club gee, wo de kosovarische Partei LPK noochgstande isch, ùn en andre, wo de LDK noochgstande isch. Dernäbe hen sich viili albanischi Sportverein bildet, wie de Fuessballverein Dardania z Lausanne. In de 1990er Joor het es meereri Dùzend sonigi Verein gee. In dänne Clubs het mer sich bsùnders am Oobe troffe ùn di albanische Fernseenoochrichte aagluegt. Bi gröössre Fescht sin au traditionelli Volchsdänz ùn Musik ùffgfiert worde, ällewell aber im private Raame oder in eim vo de unùffällige Clubs. Aa d Schwyzer Öffentlichkeit isch di albanischi Kultur aber chuum füredrùnge ùn albanischi Musik, Ässe ùn Kultur isch wyytgehend unbekannt blybe.
Syt em Änd vùm Kosovochrieg isch d Aazaal vo de Verein starch zrùggange, ùn Beobachter stelle e „ent-Politisierig“ vo de albanische Verein fescht. Zue dänne mit de meischte Mitgliider ghört die „Albanische Gemeinschaft in der Schweiz“ (alb. „Bashkësia Shqiptare në Zvicër“). Dezue git es au zwei wichtigi muslimischi Verein vo Albaner, d „Union der albanischen Imame in der Schweiz“ (alb. Unioni i imamëve shqiptarë në Zvicër) ùn de „Albanisch-islamischer Dachverband Schweiz“ (alb. Bashkësia Islame Shqiptare Zvicër).
Bis hüt aktiv sin au verschiidni Kultuurverein wie de „Albanische Kulturverein Iliria“ z Wattwil, di „Albanische Tanzschule «Shota»“ z Aarau oder de „Verein Rinia Contact“ z Gämf. D Verein verlege sich näbem organisiere vo Fescht ùn Freizytaktivitäte mee ùn mee au ùff d Integrationshilf. E Byspil isch de „Albanische Lehrer- und Elternverband "Naim Frashëri"“, wo in fascht allene Kantön aktiv isch oder die „Vereinigung der albanischen Intellektuellen in der Schweiz“ (alb. Bashkimi i Intelektualëve Shqiptarë në Zvicër). Näbe de Vermittlig vo de albanische Kultur aa d Chinder, isch s Zyyl vo däm Verein au d Integration in d Schwyzer Gsellschaft. Andri Verein sin zum Byspil s „Albanische Institut“ z St. Galle oder s „ISEAL (Institut suisse d’études albanaises)“ z Lausanne. Usserdäm isch d „UPA Université populaire albanaise“ ällewell no aktiv. In de meischte Kantön git es hüt usserdäm albanischi Diskotheke, wo viilmool au vo nit-Albaner bsuecht werde.
Dernäbe exischtiere wyter meereri albanischi Sportverein, so de FC Dardania Basel oder de FC Kosova Neuchâtel, wo in de 3. Liga spiile, oder de FC Kosova Zürich ùn de FC Kosova Genève, wo in de 2. Liga spiile.
Usserdäm sin in de Schwyz meereri albanischi oder zweisproochigi Zytige verfiegbar, wo di albanischi Diaspora als Zyylpublikum hen. In de Schwyz erschynt eso monatlich d Zytig Albsuisse ùn zweimool pro Wùch d Zytig Tung. D Zytig Bota Sot het ihre Sitz z Züri ùn di kosovarischi Zytig Zëri i ditës vertryybt usserdäm e spezielli Ussgaab für d Albaner in Weschteuropa, wo au in de Schwyz erhältlig isch.
Akzeptanz ùn Image in de Schwyz
Di albanischi Bevölcherig het wie andri Grùppe ussem ehemoolige Jugoslawie e schlächts Aasänne in de Schwyz, wobi d Albaner no emool en bsùnders schlächte Ruef hen. Si werde eso zum Byspil mit Kriminalität, Gwaltbereitschaft oder Islamisierig in Verbindig brocht. Bsùnders di männliche albanische Jugendliche werde viilmool mit Stereotype vo „Balkan-Macho“ oder „Raser“ verbùnde, derwyylscht d Fraue viilmool als uneigeständigi ùn hilflosi Opfer in patriarchale ùn islamische Strùktuure aagsänne werde. Bsùnders ùff jùngi albanischstämmigi Persone chönne die Vorurdeil negativi Usswirkige in de Ussbildig oder bi de Lehrstelle-, Job- oder Woonigssuech ha, wo si viilmool wäge de Herkùmft oder eme Name benoochteidigt sin. So hen in ere Studie vùm Eidgnössische Innendepartement vo 2014 nùmme en Viertel aagee, dass si mit Albaner wötte zämmeschaffe. De schlächte Ruef isch bsùnders in de Dütschschwyz ussprägt, in de Romandie ùn im Tessin werde d Albaner änder als ei Yywanderigsgrùppe vo viile waargnoo.
