cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zudem ist der Traum oft Realität genug
Der Film thematisiert d Fotografiekunscht vom Jaeggi, wo im Film sini Bilder beschribt und über d Entschtehig vo sine Bilder verzellt. Zwei vo sine Wägbegleiter, der Martin Gasser und der Peter Jaeggi wärde interviewt. Der Titel vom Film bezieht sich uf die „bildstarke Tröim“, wo für sini Fotografie typisch sige: „Iiblick in d Gfüehlswält, mit dere är d Verhältnis in der Familie und Abgründ i sim Doosii erläbt und immer wieder neu düreliidet.“
D Absicht vom Depierre und vom Leupold si gsi, s fotografische Erbe vom Jaeggi in Erinnerig z bhalte. Der Fotograf isch bekannt derfür gsi, mit emne sensible dokumentarische Blick d Seel vo de Mensche, won er fotografiert het, feschtzhalte. So zeigt der Film, wie der Jaeggi sich uf Mensche und Situatione iglo het, um Fotografie z schaffe, wo „Unerhörts“ verzelle.
Der Film isch am 24. Mai 2019 z Venice (Los Angeles) urufgfüehrt worde und im Schwizer Färnseh und in Programmkinos zeigt worde.
Ingweiler (Unterelsass)
Ìngwiller (frz. Ingwiller, dt. Ingweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìngwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742 àls Ingoniwillare.
Bodio TI
Bodio (lombardisch Böit) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina.
Geografi
Bodio lyt uf dr linke Dalsyte in dr untere Valle Leventina.
Gschicht
Bodio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as Boidi. Im 15. Jh. isch e große Dail vum Dorf dur e Bärgrutsch zerster5t wore. Greßeri Iberschwämmige dur dr Ticino het s in dr Johr 1817, 1829, 1834, 1839 un 1868 gee. Z Bodio het di richtig Fleßerei uf em Ticono agfange. Bis zum Dorf sin d Baumstämm frei aabegschwämmt wore, do het mer si derno im fosso, eme Sammelbecki, zue Fleß zämmebunde.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bodio isch dr Marco Costi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bodio ghert zum Ticinese.
Amt Willisau
Im Amt Willisou sind die Gmeinde gläge:
Gmeindsfusione
Uf de 1. Jäner 2006 hend sech:
Buchdorf
Buachdorf (amtlich Buchdorf) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Buachdorf leit en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 56,2% Landwirtschaftsfleche, 30,5 % Wald, 12,8 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Buachdorf gheret d Gmoeddoel d Pfarrderfer Baierfeld ond Buchdorf.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,6 % gleäge.
Religion
95,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,4 % evangelisch.
Verwaltong
Buachdorf hot mit dr Stadt Mona ond dr Gmoede Duadi, Räidli ond Dammerscha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Buachdorf ischt dr Georg Vellinger.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Buachdorf ghert zom Schwäbisch.
Farnern
Faarnere (amtlech Farnern) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Faarnere ligt im Oberaargou] am Südhang vom Schwizer Jura. D Gmeindsflächi bsteit us 67,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 29,6 % Waud u 3,3 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Runschberg u Attiswiu im Kanton Bern sowie Günschbrg u Herbertswiu im Kanton Solothurn.
Gschicht
Faarnere isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1329 aus Varnerron. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,4 % gläge.
Religion
76,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 10,6 %, CVP 0,0 %, EVP 2,1 %, FDP 6,3 %. GLP 2,3 %, GP 3,5 %, SP 19,7 %, SVP 49,6 %, Suschtigi 5,9 %.
Gmeindspresidänt vo Faarnere isch dr Roland Guazzini (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Faarnere ghört zum Hochalemannisch.
Obernheim
Oberna (dt. Obernheim) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 38,9 % Landwirtschaftsfleche, 50,7 % Wald, 9,4 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Oberna gheret s Dorf Obernheim, dr Weiler Tanneck ond s Haus Ziegelhütte.
Gschicht
A Gozbertus de Obernheim ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1140.
Verwaltong
Oberna hot mit dr Stadt Messschdetta ond dr Gmoe Nuschblenga a Verwaltongsgmoedschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Josef Ungermann.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Oberna ghert zom Schwäbisch.
Schemmerhofen
Schemmern (dt. Schemmerhofen) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 67,2 % Landwirtschaftsfleche, 17 % Wald, 13,4 % Sidlongsfleche ond 2,4 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Schemmern gheret d Ortsdoel Schemmerhofen, Alberweiler, Altheim, Aßmannshardt, Ingerkingen ond Schemmerberg.
Gschicht
Schemmern ischt entstande am 1. August 1972 durch dr Zammeschluss vo Aufhofen ond Langenschemmern. Weitere Oegmeondonde send Schemmerberg (1. Jenner 1974) ond Alberweiler, Altheim, Aßmannshardt ond Ingerkingen (1. Jenner 1975) gwea.
Verwaltong
Schemmern ghert zue koenere Verwaltongsgmoenschaft.
Dr Schuldes ischt dr Mario Glaser.
Kirrweiler (Unterelsass)
Kìrrwiller (frz. Kirrwiller, dt. Kirrweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Schemmerhofen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Kirrweiler (Unterelsass)
Gschìcht
Kìrrwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742.
Schemmerhofen
Dialekt
Dr Dialekt vo Schemmern ghert zom Mittelschwäbisch.
Kirrweiler (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Am 1. März 1974 hàt sìch Kìrrwiller mìt dr Nochbergmein Bosselshüse zammegschlosse, zitter em 1. Janner 2007 sìn sa wìder eigestandige Gmeine.
Verwàltung
vun Kìrrwiller ìsch. Kìrrwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kìrrwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schwendi
Schwende (dt. Schwendi) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 48 % Landwirtschaftsfleche, 39,1 % Wald, 11,3 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Schwende gheret d Ortsdoel Schwendi, Bußmannshausen, Großschafhausen, Orsenhausen, Schönebürg ond Sießen im Wald.
Gschicht
D Herren von Schwendi send zom erschte Mol gnennt worde anne 1128.
Verwaltong
Schwende hot mit dr Gmoe Wõẽ a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Günther Karremann.
Roger Pirenne
Dr Roger Pirenne (* 9. Àuigscht 1934 z’ Clermont-sur-Berwinne, Prowìnz Lüttlich) ìsch a belgischer reemisch-kàthoolischer Oordagaischtliger vu dr Kongregàzioon vum Unbefleckta Harz vu Mària. Ar ìsch vu 1994 bis 1998 Bischoof vu Batouri-n-ìm Kamerun gsìì, un vu 1999 bis 2009 Arzbischoof vu Bertoua-n-ìm gliicha Lànd.
sii Laawa
Dr Roger Pirenne ìsch ànna 1934 z’ Clermont-sur-Berwinne, ìm Oschta vu Belgia, d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn siinera Haimetschtàdt ìn d’ Primàrschüala gànga, un hàt schpeeter griachischa un làtiinischa Lìteràtüür gschtudiart àn dr Sekundààrschüal Collège Royal Marie-Thérèse vu Herve.
