cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geisteswissenschaft
Dr Begriff Gäisteswüsseschaft(e) isch in dr dütschsproochige Dänktradizioon e Sammelbezeichnig für aktuell rund 40 underschiidligi Äinzelwüsseschafte („Diszipline“), Si undersueche mit underschiidlige Methode Gegestandsberiich, wo mit kulturelle, gäistlige, mediale, zum Däil au soziale bzw. soziologische, historische, politische und religiöse Fenomeen zämmehänge. Die mäiste Gäisteswüsseschafte gäbe sich drbii also au im ene gwüsse Maass mit Anthropologii ab, wil in alle Diszipline dr Mensch und was er erschafft im Middlpunkt stöön (→ Anthropologii). En äihäitligi Begründig vo de Gäisteswüsseschafte het dr Wilhelm Dilthey brobiert z mache uf dr Basis von ere filosofische Leer vom Sinn und Verstoo vo Lääbesüsserige (Hermeneutik).
Iidäilig
Noch em Theolog Arno Anzenbacher chönnt mä d Wüsseschaft eso iigliidere: E Hufe Theoretiker und Institut zelle weder d Sozial- und Wirtschaftswüsseschafte no d Humanwüsseschafte (im ängere Sinn) zu de Gäisteswüsseschafte.
The Beggar’s Opera
The Beggar’s Opera (Im Bättler si Opere) isch e Ballad Opera vom John Gay (Teggst) und Johann Christoph Pepusch (Muusig). Si isch 1728 im Londoner Lincoln’s Inn Fields Theatre urufgfüert worde. Uf iire basiert im Gay si Ruef as äine vo de bedütendste Literaate vom ufkläärerische änglische Augustan Age.
S Wärk
D Opere isch e Gsellschaftssatire, wo dr Gay din die gsellschaftlige Entwicklige in säller Zit kritisiert: d Verarmig wil d Bevölkerig so stark und rasch gwaggse isch, d Kriminalidäät, d Brostituzioon, dr Alkoholismus bsundrigs wägem Konsum vo Gin. Si het au dr Theaterbdriib uf s Horn gnoo und im Händel sini Opere parodiert. Für d Muusig isch dr Komponist Johann Christoph Pepusch verantwortlig gsi. Dr Pepusch sälber het nume d Uwertüüre und äi Lied komponiert.
Johannes V. (Byzanz)
D Kaiserinmueter Anna vo Savoye, dr Alexios Apokaukos und dr Patriarch Johannes XIV. Kalekas häi d Regänzschaft gha und gege die het dr Johannes Kantakuzenos, won en alte Fründ vom Andronikos III. gsi isch, rebelliert und het sich z Thrakie zum Kaiser Johannes VI. lo usrüefe. Das het e Bürgerchrieg usglööst. Dr Kantakuzenos isch 1347 siigriich z Konstantinopel iizooge und dr Johannes V. het en müesse as Kaiser anerkenne. Es het denn mee as äinisch Komflikt gee zwüschen em Johannes VI. und em Johannes V. Dr Johannes V. het schliesslig 1354 gwunne. Si Soon Andronikos IV. (1376–79) und si Änkel Johannes VII. (1390) het rebelliert gegen en und die kaiserligi Macht gschwecht, drzue isch dr Druck vo de Osmane choo, und dr Johannes het ene 1381 Dribut müesse zaale. D Räis uf Rom 1369 won er dr Babst um Hilf isch go bitte, het nüt gnützt, au nid ass er römisch-katholisch worden isch und sich dr Oberhohäit vo dr katholische Chille underworfe het.
Bithynien
Bithünie (griech. Βιθυνία, Bithynia) isch en antiki Landschaft und Köönigriich im nordwestlige Chläiasie. Z Bithünie häi die thrakische Stämm vo de Thünier und de Bithüner gläbt.
Geografii
Bithünie wird gege Westen und Norde vom Marmarameer und em Pontos Euxinos (Schwarzes Meer) begränzt, und gege Süde vom Olympos (Keşiş Dağ). Gegen Oste drennt es dr Parthenios (jetzt Bartan Su) vo Paflagonie; im Süde si d Länder näbedraa Galazie, Frügie und Müsie.
Im Oste und Süde vom Land git s waldriichi Gebirg (usser em Olümpos bi Bursa, dr Orminios, jetzt Işik Dağ, im Oste); in dr niidrigere Westhelfti, wo s fruchtbaari Dääler git, het s e baar groossi Landseä, wie dr Askanischi See (İznik Gölü) bi Nikäa (İznik) und dr Artünischi See (Uluabat Gölü ), wo Apollonia dra lit.
Im Weste schniide au zwäi Meerbuse dief ins Festland iine: dä vo Astakos (bim hütige İzmit) und dä vo Kios (bim hütige Gemlik). Dr grösst Fluss isch dr Sangarios (Sakarya); usserdäm dr Billäos (jetzt Filias) in dr Osthelfti.
Reichsteilung
As Riichsdäilig wärde meereri Ufdäilige vo Herrschaftsberiich bezäichnet:
Sils
Sils isch da Name vo däne Ort im Bündnerland, Schwiz:
Sils isch au no de Name vo däm Ort z Spanie:
Dave Brubeck Quartet
S Dave Brubeck Quartet isch e Dschääs-Kwardett gsi, wo 1951 vom Dave Brubeck am Piano zämme mit em Paul Desmond am Saxofoon gründet worde isch. Si häi lang im Blackhawk Club z San Francisco gspiilt und si mit Album wie Jazz at Oberlin, Jazz Goes to College, und Jazz Goes to Junior College berüemt worde.
S Classic Quartet
Im Joor 1958, noch verschiidene Schlagzüüger und Bassiste, het sich s so genannte „Classic Quartet“ formiert, wo us em Brubeck, em Desmond, em Joe Morello am Schlaagzüüg und em Eugene Wright am Bass zämmegsetzt het und sich nüm gänderet het, bis d Bänd ufglööst worde isch. Im Joor 1959 het s Dave Brubeck Quartet si Album Time Out veröffentligt. Es si nume Originalkomposizione din gsi, und fast käini von ene isch im gwöönlige 4/4-Takt gstande. Es si Ditel wie „Take Five“, „Blue Rondo à la Turk“ und „Pick Up Sticks“ din gsi und s Album het schnäll dr Platinstatus erräicht. Au d Album wo denn choo si, Time Further Out (1961), Time in Outer Space und Time Changes häi vil Erfolg ghaa. Nid nume het s Kwardett in ene Experimänt mit ungwöönlige Taktarte gmacht, die Album si au bekannt drfür, as si uf iire Cover zitgenössischi Kunst zäige, under anderem vom Neil Fujita bi Time Out, Joan Miró bi Time Further Out, Franz Kline bi Time in Outer Space und Sam Francis bi Time Changes. E Höhepunkt für d Grubbe isch iir Läiv-Album us em Joor 1963 gsi, At Carnegie Hall, wo dr Kritiker Richard Palmer von em gsäit het, es sig im „Dave Brubeck si beste Ufdritt“ gsi.
S nöije Dave Brubeck Quartett
Dr Brubeck het au sust gärn in Kwardett gspiilt, öbbe as The New Brubeck Quartet (1977 - 1990er) mit drei vo sine Söön oder as The Dave Brubeck Trio & Gerry Mulligan (1968 - 1972). Sit em Aafang vo de 2000er säit dr Brubeck sinere Bänd mit em Bobby Militello (Saxofoon), em Michael Moore (Kontrabass) und em Randy Jones (Schlaagzüüg) wider The Dave Brubeck Quartet.
