cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Japan
Flora un Fauna
Di wichtigscht Kulturbflanze z Japan isch dr vu Korea yygfiert Ryys, gnau gnuu Oryza sativa japonica (Churzchornryys). S Strau wird bruucht fir d Tatami-Matte. D Hirsche isch friejer e Ässe fir armi Lyt gsii, wel dr Ryys as Styyrhet mieße zahlt wäre. S wäre au verschideni Bohnesorte aaböue, unter anderem d Adzukibohne, un verscideni Gmies, dodrunter Imber, Reedig un Spinat. Haimisch sin derue au Zitrusbflanze wie d Amanatsu. Yygfiert wore sin verschideni Obst- un Gmiessorte. Zue dr dradizionälle japanische Chuchi ghere au Seetang (zem Byschpel Nori) un Meeresalge (Wakame). Dradizionälli japanischi Hyyser wären unter anderem us em Holz vu dr Sicheltdane böue. E wichtigi nazionali Bedytig het au dr Tee un verschideni Binsge fir d Härsteölig vu dr Tatami-Matte (Flatterbinsge un Doochtbinsge).
André Lagger
Der André Lagger (* 1945 z Chermignon) isch en Mundartschriftsteller vo der Ortschaft Ollon bi Chermignon, wo sid 2017 zu der Gmeind Crans-Montana ghört, im Kanton Wallis.
Läbe
Der André Lagger het sech scho früe starch für d Pfläg vo der regionale Mundart vo Chermignon igsetzt, wo zum Patois vom middlere Wallis ghört. Das isch e Variante vo der frankoprovenzalische Sprooch. Sid em Joor 1967 het är agfange Patois leere, und denn isch es im glunge, d Freud a däre tradizionelle Sprooch mid Büecher, Kürs und andere Middel wyterzgä. S Wälschschwiizer Radio het im Glägeheit gä, s Patois i sine Sändige vorzstelle, und dört het er au Lieder, won är im Uftrag vo der Mediathek Wallis is Patois übertreit het, chönne lo vorsinge. Für d Dialäktchör vo der Landschaft vo Montana und am Leiserbärg het är Patoisteggscht gschribe, und i de Zytige vo Montana sind Artikel vo im erschine.
Im Pricht us em Johr 2008 über s Patois-Theater vo Chermignon het der Lagger dene Lüüt d Referänz erwise, wo scho vor ihm s Patois i der Gmeind pflägt und Mundartstück mid der Theater- und Trachtegruppe Lè Partichiou ufgfüert hend: d Céline Rey (1909–1973), der Alfred Rey (1907–1994) und der Claude Barras. Zum an Alfred Rey z erinnere, het är nach däm sym Tod d Teggschtsammlig Semailles – Ouâgniejôn mid Tonband ufgnoo, wo me dank der Walliser Mediathek im Internet cha lose.
Kanadisch-arktischer Archipel
Kanadisch-arktische Archipel haisst a rysigi Inselwält im Norde vo Kanada. Dä Archipel liggt weschtlich vo Grönland und es läbe nur wenig Lüt dört, weniger als 20'000. Politisch ghört dr gröschti Teil vom Archipel zum Territorium Nunavut, e chline Teil im Südweschte zue de Northwest Territories. Die meischte Ywooner läbe uff dr Baffin-Insle, öbbe 10'000 in Iqaluit, dr Hauptstadt vo Nunavut.
D Baffin-Insle mit ere Flächi vo mehr als 500'000 km² isch größer als Dytschland (357'588 km²). Landschaftlich interessant und guet erforscht sind d Axel-Heiberg-Insle, d Ellesmere-Insle und ganz im Norde dr Quttinirpaaq-Nationalpark mit dr Ward-Hunt-Insle. Uff dr Cornwallis-Insle, rund 7000 km² groos, isch in Resolute Bay s logistischè Zäntrum für alli Aktivitétè in der öschlichè kanadischè Hocharktis.
Marthe Gosteli
D Marthe Gosteli (* 22. Dezember 1917 z Worblaufe, hüt en Deil vo der Gmeind Itige; † 7. April 2017 in Muri bi Bärn) isch e Frauerächtleri us der Schwiiz gsi.
Läbe
D Marthe Gosteli isch ane 1917 uf em Purehof vo yrere Familie z Worblaufe i der Nöchi vo Bärn ufgwachse. Der Vatter isch der Ernst Gosteli gsi und d Muetter d Johanna Ida Gosteli, geborni Salzmann. Si het i der Jugendzyt Sprochufenthalt i der Weschtschwiiz und z London gmacht. Im Zwöite Wältchrieg het si bi der Abteilig für Press und Radio vo der Schwiizer Armee gschaffet und nach em Chrieg het me se i der Botschaft vo Amerika z Bärn als Leiterin vo der Filmabteilig agstellt, wo si bis ane 1962 bliben isch.
So het si vil gwüsst dervo, wie d Medie funzioniere, und do dermit het si sech sit de 1960er Johre ganz für d Schwiizer Frauebewegig ygsetzt. Vom Johr 1964 bis is 1968i isch si d Presidäntin vom Bärner Fraustimmrächtsverein gsi; i dä Verein isch au iry Muetter scho yträte gsi. Vo 1967 bis is 1971i het d Gosteli denn als Vizepresidäntin im Bund vo de Schwiizer Frauevereine mitgmacht. 1970 und 1971 het si derzue au d Arbetsgmeinschaft vo de Schwiizer Frauevereine für di politische Rächt vo de Fraue gleitet. Die Organisazion het mid derzue bytreit, ass denn s Fraueschtimmrächt i der Schwiiz ygfüert worden isch.
A yrem Wohnort het d Marthe Gosteli en Instituzion gründet, wo di gschichtleche Quelle vo der Arbet vo vilne Fraue i der Schwiiz sammlet, s Gosteli-Archiiv. Das het sider scho vil hundert Dokumäntesammlige übercho, vo Frauevereine, vo Organisazione, wo sech für soziali Inträsse ysetze, und ganze Privatarchiiv vo Fraue i der Schwiiz, wo i der Politik, i der Gsellschaft und i der Kultur e Rolle gspilt händ. Das Archiiv wird sid ane 1982 vo der Gosteli-Schtiftig treit. D Gosteli het guet mid der Bärner Gschichtsprofässorin Beatrix Mesmer zämegschaffet, wo au über d Gschicht vo de Fraue i der Schwiiz gforschet het. D Marthe Gosteli het ane 1989 der Trudy-Schlatter-Prys, ane 1992 d Medalie vo der Burgergmeind Bärn, ane 1995 der Eeredokter vo der Universität Bärn, ane 2008 di silbrige Medalie vo der Ökonomische und Gmeinnüzige Gsellschaft Bärn, ane 2011 der Möntscherächtsprys und ane 2017 der Kulturprys vo der Burgergmeind Bärn übercho.
Elements of Rock
Ds Elements of Rock isch es chrischtlichs Metal-Festival in Uschter (ZH) i dä Schweyz, wo all Johr stattfindt.
S zwäitägige Feschtiwal wird dur dä Non-Profit-Verein Unblack organisiärt und träit. Intressiertä Bsuächär wird drnäbä imänä Tagesprogramm d Möglichkeit bottä, a Vorträäg und Talks zu Themä rund um dä christlich Glaubä, oder ämä Gottesdiänscht vo de chlu unkonvenzionellärä Art teilznää.
Balschweiler
Bàlschwiller (frz. Balschwiller, dt. Balschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bàlschwiller lijt ìm Sundgöi àn dr Làrg un àm Rhin-Rhône-Kànàl, sachs Kilometer nerdlich vun Dàmmerkìlch.
