cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leopold III. (Habsburg)
Biografii
Scho e baar Möönet spööter isch dr Rudolf IV. überraschend im Alter vo 26 gstorbe und die zwäi Brüeder Albrecht III. mit em Zopf, wo denn fufzääni oder sächzääni gsi isch, und dr vierzääjöörig Leopold häi zämme d Regierig übernoo. S Lääche häi si formell vom Kaiser Karl IV. bechoo. Dr Albrecht as dr elteri het die füerendi Rolle bim gmäinsame Regiere gha, aber wil dr Leopold eergizig und aktiv gsi isch und dr Albrächt sich eender alles zwäimol uberläit het, si d Spannige zwüsche de bäide immer gröösser worde.
Haus Savoyen
Die Franzöösischi Revoluzioon und dr Napoleon I.
Dr Viktor Amadeus III. (Regierigszit 1773–1796) het d Royaliste understützt und die Franzöösisch Republik het d Gebiet vo Savoye westlig vo de Alpe bsetzt. Noch Niiderlaage gege d Franzoose häi d Sardinier die ersti Koalizioon müesse verloo. 1798 isch si Soon und Noochfolger dr Karl Emanuel IV. (Regierigszit 1796–1802) uf Sardinie gflüchdet, wo dr Joubert 1798 s Piemont bsetzt het und z Turin die Piemontesischi Republik het lo usrüefe. Wo dr Napoleon vo Egüpte zrugg gsi isch, het er im Joor 1800 d Sardinier bi Marengo gschlaage und die Subalpinischi Republik gründet, wo 1802 Däil vo dr Franzöösische Republik worde isch. Dr Karl Emanuel het 1802 abdankt.
Leopold III. (Habsburg)
Biografii
Im Friide vo Schärding 1369 häi d Wittelsbacher dr habsburgisch Bsitz vom Tirol anerkennt. 1373 häi d Brüeder d Verwaltig vo de Besitzdümer under sich ufdäilt: dr Leopold isch Regänt vo Tirol und de Vorlande worde. Schliesslig häi si denn Bsitz und Regierig under sich ufdäilt, woorschinlig zum en offene Kampf z verhindere.
Haus Savoyen
D Restaurazioon
Dr Viktor Emanuel I. (Regierigszit 1802–1821) het 1814 sini Länder zruggüüberchoo und 1815 am Wiener Kongräss au no d Republik Genua, wo denn si Flotte stazioniert worde isch. 1816 het s Köönigriich Sardinie e baar Gmäinde in dr Brovinz Carouge an Gämf abdrätte. Im Land isch dr Köönig aber eso reakzionäär gsi, ass dr Ghäimbund Carbonari iin im ene Ufstand zur Abdankig zwunge het. Si Noochfolger isch si Brueder Karl Felix worde. Dä het d Politik vo sim Brueder no verscherft. So si d Waldänser zwunge worde, uszwandere. Lääse und Schriibe häi nume Lüt dörfe, won e Vermööge vo 1500 Lire gha häi und s Studium isch nume offe gsi für Studänte mit Iikomme gröösser as 1500 Lire. Mit em Dood vom Karl Felix 1831 isch d Hauptlinie vom Huus Savoye usgstorbe.
Die konstituzionelli Monarchii
Dr Karl Albert us em Huus Savoye-Carigano het vo 1831 yerst die gliich politischi Linie verdrätte. S Bürgerdum het aber Druck afo mache und 1837 het er e liberaalere Kurs iigschlaage. Er het e Ziviilgsetzbuech iigfüert, wo uf em Code civil ufbaut gsi isch und s Stroofrächt rewidiert. Noch dr Februarrevoluzioon vo 1848 het er am 4. Merz 1848 e Verfassig, s sognennte Statuto Albertino, erloo und dr Cesare Balbo zum Brömieeminister gmacht. Eso isch s Köönigriich Sardinie zun ere konstituzionelle Monarchii worde, au wenn s Statuto Albertino nume seer beschränkt liberaal gsi isch und d Rächt vom Parlamänt am Aafang stark iigschränggt het. D Waldänser häi d Religioonsfreihäit, volli bürgerligi Rächt und d Gliichstellig vor em Gsetz überchoo und häi e wichdigi liberaali Rolle im Köönigriich afo spiile.
Leopold III. (Habsburg)
Biografii
1368 het sich Freiburg im Brisgau freiwillig im Leopold underworfe, nochdäm sich d Stadt vom Egino III. freikauft het; 1374 het dr Leopold dr Görzer Bsitz in Istrie und dr Windische Mark mit Möttling gerbt, 1375 isch Fäldkirch und 1382 au Triest drzuechoo. In de 1380er Joor het dr Leopold im Tirol brobiert, de Stedt (z. B. Meran) Brivileeg z gee zum dr Handel z fördere. Eso isch het s Bürgerdum in de Stedt afo ufstiige. Dr Leopold het am 27. April 1386 vo sim Gusää Johann IV. vo Habsburg-Laufeburg die aargauisch Stadt und Herrschaft Laufeburg für 12'000 Gulde kauft.
Haus Savoyen
S Risorgimento
Im Köönigriich Lombardo-Venezie isch e Revoluzioon usbroche und au im Groossherzogdum Toskana isch s zu Ufständ choo. S unabhängige Köönigriich Sardinie het d Füerig vo dr Äinigungsbeweegig (Risorgimento) übernoo und Üüstriich dr Chrieg erkläärt. In de Schlachte bi Custozza 1948 und bi Novara 1949 häi d Ööstriicher d Italiäner gschlaage un dr erst italiäänisch Unabhängigkäitschrieg isch ume gsi. Sardinie-Piemont het e gwaltigi Chriegsentschädigung müesse zaale, und dr Karl Albert het zugunste vo sim Soon Viktor Emanuel II. abdankt.
Dä het im Krimchrieg vo 1853 bis 1856 Frankriich, Groossbritannie und em Osmaanische Riich gege Russland kämpft und eso die internazionaali Stellig vo Sardinie gsterkt. Dehäim het er s Land witer liberalisiert und modärnisiert: D Chille isch vom Staat drennt worde, iir Äigedum verstaatligt und dr Iifluss vo de katholische Orde beschränkt worde.
Leopold III. (Habsburg)
Biografii
Dr Leopold het au si Posizioon im Weste afo usbaue. So het er d Riichsvogtei über Baasel bechoo und het d Stadt noch dr Bööse Fasnacht vo 1376 für e Joorzzänt under sim Duume ghaa. 1386 häi en denn d Äidgenosse in dr Schlacht bi Sämpach gschlaage und är sälber isch gfalle. Er het zwar schon e Graabkapälle in dr Burg z Wiener Nöistadt lo baue, isch aber in dr Chille vom Chlooster vo Köönigsfälde bi Brugg begraabe worde. Denn si d Liiche vo de höggste ööstriichische Aadlige in Bläsi Dom züüglet worde, und wo s Blääsi Chloster ufghoobe worde isch, in d Stiftschillegruft vom Chloster Sankt Paul im Lavanttal z Kärnte.
Rehaklinik Sankt Marien
D Rehaklinik Sankt Marien isch e orthopädischi un internistischi Fachklinik z Bellige gsii. Si isch anne 1970 grindet woren as katholisch Huus mit Schweschtere vum Orde Vum Hailige Josef z Saint-Marc (Ordeshuus im Chloschter St. Trudpert). Zerscht isch si ne kommunal un gmainnitzig Huus gsii, 2010 isch si in e gGmbH umgwandlet wore.
