cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neuzeit
Aafang
Scho de Philipp Melanchthon hät d Datierig 1453 verträte. Er hät de Fall vo Konschtantinopel als Aafang vo dr Neuziit aagsetzt, wo zur Flucht vo Glehrte uf Italie und deet zum Uufblüehe vom Humanismus gfüehrt hät, D Verbreitig vom Humanismus isch dur d Erfindig vo dr Buechdruckerkunscht um 1450 wäsentlich gförderet worde und hät dr kulturgschichtliche Epoche vo dr Renaissance wiiteri Impuls gee. Mängi neueri Historiker-Schuele chehred hüt wider zr Uuffassig zrugg, wo dr Melanchthon verdräte het.
Sipplingen
Vukehr
Ab Aafang April bis Mitt Oktober kaa mer uff Sipplinge mit de Motorbootgesellschaft Bodman mbH vu Bodman-Ludwigshaffe oder vu Ibberlinge aus fahre.
Sipplinge isch au a Station vum Bodesee-Radweg und vum Bodensee-Rundwanderweg.
Molondin
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Neuzeit
Aafang
Ideegschichtlich isch dr Aafang vo dr Neuziit vo historisch schaffende Philosophe wie em Wilhelm Kamlah und Jürgen Mittelstraß degäge sehr viil schpäter uf d Ziit um 1600 verleit worde. Uusgangspunkt vo dere Beschtimmig isch, ass zu dere Ziit d Uusbildig erfolgt gsi isch vo dr neuziitliche Wüsseschaft im Sinn vo dr modärne Forschig als methodisch duregchlärti Verbindig vo mathematischer Theorii und technischer Empirii (Kamlah), wie si prototypisch i dr Physik agwändet wird und wo i dr oberitaliänische Werchschtatttradition entwicklet und zur Grundlaag vom modärne Szientismus worde isch.
Underteilig
Sit em Endi vom Erschte Weltchrieg, bzw. sit dr russische Oktoberrevolution, redt mer bis dato (no) vo dr Ziitgschicht, wo i dr historische Betrachtig natürlich wiiterhii Teil vo dr Epoche vo dr Neuziit isch.
Bedüütig
E wesentlichi Rolle debii hät d Entdeckig vo Amerika gschpielt, wo de praktischi Bewiis glieferet hät, dass d Erde e Chugle isch. D Ablösig vom ptolemäische geozentrische durs heliozentrische Weltbild vom Nikolaus Kopernikus und die Flucht vo viilne griechische Glehrte und andere Leischtigsträger in Weschte, wo mit dr Erschtürmig vo Konschtantinopel durs Osmanische Riich verbunden isch, händ wiiteri Markierigspünkt uf underschiidliche Ebene bildet, wo de Paradigmewechsel vonere Ziitewendi begründe händ.
Somit werded dr Aafang vom überseeische Kolonialismus und d Vorherrschaft vo Weschteuropa über die ganzi Wält, wo denn agfange het, als Übergang zur neue Ziit aaglueget. Grad d Revolutionierig vom Dänke hät eso s Endi vo dem ideologische Monopol iiglüütet, wo d Chile im Mittelalter ghaa hät. Das widerum hät de Aafang vo dr Reformation möglig gmacht, wo ebefalls di beide Epoche vonenand abgrenzt.
Soziologii
I dr Soziologii wird d Debatte um e Analyse vo dene Prozess meischt nöd mit Hilf vom Begriff "Neuziit", sondern mit em Begriff vo dr "Modärne" (au dr "reflexive Modärne" usw.) gfüehrt, wo d Bedüütig drvo sich hüfig änderet (sogar z. B. im Werch vom Max Weber).
De Ferdinand Tönnies hingäge hät "Neuziit" genau im Sinn vo siim theoretische Werch Gemeinschaft und Gesellschaft als exakte Gegebegriff zum "Mittelalter" benutzt: I dem seied d Mensche gneigt gsii, alli soziale Kollektiv als "Gmeinschafte" z verschtah, ganz andersch als i dr Neuziit, wo si die sämtlich eher als "Gsellschafte" wahrgnaah hebed. Im Mittelalter sei also en grosse Fernhandels- und Bankkonzern wie dr Templerorde eher als religiösi "Gmeinschaft" uufgfasst worde, i dr Neuziit werd sogar d Ehe als rein "gsellschaftlichs" Gschöpf vomene Vertrag agluegt.
Gemeinden der Schweiz
D Gmeinde vo dr Schwiiz sind sit em Mittelalter historisch gwachseni Gebilde vo underschidlicher Flächi und Bevölkerigszahl. De Artikel befasst sich hauptsächlich mit de sogenannte politische Gmeinde, wies i vilne Kantön heissed; i andere Kanton seit mer ene Iiwonergemeind und im Kanton Wallis Munizipalgmeind. Für wiitere Gmeindsarte i de Schwiiz lueg ebefalls i säbem Artikel.
Autonomii
D Gmeindsautonomii gaat eso wiit, wie s de jewiilig Kanton zuelaat.
D Sälbschtändigkeit isch viile Gmeinde sehr wichtig. Für de Schwiizer Historiker Prof. Adolf Gasser (1903–1985) chann nu daas Schtaatswese demokratisch gnännt werde, wo dr Bürger e inneri Bindig zur Gmeind hät und wo mit dem Fundament vo unde nach obe wachst und dur das d Idee vo dr Selbschtverwaltig i dr Gmeindsfreiheit repräsentiert isch.
Usserdem gits viili wiiteri Körperschafte, wo als „Gmeinde“ bezeichnet werde. Daadezue ghööred d Chilegmeinde und söttig Gmeinde, wo zwar ekeis Territorium hei, aber en beschtimmte öffentliche Zweck erfülled (z. B. s Betriibe vonere Schuelorganisation, ere Wasserversorgig etc.). Das sind i gwüsse Kantöön d Schuelgmeinde, z Züri früener au d Zivilgmeinde – und i vilne Kantöön natüürli d Bürgergmeinde.
Gmeindsfusione
Trotzdem gsehnd sich viili chliineri Gmeinde zwunge, Fusionsprojekt mit ihrne Nachbere is Aug z fasse. Gründ defür sind: s funktionelle Zämewachse vo de Sidligsgebiet, d Komplexität vo de Uufgaabe/Überforderig vo de Behörde vo Chliigmeinde, Nachwuchsmangel für Gmeindsbehörde, mangelnds politischs Gwicht im Kanton, us Sicht vo einige Experte au di suboptimali Grössi (Aazahl Iiwohner) per se. Anderi Experte und Schtudie wiised aber druf hii, dass d Grössi elei nöd der Uusschlaag git. Chliineri Gmeinde händ viilfach e effizienti, choschtegünschtigi und bürgernachi Verwaltig (Milizsyschtem) und ihri Finanze besser im Griff.
En bsundere Fall isch de Kanton Glaris: Am 7. Mai 2006 hät d Glarner Landsgmeind überraschend e Reduktion vo bisher 27 uf ganzi drei Gmeinde ufs Jahr 2011 beschlosse. Dr Aatrag vo dr Regierig hät e Reduktion uf zehn Gmeinde vorgseeh ghaa und sas wer di radikalschti Gmeindsfusion bis denn gsi. Wil e grossi Minderheit gegä die Gmeindsfusione argumentiert hätt, hät's im November 2007 ä usserordentlichi Landsgmeind gäh, wo sich nochemal mit der Sach usenandergsetzt hätt. Bi dere Abstimmig isch aber klar worde, das d Glarner die Gmeindsfusion wänd.
