cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ungarische Sprache
Betonig
Die ungarischi Sproch hät e ganz eigeni Satzmelody. So litt immer e starke Akzent uff de erschte Silbe vom Satz. De Rest wird immer weniger („abfallend“) betont. Sälli Satzmelody findet mer au in de Musik vo de Zigüner widder, genauso in andere finno-ugrische Sproche wie em Finnische.
De ungarisch Frogesatz erlaubt allerdings zwei verschiideni Melodye. Des hängt devo ab, ob mer e Antwort mit "igen" (ja) bzw. "nem" (nei) oder e vollständigeri Antwort erwartet. Im letschtere Fall hät's am Satzafang e Interrogativpronome wie "wo", "wänn", "wiso" etc: Dodegege isch, wenn numme e "ja" oder "nei" erwartet wird, immer di zweitletschti Silbe vom Satz betont:
Innerhalb vo Wörter wird usnahmslos di erschti Silbe betont. Des wird (au bi Fremdwörter) sträng durezoge, selbscht wenn de erscht Vokal näbe-, anderi aber volltonig sin, blibt die Betonigs erhalte.
Grammatik
Hauptartikel: Ungarischi Grammatik
Zwar kännt Ungarisch wie alli andere finno-ugrische Sproche kei grammatikalischs Gschlächt (männlig/wyblig), d'Suffix chönne aber einewäg bi de glyche Bedütig verschiide sy: si hänge vo de Vokalharmony ab. Mer underscheidet hälli (e, é, [i, í], ö, ő, ü, ű) und dunkli (a, á, o, ó, u, ú) Vokäl; je noch dem, ob s Wort hälli (palatali) oder dunkli (alveolari) Vokäl enthaltet, wird e hälls oder dunkels Suffix verwändet. Wörter mit hälle und dunkle Vokäl sin sälte; in sälle Usnahmefäll zällt meistens de letscht Vokal.
Ungarisch kännt keini Präpositione. An ihrer Stell stoht ändwäder eine vo de 23 ungarische Fäll oder (sältener) e Bostposition.
Dransitivi Verbe underscheide aber immer zwüsche re bstimmte und unbstimmte Konjunktion. D'Konjugation hängt devo ab, ob s Objäkt, wo sich s dransitiv Verb druff bezieht, nöcher bstimmt isch; säll hät Uswirkige uff d'Ändige. Indransitivi Verbe werre unbstimmt konjugiert.
Salental
Sàledàl (frz. Salenthal, dt. Salental) ìsch bìs 2015 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin. Sit em 1. Janner 2016 ghert sa züe dr neie Gmein Sommerau.
Gschìcht
Sàledàl ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Sàledàl ìsch dr Franck Hufschmitt gsin.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàledàl ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Liste der Weihbischöfe in Freiburg
Die Lyt sin Weibischef im Erzbischtum Fryburg gsii:
Hagnau am Bodensee
Hange isch a Gmeinde uf de nördliche Siite vum Bodesee und liggt zwische Meerschburg und Friedrichshaffe im Bodeseekreis in Bade-Württeberg.
Vu Alters heer
S erschte Mol, wo Hange inere Schrift gnannt worre isch, isch am 24. Januar 1152 innere Urkund vum Papscht Eugen III gsi. Es hot fir mehrere Johrhundert zu de Benediktiner-Abtei Wãẽgaade ghört. Im Johr 1803 isch es durch d Säkularisationus de Kirch weg gnomme worre.
Politik
Hange hot mit de Stadt Meerschburg und de Gemeinde Dosedorf, Stette und Uhldinge-Mühlhoffe en Gemeindeverwaltungsverband gründet.
Birgermoschter
De Birgermoschter vu Hagnau isch de Volker Frede.
Gmeinderoot
Bi de Kommunalwahl vum 25. Mai 2014 isch selle Sitzverteilung ruskumme:
Landdagswahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Gmeindepartnerschafte
Hange hot zu a paar schwiizer Gmeinde uff de andre Siite vum See Partnerschafte.