Haus Savoyen
S Risorgimento
Frankriich und Sardiinie häi Ööstriich browoziert und sä 1859 z Solferino und z San Martino gschlaage. Im Friide vo Züüri vom 10. Novämber 1859 het Ööstriich d Lombardei an Frankriich müesse abdrätte, wo die Browinz denn Sardiinie überloo het. D Habsburger häi no mee Bsitz in Itaalie verloore. D Toskana und Modena häi in Volksabstimmige iiri ööstriichische Herscher abgsetzt und Italie isch zum ene Nazionaalstaat veräinigt worde. Nume Venezie isch ööstriichisch bliibe. Wie si s im Ghäime abgmacht häi, si s Herzogdum Savoye und Nizza Däil vo Frankriich worde. D Schwiz, het vo Frankriich s Chablais und Faucigny verlangt, het aber nüt im sognennte Savoyerhandel chönne uuseschloo. Am 17. Merz 1861 isch dr Viktor Emanuel offiziell zum Köönig vo Itaalie broklamiert worde.
Leopold III. (Habsburg)
Noochkomme
Dr Leopold isch sit 1365 mit dr Mailänder Herzogsdochder Viridis Visconti (* um 1350 z Mailand, † vor 1. Merz 1414 z Mailand), dr Dochder vom Bernabò Visconti und däm sinere Frau Prinzässin Beatrix della Scala, verhürootet gsi.
Rehaklinik Sankt Marien
Zum Aafang vum Johr 2011 isch d Rehaklinik vum finanziäll aagschlaane Klinikverbund Hegau-Bodesee-Klinikum an di erscht churz dervor grindet Dytsch Klinike Holding (DKH) mit Sitz z Hamburg ibergee wore (glychzytig mit dr Hochrhy-Eggberg-Klinik z Bad Säckige, wu aber im Juni 2013 het mießen Insolvenz aamälde). D Umständ vu däm Aigetimerwächsel sin in dr Effetligkait umstritte.
Haus Savoyen
S Risorgimento
Noch em dridde italiäänische Unabhängigkäitschrieg vo 1866 het Italie Venezie üüberchoo. Am 26. Merz 1860 si dr Viktor Emanuel und alli sini Noochkomme vom Bapst Pius IX. exkommuniziert worde. Wo dr Napoleon III. 1870 sini Schutzdrubbe us Middelitaalie abzooge het wägen em Dütsch-Franzöösische Chrieg het die italiäänisch Armee Room fast ooni Kämpf übernoo. Dr Vatikaan het as Reakzioon e Politik vo dr Abschottig vo allem Wältlige iigfüert und e Komflikt mit em italiäänische Staat aazeddlet, wo erst mit de Lateraanverdrääg vo 1929 glööst worde isch. Dr Viktor Emanuel II. isch 1878 z Room gstorbe.
D Aafäng vom Irredentismus und vom Kolonialismus
Im Viktor Emanuel si Soon Umberto I. isch druf Köönig worde. Er het Itaalie 1882 us sinere ussepolitische Isolazioon glööst, wo n er em Dreibund mit Ööstriich und Dütschland biidrätte isch. Vili Italiääner häi das nid gärn gsee, wil Ööstriich immer no d Herschaft über s Trentino, Istrie und Triest gha het, wo mä Italiäänisch gschwätzt het, und wo d Aahänger vom Irredentismus as «unerlöösti» italiäänischi Gebiet für dr jung Nazionaalstaat in Aaspruch gnoo häi.
Harpolingen
Harplinge isch e chlins Dorf im Hotzewald mit rund 700 Iwohner un isch de östlichst Stadtdail vu Bad Säckinge im dytsche Landkrais Waldshuet am Hochrhi u nid wit vu de Schwizer Gränze. D'Entfernig zum Ortskern vo Säckige isch öbbe sybe Kilometer. E Stroß verbindet's usserdem mit em Säckiger Ortsdeil Ripplinge, wo zwei Kilometer witer westlig litt.
Leopold III. (Habsburg)
Noochkomme
Wo dr Leopold III. gstobe isch, isch si Brueder Albrächt dr Vormund vo de minderjöörige Söön worde und het eso elläi über alli habsburgische Gebiet regiert. Noch em Dood vom Albrächt (1395) het si Soon Albrecht IV. d Regäntschaft übernoo, aber scho bald isch s de Söön vom Leopold, mit z regiere.
Rehaklinik Sankt Marien
Anne 2015 isch d Klinik insolvänt gange. Uf em Areal stoht mitllerwyli ne Bflääghaim.
Leopold III. (Habsburg)
Noochkomme
D Noochkomme vom Leopold häi die Leopoldinischi Linie vo de Habsburger bildet. Wo denn d Albertiner d Primogenitur mit em Ladislaus Postumus 1457 verliere, entstoot mit em Kaiser Maximilian I. (1459–1519) s Huus Ööstriich. Wo dr Kaiser Karl VI. gstorbe isch, het s 1740 käni männlige Habsburger ne gee. S Aadelshuus Habsburg-Lothringe isch 1736 mit dr Hochzit vom Herzog vo Lothringe, Franz I. Stephan, mit dr Erbin vom Huus Habsburg, dr Maria Theresia, entstande und bestoot hüte no.
Haus Savoyen
D Aafäng vom Irredentismus und vom Kolonialismus
Under em Umberto het die koloniaali Expansioon vo Itaalie aagfange, zerst in Eritrea, vo 1889 aa au in Somalia und denn in Abessinie. E schweeri Niiderlaag im Joor 1896 het sini Ambizioone dört dämpft. Im Summer 1900 het die italiäänischi Mariine as Däil vo dr Acht-Nazioone-Allianz mitghulfe, dr Boxerufstand im Kaiserriich China zämmezbrätsche und s Land het drfür e Handelskonzessioon in dr chineesische Stadt Tianjin überchoo.
Wäge de Kolonialchrieg isch dr Briis für Broot stark uufegange und das het Ufrüer usglööst. 1898 isch dorum z Mailand e milidäärische Kommandant iigsetzt worde, wo uf d Demonstrante het lo schiesse, so dass, je noch dr Kwelle, zwüsche 82 und 300 Lüt umchoo si. Dr Umberto isch am 29. Juli 1900 vom italo-amerikaanische Anarchist Gaetano Bresci z Monza ermordet worde, wil er s «Bava-Beccaris-Massaker» vo Mailand häig welle rääche.
S Ändi vo dr italiäänische Monarchii
Im Umberto I. si Soon Viktor Emanuel III. isch denn Köönig worde. Im Erste Wältchrieg het Italie sit 1915 uf dr Site vo dr Entente kämpft, het aber s Ziil vo dr Erooberig vo Triest nid erräicht. Im Verdraag vo Saint-Germain het Itaalie zwaar s Süüddirool und s Trentiino überchoo, aber e Hufe Italiääner si nid zfriide gsi und häi s Gfüel ghaa, ass iir Land vo de Groossmächt nid ärnst gnoo wurd und dass si für iiri Opfer nid gnueg überchoo häige. Noch em Chrieg het s z Itaalie äi Parlamäntskriise noch dr andere gee. D Marxiste häi in de Stroosse gege d Faschiste kämpft. Dr Köönig het d Faschiste nid mit dr Armee welle underdrucke und het noch em Marsch uf Room dr Mussolini am 30. Oktober 1922 zum Regierigsschef ernennt. Vo denn aa het er bis 1943 kuum no Iifluss ghaa uf d Politik.