Als ei Grùnd für de schlächte Ruef wird viilmool aagfiert, dass di albanischsproochige Arbetsmigrante uss Jugoslawie langi Zyt nit als Albaner waargnoo worde sin ùn als ethnischi Grùppe unsichtbar blybe sin. Derwyylscht de Begriff „Jugoslawe“ no änder positiv bsetzt worde isch, ùn für viili Schwyzer Errinerige aa die problemlosi Zyt vo de Saisonniers weggt, isch de Begriff „Albaner“ ersch dur negativi Schlagzyyle bekannt worde. En zweite Grùnd isch au de verzögerti Familienoochzug, wo ersch am Änd vo de 80er-Joor yygsetzt het. Die Fraue ùn Chinder sin chuum als Familieaaghörigi vo dänne Saisonniers waargnoo worde, wo zum Deil scho syt über eme Joorzäänt in de Schwyz gschafft hen. Statt däm het mer si änder als Flüchtling waargnoo, wo zuefällig als Asylbewerber in d Schwyz cho wäre. D Albaner sin eso am Aafang vo de 1990er-Joor als e neui Yywanderigsgrùppe waargnoo worde, glychwohl dass si scho syt Joorzäänt in de Schwyz presänt gsi sin. Die verspööteti Woornämmig vo de Albaner als e eigni ethnischi Grùppe isch usserdäm mit ere Rezession zämmegfalle, so dass si statt als gschätzti Arbetschreft jetz als e soziali Lascht waargnoo worde sin.
Dezue chùnt no, dass am Aafang vo de 90er Joor d Drogeproblematik stercher waargnoo worde isch. Im Drogehandel hen zue derre Zyt Lüt uss de Republik Albanie ùn em Kosovo e groossi Roll gspiilt, wo deno mit de Albaner insgsamt in Verbindig brocht worde sin ùn s Image vo de Jugoslawe in de Schwyz duurhaft bschädigt het. Einzelni Gwalttate vo Kosovo-Albaner hen usserdäm viil Ùffsänne erregt, so zum Byspil de Mord vùm Albaner Ded Gecaj am Lehrer vo synrer Dochter im Joor 1999 z St. Galle. Dernäbe isch d Kriminalitätsrate vo kosovarische Manne datsächli hööcher wie die vo Schwyzer, bsùnders bi Gwaltdelikt. De Grùnd defür wird vo Experte ùnter andrem mit ere Überforderig vo viile Jugendliche aagee, bsùnders bim Übergang vo de Schuel in s Beruefsläbe, wo bi mange Jugendliche Frùschtratione usslööst. Dezue chùnt hüüfig no e Rolle- ùn Generationskonflikt, wänn jùngi Albaner zwüsche de Wärt ùn Läbensvorstellige vo de Eltre ùn de Schwyzer Gsellschaft jongliere mien, ùn debi viilmool überforderet sin ùn Spannige ussgsetzt sin.
E groossi Roll spiilt au d Berichterstattig vo de Medie, wo Albaner in de Regel vorallem in negative Schlagzyyle erschyyne, derwyylscht positivs Engagement vo albanischstämmige Persone chuum thematisiert wird. Dezue chùnt no, dass di albanischi Kultur meischt im private Raame ussgiebt wird, ùn d Schwyzer Öffentlichkeit wäge däm chuum e Vorstellig devo het.
Änder positiv zum Ruef vo de Albaner drait de Erfolg vo albanischstämmige Fuessballspiiler bi. So spiile bi de Schwyzer Nationalmannschaft meereri Spiiler mit albanische Wùrzle mit. Bim Qualifikationsspiil zur Fuessball-Europameischterschaft 2012 gäge Ängland im Juni 2012 hen zum Byspil fümf Schwyzer mit albanische Wùrzle mitgspiilt: Behrami, Xhaka, Shaqiri, Džemaili ùn Mehmedi. Bim Spiil gäge di albanischi Fuessballnationalmannschaft in de WM-Qualifikation 2014 het des ùff beide Syte zue Diskussione gfiert. Vo Albanischer Syte sin die fümf albanischstämmige Spiiler zum Deil als „Verräter“ bezeichnet worde, vo Schwyzer Syte isch ene dergäge zum Deil vorgworfe worde, dass si sich nit bedingigslos zur Schwyz bekenne, sùndern ùffe e Doppelidentität zeige.
