cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Goumoëns
Religion
70,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 18 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 3,7 %, FDP 20,9 %, GLP 7,8 %, GP 8,2 %, SP 17,2 %, SVP 35,4 %, Sunschtigi 1,2 %.
Dr Burgermaischter vu Goumoëns isch dr Jean-Luc Bezencon (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän 96,4 % vu dr Yywohner Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,4 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 1,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Konzil von Konstanz
S Konzil vo Konschtanz het vom 5. November 1414 bis zum 22. April 1418 z Konschtanz am Bodesee schtattgfunde. De König Sigismund het s Konzil vo politischer Site prägt und er het uf de Papscht Johannes (XXIII.) Druck usgüebt, dass er s duet iibruefe. S Konzil het solle s „grosse Abendländische Schisma“ und Misschtänd in de Chile überwinde.
Vorgschicht
Wil d Kardinäl mit de Amtsführig vom Papscht Urban VI. nöd iiverschtande gsi sind, hei si im 1378i de Robert vo Gämpf zum Gägepapscht gwählt, wo de Name Clemens (VII.) aagnoh het. Mit dere Wahl hei si s „grosse Abendländische Schisma“ usglöst, wo di Gläubige und di ganz Chile in grossi Probläm und Gwissensnöt gschtürzt het. Au politisch hets zu ere Schpaltig z Europa gfüehrt, zwüsche de Aahänger vom Urban und dene vom Clemens. Au de Tod vo dene beide Päpscht het nöd zum End vom Schisma gführt, wil ihri jewilige Aahänger noii Päpscht gwählt hei. Im Johr 1409 uf em Konzil vo Pisa hei d Kardinäl versuecht, s Schisma z überwinde und hei de Johannes (XXIII.) zum Papscht gwählt. D Lösig vo de Probläm het des aber nöd brocht, wil jetzt drü Päpscht mitenand konkuriert hei. Wo de Sigismund König worde-n-isch, hei de Gregor XII., de Benedikt (XIII.) und de Johannes (XXIII.) de Aaspruch gha, de rächtmässig Papscht z si. Di verschidnige Herrscher z Europa hei di verschidnige Päpscht unterstützt und so Europa in e schweri Krise gschtürzt. Us dem Grund het de Sigismund druf ddrunge, dass s Schisma endlich es End findt. Au innerkirchlich hets, näbem Wunsch s Schisma z überwinde, Beschträbige zu ere Iiberuefig vo eme Konzil gäh. E Reform vo de Chile, wo sit langem vo vilen für dringlich ghalte worde-n-isch, het vo eme Konzil solle durchgsetzt werde.
De Jan Hus und d Frog vo de Einheit
S Konzil het au d Frog vo de Einheit vo de Chile erörteret. Drü Theologe und ihri Lehre sind bim Konzil verurteilt worde, de John Wyclif, de Jan Hus und de Hieronymus vo Prag. De John Wyclif isch scho im 1384i gschtorbe gsi, aber de Jan Hus und de Hieronymus vo Prag sind bim Konzil debii gsi, wil ene de König Sigismund freis Gläit verschproche het gha. Us politische Gründ het de Sigismund aber sis Verschpräche nöd ghalte und so sind di beide z Konschtanz uf em Schiterhufe verbrännt worde.
D Reformfrog
D Frog vo de Reforme isch z Konschtanz nöd glöst worde, d cause reformationis het me nöd emol vernünftig diskutiert, au wenn vili füehrendi Theologe, bsunders au de Pierre d'Ailly, sich defür iigsetzt hei. D causa reformationis wär aber insofern dringlich gsi, wil si öppe hundert Johr schpöter en wichtiger Uslöser für d Reformation isch gsi.
Kabinett Rau (Württemberg)
S Kabinett Rau isch vum 8. April bis 2. Juni 1924 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Lynn Blenckers
D’ Lynn Blenckers (* 9. Septamber 1994 z’ Vierlingsbeek, Gmainda Boxmeer, Noord-Brabant ) ìsch a nììderlandischa Volleybàllschpììlera, wo àls Mìttelblockera schpììlt. Ìn Belgia-n-ìsch sa Pokààlsiigera un Vìzamaischtera worra. Sitter 2022 schteht sa biim frànzeescha Verain Pays d’ Aix-Venelles VB unt’r Vertrààg.
ìhra Kàrriar
D’ Blenckers hàt ìhra Kàrriar biim VC Avanche ìn ìhrer Haimetgmainda Boxmeer ààgfànga. Doo druff hàt sa biim Somas Activia ìn dr Nochbergmainda Sint Anthonis gschpììlt. Ànna 2012 ìsch sa ìn dr Verain Summa Peelpush gànga ge gschpììla; doo ìsch sa dräi Joohra làng blììwa. Ìn dr äärschta Schpììlzitt mìt’m Verain ànna 2012/13 ìsch sa uff Plàtz 5 vu dr nììderlandischa Eehradiwisioon ànakumma. Ànna 2013/14 ìsch sa mìt dr Verainmànnschàft Drìtta ìn dr Eehradiwisioon un Zwaita ìm Nììderland-Pokààlwättbewarb worra. Ìm Joohr druff ìsch d’ Mànnschàft numma-n-uff Plàtz 6 vu dr Eehradiwisioon ànakumma.
Ànna 2020 ìsch d’ Blenckers ìn dr süüdfrànzeescha Verain Saint-Raphaël Var gànga ge schpììla. Mìt dam Verain ìsch sa ànna 2020/21 uff Plàtz 10 bii dr Nàzionààlmaischterschàft ànakumma. Ànna 2021/22 ìsch sa Sììbta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft worra un ìsch àls „Bäschta-n-Uffschlaagera“ vu dr Ligasaison üsszaichent worra. Ìm saalwa Joohr ìsch d’ Verainsmànnschàft Drìtta ìm Frànkrììch-Pokààlwättbewarb worra. Ìm Jüüni 2022 hàt d’ Blenckers a Vertrààg biim frànzeescha Ligakonkürrant Pays d’ Aix-Venelles unterzaichent.
Rafz
Rafz isch e politischi Gmaind im Bezirk Bülach im Kanton Züri, Schwiiz.
Wappä
In Silber e grüeni Leiste, obe en rote Pflueg mit blaue Iseteil, unte drü verkürzti roti Spitze.
Gschicht
Rafz isch zum eschte Mal im Jaar 870 (1096 Rafsa) erwähnt worde.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Chile
In Rafz gits foif christlichi Gmeinschafte:
Politik
Gmaindspresidänt isch de Kurt Altenburger (Stand 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch im Jaar 2010 bi 3,0 % gläge.
Dialäkt
D Wiiländer Mundart vo Rafz ghöört zue de Oschtschwiizer Dialäkt.
