cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
James Cook
Die dritti Südseeräis (1776–1779/1780) und dr Dood vom Cook
Noch dr zwäite Räis isch dr Cook berüemt gsi, het e sichere Boste im Greenwich Hospital (Häim für middellosi Marineveterane) ghaa, wo guet zaalt worde isch und isch as Anerkennig für sini Maassnaame gegen e Skorbut Mitgliid vo dr Royal Society worde. „D Resolution isch im ne usgezäichnete Zuestand und goot bald uf iiri neggsti Räis – ooni mi“, het er uf Whitby gschriibe. Dr Grund für die Expedizioon isch d Nordwestpassaasche gsi. Wil dr Handel mit em Färne Oste stark zuegnoo het, isch e chürzeri Rute im Norde, wo in Zite vo Chrieg sicherer gsi weer, nit nume no e Konversazionsthema gsi. Mä het zwar gwüsst, ass dr Dään Bering scho 1728 dört gsuecht het, aber Gnaus isch nid bekannt gsi.
Niemer hät im Cook zuegmuetet, ass er no äinisch son e schweers Erlääbnis wurd undergoo, aber er het sich sälber aabote und het chönne erwarte, ass men en nit wurd ableene. Dr Vorzäig-Polynesier Omai, wo uf dr zwäite Räis vo Huahine mitchoo und zum edle Wilde vo dr Londoner Gsellschaft worde isch, hätt uf dere Riis wider zrugg in si Häimet brocht wärde. Dr Mooler John Webber, dr George Vancouver und dr Entdeckigsräisendi Heinrich Zimmermann, wo spööter sini Erinnerige an d Räis as Heinrich Zimmermanns von Wissloch in der Pfalz, Reise um die Welt, mit Capitain Cook veröffentligt het, si au drbii gsi. Im Cook si Sailing Master uf dr Resolution isch dr William Bligh gsi.
D Entdeckigsräise vom Cook si denn internazional bekannt gsi. 1776 häi d Regierige vo Frankriich, Spanie und vo de Veräinigte Staate iire Flotte befoole, ass si dr Kapitän Cook au wurde in Rue loo, au wemm mä grad Chrieg gege Ängland wurd füere, und ass men en immer mit grösstem Respekt söll behandle, wie wenn er e Zivilist weer, wil schlussändlig alli Länder vom Cook sine Entdeckige in Form vo Seecharte wurde brofitiere.
Am 12. Juli het dr Cook in Plymouth d Seegel gsetzt, zum über Teneriffa uf Kapstadt z faare. Dört isch im Novämber au s zwäite Schiff vo dr Expedizioon, d HMS Discovery under em Lütnant Charles Clerke aachoo. Dr Cook het Ändi Dezämber öbben e Wuche lang uf de Kerguelen Mässige gmacht, wo dr Entdecker von ene 1773 no dänggt het, ass si e Däil vom Südkontinänt sige und iine France Australe gsäit het. Dr Cook het ene dr Naame Armuetsinsle gee, und isch denn in Richdig Nöiseeland witer gseeglet.
Ändi Januar isch er in dr Adventure Bay vo Tasmanie aachoo. Dört het dr Omai es falsch usglegt, wo die Iihäimische nööcher cho si und het uf sä gschosse. Das het d Kontakt mit ene spööter schwiiriger gmacht. Denn häi d Seefaarer e baar vo de südlige Cookinsle entdeckt und si im Februar im Königin-Charlotte-Sund glandet und häi dört zwäi Wuche lang iiri Schiff repariert. Ändi April si si z Nomuka („Anamoka“) gsi, wo sich scho dr Tasman Broviant verschafft het. Vo dört si si witer uf Tongatapu gseeglet, si dört festlig empfange und bewirtet worde und häi am 5. Juli e Sunnefinsternis beobachtet. Si si dur d Tongainsle gfaare, häi ʻEua bsuecht und denn het dr Cook Kurs uf d Gsellschaftsinsle gnoo, und het Tubuai, Tahiti und im August und Septämber äi Insle noch dr andere bsuecht.
Am 12. Oktober het mä dr Omai, in Rüstig und uf eme Ross, mit Pomp uf si Häimetinsle Huahine brocht und dört e Huus für en baut. Bim Omai sim Abschiid vom Cook si vil Drääne gflosse, und dr Cook het über sini düstere Aanige gschriibe wenn er an d Zuekumft vom Omai dänggt het: „Dr Omai het umso mee Respäkt überchoo, je witer er vo dehäim äwägg gsi isch.“ Dr Omai het au nid uf e Cook gloost, wo dä iim dr Root gee het, de Mächtige Gschänk z mache, wo men em e Hufe von ene gee het, zum in iiri guete Büecher z choo. No wo dr Cook dört gsi isch, häig dr Omai „us jeedem Maa wo irgend e Bedütig gha het, e Find gmacht“.
Dr Cook het am 24. Dezämber Kiritimati entdeggt und am 30. Dezämber non e Sunnefinsternis uf Eclipse Island beobachdet. Am 18. Januar 1778 si hoochi Insle am Horizont ufdaucht und am 20. Januar isch er uf Kauaʻi glandet. D Seefaarer si zää Daag lang dört bliibe und si verstuunt gsi, wie d Kultur und d Sprooch deene vo Tahiti, wo so wit äwägg gsi isch, äänlig gsi isch. Dr Cook het dr Inselgrubbe dr Naame vom Erste Lord vo dr Admiralidäät gee und ene „Sandwich-Insle“ gsäit. Hüte häisse si Hawaiʻi-Insle. Das isch im Cook si letschti groossi Entdeckig gsi.
Aafangs Merz isch er vor dr Küste vo Oregon gsi, und Ändi Merz het er in dr Resolution Cove, Hope Bay (Nootka-Sund) e Pause vom ene Monet gmacht, zum d Schiff flicke. Er het em „König-George-Sund“ gsäit, het ere Insle dr Naame vom Bligh gee und ere Halbinsle dä vom Clerke. Denn isch d Expedizion dr Küste nooch gege Norde, dur d Aleute in d Beringstrooss, bis si uf 70° 44' N wägem Packiis nüm het witer chönne.
Denn isch dr Cook gege Weste uf Asie gseeglet und bis zum Kap Deschnjow cho, wo dr östligsti Punkt vo dr sibirische Küste isch, und denn isch er zrugg uf d Aleute. Uf Unalaska het er russischi Belzhändler aadroffe, het Charte vo de Aleute und vo dr Halbinsle Kamtschatka chönne kopiere und het von eme Gschäftsmaa, wo Ismailow ghäisse het, en Empfääligsbrief an dr Guvernöör vo Kamtschatka und Petropawlowsk überchoo. Über en Ismailow het er Bost an die britischi Admiralidäät chönne schigge.
Won en dr Winter us de hooche Bräite verdriibe het, het dr Cook am 26. Oktober 1778 wider Kurs uf d Sandwitschinsle (Hawaiʻi) gnoo und isch dört Ändi Dezämber in dr Kealakekua-Bucht glandet, zur Zit vom ene Fest zu Eere vom Gott Lono. D Bucht isch mäistens e kapu (Unantastbarkäit, häilige Ort) gsi, wäärend em Fest aber isch das ufghoobe gsi.