Friedrich Brenner (Mediziner)
Dr Friedrich Brenner (* 8. Januar 1809 z Baasel, † 31. Oktober 1874 z Baasel) isch e Schwizer Arzt und Baasler Groossroot gsi.
Lääbe und Karriere
Dr Friedrich Brenner isch 1809 z Baasel as Soon vom Spezereihändler Johann Jacob Brenner uf d Wält cho. Er het z Züüri, z Baasel und z Freiburg im Brisgau Medizin studiert und 1830 z Baasel dr Dokter gmacht. 1832 het er as Irrenarzt am "Almose" im ehemoolige Barfüesserklooster afo schaffe und het d Chettene und d Brüügel abgschafft.
1833 het dr Brenner d Catharina Kern ghürootet und 1835 isch er Brivatdozänt un dr Uni worde.
Zu dere Zit isch au s Groosse Spiddaal näbedraa im ene katastrofale Zuestand gsi, und dr Spiddaalarzt Brofässer Jung het sich drfür iigsetzt, ass mä für s Bürgerspiddal e nöis Häim wurd finde. Mä het drfür dr Markgrööflerhoof umbaut und 1842 isch s nöije Bürgerspiddääl iigweit worde und het au en Abdäilig für die Gäisteskranke ghaa, wo dr Brenner gläitet het. S «zum Almoose» isch zuedoo worde.
1855 isch dr Brenner usserordentlige Brofässer für Psüchiatrii an dr Uniwersidäät Baasel worde as erste Dozänt in däm Fach an ere Schwizer Hochschuel.
Politik
Dr Brenner isch politisch und gsellschaftlig liberal und progressiv gsi und het wäge däm under de konserwative Christe nid wenig Find ghaa. Er het sich under anderem für Schuelreforme iigsetzt und für d Schwachsinnige-Bildig. Er isch zwäimol Freisinnige Baasler Grossroot gsi, vo 1846 bis 53 und vo 1859 bis 63. 1871 het er en Entwurf für en äidgenässischs Irregsetz gschriibe.
1827
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Kondom
E Kondom isch e chliins länglichs Latex-Gummitäschli, wo brucht wird zum Schwangerschafte z verhüete und vor Gschlächtschrankheite z schütze. Es wird über dr erigierti Penis gstreift und lit äng a dr männliche Ruete a und het vorne am Spitz bi der Eichle e Reservoir, wo de männlichi Same uffanget und so am Uslaufe hindere.
D Effektivität vom Kondom hängt stark drvo ab, wie men s brucht. Wenn mä dr Kondom perfekt awändet, cha mä uf e Pearl-Index vo 0,6 cho, was bedütet, ass 0,6 Prozänt vo de Fraue, wo e Joor lang verhüete, schwanger wärde. Typisch isch aber e Pearl-Index zwüsche 2 und 15, das heisst 2 bis 15 Schwangerschafte uf hundert Fraue im Joor. Nebscht dem, isch es Kondom e 99%ige Schutz vor sexuellübertragbare Chrankheite wie d HI-Vire (AIDS), sowie d Vire vo Hepatitis A/B/C und vor Chrankheite, wo vo Bakterie usglöst wärde wie Syphilis oder Gonorrhoe oder pilzbedingt si wie Candidiasis.
Lawine
Lawine, Laubene, Lauene und äänlich sind Masse vo Schnee oder Iis, wo sich vo Bärghäng ablööse und in s Daal aberutsche oder stürze. Lawine, wo groossi Sach-, Persone- oder Umwältschäde aastelle, wärde zu de Naturkatastroofe zelt. S Wort wird vilmol au im Zämmehang mit em Abrutsche vo andere Stoff as Schnee brucht, so säit mä zum Bischbil Stäilawine oder Schlammlawine usw.
Constantius II.
Dr Constantius II. (, mit vollständigem Naame Flavius Iulius Constantius; * 7. August 317 z Illürie, woorschinlig z Sirmium; † 3. Novämber 361 z Mopsukrenai/Kilikie) isch e Soon vom Konstantin em Groosse gsi. Er isch bis zu sim Dood 361 Kaiser vom Römische Riich gsi, vo 337 aa nume im Oste, vo 350/53 bis 360, s Joor vo dr Usurpazioon vom Julian, de facto im ganze Riich.
Si Regierigszit isch brägt gsi vom Abweerkampf an de Gränze und vo Usurpazioone im Innere. Au im Beriich vo dr Religioonsbolitik het s ärnsthafti Brobleem gee, won er kä Löösig uf Duur gfunde het drfür. In de zitgenössische Kwelle isch s Urdäil über e Kaiser eender negativ, das vo dr modärne Forschig isch seer vil differenzierter.
Lawine
Vo woo s Woort chunt und wie s im Tialäkt luutet
Für «Lawine» gits i de hööchschtalemanische Mundaarte und dëne hoochalemanische, wo au i hööchen und gëëche Gägete gredt wëërded, e ganzi Räie Tialäktvariante. Am nööchschte bim romaanischen Uursprung ligged Lauwene und Lowina (ali dreisilbige Variante, wo i dëm Kapitel stönd, händ d Bitoonig uf der eerschte Silbe). Es -w- zwüsched zwee Vokääl isch hüüffig zumene -b- woorde, und vo daa chömed d Variante Laubene und Laubele; es fallt aber au hüüffig äifach ewägg, und drum gits au Lauene, Lauele, Läuene und Läuele. I männge Mundaarten aber hät me die dreisilbig Form as Meerzaal uufgfasset und dezue e nöii zwäisilbigi Äizaal pildet – drum gits verbräitet au Laui oder Läui.
Constantius II.
Liddratuur
(Grundlegendes Werk, da es sich um die erste Biografie Constantius’ II. handelt.) (Umfangreiche Biografie Julians, in der aber auch auf Constantius II. eingegangen wird.)
Lawine
Vo woo s Woort chunt und wie s im Tialäkt luutet
Im 19. Jarhundert wird s schwyzerisch Lauwine über d Räiseliteratuur i di tüütsch Standardspraach uufgnaa. Zeerscht isch Lawine na e Näbeform, aber die setzt sich hauptsächli under em Yfluss vom Friedrich Schiller sym Wilhälm Täll im früene 19. Jarhundert im ganze tüütsche Spraachruum dure. Wil schwyzerisch Láuwine schynts zwenig guet töönt hät, hät mers Woort aso echli zrugglatinisiert und e Lawíne druus gmachet – au mit de Bitoonig uf de mittlere Silbe. Die hoochtüütsch-psöidolatynisch Luutig gilt hüt au i dënen alemanische Tialäkt, wo i Gägete gredt wëërde, wos gaar ekäi Lauene git.
Im Rätoromanisch häisst d Lawine lavina (im surselvische und ängadynische Idiom) oder lavegna (i de Mittelbündner Idiom Sutsilvan und Surmiran), dialäktaal au luína, lavena, lavigna, lavóina.
Di andere romaanischen Idioom i de Schwyz oder um d Schwyz ume händ a s uursprünglich lavīna na s Suffix -anca, -anche, -antse, -intse aneghänkt. Drum luutet s Woort im Frankoprovänzaalisch lavintse und i Täil vom Lombardisch und im Piemonteesisch lavanca. I andere Varietëëte häts dezue ane na e Metathese (Abtuuschig) vom l und vom v ggëë, drum ghäissts uff Hoochfranzösisch avalanche und zum Täil im Frankoprovänzaalisch avalantse, avalintse; vilicht hät si daa au na s Woort aval inegmischet, wo «Taalhang» bidüütet. Au s italiänisch und s regionaal lombardisch valanga (im Tessin au svalanga, valanghe, valènghe ) händ de glych Uursprung, wider mit Metathese vom l und vom v.
