cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elster
Lebeswiis
De Ägerst lebt i Wäldli, Pärk und Gärte i de Nööchi vo Sidlige und baut i de Bommwipfel us Chrees groossi Nester. Füelet Ägerste sich gstört, wechslet si s Nest. Si sind Alesfresser und raubet d Nester vo Singvögel uus.
Bsundrigs
Ägerste sind noigiirig und wered vo glitzrige Objekt aazoge, wo si denn undersuechet. Wered si debii gstört, flüügets demit devoo. Ase isch s Bild vom „diebische Ägerst“ entstande.
Jungi Ägerste gwonet sich a Mensche, wo si uufzüchet und wered den zoom und si chönd di menschlichi Sprooch imitiere. De antiki Lexikograph Plinius het gschribe, as Ägerste sterbid, wenn s ene nöd glingi, schweri Wörter z noochenaame.
Marcus Antonius
Dr Marcus Antonius (iidütscht Mark Anton, churz Antonius; * 14. Januar 82, 83 oder 86 v. d. Z.; † 1. August 30 v. d. Z.) isch e römische Politiker und Fäldheer gsi. Zerst isch er en Aahänger vom Gaius Iulius Caesar gsi und het eso Karriere gmacht. Wo dr Caesar im Joor 44 v. d. Z. ermordet worde isch, isch er äine vo de mächdigste Manne z Rom gsi. Er het mit em Octavian, wo spööter as Kaiser Augustus ghäisse het, und em Marcus Aemilius Lepidus s zwäite Triumvirat abgschlosse. 42 v. d. Z. het er d Partei vo de Mörder vom Caesar entmachdet und het sithär dr Oste vom Römische Riich verwaltet und isch dr Gliebti vo dr egüptische Köönigin Kleopatra worde. Dr Geegesatz zum Octavian isch aber immer grösser worde und het schliesslig im Joor 32 v. d. Z. zum offene Chrieg gfüert. 31 v. d. Z. isch s zur entschäidende Schlacht bi Actium cho wo dr Marcus Antonius verloore het. Im Joor druf häi är und d Kleopatra Sälbstmord begange. Dr Wääg vom Octavian zur Elläiheerschaft über Rom isch frei gsi.
Nikolaus Meyer zum Pfeil
Dr Junker Nikolaus Meyer zum Pfeil (* 1451 (es wird au „1435/1445“ aagee) z Baasel; † 1500 z Baasel) isch e früeje dütschsproochige Humanist und Schriftsteller gsi. Er isch Schulthäiss z Mülhuuse und Groossroot und Rootschriiber z Baasel gsi.
Härkumft
Dr Nikolaus Meyer zum Pfiil isch isch vom ene alte Baasler Gschlächt khoo, wo im 15. und 16. Joorhundert dr Junkerditel gfüert het und si Zuenaame vom Pfiil im Familiewabbe übernoo het. Sini Eltere si dr Hans Ludwig Meyer zum Pfiil (* 1431; † 1452) und d Katharina vo Mutzwiler gsi.
Wirke
Dr Humanist Nikolaus Meyer zum Pfiil het meereri Handschrifte in dr Volkssprooch gschriibe: 1471 en illustrierti „Melusine“, 1472 en Übersetzig vom „Belial“ (1382) vom Jacobus de Theramo, Erzbischof vo Taranto, und e Plenar, won er aber nid fertig gschriibe het. 1495 het er si äignogs Brivatgebätbuech verfasst und het s mit fünf ganzsitige Miniature und e hufe Verzierige lo usstatte. Mä wäiss, ass er 1474 Schulthäiss z Mülhuuse gsi isch und sit 1480 Rootschriiber z Baasel. Er het meereri Inkunaable bsässe, zum Bischbil im Steinhöwel sini „Griseldis“ und „Apollonius“ und die ersti Translatze vom Niklas vo Wyle.
D Familie
Dr Junker Nikolaus Meyer zum Pfiil isch sit 1471 mit dr Barbara, dr Dochder vom Baasler Rootsher Ulrich zum Lufft zu Wiilüt und vo dr Magdalena Eberler.
1471/1490 het s Ehebaar e Baasler Wullewirkerei, e Wandbhang lo mache. Er bestoot us drei Fragmänt: In dr Hauptszene zäigt er die summerligi Muse vo Lüt, wo wi am Hoof aazooge si, in ere riiche Gartelandschaft. Es het e Huszält für Schatte. An sinere Frontsite und uf de bäide Fäänli si d Wabbe vo de Baasler Gschlächter zum Lufft (drei schwarzi Säddel und e roote Kweerbalke uf silbrigem Grund) undMeyer zum Pfiil (e gstürzte silbrige Pfiil, oobe begläitet vom ene gstürzte silbrige Mond, uf schwarzem Grund). Im Ruum sitzt e vornääms Bäärli uf eme Stabällebank am Stäidisch und spiilt mit Charte. E Paasche füllt e Bächer uf. En andere Bächer stoot näben er Fruchtschale und eme Räätig uf em Disch. Uf em Spruchband vom junge Maa stoot ''den. us. wurf. hand. ihr. wohl. besunnen, und uf däm vo dr Daame Do. mit. han. ich. das. spil. gewunnen''. Dr middler Däil isch 103 Santimeter hooch und 131 lang. Die bäide üssere Fragmänt si chliiner, s lingge isch s chliinste vom Ansambel mit ere Hööchi vo 95 und ere Lengi vo 51 cm. S rächte misst 98 mol 78 cm. Dr Jüngling wo druf abbildet isch, verkündet mit sim Spruchband: ''zart. frou. in. iuweren. dienst. bin. ich. all. zit. bereit.'' Dr Wanddebbig befindet sich im Historische Museum Baasel.
D Kinder vom Nikolaus Meyer zum Pfiil und dr Barbara zum Lufft si gsi:
Haus zum Paradies
S «Huus zum Paradiis» isch e neubarocks Woonhuus an dr Aeschevorstadt 13 z Baasel. Es isch sit 2012 dänggmolgschützt und ghöört zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo für d Region vo Bedütig si.
Gschicht
Im 15.Joorhundert isch d Äschevorstadt e ländligs Gebiet mit Wiirääbe und Obstböim gsi. Uf s Ändi vom Joorhundert zue het dr Stadtarzt und Brofässer Johannes Romanus Wonecker und si Frau Margaretha Fätzbryn im ene Räbgarte e groosses Woonhuus im Grüene lo baue und iim dr Naame «Zum Paradiis» gee. Im Lauf vo dr Zit het s Huus denn immer wider si Bsitzer gwäggslet und isch vil gänderet worde. Au si Umgääbig het sich afo verändere. Immer mee Baasler, wo mit Handel und Gäldgschäft riich worde si, häi sich e Residänz in de Vorstedt gönnt. Vo 1839 bi 1841 het dr Bandfabrikant Carl Burckhardt-Heussler s «Huus zum Paradiis» im klassizistische Stiil woorschinlig vom Johann Jakob Stehlin em Eltere nöi lo ufbaue. Im Joor 1869 het s dr Johann Rudolf Geigy-Merian (1830 –1917) kauft und het s vom Johann Jakob Stehlin em Jüngere im nöibarocke Stiil lo umbaue. Us em Vorderhuus mit sinere schlichte Fassaade het dä e Stadtbalä gmacht mit eme verzierte Balkon über eme herschaftlige Hauptportal mit eme hoochdekorierte Düürsturz. Din isch mä in e groossi Iigangshalle iine choo mit gschwungnige Stäägeaalaage, wo vo Ooberliecht belüchdet worde isch.
