cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Andreas Schmeller
Läben und Wèèrch
Ussert em Bayerische Wöörterbuech, emen ABC-Büechli und vilnen Abhandlige hät er e ganzi Räie althoochtüütschi und altnidertüütschi Handschriften useggèè, wo z Münche ligged, zum Byspil 1830 de Heliand, 1832 s Muspilli, 1838 de Ruodlieb und 1841 de Tatian. 1847 hät er au d Carmina Burana ediert. I de Mitti vom 19. Jarhundert hät er au di zimbrische Spraachinsle am Süüdhang vo den Alpe bsuecht und gsee, das me deet en alts Bairisch redt (d Zimbre sind aso für d Baire daas, was d Walser für d Alemane sind). Er hät drum au es Cimbrisches Wörterbuch gschribe, wo aber eerscht nach sym Tood usechoo isch.
Syni Frau Juliane oder Juliana, née Harn, verwitweti Auer, hät er eerscht chöne hüraate, wo di gmäinsaaam Tochter Emma (1818–1900) scho fascht erwachse gsy isch. Die Frau hät er scho 1816 gchänegleert ghaa, aber es hät em äifach s Gält gfèèlt, zum si chöne hüraate. Und wo 1848 de Lorenz Tutschek hät wele d Tochter Emma hüraate, hät er au nöd gnueg Gält ghaa, zum eren e Mitgift z gèè, und s isch nüüt druus woorde. 1852 isch er z Münche a Cholera gstoorbe. Sys Graab uf em Alte Süüdfridhoof isch uf em Greberfäld 2, Räie 7, Platz 40 ; vor em Grabstäi lyt am Scokel en uufgschlages Buech.
Blauwal
De Blauwal (Balaenoptera musculus) isch e Bartenwal in de Familie vo de Furchewal (Balaenopteridae). Mit ere Körperlängi vo bis zu 33 Meter und eme Körpergwicht vo bis zu 200 Tonne isch de Blauwal s schwärsti bekannti Tier vo de Ärdgschicht. Als Kosmopolit isch die Art i allne Ozean vo dr Ärde verbreitet.
Anatomy
Blauwal wärded im Durchschnitt 26 Meter lang, wobii die i de Gwässer vo de Südhalbchugle läbende Exemplar i de Regel grösser sind als iri uf de Nordhalbchugle beheimatete Artgnosse. Es git einzelni Tier, wo e Längi vo 30 Meter erreiched, und de gröschti nach wüsseschaftliche Methode vermässeni Blauwal isch 1922 uf e Längi vo 33,6 Meter cho. Möglicherwys isch de Blauwal demit nicht nume s schwärsti, sondern au s längste Tier, wo je gläbt het. Nume wenigi Dinosaurier, wie z. B. der Seismosaurus, sind eventuell no länger gsi.
Blauwal wysed e Gschlächtsdimorphismus vo de Grössi uf. Das heisst, dass d Wybli im Schnitt bis zu sächs Prozänt grösser sind und nach em Ändi vo Nahrigssaison bis zu 200 Tonne wieged. S Härz vom Blauwal wiegt im Durchschnitt öppe 600 kg bis e Tonne, d Aorta (d Hauptschlagadere) het e Durchmässer vo öppe 20 cm. Di normali Härzfrequänz liit bi zwei bis acht Schläg pro Minute bim Abtauche, nach em Uftauche aber bis zu 37 Schläg pro Minute. Das vom Härz usgstossene Volume liit bi 2000 bis 5000 Liter pro Minute. S Gsamtvolume vom Bluet liit bi 7000–7500 Liter.
De Blauwal het e stromlinieförmige und schlanke Körper, wo dunkel-blaugrau gfärbt isch. Er isch zuedem am gesamte Körper mit hellere Fläcke gspränklet. Die chli helleri Buuchsyte cha bi Tier, wo längeri Zyt i polare Gwässer gläbt hend, au gälblich gfärbt sy. Das chunnt vome Bewuchs mit de harmlose Chiselalge Cocconeis ceticola; Wal mit dere Färbig wärded als Schwäfelbüüch bezeichnet. D Finne (Rüggeflosse) isch mit ere Höchi vo maximal 45 Zentimeter verglychswys chly und befindet sich uf em hinderste Viertel vom Rügge. D Schwanzflosse heisst au Fluke, isch sehr breit und i de Mitti ykerbt. D Flipper (Brustflosse) sind unde blassblau gefärbt, sehr schmal und hend e Längi, wo öppe 14 Prozänt vo de Gsamtlängi vom Tier entspricht.
De Chopf vom Blauwal isch, vergliche mit andere Furchewal, sehr breit mit ere sehr flache Schnauze (Rostrum). Vo de Schnauzespitze bis zum Blasloch zieht sich e Stäg; s Blasloch het zwei Naselöcher und isch vore und a de Syte vomene fleischige Wall umgäh. A verschidne Stelle vom Chopf befinded sich Haar, vor allem am Chüni, beidseitig am Underchifer und uf de Obersyte. Im Muul treit e Blauwal uf jedere Syte 300 bis 400 Barte, wo schwarz gfärbt und 50 bis 100 Zentimeter lang sind. Si bsitzed sehr grobi, arttypischi Franse. A dr Undersyte ziehed sich 50 bis 90, nach anderen Quellen bis 120 , Ventralfurche vom Muul bis zum Nabel, wo s namensgäbendi Merkmal vo de Furchenwal sind und d Erwyterig vom Muulruum bi de Nahrigsufnahm ermögliched.
1966 isch de Zwärgblauwal (B. m. brevicauda) als Underart vom Blauwal beschribe worde. Er söll e maximali Längi vo 24 Meter erreiche, wil de Körperabschnitt hinder de Rüggeflosse chürzer isch. D Barte sind zuedäm chlyner. Allerdings bezwyfled es paar Zoologe d Gültigkeit vo dere Underart und meined, dass die Exemplar Jungtier sigid, wobii aber di höcheri Aazahl vo de Schwanzwirbel vo dene Tier dere Aasicht widerspräche tuet.
Karyotyp
S git verschideni Untersuechige zum Uusefinde vu dr Chromosomezahl vum Blauwal. Wie di andere Furewal un dr Grauwal het dr Blauwal 2n = 44 Chromosome (also zwee Sätz mit je 22 Chromosome).
DNA
Untersuechige an dr mitochondriale DNA hänzaigt, ass Finnwal un Blauwal chenne Hybrid zyge, droz ass d Entwickligslinie vu boode Arte syte zmindescht fimf Millione Johr drännt sin. Wybligi Hybrid chenne sogar fruchtbar syy. D Ähnligkaite im Karyotyp hälfe derby, Inkompatibilitete bi dr Meiose z reduziere un d Wahrschynligkait vu dr Fruchtbarkait hecher z mache.
Wie alt chenne Blauwal wäre
Wie alt Blauwal effektiv chenne wäre, cha mer nume schwär bstimme. No Untersuechige an gjagte bzw. gstrandete Dier giltet e meegli Alter vu ca. 100 Johr as gsicheret. S isch aber schwär z sage, wie alt die Dier hätte chenne wäre, wän si ne natyrlige Dood ghaa hätte.
Em Wisseschaftler Jeffrey Bada vum Scripps-Inschtitut fir Ozeanografy z La Jolla, Kalifornien iusc s 2007 glinge, an yyglagerete Augepfel vu umbrochte Wal s Alter vun eme harpunierte Grönlandwal uf 211 Johr z bstimme. Wäge dän Fund cha mer vermuete, ass dr dytli greßer Blauwal e änhlig Alter cha schaffe, wel s bi Saiger un Vegel e allometrische Zämehang zwische Masse un Lääbeserwartig git.