Namekund
Vo de Lüüt i de Bärggebiet chöme d Lawine, wo fasch jede Winter imer a dr glyche Stell wider vom Bärg abefahre, mit dr Zyt en bestimte Name über. So het me eidütig chönne sääge, wele Ort i dr Landschaft ass es preicht het. Wenn bim ene Dorf nur ei gfärleche Platz isch, so gnüegt dr algemein Name «d Laui»; wenn s a de Bärghäng aber verschideni Lawinezüüg git, cha mer se underscheide mit einzelne Bezeichnige.
Vo de hüffige Lawine goot denn dr Name au uf s Tobel übere, wo dr Schnee jewyle drinn abe chunt. Und so findt me Lawinenääme hüt i vilne Gmeinde als Fluernääme. So könnt me i dr Urner Gmeind Wassä öpe sibe Lawinezüüg; die heisse Urschlauwital, Schisslauwital, Grosslauwital, Wysslaui, Vorderscht Laui und  Mattlauital. Und es Dörfli bi Wassä het dr Ortsname Fürlaui. Dr Fluername Läuizug könnt me au am Bärghang underem Vilan bi Seewis im Prättigau, wo hütt bi Frumaschan über em Bannwald e grossi Lawineverbauig ufgstellt isch.
Drus sind i anderne Gebiet Dorfnääme entstande, wie öpe bi Lauenen im Kanton Bärn und Lavin im Engadin.
Dr Taalnaame Roselaui im Bärner Oberland wird als Zämesetzig vom alte romanische Wort roise für «Gletscher» – wie bim Bärg Monte Rosa – mit em zwöite Deil Laui erklärt.
Lawinenarte
Je noch däm, wie si abgönge, underschäidet mä zwäi grundsetzligi Arte vo Schneelawine: Schneebrätter und Luggschneelawine.
E Dachlawine isch e Schneelawine im Chliine, wo vom Dach vom ene Huus abgoot.
D Schneebrättlawine
D Schneebrättlawine chönne scho bin ere Hangnäigig vo 25° ufdräte, die mäiste chömme aber zwüsche 30° und 50° vor. Bi stäilere Häng si d Schneebrättlawine sälte, wil dr Schnee mäistens no as Luggschneelawine abgoot. Schneebrättlawine fönge aa, wenn dr Schnee mäistens kweer zum Hang uf ere lengere Linie abriisst und in äim Stück dr Hang aaberutscht.
D Schneebrättlawine si die klassische Gfoorelawine für Schneesportler und Bärgstiiger. Lüt, wo von ere sonige Lawine erfasst wärde, chönne im Schnee versticke, vo de donneschweere Schneemasse verdruckt wärde, sich verletze wenn si gege Felse brässt wärde oder abstürze.
Luggschneelawine
Luggschneelawine fönge am ene Punkt aa und waggse und wärde bräiter je witer si rutsche. Si chömme vor allem in Schnee vor, wo nid fest isch. Si si am hüfigste an Häng mit ere Näigig vo  40° bis 60°.
Staublawine
Staublawine entstöön, wenn e groossi Schneemasse e stäile Hang aaberutscht und drbii no mee Schnee mit sich nimmt. Dr Schnee wird ufgwirblet, sodass e Schnee-Luft-Gmisch (Aerosol) entstoot. E Staublawine cha mee as 300 km/h schnäll wärde.
E Staublawine verursacht riisigi Luftdruckschwankige (Druck vor dr Front, hindedraa Soog), wo seer gföörlig si. Wöge dene Druckschwankigen, wo so grooss wie im ene Wirbelsturm chönne si, wärde Böim abbroche, Huusdächer wäggrisse und Fänster iidruckt, so dass dr Schnee in s Huus iine cha. Wenn s Schnee-Luft-Gmisch in d Lunge vo Mensche oder Dier chunnt, so cha das in ere churze Zit zum Dood dur Versticke füere. Dr Schnee, wo mit em Staub aaberutscht, ch Mensche verschütte.
Lawineforschig
I den Alpeländer tuet me scho lang über de Schnee und d Lawine forsche. Es renommierts Forschigshuus isch s Institut für Schnee- und Lawineforschig z Tafaa.
S französische Schneeforschigsinstitut CEN isch z Grenoble dehei.
Unfäll mit Lawine
Nid nur i den Alpe, sondern au i anderne Bärglandschafte chöme, wenn s vil Schnee het, immer wider Lawine is Taal abe. So ghört me jede Winter au im Schwarzwald und i de Vogese im Elsass, und vil sältener au im Jura vo Lawine.
Inwil
Inwil isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
Lawine
Unfäll mit Lawine
Sid em Altertum sind Pricht über schwäri Unglück wäge Lawine überliferet. Me het längi Lischte zämegstellt vo dene Ereignis. Es baar Fäll sind die gsi:
Inwil
Nöd verwägle mit:
Lawine
Lawineschutz
De Schutz vor Lawina chå in verschydéne Massnåhma eideilt wera:
Passive Schutzmassnåhma
Die meischde passive Massnåhma diened der Prävention. Dazua keahrd z. B. dr Entzug vo Baugenehmigunga in lawinegfährdete Gebiet, Evakuationa aus solche Gebiet und Umlenk- und Bremsbauta zum Schutz vo Strossa, Brucka und andere Bauwerk.
Im Prättigau kännt me sid langer Zyt die bsunderi Bouform vom Äbehöh. Do drby isch hinder em Huus, also gäge Bärghang zue, dr Bode so wyt glüpft, ass e Lawine, wenn si chiem, grad über s Huus würd wäggflüüge.
Aktive Schutzmassnåhma
D’aktive Massnåhma solled dr Entstehung vo Lawina vorbeige. En guete Schutz sind d Bannwälder, wesweage oft bsondre Waldaufforschdunga gmocht wered. Geyt’s koine Baim, verbaud ma Netz, Gätter und Barriera, die d‘Wind bräched um kritische Schneahaifa zum verhindere.
In bsondersch gfährdete Regiona wäered durch Lawineschprengunga kloinere Lawina kontrolliert ausgläast um greasere und unkontrollierde Lawineabgäng vor zum beige. Solchä Schprengunga wäered vom Hubschraubar, mit Kanona oder vo Seilbåhna aus gmåcht. Es geyt o modärne Schprengmaschde vo wo a Gasgmisch entzunde, oder Sprengstoff ausgwoafe wead. Durch diä künschdlicha Auslösunga und d Abgang vo kloinere Lawina entlaschded ma d’Schneadäcke und sichred des Gebiet.
Lawineschutzmassnåhma chå o in temporäre und permanentå Wirkunga eideilt werdå.
Temporär Solchä Massnåhma wered kurzfrischdig und je nåch Zeit, Ort und Ausmåss eigsetzd:
Permanent Drunter verschtohd ma technischä, forschtlichä und raumplånerische Massnåhma:
Alarmsyschdem Moderne Radartechnologia erlaubeds groasse Gebiet zum überwache und Lawina bei jedem Wetter und bei Dag und Nåcht zum lokalisiere. Kompläxe Alarmsyschdem kennåd in kürzeschter Zeit d’Lawine detektiere und so a gfährdets Gebiet sofort und automatisch zum schpärre (z. B. Strossa und Båhna) oder z’evakuiere (z. B. Bauschtella). Solch’s a Projäkt geyt’s zum Beischpiel in dr Schweiz auf dr oinzig Zuafahrt auf Zermatt. Zwei Radar überwached a Bergflanke unter der d’Stross gohd. Im Fall vo ar Lawine wead d’Stross mit mehrere Barierra und Ampla automatisch und innerhalb vo Sekunda gschpärrt, so dass koine Persona gschädigt wered.
