cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beatrice Kessler
Lääbe
No dr mittlere Ryfi het si ihri chinschtlerischi Uusbildig an dr Schauspiilschuel Züri iberchuu. Z Neuwied an dr dertige Landesbihni Rhyland-Pfalz un am Städtebundtheater Hof z Bayern het si vu 1970 bis 1974 ihri erschte Bihnenufdritt ghaa. Si het d Lavinia in Trauer muss Elektra tragen vum Eugene O’Neill gspiilt, d Eboli in Don Carlos vum Friedrich Schiller, d Ariel in Der Sturm vum William Shakespeare un d Judith in Der Teufelsschüler vum George Bernhard Shaw.
Syter anne 1975 het si in dr Hauptsach fir Film un Färnseh gschafft. D Kessler isch dur schwyzerischi Produktione wie Die Schweizermacher bekannt wore, wu si ne jugoslawischi Dänzeri dargstellt ghaa het, wu in dr Schwyz ufgwachsen isch. In Der Westen leuchtet! (1982) wird si as Gegespiileri vum Armin Mueller-Stahl in dr innerdytsch Konflikt verwicklet. Speter het d Beatrice Kessler in e baar Serie Duurrolle iberchuu wie as Dr. Marion Fabian in Schloßhotel Orth. Dernäbe isch si in Episode vu bekannte Krimiserie wie Tatort un Detektivbüro Roth ufdrätte.
Kriegsverbrechen
Chriegsverbräche si Verstöss gege s Völkerrächt, wo währed eme Chrieg von ere Chriegsbardei begange wärde oder im ene änge Zsämmehang mit dr Chriegsfüehrig stöhn. Verbräche, wo nume vo dr Daatzit oder vom Daatort us mit Kampfhandlige in Beziehig stöhn, aber keini oder nume e schwachi ursächligi Verbindig mit em Chrieg hai, bezeichnet mä nit as Chriegsverbräche.
Begriffsbestimmig
Die völkerrächtligi Definition vo Chriegsverbräche und d Möglikeite, si z bestrofe, het sich im Lauf vo dr Zit gänderet. Hüte verstoht mä under Chriegsverbräche im Allgemeine Verstöss gege d Gämfer Konventione oder d Haager Landchriegordnig. As sonigi Verstöss gälte sit em Ändi vom Zweite Wältchrieg ufgrund vo neuere wältwite Überiikümft drzue zum Bischbil die ziilti Dödig vo Ziviliste, d Zerstörig vo Wasser- und Elektrizitätswärk, s Ushungere vo dr Zivilbevölkerig, d Behinderig vo humanitärer Hilf, Flechibombardemänt, Aagriff und Bombardierig vo unverteidigte Stedt, Wohnige oder Gebäud, dr Iisatz vo biologische oder chemische Waffe, s Döde vo Gfangene, s Verschiesse vo Geisle, s Usblündere vo bsetzte Gebiet, dr systematischi Raub vo Kulturgüeter und Völkermord oder anderi Massedödige (Demozid).
Tibetanische Brücke Carasc
Di Tibetanisch Brugg Carasc isch e Hängebrugg (Sailbrugg), wo s Tal vo de Sementina im Tessin öberquärt.
Geografii
Di Tibetanisch Brugg Carasc verbindet im mittlere Abschnitt vom Sementinatal d Gmainde Monte Carasso (nördlich) und Sementina (südlich) öber de Bärgbach Sementina. De Wanderwäg, wo öber d Hängebrugg füert, söll ab em Früelig 2015 e Wanderig vo Pianello öber Monti Bassi, Selvatico – Tibetanisch Brugg Carasc – Gane, M. Leone und S. Bernardo bis uf Gorte di Sosto (Curzútt) oder umkehrt mögli mache.
Technischi Date
D Hängebrugg isch i vier Mönet, vom Juli bis Oktober 2014, baut worde. D Tragsail sind mit eme Helikopter zu de Baustell gfloge worde. D Widerlager, also d Befestigung, vo de Brugg sind uf und d Höchi öber em Bachbett vo de Sementina isch 130 m. D Hängebrugg hät en Durchhang vo 14 m, d Braiti vom Laufsteg, wo us Lärcheholzbrätter gmacht isch, isch zwüsched 81 und 97 cm, s Gländer, wo us eme Maschetroothaag bestoot, isch 115 cm höch. Si isch, mit 270 Meter Längi, eini vo de längschte Hängebrugge i de Schwiz (die längschti Hängebrugg esch d Charles Kuonen Brugg mit 494 m im Kanton Wallis), hät 1,66 Mio. Franke koschted und isch am 31. Mai 2015 offiziell eröffnet worde.
Esslingen am Neckar
Esslenga am Neckor [IPA: ] (dt. Esslingen am Neckar, bis 16. Oktober 1964 amtlich Eßlingen am Neckar) isch a Stadt ogfär 10 Kilometor eschtlich vo dor Stadtmidde vo dor Bada-Wirttabergisch Landeshaobtstadt Stuagort am Neckor. Bis ogfär 1950 hend d’Leid en dor Umgebung Essleng gsaet. Esslenga isch a so genannta Groaßa Kreisstadt ond d’ graescht Mittelstadt vo Bada-Wirttaberg. D’Stadt Esslenga isch dor Sitz vom Landratsamt ond d’ graeschta Stadt vom Landkreis Esslenga. Fir d’Flegga dromrom isch Esslenga a Middlzentrum mit älle Eikaofsmeglichkeida. Wenn ed Stuagord direkt dornäaba wär, nå hedd Esslenga ao dor Rang vomma Oberzentrum kriagt.
Em ganza Middlaltor isch Esslenga a „freia Reichstadt“ gwäa, ond isch aerscht durch dor Napoleo zo Wirttaberg komma. Sae bsondora Bedeidung isch ganz frior amål vo dor Brugg komma, må bei Esslenga ibor dor Neckor ganga isch (d’heidiga Pliensaubrücke). Em einschtiga Kenigreich Wirttaberg isch Esslenge no vår dor Landeshaobtstadt Stuagord dui Stadt gwäa, dui må am meischta Induschtrie khed håd. Esslenga isch heid ed blos a Statio em bada-wirttabergischa Abschnitt vo dor Deitscha Fachwerkstråß, s’isch bis heid ao a Stadt mit-ra wondorscheena mittlaltorlicha Altstadt, må mor obedengd gsäa hao sodd.
Geografi
Esslenga am Neckor leid an-re Engstell vom Neckordaal sideschtlich vo Stuagort. Dor Fluss gåt durchs Stadtgebiet vo Sidoschta nåch nordweschta, d’ Esslengor Altstadt leid nerdlichg dorvo. Dor Neckor kommt vo dor Gmeinde Altbach her, gåt am Stadtdeil Zell vorbei ond vorlåt s’ Stadtgebiet zwischa de Stadtdoil Mettenga ond Weil en Richtung Stuagort. Esslenga am Neckor gåt em Oschda bis en en dor Schurwald nuf, em Sida bis uf d’ Fildera.
Esslenga håt a Gemarkung vo 4643 Hektar. Em oenzelna vordoelt sich sae Flech uf 1193 Hektar Wald ond 112 Hektar Wassorflechena. Uf 93 Hektar wachsd Wae. 1662 Hektar send iborbaut mit Heisor, Stråsa o.s.w. Esslenga håt rond 90.000 Eiwohnor. Durch d Stadt gåt d’ wirttembergische Haupteisebãstreck Stuagort-Ulm, ond d’ Bundesstråß 10. D’ diafschda Stell em Stadtgebiet leid mit 230 Meter em Neckordaal, då må dor Neckor aus-em Stadtgebiet nausgåt, d’ haechschta Stell fended-mor mit 498 Meter uf-m Schurwald.