Wie d Blauwal lääbe
D Evolution vu dr Greßi vum Blauwal isch anne 2018 in ere Fachpublikation dodruf zruggfiert wore, ass iri frieje Vorfahre – urspringli dytli chlaineri Saiger, wu an Land gläbt hän – bim Ibergang zur duurhafte aquatische Lääbeswyys dr Wermiverluscht, wu im Wasser dytli greßer isch, hän mieße kompensiere. Wel d Wermiproduktion emänd abhängig isch vu dr Zahl vu dr Zälle im Lyyb, chenne greßeri Dier mee Wermi produziere un spychere wie chlaini. Yygränzt wird s s Greßewagstum dur s verfiegbar Fueter, wu bi Blauwal im Meer in große Mängene vorhande isch.
Fueter
Wie alli Bartewal frisst dr Blauwal Plankton, wun er mit Hilf vu syne Barte us em Meerwasser filteret. Drotz syne ender groblächt borschtige Barte frisst er vor allem Chlaichräbs im cm- oder mm-Beraich un spezialisiert si in dr Antarktis uf dr antarktisch Krill. Är stoht dodermit in ere diräkte Nahrigskonkurränz zue andere Bartewal, vor allem em Sei- un em Finnwal un em Nerdlige un em Sidlige Zwärgwal. Doderby ghert er zue dr Wal, wu die Nahrigsgegnige as erschti ufsueche un am dichteschte am Yysrand lang jage. Näb em Krill nutzt er au greßeri Schwärm vu Ruederfueßchräbs un in sältene Fäll au Fischschwärm as Nahrigsquälle. Syni Nahrigssuechi fiert en zmaischt in Diefene vu rund 100 Meter.
In dr Summermonet frisst e Blauwal schetzigswys 40 Millione Chlaichräbs am Dag mit eme Gsamtgwicht vu dreiehalb Tonne. Sy Hauptmageabschnitt fasst ellai ain Tonne Chräbs. In dr Wintermonet frisst er gar nit un läbt vu syne Fettreserve.
Furtbewegig
Dr Blauwal chännt mer uf dr hoche See vor allem an sym seli hoche Bloosfontäne, also dr kondensierende Luftfontäne, wu bim Uusschnuffe entstoot. Die cha bis zue nyyn Meter hoch wäre. Im Normalfall ducht s Dier alli zwoo Minute uf, no lange Duuchgäng cha d d Schnuuffrequänz uf bis zue segs mol Schnuufe pro Minut aastyge. Di lengschte Duuchgäng cheme uf Zyte vu iber 20 Minute, normalerwys sin si aber mit durschnittli drei bis zeh Minute dytli chirzer. D Schwanzflosse wird bim Abduuche nume sälte us em Wasser glupft, d Finne cha me wäg ire gringe Greßi chuum sää.
D Schwimmgschwindigkaite lige bim Frässe zwische 2 un 6,5 km/h, bi dr Wanderige vu dr Dier cha si uf 5 bis 33 km/h un Maximalgschwindigkaite vu 48 km/h aastyge.
E 2016 vereffetligte Fachartikel bschrybt s Verhalte vun eme Zwärgblauwal vor dr Kischte vu Weschtauschtralie no GPS-Date gnauer. Doderno het s untersuecht Dier verschideni Verhaltesmuschter bi syne Duuchgäng zaigt. Uf dr Suechi no Fueter isch s bis in maximal 506 m Diefi duucht. Bim Frässe sälber isch zwische diefe Duuchgäng, wu im Mittel in 338 m Diefi gfiert hän, un flache Duuchgäng unterschide, wu dr Blauwal nume 16 m unter dr Wasseroberflechi bliben isch. Bi Wanderige isch dr Wal dergege im Mittel nume 13 m unter Wasser blibe, was unter dr Duuchdiefi vu 12 m lyt, wu dr Seegang e signifikante Yyfluss uf dr Stremigswiderstand nimmt, un isch doderby fir je ca. 5,2 Minute duucht. Di mittler Gschwindigkait vum Wal iber dr aagluegte Zytruum isch bi nume 2,8 km/h gläge, un in 94 % vu dr untersuechte Zyt isch er in ere Diefi vu weniger wie 24 m blibe, was no Aagabe vu dr Autor*ne ne Gfohr isch, wel des dr maximal Diefgang vu Containerfrachtschiff in dr Chinamax-Abmässig isch.
Sozialverhalte
Tonufnahme vu Blauwal:
Furtpflanzig un Entwicklig
D Blauwal wäre wahrschyns in eme Alter vu fimf bis segs Johr gschlächtsryf bi re Lengi vu 22 Meter bi dr Männli un 24 Meter bi dr Wybli. Zwärgblauwal sin scho bi re Lengi vu 19 Meter gschlächtsryf.
Iber s Baarigsverhalte vu dr Blauwal waißt mer fascht nyt, wahrschyns sin s Glägehaitsbaarige in dr Furtpflanzigsgwässer. S Blauwalchalb chunnt noch ere Draagzyt vu rund elf Monet mit ere Lengi vu rund sibe Meter un eme Gwicht vu uugfehr 2,5 Tonne uf d Wält. Vor dr Geburt wanderet s Wybli in warm gmäßigti bis subtropischi Gwässer. Segs bis sibe Monet lang wird s Chalb gsaigt, s Entwehne isch derno uf dr Wanderig in d Nahrigsbiet. S Chalb isch do uugfehr 12,8 Meter lang.
E Wybli drait alli zwai Johr. Bi dr Zwärgblauwal vermuetet mer, ass es zwoo Baarigszyte im Johr git: e Hauptbaarigszyt im Winter un e Näbebaarigszyt im Summer. As natyrligi Doodesursache wäre Chrankete un Parasite aagluegt, derzue Aagriff vu große Hai un em Große Schwärtwal uf Jungdier un gschwechti un verwundeti uusgwagseni Dier.
Verbraitig un Lääbesruum
Dr Blauwal chunnt in allne Wäöltmeer vor, doderby wandret er in ere Johresritmik zwische polare un gmäßigte Braitene. Dr Winter verbringt er in dr gmäßigte un subtropische Meer, wie zem Byschpel im Biet um d Azore, wu au syni Furtpflanzigsbiet lige, dr Summer verbringt er in polare Gwässer, wun er vyl Nahrig findet. Wäg em Zytversatz zwische Nordwinter zue Sidwinter giltet: D Wal uf dr Sidhalbchugle sin denn in Gwässer in dr Nechi vum Äquator, wänn d Wal uf dr Nordhalbchugle in dr Nechi vum Nordpol sin, umgchehrt sin, wänn d Nordhalbchugle-Wal in dr gmäßigte Braitene sin, d Sidhalbchugle-Wale in dr Nechi vum Sidpol. D Wanderroute un au d Nahrigsbiet vu dr Wal sin seli konschtant, wu di konkrete Furtpflanzigsbiet lige, waißt mer derge nit.
Dr Blauwal läbt in dr Hochsee un chunnt nume sälte in d Beraich vu dr Kischte. Är folgt aber in dr polare Gwässer em Yys, wänn des zruggoht, wol am Rand vum Yys di greschte Mängene vu Krillchräbs läbe. Us däm Grund chunnt s regelmäßig vor, ass Blauwal im Yys yygschlöosse wäre, wänn s Wätter zmols änderet. Vor allem us em Sankt-Lorenz-Strom z Kanada wird des regelmäßig brichtet.