S Huus isch bis hüte in de Händ vo dr Familie bliibe, wo s vor em Undergang bewaart het, was s Schiggsal vo de mäiste andere Residänze an dr Äschevorstadt gsi isch. Hüte si s «Paradiis» und s «Huus zum Raab» nääbedraa die letschte Überräst vo de vornääme Hüüser us dr Vergangehäit im ene Meer vo gsichtsloose Gschäftshüüser.
In de Joor 2007 und 2008 het dr Baasler Archidekt Christian Lang in Zämmenaarbet mit dr Baasler Dänggmolpflääg s Huus renowiert und modärnisiert. Drbii isch vil vo dr Baugschicht zum Vorschiin cho, wo het chönne dokumentiert wärde.
Rötenbach
Rötenbach ist der Name folgender Orte in Baden-Württemberg:
Rötenbach isch en Gwässername:
ußerdäm:
Lueg au:
Maurer (Familienname)
Eso haiße z. B. die Lyt:
Thüringerberg
Türrigerbearg (amtlich Thüringerberg) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Großes Walsertal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Türrigerbearg lit uf 877 Meter Höhe im Große Walsertal. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 26,4 % Landwirtschaftsfläch, 45,2 % Wald, 24,8 % Alpa, 1,3 % Sidlungsfläche und 2,3 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Türrigerbearg ischt im 14. Johrhundert vo Walser gründt worra.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Türrigerbearg khört zum Walserdütsch.
Eichelhäher
De Heregäägggi oder d Herevogel (Garullus glandarius; alemanischi Näme) isch e Raubvogel, wo dor s ganz Joor döre i Mitteleuropa bliibt. I de Alpe chunnt er bis zu 2400 müM vor.
Uussie
De Heregääggi isch e rootbruune Vogel mit eme lange Schwanz. Sini Flögel sind dunklebruu mit wiisse und uuffälig blau-schwarz gstraifflete Federe. Sin obere Hals isch wiiss. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus.
Lebeswiis
De Heregääggi lebt versteckt i Laub- und Mischwälder, aber au i Pärk und Obstgärte. Sis groossi Nest bau er uf Bömm oder i Büsch. Er lebt vo Insekte und raubt Nester vo Singvögel uus. Er mag aber au Söömli und Frücht. Abem Augste fangt er aa Haselnüss, Buechenüssli und bsunders Aichle sammle und vergrabt die a verschdnige Stele. Wel er im Winter aber nöd all fresst, fönd d Aichle im Früelig a sprüüsse. De Schrai vom Heregäägi isch ener e Chräächze, doch isch er au guet im Nochemache vo anderne Vogelstimme.
Ortenaukreis
Dr Ortenauchrais, nideralmannisch Ortenaukrais, isch noo dr Flächi dr greeschd Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Siidlige Ooberryy im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Raschdad, im Oschde an dr Landchrais Frèideschdad ùn an dr Landchrais Rodwyyl, im Siidoschde an dr Schwaarzwalds-Baar-Chrais ùn im Siide an dr Landchrais Ämedinge. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zem Elsis z Franggryych.
Schded ùn Gmaine
Zem Ortenauchrais ghèère 5 Groosi Chraisschded, 11 Schded ùn 35 Gmaine.
Bilwisheim
Bìlse (frz. Bilwisheim, dt. Bilwisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Nochbergmeine sìn Bröömt, Dunnene, Mìttelhüse, Mìttelschafelse un Olse.
Gschìcht
Belse ìsch zem erschte Mol urkundli erwehnt worre em Johr 1263 àls Bilolvisheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bìlse. Bìlse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
D' elsasserditsch Dialekt vun Bìlse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Alfred Nobel
Dr Alfred Bernhard Nobel (* 21. Oktober 1833 in Schtokholm; † 10. Dezember 1896 in San Remo) isch an Chemiker und Erfinder gsi. Bis zu sim Tod hot`er it wäniger as 355 Patente erroicht.
1837 isch dr Nobel no Sankt Petersburg, wo sin Vadter Immanuel Nobel mit Hilf vo dr russische Regiirung a paar Hüttewerk gründet hot. 1859 isch er mit sim Vadter no Schtokholm zruck`gheert. Det hot er Chemie schtudiert, und sit 1862 versuecht s Nitroglyzerin als Schprengschtoff in d Technik iizführe. 1864 isch em denn si Labor in d Luft gflooge und dr Nobel hot doruf versuecht d Handhabbarkeit vum Schprengschtoff bi gliichbliibender Schprengkraft z verbessre. 1867 isch em des dur d Erfindung vum Dynamit glunge.
Tschagguns
Tschagguu (amtlich Tschagguns) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Montafon) z Vorarlberg, Öschtriich.
Alfred Nobel
Dr Nobel isch dr Stifter vum no ihm gnännte Nobelpriis.
Tschagguns
Geografi
Tschagguu lit im Montafon uf ere Höhe vo 650 bis 1.200 Meter. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 10,8 % Landwirtschaftsfläch, 29,3 % Wald, 40,7 % Sidlungsfläche und 19,2 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Tschagguu ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1431.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Tschagguu ischt dr Herbert Bitschnau.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Tschagguu khört zum Bodeseealemannisch.
Gedichte Voltaires
Dr ditsch un alemannisch Dichter Hermann Burte het 1934 si Buech Gedichte Voltaires vereffentligt - un zwar im R. Oldenbourg Verlag München-Berlin-Zürich. Dr het des Buech mit ere Widmig versähne: Werner Reinhart in Freundschaft; dr Werner Reinhart (1884–1951) isch e Kaüfmann un Mäzen üs Winterthur gsii.
In däm Buech het dr Burte uf 70 Sitte 46 Gedicht vum Voltaire vereffentligt, wun er ab 1930 üs em Franzesische ins Ditsch ibersetzt gha het. Anderscht wiä in sinem spetere franzesisch-ditsche Ibersetzigswärch, in Adler und Rose (1949), sin do numme diä ditsche Ibersetzige ohni d franzesische Orginaltext abdruckt.
Dr Voltaire (1694 - 1778) isch fir dr Burte "Herrscher im Haus des europäischen Geistes" gsii, eins vu dr "hellsten und heitersten Genien aller Zeiten". Dr Burte nännt-e im Vorwort aü "Kämpfer für die Herrschaft des Geistes auf der Erde" - diä Floskel het dr Burte speter aü fir dr eige Kampf brücht, wun er mit dr Nazi mitgloffe isch un sich aber änewäg het welle absetze vun ene.
Textbiispiil: In sinem Gedicht "An Friedrich" (wohl an dr Friedrich II vu Preuße) sait dr Voltaire (in dr Ibersetzig vum Burte):
Des Ibersetzigswärk vum Burte het nit ganz in d Zit basst, wus drin vereffentligt wore isch - Verständnis fir d franzesisch Kültür isch nit agsait gsii. Dr Max Dufner-Greif, wu suscht in viilem nationalsozialischtischi Positionen verdrätte het, nimmt dr voltaire-freindlig Burte in sinem Buech "Der Wiltfeberdeutsche Hermann Burte" 1939 in Schutz, wänn er schribt: "(...) Wer Voltaire herabsetzt, sollte sich klar darüber sein, daß er in ihm eine ganze Nation aburteilt." Nit ohni Gritik an herrschende Geischtesverfassig z Ditschland ischs, wänn dr Dufner-Greif witerschribt: "In einer Zeit, wo so viel Unkraut vom bösen Feind ausgestreut word, der den schönen Kulturgarten in Europa zu verderben droht, wissen wir jeden Dienst am Geist, der einmal Meister in der Welt werden soll, besonders hoch zu werten."
