cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Der letzte Fußgänger
Handlong
Dr Gottlieb Sänger, a Môô em middlera Aldr, ischt Archivar bei deam Vorlag, wo dui viilgleasena Illuschdriirde „Zeitblick“ rausgeit. A Hehepunkt en seim bescheidena Leaba ischt jedes Jôhr a graußa Wanderong em Urlaub. Desmôl soll’s en Schwarzwald ganga. Uff-em Bôhhof siht’r a vornehma eldra Frau mit-ma Mädle, wo oogfähr 16 Jôhr alt sei dirft. Sella oobekannda Frau schbricht da Gottlieb ôô ond bidded-en, a bissle auf ihr Enkelin Kiki Cornelius uffzobassa. Dui sei nemlich uff-em Weag nôch Genf, wo-se fir a Internat ôôgmeldet wär.
En deam Abdeil vom Gottlieb ond dr Kiki sitzet au zwoi Studenda, wo uff-em Weag nôch Konstanz send ond ganz oovrhola mit dr Kiki ôôbandlet. Zom Ärger vom Gottlieb wehrt des Mädle selle zwoi et ab; se lôôt sich dui Ôôbandlerei sogar ganz arg gfalla. Drom isch dr Gottlieb froh, wia dr Zug em Bôhhof vo Bada-Bada eifehrt, wo sei Wanderong losganga soll. Zo seira graußa Ibrraschong steigt d Kiki deet au aus ond drengt-en, mit-ra ens Spielkasino zo ganga. Guadmiadich, wia dr Gottlieb halt amôl ischt, kô-nr deam Mädle da Wonsch et abschlaga. Wia dia zwoi nôch a baar Stond us-em Kasino wiidr rauskommet, hôt dr Gottlieb fascht sei ganza Reisekass vorschbiilt.
Dr Gottlieb hofft, dass d Kiki bald wiidr en-nen Zug steigt ond nôch Genf fehrt. Zo seira Ibrraschong abr hefdet sich des Mädle an seine Fersa ond begleidet-en uff seira Wanderong durch da Schwarzwald. Ondrweags macht’r an Haufa Fodola, wo et bloß Landschafda zeiget, sondern au ehn selber ond sei Begleidere. Wenn an Film voll ischt, schickt’r-en glei an sein Freind ond Kollega Hiss zom Entwickla. Wia dr Hiss nô a baar Abziig seim Scheff zom Beguatachda vorlegt, isch dr sell ganz us-em Heisle ond schafft dô draus a nuia Illuschdriirda-Serie, wo da Nama „Der letzte Fußgänger“ kriagt. De nägschd Ufflag zeigt glei da Gottlieb Sänger ond d Kiki Cornelius uff-em Titlbladd. A Ausgab vo dera Illuschdriirde fällt ondrweags au em Gottlieb en d Hend. Dô druff zeigt sich der schdenksauer uff sein Freind Hiss. Abr dô drmit et gnuag: Au dr Kiki ihr Oma, dui vornehma Frau von Hartwig, kriagt des Bläddle zo seha, worauf se fascht dr Schlag trifft.
Gega End vom Film leeset sich abr älle Problem zom Wohlgefalla auf: Wia dr Gottlieb en sein Vorlag zruckkommt, kriagt’r fir d Vreffentlichong vo seine Bilder a Honorar vo 3.000 Mark. Drzua noh wuud-em d Beferderong zom Redakdeer en Aussicht gschdellt. Dô druff abr legt’r ibrhaupt koin Wert. – Au dr Kiki ihr Oma kô schliaßlich drvoo ibrzeigt werra, dass dui Wanderong durch da Schwarzwald fir des Mädle a ganz harmlos Abenteier gwäa ischt.
Uffnahma
D Außauffnahma send en Kassel, z Bingen am Rhei, z Bada-Bada ond em Schwarzwald dreht wôrra, d Ennauffnahma em Filmatelier Geddenga.
Dimitri (Clown)
De Dimitri (* 18. September 1935 z Ascona als Dimitri Jakob Müller; † 19. Juli 2016 z Borgnone ) isch en Schwizer Gloon gsii. Sit ere Namesänderig hät er Jakob Dimitri als bürgerliche Name gha.
De Dimitri hät sini Chindhait z Ascona vebrocht. Noch aigne Aagobe hegi er scho mit sibni wöle Gloon wärde. Er hät dänn e Töpferlehr gmacht und denäbed Schauspiil-, Musig-, Ballett- und Akrobatikundericht gnoo. Spöter isch er uf Paris zum Etienne Decroux, go Pantomime lärne.
1970 hät er z Verscio es Theater gründet. Döt isch dänn spöter au e Theaterschuel entstande, wo sich sit 2015 «Accademia» nännt. Es isch es Komik-Museum und de «Parco del Clown» dezue cho.
De Dimitri hät för sis künschtlerischi Schaffe en Huffe Priis und Uszaichnige öbercho, under anderem de «SwissAward für Kultur» im 2009 und 2013 de SwissAward för sis Läbeswärch.
Zunft zum Kämbel
D Zouft zum Chämbel isch äini vo de Zoift vo Züri. S Zoufthuus liid am Limetggää schräg vis-à-vis vom Ratshuus vo Züri, näbet em Zoufthuus vo de Saffere. S Wappetier vo de Zouft isch es Kamel oder uf alt Züritüütsch ebe es Chämbel, mit äim Höcker. S Zoufthuus isch vo de Zouft vor öppe 60 Jahr zrugggchauft worde. S Huus sälber häd en Herr Hirtzel la boue.
Stühlinger (Freiburg)
Dr Stiehlinger isch e weschtlich vu dr Aldstadt glägene Friburger Stadtdeil. Er het öppe 18.200 Iwohner (1. Jänner 2007) un isch ufdeilt gsi in die drei Stadtbezirke: Stiehlinger-Beurbarig (511), Stiehlinger-Eschholz (512) und Ald-Stiehlinger (513). Im Oschte wird er begrenzt dur d'Bahnanlage vu dr Dütsche Bahn AG mit em Hauptbahnhof, im Süde durch d'Dreisam, im Weschte durch d'Gleiser vu dr Güeterbahnstrecki un im Norde grenzt er an dr Stadtdeil Brüehl.
Bis 2012 het dr Bezirk Beurbarig (mit em Hauptgodsagger), obwohl dr Bürgerverein sit jeher mit Briehl zämme gsi isch, statistisch als Bezirk 511 zum Stiehlinger ghert. Sit 2013 ghert er als Bezirk 233 zum Stadtdeil Briehl. Dodemit het dr Stiehlinger sitterher numme meh zwä Bezirk.
Verkehr
D'Abindig an öffetlichi Verkehrsmittel isch ufgrund vum näbe dra befindliche Hauptbahnhof erschtklassig. Au füehre drei vu dr vier Strossebahnlinie vu Friburg dur dr Stiehlinger, dezue Buslinie. S'Hauptdurchgangsstross (Eschholzstross) isch aber wäge dr Vorrangschaltig vu dr Tram stauträchtig. Mit em Aschluss Ochsebrugg isch dr Stiehlinger im Süde an dr Autobahnzuebringer Middi un demit hervorragend ans Fernstrossenetz abunde.
