cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Michelangelo
Lääbe
Vo 1522 bis 1534 het dr Michelangelo z Floränz gläbt und vor allem für d Medici-Familie gschafft, an dr Laurentinische Bibliothek und an dr Graabkapälle Nuova Sagrestia, aber wo 1527 dr Sacco di Roma bassiert isch, häi d Florentiner d Medici verdriibe und e Republik errichdet. Wo sich dr Medici-Babst Clemens VII. mit em Karl V. versöönt het, häi si gmäinsaami Sach gege Floränz afo mache. Dr Michelangelo het 1529 bi dr Versterkig vo de Verdäidigungsaalage vo dr Stadt mitghulfe und denn het en d Republik in ere diplomatische Missioon uf Ferrara und Venedig gschickt. 1530 isch d Stadt gfalle. Am Michelangelo het sich dr Babst Clemens aber nid gräächt, sondern het en wider aagstellt. Won er im Herbst 1534 uf Rom gangen isch, häi Schüeler von em d Medici-Kapälle fertig baut.
Dr Michelangelo het s Julius-Monumänt welle fertig baue, aber dr Clemens het von em verlangt, ass er zerst d Wand über em Altar vo dr Sixtinische Kapälle wurd aamoole. 1541 het er s Bild vom Jüngste Gricht fertiggmoolt und denn het d Konversion vom Paulus und S Martürium vom Petrus in dr Capella Paolina gmacht.
Dr Michelangelo Buonarroti isch am 18. Februar 1564 z Rom gstorbe. Er isch in dr Chille Santa Croce z Floränz begraabe.
Wärk
Näbe sim bildnerische Wärk het er Sonett gschriibe, won er vor allem sinere langjöörige Fründin Vittoria Colonna und sim Fründ Tommaso de’ Cavalieri gwidmet het, und Madrigal und anderi Poeem.
Menzingen
Menzingen isch de Name vo däne Ort:
Lueg au:
Badische III a
D Faarzüüg vo dè Gattig III a vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaan sin Personèzug-Dampflokomotyvè mit dè Achsfolg 2B.
Gschichtè
Uff dè Grundlaag vp dè Konschtruktion vo dè Gattig III sin d Lokomotyvè vo dè Gattig IIIa entschtandè. S Lauf- un Trièbwärk blyb nahezuè unvoändert. Voänderigè hèn sich durch d Vowendig von èm leischtungsfähigerè Kessèl ergää. Mit sellè Loks isch vorerscht s Endi vo dè technischè Entwicklig vo 2B-Loks erreicht.
Badischi III b
I dè Johr 1881 bis 1891 sin insgsamt 70 Loks vo dè Gattigè III un IIIa umbaut worrè un i d Gattig IIIb ygreiht worrè. Si hèn dodèbi èn Kessèl mit enerè größerè Roschtflächi vo 1,31 m² un èn großè Dampfdom. Glychzeitig sin Pufferbalkè aabaut worrè, wellè dè vordere Übberhang vogrößert hèn. Durch dè Umbau hèt sich d Rybigsmasse uff 19 t erhööt..
Konstruktyvi Merkmõl
Wichtigschti Änderig isch dè Ybau von èm Belpaire-Kessèl mit flacher Füèrbüchsdecki statt dèm hohè Crampton-Stehkessèl. Dõmit isch au dè Dampfdom uff dè letschte Kesselschuss gruckt. Diè Yschtrömroor i d Zilinder sin innerhalb vo dè Rauchkammer durrègfüürt. Als Verzyrig sin breiti Messingbänder a dè Vokleidigè vo Dom, Regleruffsatz un Sandkaschtè aabrõcht.
D Maschinnè hèn èn ußè ligendè Füllraamè bsässè. Diè erschti Bauseriè hèt ès zilindrischs Kämmi mit Huubè, während diè übrigè Liferungè èn schwach konischè Gussysè-Kämmi ka hèn. S Zweizilinder-Nassdampftrybwärk isch ußè glägè. Dè Aatryb isch uff di erschti Kuppelachs erfolgt. Für d Stüèrig hèt mo d Bauart Stephenson vowendet. D Umschtüèrig isch mit èrè Schruube vosää gsi.
D Kuppelräder sin vor un hinter dè düèfhängendè Füèrbüchs glageret. Abgfèdèrèt sin si durch obbèligendi Blattfèdèrè mit Fèdèrbügel. Als Lokbrèms hèt è Schruubèbrèms am Tender fungyrt, diè doppelsitig uff alli Räder gwürkt hèt. È spòter ybauti Druckluftbrèms hèt zum Brèmsè vom Zug diènt. D Lokomotyvè hèn èn überdachtè Füürerschtand. S Dach isch im hinterè Deil uff Galerysäulè gschtützt. Bi spõterè Umbautè isch s Füürerhuus vogrößeret worrè.
D Lokomotyvè sin mit Tender vo dè Bauartè 2 T 5,67; 2 T 6,7 un 2 T 8,0 vosää gsi. E baar Tender hèn è Rückwärtsfüürerhuus bsässè.
Georg Burckhardt
Georg Burckhardt isch dr Naame vo dene Persone:
Martinskirche (Basel)
D Martinskiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
Gschicht
In Urkunde chunnt si zum erste Mol 1101/03 vo. Die undere Däil vom Durm und Däile vo dr Westfassade si im Joor 1287 baut worde. S Chorpolygon und d Nord- und d Südfassade sin in iire Grundzüüg ins spoote 14. Joorhundert datiert. 1529 het do dr Johannes Oekolampad, dr Reformator vo Baasel, zum erste Mol uf «reformierti Art» breediget, und das ud Dütsch.
1851 isch d Kiirche witgehend renowiert und umbaut worde. Mä het d Fassade erheblig umgstaltet und im Innere het mä am Blatz vom Lettner e Konzärtbüüni baut. Scho denn isch d Martinskiirche as Konzärtkiirche und für verschiideni staatligi Veraastaltige brucht worde. Zum e Warmlufthäizig z installiere het mä 1892 under em Chor e Chäller baut. Über em Südportal isch sit 1922 dr Häiligi Martin im ene Wandbild vom Hans Rohner abbildet. S Innere vo dr Kiirche isch mit e Hufe Epitafe usgstattet.
Noch dr Dradizioon isch s e Glogge vo dr Martinskiirche, wo jeedes Joor dr Aafang vo dr Baasler Herbstmäss iilütet.
Walchwil
Walchwiil (amtlich Walchwil) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.
Geografi
Walchwiil gaat vom Zugersee bis zur Hochebeni vom Zugerbärg. Zue de Gmäind ghöörid s gliichmamig Dorf und s Oberdorf (früener Emmeten). Vo de Gmäindsflechi sind 41,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 45,5 % Wald, 8,2 % Sidligsflechi und 4,7 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Walchwiil isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1283 als Walchwile.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil isch 2015 bi 33,4 % gläge.
Politik
De Gmäindspresidänt vo Walchwiil isch de Tobias Hürlimann (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 3150 Iiwoner 82,4 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,8 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch und 14,9 % anderi Spraache.
De Tieläkt vo Walchwiil liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.
Ludwig Tobler
De Johann Ludwig Tobler (* 1. Juni 1827 im Hirschel; † 19. August 1895 z Züri) isch en Schwyyzer Spraachwüsseschafter, Volchskundler und Spraachfilosoof gsyy.