Schloss Willmendingen
S Schloss Willmendinge isch e Schloss im Dorf Willmendinge bi Schwerze, em Ortsdeil vo de Gmeind Öschinge im Landchreis Waldshuet i Bade-Württeberg am Unterlauf vo dè Wuètè.
Gschicht
Dä große rechteckigi Bau im Stil vo de Spätrenaissance isch im Johr 1609 dur de Johann Jakob von Beck, äm Landvogt vo dä Landgroofschaft Chläggi, Kaiserlicher Notar un Landschriber von Vaduz, wo 1607 für sine zahlriche Verdienscht des Dorf Willmendingen zum en nä Mannlehen übercho hät, erbuen wore.
De Waldvogt Franz Leopold Beck vo un zu Willmendingen häd versuecht 1698 s gsamte Guet Willmendinge a s Chloster St. Blasie zu verkoufe, wa im aber nid glunge isch. 1801 oder 1803 verkouft Franz Xaver von Beck si Schloss a de Fürscht Josef II. zu Schwarzeberg, die Fürschten zu Schwarzeberg in Düenge häns dän wider 1812 an s Großherzogtum Bade verüssert. Um 1888 isch s Schloss a de Schlosshofbur Jakob Roth verpachtet gsi, er isch än üsserscht fromme Maa gsi, wo dä Mennonite aghört häd. Dozmol häd er 56 Stuck Väh und sechs oder sibe Ross ghaa. Ross sin do au züchtet worre. Er häd Bedürftigi gern versorget und hät au suscht vil Lüt bschäftigt, aber flueche häd niemad dörfe, den häds gheisse: Du passisch nit zue üs, du chasch go!. Spöter isch er mit sine Söhn uf Amerika usgwandert, Soldat sii war nid ihri Sach. Jeds Johr hät sich dazmol die Widertäufer zu nere Gmai im Schlosshof zsämmegfunde.
1920 häts dän Gmeind Schwerze für Unterkünft überno. Zitwilig isch es e au Dorfschul gsi. 1989/90 ischs vo de Gmeind Öschingen a Privat verkouft worre, es sin Wohnige igrichtet und im Gwölbcheller ä Gaschtstätte ("Pub") i cho.
Mooslarg
Moos-Nìderlàrg (frz. Mooslargue, dt. Moos-Niederlarg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Schloss Willmendingen
Alag
Ursprüngli hätt s do a dere Stelle än Meierhof (Statthalterei) vom Chloster Rheinau de Ehrenspergerhof gää. Zum Schloss hän früener umfangriche Landbsitz, e Ziegelhütte, d´ Willmendinger Mühli und de abgangeni Schweikhof ghört, wo no di chlii Brunnestube a de Landstross devo stoht.
Brumath
Bröömt oder àui Brüemt (frz. Brumath, dt. Brumath) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Mooslarg
Gschìcht
Moos-Nìderlàrg ìsch àm 1. Jüli 1975 entstànde üs dr Fusion vun dr Gmeine Moos un Neederlàrg. Moos ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1139 àls Mosa, Nìderlàrg 1145 àls Larga.
Brumath
Gschìcht
Bröömt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 2. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bröömt ìsch. Bröömt ghert zem Kommünàlverbànd.
Bezirk Avenches
Dr District d’Avenches (alem. Bezirk Avenches) isch bis zum 31. Dezämber 2007 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz gsii. Hauptort isch Avenches gsii. Dr District isch in d Cercles (alem. Chrais) Avenches un Cudrefin ufdailt gsii. Zum District hän zwelf Gmaine ghert, är isch 59.91 km² groß gsii un het Ändi 2006 6'764 Yywohner ghaa.
Brumath
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bröömt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Mooslarg
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 han d Derfer zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Moos-Nìderlàrg ìsch. Moos-Nìderlàrg ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Moos-Nìderlàrg ghert zem Hochàlemànnisch.
Morschach
Morschach isch e politischi Gmeind im Bezirk Schwyz vum Kanton Schwyz i de Schwyz.
Geografi
Morschach liit uuf ere Gletschermoräne über em Vierwaldstättersee. Zue de Gmeind ghöört au de Summer- u Wintersportort Stoos. Vu de Gmeindflechi sind 52,3 % landwirtschaftlichi Flechi, 36,2 % Wald, 2,9 % Sidligsflechi u 8,6 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Morschach isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1261 als Morsacho.
Religion
74,1 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 6,8 % evangelisch-reformiert.
Spraach u Tieläkt
De Tieläkt vu Morschach ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Schloss Willmendingen
Alag
S Schloss hätt e kline Schlosschapelle und en ruckwärtige Stägeturm mit ere Sandsteischnegge gha. Witer hät no en große Gwölbecheller (hüt isch es e Gaschtstätt), de häts brucht für d Lagerig vom do selligs aabute Wii. S Iigangportal mit em Wappe vo de Beck isch dazmol usbaut worre. Uf eme Foto vo 1950 isch no am Schloss z seh. Hüt isch es in de Kunstakademi Karlsrue.
Epitaph derer vo Beck z Willmendinge i de Chilche Schwerze
Abbaut und verschwunde sin auch die Umgebigsmuer, Stallige, Trotte, Chapelle mit em Türmli und die chlii Glogge. Inne hät mer moderni Wohnige iibaut. Vo de früenere Usstattig wie Chachelöfe, bemolte Chassettedeckche etc., isch nüd meh erhalte. Nü abrocht häd mer a große Dachgaube.
D Chapelle isch en eifache gotische Bau gsi, mit ämene Glöggli vu 1688. Am Altar isch es Antependium mit em Alabasterwappe vo de Friherrlichi Familie vo Beck gsii. Hüt isch es i de 2002 erbaute Semberg-Kapelle.
Muspach
Müeschbe (frz. Muespach, dt. Müspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Müeschbe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1251 àls Muospach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Stimmloser alveolarer lateraler Frikativ
De stimmlosi alveolari laterali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. De Luut isch in Europa usserhalb vùm Kaukasus sehr sälte ùn chùnt z Weschteuropa vorallem im Walisische vor. In de indigene Sprooche vo Nordamerika chùnt er dergäge hüüfiger vor.
Muspach
Verwàltung
vun Müeschbe ìsch. Müeschbe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Müeschbe ghert zem Hochàlemànnisch.
Schwarzach
Schwarzach isch en Gmainds- und Ortsname:
Schwarzach isch en Gwässername:
Schwarzach chan zuedäm bedüte:
Lueg au:
Donnenheim
Dunnene (frz. Donnenheim, dt. Donnenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dunnene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 776.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dunnene ìsch. Dunnene ghert zem Kommünàlverbànd.
Kleiner Kirschgarten
Zämme mit em Huus zum Kirschgarde nääbedraa bildet dr Chäi Kirschgarde hüte s Baasler Woonmuseum, wo Däil vom Historische Museum isch. 1986 isch im Huus d Duurustellig ufdoo worde mit de Uuresammlige vom Carl und dr Lini Nathan-Rupp, wo 242 Uure umfasst, und vo dr Eugen Gschwind-Stifdig mit 208 Uure. Es het au Woonrüüm zum Aaluege, wo wie im 19. und 20. Joorhundert usgstattet si.