Terrorismus
Under Terrorismus (lat. terror „Angst, Schreck“) verstoot mä Gwalt und Gwaltakzione (wie z. B. Entfüerige, Attentat, Sprängstoffaaschleeg etc.) gegen e politischi Ornig, zum politisch öbbis z ändere. Dr Terror isch e Druckmiddel und söll vor allem Unsicherhäit und Angst verbräite oder Sympathii für d Ziil vo de Terroriste wecke und Lüt drzue bringe sä z understütze. Terrorismus isch nid e milidäärischi Strategii, sondern vor allem e Kommunikazionsstrategii. Terroriste wäi zwar d Ornig, wi si existiert, verändere, si häi aber nid vor, Gebiet wie z. B. dr Guerillero milidäärisch z bsetze, sondern wäi s Dänke übernee und eso Veränderigsbrozäss ufzwinge.
Es git kä allgemäin akzeptierti wüsseschaftligi Definizion vo Terrorismus. Vor allem isch s schwiirig, dr Terrorismus und vom politische Widerstand abzgränze. Es isch tüpisch, ass Persone und Beweegige vo dr äinte Site as legitimi Undergrund- oder Widerstandskämpfer aagluegt wärde, wo zwar gwaltdäätig si, us eme andere Blickwinkel aber as Terroriste bezäichnet wärde. Die verschiidene juristische Definizione vom Begriff, öb im nazionale Stroofrächt vo Staate oder im internazionale Rächt, si hüfig us äänlige Gründ umstritte.
Persone und Grubbe, wo Aaschleeg usfüere („Terroriste“ oder „Terrororganisazione“), wärde vo dr Politik und de Medie vilmol äifach as „dr Terrorismus“ bezäichnet, zum Bischbil in Begriff wie „dr internazionali Terrorismus”.
Dr Begriff Staatsterrorismus bezäichnet staatlig organisierti oder gfördereti Gwaltdaate, wo nit uf gsetzlige Grundlaage basiere oder as terroristisch bewärtet wärde. Klassischi Bischbil vo Staatsterrorismus si Dütschland under em Nazionalsozialismus und d Sowjetunion in dr Zit vom Stalin.
Leutpriester
D Bezäichnig Pleban isch sit em 13. Joorhundert im südwestlige dütsche Sproochruum üblig gsi, mäistens as Heteronüüm vo Pfaarer. Si isch in andere Sprooche d Übersetzig für Pfaarer worde (z. B. it. pievano, poln. pleban).
Sit em 14. Joorhundert si e Hufe Groosspfarreie ufdäilt worde. Die nöije, chlinere Pfarreie häi denn iiri äignige Pfäärer überchoo, wo vilmol vo dr Dorfgmäinschaft finanziert worde si. Eso isch dr Begriff Lütbriester langsam us em Sproochgebruuch verschwunde, au wenn er no bis an Aafang vom 19. Joorhundert beläit isch.
Communauté de communes de la Vallée de la Doller et du Soultzbach
D Communauté de communes de la Vallée de la Doller et du Soultzbach ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 17. Dezember 2001 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 15 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Masevaux-Niederbruck, Präsidant ìsch dr Laurent Lerch.
Peter Reich von Reichenstein
Dr Peter Reich vo Riichestäi († 3. Mai oder 6. Septämber 1296), isch vo 1286 bis 1296 Bischof vo Basel gsi.
Härkumft
Dr Peter Reich isch us dr Familie Reich vo Riichestäi cho, wo z Basel aasäässig gsi isch. S isch im Dienst vom Basler Fürstbischof gstande, het säggs Basler Bürgermäister gstellt und het Bsitz im Baselbiet, Sundgau, Elsass und im südlige Schwarzwald ghaa. Si Vater, dr Heinrich Reich zu Riichestäi, isch 1258 Bürgermäister vo Basel gsi, si Unggle Rudolf 1262.
Lääbe
Er wird zum erste Mol 1258 as Doomheer z Basel erwäänt, vo 1264 aa isch er Archidiakon am Basler Münster gsi, 1272 Choorheer z Saint-Ursanne und 1274 Lütbriester zu St. Theodor im Chläibasel. 1274 het en s Domkapitel zum Bischof vo Basel gweelt, dr Babst Gregor X. het d Waal aber nid bestäätigt und iin zum Doombrobst z Mainz ernennt. Dr Heinrich vo Isny isch anstatt vom Reich Basler Bischof worde. 1278/79 het dr Reich z Bologna studiert. 1286 isch er zum Erzbischof vo Mainz gweelt worde. Das Mol isch s dr Babst Honorius IV. wo d Waal nid anerkennt het, und dr Heinrich vo Isny zum Erzbischof ernennt het. Dr Reich isch stattdesse zum Bischof vo Basel ernennt worde. As Bischof het er dr Usbau vom Münster gförderet, het de Bürger vo Delsbärg und Laufe d Rächt und Freihäite vo Basler Bürger gee und het d Basler Zümft iiri Rächt bestäätigt. Im Komflikt mit em Rainald vo Mömpelgard het en 1289 dr Köönig Rudolf I. understützt, het d Stadt und d Burg Pruntrut, won denn im Bsitz vo de Mömpelgarder, aber früener emol e Lääche vom Fürstbischof vo Basel gsi isch, eroberet und em Bischof zrugggee. Dr Peter Reich siinersits het em Köönig Adolf vo Nassau 1293 bi dr Belaagerig vo Colmar ghulfe.
Dr Peter Reich vo Riichestäi isch 1296 gstorbe und isch im Basler Münster begraabe.
Dietwil
Dietel (usgschproche: ; offiziell: Dietwil) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schweizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt im Rüüsstal und isch di südlichscht Gmeind vom Kanton.
Geographii
D Gmeind isch 549 Hektare gross, dodervo sind 94 Hektare mit Wald zuegwachse und 49 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 538 Meter uf em Ibärg, de tüüfschti bi 402 Meter an de Rüüss.
Nochbergmeinde sind Rüti, Risch, Honau, Eibu und Seis.
Gschicht
Dietel isch zum erschte Mol in ere Schenkigsurkund vom Chloschter Engelbärg us em Johr 1236 in de Form Tuerwile erwähnt worde, wo e Falschschriibig vo Tuetwile isch. Di höchi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch im Mittelalter bi de Habsburger gläge, wo s Dorf em Amt Meiebärg zuteilt hei.
Nach de Eroberig vom Amt Meiebärg durch d Lozärner hei di d Landesherrschaft übernoh, hei si aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Dietel het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 im Kanton Aargau ufggange isch.
Onsernone (Begriffsklärung)
Onsernone isch de Name vo däne geografische Objekt:
Alte Limburg
Di Alt Limburg isch e abgangeni Burg uf em Limberg, eme Uuslaifer vum Kaiserstuel, 40 Meter iber em Ryy uf em Baan vu dr Gmei Saschbe am Kaiserstuel im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg.
Seneca
Dr Lucius Annaeus Seneca, mäistens Seneca dr Jüngeri (* öbbe im Joor 1 z Corduba; † 65 n. d. Z. in dr Nööchi vo Rom), isch e römische Filosoof, Dramatiker, Naturforscher, Staatsmaa gsi und as Stoiker äine vo de Schriftsteller, wo zu sinere Zit am mäiste glääse worde isch. Sini Reede, won en bekannt gmacht häi, sin verloore gange. Vom Joor 49 aa isch er dr maassgääblig Erziejer vom spöötere Kaiser Nero gsi. Für zum dä uf sini zuekümftige Ufgoobe vorzberäite, het er e Dänkschrift verfasst, wiso es wiis sig, as Herscher mit Mildi z regiere (de clementia). Im Joor 55 isch er Suffektkonsul gsi. Aber so seer sich dr Seneca Müe gee het, dr Nero, won en äigesüchtigs und usschwäifends Tämpramänt ghaa het, z erzie, het er nume wenig Erfolg ghaa drbii. Zletscht het en dr Kaiser beschuldigt, er häig an dr pisonische Verschwöörig mitgmacht, und het em befoole, sich sälber umzbringe. Das het dr Seneca denn au gmacht.