Gschìcht
Ìm Johr 1972 ìsch s Derfel Ìwerkìme (Ueberkumen) ingmeindet worre.
Bàlschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Baltowiler, Ìwerkìme ànne 1421 àls Übriken (1509 Überküm).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bàlschwiller ìsch. Bàlschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàlschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Meretz
Meretz isch e linggi bolitischi Bardei z Israel, und isch in dr Knesset verdräte. Dr hebräisch Begriff Meretz bedütet so vil wie „Tatchraft“ oder „Elan“. D Bardei het sich us dr historische Mapam entwigglet, wo linggs vo Mapai politisiert het. Si isch wääred Joorzäänt dr Juniorpartner im Bündnis Maarach mit dr Awoda gsi.
Jugedverband
Dr Jugedverband Young Meretz isch Mitgliid vo dr International Union of Socialist Youth (IUSY, dütsch Sozialistische Juged-Internazionaale).
Inselstaat
En Inselstaat isch e Staat, wo us einere oder mehrere Insle oder Deil vo Insle bestoht und mit keim Deil zum Festland vom ene Kontinänt ghört. Inselstaate underscheide sich eso vo de Binne- und Küstestaate.
Zur Zit si 193 souveräni Staate vo de Vereinte Natione anerkennt, drvo si 47, also öbbe e Viertel, Inselstaate.
Vo dr Flechi us isch Indonesien dr grössti Inselstaat; anderi grossi Inselstaate si Japan, Neuseeland, Island, d Philippine, Kuba, s Vereinigte Königriich, Irland und Madagaskar.
Triest
Triest (triestinisch/venetisch sowie, furlanisch Triest, slowenisch und , ) isch e Haafe- und Groossstadt in Norditaalie. Si lit am Golf vo Triest an dr oobere Adria diräkt an dr Gränze zwüsche Italie und Sloweenie. Triest het Iiwooner (Stand ), drunder e sloweenischi Minderhäit und isch d Hauptstadt vo dr autonoome Regioon Friaul-Julisch Venezie und isch bis 2017 d Hauptstadt vo dr Browinz Triest gsi, bevor die ufglööst worde isch.
Triest isch dr Sitz vom röömisch-katholische Bistum Triest. Si het sit 1924 en Uniwersidäät, und zwäi bekannti Observatorium für Astronomii bzw. für Geophüsik si doo dehäi. Si isch dr Hauptsitz vo Undernääme, wo uf dr ganze Wält däätig si, wie d Kaffibroduzänt illycaffè S.p.A., d Versicherigsgsellschaft Generali, s Schiffbauundernääme Fincantieri und s Schifffaartsundernääme Italia Marittima (früener Lloyd Triestino bzw. Östriichische Lloyd).
Scho 774 isch Triest Däil vom Frankeriich under em spöötere Kaiser Karl em Groosse worde und het spööter fast duusig Joor zum Häilige Röömische Riich vo dütscher Nazioon ghöört. Denn isch d Stadt Däil vom Kaiserdum Ööstriich gsi und dr wichdigst Stützpunkt vo dr k.u.k. Chriegsmariine. Dr Statthalter vom ööstriichische Küsteland bzw. vo de drei Chroonländer, wo 1861 us dr Litoraale bildet worde si, dr Groofschaft Görz und Gradisca, dr Markgroofschaft Istrie und dr riichsummiddelbaari Stadt Triest, het si Residänz in dr Stadt ghaa.
Kulturell und histoorisch isch Triest au as Däil vo Itaalie sit 1918 en Ort bliibe, wo Kultuure, Sprooche, Ethnie und Religioone ufenanderdräffe („Città mitteleuropea“). Noch em Ändi vom Chrieg 1945 isch d Stadt und iir gmischtsproochigs Hinderland an Jugoslaawie gfalle; denn isch si e Zitli s Freije Territorium Triest gsi und sit 1954 ghöört si wider zu Itaalie.
Triest isch bis zum Biidritt vo Sloweenie in d EU im Joor 2004 und zum Schenge-Ruum 2007, wo d Gränzkontrolle ufghöört häi, in ere schlächte Vercheerslaag gsi und het vil vo sinere wirtschaftlige Bedütig verloore.
Hüte isch dr Diefwasserhaafe e zollfreis Gebiet und e maritiims Door für Norditaalie, Dütschland, Ööstriich und ganz Middelöiropa und gältet as dr Ändpunkt vo dr maritiime Siidestrooss (Maritim Silk Road bzw. 21st Century Maritim Silk Road) mit iire Verbindige über e Suezkanal bzw. d Türkei und em Landwääg uf China, Japan und e Hufe Länder z Asie.
Stückingen
Stickéng (lothrìngisch; frànzeesch Stuckange, ditsch Stückingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Stickéng lijt rund sìwe Kilometer sìdeschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 172 un 210 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Stickéng ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1230 àls Estuvinges (1280: Estucanges, 1429: Stuczwingen, 1544: Stulking, 17.Jh.: Stuckingen, 1680: Stuvange, 1682: Strickange, 1756: Stuckange).
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Bìs zem 31. Dezember 1988 ìsch Stickéng züe Kuntzig ingmeindet gsin.
Verwàltung
vun Stickéng ìsch. Stickéng ghert zem Kommünàlverbànd.
Herzog & de Meuron
Herzog & de Meuron isch e Schwizer Archidekduurbüro, wo 1978 vo de Archidekte Jacques Herzog (* 19. April 1950 z Baasel) und Pierre de Meuron (* 8. Mai 1950 z Baasel) gründet worde isch.
Stückingen
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Stickéng ghert zem Moselfrankisch.
Herzog & de Meuron
Überblick
1975 häi dr Herzog und de Meuron bäidi iir Archidekduurdiplom an dr ETH Züüri bechoo. Drei Joor spööter häi si z Baasel an dr Rhiischanze 6 en Archidekduurbüro ufdoo. S Undernääme het hüte Bransche z London, Hamburg, Madrid, Nöi York und Hongkong und het 420 Mitarbäiter. Partner im Büro Herzog & de Meuron si dr Harry Gugger (* 1956) und d Christine Binswanger (* 1964) und sit 2003 au dr Robert Hösl (* 1965), Ascan Mergenthaler (* 1969) und fünf witeri Archidekde. De Meuron und Herzog gäbe bäidi Underricht an dr ETH Züüri und an dr Harvard University.
Herzog & de Meuron si mit em Brojekt für d Tate Modern z London internazionaal bekannt worde. S Büro het die bäide Stadion St. Jakob-Park z Baasel und Allianz Arena z Münche entworfe. Für die Olympische Spiil 2008 häi si s Nazionaalstadion z Peking blaant und baut und si si verantwortlig für d Saaga um d Hamburger Elbfilharmonii.
Heinrich IV.
Heinrich IV. isch de Name vo däne Härrscher:
Heinrich IV. haisst zuedäm:
Pennsylvaniadeutsch
Pennsylvania Deitsch oder Pennsilfaanisch Deitsch nänne diä ditschsprochige Iiwanderer vu Pennsylvania i den USA ihre Sproch. Uf amerikanischem Änglisch heißts Pennsylvania German oder, volkstimliger, Pennsylvania Dutch.
Gschicht
Diä Iiwanderer sin im 18. Johrhundert in dr Mehrheit üs dr Pfalz kumme, diä andere üs dr Schwiz, vu Wirttebärg, Bade, Elsass, Lothringe, Hesse un Schlesiä – also alli üs em mittel- un oberditsche Sprochraüm. Diä Iiwanderer sin meischtens Mennonite gsii, do drunter aü Amischi.
