cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mosambik
D Kompanien ab 1890
Trotz ass Portugal wider d Herrschaft iber d Ngunibiet iberchuu het, isch klar gsii, ass e effektivi wirtschaftligi Uusbytig vu dr Kolony chuum megli gsii isch, wäge däm isch ab 1891 fascht e Drittel vum Land an zwoo britisch dominierti Firme vergee wore. D Companhia de Moçambique het d Provinze Manica un Sofala ibernuu, d Niassa Company d Provinze Niassa un Cabo Delgado. In däne Biet het d Kolonialverwaltig dr Kompanie fir 50 Johr gwiisi Suveränitetsrächt iberloo. Zum Byschpel het d Companhia de Moçambique aigeni Briefmarken uusegee un het Yysebahnstreckine böue loo. Derzue het s im Biet Sena d Sena Sugar Estate gee, e britischi Zuckerrohrplantasch. Grundlag vu dr wirtschaftligen Aktivitete vu däne Kompanien isch d Zwangsarbet gsii. Di portugiesisch Kolony Mosambik isch dodermit am Änd vum 19. Johrhundert zum große Dail vu britischem un sidafrikanischem Kapital bherrscht gsii, s britisch Pfund isch verbraiteter gsii wie dr portugiesisch Escudo un in dr greschte Stedt, z Laurenco Marques un z Beira, sin britischi Zytige uusechuu. Karakteristisch fir s Chreftverhältnis zwische dr alte Kolonialmacht Portugal un dr neie Mächt Großbritannien un Dytschland isch dr sognännt Angola-Verdrag gsii, wu Dytschland un Großbritannie fir dr Fall vun ere Zahligsuufähigkait vu Portugal, wu mer scho druf gwartet het, Angola un Mosambik schon emol per Verdrag syferli unterenander ufdailt hän.
Wirtschaftligi Entwicklig vu dr Kolony
Mosambik isch au im 20. Johrhundert e Rohstoffliferant im Inträssi vum „Mueterland“ blibe. Het s urspringli Gold, Elfebai un Sklave gliferet, sin s jetz Böuwulle us em Norde un Zucker un Sisal us dr Mitti gsii. Dr Side het vor allem Arbetschreft fir d Bärgwärch z Sidafrika un im britische Chupfergirtel im hitige Sambia gliferet. Mosambikanischi Arbaiter sin in die Biet un au in s portugiesisch São Tomé regelrächt verchauft wore. E baar hundertdöusert Wanderarbaiter z Sidafrika un z Rhodesie hän dert nume 40 % vu ihrem Lohn uuszahlt kriegt, dr Räscht isch dert iber d Kolonialverwaltig uf Mosambik gange. D Sidafrikaner hän ab 1940 in Gold zahlt, d Kolonialverwaltig het derno in Escudo uuszahlt un doderby großi Gwinn fir si sälber bhalte. Au in Kolony sin Zwangsarbet un Strofarbet Grundlag vu dr Ekonomy gsii. D Häfe vu Laurenco Marques un 1898 au Beira sin Ändpinkt vu Yysebahnstreckine us dr britische Minebiet wore. S Land isch sunscht e abgschottete Absatzmärt fir portugiesischi Textil- un Agrarprodukt (Wyy) gsii, wu z Europa nit kunkerränzfähig gsii sin. D Wirtschaft vum Land isch dodermit komplett uf d Bedirfnis vu dr britische Nochberkolonien oder dr portugiesische Wirtschaft uusgrichtet gsii. Yywanderer vu Portugal sin in s Land chuu un hän di mittlere Poschten in Wirtschaft un Verwaltig bsetzt, e gringere Dail isch in d Landwirtschaft ange. Schansen uf e akzeptabli Schuelbildig hän Yyhaimischi nume iber di katholische Missionsschuele ghaa. Di wenige Afrikaner, wu ne besseri Position im Sischtem iberchuu hän, hän dderfir d Kultur un d Sproch vu dr Kolonialherre mießne aanee. Aber d Zahl vu däne Assimilado isch arg gring gsii.
Bolitischi Entwicklig vu dr Kolony bis 1960
Mit dr Unterwärfig vum letschte uf mosambikanischem Bode verblibene unabhängige Nguni-Chenigrych Gaza 1895 un em Gränzabchuu mit dr Briten un dr Bure het Portugal formal d Kontroll iber s Biet vum hitige Mosambik ghaa: ufdailt in s Gaza-Biet, wu unter Militerherrschaft gstanden isch, un große Regionen unter Kontroll vu britische Kompagnie. Dr Sturz vu dr Monarchy z Portugal 1910 un d Uusriefig vu dr Republik hän s bolitisch Klima gänderet un hän e greßeri Autonomy fir d Kolinie brocht. Bishär het e kritische Gaischt z Portugiesisch-Oschtafrika unter Afrikaner un Afro-Portugiese in literarischer Form, in Zytschriften un Zytige gfunde, jetz sin bolitischi Gruppen entstande, dodrunter 1910 d Liga Africana un 1921 dr Partido Nacional Africano. Mit em Yydritt vu Portugal in dr Erscht Wältchrieg uf dr Syte vu dr Alliierte (dr „Entente“) 1916 het s verscherfti Zwangsrekrutierige fir Arbets- un Militerdienscht gee. Ab 1917 isch Mosambik zue aim vu dr Schlachtfälder vum Erschte Wältchrieg wore. Di dytsche Kolonialdruppen unter em General Paul von Lettow-Vorbeck zogen hän si us em domolige, benechbarte Dytsch-Oschtafrika in dr Norde vu Mosambik zruggzoge un hän dert zimligi Verwieschtige aagrichtet. As Uusglych doderfir het Portugal dur s Versailler Abchuu s Kionga-Dreieck as Dail vu syre Kolony Portugiesisch Oschtafrika zuegsproche kriegt.
Anne 1926 isch au d Republik gstirzt woren un dr diktatorisch Estado Novo het aidytigi Prioriteten in dr Kolonialbolitik gsetzt. D Kolonie hän as Rohstoffliferanten un as Absatzmärt d Wirtschaft vum „Mueterland“ sotten unterstitze. Bolitischi Gruppe, wu Straik oder Demonschtrationen organisiert hän, sin brutal unterdruckt wore. S isch aber ainewwäg zue sonige bolitischen Aktione chuu, bin ere Demonschtration z Mueda sin zum Byschpel 1960 500 Demonschtrante vu Soldate verschosse wore. In dr 1950er Johr hän di portugiesische Kolonie s Rächt uf Verdrättig im Barlemänt vu Lissabon iberchuu un in dr 1960er un 1970er Johr isch s unter internationalem Druck zue gwiise Liberalisierige chuu. Anne 1970 hän zum erschte Mol alli Mosambikaner, wu Portugiesisch in Wort un Schrift bherrscht gha hän, zue dr Wahl derfe goh. Vu dr 1 Million Mänsche, wu die Voruussetzige erfillt ghaa hän, hän si aber nume 111.000 in d Wehlerlischten yyschryybe loo. An ei Entkolonialisierig, wie si glychzytig fascht iberall im ibrigen Afrika stattgfunde het, hän d Diktatore z Portugal aber nit dänkt.
Grindig vu dr FRELIMO un Befreiigskampf
In däre Situation, wu s kai Hoffnig gee het, ass dr portugiesisch Staat syni Kolonie freiwillig in d Unabhängigkait entlosst, isch anne 1962 di marxistisch-leninistisch Befreiigsfront Frente da Libertacao de Mocambique, abgchirzt FRELIMO, grindet wore. Ihre erscht Bresidänt isch dr Eduardo Mondlane wore, dr ehmolig Grinder vun ere Studäntenorganisation mit Name NESAM, wu as aini vu dr Vorlaiferorganisatione vu dr FRELIMO aagsääne wird.