Dr Roger Pirenne ìsch Mìtglìed vu dr Kongregàzioon vum Unbfläckta Harza vu Mària worra un hàt àm 3. Àuigscht 1958 d’ Priaschterwäih ämpfànga.
Àm 3. Hornung 1994 ìsch dr Pirenne vum Pàpscht Johànnis Pooli II. àls Bischoof vu Batouri ärnännt worra. Dr Pirenne hàt àm 22. Mai 1994 d’ Bischoofwäih vum Àpostoolischer Nuntz ìm Kamerun, Gabun un Äkwàtoriàlguineà Santos Abril y Castelló ämpfànga. Doo drbii sìn d’ Mìtkonsekràtoora dr Paul Mbiybe Verdzekov, Arzbischoof vu Bamenda, un dr Jean Zoa, Arzbischoof vu Yaoundé, gsìì. Àls Bischoof vu Bafoussam hàt dr Pirenne d’ Missionnàrgmainschàft vu Kana kànoonisch gnamigt.
Àm 3. Jüüni 1999 ìsch dr Pirenne vum Johànnis Pooli II. àls Arzbischoof vu Bertoua ärnännt worra. Àn dara Schtälla hàt dr Pirenne s’ Kàthoolischa-n-Ìnschtitüt vu Bertoua grìnda. Àm 3. Dezamber 2009 hàt dr Benedikt XVI. sii àltersbdìngter Rucktrìtt ààgnumma. Noh siim Rucktrìtt ìsch dr Pirenne ìn siina Gmainschàft z’ruckgànga.
Franziskus (Papst)
Läbe
D Eltere vum Jorge Bergoglio, dr Mario Jose Bergoglio un d Regina Maria Sivori, sin italienischi Yywanderer gsii. Dr Vater het as Yysebahner gschafft. Dr Jorge Bergoglio het no dr Schuel an dr Universität vu Buenos Aires e Masterabschluss in Chemi gmacht un isch am 11. Merz 1958 in dr Jesuiteorde yydrätte. Är het derno Gaischteswisseschaft z Santiago, Chile un no syre Ruckchehr uf Buenos Aires an dr Theologische Fakultet vum Colegio Máximo San José z San Miguel Philosphi (Abschluss: 1960) un Theologi (Abschluss: 1970) studiert. Anne 1969 het er s Sakramänt vu dr Prieschterweih empfange un isch derno Novizemaischter un Theologidozänt an dr Hochschuel vu San Miguel gsii.
In dr Johre 1973 bis 1979 het er as Provinzial d Gschick vum Jesuitenorde z Argentinie glaitet. Vu 1980 bis 1986 isch er deno as Räktor vu dr Theologische Fakultät vu San Miguel vorgstande. Derno isch er fir e Forschigsufenthalt uf Frankfurt am Main an d Philosophisch-Theologisch Hochschuel Sankt Georgen gange. Sy Promotion het er nit abgeschlosse. Speter het er as Gaischtlige Diräkter z Córdoba gschafft.
S Konklave 2013, wu 115 Kardinäl derby gsii sin, het am 12. März 2013 aagfange. Am 13. Merz 2013 isch no dr Jorge Mario Bergoglio asm zweete Dag vum Konklave 2013 im fimfte Wahlgang um 19:06 Uhr zum 266. Papscht un dodermit zum Noofolger vum d hailige Petrus gwehlt wore. Är het sich dr Papschtname Franziskus gee noch em Hl. Franz vu Assisi. Dodermit isch er dr erscht mit eme neie Papschtname syt em Lando 913/14. Syt em Syrer Gregor III. im 8. Johrhundert isch er dr erscht Nit-Europäer, un dr erscht Ordensmann syt em Gregor XVI. (Papscht vu 1831 bis 1846), wu in des Amt gwehlt woren isch.
Pontifikat
De Papst Franziskus hät sich, gnau wie sin Vorvorgänger, de Johannes Paul II., offe gege d Mafia gstellt. Bimene Bsuech z Kalabrie im März 2014 hät er gege di italienische Mafiosi es Zaiche gsetzt. Im Juni 2014 hät de Franziskus erneut sini disbezüglichi Haltig mit markante Wort bechräftig.
Am 27. April 2014 hät de Franziskus uf em Petersplatz z Rom zwai vo sine Vorgänger, de Johannes XXIII. und de Johannes Paul II. hailiggsproche. De Johannes XXIII. isch gwürdigt worde för sin Muet, s Zwaiti Vatikanische Konzil durezsetze, und de Johannes Paul II. als „Papst vo de Familie“.
Im März 2015 hät de Franziskus es usserordentlichs Hailigs Johr vo de Barmherzigkeit aakünded. Es söll vom 8. Dezember 2015 bis zum 20. November 2016 gfiired wärde.
Im Vorfäld vo siner Rais noch Mexiko hät sich de Franziskus am 12. Februar 2016 uf em Flughafe vo de kubanische Hoptstadt Havanna mit em russisch-orthodoxe Patriarch, em Kyrill I. troffe. Es isch di erschti Begegnig vo de Oberhäupter vo däne beide Cherche sit de Gründig vom Moskauer Patriarchat 1589/90 bzw. sit em Zämmeträffe vom Papst Eugen IV. mit em Moskauer Metropolit Isidor vo Kiew uf em Konzil vo Ferrara 1438/39 gsi.
Am 21. Juni 2018 hät de Franziskus z Gämf en Psuech bim Ökumenische Root vo de Chilene gmacht, wo s Jubileum vo 70 Joor sit dr Gründig gfyret hät.
Kanton Erstein
Dr Kànton Eerstain ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Eerstain.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Banfald grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete Dischtrikt Schlettstàdt kumme.
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Bàrr nej züegschnitte worre. Àm 10. Fewer 1806 ìsch üs em Arrondissement Bàrr s Arrondissement Schlettstàdt worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Eerstein ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum Arrondissement Eerstain worre, we àm 24. Mai 1974 mìt em Arrondissement Schlettstàdt zem Arrondissement Schlettstàdt-Eerstain zàmmgelejt worre ésch.
Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn dr Kànton Gaispìtze ìm Arrondissement Stroosburi-Lànd granzt, ìm Oschte àn Ditschlànd mìt em Ortenaukreis em Regierungsbezirk Friburi z (Bade-Wirttebari), ìm Side àn dr Kànton Banfald, ìm Weschte àn dr Kànton Ewernàhn un ìm Nordweschte àn dr Kànton Ruuse ìm Arrondissement Molse.
Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Eerstain 28 Gmeine:
Linn
Linn isch de Name vo däne geografischen Objekt:
Ortstail z Dütschland:
Ortschaften i de Verainigte Staate:
Witers:
Seekirch
Seekirch (dt. Seekirch) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Max Knecht
De Max Knecht (* 23. August 1929, † 28. Dezember 2016 beides z Schneisige) esch en Schwiizer Politiker (CVP), Anwalt und Notar gsi. Er esch der erscht Präsident vom Wettinger Iiwohnerrat gsi und im 1973i Grossratspräsident.
Seekirch
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 82,7 % Landwirtschaftsfleche, 9,4 % Wald, 7,3 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Max Knecht
Läbe
D Bezirksschuel het de Max Knecht z Endige bsuecht und s Gymnasium z Stans. Danach het er z Fryburg im Üechtland, z Paris und z Züri Jus studiirt. Im 1955 het er ghürate und z Döttige es Aawalts- und Notariatsbüro eröffnet, mit dem er drü Joht spöter uf Wettige züglet esch. Im 1965 esch er in de Grossi Rat vom Kanton Aargau gwählt worde, den er eis Jahr (1973) au präsidiirt het. Im 1985 esch er usem Grosse Rat usgschide.
Bis z letscht het de Max Knecht Wahlprognose erstellt, wo er uf sinere Website veröffentlicht het und wo regelmässig au vom Badener Tagblatt vor Wahle veröffentlicht worde sind. Sini letschti Prognose esch für d Grossratswahl im Oktober 2016 gsi und er esch sehr stolz gsi, wenn sini Prognose nöch am tatsächliche Resultat glege sind.
Seekirch
Gmoendsgliderong
Zue Seekirch gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Seekirch ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 805.
Verwaltong
Seekirch hot sich mit dr Stadt Buacha ond dr Gmoene Allaschhausa, Allmãschweiler, Bätzaweiler, Dirrna, Kãnza, Moosburg ond Ogglschhausa Seekirch zom Gmoeverwaltongsveband „Bad Buchau“ mid Sitz en Buacha zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Stefan Koch.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Seekirch ghert zom Mittelschwäbisch.
Uetersen
S het öppe 17.800 Iwohner un liit ôm Fluss Pinnau, emene Nebefluss vo de Elbe.
Gschicht
Gründet worde isch de Ort anno 1234 vom Ritter Heinrich II. vo Barmstede.
St. Galler Pilznamen
StG: Stadt Sanggale UT: Undertoggeborg NT: Noitoggeborg OT: Obertoggeborg W: Weerdeberg S: Sargaas
Hubert Baum
Dr Hubert Baum (* 14. April 1906 z Fryburg; † 23. Oktober 1976 ebe dert) isch e dytsche Schriftsteller un Chaufmann gsii. In dr 1950er un 1960er Johr isch er z Sidbade ain vu dr wichtigschte Sprochaktivischte fir s Alemannisch gsii.
Läben un Beruef
Dr Baum isch z Fryburg ufgwachse un het langi Zyt z Sulzburg gläbt. Är het Induschtrychaufmann glehrt un het z Fryburg as Prokurischt gschafft.
Literarisch Schaffe
Dr Baum het Schrifte iber s Alemannisch verfasst un het au uf Alemannisch gschribe. Wel er e Bewunderer vum Johann Peter Hebel gsii isch un däm sy Dialäkt as „klassisch“ empfunde het, het er sälber wie dr Hebel au im Dialäkt vum Obere Markgreflerland schribe un nit in sym aigene Dialäkt. Näbe Gedicht het er au Herspiil un Theaterstuck gschribe.
Vu 1951 bis 1964 het er di „Oberrheinischen Dichterlesungen“ veraastaltet un im Septämber 1954 s erscht international Mundartdichter-Dräffe z Badewyler un z Mille organisiert.
Anne 1962 het er zämme mit andere Dichter vu Sidbade dr „Arbeitskreis für alemannische Sprache und Dichtung“ grindet. Näb em Baum sin do unter anderem dr Karl Kurrus (Ändinge), dr Richard Gäng (Fryburg), dr Eugen Falk-Breitenbach (Husach), dr Hans Matt-Willmatt (Stüelinge), d Ida Preusch-Müller (Chander), d Lina Ritter-Potyka (Friburg), d Hedwig Salm (Fryburg), d Lina Kromer (Obereggene) un d Gertrud Albrecht (Fryburg) derby gsii.
Us däm Arbetschrais uuse hän die Dichter derno zämme mit andere Freind vu dr alemannische Dialäkt am 16. Juni 1965 dr Verain „Muettersproch, Gsellschaft für alemannische Sprache“ grindet. Dr erscht Bresidänt isch dr Prof. Dr. Karl Asal (1889-1984) wore, Kulturreferänt am Regierigsbresidium z Fryburg. Dr Hubert Baum isch dr erscht Schriftfierer vu dr Muettersproch-Gsellschaft wore.
Au fir dr Raadio het er Bydreg gmacht. Zytwys isch er Bresidänt vu dr Fryburger Franz-Philipp-Gesellschaft gsii, wu s 1960 bis 1979 gee het un s Erb vum Chilchemusiker Franz Philipp bflägt het.
Im Vorwort zum Gedichtband „Ei Wort git s ander“ vu 1971 schrybt dr Schriftsteller Georg Schwarz:
Amt Entlebuch
Ds Amt Äntlibuech esch bis Endi 2012 eine vo de föif Bezirk (Ämter) vom Kanton Lozärn i de Schwiiz gsii. De Hauptort esch Schöpfe gsii.
Uf de 1. Januar 2013 esch s Amt Äntlibuech, wel d Lozärner Kantonsverfassig us em Johr 2007 e ke Ämter me kennt, i Wahlchreis Äntlibuech übergange.
Geografii
S Amt Äntlibuech ligt im südweste vom Kanton Lozärn u werd im Norde dur e Napf begränzt und im Süde dur e Bärgchötti, wo sech vom Pilatus übers Brienzer Rothorn bes zor Schratteflue erstreckt. S Äntlibuech werd vo de Chline Ämmä dorflosse. Ds Amt Äntlibuech hed us folgende Gmeinde bestande:
Biosphärenreservat
Ds Amt Äntlibuech, mit Uusnahm vo Wärtistei, esch syt 2000 ds erschte UNESCO Biosphärereservat vor Schweiz (nach de Sevilla-Strategie).
Menchhofen
Manischoffe (frz. Menchhoffen, dt. Menchhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Manischoffe lijt án dr Moder.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Manischoffe ìsch. Manischoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Manischoffe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wikipedia
D Wikipedia isch e Enzyklopedii mid Byydreeg, wù jeede Internet-Nutzer dèèrf ändere oder naimen anderschd cha bruuche. S Woord «Wikipedia» isch zämegsezd us em hawaiianische Wort «wikiwiki» (schnäl) ùn em änglische «encyclopedia» (Enzyklopedii). E Wiki isch e Website, wù d Benutzer d Syde nid nùme chene lääse, sùndern au diräkt im Browser bearbaide.
