cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elfenbeinküste
1960 bis 1978: Konsolidierig vu dr Macht un „Ivorisch Wirtschaftswunder“
Di wirtschaftli Uusgangslag vum Land isch scho bi dr Uuabhängigkeit dytli besser gsi wie in dr ibrige Länder vum ehmolige Franzesisch-Weschtafrika. Dr Houphouët-Boigny het uf jedi Form vu wirtschaftlige Experimänt verzichtet go d Abhängigkeit vu franzesischem Kapital un Know-How verringere un au uf d Ersetzig vu dr franzesische Fachlyt dur Yyheimischi. S Land het zimliig Inveschtitione us em alte „Mueterland“ aazoge. Ändi vu dr sibzger Johr isch d Elfebeikischte dr grescht Kakaobroduzänt un dr drittgrescht Kaffeebroduzänt vu dr Wält gsi un e wichtige Exporteur vu Palmel, Bauwulle un Kokosnuss. In dr 1970er Johr het dr Staat in d Induschtrii inveschtiert un 1980 het s Land e fir afrikanischi Verhältnis wichtigi Läbesmittel-, Textil- un Chunschtdingerinduschtrii ghaa.
Schattesyte vu däm Entwickligsmodäll sin großi Entwickligsunterschid zwische dr Stzesdt im Ufschwung un dr verarmte ländlige Biet vor allem im Norde gsii. D Landflucht, wu dodrus entstanden isch, het e Aastig vu dr Arbetslosigkeit au in dr Stedt verursacht. Arbetslosebrotescht im Septämber 1969 z Abidjan hän zue massehafte Verhaftige vu Demonschtrante gfiert, wu unter anderem e breiteri „Ivorisierig“ vu Arbetsbletz gforderet ghaa hän, also d Ersetzig vu franzesische Experte in Wirtschaft un Verwaltig dur Yyheimischi. E wyter Konfliktfäld isch entstande zwische dr Yyheimische un dr hunderdöuserte vu uuqualifizierte Yywanderer vor allem us Obervolta (hite Burkina Faso). Die Arbetsmigration isch vu dr Regierig bewusst gferderet wore go dr große landwirtschaftlige Bedriib billigi Lyt z Verfiegig z stelle.
In dr 1970er Johr het dr Houphouët-Boigny e Verjingig vum bolitische Apparat durgfiert het aagfange d Uuzfrideheit im Land dur effetligi „Dialog“ ufzgryfe, wun er zem Byschpel 1974 mit 2000 Barteiarbeiter dischpetiert het. Subschtanziälli Reforme sin us däne „Dialog“ aber nit firigange. Stattdäm het er dr Kult um syy Person gferderet dur lengeri Reise dur s Land un indäm er wichtigi Bolitiker effetligkeitswirksam dr Korruption aagchlagt het.
1978 bis 1993: Wirtschaftskrise un verstockti Reforme, Änd vu dr Ära Felix Houphouët-Boigny
In dr spote 1970er Johr sin d Bryys fir Kakao un Kaffee yybroche, di beide Hauptexportprodukt vu dr Elfebeikischte. D Dalfahrt vu dr Bryys isch in dr 1980er Johr wytergange. Kaffee un Kakao sin bis dert au d Hauptyynahmequälle fir dr ivorisch Staat gsi, wu - au wäge verschidene Fählinveschtitione in dr Johr dervor – jetz e große Deil vu syyne (arg gsunkene) Yynahme fir dr Schuldedienscht het mieße ufwände. Di allgmeine Läbesbedingige vu dr Bevelkering sin all schlächter wore, d Arbetslosigkeit isch gstige.
Anne 1990 isch dr Staat braktisch bankrott gsi un het syyni Schuldezahlige an d Wältbank un dr IWF mieße yystelle un bi dr Uusgabe – des heißt Ghälter vu Aagstellte un Unterstitzigsleischtige fir Studänte – arg spare. S isch wider zue Demonschtratione un Forderige noch em Ruckdritt vum Houphouët-Boigny un ere ächte Demokratii chuu. D Regierig het erfolglos reagiert mit Verhaftige un Schuelschließige un het schließli im April d Sparmaßnahme mieße zruckneh un neji Barteie zueloo. Im Oktober 1990 het sich dr Houphouët-Boigny e letscht Mol bin ere Bresidäntewahl durgsetzt. Syy Gegespiler isch dr Laurent Gbagbo vu dr Front Populaire Ivoirien (FPI) gsi.
D Elfebeikischte isch wäg dr Schuldekrise zwunge gsi, sich em Diktat vu dr Wältbank z unterwärfe, also sognännti Strukturaabassigsmaßnahme durzfiere – näbe Brivatisierige höän d Bryys fir Gieter, wu bis dert subventioniert wore sin, mieße uffegsetzt wäre. An d Spitz vu dr Broteschtbewegig, wu derno 1992 wider ufgflammt isch, isch wider dr Oppositionsfierer Laurent Gbagbo gstande, wu doderno verhaftet woren isch.
1993 isch d Felix Houphouët-Boigny gstorbe.
1993 bis 1999: Bresidäntschaft vum Bédié un wirtschaftligi Erholig
D Noofolg vum Houphouët-Boigny het am 7. Dezämber 1993 verfassigsgmäß syy Stellverdrätter Henri Konan Bédié aadrätte. Dr Aafang vu syyre Regäntschaft isch gischtig gsi dur e dytligi Erholig vu dr Bryys fir Kaffee un Kakao, wu diräkt zuen ere allgmeine Erholig vu dr ivorische Wirtschaft gfiert het.
Dr Bédié het syy Macht dur d Grindig vu sognännte „Unterstitzigskomitee“ abgsicheret, wu nit Deil vu dr Strukture vu dr Regierigsbartei gsi sin un isch wenig demokratisch gege uuliebsami Journalischte oder uubotmäßigi Richter vorgange. S heißt, är soll sogar blant haa, wie syy Vorgänger in syym Heimetdorf e Basilika böue z loo. Syy meglige Konkurränt um s Bresidäntenamt, dr Alassane Ouattara, e ehmolige Verdröute vum Houphouët-Boigny, het er uusgschalte, indäm er in ere Wahlrächtsreform alli Lyt vum Bresidäntenamt uusgschlosse het, wu nit beidi Eltere vun ene ivorischi Staatsburger gsi sin. Dodruf hän fascht alli Oppositionskandidate d Wahl vu 1995 boykotiert un dr Bédié het d Bresidäntschaft mit 96,44 % vu allne Stimme gwunne.
Us dr Zyt vum Bédié stammt au d Ideologii vu dr Ivorité, wu d Bewohner vu dr Elfebeikischte yydeilt in ächti Ivorer un diejenige Ethnie us em Norde vum Land, wu s au z Mali un z Burkina Faso git. Die Ideologii isch vor allem doderzue entwicklet wore, Konkurränte wie dr Ouattara z marginalisiere un zum lokali Konflikt zwische Yyheimische un Främde uusznutze.
Wirtschaftli het wytergmacht mit em Kurs vu dr Strukturaabassigsmaßnahme. Derwylscht sich di allgmeine Wirtschaftsdate ganz guet entwicklet hän, sin Läbesbedingige vu dr Bevelkerig all schlächter wore. Glyychzytig het s au all meh Korruptionsvorwirf geg syy Regierig gee. Anne 1998 het er e Verfassigsreform durgsetzt, wu s em megli gmacht het, syy Bresidäntschaft vu fimf uf sibe Johr z verlengere.