Bim Spiil Albanie gäge d Schwyz bi de Europameischterschaft 2016 isch es dergäge harmonischer zuegange. Ùff de Schwyzer Syte sin seggs Spiiler mit albanische Wùrzle ùffboote worde (de Granit Xhaka, Xherdan Shaqiri, Valon Behrami, Blerim Dzemaili, Admir Mehmedi ùn de Pajtim Kasami), ùn ùff Albanischer Syte hen elf Spiiler in de Schwyz gläbt gha oder hen sogar en Schwyz Pass. Nooch em Spiil, wo vo de Schwyz gwùnne worde isch, hen au di albanische Fans z Züri gfüüret, zum Deil mit de Begründig, dass jo ùff beide Syte so viil Schwyzer mit albanische Wùrzle oder Albaner mit Schwyzer Hintergrùnd würde spiile, dass mer in jeedem Fall ùff de Gwinnersyte stünd. Ùffsänne het au d Mueter vùm Granit ùn em Taulant Xhaka ùff sich zoge, wyl si bim Spiil e T-Shirt mit de Schwyzer ùn de albanische Fahne aagha het. Beidi Brieder sin z Basel ùffgwaggse, aber de Granit spiilt für d Schwyz ùn de Taulant für Albanie.
Links
Verein:
Noochrichteportäl:
Film oder Zytigsartikel:
Johann Rudolf Frey
Dr Johann Rudolf Frey (* 2. Dezämber 1781 z Baasel, † 8. Novämber 1859 z Baasel) isch e Baasler Politiker gsi.
Dr Frey isch dr Soon vom Groossroot und Handelsmaa Hans Rudolf Frey und dr Anna Maria Iiseli gsi. Er het e Handelsleer gmacht und isch im Usland umegräist. 1805 het er d Margaretha Stückelberger, d Dochder vom Kaufmaa Johann Rudolf Stückelberger ghürootet. 1821 isch er Vizebresidänt vom Zivil- und Appellazioonsgricht vom Kanton Baasel worde.
Vo 1827 aa isch er as Konservative im Chläine Root gsässe und isch 1829 e Mitgliid vo dr Spezialkommission für Handel und Transit worde. Vo 1830 bis 1849 isch er Bürgermäister vo Baasel gsi und het die nöi Kantonsverfassig am 28. Februar 1831 iigfüert. In vile Beziejige isch die zimlig liberaal gsi, het aber die alte Zumftwaalkräis biibhalte und het de Bevölkerigszaale kä Rächnig dräit. D Laag im Baaselbiet het sich rapid verschlächteret, bis es 1833 zur Däilig vom Kanton Basel choo isch. Dr Frey het dr Kanton Baasel-Landschaft nid für überlääbensfäig ghalte, het aber müesse iigsee, ass er drotz alle Schwiirikäite schliesslig doch z rächt choo isch.
Andrea Štaka
D Andrea Štaka (* 1973 z Lozärn) isch e Schwyzer Filmreschiseeri un Draaibuechautori.
Lääbe
Mer chännt si syt irem Film Das Fräulein, wu si anne 2006 mit em Guldeni Leopard am Internationale Filmfeschtival vu Locarno derfir uuszaichnet wooren isch.
Anne 2015 het si fir ire Film Cure – Das Leben einer Anderen dr Preis für den gesellschaftlich relevanten Film bim Max-Ophüls-Feschtival iberchuu.
D Andrea Štaka schafft hite as Reschiseeri, Draaibuechautori un Produzänti. Si läbt mit irem Partner, em Filmmacher Thomas Imbach, un irem gmainsame Suhn z Züri. In verschidene Projäkt het si au mit irem Mann scho zämegschafft. Anne 2007 hän si zäme d Firma „Okofilm Productions“ grindet.
Anna Luif
D Anna Luif (* 18. Februar 1972 z Züri) isch e Schwyzer Reschiseeri un Filmmacheri.