Dr Zwärgblauwal findet mer vor allem uf dr Sidhalbchugle un im nerdlige Indische Ozean. E großi Gruppe läbt schyns duurhaft indr Subantarktis, anderi Gruppe wsin vor Sri Lanka, Chile un bi d Kerguele gsichtet wore.
Sischtematik
Zum erschte Mol bschribe het dr Robert Sibbald dr Blauwal 1692 in syre Phalainologia nova sive observationes de rarioribus quibusdam balænis in Scotiæ littus nuper ejectis ..., di offiziäll Erschtbschrybig stammt vum Carl von Linné unter em wisseschaftlige Name Balaena musculus in dr 10. Uflag vu dr Systema naturae vu 1758.
Dr Blauwal isch aini vu acht bschribene Arte vu dr Furewal in dr Gattung Balaenoptera, molekularbiologischi Studie zaige ne necheri Verwandtschaft vu dr Blauwal zue dr Buckelwal un dr Grauwal wie zue andere Verdrätter vu dr Gattig. Uf dr andere Syte git s aktuäll elf dokumäntierti Fäll vu Chryzige zwische Blauwal un Finnwal in dr Wildnis. E Drännig vu dr Balaenopteridae vu andere Waltaxa wird fir s mittler Oligozän aagnuu, fir d Artedrännig innerhalb vum Taxon wäre kaini Date aagee.
Innerhalb vu dr Blauwal wäre zwoo Unterarte unterschide, dr Blauwal Balaenoptera musculus musculus un dr Zwärgblauwal Balaenoptera musculus brevicauda. E dritti Unterart mit Name Balaenoptera musculus intermedia, wu d Population vu dr sidlige Ozean soll umfasse, wird vu dr maischte Wisseschaftler*ne abglähnt un het au no genetische Analyse nit chenne bstetigt wäre.
Walfang un Schutz
Derwylscht d Jagd uf Blauwal in friejere Johrhundert wäg dr Greßi un Gschwindigkait vu dr Dier z schwirig gsii ischder, sin si ab dr Mitti vum 19. Johrhundert regelmäßig gjagt wore. Des hangt vor allem zäme mit dr Entwicklig vu dr Harpunekanone, ere Harpune, wu mit eme Art Gschitz abgschosse wird un an ire Spitz e Sprängsatz drait. D Blauwal sin, wie alli andere Großwal au, vor allem as Flaisch- un Fettliferante gnutzt wore, derzue sin d Chnoche (Walbai) un d Barte (Fischbai) as Wärchstoff verwändet wore. Im 20. Johrhundert sin rund 350.000 Blauwal gschosse wore. No 1930 sin d Fangzahle als gringer wore, wel s chuum no Blauwal gee het, doch erscht anne 1972 sin internationali Schutzbstimmige in Chraft drätte. Die wäre bis hit international yyghalte.
Um 1920 het mer dr Wältbstand vu dr Blauwal uf iber 220.000 Dier gschetzt, dodervu rund 90 % in dr sidlige Meer. 40 Johr speter sin s villicht no 1000–3000 Dier gsii. Hit schetzt mer d Gsamtpopulation wider uf rund 10.000–20.000 Individue, rund 6000 dervu Zwärgblauwal. E gnaui Erfassig vu dr Bständ isch nume schwär megli. D IUCN fiert dr Blauwal as „Gfehrdet“ (endangered).
Osasco
Osasco isch e Schdadt mit meh as 700'000 Iiwohner im Bundesschdaat São Paulo z Brasilie.
Geographii
D Schdadt het e Flechi vo 65 km² und ghört mit faschd 11'000 Iiwohner pro Quadratkilometer zu de Stedt uf dr Wält, wo am dichdischde bewohnt si. Nochberschdedt si São Paulo im Oschde, Taboão da Serra im Süde, Cotia, Carapicuíba, Barueri und Santana de Parnaíba im Weschde.
Wirtschaft
Osasco isch die zähtriichschdi Schdadt im Land. D Banco Bradesco, eini vo de vier gröschde Banke im Land, het ihre Sitz z Osasco. D Schdadt isch hochindustrialisiert gsi, aber e Deil vo de Induschdrie si in anderi Regione abgwanderet. Grossi Firme wie Natura, Coca-Cola, Carrefour, Wal-Mart, Colgate-Palmolive und anderi hai aber immer no ihre Sitz dört.
Schleie
D Schlaie (Tinca tinca; alemanischi Näme) isch en aapassigsfääige Süesswasserfisch, wos gern echli warm het.
Uussie
D Schlaie het en goldige bis bruuggrüene Körper mit groosse dunkle bloiliche Flosse. Si werd 30 bis 50 cm gross und cha 8 Kilo wöge. Si hett chliini Schuppe und au e chliises Muul mit zwee Bartle.
Verbraitig
De Schlaie chunnt i fast ganz Europa vor, ooni de Britische Insle, Skandinavie und Griecheland. Si liebt warmi pflanzeriichi Standgwässer mit eme schlammige Grund und bivorzugt flachi Stele. Si cha au i langsame groosse Flüss vorchoo, vor alem i Altloif.
Lebeswiis
D Schlaie lebt vo Wasserpflanze, Würmer und Schnegge. Si vertrait problemloos Temperatuure bis zu 30 Grad. Werds wärmer, grabt si sich in Schlamm ii. Au im Winter, wenns chalt isch, grabt si sich in Schlamm ii und fallt i d Winterstarri. Debii bruucht si fast kann Suurstoff. Im Summer versammlet sich d Schlaie, wo eener en Ainzelgängeri isch, i schattige Plätz i de Nööchi vom Uufer.
D Laichzitt goot vom Juni bis in Augste, bi Wassertemperature vo 19 bis 24 Grad. S Wiibli lait denn bis zonere halbe Milioon Aier, wo a de Wasserpflanze chlebe bliibet. Noch drai bis fööf Tääg schlüüffet denn d Laarfe, wo zwöschet de Wasserpflanze umeschwümet. Äsche wered im dritte Joor gschlechtsriif und chönd 17 Joor alt were.
Meiningen (Vorarlberg)
Moanege (amtlich Meiningen) ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Moanege lit uf 425 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 57,4 % Landwirtschaftsfläch, 16,6 % Wald, 11,0 % Sidlungsfläche und 15,1 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Moanege ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1127 als Maningus.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Moanege ischt dr Thomas Pinter.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Moanege khört zum Bodeseealemannisch.
Emil Brunner
De Heinrich Emil Brunner (* 23. Dezember 1889 z Winterthur, † 6. April 1966 z Züri) isch en reformierte Theolog us de Schwiiz gsi.
De Emil Brunner het z Züri un z Berlin Theologi studiirt. Nach siner Ordination isch er vo 1916 bis 1924 Pfarrer z Obstalden GL gsi. Im Johr 1924 isch er Professor für systematischi un praktischi Theologi an de Uni z Züri worde un isch es bis 1953 blibe.
Er isch einer vo de Mitbegründer vo de dialektische Theologi gsi. Er het di theologisch Richtig witerentwicklet, teilwis gäge d Uffassig vom Karl Barth. Bsunders het de Brunner de frei Wille vom Mönsch betont, was de reformierte Tradition widersproche het. D Vernunft het er sehr hoch gschätzt. So isch de Brunner devo usgange, dass me mit de Vernunft de Wille vo Gott cha wahrnäh.
Bahnstrecke Weil am Rhein–Saint-Louis (Haut-Rhin)
D Baanschtrèggi Wyyl am Rhy–Saint-Louis (Haut-Rhin) odder d Palmrainbaan isch als Strategischi Baan für dütsches Milidär baut worrè un isch nõch èm Ärschtè Wältchrièg è gränzübberschrittèndí Baanvobindig zwǜschè Frankrych un Dütschland. S Mittelschtugg isch schu 1937 stillglait worrè. Hüt wörrèd nu diè beidè Ändschtugg no für dè Güètervokeer bruucht.