Läbe
De Tobler isch imene chlyyne Puuredoorff uf d Wält choo, wo syn Vatter, de Salemaa Tobler, Pfarer gsyy isch, und dänn mit zwölfi i syyni Vatterstadt Züri a s Gimi choo. Er hät nachane 1845–49 a de nöien Uni Züri Theologyy gstudiert und isch zum VDM (verbi Divini minister) ordiniert woorde. Im Predigen isch er fryyli nöd eso-n-Kanone gsyy, drum hät er jetz wele Leerer wëërde. So hät er 1849–50 z Berlin und 1850–51 z Läipzig Filologyy und Filosofyy gstudiert und hät e Dissertazioon über de Filosoof Spinoza gschribe, useggëë hät er die aber nie.
Wider i de Schwyyz, wëër er am liebschte Privaatdozänt gsyy. Aber zeerscht isch er e paar Jaar lang Leerer a de Bezirksschuel z Aarau gsyy, nachane chuurz Stellverträtter am Progimi z Biel. Deete hät er syni spööter Frau gchänegleert, d Henriette Hattemer, d Tochter vom tüütsche Spraach- und Literatuurwüsseschafter Heinrich Hattemer. 1864 hät er sich dänn z Bëërn habilitiert (ooni Publikazioon), und zwaar für allgimäini Spraachwüsseschaft, und isch drufabe a de Bëërner Uni 1866 usseroordentliche Profässer für allgimäini Spraachwüsseschaft und tüütschi Filologyy woorde.
1871 hät si de Tobler uf eren Ysebaanfaart vomene Internierte us em Tüütsch-Französische Chrieg d Pocke gholt. Er hät wäge dem es Aug verloore und isch vo doo a chroonisch häiser plibe. D Henriette hät do voorgschlage, z Züri e Privaatschuel uufztue, wo ire Maa chönn Leerer syy, und esoo händs dänn 1873 im doozmaalige Vooroort Hottinge d Mäitlischuel «Im Morgenthal» ggründet. Under em Name «Athenäum» hät die bis 1980 äxischtiert.
Em Tobler hät das aber nöd gglanget, und er isch na im glyyche Jaar a der Uni Züri Äxtraordinaarius, 1893 dänn Ordinaarius für altgermaanischi Spraachen und Literatuur woorde. Das isch dëë Leerstuel, wo hüt na für tüütschi Spraachgschicht exischtiert und wo nach em Tobler der Albert Baachme, de Wilhälm Wiget, de Ruedolf Hotzeköherli, de Stefan Sonderegger und hüt d Elvira Glaser druf sitzed.
De Tobler isch scho 1862 debyy gsyy, wo de Fritz Staub mit der Antiquaarische Gsellschaft z Züri de Veräin für s schwyyertüütsch Wöörterbuech ggründet hät. De Staub und de Tobler sind scho lang Fründ gsyy, und de Staub hett scho imer gëërn ghaa, wänn de Tobler mitgschaffet hett. Aber eerscht jetz, wo de säb vo Bëërn uf Züri choo isch, isch das au mügli gsyy, und de Tobler isch 1874 Redakter am Schwyyzerischen Idiotikon woorde.
Wëërch
De Tobler hät si für ales Mügli intressiert. Altgermaanischi Spraache, mittelhoochtüütschi Meetrik und nöihoochtüütschi Gramatik, elteri und jüngeri Literatuur, Schwyyzertüütsch, Alt- und Mittelänglisch, Spraachfilosofyy und -psichologyy, Spraachstöörige, Woortbildung, Satzbou, Bedüütigsleer, Volchsdichtig und Volchsglaube.
Am Idiotikon hät er die Woort, wo bsunders schwirig sind, und die, wo mit vil Volchskultur verbunde sind, am liebschte ghaa. Esoo hät er öppe d Woortartikel gëben, haben/heben, gehījen, chommen, chönnen (ales Woort mit kompläxer Bedüütigsstruktuur), Ettiken, Vich, Volk, Friden, Gott, Gotten, Götti, Chue, Cheib, Chopf, Chatz, Chrǖz (ales Woort mit vil Volchskundlichem), un-, ent-, er-, ver-, ge-, ab, ūf, um, an, īn, ūs, vor, für, gan, und, ër, ës (luuter Voorsilben und Partikel) gschribe. Dezue ane staat im Naachrueff:
Überhaupt hät de Tobler ganz Wichtigs zum Konzäpt vom Schwyyzerischen Idiotikon byygstüüret. I syynen Unmassgeblichen Gedanken über die Methode des schweizerischen Wörterbuchs vo 1863 schryybt er:
De Tobler hät au gëërn tichtet und hät für de Komponischt Eduard Munzinger d Täggscht gschribe für zwoo Kantaate, wo 1864 uurufgfüert woorde sind, nämli Helgi und Kara (en altnordischs Theema) und Schwur im Rütli.
Mäntsch
Als Mäntsch mues er echli en Schwirige gsyy sy. Im Naachrueff, wo der Albert Baachmen und de Jakob Baechtold gschribe händ, ghäissts, er sei ërnscht, schüüch, i sich gcheert gsyy und heb chönen ufrüntli reagiere, das me verletzt gsy seg, wämer en nöd besser gchännt heb. As Dozänt seg er sträng gsyy und hebs nöd eso guet chöne mit de Studänte, as Wüsseschafter aber gwüssehaft, grüntli und schüüli gleert. Am liebschte heb er sich mit Spraachfilosofyy abggëë und seg daademit i syynere Zyyt echli näbed de Schue gstande. Er seg aber umgcheert waarschyndli der eerscht Profässer gsyy, wo Nöihoochtüütsch zu sym Theema gmachet heb.
S Toblers sind en altzürcherischs Gschlächt. Syn Vatter Salemaa isch Pfarer und Dichter gsyy, syn äinte Brüeder, de Adolf, Romanischt, der ander Brüeder, de Wilhälm, Hischtooriker, syni Tochter Mina isch Pianischtin woorde, und en Vetter isch de Läipziger Verlegger Salomon Hirzel gsyy.
Jakob Burckhardt
Jakob oder Jacob Burckhardt isch dr Naame vo dene Persone:
Petersplatz (Basel)
Dr Petersblatz befindet sich im Vorstedtgwardier in dr Schwizer Stadt Basel. S Kollegiegeböid vo dr Uniwersidäät Baasel befindet sich am Blatz. Uf em Blatz sälber finde reegelmäässig Määrt statt, u. a. jeedi Wuche e Floomäärt. An dr Herbstmäss isch er äine vo de Blätz, won e Hufe Lüt aanechömme.
Gschicht
Dr Petersblatz isch im Joor 1277 vo de Choorheere zu St. Peter as Baumgaarde vor dr domoolige Stadtmuure aagläit worde. Es het do Linde, Aiche und Ulme ghaa und d Est vo de Laubböim si in d Bräiti zooge worde, so dass si im Summer e Hufe Schatte gee häi. Im Joor 1286 isch dr Blatz as Däil vom Stadtgebiet anerkennt worde und isch en Art öffentlige Park und Sportblatz gsi. Noch em Baasler Ärdbeebe 1356 isch dr Petersblatz e Zit lang e Määrtblatz gsi und isch eso seer früe en öffentlige Blatz worde. D Lüt si sich dört go vergnüege, aber es häi au milidäärischi Üebige und Waffeninspekzioone dört stattgfunde, wie au Spiili und Wettkämpf, won e Hufe Lüt si cho bschaue. Um e Blatz ume si no di noo verschidnigi Geböid baut worde, wie s Stachelschützehuus im 15. Joorhundert, wo s en Armbrustschiesshalle ghaa het, und 1441 s Korn- und Züüghuus. Dr Blatz het sich immer witer entwigglet und het 1779 am Nordostegge e Brunne überchoo. Im Joor 1788 het dr Ardilleriikommandant Wilhelm Haas dr Blatz nöi lo gstalte und 1863 het dr Brunne im Südwestegge e Standbild vom ene Stachelschütz überchoo, wo dr Heinrich Rudolf Meili gmacht het.