Anne 1964 het d FRELIMO mit em bewaffnete Kampf aagfangen un het bal e baar militerischi Erfolg ghaa, wu zue massive Gegeschleg vu dr portugiesischen Armee gfiert hän. Vu Aafang aa het s in dr FRELIMO intärni Konflikt gee, w uno dr erschte militerische Erfolg vu dr Kolonialarmee eskaliert sin un 1968 derzue gfiert hän, ass fierdendi Mitglider vu dr Organisation dur aigeni Lyt umbrocht wore sin. Anne 1969 isch dr Mondlane dur e Briefbombenaaschlag vu dr portugiesische Ghaimbolizei PIDE umbrocht wore, Ainewäg het d FRELIMO sognännti „Befreiti Zone“ chennen ufrichte. Bsundersch umkämpft isch d Cabora-Bassa-Dalsperri gsii, wu schließli vu bis zue 20.000 Mann uf dr Syte vu dr Portugiese gege FRELIMO-Stoßdrupp verdaidigt woren isch. Di kolonial Chriegsfierig isch als brutaler woren un di europäisch Effetligkait un au Dail vu dr katholische Chilche hän si vu dr Kolonialmacht dischtanziert. Zum Simbol vu däre Brutalitet isch s Massaker vu dr Kolonialdruppen an dr Bewohner vum Dorf Wiriyamu wore. In dr 1970er Johr sin 65.000 bis 70.000 Döusert Mann uf dr portugiesische Syte im Chriegsyysatz gege ne Guerilla vu villicht 8.000 bis 10.000 Mann gstande.
Erscht dr Sturz vum portugiesische Diktator Caetano (di sognännt Nägelirevolution) het d Entschaidig brocht. Di nei demokratisch Regierig het bschlosse, ass sämtligi portugiesische Kolonie eso bal wie megli sotte unabhängig wäre. S Abchuu vu Lusaka am 7. Septämber 1974 het em Kolonialchrieg z Mosambik dur e sofortige Waffestillstand en Änd gmacht. Am 25. Juni 1975 isch d Unabhängigkait vu dr Volksrepublik Mosambik uusgruefe wore.
Mosambik syt dr Unabhängigkait
Dr Samora Mache lisch dr erscht Staatsbresidänt wore, aber nit dur allgmaini Wahle. Anne 1986 isch dr FRELIMO-Bresidänt bi me bis hite nit ufgchlerte Flugzygabsturz in dr Lebombobärg um s Lääbe chuu. In dr FRELIMO hän si di marxistische Chreft duregsetzt. Wel si dr Staat unter Kontroll ghaa hän, sin au alli wichtige Peschte dur ihri Manne bsetzt gsii. Si hän d Induschtry verstaatligt un landwirtschaftligi Produktionsgnosseschafte grindet. D Abwanderig vu europäische Fachchreft het d Wirtschaft vum Land aber dytli gschwecht. Mitti 1970er Johr isch e neii Widerstandsbewegig entstande, wu dur Sidafrika un Rhodesien unterstitzt woren isch – d RENAMO. Im Gegesatz zum Byschpel zue dr angolanische UNITA het di erscht no dr Unabhängigkait entstande RENAMO nie gege di portugiesisch Kolonialmacht kämpft un wäge däm wenig moralische Rugghalt in dr mosambikanische Opposition ghaa.
S Land isch anne 1976 ainewäg in e 16-jehrige Burgerchrieg zwische dr FRELIMO un dr RENAMO gheit, wu zum vellige wirtschaftlige Zämmebruch gfeirt het. Mosambik het zum Byschpel vu erhielt Unterstützung iberchuu z. B. nu 1980 vu Simbabwe, wu 10.000 Soldate fir d Sicherig vum Beira-Korridor gschickt het. Im Land het s anne 1983 derzue 750 Militerberoter un Uusbilder vu Kuba gee, 600 us dr Sowjetunion un 100 us dr DDR. Au Entwickligshälfer vu dr DDR sin im Land gsii. Bim Aaschlag vu Unango 1984 sin e baar vun ene um s Lääbe chuu. D Friiedesverhandlige fir Mosambik hän vum Juli 1990 bis Oktober 1992 unter dr Laitig vu dr katholische Gmainschaft Sant’Egidio z Rom stattgfunde. Us dr Volksrepublik Mosambik isch im Dezämber 1990 d Republik Mosambik wore.
Noch em Änd vum Burgerchrieg mit iber 900.000 Doten un 1,7 Millione gflichtete Mänsche het s Land mit Hilf vu UN-Friidesdruppe chenne stabilisiert un di erscht Oppositionsbartei grindet wäre.
Die Simpsons
Gschicht vu dr Produktion
Dr James L. Brooks isch dur d Comicserie „Life in Hell“uf dr Matt Groening ufmerksam wore. Är het em Groening 1985 aagruefe un em aabotte, ebis fir d Tracey Ullman Show z zaichne. Bi däm Dräffe soll dr Groening derno ghert haa, ass er ebis Neis un Uußergwehnligs sott bresäntiere. Derno heb er in 15 Minute d Figure zue dr Serie zaichnet. Doderby soll em au d Idee chuu syy, ass dr Homer in em Atomchraftwärch schafft. In eme Interview het er gsait, ass er bi sällem Dräffe sich entschlosse heb, nit, wie urspringli blant, us dr Comicserie „Life in Hell“ e Fernsehserie z mache, wel derno d Rächt an „Life in Hell“ hätt mieße abgee. Statt däm het er spontan d Idee zue dr Die Simpsons entwicklet. Die Simpsons isch s erscht Mol am 19. April 1987 as Churzfilm in dr Tracey Ullman Show gsändet wore. D Figure sin dert no arg grob zaichnet gsi, wel dr Matt Groening ghofft gha het, ass d Animatore sin no weng fyyner umsetze, si hän si aber d Skizze ohni Änderige iberdrait. Anne 1989 isch d Idee vum Färnsehsänder FOX zuen ere Färnsehserie uusböue wore, wu dert syterhär all Wuche lauft. D Serie isch in dr erscht drei Stapfle vu dr Produktionsfirma Klasky Csupo produziert wore. Syt dr vierte Produktionsstapfle isch Film Roman derfir verantwortli. Ihri Erschtuusstrahlig im dytsche Sprochruum het d Serie anne 1991 im ZDF gha, syt 1994 wird si uf ProSieben uusgstrahlt un isch derzue au no bi Sat.1 Comedy z empfange. Z Eschtryych lauft d Serie uf ORF 1 un in dr Schwyz uf SRF zwei im Zweekanalton. In dr USA sin „The Simpsons“ di langläbigscht Prime-Time-Serie un derzue au no bis jetz erfolgryychscht Zaichetrickserie. 1997 het d Serie d Familie Feuerstein im iberholt as Zaichetrickserie, wu am lengschte in dr Prime Time lauft, un het doderfir e Yydrag in s Guinness-Buch der Rekorde iberchuu. E churzi Zytlang (2004/2005) het d Serie vu Scooby-Doo meh Episode gha wie Die Simpsons. Anne 2009 isch d Serie au yyzaichnet wore fir di lengscht Laufzyt vun ere Sitkom un as Serie mit dr maischte Emmy-Awards, dodermit het d Serie vier Rekord im Guiness-Buech.
