cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jakob Vetsch (Schriftsteller)
Eerschti Hüraat
1918 hät de Vetsch d Marguerite Hübscher (1889–1940) ghüraate, d Tochter vomene Brouerei-Groossakzionëër – für de Pryys von «e paar hundertuusig [doozmaalige] Franke», wo-n-em syn Schwigervatter in spe zalt hät, wil syni Tochter en Eerbchranket ghaa hät. Dezue isch na d Uussicht uf es Eerb i de Hööchi vo drei Milioone doozmaalige Franke choo. Hüüser händs z Züri zwäi ghaa: e groossi Wonig a de Chornhuusstraass 25 und für Luft- und Sunebeder es Chalet am obere Züribëërg. Zäme händs e Tochter ghaa, d Irene (1920–?) – au si chrank wie d Mueter. Es isch aber nöd äifach e Gälthüraat gsy: Zum äinte hät de Vatter Hübscher sälber die Verbindig voorgschlage (er hät wool tänkt, syni chrank Tochter seg bi somene tüchtige Jurischt guet uufghobe), und zum ander hät de Vetsch spööter rüerend für syni Frau gsoorget, wo si mee und mee ygschränkt gsy isch.
De «Mundischt»
1922 hät de Vetsch syni Stell bim Pierbrouerveräin an Nagel ghänkt. Scho vorane hät er im Ghäime gschribe ghaa, und iez hät er wele ganz für syni Missioon läbe: Sys Buech, wo im glyche Jaar s eerscht Maal usechoo isch, isch en Utopy gsy, hät «Die Sonnenstadt» ghäisse, und er häts graatis i di halb Wält verschickt – alne Fründ, Bikanten und Verwandte, alne schwyzerische Zytigs- und Zytschrifteredakzioone, alne Schwyzer Biblioteeke, de Leerer, de Politiker und de Pfarhëre. S gaat drin um e Stadt im Jaar 2100 (äigetli Züri), und vor dëre Foolie rächnet de Vetsch radikaal mit de bürgerliche Gsellschaft und Wirtschaft, mit Chilen und Staat, mit Kapitalismus und Kolonialismus ab. Sym Entwurf von ere wältwyten ideaalen und soorgefreie Gsellschafts- und Wirtschaftsoornig, wo-n-er mit missionaarischem Yfer vertritt, säit er «Mundismus» (vom latynische Woort für «Wält»); ëër, wo die verchündt hät, isch de «Mundus» gsy.
S Gält isch abgschaffet, Häimaarbet (die hät er vo Appizäll hëër gchänt!) gits nüme, es git i de Schuel ekäi Prüeffige, me leert eerscht mit drizäni schryben und läse, jede studiert bis vierzgi, nachane schaffet me 25 Stund i de Wuche und widmet sich i der andere Zyt syne künschtlerische Wyterbildig und de Freizytaktiwitëëte, de Natuurschutz und d Natuurhäilkund wëërded groossgschribe, d Energy wird mit Wasser, Sune, Wind und Fluet & Ebbe produzierte, de Sex isch vom Zwang zur Ee loosglööst, d Ee cha me nach föif Jaar ooni wyters uuflööse, s git e staatlich organisierti Geburtekontrolen und Emfängnisverhüetig, de Frau isch di voll Empfaltig vo irer Përsöönlichkäit garantiert, s Rasseprobleem isch glööst, und d Wältspraach isch s Italiänisch. Er isch au über d Gnosseschaftsidee, de Völcherbund, d Freiland-Freigält-Idee, de religiöös Sozialismus usw. hëërzoge und hät en ambiwalänte Haltig zum Komunismus und zum Mussolini ghaa. Die nöi Wält hett selen en Aart es Gsamtkunschtwëërch sy, und der Yfluss vom Nietzsche und vom Wagner isch tüütlich. – Näbet dëm Buech hät de Vetsch na e Schrifteräie ggründet, wo sächs Äinzelbänd spezyfischi Fraagen abghandlet händ.
S Buech isch in e paar Uuflaagen usechoo und e tipischs Chind vo synere Zyt gsy, aber offebaar ganz ooni Würkig bi dëne Lüüt, wo me hett chöne mäine, si segid empfänglich für söttigs. Di bürgerlich Öffetlichkäit häts natüürli gar nöd bräschtiert, und mit ere Prässkampanie händs gäge de Vetsch ghetzt. D Hübscher-Verwandtschaft, wo ja mit dëm Buech ganz schöön aaggriffe woorden isch, hät sogaar probiert, der Autoor für gäischteschrank laa z erchlëëren und i di psichiatrisch Klynik Burghölzli yzwyse. De Vetsch, wo sys ganz Gält i das Buech gsteckt hät, isch konkurs ggange, und d Familie isch 1927 i s Fürschtetum Liechtestäi uusgräist. Syni Frau isch zue-n-em gstande, und er hät chöne uf em Trisebäärg s Läbe vomene Privatier füere. Er hät deet bim Rhybruch im glyche Jaar eso unäigenützig ghulffe, das em de Fürscht en Uuszäichnig ggëë hät.
De Läbesaabig
1934 sind s Vetsche uf Oberägeri im Kanton Zuug züglet. Er hät as Bonvivant gläbt, hät äis von wenigen Automobyl gha, isch uf em Ägerisee mit eme gschnälle Boot umegflitzt – und as Sunemäntsch so vill wie mügli a de Sune gläge. 1940 hät de Vetsch d Läitig vo de komunaale Weermanen-Uusglychskasse und vom Razionierigsbüro übernaa (underzwüsche hät de Zwäit Wältchrieg gwüetet), und im Meerz 1942 isch er zum Gmäindsbresidänt gwëëlt woorde – uf Voorschlaag vo de Freisinige Partei. Wil d Marguerite Hübscher 1940 gstoorbe gsy isch und er sich Soorgen um d Pflääg vo synere bihinderte Tochter gmachet hät, hät er im 42i di langjëërig Huusaagstelt Frieda Honstetter ghüraate.
Nach nu eme halbe Jaar i dëm Amt isch de Vetsch im Alter vo 63 Jaar a akuutem Gräisebrand (Gangrän) gstoorbe; für churzi Zyt isch er na z Züri hoschpitalisiert gsy. Di Verwandte händ sofort ales Papyrig laa ystampfe, drum cha me nie mee usefinde, öb de Vetsch nöd vilicht glych na mee gschribe ghaa hät weder daas, was me gchänt.
Fraomar
De Fraomari (lat. Fraomarius; alem. *Frawomâri ) isch im Joor 372 vom römische Kaiser Valentinian I. zum König (rex) vode Bukinobante bstellt worde, astell vom Makrian. Nochdem aber de Gau vode Bukinobante verwüestet worden isch, het en de Kaiser uf Britannie gschickt und as Tribun vomene alemannische Trupp igsetzt.