Geografischi Laag
D Strèggi hèt s rächtsrheinische Wyyl am Rhy z Baddè mit èm linksrheinischè Saint-Louis (dütsch: Sankt Ludwig) im Obberelsaß vobundè. Chèrnschtugg isch d Palmrainbrugg übber dè Obberrhy knapp nördlich vo dè Basler Stadtgränz gsi.
Vorlauf
Scho 1863 hèn diè Großherzoglich Baddischi Staatsysèbaanè un diè Französischi Oschtbaan è Baanschtrèggi blaant, wo bi Wyyl am Rhy dè Obberrhy übberquerè duèt. Allerdings isch es èrscht 1869 zuè nèrè gegèsitigè Übberykumpft chò. Bim Uusbruch vum Dütsch-Französischè Chrièg 1870/1871 isch dè Bau nit uusgfüürt worrè, dènõch hèn d Gründerkrisè un dè Bau vo dè Basler Vobindungsbaan ab 1873 dè Bau us wǜrtschaftlichè Gründ vohinderèt.
Bau
Am 13. Mai 1874 hèt s Großherzogtum Baddè – als Eigèdümer vo dè Großherzoglich Baddischè Staatsysèbaanè – un s Dütsche Rych – als Eigèdümer vo dè Rychsysèbaanè im Elsaß – èn Staatsvodraag übber dè Bau von èrè eingleisigè, 5,6 Kilometer langè Baanschtrèggi zwǜschè Leopoldshöchi (Wyyl am Rhy) un St. Ludwig ratifizyrt. D Palmrainbrugg, wo beidi Sitè vum Obberrhy mitnand vobundè hèt, isch vorsorglich schu für zwei Gleis uusglait worrè. D Strèggi isch am 11. Februar 1878 offizièll in Bedryb gnõ worrè.
Bedryb
Iri volli Bedütig us dè strategischè Luègi hèt sich zeigt, wo mò 20. Mai 1890 dè Räscht vo dè Strategischi Umgehigsbaanè z Südbaddè in Bedryb gangè isch. Ab dört hèt s Dütsche Rych Truppètranspört un dè Nõchschub für s Obberelsaß, im spezièllè für diè Burgundischi Pfortè un d Feschtung Belfort, vo dè Bundesfeschtung Ulm gwôrleischtet. Ermöglicht worrè isch diè Vosorgungslinniè mit dè Sauschwänzlebaan, dè Gartèbaan un dè Palmrainbaan, mit dènnè mò s Schwyzer Territorium un dè Baanchnotè Basel umgangè hèt un uff d Schwyzer Neutralidät nit länger Rüggsicht hèt nää müèsè. Mit èm Durrèbindè vo dè Donaudalbaan isch denn d Vobindig bis Ulm fèrtig gschtellt worrè. Ab 1906 isch d Palmrainbaan für dè zweigleisigè Bedryb uusgbaut worrè. 1914 sin däglich elf Personèzugpärli uusschlièßlich im Naavokeer übber d Palmrainbaan gfaarè.
D Voruussetzungè hèn sich drastisch gändèrèt, als Dütschland dè Ärschte Wältchrièg volorè hèt. Dè Obberrhy hèt ab 1918 widder d Staatsgränz zwǜschè Dütschland un Frankrych abbildèt, d Strèggi isch dõdemit è internationali odder Gränz-Baanschtrèggi worrè. Dè französische Deil isch vo dè Chemins de fer de l’Est bedribbè worrè. Im Juli 1920 hèt d Oschtbaan Zugbedryb widder uffgnõ, im Johr 1922 isch uff dè dütschè Sitè im Palmrain èn gmeinsamè Gränzbaanhof mit èm Nammè Haltingè Süd (amtlich: Haltingen Süd) yygweyt worrè. Sowoll im Personè- wiè au im Güètervokeer isch Vokeersuffchò minim blibbè. Bim Personèvokeer isch s Fäälè vo durrèlaufendè Zugrelationè umschtändlich, well d Gränzformalitätè im Gränzbaanhof abgwicklèt worrè sin, d. h. alli Passagyr hèn dört müèsè uusschtygè, dè Gränzübbergang passyrè un uff dè andèrè widder yschtyygè. Am 3. April 1937 isch woll mee us bolitischè Gründ dè gränzübberschrittènde Bedrieb ygstellt worrè. Diè Strèggi zwǜschè Hüningè un èm Gränzbaanhof isch stillglait worrè, diè bolitische Gründ hèt mò au dõ dra erkennè chönnè, daß d Drääger vo dè Palmrainbrugg abgrissè hèt, d Bruggèpfyyler zmitts im Obberrhy abber stò lõ hèt, ergo d Strèggi temporär unbefaarbar gmacht hèt. Uff dè dütschè Sitè wörd dè voblibbène Streggèräscht i s Palmrain als Deil vom Aaschlussgleis zum Wyyler Rhyhaffè bruucht, uff dè französischè Sitè git s zwüschè Saint-Louis un Hüningè no Güètervokeer statt.
Vannecourt
Vannecourt (ditsch 1915–18 un 1940–44 Warnhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Vannecourt lijt sìdeschtlich vun Metz ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 213 un 336 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vannecourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1293 àls Warnecuria (1500: Warnecourt, 1543: Vanecour, 1612: Wannecourt, 1613: Vanncourt, Vaincourt, 1614: Vannecour).
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditscha Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vannecourt ghert zem Lorrain.
Flächeninhalt
Flecheninhalt vo verschiidnige ebene geometrische Figure
D Bestimmig vo unregelmässige Flechene macht mä mit dr Planimetrii.
D Flechi under ere Kurve y=f(x) berächnet mä mit Hilf vo dr Integralrächnig.
Wandalen
Wandale sin e grosse germanische Volksschtamm gsi, wo zur Völkerwandrigszyt qweer dur Europa zoge sin, bevor si sich in Südschpanie und Nordafrika nidergloh hän.
Gschicht
As Urhaimet vode Wandale nint mer s nördliche Dänemark aa, wo e Landschaft Vendsyssel haisst. Historisch und archäologisch nochwiisbar sind d Wandale sitem 1. Joorhundert im westliche Poole (Schlesie). Vo dai uus sind si immer mee gege Südoste drängt und sind sogär bis a d Donau gstoosse, wo d Römer si besigt hend und iri baide Könige Raos und Raptos gfangegnoo hend.
Im Joor 406 sind d Wandale mit villne andere Völker, Alane, Gote, Burgunder, Suebe, s Maintal durab zoge und hend bi Mainz de Rii öberquert, wobi de Wandalekönig Godigisel gfalen isch.
Drufabe sind die verschidnige Stämm ziillos in Gallie umezoge, wos grossi Verwüestige agrichtet hend. Schliessli sind all die germanische Stämm öber d Pyrenäe zoge und hend di Iberischi Halbinsle uuftailt. D Vandale und d Alane hend Andalusie öberchoo, d Westgoote Katalonie und d Suebe Galizie. Aber d Vandale sind nöd lang blibe sondern si sind bi Gibraltar öber s Meer uf Afrika und sind den ostwärts zoge bis zum hütige Tunesie. Under em König Geiserich hän d Wandaale in Nordafrika denn es Riich gründet mit dr Hauptschtadt Karthago (Tunis). Vo dert uss sinn si dr Seeräuberey nochegange un hän 455 Rom plünderet.