Handlig
Hauptschauplatz isch di fiktiv US-Stadt Springfield, e Ortsnamme, wu s in dr USA vilmol git. Uf die Art wird versuecht, d Trivialitet vu dr Handligssituation uuszdrucke: Springfield cha in jedem Bundesstaat syy, s git s aber in dr Wirkligkeit gar nit. Versterkt wird dää Effäkt no dur dr „Running Gag“, ass dr Bundesstaat nie verrote wird, wu d Simpsons läbe. D Simpsons wohne z Springfield in 742, Evergreen Terrace. Verschideni Aschpäkt vum US-amerikanische Alldagsläbe (Fast-Food, Färnseh, Religion, Korruption usw.) wäre karikiert un doderdur au – zem Dail uffe, zem Dail verstecklet – kritisiert. Dr Schurnalischt Tim Schleider schrybt iber d Serie: ''„Die Serie ist eine mitunter bösartige, hoch zynische Abrechnung mit dem ‚American Way of Life‘ und den Idealen des ‚American Dream‘. Viele Folgen stecken voller Anspielungen und sind gespickt mit Seitenhieben auf die US-amerikanische Alltagskultur. Und Groening nimmt sie alle aufs Korn – Fitness-Gurus, religiöse Eiferer, Waffennarren, Konsumverrückte, Fernsehjunkies, Fast-Food-Opfer, Fortschrittsgläubige, Spießer, Radikalfeministinnen und dergleichen mehr. Für Kinder nur bedingt empfehlenswert, für Amerika-Fans ein Muß!“''
Karakter
Typisch fir D Simpsons isch, ass sich der Großdail vu dr Lyt in dr Serie us eme braite, aber ainewäg iberschaubare Spektrum vu Springfield-Bewohnern bstoht. D Haupthandlig vu dr ainzelne Folge wird aber allwyyl drait vu dr Aagherige vu dr Familie Simpson, in dr Hauptsach vum Homer, em Marge, em Lisa un em Bart Simpson. S Maggie Simpson isch zmaischt nume passiv derbyy bi dr Haupthandlig.
Homer Simpson
Dr Homer Jay Simpson isch s Familieoberhaupt vu dr Simpsons, dr Mann vum Marge un dr Vatter vum Bart, vum Lisa un em Maggie. Syy Alter schwankt je no Episode zwische 36 un 42 Johr. Är schafft im Springfielder Atomchraftwärch as Sicherheitsinschpekter im Sektor 7G, au wänn er doderfir fascht kai Qualifikation het. In dr erschte Folge het er kai bsunderi Stellig gha. Syy Scheff isch dr Charles Montgomery Burns.
Dr Homer isch e fuule „Couch-Potato“, infantil un vergniegigssichtig, het e gringi Ufmerksamkeitsspanne, e nider Reflexionsnivoo un naigt derzue zue drastische Gfielsuusbruch. Är het e Ässsterig un noch em Fyroobe suft er ain in s Moes Taverne, syy Liebligsdrinke isch Duff-Bier. Dr Homer isch d Iberzaichnig vum klassische Antiheld, wu trotz vu dr karakterlige Mängel, wu uffalle, ainewäg e Sympatiidreger isch. Är het kai besi Absichte un wird in dr maischte Folge as dailwyys desinträssierte, aber ainewäg ehrlige Familiemänsch zaigt. In dr eltere Stapfle het si dr Homer no meh Mie gee um syy Familie.
Dr Matt Groening het dr Homer no syym Vatter gnännt.
Marge Simpson
Dää Karakter isch aaglähnt an d Margaret „Marge“ Groening, d Mueter vum Matt Groening.
Bart Simpson
Wie dr Vorname vum Matt Groening isch au dr Namme Bart us dr Bibel: Matthew (Matthäus) un Bartholemew (Bartholomäus).
Maggie Simpson
S Margaret „Maggie“ Simpson isch mit aim Johr s jingscht Mitglid vu dr Familie. Si drait fascht immer e blaue Schlofsack-Strampelaazug un nuckelet fascht immer an syym Lulli. S Maggie het fir syy Alter ussergwehnligi Fähigkaite, zem Byschpel het si in aire Folg uf eme pentatonische Metallophon Dail vu dr Nussknacker-Suite gspilt, derzue cha s Saxophon spile. In dr Familie wird nume sälte Achtig gee uf s Maggie. Nume in dr Folg Am Anfang war das Wort sait si aimol ai Wort: „Daddy“. D Elizabeth Taylor het em Maggie doderfir ihri Stimm gee. Im Abspann vum Kinofilm sait s s zwait Mol e Wort: „Fortsetzung?“. In e baar Episode git s e Blick in d Zuechumpft. Do isch s Maggie groß un cha scho schwätze, wird aber alliwyl vu eberem unterbroche.
Au dr Name vm Maggie goht uf e Schweschter vum Matt Groening zruck.
D Simpsons-Bibliothek vu dr Wyyshaite
(alli vum Matt Groening)
Katastrophe von Tschernobyl
D Kataschtrophe von Tschernobyl vom 26. April 1986 isch die bisher schlimmschti Kataschtrophe im ene Chärnchraftwärch gsii. Si het sich in der Ukraine ereignet, wo damals zur Sowjetunion ghört het.
An däm 26. April het d Betriebsmannschaft vom Block 4 von däm AKW müesse en Tescht bii laufendem Betrieb duurefüehre. Doderbii sind aber Fehler passiert, wo bii däm AKW-Typ zun ere ungwollte sogenannte Leischtigs-Exkursion, en ere schlagartige chärnphysikalische Leischtigserhöhig, gfüehrt händ. Das het denn au sofort zun ere Wasserschtoff-Explosion und, wie vermuetet wird, auch zun ere Dampfexplosion gfüehrt, wo d Beton-Deckplatte vom Reaktor weggschleuderet händ.
Der Reaktorchärn het sofort angfange z schmelze, und do dä AKW-Typ keis schtabils Containment het, ischs sofort zun ere grosse Radioaktivitäts-Freisetzig choo, wo denn ungfähr en ganzi Woche anduuret het. D Sowjets händ nach rund zwei Täg angfange, mit Helikopter Sand und en Neutroneabsorber-Chemikalie (Bor) uf en wiit offnig Reaktor abzwärfe, was d Chettereaktione unterbunde het und langsam auch zun ere Abchüelig von der Schmelzemasse gfüehrt het.
Bi der Zahl 100'000 wird dervo uusgange, dass d Radioaktivität durch ne massive Graphit-Brand im Reaktor zum grosse Teil fascht vertikal in d Atmosphäre uufe triibe worde isch und sich denn über grossi Gebiet auch bis nach Weschteuropa verteilt het und dört - natürlich nach Verdünnig - teils uusgrägnet isch. D Lüüt in der Region von Tschernobyl händ noch relativ Glück ghaa, will d Radioaktivität nit nur schtark nach obe triibe worde isch, sondern will d Region im 30-km-Radius und auch wiiter uuse sehr dünn bevölkeret isch. En Schtadt von 50'000 Iiwohner in öppe 4 km Entfärnig vom Wärk, Pripjat, isch bis zu ihrer Evakuierig rund anderthalb Täg schpöter nit in der Windrichtig von der radioaktive Wolke gläge, womit d Belaschtig von dene Lüüt relativ gring gsii isch. Au Kiew, d Hauptstadt vo de Ukraine, isch ufgrund vo de Windrichtig glimpflich dervo cho, dodefür sind witi Landstrich z Wiissrussland hüt no verstraalt.
Pflanzennamen Mühlingen
Pflanzenäme vo Milenge im Hegi
Kanton Saint-Pol-de-Léon
Dr Kanton Saint-Pol-de-Léon (breton. Kanton Kastell-Paol, frz. Canton de Saint-Pol-de-Léon) isch e Kanton im Arrondissement Morlaix im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Saint-Pol-de-Léon.