Diä verschiidene Dialäkt sin im Laüf vu dr Zit zum e homogene neije Dialäkt zämmegschmolze, wu am meischte Ähnligkeit het mit em Fränkische in dr Pfalz, wu aber aü e unibersähbari Ähnligkeit mit em Alemannische, bsunders mit em Oberrhiinalemannische het. S Pennsylvania-Ditsch isch – wiä s Pfälzisch – neijhochditsch monophthongiärt un diphtongiärt.
Gedichter un Liäder (Textprobe)
Dr Ralph S. Funk (1889–1969) schribt:
So saagt en kleener Bu, "Dann kennt ich duh, so wie ich wott, Graad wie die Eldre duh'".
So sait e gleine Bue No kennt ich due, so wiä ich wott Grad wiä diä Eltre diän.'"
Due des' un 'säll due nit' - Wiä si mi drangsaliäre hit, isch mir e Lascht, säll isch sicher.
Dr Russell W. Gilbert (1905–1985) schribt noch eme Gedicht iber dr Ho Chi Minh:
Des Knii-Ritter-Liäd, wu folgt, isch üs ere Sammlung vu 85 Pennsylvania-Ditsche Liäder. S het Ähnligkeit mit em "Hoppe Hoppe Reiter" un mit em alemannische "Ritti Ritti Ross":
"Reidi, reidi, Geili! Alle Stunn e Meili; Geht's iwwer der Schtumbe, Fallt's Bobbili nunner!"
Hittigi Verbreitung
Pennsylvania-Ditsch isch im Ruckgang. S wird fascht numme no vu dr Amische und dr Mennonite gschwätzt un an d Kinder witergää – diä sin ürspringlig e Minderheit unter dr Iiwanderer gsii. In dr Pennsilfaanisch-deitsch Enseiklopeedieye (lueg s Link unte) läse mir do driber uf Pennsylvania-Ditsch:
Möglicherwiis het s Pennsylvania-Ditsch no immer e Zuekumpft, wel d Geburtezahl bi dr Amische so groß isch. Es erschiint au no e Zeidong, wu vollschtändig in Pennsylvania-Ditsch verfasst isch: Hiwwe wie Driwwe, grindet 1997.
Literatür
Grammatike und Übersichte
Wörterbüecher
Literatur
Stürzelbronn
Stirzelbrunn (lothrìngisch; frànzeesch Sturzelbronn, ditsch Stürzelbronn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Stirzelbrunn lijt àm Mühlenbach ìm Bitscher Lànd ìm Nordoschte vun Lothringe àn dr Granz züe dr Pfàlz un zem Elsàss uf re Heche zwìsche 228 un 454 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Biosphärereservàt Pfalzerwàld-Nordvogese.
Gschìcht
Stirzelbrunn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1195 àls Sturizelebornen (1274 Sturzelenbor, 1295 Stuscelbronn, 1302 Sturzelburn, 1314 Sturcelburne, 1326 Stulceborne, 1417 Sturzelburn, 1467 Sturzelburne, 1557 Sturzelburn, 1576 Zturzelbrun, 1594 Sturzelborn, 1711 Stilzbron, 1751 Sturzelbronn, 1756 Stilzbronn, 1763 Stultzbronn, 1769 Stilsbronn, 1779 Stirzelbronn).
Stirzelbrunn ìsch entstànde um e Zisterzienseràbtei, wie ànne 1135 vum Herzog Simon I. vun Lothringe grìndet un 1799 ufghebt worre ìsch.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Stirzelbrunn ghert zem Rhinfrankisch.
Felchen
Felche (Coregonus sp.; alemannischi Näme) isch e Fischgattig, wo zo de Famili vo de Salmfisch (Salmonidae) ghört. Si isch zimli aarteriich, i de Alpe gits rund 30 endemischi Aarte, devo alai i de Schwiiz mee as 20. Allerdings sind no nöd all Felchenarte erforscht und wüsseschaftlich bischribe. Meriri Arte sind i de letschte hundert Joor uusgstorbe.
Lebeswiis und Verbraitig
Felche wered je noch Art bis zo 70 cm lang, selte aber grösser as e Meter. Si esset chliinie Tier, wie Würmer, Schnegge oder Planktonchrepsli. Si lebet i chalte subere Seeje und reagieret recht empfindli uf Wasserverschmutzig. Groosi Waaserbauwerch vo Menschehand hend zomene Zämebruch vo Felchepopulatione gfüert, so im Walesee nochem Bau vom Linthkanal und i de Juraseeje, noch de Juragwässerkorektion.
D Felchenarte chömed i Seeje i de Alpe, uf de Britische Insle, z Skandinavie, z Poole, im Baltikum, z Russland und im nördliche Nordamerika vor. S werd agnoo, as noch de Iisziit d Felchenarte sich i chälteri Regione zruggzoge hend, so as d Felchenarte i de Alpe isoliert worde sind, wa d Artevillfalt guet erchlärt.
Gliderig
Felche hend vili lokaali Arte entwicklet, wo mengisch nu i grad aim See vorchömed. D Erforschig vo dene Arte isch no nöd abgschlosse und d Zueornnig i de Wösseschaft bis hüt no zom Tail umstritte. Drum isch au e Dörenand bi de wösseschaftliche Näme. Generell wered ahand vo de Lebeswiis meriri Gruppe underschide, wo aber nünt öber di genetischi Verwandtschaft uuseget:
Felche i de Alpe
I de Seeje am nördliche Alperand zwösched Savoye und Bayere chömed öppe driissg Felchenarte vor, e paar devoo sind aber uusgstorbe. Imene See chöned bi sechs verschidnige Arte sii. D Underschaidig und d Binenig vo de ainzelne Arte isch nöd immer klar und zom Tail umstritte.
Die Seeje lönd sich zo Gruppe bilde, wo äänlichi oder gliichigi Arte lebet:
Uf de Alpesüüdsiite hend uusprüngli kai Felche glebt, doch sind i noiere Zitt Felche in Langesee und anderi norditalienischi Seeje uusgsetzt wore.
Heinrich II. (HRR)
Dr Heinrich II. (* 6. Mai 973 oder 978 z Abbach oder z Hildesheim; † 13. Juli 1024 i dr Pfalz vo Grone) isch Herzog vo Bayern, röömisch-düütsche König, König vo Itaalie und vo 1014 bis 1024 Kaiser vom Heilige Röömische Rych gsi.
I dr Regierigszyt vom Heinrich II. isch dr Chrieg mit Poole e ständigs Probleem gsi. Ane 1006 isch der Heinrich em König Rudolf III. vo Burgund bigägnet. Dä het iim d Stadt Basel füs Rych abträtte und versproche, ass ganz Burgund spööter as Rych sell choo. Wo dr Heinrich ane 1024 gstorben isch, het dr Rudolf no gläbt; und so isch dr Übergang vo Burgund as Rych erscht under am nögschte Herrscher, em Konrad II., z stand choo.
D Chronik vom Thietmar vo Merseburg isch die beschti Kwäle fürs Läbe vom Heinrich II.
Alpthal
Alpel (amtlich Alpthal) isch e Gmeind im Bezirk Schwyz vom Kanton Schwyz.
Geografii
A de Bärghäng beidsyts vom Daal hets vil Wälder.
Gschicht
Ane 1018 het dr Kaiser Heinrich II. s Daal vo dr Alp em Chlooschter Äisidle gschänkt.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,4 % gläge.
Veräin
Im Alpel gits es baar Gsellschafte:
Dr Trychlerveräin Alpel isch ane 1992 ggründet worde.