Alte Limburg
Gschicht
Wänn die Hecheburg entstande isch, isch nit sicher. Uf dr Ebeni sin chleini Räscht vu ehmolige keltische Ringwäll z sähne. Wahrschyns isch uf em Burgplatz friejer e remisch Kaschtäll gsi. Im 11. Johrhundert isch wyter weschtlig e neji Burg böue wore, di Nej Limburg. Fir s Johr 1078 isch beleit, ass dr Bertold I. von Zähringen uf dr Limburg gwohnt het, s isch aber nit klar, eb des di Alt oder di Nej Limburg gsi isch.
Aalag
D Burg isch fir Iberwachig vum Ryyibergang do gsi un het e Runddurm gha mit eme Durmässer vu 5 Meter. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Fundamänt vum Durm un Wäll erhalte.
Ludwig I. von Württemberg-Urach
Dr Ludwig I. (* vor em 31. Oktober 1412; † 23. Septämber 1450 z Aurich) isch vu 1419 bis 1450 Grof vu Wirttebärg gsii.
Läbe
Dr Ludwig isch dr Suhn vum Grof Eberhard IV. vu Wirttebärg un dr Henriette vu Mömpelgard. Noch em Dod vu sym Vater isch er zämme mit sym Brueder Ulrich V. vu 1419–1426 unter Vormundschaft gstellt wore. Näbe syre Mueter isch d Vormundschaft vu Beamte, sognännte Regentschaftreet, ibernuu wore.
Am 4. Novämber 1426, scho churz no syre Regierigsibernahm, het er z Aurich fir sich un au fir sy Brueder d Ainigunge vu dr Statthalter mit dr Rychsstedt bstetigt. Scho am Afang vu syre Herrschaft isch dr jung Grof seli beliebt gsii. D Stadt Billingen het si am 31. Oktober 1426 fir zeh Johr unter wirttebärgische Schutz gstellt, s Chloschter Herrenalb het en am 23. Augschte 1427 zum Schirmherr aagnuu. Am 29. Septämber 1427 isch dr Grof Ludwig zämme mit sym Brueder Ulrich offiziäll vum Chaiser Sigismund mit ihre Ryychsläche un dr behmische Läche bläänt wore. Am 26. Novämber 1427 isch em Grof Ludwig vum cheniglige Hofmaischter, em Grof Ludwig vu Oettingen, dr Lächesaid abgnuu wore.
Aafangs 1428 het dr Ludwig mit em Albrecht III. vu Bayern däm syni Eh mit dr Elisabeth (* um 1412), dr Halbschweschter vu sym Vater, uusghandlet ghaa. Im Ehverdrag sin unter anderem d Burg un d Stadt Geppenge as Erb vu dr Brut feschtglait un e Strofgäld im Fall, ass dr Verdrag nit yyghalte wird, veryybart wore. D Elisabeth het si aber dr Eh entzoge un het ihre Gspuusi, dr Grof Johann vu Werdenberg, ghyrote. Wäge däm het dr Ludwig die verybarte Strofgälder mieße zahle.
Wu am 29. April 1429 ihri Mueter Elisabeth z Schorndorf hochverschuldet gstorben isch, het si wäg däne Schuldforderige ne Stryt mit em Berchtold vu Schaueburg entwicklet, wu unter anderem zue sällem sym Iberfall uf di wirttebärgisch Vogtei Nagold gfiert het. Am 5. Augschte 1432 het si d Stadt Stroßburi mit em Ludwig verbindet wäge aigene Händel mit em Berchtold. Baidi si zämme vor d Schaueburg zoge, un scho am 11. Septämber isch e Fride gschlosse wore, wu alli gegesytige Forderige ufghobe wore sin.
Anne 1433 isch au dr Grof Ulrich volljehrig un dodermit Mitregänt wore, am 6. Dezämber 1433 hän si di beede Grofe z Basael ihri Freihaite vum Chaiser bstetige loo.
No dr Hochzyt vum Ulrich mit dr Margarete vu Kleve hän d Brieder anne 1441 bschlosse, Wirttebärg z daile, was im Nirtenger Verdrag vum 25. Jänner 1442 ändgiltig feschtgschribe woren isch. Dr Ludwig het dr Auricher Dail iberchu mit dr Biet im Weschten un Side vum Land mitsämt sällene im Elsass. Mempelgard isch noch em Dod vu dr Henriette vu Mempelgard anne 1444 au em Ludwig zuegschlaa wore. Dr Ludwig het Aurich zur Residänzstadt uusböue loo un het en aktivi Bolitik fir d Sterkig vu dr Chleschter in syym Yyflussberaich dribe. Bindnisbolitisch het er si dr Wittelsbacher un dr Habsburger aagneecheret. Är het zem Byschpel dr Herzog Albrecht VI. vu Eschtryych im Kampf gege d Aidgnossen unterstitzt. Är isch anne 1450 an dr Pescht gstorbe.
Eh un Chinder
Dr Ludwig isch ghyrote gsii mit dr Mechthild vu dr Pfalz. D Hochzyt het am 21. Oktober 1436 z Stuegert stattgfunde. No sym Dod het si am 10. Augschte 1452 dr Herzog Albrecht VI. vu Eschtrych ghyrote. Us dr Eh mit em Ludwig sin die Chinder firigange:
GONZO (Rock-Band)
Gonzo isch a schwäbische Rockband aus Schtuegert gwee. Se senn em Sommr 1989 en Backnang beim Musikwettbewerb "Talente ans Mikrofon" vom SDR erstmolich live ufftretta. 1993 spielet Gonzo live uff dr IGA en Schtuegert, zamma mit Wolle Kriwanek on Grachmusikoff. En dr folgenda Zeit senn se hin un widdr em regionala Radio on Färnsäh ufftretta. 1995 kommt die zwoit CD "Schwobaland" raus. 2013 hot sich d Band ufglest.
Isorno (Begriffsklärung)
Isorno isch de Name vo däne geografische Objekt:
Reformierte Kirche Birrwil
Di reformierti Chile Birrbu isch di reformiert Dorfchile von de aargauische Gmeind Birrbu in der Schwiiz.
Gschicht
D Chile vo Birrbu isch im Johr 1275 zum erschte Mol in ere Urkund gnennt worde. De Chilesatz isch bi de jewilige Herre vom Schloss Liebegg gsi, wo en bis zum Änd vo de alte Eidgnosseschaft bhalte hei. Di Chile – so wi mer si hüt gseht – isch im 1689i vom Johann Friedrich vo Breitenlandenberg boue worde. Sit em 1950i stoht si unterm Schutz vom Kanton.
Usstattig
Bsunderheit in de Chile sind d Kanzle, de Taufschtei und d Moosbrugger Stuckdecki vo 1791. In de Chile sind au Wappe- und Kabinettschibe, vo dene zwei us em 17. Johrhundert sind. Die beide Schibe ghöred em Kanton Aargau und stönd sit em 2003 unter kantonalem Schutz.
Château-Voué
Château-Voué (ditsch Dürkastel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Château-Voué ìsch zum erschte Mol gnannt worre ànne 966 àls Castellum.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Château-Voué ìsch. Château-Voué ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Château-Voué ghert zem Lorrain.