Früehwarnsyschdem Warnsyschdem kennåd Lawina erkänne, wenn se sich langsam entwickled, wie z. B. Eislawina ausglösd dur Eisabbrüch vo Gletschar. Mit interferrometrische Radar, hoachauflösände Kameras oder Bewegungssensore chå a inschtabils Gebiet über an lange Zeitraum vo a baar Däg bis zu Jåhr beobachted were. Durch d’Interpretation vo de Date kenned Exschpertä kommende Abbrüch erkänne und Massnåhma eileite. Mit solche Syschdem (z. B. Gletscharüberwachung am Weissmies i dr Schweiz ) kenned Ereigniss a baar Däg im Vorraus erkennd weardå.
Organisazione
Bi de Länder, de Gmeinde, wo Lawine vorchöme, und bi private Organisazione sind Behörde und Arbetsgruppe gründet worde, wo d Gfohre aluege, alarmiere und wenn nötig Rettigsysätz leite.
Z Öschtrych sind das d Lawinekommissioone. S Bundesland Tirol het sid 1992 es Gsetz für Lawinekommissioone.
Lawinerettig
Wenn vo Lawine Persone mitgrisse und verschüttet worde sind, bruuche d Rettigsorganisazione speziells Material für d Rettigsarbet.
Wenn me im Schnee Lüüt wott sueche, chönd eim Hünd, wo drfür basse, guet hälfe. E Hunderasse, wo tradizionell do drmit i Verbindig brocht wird, sind d Bärnhardyner, d Hünd vo de Mönch im Hoschpiiz uf em Gross Sankt Bärnhardpass.
Sid 1939 het d Schwiizer Armee bsunders trenierti Hünd ygsetzt zum Lüüt, wo i Lawine cho sind, z sueche. Ane 1945 het dr Schwiizer Alpe-Klub d Usbildig vo de Lawinehünd wytergfüert. 1949 isch i dr Schwiizer Armee e Lawinerettigskompany bildet worde, wo au wider Lawinehünd bruucht het. Sid de 1950er Joore tuet di Schwiizerischi Rettigsflugwacht mit Helikopter d Hälfer mit de Lawinehünd zu de Unfallstelle bringe und die Lüüt, wo id Lawine cho sind, is Spital flüüge.
Z Öschtrych isch ane 1954 nach emene schwääre Bärgunglück, wo 14 Persoone vo Heilbronn ums Läbe cho sind, d Salzburger Hundestaffle für Lawine- und Bärgrettig gründet worde.
Weblingg
Glossar Lawine Lawineforschig: Lawinegfoor: Lawineschutz: Lawine und s Rächt:
T.a (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Ṭāʾ isch ann vo de vier arabische emphatische Luut und het kai Entsprechig im Tütsche. Es werd gliich artikuliert wie s Ta, aber mit mee Spanig und d Zunge isch nöcher bim Gaume (IPA: /tˁ/). I de DMG-Umschrift werd s Ṭāʾ mit /ṭ/ gschribe, aso emene /t/ miteme Punkt unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd de Punkt maist eweggloo. I Domainnäme und Internetfore werd mengisch d Zaal 6 bruucht, um de Luut z widergee.
S Ṭāʾ isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: aṭ-ṭarīqu "de Weg".
Brexit
Dr Uusdruck Brexit stoht fir dr Uusdritt vum Verainigte Chenigrych us dr Europäische Union (EU). S Wort isch e Chofferwort us änglisch ‚Britain‘ fir „Großbritannie“ un ‚exit‘ fir „Uusgang, Uusdritt“. Zum erschte Mol brucht woren isch dr Uusdruck im Juni 2012 in eme Artikel vum Economist in dr Variante ‚Brixit‘ in Analogy zum Uusdruck „Grexit“, wu brucht woren isch fir e meglige Uusdritt vu Griecheland us dr Eurozone. Fir e Verblyb vum Verainigte Chenigrych in dr EU isch im Wahlkampf zum Referändum am 23. Juni 2016 au dr Uusdruck Bremain verwändet wore („remain“ stoht fir „verblybe“).
Rächtsgrundlag vun eme Uusdritt isch vum EU-Verdrag, wu noch em Verdrag vu Lissabon zum erschte Mol dr freiwillige EU-Uusdritt vu EU-Mitglidstaate reglet. Doderno isch s vorgsääne, ass no dr Absichtserklerig vun eme Staat iber sy EU-Uusdritt zerscht versuecht wird, dr Uusdritt dur e uusghandlet Abchuu zwische dr Union un däm Staat z konkretisieren un z ordne.
Dr Premierminischter David Cameron het anne 2013 e Referändum iber dr Verblyb vum Verainigte Chenigrych in der Europäische Union vorgschlaa (vor allem mit em innebolitische Kalkül, EU-Kritiker in dr aigene Raie rueigzstelle ).
S Referändum het am 23. Juni 2016 stattgfunde. Bi re Wahlbedailigung vu 72,1 Brozänt hän 51,9 % vu dr Gsamtwehlerschaft (rund 16,8 Millione) fir e Brexit gstimmt un 48,2 % (rund 15,7 Millione) dergege. Doderby hän d Wehler z Nordirland un z Schottland in dr Meehait gege dr Uusdritt gstimmt un d Ängländer un d Walliser derfir. Ai Dag no dr Abstimmig het dr David Cameron sy Ruggdritt zum Spotjohr aagchindet.
Noch eme Bricht vu PricewaterhouseCoopers schetzt mer, ass bis zue 100.000 Stelle im Finanzsektor chönnte s Land wägem Brexit verloo.
Di britisch Premierminischteri Theresa May het dr Uusdrittsprozäss no Artikel 50 vum Vertrag iber di Europäisch Union am 29. Merz 2017 dur e schriftligi Mitdailig an dr Europäisch Rot in d Wäg glaitet. No Aagobe vu dr britische Regierig soll dr Uusdritt am 29. Merz 2019 um 23 Uhr britischer Zyt rächtschreftig wäre. In ere Ibergangszyt bis 2021 soll s Verainigt Chenigrych alli EU-Regle yyhalte un wyter Bydreg zahle, aber in EU-Gremie kai Mitsproch me haa.
Maag
D Maag isch hüt e Bach i de Schwiz, wu d Ebeni westlich vu Wesä im Kantuu Sanggalle entwässeret. Östlich vum Biberlichopf flüüsst är uf Schänner Bode in Linthkanaal.
Brexit
Im Jänner 2017 het d May in ere Grundsatzred e Zwelf-Pinkt-Blan vorgstellt, wu ne „herte Brexit“ ohni EU-Dalmitglidschaft oder assoziierti Mitglidschaft vorsiht. S Verainigt Chenigrych soll us em europäisch Binnemärt, dr Zollunion un us dr Jurisdiktion vum Europäische Grichtshof uusschaide. Bi de Uusdrittsverhandlige isch e Vertraag zwische der EU un em Verainigte Chenigrych usecho, wu am 15. Jänner 2019 in dr Abstimmig vum britische Barlemänt mit groosser Meerhait abgläänt woren isch.