1999 bis 2000: General Guéï
An dr Wynäächte 1999 isch s zum erschte erfolgryyche Militerbutsch in ihre Gschicht vu dr Elfebeikischte chuu, dr Bédié isch vu dr franzesische Armee uf Togo uusgfloge wore. D Butschiste hän dr General Robert Guéï as Fierer vu dr Militerregierig yygsetzt. Dr General het sich schon emol Mitti vu dr 1990er Johr gege dr Bédié gstellt, wun er sich gweigeret gha het, im Zämmehang mit ere bolitische Ussenandersetzig zwisch em Bédié un em Oppositionsfierer Alassane Ouattara syy Druppe z mobilisiere. Noch em Butsch isch e wirtschaftlige Nidergang im Land chuu, zue schwäri Mänscherächtsverletzige un all weniger Disziplin in dr Strytchräft.
Im Oktober 2000 het dr Guéï yygschränkt freji Wahle zuegloo. Wun er gmerkt het, as syy Gegekandidat Laurent Gbagbo un däm syy Front Populaire Ivoirien as Siger us dr Wahle firgange sin, het er sich gweigeret, s Ergebnis aazerchänne. Dr Gbagbo scho vor dr Wahl syy Aahänger zum Brotescht ufgruefe, wänn s zue Wahlfelschige cheem. Wäg däm isch s no dr Wahl zuen ere allgemien Broteschtwälle chuu, us FPI-Aahänger un Bolizischte, wu mit dr FPI sympathisiert hän. Dr Guéï isch zum Ruchdritt un zue dr Flucht zwunge wore. S isch aber derno zue wytere Zämmesteß zwische Aahänger vu dr FPI un dr RDR, wu dr Kandidat vun ere, dr Alassane Ouattara scho vor dr Wahle uusgschlosse woren isch. D Folg vu däne Zämmesteß sin e Huffe Dodesopfer gsi, di meischte dervu sin RDR-Aahänger gsi. Die sin zmeischt Muslim us em Norde gsi un sin zum Großdeil Pogrome vu dr Gendarmerii zum Opfer gfalle, indiräkt isch au dr FPI d Schuld an däne Massaker gee wore.
Am 26. Oktober 2000 isch dr Laurent Gbagbo Bresidänt vu dr Elfebeikischte wore. Är isch scho im Jänner 2001 mit eme Butschversuech konfrontiert wore, wun ere nume mit Mie het chenne abwehre. Är het sich aber um e nationali Uussehnig bemiet, zem Byschpel im Ramme vum Forum de la Reconciliation Nationale. S het Kommunalwahle gee, wu relativ fair gsi sin, un im Augschte 2002 isch e Regierig bildet wore, wu au d Oppositionsbarteie RDR un PDCI yybunde wore sin. .
Zahlryychi Aahänger vum Ex-Bresidänt Guéï hän derwylscht z Burkina Faso Zueflucht gfunde.
Burgerchrieg un Deilig
Im Septämber 2002 het sich e Deil vu dr Armee gege d Regierig erhobe un het di nerdli Helfti vum Staat unter ihri Kontrolle brocht. Dr bsetzt Deil isch unter drej Rebellegruppe ufdeilt wore, d MPIGO un d MPCI im Norde un d MJP im Weschte an dr Gränze zue Liberia.
Im Ufdrag vu dr UNO sin fir d Drännig vu dr Rebelle im Norden un em sidlige Landesdeil iber 6300 Blauhelmsoldate im Land stationiert wore. Zuesätzli sin rund 4500 franzesischi Soldate im Land. Die handle au im Ufdrag vu dr UNO, sin aber scho vor dr Krise do stationiert gsi. Di friejer Kolonialmacht Frankryych het e Fridesblan durgsetzt, wu ne Machtdeilig zwische s Gbagbos FPI un dr Forces Nouvelles vu dr Rebelle vorgsähne het. Dr Chrieg isch dodermit dir beändet erklert wore.
Aafangs Novämber 2004 isch d Situation wider eskaliert, wu am 4. Novämber Regierigsdruppe Ziil im Norde vum Land us dr Luft aagriffe hän. Glyychzytig sin z Abidjan Biroo vu Oppositionsbarteie un uuabhängige Zytige verwieschtet wore. Am dritte Dag vu dr Luftaagriff sin nyyn franzesischi Soldate ums Läbe chuu. As Reaktion dodruf hän franzesischi Strytchräft di gsamt Luftwaffe (zwei Champfflugzyyg, fimf Champfhubschruuber) vu dr Elfebeikischte an eim Dag vernichtet. Nodregli isch des vu dr UNO fir grechtfertigt erklert wore. Dr Gbagbo het d Lag syt lengerem destabilisert unter anderem mit Ufruef zue Hass un Gwalt iber s Färnseh un dr Radio. Bis zum 15. November 2004 sin 6000 Uusländer iber e Luftbruck evakuiert wore.
Unter ere sidafrikanische Vermittlig hän sich d Armee un d Rebelle am 9. Juli 2005 wider uf e Entwaffnigs- un e Machtdeiligsabchuu geinigt. Des hätt dr Wäg solle frejmache fir Bresidäntschaftswahle am 30. Oktober 2005. Dr Burgerchrieg isch zem zweite M;ol fir beändet erklert wore.
Aber d Entwaffnig un au d Wahle sin nit umgsetzt wore. Grind doderfir sin Uustimmigkeite gsi bi dr Frog, wie d Wehler hätte sotte erfasst wäre, un bim Uusstelle Identitetsbapyyrer. D UNO het e Verlengerig vu dr Amtszyt vum Bresidänt Gbagbo um ei Johr bschlosse, un het em dr barteilos Charles Konan Banny as Premierminischter an d Syte gstellt. Mitti Jänner 2006 isch d Situation wider eskaliert: S isch in e baar Ortschafte zue gwaltdetige Demonschtratione chuu mit Dote un Verletzte. Noch eme eischlegige UN-Bschluss Aafangs Februar 2006 sin d Konte vu drej Gegner vum Fridesbrozäss yygfrore wore. D Sanktione hän sich geg dr Ble Goude un dr Eugene Djue grichtet, wu as Aafierer vu militante Jugedgruppe un Aahänger vum Staatsbresidänt Laurent Gbagbo gälte, un au geg dr Rebellefierer Fofie Kouakou. D Audiences foraines gnännt Regischtrierig vu bishär bapyyrlose Burger wäg dr veryybarte Wahle isch nume langsam firschi chuu. D Opposition sait, si deet vu Mitglider vu dr Regierigsbartei hinterdribe un deilwyys verhinderet wäre.
Verdrag vu Ouagadougou un Machtdeilig
E baar Wuche speter isch mit em Abböu vu dr Pufferzone aagfange wore un s het erschti gmeinsami Patrouille gee us Regierigssoldate un Rebelle vu dr Forces Nouvelles (FN). Im Juli 2007 het dr Bresidänt Gbagbo zem erschte Mol syt fimf Joher dr vu dr Rebelle ghaltene Norde bsuecht. Är het dert au an ere offiziälle Frideszeremoni deilgnuu, wu unter dr Auge vu zahlryyche afrikanische Staatschef Waffe verbrännt wore sin.
Di blante Wahle sin e baar Mol verschobe wore, s Mandat vum Bresidänt Gbagbo isch scho anne 2005 abgloffe, isch aber vu dr UNO e baar Mol verlengeret wore.
