cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Landnahme der Slawen auf dem Balkan
D Landnaam vo de Slawe uf em Balkan het die ethnischie Vilfalt dört um en Elimänt erwiteret, wo bis hüte bräägend isch. Uf dr Balkanhalbinsle het sich under dr römische Herrschaft im Norde die latiinischi Sprooch und südlig vo dr sogenannte Jireček-Linie die griechischi duuregsetzt, bis vom Ändi vom 6. Joorhundert aa slawischi Stämm sich gege dr Widerstand vom Byzantinische Riich dört für immer niidergloo häi (Landnaam). Noch dr Christianisierig dur d Slaweapostel Kyrill und Method häi d Slawe vom 9. Joorhundert aa mit Hilf vo dr orthodoxe Chille s Vermächtnis vo Ostrom im Balkanruum übernoo.
Kreis Quinto
Dr Chrais Quinto (ital. Circolo di Quinto) bildet zämme mit dr Chrais Airolo, Faido un Giornico dr Bezirk Leventina im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Quinto.
Nagold
Nagold stoht fir:
Kreis Quinto
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Karl Berner (Dichter)
Dr Karl Berner (* 26. Jänner 1863 z Chander; † 19. Dezämber 1941 z Fryburg) isch e dytsche Lehrer un Dialäktdichter gsii.
Lääben un Beruef
Sy Vater het au Karl Berner ghaißen un isch e Uhrmachermaischter gsii, sy Mueter isch däm sy Frau Elisabeth geb. Stutz gsii.
Är isch uf d Volksschuel z Chander gange un derno vu 1878 bis 1881 uf s Volksschuellehrer-Seminar I z Charlsrue. Är het derno vu 1881 bis 1884 as Unterlehrer an ere Schuel z Mille gschafft. Wel em des uf Duur z wenig gsii isch, het er si fir zwai Johr beurlaube loo un isch uf Gämf gange go sy Franzesisch z vebessere. Wun er wider retuur chuu is er nomol vu 1885 bis 1888 as Unterlehrer z Stetten bi Löörech gschafft un 1886 s Realschuellehrerexame fir Änglisch un Franzesisch abglait. Fir ai Johr het er as Unterlehrer an dr Knaben-Volksschuel z Fryburg gschafft un ab 1889 derno an dr Maidliburgerschuel z Fryburg, em hitige Goethe-Gymnasium, aafangs au as Unterlehrer, bal as Hauptlehrer un Realschuellehrer. Dert isch er au verbeamtet wore. Fir sy Franzesischunterricht het er en aige Lehrbuech mit em Titel „Récréation instructives, Morceaux dialogués“ verfasst, wun er 1906 bi Velhagen und Klasing uusebrocht het. Des Lehrbuech isch no lang au an andere Schuele z Bade bruucht wore. Är isch au Studierot wore, was dodmol ebis bsunders gsii isch fir Realschuellehrer. Dur dr Beamtenabböu im Rame vu dr „Personalabbauverordnung“ vu 1923 het au dr Berner sy Stell verlore un isch emänd mit 61 in Ruestand versetzt wore.
Sy dichterisch Wäärch
Syni erschte hochdytsche Gedicht het dr Berner anne 1912 im Band „Reigen der Jahre“ vereffetligt, zum Großdail sin d Gedicht aber elter. D Gedicht sin ender volksdimlig un zum Dail au humorvoll. Si handle vu Liebi, Johreszyte, Vergängligkait usw. Im Erschte Wältchrieg het er anne 1916 e Sammlig vu hochdytsche un au alemannische Gedicht unter em Titel „Aus Sturm und Stille“ uusebrocht, wu s vaterländischi „Kriegsdichtungen“ (so dr Untertitel) din het. Anne 1921 isch dr Gedichtband „Potz Dunter“ erschine, wu e große Erfolg gsii isch. In däm Buech het er Prosagschichte un Gedicht zämegstellt, wu alli uf Alemannisch gschribe sin. D Gschichte un Gedicht in „Bunte Fenster“ (1933) sin zum Dail uf Hochdytsch, zum Dail uf Alemannisch verfasst.
Im Dritte Rych het dr Berner nyt effetli zue dr Bolitik gsait.
No sym Dod het e Chandermer Freindeskrais unter Fääderfierig vum Karl Friedrich Vogel nomol e Band unter em Titel „Spielende Lichter“ publiziert mit Dagebuechnotize, Aphorisme, Gedicht un Gschichte vum Berner, wider uf Hochdytsch un uf Alemannisch.
Im Chandermer Stadtarchiv het s e Dail vum Berner sym Nooloss mit eme Hufe hochdytsche Gedicht, wu nonig publiziert sin.
Sunschtigs
D Stedt Fryburg un Chander hän Stroß noch em Karl Berner gnännt.
Zytwys het Chander e „Karl-Berner-Preis“ fir Schueler vu dr Chandermer Volksschuel vergee, wu s aber nimi git.
Bartenheim
Bàrtene (frz. Bartenheim, dt. Bartenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bàrtene ìsch. Bàrtene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàrtene ghert zem Hochàlemànnisch.
Weingarten (Freiburg)
Wigarte isch e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau. Im Norde wird er dur d'Dreisam vum Stadtdeil Betzehüse trennt, im Oschte lit uf dr andere Site vu dr Güeterbahnlinie Hasle un im Süde, dur d'Obfiger Stross (dt. Opfinger Straße) trennt, dr Stadtbezirk Hasle-Haid, wo ebefalls zue Hasle zellt. Im Weschte schliesslich grenzt dr neu Stadtdeil Riselfeld an Wigarte.
Wigarte isch in dr 1960er Johre vu dr Freiburger Stadtbau (alem. Friburger Stadtbau) errichtet worre. Dr Stadtdeil het ca. 10.000 Iwohner. Er isch prägt durch sini vile Hochhüser un dr im Verglich zum reschtliche Friburger Rüm hoche Usländeradeil (ca. 21 %).
Dr Stadtdeil isch ursprünglich e Bezirk vu Hasle gsi, wo no später as e eigene Stadtdeil usglideret worre isch.
Kilche
Die katholisch St. Andreas-Kilche isch 1968/69 baut worre. D'Kilchegmei isch 1975 gründet worre. Nooch eme Brand isch dr Innenrüm 1992/94 renoviert un neu gstaltet worre. Die evangelische Christe ghöre zue dr Dietrich-Bonhoeffer-Gmei. Usserdem git's e Neuapostolischi Kilche.
Kinderschuele
Im Stadtdeil git's mehreri Betreuigsirichtige fer Vorschuelkinder, nämlich
Schuele
D'Adolf-Reichwein-Grundschuel bsueche d'Kinder ussem Stadtdeil bis zum vierte Schueljohr. Si het e Ussestell im Hüs Wigarte.
Verkehr
Durch Wigarte füehre d'Friburger Stadtbahnlinie 3 (Vauban – Haid) un 5 (Riselfeld – Hornusstross). Sowohl über d'Besançon-Allee as Deil vu dr Weschtumfahrig vu Friburg wie au dr Aschluss Berliner Allee isch dr Stadtdeil guet an dr Autobahnzubringer Friburg-Mitti (B31a) un demit an d'Bundesautobahn 5 / Europastross 35 abunde.
Markthalle Basel
D Määrthalle Basel (au Groossmäärthalle) isch 1929 baut und bis 2004 as Grossistemäärt brucht worde.