Investiturstreit
Vorgschicht
Dr Papscht Gregor het siis Amt mit em feschte Vorsatz anträte, gwissi als Missschtänd empfundni Zueschtänd in siinere Kirche z besiitige. Er het deshalb als erschts zum eine s Zölibat, d Ehelosigkeit von de Prieschter, iigfüehrt, zum andere d Simonie verbote: Wer durch Geldzahlig es kirchlichs Amt erworbe het, muess künftig abgsetzt werde. Denn het er feschtglegt, dass dr Papscht in gwisse extreme Fäll au Könige und Kaiser absetze darf, nämlich wenn die ihri Pflichte als Diener der Gerechtigkeit, Helfer der Armen und Verteidiger des Friedens verletze. Dr sakrali (geischtlichi) Charakter vom Königtum het dr Gregor nümme anerkennt. Endziel vom Gregor isch d Begründig von ere Einheit vo Kirche und Welt gsii.
Dr eigentlich Inveschtiturschtriit
Dr eigentlichi Schtriit isch denn 1075 mit dr Faschtesynode uusbroche: Dr Gregor het dört beschtimmt, dass kein Bischof, kein Abt und kein Pfarrer meh vom ene Laie darf in siis Amt iigsetzt werde. Dodermit het er d Tradition durchbroche, dass die Ämter immer durch die weltliche Herrscher und Inschtanze bsetzt worde sind. Dr Gregor het mit dere Forderig viili weltlichi Fürschte hinter sich chönne vereinige, wo vorher in keinem guete Verhältnis gschtande sind zum König Heinrich.
D Reaktion vom Heinrich isch im Januar 1076 erfolgt: Zämme mit de düütsche Bischöf het er dr Papscht für abgsetzt erklärt. Da viili düütschi Bischöf au Landesfürschte und nit nur Kirchemänner gsii sind, händ sii mit em König meh gemeinsami Interesse ghaa als mit em Papscht. In Frankriich isch de ganz Schtriit glimpflicher abgloffe, will das bii de dortige Bischöf nit so schtark dr Fall gsii isch; sie händ sich mit dem Entscheid vom Gregor besser chönne abfinde.
D Gegereaktion vom Gregor isch au bereits 1076 erfolgt: Er het dr Heinrich exkommuniziert, was damals en ere "Übergab an de Tüüfel" entschproche het. Dass d Frömmigkeit damals no e sehr wesentlichi Rolle gschpiilt het, zeigt sich auch do drin, dass sich nach dem Bannschpruch diversi Bischöf vom Heinrich abgwendet hend.
Im Oktorber 1076 het dr (weltlichi) düütschi Fürschtetag beschlosse, de Heinrich abzsetze, falls siini Loslösig vo dem Bann nit binne Jahresfrischt erfolgt seigi. Dr Heinrich het denn tatsächlich im Januar 1077 durch siin Gang nach Canossa d Uufhebig vo dere Kirchebuess erreicht und dr Papscht als Schiedsrichter in siinem Schtriit mit de Fürschte müesse anerkenne.
De Schtriit isch denn no lang wiitergange, au mit chriegerische Akte. Das au nach em Tod vom Gregor im Mai 1085 in Salerno, won er unter anderem het müesse here flüchte. Dr Heinrich siinersiits isch 1106 gschtorbe.
S Wormser Konkordat
1122 händ dr Heinrich V. und dr Papscht Calixt II. in Worms endlich en relativ duurhafte Kompromiss erreicht: D Bischöf sölle inskünftig durch die kirchliche Domkapitel, wo unterem Iifluss vom Papscht schtönd, uusgwählt werde. Dr Monarch het allerdings es Iischpruchsrecht drgege ghaa.
Schpötischtens mit em durch de französisch König Philipp dr Schön erzwungne päpschtliche Exil in Avignon im 14. Jahrhundert isch de Kompromiss allerdings nur no Makulatur gsii.
Tschlin
Tschlin (Ussprooch: ) isch as Dorf i da politischa Gmaind Valsot im Underengadin (Kanton Graubünda).
Name
De Name vom Dorf Tschlin wird s erschtmal 1351 erwähnt. Me hät demit ursprünglich es Gebäude bezeichnet, wo vonere Muur umrahmt gsii isch. Sit em Jaar 1943, wos derzue e Volksabstimmig gää hät, gilt deet de tüütsch Name Schleins offiziell als abgschafft.
Wappe
En schwarze, stehende Steibock, wo ä Hächle (en Strääl zum Flachs oder Hanf strääle) träit. Die Hächle isch s Sinnbild vom Heilige Blasius, em Chilepatron vo Tschlin.
Geografii
S Dorf Tschlin liit im Underengadin, uf 1533 m ü. M., uf de nördliche Siite vom Inn. Zur Gmeind Tschlin ghöred au d Fraktion Martina mit de Orschaft Vinadi und d Fraktion Strada mit de beide Wiiler Chaflur und Sclamischot.
Gschicht
De Ort isch sitt mindeschtens em 10. Jahrhundert besidlet. Im Jaar 1499 sind Tiroler Truppe z Tschlin acho (lueg bi Duonna-Lupa-Brunne). Im Driisgjährige Chrieg, während de Bünder Wirre, isch d Ortschaft 1621/22 vo de östriichische Truppe stark beschädiget worde. Vo 1854 bis 2012 isch Tschlin e sälbständigi Gmeind gsii. Im 1856 isch s Dorf fascht ganz abebrännt, nume e paar Hüser händ überläbt und stönd hüt no.
Im Jaar 1868 hätt Tschlin uf de Motta d’Alp die erschte Lawineverbauige z Europa übercho und im Jaar 1922 hätt zum erschte Mal elektrischs Liecht i de Hüüser und Ställ brännt. Mit de Aabauschlacht wäred äm zweite Wältchrieg hätt dä Ackerbau ä letschti Blüete erläbt. Während däne finschtere Ziite – d Staatsgränze isch mee oder minder zue gsii – isch s Rätoromanische zur vierte Landesspraach erhobe und «Schleins» zu Tschlin, «Martinsbruck» zu Martina und «Weinberg» zu Vinadi worde. Sit 1984 isch Tschlin Migliid vo dä Allianz in den Alpen.
Nach eme Beschluss vo de Gmeindsversammlige vo Tschlin und Ramosch vom 21. Oktober 2011 und eme Beschluss vom Grossrat in Chur vom 17. April 2012 isch us de beide Gmeinde am 1. Januar 2013 die nöi Gmeind Valsot entstande.
Wirtschaft
D Landwirtschaft, de Zoll, d Gränzwacht und ä Brauerei (Biera Engiadinaisa) sind die wichtigschte Iinahmequäle, villi Iiwohner vo Tschlin schaffed i verschidene Undernäme z Scuol. De Verchauf vo zollfreiem Bänzin, Disel und Alkohol bim Iichaufszäntrum Acla da Fans, wo au uf Tschliiner Bode ligt und wo zum eidgenössische Zollusschlussgebiet Samnaun ghört, hät d Gmeind Tschlin riich gmacht.
Sprache
D Iiwohner vo Tschlin redet Vallader, e bündnerromanischi Mundart. Vo 1880 bis 1980 sind d' Sprachateil fascht unveränderet blibe (1880: 87 %, 1910: 81 %, 1941: 84 %, 1970: 83 % Romanischsprachigi), au im Jaar 2000 händ no 85 % vo de Bevölkerig Romanisch verstande und gredet. Romanisch isch bis jetzt die einzigi Behörde- und Schuelsprach blibe.
Die folgendi Tabälle zeigt d Sprach-Entwicklig vo de letschte Jahrzähnt: Im Jahr 2000 sind dermit die beide am meischte gredete Sprache in Tschlin Romanisch und Düütsch (Alemannisch) gsii.
Sehenswürdigkeite
Di reformierti spaatgotischi Chile San Plasch isch 1515 us de Schiffsmuure vo de früenere Chile bout worde. D Wandmalereie i de Chile sind au us em früene 16. Jahrhundert.