Nochbergmeindena
Direkt an Esslenga drã liged folgende Städt ond Ort (em Uhrzeigor nåch): Kerna (Rems-Murr-Kreis), Aichwald, Baldmannsweilor, Plochenga, Albach, Deizisau, Denkadårf ond Oschtfildra (älle Landkreis Esslenga), ond schliaslich Stuagort (Stadtkreis).
Stadtgliderung
D´ Stadt håt 25 Stadtdåel: Berga, Bläasa, Brial, Krommenackor, Hegneschberg, Haoagreiz, Innastadt, Kennaburg, Kemmichsweilor/Oberhof, Liebersbronn, Meddenga, Neckerhald, Oberesslenga, Oberdaal, Riadern, Sangd Bernhard, Serich, Sirnao, Sulzgries, Wäldebrõnn, Weil, Wiflengshausa, Zell, Zollberg.
Raumplanung
Esslenga isch a Mittelzentrum en dor Regio Stuagort, mit Stuagort als Oberzentrum. Zom Mittelbereich Esslenga khaired no folgende Städt ond Gmeindena em Norda vom Landkreis: Aichwald, Altbach, Baltmannsweiler, Deizisau, Denkendorf, Hochdorf, Lichtenwald, Neuhausen/Filder, Ostfildern, Plochingen, Reichebach/Fils ond Wernau.
Gmeinderot
Bei dr letschte Kommunalwahl am 25. Mai 2014 hot s des Ergebnis gea:
Dettingen an der Iller
Dädenga (dt. Dettingen an der Iller) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 65,8 % Landwirtschaftsfleche, 8,8 % Wald, 20,7 % Sidlongsfleche ond 4,7 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Dädenga gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Dädenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 876.
Verwaltong
Dädenga hot sich mit dr Gmoene Ärazhõẽ, Bärga, Kirchbärg ond Kirchdorf zom Gmoeverwaltongsveband „Illertal“ mit Sitz en Ärazhõẽ zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Alois Ruf.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dädenga ghert zom Mittelschwäbisch.
Ratko Mladić
Dr Ratko Mladić [] (Serbisch Ратко Младић, * 12. Merz 1942 z Božanovići, hüte Bosnie und Herzegowina) isch en ehemolige bosnisch-serbische General, wo vo 1992 bis 1996 Oberbefählshaber vo dr Armee vo dr bosnische Serberepublik (Republika Srpska) gsi isch, wo international nit anerkennt worden isch. As sonige wärde ihm e Hufe Chriegsverbräche und Verbräche gege d Menschlikeit während em Bosniechrieg zur Last gleit, drunder im Zsämmehang mit dr knapp vierjöhrige Belagerig vo Sarajevo und em Massaker vo Srebrenica im Juli 1995, wo bis zu 8.000 bosnischi Manne und Jugendligi ermordet worde si. Gegen e Mladić git s sit 1995 en Aachlag vom Internationale Stroofgrichtshof für s ehemolige Jugoslawie, won er zsämme mit em Radovan Karadžić am blante Völkermord an de bosnische Muslime beschuldigt wird. Er het sich fufzäh Johr lang vor de Behörde chönne verstecke, isch denn aber am 26. Mai 2011 z Serbie festgnoh und am 3. Juni 2011 vor Gricht gstellt worde. Am 22. November 2017 isch er wäge Völkermord und andere vo elf Aachlagpünkt für schuldig gsproche und zue läbeslanger Haft verurtäilt worde.
Veyrier GE
Veyrier (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Veyrier lyt am linke Stade vu dr Arve, umfasst das gleichnamige. Zue dr Gmai ghere Dorf Veyrier un d Wyler Le Petit-Veyrier, Pinchat, Sierne un Vessy. Dr Bann umfasst 33 % landwirtschaftligi Flechine, 14 % Wald, 42 % Sidligsflechine, 9 % Vercheersflechine un 3 % Gwässerflechine.
Gschicht
Veyrier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1201 as Vayrie.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 25,9 % gläge.
Religion
23,5 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 42,4 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 30,0 %, CVP 12,1 %, GLP 4,4 %, GP 11,5 %, MCR 7,4 %, SP 13,6 %, SVP 15,5 %, Sunschtigi 5,5 %.
Gmaindspresidänt isch dr Luc Malnati (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 8.892 Yywohner 7.271 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 517 Dytsch, 158 Italienisch un 946 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Reisläufer
As Reisläufer si d Schwizer Söldner bezeichnet worde, wo bis ins 17. Johrhundert im Dienst vo zahlriiche europäische Herrscher gstande si. S mittelhochdütsch reise bedütet «chriegerische Uszug, Chriegszug, Fäldzug»; s isch s Vorläuferwort vom moderne und ganz zivile Reis im Sinn vo «Gschäfts- oder Ferieräis».
D Blüetezit vo dr Reisläuferei
Die grossi Ziit vo de Reisläufer si d Chrieg um s Herzogtum Mailand um 1500 gsi. D Schlachte z Italie zele zu de bluetigste, wo sich Söldnerarmeä je gliiferet hai. Um die Zit isch dr Widerstand gege d Reisläuferei vor allem in de riiche Stedt immer sterker worde. Lüt wie dr Baasler Autor vo Fasnachtsspiil, dr Pamphilus Gängebach, häi die hooche Here, wo Söldner vermiddlet häi, aaklagt, ass si d Chinder vo dr Stadt wurde verkaufe. Das het denn 1521 z Baasel zum Bangsionesturm gfüert, und d Rootshere, wo Bangsione vo Frankriich aagnoo häi, si us em Root gheit worde.
In dr Äidgenosseschaft as Ganzem isch dr Solddienst wirtschaftlig aber z wichdig gsi und bis 1792 isch dr Kaputulazionsverdraag mit Frankriich immer wider verlengeret worde, wo am 29. Novämber 1516 as Folg vo dr Schlacht bi Maignano z Friiburg im Üechtland abgschlosse worde isch. Dä Verdraag isch au as Vorbild für Verdrääg mit andere öiropäische Mächt brucht worde. S Helvetische Corps, wie sich d Äidgenosseschaft im 17. Joorhundert bezäichnet het, het sich verpflichdet, für Frankriich Kontingänt z stelle, wo in dr Schwiz wurde usghobe wärde.
S Ändi vo dr Söldnerei
Im spoote 18. Joorhundert isch dr Solddienst immer weniger populär worde und immer weniger Schwizer häi sich lo aawärbe. Noch em Sturm uf d Tuilerie am 20. August 1792 het Frankriich alli Soldverdrääg kündet, under em Napoleon het die Helvetischi Republik aber wider Soldate müesse stelle, kuum aber Freiwilligi gfunde. In dr Zit vo dr Restauration häi Schwizer Söldner vilmol für reakzionäri Regierige die liberale Ufständ zämmedätscht, und das het liberale Schwizer Politiker nid gfalle. Mit dr liberale Regenerazion isch denn in de Kantonsverfassige s Abschliesse vo Militärkapitulazione verbote worde, und 1849 het dr liberali Bundesstaat Militärkapitulazione au uf dr Bundesebeni verbote. D Kantöön häi s Gsetz aber nid welle implementiere und sich an die alte Verdrääg ghalte. Vom 30. Juli 1859 aa het dr Bundesroot verbote, Schwizer Bürger aazwärbe, aber jede het chönne uf äigeni Fust in fremdi Dienst iidräte.