Burgerchrieg no dr Wahl 2010
Schließli isch s am 31. Oktober 2010 zue dr erschte freje Bresidäntschaftswahle in dr Gschicht vu dr Elfebeikischte chuu. Wel kein vu dr 14 Kandidate d Mehrheit iberchuu het, het s am 28. Novämber e Stichwahl gee zwisch em Amtsinhaber Laurent Gbagbo un syym Rusforderer Alassane Ouattara. No Aagabe vu dr Uuabhängige Wahlkommission het dr Oppositionsfierer Ouattara d Stichwahl geg dr Gbagbo gwunne. Dr regierigsnoch Verfassigsrot het aber dr Wahlkommission widersproche un het dr Gbagbo zum Siger erklert. Trotz internationale Protescht isch dr Laurent Gbagbo am 4. Dezämber 2010 fir e zwoti Amtszyt vereidigt wore. No am glyyche Dag het au dr Alassane Ouattara dr Amteid as Staatsbresidänt abgleit. Dr Premierminischter Guillaume Soro het derno syy Ryyckdritt yygreicht un het em Ouattara syy Unterstitzig zuegsait.
Zwische dr Aahänger vu dr bode Lager isch s derno zue schwäre gwaltsame Ussenandersetzige mit Dodesopfer chuu. Ändi Merz 2011 sin ei Million Mänsche uf dr Flucht vor em Burgerchrieg gsi. Am 11. April 2011 isch dr abgwehlt Bresidänt Laurent Gbagbo vu dr Druppe vum Ouattara no lange Kämpf mit Unterstitzig vu militerische Chreft vu dr UNO un vu Frankrych feschtgnuu wore. Dodermit hän sich dr Ouattara as rächtmäßige Bresidänt un syy Bremierminischter Guillaume Soro durgsetzt. Am 6. Mai 2011 isch er as Bresidänt vereidigt wore.
Am 30. Novämber 2011 isch dr Laurent Gbagbo an dr International Strofgrichtshof (IStGH) z Den Haag uusgliferet wore, wun er sich wäge Verbräche gege d Mänschligkait un Chriegsverbräche soll verantworte.
Verwaltigsgliderig
D Elfebeikischte isch syt em 12. Juli 2000 in 19 Regione ufdeilt. Des sin (in Chlammere d Hauptstadt):
Dürrenenzen
Geographi
S'Dorf lijt in dr Owerrhineweni, guet 10 km öschtlich vu Colmer un 5 km weschtlich vum Rhin.
Die durchschnittlich 187 m hoch Gmarkung wiist grad emol e Höheunterschid vu 10m uf un isch demit sehr flach. Im Norde vum Bann verläuft dr Colmer-Kanal, wo Colmer mit em Rhone-Rhin-Kanal uf dr Höchi vu Arzene verbindet. Südlich devu bi Kiene isch sälle Kanal durch e Stich mit em Rhin (Nej-Brisacher Kanal) verbunde.
Elfenbeinküste
Chunscht
D Larve vu dr Dan, Baoulé, Gouro, Guéré oder Bété sin di bekannteschte. D Baoulé sin au beriemt fir ihri Wäberej un d Sénoufo fir ihri Molereje uf Stoff. Chleini Figure us Chupfer, wu friejer zem Wige vu Gold brucht wore sin, sin hite Verzierig, bsundersch bi dr Akan. D Katiola sin bekannt fir ihri Hafnerwar, wu vu dr Fraue in Handarbet härgstellt wäre.
Dürrenenzen
Geographi
Im Oschte vu dr Gmarkung befindet sich mit em nördlichschte Uslaifer vu dr Hardt e Laubholzwald. Dr greescht Deil vun dr Gmein isch awer Ackerland, u. a. mit Abau vun Welschkorn (Mais).
Elfenbeinküste
Chunscht
Vil Chunschtartikel wäre hite in dr turistisch bregte Stedt an dr Kischte (Grand-Bassam oder Assinie) verchauft.
Dürrenenzen
Gschicht
Dr Ort lijt öschtlich vu ere alde Reemerstross (Heidesträssel gnennt) un us dr römische Zit sin einigi Fund bekannt, wo mer hit im gallo-römische Museum z'Biese aluege ka.
Elfenbeinküste
Chunscht
Derwylscht di draditionäll Volkschumscht zmeischt anonym isch, stamme au e baar bekannti Chinschtler us dr Elfebeikischte, zem Byschpel d Moler Gilbert G. Groud oder Michel Kodjo oder dr Karikaturischt Zohoré Lassane, wu s Humor- un Satireblatt Gbich! grindet het.
Dürrenenzen
Gschicht
Dìrrenànze wird erscht relativ spot um 1300 als Einsinsheim erwähnt, 1456 no als Dürren Enszheim, wobi dr Namme uf e drucheni, wasserarmi Gegend aspilt.
Dr Ort isch vum 15. Johrhundert bis zue dr franzeesche Revolution 1789 unter wirdebàrigscher Herrschaft gsin, trotz dr Zuegheerigkeit zue Frankrich scho ab em End vum 17. Johrhundert. Wil z'Wirdebàrig d' Reformation durchgfüehrt worre isch, isch au Dìrrenànze evangelisch worre. Au hit no iwerwigt im Ort die evangelisch Konfession gegeniwer dr katholische ditlich.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dìrrenànze ìsch. Dìrrenànze ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
S'Dorf het mittlerwili iwer 900 Inwohner, wobi d'Bevölkerung sit 1990 e starche Astig erfahre het. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch. S'git äu numme e elsàsserditschi Bezeichnung fier d'Inwohner, nämlig Dìrrenànzemer, e franzeesche isch nit bekannt.
D'Bevölkerung het sich in dr 45 Johre zwische 1962 und 2006 fascht verdreifacht. An dr drei Dorfingäng sin in mehrere Phase Nejbaugebite usgwise worre, z'erscht im Zug vu dr Asidlung vu Industri in dr Region Biese-Küene (Aluminium, Papier un Kartonage), später no in Folg vu ere Stadtflucht us dr Region Colmer ins Umland.
Sehenswirdigkeite un Denkmoler
E Bsunderheit isch die architektonisch nit bsunders Dorfkìrech insofern, wil noochdem Dìrrenànze bi witter wirdebàrigscher (un demit evangelischer) Hoheit unter franzeeschi (un demit katholischi) Oberhoheit kumme isch, d'Franzose 1687 agordnet hän, dass d'Kìrech e Simultaneum bildet un sither abwexelnd fier evangelische un katholischi Gottesdienschte gnutzt wird. Insgsamt hän guet 50 elsässischi Dörfer sonigi Simultankìreche.
Clarakirche (Basel)
D Clarakiirche isch e römisch-katholischi Pfarrkiirche in dr Stadt Baasel. Si stoot im Gläibaasler Glarakwardier und dominiert dr Clarablatz.
Gschicht
D Kiirche isch im 13. Joorhundert baut worde, won emol s Klooster vo de Saggbrüeder gstande isch, wo dr Orde von ene 1274 vom Zwäite Konzil vo Lyon ufghobe worde isch. 1279 het dr Bischof Heinrich vo Isny s leere Klooster de Clarisse überloo, wo sit 1266 im Spaaleklooster dehäi gsi si. Im Joor 1320 het die 60 Meter langi Kiirche e saalförmige Langchor umfasst und e Nonnechoor mit säggs Süülejoch mit Polygonschluss. Draa abaut gsi isch e dreischiffigs Langhuus, d Lütkiirche, wo öbbe gliich lang gsi isch. S ganze Geböid isch flachdeggt gsi.
Von däm Vorgängerbau stamme die vier westlige Joch, wo mä hüte no in dr Kiirche cha gsee.
