cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geschichte der Schweiz
Im Ancien Régime 1712–1798
Die ziitgenössische Dichter und Glehrte hai die ächte oder iibildete schwizerischen Eigenarte verdeidiget und so isch zum erste Mol e Schwizer Nationalbewusstsii entstande. 1761/62 hai sich die patriotische und ufklärerische Strömige manifestiert in der Gründig vo der Helvetische Gsellschaft, wo sich für Freiheit, Toleranz, d Überwindig vo de Standesunderschiid und dr patriotische Verbundeheit vo de Eidgenosse iigsetzt het. In der zweite Helfti vom 18. Johrhundert het d Lidderatur au s Motiv vo der gmeinsame ‹heldehafte› Vergangenheit vor Marignano entdeckt, wo denn as «Schlachtegschicht» bis ins spoote 20. Johrhundert s Gschichtsbild vo der Schwiz bestimmt het. Dank dere gmeinsame idealisierte Vergangeheit het me so en Usenandersetzig mit der schwiirige Zit vo de konfessionelle Spannige chönne vermiide.
Vo dr Helvetische Revolution bis zum Bundesstaat, 1798-1848
1798 isch die Alti Eidgenosseschaft, währed em Franzoseniifall, vo Frankriich, resp. vo Druppe vom Napoléon Bonaparte bsetzt worde und noch em französische Vorbild isch der zentralistisch Eiheitsstaat, die Helvetischi Republik gründet worde. D Kantön, wo bis denn autonomi Staate gsi si, si zu Verwaltigseiheite degradiert worde und me het se wie z Frankriich d Départements neu iideilt. Underdanegebiet si zu neue Kantön worde: Léman, Oberland, Aargau, Säntis, Linth, Thurgau, Bellinzona, Lugano, Baden und Fricktal und die Drei Bünd zu Rhätie, und die alte Innerschwizer Kantön zu Waldstette vereinigt worde. Genf, Mülhuuse und der Jura mit Biel si zu Frankriich cho; Neueburg isch preussisch bliibe und het kei Verbindig mit der Schwiz meh gha. D de facto Hauptstadt isch Aarau gsi. Zwüsche 1799 und 1803 het s in der Helvetische Republik vier Staatsstreich gee (under anderem het der Waadtländer F. Laharpe d Eleiherrschaft noch em Napoleon sim Vorbild z Frankreich welle. ), d Iideilig vo de Kantön und au d Verfassig si e baar mol veränderet worde.
1802 si die französische Druppe abzoge und es isch zum ene churze Bürgerchrieg («Stäcklichrieg») zwüsche de Unitarier, wo für e Zentralstaat noch französischem Vorbild iidräte si, und de Föderaliste, wo de Kantön meh Autonomii hai welle verschaffe und wo wenigstens e Deil von ene die alte Kantön und s Ancien Régime het welle widerherstelle. D Unitarier hai wäge de stark verwurzlete föderale Draditione wenig Understützig vo der Bevölkerig übercho und hai dr Chrieg verlore. Erst wo dr Napoléon Bonaparte 1803 iigriffe het, isch d Schwiz wider zur Rueh cho. Er het die politischi Elite vo der Schweiz z Paris an der Helvetische Consulta versammlet und het von ere e neui, föderalistischi Verfassig lo usarbeite, won er de Schwizer as Mediationsakte präsentiert het. Si isch e Kompromiss gsi zwüsche däm, wo d Unitarier hai welle verdeidige, und däm, wo d Föderaliste hai welle iifüehre. D Sälbständigkeit vo de Kantön isch wider sterker worde, und der Eiheitsstaat isch zum Staatebund worde. Die «Schwizerischi Eidgenosseschaft», so der neu offizielli Staatsname, het noch der Mediationsakte XIX Kantön gha, und deren ihri Verfassige si au in der Mediationsakte enthalte gsi und hai de Kantön grossi Freiheite in dr Gstaltig vo ihrem politische Läbe glo. Die XIII alte Kantön si wider härgstellt worde. Neu drzue cho si d Kantön Sanggalle, Aargau, Thurgau, Tessin und Waadt. S Wallis isch wäge der strategische Bedütig vom Simplonpass für Frankriich zerst en unabhängigi Republik worde und denn isch s 1810 vo Frankriich anektiert worde.
Bis zur Niiderlag vom Napoleon in de Befreijigschrieg im Herbst 1813 isch d Schwiz e Vasallestaat vo Frankriich gsi. Schwizerischi Truppeverbänd und Söldner si bim Chrieg z Spanie drbii gsi und hai au am Russlandfäldzug mitgmacht. Im Dezämber 1813 het sich s schwizerische Staatswäse, wie s dr Napoleon konzipiert gha het,  under em Druck vo der innenpolitische Gegerevolution und de Druppe vo der sächste Koalition, wo aagruckt si, ufglöst. Zwüsche de alte und de neue Kantön het s für e Zitli beträchtligi Spannige ge, wil die reaktionäre alte Ort ihri Underdanegebiet zrugg hai welle, und d Schwiz isch vor eme Bürgerchrieg gstande. Die siigriichi Koalition vo de Grossmächt het aber Druck uf d Schwizer usgüebt, und d Kantön, wo im Bundesverein vo 1813 nume lugg organisiert gsi si, hai sich im Summer 1814 änger zsämmegschlosse, so dass am 7. August 1815 mit de Kantön Genf, Wallis und Neueburg, wo neu drzue cho si, 22 Kantön mit em sogenannte Bundesvertrag d Schwiz wider as Staatebund konstituiert hai.
1815 het dr Wiener Kongräss die innere und üssere Gränze vo der Eidgenosseschaft anerkennt, wie si zum grösste Deil bis hüt no bestöhn. Gämf, Neueburg und s Wallis si Vollkantön worde. Bärn isch für e Verlust vo der Waadt und vom Aargau mit Gebiet vom ehemolige Fürstbistum Basel im Jura, d Stadt Biel inklusiv, entschädigt worde. Der nördligi, katholischi Deil vo däm Gebiet bildet hüte dr Kanton Jura. D Schwiz hät no gärn wiiteri Gebiet in ihrer Umgäbig erworbe, öbbe d Umgäbig vo Gämf, d Stadt Konstanz oder s Veltlin, das isch ere aber nid glunge. Für zum s strategisch wichtige Alpegebiet us em Iiflussberiich vo Frankriich z löse, hai d Grossmächt die «immer währendi bewaffneti Neutralität» vo der Eidgenosseschaft anerkennt.
Im Sonderbundschrieg hai die liberale Chreft die katholisch-konservative im ene churze Chrieg underworfe und ihne e neui Verfassig ufzwunge, wo d Schwiz in e Bundesstaat verwandlet het, und em Bund d Kompetänze in Ussepolitik, Armee, Gäldwäse und e baar andere, gsetzlig bestimmte Beriich ge het.
