cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Donon
Gschichte
De Donon isch sitter dem neolithische Ziitàlter às e stràtégisch Üssichtpunkt benétzt worre.
Fer d'Kelte un drno fer d'Reemer isch ar e gschafftlischer Ort (reemischer Waj vun Metz noh Strossburi) un e heidnischer Häuptkultplàtz gsi; gewissi gallo-reemischi Gottheite wie Jupiter, Diana un vor alem Merkur sin verehrt worre. Gelunge isch dàss 's ke Spure vum Christentum gibt. Ar isch äu de Granzpunkt zwische drei keltischi Volksstämme; d'Leuker (weschtlich vum Donon) d'Triboker (éschtlich) un d'Mediomàtriker (im Nordweschte) gsi. 1869 isch e Pseudotempel uffgebäut worre. Ar bliebt hiit noch 's Symbol vum Donon.
Geogràfie
Am Füess vum Donon entsprénge zwei Qualle vum Fluss Saar: d'rote un d'wisse Saar.
Dialektik
Dialäktik isch e Begriff in dr westlige Filosofii, wo verschidnigs cha bedüte.
In dr Antike und im Middelalter het er e Methode vo dr Argumentazioon bezäichnet und das, wo mä hüte mit Logik mäint.
Sit em 18. Joorhundert isch dr Begriff brucht worde für d Leer vo de Geegesätz in de Sache bzw. de Begriff und wie die Geegesätz gfunde und ufghoobe wärde. Räin schematisch cha mä d Dialäktik in däm nöijere Sinn e chli äifacher as e Diskurs beschriibe, wo mä bin ere These as bestehende Uffassig oder Überliiferig en Antithese gegenüberstellt, wo vo de Brobleem und Widersprüch chunnt, und eso e Synthese macht, won e Löösig vom Gegesatz oder e nöis Verständnis vom Brobleem isch. Zum uf methodischi Wiis d Woorhet z finde, brucht mä s klassische Instrumänt vo dr Rhetorik, wo us dr Antike bekannt isch, und analüsiert und beschribt drmit d Gegesätz zwüschen em Begriff und em Gegestand, d Gegesätz zwüsche de Diskussionsdäilnäämer oder die reale Gegesätz in dr Natur oder dr Gsellschaft. Das rhetorische Stil- und Analüsemiddel wird vor allem in dr Diskussion, in dr filosofische Schrift oder au im kabarettistische Monolog iigsetzt.
Zürcher Kantonalbank
D Zürcher Kantonalbank (abgchürzt ZKB) isch di kantonal Volchsbank im Kanton Züri. Si isch en Universalbank, isch aso i allne Bankgschäft aktiv und schaffed mit allne Chundegruppe zäme.
Volchsbank
D ZKB hät am 15. Februar 1870 iren eerscht Schalter uufgmacht. De Grund hät d Kantonsverfassig vo 1869 gläit, wo e Bank hät wele, wo s Kreditwäse im Kanton Züri förderet; im Artikel 24 ghäissts deet: «Er [das isch de Staat] errichtet zur Hebung des allgemeinen Kreditwesens beförderlich eine Kantonalbank.» So ghöört d ZKB sit 1870 zu 100 Prozänt em Staat, understaat aber nöd em Regierigsraat, sondern tiräkt am Kantonsraat. Dää wäält de Bankraat als Uufsichtsorgan. D Bank gnüüsst en unbigränzti Staatsgaranty.
Bidüütig und Kännzaale
D ZKB isch di viertgrööscht Bank in de Schwyz und isch 2013 vo de Schwyzerische Nationalbank as «sischteemrelevant» ygstuuft woorde.
D Kännzaale per Ändi 2020 sind die:
Engagement
As Zürcher Volchsbank understützt d ZKB ganz vil kulturelli, soziali und wirtschaftlichi Undernämige.
Si isch d Hauptsponsorin vom Züri-Zoo, vom Wildnispark Züri, vom Theater Kanton Züri, vom Casinotheater Winterthur, vom Zürcher Theaterspektakel, vo de Literaturveraastaltige im Chaufflüüte, vom Zürcher Chammerorcheschter, vom Fäschtival jazznojazz, vom Jazzclub Moods, vo der Umwältarena Spräitebach und vom Veräin Zürcher Wanderwääg. Si richt de ZKB Schillerprys uus und hät d Stiftige Botanische Gaarte Grüenige und SanArena-Rettigsschuel ggründet. Si zalt au an Züri-Marathon, a d Töss-Stafette und an Zürcher Turnverband ane. Dezue ane understützt si s Nachtnetz vom Zürcher Vercheersverbund.
De Wirtschaft hilft si mit verschidene Prys, öppen em ZKB KMU-Prys und (zäme mit em Technopark) em ZKB Pionierprys. A de ZHAW förderet si es Gründerzäntrum und a der Universität Züri understützt si zum Byspil s «Center for Corporate Responsibility and Sustainability» und as Mitgründeri vo de Stiftig «Excellence Foundation Zurich» d Forschig i verschidene Biräich. Dezue ane förderet si Jungundernäme.
2018 hät si für all die Sache zämezellt 140 Milioone Franken uusggëë.
Kritik am Rächtsgwand
S Rächtsgwand vo de Zürcher Kantonalbank isch alewyl na esoo glismet, as wäär si e lokali Bank für de chly Chund. Das isch aber lengscht nüme de Realitäät: D ZKB isch äini von grööschte Schwyzer Banke und isch europawyt presänt. Dezue ane chunt, dass si na zu dene Kantonalbanke ghöört, wo e volli Staatsgaranty händ, das ghäisst: Wänn si is Gwaggle chunt oder ganz zämebricht, mues de Kanton Züri jedem äinzelne, wo uf de ZKB Gält (gha) hät, ales bi uf de letscht Rappe us Stüürgälder wider zruggzale. Liberali Politiker wetted d Rächtsgrundlaag drum modernisiere, aber di lingge und di rächte Parteie sind degäge, wil si nach em hüttige Sischteem im Kantonsraat chönd über d ZKB mitbestime, und die Macht wänd s nöd uufgää.
Spezifisches Gewicht
S spezifische Gwicht vom ene füsikalische Körper isch s Verheltnis vo sinere Gwichtschraft zu sim Volume.
Definizioon
S spezifische Gwicht vom ene Material isch si Gwichtschraft bezooge uf si Volume Drbii isch oder bezooge uf d Dichti
Drbii isch
Bacourt
Bacourt (ditsch 1915-18 Badenhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bacourt lijt rund 25 Kilometer sìdeschtlich vun Metz ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 237 un 357 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Bacourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1018 àls Badascort.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bacourt ìsch. Bacourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Bacourt ghert zem Lorrain.
Sutermeister
Zur Schwizer Familie Sutermeister ghöre under anderem:
Auffahrt
Auffahrt chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Fuge (Musik)
E Fuge foot mit dr Exposizioon vo de Stimme aa: Die ersti Stimm spilt s Thema, wo mäistens churz und prägnant isch. Dere Vorstellig vom Thema säit mä au Dux (lat. „Füerer“). Denn chunnt e zwäiti Stimm drzue, wo s Thema uf d Oberquinte (bzw. Underquarte) versetzt und vordräit. Dere Stimm säit mä Comes (lat. „Begläiter“). Es chönne denn no mee sonigi Stimme drzue choo; mee as fümf si sälte.