In de Joor 1935/36 het die italiäänisch Armee Abessinie erooberet und dr Viktor Emanuel isch zum Kaiser vo Abessinie broklamiert worde. Er het dä Diddel aber scho 1941 wider verloore, wo d Ethiopier und d Brite s Land wider befreit häi. Au d Chroone vo Albaanie het er nume vo 1939 bis zur Erooberig vom Land dur d Weermacht 1943 dräit. 1944 het er die mäiste Staatsgschäft sim Soon Umberto II. überloo und het noch em Chrieg am 9. Mai 1946 abdankt. Für e churzi Zit isch denn dr Umberto Köönig gsi. In ere Volksabstimmig häi d Italiääner denn aber am 2. und 3. Juni 1946 mit 54 gääge 46 Prozänt für d Abschaffig vo dr Monarchii gstimmt (dr Norde isch für d Republik gsi, dr Süüde für d Monarchii). Dr Viktor Emanuel isch druf uf Alexandria ins Exil gange, won er 1947 gstorbe isch.
s Huus Savoye noch sim Sturz
Dr Umberto II. isch am 13. Juni uf Cascais z Bordugal ins Exil und het sich gwäigeret, d Abschaffig vo dr Monarchii z anerkenne. Er isch 1983 z Gämf gstorbe. Si Soon Viktor Emanuel (* 1937 z Neapel) het z Gämf gläbt und isch e Mitgliid vo dr Ghäimloosche P2 gsi, won e konspiratiivs Netzwärk us Füerigspersoone vo dr Bolizei, vom Milidäär, vo dr Wirtschaft, vo dr Politik, vo dr Mafia und vo Ghäimdienst organisiert het, und wo mä verdäächdigt het, e Staatssträich welle organisiere. 1982 isch d PS2 ufglööst und verbote worde. Dr Viktor Emanuel isch am 7. Juli 2006 as Ooberhaupt vom Huus Savoye vo sim Gusää Amadeus vo Savoye abglööst worde, wo 2021 gstorbe isch.
Wissenschaft
Mit Wüsseschaft isch d Erwiterig vom Wüsse dur Forschig gmäint, si Witergoob dur d Leer, dr gsellschaftligi, historischi und instituzionelli Raame, wo mä das in em organisiert macht, und s ganze Wüsse, wo so erworbe worde isch. D Forschig isch die methodischi Suechi noch nöije Erkenntniss und iiri süstematischi Dokumentazioon und Veröffentligung in dr Form vo wüsseschaftlige Arbäite. D Leer isch d Witergoob vo de Grundlaage vom wüsseschaftlige Forsche und d Vermiddlig vom ene Überblick über s Wüsse vom ene Forschigsfäld (dr sogenannt aktuell Stand vo dr Forschig).
D Wüsseschaftstheorii
D Wüsseschaftstheorii isch e Däilgebiet vo dr Filosofii, wo sich mit em Sälbstverständnis vo dr Wüsseschaft in dr Form vo dr Analüüse vo iire Vorussetzige, Methode und Ziil beschäfdigt. Dodrbi wird bsundrigs iire Woorhetsaaspruch kritisch hinderfrogt. Für d Forschig, wo noch nöije Erkenntniss suecht, isch bsundrigs d Froog noch de Methode und Vorussetzige für d Erkenntnisgwünnig vo Bedütig. Die Froog wird in dr Erkenntnistheorii behandlet.
Wüsseschaftsberiich
Scho dr Aristoteles het d Wüsseschaft in Däilberiich, sogenannti Äinzelwüsseschafte iidäilt. Die klassischi nöizitligi Iidäilig underschäidet Natur-, Gäistes- und Gsellschaftswüsseschafte und Gebiet, wo dank dr Verwüsseschaftligung drzue cho si: Agrar-, Ääscheniöör-, Wirtschafts-, Rächtswüsseschaft und Medizin.
D Iidäilig vo dr Wüsseschaft isch bsundrigs für organisatorischi Zwäck (Fakultääte, Fachberiich) und für die süstematischi Ornig vo Veröffentligunge vo Bedütig (z. B. Dewey Decimal Classification, Uniwerselli Dezimalklassifikazioon).
Mee und mee wärde au interdisziplinääri Beriich definiert, wo sich mit Frooge beschäfdige, wo zwäi oder no mee Wüsseschaftsgebiet aagöön.
Harpolingen
Die geographische Koordinate vum Ort (Chilchturm) sin
Harplinge lit uf etwa 450-500 m ü. NN (Ortszändrum: 484 m) un biitet ä scheene Blick uf d'Schwizer Alpe. Es isch uff em Südhang vom Hotzewald und fallt in Richtig Rhy ab.
De Ort isch scho vo de Alemanne bsydelt gsi, wo-n-en wäge siner Lag güet hän chönne bedrätte. Bi de erschte urkundlige Erwähnig im Johr 1281 wird de Ort als Hartpolingen gnännt. Es müeß sällemols e Gschlächt mit em Name von Harpolingen gee ha, wo 1328 und 1402 erwähnt wird. Als Bstanddeil vom Dinghof Murg hän d'Herre vo Wiladige au z Harplinge bis 1376 d'Grichtbarkeit gha. Wo's sälli Meier spöter nümmi gee hät, isch d'Grichtbarkeit an s Stift Säckige übergange, wo's bis zu siner Ufflösig (1806) bhalte hät.
Zu de Zit vo de Habsburger hät Harplinge zu de Grafschaft Hauestei ghört. 1806 isch's an Bade cho.
De Erscht Wältchrieg hät zäh Ywohner vo Harplinge s Läbe chostet, im Zweite Wältchrieg sin 22 Harplinger umcho und eine isch vermisst worre.
Im Johr 1973 isch Harplinge im Zug vo de Gmeindereform vo Bade-Württeberg uff Säckige ygmeindet worre.
Zue de bsundere Sähnenswirdigkaite ghört de Murgdallehrpfad an de Murg, wo östlich vum Dorf dief ins Dal igschnitte fließt. Ußerdäm de Dorflaade, wos früsches Holzofebroot git.
Franz Josef Schild
Der Franz Josef Schild (* 14. Augschte 1821 z Gränche; † 13. Dezämber 1889 au dört) isch en Dokter, Politiker, Volkschundler und Mundartschriftsteller im Schwiizer Kanton Soledurn gsi.
Er het wie öppe der Alois Glutz zu den erschte ghört, wo Tegscht uf Soledurndütsch gschribe hend.
Läbe
Der Franz Josef Schild isch ane 1821 z Gränche als Soon vom Veedokter und Buur Johann Philipp Schild und däm synere Frau Anna Maria Schild geb. Ris uf d Wält cho. Si Brueder Joseph Schild (1824–1866) isch Naturwüsseschaftler und Kantonsschuellehrer gsi und het sech ane 1863 als eine vo de Gründer und denn als erschte Presidänt vom Schwiizer Alpwirtschaftliche Veräin engaschiert, wo für d Verbesserig vo de landwirtschaftleche Betriib i den Alpe het welle luege.