Vionnaz
Vionnaz (fp. [a ˈjɛna, jena]; dt. Vienen) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Monthey im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Vionnaz lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Vionnaz im Tal, d Bärgdeerfer lit Mayen, Revereulaz und Torgon und es paar Wiiler – uner anderem Bonne Année. Vannr Ggmeindsflechi sint 32,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 50,6 % Wald, 6,2 % Sidligsflechi und 10,6 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Vionnaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1282 als Viona
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,1 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Vionnaz ischt dr Laurent Lattion (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1562 Iwonru 92,4 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,6 % Titsch, 1,3 % Talienisch und 2,7 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Vionnaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Kischinau
Chișinău [] (dütsch Kischinau oder veraltet Kischenau/Kischinew, gagausisch Kişinöv, russisch Кишинёв/Kischinjow isch d Hauptstadt vo dr Republik Moldau.
D Stadt het e Flechi vo 120 km². Si isch mit öbbe 664'700 Iiwohner (was 13 Brozänt vo dr Bevölkerig vom Land isch; Stand 1. Januar 2011 ) d Stadt, wo am mäiste Lüt läbe im ganze Land.
Gschicht
Kischinau wird zum erste Mol im 15. Johrhundert erwähnt, wo s zum Osmanische Riich ghört het. Im Friide vo Bukarest 1812 isch s an Russland gfalle. Im 19. Johrhundert het sich d Stadt stark afo vergöössere und si isch e wichdigs Zentrum vom osteuropäische Juudedum worde.
D Juudeverfolgige im 20. Joorhundert
Um 1900 si fast d Helfti vo dr Bevölkerig Juude gsi. Die zaristischi Gheimpolizei Ochrana het dr Antisemitismus gföörderet und im April 1903 si fast fufzig Juude im ene Pogrom ermordet worde. Dä isch as Pogrom vo Kischinjow in dr Bress uf dr ganze Wält kritisiert worde. 1905 isch s wider zu Unruehje cho, und Liberali, Sozialdemokrate und Juude si aagriffe worde. Das het drzue gfüehrt, ass e grossi Zahl vo Juude uf Amerika und Palestina usgwanderet si.
Noch em Zwäite Wältchrieg
Im Friidensverdraag vo Bariis vo 1947 het Rumänie anerkennt, ass Bessarabie Däil vo dr Sowjetunion sig, und Kischinau isch d Hauptstadt vo dr Moldauische Sozialistische Sowjetrepublik worde. Im Friide isch d Stadt wider ufbaut worde und isch vo 134'000 Iiwohner im Joor 1950 uf 676'700 Iiwohner im Joor 1991 gwaggse. Wo am 27. August 1991 d Moldau sich unabhängig vo dr Sowjetunion gmacht het und d Republik Moldawie usgrüeft worden isch, isch Kischinau d Hauptstadt vo dr nöje Republik worde.
Nottwil
Nottu (amtl. Nottwil) esch en politischi Gmeind im Kanton Lozärn i de Schwiz.
Gschicht
I de nööchi vo Iflike händ Buure 1881 i de Ruine vom ene römische Guetshof e wonderbare Vierfuess ond anderi schöni römischi Gägeständ gfonde.
Nottu werd zom erschte Mou 1217/21 aus Notewile bezeichnet.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Ab 1850 send rond en Viertu vo de Lüt wäg de Industrialisierig abgwanderet. Auerdengs esch d Bevölkerig ab 1900 weder massiv agstege (+ 15 %), bis 1970 isch d Bevölkerig langsam wiitergwachse. Doch sit denn gods weder sehr stark (1970-2004 + 107 %) döruf. De Uusländeraateil esch 2014 bi 10,8 % gläge.
Sproche
Bi de Voukszählig 2000 hend vo dr 2682 Iiwohner 92,8 % Düütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 1,5 % Italienisch ond 5,2 % en anderi Sprach.
Z Nottu redt mer s hochalemannisch Lozärntütsch.
Religion
Öber 3/4 vo de Iwohner vo Nottu send römisch-katholisch, 11,5 % send evangelisch ond 2 % Muslime. 5,6 % send konfessionslos.
Nationalitäte
Z Nottu läbed 87,81 % Schwizer ond 9,9 % Usländer.
Politik
De Gmeindspräsident vo Nottu esch de Walter Steffen (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Bsundrigs
Z Nottu stood sit 1990 s Schwizer Paraplegiker-Zentrum. Au die Schwizer Paraplegiker-Vereinigung esch i de Gmeind. Aafangs Oktober 2005 isch z Nottu au s «Guido A. Zäch Institut» (GZI) eröffnet worde.
Judas Maccabaeus
Judas Maccabaeus (HWV 63; dt. Judas Makkabäus) isch e Oratorium in drei Akt vom Georg Friedrich Händel.
Wie s entstande isch
Dr politisch Hindergrund vom Händel sim Oratorium isch dr Jakobiteufstand vo 1745. Am 2. August isch dr Charles Edward Stuart as Bretendänt uf en änglisch und schottisch Droon mit ere Invasionsarmee in Schottland glandet, het meereri chliineri Schlachte erfolgriich gschlaage und isch uf Ängland marschiert. Zum de Ängländer Muet mache het dr Händel am Aafang vo 1746 rasch s Occasional Oratorio komponiert, won e Pasticcio gsi isch. In dr Schlacht bi Culloden het die kööniglichi Armee under em Wilhelm August, Herzog vo Cumberland, won e Soon vom Georg II. gsi isch, am 16. April 1746 die ufständische Jakobite ändgültig gschlaage.
Dr Händel het denn e Wärk zu Eere vom Fäldheer gschriibe. Dr erst Akt het er vom 9. bis 21. Juli komponiert, dr zwäit vom 25. Juli bis 2. August. Am 11. August isch s ganze Wärk instrumentiert gsii.
S Libretto
Dr Thomas Morell het s Libretto noch em apokrüfe Erste Buech vo de Makkabäer (1 Makk 2-8) gschriibe. Er het au e baar Motiv us dr Antiquitates Judaicae vom Gschichtsschriber Flavius Josephus verwändet.
Grancy
Grancy isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Grancy lyt an dr Veyron um bstoht us em glychnamige Dorf un em Wyler Saint-Denis. D Gmaiflechi umfasst 67,8 % landwirtschaftligi Flechi, 26,9 % Wald, 5,1 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Grancy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1141 as Granci (1202 Grantie).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 9,8 % gläge.
Religion
65,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 19,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,0 %, CVP 4,8 %, FDP 28,8 %, GLP 5,2 %, GP 11,7 %, SP 16,1 %, SVP 24,7 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 328 Yywohner 92,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4 % Dytsch, 0,6 % Italienisch un 3,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Die Republikaner
Die Republikaner (REP) sin e Ändi 1983 z Minche vu ehmolige Mitglider vu dr CSU grindeti dytschi Bartei. Si verstehn sich sälber as rächtskonservativ un bezaichne sich au as Demokratischi Rächti.
Ab 1992 sin si vum Bundesamt fir Verfassigsschutz unter em Verdacht vun ere rächtsextremistische Bsträbig ufgfiert un bschaut wore. Anne 2006 isch nimmi d Gsamtbartei, nume no ainzelni Chreft in ihre as rächtsextrem gfiert wore. Syter anne 2007 wäre d Republikaner nimi im Verfassigsschutzbricht ufgfiert.