Bis 1929 hai Schwizer Bürger döfe in fremde Armeä diene. Sit denn si Söldner vor Gricht gstellt worde, wenn si in d Schwiz zruggcho si. Die einzigi Usnahm isch dr Dienst in dr päpstlige Schwizergarde, wo au hüt no nume us Schwizer Katholike bestoht. Mit vile Staate het d Schwiz hützudag Abkomme über dr Milidärdienst vo Schwizer und Doppelbürger. Dr Dienst in dr französische Fremdelegion isch aber bis hüt immer no stroofbar.
Verbrechen gegen die Menschlichkeit
Verbräche gege d Menschlikeit (änglisch crime against humanity, französisch crime contre l’humanité) isch e Stroofdatbestand, wo zum erste Mol 1945 im Londoner Statut vom Internationale Militärgrichtshof, wo für e Nürnbärger Prozäss gege d Hauptchriegsverbrächer vom NS-Regime errichdet worden isch, as Datbestand vertraglig festgleit und sidhär au in nationali Stroofgsetzbüecher ufgnoh worden isch.
Wohlen
De Name Wohlen stoot för verschidnigi Gmeinde i de Schwiz:
Lueg au under:
Sezessionskrieg
De Sezessionskrieg (au: Amerikanische Bürgerkrieg) isch ä militärische Konflikt in de Vereinigte Staate vo Amerika gsi, wo zwische 1861 und 1865 d Nordstaate (Union) gege d Südstaate (Konföderation), wo us der USA ustrete gsi sin, kämpft hän. Er isch dr bisher bluetigschte Krieg gsi, wo d’ USA je drin verwicklet gsi sin und hätt ganzi Bundesstaate und sogar Familie entzweit.
Vorgschicht un Ursache
D Ursache für de Sezessionskrieg isch e tiefi Spaltig uf kultureller, sozialer, politischer und vor allem wirtschaftlicher Ebeni zwische de Nord- und de Südstaate gsi.
Willi Friedrich Koerbel
Dr Willi Friedrich Koerbel (* 20. Jüüli 1910 z’ Hàbsa, Raichslànd Elsàss-Lothrìnga; † 11. Jüüni 2000) ìsch a diitscher Schurnàlìscht un SA-Fiahrer gsìì.
Sezessionskrieg
Vorgschicht un Ursache
De Süde isch sit jeher ehnder landwirtschaftlich orientiert gsi. Uf große Plantage hän farbigi Sklave Bauele, Riis, Tabak u.ä. abaut, wo dann in anderi Länder exportiert worde si. Im Norde degege isch e Industrii am Wachse gsi. D Nordstaate, wo d’ Sklaverei abgschafft gsi isch, hän die no jungi Industrie mit Zöll schütze welle und hän ußerdem welle, dass de Bund groß aglegti Infrakstrukturmaßnahme (z. B. Kanäl) finanziert. De Süde hätt beides ehnder abglehnt und isch vor allem gege d Schutzzöll gsi, wel er jo uf Handel mit andere Länder, vor allem England, agwiise gsi isch. Dä Konflikt isch praktisch scho sit der Unabhängigkeit vo de USA vorhande gsi. Wo aber im Lauf vom 19. Jahrhundert die Vereinigte Staate gwachse sin, hätt si des vor immer meh Problem gstellt. Denn jede neu Staat hätt s Gliichgwicht zwische Nord un Süd gstört: Wenn en Sklavestaat ufgnoh worde isch, hätt des im Süde meh Gwicht im Kongress un bi de Wahle gäh, und wenn e freie Staat ufgnoh worde isch, hätt des umgchehrt im Norde meh Macht verliihe. Wege dem hätt mehr oft komplizierti Kompromiss finde muesse, wenn e neue Staat hätt welle in d USA ufgnoh werde.
D Sklaverei isch so immer meh e wichtigs Thema worde, denn im Norde sin au immer meh Stimme lut worde, dass mer si eigentlich ganz abschaffe, oder uf jedefall ihre Usbreitig verhindere sött. Des isch im Süde natürlich uf wenig Gegelieb gstoße, denn d Südstaate hän Angst gha, dass eso de Norde d Macht in de USA übernäh würd.
Willi Friedrich Koerbel
sii Laawa
Dr Koerbel ìsch SA-Fiahrer gsìì. Ar hàt dr SA-Màrsch Nr. 5 Sturmsoldaten komponiart un ìsch kültüürpolitischer Schrìftlaiter vum Mannhaimer Hakenkreuzbanner gsìì. Ànna 1933 ìsch’r Schport- un Prassareferant vu dr Mannhaimer Schturmàbtailung (SA) gsìì (=SA-Standarte 171 (Tràdizioonsregimant Kolmer)). Drzüa ìsch’r Hàuiptschrìftlaiter un Prassa-Schäff vu dr Owerschta SA-Fiahrung gsìì. Noh dr vum Kàmpfblàtt Der SA-Mann ìsch’r àls SA-Owerschturmbànnfiahrer ìm Viktor Lutze sii pärseenliger Referant ìn dr Raichskànzlai vu Berlin gsìì. Schpeeter ìsch’r vum Wilhelm Schepmann àls SA-Schtàndàrtafiahrer bfärdert worra. Àls Militäär hàt’r a Fàllschìrmjaager-Üüssbìldung bikumma un hàt àm Wäschtfaldzug mìtgmàcht. Ar ìsch ainer vu da äärschta diitscha Soldààta, wo ànna 1940 ìn Pàriis inagànga-n-ìsch. Schpeeter ìsch’r Verbìndungsoffiziar vu dr diitscha Luftwàffa bii dr itàlianischa Luftwàffa z’ Rom gsìì. Ìwwer dia Zitt hàt’r ànna 1997 a Laawesbschriiwung vum Mussolini gschrìewa. Vu 1941 bis 1943 ìsch’r Soldàt ìm Nordàfrikà gsìì.
Noh-n-em Kriag ìsch dr Koerbel Unternamma-Berooter z’ Haidelbarg gsìì, un àb 1957 Generààlkonsül vum Ghana ìm Diitschlànd gsìì. Ànna 1997 ìsch’r Eehrabìrger vu siinera Geburtsschtàdt Hàbsa-n-ìm Owerelsàss worra. Dia Eehrabìrgerschàft hàt jedoch dr Gmaindaroot vu Hàbsa-n-ìm Jüüni 2022 äntzooga, wu maa siina nàzionààlsoziàlìschta Vergàngahait äntdäckt hàt. Ìm Jüüli 2022 ìsch d’ Gmaindahàlla Willi F. Koerbel z’ Hàbsa umtaift worra.
Sezessionskrieg
Vorgschicht un Ursache
De Lincoln hät aber klar gmacht, dass kei Staat s Recht hätt, s Bündnis mit de andere eisitig z löse. Wo de Süde verlangt hätt, dass d Bundestruppe s Fort Sumter im Hafe von Charleston, South Carolina, rüüme, hätt er abglehnt. Druf hän die Konföderierte s Fort am 12. April 1861 bschosse un iignoh - domit sin die erschte Schüss gfalle gsi, und de Krieg isch losgange. De Lincoln hätt sofort 75.000 Freiwilligi zu de Waffe gruefe, während vier witeri Südstaate us de Union ustrette sin, unter iine au Virginia. D Hauptstadt vu däm Staat, Richmond, isch zue de Hauptstadt vo de Konföderierte gmacht worde.