New Horizons
New Horizons isch e Ruumsonde vo de NASA, wo d Ufgoob het de Chliiplanet Pluto und dem sini Möö Charon, Nix und Hydra z erforsche. Die Sonde isch em 19. Jänner 2006 gstartet und em 14.Juli 2015 inere Distanz vo 12500 km bim Pluto vorbii gfloge. Debii het sii under anderem au Foti vom Pluto und vom Charon gschosse.
Wandalen
Gschicht
S Vandaleriich isch de erscht uabhängig Staat uffem Territorium vum Römische Riich gsi. Alli andere Germanestaate sin formal Föderate gsi, wo zuemindist zum Schin noch ihr Gebiit im Uftrag vum Kaiser verwaltet hän un au römischi Titel gha hän. D Vandale nit. S Vandaleriich isch 534 vum oströmische Riich im e churze Feldzug zruckeroberet worre. D Vandale hän sich bal nooch dr Gründig vu ihrem Riich mit dr iheimische Bevölcherig vermischt un sin spätistens mit dr arabische Eroberig vu Nordafrika gege 700 als Volch ganz verschwunde.
Nu hütte dreit d Provinz "Andalusie" in Schpanie ihre Namme.
D König vo de Wandale
D König vo de Wandale hend sich sitem Gunderich offiziell "Rex Vandlorum et Alanorum" (König vo de Wandale und Alane) gnennt.
Bettendorf (Oberelsass)
Geografie
D Gmein Batterf lijt ìm Sundgöi, sìwe Kilometer sìdeschtlich vun Àltkìrech. D Ill fließt durich dr Bànn vun dr Gmein, dr Ortskarn lijt ìwer em Willerbàch, kurz vor daa in d Ill mìndet. Dr Bànn isch bregt durich s Illdal un d Nawedäler vum Willerbàch un vum Rüederbàch.
Wandalen
De moderni Sproochbruuch
D Wandale sin fälschelicherwys für ihri sinnlosi Zerschtörigswuet berüchtigt. I Würklichkeit hän sich d Wandale nüt andersch wie alli andri verhalte, ihri Plündrig vo Rom isch sogar üsserscht "fridlich" abglôffe. D Redensart: "Die hen ghuset wie d Wandale" isch uf d Französischi Revolution zrugg z führe.
Bettendorf (Oberelsass)
Geografie
D Nochbergmeine vun Batterf sìn Schwobe un Hüsgaie im Nordoschte, Willer im Oschte, Haiflìnge un Granzìnge im Sìdoschte, Rüederbàch im Sìde un Hìrsinge im Weschte un Nordweschte.
Gschìcht
Batterf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 991 àls Bedendorf, 1139 un 1147: Betendorf. Bìs zem Weschtfälische Frìde hàt Batterf züe dr Grofschàft Pfirt ghert.
Ìm Johr 1302 isch z Batterf dì erscht Kirch noogwìse, wu em Heili Martin gewiht gsin ìsch. Ànne 1682 ìsch dodrfir d Église Sainte-Croix (Heilikrizkirch), wie 1841 umgeböie worre ìsch.
S Schüelgebei ìsch 1860 böie worre, àm Ànfàng Ìsch dert öi d Mairie dìn gsin.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Batterf ìsch. Batterf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Batterf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Verkehr
Durich Batterf geht d Départementsstroß D 9b vun Hìrsinge nach Werenzhüse, wie durch s ower Illdàl fiert.
Iller
D Iller isch en rächte Näbefluss vo de Donau. Ire latinische Name isch Hilaria oder au Hilara. D Bezeichnig chunnt vo de Kelte und stammt vom Wort ilara für ‚eilig‘; spöter isch de latinischi Begriff hilaris, wo mit ‚heiter, fründlich‘ übersetzt wärde cha, zur Dütig anezoge worde. I de latinische Vita vom Heilige Magnus wird de Name so düüted, dass si fründlich gnännt wird, grad wil si als wilde Bärgfluss das nid isch. Zur bessere Läsbarkeit wird de Flussname mängisch i Atlante und uf Straßeschilder Jller gschribe.
Vom spate 3. Jahrhundert bis öppe 488 n. Chr. isch si Bestandteil vom römische Verteidigungssystem Donau-Iller-Rhy-Limes gsi. Scho i de Römerzyt het me d Iller ab Kempte, damals Cambodunum, mit Flöße befahre. De Großteil vo irem Lauf bis churz vor Ulm het s Gwässer bis 1821 di chilerächtlich bedütsami Gränze zwüsche de Bistümer Konschdanz und Augschburg bildet.
Funkenfeuer
Dr Funka isch an alta Fürbruch, wo hüt no im schwäbisch-alemannischa Raum (Vorarlberg, Schwiz, Allgäu, Schwobaland), und im Tirolr Obrland und Vinschgau, aber au z Ostfrankriich und bis gi Aache verbreitat isch.
Jeds Johr am Funkasunntig (hützutag oh teilweise am Samstig davor) wörand die sognannta Funka abbrennt. Dr Funka isch an um a Funkatanna kunstvoll ufgschichtata Holzturm, wo uf em Spitz a Hexapuppa (Funkahex) hängt, wo mit Schüßpulver gfüllt isch. Mit dr Obaddämmerung wörand d'Funka untr dr Oga vo dr Dorfbevölkerung azunda. Alle wartan denn uf d'Explosion vo dr Funkahex. Noch dr Explosion vo dr Funkahex würd meistens a Fürwerk abbrennt. Die größta Funka könnan a Höhe vo bis zu 30 Meter erreicha. Obwohl s'Funkafür und d'Hexaverbrennung im Mittlalter ziemli ähnliche Bilder sind, hond se nix mitanandr zum toa.
Vorbereitunga
Bis dr Funka azündat wöra kann, sind einige Vorbereitiga z' treffa. Vor am Zweita Weltkriag sin dia Vorbereitiga meistens vo da Junga us am Dorf gmacht worra. Mittlerwil wörran dia Ufgaba abr immr meh durch guat organisierte Funkazünft gmacht. Traditionell würd am Fasnachtszischtig d'Funkatanna gschlaga. I dr glicha Wocha würd i dr Bevölkerig Brennmaterial gsammlat. Für an Funkabau wörran meistens alte Christböm, Paletta odr andrs Abfallholz gno.
Am Samstig vor am Funkasunntig würd mit am Ufbau vom Funka agfanga. I dr Nacht uf Sunntig passt a Funkawach uf, damit dr Funka net früahzitig vo dr "Konkurrenz" us am Nochburdorf azündat würd. Die wirtschaftlicha Interessa, wo hüt vielerorts mit deam Bruch zemmahängan, hond abr dazua gführt, dass der altherbrochte Streich hüt strofbar isch. I mänge Regione isch friher im Funke au en Raum fir e Wirtschaft iigricht gsi, wo me gwirtet hot, bis de Funke aazunde woren isch (hüt wege de Sicherheit aber meistens i me klaine Feschtzelt nebem Funke).
Am Funkasunntig zühan d'Dorfbewohner und Zuschauer bim Ibruch vo dr Dämmerig mit Fackla zum Funkaplatz. Dr Zug würd oftmols vo dr Dorfmusik, anama Gsangsverein od vo Fackelschwinger begleitat. Wenn sich alle umman Funka vrsammlat hond und d'Dunkelheit ibrocha isch, würd dr Funka unter am Beifall vo dr Zuaschauer azündat.
Bim Funka giits i mänge Gegende, zum Bispil am nerdliche Bodesee, no de Bruuch vum Schiibeschlage, wo brennende Holzschiibe i d Luft gschleideret wered.