De Wiibau
Hange isch bekannt fir sinne Rebhäng bis zum See nunter. Dett z Hange isch die älteschte Winzergnosseschaft vu Bade und d gröscht am Bodesee mit de meischte Mitglieder (110 Winzer us 60 Winzerfamilie) und mit de gröschte Anbaufläch (145 Hektar). Ville vu denne Winzer hond sich druff bsonne, dass se mit em Fremdeverkehr dezu verdiene könnet. De Winzerverein isch im Johr 1881 vum Pfarrer vun Hange, dem Heinrich Hansjakob wegge de arge Notzeite fir d Winzer gründet worre. De Wiibau isch hit "kontrolliert und schonend fir d Umwelt". Nur fir de Mehltau werret no Fungizide bruucht. D Winzergnosseschaft schafft dra, Rebsorte z finde, wo pilzresistent sind (biispilswiis de "Regent"). De Großlaag fir de Wiibau hosst "Hagnauer Sonneufer" und d Einzellaag hosst "Hagnauer Burgstall". Es werret ville Rebsorte aabaut: Müller-Thurgau, Bacchus, Kerner, Wisser Burgunder, Ruländer, Grauburgunder und Spätburgunder.
Im übrige gitts z Hange au no zwei private Wiigüter.
Obschtanbau
In de höhere Laage wird Bodesee-Obscht (Äpfel und Zwetschge) aabaut.
D Fischerei
Es gitt aan de Uferschtroß und im Ort a paar Stelle, wo mer direkt vum Fischer Felche frisch gfange usm See oder gräuchert kaufe kaa. D Gaschthiser hond uff ihre Spiiskarte ebbefalls frisch zubreitete Felche vum See. E Spezialität isch es Felchen uff Müllerin Art.
De Fremdeverkehr
Bi de Kenner isch es bekannt, dass es Dorf no ursprünglich isch, dass es ganz am Seeufer liggt und dass mer schöne Spazierweg am See uf Immestaad und Meerschburg mache kaa. Es isch zum Uusruehe und Erhole a guets Fleckle.
Dr Verkehr
S Dorf liggt aan de Bundesschtroß B 31 so um die 13 km im Weschte vu Friedrichshaffe.
Es wird mit em Bahnbus uff de Strecke Friedrichshaffe - Iberlinge verbunde. D Buslinie ghört zum Bodesee-Oberschwobe Verkehrsverbund (bodo).
De nächscht Bahnhöf für lange Strecke sin z Fridrichshaffe und Konschdanz, de nächschte Flughaffe z Fridrichshaffe.
De Wanderweg um de Bodesee und der Radweg um de Bodesee führet durch Hange durre.
Alemannische Schproch
Z Hange schwätzt mer vu all de alemannische Sprochwiise es Bodeseealemannisch. Dees isch e Unterart vum Niideralemannische. E klei bizzele gitts wege de friehere Zughörigkeit zu Weingarte no Sprochfetze vu dett.
Baute
Als Ibberblibsel us de Kloschterzit gitts no sechs friehere Kloschterhöf.
D Hagnauer Trachte
Aa de Firtog odder uff Feschte traget d Hagnauerinne mit Traditionsgfüel ihrene Trachte mit dr fiin usgarbeitete Huub in er goldige Farb.
Musee
S "Hagnauer Museum" im Rothuus vu Hagnau hot Fund- und Erinnerungsstück vu de Pfahlbaute in Hagnau, vu de Seegfrörne im Johr 1830 und 1963, vum Heinrich Hansjakob, vum Wiibau, zu de Arbeitsgrät vu de Küfer, Winzer und Fischer und au Gmälde vum Hagnauer Maler Reinhard Sebastian Zimmermann und Tusche-Bilder vum Julius Bissier.
Regelmäßige Fescht
Im Aafang vum Mai wird s Frihlingsfescht und nach der Flurprozession s Brunnefescht gfiirt. Am End vum Mai gitts des Häfelefescht ganz am See. Im Juni, Juli und August kummet denn es Wimmler-, es Summer- und es Torkelfescht. Zum Schluss wird denn im Oktober s Erntedank- und es Pfarrfescht und au s Suserfescht begange.
Für d Tourischte gitts in de Saison regelmäßige wöchentliche Veranstaltunge (Weinprob, Spaziergäng, Lichtbildervorträg, astronomische Fihrunge und es Konzert am Sunntig).
Birger
Hagnau hot vill em Dichter und Uffklärer Heinrich Hansjakob (1837-1916) z verdanke, wo z Hagnau vu 1869 ab Gmeindepfarrer gsi isch und am 20. Oktober 1881 de Hagnauer Winzerverein gründet hott. D Hagnauer dankets ihm mit enem Denkmal vum Hansjakob so groß wie im richtige Lebbe. S stoht vor em Roothus zur Erinnerung an sellen große Maa.
