cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dornbirn
Doarobiro, (IPA: []) vo do doarobirar usgsprocho, amtlich Dornbirn, isch di gröschte Stadt vo Vorarlberg, dom westlichsto Bundesland z' Östorriich und isch ou d' Hauptstadt vom Bezirk Doarobiro. Doarobiro isch dar wichtigste Würtschaftsstandort vo Vorarlberg. Ma seit dor Stado ou Garto-, Measse- oder Iikoufsstadt. D' Stadt isch Toal vom Ballungsraum Rhiital und mit Iiwohnar di zechot gröschte Stadt vo Östorriich.
Geografische Lage
Doarobiro litt a dor Ostsitto vom Rhiital, eabba 10km südle vo Breagoz, uf 437m vor-om Breagazar Wald am Aafang vo do nörldliga Kalkalpa.
Seehöhe
D' Seehöhe vo dor Stadt Doarobiro weord mit 437m agio, däs isch bim Stuowappo-n-i-dor Miotte vom Martplatz. Dar geografisch tüüfste Punkt vo Doarobiro litt uf 405m, bim Zuofluss vom Koblar Kanal i-d' Doarobiorar Ach am üßorsto Nordo vom Gmuondsgebiit. Dar höchst Punkt isch d' Sünsarspitz mit 2.062m.
Flüss und See
Dar mit Abstand wichtigste Fluss isch d' Doarobirar Ach. Si toalt d' Stadt i zwo Hälfta und isch ou gliichzittig Bezirksgrenz vo do zwaia Bezirk Hatlardorf und Schora zu do andora vier Bezirko vo Doarobiro. Doarobiro isch frühor regolmäßig vo dor Ach üborschwemmt worra. Erst wo sä vo 1826 bis 1834 d' Ach in-a Stuoifassig brocht händ (planat vom Ingenieur Alois Negrelli), isch as vorbei gsi mit do Üborschwemmiga, sitt dämm isch d' Ach nio mäh im Stadtgebiit üborus koh. D' Doarobirar Ach flüüßt ou duor d' Alploch- und d' Rappolochschucht, zwo johrtusod aalte Schluchta wo ma für-o Tourismus arschlosso heat. See gitt as zwio wo ma arwääno muos, do Sünsarsee und do Stoufosee mit dom Kraftwerk Ebosand.
Lutterbach (Begriffsklärung)
Lutterbach stoht fir:
Hauterive-la-Fresse
Hauterive-la-Fresse isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.
Geografi
Dr Oort lyt im Jura, öppe elf Kilometer nordöschtlech vo dr Stadt Pontarlier. Er isch uf dr rächte, do also dr südleche Syte vom Fluss Doubs. Uf dr Kreete vom Bärg Montagne du Larmont isch bi dr Alpsidlig La Côte du Cerf noch bi dr Landesgränze vo Frankrych zu dr Schwiiz dr höchscht Punkt vom Gmeindbann; er het d Höchi vo 1210 Meter über Meer. Uf däm Pass träffe sech es baar Wanderwääg vo dr Schwiiz und vo Frankrych; dr Gränze noo gäge Nordoschte chunt me vo dört us ufe Graat vo de Rochers du Cerf.
D Sidlig vo Hauterive-la-Fresse het es baar Hüüsergruppe, wo uf em Land verströit sind; zu dr Gmeind ghöre d Wyler Hauterive, Le Mont d’Hauterive, La Pria, le Château, La Combe d’Hauterive und La Fresse.
Dr Bode vo dr Gmeind lyt uf Chalchfelse vom Jura, wo s Rägewasser drinn versikeret; es het es baar Dolyne im Gmeindgebiet und drum fasch keini Bech, wo am Bode zum Doubs abe flüsset.
D Nochbergmeinde vo Hauterive-la-Fresse sind im Departemänt Doubs: Les Alliés, Maisons-du-Bois-Lièvremont, Montflovin, Montbenoît und Ville-du-Pont, und ännet dr Landesgränze i dr Schwiiz die nöieburgische La Brévine und Val-de-Travers.
Gschicht
D Gmeind isch ane 1823 entstande, wo sech di beide eltere Gmeinde Hauterive und La Fresse zämetoo händ.
Dornbirn
Berglandschaft
Doarobiro litt am Rand vo do Ostalpa, am Fuoß vom Breagazarwaldgebirge. As gitt zwor ko bsundrig hoche Berg, abor uf übor 2000m ka ma scho uffe go. Uona vo do markantesto Bergo-n-ist siochor do Huusberg vo Doarobiro, do Karro (976m) mit-om Stoufo-n-im Hiondorgrund (1.465m). Do Karro mit-or Karrosoalbaa isch ou an wundorbara-n-Uussichtspunkt. Ma siocht bi schöonom Weattor bis nach Konstanz und zu'n schwitzar Bergo. Do First, a Bergketto, mit-or Müorzolspitz (1830m) und dar Hoche Fröscho (2004m) wöorrond bsundrä gearn als Uusflugsziil heargno. Dar höchstä Berg isch allardings di relativ uuschiibare Sünsarspitz mit 2062m. D' Wandorweag siond alle guot agschriobo, ma sött se also nid vorloufo künno.
Gisèle Pannatier
D Gisèle Pannatier (* 1958) isch e Schwiizer Dialäktoloogin usem Kanton Wallis.
Dornbirn
„Doarobiro“
Do Nammo Doarobiro leitat sich vo „Torrin Puirron“ aab, dor Asiedlig vom alemannischo Buur „Torro“, und heat üborhaupt nünt mit Biora zum tua, obwohl an Biorobomm mit a paar Biora uf-om Stadtwappo isch.
Gisèle Pannatier
s Läbe
D Gisèle Pannatier chunt vo Evolène im Bezirk Ering.
Dornbirn
Wappo
S' doarobirar Wappo stützt sä uf drei reachtle Grundlaga:
Gisèle Pannatier
s Läbe
Si luegt für d Pfläg vo der regionale Mundart, wo zum Patois vom middlere Wallis ghört. Das isch e Variante vo der frankoprovenzalische Sprooch, wo überhoupt z Evolène no am beschte im Wallis gredt wird. D Gisèle Pannatier isch Redaktoorin vo dr Mundartzytschrift L’Ami du Patois und au d Presidäntin vom Verein Fédération cantonâla des amis du patois und het do derby au mit em Mundartschriftsteller André Lagger vo Chermignon ztue. In irem Dorf betröit sy s Museum vo Evolène.
Dornbirn
Politik
Sittam 29. Mai 2013 isch d Andrea Kaufmann (ÖVP) Bürgarmöastrin und dr Martin Ruepp (ÖVP) Vizebürgarmoastor. I dr Dorabirar Gmuandsvertretung siand sit dr letschta Bürgarmoastr- und Gmuandsvertretungswahla 2015 fünf Parteia vertreata: D' ÖVP (16 Mandat), d' SPÖ (7 Mandat), d' FPÖ (6 Mandat), die Grüana (5 Mandat) und d' NEOS (2 Mandat).
Stadtvortreatnig
Bi do Gmuodsvertreatungswahla am 15. März 2015, heat ma d' Stadtvertreatung, wo di jewiligo Parteia mit ihrom Spitzokandidat atreato siond, und do Bürgarmoastor separat wählo künno (Bürgarmoastordirektwahl). Zusätzle heat ma no Vorzugsstimmona innorhalb vo dor gwählto Partei abgio künno. Us dem ussar händ se natürle undorschidliche Partei- und Bürgarmoastorergebniss argio.
Gisèle Pannatier
s Läbe
As Wüsseschaftlere vo dr Romanistik het d Gisèle Pannatier am Zäntrum für Dieläktologii vo dr Uni Nöieburg gschaffet. Und si isch es Mitgliid gsi vo dr Arbetsgruppe für d Walliser Fluernameforschig.
Dornbirn
Stadtrot
Im Doarobirar Stadtrot siond hauptsächle neobobruofliche Politikar. Die nün Stadtröt (inklusiv Bürgarmöastre und Vizebürgarmoaschtr) setzan sich wie folgt zemm: Füf vo dr ÖVP, zwoa vo da SPÖ und jeweils uannar vo Grüana und FPÖ.
Gisèle Pannatier
s Läbe
Wo’s drum ggangen isch, em Maurice Casanova (1925–1995), emene ehemolige Redakter vom Glossaire des patois de la Suisse romande, sys vorbereitete Patois-Wörterbuech vom Bangistaal zämezstelle, isch d Pannatier zäme mit de Redakzioonskollege Raphaël Maître und Eric Flückiger und mit Hilf vo dr Société des patoisants de Bagnes dra ggange, das Wäärch über die Waaliser Mundartregioon fertig z mache. Das Underwalliser Mundartbuech Dictionnaire du patois de Bagnes. Lexique d'un parler francoprovençal alpin isch im Joor 2019 usecho.
Dornbirn
Fasnacht
2006 händ sich a paar glungone Vögol eabbas z'r östorriichischo Ortstafloproblematik (do Haidar z' Käornto sött a paar zwospröchige Ortstafla ufstello) usdenkt und händ bi-n-a paar „Ortstafla“ uafach no Dorobiro drunort dorzuokleabat.
Bi dor Schriibwiis siond se allerdings di Alto mit do Junga nid ganz uonig: Neabot „Doarobiro“, das isch dio ältiste und eigontle die richtige Schriibwies, siot ma hütt von Junga, wo numma gschied reda künnod, dia undorschidligsto Versiona, meistons „Dorabira“. „Dorabira“ sägand abor ehor d' Oborländar und nid d' Doarobirar.
Gellert (Basel)
Dr Gellert isch e Kwardier in dr Baasler Dalbe.
Dr Naame
Bis ins spoote Middelalter si um d Stadt Baasel ume Wälder gstande, wo denn nodinoo abgholzt worde si. Vo doo chunnt dr Naame Göllert (Göllhart-gliechdeti Hard), wo scho im 14. Joorhundert erwäänt worde isch.
Gschicht
Uf em Gellert het s noch dr Roodig Fälder, Räbbärg und Obstgärte gha. Und eso isch s lang bliibe, wil s Gebiet dusse vor dr Stadtmuure gläägen isch. Au Summerhüüser het lang niemer dört welle baue, will sit em Aafang vom 14. Joorhundert au dr Galge vom Groossbaasel dört gstande isch und die vornääme Here nid näben eme Hoochgricht häi welle woone. Im Lauf vo dr Zit het mä z Baasel ufghöört, Verbrächer ufzhänke. 1819 isch in dr Stadt die letschti Hiirichdig vollzooge worde und zwar uf em Kopfabheini, wo die drei Mörder Xaver Herrmann vo Colmar, Ferdinand Deissler vo Inzlige und Jakob Föller vo Sonderach köpft worde si. 1822 isch dr Galge abbroche worde und d Baan isch frei gsi, uf em Gellert Willene afo baue. Under de erste isch dr Kaufmaa Christoph Burckhardt-Bachofen (1783–1841) gsi, wo s Gellerguet in de Joor noch em Abriss vom Galge baut het, und in de Joorzäänt druf si an dr Gellertstrooss, won emol die Verurdäilte zum Galge gfüert worde si, äi Willa noch dr andere baut worde, vili vo de Baasler Archidekte Johann Jakob Stehlin und Soon. Noch em Abriss vo dr Stadtmuure in de 1860er Joor isch au dr ländlig Gellert zum ene Stadtkwardier worde, het aber si grüen Charakter bhaltet und dr Kunsthistoriker Jacob Burckhardt het d Gellertstrooss beschriibe as e via triumphalis mit änglische Cottidsch, Miniatur-Versailles und Willene-an-dr-Küste, wo vom Bäcklin inspiriert gsi, uf wite Gländ. Die mäiste Geböid si im klassizistische oder im neobarocke Stiil baut. Dr Lothringerhof, wo 1954 abbroche worde isch, isch andersch gsi. Däm si Bauher, dr Banggiee Alfred Saaresyy, isch vil in dr Wält umegräist und die indischi Kultur het s em bsundrigs aadoo. Si Huus isch eso uusecho, ass d Spötter im Gellert iim s «Elifantehuus» gsäit häi.
In de 1960er Joor isch s Gellertfäld überbaut worde. S Zentrum vo dr Überbauijig isch d Gellertkiirche us em Joor 1964, wo hüte dänggmolgschützt isch.
Dört won emol dr Galge gstande isch, befindet sich zur Erinnerig e dreieggigi Terasse mit drei Böim an de Blätz vo de drei Galgesüüle.
Tonga
S Königriich Tonga (tongaisch: Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, änglisch: Kingdom of Tonga) isch en Inselstaat im Südpazifik. Dr Archipel umfasst die 177 Tongainsle, wo män e früehner au Fründschaftsinsle (änglisch: The Friendly Islands) gsait het, und die beide Minerva-Riff. Nume 52 vo de Insle si bewohnt. Tonga isch dr einzigi Staat in Ozeanie, wo nie vo Europäer kolonialisiert worden isch. De Iiwohner vo Tonga sait mä Tongaer.
Geographii
Tonga bestoht us 177 Insle und Atoll im Pazifik östlig vo Fidschi, südlig vo Samoa und nördlig vo Neuseeland. In ere Proklamation am 24. August 1887 het dr König George Tupou I. festgleit, ass Tonga zwüsche 15° und 23,5° südliger Breiti und 173° und 177° westliger Lengi (aber drotzdäm westlig vo dr Datumsgränze) lit.
Tonga lit mit sine vile Vulkaninsle im Gebiet vom Pazifische Füürring. Östlig vo Tonga lit dr Tongagrabe, wo bis 10.882 m dief isch. Do daucht die Pazifischi Blatte westwärts mit 15 bis 24 cm pro Johr under die Australischi Blatte und bildet e Subduktionszone. Die durchschnittligi Wasserdiefi bedräit dorum nume öbbe 500 m, und wäge däm hai flachi Koralleninsle wie Tongatapu do chönne entstoh. Die westlige Vulkaninsle si gebirgiger und stöhn wiiter us em Meer uuse. Dr höchst Punkt vo Tonga lit mit über 1.000 m uf dr chliine Insle Kao. D Hauptstadt und grössti Stadt im Land isch Nukuʻalofa.
Fauna
Uf Tonga git s Flughünd. Si fliege us, wenn d Dämmerig afoot, zum Frässe z sueche, aber im Gegesatz zur Flädermuus bruuche si kei Echoortig. Si ernähre sich usschliesslig vegan vo Nektar, Polle, Frücht und Blüete.
Naturkatastrophe
Am 13. Februar 2010 isch Tonga vom ene Ärdbebe vo dr Stuefe 6,3 erschütteret worde. Nume zwei Dääg druf het dr Zyklon "René" dr Inselstaat mit Windgschwindigkeite vo bis zu 228 km/h heimgsuecht.
Palau (Begriffsklärung)
Palau stoht für:
Palau isch dr Familienname vo folgende Persone:
Christoph Bernoulli
Dr Christoph Bernoulli (* 15. Mai 1782 z Baasel; † 6. Februar 1863 z Baasel) isch e Schwizer Naturforscher und Wirtschaftswüsseschaftler us dr Gleertefamilie Bernoulli gsi.
Lääbe
Dr Bernoulli isch dr Soon vom Verwaltigsbeamte und Brofässer vo dr Elokwänz Daniel II Bernoulli (1751–1834) und sinere Frau Maria Magdalena Buurged gsi.
Er isch z Baasel ufgwaggse und het drotz sinere konserwatiive Schuelbildig und Erziejig sich scho früe für d Ideä vo dr franzöösische Revoluzioon begäisteret. Ab 1795 het er an dr Baasler Uni Filosofii, Jura und Mediziin studiert und vo 1798 gliichzitig in dr helvetische Kanzlei für Erziejig und Kultuur und bim Minister Philipp Albert Stapfer z Luzärn gschafft. Er het vo 1801 aa an dr Uniwersidäat Göttinge Naturwüsseschafte studiert und s Studium erfolgriich mit dr Bromozioon abgschlosse. Druf isch er Leerer am Pedagogium z Halle worde, wo dr Gründer von em, dr August Hermann Francke 1694 dr Grundstäi für äini vo de modärnste Schuele vo sinere Zit gläit het. Für öbbe zää Schüeler isch äi Leerer zueständig gsi und d Naturwüsseschafte häi e groosse Stellewärt gha.
Druf het er an dr Kantonsschuel z Aarau gschafft und 1805 isch er wider uf Baasel.
S Filotechnische Instidut
Z Baasel het er mit dr Understützig vo sinere Familie e Brivaatschuel ufdoo, s Bernoullische Instidut, wo stark vom Pedagogium z Halle beiiflusst gsi isch. Zwar het dr Bernoulli d Erziejig für alli befürwordet, aber e Semester an sinere Schuel het bro Schüeler 144 Franke kostet, so dass sich nume die Riiche das häi chönne läiste. Bald druf isch s ins Filotechnische Instidut umbenennt worde, was nid uf e technische Usrichdig söll aanewiise, sondern wörtlig uf d Liebi zu de Künst. Mathematik, Naturwüsseschafte und braktischi Fächer wie Wirtschaftswüsseschaft und aagwandti Mechanik si im Zentrum gstande und nid alti Sprooche. Vili vo de Ehemoolige häi spööter wichdigi Rolle bim Ufbau vo dr modärne Schwiz gspilt, wie dr Achilles Bischoff, wo d Zollunion vo de Kantöön duuregsetzt het, dr Benedikt La Roche, wo s Bostwääse vom Bund gründet het oder dr Johann Jacob Speiser, wo dr Schwizer Franke iigfüert und die Schwizerischi Zentralbaan gründet het.
Bis 1817 het dr Bernoulli si Schuel gläitet und het im Joor druf dr Leerstuel für Naturgschicht an dr Uniwersidäät Baasel überchoo. 1835 isch er Brofässer für industrielli Wüsseschafte worde und het witer d Technisierig vo dr Wält und d Modärnisierig vo dr Gsellschaft befürwortet.
Familie
1808 het dr Bernoulli z Baasel d Catharina Salome Paravicini ghürootet und het mit ere nüün Chinder gha. 1851 isch si Frau gstorbe. Dr Bibliothekar vo dr Uni Baasel, dr Carl Christoph Bernoulli, isch si Groosschind gsi und dr Kunsthändler Christoph Bernoulli si Uränkel.
Dr Christoph Bernoulli isch im Alter vo 80 Joor am 6. Februar 1863 z Baasel gstorbe.
Verwaltungskreis Thun
Dr Verwautigskreis Thun isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Oberland un umfasst 31 Gmeinden uf 321,9 km² mit zämme Ywohner (Stang: ). Houptort isch Thun. Dr Kreis bsteit us Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Thun, Nidersimmetal u Seftige.
Lena Horne
D Lena Mary Calhoun Horne (* 30. Juni 1917 z Brooklyn, Nöi York, † 9. Mai 2010 in Manhattan, Nöi York) isch en amerikanischi Sängere, Schauspiilere, Bürgerräächtsaktiwistin und Dänzere gsi.
Wo si sächzääni gsi isch, isch si im Chor vom Cotton Club ufdräte. Denn isch si uf Hollywood züüglet, und het chliini Rolle in e Hufe Film gspiilt und gröösseri in de Film Cabin in the Sky und Stormy Weather. In dr McCarthyeera isch si mit iire lingge Aasichte uf die Schwrzi Liste cho und het in Hollywood käi Arbet me gfunde.
Si het den wider in Nachtklüb afo ufdräte. Im August 1963 isch d Horne bim Marsch uf Washington drbii gsi. Si isch witer in Nachtklüb und im Färnsee ufdräte, und het Album ufgnoo, wo guet aachoo si. Im Merz 1980 het si bekannt gee, ass si in d Bangsion wurd goo, isch denn aber in dr Schou Lena Horne: The Lady and Her Music ufdräte, wo uf em Broadwaz mee as dreihundert Mol ufgfüer worde isch. Bis in d 1990er isch si immer wider äinisch ufdräte oder het Blatte ufgnoo. Im Joor 2000 het si sich us dr Öffentligkäit zruggzooge.
Eichenberg (Vorarlberg)
Oachebearg (amtlich Eichenberg) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Leiblachtal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Simon Gfeller
Dr Simon Gfeller (* 8. April 1868 z Trachsuwaud; † 8. Januar 1943 z Sumiswaud) isch en Schwiizer Mundartschriftsteller us em Kanton Bärn gsi.
Eichenberg (Vorarlberg)
Geografi
Oachebearg lit öschtlich vom Bodesee am Hang vom Pfändermassiv. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 35,3 % Landwirtschaftsfläch, 59,4 % Wald, 2,2 % Alpa, 0,6 % Sidlungsfläche und 2,6 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Oachebearg siand Möggers, Langen bei Bregenz, Lochau und Hörbranz.
Gschicht
Oachebearg ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1320 als Aichberg.
Simon Gfeller
sis Läbe
Dr Simon Gfeller isch als Soon vom Christian Gfeller und vo dr Annebarbara Fankhauser, wo ane 1851 ghürootet hend, uf em Hoof «Zuguet» i dr Gmeind Trachsuwaud ufgwachse und vo 1975 a id Primarschuel im Schuelhuus Thal im Dorf Düürgrabe ggange. Vo 1884 a het er s Lehrerseminar Hofwil bi Münchebuchse psuecht. Im Büechli Seminarzyt schrybt dr Gfeller vo de Erläbnis a dere berüemte Schuel. Ane 1887 isch är im Dorf Grüenematt Lehrer worde. 1893 het är d Lehrere Meta Gehrig ghürootet, wo im Schuelhuus Thal gschaffet het. Und si hei denn im Schuelhuus uf dr Egg z Lützuflüe Schuel ggä und ghuuset und chly spööter imene eigeti Huus chly under dr Egg gwoont. 1894 isch d Dochter Johanna, 1895 dr Soon Werner und 1897 d Dochter Hedwig uf d Wält choo.
Eichenberg (Vorarlberg)
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Oachebearg ischt dr Josef Degasper.
Simon Gfeller
sis Läbe
Öppe vo 1900 hend sech dr Simon Gfeller und dr Bärner Literaturprofässer Otto vo Greyerz Briefe gschribe. 1929 het sech dr Gfeller lo pänsioniere, zum meh Zyt zum Schrybe z ha.