Anne 1985 isch dr Franz Schönhuber as Noofolger vum Franz Handlos Barteivorsitzende wore un het d REP noch em Vorbild vum franzesische Front National no rächts welle rucke. Im Johr 1989 hän d REP mit je iber 7 Brozänt vu dr Stimme in s Europabarlemänt un s Berliner Abgordnetehuus chenne yyzie, die Erfolg aber nimi chenne widerhole. Vu 1992 bis 2001 sin d REP im Landdag vu Bade-Wirttebärg verdrätte gsii.
Vu 1994 bis 2014 isch dr Rolf Schlierer Barteivorsitzende gsi. Unter ihm het sich d Bartei vu rächtsextreme Tendänze abgsetzt un het unter anderem gegeniber rächtsextreme Barteie wie dr NPD an Bedytig verlore. Si isch zurzyt nume no in kommunale Barlemänt verdrätte.
Aeschenvorstadt
D Äschevorstadt isch e wichdigi Verbindigsstrooss im Baasler Vorstedtkwardier. Si verbindet dr Äscheblatz mit dr Freie Strooss. D Dramlinie 3, 8, 10, 11, 14 und 15 vo dr BVB faare dur d Strooss. D Äschevorstadt isch s Zentrum vom Basler Bankekwardier.
Gschicht
D Äschevorstadt het iire Naame vom erste Äschedoor überchoo, wo am oberen Ändi vo dr Freie Stross gstande isch und isch emol, wie dr Naame säit, e Vorstadt dusse vor dr Stadtmuure gsi. S Äschedoor, wo spööter as s innere Äschedoor oder dr Äscheschwibbooge bekannt gsi isch, isch 1261 in ere Urkunde as "Eschemarthor" vorchoo, mä nimmt aa noch em Naame vo öbberem, wo dört gwoont het, villicht eme Doorwärter, und nid noch em Dorf Aesch im Birsdaal.
Im 14. Joorhundert het mä denn die üsseri Stadtmuure baut und us dr Vorstadt isch e Stadtkwardier worde. Für zum d Äschevorstadt z verwalte, isch d Vorstadtgsellschaft zum Rupf gründet worde, wo 1374 zum erste Mol urkundlig beläit isch. Zu iire Ufgoobe häi usser dr Wach au d Füürweer und d Ufsicht über d Stroosse und Brünne ghöört. Vom Ändi vom 16. Joorhundert aa het si au as en Art Friidens- und Bolizeigricht für Schmää- und Schlaaghändel fungiert.
S Gebiet vo dr Äschevorstadt het no lang e ländlige Charakter ghaa, mit Matte, Äcker und Rääbe, und no im spoote 19. Joorhundert het s dört non e chli Landwirtschaft gee, vor allem Ställ für Ross und Vee. E baar Wääg häi zer Vorstadt ghöört, s Brunn-, s Hirsch- und s Stärnegässli und au d Elisabethestrooss, wo im "ze Spittelschüre" s Spiddaal und s Barfüesserkloster Friidhööf gha häi.
Über d Hauptstrooss vo dr Vorstadt, won e Abschnitt von ere antike Armeestrooss gsi isch und schliesslig dr Naame vo dr Äschevorstadt übernoo het, isch dr ganzi Verkeer zum Äschedoor uuse über d Birsbrugg zum Hauestäi und witer gange. Dorum het s dört vil Gwärb gee, wo mit Handel und Verkeer z due gha häi: Bäizer, Schmiid, Kröömer, Wagner und Fuerlüt. Dr Gasthoof «Stärne», wo hüte «Zum Goldige Stärne» häisst und 1973/74 ins Dalbeloch züüglet worde isch, isch scho us dr Middi vom 14. Joorhundert bekannt. Anderi Bäize si dr «Hirze» gsi, wo 1501 die äidgenössische Gsandte bewirtet het, wo zum Bundesschwur uf Baasel cho sin, dr «Bäre», wo 1901 abbroche worde isch zum dört dr «Baslerhof», äins vo de erste Geböid us Iise-Beton z Baasel z baue und non e baar anderi.
D Barzälle dr Äschevorstadt nooch si mäistens schmaal und dief gsi. An dr Strooss si d Woonhüüser gstande, zwäi bis drei Stöck hooch. Hindenooche si d Wärkhööf und Ställ gsi.
En anders gschichtligs Bauwärk, won emol in dr Äschevorstadt gstanden isch, isch dr Affebrunne, wo uf en Andreasblatz züüglet worden isch. Dr Jakobsbrunne vor em «Glock», wo scho 1390 erwäänt worde isch, stoot sit 1953 an dr Hermann Kinkelin-Strooss vor em hütige Kirschgarte Gümnasium.
Im 19. Joorhundert het sich d Äschevorstadt afo verändere. 1841 isch dr Schwibbooge abgrisse worde und 1861 s Aeschedoor, wo mä nume 14 Joor vorhäär no renowiert het. An si Blatz isch dr Aescheblatz cho, wo bis hüte äine vo de wichdigste Verkeersknootepünkt in dr Stadt isch.
Geböid
E baar Geböid an dr Äschevorstadt si dänggmolgschützt, drunder s klassizistische Woonhuus «Zem Baradiis» an dr Nummere 13 und s «Huus zem Raab» nääbedraa.
Kabinett Bazille
S Kabinett Bazille isch vum 3. Juni 1924 bis 4. Juni 1928 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Wald BE
Waud (amtlech Wald) isch e Ywonergmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Waud ligt uf em Längebärg über em Aaretau. D Nachburgmeinde si Chäsitz, Bäup, Toffe, Nidermuuere, Baum u Chüniz.
Gschicht
Waud gits sit em 1. Jänner 2004, wo sech die beide Gmeinde Zimmerwaau (amtlech Zimmerwald) un Englischbärg (amtlech Englisberg) zämegschlosse hei. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum dazmalige Bezirk Seftige ghört.
Zimmerwaau isch zum erschte Mal 1257/58 aus Cimerwald (1276 Cinberwalt, 1281 Zimmerwalt) gnennt worde, Englischbärg 1166 aus Endlisperc.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Usländeraateil isch 2010 bi 4,9 % gläge.
Religion
83,2 % vo de Ywoner si evangelisch-reformiert, 9,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergäbnis ggää: BDP 18,0 %, CVP 1,3 %, EVP 4,0 %, FDP 6,2 %. GLP 4,3 %, GP 7,8 %, SP 12,5 %, SVP 36,5 %, Suschtigi 9,4 %.
Gmeindspresidänt vo Waud isch dr Fritz Brönnimann (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 6205 Ywoner 97,7 % Tütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 0,5 % Italiänisch.
Dr bärntütsch Dialäkt vo Waud ghört zum Hochalemannisch.
Ordovizium
S Ordovizium isch s zwait chronostratigrafisch Syschtem (bzw. Period in dr Geochronologi) vum Paläozoikum in dr Ärdgschicht. S Ordovizium het vor rund Millione Johr aagfange un isch bis vor rund  Millione Johr gange. S wird vum Kambrium unterlageret. Noch em Ordovizium chunnt s Silur.
