cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guillaume Tell
Guillaume Tell (deitscher Titl Wilhelm Tell, em Italienischa hoißt’s Guglielmo Tell) ischt a franzeesischa Opr en viir Uffziig vom italienischa Kombonischda Gioacchino Rossini. Dr Tekscht stammt vo de Libredischda Victor-Joseph Étienne de Jouy (1764 bis 1846) ond Hippolyte-Louis-Florent Bis (1789 bis 1853). Drzua kommt noh a dridder Autor, wo abr et uff de Plakat ond en de Programm erwehnt wôrra ischt: dr Armand Marrast (1801 bis 1852), wo d Schwur-Szene em zwoida Uffzug beigsteiret hôt. Als Vorlage hend dia drei em Friedrich Schiller sei Schauschbiil Wilhelm Tell benutzt. Zom erschda Môl uff d Bihne komma isch dui Opr am 3. Auguscht 1829 em Salle Pelletier vom Opéra-Haus z Paris. A Uffihrong vo dr Fassong, wo am meischda gschbiilt wuud, dauret – d Pausa et mitgrechnet – ron viir Stond, vo dr ookirzda Fassong mendeschdens fenf Stond.
Pitcairn
Pitcairn isch am 2. Juli 1767 vom Seekadett Robert Pitcairn, Soon vom Marineoffizier John Pitcairn, entdeckt worde und isch sit 1838 e britischi Chroonkolonii bzw. e britischs Überseegebiet. D Pitcairninsle si die letschti britischi Kolonii im Pazifik.
D Iiwooner vo dr Hauptinsle si zum grösste Däil Noochfaare vo de Möiterer uf dr Bounty und vo iire polynesische Fraue. Doo isch 1838 s erste noochhaltige Frauewaalrächt iigfüert worde.
Saint-Privat-la-Montagne
Saint-Privat-la-Montagne (ditsch Sankt Privat) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Juude in dr Diaspora
D Juude häi immer brobiert, sich in dr allgemäine Gsellschaft z integriere, so wit die das zuegloo het. Si akzeptiere s talmudische Brinzip vo Dina de-malchuta dina (aramäisch דִּינָא דְּמַלְכוּתָא דִּינָא „S Gsetz vom Land isch Gsetz“), und das gältet au für die nid-religiööse. Es isch vom babylonische Amoräer Samuel in Verhandlige mit em Sassanideherrscher Schapur I. im 3. Joorhundert noch dr Zitewändi festgläit worde und wird in dr jüüdische Diaspora bis hüte respekdiert. Es schribt vor, ass Juude grundsätzlig verpflichtet si, de Gsetz vom Land, wo si lääbe, z folge. Das bedütet au, ass d Landesgsetz in bestimmte Fäll sogar vor de Rächtsgrundsetz vo dr Halacha zelle. Uf dr andere Site pflääge die mäiste Juude en intensivs jüüdischs Gmäindilääbe, wo si drmit iiri Identidäät chönne bewaare und im Fall vo Schwiirikäite mit de Nidjuude Hilf und Understützig chönne finde.
Saint-Privat-la-Montagne
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Juude as Vorriter vo dr urbanisierte Modärne
Im westlige Öiropa isch s schnälle Waggsdum vo dr jüüdische Bevölkerig am Aafang vom 20. Joorhundert scho ume gsi. D Juude häi bis denn zum e groosse Däil scho in Groosstedt gläbt und häi d Äigeschafte vo Groostadtbewooner gha: si häi spööter ghürootet as die allgemäini Bevölkerig, weniger Chinder uf d Wält brocht, iiri Bildig isch besser gsi - sogar in Russland, wo d Diskriminierig vo de Juude no sterker gsi isch as im Räst vo Öiropa. Im wirtschaftlige Lääbe häi d Juude zum e groosse Däil mit Erfolg äifach witer gmacht mit de äinzige Brüef, won ene dradizionell im christlige Öiropa erlaubt gsi si, em Handel und dr Gäldwirtschaft und won ene jetz in dr allgemäine Gsellschaft, wo sich immer witer ufdoo het, zum e hööchere Stand verhulfe häi. Dank iirer bessere Bildig häi si sich au immer mee uf freiji Brüef chönne konzentriere, in Budapest, Warschau and Wien si zum Bischbil um 1900 mee as d Helfti vo de Ärzt jüüdisch gsi, und bi de Apfikate und Schurnaliste isch s äänlig gsi.
Saint-Privat-la-Montagne
Geogràfi
Saint-Privat-la-Montagne lijt nordweschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 280 un 342 m ìwer em Meeresspiejel.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Juude as Vorriter vo dr urbanisierte Modärne
Wil aber die nid-jüüdischi Bevölkerig s Bildigsdefizit de Juude gegenüber nodinoo guetgmacht het, isch die relatiivi Zaal vo Juude im Bankewääse, Handel und de freije Brüef langsam zruggange. Zum Bischbil si 1882 z Pröisse 43 Brozänt vo de Bankbsitzer und -diräkter Juude gsi, 1925 nume no 18 Brozänt, au wenn die absoluti Zaal vo jüüdischi Bankiees grösser worde isch. Bi de andere Brüef isch d Entwigglig äänlig gsi und das isch nid von ere Diskriminierig cho, sondern drvo, ass d Modärnisierigsbrozäss in dr allgemäne Bevölkerig e baar Joorzäänt spööter aagfange häi.
D Grootwanderig zwüsche Akzeptanz und Abläänig in Middel- und Westöiropa
D Emanzipatioon vo de Juude, wo mit dr Ufkläärig in Faart cho isch, isch vo dr wirtschaftlige Entwigglig understützt worde. Dr Kapitalismus het die dradizionelli Gsellschaft ufbroche, het zun ere Landflucht gfüert und die industrielle und administrative Zentrum zum waggse. In dene nöije Gsellschafte, wo weeniger Wärt uf d Häärkumft und d Religioon gläit häi, häi sich d Juude im soziale, wirtschaftlige und politische Lääbe liichter chönne integriere. Aber die alte antijüüdische Vorurdäil vo dr christlige Bevölkerig si immer no wit verbräitet gsi und häi sich mit em waggsende Nazionalismus zun ere nöije Art vo Diskriminierig, zum Antisemitismus entwigglet, wo d Juude as «andersch», «fremd» und vor allem «schäädlig» abgstämplet het. Aber dr Antisemitismus isch mäistens nid eso offesichtlig gsi: d Juude häi in gwüsse Veräin nid chönne Mitgliider wärde, nid in Hotel übernachte, in Beeder sich nid chönne ufhalte, in Studänteverbindige nid ufgnoo wärde, oder im Milidäär oder in dr Regierig nid vorwärts choo.
D Juude si scho so fest integriert gsi, ass zum Bischbil in de 1920er Joor in dr Weimarer Republik fast jeede viert Juud oder Jüüdin mit eme nid-Juud verhürootet gsi isch. Das aber het d Beziejige zu de jüüdische Gmäinde gschwecht. Und wil s aber immer no Diskriminierig gee het, häi sich d Juude underander organisiert und nöiji, spezifisch jüüdischi Organisazioone gründet wie Sportveräin, Burscheschafte und Klüb.