Gschiichd
Dr èèrschd, wù d Idee ghaa hed, s Internet z bruuche go ne gmainsami Enzyklopedii aazleege, isch waarschyyns dr Rick Gates gsii, e Internet-Pionier, wù si am 22. Ogdoober 1993 in eme, midlerwyyli gleschde, Byydraag in ere newsgroup im Usenet zer Diskussion gschdeld ghaa hed. Des Projäkt, wù ùnder em Name Interpedia häd sode laufe, isch aber nie iber s Blaanigsstadium uusechùù. Au d s Projäkt GNUPedia, wù ane 1999 vùm Richard Stallman voorgschlaa wooren isch, isch nid z Schdand chùù.
Ändi 2000/Aafang 2001 sin dr Sanger ùn dr Wales ùf s Wiki-Syschtem ùfmèèrgsaam woore. Am 15. Jäner 2001 isch s Wiki vù dr Nupedia ùnder dr aigeschdändige Adräs wikipedia.com abruefbaar gsii, was zyderhäär as d Gebùùrdsschdùnd vù dr Wikipedia gilded.
Uurschbringli isch d Wikipedia vùm Sanger ùf dr Nupedia as Schbaasprojäkt („fun project“ ) nääbe dr Nupedia aagchinded woore. Dùr iire ùfig Prinzip hed sich d Wikipedia aber eso schnäl endwigled, as dr Sanger ùn dr Wales sälber iberraschd gsii sin, as d Nupedia in dr Hindergrùnd drängd ùn im Sebdämber 2003 ganz abgschalde woore isch.
Am 15. Mèèrz 2001 hed dr Jimmy Wales in dr Wikipedia-Mailinglischt aagchinded, as anderi Schbroochversione sole yygriichded wääre, zue dr èèrschde hän di dydsch, di franzeesisch ùn di katalanisch Wikipedia ghèèrd. Ändi 2001 hed s d Wikipedia scho in 18 Schbrooche gee.
Im Februar 2002 hed sich d Bomis endschiide, as si nid lenger wän e Chefredaktèèr bschäfdige, ùn si hän dr Verdraag mid em Sanger gchinded. Är hed derno bal syyni Midaarbed an dr Nupedia ùn dr Wikipedia ùfgee.
Wel dr Sanger im Februar 2002 in ere Mailinglischt iberlaid hed, as vilichd bal Wäärbig in dr Wikipedia yybländed wird, hed sich di spanisch Wikipedia ùfgschbalde in zwai Projäkt: e Hufe Autore hän d Enciclopedia Libre Universal en Español nèi grinded, wel si nid mid Wäärbig yyverschdanded gsii sin. Go wyderi Abschbaldige verhindere, hed dr Jimmy Wales derno aagchinded, as d Wikipedia au wyder wäärbefrèi blybd.
D Adräs vù dr Website isch derno vù wikipedia.com gändered woore ùf d Top-Level-Domain .org, wù uusschlieslig fir nid-kommerziälli Organisatione voorgsää isch. Am 20. Juni 2003 hed dr Wales d Grindig vù dr gmainnizige Wikimedia Foundation aagchinded ùn hed dääre d Namensräächd ibergee, wù äär sälber ghaa hed, zem Dail au dr Bomis.
Midlerwyyli gid s d Wikipedia in 266 Schbrooche (Schdand: Juli 2009). Im Sebdämber 2004 isch d Zaal vù dr Artikel iber ai Million gschdiige, zur Zyd sin s iiber 13 Millione. D Alemannisch Wikipedia hed aktuäll Artikel, di dydsch und di franzeesisch iber zwei Millione, di änglisch iber fünf Millione (Schdand: 2018).
D Wikipedia hed scho ne baar Bryys gwùne, ù. a. im Mai 2004 e Prix Ars Electronica un e Webby Award, 2005 dr Grimme Online Award ùn 2006 dr LeadAward as „Webleader vùm Joor“, derzue dr OnlineStar in dr Kategorii „News“. 2008 hed d Wikipedia dr Quadriga-Bryys griegd, dr Jimmy Wales hed dää am 3. Okgdoober 2008 in dr Berliner Komische Oper endgeege gnùù. S Bryysgäld vù 25.000 Euro isch an d Wikimedia Deutschland gange.
D Alemannisch Wikipedia
Wù dr elsässisch Informatiker Alexis Dufrenoy (als «Benutzer:Traroth») im Sebdämber 2003 bi dr Wikimedia Foundation aafrogd hed, eb s au meegli wäär, e Wikipedia ùf Elsässisch aazleege, hed s zèèrschd e hizigi Diskussion in dr Wikipedia-Gmainschafd gee: Bruuchd s jez au no ne Wikipedia in alne Dialäkt? Èèrschd wu sich dr Jimmy Wales perseenlig derfiir uugschbroche ghaa hed, isch dr Wääg frèi gsii. Am 13. Novämber 2003 isch d elsässische Wikipedia grinded woore. Wel noch aim Joor in däre elsässische Wikipedia no nid vyyl glofe isch, isch si im Sebdämber 2004 zue re Wikipedia vù alne alemannische Dialäkt uusgwyded woore.
D alemannisch Wikipedia isch zyderhäär e Projäkt fir ali Inträssierte rùnd ùm dr Boodesee, i der Düütschschwiiz und em Rhy no bis i d Gägend vo Stroossburg. Ali, wù Alemannisch schwäze – vù Dydschland, us dr Schwyz, vù Eeschdryych, us em Liechteschtei, em Elsass oder sùnschd naimen in dr Wäld – chene hie in iire Schbrooch bzw. iirer Mundart Artikel schryybe, verbesere oder au us dr hoochdydsche Wikipedia in s Alemannisch iberseze go di alemannische Dialäkt ùfzwäärde ùn hälfe, si au in dr Regione usserhalb vù dr Schwyz z erhalde.
Palästina
Palestina (hebr. ארץ־ישראל Eretz Yisrael, aber au פלשתינה Palestina; arab.  oder Filasṭīn ) isch es Gebiet im Middleren Oschde zwüschem Jordanfluss und em Middelmeer.
Wikipedia
D Alemannisch Wikipedia
Zäntraali Theeme i dr alemannische Wikipedia sin d Sprooche und d Sproochwüsseschaft, d Dialäkt und d Mundartkultur, s Schaffe vo Mundartschriftsteller und süschtigi Sache us em alemannische Sproochruum.
Palästina
Hützudag exischdiert in däm Gebiet s Land Israel, und es git Gebiet, wo eigentlich zu Jordanie ghöre, vo Israel aber miliärisch bsetzt sit siit 1967: s Weschtjordanland und dr Gazastreife; us dämm het sich die israelischi Armee im Johr 2005 wider zruggzoge.