Staufen (Grafenhausen)
Geography
Schtaufè lyt uff èm Brändemer Bärg, èn Bärgruggè, wo bi Schtaufè bis zum Schtaufèchopf bi 1037 m Höchi uè gòt. Dè Brändemer Bärg volauft in Nord-Süd-Richtig vo Seebrugg am Oschtzipfel un dè Staumuèr vom Schluchsse wäg bis zum Wyler Witznau im Schlüècht-Dal. Im Weschtè vo Schtaufè thront dè Schtaufèkopf mit èm Funkturm obbè druff übber m Höhèdorf, hinter sèllèm Buggel lyt s Dal vo dè Schwarza un d Schwarzabeggi bi Hüsèrè. Öschtlich vo Schtaufè gòt vo Höchi vom Dorf bi ca. 950 m durab übber Bulgèbach bis i s Mettmadal, wo diè beidè Müllènè im Schwarzwälderdal (Klausèmülli öschtlich vo Bulgèbach, Heidèmülli südöschtlich vo Bulgèbach) vor sich hy klapperèt.
Dialäkt
D Schtaufemer Mundart ghört zum Hochalemannischè. D Isoglossè isch Südschwärzwälder Dialäkt, diè öppis witer nördlich lokalisyrte Hochschwarzwälder Isoglossè mit dè ü-y Luttvoschybig isch dõ nò nit usèzhörè. .
Funkenfeuer
Ursprung
D erst Erwähnung vum Funkefüür stammt us em Johr 1090, wil bim Schiibeschlage oane vu de brennende Schiibe en Brand im Kloster Lorsch verursacht hot. Des zoagt au, das domols s Verbreitungsgebiet vu dem Bruuch greßer war.
Staufen (Grafenhausen)
Ort
Am 1. April 1974 isch Schtaufè uff Grõfuusè ygmeindet worrè. Sèll isch è baar Johr in Frõg gschtellt worrè, i dèm sich die ehemòls sèlbschtändigè Gemindè uff èm Brändemer Bärg zämmè duè hèn un è Yschprõch gegèd Gmeindereform vo 1975 hèn wellè erhebbè. S Zyl isch gsi, è Gmeinde Brändemer Bärg z etablyrè, wo uss dè Anrainerört Schönèbach, Schtaufè, Brändè und un Berau hèt söllè bschtò. Diè Korrektur isch am Ènd nit durrègfüürt worrè, well diè beidè gröschtè Dörfer Berau un Brändè sich im letschtè Moment widder zruggzogè hèn.
Vokeer
Schtaufè lyt a dè K 4989, dè Chraisschtrõß, wo in Nord-Süd-Richtung übber dè Brendèmer Bärg vo Seebrugg im Nordè bis zum Wyler Witznau im Südè. Selli Chreisschtrõß vobindet Schönèbach übber Schtaufè mit Brändè im Südè vo Schtaufè. Vo dè Dorfmitti vo Schtaufè gòt è Ortsvobindungsschtrôßli abbè bis Bulgèbach un vo dört èn Bachdobel abbè bis zu dè Klausèmülli odder a dè Mettmahaaldè abbè bis zu dè Heidèmülli, wo s Aaschluss git widder uff Brändè übber diè Innerè Hööf odder uff Buggèrièd, èn witèrè Ortsdeil vo Grõfuusè.
Funkenfeuer
Ursprung
De Funkebruuch isch also noochwiislich scho aalt, aber sin Ursprung isch it ganz klar. Es git dazua zahlreiche Thesa, wo die Herkunft vom Funkabruch z'beschrieba vrsuchan. Vielfach wörrand dabei eigene (zeitgenössische) Ideologia und Interessa inneinterpretiert. D'landlöfige Moanig, dass as Funkaabrrenna an altherbrochta Bruch zur Vertreibung vom Winter isch, isch wissenschaftlich net haltbar. Dia Dütung isch oh bim Landeshistoriker und Priester Josef Thaler z'finda, wo inam Gedichtle mit am Titel "Lertha" us am Johr 1798 d'Funkafür im christlicha Sinn interpretiert hot. Er hot dr Bruch als Rest us am Heidatum gseha, wo vo dr gegawärtiga "Enkel" jedoch zum Lob Gottes und zur sittlicha Hebung durchgführt worra isch. Am Gedicht hot dr Thaler a historische Dütung beigfügt:
Die heidnische Interpretation isch im 19. und frihe 20. Johrhundert au vu de Wisseschaft stark verbreitet wore, lot abr Übrlieferung und Termin völlig ussr Acht. S'Abbrenna vom Funka stoht vielmeh im enga Zusammahang mit am Fasching. Sicher isch, dass s Funkefür mit sim Termin am Suntig noch em Äschermigde uf de frihere Aafang vu de Fasteziit zruckgoht (deshalb au d regionale Bezeichnung Alte Fasnet). Scho uf de Synod vu Benevent im Johr 1091 isch der Termin uf de Äschermigde verlegt wore, de Funkebruuch mus also elter si. D neiere volkskundliche Forschung moant, dass er letschtlich uf hüt no z Oberitalie erhaltene Füür zum römische Johresaafang am 1. März zruckgoht, wo no im frihe Mittelalter i de christlich Kalender integriert wore seied.
Ußerdem diant dr Funka zur Verbrennung vo Unrat und hot so a übrus profane Funktion, wo in Vrbindung mit am Frühjohrsputz vom Hus und Bünd stoht. Wenn des au hüt verboten isch, wörrand aber vielerorts no die alta Christböm im Funka vrbrennt.
Z Wien giits de Bruuch au, er isch dert aber erst vor eme klaine Wiile durch Vorarlberger i de Hauptstadt iigfüeuhrt wore.
Carl Hess
Dr Carl Hess (* 23. Merz 1859 z Basel; † 18. Februar 1912 z Bärn) isch e Schwiizer Musiker gsi.
s Läbe
Dr Carl Hess isch dr Soon vom Lehrer Johann Wahrmund Hess und vo dr Maria Rüetschi gsi. Er het Musigunderricht gnoo und Giige und s Orgelespiil gleert. Wärend em Studium a dr Uni Basel het er im Orcheschter vo dr Allgemäine Musiggselschaft Basel gspiilt. Ane 1880 isch er uf Leipzig a d Uni und a s Konsi go underrichte.
1882 isch er Organischt am Bärner Münschter worde, und er het a dr Uni Bärn und a dr Musigschuel glehrt. Er isch au dr Dirigänt vom Bärner Männerchoor gsi. Ane 1884 het er d Maria Rüetschi ghürootet.
Dr Nachlass vom Carl Hess lyt im Schwiizerische Literaturarchyv z Bärn. Es het drinn Wärch für Instrumentaalmusig und für Gsang.
Büblikon
Büblike isch en Ortschaft i der Gmeind Wooleschwyl im Kanton Aargau.
Früener isch es au en eigeti Gmeind gsi, wo de ufe 1. Jänner 1906 mit der Nochbergmeind Wooleschwyl zämegleit worden isch.
S Doorff lyt i der Nööchi vo Melige. Es chunt im ene Dokumänt vo anne 924 s eerschte Mol vor. Vo 1415 bis 1798 isch s i der Gmeine Herrschaft Freie Ämter gsi, 1803 isch s en aargauischi Gmeind worde.