D Theatergsellschaft Alpel, wo 1952 ggründet worden isch und als Veräin em Regionaalverband Zäntralschwiizer Volchstheater RZV aagschloossen isch, spiilt i dr Seson 2017–2018 s Mundartstück «Da chasch Gift druf näh» vo dr Janine Berger.
Jean-Auguste-Dominique Ingres
Dr Jean-Auguste-Dominique Ingres [] (* 29. August 1780 z Montauban; † 14. Januar 1867 z Bariis) isch e franzöösische Mooler gsi und äine vo de bedütendste Verdräter vo dr offizielle Kunst im Frankriich vom 19. Joorhundert.
Läbe
Dr Ingres het bim Jacques-Louis David gleert und an dr École des Beaux-Arts z Bariis. Er het 1801 mit em Gmäld Dr Achill empfangt d Bittgsandschaft vom Agamemnon dr aagseeni Prix de Rome gwunne, isch aber spüüter nüme so erfolgriich gsi. Mit em Briis isch e Studium z Rom choo, das het er 1806 aagfange und isch nochhäär grad z Italie bliibe. Sini Wärk us deere Zit si hüfig kritisiert worde. Won er bim Salon de Paris Erfolg gha het, isch er 1824 uf Frankriich zrugg und isch zum anerkennte Künstler vo siner Zit worde. 1825 het er vom Köönig s Chrüz vo dr Eerelegioon überchoo, 1829 isch er Brofässer an dr Ecole des Beaux-Arts worde. Won er 1834 e Misserfolg im Salon ghaa het, het dr Ingres beschlosse,  dört nüme uszstelle, und isch 1835 as Diräkter vo dr Académie de France à Rome uf Rom zrugg. Wo si Amtszit dört ume gsi isch, isch er 1841 uf Bariis zrugg und het wider an dr École des Beaux-Arts Underricht gee. Zää Joor spööter het er dört dr Boste vom ene Diräkter überchoo. In de letzte Joor vo sim Lääbe het dr Ingres bsundrige Wärt uf si künstlerischs Gsamtwärk gläit und uf si Ruem. Er het 1851 drmit aagfange in siner Häimetstadt mit Schänkige s Musée Ingres z gründe. Noch em Dood het er em e Hufe Gmäld und Zäichnige vo sich vererbt.
Regierungsbezirk Südbaden
Dr Regierigsbezirk Südbade isch mit dr Bildig vum Land Bade-Württeberg anno 1952 als einer vu vier Regierigsbezirke errichtet worre un het s' 1945/46 dur die französisch Militärverwaltig bildet ehemolig Land Bade (Hauptstadt Friburg im Brisgau umfasst). S'zueständig Regierigspräsidium isch doher au z'Friburg im Brisgau igrichtet worre.
Er het demit die historisch as Badisch Oberland bezeichnet Region umfasst, also alli badische Gebiite südlich vu dr alde badische Landeshauptstadt Charlsrueh.
Bi dr Chreisreform, wo zum 1. Jänner 1973 umgsetzt worre isch, hän sich d'Grenze vum Regierigsbezirk erheblich veränderet. S'Regierigspräsidium z'Friburg isch sither au fier Gegende zueständig, wo früeher württebergisch gsi sin. Im Gegezug sin Gebiite in d'Zueständigkait vu dr Regierigspräsidie Tübinge un Karlsrueh abgä worre.
Doher isch d'Bezeichnig vum Regierigsbezirk Südbade in Regierigsbezirk Friburg gänderet worre.
Stadtchreise
Friburg im Brisgau, Bade-Bade, Konstanz (1953 wiider in dr Landchreis Konstanz iglideret)
Küstenstaat
E Küstestaat isch e Staat, wo vom eigene Territorium Zuegang zum Wältmeer het.
Dr eigeni Zuegang zum Wältmeer isch wichdig, wil e grosse Deil vom Wälthandel über d Ozean goht. Staate, wo kei sonige Zuegang hai, hai hüfig höcheri Chöste wäge Transitgebühre. In Chriegszite cha en eigene Zuegang zum Meer e wichdige strategische Vordeil si. Wil Staate en eigene Zuegang zum Meer gsuecht hai, het s mänggisch Chrieg gee drwäge.
Titelblatt von La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén
S Buechtitelblatt vo La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén (ùff französisch Couverture du livre La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén) isch s Titelblatt vùm Buech „La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén“ vùm Walliser Autor André Lagger. Des Buech bhandlet de Wyybau ùn d Terminologi devo in de Gegend vo Chermignon im Wallis, wo hüt en Deil vo de Gmei Crans-Montana isch. Näbem Winzerwortschatz im Walliser Patois sin au no Gedicht im Patois debi. Es isch glychzytig mit em Buech sälber im Joor 2005 im Verlag „Éditions a la Carte“ erschiine. Wer s Titelbild entworfe het isch nit bekannt, aber warschynts isch es nit de André Lagger sälber gsi, sùndern en Grafiker oder sùnscht öber vùm Verlag. Dass de Lagger aber einewäg s ein oder anderi Detail mitentschiide het, chammer nit usschliesse.
S Titelblatt im Konteggscht vùm Buech
Wie bi französische ùn au alemannische Biecher meischtens ieblig, isch s Titelblatt ùff de Vordersyte vùm Buechùmschlag ùffdrùggt worde. Im Gägesatz zue zum Byspil arabische oder hebräische Titelblätter, wo ùff de rächte Syte mit em Rescht vùm Buech bùnde sin, isch s Titelblatt vo „La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén“ links mit de Syte verbùnde worde. De Grùnd defür isch, dass mer s Französisch grad gnau wie s Alemannisch vo links nooch rächts schryybt, derwyyl mangi andere Sprooche vo rächts nooch links gschriibe werde ùn wägem däm Biecher oder Reisepäss in dänne Sprooche andersch bùnde werde.
Einwohnerrat Wettingen
De Iwohnerrat Wettige isch s Gmeindsparlament vo de Schwiizer Iiwohnergmeind Wettige. Er isch de ältischt Iiwohnerrat im Kanton Aargau und het am 21. Januar 1966 zum erschte Mol taged. Sit sinere Gründig het er 50 Mitglider.
Titelblatt von La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén
S Titelblatt im Konteggscht vùm Buech
S Titelblatt bestoot zum eine uss Teggscht, zum andre au usseme Foti. Bim Teggscht het mer sich für e änder schlichti Schriftart entschiide, warschynts eini vo de Bodoni Berthold Schrifte, mööglicherwys Bodoni Berthold BQ Cond oder Bodoni BE Condensed. Des loot sich aber nit ganz sicher sage. De ganzi Teggscht ùffem Titelblatt isch in Groossbuechstabe gschriibe. Des wird zwar nooch de typografische Regle im Französische änder nit empfoole, isch bi Buechtitel aber e Option, wo de Verleger het. Mer het allerdings, mit de Ussnaam vùm Name vùm Verlag, d Akzänt debi glo, obwohl die im Französische bi Groossbuechstabe viilmool ewägglo werde. Mööglicherwys het mer di richtigi Ussprooch grad vùm Patois welle garantiere.