Sipplingen
Bildungsirichtunge
Des Dorf hät en Kindergarte und a Grund- und Hauptschuel.
Antonín Zápotocký
De Antonín Zápotocký (* 19. Dezember 1884 in Zákolany bi Kladno, Böhme; † 13. November 1957 z Prag) isch en tschechoslowakische Gwerkschaftsfüerer, Politiker und Autor ksi. De Zápotocký isch de zweiti kommunistischi Staatspräsident vo de Tschechoslowakei ksi.
Läbe
Im Februar 1948 hät de Kommunistischi Partei vo de Tschechoslowakei im Februarumsturz d Macht in de Dritte Tschechoslowakische Republik übernoh. Wil de damaligi Präsident Edvard Beneš die neui Verfassig vom Mai 1948 nöd hät welle unterschribe, isch er zruckträte, und de Klement Gottwald isch neue Staatspräsident worde.
De Zápotocký isch dadurch de Nachfolgr vom Gottwald als Ministerpräsident vo de Tschechoslowakei worde und hät d Regierig gleitet. De Gottwald isch am 14. März 1953 (ei Woche nach em Josef Stalin) gstorbe und de Zápotocký isch am 21. März 1953 vo de tschechoslowakische Nationalversammlig zum Präsident gwählt worde.
Sipplingen
Freizeit- und Sportanlage
Sipplinge hät zwei Yachthäfe mit Boot vu Iheimische und Feriegäscht. A de Uferanlage giits a Beachvolleyballfeld, zwei Boule- bzw. Boccia-Bahne und a öffentlichs Strandbad. Am Hauberg befindet sich zwei Fueßballplätz, a Kleispiilfeld und Leichtathletikalage.
Kultur und Sehenswirdigkeite
Sehenswert sind de Blick uff de Bodesee und die iber 1000-jährige Linde bim Gaschthof Haldehof.
Alte Bräuch
D Birgermiliz vu Sipplinge. D Birgermiliz hot die Abteilunge Spielmannszug, d Kapelle vu de Miliz und Leut mit em Gewehr. Ihre Traditon goht zrick uf es Johr 1849, wo se gege en Haufe vu badische Revolutionäre in Bodman eigriffe hond.
Gemeinden der Schweiz
Grösseklasse
Di gröschte Gmeinde sind d Schtädt Zürich, Genf, Basel, Bern und Lausanne. Mit ere Bevölkerig vo meeh als 100'000 Persone gelted si als Grossschtädt. Winterthur, St. Gallen und Luzern händ meeh als 50'000 Iiwohner.
Wiiteri 113 Gmeinde wiised meeh als 10'000 Iiwohner uuf und gelted demit schtatistisch als Schtadt. Mängi bezeichned sich aber wiiterhii als "Gmeind" (Bsp.: Schtäfa im Kanton Züri). Hingäge gits au Schtädtli mit altem Schtadtrecht aber wiit under 10'000 Iiwohner, wo schtolz sind, sich "Schtadt" nenne z dörfe. (Biischpiil: Eglisau, Kaiserschtuel, Bischofszell, Sempach oder Fürschtenau). Lueg au Lischte vo de Schtädt i dr Schwiiz.
Dass d Schwiiz au chliinschti Gmeinde uufwiist, zeiged verschiedeni Parameter:
50 % vo de Gmeinde wiised also e Bevölkerigszahl under 960 Persone uuf. Es verwunderet daher nöd, wänn mer 120 Gmeinde (4,3 %) mit 100 Iiwohner und drunder zellt hät (chliinschti Gmeind isch Endi 2004 Corippo mit 17 Iiwohner).
Grösseklasse chönnd au nach dr Gemeindsflächi bildet werde. Di gröschti Gmeind vo dr Schwiiz isch Bagnes im Kanton Wallis mit 282,55 km², di chliinschte sind mit je 0,32 km² d Gmeinde Rivaz im Kanton Waadt und Kaiserschtuel im Kanton Aargau. Zwüsched dr Meereshöchi und dr Flächi gits en klare Zämehang - je höcher glege deschto grösser werded d Gmeindsflächene. Am meischte chliini Gmeinde gits im Südtessin.
Übersicht vo de gröschte und chlinschte Gmeinde vo de Schwiz
Zahle am 31. Dezember 2004 gmäss ESPOP, dr Nachfüehrig vo de Bevölkerigszahle vo dr Eidgenössische Volkszellig 2000 durs Bundesamt für Schtatistik. D Zahle vo de Iiwohner chan sich sither starch veränderet ha und gwüssi chlini Gmainde händ underdesse mit Nochbergmeinde fusioniert (f = fusioniert im Johr xy).
Klassische Moderne
Mit em Begriff Klassischi Modärne bezeichnet mä d Vilfalt vo de heterogene, avantgardistische Stilrichdige in dr Bildende Kunst vom Ändi vo dr Belle Époque bis in d Middi vom 20. Johrhundert wie dr Dada, dr Expressionismus, dr Kubismus, dr Futurismus, dr Abstraktivismus und vili anderi «-isme», wo mä hüt no as bahnbrächend aaluegt. Mooler wie zum Bischbil dr Max Beckmann, dr Wassily Kandinsky, dr Pablo Picasso, dr Franz Marc, dr Paul Klee, dr Henri Matisse, dr Georges Braque, dr Piet Mondrian, d Elfriede Lohse-Wächtler si dodrfür typischi Verdräter. Z Russland het sich e russischi Modärne entwigglet, wo mä–näbe Literate, Komponiste oder em Dänzer Djagilew–dr Marc Chagall und dr Wassily Kandinsky drzue zelt. D Modärne vo dr Architektur umfasst e Stilkomplex, wo Archidekte wie dr Frank Lloyd Wright, dr Le Corbusier, dr Ludwig Mies van der Rohe, dr Konrad Wachsmann oder dr Oscar Niemeyer drzue ghöre. S dütsche Bauhuus stoht uuse as e kulturelli Keimzelle vo dr Modärne. Z Östriich gältet das bsunders für en Archidekt Adolf Loos und d Archidekte und Verdräter vo dr aagwändete Kunst, wo d Wiener Wärkstatt bildet hai.
Johann Burckhardt
Johann Burckhardt isch dr Naame vo dene Persone:
Lueg au:
Käte Schaller-Härlin
D Käte Schaller-Härlin, mit-em volla Nama hot se Katharina Maria Schaller-Härlin geborena Härlin ghoißa (* 19. Okdober 1877 z Mangalore en Indien, † 9. Mai 1973 z Stuegert), ischt a deitscha Molere gwäa. Zo ihre Hauptwerk gheeret Porträäs, Still-Leaba ond zom Doil au riisige Bilder ond Glasfenschder en vorschiidene Kircha en Siddeitschland.