Veda
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
Dr Weeda oder d Weede (Sanskrit, m., वेद, veda „Wüsse“, „häiligi Leer“) isch e Sammlig vo religiööse Text im Hinduismus, wo ursprünglig mündlig überliiferet worde isch, spööter denn ufgschriibe worde isch. E Hufe hinduistischi Ströömige überliifere e grundleegendi Autoridäät vom Weeda. Dr Kärn vom Weeda bildet die mündligi Dradizioon vo de Schruti, das si Gsäng, wo de Rischi (müstischi wiisi Manne) offebaart worde si. Wil es sich um e Dradizioon vo weedische Gsäng handlet, wo s wichdig isch ass mä sä genau rezitiert, si si ganz genau mündlig überliiferet worde. S Wüsse jet mä ursprünglig nume noch eme Iniziazionsritus an „Zwäimolgeboorene“ (dvija) döfe witergee. Vo öbben em 5. Joorhundert noch dr Zitewändi si äinzelni Värs vermuetlig au ufgschriibe worde, aber mä het si immer no as braamanischs Ghäimwüsse aagluegt. No bis in d Modärne häi d Bramaane dr Buechdruck vo weedische Überliiferige skeptisch aagluegt. Au hüte git s immer no Bramaane, wo d Weede uswändig chönne.
Es git vier Weede: Rigveda, Samaveda, dr wiss und dt schwarz Yajurveda und dr Atharvaveda. Mänggisch säit mä de Agamas, wo sich d Tantra-Leer us ene entwigglet het dr fümft Weeda.
D Begriff „Weeda“ und „weedisch“ wärde z Indie au im witere Sinn mit dr Bedütig „Wüsse“ brucht und bezien sich nit nume uf d Dradizioon vo de weedische Gsäng, sondern uf alles religiööse und wältlige Wüsse überhaupt.
D Dradizioon vo de weedische Gsäng het 2003 d UNESCO in d Sammlig vo de Mäisterwärk vom mündlige und immaterielle Erb vo dr Menschhäit ufgnoo und 2008 in die repräsentatiivi Liste vom immaterielle Kulturerb vo dr Menschhäit.
Gschicht
D Zit vo de Weede het um 1500 v. d. Z. mit dr Iiwanderig vo de Arier (Arya) in die nördlige Flusseebene vom Indus und vom Ganges aagfange. In dr früeweedische Zit (1500–1000 v. d. Z.) isch vo 1200–1000 v. d. Z. die ersti mündligi Sanskrit-Überliiferig vo dr Rigweeda entstande, spööter vo dr Sama-, Yajur- und dr Atharvaweeda. Vereert worde si Rita, Varuna, Mitra, Indra und d Naturchreft Ushas, Agni und Surya. S wichdigste Opfer isch s Soma-Opfer gsi mä het an en Uferstejig mit eme Lääben noch em Dood glaubt.
In dr spootweedische Zit (800–600 v. d. Z.) het sich die indogermaanischi Kultuur vo de Arier im Gangesgebiet bis in d Gegend vom hütige Delhi usbräitet. Indoaarischi Fürstedümer und Stämm häi underenander um d Vormacht kämpft. D Weede wärde vo Brahmaane as „vorwüsseschaftligi Wüsseschaft“ in dr mündlige Ritual-Liddratuur (Brahmanas) usgläit. In dr müstische Überliiferig vo de mündlige Upanishaade (ab 800) wärde d Weeden vo Brahmaane und vo Laie usgläit. D Upanishaade häi e Beziejig zu de Brahmanas und häi spööter zum Yoga gfüert. Es het sich e häiligi Kasten-Ornig us Kshatriya (Chrieger), Brahmaane (Briester), Vaishya (Buure), Shudra (Underworfene) und Parias (Chasteloose) iigrichdett.
Kwelle
Dr Ardikel «Veda» uf dr dütsche Wikipedia
Saint-Cosme
Saint-Cosme (els. Sàm Koschma, dt. Sankt Kosman) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Saint-Cosme lijt àn dr Burgundische Pfort àn dr Grenz zue dr Region Franche-Comté. Ìm Oschte vun dr Gmein fließt dr Tröibàch, wie ìn d Làrg mìndet. Nochbergmeine vun Saint-Cosme sìn Bellemagny ìm Norde, Gavenàtt ìm Oschte, Bruckedswiller ìm Sìde, Reppe ìm Sìdweschte un Vauthiermont ìm Weschte.
Gschìcht
Saint-Cosme ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 14. Jh.àls Engelsmarswiller (15. Jh. Gumpfharczwilr, 1441 Rector in Engelmanswilr sancti Cosme, 1576 S. Gosman, 1579 S. Cosman).
Verwàltung
vun Saint-Cosme ìsch. Saint-Cosme ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Saint-Cosme ghert zem Franc-comtois.
Zelt-Musik-Festival
S Zält-Musik-Feschtival (dt. Zelt-Musik-Festival, churz ZMF) findet syter anne 1983 im Juni oder Juli z Fryburg statt. S goht rund drei Wuche un het all Johr bis zue 120.000 Bsuecher. In verschidene Zält un uf Freiluftbihne wird e bunt Programm us Musik, Chunscht, Theater, Kabarett un Sport bresäntiert. No Aagabe vum Veraastalter isch s grescht un eltscht Musikfeschtival z Bade-Wirttebärg. S ZMF läbt vu sym braite Späktrum us allne Musiksparte. Iber d Johr hän iber 600 regionali Chinschtler un Star us aller Wält en abwächsligsrych Programm us Klassik, Jazz, Rock, Pop, Wältmusik, Chlaichunscht un Chinderprogramm bote. Doderby sin e Hufe Newcomer gferderet wore.
Bsundersch Feschtival isch ass dr Zuedritt zum Gländ nyt choschtet. Näbe dr baide große Veraastaltigszält - em Zirkus- un em Spiegelzält - mit dr Konzärt, het s no anderi Bihne im Freie un e Bihni im e Zält, wu dr ganz Dag choschtelosi Konzärt, Chlaichuscht un Jugedkultur-Aktione z sää sin, Syter 2008 schafft s ZMF au mit em Juged-Bildigswärch zäme im Rame vum Programm Youngstars in Action.
Gschicht
S Feschtival isch anne 1983 vum Alexander Heisler grindet woren as Furtsetzig vu dr Raie Klassik & Jazz, wu syt dr 1970er Johr an dr Universitet Fryburg veraastaltet woren isch. S erscht Feschtival 1983 het uf em Alte Mässblatz (Gaschtronomy- un Zirkuszält) un vor em Fryburger Theater (Spiegelzält) stattgfunde. Im Johr 1984 sin di drei Zält im Eschholzpark bim Tächnische Rothuus ufgstellt wore. Syier 1985 wäre d Zält uf em Riselfäld bim Mundehof ufböue. Wel s dert kai rächte Parkblatz het, isch zäme mit dr Fryburger Verchehrs-AG s Kombiticket entwicklet wore: d Yydrittscharte isch glychzytig au ne Fahrschyy. Dodermit isch s ZMF ain vu dr Vorryter fir dr Umwältschutz bi Veraastaltige gsii.
In dr 1990er Johr hän d Veraastalter mit große finanziäll Probläm z due ghaa. Dr Dregerverain un dr Veraastalter vum ZMF hän am 22. Septämber 2006 e vorlaifige Insolvänzaadrag meiße stelle, untere anderem wel si z wenig Charte verchauft ghaa hän. Syter anne 2007 wird s ZMF vu dr Zelt-Musik-Festival GmbH veraastaltet, wu zue aim Drittel dr KOKO & DTK Entertainment GmbH ghert. No dr zwai seli erfolgryche Johr 2012 un 2013 het si s Feschtival au 2014 bi dr Bsuecherzahle uf hochem Niwoo stabilisiert.