Quelle
Ammianus Marcellinus 29,4,7.
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch isch e Schtadt uf de Insel Anglesey in de glichnomige Grafschaft im Nordweste vu Wales.
Mit däm Nome isch d Ortschaft zum Tourischteziil un zue dr bekonnteschte Schtadt vun Wales worre. Im Ort git s e reschtaurierte viktorianische Bohnhof.
Vilmol wird de Schtadtnome mit Llanfair P.G. oder au Llanfairpwllgwyngyll abkirzt. Waliser sage zu d Schtadt meischtens nur Llanfairpwll.
De Nome schtammt us de walisische Sproch un beditet ibersetzt Mariekirch in ere Muldi vu wisse Hasle in de Nächi vun eme schnelle Wirbel un in d Gegend vun de Thysiliokirch, wu bi re rote Hehli lit.
E Schuester het sich im 19. Jahrhundert de Zungebrecher usdänkt ge s domelig Dorf fir de Handel attraktiver mache – s isch also e Art Marketinggag gsi.
Aspach (Moselle)
Aspach (ditsch Aspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Aspach lijt rund elf Kilometer sìdweschtlich vun Sarrebourg àm Füeß vun dr nordweschtliche Vogese uf re Heche zwìsche 283 un 355 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
S Dorf ìsch ànne 1661 züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Aspach ìsch. Aspach ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Aspach ghert zem Lorrain.
Kanton Auray
Dr Kanton Auray (franzesisch Canton d'Auray, bretonisch Kanton An Alre) isch e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Auray.
Gmaine
Zum Kanton ghere sibe Gmaine:
Günsberg
Geografi
Günschbrg isch es Dorf am Jurasüdfuess. D Gmeindsflächi umfasst 47,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 42,4 % Waud, 9,5 % Sidligsflächi und 0,9 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Kammersrohr, Hopperschte, Riedhouz, Baum u Herbertswiu im Kanton Soledurn u Farne un Attiswiu im Kanton Bärn.
Gschicht
Günschbrg isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1307 aus Gunsperch (1336 Gunsperg, 1374 Guinsberg, 1424 Günsberg).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,9 % gläge.
Religion
31,5 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 46,4 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 8,1 %, CVP 11,9 %, EDU 1,0 %, EVP 1,0 %, FDP 18,1 %, GLP 4,8 %, GP 4,7 %, SP 13,1 %, SVP 34,3 %, Suschtigi 3,1 %.
Gmeindspresidänt isch dr Hansrudolf Reber (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1187 Iiwohner 94,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,2 % Französisch, 1,2 % Italienisch u 3,2 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Günschbrg ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Purim
Purim (פורים Purim vo hebräisch Pur, Los, ursprünglig vom akkadische Wort pūru; jiddisch Purim oder Pirem) isch e jüüdischs Fest wird am 14. Daag vom Monet Adar (Februar/Merz) vom Jüüdische Kaländer gfiirt, in Stedt, wo zur Zit vom Brofeet Josua e festi Stadtmuure gha häi – hüte gältet das nume für Jerusalem – am 15. Adar. S Fest isch au bekannt under em Naame Schuschan Purim oder Purim vo de Stedt. In jüüdische Schaltjoor wird dr Adar verdobblet; Purim findet in däm Fall im zwäite Adar statt.
Ursprung
Purim wird in Erinnerig an d Rettig vom jüüdische Volk in dr persische Diaspora gfiirt. Noch em Buech Ester het dr Haman, dr höggst Regierigsbeamti vom persische Köönig, vorghaa, an däm Daag alli Juude im Perserriich lo umbringe. D Köönigin Ester het aber mit Faste und Gebät d Gfoor abgwändet.
Bruuchdum
Gschänkli wärde verschänkt, und mä isst vil Süesses wie Hamanoore, Gutzi, wo mit Moon, Nüss oder Schoggi gfüllt si, oder Nunt us Waldhonig, Zucker und Walnüss.
Kalkutta
Kalkutta, offiziell änglisch Kolkata (bengalisch কলকাতা, ; änglisch bis 2001 Calcutta), isch d Hauptstadt vom Bundesstaat Westbengale in Indie. Mit 4,5 Millione Iiwooner (Volkszelig 2011) isch Kalkutta die sibtgrössti Stadt in Indie, und mit 14,1 Millione Iiwoonern in dr Agglomerazioon (Volkszelig 2011) dr drittgrössti Balligsruum im Land.
Gschichd
D Satdt goht uf s Fischerdorf Kalikata zrugg, wo 1495 vom bengalische Dichter Bipradas Pipilai zum erste Mol gnennt worde isch. 1690 het die Britischi Ostindie-Kompanii dört e Stützpunkt gründet, wo denn zu äim vo de Zentrum vom Britische Empäier in Indie worde isch. Bis 1911 isch Kalkutta d Hauptstadt vo Britisch-Indie gsi.
Hüt
Hüte isch Kalkutta en Industriistadt, Vercheerschnoote und Kulturzentrum mit Uniwersidääte, Theater, Kino, Museum und Galerie. Dr Kalighat-Tämpel zu Eere vo dr Göttin Kali, wo do Kalika häisst, macht d Stadt zu äim vo de bedütendste hinduistische Wallfaartsort.
Oberwil bei Büren
Geografi
Oberwiil isch es Dorf uf em weschtleche Plateau vom Buecheggberg ar Gränze zum Kanton Solothurn. D Gmeindsflächi bsteit us 56,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 36 % Waud u 7,9 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Rüti bi Büre, Gossliwiul, Lüterswiu-Gächliwiu, Biezwiu, Schnottu u Büüre.
Gschicht
Oberwiil isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1236 aus Oberwile. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Büre ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,3 % gläge.
Religion
86,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 26,7 %, CVP 1,1 %, EVP 2,3 %, FDP 4,3 %. GLP 4,3 %, GP 5,6 %, SP 10,1 %, SVP 40,6 %, Suschtigi 5,0 %.
Gmeindspresidänt vo Oberwiil isch dr Roland Probst (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 766 Ywohner 97,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,9 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Oberwiil ghört zum Hochalemannisch.
Fenin-Vilars-Saules
Geografi
D Sidligsgruppe Fenin-Vilars-Saules bstoht us dr drei Derfer Fenin (frankoprovenzalisch ; ), Vilars un Saules.
S Piet vu dene drüü Ort lyt am öschtleche Rand vom Tal Val de Ruz und zwüschen em Nordfuess vom Chaumont und em Fluss Seyon. Es het 41,5 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 49,4 Prozänt Wald, 5 Prozänt Sidligsflechi un 4,1 Prozänt sunschtigi Flechi imfasst.
D Derfer lige a dr uralte Strooss vu Nöieburg uf Le Pâquier und übere Bärgpass Col des Bugnenets.