Mensur (Musik)
Bim Inschtrumäntèbau bezeichnèt d Mensur d Abmessungè un Maßvohältniss vo Inschtrumènt odder Deile dèvò.
Bedütung
Mensur sait mò inschtrumèntèbaulich dè grundsätzlichè Waal von èrè bschtimmte Klangcharakterischtik. In Begleittegscht zuè dè Historischè Ufffüürungsbraxis bi Aaltèr Musig cha mò hüüfig läsè èrè aaltè Mensur bi Giigè, Bosuunè usw. ; Mensur bezièt sich dört uff s Vohältnis vo dè Abmessungè, um authentischi Nõchbautè vo historischè Vorbilder bauè z chönnè.
Clarakirche (Basel)
Gschicht
Vo 1858 bis 1861 isch d Kiirche vergröösseret worde. Dr Stadtbaumäister Amadeus Merian het 1858/1859 s Bollwärk abbroche, het dr Altbau noch gotische Vorbilder uf nüün Joch verlengeret, wo am Ändi e kurze, polygonale Gwölbchoor gstande isch. S Langhaus und dr Chor häi e Spitzdach überchoo und uf em Dach vo dr Kiirche sitzt e Dachriter mit ere Glogge.
D Orgle isch 1993 vom Orglebauer Metzler (Dietikon) baut worde. S Instrumänt het 40 Register uf drei Manual und Pedal. D Spiil- und Registertrakture sin mechanisch.
Mensur (Musik)
Mensur bi Sitèinschtrumänt
Bi Sitèinschtrumänt benamst mò d Mensur
Mensur bi Blõsinschtrumänt
Bi Blõsinschtrumènt sait mò Mensur im Vohältnis vo dè Witti zuè dè Längi vom Roor odder d Abmessung vom Mundschtugg:
Bi Blõsinschtrumänt beyflusst d Mensur zwei wichtigi klanglichi Aschpäkt, d Klangfarb un d Intonationskorrèktur.
Yfluss vo dè Mensur uff d Klangfarb
S Frequènzschpektrum vum erzüügtè Don wörd umso obberdonrycher, je änger d Mensur isch. Umkeert gildèt sèll analog bi wittè Mensurè. Äng mensuryrti Inschtrumänt wiè z. B. Drumbeetè un Bosuunè hèn sèllèwäg èn scharfè, klarè, schrillè odder durrèdringendè Don, wa vum größerè Aadeil vo harmonischè Obberdön, au als ryches Obberdonschpektrum benamst, chunnt. Wit mensuryrti Inschtrumänt wysèd èn weicherè, dumpferè un wärmerè Don uff, well d Obberdöön ab èm öppè sibbtè bis achtè obsi nǜmmi odder kaum mee mit mitklingèd.
Yfluss vo dè Mensur uff d Intonationskorrèktur
D Donhöchi lòt sich dõhèr ooni dütlich wòòrnämbari Yschränkung vo dè Obberdonskala bi wittmensuryrtè Inschtrumänt besser korrigyrè wiè bi äng mensuryrtè Inschtrumänt. Grund dèfür sin d Kombinationsdöön, wo bi jeddèm nit stimmendè Obberdon entschtòt. Dè klarschte/reinschte Klang schafft dè Blõser, dèm sy Lippègwebe glychmäßig in gnau dèrrè Frequènz schwingt, vo dè Roorlängi bschtimmt wörd, sich also nõch dè Bildung vo dè Stehèndè Wällè d Frequènz vo dè Lippè durch Resonanz am ringschtè uff eini vo dè Eigèfrequänzè vo dè Luftsüülè im Inschtrumént yschtellt. Wenn sèlli beidi Frequänzè übberyschtimmèd, dè Don also ygraschtet isch, git s im Don durch Interferänz dè gröschtmögliche Obberdonaadeil. Wycht dè Blõser vo dèrrè Intonationskorrektur ab, voringerèt sich d Interferänz bi dè linearè (stimmendè) Obberdöön, durch d Differènzdöön chömmèd abber nitlineari (nitschtimmendi) Obberdöön dèzuè. Je mee sich d Mensur ènèm rächteggigè Volauf nôcher chunnt, um so gringer wörd d Möglichkeit, dè (akustische) Èndpungt vo dè stehendè Wällè im Schallbecher z voändèrè. Sèll lòt sich z. B. bim Schpillè vo Drumbeetè (zilindrisch) un Flügelhorn (konisch) guèt nõchzvollziè, d. h. èn Drumbeeter muè dè richtige Don sofort drôffè, d Flügelhornischt cha/muè schnèll korrigyrè. Um s Schpillè für d Drumbeeter eifacher z machè, wörd Drumbeetè mit èm Mundschtugg mit zilindrischem Kessel gschpillt, wo dè Don besser yraschtè duèt. Witt mensuryrti Tubè odder Baridöner biètet bi dè Intonationskorrèktur ebbèfalls mee Spylruum, well diè stehèndi Wällè bzw. s akustische Ènd dèvo im Schallbecher mit dè Strömungsgschwindigkeit vo dè Luft un èm Vohältniss vo Spaaltgrößi un Muskelschpannung vom Aasatz stärker voändert wörrè cha.
Minimi Korrèkturè vo dè Intonation sin toujours nötig, dèmit d Blõser Unsubberkeitè vo dè Nadurdonskala vom Inschtrumänt, abber au d Höchi (Frequènz) vom Don i sinèrè jewyligè Fungtion innerhalb vo dè Harmony uusglychè cha. Für d Blõser im Ensemble odder Orcheschter geltèd folgendi Fuuschtreglè: Dur = Terz düèf nää, Quintè hoch nää, Moll = Terz hoch nää, Quintè düèf nää. Witteri Korrèkturè sin bim letschtè reinè Intervall nötig, dè Quartè. Um dè Don ooni klanglichi Yschränkung z intonyrè, wörrèd moderni Blèchblõsinschtrumänt zuènämmend mit triggerbarè Stimmzüüg aabotè (Standard bi Dreiventyler am 3. Ventyl für d Quartè un d Terz un bi Vyrventyler am Quartventyl für d Quartè un d Quintè, am 1. Ventyl generèll für d Terz un d Sekund. D Grundindonation vo dè Inschtrumänt sowiè d Intonation vo dè Ventyl sött grundsätzlich immer im obberdonrychè Optimum vom Don, also ooni Manipulation vo dè Höchi am Aafang, durch dè Blôser, durch Korrèktur vo dè Roorlängi am Inschtrumènt (Stimmzüüg) durrègfüürt wörrè, wa voruussetzt, daß dè Spiller dè Don vo Aafang aa drùfft.
Mensur bi Orgelpfiifè
Im Orgelbau sait mò Mensur vo allem dè Maßvohältniss bi Orgelpfiifè. Dè Klangcharakter vo dè Pfiifè wörd wesentlich durch iri jewyligi Mensur brägt, wa meischtens durch relativi Längèvohältniss uusdruggt wörd (relativi Mensur). Dè Begriff bezeichnèt
Drübber usè wörrèd au d Abmessungè vo dè Taschtè vo dè Klaviatur mit èm Begriff Mensur beschribbè.
Helvetier
D Helvetier sind es keltisches Volch gsi. Das Volch isch us mehrere Schtämm zämegsetzt gsi. Vo de Helvetier händ di Helvetische Republik und di hütigi Schwiiz de offiziell Name öberchoo: Confoederatio Helvetica und uf tütsch Helvetischi Eidgnosseschaft.