Turmfalke
S Wänneli (Falco tinnunculus; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa im ganze Joor vorchunnt und zo de gföördete Vogelarte ghört. I de Alpe isch s Wänneli bis zonere Hööchi vo 2800 müM z finde.
Uussie
Wänneli hend e rootbruune Rugge und Flögel mit schwarze Tupfe. De Chopf und de Schwanz vo de Mandli sind grau. Wiibli hend e gstraifflete Schwanz. Wänneli wered 31-37 cm gross, hend e Spannwiiti vo 65 bis 80 cm und wöged 190 bis 300 Gramm.
Lebeswiis
S Wänneli lebt i de Berge, Pärk, Füechtpiet und Düüne, aber au i Industriizoone. Si bauet kai Nester, sondern brüetet i verlassne Nest vo Chraie und Ägerste. Huuse tüend si uf Felse, i Chiletürn, Hüser und Vogelhüsli. Wänneli bliibet uf de Jagd i de Luft stoo und lueget geg de Wind und fönd eri Büüti im Sturzfluug. Si fressed groossi Insekte, Müüs und anderi chliini Süüger, raubet aber au Vogelnester uus.
Bern ist überall
Es sind 14 Autoore us dr Düütschschwiiz und dr Wälschschwiiz derby. D Gruppe isch als Veräin ane 2003 ggründet worde. Si schribt in irem Manifescht vo 2006, si well zeige, ass alli Sprooche vo dr Wält glychwärtig sige. Es gäb kei sinnvolle Underschiid zwüsche so genante hööchere und weniger hööche Sprooche.
Bi de Uuftritt vo de Veräinsmitgliider gälte d Grundsätz, ass si d Sprooch müntlech und im jewilige Tieläkt vorträäge. So sind die Lüüt wichtig für d Schwiizer Spoken Word-Bewegig.
Wolmünster
Wolminschter (lothrìngisch; frànzeesch Volmunster, ditsch Wolmünster) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografie
Wolminschter lijt nordweschtlich vun Bitche ìm Dàl vun dr Schwalb àn dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 242 un 368 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Nàtürpàrk Nordvogese. Züe dr Gmein ghere àui d Ortdeiler Weiskirch un Eschwiller.
Gschìcht
Weiskirch un Eschwiller sìn ànne 1813 ingmeindet worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Olympe de Gouges
D Olympe de Gouges (eigetlich Marie Gouze; * 7. Mai 1748 z Montauban; † 3. November 1793 z Paris) isch e Revolutionärin, Frauerächtleri, Schriftstelleri und Autorin vo Theaterstuck und Romään im Zytalter vo dr Ufklärig gsi. Si isch d Verfasseri vo dr Erklärig vo de Rächt vo de Frau und Bürgeri vo 1791.
Chindheit
D Marie Gouze isch z Montauban i de südfranzösischen Provinz Quercy (im hütige Département Tarn-et-Garonne) gebore worde und het det iri Juged verbracht. Iri Muetter, d Wäscheri Anne-Olympe Mouisset, isch syt 1756 mit em Metzger Pierre Gouze verhüratet gsi, wo aber nid de Marie ire biologischi Vatter gsi isch. Aaznäh isch ehnder, dass si us eme Verhältnis vo irere Muetter mit em Jean-Jacques Lefranc, Marquis de Pompignan, eme ryche Landadlige und bekannte Widersacher vom Voltaire, stammt. Für syni „Bastard“-Tochter het keinerlei gsetzlichi Vatterpflichte gha. De Katholik Pompignan het sich, de damalige Moralvorstellige entsprächend, nid verpflichtet, Muetter und Tochter materiell z understütze.
Ehe
Mit 17i isch d Marie Gouze – gäge ire Wille – mit em Pariser Wirt Louis-Yves Aubry verhüratet worde, wo dank irere Mitgift het chönne e Gastwirtschaft uftue. 1766 isch ire Sohn Pierre gebore worde. De Ehemaa isch bald gstorbe, wahrschynli binere Überschwämmung vom Fluss Tarn. Di jungi Witwe Aubry isch uf Paris zoge, wo Schwöster und Schwager sich scho nidergelah hend. Si käs zweits Mal ghürate. Bekannt isch nume e fryi, langjährigi Verbindig mit em Jacques Biétrix de Rozières, wo es Privileg uf Militärtransport ggerbt het.
Schaffensphase
Im 18. Jahrhundert het di breiti Bevölkerig us Analphabete bestande, wil bsunders Fraue chuum Bildung übercho hend. Dezue ane sind di unglückliche Familienverhältniss vo de Marie Gouze cho. Drum isch aaznäh, dass si sich i irere Chindheit nume es paar Grundkänntniss vom Läse und Schrybe het chönne aaeigne. I irere Heimet isch no dezue s Okzitanische gredt worde, und s Französisch vom Norde isch det nid so bruucht worde. D Jahr zwüsched irere Aakumft z Paris (um 1768) und em Zytpunkt, wo si ires erste Theaterstück binere Bühni ygreicht het (1784), het si zumene intensive Selbststudium gnützt: de Kultivierig vom Französische dur Konversation, d Lektüre vo literarische und politische Schrifte, Theaterbsüech und schlussändlich eigete literarische Versüech. So het si als Ufkläreri bereits 1774 e Dänkschrift gäge d Sklaveryy verfasst. Wägem umstrittene Thema und em Geschlächt vo de Autorin isch die Schrift erst nach de Revolution 1789 veröffentlicht worde.
1786 isch under Pseudonym ire Briefroman Memoire vo de Madame Valmont über d Undankbarkeit und d Grausamkeite vo de Familie Flaucourt gägenüber de irige erschine. Es isch e verdeckti Autobiografy gsi, wo s ire möglich gmacht het, u. a. d Behandlig vo unverhüratete Müettere und vo de „Bastard“-Chind z kritisiere. Si het au über s Scheidigsrächt und s Rächt, sexuelli Beziehige usserhalb vo de Ehe z füehre, gschribe. Die Schrifte hend bereits ire feministischi und gäge d Schyymoral vo irere Zyt gerichteti Standpünkt la erchänne.
Zum Künstlername Olympe de Gouges, wo uf vilne vo irne Teggscht staht, isch si wägem Vorname vo irere Muetter und ere abgwandelte Form vo irem Familienname cho, wo au iri Schwöster Jeanne Gouges bruucht het. Si het Zuegang zu oppositionelle Chreise gäg de Hof vo Versailles überchoo; so isch si im Palais Royal gsi, wo de Philippe Égalité, Herzog von Orléans, residiert het und wo si sehr wahrschynli de Louis-Sébastien Mercier känneglehrt het.
Di Französischi Revolution
1785 het d Autorin bi de Comédie Française ires Stuck Zamore et Mirza ygreicht, wo d Sklaveryy i de Kolonie thematisiert het. Das het zur Folg gha, dass si jahrelang i Intrige und Verlüümdige verwicklet und zwüschenzytlich sogar i de Bastille ygsperrt worden isch. Erst im Dezämber 1789 het das brisante Stuck Premiere gha und es het politisch hööchi Wälle gschlage, bevor s churzfristig vom Spilplan abgsetzt worden isch.