Lääbe
Dr Vater vu dr Anna Luif isch 1956 as 16-jeerige vu Ungarn uf Eeschtryych gflichte, het z Salzburg Matura gmacht un derno z Oslo Literaturwisseschaft studiert. As Studänt isch er im Rame vun eme Uusdusch uf Gämf chuu un het deert d Mueter vu dr Anna Luif chännegleert. D Familie vu ire Mueter isch noch eme Volksufstand 1956 vu Ungarn in d Schwyz gflichtet. D Eltere vu dr Anna Luif sin zäme uf Norweege, hän ghyroote un un di norweegisch Staatsbuurgerschaft iberchuu. Speeter sin si in d Schwyz uf Züri chuu. D Anna Luif un iri Schweschter sin z Züri uf d Wält chuu un im Quartier Witike ufgwagse. Bis si 21 gsii isch, het si ne norwegische Bass ghaa, anne 1993 het si s Schwyzer Buurgerräächt iberchuu, mittlerwyli het si au ne ungarische Bass. No dr Matura isch si drei Moonet lang dur Indie graist. Vu 1993 bis 1998 het si Film an dr Hochschuel fir Gstaltig un Chunscht Züri studiert. Dr Reschiseer Samir isch uf ire Abschlussfilm Diebe Vol 1–3 ufmerksaam woore un emänd isch si zur dr Zürcher Filmprodukzioonsfirma Dschoint Ventschr chuu, wi si 1999 e Praktikum absolviert het. Deert isch anne 2000 unter ire Reschy un no irem Draaibuech dr Chuurzfilm Summertime entstande. Dr Film iber e Maidli, wu si zum eerschte Mool verliebe duet, isch anne 2001 mit em Schwyzer Filmbryys uuszaichnet woore. No andere Chuurzfilm het si 2003 mit Little Girl Blue ire eerschte Spiilfilm gmacht. Är handlet vun eme Maidli, wu si in e Bue verliebt, derwylscht ire Vater e Verhältnis mit dr Mueter vum Bue het. S Draaibuech isch im Zämenaarbet mit em Micha Lewinsky entstande. Anne 2004 het d Anna Luif e Stell as Dozänti an dr Zürcher Hochschuel vu dr Chinscht aadrätte. Im Joor 2010 het si Reschy gfiert bim Spiilfilm Madly in Love iber en tamilische Bue in dr Schwyz, wu bi syre arranschierte Hochzyt d Liebi in d Qeeri chunt.
In dr 1990er Joor, bis anne 2001, het d Luif Gitarre gspiilt in dr Zürcher Maidli-Rockband Rosebud. , derno et si in dr Independent-Band Niece gspiilt.
Anne 2010 isch d Anna Luif vu Züri uf Berlin zooge.
Peter Offenburg
Dr Peter Offeburg (* 18. Merz 1458 z Baasel, † 4. Dezämber 1514 z Baasel) isch e Baasler Politiker gsi.
Lääbe
Dr Peter Offeburg isch as Soon vom Junker und Baasler Rootsherr und Herr vo Schaueburg Peter (oder Petermann) Offeburg und dr Agnes vo Laufe uf d Wält choo. Er isch en Änkel vom Oberstzumftmäister Henman Offeburg gsi.
Dr Peter Offeburg het 1477 d Juliana vo Schöneburg ghürootet und in zwäiter Ee e Schwöster vom Ludwig Kilchmann. 1481 het dr Offeburg dr Zoll vo Augst as Lääche bechoo. Zwüsche 1486 und 1494 het er as Landvogt vo Baasel uf dr Farnsburg amtiert. 1488 het er as Hauptmaa d Baasler Drubbe aagfüert, wo vom Kaiser Friedrich III. für e Zuug gege Flandere ufbote worde si. Ab 1495 isch er as Achtburger im Baasler Root gsässe. 1496 isch er Ooberstzumftmäister worde und 1501 zum Statthalter vom Bürgermäister gweelt worde. Won er denn 1501 zum Ridder gschlaage worde isch, het er au zum Bürgermäister chönne gweelt wärde und er het vo 1502 bis 1514 mit em Wilhelm Zeigler in däm Amt abgwäggslet, äi Joor dr äint und denn äi Joor dr ander. Er het im Root d Bardei aagfüert, wo sich für e Verbindig mit de Äidgenosse iigsetzt het und dr Biidritt vo 1495 aa vorberäitet het. Wo dr Schwoobechrieg 1499 mit em Friide z Basel beändet worde isch, isch s eso wit gsi, und dr Offeburg het 1501 im Naame vo Baasel dr Bund beschwoore.
Weihnacht
Weihnacht oder Wienacht chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Fall
Fall stoot für:
in der Kultur:
Fall isch dr Naame vo dene Ortschafte:
Fall isch dr Familienaame vo dene Persoone:
Setra S 415 NF
D Setra S 415 NF isch en Niederflurbus usem Hus Setra; wo da uner der Produktgruppe „MultiClass“ abote wird. Er wird in abgwandleter Form au als Citaro Ü vo der Schwestermarke Mercedes-Benz abote. Ds Fahrzüg isch im 2009 zum Bus of the Year gwählt worde.
Mit der verpflichtenden Umstellig uf Euro VI für jedes Nutzfahrzüg, wo abem 1. Januar 2014 zueglasse wird, isch d Setra S 415 NF igestellt worde. Di uf der IAA Hannover vorgstellt S 415 LE business – konzipiert als Low-Entry-Bus – ersetzt d S 415 NF.