Saint-Privat-la-Montagne
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Europäische Eibe
D Iibe, Eye oder au Yye (Taxus baccata; alemannischi Näme) isch en immergrüene buschartige Nodelbomm, wo aber Pseudofrücht und kai Zapfe macht.
Saint-Privat-la-Montagne
Verwàltung
vun Saint-Privat-la-Montagne ìsch. Saint-Privat-la-Montagne ghert zem Kommünàlverbànd.
Europäische Eibe
Uussie
D Iibe wachst recht langsam und isch im früene Stadium e buschartige Nodelbomm, maischt useme Verbund vo merere Stämm. Im Alter, si cha ganzi tuusig Joor alt were, cha si e Hööchi vo 15 Meter erraiche. Vili alti Ybe sind gschützt und töred nöd umtue were. D Iibe het waichi dunkelgrüeni Noodle, wo bis zu 4 Santimeter lang si chönnt und öppe 3 Milimeter brait sind und uf de Obersitte glänzig sind. D Undersite isch hellgrüe. D Iibe blüet im Märze und Abrile, di männliche Blüete sind geel und länglich, die wiibliche ganz uuschiibar und brüünlich. D "Frücht" vo de Iibe, au Schnoderbeeri gnennt, bistönd useme dunkle Soome, wo vomene lüüchtigroote Mantel (Arillus) umgee werd, wa den wien e Beeri uusgsiet. S handlet sich dodebi aber nöd um e echti Frucht.
Vorchoo
D Iibe isch i de Alpe verbraitet, im Dütsche Mittelgpirg, entlang am Atlantik vo Portugal bis uf England, im südliche Skandinavie und seltniger im östliche Europa. Obwoll si gern i de Berge vorchunnt und Chälti guet vertrait, lit di oberi Grenze bi 1500 m.ü.M. Si liebt Böde mit vill Nährstoff. Well si nöd uf vill Liecht agwisen isch, chunnt si gern im Underholz vo Bilche- und Mischwälder vor, chan aber seltniger au im fraie Feld stoo. I de Antiki isch d Iibe zimmli verbraitet gsii, mit de Uusholzig vo de Wälder isch si aber starch verschwunde.
S Holz
S Holz vo de Iibe isch röötsch und trotz de Herti extrem elastisch. Drum isch Iibeholz früener för Pfiilböge, Armbröscht und Speer bruucht wore. Us dem Grund isch d Bidütig vo aisl. ýr, mhd. îwe »Iibe, Pfiilboge« und im schwäb. Eib »Iibe, Armbruscht«. Hüt werds wege de Farb und de bsundrige Maserig gern as Furnier för Möbel bruucht.
Nervegift
Mit Uusnamm vom roote Fruchtflaisch sind ali Bistandtail vo de Iibe giftig und enthaltet Alkaloid wo s Nervesystem stööred und au zum Tod füere chönd, bsunders Ross sind uf da Gift afälig. Us dem Grund isch s früener verbotte gsii, a de Weege no Ybetannli z setze, well sus d Ross die giftigi Est ggesse hend. Anderi Huustier sind weniger aafällig uf da Gift. D Beeri sind liecht süesslich und werdet vo Vögel bsunders gern gfresse, d Soome drinine aber sind för de Mensch hochgiftig. Uf d Mensche würkt d Iibe au toxisch und wer lang undere Iibe verwiilt, cha wege dem Chopfwee öberchoo. Trotzdem weret si gern i Gärte, Pärk und uf Fridhöf gsetzt, grad au a Ort, wo nöd vill Liecht anechunnt.
Saint-Privat-la-Montagne
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Saint-Privat-la-Montagne ghert zem Lorrain.
Diktatur
D Diktatur bezeichnet e Staatsform, wo e bechränggti Zahl vo Lüt, siigs numme en einzelne «Diktator» oder e Gruppe, so wie zum Bischpiil e Junta oder e Partei, die unbeschränggti Herrschft im Staat het.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Grootwanderig zwüsche Akzeptanz und Abläänig in Middel- und Westöiropa
En anderi Antwort uf e Nazionalismus vo dr allgemäine Bevölkerig isch d Understützig vom en äigene Nazionalismus, em Zionismus, gsi, wo d Integrazioon vo de Juude as broblematisch bis unrealistisch aagluegt het und für e jüüdische Staat im domoolige Palestina idrätte isch. Dr zionistisch Gedanke isch au bi nid-jüüdische Nazionaliste und Antisemite populär gsi, wo din d Löösig für iiri Horrorvorstellig von ere Vermischig vo jüüdischem und nid-jüüdischem ‚Bluet‘ gsee häi.
Diktatur
Hüfig existiere so Institutione, wie me se us de Länder mit ere pluralistische Demokratii kennt, wie d Parlamänt, d Parteie, d Gwärkschafte und so wyter, zum Schiin au in Diktature, si dört aber vo de Machthaber igsetzt und kontrolliert und ohni entscheidende Iifluss uf d Politik.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
Verfolgig und Flucht
In dr Middi vom 19. Joorhundert si die mäiste jüüdische Migrante us Middelöiropa choo, aber vo de 1880er Joor, wo Pogroom im Oste immer hüfiger worde si, isch vor allem s russische Juudedum gflüchdet. Zwüsche 1881 und 1926 si öbbe 3 Millioone Juude emigriert, mee as 2'250'000 in die Veräinigte Staate, e Viertel Millioon in anderi Länder in dr nöije Wält, öbbe 150'000 uf Groossbritannie und öbbe gliichvil in die britische Kolonie. Solang dr Zar Nikolaus II. in Russland gherrscht het, het sich nid vil in dr Laag vo de Juude verbesseret. 1903 isch zum erste Mol d Hetzschrift „Protokoll vo de Wiise vo Zion“, wo vo denn aa immer wider vo Antisemite as ‚Bewiismaterial‘ für kriminelli Macheschafte vo de Juude zitiert worde isch, au wenn scho 1921 d Times Bewiis veröffentligt het, ass dr ganzi Text e böswilligs Fantasiibrodukt isch.
Noch de russische Revoluzioone
Noch dr Februarrevoluzioon 1917 het die nöi Regierig alli Beschränkige gege d Juude ufghoobe. D Juude in Russland häi d Revoluzioon understützt und vili si au in dr zionistische Bewegig aktiiv gsi. Jugendgrubbe under em Naame Hechalutz (hebr. für "Dr Pionier") si entstande, wo iiri Mitgliider uf d Alija uf Palestina vorberäitet häi. Noch dr Oktoberrevoluzioon 2017 isch e Bürgerchrieg usbroche, wo begläitet gsi isch vo antijüüdische Massaker und Pogrom mit mee as hundertduusig Doote. Au wo d Bolschewiste dr Chrieg gwunne gha häi, isch d Laag vo de Juude broblematisch bliibe. D Regierig het d Wirtschaft umstrukturiert und vili Juude si as stedtischi Chläibürger ruiniert gsi. Für die Kommunistischi Bardei (KPdSU) isch d Assimilazioon vo de Juude s Ziil gsi und si het jeedi jüüdischi nazionaali Sälbständikäit bekämpft: die jüüdischi Religioon, s Tanachstudium, die zionistischi Bewegig und sogar die hebräischi Sprooch. S Jiddisch as Volkssprooch hingeege isch offiziell gförderet worde. 1928 het d KPdSU beschlosse, d Juude im wenig bewoonte Gebiet um Birobidschan im Oste vo Russland aazsiidle, wo 1934 zum Jüdische Autonome Oblast worde isch. Im Gebiet vo dr Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepublik (RSFSR) si bi dr Volkszellig 1939 öbbe 956'000 Juude zellt worde.