Grad näbe dr Määrthalle het mä zur gliiche Zit e zwölfstöckige Durm mit Woonige baut.
s Geböid as Määrthalle
S Schaalegwölb vo dr achteggige Kupple het e Spannwiti vo 60 Meter, e Dicki vo acht Santimeter und d Form vo Zükloid.
Dr Entwurf vo dr Määrthalle Basel stammt vom Archidekduurbüro Gönner & Rhynner. D Züblin AG het sä noch de Blään und Berächnige vom Franz Dischinger und Ulrich Finsterwalder vo dr Dyckerhoff & Widmann AG usgfüert. Wo si eröffnet worden isch, isch d Määrthalle dr drittgrössti Kupplebau uf dr Wält gsi. Hüte stoot s Geböid under Dänkmolschutz.
dr Umbau zum Gschäftszentrum
In de Joor 2009 bis 2011 isch d Määrthalle umbaut und saniert worde. Uf zwäi Stöck git s Flechene für Modegschäft, Gastronomii, e Bärgsport- und e Kompiutergschäft; under dr Kupple finde mänggisch Veraastaltige statt.
Georg Rheineck
Dr Georg Emil Rheineck, wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hot (* 24. Mai 1848 z Neckarsulm, † 4. Juli 1916 z Stuegert), ischt a deitscher (wirdabergischer) Bildhauer gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Georg Rheineck kommt am 24. Mai 1848 z Neckarsulm uff d Welt. Dr Vadder vo deam Bua isch dr prakdische Arzt ond Geburtshelfer Eduard Rheineck, wo’s 1835 aus berufliche Grend vo Ulm en des Städtle vorschlaga hot, wo d Sulm vom Necker uffgnomma wuud. Noch-em Bsuech vo dr Ladein- ond Realschuel hegt dr Georg da Wonsch, späder amol Archidekt zo werra, abr do drmit beißt’r bei seim Vadder uff Granit. So goht’r halt em Alder vo 14 Johr zo de Neckarsulmer Stoimetz-Briader Zartmann en d Lehr ond beendet dui Ausbildong mit-em Gsellabriaf. Ausfilla duet-en des Handwerk abr et. Drom bildet’r sich noch de Feierobed kinschtlerisch weiter en dr Hoffnong, uff dui Weis villeicht irgendwann amol an-ra Kunschtakademii studiira zo kenna.
1970 macht dr Deitsch-Franzeesische Kriag em Georg Rheineck seim Wonsch an krefiga Strich durch d Rechnong: Er wuud als Soldat zor Armee eizoga ond muaß bei dr Belagerong vo Paris sein Denscht vorrichda. Zom Glick kommt’r em Johr druff wiider wohlbehalda hoim. Jetzt bewirbt’r sich om d Uffnahm bei dr Minchner Kunschtakademii. Dui abr lehnt sei Gsuech ab. Meh Glick hot’r bei dr Hochschuel en Stuegert. De sell empfihlt-en noch-ra gewissa Zeit sogar weider an dui renommirda Dreschdner Kunschtaademii. Z Dreschden lernt’r d Emma Roßhirt kenna, ond em Johr 1879 fihrt’r-se zom Traualtar. S Glick vo selle Eheleit währt abr et lang: Scho viir Johr späder stirbt dui Frau bei dr Geburt vo ihrem zwoida Dechderle. Dia Mädla kommet jetzt als Pflegekender zo Vorwande noch Ehrenga ond Pforzheim.
Em Rheineck sei nägschda Stazioo ischt Karlsruah, ond do druff folgt – 1886 bis zo seim Ableaba – Stuegert. En sellra Stadt schließt’r en seira Wohnong en dr Reinsburgstroß 84 am 4. Juli 1916 noch-ma lengera Leida seine Auga fir emmer. 68 Johr alt ischt’r worra. Sei ledschda Ruah fendet dr Georg Rheinbeck uff-em Pragfriidhof. S Grabmal hot der guade Moo selber gschaffa.
Papua-Neuguinea
Papua-Neiginea lyt im Human Development Index uf em 148. Platz vu insgsamt 182 Länder.
Geografii
Rund 80 Brozänt vu dr Landesflechi wäre vu dr bärgigen Insle Neiginea yygnuu. Dernäbe git s e Huffe Insle un Inselgruppe. Papua-Neiginea isch Dail vum pazifische Großruum Melanesie, wu vu Neiginea im Weschte bis zue dr Fidschi-Insle im Oschte goht. Geografisch lyt Neiginea am Rand vum e diefen Ozeanbecki uf eme stark verformte, bis hite vulkanisch aktive Dail vu dr Ärdkruschte. Vum Miozän bis zum Pleistozän het sich d Ärdoberflechi do stark gfaltet un het d Buchte, Gebirg un Inselchette vum Land gschaffe.
Di ganz Insle isch durzoge vun eme rund 200 Kilometer braite, vernäschtlete Gebirg, wu vu gäche Däler un wenig zuegänglige Ebene bregt isch. Die Landesnatur isch ginschtig gsi fir die isoliert Stammesbildig, wie si z Neiginea stattgfunde het. Dr hegscht z Papua-Neiginea isch dr Mount Wilhelm mit 4.509 Meter, knapp unter dr ganzjehrige Schneegränze.
D Landschaften sin arg vilfältig un abwägligsryych. In dr Gebirg, wu dur starki Hechenunterschid gchännzaichnet sin, git s spitzi Chäpf, braiti Däler, Glätscher, Rägewald, Vulkan, Grasflechine, Hochgebirgswald un alpini Ebene. Zwische Gebirg un Kischteland het s Mangrovesimpf, Savanne un fruchtbar Schwämmbiet vu Fliss un Rägewald. Dr lengscht Fluss vu Papua-Neiginea isch dr 1.200 Kilometer lang Sepik. Vor dr Nordkischte lige uusdehnti Koralleriff.
Im Hochland cha s znaacht Froscht gee, derwylscht s an dr Kischte ganzjehrig Dag un Naacht um di 30 Grad warm isch. Im Gegesatz zue Nordauschtralie, wu s haißer, aber druckener isch, het s an dr Kischte vu Neiginea vilmol e tropisch hochi Luftfyychtigkait. An e Dail Kischtestrich isch d Fyychtigkait extrem hoch. D Passat- un Monsunwind, wu vum Gebirg glaitet wäre, bringen em ganze Land regelmäßig tropischi Rägegiss.
No Grönland isch Neiginea di zwootgrescht Insle vu dr Ärd un isch wytruumig vu zahlryyche Inselgruppe umgee, wu geografisch in die Hauptgruppe chenne unterdailt wäre:
Z Papua-Neiginea het s rund 15-21.000 Hecheri Pflanze, dodervu rund 3.000 Orchideenarte, rund 800 Korallenarte, rund 600 Fischarte, 250 Suuger und 760 Vogelarte. E Bsunderhait sin di acht Arte vu Baumkänguru.
Im Land het s die terrestrische Ekoregione:
Sproche
Papua-Neiginea isch s Land mit dr greschte Sprochevilfalt uf dr Wält. Unter dr rund segs Millionen Yywohner wäre no Schetzige bis zue 826 Sproche gschwätzt (je no Aagab zwische 11 un 25 Brozänt vu dr läbige Sproche in dr Wält). Näbe austronesische Sproche wäre vor allem Sproche gschwätzt, wu mer unter em Uusdruck Papua-Sproche zämmefasst, wu aber kai sprochgenetische Ainhait bilde, sundern zue zmindescht 12 verschidene Sprochefamilie ghere. D Zahl vu dr in dr Hauptsach melanesischen ethnische Gruppen isch no greßer. All wichtiger im Land wird s Tok Pisin, wu sich mittlerwyyli vun eme Pidgin zuen eme voll uusbildete Kreolisch entwicklet het. Tok Pisin schwätze au all me Lyt as Muetersproch, as Verchehrssproch isch s im ganze Land verbraitet. Dernäbe schwätze vil Lyt au no Hiri Motu (oder Police Motu), e Pidginsproch, wu uf dr Motu-Sproch basiert.