Maag
Name
Öb de Uusfluss us em Walesee tatsechlich de Name «Maag» traid hed, isch i de Namesforschig umstritte; lueg dodezue au under Limet. De Hans Jacob Leu nennt de Flussabschnitt i sine Allgemeine Helvetische oder Schwizerische Lexike jedefalls wie de Hauptzuefluss vom Walesee, nämlig «Seez».
Brexit
Di schwirige Verhandlige rund um de Brexit hän am 24. Mai 2019 dezue gfiert, ass d Theresa May uf de 7. Juni 2019 ire Ruggdritt as Fiereri vu dr Konservative Bartei un dodermit au as Premierminischteri verchindet het. Ire Noofologer isch dr Boris Johnsson wore, wu Neiewahle am 12. Dezämber 2019 duregsetzt het, wu sy Bartei d Meehait gwunne het. Am 9. Jänner 2020 het s britisch Unterhuus em Brexit-Gsetz zuegstimmt, s Oberhuus het am 20. Jänner Änderige gforderet. S Datum vum Uusadritt zum Ändig Jänner het me aber nit in Frog gstellt. Am 29. Jänner 2020 het au s EU-Parlemänt em Brexit-Abchuu zuegstimmt. Dodermit isch Großbritannien zum 31. Jänner 2020 am 23 Uhr MEZ us dr EU uusdrätte, blybt aber bis Ändi 2020 no im Binnemärt un in dr Zollunion.
Stade de l'Ill
Dr stade de l'Ill ìsch dr großa Füeßbàllplàtz vu Milhüüsa. Ar hàt aui a Rennpischta fer Àthletiksport. Ar befìndet sìch ìn Durni, a Viartel ìm äschtliga Teil vu Milhüüsa, gràd nawa dr Ìll - vu do kummt si Nàmma har.
Gschìcht
Ìn da Johra 1950-60 hàt d Stàdt Milhüüsa ìn dam Viartel, nawa da Hochschüela, a großa Sportsàrea vorgsah. Ànlàga fer mehrera Sport sìn bàuia worra: fer schwìmma (dr „stade nautique“), fer schlìttschüefàhra (d „patinoire“). A großer Stade fer verschìedena Sport ìsch aui notwandig gsìì. Dr FCM, dr Füeßbàllverein vu Milhüüsa, hàt vorhar ìm Burtzwiller-Viartel gspìelt, uf'ma Füeßbàllplàtz wo scho zìmlig àlt gsìì ìsch.
Dr stade de l'Ill ìsch dr nèi Füeßbàllplàtz vum FCM worra. Ar ìsch àm 11. Àuigscht 1979 igwèiht worra. Ursprunglig hàt'r 2 600 Sìtzplatz ìn dr Ehratribüna un 10 000 Stehplatz ghàà. Ànna 1982, wo dr FCM ìn d erschta Division gstìega ìsch, ìsch d Süd-Tribüna bàuia worra, mìt 3 500 Sìtzplatz. D Ehratribüna hàt dr Nàmma vum „Pierre Hornus“ (*1908 - †1995) bikumma, a beriahmter Spìeler un dernoh Präsidant vum FCM. D Süd-Tribüna hàt dr Nàmma vum „Frédéric Johansen“ (*1972 - †1992) bikumma, a Füeßbàllspìeler wo jung ìn'ma Stroßaunfàll gstorwa ìsch.
Dr stade hàt àm meischta Litt empfànga ànna 1989: ungfahr 17 500 Züeschàuier han zàhlt ghàà fer dr Erschta-Division-Match mìt em FCM un mìt dr „Olympique de Marseille“ z'lüega.
Ìn da 1990. Johra ìsch dr FCM vu dr erschta Division àwa gànga. Zitterhar kämma vìel weniger Züeschàuier.
Gaspra
Gaspra isch:
Stade de l'Ill
Gschìcht
Obwohl àss ìm Stade nit gwachselt hàt, hàt'r jetz numma noch 11 303 Platz, waga strangera Sìcherheitsnorma.
(951) Gaspra
D' (951) Gaspra isch e Asteroid ussem Asteroide-Hauptgürtel, wo am 30. Juli 1916 vum ukrainische Astronom G. N. Neuimin (Григорий Николаевич Неуймин) entdeckt worre isch. Daift worre isch Gaspra nooch eme Urlaubsort auf dr Krim, wo dr russisch Schriftsteller Leo Tolstoi längeri Zitt gläbt het.
Maag
Gschicht
D Maag isch früener dr Abfluss vum Walesee gsii, sozsäge d Fortsetzig vu dr Seez, wu bi Walestadt i See flüüsst. Si isch dänn bi Ziegelbrugg i di duezmol nuch natürlich Linth gflossä. Will mer im Nüünzechnetä Jaarhundert hät müese s Land dräniere, isch s Landschaftsbild anderscht wordä. Hüt isch de Linthkanaal, wu bi Wesä aafangt, dä wu s Wasser i Richtig Zürisee abfüert. Är isch wie s übrig Linthwerch vu 1807 bis 1816 dur Fronarbeiter under dr Läitig vum Johann Konrad Escher erschtellt wordä.
(951) Gaspra
Gaspra beweggt sich ime Abstand vu 1,8256 (Perihel) bis 2,5939 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,285 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 4,1016° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1739.
Gaspra isch am 29. Oktober 1991 vu dr Ruumsonde Galileo (daift uf dr Galileo Galilei) bi eme Vorbiflueg-Manœuver (engl. near-fly by) us ere Entfernig vu 16.200 km vermesse un photographiert worre.
Buchrain
Buchrain isch de Name vo däne Ort:
(951) Gaspra
Demit isch d'Galileo-Mission die erst vu ihrer Art gsi, wo dur e sonigs Manœuver Informatione iber e Asteroid gsammlet het.
Es het sich zeigt, dass Gaspra e uregelmässig gformte Asteroid mit Abmessige vu 19 × 12 × 11 Kilometer isch. D'Oberflächi isch vu zahlriiche Ischlagskrater ybersait. Dur Messig vu dr Grössi un Verdeilig vu dr Krater wird s'Alder vu Gaspra uf 200 Millione Johre gschätzt. Säll isch, gmesse am 4,5 Milliarde Johr alde Sunnesystem, e grings Alder. Gaspra dürft doher e Bruchstuck vume grössere Ursprungskörper si, wo vor 200 Millione Johre bi ere Kollision usenander grisse worre isch. D'Masse vu Gaspra isch zue 1015 kg bestimmt worre. D' Rotationsperiode betrait 7 Stunde un 3 Minüte. Ufgrund vu sinere Oberflächebeschaffeheit wird dr Asteroid dr Spektralklasse S zuegordnet.
Weblink
Orbitsimulation (Java Applet)
Stade de l'Ill
Ereigniss
Ìm Oktower 1988 hàt dr Pàpscht Johannes Paul II a Reis ìm Elsàss gmàcht. Àm 11. Oktower 1988 ìsch'r z'Milhüüsa gsìì; ar hàt a Mass ìm stade de l'Ill gmàcht, wo d Tribüna güftig voll Litt gsìì sìn.
Grundstimmung (Blasinstrument)
Dè Begriff Grundschtimmig bezeichnèt dè Notènammè vom klingendè Grunddon von èm Blõsinschtrumänt. Er wörd übblicherwys bi transponyrendè Musiginschtrumänt aagwèndet.
Um Unklarheitè uuszschlièßè, wörd übblicherwys i dè Partitur z dè Inschtrumäntènämmè d Grundschtimmig dezuè gschribbè, byschpillswys: Klarinettè in A, Drumbeetè in C, Horn in Es, Paukè in C/G.