Öb en die Iigeborene für dr Gott sälber ghalte häi, do drüüber wird scho sit langem ghändlet. Uf jeede Falle het sich die positivi Iistellig vo de Hawaianer gege d Änglander gänderet, wo die e doote Matros am ene Blatz beärdigt häi, wo für Häuptling reserviert gsi isch. Dr Cook isch aber scho zwäi Dääg spööter, am 4. Februar 1779, abgfaare, und dorum isch s denn nid zun ere Usenandersetzig cho. Won er aber am 11. Februar wider zrugg choo isch, zum e Mast vo dr Resolution uswäggsle, wo im ene Sturm beschädigt worde isch, si d Beziejige kabutt gsi. Es het meereri Diebstääl gee und dr Cook het brobiert, dr Köönig as Gäisle z nee.
Dr Cook isch am 14. Februar 1779 wäge däm umbrocht worde. E Hufe Lüt häi en am Strand ufghalte. Er het mit sim doppelläufige Gweer e Schuss abgee. Das het aber nüt gnützt, wil s Schroot im Schild vom ene Aagrifer steckebliibe isch. Ee het zum zwäite Mol gschoss und öbber umbrocht. Won er sich umdräit het, zum e Befeel z gee, isch er vo hinde verstoche worde. Er isch mit em Gsicht voraa in s Wasser gheit, si häi en uusezooge und umbrocht. Vier Marineinfanteriste und e baar Hawaiier si au no umchoo.
Sii si gege Norde uf Petropawlowsk gseeglet, wo d Russe si fründlig ufgno häi. D Noochricht vom Cook sim Dood isch uf em Landwääg e halbs Joor vor de Schiff aachoo. Dr Clerke het no brobiert, mit em Cook sinere Ufgoob witerzmache, aber s Packiis het no sterker usgsee as im Joor vorhär und uf ere Hööchi vo 70° 33' N het er ufgee. Uf dr Räis zrugg uf Petropawlowsk isch dr Lt. Clerke im Alter vo 38 gstorbe. Dr Lt. John Gore, wo z Virginia uf d Wält choo isch und scho bi dr erste Pazifikräis vom Cook drbii gsi isch, het d Expedizioon zrugg uf Ängland gfüert, wo si am 6. Oktober 1780 aachoo si.
Im Cook si Charakter
Dr Cook wird als rueige und seer gwüssehafte Maa beschriibe. Er het sich freiwillig für die königlichi Flotte gmäldet, wo denn e seer schlächte Ruef ghaa het, wil er sim Vaterland het welle diene. Er het sine Uftraaggääber gegenüber e groossi Verpflichdig gspüürt. Aber für e Cook isch s doch am wichdigste gsi, ass es sine Lüt guet gieng, wie mä s draa cha gsee, wien er dr Skorbut, wo denn uf alle lengere Seeräise braktisch immer usbroche isch, brobiert het z bekämpfe. Er het Naarigsmiddel wie Rüeblischlee oder zuckereti Zitrone verlangt und het sä gege d Vitaminmangelchranket Skorbut welle iisetze. D Regierig het dänggt, das chiem z düür, und e groosse Däil vo de Seelüt häi s abgleent, bis dr Cook schliesslig sich het chönne duuresetze.
Au as Kapitään het sich dr James Cook nie für öbbis Bessers ghalte as die äifache Matrose. Wenn s Schiff mit eme starke Sturm kämpft het, isch dr Cook uf em Deck gstande und het überall mit aapackt. Wo uf sinere erste Expedizioon e groosse Däil vo dr Mannschaft Fieber überchoo het, isch er mit de Chranke go rede und het sä drösted und ufgmunteret. Dass uf deere Faart 38 Lüt umchoo si, het en seer mitgnoo, und uf de Räise nochhär het d Zaal vo de Doote stark chönne sänke. Uf dr zwäite Faart si nume no vier umchoo, was für e so langi Räis zu sällere Zit bemerkenswärt gsi isch.
Dank em Cook het d Royal Navy spööter drfür gsorgt, ass d Besatzige vo dr änglische Chriegs- und Handelsmarine e Diät mit gnueg Vitamin C überchoo häi. Vo do chunnt dr Usdruck „Limey“ („Zitronefrässer“), wo immer no für änglischi Seemanne brucht wird.
D Familie
Dr Cook het 1762 d Elisabeth Batts ghürootet und si häi säggs Chinder ghaa. Dr Soon Joseph isch 1768 noch dr Geburt gstorbe, e vierjöörigi Dochter 1771, dr George 1772, won dr Vater uf sinere zwäite Räis gsi isch und vo de andere isch käine alt worde. Dr Soon Nathaniel isch 1781 im ene Hurrikan ums Lääbe choo, dr Hugh isch 1793 as Studänt z Cambridge gstorbe und dr eltist Soon James (* 1763) isch 1794 verdrunke. Noch em Dood vo iirem Maa het d Mrs. Cook vo dr Admiralidäät e Bangsion vo 200 Pfund im Joor überchoo und isch 1835 im Alter vo 94 gstorbe.
Läistig
Dr Cook isch vor allem für sini kartografische Läistige und geografische Entdeckige berüemt. Wichdig isch aber au si Pionierarbet im Verhindere vom Skorbut gsi.
Burg Hohenzollern
D Burg Hauezollre isch d Stammburg vum Firschtegschlächt un friejer regierende dytsche Chaiserhuus vu dr Hauezollre. Si lyt z Bade-Wirttebärg, zwische dr Gmaine Hechenge un Bisenge, wu si zum Ortsdail Zimmern dervu ghert.
Di erscht Burg
Di erscht mittelalterlig Burg vu dr Grofschaft Zollre isch anne 1267 zum erschte Mol gnännt wore un goht wahrschyns uf s 11. Johrhundert zruck. Si isch am 15. Mai 1423 noch ere fascht aijehrige Belagerig dur dr Bund vu dr schwebische Rychsstedt eroberet un vollständig gschlisse wore.
Di zwoot Burg
Noch em Neiböu ab 1454 isch d Burg im Dryssgjehrige Chrieg, drotz ass si zuen ere starke Feschtig uusböue woren isch, 1634 vu dr Wirttebärger eroberet un zytwys bsetzt wore. Noch em Chrieg isch si zmaischt in habsburgischem Bsitz gsii, voreb si im Eschtrychische Erbfolgchieg im Winter 1744/45 vu franzesische Druppe bsetzt woren isch. Noch em Abzug vu dr letschte eschtrychische Bsatzig 1798 isch d Burg verfalle un isch aafangs 19. Johrhundert e Ruine gsii. In dr Hauptsach isch nume no d St. Michaelskapäll erhalte blibe.
Di dritt Burg
Dr Gedanke an e Widerufböu vu dr Burg isch em dodmolige Chronbrinz un spetere Chenig Friedrich Wilhelm IV. villicht 1819 chuu, wun er uf ere Italierais au d Wurzle vu syre Härchumpft het welle chännelehre un d Burg bstige het. Anne 1844 het as Chenig er gschribe:
Zum aine isch d Burg Hauezollre Uusdruck vum romantische Gaischt vu sällere Zyt un entspricht dr domolige Idealvorstellig vun ere mittelalterlige Ritterburg. Vu dohär isch dr historistisch Böugedanke mit däm vum Schloss Neischwanstai z Bayern verglychbar, ohni aber sällem syy fantastisch-theatralisch Iberstaigerig. Zum andere isch d Burg s Ergebnis vun eme bolitische Represäntationswille vu dr Herrscher vu Preuße, wu d Stammburg vu ihre Ahne hän in ere prunkvolle Form widerufbäut welle sääne.