D Fuge isch vor allem im Barock populäär gsi. Dr bekanntist Komponist vo Fuge isch woorschinlig dr Johann Sebastian Bach gsi; in sine Wärk (z. B. Wohltemperiertes Klavier, Die Kunst der Fuge) het er alli Möögligkäite vo dr Fuge usglootet, sodass e Hufe spööteri Komponist, wo sich mit dr Fuge abgää, sich au mit em Bach müesse usenandersetze.
Roger Moore
Dr Roger George Moore KBE (* 14. Oktober 1927 z Stockwell, hit e Stadtdail vu London; † 23. Mai 2017 z Crans-Montana, Schwyz) isch e britische Schauspiler gsii. No Wälterfolg mit dr Färnsehserie Simon Templar (1962-1969) un Die 2 (1971-1972) het dr Moore in dr 1970er un 1980er Johr in siibe Film dr britisch Ghaimagänt James Bond gspiilt. Dodermit isch är dr Schauspiiler gsii, wu dr Agänt „007“ in dr offiziälle Bond-Filmraie am maischte un am lengschte gspiilt het.
Ab dr 1990er-Johr het si dr Golden-Globe-Bryysdreeger vor allem uf sy sozial Engaschmänt as UN-Sonderbotschafter fir s Chinderhilfswärch UNICEF konzäntriert.
Ochs (Familienname)
D Familie Ochs isch vom 17. Joorhundert bis zum Aafang vom 19. Joorhundert e bedütends Baasler Gschlächt gsi. Wäge de politische Umständ nennt sich d Familie sithär His.
Gschicht
D Familie isch ursprünglig us Stuttgart gsi und wird dört vom 15. Joorhundert aa urkundlig erwäänt. 1643 het dr Kaufmaa und Finansiee Hans Georg Ochs (1614–80) s Baasler Bürgerrächt überchoo und isch vo 1671 aa im Groosse Root gsässe. Vo denn aa si d Söön vo dr Familie bis ins 19. Joorhundert vor allem Kauflüt und Bankiee gsi, si Zumft- und Oberstzumftmäister worde und si im Groossroot gsässe.
Zu de bedütende Verdräter vo dr Famile het dr Kaufmaa Hans Georg Ochs (1657–92) ghöört, wo gegen die revoluzionäri Bürgerbeweegig vo 1691, wo vo de Zümft organisiert worde isch, kämpft het und, wo die zämmedätscht worde isch, in Groossroot gweelt worde isch.
Dr Grosskaufmaa und Groossroot Albrecht Ochs (1716–80) het vo sim Schwiigervater Pierre His (1692–1760) s bedütendste Handelshuus in Hamburg übernoo und dr Groosskaufmaa und Bankiee Peter Ochs (1729–1804) isch z Wien e Hofbankiee worde.
Am bekanntiste vo de Ochs isch aber dr Rootschriiber und Oberstzumftmäister Peter Ochs (1752–1821). Er het sich noch dr Franzöösische Revoluzioon z Baasel für witgehendi Reforme iigsetzt, und sini Bemüejige häi im Januar 1798 in ere umbluetige Revoluzioon gändet. Er het d Verfassig für die Helvetischi Republik gschriibe, wo vom franzöösische Direktorium im Sinn vo de Franzoose gänderet worde isch und denn de Schwizer meer oder weniger ufzwunge worde isch. Das Dokumänt isch as Ochse-Büechli in wiite Kräis vo dr Schwizer Bevölkerig verhasst gsi. Si Verfasser isch wäge sinere Rolle wääred dr Helvetik langi Zit aagfindet worde und dä Hass het sich au gege sini Chinder grichdet, so dass sini Söön Georg Friedrich (1782–1844) und Eduard 1818 bzw. 1819 dr Familienaame vo iirem Urgrossvater Pierre His aagnoo häi. Dr Naame Ochs isch vo denn aa nüme brucht worde.
E baar Verdräter vo dr Familie His si bedütendi Juriste und Mediziner gsi und es git au hüte no His, wo in dr Region Baasel lääbe.
Ostberlin
Ostberlin isch vu 1949-1990 d'Hauptstadt vu dr DDR gsi un het im sowjetische Sektor vu Berlin entsproche.
In Ostberlin lit au dr Bezirk Berlin Mitte, wo die meiste Berliner Amtssitze vu dr dytsche Regierig liige (die andere Amtssitze sin nooch wie vor z'Bonn.)
Zue DDR-Zitte isch Berlin (Ost) mit sine domols circa 1,4 Millione Iwohner s'Hätschelkind vu dr DDR-Regierig gsi, mit dr entsprechende Priviligie. Dorum het au dr Spruch gä: "In Berlin gibt es Bananen und Apfelsinen"; uf allemannisch: "Z'Berlin töis Banana und Oranscha gä".
Während s'Stadtzentrum Berlin Mitte sich inzwische zu eme internationale Ushängeschild vu Dytschland museret, sin die ehemols priviligierte Plattebausidlige in dr Ussebezirke verarmt un dur e hochi Arberslosigkeit zeichnet.
Ostberlin isch noch immer e Hochburg vu dr dytsche Linkspartei, wo ihri Wurzle in dr ehemolige DDR-Staatspartei SED het.
Namme
Dr offiziell Namme vu Ostberlin in dr DDR isch - natürlich - Berlin, Hauptstadt der DDR gsi. Dementsprechend het mer in dr DDR zwische Berlin un Westberlin (fer die drei Westsektore vu dr Franzose, Brite un Amerikaner) underschide, wogege mer in Westberlin un in dr alde Bundesrepublik Dytschland zwische Berlin (West) un Ostberlin underschide het.
Pfannenstiel
De Pfannestììl isch en Bärgrugge zwüsched Mäile und Egg, reschpektiv zwüsched em Zürisee im Südweschte und em Griiffesee im Nordoschte im Kanton Züri. De hööchschti Phunkt isch 853 m ü. M.
Hüt isch de Pfannestììl e beliebts Naaerholigsgebiet. Uf de Mäilemer Siite häts es Gaschthuus uf em Vordere Pfannestììl, es zwäits dobe uf de Hochwacht. E paar Schritt wiiter, i de Nöchi vom hööchschte Phunkt, isch de Bachtelturm. Wäns gnueg Schnee git, häds amigs au e Langlaufloipe. Wiiter im Nordweschte staat s Weermannedänkmal oder de gfroore Furz (Forchdänkmal), wo an Erschte Wältchrieg ärinnere tuet.
Schriibwiis
Lokali Flurnäme söll mer mundartlich schriibe, settig vo grössere Bedütig hochtütsch. Das sind d Vorschrifte. D Frag isch drum, wie lokal oder überregional de Pfannestììl isch. Wäret vilne Jaar hät mer z Mäile Pfannestil geschribe und uf de andere Siite, z Egg oder z Uschter, Pfannestiel. Hüt cha mer au z Mäile de Pfannestììl hochtütsch gschribe gse, di regionali Planigsgruppe häisst aber Pfannestil.
Bachtelturm
De Turm isch us em Jaar 1893. Er isch us Grauguss und Stahl. Nüüt isch gschruubet, ales isch gnietet. 1992 häd en e Oberländer Metallboufirma uf em Pfannestììl wider ufpout – mit Arbäiter us Ungarn, wil i de Schwiiz niemert me gwüst hät, wie mer en Turm zämenietet! De Turm staat uf Bode vo Egg, wil en d Mäilemer zeerscht nöd händ wele. Er ghört de Boudiräkzion vom Kanton.