De Künschtler Julius Bissier isch mit sinner Frau Lisbeth Bissier vu Friiburg im Briisgau im Johr 1939 uf Hange umzoge. Der hot dett spezielle Bilder und Forme geschaffe. Am Aafang vu de 1960er Johr isch er uf Ascona in d Schwiiz zoge und dett im Johr 1965 gstorbe.
Max Grieder
Dr Ernst Max Grieder (* 28. Juni 1908 z Buckte; † 23. Meie 1973 z Gälterchinde) isch e Leerer und Schuelinschpäkter gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Diegte gsi.
Sys Läbe
Dr Max Grieder isch dr Soon vom Emil Grieder, Primarleerer, drno kantonale Polizeischef und dr Marie Schmutz gsi. Är het 1942 d Elsa Maria Gass vo Prattele ghürotet.
Usbildig und Würke
Dr Max Grieder isch in d Bezirksschuel z Waldeburg und in die Oberi Realschuel z Basel gange. Drno het är z Basel Matematik, Füsik, Botanik und Zoologi gschtudiert. Är het s Mittelschuelleerer- und s eidgenössischi Turnleererdiplom gmacht. Dr Max Grieder het als Leerer vo 1933 bis 1954 an dr Bezirksschuel z Böckte, drno als Rektor an dr Realschuel (Bezirksschuel) Gälterchinde Schuel gee. Vo 1963 bis 1979 isch är kantonale Schuelinschpäkter für Primar- und Realschuele (Sek.) gsi.
Witeri Ysätz
Dr Max Grieder isch im Militär Oberscht gsi. Als yfrige Schütz isch är vo 1959 bis 1968 und 1973 Presidänt vo dr Kantonalschützegsellschaft gsi. Är isch e Förderer vom Baselbieter Militär-, Turn- und Schiesswäse gsi. Dr Max Grieder het s Presidium vom Rotary-Club Sissech/Oberbaselbiet gha. Är isch wältaaschaulich e grosse Tradizionalischt gsi und het sich schwer do mit de im Joor 1968 ysetzende Reforme in dr Erzyig und Schuel.
Johannes Kettiger
Dr Johannes Jakob Kettiger, wo am 24. Oktober 1802 z Lieschtel uf d Wält cho und am 3. Novämber 1869 z Basel gstorben isch, isch e Schwiizer Pädagoog gsi.
s Lääbe
Der Johannes Kettiger isch dr Soon vom Bandwääber und Tauner Caspar Kettiger und vo dr Anna Margaretha geboreni Senn gsi. Er isch z Lieschtel id Schuel ggange, und scho als Junge het er dr Muetter, wo e Schuel für chlyni Chind gha het, müesse hälfe. Em Kettiger sy Biograaf, dr J. J. Schaffner, wo Lehrer z Ammel gsi isch, seit, ass vo doo sys Gschpüüri für d Aleitig vo Chinder cho sig. Nach dr Schuel het er uf dr Bezirkschryberei und drno uf dr Statthalterei Lieschtel, wo zu säber Zyt no e Landgmeind vo Basel gsi isch, gschaffet. Drüü Joor isch er au no bim Bezirksschryber vo Waldeburg gsi.
Anne 1824 isch dr Johannes Kettiger uf Aarau, won er ad Kantonsschuel und in Heinrich Zschokke syn Lehrverein gangen isch. Bi syne Schuelgspäänli isch dr Aargauer Auguschtin Chäller gsi. Bim Zschokke isch em Kettiger klar worde, ass dr Prueff vom Lehrer für iin s richtigen isch. Er het den au z Aarau chönne Schuel ggää. Mit synere Frau, dr Susanna Katherina Zaneboni vo Mailand, won er anne 1826 z Aarau ghürootet het, zäme het er z Basel e Privatschuel gfüert. Drzue ane isch er a Uni Basel id Kürs vom Pädagogikprofässer Hanhart ggange. Vo 1829 bis 1839 isch s Kettigers iiri Privatschuel aktyv gsi – grad i säbere Zyt, wo nach joorelangem revoluzionäärem Hinundhäär vo meischte Basler Landgmeinde dr nöi Kanton Basel-Landschaft bildet worden isch.