Willi Friedrich Koerbel
sii Laawa
Dr Willi Friedrich Koerbel ìsch àm 11. Jüüni 2000 gschtoorwa.
Sezessionskrieg
Verlauf
Beidi Sitte hän in de Folgezit agfange, ihri Armee ufzstelle, und uf beide Sitte isch mer devo überzügt gsi, dass de Krieg in einere große Schlacht entschiide wird. Im Juli 1861 isch deno e nordstaatlichi Armee unter General Irwin McDowell in Virginia iimarschiert un gege Richmond vorgange. Bi Manassas isch si aber uf konföderierti Truppe unter de Generäl Pierre G.T. Beauregard und Joseph E. Johnston troffe, isch gschlage worde und hätt sich zruckzieh muesse. Die Niiderlag, zsämme mit ere witere bi Wilson’s Creek, Missouri, ei Monat spöter, hätt im Norde klar gmacht, dass es nit so eifach si wird, de Süde wider zruck in d Union z hole.
1862 hän d Nordstaate dorum d Südstaate an mehrere Punkt agriffe: In Tennessee, em Mississippi nooch, an de Küste (d Südstaate hän fascht alli ihri Waffe us Europa importiere muesse un sin dorum uf ihri Häfe agwiise gsi) und natürlich in Virginia. De General George McClellan isch mit sinere „Potomac-Armee“ in Südvirginia glandet und uf Richmond vorgruckt, wo sich de konföderierte General Johnston mit sinere „Nord-Virginia-Armee“ langsam uf d Befeschtigunge vo Richmond zruckzoge hät. Im Juni isch de Johnston aber verwundet worde, und de General Robert Edward Lee hätt d Nord-Virginia-Armee übernoh. De Lee hätt deno im Juli 1862 en Gegeagriff gege de McClellan gstartet un ihn vo de Halbinsel vertriibe. Noch me wittere Siig in de 2. Schlacht vo Manassas sin die Konföderierte dann sogar im Norde, in Maryland iimarschiert. Glichzitig hätt au im Weste der General Bragg mit de konföderierte Tennessee-Armee en Offensive in Kentucky gstartet. De Lee hät ghofft, dass de Süde mit sonige Invasione Europa dezue bringe chönnt, im Süde z helfe. Noch hooche Verluscht für beidi Sitte in de Schlacht vo Antietam (bis hüt de „bluetigschte Dag in de Gschicht vo de Vereinigte Staate“) hätt er sich aber im September wider zruck uf Virginia zieh müesse, un au im General Bragg isch es ähnlich gange. Mittlerwiil sin d Nordstaate em Mississippi nooch immer witer vorgruckt und hän im Juli 1863 die konföderierti Feschtig Vicksburg erobert. Dodemit isch de Süde praktisch in zwei Hälfte gspalte gsi: Eini westlich un eini östlich vom Mississippi. Ußerdem sin d Nordstaatler au in Tennessee wiiter vorgruckt. Im Oschte, in Virginia, hän sie aber meh Schwiirigkeite gha und hän gege de Lee im Dezember 1862 bi Fredericksburg und im Mai 1863 bi Chancellorsville zwei verluschtriichi Niiderlage erlitte. De Lee isch denn mit sinere Armee nomol im Norde iimarschiert. Er isch aber bi Gettysburg gschlage worde un hätt sich wider zruckzieh müesse. Witteri schweri Niiderlage für die Konföderierte hätt’s im November 1863 bi Chatanooga geh: D Südstaatler hän ganz Tennessee rüüme und sich noch Georgia zruckzieh müesse. 1864 isch de Ulysses Simpson Grant, de Eroberer vo Vicksburg, zum Oberkommandeur vo de Truppe vo de Nordstaate ernennt worde. De Grant isch noch Virginia gange und hätt im General William Tecumseh Sherman de Befehl über d Truppe in Georgia übergäh.
De Krieg un d Sklaverei
In de erschte Johr isch es bim Sezessionskrieg no nit um d Abschaffig vo de Sklaverei, sondern nur um d Erhaltig vo de Vereinigte Staate vo Amerika als Ganzes gange. Mit de Zit hätt sich aber deno im Norde s Bewusstsi durchgsetzt, dass die farbige Sklave im Süde e grossi Hilf bi sine Kriegsastrengige sin. Dorum hätt der US-Präsident Abraham Lincoln in sinere Emanzipationsproklamation alli Sklave im Süde zum 1.1. 1863 für frei erklärt. Zwei Johr spöter, am 31. Januar 1865, isch es denn sogar so wit gsi, dass d Sklaverei in de ganze Vereinigte Staate vo Amerika per Verfassigszuesatz abgschafft worde isch.
De „erschte moderni Krieg“
Der Sezessionskrieg gilt oft au als de "erschte moderni Krieg". Des hätt mehreri Gründ. Zum eine sin im Sezessionskrieg e Huufe Waffe neu entwickelt und iigsetzt worde. So hätt’s zum Bispil zum erschte Mol panzerti Kriegsschiff gäh, Landmine, und sogar die erschte Findfahrt vo me U-Boot (d’ CSS Hunley). Ußerdem isch de Krieg, vor allem in de letschte beide Johr in Virginia, so gfüehrt worde wie spöter im Erste Weltkrieg, mit Stelligskämpf und bluetige Abnutzigsschlachte.
Die Dütsche im Sezessionskrieg
Im Sezessionskrieg hän au e ganze Hufe Dütschi bzw. Dütschamerikaner kämpft, meischtens uf de Site vom Norde. Vili vo ihne sin ehemaligi (badischi) 48er-Revolutionär gsi und hän's teilwiis zu hooche Räng brocht, wie zuem Bispil de Friedrich Hecker (Oberscht), de Franz Sigel (Generalmajor) un de Carl Schurz (au Generalmajor). Teilwiis hät's ganzi Regimenter gäh, wo fascht nur us dütsche Uswanderer bstande hän, un sogar ei Korps vo de Nordstaate, s'ölfte (wo zitwiis emol vom Sigel kommandiert worde isch) isch zueme große Teil us dütschsprochige Soldate zsämmegsetzt gsi.
Literatur
Zum Sezessionskrieg git’s e ganze Huufe vo Literatur, vor allem uf Englisch. Hier solle nur e paar gnannt werde; über ihri Quelle- un Literaturangabe wird mer liicht anderi Biächer finde.
Innozenz I.
Dr Innozenz I. (* vor 401; † 12.Merz 417) isch Papscht vum 21. Dezämber 401 bis zue sym Dod am 12. Merz 417 gsii.
Lääbe un Verehrig
Är isch vermuetli dr Suhn vun eme Innozenz vu Albano gsii (no sym Biograf im Liber Pontificalis) oder dr Suhn vu sym Vorgänger Anastasius I. (noch eme Zytgnoss vum Hieronymus). Sy Pontifikat isch iberschattet gsii vum Nidergang vum Weschtremische Rych un vu dr Belagerig un Blinderig vu Rom dur d Weschtgote unter em Alarich I. anne 410.
In syne Brief an d Bischef Victricius vu Rouen, Exuperius vu Toulouse, Decentius vu Gubbio un anderi wird dytli, ass er d Vormachtstellig vu Rom in dr Gsamtchilche het welle uusböue. Är het gforderet, ass di oobeländisch Chilchedisziplin noch em remische Vorbild uusgrichtet wird, un het fir den apostolisch Stuel Aasprich gstellt uf di eberscht Lehrentschaidig fir alli wichtige Froge, dr causa maiores. Weniger Erfolg het er im Oschte ghaa (Yygryfe fir dr Johannes Chrysostomos, *344/345, † 407), drotz ass er mit em päpschtlige Vikariat vu Thessalonike em Yyfluss vu Konstantinopel het welle entgege drätte. Sy Name bedytet „dr Uuschuldig (lat..).