Grundschtimmig bi Holzblõsinschtrumänt
Au Holzblõsinschtrumänt hèn è Grunddonleiter (luèg Holzblõsinschtrumänt), sell isch normal diè eifachscht Dur-Tonleiter, wo mò schpillè cha: Ein Finger nõch èm anderè wörd vo dè Tonlöcher bezièhogswys Klappè ghobbè. Dè düèfschte erzüügbare Don wörd mengmòl au als Grunddon bezeichnèt, isch abber nit immer dè Don, nôch dèm s Inschtrumänt benamst wörd, so z. B. bi dè B-Klarinettè. Dè Grund für sellèn Umstand lyt dõrin, dass d Klarinettè wiè alli seer èng mensuryrtè Blõsinschtrumänt i dè Duodezimè übberblõst, dè Grunddon abber wiè alli èng mensuryrtè Blõsinschtrumänt nit zum Klingè z bringè isch. Sell bedütet i dè Braxis, dass d Klarinèttèschpiller dè 1. Obberton als düèschte Deilton uff irèm Inschtrumänt intonyrè könned.
Grosse schweizerische Verbrüderung
D Verbrüedrig isch am 18. Oktober 1801 z Dierachere bi Thun gründet worde. Si isch im föderalistische Bärner Aristokratekreis entstande und het mit druckte Iiladige in dr ganze Schwiz Mitgliider agworbe. Ihri Ziil het si mit politische, aber au mit milidärische Middel welle verwirklige und si het afo Waffe und Munition sammle. Eins vo ihre Zentre isch s Bärner Oberland gsi, wo, im Gegesatz zur Waadt und em Aargau, nit am Status vom ene eigene Kanton intressiert gsi isch. Über d Urkanton het sich dr Gheimbund bis uf Züri und Graubünde usbreitet. Im Februar 1802 het er sich scho stark gnueg gfüehlt, ass er em Alois vo Reding, wo noch em föderalistische Dritte Putsch vom 27./28. Oktober 1801 zum Erste Landamma ernennt worden isch, bewaffneti Hilf aabote het. D Franzose hai aber d Föderaliste nit understützt und noch ere Volksabstimmig am Afang vom April 1802 über e Verfassigsentwurf, wo d Regierig verlore het, hai d Unitarier am 17. April 1802 im ene vierte Staatsstreich d Macht zruggeroberet. Noch em Stäcklichrieg het die helvetisch Regierig Bärn am 18. Septämber müesse ufge und isch in d Waadt gflüchdet. Druppe vo dr Verbrüederig under em Rudolf vo Erlach hai d Regierigsdruppe no einisch bi Murte und denn bi Avenches gschlage. Dr Napoleon het dr General Rapp gschiggt für zum für Ornig z sorge. Dä het die ufständische Gebiet bsetzt und d Regierig het im Oktober uf Bärn zrugg chönne.
Freidenker
Freidänker isch e Bezäichnig für Lüt, wo für e sälbständigi und sälbstverantwortligi Lääbensgstaltig im Sinn vo dr Ufkläärig iidräte und jede religiöse Glaube, Gottesglaube und chirchligi Dogme ableene, oder allgemäiner, sich as Atheiste, Agnostiker, Skeptiker und säkulari Humaniste verstöön.
Im ängere Sinn mäint „Freidänker“ Mensche, wo sich in dr Freidänkerbeweegig angaschiere, z. B. as Mitgliid im Freidänkerverband.
Plessur
D Plessur isch en Fluss im Kanton Graubünde.
Si isch 33 Kilometer läng. D Kwelle het si oben a Arosa. Si flüsst dur s Tschilfigg und mündet bi Chur in Alperhy. D Plessur het im Vrlouf vo Joortusende so vil Gröll us de Bärgtäler abeproocht, ass si dr Rhy ganz uf die linggi Syte vom Taal bis unde a Fuess vo de Felswänd am Galanda trükt het.
Bi Langwiis goot d Arosabaan uf ere höche Brugg über s Plessurtobel. Die Brugg, dr «Langwiiser Viadukt», isch ane 1914 bout worde.
Wyter unde isch im Tschilfigg no en einzegi Brugg über d Plessur, die vo Molinis uf Zana. Suscht het’s im Tobel, wo schmal und tüüf isch, erscht i dr Stadt Chur die nöchschte Brugge. Uf em Stadtgebiet sind’s denn im Ganze aber grad 20 Brugge und Stääg über de Fluss.
Frank Günther
Dr Frank Günther (* 1947 z Fryburg; † 15. Oktober 2020 z Ulm) isch e dytsche Ibersetzer gsii.
Lääbe
Dr Frank Günther isch z Wiesbaden ufgwagse. Noch em Studium vu dr Anglischtik, Germanischtik un Theatergschicht z Mainz un z Bochum het er bis 1974 as freiberueflige Reschyassischtänt un Reschisseer an Theater gschafft. Scho um des Zyt het er neii un alti dramatischi Wäärch ins Dytsch ibersetzt. Ab dr 1970er Johr het er s Gsamtwäärch vum William Shakespeare ibersetzt, anne 2017 isch mit Perikles, Prinz vu Tyrus s letscht vu dr ibersetzte Drame erschine.
Anne 2001 het dr Günther dr Christoph-Martin-Wieland-Bryys fir Ibersetzer kriegt, wu noch em eerschte dytsche Shakespeare-Ibersetzer Wieland gnännt isch, 2006 dr Heinrich Maria Ledig-Rowohlt-Bryys. Im Wintersemeschter 2007/08 het er e Gaschtprofässuur fir Ibersetzig an dr Freie Universitet Berlin ghaa. 2011 isch dr Günther mit em Johann-Heinrich-Voß-Bryys fir Ibersetzig vu dr Dytsche Akademy fir Sproch un Dichtig uuszaichnet.
ÄR isch Mirtglid im PEN-Zäntrum Dytschland gsii.
Dr Günther het im oberschwebische Rot an der Rot gläbt. Är isch im Oktober 2020 im Alter vu 73 Johr noch ere churze schwäre Chranket z Ulm gstorbe.
Gadensteigen
S Fänsterle, s Chilte oder s Gade-Stiige isch e Bruuch gsi, wo vor allem in ländlige Gegende pflägt worde und vilmol gsellschaftlig akzeptiert gsi isch.
Bruuch
Bi däm Bruuch isch e junge Maa, wo sich für e Mäitli intressiert het, z Nacht zu deren iirem Schloofzimmerfänster uufeklätteret. S Mäitli het chönne entschäide, öb si en iineloot oder nid. Es isch vilmol zum Gschlächtsvercheer choo und, wenn s Mäitli schwanger worden isch, häi die bäide im Allgemäine ghürootet. Eso häi die junge Lüt iiri Gschlächtlikäit im ene akzeptierte Raame chönne uslääbe und au d Fruchtbarkäit vo dr junge Frau chönne brüefe.
Drzue het mänggisch ghöört, ass d ‹Nachtbuebe›, jungi Bursche us em Dorf, em Chiltgänger abbasst häi und do und dört handgriflig worde si, vor allem wenn dä us eme andere Dorf gsi isch. Als Schandzäiche häi si mänggisch vor em Huus vom Mäitli e Straumaa ufgstellt. Wenn e Dännli, wo mit Bänder gschmückt gsi isch, vor s Fänster gstellt worden isch, isch das en Eerig gsi.