Früener sind d Nochbergmaine vu Fenin-Vilars-Saules gsii: Valangin, Fontaines, Engollon, Savagnier un d Stadt Nöueburg.
Gschicht
Zum 1. Jänner 2013 het Fenin-Vilars-Saules mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.
Di alt Gmai Fenin-Vilars-Saules sälber isch anne 1888 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr drei Derfer, wo vorhär eigeni chlyni Gmeinde gsi sind.
S Gmeindwappe het mit sine verschidene Bildteil die drü Dörfer symbolisiert. Me beschrybt das bi de Heraldiker eso: D Dafle isch im Diechsleschnitt deilt; obe hets uf silbrigem Grund der schwarz Yserooscht, wo an heilig Loränz erinneret: das isch für s Dorf Fenin; uf Root e grüeni Danne uf grüenem Bode: das isch für Vilars; und uf Guld zwöi gchrüzti schwarzi Bieli: für Saules.
D Chile vo Fenin het der heilig Loränz als Chilepatron.
Fenin isch zum erschte Mol gnännt wore 1191 as de Finilis, Vilars anne 1191 as in Vilar, Saules anne 1269 as Sales.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Quella: Bundesamt för Statistik
Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 10,7 Prozänt gläge.
Religion
42,4 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 33,8 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 3,7 %, FDP 19,1 %, Grüeni 10,0 %, PdA 1,5 %, SP 21,4 %, SVP 27,7 %.
Wirtschaft
Es sind im Wäsentleche no hüt Puuredörfer. S Fenin hets es Atelier, wo me Zyt macht.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 765 Yywohner 95 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2 Prozänt Dytsch, 1,5 Prozänt Italienisch un 1,5 Prozänt anderi Sproche.
Susanne Vogel (Bassistin)
D Susanne Vogel (* 4. Septämber 1967 z Fryburg) isch e dytschi Bassischti. Si het unter anderem zäme gschafft mit em Edo Zanki, dr Ina Deter, dr Pe Werner, dr Sabrina Setlur un dr Inga Rumpf.
Lääbe
D Vogel het anne 1983 aagfange mit E-Bass spiile. Noch em Abituur het si vu 1987 bis 1988 an dr Swiss Jazz School z Bärn studiert. Derno het si vu 1990 bis 1995 Jazz- un Popularmusik an dr Hochschuel fir Musik un Darstellendi Chunscht z Stuegert studiert mit Hauptfach E-Bass un im Juili 1995 as Diplom-Musiklehreri absgschlosse mit ere Diplomarbet zum Thema Gherbildig un Jazzharmonylehr.
Ändi 1980er un aafangs 1990er Johr het si E-Bassunterricht gee, unter anderem vu 1991 bis 1993 am Music Lab z Ämmedinge.
Rosporden
Rosporden (bretonisch Rosporden) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Susanne Vogel (Bassistin)
Lääbe
Vu 1991 bis 2002 isch si e fescht Mitglid in dr Band vum Edo Zanki gsii un het bi syne CD-Produktion un uf syne Tournee mitgwirkt. Anne 1993 isch si uf Hamburg zoge, wu si au mit andere Musiker*ne gspiilt het, unter anderem uf Tournee vu dr Ina Deter (1993 un 1997), dr Pe Werner (1995), Das Auge Gottes (1995) un Sabrina Setlur (2000). Syter 2012 isch si Mitglid vu dr Band vu dr Debbie Clarke.
Rosporden
D Gmai isch Hauptort (chef-lieu) vum glychnamige Kanton im Arrondissement.
Geografi
Rosporden lyt an dr Aven, 21 km vu Quimper un 68 km vu Brest uf ere Hechi zwische 25 m un 171 m iber Normalnull.
Susanne Vogel (Bassistin)
Lääbe
Vu 1994 bis 2000 het si Bass gspiilt im Hamburger Operettehuus im Musical Cats un vu 1996 bis 1997 het si am Lübecker Theater in Musical-Produktion Bass gspiilt.
Rosporden
Gschicht
Rosporden isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1262 as Rosperden (1300 Rospreden, 1333 Rosprenden, 1352 Rosbrenden, 1365 Rospreden, 1382 Rospreden, 1383 Rospredon).
Syt 1973 ghert au Kernével zue Rosporden.
Susanne Vogel (Bassistin)
Lääbe
Syt 1997 duet si wider Bass unterrichte. Syter 2000 isch si Dozänti fir Jazzharmonylehr, Gherbildig un E-Bass an dr Hamburg School of Music (syt 2005 Beruefsfachschuel fir Popularmusik ). Vu 2005 bis 2011 het si derzue au E-Bass an dr RockPopSchule Lübeck unterrichtet. Syt 2006 het si ne Lehrufdrag fir E-Bass an dr Musikhochschuel Lübeck un syter 2010 au ne Lehrufdrag fir Pop- un Jazztheor. Dernäbe het si als au uf verschidene Workshop glehrt.
Rosporden
Verwaltig
vu Rosporden isch. Rosporden ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Rosporden ghert zem Bretonisch.
Oberwil im Simmental
Oberwiil (amtlech Oberwil im Simmental) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Frutige-Nidersimmetal im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Oberwiil ligt im Simmetal un umfasst Büürt Oberwiil, Hinteregge, Pfafferied, Bunsche u Waldried. D Gmeindsflächi bsteit us 51,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 33,1 % Waud, 2,1 % Sidligsflächi u 13 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Rüschegg, Däärstette, Diemtige, Booltige, Plaffeie u Guggisberg.
Gschicht
Oberwiil isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1278 aus Oberwile. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidersimmetau ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,6 % gläge.
Religion
94,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 1,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 11,3 %, CVP 0,0 %, EVP 1,0 %, FDP 1,6 %. GLP 0,9 %, GP 2,7 %, SP 5,3 %, SVP 61,9 %, Suschtigi 15,3 %.
Gmeindspresidänt vo Oberwiil isch dr Andreas Gafner (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 803 Ywohner 99,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,1 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Oberwiil ghört zum Hochalemannisch.
Historisches Lexikon der Schweiz
S Historisch Lexikon vun der Schwyz, kurz s HLS (französisch Dictionnaire Historique de la Suisse, kurz DHS, italienisch Dizionario Storico della Svizzera, kurz DSS) isch ä Projekt, wo de Stand vum Wisse iber d Gschicht vun dr Schwyz bis hii zur Gägewart in de Form vun ere Enzyklopädie zämmegstellt wird.
Gschicht
D Vorgängerin vum HLS isch s HBLS, des Hischtorisch-Biographisch Lexikon vo dr Schwyz, wo der Nöieburger Fotograf und Verleger Victor Attinger (1856–1927) agfange het und wo in sibe Bänd vun 1923 bis 1929 usecho isch. Me cha d Artikel vo däm alte Nochschlagewärch no hüt guet bruuche.