D Reliquie vum hl. Innozenz sin noch dr Bewilligung dur dr Papst Sergius II 846 zäme mit däne vu sym Vorgänger Anastasius dur dr Sachseherzog Liudolf uf Gandersheim brocht wore, wu si bis hite in dr Krypta vu dr ehmolige Stiftschilche rueje. Sy Mahndag isch dr 28. Juli.
Mahdi
Dr Mahdi (, Partizip Passiv mit dr Bedütig „gfüert“, „gläitet“ bzw. „dä wo rächt gläitet isch“; im Persische und e baar arabische Dialäkt au as Mehdi usgsproche) isch noch dr dradizionelle islamische Glaubensuffassig dr Messias, wo vo Gott gschickt wird und wo in dr Ändzit s Unrächt uf dr Wält wird abschaffe. Im Koran het s käini klaare Ussaage über e Messias, wo am jüngste Daag söll erschiine. Dr Glaube ass dr Mahdi wurd choo isch e zentrale Bestanddäil vo dr schiitische Konfessioon und isch au in de chiliastische Erwartige im sunnitische Islam verbräitet und wird entsprächend in de kanonische Dradizionssammlige in dr Form vo Hadith daargstellt.
Dürmentingen
Dirrmadenga (dt. Dürmentingen) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 64,1 % Landwirtschaftsfleche, 22,2 % Wald, 12,2 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Dirrmadenga gheret d Ortsdoel Dürmentingen, Burgau, Hailtingen ond Heudorf.
Gschicht
Dirrmadenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 811.
Verwaltong
Dirrmadenga hot mit dr Stadt Riadlenga ond dr Gmoene Aedenga, Alda, Ẽslenga, Õlenga ond Uddaweiler a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Dietmar Holstein.
Dialekt
Dr Dialekt vo Dirrmadenga ghert zom Mittelschwäbisch.
22. Dezember
Dr '''22. Dezämber''' isch dr 356. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 357. in Schaltjohr), dodermit blybe no 9 Däg bis zum Änd vum Johr.
EHEC
Enterohämorrhagischi Escherichia coli (EHEC) si gwüssi Stämm vom Darmbakterium Escherichia coli (E. coli), wo Chrankheite uslöst. D Escherichia coli, wo nit pathogen si, si Deil von ere gsunde Darmflora. Wie dr Prefix vom Name Enterohämorrhagisch (Entero vo altgriechisch ἔντερον, enteron – Darm und Hämorrhagie für Bluetig) aadütet, cha die pathogeni Form bim Mensch gföhrligi, bluetigi Durchfallchrankheite (Enterohämorrhagische Colitis) uslöse.
Dr Erreger
E. coli isch e witverbreitets, gramnegativs Stäblibakterium und Deil vo dr normale Darmflora vom gsunde Mensch. Es git aber e baar Stämm, wo mä serologisch unterscheidet und wo bim Mensch Darmchrankheite uslöse. Usser de EHEC, wo 1977 zum erste Mol beschriibe worde si, git s no anderi pathogeni E. coli: enteropathogeni E. coli (EPEC), enterotoxinbildendi E. coli (ETEC) und enteroinvasivi E. coli (EIEC), enteroaggregativi E. coli (EAEC) und diffus adherenti E. coli (DAEC).
Die enterohämorrhagische E. coli-Bakterie (EHEC) hai mehreri Bsunderheite, wo ihri pathogeni Potenz versterke: Si chönne sich dur e speziells Hülleprotein (Adhäsin) an d Epithelzelle vo dr Darmwand aachläbe. Zweitens hai si dur e Phageinfektion e Gen für d Produktion vom ene Toxin, wo em neurotoxische und nekrotisierende Toxin vom Bakterium Shigella dysenteriae ähnlig isch, und als Shiga-like-Toxin II oder au Vero-Toxin bezeichnet wird (dr Name Vero-Toxin leitet sich vo Vero-Zälle ab, ere Zällkultur us Affenniere, wo s Toxin as ersts an ene testet worden isch). Schliesslig produziere d EHEC-Stämm au no e plasmidkodierts Hämolysin, e Toxin, wo Bluetzälle zerstört. Uf die drei hüfigste Serogruppene O157, O103 und O26 verdeile sich fast 60 % vo de Erreger. Dr Buechstabe „O“ (nit d Ziffere „Null“) stoht do für die jewiilige Lipopolysaccharide vo dr üssere Zellmembran vo de Bakterie, wo als Oberflechenantigen wirke. Essenziell für d Virulenz isch usserdäm, ass s Sensorprotein QseC vorhanden isch.
Die Enterohämorrhagische E. coli (EHEC)-Bakterie si E. coli, wo Shiga-like Toxin-produziere (STEC), oder  E. coli, wo Vero-Toxin mache, (VTEC). Nume de pathogene Stämm sait mä EHEC.
D Überdrägig
Dr Erreger und d Infektionschrankheite, won er verursacht, dräte uf dr ganze Wält uf. D Wiiderchäuer si s Hauptreservoir vom Erreger, vor allem Rinder, aber au Schoof und Geisse.
Dr Erreger wird uf e Hufe verschidnigi Arte überdrait, aber immer dur en orali Ufnahm vo Fäkalspure. Er cha mit dr Nahrig, bsundrigs mit unkochtem Fleisch oder Milch, ufgnoh wärde. En Infektion isch au über fäkalieversüüchts Drink- oder Badwasser möglig. Au Fliege chönne EHEC überdräge. Drinkwasser, wo mit Dierusscheidige kontaminiert gsi isch, het im Johr 2000 im kanadische Walkerton mehr as 2000 Erchrankige und 18 Dodesfäll verursacht. Usserdäm si Infektione vo Mensch zu Mensch und vo Tier zu Mensch möglig. En Überdrägig vo Mensch zu Mensch isch in Familie, Chindergärte, Altersheim und Chrankehüüser nochgwiise worde. Für en Aasteckig länge weniger als 100 Bakterie.
Rheinwald GR
Rhiiwald isch e politeschi Gmaind i de Region Viamala im Kanton Graubünde, wo uf de 1. Jänner 2019 per Fusion entstanden isch.
Gschicht
Im Juni 2016 händ di damalige politische Gmainde im Rhiiwald, da sin vo une ufe; Sufers, Splüge, Nufene und Hinderrhii, s erschtmol öber Fusionsplän abgstumme – Sufers hät as ainzigi Gmaind abglehnt. Am 8. Dezember 2017 häds en zwaite Aalauf ge, dänn ohni Sufers, und d Gmainde händ nomol öber e Fusion abgstumme. Di Stimmberächtigte vo allne drü Gmainde händ em Fusionsvertrag zuegstumme und under anderem au bschlosse, as s Wappe vo de neue Gmaind mit em Name Rhiiwald, s Wappe vom ehmolige Chrais Rhiiwald söll si. Am 12. Juni 2018 hät da Grooss Root vom Kanton Graubünde de Fusion uf de 1. Jänner 2019 zuegstumme.
Eschbach (Unterelsass)
Eschbàch (frz. Eschbach, dt. Eschbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Eschbàch und Laubàch han friejer zem Kloschter Selz ghert und sìn wàhrschiins üs em Hawenauer Forscht grittet worre. Ìn re Ürkund vun 1143 wurd Eschbàch Praedium Loubach (latiinisch fìr „Làndgüet Laubàch“) gnannt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eschbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Rzeszów
Verkehr
Nit wiit vo der Stadt isch der internationali Flughafe Rzeszów-Jasionka.