Gründig und Konsolidierig bis zum Erste Wältchrieg
Die Radikale und die Konservative hai sich noch 1848 uf dr Kantonsebeni witer bekämpft. Vo 1863 aa isch zuesätzlig e neui sogenannti Demokratischi Bewegig ufcho, wo sich für en Übergang vo der representative zur diräkte Demokratii und für wirtschaftlig-soziali Reforme iigsetzt het. D Demokrate hai Ufdriib übercho, wil die soziali Froog wäge der Industrialisierig immer dringender worden isch, und der Arbeiterbildigsverein Grütli, wo 1838 gründet worden isch, und linggi Idealiste hai die radikal-demokratische Fordrige understützt. Einzelni Kantön hai zwar Schutzbestimmige für Fabrikarbeiter und Chinder erloo (→ Glarner Fabrikgesetz vo 1864), d Problem vo der Arbeiterschaft si aber dringend bliibe. Schrittwiis hai d Demokrate Verfassigsrevisione in de Kantön erkämpft, wo z. B. z Züri 1869 d Iifüehrig vo der Volksinitiative, s obligatorische Gsetzesreferendum und d Volkswahl vo der Regierig zum Inhalt gha hai. Noch eme erste, gschiterete Versuech 1872 isch denn 1874 au d Bundesverfassig im Sinn vo de Demokrate revidiert worde. Die neui Verfassig het näben em Usbau vo der diräkte Demokratii au e Zentralisierig vom Armeewäse und en allgemeini Vereiheitligung vom Rächt brocht.
1873 isch au in der Schwiz wägen em Unfehlbarkeitsdogma vom Erste Vatikanische Konzil e «Kulturkampf» zwüschen em Staat und der katholische Chille usbroche. Es isch primär um en Iifluss vo der Chille im neue, liberal-säkulare Staatswäse gange. E chliinere Deil vo de römisch-katholische Gläubige het sich abgspaltet und die neui Christkatholischi Chille bildet. Starki Spannige zwüsche der römisch-katholische Chille und de liberale Kantön het s im Gebiet vom Bistum Basel gee, bsunders im katholische Nord-Jura, wo vom reformierte Bärn beherrscht worden isch. Der Kulturkampf het si Niiderschlag in der Bundesverfassig vo 1874 gfunde, zum Bispil im Verbot vom Jesuitenorde, in der Iifüehrig vo der zivile Hürot und der Gwährig vo der volle Glaubens- und Kultusfreiheit.
Geges Ändi vom 19. Johrhundert si die traditionelle Komfliktlinie zwüsche de Liberale und de Konservative ufgweicht worde, wo d Arbeiterbewegig ufcho isch. 1888 hai sich kantonali Arbeiterparteie zur Sozialistische Partei (SP) zsämmegschlosse, der hütige Sozialdemokratische Partei. Numen e baar Johr druf hai sich au die konservative und liberal-demokratische Bewegige uf nationaler Ebeni zu Parteie zsämmegschlosse: 1894 si die Freisinnig-demokratischi Partei (FdP) und die Konservativ-Katholischi Partei (KK), die hütig Christlichdemokratischi Volkspartei (CVP), gründet worde. D Bundespolitik isch zu sällere Zit mit dütlige Mehrheite vo de Freisinnige, de Gründer vom liberaldemokratische Staatswäse, dominiert worde. 1891 het d Bundesversammlig dr Luzärner Joseph Zemp as erste Katholik und Verdräter vom gmässigte Flügel vo der katholisch-konservative Bewegig in Bundesrot gwehlt. Dodrmit het d Integration vo de konservativ-katholische Chreft, wo 1848 und 1874 underläge si, im Bundesstaat agfange.
Nochdäm die erste kantonale Briefmarke, d Züri 4 und Züri 6, 1843 usegee worde si, isch scho 1848 die Schwizerischi Post gründet worde. Ebefalls im 19. Johrhundert, am 9. August 1847, isch im Zug vo der allgemeine Industrialisierig vom Land d Iisenbahnlinie zwüsche Züri und Bade eröffnet worde, die ersti Linie, wo ganz in der Schwiz verloffen isch, und wo im Volksmund dr Name «Spanisch-Brötli-Bahn» übercho het. E baar Johr vorhär isch Basel scho dur e französischi Bahnlinie mit Strossburg verbunde worde. Der Usbau vom schwizerische Bahnnetz isch zerst vo private Bahngsellschafte vorwärtsdriibe worde. Noch schwere politische und wirtschaftlige Usenandersetzige um e Bahnbau si vili Iisenbahngsellschafte in de 1870er Johr in e Krise cho. Drotzdäm isch 1882 d Eröffnig vo der Gotthardbahn mit finanzieller Hilf vo Dütschland und Italie glunge. Noch 1898 si d Bahne schrittwiis bis 1909 verstaatligt und in die Schwizerische Bundesbahne (SBB) überfüehrt worde.
In wirtschaftliger und sozialer Hisicht isch die zweiti Helfti vom 19. Johrhundert dur d Industrialisierig vom schwizerische Mittelland und enere starke Zuenahm vo der Bevölkerig prägt. D Schwiz isch vom Agrarland zum Industriistaat worde. Bis zum Erste Wältchrieg isch d Textilindustrii in der Ostschwiz füehrend gsi. Noch ihre het sich d Maschinenindustrii und, vor allem z Basel, die chemischi Industrii entwigglet. Wo d Elektroindustrii ufcho isch, het me zwüsche Rhiifälde im Aargau und Rhiifälde im Badische s erste grosse europäische Flusschraftwärk baut, bald si no vili chliineri und grösseri Wasserchraftwärk zur Erzügig vo Strom für d Textil- und d Aluminiumindustrii, spöter au für d Privathuushalt und d Bahne in Bedriib gnoh worde. In der Landwirtschaft isch der Chornaabau wäge de billigere Import immer meh zugunste vo der Milch- und Vehwirtschaft ufgee worde. Chäs, Schokolade und Kondänsmilch si zu wichtige Exportgüeter worde. Drotz em industriellen Ufschwung si aber vili Schwizer und Schwizerinne vo de schlächte wirtschaftlige Verhältniss zur Uswanderig uf Nord- und Südamerika und noch Russland zwunge gsi. D Landflucht het e starks Wachstum vo de Stedt bewirkt, so dass der prozentuali Aadeil vo der Stadtbevölkerig an der Gsamtbevölkerig zwüsche 1850 und 1920 vo 6,4 uf 27,6 Prozänt aagstiigen isch.
Uf d Initiative vom Gänfer Henry Dunant (1828–1910) isch 1863 z Gämf s spötere Internationale Komitee vom Rote Chrüz gründet worde. Mit dr Gämfer Konvention, wo bis 1868 alli europäische Staate biidräte si, isch s Rote Chrüz as Hilfsdienst vo der Armee anerkennt und der Sanitätsdienst neutralisiert worde. As Sitz vom Rote Chrüz isch Gämf zur Metropole mit internationaler Usstrahlig worde und het bis ins 20. Johrhundert wiiteri wichtigi internationali Organisatione azoge.
Im Erste Wältchrieg
Währed em Erste Wältchrieg het d Schwiz die bewaffneti Neutralität bewahrt. Under em General Ulrich Wille isch d Gränze bsetzt worde. Der Schlieffen-Plan vo de Dütsche, wo scho vor em Chrieg bekannt gsi, isch het vorgseh, Frankriich über Belgie und nit über d Schwiz azgrife. Es het zwar französischi und italiänischi Plän ge, d Mittelmächt vo Süde dur d Schwiz azgrife, aber d Schwiz isch vo militärische Übergriff uf ihr Territorium verschont bliibe.