S HLS isch 1990 ygrichtet worre vun der Stiftig Historisches Lexikon vu dr Schwiiz, wo unterem Patronat vun dr Schwyzerische Akademi für Geisteswisseschafte un dr Schwyzerische Gsellschaft fyr Gschichte stoot. Finanziert wird s HLS vom Bund us Stüürgälder. Wege dem soll s digitalisierte HLS au nochem Erschine vo de druckte Bänd de koschtelose Zugriff ermögliche. 2002 isch dr erscht Band erschiene, sither ei Band pro Johr; uf düütsch sind 13 Bänd usecho, der letscht anne 2014.
Ane 2016 isch d Stiftig Historisches Lexikon vu dr Schwiiz ufglöst worde, und sid 2017 wird s Projäkt vo der nöie HLS-Kummission vu dr Schwyzerische Akademi für Geisteswisseschafte gleitet.
Des HLS isch in drej vun de viir Landessproche: (Dütsch, Französisch, Italienisch) gmacht worre. D Originalbiiträg vo de Autore sind in d jeweilige andre Sproche ibersetzt. E Teilusgab in dr vierte Landessproch Rätoromanisch, s Lexicon istoric retic (LIR), isch in 2 Bänd separat publiziert worde.
Des Lexikon umfasst i de drüü grosse Sprôchusgabe ugfähr 36.200 voschiedeni Artikel zue de Theme Politik, Biografi, Familie, Kultur, Wirtschaft, geografischi Einheite wie de Kantöön, Regione, Stedt un Gmeinde; un au zue divärse historische Themeberiich – vom Aargauer Chloschterstriit bis zum Zwinglianismus und zu dr Chemyfirma Zyma – git’s meh weder 3000 Sachartikel. Persone werde meischtens numme ufgnumme, wenn si scho tot oder vor 1935 uf d Wält cho sin oder bi de jüngere, wenn si bsunderi Sache in ihrem Läbenslauf ufwiise wie öppe vo Bundesrät oder Nobelpriisträger. D ehemoligi Bundesröötin Ruth Metzler isch möglicherwis bis jetz d jüngsti Person, wo im HLS en eigene Artikel het.
elektronischi Uusgabe
Sitem Härbst 1998 git s au e Online-Version im Internet. Des so gnannte e-HLS het d volli Stichwörterlischt un die Artikel wo d Schlussredaktion freigebe het, aber ohni d Bilder, wo i de trukte Büecher sin.
2004 isch s e-LIR derzuecho, s elektronische Teillexikon mit Sache vom Bündnerland.
2009 het s Staatssekretariat für Bildig und Forschig der Stiftig vum HLS gseit, si sell es modärns digitals und multimedials Lexikon plaane. Das tuet s Projäkt sider nodisno umsetze und s Lexikon wyterentwikle.
Änds 2018 isch die nöji elektronischi Beta-Version vom HLS ufgschaltet worde, wo s e-HLS ersetzt. Das nölie Sischteem het jetz au d Bilder zu de Buechartikel, wo me sid 2017 deils provisorisch het chönnen aaluege; do derfür het’s vo de Bsitzer vo de Originalbilder au no d Erlaubnis für di digitali Veröfentlichung bruucht. Au d Imfografike vom HLS chöme i der elektronische Version vor.
D Redakzioon vom HLS schaffet dra, s Wärch zumene modärne «vernetzte Internetlexikon» z mache. D Artikel wärde mit Verchnüpfige verbunde, und me cha Theme, wo no gfäält hän, bearbeite und au alti Artikel wenn nötig mit aktuelle Informazioone ergänze; das goot au wil die strängi Gränze vom Umfang für die ursprünglech trukten Artikel nümme so wichtig isch; ; und jetz het men im Projäkt en nöji Kategorie zu dr Technikgschicht ygfüert, wo im HLS vorhär gfäält het. S HLS wott nöji Ergäbnis vo der aktuelle Gschichtsforschig mit wytere Artikel in multimedialer Form vermiddle.
Publikation
Vereffenligt sin (ditschi Usgab):
Ettringen (Wertach)
Eattringa (amtlich Ettringen) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Eattringa leit en dr Region Donau-Iller an dr Wertach. Vo dr Gmarkong send 62,1 % Landwirtschaftsfleche, 26,7 % Wald, 9,1 % Sidlongsfleche ond 2 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Eattringa ghered au no d Derfer Forsthofen, Höfen, Siebnach ond Traunried ond d Weiler ond Gheft Aletshofen, Ettringermühle, Felderhof, Kirch-Siebnach, Oberhöfen ond Ziegelstadel.
Gschicht
Eattringa isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1056.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,9 % gleage.
Religion
89,4 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 5,1 % evangelisch.
Verwaltong
Eattringa ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Eattringa isch dr Robert Sturm.
Dialekt
Dr Dialekt vo Eattringa ghert zom Oschtschwäbisch.
Teufen
Teufen isch de Name vo däne Ortschafte i de Schwiz:
Teufen isch de Name vo däne Persone:
Lueg au:
Lüttich–Bastogne–Lüttich
Lüttich–Bastogne–Lüttich (franzesisch Liège–Bastogne–Liège) isch eis vu dr elteschte hite no uusdraite Eidagesränne im Radsport. S zellt zue dr fimf sognännte Monumänt vum Radsport.
Gschicht
S Ränne Lüttich–Bastogne–Lüttich, wu dur dr wallonisch Deil vu Belgie fiert, isch anne 1892 s erscht Mol uusdrait wore un het wäge däm dr Ehrename La Doyenne (Di Eltscht). No elter isch nume Mailand–Turin, wu anne 1876 s erscht Mol stattgfunde. Lüttich–Bastogne–Lüttich findet alljohr im April statt un isch bis anne 2004 Deil vum Rad-Wältcup gsi as eis vu zeh Ränne. Wu dr Wältcup abgschafft woren isch, het s ab 2005 drej Johr lang zue dr nej yygfierte UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.
Lüttich–Bastogne–Lüttich giltet wäg em seli bielige Profil dur di wallonische Ardenne as ein vu dr schwärschte Klassiker im Radsport. D Strecki änderet sich vu Johr zue Johr nume wenig. Vor allem dr zweet Deil vum rund 250 Kilometer lange Ränne fiert iber e baar relativ churzi, aber gäächi Stich (Côtes), wu vilmol s Ränne entscheide. Am beriemteschte isch d Côte de la Redoute. Wel s im Finale vil sonigi Aastig nochenander het, isch s au fir klassischi Bärgfahrer megli, des Ränne z gwinne. Dur di all greßer Spezialisierig vu dr Fahrer isch des bi dr andere Monumänt vum Radsport fascht nimi megli. S Ziil lyt an eme Aastiig z Ans, ere chleine Stadt bi Lüttich.