Ungarn
In dr churzlääbige Röötrepublik under em Béla Kun 1919 si d Juude in läitende Regierigsstelle stark verdrätte gsi. Das het sich im Wisse Terror, wo noch em Fall vom kommunistische Reschiim usbroche isch, gräächt. Und au Politik vo dr nöije Regierig isch antisemitisch gsi. 1920 si d Juude uf fümf Brozönt vo de Studänte beschränkt worde. Under em Ministerbresidänt István Bethlen (1921 bis 1931) het sich d Laag e chli verbesseret, aber in de spoote 1930er häi d Antisemite mee und mee dr Doon afo aagee. 1938 und 1939 si zwäi „Juudegsetz“ erloo worde, wo d Zaal vo de Juude in Brüef mit gsellschaftligem und politischem Iifluss beschränggt und iiri Rächt beschnitte häi.
Diktatur
Diktature si im allgemeine nationalistisch, au wenn si sich öffentlig nit immer drzue bekenne (wie die kommunistische Diktature in Europa und in Asie im 20. Johrhundert) und verspräche soziali Besserig (was in de meiste Fäll, zum Bischpiil im Faschismus in Italie under em Benito Mussolini und em Nationalsozialismus z Dütschland under em Hitler schlussändlig leeri Verspräche bliibe).
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
Groossrumänie bis zur erste Machtübernaam vo de Faschiste dört
Noch em Erste Wältchrieg isch Groossrumäänie entstande und Zaal vo de Juude im Staatsgebiet isch uf 800'000 gwaggse. D Rumäne häi aber die zuesätzlige Gebiet nume under dr Bedingig überchoo, ass d Juude und anderi nazionali Minderhäite alli staatsbürgerlige Rächt überchieme. Mit dr Verfassig vo 1923 häi d Juude iiri Rächt überchoo. Beschränkige si doo und dört aber bliibe: Hööcheri Ämter in dr staatlige Verwaltig z. B. häi si nid chönne überchoo und au nid hööcheri Räng im Milidäär oder Brofessuure an de Uniwersidääte. In de 1920er het die Iisigi Garde, e rächtsextremi Organisazion, mee und mee Iifluss gwunne und 1937 het d Regierig vom Octavian Goga dr Antisemitimus eine Regierung zur Staatspolitik erkläärt.
Diktatur
Aktuell (2018) gitts in erschter Linie die folgende Staate, wo der Begriff Diktatur uff se zuetrifft: China, Nordkorea, Vietnam und Kuba, alli mit kommuistischem Gsellschaftssystem, und in Europa muess me au Wissrussland drzue zelle. Meh Staate hei zwar diktatorische Iischlag, füehre aber no Wahle düüre, au wenn si deils manipuliert si, und si hei deils nur no iigschränkti Grundrächt für d Bevölkerig (das isch denn e «Glänkti Demokratie»), das gilt zum Bischpiil für Russland unter em Vladimir Putin, d Türkei unter em Recep Tayyip Erdogan, der islamisch Iran und au Venezuela.
Guillaume Tell
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt en dr heidiga Schweiz am Ôfang vom 14. Jôhrhondert. Dui hôt sich dômôls aus de Ur-Kandeen Uri, Schwyz ond Unterwalden zammagsetzt. D Handlong vo dr Opr beschrenkt sich abr uff da Kandon Uri ond sein Hauptort Altdorf.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Zit vom Faschismus
Dr Antisemitismus isch vor allem im Norde und Oste vo Öiropa mäistens seer vil rabiater gsi as im Süüde und im Weste. Das het mä au am Verhalte vo de verschidnige faschistische und rächtsgrichdete Bardeije chönne gse, wo die d Macht im Staat an sich grisse häi.
Wenkerbogen von Merenschwand
Dr Wenkerboge vo Merischwand isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Tialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet vo dr Schwiiz hend vili Gmeindschuele chli spöter so nen Frogeboge übercho. Z Merischwand im Freiamt vom Kanton Aargau hed der Schuelmeischter Leonz Stierli de Wenkerboge vo Hand usgfüllt. Das Blatt hed im Archiiv vom Sprochatlas d Nummere 45506.
Bsunders isch, ass der Stierli alles, au d Wortafäng und d Afangsbuechschtabe fasch immer chly gschribe hed.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
D Zit vom Faschismus
D Juude, wo bis denn iir persöönligs Schiggsaal zum e gröösse Däil sälber häi chönne bestimme, si zu Opfer worde, wo nume weenig häi chönne mache zum sich weere. Vo dr allgemäine Bevölkerig häi si immer weeniger Understützig überchoo und si si mee und mee uf die jüüdischi Gmäinschaft iigschränggt worde.
in Portugal
Z Portugal, wo zwar si äignigi joorhunderti alti antijüüdischi Dradizioon gha het aber e jüüdischi Bevölkerig vo nume e baar hundert, het dr Nazionalist António de Oliveira Salazar 1929 d Macht übernoo. Rasse und anderi abstruusi Gründ für d Diskriminierig vo Juude isch nid Däil vo sinere Ideologii gsi und das het er im ene Buech 1937 dütlig gsäit und d Nürmbärger Gsetz kritisiert. und in ere Direktive an die portugiisisch Botschaft het er d Diplomate ufgforderet, si sölle de Dütsche klaarmache, ass es käi Diskriminierig vo portugiisische Juude chönni gee. Im Zwäite Wältchrieg isch Portugal offiziell nöitral bliibe. Es isch zum ene wichdige Durchgangsland für Flüchtling us ganz Öiropa worde, aber nume für die, wo gnueg Gäld gha häi, und d Regierig het sich Müe gee, ass d Migrante - Juude und Nid-Juude - au wider gange si, us Angst vor lingge Ideä us em Usland. . Noch Schetzige si zwüsche 100'000 und ere Millioon Flüchtling dur s Land zooge.
z Spanie
D Spanier häi scho im 15. Joorhundert alli Juude afo verdriibe, und um 1900 häi in de öiropäische Gebiet vom Land nume öbbe 1000 Juude gläbt. Dr Diktator Miguel Primo de Rivera (1923–1930) het 1924 ere chliine Zaal vo Sefardim e bedingts Bürgerrächt aabote. Wääred em Zwäite Wältchrieg si d Gsetz wo d Ufnaam vo Juude hätte sölle reguliere, vilmol äifach nid beachdet worde, und spanischi Diplomate häi im östlige Öiropa, vor allem z Ungarn, sefardischi Juude gschützt. Wo gege s Ändi vom Chrieg zue dr Läiter vo dr spanische Delegazioon z Budapest het müesse flüchte, het en italiänische Diplomaat, dr Giorgio Perlasca, mit Hilf vo gfelschte Dokumänt d Rolle vom spanische Botschafter afo spiile und het vili Juude chönne schütze, bis die Root Armee achoo isch. S Franco Reschiim het zwar zwüsche 25'000 und 35'000 Flüchtling, e groosse Däil von ene Juude, dur s Land gloo, het aber au gueti Beziejige gha zu franzöösische Faschiste wie em Louis Darquier de Pellepoix, wo für d Deportazioone vo Juude in d Konzentrazioonslaager verantwortlig gsi isch.