Erzabtei Beuron
D Erzabtei St. Martin z Beira (lat. Archiabbatia Sancti Martini Beuronensis) isch e Benediktinerchloschter z Beira im Obere Donaudal. S Chloscher git s syter anne 1863, s isch s Stammchloschter vu dr Beiremer Kongreagation. In dr Gebei het s vorhär vum 11. Johrhundert bis 1803 s Auguschtiner-Chorherrestift Beira gsii.
Auguschtiner-Chorherrestift Beira
D Grindig vum Chloschter isch wohl in dr zwote Helfit vum 11. Johrhundert gsii (um 1080/1090?). Dodmol isch am e hochwasserfreie Blatz im Donaudal dur dr Adlig Peregrin vu Hosskirch s Stift St. Maria un St. Martin yygrichtet wore fir e Mannegmainschaft, wu no dr Kanonikerregle gläbt het. 1097 het dr Urban II. s Stift in dr päpschtli Schutz gnuu un het em freii Propschtwahl und di remische Freihaite gwehrt; e chenigligi Schutzurkund datiert vu 1131. Us em Johr 1146 stamme d Nochrichte, ass z Beira d Gwohnete vu dr Abtei Murbe (Vogese) un d Auguschtiner-Chorherre-Regle gälte.
In dr Mitti vum 13. Johrhundert isch Beira as landsässig Stift vu dr Herrschaft Mühlheim gnännt. Die Herrschaft het dodmol dr Grofe vu Hauezollre ghert, isch 1391 an d Herre vu Weitingen un 1409 an d Freiherre vu Enzberg chuu. D Enzberger hän sällewääg au di landesherrlige Rächt iber d Beiremer Bsitzige uusgiebt - dailwys aber nume im Ufdrag vu Eschtrych (Verdreg vu 1452 un 1615), wu schyns gwiisi Lääche in Dail vu dr Herrschaft Mühlheim ghaa het. D Enzberger sin allwäg syt em 16. Johrhundert as Dail vu dr Rychritterschaft aagluegt wore, un wu si die in Ritterchrais un Ritterkanton hän aafange organisiere, isch d Herrschaft Mühlheim Dail vum Rychsritterkanton Hegau-Allgai-Bodesee wore.
Dr Bischof Hugo vu Konschtanz het em Stift 1499 bi re Visitation neii Statute gee un het 1513 dr Chryzlinger Auguschtiner Johannes Weck as Verwalter yygsetzt. D Schwärpinkt vum Beiremer Grundbsitz sin nerdli vu dr Donau z Irndorf, z Königsheim, z Böttingen un z Mahlstetten gläge, un sidli vu dr Donau zwische Beira un Unterschwandorf. Derzue isch Färnbsitz chuu, wu iber di drei Schaffnereie Fryburg (Verchauf 1668), Stafflangen (bi Bibra, Verchauf 1737) un Mengen (Verchauf 1751) verwaltet woren isch. Anderi Schaffnereie het s z Mühlheim, z Egesheim un z Ebingen/Balingen gee.
Syt ebbe dr zwoote Helfti vum 17. Johrhundert het Beira versuecht, syni Rächt uuszböuen un si vu dr Mühlheim z lese. Anne 1687 het dr Papscht Innozenz XI. d Propschtei zur Abtei ghobe. 1721 het Eschtrych erfolglos versuecht, us Beira e landsässig Chloschter vu Eschtrych z mache. Beira het derno no dr Rychsstandschaft gsträbt. Doderfir het mer e rychständisch Territorium bruucht. Derwylscht 1737 no dr Chauf vu dr rychsritterschaftlige Herrschaft Randegg fählgschlaa isch, het mer 1751 s hauezollrisch Dorf Bärenthal mit em Schlessli Ensisheim chenne chaufe. Dodermit isch aber nume ne Nidergrichtsherrschaft verbunde gsii, di hechere Rächt sin schyns bi Eschtrych blibe. Dr Abt Rudolf Reichel (1751-1790) het vergäbes versuecht, fir die Herrschaft d Rychsuumittelbarkait z iberchuu, är het e Huffe gfelschti Dokumänt derwäge aafertige loo. Die Versuech z bschyyse, sin uusechuu, Eschtych het aber ainewäg anne 1791 dr Abtei as eschtrychisch Lääche d Territorialhoohait z Bärenthal un uf dr Gieter Ensisheim un Rheinfeld/Reinfeld (bi Beira).
Benediktiner-Erzabtei St. Martin
Mit ere Stiftig dur d Firschti Katharina vu Hauezollre-Semmerende isch anne 1862 e Neiaafang vum Chloschterlääbe z Beira dur d Benediktinermench Maurus un Placidus Wolter megli gsii. D Erzabtei St. Martin isch 1863 vu dr Brieder als Benediktiner-Chloschter neig rindet wore. Anne 1868 isch s Chloschter zur Abtei ghobe wore. Beira isch Grindigschloschter vu dr „Beiremer Kongregation“ mit 16 Chleschter z Dytschland, z Eschtrych un in dr Schwyz. Us em 1862 ufghobene Chloschter Rhinau isch dr Abstsstab vum dertige letschte Abt Leodegar Ineichen uf Beira chuu.
E große Yyfluss uf di religies Chunscht vum spote 19. un frieje 20. Johrhundert het d Beiremer Chunschtschuel ghaa, wu si ab friechrischtlige un byzantinische Vorbilder orientiert het.
Syter 1884 chunnt s Messbuch der heiligen Kirche (Missale Romanum) uuse, e Laiemässbuech, wu mer no sym Grinder, em Beiremer Pater Anselm Schott (1843–1896), au as Der Schott chännt.
Anne 1887 isch s Chloschter zur Erzabtei ghobe wore.
Zwische 1927 un 1933 het d Edith Stein (1891–1942) vylmol d Chloschter Beira bsuecht; 15 Ufenthalt sin noogwise. Urspringl isch si Jiidi gsii, 1922 isch si zum katholische Glaube konvertiert un Nunne wore. Dr Beiremer Erzabt Raphael Walzer het si langi Johr vu ihrem Blan abghalte, in dr Orde vu dr Uubschuete Karmelitinne yyzdrätte un het si bätte, wyter un sterker in dr Effetligkait z wirke. Im Augschte 1942 isch d Stein im KZ Auschwitz-Birkenau in dr Gaschammere gmordet wore.
Anne 1945 isch dur dr Pater Bonifatius (Peter Paul) Fischer (1915–1997) s Vetus-Latina-Inschtitut grindet un ufböue wore, wu d Sammlig un Rusgab vu allne erhaltene altlatynische Bibelibersetzige zum Zyyl het. Di blant Edition isch uf 27 Bänd uusglait. Di gaischtig Arbet vu dr Mench findet ihre Niderschlag zyter anne 1919 in dr Benediktinische Monatsschrift, wu syter 1959 dr Titel Erbe und Auftrag (EuA) drait. Rusgee wird d Schrift vu dr Erzabtei Beira, verlait wird si im Beuroner Kunstverlag.