Im junge Kanton het me s Schuelwääse nöi ufgstellt. Der erscht Schuelinschpäkter isch aber scho nach drüü Joor wider furt ggange, wil er vo de Behörde zwenig Hilf gha het. Do het me z Lieschtel dr tüchtig Pädagoog Kettiger z Hilf grueffe, und dä het s Amt vom Schuelinschpäkter anne 1839 agnoo. Er het, wie dr Schaffner schrybt, säägensrych gwürkt im ganze Kanton, er het de Lehrer ghulfe bi dr Arbet, au mit nöi ygfüerte Lehrerkürs, er het d Schuelchind uf gueti Aart gnoo, und bi de Gmeindbehörde het er probiert z mache, ass si besser für d Schuele luege. Zum all däm me Chraft z gää het er s Buech Wegweiser für Volksschulen gschribe, und grad au tank däm Wäärch het me dr Kettiger wyt über s Baselbiet use und sogar im Ussland als guete Pädagoog gschetzt.
Anne 1850 isch der Kettiger bi de Gründer vom Schwiizerische Lehrerverein drby gsi. Er gilt grad au als dr Begründer vo dr Arbetsschuel i dr Schwiiz; für die het er sälber es eerschts Lehrmittel gschribe.
Do isch s aber mit dr Zyt au em Johannes Kettiger nümm guet ggange, me het dr tüchtig Maa, wo so vill für gueti Sache im Kanton gleischtet het, mit bösem Gschwätz schlächt gmacht, und dr Baselbieter Landroot isch de druf choo, iim öppis vo sym einewäg scho chlyne Loon abzschnyde. Anderi Schwiizer Kantöön hätte dr modärn Padagoog gärn zu sich gnoo, dr Kettiger het aber no bi syne Lüüt im Baselbiet welle blybe. S Gschtüürm isch em de aber doch verleidet, und anne 1856 isch er uf Weddige ggange, won er als em Auguschtin Chäller syn Nochfolger vo 1856 bis 1867 s aargauische Lehrerseminaar als Diräkter gleitet het.
1867 isch der Johannes Kettiger wider vo Weddige furt. Er het z Aarbig gwoont und isch dr Redakter vo dr Schwiizerische Lehrerzytig worde. Und er het au d Reihe Schwiizerische Jugendbiblioteek usegää. Anne 1869 isch er wägere schwääre Chranket z Basel gstorbe. Der Otto Sutermeister het drufabe uf die verdienti Lehrerpersoon es schöns Gedicht gmacht.
Z Lieschtel, wo dr Johannes Kettiger am Änd doch zweenig Hilf gha het, isch de von es paar Lüüt zum Adänke a dä bedüütend Maa 1875 es eifachs Tänkmol ufgstellt worde.
Vil Schrifte us em Nochlass vom Johannes Kettiger und synere Frau sind hüt im Staatsarchiv Basel-Stadt.
Melissa Joan Hart
D Melissa Joan Hart esch e US-amerikanischi Schouspöueri. Si esch am 18. April 1976 z Smithtown, New York aus erschti Tochter vode Paula ond em William Hart uf d Wäut cho. Chorz noch de Gebort esch die chli Familie noch Sayville zöglet. De Melissa ere vou Name lutet öbrigens Melissa Joan Catherina Hart.
Eri erscht Rolle hed d'Melissa met vieri gha. Sie hed imene Wärbespot för es Bäbi metgschpöut. Rechtig bekannt esch sie denn aber em Johr 1990 worde, wo sie d'Houptrolle i de Comedyserie "Clarissa, explains it all" öbercho hed. Wer si bes denn no ned könnt hed, hed sie denn secher em Johr 1996 könnt. Denn hed d'Melissa nämlech en zouberhafti Rolle i de Comedyserie "Sabrina, total verhext!" öbercho. Sie hed dete vo 1996 bis 2003 d'Sabrina Spellman gschpöut.
Sie hed 2003 ere Frönd de Mark Wilkerson ghürote ond afangs 2006 hend die beide eres erschte Chend öbercho, 2008 und 2012 s zweit und s dritt.
5. Januar
Dr '''5. Jänner''' isch dr 5. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 360 (in Schaltjohr 361) Däg bis zum Änd vum Johr.