Fast gföhrliger für s Bestoh vo der Schwiz isch die politischi und kulturelli Spaltig vom Land der Komfliktlinie Dütsch-Wälsch noch (→ «Röstigrabe») und zwüsche de Bürgerliche und de Sozialiste gsi. Deil vo der Dütschschwizer Bevölkerig hai mit de Mittelmächt (vor allem mit Dütschland) sympatisiert, während in der Westschwiz Frankriich unterstützt worden isch. Bsunders die dütschschwizerischi Militärelite um dr General Wille und dr Generalstabschef Theophil Sprecher von Bernegg isch noch der «Obersten-Affäre» in der Westschwiz under Verdacht gstande, mit Dütschland oder mit Östriich-Ungarn z paktiere.
S Verdraue vo der Bevölkerig in s Schwizer Militär und d Politik isch wiiderholt vo Affäre und Skandal erschütteret worde. So het 1917 dr Bundesrot Arthur Hoffmann brobiert zwüsche Russland und Dütschland z vermittle. Dr Hoffmaa het schliesslig uf Druck vo der Entente müesse zruggdräte, wil men im vorgworfe het, Dütschland zun ere Entlastig an der Ostfront welle z verhälfe.
Während em ganze Chrieg het d Schwiz humanitäri Dienst aabote, so bi der Heimschaffig vo Zivilinternierte vo beide Siite, der Organisation vom Verwundete-Usdusch und em Agebot vo Erholigs-Ufenthalt für Verwundeti in Kurort. En andere Aspäkt vo dr schwizerische humanitäre Politik het aber no grösseri Konsequänze gha: d Asylpolitik, oder wenigstens ei bestimmte Fall drvo. Zwüsche 1914 und 1917 het der spöter russisch Revolutionsfüehrer Lenin as Flüchtling in der Schwiz gläbt. 1917 isch er vom Dütsche Riich uf Schwede dransportiert worde und vo dört isch er uf Russland gange, won er im Novämber 1917 die liberali Übergangsregierig vom Kerenski gstürzt, mit Dütschland e Waffestillstand abgschlosse und d Sowjetunion gründet het.
Wirtschaftlig het der Wältchrieg für d Schwiz und ihri Bevölkerig e starki Belastig bedütet. D Usgobe vom Bund si stark agwachse und mit ihne d Schulde, so dass 1915 en eimoligi Chriegsstüür und 1916 e Chriegsgwinnstüür iigfüehrt worde si. Zum d Versorgig vom Land mit Chohle, Läbensmittel und Stahl sicherzstelle, het der Bundesrot in en Überwachig vom Ussehandel dur d Chriegsparteie iigwilliget und het ihne grösseri Kredit gwährt. Drotzdäm het d Versorgigskrise 1917 d Rationierig vo de wichtigste Nahrigsmittel und Energiidräger nötig gmacht. Wil d Rationierig erst spot iigfüehrt worden isch, wil s kei Lohnersatzornig für d Wehrmanne gee het und wil d Arbetslosigkeit als Folg vom Mangel an Rohstoff bzw. an usländischer Nochfroog aagstiigen isch, isch d Armuet in der Schwiz grösser worde.
Die politische Parteie hai im August 1914 e «Burgfriide» abgschlosse, so dass es am Afang vom Chrieg keini Parteistritigkeite gee het. Noch den internationale sozialistische Konferänze vo Zimmerwald (1915) und Kiental (1916) im Kanton Bärn isch aber innerhalb vo der SP der Iifluss vo de antimilitaristische und revolutionär gsinnte Chreft stark aagstiige. 1917 het d SP e neus Parteiprogramm in deren ihrem Sinn beschlosse, won e klare Bruch mit der rästlige Parteielandschaft signalisiert het. Die soziale Problem, wo sich verscherft hai, hai d Sozialiste gsterkt, bsunders in de Stedt. Sit em Novämber 1917 hai sich d Spannige in Form vo gwaltsame Unruehe, Streik und Demonstratione afo entlade. Der Landesstreik vom Novämber 1918 gültet as dr Höhepunkt in der politische Konfrontation zwüschen em «Bürgerblock», de draditionelle liberale und konservative Chreft, und der Arbeiterbewegig. Er isch as e nid rächtmässige Akt vo der Armee niidergschlage worde.
D Zwüschechriegszit
Noch em Ändi vom Chrieg het s östriichische Vorarlberg brobiert sich dr Schwiz aazschliesse. In de Pariser Vorortverdräg 1919 isch Vorarlbärg aber definitiv Östriich zuedeilt worde. In dene Friidensverdräg isch d Neutralitet vo der Schwiz no einisch bestätigt worde und d Neutralisierig vo Hochsavoye isch ufghobe worde. 1920 isch d Schwiz noch ere Volksabstimmig em Völkerbund biidrätte, wo si Sitz z Gämf gha het. Mit däm het e Phase von ere differenzierte Neutralitet vo der Schwiz aagfange, wo si zwar bi wirtschaftlige aber nit bi militärische Sanktione vom Völkerbund mitgmacht het.
1919 het der bürgerlig Bundesroot Reforme umgsetzt, wo d Forderige vo der Arbeiterbewegig wiitgehend erfüllt hai, zum Bispil d Iifüehrig vo der 48-Stundewuche. Im Oktober 1919 isch der Nationalroot zum erste Mol im Proporzwahlrächt bestimmt worde, was s Ändi vo der Dominanz vom Freisinn und e starken Ufschwung für d Sozialiste bedütet het. D SP het am Ändi vom Johr einewäg e Parteiprogramm agnoh, wo mit sim Antimilitarismus und der Ablähnig vo der Demokrati, d Partei in e klari Opposition zur bürgerlig-demokratische Staatsornig gsetzt het. Drotzdäm hai sich die radikale Sozialiste abgspaltet und die Kommunistischi Partei vo der Schwiz gründet. Die grosse bürgerlige Parteie hai als Reaktion dr «Bürgerblock» bildet, wo während der Zwüschechriegsziit die schwizerischi Regierig gstellt het und d SP uf Bundesebeni politisch isoliert het. D Innepolitik isch vo de wachsende Gegesätz zwüsche de Buure und Gwärbdriibende uf dr einte und de Aagstellte uf dr andere Siite, bzw. vo de Parteie und Organisatione wo se representiert hai, prägt worde. As neui bürgerligi Chraft het 1918 im Kanton Bärn dr Buurefüehrer Rudolf Minger d Buure-,Gwärb- und Bürgerpartei (BGB) gründet. Si isch ursprünglig as zentristischi Buurepartei in Opposition zu de bestehende bürgerlige und sozialistische Parteie gstande, isch denn aber relativ rasch im Bürgerblock integriert worde und het mit der Wahl vom Minger zum Bundesroot 1929 e Regierigssitz gha.