Okenshöchi
D Okenshöchi isch en Ussichtsphunkt uf ere natürliche Terasse uf em Pfannestììl, echli under de Hochwacht gäge Mäile zue. S hät det en Alpezäiger, de Okenstäi, en Triangulationsphunkt vo de Landesvermässig, Bänkli und e Füüerstell. Si ghört de Mittwuchsgsellschaft vo Mäile. Die setzt sich au fürs Orts- und Landschaftsbild ii. Drum hät ire de Loränz Oken, de Gründigsräkter vo de Univärsität Züri, das Stuck Land mit em Findling (em hütige Okenstäi) gschänkt. D Ussicht uf d Glarner Alpe isch hüt zum Täil vo de Böim igwachse.
Vercher
Vo Mäile fart de Bus 922 bis uf de Vorderi Pfannestììl. Vom Stadelhofe fart d Forchbaan über d Forch uf Egg und Esslinge. Über de öschtlichi Uslöifer faared Büs vo Mänidorf uf Ötwil (Linie 940, Haltistell Widebad oder Bäichle) und vo Stäfe uf Ötwil (Linie 950, Haltistell Mülihölzli).
De Pfannestììl i de Literatur
De Zürcher Schriftsteller Albin Zollinger hät 1940 en Roman mit em Titel Pfannenstiel – Die Geschichte eines Bildhauers gschribe. I dem Buech schribt er, de Pfannestììl segi «ein Grat von schlichtem Verlauf, welchem sonderliche Überraschungen nicht eigentlich zugetraut werden konnten». I de Gschicht chunt äine us em Usland zrugg und ziet sich uf de Pfannestììl zrugg. Deet findt er en intakti dörflichi Gmäinschaft.
La Côte-aux-Fées
La Côte-aux-Fées (frankoprovenzalisch ) isch e Gmai vom Kanton Nöueburg.
Der Gmeindname goot zrugg uf die latinische Wörter coste und faya; s erschte vo dene bedüütet Bärgsyte, wie men im Glossaire des patois de la Suisse romande cha nochelääse. Und s zwöite chönt Fee bedüte oder au vo der uralte Schofzucht im Bärgtal cho. Es git bim Dorf im Bärg e Hööli, wo Grotte aux fées heisst; mit dere händ alti Legände z tue.
Geografy
D Gmeind lyt im Jura und a der Landesgränze zu Frankrych. Si isch z änerscht äänen im Südweschte vom Kanton.
Zue La Côte-aux-Fées ghere dr Zäntralort Bolles de l'Eglise, d Wyler Les Leuba, Bolles du Vent , Les Jeannet , Les Places , Les Bourquin de Vent , Les Bourquin de Bise un Saint-Olivier. Dr Bann umfasst 55 % landwirtschaftligi Flechi, 41 % Wald un 3 % Sidligsflechi.
D Nochbergmaine vu La Côte-aux-Fées sin Les Verrières un Val-de-Travers im Kanton Nöueburg, Sainte-Croix im Kanton Waadt un Les Fourgs un Verrières-de-Joux z Frankrych.
Gschicht
La Côte-aux-Fées isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1337 as La Costa des Faies.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7,7 Prozänt gläge.
Religion
55 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 19,7 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Wirtschaft
La Côte-aux-Fées isch es alts Puuredorf. Vom 17. bis zum 19. Johrhundert het me dört Ysenärz gwunne und verhüttet. Sid em 18. Johrhundert git’s d Zytmacherei im Dorf.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 529 Yywohner 88,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 8,7 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Herbetswil
Geografi
Herbedswüu isch es Dorf im Dünneretau. Zue de Gmeind ghööre d Wiiler Vorder u Hinger Hammer. D Gmeindsflächi umfasst 33,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 63,2 % Waud, 2,8 % Sidligsflächi und 0,1 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Äädmischdorf, Günschbrg, Baum, Wäuscheror u Gänsbrunne im Kanton Soledurn u Seehof u Farnere im Kanton Bärn.
Gschicht
Herbertswiu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1400 aus Hebrechtzwilre.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,2 % gläge.
Religion
25 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 65,1 % römisch-katholisch.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Thomas Steiner (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 568 Iiwohner 96,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch u 3,4 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Herbedswüu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Halbleiterspeicher
E Halbläiterspiicher isch e Spiicher für Daate, wo us eme Halbläiter bestoot.
In und uf eme Halbläiterkristall wärde mikroelektronischi Spiicherstrukture realisiert, sodass e Spiichertschip entstoot. Die Tschip wärde zu integrierte Schaltkräis zämmegsetzt oder au unverkappt witerverarbäitet.
D Daate wärde in dr Form vo binäre elektronische Schaltzueständ in de integrierte Schaltige gspiicheret. D Vorgänger vo de Halbläiterspiicher si d Kärnspiicher gsi, wo uf Magnetismus basiert gsi si. In de früeje 1970er Joor si die vo de Halbläiterspiicher abglööst worde. Nöijeri Entwicklige brobiere, s magnetische Spiicherbrinzip mikroelektronisch dichder z mache und sä eso zu nit flüchtige Spiicher z kombiniere (MRAM).
Heraklit
Dr Heraklit vo Efesos (, latin. Heraclitus Ephesius; * um 520 v. d. Z.; † um 460 v. d. Z.) isch e vorsokratische Filosoof us em ionische Efesos gsi.
Vom Heraklit sim Wärk si nume Zitat in Teggst vo spöötere Autore überliiferet. Die Zitat bestöön vilmol nume us eme äinzige Satz und enthalte e Hufe Aforisme, Paradox und Wortspiil. Die stilistische Äigehäite, die fragmentarischi Überliiferig und dr Umstand, ass bin e baar Fragmänt strittig isch, öb si ächt si, mache s schweer si Filosofii genau z erfasse. Mä het dorum scho immer brobiert sini These z interpretiere und das het mäistens zu Kontrowärse gfüert. Sini Bootschafte cha mä nume schweer entschlüssle, und doorum het men em scho in dr Antike „dr Dunkli“ (, ho Skoteinós) gsäit.
Brassaï
Lääbe
Dr Brassaï isch as Gyula Halász uf d Wält choo und het spööter s Psöidonüüm Brassaï („dä wo vo Brassó chunnt“) aagnoo. Er het z Ungarn und Dütschland studiert und isch 1924 uf Bariis cho. Si Fründ André Kertész het en überreedet, si Faszinazioon für s Bariiser (Nacht-)Lääbe in Fotene iizfoo. 1933 isch si Fotibuech Paris de Nuit erschiine, won en sofort berüemt gmacht het. Churz druf het men en uf d Usstellig Photography: 1839-1937 vom Museum of Modern Art iiglaade. Dr Brassaï het vili Talänt ghaa und het sich nid uf d Fotografii beschränkt: Er het zäichnet, gmoolt, as Bildhauer gschafft und gschriibe. Er isch Frönd gsi mit em KünstlerPablo Picasso, em dütsch-britische Fotograaf Bill Brandt und em amerikanische Schriftsteller Henry Miller. Berüemt worde isch si Buech Conversations avec Picasso, won er 1964 veröffentligt het. 1975 isch si Buech Henry Miller - D Bariiser Joor uusechoo.
Im Brassaï si Graab isch uf em Friidhoof Montparnasse z Bariis.