Duonna-Lupa-Brunne
De Duonna-Lupa-Brunne vor de Chile isch zu Ehre vo däre berüemte Iiwoneri vo Tschlin 1960 bout worde. D Legände verzellt derzue: Am Vormittag vom 16. Juli 1499 hätt d Duonna Lupa für ä Truurgmeind kochet. Derbii sind plötzlich d Chundschafter vomene 1500 Mane starche Heer i ihrere Chuchi uuftaucht. Die Mane händ vo de Duonna Lupa wölle wüsse, für wär das alles sig, wo si da chochi. Schlagfärtig hätt si druuf gseit, dass me i allne Chuchine vom Dorf für d Bündner und Eidgenosse, wo jede Momänt würdit im Dorf uuftauche, chochi. D Landschnächt sind druuf ganz gschnäll us em Huus use und zu ihrem Hauptmann grännt, um dämm z brichte, was si grad erfahre händ. D Duonna Lupa aber isch sofort i d Chile gange und hätt d Manne, wo deet im Truurgottesdienscht gsii sind, alarmiert. Die sind bewaffnet gsii, will s ja Chrieg gsii isch. D Duonna Lupa hätt a Chilefaane gnoo und hätt sich a de Spitze vo de Manne de Finde entgägegschmisse. Wo d Öschtriicher de Trupp mit de wehende Faahne am Spitz gsee händ, händs än für s bündnerisch-eidgenössische Heer ghalte und sind gflüchtet. D Tschliner sind ne naagrännt und händ die findliche Truppe vollständig besiigt.
Kultur
I de Tradition vo de Übernäme vo de Engadiner Dörfer heisset d Tschliner ils tschianders, uf Alemannisch «d Zigüüner».
Tschlin isch au s Heimatdorf vo de Musiggruppe Ils Fränzlis da Tschlin. D Brüeder Jachen, Domenic, Duri und Curdin Janett chömed us ere altiigsässne Tschliner Musikerfamilie, alli sind im ganze Engadin und drüber use aagsehni Musiker. De Domenic Janett isch nöd nume bi Ils Fränzlis da Tschlin die triibendi Chraft, sondern au i de Ländlerkapäle Engadiner Ländlerfründa.
Vercheer
Zwüsche Strada und Tschlin faart mehrmals am Tag s Poschtauto, es isch e Stichlinie vo de Verbindig Scuol – Martina – Landegg (Öschtriich).
Goesli von Ehenheim
Dr Goesli vo Ehenä het im 13. Joorhundert gläbt und isch von ere elsässische Ridderfamile choo.
Si Familie isch südlig vo Stroossburg dehäi gsi. D Vo Ehenä si Burgmanne gsi z Obernä (hüte Obernai) und z Werd und häi as sonigi Burge bewacht und verdäidigt.
Dr Goesli isch as Ridder under em Naame Gozmar vo Ehrenä 1242 und 1276 urkundlig erwäänt worde. Er isch woorschinlig nid idäntisch mit em Minnesänger Goesli vo Ehenä, wo mä von em dänggt, ass er vo öbbe 1226 bis 1250 gläbt häig.
Frenke (Fluss)
D Fränke isch e Fluss i dr Nordweschtschwiiz, wo dur de Zämefluss vo dr Hindere und dr Vordere Fränke in dr Gmeind Buebedorf entschtoht. Dr Fluss fliesst in eschtlicher Richdig und mündet im Kantonshauptort Lieschtel in d Ergolz. D Lengi vo dr Fränke zäme mit dr Vordere Fränke beträit 18,7 km.
Di Vorderi Fränke entschpringt weschtlich vo Langebrugg uf 810 m und entwässeret s Waldeburgedal, di Hinderi Fränke entschpringt sidlich vo Reigetschwyl uf 920 m bi dr Wasserfalle und durfliesst s Dal vo Reigetschwyl.
D Hanro (e Teggschtilundernääme z Lieschtel ) het en Kanal nääbe dr Fränke z Lieschtel baue, um Schtrom z gwünne.
Langnau
Langnau isch dr Naame vo fougende Ort in dr Schwiiz:
Langnau isch dr Naame vo fougende Ort z Dütschland:
Lueg au:
Halbkanton
Halbkanton (,, RMS mez chantun) isch e üblechi Bezeichnig för di säbe sächs Schwizer Kantön, wo im Ständerot nu mit eim Sitz verträte sind, im Gegesatz zu de anderne Kantön, wo zwee Verträter im Stöckli händ. Bi gwüsse Volksabstimmige i de Schwiz bruchts s Ständemehr und dänn zelled d Halbkantön nu mit ere halbe Standesstimm. I de Alte Eidgenosseschaft (bis 1798) hät übrigens de Uusdruck Halbstand em Halbkanton überwoge. Beidi Uusdrück sind hüt nüme offiziell.
Di beträffende sechs Kantön sind folgendi:
I de neue Schwizer Bundesverfassig vo 1999 chunnt de Begriff nüme vor. Döt wärded im Art. 142 Abs. 4 die betroffene Kantön ufzellt und gsait, die «Kantön» heged «je eine halbe Standesstimme». Sithär gilt offiziell d Zählwys, wie si au de Art. 1 beschribt. Es wärded ali Kantön als «ganz» und kani nu als «halb» zellt. D Schwiz hät drum 26 Kantön und nöd 20 Kantön und sächs Halbkantön, wie me früener öpe gsait hät. Am Status vo de Kantön hät di neu Bundesverfassig aber nüt gänderet; abgsee vo de chlinnere Verträtig im Stöckli und de halbe Standesstimm, hät jede «Halbkanton» sit e und je di gliichi inneri Autonomii wie en «Vollkanton».
Châtel-Saint-Germain
Châtel-Saint-Germain (ditsch 1915–18 Sankt German, 1940–44 Germannsburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Châtel-Saint-Germain lijt rund àcht Kilometer weschtlich vun Metz ìm Dàl vum Ruisseau de Montvaux, eme kline Nawefluss vun dr Mosel.
Gschìcht
Châtel-Saint-Germain ìsch zem erschte Mol gnannt woore ìm 11. Johrhundert àls Castellum. Ìm Johr 1140 wìrd e Kìrich St. Germain und e Benediktinerkloschter gnannt, wie 1760 ufghowe worre ìsch.
Zitter 1661 ghert Châtel-Saint-Germain züe Frànkrich. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Châtel-Saint-Germain ìsch. Châtel-Saint-Germain ghert zem Kommünàlverbànd.
Rote Liste für Baden-Württembergs Fische, Neunaugen und Flußkrebse
Uf dr Roote Lischt vu dr Fisch, Nyynauge un Flusschräbs z Baade-Wiirtebäärg sin im Joor 2014 75 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Fischaarte, drei Aarte vu Nyynauge un nyyn Flusschräbaarte gstande.
Flusschräbs
Legänd:
6. April
Dr '''6. April''' isch dr 96. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 97. in Schaltjohr), dodermit blybe no 269 Däg bis zum Änd vum Johr.