Gschicht
S Fänsterle isch scho us em früeje Middelalter bekannt. Dr oströmisch Historiker Prokopios vo Caesarea erwäänt s scho im säggste Joorhundert und au spööter im 12. Joorhundert reedet dr Minnesänger Dietmar vo Alst vo «toerschen biligen». Es isch zum Bischbil au z Savoye, in dr Vendee und z Ängland Bruuch gsi.
Dr Bruuch isch aber nid immer uf Verständnis gfalle. So isch am 14. Mai 1766 z Basel s Gadestiige verbote worde, au wenn vili behauptet häi, ass nüt drbii wurd bassiere und d Eltere drvo wurde wüsse. Au z Züri het 1757 d Obrikäit s Fänsterle verbote und de Bedäiligte Stroofe as ‹Huerer› aadroot. E Grund für die Verbot isch möögligerwiis d Daatsach gsi, ass im 18. Joorhundert d Zaal vo de unehelige Chinder immer grösser worden isch. Bis zum 19. Joorhundert isch s Fänsterle braktisch überall verbote worde.
Mundart in der Schule
Gschicht un Projäktkunzäpt
Anne 2003 hän Mitglider vu dr beede Verain Muettersproch-Gsellschaft un schwäbische mund.art e. V. uf Aaregig vum „Forum Volkskultur“ dr Arbetskrais „Mundart in der Schule“ grindet. Där Arbetskrais het druf e Kunzäpt fir d Ferderig vum Dialäkt entwicklet, nämli ass Dialäktchinschtler*ne, -autor*ne, Musiker*ne un Kabarettischte*ne in Schuel yyglade wäre go dert e Doppelstund zum Thema Dialäkt halte in dr Klasse, in Arbetsgmainschafte un bi Projäktdäg. Zue däne Veraastaltige git dr Arbetskrais e chlai Honorar as Zueschuss. Ab 2005 het me in eme Pilotprojäkt des Kunzäpt uusbrobiert un het bal druf entschide, des regelmäßi aazbiete. Im Friejohr 2006 het s an dr Landesakademy Calb e Lehrerfurtbildig zum Thema „Mundart in der Schule – Begegnung mit Mundartkünstlerinnen und –künstlern in Schule und Unterricht“ gee. Dert het mer s Kunzäpt wyterentwickelt un au verschideni Unterrichtsprojäkt derzue entwickelt. Aafangs sin s nume Chinschtler*ne us em Schwebische un vu Sidbade gsii, ab 2007 sin au sonigi us em Norde vu Bade-Wirttebärhg derzuechuu, also us em Sidfränkische, Oschtfränkische un Rhyfränkische.
Finanziäll gferderet wird s Projäkt dur s Kultusminischterium, dr Ferderverain „Schwäbischer Dialekt e.V.“, Tübingen, s Regieriugsbresidium Fryburg, dr Arbetskrais „Alemannische Heimat“, Freiburg e.V., Friedrich-Bödecker-Kreis Dr Arbetskrais drifft si all Johr zuen ere Dagig, wu driber dischpetiert wird, wie s im vergangene Johr glofen isch un was me no chennt besser mache. Wu dr Arbetskrais anne 2018 zue syre 16. Dagig zämechuu isch, het me scho uf insgsamt700 Veraastaltige in däne 15Johr chenne zrugblicke, wu insgsamt iber 15.000 Schueler*ne derby gsii sin.
Näbe däne Veraastaltige in Schuele organisiert dr Arbeitskrais unter em Titel „Naseweis und wunderfitz“ Dialäktwettbewärb fir Schueler*ne. Zum erschte Mol isch där Wettbewärb im Summer 2007 uusgschribe wore un d Bryys derno ai Johr speter vergee wore. Anderi Wettbewärb het derno in dr Johr 2010/2011, 2012/2013, 2015/2016 un 2028/2019 gee.
Chinschtler*ne
Anne 2007 sin die Chinschtler*ne im Projäktflyer ufgfiert gsii: D Chinschtler*ne dien si sälber aire vu drei Dialäktregione zueorne: „Schwäbisch“, „Alemannisch“ bzw. „Fränkisch“. Mit „Alemannisch maint me do Oberrhyalemannisch, Bodeseealemannisch un Hochalemannisch, mit Fränkisch maint me Sidfränkisch, Oschtfränkisch un Rhyfränkisch.
„Alemannisch“
„Fränkisch“
„Schwäbisch“
Anne 2022 stehn die Chinschtler*ne uf dr Projäktsyte:
Konstantinische Wende
As Konstantinischi Wändi wird die religiös-politischi Entwicklig bezäichnet, wo dur d Mailänder Veriibaarig iigläitet worden isch. Dr römisch Kaiser Konstantin I. het dr Kaiser Licinius im Joor 313 drzuebrocht, mit iim s Edikt, wo mänggisch sachlig unkorrekt as Toleranzedikt bezäichnet wird, z erloo. Es het zur Folg gha, ass s Christedum im Römische Riich sich witer verbräitet und an Iifluss gwunne het, bis es schliesslig im Joor 380 zur Staatsreligion erhoobe worde isch.
Die konstantinischi Wändi het us dr staatlig diskriminierte orthodox-katholische Chille, wo zitwiis bluetig verfolgt worden isch, zerst e duldeti, denn e rächtlig brivilegierti Instituzioon gmacht und zletscht under em Theodosius I. e Riichschille, wo iirersits Andersglöibigi verfolgt het.
D Wändi het seer groossi inneri und üsseri Veränderige noch sich zooge. D Haltig vom Kaiser Konstantin het e zentrali Bedütig gha, au wenn sini Motiv sich im Christedum z nööchere, umstritte si. Dr Konstantin het sich erst am Ändi vom Lääbe lo daufe, het dr dradizionelli Kaiserkult duldet und isch kuum gege die dradizionelle Kult vorgange. Er isch paganen (häidnische) Kult färnbliibe und het sä noch 312 au nüme gförderet. Die nöiji Hauptstadt Konstantinopel het käi Tämpel für die alte Hauptgötter gha, aber Kultstette vo dr dradizionelle Zivilreligioon wie Rhea oder Tyche. D Christe und christligi Instituzioone si vom Konstantin vilmol fiskalisch begünstiget worde.
Im Konstantin si Entschäidig, nüme dr Sunnegott Sol Invictus, sondern dr christlig Gott z vereere, isch vo groosser Draagwiti gsi. Vor allem dr Umstand, ass er sini Söön christlig het lo erzie, isch entschäidend gsi, denn si häi anderi Kült scho weeniger duldet. Bi gwüsse Hoofbeamte und Bischöf het sich e e Staatsfrömmigkäit bräit gmacht, wo im vierte Joorhundert no witgeend arianisch brägt gsi isch. Es het au Verfolgige vo Andersglöibige gee je noch em Bekenntnis vom jewiilige Kaiser und düm siiner Religionsbolitik. Am Ändi vom 4. Joorhundert het sich s Bekenntnis vo Nicäa duuregsetzt und spööter het d Riichschille Aahänger vo de alte Kült verfolgt. Dr römisch Staat het, wie alli antike Gmäinschafte, uf ere religiöös-kultische Grundlaag basiert und an d Stell vo de alte paganische Kült isch jetzt s Christedum choo. Es het aber bis zum Ändi vo dr Spootantike im Imperium sogenannti Häide gee.