Doppleschwand
Dopplischwand (amtlech Doppleschwand) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Äntlibuech im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Dopplischwand liid uf ere Terrasse zwösche Grosser Fontanne ond Chliiner Ämmi im untere Äntlibuech. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler Gober, Holz ond Oberhüseren. Vo dr Gmeindsflechi send 55,5 % Landwirtschaftlechi Flechi, 36,3 % Waud, 5,5 % Sidligsflechi ond 2,7 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Dopplischwand send Äntlibuech, Hasli, Romoos ond Wouhuuse.
Gschicht
Dopplischwand esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1275 aus Towenswande ond Togelswande.
Religion
94,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 2,1 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,7%, CVP 42,0% , FDP 13,7% , GLP 0,4% , GP 0,9% , SP 1,6% , SVP 39,6% , Süschtigi 1,2%.
Dr Gmeindspräsident vo Dopplischwand esch dr Stefan Dahinden (SVP) (Stand Februar 2023).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,6 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Z Dopplischwand redt mer en Dialäkt, wo scho ganz naach am Bärntütsch isch.
Rheineck SG
Rhynegg (amtl. Rheineck) isch e politeschi Gmaind im Kanton Sanggalle, Schwiz.
Geografii
Rhynegg liit zwüsched em Appezäller Vorderland und em Rhydelta, chorz bevor de Alt Rhy i de Bodesee mündet. De Alt Rhy bildet d Gränze zwüsched Öschtrych und de Schwiz. Rhynegg isch zwüsched Rorschach und Sammagreta im Rhyntl.
Nochbergmainde send Thal und Sammagreta im Kanton Sanggalle, Lutzebärg im Kanton Appezäll Usseroode und Gaissau im Voralbärg.
Geschicht
Rhynegg werd urkundlich s erschtmol erwähnt im Johr 1163 as castellum Rinegge und hät 1219 s Stadträcht öbercho. S Städtli, dozmol no am Rhy gläge, isch en wichtige Umschlags- und Handelsplatz a de Nord-Südachse gsi. Zahlrychi Baute z Rhynegg send Züüge us bessere Zyte.
Zum Aaluege
Es loont sich en chlinne Spaziergang dor d Altstadt, mit sine Fachwärckhüser. Me fangt bi de katholische Cherche a, goot am Leuehof und em mächtige Oberstufe-Schuelhuus verbii und chunnt i de Hoptgass zum Rodhuus. Döt isch o s ainzig erhalte plebni Stadttor, s Rhytor us em 15. Johrhundert. Bi de reformierte Cherche verlot me s Städtli und cheert bim Chusterhof i Richtig Burghügel zu de Ruine Alt Rhynegg.
Kornische Sprache
D Kornische Sprooch (Kornisch: Kernewek oder Kernowek) isch e keltischi Sprooch wo bis zum 18. Joorhundert in Cornwall in Ängland gredet wore isch un denoo ussgstorbe isch. Langi Zyt isch d Dolly Pentreath, wu 1777 gstorben isch, as di letscht Mueterspröchleri vum Kornisch aagsäh wore. S sin aber au no andri Sprächer bekannt, wo spöter gstorbe sin. Einzelni Sprächer het s no bis in s spot 19. Johrhundert, villicht sogar bis in s frie 20. Johrhundert gää. Anne 1875 sin no sechs elteri Sprächer entdeckt wore. Dr letscht Sprächer, wu d Sproch no einermaße het chönne, isch wahrschyns dr John Davey (1812–1891) gsi. Vu andre wird dr Alison Treganning († 1906) as dr letscht Kornisch-Sprächer aaglueget.
Syt em früene 20. Joorhundert wird versuecht, d Sprooch wiider als gsproocheni Sprooch z belebe, so dass Kornisch hüt in Schuele unterrichtet wird un syt 2008 unter de europäische Charta vo Regional- oder Minderheitssprooche als Regionalsprooch vo Grossbritannie annerkannt isch. Inere Studie im Joor 2000 isch ermittelt wore dass es uugfäär 300 Mensch het gää, wo d Sprooch hen chönne flüssig schwätze.
Weltherrschaft
Wältherschaft (au Uniwersalherschaft) isch d Herschaft über die ganzi Menschhäit oder in dr vormodärne Gschicht über die bekannti Wält. Dä Zuestand, wo no niemer je erräicht het, isch s Ziil vo verschidnige Mächt und Beweegige. Dr Begriff wird aber vilmol nume as en ideells Schlaagwort brucht.