Di meischte Siig bi dr „Doyenne“ het dr Eddy Merckx ufzwyyse, wu zwische 1969 un 1975 insgsamt fimf Mol gwunne het. Di einzige dytsche Siiger sin dr Hermann Buse 1930 un dr Dietrich Thurau 1979 gsi. Schwyzer Siiger sin dr Ferdy Kübler (1951, 1952), dr Josef Fuchs (1981), dr Mauro Gianetti (1995), dr Pascal Richard (1996) un dr Oscar Camenzind (2001) gsi.
Syt 1987 git s au ne U23-Version vu Lüttich–Bastogne–Lüttich
Wiese (Fluss)
D Wiise isch eine vo dr rechtssitige Näbeflüss vom Rhy.
Zu dem Fluss het dr Schriftsteller Johann Peter Hebel es längs schöns Gedicht gschribe.
Geografii
D Wiise entspringt am Feldberg im Südschwarzwald un fliesst durs Wiisedal bis uff Basel abe, wo si in dr Rhi mündet. Ihr wichdigschde Näbefluss isch die Chlaine Wiise, wo am Belche ihri Quell het un grad underhalb vo Schopfe in d'Wiise mündet.
Mit änere Längi vo 55 Kilometer isch d Wiise de viertlängschte Fluss im Schwarzwald.
Name
Etymologisch goht dr Flussname Wiise uf di vorindogermanisch Wortwurzel fir Wasser oder Gwässer, *vis, *is-, zruck. Är het nyt z due mit em dytsche Wort Wiese (e gmaiti Grasflechi heißt im Wiisedäler Dialäkt im Ibrige Matte, nit Wiise wie eschtlig vum Schwarzwald).
Flusslauf
D Wiise chunnt vom Feldberg abe und fließt as Bergbach iigzwängt vo steile Berghäng an de Ortschafte Fahl, Brandeberg und Todtnau vrbi. Vo dört fließt si witer uf Schlechtenau, Gschwänd un Utzefeld, dann an Schöne vrbi uf Wembech, Fröhnd, Mambech, Atzebach und bis uf Zell. Zwüsche Zell un Huuse düet sich's Wiisedal züe'n'ere wite Ebeni verbreitere. D'Wiise fließt no an Fahrnau, Schopfe un Gündehuse vrbi, bevor d'Chlei Wiise in sini großi Schwöster iimündet. Als nägschtes bassiert dr Fluss die Ortschafte Mulburg, Steine, Brombech, Hauge und Haage. Durch Lörrach un Stette duure, um schließlich hinter dr Stettemer Iisebahnbruck uf Schwyzer Gebiet z'cho. Dört fliesst sie no an Rieche vrbi un mündet schließlich z Chleihünige, wo uff Basel iigmeindet worre isch, in dr Rhii.
Reinhold Maier
Dr Reinhold Otto Maier (* 16. Oktober 1889 z Schorndorf; † 19. Augschte 1971 z Stuegert) isch e dytsche Bolitiker (FVP, DDP un FDP/DVP) un dr erscht Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg gsii.
Lääbe un Beruef
Dr Maier, wu evangelisch gsii isch, isch as Suhn vum Stadtböumaischter Gottlieb Maier z Schorndorf uf d Wält chuu. Sy eltere Brueder Hermann het si no syre Hochzyt Hermann Maier-Leibnitz gnännt. No dr Latynschuel z Schorndorf isch dr Reinhold Maier uf s Dillmann-Gimnasium z Stuegert gwägslet un het dert 1907 sy Abitur gmacht. Derno het er Rächtswisseschafte an dr Uniwersitet Grenoble un an dr Uniwersitet Dibenga studiert. Dert isch er Mitglid vu dr Dibenger Studänteverbindig „Akademische Gesellschaft Stuttgardia“ gsii, wu em siddytsche Liberalismus noo gstanden isch. Do het er speteri bolitischi Wägkamrade wie Eberhard Wildermuth, Karl Georg Pfleiderer, Konrad Wittwer un Wolfgang Haußmann droffe. S Referändariat het er z Raveschburg absolviert, derno isch er z Haidelberch zum Doktor vu dr Rächt promowiert wore. Am Erschte Wältchrieg het er as Soldat im Fueßartillerie-Regimänt 13 dailgnuu. Anne 1920 het er si z Stuegert as Rächtsaawalt nidergloo. 1924 isch er in d Freimuurerloge Zu den 3 Cedern z Stuegert ufgnuu wore. (Noch em Zweete Wältchrieg isch er 1946 Grindigsmitglid vu dr Stuegerter Sammelloge Furchtlos und Treu ). In dr Zyt vum Nazionalsozialismus het er as Rächtsaawalt gschafft; sy Frau Gerta Goldschmidt isch mit dr baide Chinder uf Ängland gflichtet. Dr Reinhold Maier het si unter em Druck vu dr Nazi vun ere schaide loo un het si anne 1946 wider ghyrote.
Dr Reinhold Maier isch anne 1971 im Alter vu 81 Johr z Stuegert gstorbe un isch uf em Alte Fridhof vu Schorndorf vergrabe wore.
Bartei
Dr Maier isch scho syt 1912 in dr Fortschrittliche Volkspartei (FVP) vu dr Chaiserzyt engaschiert gsii, 1918 isch er derno in di nei rindet linksliberale DDP yydrätte, wu si 1930 mit em Jungdytsche Orde zur Dytsche Staatsbartei] verainigt het. 1924 isch er Vorsitzer vum Stuegerter Kraisverband vu dr DDP.
Anne 1945 isch dr Maier bi dr Grindig vu dr Demokratische Volksbartei (DVP) derby gsii, wu me nit derf verwägsle mit dr Dytsche Volksbartei vu dr Weimarer Republik, wu me unter dr nämlige Abchirzig chännt. D DVP het si 1948 dr FDP aagschlosse, het aber no lang ire alt Nae drait. No dr Bildig vu dr Koalizion us FDP/DVP, SPD un BHE unter dr Fierig vum Maier z Bade-Wirttebärg 1952 het dr hessisch FDP-Landesverband en Aadrag gstellt uf Barteiuusschluss vum Maier un em Landesvorsitzer Wolfgang Haußmann un uf d Drännig vu dr FDP vu dr DVP, het si dodermit aber nit chenne duresetze. Dr Bundeshaupuusschuss vu dr FDP het si nume zuen ere Missbilligung vu dr Koallizion im Sidweschtstaat chenne dureringe. Vu 1957 bis 1960 isch dr Maier Bundesvorsitzer vu dr FPD gsii, un no bis zue sym Dood Ehrevorsitzer.
Vu 1958 bis 1971 isch er Mitgliid vum Kuratorium vu dr Friedrich-Naumann-Stiftig gsii. Unterlage zue srye bolitischen Arbet ligen im „Archiv des Liberalismus“ vu dr Friedrich-Naumann-Stiftig z Gummersbach.
