cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cyprien Ruffieux
sys Lääbe
I dr Zyt als Lehrer z Hauterive isch dr Cyprien Ruffieux druuf choo, für sys Schrybe die yhäimischi Mundart, dr alt Fryburger Patois z bruuche. Drby isch er äigentlich en Ahänger vom Bildigsdiräkter Python sym Regime gsi, wo mit em Schuelgsetz vom 9. Juli 1886 s Rede vo deren alte Mundart i dr Schuel abgstellt het, und dr Ruffieux het ghulfe, das Verbott i dr Schuelpraxis duresetze. Agfange het äär sälber als Patois-Autoor usserhalb vo dr Schuel mit politischen Artikle für die konservatyvi, ultramontaani Greyerzer Zytig Ami du Peuple. Er het syni Tegscht mit em Psöidonym Tobi di j’èlyudzo underschribe. Dää Übernaame, wo iim s Lääbe lang bliben isch, bedüütet uf Düütsch öppe «dr Tobi mit de Blitz», un das het drmit z tue, ass dr Autoor scharfi politischi Sache säit. Er het denn meh Gedicht, Lieder, Sprüüch, Reeden und Verzelligen i dere alte frankoprovänzaalische Sprooch gmacht. Im Joor 1906 het er es ticks Buech mit syne Dialäkttegscht usegää: ''Ouna Fourdèrâ dè-j-èlyudzo. Contes, farces, historiettes, bons mots en patois fribourgeois. Zum ene Täil vo syne Gedicht het sy guet Fründ, dr Abbé Bovet,'' e Melody gsetzt. Syni Patois-Artikel und Kolumne het er verschidene Zytige zum Truke gää. Sit öppe 1920 sin vonnem au Theaterstuck usecho, so wie grad dozmol au von es paar andere Patoisautooren, em Fernand Ruffieux, em Joseph Yerly und em Pierre Quartenoud.
Me het au bi de Lüüt, wo grad am Plaane vom Wälschschwiizer Dialäktwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande gsi sind, öppis vom Fryburger Patoisant ghöört, und eso isch dr Ruffieux eine vo de zuevrlässigen Informante füre Redakter Louis Gauchat woorde, wo dozmol als Profässer vo dr Romanischtik im Fryburger Oberland isch go d Mundart studiere. Es isch schynts dr Zämenarbet mit em Gauchat z vrdanke, ass dr Ruffieux füre Fryburger Patois e praktischi und gäbigi Schrybwys ygfüert het. Das isch e bedüütende Bytraag gsi bi dr Verschriftlichung vom Fryburger Patois.
Für alles das, wo dr Greyerzer Lehrer für d Chilemusig im Kanton Fryburg und d Bewegig vom Cäcilianismus gmacht het, het em dr Papscht Pius dr Elfti d Medalie Bene merenti gää.
Im Cyprien Ruffieux syn Änkel Jean Caille het anne 1962 im Radio Losann en Pricht über d Mundartwörter vom Grossvatter brocht.
Liste der Mitglieder des Schweizer Nationalrats in der 51. Legislaturperiode
Das isch d Lischte vo de Lüüt im Schwiizer Nazionalroot 2019 bis 2023.
Es sind die Persoone, wo s Volch i de Kantöön vo dr Schwiiz am 20. Oktober 2019 bi dr Wahl vom Schwiizer Parlamänt für in Nazionalroot uf Bärn ufe gwählt het.
Mauro Pedrazzini
Dr Mauro Pedrazzini (* 15. Juni 1965 z Escha) isch e liachtaschtaanische Bolitiker (FBP). Är isch syt em 27. Meerz 2013 as Regieriigsroot mit Zueständigkait fir s Minischterium fir Gsellschaft Mitgliid vu dr Regierig vum Fiirschteduum Liechteschtai.
Lääbe
Dr Mauro Pedrazzini isch e Suhn vum Sandro Pedrazzini un dr Hedy geb. Meier. Är isch mit drei Gschischter z Escha ufgwachse. Är isch uf s Liachtaschtaanisch Gimnasium z Vaduz gange un het deert anne 1985 d Matura gmacht. Derno het er vu 1985 bis 1991 an dr der Universiteet Bärn Physik, Chemy un Aschtronomy studiert um mit em Lizenziat (lic. phil. nat.) abgschlosse un deert au 1990 bis 1991 as Forschigsassischtänt am Laboratorium fir Hochenergyphysik gschafft. Ab 1992 isch er Doktorand am Forschigszäntrum fir Plamaphysik an dr ETH z Lausanne gsii un het deert anne 1996 promoviert.
Vu 1992 bis 2001het er bi dr Balzers AG gschafft, aafangs as Projäktlaiter, speeter as Laiter vu dr Abdailige Engineering un Forschig un Entwicklig. In dr Johr 1997 bis 199 het er näbe em Beruef no dr Wiirtschaft (Executive MBA) an dr Universitet St. Galle studiert.
In dr Legislaturperiod vu 2005 bis 2009 isch dr Pedrazzini Stellverdrätter vum Regierigsschef Otmar Hasler gsii, vu 2009 bis 2013 Stellverdrätter vum Vizeregierigsschef Martin Meyer. No dr Landdaagswaal 2013 isch er as Regierigsroot fir d FBP vum liachtaschtaanische Landdaag vorgschlaa un vum Regänt Erbprinz Alois ernännt woore, zueständig fir s nei Minischterium fir Gsellschaft (Gsundhait, Sozials, Familie un Chanceglyychi). Syter anne 2013 isch au er Mitgliid vu Bresidium vu dr FBP.
No dr Landdaagswaal vum 5. Februar 2017 isch dr Pedrazzini am 30. Meerz 2017 as Regierigsroot widergweelt woore.
Gabriela Suter
D Gabriela Suter (* 1972 z Aarau) isch e Schwiizer Lehrerin und Politikerin.
Adeodatus II.
Dr Adeodatus II. (au Deusdedit II., * z Rom; † 17. Juni 676) isch vum 11. April 672 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wiirke
Voreb er Paapscht wooren isch, isch er Mench im Erasmuschlooschter z Rom gsii. Dr Adeodatus II. het si nit seli in di wältli Bolitik yygmischlet un het geg dr Monotheletismus kämpft. Är soll aarg gietig un grooßziigig gsii syy.
Gabriela Suter
ires Lääbe
D Suter politisiert bi dr SP. Si isch Ywoonerröötin z Aarau gsi und 2017 het me sen in Aargauer Groossroot gwählt. Si isch sit 2018 d Presidäntin vo dr SP Aargau und ghört au zu dr Gschäftsläitig vo dr SP Schwiiz.
Bi dr Wahl vo dr Bundesvrsamlig 2019 isch si in Nazionalroot choo.
Adeodatus II.
Lääbe un Wiirke
Sy kadoolische Maandaag isch dr 17. Juni, sy Doodesdaag. Är isch im Petersdom vergraabe woore.
Industriequartier
S Induschtryquartier isch en Stadtchräis vo Züri. Es isch hütt au dr Chräis 5.
Geografy
D Stadt het dr Chräis i zwöi Quartier underdeilt: Gwärbeschuel und Escher Wyss.
Früener isch das Gebiet, wo im undere Berych vom wyte Sylfäld lyt, en Täil vo dr sälbständige Gmäind Ussersyl gsy, wo ane 1893 bi dr erschte Wälle vo de Ygmäindige zu dr Stadt Züri choo isch. En eigete Chräis isch s Induschtryquartier woorde, wo men ane 1913 dr elter und gröösser Chräis III uftäilt het id Quartier Wiedike, Ussersyl-Hard und Induschtry. Es chlyses Stuck isch em ane 1934 bi dr zwoote Ygmäindig wägggnoo und zum Chräis Altstette too woorde.