Währed de Revolution isch d Olympe de Gouges e lydeschaftlichi Verfechteri vo de Mänscherächt vo de Frau, de Bürgerinnerächt, worde. D Revolutionär hend sich mit wenigen Usnahme, wie em syt langem für d Frauerächt yträttenden Ufklärer Nicolas de Condorcet, di wyblichi Hälfti vo de Bevölkerig usgschlosse. Äbefalls vo de Mänschrächtserchlärig vo de Revolutionäre sind „i unterschidlichem Usmass ... Jude, Schwarzi [und s] Proletariat“ usgschlosse gsi. Wil d Mänscherächt äbe a Bürgerrächt und ane nationalstaatliche Kontext kopplet worde sind, sind nume bsitzendi europäischi Manne is Privileg vo de erchlärte Mänscherächt cho.
D Olympe de Gouges het i dene Jahren vili politischi Teggscht zu aktuelle Ereigniss veröffentlicht, wo si als Broschüre, Flugblätter und Plakat druckt und verbreitet het. So het si nid nume fortschrittlichi Ideene i de Frauefrag oder d Befryig vo de Sklave gforderet, sondern het au früehsozialistischi Ideene verbreitet. Si isch für es staatlichi Fürsorg gsi, het e Meh-Bestüürig vo de Rychen und Yyrichtig vo landwirtschaftliche Gnossenschafte uf unbebuutem Land gforderet.
Zum Zytpunkt vom politische Siig vom Dritte Stande und demit vo de Idee vo de Rächtsglychheit vo allne Manne het si also a d Regierig und di Abgordnete e nüüi, radikali Proklamation vo Fryheits- und Glychheitsrächt gricht – für s wybliche Volch. Wil de Souverän alli Fraue vo de Volchssouveränität usgschlosse het, het d Olympe de Gouges s nüüe Regime e Tyranny gnännt. Si het vo de Nationalversammlig im Name vo de Müettere, Töchtere und Schwöstere vo de Nation, gforderet, iri Erchlärig vo de Rächt vo de Frau und Bürgeri, vo private und politische Bürgerinnerächt, schnellstens z verabschide. Si het e nüüi, universal-egalitäri Verfassig verlangt, denn die grad i Chraft trätteni sig illegitim und nichtig, wil s wyblichi Volch nid verträtte und a de Usarbeitig gar nid beteiligt gsi sig.
Verhaftig und Todesurteil
Im Summer 1793 zu de Zyt vo de Terrorherrschaft vom Robespierre verhaftet und als Royalistin aaklagt, isch d Olympe de Gouges monatelang i verschidne Revolutionsgefängniss yykerkeret gsi. De öffentlichi Aachläger Antoine Fouquier-Tinville het vor em Sondergricht für politisch Andersdänkendi, em Revolutionstribunal, churze Prozäss mit ire gmacht. De Historiker Karl Heinz Burmeister meint: „Iri Neigig zu de Girondiste, ires Bekänntnis zum Föderalismus und zu de Monarchy, iri Gägnerschaft zu de Jakobiner, iri persönlichi Findschaft zum Robespierre hend zu irere Hiirichtig gfüehrt; si het aber au für ire Ysatz für d Rächt vo de Frau büesst. Me het das als en unerwünschti Yymischig i die de Manne vorbehalteni Politik empfunde.“
Us de Haft use het si em Tribunal gschribe und gfragt, öb de Artikel 11 vo de Mänscherächtserchlärig vo 1789 nid öppe d Meinigs- und Prässefryheit als s chostbarste Guet vom Mänsch verankeret hebi. S Todesurteil isch am 3. Novämber 1793 uf de Place de la Concorde dur d Guillotine vollstreckt worde.
Nachfahre
Nach Aagabe vom Olivier Blanc isch de Sohn Pierre Aubry de Gouges (ab 1793 Offizier in der Rhyarmee) nach em Tod vo de Olympe de Gouges mit synere Frau und füüf Kindern uf Französisch-Guayana usgwanderet. Nach sym Tod 1802 het syni Frau uf Frankrych zrugg welle, isch denn aber uf de Schiffsreis gstorbe. Z Guadeloupe hend die beide Töchtere Marie Hyacinthe Geneviève de Gouges (de änglischei Offizier Captain William Wood) und Charlotte de Gouges (de amerikanischi Politiker Robert S. Garnett) ghürate, so dass bis hüt Nachfahre vo de Olympe de Gouges läbed.
Ehrige
Es git syt es paar Jahr Gedanktafle für d Olympe de Gouges, wo z Paris und am Geburtshuus z Montauban hanget. Im Mai 2012 isch di nüüi Tübinger Akademischi Dameverbindig Olympea nach de Olympe de Gouges benännt worde. Im Oktober 2013 isch si eini vo de zwei Kandidatinne gsi, wo de Presidänt François Hollande zur Überfüehrig is Pariser Panthéon het welle vorschlaa.
Weblink
Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne
Rohrdorf
Rohrdorf isch de Name vo folgende Ort:
z Pole
i de Schwiz
Rohrdorf isch de Name vo folgende Persone:
Lueg au:
Eckwersheim
Gschìcht
Eckbersche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh.
Wiltrud Pfunder
D Wiltrud Pfunder (* 31. Dezämber 1937 z Fryybeg) isch e dytschi Dialäktdichteri.
Eckwersheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Wiltrud Pfunder
Lääbe
D Pfunder isch z Fryybeg mit drei Gschichter ufgwachse. Si het as Sekreteeri un im Chunschtgwäärb gschafft. Anne 1964 het si ghyrote. Mit ihrem Mann, em Chällermaischter Hermann Pfunder vu Augge, het si e Doochter un zwee Sihn iberchuu. Si läbt z Pfaffewyler.
Eckwersheim
Verwàltung
vun Eckbersche ìsch. Eckbersche ghert zem Kommünàlverbànd.
Wiltrud Pfunder
Lääbe
Alemannisch gleert het d Pfunder vu ihre Mueter un vor allem vu ihre Großvater. Si het scho as Chind aafange Gedicht uf Hochdytsch schrybe. S Alemannisch dichte het si bi dr Pfaffewyler Faasnet aagfange, wu si 16 Johr lang bi dr Schneckenaare s Dorflääbe uf Alemannisch glossiert het. Si het an dr Faasnet Reede ghalte un isch Redakteeri vu dr Naarezytig gsii. Wu si anne 1986 ufgheert het as Faasnetsschryberi het si derno allmee Dialäktgedicht gschriibe. Im Johr 1993 het si im Fryybeger Schillinger-Verlag e eerscht Biechli mit alemannische Gedicht vereffetligt: „Midem Herze g'luegt“. Zee Johr speter het si im Aigeverlag e zwait Bändli unter em Titel „Bis ans End vum Regeboge“ uusegee un 2008 e dritt („Wottsch an d Sunne muesch duur d Nacht. Kommt“)
Eckwersheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eckbersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wiltrud Pfunder
Lääbe
D Wiltrud Pfunder isch Mitgliid vu dr Muettersproch-Gesllschaft un isch Vorsitzeri vu dr Regionalgruppe „Schimberg/Batzeberg/Hexedal“ gsii, wu mittlerwyli ufglest wore isch.
Im e Interview het si iber s Alemannisch mol gsait:
D Tanja Bury het iber ihre dritt Buech gschriibe:
Horheim
S Dorf Horrè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Öschingè mit 1992 Ywooner (Stand: 30. Juni 2011 ) im Landchreis Waldshuèt z Baddè-Württèbärg.