D Theologisch Hochschuel Beira het dr Lehrbedrib anne 1967 yygstellt, s git si aber juristisch allno. Syter anne 1993 wohnt in dr Klause St. Benedikt bi Schäne, ain vu dr letschte Räscht vu dr Burg vu dr Grofe un Ritter vu Ramsberg uus em 11. Johrhundert, dr Brueder Jakobus Kaffanke OSB, e Mench vum Chloschter Beira. Är fiert dert dr groß Dail vum Johr e – fir e Benediktiner uutypisch – Eremitelääbe, schafft aber allno fir s Chloschter (in erschter Linie as Exerzitiebeglaiter). Aafangs September 2008 het dr Konvänt vu dr Erzabtei Beira 50 Mench (dodervu 20 Prieschter) zellt; derzue cheme 8 Novize.
Anne 2004 het d Erzabtei uf dr ehmolige Chloschterinsle Rychenau d Cella St. Benedikt yygrichtet, wu drei Mench derzue ghere. Si wohnen im Bfaarhuus z Niederzell. Scho in dr 1930er-Johr het Beira emol en ähnlige Versuech gmacht ghaa, wu aber am Widerstand vu dr Nationalsozialischte gschyteret isch.
Wallfahrtsort
D Erzabtei Beira isch au ne Wallfahrtsort. S Fescht Mariä Himmelfahrt isch z Beira näb em Annadag im Juli ain vu dr Hauptwallfahrtsdäg. Grindet wore isch d Liechterprozässion zue Ehre vu dr Gottesmueter Mareie 1954 zum Marianische Johr, wu dr Papscht Pius XII. zum Dänken an s 100. Jubiläum vu dr Verchindigung vum Dogma vu dr Uugfläckten Empfängnis vu Mareie uusgruefe ghaa het. Bi schenem Wätter wird Mareiefyyr mit rund 2000 Glaibige bi dr Lourdesgrotte im Liebfrauedal abghalte. Doderby lyychte ne Hufe Cheerze im Mareiehailigdum in dr felsige Waldschlucht. Dr wytverbraitet Bruuch vu m Säägne vu Chryter un Bluemen an Mariä Himmelfahrt wird au doo bflägt. D Chryterbusch wären in dr Andacht am Sundigoobe im Liebfrauedal un no dr Wallfahrtsmäss am Mendig gsägnet.
Chloschterkompläx
Zum Chloschterkompläx ghert di barock Chloschter- un Wallfahrtschilche an dr Via Beuronensis mit wärtvolle Deckegmälde, un au d Gnadekapäll mit dr Uusmolige im Beiremer Stil.
Abteichilche
Di barock Abteichilche isch 1872 inne no dr Beiremer Schuel iberformt wore. E Reschtaurierig vu 1947 het s meescht dervu wider ruckgängig gmacht. D Fassad wyst Räscht vun ere hischtorische Barockussemoolig uf. Im Hochaltarblatt het dr Beiremer Chunschtstil iberduurt. S Altarbild vum Hochaltar chaa uusgwächslet wäre. S Wächselbild vu dr Chrenig vu Mareie wird all Johr an dr Wynäächte gege s Bild mit dr Chripfeszene uusduscht. Des Bild isch e Wärch vum Gabriel Wüger vu 1867. Wäg Lagerigsschäde (s isch zämegrollt ufbhalte wore) het s vor e baar Johr mieße ufwändig reschtauriert wäre. Hit isch s drei mol sechs Meter groß Bild uf eme Holzrame ufgspanne. S Altarbild mueß iber dr Fridhof in d Chilche drait un mit eme Fläschezug iber em Hochaltar fescht gmacht wäre. D Abteichilche isch vu 1732 bis 1738 im Ufdrag vum Abt Rudolf II. vu Strachwitz vum Böumaischter Matthäus Scharpf vu Rottweil böue wore, dr Hochaltar isch e Hauptwärch vum Joseph Anton Feuchtmayer gsii, wu zäme mit dr Stuckateur Johann Georg Dirr un Franz Anton Dirr entstande gsii isch un d Himmelfahrt vu Mareie zaigt ghaa het. Di beede Sytenaltär un d Bychtstiel sin no erhalten un stammen au vum Feuchtmayer un Dirr. D Deckefresko het dr Joseph Ignaz Weegschaider vu Riadlinge gmolt. Anderi Stuckature stamme vum Johannes Schütz vu Wuuze un vum Pontian Gigl vu Wessobrunn.
Orgle
D Orgle vu dr Abteichilche isch anne 1984 vu dr Orgelböufirma Johannes Klais (Bonn) böue wore. Dr hischtorisierend Proschpäkt het d Barockorgle us em 18. Johrhundert zum Vorbild. S Inschtrumänt mit 57 Regischter uf drei Manual un Pedal het mechanischi Spiiltrakturen un elektrisch Regischtertrakture.
Krypta
D Beiremer Krypta isch syt em Abschluss vu Reschtaurierigsarbeten Ändi 2012 e fir d Effetligkait zuegänglige Chilchruum unter dr Gnadekapäll, eme Aaböu an d Beiremer Chloschterchilche. D Krypta isch d Grablegi vu dr Beiremer Erzäbt un isch bis Ändi 1980er Johr d Chilche fir d Bfaargmai Beira gsii. Dr mit Syylen uusgschmickt Ruum isch no dr Art vu dr Beiremer Chunschtschuel uusgmolt, isch aber kai eso wärtvoll Relikt vu dr Beiremer Chunscht wie zem Byschpel d Gnadekapäll oder d Maurus-Kapäll. Dr Inneruum vu dr Unterchilche vu dr Gnadekapäll isch nimi vollständig im Orginalzuestand wie in dr Zyt vum Böu vu dr Gnadekapäll ab 1898. Di beede Sytenaltär us Marmor sin bis Mitti 1960er Johr in dr Chloschterchilche gsii un sin erscht um die Zyt im Rame vu dr Neigstaltig vum Chilcheruum in d Krypta versetzt wore. Reschtauriert wore sin Gwelb, Wandmolereien un Grabblatte, dr Fueßboden isch mit Granitstaiblatte nei gmacht un e neii Belyychtig un e Fueßbodehaizig sin yyböue wore.
Glocke
D Abteichilche het e sechsstimmig Bronzeglyt, wu uf d Tonfolg c'-es'-f'-as'-b'-c" gstimmt isch un 1912/13 vum Glockegießermaischter Georg Wolfart vu Lauingen gosse woren isch.
Bibliothek
D Erzabtei Beira het mit rund 405.000 Bänd di grescht dytsch Chloschterbibliothek. Schwärpinkt sin alli theologische Diszipline, vor allem Liturgywisseschaft, Chunschtgschicht vum Mittelalter, d Gschicht vum Benediktinerorden un Patrology.
Ludwigsburg (Begriffsklärung)
Ludwigsburg stoht fir
Erzabtei Beuron
Pilger-Biro
Am Herrgottsdag 2009 isch in dr ehmolige Chloschterbuechhandlig z Beira s Pilger-Biro ufgmacht wore. S Pilger-Biro im erschte Stck vun eme Chloschteraaböu soll as Begegnigsstätt fir Jakobspilger uf dr Via Beuronensis diene. Offiziälli Pilgeruuswys chennen uusgstellt wäre, wu z Santiago de Compostela anerkännt wäre. S Pilger-Biro bstoht us zwee Biro-Arbetsryym un em Empfangsruum. Im Empfangsruum wäre Chunschtgwerb- un Antiksachen us em Chloschter aabote.
Ludwigsburg (Begriffsklärung)
Lueg au
Erzabtei Beuron
Duene-Wasserchraftwärch
Scho syter anne 1921 git s fir d Gwinnig vu Strom e chloschteraige Wasserchraftwärch an dr Duene im Wyler St. Maurus zwische Beira un em Dalhof bi Langebrunn. Noch ere umfassende Erneierig 2008/09 het d Laischtig chenne gstaigeret un verstetigt wäre.