Im 18. und 19. Joorhundert het sich s Gsicht vom Gebiet um e Park ume veränderet, verschidnigi Geböid si abbroche worde und mä het sä mit vornäämere ersetzt. Dr Markgräfisch Hoof, dr äinzig fürstligi Barockbalast in dr Schwiz isch baut worde, wo vo 1698 bis 1705 d Residänz vom Friedrich Magnus vo Baade-Durlach gsi isch, wo dä sich vor de Franzoose wäärend em holländische Chrieg und denn wäärend em pfälzische Erbfolgchrieg uf Baasel zruggzooge het und sis Land vo do us regiert het, dr Holstäinerhoof und s Wildt’sche Huus, wo dr Johann Jacob Fechter baut het. Dört wo dr Gottesacker gsi isch, isch dr alti Botanischi Gaarde vo dr Uniwersidäät Baasel aagläit worde.
Schienen-Straßen-Omnibus
Dè Schinnè-Strõßè-Omnibus, au kurz Schi-Schtrõ-Bus benamst, isch è Zweiwägfaarzüüg für dè Personèvokeer uff Ysèbaaschtreggè un Strõßè. Diè Dütsch Bundesbaan (DB) hèt èn sowoll als Naavokeerszug als au als Baanbus ygsetzt.
S Faarzüüg
S Faarzüüg isch èn spezièllè Omnibus mit allnè für dè Strõßèvokeer notwendigè Yrichtungè. Dè Schinnè-Strõßè-Bus isch mit èm Diselmotor vo Klöckner-Humboldt-Deutz uss èm Omnibusbau uusgrüschtet. Sellè hèt è Leischtung vo 88 Kilowatt (120 PS), er hèt è Gschwindigkeit vo 80 km/h uff dè Strõß un 120 km/h uff dè Schinnè.
Für dè Bedryb uff Ysèbaagleis isch dè Bus uff zwei zweiachsigè Untergschtell – „Spurwagè“ benamst – gsetzt. Dè Wagè isch è Yrichtungsfaarzüüg, hèt abber entsprechènd dè Vorschriftè für dè Schinnèvokeer beidsitig Dürè. Ußerdèmm hèt er übber è baantauglichi Brèmsè vofüègt, wo übber d Spurwägè gwǜrkt hèn, è Sifa un è Notbrèmsyrichtung. Dè Schinnè-Strõßè-Omnibus hèt zwei hǜdraulischi Hebevorrichtungè, mit dèrrè wechselsitig diè vorderi un hinteri Fahrzüüghälfti zum Uè- un Abbèlõ vo dè Spurwägè aaglupft worrè isch. Vor dè Vorderachs un hinter dè Hinterachs hèt sich je è Lager für dè DrèèzapfÈ vom Spurwagès. Für s Umsetzè isch è Rillèschinnè-Gleis uff Strõßèebèni nötig. Im Schinnèbedryb isch d Vorderachs vollschtändig aaghobbè worrè, d Hinterräder sin deilwys entlaschtet worrè, hèn abber s Faarzüüg uff dè Schnnè aadribbè.
D Faarzüüg hèn 43 Sitzblätz un 15 bis 24 Steeblätz. Wôrend èm Wechsèl uff un vo dè Spurwägè sin d Faargäscht im Bus blibbè.
Bschaffig
Die Deutsche Bundesbahn bestellte 1951 zwei Prototǜpè bi dè Firma Nordweschtdütschè Faarzüügbau z Wilhelmshafè. D Spurwägè sin vo dè Firma Waggon- un Maschinnèbau GmbH z Donauwörth hèrgschtellt worrè. D Prototǜpè sin 1952 gliferèt un uusteschtèt worrè. Kurz druff sin drei Serièfaarzüüg gliferèt worrè, eins isch im März 1953 uff dè Internationalè Automobil-Uusschtellung z Frankfort vorgschtellt worrè. 1953 sin no witeri 50 Faarzüüg bschtellt worrè. Insgsamt sin abber nu 15 Wägè uff d Schinnè zum Ysatz chõ, diè reschtlichè sin als reini Strõßèfaarzüüg vokeert.
Passau–Cham
D Vobindig im Bayrischè Waald isch bis zum Ènd vum Summerfaarblaan 1956 uffrächt erhaaltè worrè, wèg dè uffdrèttendè Traktionsbrobleem im Winter hèt mò si ab denn uffgää. Als einzigi vo dè Vobindigè mit èm Schimnè-Strõßè-Omnibus hèt si unter dè Nummèrè 426h è eigeni Faarblaantabellè im Kursbuèch vo dè Dütschè Bundesbaan erhaaltè un isch deshalb au i dè beiligendè Chartè mit èrè bsunderè Signatur yzeichnèt worrè.
Augschburg–Füssè
Vo 1954 bis 1958 isch eimòl däglich d Vobindig Augschburg–Füssè bediènt worrè. Si isch vo Augschburg uff dè Strõß bis Pforzè gangè, denn uff èm Gleis übber d Allgeibaan, d Streggi vo Bièssèhoffè gu Füssè un übber d Streggi Merktobbèrèdorf-Lechbrugg bis Roßhauptè. Vo dört uus isch es widder uff dè Strõß witer uff Füssè gangè. Im Kursbuèch isch si unter dè Nummèrè 406c gfüürt worrè. D Faart hèt drei Stundè un zee Minutè duèrèt.
Koblènz–Betzdorf
Zum Winterfaarblaan 1954/55 isch d Vobindung Koblènz–Betzdorf ygrichtet worrè. D Streggi hèt vo Koblènz uff dè Strõß gu Dyrdorf un vo dört übber d Baanschtreggi Engers-Au bis Au a dè Syg un witter uff dè Sygschtreggi bis Betzdorf gfüürt. Si hèt sich als gröschtè Erfolg vo sellèm Konzèpt erwisè un hèt sellèwäg au am längschtè Bschtand ghaa. Oftmòls hèt s Aagebot a Sitzblätz für d Zaal vo dè Reisewilligè nit glangèt. È Faart hèt zweièhalb Stundè duèrèt. Selli isch diè einzig Vobindig gsi, uff dèrrè zwei Faartè pro Daag un Richtig aabotè worrè isch. Diè letscht blaanmäßigi Faart am 27. Mai 1967 hèt s Ènd vom Schi-Schtra-Bus bedütet.
Sauschwänzlebaan
Zwǜschè Mai 1953 un Novembèr 1955 isch dè Schi-Schtra-Bus vo Waldshuèt übber d Hochrhybaan, d Wuètèdalbaan un d Schwarzwaldbaan gu Immèdingè gfaarè. Grund für dè Ysatz isch dè unrentable Schinnèvokeer uff èm Mittelabschnitt vo dè Wuètèdalbaan odder Sauschwänzlebaan gsi, selli isch dõmòls zwǜschè Grimmelzofè un Blummbärg uff dè wesèntlich chürzerè Strõß umfaarè worrè. Bräziser gsait isch dõdeby è Dischtanz vo 9,6 km Luftlinniè mit èrè Baanschtreggi vo 24,7 km Längi übberwundè, wa öppè èm Vohältnis vo 1:3,6 entschpricht. S Bedrybsergebnis isch wiè bim Bau schu erwartet worrè isch, stark negativ gsi, well d Priis vo dè Faarkartè sich a dè Streggèlängi, nit a dè Luftlinnièdischtanz orièntyrt hän, also um dè Faktor 3,6 zu düèr gsi sin. I dè Nõchchriègszit hat diè Dütsch Bundesbaan denn d Riißleinè zogè, un dè defizitäre Mittelabschnitt 1953 auf sog. Schinnèersatzvokeer, also Busvokeer uff dè barallel volaufendè B 314 umgschtellt. Diè witerfüürendè Streggèabschnitt im Nordè un Südè sin witerhy mit Schinnèvokeer bediènt worrè, wa zweimòliges Umschtygè i dè Station im Wyler un Zollhuus-Blummbärg bedütet hett. Selli Umschtänd hèt mò dè Fahrgäscht im Wuètèdal erschparè wellè, deshalb hèt d DB dè Schi-Stra-Bus dört zum Ysatz brocht. D Erfaaringè mit èm Zweiwägfaarzüüg sin allerdings so schlècht gsi, dass mit èm Faarblaanwechsel im Dezembèr 1955 dè Ysatz vom Schi-Stra-Bus vo sitè vo dè DB beendet worrè isch. Vo dört wäg isch dè Schinnèersatzvokeer mit Baanbüss zwǜschè Wizä-Baanhof un Zollhuus-Blummbärg bis 1971 mit èm Umschtygè denn doch durrègfüürt worrè, Ab 1971 isch diè ganz Streggi Obberlauchringè-Blummbärg bis hüt (Stand 2015) mit èm Baanbus bzw. mit èm SBG-Bus bediènt worrè.