Aus ihrem Leaba
D Käte Härlin kommt am 19. Okdobber 1877 en dr sidweschtindischa Hafastadt Mangalore uff d Welt. Ihr Vadder Emmerich ond ihr Mueder Anna geborene Nast send evangelische Theologa ond zo dera Zeit fir d Basler Missioo en Indien tädich. Wia des Mädle viir Johr alt ischt, kehrt se mit ihre Leit en ihr deitscha Hoimet zruck. D Kendheit ond Jugend vorbrengt se z Gruibenga ond z Bodlshausa em Schwobaland. Ihr liabschda Beschäfdigong isch do drbei s Zoichna ond s Mola. 1893 wuud se an dr Stuegerter Kunschtgewerbeschuel uffgnomma. Weil-ra abr des, was mr-a deet beibrengt, bei weidem et langt, nemmt se neabaher noh beim Rudolf Yelin d. Ä. ama Aktmolereikurs teil. S dauret et lang, ond d Kunschtgewerbeschuel kriagt do drvo Wend. Weil abr so ebbes bei dera Schuel – zomol beira Mindrjähriga – als a Schand eigstueft wuud, fliagt se em hoha Boga bei sellra Lehroostalt naus. 1899 bsuecht se an Modelliirkurs, was se hendrher als a feina Schmirerei bezeichnet.
Wia d Käte Härlin 23 Johr alt ischt, hält se’s nemme en ihrer Hoimet aus und ziagt noch Mincha. Finanziell ondrstitzt wuud se dobei vo ihre Leit, au wenn de selle älles andre als begeischdret driber send, dass ihr Dechterle bloß a Kinschtlere werda will. Allzu gern dät-se jetzt ihre Studia an dr staatlicha Kunscht-Akademii fortsetza, abr an dera Eirichdong send d Fraua noh et zuaglassa. So bsuecht se halt dui Dama-Akademii vom Kinschtlerinna-Vorei. Om dui Zeit rom reist d Käte au noh noch Italia ond studiirt en deam Land Aktmolerei. Glei drhendr ziagt se’s noch Paris ond beschäfdigt sich deet mit dr zeitgenessischa Kunscht.
De nägscht Stazioo vo dr Käte Härlin ischt Stuegert. Deet etabliirt se sich als Porträtischdin ond Kirchamolere. So oms Johr 1910 rom lernt se da Stuegerter Kunschthendler Hans Otto Schaller kenna, ond s dauret et lang, bis sich dia zwoi enanander vorliabet. Heirada will d Käte abr et, weil – so schreibt se en ihr Tagebuach – seller Moo sechs Johr jenger wia sui ischt ond außerdem sui viil zo leidaschaftlich als Molere schaffet, sodass se ehm koi guada Gaddin sei kennt. Dr Schaller brengt’s abr trotzdem ferdich, sei Käte zor Hochzeit zo ibrreda, ond em Johr druff derf’r se zom Traualtar fihra. A langs Eheglick ischt deane zwoi abr et vorgennt: 1914 bricht dr Erschde Weltkriag aus, dr Schaller wuud zom Milidär eizoga ond fällt 1917 an dr Front. Ab jetzt mueß se als freischaffenda Kinschtlere alloi fir sich ond ihr Dechterle sorga. En vorschiidene Kircha steigt se uffs Grischt ond ferdicht zom Doil riisige Wandmolereia oo, zom Beispiil en der Jugendstil-Kirch em Stuegerter Stadtdoil Gaisburg. En de 1920er ond 1930er Johr leit ihr kinschtlerischer Schwerpunkt en dr Porträämolerei. Manche vo selle Bilder koo mr zor Kunschtrichdong Neie Sachlichkeit rechna. Mit-em Theodor Heuss, wo nadiirlich au zo de Manna gheert, wo se pordrädiirt, pflegt se a lebenslanga Freindschaft.
Em Zwoida Weltkriag wuud d Käte Schaller-Härlin vo-ma schwera Schicksalsschlag hoimgsuecht: D Schaller-Villa z Stuegert-Rodaberg wuud vo-ra Bomb troffa. Zamma mit ihrer Hausoogschdellda ziagt se en d Gegend vo Schwäbisch Hall. Om ibrleaba zo kenna, porträdiirt se jetzt Baura, bloß om vo deane a baar Lebensmiddl zo kriaga. Wia no dr Kriag endlich rom ischt, ziagt se wiidr en ihr beschädigts Haus uff-em Rodaberg ond richdet sich notdirfdich ei. Weil se koi Adeljee meh hot, muaß halt s Wohnzemmer fir ihre kinschtlerische Arbeida herhalda. Als graußa Hilf erweist sich rond 50 Johr lang ihr treia Hausoogschdellda Anna Zaiss.
Am 9. Mai 1973 schliaßt d Käte Schaller-Härlin en ihrer Stuegerter Wohnong d Auga fir emmer. Stolze 95 Johr alt ischt-se worra. Ihr ledschda Ruah fendet dui Kinschtlere z Stuegert uff-em Pragfriidhof.
Neuheim
Neuheim isch de Name vo däne Ort:
i de Schwiz:
Käte Schaller-Härlin
Ehronga
Em Johr 1968 isch dr Käte Schaller-Härlin vom Bundespräsidenda s Bundesvordinschtkreiz Erschder Klasse vorliha worra.
A Anekdoot
Bei ihrem Aufenthalt en Paris ischt d Käte Härlin ondr andrem mehrmols mit-em deitsch-eschreichischa Dichter Rainer Maria Rilke zammatroffa. Wia do drbei ema Gschbräch dui Frau bemerkt hot, dass se koi humanischdischa Bildong gnossa hot, soll dr Rilke zo-ra gsait han: Sie Glückliche!
A kloina Auswahl vo ihre Werk
A Selbschtbildnis vo dr Kinschtlere us-em Johr 1923 ko mr en dr Stuegerter Staatsgalerii ogucka.
Neuheim
Lueg au:
Georges Friedel
Dr Schorsch Friedel (* 19. Juli 1865 z Mülhuuse; † 11. Dezämber 1933 z Stroossburg) isch e französische Mineralog und Kristallograf gsi.
Si Lääbe
Dr Schorsch Friedel isch dr Soon vom berüemte Chemiker Charles Friedel gsi. Er het an dr École Polytechnique z Bariis und an dr École nationale supérieure des mines de Saint-Étienne studiert und isch e Schüeler vom François Ernest Mallard (1833–1894) gsi. 1893 het er e Brofessur an dr École Nationale des Mines überchoo, won er spööter au Diräkter worde isch. Noch em Erste Wältchrieg isch er as Brofässer an dr Uniwersidäät Stroossburg ins Elsass zruggchoo. 1930 isch er us gsundhäitlige Gründ vorzitig in Ruestand dräte. Dr Friedel isch verhürootet gsi und het fümf Chinder gha. Er isch 1933 gstorbe.
Si wüsseschaftligs Wärk
Grad wie si Leerer Mallard het sich dr Friedel mit de Theorie vom Auguste Bravais abgee. Dr Friedel het die theoretische Grundlaage vom Bravais (Bravais-Gitter) mit Hilf vo Rönggebüügigexperimänt an Kristallgitter chönne noochwiise und het so dr füsikalisch Bewiis gliiferet. Äini vo de wichdigste Entdeckige bi sine Aarbede isch s Friedelsche Gsetz gsi.
Si Soon Edmond Friedel het spööter zämme mit em Louis de Broglie die erste Büügigsexperimänt an Flüssigkristall gmacht.