Name
Dr Name Ordovizium isch anne 1879 vum britische Geolog Charles Lapworth yygfiert wore. Är het e vu dr Ordovicer abglaitet, eme keltische Volksstamm, wu z Wales gläbt ghaa het. Im 19. Johrhundert isch s hitig Ordovizium zmaischt as untere Ainhait em Silur zuegrächnet wore. Go ne Stryt zwische dr Aahänger vum Adam Sedgwick, em Entdecker vum Kambrium, un em Roderick Murchison, em Bschryyber vum Silur, z schlichte, het dr Charles Lapworth anne 1879 fir d Schichte, wu vu beede fir ihri jewyligi Syschtem beaasprucht wore sin, dr Name Ordovizium yygfiert. Ihm isch ufgfalle, dass sich die Schichte, au dur ihri Fossilie, zimli dytli vu dr andere baide Syschtem unterschide hän. Aber dr nei Syschtemname zwische Kambrium un Silur het sich nume langsam duregsetzt un isch erscht anne 1960 dur dr International Geologisch Kongräss wältwyt anerkännt wore.
Definition un GSSP
D Basis vum Ordovizium isch vu dr International Union of Geological Sciences (IUGS) dur s Erschtufdrätte vu dr Conodonte-Art Iapetognathus fluctivagus definiert wore. Die Gränze lyt e weng oberhalb vum dr Cordylodus lindstromi-Conodonte-Zone un e bitzeli unterhalb vum Erschtufdrätte vu dr erschte planktonische Graptolithe (Staurograptus dichotomus un Rhabdinopora praeparabola). D Obergränze (= Untergränze vum Silurium) isch mit em Erschtufdrätte vu dr Graptolithe-Art Akidograptus ascensus feschtglait wore. S Erschtufdrätte vu dr Graptolithe-Art Parakidograptus acuminatus lyt nume gringfiegig hecher un dodermit scho in dr unterschte Stapfle vum Silur. Dr GSSP (global Aichpunkt) fir dr Aafang vum Ordovizium (un vu dr Tremadocium-Stapfle) isch s "Green Point-Profil" im Gros-Morne-Nationalpark, ca. 70 km vum Flughafe vu Deer Lake un uugfehr 10 km nerdli vu dr Ortschaft Rocky Harbour, im weschtlige Neifundland (Kanada).
Untergliderig vum Ordovizium
S Ordovizium wird in drei chronostratigrafischi Serie, Unter-, Mittel- un Oberordovizium unterglideret. Die Serie sin wyter in insgsamt 7 chronostratigrafischi Stapfle unterdailt:
Z Europa sin langi Zyt au die regionale Stapfle brucht wore, wu in dr eltere Literatur no z finde sin au hite no in dr populärwisseschaftlige Literatur:
Allenstein
Allenstein (poln. Olsztyn ) isch d Hauptstadt vu dr 1999 gründete Woiwodschaft Ermland-Masure im nördliche Deil vu Pole. D Stadt lit im südliche Ostpraisse. D'ditsche Partnerstadt isch Offeburg.
Geographischi Lag
Allenstein lit im Zentrum vu dr Woiwodschaft Ermland-Masure am Fluss Alle (Łyna), 125 Meter iber em Meeresspiegel am Ibergang vum Ermland zum Oberland. Die hügelig Landschaft in dr Umgäbig isch vu dr Allensteiner Seeplatte un usdähnte Wälder prägt. In dr Stadt chrüze sich d Fernstrosse 16, 51 un 53 sowie d Bahnlinie Torun (Thorn) – Sowetsk (Tilsit) un Danzig – Ełk (Lyck). D Stadt lit öppe 100 km südlich vu Königsberg (Kaliningrad), 120 km östlich vu Danzig un öppe 170 km nördlich vu dr Landeshauptstadt Warschau.
Ordovizium
Untergliderig vum Ordovizium
Die Yydailig isch stark an dr eltere britische Gliderig vum Syschtem orientiert gsii. Die isch aber no wyter differänziert gsii. Vor allem in dr eltere dytschspoachige Fachliteratur wird s Ordovizium au Untersilur gnännt.
Paläogeografi
Di paläogeografisch Situation vu dr Kontinänt isch wie im Kambrium bregt gsii vu geprägt vum Großkontinänt Gondwana un dr drei chlainere Kontinänt Laurentia, Baltica un Sibiria, derzue ere Raie vu Chlai- un Mikrokontinänt, wu urspringli Bstanddail vu Gondwana gsii sin. Baltica un Gondwana sin im Ordovizium ussenander gange, derzwische isch dr Tornquist-Ozean entstande. Laurentia isch no Norde zum Äquator driftet. Vu Gondwana un Baltica isch dur dr Iapetus-Ozean drännt gsii. Sibiria isch scho im Mittelordovizium am Äquator gläge.
Gondwana isch zue däre Zyt am Sidpol gläge. Dur d Verschiebig vu Gondwana het sich d Position vum geografische Sidpol im Lauf vum Ordovizium gänderet. Bezoge uf di hitige Kontinänt isch er vun ere Position im hitige sidlige Algerie zerscht e weng no Norde gwanderet bis uugfehr an di hitig Mittelmeerkischte vu Algerie (Mittelordovizium), derno bis zum Oberordovizium uf Weschtafrika. Dr Nordpol isch im Panthalassische Ozean gläge, wu dertemol um di ganz Wält gangen isch.
Im Unterordovizium isch dr Mikrokontinänt Avalonia vum Nordrand vu Gondwana abbroche un isch no Norde driftet. Zwische Avalonia un Gondwana isch dr Rheische Ozean ufgange. Avalonia het im im Mittelordovizium e aigeni Fauneprovinz bildet, wu sich vu däre vu Gondwana, Baltica un Laurentia unterschide ghaa het. Im Oberordovizium isch Avalonia mit Baltica zämmegstoße, doderby isch dr Tornquist-Ozean zuegange, d Fauneunterschid zwische Baltica un Avalonia sin verschwunde. Dr Iapetus-Ozean isch zwische Laurentia un Baltica all mee zuegange. Vermuetli au no im Unterordovizium isch dr Mikrokontinänt Perunica vu Gondwana abbroche isch isch glychfalls no Norde uf Baltica zuedriftet.
Im Oberordovizium (Hirnantium) isch e große Dail vu Gondwana veryyst (Nordafrika, Sidamerika, Saudi-Arabie). Uf dr bedroffene Kontinänt sin Tillit abglageret wore. Dur Glätscherschramme im aastohnig Gstai losst sich d Dransportrichtig vum Yys rekonschtruiere. In dr Meeresdbiet drumumme isch zue Ablagerige vu Sedimänt mit Dropstone chuu. Dropstones entstehn, wänn in Yysbärg yygfroreni grobi Gschieb dur s Abschmelze vu dr Yysbärg in zmaischt fyynchernigi Sedimänt gheie. Die Gschieb sin dur Inlandglätscher vum Untergrund ufgnuu un zue dr Kischte dransportiert wore. Dert sin allemol großi Dail abbroche un sin as Yysbärg uf s Meer dribe. D Mikrokontinänt vu dr Armorica-Gruppe (as Dail vum Hun-Superterran), wu speter fir Europa wichtig wäre, sin no am Nordrand vu Gondwana gläge.
Klima
Am Aafang vum Ordovizium isch s in dr Nechi vum Äquators wahrschyns seli warm gsii. Au us dr Biet vum domolige Sidpol sin kai Veryysige bekannt. Am Änd vum Ordovizium (Hirnantium-Stapfle) isch s aber zue aire vu dr greschte Veryysige im gsamte Äonothem vum Phanerozoikum chuu. Die Veryysig het e große Dail vu dr Sidhalbchugle droffe.
Noch ere Studie vu anne 2012 isch s Erschyyne vu Landbflanze in däre Zyt fir e starki Reduktion vum atmosphärische Chohlestoff verantwortli gsii. Wel d Landbflanze fir ihre Wachstum em Bode Calcium, Magnesium, Phosphor un Yyse entzoge hän, hän si ne chemischi Verwitterig vum Bode verursacht un doderdur isch dr Atmosphäre Chohledioxid entzoge wore. D global Abchielig um ca. 5 Grad, wu dodermit verbunde gsii isch, het zuen eme Massenuusstärbe gfiert.
Entwicklig vu dr Fauna
Am Änd vum Kambrium isch s zuen ere wyterbraitete Regression chuu un vil Arte sin uusgstorbe. Dodrunter sin au e Dail vu dr Gliderfießer (Arthropoda) wie d Anomalocarida (Anomalocaris).
Im Unterordovizium isch s derno aber wider zuen ere Radiation chuu. D Koralle drätte zum erschte Mol uf mit dr bode Gruppe vu dr Rugosa un dr Tabulata. D Graptolithe hän am Aafang vum Ordovizium ihre erscht Ufdrätte. As letschte vu dr große Stämm vum Dierrych erschybne au d Mierschdierli (Bryozoa) un des scho in ere beachtlige Vilfalt. D Armfießer, wu s scho im Kambrium gee het, hän e großi Radiation durgmacht, e Huffe Gruppe vun ene erschyne zum erschte Mol. Im Ordovizium het au di aigetli Radiation vu dr Chopffießer (Cephalopoda) aagfange, wu scho im oberschte Kambrium mit aifache Forme entstande gsii sin. Si wäre zue dr greschte Raiber vum Ordovizium, mit Ghyyslengine vu bis zue 10 m un meh (zum Byschpel d Ornig Endocerida). In dr Gruppe vu dr Stachelhyter (Echinodermata) drätte d Seeigel (Echinoidea), d Seewalze (Holothuroidea), d Seestäärn (Asteroidea) un d Schlangestäärn (Ophiuroidea) zum erschte Mol uf. Au bi dr Seelilie (Crinoida) git s e schnälli Radiation. D Gruppe vu dr Carpoideam dritt zum erschte Mol in Erschyynig. D Trilobite diversifiziere sich, dodrunter het s jetz nektonischi Forme (d. h. wu frei schwimme) mit große, hochentwicklete Facetteauge, aber au (sekundär) blindi Forme, wu wohl im diefere Wasser gläbt hän. Unter dr chifellose Wirbeldierverwandte (Agnatha) hän sich d Pteraspidomorphi entwicklet. D Conodonte hän sich au seli schnäll entwicklet. Noch em Uusstäärbe vu dr Archaeocyathide bilde jetz Koralle, Bryozoe un Stromatopore zum erschte Mol Riff.
Am Ände vum Ordovizium isch s derno zuen eme Massenuusstäärbe chuu. Iber 100 Familie vu marine Organisme sin uusgstorbe. D Ursach isch allwäg e Kombination vu mehrere Faktore gsii: globali Abchielig dur d Ver#yysig im Hirnantium, Meeresspiegelabsänkig, Schließig vum Iapetus u. a.
Di biostratigrafisch Zoneyydailig basiert in dr Hauptsach uf Graptolithe, Trilobite, Conodonte un Brachiopode.
Entwicklig vu dr Flora
Grienalge sin im obere Kambrium un im Ordovizium verbraitet gsii. Vermuetlig sin scho im Ordovizium di erschte aifache Landbflanze entstande in Form vu nit vaskuläre Miesch, ähnlig dr hitige Läbermiesch. Spore vu däne erschte Landbflanze sin in dr oberschte ordovizische Sedimänt gfunde wore.
Mer vermuetet, dass arbuskuläri Mykorrhizapilz unter dr erschte Pilz uf em Land gsii sin, wu fir d Bsidlig vum Land dur Bflanze e wichtigi Roll gspilt ghaa hän, dur des ass mit dr Bflanze ne Symbiose yygange sin un ene mineralischi Nährstoff verfiegbar gmacht ghaa hän. Sonigi 460 Millione Johr alte fossilierti Hyphe un Spore sin z Wisconsin gfunde wore.
S Ordovizium z Mitteleuropa
Dur d Meeresspiegelhegschtständ sin wyti Dail vu dr Landmasse iberfluetet gsii un s isch zuen ere Ablagerig vu flachmarine Sedimänt chuu. Karakteristisch fir s Ordovizium sin Chalchablagerige, unter anderem in wyte Dail vum hitige Skandinavie un vum Baltikum. In vile Biet sin Muetergstai vu Ärdel un Ärdgas abglageret wore, wie zum Byschpel dr estnisch Kukersit. Z Dytschland finde sich in dr Hauptsach Lätteablagerige (Lätteschifer) us em Ordovizium. Vor allem z Thüringe het s in däne Sedimäntgstai au Fossilie. E Bsunderhait unter ihne stellt dr Läderschifer dar. In ihm het s Klaschte (Bruchstuck vu Gstai, in däm Fall vilmol Quarzit), wu as Dropstone ditte wäre. Derzue het s im Läderschifer au Fossilie din, derwylscht di ibrige Schifer in dr Gegnig as ender fossilarm gälte. Si sin e wichtige Beleg fir d Armorica-Gruppe vu Chlaikontinänt, wu dertemol no dr Nechi vum Sidpol gläge sin, speter mit en Baltica verschmulze sin un hite dr Untergrund vu Mitteleuropa bilde.
Spalenschwibbogen
Dr Spaleschwibbooge (mä sait em au Spaledurm oder s Innere Spaledoor) isch en ehemoligs chliises Stadtdoor vo dr Stadt Basel gsi und emol Bestanddeil vo dr innere Basler Stadtmuure. Er isch dr Vorläufer vom Spaledoor gsi, wo noch dr Stadterwiiterig im 14. Johrhundert witer usse baut worden isch. Er isch 1838 abgrisse worde.