Kornische Sprache
Die Sprooche, wo mitem Kornische am nöggschte verwandt sin, sin s Bretonische, un s Walisische.
Weltherrschaft
D Idee vo dr Wältherschaft isch scho in dr Antike entstande und het sich uf d Wält bezooge, wo dene wo dr Aaspruch erhoobe häi, bekannt gsi isch - wie dä vom Röömische Riich) bzw. as hegemoniale Aaspruch, wo aber nit umbedingt realpolitisch het müesse umgsetzt wärde. Am nöggste choo zun ere reale Beherschig vo dr ganze Wält isch bis jetz s Britische Wältriich gsi.
S Strääbe noch dr Wältherschaft im ene pejorative Sinn isch in dr Nöizit verschidnige Grubbe und politische Süsteem understellt worde und isch bis hüt au e beliebts Thema in de Underhaltigsmedie. Seer sinister isch s, wenn dr Wille zur Wältherschaft as Däil vo Verschwöörigsthorie soziale Grubbe understellt wird, wo sowiso scho gfäärdet si, wie s d Antisemite vo de Juude behaupte.
Tor (Architektur)
As Door wird in dr Archidektuur e gröösseri Öffnig zum Duuregoo im ene Geböid, ere Muure oder eme Haag bezäichnet.
Mä brucht s Wort au für en entsprächend groossi Düüre, wo das Door zuemacht.
Grafen von Küssenberg
D Grõfè vo Küssèbärg au Grõfè vo Küssabärg un Stüèlingè sin è süddütsches Adelsgschlècht mit Sitz uff dè Küssaburg im Chleggau gsi. Si sin nit z vowèchslè mit dè Güssè vo Güssèburg uff dè Burg Güssèburg z Oschtwürttèbärg.
Gschicht
Diè edelfreiè Herrè vo Küssèbärg sin 1135 èrschtmòls gnennt worrè als Bsitzer vo dè Küssaburg, in èrè Urkund vom Kloschter Allerheiligè, sie stammèd woll uss èm Gschlecht vo dè Hèrrè vo Wittlisbärg (erwähnt um 1087 bis 1124) ab. 1177 hèn si d Burg Stüèlingè, s hütige Schloss Hohelupfè un d Landgrõfschaft Stüèlingè erworbè un hèn sich ab dènn als Grõfè vo Küssabärg un Stüèlingè betitlèt.
Am 10. April 1141 wörd dè Heinrich I. als Heinricus de Cussachberc am königlichè Hoflager vom Konrad III. z Strõßburg als Zeug aaläßlich von èrè Schlichtig zwǜschè m Bischtum Baasel un èm Kloschter St. Bläsy in èrè Urkund gnennt. Aawesènd sin unter anderè dè Bischof Ortlyb un dè Abt Berthold un dè spôtere Kaiser Fridrich I.. Heinrich isch uffdaucht in witerè Urkundè bis 1168, er isch èn Bruèder (odder Cousèng) vom Abt Werner vo Küssèbärg gsi.
1177 isch èrschtmòls èn Heinricus als Comes (Graf) de Stuèlingè Henricus de Cussachberch in èrè Urkundè vom Berthold IV. vo Zääringè erwäänt worrè. Wo Stüèlingè nò Deil vom aaltè Albgau gsi isch, isch ab 1084 èn Gerung, Comes de Stulingen un 1131 èn Liutold von Stüelingen uffdaucht.
Dè letschte Küssèbärger Grõf
Am 26. Dezember 1240 hèn z St. Bläsy dè Heinricus Comes de Cussaperc un dè Liutholdus sen. de Reginsperc è Schenkigsurkundè besiglèt. Di Sigel vo dè Grõfè, wo draa hänget, zeigèt drei ligendi Halbmönd un d Umschrift S. HEINR.COMITIS.DE.CHVSSAPERGH. Selli Schenckig vo dè Güèter z Lauchringè a s Kloschter St. Bläsy vom Ritter Gerung, dèmm mò dè Strubel gsait hèt, isch z Düèngè am 15. Juni 1245 vom Bischof Heinrich vo Dannè: dum castrum in Chussaperch ad nostram nostreque ecclesie translatum fuisset venditionis nomine postatem
S Wappè vo dè Grõfè vo Küssèbärg hèt è Blau un Silbèr gschpaaltenes Schild un drei roti Halbmönder i dè silbèrnè Hälfti. Ägidius Tschudi un dè Johannes Stumpf hèn für d Küssèbärger abber èn Löwe als Wappèdyr aagfüürt. Diè offèbar verwandtè Herrè vo Ofteringè hèn im Wappè ebbèfalls drei Halbmönd gfüürt.