Wil ZH
Wiil (amtlich Wil) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Wiil liit im Norde vom Kanton Züri im Rafzerfeld a de Grenze zue Tüütschland. S Piet vo de Gmäind umfasst 53,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 30,2 % Wald, 11,6 % Sidligsflechi, 3,7 % Vercheersflechi und 0,6 % Gwässerflechi.
Gschicht
Wiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1216 als Wilaer.
Religion
57,9% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 14,8% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,2 %, CVP 1,3 %, EDU 3,6 %, EVP 2,8 %, FDP 9,7 %. GLP 10,6 %, GP 7,2 %, SP 13,3 %, SVP 46,3 %, Suschtigi 1,0 %.
Johannes Burckhardt
Johannes Burckhardt isch dr Naame vo dene Persone:
Wil ZH
Politik
Gmäindspresidänt isch de Werner Müller (Stand 2012).
Johannes Burckhardt
* Johannes Burckhardt (1691−1743), e Schwizer Theolog und Mathematiker
Wil ZH
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 1,4 % gläge.
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Wiil ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Badener Stein
En Badener Stei isch e Schoggi-Schpezialität, wo sit em 1936 in de Stadt Bade im Kanton Aargau hergstellt wird. D Badener Stei sind wit über d Gränze vo Bade use bekannt.
wie me se macht
D Badner Stei bestöhnd us eme Biscuit-Teig, wo in Kirschwasser tränkt isch. Us dem Grund isch en Badener Stei nüüt für Chind. Um de Kirschbiscuit umme häts e Schoggihülle.
En Badener Stei hät d Form vo eme Würfel, und me söll so an d Muurstei vom Schloss Stei dänke, wo s Wahrzeiche vo de Stadt Baden isch.
Berne (Begriffsklärung)
Berne isch de Name vo däne Ort:
i de Vereinigte Staate (USA):
Flüüssgwässer:
Persone:
Lueg au:
Heidi Kabel
D Heidi Bertha Auguste Kabel, ghyroteni Mahler (* 27. Augschte 1914 z Hamburg; † 15. Juni 2010 ebe dert), isch e dytschi Volksschauspileri gsi.
Biografii
D Heidi Kabel isch im Huus in dr Große Bleiche Nr. 30 z Hamburg uf d Wält chuu, diräkt vis-a-vis vum hitige Ohnsorg-Theater. Ihre Vater isch e Druckereibsitzer gsi un zytwyys Vorsitzer vum Verein geborener Hamburger e. V. Syy Bedriib „Kabel Druck“ un syy Kabel-Verlag git s bis hite. Ihri Mueter isch Huusfrau gsi. Eigetli het d Heidi sotte Kunzärtpianischti gee, aber si het nit gnue Talänt gha. Anne 1932 isch si mit ere Fryndin zum Vorschwätze in dr „Niederdeutschen Bühne Hamburg“ gange, em hitige Ohnsorg-Theater, eme Theater, wu Stuck uf Plattdytsch uffiert. Doderbyy isch si entdeckt wore un het vum Theatergrinder Richard Ohnsorg ihre erscht Engaschmänt im Stuck „Ralves Carstens“ iberchuu. Si het Schauspiilunterricht gnuu un isch iber 66 Johr uf dr Bihni blibe. Ihri Schauspiilkarriere umfasst insgsamt 75 Johr.
Anne 1937 het si ihre Kolleg Hans Mahler (1900–1970) ghyrote. Dää isch 1949 as Noofolger vum Rudolf Beiswanger Leiter vum Ohnsorg-Theater wore un het e große Yyfluss gha uf d Rolle vu dr Heidi Kabel. Si het syt 1954 dur d Färsehiberdragige vu Theateruffierige us em Ohnsorg-Theater, wu zmeischt uf Missingsch gsi sin, e großi Bekanntheit im dytschsprochige Ruum gha.
Am Silveschteroobe 1998 het d mittlerwyyli 84-jehrig Heidi Kabel mit ere Uffierig vum Stuck „Mein ehrlicher Tag“ im Hamburger Kongrässzäntrum CCH Abschiid gnuu vu dr Bihni. Ab 2003, mit 89 Johr, isch s ere gsundheitli all schlächter gange, wäge däm isch si in e Senioreresidänz z Hamburg-Othmarschen zoge, wu vum Ernst Jung gstiftet woren isch.
Au wänn sich d Kabel syt 2002 allmeh us dr Effetligkeit zruckzoge het, het 2007 im Alter vu 92 Johr e chleini Rolle an dr Syte vu ihre Dochter Heidi Mahler in s Detlev Bucks Verfilmig vu „Hände weg von Mississippi“.
Us ihre Eh mit em Hans Mahler stamme drej Chinder, d Sihn Jan Rasmus Mahler (* 1938) un Heiko Mahler (* 1942) un d Dochter Heidi Mahler (* 1944), wu au Schauspiileri am Ohnsorg-Theater woren isch. D Heidi Kabel het fascht alli Premiere vu ihre Dochter am Ohnsorg-Theater bsuecht.
D Heidi Kabel isch au as Sängeri bekannt wore. Si het e baar Schallblatte ufgnuu mit zmeischt Hamburger Lieder. Di bekannteschte sin Hammonia – Mein Hamburg, ich liebe dich, In Hamburg sagt man Tschüß, An de Eck steiht’n Jung mit’n Tüdelband, Hamburg ist ein schönes Städtchen, Tratschen, das tu ich nich, Der Junge von St. Pauli un Kleine Möwe flieg nach Helgoland. As Wärbespruch bekannt wore isch Ich bin die Oma aus dem Internet. Au in dr 1990er Johr isch si als no as Sängeri un Entertaineri ufdrätte, wie zem Byschpel im Theater Madame Lothár z Bremen, wu si im Juni 2002 bin ere Galashow zum sibzgjehrige Theaterjubileum ein vu ihre letschte effetlige Ufdritt gha het.
D Heidi Kabel isch au fir ihr bsunder sozial Engaschmänt bekannt gsi.
Si isch am Morge vum 15. Juni 2010 gege 6:00 Uhr im Alter vu 95 Johr gstorbe.
Theaterrolle (Uuswahl)
D Heidi Kabel het in iber 250 plattdytsche Stucker mitgspiilt:
Uuszeichnige
Dr Bundesverdienschtorde het si abglähnt wie s in dr hanseatische Tradition gängig isch.
Elektronenmikroskop
En Elektroonemikroskoop isch e Mikroskoop, wo s Innere oder d Oberflechi vom ene Objekt mit Elektroone duet abbilde. Wie bi klassische Liechtmikroskoop hängt d Vergröösserig au doo vo dr Wällelengi ab, wo mä brucht. Wil schnälli Elektroone Materiewälle mit ere Wällelengi häi, wo seer vil chürzer isch as die vom sichbaare Liecht, isch d Vergröösserig (d Uflöösig) vom en Elektronemikroskoop seer vil gröösser (zur Zit öbbe 0,1 nm) im Vergliich zun ere Uflöösig vo öbbe 200 nm mit eme Liechtmikroskoop. Abbildigsfääler setze em Elektroonemikroskoop sini Gränze und von ere theoretische Uflöösig vo öbbe 0,0037 nm bin ere Elektrooneenergii vo 100 keV isch mä no wit äwägg.