z Italie
Die italiänische Juude si drotz de antisemitische Tendänze vo dr katholische Chille, wo vom ene «guete Antisemitismus» und eme «schlächte Antisemitismus» greedet het, in Däil vo dr Gsellschaft zimlig guet integriert gsi und gschetzti 230 Juude si im Oktober 1922 bim Marsch uf Rom, wo dr Benito Mussolini an d Macht brocht het, drbii gsi. Dass es nid weenig Antisemite in dr Faschistische Bardei gee het, het weenig bürgerligi Juude abghalte drvo, d Faschiste de Kommuniste vorzzie. Es het aber au in antifaschistische Grubbe e Hufe Juude gee und sogar in dr Resistenza. Dr Mussolini sälber het d Zioniste understützt, zum Iifluss im Middlere Oste z gwünne und die koloniali Verwaltig z Ethiopie isch de Beta Israel positiv gegenübergstande und het die kulturelle Beziejige zwüsche italiänische und ethiopische Juude understützt. Die katholischi Chille het 1938 iiri Haltig em Antisemitismus gegenüber gänderet und dr Babst Pius XII. het en as unchristlig verurdäilt. Im gliiche Joor het dr Mussolini sini antisemitischi Haltig öffentlig gmacht und Verordnige erloo gege die 58'500 Juude und Konwertite, wo denn z Italie gläbt häi. 1940 isch Italie e Chriegspartner vo Dütschland worde. Jüüdischi Flüchtling si zwar in Laager interniert worde, aber die italiänische Kommandante häi sich immer wider gwäigeret, d Juude in iire Gebiet - sig s z Kroazie oder in dr italiänische Zoone vo Frankriich - an d Nazi uszliifere.
Im Septämber 1943 het dr Grooss Faschistischi Root dr Mussolini abgsetzt und iigspeert, und Italie het kapituliert. Die dütschi Armee isch druf vom Norde us in Italie iigfalle, het dr Mussolini befreit und iin die Italiänischi Sozialrepublik (Republik vo Salò) lo broklamiere. Vo denn aa häi die Dütsche gmacht, was si häi welle und 7'682 italiänischi Juude si deportiert und in Konzentrazioonslaager ermordet worde. Im Manifest vo Verona (Novämber 1943) si d Juude zu findlige Usländer erkläärt worde und die italiänisch Bolizei het au Juude afo festnee. D ‹Ändlööösig› z Italie isch in de Händ vom SS-Obergrubbefüerer Karl Wolff glääge.
im Dütsche Riich und de annekdierde Gebiet
Am 30. Januar 1933 isch dr Adolf Hitler zum Riichskanzler ernennt worde und mit sinere Machtergriffig het die süstematischi Juudeverfolgeg im Dütsche Riich aagfange. Zerst si d Nazi noo ender mit em Usschalte vo jeedere Opposizioon beschäfdigt gsi, aber scho 1935 häi si mit de Nürmbärger Gsetz e ‹rächtligi› Grundlaag für antisemitischi Maasnaame in dr Hand gha. Das isch numen en erste Schritt gsi, und in de Joor druf si öbbe 2000 antijüüdischi Gsetz und Verordnige erloo worde.
D Begründig für d Diskriminierung gege die jüdischi Bevölkerig si vor allem Verschwöörigstheoriä über s Wältjuudedum und d These vo dr Überläägehäit vo dr ‹Aarische Rasse›.
Im Novämber 1938 si in dr Riichspogroomnacht Synagogen und jüdische Geschäfte zerstöört und d Juuden us em Wirtschaftslääbe verdrängt worde. E Hufe Juude si, bis zum Usräisverbot am 23. Oktober 1941 140'00, us Dütschland gflüchdet. In deere Zit häi d Nazi welle d Juude us em Riich verdriibe, das isch aber bi de Noochberstaate nid guet achoo, nid nume wägen em lokaale Antisemitismus, sondern au wil die Dütsche brobiert häi, de Juude jeede Bsitz z stääle, so dass si vollkomme verarmt gsi si. An dr Komferänz vo Evian im Juli 1938 häi die öiropäische Staate iirer Mäinig lut und klaar Luft gmacht.
in de Gebiet, wo Dütschland im Chrieg bsetzt het
Au in Staate mit demokratische Dradizioone isch noch em Erste Wältchrieg die politisch Gwalt gwaggse und d Rächtstaatlikäit vo linggs wie vo rächts aagriffe und gschwecht worde. D Extremiste si aber uf rächtligem, demokratischem Wääg niene an d Macht cho und an dr Macht bliibe, nid emol z Italie oder in Dütschland, wo si vo de Elite duldet worde si. Au dr Antisemitismus, wo in de mäiste Länder vo Öiropa wit verbräitet gsi isch, het sich under normale Verheltnis kuum chönne Gwaltexzess vorstelle, wie si in de spöötere Joor vom Zwäite Wältchrieg Wirklikäit worde si.
Mit dr dütsche Erooberig si in de mäiste Staate die gweelte Regierige mit Marionettereschiim ersetzt worde, wo sich noch de Instrukzioone vo de dütsche Milidäärverwaltige grichdet häi. Aber au eso si d Underschiid zwüsche de verschinige Länder grooss gsi, wie d Blään vo de Nazi umgsetzt worde si.
Im Merz 1939 het sich d Slowakei für unabhängig erkläärt und churz druf isch d Weermacht in dr Räst vo dr Tschechoslowakei iimarschiert und het s Protektorat Bööme und Määre under em Riichsprotektor iigrichdet. Die erste Juude si sofort festgnoo worde und vom Herbst 1941 aa si die andere mit dr Understützig vo tschechische Kollaboratore usgraubt und in Ghettos und KZs deportiert worde, die mäiste ins Ghetto Theresiestadt und vo dört in d Vernichdigslaager. Vo de 120'000 Juude wo 1939 in dr Tschechei gläbt häi, häi 26'000 chönne flüchte und öbbe 80'000 si umbrocht worde. In dr Erste Slowakische Republik het die slowakisch Regierig sälber d Juude diräkt in d Doodeslaager gschiggt. Vo de 90'000 slowakische Juude si öbbe 70'000 ermordet worde.
Mit em dütschen Überfall uf Poole het im Septämber 1939 dr Zwäit Wältchrieg in Öiropa aagfange. Im Holocaust si Juude us em Groossdütsche Riich und us alle bsetzte Länder in Doodeslaager gschiggt und ermordet worde. Erst dur e Siig vo de Alliierte und dr bedingigslose Kapitulazioon vo dr dütsche Weermacht im Mai 1945 isch dr Holocaust gstoppt worde und die Überlääbende in de Arbets- und Vernichdigslaager si befreit worde. Dr Raul Hilberg het 1955 as dr erst Gschichtswüsseschaftler anhand vo Akte beschriibe, wie dr ganz Vernichdigsbrozäss in dere Zit abgloffe isch.