Eichenberg (Vorarlberg)
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Simon Gfeller
sis Schaffe
Vo 1910 a sind nodisno em Gfeller sini Büecher usechoo, die meischte dervo uf Bärndüütsch. S erschte het Heimisbach gheisse, und das isch denn au dr erscht Romaan im Tieläkt vom Ämmidaal gsi sid em Gotthälf. Me merkt, ass i däm Buech zimli gnau d Landschaft vom Düürgrabe dargstellt wird. Die gäget het drmit e schöni Beschrybig übercho wie sälten eini, und drum het d Ortschaft ane 1968 ire alt Name Dürrgrabe em Tichter z Eer au ofiziell uf Heimisbach ggänderet.
Grad am Afang vom erschte Kapitel im Buech über Heimisbach zeigt is dr Gfeller die Landschaft mit es baar Sätz:
Inere andere Schrift seit dr Simon Gfeller, wie s im Zueguet, wo-n-er uf d Wält cho isch, usgseh het:
Zwöi Passage us Arbete vom Simon Gfeller sind i dr Tegschtsamlig Holderbluescht, dere schööne Antology vo alemannische Schriftsteller und Autoorinne, abtrukt. I dene Erzälige über si Vater und si Mueter stoot no meh vo däm Ort, wo-n-er als Ching gläbt het:
1914 het dr Simon Gfeller es Buech uf Hochdüütsch useggä, wo Geschichten aus dem Emmental heisst. Süsch het er smeischte i dr Mundart gschribe. I sine Büecher het dr Gfeller vil vo sim Daal, em Heimisbach, und vom Läbe im Ämmidaal und im Bärnbiet und über Erläbnis vo iim sälber verzellt. Und so het är gly als eine vo de füerende Mundartautoore vom Kanton Bärn gulte.
Au as Dramatiker isch dr Simon Gfeller erfolgrych gsi. Sini Stück fürs Theater sind im 20. Joorhundert e bedüütende Deil gsi im Repertoire vo de Volchstheater im Bärnbiet. Em Gfeller sys erschte Theaterstück het «s’Zeiche» gheisse. Das isch en Übsersetzig is Bärndüütsche gsi, wo-n-är gmacht het. vo ane 1916 bis 1925 het är den sächs eigeti Theaterstück gschribe: Hansjoggeli, der Erbvetter het er nach em Tegscht vom Gotthälf verfasst, so wie au s Stück Geld und Geist. S Bärner Heimetschutztheater und d Ämmedaaler Liebhaberbüüni und anderi Hüüser hend Stück vom Simon Gfeller ufgfüert.
Dr Gfeller het em Alfred Fankhauser d Idee ggä, sech mit dr Mundartliteratur z beschäftige. Sini Wärch sind e wichtigi Quälle vom Schwyzerischen Idiotikon, und er het däm sine Redaktion au Uuskümft zu sproochleche und volchskundleche Frooge ggää. Drüberuse sind sini Täggscht zäme mid dene vo anderne Mundartautoore vom Werner Hodler als Grundlaag für d Studie «Berndeutsche Syntax» pruucht worde.
Mit dr Schriftstellere Sophie Haemmerli-Marti usem Aargau, wo im glyche Joor wien är uf d Wält cho isch, het dr Gfeller fründleche Kontakt pflägt. D Haemmerli-Marti prichtet vo de Psüech bim Ämmedaaler Schriftsteller und vo dr gmeinsame Arbet für s Schrybe idr Mundart imene bsundere Kapitel.
Wärch
S Schwiizer Radio het anne 1987 mit de Gschichte us em Heimisbach e Sery vo zwölf Höörspiil gmacht, wo der Ruedi Stalder glääse het. Und im Joor 2010 isch em Gfeller sis Buech ''Heimisbach. Bilder u Bigäbenheiten us em Bureläbe'' als Höörbuech, wo wider d Schtimm vom Ruedi Stalder z ghöören isch, nöi usechoo.
Eerige und Erinnerigskultur
Ane 1934 het em Simon Gfeller d Uni Bärn dr Eeretokter ggä. Ane 1939 het är dr Gottfried-Keller-Prys vo dr Martin-Bodmer-Stiftig übercho.
Dr Nochlass vom Tichter isch im Gmeindhuus vo Heimischbach archiviert und wird vo dr Simon-Gfeller-Stiftig pflägt, wo im alte Schuelhuus z Heimisbach d Simon-Gfeller-Gedänkstube füert. Dä Erinnerigsort gits sid em Joor 1970. Fotine, Schrifte, Tagebüecher und anders Material zeige dört öppis vom Simon Gfeller sym Läbe und sym Schaffe, vo syne Bezieige zu anderne Bärner Schriftsteller wie öppen em Emanuel Friedli, em Rudolf von Tavel, em Carl Albert Loosli, em Karl Uetz, em Rudolf Münger und em Otto vo Greyerz, und derzue ane gseht me i dr Uusstellig au no, wie me zu Gfellers Zyte im Bärnbiet Schuel ggä het. D Elisabeth Schenk Jenzer isch d Presidäntin vo dr Simon-Gfeller-Stiftig, wo am 15. Septämber 1975 is Handelsregischter ytreit worden isch, d Therese Sommer isch d Vizepresidäntin, dr Walter Herren isch dr ehemoolig Presidänt und Eerebürger vo Trachselwald, d Vreni Heiniger tuet dr Gmeindroot vo Trachselwald im Stiftigsroot verträtte, d Ruth Hänni d Stifterfamilie, und dr Andreas Burri, Redakter am Schwyzerischen Idiotikon, dr Peter Glatthard, d Hedwig Gfeller und no nüün wyteri Persoone sind im Stiftigsroot (2017).
An Simon Gfeller tuet me sech im Ämmedaal uf vil Arte erinnere. Näbe de Aktivitäte vo dr Simon-Gfeller-Stiftig gits es baar Brüüch us dr neuschte Zyt, wie öppe dr Simon-Gfeller-Gedänkmarsch, wo dr Samariterverein Heimisbach ane 2017 scho zum fünfzigschte Mau organisiert het, jedes Joor uf emene andere Wääg, und au s Simon-Gfeller-Erinnerigschiesse, wo d Schützegsellschaft vo Trachsuwaud jedes Joor uf em Schiessstand vo Heimisbach mit Schütze, wo deils vo wyt här chöme, tuet durefüere.
Im 2018ni sis 150 Joor häär, sid dr Simon Gfeller uf d Wält cho isch.
Wittersdorf
Witterschdorf (frz. Wittersdorf, dt. Wittersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Witterschdorf lijt ìm Sundgöi àm Thàlbàch.
Gschìcht
Witterschdorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1139 àls Witestorf.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Witterschdorf ìsch. Witterschdorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Witterschdorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sotzeling
Sotzeling (ditsch Sotzeling) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Neuried (Baden)
Neiriäd (dt. Neuried) isch e Gmai im Riäd wu zuem Ortenaugrais in Bade-Wirtteberig g'herd.
Geografi
Neiriäd leit in dr Owerrhineweni direkt am Rhin an dr Grenze zue Frankrich. Dr Bann bstoht us 63,7 % Landwirtschaftsflechi, 16,9 % Wald, 11 % Sidlungsflechi un 8,4 % sunschtiger Flechi.
Sotzeling
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Sotzeling lijt ìm Saulnois, zeh Kilometer nordeschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 220 un 313 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Neuried (Baden)
Geografi
Nochbergmaine sin d Stadt Kähl im Norde, Schutterwald un Hohberg im Oschte, Friesenheim un Meißenheim im Side un di elsässische Gmaine Plobsheim un Eschau im Weschte.
Sotzeling
Gschìcht
Sotzeling ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 965 àls Sutsalingas (966: villa Zuzelinga, 1102: villa Sucelingae, 1251: Sotzelingen).
Neuried (Baden)
Gmaindsgliiderung
Zue Neiriäd ghere d Ortsdail Aldene (dt. 'Altenheim'), Dungene (dt. 'Dundenheim'), Ichäne (dt. 'Ichenheim'), Millä (dt. 'Müllen') un Schudderzäll (dt. 'Schutterzell').
Gschicht
Neiriäd isch am 1. Jänner 1973 entstande durich dr Zämmeschluss vun dr Gmaine Aldene, Dungene, Ichene un Mille. Scho zum 1. Jänner 1972 isch Schudderzäll zue Ichene iigmaindet wore.
Sotzeling
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (16. Wahlperiode)
Die Lischt git en Iberblick iber alli '''Mitglider vum 16. bade-wirttembergische Landdag''' (2016–2021) mit Fraktionszuegherigkait, Wahlkrais un Stimmenaadail.
Sotzeling
Verwàltung
vun Sotzeling ìsch. Sotzeling ghert zem Kommünàlverbànd.
Neuried (Baden)
Gschicht
Aldene isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1139, Dungene anne 1289, Ichene 1066 un Mille 1139.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (16. Wahlperiode)
Dr 16. Landdag isch am 13. Merz 2016 gwehlt wore.
Sotzeling
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Sotzeling ghert zem Lorrain.
Neuried (Baden)
Verwaltung
Neiriäd ghert zue kainere Verwaltungsgmainschaft.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (16. Wahlperiode)
Zämmesetzig vum Landdag
No dr Landdagswahl 2016 setzt si dr Landdag eso zämme:
Neuried (Baden)
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (16. Wahlperiode)
Zämmesetzig vum Landdag
Am 5. un 6. Juli sin 15 Abgordneti vu dr AfD us dr Fraktion uusdrätte, 14 dervu hän zytwys en aigeni Fraktion unter em Name „Alternative für Baden-Württemberg“ (ABW) bildet. Am 11. Oktober 2016 hän si di boode Fraktion wider zämegschlosse.
Neuried (Baden)
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Neiriäd ghert zum Owerrhinalemannisch.
Willy Burkhard
Dr Willy Burkhard (* 17. April 1900 z Leibrenga em Kanton Bern, † 18. Juni 1955 z Zirich) ischt a Schweizer Kombonischt ond Hochschuellehrer gwäa.
Aus seim Leaba
Wia dr Burkhard 1924 mit seim Studiom ferdich gwäa ischt, hôt’r als Privatpersoo Musikondrricht gäa, bis’r 1928 an Lehrstual am Konservadorium z Bern kriagt hôt. Fascht sei ganz Leaba lang hôt der Môô a Longaleida mit sich romtraga miaßa. Drom hôt’r sei Lehrtädichkeit emmr môl wiidr ondrbrecha miaßa, om durch lengere Kuraufenthalt en Montana ond z Davos (vo 1933 bis 1934 ond vo 1937 bis 1942) ebbes Guads fir sei Gsondheit zo doa. Em Aldr vo 42 Jôhr ischt’r soweit stabilisiirt gwäa, dass’r sein Beruaf hôt wiidr ausiaba kenna. Bis zo seim Dood em Jôhr 1955 hôt’r am Konservadorium en Zirich Vorleasonga en Musiktheorii ond Kombosiziooslehr ghalda.
Dr Schwerponkt vom Burkhard seim Schaffa ischt ischt em Bereich vo dr Kirchamusik gwäa. Stilischdisch hôt’r sich au mit dr dômôls nuia Zwelf-Ton-Technik ond mit de Werk vom Igor Strawinski, Béla Bartók ond Paul Hindemith usnandrgsetzt, ischt abr em Graußa ond Ganza dr tonala Musik trei bliiba. Seine Werk geldet als wichdiger Beitrag vo dr Schweiz zom Tonschaffa vo dr dômôliga Zeit.
Willy-Burkhard-Gsellschaft
Em Jôhr 1964 isch z Bern a Willy-Burkhard-Gsellschaft grendet wôrra, wo em Burkhard sei Werk lischdamäßig erfasst ond sich zom Ziil gsetzt hôt, durch Tekschtvereffentlichonga ond Tonträger zor Vorbreidong vo seim Schaffa beizotraga. Heitzodag erklenget seine Werk abr nemme oft en de Kircha ond en de Konzertsäl.
Schloss Neuenburg (Schweiz)
Am Ändi vom zähte Joorhundert isch uf em Hoger am Jurasüdfuess über em Nöieburgersee e Burg bout worde, wo spööter au dr Stadt und em Kanton Nöieburg dr Name ggä het. Uf däm chlyne Bärg het’s es Platoo, wo uf drüü Syte vo stotzige Felswänd oder steile Häng umgää isch.
Die befeschtigti Sidlig isch scho im 11. Joorhundert als novum castellum und derno au als novum castrum i de Kwelle erwäänt. I dr frankoprovenzalische Sprooch vo dr Gägend het das Nuefchastel gheisse, und do druus isch mit dr Zyt dr hüttig Name Neuchâtel worde. Im Dütsche het me Nienburg, Nuvenburch oder Nuewenburg gschribe; sid em 18. Joorhundert denn au Schloss Neuenburg.
Dr Burgbezirk isch von ere Muur umgää gsi, wo me hütt no Räschte drvo gseht. Uf dr Oschtsyte, grad über em alte Stadtzäntrum, stoot dr Palascht vo de Burgherre; die eltischte Deili drvo sind dr Tessebärgerdurm und dr romanisch Südflügel. Zmitz uf em Platz vom Schloss isch di grossi Chilche, d Collégiale oder Stiftschile mit em berüemte, gootische Grabdänkmol vo de Grafe vo Nöieburg.
Vom 11. bis zum 14. Joorhundert händ d Grafe vo Nöieburg uf dr Burg gwoont. Derno het si andere Familene usem Burgund und denn de Grafe vo Frybeg ghört. Vo 1707 bis 1848 het i m Schloss dr Statthalter vom König vo Pröisse und dr Staatsroot vom Fürschtetum Nöieburg residiert.
Wo noch em Nöieburgerhandel dr Schwiizer Kanton Nöieburg äntlech e sicheri Stellig gha het, isch im Schloss d Kantonsregierig yzoge.
Gemeinden von Vorarlberg
Die Lischt vo dr Gmoanda z Voralbearg umfasst alli 96 politische Gmoanda vom öschtriichische Bundesland Voralbearg.
17. November
Dr '''17. Novämber''' isch dr 321. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 322. in Schaltjohr), dodermit blybe no 44 Däg bis zum Änd vum Johr.
Karabinerhaken
Karabinerhögge - kurz Karabiner - si Högge mit me eifache Verschluss oder Schnapper. Bsunders bim Chläddere wärde si sehr vil igsetzt. Ursprünglich si si vo Kavallerischte bruucht worde, zum dr Karabiner (Gwehr) schnäll wider nöime chöne z befestige um mit Säbel oder andere Waffe witer chöne z kämpfe.
Chläddere
Bim gsicherete Chläddere si Karabiner sehr wichtig. Me brucht se überall wome Sicherigsgrät, Seil, Schlaufe, Felshögge und so witer mitenand mues verbinde. Do drbi isches läbenswichtig, das d Karabiner und alles räschtliche Material UIAA-prüeft si!