Wärk
Im Brassaï sini Arbäite si wäägwiisend für si Zit gsi, wil er d Technik vo dr Fotografii bi Nacht, wo denn schwiirig gsi isch, beherrscht het. Er isch aber nid im Technische steckebliibe; in sine Ufnaame het er si Liebe zu Bariis – und zu sine Iiwohner – usdruckt. Noch em L. Fritz Gruber het er e scharfs Aug ghaa für daas, wo sich zwüsche de Mensche vom Schatte abspiilt. ... Dr Brassaï sig in dr Buuch vo dr Stadt iine und häig dört menschligi Schicksaal entdeckt, wo mä nit kennt häig. Sini Bilder si immer ufrichdig und überzügend, wil er die Fotografierte nid überfalle het, sondern er het iir Verdraue überchoo und mit iine zämmegschafft, au wenn si zu dr Underwält ghöört häi. Er het zwaar Schwechene sichtbar gmacht, het sä aber nid lächerlig gmacht; eender cha mä e liises Schmunzle gspüüre. Dr Brassai het sälber zu däm gsäit, es gääbi vili Fotene, wo voll vo Lääbe, aber au unübersichtlig und schweer zum Merke siige. Es sig d Chraft vom Bild, wo zeli.
Weniger bekannt ish, ass dr Brassaï – näben em Man Ray – au dr Fotograaf vo de Surrealiste gsi isch. Er het Kristall und Gwächs esoo ufgnoo, ass si ihre gwöönlig Zämmehang verloore häi und zu freije Wääsehäite mutiert si.
Retrospektive
Im Juni 2011 het s zwäi Usstellige z Berlin gee, wo vom Kylikki Zacharias kuratiert worde si. Si si underschidlige Aspäkt vom Brassaï sim Wärk gwidmet gsi. D Sammlig Scharf-Gerstenberg het Fotene vo Graffiti zäigt, wo dr Fotograaf wäärend vile Joor an Bariiser Huuswänd entdeckt und ufgnoo het. D Sammlig Berggruen nääbedraa het Künstlerbordret vom Pablo Picasso, über e Henri Matisse bis zum Georges Braque aabote.
Abbas I. (Persien)
Dr ʿAbbās I. ( [], au Abbas dr Grooss: ; ; * 27. Januar 1571 z Herat; † 19. Januar 1629 z Māzandarān) isch e persische Herrscher us dr Dünastii vo de Safawiide gsi. Er het vo 1587 bis 1629 as Schah vo Persie regiert.
Ussepolitik
1601 het dr Abbas Bahrain bsetzt, 1603 d Osmane us Aserbaidschan, Armenie und Georgie verdriibe und 1623 dr Irak mit Bagdad zruggerooberet. Eso häi d Perser die schiitische Wallfaartszentrum Nadschaf und Karbala wider kontrolliert. 1609 bis 1610 het er d Kurde bekämpft und sä schliesslig uf Chorasan deportiert und an ihrem Blatz het ere Turkmene aagsiidlet. 1615 het dr Abbas I. en Ufstand vo de Georgier in Tiflis zämmebrätscht. Drbii si mee as 60'000 Lüt umchoo und no 100'000 verdriibe worde. Er het 1618 au en Allianz vo Osmane und Tatare gschlaage. 1622 het er mit Hilf vo säggs änglische Chriegsschiff d Insle Hormuz vo de Bordugiise zruggerooberet.
Innepolitik
Under em Abbas I. isch s Land zu Woolstand choo, dank sine politische und wirtschaftlige Reforme, won er zwüsche 1590 und 1602 iigfüert het. D Infrastrukture si usbaut worde, bsundrigs in dr nöije Hauptstadt Isfahan. Er het Drubbe us christlige Sklaave ufgstellt und eso dr Iifluss vom turkmenische Milidäär beschränkt.
Kunst
Dr Abbas het e näis, chrüzartigs Muster, s Schah-Abbas-Muster, lo erfinde, wo immer an in söll erinnere. Es isch in Teppig und Moolereie brucht worde. Au in de nöije Baläst und Moscheä, won er z Isfahan het lo baue, chunnt ‹si› Muster in de Moolereie vor. D Kunst vo sinere Zit isch seer filigran und isch, dank em waggsende Handel, vo alle mööglige Kulture beiiflusst worde.
Uf Bilder kennt mä dr Abbas vilmol an sim lange Schnauz und an de extrawagante Turbään zu.
Tel Aviv-Jaffa
Tel Aviv-Jaffa (hebräisch תל אביב-יפו Tel Aviv-Jafo, Tel-Aviv bedütet Hügel vom Früelig; ) isch e Groossstadt an dr Middelmeerküste z Israel. Tel Aviv-Jaffa isch dr offizielli Naame, in dr Umgangssprooch reedet mä nume vo Tel Aviv.
Tel Aviv isch 1909 as Stadt für d Juude gründet worde und isch ursprünglig e Vorort vo dr arabische Haafestadt Jaffa gsi, wo scho sit dr Antike bestoot. 1950 si die bäide Stedt zum hütige Tel Aviv-Jaffa veräinigt worde. In dr Stadt lääbe fast 405'000 Iiwooner und in dr Metropolregion mee as drei Millione, fast d Helfti vo dr Bevölkerig vo Israel.
Litratuur
Sachbüecher
Belletristik
Italienische Regionen
Füüf Regione sind autonomi Regione und händ es Sonderstatut, nämli Aostatal, Friaul-Julisch-Venezie, Sardinie, Sizilie und Trentino-Südtirol. Di andere 15 Regione sind Regione mit Normalstatut.
Will d Region Aostatal för statistischi Zwäck au as Provinz zellt wört, ergit da 107 italienischi Provinze. D Provinze Booze (Südtirol) und Trient (Trentino) nemmid e Sonderstellig ii – si sind autonomi Provinze und de italienische Regione gliichgstellt.
Di underschti Ebeni vo de Gebietskörperschafte, aso underhalb vo de Provinze, bilded d Gmainde (comuni) und vo däne gits 7'998 (Stand 1. Juli 2016).
Kammlach
Kammla (amtlich Kammlach) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Kammla leit rond 25 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 57,7 % Landwirtschaftsfleche, 31,7 % Wald, 9,2 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Kammla ghered d Derfer Oberkammlach, Unterkammlach, Höllberg, Kirchstetten, Rufen ond d Weiler ond Gheft Auf der Dürren, Eichelgarten, Sankt Johann, Sankt Sebastian ond Wideregg.
Gschicht
Kammla haut friar zua dr Herrschaft Mindelheim ghert, mo 1714 zom Kurfirschtetom Bayern komma ischt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,6 % gleage.
Religion
90,4 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 7,3 % evangelisch.
Verwaltong
Kammla haut mit em Markt Erke ond dr Gmoende Lauba ond Weschterhui a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Kammla isch dr Josef Steidele.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Kammla ghert zom Oschtschwäbisch.
Paraná
Paraná (Kurzzeiche: PR) isch e brasilianische Bundesstaat. Är het 399 Gmaine ("municípios"). D Hauptstadt isch Curitiba.
Dr Bundesstaat gränzt im Weschten an Argentinien un Paraguay, im Oschten an dr Atlantik, im Norde an di brasilianische Bundesstaate Mato Grosso do Sul un São Paulo un im Siden an dr Bundesstaat Santa Catarina. Gnännt isch er noch em Fluss Paraná, wu sy Weschtgränze bildet.
Dr Yywohner vum Bundesstaat sait mer Paranaenses.