Uf em Zält-Musik-Feschtival sin Chinschtler un Band wie Jethro Tull, Hannes Wader, Juliette Gréco, Gregory Porter, James Brown, Loriot oder Ten Years After, aber au Sasha, Fettes Brot, Katzenjammer, Annett Louisan oder Juli ufdrätte.
Anne 2009 sin 34.000 Zueschauer uf s Feschtival chuu, im Johr 2010 40.000, 2011 42.000. . Im Schnitt sin s in dr letschte Johr 40.000 Kunzärtbsuecher un iber 100.000 anderi Bsuecher uf em Feschtivalgländ gsii. In dr erschte 30 Johr vum Feschtival het s no Aagabe vum Veraastalter 540 Däg Musik gee, 2000 Veraastaltige un iber 500.000 Kunzärtbsuecher. Insgsamt sin s iber 3 Millione Feschtivalbsuecher gsii un 22.000 Chinschtler. Anne 2015 sin vor em Aafang vum Feschtival scho zwelf Kunzärt uusverchauft gsii, unter anderem s Ufmachkunzärt mit em Andreas Bourani.
In dr Johr 2020 un 2021 isch s ZMF wäg dr Corony-Pandemi abgsait wore.
Rheinischer Fächer
Ryynische Fächer (dt. Rheinischer Fächer) nännt mer in dr Sprochwisseschaft e Biet im Weschte vum dytsche Sproochruum zwisch em Siidniiderfränkisch im Noorde un em Ryyfränkisch im Siide. In däm Biet isch di Zwoot Lutverschiebig, gnauer d Tenues-Verschiebig, nume dailwyys durgfiert, je wyter in Richtig Noorde umso weniger. Dr Ryynisch Fächer bstoht us ere Serie vu Isoglosse, wu as Hauptkriterium fir d Yydailig vu dr weschtmitteldytsche Dialäkt diene.
D Dialäkt, wu im Ryynische Fächer liige, ghere zum Mitteldytsch, uußer dr Dialäkt zwische dr Uerdinger Linie un dr Einheitsplurallinie im Norde (Kleverländisch, Oschtbergisch), wu zum Niiderfränkisch zelle.
Dr Name Ryynische Fächer chunnt dohär, ass d Isoglosse vu dr Tenuesverschiebig vu Oschte här (Oschtniiderdytsch/Oschtmitteldytsch) mee oder weniger idäntisch verlaufe mit dr Benrather Linie un sich derno aber bi Kassel in Richtig Ryy allmee uffächere no Noorde un Siide. Dr Uusdruck stammt vum Theodor Frings, wu ne in syym Wärch Sprache und Geschichte vu anne 1956 zem erschte Mol brucht het.
Dr Ryynisch Fächer goht vu Krefeld-Uerdingen, Düsseldorf-Benrath, Köln, Bonn, Bad Honnef, Linz, Bad Hönningen, Koblenz un St. Goar bis uf Speyer, geografisch vum Niideryy iber d Kölner Bucht, d Eifel, dr Westerwald, dr Hunsrück bis in Oberryyebeni.
1:Niiderfränkisch
2:Siidniiderfränkisch (Limburgisch)
3:Ripuarisch
4:nerdligs Moselfränkisch
6:Ryyfränkisch]]
Fischbach
z Luxeburg
Lueg au:
Utzenfeld
Utzefäld (IPA: ['ʊʦə,fæld], amtlig Utzenfeld) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach und Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.
Im Gmeindegebiet liige zwei Naturschutzgebiet, di Großi Utzefluh uff 750 Meter und di Kleini Utzefluh uff 650 Meter über em Meer. Mer hät si wäge de bsundere Fauna 1940 under Naturschutz gstellt. Durch de Lag vom 84 Hektar große Gebiet findet mer dört etwa 250 Pflanzearte uss Mittel- und Südeuropa. S isch hütt au e Sehenswürdigkeit vo Utzefäld.
Geografischi Lag
Utzefäld isch im Belcheland im Naturpark Südschwarzwald, nit wit vom Fäldberg. Höchste Punkt isch d Dalaue (560 Meter), diefste Punkt d Hochalm "Knöpflesbrunne" (1124 Meter). De Ort isch e staatlig anerkännte Erholigsort. Nochbergmeinde sin Wiede im Norde, Todtnau im Oste, Tunau und Schönau im Schwarzwald im Süde und Aitere im Weste. Zu de Gmeind ghöre s Dorf Utzefäld und de Zinche Königshütte, wo zum Deil au uff Wiedener Bode litt.
Gschicht
Zum erschte Mol erwähnt worre isch Utzefäld als "Uczenvelt" (=Fäld vom Uzzo) im Johr 1294, wo s im Chloster St. Blasie ghört hät; ab 1368 sin d Habsburger Schutzherre gsi und s Dorf hät zu Schönau ghört. Im drizähnte Johrhundert hät mer in de Utzefälder Flur Silber abbaut, ball hät s mehreri Erzmiehle im Dorf ge. Sälli Zit isch durch de Drißigjöhrige Chrieg und de Entdeckig vo Amerika vorbygange. Nochdem mer im 19. Johrhundert agfange hät, uss de Erzgrüebe Flussspat und Schwerspat z gwinne, isch Utzefäld im Johr 1942 zum Zäntrum vo de Mineralgwinnig in de Gegend worre. Im Johr 1974 isch s Bergwerch endgültig stillglegt worre. Im Johr 1806 isch Utzefäld mit em ganze Brysgau zämme badisch worre. 1809 hät s sich vo de Dalvogtei Schönau abtrännt. Sit 1971 isch Utzefäld Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald. Im Johr 1994 isch zum 800-jöhrige Jubiläum e Dorfchronik gschribe worre.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wirtschaft
Lang isch d Landwirtschaft d Beschäftigung vo de Utzefälder Bevölcherig gsi, im 19. Johrhundert isch au Wäberei und Spinnerei uffcho. Hütt git s e Diefbaufirma, mehreri Chunschtstoffbetrieb und e Elektrizitätswerch. Dezüe chömme fümf Gastronomyundernehme. Sit 1976 git s e Chinderschüel. E Grundschüel git s z Wiede; Hauptschieler und Gymnasiaste gönn uff Schönau, Realschieler uff Zell.
Vantoux (Moselle)
Vantoux (ditsch 1915–18 un 1940–44 Wanten) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Vantoux lijt e bààr Kilometer nordeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 171 un 258 m ìwer em Meeresspiejel. Nochbergmeine sìn Saint-Julien-lès-Metz ìm Nordweschte, Vany ìm Norde, Mey ìm Oschte, Metz ìm Sìde un Nouilly un Coincy ìm Sìdoschte.
Gschìcht
Vantoux ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Vento un Ventos (1128: Ventous, 1146: Ventoy, 1147-58: Ventousa, 1161: Ventous, 1165: Ventoso, 1173: Ventos, 1226: Vantox, 1269: Ventouz, 1327: Ventos, 1335: Vantouz, Vantous, 1510: Ventoux, 1544: Vantou, 18. Jh.: Vantoux).
Verwàltung
vun Vantoux ìsch. Vantoux ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vantoux ghert zem Lorrain.
Mellau
Melle (amtlich Mellau) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Melle lit im Breagazerwald uf 688 Meter Höhe an dr Breagazer Ach. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 7,9 % Landwirtschaftsfläch, 36,5 % Wald, 41,2 % Alpa, 0,4 % Sidlungsfläche und 14,0 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Melle ischt us ra Vorsäßsidlig vo Schwarzenberger Buura entstanda, wo im 13. Jh. in dr Au a Kapelle bout hond.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Melle ischt dr Tobias Bischofberger.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube