cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lauffohr
1588 und 1599 het d Stadt Brugg e Deil vo dr Herrschaft Rein gchauft, wo Lauffohr drzue ghört het. Vo 1803 bis 1809 sind Lauffohr, Rüfenach und Rein zäme ei Gmeind gsi, drno sind si separati Gmeinde worde. D Gmeind Lauffohr het 1823 scho en Deil von irem Land verchauft. Nach zwo Abstimmige i de 1960er Joor über e Vereinigung mit Brugg isch 1970 die Gmeindfusion z stand cho.
Lauffohr ghört, was d Religion agoot, zu dr Refermierte Chilegmeind Rein.
Franz Joseph Stalder
De Franz Joseph Stalder oder au Franz Josef Stalder (* 14. Septämber 1757 z Lozäärn; † 25. Juli 1833 z Möischter) isch en schwyzerische katolische Gäischtliche und en Tialäktoloog gsy.
Vo im isch di eerscht Gramatik und s eerscht grooss Wöörterbuech vom Schwyzertüütsch, wos git. Mit em Wöörterbuech hät er wele naawyse, das s Schwyzertüütsch e würdigi Spraach isch, wo s Rächt hät, näbet em Hoochtüütsch tèrffe z staa. Er hät au s Glychnis vom verloorene Soon us em Lukas-Evangeelium i ganz vil alemanischi, bündnerromaanischi, lombardischi, frankoprowänzaalischi und französischi Mundaarten us dem ganze Schwyz la übersetze – das isch bis hüt der äinzig schwyzerisch Verglychstäggscht, wos i so vil Tialäkt git, und wil er us em früene 19. Jarhundert stammt, au en wärtvolen Yblick i d Mundaarte, wie s doozmaal töönt händ.
Läbeslauff
De Stalder chunt us eren alte Luzèèrner Familie, syn Vatter isch de Jakob Anton Stalder gsy, syni Mueter d Maria Theresia gebooreni Dula. D Schuele – drunder au s Jesuite-Kolegi – hät er i synere Vatterstadt bsuecht; d Prieschterweii hät er 1780 überchoo. Drufaben isch er zeerscht Vikaar bim Joseph Xaver Schnyder vo Wartensee z Schüpfe gsy, vo 1781 bis 1785 Pfarhälffer z Luzèèrn, vo 1785 bis 1792 Pfarer z Romoos und dänn bis 1822 z Äschlismatt gsy. Au as Schuelinschpäkter vom Amt Äntlibuech hät er gwürkt, und s isch em as Aaligge gsy, d Volchsschuel uf en bessere Stand z lupfe. Ab 1791 isch er es Mitgliid vo der uufklèèrerischen und patriootische Helveetische Gsellschaft gsy, und die hät er au e paar Maal presidiert. 1801 isch er Chammerer woorde, 1809 Dekaan vom Kapitel Soorsi, und 1811 isch er zum Choorhèrr vo Möischter (hüt «Beromünster») ernänt woorde. Won er naadisnaa alt woorden isch, hät er 1822 die Stell dän au aaträtte. Im glyche Jaar hät en di Berlynisch Gsellschaft für tüütschi Spraach zu irem Mitgliid aagnaa.
Äigetli wäiss mer vom Stalder nöd eso vill: Syn gsamte Naalaass – abgsee vo syne rund tuusig Büecher und em Manuskript vom überarbäitete Wöörterbuech, won er teschtamäntaarisch de Burgerbiblioteek überlaa gha hät – und sy gsamt Korespondänz händ syni Eerbe furtgrüert.
de Stalder as Pfarer und as Pèdagoog
As Inschpäkter vom Schuelbizirk Äntlibuech hät er sich ab 1798 starch für d Bildig vom Volch ygsetzt. Er hät gschumpfen über de schwach Erzieigsraat (syni voorgsetzt Bhöörde), über di schlächte Schuelmäischter und über d Gmäindsbhöörde, wo nüüt machid. Er hät aber auch gsee, das es d Aarmuet isch, wo d Eltere dezue bringt, d Chind zum Schaffe statt zum Leere z schicke. De Stalder hät d Schuel i synere Gmäind jedi Wuche bsuecht, zum luege, das si Furtschritt macht, und er hät gägesytigi Bsüech vo de Schuelklasse z Äschlismatt, z Schüpfen und z Flüeli arangschiert, zum s Inträssi vo de Schüeler wecke. I syne zää Jaar as Inschpäkter hät ers uf dèè Wääg fèrtig praacht, das sich d Zaal vo de Schuelen im Äntlibuech verdrüüfacht hät.
«Fragmente über Entlebuch»
Em Stalder sysch eerscht Wèèrch, won er gschribe hät, sind zwee Bänd über s Amt Äntlibuech – übertitlet mit Fragmente über Entlebuch, nebst einigen Beylagen allgemein schweizerischen Inhalts. Daa drin gaats hauptsächli um Volchskundlichs – en Yblick i s Läben und Tänke vo de Lüüt, vor as di modèèrn Zyt ineprochen isch und fascht ales veränderet hät. De Stalder sälber, en uufgklèèrte Maa, hät am Konserwatismus und a den archaaische Brüüch vo den Äntlibuecher nöd eso Fröid ghaa: So schrybt er, iri Tänz und iri Musig segid «wie bey den Negern auf der afrikanischen Küste», und de Bruuch vo de Poschterlijagd i der Apfäntszyt hät er as «korybantisches Scharivari» charakterisiert. Über s Chilte, s erootisch Uusprobiere vo de Junge, hät er degäge ganz nüechter gschribe.
«Versuch eines schweizerischen Idiotikon»
1806 und 1812 hät er e zwäibändigs schwyzertüütsches Wöörterbuech useggèè, de Versuch eines Schweizerischen Idiotikon. Daadezue aagregt woorden isch er vom Pfarer Schnyder vo Wartesee und vo de Luzèèrner Patrizier Felix und Joseph Anton Balthasar, und sys Voorbild isch s filoloogisch Schaffe vom Johann Jakob Bodmer gsy. De Bysatz im Titel mit etymologischen Bemerkungen untermischt isch Programm gsy: Die «Bemèrkige», aso Zitaat us den alte Chrooniken und Uurkunden und us em Josua Maler sym Wöörterbuech, händ sele naawyse, das en «schweizerische[r] Provinzialism […] ehemals die Sanktion des Schriftstellers» ghaa hät – Schwyzertüütsch isch aso en uuralti Spraach und nöd nu irged e gspässigs Tüütsch. Wie au i de Widmig an Eerbgroosshèrzoog Georg vo Mèèkleburg-Strelitz tüütli wiird, wott de Stalder zäige, das s Schwyzertüütsch der Uusdruck vom schwyzerische Volchs-Charakter isch, und di Tüütsche chönted ruig e Räie gueti alti Wöörter us de Schwyz i iri Schriftspraach übernèè, de Schiller heb das ja i sym Täll voorgmachet. De Volchskundler Hans Trümpy schrybt daadezue 1955: «So betrachtet, ist Stalders Idiotikon eine reich dokumentierte Verteidigungsschrift fürs Schweizerdeutsche und ein verspäteter Höhepunkt im Streite zwischen Bodmer und Gottsched.» De Trümpy redt daa vom «Zürcher Literatuurstryt», wo di beede Zürcher Johann Jakob Bodmer und Johann Jakob Breitinger ab 1740 gägenüber em Sachs Johann Christoph Gottsched angaschiert d Mäinig verträtte händ, de schwyzerisch Woortschatz seg glych vil wärt wie de (mittel-)tüütsch. A dèm Wöörterbuech hät de Stalder spööter wytergschaffet – und zletschtemänd s Manuskript de Bürgerbiblioteek Luzèèrn (de hüttige Zäntraal- und Hoochschuelbiblioteek Luzèèrn) vermacht. Useggèè hät die überarbäitet Wèrsioon dänn de Niklaus Bigler gäge zwäihundert Jaar spööter – 1994.
Für s Wöörterbuech und für d Gramatik (lueg une) hät er sich chönen uf es groosses Netz vo Imformanten abstütze, hauptsächli refermierti und katolischi Pfärer. Aber au mit Spraachfoorscher und Mundaartautoren isch er i Briefkontakt gstande, öppe mit de Grimm-Brüedere, mit de Schlegel-Brüedere, mit em Ludwig Uhland und em Johann Peter Hebel.
«Die Landessprachen der Schweiz oder Schweizerische Dialektologie»
1819 hät er es Buech mit em Name Die Landessprachen der Schweiz oder Schweizerische Dialektologie useglaa. Es isch zum äinten e Tialäktgramatik vom Schwyzertüütsch und zum andere d Übersetzig vom Glychnis vom verlorene Soo i 73 Mundaarten us de ganze, aso tüütschen und latynische Schwyz. Er stelt as eerschte Schwyzer di wichtigschte Mèrkmaal vom Schwyzertüütsch zäme, so wie mers au hüt na chönt mache: di erhaltenen alte Lengene (öppen i Bruuch), die erhaltenen alte Diftong (öppen i Buech), der Abfall vom uusluutenden n und dèè vom uusluutende e, d Chürzig vo de Voorsilbe be- und ge-, de Zämefall vo Nominatyv und Akkusatyv bim Substantyv, s Fèèle vom Indikatyv Prèteritum und d Relatyvpartikel wo. De Täil über d Luutleer isch zwaar echli hülffloos, aber au daa gseet er e paar wichtigi Sache wie de hüüffig Zämefall vo d und t und b und p. De Stalder mèrkt au, das es ei im Nordoschten es aa isch und das es ü und üe im Nordweschten es i und ie sind; und s n, wo zwüschet zwäi Wöörter ytritt, wänn suscht zwee Wokääl zämefieled, falt em au uuf. Im Abschnitt über d Forme erchänt er, dass es Mundaarte git, wo i de Meerzaal vom Wèrb äi Form händ und söttig, wos mee Forme git. Im Kapitel über d Woortbildig gaats um di wèrbaalen Abläitige vom Subschtantyv wie «sommern», «saften», «winden», «großen», «kleinen» und so wyter, um d Wèrb uf -ele wie «änkelen», «bitterlen», «erdelen», «fischelen» et cetera, um d Liebi zur Verchlinerigsform uf -li, um d Voorsilbe un-, wo gèèrn e Woortbidüütig verstèrcht wie i «ungroß», «Unkind», «Unthier» (oder mit Byspil, wo der Autor vo dèm Artikel tèèt wèèle: uuschöön, uuguet, uuhuere), um s Suffix -ete wie i «Kochete», «Backete», «Fegete», «Näiete» und um d Voorliebi für fyrlichi Formle, wie de Stalder schrybt.
De Verglychstäggscht us em Lukas isch vo Frankrych inschpiriert gsy: Deete hät mer um 1800 aagfange, de Lukas-Täggscht i di verschidene Mundaarten und Spraache vom Land laa übersetze. De Grund isch doozmaal aber en ganz en undialäktoloogische gsy: S Patois seg en Uusdruck vo de feudalistische Tiranei und verhinderi s Ydringe vo de Französische Rewoluzioon uf dem Land; me well drum mee über d Tialäkt wüsse, das mer si besser chön uusrotte, und dèè Zwäck hät di grooss Mundaart-Enquête vom Abbé Grégoire vo 1790 ghaa. Nu wenig spööter, wo Frankrych es Kaiserrych woorden isch, hät de Wind aber gcheert, und me hät sich plötzli aafaa für «keltischi Spraachräschte» intressiere. Drum hät de französisch Ineminischter Graf Crétet ganz pèrsöönlich em Stalder gschribe, er seli daa doch mitwürke – und das hät dèè dän au taa. Was mit em Manuskript passiert isch, won er uf Parys gschickt gha hät, wäiss me nööd; d Überarbäitig von em hät aber ämel zum Buech vo 1819 gfüert.
Würkig
De Stalder isch de Pionier vo de schwyzertüütsche Tialäktfoorschig. Im Ussland hät er au en Yfluss uf s Schaffe vom Jakob Grimm und vom Johann Andreas Schmeller ghaa.
Wo de Fritz Staub 1862 mit eme nöie schwyzertüütsche Wöörterbuech aagfange hät, hät er zeerscht äifach e verbessereti Fassig vom Stalder sym welen uusschaffe; er hät vomene «Stalder redivivus» gredt. Nöd zletscht drum ghäisst s nöi Schwyzerisch Idiotikon glych wie das vom Stalder, und au drum sind all Beleeg us em Stalder sym Wöörterbuech as Zitaat mit toppleten Aafüerigszäiche („“) widerggèè (öppis, wo die, wo s «nöi» Idiotikon bruuched, wol chuum verstönd).
D Übersetzige vom verloorene Soon aber sind bis hüt chuum uusgwärtet woorde. Aatänkt ghaa hät das emaal de Jürg Fleischer, aber er häts dänn glych la ligge.
Untereisesheim
Geografi
Untereise leit nerdlich vo Haalbrunn am Necker. D Nochbergmoede vo Untereise send Neckarsulm, Bad Wimpfen ond Bad Friedrichshall.
Vo dr Gmarkong send 67,8 % Landwirtschaftsfleche, 0,5 % Wald, 28,1 % Sidlongsfleche ond 3,5 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Untereise gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Untereise ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 767 als Eisesheim em Lorscher Codex.
Verwaltong
Untereise hot mit dr Stadt Neckarsulm ond dr Gmoed Erlenbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Untereise ischt dr Bernd Bordon.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Untereise ghert zom Sidfränkisch.
Rorschweier
Rorschwihr (frz. Rorschwihr, dt. Rorschweier) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rorschwihr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742 àls Chrodoldeswillare (8. Jh. Rodulphivilla, 987 ''Rulswilre).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kabinett Nokk
S Kabinett Nokk isch vum 7. März 1893 bis zum 27. Juni 1901 d Landesregierig vu Bade gsii.
Bus (Luxemburg)
Bus (dt. Bous, frz. Bous) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Bus ghere d Ortschafte Aassel (Assel), Bus (Bous), Ierpeldeng (Erpeldange) un Rolleng (Rolling).
Verwaltig
Bus ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Bus isch dr Joseph Johanns. Scheffe sin dr Guy Hary un d Lily Kutten-Brentjens. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Bus ghert zum Moselfränkisch.
Vierschanzentournee
D Vierschanzetournee isch e Sportwettbewärb, wo vier Skispringe zämefasst. Si findet syt 1953 ume Jahreswächsel z Dütschland und z Östrych statt. Für d Skispringer isch d Tournee näbed de Olympische Winterspiil, de Nordische Ski-WM und em Skisprung-Wältcup de wichtigsti Wettkampf. Die vier Tourneespringe ghööred au zum Wältcup.
Gschicht
S ältisti vo de vier Tourneespringe isch s Nüüjahrsspringe z Garmisch-Partenkirchen. Es isch 1921/22 entstande. 1949 hend d Skiclüb vo Partenkirchen und Innsbruck zwei Springe churz hinderend welle durefüere. Wil churz nach em Chrieg no kei usländischi Sportler hend chönne uf Dütschland yreise und dütschi Sportler nid is Usland hend chönne reise, het d Umsetzig vo de Idee erst 1952 möglich gsi. Am 17. Mai 1952 isch die Dütsch-Öschtrychischi Springertournee gründet worde. Zue de drü Usträgigsort Partenkirchen, Innsbruck und Bischofshofen bi Salzburg het mer en zweite dütsche Ort dezuegnuu. D Wahl isch uf Oberstdorf im Allgäu gfalle.
S ersti Springe isch am 1. Jänner 1953 s Nüüjahrsspringe z Garmisch-Partenkirchen mit 20'000 Zueschauer und 50 Skispringer gsi. Die ersti Tournee isch bis am 11. Jänner gange. De Öschtrycher Sepp Bradl isch erste Gsamtsiiger vor zwei Norweger worde. Bi de nächste Tournee isch dr Ablauf gänderet worde, wo bis hüt bybhalte worden isch. Als ersts Springe isch no Ändi Dezämber das z Oberstdorf duregfüert worden, denn Garmisch-Partenkirchen am 1. Jänner, s Springe vo Innsbruck und am Schluss s Drükönigsspringe z Bischofshofen. I de 1950er-Jahr hets Versüech gäh, s Wienachtsspringe vo Oberhof (damals i de DDR gläge) i d Tournee ufznäh, doch de Reisestrapaze wäred zu gross gsi. Glychwohl isch de Helmut Recknagel us de DDR eine vo de erfolgrychste Springer vo de Aafangszyt worde.
Bi de achte Usträgig 1959/60 hets en Flaggestriit gäh, wil d BRD die nüüi Flagge vo de DDR nid anerchännt het. D Athlete us dem Land hend aber nid druf verzichte welle. Au Öschtrych het sich em Druck vo de Westdütsche büügt, und so het d DDR zäme mit de Mannschafte us Pole, de Sowjetunion und de Tschechoslowakei boykottiert. Im Jahr druf het mer als Kompromiss d DDR-Springer mit de Fahne vo ihrem Skiclub starte lah. De Helmut Recknagel het damals zum letschte Mal d Tournee gwunne. Ab 1961 bis 1965/66 het d DDR wägere Sperri nid döffe teilnäh. I de 1970er-Jahr hend d Athlete us de DDR denn füfmal de Siig gholt.
1964/65 sind d Ergäbnis zum erste Mal mit Computer übermittlet worde. Ab de 1970er-Jahr het mer en Sponsor zueglah. En wyteri Nüüerig isch de V-Stil am Aafang vo de 1990er-Jahr gsi. Wil de Stil zue lengere Sprüng gfüert het, het mer d Schanze müesse modernisiere.
Em Sven Hannawald isch es bi de 50. Tournee 2001/02 als erstem Springer glunge alli vier Springe vonere Tournee z gwünne. Das en historische Erfolg gsi. S glyche isch denn 2017/18 em Pol Kamil Stoch und 2018/19 em Japaner Ryōyū Kobayashi glunge. Es het aber au scho acht Mal en Springer d Gsamtwärtig vo de Tournee oni Einzelsiig gwunne. De vierfachi Schwiizer Olympiasiiger Simon Ammann het drümal es Springe gwunne, aber no nie d Gsamtwärtig.
Zirkus Knie
Zirkus Knie chan aini vo däne Bedütige ha:
Salerno
Salerno, in dr Antike Salernum (latiinisch), isch e Haafestadt am Golf vo Salerno, im Süde vo Italie. Dr Naame vo dr Stadt goot uf s römisch Salernum zrugg, won e Kolonii und Milidäärlaager gsi isch. Salerno isch hüte d Hauptstadt vo dr Browinz Salerno in Kampanie und sit 1970 Universidäätsstadt. In de Joor noch em Zwäite Wältchrieg het sich Salerno zun ere middelgroosse Stadt entwicklet, was si bis hüte mit öbbe 135.000 Iiwooner bliiben isch.
Gschicht
Die erste Siidlige stamme us em nünte und säggste Joorhundert v. d. Z. Scho in dr Antike isch Salerno as Handelsblatz bedütend gsi und sini räin milidäärische Funkzioone si weniger wichdig worde. Im Middelalter het Salerno sine Handelsbeziejige zu Sizilie und Nordafrika en Ufschwung z verdanke ghaa. Salerno isch sit 983 Erzbischofssitz. Im Middelalter isch d Stadt wägen iirer Schuel für Erzt berüemt gsi. As Däil vom Köönigriich Neapel isch s im 15. Joorhundert spanisch worde. Piraate häi im 16. Joorhundert dr Stadt z schaffe gmacht und dr Niidergang isch au im 17. Joorhundert witergange. Erst mit dr Industrialisierig im Königriich Italie het sich d Stadt wider afo erhole.
Wirtschaft
Für die wirtschaftligi Entwicklig vo Salerno isch dr Konteinerhaafe vo grösster Bedütig. Die wichdigste Industriibrodukt si hüte Maschine, Naarigsmiddel und Teggstilie.
Zihlschlacht-Sitterdorf
Ziilschlacht-Sitterdoorf (amtlich Zihlschlacht-Sitterdorf) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Ziilschlacht-Sitterdoorf liit nördlich vo de Sitter zwüsched Bischefzèl und Amerschwiil. D Gmaindsflechi bstoht us 73,7 % landwirtschaftlicher Flechi, 15,9 % Wald, 9,2 % Sidligsflechi und 1,2 % sustiger Flechi.
Gschicht
Ziilschlacht-Sitterdoorf isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 817 as Zilleslate (787 Sidruna).
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 10,5 % gläge.
Religion
51,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 32,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 3,9 %, CVP 12,7 %, FDP 10,5 %, GLP 1,5 %, GP 4,1 %, SP 8,3 %, SVP 42,2 %, Sustigi 16,8 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1942 Iiwooner 92,7 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,5 % Französisch 0,9 % Italienisch und 5,9 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Ziilschlacht-Sitterdoorf ghöort zum Oschtschwizerisch.
Blasius
Blasius isch en Name mit griechischem Ursprung.
Variante
Abgleiteti Familienäme:
Bedütig
De Name leitet sich vermuetlich entweder vom lat. blaesus = s Lisple ab, also öpa: de Lispler, oder vo de latinisierte Form vom griechische Name basilios (altgr. basíleios) = de Königlichi, de wo „uf de Name vom Christkönig (Jesus Christus) tauft isch.“
Raum (Physik)
Dr Ruum isch en Art „Bhälter“ für Materie und Fälder, wo sich alli füsikalischen Vorgäng din abspiile. Das Verständnis vom Begriff Ruum isch expräss e chli ungenau und isch sit em Isaac Newton allgemäin verbräitet. Erst dr Einstein hets denn in Froog gstellt.
Däm entspricht, ass mä as Mensch us Erfaarig „scho immer gwüsst het, was dr Ruum isch“, z. B. ass er dur die drei Dimensione Hööchi, Bräiti und Diefi, wo zuenander orthogonal si, bzw. Abstand, Richdig und Hööchi bestimmt isch. Dr Ruum macht s mööglig, ass alli materielle Objekt en Usdeenig chönne haa, är sälber existiert as grundlegends Ordnigsmodäll „a priori vo de Objekt, wo in em vorhande si“. Hüte gseet mä das andersch, dass er nume in Relazioon zun dene Objekt existiert. Wenn mä dr Ruum eso definiert, macht s kä Sinn, vom ene „leere“ Ruum z schwätze.
Zum en füsikalisch z beschriibe brucht mä formali Äigeschafte vo verschidnige mathematische Rüüm, mäistens vom euklidische.
D Entwigglig vom Begriff vom Ruum
Dr Begriff vom Ruum het sich in dr Gschicht vo dr Füsik stark veränderet. Zur Zit vom Newton isch dr Ruum absolut, unveränderlig, euklidisch und dreidimensional gsi und füsikalischi Vorgäng in em häi kä Iifluss gha uf en. Dr Albert Einstein het d Ruumzit iigfüert, und dr Ruum isch nüme absolut, sondern vom Beobachter (gnauer: vom Inerzialsüsteem) abhängig gsi. Er wird vo dr Grawitazioon verchrümmt und isch nume no lokal euklidisch. Noch de Stringtheorie het er mee as drei Dimensioone.
Watt
Watt het folgendi Bedüütige:
In dr Geographi:
Dr Name vo folgende Persone:
Amstel Gold Race
S Amstel Gold Race isch e Stroßeradränne, wu syter anne 1966 alljohr bi Maastricht in dr Niderlande stattfindet. Des klassisch Eidagesränne, wu no dr holländische Biersorte Amstel gnännt isch, isch bis 2004 e Deil vum Rad-Wältcup gsi, wu zeh Ränne derzue ghert hän. Syt 2005 ghert s zue dr nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr..
Dää rund 250 km lang niderländisch Radklassiker het wäg dr ender flachere Strecki langi Zyt as Ränne fir Sprinter gulte. In dr letschte Johre sin aber allmeh Biel in dr Parcours vum Ränne yyböue wore. Vor allem d Verlegig vum Ziil het sich uf dr Rännverlauf zimli uusgwirkt: syter anne 2003 hert s Amstel Gold Race nimi z Maastricht uf, derfir am Cauberg z Valkenburg, eme relativ churze, aber zimli gäche Aastiig, wu au scho viermol dr Schaublatz vu dr Stroßerad-WM gsi isch.
Syt e baar Johr git s am Dag vor em Profiränne au ne Jedermannränne, derzue git s no d „Tourischtik-Version“ vum Amstel Gold Race, d Radtuur „Limburgs Mooiste“.
Bis Aafangs 1990er Johr isch s Amstel Gold Race in dr Hauptsach vu Belgier un Niderländer dominiert wore. Syt s Ränne Deil vum Rad-Weltcup gsi isch bzw. hite vu dr UCI ProTour, git s dytli meh internationali Siiger. Rekordsiiger isch dr Niderländer Jan Raas, wu dää Klassiker fimfmol het chenne gwinne (1977-1980, 1982). Dytschi Siiger sin dr Olaf Ludwig 1992, dr Erik Zabel 2000 un dr Stefan Schumacher 2007 gsi. Schwyzer Radfahrer hän s Amstel Gold Race insgsamt drejmol gwunne: dr Rolf Järmann 1993 un 1998 un dr Mauro Gianetti 1995.
Aastiig
Di Aastiig vum Amstel Gold Race sin zmeischt nume rund ei Kilometer lang, doderfir aber rächt gäch. Hitigsdags mien d Fahrer 31 Heuvel (Biel) absolviere, wie d Aastiig z Limburg gnännt wäre. E baar Aastiig wäre zweimol gfahre.
Glottertal
Glodderdal isch e Gmei im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald im Südweschte vu Bade-Wirddeberg in dr Nächi vu Friburg im Brisgau.
Geographischi Lag
Glodderdal lit im Südschwarzwald südlich vum Elzdal an dr Glodder.
Gmeigliderig
Die früeher selbständige Gmeie Under- un Oberglodderdal, Ohrenschbach un Föhredal sin 1970 zue dr Gsamtgmei Glodderdal zämmegschlosse worre.
Gschichte
Anno 1112 isch d'Ortschaft Glodderdal zum erste Mol in ere Güeterbeschribig vum Chloster St. Peter erwähnt worre. Vum Afang vum 15. an bis am Afang vum 19. Johrhundert isch Glodderdal under vorderöstriichischer Herrschaft gstande. Mit dr Nöiornig vu dr politische Geographi vu Dytschland nooch dr napoleonische Chrieg isch dr Ort im Grossherzogtum Bade zuegschlage worre.
Bildig
Glodderdal het mit dr Schurhammerschuel e Grund- un Hauptschuel mit Werchrealschuel.
Müsik
In jährliche Abstände werre d'Glodderdäler Horndäg verastaltet, bi dene sich Horniste vu Weltrang fer einigi Däg ins Glodderdal begäbe um sich dert usz'tusche un Arbetstreffe abzhalde.
Au d Fründ vu Harmonika un Akkordeon finded i dr Besebeiz vu s Haberstrohs ä guete Platz für zirka 5 - 6 Musikaläss während em Frühlig bis Herbscht unter em Moto: " Wer cha, de darf".
Orchester
Mit dr Trachtechapelle Glodderdal het d'Gmei e hervorragend symphonisch Blosorchester, wo scho zahlriichi Uftritte im In- un Usland ghaa het.
Bauwercher
Dr Carlsbau in Glodderdal isch am Afang vu dr 1980er Johr d'Kulisse fer die erfolgriich Fernsähserie „Schwarzwaldklinik“ gsi. D'Drillort vu dr Fernsähserie im Schwarzwald, alle vora s'Glodderdal un dr Carlsbau, sin e beliebt Zil vum Fantourismus gsi. Domols isch s'Bäudi e Churchlinik vu dr Landesversicherigsanstalt Württeberg gsi, hüt isch dert e Chlinik fer Familierehabilitation vu dr Kur+Reha GmbH.
Markus Spillmann
Dr Markus Spillmann (* 5. Oktober 1967 z Basel ) isch e Schwyzer Schurnalischt. Är isch vu 2006 bis 2014 Schefredaktor vu dr Zürizytig gsii.
Lääbe
Dr Spillmann het an dn Universitete Basel un Züri Gschicht, Bolitischi Wissenschafte un Volkswirtschaftslehr studiert. In dr Zyt vum Studium het er as Wärchstudänt bin ere Schwyzer Großbank im Beraich vu dr bolitischen un ekonomische Länderrisikoanalys gschafft.
Noch ere Zyt as Assischtänt an dr Universitet Züri isch dr Spillmann anne 1995 Inlandredaktor bim Badener Tagblatt wore. Im nämlige Johr isch er as Uuslandredaktor zue dr NZZ gwächslet. Ab em Friejohr 2002 het er bi dr nei lancierte NZZ am Sonntag s Ressort International glaitet un un isch Stellverdrätter vum Schefredaktor gsii. Ab April 2006 isch er Schefredaktor vu dr Neue Zürcher Zeitung un Laiter Publizischtik NZZ gsii. Im Dezämber 2014 isch sy Ruggdritt uf Ändi Johr bekannt gee wore.
Dr Spillmann isch ghyrote, Vater vu drei Chinder un läbt z Züri.
Freienstein-Teufen
Allgemains
S Dorfzentrum vo Freyeschtäi liit uf 380 Meter, das vo Tüüffe uf 419 Meter über Meeresspiegel.
Iiwooner
De Uusländeraatäil liit bi 13,3 % (Stand 2011).
Religion
49,3 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 21,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,3 %, CVP 2,2 %, EDU 3,1 %, EVP 9,6 %, FDP 5,9 %, GLP 9,1 %, GP 12,2 %, SP 16,0 %, SVP 35,0 %, Suschtigi 1,5 %.
Gmäindspresidänt isch de Werner Lienhard (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,9 % gläge.
Infrastruktur
Im Dorf Freyeschtäi hät s:
Démoret
Démoret (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Démoret lyt uf em nerdlige Jorat-Platoo zwische Broye un Mentue. D Gmaiflechi umfasst 79,2 % landwirtschaftligi Flechi, 16,4 % Wald, 4,4 % Sidligsflechi.
Gschicht
Démoret isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1154 as Donmores (1453 Demoret).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,5 % gläge.
Religion
81,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 11,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 2,0 %, FDP 14,6 %, GLP 8,9 %, GP 8,8 %, SP 10,3 %, SVP 47,1 %, Sunschtigi 5,7 %.
D Burgermaischteri vu Démoret isch d Nathalie Bovey Pasche (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 133 Yywohner 97 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,5 % Dytsch un 1,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
2021
Was isch bassiert?
In vyl Staate fange Impfkampagne aa gege di wältwyt COVID-19-Pandemy.
Gstorbe
Unbekannts Stärbedatum
Wildpoldsried
Wildpoldsried (amtlich Wildpoldsried) isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.
Geografi
Wildpoldsried leit nordweschtlich vo Kempte im Leubasbecke. Vo dr Gmarkung sind 65,2 % Landwirtschaftsfleche, 26 % Wald, 8,3 % Sidlungsfleche und 0,5 % sunschtige Fleche.
Gmaindsglidrung
Zua Wildpoldsried gheret s gleichnamig Pfarrdorf, d Derfer Einöde, Ellenberg, Eufnach, Frohnschwenden und Meggenried und d Weiler Hutoi, Moosmühle, Oberegg, Obereiberg, Reuten, Schnaitweg, Steig, Trampoi, Trogoi, Unteregg und Wolkenberg.
Gschicht
Wildpoldsried isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1392.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2 % gleage.
Religion
86,7 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,5 % evangelisch.
Verwaltung
Wildpoldsried ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Wildpoldsried isch dr Arno Zengerle.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Wildpoldsried ghert zum Oschtschwäbisch.
Winterbach (Schwaben)
Winterbach (amtlich Winterbach) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.
Geografi
Winterbach leit en dr Region Donau-Iller em Holzwenkel.
Vo dr Gmarkong send 43,6 % Landwirtschaftsfleche, 46,7 % Wald, 8,7 % Sidlongsfleche ond 1,0 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Winterbach gheret d Derfer Winterbach, Rechbergreuthen ond Waldkirch ond d Hef Delkenmühle, Eisingerhof ond Waldkircher Mühle.
Gschicht
Winterbach ischt zom erscht Mol gnennt worda em 11. Johrhondert.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6 % gleäge.
Religion
91,3 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 6,7 % evangelisch.
Verwaltong
Winterbach hot mit dr Gmoede Dirrlaungna, Haldawang, Landeschberg ond Refinga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Winterbach ghert zom Schwäbisch.
Wenkerbogen von Weil am Rhein
Dr Wenkerboge vu Wiil isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert angefange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit bikumme, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Sissach-Gelterkinden-Bahn
D Sissech-Gälterchinde-Baan (au: Gälterchinderli oder churz SG) isch e schmalschpurigi Trambaangsellschaft in der Schwyz gsi. Die Baan isch vo 1891 bis 1916 zwüsche de beide Baselbieter Gmeine Sissech und Gälterchinde vercheert.
D Planig
D Haueschtei- und d Schofmettlinie si zwe Wariante gsi zur Verbindig vo Basel mit em Mittelland. Dr Entscheid isch zugunschte vo dr Haueschteilinie usgfalle; si isch 1858 eröffnet worde. Do drmit het Gälterchinde kei diräkte Aaschluss an s Netz vo dr Schwyzerische Cäntralbaan (SCB) übercho. Die Oberbaselbieter Gmein het e Baan welle, si het sich e wirtschaftliche Ufschwung erhofft. Dorum het sich z Gälterchinde es Komitee bildet, wo 30 Joor schpöter, im Joor 1888 d Konzession für e eiglöisigi Normalschpurlinie vo Sissech nach Gälterchinde übercho het. Mit em Bou hei si d SCB beuftreit. Die hei das aber nit welle mache, will si dr Unterhalt vo dere Schtreki als unrentabl ygschetzt hei.
D Elektrizitet
D Elektrizitet, wo brucht worden isch, hei si us eme Wasserchraftwärk bezoge, wo si extra drfür boue hei. Näben im Wasser vo dr Ergolz isch au das vom Homburgerbach brucht worde. Will si im Winterhalbjoor allewyl Wassermangel gha hei het im Joor 1893 e Dampfloki ane müese.
S Ändi
Mit em Bou vo dr Haueschtei-Basislinie im Joor 1912, isch Gälterchinde an d Transitlinie aagschlosse worde. Jetz het sich dr Betryb vom «Gälterchinderli», wo sowiso chuum Diwidände brocht het, in Frog gschtellt. Ab Mai 1914 si numme no Wäge vo dr 3te Klass ygsetzt worde, im Summer 1915 isch dr elektrisch Betryb ganz ygschtellt worde. Will dr Chupferprys wägen em Chrieg höch gsi isch, hei si d Chupferdrööt gschnäll demontiert und verchauft. Am Jänner 1916 isch dr Betryb ganz ygschtellt und d Gsellschaft likuidiert worde.
Uf syner letschte Fahrt isch vorne an dr Loki es Plakat abrocht gsy mit dr luschtige Ufschrift: "Heut’ rase ich zum letzen Mal - durchs wunderschöne Ergolztal. Ich habe meine Pflicht getan - und mache Platz der Bundesbahn. Adee, ihr lieben Aktionär! - ’s gibt keine Dividenden mehr, ihr denkt gewiss mit stillem Weh - noch lange an die SGB".
Flugkatastrophe von Überlingen
D Flugkatastrofe vo Überlinge am Bodesee am 1. Juli 2002 isch en Kollision von zwei Verchehrsflugzüüg gsii, wo 71 Todesopfer gforderet het, vor allem Chind us Ufa z Russland. Für der schwyzer Luftruum isch der Uufall e risiigi Katastrophe gsii.
Di beteiligte Flugzüüg
D Tubolew isch vo nid weniger als 5 Pilote gfloge worde. Der Alexander Gross isch der Flugkapitän gsi. Är het bereits 12.000 Flugstunde absolviert gha. Näbe ihm isch der Murat Itkulow gsässe. Är het e höcher Rang gha als der Gross. Der Itkulow het i dere Nacht d Leischtige vom Flugkapitän bewärtet, drum isch är bi däm Flug Kopilot gsii. Uf em Sitz vor em Schubhebel isch der Flugnavigator ghöcklet u linggs hinder em Flugnavigator isch der Flugäschinör gsässe. Uf em Notsitz isch no e Kopilot mit gfloge. Är isch offiziell nid im Dienscht gsi. We aber e Notfallsituation ytroffe wär, hätte di andere Pilote syni Meinig berücksichtiget. D Besatzig het vor em Start z Moskau e Pouse vo 24h gha.
Der Kapitän vo Frachtflug isch der Paul Phillips gsi. Är isch us Grossbritanie cho u het scho syt em Jahr 1989 für d DHL gschaffet gha. So het är 10.000 Flugstunde bim glyche Undernäme chönne ufwyse. Insgesamt het är fasch 12.000 Flugstunde absolviert. Der Kopilot isch us Kanada cho u het Bernt Campioni gheisse. Er het weniger erfahrig als sy Käpten, insgesamt het är meh 6.600 Flugstunde absolviert. Beidi Pilote hei vor em Flug e Pouse vo 75h gha.
Der verpassti Flug z Moskau
D Reis nach Spanie für d Chind us Ufa het d UNESCO organisiert. Si hei di Chind mitgno wo di beschte Leischtige i der Schuel bracht hei. Z Moskau hei d Chind du ihre eigentlech Flug verpasst, da d Reisegselschaft se versehendlech a falsch Flughafe bracht het. Si sy du zwöi Täg z Moskau blybe, bis es anders Flugzüüg isch tscharteret gsi.
Der Unfall
Alli erwänte Zyte sy MEZD Boeing 757 vo der DHL isch mit dere Crew a däm Tag scho chly lenger underwägs gsi. Am 15:30 Uhr sy si vo Bahrein nach Brüssel mit ere Zwüschelandig in Bergamo gstartet. 21:10 Uhr sy si z Bergamo glandet. Um 23:06 Uhr isch ds Frachtflugzüüg (DHL-Flug 611) nach Brüssel gstartet. Der Kopilot Bernt Campioni het d Frachtmaschine gfloge, wäret däm der Flugkapitän d Instrumänt überwacht het. E Flug isch immer Teamarbeit, drum wächsle sech d Pilote ou immer ab mit em Flüüge vom ne Flugzüüg. Das isch ou bi Frachtflüüg so. D Tupolew mit der Bezeichig (Bashkirian-Airlines-Flug 2937) isch d Ersatzmaschine für d Chind worde. Näbscht de Chind wo mit UNICEF greist si, isch ou e Muetter mit ihrne beide Chind mit gfloge. Si hei uf Barcelona welle ihre Vater der Witali Kalojew ga bsueche, wo derte gschaffet het. Da’s problem mit em Visum gä het, hei si der gyich Flug gno wi d Chind. D Passagiermaschine isch du um 20:48 Uhr vom Flughafe Moskau-Domodedovo gstartet. Im Kontrollruum ACC Züri isch der dänisch Fluglotse Peter Nielson gsässe. Är isch e Agstellte vo Swisscontrol gsi. Die Firma isch churz vorhär privatisiert worden u das het derzue gfüehrt das d Ablöif wirtschaftlech sy gstraft worde. Es isch denn üblech gsi, ab 23:00 Uhr ei Lotse alleini der ganz Luftruum vom ACC Züri überwacht het. Der zwöiti Lotse isch wäret dere Zyt i Pouse gange. Das isch ou i dere Nacht so gsi. Üblecherwys het’s nach 23:00 Uhr uf em Flughafe Fridrichshafe keiner Landige me gä. So hätti sech der Peter Nielson eigentlech nur ume Durchgangsvercher müesse kümmere.
23:10: Im Kontrollruum vom ACC Züri erschine zwee Techniker u wei wartige am Houptradar düre füehre. Dür die Wartig wird der Radar i Hilfsmodus gschaltet. Das füehrt derzue, das der Radar lengsemer reagiert. Der Radar het es Kolisionswarnsystem. Das System warnt der Lotse 2 Minute vor ere Kolision. Doch das System funktioniert im Hilfsmodus nid.
23:11:55: D Tupolew befindet sech im östrychische Luftruum u wird vo de Lotse z Wien gleitet. D Crew chunnt vo de Lotse d Freigab über uf d Flugflächi 360 (ca. 11.000 m) ufzstyge.
23:16:10: D Tupolew verlat der östrychisch Luftruum u flügt i dütsch Luftruum inne. Im dütsche Luftruum wird d Crew vom Kontrollzentrum z Münche glotst.
23:21:50: Der Kapitän vo der DHL Maschine, mäldet sech bim Peter Nielsen a u git di nötige Datä, Ruefzeiche, Flughöchi u Kurs a Lotse düre. Obwohl der Transponder vom Flugzüüg, d Flughöchi, d Flugnumme u sogar der Standort vom Flugzüüg a Radar z Züri wyter gleitet wird, muess der Pilot die Agabe em Lotse mälde, damit sys Flugzüüg koräckt Identifiziert wird. D DHL flügt zu däm Zytpunkt uf der Flugflächi 260 u het ds Ruefzeiche DHX-611.
23:21:56: Der Käpten vo der DHL fragt der Lotse öp är uf d Flugflächi 360 darf styge um Kerosin z spare. Bi däm Gspräch chunnt d DHL Maschine e Transpondercode vo der Flugsicherig über, wo d Pilote müesse ystelle.
23:23: Di beide Techniker chöme jitz nomal zum Lotse u sägen ihm das si d Telefonalag i Hilfsbetriib wei schalte um d Telefonalag z warte. Doch d umstellig uf e Hilfsbetriib klapet nid. Ab jitz isch der ACC Züri nimm erreichbar u ou Züri cha keini Telefongspräch me füehre.
23:25: Unerwartet chunnt für e Landeradar, e Landeaflug uf e Flughafe Fridrichshafe inne. Es isch e Airbus A320 wo verspätig het. Da der Landeradar sech nid am glyche Platz befindet wi der Radar mit em Durchgangsverchehr, muess der Peter Nielsen zwüsche de beide Radarschiirbe hi u här wächse. Da si Stuel Redli het muess är derzue nid ufstah. Da sy Koleg i der Pousen isch, chunnt’s derzue das der Nielsen nid alli Funksprüch vom Airbus u de andere Flugzüüg mit überchunnt, d Funksprüch teilwys müesse widerholt wärde oder gar nid beantwortet wärde. Der Nielsen versuecht sofort der Tauer vom Fridrichshafe z erreiche. Doch das funktioniert nid. Är versuechts es zwöits u es dritts mal.
23:26:36: D DHL Crew chunnt d Freigab für d Flugflächi 360 über.
23:29:50: D DHL Maschine erreicht d Flugfläche 360. Doch der Käpten vergisst das em Peter Nielsen mitzteile.
23:29:54: D Fluglotse z Münche gä d Tupolew a ACC Züri wyter u d Tupolew flügt i schwyzer Luftruum.
23:30:11: D Tupolew Crew mäldet sech mit em Ruefzeiche BTC 2937 uf der Flugflächi 360 bim Peter Nielsen a.
23:30:33: D Tupolew Crew bechunt der Transpondercode über.
Ab ca. 23:33:00 erschynt uf em Display vom ds TCAS, em Anti-Kollisions-Warnsyschem vom Flüüger, es Flugzüüg. Im Cockpit git’s e Diskusion drüber öp das Flugzüüg uf der glyche Höchi isch wi si isch oder nid. Da’s zwüschem DHL Flüüger u em Peter Nielsen ab 23:30 Uhr kei Funkkommunikation isch nötig gsi, kenne d Russe d Position vo der DHL nid. D Russe u d DHL hei nämlech di glychi Funkfrequänz u ghöre d Funkgspräch vo nenand.
23:34:30: Der Käpten vom DHL Flüüger übergiit d Kontrolle über e Flüüger a sy Kopilot, da är uf z WC muess.
Fresnes-en-Saulnois
Fresnes-en-Saulnois (ditsch 1915–18 Eschen, 1941–44 Eschen am Wald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Flugkatastrophe von Überlingen
Der Unfall
23:34:42: Ds TCAS warnt d Crews vo de beide Flüüger vor Konfliktverchehr.
23:34:44: Im Kontrolzentrum in Karlsruhe endeckt e Lotse das d DHL Maschine u d Tupolew uf Kolisionskurs sy. Di Internationale Flugbestimmige verbiete ihm, diräkt mit de Pilote kontakt uf z näh, da i der Flugsicherig z Züri öpper isch u der Nielsen i däm Momänt nid ohnmächtig isch. Drum gryft der Lotse z Karlsruhe zum Telefon u versuecht glatti drü mal der Nielsen z erreiche.
Fresnes-en-Saulnois
Geogràfi
Fresnes-en-Saulnois lijt ìm Saulnois, fìmf Kilometer weschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 243 und 336 m ìwer em Meeresspiejel.
Flugkatastrophe von Überlingen
Der Unfall
D Zyt isch unbekannt. Der Peter Nielsen bittet d Crew vom Airbus der Fridrichshafe sälber azfunke. Da är der Tauer nid erreicht. Är weiss nid, dass är nach de Vorschrifte vom Notfallhandbuech vo der Flugsicherig, im ne settige Fall der Tauer z Friidrichshafe mit sym Natel dörfti kontaktiere.
23;34:49: Der Peter Nielsen bemerkt das d Tupolew u d Boeing uf enand zue flüügen u git der russische Besatzig d Awysig zum sofortige Sinkflug uf d Flugflächi 350.
23:34:56: Ds TCAS git der DHL Crew d Awysig zum Sinkflug u der Crew vo der Tupolew e Stygawysig.
Fresnes-en-Saulnois
Verwàltung
vun Fresnes-en-Saulnois ìsch. Fresnes-en-Saulnois ghert zem Kommünàlverbànd.
Flugkatastrophe von Überlingen
Der Unfall
23:34:58: D DHL Crew geit i Sinkflug über.
Fresnes-en-Saulnois
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Fresnes-en-Saulnois ghert zem Lorrain.
Flugkatastrophe von Überlingen
Der Unfall
23:34:59: I der russiesche Maschine git’s e Diskusion drüber, öp me uf e Lotse oder uf ds TCAS sölle lose.
23:35:02: D Pilote vo der Tupolew leiter der Sinkflug y.
23:35:03: Der Fluglotse seit der russische Crew si sölle sofort uf d Flugflächi 350 sinke. D Crew bestätiget das. De informiert der Nielsen d Pilote drüber das ihne uf 2 Uhr es Flugzüüg entgägen chunnt. Doch die Himmelsrichtig 2 Uhr isch falsch. 2 Uhr bedütet das ds Flugzüüg vo rächts chunnt. Ds Flugzüüg chunnt aber uf 10 Uhr also vo linggs. Es isch der letscht Funkkontakt zwüsche der Tupolew u em Peter Nielsen. D Pilote sueche vo jitz a sehr intensiv ds Flugzüüg wo der Lotse erwähnt het.
23:35:05: Der Käpten vo der DHL isch wider im Cockpit. Der Kopilot seit zuen ihm, der Gägeverchehr chunnt vo rächts. Das bestätiget der Käpten. Da si der Funkverchehr mit glosst hei u ou d Amäldig vo der Tupolew mit übercho hei, wüsse si genau wo das Flugzüüg sech befindet.
23:35:19: D Pilote vo der DHL Maschine versueche em Lotse z säge, das ds TCAS ihne der Sinkbefähl gä het. Si hei ja mit übercho, das der Lotse der Tupolew der Befähl zum Sinke gä het. Doch die Mäldig chunnt der Nielsen nie über, da är i däm Momänt no mit der Tupolew redt. Das die Mäldig nid düre chunnt, isch zwar tragisch, isch aber em ne Sicherheitsmechanismus zue z schrybe, wo me nach der Flugkatastropfe z Teneriffa ygrichtet het.
23:35:27: D Pilote i der Tupolew entdecke ds Flugzüüg, wo vo linggs chunnt u zieh wi wild a der Stüürsüüle, um ihre Flüüger wider zum styge z bringe.
23:35:32: Uf ere Höchi vo 34.890 Fuess (ca. 10.630 m) chunnt’s zum Zämestoss vo dene beide Flüüger. D DHL Maschine trifft mit em Hek di Vordersyte vo der linggi Tragflächi vo der Tupolew. Da i de Tragflächine d Tanks sy explodiert e Teil vom Kerosin i der Luft. Sy zerbricht i vier Teil u stürzt ab. Ds Leidwärch vo der Boeing bricht ab. Ohni Leidwärch isch d Maschine Flugunfähig u stürzt äbefalls ab. Alli Passagier u Crew-Mitgliider stärbe bi däm Unglück.
Nach der Awysig vom Sinkflug verabschidet sech der Peter Nielsen vo vom Airbus u wändet sech wider de Unglücksmaschine zue. Doch die beide Flugzüüg sy vom Radar verschwunde. Der Nielsen rüeft Tupolew es paar mal, aber die antworte nid. Es sy di letschte Funksprüch wo der Nielsen im ACC Züri tätiget. Nachdäm är begryft das die beide Flüüger Zämegstosse sy, verlat är sofort der Kontrollruum. Es isch ds Leschmal das är der Kontrollruum verlaht. Nach em Unglück het är nie meh als Lotse gschaffet. Är isch zwar bi Swisscontrol blibe het sech aber i d Sicherheitsabteilig versetze la.
Nach em Unglück
Nach em Unglück het sech ds Kerosin vo beidne Flugzüüg entzündet. D Füürwehr isch im Ysatz gsi. Es paar Tag später hilft der Witali Kalojew bi der suechi vo de Opfer mit u das obwohl de Aghörige eigentlech dervo abrgrade wird. Als erscht’s findet är di kaputti Perlechötti vo syre Tochter u e chly später de ou syni toti Tochter, wo wi dür nes Wunder fascht unversehert isch.
Am 12. Juli 2002 findet in Überlinge under freiem Himmel d Truurfyr für d Opfer vo Überlinge statt. A dere Truurfyr näh 1200 Mönsche Teil.
D Sach mit em TCAS
Bi der Yfüerig vom TCAS het me vergesse festzlege, was gilt, we der Lotse öppis anders seit, als ds TCAS. I der weschtleche Wält, het me de Pilote bybracht uf ds TCAS z lose u der Lotse i so mene Fall z ignoriere. I de andere Länder, so ou z Russland, het me de Pilote hingäge glehrt, i so mene Fall uf e Lotse z lose. Am 31. Januer 2001 sy sech z Japan zwöi Flüger vo der Japan-Airleins bi der Staffelig z naach cho. Es sy insgesamt 677 Pssagier an Bort gsi. Der Grund isch gsi, das der eint Pilot uf ds TCAS glosst het u der ander uf e Fluglotse. Nach däm „beinahe Zämestoss“ het me du Änderigsvorschleg zum TCAS gmacht. Underanderem het me gforderet das d Pilote lehre der Lotse i somene Fall z ignoriere. Me het aber ou gforderet, das ds TCAS e neui Funktion überchunnt, füre Fall, das der Pilot de Awysige vom TCAS nid folget. I so mene Fall würdi ds TCAS em andere Flugzüg e anderi Awysig erteile. Im Fall vo Überlinge, wo d Tupolew mit em Sinkflug wyter gmacht het, hätti d Boeing 757-200 vom TCAS d Awysig übercho z styge. D Verhinderig vom Vorfall z Überlinge dür die Funktion, isch als "wahrschinlech" ygstueft worde. Tragischerwys het sech di Internationali Luftfahrtorganisation (ICAO) ersch 18 Mönet später, also nach em Unglück vo Überlinge, mit dene Vorschläg usenand gsetzt.
Hützutags wird de Pilote wältwyt bybracht, das me der Lotse söll ignoriere u uf ds TCAS lose, we underschidlechi Aawysige vorlige. Zuedäm het jedes TCAS jitz die vorgschlageni Zuesatzfunktion.
Der Mord am Fluglotse
Am 24. Februar 2004 isch der Peter Nielsen, wo i der Unfallnacht der zueständig Fluglotse isch gsi, vom Osseten Witali Kalojew, vor sym Huus z Chlote erstoche worde. Der Osseten Witali Kalojew, het bim Unglück z Überlinge d Frou u syner zwöi Chind verlohre. Ds Obergricht vom Kanton Züri het der Täter wäge vorsätzlecher Tötig zu acht Jahr Haft verurteilt. Gäge ds Urteil isch e Nichtigkeitsbeschwärde ygreicht worde. Ds Kassationsgricht vom Kanton Züri het die Beschwärde teilwys guetgheisse. Ds Obergricht het du d Straf im Jahr 2007 uf füf Jahr u drei Mönet reduziert, wil der Kalojew e starch vermidereti Zuerächnigsfähigkeit het zuegeschribe übercho. Gäge das het d Staatsawaltschaft Beschwärde bim Bundesgricht ygleit. Am 8. Novämber 2007 het ds Bundesgricht aber d Straf vo füf Jahr u drei Mönet bestätiget. Der Kalojew het zwöi Drittel vo syre Straf abgsässe u isch du us der Haft entla worde.
Nach syre Haftentlassig isch der Witali Kalojew zrügg uf Russland gange. Dert isch är, vo hunderte vo Mitglider vo der Jugendorganisation Naschi, empfangen u gfyret worde. Am 18. Januar 2008 isch är i der Republik Nordossetie zum stellverträtende Minischter für Bou u Archidektur ernennt worde.
D Entschuldigung
D Firma Swisscontrol entschuldiget sech bi nere öffentleche Pressekonferänz, nach em erschyne vom BFU Bricht, bi de Opfer u de Aghörige vom Unglück vo Überlinge.
Strafprozässe i der Schwyz
Der Fall Überlinge isch nid nur z Dütschland vor Gricht cho. Ou i der Schwyz het’s Grichtsverfahre gä. Im Septämber 2007 sy drei Mitarbeiter vo Swisscontrol wäge fahrlässiger Tötig zu 12 Mönet Haft uf Bewärig verurteilt worde. E vierte Mitarbeiter isch zure Gäldstraf verurteilt worde. Alli andere sy Freigsproche worde.
Zu de Dänkmäler
Am 3. Mai 2004 isch bi Überlinge-Brachenreuthe es Dänkmool für d Opfer vom Uuglück ygweit worde. Ironischerwys gseht das Dänkmal us wi ne kaputti Perlechötti. Also genau so ne Perlechötti wi der Kalojew am Absturzort gfunde het.
Ou in Ufa git’s es Dänkmal. Das z Ufa gseht us wi ne Flüügerstaffle us Papierflüüger i der Luft.