Anne 1850 het d Grundstailegig stattgfunde. Finanziert wore isch dr Böu gmainsam vu dr brandenburgisch-preußische un dr firschtlig-schwebische Linie vu dr Hauezollre. Am 3. Oktober 1867 isch dr Böu unter em Chenig Wilhelm I. vu Preuße volländet un yygweit wore. Am 3. Septämber 1978 isch d Burg bin eme Ärdbidem schwär bschedigt wore, d Reschtaurierigsarbete hän sich bis in d 1990er Johr zoge.
Gstaltig
S Böuwärch deckt fascht dr ganz Chapf. S bstoht in dr Hauptsach us vier Elemänt: dr Bfeschtigungsaalage, em Schlossgebei, dr Kapälle un em Burggarte.
Bfestigungsaalage
S Adlerdor mit syre Zugbruck bildet dr Yygang. Dur drei Windige chunnt mer in dr Burghof. Di erscht Windig drait sich um dr Wilhelmsdurm. Mer chunnt iber dr Zwinger zue dr zwoote Windig, em nidere Vorwärch. Vu do uus fiert di dritt Windig um dr spiralfermig Rampedurm. Derno chunnt mer zue dr sideschtlige Schnarrwachtbaschtei mit Blick uf Boll un dr Dreifirschtestai. Vu do uus chaa mer dur dr quadratische obere Dordurm iber e gradlinige Aastiig zum Burghof chuu oder iber d Baschtione vu usse um s Schlossgebei umelaufe. Gege dr Uhrzaigersinn chemme no dr Schnarrwachtbaschtei di Nei Baschtei (Nordoscht), d Fuchslochbaschtei (Nord), dr Spitz (Nordwesch), d Scharfeckbaschtei (Wescht), d Gartebaschtei (Sidwescht) un d St. Michaelsbaschtei (Sid). Zwische dr Baschteie findet mer d Standbilder vu dr preußische Chenig.
Schlossgebei
S Schlossgebei bildet e no Sidoschte uffig U, d Ände dervu bilde di evangelisch un di katholisch Kapälle. Dr usser Umriss brucht di alte Grundmuure vu dr zwoote Burgaalag. Iber dr alte Kasematte hebe sich di dreisteckige Böuwärch, wu mit vile Dirmli un Fiale verziert sin. Di vier Hauptdirm sin in dr Raiefolg gege dr Uhrzaigersinn dr zue dr Fuchslochbaschtei uusgrichtet Chaiserdurm, dr Bischofsdurm zum Spitz, dr Markgrofedurm zue dr Scharfeckbaschtei un dr Michaelsdurm vor dr Gartebaschtei. Im Burghof stoht dr Wartdurm, wu sich as Stäägedurm an dr Firschteböu mit Grofesaal un Bibliothek druckt un wu dr Fahne ufzoge wird, wänn dr Burgherr do isch.
Inneryym
E Freistääge fiert zue dr Stammbaumhalle. Vu sällere chunnt mer in dr Grofesaal, wu iber di ganz Braiti vum Sidfligel goht. E spitzbogig Rippegwelb wird vu acht rotlächte Marmorsyyle drait, wu frei stehn. Di glychfalls spitzbogige Fänschter drage Grisaille un farbigi Molereie vum Stüler. Unter em Grofesaal lyt di ehmolig Schlosschuchi, hite d Schatzchammere. An dr Grofesaal gränze dr Chaiserdurm un d Bischofsnische, derno schließt sich di mit Wandgmälde vum Wilhelm Peters zue dr hautezollrersche Gschicht verzierte Bibliothek aa. Im Markgrofedurm het s dr Salon vum Chenig, wu hite au gege d Terminologi vum Stüler Markgrofezimmer gnännt wird.
Dur verschideni brivati Gmächer chunnt mer schließlig in dr Salon vu dr Chenigi. Wäge dr mit blauem Samt bezogene Bolschtermebel wird er au Blaue Salon gnännt. S Parkett bstoht us fimf verschidene Helzer. Vun eme Uussichtserker leugt mer uf dr Albdrauf, an dr Wänd hange Familiegmälde: Chenigi Luise, Chaiseri Augusta, Chaiseri Viktoria un Prinz Waldemar vu Preuße, s letscht vu dr Viktoria sälber gmolt. Dr Sekretär vu dr Chenigi isch no Entwirf vum Stüler gschaffe wore. S Sèvres-Service stammt us em Bsitz vum Napoléon un isch vu preußische Druppe in dr Schlacht vu Waterloo erbytet wore. In dr Dienerschaftshalle hangt e Gmälde vum Franz von Lenbach: S zaigt dr Wilhelm I. churz vor syym Dod. Dr wuchtig Schrybdisch vum Wilhelm II. dominiert dr sunscht dur d Verwändig vu verschidene Helzer bim Parkett un eme Däfer ender intime Karakter vum Ruum.
Waffe- un Schatzchammere
E Stockwärch diefer chunnt mer iber d Waffechammere in d Schatzchammere: Us Syydedamascht isch dr Courschleppe vu dr Chenigig Luise. Us dr Schlacht bi Kunersdorf stamme dr Wafferock vum Friedrich em Große un d Schnupfdubakbichse, wu ihm s Lääbe grettet ghaa het. Syyni Chruckstäcke un zwoo vu syyne Traversflete ghere zue dr gschichtsdrächtige Sammligsstuck, derzue au di edelstaibsetzte Tabatière. E S wärtvollscht isch aber d mit 18 Brillante un 142 zue Rose gschliffene Diamante verziert Chrone vum Wilhelm II.
D Kapälle
Di katholisch St. Michaelskapälle sich anne 1853 uusgwytet wore, ihre mittelalterlig Dail datiert aber us dr Johr 1454 bis 1461 un isch dodermit s ainzig erhalten Böuwärch vu dr zwoote Burg. Schiff un Chor sin mit Netz-Rippegwelb iberdeckt. E Huffe Fänschter chemme us dr ehmolige Chilche vum Chloschter Stette, wu zytwys di zollrisch Erbgrablegi gsii isch, un sin zwische 1280 un 1290 entstande.
Di evangelisch Chrischtuskapälle isch e Wärch vum Stüler in Aalähnig an dr Weschtchor vum Naumburger Dom. S Aposchteldor stammt vu dr gschlissee Chaiser-Wilhelm-Gedächtnischilche vu Berlin. Unter dr Chrischtuskapälle lyt di russisch-orthodox Ufstandigskapälle.
Burggarte
Dr urspringli Bebflanzigsblan isch e Spotwärch vum Peter Joseph Lenné. Syy Gstaltig isch hite nimi erhalte.
Nutzig
D Burg isch noch em Widerufböue nie fir lengeri Zyt bewohnt gsii, si het uusschließlig represäntativi Funktion ghaa. Nume dr letscht preußisch Chronbrinz Wilhelm het no syre Flucht vu Potsdam Ändi 1945 e baar Monet uf dr Burg gläbt. Dr Wilhelm un syy Frau, d Chronbrinzässi Cecilie, sin uf dr Burg begrabe. Syt 1952 isch d Burg zuesätzlig mit Chunschtgegestände un Erinnerigsstuck zue dr preußische Gschicht us em Bsitz vu dr Familie un em ehmolige Hauezollremuseum im Schloss Monbijou museal uusgstattet wore: Di preußisch Chenigschrone ghert näbe dr Uniform vum Friedrich em Große zue dr Glanzstuck vu dr Sammlig. Zwische 1952 un 1991 sin d Särg vu dr Chenig Friedrich Wilhelm I. un Friedrich em Große uf dr Burg gsii. No dr Widerverainigung sin si anne 1991 wider uf Potsdam iberfiert wore.