Oberlarg
Oberlàrg (frz. Oberlarg, dt. Oberlarg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Horheim
Geographischi Laag
Horrè lyt am südöschtlichè Rand vum Südschwarzwald (Schwarzwaldabdachig) uff a dè rächtè  Wuètèhaaldè, südweschtlich vum Chèrnort Öschingè, wo a dè linkè Haaldè un i dè Mitti vom Wuètèdal lyt. D Wuètè isch uff dè Gemarkig Horrè durch dè Bau un Unterhaalt vo Weer un èm Müllikanaal für Müllènè un Turbynè wǜrtschaftlich nutzbar gmacht worrè. Bim Kanaal Richtig Öschingè hèt s i dè früènèrè Johr no è „Maitlebad“ un è „Buèbèbad“ gää, wo bim Kanaaluuslauf i d Wuètè gsi sin.
Gliderig
Zuè Horrè ghörd s Dorf Horrè, dè Zinkè Hööf (Horrèmerhööf, annèdubaki Lütislo [1347]) un d Hööf Hölzlehof (Linsèboddèhof) un Löchlehof (Hofguèt Dörnegg).
Oberlarg
Gschìcht
Oberlàrg ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1145 àls Larga.
Übersaxen
Übersaaxe (amtlich Übersaxen) ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Oberlarg
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Horheim
Hischtoriè
Well èrscht ab èm Spòtmittelaalter sicheri schriftlichi Quällè für dè Ortsnammè „Horrè“ un „Lütisloh“ (= Horrèmer Hööf) vorligè duèn, cha übber d Besidlig vo dè Gmarkung nu spekulyrt wörrè: Voeinzelti Boddèfünd, wiè zum Byschpill dè Fund von èrè spòtrömischè Zwibbelchnopffiblè bi Horrè, machèd è Uussaag für è Besidelig i dè vor- un früègschichtlichè Zit. Dè Suffix -lôh schint im Alemnnischè z ligè un stòt zu suscht i dè Region übblichè -ingè-Endig in Vobindig, z. B. Öschingè un Lauchringè. D Nammensendig -heim odder -è zeigt tûpisch für è Sidligsgründig im Zuug vo dè fränkischè Landnaam. Als „Heim am Sumpf“ hèt woll im Ort nõch dè Unterwèrfig vo dè Alemannè durch d Frankè im 7. un 8. Johrhundert sin Nammè gää. S èrschte Mòl, wo dè Ortsnammè Horheim odder Horrè urkundlich erwäänt worrè isch stammt us èm Johr 1303, vum „Lütisloh“ uss èm Johr 1307. Wòrschinlich hängt sell au mit dè Bschaffèheit vom Dalboddè am rächtè Rand vom Wuètèdal zämmè, dört gòt dè Boddè vo dè Wuètè wäg ebbèèrdig gegè diè rächt Haaldè zuè, gegèübber a dè linkè Haaldè, sin s Dorf Schwerzè un dè Zinkè Willmèdingè uff ènèm Bord aaglait worrè, wo öppè 20 m übber m Dalboddè un dõmit dè öfters übberschwemmtè Dalwisè lyt. Uff dè Horrèmer Sitè isch es mit Sicherheit regelmässig zu Übberschwemmigè chò, dõrum lyt dè Dorfchèrn vo Horrè am unterè Aasatz vo dè rächtè Wuètèhaaldè.
Übersaxen
Geografi
Übersaaxe lit uf 899 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 33,3 % Landwirtschaftsfläch, 51,6 % Wald, 8,7 % Alpa, 3,8 % Sidlungsfläche und 2,6 % sunschtige Fläche gsi.
Horheim
Hischtoriè
Horrè un Lütisloh (Hööf), Öschingè un Degèrnau hèn zum Wuètèamt au Wuottèdal, (nit zum St. Bläsischè Wuètèamt ghört dè Nõchbòrort Schwèrzè un Willmèdingè), dennè iri Gemarkig deilwys im Chleggau, deils im Albgau zuègschlagè gsi sin, selli Ämter hèn sich im 15. un 16. Johrhundert zu Vowaltigsgebièt vum Kloschter St. Bläsy gwandlèt. Insgsamt sin s 8 St. Bläsischi Ämter: s Basler Amt, Zürcher Amt, Waaldamt, Klingnauer Amt, Chrotzinger Amt, Villinger Amt un s Rallinger Amt mit Gebièt bi Eßlingè am Neggar gsi. Diè St. Bläsischè Hèrrschaftè hèn sich uss zwei: Ewèdingè als Sitz vu dè ehemòligè Blomegger Hèrrschaft un diè ehemòligi Guètèburger Hèrrschaft zämmègsetzt, si sin denn als Obbervogteiämter mit èm Erwèrb vo dè Grõfschaft Bõõdorf a selli übbergangè. S Wuètèamt isch vo dè großè Meierhööf vowaltet worrè (Lütisloh, Berauer Hof vo 1722, abbrochè im Mai 2013). È eignes Amtshuus (wiè zum Byschpill z Bettmèdingè) un wiè s i dè andrè Ämter usus gsi isch, hèt mò im Wuètèamt nit ygrichtet.
Nõch vor 1691 isch s no hüt exischtyrende Stüèlinger Vogthuus, au “Schlößle” dauft, baut worrè. Bekannteschtè Vogt isch dè Hans Martin Büche er isch vom Berauer Hof abgschtammt. Glychermassè isch er Schaffner für St. Bläsy gsi un hèt 14 Hööf ghaa, è Mülli un umfangrychè Landbsitz. Spôter isch i sellèm Huus d Wǜrtschaft “Rèbschtock” gsi, hüt Brivathuus.
Wolsdorf (Lothringen)
Wolschdrëf oder Wolschtrof  (lothrìngisch; frànzeesch Volstroff, ditsch Wolsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Horheim
Hischtoriè
Dè gsamte Chleggau isch annedubaki s Eigèdum vo dè Hèrrè vu Krenkingè gsi. Dè gröschte Deil vo dè hütigè Gemarkig isch zuè sellèrè Zit im kirchlichè Bsitz vom Kloschter Berau gsi, dèm sin organisatorischè Mittelpungt dè Dinghof Lütisloh gsi isch. Er isch nõchwyslich in èm Dingrodel für s Johr 1307 uffgfüürt gsi. Unter Heinrich II. vo Krenkingè, im Stadtgründer vo Düèngè, hèt abber s Abvoreckè vum Gschlechts aagfandè. Inzwùschè hèn d Krenkinger kein Chlutter mee cha, un hèn sellèwäg d Krenkinger Hèrrschaft im Johr 1361 a diè im Linzgau aasässigè Hèrrè vu Hoèfels voscherblèt, welli si 1410 a diè us èm Zürigau stammendè Edlè vo Rumlang vokauft hèn. Übber selli isch d Hèrrschaft im Johr 1488 durch Kauf a d Grõfè vo Lupfè cho, wo dè Bsitz zu dè eigètlichè Hèrrschaft ghört hèt, asè isch diè landgrôflichi Hèrrschaft denn zum èrschtè Mòl dütlich i dè Urkundè uffdaucht isch. Nõch irem Uusschterbè im Johr 1582 isch d Hèrrschaft durch Erbschaft a dè Rychsmarschälle vo Pappèheim cho. 1603 hèt dè Maximillian vo Pappèheim, dè Landgrõf vo Stüèlingè, d Hèrrschaft Wuètèdal a dè Karl Ludwig vo Sulz vokauft (un 17 Johr schpôter d Stüèlinger Burg zum Schloss umbaut). Schlièsslich isch 1639 d Hèrrschaft a d Fürschtèbärger vokauft worrè, welli iri Hèrrschaft im Südschwarzwald un Hochschwarzwald zu sellèrè Zit massyv erwiterèt hèn. Horrè isch schu im 16. Johrhundert dè Sitz von èm Obbervogt gsi, dèm d Hèrrschaft unterschtellt gsi isch. Ebbèso wiè Degernau isch Horrè èn aaltè Wallfahrtsort mit dè Antoniuskapèllè us èm Johr 1687 gsi.