Noch em Chriegsändi isch s in der Schwiz zun ere erste Wirtschaftskrise cho, wo bsunders d Ostschwiz droffe het, wo d Textilindustrii wäge der fehlende usländische Nochfroog noch Luxusprodukt praktisch zsämmebrochen isch. Wo sich die wirtschaftligi Lag z Dütschland 1923/24 stabilisiert het, het sich au d Schwizer Wirtschaft zwar wider erholt, isch denn aber im Lauf vo 1930/31 au in Sog vo der Wältwirtschaftskrise grisse worde. Der Zsämmebruch vom Export uf fast ei Drittel het zum ene starke Priisverfall und zum Aastiig vo der Arbetslosigkeit gfüehrt. Die öffentligi Hand het uf Bundes-, Kantons- und Gmeindiebeni vergäblig brobiert mit Notarbeite, Grossprojekt und verschiidene andere wirtschaftspolitische Iigriff dr Krise en Änd z mache. Die staatligi Priis- und Lohnsänkigspolitik het mit ihrer deflationäre Wirkig d Krise sogar no verschlimmeret. D Arbeiterschaft het sich stark afo radikalisiere. Ändi 1932 het d Armee z Gämf en Arbeiterprotest gwaltsam niidergschlage und drbii 13 Arbeiter umbrocht (→ Unruhen von Genf 1932). Im Rahme vom Kampf gege s «Landstriicherdum» isch 1926 s Hilfswärk Chinder vo der Landstross vo der Pro Juventute gründet worde, zum jenischi Chinder ihren Eltere wägznäh. S Ziil isch gsi, die Jenische z zwinge sich z integriere.
D Krise het au in der Schwiz zur Entstehig von ere rächtsbürgerlige antimarxistische nationale Erneuerigsbewegig gfüehrt, der Frontebewegig. Noch der nationalsozialistischen Machtergrifig z Dütschland im Früehlig vo 1933 hai die schwizerischen Erneuerigsbewegige im «Frontefrüehlig» zwar Ufwind übercho, hai aber keini nennenswärte politische Erfolg chönne verbueche. Drotz starke politische Spannige, ere Verdrauenskrise vo der Landesregierig, isch 1935 d Volksinitiative zur Totalrevision vo der Bundesverfassig, wo vo der Nationale Front lanciert worden isch und wo drmit d Schwiz im Sinn vom Faschismus hätt sölle umgstaltet wärde, gschiiteret. Die faschistisch-nationalsozialistischi Bedrohig het d SP und d Gwärkschaftsbewegig drzue gfüehrt, änger mit de bürgerlige Parteie zsämmezschaffe. D SP het ihre Oppositionsrolle ufgee und d Landesverteidigung und d Demokratii in eme neue Parteiprogramm anerkennt. Gliichzitig het der Bundesrot 1936 mit der Abwärtig vom Schwizerfranke um 30 Prozänt d Vorussetzig für en Erholig vo der Exportwirtschaft und eme Ändi vo der Wirtschaftskrise gschafft. 1937 het mit em Friidensabkomme in der Metall- und Uhrenindustrii zwüsche de Arbetgäber- und Arbetnähmerorganisatione s Zitalter vom Arbetsfriide und de Gsamtarbetsverdräg agfange.
1938 si in zwei Volksabstimmige s Rätoromanische as vierti Landessproch anerkennt und s Schwizerische Stroofgsetzbuech iigfüehrt worde. Noch em Aaschluss vo Östriich an Dütschland isch d Schwiz zrugg zur integrale Neutralität, was der Völkerbund anerkennt het. Under em Iidruck vo der dütsche Expansion hai Schwizer Politiker, Glehrti und Militär dr geistig und militärisch Widerstands- und Sälbstbehauptigswille vo der Schwiz bechreftigt. Dr Bundesroot Hermann Obrecht het verkündet: «Wer unsere Unabhängigkeit […] angreifen sollte, dem wartet der Krieg! Wir Schweizer werden nicht zuerst ins Ausland wallfahrten gehen.» Die «Geistigi Landesverdeidigung» isch zum ene prägende Elemänt für s Schwizer Kultur und Geistesläbe bis wiit in d Nochchriegszit worde.
Noch der Iifüehrig vo de Nürnbärger Rassegsetz z Dütschland het sich d Uswanderig und Flucht vo dütsche Jude in d Schwiz versterkt. Wil d Schwiz nume politische Flüchtling Asyl gwährt het und nit Verfolgte «us Rassegründ» het dr Heinrich Rothmund, dr Chef vo der Fremdepolizei, 1938 vo Dütschland Massnahme verlangt, wo s de Schwizer Gränzbeamte sött möglig mache, jüdischi Flüchtling mit dütsche Päss z identifiziere. Druf het Dütschland agfange, Päss vo Jude mit eme J-Stämpel z kennzeichne. Au bi der Komferänz vo Evian 1938 het d Schwiz sich gweigeret e bestimmts Kontingänt vo Flüchtling für immer ufzneh und het druf bestande, nume e Transitland z bliibe. Dorum hai nume Emigrante in d Schwiz döfe, wo hai chönne glaubhaft mache, ass si bald wider wurde wiiterreise.
Im Zweite Wältchrieg
Noch em Usbruch vom Zweite Wältchrieg het sich d Schwiz wider uf die bewaffneti Neutralitet beruefe und het die allgemeini Mobilmachig vo der Armee under em Oberbefählshaber General Henri Guisan aagordnet. S Parlamänt het em Bundesrot under Beruefig uf e Staatsnotstand und in Aawändig vom so genannte extrakonstitutionelle Notstandsrächt eigentlig verfassigswidrigi (vgl. Usnahmzuestand) umfassendi Vollmachte gwährt, diräkt Massnahme zur Verteidigung vo der Schwiz und vo ihre wirtschaftlige Interässe z ergrife, wo erst nochdräglig vo der Legislative hai müesse bewilligt wärde (→ Vollmachte-Regime). Währed em dütsche Iimarsch in Frankriich si der Dütsche Wehrmacht z La Charité-sur-Loire gheimi Plän in d Händ gfalle, wo schwizerischi und französischi Absproche im Fall vom ene dütschen Aagriff uf d Schwiz enthüllt hai. Am 10. Mai 1940 het d Armee die Zweiti Gerneralmobilmachig usglöst. Währed em Frankriichfäldzug si am Aafang vom Juni 1940 öbbe 42'000 französischi und polnischi Soldate in d Schwiz gflüchtet und si bis 1941 interniert und denn zum Deil noch Frankriich zrugggfüehrt worde. Noch der französische Niiderlag het dr General Guisan dr Réduitplan zur wiitere Verdeidigung vo der Schwiz, wo jetzt ganz vo de Achsemächt iigschlosse gsi isch, umgsetzt. Im Fall vom ene dütsche Iimarsch wär s Mittelland ufgee und der Widerstand uf s Alpemassiv konzentriert worde. Glichziitig si zwei Drittel vo de vorhär uufbotne Truppekontingänt demobilisiert worde.
Zitwiis hai d Achsemächt in Generalstabs-Planspiil d Invasion vo der Schwiz (Operation Tannenbaum) plant. In däm Zsämmehang isch au vo Rorschach us mit em Wilhelm Gustloff, wo spöter ermordet worden isch, d Grundlag für e nationalsozialistischi Politik in der Schwiz gleit worde. Vo chriegerische Aktivitete isch d Schwiz währed em Zweite Wältchrieg zwar wiitgehend verschont worde, isch aber nit ganz unberüehrt bliibe. Näbe dütsche Luftruumverletzige in der erste Chriegsphase het der Bombechrieg vo de Alliierte bis zum Chriegsändi zu ständige Überflüg und versehentlige Bombardierige vo Schwizer Stedt und Dörfer gfüehrt, au wil d Schwiz uf Druck vo de Achsemächt d Verdunklig iigfüehrt het. S Schwizer Territorium isch im Ganze 77-mol bombardiert worde, 84 Mensche si drbii ums Läbe cho. Der schwerwiegendst Zwüschefall mit 40 Dote, über 100 Verletzte und em Verlust vo Kulturgüeter isch d Bombardierig vo Schaffhuuse am 1. April 1944 gsi.