Gmaine
Dr Kanton Saint-Pol-de-Léon bstoht us 14 Gmaine:
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Île de Batz, Mespaul, Plouénan, Plougoulm, Roscoff, Saint-Pol-de-Léon, Santec un Sibiril.
Pougny (Ain)
Pougny isch e franzesischi Gmai mit Yywohner (Stang ) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmai ghert zum Kanton Thoiry im Arrondissement Gex.
Geografii
Pougny liit uf ere Hechi vo 410 m ü. M., öppe 17 km weschtsüdweschtlich vo de Stadt Gämf (Luftlinie).
D Nachbergmeinde vo Pougny sind Vulbens im Süde, Collonges und Farges im Weschte, Péron und Challex im Norde und Chancy im Süde.
Guiclan
Guiclan (bretonisch Gwiglann) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Guiclan lyt 63 km vu Quimper un 43 km vu Brest uf ere Hechi zwische 3 m un 131 m iber Normalnull.
Gschicht
Guiclan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1277 as Ploelan (1279 Ploelen, 1292 Ploelane, 1371 Ploelent, 1407 Ploelan).
Verwaltig
vu Guiclan isch. Guiclan ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Guiclan ghert zem Bretonisch.
Türkei
D Tirkei (amtli Türkiye Cumhuriyeti [T.C.], alemannisch Republik Tirkei) isch e Republik z Vorderasien un z Sidoschteuropa. Dr Staat isch syt syre Grindig anne 1923 laizistisch un kemalistisch bregt. Är isch noch em Erschte Wältchrieg dr Noofolgstaat vum Osmanische Rych wore. Noch em Vorbild vu verschidene europäische Nationalstaate het dr Staatsgrinder Mustafa Kemal Atatürk e Modärnisierig vu dr Tirkei dur gsellschaftligi un rächtligi Reformen yyglaitet.
Lag
D Tirkei goot geografisch iber zwee Kontinänt. Anatolie, dr asiatisch Dail vum tirkische Staatsbiet, umfasst rund 97 % vu dr Flechi, dr europäisch Dail im Nordweschte (Oschtthrakie) rund 3 %.
Mit ere Kischtelinie vu rund 7.200 km lyt d Tirkei im Weschten am Ägäische Meer, im Siden am Mittelmeer un im Norden am Schwarze Meer. S Marmarameer lyt zwisch em Ägäische Meer un em Schwarze Meer, je verbunde dur e Meerängi: im Weschte vum Marmarameer di rund 65 Kilometer lange Dardanelle, im Oschte dr Bosporus. Am Bosporus lyt d Millione-Metropole Istanbul.
D Landgränze zue dr acht Nochberländer het e Gsamtlengi vu 2.648 km. Im Nordweschte gränzt d Tirkei an Griecheland (206 km) un Bulgarie (240 km), im Nordoschten an Georgie (252 km), Armenie (268 km), Aserbaidschan (Exklav un autonomi Republik Nachitschewan, 9 km), im Oschten an dr Iran (499 km) un im Siden an Irak (331 km) un Syrie (822 km). Di bolitisch dailt Insle Zypern mit er Republik Zypern un dr international nit anerkännte Tirkische Republik Nordzypern lyt rund 70 Kilometer vu dr Sidkischten ewäg. Di griechische Insle Chios, Kos, Symi un Rhodos lige nit wyt ewäg vum tirkische Feschtland.
Geology
D Tirkei lyt zum greschte Dail uf dr Anatolische Platte, wu im Norden un Oschten an di Eurasisch Platte, im Siden an di Arabisch Platte un im Sidweschten an di Afrikanisch Platte gränzt. Dur di Nordanatolisch Verwärfig, e Transformsterig, ghert vor allem dr Norde vu dr Tirkei zue dr Regionen uf dr Ärd, wu am sterkschte vu Ärdbidem gfeerdet isch. In dr letschte Joor het s e barr schwäri Ärdbidem gee. Wel s e gwissi Oscht-Wescht-Abfolg in dr Chronology vu dr Ärdbidem in dr Nordtirkei git, vermuete Experte, ass bal au z İstanbul e grooss Ärdbidem git. Di letschte groosse Bidem het s in dr Provinz Kocaeli gee, weniger wie 100 km vu İstanbul ewäg.
Minusio
Minusio (lombardisch Minüs, dytsch veraltet Maniss, schwyzerdütsch Minüüs) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.
Türkei
Landschaftsbild
D Tirkei wird geografisch in sibe Biet oder Regionen unterdailt. Vier Regione sin no dr Meer gnännt, wu si draa gränze: Schwarzmeerregion, Marmararegion, Ägäisregion un Mittelmeerregion. Drei Regione sin no ihre Lag z Anatolie gnännt: Zäntralanatolie, Oschtanatolien un Sidoschtanatolie. Die Regionen unterschaide si stark in dr Vegetation un dr Wätterbedingige
Minusio
Geografi
Minusio lyt zwisch em Langesee un em Monte Cardada. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Borenco, Brighirolo, Cadogno, Ceresol, Ciossi, Fontile, Frizzi, Mappo, Mezzo, Mondacce un Rivapiana. Nochbergmaine sin Avegno, Muralto, Orselina, Brione und Tenero-Contra
Türkei
Landschaftsbild
D Marmara-Region umschliesst s Marmarameer un lyt dodermit zum Dail, z Europa, zum Dail z Anatolie, wu zue Asie ghert. Dr europäisch Dail im Norden isch tirkisch Thrakie (Oschtthrakie). Uf dr thrakische Hochebeni bildet der Fluss Meriç d Gränze zue Griecheland. D Landschaft vu dr Marmararegion isch bucklig un mit Hirscht un Wälder deckt. Dr fruchtbar Ackerbode wycht im Oschte ere Steppelandschaft. D Metropolregion Istanbul bildet s wirtschaftli Zäntrum vu dr Tirkei. D Millionestadt Bursa isch Kurort un beriemt fir ihri Schwäfel- un Thermalquälle. Si lyt am Fuess vum Uludağ-Gebirg. Dr Bärg isch s ganz Joor e beliebts Uusflugszil.
Minusio
Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Minusio isch dr Felice Dafond.
Türkei
Landschaftsbild
Au in dr Ägäis-Region wird intänsiv buurt. Di stark bucklig Landschaft goot an dr Weschtkischte lang zwische Çanakkale un Bodrum. Näb Zypresse un Elbaim brege Rääbe d Landschaft. Die Kischteregion zellt zue dr turistisch am beschte erschlossene Regione vu dr Tirkei. In däre Region het s e Huffe antiki Stätte us dr Zyt vu dr griechische Bsidlig, z. B. Troja, Assos (Behramkale), Pergamon (Bergama), Ephesus (Efes), Priene, Milet, Didyma un Euromos.
Minusio
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Minusio ghert zum Ticinese.
Türkei
Landschaftsbild
Di zäntralanatolisch Region umfasst di inneranatolische Hochebene. Do lige dr Salzsee Tuz Gölü un Gebirgschette, wu stellewys bis zue 3900 m uffegehn. Im Oschte lyt Kappadokie, wu wäg syre in Tuffstai dribene Wohnhehline un Felsechilche in bis zue 2000 m hoche Bärgchaigel beriemt isch. Inneranatolien isch zum groosse Dail dur e eine Steppelandschaft bregt un ghert zue dr druckeschte Biet z Anatolie. In dr Region um dr Tuz Gölü isch d Landschaft wieschtenartig. Wäge däm wird in däre Region weniger buurt wie in andre Regione. Vor allem Waise, Gärschte, Hilschefricht, bsunderesch Chicherärbsen, un Obs wäre do aaböut. S Klima vu däre Region isch bregt dur haissi, druckeni Summer mit chalte Nächt. D Winter sin mit Tämperature bis unter −20 Grad Celsius arg chalt.