De Inhalt ùn d Gstaltig vùm Titelblatt
Ganz oobe isch in d Mitti yygrùggt de Name vùm Autor. De Name isch zweimool abdrùggt, ganz oobe in kursive Buechstabe als „ANDRÉ LAGGER“, also syn französische Name, ùn deno gnau drùnter de Name im Walliser Patois, des Mool aber nit kursiv, „ANDRI LAGUIÈR“. De Patois-Name vo öberem aazgee, wo warschynts nit amtlich isch, isch änder ungwöönlig, aber bi eme Buech, wo de Walliser Patois zum Thema het, nit ganz verwùnderlig. Einewäg chammer die Entscheidig als gwagt bezeichne. Bsùnders debi isch, dass mer de französische Name in kursiv gsetzt het, obwool mer eigetli jo främdsproochlichi Wörter in kursiv macht. Vilycht het mer in däm Fall welle en Zeiche setze, dass de Patois in däm Buech die wichtigeri Sprooch isch. Nooch em Name isch deno e gröössere leere Abschnitt, wo öbe en Zehntel vùm ganze Titelblatt yynimmt. Deno chùnt de Titel vùm Buech, also zerscht ùff Französisch „LA VIGNE ET LE VIN“, ùn deno de Patois-Name „LA VEGNE È LO VÉN“. Au do het mer de französische Name in kursiv gsetzt. Mer isch in däm Pùnkt also konsischtent bliibe. Beidi Titel sin in ere fette Schrift gsetzt, wobi aber de französischi Name e weng gröösser wie de Patois-Name isch. Des wiiderspricht deno wiider de These, dass mer de Patois quasi symbolisch het welle als Haupt- oder Matrixsprooch vùm Buech aazeige.
Einwohnerrat Wettingen
Vorgschicht
Di legislativ Gwalt in ere Gmeind ligd in de Schwiiz normalerwiis bi de Gmeindsversammlig. Das isch bis im 1965i au z Wettige so gsi. Dur s starke Bevölkerigswachstum sit em Aafang vom 20. Jahrhundert bis in d 1960er-Johr, isch es immer schwiriger worde, s Quorum an Stimmberechtigte z erfülle, wo damals vorgschribe gsi isch. Das het bi 50 % vo de 20- bis 60-jährige Manne gläge und in de 1960er-Johr e Beteiligung vo über 2000 Stimmbürger erfordered. Wenn s Quorum nöd erfüllt worde isch, dann het d Versammlig müesse vertagd werde, was in de 10 Johr vor de Iiführig vom Iiwohnerrat acht Mol passiert isch. D Iiführig vom Iiwohnerrat isch dur e kantonali Gsetzesänderig ermögliched worde, wo im 1963 verabschided wore isch. Im Dezember 1964 isch denn vo de Gmeindsversammlig di noi Gmeindsordnig bschlosse worde und am 14. November 1965 hend d Wahle zum erschte Iiwohnerrat stattgfunde.
Titelblatt von La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén
De Inhalt ùn d Gstaltig vùm Titelblatt
Nooch ere wytere Leerspalte, wo wiider öbe en Zehntel vùm ganze Blatt isch, chùnt deno e Bild, wo öbe d Hälfti vùm Titelblatt yynimmt. Als Bild het mer e Foti ussgsuecht, gnau wie au bimene andre Buech vùm André Lagger, “''Chermignon, garde ton patois! Tsèrmegnôn, ouârda lo patouè!”, wo au e Foti ùffem Titelblatt het, aber andersch wie bi “Patois de l'Ancien Lens”, wo nùmme Wappe ùffem Titelblatt het, oder bi “Le Miroir - Lo Mériou''”, wommer e eifachi Zeichnig het gno.
Einwohnerrat Wettingen
Vo 1966 bis hüt
De erschti Präsident vom Iiwohnerrat isch de CVP-Politiker und späteri Grossratspräsident Max Knecht worde. Sini Partei het damals 16 vo de 50 Sitz gha und het d Mandatszahl bis aafangs vo de 1980er-Johr uf 19 chönne usbaue, bevor d Sitzzahl retour gange isch uf hüt 12 Sitz. Dafür het d SVP, wo am Aafang vo de 1980er numme zwei Sitz gha het, in de Legislatur 2014/17 zu de CVP chönne ufschlüsse und isch mit 12 Sitz im Rat verträte gsi. In de Zwüscheziit het d SVP numme no 11 Sitz, wil einer bi de Wahle am 24. September 2017 verlore gange isch. Nach de Iifüerig vom Frauewahlrecht im 1971 sind bi de Gsamternoierigswahle im 1973 zum erschte Mal füf Frau gwählt worde, wo am Aafang vo de Legislatur 1974 ihres Mandat aaträte hend. Di erschti und bisher einzig Präsidentin vom Iiwohnerrat isch d Margrit Wahrstätter gsi, wo das Amt als höchschti Wettigeri in de Jahr 2000 und 2001 bekleided het.
Titelblatt von La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén
De Inhalt ùn d Gstaltig vùm Titelblatt
S Bild zeigt e typischi Szene vo de Winzer. Warschynts isch es in de Gegend vo Lens ùffgnoo worde, öbis anders würdi jo au chuum en Sinn mache, aber e gnaui Lokalisierig wird ùffem Titelblatt nit vorgno. En Groossdeil vùm Foti wird vo Wyyräbe yygno, wo vùm linke Rand bis in d Mitti vùm Foti gönn. Für e Buech, wo’s ùm de Wyybau goot, chammer die Entscheidig als glùnge bezeichne. In de oobere Hälfti vùm Foti sin deno zwei Alphütte z gsee. Die sin im typische Baustill vo derre Gegend baut. Grad hinter de Räbe ùn grad vo ene goot’s zimli gääch de Berg abe. Am rächte Rand vo de Wyyräbe hogge deno drüü Persone, wommer als wichtigschte Komponente vo däm Foti chönnti bezeichne. Es handlet sich um en Maa, wo im Hintergrùnd hoggt, e Frau (im Vordergrùnd), ùn deno no e dritti Person, wo ussgsträggt am Berghang lehnt. Derwyyl de Maa ùn au d Frau ussgwaggse sin, dürfti es sich bi de dritte Person ùm e Maidli oder e Jùgendlichi handle. Alli drüü vo dänne luege in d Kamera. D Frau het schwarzi Chleider aa, ùn de Maa het en Huet ùff, aber sùnscht sin weenig Details z erkenne. Aagabe zur Idenität vo dänne Lüt, wie au vùm Fotografe fääle ùffem Buechtitel. Mööglicherwys werde si aber im Innre vùm Buech gmacht.
Einwohnerrat Wettingen
Quelle
«Das waren die Pioniere im Aargau», Artikel im Badener Tagblatt vom 19. Oktober 2016
Titelblatt von La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén
De Inhalt ùn d Gstaltig vùm Titelblatt
S Bild isch, wie au de Teggscht, nit in Farb drùggt, sùndern in Schwarz & Wyss ghalte. Worùm mer die Entscheidig troffe het, isch nit klar. Vermuetlig isch des Foti doch scho älter ùn gar nit in Farb verfiegbar, oder aber mer het es uss stilistische Gründ lieber schwarz ùn wyss gmacht. Au e Möglichkeit isch, dass mer het welle Chöschte spare, wyl farbigi Tinte jo doch dütli tüürer isch ùn eso d Chöschte vùm Buech hööcher gsi wäre. Vilycht het mer s Buech eso für Patois-Intressierti erschwinglicher mache. Ganz klar beantworte loot sich die Froog aber nit.
Grad ùnterem Bild ùn demit au am ùntere Rand vùm Titelblatt, stoot deno “EDITIONS A LA CARTE”, de Name vùm Verlag. Wie in de Weschtschwyz bi Groossbuechstabe ieblig, het mer d Akzänt ewägglo. Mer muess also Hintergrùndwüsse mitbringe, zume z wisse, dass de Name vùm Verlag eigetli “Éditions à la Carte” isch.