Übersaxen
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Übersaaxe ischt dr Rainer Duelli.
Wolsdorf (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Wolschdrëf lijt rund nin Kilometer sìdeschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 165 un 238 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui d Derfel Reinange (dt. Reningen), Saint-Vitus (Sankt Veit), Schell (Schell) un Vinsberg (Weinsberg).
Oberlarg
Verwàltung
vun Oberlàrg ìsch. Oberlàrg ghert zem Kommünàlverbànd.
Übersaxen
Dialekt
Dr Dialekt vo Übersaaxe khört zum Bodeseealemannisch.
Wolsdorf (Lothringen)
Gschìcht
Wolschdrëf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1035 àls Wollestorf (1305 Wollestroff, 1469 Wolestorff, 1510 Wolstorff).
Horheim
Hischtoriè
Z Horrè hèn im 17. un i dè èrschtè Hälfti vom 18. Johrhundert è baar jüdischi Familliè gläbbt, wo vemuètlich dè Sǜnagogègmeind Stüèlingè odder Düèngè aaghört hèt. 1743 sin d Horrèmer Judè wiè selli us Stüèlingè uusgwisè worrè, well si bi dè Fürschtebärger Hèrrschaft in Uugnaad keit sin. Etlichi Judè sin woll südlich übber dè Hochrhy i s aagränzende Surbdal uff ¨Endingè witerzogè.
Rheinbrücke Konstanz
D Rhybrugg Konschtanz (Aalti Rhybrugg) übberschpannt z Konschtanz dè Seerhy. S Bauwärch isch è kombinyrti Strõßè- un Ysèbaabrugg. Si übberfüürt diè eingleisigi Hochrhybaan, ergo diè Baddischi Hauptbaan bi Streggèkilometer 413,5 un zuèsätzlich d Konzilschtrõß, wo d Innüschtadt mit Petershuusè vobindèt. Zwei Faarschtreifè stadtywärts un drei i dè Gegèrichtung wyst d Strõßèbrugg uff. Zuèsätzlich sin stadtuuswärts links (rhyabsi) èn Radwäg für beidi Richtungè un rächts è Trottoir ygrichtet. A dè Brugg fangt d Kilometryrig vom Rhy aa, d. h. diè Aalt Rhybrugg z Konschtanz lyt bi Rhykilometer 0,0.
Horheim
Hischtoriè
Horrè isch mit allè Rächt dè fürschtèbärgischè Landgrõfschaft Stüèlingè unterschtandè. Nõch èm früè Dot vom Fürscht vo Fürschtèbärg isch 1806 d Landgrõfschaft uffgrund dè Rhybundaktè infolg vom Rychsdeputationshauptschluss mediatisyrt un èm Großherzogdum Baddè zuègschlagè worrè, wo bis 1871 als souveränè Staat bschtandè hèt. D Ortschaft isch 1807 zum standeshèrrlichè Amt Stüèlingè cho, sell isch ab 1809 zum baddischè Donauchreis mit Sitz z Villingè zuègordnet worrè. 1813 isch Horrè im standeshèrrlichè Amt Düèngè zuègschlagè worrè, s isch ab 1813 im Wyysèchreis zuègordnet un 1819 uffghobbè worrè. Horrè isch druffhy 1819 zum Bezirksamt Stüèlingè cho un isch dört diè südlichschti Gmeind gsi, wa au d Aaordnig a dè rächtè Wuètèhaaldè entschpricht, wo Horrè ebbèfalls diè südlichscht Gmeind isch. Dè Amtsbezirk Stüèlingè hèt zum baddischè Seechreis zellt.
Rheinbrücke Konstanz
Glychzitig isch sèll diè èrscht Vobindung zwischè m nördlichè un südlichè Boddèsee-Ufer uff èm Landwäg, sit dè Rhy, also de Aalt Rhy s Rintel bi Aaltèrhy volõ hèt.
Gschichtè
Diè èrscht Brugg übber dè Seerhy hèn d Römer bi Gottlièbä baut. Well sich z Konschtanz d Handelsstrõßè nõch Obberitaliè, Frankrych un Oschteuropa chrützt hèn, wörd für s 10. Johrhundert è hölzerni Brugg unterhalb vo Konschtanz aagnõ. Dè Bau von èrè Jochbrugg uss Holz i dè Flucht vo dè Rhygassè isch für öppe 1200 dokumentyrt.
I s Bruggèbauwärch isch ab 1418, bezèhigswys 1427 bis 1437 è Mülli ybaut worrè, well d Bruggèpfôôl èn Rüggschtau vom Obbersee bewǜrkt hèn un s Gfäll vo 30 Santimeter zwǜschè Obber- un Untersee voschtärkt hèn. È unzuèrychendi Standsicherheit hèt 1540 zum Abriss un Neubau vo dè Rhybrugg gfüürt.
Horheim
Hischtoriè
Vo 1826 bis 1889 sin vo allem uffgrund vo wǜrtschaftlichè Ursachè 32 Personè uss Horrè uusgwanderèt. Im Johr 1844 isch dè Ortsdeil „Im Thal“ durch èn Brand vonichtet wärd.
Rheinbrücke Konstanz
Gschichtè
1544 isch s neue Bauwärch fèrtiggschtellt worrè. Es hèt uss ènèrè übberdachtè Holzbrugg bschtandè, uff Pfòòljoch gründet, aa dènnè sich beidsitig Bogèbruggè uss Stei un Zugbruggè aagschlossè hèn. Èn Müllèkomplèx mit èm Strychweer hèt s Bruggèbauwärch ergänzt. Meemòls isch dè hölzerne Bruggèübberbau yschlièßlich dè Müllènè abbrènnt un widder uffbaut worrè, asè unter andrem i dè Johr 1548 un 1675. Am 17. März 1799 isch d Brugg durch im Napoleon sini Truppè gschtürmt un deilwys abdrait worrè. Spôter isch si widder uffbaut worrè. Im Johr 1856 isch d Brugg nomòls abbrènnt. Uff èn Widderuffbau vo dè Brugg isch 1857 schlièßlich gmääß Übberykumpft vo dè Boddèseeuferschtaatè vozichtet worrè, well diè stauendi Wǜrkung vom Bauwärch als Grund vo ekstreemè Hochwasserschtänd im Obbersee gsää worrè isch. Bis zu dè Fèrtigschtellung vo dè neuè Brugg hèt è hölzerni Behèlfsbrugg diè fescht Querung vom Seerhy möglich gmacht.
Wolsdorf (Lothringen)
Gschìcht
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vinsberg ìsch ànne 1790 ingmeindet worre, Reinange un Schell 1811. Vum 1. Fewer 1971 bìs zem 31. Dezember 1981 ìsch Wolsdorf züe Metzervisse ingmeindet gsin.
Horheim
Hischtoriè
1857 isch s Bezirksamt Stüèlingè uffghobbè un m Bezirksamt Bõõdorf zuèdeilt worrè. Ab 1864 isch s Bezirksamt BŞŞdorf Deil vum Chreis Waldshuèt worrè.