Gschicht
S Gebiet het si Name vo de Philischter, wo eis vo de Seevölker gsi sind, wo sich im 12. Johrhundert vor dr Ziitwändi im Gebiet vo Gaza und dr Stadt Askalon niidergloh hei.
Dr Name isch in dr moderne Ziit erscht 1922 widr uufcho, für zum s Britische Mandatsgebiet z bezeichne.
Gschichtlig isch d Regioon Palestina wichdig gsi as Verbindigsdäil zwüschen em südwestlige Arm vom fruchtbare Halbmond mit Egüpte und em nordöstlige mit Mesopotamie, und es isch vo de Mächt uf dene beide Syte immer wider aagriffe und erooberet worde.
Bi de Röömer isch im Gebiet e Zyt lang d Provniz Syria Palaestina gsii.
Nach em Erschte Wältchrieg isch Palästina under die britische Mandatsverwaltig cho. Wo d Ängländer nach em zweite Wältchrieg us Palästina wägg sind, hätt s United Nations Special Committee on Palestine dr Fride im Land selle hüete. Am 14. Mai 1948 isch dr Staat Israel gründet worde, und drno isch grad mit em Agriff vo den arabische Nochberstaate dr eerscht israelisch-arabisch Chrieg choo. 1964 isch d PLO gründet worde zum en palästinensische Staat ufzboue.
Mülhausen (Unterelsass)
Mielhüse, oder àui Mihlhüse (frz. Mulhausen, dt. Mülhausen), ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mielhüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 884 àls Munilhuson.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mielhüse ìsch. Mielhüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mielhüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Rangendingen
Rãngadenga (dt. Rangendingen) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 47 % Landwirtschaftsfleche, 35,4 % Wald, 15,3 % Sidlongsfleche ond 2,3 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Rãngadenga gheret d Ortsdoel Biadahausa (Bietenhause), Hefadorf (Höfendorf) ond Rãngadenga.
Gschicht
Rãngadenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 795 als Rangodinga.
Verwaltong
Rãngadenga hot mit dr Stadt Hächenga ond dr Gmoe Jõngenga a Verwaltongsgmoedschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Johann Widmaier.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Rãngadenga ghert zom Schwäbisch.
Wilhelm Röntgen
Dr Wilhelm Conrad Röntgen (* 27. März 1845 z Lennep (Rhyland); † 10. Februar 1923 z München) isch an tytsche Physiker gsy, wa im späätru 19. un friejeru 20. Jahrhunnärt gforschut het.
Dr Röntgen het am 23. November 1865 a dr Eidgenössische Technische Hochschüel Zürich (ETH Zürich) als reguläre Student aagfange. Am 6. Öügschte 1868 het är schys Diplom als Maschinenbauingenieur berchoo. In dr nachfolgondu Zyt het är äs Üfbuustudium i Physik absolviert. Im Juni 1869 isch är an dr Universität Zürich i Physik zum Dr. phil. promoviert wordu.
Är het am 8. Novämber 1895 im Physikalischen Institut van dr Universität Würzburg die nach imu gnenntu Röntgestrahle entdeckt und isch daderfyr dr erschto Nobälprys-Träger fär Physik (1901) wordu. Schyni Entdeckig het unnär andrum di medizinischa Diagnostik revolutioniert und z wytru wichtigu Erkänntnis vam 20. Jahrhunnärt, z. B. dr Entdeckig und Erforschig van dr Radioaktivität gfiehrt.
Ferenbalm
Ferebaum (amtlech Ferenbalm, frz. La Baumette) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Ferebaum ligt uf em Plateau zwüsche de Flüss Saane u Bibere. D Gmeindsflächi bsteit us 69,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 19,1 % Waud, 10,3 % Sidligsflächi u 1,2 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Ferebaum isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1123 aus villa de Balmis, sit em 16. Jh. Feren-Balm zur Unterscheidig vo Oberbalm. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,2 % gläge.
Religion
77,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 11,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,5 %, CVP 1,2 %, EVP 2,2 %, FDP 6,7 %. GLP 3,6 %, GP 7,9 %, SP 12,5 %, SVP 41,9 %, Suschtigi 7,5 %.
Gmeindspresidänt vo Ferebaum isch dr Beat Schweizer (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1262 Ywohner 95,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1 % Französisch u 1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Ferebaum ghört zum Hochalemannisch.
Kanton Oberehnheim
Dr Kànton Ewernahn ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Ewernahn.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Banfald grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete Dischtrikt Schlettstàdt kumme.
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Eerstain nej züegschnitte worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Eerstein ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum Arrondissement Eerstain worre, we àm 24. Mai 1974 mìt em Arrondissement Schlettstàdt zem Arrondissement Schlettstàdt-Eerstain zàmmgelejt worre ésch.
Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn dr Kànton Molse un ìm Norde un Weschte àn dr Kànton Ruuse ìm Arrondissement Molse granzt, ìm Oschte àn dr Kànton Eerstain un ìm Side àn dr Kànton Bàrr.
Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Ewernahn 25 Gmeine:
Berthold IV. von Zähringen
Dr '''Berthold IV. vu Zährige''' (* um 1125; † 8. Dezämber 1186) isch e Herzog vu Zährige un e Herzog vu Burgund gsi. Er het unter anderem Friburg im Üechtland un Neieburg grindet.
Läbe
Dr Berthold isch e Suhn vum Konrad vu Zährige un dr Clementia vu Luxemburg-Namur gsi. Anne 1152 isch er noch em Dod vu syym Vater Herzog vu Zährige un Herzog vu Burgund wore.
Dur d Hyrot vum Friedrich Barbarossa mit dr Beatrix vu Burgund anne 1156 isch d Herzogswird vu Burgund aber verlore gange. Dr Berthold het as Uusglyych derfir dr Titel vun eme rectors burgundiae un d Vogteirächt iber Gämf, Lausanne un Sitte iberchuu. Anne 1173 het er noch em Uusstärbe vu dr Lenzburger d Vogtei iber Züri iberchuu.
Syy Gegnerschaft zum Friedrich vu Rothenburg, em Herzog vu Schwobe, het e derzue brocht, uf dr Syte vum Welf VI. in dr Dibenger Fehde (1164−1166) z kämpfe. In ere Fehde mit dr Zollere het er anne 1175 d Burg Firschteberg eroberet.
Adolf Seger
Dr Adolf Seger (* 2. Jänner 1945 z Friburg) isch e ehmolige ditsche Ringer. Er isch zwaifache Medalliegwinner bi dr Olympische Spiler 1972 un 1976 gsi un zwaifache Weltmaischter im Welter- bzw. Mittelgwicht. Bi dr Ringer-Veterane (Masters) het er zehmol dr Weltmaischter-Titel gholt.
Lebe
Dr Adolf Seger kunnt us ere ringkampfbegaischterte Familie: Sin Vatter un sini fimf Brieder sin alli as Ringer aktiv gsi. Sin erschte Ringkampfunterricht het dr fimfjehrig Adolf vu sim Vatter griegt. Sin sportlig Vorbild isch sin eltre Brueder Edmund gsi, wu in dr ditsche Ringer-Nationalmannschaft bi dr Olympische Summerspiler 1960 z Rom kämpft ghet het.