Es git verschidnigi Tüpe vo Elektroonemikroskoop, wo sich underschäide din, wie si e Bild vom ene Objekt erzüüge:
Lucelle JU
Lucelle JU, uf Dütsch Lützel, isch en Wiler wo zu de Gmeind Pleigne ghört. De Wiler ligt direkt an de französische Gränze im Schwiizer Kanton Jura.
Zu Lucelle ghört au de Lìtzelstausee grad an de Gränze zu Frankriich, wo zwar chli aber äinewäg de gröschti See im Kanton Jura isch.
Johann Jakob Burckhardt
Johann Jakob Burckhardt isch dr Naame vo dene Persone:
* Johann Jakob Burckhardt (1614–1690), e Schwizer Politiker
Alexander von Humboldt
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
Dr Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt (* 14. Septämber 1769 z Berliin; † 6. Mai 1859 z Berliin) isch e dütsche Forschigsräisende und Uniwersaalgleerte gsi, wo dr Ruef und s Wärk von em wit über Öiropa uusegange isch. In sim Gsamtwärk, won er wääred mee as siibe Joorzäänt dra gschriibe het, het er mitghulfe d Geografii as en empiirischi Wüsseschaft z begründe. Er isch dr jünger Brueder vom Wilhelm von Humboldt gsi.
Er het meerjöörigi Forschigsräise uf Südamerika, in d USA uf Zentraalaasie gmacht und wüsseschaftligi Fäldstudie under anderem in de Beriich Füsik, Geologii, Mineralogii, Botaanik, Vegetatioonsgeografii, Zoologii, Klimatologii, Ozeanografii, Astronomii, Wirtschaftsgeografii, Ethnologii, Demografii, Füsiologii und Chemii gmacht und isch drbii vilmol vom Arzt und Botaniker Aimé Bonpland understützt worde. Dr Alexander von Humboldt het mit e Hufe Expärte us alle mööglige Fachrichdige korrespondiert und so e persöönligs wüsseschaftligs Netzwärk ufzooge.
Wil si Wärk und Wita eso fassetteriich gsi isch, häi sich noch sim Dood e Hufe gsellschaftligi und politischi Ströömige für iiri jewiilige Ziil uf iin beruefe. Under em Iidruck von ere umfassende Globalisierig wird sit em Ändi vom 20. Joorhundert si Wärk as Pionier vom ökoloogische Dänke, wo für en d Iisicht gulte het: „Alles isch Wäggselwirkig“, rezipiert.
Kwelle
Dr Ardikel über e «Alexander von Humboldt» uf dr dütsche Wikipedia
Kanton Mülhausen-3
Dr Kanton Mìlhüüsa-3 ìsch a Kanton ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Mìlhüüsa.
Gschìcht
Dr Kanton isch zem 22. März 2015 nej grinda worra.
Gmeine
Zem Kànton gheert d Gmeind Ìllziun a Teil vu dr Stàdt Mìlhüüsa.
Badische IV c
D Faarzüüg vo dè Gattig IV c vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaan sin Personèzug-Lokomotyvè.
Konschtruktivi Merkmõl
D Loks hèn i dè Abmessungè witgehend dè Gattig IV b entsprochè. Vozichtet worrè isch allerdings uff dè Doppelraamè, wellè durch èn eifachè Blechraamè ersetzt worrè isch. Diè Lok hèt èn seer kurzè Radschtand un hèt dodemit scho è guèti Bogèläufigkeit ka. Trotzdèm hèt d Laufachs è Sitèschpyl vo 10 mm. D Rückschtellig isch übber gneigti Doppelflächè erfolgt. D Roschtflächi vo dè Füèrbüchs isch munzig uusgfallè, demmnõch isch d Dampferzügig nit befridigend gsi. Versùèch mit Rippèröörli hèn keini Vobesserigè brõcht. Dè grooß Dampfdom isch uff èm hinterè Kesselschuss gsässè.
Diè ußèligendi Nassdampf-Trybwärk hèn innèligendi Schièber bsessè. Dè Aatryb isch uff diè erschti Kuppelachs erfolgt. D Räder sin mit obbèligendè Blattfèdèrè abgfèdèrèt, diè durch èn Uusglychshebèl zwischè dè Kuppelräder vobundè gsi isch.
D Faarzüüg sin mit Schlepptender vo dè Bauartè 2 T 8 odder 2 T 6,67 uusgschtattet gsi. E baar Lokomotyvè sin mit auf èm Tender befindlichè Rückwärtsfüürerhüser uusgschtattet gsi. So hèn si au uff Streggè ohni Drèèschybè ygsetzt wòrrè könnè.
Franz Blankart
Dr Franz André Blankart (* 27. Novämber 1936 z Baasel; † 17. Jänner 2021 ) isch e Schwyzer Diplomat gsii.
Lääbe
Dr Franz Blankart isch z Baasel uf d Schuel gange. Derno het er Filosofy (bim Karl Jaspers), Dytsch, Chunschtgschicht, Nationalekonomy un Rächt an dr Universitet Baasel, dr Sorbonne z Paris, dr University of Exeter un dr Universitet Bärn studiert. Är isch Mitglid vu dr Zofingia un in dr Johr 1964 bis 1965 däre ire Centralpräsident gsii. Anne 1964 isch er an dr Universität Baasel mit dr Arbet Zweiheit, Bezug und Vermittlung zum Dr. phil. promoviert wore.
Anne 1965 isch dr Blankart in diplomatische Dienscht vu dr Schwyz yydrätte. Zerscht isch er Botschaftsattaché z Den Haag gsii, no Privatsekretär vu dr Bundesreet Willy Spühler un Pierre Graber. Derno het dr Blankart di europa- un wirtschaftsbolitische Inträsse vu dr Schwyz verdrätte. Är het unter anderem fir d Schwyzer Mission bi dr EG z Brüssel gschafft, isch Mitarbaiter vum Staatssekretär Paul Jolles bi dr Verhandlige iber s Freihandelsabchuu gsii un het s Versicherigsabchuu zwische dr Schwyz un dr EG uusghandlet. Dr Blankart isch Verhandligslaiter fir d Uruguay-Rundi vum GATT gsii, un Schefunterhändler vu dr Schwyz bi dr EWR-Verhandlige. Vu 1986 bis zue sym Ruggdritt anne 1998 het er as Staatssekretär s Bundesamt fir Ussewirtschaft (hite Staatssekretariat fir Wirtschaft) im Aidgnessische Volkswirtschaftsdepartement glaitet.
Spanisch Brötli
Es Schpanisch Brötli isch es Gebäck, wo mindescht sit em Aafang vom 18. Johrhundert z Bade im Kanton Aargau hergschtellt wird.
Franz Blankart
Lääbe
In dr Johr 1974 bis 2002 isch dr Blankart Dozänt am Gämfer Hochschuelinschtitut fir internationali Studie gsii. Vu 1999 bis 2005 isch er Mitglid vum Universitetsrot Baasel gsii.
Spanisch Brötli
Gschicht
De Name hei d Schpanisch Brötli, wil si urschprünglich us Mailand cho sind, wo zwar z Italie ligt, aber im 16. Johrhundert unter de Herrschaft vo de schpanische Könige gschtanden isch. Z Bade sind si s erschti Mol 1701 im ene Buech vom Samuel Hottinger erwähnt worde, aber si sind dört sicher scho voranne hergschtellt worde. In de Zit, wo z Bade d Tagsatzige vo de Eidgenosseschaft schtattgfunde hei, isch s Schpanisch Brötli bekannt und belibt worde. Bsunders gärn hät d Oberschicht vo de Schtadt Züri di Schpanische Brötli gha, wo im schtreng zwinglianische Züri als Luxus verbote si gsi, wil s e so vil Anke im Däig gha get.