Aasùnschte sin ùffem Titelblatt kei Aagabe zum Inhalt, em Publikationsdatum- oder Ort, oder sùnschtigi Informatione. Die sin warschynts im Innre vùm Buech aabrocht worde.
Eluveitie
Eluveitie isch ä achtchepfigi Pagan-Metal-Band us dr Schweyz. Alles aagfange het im Züri Oberland, gnauer im Tösstal zwüschet Wald und Winterthur, di hütige Mitglider chömed aber us allne Teile vom Land. Si kombiniärid i irärä Musig keltischi Folklore mit herte Metal-Kläng. D Gitarremusig ähnled sehr am us Schwedä (Göteborg) schtammende Melodic Death Metal und beinhaltet au Elemänt usem Black Metal. Selber bezeichnet si iri musig als The new Wave of Folk Metal. D Tägscht vo dä Bänd träid sich um d Gschicht, s' tägläch Läbe und d' Schpiritualität vom keltischä Stamm vo dä Helvetier und sind täilwiis in ärä rekonschtruiärtä Form vom helvetischä Gallisch gschreybä. So isch ai dr Bändname Gallisch und beditet: „Ich, dr Helvetiär“.
Gschicht
Grindet het d' Bänd dr Christian „Chrigel“ Glanzmann im Winter 2002 als Studio-Projäkt. Im Oktober null-drey isch duä diä erschti Zede Vên (helvetischs Gallisch fyr: wildi Fräid). D' Reakzionä uf s'Erschlingswärch hett di damaligä Mitglyder därzuä beweogä uisäm Studio-Projäkt ä richtigi Bänd z' formä.
Druifappä henz di erschtä Schous gspillt und Eluveitie hed ä Vertrag bim holländischä Plattänleibäl Fear Dark chennä unterschreybä, wo 2004 ai Vên nu äinisch uisäpracht het.
Wiitäri Läif-Uiftritt hend gfolgt, so z. B. uif Feschtiwals vo Fear Dark, oder ai als Unterstytzig vo internationalä Pagan-/Folk Metal-Gressä wi Korpiklaani oder Cruachan.
Zum 15-jährigä Jubiléé vo där teytsch-isländischä Bänd Falkenbach isch 2006 äs limitiärts Anerkännigsalbum erschine, wo ai Eluveitie äs Liäd („Vanadis“) beygstyyret het. Ai isches am Aafang vom Jahr zumänä Wächsel i dä bsetzig choo. Währäd mär fyr d Sarah Kiener d Anna Murphy als Ersatz an där Drähläiärä gfundä het, isch entschidä wordä das mär d Linda Suter a dä Gyygä nid ersetzä tuät.
Im 2. Quartal 2006 isch s zwäitä Album Spirit wiedärum dur Fear Dark erschinä und Eluveitie isch im Septämber zämä mit där teytschä Bänd „Odroerir“ dur Oiropa tuurät.
Im Früelig 2009 isch denn nomol es neus Album usecho. Evocation1 the Arcane Dominion. Uf em Album hed fasch uschlüsslich d Anna Murphy gsunge. De Christian het nume im Hindergrung mitwürkt und susch anderi Instrument gspillt. Das Album isch au s bisher ruigschde Album vo ine, es isches reins Akkustikalbum.
Scho wenigi Mönet spöter, im Februar 2010, bringeds s neuschde Album use: Everything remains ( as it never was). Bereits im Vorus isch scho s Lied "Thousandfold" als Singlä mit Videoclip usechoo. Das isch ez nachem ruigschde Album s härtischte Album wos produziert hend. Es het aber denno villi Folk-Passage und tönt aifach einzigartig und genial. Mit dem Album händ si ihre eigni, unverkännbari Schtiil wiiter uusbout und noii Fäns dezue ggune. Im Summer 2011 hend si denn sogar bim Sonisphere Festival in Basel dörfe uufträte, näbet vilne andere grosse Bands wie zum Biischpiil In Flames, Iron Maiden, Slipknot, Limp Bizkit und Hammerfall.
D'Erfolgsgschicht goht wyter 2012 mit em Album "Helvetios", wo in der Schwiizer Hitparade uf Platz 4 landet. Us däm Album sin zu zwei singles Videos veröffentliggt worde: "A Rose for Epona", e Ballade wo wiitgehend vo der Anna gsunge wird, und "Havoc". Im Summer vom glyche Johr veröffentliggt d'Bänd usserdäm s'Doppelalbum "The Early Years". Das isch e Neuuflaag vo ihrer allererschte CD "Vên" - wo dasmol vollständig neu iigspilt worde isch - und "Spirit" wo g'remastered worde isch. Leider kündet der Gitarrischt Sime Koch im Septämber 2012 aa, dass är d'Bänd us private Gründ wird verloo. Är wird dur e Rafael Salzmann als Live-Gitarrischt ersetzt.
Suisse (Moselle)
Suisse (ditsch Sülzen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Suisse lijt sìdlich vun Faulquemont uf re Heche zwìsche 233 un 297 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Suisse ìsch. Suisse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Suisse ghert zem Lorrain.
Bellemagny
Geogràfi
Bellemagny lijt ìm Sundgöi àn dr Granz züe dr Region Franche-Comté. Im Dorf mìndet dr Steinbach ìn dr Traubach.
Gschìcht
Bellemagny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 796 àls Baronewillare (1331 Barozwiler, 1395 Berntzwilr, 1747 Bellemagny).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bellemagny ìsch. Bellemagny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Bellemagny ghert zem Franc-comtois.
Appetenzverhalten
As Appetänzverhalte (lat. appetens - "begierig") luegt me im Rahme vo der Instinkttheorii vo der klassische vergliichende Verhaltensforschig e Bestandeil vom Instinktverhalte aa, wo as Suech- und Orientierigsverhalte dütet wird. Noch der Theorii bassiert das, wenn en Instinktbewegig lengeri Zit nit usglöst worden isch, wo aber die aktionsspezifischi Erregig die ganz Zit gwachsen isch, oder anders formuliert: wenn d Handligsbereitschaft für die beträffendi Instinktbewegig vorhanden isch.
Bahnhof Titisee
Dè Baanhof Titisee isch ein vo dè zwei Baanhööf vo dè Stadt Titisee-Neuschtadt, dè ander isch z Neuschtadt. Dè Baanhof lyt im Stadtdeil Titisee uff èrè 858 m übber NHN. Sèllè Baanhof hèt übber drei Baanschteiggleis, wo an èm Huus- un an èm Mittelbaannschteig ligèd, un ghört zuè dè Baanhofskategory 5 vo dè DB Station&Service. Dè Bhf. Titisee lyt a dè Höllèdalbaan, wo zämmè mit dè Hinterè Höllèdalbaan (Neuschtadt-Donaueschingè) vo Fryburg gu Donaueschingè gòt un isch diè unteri Endschtation vo dè Dreiseèbaan, wo vom Bhf. Titisee uff Seebrugg an Schluchsee uè gòt. Dè Baanhof isch 1887 zämmè mit dè Höllèdalbaan als Durchgangsbaanhof in Bedryb gangè.
Appetenzverhalten
Unterschiide wärde
Bahnhof Titisee
Am Baanhof wörrèd däglich öppè 70 Aakümpft un Abfaartè sowiè öppè 3100 Reisende un Bsuècher zellt.
Appetenzverhalten
Bispil
E anders Bispil für e grichtets Appetänzverhalte (zun ere bestimmte Region) isch der Vogelzug oder anderi Dierwandrige.