Anne 1953 isch in d Burg yybroche un mehreri Gegeständ us dr Schatzchammere sin gstohle wore. Dr Dieb isch speter gfasst un zue sechs Johr Haft verurdailt wore. E Dail vu dr erbytete Gegeständ het er aber scho yygschmulze oder uf dr Flucht in dt Main gheit ghaa. Dr Raub wird in eme aigene Ruum im Kriminalmuseum vu dr Akademi vu dr Bolizei Bade-Wirttebärg z Frybeg bschribe.
D Burg Hauezollre isch au hite no Privataigetum. Si ghert zue zwai Drittel dr brandeburgisch-preußische Linie vu Huus Hauezollre, zue aim Drittel dr schwebisch-katholische Linie. Syt 1954 wird d Burg au vu dr Brinzässi-Kira-vu-Preuße-Stiftig brucht. , wu Ferienufenthalt fir bedirftigi Chinder megli macht - in dr Aafangsjohr vu Wescht-Berlin. D Burg Hauezollre isch hite mit iber 300.000 Bsuecher pro Johr e turistischi Attraktion. Zue dr zahlryche Marketingaktione zelle Uusstellige, Kunzärt, Theater- un Kinoveraastaltige un e Wynächtsmärt.
Bayerischer Sprachatlas
Dr Bayrisch Sprochatlas (BSA) (dt. Bayerischer Sprachatlas) isch e Forschigsprojäkt, wu d Dieläkt vum Frejstaat Bayern din in dr ganze Flechi un mit eme breite thematische Umfang dargstellt wäre in dr Form vu Sprochatlante go si zuegä#ngig mache fir d Forschig, aber au fir alli andre Inträssierte. Gegestand vu dr Erhebig isch dr bodständig Dieläkt, wien er in dr urspringligschte Form gschwätzt wird vor allem vu eltere Lyt us em Umfäld vu dr Bure un Handwärcher.
Deilprojäkt
S Gsamtprojäkt Bayrischer Sprochatlas glideret sich in segs Regionalprojäkt:
Weblink
„Sprechender Sprachatlas von Bayern“
Pulswärmer
Ammediisli (vo frz. manche en amadi) si e Chläidigsstück, wo d Hand zum e Däil zuedeggt und vilmol uf em Handrugge im ene Spitz ändet. D Finger blibe frei, dr Handrugge und s Handglängg si zuedeggt. Ammediisli wärde vilmol zum Schutz gege d Chelti aazooge, wemm mä d Finger will frei bhalte, oder as Aggsessuar in dr Brut- und Oobemoode verwändet und denn si si us düürem Stoff gmacht. Mänggisch het s e Lätsch am Spitz uf em Handrugge, wo mä dr Middelfinger drii steggt.
Dr Ursprung vom Ammediisli lit in dr burgundische und gotische Daamemoode. Im Lauf vo dr Zit het mä d Ermel mit iire Spitz, wo tüpisch für d Moode zu sällere Zit gsi si, separat as Ammediisli afo aazie.
Wiwersheim
Wiwersche (frz. Wiwersheim, dt. Wiwersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
D Nochbergmeine vun Wiwersche sìn Drüdersche, Bahle, Stìtze-Offne, Zwatzne, Doosne und Schnarsche.
Gschìcht
Wiwersche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 782.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wiwersche ìsch. Wiwersche ghert zem Kommünàlverbànd Kocherschbari.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wiwersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Hebräisches Alphabet
S hebräisch Alphabet bschtoht uss 22 Buechstabe, alles Konsonante, um Hebräisch schriibe zue kinne, un wird au mit kleinre Opassunge fir verschideni Sproche uss de jüdisch Diaspora bnutzt. Om bekonteschte isch Jiddisch, Ladino un Judeo-Arabisch. Hebräisch wird vun rächts nooch links gschribe.
Etymologi
S hebräisch Wort fir „Alphabet“ isch אלף-בית (alef-bet), bnonnt noch de ärschte zwey Buechstabenome vum hebräische Alphabet.
Gschicht
D moderni Schrift het sich im 3. Johrhundert vor Chrischtus uss de aramäische Schrift entwicklet. Davor hen se d alti hebräischi Schrift verwendet, wu direkt uss dr Phönizische hervorgonge isch. D Onzahl vun Buechstabe, d Reihefolg, d Nome un ihre phonetische Wärt sin praktisch identisch mit denne vum aramäische Alphabet, wiil sowohl d Hebräer als au d Aramäer iri Schrift usem phönizische Alphabet entwicklet hen.
D Samaritaner schribe bis hit inra Variant vun derre Schrift, em samaritische Alphabet.
Konsonante
Erklärige zur Dabelle:
(1) nit gschriibe in Aafangs- und Ändschtellig, mänggisch überhaupt nit gschriibe
(2) nit gschriibe in Ändschtellig
(3) 'h' in Aafangsschtellig, suscht "ch"
(4) 'i' in Ändschtellig oder bevor Konsonante
(5) mänggisch überhaupt nit gschriibe
Diakritischi Zeiche
Die diakritische Zeiche, wo uf Hebräisch Nikud heisse, si chliini Markierige wo uus Pünkt und Schtrichli beschtöhn und über, under, näbe oder in de Buechschtabe gschriibe wärde. Sie wärde mänggisch bruucht fr zum d Schrift verschtändliger z mache. Si wärde im allgemeine nit gschriibe, Uusnahme si Chinderbüecher, Gedicht, a Deil vo dr religiöse Literatur und wenn s d Möglichkeit von erä Verwächslig git wo schlimmi Uuswirkige chönnt ha.
In Israel wird Nikud im Hebräischunterricht glehrt, aber nur die wenigschte Israeli chönne richtig Zeiche setze.
Vokalzeiche
Im moderne Hebräisch gits fünf Vokalphonem,, aber vil meh Zeiche für zum se schriibe.
Schin und Sin
Schin und Sin wärde beidi mit em Buechschtabe  ש  gschriibe. Si wärde unterschiide duur ä Punkt wo überem Buechschtabe schtoht, bim Sin uf dr lingge ( שׂ ) und bim Schin uf dr rächte Site ( שׁ ).
Dagesch
Es git sächs Buechschtabe wo me uf zwei verschideni Wäg müesst usschbräche, je nach däm wo ihri Schtellig im Wort isch. Mä sait dere Grubbe Begedkefet nach de Buechschtabe wo drzue ghöre:  ב ג ד כ פ ת . Vereifacht cha me säge, ass am Aafang vom enä Wort oder erä Silbe dr Buechschtabe as Verschlusslut (Plosiv) gläse wird und suscht as ä Riiblut (Frikativ). Wenn mit Nikud gschriibe wird, denn schribt mä dr Buechschtabe mit emä Dagesch, won ä Punkt in dr Middi vom Buechschtabe isch ( בּ גּ דּ כּ פּ תּ ).
Im moderne Hebräisch git s Underschiid in dr Uusschbrooch nume no bi drei Buechschtabe: Ass au die andere vo de Begedkefet Buechschtabe sich früehner so verhalte hei, gseht me dra ass d Aschkenasim (die oschteuropäische Jude) em  ת  ohni Dagesch 'sov' gsait hai, si hai us em plosive 't'  es frikativs 's' gmacht.