Volksgruppe
Di maischte Lyt z Papua-Neiginea ghere zue dr Papua, wu mer in bis zue 1000 unterschidligi Volksgruppe mit aigene Sproche un Kultur un au aigene religiese Draditione cha unterdaile. Si wohne zum große Dail im Bärgland vu dr Insle. An dr Kischte un uf dr Insle vor dr Kischte läbe melanesischi Volksgruppe, wu auschtronesischi Sproche schwätze, derzue het s chlaineri Gruppe vu Mikronesier, Polynesier un Europäer.
Religion
D Religionsgschicht vu Papua-Neiginea isch stark bregt dur verschideni chrischtligi Missionsgsellschafte, wu in dr zwote Helfti vum 19. Johrhundert aagfange hän, d Bevelkerig z Neiginea z missioniere. Vor allem vu Dytschland, Ängland un Auschtralie sin die Missionar chuu. Aagfange het di chrischtlig Mission 1852 uf dr Insle Umboi dur katholischi Missionar, wu dää Versuech aber noch ere churze Zyt wider hän mieße ufgee. Ab 1872 het derno d Londoner Missionsgsellschaft im Golf vu Papua mit dr erschte noohaltige Missionsarbet z Neiginea aagfange. Derzue sin di lutherisch Neundettelsauer Mission (1882) chuu, auschtralischi Methodischte/Wesleyaner (Bismarck Archipel, 1874), di katholische Missionare vom heiligsten Herzen (Bismarck Archipel, 1882), franzesischi katholischi Missionar (Papua, 1885), d Rheinisch Mission (Madang, 1887), d Steyler Mission (Madang, 1895) un d Liebenzeller Mission (Manus, 1914).
Hite ghert s Mee vu dr Bevelkerig chrischtlige Konfessionen aa. D Aagabe driber schwanke zwische 66 Brozänt un iber 90 Brozänt. Di draditionälle Religione (Animismus) sin dur Missionierig syt em Aafang vum 20. Johrhundert stark zruckgange, zäntrali Dail vu ihre kultische Ritual, wu vilmol Ahnekult un Initiationszeremonie derzue ghert hän, sin dur di australisch Kolonialverwaltig verbotte wore. Di draditionäll Musik vu Neiginea isch e wichtige Bstanddail fir di verblibene Kult.
Im Zensus vu 2000 hän sich 96% vu dr Lyt aagee, ass si Mitglid vun ere chrischtlige Chilche seie. D Verdailig vu dr Konfessione isch eso gsi :
Dernäbe git s Cargo-Kult un d Religione vu muslimische, hinduistischen un buddhistischen Yywanderer.
Friezyt
D Insle Neiginea isch vor 60.000 bis 50.000 Johr, wu si zem erschte Mol vu Mänsche bsidlet woren isch, dr nerdli Dail vu Sahul gsi. Des isch e Landmasse gsii, wu au dr gsamt Kontinent Auschtralie umfasst gha het. D Mänsche sin dertemol mit chlaine Boot vu Weschte uus yygwanderet, wel dodmol sin di weschtli vu Neiginea glägene hitige Insle no kai Insle gsi, aber di hecher glägene Dail vu dr Landmasse Sunda, em sidlige Dail vum asiatische Kontinent.
Staiwärchzyg mit eme Alter vu rund 40.000 Johr sin uf dr Huon-Halbinsle in dr Morobeprovinz gfunde wore. Scho vor rund 40.000 Johr sin di erschte Sidler uf d Insle Neibritannie un Neiirland im Bismarck-Archipel chuu, s Hochland vu Neiginea sälber isch vor 30.000 Johr bsidlet wore. Vor 28.000 Johr sin Mänsche uf d Insle Buka (Provinz Bougainville) chuu un uf e domoligi Insle, wu hite dr grescht Dail vu dr Salomone umfasst. Buka isch vu Neiirland uus bsidlet wore, d Mänsche hän doderby mieße uf s Meer uuse fahre, ohni ass si s Land uf dr äänere Syte gsää hän. Manus isch derno vor 20.000 Johr bsidlet wore. Bis uf Manus hän d Mänsche mieße ne Strecki vu 200 km iberquere, dervu 75 km ohni Sicht uf Land. Di mänschlig Siidlig hert derno bis vor 3500 Johr am eschtlige Änd vu dr Salomone ufghert.
Di erschte Sidler hän gläbt vu dr Jagd, em Fischfang un em Sammle vu Pflanze. D Galip-Nuss (Canarium sp.) isch wahrschyns zerscht an dr Nordkischte vu Neiginea gsammlet wore un d Baim sin derno uf dr Insle vum Bismarck-Archipel un dr Salomone yygfiert wore. Ruckständ vu dr Nuss, wu mer in dr mittlere Sepik-Region gfunde het, sin uf e Alter vu 17.000 Johr datiert wore, uf 15.000 Johr uf dr Insle Manus, uf 15.500 Johr uf Buka un uf 9000 Johr uf Neiirland. Di ässbare Nuss vu Pandanus antaresensis sin wahrschyns scho syt rund 30.000 Johr gsammlet wore, d Nuss vu Pandanus brosimos syt rund 10.000 Johr. Pandanus julianettii, wu hite im Hochland uf ere Hechi zwische 1800 un 2600 Meter aaböue wird, isch vor rund 2000 Johr us P. brosimos zichtet wore. Taro isch syter zmindescht 28.000 Johr gnutzt wore, eso alt sin Staiwärchzyg, wu mer uf Buka gfunde het un wu Taro-Sterchi draa noogwise woren isch. D Sidler uf dr Insle im Bismarck-Archipel hän vor rund 23.000 Johr Dier vu Neiginea uf di andre Insle yygfiert, wahrschyns as Jagdbyti.
Scho frie het s Handel gee mit Obsidian. Die Stai us Vulkanglas, wu mer brucht het fir Mässerschnyde, sin bi Talasea an dr Nordkischte vu Neibritannie gsammelt wore un uf Neiirland sin si scho vor rund 23.000 Johr zum erschte Mol brucht wore. Bis Borneo sin d Obsidian vu Neibritannie ghandelt wore. Vor rund 18.000 Johr isch s Klima uf dr Äärd wermer wore un dr Meeresspiegel isch aagstiige. D niderer gläägene Biet sin iberfluete wore, vor rund 8500 au di letscht schmal Landbruck zwische Neiginea un Auschtralie.
Syt rund 10.000 Johr duet mer uf Neiginea buure. Insgsamt git s vier Regione uf dr Wält, wu no Aasicht vu dr Archäologe uuabhängig vun enander im Ramme vu dr Neolithische Revolution dr Ackerböu entwicklet woren isch: im Fruchtbare Halbmond zwische Mittelmeer un Mesopotamie, z Sidchina, z Mittelamerika un in dr Sumpfregion Kuk im sidlige Hochland vu Neiginea. Die Fundstell in dr Region Kuk isch anne 2008 vu dr UNESCO zuen ere Wälterbestätte erklert woren.