Dr Adolf Seger isch ghirote un dreifache Familievatter. Iber 40 Johr lang het er as Briefdreger bi dr Ditsche Boscht AG z Zähringe gschafft; sit em Jänner 2009 isch er im Ruehstand. Er setzt sich in sinre Freizit fir d Kommunalpolitik, wohltetigi Zweck un d Sportferderung ii. Dr Seger isch allno sportlig fit un aktiv: bim Dischtennis, im Radsport un bim Kraftdrening. Er isch allno uusdreniert wie friejer un haltet allno si Wettkampfgwicht. Dr Adolf Seger stoht in sim Verein AV Germania Sant Jerge allno as Dreningspartner un as Drener z Verfiegung.
Sportligi Karriere
Dr Adolf Seger het im Freistil aagfange (Welter- un Mittelgwicht), un er isch vilfache Ditsche, Europa- un Weltmaischter gsi. Zue sine greschte Erfolg zelle au d Medalliegwinn bi dr Olympische Simmerspiler 1972 z Minche un dr Olympische Summerspiler 1976 z Montreal. Dr Seger giltet as ain vu dr beschte ditsche Ringer, wu s je gee het. Dur sin Bewegungstalent het er vor allem d Kampftechnike am Bode witterentwickelt. Mit em no ihm gnennte Seger-Griff het er e Huffe Agslesiig ghet.
Dr Adolf Seger het scho as junge Ringer großi Gsundhaitsproblem ghet. Scho Mitti 1960er Johr het er nit nur am ringertypischen "Bluemekohlohr" glitte, sundern vor allem au an Agsle-, Rugge- un Gniiverletzunge. In Dertemol isch dr Seger di ganz Zitt in Behandlung Universitätsklinikum Freiburg gsi. D Verletzunge hen sii international Sportkarriere um viil Johr verzegert. Aineweg het dr Seger flissig dreniert un het dodefir sogar sini Beruefsuusbildung zruckgstellt. D Kraft un d Athletik vum Seger hen weltwitt zum Beschte im Ringkampfsport ghert. Anne 1975 isch dr Seger ins Mittelgwicht gwägselt, wel er vor Wettkämpf vilmol Problem ghet het, uf s erforderlig Gwicht z kumme.
Au wenn er uf dr Ringermatte zimli ehrgizig gsi isch, het sich dr Adolf Seger immer fir e sufere, faire Sport iigsetzt. Nit umesunscht isch er mit dr Fair-Play-Trophäe uuszaichnet worre. Sim Friburger Ringerverain isch er immer drei gsi. Er het e Huffe lukrativi Aagebott griegt fir anderi Verain z ringe, het si aber nit aagnumme.
In dr 1990er un 2000er Johr isch dr Adolf Seger zehfache Freistil-Weltmaischter bi dr Ringer-Veterane (Masters) worre; des het weltwitt bisher no niemer gschafft. Sin Briisgeld vu 15000 Dollar, wun er dodefir griegt het, het dr Kinderkrebshilf gspendet.
Philippe Boula de Mareüil
Dr Philippe Boula de Mareüil (* 6. Hornung 1971) ìsch a frànzeescher Ìngenieur ìn kìnschtliga Ìntelliganz un Sprochwìssaschàftler. Ar schàfft ìm LIMSI (Laboratoire d'Informatique pour la Mécanique et les Sciences de l'Ingénieur) àls Forscher ìwer d Sprochsynthese un ìwer d verschììdena Àkzànta wo's ìn da Redesàrta gìtt.
Studia
Dr Philippe Boula de Mareüil hàt kìnschtliga Ìntelliganz gstudiart un hàt ànna 1993 a DEA Diplom ìn dr Universität vu Caen bikumma.
Ànna 1997 hàt'r a Thèse ìwer d Sprochsynthese noh-n-ema Text ìn dr Universität vu Pàris-Süd gmàcht.
Ar hàt ìwer d Sprochsynthese gschàfft, zerscht bi dr Firma Elan Text to Speech z Toulouse, dernoh ìm CNRS (Centre national de la recherche scientifique), un speeter ìm LIMSI.
Ar hàt ànna 2012 a These ìwer d Àkzànta un ìhra tecknischa Ànàlyse gmàcht. Noh dara These, wo àls Zertifizierung fer Forschungsleitung gìltet, ìsch'r Dirakter vu dr Forschung ìwer Sprochwìssaschàft worra.
Wark
Ar schàfft ìm LIMSI, dàs ìsch a ìnterdisziplinär Labor, uf em Campus vu dr Universität Paris-Saclay. Si Forschungsthema ìsch d automàtischa Veràrweitung vu da Sprochvàriàtiona. Ar schàfft ìwer d Redesàrta un d verschììdena Àkzànta: üslandera, regionàla, soziàla Àkzànta.
Waga sìm Ìntrassa fer d regionàla Àkzànta màcht'r zitter ànna 2016 a Sàmmlung vu Audioufnàhma vu vììl regionàla Sprocha. Ar hàt mìt sina Kollega a Audio-Atlas ìm Ìnternet ufbàuia.
Putsch
E Putsch, Staatsstreich oder Coup d'État isch en überraschendi, meistens gwaltsami Aktion von ere Gruppierig, im Allgemeine von ere gsellschaftlige Minderheit, mit em Ziil, d Regierig z stürze und d Macht im Staat diktatorisch z überneh. Putschiste si meistens hochi Militäroffizier oder Afüehrer vo paramilitärische Organisatione. Hüfig übernimmt aber au e Gruppe d Macht, wo scho Deil vom Staat legitim kontrolliert. Das isch öbbe dr Fall, wenn d Legislative vo dr Exekutive usgschaltet wird. Im Allgemeine folgt uf e Putsch e Militärdiktatur oder d Herrschaft vom ene autoritäre Regime.
Elise Wipf
D Elise Wipf oder Elisa Wipf (* 12. Mai 1882 z Mänidorf; † 4. Meerz 1929 z Züri) isch di eerscht Frau i de Redakzioon vom Schwyyzerischen Idiotikon gsyy. Iri Dissertazioon über de Tialäkt vo Täärbinu isch di eerscht und bis hüt äini vo de nöd grad vile wüsseschaftlichen Abhandlige, wos über s Wallisertüütsch git. Spööter isch si Redaktoorin vo de katolische Zyytschrift Die Woche im Bild gsyy, und si hät au für di ebefalls katolische Neue Zürcher Nachrichten gschaffet.
Putsch
Dr Sproochgebruuch isch schwankend: S Wort „Putsch“ wird hüfig nume für e Putsch bruucht, wo glungen isch, und eim wo fehlgschlage het, sait me denn „Putschversuech“. Putschiste si die, won e Putsch usfüehre.