S Usgseh
Dr Spaleschwibbooge isch am oberen Ändi vom Spalebärg gstande und isch Deil vo dr Stadtmuure, wo um 1080 vom Burkhard vo Fenis baut worden isch. Vor em Bau vo dr Üssere Stadtmuure isch er dr Hauptiigang zur Stadt gsi. Worschiinlig het s dört en elters Door us em 11. Johrhundert gee, wo dr Spaleschwibooge ersetzt het. Er isch 1230 zum erste Mol schriftlig erwähnt worde. 1231 hai d Franziskaner diräkt vor em Door e Chloster gründet, wo män em spöter Gnadedaal gsait het. Zerst het dr Schwibbooge e Zugbrugg gha, wo aber die Üsseri Stadtmuure baut worden isch (1362-1398), het mä sä mit ere feste Steibrugg ersetzt, und die cha mä au uf em Vogelschaublan vom Matthäus Merian (1615) guet erkenne. Dr eigetligi Schwibbooge het us eme massive viereggige Durm bestande, wo us Haustei baut gsi isch und nume d Muure uf dr Stadtsite isch glatt verbutzt gsi.
Dr Basler Meister Lawelin, wo spöter au d Hoffassade vom Züüghuus dekoriert het, het 1428 dr Spaleschwibbooge mit Moolereie verziert. 1518 het män em Hans Frank dr Ufdrag ge, no meh Bilder z moole. Spöteri Darstellige zeige dr Doordurm mit eme Pyrqmidedach, wo oobe uf em Spitz e Gloggedürmli gha het. Dr oberst Stock isch mit eme holzige Chranz verchleidet gsi, uf dr Fäldsite isch dä e Laube gsi, wo usegstande isch. Im 16. Johrhundert het mä diräkt under em Chranz uf beide Site e Uhr aagmacht. Über em Zifferblatt uf dr Stadtsite het e Künstler e Fänster mit eme Maa, wo uuse luegt, uf s Holz gmoolt.
S Gfängnis
Wo s Spaledoor fertig baut gsi isch, isch us em Spaleschwibbooge e Gfängnis worde. In de drei Stöck im Durm über em Doorbooge het s sächs so genannti "Gfangeschafte" gha:
Aber nid nume Huere si im Spaleschwibbooge inhafdiert gsi, au dr Andrea Zamometić, dr Erzbischof vo Granea, isch im Durm gfange gsi, won er sich vom Papst Sixtus IV. abgwändet het und uf Basel gflüchtet isch, aber wägen eme kaiserlige Erlass im Dezämber 1482 verhaftet und im Spaleschwibboogen iigsperrt worden isch. Dr Sixtus het dr Erzbischof welle usgiiferet ha, dä isch aber im Spaleschwibbooge bliibe, bis er sich am 13. Novämber 1484 ufghänggt het.
Dr Abriss
1822 het d Basler Regierig d Gfängnisrüüm ufghobe. 1837 het dr Muurermeister Remigius Merian bi dr Versteigerig vom Spaleschwibbooge für 7.200 Franke dr Durm kauft und het en 1838 lo abrisse. D Zifferbletter vo de Uhren si abmontiert und neu am Spaledoor aagmacht worde. Dr Abriss vom Spaleschwibbooge isch dr Aafang gsi vo dr Besiitigung vo de mittelalterlige Befestigungsaalage z Basel; ei Johr druf het mä s Rhiidoor, wo an dr Rhiibrugg am Grossbasler Ufer gstanden isch, abgrisse.
Visperterminen
Täärbinù (amtlich Visperterminen) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.
Gschicht
Täärbinù ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 11. Jh. als Termenum (1221 Terminum).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2,9 % glägu.
Religion
96,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Täärbinù ischt dr Rainer des Fidelis Studer (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Täärbinù gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch. A Lüüt- und Formeleer vam Täärbinertiitsch het d Elise Wipf gschribu.
Kabinett Bolz
S Kabinett Bolz isch vum 8. Juni 1928 bis 11. Merz 1933 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Flammenkuchen
Flammekueche oder Flammwaie sin Backwerk üssem Elsass. Für en Flammwaie wird en Hefeteig ganz dünn ussgrollt, un druff chunt e Creme uss suurem Raam, Crème fraîche, Kääs oder äänlichem. Als Belag nimmt mer meischt Ziwele und viil Späck.
Flammekueche hän im Elsass e Muckrsäckerle unterem bäuerliche Bild glidde un sin in Restaurants erscht ab ca. 1960 aabotte worre (zur gleiche Zeit sin interssanterweis au Pizzas in Mode ko).
Allani
D Allani (z Ugarit: aln) isch e hurritischi Göttin. Er Name bidüttet „d Herrin“ (hurrit. allai=ni), well si d Herrin vo de Underwelt isch, wo si e groosse Palast hett. De Wettergott Tessub bsuecht si i dem Palast. En Epithet vonere isch „Rigelholz vo de Erde“, vermuetli en Uusdrugg, wo maint, as si öber s Toor vo de Underwelt wacht.
D Allani isch vo de Hethiter mit de Sunegöttin vo de Erde gliichgsetzt wore und z Mesopotamie isch si as Allatum bikannt wore, wa en akkadisierti Form vom hurritische Namen isch. Im hethitisch-hurritische Felshailigtum Yazılıkaya isch si i de wiibliche Prozession abbildet wore.
Drusenheim
Drösem, àui Drüsenem oder Drüsene (frz. Drusenheim, dt. Drusenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Hellimer
Hellmer (lothrìngisch; frànzeesch Hellimer, ditsch Hellimer) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Drusenheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Hellimer
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Drusenheim
Verwàltung
vun Drösem ìsch. Drösem ghert zem Kommünàlverbànd.
Hellimer
Geogràfi
Hellmer lijt uf re Heche zwìsche 218 und 334 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Ortsdeiler Ackerbach un Rothof. D Nochbergemine sìn Diffembach-lès-Hellimer ìm Nordweschte, Leyviller un altrippe ìm Norde, Freybouse ìm Weschte, Gréning ìm Sìde un Petit-Tenquin ìm Sìdoschte.
Drusenheim
Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Drösem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Hellimer
Gschìcht
Hellmer ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Heylimer (1315: Helgemer, 1509: Helgenmöre, 1609: Hoeligmer, 1664: Heligmer, 1700: Helymer, 1755: Heillimer).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hellmer ìsch. Hellmer ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hellmer ghert zem Rhinfrankisch.
Royan
Royan isch ä Schtadt in de Region Poitou-Charentes, in Frankriich, ganz gnau im Departement Charente-Maritime, gàr nïtt so witt vo Bordeaux (97 km).
Gschicht
Royan isch emol ä mondäne Badort gsi. Im Zweite Wältchrieg isch bim enä amerikanische Luftagriff am 5. Januar 1945 d Stadt, wo vo dütsche Truppe bsetzt gsi sich, fast vollständig zerstört worde. In de 1950er und 1960er Johr isch si uf emä ganz neue Grundriss noch de Regle vo de modärne Architektur wider ufbaut worde, wil s französische Ministerium für Wiiderufbau Royan zum enä „Laboratorium für städtebauligi Forschig“ erklärt het. Au d Chille Notre Dame, wo über d Innestadt use stoht, isch us em Baustoff vom 20. Johrhundert, em Beton, baut worde.
Fiesch
Fiesch isch e Munizipalgmeind im Bezirk Goms vom Kanton Wallis i der Schwiz. D Gmaind liit am Rand vom Wältnatuurerb Schwiizer Aupe Jungfrau-Aletsch.