Vor ca. 7000 Johr isch dr Aaböu vu Zuckerrohr un Banane im Hochland noogwise. S sin au Iberräscht vu Taro-Wurzle gfunde wore, wu au as landwirtschaftligi Hinterlosseschafte ditte wäre, wel si im Hochland nit vu Natur uus vorchemme. Au Entwässerigskanäl sin entdeckt wore. S ainzig haimisch Dier, wu uf Neiginea halb domeschtiziert woren isch, isch dr Kasuar.
Dr Noowyys vu wytere Zivilisationsgegeständ isch aber seli schwirig, wel in däm Tropeklima alles organisch Matrial schnäll vergheit un im Zug vum Abschmilze vu dr Glätscher am Änd vu dr letschte Yyszyt wyti Kischtebiet vor rund 6.000 Johr iberfluetet wore sin, was es Wissen iber frieji Kischtekulture stark yyschränkt.
Vor rund 3500 Johr hän Mänsche us dr austronesische Sprochfamilie d Kischtebiet vu Neiguinea bsidlet. Die Lyt, wu zue dr Lapita-Kultur ghert hän, sin dertemol scho gueti Seefahrer gsi. D Auschtronesier hän derno vu Sidoschtasie domeschtizierti Dier mitbrocht: Sei, Hind un Hiener.
Us dr Zyt vor dr Entdeckig dur d Europäer waißt mer, ass es schwachi Verbindige zum eschtlige Dail vum indonesische Archipel gee het. Im altjavanesische Heldegedicht Nagarakretagama vu 1365 wird d Onin-Halbinsle (Mac-Gluer-Golf) as Wwanin gnännt, di erscht gsicheret Nännig vun eme neigineanische Biet in dr Literatur
Erschti Kontakt mit Europäer
Wär di erschte Europäer gsii sin, wu d Insle Neiginea am Aafang vum 16. Johrhundert entdeckt, isch nit sicher. Eb d Portugiese Antonio d`Abreu un Francisco Serrano 1511/12 bis dohär gsäglet sin, isch ender frogli. Dr erscht Europäer, wu sicher bis uf Neiginea chuu isch, isch dr Jorge de Meneses anne 1526 gsii, wu zuefellig uf Neiginea glandet isch. Är soll s Land „Ihlos dos Papua“ (Insle vu dr Chruselhoorige) gnännt haa – noch eme malaiische Wort fir „chruus“ –, zum s Chruuselhoor vu dr melanesische indigene Bevelkerig z bezaichne. Im Johr 1528 isch dr spanisch Seefahrer Alvaro de Saavedra Ceron an dr Nordkischte vun Neiginea lang gsäglet un het d Insle „Isla de Oro“ (Goldinsle) gnännt, in dr Johre 1527 bis 1529 het er au di eschtlige Karoline un villicht au d Admiralitätsinsle entdeckt.
Anne 1545 isch dr Spanier Íñigo Ortiz de Retez uf dr Insle glandet un het si „Nueva Guinea“ gnännt, wel ihn d Kischte un d Yywohner an die vum afrikanische Ginea gmahnt het, wun er dervor verbyygsäglet isch.
Anderi Seefahrer und Entdecker, wu in dr Region Insle entdeckt hän, sin dr Diego da Rocha (e Dail vu dr Karoline, 1525) un dr Alonso de Salazar (e Dail vu dr Karoline, 1526) gsii.
Dr Ruy Lopez de Villalobos het mit syyre Flotte, wu vum Bernaldo de la Torre aagfiert woren isch, anne 1542-45 d Marshallinsle un di weschtlige Karoline entdeckt un uf dr Ruckfahrt derno di nedrlige Mariane. E andere Dail vu däre Flotte het dr Ortiz de Retez gfiert, är isch bis zur dr Ninigo-Gruppe an dr Nordkischte vu Neiginea chuu.
S erscht Mol uf ere europäische Charte verzaichnet wore isch Neiginea anne 1569 uf dr Wältcharte vum Gerhard Mercator. Är schrybt as Kommentar derzue:
Anne 1568 het dr Alvaro de Medaña y Neya d Salomon-Insle gfunde. Dr Pedro Fernandez de Quiros un dr Louis Vaez de Torres hän anne 1606 d Tuamotu-Gruppe un Dail vu dr Neie Hebride entdeckt, derzue au d Torres-Stroße, wu noch em de Torres gnännt isch.
S Bismarck-Archipel isch anne 1616 vu dr niderländische Seefahrer Jakob Le Maire un Willem Schouten entdeckt wore. 1623 het dr Jan Carstenszoon im Ufdrag vu dr Niderländische Oschtindie-Kompanii großi Dail vu dr Kischte kartografiert. Di Niderländisch Oschtindie Kompanii het ab däm Zytpunkt gschäftligi un machtbolitisch motivierti Kontakt zue dr Region ghalte.
Dr erscht Europäer, wu zue dr Insle Neibritannie chuu isch, isch dr William Dampier am 27. Februar 1700 gsii, wu dr Insle derno dr Name Nova Britannia gee het. Anderi Seefahrer, wu Insle un Inselgruppe vor Neiginea fir Europa entdeckt hän, sin dr dr Brit Philipp Carteret (Duke-of-York-Insle 1767) un dr Franzoos Joseph Bruny d’Entrecasteaux (D’Entrecasteaux-Insle 1792).
Mit dr Seefahrer, Missionar un Händler vu Spanie un Portugal, speter au us dr Niderlande, Frankrych, Großbritannie sin Dier un Bflanze uf Sidoschtasie chuu, wu zum Dail wichtig wore sin fir d Landwirtschaft, vilmol wichtiger wie in ihre Ursprungsländer. Zum Byschpel stammt dr Sießhärdepfel (Ipomoea batatas) vu Sidamerika un isch hite aini vu dr wichtigschte Nahrigsbflanze im Ruum Neiginea un dr Inslewält drumumme. S isch nit ganz sicher, eb si erscht vu dr Spanier no 1500 in dr Pazifikruum brocht woren isch oder scho vu polynesische Seefahrer vor 1500. E andri Bflanze mit eme amerikanische Ursprung isch dr Dubak, wu scho vor 1600 vu dr Europäer uf d Molukke brocht woren isch. Händler vu dr Molukke hän e derno im Lauf vu dr Johrhundert au z Neiginea yygfiert. Dr erscht schriftlig Beleg fir Dubakaaböu z Neiginea stammt vum Schouten vu anne 1616, wu dr Dubak uf dr Aromoa-Insle vor dr Nordweschtkischte vu Neiginea gfunde het. Andri Bflanze, wu z Neiginea yygfiert wore sin vor dr Kolonialisierig ab 1870, sin d Lima-Bohne zwische 1700 un 1870 (z Indonesie vor 1650), Cassava zwische 1800 un 1870 un Bixa vor 1870.
Kolonialzyt
D Niderländer hän dr Weschtdail vu dr Insle anne 1828 in Bsitz gnuu, derwylscht si im Oschtdail no kai koloniali Inträsse gee het. Um 1860 het dr Firma Johann Cesar Godeffroy & Sohn vu Hamburg aagfange an dr Nordkischte mit Kopra un andere Kokosprodukt Handel z dryybe go dr enorm europäisch Bedarf an Kopra z decke. Vu Valparaíso uus het d Firma 1855 e Faktorei uf dr benochberte Salomone grindet un het d Sidsee mit eme Netz vu 45 Niderlossigen und Agenture iberzoge.