Usstattig
Es wärde verschideni Chälte-, Wärme- und Lichttechnike abote, wo der Chund gäge Ufpris bstelle cha. Iner Regel umfasst jedi Bstellig ca. 28 Chundensonderwünsch wie z. B. en zuesätzlichi Klimaalag im Fahrgaschtrum, andere Sitzbezüge, Farbe der Haltestangen und Haltewunschtaster usw. Es können zwei oder drei Einstiegtüren verschiedener Breiten und Bauarten (ein- oder zweiflüglige pneumatische Innenschwenk-, Außenschwenk- oder elektrische Schwenkschiebetüren) eingebaut werden.
Atrib
Angetrieben wird ein Setra S 415 NF durch einen Mercedes-Benz-6-Zylinder-Reihendieselmotor OM 457 hLA mit 12 Litern Hubraum, der jeweils 220 kW (299 PS) oder 260 kW (354 PS) Leistung bringt. Damit der Bus zügig vorankommt, werden von Setra wahlweise ein Voith-Diwa-5-Getriebe mit 4 Gängen (mehr für den Stadtbus geeignet) oder ein modernes ZF-Ecomat oder ZF-Ecolife Getriebe mit 6 Gängen angeboten. Der Tankinhalt umfasst ca. 350 Liter, der AdBlue-Tank hat ein Fassungsvermögen von ca. 46 Liter.
Giuseppe Torelli (Musiker)
Dr Giuseppe Torelli (* 22. April 1658 z Verona; † 8. Februar 1709 z Bologna) isch en italiänische Violinist und Komponist im Barock gsi.
Lääbe
Dr Giuseppe Torelli isch äine vo de bedütende italiänische Komponiste und Giiger am Ändi vom 17. Joorhundert gsi. Er isch von ere aagseene Künstlerfamilie cho und het si Usbildig woorschinlig bim Kathedralorchester vo San Petronio überchoo. Er het bim Giacomo Antonio Perti Komposizioon studiert und isch noch ere stränge Brüefig mit säggsäzwanzig Mitgliid vo dr Accademia Filarmonica worde. Vo 1686 aa isch er Bratschist im Orchester vo Bologna gsi. 1698 isch er Kapällmäister vo dr Hoofkapälle vom Markgroof vo Ansbach worde. 1699 und 1700 het er z Wien gschafft und vo 1701 aa bis zu sim Dood wider z Bologna.
Schaffe und Wirke
Si Wärk het e groosse Iifluss uf d Entwigglig vom Concerto grosso ghaa. Er het au die dreisätzigi Form vom Konzärt (schnäll, langsam, schnäll) iigfüert, wo spööter allgemäin übernoo worde isch. Er het siibe Opusräije mit im ganze 84 bekannte Wärk komponiert.
Um 1700 het er s Giigesolo mit Orchester iigfüert, wo denn e baanbrächendi Nöierig im Vergliich zum Concerto grosso gsi isch, wo e Solistegrubbe iigsetzt worde isch. Vorbild isch d Operearie gsi, wo scho hundert Joor vorhäär ufcho isch. Dr Torelli het vor allem Sonate, Concerti grossi und Solokonzärt gschriibe.
Ludwig Kilchmann
Dr Ludwig Kilchmann (* öbbe 1450 villicht z Baasel, † 1518 z Baasel isch e Baasler Gschäftsmaa und Politiker gsi.
Familie
D Kilchmanns si im 15. Joorhundert e Schulthäissegschlächt z Mellinge gsi. In dr Middi vom 15. Joorhundert si e Däil von ene uf Baasel gange. Z Mellinge isch d Familie um 1500 usgstorbe.
Dr Ludwig Kilchmann isch as Soon vom Beckermäister und Rootsherr Conrad Kilchmann uf d Wält choo. Er het d Elisabeth Zscheckebürlin († 1499), d Dochder vom Rootsherr und Ooberstzumftmäister Hans Zscheckebürlin ghürootet. Dr spööter Oberstzumftmäister Hans Kilchmann, wo no vor 1470 uf d Wält choo isch, isch woorschinlig si Soon gsi. Spööter häi d Kilchmanns non e Dochder gha, d Margreth. Dr Oberstzumftmäister und Baasler Bürgermäister Peter Offeburg isch mit em Kilchmann sinere Schwöster in zwäiter Ee verhürootet gsi.