Heinrich III: vo Küssèbärg isch dè letschti Grõf uss èm Gschlecht vo dè Küssèbärger gsi, er isch vohürõtet mit èrè Schweschter vpm Rudolf vo Habsburg, Kunigundè vo Habsburg. Nõchdèmm er keini Kinder hinterlõ hèt, hèt er d Burg un d Hèrrschaft a dè Bischof vo Konschtanz, im Heinrich vo Dannè, übbergää. S Gschlecht vo dè Küssèbärger hèt abber witer bschtandè. Kunigunde hèt denõch um 1240 dè Ritter Otto II. vo Ochsèschtei uss èm Gschlecht vo dè Ochsèschteiner.
Urkundè-Nennungè
Im Johrzitbuèch vom Kloschter St. Agnes z Schaffhuusè sin witeri Famillièaaghörigi vo dè Küssèbärger vozeichnèt.
Mengen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 56,9 % Landwirtschaftsfleche, 23,8 % Wald, 14,8 % Sidlongsfleche ond 4,5 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Meenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 819.
Verwaltong
Meenga hot sich mit dr Stadt Schär ond dr Gmoe Dãnga zom Gmoeverwaltongsverband „Meenga“ mit Sitz en Meenga zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Stefan Bubeck.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Meenga ghert zom Schwäbisch.
Châteauneuf-du-Faou
Châteauneuf-du-Faou (bretonisch Kastell-Nevez-ar-Faou) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Châteauneuf-du-Faou lyt an dr Aulne, 31 km vu Quimper un 55 km vu Brest uf ere Hechi zwische 31 m un 153 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plonévez-du-Faou im Norde, Landeleau im Nordoschte, Lennon im Weschte, Spézet im Oschte, Laz un Saint-Thois im Sidweschte un Saint-Goazec im Side.
Gschicht
Châteauneuf-du-Faou isch zum erschte Mol gnännt wore im 12. Jh. as Castellum novum (1217 Castrum Novum, 1262 Chateunove, 1279 Chatiauneuf, 1284 Chateuneuf, um 1330 Castrum novum in fago).
Verwaltig
vu Châteauneuf-du-Faou isch. Châteauneuf-du-Faou ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Châteauneuf-du-Faou ghert zem Bretonisch.
Polnische Sprache
D polnisch Sprach (Polnisch: język polski) ghört zue de lechische Gruppe vo de weschtslawische Sprache, zuenere Untergruppe vo de indogermanische Sprachfamilie. Polnisch isch nöch verwandt mit em Kaschubische, em Tschechische, em Slowakische und em Sorbische, wo vonere Minderheit in Dütschland gschproche wird.
Polnisch isch d'Landesschprach vo Pole. Näbe de 38 Millione Lüt vo Pole chömmed noo öppe 15–18 Millione dezue, wo im Uusland Polnisch chönd. Es git au noo grösseri Sprächerzahle in Russland, Litaue, Wissrussland, de Ukraine und Tschechie und de andere Nachfolgschtaate vo de ehemalige Sowjetunion, aber au in Kanada, Irland, Argentinie und Auschtralie. Bedütendi polnischi Minderheite gits noo i de Vereinigte Schtaate, wo gschätzt wird, dass öppe 6–10 Millione Polnischsprochigi läbed, und au in Dütschland, Brasilie und Frankriich.
Gschicht
Die ältischte bikannte polnischi Tegscht sind Glosse und Näme i latinische Tegscht, bsundrigs i de Bulle vo Gnese. Die hät de Pabst Innozenz II. vo 1136 erwähnt, wo öppe 400 einzelni polnischi Ortsnäme und Persone uufglischtet sind. I de Chronik vom Chloster Heinrichau in Breslau isch 1270 de erschti ganzi Satz gschribe worde. Das isch e Uufforderig vomne Maa zu sinere Frau, wo am mahle isch: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj“, was i de Übersetzig heisst: „La mich jetzt mahle, und du ruesch dich uus.“
Alphabet
Polnisch wird vo Afang a mit em latinische Alphabet gschribe, im Gegesatz zue andere slawische Sprache, und bruucht diakritischi Zeiche für d'genau Widergab vo de polnische Luut.