Während em Chrieg het in dr Schwiz e Gsamtbevölkerig vo under vier Millione gläbt, drunder für chürzeri oder längeri Zit im Ganze knapp 300'000 Schutzsuechendi. Doderzue hai so underschiidligi Kategorie zelt wie internierti Militärpersone (103'000), Grenzflüchtling, wo temporär ufgnoo worde si (67'000), Chinder uf Erholigsurlaub (60'000), Zivilflüchtling (öbbe 51'000, vo dene si öbbe 21'000 vo jüdischer Abstammig gsi), Emigrante (10'000) und politischi Flüchtling (250). Wäge der prekäre Versorgigslag isch d Ufnahm vo Flüchtling in dr Politik und dr Bevölkerig umstritte gsi. Dr Bundesrot Eduard von Steiger het in däm Zsämmehang s politische Schlagwort «das Boot ist voll» prägt. Vo 1942 aa het der Bundesrot verscherfti Massnahme gegen e illegale Grenzüberdritt aagordnet. Wil s schwizerische Asylrächt nume Flüchtling us politische Gründ anerkennt het, isch jüdische Flüchtling, wo brobiert hai «us Rassegründ» Dütschland oder si Machtberiich z verlo, d Iireis in d Schwiz verweigeret worde. Erst im Juli 1944 si Jude als politischi Flüchtling anerkennt worde. Noch neueren Undersuechige si öbbe 24'398 Flüchtling an der Gränze zrugggwiise worde. En Undersuechig z Gämf het aber zeigt, ass drotz der theoretisch gschlossnige Gränze 86 Prozänt vo de «illegale» Flüchtling ufgnoh worde si.
Dank dr früehzitige wirtschaftlige Vorbereitig, dr schnälle Iifüehrig vo der Rationierig und der «Abauschlacht» het der Bundesrot d Versorgig vo der Schwiz mit Läbensmittel chönne sicherstelle (→ Plan Wahlen). Die hoche finanzielle Belastige für e Bundeshuushalt hai die Erhebig vo eimolige Zuesatzstüüre und schliesslig 1941 d Iifüehrig von ere Wehrstüür uf Iikomme und Vermöge nötig gmacht, wo bis hüte as diräkti Bundesstüür überläbt. Wo d Schwiz ganz vo de Achsemächt iikreist gsi isch, het der Bundesrot mit Dütschland e Wirtschaftsabkomme müesse abschliesse, zum dr Versorgig mit Chohle, Stahl und andere chriegswichtige Güeter z regle. D Schwiz het Dütschland Kredit im Umfang von ere Milliarde Franke müesse für Rüschtigslieferige gwähre, und es hei alli Kriegsmaterial-Lieferige, wo fürs Uusland produziert worde sii, an Dütschland und sin Achsepartner Italie müesse goo. Drotz der Blockade vo de Achsemächt het d Schwiz aber wiiter chriegswichtigi Präzisionsinstrument an die Alliierte chönne liifere. Die hai sit 1939 «Schwarzi Liste» gfüehrt, zum die schwizerischi Maschinenindustrii zur Iistellig vo de Export noch Dütschland z zwinge.
Im Merz 1945 hai sich d Schwiz und die Alliierte im Currie-Abkomme uf en Änd vo de schwizerischen Export noch Dütschland und e deilwiisi Usliiferig vo dütsche Vermögenswärt geinigt. Im Washingtoner Abkomme vo 1946 het d Schwiz schliesslig die Alliierte gloo, der ganz dütsch Bsitz in der Schwiz z konfisziere. Der Striit um s sogenannte Raubgold, wo über die dütschi Riichsbank in d Schwiz cho isch, isch mit der Zahlig vo 250 Millione Franke biigleit worde. Denn hai die Alliierte alli wirtschaftlige und finanzielle Massnahme gege d Schwiz ufghobe. Im gliiche Johr hai d Schwiz und d Sowjetunion diplomatischi Beziehige ufgnoh. D Rolle vo der Schwiz im Zweite Wältchrieg isch zum letzte Mol in de 1990er Johr dur e Bergier-Bricht revidiert worde.
D Schwiz in der Nochchriegszit und im Chalte Chrieg
D Schwiz het sich im Chalte Chrieg in ihrer lange Dradition as politisch und militärisch neutral gseh, het aber ideologisch klar zum liberal-westlige Block ghört. Si isch us Neutralidetsgründ weder der UNO no der NATO bidrätte. Der europäisch Sitz vo der UNO isch noch der Uflösig vom Völkerbund einewäg z Gämf bliibe. D Supermächt, d USA und d Sowjetunion, hai 1945 die Haltig negativ bewärtet, drotzdäm si si besträbt gsi formell die diplomatische Beziehige wider ufzneh, was sich im Abschluss vom Washingtoner Abkomme niidergschlage het. Vor allem in der unmittelbare Nochchriegszit isch die unzerstörti Schwiz wirtschaftlig wie au militärisch e wichtige Faktor in Mitteleuropa gsi. Der Chalt Chrieg, wo denn agfange het, het bsunders sit 1951 zur Uufrüstig und Modärnisierig vo der Schwizer Armee gfüehrt, wo under grosse Choste duuregfüehrt worden isch (1951 bis 1953, während em Koreachrieg, hei d Rüschtigs-Uusgabe fasch d Helfti vo de Bundes-Uusgabe betreit ). D Wehrpflicht in der Milizarmee het für alli dienstdauglige Schwizer vom 20. bis zum 50. Läbensjohr duurt (Armeereform 60). Bis 1967 het men au ersti Schritt zun ere atomare Ufrüstig gmacht, und d Schwiz het – mit em «Dual Use»-Forschigsreaktor Diorit – as atomars Schwelleland gulte. Mit der Underschrift under em Atomsperrverdrag 1969 het d Schwiz die atomari Option freiwillig ufgee. Die Geistigi Landesverdeidigung het sich in der Nochchriegszit gege d Gfohr von ere Bsetzig vom Land dur d Druppe vom Warschauer Pakt bzw. gege die kommunistischi Underwanderig vo der Schwiz grichdet. D Schwizer hai mit de Gegner vo de osteuropäische Regime sympatisiert und us däm Grund het d Schwiz 1956 öbbe 10'000 Ungare und 1968 öbbe 12'000 Tschechoslowake ufgnoh, wo vor der sowjetische Intervention in ihre Länder gflüchdet si. Die offizielli Neutralitet vo der Schwiz het die sogenannte «Guete Dienst» begünstigt, so dass meh as eimol internationali Friidenskonferänze in der Schwiz, meistens z Gämf, abghalte worde si, zum Bispil 1954 d Indochinakonferenz oder die regelmässige Gipfeldräffe vo de Supermächt.