Politik
Dr Ludwig Kilchmann isch in zwäi Zümft zümftig gsi. 1476 isch er Chriegsroot vom Baasler Ufkomme gsi, wo as Däil vo dr Niidere Veräinigung bi dr Schlacht bi Murte an dr Site vo de Äidgenosse gege d Burgunder kämpft het. Vo 1491 bis 1499 und wider vo 1502 bis 1518 isch er Rootsher vo dr Hooche Stuube gsi. 1500 isch er für e Joor Drizääner (Ghäime Staatsroot) und Statthalter vom Bürgermäisteramt gsi, wil denn vo Gsetz us nume Aadligi häi chönne Bürgermäister wärde. Er isch as Nüüner für milidäärischi Aagläägehäite verantwortlig gsi, as Siibner in dr Finanzkommission vom Baasler Root und as Dreier im Finanzusschuss gsässe. Er isch Grichts- und Fümferher gsi. As Gsandte vo Baasel isch er vil in dr Umgääbig vo dr Stadt und de Underdäänegebiet underwägs gsi.
Wirtschaftligi Karriere
1481 isch er stille Däilhaber von ere Handelsgsellschaft worde, wo zwäi Schwööger Zscheckebürlin und non e andere betriibe häi und wo mit Duech und Spezereie ghandlet het. Si Däil het er denn 1494, wo sini Schwööger dood gsi si, an dr dritt Kompanion verkauft. Wo 1484 si Schwiigermueter gstorbe isch, häi d Kilchmanns e bedütende Däil an de Bärgwärk vo Plancher-les-Mines, Masmünster und Todtnau gerbt.
Religioon
Dr Kilchmann het 1485 e Joorzit für sich, für sini Eltere, si Soon und si Brueder Friedrich in dr Pfarrkiirche St. Theodor gstifdet. Er het Schänkige an d Kartause gmacht, wo denn 1487 si Schwooger Hieronymus iidräte isch. Us em Joor 1485 stammt au e Stifdig von ere Joorzit für sich sälber und si Frau im Stäineklooster. Öbbe 1501 het er e Wallfaart uf Aache gmacht und isch vo dört d Mäss z Antwärpe go bsueche. 1502 häi dr Ludwig und si Soon Hans in iire Testamänt us em Familiestammhuus e Pilgerherbärg gmacht.
Viviane Geppert
D Viviane „Vivi“ Geppert (* 5. Juni 1991 z Wiesbaden) isch e dytschi Fäärnseemoderatoori.
Lääbe
D Geppert isch im siiddbaadische Kilchzaarte ufgwagse. Im Alter vu 15 Joor het si bi dr zwoote Stapfle vu Germany’s Next Topmodel mitgmacht, wuu ne Model-Scout si doodruf aagschwätzt ghaa het. Go dailnee z chenne, het si aagee, si sei scho sächzeeni. D Geppert isch unter di letschte 25 Dailnämerne chuu. Noch em Abituur 2009 am Marie-Curie-Gimnaasium Kilchzaarte het si vu 2010 bis 2013 ne Bachelor-Stuudium vu dr Meedie- un Kommunikazioonswisseschafte an dr Uniwersideet Augschburg gmacht un um des Zyt bim Studänteraadio Kanal C z Augschburg gschafft. Syt em 11. Jänner 2016 moderiert sie an dr Syte vum Daniel Aminati oder em Thore Schölermann s Boulevardmagazin taff uf ProSieben. Dervoor het si bim Sänder scho as Volonteeri un Redakteeri vum Boulevardmagazin ''red! Stars, Lifestyle & More'' gschafft, wu si syter anne 2016 au moderiere duet. Bi dr Oscarverleenig 2016 het si d Noofolg vum Steven Gätjen ibernuu un het zäme mit dr Annemarie Carpendale fir ProSieben vum Roote Deppig briichtet. Im April 2017 het si zäme mit em Thore Schölermann Die große ProSieben Völkerball Meisterschaft moderiert un im Dezämber 2018 Die großen ProSieben Wintergames. Anne 2020 isch d Geppert Backstage-Repoorteri vu dr ProSieben-Show FameMaker gsii. Im Novämber 2020 het si d Sändig JENKE.Live.Der Talk. mit dr Jenke von Wilmsdorff moderiert.
Bettina Oberli
D Bettina Oberli (* 6. Novämber 1972 z Inderlache) isch e Schwyzer Filmreschiseeri un Draaibuechautoori.