Albert Ehrenstein
Dr Albert Ehrenstein (* 23. Dezämber 1886 z Ottakring, Wien; † 8. April 1950 z New York) isch e jüdische Dichter gsy.
Industriequartier
Geografy
Der Hardturm a dr Limet isch en alte Turm us em Mittelalter.
Albert Ehrenstein
sis Lääbe
Im Erschte Wältchrieg isch er als Pazifischt uufgfalle. 1916 isch dr Ehrenstein mit dr Schauspilerin Elisabeth Bergner uf Züri ggange, und 1918 isch er uf Berlin. I de 1920er Joore het er e Wältreis gmacht und bsunders für die chinesischi Literatur afo schwäärme; es paar chinesischi Wäärch het er is Düütsche übertreit. 1932 isch er id Schwiiz uf Brissago ggange, won er im Huus vom Zürcher Chaufme Bernhard Meyer het chönne blybe. Die Isrealitischi Cultusgmeind Züri het em bi synere Zyt i dr Schwiiz ghulfe. Wil men em doo aber käi duurendi Uufenthaltsbewilligung ggää het, het er öppis anders gsuecht und isch zletscht Staatsbürger vo dr Tschechoslowakei woorde.
Dr Ehrenstein isch uf die schwarzi Lischte vo der östrychische Nazi-Studänteschaft choo; 1933 hän d Nazi syni Büecher verbrönnt. 1936 isch er us dr Schwiiz usgwyse woorde, und drno isch er vil umegreist, und wider mit dr Hilf vo dr jüdische Zürcher Gmeind isch er im Zwöite Wältchrieg uf Ängland und denn uf Amerika. 1948 isch er nomol i d Schwiiz choo und her e churzi Zyt wider z Züri gwoont, und denn isch er wyter uf Düütschland, won syne Gedicht aber nümmen achoo sind, und so isch er am Änd wider uf New York.
Syn dichterisch Nochlass isch i dr Nazionalbiblioteek vo Israel.
Industriequartier
Wirtschaft
Früeneri Fabrigge im Quartier sind öppe die gsy:
Vil vo de Fabrigge sind abbroche woorde, und wo drvoo no täil Geböide erhalte sind, het’s drinn ganz verschideni chlyni Gwärb- und Kulturbetriib. Im Induschtryquartier läbt hütt e ganz e vilsytigi Wirtschafts- und Gaschtroszeene.
Dr wyt Turbyneplatz im ehemolige Escher-Wyss-Areaal isch hütt dr gröscht öfentlich Platz vo Züri; er isch ane 2003 nöi gstaltet woorde.
Kultur und Sport
1887 isch dr Quartierverein Züri 5 Induschtryquartier gründet woorde.
Im Chreis 5 het’s es paar Museeè:
I dr Schiffbau-Fabrigghalle sind Bünine vom Schauspiilhuus Züri.
S Stadion Hardturm isch em Tschuttklub Grasshoppers gsy. Es isch 1929 uufggange und ane 2008 abbroche woorde; mit em Bou vom plaanrete nöie Stadion het me bis jetz nonig aagfange. 2011 het d Stadt s Areaal em Verein Stadionbrache gää zum s uf Zuesee hii z bruuche.
Regina Marxer
Lääbe
D Regina Marxer isch e Doochter vum Leerer un Museumslaiter Felix Marxer un syre Frau Melitta geb. Kaiser. Si isch mit zwoo Schweschtere z Vaduz ufgwachse. Vu 1963 bis 1966 isch si z Vaduz uf s Realschuel gange. Derno het si vu 1966 bis 1970 Graafikeri bim Louis Jäger z Vaduz gleert. Vu 1974 bis 1978 het si an dr Hochschuel vu dr Chinscht z Berlin studiert. Au bim Clément Moreau, wu in dr Schwyz gläbt het, het si gleert. Syter anne 1979 läbt si as freischaffendi Chinschtleri. Ihri Chunscht umfasst Moolerei, Bildhauerei, Graafik un Inschtallzioon. Si het Ainzel- un Gruppenuusstellige ghaa z Liachtaschtaa, e Eeschtryych un in dr Schwyz. As Grafikeri het si ne baar liachtaschtaanischi Briefmarke gstaltet
Anne 1981 het d Marxer zäme mit ire Mueter Melitta Marxer un dr Psychologi Barbara Rheinberger d «Aktion Dornröschen» grindet, wu si emänd erfolgryych fir s d Yyfierig vum Frauestimmräächt z Liachtaschtaa yygsetzt het.
Zäme mit dr Myriam Bargetze, dr Monika Michels, em Stefan Sprenger un em Martin Walch het si anne 1989 in dr alte Wääberei z Tresa dr Chinschtlerverain «Schichtwechsel» grindet un isch au bis 1997 di eerscht Bresidänti vum Verain gsii. Dr Verain duet di iberregionaal Vernetzig feerdere un Chinschtler*ne us em In- un Uusland Ryym z Verfiegig stelle.
Fir s nei «Schuelhuus Obergufer» z Trisebärg het d Marxer 1995 d Computerinschtallazioun Herr Ehrengast – der Hirsch mit den sprechenden Augen gschaffe, wu Täxt im Walser-Dialäkt schwätzt. Si het au d Chunchtwäärch Gras gschaffe, e Metallrinne im Bflaschter uf em Voorblatz vum Liachtaschtaanische Landesarchiv zVaduz.
D Regina Marxer läbt un schafft z Vaduz.
Thomas Burgherr
Dr Thomas Burgherr (* 1. Augschte 1962) isch e Schwiizer Undernäämer und Politiker.
Er het z Wilibäärg d Primarschuel un z Reitnau d Bezirksschuel bsuecht und isch Zimmermaa woorde. Iim ghört d Firma Burgherr Moosersäge AG. Das isch e Saagi wo s sit em 19. Joorhundert git. D Fabrigg macht Holzarbete für Hüüser und anderi Bouwäärch.
Locarno Film Festival
S Locarno Film Festival (bis 2016 Festival del film Locarno, 2017–2018 Locarno Festival) findet syter anne 1946 all Johr im Augschte in dr Stadt Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz statt. S gheert no dr Filmfeschtspiil vu Venedig un em Moskauer Filmfeschtival, wu scho in dr 1930er Johr grindet wore sin, un näb dr Filmfeschtspiil vu Cannes un em Filmfeschtival Karlovy Vary (alli 1946 grindet) zue der eltschte Filmfeschtspiil uf dr Wält. Wie sälli zellt s zue dr Filmchunschfeschtival mit eme Spiilfilmwettbewärb no dr Vorgabe vu dr Filmproduzänteverainigung FIAPF (A-Kategory-Feschtival).
In däne elf Dääg, wu s Feschtivall goot, wäre hunderti Film zaigt. E Hufe Film wäre as Freiluftvorfierig uf dr Piazza Grande in dr Altstadt vu Locarno uf ere Großlyynwand zaigt.
Syter anne 1968 wird as Hauptbryys fir dr bescht Wettbewärbsfilm dr Pardo d’oro, dr Guldi Leopard, vergee. D Uuszaichnig isch mi 90.000 Schwyzer Franke dotiert, wu zue glyche Dail an dr Reschiseer un dr Broduzänt vum Film goot.
Marianne Binder-Keller
D Marianne Binder-Keller, wo am 15. Juni 1958 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politikerin.
Si chunt us em Kanton Aargau und ghöört politisch gseh zu dr CVP.
s Lääbe
D Marianne Binder-Keller isch d Dochter vom Anton Keller, wo früener mol, vo 1979 bis 1995, Schwiizer Nazionalroot gsi isch, und vo dr Schriftstellerin Rosemarie Keller geb. Borner. Si isch ghüroote mit em Andreas Binder, em Soon vom ehemolige Aargauer Nazionalroot Julius Binder, und woont mit irere Familie z Baade.
Si isch Lehrerin und schaffet als Berooterin für Komunikazioon und als Autoorin. Bis anne 2013 isch si d Komunikazioonsscheffin vo dr CVP Schwiiz gsi. Si isch d Presidäntin vo dr CVP vom Bezirk Baade und sit 2015 ghöört si zum Partäipräsidium vo dr CVP Schwiiz. 2016 isch si d Presidäntin vo dr Aargauer CVP woorde.
2013 het me si im Kanton Aarau zur Groossröötin gwählt.
Für d Wahl vo dr Schwiizer Bundesvrsamlig im Herbscht 2019 het d Binder-Keller kandidiert und si isch am 20. Oktober in Nazionalroot choo. Iire Vatter und iiri Muetter sind bi dr Fyyr noch dr Dochter irere Wahl z Baade drby gsi.
Céline Amaudruz
D Céline Amaudruz (* 15. März 1979 z Gämf) isch e Schwiizer Politikerin.
Si het Jus studiert und schaffet als Vermögensverwalterin. Si politisiert bi dr SVP. 2009 bis 2011 isch si im Gämfer Groosse Root gsi, und 2011 het me sen uf Bäärn in Nazionalroot gwählt; 2015 und bi de Wahle 2019 isch si wider gwählt woorde.
Honorius I.
Dr Honorius I. († 638) isch vum 3. Novämber 625 bis zum 12. Oktober 638 Papscht gsii. Wel s wenig Quälle us dr Zyt noch em Dood vum Papscht Gregor het, waißt mer wenig iber s Lääbe vum Honorius.
Lääbe un Wiirke
Dr Honorius isch us ere firnäme reemische Familie chuu, sy Vater isch Konsul gsii. Noch em Johannes Haller isch er „ein Mann von Tatkraft und großen Gedanken“ gsii. Ihm wird zuegschriibe, ass er s Fescht vu dr Lupfig vum Chryz yygfiert heeb. Är het d Missionierig vu dr Sachse wider ufgnuu, wu dr Papscht Gregor mit wenig Erfolg aagfange ghaa het.
As Autor het er Sändschrybe an dr Patriarch vu Konstantinopel Sergios gschickt, wu ihn im Monophysitestryt uf sy Syte het welle zie. Dodin het er si as Realbolitiker zaigt. Em Sergios het er zuegstimmt, ass in Chrischtus nume ai Willeschraft (θέλημα, ‚voluntas‘) gwiirkt heeb, aber d Froog, eb die si aa in zwoo Willesregige (ἐνέργειαι, ‚operationes‘) zaigt heeb, sei spitzfindig un derft nit zuen ere Glaubeslehr vu dr Chilche gmacht wäre. No sym Dood isch dr theologisch Stryt um dr Monotheletismus wider ufgflammt.
Postumi Verdammig
Dr Honorius het d Ekthesis nimi iberchuu. No sym Dood hän si syni Noofolger, vor allem dr Johannes IV., geg dr Monotheletismus griichtet. Dr Johannes IV. het no versuecht, dr Honorius z verdaidige, speeter hän aber d Geegner vum Monotheletismus d Oberhand gwunne. Uf dr Synod vu 649, no vum Papscht Theodor vorberaitet un vu sym Noofolger Martinus glaitet, isch dr Monotheletismus verurdailt wore. Uf dr Synod vu Konstantinopel 680/81 isch dr Monotheletismus nomol as Häresy verurdailt wore. In dr Sitzig vum 28. Merz 681 isch dää Bschluss gfasst un iber alli Aahänger vum Monotheletismus s Anathema, dr Chilchebaan, verhänkt wore. Au dr Honorius I. isch fyyrli verfluecht, sy Schrifte verbrännt wore. E baar Päpscht, unter anderem dr Leo II., hän des Anathema speter bstetigt. S Anathema isch ai Hauptargument gege s Dogma vu dr Uufählbarkait vum Papscht in dr Diskussione rund um s Erscht Vatikanisch Konzil vu 1870 gsii. Kadolischi Quälle hän firighebt, ass dr Honorius I. persenli rächtglaibig dänkt un nit ex cathedra monotheletisch glehrt heeb, un ass dr Leo II. dr Häresyvorwurf uusdruckli vu syre Zuestimmig zum dritte Konzil vu Konstantinopel uusgnuu un dr Grund fir s Anathema dodruf gänderet heeb, ass dr Honorius gegeniber dr Häresy z arg noogee heeb.
Ruth Humbel Näf
D Ruth Humbel Näf (* 23. Juli 1957 z Baade) isch e Schwiizer Lehrerin, Politikerin und Sportlerin.
s Lääbe
D Humbel woont z Biirmeschtoorff. Si isch Lehrerin und schaffet als Jurischtin. Vo 2001 bis 2008 isch si d Läiterin vo dr Region Middi vom Vrband vo de Chrankekasse gsi. Si isch ghürootet und het zwöi Chind. Si isch e gueti Orientierigslöiferin; 2010 isch si OL-Wältmäischterin bi de Senioore woorde.
1981 het se s Volch vom Kanton Aargau in Groossroot gwählt, wo si bis 2003 gsi isch. 2003 isch si Nationalröötin woorde.
D Ruth Humnbel isch i de Stiftigsrööt vo dr Stiftig Vita Parcous z Zürich, vo dr Schwiizerische Stiftig für Klinischi Chräbsforschig, vo dr Stiftig für die Schwiizerischi Akademy für Chiropraktik, vo dr Stiftig Alterszäntrum Lindehoof z Oftrige, vo dr Stiftig Theraplus und vo dr Stiftig Pro Senectute Aargau.
Abtwil SG
Abtwil isch es Dorf im Kanton Sanggale mit öpis öber 5000 Iiwohner. Es ghört zur politische Gmaind Gaiserwald, wo au Engelburg (knapp 3000 Iiwohner) und Sankt Joseffe (öpe 170 Iiwohner) dezue ghöred.
Öberblick
Abtwil liit im Südweschte vom Gmaindsgebiet, gad nördlech vo de Uusfahrt vo de Autobahn A 1 Sanggale-Winkle. Vom Kantonshoptort isch s Dorf dor d Settere trännt. De Ort wörd in ere Urkund us em Johr 1200 serschtmol erwähnt, doozmol no as «Appowila» oder «Appiwilla». Es hät e paar Firme und Gschäfter z Abtwil. Bekannt i de Region send de Cinedome, es Groosskino mit acht Sääl, und de Säntispark, e Freizitaalag mit Badelandschaft, Rutsche, Sauna usw. Es git döt au es Hotel und es Iichaufszenter.
Friedrich Achleitner
Dr Friedrich Achleitner (* 23. Mai 1930 z Schalchen, Oberöschtryych; † 27. März 2019 z Wien) isch en Öschtryycher Architekt und Mundartschriftsteller gsi.
Er isch e bedüütende Autoor vo modäärne Dialäktliteratur.
Beat Flach
Dr Beat Flach, wo am 21. Jänner 1965 z Bärn uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politiker.
s Lääben un d Politik
Dr Flach het z Basel Matroos vo dr Rhyschiffahrt gleert und dänn als Schlosser und Modällbouer gschaffet. Drzue het er d Matuur im ene Lehrgang für Erwachseni gmacht und a dr Uni Fryburg und dr Uni Luzärn studiert und dr Abschluss als Master of Laws gmacht. Nach em Zuesatzstudium a dr ETH Züri schaffet er jetz füre Schwiizerisch Ingenieur- und Architekteveräin. Er isch vrhürootet und woont mit dr Familie z Gaueschtäi.
Friedrich Achleitner
s Lääben und s Wäärch
1958 het er ufghöört sälber Bouwärch plaane und isch Schriftsteller woorde. Was s Bouen agoot, isch er publizistisch als Kritiker vo dr nöien Architektur aktiyv gsi. Er isch gäge s Abrysse vo alte Hüüser und die unbassende nöie Hoochhüser gsi, wo men i de Stadtzäntre i säber Zyt ooni uf d Umgäbigssizuazioon z luege higstellt het. Vo 1963 bis 1983 isch dr Achleitner Lehrer für Boukonstrukzioon a dr Kunschtakademy gsi. Sys Hauptwäärch zu dr Boukultur isch dr riisig Kunschtfüerer ''Österreichische Architektur im 20. Jahrhundert.''.
Als Autoor het dr Achleitner modärni Mundartgedicht gmacht. Er het zu den Exponänte vo dr Wiener Gruppe ghöört, wo bi dr literarischi Avantgarde vom Nöie Schryben vorne drby gsi isch und au mit em Dialäkt experimäntiert het. Das wo dr Achleinter i sym Innviertler Dialäkt gmacht eht, sind Gedicht, wo vo foneetischen Elemänt läbe, und «montierti Tegscht» mit graafischen Ergänzige, und me seit dene Sache au öppe «Konkreti Poesy».
Beat Flach
s Lääben un d Politik
Sit 2018 isch dr Beat Flach dr Presidänt vo dr Stiftig Natur und Wirtschaft.
Schweizerisches Sozialarchiv
S Schwiizerische Sozialarchyv isch es Archyv z Züri.
Es isch ane 1906 gründet worde, und es tuet Schriften und Dokumäntazioone zu politische, soziaale und kulturelle Sache samle. Es het vo vilnen Organisazioone und soziaale Bewegige i dr ganze Schwiiz iri Archyv überchoo so wie öppe vom Grütliverein und vom WWF Schwiiz und vo Amnesty International Schwiiz, und es hüetet d Nachläss vo mee weder hundert Persoone (zum Bischpiil dèè vom Zürcher Walter Renschler, wo dr Presidänt vom Schwiizerische Gwärkschaftsbund gsi isch).
D Samlig vom Schwiizerische Sozialarchyv gältet als Kulturguet mit nazionaler Bedüütig vo dr Schwiiz.
Im Sozialarchyv hät’s au e Fachbiblioteek.
Bedüütendi Theeme, wo s Archyv dokumäntiert, sind öppe: d Arbet, d Arbeiterbewegig, d Gschicht vo de Gwärkschafte, dr Sozialismus, d Verhältnis vo de Gschlächter, d Migrazioon, d Sozialpolitik, soziali Bewegige, d Umwältbewegig und d Fridensbewegig.
Underpraacht isch s Sozialarchyv im Huus zum Sunehof a dr Stadelhoferstraass. Poue worde isch es vom Bürgermeischter und Wulltuechundernämer Salemaa Hirzel (1580–1652), und spööteri Bsitzer händ wyter dra umepoue und s wyter verschöneret. Vo usse isch es – tipisch für Züri – rächt nüechter, aber drin häts wunderschööni Rüüm im Barock, Rococo, Klassizismus und Second Empire. Wils hett sele i de 1960er-Jaar abgrisse wärde, ghöörts sit 1976 de Stadt.
Sibel Arslan
D Sibel Arslan, wo am 23. Juni 1980 z Erzincan i dr Türggäi uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Jurischtin und Politikerin.
iires Lääbe un d Politik
D Arslan chunt vom Volch vo de Zaza, enere Minderhäit z Anatoolien i dr Türggäi. Anne 1985 isch iire Vatter als Flüchtling id Schwiiz choo, und eerscht 1991 het au sini Familie chönne nochechoo, d Sibel mit irere Muetter und de beede Brüeder. S Arslans sind is Chlybasel ggange. 2004 isch d Sibel Schwiizer Bürgerin woorde.
2012 het d Arslan als Jurischtin bim Basler Gwärkschaftspund, 2012 bi dr Kesb Baselstadt und 2015 bi dr Baselstedtische Sicherhäitsdiräkzioon agfange. 2017 het si mit em Lucius Dürr d Firma Sidus Consulting GmbH ggründet.
2015 het se s Basler Stimmvolch in Nazionalroot gwählt, und bi de Wahle anne 2019 grad nomol. Si isch bi de Grüene.
Monte Generoso
Dè Monte Generoso odder Calvagione isch èn Gränzbärg zwǜschè dè Schwyz un Italiè am Südrand vo dè Alpè. Er zellt zuè dè Generoso-Intelvi-Gruppè, wo èn Abschnitt vo dè Tambogruppè isch.
Geography
Dè Bärg lyt zwǜschèm Luganersee bi Melide im Weschtè, Chiasso im Südè sowiè im Comer See im Oschtè. D italiènisch-schyzer Gränz volauft übber dè Oschtgròt, dè Gipfel un dè Nordgròt. D Süd- un Weschtflankè ghörèd zuè dè Schwyz, d Nordoschtsitè zuè Italiè. Dè südweschtliche Vorgipfel mit èm Funkmaschtè wiè au dè südlichè Vorgipfel ligèd èbbèso uff èm Tessiner Kantonsgebièt, wôrend dè nördliche Vorgipfel wiè dè Hauptgipfel au vo dè Staatsgränz halbyrt wörd.
Dè Monte Generoso isch èn Uussichtsbärg, wo bi klarem Wetter èn Übberbligg übber dè gsamte Alpèbogè vo dè Seealpè bis zum Piz Bernina zuèlòt. Bis churz unter sim Gipfel füürt sit 1890 vo Capolago am Südzipfel vom Luganersee d Zaaradbaan Ferrovia Monte Generoso (MG). Generoso-Vetta sait mò dè Bärgschtation, welli uff dirèkt a dè Landesgränz lyt. Sèlli Bärgbaan isch diè einzigi «tǜpisch schwyzerischi» Zaaradbaan südlich vo dè Alpè.
Dè Monte Generoso ghört geologisch zuè dè Südalpè un wyst è villfältigi Flora uff.
Tourismus
Schu 1867 isch s èrschte Hotel Monte Generoso Bellavischta uffgmacht worrè.
Anno 1970 isch s Hotel-Restaurant Vetta baut worrè, wo abber im Oktobèr 2010 uss Sicherheitsgründ zuègmacht worrè, well sich dè Untergrund bewegt un Riss uffdrèttè sin.
Usserdèm git s d Nevères (Schneegrottè) uff èm Monte Generoso
Richtfunkschtation
Uff dè Schwyzer Sitè stòt è Richtfunkschtation vo dè Swisscom. Übber sèlli Aalaag wörd è wichtigi Richtfunkvobindung uss èm Tessin bis zum Jungfraujoch umgsetzt. Dènäbbè sind drei UKW-Hörfunk-Frequänzè für sèllè Standort international koordinyrt. Si sin abber niè realisyrt worrè un wörrèd hüt vo andrè Tessiner Standört uus bruucht.
Observatorium
D Stèrnwartè Osservatorio del Monte Generoso bi dè Bärgschtation isch mit èm 60-cm-Spygelteleskop uusgschtattet.
Jean-Luc Addor
Dr Jean-Luc Addor (* 22. April 1964 z Losann) isch e Schwiizer Jurischt und Politiker.
Äär het s Bürgerrächt vo Sainte-Croix VD und Savièse. Nach em Studium a dr Uni Losann isch äär 1991 Walliser Füürschpräch woorde. 1991 bis 2001 isch äär Undersuechigsrichter vom Middelwallis gsi, und sider het er es äigets Jurischtebüro.
Anne 2015 het en s Walliser Stimmvolch zum Nazionalroot gwählt, und bi de Wahle vo 2019 isch er im Amt bestätiget woorde. Dr Addor politisiert bi dr SVP. Äär wäär psunders drfür, ass men i dr Schwiiz es ganz es liberaals Wafferächt hätti.
Mathias Zopfi
Dr Mathias Zopfi, wo am 14. Dezämber 1983 z Glarus uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Politiker.
Er het d Kantonsschuel z Glarus bsuecht und a dr Uni Züri Jus studiert. Er het am Kantonsgricht Glarus und bi private Fürschprächerbüro gschaffet. Sit 2013 isch er Rächtsverträtter und Notar und sit 2017 het er mit anderne zämen e Kanzlei.
Dr Zopfi isch dr Presidänt vom Verwaltigsroot vo de Autobetrieb Sernftal AG.
Else Lasker-Schüler
D Elisabeth „Else“ Lasker-Schüler (* 11. Februar 1869 z Elberfeld, hüt zu Wuppertal; † 22. Jänner 1945 z Jerusalem) isch e jüdischi düütschi Dichterin und Zeichnerin gsy.
Mathias Zopfi
I dr Politik isch er 2011 in Glarner Landroot und bi de Schwiizer Wahle vo anne 2019 in Ständeroot choo. Er politisiert bi de Grüene.
Else Lasker-Schüler
s Läbe und s Wäärch
D Else Schüler isch d Dochter vom Bankier Aaron Schüler (1825–1897) und vo dr Jeanette Schüler geb. Kissing (1838–1890) gsy. Vo dr Muetter het d Else vil vo dr Kultur erfaare, und überhaupt het me gly merkt, as si seer begabt isch. Scho mit vier Joor het si chönne lääsen und schrybe.
Ane 1899 het si s eerschte Buech mit Gedicht usegää, und 1901 scho s zwöite und ane 1906 es erschts Prosawärch, Das Peter Hille-Buch. Und i de nöchschte Joore sind vonnere wyteri Büecher und sid 1909 au Theaterstuck drzuechoo. Mit irne Arbete het d Lasker-Schüler als eini vo de wichtigschte Expressionischtinne gulte. Für Dichterlääsigen isch si öppen uf Prag und Öschtrych ggange. Si isch mit em Dichter und Revoluzzer Albert Ehrenstein bekant gsy. 1932 het d Lasker-Schüler dr Kleist-Prys übercho. Grad wo d Nazionalsozialischte z Düütschland d Macht übernoo händ, isch si is Exil uf Züri und Ascona gflüchtet. 1938 het men ere die düütschi Staatsbürgerschaft wägggnoo, und iri Wärch sind uf en Index choo. D Zürcher Frömdepolizei het se gnau beobachtet und ere jedi prueflichi und politischi Arbet verbotte. Dr Zürcher Verleger Emil Oprecht und dr Sydefabrikant Sylvain Guggenheim händ ere ghulfe bim Uufenthalt z Züri, so wie öppen au dr Max Gafner, dr Emil Raas, dr Hugo May und dr Kurt Ittmann. Z Züri het si Lääsige chönne haa und s Buech Das Hebräerland usegää. Im Schauspiilhuus Züri isch 1936 d Uruuffüerig vo irem Stuck Arthur Aronymus gsy, aber scho nach zwei Uuffüerigen isch s Stuck wider abgsetzt worde – me dänkt hüt, dass sig wägen ere Intervänzioon vo dr düütsche Botschft gsy. D Dichterin het zu de bekante Gescht vom Grand Café Odeon ghöört. Si isch denn us dr Schwiiz es paar mol is Land Paleschtyna gfaare und wider zrugg uf Züri, aber dänn het si zletscht vo dört wägem Chrieg und au wil ere d Schwiiz kes Visum me ggä het nümmen uf Züri zrugg chönne.
So isch si im nöie Exil z Jerusalem blibe, wo si bi private Lüüt het chönne woone; a dr politische Lag vo de Juuden im Chrieg isch si fasch verzwyflet; und si het probiert öppis am Verheltnis zwüschen irem Volk und den Araber z verbessere. 1943 isch ires letschte Gedichtbuech usechoo. Am 22. Jänner 1945 isch si z Jerusalem gstorbe; me het se ufem Öölbärg begrabe. S Grab isch i dr Zyt vo dr jordanische Verwaltig kabutt gmacht woorde, aber dr Grabschtei het me nach dr Eroberig vo Jerusalem dur Israel wider gfunde. Uf em Grabdänkmool stoot uf hebräisch und uf düütsch, wär d Else Lasker-Schüler gsi isch.
Literatur
Es git en huffe Büecher und Byträäg zu Lääben und Wäärch vo dr Dichterin. Es paar drvoo:
Benedikt II.
Dr Hailig Benedikt II. (* z Rom; † 8. Mai 685 au dert) isch vu 683 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wiirke
Är het si erfolgrych Miei gee, d Weschtchilche mit em Herrscher vum Byzantinische Rych uuszsehne, nodäm dr Monotheletismusstryt vorhär e argi Lascht gsii isch fir s Verhältnis. Är het s zem Byschpel gschafft, ass d Wahl vu dr chimftige Päpscht dur dr Exarch z Ravenna het chenne bstetigt wäre. Au het er s gschafft, ass d Autokephalie vu Ravenna ufglupft woren isch. Am 8. Mai 685 isch er z Rom gstorbe.
Sy kadoolische Mahndaag isch sy Doodesdaag, dr 8. Mai.
Jacqueline Badran
D Jacqueline Badran, wo am 12. Novämber 1961 z Sydney, Auschtraalie, uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Undernäämerin und Politikerin.
s Lääbe, s Schaffen un d Politik
D Badran isch vo Züri. Iiri Vatter isch e Libanees, und äär het sini Frou z Züri gleert könne. Wo d d Familie im Joor 1996 uf Züri choo isch, het d Jacqueline Badran doo d Schuel bsuecht und isch uf d Kanti Hoohi Promänaade ggange, und drno het si a dr Uni Züri Biology und z Sanggalen Ökonomy und Staatswüsseschafte studiert.
Z’eerscht het si füre Kanton Sanggalen und Kanton Züri gschaffet. Anne 2000 het si iiri eigeti Firma, d Zeix AG, ggründet.
Sid 1991 politisiert d Badran bi dr SP. 2002 het me se in Zürcher Gmäindroot gwäält und 2011 isch si Nazionalröötin woorde. 2015 und au bi de Parlamäntswahle 2019 het se s Zürcher Stimmvolch i i däm Amt bestätiget woorde. D Badran isch i dr Nazionalrootskomissioon für Wirtschaft und Abgaabe.
Irène Kälin
D Irène Kälin, wo am 6. Februar 1987 z Länzbrg uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politikerin.
s Lääbe
D Kälin het s Gimnasium z Basel bsuecht und drno d Islam- und d Religionswüsseschaft a dr Uni Züri studiert. 2014 het si s Master-Studium «Religionskultuure» a dr Uni Bärn aagfange. Si het als Gwärkschaftssekretärin bi dr Unia Aargau gschaffet. Si isch d Presidäntin vo ArbeitAargau, dr Aargauer Tachorganisazioon vo de Arbetnämende. Sit 2013 läbt si mit em Journalischt Werner de Schepper zäme. Si woone z Oberflachs.
D Irène Kälin politisiert bi de Grüene. 2010 het me se in Aargauer Groossroot gwählt. Wo im Novämber 2017 dr Jonas Fricker zruggträtten isch, isch si uf däm sin Platz im Nazionalroot choo. Bi dr Wahl vo dr Bundesvrsamlig 2019 isch si als Nazionalröötin wider gwählt woorde.
D Kälin isch 2012 bis 2014 Vizepresidäntin vo de Grüene Schwiiz gsi.
Matthias Aebischer
Dr Matthias Aebischer (* 18. Oktober 1967 z Schwarzeburg) isch e Schwiizer Journalischt und Politiker.
Lääbe und Politik
Dr Aebischer het z Bäärn s Lehrerseminar bsuecht und vo 1988 bis 1990 z Ligerz als Schuelmäischter gschaffet. 1990 het er bim Radio Förderband als Journalischt agfange und isch zwöi Joor drufabe zum Schwiizer Radio ggange. Er het au als Redakter und Moderator bim Schwiizer Färnsee gschaffet. 2011 het er mit dene Arbeten ufghört, wil er i d Politik ggangen isch. Er het e Zyt lang a dr Uni Fryburg glehrt.
Im Oktober 2011 isch er füre Kanton Bäärn i Nationalroot gwäält worde, 2015 und au bi de Wahle 2019 het me ne z Bäärn wider gwäält. Er isch bi dr SP.
Dr Matthias Aebischer läbt i dr Stadt Bäärn und isch mit dr Zürcher Nazionalröötin Tiana Angelina Moser vo dr GLP zäme.
Fritz Keller (Winzer)
Dr Friedrich „Fritz“ Walter Keller (* 2. April 1957 z Fryburg) isch e dytsche Räbbuur, Wyyhändler, Gaschtronom, Hotelier un Fueßballfunktioneer. Vu 2019 bis 2021 isch er dr 13. Bresidänt vum Dytsche Fueßball-Bund gsi. Dervor isch er vu 2010 bis 2019 Bresidänt vum Sportclub Fryburg gsii.
Lääbe
Dr Fritz Keller isch e Suhn vum Franz Keller Senior un syre Frau Irma us ere Räbbuure- un Gaschtronomefamilie z Oberbäärge am Chaiserstuel. Sy eltere Brueder isch dr Choch Franz Keller. Sy Getti isch dr Fritz Walter, wun er au noch em gnännt woren isch.
D Räbbuure- un Gaschtronomefamilie het näb em Reschtaurant „Schwarze Adler“, wu scho syter anne 1969 unter syre Mueter Irma un bis hite ununterbroche mit eme Michelin-Stäärn uuszaichnet woren isch, au no Rääbe. Syter 1990 fiert Fritz Keller mit syre Frau Bettina in dr dritte Generation s Wyyguet Franz Keller. Derno het er dr Wyyimport fir exklusivi Wyy vor allem vu Bordeaux un em Burgund ibernuu. Derzue isch s Hotäll chuu, wu Mitgliid bi L’Art de Vivre Residenzen isch, un s „Winzerhuus Räbstock“, e typisch badischi Gaschtwiirtschaft. Anne 2013 isch mit em Böu vum neie Wyyguet au no s Reschtaurant „Kellerwirtschaft“ derzue chuu.
As „Botschafter vu dr Wyykultuur vu Baade“ het er mit syne Wyy internationali Anerkännig gwunne. Dr Keller isch zwanzg Johr lang Vizebresidänt vu dr Sommelier-Union Dytschland gsii un het d Grindig vu dr Sommelier Colleges iniziiert.
Fueßballfunktioneer
Ab 2010 isch dr Fritz Keller Erschte Vorsitzer vum Fueßballbundesligischt Sportclub Fryburg gsii, ab em Oktober 2014 – noch ere Satzigsänderig – dr Bresidänt.
Vitalian
Dr Vitalianus (* ca. 600 z Segni (Latium), Italie; † 27. Jänner 672) isch vu 657 bis zue sym Dood Papscht gsii.
Lääbe un Wiirke
Us dr Zyt, voreb er uf dr Droon gstiigen isch, waißt mer nyt uuser sym Geburtsort Segni un em Name vu sym Vater, Anastasius. Noch em Dood vum Vorgänger Eugen I. am 2. oder 3. Juli 657 isch dr Vitalian zum Papscht gwehlt un am 30. Juli indronisiert woore.
E wichtig Thema in dr Regierygszyt vum Vitalian isch s Verhältnis zue dr Oschtchilche un zum oschtremische Chaiser gsii. Dr Vitalian het d Position verdrätte, ass e Konflikt mit Oschtrom kai Nutze bringt, un het wäge däm versuecht, wider e fryndschaftli Verhältnis zwische Wescht un Oscht härzstelle. E Probläm doderby isch gsii, ass si im Oschte dr Monotheletismus, wu vu Rom as chetzerisch aagluegt woren isch, aafangs bis in di hegschte Stelle uusbraitet ghaa het (speter isch er au im Oschte zruggwise wore). Unter anderem sin dr oschtremisch Chaiser Konstans II. un dr Patriarch vu Konstantinopel Petros Aahänger vu däre Lehr gsii. In mehrere Brief isch s em Vitalian glunge, wider e Basis fir e gegesytige Kontakt härzstelle, wänn au di dogmatische Konflikt nit hän chenne glest wäre. Dr gegesytig Uusdusch het sy Hegschtpunkt ghaa, wu dr Konstans II. vum 5. bis zum 7. Juli 663 Rom bsuecht ghaa het go vu dert uus gege d Langobarde kämpfe. Unter anderem isch er Gascht bi zwee Gottesdienscht in dr Basilika St. Peter gsii un het zäme mit em Papscht gässe. Dr Vitalian het si dr Kontakt doderdur gsicheret, ass er zue dr bolitische un dogmatische Stryt gschwige un nit emol ebis gsait ghaa het, wu dr Konstans no syre Abrais e Hufe gstohleni Chunschtwärch us Rom mitgnuu ghaa het. Wu dr Konstans 668 z Syrakus umbrocht woren isch, het dr Vitalian sällem sy Suhn Konstantin IV. im Kampf um d Droonfolg unterstitzt un isch derfir belohnt wore, wel dr Konstantin em Monotheletismus d Unterstitzig entzoge het, wu sy Vater no gwährt ghaa het. Dr Vitalian het des uusgnutzt un het jetz au im Oschte wider gege dr Patriarch di remische Dogme chenne verdrätte, wel er jetz unter em chaiserlige Schutz gstanden isch.
Vum Vitalian waißt mer aa, ass er dr päpschtlig Yyfluss z Ängland un uf Kreta het chenne uuswyte. Z Ängland het er s gschafft, di religieese Konflikt zwische dr Brite un dr Angelsachse z schlichte, un er het dr Mench Theodor vu Tarsus zum neie Erzbischof vu Canterbury gmacht. Uf Kreta, wu scho im Biet vu dr Oschtchilche glägen isch, het si dr Vitalian a in e baar Personal- un Rächtsfroge chenne duresetze.
Die Unabhängigen (Liechtenstein)
Die Unabhängigen (du) sin e bolitischi Bartei im Fiirschteduum Liachtaschtaa. Si sin im Februar 2013 grindet woore.
Gschiicht
Di Unabhängige sin zum eerschte Mool zue dr Landdaagswaal 2013 aadrätte, wu si mit eme Ergeebnis vu 15,3 Brozänt zur drittsteerkschte Bartei woore sin, hinter FBP un VU, aber no voor dr Freie Lischt. Dooderdur hän vier Kandidaate dr Gump in Liachtaschtaanische Landdaag gschafft, wu insgsamt 25 Abgoordneti aagheere.
Bi dr Landdaagswaal 2017 hän di Unabhängige iren Aadail an Weelerstimmen um 3,1 Brozäntpinkt uf 18,4 Brozänt chenne uusböue un ai Mandaat derzuegwinne.
Im Augschte 2018 isch dr Erich Hasler no Mainigsverschiidehaite us dr Bartei un us dr Landdaagsfrakzioon uusgschlosse woore. Doodruf sin dr Herbert Elkuch un dr Thomas Rehak au us dr Bartei uusdrätte. Di Unabhängige sin dodermit uf zwai Mandaat im Landaag yydiiglet un hä ire Frakzioonsstatus verloore. Di drei uusdrättene Abgoordnete bilde di «Neue Fraktion» (NF) un hän d Bartei «Demokraten Pro Liechtenstein» (DPL) grindet.
Vaterländische Union
Di Vaterländisch Union (VU) isch näb dr Fortschrittlige Burgerpartei (FBP) aini vu dr boode grooße Barteie im Fiirschtduum Liachtaschtaa. Si isch urspringli sozialliberal uusgriichtet gsii, isch aber im Lauf vu dr Zyt allmee no räächts gruckt un het si brogrammatisch noodnoo dr burgerlige FBP aagneecheret, wu si dradizionäll mit koaliert.
Gschiicht
D Wuurzle vu dr VU geen uf d Volkspartei (VP) zruck, wu Februar 1918 grindet woore un chrischtli-sozial uusgriichtet gsii isch. Die het si am 5. Jänner 1936 mit em chlaine Liachtaschtaaner Haimetdienscht zue dr hitige Vaterländische Union zämegschlosse, wu doodmool zwai Joor alt un als dytschnazionaaler un autoriteerer uusgriichtet gsii isch. Mitgrinder vu dr chrischtli-soziale Volksbartei isch dr Wilhelm Beck gsii. D Bartei isch dr Metoor fir bolitischi un soziaali Grundlaagerefoorme z Liachtaschtaa im frieje 20. Joorhundert gsii un het si as Arbaiterbartei verstande, wu si fir mee demokraatischi Volksräächt, soziaali Sicherhait, Solidariteet in dr Gsellschaft un au fir e staarki, differenzierti Wiirtschaft yygsetzt ghaa het un au hite no yysetzt.
Iri aktuälle Zyylsetzige het si in «Wäärtvorstellige» formuliert, wu im Mai 2004 verabschiidet woore sin, Grundsätz dooderby sin Freihait, Noohaltigkait un Solidariteet gsii.
Die Unabhängigen (Liechtenstein)
Gschiicht
Syter 2013 bringe Di Unabhängige ne Barteizytig mit em Titel «hoi du» uuse, wu uureegelmääßig erschyynt,
Vaterländische Union
Gschiicht
D VU het 1970–1974, 1978–1993 un 1993–2001 s absolut Mee vu dr Mandaat im liachtaschtaanische Landdaag ghaa. No dr Landdaagswaal 2005, wun ere ne historisch Dief an Stimme broocht ghaa het, het d VU 10 vu dr 25 Abgoordnete gstellt un isch mit em stellverdrättende Regierigsschef Klaus Tschütscher un em Hugo Quaderer in dr fimfchepfige Regierig verdrätte gsii. Us dr Landdaagswaal 2009 isch d VU as aidytige Waalsiigeri fiirigange un het fir d Legislaturperiood 2009–2013 mit 13 Sitz wider s absolut Mee im Landdaag ghaa. In dr Koalizioonsregierig mit dr FBP het d VU mit em Klaus Tschütscher dr nei Regierigsschef gstellt. Di Vaterländisch Union het bi dr Landdaagswaal 2013 fimf Sitz im Landdaag verloore, isch derno mit aacht Sitz verdrätte gsii un het zwee vu dr vier Regieingsreet gstellt. Bi dr Landdaagswaal 2017 het d VU ire Stimmenaadail um 0,2 Brozäntpinkt lycht chenne uusböue, het aber wyter 8 vu 25 Abgoordnete vum Landdaag. In dr fimfchepfige Regierig isch di Vaterländisch Union wyter mit zwee Regierigsmitgliider verdrätte.
Die Unabhängigen (Liechtenstein)
Posizioone
Di Unabhängigen sään si nit as klassischi Bartei, wu dr Vorgaabe vun ere Barteifierig oder ere Ideology folgt. Si fiele si no aigener Daarstellig in ire bolitische Aarbet in eerschter Linie Art. 57 vu dr Verfassig vujm Fiirschteduum Liachtaschtaa verpfliichtet. Deert haißt s: «Die Mitglieder des Landtages stimmen einzig nach ihrem Eid und ihrer Überzeugung» un gloobe «das Wohl des Vaterlandes ohne Nebenrücksichten nach bestem Wissen und Gewissen zu fördern».
Di Unabhängige verdrätte in dr Wiirtschaftsbolitik liberaali Posizioone, drätte geg di all greeßer Regulierig yy un spräche si fir schlankeri staatligi Struktuuren aus. Si sin fir e Steerkig vu dr diräkte Demokraty un d Diräktwaal vu dr Regierig uus. Di letschter wird bishär dur dr Landdaag gweelt un vum Staatsoberhaupt, em Fiirscht, ernännt.
Di Unabhängige steen dr EU-Flichtlingsbolitik kritisch vis-à-vis. Dr Landdaagsabgoordnet Harry Quaderer het in eme Byydraag gmaint: «Die EU, angeführt von Merkel-Deutschland, scheint unfähig, ihren Einfluss im Nahen Osten geltend zu machen und auf einen Frieden hinzuwirken. Und was macht sie stattdessen, die EU-Bürokratie: Sie erarbeitet einen Flüchtlings-Quoten-Mechanismus.»
Si kritisiere d Uusgaabe vu all Joor 15 Mio. Franke fir d Universiteet Liachtaschtaa, wel 90 % vu dr Studänt*ine un 90 % vu dr Mitarbaiter*ne kai Liachtaschtaaner*ne seie.
Radiô Arpitania
S Radiô Arpitania isch e Radiostazioon z Prilly i dr Wälschschwiiz.
Das Web-Radio sändet es Programm uf Frankoprovänzaalisch. Syni Sändige chamen über s Internet lose.
Dr Sänder isch anne 2007 z Savoje vo dr Kulturgselschaft Aliance culturèla arpitanna gründet woorde zum dere Minderhäitesprooch wider uufzhälfe. Sid 2012 isch er i dr Schwiiz. Er bringt Bytreeg i de verschidene Mundarte vom Frankoprovänzaalische; die Sprooch häisst nöier au Arpitanisch und d Arpitania isch d Wält oder s Piet vo dere Sprooch. Frankoprovänzaalisch tuet me tradizionell i dr Wälschschwiiz, z Frankrych und im Augschttal rede. D Redakzioon samlet Bytreeg vo Lüüt, wo Patois rede; es sind Lieder, vorgläseni Tegscht, Interviwe, Podcasts und Reportasche.
Öppis änlichs macht s Radio Fribourg im Kanton Fryburg.
Edwin Nutt
Dr Edwin Nutt, wo am 7. Februar 1922 z Vaduz uf d Wält cho und am 7. Februar 1991 au döört gstorben isch, isch e Liechtesteiner Redakter, Sportler, Tröihänder und Mundartautoor gsi.
Dr Nutt isch z Vaduz i d Schuel gange. Vo 1948 aa isch er Redakter und sid 1956 dr Scheffredakter vom Liechtesteiner Volchsblatt gsi. Drno het er als Tröihänder gschaffet. Er het bi der Furtschritliche Bürgerpartei politisiert. Er het sech starch für d Yfüerig vo dr AHV z Liechteschtäi ygsetzt und isch sälber 1970 dr Presidänt vo dr AHV/IV/FAK im Land gsi.
Er isch bi de Pfadfinder gsi und het es paar Mol dr Titel als Landesmäischter i Sportaarte vo dr Liechtathletik gholt, so öppen anne 1940 im Speerwurf.
1962 isch em Edwin Nutt sys eerschte Buech mit hochdüütsche Gedicht usechoo. Und 1982 het er als Mundartautor i sym Liechteschtäiner Dialäkt afa schrybe. Es git vo iim Gedicht, Verzelligen und Theater i dr Mundart. 1989 het dr Nutt ghulfe die Liechteschteinischi Mundart-Stiftig yrichte.
Susanne Eberle-Strub
D Susanne Eberle-Strub (* 10. Juni 1960 z Grabs as Susanne Strub) isch e liachtaschtaanischi Bolitikeri (FBP). Syter anne 2017 isch si Abgoordneti im liachtaschtaanische Landdaag.
Lääbe
D Eberle-Strub isch e Doochter vum Hans Strub, eme Boschtmaischter, un syre Frau Frieda geb. Schädler. Si isch mit zwoo Schweschtere z Vaduz ufgwachse. Si stammt us ere Familie, wu dr Fuurtschrittlige Buurgerbartei noostoot un scho ne Raie vu Bolitiker fiiribroocht het, wie zem Byschpel dr Brueder vu irem Grooßvater uf dr Vatersyte, dr David Strub, ire Grooßvater vu dr Muetersyte här, dr Eugen Schädler, un d Emma Eigenmann, e Schweschter zue ire Mueter.
Anne 2003 isch si zum eerschte Mool fir d FBP in Gmairoot vu Vaduz gweelt woore. Bi dr Gmairootswaale 2007 un 2011 isch si widergweelt woore, 2015 het si uf e nomooligi Kandidatuur fir e Sitz im Gmairoot verziichtet. In däre Zyt as Gmaireeti isch si vu 2007 bis 2015 Gmainsschuelrootsbresidänti gsii un vu 2011 bis 2015 Vizebuurgermaischteri. Vu 2011 bis 2015 isch si derzue Verdrätteri vu dr liachtaschtaanische Gmaine im Kongräss vu dr Gmaine un Regionne vu Europa bim Europaroot z Strooßburi gsii. Vu 2014 bis 2017 sch d Eberle-Strub Stiftigsreeti vu dr Liachtastaanische Landesbibliothek gsii.
D Eberle-Strub isch syter anne 1986 ghyroote mit em Leo Eberle, eme Spoortleerer, un het zwee Siin.
Im Joor 1989 het si mit dr liachtaschtaanische Volleyballnazionaalmannschaft bi dr Spiil vu dr chlaine Staate vu Europa z Nikosia, Zypere mitgmacht.
Graziadio Isaia Ascoli
Dr Graziadio Isaia Ascoli (* 16. Juli 1829 z Görz im Königrych Illyrie; † 21. Januar 1907 z Mailand) isch en iteliänische Sproochwüsseschaftler gsi.
sys Lääbe
Dr Ascoli het nit studiert und äinewäg anne 1854 scho es bedütends Buech zu de Sprooche vom Morgeland gschribe. 1860 isch er Profässer für Sproochwüsseschaft z Mailand woorde, won er a dr Accademia scientifico-letteraria d Fächer Komparatistik, Romanistik und Sanskrit ygfüert het.
Er het psunders über d Zämehäng vo de indogermanischen und semitische Sprooche, über s Keltische und d Dialäkt vo Itaalie gforschet. Er isch für läbigi Mundarte und gäge d Dominanz vo dr Standardsprooch, wo sech vo Floränz häär usbräitet het, gsi. Dr Ascoli het mit dr romanistische Zytschrift Archivio glottologico italiano agfange.
Er het en Übersicht vo de rätoromanischen Idioom zämegstelt.
Und uf iin goot dr Naame vo dr frankprovänzaalische Sprooch zrugg, wo men im Augschttal, i de französichen Alpen und bis is Roonetaal und i dr Wälschschwiiz redt. Er het dää Naame anne 1873 prägt.
Fortschrittliche Bürgerpartei in Liechtenstein
Di Fuurtschrittli Buurgerbartei z Liachtaschtaa (dt. Fortschrittliche Bürgerpartei in Liechtenstein, churz FBP) isch e chrischtli-konservativi Bartei im Fiirschteduum Liachtaschteaa. Si isch näb dr Vaterländische Union aini vu dr zwoo grooße Volksbarteie z Liachtaschtaa un bildet mit däre ne Regierigskoalizioon in dr Regierig. Barteibresidänt isch dr Marcus Vogt.
Positzoone
D FBP luegt si as «wäärtkonservativi Mitti-Räächts-Bartei» aa. Si stoot uusdruckli hinter dr dualistische Staatform, wu uf dr glyychwäärtige Souverän Fiirscht un Volk basiert. Si setzt si fir e Bolitik vu dr soziaale Määrtwiirtschaft yy. D Bartei riichtet si no chrischtlige Wäärt un zyylt uf en schlanke aber laischtigsfäähige Staat ab, as Basis fir e effiziänt un effektiv staatli Handle.
Gschiicht
D FBP isch anne 1918 as Reakzioon uf d Grindig vu dr sozial-konservative Volksbartei in s Lääbe gruefe woore un het e chrischtli-konservativi bis reaktioneeri Bolitik driibe. Si het iri Wuurzle bi dr Buure un Handwäärcher ghaa un isch im Klerus staark verankeret gsii. Si het vu 1928 bis 1970, vu 1974 bis 1978, 1993 (Februar bis Oktober) un 2001 bis 2005 mit eme absolute Mee vu dr Mandaat regiert (2001 het si mit 49 % vu dr Stimme Stimme 13 vu dr 25 Barlemäntssitz gwunne).
In dr Ussenandersetzige 2001–2003 um e Verfassigsänderig, wu d Posizioon vum Fiirscht Hans-Adam II. un di diräktdemokraatische Räächt vu dr Weeler*ne steerker un d Position vum gweelte Landdaag un d Regierig insgsamt schwecher gmacht het, hän si Barteiapparat un FBP-Mandatar – vylmool im Geegesatz zue vorhärige Posizioone – uf d Syte vu däne gschlaa, wu fir die Änderige gsii sin. S Volk het im Meerz 2003 fir die Verfassigsänderig gstimt. Bi dr Landdaagswaal 2005 het d FBP ire absolut Mee im Barlemänt verloore, isch aber steerkschti Bartei bliibe. Zäme mit dr Vaterländischen Union (VU) het si ne Koalizioonsregierig bildet.