Der Franz Josef Schild het a der Universität z Münche Medizin studiert und a der Uni Züri s Staatsexame gmacht. Derno het är als Dokter i sym Häimetort Gränche und sid 1876 i der Kantonshouptstadt Soledurn gschaffet, z’letscht als Spezialischt für Augeheilchund und für Chirurgii. Vo 1874 bis 1881 isch är für die Freisinnig Partei Kantonsroot gsi. Dr Schild isch ghürote gsi mit dr Fanny Fankhuuser.
Är het sech für Literatur, Volchskund und Archäologii inträssiert und isch eine vo de erschte Altertumsforscher vo Gränche gsi. Ane 1867 het är d Bedütig vomene uralte Schtei chly usserhalb vom Dorf Gränche, wo der Name Heidestei gha het, entdekt. Dä Felsblock het künschtlech gmachti Löcher; es isch e Schaleschtei, wo irgendwenn wärend dr Urgschicht so zwäggmacht worden isch. Der Schild het i dr Gägend vom Läberbärg au suscht immer wider archäologischi Sache beobachtet und für de Hischtorisch Verein vom Kanton Soledurn au Uusgrabige gleitet.
Der Schild het Gschichte i der Mundart vom soledurnische Bezirk Läbere gschribe und under em Übername Grossätti us em Läberbärg useggä. Ane 1889 isch der Franz Josef Schild z Gränche gstorbe. En Deil vo sym persönleche Nochlass isch jetz im Stadtarchiiv vo Gränche.
s Schaffe als Dichter
Der Schild gilt als eine vo de früene Mundartschriftsteller vo der Schwiiz. Er het schynts vil vo der Literatur verstande und em Johann Peter Hebel syni Wärch gschetzt, und er isch den sälber dra ggange, Gedicht und churzi Gschichte im Dialäkt vo synere Region am Jurasüdfuess weschtlech vo Soledurn ufzschribe, und do drby het er Redensarte, Sagen und anderi Sache, won er im Volch ghört het, notiert, meischtens denn in eigeni Värs gsetzt und useggä. Wo d Mundart-Zytschrift Schwyzerlüt im achte Joorgang vo ane 1945 en Nummere ganz über d Soledurner Dialäktdichtig useggää het, isch der Schild i der erschte Helfti bi de Verfasser us alte Tage vorcho.
Im Joor 1853 isch z Züri s erschte Büechli vom Schild usecho mit em Titel Juraklänge in Solothurner-Mundart, vermischt mit einzelnen hochdeutschen Gedichten. Vo de vierzg churze Stückli, wo i däm Band abtrukt sind, isch chly weniger als d Helfti i der Mundart gschribe. Do derby hets es längs Spottgedicht über alti Versüech, z Gränche Wy azboue, en Värs übere Schnupftubak und eine über en Marchschteiversetzer, wo zumene brönnige Geischt worde sig; das Gedicht foot eso aa: ''Dur d’Längmatt goh-n-i nümme meh, dört isch es gar nit g’hür, dört chasch i feist’re Nächte g’seh e Ma, e Ma vo Für! I ha das nächti selber g’seh, bi-n-uf der Längmatt g’si; und – husch! do huschet us em Chlee es Fürli vor mi hi.'' Und wyters bringt das Büechli hochdütschi und schwyzerdütschi Tegscht i dr Värsform, wo vom Läbe ufem Land, vo der Natur, vo Sache, wo d Lüt i de Puuredörfer erläbe, vo alltägleche Situazione und vo der Liebi verzelle. Ums glyche goots i de hochdütsche Gedicht, wo der Schild vermuetli au i dere Zyt gmacht het. Und es het au Värs derby, wo der Schild offebar für bsunderi Glägeheite gschribe het. Zum Schluss bringt er de no es churzes Kapitel mit Erklärige vo dene Mundartwörter, won er vone vermuetet het, si sige nit allne Läser bekannt.
Ane 1860 het der Drucker Steinheil z Biel en Band useggä, wo der Franz Josef Schild zu Gunschte vo der Hebel-Stiftig gmacht het; die isch denn grad z Basel 100 Joor noch der Geburt vom Johann Peter Hebel gründet worde. Das Sammelwärch vom Schild heisst ''Aus dem Leberberg. Gedichte und Sagen in Solothurner Mundart. Beitrag zum schweizerischen Idiotikon.'' Das Wärch isch der erscht Band vom Schild syne Gschichte und Sage gsi.
Wo der Kanton Soledurn am Ändi vo de 1870er Joore es Kantonsspital ygrichtet het, het der Dokter Schild e nöji Värssammlig useprocht, zum für das öffentleche Wärch en Bytrag z leischte. Das Büechli het er bim Zepfel z Soledurn lo truke. Es het der Titel: ''Rymereie in Solothurner-Mundart. Öppis ab ’em Schrybtisch vom Großätti us ’em Leberberg Und au das Wärch het der Undertitel Beitrag zum schweizerischen Idiotikon'', und so het der Schild nomol syn dokumentarisch und sproochgeografisch Aaspruch azeigt. No vor der Yleitig het är am Afang vo däm Büechli zwöi Värs vom Hebel lo abdruke, wider zum Zeiche, ass em dä alemannisch Dichter wichtig isch, und vilecht au i der Meinig, syni nöie Värse stöje uf en Aart i der Nochfolg vom Hebel. Im Vorwort seit der Schild zu dene, wo das Büechli läse, wie guet d Nöchschteliebi sig und psunders d Fürsorg für die Chranke, was jo ebe uf d Understützig vom nöie Kantonsspital gmünzt gsi isch; am Schluss het er de no es hochdütsches Kapitel dritoo, wo d Gschicht vo däm Spital zämefasst. S Büechli het sächzää Numere, meischtens Gedicht i der Mundart, wos drin um Läbeswysheite, soziali und politischi Frooge goot, und de wider Erklärige zu divärse Mundartwörter. Es bar Värs het der Schild zu bsundere Aläss gmacht, zu der ''Bezirksschuel-Ywichig i Niederwil am 5. Mei 1878'', d Feschtinschrifte für s Kantonale Schützefescht z Soledurn ane 1877, wo deils hochdütsch und deils i dr Mundart gschribe sind, und Tegschtplakat vo der kantonale Uusstellig vom Joor 1878. I dere Gwärbschau i der Halle vo der Rytschuel z Soledurn isch en Grubbe mit verschidene Öpfel z gsee gsi, wo der Schild derzue dä Värs het:
1880 het der Schild im ene andere Heft en Saag us der Gäget vo Gränche brocht: D’r Schlosstüfel im Bettleschloss. Do drin verzellt er, wie sid dere Zyt im Middelalter, wo der bös Vogt uf der Burg oben a Gränche und Bettlä tödet worden sig, däm si Geischt umegoot; er hüeti en ryche Schatz i de Ruiine vo der Burg, wo hüt no z gsee isch, und tüei alli die, wo ufem Wäg näbe dure z Bärg gönd, beläschtige:
Der Dokter het gmaanet, me sell di alte Saage usem Land gnau aluege:
Im Pricht über d Mundartschriftsteller vom Kanton Soledurn im Heft ''Schwyzerlüt. Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte vom Herbscht 1945 cha me läse: Der Gränchner Doggter isch eine vo de beste Volkskundler worde, wo d Schwyz sälbi Zyt gha het. Syni Schrifte sy hüt no ne Guldgruebe.'' Und dr Hans Ruef zellt em Schild syni Sprichwörter zu de guete regionaale Dialäktsammlige vo dr Schwiiz.