D Däil vo Poole, wo industriell und landwirtschaftlig entwigglet gsi si, het Dütschland diräkt annektiert. Dr Räst vo Poole isch vom Riichsminister Hans Frank as „Generalgouvernement“ regiert worde mit em Zwäck, die polnischi Intelligänz z vernichde, Poole zum «Lääbensruum» für s dütsche Volk vorzberäite und d Ressurse vom Land uszbüte. 1939 het s z Poole fast drei e halb Millioone jüüdischi Bürger gee und vo dene häi nume 300'000 bis 500'000 überläbt. Die mäiste si in Vernichdigslager vo de Nazionalsozialiste z Auschwitz, Treblinka, Majdanek, Belzec, Sobibor und Kulmhof ermordet worde oder in de Ghetto verhungeret. Vor allem im Joor 1941 häi in Ostpoole dütschi Iisatzgrubbe Massaker under de Juude aagrichdet und mee as äinisch häi polnischi Christe bim Morde mitghulfe.
Guillaume Tell
Erschtr Uffzug
Bild: A kleis Dorf en de Alba A friidliche Stimmong leit ibrem Dorf. Weil sich heit drei Paar s Ja-Wort geaba wellet, send d Vorbereidonga firs Hochzeitsfescht em volla Gang. Dr ällseits beliabde ond reschbekdiirde alde Melchthal isch drzua auserseha wôrra, deane Brautleit sein Sega zo gäa. Weil abr em sella sei Soh, dr Arnold, uff dui habsburgischa Prinzessin Mathilde a Aug gwôrfa hôt, kommt’s zo Schbannonga zwischa deam Kerle ond de ibrige Dorfbewohner. Hauptsächlich dr Wilhelm Tell redet-em ens Gwissa, r soll beim Kampf gega dui Tyrannei vo de Habsburger jô et sei Herkunft vrgessa. Dô druff vrschbricht dr Arnold em Tell sei Ondrstitzong.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Gebiet, wo Dütschland im Chrieg bsetzt het
Im Früelig vo 1940 häi die Dütsche im Norde und Weste fast alli Staate uf em Kontinänt erooberet. D Juude, wo si dört aadroffe häi, si überall guet in dr Gsellschaft integriert gsi, aber s Schiggsaal vo de äinzelne nazionaale jüüdische Gmäinschafte hätt kuum chönne underschiidliger si.
Guillaume Tell
Erschtr Uffzug
Midda en de Feierlichkeida stirzt ganz außer Atem dr Schäfer Leuthold ens Dorf. Der ischt uff dr Flucht vôr-em Gessler seine Soldada, weil’r vo de selle oin mit dr Akscht erschlaga hôt, wia der em Leuthold sei Dochter hôt entfihra wella. Sein oinziga Ausweag siht’r jetzt dô dren, uff de andr Seit vom Viirwaldsteddersee zo komma. Drom biddet’r da Fischer Ruedi om Hilf. Deam abr isch dui ganza Sach z brenzlich ond’r lehnt ab. Dr Tell abr hôt da Muat ond brengt-en ibr da See, kurz bevôr-em Gessler seine Manna eitreffet. Deane ihr Ôfihrer Rudolf will oobedengt da Nama vom Fährmôô wissa, kriagt abr koi Antwort. Dô druff lôôt’r da alda Melchthal, da Wortfihrer vo de Schweizer, vrhafda ond abfihra.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Gebiet, wo Dütschland im Chrieg bsetzt het
Z Dänemark, wo die nazionaali Regierig mit eme Minimum an Kooperazioon bis 1943 witer groosse Iifluss gha het, uf was im Land bassiert isch, het si sich de antijüüdische Maasnaame so wit wie mööglig widersetzt. E baar Mööned druf häi die Dütsche vorghaa, die däänische Juude z deportiere, häi das aber im Vorus de Dääne verroote. Die häi dr ghäimi Dransbort vo de Juude in Fischerboot uf Schweede organisiert und eso 7300 Juude usser Gfoor brocht. Au die 200 Juude, wo im Land bliibe si, si nid ganz ooni Understützig bliibe, so dass nume e chliine Däil in de Doodeslaager ermordet worde isch.
Z Norwääge häi die Dütsche dr Vidkun Quisling, won e Nazi-Sümpatisant gsi isch, Liste vo Juude lo ufstelle und noch deene häi im Summer 1941 no 1106 Juden z Norwääge gläbt. Die si zerst usgränzt, denn usgraubt und schliesslig vom Oktober 1942 aa uf Auschwitz deportiert worde, wo fast 800 von ene umchoo si.
In de Niiderlande het dr dütsch Riichskommissar Arthur Seyß-Inquart bald scho diskriminierendi Maasnaame iigfüert und vom Juli 1942 si alli Juude, wo verwütscht worde si, über s Durchgangslaager Westerbork in d Vernichdigslaager im Oste deportiert worde. Doodrbii häi die Dütsche sich chönne uf d Hilf vo niiderländische Nazionalsozialiste und andere Kollaboratöör stütze. Vo de öbbe 140'000 Juude, wo im Mai 1940 im Land gläbt häi, si drei Vierdel ermordet worde.
Guillaume Tell
Bild: A diafs Daal
Nôch-em Ende vo-ma firschtlicha Jagdausflug, wo au d Mathilde drô teilgnomma hôt, trifft sich de sell noh ondr viir Auga mit ihrem omschwermda Arnold. Wia der uff oimôl da Standesonderschiid vo ehm zo eera hervorhebt, sait sui ehm ganz oovrbliamt ens Gsiicht, wenn’r sich uff d Seit vo de Habsburger schlaga dät, kenndet-se sich vrloba. Am negschda Dag wellet sich dia zwoi wiidr seha.
Kaum isch d Mathilde vrschwonda, kommt dr Tell drher. Weil der abr grad noh mitkriagt hôt, dass dui ond dr Arnold ebbes mitnander hend, appeliirt’r am Arnold sei Gwissa, jô et zo vrgessa, wo seine Wurzla send. Zerscht ischt sich dr Arnold noh ooschlissich, uff welcha Seit’r sich schlaga soll. Wia nô abr dr Walter Fürst uffdaucht ond vrzehlt, dass sei Vadder Melchthal vom Gessler seine Manna ombrôôcht wôrra ischt, stellt sich dr Arnold voll uff d Seit vom Tell.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Gebiet, wo Dütschland im Chrieg bsetzt het
Belgie isch vom dütsche Milidär mit Hilf vo de belgische Generalsekretäär und iire Stääb verwaltet worde. Am Aafang vom Chrieg het s 60'000 Juude im Land gee, wo die mäiste von ene Flüchtling us Ostöiropa gsi si. Noch em üüblige Muster si si au doo usgränzt und usgraubt worde. Öbbe 30'000 Juude si vom August 1942 aa deportiert worde, und vo deene häi nume 1500 überläbt.