Name und Sprooch
De Name vo de Helvētiī wird maistens düüted als a Zämsetzig us em gallische elu-, wo haisst „riich“ oder „zaalriich“ (us ). De zwaiti Teil vom Name wird mängmol mit emene gallische *etu- in Verbindig proocht, wo söll haisse „Wise, Weide, Grasland“, so das de ganzi Name e Bedüütig hetti vo „die mit de vilne Weide“.
Piet und Tailstämm
Noch de antike Zügnis hend d Helvetier ursprüngli westlich vo de keltische Boier zwüschet em Main, Rhii und em Schwarzwald gwont. Spötestens im 2. Joorhundert v. Chr. hend si aber s Schwyzer Mittelland i Bsitz gnoo, vellicht e Folg vom Zug vo de Kimbre und Teutone. S alti Sidligsgibiet nördlich vom Rhii het no lang „Helvetierwüesti“ (’Ελουητίων ἔρημος, Eluētiōn erēmos) ghaisse.
D Helvetier sind im Norde vom Bodesee und Rhii bigrenzt wore, wo anderi keltischi Stemm und zum Tail au Germane glebt hend, um Basel und Augst hend d Rauraker gwont, de Jura het si vo de Sequaner trennt und am Gempfersee sind d Allobroger binochburt gsii, Gempf und Nyon hend zu dem Stamm ghört. Bi Vevey sind s a d Nantuate grenzt und i de Alpe a verschidnig keltischi, lepontischi und rätischi Stemm.
Nochem Strabon hend d Helvetier us drai Tailstemm bistande, debi nennt er Tiguriner und Toygener, wo um 110 v. Chr. zäme mit de Kimbre und Teutone uf Gallie zoge sind. De Cäsar nennt degege vier helvetischi Goi, namentlich de Tigurinus pagus und de Verbigenus pagus. Nochere Inschrift usem 1. Joorhundert isch de Gau vo de Tiguriner um Aventicum ume glege.
Ältischti Zügnis
De griechisch Historiker Poseidonios (133-51 v. Chr.) het as erste d Helvetier gnennt und gschribe, ass si vill Gold bsitzed und fridfertig saiet. S ältischte archäologische Zügnis aber stammt usem Endi vom 4. Jh. v. Chr. Es isch e Keramikschale, wo z Mantua i de Poebini gfunde woren isch. Si trait i Etruskische Buechstabe d Inschrift ELUVEITIE, wa »em Helvetier (sini Schale)« bidütet, en Hiiwiis as d Helvetier dozmol Kontakt mit de Etrusker gha hend.
Kimbre und Teutone
Im 2. Joorhundert v. Chr. sind vo de jütische Halbinsle d Kimbre, d Teutone und d Ambrone loszoge und mit mächtige Heerschare a di mittleri Donau vorgstoosse. Nochdem d Kimbre und d Teutone ane 113 v. Chr. vo de Römer i de Kärntische Alpe bi Noreia bisigt wore sind, sind si westwärts zoge und is Piet vo de Helvetier choo, wo si vier Joor lang glebt hebet. Zwee helvetischi Tailstämm, d Tiguriner und d Toygener, hend sich ene aagschlosse. D Tiguriner sind is Piet vo de gallische Nitiobriger am Fluss Garonne cho und hend dai 107 v. Chr. underem Divico d Römer bisigt und underem Joch döregschickt. Obwoll de Ort vo de Schlacht nöd gnau bikannt isch, redt me vo de Schlacht bi Agen. D Toygener hend miteme andere Heerzug s südlichi Gallie verwüestet und sind 102 v. Chr. vom Römer C. Marius bi Aquae Sextiae (Aix-en-Provence) zäme mit de Teutone und Ambrone vernichtet wore. E Joor spöter sind d Kimbre bi Vercellae (Vercelli) i de Poebini bisigt wore, d Tiguriner, wo sich hend wöle aaschlüsse, sind aber bim Brennerpass zrugg blibe und nochene haigchert.
Dr Gallisch Chrieg
Drum händ sie all ihri Sidlige abbrännt, da sind e Dotzed Stedt (oppida), 400 Dörfli (vici) und unzäligi Buurehööf gsii. Noch de Archäologe sind füüf Oppida us de 1. Hälfti vom 1. Jh. v. Chr. bikannt: Bern-Engihalbinsle, de Jäisberg und Mont Vully im Seeland, de Üetliberg bi Züri und s Doppeloppidum Alteburg-Rhiinau im Badische bzw. Züripiet gsii. Si händ sich am 25. März 58 v. Chr. gegenüber vo de allobrogische Stadt Genava (hüt: Genf) versammlet um det über d Rhonebrugg z gaa. Das Gebiet dört isch aber unter dr Kontrolle vo de Römer gsi, und däne het die helvetischi Wanderig gar nit passt. Drum het si dr Caesar aghalte und trotz de Verhandlige vo de Helvetierfürste Nammeius und Verucloetius nöd über d Rhone laa. Dur Vermittlig vom Dumnorix, emene Fürst vo de Häduer, hend d Sequaner a de Helvetier d Erlaubnis gge, dur ires Land z goo, under de Bedingig si möchid nünt kaputt. Nochdem drai Goi vo de Helvetier afangs Juni d Saône öberquert hend, isch de T. Attius Labienus, en Legat vom Cäsar, am vierte Gau, de Tiguriner in Rugge gfale und het si abegmacht. De Divico het denn versuecht mitem Cäsar z verhandle, doch da het d Findschaft nu vergrösseret. D Helvetier sind witterzoge und is Piet vo de Häduer choo. Wos am 22. Juni anne 58 v. Chr. i de Nöchi vo Bibracte gsii sind, isches zunere grosse Schlacht choo, wo tuusigi Helvetier umchoo sind.
D Helvetier hend müese umcheere und iri Sidlige noi ufbaue. Vo de alte Oppida sind nume Bern-Engihalbinsle (Brenodor) und Alteburg wider ufbaut wore, dezue aber meriri noji wie Lausanne (Lousonna) oder Windisch (Vindonissa). Die noije Oppida sind all vill chlinner gsii, as die alte.
Wo sich de gallischi Först Vercingetorix ane 52 v. Chr. gege de Cäsar und d Römer erhobe het, hend d Helvetier e Heer vo 8000 Maa losgschickt um de Ufständische Gallier z helfe.
D Römer hend a de Helvetier e Bündnis (foedus) uferlait, aber ires Piet nöd bsetzt. Demit si nöme i Gallie ifale chönet, het de Cäsar ane 44 v. Chr. zwoo Kolonie errichte loo: am Jurasüdfuess d Colonia Iulia Equestris (hüt: Nyon) und am Nordfuess im Piet vo de Rauraker d Kolonii Augusta Raurica (hüt: Augst).
Im Römische Riich
D Römer hend d Landwertschaft gförderet und s sind vili Guetshöf (villa rustica) baut wore, wo d Soldate und d Städt mit Lebesmittel versorgt hend. D Stroose, wo vor alem drum baut wore sind, demit d Legionäre flexibel sind, hend au de Handel understützt, wa grösseri Stüürinaame för d Römer bidütet het. D Verwaltig isch dur Römer oder de früe romanisierti helvetischi Adel erfolgt, wo im Gegesatz zu de andere Helvetier au s Römische Börgerrecht vo de tribus Fabia öbercho het.