Wil d Schwiz der Europäische Wirtschaftsgmeinschaft (EWG) us politische Gründ nit het welle biidräte, het si 1960 zsämme mit Dänemark, Norwäge, Östriich, Portugal, Schwede und em Vereinigte Königriich die Europäischi Freihandelsassoziation (EFTA) gründet. Am 6. Mai 1963 isch d Schwiz au em Europaroot biidrätte. 1970 het der Bundesroot ersti Schritte uf em Wäg zun ere europäische Integration vo der Schwiz undernoh, wo 1972 in eme Freihandelsabkomme mit der EWG gmündet hai. Im gliiche Johr het d Schwiz au die Europäischi Menscherächtskonvention underschriibe. Wirtschaftlig het d Schwiz noch 1945 e Hochkonjunktur erläbt, wie me sä no nie gseh het und wo bis in d 1970er Johr gangen isch. In dere Zit si d Export fast ufs zähfache gstiige. D Bevölkerig isch immer grösser worde und s Gsicht vo der Schwiz het sich stark veränderet, wil d Bevölkerig mobiler und vil baut worden isch. Bsunders im Mittelland zwüsche Gämf und Lausanne und zwüsche Bärn und Züri und Sanggalle hai sich d Ortschafte immer meh usbreitet und d Landschaft het ihre ländlige Charakter verlore. Der wachsend Energiibedarf isch dur e Bau vo fümf Atomchraftwärk und dr Usbau vo der Wasserchraftnutzig befriidiget worde. Die private Iikomme si dank dr wirtschaftlige Entwicklig, bsunders im Dienstleistigssektor, stark aagstiige und das het zu allgemeinem Wohlstand gfüehrt. Der Usbau vom Wohlfahrtsstaat (1947 Iifüehrig vo der Alters- und Hinderlasseneversicherig (AHV), 1959 Invalideversicherig (IV)) und dr Abbau vo der Arbetsziit, wobii s wirtschaftlieg Wachstum gliich stark bliiben isch, het der Schwiz bis in d 1990er Johr soziale Friide brocht.
S Wirtschaftswachsdum het sit de 1960er Johr dr Import vo «billige» Arbetschreft us em Usland für d Bau- und Tourismusindustrii nötig gmacht. Der Aadeil vo der usländische Wohnbevölkerig isch zwüsche 1960 und 1970 vo 10 Prozänt uf 17,5 Prozänt aagstiige, wo drvo die meiste Italiener gsi si, wil Italie 1948 mit der Schwiz e Verdrag zur Vermittlig vo italiänische Arbetschreft abgschlosse het. Sit em Ändi vo der Hochkonjunkturperiode in de 1970er Johr hai sich Überfremdigsängst bi Deil vo der schwizerische Bevölkerig bemerkbar gmacht. Mehreri Versüech, d Zahl vo de Usländer in der Schwiz dur sogenannti «Überfremdigsinitiative» z beschränke, si in der Volksabstimmig gschiiteret. Der Bundesroot het zwar brobiert, mit der Schaffig vom Saisonnierstatut die duurhafti Niiderlassig vo de sogenannte «Gastarbeiter» z verhindere, het aber dodrmit nume soziali Härtifälli erschaffe und die raschi Integration vo de Migrante behinderet.
D Iifüehrig vom Frauestimm- und Wahlrächt uf dr Bundesebeni isch 1959 zum erste Mol in ere Volksabstimmig gschiiteret. Waadt und Neueburg hai s aber im gliiche Johr uf dr kantonale Ebeni iigfüehrt. Erst 1971 hai d Schwizer Manne der Iifüehrig vom Frauestimmrächt zuegstimmt. Uf kantonaler Ebeni het as letzte der Appezäll Innerrhode 1991 uf Druck vom Bundesgricht Fraue bi der Landsgmeind zuegloo. D Fraue si noch der politische Gliichberächtigung 1981 au uf dr gsellschaftlige Ebeni juristisch gliichberächdigt worde. 1984 isch d Elisabeth Kopp (FDP) as ersti Frau zum Bundesroot gwehlt worde.
Innepolitisch isch d Schwiz sit 1959 von ere Konkordanz zwüsche de füehrende Parteie prägt, wo sich in der sogenannte Zauberformle bi der Verdeilig vo de Bundesrootssitz manifestiert het. Die Konkordanz isch noch em Ändi vom Chalte Chrieg 1989 und em Ufstiig vo der rächtskonservative Schwizerische Volkspartei (SVP) in e Krise groote, wo 2003 zur Sprängig vo der Zauberformle gfüehrt het. In der Nochchriegszit isch s Verdraue vo der Bevölkerig in d Behörde immer wider dur politischi Affäre und Skandal uf Prob gstellt worde, so 1964 dur d Mirage-Affäre und 1989 durch dr Ficheskandal oder 1990 dur d Ufdeckig vo der P-26. D Stimmbürger hai 1949 der Bundesroot nit gloo, mit em Vollmachteregimes witer z mache, und s fakultative Referendum isch au uf die dringlige Bundesbeschlüss usdehnt worde. D Krise wäge der separatistische Bewegig im Bärner Jura isch 1979 uf demokratischi Art dur d Gründig vom Kanton Jura glöst worde. Die internationali Jugendbewegig het 1968 (→ 68-Bewegig) und 1980 (→ Jugendunruehe in der Schwiz) vor allem z Züri zu Usenandersetzige zwüsche Jugendlige und de Behörde und zum Deil bluetige Krawall gfüehrt. Politisch und gsellschaftlig si die alten Elite abglöst worde und die Geistig Landesverdeidigung het ihri Leitrolle verlore, gliichzitig isch aber au e konservativi Gegebewegig in de bürgerlige Parteie entstande. E markanti gsellschaftspolitischi Usenandersetzig het s in däm Zsämmehang 1989 gee bi der Abstimmig über d Abschaffig vo der Schwizer Armee («Armeeabschaffigsinitiative»), wo vo der Gruppe für e Schwiz ohni Armee (GSoA) initiiert worden isch. D Politik, d Behörde und d Armee hai sich stark gmacht drfür, d Armee z bhalte, aber 35,6 Prozänt vo de Stimmberächtigte hai doch für d Initiative gstimmt. D Kontroverse um d Armee und d Folge vo der Fichenaffäre hai s ändgültige Ändi vo der Geistige Landesverdeidigung bedütet.
D Schwiz in de 1990er Johr
Der Bundesroot isch meh as eimol gschiiteret, won er brobiert het die politische Sälbstisolation vo der Schwiz z beände. 1986 het s Stimmvolk der Biidritt vo der Schwiz zur UNO und 1992 au sälle zum Europäische Wirtschaftsruum (EWR) abglehnt. Der Bundesroot het mit sim europäische Integrationskurs aber wiitergmacht drotz dr wachsende Opposition vo de rächts-bürgerlige Kreis und het im gliiche Johr z Brüssel e Gsuech für e Biidritt vo der Schwiz zur EU iigreicht. Der Ufstiig vo der Schwizerische Volkspartei (SVP), wo sich as einzigi Bundesrootspartei klar gege die europäischi Integration gstellt het und die negativi Stimmig im Volk het der Bundesroot uf e «bilaterale Wäg» zwunge. Ohni e formelle Biidritt het d Schwiz autonom s EU-Rächt afo iifüehre und het zweimol mit der EU in bilaterale Verdräg e Deilintegration vo der Schwiz in der EU-Binnemärt und d Liberalisierig vom Persone- und Güeterverchehr abgmacht.