Wem mä d Funktion vom Dagesch wet vegliiche mit öbbisem im latinische Alphabet, chönnt mä säge ass sis Fehle s Gliiche macht wie s 'h' noch de Buechschtabe 'c', 'p' oder em änglische 't', wo d Verschlussluut 'c' (als 'k' gsait), 'p' und 't' zue de frikative 'ch', 'ph' und 'th' wärde.
Liste der Äbte des Klosters Wettingen
I de Lischte vo de Äbt vom Chloschter Wettige sind alli ehemoligen Äbt vom Chloschter Wettige und – sit 1854 – di ehemolige und de aktuelli Abt vo de Territorialabtei Wettige-Mehrerau (z Öschtriich) ufgführt:
Ladenburg
Ladenburg (pfälzisch Ladeberg) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Ladenburg lyt uf em Schwämmchaigel vum Necker in dr Metropolregion Rhy-Necker. Nochbergmaine vu Ladenburg sin Ilvesheim, Heddesheim, Hirschberg, Schriesheim un Dossenheim.
Dr Baan bstoht us 69,9 % Landwirtschaftsflechi, 0,6 % Wald, 26,5 % Sidligsflechi un 3 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Ladenburg ghere di glychnamig Stadt, d Wyler Neubotzheim un Neuzeilsheim un d Ortschafte „Galgbrunnen, Siedlung“, „Leimfabrik mit Häusern“, „Rosenhof, Max-Planck-Institut“ un Tierkörperbeseitigungsanstalt (Leimhütte).
Gschicht
Im Johr 98 het dr remisch Chaiser Trajan d Sidlig Lopodunum zuen ere civitas un zum Hauptort vu dr Civitas Ulpia Sueborum Nicrensium gmacht.
Verwaltig
Ladenburg ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter isch dr Stefan Schmutz.
Momersdorf
Momerschtroff (lothrìngisch; frànzeesch Momerstroff, ditsch Momersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Momerschtroff lijt uf re Heche zwìsche 275 un 372 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Momerschtroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 689.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Momerschtroff ìsch. Momerschtroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Momerschtroff ghert zem Moselfrankisch.
Heidi (1952)
Heidi (ganz am Ôfang hot der Film en Deitschland ond en Estreich no da Zuasatz Sehnsucht nach der Heimat ghet) ischt an Schweizer Schbiilfilm vom Luigi Comencini aus em Johr 1952, dreht en Schwarzweiss. D Gschicht stammt vo dr Johanna Spyri ihram Kendrbuach Heidis Lehr- und Wanderjahre. S erschd Mol ufgfiirt worra isch der Film am 14. Novembr 1952, ond zwar gleichzeidig en de Kinos Apollo en Zirich ond Capitol z Basl. D Aussufnahma send en Bergün em Kanton Graubinda ond en Frankfurt am Main dreht worra.
Dr Ôfang
S Woisakend Heidi leabt en de Graubindner Alba bei seim Graußvaddr, em Alp-Öhi, wo a kloina Landwirtschaft betreibt. Dia zwoi vorstandet sich ganz guad mitnandr ond send zfriida mit-em Leaba. Dr oizig Mensch, zo deam d Heidi sonscht noh Kondakt hot, isch dr Goißapetr. Der leabt mit seira Muadr e-ma miggriga Heisle am Rand vom Derfle. Jeda Morga brengt’r seine Goißa am Alp-Öhi seira Hidde vorbei uf d Woid. Do kommt amma scheena Dag dr Pfarrer vom Dorf, wo ganz weit onda em Dal leit, zom Alp-Öhi nuf mit ma bsondra Ôliiga: Am ibrnägschda Sonndich sollet em Derfle d Glogga gweiht werra, ond dô drzua soll dr Öhi mit seim Enggele raakomma, weil des emmr a bsonders Fescht fir d Kendr wär. Ond ibrhaubt dät’s so langsam fir d Heidi Zeit werra, dass ma se en d Schual schiggt, damit se Leasa ond Schreiba lerne kô. Ibr dui Nochricht isch dr Alp-Öhi ällas andre wia begoischtret. Er hot sich nemlich vor a baar Johr mit de Dorfbewohner vorstridda, weil em dia vorgworfa hend, er wär a Brandstiftr. Trotzdeam duet’r em Pfarrer dean Gfalla ond brengt sei Enggele a deam Sonndich ens Dal naa. Älle Kendr vom Derfle, au dr Goißapeter, send mächdig stolz, wia’s en glengt, mit vreinde Kreft dia Glogga am Soil uf da Durm nuf zo ziiha. Abr am Goddesdenscht, wo sich ôschliaßt, nemmt dr Öhi et doil. Nochher holt’r Heidi aa ond goht mit-ra zom Haus vom Goißapeter seira Muadr. Deet daucht ganz ibraschend d Schweschtr vo seira Schwiigrdochtr, dui Dete, uf. Wia d Heidi a Woisakend worra ischt, isch dui ihr Vormendere worra. Abr vor zwoi Johr hot se gmoint, se häb sich jetzt gnuag om des Mädle kemmret. Vo jetzt â kennt dr Opa fir se sorga. Sui selbr häb nemlich a gued zahlda Stell bei-ra vornehma Familie en dr deitscha Stadt Frankfurt gfonda. wo se bald nôreisa dät.
Enzwischa send zwoi Johr vorganga, ond dui Dete hot uf oimal a ganz andra Moinong, was d Heidi betrifft. Jetzt uf oimol will se se se mit noch Frankfurt nemma, weil ihr Denschtherrschaft a Dechderle hot, wo glehmt ischt ond drom noch ebbr suacht, wo-ra Gsellschaft leischda kô. Mit deam Wonsch abr beißt dui Dete beim Alp-Öhi uf Granit. Bloß mit ma Trick schafft se’s, dean alda Môô zo ibrlischda ond d Heidi zo entfihra.
En Frankfurt
En dr Villa vo deam reicha vorwitwada Herr Sesemann en Frankfurt entpubbt sich d Heidi mit ihrer graußa Nadiirlichkeit als Schregga fir des aldledige Freilein Rottenmeyer, wo d Erziihere ond Hauslehrere vom Sesemann seira Dochtr Klara ischt. Dia zwoi Kendr abr kommet ganz guad mitnandr aus. Sonscht wohnet em Haus noh d Oma vo dr Klara ond dr Diiner Sebaschdian. Au dia hend bald a graußa Freid a dr Heidi. Trotz ällem wuud des Schweizer Mädle emmr oruhigr, weil se arg Hoimweh noch de Schweizer Berg hot. Hälenga steigt se uf da Durm vom Frankfurter Dom, weil se hofft, vo deet aus bis zo de Alba gugga zo kenna. Entteischt muaß-se feststella, dass des et glabbt.
A-ma scheena Dag bassiirt a Wondr: D Klara, wo bisher emmr em Rollstual gsessa ischt, kô wiidr laufa. Zerscht bloß a baar Schridd, abr vo Dag zo Dag gôht’s emmr bessr. Ihr Vaddr ischt ganz baff, wia-nr vo-ra langa Gschäftsrois hoimkommt ond-am sei Dechderle fascht ganz gsond en d Ärm fellt. Er schbiirt, dass des d Heidi gwäa ischt, wo des Wondr bewirkt hot. Am gernschda dät’r des Mädle adobdiira, abr so weit kommt’s et.