Syt em Jänner 2011 isch dr Beto Richa (PSDB) Gouverneur vu Paraná.
Stedt
di greschte Stedt (Yywohner am 1. Juli 2004)
Staufenberg
Staufenberg stoht fir die Bärg, Ortschafte un Burge:
Bärg:
Ortschafte:
Burge:
Verglyych au:
Ephesos
Efesos (, hethitisch vermuetlig Apaša, ), in dr Landschaft Ionie, isch im Alterdum äini vo de eltiste, grösste und bedütendste griechische Stedt in Chläiasie gsi. Dr Tämpel vo dr Artemis (Artemision), wo dört gstande isch, isch äins vo de Siibe Wältwunder gsi. D Stadt isch dennzumol diräkt am Meer glääge; sit denn het sich d Küstelinie gege Weste verschoobe, dur Sedimentazioon und klimatischi und säismischi Verändrige, so dass sich hüte d Räst vo dr Stadt meereri Kilometer vom Meer ewägg befinde. D Ruine vo Efesos lige hüte in dr Nööchi vo Selçuk, öbbe 70 km südlig vo İzmir an dr türkische Westküste (Egeis). Dr türkisch Naame vom hütige Usgraabigsort isch Efes.
Burg Dachswangen
D Burg Dachswange isch e abgangeni Burg bi Umkilch im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg.
D Burg Dachswange isch vu dr Herre von Dachswangen böue wore. si isch im 12. Johrhundert s erscht mol gnännt. No 1765 isch si zuen ere Mihli umböue wore, isch aber speter verfalle. Anne 1977 isch si umböue wore, doderby het mer Räscht vu dr urspringlige burgaalag gfunde.
Mekka
Mekka isch e Stadt mit 1'484'858 Iiwooner (Stand 2010) im westlige Saudie-Arabie und mit em Häiligdum vo dr Kaaba gliichzitig dr zentrali Wallfaartsort vom Islam. Jedes Joor pilgere öbbe 2,5 Millione Muslime zur Haddsch uf Mekka, wääred Nit-Muslime nit in d Stadt iine döfe. Mekka isch d Hauptstadt vo dr Browinz Mekka in dr Region Hedschas. Wäge dr groosse religiöse Bedütig, wo d Stadt im Islam het, bechunnt si im Arabische vilmol en eerende Biinaame und wird as bezäichnet.
Bedütig für en Islam
Mekka isch d Geburtsstadt vom Mohammed, em Brofeet vom Islam. S wichdigste Wallfaartsziil bildet d Kaaba. Das isch e würfelförmigs Geböid ooni Fänster im Hoof vo dr Hauptmoschee. Noch dr islamische Uffassig isch zum erste Mol vom Brofeet Adam baut worde und denn het s dr Brofeet Abraham widerufbaut. Historisch isch sicher, ass d Kaaba scho in vorislamischer Zit e zentrals Häiligdum vo de arabische Stämm in dr Umgääbig gsi isch. In iirem südöstlige Egge befindet sich e schwarze Stäi – mögligerwiis e Hadschar (Meteorit) –, wo noch dr Überliiferig dr Brofeet Abraham vom Ängel Gabriel überchoo het.
Nitmuslim z Mekka
Um d Stadt Mekka ume isch e häilige Bezirk, wo Nitmuslim nit iine döfe. Stroossesperrene verhindere Bsüech vo Nitmuslim.
In de vergangene Joorhundert isch s aber e baar öiropäische Räisende glunge, wo sich mäistens as Muslim darnt häi, uf Mekka z cho. Zun ene häi dr versklavti Landschnächt Hans Wild (zwüsche 1607 und 1609) ghöört, dr dütschi Forschigsräisendi Ulrich Jasper Seetzen (1809), dr Baasler Jean Louis Burckhardt (1814), wo under anderem dur d Entdeggig vo dr alte Nabatäerhauptstadt Petra bekannt worde isch, und dr dütsch Orientalist und Forschigsräisendi Heinrich von Maltzan, wo im Joor 1860 as Muslim tarnt mit eme Bass, won er dur d Bestächig vom ene Araber überchoo het, z Mekka uf Bsuech gsi isch. Er het über das 1865 im ene Buech brichdet. 1853 het dr änglischi Abentüürräisendi Richard Francis Burton e detallierti Beschriibig vo Mekka gliiferet, won er as Derwisch verchläidet bi alle wichdige religiöse Zeremonie mitgmacht het. Dr niiderländisch Islamwüsseschaftler Christiaan Snouck Hurgronje isch am Ändi vom 19. Joorhundert under ere falsche Identidäät z Mekka gsi. Über si Studieräis het er e zwäibändigs Wärk (Mekka, erschiine 1889), wo us eme Teggst- und eme Bildband mit Fotografie bestoot.
1979 häi Aaghörigi vo dr französische Groupe d’Intervention de la Gendarmerie Nationale mit ere Usnaamgnäähmigung vom saudische Milidär mitghulfe d Bsetzig fo dr Groosse Moschee z Mekka niiderzschloo.
Anke Rehlinger
D Anke Gabriele Rehlinger (* 6. April 1976 z Wadern as Anke Gabriele Moos ) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) un syt em 25. April 2022 Minischterbresidänti vum Saarland.
Vorhär isch si dert ab Jänner 2014 stellverdrättendi Minischterbresidänti un Landesminischteri fir Wirtschaft, Arbet, Energy un Verchehr in dr Kabinett Kramp-Karrenbauer II, III un Hans gsii. Vu 2012 bis 2014 isch si saarländischi Minischteri fir Juschtiz un au Minischteri fir Umwält un Verbruucherschutz im Kabinett Kramp-Karrenbauer II gsii.
Syt em 10. Merz 2018 isch d Rehlinger Vorsitzeri vu dr Saar SPD. Em Landdag vum Saarland ghert si syter 2004 aa. Si isch Spitzekandidati vu ire Bartei bi dr saarländische Landdagswahle 2017 un 2022 gsii un isch mit dr SPD Saar 2022 mit 43,5 Brozänt vu dr Stimme uf e absolut Mee vu dr Sitz im Landdag chuu. Druf het si im April 2022 e SPD-Ellairegierig bildet.
Uusbildig un Beruef
No dr Grundschuel z Nunkirchen isch si uf s Peter-Wust-Gimnasium z Merzig gange un het dert anne 1995 s Abitur gmacht. Dereno het si an dr Uniwersitet vum Saarland Rächtswisseschafte studiert un dert 2000 mit em erschte Staatsexame abgschlosse. Noch eme Ergänzigsstudium an dr Dytsche Hochschuel fir Verwaltigswisseschafte z Speyer het si vu 2001 bis 2003 ire juristische Vorberaitigsdienscht absolviert un s zwait Staatsexame gmacht.
In dr Johr 2003/2004 het d Rehlinger e Fachaawaltslehrgang fir Styyrräächt gmacht. In däne Johr het si as freie Mitarbaiteri in ere Räächtsaawaltskanzlei gschafft. Anne 2005 isch si as Räächtdaawälti zuegloo woore un isch syt 2006 Partneri in ere Chanzleigmainschaft z Losheim am See, aktuäll losst si die Arbet rueje.