Witeri Ysätz
Es hèt witeri, jewyls nu churzi Ysätz gää, byschpillswys vo Bernkaschtel uff Remagè.
Erhaaltè blibbèni Faarzüüg
È Faarzüüg mit zwei Spurwägè befindet sich im Bsitz vo Stiftung Ysèbaamuseum Bochum un isch im Ysèbaamuseum Bochum uusgschtellt. Sell Faarzüüg isch bedrybsfähig. S Umsetzè zwǜschè Strõß un Schinnè wörd mèngmòl bi größerè Voaaschtaltungè vorgfüürt.
Suschtiges
Bi dè Yfüürig vo dè computerlèsbarè Faarzüügnummèrè am 1. Januar 1968 isch für dè Schinnè-Strõßè-Omnibus nò d Baureiènummèrè 790 vogää worrè, abber braktisch niè bruucht worrè, well am Stichdag schu alli Faarzüüg vo sèllèm Tǜp uusgmuschtèrèt worrè.
Vorarlberg
Vorarlbearg (Voralbärg oder Voraadelbearg, amtlich Vorarlberg) isch ä Bundesland vo Öschtariich. D Hauptstadt isch Breagaz am Bodasee, döt isch o d Landesregiarig.
S Ländle, so ka ma o zu Vorarlbearg säga, heat zirka 397.000 (Stand: 2020) Iwohnar.
Z Vorarlbearg heat's vier Bezirk: Bezirk Breagaz, Bezirk Dorabira, Bezirk Fealdkirch und Bezirk Bludaz.
Und es het 96 Gmoandana; darvo sind füüf Städt: Breagaz, Dorabira, Fealdkirch, Bludaz u Ems.
Gschicht
D Gschicht vo äm Land luagat folgandarmaßa us :
Im Mittelaltar isch Vorarlbearg zerschd vo da Franka und schpötr vo verschidana Grafana wia zum Biespiel da Montfortar bherscht worra, bevor as endgüültig zua da Habsburgar ko isch.
Vorarlbearg isch im 10. Johrhundert vom heiliga Kolumban und em heilige Gallus missionierat worra.
S Rätoromanisch, die alt Umgangssproch vo de Lüt, isch siit am 13. Johrhundert allmählich vo dr Sproch vo da Walsar verdrengat worra. No im 17. Johrhundert hot as nochwiislich Romanischsprochige im Walgau gee – gmoant isch des Vorarlberger Oberland vo Götzis ufwärts bzw. südwärts, also Walgau in am wiitera Sinn als hüt. Endgültig usgschtorba isch des Rätoromanische sehr wohrschinli erscht im 19. Johrhundert uf Grund vom ufkommenda düütscha Nationalismus noch dr napoleonischa Aera.
D Idee vom Aschluss a d Schwiz
Oamol, noch am erschta Wealtkriag, do heand d Vorarlbearger zur Schwiz wella.
Noch em And vun dr Habsburgische Doppelmonarchi hön d' Vorarlberger für dr Aschluss an d'Schwiiz gschtimmet. Am 11. Mai 1919 isch e Volksabstimmig gmacht wore, wu sich knapp 81 Prozänt drfir üsgsproche hän, ass mer mit dr Schwiz in Verhandlige iber d Biitrittsbedingige drittet. Mit ere zweite Abstimmig hätt sotte s Resultat bstätigt wäre.
D'Oschtschwiz hets Intresse an Vorarlberg zoigt, abr dr Berner Bundesrot het gfircht, dass es Glichgwicht zwischa saini Loandstoil kunt vorlore geh. Drum sins dagega gsi. Äs heand vor ellem d Schwizer, wo nit tüütschsprochig sin und o dia andra Öschtriichr ned wealla, drum heat Vorarlberg da Spitznama Kanton Übrig kriagt.
Anne 1999 sin 47 Prozänt vu 3.119 Vorarlberger, wu an ere Telefonumfrog vu Radio Vorarlberg mitgmacht hän, fir e Aschluss an d Schwiz gsii. As Grund hän si d Unzfriideheit mit der EU un Sympathiä zum Nit-EU-Land Schwiz gnännt. Zuedäm hän si gfercht, ass wänn Eschrich dr NATO biidrittet (was blant gsii isch), d Neutralität verlore goht. E andere Grund isch dr Unmuet iber dr groß Beamteapparat z Wien gsii.
Politik
Sitm Afang vo dr Republik regiert in Vorarlberg dia konservative Öschtrichische Volkspartei bzw. deana Vorgängerpartei. D SPÖ isch 1974 us dr Landesregierung usgschiida und num ineko. Vorarlberg isch lang s oanzige Bundesland gsi, wo Regierungssitz ned noch Proporz vargea hot, sondern noch'm Majorzprinzip. D ÖVP hot – ußa zwüscha 1999 und 2004 – imma d absolute Mandatsmehrheit ghet und regiert sit da Wahla 2000 zäm mit dr FPÖ. Sit 1983 sind o Die Grüene als vierte Partei im Vorarlberger Landtag verträta. S BZÖ isch vo dr Vorarlberger FPÖ abglehnt wora – se wend abr o ned zur Bundes-FPÖ ghöra, viilmeh hond se sich als "Vorarlberger Freiheitliche" abgschpalta. Abr denn hott dr Landeshauptmaa d Uuszahlung vo dr Parteiaförderung vaweigarat und scho honn se sich wiidr mit der Bundes-FPÖ vatrejt.
Dr Sitz vo dr Vorarlberger Landesregierung isch z Breagaz, s Landesgericht isch z Fealdkirch und s Oberlandesgericht z Innschbruck.
Vrwaltig
Vorarlberg isch itoalt in vier politische Bezirke. Vo Nord noch Süd sind des:
Im Ländle gits o d gröschte Marktgmoand vo Öschtariich, näämle z Luschnou.
Tälr
Wiil Vorarlberg vor allem us Bearg bschtoht, isch's geographisch vo Tälr und Flüss strukturiert. S Rhital mit'm Rhii und dr Walgau mit dr Ill sind dia zwoa Tälr, wo dia meischta Lüt läben.
Dia andra Tälr mit eana Flüss sin: s Muntafu (Ill) ; s Kloschtertal (Alfenz); s Große Walsertal (Lutz), s Brandnertal (Alvier), s Laternsertal (Frutz), s Leiblachtal (Leiblach), dr Breagazr Wold (Breagazr Ach), s Klenne Walsrtal (Breitach) und dr Tannberg (odr Montasapon bzw. dr Vorarlberger Toal vom Lechtal) mit'm Lech.