Bahnhof Titisee
Laag
Dè Baanhof lyt nordöschtlich vum Zèntrum vo Titisee, è Dorf am Nord- un Oschtufer vum Titisee, wo sit dè 1970er-Johr è Stadtdeil vo dè Stadt Titisee-Neuschtadt isch. S EG lyt südlich vom Gleisfäld un hèt d Adressè Parkschtrõß 11. D Gleisaalaagè wörrèd südlich vo dè Strõß un im Nordè vo dè Neuschtädter Strõß begränzt. Nördlich un südlich vum Baanhof stön Woonhüser, im Norden wörd dè Baanhof von èm Büggele mit ènèm Wäldle druff übberragt. Im Weschtè ünterquert d Strõß vum Zèntrum zum Badeparadys bzw. gu Neuschtadt un im Oschtè d Seeschtrõß vom öschtliche Seeufer zum Baanparadys d Baanaalaagè. Öschtlich un nördlich vum EG git s umfangrychi Park-and-Ride-Parkblätz.
Appetenzverhalten
Appetänz-Komflikt
In der Motivationspsychologii redet me vom ene Appetänz-Komflikt (au Appetänz-Appetänz-Komflikt), wenn zwei subjektiv öbbe gliich positivi Optione zum gliiche Zitpunggt vorhande si, wo sich e Läbiwese drzwüsche muess entscheide.
Bahnhof Titisee
Laag
Dè Baanhof vo Titisee isch è sit dè Aabindung vo dè Dreiseèbaan èn Drènnungsbaanhof. D Höllèdalbaan (VzG 4300) vo Fryburg gu Donaueschingè isch è eingleisigi elegtrifizyrti Hauptbaan. D Dreiseèbaan (VzG 4301), wo z Titisee vo dè Höllèdalbaan abzwygt, gòt am Südufer vum Titisee übber dè Windgfällweiher un dè Schluchsee gu Seebrugg. D Dreiseèbaan isch è elegtrifizyrti eingleisigi Näbbèbaan.
Appetenzverhalten
Appetänz-Komflikt
As Gegesatz dodrzue wird vom ene Aversions-Komflikt gredet, wenn en Entscheidig zwüsche zwei negative Stimuli ohni Uswiichmöglikeit muess gmacht wärde.
Usserdäm git s no bim ene ambivalänte Objekt dr Appetänz-Aversions-Komflikt. Bispil: D Entscheidig zwüsche Agriff und Flucht.
Oslo
Mit 975.744 Yywohner isch Oslo mit Abstand de gröschti Balligsruum vom Land. I dr Groß-Oslo-Region läbed öppe 1,5 Million Mänsche, also fascht e Drittel vo de gsamte Bevölkerig vo Norwege, wo öppe 5,3 Millione zellt.
Bahnhof Titisee
Laag
Im Baanhof Titisee drôffèd folgèndi Kursbuèchschtrèggè vo dè Dütschè Baan uffènand:
Gschichtè
Dè Baanhof isch am 23. Mai 1887 zämmè mit dè Höllèdalbaan uff èm Abschnitt vo Fryburg uff Neuschtadt in Bedryb gnõ worrè. Dè Bhf. Titisee isch dörtzmòl nit a dè hütigè Stell, sondern gegèübber un nördlich vum Gleisfäld baut worrè. Zwüschè m EG un èm Büggele nördlich dèvu isch s Hotel Bärè gschtandè. Dè urschprünglich Baanhof hèt umfangrych Aalaagè für dè Güètervokeer mit Ladeschtrõßè un Laderampè ghaa, au für dè Personèvokeer sin è baar Baanschteiggleis vorhandè gsi. Anno 1901 isch d Höllèdalbaan vo Neuschtadt witter übber Löffingè gu Donaueschingè uff d Südbaar uè volängèrèt worrè. Im Johr 1913 isch èn Gländeerwärbsuusschuss gründèt worrè, well d Blaanung vo dè Dreiseèbaan aagfangè hèt. Druffhy hèn diè nötigè Grundstüggle für diè neu Baanschtreggè aakauft worrè chönnè. Sèlli Grundschtüggle sin vo allèm um dè Oschtzipfel, abber au am Südufer vum Titisee ummè glègè. Für dè Bau vo dè Dreiseèbaan hèt mò dè Baanhof Titisee a diè hütig Stell südlich vum Gleisfäld hèrrè bauè wellè, well dè Aaschluss vo dè Dreiseèbaan südöschtlich vum Baanhof blaant worrè isch. I dè Johr 1913-1914 hèt mò dè Baanhof komplètt umgmodlèt. Anno 1915 isch s EG i dè hütigè Bosition ygweyyt worrè. Schu 1914 hèn diè èrschtè Vomessigsarbètè für d Dreiseèbaan aagfangè, im Èrschtè Wältchrièg hèt dè Büèz a sèllèrè Strèggi allerdings wèg èm Chrièg ygschtellt wörrè müèsè. Èrscht 1920 hèt diè neu gründèti Dütschi Rychsbaan dè Bau vo dè Dreiseèbaan in Aagriff nää chönnè, well dèvor d Inflation un d Wǜrtschaftskrisè nõch èm Chrièg dè Bau vohindèrèt hèt. Am 2. Dezèmbèr 1926 hèt mò d Dreiseèbaan schlièßlich in Bedryb gnō, dè Baanhof Titisee isch dèmit blaanmässig zum Drènnungsbaanhof worrè. Bis 1926 isch dè Bhf. Titisee also èn Durchgangsbaanhof gsi, ab dört isch er èn Drènnungs- odder Abzwygbaanhof.
Uffbau
D Züüg vo dè Höllèdalbaan un dè Dreiseèbaan gu Seebrugg (S1/S11) un Villingè (via Neuschtadt/Löffingè/Donaueschingè) vokeerèd übber Gleis 1. D Züüg vo dè S1/S10/S11 uff Fryburg vokeerèd übber d Gleis 1 odder 3.
Öschtlich vum EG un gegèübber vom Gleis 1 am Huusbaanschteig git s nò è Stumpfgleis, s Gleis 5. Sèll isch früèner für Pendelzüüg Titisee-Seebrugg bruucht worrè, woby mò z Titisee jewyls hèt müèsè übber dè Huusbaanschteig umschtygè. Sèll isch bis 2002 so braktizyrt worrè, well durchgängigi Züüg uff Seebrugg bis dört nu als IR-Züüg gää hèt. Ab 2002 bis 2019 hèt mò umgschtellt uff RB, wo wechselwys uff Neuschtadt odder Seebrugg gfaarè sin (mit Umschtygè z Titisee). Sit 2002 isch s Gleis 5 nu nò voeinzlèt zum Abschtellè vo Faarzüüg bruucht worrè.
Aamerkig zum Perron Gleis 5: Sèll Gleis 5 isch bis 2002 mit Pendelzüüg Seebrugg-Titisee bruucht worrè, ab dört nu nò sporadisch un isch bim Umbau 2019 für d Briisgau S-Baan nǜmmi vo 38 cm Höchi uff 55 cm aaglupft worrè, wèll s nu no als Abschtellgleis vorgsää isch.