Bartei
Anne 1998 isch d Rehlinger in d SPD yydrätte. Z Merzig-Wadern isch si vu 2002 bis 2010 Chraisvorsitzeri vu dr Arbetsgmainschaft vu dr Fraue in dr SPD gsii un syt 2006 isch si Chraisvorsitzeri vu ire Bartei. Derzue isch si vu 2005 bis 2010 Vorsitzeri vum SPD-Stadtverband Wadern gsii. Vu 2003 bis 2007 isch si au stellverdrättendi Juso-Landesvorsitzeri gsii.
Anne 2013 isch s zur stellverdrättende Landesvorsitzeri vu dr SPD Saarland gwehlt wore.
Am 18. Juni 2016 isch si vum SPD-Landesbarteidag mit 99 Brozänt vu dr Delegiertestimme zur Spitzekandidati fir d Landdagswahl im Saarland am 26. Merz 2017 gwehlt wore.
Dr Bundesbarteidag het si am 8. Dezämber 2017 as Bysitzeri in SPD-Barteivorstand gwehlt, syt em 6. Dezämber 2019 isch d Rehlinger stellverdrättendi Bundesvorsitzeri.
Am 9. Merz 2018 isch si uf em Landesbarteidag z Dillingen mit 94,5 Brozänt vu dr giltige Stimme zur Landesvorsitzeri vu dr SPD Saarland gwehlt wore.
Am 12. Novämber 2021 isch d Rehlinger wider zur SPD-Spitzekandidati fir di saarländisch Landdagswahl am 27. Merz 2022 gwehlt wore.
Mandat un effetligi Ämter
Im Ortsroot Nunkirchen isch si 2000 bis 2012 Mitgliid gsii, im Stadtroot Wadern vu 2004 bis 2012. Em Landdaag vum Saarland ghert d Rehlinger syt dr dryzeete Legislaturperiod (2004) aa. Vu 2008 bis 2009 isch si Vorsitzeri vum Uusschuss fir Europafrooge un Frooge vum Interregionale Barlemäntarierroot gsii un vu 2009 bis 2011 Vorsitzeri vum Uusschuss fir Bildig, Kultur un Medie. Derzue het si vu 2010 bis 2011 dr Untersuechigsuusschuss Grube Reden glaitet. Vu April 2011 bis Mai 2012 isch d Rehlinger stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr SPD-Landdaagsfrakzion im Saarland gsii.
In dr Landdaagssitzig vum 9. Mai 2012 isch si zur Minischteri vu dr Juschtiz un zur Minischteri fir Umwält un Verbruucherschutz ernännt woore. Am 15. Jänner 2014 isch si as Noofolgeri vum Heiko Maas, wu Bundesjuschtizminischter woren isch, Minischteri fir Wirtschaft, Arbet, Energy un Verchehr woore. Dermit verbunde isch au iri Ernännig zur stellverdrättende Minischterbresidänti gsii.
D Rehlingerisch Spitzekandidati vu dr Saar SPD bi dr Landdaagswahl 2022 gsii, wu d SPD mit 43,5 Brozänt vu dr Stimme as sterkschti Chraft fiirigangen isch un noch em ändgiltige Ergebnis mit 29 vu 51 Mandat s absolut Mee im Landdaag iberchuu het. Am 25. April het si dr Landdaag mit 32 vu 51 Stimme zur Minischterbresidänti gwehlt.
Privats
D Anke Rehlinger isch remisch-kadolisch, ghyrote un Mueter vun eme Suhn. Aafangs 2022 het si si vu ihrem Mann drännt.
Sport
Bis zum Änd vu irem Jura-Studium anne 2000 het d Rehlinger aktiv Lychtathletik dribe, aafangs Meekampf, speter vor allem Wurfdiszipline, un het do au d Landesmaischterschaft chenne gwinne. Si haltet allno dr saarländisch Rekord im Chugelstoße (16,03 m, 17. Augschte 1996, Rehlingen) un au dr Jugedrekord vum Land im Diskuswurf (49,18 m, 23. Septämber 1995, Rehlingen).
Eptingen (Adelsgeschlecht)
Gschicht
D Herre vo Eptige si dief in der Region Basel verankeret gsi, hai in anderi Adelsgschlächter iine ghürotet, sich aber au mit Basler Bürgerfamiliene verschwöögeret. In dr Basler Politik si d Eptiger die füerendi Familie vo dr Aadligegsellschaft vo de Stärner gsi, wo sit em spoote 13. Joorhundert mit de Psitticher um d Vorherrschaft in dr Stadt grunge het. E baar von ene si im Basler Root gsässe, wie dr Götz Heinrich (gstorbe um 1478) und dr Hans Bernhard (gstorbe 1484) vo dr Madler Linie, wo aafangs vom 16. Johrhundert in finanzielle Schwiirikeite gsi isch und 1521 Brattele an d Stadt het müesse verchaufe und bald druf usgstorben isch. D Blochmonter Linie, wo erst 1854 erlosche isch, het mit em Johann Puliant (1399 gstorbe) mehrmols dr Bürgermeister gstellt, dr Konrad (gstorbe 1427) isch im Root gsässe und isch im Siibnerkollegium gsi, wie au siini Brüeder Hans Thüring (gstorbe um 1439) und Heinrich (gstorbe um 1419). Es isch aber nid alles itel Sunneschiin gsi zwüsche dä Eptinger und dr Stadt. Dr Hans Bernhard zum Bischbil isch johrelang mit Basel verstritte gsi.
Thema (Musik)
In dr Muusig isch e Thema e charakteristische musikalische Gedanke, wo in sich zue oder offe cha si und wo s Resultaat isch us Motiv und wie si witergspunne und im ene Stück, Satz oder Satzdäil witerverarbäitet und veränderet wärde.
Nit jeedi Muusig basiert uf Themene. S Thema spiilt in dr öiropäische Muusig sit dr Rönessans e wichdigi Rolle für Komposizioone, bsundrigs vom Barock und dr Klassik aa. In dr Volksmuusig, wo mündlig überliiferet wird, reedet mä nit vo Themene, sondern vo charakteristische Lied-, Danz- und Melodieforme. Im Modern Jazz und speziell im Bebop brucht mä vilmol au dr Begriff bebop head.
Dr Begriff vom „Thema“ brucht mä vor allem in dr stränge Form vo dr Fuge, wo für d Muusig vom Barock tüpisch isch: D Fuge foot immer mit ere äinzelne Stimm aa, wo s Thema vorstellt. Die Iigangsmelodii vo dr Hauptstimm, wo denn nonig begläitet isch, isch also mit em Thema identisch. Witeri Stimme chömme drzue, wo s Thema düen ufnee, wo s uf andere Doonstuefen widerhole und sich mit de andere Stimme zum ene kunstvolle Gflächt düen verbinde. S Thema isch nit s äinzige Material, wo kompositorisch witerverarbäitet wird und dr Lauf vom Wärk bestimmt, aber s isch s wääsentlige. Drbi cha s noch de Reegle vom Kontrapunkt uf e Hufe Arte veränderet wärde.
In dr Klassik het s Thema die zentrali Stelli in dr Exposizioon vo dr Form vom Sonatesatz überchoo. Es chunnt dört as Melodii vor, wo begläitet wird und mäistens sträng sümmetrisch gliideret isch. Näben em git s e Kontrastthema. Us de Motiv und Figure vo bäide Themene entwicklet dr Komponist denn dr middleri Däil vom Haupsatz vo dr Sonate, d „Duurefüerig“, bevor d „Reprise“ d Usgangsthematik widerholt und s Stück abschliesst.