Lääbe
D Bettina Oberli isch z Samoa, wu iri Eltere in dr Entwickligshilf gschafft ghaa hän, un z Meiringe ufgwagse. No dr Schuel het si s Leererseminaar z Bärn absolviert un derno vu 1995 bis 2000 an dr Hochschuel fir Gstaltig un Chunscht Züri Film/Video studiert. Anne 2000 het si ire HGKZ-Diploom as Filmrescheeri gmacht. Dodruf het si divärsi Assischtänzstelle z New York un z Berlin ghaa. Ire erfolgryychscht Film bishäär isch Die Herbstzeitlosen (2006) gsii. Iri chuurze un lange Spiilfilm sin uf Feschtival uf dr ganze Wält zaigt woore un sin in verschiidene Länder im Kino z sääne gsii. Dernääbe drillt d Bettina Oberli au Musikvideo un Chuurzfilm. Im April 2013 het si am Theater Basel mit «Anna Karenina» iri eerscht Biine-Inszänierig zaigt.
William Henry Peter Barber
Dr William Henry Peter Barber (* 10. Septamber 1857 z’ Wellington; † 15. Janner 1943 àui doo) ìsch a näiseelandischer Politiker gsìì. Vu 1902 bis 1908 ìsch’r Abgordneter gsìì ìm näiseelandischa Pàrlamant.
si Lawa
Dr Barber ìsch ànna 1857 z’ Wellington uf d’ Walt kumma. Ar ìsch àn dr St Peter's School ìn d’ Schüala gànga. Ar hàt z’äärscht ìn dr Farwaräi vu sim Vàter gschàfft, un ìsch schpeeter Laiter vu dam Betriib worra.
Ìm Pàrlamant hàt dr Barber dr näija Wàhlkrais Newtown vertratta, vu 1902 bis 1908. Da Wàhlkrais hàt ma dernoh àbgschàfft. Àn dr Wàhl vu 1908 ìsch dr Barber ärfolglooser Kàndidàt gsìì ìm Wàhlkrais Wellington South. Dr Barber ìsch z’äärscht ìn dr Liberàla Pàrtäi gsìì; ànna 1905 ìsch’r Mìtglìed worra vu dr Näija Liberàla Pàrtäi. Wia da àndra „Näija Liberàler“ hàt’r gmaint, àss ma soll ìn da lokàla Beherda mehr Màcht ìwergah. Ar hàt àlso ìm Harry Ell si Gsätzäntwurf 1904 Municipal Corporations Bill unterschtìtzt, wo da Beziarksrota ärmachtigt hàt, Volksàbschtìmmunga z’ organisiara. Dr Barber hàt àlso a schtààtliga Fiirversìcherung befìrwortet, wia àui d’ Verìngerung vu da Schtirunga um d’ Grundnàhrungsmìttel. Ar hàt àui d’ schtààtliga Kohlabargwarker unterschtìtzt. Ar ìsch jedoch gega d’ elektiva Gzätzüssfiarung gsìì.
Dr Barber ìsch àb 1981 Gmaindarot vu Wellington gsìì, wahrend 26 Johra, bis 1905. Ànna 1905 hàt’r sìch àn dr Gmainswàhl ufgschtällt, ìsch àwer vum Thomas William Hislop gschlààga worra.
Ànna 1935 hàt dr Barber dr Medàlia vum Silber-Jübileum vum Kenig Georg V. bikumma.
Dr Barber ìsch àb 1879 verhairatet gsìì mìt dr Emily Clarke vum Somerset (Anglànd). S’ Pààr hàt dräi Sehn un zwai Tächtra ghàà.
Gabriela Bart
D Gabriela Bart (* 1979 z Baar ZG) isch e Schwyzer Sproochwisseschaftleri. Syter anne 2019 schafft si as Redakteeri am Schwyzerische Idiotikon.
Lääbe
Vo 1995 bis 2000 het d Bart im Staatsarchiv vum Kanton Zug gschafft. In däre Zyt het si an Kantonsschuel Zug d Matura gmacht. Ab em Johr 2000 het si an dr Universiteet Züri Dytschi Sprooch- un Literaturwisseschaft, Allgmaini Gschiicht un Kriminology studiert. Anne 2006 het si s Studium mit em Lic. phil. I / Master of Arts abgschlosse. Scho as Studänti het si am Dytsche Seminar gschafft. Vu 2006 bis 2008 un wider vu 2010 bis 2017 het si am Dytsche Seminar an dr Universiteet Züri as Wisseschaftligi Mitarbaiteri gschafft. Deert het si am Projäkt «Syntaktischer Atlas der deutschen Schweiz» mitgfoorscht. 2019 het si bi dr Elvira Glaser iber «Possessivkonstruktionen im Schweizerdeutschen mit besonderer Berücksichtigung des possessiven Genitivs im Lötschental» promoviert.
Syt em 1. Augschte 2019 schafft d Bart as Redakteeri am Schwyzerische Idiotikon.