Natur
Oans vo da schpektakulärschta Naturschauschpiil im Rhital isch s Ebnit mit dr Rappenlochschlucht, dr Alplochschlucht und dr Schaufelschlucht, m Staufasee, deam Kirchle und dr Kobelach. Döt ine kunnt ma nur übr Dorabira, vo April bis Oktoba, sunsch isch as wegs Schtöaschläg zgföhrlich.
Witere Beischpiel sin da Quelltuff-Naturlehrpfad z'Lingenau im Breagazawald, d'Breitachklamm im klenna Walsatal oda d'Schneckalochhöhle bai Schönebach.
Dr högschte Berg isch dr Piz Buin i dr Silvretta mit 3.312m Meereshöchi. D Zimba gört zu da bekanneschta Kletterberg z Vorarlberg. Se isch 2.645 Meter hoch und hoasst o "Vorarlberger Matterhorn", wiil se usschot wia a Horn. Dia Zuschtiig sind ned so bös, abr d Toura sött ma ned untrschätza.
S Naturschutzgebiet im untere Rhiital, bim Rhiidelta am Bodasee bu Fuessach, isch s gröschte Füechtgebiet am Bodasee und ghört zu da wichtigschta Bruet- und Raschtgebiete für Vögel.
Lüt
S klenne Ländle hot näbs Wien mit 13 Prozänt da högschte Usländratoal. Dia meischta Usländar kummen us dr Türggei oda us Ex-Jugoslawia, gfolgt vo da Dütscha.
Noch'm Zwoata Wältkriag hots zwoa größare Wäalla vo Iwandrunga gea, was erklärt, warum's zwüscha 1923 und 1951 und zwüscha 1961 und 1971 an Bevölkerungsschprung gea hot.
Dia erschte Wäalla nochm Zwoata Wältkriag isch usglöst wora vo dr guata Wirtschaftssituation z Vorarlberg und i dr Schwyz. Se hot vor allem Oschtöschtrriicha us dr Steiermark, vrtriibene Südtirolr und Sudetadütsche brocht. Mit dr zwoate Wäalla i da 1960er und 1970er Johr sind Gaschtarbeitr us dr Türkei und vo Jugoslawia für d Vorarlberger Tegschtilinduschtrie ko, wo se dringend nötig gsi sin.
Dialekt
Lueg ou de Artikel Vorarlbergisch
Im Gegasatz zum Rescht vo Öschtriich, wo ma an bairischa Dialekt redet, hört ma z Vorarlberg, so wia o teilweise z Tirol, do vorallem im Außerfern, an alemannischa Dialekt.
Im Norda domma, also z Breagaz und im Breagaza Wold, klingts a bizle wia dr Allgäur Dialekt, d Schproch im Rhiital isch nöhr bim Oschtschwyzrdütsch. Vorarlberger Schriftsteller wie dr Adolf Vallaster hon zäme mit Oschtschwiier Autore gmeinsame Verastaltunge wie dr MundartMai und d Buechserii am Rhii gmacht.
I de Berga redt ma teils s Walserdüütsch.
Gsiberg / Xiberg
Gsiberg (Xiberg) isch oagatle an Spottnama. Er kut doherad, dass dr Rescht vo da Östarricher im gredata Vorarlbeargischa des boda oft uftreatande „gsi“ odar „gsin“ (hochdütsch: „gewesen“; boirisch: „gwen“) ussahörand.
I letschtar Zit heat si d Vorarlbearger Landesregiarig än Usdruck z oaga gmachat und tuat a kläle Werbig mit äm macha.
Vil Vôrarlbêrgr sêgande hüütstag gêrnumma "isch gsi" und nunô "war". Wêagat dêam passat dr namma "Gsiberg" schô baal numma.
Landange
Landange (Patois Landonche, ditsch Landingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Otmar Schnurr
Dr Otmar Schnurr (* 12. Mai 1946 z Achere) isch e dytsche Lehrer un Autor.
Landange
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Otmar Schnurr
Lääbe
Dr Schnur isch z Ottehefe ufgwachse un dert au uf d Grundschuel gange. Derno isch er nyyn Johr lang uf em Internat vu dr Wysse Väter gsii, z Hoagerloch z Hauezollre, zytwys au z Rietberg, Weschtfale un z Großkrotzenburg, Hesse.
Agnostizismus
Dr Agnostizismus (bildet vom altgriechische Wärb a-gnoein „nit wüsse“) bezäichnet die filosofischi Aasicht, ass bestimmti Aanaame – bsundrigs theologischi, drüüber, öb e hööcheri Instanz wie e Gott existiert oder nid existiert – äntwääder nid kläärt si oder mä sä grundsätzlig nit cha klääre.
Otmar Schnurr
Lääbe
Noch em Abitur het an dr Universitet Fryburg Theologi, Psichologi, Germanistik und Latyn studiert. 40 Johr lang het er an Beruefsschuele as Religionslehrer unterricht, zerscht zeh Johr lang an dr Beruefsschuel z Fryburg, derno vu 1980 bis 2011 an dr Chaufmännischen un Huuswirtschaftlige Schuele z Achere. Ab 1972 het er derzue ne Lehrufdrag an dr Fachhochschuel fir Sozialwäsen un Religionspedagogik ghaa.
Kanton Kingersheim
Dr Kanton Kìngersche ìsch a Kanton ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Kìngersche.
Otmar Schnurr
Lääbe
Mer chännt en as „Nepomuk der Bruddler“, unter däm Name schrybt er im Achertäler Heimatbote syt dr 1990er Johr e alemannischi Kolumne un in dr Acher-Rench-Zeitung as „Pankraz“. Tipisch fir dr Schnurr isch sy bruttligi, ironischi, satirischi bis sarkastischi Art, wien er Gschichte us em Alldag verzellt.
Kernkraftwerk Fukushima I
S Chärnchraftwärch Fukushima I (jap.福島第一原子力発電所, Fukushima daiichi genshiryoku hatsudensho) isch ais vu dr greschte Chärnchraftwärch z Japan. S lyt z Ōkuma im Landchrais Futaba in dr Präfektur Fukushima, rund 250 km nerdli vu Tokio, diräkt am Meer. Zwelf Kilometer wyt ewäg lyt s Chärnchraftwärch Fukushima II.
Otmar Schnurr
Lääbe
Sy erscht Buech isch anne 1974 uusechuu, syterhär het er iber 20 Biecher gschribe, derzue Theaterstuck.
Landange
Verwàltung
vun Landange ìsch. Landange ghert zem Kommünàlverbànd.
Agnostizismus
Übersicht
Dr Agnostizismus isch e Wältaaschauig, wo bedoont, as bsundrigs s menschlige Wüsse brinzipiell begränzt isch. Es wird nid bestritte, ass es mööglig isch, ass transzendänti Wääse oder Prinzipie existiere. Dr Agnostizismus cha mit Theismus und au mit Atheismus zämmegoo, wil dr Glaube an Gott mööglig isch, au wenn es ummööglig sig, ass mä chönn sicher si, ass e Gott existiert. Uf d Froog „Git s e Gott?“ säge d Agnostiker also nid „Joo“ oder „Näi“, sondern „I wäiss es nid“, „Es isch unklaar“, „Es git käi Antwort druf“ oder „Es isch nit relevant“.
Kernkraftwerk Fukushima I
Fukushima I isch s erscht Chärnchraftwärch vum Energiversorgigsunternämme Tōkyō Denryoku (Tokyo Electric Power Company – TEPCO). Dur s Tōhoku-Ärdbidem am 11. Merz 2011 un em Tsunami dernoo isch s in däm Chraftwärch zuen ere Uufallserie mit mehrere Explosione chuu un zum Uusfall vu dr Chielsyschtem.
Landange
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Landange ghert zem Lorrain.
Agnostizismus
Gschicht
Dr Begriff vom Agnostizismus isch maassgääblig vom Thomas Henry Huxley (1825–1895) brägt worde. Es isch zwar e jungi Begriffsbildig, d Uffassig drhinder isch aber seer vil elter und mä findet sä under anderem im Rigveda, bim chinesische Filosof Laotse im 6. Joorhundert v. d. Z. und bi Sofiste und e baar andere griechische Vorsokratiker.
Kernkraftwerk Fukushima I
Tächnik
Fukushima I bstoht us segs Siedewasserreaktore. D Bleck 1, 2 un 6 sin vu General Electric böue wore, Block 3 un 5 vu Toshiba un Block 4 vu Hitachi. Dr Böu vu zwee Bleck vum Typ Furtgschrittene Siedewasserreaktor isch blant. S Chielwasser beziet d Aalag us em Meer. Insgsamt het d Aalag e Flechi vu ca. 3,5 km². Syt em 21. Augschte 2010 sin im Block 3 MOX-Brännelemänt mit ere Mischig us Uranoxid un Plutoniumoxid im Yysatz.
Agnostizismus
Gschicht
Scho im 5. Joorhundert v. d. Z. het dr Protagoras, äine vo de vorsokratische sofistische Filosofe inb dr griechische Antike, si agnostische Standpunkt erkläärt, er chönn über d Götter nid wüsse, öb si existiere oder nid existiere und au nid, wie si öbbe usgseen. Es gääb e Hufe, wo das Wüsse wurd ummööglig mache: ass mä sä nid chönn gsee und ass s Lääbe vom Mensch churz sig.
Kernkraftwerk Fukushima I
Unfallserie noch em Ärdbidem (Erdbeben) vum 11. Merz 2011
Am 11. Merz 2011 isch s Chraftwärch noch em schwäre Tōhoku-Ärdbidem automatisch abgschalte wore. Zue däm Zytpunkt sin d Blöck 1, 2 und 3 in Bedrib gsii, d Blöck 4, 5 und 6 sin wäge Wartigsarbeite abegfahre gsii. TEPCO het brichtet, ass d Notstromdiesel-Generatore aagange sin, aber noch aire Stund dur d'Flutwälle vom Tsunami, wo in d' Maschinehüüser iidrunge sind, überflutet worde sind und abgstellt hän, so dass fir d Blöck 1, 2 un 3 d Chielig nimmi glängt het go d Noozerfallswermi abfiere. Anderi mobili Generatore sin mit dr Ziit beibrocht wore. D Generatore hän aber bis zum 12.03. demorge MEZ nit chenne agschlosse wäre, wel d Kabel derzue gfählt hän un wel Zuefahrtswäg verspeert gsii sin. .
Agnostizismus
Gschicht
Im 18. und 19. Joorhundert häi d Filosofe David Hume, Immanuel Kant und Søren Kierkegaard kritischi Geegeposizioone zu de verschiidene Gottesbewiis voorgstellt und din iiri Zwiifel, ass es e definitive, unaagrifbare Bewiis für oder gege d Existänz vo Gott chönn gee. Dr Amerikaner Robert G. Ingersoll isch bekannt as the „Great Agnostic“, dr „grooss Agnostiker“ für sini Teggst über s Thema.
Kernkraftwerk Fukushima I
Unfallserie noch em Ärdbidem (Erdbeben) vum 11. Merz 2011
Z'erscht im Reaktor 1, schpöter au i de Reaktore 2 und 3, het me gmerkt, dass d'Reaktorkärne langsam afönd schmelze. Zum erschte Mol in dr Gschicht vu Japan het dr Regierigsschef Naoto Kan dr AKW-Notstand mieße uusriefe. Z'erscht sin d Aawohner im Umchrais vu drei Kilometer ufgforderet wore, sich in Sicherhait z bringe. D Aawohner im Umchrais vu zeh Kilometer sin ufgforderet wore, in ihre Hyyser z blyybe. Schpöter, nach dr Wasserstoff-Explosion im Reaktorgebäud 1 rund ein Tag nach em Aerdbebe, isch d Bevelkerig im Umchrais vu zeh, noch einiges schpöter vu zwanzg Kilometer um s Chraftwärch ufgforderet wore, sich wiiter wäg in Sicherhait z bringe.
Agnostizismus
Gschicht
Im 20. Joorhundert gältet im Bertrand Russell si religionskritische Essez Wiso ich käi Christ bi (1927) as e klassischs Dokumänt vom Agnostizismus. E spööteri Schrift vom Russell häisst Am I an Atheist or an Agnostic? („Bin i Atheist oder Agnostiker?“).
Kernkraftwerk Fukushima I
Unfallserie noch em Ärdbidem (Erdbeben) vum 11. Merz 2011
Wasserstoff-Explosione hän d Reaktorgebei vu dr Reaktore 1, 3 und 4 bschedigt. In mehrere Reaktorgebei sin Bränd uusbroche. Auch d'Becke, wo die verbruchte Brönnelemänt glageret wärde, sind bi zwene Blöck langsam überhitzt, und s'het ne Wasser vo usse müesse zuegfüert wärde, wie bi de Reaktore au.
Agnostizismus
Agnostizismus und Theismus
Brinzipiell chönne Agnostizismus und Theismus mitenander goo, wil mä an e Gott cha glaube, ooni sicher z sii, ass er existiert (Epistemischi Logik, z. B. dr Glaube as „Für-woorschiinlig-halte“).
Kernkraftwerk Fukushima I
Unfallserie noch em Ärdbidem (Erdbeben) vum 11. Merz 2011
D Dosislaischtig (d Strahledosis pro Zytainhait), wu no de Explosione vo de Reaktorgebäud 1, 3 und 4 am Zaun, wo das sehr grosse Gländ igränzt, gmässe woren isch, isch zwische 20 μSv/h un 4 μSv/h (1 µSv/h = 1 Microsievert pro Stund) glääge. No dr Explosion vum Block 2 am 15.03. um die 6.00 Uhr, wo wahrschinlich dr Sicherheitsbhälter beschädigt het, isch d Dosislaischtig am Zaun churzzytig uf iber 8.000 μSv/h (8 Millisievert) gstiige, was es 16-fach vum Gränzwärt vu 500 μSv/h bedytet. , isch aber noch ere churze Zyt wider abgsunke. Schpöter, um 09:10 Uhr Ortszyt isch d Strahlig am Zaun bi 11.900 μSv/h (11,9 Millisievert) glääge. Wieder schpöter si, dismal ganz i dr Nöchi vo de Reaktorgebäud, zerscht 100.000, schpöter 400.000 μSv/h (100 resp. 400 Millisievert) gmässe worde.
Agnostizismus
Agnostizismus und Theismus
In dr Praxis si die mäiste Agnostiker kritisch gegenüber em Glaube an (konkreti) Gotthäite. D Gottesbewiis vom Theismus (z. B. im Juudedum, Christedum oder im Islam), s Offebaarigswüsse und d Wunder, wo in de Religione überliiferet si, und sunstigi Argumänt, wo für d Existänz vo hööchere Wääse aagfüert wärde, si in dr Mäinig vo de Agnostiker wüsseschaftlig nid bewiise. E Gottestheorii, wo nit falsifizierbaar isch, gältet in de Auge von e Hufe Agnostiker wäge däm as unwüsseschaftlig, wie s in dr Analogii vom „Russell siner Teechanne“ dütlig gmacht wird. Das säit äigentlig aber nüt us, öb s woor isch oder nid. Wemm mä aber d Dänkreegle vom Ockham aawändet, sött so öbbis vermiide wärde, wil s as Erkläärig unnöötig kompliziert isch. Vili Agnostiker lääne bsundrigs anthropomorfi Gottesvorstellige ab, wil si dängge, ass die z fest an die menschligi Kultur und Vorstelligswält bunde sige.