Express
Express wärde bim Vorstieg brucht, zum s Seil mit de Felshögge z verbinde. Express bestöi us zwei Karabiner - je ein mit me boogene und me grade Schnapper - und ere churze Schlaufe (mängisch au nenntmese au Bandschlinge), wo die bede verbindet. Dä Karabiner mit em graade Schnapper chunnt immer an Felshogge und dä mit em boogene chunt ans Seil. Das macht us zweine Gründ so: Einersits wärde die Karabiner, wo mit de Felshögge in Kontakt si ame chli ufgrauht, und wenn diä den wider mit me Seil in berüerig chömme, wirds Seil halt schnäller abgnützt. Anderersits isches eifacher, s Seil ine Karabiner z hänke, wo e boogene Schnapper het. (- wilmes jo normalerwiis eihändig mues mache.) Alli belaschtete Bestandteil vome Express meischtens e Bruchlascht vo 21kN und ufwärts.
Verschlusskarabiner
Verschlusskarabiner häi zuesätzlich e Sicherig, das dr Schnapper nid so eifach cha ufgoh. Die wärde den brucht zum s Seil am Gstältli amache, zum Ständ boue oder au zum Sichere und Abseile.
HMS
HMS isch d Abchürzig für Halbmastwurfsicherung. Dr Usdruck "HMS" wird für die Sicherigsart, füre Chnüppel und aber au füre entsprächende Karabiner brucht. Dr Chnüppel heist aber eigentlich nur "Halbmastwurf". Bsunders seitmenem amä au VP. S bsundere an däm Karabiner isch, daser hüffig e dicke, schön runde Booge het und grösser isch as die meischte andere Karabiner. Das isch ebe so, dasme eifacher mit däm Chnüppel cha sichere und s Seil weniger verchlemmt.
Standkarabiner
D Standkarabiner hei au ä zuesätzlichi Sicherig am Schnapper, si si aber ähnlich gross wi d Normalkarabiner. Trozdäm heisi au e dickere Booge, wi d HMS, und e grösseri Bruchlascht (24-30kN).
Süschtigi Ysatzmöglichkeite
Mä brucht Karabiner näbem Chläddere au vil bi Rettigsisätz, bi dr Füürwehr, bi Fall- und Gleitschirm und bim Tauche. Natürlich gits au no vil witeri Awändige, wi Spanngürt, Schlüsselring, Rucksäck und Umhängetäsche, Hundeleine und so witer.
Landkreis Säckingen
Dè Landchrais Säckingè isch èn Landchrais z Baddè-Württèbärg, wo im Zuug vo dè Chraisreform am 1. Januar 1973 uffglöst woorè isch. Dè gröschte, dè mittlere un öschtliche Deil vom Säckinger Landchrais isch 1973 im Landchrais Waldshuèt zuègschlagè worrè, dè weschtliche Rand im Landchrais Lerrach, dè südweschtlichè Eggè vo Baddè-Württèbärg. Dè Landchrais Säckingè hèt hauptsächlich s Bièt vom Hotzèwaald umfasst.
Laag
Dè Landchrais Säckingè isch im Südweschtè vo Baddè-Württèbärg deheim gsi, im Weschtè isch er e bitzeli übbers Weeradal frübber wèg gangè, im Oschtè hèt s Albdal dè Landchrais begränzt. Im Nordè isch am Südrand vom Fäldbärgmassyv Schluss gsi, am Südrand hèt dè Hochrhy diè natürlichi Gränz bildèt.
D Chraisschtadt Säckingè (hüt „Bad Säckingè“) isch am südlichè Rand un in Oscht-Weschtrichtung i dè Mitti vom Chraisgebièt dirèkt am Hochrhy glègè.
Nõchbòrchrais
D Nõchbòrchrais sin 1972 im Uhrzeigersinn im Weschtè Lerrach, dè Hochschwarzwald un Waldshuèt gsi. Im Südè hèt dè Hochrhy diè natürlich Gränz zum Kanton Aargau un dõdemit zuè dè Schwiz zogè.
Gschichtè
S Gebièt vom spõtèrè Landchrais Säckingè hèt vor 1800 zuè nèrè Vylzaal vo voschidnè Hèrrschaftè ghört. 1806 isch s Gebièt im Land Baddè zuègschlagè worrè, Sèll Gau hèt znägscht mengi Ämter umfasst, drunter Beuggè, Nollingè, Säckingè, Weer un Kleinlaufèburg, wo abber gly druff hy alli uffglöst worrè sin. S hèt ab 1819 nu no s Amt Säckingè bschtandè, sèll hèt sich im Lauf vo dè Gschichte è baar Mòl voändert, znägscht zum Wyysèchrais un ab 1815 zum Oberrhychrais. 1864 hèt s zum Landeskommissärbezirk Fryburg ghört un 1936 isch es um è baar Gmeindè vom uffglöstè Amt Schopfè vogrößerèt worrè. Sèllè Amtsbezirk isch sit 1939 als Landchrais Säckingè dauft worrè.
Nõch dè Bildung vom Land Baddè-Württèbärg im Johr 1952 hèt dè Landchrais Säckingè zum Regyrungsbezirk Südbaddè ghört. Durch d Gmeindsreform ab 1970 hèt sich s Chraisgebièt in eim Fall gänderèt. Am 1. Januar 1971 isch d Gmeind Schlagettè mit dè Gmeind Immèeich vom Landchrais Waldshuèt zuè dè neuè Gmeind Albdal zämmèglait worrè. Drei Johr spòter, 1974, isch d Gmeind Albdal nõch St. Bläsy ygmeindet worrè un hèt dōdemit dè Landchrais Säckingè volō.
Mit Wǜrkung vom 1. Januar 1973 isch dè Landchrais Säckingè uffglöst worrè. Sini Gmeindè sin übberwigend im vogrößertè Landchrais Waldhuèt uffgangè, dè dõdemit dè Rächtsnõchfolger vom Landchrais Waldshuèt worrè. Füüf Gmeindè im weschtlichè Chraisgebièt sin im vogrößertè Landchrais Lerrach uffgangè.
Ywoonerentwicklung
Alli Ywoonerzaalè sin Volkszellungsergèbnis.
Landrõt
D Obberamtmänner bzw. Landrôt vom Bezirksamt bzw. Landchrais Säckingè 1814–1972:
Wappè
S Wappè vom Landchrais Säckingè hèt è gschpaltenes Schild mit èm schwebendè silbèrnè Abtsschtab im Vordergrund ghaa. D abkeerti Krümmè vom Abtsschtab isch mit grüènè Stei belait, hinnè isch èn schräg nõch obbè grichtetè rotè Blitz gsi. S Wappè isch vom Landchrais Säckingè am 25. Auguscht 1966 vom baddè-württèbärgischè Innèminischterium voliè worrè. Dè Abtsschtab sǜmbolisyrt s Kloschter Säckingè, dè Blitz stòt für d Energybroduktion im Chrais. Uff èm dörtzmòl zum Bezirksamt Säckingè ghörendè, sit 1973 abber zum Nõchbòrlandchrais Lerrach ghörendè Gebièt isch s erschte Flusschraftwärch vo Europa baut worrè. D Blasonyrung dütet uff diè baddischè Farbè Rot-Gääl un uff d Farbè vo Vorderöschterrych (Rot-Wyß) hy, zu sellèm hèt s Gebièt bis 1806 ghört.
Vokeer
Durch s Chraisgebièt hèt kei Bundesautobaan gfüürt. Dè Chrais isch am Hochrhy nur durch d B 34 in Oscht-Wescht-Richtung erschlossè worrè. Vo dört laufèd meereri Chraisschtrõßè in Süd-Nord-Richtung durch d Sitèdäler vom Rhy un uff dè Waald, in Hotzèwaald, uè. Ennèt vo dè nördlichè Chraisgränz nimmt d Wyysèdal-Schtrõß, d B 317, selli Chraisschtrôßli ab un bindet dè Hochrhy un dè Hotzèwaald an Hochschwarzwald aa.
Städt un Gmeindè
Zum Landchrais Säckingè hèn ab 1936 znägscht 5 Städt un 48 Gmeindè ghört.
Vereinigung katholischer Priester und ihrer Frauen
D Vereinigung katholischer Priester und ihrer Frauen e. V. isch z Dütschlond ä Verein vun däne gschasste Prieschter us de Katholische Kirch, wu sich nimm ôn s Zölibat halte hen kinne. Weltwit sin sitter 1964 yber 85.000 Prieschter us däm Grund usm Ômt gônge.
Landkreis Säckingen
Städt un Gmeindè
Am 7. März 1968 hèt dè Landdag vo Baddè-Württèbärg d Weichè für è Gmeindereform gschtellt. Mit èm Gesetz zur Stärkung der Verwaltungskraft kleinerer Gemeinden isch es möglich gsi, dass sich chlyneri Gmeindè freiwillig zuÈ größerè Gmeindè voeinigè chönnè. Dè Aafang im Landchrais Säckingè hèn am 1. Januar 1971 d Gmeindè Urbärg, Wilfingè, Wittèschwand un Wolpadingè im Hotzèwaald gmacht, wo sich zuè dè neuè Gmeind Dachsbärg (Südschwarzwald) zämmè duè hèn. Glychzitig hèt sich d Gmeind Schlagetè mit dè Nõchbòrgmeindè Immèeich im Landchrais Waldshuèt zuè dè neuè Gmeind Albdal zämmègschlossè. I dè Folgezit hèt sich d Zaal vo dè Gmeindè toujours reduzyrt, bis dè Landchrais SäckingÈ schlièßlich 1973 aufglöst worrè isch.
Vue des Alpes
D Vue des Alpes isch e Höchi und e Alpsidlig im Jura und e Bärgpass im Kanton Nöieburg.
Vereinigung katholischer Priester und ihrer Frauen
D Verein isch d Ônloufschtell fyr alli
Vue des Alpes
Vo dr Passhöchi obe het me e schöni Uusssicht ufe middler Deil vom Kanton und wyt über s Middelland zu den Alpe; drum het dr Pass dr Name übercho. Ufem Pass het’s es Hotäll, e Kapälle, e Schliddelbaan und vier grossi Parkplätz.
Landkreis Säckingen
Städt un Gmeindè
I dè Tabellè stôn d Gmeindè vom Landchrais Säckingè vor dè Gmeindereform. D Ywooneraagabbe beziènèd sich uff d Volkszellungsergèbnis i dè Johr 1961 un 1970.
Kfz-Nummèrèschild
Am 1. Juli 1956 isch im Landchrais bi dè Yfüürung vo dè bis hüt gültigè Auto-Kennzeichè s Unterscheidungszeichè SÄK zuègwisè worrè. Sèll isch s einzige Unterscheidungszeichè gsi, wo dè Buèchschtaab Ä din vorchò isch. S isch bis zum 31. Dezembèr 1972 úusgää worrè.
Vue des Alpes
Ane 1995 isch für die Strooss, wo zimli vil Vercheer drüber goot, es Dunäll underem Bärg gmacht worde, s Vue des Alpes-Dunäll. Es isch technisch i dr Art vo n ere Autostrooss usbout und het e Lengi vo 3250 Meter. Es lyt zwüschem Dorf Les Hauts-Geneveys und dr Stadt La Chaux-de-Fonds. S bsundere dra isch, ass das Dunäll zwe Abschnidd und drzwüsche im änge Daal vo Les Convers e Galery und en Usfahrt het.
Ingersheim
Ingersheim isch dr Name vu däne Ortschafte:
Vue des Alpes
Ane 1860 isch d Ysebaanlinie vo dr Baangselschaft Jura Industriel JI vom Nöieburgersee is Daal vo La Chaux-de-Fonds ufgange; die goot au under dr Vue des Alpes dure, und zwar im Dunäll vo Les Loges, wo au zwe Abschnidd het. Im Daalchessel vo Les Convers chunt s Gleis für ne churzi Strechi vo nume öppe hundert Meter usem Bärg; dört isch früener dr Baanhof Les Convers gsi, wo sid 1874 die ursprüngligi Verbindigslinie vo dr Jura-Bernois-Baan JB uf Biel agfange het. Wo d JB s Crosettes-Dunäll diräkt uf La Chaux-de-Fonds usebroche het, isch d Kwerlinie uf Convers scho 1888 stillgleit worde.
Uf dr Passshöchi vo dr Vue des Alpes goot dr Jura-Höhewääg dure.
Katzenthal (Begriffsklärung)
Katzenthal isch dr Name vu däne Ortschafte:
Waldenser
D Waldänser si e protestantischi Chille, wo zur Zit no in Itaalie und e baar Länder in Südamerika verbräitet isch. Ursprünglig si si e Gmäinschaft vo religiööse Laie am Ändi vom 12. Joorhundert gsi, wo vom Lyoner Chaufmaa Petrus Valdes in Süüdfrankriich gründet worde isch. Si häi die apostoolischi Aarmuet prediget und si wääred em Middelalter vo dr katholische Chille usgschlosse gsi und as Hereetiker vo dr Inkwisizioon verfolgt worde. Iire Glaube het sich äinewääg in Öiropa usbrätet und Iifluss uf die evangelische Chille in dr Reformazioonszit ghaa. D Waldänser gseen sich as Däil und Vorlöifer vom reformierte Protestantismus, d Chill si seer schlicht und häi weder en Altaar no e Chrüz.
E wichdigs Rückzugsgebiet si d Waldenserdääler in de Westalpe, im Piemont an dr Gränze zu Savoye. Aber au dört isch s am Ändi vom 17. Joorhundert zu Verdriibige cho, und Duusigi si uf Südwestdütschland und Hesse gflüchdet.
Uf dr ganze Wält het die Evangelischi Waldänserchille hüte öbbe 98'000 Mitgliider, vo deene läbt öbbe d Helfti z Itaalie, wo si sit 1979 mit de Methodiste e gmäinsaami Chille bilde, d Chiesa Evangelica Valdese (änglisch Union of the Methodist and Waldensian Churches).
Luxemburger Abkommen
S Luxeburger Abkomme (au Widerguetmachigsabkomme, ängl. Reparations Agreement between Israel and West Germany, Ivrit: הסכם השילומים Heskem HaShilumim) isch e Verdraag zwüsche dr Bundesrepublik Dütschland uf dr äinte Site und Israel und dr Jewish Claims Conference (JCC) uf dr andere, wo am 10. Septämber 1952 abgschlosse worde isch.
Dr Inhalt
Dr Inhalt vom Abkomme si Zaalige, Exportgüeter und Dienstläistige im Gsamtwärt vo 3,5 Milliarde D-Mark gsi, zum d Integrazioon vo middelloose jüüdische Flüchtling z understütze, und s Verspräche vo dr Bundesrepublik Vermööge, wo de Juude graubt worde si, zruggzzaale. 3 Milliarde si für e Staat Israel bestimmt gsi, 450 Millioone für jüüdischi Flüchtling, wo usserhalb vo Israel gwoont häi, und 50 Millioone für die, wo nüme zu irgend ere jüüdische Gmäind ghöört häi.
D Ratifizierig
Das Abkomme het dr Bundeskanzler Konrad Adenauer (CDU) im Bundesdaag mit de Stimme au vo dr SPD gege Däil vo sinere Regierigskoalizioon duuregsetzt.
Au z Israel het s Abkomme nid weenig Gegner gha. Die rewisionistischi Cherut-Pardei, aber au linggi Knessetmitgliider si gegen e Verdraag gsi und d Rehabilitierig vo Dütschland, wo mit em verbunde gsi isch.
Peter Fiedler
Dr Peter Fiedler (* 29. Augschte 1940 z Mariaschein, Nordböhme; † 2. Novämber 2009) isch e dytsche Theolog gsii.
Studium un Beruef
Ab 1979 isch er Brofässer an dr Pädagogische Hochschuel z Löörech gsii, ab 1982 Brofässer an dr Pädagogische Hochschuel Ludisburg un syt 1991 Brofässer an dr Pädagogische Hochschuel Fryybeg.
Forschig
Dr Fiedler het sich vor allem um d Verständigung vu Jude un Chrischte bemiet un het sich mit ere historisch-kritische Exegese vu dr neiteschtamäntlige Schrifte bschäftigt, vor allem mit Blick uf anti-jidischi Passasche im Neie Teschtamänt. Är het dr jidisch-chrischtlige Verständigung un dr Religionspädagogik wichtigi Impuls chenne gee, vor allem doderdur ass er draditionälli anti-jidischi Darstelligstendänze in Schuelbiecher fir dr Religionsunterricht un in Chinderbible identifiziert.
Läbe
Dr Fiedler isch syt dr frieje 1970er Johr z Obfige gwohnt un het mit syyre Frau Ursula vier Chinder ghaa.
Wärch
E vollständigi Bibliografi vu dr Schrifte vum Fiedler git s in:
Bulin 1.5
Dr einehalbfach- oder anderthalbfach Bulin oder au Bulin 1.5 (im änglische: Yosemite bowline) isch e relativ junge Chnüppel, wo öppe mol bim Chläddere als Alternative zur Achterschlaufe zum iibindeins Seil (aaseile) brucht wird. Er isch eigentlich sicherer als d Achterschlaufe und me chanen au vil liichter ufmache, weme mol drigheit isch, aber d Achterschlaufe chame (bsunders als Afänger) vil eifacher überprüefe, zum luege, öber richtig gmacht isch. Är isch eifach verwant mitem Palstek (au bekannt als eifache Bulin), wil är wird äfach no chli witergfüert.
Aleitig
Au weme sich im Seil wil ibinde, fot me eifach mit me normale Palstek ah. Do drbi muesme aber luege, das s Aug am lange Seil(-ändi) isch, und me nocher s churze Seiländi dr richtig Wäg umme (inneliggend) durs Aug fädlet. Denne mues me s churze Seiländi nur nu einisch ums Schlaufestück ummewiggle und den em lange ändi noch dure Chnüppel schiebe.
Palau
Palau (pal.: Belau) isch en Inselstaat im Pazifischen Ozean.
Geographii
Die meisten Insle si Atoll us Korallechalch, wo nume e baar Meter über em Meeresspiegel lige.
S Klima isch dropisch. Die durchschnittligi Johrestämpratur bedräit 27 °C, d Niiderschlagsmängi pro Johr lit bi 1.500 bis 2.500 mm.
Die früehneri Hauptstadt Koror lit uf dr Insle Koror, wo nume 11 km² gross isch. Im Oste vo dr Hauptinsle Babelthuap het mä 2006 die neuji Hauptstadt Melekeok afo baue.
Fontanella
Obergricht (amtlich Fontanella) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Großes Walsertal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Palau
Religione
Noch em Zensus vo 2005 bekennt sich d Bevölkerig vor allem zum Christedum. Drunder möche d Katholike mit 49,4 Prozänt und d Protestante mit 21,26 Prozänt dr grösst Deil us. Es git au no Siibte-Dag-Adventiste (5,3 %), Jehovas Züüge (1,1 %) und Mormone (0,7 %). Zur Modekngei, ere autochthone Religion vo Palau, ghöre 8,7 %.
Fontanella
Geografi
Obergricht lit uf 1145 m Höhe im nördliche Doal vom Große Walsertals. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 10,3 % Landwirtschaftsfläch, 23,1 % Wald, 61,6 % Alpa, 0,2 % Sidlungsfläche und 4,8 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Obergricht ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1363 als Funtanell. Dr Ort ischt im 14. Johrhundert vo Walliser Kolonischte gründt worra.
Freiamt (Schweiz)
S Freiamt (frühner Freiji Ämter) isch ä Region in dr Schwiiz und lit im Südoste vom Kanton Aargau. Es umfasst s Gebiet zwüsch em Lindebärg und em Heitersbärg, vo dr Ändmoräne bi Othmarsinge bis zur Rüüss be Tüetu. Hüte wird s Gebiet vo de beide Bezirk Brämgarte und Muri as Freiamt bezeichnet. Dene ländlige Gegende im Rüüss- und Bönzdal sait mä im Volksmund ufgrund vo der mehrheitlig katholische Bevölkerig au dr „schwarz Ärdteil“. Brämgarte, Muuri, Sëis, Villmärge und Wohle ghöre zu de wichtigste Ortschafte vom Freiamt; än anders Balligsgebiet isch d Region rund um ä Mutschälle.
Bis hüt isch Brämgarte di äinzig Freiämter Schtadt, es hed scho im Mittelalter sis Stadträcht öbercho. Letschti hed aber de Gmeindrot vo Wole, de grööschte Freiämter Gmeind, gfonde, mer müessi os Wolen au e Schtadt mache. Bi de Abschtimmig im Mai 2009 isch s Volch aber degäge gsi.
Fontanella
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Obergricht ischt dr Werner Konzett.
Palau
Ethnie
Die grössti ethnischi Gruppe si d Palauer wo 70 Prozänt vo dr Bevölkerig usmache. Das si Mikronesier mit malaiische und melanesische Vermischige. 28 Prozänt si Asiate (hauptsächlig Filipinos, denn no Chinese und Vietnamese). D Europäer möche 2% us.
Freiamt (Schweiz)
S Freiamt lit in erä zentrale Lag im Mittelland. In erä halbe Stund chunnt mä im Auti noch Zöri, Zug und Lozärn.
Palau
Sprooche
Änglisch und Palauisch si d Amtssprooche uf Palau. Es wird au Japanisch, Tobianisch und Sonsorol gschwätzt.
Bebop
Dr Bebop isch e Stiilrichdig, wo am Aafang vo de 1940er Joor im Jazz dr Swing as Hauptstiilrichdig abglööst het und dr Ursprung vom Modern Jazz worde isch.
Dr Stiil
Wääsentligi Elimänt vom Bebop sin die gröösseri rhüthmischi Freihäit für s Schlaagzüüg und dr Bass, schnälli Tempi und komplexi Harmonie-Schema. Komponiste vom Bebop häi sich vilmol uf dradizionelli Theme und Harmonie gstützt. Für e Bebop si d Improvisazioone uf lange formale Streckene wääsentlig.
Fontanella
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Bebop
Dr Stiil
Mit em Bebop het sich dr Dschääs as Underhaltigsmuusig verabschiidet und isch mee und mee zur Kunstmuusig stilisiert worde. Groossi Däil vo dr Kritik und vom Publikum häi en abgleent. Drzue isch choo, ass d Schallblatte gänderet het, wie d Lüt uf d Muusig gluegt häi. Die flüchdige Improwisazioone vo de Muusiker si dur d Schallblatte gspiicheret worde und e Sammler- und Expärtedum isch entstande, vor allem in dr wisse amerikanische Middelschicht und under de öiropäische Intellektuelle. Mit dr verbesserete Ufnaamtechnik isch dr Solist sterker as früener as Individuum und Künstlerpersönligkäit uusegstande. Dr Dschääs het für immer sis Imidsch von ere Populärkultuur verloore, wo für jeede zuegänglig isch.
Fontanella
Dialekt
Dr Dialekt vo Obergricht khört zum Walserdütsch.