Nochem Tod vom Chaiser Nero (54–68) isch de Galba (68-69) Chaiser wore, aber d Soldate a de Rhiigrenze hend am 2. Januar 69 de Vitellius zum Gegechaiser uusgrueffe. De het sin Feldherr Aulus Caecina biuftrait mit de Legionäre us Vindonissa uf Italie z züche. D Helvetier sind em Galba troi blibe und hend de Caecina bischuldigt und e chliises Heer ufgstellt, well dem sini Soldate afange plündere hend. Drufabe hend di römische Legionäre s Hailbaad Aquae Helveticae (hüt: Bade) plünderet und abebrennt und d Helvetier afange verfolge und am Mons Vocetius (hüt: Bözberg AG) helvetischi Schare gschlage. Denn isch de Caecina gege Aventicum zoge, mit de Absicht d Stadt uuszraube. Doch d Stadt het sich ergee und Gsandti zum Vitellius gschickt. De het den em Caecina verbotte, Aventicum z plündere. D Unrue hend gendet mit de Erhebig vom Vespasian (69–79), wo am 21. Dezember 69 vo allne as Chaiser anerchennt woren isch. De het Aventicum zunere Kolonii erhobe und zunere Stadt uusbaue loo. D Soldate het er öber di Rhii gschickt und die hend erfolgriich s Dekumatland underworfe und drufabe isch de Limes baut wore. Dur da isch Helvetie vonere Grenzprovinz zu Hinderland wore. D Folg isch e Frideszitt vo fast 200 Joor gsii.
Um 85 het de Chaiser Domitian (81–96) d Helvetier zu de noigschaffte Provinz Germania superior gschlage. Ane 212 het de Chaiser Caracalla (211–217) allne fraie Bewohner im Riich, also au de Helvetier, s Römische Börgerrecht vergee.
Im Joor 259 isch de römisch Fride, d «Pax Romana», jäh underbroche wore. D Alemane hend de Limes gstürmt, sind öber de Rhii und hend Augusta Raurica im Piet vo de Rauraker und Aventicum em Erdbode gliich gmacht. Ane 260 isch de Chaiser Valerian (253–260) vo de Sassanide gfange gnoo wore. Die henden tötet, usgstopft und as Trophäe usgstellt. S Römische Riich isch usenanderghait. De Postumus (260–269) het s Gallische Riich (Imperium Galliarum) ggründet, wo d Helvetier au dezeu ghört hend. S Dekumatland isch aber för d Römer verlore gsii und d Haimet vode Alemane wore. Erst ane 274 het de Aurelian (270–275) s Römische Riich wider gainiget. De Diocletian (284–305) het s Riich und d Provinze noi organisiert und d Helvetier zäme mit de Rauraker und Sequaner zude Provinz Maxima Sequanorum zämetue. Er het d Rhiigrenze bifestigt umd d Helvetier vo de Alemane z schütze. Trotzdem isches bis um 350 immer wider zu alemannische Öberfäll choo. Erst de Chaiser Julian het s gschafft, d Alemanne z besiige und de Chaiser Valentinian I. (364–375) het d Rhiigrenze nomol stärcher bifestigt. Aber im Joor 401 sind di römische Truppe us Helvetie abzoge wore und ab denn sind Alemanne nodisno öber de Rhii und hend Dörfli gründet, wäred d Burgunder, wo sit 443 as römischi Föderate um Lyon und Gempf glebt hend, gege d Aare vorgstosse sind.
Kultur
D Helvetier hend scho immer vil Gold bsesse, wo si selber gwune hend - meriri Alpeflüss sind goldhaltig - und drus hend si au fiini Goldarbete gmacht. Kunstwerch wäred de Römerzitt chamer aber aidüttig a de Provinzialrömische Kultur zueornne, eener schlichti Proodukt. D Helvetier hend vor alem Landwertschaft bitribe, wobi d Veehzucht wichtig gsii isch, bsundrigs i de alpine Piet. A Industriie sind Töpferaie und Schmittene bikannt, wo iri Produkt zum Tail exportiert hend. Die wichtigste Importgüeter sind de Wii us Italie und Olivenöl gsii.
Religioo
Lueg au de Artikel Helvetischi Religioo
D Helvetier hend wie all Kelte meriri Götter verert und hend die vermuetli mit Menscheopfer bisämftigt. Wäred de Römerzitt isch d Religioo under starchem Iifluss vom römische Kult cho, bsundrigs de Chaiserkult isch wichtig gsii. Di alte keltische Götter, so de Chriegs- und Stammesgott Caturix oder d Bäregöttin Artio sind witter vereert wore.
Nochdem s Christetum ane 312 ofiziell römischi Staatsreligioo woren isch, isch d Usbraitig vom noije Glaube staatlich gförderet wore. So stammt denn s ältist christliche archäologische Zügnis bi de Helvetier us de Mitti vom 4. Joorhundert. Es sind meriri Bistümer iigrichtet wore, so z Aventicum, z Eburodunum (hüt: Yverdon) und z Vindonissa. Allerdings hend ufem Land no abglegni haidnischi Hailigtümer witterglebt. Bi de Landnaam dur d Alemane und Burgunder isch d Christianisierig no nöd abgschlosse gsii.
Nordschwarzwald
Als Nordschwarzwald bezeichnèt mò s nördliche Drittèl vom Schwarzwald, gmäss ènèrè hützdaag wènniger vobreitetè Ydeilig au diè nördlichi Hälfti.
Abgränzig
Dè Nordschwarzwald isch nit deckigsglych mit dè Raumordnigsregion Nordschwarzwald, welli dè öschtliche Berych abdeckt.
Charakterischtik
Dè Nordschwarzwald überragt mit ehnder kantigè, deils trapezförmigè Gipfelbrofyl d Rhyebeni um mee als, dõgegè volauft d Oschtabdachig allmählich un mit gringer wörrendè Höhèunterschyd. Högschstè Buggel isch d Hornisgrindè mit èrè Höchi vo. Mit èm durchschnittlichè Aadeil vo 73 % Wald a dè gsamtè Flächi isch dè Nordschwarzwald diè geschlossenschte Waldflächi vom Schwarzwald. Uff dè Hochflächè erstreggèd sich vobreitet d Grindè, baumfreyi Feuchtheidè. Geologisch hèrrscht im Nordschwarzwald dè Buntsandschtei vor, woby im stark zerfurchtè Weschtè übberwigend dè Grundgebirgssockel uss Gneis a d Obberflächi chunnt. Dõ drin idrungenè Granit (z. B. Forbachgranit) un Porphûr drètted durch bsunderi Klippèbildungè hinèfürè. D Höhèberych vom Nordschwarzwald ghöred zu dè nidderschlagsrychschtè Regionè vo dè dütschè Mittelgebirge (bis 2.200 mm/a). Bedütendschti Flüss sin d Murg, Nagold, Enz, Alb, Acher, Rench, Oos un Wolf (nu dè Obberlauf).
Robert Burns
Dr Robert Burns isch e schottische Dichter gsii, wus zue Wältruem brocht het. Diä Sproch, wun er haüptsächlig drin dichtet het, nännt er Scottish Dialect. Dr isch am 25. Jänner 1759 bi Ayr im Südweschte vu Schottland uf d Wält kumme und scho mit 37 Johr gstorbe – am 21. Jülli 1796 z Dumfries.
Nordschwarzwald
Charakterischtik
Sit 2001 isch dè Nadurpark Schwarzwald Mitti/Nord ygrichtet, wo unter anderem dè gsamte Nordschwarzwald umfasst. Drübber usè isch è ca. 10.000 Hektar großes Gebièt sit èm 1. Januar 2014 als Nationalpark Schwarzwald uusgwisè. Vill bsuèchti touristischi Zyl sowiè Winterschportgebièt absits vo dè unnè gnanntè Städt sin d Schwarzwaldhòchstrõß un Kaltèbronn.