Wo 1847 die Schwizerischi Nordbaan vo Züri uf Bade as ersti Baanstrecki in dr Schwiz iigweiht worde isch, het mä Spanischi Brötli per Baan uf Züri brocht, was nume 45 Minute brucht het. Das isch eso beliebt worde, ass d Lüt dr Baanlinie nume no die Spanischbrötlibahn häi afo sääge.
Saint-Gingolph
Saint-Gingolph isch de Name vo zwai Gmainde am Südufer vom Gämfersee, wo dur de Gebirgs- und Gränzbach Morge trännt sind:
Franz Blankart
Lääbe
Dr Franz Blankart isch Mitglid vu dr FDP un Oberscht vu dr Schwyzer Armee gsii. Är isch in zwooter Ee gharote gsii un het zwai Chinder ghaa. Dr Blankart isch dr Brueder vum Volkswirtschafter Charles B. Blankart gsii un Kusäng vu dr Diplomati Heidi Tagliavini. Är isch Verwaltigsrotsbresidänt vu dr familienaigene Blankart & Cie Aktiengesellschaft gsii.
Dr Blankart isch im Jänner 2021 im Alter vu 84 Johr gstorbe.
Karl Burckhardt
Karl Burckhardt isch dr Naame vo dene Persone:
* Karl Burckhardt (1818–1888), e dütsche Arzt
Bertha von Baden und Verona
D Bertha (* um 1116 † no 1148) isch Markgrefi vu Bade un Verona gsi.
Ihri Härchumft isch nit sicher. Ass si ne Dochter vum Chenig Konrad III. un dr Gertrud vu Comburg isch, giltet mittlerwyli as widerlait.
D Bertha het vor 1134 dr Hermann III. vu Bade ghyrote. Us däre Eh isch ei Suhn fiirigange:
No ihrem Dod anne 1148 isch si in dr Grablegi vu dr Markgrofe vu Bade begrabe wore, im Augustiner-Koorherrestift St. Pancratius z Bagene.
In ere zwote Eh het dr Hermann III. d Maria vu Behme ghyrote, d Dochter vum Herzog Soběslav I.
Liste der bayerischen Herrscher
Wittelsbacher
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
{| border="0" width = "100%" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0em 0.0em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
Oberbayre
!width = "10%" bgcolor = "F8F8D8"|Herrschaft !width = "40%" bgcolor = "F8F8D8"|Name
{| border="0" width = "100%" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0em 0.0em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
Niiderbayre
!width = "10%" bgcolor = "F8F8D8"|Herrschaft !width = "40%" bgcolor = "F8F8D8"|Name
{| border="0" width = "100%" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0em 0.0em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
Bayre-Straubing
!width = "6%" bgcolor = "F8F8D8"|Herrschaft !width = "44%" bgcolor = "F8F8D8"|Name
{| border="0" width = "100%" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0em 0.0em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
Oberbayre
!width = "6%" bgcolor = "F8F8D8"|Herrschaft !width = "44%" bgcolor = "F8F8D8"|Name
Niiderbayre-Landshuet
!width = "8%" bgcolor = "F8F8D8"|Herrschaft !width = "42%" bgcolor = "F8F8D8"|Name
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
Bayre-Ingolstadt
{| border="0" width = "100%" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0em 0.0em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
Bayre-Landshuet
!width = "8%" bgcolor = "F8F8D8"|Herrschaft !width = "42%" bgcolor = "F8F8D8"|Name
Bayre-Münche
!width = "8%" bgcolor = "F8F8D8"|Herrschaft !width = "42%" bgcolor = "F8F8D8"|Name
Der Tod zu Basel
Der Tod zu Basel isch e Spiilfilm vom Urs Odermatt us em Joor 1992. Dä Färnseefilm isch noch eme Dräibuech vom Markus Kutter und ere Idee vom Schwizer Färnseeschurnalist André Ratti entstande.
D Handlig
Z Baasel bassiere rätselhafti Doodesfäll: Lüte stärbe äifach eso in aller Öffentligkäit ooni ass mä e Doodesursach chönnt gsee. Dr Grichtsmediziner, Brofässer Rüegg vo dr Pathologii, dr Kantonsarzt Zäslin und d Politiker häi kä Aanig und bechömme Angst – d Bräss schlachtet dr Skandaal us. Un was e Sensazioon für Baasel isch – dänggt mä sogar ärnsthaft an d Mööglikäit, ass mä d Fasnacht nit wurd lo stattfinde.
Im Rüegg si Assistänt, dr Andreas Zinstag, wo sich au mit de Doodesfäll muess befasse woont bi sim Unggle, em Jean-Jacques Zinstag, won e bangsionierte Arzt isch. Dä foot aa, sich für die müsteriööse Doodesfäll afo intressiere. Mit sine Fründ, wo Wüsseschaftler, Künstler und Schurnaliste si, entwigglet dr Zinstag d Theorii, ass d Lüt nit an ere bestimmte Chrankhet wurde stärbe, sondern „am Dood“. Dr Maa mit dr Säägese persönlig sig uf Baasel cho, wie dennzumol im Dootedanz.
Dr Zinstag stellt fest, ass die Doodesfäll, wo s schiinbar kä Zämmehang git zwüschene, doch dur e Gsetzmässigkäit verbunde sin. Uf em Stadtblaan vo Baasel verfolgt dr Zinstag dr spiraleförmig Wääg vom Dood vo äim Opfer zum anderen und cha schliesslig vorussääge, ass dr Dood immer nööcher zu sim Huus chunnt..
Für em Zinstag si Nöwöö Andreas und für d Chrankeschwöster Gabi, wo erst grad mit iirer medizinische Karriere aagfange häi, wird d Usenandersetzig mit de müsteriööse Doodesfäll zum e Brüefstäi: Si müesse sich entschäide öb si wie dr Rüegg, wo au dr Liebhaaber vo dr Gabi isch, d Doodesfäll as en usschliesslig klinischs Brobleem wäi gsee, oder wie dr alt Zinstag in iirem Wältbild au Blatz für anderi, nidßkliinischi Faktoore sölle mache. Dr Zinstag sälber merkt, ass mä däm nöije Dootedanz nume chan e Ändi mache, wenn sich nid alli vom Dood lön lo packe und lo mitschläiffe, sondern wenn sich öbber drgeege weert.
Dr Hindergrund
Dr André Ratti, e Schwizer Schurnalist. het d Idde zum Film ghaa. Er isch mit ere zum Markus Kutter gange, für dass sä s Dräibuech wurd schriibe. Dr Kutter het Joo gsäit, und scho bald het sich s Schwizer Färnsee drfüür afo Intressiere. Denn isch aber dr Ratti an AIDS chrank worde und 1986 gstorbe. Es het usgsee, wie wemm mä dä Film nüm chönnt mache.