S Dytsch Ryych un Großbritannie hän sich bal e Wettränne gliferet, wär dr no freie Oschtdail vu dr Insle zerscht zum aigene Bsitz erklere diei. Wu dytschi Kapitän un dr Ornitholog Otto Finsch an dr Nordkischte Fakte gschaffe hän, indäm si di dytsch Flagge ghisst gha hän, hän sich beedi Staate anne 1885 gainigt, dr Oschtdail in dr Mitti z daile. Dr Norde isch Chaiser-Wilhelms-Land (dt. 'Kaiser-Wilhelms-Land') daift un „Schutzgebiet“ vun ere große dytsche Kolonialgsellschaft, dr Neuguinea-Kompagnie, wore.
D Kompanii het schlächti Gschäft gmacht, un anne 1899 het s Dytsch Ryych des Prestiischobjäkt as reguläri Kolonii ibernuu. Dr Namme vu dr Kolonii isch Dytsch-Neiginea (dt. 'Deutsch-Neuguinea') gsi, un si het ußer em Chaiser-Wilhelms-Land no d Inselgruppe vu dr Mariane, dr Karoline, vu Palau, Nauru, Bougainville, d Marshallinsle un dr Bismarck-Archipel umfasst. 1914 hän auschtralischi Druppe s dytsch Biet glyy am Aafang vum Erschte Wältchrieg bsetzt. Noch em Chrieg isch di verlore Kolonii vum Velkerbund as Mandatsgebiet „Territorium Neuguinea“, wu dreihänderisch het solle verwaltet wäre, an Auschtralie ibergee wore.
Dr Siden isch am 6. Novämber 1884 zum Protektorat Britisch-Neiginea erklert un am 4. Septämber 1888 annektiert wore. Dr Besitz isch no dr Uuabhängigkait vu Auschtralien anne 1902 an des iberdrait wore. Ab 1905 her dr Siddail derno Territorium Papua ghaiße, un di faktisch Herrschaft vu dr auschtralische Verwaltig het aagfange.
Dr Weschtdail vu dr Insle isch niderländisch blibe. Anne 1963 het en Indonesie annektiert un het d Provinz vu do ab Wescht-Papua bzw. Papua-Barat gnännt.
Erforschig dur Europäer
Wichtige europäischi Forschigsraise un -expeditione dur Neiginea un in d Inselwält vor dr Kischte sin gsi:
Australisch verwaltet Dreihandgebiet
Syter anne 1949 sin d Kolonii Papua un s Territorium Nei-Ginea, wu in s Dreihandsyschtem vu dr Verainte Nationen iberfiert woren isch, gmainsam vu Auschtralie un vu dr Verainte Nation as Territorium Papua un Neiginea verwaltet wore mit Port Moresby as Verwaltigssitz.
Uuabhängigkeit
Anne 1962 het e UNO-Kommission empfohle, ass bal e Sälbschtverwaltig sott yygrichtet wäre. Autonomibsträbigen im Land hän im Johr 1963 zue dr Schaffig vun ere barlemäntarische Versammlig (ängl. House of Assembly) gfiert, wu am 8. Juni 1964 ufgmacht woren isch. Die Versammlig isch us 64 Mitglider bstande. Vu dr 54 gwehlten Abgordnete sin 38 Yyhaimischi gsii. 1971 isch s „Territorium Papua un Neiginea“ in „Papua-Neiginea“ umgnännt wore.
1972 sin Wahlen abghalte wore un d Bevelkerig het fir d Uuabhängigkait gstimmt. Am 1. Dezämber 1973 isch Papua-Neiginea autonom wore un e neji Regierig z Port Moresby het di inner Sälbschtverwaltig ibernuu. Us em auschtralische Administrator isch e Hochkommissar wore. Auschtralie het aber vorerscht d Ressort Verdaidigung, Inners, Ussebolitik un Ussehandel bhalte. No dr Verabschidig vun ere aigene Verfassig het Papua-Neiginea am 16. Septämber 1975 schließli di vollständig Unabhängigkait iberchuu. S Nationalitetszaiche vum Land isch PNG, was au di gängischt Abchirzig fir Papua-Neiginea isch.
S Land het vilmol dr Bremierminischter gwägslet, wichtig sin vor allem dr Michael Somare un der Julius Chan gsii. Unter dr Regierig vum Chan isch 1989 zuen eme bluetige Burgerchrieg uf dr Insle Bougainville chuu, em lengschten un opferryychschten im Sidpazifik syt em Zweete Wältchrieg. Är het erscht anne 1997 unter em Yydruck vu dr Sandline-Affäre chenne byyglait wäre, em Versuech vu dr Regierig Chan, dr Konflikt mithilf vun eme Seldnerunternämme militerisch z lese.
Vum 18. uf dr 19. Septämber 1994 isch zue heftige Vulkanuusbrich uf dr Insle Neibritannie chuu, wu d Stadt Rabaul fascht ganz zerstert hän.
Dr Michael Somare, wu dr erscht Bremierminischter vu 1975 bis 1980, nomol vu 1982 bis 1985 un wider syter anne 2002, het am 13. Dezämber 2010 mieße zruckdrätte un het sich eme Grichtsverfahre wäg em Vorwurf vu finanziälle Uuregemäßigkaite in dr 1990er Johr mieße stelle, dr Usseminischter Sam Abal het s Amt kommisarisch ibernuu. Am 17. Jänner 2011 isch dr Somare wider zruckgchehrt in s Amt vum Bremierminschter. Im April 2011 isch dr Somare uf Singapur gfloge, wun er syterhär in medizinischer Behandlig gsii isch. Är isch wider vum Sam Abal verdrätte wore. Am 2. Augschte 2011 het s Barlemänt vu Papua-Neiginea s Amt vum Bremierminischter fir vakant erklert un het dr friejer Finanzminischter Peter O’Neill zum Bremierminischter gwehlt. Wu dr Somare in s Land zruckchuu isch, het dr Oberscht Grichtshof d Entschaidig vum Barlemänt fir uugiltig erklert un dr Somare as rächtmäßige Bremierminischter bstetigt. Dr Generalgouverneur Michael Ogio het die Entschaidig aber widerruefe. Im Jänner 2012 hän Offizier unter dr Fierig vum pensionierte Oberscht Yaura Sasa im Ufdrag vum Somare in eme Butsch dr bishärig Militärchef unter Huusarrescht gstellt, d Regierig fir abgsetzt erklert un gforderet, ass dr Somare wider in s Amt yygsetzt wird. No aim Dag isch dää Ufstand aber nidergschlaa wore un die Offizier sin verhaftet wore.
Noch em Ruggdritt vum O’Neill isch am 30. Mai 2019 dr James Marape, wu bis April 2019 Finanzminischter gsii isch, vu dr Barlemäntsabgordnete zum neie Premierminischter vu Papua-Neiginea gwehlt wore.
Vum 23. Novämber bis zum 7. Dezämber 2019 isch uf dr Insle Bougainville e Referändum iber d Unabhängigkait duregfiert wore. Doderby hän 98 % vu dr Lyt fir e vollständigi Unabhängigkait vu Papua-Neiginea gstimmt.
Staatsrächt
Papua-Neiginea isch syt dr Uuabhängigkait Mitglid vum Commonwealth of Nations. S Land isch e barlamäntarischi Monarchii, offizäll Staatoberhaupt isch d Elizabeth II., aber as Chenigi vu Papua-Neiginea, nit as britisch Chenigi. E Generalgouverneur verdritt d Monarchi im Land. Är wird vum Barlemänt gwehlt und handlet uf Aawysig vum Regierigskabinett, wu dr Bremierminischter laite duet. Dr Bremierminischter wird vu dr Chenigi, verdrätte dur dr Generalgouverneur, uf Vorschlag vum Barlemänt ernännt.