Renovierig syter 1989
Syter anne 1989 sin (umgrächnet) zeh Millionen Euro in Böumaßnahmen inväschtiert wore. S Gäld isch dur Spänden un großi Sponsore zämechuu. Mittel us dr Landesdänkmolbfläg un Sundermittel vum Land sin in d Benediktinerabtei gflosse. D Diezese Rauteburg un d Erzdiezese Fryburg hän fir s ChloschterGäld bewilligt, drotz ass es kaire vu dr boode Diezesen unterstoht.
S sin unter anderem 770 Fäschter un 8.900 Quadratmeter Dach renoviert wore. All Johr sin kompakte Maßnahmen in Aagriff gnuu un abgschlosse wore. Zum Byschpel het dr Böuuusschuss 1989 aagfange, d Sidsyte vu dr Chilchefassad, dr Chilchevorblatz un d Fridhofsmuure z saniere, 1992 d Chilcheweschtfassad, 1997 s Chilchedach, 1998 s Archiv Beiremer Chunscht un 2000 di hischtorisch Holzbruck. Dr Neiböu vu dr Bibliothek isch 2001 chuu. 2003 sin Innenuusböuten im Refektoriumsböu gmacht wore, 2006 isch s Ekonomygebei z Sankt Maurus un 2008 s Klerikatsgebei saniert wore. 2009 sin s Chraftwärch Sankt Maurus un d Nordfassad vu dr Chilche vum Chilcheyygang bis zue dr Gnadekapäll aagstande. Dr Böuuusschuss het si im April 2009 uufglest. 2009 sin im Sanierigsberaich d Relikt vu dr urspringlige barocke Fassadegstaltig gfunde wore. Anne 2010 het im Nordoscht-Beraich mit em Chorruum no 20 Johr d Sanierig vu dr komplette hischtorische Chilchefassad chennen abgschlosse wäre. Doderby sin schadhafti Stellen im Butz uusbesseret un alli Fäschterbänk us Sandstai neig macht wore, di hischtorische Chilchefänschter hän e Zwaifach-Schutzverglasig un neii Farb iberchuu. Us praktischen un au us dänkmolbflägerische Grind isch s nit megli gsii, di barock Fassad widerhärzstelle. D Chilche mit ere Beiremer-Stilfassad an zwoo un dr barocke Fassad an aire Syte z gstalten isch nit in Frog chuu, un di booden andere Syten eso churz no dr Neigstaltig nomol nei aazmoole, wäre wirtschaftli nit darstellbar gsii. Us däm Grund het jetzt dr ganz Chloschterkompläx en ärdige Farbton. 2010 isch au fir s 380.000 Euro dr Beraich vu dr hischtorische Bforte saniert wore. Där Zwischeberaich zwisch em hischtorische Gebeikompläx, em Sidfligel un em speter böute Geschtfligel isch nume no vu me morsche Holzdach un eme böufellige Holz-Glasgang iberspanne gsii. Di alt Dachkonschtruktion un dr Holz-Glasgang, wu iber di alt Bforte fiert, sin nei gmacht wore. Jetz cha mer di barock Gibelfassade vum Sidfligel wider ganz sääne. Dr Beraich, wu hite di nei Bforte isch, isch erscht in dr 1950er Johr noch em Brand vum Ekonomydail entstande, di architäktonisch Qualitetvun em isch unter Fachlyt umstritte. 2011 isch mit dr Fassadenarbeten am aigetlige Chloschtergebei zwisch dr Chilche un dr Bibliothek aagfange wore.
Verain vu dr Frynd vu dr Erzabtei St. Martin
Anne 1989 isch dr Verein der Freunde der Erzabtei St. Martin dur 13 Grindigsmitglider grindet wore. D Grindig isch dur dr Erzabt Hieronymus Nitz un dr domolig Inneminischter vu Bade-Wirttebärh, dr Dietmar Schlee, initiiert wore. Dr Verain versteht si as Partner vum Chloschter. Di wichtigscht Ufgab isch dr Eralt vu dr Böusubschtanz.
2008 het dr Verain 1.790 Mitglider ghaa. Erschti Vorsitzeri isch di ehmolig bade-wirttebärgisch Umwält- un Verchehrsminischteri Tanja Gönner. Ihri Vorgänger in däm Amt sin dr Dietmar Schlee un no däm sym Dod ab 2002 dr Friedhelm Repnik gsii.
Alevitentum
D Alewite (, kurdisch und zazaisch Elewî; vo  für „Aahänger vom Ali“) si Mitgliider von ere islamische Glaubensrichdig, wo uf s 13./14. Joorhundert zrugggoot und entstande isch, wo turkmenischi Stämm in Anatolie iigwanderet si. S Alwitedum het sich us em schiitische Islam entwicklet. D Konfession sälber wird as Alewitedum oder sältener as Alewismus bezäichnet.
Wil si fonetisch äänlig si, wird dr Begriff Alewite, vilmol mit Alawite oder au Alawide verwäggslet.
Ramstein
Ramstein stoot für:
Arbedo-Castione
Arbedo-Castione (lombardisch Arbed-Cagion) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Arbedo-Castione im Bezirk Bellinzona.
Geografi
D Gmai bstoht us dr beede Fraktione Arbedo un Castione am linke un rächte Stade vu dr Moesa, churz vor die in dr Tessin mindet. Uf em Bann lyt au dr Lago d’Orbello. D Nochbergmaine sin Bellinzona (frijer au Sant’Antonio, Gorduno un Gnosca) un Lumino im Kanton Tessin, un Roveredo im Kanton Graubünde.
Gschicht
Arbedo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1195 as Erbedum, Castione 1237 as Castillionum. Im Johr 1422 hän d Mailänder in dr Schlacht bi Arbedo d Aidgnosse gschlaa.
Deutsche Reichsbahn
Dütschi Rychsbaan bezeichnèt:
Arbedo-Castione
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Arbedo-Castione isch dr Luigi Decarli.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Frey-Grynaeisches Institut
S Frey-Grynaeische Instidut isch Däil vo dr Theologische Fakultäät vo dr Uniwersidäät Baasel. Es befindet sich am Höibärg 33 z Baasel.
S Frey-Grynaeum isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
Gschicht
S Instidut isch as e brivaati Stifdig im Joor 1747 entstande. Dr Baasler Theologiibrofässer Johann Ludwig Frey (1682-1759) het s zur Erinnerig an si Fründ und Kolleeg Johannes Grynaeus (1705-44) gstifdet mit em Zwäck, d Eer vo Gott und s Theologiistudium z fördere. D Stifdig het us ere Liigeschaft, dr Bibliothek vom Stifter und ere Gäldsumme bestande, für dass die theologischi Fakultäät e "Stiftigsbrofässur" chönnt iirichde. Für e sonigi Brofässur git s hüte kä Gäld me, aber im Frey si Uniwersalbibliothek us em 18. Joorhundert, wo sini Noochfolger no erwiteret häi, isch äini vo de bedütendste Büechersammlige us dere Zit.
D Liigeschaft am Höibärg in dr middelalterlige Stadt isch bis hüt en Ort für die theologischi Forschig. Verantwortlig für s Huus und d Bibliothek isch dr "Lektor", e Brofässer vo dr theologische Fakultaät.
Arogno
Gschicht
Anne 859 wird s Mailänder Chloschter S. Ambrogio as Bsitzer vu Gieter z Arogno gnännt.