Vu Jänner bis Dezämber 2009 het d Bart e Uusbildig an dr Ringier Schurnalischteschuel gmacht un e Volontariat bim SonntagsBlick Magazin, wu si derno au no sibe Monet lang derfiir as freii Schurnalischti gschriibe het. In dr Johr 2011 bis 2014 het si dernääbe au an dr Zuger Kantonsschuel as Stellverdrättigsleereri Dytsch unterriichtet. Ab Meerz 2015 het si as Täxteri un Lektoori fir d Texteria Gianella gschafft.
Zwelf Joor lang, vu 2000 bis 2012, isch si as Matroosi uf Schiff vu dr Zugersee Schifffahrt mitgfaare.
Joseph Weldon Bailey junior
Dr Joseph Weldon Bailey Jr. (* 15. Dezamber 1892 z’ Gainesville, Texas; † 17. Juli 1943 àui doo) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1933 bis 1935 hàt’r dr Bundesschtààt Texas vertratta ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta.
si Lawa
Dr Bailey Jr. ìsch ànna 1892 z’ Gainesville uf d’ Walt kumma, ìm Norda vum Texas. Si Vàter Joseph Weldon Bailey hàt s’ Texas vertratta ìn baida Kàmmer vum àmerikànischa Kongress.
Dr Bailey Jr. ìsch ìn d’ äffentliga Schüala gànga ìn sinera Haimetschtàdt, àwer àui z’ Washington, D.C.. Ar hàt àn dr Ünivärsitet vu Princeton gschtudiart bis 1895, un dernoh àn dr Ünivärsitet vum Virginia z’ Charlottesville bis 1919. Ar hàt jedoch vu 1917 bis 1919 d’ Schtudia müessa unterbracha, fìr ìn dr Ärschta Waltkriag ge kampfa. Do drbi ìsch’r Owerlöitnànt worra ìm àmerikànischa Heer. Ànna 1920 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloh. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Fort Worth gschàfft, un schpeeter mìt sim Vàter z’ Downtown Dallas. Gliichzittig hàt’r sina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1922 bis 1934 ìsch’r Delegiarter gsìì àn da texanischa Demokràtischa Schtààtsversàmmlunga.
Àn dr Kongresswàhl vu 1932 hàt ma dr Bailey Jr. gwählt àls Sunder-Represantànt vum Texas. Dr 19. Wàhlkrais vum Texas ìsch numma ìm Johr 1934 ärschtällt worra. Dr Bailey Jr. ìsch ìm Kongress gsìì fìr numma aina Legislàtürperioda, vum 4. März 1933 bis àm 3. Janner 1935. Àls Àbgordneter hàt’r d’ Rachta vu da Bundesschtààta vertaidigt gega-n-ìwer d’ Bundesregiarung. Ar ìsch gega d’ Prohibition gsìì; noh-n-ìhm ìsch dr 18. Verfàssungszüasàtz a „Fahler“ gsìì. Wahrend sinera Àmtszitt hàt dr Kongress d’ ärschta Gsätzer vum New Deal biigstìmmt unt’r dr Präsidàntschàft vum Frankin D. Roosevelt. Obwohl Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi, ìsch dr Bailey gega mehrera vu dara Gsätzer gsìì: ar hàt gstìmmt gega s’ „Gsätz vum Johr 1933 fìr d’ Wìderuffbàui vu dr Nàzionàla Ìndüschtri“, gega d’Àrwetloosversìcherunga un gega d’ Refinànziarung vu da Hypotheeka. Züadam ìsch dr Bailey Jr. Mìtglìed gsìì vum Üssschuss fìr d’ Gsätzer um d’ Waltkriag-Veteràna; doo hàt’r unterànderem d’ finanziella Unterschtìtzung fìr d’ Veteràna befìrwortet. Ànna 1934 hàt’r sìch nìt fìr a Wìderwàhl ufgschtällt.
Noh-n-ema Autounfàll ìsch dr Joseph Weldon Bailey, Jr. àm 17. Juli 1943 gschtorwa àm Camp Howze z’ Gainesville. Ma hàt ìhn beardigt bi sim Vàter uf em Fairview Cemetery z’ Gainesville. Schpeeter hàt ma si Gràbschtai versätzt uf dr Fridhof vum Sparkman-Hillcrest Memorial Park z’ Dallas.
Dr Bailey ìsch Presbyteriàner gsìì. Mìt sinera Ehafràui Roberta Lewis hàt’r a Suhn ghàà, dr Joseph Weldon Bailey III.
Rudolf Olaf Tönjachen
Er isch dr Soon vom Chasper Tönjachen, wo wie vil Bündner en zytwysen Uswanderer gsi isch, und vo dr Margarete geb. Jensen us Dänemark gsi. Er isch mit dr Erica Fanconi vo Poschiavo vrhürootet gsi.