Rheinbrücke Konstanz
Brugg vo 1938
Um d Leischtungsfähigkeit vo dè Rhybrugg z steigèrè, hèt d Stadt Konschtanz in Zämmèarbèt mit èm dõmòligè Strõßèbauamt un dè Dütschè Rychsbaan beschlossè, d Brugg grundlegènd umzbauè. D Stützwitè sin uuvoändert blibbè, allerdings isch d Brugg um öppè 50 % vobreiterèt worrè. S Unternämmè Ed. Züblin uss Stuègètt hèt dè Zuèschlag un dè Uffdraag für dè Bau vo dè Unterbautè erhaaltè. Mit èm Büèz isch im Novembèr 1936 aagfangè worrè. Nõchdèmm è 190 m langi Behelfsbrugg stròmabsi baut worrè isch, hèt mò dè Rüggbau vo dè Brugg abschnittswys bedribbè, woby d Ysèbaabedryb unter Yschränkungè uffrächterhaaltè worrè. Vo dè aaltè Brugg isch dè iiserne Übberbau sowiè d Unterbautè, Widderlager un Stròmpfyler bis uff d Wasserlinniè abbrochè worrè. Im Schutz von èrè Spundwand sin Holzpfôôl mit Längè vo 18 bis 20 m i dè Flussgrund grammt worrè, d Widderlager stròmabsi volängerèt un d Stròmpfyler zuèsätzlich vobreiterèt worrè. D Hèrschtellung vo dè Widderlager isch mit uusbedonyrtem Sichtmuèrwärch uss Waldulmer Granit durrègfüürt worrè. D Stròmpfyler sin i dè gschlossenè Baugruèb ygschalèt un bedonyrt worrè. Für diè stäälernè Übberbautè hèt s Unternämmè M.A.N. Mainz-Gustavsburg dè Zuèschlag un dè Uffdraag erhaaltè. Diè einzelnè Bruggèdrääger sin in Schüss im Wörch Mainz-Gustavsburg hèrgschtellt un mit dè Ysèbaan zu dè Bauschtell gfugerèt worrè, wo selli denn mit èm Bortalkraan yghobbè un zämmègfüègt (gniètet) worrè sind. Am 9. Oktobèr 1938 isch d Yweihung vo dè neuè Brugg übber d Bünni gangè.
Wolsdorf (Lothringen)
Verwàltung
vun Wolschdrëf ìsch. Wolschdrëf ghert zem Kommünàlverbànd.
Horheim
Hischtoriè
Nõch èm Èrschtè Wältchrièg (1914–1918) hèt d Gmeind bis 1933 zuè dè Republik Baddè ghört. 1924 isch s Bezirksamt Bõõdorf uffghobbè un s Bßezirksamt Waldshuèt im Chreis Waldshuèt zuèdeilt worrè. Ab 1936 isch Horrè sèlbschtändigi Gmeind im Landchreis Waldshuèt gsi.
Rheinbrücke Konstanz
Vobreiterung 1957
Im Zweitè Wältchrièg isch d Seerhybrugg ganz blibbè. Im Johr 1956/57 isch è erneuti Faarbaanvobreiterung gmacht worrè zum im stärker worrene Vokeer i dè Stadt grächt z wörrè. Dõdezuè isch dè sit 1938 für s zweite Gleis freighaaltene Korridor vowendet worrè. Sell isch möglich worrè, nõchdèmm diè Dütsch Bundesbaan iri Blään uffgää hét, dè Konschtanzer Hauptbaanhof zweigleisig aazschlièßè.
Oberlarg
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Oberlàrg ghert zem Hochàlemànnisch.
Wolsdorf (Lothringen)
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wolschdrëf ghert zem Moselfrankisch.
Rheinbrücke Konstanz
Vobreiterung 1957
Zur witerè Entlaschtung vo dè inzwǜschè gröschtedeils übber 70 Johr aaltè Strõßèbrugg isch als zweiti feschti Rhyübberquerung z Konschtanz d Schänzlebrugg baut un 1980 im Vokeer übbergää worrè. Zèrscht isch sèlli Entlaschtung abber mee im lokalè, innerstedtischè Vokeer realisyrt worrè, dè Fèrnvokeer vom Bodenrügg i d Oschtschwiz un umkeert isch bis zu dè Aabindig vo dè Schänzlebrugg a s schwizer Fèrnschtrõßènetz abber witerhy deilwys übber diè aalt Rhybrugg gangè.
Brugg vo 1860
Diè insgsamt 17,85 m breiti Bogèbrugg hèt zwei Ysèbaagleis un stròmabwärts ei Strõßèfaarbaan mit 5,4 m Breiti sowiè beidsitig Trottoir übbèrfüürt. S 127,8 m lange Bauwärch hèt drei Öffnungè mit jewyls 42,6 m Stützwitti ghaa. Dè Übberbau hèt i jeddèrè Öffnung uss vir vollwandigè, Bogèdräger uss Schmydeiisè bschtandè. Im Grund voankerèt isch s Bauwärch mit Hǜlf vo 992 Pfòòl, uff dènnè mit Senkkäschtè d Fundamänt baut worrè sin. Uff dè vir Pfylerchöpf sin Statuè vo dè Bischöf Konrad un Gebhard vu Konschtanz sowiè im Herzog Berthold vo Zähringè un èm Großherzog Leopold gschtandè. Diè beidè letschterè sin vom Hans Baur gmscht worrè. Alli vyr Figurè stön sich mittlerwyl zwǜschè Rhydorturm un Bulverturm i dè Nóchi vo dè hütigè Rhybrugg gegèübber.
Brugg vo 1938
D Gsamtschtützwitti vo dè neuè Brugg isch unvoänderèt 127,8 m hoch, bi nu 26,95 m Gsamtbreiti. D Strõßèfaarbaan isch uff 10,0 m vobreiterèt worrè. D Brugg wyst sitdèmm für dè Strõßèvokeer, dè Ysèbaavokeer un dè nit motorisyrte Vokeer drei drènnti Übberbautè uff, woby d Pfyler un Widderlager für zwei eingleisigi Ysèbaabruggèübberbautè uusglait worrè sin, allerdings isch nu dè öschtliche Übberbau realisyrt worrè. Dè èrschte Übberbau dè Stròm abbèzuès isch dè Fuèßgängerschteeg, dè folgende d Ysèbaaübberfüürung vo dè Dütschè Baan un dè Stròm obsi diè füüfschtreifigi Strõßèbrugg, a dèrrè irèm weschtlichè Hauptdräger no è Konsolè für èn Radwäg montyrt isch.
In Längsrichtig wysèd d Übberbautè èn Durchlaufdräger als Bauwärchsischteem uff. Jeddi Brugg hèt zwei stäälerni Hauptdräger mit èrè variablè Konschtruktionshöchi un horizontalem Obbergurt, wellè obberhalb vo dè Faarbaan aagordnet gsi isch. Dè Untergurt wyst übber n Stròmpfyler è vertikali Krümmig mit èm Radius vo öppè 100 m uff.
I dè Luggè zwǜschè dè Ysèbaa- un Strõßèbrugg isch 1957 uff diè schu vorhandenè Lägerbänk vo dè Widderlager un Pfyler èn drittè Hauptdräger ygfüègt worrè, wo diè öschtlichi Faarbaandaflè drait.
D Durchfaartshöchi bedrait bezogè uff dè Konschtanzer Normalpegel, vom Obberè See aagluègt, links 5,75 m, mittig 6,15 m un rächts 6,33 m.