d Värssammlig Der Grossätti vom Läberbärg
Bi sinere Arbet und im Kontakt mid de Patiänte het der Franz Josef Schild gmerkt, dass bi de Lüt dennzumol no ganz vil originelli Gschichte, Sprüch und Uusdrück i der regionale Mundart pruchd worde sind. Won er den vo de Afäng für d Redakzioon vom ene schwiizerdütsche Sproochbuech mid em Name Idiotikon ghört het, isch er dra gange, zimli sistematisch die Sprochbischpil z sammle, und gly drufabe het är denn au zu de Korrespondänte vo dere Instituzion zellt. Eso het är mid Sache us der Region am Jurasüdfuess, i der ländleche Gäget zwüsche Soledurn und der Kantonsgänze bi Gränche und vo der Aare bis an Jurahang mid de drü Dörfer Gränche, Bettle und Söuzech, es Stück a d Grundlage vo der Mundartforschig welle byträge. Und der Schild het gschribe, är möcht derzue ermuntere, au i andere Bezirke vom Land d Lokalsprooch z dokumäntiere, was den aber doch nume i wenige Regione so gmacht worden isch. Die Schrifte mid Värs, Gedicht und Sprüch us em Volk sind im 19. Johrhundert i der Dütschschwiiz beliebt gsi.
Oberrieden
Oberrieden isch de Name vo däne Ort:
Franz Josef Schild
d Värssammlig Der Grossätti vom Läberbärg
Der Schild het en Huuffe Sprüch, Lieder und churze Tegscht ufgschribe, nach Theme und Sachberych zämegstellt und vom Joor 1860 a z Biel im Kanton Bärn bi der Druckerei Steinheil und spöter au bi andere Drucker useggä. Me cha vier Bänd vo dere Serii underscheide. S Büechli vo 1864 het der Titel:
Oberrieden
z Dütschland:
Landwasser (Freiburg)
Landwasser isch e westliche Stadtdeil vu Friburg im Brisgau, wo sit 1965 nooch em Konzept vu ere Satellitestadt entstande isch.
Lag
Landwasser isch umgäbe vu dr Friburger Stadtdeile Hochdorf im Norde, Brüehl im Nordoste, Mooswald im Südoste un Lehe im Weste. Dr Stadtdeil lit hauptsächlich im Mooswald un grenzt im Weste an dr Moosweiher. Nordöstlich wird er begrenzt dur d'Bahnstrecki Friiburg-Brisach vu dr Kaiserstuehlbahn, im Weste dur e chleine Buckel, s'„Lehener Bergli“.
Franz Josef Schild
d Värssammlig Der Grossätti vom Läberbärg
Als Mitherusgäber und sprochliche Expärte het der Schild de Soledurner Kantonsschuelprofässer Georg Schlatter (1812–1872), wo über Sage und Literaturgschicht gforscht het, chönne gwünne. Au der Schlatter het scho vo Afang a zu de Gwährslüt vom Idiotikon ghört. Im Kommentar, won är im Joor 1863 gschribe het, erklärt är d Redakzionsarbet am Schild synere Värssammlig. Ob der Schild sust no Kontakt zu Sprochforscher a de Universitääte vo dere Zyt gha het, isch nid klar; vilecht gids Schrifte i de persönleche Unterlage vo de damalige Literadurlehrer.
Zu de Lieder brichtet der Schlatter, was är derzue usegfunde het, wohär ass si chöme und vo wäm ass si gmacht und truckt gsi sind. Grad vo de Sprüch, Chinderreim und Rätsel isch ihm bekannt gsi, ass mängs dervo scho früener publiziert worden isch, und so het är dra dänkt, ass s Volch en Deil vo dene Gschichte nid nume mündlech, sondern au us Läsebüecher oder dur d Schuellehrer vernoh het. Wenn der Schild bim Zuelose gmerkt hed, ass d Lüt ihm Sache verzelle, wo offebar us ere neue hochdütsche Quelle chöme, oder wenn der Schlatter das vermuetet het, hend si die Stück nid i d Sammig ufgnoh.
Der Schlatter het au gseh, ass gwüssi literarischi Motiv i de Schrifte vom Karl Joseph Simrock, vom Ernst Ludwig Rochholz, vom Basler Theodor Meyer-Merian, vom Friedrich Heinrich Wilhelm Körte, vom Karl Friedrich Wilhelm Wander und andere vorchöme, und er zeigt, weli einzelne Motiv i der französiche und sogar i der schwedische Kultur bekannt sind. Es isch ihm und em Schild aber nid drum gange, d Wandertheme wüsseschaftlech z undersueche, wil si ebe eifach s neue Sproochmaterial us der eigete Umgäbig hend welle bekannt mache.
Bsunders vil originelli Sache glaubt der Schlatter im Berych vo de Sprichwörter und de Redensarte und bi de Bureregle gfunde z ha. Derwyl isch ihm au dört klar gsi, ass vil Sprüch und Zitat dur d Kaländer und uf anderem Wäg bi de Lüt bekannt worde sind; verdächtigi Bischpil het är bi der Redakzion wäggglo. Der Schlatter schrybt, ass är scho mid em Inträsse vo de Sageforscher rächni, wo i dene Zaubersprüch und Müschterli vom Aberglaube öpis Neus chönnte finde. Bi de Zaubersprüch liferet der Soledurner Bearbeiter Verwys uf Arbete vo anderne Sproochforscher; so chönn är derzue byträge, die ehemolige Verbreitig vo dene eigenartige, deils altertümleche Sprüch, wo d Landbevölkerig i der erschte Helfti vom 19. Johrhundert offebar no pruuchd het, besser z dokumäntiere.
Zum Schluss seit der Schlatter no, was är sech dänkt hed zu der Schrybwys vo dere Sammlig: Mit der Idee, einersyts der Volchskund z nütze und anderersyts die inträssierte Könner dezue azrege, au vo anderne Regione ähnlechi Schrifte usezgä, het är was d Rächtschrybig agoot, en Middelwäg gsuecht: … deshalb glaubten wir, uns in der Mitte halten zu müssen zwischen einer streng wissenschaftlichen Orthographie, wie Schmeller , Fromann etc. sie eingeführt haben, und der ziemlich wilden Rechtschreibung neuerer im Dialekt geschriebener Bücher. Bi einzelne Sache hed är s so ghalte: ''Gedehntes i schreiben wir mit y; bei den übrigen Vokalen wird meistens nur die Schärfung durch die Verdoppelung der folgenden Consonanten bezeichnet. […] Bei den Diphtongen haben wir 'ou' für 'au' nur dort gesetzt, wo die Ausprache dies ganz deutlich forderte.''
Bi all däm isch no z säge, ass der Franz Josef Schild bi synere Suech nach altem Volchsguet nid uf das yggangen isch, wo sech denn grad i der Wirtschaft und i der Gsellschaft veränderet het, nid uf die früeni Industrii und au nid uf die dramatische politische Gschäft vo dere Zyt; das hätt nid zu sym Projäkt basst. Nume grad i eim Värs, wo do chly wyter unden abdrukt isch, chunt einisch d Ysebahn vor.
Die Värs, Gedicht und Sprüch si guet acho, und es sind vone gly verschideni Uflage usecho. Do wird jetz d Version vo 1864 vorgstellt. Der Schild und der Georg Schlatter bringe dört drin iry Sache i acht Kapitel:
Wärch
Wärchuusgob
Oberrohrdorf
Oberroodlef, in de Schriftsproch Oberrohrdorf, isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt zwüsche Bade u-n-em Mutschälle.