Abgordnete
Dr Maier isch vu 1932 bis 1933 Rychsdagsabgordnete fir di Dytsch Staatsbartei gsii. Glychzytig het er vu 1932 bis 1933 em wirttebärgische Landdag aaghert. Am 23. Merz 1933 het er zäme mit andere vier liberale Reichstagsabgeordneten Hermann Dietrich, Theodor Heuss, Heinrich Landahl un Ernst Lemmer fir s Ermächtigungsgsetz gstimmt. In ere Reed het er syni Grind fir sy Jo zum Ermächtigungsgsetz gee. Dr Täxt vu syre Reed cha mer im Protokoll vu dr Rychsdagssitzig vum 23. Merz 1933 nooläse. Dr Schlusssatz vu syre Reed isch: „Im Interesse von Volk und Vaterland und in der Erwartung einer gesetzmäßigen Entwicklung werden wir unsere ernsten Bedenken zurückstellen und dem Ermächtigungsgesetz zustimmen.“
No dr Aagabe vum Theodor Heuss in syne Erinnerige hän di fimf liberale Rychsdagsabgordnete aafangs unterschidlige Mainige zum Ermächtigungsgsetz ghaa. D Uusschusssitzig vu dr Staatsbartei het ihne d Entschaidig iberloo, aber mit dr Bitti, ass si alli glych abstimme. Dr Heuss het zwoo Erklerige formuliert ghaa, aini fir e Ablähnig, aini fir e Enthaltig. An syre Syte isch aber nume dr Hermann Dietrich gstande; dr Heinrich Landahl, dr Ernst Lemmer un dr Reinhold Maier hän innerhalb vu dr Rychsdagsgruppe fir d Zuestimmig votoert. Dr Heuss un dr Dietrich sin iberstimmt wore, so dass derno alli liberale Abgordnete fir s Ermächtigungsgsetz stimmten. D Ablähnigserklerig vum Heuss isch nit iberliferet. Die Enthaltigserklerig isch im Original im Theodor Heuss Archiv, Stuegert. Dr Reinhold Maier het si derno im Täxt vu dr Zuestimmigserklerig, wun er am 23. Merz 1933 verläse het, dailwys an där Entwurf aaglähnt.
Vu 1945 bis 1949 isch dr Maier Mitglid im Länderrot vum amerikanische Bsatzigsbiet un speter au vu däm vu dr Bizone gsii. Vu 1946 bis 1952 isch er Mitglid vum Landdag vu Wirttebärg-Bade gsii. Vu 1952 bis 1964 het dr Maier em Landdag vu Bade-Wirttebärg aaghert. Vu 1953 bis zum 14. Mai 1956 un vu 1957 bis zum 30. Septämber 1959 sich dr Maier au Abgordnete im Bundesdag.
Effetlige Ämter
Vu 1930 bis 1933 isch dr Reinhold Maier Wirtschaftsminischter z Wirttebärg, im Kabinett vum Staatsbresidänt Eugen Bolz gsii.
Noch em Ädn vum Zweete Wältchrieg isch dr Maier 1945 vu dr amerikanische Militärregierig s Amt vum Minischterbresidänt vu Wirttebärg-Bade iberdrait kriegt, wun er bis zur Uflesig vum Land 1952 ghaa het. Am 25. April 1952 isch dr Maier (FDP/DVP) vu dr Verfassigsgebende Landesversammlig zum Minischterbresidänt vum nei bildete Bundesland Bade-Wirttebärg gwehlt wore. S isch e Iberraschig gsii, ass dr Maier no dr Wahl e Koalizion us FDP/DVP, SPD un BHE bildet un d CDU as sterkschti Bartei in d Opposizion gschickt het. Vum 7. Septämber 1952 bis zum 6. Septämber 1953 isch er Bresidänt vum Bundesrot gsii. 1953 isch dr Maier churzzytig au bade-wirttebärgische Juschtizminischter gsii.
Wu d CDU bi dr Bundesdagswahl vum 6. Septämber 1953 z Bade-Wirttebärg s absolut Mee iberchuu het, isch dr Maier vum Amt vum Minischterbresidänt zruggdrätte, sy Noofolger isch am 7. Oktober 1953 dr Gebhard Müller wore. Dr Maier isch no uf Bonn gange go sy Bundesdagsmandat wohrznee.
Ehrige
Anne 1953 isch er mit em Großchryz vu dr Bundesrepublik Dytschland uuszaichnet wore. D Stadt Stuegert het em Maier 1969 d Ehreburgerwird gee, glych au d Städt Schorndorf (1949) un Welzheim. No ihm isch di FDP-noch Reinhold-Maier-Stiftig gnännt.
Verona
Verona (veraltet: Wälsch-Bärn, Dietrichsbärn oder Bärn ) ischt e Groossstadt in dr Regioon Wenezie im Nordoste vo Italie. Si het Iiwooner (Stand ) und isch d Hauptstadt vo dr Browinz Verona. Verona ligt an dr Etsch öbbe 59 m über em Meeresspiegel wo s Etschdaal und d Brenner-Dransitrute in d Po-Eebeni iine chömme. Sit 2000 ghöört d Altstadt vo Verona zum UNESCO-Wälterb.
S Klima
S Klima vo Verona isch gmäässigt warm, aber wäge dr Laag im Innere vom Land in dr Po-Eebeni isch es kontinentaal, sodass es im Winter, vor allem in de Möönet Januar und Februar hüfiger zu Fröst cha choo. Im Summer isch s häiss, es chunnt vor ass es häisser as 37 °C wird.
Vercheer
Dr Baanhoof Porta Nuova isch e wichdige Iisebaanchnootepunkt; d Brennerbaan Bologna–Innsbrugg chrüzt do die wichtigi Linie vo Mailand uf Venedig.
In Verona dräffe sich au die italiänische Autibaane. D Brennerautibaan A22 chrüzt do d Öiropastrooss 70. Südwestlig vo dr Stadt lit dr Flughaafe Verona. Dr innerstedtisch öffentligi Vercheer wird dur Buss vo dr Azienda Trasporti Verona betriibe. Umstiige duet mä vor allem am Hauptbaanhoof Porta Nuova, Arena und Ospedale Maggiore.
D Bevölkerig
Kwelle: ISTAT
Liddratuur
Gschicht
Kunst, Archidektuur
Stadtmuure
Archiwalie
Fontainemelon
Fontainemelon (frankoprovenzalisch ) isch en Ortschaft im Kanton Nöueburg. Früener isch s en eigeti Gmeind gsii. Zum 1. Jänner 2013 het si mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.
Geografi
Zue Fontainemelon ghert näb em glychnamige Dorf au no ne Dail vum Wyler Les Loges. Dr Bann umfasst 42 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 39 Prozänt Wald und 19 Prozänt Sidligsflechi.