Niederried
Niederried isch dr Naame vo fougende Ort in dr Schwiiz:
Niederried isch dr Naame vo fougende Ort z Dütschland:
Timbuktu (Musiker)
Dr Timbuktu het in dr 1990er Johr mit em Rappe aagfange un isch in dr Musik-Szene vu Malmö, Stockholm un Kopehage schnäll bekannt wore. Mitti 1990er het er d Gruppe „Excel“ grindet zämme mit eme dänische Rapper. Anne 2000 het er syyni erscht Blatte vereffentligt: T2: Kontrakultur, e Zämmearbet mit em Breakmecanix. Des Wärch isch e Doppelalbum, di aint Helfti vu dr Titel sin uf Änglisch, di ander uf Schwedisch. Derwylscht er d Ufnahme zue T2: Kontrakultur gmacht gha het, isch er uf e Kunzärttuur mit em Petter un em Thomas Rusiak gange. Dr Timbuktu het au e mänkmol mit dr schwedische Hip-Hop-Vereinigung Looptroop zämmegschafft.
Aach
Flüss
Ortschafte
Aach isch de Familiename vo folgende Persone:
Lueg au:
Waldstädte
Diè vyr Waldschtädt am Hochrhy sin d Landschtädt
D Bezeichnung stammt uss sèllèrè Zit, wo Vorderöschterrych unter dè Habsburger Hèrrschaft vo Vorarlbärg übber dè Südschwarzwald bis zum Sund- un Briisgau im Weschtè gangè isch. Diè vyr Städt, wo uss dè Luègi vom Stammland dè Übbergang zum (Schwarz-)Wald bildet hèn. ligèd am Südrand vom gsamtè Schwarzwald, wo vom Hochrhydal bildèt wörd. Sit Aafang vom 19. Johrhundert isch d Mitti vom Hochrhy glychzitig d Landesgränz zwǜschè m Aargau un Baddè un dõdemit d Staatsgränz zwǜschè Dütschland un dè Schwiz. Sit dèm sin d Waldschtädt au no Gränzschtädt. Hauptsitz vom habsburgischè Vorland isch Ensisheim bi Müllhuusè im Obberelsass gsi.
Bsunders offèsichtlich wörd d Stadt-Wald-Logik bim Nammè Waldshuèt, eigèntlich (des) Waldes Hut, wa nüt anders wiè d Vorhuèt vom Südschwarzwald bezeichnè söll. Ebbèso wörrèd d Südschwarzwälder bis hüt no im Dal unnè als Wälder bezeichnèt.
Amerika
Amerika cha bezeichne:
America cha bezeichne:
Standardsprache
As Standartsproch bezeichnet mer e Sproch, wu dur Grammatike un Werterbiächer feschtglegt isch un in däre Form vum Staat gstitzt un gferderet wird. Welli Standardsproch im e Land oder in ere Provinz gildet, wird vum Staat bstimmt, d Standardsproch, wu vu dr staatlige Institutione brücht un im Umgang mit dr Institutione vorgschriibe wird, wird aü as Amtssproch bezeichnet. E Standartsproch isch in ihrenem Gältigsbereich an dr Schuele Pflichtfach; an dr Universitäte un im andere Bildigsbereich herrscht si meischtens vor. Bi dr Standartsproche gits sonigi, wu sich langsam hischtorisch entwicklet hän, aber aü sonigi, wu mit massivem Ufwand konschtruiärt wore sin (lueg unte).
Lokali Bsunderheite
In dr Schwiz gits e Reihe vu Helvetisme, wu dert as standardsprochlig gälte. Dert gits - uf Koschte vum Standardsproch-Adeil - aü e hoche Adeil vum Dialäkt in dr mindlige Üsserige in dr Mediä un andere Bereich. Aber aü in dr Standardsproch z Ditschland un z Eschtrich konkurriäre e Reihe vu Werter, wu in ere nordditsche un in ere südditsche Version exischtiäre - Sonnabend /Sonntag, Pferd/Ross, Kindchen/Kindlein un anderi. Diä südditsche Versione gälte hit as veraltet - im Südditsche, z Eschtrich un in Ditschschwiz meine viil, d nordditsch Sprächart seig Standard un machi si no. D Entscheidig isch nit alliwiil frej: Viil Lehrpersonal, Lektore un anderi hän e Missioniärigswahn un wänn südditschi Elemänt zruckdränge. D Gränz zwische Standardsproch un Umgangssproch isch nit scharf, do gits Ibergäng.
D Üssproch
D Üssproch vu dr ditsche Standartsproch isch nit wirksam gnormt. D Üssproch vu dr ditsche Bihnesproch (Theatersproch) isch zwar anne 1898 uf ere Germanischte-Kumferänz feschtglegt wore un dr Theodor Siebs si in sinem Buech Deutsche Bühnenaussprache bschriibe. Diä Beschliss hän aber ke Dynamik kenne entwickle - s wird ab un zue uf diä Bihneüssproch as Standard-Üssproch verwiise, s haltet sich aber fascht niäme dra.
Standardsproch derf nit verwägslet wäre mit nordditsch gfärbter Sproch. So ka im Biät vu dr Oberditsche Konsonanteschwächig aü z here sii:
D Rächtschriibig
D ditsch Schriibig isch dur d Duden-Konferenz 1902 zum erschte mol gnormt un allgmein aerkännt wore, hit giltet d "Neue deutsche Rechtschreibung".
Gschicht
D ditsch Standardsproch het sich üs dr neihochditsche Schriftsproch entwicklet. Am Afang isch des numme e Schriibsproch gsii; im Laüf vu dr Zit isch diä Sproch aü all meh gschwätzt wore.
Dietrich Fischer-Dieskau
Dr Dietrich Fischer-Dieskau (* 28. Mai 1925 z Berlin; † 18. Mai 2012 z Bärg ) isch e dütsche Sänger (Bariton), Dirigänt, Mooler, Musikerschriftsteller und Rezitator gsi.
Belchen (Schwarzwald)
De Belche im Schwarzwald isch 1414 m (über de NHN) hoch. Dodemit isch er de vierthögschdi Berg im Schwarzwald nochem Feldberg, em Seebuck un em Herzogehorn, wo grademol 1 Meter höcher isch.
Dietrich Fischer-Dieskau
Dr Fischer-Dieskau gältet as äine vo de bedütendste Lied- und Operesänger vom 20. Joorhundert. Er het mee as 400 Schallblatte ufgnoo, mee as jeede andere Sänger.
Lääbe
Dr FischerßDieskau het as Sächzääjöörige bim Georg A. Walter gstudiert, und vo 1942 aa bim Hermann Weißenborn an dr Berliner Muusigakademii. Er isch denn in d Wehrmacht iizooge worde und und in Italie Chriegsgfangene vo de Amerikaner worde. 1949 het er si ersti Schallblatte ufgnoo: die Vier ernsten Gesänge vom Brahms und isch im gliiche Joor uf de Operebüüne z Münche und Wien ufdräte. 1951 het er d Lieder eines fahrenden Gesellen vom Gustav Mahler uf de Salzburger Festschbiil under em Wilhelm Furtwängler gsunge. Er isch z Edinburgh mit Brahms-Lieder ufdräte, isch uf Turnee uf Amerika und het bi de Bayreuther Festschbill si Debü as Wolfram im Tannhäuser gee. 1962 het er in dr nöije Kathedrale vo Coventry mit em Peter Pears im Benjamin Britten si War Requiem gsunge. Dr Fischer-Dieskau isch e Förderer vo dr Muusig vom 20. Joorhundert gsi, öbbe vom Hans Werner Henze.
Belchen (Schwarzwald)
Im Sommer cha mer am Belche guet wandere, un im Winter losst sichs gmietlich Schifahre, wenns denn ämol Schnee het. Bi nere guete Sicht im Friähjohr un im Spotjohr ka mer d Alpe sähne, d Vogese sowiso. Drno siiht mer au diä viär andere Berge, wo Belche heisse, in dr Schwizer un elsässische Nochberschaft.