Tulinger
D Tulinger sind en Stamm gsii, wo zäme mit de Helvetier im Joor 58 v. Chr. iri Sitz verloo hend und noch Südgallie is Piet vo de Santone hend wöle uuswandere. Am Uuszug hend 36 Tuusig Tulinger tailgnoo und si hend sich dur iri Chriegstüchtigkait uuszaichnet.
Diskussion
D Woonsitz vo de Tulinger sind nöd bikannt, früener het mer si wöle im Wallis lokalisiere, well de Dichter Avienus Tylangier a de Rhone erwähnt het. Wege de Endig uf -ing werd au dröber diskutiert, öb si eventuell nöd Kelte sondern Germane gsii sind, wo i de Alpe gwont hend. Doch werd hüt vo de Forschig d Existenz vo Alpegermane nöme anerchennt.
Heidi (1952)
Wiidr Drhoim
Nochdem dr Diiner Sebastian d Heidi en ihr Schweizer Dorf zruckbrôôcht hot, wuud se vom Pfarrer ond a baar Dorfbewohnr uf d Alp nufbrôcht. Dia Derfler hend enzwischa gmerkt, dass-se da Alp-Öhi z Ooreacht an Brandstiftr ghoißa hend. Drom biddet-sen om Vorzeihong, ond dr Pfarrer lädt da Öhi zom Pfengschtgoddesdenscht ei.
An Pfengschda zuit dr Öhi sei beschts Häs ô ond goht mit seim Enggele ens Dorf naa. S Orglvorschbiil hot schau ôgfanga, wia dia zwoi en d Kirch neiganget. Dr Pfarrer lächlet deane zwoi guadmiadig zua. Jetzt isch d Welt au fir ehn wiidr en Ordnong.
Litradur
S Programm zom Film (Verlag Das neue Filmprogramm, H. Klemmer & Co., Neustadt an der Weinstraße)
Axpo
Axpo chan bedüte:
Venustransit
E Venustransit (vo ‚Durchgang‘, ‚Vorübergang‘), au Venusdurchgang oder Venuspassaasche, isch wenn dr Blaneet Venus vor dr Sunne vrbiigoot. Die Erschiinig cha mä mit eme Färnroor beobachte und mänggisch längt sogar e Filterbrülle. In öbbe 243 Joor bassiert das nume viermol (8 Joor druf, denn 121½ Joor spööter, non e mol 8 Joor und no 105½ Joor druf), wil d Baan vo dr Venus und die vo dr Ärde gegenander e chli scheps stönde.
Noch de Venusdurchgäng in de Joor 1874, 1882 und 2004 het dr letschti am 6. Juni 2012 zwüsche öbbe zwölfi z Nacht und sibni am Morge MESZ stattgfunde. Dr neggst bassiert erst wider am 11. Dezämber 2117.
D Venus het bim Transit e schiinbare Durchmässer vo 1' (1/30 vo dr Sunneschiibe) und gseet im Geegesatz zu de Sunnefläcke ganz schwarz us. Historisch het die prezisi Mässig vo sonige Durchgäng groossi Bedütig ghaa, für zum d Distanz vo dr Ärde zur Sunne (Astronomischi Äinhäit) mässe. Si isch dr Grund für vili Expedizioone und Mässkampanie vo bedütende Institut und Wüsseschaftler gsi. Sit 1900 misst mä Distanze im Sunnesüsteem mit Hilf vo Asteroide in dr Nööchi vo dr Ärde (NEA), hüte mit Ruumfaart- und Radar-Methode.
Eugen Heiler
Dr Eugen Heiler (* 23. Dezämber 1907; wänn er gstorben isch, waißt mer nit) isch e dytsche Beamte un Schriftsteller gsii.
Lääbe
Dr Heiler isch z Fryburg uf s Realgimnasium gange, do het er au gläbt bis zue sym Dod. Ab 1930 het er in dr Rychsfinanzverwaltig gschafft. Im Zweete Wältchrieg isch er vu 1939 bis 1945 Soldat gsii. Noch em Chrieg het wider as Finanzbeamte gschafft, ab 1949 derno bim Zollamt. Är isch schließli Oberregierigsroot wore, 1970 isch er pänsioniert wore. Dr Heiler het Prosa un Lyrik uf Hochdytsch gschribe.
Grüsch
Grüsch isch e Gmäind vom Kanton Graubünde.
Dr Ortsname chunt vom romanische Wort, wo uf Düütsch «Chrüüz» heisst.
Geografy
D Gmäind isch die einzigi im undere Prätigä, wo Land uf beide Syte vo dr Landquart, a dr Sunnsyte vom Tal und a dr Schattsyte, bis hööch zu de Bärge derzue ghört. Uf dr sunnige Syte sind d Dörfer Grüsch und Fanas, uf dr andere sind Cavadura und Valzaina.
Gschicht
D Gmäind git’s eso erscht sid em 1. Jänner 2011, wo sech die alte Gmäinde Grüsch, Fanas und Valzaina zämetoo händ.
1995
gstorbe
Datum nit bekannt
Paedagogia Basiliensis
E.E. Paedagogia Basiliensis isch e Middelschuelverbindig in dr Stadt Baasel. Si isch am 22. Februar 1845 gründet worde, und bestoot au hüt no und isch eso äini vo de eltere Middelschuelverbindige in dr Schwiz. As iire Gründer gältet dr Jacob Achilles Mähly, wo spööter Brofässer für die Latiinischi Sprooch und Liddratuur an dr Uniwersidäät Baasel worde isch.
Zu de ehemoolige Mitgliider vo dr Paedagogia ghööre e Hufe berüemti Persoone, under anderem dr erst Baasler Verdräter in dr Schwizer Landesregierig, dr Ernst Brenner.
Ursprünglig häi nume Schüeler vom domoolige Pedagogium chönne Mitgliid wärde. S Pedagogium wurd hüte de bäide letschte Schueljoor im Gümnasium am Münsterblatz, wo s eltiste Gümnasium in dr Schwiz isch, entspräche, Hützudags chönne alli Schüeler vom ene Baasler Gümnasium Mitgliid wärde. D Verbindig dräit d Farbe blau-wiss-blau, und het as Läitspruch „Litteris et Amicitiae“.
Gosheim
Geografi
Gausa leit uf em Grauße Heibärg am Fuaß vom Lembärgs, em hechschte Bärg vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Deilinga em Norde, Wäniga em Oschte, Bubbse ond Bettinga em Sidoschte, Denkinga em Side, Friddlinga ond Wellendingen im Landkreis Rottweil em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 28,6 % Landwirtschaftsfleche, 47,5 % Wald, 22,7 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Gausa gheret s gleichnamig Dorf ond s Gheft Aumühle.
Verwaltong
Gausa hot sich mit dr Gmoede Bubbse, Deilinga, Egesa, Kingsa, Reichabach ond Wäniga zom Gmoedverwaltongsverband „Heuberg“ mit Sitz en Wäniga zammegschlosse;
De Schultes vu Gausa ischt dr Bernd Haller.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Gausa ghert zom Schwäbisch.
Johannes XXIII.
Dr Johannes XXIII. (* 25. Novämber 1881 in Sotto il Monte; † 3. Juni 1963 in dr Vatikanstadt) – mit bürgerligem Name Angelo Giuseppe Roncalli – isch am 28. Oktober 1958 as Nochfolger vom Pius XII. zum Pabst gwehlt worde. Er wird au dr «Konzilspapst» oder wäge siiner Bescheideheit und Nöchi zum Volk im Volksmund il Papa buono («dr guet Pabst») gnennt. So het er dr Fuesskuss abgschafft und die drei Verbeugige bi Brivataudienze und het in einere vo siine erste Amtshandlige d Ghälter vo de Aagstellte erhöht. Under siim Ponifikat het s Zweite Vatikanische Konzil aagfange, wo die katholischi Liturgii modärnisiert und d Beziehige zu andere Religione, vor allem zu de Jude und Protestante verbesseret het.