Kernkraftwerk Fukushima I
Date vu dr Reaktorbleck
S Chärnchraftwärch Fukushima I het insgsamt segs Bleck, wu drei dervu zerstert sin. Zwee wyteri sin in Blanig.
Agnostizismus
Agnostizismus und Theismus
Äi Form vom Theismus, wo vili Agnostijer chönne akzeptiere, isch dr Pantheismus, wo d Wält, d Natur bzw. s Universum as „göttlig“ bezäichnet, oone Gotthäite z bostuliere, wo drüüber uusegöön. Mänggi Filosofe, zum Bischbil dr Schopenhauer, häi dr Pantheismus allerdings as dezänte Atheismus bezäichnet.
Kernkraftwerk Fukushima I
Date vu dr Reaktorbleck
Die japanischi Regierig het beschlosse, uf lengeri Frischt us Sicherheits-Gründ us dr Kärnenergie uszschtiige, so dass die obige Date beträffend Stillleggig vo de noch funktionsfähige Reaktorblöck vo Fukushima I wohl nümm gültig si.
Agnostizismus
Agnostizismus und Atheismus
Gläägentlig wird dr Agnostizismus fälschlig mit em Atheismus gliichgsetzt. Es handlet sich aber um zwäi verschidnigi Sache. Bim Agnostizismus goot s drum, ass es brinzipiell ummööglig isch e in bestimmte Frooge wie dr Existänz vom ene Gott ganz sicher z sii, bim Atheismus hingege handlet es sich e Glaube, ass es käi Gott git. Dorum isch dr Agnostizismus vor allem e filosofischi Grundsicht, wääred sich dr Atheismus vor allem as Geegepool zum Theismus gseet.
Kanton Mülhausen-2
Dr Kanton Mìlhüüsa-2 ìsch a Kanton ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Mìlhüüsa.
Metzingen (Begriffsklärung)
Metzingen isch de Name vo däne Ortschafte:
Agnostizismus
Erwitereti Verwändig vom Begriff
Dr Begriff Agnostizismus wird in ere erwiterete Bedütig usser in theologische au allgemäin in metafüsische oder erkenntnistheoretische Kontext brucht, zum Bischbil wenn s um d Froog goot, öb s e Lääbe noch em Dood oder e Reinkarnazioon git. Au do git s agnostischi Posizioone, wo bedoone ass ,ä s nid wäiss oder nid cha wüsse.
Metzingen (Begriffsklärung)
Metzingen isch de Name vo däne Persone:
Lueg au:
Kanton Mülhausen-2
Gschìcht
Dr Kanton isch zem 22. März 2015 nej grinda worra.
Gmeine
Zem Kànton gheert a Teil vu dr Stàdt Mìlhüüsa.
Molondin
Molondin isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Leonhart Fuchs
De Leonhart Fuchs (* 17. Jänner 1501 z Wemding bi Donawerd; † 10. Mai 1566 z Dibenga) isch e dütsche Mediziner und Botaniker gsi. Sys offizielle botanische Autorechürzel luutet „ L.Fuchs “. Zäme mit em Otto Brunfels und em Hieronymus Bock zellt er zu de „Vättere vo de Botanik“.
Läbe
De Leonhart Fuchs isch de Sohn vom Wemdinger Bürgermeister Hans Fuchs († 1505) gsi. Nach de Schuelzyt i synere Heimetstadt Wemding, z Haalbrunn und z Erfurt het de Fuchs 1515 a de Universität Erfurt Philosophie und Naturlehr studiert. 1516 isch er uf Wemding zruggkehrt, won er e Privatschuel eröffnet het, aber bereits es Jahr spöter wider gchlosse het. 1519 het er a dr Universität Ingolstadt under em Humaniste und Hebraist Johannes Reuchlin Griechisch, Latiin und Hebräisch sowie Philosophie gstudiert, het denn 1521 mit em Magister Artium d Lehrberächtigung übercho und het im glyche Jahr z Ingolstadt mit em Medizinstudium aafange. 1524 isch er Doktor vo de Medizin worde.
Molondin
Geografi
Molondin lyt uf eme Platoo sidweschtli vum Vallon des Vaux. D Gmaiflechi umfasst 67 % landwirtschaftligi Flechi, 29,4 % Wald, 3,4 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Leonhart Fuchs
Läbe
1524/25 het er als Arzt z Münche praktiziert und ab 1526 Medizin z Ingolstadt glehrt. 1528 isch er nach Konflikt mit de konservative katholische Füehrig als Lybarzt i Dienst vom Ansbacher Marchgraf Georg em Fromme trätte. 1531 isch er zrugg uf Ingolstadt berüefe worde, isch denn aber 1533 wider uf Ansbach zruggkehrt. 1535 het er vom Herzog Uelrich vo Württebärg e Medizin-Professur a de Universidäd Dibenga übercho. A de Uni isch er sibemal (1536, 1540, 1546, 1549, 1554, 1560, 1564) Räktor gsi und het mit synere grosse Familie im no existierende „Nonnehaus“ gwohnt. Er het botanischi Exkursione duregfüehrt und het en Arzneipflanzengarte aagleit, de ersti botanischi Garte vo de Uni und eine vo de älteste vo de Wält überhaupt. Kaiser Karl V. erhob ihn in den Adelsstand.
Molondin
Gschicht
Molondin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1380 as Mollondens.
Leonhart Fuchs
Läbe
De Fuchs gilt als eine vo de Vättere vo de Pflanzenkunde, als Hauptverträtter vom Nüü-Galenismus (Im Gägesatz zu sym Vorgänger, em 1594 gestorbene Bernhard Unger, wo sich mit synere Apologetischen Epistel zur Verteidigung der arabischen Ärzte als sogenannte Arabist erwise het ). De Leonhart Fuchs het über 50 Büecher und Strytschrifte verfasst. Syn grosse Ruehm verdankt er in erster Linie syne Chrüüterbüecher, früehne Lehrwärch vo de Pharmakognosie. 1542 isch in latinischer Sprach mit De Historia Stirpium commentarii insignes sys erste Chrüüterbuech erschine, drufabe 1543 s höchst yflussryche New Kreüterbuch als dütschi Usgab. I beide Wärch wärded jewiils über 400 europäischi und 100 exotischi, drunder di nüüentdeckte, z Amerika heimische, Pflanze beschribe und i 511 Holzschnitt dargstellt. Für en erwiiterti Usgabe vo de Historia het er kei Verleger gfunde; s umfangriiche Manuskript mit über 1500 Pflanzenbilder isch nach sym Tod uf Wien i di Östrychisch Nationalbibliothek cho, wo s bis hüt vollständig erhalte isch. Vo syne Chrüüterbuech-Tafele hend sich degäge nume no wenigi Exemplar erhalte.
Molondin
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 10 % gläge.
Leonhart Fuchs
Läbe
Syn Sohn Friedrich Fuchs (1532–1604) isch Stadtarzt z Ulm gsi.
Ehrige
De Charles Plumier het ihm zu Ehre d Gattig Fuchsia vo de Pflanzenfamilie vo de Nachtcherzegwächs (Onagraceae) benännt. De Carl von Linné het spöter de Name für d Fuchsie übernuu.
Molondin
Religion
74,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 11 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 %, CVP 1,0 %, FDP 20,9 %, GLP 2,2 %, GP 8,4 %, SP 13,0 %, SVP 43,8 %, Sunschtigi 8,7 %.