Geographi
D Gmeind ligt öpper drü Kilometer öschtlich vo de Rüüs am Südweschthang Rohrdorferbärg, em Teil vom Heitersbärg. Öpper en Kilometer nördlich vom Dorfzentrum isch de Ortsteil Staretschwil uf ere Höchi vo 550 Meter. D Sidligsflächi vo Staretschwil u vo Oberrohrdorf sin unterenand u mit de Nachbargmeind Niderrohrdorf zämegwachse.
De Gmeindsbann isch 430 Hektare gross, dodervo sin 170 Hektare bewaldet u 89 Hektare überbaut. Di höchschti Schtell vo de Gmeind isch uf em Kamm vom Heitersbärg uf 702 Meter, di tüüfschtt Schtell isch uf 455 Meter.
Nachbargmeinde vo Oberrohrdorf sin Nöiehof im Nordoschte, Chillwange im Oschte, Remetschwil im Süde, Niderrohrdorf im Weschte u Fislisbach im Nordweschte.
Oberrieden
Lueg au:
ᚲ
D k-Ruune isch die sechst Ruune i allne öberlifrete Ruunealphabet und die sechst Ruune vom Freys ætt.
Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch stimmlosi velari Plosiv (IPA //), so i de ältere und au i de kontinentale Runeinschrifte; i de nordische Inschrifte för /k/, // und //, im altenglische Futhorc aber för di palatalisierti Variante (IPA: //).
Variante
Z Skandinavie het mer im Mittelalter Pünkt i d k-Ruune gschribe und zwor ᚵ för /g/ und ᚶ för /ng/. Z England het mer e noiji Rune gschaffe, um s alti nödpalatalisierti /k/ z schriibe (ᛣ), wo de Name calc (»Chelch«?; »Chalch, Chriide«?; »Stifel«?) trait und us de alte ᚷ|g-Ruune isch e nois Zaiche för de "sekundär palatalisierti" Lut /kj/ kreiert worde (ᛤ). Do da Zaiche nu i epigraphische Inschrifte vorchunnt, isch de Name vo dere Ruune nöd bikannt.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Vormärz
Vormerz isch e Bezäichnig in dr dütsche Gschicht für d Epoche vor dr Merzrevoluzioon vo 1848 und isch geografisch beschränkt uf d Bundesstaate vom Dütsche Bund, wo 1815 gründet worde isch. Es git Historiker, wo au d Zit vom Wiener Kongräss bis zur franzöosische Julirevoluzioon vo 1830 drzue zelle, also d Zit vo dr Restaurazioon, aber mäistens mäint mä drmit d Perioode vo 1830 bis 1848. Dr Vormerz im ängere Sinn lauft paralleel zur Zit vo dr Regenerazioon in dr Schwiz.
Dr Vormerz isch au e wichdigi Epoche in dr Kunst-, dr Litratuur-, und dr Kulturgschicht, aber mäistens brucht mä drfür d Begriff vom Biidermeier oder dr Romantik.
Cornelia Schefold-Albrecht
D Cornelia Schefold-Albrecht, wo am 4. Mai 1941 uf d Wält cho isch, isch e Füsiotherapöitin und e Hebeldanktreegerin vo Basel.
s Läbe
Si isch z Basel ufgwachse und het dört ihre Bruef gleert. Si het als Füsiotherapeutin gschaffet und au Geburtshilf gleischtet. Si isch mit em Basler Mathematiker und Wirtschaftswüsseschaftler Bertram Schefold, wo am 28. Dezämber 1943 uf d Wält cho und a der Uni z Frankfurt Profässer gsi isch, ghüroote gsi. Anne 2017 het si für di Grüenliberali Partei bi de Basler Bürgergmeindwahle kandidiert. Si isch Mitglied vom Verein «Freunde der Basler Münsterbauhütte» und vo anderen Organisazioone.
d Schefold und der Hebel
Wo d Cornelia Albrecht vierzääni gsi isch, het ihre Vater s Huus am Dootedanz 2 z Basel gchauft, und dört wohnt si sider. I däm Huus isch dr alemannisch Dichter Johann Peter Hebel anne 1760 uf d Wält cho, und anne 1812 isch är zum letschte Mol i däm Huus gsi. Das alles het dr Cornelia Schefold-Albrecht grossen Ydruck gmacht, und si het sech gnau dr Gschicht vom Huus und vom Hebel gwidmet.
Im Joor 2014 het se dr Hebelbund vo Löörech drumm zu sim Früeligsfescht, em «Hebelsuntig», yglade und ere der «Hebeldangg» gää; das isch d Uuszeichnig vo däm Verein für Lüüt, wo öpis guets für d Kulturgschicht vom grosse Dichter Johann Peter Hebel too hän. Der Vizepresidänt vom Hebelbund, dr Schopfemer Schuelleiter Volker Habermaier, het doo für d Schefold-Albrecht e Laudatio ghalte, won er gseit het, wie schön ass es sig, dass sii so guet zum Hebel sim alte Huus luegi und de Bsuecher em Dichter sis Zimmer zeigi und au öppe Gedicht vonnem zum Fäischter uus de Lüüt vorträgi, wo sech füre Hebel inträssiere. Si ghöri zu dene Lüüt z Basel, wo bsunders guet s Adänke an Johann Peter Hebel pflääge.
Und dr Habermaier het au dra erinneret, wie’s d Cornelia Schefold gsi sig, wo anne 1995 bim Basler Komponischt Bernhard Batschelet e Komposizioon bstellt heig, wo „Hommage à J. P. Hebel. Eine akustische Betrachtung“ heisst. Für d Uruuffüerig heig si d Hebelforscher Jan Knopf und Rolf Max Kully yglade. Und im 2001 heig si es „Fescht für Hebelforscher und Dichter“ organisiert.
Und do het di nöibachni Hebeldanggtreegerin de Lüüt z Löörech grad chly us ihrem Lääbe und vo dr Gschicht vom Hebelhuus, wo ursprünglig vom Middelalter här chunt, verzellt: ««Liebi Mitgliider vom Hebelbùnd, liebi Hebelfrind und -frindyyne. Es isch fir mii e grossi Fraid, dass y dr „Hebeldangg Lörrach“ bikumm, well y gschpyyr, dass doo dermit myni verschiidene Tätikaite, mit dääne y s Hebelhuus im Sinn vom J. P. Hebel bèlääb, vo Eich hònòriert wäärde. Daasch èbbis ganz Bsùnders fir mii und doo derfiir dangg y em Hebelbùnd Lörrach ganz häärzlig.»
Vom Johann Peter Hebel sinere erschte Chammere het si gseit: «Sy Geburtsstùùbe: Es isch e Kammere mit Danneboode, dervòr isch e Laube. Dert isch Liecht und Luft, dr Ryy ruscht, s Wasser fliesst verby, derhinter sin wyti Hiigel und Wälder, dr Himmel isch häll. Uff dr andere Syte aber, isch e gäächi Stääge, e ängi Gass, e dùschteri Muure mit de Helge vom Dootedanz.»