Hailigsprächig
Am 3. Septämber 2000 isch dr Johannes XXIII. vom Pabst Johannes Paul II. selig gsproche worde. Am 27. April 2014, am Barmhärzigkaitssunntig, isch er innere Fyr uf em Petersplatz im Vatikan zur Ehr vo de Altär erhobe worde. Glichzytig isch au de Johannes Paul II. hailiggsproche worde. Die Zeremonie hät de Pabst Franziskus glaited und isch vo hundertuusige vo Gläubige vor em Petersdom und Millione vo Zueschauer vor em Färnsee verfolgt worde. Es isch s erschtmol i de Chilegschicht gsi, dass zwai Päbst glichzytig hailiggsproche worde sind und au, dass zwai Päbst bi däre Fyr aawäsend gsi sind; de amtierend Pabst Franziskus und de zruggträtteni, emeritierti Pabst Benedikt XVI..
Institut Sup’Biotech de Paris
D Institut Sup'Biotech de Paris isch e Technischi Hochschuel mit Schwärpunkt Biotechnologie z Villejuif und z Lyon (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der IONIS Education Group und vo der Industries & Agro-Ressources.
Lehrstiel
S het fimf Lehrstiel:
Dr Campus
D Institut Sup'Biotech de Paris lit im Cancer Campus uf em Campus IONIS Education Group.
Klassifikation der Austronesischen Sprachen
[[Datei:Malayo-Polynesian-en.svg|thumb|300px|D Hauptzwyyg vu dr Malayo-Polynesische Sproche
Concordia Basiliensis
D Concordia Basliensis isch e Schüelerverbindig für Gümnasiaste in de zwäi höggste Klasse in dr Stadt Baasel gsi. Si isch 1866 am Gümnasium, em hütige Gümnasium am Münsterblatz gründet worde. Spööter si au Schüeler vo andere Baasler Gümnasie Mitgliider worde. 1970 het sich d Verbindig ufglööst. Uf e Versuech, d Verbindig zwiiderbelääbe, wo 2016 vorgschlaage worde isch, isch schliesslig verzichdet worde.
Klassifikation der Austronesischen Sprachen
]] [[Datei:Oceanic languages.svg|thumb|300px|D Hauptzwyyg vu dr Ozeanische Sproche:
Concordia Basiliensis
D Couleur vo dr Verbindig isch Schwarz-Wiss-Schwarz gsi. Die Aktive häi sich äimol bro Wuche droffe zum Vordrääg loose und und denn im e gsellschaftlige Däil vom Dräffe, Bier suffe. Au Bummel und anderi gsellschaftligi Undernääme het s gee.
Noch dr Uflöösig vo dr Activitas het nume no d Alt-Concordia Basiliensis, d Veräinigung vo de Alte Heere, bis 2016 witer bestande. Denn het iiri Mitgliiderversammlig äistimmig beschlosse, dr Veräin ufzlööse. Si Vermööge isch an Veräin HG 400 gange, eme Veräin vo ehemoolige Schüelerinne und Schüeler vom Humanistische Gümnasium.
Bekannti Mitgliider vo dr Concordia Basliensis si dr Historiker Paul Buurged und dr Altfiloloog Christof Schäubli gsi, wo au s Buech Concordia Centenaria: Bilder aus der hundertjährigen Geschichte der Gymnasialverbindung Concordia Basiliensis, 1866-1966 uusegee het.
Gleis
S' Wort Gleis isch abgläitet vum Ziitwort „gleite“. Schu vor Jahrhunderte het mer mängmal us schtäinige Böde Rille gschlage, zum d' Handwäge besser chänne befördere - vor Allem i de Bergwärch. Fuerwärch, wo vu Ross zoge wärded, händ dur regelmässig's Befare d' Strasse eisiitig abgnützt, und so sind unbeabsichtiget Gleis entschtande.
Hüt verschtuut mer under 'me Gleis vor Allem d' Spur vu-n-ere Ysebahn. Das chan en Zuug, es Tram, e Standsailbahn ober e Wärksbahn si. Näb de Streggägleis git's au vill Rangschiergleis und privati Gleisaaschlüss für Gschäfter - das macht de Güetervercheer äifacher. Si werdäd i verschidene Schpuurwiitene aagläit - das isch d'r Fachuusdrugg bi d'r Ysebahn für ä Gleisbreiti. Am wiitischte verbräitet sind d' Meterspur und d' Normalspur, das sind 1435 Millimeter.
Es git näb de Ysebahn au spurchranzgfüehrti Liniäbüs, aber das isch eher sälte.
Äs wiiters Bischpil sind di sogenannte Träidelbahne. Dänn werdäd Schiff, wu uf-eme Kanaal schwimmed, vu 'me motorisierte Schinäfahrzüüg zoge.
Klassifikation der Austronesischen Sprachen
Di austronesische Sproche wäre in dr aktuälle Forschig in zeh Hauptzwyyg klassifiziert. Dodervu sin nyyn Zwyyg nume z Taiwan verdrätte („Formosa-Sproche“, 330.000 Sprächer), dr zeht – no syyre Sprächerzahl mit Abstand wichtigscht – isch s vu Madagaskar bis zue dr Oschterinsle verbraitet Malayo-Polynesisch:
Jakobsweg
D  Jakobsweg en Europa sen urschbrengle Pilgrweg gwea, mo zom aageblicha Grab vom Aposchdl Jakobus en Santiago de Compostela en Galicie gfiehrd hen. Schbädr sen au andre Pilgrweg so ghoisa worra.
In erster Linie wird under Jakobswäg dr Camino Francés verstande, a hochmittelalterlechi Hauptverkehrsachse z Nordspanie, wo vo de Pyrenäe zum Jakobsgrab füert. Die Route, so wie si hüt no gange wird, isch i de erste Hälfti vom 11. Johrhundert entstande. En Pilgerfüerer vom 12. Johrhundert, wo im Jakobsbuech, de Hauptquelle vo de Jakobusverehrig im Hochmittelalter, enthalten isch, nennt för de französeschi Ruum vier witeri Wäg, wo i de Pyrenäe zu eim Strang zämme chömed. Noch de Widerbeläbig vo de Pilgerfahrt noch Santiago de Compostela i de 1970er und 1980er Johr isch de spanisch Hauptwäg 1993 ins UNESCO-Welterbe ufgno worde.
d Jakobsweg em Allemannischa
Em Elsass hod s an Weg mo links vom Rhei vo Speyer ibr Strosburi no Basel ond weidr noch Besançon mid de Schadziona Waisseburich – Wàlburi – Bröömt – Strosburi – Arische – Odiliebari – Keschteholz – Kaiserschbarig – Couvent-St.-Marc – Gawiller – Dànn – Bellemagny – Belfort got.
Da Kinzigdälr Jakobusweg geid s seid 1993. Der gohd vo Loßburg durch s Kinzigtal iber Albersbach noch Schenggezäll, Wolfä, Schudderwald noch Strosburi. Vo do gohd r en da dradizionella Jakobsweg ibr. Vo Konschdanz gohd a Schlenkr noch Äinsidle mo au Schwobanweg hoisd: Konstanz – Mèèrstette – Tobel – Fischinge – Stääg — Rapperschwil – Äinsidle, ond vo do noch Bern und Gemf.