In dr Hochgebirgslandschaft z Oschtanatolie het s ebaar vu dr hegschte Bärg vu dr Tirkei, wie dr Ararat un dr Süphan Dağı. Au het s do d Quällfliss vum Euphrat, dr Murat un dr Karasu, derzue dr Oberlauf vum Aras, wu am Ararat durelauft un no Oschte in s Kaspisch Meer goot. Dr 1640 Meter hoch gläge Vansee isch dr greschte Binnesee vum Land. Di greschte Stedt in dr Region sin Elazığ, Erzincan, Erzurum, Malatya un Van.
D Mittelmeerregion wird im Norde vum Tauros- un im Oschte vum Amanosgebirg begränzt. In däre Region wäre vor allem Zitrusfricht, Banane, Tomate, Ärdnuss un Böuwulle aaböut.
Sidoschtanatolien isch di eltscht Kulturregion vu dr Tirkei. Si wird vum Taurus-Gebirg umschlosse. Do verlaufe di beede Fliss Euphrat un Tigris. In däre Region wäre vor allem Waise, Gärschte-, Rääbe, Oliven un Pischtazien aaböut. Eschtli vum Euphrat isch d Gegnig dur e Hochplatoo bregt. Am Euphrat un am Tigris sin e Huffe Stasudämm böut wore.
Flora un Fauna
D Flora vu dr Tirkei giltet as vylfältigscht un abwächsligsrychscht vum Noche Oschte. Mittlerwyl sin iber 9.000 Arten us iber 850 Gattige bstimmt wore. Eppe ne Drittel vu däne Arten isch endemisch. Grind fir die extrem hochi Endemiterot sin s Zämmedräffe vu verschidene phytogeografische Regione, di klimatisch Vylfalt un e gebirgsrychi Landschaft; Faktore, wu ne starki Uusdifferänzierig megli gmacht hän. D Gattige Verbascum un Astragalus hän do ihre Verbraitigsschwärpunkt. E Huffe endemischi Artie sin aber gfäärdet. Di zäntrale Steppebiet wäre beherrscht vu Dornebolschter un Hirscht, z. B. Dischtle, wu dur di joorhundertelang Bewaidig dur Viinomade gferderet wore sin. Im Norde, vor allem an dr Schwarzmeerkischte, findet mer uusdehnti Nodelwälder un wirtschaftli gnutzt Haselnuss-, Wälschchorn- un Teeplantasche, im Siden ender Obs- un Böuwullplantasche. Haimisch sin au ne Huffe Niderwildarte un Wildsei, ihre Bstand goot aber dur d Jagd allmee zrugg. An Nutzdier het s vor allem Vii, Ross, Biffel, Schof un Gaisse. Dr Kamelbstand isch in dr letschte Joorzehnt als zrugggange; si wäre hite in erschter Linie fir sportligi Wettkämpf zichtet un nimi as Laschtedreger.
An dr tirkische Kischte git s di verschidenschte Fischarten un au Delfin. Dailwys drifft mer im Meer au uf unterschidligi Haiarte, wu aber ender nit an d Kischte cheme. D Menchsrobbe, wu z Europa fir uusgstorbe ghalte woren isch, het s mittlerwyli wider an dr Ägäiskischte vu dr Tirkei un vu Griecheland.
Di greschte Raubdier, wu s hite no git in dr Tirkei, sin unter anderem Bruunbär, Wolf, Goldschakal un Luchs. D Straifehyäne läbt im Sidoschte vum Land. Verainzelt drifft mer au Schlychchatze un Wildchatze. Im Lauf vu dr Zyt sin Raubdier gjagt un uusgrottet wore. Dr letscht Asiatisch Leeb isch anne 1870 erlait wore. Dr letscht Kaspisch Diger isch anne 1970 gschosse wore. Dr anatolisch Leopard isch anne 1974 fir usgstorben erklärt wore, isch aber noch ere meejehrige Forschig anne 2013 in dr Schwarzmeerregion widerentdeckt wore. Im Sidoschte het s au Wieschtewaran un Ichneumon.
D Tirkei isch Bruet- un Iberwinterigsblatz fir zaalrychi Vogelarte. Sidli vu Bandırma – im Kuşcenneti-Nationalpark – lyt e bekannt Vogelparadys, wu Pelikan, Wildänte, Sterch, Kormoran, Nachtigalle un Fasan ihri Haimet gfunde hän. Wichtigi Kolonie vu dr Rosaflamingo het s im Inneren un im Side vum Land.
Ethnie
Di ethnisch Zämmesetzig isch vu dr Bevelkerig in dr Tirkei isch nit exakt feschtstellbar. Bi offiziälle Volkszellige wird di ethnisch Zuegherigkait nit erfasst. Ermittlet wäre dergege Muetersproch un Zwootsproch, doderby sin d Zaale bi vyl Minderhaitewäg dr tirkische Assimilationsbolitik arg rugglaifig.
D Aagabe zue dr Ethnie unterschaide si stark, je nodäm, weli Quälle härgnuu wäre. Doderno läben in dr Tirkei die Ethnie: 70 bis 77 % Tirke, 14 bis 18 % Kurde, 4 % Zaza, 2 % Tscherkesse, 2 % Bosniake, 1,5 % Araber, 1 % Albaner, 1 % Lase, 0,1 % Georgier un verschideni anderi ethnischi Gruppen un Nationalitete wie Armenier/Hemşinli, Bulgare/Pomake, Aramäer, Tschetschene, Grieche/Pontier, Juden un Roma.
Anne 1914 het s im Osmanische Rych rund 1,3 Millionen Armenier gee mit dr Muetersproch Armenisch. Ihri Zahl isch dur dr Velkermord vu 1915 bis 1917 un d Verdrybige uf rund 40.000 zrugggange. Doderzue cheme eppe 70.000 illegali armenischi Yywanderer.
D Bevelkerigsgruppe vu dr Tirke wird unterschidli definiert. Di tirkischi Regierig zellt syter anne 1965 Bevelkerigsgruppe derzue, wu vu andere Quälle zum Dail as Aagherigi vu andere Turkvelker aagsää wäre. Des sin rund 600.000 Aserbaidschaner, je bis zue 200.000 Mescheten un Turkmene, rund 15.000 Gagause, je rund 1.000 Kasache, Kirgise, Kumyke, Usbeken un 500 Uigure.
Sproche
D National- un Amtssproch vu dr Tirkei isch d Turksproch Tirkisch, wu vu iber 80 % vu dr Bevelkerig as Muetersproch un vu nomol 10–15 % as Zwootsproch gschwätzt wird. Dodermit isch s Tirkisch di mit Abstand wichtigscht Sproche in dr hitige Tirkei. Di tirkisch Gebärdesproch isch im Juli 2005 gsetzlig anerkännt wore.
Derzue git s rund zwanzg Sprochen us fimf verschidene Sprochfamilie, wu vu tirkische Minderhaite gschwätzt wäre:
indogermanischi Sproche:
Turksproche
Weschtkaukasischi Sproche
Kartwelischi Sproche
Dur aktuälli Flichtlingsbewegige git s hite au no chlaineri Sprächergruppe vu Turksproche Turkmenisch, Kasachisch, Kirgisisch, Usbekisch un Uigurisch, vu dr kaukasische Sproche Tschetschenisch, Lakisch un Lesgisch un vu dr iranische Sprochen Ossetisch un Persisch (Farsi). Wel s si doderby um Flichtlingsgruppe handlet, wäre die Sproche nit zue dr Sproche vu dr Tirkei zellt.