Elise Wipf
Ires Läbe
D Elise Wipf hät nu vier Jaar am rächte Züriseeufer gwont; iri Eltere – de Vatter Heinrich Wipf (1848–1925) us Maartel im Wyyland isch Leerer gsyy, und d Mueter Anna Barbara née Holer (* 1853) isch vo Zuzgen im Fricktaal choo – sind 1886 i d Stadt Züri züglet. Gwont händ s zeerscht a de Häringsgass 18, de hüttige Häringstraass i der Altstadt, und nachanen a besserer Laag a de Suneggstraass 56.
Z Züri isch d Wipf i d Primaar- und d Sekundaarschuel ggange und hät drufaben a de hööchere Töchtereschuel (d Höötöö, di hüttig Kantonsschuel «Hohe Promenade») de spraachlich-hischtoorisch Unterricht vo de deetige Seminaarklasse bsuecht. Im Früelig 1902 hät si d Matuur gmachet und nachane a der Uniwërsitëët Züri gstudiert – iri Leerer sind d Gërmanischte Albert Bachmann, Adolf Frey und Julius Stiefel, d Skandinavischtin Adeline Rittershaus, der Anglischt Theodor Vetter, de Romanischt Ernest Bovet, der Indoloog und klassisch Filoloog Adolf Kaegi, de Filosoof Friedrich Wilhelm Förster, de Psicholoog Ernst Meumann und de Hischtooriker Meyer von Knonau gsyy. Si isch e gueti Studäntin gsyy, und 1904 hät si «für löbliche Seminarbetätigung» 100 Franken überchoo. Abgschlosse hät si 1907 bim Albert Baachme mit ere Dissertazioon über der altertümlich Tialäkt vo Vischpertäärbinu oder äifach Täärbinu, wies i de Doorffmundaart au ghäisst, im Walis.
Putsch
D Härkumft vom Begriff
Ursprünglig stammt dr Begriff us dr Schwiiz, won er 1839 z Züri, wo d Parteikämpf hert und usduurend gsi si, für e plötzlige Menscheuflauf, wo rasch verbii gsi isch, oder Ufstand gege d Regierig verwändet worde (lueg Ustertag). S schwiizerdütsche Dialäktwort Putsch bedütet ursprünglig luutmolerisch e 'Stooss', 'Zsämmestooss'. Das Wort isch aber scho im 16. Johrhundert au im überdragene Sinn milidärisch für e plötzlige Vorstooss, en Ufschlag gegen e Hindernis oder en Initiative zum ene Undernähme bruucht worde. Im 19. Johrhundert het sich s Wort dur d Ziitigsbricht über dr erfolgriich Putsch vo de reaktionäre Chreft z Züri 1839 (Züriputsch) im dütsche, französische (le putsch) und änglische (the putsch) Sproochruum verbreitet.
Elise Wipf
Ires Läbe
Nach de Promozioon isch d Wipf im Sumer 07 im Uuftraag vom «Läitenden Uusschuss» vom Idiotikon wuchelang dur s Oberwalis gwanderet und hät Ufzäichnige gemachet. Me hät doozmaal vil Materiaal nöd nu für s Wöörterbuech gsamlet, sunder au zum e gsamttüütschschwyyzerischi Gramatik z schryybe (bis hütt es Desideerium). De Clara Stockmeyer, ere spöötere Redaktoorin am Idiotikon, hät si (welewääg i de Zwänzgerjaar) verzelt, si heg das Materiaal syynerzyyt uf Amërika mitgnaa (daadezue une mee) unds nachanen aagäblich uf de Häiräis i d Schwyyz verloore.
Putsch
D Härkumft vom Begriff
D Begriffsbedütige Putsch und Staatsstreich (franz.: coup d’État) si aber nit völlig idäntisch. Bim ene Putsch wird dr gewaltsami Sturz vo dr Regierig vo usse undernoh (öbbe vom Milidär), während an eme Staatsstreich eins oder mehreri Mitgliider vo dr aktuelle Regierig bedeiligt si. Dr Begriff Staatsstreich orientiert sich drbii am Staatsstreich vom 18. Brumaire VIII, d. h. dr Machtübernahm vom Napoleon Bonaparte z Frankriich im Johr 1799.
Elise Wipf
Ires Läbe
I säbere Zyyt hät der Eduard Schwyzer syni Tëëtigkäit as Redakter am Schwyyzerischen Idiotikon müese reduziere, wil er zum Leerer a de Hööchere Töchtereschuel gwelt woorden isch. Zum die Lucke füle, hät de Toktervatter vo de Wipf, wo glyychzyytig de Scheffredakter vom Idiotikon gsyy isch, dänn sii i d Redakzioon vom Wöörterbuech gholt. Am 1. Aprile 1908 hät si as eerschti Frau im Redakzioonsstaab deet aagfange.
Putsch
Milidärputsch
Es git verschiidnigi Faktore wo chönne uf e Milidärputsch Iifluss ha: D Klassezsämmesetzig vom Offizierskorps cha drbii e Rolle spiile, d Grössi vo dr Armee, e Dradition vo früehnere Militärputsch, Niiderlage in Chrieg oder nationali Krise, wo s dr zivile Regierig nit zuedraut wird, ass si se chönnt bewältige. Drzue chunnt, ass Armeä hüfig Draditione hai, wo elter si as d Nationalstaate wo si sötte verdeidige. Das cha drzue füehre, ass zivili Regierige äntwäder vo Militär in Putsch diräkt besiitigt, oder aber vom Militär an ihri innere Find usgliiferet wärde. Bispil für die zweiti Tendänz isch s Verhalte vo dr dütsche Riichswehr in dr Weimarer Republik.
Elise Wipf
Ires Läbe
Aber scho wenig spööter, 1910, hät d Wipf e Leerstell an ere hööchere Schuel z Amërika aagnaa – das si göch, hät si us de Fërie z Äisidle mittäilt, Rücksicht uf di vertraaglich Chündigungsfrischt hät si nöd gnaa, wies im Pricht vom Idiotikon über s säb Jaar ghäisst. Wil scho wenig vorane de Redakter Hermann Blattner im Alter vo nu 44 Jaar gstoorben isch, händ em Wöörterbuech iez uf äimaal zwee Redaktoore gfëëlt, und das hät de Baachmen in en argi Bredulje praacht und s Usechoo vo de Liferige vom Idiotikon prämset. As Naachfolger vo de Wipf isch es Jaar spööter der Otto Gröger i d Redakzioon choo, wo nach em Tood vom Baachme 1934 dänn dëm syn Naachfolger as (faktische) Scheffredakter woorden isch. Wil d Wipf nu so churz i de Redakzioon gsyy isch und s Wöörterbuech eso abrupt verlaa hät, wird si uf de Titelbletter vo de beede Bänd, wo si draa mitgschaffet hät, nöd uufgfüert.