D 1990er Johr si von ere langjöhrige Wirtschaftskrise bzw. vom ene chliine Wirtschaftswachsdum prägt gsi, und das het e starke Aastiig vo der öffentlige Verschuldig zur Folg gha. Gliichzitig het s en intensive Stüürwettbewärb gee uf dr Gmeindi- und der Kantonsebeni, wo Stüürerhöhige wiitgehend ummöglig gmacht het. Der Niidergang vo der schwizerische Maschine- und Textilindustrii het bsunders in der Ostschwiz zun ere deilwiise Deindustrialisierig gfüehrt, wo au in der hütige Zit no wiitergoht, zum Bispil im Kanton Glarus und im Kanton Sanggalle. Zum erste Mol sit em Zweite Wältchrieg isch au d Arbetslosigkeit wider für lengeri Zit uf über vier Prozänt aagstiige. Vor allem d Industriiarbeiterschaft isch hert droffe worde. S Ändi vo der Krise isch erst mit em internationale Wirtschaftsaufschwung um d Johrduusigwändi cho. Es isch bis hüte umstritte, öb an der lange Krise der Nitbiidritt vo der Schwiz zum EWR bzw. zur EU schuld gsi isch oder die falschi Konjunkturpolitik vom Bund oder d Gäldpolitik vo der Nationalbank.
Währed de 1990er Johr het d Schwiz vili Flüchtling us verschiidene internationale Komfliktregione ufgnoh. Bsunders us Sri Lanka, der Türkei und em ehemolige Jugoslawie. Währed em Chrieg in Bosnie und Herzegowina (1992–1995) het d Schwiz fast 30'000 Schutzsuechendi ufgnoh, währed em Kosovo-Konflikt (1998/99) si s öbbe 53'000 gsi. Der gross Zuestrom vo Mensche us ländlige Gebiet in Südosteuropa het zu gsellschaftspolitische Spannige gfüehrt, bsunders wäge der schwiirige kulturelle Integration vo de Flüchtling.
Die wehrpolitischi Debatte um d Zuekumft vo der Schwizer Armee isch au in de 1990er Johr wiitergfüehrt worde. 1993 isch d GSoA in ere Volksabstimmig mit ihrem Aadrag, uf die düüre neue Kampfflugzüüg vom Typ F/A-18 z verzichte, knapp gschiiteret. D Armee het zwar mit ere erste Armeereform 1995 wider Vertraue zrugggwunne, het aber die strukturelli Krise, wo usbrochen isch, wil die alte Bedrohigsszenarie noch em Ändi vom Chalte Chrieg nüm realistisch gsi si, erst mit der Armeereform XXI zum Deil chönne überwinde. Sit em Ändi vo de 1990er Johr debattiert me über d Wiiterfüehrig vo der Miliz bzw. e Professionalisierig vo der Armee.
D Schwiiz hütt
Als letschts Land ussert em Vatikan isch d Schwiz nach ere Volksabschtimmig am 10. Septämber 2002 de Vereinte Natione (UNO) biträte.
DreyEcker
De DreyEcker isch e Regionalwäärig gsi, wo vùm Januar 2007 bis zum Januar 2011 im Wiisedaal im Ùmlauf gsi isch. Dr DreyEcker isch als Komplementärwäärig zum Euro dacht gsi ùn het sölle di regionali Wirtschaft ùn regionali Wirtschaftschreisläuf ùnterstütze. Dur des het di regionali Wirtschaft aakùrblet werde sölle ùn Arbeitsblätz gschaffe werde. D Bezeichnig leitet sich vùm Dreyeckland ab, dr Bezeichnig für d Gränzregion Schwyz – Südbade – Elsass.
Zur Verwändig vùm DreyEcker isch es notwändig gsi, in de bytragsfreie Trägerverei yzträte. Dr DreyEcker isch nooch 3 Monet verfalle, wänn kei Verlängrigsmarke, wo 2% vùm Wärt choscht het, drùffbäbt worde isch. Die Sùmme isch zur Fördrig vo regionale Verein yygsetzt worde. Bim Zrùggùmtuusch ni Euro isch e Gebühr vo 5% erhoobe worde. Dur de Wärtverlùscht het sölle verhindret werde, dass s Gäld ghortet wird.
Bis Mai 2007 isch e Sùmme vo 10.258 DreyEcker im Ùmlauf gsi ùn im letschte Joor 2010 sin DreyEcker im Wärt vo €47.500 im Ùmlauf gsi. Im Januar 2011 isch de DreyEcker deno vo de Initiante ussem Vercheer zoge worde. Er het sölle dur e neui Komplementärwäärig ersetzt werde. Insgsamt hät de DreyEcker in dänne Joor e Chaufchraft in Euro vo über €500.000 gha.
Regionalwäärige sin in viilene Länder verbreitet. Di grööschti isch d Schwyzer WIR-Bank, wo syt 1938 im Ùmlauf isch. Di grööschti Regionalwäärig vo Dütschland isch de Chiemgauer (Bayern). Im Alemannische Sproochruum sin usserdäm dr Rössle Regional (Stueget) ùn dr Regio Ostallgäu im Ùmlauf.
Biber
Biber (Castoridae) sind e Familie i dr Ornig vo de Nagetier (Rodentia). Si sind – nach de Capybaras – di zweitgröschte läbende Nagetier uf dr Ärde. D Familie bestaht hüt us ere einzige Gattig, Castor, zu dere zwei Arte ghöred: de Europäischi Biber (Castor fiber), au Eurasische Biber gnännt, und de Kanadischi Biber (Castor canadensis). Mängi Zoologe betrachted de Kanadischi Biber als en Underart vom Europäische Biber; deren Uffassig staht aber di underschidlichi Chromosomezahl (48 bim Europäische, 40 bim Kanadische Biber) entgäge. Nach em Heidecke (1986) wärded acht Underarte underschide.
Dr Europäischi Biber isch z Europa dur d FFH-Richtlinie (Aahäng II und IV) bsunders gschützt. Z Dütschland staat de Biber nüt unter em Jagdrächt nach em Bundesjagdgsetz. D Jagd uf de Kanadisch Biber isch z Kanada und de verschidene Bundesstaate vo de USA unterschidlich greglet. Zum Teil dürfe dört Biber gjagt oder gfange wärde.
Merkmaal
De Kanadischi Biber erreicht binere Gsamtlängi (bis und mit Schwanz) vo 90 bis 120 Zentimeter e typischi Körpermasse vo 17 bis 32 Kilogramm (in Usnahmefäll bis 45 Kilogramm) und wird 10 bis 12 Jahr alt; Tier i Gfangeschaft hend scho es Alter vo 19 Jahr erreicht. Dr Europäischi Biber isch hingäge e chli chlyner und wyst im Durchschnitt e Körpermasse vo rund 18 Kilogramm uf. S schwersti gmässäni Exemplar het es Gwicht vo 31,7 Kilogramm gha.
Eurasischi un Kanadischi Biber cha mer vum Uussää här nume schwär unterschaide. Au d Gschlächter unterschaide si chuum vum Uussää här. Nume Wybli, wu saige, chännt an dr greßere Zitze, sunscht mueß mer d Kloake noch eme Penischnoche abtaschte. S zmaischt bruun Fäll vum Biber isch mit 230 Hoor pro Quadratmillimeter (Mänsch: bis zue 6) seli dicht un schitzt vor dr Nessi un em Uuschiele. Dr Biber duet sy Belz regelmäßig suufer mache un mit eme fetthaltige Sekret, em Bibergail (Castoreum), bfläge.