Gschicht
In ere Urkund vo 1203 chunt e Persoon mid em Name Rudolf de Vios vor. Der Ortsname wird erklärt als Ableitig vom latinische vicus, wo uf dütsch Dorf bedütet. Sid em Afang vom 20. Joorhundert isch Fiesch mid em Bärggebiet uf dr Fiescheraup es Wintersportgebiet. D Gmaind het vierzää Hotäl und vil Feriewonige. Me chunt mid ere Säilbaan vo Fiesch uf e Chiebode vo dr Fiescheraup und uf s Eggishorn.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 17,8 % glägu.
Religion
80,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,1 % evangelisch-reformierti.
Isḫara
D Ishara isch en altsyrischi Aidgöttin, wo scho z Ebla um 2500 v. Chr. vereert woren isch. Z Chliiasie werd si scho i de Urchunde vo Kültepe (18.Jh. v. Chr.) gnennt, wo si e Tempel gha hett.
Fiesch
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 996 Iwonru 87,6 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0,1 % Talienisch und 11,6 % anneri Spraache.
Isḫara
D Hurriter hend d Ishara (z Ugarit: išḫr) i eres Pantheon uufgnoo und si sich o vo e Hethiter vereert wore. Möglicherwiis isch si im Felshailigtum Yazılıkaya dargstellt, doch isch d Inschrift vo de Göttin, womer d Ishara ahand vo Götterliste erwarte wöör, nöd erhalte.
Fiesch
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Fiesch gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Bauwärch
Im Dorfzäntrum stoot uf em Chilehügel d Pfarrchile vom Johann em Täufer. Unden a der Chile isch d Chapele vom Häilige Augustinus und de 14 Nothälfer, wo ane 1772 neu gmacht worden isch. Vorhär isch dört sid em 14. Johrhundert d Chapele vom Augustinerinnechloster Gnadebärg z Fiesch gsi. Vo däm Chloschter si süsch keini Gebäu me vorhande.
Z Fiesch liit visavi vom alte Dorfzäntrum der Baanhof vo dr Matterhorn-Gotthard-Bahn und en Kilometer talabwärts no d Stazion Fiesch Sport- + Feriencenter. Zum d Höchi wyter is Goms ufe z gewünne het d Baan e grossi Kurve isch Fieschertal ine und denn um d Gibelegg ume es Stück Zaanradstrecki.
Ulrike Meinhof
D Ulrike Marie Meinhof (* 7. Oktober 1934 z Oldenburg; † 9. Mai 1976 z Stuegart-Stammheim) isch e dytschi Schurnalischti un Publizischti, wu si in dr weschtdytsche Studäntebewegig vu dr 1960er Johr engaschiert un si speter zur Terrorischti radikalisiert ghaa het. Si isch Grindigsmitglid un Fierigsperson vu dr 1970 grindete Rote Armee Fraktion (RAF) gsii, wu si s ideologisch Konzept dervu maßgebli mitverfasst gha het. Anne 1970 het si mit dr Befreiig vum Andreas Baader un anne 1972 bi fimf Sprängstoffaaschleg mit insgsamt vier Dodesopfer.
Im Juni 1972 isch si verhaftet wore. Im Novämber 1974 isch si zue acht Johr Freihaitsstrof verurdailt wore wägen Bedailigung an dr Baader-Befreiig, ab 1975 isch si Mitaagchlagti im Stammheim-Prozäss gsii. No vor em Änd vu däm Verfahre het si si 1976 in ihre Zällen im Gfängnis Stuegert-Stammheim umbrocht.
Pierre d'Ailly
De Pierre d'Ailly (* 1350/51 z Compiègne; † 9. August 1420 z Avignon) isch en französischer Theolog, Bischof und Kardinal gsi. Hüfig wird er in de wüsseschaftliche Literatur au mit sim latinische Name Petrus de Alliaco oder mit sim dütsche Name Peter/Petrus vo Ailly gnennt. Er isch en Aahänger vom Konziliarismus gsi und het s Konzil vo Konschtanz massgeblich mit beiiflusst.
Vo de Universität zum Bischofsamt
Bim grosse Abendländische Schisma het d Universität, zumindescht d Franzose, de Clemens VII. aaerkannt und de Pierre isch uf Avignon gschickt worde, wo er em Clemens „d Unterwerfig vo de französische Nation vo de Universität“ het solle mitteile.
Bi de Suechi nach eme Wäg, mit dem me s Schisma chönnt überwinde, het sich d Pariser Universität am 20. Mai 1381 eischtimmig für d Iiberuefig vo eme Generalkonzil usgschproche und de Pierre d’Ailly het de Uftrag übercho, de damalig französisch Regent, de Ludwig von Anjou vo dem Wäg z überzüge. Des isch em nöd glunge, er het sogar müesse Paris verlah und het es Kanonikat z Noyon übernoh. In dere Zit het er sich intensiv mit de Frog vom Schisma usenandgsetzt und noch im 1381 e Schrift derzu usegäh, d Epistola diaboli Leviathan. Vermuetlich isch er de Erschti gsi, wo di drü mögliche Wäg ufzeigt het, mit dene s Schisma het chönne überwunde wärde: d via concilii (de Wäg über es Generalkonzil), d via compromissi (de Wäg über en Kompromiss) oder d via cessionis. Wo de Ludwig Frankriich verloh het, het de Pierre wider retour uf Paris chönne und isch im 1384i Rektor vom Kolleg vo Navarra worde. Im 1389 isch er dann Kanzler vo de Universität worde und Biichtvater vom französische König, em Karl VI.. De Nochfolger vom Papscht Clemens, de Benedikt XIII. het de Pierre d’Ailly dann am 2. April 1395 zum Bischof vo Le Puy-en-Velay gmacht. Numme öppe einehalb Johr schpöter, am 15. November 1396, het de Benedikt de Pierre zum Bischof vo Cambrai ernannt, obwohl de Herzog vo Burgund, de Philipp degäge gsi isch. Will Cambrai zum Riich ghört het, het de König Wenzel sini Investitur müesse gäh, wo am 3. April 1398 erfolgt isch. De Pierre d’ Ailly het sich dann vom 1399i bis ins 1402 us de Politik und de Diskussione um d Überwindig vom Schisma zrückzoge und het sich um sini Diözese kümmeret.