Dr Burgermaischter vu Molondin isch dr Alexandre Correvon (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Agnostizismus
Erwitereti Verwändig vom Begriff
Dr Begriff Agnostizismus wird sälte sünonüüm zu Skeptizismus brucht, zum erkenntnistheoretischi Leere z bezäichne, wo bezwiifle, ass mä d Wält im Ganze oder in wääsentlige Beriich cha erkenne.
Kritik
E grundsätzligi Kritik am Agnostizismus chunnt vo dr Natürlige Theologii. Die behauptet, ass mä ooni göttligi Offebaarige nume mit dr menschlige Vernumft chönn bewiise, ass Gott existieri. Dr Thomas vo Aquin het dr Begriff Agnistizismus zwar nid brucht, het sich aber mit em in sinere summa contra gentiles im 12. Kapitel vom 1. Buech befasst. Er isch zum Schluss choo, ass mä zwar nid chönn bewiise, was Gott sig, aber doch, dass Gott existieri. E Hufe Filosoofe häi spööter dä Standpunkt verworfe – drunder dr Kant – wil mä d Existänz vo Gott (wien e Hufe anderi Existänzbehauptige au) weder chönn werifiziere no falsifiziere.
Für e Joseph Ratzinger isch dr Agnostizismus nume e theoretischi und käi braktischi Opzioon: „''Als reine Theorie erscheint er höchst einleuchtend, aber Agnostizismus ist seinem Wesen nach mehr als Theorie – die Praxis des Lebens steht dabei zur Frage. Und wo man ihn in dieser seiner wahren Reichweite zu "praktizieren“ versucht, entgleitet er wie eine Seifenblase; er löst sich auf, weil der Wahl nicht zu entrinnen ist, die er gerade vermeiden möchte. Vor der Frage nach Gott ist dem Menschen Neutralität nicht eingeräumt. Er kann nur Ja oder Nein sagen und dies jeweils mit allen Konsequenzen bis in die kleinsten Dinge des Lebens hinein.''"
Es git au Wüsseschaftler, wo dr Agnostizismus kritisiere. Dr britisch Bioloog und Atheist Richard Dawkins mäint in sim Buech Der Gotteswahn, dass e gwüsse Agnostizismus en aagmässeni Haltig in vile wüsseschaftlige Frooge sig, doch sig das bi Gott nid dr Fall, wil s nid gliich woorschinlig sig, öb Gott existiert oder nid. Är sälber bezäichnet sich as „de facto atheistisch“: Er halti d Existänz vom ene Gott für seer unwoorschiinlig und lääb si Lääbe eso, wie s en nid gääb. Er säit, ass d Mensche im Allgemäine eso wurde lääbe. Im alldääglige Lääbe wurde mer über Sache, wo mer von ene äigentlig nid chönne bewiise, öb s sä git oder nid wie d Zahnfee, im Russell si Teechanne oder s Fliegende Spaghettimonster, eso reede, wie wenn si nid existiere.
Sipplingen
Sipplinge isch a Gmond im Bodeseekreis im deitsche Bundesland Bade-Württeberg und hät friener zu Bade ghert. Sie liit ugfär sechs Kilometer weschtlich vu Iberlinge am nördliche Steilufer vum Iberlinger See, am a Doal vum Bodesee.
Geografi
Dr Bann bstoht us 35,3 % Landwirtschaftsfleche, 41,8 % Wald, 22 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.
Natur- und Landschaftsschutzgebiit
Im Gmondsgebiit vu Sipplinge sind drei Naturschutzgebiit (Hödinger Dobel, Kechtenerberg, Sipplinger Dreieck) und a Landschaftsschutzgebiit (Bodeseeufer) usgwise (Stand: 30. April 2009).
Us de alte Ziit
S'Gebiit um Sipplinge isch scho rät lang besidlet. S'giit do ergibige archäologische Fundstelle fir steinzitliche Pfahlbaute. Am Ufer vum Bodesee häts vum 4. bis 1. vorchrischtliche Johrtaused en Hufe Pfahlbausidlunge gea. Taucharchäologe vum Landesamt fir Denkmalpfleg Bade-Württeberg hond vor Sipplinge inere Flachwasserzone en prähischtorische Schueh gfunde. Es handlet sich um e Sandale, wo us Lindenbascht gflochte und sehr guet erhalte isch und wo zwischet 2917 und 2856 v. Chr. datirt worre isch.
Des Dorf Sipplinge isch wahrschinlich zwischem 6. und 8. Johrhundert entstande. Erschtmols schriftlich erwähnt wird de Ort in ere Urkund ussem 12. Jahrhundert, wo de Kaiser Friedrich I.(Barbarossa) d'Grenze vum Bischtum Konschtanz festgleit hät.
Lang hät sich Sipplinge inere relative Abgschiddeheit entwicklet. Wege sinere Steiluferlag sind ersch im 19. Johrhundert Stroße und Bahnverbindunge zu de Nochburgmonde entstande. Im 20. Johrhundert hät d Landwirtschaft, wo bis do na vorgherrscht het, a Bedeitung vulore und de Ort zunere Wohngmond entwicklet.
Bi Sipplinge findt mer Reste vu de Burg Haldeberg, de Burg Hohefels und de Burg Hüneberg.
Molondin
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 181 Yywohner 95 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,9 % Dytsch un 1,1 % anderi Sproche.
Sipplingen
Politik
Sipplinge isch mit de Große Kreisstadt Iberlinge und de Gmond Owinge inere Verwaltungsgemeinschaft.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Burgermoschter
Bi de Burgermoschterwahl ohne Gegenkandidate am 8. März 2009 isch de Anselm Neher mit 98,85 Prozent vu de abgäene giltige Stimme binere Wahlbeteiligung vu 57,36 Prozent fir a zweite Amtsziit beschtätigt worre. De Oliver Gortat hätt sich bi de Neiwahl am 2. April 2017 mit 59,71 Prozent vu de 1169 abgäene giltige Stimme gege sine Gegekandidatin Heike Sonntag durregsetzt.
Wirtschaft und Infrastruktur
En Doal vu de erwerbstätige Bevölkerung pendlet i'd umligende größere Städt, zum Bischpil ge Iberlinge und Fridrichshafe. Im Dorf selber schaffed die Iwohner hauptsächlich im mittelschtändische Gewerbe. Im Gewerbegebiit Längere hond sich vorwigend iheimische Handwerker und Gwerbetribende niderglo. Siit a baar Johr vuschiebt sich de Schwerpunkt vum produzirende zum Dinschtleischtungsgewerbe. Vu allem de Tourismus wird all wichtiger.
D'Wasserentnahmestell und d'Uffbereitungsanlag vum Zweckverband Bodensee-Wasserversorgung, der ugfär vir Millione Birger z'Bade-Württeberg mit Trinkwasser vursorget, sind uff de Sipplinger Gemarkung.
Vukehr
Sipplinge liit a de Bundesstroß 31 alt, ugfär vir Kilometer öschtlich vu Bodman-Ludwigshafe und sechs Kilometer weschtlich vu Iberlinge. Die Gmond wird vu de Bodenseegirtlbahn und au vu de Ditsche Bahn AG agfahre und ghert zum Bodesee-Oberschwobe Vukehrsvubund (bodo).
Neuzeit
Als Aafang vo dr Neuziit wird i dr europazentrische Gschichtswüsseschaft entweder di osmanischi Eroberig vo Konschtantinopel im Jahr 1453 oder d Entdeckig vo Amerika im Jahr 1492 aaglueget; mängisch au – bsunders bi düütsche Historiker – am Luther siini Reformation vo 1517.
Wiiteri demit verbundeni Zäsure sind d Renaissance, dr Humanismus und d Entwicklig in Europa vom Buechdruck mit bewegliche Schriftzeicheschtempel.