Noch sinere Kapitulazioon isch Frankriich ufdäilt worde in d Zone occupée im Norde, wo von ere dütsche Milidäärregierig verwaltet worde isch, s Elsass und Lothringe, wo de facto vom Riich annekdiert worde si, und in e Marionettestaat État français, wo bis zu sinere Bsetzig am 11. Novämber 1942 vom Marschall Henri Philippe Pétain regiert worde isch. Am 27. Septämber 1940 häi franzöösischi Instiduzioonen antijüüdischi Maassnaame afo iifüere, wie s Lois sur le statut des Juifs, e Gsetz, wo de Juude verbote het, z züügle, sich uf öffentlige Blätz ufzhalte und meereri Brüef uszüebe. Am 3. Oktober 1940 si Bruefsverbot und dr Usschluss vo öffentlige Ämter aagordnet worde.
Guillaume Tell
Vrwandlong: Uff-em Rütli
Uff-em Rütli treffet sich an Haufa Manna vo de Kanteen Uri, Schwyz ond Unterwalden ond schweeret, gemeinsam gega dui Tyrannei vo de Habsburger zo kempfa.
Bild: A abgleagena Gegend, em Hendrgrond a Kabéll
Dr Arnold trifft sich – wia-nr glaubt – zom ledschda Môl mit dr Mathilde ond vrzehlt-ra, was ihre Landsleit mit seim Vadder gmacht hend. Drom dät-em jetzt nix anders meh ibrig bleiba, wia mit de Schweizer gega d Eschtreicher zo kempfa. Traurich ganget dia zwoi usnander.
Vrwandlong: Dr Marktblatz vo Altdorf, em Hendrgrond em Gessler sei Burg
Dr Gessler ischt uff dui Idee vrfalla, oin vo seine Hiat uff-ra Stang zo blatziira ond jedan Passanda zo vrpflichda, dean Huat als Symbol fir de eschreichisch Herrschaft zo griaßa. Scheinbar ahnongslos gôhr dr Tell mit seim Soh an dera Stell vorbei, ohne dean Huat em Gerengschda zo beachda. S dauret abr et lang, ond dr eschtreichisch Offiziir Rudolf isch zor Stell ond vrhafdet et bloß da Tell, sondern au glei noh sein Jonga, ond fihrt dia zwoi zo seim Denschtherra. Weil abr em Gessler dr Tell scho lang a Dorn em Aug ischt, vrlangt’r vo-nem, r soll mit dr Armbruscht seim Jonga an Epfel vom Däz schiaßa, nô kennt’r am Leaba bleiba. En seira Vrzweiflong fellt dr Tell vor-em Gessler uff d Knui ond fleht-en ôô, vo so-ma grausiga Vrlanga Abstand zo nemma. Weil abr dr Jemmy seim Vadder zuaredet, r soll’s doch macha, er häb schliaßlich koi Angscht, isch dr Tell zo dera Schandtat bereit ond vollbrengt an Moischtr-Schuss! Uff-em Gessler sei scheiheiliga Frôôg, wôrom’r eigentlich et bloß oin, sondern glei zwoi Pfeil uss-em Kecher gnomma hett, sait dr Tell ganz ehrlich, wenn sei erschtr Pfeil sein Jonga vrletzt hett, nô hett’r mit seim zwoida Schuss garandiirt s Ziil et vrfehlt, nehmlich da Landvogt.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Gebiet, wo Dütschland im Chrieg bsetzt het
S Commissariat Général aux Questions Juives het antisemitischi Bropaganda verbräitet und s jüüdische Äigedum graubt, Kardeije vo de Juude im Vichy-Frankriich ufgstellt und d Administrazioon vo dr juudefindlige Politik understützt. Es het mit dr Gestapo zämmegschafft und d Deportazioon vo de franzöösische Juude in Vernichdigslaager vorberäitet, was denn die franzöösischi Bolizei usgfüert het. Im Septämber 1943 het d Weermacht au d Kontrolle in dr italiänische Zone übernoo, wo d Juude bis denn weenig belästigt worde si.
1939 häi öbbe 300'000 Juude z Frankrich gläbt. Zwüsche 1942 und em Juli 1944 si fast 76.000 Juude in Vernichdigslaager deportiert worde und vo deene häi nume öbbe 2'500 überläbt. Aber z Frankriich het s im Vergliich zu andre bsetzte Länder weniger jüüdischi Opfer gha. Das isch under anderem au de Widerstandsbeweegige und vile Äinzelpersoone z verdanke, wo Juude versteckt häi.
Guillaume Tell
Vrwandlong: Dr Marktblatz vo Altdorf, em Hendrgrond em Gessler sei Burg
Dô druff befihlt dr Gessler seine Manna, dass dr Tell en Haft bleiba soll. En dr Zwischazeit ischt au d Mathilde drherkomma ond hôt des ganze “Schauschbiil” mitkragt. Jetzt wuud-ra bewusst, was fir a Lomp der Gessler ischt. Der Omstand abr hôt zor Folg, dass a grauß Omdenka bei-ra eisetzt. Se kemmret sich ganz liibevoll om da Jemmy ond will-en zo seira Muadr brenga.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Gebiet, wo Dütschland im Chrieg bsetzt het
Wo die italiänisch Armee z Griecheland kä Erfolg gha het, häi die Dütsche im Balkanfäldzug, wo am 6. April 1941 aagfange het, Jugoslawie am 17. April zur Kapitulazioon zwunge und denn s Land an verschidnigi Intressänte afo verdäile. Kroazie isch en unabhängige Staat worde, und die regierende Faschiste häi alli Minderhäite afo verfolge. Vo 40'000 Juude si 30'000 ermordet worde. In de andere Däil vom Land wie Serbie, Slowenie, Mazedonie und Montenegro und au in Griecheland häi öbbe nüün vo zää Juude dr Chrieg nid überläbt.
Guillaume Tell
Vrwandlong: Dr Marktblatz vo Altdorf, em Hendrgrond em Gessler sei Burg
Dr Tell soll ibr da Viirwaldsteddersee nôch Kissnacht brôcht ond deet en s Gfengnis gwôrfa werra.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Gebiet, wo Dütschland im Chrieg bsetzt het
Wäge de Eräigniss uf em Balkan het dr Hitler dr Überfall uf d Sowjetunion um e Monet verschoobe. D Weermacht isch schnäll vorwärts choo und grad noch dr Armee si Iisatzgrubbe, wo us dr SS, em Sicherhäitsdienst und dr Gestapo rekrutiert worde si, dur die bsetzte Gebiet zooge und häi, wie s dr Kommissarbefääl vom 6. Juni 1941 aagordnet het, süstematisch alli sogenannte unerwünschte Elimänt, d. h. politischi Kommissäär, aktivi Kommuniste und vor allem Juude afo umbringe, nid sälte mit Understützig vo dr iihäimische Bevölkerig. Es het aber au do und dört mäistens erfolgloosi Versüech gee, Juude z rette. Vo de vier Millioone Juude, wo im Früelig 1941 in Westrussland gläbt häi, si öbbe drei Millioone ermordet worde.
Guillaume Tell
Bild: Em Haus vom alda Melchthal
Wia d Hedwig mitkriagt hôt, was mit ihrem Môô ond em Jemmy bassiirt ischt, will-se schnurstracks zom Gessler eila ond-en ôôfleha, Gnade walda zo lau. Dô daucht d Mathilde mit-em Jemmy auf ond erklärt, dass sui jetzt a gemeinsama Sach mit de Schweizer macha will. Emmer meh Manna vrsammlet sich em Haus vom alda Melchthal ond erneiret da Rütli-Schwur. Dr Arnold fordret seine Landsleit auf, zerscht da Tell aus de Feng vom Gessler zo befreia ond drnôch mit-em Tell de ganz Eidgenossaschaft.
Vrwandlong: A felsiga Gegend beim Viirwaldsteddersee
Wiidr amôl tobt a Owedder ibrem Viirwaldsteddersee. Dr Gessler ond seine Soldada wisset, dass bei so-ma Wedder bloß ihr Gfangener Tell en dr Lage ischt, des Boot zo steira. Kaum abr hend-se bei sellem d Fessla gleest, schbrengt der an Land ond geit-em Schiffle an Tridd, dass dr Landvogt mit seine Manna uff da See naustreibet. Dr Gessler abr schafft’s, sich zo redda. Des hilft-em abr nix. Dr Tell schbannt sei Armbruscht ond jagt-em Tyranna a teedlichs Gschoss en sei Bruscht.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Staate, wo mit Dütschland verbündet gsi si
Z Finnland häi nume e baar duusig Juude gläbt, die mäiste von ene Flüchtling us Russland. Si si aaständig behandlet worde und wo in de 1930er Joor Rächtsradikali wie d Lapua-Beweegig dr Antisemitismus brobagiert häi, häi si wenig Erfolg gha drmit. Au dass d Finne zämme mit Dütsche gege d Sowjetunion kämpft häi, het d Laag vo de Juude nid verschlächderet. Wo d Bolizei acht ööstriichischi Juude usgwiise het und die vo de Nazi festgnoo und ermordet worde si, isch d Wuet vo dr Bevölkerig eso grooss gsi, ass Minister zruggdrätte si und vo denn aa käni Juude me usgwiise worde si.
Guillaume Tell
Vrwandlong: A felsiga Gegend beim Viirwaldsteddersee
Bald druff kommet dr Arnold ond dr Walter Fürst mit ihre Getreie ond vrkendet, dass älle Habsburger vo Altdorf vrjagt wôrra send. S Land ischt endlich wiidr frei. Wia sich des Wedder beruhigt hôt, fendet sich d Mathilde ond dr Arnold zo-ma Paar.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Staate, wo mit Dütschland verbündet gsi si
Bulgarie isch wirtschaftlig vo Dütschland abhängig gsi und het au vom Balkanfäldzug brofitiert. Dr Antisemitismus isch verbräitet gsi, und 1939 si alli usländische Juude us em Land gwiise worde. Vom Juli 1940 aa si diskriminierendi Gsetz, wo de dütsche Rassegsetz äänlig gsi si, iigfüert worde. Wo 1941 griechischi und jugoslawischi Gebiet an Bulgarie cho si, häi d Juude dört die bulgarischi Bürgerschaft nid übercho und jüüdischi Flüchtling si de Dütsche usgliiferet worde. Noch dr Wannseekomferänz häi die Dütsche im Früelig vo 1942 verlangt, ass alli Juude in de bulgarisch verwaltete Gebiet usgliiferet wurde. D Bulgare häi däm zuegstimmt und d Deportazioone afo vorberäite. Öbbe 11'500 Juude us de annektierte Gebiet si im Merz 1943 deportiert worde. Aber us em alte Staatsgebiet si käni Juude an d Gestapo usgliiferet worde. Brotest vor allem vo dr Chille aber au us dr Bevölkerig häi dr Zar drzuebrocht, ass im Mai 1943 alli Deportazioone uf umbestimmti Zit verschoobe worde si.
Noch em Zwäite Wiener Schiidsspruch het Rumänie 1940 Ungarn e Däil vo Siibebürge müesse abdrätte, wo öbbe 300'000 Juude gläbt häi und 1941 si no 20'000 drzue cho noch dr Bsetzig vom jugoslawische Batschka. Ändi August 1941 isch dr erst Massemord an öiropäische Juude begange worde, wo Ungarn 23'600 Juude usgwiise het und die im im Massaker vo Kamenez-Podolsk vo SS-Drubbe und dütsche Ordnigsboliziste verschosse worde si. Im Chrieg gege d Sowjetunion si bis zu 50'000 jüüdischi Zwangsarbäiter an d Ostfront gschiggt worde, und vo deene si im Januar 1943 40'000 umchoo, wo die 2. ungarischi Armee sich ufglööst het und vor de Russe gflüchdet isch. Wo dr Miklós Kállay Brömieeminister worde isch, het er sich de Dütsche Fordrige noch ere schnälle Löösig vo dr Juudefroog widersetzt. Er het under em Druck vom Hitler zwar d Diskriminierig vo de Juude im wirtschaftlige Lääbe iigfüert, aber er het im Ghäime mit de Allierte drüber greedet, wie Ungarn sich us em Chrieg chönnt uuse halte. Am 19. Merz 1944 häi die Dütsche s Land bsetzt und sofort mit dr Juudevernichdig aagfange. Si häi en achtchöpfige Juuderoot iigsetzt, zum d Massnaame besser chönne duuresetze. D Deportazioone uf Auschwitz häi am 15. Mai 1944 in Nordostungarn aagfange, und bis in Juli 1944 si mee as 400'000 Juude us dr Browinz in d Doodeslager verschiggt worde. Denn het dr Mord in Budapest aagfange und bis zur sowjetische Bsetzig vo dr Hauptstadt am 18. Januar 1945 si öbbe 98'000 Juude umbrocht worde. Vo de 825'000 Juude, wo z Ungarn gläbt häi si mee as zwäii Driddel ermordet worde.
Guillaume Tell
Instrumental
Mit Abstand s bekanndeschde ond am meischda uffgfihrde Stick vom ganza Werk isch d Uvertiire, wo au oft – losgleest vom eigentlicha Werk – em Konzertsaal zo heera ischt. Fir-em Rossini seine Vrheltnis ischt-se zemlich lang – rond a Virtlstond –, ond wuud manchmôl au als a sinfonischa Dichdong en miniature en viir Sätz bezeichnet. Se fangt ôô mit-ra Schilderong vo dr friidlicha Nadur en de Schweizer Alba, vortraga durch a Solo-Cello, wo glei nôch a baar Takt vo viir weitre Cellos begleidet wuud. Bald kendicht sich em Schlagwerk vo dr Ferne a Gwidder ôô. Des bricht emma Fortissimo mit äller Gwalt los ond vrziaht sich nôchher wiidr. Nô setzt – quasi als Ruhe nôch-em Sturm, wia’s dr Beethoven en seira sechsda Sinfonii ausdrickt hôt – a schmeichlhafts Paschdorale ei mit-ma Englischhorn ond ara Fleet als Soloinschtrument. S Finale schliaßlich fangt ôô mit-ma schnella Trombeeda-Ruaf, wo sich bald d Herner drzua-gsellet. Mit-ma rasanda, schbritziga Galopp, vortraga vom ganza Orkeschtr, kommt des Vorschbiil zo seim End. Vrmuatlich sollet selle Kleng da Jubl vo dr Schweizer Bevelkerong nôch-em Siig ibr de eschtreichisch Tyrranei ausdricka.
Obligadorisch fir-a franzeesischa Grand opéra ischt mendeschdens oi eigschobenes Ballett. Beim Tell kommet glei zwoi vor: ois em erschda Uffzug beim Hochzeitsfescht (Pas de six) ond ois em dridda (Pas de soldats).