Und d Schefold verzelt, wie si vil a die Oort goot, wo me öpis für s Adänke an Johann Peter Hebel macht: «Y bsuech au gäärn Hebelveraaschtaltige: Vorträäg, Lääsige, Uusstellige, Symposie, Konzäärt, Wanderige, Workshops etc. Als Byschpyyl nimm y s Jòòr 2010, s 250. Jubiläumsjòòr vom J. P. Hebel. Do bin y gsi an 24 Veraaschtaltige in Basel und an 26 Veraaschtaltige in Ditschland: vo Karlsrue bis no Duttlige. Daas alles beryycheret mi. Y frai mi, wenn e baar Mèntsche mee sich in e Hebelgschicht vertiefe. Dass dr Hebelbund Lörrach mir doo derzue die Anerkènnig git, doo dèrfir dangg y vyylmool. […] Y glaub, dr Hebel hätt e Fraid, wenn äär wisst, dass y dää Hebeldangg 2014 mit syner Muetter dail.»
D Cornelia Schefold-Albrecht brichtet au süscht öpe vo däm, wo si übere Johann Peter Hebel weiss. So het si anne 2015 z Wyl am Rhy bi der Markgräfler Trachtegruppe e Vortrag übere berüemt Dichter ghalte.
Hohberg
Hohberig (dt. Hohberg) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Hohberig litt am Weschthang vum Schwarzwald am Rand vun dr Owerrhinewene rund 8 km ewäg vun Offeburg. Dr Bann bstoht us 59,4 % Landwirtschaftsflechi, 24,5 % Wald, 13,6 % Sidlungsflechi un 2,6 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin d Kraisstadt Offeburg im Norde un Oschte, Friäsenä im Side un Schudderwald un Neiriäd im Weschte.
Gmaindsgliiderung
Zue Hohberig ghere d Ortsdail Diärschburig (dt. 'Diersburg'), Hoffiier (dt. 'Hofweier'), Schopfe (dt. 'Niederschopfheim').
Gschicht
Hoffiier isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1101, s Dorf Diärschburig 1257 (d Burig Diärschburig scho 1197) un Schopfe anne 777.
Am 3. Mai 1972 isach d Gmai Hoffiier in Hohberig umgnännt worre. D Nochbergmaine Diärschburig un Schopfe sin am 1. Jänner 1973 uf Hohberig ingmaindet worre.
Verwaltung
Hohberig het mit dr Stadt Offäburig un dr Gmaine Durbach, Ordäberig un Schudderwald e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Hohberig ghert zum Owerrhinalemannisch.
Walter Courvoisier
Dr Walter Courvoisier (* 7. Februar 1875 z Riehen em Kanton Basel-Stadt, † 27. Dezember 1931 z Locarno em Kanton Tessin) ischt a Schweizer Arzt, Kombonischt ond Hochschuellehrer gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Walter Courvoisier ischt am 7. Februar 1875 z Riehen uf d Welt komma. Sei Vaddr isch dr berihmde Chirurg Ludwig Georg Courvoisier gwäa. Nôch-em Abi isch dr Walter Courvoisier en d Fuaßstapfa vo seim Vaddr tredda ond hôt au Medizin studiirt. Obwohl’r em Jôhr 1900 sogar promoviirt hôt (Dr. med.), isch’r en seim Beruaf et glicklich wôrra, weil sei Kopf emmr voll vo laudr Musik gwäa ischt. Drom hôt’r em Altr vo 27 Jôhr sei Stell als Assischdenzarzt uffgäa, ischt nôch Mincha ganga ond hôt deet beim Ludwig Thuille Privatstonda en Musiktheorii ond Kombosizioo gnomma. Dô drbei hôt’r d Dochtr vo seim Lehrer kennaglernt ond a Aug uff-se gwôrfa. S hôt et lang dauret, ond’r ischt em Thuille sei Schwiigrsoh wôrra. Dr nägscht Karriereschridd hôt-em da Poschda als Vizedirigent beim Minchner Kaim-Orchester (em Vorgenger vo de Minchner Philharmoniker) beschert. Bald druff hôt dr Courvoisier an Lehruftrag firs Fach Musiktheorie bei dr Minchner Akademie der Tonkunst (seit 1998 hoißt dui Hochschule für Musik und Theater München) kriagt. 1919 isch’r deet zom Professr ernannt wôrra ond hôt vo dô ôô Kombosizioo glehrt. Zo seine Schialer hend ondr andrem selle schbätre Schweizer Kombonischda Willy Burkhard, Hans Haug ond Heinrich Sutermeister sowia dr Stuegerter Hermann Reutter gheert.
Em Courvoisier sei Kombosizioo-Stil stôht nôh beim Impressionismus, zeigt abr emmr môl wiidr au schbätromandische Ôôkleng.
GNU General Public License
D GNU General Public License (abgchürzt GNU GPL oder au GPL) isch e Freii-Software-Lizenz mit Copyleft für d Lizenzierig vo freier Software, wo vo dr Free Software Foundation (FSF) veröffentlicht wird und ihre Ursprung im GNU-IProjekt het. Aktuell isch di dritt Version vo dr Lizenz (GNU GPLv3), wo am 29. Juni 2007 veröffentlicht worde isch. D GNU GPL esch im Jänner 1989 vom Richard Stallman, em Gründer vom GNU-Projekt, gschribä, wordä.
Weissach im Tal
Weisse (amtlich Weissach im Tal) ischt a Gmoed em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Vo dr Gmarkong send 62,8 % Landwirtschaftsfleche, 15,4 % Wald, 20,4 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Weisse gheret d Ortsdoel Bruch, Cottenweiler, Unterweissach ond Oberweissach.
Gschicht
Weisse ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1027 als Wizzaha. D heitich Gmoed ischt entstanda zom 1. Juli 1971 durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Bruch, Cottenweiler, Unterweissach ond Oberweissach.
Verwaltong
Weisse hot mit dr Stadt Bagene ond dr Gmoede Allmerschbach, Althitte, Aoewald, Aschbe, Burgstette, Kiberg ond Oppeweiler a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Weisse ischt dr Ian Schölzel.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Weisse ghert zom Schwäbisch.
Hebel rassisch!
Hebel rassisch! isch e Mundartgedicht vum Hermann Burte.
Hintergrund
Das Gedicht het dr Burte am 25. März 1939 z Muulburg vordrait; vereffentligt ischs im Markgräfler Jahrbuch 1940/41 un in dr Gedichtsammlung „Die Seele des Maien“ (1950 un 1982). S bstoht üs 252 Ziile (9 mol 7 Viärziiler). Bim Abdruck in dr „Seele des Maien“ isch e Siibenerblock ewäg gfalle (inhaltlig unwesentlig). Anderscht, wiä dr Titel villicht vermuete losst, gohts do ender gege ass wiä fir dr Rassismus. In däm Gedicht verteidigt dr Burte dr alemannisch Dichter Johann Peter Hebel.
Gedicht (Uszüg)
D negscht Strof isch noch em Griäg abgänderet wore:
Drno folge 11 witeri Strophe bis zu däre Stell, wu dr Burte erklärt, ass es d „rein Rass“ gar nit git un dass Geischt un Seel dr fleischlige Eigeschafte vume Mänsch entgege stehn:
Noch 22 witere Strophe, wu do nit zitiärt sin, thematisiert dr Burte „d Weisheit vo so Rasserichter“, wo no dr Hoorfarb gehen à la:
Rezensione
Dr Rupert Gießler schribt in dr Badische Zittig vum 12. Mai 1951, ass dr Burte sich "gegen die Rassefanatiker" wändet, "denen Hebel zu viel 'ostisches Erbteil' hatte." Dr Paul F. Wagner schribt: "Man stelle sich vor, was eine solche Lesung 1939 bedeutete! Die Verse zeigen, wo Burte steht." Si seige, so schribt dr Wagner witter, "Ausdruck einer inneren Freiheit".