Religione
No offiziälle Statischtiken sin eppe 99 % vu dr tirkische Bevelkerig Muslim. Dodervu sin ca. 80 % Sunnite, 15–20 % Alevite un 1–2 % Alawite. Derzue läben in dr Tirkei 0,2 % Chrischte (125.000) un 0,04 % Jude (23.000). Au ne chlaini Aazahl vu Jesiden un dr Dönme läbt im Land. Am Aafang vum 20. Joorhundert hän no rund 20 % Chrischte (bsundersch Armenier un Grieche) uf em Biet vu dr hitige Tirkei gee, un 1923 sin iber 120.000 Jude zellt wore.
Mit däne Zahle muess mer vorsichtig syy, wel e jede Yywohner automatisch as Muslim zellt wird, wu nit explizit as zuegherig zuen ere andere Religion erklert wird. E Gegestuck zum Chilchenuusdritt git s nit, dodermit wären au Atheischte, Agnoschtiker un die, wu zue kaire Religionsgmainschaft gheren in dr amtlige Statischtik as Muslim zellt. Di gnau Aazahl vu dr Muslim un vu dr konfessionslosen Yywohner isch wäge däm nit bekannt.
Vorgschicht un Altertum
S Biet vu dr hitige Tirkei isch syt dr Altstaizyt bsidlet. Seli frie het in dr Oschttirkei s Neolithikum aagfange. Zygnis dodervu sin z Göbekli Tepe, z Nevali Cori un z Çatalhöyük z sääne.Im dritten un zwaite Joordöusert v. Chr. Hän d Hattier z Anatolie gsidlet, z Nordmesopotamie d Hurriter.
In dr zwoote Helfti vum Joordöusert sin näb dr Luwier d Hethiter yygwanderet, wu Indogermane sin, wu aber nit klar isch, wu si här chuu sin. Um des Zyt isch z Chlaiasie ne Netz vu assyrische Handelskolonie (karum) entstande. Noch ere Zyt vu lokale Firschtedimer hän d Hethiter um 1600 v. Chr. ihre Groossrych mit dr Hauptstadt Ḫattusa grindet. Ihr Rych het us nit bekannte Grind um 1200 v. Chr. ufghert, ihri Kultur het s aber wyter gee in Chlaichenigrych im sideschtligen Anatolien un z Syrie bis eppe 600 v. Chr. Derno sin d Phryger, wu noch em Homer vu Thrakien gstammt sin, in Anatolie iigwanderet. Iber ihri Friezyt uf chlaiasiatischem Biet git s wenig Zygnis, in dr Zwischezyt zaichnet si ab, ass si ihri Hauptstadt Gordion scho im 12. Joorhundert v. Chr. bsidlet ghaa hän. Um 750 v. Chr. cha mer e phrygisch Groossrych um Gordion un Midasstadt noowyse, s het aagebli 696 v. Chr. ufghert mit em Yyfall vu dr Kimmerier, wu wahrschyns vu Sidrussland chuu sin. Um die Zyt isch mit dr Hauptstadt Sardes im weschtlige Chlaiasie s Rych vu dr Lyder entstande, derwylscht s im Nordoschte vum 9. bis 7. Joorhundert v. Chr. s Rych vu Urartu gee het, wu mee oder weniger ständig im Chrieg mit dr Assyrer glägen isch.
D Weschtkischte vu Anatolie (unter anderem Milet) isch scho syt dr Mitti vum zwaite vorchrischtlige Joordöusert vu ionische, aiolische un dorische Grieche bsidlet gsii, wu vu dert uus an d Sidkischte un d Schwarzmeerkischte vordrunge sin. Au Relikt vu dr mykenische Kultur sin an dr Wescht- un Sidkischte gfunde wore, mittlerwyli au z Kuşaklı im zäntralanatolische Hochland. Ab 700 v. Chr. vu Oschte här Meder un Perser yydrungen un Lydien un Dail vu dr griechische Sidlige eroberet. 334 v. Chr. het dr Alexander dr Grooss ganz Chlaiasien eroberet. No sällem sym Dod isch sy Groossrych ussenandergheit, s het dr Hellenismus aagfange mit mehrere makedonische Herrscher, wu mitenander rivalisiert gha hän. Dr griechisch Vorherrschaft het am Änd vum 3. Joorhundert d Expansion vum Remische Rych en Änd gmacht, wu nodisno d Macht z Chlaiasien ibernuu het un bis zue dr Rychsdailig in Wescht- un Oschtrom (Byzanz) im 4. Joorhundert bhalde het. Derno het s Land bis zum Yydringe vu dr Araber un speter vu dr Seldschuken un Osmane zum Byzantinische Rych ghert..
Kök-Tirke-Rych – 6. bis 8. Joorhundert n. Chr.
D urspringli Haimet vu dr Tirke, gnännt Kök-Tirke, isch z Zäntralasien un z Weschtchina gläge. Dert hän si 6. bis 8. Joorhundert en aige Rych ghaa, s Kök-Tirke-Rych. Vu dr Chinese sin si Tujue gnännt wore.
Seldschuke – 11. Joorhundert n. Chr.
Di ändgiltig tirkisch Bsidlig vu Anatolie het mit em Yydräffe vu dr Seldschuken im 11. Joorhundert n. Chr. aagfange.
D Seldschuke hän di byzantinisch Armee in dr Schlacht bi Manzikert anne 1071 vernichtend gschlaa. Anne 1077 isch s Sultanat vu dr Rum-Seldschuke grindet wore un d Tirke hän derno groossi Biet vu Oscht- un Mittelanatolie eroberet. Noch em Iberfall vu dr Mongolen isch s seldschukisch Rych gschwächt gsii, e Huffe tirkischi Stämm hän sälbschtständigi Rych grindet. Us aim vu däne tirkische Firschtedimer (Beylike) isch speter s Osmanisch Rych gwachse. Syt em 12. Joorhundert isch in weschtlige Quälle Turchia as Name vum Land belait.
Osmanischs Rych – ab 1299 n. Chr.
Um 1299 het dr Osman I., Gazi (1259–1326) s no ihm gnännt Osmanisch Rych (au Tirkischs Rych gnännt) un d Osmane-Dinaschty grindet. Aafangs het fir d Osmane d Gazi-Ideology e groossi Roll bi dr Chriegsfierig gspiilt. Si hän s vu Aafang a uf d Eroberig vu byzantinische Territorien abgsää ghaa. Di erschte Eroberige sin an dr Gränze vum Byzantinische Rych gschääne un än si in richtig Rumelie furtgsetzt. No dr Eroberig vu Konstantinopel anne 1453 hän d Osmane iber groossi Dail vum Noche Oschte, vu Nordafrika, vun dr Krim, vum Kaukasus un vum Balkan gherrscht.
Wu d Expansion vum Osmanische Rych uf Europa yyne vor Wien zum Stillstand brocht woren isch, s osmanisch Heer dert am Kahlenberg 1683 gschlaa woren isch, isch s Rych als wyter us syne europäische Biet bis uf dr Zipfel weschtli vum Marmarameer, zwische Istanbul un Edirne, zruggdrängt wore. D Nationalbewegige, wu ab em 19. Joorhundert ufchuu sin, hän zuen ere langsame Versplitterig vum Rych gfiert, d Bsetzig vum tirkische Nordafrika dur europäisch Mächt un schliessli d Niderlag im Erschte Wältchrieg hän schliessli sy ändgiltige Verfall brocht.