Pécs
Pécs (ungarischi Usssprooch:, Slowakisch: Päťkostolie, Kroatisch: Pečuh, Dütsch: Fünfkirchen, Serbisch: Печуј, Pečuj, Türkisch Peçuy, Latinisch (ìm Mìttelalter): Quinque Ecclesiae, Latinisch (im Alterdùùm): Sopianae) isch e Stadt ìm Sǜǜdweste vù Ungarn. Es isch di fümftgröschti Stadt vù sällem, de Komitaatssìtz vù Baranya ùn e Stadt mìt Komitaatsrächt.
Pécs isch schù ìmmer e multikulturälli Stadt gsìì. Nooch de verschììdene Schichte vù de letschte zweidausend Johr läbe hǜt näbe Ungare hauptsächlig kroatisch- ùn donauschwöbischstämmigi Lütt doo; sälli kulturälli Viilfalt isch eine vù de Faktore gsìì, wisoo Pécs fǜr 2010 zùr Kulturhauptstadt vù Öiropa ussgwählt worre isch. Ìn Voorbereitig doodrùf isch e Brojäkt gstartet worre, wùù d'Stadt attraktiver soll mache ùn wùù vù de EU finanziert wìrd. De Titel vù de Kulturhauptstadt hät z Pécs e diefgriffendi Entwicklig vüregrüefe; under anderem werre mehreri 4-Stärn-Hotels, e Iichaufszändrùm ùn e Bürogeböidè baut.
Heerchumft vùm Name
De Name vù de römische Stadt Sopinæ ùf em Gebiet vùm hǜtige Pécs chùnnt vùm keltische Wort sop (Moor). Grund vù derre Benännig isch gsìì, dass sich Sopinæ ìm Sǜǜde ùf e moorigi Wììse göffnet hät. Sälli Aanahm hät sich bstätigt, wùù Archäologe 1980 d'Ruine vùm sǜǜdlige Deil gfunde hän.
De ungarisch Name daucht zùm erschte Mool ìn-e-re Urkùnde vù 1235 ùf, wùù vù de Pechuth (pécsi út = Pécser Strooß) d'Reed isch; 1290 wird de Ponch villichus de Peech gnännt. D'Heerchumft doodevùù isch unchlaar. Ei Theori bsait, dass es di gliiche Wurzle hät wie Bécs (Wien) ùn Bény (Stadt ìm ehemolige Chönigriich Ungarn, hǜt ìn de Slowakei). S slawisch Wort peć hät Ofe gheiße (vgl. au d'Etymologi vù de Stadt Pest ihrem Name). Anderi gön vù me-ne türkische Ursprung uss odder fiehre s Wort ùf e indoeuropäischs Zahlwort fǜr „fümf“ zrùck. Ìm Kosovo gìt's usserdèm e Stadt, wùù ìm serbische Peć heißt.
Ìm Mìttelalter isch Pécs ìm Latinische als Quinque Ecclesiae (fümf Chirche) bezeichnet worre. E älteri Version doodevùù, Quinque Basilicae, chùnnt schù 871 ìn-e-re fränkische Urkunde voor. Vù doo chömme au s düttsch Fümfchirche ùn s slowakisch Päťkostolie.
Geografi
Di sǜǜdligi Hälfti vù de Stadt isch ehner flach, während de nördlig Deil devùù bìs ùf de Berg ùfe ùn ìn sinni Däler ine längt. Wägem grooßflächige Wald, wùù Pécs ùmgìt, isch's au vùm Klima heer günschtig gläge. An schwüle Sùmmerdääg cha ùf em Mecsek e Lùftstroom ussglööst werre, wùù d'Lùft ìn de Stadt abchielt ùn reinigt.
Ìm Sǜǜde öffnet sich d'Stadt ùf s Flachland use, ìm Norde wird si vùm Gebirgszùùg gschǜtzt, wùù sich blötzlig vù 120-130 ùf 400-600 Meeter erhebt. Ìm Weste vùm Mecsek lìt de Jakab-hegy 592 m), diräkt ǜber Pécs de Tubes (610 m) ùn de Misina (535 m). D'Usslöifer vù de Stadt länge bìs ùf e Hööchi vù 200 bis 250 Meeter ùfe. S Wiibaugebiet hät sich ùf e rèlatiiv schmole Streife zrùckzoge; ab 300 Meeter fange d'Wälder aa.
Aafäng ùn friehs Mìttelalter
Ìn-e-re Höhli ìm Mecsek-Gebirg sìn Spure vù-ne-re sechzig- bis achzigdausend Johr alte Sììdlig gfunde worre; ùf em Makár hän voor rund sechsdausend Johr Mänsche ùs de Jungsteizit gläbt. Ùf em Jakab-hegy sìn zùdèm Züügnìss vù-ne-re keltische Bsììdlig gfunde worre. Voor de Aachumft vù de Römer, wùù ìm 1. Johrhùndert Sopinae dört gründet hän, wùù hǜt Szeged isch, hän usser de Kelte no Illyrer d'Region bewohnt. Sopinae isch e Deil vù de römische Brovinz Pannonie gsìì ùn hät under de Herrschaft vùm Kaiser Hadrianus (117-138) d'Stadträcht griegt. Sii Zändrùm isch am Blatz vùm hǜtige Postapalota gsìì. Rest vù de Bewässerigsaalage vù de Römer sìn hǜt no z seh.
Wùù Pannonie ìm 3. Johrhundert vierdeilt worre isch, isch Sopinae mìt 8.000 bìs 10.000 Iiwohner d'Hauptstadt vùm Bezirk Valeria worre. Sälle Bezìrk hät sii Name vù de Frau vùm Kaiser Galerius Maximianus (250-311) griegt. Ìn de erschte Hälfti vùm 4. Johrhundert hät sich au z Sopinae s Christedùùm ussbreitet; ìn derre Zitt sìn au di erschte christlige Frììdhööf vù dört entstande, an ihrer Stell stoht hǜt d'Basilika.
Am Änd vùm 4. Johrhundert isch d'Macht vù de Römer bedingt durch d'Iifäll vù de Barbare ùn durch di hùnnischi Herrschaft zrùckgange ùn wùù de Karl de Groß mìt sinne Drùppe chùù isch gò d'Stadt an s Fränkisch Riich aaschließe, isch sälli nùme no vù Aware ùn Slawe bewohnt gsìì. Chìrchlig hät si zùm Bisdùùm Salzburg ghöört. Ìm Johr 871 wird ì'me-ne Dokumänt vù Salzburg zùm erschte Mool Quinque Basilicae gnännt; sälle Name chùnnt doodevùù, dass zùr Erbauig vù de Chirche d'Stei vù fümf altchristlige Kapälle bruucht worre sìn.
Mìttelalter
Nooch de magyarische Landnahm am Änd vùm 9. Johrhundert isch nìt öbbe Pécs, sundern Baranyavár zùm Zändrùm vùm nöi gründete Komitat Baranya worre; Pécs isch allerdings e religiöses Zändrùm gsìì ùn wird ìn latinischsproochige Quelle als Quinque Ecclesiae (fümf Chirche) gnännt. 1009 hät de Chönig István I. s Bìsdùùm Pécs gründet.
De Péter Orsoleo hät de Pécser Doom baut, wùù èr sälber au dìnne begrabe worre isch. 1064 hät de Chönig Salamon nooch de Versöhnig mìt sinnem Schwoger Géza I. Oosere ìn sällem Doom gfiirt, wùù am Daag drùf abbrännt isch. Deno hät de Bau vù dèm Doom aagfange, wùù hǜt no existiert.