Seè
Zaalrychi Karseè im Nordschwarzwald sin Spurè vo yszitlichè Gletschèrbildigè. Dè bekannteschte isch dè Mummelsee a dè Hornisgrindè. Witeri Karseè sin dè Ellbachsee, Herrèwyser See, Huzèbacher See, Sankèbachsee, Schurmsee un dè Wildsee bi Ruèschtei. Vill von ènè sin zuèsätzlich uffgschtaut worrè, um Schwallwasser für diè bis is 19. Johrhundert üblichi Holztrift z lifèrè. Witeri ehemõligi Karseè sin scho volandet.
Robert Burns
Dr Robert Burns ase jung
Dr Robert Burns isch am 25. Jänner 1759 z Alloway im Bezirk Ayrshire in dr Nechi vu Ayr uf d Wält kumme. Noch ihm sin segs jingeri Gschwischtrig kumme un diä Familiä het alli Miähji gha, z iberläbe. Im Robert si Vatter, dr William Burnes, isch e Gärtner üs em Nord-Oschte vu Schottland gsii un het z Alloway e Stickli pachtets Land bewirtschaftet. Anne 1766 het dr William d Pacht vum Mount Oliphant, drei Meile vu Alloway, ibernumme. D Kinder hän sälbverständlig im Vatter miäße hälfe schaffe uf em Fäld un dr Robert, dr eltscht Bue, isch do d wichtigscht Stitze gsii. Des isch e Iberforderig fire gsii un wird fir d Ursach vum e Härzliide ghalte, wuner sich zuezoge het un wune s ganz Läbe lang blogt het. Aber näbe däre schwäre Arbet het dr Robin – so heißt mere aü – aü geischtigi Aregig bikumme: Iber d Betty Davidson, e Diänschtmaidli vun ene, het er e Hüffe Gschiichte un Liäder känne glehrt, wu vu Gschpängschter, Häxe, Deifel un anderem Glump ghandlet hän. Des het, wiä dr Burns speter esälber gschriibe het, „dr Some vu dr Poesii ufgoh lo, wu fertig do gläge isch“ un het e grossi Wirkig uf si Iibildigsgraft gha. In däre Richtig het aü si Mueter gwirkt, d Agnes geborini Broun üs em Ayrshire, si het em viil vorgsunge – dr Robärt sälber isch aber nit müsikalisch gsii.
Nordschwarzwald
Seè
Dè Hohlohsee un dè Wildsee bi Gèrnsbach-Kaltèbronn sin Hochmoorseè uff dè Hochflächi zwischè Murg- un Enzdal, wo allein uss dè örtlichè Nidderschlääg gschpyst wörred.
Mengi Dalschperrè liged im Nordschwarzwald. D Schwarzèbachdalschperri un d Murgdalschperri ghöred zum Rudolf-Fettwys-Wärch, èm Bumpschpycher- un Laufwasserchraftwärch z Forbach. D Nagolddalschperri regulyrt dè Wasserschtand vo dè Nagold. D Dalschperri Chlyni Kinzig diènt dè Trinkwasservosorgig, Wasserregulyrig und Stròmerzügig.
Robert Burns
Dr Robert Burns ase jung
Si Vatter isch e Calvinischt gsii, intressiärt an politische un theologische Diskussione, un het versuecht, däm Bue e Schuelbildig zuekumme z lo, bsunders aü dur eigene Unterricht. An reguläre Schuele isch dr Bue numme wennig gsii. Drei Johr lang het er tatsächlig guete externe Unterricht bikumme. Zämme mit e baar andere Familiä het dr William Burnes e brivate Lehrer anggaschiärt. In däm Lehrer, im John Murdoch, ischs glunge, dr Robert zum sälbständige Dänke z fiähre un dä Schiäler drzue z bringe, ass er sich esälber ka unterrichte. Dr Vatter isch e Literatürliäbhaber gsii un het im Suhn Biächer bsorgt. Dr James Mackay schribt, was dä Robert Burns im spote 18. Johrhundert näben em Schufte as Landarbeiter glehrt heb, seig unglaüblig: Dr heb sich mit Geografii, Theologii, Philosophii un politischer Ekonomii bschäftigt un heb guet Franzesisch un aü eweng Latiinisch glehrt.
Anne 1777 het dr Vatter d Farm Lochlea in dr Nechi vu Mauchline un Tarbolton pachtet. Wu sichs anne 1777 dr Robert erlaübt het, gege dr Wille vum Vatter im Dorf uf e Danzschuel z goh, ischs zun ere Missstimmig kumme, wu niä meh ewäg gange isch; dr Robert het sich abglähnt gfiählt. Z Tarbolton isch er Mitgliid im e Jungselleclub un in ere Freimüürer-Loge gsii – des het em wichtigi Diskussionspartner un gsellschaftligi Kontakt brocht.
Anne 1781 isch dr Robert uf Irvine zoge, e Stadt am State vum Meer, un het sich mit Flags-Hächle bschäftigt, het aber do keinerlei Glick gha. Anne 1784, wu si Vatter gstorbe isch, het er mit sinem Brueder Gilbert versuecht, im Vatter si Farm z halte, aber si hän schliäßig miäße e anders Objäkt nämme – e Fäldstick z Mossgiel uf 600 Metter Hechi.
Si Durchbruch as Dichter
Ass dr Vatter William nit zfriide gsii isch mit em Suhn, des isch bsunders do dra gläge, ass dr Robert hinter dr Maidli här gsii isch un aü fir alli andere Vergniäge ufgschlosse gsii isch. Aber grad des het em Inspiration brocht; in dr 1780er Johr het er ei Gedicht noch em andere ufs Babier brocht. Im Jülli anne 1786 sin sini erschte Gedichter erschiine: Poems, Chiefly in Scottish Dialekt – e Band mit 34 Gedichter un 10 Epigramm un Epitaphe. Dr Drucker John Wilson vu Kilmarnock het si in ere Uflag vu 612 Exemplar gfertigt; dr Vertriib isch per Subskription sicher gstellt wore.
Des Wärk isch glii iigschlage: Lit üs allene Bildigs- un Gsellschaftsschichte, bis zu Diänschtmägd un Landarbeiter, sin begeischteret gsii. Diä Uflag isch ball vergriffe gsii; im Novämber isch er uf eme glehnte Ross uf Edinburgh gritte un het derte fir e zweiti, strak erwittereti Uflag gsorgt, wu im Johr druf rüskumme isch. Dr isch mit uffene Ärm un Härze empfange wore. Verschiidini Biographe wiise druf ani, ass es dr Burns gschafft het, drotz däm Erfolg un däre Aerkännig, wu jetze iigsetzt het, bscheide z bliibe.
Dr Robert Burns as Stiiriidriiber
Uf em Burns Robert sinem pachtete Hof het si Fraü Jean Armour un d Kinder gläbt un gschafft. Zuedäm sin viär oder fimpf Gnächt un Mägd uf däm Hof gsii.