Im Erschte Wältchrieg het s Osmanisch Rych an dr Syte vu dr Mittelmächt kämpft. Wu Frankrych un Groossbritannie dr Armenier e sälbschtändige Staat z Oschtanatolie versproche ghaa hän, het di osmanisch Regierig unter dr Jungtirke ne Schwechig vu ihre territorialen Integritet gferchet. Unter em Vorwand vun ere Umsidligsaktion si e groosse Dail vu dr Armenier, wu im Biet vum Rych gläbt hän, umbrocht wore oder sin bi dr Verdrybig in d syrisch Wieschti gstorbe. Insgsamt sin 1915 bis 1917 ca. 300.000 bis 1,5 Millionen Armenier in däm Velkermord umbrocht wore. Au an dr Aramäer un dr Assyrer isch e Genozid begange wore. Dr Unteruusschuss fir d Verhietig vu Diskriminierig un dr Schutz vu Minderhaite vu dr UN-Mänscherächtskummission het die Massnahme vu dr osmanische Regierig anne 1985 as Genozid anerkännt. Tirkischi Regierige bstryten aber bis hite, ass di osmanisch Regierig de Mord het welle un dodermit d Dytig as Velkermord.
No dr Niderlag vu dr Mittelmächt het s Osmanisch Rych dur dr Fridesverdrages vu Sèvres syni Biet usserhalb vu Anatolien un Thrakie verlore. Derzue het s Biet vu dr hitige Tirkei au solle versticklet wäre. Griecheland isch d Stadt Smyrna (tirkisch Izmir) un Dail vu Weschtanatolie zuegsproche wore, d Region um Adana het an Italie un Kilikie an Frankrych sotte goo. In dr eschtlige Landesdail vu dr hitige Tirkei het um d Stedt Kars, Ardahan un Erzurum en armenische Staat sotte entstoo un sidli dervu isch dr Kurde ne autonomi Region zuegsproche wore. Die Blän sin aber nie umgsetzt wore.
Atatürk – Republik un Reforme
Dr Mustafa Kemal Pascha het ab em 19. Mai 1919 dr bolitisch un militerisch Widerstand gege die Blän organisiert. Bsundersch heftig sin ab 1920 d Kämpf mit Griecheland gsii. Dr Chrieg het am 9. Septämber 1922 ufghert mit dr Ruggeroberig vu Izmir. No dr Yystellig vu Chriegshandlige isch s zue ethnische Syferige z Griecheland un in dr Tirkei chuu, doderby sin „Tirke“ vum griechische Territorium un „Grieche“ vu tirkischem Territorium verdribe wore, d Grieche z Istanbul un d Muslim z Weschtthrakie sin dodervu uusgnuu gsii.
Noch em Siig vu dr Tirkei sin am 24. Juli 1923 mit em Verdrag vu Lausanne d Bstimmige vum Verdrag vu Sèvres revidiert wore. Mit em Verdrag sin di hitige Gränze vum neie Staat velkerrächtlig anerkännt wore. Glychzytig isch di gegesytig Verdrybig vu dr Minderhaite legalisiert wore. Wu alli uusländische Militer Anatolie verloo ghaa hän, het dr Mustafa Kemal Pascha am 29. Oktober 1923 d Republik uusgruefe.
Im Lauf vu syre Amtszyt het dr Mustafa Kemal Pascha diefi Reformen im bolitischen un gsellschaftlige Sischtem duregfiert, wu d Tirkei in e modärne, sekularen un europäisch orientierte Staat hätte solle wandle. D Laitlinie vu syre Bolitik wäre hite unter em Stichwort „Kemalismus“ zämegfasst.
Unter anderem isch anne 1922 s Sultanat abgschafft wore un am 3. Merz 1924 s Kalifat. Im nämlige Joor het d Tirkei d Scharia abgschafft, 1925 sin im Zug vun ere umfassende Chlaiderreform („Huetgsetz“) dr Fes verbote un d Koedukation vu Maidli un Buebe yygfiert wore. Di yyflussryche islamische Bruederschafte sin verbote wore. Anne 1926 sin di islamisch Zyträchnig dur dr Gregorianisch Kaländer ersetzt un s metrisch Sischtem yygfiert wore (fir staatligi Yyrichtige het des scho syter 1871 gulte).
In dr Joor dernoo sin ganzi Rächtssischtem vu europäische Länder ibernuu un dr tirkische Verhältnis aabasst wore. Anne 1926 isch zerscht s Schwyzer Zivilrächt – un dodermit d Aineh mit dr Glychstellig vu Mann un Frau – ibernuu wore, derno s dytsch Handelsrächt un s italienisch Strofrächt. 1928 isch d Sekularisierig uusgruefe woren un im nämlige Joor di arabisch Schrift dur di latynisch ersetzt. Im Zug vu andere Reforme isch in dr Tirkei anne 1930 s aktiv Frauewaalrächt yygfiert wore un 1934 au s aktiv Frauewaalrächt. Vu dr Nationalversammlig het dr Mustafa Kemal Pasch dr Name Atatürk („Vater vu dr Tirke“) iberchuu. Nume wenig vu syne Reforme sin no sym Dod retuurgnuu wore, zem Byschpel ass dr Bätruef numeno uf Tirkisch statt uf Arabisch het derfe gruefe wäre.
Wo dr Atatürk am 10. Novämber 1938 gstorbe isch, isch sy änge Kamrad Ismet Inönü dr zweet tirkisch Staatsbresidänt wore. Dr Inönü het d Modernisierig vu dr Tirkei furtgfiert un versuecht, ussebolitisch neitral z blybe. Anne 1939 het si dr Staat Hatay dr Tirkei aagschlossen un isch in dr glychnamige Provinz mit dr Hauptstadt İskenderun ufgange.
Zweete Wältchrieg un d Zyt dernoo
Noch em Uusbruch vum Zweete Wältchrieg het d Tirkei zerscht ihri ussebolitisch Neitralitet bhalte, wu si si mit Frankrych iber d Yygliderig vu dr Provinz Hatay verständigt ghaa het. Erscht am 23. Februar 1945 het si uf dr Syte vu dr Alliierte Dytschland un Japan simbolisch dr Chrieg erklert. Am 26. Juni 1945 het si d Charta vu dr Verainte Nationen unterzaichnet. Dodermit zellt d Tirkei zue dr 51 Grindigsmitglider vu dr Verainte Natione.
Anne 1945 sin in dr Tirkei zum erschte Mol syter 1930 anderi bolitischi Barteie zuegloo wore. Di Demokratisch Bartei (DP) het bi dr Wahlen am 14. Mai 1950 unter dr Fierig vum Adnan Menderes d Meehait vu Barlemäntssitz gwunne. Dodermit het d Aibarteieherrschaft vu dr Republikanische Volksbartei (CHP) ufghert, wu syt dr Staatsgrindig duurt het.
Dr Oscht-Wescht-Konflikt, wu sich allmee abzaichnet het, un d Versuech vu dr Sowjetunion, Yyfluss uf d Tirkei z nee, het ändgiltig derzue gfiert, ass d Tirkei ihri ussebolitisch Neitralitet ufgee het. Im Joor 1950 het d Tirkei as Dail vun eme UNO-Kontingänt am Koreachrieg dailgnuu un isch 1952 in d NATO yydrätte.
1960 het dr Minischterbresidänt Adnan Menderes en Ermächtigungsgsetz proklamiert, go di bolitisch Opposition uuszschalte. Gege die Maassnahme het s tirkisch Militer butscht. Dr Menderes un anderi Bolitiker sin zum Dod verurdailt un am 17. Septämber 1961 uf İmralı ghänkt wore. Wu s Militer 1961 e neii Verfassig yygfiert ghaa het, het s Macht an dr Zivilregierung abgee.