Bemerkig zum Urheberrächt
S Urheberrächt fir d Wärk vum Hermann Burte lit bi dr Hermann-Burte-Gsellschaft. Diä zitiärte Gedichtstext do stehn wiä alli Wikipedia-Text unter dr GNU-FDL, si sin vum Albärt mit dr Erlaübnis vum 26. 10. 2007 vu dr Burte-Gsellschaft unter däre Lizens vereffentligt.
Hochschule für Gestaltung und Kunst
D Hoochschuel für Gstaltig und Kunst (HGK) bietet in dr Nordwestschwiz z Baasel und z Aarau künstlerischi und gstalterischi Usbildige aa.
D Hoochschuel beschäftigt (Stand 2012) öbbe 200 Persone, doodrvo si 130 Dozierendi, 45 schaffe im akademische Middelbau und 25 im technische und administrative Beriich. Für Brojekt und Wörkschops wärde zuesätzlig Referänte vo uswärts brocht. Öbbe 600 Studierendi si an dr HGK immatrikuliert.
Gschicht
D Gschicht vo dr hütige Hoochschuel für Gstaltig und Kunst het im Joor 1796 aagfange, wo d Zäichnigs- und Modellierschuel, die spööteri Gwärbschuel, gründet worde isch. Im Joor 1886 isch e Moolklass ufdoo worde, 1917 au äini für Bildhauerei. 1893 isch d Kunstgwärbschuele mit Museum am Petersgraabe z Baasel eröffnet worde. In de Joor 1917 bis 1979 het d Kunstgwärbeschuel Fachklasse und Vorkürs aabote, vo 1968 d Witerbildigsklass für Grafik under dr Läitig vom Armin Hofmann und spööter vom Emil Ruder, wo internazional under em Naame Basel School of Design bekannt worde isch. 1980 isch d Schuel für Gstaltig gründet worde. 5 Joor spööter isch dr Studiegang für Audiovisuelli Kunst gstartet worde. In dere Zit het u. a. d Pipilotti Rist Audiovisuelli Kommunikazion z Baasel studiert. Sit 1999 git s an dr Hoochschuel dr Disäin-Studiegang HyperWerk. An dr Fachhoochschuel Aargau si im gliiche Joor die bäide Studiegäng Industrial Design und Mediekunst as Departemänt Gstaltig und Kunst gstartet worde. E Joor spööter isch d HGK zum e Departemänt vo dr Fachhoochschuel vo bäide Baasel worde. D HGK vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz FHNW isch im Joor 2006 entstande, wo dr Fachberiich Gstaltig und Kunst vo dr Fachhoochschuel Aargau FHA, dr Studiegang HyperWerk und d HGK Baasel zämmegschlosse worde si. Sit 2008 git s d Masterstudiegäng Master of Arts in Disäin – Masterstudio Disäin, Master of Fine Arts und Kooperazionsmaster Leerbruef für Gstaltig und Kunst /Hööchers Leeramt.
Bätscheler-Studiegäng
Es git d Bätscheler-Studiegäng Wisuelli Kommunikazion, Industrial Design, Mode-Disäin, HyperWerk, Innenarchidektur und Szenografii, Kunst und Leerbruef für Gstaltig und Kunst.
Master-Studiegäng
D Master-Studiegänge si Master of Arts in Disäin – Masterstudio Disäin, Master in Visual Communication and Iconic Research, Master of Fine Arts, Kooperazionsmaster Leerbruef für Gstaltig und Kunst/Hööchers Leeramt.
Instidut vo dr HGK
Es git Instidut für Wisuelli Kommunikazion, Innenarchidektur und Szenografii, Mode-Disäin, Industrial Design, Kunst, Leerbruef für Gstaltig und Kunst, HyperWerk, Integrativi Gstaltig, Esthetischi Braxis und Theorii und Experimentelli Disäin- und Mediekulture.
Depression
Depressiv (latiinisch deprimere ‚aabedrucke‘) bezäichnet in dr Umgangssprooch öbber wo psychisch niidergschlage isch. In dr Psüchiatrii zelt mä d Depressioon zu de affektive Stöörige. Im Klassifikazioonssüstem vo de psüchische und andere Chrankhäite (ICD 10), wo zur Zit gängig isch, bezäichnet mä d Chrankhäit as depressivi Episoode oder rezidivierendi (wo sich widerhoolt) depressivi Stöörig. D Diagnoose stellt mä nume noch de Sümptoom und em Verlauf. Zur Behandlig vo depressive Stöörige kläärt mä zerst dr Betroffeni uf über d Uursache und dr Verlauf vo dr Chrankhäit, mänggisch setzt mä Antidepressiva ii, aber mänggisch verordnet mä Psüchoterapii ooni Medikazioon, wie zum Bischbil diefepsücholoogischi oder verhaltenstherapöitischi Verfaare.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Gschicht vo de Juude in dr Nöiste Zit beschribt s Schiggsaal vo de Juude im 20. Joohrhundert bis zur Geegewart.
D Diaspora, wo bis in die erste Helfti vom 20. Joorhundert fast alli Juude gläbt häi, cha grob in drei Regioone iidäilt wärde: Öiropa, Nord Afrika und dr Middler Oste und dr Räst vo dr Wält.
[[Bild:Jewish people around the world.svg|mini|E Charte vo Israel und dr jüüdische Diaspora.
Dass sich Eretz Israel zum Wältzentrum vom Juudedum wurd entwiggle, het am Aafang vom 20. Joorhundert unwoorschinlig gschune. Palestina isch en armi Brovinz vom Osmanische Riich gsi und von ere arabische Bevölkerig bewoont gsi, wo je lenger je mee vo öiropäische antisemitische Ideä beiiflusst worden isch. Es isch aber denn au dä Antisemitismus gsi, wo zur Gründig vom e jüüdische Staat gfüert het.
Pitcairn
Pitcairn isch d Hauptinsle vo de Pitcairninsle (ENS Pitcairn Islands Group) und lit im Pazifik, öbbe 5000 km vo Nöiseeland und öbbe 5700 km vo Südamerika äwägg. Si isch die äinzigi bewoonti Insle vom Archipel. Anderi Insle in dr Grubbe si Oeno mit em winzige Sandy Island, Henderson und s Atoll Ducie. In dr Kreolsprooch, em Pitcairn-Änglisch, häisst d Insle Pitkern.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Juude in dr Diaspora
Am Aafang vom 20. Joorhundert häi öbbe 11 Millioone Juude in dr Diaspora gläbt und nume e baar zääduusigi im Globte Land. Am mäiste si s z Russland gsi (fast vier Millioone), in Ööstriich-Ungarn (2 Mio), in de Veräinigte Staate (1,5 Mio), Poole (1,3 Mio), Dütschland (600'000), im Osmanische Riich (400'000), z Rumänie (270'000), Groossbritannie (250'000), Marokko (110'000), in de Niiderlande (100'000) und in e Hufe andere Länder het s chliineri jüüdischi Gmäinde gee.