D Konzil vo Pisa und Koschtanz
Bim Konzil vo Pisa, wo im 1409 en erschte Aalauf gno orde-n-isch, ums Schisma z überwinde, het de Pierre zwar teilgnoh, aber kei grossi Rolle gschpilt. Me het derte de Alexander (V.) zum Papscht gwählt und ghofft so s Schisma z überwinde, will di Päpscht vo Rom und Avignon den Papscht nöd anerkennt hei und au poltisch vo verschidnige Herrscher unterschtützt worde sind, isch s Konzil vo Pisa en Fehlschlag gsi und d Chile het plötzlich drü konkuriirendi Päpscht gha. De Nachfolger vom Alexander isch dann de Johannes (XXIII.) worde, wo de Pierre d’Ailly im 1411i zum Kardinal ernannt het und im 1413i zum Legat für Dütschland und d Niderlande. Im November 1414 het dann s Konzil vo Konschtanz aagfange, bi dem de Pierre e herusragendi Schtellig gha het. Bi allne drü grosse Themene, wo s Konzil het welle löse, isch er massgeblich beteiliget gsi, an de causa unionis, de causa fidei und de causa reformationis. Er het massgeblich zum Schturz vom Johannes bitrait, het d Verhör vom Jan Hus gleitet und isch Mitglid vo de Reformkommission gsi, wo vom August 1415 bis zum Sommer 1417 taget hät. In dere Zit het er au sini wichtigschti Schrift veröffentlicht, s Tractatus super reformatione ecclesiae. De noi gwählti Papscht Martin V. het s Konzil im April 1418 beendet, d Frog vo de Refom vo de Chile, wo im Piere d’Ailly so wichtig isch gsi, isch nöd glöst worde. De Martin het de Pierre nach em Konzil zum päpschtliche Legat vo Frankriich ernannt, so isch de Pierre d’Ailly uf Avignon gange, wo-n-er am 9. Auguscht 1420 gschtorbe-n-isch.
Ottenbach ZH
Ottebach (amtlich Ottenbach) isch e politischi Gmäind im Bezirk Affoltere im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Ottebach isch es Doorff im Rüüsstaal a de Grenze zum Kanton Aargau. S Piet vo de Gmäind umfasst 55,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 19,9 % Wald, 16,7 % Sidligsflechi, 4,2 % Vercheersflechi und 1,8 % Gwässerflechi.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 9,5 % (Stand 2011).
Religion
45,2 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 26,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,0 %, CVP 2,2 %, EDU 2,0 %, EVP 5,1 %, FDP 23,1 %. GLP 8,6 %, GP 10,8 %, SP 15,9 %, SVP 28,4 %, Suschtigi 0,9 %.
Gmäindspresidänt isch de Kurt Weber (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,1 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Ottebach ghört zue de Ämtler Mundarte.
Pyramide (Bauwerk)
Historisch si Pyramide in vile Kulture baut worde: im alte Ägypte, im Sudan, z Ethiopie, in Westasie, Griecheland, Zypere Italie, Indie, Thailand, Mexiko, in Südamerika und uf ä baar Insle im Pazifik. Am beste bekannt sie die ägyptische und zentralamerikanische Pyramide.
In dr Modärne wird d Pyramideform sälte bruucht. S bekanntiste Bispil isch d Glaspyramide im Innehof vom Louvre, ä Deil vom Louvre Museum, won ä luftigi Struktur us Metall und Glas isch, im Gegesatz zu de altertümlige Pyramide, wo Ahüüfige vo Lehmziegel oder Steiblöck, en Art künstligi Bärg mit Tunnel drin, si.
Ägypte
Die ägyptische Pyramide si Deil gsi vo königliche Dotetämpel- und Grabalage, wo an verschiidene Stelle uf dr westlige Siite vom Nil agleit worde si. Si hai us dr Pyramide, in welere d Grabchammere gsi isch, emä Dotetämpel näbedra, emä Zuegangswäg, wo zum ä chliinere Tämpel in dr Nöchi vom Nil gfüehrt het, em sogenannte Daltämpel, und wo dr Iigang zum Komplex gsi isch, bestande. Öbbe achzig Pyramideaalage si gfunde worde, die meiste von enä si zerstört und scho im Altertum uusplünderet worde.
Die eltischti Pyramide isch vom König Dschoser vo dr dritte Dynastii baut worde. Es isch die sächzig Meter hochi Stuefepyramide z Sakkara und ihre Ufbau zeigt, ass sech d Pyramide us de Mastabagrabstrukture entwigglet hai. Em Dschoser siini Nochfolger hai au agfange, Stuefepyramide z baue, hai sä aber nie fertig gmacht.
Dr Snefru, dr erst König vo dr vierte Dynastii, het z erst z Meidum ä Stuefepyramide afo baue, denn än ächti Pyramide, wo aber z steil plant gsi isch und z hoch worde wer. Dorum het mä uf öbbe fufzig Meter Höchi dr Stiigigswinkel vo de Siite verchliineret, so dass si ä Knick übercho het. S Gwicht vo dr Pyramide isch aber scho z gross gsi für d Fundamänt, Riss hai sich entwigglet und mä het d Pyramide ufgee. Es wird im allgemeine agnoh, ass die sogenannti Roti Pyramide, wo z Dahschur stoht, 104 Meter hoch und geometrisch die ersti ächti Pyramide isch, im Snefru si dritti Pyramide siig.
Em Snefru siini Nochfolger, dr Cheops (Chufu), dr Chefren (Chafre) und dr Mykerinus (Menkaure) hai die berüehmte Pyramide z Giseh baut. Im Cheops siini isch mit erä Höchi vo 147 Meter die grössti, im Mykerinus siini mit 109 Meter die chliinsti. Die Pyramide si ganz us Stei baut und im Lauf vo dr Ziit hai d Bewohner vo Kairo, wo Stei bruucht hai, d Verschalig, wo usem qualitativ beste Stei gmacht gsi isch, abdrait und in ihre Hüüser verbaut. Näbe de Pyramide vo de König si chliineri Pyramide für Familiemitgliider baut worde, und au hochi Beamti si in dr Nöchi begrabe worde, was ä grossi Ehr gsi isch.
D Pyramide, wo noch dr vierte Dynastii baut worde si, si chliiner gsi und au am düüre Stei isch gspart worde. Dr Senusret II. zum Bischbil, wo im Mittlere Riich gläbt het, het si Pyramide z Kahun baut. Si het us unbrennte Donziegel bestande und nume d Verschalig und die innere Chammere und Gäng si us Stei baut gsi. Im Neue Riich hai die ägyptische König ufghört, Pyramide z baue und hai sich unterirdisch im Daal vo de König in Oberägypte lo begrabe.
D Pyramide gäbe dr Wüsseschaft bis hüt vili unglösti Problem und uf die meiste Froge git s nume Antworte, wo spekulativ si, wil d Ägypter sälber nit beschriibe hai, wie und wiso si ihri Pyramide baut hai. Die Unsicherheit zieht Heerschare vo Lüüt aa, Expärte und Amateur, wo Theorie ufstelle, wo vili drvo weder Hand no Fuess hai.
Mittelamerika
Die mittelamerikanische Pyramide si im allgemeine Stuefepyramide. Wie die mesopotamische Zikkurat hai si ä Platform obe noch gha, won ä Tämpel druf baut gsi isch. Ä baar vo de Pyramide si d Grabstett vo König gsi.
Z Teotihuacán, wo in de erste zwei Drittel vom erste Johrduusig es mittelamerikanischs Kulturzäntrum gsi isch, het s nit wenig chliineri Pyramide ge und zwei grossi, d Sunnepyramide, wo 65 Meter hoch und die drittgrössti Pyramide uf dr Wält isch, und die chliineri Mondpyramide.