Dietrich Fischer-Dieskau
Lääbe
Er isch in dr Carnegie Hall z Nöi York ufdräte, dr Dütsche Opere Berlin, dr Wiener Staatsopere, dr Bayrische Staatsopere z Münche und am Royal Opera House z London. Si Repertuar het öbbe dreiduusig Lieder vo öbbe hundert verschiidene Komponiste umfasst.
Belchen (Schwarzwald)
Name
De Name Belche wird vilmol us em keltischè herglaitet, us em Name vom Sunnegott Belenus (vo bel «hell, glänzig»). Die Theori wird aber in dr Sprochwisseschaft ender kritisch gsää. Statt dem wird de Name vo keltisch belakos «de Glänzig, de Wiss» oder au vom alemannische Vogelname Belche, herglaitet. .
Dietrich Fischer-Dieskau
Wärk
As Herusgääber:
Belchen (Schwarzwald)
Geographi
Dr Gipfel lit uf 1414 m yber NHN uf 47°49'21" Nord un 7°49'59" Ost. Es het e breiti, relativ großi Gipfelchuppel, wo no Nordweste hi steil abfallt. Dr Gipfel lit im Schnittpunkt vum e Chamm, wo sich vu Südwest no Nordost ziegt und wo vum e Chamm troffe wird, wo us Südoste chunnt. De Buggel vom Berg selber isch kahl. Knapp unterhalb vom Gipfelchrütz stoot s Belche-Gaschdhuus. S erschte Schutzhuus ufem Belche isch ane 1868 mit Hilf vom Schwarzwaldverein und vo dr Basler Sekzion vom Schwizer Alpeklub bout worde. Friener hets no ne Stroß uffe geh, aber sit dass d Gondelbahn vo de Expo2000 gchauft un uffbaut worde isch, isch sälli gsperrt, un au de Schlepplift gits sither nümmi.
Uf dr freie Flächene um dr Belche rum wird Viihzucht driibe, do gits aü no diä sälte alt Rinderrass 'Hinterwäldler', wu am üsstärbe isch.
Geologi
Dr Belche bestot us kristallinem Grundgebirg, hauptsächlich Granit un Gneis. In dr ledschde Iszitt isch er wie de gsamt Hochschwarzwald vergletscheret gsi.
Schitzenswärti Natür
Wäge sinene sältene Pflanze un Diärer stoht dr Belche scho sitter 1949 unter Natürschutz. Anne 1993 isch s Natürschutzbiät nommol erwitteret wore un isch jetze mit siner Flächi vu rund 1.600 Hektar eins vu dr greschte z Bade-Wirttebärg.
In dr Hochlage vum Belche hets e Hüffe sältini Summervogel-Arte, Käfer un Vegel. Typischi Vegel sin Grabbe, Singdrossle, Zitronegirlitz un Wasserpfiffer (Wasserpieper), aber mer drifft aü uf Wanderfalke, Aüerhiäner un Haselhiähner.
Diä Natür isch allerdings in Gfohr: So gits an dr Nordwand vum Belche Erosionserschiinunge mit Mureabgäng. Großi Deil vum Forewald (= Fichtewald) sin wäg em Borkekäfer abgstorbe. Gamswild un Geise hän ebefalls dr Wald gschädigt. Dr Wintersport het zimli zuegnumme; Toureschiifahrer un Schneeschuehgänger kumme bis in diä abglägenschte Stelle vum Belche, sosass s Wild küüm meh Ruckzugsmegligkeite het.
Bärgboi am Belche
Am Belche un in sinere Umgäbig het sitter dr Remerzit Bärgboi stattgfunde, d Remer hän bi Badewiiler un Sulzburg Blei un Silber abboije. Zwische 1200 und 1360 het dr Silberbärgboi bliähjt. Im Minschterdal, am Fueß vum Belche, isch d Stadt Minschter gläge, mit Schmelzefe un ere eigene Minzstett, wu Minze prägt wore sin. Däre isch aber vu Friiburg Konkurränz gmacht wore; die Stadt isch erscht 1120 grindet wore un het sich aber schnäll zum e wichtige Silberhandel- un Minzort entwicklet. 1346 isch Minschter vu Friiburg eroberet un zerstert wore. Schliäßlig isch Minschter zum e Dorf "abgsunke".
Mit Unterbrächunge un Krisene het sich dr Bärgboi am Belche bis 1986 wittergsetzt; zletscht (1919 - 1986) isch Fluss- un Schwerschtspat abboije wore.
S git am Belche zwei Bsuecherbärgwärk:
Dr Belche in dr alemannische Dichtung
Dr Belche het scho uf dr Johann Peter Hebel e großi Faszination üsgiäbt. Am Belche, wu mer d Natür diäf, nooch un großartig het kenne erläbe, sin dr Hebel un sini ängschte Frejnd zu ibersinnlige Geischteskräft kumme, so hets ene dunkt. Des Läbensgfiähl un diä philosophische Spiilereie vum Hebel het mer Belchismus gnännt. Dä het nyt mit dr Belche-Theorie z due, wu d Belche ime keltische Kaländersystem erkläre.
Verschiidini neijeri alemannischi Dichter sin vum Belche rüsgforderet wore: Dr Johann Georg Tscherter schibt anne 1984:
Dr Rudolf Mathä vu Aitere luegt mit Sorge ufs tourischtisch Driibe am Belche - un nit numme uf säll:
7. April
Dr '''7. April''' isch dr 97. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 98. in Schaltjohr), dodermit blybe no 268 Däg bis zum Änd vum Johr.
Holzbrücke Bad Säckingen
D Säckinger Holzbrugg vobindet dié dütsch Stadt Säckingè mit dè Gemeind Stei i dè Schwiz. Mit irè 203,7 Meter (mit Vordächer 206,5 Meter) isch si diè längscht deggti Holzbrugg vo Europa. Dõdemit isch si länger wiè d Lozärner Kapèllbrugg, wo 202,9 Meter (mit Vordächer 204,7 Meter) lang isch. D Brugg ghört zué dè Lischtè vo dè Kulturgüèter mit nationaler Bedütig im Kanton Aargau.
Gschichtè
D Holzbrugg isch i dè Colmarer Annalè uss èm Johr 1272 èrschtmòls urkundlich erwäänt un hèt zuè sellèrè Zit zwölf Pfyler uss Holz ghaa. Nõch unbschtätigtè Vomuètungè hèt a sèllèrè Stellè schu 200 Johr dèvor è Vobindung übber dè Fluss eksischtyrt. Meefach isch d Holzbrugg durch Chrièg un Hochwasser vom Rhy kabutt gangè un hét widder uffbaut wörrè müèsè. Annè 1567 isch è Drinkwasserleitung vo Stein nõch Säckingè inschtallyrt worrè. Diè längscht Widderuffbauphasè hèt wägèm Hochwasser vo 1570 bis 1590 duèrèt. Sèllmòls isch è Kapellè für d Brugg baut worrè. Wôrènd èm Dryßigjöhrigè Chrièg isch si 1633 widder kabutt gmacht worrè. Dè Dransport vo Warè un Mänschè isch für è baar Johr è Rhyfäärè übbernõ worrè. Èn Widderuffbau hèt s èrscht 1650 gää. Im Johr 1678, wôrend èm Holländischè Chrièg isch d Brugg durch französischi Truppè abgrissè un 1699 widder uffbaut worrè. Im Friddè vo Lunèville im Johr 1801 isch Säckingè vorübbergehend i dè Bsitz vom Herzog von Modena chò. Glychzitig isch dè Hochrhy zuè dè Staatsgränz un d Säckinger Holzbrugg zuè nèrè Gränzbrugg worrè. Stadt un Stift Säckingè hèn irèn Bsitz am linkè, südlichè Hochrhyufer volorè. Im Johr 1806 sin diè ehemòligè vorderöschterrychischè Gebièt a s Großherzogdum Baddè gangè. Dié aalt Holzbrugg isch 1869 i dè Bsitz vom baddischè Staat übbergangè. Im 18. un 19. Johrhundert isch d Brugg meefach renovyrt worrè.