Gschicht
Fontainemelon isch zum erschte Mol gnännt wore um 1350 as Fontainnemelom, 1358 Fontannamillon.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Religion
70 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 16,5 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,5 %, CVP 2,4 %, FDP 34,0 %, Grüeni 6,3 %, PdA 1,2 %, SP 6,8 %, SVP 42,8 %.
Wirtschaft
Sid em Änd vom 18. Joorhundert git’s im Dorf Uuregwärb.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1605 Yywohner 95,2 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,4 Prozänt Dytsch, 0,2 Prozänt Italienisch un 1 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Abessinisches Kaiserreich
S Abessinische Kaiserriich (sältener au Abyssinie) bzw. ab 1931 offiziell Ethiopisches Kaiserrich (Kaiserriich Ethiopie) (amharisch መንግሥተ፡ኢትዮጵያ, Mängəstä Ityop'p'ya), isch e Monarchii z Oschtafrika am Rote Meer gsii, uf em Gebiet vo de hütige Staate Ethiopie und Eritrea, und isch in 13 Provinze und en autonoms Gebiet gliideret ksi. De abessinischi Iflussbereich het zitwiis de Süde vo Ägypte, die östliche Gebiet vom Sudan, Nordjeme sowie westlichi Teil vo Saudi-Arabie und später au über Dschibuti umschlosse. D Hauptstadt isch sit 1889 Addis Abeba ksi. Si Regierigsform isch zersch e absoluti und vo 1931 aa e konstitutionelli Monarchii ksi.
S Kaiserriich het e staatlichi Tradition vom 10. Jahrhundert vor Christus a ka und het bis 1974/75 existiert. Es isch zu sinere Ziit de ältesti no existierendi Staat vo de Wält ksi und die einzig afrikanischi Nation, wu sich erfolgrych dr europäisch-koloniale Eroberig vu Afrika im 19. Johrhundert het chene widersetze. D Monarchii isch zersch vo 1137 bis 1270 vo de Zagwe Dynastii und vo 1270 bis 1975 vo de Salomonische Dynastii regiert worde. Nach de erste Modernisierige am Afang vom 20. Jahrhundert isch s Land i de frühe 1930er Jahre under em Kaiser Haile Selassie I. zun ere kontinentale Grossmacht ufgstige, isch aber im Ethiopiechrieg vo 1935/36 vom faschistische Königriich Italie zum grösste Teil eroberet und isch i die neu Kolonii Italiänisch-Ostafrika iglideret worde. Nachdäm s Land 1941 dur äthiopischi Partisane, Äiheite vom Commonwealth of Nations und britischi Truppe befreit worde isch, hät es 1942 Nazi-Dütschland de Chrieg erklärt und sich bis 1943 am Zweite Wältchrieg in Afrika aktiv beteiligt.
I de Nachchriegsziit isch s Kaiserriich für d Dekolonisation vo Afrika iträte. Es hät im Verlauf vom Kalte Chrieg mehreri Gränzchrieg gäge sini Nachbarstaate (bsundrigs Somalia) gfüehrt. S Land isch ab de 1960er en wichtige Vorposte vom Weste i de Region worde. Obwol es i de 50er und 60er Jahr en überdurchschnittlich starche Wirtschaftsufschwung gä hät, isch s Kaiseriich am Afang vo de 1970er Jahr inne wirtschaftlichi und politschi Krise grate. 1974 isch noch eme Putsch dur e pro-sowjetischi marxistisch-leninistischi Militärjunta unter em Mengistu Haile Mariam e Militärdiktatur errichtet worde und de Amha Selassie I. als neue Kaiser igsetzt worde. Im März 1975 isch d Monarchii abgschaffet und d Demokratischi Volksrepublik Ethiopie usgrüeft worde. S Land hät druf sini politischi und wirtschaftlichi Vormachtstellig verlore und under eme fast drü Jahrzähnte lange Bürgerchrieg glitte.
Geographii vom Kaiserriich
S Ethiopische Kaiserriich hät zu de Region vom Horn vo Afrika ghört. Sini Landesgränze sind über 4.500 km lang ksi und händ s Land vo de französische Kolonie Dschibuti und de britisch-italiänische Kolonie Britisch-Somaliland und Italiänisch-Somaliland im Südoste, s britische Kenia im Süde und im Nordweste vom de facto zum Königriich Ägypte khörende Sudan trännt. S Kaiserreich hät ab 1952 en Zuegang zum Rote Meer ksi, dä es indirekt mit em Königriich Jeme (Nordjeme) im Oste verbunde hät, de jedoch 1993 mit de Unabhängigkeit vo de ehemalige Provinz Eritrea verlore gange isch.
S Land hät sini Fläche von afangs öppe öppe 275.000 km² im 17. Jahrhundert uf rund 1.104.300 km² im spate 19. Jahrhundert erwiteret. Nach em Zweite Wältchrieg isch 1952 die ehemaligi italiänischi Kolonie Italiänisch-Eritrea Teil vom Staatsgebiet worde. D Monarchii isch demit nach 1952 de achtgrössti Staat vo Afrika ksi. Sini Flächi hät 1.221.900 km² betrage. Öppe 37 % vom Staatsgebiet sind 1960 bewaldet ksi. Im Kaiserreich hät es die wältwit größte Beständ vo Kaffeepflanze, Kakaobäum und Banane gä, wobii es hüt nur no grossi Kaffebeständ git.
S Kaiserriich Ethiopie hät sich vor 1952 entlang de Breitegrad 3° und 15° N, und de Längegrad 33° und 48° E erstreckt. D Landschaft vom Land hät grossi Underschied im Klima, Bode, de natürliche Vegetation und em Sidligsmuster vo de Iwohner hervorgruefe.
S Klima isch wärmer ksi als hüt.
Afangsziite
Die mänschlichi Besiedelig vo Ethiopie hät sehr frühe begoone, was sich dur Funde belege lat. So sind 1963 vom Niederländer Gerrard Dekker Beweis für d Awäsenheit vo de alte Hominide in Abessinie entdeckt worde. I de 1970er Jahr sind auch Steinwerkzüg, die meh als ei Million Jahre alt ksi sind und Überrest vo mehrere Millione Jahre alter Vormänsche (Australopithecus afarensis) gfunde worde. Die bislang bekanntesti Entdeckig ist das gut erhaltene Skelett vo „Lucy“ vom Donald Johanson, die i de Afar-Schänke entdeckt worde isch. S Abessinische Kaiserriich hät daher bis zu sim Sturz de Ruf die Wiege vo de Mänschheit zu si gnosse.