In nume hundert Joor isch s Römische Riich eso seer christianisiert worde, ass mä s mit em biblische Riich Gottes wie au mit em Christedum fast vollständig identifiziert het (vgl. d Riichstheologii vom Eusebius vo Caesarea), und gege das het sich dr Augustinus vo Hippo in sim De civitate Dei gwändet. Wil e Hufe weeniger religiöös Motivierti in d Chille ufgnoo worde si, si die stränge disziplinääre und liturgische Standard vo dr früeje Chille ufgwäicht worde.
Zum das z korrigiere isch fast gliichzitig mit dr konstantinische Wänd z Egüpte s christlige Mönchdum entstande. Im Konstantin si Nöwöö, dr Julian, wo vo 361 bis 363 Kaiser gsi isch, het brobiert dr Paganismus wider iizfüere. Das het zum ere Verhertig vo de Fronte uf bäide Site gfüert und isch schliesslig gschiiteret. Dr Ändpunkt vo dr Entwicklig, wo dr Konstantin iigläitet het isch gsi wo dr Theodosius I. s Christedum zur Staatsreligioon erhoobe het und wägen em Usschliessligkäitsaaspruch vom Christedum si nid christligi Kült verbote worde. En Usnaam isch s Juudedum gsi. Es het zwar Gsetz gee, wo s iigschränkt häi, aber verbote isch s nid worde. Es het seer strängi Gsetz gege dr antiki Paganismus gee (under em Theodosius zum Bischbil isch s Hooverroot gsi, pagani Statue oder Tämpel nume aazluege), aber nume sälte süstematischi staatligi Übergriff. D Gsetz si vor allem e Grundlaag gsi für d Gwalt, wo christligi Instituzioone in erster Linie gege pagani Kulturgüeter grichtet häi. Die verschiidene paganische Kült häi bis zur Middi vom 4. Joorhundert immer mee vo iirem Iifluss verloore, wil si nüt ghaa häi, wo si dr karitative Arbet und em missionarische Impetus vom Christedum hätte chönne entgeegesetze. Die Entwicklig isch im 6. Joorhundert dur witeri staatligi Gsetzgääbig versterkt worde. In däm Zämmehang wäiss mä nid genau wie see s Christedum bi dr Bevölkerig aachoo isch und dorum isch das in dr Forschig umstritte. S Imperium isch schliesslig zum Imperium Romanum Christianum worde.
Vor allem in dr eltere Liddratuur bezäichnet dr Begriff Konstantinischi Wändi au ass sich dr Konstantin im Christedum zue und vo de draditionelle Kült abgwändet häig. Noch christlige Kwelle sig das im Joor 312 churz vor dr Schlacht an dr Milvische Brugg bassiert. In dr nöijere Forschig goot mä kuum me von ere „Bekeerig“ us, sondern vilmee vom ene Brozäss, wo dr Konstantin noch em woorschiinlig über e Sunnegott zum christlige Glaube gfunde het. Öb das scho 312 dr Fall gsi isch, isch umstritte. Wenn mä au über sonigi Frooge immer no diskutiert, wird die persönligi Religiosidäät vom Kaiser in dr nöijere Forschig (anders as no vom Jacob Burckhardt im 19. Joorhundert) kuum me in Froog gstellt.
Ranft
Ranft isch au en Familiename.
Neusäß
Geografi
Neisäß leit am Nordweschtrand vo Augschburg an dr Schmutter.
Gmoendsgliderong
Zua Neisäß gheret dr gleichnamig Hauptort, dr Pfarrderfer Hainhofen, Ottmarshausen, Steppach, Täfertingen ond Westheim, d Derfer Hammel, Schlipsheim ond Vogelsang ond d Wallfahrtskirch Kobel.
Gschicht
Neisäß ischt zom erscht Mol gnennt worda em 11. Johrhondert als Niusazen.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,2 % gleäge.
Religion
83,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 11,1 % evangelisch.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Neisäß ischt dr Richard Greiner.
Dialäkt
Dr Dialekt vo Neisäß ghert zom Schwäbisch.
Niederlande (Begriffsklärung)
historisch:
Gaspra (Krim)
Gaspra (ukr. Гаспра, Haspra; russ. Гаспра, Gaspra; krimtat. Ğaspra [ˈɣaspra]) isch e Seebad uf dr ukrainische Halbinsle Krim in dr Region Jalta. Dr Komponist Dmitri Dmitrijewitsch Schostakowitsch het sich do 1937 ufghalte un debi si 5. Symphoni komponiert. Dr Leo Tolstoi het do vu 1901 bis 1902 gläbt. In Gaspra isch bsunders s Sanatorium "Jasnaja Poljana" vu Bedütig.
Uf dr Ort isch dr Asteroid 951 Gaspra daift.
Gschicht
Gaspra isch erst i de Mitti vom 18. Jh. ggründet wore und het bis 1774 zum Osmanische Riich ghört und nochene zum Krimchanat. Ane 1783 isches zu Russland choo und sit 1991 ghörts zu de Ukraine. I de Nööchi vo Gaspra sind archäologischi Fund vo de Taurer gfunde wore.
Za (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Ẓāʾ isch ann vo de vier arabische emphatische Luut und het kai Entsprechig im Tütsche. Es werd gliich artikuliert wie z Zāy, aber mit mee Spanig und d Zunge isch nöcher bim Gaume (IPA: /zˁ/). De Luut isch allerdings üsserst selte und vill Araber sprechet en gliich uus wie s Ḍād. I de DMG-Umschrift werd s Ẓāʾ mit /ẓ/ gschribe, aso emene /z/ miteme Punkt unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd de Punkt maist eweggloo.
S Ẓāʾ isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: aẓ-ẓuhru "de Mittag".
Unalaska
Unalaska isch äini vo de Fox Islands in dr Middi vo de Aleute, südwestlig vo Alaska in de Veräinigte Staate. D Insle isch 2721 km² (1051 Quadratmäile) grooss. Im Nordoste, uf dr Site gege d Beringsee, lit d Stadt Unalaska, und e groosse Däil von ere lit uf dr Haafeninsle Amaknak.
Gschicht
1759 het s uf de Insle Unalaska und Amaknak 24 Siidlige mit mee as 1000 aleutische Iiwooner ghaa. D Alëute oder Unangan läbe sit Duusige vo Joor uf dr Insle Unalaska. Dr russisch Belzhandel isch uf Unalaska choo, wo dr Stepan Glotov mit sinere Bsatzig am 1. August 1759 dört glandet si.
Am 3. Juni 1942, wääred em Zwäite Wältchrieg häi d Japaner Unalaska aagriffe. Fast alli Iihäimische het mä bis noch em Chrieg uf Südost-Alaska gschickt.
Am 8. Dezämber 2004 isch s malaiische Frachtschiff Selendang Ayu vor Unalaska usenanderbroche und s Schwerööl, wo usgloffe isch, het en Öölpest verursacht.
Geografii
D Bucht vo Unalaska mündet in e Aktuan Pass, wo d Insle im Nordoste begränzt und wo die chliini Insle Unalga din lit. Im Süde drennt dr ängi Umnak Pass Unalaska vo dr Umnak Insle. Vor däm Bass lit d Chläistadt Chernofski am Fuess vom Mount Aspird (654 m). Si isch öbbe 80 km südwestlig vo Unalaska, au uf dr Site gege d Beringsee.
Die grössti Erheebig uf dr Insle isch dr Vulkan Makushin, wo 2036 m hooch isch.
Balsthaler Tag
Dr Balschdaaler Daag isch en Eräignis am 22. Dezämber 1830 z Balschdl gsi, wo e Versammlig vo soledurnische Liberale dr Sturz vom reakzionääre Reschiim in iirem Kanton iigläitet häi.