E baar Joor spööter het dr Kutter e nöiji Dimension für e Stoff entdeggt: E Maa us de Medie het e Film über e Dood z Baasel blaant und wird vo sinere Gschiche sälber iigholt. D Dootedanzstadt, s hütige Gsundhäitswääse, dr Lääbesstil vom alte Baasel, die modärne Medie und e Figur mit em Naame André chömme im ene Film zämme, wo zum Film über sälle Film worde isch. Dr Kutter het d Figuur in d Gschicht iibaut, wo zur zentrale Figur vom Film worde isch: E Filmmacher, wo e Film dräit, wo vom rätselhafte Stärbe handlet, wo sich d Ärzt und d Behörde nit chönne erklääre. Dä Filmmacher, wo an Aids chrank isch, macht sis äignige Stärbe öffentlig, wie s dr André Ratti sälber gmacht het.
Der Tod zu Basel isch 1990 vom Schwizer Färnsee zämme mit em Westdütsche Rundfunk broduziert worde. D Erstuffüerig isch am 26. Januar 1992 im Schwizer Färnsee SF 1 gsi.
Omurtag
Lääbe
Woorschiinlig noch 814 isch s zu herte Repressalie gege die christlig-byzantinischi Bevölkerig cho, wo im bulgarische Herrschaftsgebiet gläbt het. Allerdings isch nid klaar, öb die christefindlige Maassnaame vom Omurtag oder vo sim diräkte Vorgänger Ditzeugos usgange si. In de byzantinische Kwelle het s uf jede Fall Bricht, wo verzelle, ass d Christe z Thrakie in dr Fastezit höige müesse entschäide, öb si s Fläischverbot wurde bräche oder umbrocht wärde. 14 Manne si eso Mertüürer worde. Anderi Kwelle brichte vo Massaker an Gfangene.
In mängge Kwelle wird dr Omurtag diräkt für die christefindlige Maassnaame verantwortlig gmacht, aber spööter häi sich d Bezieige zu Byzanz denn doch entspannt. Dr Omurtag het mit em byzantinische Kaiser Leon V. Ändi 815 oder am Aafang vo 816 e Fridensverdraag für drissig Joor abgschlosse. Dr Omurtag het denn dr Kaiser Michael II. im Kampf gegen e Usurpator Thomas understützt.
Dr Omurtag het die bulgarischi Expansioon in Richdig Pannonie und Südweste umgläitet. 824 het er as erste Khan Kontakt zum Frankeriich ufgnoo. 825 het er slawischi Stämm im Donau-Theiss Gebiet zunderworfe und es isch villicht no zu sine Läbzite gsi, ass d Gränze zwüsche de Franke und de Bulgare im ene Verdraag festgläit worde si.
Dr Iifluss wo Byzanz in dere Zit ghaa het, cha mä an dr Archidektuur öbbe vo dr Hauptstadt Pliska gsee uns au griechischi Inschrifte si vo denn erhalten. Dr Ändpunkt vo dere Entwicklig isch d Christianisierig vo Bulgarie e halbs Joorhundert spööter gsi. Gegenüber em Aadel het dr Omurtag e Zentralisierigspolitik bedriibe, wo im groosse Ganze erfolgriich gsi isch.
Dr Noochfolger vom Omurtag isch si jüngst Soon Malamir gsi, wo en unerbittligi anti-christligi Linie verdräte het.
Kernkraftwerk
Es Chärnchraftwärch (KKW) isch es Chraftwärch, wo ufgrund vo Atom-Chärnspaltig Wärmi und us de Wärmi Strom erzügt wird. Chärnchraftwärch werdet au, bsunders vo Gägner vo de Chärnchraft Atomchraftwärch (AKW) gnennt. Will bi de Chärnspaltig Radioaktivität entstoht, wo vo de Umwält abgschirmt muess werde, sind si umschtritte. Zur Ziit git's uf de Wält öppe 210 Chärnchraftwärch mit 436 Reaktorblöck, wo am Netz sind. Di Charftwärch decket öppe 13% vom wältwite Schtrombedarf.
Unfäll
In Chärnchraftwärch het's immer wider Schtörfäll gäh, wo s Vertraue vo de Bevölkerig in die Form vo de Energiigwünnig stark beiiträchtiget hei. De schlimmschti Unfall bisher isch im April 1986 im Chärnchraftwärch z Tschernobyl passiirt, wo de Block 4 explodiert isch und grossi Mänge vo radioaktive Nuklid in d Athmosphäre cho sind.
Bereits 1979 het's im Chärnchraftwärk TMI in de USA ebefalls en Chärnschmelzi gäh, wo aber relativ wenig Radioaktivität frei gsetzt worde isch.
Type
En Typ, wo von Kanada entwicklet worde isch und mit rund 40 Einheite v. a. dört und in Indie betriibe wird, isch der Schwerwasser-Reaktor CANDU, wo nitt normals Wasser wie der LWR als Moderator und Küehlmittel bruucht, sondern Deuterium. Ein Block dervo schtoht auch in Rumänie. En wiitere Reaktor-Typ isch der russisch RBMK, der Unfallreaktor von Tschernobyl, wo en Graphit-Moderator verwendet wird. Immer noch 11 Anlage dervo werde hüüt in Russland betriibe. En schpezielle Reaktor-Typ wird zum grosse Teil (rund 12 Anlage) noch in Grossbritannie betriibe. Er entschpricht grob em Modell, wo 1956 in Calder Hall als erschte kommerzielle Reaktor-Typ weltwiit ans Netz gange isch und verwendet als Küehlmittel CO2-Gas. Ebefalls en ganz schpezielle Reaktortyp, wo als no riskanter gilt als der übrig AKW-Park, z. B. will er wiitgehend mit Plutonium betriibe wird, isch der schnelli Brüeter. Es gitt ihn im russische Bielojarsk im Ural, und auch China und Indie werde nöchschtens wohl Brüeter in Betriib neh, während Frankriich sin Superphénix bekanntlich schtillglegt het.
Weblinks
Chärnchraftwärch: ä kurzi Zämmefassung vun de Gfahre
Maria von Böhmen
Si isch d Dochter vum Herzog Soběslav I. un dr Adleyta, dr Dochter vum Almusch vu Ungarn (Almuš Uherský). D Maria isch d Änkeldochter vum erschte behmische Chenig Vratislav II.
In ere erschte Eh het d Maria vu Behme 1138 dr Markgrof Leopold IV. vu Eschtryych († 18. Oktober 1141) ghyrote, wu syter anne 1139 au dr Herzog vu Bayern gsi isch.
Noch em Dod vum Leopold IV. het d Maria dr Markgrof Hermann III. vu Bade ghyrote.
No ihrem Dod anne um 1160 isch si in dr Grablegi vu dr Markgrofe vu Bade begrabe wore, im Augustiner-Koorherrestift St. Pancratius z Bagene.
Klimatologie
D Klimatologii isch en interdisziplinääri Wüsseschaft vo de Fachgebiet Meteorologii, Geografii, Geologii, Ozeanografii und Füsik. Si erforscht d Gsetzmäässigkäite vom Klima, also vom durchschniddlige Zuestand vo dr Atmosfääre an äim Ort und de Brozäss, wo drbii vor sich gönge. Für daas brucht d Klimawüsseschaft under anderem statistischi Methoodik.