I de 3000er und 2000er Jahr vor Christus händ Kontakte zwüsche Ethiopie und em antike Ägypte bestande. Unter anderem isch um Tierfäll ghandelt worde was hüt ägyptischi Wandmalereie beleget. De Handel hät au a de Flüss vom Blaue Nil statt gfunde. D Kontakt sind aber i de 1500er Jahr vor Christus verlore gange, da sich s ägyptische Riich eher am Ruum vom Nöche Osten zue gwandt hät. Hüt wird vermuetet dass s Goldland Punt am Horn vo Afrika gläge isch.
Um s Jahr 980 vor Christus isch im Hochland vo Abessinie, de Namesgäber fürs zuekünftige Riich, nach äthiopische Quälle mythologisch und gesetzlich dur de Menelik I., ageböich Sohn vom König Salomon und de Königin vo Saba, s Abessinische Kaiserriich gründet worde. De Menelik I. hät sich aber scho um 1000 vor Christus zum erste Kaiser vo Ethiopie krönt und demit, näbe Ägypte, de facto de ersti moderni Nationalstaat gründet. S Kaiserriich hät aber vorerst e nur untergeordneti Rolle i de Region igno.
Julian Dillier
Dr Julian Dillier (* 26. Horner 1922 z Sursee; † 15. Jenner 2001 z Basel) – oder Diller Juili, wiä mä imm z Obwaldä oi gsäid hed – isch ä Schriftschteller, aber oi ä Theater- und Radioma gsi. Bsunders d Mundartliteratuir, und da wider s liirischä Schaffä, isch imm am Härzä glägä.
Läbä und Schaffä
Uf d Wäld cho isch är 1922 z Sursee, uifgwachsä isch är als Sohn vom Landwäibel vo Obwaldä z Sarnä im Rathuis. Gschtorbä isch är 2001 z Basel. Är isch Birger gsi vo Sarnä und Chärns. Sii Briäder isch dr Geri Dillier.
Nach siiner Schuälziit hed är z Sarnä bim Kanton gschaffed und isch undr anderem dr Schtellverträtter vom Landschriiber und drnaa dr Sekretär vom Obwaldner Erzieigsdepartemänt gsi, bevor är 1969 uf Basel zum Radio ggangän isch. Bis zur Pangsioniärig 1987 isch är dert Programmredaktr gsi. D Art, wiän ins d Obwaldner Regiärig nach 26 Jaar im Schtaatsdiänscht verabschided hed, schiind ins bis zum Schluss ä chli gwurmt z ha:
Är gheerd zu dä wichtigschtä modärnä Mundartschriftsteller vo Obwaldä und wiit drubruis. Är isch vernetzt gsi mit Autorä i dr Schwiiz, im Elsass und im siiddiitschä Ruim wiä oi mit andernä, eppä us Luxeburg oder us em Eeschtriichischä. So isch er undr anderem Presidänt vo dr Gsellschaft firs schwiizerische Volkstheater oder vom Innerschwiizer Schrftschtellervrband gsi, abr oi vom Internazionale Dialäktinschtituit z Wiän.
Abessinisches Kaiserreich
Da’amot und Aksum
Im 1. Jahrhundert vor Christus isch s Aksumitische Riich etabliert worde, welches bis zum 7. Jahrhundert existiert hät. Es hät Teile vom hütige Ethiopie und Teili vo sinere Nachbarstaate Eritrea und Sudan sowie Teil vo Jeme umfasst. D Hauptstadt isch die hüt äthiopischi Stadt Aksum ksi.
Julian Dillier
Läbä und Schaffä
Agfangä hed er mid Theaterschtuck und Heerschpil. Im Loif vo dr Ziit hed är abr immer mee zur Liirik gfundä und hiä politischs Angaschema und fiini Innerlichkäit i knappr Form midenand vrbundä. Das zäigt sich eppä scheen im folgendä Churzgedicht:
Siis vilsiitigi literarischi Wärch hed är nid numä uf Obwaldner Diitsch vrfasst, är hed oi uf Schriftdiitsch gschribä. Am bekannteschtä isch dr Prosategscht Frau Bartsch. Ä ganzi Räiä vo siine Gedicht und politischä Schprich sind zerscht im Näbelschpaltr erschinä.
Abessinisches Kaiserreich
Da’amot und Aksum
Am Afang vom dritte nachchristliche Jahrhundert hät Aksum sin Machtbereich s erste Mal nachwiislich uf südarabische Bode usdehnt und hät es Bündnis mit em sabäische König Alhan Nahfan gschlosse. Sin Sohn Scha'ir Autar hät jedoch s Bündnis ufglöst und hät de himjarischi König bi de Vertribig vo aksumitische Truppe us de himjarische Hauptstadt Zafar understützt.
Julian Dillier
Läbä und Schaffä
Was är gschribä hed, hed nid eister allnä gfallä. Bsunders z redä ggä hed siis Gedicht uber d NAGRA, won är nach dr Vorlaag vomänä Bättruäf – das isch än Alpsägä – 1976 vereffentlichd hed. Da drmit hed är gägän äs Atomendlager, wo d Nagra, diä Nazionali Gnosseschaft fir d Lagerig vo radioaktive Abfäll, uf Gloibäbiälä i dr Gmäind Giswil is Oig gfassd hed, agschribä.
I vilfältiger Wiis hed är oi anderi, jingeri Talänt gferdered und ihre Wärch gar im äigetä Verlag, im Nussboim Verlag, won är zämä mit siiner Froiw Emma grindet hed, uisäggä.
Abessinisches Kaiserreich
Zagwe-Dynastie
Die letzte Nachfahre vo de Kaiserin Godir sind vom Mara Takla Haymanot gstürzt worde. Er hät im Jahr 1137 d Zagwe-Dynastie begründet und hät e weiblichi Nachfahrin vom letzte Aksumitische Kaiser ghüratet, um sini Asprüch als legitime Thronerb des sit langem usglöste Riich zu festige. D Zagwe-Dynastie isch usere jüdisch-christliche fürstliche Familie vom Volk vo de Agau cho, deri Macht sich bis dahi nöd witer als uf ihres ethnische Herkunftsland usdehnt hät. D Dynastie hät d Hauptstadt vo Aksum nach Roha in Lasta verleit. D Zagwe händ s Christetum us Aksum fortgfühert und händ zahlriichi prächtigi Chille wie die in Lalibela erbaut. D Herrschaft vo de Dynastie hät bis zum Umsturz dur e neui Dynastie 1270, welchi ebenfalls als Herkunft d Abstammig vo de alte Aksumitische Könige für sich beasprucht hät.
Under de Salomonische Dynastie
Vo 1270 bis zu de Abschaffig vo de Monarchii 1975 isch Abessinie vo de Salomonische Dynastie regiert worde. I dere Ziit hät s Land sämtlichi Gebiet im hütige Ethiopie und Eritrea eroberet. D Dynastie hät erfolgriich gäge d Armee vom Osmanische Riich kämpft und hät Beziehige zu europäische Mächt knüpft.