Luzein
Luzein isch e Gmäind im Kanton Graubündä.
Geografy
D Gmäind hät d Dörfer Buechä, Luzein, Lundä, Pany, Dalvazza, Gadestatt, Ascharina, Santanöniä und Putz.
Gschicht
Anne 2016 händ sech die alte Gmäinde Luzein und Santantöniä zämetoo zu dr nöje Gmeind, wo au Luzein häisst.
Bi Luzein sind im Middelalter drüü Burge gsi, die bim Roosebärg, die uf em Chilehügel und d Burg Chaschtels. Sid em 15. Joorhundert sind d Walser uf Santantöniä choo und händ au Luzein verwalseret.
Anne 1662 isch s Hochgricht Chaschtels i die äinzelne Gmäinde ufdäilt worde.
Moncheux
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Moncheux lijt uf hàlwem Waj zwìsche Metz un Château-Salins uf re Heche zwìsche 242 un 365 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Moncheux ìsch. Moncheux ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Moncheux ghert zem Lorrain.
Breitspur
Under Bräitschpuur verstuht mer Ysebahngleis, wu bräiter sind als d' Normalschpuur vu 1435 Millimeter.
Verbreitig
Bräitschpuurigi Gleis händ in Europa di portugiesisch CP, di schpanisch RENFE, di finnisch VR und d' Bahne i d'r ehemaligä Sowjetuniuu. Di andärä Bräitschpuurbahne sind i dem Kontinänt Vergangähäit. Mer het sich wiitgehend uf di mitteleuropäisch Normalschpur g'äinigt, so dass hüt än Internaziunale Schinevercheer guet machbar isch.
Usserhalb vo Europa findet mä Breitspurnetz vor allem z Indie, Australie und Südamerika.
Vordeil und Nochdeil
D Breitspur het e baar Vordeil: Je grösser d Spurwiiti, umso besser si d Laufeigeschafte vom Zug und umso belastigsfähiger isch d Strecki, vor allem wenn dr Undergrund schlächt isch. D Nochdeil si die höchere Bauchoste, aber hauptsächlig die grössere Kurveradie. Dorum wärde in Stedt und in de Bärge oder in änge Däler hüfig schmaleri Spure gwehlt.
Lamerdingen
Lamerdinga (amtlich Lamerdingen) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Lamerdinga leit an dr Staatsstroß 2035 an dr Gennach. Vo dr Gmarkung sin 68,7 % Landwirtschaftsfleche, 14,6 % Wald, 13 % Sidlungsfleche un 3,6 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Lamerdinga gheret d Pfarrderfer Lamerdinga, Dillishausen, Großkitzighofen und Kleinkitzighofen und d Gheft Eschenlohemühle und Nassenwang.
Gschicht
D Pfarrkirch St. Martin wird zum erschte Mol gnennt im Johr 1067.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2,3 % gleage.
Religion
91,1 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 4,5 % evangelisch.
Verwaltung
Lamerdinga hot mit dr Stadt Buechla, em Markt Waul und dr Gmoand Jinga a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Lamerdinga isch dr Konrad Schulze.
Dialekt
Dr Dialekt vo Lamerdinga ghert zum Oschtschwäbisch.
Bünzli
Bünzli isch zum äinten en Schwyzer Familiename, zum anderen im Schwyzertüütsch s Woort für e chlykarierti Persoon, aso für en Spiessbürger.
Familiename
Weli Bidüütig dëë Name uursprüngli ghaa hät, wäiss me nööd. En alte Persoonename Bunzo isch es waarschyndli nöd gsy, wil s en söttige schynts nie ggëë hät. Me hät drum a mittelhoochtüütsch binez, binz ‚Binse, graasartigi Sumpfpflanze‘ tänkt, was vilicht au scho en Oortsbizäichnig hät chöne gsy sy, öppe Binz in de Gmäind Muur im Kanton Züri oder en Hoofname (bi de) Binse. En andere Voorschlaag gaat vo mittelhoochtüütsch punze ‚ggäichts Wyfässli‘ uus, emene Leenwoort us em Latynisch.
Spiessbürger
Di appellativisch Bidüütig ‚Spiessbürger‘, wo im modërne Schwyzertüütsch gang und gëëb isch, hät das Woort eerscht im Lauff vom 20. Jarhundert überchoo. De viert Band vom Schwyzerischen Idiotikon, wo 1901 usechoo isch und wo das Woort müesst vorchoo, gchänt si ämel nanig.
Der Uusgangspunkt für de Wandel vom Familiename zum Appellativ törfft di oordentlich und spaarsam Züs Bünzli us em Göpf Chäller synere Nowäle Die drei gerechten Kammacher (1856) sy. Das di hütig Bidüütig ‚Spiessbürger‘ aber gmäinschwyzertüütsch woorden isch, isch sicher em Fredy Scheim und synere populëëre Büünefiguur Häiri Bünzli z verdanke, wo i de Tialäktposse Käsefabrikant Heiri Bünzli und i de Film Bünzli's Grossstadt-Erlebnisse (1930; Reschy: Robert Wohlmuth) und ''Ohä lätz! De Bünzli wird energisch!'' (1935) d Hauptrole spilt.
Aurèle Nicolet
Dr Aurèle Nicolet (* 22. Jänner 1926 z Neuchâtel; † 29. Jänner 2016 in Friburg im Brisgau ) isch e Schwyzer Fletischt gsii.
Lääbe
Dr Aurèle Nicolet isch e Suhn vum Georges Nicolet, eme Gymnasiallehrer, un dr Yvonne geb. Probst gsii. het am Konservatorium z Züri bim André Jaunet (Flete) un bim Willy Burkhard (Theory un Tonsatz) studiert, derno, vu 1945 bis 1947, am Pariser Konservatorium bim Marcel Moyse un dr Yvonne Drappier. Anne 1947 het er dr erscht Bryys am Conservatoire gwunne, 1948 dää am Concours de Genève. Vu 1945 bis 1947 het er im Tonhalle-Orcheschter Züri gspiilt, vu 1948 bis 1950 as Solo-Fletischt im Symphoni-Orcheschter vu Winterthur. Wu dr Wilhelm Furtwängler ihn anne 1949 ghert het, het er en as Solofletischt zue dr Berliner Philharmoniker gholt, wun er vu 1950 bis 1959 aaghert ghaa het.
Vu 1952 bis 1965 isch dr Nicolet Brofässer an dr Hochschuel vu dr Chinscht z Berlin gsii. Um des Zyt het er au bi dr Summerkurs vum Salzburger Mozarteum Flete und Chammermusik unterrichtet. Vu 1965 bis 1981 isch er Laiter vu dr Maischterklasse z Friburg gsii. In däne Johr het er au vylmol mit em Minchner Bach-Orcheschter unter em Karl Richter gspiilt.
Sy Repertoire isch vum Barock bis zue dr Neie Musik gange. Dr Toru Takemitsu, dr György Ligeti, dr Aribert Reimann, dr Wolfgang Hufschmidt un dr Edisson Wassiljewitsch Denissow hän Stucke fir en gschfribe. Anderi Wärch unter anderem vum Cristóbal Halffter, em Heinz Holliger, em Klaus Huber un em Rudolf Kelterborn sin vu ihm urufgfiert wore.