Verbraitig
Dr Europäisch Biber isch urspringlig in Europa un wyte Dail vu Asie haimisch gsii, isch no aber dur d Jagd (wäg em dichte Fäll un em Flaisch) in wyte Dail vu Europa uusgrottet wore. Dur konsequänte Schutz un Uuswilderige im 20. Johrhundert hän si d Bständ vum Europäische Biber in dr letschte Johrzehnt wider erholt.
Lääbesruum
Dr Biber isch e semiaquatische Saiger, des haißt sy Lääbesraum sin Gwässer, wu fließe oder stehn, un däre iri Stadeberaich. An Land duet er ender langsam drottle. Sy Lyyb isch an s Lääbe im un am Wasser seli guet aabasst (Biberschwanz as Rueder, Schwimmhyt an dr Hinterfieß, bis zue 230 Hoor pro Quadratmillimeter Oberflechi un 120 Hoor pro Quadratmillimeter am Rugge, yygfätte Fäll, Gschlächtsorgan im Lyybinnere, effiziänti Uuusutzig vum Suurstoff, doderdur chan er bis zue 20 Minute lang duuche). Dr Biber sidlet an Fließgwässer in allne Greßekategorie, vum Fluss erschter Ornig bis zum Entwässerigsgrabe. Är cha au alli Forme vu Stillgwässer aanee, vum Weier oder Altwasser bis zum See. Git s nume mangelhafti Lääbesryym, cha si dr Biber au arg aabasse un sidlet no au an ussergwendlige Blätz, wie zem Byschpel zmitts in Ortschafte oder diräkt an Autobahne, wu derno d Ghelzstraife nit sälte di wichtigscht Nahrigsquälle sin.
Wie d Biber lääbe
In dr Biberburg lääbe d Altbiber mit bis zue vier Junge, vylmol no mit Jungdier us em Vorjohr. Im Mai chunnt dr hoorig Noowugs uf d Wält, wu scho cha sää. Di junge Biber sin aafangs wasserschych, wäre vu dr Mueter aifach ins Wasser gheit un eso an s Lääbe im Wasser gwehnt. Si wäre in dr Regle zwee Monet lang vu dr Mueter gsaigt un wäre no rund drei Johr gschlächtsryf. Derno wäre si vu dr Eltere us em Revier verdribe, go ne Partner sueche un sälbscht e Revier grinde. Si wandere derfir im Mittel rund 25 Kilometer, zum Dail au iber 100 Kilometer wyt.
Dr Biber isch e raine Pflanzefrässer. Är frisst gärn Chryter, Hecke, Wasserpflanze un Laubbaim, wie Eschpe, Erle un Bappele. Är frisst Nescht, Naschtrinde un Bletter vu dr Baim, wun er gfellt het. As pflanzlige Allesfrässer frisst er aber au Graas un Schilf.
Dr Biber isch aktiv in dr Dämmerig un znaacht. Bim Abholze chnagt er dr Stamm rundume in dr sognännte Sanduhretächnik, uf dr mittlere Chnaghechi wird dr Stammt dereno eso dinn, ass dr Baum fallt. Je no Herti vum Holz cha ne Biber in aire Nacht e Baum felle, wu bis zue 50 Zäntimeter dick isch.
Biber halte kai Winterschlof. Si sin au im Winter im Wasser un an Land aktiv un uf Fuetersuechi. As zuesätzlige Fuetervorrot dien d Biber im Spotjohr diräkt vor em Yygang vu dr Burg Nescht lagere. Wänn d Wasseroberflech mit dickem Yys deckt isch un d Biber zwunge sin, in dr Burg z blyybe, no chenne si an di glagerete Nescht unter Wasser un d Rinde frässe. Im Jänner bis Februar dien si d Biber baare.
Wohnböu
Im Biberrevier het s in dr Regle zwee bis vier (mänkmol bis zue zeh) Wohnböu in unterschidlige Forme. Dr Yygang zum Wohnchessel isch alliwyl unter em Wasserspiegel, dr Wohnchessel sälber lyt iber em Wasser. Dr Wohnruum im Innere cha ne Durmässer bis 120 Zäntimeter un e Hechi bis zue 60 Zäntimeter haa. Isch dr Rai am Stade gääch gnu, grabt dr Biber sälber ne Hehli dryy un vernetzt si mit Biberrehre. Des chenne Frässrehre, Fluchtrehre un Spiilrehre syy. Wänn s im Biberdamm oder in eme inselartige Böuwärch us gaignete Böumaterial, wu ganz vum Wasser umgee isch, e Wohnböu, so sait mer däm e Biberburg. Fallt dr Wohnböu drucke, no wird er verloo, wel derno Fynd lycht Zuegäang hän.
Biberdämm
Mer chännt Biber ihri Dammböu, wu si Bäch dermit ufstaue un au chinschtligi Weier aalege. Dr Damm isch primär derzue zum dr Wasserstand iber em Yygang zum Wohnböu megligscht iber 60 Zäntimeter z halte un dodermit e sichere Wasserberaich um d Burg ume z gwährlaischte. Biberdämm in Fließgwässer sin bi starke Rägefäll bedroht, ass si ewäggrisse wäre. Biber chenne ire Damm ufmache go s Hochwasser schnäller ablaufe loo un eso ire Damm schitze. Dodermti reguliere si dr Wasserstand vu irem Gwässerberaich un mache s eso megli, ass au empfindlicheri Wasserpflanze im Weier chenne wagse, wu dr Biber cha frässe. Vor allem in Fließgwässer mueß dr Biber ständig am Damm schaffe.
Dr vermuetli grescht Biberdamm im Wood-Buffalo-Nationalpark z Alberta z Nordweschtkanada isch 850 Meter lang. No dr Forschige vum Jean Thie hän wohl vyl Generation in Johrzehnt däm Damm böue.
Natyrligi Fynd
Zue dr wichtigschte natyrlige Fynd vum Biber hän friejer dr Bäär, dr Lugs un dr Wolf zellt, z Nordamerika derzue au no dr Puma. Hit bilde di grescht Gfohr Hind, wu wildere.
Biber un Mänsch
Wel d Biber Baim felle, cha mer si vor allem in dr Forschtwirtschaft nit lyyde. Drotz ass si zmaischt jingeri Baim bruuche, wäre zum Dail au großi Baim aagchnagt oder gfellt. Wänn s imfall Baumarte sin, wu fir d Forschtwirtschaft wichtig sin, cha s großi Schöde gee. Ainzelni Baim cha mer vor em Biber mit ere Manschette us Maschedroht schitze. Im Summerhalbjohr frisst dr Biber mänkmol au Nutzpflanze uf Ackerfälder in Gwässernechi (Zuckerruebe, Wälschchorn).
Dur s Ufstaue vu Gwässer chunnt s zue Iberschwämmige an Gwässerrandberaich. Rotdanne reagiere empfindlig uf Staunessi un chenne derno abstärbe. Dammböu vu Biber in Stroßennechi oder an Unterfierige chenne zue Unterspielige fiere. Mänkmol wäre Wohnhehlene im Hochwasserschutz aaglait. Die fiere im Hochwasserfall zue inschtabile Dämm un im schlimmschte Fall zum Dammbruch.
Mammutbäume
D Mammutböim (Sequoioideae) sy e Underfamilie wo zu der Pflanzefamilie vo de Zypressegwächs (Cupressaceae) ghört. I dere Underfamilie exischtiert pro Gattig nur ei Boumart. Alli andere Arte sy bereits usgstorbe.