Diè Aalt Rhybrugg isch vom Blasius Balteschwiler baut worrè un au nõch sèllèm dauft worrè. Im Johr 1932 hèt mò sèlli abriißè wellè. Dõmòls isch si als Rychsschtrõß Nr. 34 un ab 1949 als B 34 vom motorisyrtè Vokeer bruucht worrè. Sit 1979 isch si rhyabsi durch d Fridolinsbrugg ersetzt worrè, wo dè motorisyrtè Vokeer zwǜschè Dütschland un dè Schwiz (Strõßébrugg; Deil vo dè dütschè B 518) übbernõ hèt. D Holzbrugg wörd sitdèm uusschlièßlich als Velo- un Fuèßwäg bruucht un isch i dè Bsitz vo dè Stadt Bad Säckingè übbergangè (Dräger vo dè Strõßèbaulascht). Einèwäg isch d Hochrhymitti un dõdemit d Mitti vo dè Brugg è internationali Staatsgränz zwǜschè dè Bundesrepublik Dütschland un dè Schwizerischè Eidgnossèschaft. Sèllè Umschtand wörd i dè Bruggèmitti durch èn wyßè Strich markyrt.(Abb.)
Zwǜschè 1960 un 1963 sin diè aaltè gmuèrtè Pfyler durch dǜèfer gründèti, mit Nadurschtei vochleidèti Bedongpfyler ersetzt worrè, well durch dè Chraftwärchsneubau z Bad Säckingè dè Wasserschpygel um mee wiè drei Meter gsunkè isch un d Flusssollè vodǜèft worrè isch. Im Johr 2014 isch im Raamè von èré Sanyrung bekannt worrè, dass d Bruggèpfyler bis zum Oktobèr 2014 permanènt mit Sprengschtoff bschtüggt gsi isch. D Schwizer Armee hätt asè im Voteidigungsfall nu Zünder ysetzè müèsè, um d Brugg z sprängè. Zletscht isch è Sprängladung vo vomuètlich è baar hundert Kilogramm TNT i d Brücke vobaut gsi.
Wôrènd s Pfingschthochwasser 1999 hèt d Brugg fascht durch Schwèmmholz Schaddè gnõ.
Am 4. Septembèr 2008 hèt diè Dütschi Boscht (70 Cent) un d Schwizer Boscht (1 Stutz) d Holzbrugg zwǜschè Säckingè un Stei mit ènèrè Gmainschaftsuusgaab in Form von èrè Brièfmarkè gwürdigt.
Am 2. Septembér 2009 isch d Spèrrung für Motorfaarzüüg für è baar Stundè uffghobbè worrè. Für d Drèèarbètè vom Spylfilm Dè bösè Onkel vom Urs Odermatt hèt d Stadt Bad Säckingè d Inszenyrung von èm Vokeersschtau mit übber drei Dutzènd Auto uff dè Holzbrugg erlaubt.
Nõch èrè Sanyrung im Vorjohr isch d Brugg s Baddè-Württèbärgische Denkmòl vom Monèt April 2015 gsi.
Konschtruktion
Well d Pfyler am Èndi vom 16. Johrhundert nu bi Niddrigwasser flach gründèt wörrè hèt chönnè, hèt sich d Laag vo dè Pfyler uss dè Wasserfüürung vom Rhy un dè lokalen Vohältnis vom Baugrund ergää. Sèll hét zuè nèm S-förmigè Grundriss mit unregelmäßigè Spannwittè un èm dütlich Meeuffwand bim hölzernè Übberbau gfüürt. Diè sibbè Öffnungè hèn Stützwittè vo 29,10 − 31,10 − 26,21 − 26,61 − 21,19 − 23,14 un 28,06 Meter. D Dragkonschtruktion vo dè einzelnè Fälder wyst è Hängewerk uss Holz uff. S 3,4 bis 5,0 Meter breite Bauwärch isch mit öppè 520 m³ Eichè- un Fichtèholz gmacht worrè.
Max-Planck-Institut für Intelligente Systeme
S Max-Planck-Inschtitut fir Intelligänti Sischtem (dt. Max-Planck-Institut für Intelligente Systeme, MPI-IS) isch e usseruniversiteri Forschigsyyrichtig unter dr Dregerschaft vu dr Max-Planck-Gsellschaft mit zwee Standort, z Stuegert un z Dibenga. S Inschtitut drybt vor allem Grundlageforschig uf em Biet vu dr intelligänte Sischtem. Intelligänti Sischtem wären in vyl Lääbesberaich all wichtiger – as virtuäll Sinschtem im Internet oder as cyber-physisch Sischtem in dr realen Wält. Chinschtligi intelligänti Sischtem wäre zem Byschpel in Auto yygsetzt, wu autonom fahre, oder bi dr Diagnos un in dr Behandlig vu Chrankete.
Gschicht
S Max-Planck-Inschtitut fir Intelligänti Sischtem goht zrugg uf s friejer Max-Planck-Inschtitut fir Metallforschig] (MPI-MF) z Stuegert. S isch draditionäll äng mit dr Universitet Stuegert un däre ire Vorlaiferinschtitution verbunde gsii. S isch anne 1921 z Berlin grindet wore vum Emil Heyn as „Kaiser-Wilhelm-Institut für Metallforschung“ un isch anne 1934 uf Stuegert umzoge. Urspringli hän d Wisseschaftler uusschließli an Metall un ire Legierige gforscht. Allmee hän si aber au nitmetallischi, bsundersch keramischi Materialie unterseucht. Grad bi dr „Hegschtlaischtigskeramike“ hän Forscher am MPI fir Metallforschig unter dr Fierig vum Günter Petzow in dr 1970er un 1980er Johr materialwisseschaftligi Pionierarbet glaischtet. Die wäre unter anderem in dr Luft- un Ruumfahrt, im Automobilböu, in dr Medizintächnik oder as Isolatore in Computer bruucht. Ab dr Johrdöusert isch di Bio-inschpiriert Materialforschig as Schwärpunkt derzue chuu. Im Lauf vu dr Johr het si s Späktrum vu dr Materialforschig eso stark uusgwytet ghaa, ass dr Name "Metallforschig" zum Schluss vor allem vu historischem Wärt gsii isch. Im Merz 2011 het dr Senat vu dr Max-Planck-Gsellschaft d Umnänngi in „Max-Planck-Institut für Intelligente Systeme“ bschlosse. Im Juli 2011 het s eemolig MPI fir Metallforschig sy 90-jehrig Jubiläum unter em Motto „90 Jahre Exzellenz in der Materialforschung“ gfyyrt.
Wiener Sängerknaben
D Wiener Sängerknaben (WSK) sin en Öschtrycher Buebekoor vo Wien. Är isch 1498 gründet wore. D Buebe singe normalerwys Musig vom Wolfgang Amadeus Mozart, em Schubert, em Strauß, un tradizionelli und Wiehnächtsliedär.
D Uffgab vo dr urschbrünglich zirka 14 bis 20 Chinder isch d musikalische Gschdaldung vo dr hellige Messe gsii. Hütt gid s 100 Knabe uffdeild uf vier Köör. Als Üebigsstätte un Indernad diend em Koor sytt 1948 s Palais im Wiener Augarde.