D Hauptstadt Port Moresby isch au dr Sitz vum Nationalbarlemänt vu Papua-Neiginea. Des bstoht us aire Chammere mit 109 Abgordnete, wu fir je fimf Johr gwehlt wäre. Abstimmt wird syt dr Barlemäntswahle 2007 mit em „Limited Preferential Voting System“ (LPV), ere bsundere Form vum Meehaitswahlrächt. Doderby het jede Wahlbrächtigt drei Stimme, wun er Kandidate in syre bevorzugte Raiefolg cha gee. Wänn kaine di absolut Meehait iberchuu het, wird dr letscht vu dr Lischt gstriche, un syyni Zwootstimme wäre uf di andre Kandidate verdailt. Wänn derno allno kain di absolut Meehait het, wird dr zwaitletscht gstriche usw., eso lang bis e Bewärber 50% + 1 Stimm het.
Syt 2005 het Bougainville dr Status vun ere „Autonome Region“ mit bsundere Rächt.
Im Korruptionsindex vu Transparency International lyt Papua-Neiginea uf em 154. Blatz vu 182 Staate (Stand 2011).
Mänscherächt
D Lag vu dr Mänschrächte giltet z Papua-Neiginea as arg kritisch:
D UN-Sunderbrichterstatteri iber Gwalt gege Fraue Rashida Manjoo het im Merz 2012 s Land bsuecht un derno brichtet, Gwalt gege Fraue sei en allgegewärtig Phänomen, wu sich dur alli gsellschaftlige Ebene durzie deet, derhaim, in dr lokalen Umgebig un im inschtitutionälle Beraich.
Au d Organisation Amnesty International schrybt in ihrem Johresbricht 2013, ass Gwalt gege Frauen un Maidli wyt verbraitet sei. S chunnt immer wider zue Mord an Fraue wäge aagebliger Häxerei. Au in Gfängnis seie Gwalt bis zue Folter verbraitet, Fraue wäre in Gfängnis vylmol vergwaltigt. Bewohner vu informälle Sidlige seie vylmol Gwalt dur Bolizischte uusgsetzt, wänn sonigi Sidlige gruumt wäre.
E Gsetze gege Häxerei, wu anne 1971 yygfiert un vu Mänscherächtler lang kritisert woren isch, isch im Mai 2013 abgschafft wore.
Verwaltigsgliedrig
[[Datei:Papua New Guinea regions.png|thumb|220px|
]] Papua-Neiginea isch in 21 Provinzen un dr Hauptstadt-Distrikt National Capital District yydailt.
D Provinze wäre vier Regione zuegordnet: dr Hochland-Region, dr Insle-Region, dr Momasa-Region un dr Papua-Region.
Stedt
Di greschte Stedt sin (Stand 1. Jänner 2007): Port Moresby 283.733 Yywohner, Lae 76.254 Yywohner, Arawa 40.266 Yywohner un Mount Hagen 33.622 Yywohner.
Wirtschaft
S Bruttoinlandsprodukt isch anne 2007 bi 6,001 Milliarde US-Dollar gläge, was pro Yywohner 991 US-Dollar entspricht. Im Johr 1999 isch z Port Moresby d Port Moresby Stock Exchange grindet wore, di grescht Berse im Land.
Landwirtschaft
Im formälle Sektor dominiert dr primär Sektor: Bärgböu, Plantaschewirtschaft (Kaffee, Kopra, Kakao, Palmel) un d Holzinduschtri. Papua-Neiginea het no uf wyte Flechine Wälder, wu nit erschlosse sin. Wel d Verarbaitig zmaischt im Uusland stattfindet, isch s Land arg abhängig vu dr Wältmärtbryys, wu im Rohstoffberaich vilmol zimli schwanke.
Bärgbäu
Z Papua-Neiginea het s großi Vorchuu vu Gold, Silber un Chupfer. In dr Morobe Province het s um d Stadt Wau in dr 1920er Johr e Goldrusch gee. Wichtig isch vor allem d Edie Creek-Mine wore, wu ab 1926 Gold un Silber abböue wore isch. D Mine isch aber vor em Zweete Wältchrieg wider zuegmacht wore.
Vor allem syter dr 1970er Johr wäre Gold, Silber un Chupfer z Papua-Neiginea im großem Maßstab abböue, vilmol im Dagböu. D Folg sin vilmol großi Schäde fir d Umwält in dr Region um d Bärgwärch, z. B. dur d Freisetzig vu Cyanid, Arsen un Quäcksilber.
Uf dr Insle Bougainville isch mit dr Pangunamine vu 1972 bis 1989 di grescht Chupfermine uf dr Wält bedribe wore. Dur dr Burgerchrieg uf dr Insle isch d Mine anne 1989 ufgee wore, syter 2006 wird aber wider verhandlet iber e Widerufnahm vu dr Ferderig.
Anderi wichtigi Mine sin z. B.:
In dr Madang Province isch im Ramme vum Ramu NiCo-Projäkt vu dr China Metallurgical Group Corporation (CN) blant, Nickel un Cobalt in dr Kurumbukarimine abzböue.
Währig
D Währig vu Papua-Neigina isch dr Kina. Ai Kina wird in 100 Toea unterdailt. Dr Name chunnt vu dr Kinamuschle, eme draditionälle Zahligsmittel im Hochland.
Fir d Stabilisierig vu dr intärne Wirtschaftschraislaif wird syt 2002 dr Gebruuch vum draditionälle Muschelgäld vu dr Tolai as Komplementärwährig offiziäll gferderet. Im Februar 2002 isch in dr Nechi vu Rabaul uf dr Insle Neibritannie di wältwyt erscht Muschel-Bank ufgmacht. D Tolai Exchange Bank wägslet s Muschelgäld in e herti Währig, dr Kina. Dr aktuäll Wägselkurs lyt bi vier Kina fir ai fathom (e Chette mit Muschle). Elai uf dr Gazelle-Halbinsle schetzt mer e Umlauf an Muschelgäld in Hechi vu acht Millione Kina.
Ussehandel
Dr Ussehandel isch dur e hoche Exportiberschuss bregt: derwylscht 2001 fir 4,655 Milliarde Euro Ware exportiert wore sin, sin d Import bi 808 Millione Euro gläge. Hauptexportgieter sin Gold (35 %), Erdel (31 %), Chupfer (11 %) un Kaffee (5 %). Importiert wäre vor allem Maschine, Dransportuusrischtigen und Induschtrigieter.
Staatshuushalt
Dr Staatshuushalt het anne 2009 Uusgabe vu umgrächnet 2,427 Milliarde US-Dollar umfasst, d Yynamme sin bi umgrächnet 2,414 Milliarde US-Dollar gläge. Dodrus ergit sich e Huushaltsdefizit in Hechi vu 0,2 % vum BIP.
D Staatsverschuldig isch 2009 bi 2,5 Milliarde US-Dollar oder 30,2 % vum BIP gläge.
Vor allem di ehmolig Kolonialmacht Auschtralie unterstitzt dr Staatshuushalt vu Papua-Neiginea massiv im Ramme vun ere Budgethilf. Die Zahlige mache ne große Aadail vu dr Staatsyynammen uus.