Klimatoloogischi Erkenntniss chömme vo dr langfristige Beobachdig und Modellierig vo dr Straalig, dr Tämpratuur, vom Luftdruck, de Wind und Windsüsteem, vom Niiderschlaag und de geograafische Faktoore, wie Lengi- und Bräitegraad, dr Hööchi über em Meeresspiegel, dr Gstalt vo dr Ooberflechi, wie dr Boode gmacht isch und dr Vegetazioon. Atmosfäärefüsikaalischi und paläoklimatoloogischi Undersuechige si eebefalls Däil vo dr klimatoloogische Forschig.
Kwelle
Dr Ardikel «Klimatologie» uf dr dütsche Wikipedia
Estavayer
Estavayer (patois [tavaji, θavaji]; tüütsch Stäffis am See; alem. Stäffes) isch e politeschi Gmaind i de Schwiz, wo zum Bezirk Broye vom Kanton Fryburg ghört.
Geografii
Estavayer liit am südöschtliche Ufer vom Nöieburgersee und i däm Tail vom Kanton Fryburg, wo me französisch redt. S Gebiet vo de Gmaind erstreckt sich öber e Flächi vo 4043 Hektare bis is Broyedaal ine und hät zwee Exklave. Di aint isch s Dorf Murist, wo dur anderi Fryburger Gmainde vom Haupttail trennt werd, und di ander isch Vuissens, wo vo Gebiet vom Kanton Waadt umgee isch und dodemit sogär en Exklave vom aigne Kanton isch. Wobii me säge mues, as Estavayer zäme mit es paar aagränzende Gmainde sowiso e Fryburger Exklaven isch.
Va de Gmiinflechi si 70,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 16,7 % Waud, 10,6 % Sidligsflechi ù 1,7 % schüschtigi Flechi.
Nachpuurgmiine va Estavayer si Bussy, Châbles, Châtillon., Cheyres, Cugy, Les Montets, Lully, Nuvilly ù Sévaz im Kanton Fryybùrg ù Champtauroz, Chanéaz, Chavannes-le-Chêne, Chevroux, Combremont-le-Petit, Démoret, Denezy, Grandcour, Payerne, Rovray, Thierrens ù Treytorrens (Payerne) im Kanton Waadt.
Im Südoschte vom nöje Gmeindsgebiet lyt e Deil vom Milidäärflugplatz vo Payerne.
Gschicht
D Gmaind Estavayer isch uf de 1. Jänner 2017 gründet worde. Si isch us de bishärige politische Gmainde Bussy, Estavayer-le-Lac, Morens, Murist, Rueyres-les-Prés, Vernay und Vuissens zämegsetzt. D Gmaind hät bi de Gründig öpe 9300 Iiwohner gha.
Estavayer le Lac isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1156 aus Stavaiel (1184 Estavayer, 1403 Staviaco lacu), Morens 1142 aus Morens, Murist 1229 aus Muris, Rueyres-les-Prés 1437 aus Rueria).
Me dänkt, d Stadt Estavayer sig im 12. Joorhundert vom Bischof vo Lausanne ggründet worde. Es het i dr Stadt drü Burge ggää. Ane 1245 isch si under d Herrschaft vo de Graafe vo Savoie choo. Ane 1475 hend d Äidgnosse Estavayer i de Burgunderchrieg eroberet, und derno isch d Stadt vomene Kastlan vo Friburg regiert worde.
Sid dr Helvetik isch Estavayer en eigete Bezirk gsi; 1848 het Friburg d Stadt i Broyebezirk ydeilt.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 20 % gläge.
Religion
67,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 14,6 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 6717 Yywoner 85,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 5,2 % Tüütsch ù 9 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 28 va de 6717 Yywohner ggredt.
4. August
Dr '''4. Augschte''' isch dr 216. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 217. in Schaltjohr), dodermit blybe no 149 Däg bis zum Änd vum Johr.
Judit von Baden
D Judit vu Bade († 1162) isch Markgrefi vu Bade gsi.
Si het dr Herzog Ulrich I. vu Kärnten († 1144) ghyrote. 'Usb däre Eh sin die Chinder fiirigange:
Karl Friedrich von Baden
Der Karl Friedrich von Baden (* 22. Novämber 1728 z Karlsrueh; † 10. Juni 1811 au dört) isch e Markgraf, Grossherzog und Kurfürscht im alte dütsche Riich gsi.
Er isch 73 Johr im Amt gsi; das isch eini vo de lengschte Amtszyte vomene dütsche Fürscht.
s Läbe
Der Karl Friedrich isch der Sohn vom Friedrich von Baden-Durlach gsi, wo im Alter vo 29 Johr scho gstorben isch; der Karl Friedrich isch denn erscht vier Johr alt gsi.
Im Alter von 18 Johr hedd dr Karl Friedrich, wo sin Grossvater, der Markgraf Karl III. Wilhelm (Baden-Durlach), gstorben isch, offiziell d'Amtsgeschäft als Markgraf vo Baden-Durlach übernomme. Er hedd ä vo sim Grossvater guet verwaltete Staat übernomme, in dem's de Bevölkerung wäje Missernde und Chriegszyte nit immer guet gange isch.
Er isch zweimol ghürotet gsi, sid ane 1751 mit der Karoline Luise von Hessen-Darmstadt (1723–1783) und sid 1787 mit der Riichsgräfin Luise Karoline Geyer von Geyersberg (1767–1820).
Er war awa ä ziemlich liberaler Fürscht und het sis Land reformiert und d Verwaltig besser organisiert, 1809 het er s modärne «badische Landrecht» ygfüert, er het Ideeè vo der Aufklärung gförderet, un er hedd au versucht d'Masseuswanderunge nach Amerika zu seler Zitt z reduziere. Durch gudi Berater isch d Hauptstadt Karlsrueh glichziddig zume Anziehungspunkt fir vieli Denker wie Voltaire, Goethe oder Johann Peter Hebel worre. So het sis Land wytume als «badisches Musterländle» gulte.
1767 hed er noch'm preussische Vorbild d'Folter abgschafft un 1783 au d'Leibeigeschaft.
1771 isch'm noch s'Herrschaftsgebiet von de badisch Linie Baden-Baden zugfalle un er hedd die beide Länder zur Markgrafschaft Baden zsammegfiehrt. 1796 het Baden alles Land links vom Rhii an Frankriich verlore, 1803 sind verschideni chlini Gebiet zum Territorium derzuecho, 1805 au der früener vorderöschtriichisch Briisgau und anne 1806 en grosse Deil vom ehemolige Fürschtetum Fürstenberg. Bi der Verwaltig vo de neue Gebiet isch es nit eifach gsi, de verschidene chrischtleche Konfessioone im Land en guete Platz z gää: Baden-Durlach isch protestantisch gsi und Bade-Bade katholisch, under em Markgraf Karl Friedrich isch s tolerante Zämeläbe vo beide Glaubensrichtige möglech gsi.
Dr Napoleon hed dann defür gsorgt, dass de Regensburger Landtag 1803 d'Markgrafschaft zumme Kurfürstentum erhobe hedd. 1806 ischs dann sogar zumme Grossherzogtum erhobe worre. Des war widderum de Uslöser, dass Karl Friedrich sinni Residenzstat Karlsrueh ussbaue hedd lonn. Die Uffgab ischm Baumeischder Friedrich Weinbrenner zugfalle.
Literatur
Darstellige vo dr Zitgnosse Karl Friedrich Nebenius und Karl Wilhelm Ludwig Friedrich Drais von Sauerbronn: