cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antikes Griechenland
D Landwirtschaft
Die antiki Gsellschaft isch ganz klaar en Agrargsellschaft gsi. Mä schetzt, ass d Buure zwäi Driddel bis vier Fümftel vo de Erwärbsdäätige usgmacht häi. Es git e bräite Konsens drüber, ass d Technik allgemäin, also au die landwirtschaftligi, wäärend dr klassische Periode uf eme niidrige Niwoo gstande isch und wenn s au liichti Fortschritt gee het, isch s au eso bliibe. D Landwirtschaft isch verstücklet gsi, nid nume wie s Land parzelliert gsi isch, sondern au wie d Betriib strukturiert gsi si. So het s vor Allem Chläibuure mit chliine Äcker gee und – im Geegesatz zur römische Antike – nume wenig Groossgrundbsitzer. Die Chläibuure si selbständig (auturgoi) gsi und häi mäistens nid vil mee broduziert, as was si sälber konsumiert häi (Subsistänzwirtschaft), die baar Groossgrundbsitzer, wo s gee het, si Aristokrate gsi, wo vilmol in dr Stadt gläbt und iiri Güeter vo Ufseher häi lo verwalte. Wäge allem däm und de relativ schlächte geografisch-klimatische Bedingige für d Landwirtschaft muess mä aanee, ass die landwirtschaftlige Erdrääg vor allem mit aasträngender körperliger Däätigkäit erwirtschaftet worde si. Das het d Kultivierig vom Boode, d Wiilääsi, d Ärnt vom Chorn und de Olive iigschlosse.
S Handwärk, s Bauwääse und dr Bärgbau
Die mäiste Handwärker häi in de Stedt gläbt, usser de Schmiid, de Döpfer und andere Härsteller vo Brodukt, wo vil brucht und vo spezialisierte Arbäiter gmacht worde si. Wie d Landwirtschaft het s au im Bauwääse und im Handwärk vor allem chliini und sälbständigi Betriib gee, wo d Technologie kuum vorwärts brocht häi und nume sälte mee as dr lokali Bedarf deckt häi. Gröösseri Betriib si seer sälte gsi und no sältener d Undernäämer, wo vo de Iikümft us Manufakture gläbt und villicht au no e Vermööge gmacht häi. Dr Bärgbau (in Attika vor allem Silber und Iise) isch in e Hufe Respäkt bsundrigs gsi wäge sinere Massesklaverei und em Iisatz vo Masse vo Arbetschreft.
Dr Handel und s Finanzwääse
Wil im dominierende Wirtschaftszwiig, dr Landwirtschaft, kuum Überschüss erwirtschaftet worde si (Subsistänzwirtschaft), isch au dr Handel mit landwirtschaftlige Brodukt beschränggt bliibe. Die si uf lokale Määrt verchauft und nume sälte über gröösseri Distanze dransportiert worde. En Usnaam isch dr Import vo Chorn vo Athen us Sizilie, Egüpte und em Schwarzmeergebiet gsi, wo wäge de geografisch-klimatische Verheltniss vo Attika nöötig gsi isch und wo mit em Silber us de Bärgwärk bi Laureion finanziert worde isch. Über groossi Distanze si usser Geträid, Edelmetall und andere Roostoff au sälteni oder wärtvolli Güeter wie Wii, Gwürz, Olivenööl und Waase ghandlet worde. Dr Färnhandel isch mäistens über s Meer gloffe und nume sälte über Land, wil das seer vil billiger gsi isch. Grooss- und Zwüschehandel het s höggstens in stedtische Zentrum gee. Im Lauf vo dr Zit het sich in Athen e regelrächts Handelszentrum entwigglet. Wäge däm und wäge de sogenannte Seedaarleä, wo mit ene gege Zins chostenintensive Seehandel vorfinanziert worde isch, isch Athen – sowit mä in dr Antike vo so öbbis cha reede – zum Bankezentrum worde. S Münzwääse isch im 6. Joorhundert v. d. Z. entstande und het sich in de Joorhundert druf vor allem in de Stedt usbräitet.
D Gsellschaft
Mä nimmt aa, ass öbbe zwäi bis drei Brozänt vo dr Bevölkerig zur bsitzende Klass ghöört häi. Die het sich us Groossgrundbsitzer, Bärgwärkpächter, Bsitzer vo groosse Wärkstett (mit 20-50 Sklave), Gäldverdleener und Bsitzer vo Schiff, Huus- oder Woonigsvermieter und gröössere Händler zämmegsetzt. Die mäiste Lüt häi zur Middelschicht ghöört, wo zum e groosse Däil eender ermlig gsi isch und vor allem us Buure bestande het, vili von ene Chläibuure, Handwärker, chliineri Händler und d Metöke. Zur „undere Schicht“ häi d Loonarbäiter ghöört, unglerti Arbäiter uf Baustelle und in Betriib, Söldner, ganz chliini Undernäämer mit eme Esel, Charre, Oggs, Muuldier, Waage oder eme Böötli, usw. und d Zwangsarbäiter (Sklave; Liibäigeni wie d Helote in Sparta; Schuldchnächt, wo aber zum Bischbil in Athen per Gsetz verbote gsi si).
D Demokratii am Bischbil vo Athen
Athen isch nit die äinzigi demokratischi Polis gsi, aber wil s mee historischi Kwelle über Athen as über anderi Poleis git, stoot s doo as Bischbil. Die wichdigste Instiduzioone in dr demokratische athenische Polis si erstens die regelmäässige Volksversammlige vo de männlige erwaggsene Bürger gsi, wo «gültigi Beschlüss gfasst häi, wo au für die Beamte und d Rootsorgan bindend gsi si»; zwäitens äine oder meereri Rööt mit «feste Funkzioone, wo mäistens mit dr Vorberäitig, dr Gschäftsfüerig und dr Ufsischt z due ghaa häi»; und driddens permanänti Ämter, «mit feste Zueständikäite, wo funkzional differenziert und sachlig gsi si, und wos bestimmte Reegle drfür gee het, zum dr Boste nöi z bsetze». Für d Rächtsprächig isch s Volksgricht as juristischi Instiduzioon zueständig gsi. Die demokratische Instiduzioone si wääred öbbe 150 Joor immer mee verbesseret worde, bis si so in dr Middi vom 5. Joorhundert v. d. Z. iiri ändgültigi Form ghaa häi
D Volksversammlig
D Versammlig (ekklesia) isch d Hauptinstiduzioon vo dr Demokratii gsi, wo sit em Solon und em Kleisthenes immer witer entwigglet worde isch. Jede männlig Bürger, wo achzääni gsi isch, het döfe mitmache, Aadrääg stelle, Rede halte und abstimme. Iiri Kompetänze häi käini Gränze ghaa und si het Entschäidige beschlosse. Si isch u. a. verantwortlig gsi für d Gsetzgääbig, Beschlüss über Chrieg und Friide, Staatsverdrääg, alli Frooge vo dr öffentlige Ornig und d Waal vo de Stratege, de Schatzmäister, de Beamte, wo nit dur s Los usgweelt worde si. Dr Root het d Daagesornig festgläit und er het alli Theme, wo drüber hät sölle abgstimmt wärde, vorhär müesse vorberäite. Aber jeede Bürger het chönne en Aadrag mache, ass en Abstimmigspunkt sött vorberäitet wärde. Dr Root isch au zueständig gsi für s Iiberüefe, dr Ablauf und d Läitig vo dr Versammlig. D Versammlig isch regelmäässig zämmechoo (sit em 4. Jh. 40-mol im Joor); am Aafang isch d Abstimmig entschiide worde dur wie lut d Befürworter und d Gegner häi chönne schreije, denn dur Handzäiche oder ghäim mit Stimmcharte; s Meerhäitsbrinzip het gulte: e Mehrhäit het sich gegen e Minderhäit duregsetzt. Für Bürger, won e Däil von ene bis zu 70 Kilometer vom Athen äwägg gwoont häi, ischs schwiirig gsi, zu de Volksversammlige z choo, aber immerhii isch vo öbbe 400 v. d. Z. e Daaggäld an alli zaalt worde, wo mitgmacht häi. Für grundlegendi Beschlüss isch e Kworum vo 6000 Stimme (öbbe e Fümftel vo alle Stimmberächtigte) nöötig gsi.
Dr Root
D Amtszit vo de gweelte Mitgliider (buleutai) vom Root vo de Fümfhundert isch äi Joor gsi. Er het im Roothuus (buleuterion) dagt, und si Hauptufgoob isch s gsi, d Volksversammlige vorzberäite und duurezfüere, wo nume häi döfe über Themene (probuleuma) abstimme, wo dr Root vorhär bearbäitet het. . Im Root isch jedi Füüle mit ere 50 Maa starke Füülesekzioon (prytaneia) verdräte gsi. Jedi vo dene 10 Prytanie het für e Zääntel vom Joor dr Root und d Volksversammlig gläitet. Im 4. Joorhundert v. d. Z. isch die Läitig allerdings in de Händ vom ene Kollegium vo 9 Vorsitzende (prohedroi) us de Prytanie gsi, wo grad nit d Gschäft gfüert häi, zum d Kontrolle z verbessere. Anderi Ufgoobe vom Root si gsi, d Finanze z kontrolliere und die Beamte z überwache. Wil dr Root alli männlige erwaggsene Bürger gliichmäässig verdräte het, het s Pünggt gee, won er kwasi as Stellverdräter für alli die Bürger fungiert het, wo nit regelmäässig an de Volksversammlige häi chönne drbii sii.
Kerlaz
Kerlaz (bretonisch Kerlaz) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Antikes Griechenland
D Ämter
S Brinzip isch gsi, ass d Ufgoobe, wo alli beträfe, vo allne müesse dräit wärde und dorum si die mäiste öffentlige Ämter (archai) dur s Loos und mäistens jeedes Joor nöi bsetzt worde. D Beamte häi (mindestens vom 5. Joorhundert aa) e Loon überchoo. Es het öbbe 600 Losbeamti gee, 100 Beamti, wo gweelt worde si, die 500 Mitgliider vom Root und gläägentlig au Ämter uf Zit (z. B. 700 Beamti zum dr Delisch-Attischi Seebund z verwalte). Wär für was zueständig gsi isch und wär weli Ufgoobe ghaa het, isch seer genau greeglet gsi. Zu de Ufgoobe häi d Verwaltig vo de Kült und vo dr Armee ghöört, d Finanzverwaltig, und d Rächtspflääg bis zu bolizeilige Funkzione und dr Ufsicht über e Määrt. Mä het au d kontrolliert, was die Beamte vom Root und vo dr Volksversammlig mache und ass es kä Amtsmissbruuch gääb.
S Volksgricht
Im demokratische Athen het s käini Bruefsrichter gee, sondern e Volksgricht (heliaia). Sit em Solon isch d Rächtsprächig in de Händ vo alle gliichgstellte Vollbürger gsi und us dene si jeedes Joor die Gschwornige usgloost worde. Die häi sich an d Gsetz und d Beschlüss vo dr Versammlig und vom Root müesse halte und grächt und unbardeijisch entschäide (Heliasteiid). S Gricht isch woorschinlig im Freie zämmechoo, für d Usfüerig und d Verwaltig het s Grichtsbeamti gee. Sit öbbe 450 v. d. Z. het mä jedes Joor 6000 Gschwornigi (heliastai) us de männlige Bürger usgloost. Si häi mindestens müesse drissgi si und häi e Loon überchoo, und zämme häi si s Volksgricht bildet. Bi de wichdige Brozäss het s nid immer gliich vil Gschwornigi ghaa. Es si mindestens 201 gsi, aber au 501 oder 1501 und in bsundrigs wichdige Fäll alli 6000. Zerst het s Gricht gloost, was alli Bardeije z sääge häi und denn het s s Urdäil in ere ghäime Abstimmig und ooni Debatte gfellt.
Kerlaz
Geografi
Kerlaz lyt an dr Bucht vu Douarnenez am Atlantik, 16 km vu Quimper un 37 km vu Brest uf ere Hechi zwische 2 m un 137 m iber Normalnull.
Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne
Henri de la Tour d'Auvergne-Bouillon, vicomte de Turenne, allsits bekannt unt´r´m Nàmme Turenne (* 11. Septemb´r 1611 z Sedan; † 27. Juli 1675 z Sasbach), franzeesch´r Armeefihr´r unt´r´m Louis XIII un Kardinal Richelieu un´m "Sunnekünni" Louis XIV (Ludwig de Vierzehnt), 1643 züem maréchal de France ernannt.
Kerlaz
Gschicht
Kerlaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1518 as Oppidum occisionis (1653 Kerlaz, 1670 Kerlas).
Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne
Uf d'Walt ko em Schloß vun Sedan en e (protestantisch!) Familli üss de hoh Aristokratie, trett´r unt´r´m Influß vun Jacques Bossuet un´m Druck vum Künnijstum züem Katholizismus eww´r un stiegt uff bis züe de heechschti Ehre. Em Drissigjohrig Kriej het´r teilg´numme an d´Schlachte vun Friburi (1644) un Alerheim (1645).
Kerlaz
Verwaltig
vu Kerlaz isch. Kerlaz ghert zum Kommunalverband.
Antikes Griechenland
Dr Ionisch Ufstand, d Perserchrieg und d Entwigglig vo Athen zur Demokratii
Dr Ionisch Ufstand (öbbe 500–494 v. d. Z.) vo de chläiasiatische und züprische Grieche, wo sit Joorzäänt under dr persische Oberherschaft gstande si, gege s Riich vo de Achämenide het Athen nume halbhärzig understützt. Dr persisch Groossköönig Dareios I. het das aber äinewääg as Usreed brucht, won er sis Riich gege Weste het welle vergröössere und het vom ene „Vergältigsfäldzug“ greedet. Mit däm Fäldzug häi für Griecheland d Perserchrieg aagfange. Dr Herodot, wo vilmol as Vater vo dr Gschichtsschriibig bezäichnet wird, het vil über dä Chrieg gschriibe.
Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne
1675 folgt´r sinem alt Gejespiel´r Montecuccoli eww´r d´ Rhin. Zwei Monet lang beluure sich de zwei Heerfihr´r met ihri Armee bis am 27. Juli Turenne, als´r gràd maant, de Gegner an de gued Stell ze han, um attackiire ze kenne, an de Schlacht vun Sasbach e Köjel kriejt vum e eeschtrichisch Füsiliir.
Kerlaz
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Kerlaz ghert zem Bretonisch.
Antikes Griechenland
Dr Ionisch Ufstand, d Perserchrieg und d Entwigglig vo Athen zur Demokratii
Athen het im Joor 490 bi Marathon e Schlacht gwunne, aber zää Joor spööter isch s zum ene zwäite persische Fäldzug gege Griecheland cho, wo im Dareios si Soon Xerxes I. 481 v. d. Z. gläitet het. D Grieche häi denn dr Hellenebund gründet, wo Sparta, Athen und meereri anderi Poleis drzueghöört häi, aber nid alli. Es het sogar sonigi gee, wo sich lieber de Perser underworfe hätte. Noch dr Schlacht bi de Thermopyle isch s 480 v. d. Z. bi Salamis zur Entschäidigsschlacht choo. D Grieche under em Themistokles häi die persischi Flotte vernichdet, wo sterker gsi isch as iiri äigeni. Im Joor druf isch die persischi Armee in dr Schlacht vo Plataia gschlaage worde. 478 v. d. Z. häi d Grieche aagfange Ionie z eroobere. Sparta het bi dr Verdäidigung vo Grieche so wit ewägg nid welle mitmache, und Athen het d Füerigsrolle übernoo und 478/477 v. d. Z. dr Attisch Seebund gründet.
Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne
D´Stell wo´r g´schtorwe ésch, ésch noochher vum Bischof Rohan vun Strosburi köift un wie e diplomàtisch extrterritorial Gebiet b´hàndelt wore. M´r het e Monument druff beböjt, wo vor e paar Johr in e ditsch-frànzeesch Frédesmàhl umg´wàndelt wore ésch.
Antikes Griechenland
Dr Ionisch Ufstand, d Perserchrieg und d Entwigglig vo Athen zur Demokratii
Die attischi Demokratii isch uf dr Grundlaag vo de Reforme vom Solon und vom Kleisthenes und dr Seeherrschaft vo Athen in dr Egeis in dr Middi vom 5. Joorhundert v. d. Z. entstande under dr Läitig vom Perikles. Dr Historiker Thukydides verzellt, wi sich in dere Zit d Riwalidäät zwüsche dr Seemacht Athen und dr Landmacht Sparta entwigglet het, schliesslig zum Peloponnesische Chrieg gfüert het.
Athen zur Zit vo dr Attische Demokratii
Wäärend Thebe in Böozie d Hegemonii über die andere böotische Gmäinde übernoo het, het z Athen dr Perikles en äänlig aggressivi Politik bedriibe. Dr Seebund isch denn scho lang en Instrumänt vo Athen gsi, zum sini äigene Inträsse z verfolge, und het sich mee und mee zum attische Riich entwigglet. 460–457 v. d. Z. si die sogenannte Lange Muure baut worde, wo Athen mit em Haafe Piräus verbunde häi und us Athen e Festig gmacht häi, wo mä braktisch nit het chönne eroobere. D Stadt het sich uf d Finanzmiddel vom Bund chönne stütze, wo sis Gäld vo de Bundesgenosse braktisch as Dribut iidriibe het. Mit däm Gäld häi d Athener iiri Akropolis usbaut und sä zum representative Zentrum vo dr nöije Groossmacht gmacht, wo kulturell zur „Schuel vo Griecheland“ worde isch.
Athen het sich vo dr Middi vom 5. Joorhundert aa au zum gäistige Magnet und kulturelle Zentrum vo Griecheland entwigglet. D Sofiste si mit iire Leere choo, zum d paideia iizfüere, und d Filosofie vom ene Sokrates, eme Platon und eme Aristoteles häi Schuel gmacht. Im 5. Joorhundert si d Dragödie vom Aischylos, Sophokles und Euripides entstande, und denn au d Komödie vom Aristophanes. Vom groosse Bildhauer Phidias, wo s Baubrogramm uf dr Akropolis gläitet het, wäiss mä, ass er lengeri Zit z Athen gläbt het, was für si Kolleeg Polyklet oder für e berüemt Arzt Hippokrates nid sicher isch. Im 4. Joorhundert het dr Redner Demosthenes erfolglos gege die waggsendi makedonischi Vorherschaft Politik gmacht und isch bis in d Zit vom Cicero en unerräichts rhetorischs Vorbild bliibe.
Die Attischi Demokratii het zwar alle Vollbürger ünabhängig vo iirem Vermööge s Rächt gee, in dr Politik mitzbestimme und daas wääred fast anderthalb Joorhundert, het aber alli andere Erwaggsene, d Fraue und d Sklave vollständig usgschlosse, au wenn si wirtschaftlig e wichdigi Rolle gspiilt häi. Die diräkti Demokratii het au kä Schutz gee vor Uswüggs in dr Machtpolitik gege Usse. Mä cha sä in vile Hiisischte nume bedingt mit dr modärne representative Demokratii mit iirer Gwaltedäilig vergliiche.
D Machtkämpf zwüsche de Perserchrieg und em Peloponnesische Chrieg
Noch de Perserchrieg het Athen as Hegemon im Attische Seebund im östlige Middelmeerruum witer gege s Perserriich kämpft. Es het schliesslig sogar en antipersische Ufstand in Egüpte understützt. D Athener häi aber noch ere Niiderlaag mit vile Verlust gleert, wo d Gränze vo iirer Macht und iire Mööglikäite ligge. 449 v. d. Z. sig s zum Kalliasfriide cho, aber es git Zwiifel an däm sinere Historizideet.
In Süditalie und uf Sizilie häi sich underdesse d Westgrieche, wo sit dr groosse Kolonisazioon dört gläbt häi, gege d Etrusker und s mächdige Karthago müesse weere. In dr Schlacht vo Kyme 474 v. d. Z. häi si d Etrusker vernichdend gschlaage. Uf Sizilie isch dr Komflikt mit Karthago witergange, au wo d Karthager 480 v. d. Z. bi Himera gschlaage worde si. In e Hufe Poleis häi sich au denn no Tyranne chönne an dr Macht halte, wie zum Bischbil dr Gelon, wo e Zit lang as dr mächdigsti Maa in dr griechische Wält gulte het.
Zwüsche Athen und Sparta isch s 460–446 v. d. Z. zum Erste Peloponnesische Chrieg cho. Dr Grund isch gsi, ass Megara us dr spartanische Allianz usdrätte isch und zu Athen übergange isch. Wäärend dr athenische Flottenexpedizion uf Egüpte (460–454 v. d. Z.) isch im Joor 457 Athen in dr Schlacht vo Tanagra vo de Spartaner gschlaage worde, aber denn isch Aigina, wo zwar geografisch nooch zu Piräus gsi isch aber politisch zum Peloponnesische Bund ghöört het, zwunge worde im Attische Seebund bizdräte. Käini vo de bäide griechische Groossmächt häi dr Chrieg für sich chönne entschäide, und dorum isch s 446 v. d. Z. zum e drissigjöörige Friide zwüsche Athen und Sparta cho, aber die latänte Spannige häi witer bestande.
Dr Peloponnesisch Chrieg
Korinth het mit Korkyra e Strit aagfagge, wil sich Athen im Bürgerchrieg z Epidamnos iigmischt het, Athen het vor eme korinthische Angaaschemänt im Norde Angst überchoo. Denn het s au no e Komflikt mit Megara, wo mit Sparta verbündet gsi isch, gee und drzue isch no cho, ass au Sparta Angst ghaa het, ass d Macht vo Athen no mee chönnt waggse. Das si d Usgangsbedingige gsi für e Peloponnesisch Chrieg, wo mit Unterbrächige vo 431 bis 404 v. d. Z. duurt het. Dr Thukydides het in sim berüemte Gschichtswärk usfüerlig brichdet, was bis zum Joor 411 v. d. Z. bassiert isch, und dr Xenofon het mit de Hellenika d Gschicht vom Chrieg fertig verzelt.
432 v. d. Z. häi Megara und Korinth Sparta en Ultimatum gstellt, ass es müess iigrife, aber dr Chrieg het eender umblaant aagfange, wo d Thebaner. wo mit Sparta verbündet gsi si, d Stadt Plataiai überfalle häi. Sparta isch 431 in Attika iigfalle, aber dr Perikles het d Bevölkerig in dr Schutz vo de Lange Muure zruggzoge. Gliichzitig het die athenischi Flotte dr Peloponnes afo usblündere. Dr Perikles het ghofft, ass sich dr Gegner wurd erschöpfe, wäärend d Spartaner jedes Joor in Attika iigfalle si.
Noch em Dood vom Perikles 429 v. d. Z. isch e nöiji Generazioon vo Politiker ans Rueder choo. Dr Kleon isch für en aggressivi Politik Sparta gegenüber gstande, dr Nikias hingege für e maassvolleri. 425 het s usgsee wie wenn Sparta, wo meereri vo sine Bürger gfangegnoo worde si, barat sig, Friide z mache, aber dr Kleon het nid welle. D Spartaner si denn under em Brasidas 424 v. d. Z. in Thrakie iimarschiert und und häi eso d Versorgig vo Athen mit Gedräid bedroot. 421 isch dr Nikiasfriide abgschlosse worde. Sparta het aber witer sini Erzriwalin Argos bekämpft, wäärend Athen under em Iifluss vom Alkibiades e Fäldzuug in Sizilie gmacht het (415–413 v. d. Z.). Die Expedizioon isch e Desaster für d Athener gsi. Si häi Syrakus nid chönne eroobere, und die athenischi Flotte und Armee si vernichdet worde, wäärend in Griecheland dr Alkibiades zu de Spartaner überglofe isch und die zun ere nöije Taktik gege Athen überreedet het. D Spartaner häi z Dekeleia e permanänte Stützpunggt iigrichdet und häi d Understützig vo de Perser überchoo. Mit deren iirem Gold het Sparta e läistigsstarki Flotte ufbaut. Wil Athen d Mitgliider vom Seebund wie Kolonie behandlet het, si immer mee von ene vom Attische Seebund abgfalle. D Athener häi die Abgfallene welle bestroofe und häi im Lauf vom Chrieg immer mee Gröiel und Übergriff begange, wie zum Bischbil d Versklavig vo dr chliine Insle Melos, wie s dr Thukydides im Melierdialog beschribt. Athen het au d Demokratii noch iirem Muster im Seebund verbräitet, zum iiri Herrschaft z stabilisiere und as Middel zum iiri politische Ziil z verwirklige. Im Joor 411 het s in Athen sälber denn en oligarchische Verfassigsumsturz gee, wo aber scho im Joor druf mit dr Hilf vom Alkibiades, wo wider zu Athen übergloffe isch, rückgängig gmacht worde isch.
Die nöiji Flotte vo Sparta under em Lysander het immer no dr Lääbensnärv vo Athen bedroot. 406 häi d Athener no bi de Arginuse gwunne, aber 405 isch iiri Flotte in dr Schlacht vo Aigospotamoi gschlaage worde. Athen het 404 v. d. Z. vor Sparta kapituliert, isch aber nit zerstört worde, wil Sparta am ene Gliichgwicht vo de Chreft intressiert gsi isch. Korinth und Theebe häi s Gfüül ghaa, ass Sparta si betrooge het, und häi e nöiji Politik afo verfolge, wo vor allem gege Sparta grichdet gsi isch.
Dr Ufstiig vo Thebe und si Kampf mit Sparta um d Hegemonii
Dr Allgemäin Friide, Koine Eirene, het uf em Brinzip vo dr Autonomii und dr Gliichberächtigung basiert und het in de Joor druf e starki politischi Wirkig ghaa und isch näben em Panhellenismus dr bräägendi politischi Gedanke in deere Zit gsi. Am Schluss het aber au die Friidensidee sich nid duuregsetzt, wil s e starki Hegemonialmacht brucht hätti für daas. Dr Köönigsfriide wird von e baar Forscher as die ersti Verwirkligung von ere Koine Eirene aagluegt.
Am Aafang het Sparta no dr Köönigsfriide welle duuresetze, zum si äigeni Posizion z verdäidige, isch aber immer mee in d Defensive choo. Athen het sich vo dr Niiderlaag im Peloponnesische Chrieg no di noo erholt und het 378/77 v. d. Z. dr Attisch Seebund nöi gründet, allerdings isch er chliiner gsi und d Vormachtstellig vo Athen nid so usbrägt. Sparta wie au Athen häi sich Sorge gmacht, wil d Macht vo Theebe immer mee gwaggse isch und häi brobiert, dr Iifluss vo Theebe chli z halte. Doch 371 v. d. Z. isch s zur Schlacht vo Leuktra cho, wo d Thebaner die spartanischi Armee in ere offene Fäldschlacht vernichtend gschlaage häi. Das het s ändgültige Ändi vo dr spartanische Hegemonii bedütet. Aber scho e baar Joor spööter isch s au mit dr Macht vo Theebe ume gsi, wo dr wichdigst thebanischi Strateeg, dr Epameinondas, 362 v. d. Z. gfalle isch. Sparta het in dere Zit Messenie verloore, het die innere Reforme wo nöötig gsi weere nid chönne usfüere und isch zun ere zwäitrangige Macht abgstiige.
Uf Sizilie isch in dere Zit die riichi Polis Syrakus ufblüeit und und het under em Dionysios I. d Stellig von ere Hegemonialmacht iignoo. Im Lauf vom 4. Joorhundert isch Syrakus aber vo schweere Bürgerchrieg usenandergrisse worde. Die sizilische Grieche häi sich au, wie scho sit em früeje 5. Joorhundert, witer mit Karthago müesse usenandersetze und es het sich e Gliichgwicht zwüsche de zwäi Laager uusebildet.
Überhaupt isch s s Dritte Griecheland gsi, d Randgebiet äwägg vo Athen und Sparta wie Böozie mit Theebe, Thessalie, Korinth, Megara und Sizilie, wo sich am beste vom Chrieg erholt häi und mit Handel riich worde si.
Dr Ufstiig vo Makedonie
Im Norde vo Griecheland isch 359 v. d. Z. dr Philipp II. Köönig vo Makedonie worde und dä het d Kämpf um d Vormacht under de griechische Poleis usgnützt, zum Griecheland under d Chnutte vo Makedonie z bringe. Er het s fertigbrocht, die aadlige Familie sterker an s Köönigshuus z binde und het e stehendi brofessionelli Armee ufgstellt. Eso isch Makedonie zur füerende Milidäärmacht in Griecheland worde. In de 350er Joor het er gege d Foker kämpft und het 352 v. d. Z. d Vorherschaft in Thessalie übernoo. 343 isch d Erooberig vo Thrakie cho mit dä Goldbärgwärk dört. D Athener häi die expansivi Politik vom Philipp as ärnsthafti Bedrohig afo gsee. Vor allem dr Demosthenes het sä welle drvo überzüüge, ass dr Philipp si well underwärfe, het aber zerst mit däm käi Erfolg ghaa. 340 v. d. Z. het sich doch no e Verdäidigungsbündnis bildet, aber si Armee isch 338 bi Chaironeia vom Philipp gschlaage worde. Dä het im Joor druf dr Korinthisch Bund gründet, het sich zum Hegemon lo ernenne und isch dr de facto Herrscher vo Griecheland worde. Er het Blään gha für e Fäldzuug gege Persie, isch aber nid drzue choo, si z uszfüere: 336 v. d. Z. isch er umbrocht worde.
Si Soon Alexander, wo men em spööter dr Groossi gsäit het, het die eergizige Blään vom Philipp denn umgsetzt: Er het die ufständische griechische Stedt in d Chnöi zwunge und Theebe zerstöört. Mit sim legendäre Alexanderzug (vo 334 v. d. Z. aa) het er denn de Grieche s Door zun ere nöije Wält ufdoo: Er het die persische Armeä besigt und isch bis uf Indie vorgstoosse.
Griecheland in dr hellenistische Zit (336–30 v. d. Z.)
Griecheland isch s Schlachtfäld vo de hellenistische Groossmächt bliibe. Vor allem d Antigonide häi brobiert, die alti makedonischi Hegemonii z ernöijere. Noch em Dood vom Alexander het au Athen no äinisch brobiert, e Macht z wärde, was d Makedonier im Lamische Chrieg (323–322 v. d. Z.) aber verhinderet häi. D Poleis si as Machtfaktore verschwunde und die griechische Bundesstaate häi iiri Rolle übernoo. Die bäide wichdigste si dr Aitolisch Bund und dr Achaiisch Bund gsi. In kultureller Hiisicht het sich dr Schwerpunkt mee in dr Oste verlaageret, wo vor allem Alexandria in Egüpte und Pergamon in Chläiasie e bedütendi Rolle gspiilt häi.
Wäge de Kämpf zwüsche de griechische Chläi- und Middelmächt underenander und mit und gege Makedonie het s Römische Riich sich chönne iimische und het gegen e Philipp V. vo Makedonie Chrieg gmacht. Im Zwäite Makedonisch-Römische Chrieg (200–197 v. d. Z.) isch Makedonie vernichdend gschlaage worde. 196 v. d. Z. het dr römisch General Titus Quinctius Flamininus d Freihäit vo Griecheland verkündet, aber Rom isch d Protektoratsmacht worde. Wil d Laag witer instabil gsi isch, het Rom immer wider iigrife. Noch dr Schlacht vo Pydna 168 v. d. Z. isch Makedonie, wo under em Köönig Perseus no äinisch brobiert het, si alti Hegemonialstellig in Griecheland vo de Römer zruggzeroobere, as Machtfaktor usgschaltet gsi. Rom het vo denn aa in allem mitgreedet, wo in Griecheland bassiert isch. Schliesslig isch Korinth zerstöört worde und denn isch us Griecheland e römische Browinz worde, 146 v. d. Z. as „Macedonia“, 27 v. d. Z. as „Achaea“.
Däil vom Römische Riich bis zum Ändi vo dr Antike
Die politischi Gschicht vom unabhängige Griecheland isch spöötistens 146 v. d. Z. für fast zwäi Joorduusig ume gsi; erst im 19. Joorhundert isch s Land wider en äigene Staat worde. Die griechischi Kultur het aber im Raame vom Römische Riich witergläbt und vom 2. Joorhundert vor dr Zitewändi aa au die römischi Zivilisazioon immer mee beiiflusst. Wirtschaftlig isch s im Land wäärend dr Pax Romana, dr lange Friidenszit in de ersten bäide Joorhundert n. d. Z., wo nume sälte gstöört worde isch, guet gange. Dr Kaiser Nero (54–68 n. d. Z.) isch e groosse Filhellen gsi und het Griecheland e Hufe Briwilegie gee, wo denn sini Noochfolger aber wider zrugggnoo häi. Au dr Kaiser Hadrian het Hellas gförderet, vor allem Athen. Griechisch isch d lingua franca im ganze östlige Middelmeerruum bliibe, und bis in d Spootantike isch s für die römische Elite au im Weste fast sälbstverständlig gsi, ass mä näben em Latiinische au Griechisch beherrscht het. Die klassischi griechischi Bildig (paideia) isch mindestens in dr östlige Helfti vom Riich au noch em Siig vom Christedum no lang lääbig bliibe.
Die sogenannti Riichskriise vom 3. Joorhundert noch dr Zitewändi het denn au Griecheland betroffe, und es het bsundrigs in de 260er Joor vil under de Iifäll vo Barbare glidde. Es het sich aber wider äinigermaasse chönne erhoole und het mit em Nöiplatonismus die letschti bedütendi filosofischi Ströömig vo dr Antike vürebrocht. Vor allem Athen isch bis ins 6. Joorhundert e bedütends Zentrum vo dr antike Bildig bliibe. Vo öbbe 580 aa si denn slawischi Völker in die oströmische Balkanbrowinze iidrunge; um 650 si in Griecheland bis zum Peloponnes e groosse Däil vo de Iiwooner Slawe gsi und erst im Middelalter isch s Land wider zrugg zum griechischsproochige Byzantinische Riich choo. In Byzanz häi die griechischi Sprooch und s griechische Dängge no wäärend Joorhunderte witergläbt, au wenn si vom Christedum nöi gformt worde si.
D Eroberig vo de römische Oriäntbrowinze dur die islamische Araber (vo 636 aa) bedüte s Ändi vo dr Antike, wil Egüpte und Sürie vo denn aa nüme zum griechische Sprooch- und Kulturruum ghöört häi: 698 isch im ganze Riich vo de Kalife die griechischi Amtssprooch mit em Arabische ersetzt worde. D Eroberer si aber offe gsi für vili Errungeschafte vo dr griechische Zivilisazion und nit wenig isch dur d Araber für d Noochwält bewaart und schliesslig über Sizilie und Spanie wider em Oobeland vermiddlet worde.
Litratuur
(Grundlegende Einführung; dort auch weitere Angaben.) (Aufsatzsammlung mit Beiträgen von U. Walter, P. J. Rhodes, K.-W. Welwei, P. Funke, K. Brodersen u. a.) (Beinhaltet die Bände Das frühe Griechenland [Murray], Das klassische Griechenland [Davies] und Die hellenistische Welt [Walbank] (Knappe, problemorientierte Darstellung mit Forschungsteil und umfassender Bibliographie.)
Sambesi
Dr Sambesi, dr Grooss Fluss in dr Schbrooch vo de Tonga, isch dr gröschd Fluss im südlige Afrika. Er isch 2660 km lang. Si Quelle isch im öschdlige Angola in erä Höchi vo 1200 m. In dr Nöchi vo dr Hauptschdadt vo dr Südbrovinz vo Sambia, Livingstone bildet er d Victoriafäll. Bi Chinde fliesst er in dr Indisch Ozean. Er wird vom Kariba und vom Cahora Damm gschdaut, das si zwei vo de gröschde hydroelektrische Brojekt in Afrika. Sächs Schdaate si bedeiligt an dr Nutzig vom Flusswasser und hai ä Reihe vo internationale Abkomme abgschlosse drüber.
Verchehr
Dr Sambesi isch für grösseri Schiff nit befahrbar. Bi dr Mündig isch er nit sehr dief und het vili Sandbänk, wiiter obe het s Wasserfäll und Katarakt. Deil vom Fluss und d Schdauseä chönne mit Flussdampfer befahre wärde. Es git vier wichdigi Brugge für zum dr Sambesi z überquere. Die oberschdi isch d Brugg bi de Viktoria-Fäll, wo Schdroosse-, Zug- und Fuessvercher zwüsche Simbabwe und Sambia möglig macht. Dr Schdaudamm vo Kariba und a Brugg bi dr Schdadt Chrundu z Simbabwe diene em Schdroossevercher. Die vierti isch d Zug- und Schdroossebrugg zwüsche Mutarara und Vila de Sena z Mosambik. An andere Schdelle benutzt mä Fähriboot.
Die hydroeletrische Brojekt
Es het zwei Schdaudämm am Sambesi. Dr oberi isch bi Kariba z Simbabwe, öbbe dreihundert Kilometer underhalb vo de Viktoria-Fäll. Es isch ä Damm us Beton, 140 Meter hoch und öbbe 600 Meter wiit zwüsche Simbabwe und Sambia. Er broduziert ä groosse Deil vo dr Elektrizitet vo de beide Länder. Dr Schdausee het ä Flechi vo öbbe 5.000 km², isch isch 280 km lang und bis zu 32 km breit. Drei Hafeschdedtli si an sine Ufer entschdande und d Gegend wird für ä Turismus entwigglet.
Dr Cahora Bassa-See isch hinder em Damm in dr Cahora Bassa Schlucht entschdande, öbbe 120 km nordweschdlig vo Tete z Mosambik. Dr Damm isch meh as 180 m hoch und 300 m wiit. Er broduziert Schdrom und s Wasser wird uf s Land bumbt für zum s z bewässere.
Pflanzen- und Dierwält
Am Underlauf vom Sambesi waggse immergrüeni Urwälder mit Palme und Mangrove. Wiiter ufwärts fliesst dr Fluss dur Savanna, wo Graas und Laubbäum waggse, und offnigs Buschland mit Palme. Im Schwemmland findet mä Mopanwälder. D Baikiaeawälder, wo s wärtvolle Teakholz liifere, wärde zimli unkontrolliert abgholzt und mit Graasland ersetzt. Au Ebeholz findet mä nooch zum Fluss.
D Viktoria-Fäll si für vili Fischarte ä Gränze. Dr Diigersalmler, ä Salmart, und d Brasse wärde aber überall gfunde. D Chrokodil git s überall, vor allem aber an Schdelle, wo dr Fluss langsam fliesst. D Flusspfärd findet mä am Ober- und Underlauf.
Im Iizugsgebiet vom Sambesi läbe no vili Dierarte: Elefante, Büffel, Antilope wie d Eland, dr Kudu, Impala, Duiker und vili anderi, Wärze- und Buschsäu. Leue findet mä a chlii am ganze Flusslauf noh, vor allem aber im Victoria Falls National Park z Simbabwe, Leopard git s überall, aber d Gepard si sälte. Affe und Paviane finde sich überall in dr ganze Regiom.
Hohenzollern-Sigmaringen
Hauezollre-Semmerenga (dt. Hohenzollern-Sigmaringen) isch di schwebisch, kadolisch blibe Linie vu dr Hauzollre, eme alte dytsche Hochadelgschlächt, un glychzytig dr Name vu dr Land, wu si driber gherrscht ghaa hän, dr Grofschaft Hauezollre-Semmerenga, wu 1623 zum Firschtedum Hauezollre-Semmerenga ghobe woren isch un wu s bis 1849 gee het. Hite fiere d Familiemitglider dr Name ohni dr Zuesatz „Sigmaringen“. En andere, hite uusgstorbe Familiezwyg vu dr schwebische Hauezollre het bis anne 1849 s Firschtedum Hauezollre-Hächenga regiert.
Geografy
Hauezollre-Semmerenga isch syter anne 1634 us dr beede vun enander drännt glägene Landesdail Semmerenga un Hoegerloch bstande, 1802 isch no d Herrschaft Glatt am oberen Necker derzuechuu, wu vorhär em Chloschter Muri ghert het, 1806, näbe andere Biet, s Biet um Rengenga, Salmedenga un Melechena as Exklave, wu vorhär zue dr Herrschaft Drochtelfenga ghert het, mit ere Gsamtflechi vu 906 km². Drännt gsii sin di drei Biet vum Firschtedum Hauezollre-Hächenga. Au zum Firschtedum hän di achte Exklave Dala, Diergarta, Igelswies, Dautäbronn, Mihlhausa, Langenenslenga, Bäredal un Achberg-Esseratsweiler ghert. Nochberländer sin im Nordoschte Wittebärg un im Sidweschte Bade gsii.
Dr nordweschtli Landesdail, s Biet um Hoegerloch, wu zytwys as Hauezollre-Hoegerloch sälbschtändig gsii isch, lyt in dr Hauptsach uf ere Schichtstaplfe vum Muschelchalch, wu dr Schwebische Alb vorglageret isch Des Biet wird vum Necker un syne Näbefliss Glatt, Eyach un Starzel entwässeret.
S Biet um Semmerenga lyt uf dr Schwebische Alb un uf em sidli vorglagerete Molassebiet. D Donau fließt vu Wescht no Oscht dur s Biet, Näbefliss sin do d Schmeie, d Lauchert un d Ablach.
Gschicht
D Grofe vu Zollre cha mer syt em 11. Jorhundert sicher noowyse. E Abstammig vum schwebische Gschlächt vu dr Burchardinger isch im alte Schriftdum vylmol vermuetet wore, mer cha s aber nit belege. Aafangs 13. Jorhundert het si s Gschlächt in e schwebischi un e fränkischi Linie deännt. Di fränkisch Linie, wu d Burggrofschaft Nürnberg ghaa het, isch speter zue Churfirschte vu Brandeburg ghobe wore. Hauezollre-Semmerenga het bis anne 1808 zum Schwebische Rychskrais zellt.
Dr Karl I. Grof vu Hauezollre isch Rychs-Erbchämmerer gsii un isch speter no Rychshofrots-Bresidänt wore. Är het anne 1534 vum Erzherzog Ferdinand d Grofschafte Semmerenga un Verenga as Lääche vu Eschtrych iberchuu. Anne 1576 het si di schwebisch Linie vu dr Hauezollre ufdailt in Hauezollre-Hächenga, Hauezollre-Semmerenga un Hauezollre-Hoegerloch ufdalit. 1623 sin d Hächenger un d Semmerenger Linie in Rychsfirschtestand ghobe wore, nit aber d Hoegerlocher Linie, wel mer d Verbindig zue dr boode andere Linie as nit standesgmäß aagluegt het. Si isch scho anne 1634 wider uusstorbe. D Linie Hächenge isch anne 1869 au uusgstorbe, derwylscht s d Familie Hauezollre-Semmerenga bis hite git.
D Firschti Amalie Zephyrine het aafangs 19. Jorhundert d Mediatisierig dur dr Napoleon chenne verhindere. Anne 1806 het där dr Rhybund gschaffe un dodermit s Hailig Remisch Rych ändgiltig ussenanderghaue. Dr baide hauezollersche Firschtehyser Semmerenga un Hächenga isch s glunge, iri Suweränidet z erhalte un Semmerenga het s Herrschaftsbiet derzue au dytli chenne uusböue. S Firschtedum Semmerenga het 1806 d Bsitzige vu dr Chlschter Habsthal un Wald kriegt un die vu dr Dytschordesherrschafte Achberg un Hauefels. Derzue het s Suweränidet iber di Firschtli Firschtebärgische Herrschafte Jungnau un Frohstette, di Thurn un Taxissche Herrschafte Oschtrach un Stroßberg un iber d Spethschi Herrschaft z Gammerdenga un Hettenga.
Zum 8. April 1850 isch Hauezollre-Semmerenga Dail vu Preuße wore. Di baide Firschtedimer sin zämegfiert wore un hän as Regierigsbezirk Semmerenga di Hauezollersche Land bildet. In dr franzesische Bsatzigszyt noch em Zweete Wältchrieg isch s Land Wirttebärg-Hauezollre mit dr Hauptstadt Dibenga entstande, wu s ehmolig Firschtedum derzue ghert het. Mit dr Bildig vum Sidweschtstaat isch Hauezollre schließli in Bade-Wirttebärg ufgange.
D Familie Hauezollre-Semmerenga het au no dr preußische Ibernahm e wichtigi Roll gspilt. Em eltschte Suhn vum Karl Anton vu Hauezollre-Semmerenga Leopold isch 1870 d Ibernahm vum spanische Droon abote wore, des isch dr Aaloss zum Dytsch-Franzesische Chrieg wore. Sy Brueder isch as Karl I. Chenig vu Rumänie wore un het d Dinaschty grindet, wu vu 1866 bis 1947 dert gherrscht het. Iri Schweschter Stephanie Chenigi vu Portugal wore.
Bis hite gheren em Firschtehuus s Schloss Semmerenga, e Drittel vu dr Burg Hauezollre, s Schloss Umkirch, s Jagdschloss Josefslust un s Schloss Grauchewis; eme Sytenascht vu dr Familie ghert d Burg Namedy. Zu dr Unternämesgruppe Firscht vu Hauezollre mit Sitz z Semmerenga ghert d Zollern GmbH und Co. KG, ain vu dr greschte Arbetgeber im Landkrais Semmerenga. Anne 2015 hän bi dr Zollern wältwyt rund 3000 Mitarbaiter*ne in 22 Wärch un Niderlossige gschafft. Em derzytige Schef vum Huus, em Karl Friedrichg, gheren as ellainige Gsellschafter un Vorsitzer vum By<rot vu dr Prinz von Hohenzollern Capital GmbH & Co. KG derzue au verschideni Unternämesbedailigunge.
Verwaltig un Bevelkerig
S Firschtedum Hauezollre-Semmerenga isch in verschideni hauezollerschi Oberämter glideret gsii. Anne 1822 het s d Oberämter Semmerenga, Wald, Oschtrach, Stroßberg, Gammertenga un Hoegerloch gee un d Obervogteiämter Achberg, Hauefels, Jungnau un Drochtelfiega. Bim Ibergang an Preuße het s no d Oberämter Gammertenga, Oschtrach, Semmerenga, Drochtelfenga un Wald gee. Hauezollre-Semmerenga isch e rain ländli Biet gsii mit ere Bevelkerig, wu in dr Regle kadolisch gsii isch. Z Hoegerloch un z Dettesee het sjidischi Gmaine gee.
Chenig vu Rumänie (1866–1947)
Im Februar 1866 isch dr Brinz Karl Eitel Friedrich vu Hauezollre-Semmerenga (1866–1914), dr zweet Suhn vum Firscht Karl Anton vu Hauezollre-Semmerenga, uf Embfählig vum Napoleon III. un noch ere Volksabstimmig am 20. April 1866 zum Firsct vu Rumänie gwehlt wore. Är het am 15. Novämber 1869 d Brinzässi Elisabeth zu Wied (1843–1916) ghyrote. Wu Rumänie 1878 im Fride vu San Stefano unabhängig woren isch vum Osmanische Rych, isch dr Karl am 26. Merz 1881 zum Chenig vu Rumänie proklamiert wore. S ainzig Chind vum Carol un dr Elisabeth isch d Dochter Maria gsii, wu anne 1874 im Alter vu drei Johr gstorben isch. Noch em Dod vumn Chenig Carol am 10. Oktober 1914 isch sy Näffe Ferdinand I., e jingere Suhn vu sym Brueder Firscht Leopold vu Hauezollre, dr Noofolger as Chenig vu Rumänie wore. 1927 isch däm sy Suhn Chronbrinz Carol zum Dronverzicht zwunge wore un sy minderjehrige Suhn Mihai I. (Michael I., 1927–1930, 1940–1947) isch Chenig wore. Sy Vater isch aber anne 1930 doch no as Carol II. (Karl II., 1930–1940) uf dr Dron gstige. Är het bis zum 6. Septämber 1940 regiert, wu dr Michael I. wider zuem Chenig uusgruefe woren isch. Noch em Änd vum Zweete Wältchrieg het dr Michael as Staatsoberhaupt mit stark yygschränkte Befugnis wyterregiert, bis er am 30. Dezämber 1947 vu dr Rumänische Kommunistische Bartei zur Abdankig un zum Verloo vum Land zwunge woren isch. No Jorzehnt im Schwyzer Exil het dr Ex-Chenig noch em Sturz vum Ceaușescu-Regime anne 2001 uf Rumänie derfe retuurchehre un het fir si uns y Familie s Wohnrächt im Elisabeth-Palascht z Bukarest kriegt un au d Schlesser Săvârșin, Peleș un Pelișor zruggkriegt.
Altdorf SH
Geografii
Altdorf isch noch Barge s zweit nördlichschte Dorf vo dä Schwiz und hett de nördlichscht Rebberg vo dä Schwiiz. Viel Lüüt sägänd, Altdorf segi abglege, wa aber überhaupt nid stimmt. D Stadt Schaffhuuse chame i guetener viertel Stund erreiche, und au uf Singe z Dütschländ hettme au grad öbbe so lang.
Allgemeins
Z Altdorf, au vil Altdorf SH, wills immer wider verwechslet wird mit Altdorf UR (Uri), hett bitz meh wie 200 Iiwohner. Es liit im ehemolige Bezirk Reiat, gnauer gseit im undere Reiat. Im undere Reiat liit userdem no Opfertshofe, Bibere und Hofe. Im undere Reiat gits en feschte zämähalt, will die vier Gmeinde sind alli meh oder weniger glich gross, und machend rächt viel mitenand. Z. B. hettme e gmeinsami Schuel, e gmeinsami Badi, und au d Vereine bestönd meistens us Mitglieder vo allne vier Gmeinde.
Dialekt
Altdorf hett en eigene Dialekt, leider goht de aber länger je meh verlorä.
Do e paar Biispiel:
Affringues
Affringues isch e franzesische Gmeind mit Ywooner (Stang ) im Département Pas-de-Calais i dr Region Hauts-de-France.
D Gmeind ghört zum Kanton Lumbres im Arrondissement Saint-Omer. D Ywooner wärde Affringuois gnennt. D Sidlig wird um 1182 ume aus Hafferdinges u 1186 Harfrenges gnennt.
Geografii
D Nachbergmeinde vo Affringues si Seninghem im Nordweschte und Weschte, Bayenghem-lès-Seninghem im Norde, Lumbres im Nordoschte, Elnes im Oschte, Nielles-lès-Bléquin im Südweschte u Wismes im Süde u Südoschte.
Heraklius
Dr Heraklius isch e Gegepapscht anne 309 oder 310 gsii. Offiziälle Bischof vu Rom in sällere Zyt isch dr Eusebius gsii. Beedi sin vum Chaiser Maxentius uf Sizilie verbannt wore.
Mörel VS
Mörel (walliserdiitsch: Merel) isch bis zum 31. Dezember 2008 en politischi Gemeind vom Bezirk Östlich Raron im ditschsprachigu Teil vom Kanton Wallis iner Schwiz gsi. Uf de 1. Januar 2009 het Mörel mit Filet zer Gemeind Mörel-Filet fusioniert. Mörel isch en katholischi Pfarrgemeind vom Dekanat Brig.
Ortsnäme
Morgi (1203 urchundlich erwähnt) chänti schich vom gallischu morga oder vom germanischu mark (Grenze) härleitu und uf Mörel als Grenzland vo der Besidlig im oberschtu Tal vom d Rottu hiwisu.
Baudenkmäler
Z Zentrum bildut d römisch-katholisch Pfarrchircha St. Hilarius samt Beinhauskapälla St. Josef (1735) und Chirchhof. D Baugschicht vom Glogguturm geit bis ins 13. Jahrhunert zrug; är isch vermüetli der Räscht vora frieneru Chircha. Z Langhüs und der Chor isch ine Jahr 1527 bis 1547 im gotischen Stil neu erbuwt worde, z Innera und en Teil vo der Üssufassada vo der Chircha isch im 18. Jahrhunert barockisiert wordu. Die Pfarri Mörel isch sit jeher eiguständig.
Fusion mit Filet
Am 24. Februar 2008 isch inra Volksabstimmig z Zämmugah vo Mörel mit der flächumässig viil gresseru Nachbargemeind Filet bschlossu wordu. Z Filet erfolgt d Züestimmig mit 73 Prozent Ja-Stimme, z Mörel dergägu mit 93 Prozent Ja-Stimme. En Grund d uberwältigt Züestimmig z Mörel ligt dadri, dass ihri Ihwohner vo der Fusion profitierunt, da d Nettoverschuldig z Mörel bei rund 10'000 Franku pro Chopf ligt und schich mit der Fusion praktisch halbierunt. Fer Filet dergägu stigt d Pro-Chopf-Verschuldig vo rund 2'600 Franku uf ca. 5'700 Franku iner Fusionsgemeind.
Wolschheim
Wolsche (frz. Wolschheim, dt. Wolschheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wolsche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh.
Grosser Rat (Aargau)
De Gross Rot vom Kanton Aargau isch s Kantonsparlamänt (d Legislative) vom Kanton Aargau i de Schwiiz.
Gschicht
Bi dr Gründig vom Kanton Aargau ane 1803 isch au de Grossrot ygsetzt wurde. Das isch i der Mediazioonsakte so feschtgleit gsi, wo vo Paris aus der Schwiiz e neui Verfassig ggä het. Die isch am 10. Merze 1893 in Kraft trätte, ohne dass do drüber s Volch hält chönne-n abstimme.
Wolschheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Grosser Rat (Aargau)
Gschicht
Di nöi Verfassig vom Aargau, wo als Bestandteil vo de Mediazioonsakte erloo worden isch, het für d Wahl vom Grossroot es kompliziert Sischteem vorgsee. S aktive Wahlrächt händ d Manne vom Aargau gha, wo s Bürgerrächt im Kanton gha händ und wo verhürootet und zwänzg Joor alt oder nit verhürootet und drissg Joor alt gsi sind, aber nur die, wo nes bestimmts Vermöge gha händ. Wär Armeunderstützig pruucht hät, wär Handwärchsgsell gsi isch, Frömdi, wo im Kanton nur s Niderlassigsrächt gha händ, d Fraue und d Juude händ nit dörfe go wähle.
Wolschheim
Verwàltung
vun Wolsche ìsch. Wolsche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wolsche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Grosser Rat (Aargau)
Gschicht
Ane 1829 isch z Aarau s Grossrootsgebäu fertig gsi.
In de Legislaturperiode 2005–2009 het er zum erschte Mol numme no 140 Sitz gha, im Gägesatz zu de 200 Sitz vorher. Gwählt wird de Rot vo de schtimmberechtigte Aargauer für jewils 4 Johr. Di 11 Bezirk vom Kanton sin gliichzitig di 11 Wahlbezirk. Bi de Wahle am 8. März 2009 isch für d Sitzverteilig s erschti Mol s sognannt doppelt proportionale Zueteiligsverfahre (de «dopplet Pukelsheim») aagwändet worde, nachdem s Bundesgricht de vorherig Wahlmodus für ungültig erklärt gha het.
Wahlergäbnis sit em 1997
Bi de Wahle vo 1997 bis 2020 hend di aaträtende Partei und Gruppierige folgendi Sitzzahle und Stimmaateile erreichd: Ab em 2005 het de Grossi Rat nümm 200, sondern numme 140 Sitz.
Leitig
Dr Grossrot vom Aargau wird vom Grossrotspresidänt oder de Grossrotspresidäntin gleitet. Es git es Vizepräsidium 1 und es Vizepräsidium 2, wobi di jewilige Inhaber in de Regel jedes Johr ei Position fürre rütsche.
Lueg au:
Mitglider
Lischte vo de Mitgliider vom Grosse Rot vom Kanton Aargau:
Weblink
Grosser Rat uf ag.ch
São Tomé und Príncipe
Dr Inselstaat São Tomé und Príncipe, portugiesisch „São Tomé e Príncipe“ [], lit im Golf vo Guinea öbbe 200 km vor der Küschde vo Afrika westlig vor Äquatorialguinea und Gabun. Bis 1975 isch s ä Kolonii vo Portugal gsi und het am 12. Juli 1975 d Unabhängikeit übercho.
Bevölkerig
S Bevölkerigswaggstum lit bi öbbe drei Prozent, d Säuglings- und Chinderstärblikeit bi sechs bzw. 7,7 Prozent. D Läbenserwartig isch 64 Johr.
Näbe dr Amtsschbrooch Portugiisisch, wo au d Lingua Franca isch, wärde uf de Insle no verschiideni Kreolschbrooche gschwätzt, wo uf em Portugiisische und westlige Bantuschbrooche basiere: Saotomense (70.000), Principense (1.500) und Angolar (5.000).
Öbbe 80 % vo dr Bevölkerig si Katholike, 10% Protestante, Neuapostolischi und Animiste.
Ill
Ill isch dr Namme vu verschidene Flüss:
Ill isch de Name vo folgende Persone:
D Abchürzung ILL stoht fer:
Belagerung von Neuss
D Belagerig vo Neuss isch vom 29. Juli 1474 bis zum Ändi vom Mai 1475 gange. Si isch e zentrale Bestanddeil vo dr Kölner Stiftsfehde und de Burgunderchrieg gsi. Dr Ursprung isch in de Komflikt zwüschen em Erzbischof Ruprächt vo dr Pfalz und de Landständ vom Erzstift Köln gläge. Dr Karl dr Küehni, wo mit em Erzbischof verbündet gsi isch aber au eigeni Machtinträsse verfolgt het, het d Stadt belageret. Wäge däm het dr Kaiser Friedrich III. e Riichschrieg lo usrüefe. Noch dr Belagerig, wo fast e Johr duurt het und für beidi Site verlustriich gsi isch, hai sich dr Karl dr Küehni und siini Verbündete schliesslig vor de Riichsdruppe zruggzoge.
Roveredo GR
Roveredo (uf düütsch hät mer em früener au öpe Rofle oder Ruffle gsäit) isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmaind lyt in der Region Moesa und im undere Misox. S Dorf hät d Frakzioone und Wyyler Piazza, Beffeno, Carasole, San Giulio, San Fedele, Guerra, Tovedo, Ai Rogg, Rugno, Mont di Lanès und Laura.
Uf dr Nordsyte lyt die chlyni Alp Luc. Südlech vo Roveredo goot d Autobaan dur de San Fedele-Dunnel.