Turismus
Dr Turismus isch z Papua-Neiginea bishär nume wenig entwicklet. Ais vu dr bekannteschte turistische Ziil isch dr Kokoda Track. Alljohr raise rund 70.000 Lyt in s Land. Raisen in bstimmti Biet gälten as arg gfährlig. S dytsch Uuswärtig Amt empfihlt bsunderi Vorsicht wäg dr hoche Kriminalitätsrote unter andrem bi Ufenthalt in dr Hauptstadt Port Moresby, z Lae, im Hochland, z Mount Hagen un uf dr Insle Bougainville.
Stroßenetz
S Stroßenetz isch schlächt uusböue, wel s Land arg uuwägsam isch. Näbe Streckine in Kischtebiet git s e Hochland-Autobahn (Highland Highway) im Innere vum Land. Vu 19.600 Kilometer Stroß sin nume 600 Kilometer asphaltiert.
Schifffahrt
Z Papua-Neiginea git s vier Iberseehäfe: Port Moresby, Lae, Madang un Rabaul. Uf em Wasserwäg wäre Handelsgieter un Persone dransportiert. E mänkmol lege au Chryzfahrtschiff aa.
Literatur
E gschribeni Literatur git s z Papua-Neiginea im Gegesatz zue dr draditionälle mindlig iberliferete Literatur nonig eso lang.
S erscht Buech, wu vun eme Neigineer vereffetligt woren isch, isch wohl d Autobiografii vum Ligeremaluoga vu dr Insle Neiirland gsi, wu anne 1932 unter em Titel «The Erstwhile Savage» erschinen isch. Är het sii Autobiografii in syre Muetersproch Kuanua gschribe gha, un e auschtralischi Missionari, d Ella Collins, het s derno in s Änglisch ibersetzt. Sibe Johr speter, anne 1939, isch d Autobiografii vum Ahuia Ova uf Änglisch erschine: «The Reminiscence of Ahua Ova» im Journal of the Royal Anthropological Institute. Dr Ahuia Ova het si in syre Muetersproch Motu gschribe un dr Igo Arua het si ibersetzt.
Di erschte Aaregige fir e modärni Literatur sin dur dr dytsch Schriftsteller un Sprochwisseschaftler Ulli Beier chuu, wu an dr University of Papua New Guinea Kurs in Creative Writing gee het un s erscht neiginesisch Literaturmagazin, Kovave, grindet het. E baar vu dr erschte bekannte Autore vu Papua-Neiginea hän im Kovave s erscht Mol publiziert, z. B. dr John Kasaipwalova, dr Kumalau Tawali, dr Apisai Enos un dr Kama Kerpi.
S erscht greßer Wärch vu dr neiginesische Literatur, wu nit in eme Magazin erschinen isch, isch d Autobiografii Ten Thousand Years in a Lifetime vum Albert Maori Kiki vu 1968 gsii. Anne 1970 het dr Vincent Eri dr erscht neiginesisch Roman, The Crocodile, vereffetligt.
Wichtige Autore vu Papua-Neiginea sin au dr Ignatius Kilage, d Nora Vagi Brash, dr Steven Edmund Winduo un d Loujaya Kouza.
Kulturfeschtival
Z Papua-Neiginea git s e Huffe Kultur-Feschtival (sing-sing), wu alljohr abghalte wäre un wu hite vilmol au bi Turischte beliebt sin. Uf däne Feschtival wird zmaischt di draditionäll Volkskultur in Form vu Dänz, Musik, Chlaider, Larve, Boot usw. bresäntiert. Die Feschtival sin ab dr 1950er Johr us draditionälle Dräffe entstande, wu verschideni Volksgruppe zuen eme fridlige Uusdusch vu kulturälle Draditione zämmechuu sin.
Bildig
Hite isch s Bildigssyschtem viergliderig. D Chinder chemme mit 6 Johr in e Vorberaitigsklasse (preparation grade) un derno mit 7 in di erscht Klass (Grade 1).
Näb em Syschtem mit Elementary, Primary un Secondary Schools git s no e ander Syschtem mit ere Community School (Grad 1-6) un ere High School/Provincial High School (Grade 7-10), aber des Syschtem wird allmee ersetzt dur s erscht Syschtem.
Noch em Schools Census, wu s Department of Education anne 2007 durgfiert het, git z Papua-Neiginea die Verdailig vu Schuele :
Z Papua-Neiginea git s segs Universitete. Di erschte zwoo sin d University of Papua New Guinea (UPNG) z Port Moresby (grindet 1965) un d Papua New Guinea University of Technology bi Lae in dr Morobe-Provinz (grindet 1965 as Papua New Guinea Institute of Higher Technical Education z Port Moresby, syt 1968 z Lae, ab 1970 Papua New Guinea Institute of Technology, syt 1973 Universitet) gsii. Di andere vier Universitete sin urspringli Colleges gsi, wu dur Regierigserläss zue Universitete ufgwärtet wore sin: d University of Goroka in dr Eastern Highlands-Provinz (grindet 1961 as Goroka Teacher’s College fir Primarschuellehrer, ab 1968 au fir Sekundarschuellehrer, vu 1975 bis 1992 as Deil vu dr UPNG, syt 1992 as aigeständigi Universitet), d Divine Word University (Dreger: dr katholisch Orde Steyler Missionar, grindet as Divine Word Secondary High School, ab 1980 Divine Word Institute, 1996 Universitet) in dr Madang-Provinz, d Vudal Agriculture University in dr East New Britain-Provinz (grindet 1965 as Vudal Agricultural College, Universitet 1997) un d Pacific Adventist University z Port Moresby (Dreger: Sibe-Däg-Adventischte-Chilche, grindet as Pacific Adventist College 1983, Universitet 1997).
Gsundhait
2007 sin di effetlige Gsundhaitsuusgabe bi 2,6 % vum Bruttoinlandsprodukt gläge. Mit rund 2 % vu dr erwagsene Bevelkerig het s Land di hegscht Rate vu HIV bzw. AIDS im Mit rund 2 % vu dr erwagsene Bevelkerig het s Land di hegscht Rate vu HIV bzw. AIDS im Pazifikruum. . Malaria isch di wichtigscht Chranket z Papua-Neiginea. Anne 2003 het s 70.226 bstetigti Fäll gee, 537 Lyt sin draa gstorbe. Insgsamt wird Zahl vu dr Malariafäll fir des Johr uf bis zue 1.729.697 gschetzt. Derzue chunnt au s Denguefieber in vile Regione vor. D Chinderstärbligkait isch 2008 bi 69 pro Döusert Läbiggeburte gläge, d Läbeserwartig git d UNDP fir 2010 mit 61,6 Johr bi dr Geburt aa. In dr frieje 2000er Johr het s 5 Ärzt uf 100.000 Yywohner gee.
Sport
Dr populärscht Sport z Papua-Neiginea isch Rugby. Rugbyspiiler ghere zue dr bekannteschte Lyt im Land, au un grad diejenige, wu in dr auschtralische Rugby-Liga spiile. S git au alljohr e Spiil z Port Moresby vu dr neiginesische gege di auschtralisch Nationalmannschaft.
Näbe Rugby sin au Cricket, Australian Football un Fueßball populär. In dr FIFA-Wältranglischt wird Papua-Neiginea uf aim vu dr letschte Blätz ufgfiert.
An dr Olympische Summerspiil het Papua-Neiginea syter 1976 allmol dailgnuu mit Uusnahm vu dr Spiil 1980 z Moskau, wu di weschtlige Staate d Spiil boykotiert hän. E olympischi Medaille het no kai neigineanisch Sportler gwunne. An dr Winterspiil het s Land nie dailgnuu. Di erfolgrychscht Sportler bi dr Olympische Spiil isch dr Schwimmer Ryan Pini, wu anne 2008 in s Finale im 100 m Schmätterling vu dr Manne chuu isch un dert achte woren isch. S National Olympisch Komittee vu Papua-Neiginea isch anne 1973 grindet un ai Johr speter vum Internationale Olympische Kommittee anerkännt wore.
An dr Commonwealth Games het s Land zum erschte Mol anne 1962 dailgnuu. Bis hite hän neigineanischi Sportler dert insgsamt 2 Gold-, 4 Silber- un 2 Bronzemedaille gwunne.
Medie
Di wichtigschte Dageszytige sin di änglischsprochige The National (grindet 1995, syt 1996 mit ere Online-Uusgab, dr erschte Online-Zytig im Land, Noofolger vu dr Niugini News) un Papua New Guinea Post-Courier (ghert dr 'News Corporation' vum Rupert Murdoch).
Di erschte Zytige z Papua-Neiginea sin Zytige vu dr europäische Kolonialherre gsi, d Wuchezytige Torres Straits Pilot un New Guinea Gazette, wu anne 1888 s erscht Mol uusechuu sin. Bis zum Zweete Wältchrieg het s drei Zytige gee, im Chrieg hän si alli s Erschyne yygstellt. Anne 1951 isch derno wider e Zytig publiziert wore, d The South Pacific Post (Port Moresby), ab 1959 derno d New Guinea Times, wu z Lae erschinen isch. Die bode Zytige sin anne 1969 im Post-Courier zämmegschlose wore.
No dr Uuabhängikait sin in vil Provinze aigeni Zytige grindet wore. Anne 1979 isch d Dageszytig Niugini News (Lae) s erscht Mol erschine. 1995 isch si yygsetllt wore, The National isch ihre Noofolger gsi.
Ab 1980 het Wantok Publications The Times of Papua New Guinea uusegee un speter no dr regional Arawa Bulletin.
Hiri Nius erschynt in allne drei Amtssproche (änglisch, Tok Pisin un Hiri Motu). The Independent isch e Wuchezytig gsii, wu vu 1995 bis 2003 erschinen isch. Anderi Zytige un Magazin wäre uusege vu Bardeie un vu dr Chilche.
Uf dr „Ranglischte vu dr Pressefreihait 2011–2012“ vu dr Organisation Reporter ohni Gränze rangschiert s Land uf Blatz 35 un lyt dodermit vor Länder wie Frankrych, Spanie oder dr USA.
Wasla (Schriftzeichen)
S Waṣla isch e optionals Schriftzeiche vo de arabische Schrift, wo Tekscht vokalisiert. Mer verwändet's, wenn e Vokal am Wortafang nit usgsproche wird, aber numme wenn er nit im absolute Alut (isoliert oder am Satzafang) stoht.
Säll isch bim bstimmte Artikel, bi de Verbstämm VII bis X und denne ihre abgleitete Forme und mänke Wörter eso.
Wyl s Hamza am Wortafang immer e Alif als Drägervokal hät, cha s Wasla numme uff me Alif stoh. Sini Form isch säller vo me Sad (wo im Wort waṣla dinnesteckt) nochempfunde.
Eso-n-e Alif heißt mer Verbindigsalif. S Gegestück isch s Drännigsalif.
Fachhochschule Vorarlberg
D Fachhochschuel Vorarlberg (dt. Fachhochschule Vorarlberg, FHV) z Dorabira isch e eschtrychischi Fachhochschuel. In dr Beraich Wirtschaft, Tächnik, Gstaltig un Sozials wäre rund 1.370 Studänte*ne in Bachelor- un Masterstudiegäng uusbildet. Dodriber uuse wird an dr FH Vorarlberg au gforscht. D FH Vorarlberg kooperiert in beede Beraich intensiv mit dr regionale Wirtschaft un lokale Inschtitutione.
Studiegäng
Aktuäll bietet d Fachhochschuel die Studiegäng aa:
Bachelorstudium
Duur: 6 Semeschter
Masterstudium
Duur: 4 Semeschter
Maria Antonia Daetwyler-Flamm
D Maria Antonia Daetwyler-Flamm (* 1986 z Hameln) isch e dytschi kadolischi Theologi.
Lääbe
D Daetwyler-Flamm isch e Dochter vum Eberhard Peter Flamm un isch z Neiburg-Zienke ufgwagse. No dr Schuel het si ab 2006 z Fryburg kadolischi Theology un Germanischtik studiert un anne 2013 as Diplom-Theologi abgschlosse. Si het Praktika in dr Kurseelsorg un in dr dytschsprochige kadolische Gmai im tschechische Prag gmacht. Derno isch si in d Schwyz gange un het bis 2019 as Paschtoralassischtänti in dr Pfarreie St. Antonius vu Padua Wettige, St. Sebastian Wettige un Maria Himmelfahrt Würelos gschafft. Um die Zyt het si an dr Theologische Fakultet vu dr Uniwersitet Lozärn dr Nochdiplomstudiegang Beruefsyyfierig (NDS BE 2016–2018) gmacht. Zum Septämber 2019 het d Daetwyler-Flamm as Pfarreiseelsorgeri in dr Pfarreie St. Nikolaus Brugg un St. Maria Windisch im Paschtoralruum Region Brugg-Windisch aagfange. Im Augschte 2020 isch si dernäbe Klinikseelsorgeri im aarReha Schinznach – Zentrum für Rehabilitation z Schinznach-Bad wore.
Anne 1998 het d Daetwyler-Flamm, no as Schueleri, bim Dialäktwettbewärb Jungi Mundart vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr erscht Bryys gwunne, unter anderem mit em Gedicht „Glück“, wu derno im Heftli abdruckt woren isch. Syterhär isch si aber nimi as Dialäktautori in Erschyynig drätte.
D Daetwyler-Flamm isch ghyrote un wohnt z Brugg.
Mila Kunis
Jugend
D Kunis isch d Dochder vom Maschiinebauääscheniöör Mark und dr Phüsikleerere Elvira Kunis. Si het e Brueder, Mike, wo as Biochemiker schafft. Wo si sibni gsi isch, isch si mit iirer Familie uf Kalifornie usgwanderet.
Z Los Angeles isch si uf d Hobert Howe Bancroft Middle-School gange und het am Nomiddaag Schauspiilunderricht gnoo. Iiri erste chliinere Rolle het si in Chinderbrogramm und dr Färnseewärbig überchoo. 1994 het si under anderem in ere Episode vo Zeit der Sehnsucht d Rolle vo dr Hope Williams gspiilt.
Karriere
Mit vierzääni isch d Kunis für d Färnseeserii Die wilden Siebziger kaastet worde. S Mindestalter isch aber achzääni gsi und si het d Rolle nume überchoo, wil si falschi Aagoobe gmacht het. Anderi erwäänenswärti Ufdritt si under anderem d Hauptrolle im Aerosmith-Musikvideo Jaded gsi, e Rolle in Gia – Preis der Schönheit, wo si d Rolle vo dr Angelina Jolie Gia im Tiineidsch-Alter gspiilt het, und in The Book of Eli näben em Denzel Washington. D Kunis isch d Sünchroonstimm vo dt Meg Griffin in dr Zäichedrickserii Family Guy.