1235 wird de Name Pécs (bzw. Pechyut, pécsi út, Pécser Strooß) zùm erschte Mool gnännt. Ìn de Stadt hän sich au schù Mönch aagsììdelt ghaa, di erschte devùù sìn 1076 d'Benediktinermönch gsìì. 1181 hät's schù e Chrankehuus gee. S erscht Dominikanerchlooster isch 1238 baut worre.
1367 hät de Chönig Lajos Nagy di erschti Universität vù Ungarn baut. D'Urkunde vùm Baapscht Urban V. isch säller vù de Wiener Universität ähnlig ùn erlaubt re, usser Theologi jeedi Wǜsseschaft z lehre. D'Lehrer sìn dominikanischi Mönch gsìì, nööchers isch abber ǜber d'Universität nìt bekannt. Au ìhr Standort lìt ìm Dunkle; di letschti urkundligi Erwähnig stammt ùs em Johr 1464.
Pécs isch eine vù de bevoorzùùgte Ùfenthaltsort vùm Chönig Mátyás gsìì ùn au sii Sohn, de Herzoog János Korvin, isch nooch-e-me Champf z Sárvár mìt de Chrone dooheer gflüchtet ùn zùm Bischof Zsigmond. Wùù 1459 de humanisdisch Dichter Janus Pannonius Bischof vù Pécs worre isch, hät säll meh kulturälli Bedüttig griegt. 1476 hät sich au s ungarisch Parlamänt doo nììdergloo. Noochdèm ab 1485 e dräijöhrige Waffestìllstand zwüschem Chönig Ulászló II. ùn de Türke vereibaart worre isch, hän letschteri nooch de Schlacht vù Mohács Pécs nììderbrännt.
Tǜrkeherrschaft
Nooch de Schlacht vù Mohács hät de Süleyman I. Pécs blündert ùn e Deil vù de Bevölkerig ùmbrocht. Ìn de z Ungarn ùmstrìttene Froog, wèr de Chönig soll werre, isch d'Bevölkerig zweideilt gsìì: Pécs hät de Ferdinand von Habsburg ùnderstǜtzt, während de Rest vùm dörtmolige Komitat Baranya fǜr de János Zápolya gsìì isch. Wùù de Ferdinand ìm Sùmmer 1527 ìm Zápolya sinni Drùppe bsììgt hät, isch er am 3. Novämber chröönt worre. Als Belohnig fǜr ihri Dröii hät er de Pécser Bevölkerig d'Stüre erloo ùn doodemìt zù ihrer Stärkig ùn zùm schnällere Wìderùfbau vù de Stadt biidrage.
1529 hän d'Türke Pécs vù nöiem bsetzt ùn sìn deno ìn Richtig Wien zoge. Si hän d'Pécser dezüe zwunge, de Zápolya als Chönig aazerkänne, wùù abber schù 1540 gstorbe isch. 1541 hän si au Buda bsetzt gò ìm Zápolya sinni Witwe, d'Izabella, dezüe zwinge, ne Pécs z gee. Pécs isch abber vù sinne Iiwohner verdeidigt worre, wùù ìm Ferdinand von Habsburg Dröii gschwore hän; èr hät ne zwaar zerscht ghulfe, sich spöter abber ùf Székesfehérvár ùn Esztergom konzendriert hät. Wiil d'Lütt gwǜsst hän, dass si d'Stadt nìt chönne ohni sinni Hìlf schǜtze, hän si ìm Juni 1543 de Türke d'Pforte ùfgmacht. Ìnfolg vù ihrer nöie Bsetzig isch Pécs züe-n-re noochöstlige Stadt worre; d'Chìrche sìn zù Moschee ùmbaut worre (vù sälle stön hǜt no zwei, eini devùù isch abber sittheer wìder züe-n-re Chìrch worre), Türbe, türkischi Bäder ùn Koran-Schüele sìn entstande: Peçuy hät sich züe-n-re wichtige Handelsstadt vùm Balkan entwìckelt, ùn de Schriftsteller Evliya Çelebi hät ihri Schöönheit mìt derre vù Istanbul vergliche. Als osmanischi Handelsstadt hät Pécs ǜber hùndert Johr lang Frììde erläbt, während drùm ùme de Chrieg doobt hät.
1664 isch d'Armee vùm Miklós Zrínyi z Pécs aachùù. Sälle hät abber gwǜsst, dass er d'Stadt, wùù di osmanischi Kultur schù dief dìnne verwurzelt gsìì isch, nìt hät chönne verdeidige, ùn wäge dèm vùm Mecsek uss mìt Kanone ùf si gschosse ùn si abbrännt. Doodebii isch s mìttelalterlig Pécs zerstöört worre, s Schloss hät de Zrínyi abber nìt chönne iineh. Nooch de Befräiig vù Buda ìm Johr 1686 isch s christlig Heer under em Ludwig Wilhelm Markgraf von Baden ìn Richtig Pécs zoge. D'Türke hän gmerkt, dass si d'Stadt nìt chönne verdeidige, ùn si drùm abebrännt ùn sich ìn s Schloss zrùckzoge. Noochdèm s Heer vùm Ludwig Wilhelm abber d'Wasserleitige dörtane hìì gmacht hän, hän d'Türke au s Schloss ùfgee. Z Pécs hät s Chriegsgricht vùm Karl von Thüringen gherrscht.
Wìderùfbau ùn Industrialisierig
Langsaam hät sich d'Stadt wìder aafange entwìckle, ihri Bracht vù frieher hät si abber nie meh chönne erreiche. D'Pestepidemiie ìn de 1690er-Johr hän säll nùme no verschlìmmert.
1688 hät e Iiwanderigswälle ùs de sǜǜddüttsche Länder stattgfunde. Ìnfolg doodevùù isch di ungarischstämmigi Bevölkerig z Pécs züe-n-re Minderheit mìt-e-me Aadeil vù me-ne Viertel worre; zù ihne ùn de Düttsche sìn no di sǜǜdslawische Iiwohner chùù. Ìnnerhalb vù de Muur, wùù d'Ìnnestadt ùmgee hät, hän jetz di Düttsche de gröscht Deil vù de Bevölkerig ussgmacht, während d'Slawe vor allem ìn de üssere Deil vù de Stadt gläbt hän ùn d'Ungare ùf de Wiiberg ìn de Ùmgeebig vù Pécs. Wiil d'Stadt de Fräiheitschampf vùm Ferenc Rákóczi nìt understǜtzt hät, isch si 1704 vù ihm sinne Drùppe blündert worre.
Ìm 18. Johrhundert hät d'Industri aagfange sich z entwìckle ùn Zumfte sìn entstande. Bedingt durch di türkisch/slawische Draditione isch Läder broduziert worre. Ìm säller Zitt isch au s Roothuus entstande, de Handel hät e Ùfschwung erfahre ùn dank de düttsche Iiwanderer au de Aabau vù Wii; sälle isch di wichtigsti Branche vù de Landwirtschaft, wùù näbe de Industri e große Deil vù de Iiwohner ernährt hät, gsìì. Ab em Änd vùm Johrhùndert isch au Steichohle abbaut worre. Durch s Ùfläbe vùm Handel sìn Blätz wie de hǜtig Széchenyi tér ùn de Jókai tér zù Zändre worre.