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Staate, wo mit Dütschland verbündet gsi si
Rumänie under em Marschall Ion Antonescu isch mit Dütschland verbündet gsi und het im Juni 1941 die jüüdische Manne zur Zwangsarbet iizooge, jüüdischi Immobilie entäignet, Juude us em Staatsdienst entloo und dur Gsetz in Ruin driibe. Noch em Überfall zämme mit Dütschland uf d Sowjetunion si bim Pogroom vo Iași öbbe 13'000 Juude ermordet worde. In de zruggereooberete Gebiet Nordbukowina und Bessarabie isch sofort die ethnischi Süüberig vorberäitet und vom Juli aa usgfüert worde. Fast alli Juude us de zrugerooberete Gebiet si uf Transnistrie deportiert worde, wo vo 190'000 nume 50'000 überläbt häi. Im östlige Rumäänie si 115'000 ukrainischi Juude vo Dütsche und Rumäne ermordet worde. mit dr aktive Hilf vo dr Bevölkerig. 1942 het dr Antonescu de Dütsche zwar versproche, au d Juude in Altrumänie z vernichde, het s aber denn lo sii und d Juude au nid an die Dütsche usgliiferet, won er gsee het, wie sch die milidäärischi Laag het afo verschlächdere. Aber us de Gebiet, wo im Zwäite Wiener Schiidspruch Ungarn zuedäilt worde si, häi vo 130'000 Juude nume 10'000 überläbt. S Ändi vom Holocaust z Rumänie, wo schetzigswiis 350'000 Opfer gforderet het, isch erst mit dr sowjetische Erooberig vom Land choo.
Für jüüdischi Flüchtling si Japan und sini bsetzte Gebiet relatiiv sicher gsi. Es het zwar antisemitischi Tendänze under de japanische Soldaate ge, wo bi dr Sibirische Intervenzioon im Russische Bürgerchrieg (1918–1922) drbii gsi sin und vo dr extreem antisemitische Wissen Armee antijüüdischs Gedankeguet ufgno häi. In de 1930er Joor het s japanische Usseministerium im Fugu-Blaan Siidligsblään für Juude afo entwiggle und vom ene autonoome jüüdische Staat greedet. 1938 isch verbote worde, Juude us Japan uszwiise aber gliichzitig au ufznee, usser wenn s sich für die japanischi Wirtschft gloont het. E Sekretär vo dr Gsandschaft vo dr Mandschurei het aber bis Mai 1940 12'000 Juude und andere Flüchtling Visa usgstellt. Mit em japanische Aagriff uf Pearl Harbor im Dezämber 1941 isch d Flucht uf Schanghai, wo japanisch bsetzt gsi isch, ummöglig worde. D Nazi häi Druck gmacht uf Japan, und es het am 15. Novämber 1942 beschlosse, z Schanghai en Art Ghetto iizrichde. Aber die dütsche Blään für en «Ändlöösig» häi d Japaner nie übernoo.
Guillaume Tell
Gsongene Doil
Zo de musikalische Heeheponkt gheeret:
Em erschda Uffzug:
Em zwoida Uffzug:
Em dridda Uffzug:
Em virda Uffzug:
Durch de ganz Opr zihet sich an Haufa wirkongsvolle Cheer, bsonders em Finale vom viirda Uffzug.
Auffihrongsgschicht
Dr Rossini ischt grad amôl 38 Jôhr alt gwäa, wia-nr des Moischtrwerk gschriiba hôt, wo em Lauf dr Zeit an beischbiilloser Triumpf fir-en wôrra ischt, au wenn koina vo seine andre Opra so oft gendret ond vrstemmlet wôrra ischt wia sei Tell. Drom isch’s au et meeglich, a Inhalts-Ôgab zo brenga, wo fir älle Uffihronga gildich ischt. D Abweichonga von-annander send doch z’ grauß.
Losganga ischt’s mit de Endronga scho vôr dr Uruffihrong. D Auftraggeaber vom Kombonischda hend vo-nem vrlangt, dass’r vrschiidene Stelle gheerich kirzt. Zor Omarbeidong vom Tekscht isch dr Hippolyte-Louis-Florent Bis ranzoga wôrra. Wia iblich bei-ra franzeesischa Grand opéra hôt en deam Werk – em Gegasatz zor Vorlag – d Liabasgschicht a graußa Roll schbiila miaßa. Drom hôt des Vrheltnis zwischem Schweizer Arnold ond dr Eschtreichere Mathilde an broidera Raum eignomma wia beim Schiller seim Drama.
Em Jôhr 1830 isch dui Tell-Opr zom erschda Môl z Berlin uffgfihrt wôrra, hôt abr mit-em Wilhelm Tell nix meh zo doa ghet. D Handlong isch dodaal omgschriiba wôrra ond Opr hôt Andreas Hofer ghoißa. Noh em gleicha Jôhr hôt dr englische Dichter James Robinson Planché, bekannt als Libreddischt vom Carl Maria von Weber seira Opr Oberon, a Andreas-Hofer-Fassong fir London bearbeidet (Hofer, or The Tell of Tyrol). Em Rossini sei Musik ischt nui drzua arrangschiirt wôrra vom Henry Bishop.
Wia dr Guillaume Tell als Guglielmo Tell an dr Mailänder Scala hôt rausbrôcht wôrra solla, isch de eschtreichische Besatzer der Stoff viil z brisant gwäa. Om des Werk vom hoch gschätzda Rossini trotzdem uffihra zo kenna, isch d Handlong kurzerhand nôch Schottland vrlegt wôrra. De sell Fassong – Rodolfo de Sterlinga – hôt 1840 au Rom ibrnomma. Viir Jôhr vorher ischt dui Opr als Karl der Kühne en Sankt Petersburg gschbiilt wôrra.
En dr volla Lenge kô mr em Rossini sein Tell au heitzogdag kaum amôl uff-ra Bihne ôôtreffa. Oina vo de graußa Ausnahma ischt 2013 beim Feschdival Rossini in Wildbad gwäa, wo-mr des Werk ohne a Kirzong hôt seha ond heera kenna. Ôgfanga hend dia Vorstellonga middags om drei ond uffgheert ôbneds kurz vor halb elfe.
Geschichte der Juden (Neueste Zeit)
in de Staate, wo nid vo Dütschland dominiert worde si
In Sache Juude häi au die Staate, wo demokratisch bliibe si, e groosse Dolgge im Räinheft. Die wenigste häi Flüchtling dur iir Land welle loo, no weeniger si baraat gsi, sä ufznee, und am schlimmste isch s mäistens für d Juude gsi. Dr Grund isch hauptsächlig dr dradizionell Antisemitismus, aber au d Abhängikäit vo de Aggsemächt het e Rolle gspiilt.
So isch dr Spiilruum vo dr Schwiz zwüschen em faschistische Italie, Nazidütschland und Vichy-Frankriich eender äng gsi, und für d Diskriminierig vo de jüüdische Flüchtling isch daas nid die schlächtist Usreed gsi. D Schwiz het öbbe 25'000 Juude ufgnoo, aber no mee, öbbe 30'000 nid ins Land gloo.