Ehemòligè Personèvokeer
Nõchdèm d Höllèdalbaan vo Fryburg uff Neuschtadt in Bedryb gangè isch, hèt mò Titisee mit Personèzüüg uff dè Höllèdalbaan bediènt. Sèlli Personèzüüg sin wèg dè Steilschtrèggi im Höllèdal un èm dört ygrichtètè Zaanschtangèabschnitt immer zimli churz gsi. Mit dè Volängerig vo dè Strèggi vo Neuschtadt übber d Baar uff Donauèschingè anno 1901 sin durchlaufendi Eilzüüg vo Fryburg übber Titisee gu Donaueschingè ygrichtet worrè. È baar Johr spôter sin einigi Züüg übber Donaueschingè bis Ulm durrèbundè worrè. Nõchdèm d Dreiseèbaan uff Seebrugg i dè 1920er Johr gangè isch, hèt s witteri Züüg vo Fryburg übber Titisee bis Seebrugg gää. Mit dè Elegtrifizyrung vo dè Höllèdalbaan uff èm Abschnitt vo Fryburg uff Neuschtadt un dè Dreiseèbaan 1936 hèt mò d Züüg vo Fryburg gu Donaueschingè bis Dez. 2019 z Neuschtadt brochè. Immer mee Züüg hèt mò sèllèwäg in Neuschtadt vo E-Loks uff Dampfloks resp. Diselloks umgschpannt. Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin au Fèrnvokeerszüüg übber d Höllèdalbaan un Dreiseèbaan vo Fryburg bis uff Seebrugg uè durrèbundè worrè. I dè 1980er Johr hèt s zwei Schnellzugpärli gää, wo us èm Ruurgebièt übber Fryburg un Titisee bis Seebrugg vokeert sin. Im Nòòvokeer gu Fryburg, Seebrugg un Neuschtadt isch sèllè Baanhof 1985 mindeschtens im Zweischtundètagt bediènt worrè. Ändi vo dè 1980er Johr isch èn Schnellzug gschtrichè worrè, dè andre isch witterhy als Fèrnschnèllzug (FD) gfaarè. 1991 isch s FD-Zugpärli durch dè Interregio Höllédal ersetzt worrè, 2002 hèt d DB dè Zug ganz ygschtellt. Sitdèm wörd Titisee nu nò im Nòòvokeer bediènt. Sit Aafang vo dè 1990er Johr bis zuè dè Elegtrifizyrig vo dè Elegtrifizyrigsluggè uff dè Hinterè Höllèdalbaan zwǜschè Neuschtadt un Donaueschingè im Dezèmbèr 2019 sin d Regionalbaanzüüg vo Fryburg, Neuschtadt un Seebrugg jewyls im Stundètagt vokeert, asè hèt sich zwǜschè Fryburg un Titisee èn Halbstundètagt ergää. Dirèkti Züüg vo Fryburg uff Donaueschingè hèt s wèg èm brochènè Bedryb z Neuschtadt bis 2019 nǜmmi gää, z Neuschtadt hèt mò also müèsè umschtygè. È Uusnaam hèt è baar Johr lang dè Klèber-Exprèss bildèt, wo vo Münchè übber Memmingè, Aulèdorf, Duttlingè, Donaueschingè un Titisee uff Fryburg un retour gfaarè isch. D Regionalbaanè i sèllèrè Zyt sin vo DB Regio Südbaddè mit DoSto-Churzzügg un Lokomotyvè vo dè DB-Baureihe 143 bis 2016, vo 2016-2019 mit dè Baureiè 146 gfaarè worrè. Am Wuchèänd isch morgens èm Regionalexprèss uff Rottwyl ab Titisee gfaarè worrè, sèbbè Zug isch wärchtigs èrscht ab Neuschtadt losgfaarè.
Hütigè Personèverkehr: Briisgau-S-Baan
Sit èm Faarblaanwechsèl im Dezèmber 2019 wörd dè Bhf. Titisee hüt im Halbschtundètagt (sunn- un fyrtigs im 20-Minutè-Tagt) vo dè Züüg vo dè Höllèdal- un Dreiseèbaan bediènt. Im Stundètagt vokeert d S10 vo dè Briisgau-S-Bahn vo Freiburg Hbf. via Titisee, Neuschtadt, Donaueschingè bis Villingè. Z Villingè git s èn günschtigè Übbergang uff dè Ringzug gu Rottwyyl, woby s im Bhf. Rottwyyl widderum Aaschluss von un nõch Stuègètt Hbf. übber d Gäubaan git. Dè Stundètagt wörd wärchtigs durch d Linniè S1/S11 zuè nèm Halbschtundètagt vodichtet, wo für S-Baan-Züüg vo Fryburg hèr z Titisee gflüglèt wörrè muè: Dõdèby vokeert ein Zugdeil (S1) uff Seebrugg, dè ander (S11) uff Neuschtadt. Wärchtigs wörrèd sèbbi Züüg übber Fryburg usè uff Gottèheim, Briisach un Ändingè volängèrèt. Sunn- un fyrtigs kait dè Flügelung wèg èm 20-Minuten-Tagt èwäg, well diè stündlich vokeerendè S-Baan-Linniè S1 (Fryburg – Seebrugg), S11 (Fryburg – Neuschtadt) un S10 (Fryburg – Neuschtadt – Villingè) übberlagèrè düèn. Mit dè Yfüürung vo dè Briisgau S-Baan sin alli DoSto-Garniturè durch S-Baan Garniturè vo dè DB-Baureiè 1440 ersetzt worrè. Wèll sit dört dè brochène Bedryb z Neuschtadt uffghobbè isch, vokeerèd d S1/S10/S11 jewyls durchlaufènd via Titisee. Sowit isch zmindescht wiè schu beschribbè dè Blaan un diè aafänglich Braxis uff beidè Relationè gsi. Sèbbè Blaan hèt abber voruusgsetzt, dass d S-Baan-Garniturè vo dè S1/S11 mitnand vo Fryburg uff Titisee faarèd, un als zwei Flügelzug vo Titisee uff Villingè odder Seebrugg witter faarèd. In Gegèrichtig hèttet beidi Flügelzüüg z Titisee us Zitgründ automatisch zämmè kupplèt wörrè söllè. Beidi Vorgäng setzèd è zuèvolässig funktionyrèndi automatischi Mittelpufferkupplung voruus, um dè änge Faarblaan vo dè Oscht-Wescht-Vobindig vo dè Briisgau S-Baan yyzhaltè. Normalerwys probyrt mò è söttigs Bedrybsvofaarè zèrscht uus, well mò abber churzfrischtig vor dè Yfüürig vum brochènè Bedryb in Neuschtadt wèggangè isch, hèt mò sèll dèvor z Titisee nit uusprobyrt un hèt sich i dè Braxis z Titisee regèlmässig è Voschpôtig ygfaarè. Provisorisch hèt mò deshalb d Bedrybsroutinè z Titisee aabasst, idèm mò z Titisee doch widder umschtygè muè.
Güètervokeer
Für dè Güètervokeer hèt dè Bhf. Titisee übber umfangrychi Gleisaalaagè vofüègt, a dè Gleis hèt s èn Güèterschopf, è Ladderampè un d Laddeschtrõß gää. Bis i d 1990er Johr isch dè Güètervokeer vo dè DB mit Absicht zrugg gfaarè worrè, dõrum sin z Titisee d Gleisaalaagè für d Güèter abbaut worrè. Uff sèllèm Grundschtügg stòt hüt è Hotel un aaschlièßend bis zum Stellwärch Oscht èn Park-and-Ride-Parkblatz.
Im Netz vo dè Südbaddèbus (SBG), ènèrè Dochtergsellschaft vo dè Dütschè Baan, isch dè Baanhof Titisee èn Chnotèpungt. S bschtön Busvobindungè uff Neuschtadt, Seebrugg, Fèldbärg, Kirchzartè un Breitnau.
Binnenstaat
As Binnestaat wird jedes Land bezeichnet, wo kei diräkti Verbindig zum ene Meer het. Binneseä wie öbbe s Kaspische Meer wärde drbii nit berücksichtiget.