Putsch
Milidärputsch
Hüfiger as dr diräkti Putsch mit em Sturz vo dr Regierig isch die legalisierti Uflehnig, wo s Milidär sini umfangriichen Machtbefuegnis usnützt, zum diräkte Iifluss uf politischi Regierigsentscheidige z neh. In dr Türkei und z Chile het sich s Milidär noch Militärputsch au für d Ziit noch dr Rückgob vo dr Macht an d Ziviliste sonigi Iiflussmöglichkeite gsicheret. Parlamäntssitz und anderi institutionalisierti Iiflussmöglichkeite sichere em Milidär en Iifluss an dr politische Macht, ohni dass e diräkti Gewaltadrohig muess usgsproche wärde.
Elise Wipf
Ires Läbe
Am 31. Oktoober 1910 isch d Wipf aso z Antwerpen uf der Ozeaantampfer Lapland. Luut de Passachierlyyschten isch ires Ziil zeerscht emaal s Benediktyynerchlooschter Yankton im Südoschte vom amerikaanische Bundesstaat South Dakota gsyy, wo bis hüt Kontakt zum Chlooschter Äisidle und zu Maria Rickebach im Nidwaldische hät. Nachanen isch si uf Sturgis ganz im Weschte vo dëm Bundesstaat wyyter, wos au es Benediktyynerchlooschter git, wo sogaar vo Schwyyzer ggründet woorden isch und wo d Schuel Saint Martin’s Academy füert – das isch aso waarschyyndli d Schuel gsyy, wo d Wipf aagstelt woorden isch. Wies ere deete ggangen isch, wäiss der Autor vo dëm Artikel nööd. Si isch ämel näime wider uf Züri zruggchoo; luut em Bürgerbuech vo de Stadt Züri 1926 hät si doo bi irer Mueter a de Suneggstraass gwont. Pruefflich hät si dänn (und bis zu irem Tood) für d Zyytschrift ''Die Woche im Bild. Illustrierte katholische Familienzeitschrift d Rubrik Aus der Welt der Frauen'' redigiert. Drüberuse hät si au für di Neuen Zürcher Nachrichten byyträit. Wenigi Jaar drüberaben isch si aber, ledig, im Alter vo nöd emaal ganz 47i amene Schlaagafall gstoorbe. Im Naachrueff i de Neue Zürcher Nachrichten, wo au staat, das si scho es Wyyli nüme guet zwääg gsyy sei, ghäissts:
Putsch
Putsch in dr Gschicht
Au wenn s Wort Putsch erst sit em Züriputsch bruucht wird, cha me Staatsstreich in dr Ziit vorhär au eso säge.
Elise Wipf
Ires Läbe
Uf Amërika uusgwanderet isch übrigens au ire Brüeder Richard Wipf (1878–1941). D Aagaaben im Bürgerbuech sind aber echli verwirrlich: 1904 isch er z Brüssel «Musiker» gsyy, 1911 z Oxnard i Kalifornie «Bäcker und Konditor», und 1926 z Brooklyn, Nöi-York, «Maschinenmeister». S Letscht passt guet zu Aagaabe uf verschidenen amerikaanische Passaschierlyyschte, wo de Wipf as «Deck. Engr.» uuffüered; alem Aaschyy hät er uf e paar Überfaarten au grad gschaffet. Ghüraate hät er 1919 d Franzöösin Marie Delpech († 1935). Bigrabe sind bäidi z Brooklyn.
Iri Dissertazioon
Das d Elise Wipf iri Aarbet über di hööchschtalemanisch Mundaart vo Vischpertäärbinu gschribe hät, hät zwee Gründ ghaa: Wil de Baachme für syni Reihe «Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik» di ganz Tüütschschwyyz hät welen abtecke, isch s Walis käi Zuefallswaal gsyy, und es hät müesen es Oort syy, wo nanig von groosse Turischteströöm überfluetet gsyy isch. Das es uusgrächnet Täärbinu gsyy isch, hät syn äifache Grund daadrin ghaa, wil deet d Underkunftsverheltnis guet gsy sind.
An und für si hett d Wipf chönen en Aarbet schryybe, wies die mäischte vor und nach ire gmachet händ: der «uurtüütsch» Luut so-und-so wird zum hüttige Tialäktluut das-und-das. Im Walis isch das fryyli nöd ganz eso äifach gsyy, wel sich deet d Wokääl im Uusluut nöd esoo verhalted, wie das luutgsetzlich müest syy. Mit andere Woort hät d Wipf i dëm Faal müese die Wokääl vo beede Syyten aagaa, nämli vo der althoochtüütschen und vo de rezänt-tialäktaale walisertüütsche Syyte.
Edërewääg bringt si zum äinte byyspiilswyys zeerscht ali -a, wo i de Mundaart im Uusluut voorchömed, nämli im Pluraal vomene Täil von starche Maskulyyna (taga), im Pluraal von epaar wenige starche Feminyyna (bōna), im Nominatyyv und Akkusatyyv Singulaar von schwache Feminyyna (sunna), im Nominatyyv und Akkusatyyv Pluraal vom schwache Nöitrum (ōra), im Nominatiyyv und Akkusatyyv Nöitrum vom schwachen Adjektyyv (ds glīχa), im Genetyyv und Datyyv Singulaar Feminyynum (ira), im Genetyyv Singulaar (mīna), i den Oortsadwërbie (oba) und im Äinzelfaal hina. Nachane chunt de hischtoorisch Täil, und dänn macht sis umgcheert: Si verglyycht, wo es althoochtüütsches -a verschwunden isch und was s Althoochtüütsch deet hät, wo s Täärbinertüütsch sys -a hät – zum Täil hät s Althoochtüütsch deet e churzes -a, zum Täil e langs -ā und mängmaal au öppis anders. D Wipf konschtatiert, das das ales gaar nöd klaar seg. Mit Gsetzmëëssigkäiten ämel cha me das ales nöd erchlëëre, und in spöötere Jaarzäänt hät me sich ganz Verschides dezue überläit. D Bisprächer vo irer Aarbet, de Primus Lessiak und de Karl Bohnenberger, händ bhauptet, die althoochtüütsche Wokaal segid halt au i dëne Fall überall lang gsyy, der Albert Baachme isch devoo uusggange, das d Betoonig im Walisertüütsch glyychmëëssiger uf d Silbe vertäilt segid, wo drum nöd eso liecht abgfale sind, de William G. Moulton hät vermuetet, s nööch frankoprowänzaalisch Patois, wos ganz ëënlichi Flexioonsstruktuure git, heg die im Oberwalis gstützt, und wider anderi säged, im Fal vo Ändige, aso vo de Morfologyy, gäbs äinewääg anderi Voorgäng i de Spraachentwicklig weder im Fal vo de Stammsilbe, wil Ändige ja ganz bistimti Funkzioone händ.