Dr İsmet İnönü isch wider Minischterbresidänt wore, wu des scho vor em Zweete Wältchrieg vu 1923 bis 1924 un 1925 bis 1937 gsii isch, un het vu 1961 bis 1965 regiert. 1963 het d Tirkei mit dr EWG en Assoziierigsabchuu abgschlosse. Aber au d Regierig dernoo het d Probläm nit in Griff kriegt. Dr link un dr rächt Terrorismus hän zuegnuu un d Wirtschaftslag isch all schlächter wore. 1971 het d Armee, ooni Butsch, wider in d Bolitik yygriffe. Unter em militerischen Yyfluss sin repressiveri Maassnaame gege d Bevelkerig duregsetzt wore.
Am 12. Septämber 1980 het s tirkisch Militer wider butscht. Uusleser isch di arg inschtabil Phase in dr 1970er-Joor gsii, wu dur wächselndi bolitische Koalitione, bolitischi un wirtschaftligi Inschtabilität un Terrorakt dur s extrem rächt un link bolitisch Späktrum bregt gsii isch. S Militer unter em General Kenan Evren het iber s Land s Chriegsrächt verhänkt un het alli bolitische Barteie verbote. D Chunta isch heftig gege kurdischi Separatischten un linki Oppositionälle vorgange. Iber 650.000 Mänsche sin feschtgnuu wore, 1,5 Millione Lyt sin erkännigsdienschtlig erfasst wore, gege 210.000 Tirke sin Verfaaren yyglaitet wore. Insgsamt 517 Mol isch d Dodesstrof gforderet wore, fufzg Persone sin hiigrichtet wore, 171 Mänsche sin dur Folter sgtorbe. 14.000 Tirke hän ihri Staatsaagherigkait verlore, 30.000 Mänsche hän d Tirkei as bolitischi Flichtling verloo. 23.000 Verain sin verbote un döuserti Lyt entloo wore. 31 Schurnalischte si zue Haftstrofe verurdailt wore un zee Monet lang hän kaini Zytige derfe uusechuu. Am 7. Novämber 1982 isch di vu dr Militer vorglait un bis hite giltig Verfassig in ere Volksabstimmig aagnuu wore un am 9. Novämber 1982 in Chraft drätte.
Ab dr Mitti vu dr 1980er het dr Kurdekomflikt di innebolitisch Debatte in dr Tirkei beherrscht. D Kurdebroblematik isch bis dert vu dr Bolitik dotgschwige wore. D Assimilierigsbolitik vu dr Tirkei het zuen ere Unterdruckig vu dr kurdische Kultur un Identitet gfiert. As Reaktion dodruf isch anne 1978 d Arbaiterbartei vu Kurdischtan (PKK) mit em Abdullah Öcalan an ihre Spitz entstande. Si het 1984 im Sidoschte dr bewaffnet Kampf fir en unabhängige sozialistische Staat Kurdischtan ufgnuu. Am 16. Februar 1998 het dr tirkisch Ghaimdienscht dr Abdullah Öcalan z Kenia gfange gnuu un het en in d Tirkei brocht. Dodruf het d PKK en aisytige Waffestillstand verchindet, wu erscht 2004 wider broche woren isch.
Unter dr Regierig vum Bülent Ecevit (1999–2002) hän groossi Reformen im Zivilrächt aagfange, wu d Mänschen- un Freihaitsrächte gsterkt hän (z. B. Versammligs- un Demonschtrationsrächt). Unter anderem isch d Dodesstrof abgschafft, d Folter verbote un di kulturälle Freihaite vu dr kurdische Bevelkerig gsterkt wore. Die Reforme sin unter dr AKP (syt 2001) wytergfiert wore. Syterhär isch s Verbot, kurdischi Dialäkt z schwätze ufghobe woren un Kurdischunterricht un kurdischi Radio- un Färnsehkanäl sin zuegloo wore. Au dr staatli Sänder TRT 3 strahlt mittlerwyli Sändigen in Arabisch, Zazaisch, Kurmandschi, Bosnisch un andere Minderhaitesprochen uus.
No 40-jeerige Bemiejige het s d Tirkei am 3. Oktober 2005 gschafft, ass Byydrittsverhandlige mit dr Europäische Union ufgnuu wore sin. Näbe wirtschaftlige Kriterien un bolitische Verbflichtige stehn doderby au Forderige vu dr EU zue dr Demokraty, dr Rächtsstaatligkait un dr Mänscherächt, zum Schutz vu Minderhaiten un zue dr Verbesserig vu dr Beziejige zue dr Nochberstaaten im Mittelpunkt. In eme Referändum im Septämber 2010 het di tirkisch Bevelkerig fir umfassendi Verfassigsänderige stimmt, wu di tirkisch Verfassig an Rächtsnorme vu dr Europäische Union aabasst hän. D EU het aber verchindet, ass es unter dr islamisch-konservative AKP-Regierig vum Erdoğan kai Furtschritt bi dr Grundrächt gee het, ass d Mainigsfreihait sogar ender yygschränkt wird. Am 10. Augschte 2014 isch dr Bresidänt in dr Tirkei zum erschte Mol diräkt vum Volk gwehlt wore. Gwunne het d Wahl dr bishärig Minischterbresidänt Recep Tayyip Erdoğan.
In dr Nacht zum 16. Juli 2016 het s wider e Butschversuech dur Dail vum Militer gee. Im Verlauf vu dr gwalttsamen Ussenandersetzig in däre Nacht sin no Aagabe vu dr staatlige Nochrichtenagentur Anadolu 264 Mänschen um s Läbe chuu un 1390 Zivilischte sin verletzt wore. D Regierig het s Schytere vum Butsch gnutzt go grundlegendi personälli Veränderigen im Militer, bi dr Bolizei, in dr Justiz un im Beraich Bildig durezsetze. Iber 11.000 Mitarbaiter vu Minischterie, 2900 Richter un Staatsaawält un 15.000 Beamti sin entloo wore. S Bildigsminischterium het d Lehrlizänze vu 21.000 Aagstellte vu private Inschtitutione gchindet un dr Hochschuelrot het dr Ruggdritt vu allne Rektore vu privaten un staatlige Hochschuele verlangt. Statt vu rächtsstaatlige Brozäss gege di Verantwortlige vum Butsch het dr Bresidänt Erdoğan uffig vu "Syferige" gschwätzt. .
Verwaltigsgliderig
D Tirkei isch in 81 Provinze (İl oder valilik) glideret, wu dur e Guverneur (Vali) verwaltet wäre. D Provinze sin wyter in Landkrais (ilçe oder kaymakamlık) un Gmaine unterdailt.
Panini (Begriffsklärung)
Panini bedüütet:
dr Familiename vo dene Persone:
Honau LU
Honau esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Honau liid zwösche Rüüss ond Rooterberg. Dr höchscht Punkt vo dr Gmeind esch uf. Vo dr Gmeindsflechi send 68,8 % Landwirtschaftlechi Flechi, 19,2 % Waud, 9,6 % Sidligsflechi ond 2,4 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Honau send Gisike ond Root im Kanton Lozärn, Riisch im Kanton Zug ond Dietel im Kanton Aargau.
Gschicht
Im Jahr 1344 werd zom erschte Mau en Ulrico de Honowa aus Züüpf in ere Urkund ufgfüert.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 8,7 % gläge.
Religion
60,3 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 20,6 % evangelisch-reformiert.