Dr Robert het gluegt, ass er üs däm schwäre Läbe rüskunnt. Aber dr het nit welle dichte, zum Gäld verdiäne. Fir ihne wärs e „glatti Unzucht vu dr Seel“ gsii, wänn er do vu „Gäld, Lohn, Verdiänscht usw. gschwätzt hät“ – eso het si Brueder Gilbert emol si Istellig bschriibe. Doch dr het versuecht, e zueverlessigs Iikumme z griäge un isch anne 1789 in dr Diänscht as Stiiriidriiber un Eichmeischter drätte. Bi däm Beruef het er viil Ortschafte un Mänsche känne glehrt un viil Aregig fir si Dichtig bikumme. Dr seig e stränge Beamte gsii, aber schiints nit unmänschlig; so hebs kenne sii, ass er bi gleine Bschissereie vu alte Fraüe am Märktdag e Aüg zuedruckt het, schribt d Catherine Carswell. Dr Burns het schliäßlig aü dr Hof ufgä un isch 1791 mit sinene Lit uf Dumfries zoge, wus Zentrum vu sinere Tätigkeits firs Stiiramt gsii isch. Dodermit isch dr Robin s erschtmol fir lengeri Zit – bis an si Läbensänd – in ere Stadt z wohne kumme. Dr Donald A. Low schribt, ass dr Robert derte mänk Mol vum Heimweh blogt wore isch, in sinene Schrifte diäg uf viil Arte zum Üsdruck kumme, ass-es-e beeländet het, ass er vu dr Bärg vu sinem eigene Land abgschnitte gsii isch. Dumfries lit ca. 100 km südeschtig vum Ayrshire.
Dr Burns un d Bolitik
Dr Burns Robert het Sympathiä fir d franzesisch Revolution 1789 un fir d Opposition im eigene Land gha. Dr isch e Ahänger vum Charles James Fox gsii, e Revolutionsbefirworter in dr Whig-Partei. Änds 1792 het er sich Feind gmacht, wun er sitze bliibe isch un dr Huet ufglo het, wu „God save the King“ (d Nationalhimne) gsunge wore isch. Do duf hets bim Stiiramt e Untersuechig gege dr Burns gä. Dr Dichter het jetz miäße ferche, ass er si Arbet, si Läbensgrundlag un diä vu sinere Familiä verliärt. Dr het jetz abgstritte, ass er alliwiil no zu Frankrich stoht, wu zu Eroberige ibergange seig. Dr Elrod un dr Mackay meine aber, des seig numme e taktischs Zuegständnis gsii, dr heb si Meinig nit wirklig gänderet. Des heb sich aü in verschiidene Gedichter un Schrifte vun em zeigt, so im Liäd „Bannockburn“ (Aügüscht 1793). Dr het aü Gedichter gege d Sklaverei z Amerika gschriibe, gege d Not vu dr Büüre, fir d Rächt vu dr Fraüe.
Dr Burns het d Hiirichtig vum Ludwig XVI. un vu dr Marie Antoinette 1794 z Frankrich fir „e verdiänts Schicksal“ ghalte. Si Ablähnig vu dr Monarchii, vum Adel un vu dr Geischtligkeit kunnt zum Biispill im Gedicht „Solle mir füül unser beschti Zit verdue“ zum Üsdruck, wun er fir revolutionäri Gwalt un firs Fallbeil (!) iidrittet. Noch in sinene letschte zwei Läbensjohr het er viär Ballade gschriibe, wun er e Whig-Kandidat bin ere Wahl unterstitzt het.
Drotz sinere heimlige Radikalität gege d Obrigkeit het dr Burns an dr Herrgott, an dr Chrischtus un an e Läbe noch em Dot glaübt – in sinene letschte drei Läbensjohr seigen em aber Zwiifel kumme.
Im Burns Robert si Härkumpft üs ere untere Volksschicht, si Bekänntnis drzue un si politschi Üsrichtig hän drzue gfiährt, ass er zum e „Held vu dr Arbeiterklass“ un zum e „Held vum Sozialismus“ gmacht wore isch; in dr sozialischtische Länder isch er beliäbt gsii; anne 1956 isch in dr Sowjetunion e Burns-Briäfmark rüskumme.
Dr Burns as Schott
Dr Burns Robert het sich as Schott gfiählt un fir Schotte gschriibe, schribt dr Norman Elrod. As Bue heb er „The Life of Wallace“ gläse un des Buech heb in sini Odere – wiän er esälber gsait heb – „e schottisch Vorurteil“ iigflest, e Liäbi zum Land, wu „gliänig dur ihne dur fliäße“ diäg, bis ans Änd vu sinem Läbe.
In dr letschte 5 Johr vu sinem Läbe het dr Robin des verstärkt gmacht, was er vorhär scho agfange gha het: Dr het alti Ballade gsammlet, zum Deil umgschafft. Dur des sin dr Nochwält iber 300 vu däne Liäder erhalte. Dr het des as e Diänscht am Vatterland agsähne. Dodrzue het er zwee Partner gha, wun em diä Ballade abgnumme hän: Dr George Thomson un dr James Johnson. Mit em Thomson isch dr Robin z stritte kumme, wel sälle „änglischi Diktion“ het welle, är sälber aber het Scots liäber gha.
Im Robin si Abläbe
Dr Burns isch viil grank gsii, bsunders in sinene zwei letschte Läbensjohr het ers am Härz gha un dr Rissmattis (Rheuma). Si Läbenswandel mit viil Alkohol het em nyt Guets brocht. Verschärft wore isch si Lag dur e allgmeini Hungersnot z Schottland un dur sini Schulde – dr her gfercht, ass er iigsperrt wird wäge däm; e Schniider het e Brozäss gege ne gfiährt, wel er e Uniform nit zahlt het. Am 21. Jülli 1796 isch er gstorbe.
Üs em Burns siinere Dichtig
E Sammlig vum Burns sinene Liäder gits aü in alemannischer Ibersetzig vum Zürcher Dichter August Corrodi. Des Biächli vum Corrodi mit 103 Sitte isch 1870 z Winterthur erschiine. Titel: ''Robert Burns: Lieder. Ins Schweizerdeutsche übertragen von August Corrodi.'' Zwoo Biispiil im Orginal un in dr Ibersetzig vum Corrodi folge do unte:
– O, wha is it but Findlay? Then gae yere gate, ye’se nae be here ! – Indeed, maun I, quo’ Findlay. What mak ye sae like a thief? – O come and see, quo’ Findlay. Before the morn ye’ll work mischief – Indeed will I, quo’ Findlay.||Wer böpperlet a der Chammer a? – Nu ich bis, seit de Heiri. Se pack di hei! Was witt du da? – Nu öppis! seit de Heiri. De schliichscht ja, wie wennd gstole hettscht! – Chumm lueg nu! seit de Heiri. De machscht na Stämpeneie zletscht! – Cha scho sy, seit de Heiri. – Let me in, quo’ Findlay; – Ye’ll keep me waukin wi’ your din – Indeed will I, quo' Findlay. In my bower if ye should stay? – Let me stay, quo’ Findlay; I fear ye’ll bide till break o’ day – Indeed will I, quo’ Findlay.||Und lies i di is Chämmerli – O las mi! seit de Heiri Se wärs dänn mit mim Schlaf verbi. – Natürli! seit de Heiri. Und wärischt i mim Chämmerli – O wär i! seit de Heiri Se wettscht, bis’s taget, bi mer sy. – Bis’s taget, seit de Heiri. – I’ll remain, quo’ Findlay; I dread ye’ll ken the gate again; – Indeed will I, quo’ Findlay. What may pass within this bower – Let it pass, quo’ Findlay; Ye maun conceal till your last hour – Indeed will I, quo’ Findlay.||Und wettischt die Nacht bi mer sy – Di ganz Nacht, seit de Heiri Se fürch i, chämischt wider gli. – Gli wider, seit de Heiri. Was gscheh mag dänn im Chämmerli – Las gscheh nu! seit de Heiri Das rat i der, das bhalt für di! – Verstaht si! seit de Heiri.