S polnisch Alphabet beschtaht uus 35 Buechschtabe:
A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż.
Ą, Ę, Ń und Y sind nie am Wortafang, drum sind d Grossbuechschtabe dezue sehr sälte und werdet nur dänn bruucht, wänn s ganzi Wort in Grossbuechschtabe gschribe wird. Q, V und X bruucht me nume für d Främdwörter, wo nonig polonisiert, dass heisst nonig is Polnische uufgnomme worde isch. Syt de 1910er-Jahr ghöred sie zum moderne polnische Alphabet.
Vokal
D Polnisch Sprach hät 8 Monophthöng.
Konsonante und Halbvokal
D Polnisch Sprach hät 27 konsonantischi Phonem und 2 Approximante.
Péry-La Heutte
Péry-La Heutte isch e Yywohnergmeind im Verwautigs-Chreis Bärner Jura vom Kanton Bärn ir Schwyz.
Schloss Merzhausen
S alt Schloss Merzhuuse, friejer au Bollschwyler Schloss gnännt, isch en ehmolig Wasserschloss in dr Gmai Merzhuuse bi Fryburg. Mer derf s nit verwächsle mit em Jesuiteschloss (Tusculum Belmontanium), eme Ritterguet, wu am Schymberg iber Merzhuuse lyt.
Gschicht
An dr Stell vum alte Schloss Merzhuuse soll emol Bitzehof gstande syy. S Gebei, wu s hite git un wu allwäg um 1593 böue woren isch, isch e langlächt massiv Staihuus mit zwee Stapflegiibel un em Fachwärchufböu. Diräökt dernäbe het s friejer s Danckenschweilisch Hauss gee, au Dankenschweiler Schloss oder Dankenschweiler Hof gnännt. Dodervu isch aber nyt erhalte.
Péry-La Heutte
Gschicht
Uf de 1. Jänner 2015 hei di vormalige Gmeinde La Heutte und Péry zur nöie Gmeind «Péry-La Heutte» fusioniert.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Mit Yywohner (Stand ) ghört Péry-La Heutte zu de grössere Gmeinde vum Bärner Jura.
Bolitik
D Gmeindspräsidenti isch d Nelly Schindelholz (Stand 2016).
Stimmeaateil vu dr Parteie bi dr Nationalratswau 2015: SVP 44,7 %, SP 20,4 %, FDP 9,3 %, BDP 8,5 %, GPS 7,4 %, glp 2,2 %, EDU 2,1 %, CVP 1,9 %, EVP 1,4 %, SD 1,2 %.
Isorno TI
Isorno TI isch es Dorf i de politische Gmai Onsernone im Kanton Tessin in dr Schwyz. Es ghert zum Chrais (circolo) Onsernone im Bezirk Locarno.
Geografi
D Gmai Isorno im Onsernonedal het ihre Name vum glychnamigte Fluss iberchuu, wu vum italienische Gebiet häärchunnt un derno dur s Onsernonedal fliesst. Nochbergmaine sin Cavigliano, Centovalli, Maggia, Mosogno un Onsernone. Zum Ortsdail Berzona ghert au no dr Wyler Seghelina, zue Loco d Wyler Niva un Rossa gsii.
Gschicht
Isorno isch entstande anne 2001 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Auressio, Berzona un Loco.
Auressio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1233 as Oraxio, Berzona anne 1265 as Berzona, Loco anne 1224 as Loco.
Am 10. April 2016 het Isorno mit dän ehemolige Gmaine Gresso, Mosogno und Vergeletto i d Gmai Onsernone fusioniert.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Isorno ghert zum Ticinese.
Lyt
Noch em Zweete Wätchrieg sin e Raie vu bekannte Chinschtler un Schriftsteller zytwys z Berzone gwohnt, unter anderem dr Max Frisch vu 1964 bis zue sym Dod 1991, dr Alfred Andersch vu 1958 bis zue sym Dod 1980 un dr Golo Mann.
Armagnaken (Söldner)
D Armanjake si Söldner gsi, wo im franzöösische Bürgerchrieg vom Bernard VII. us em Huus Armagnac im Joor 1410 aagworbe worde si und bis in d Middi vom Joorhundert Frankriich unsicher gmacht häi.
Gschicht
Dr Bernard VII. hett 1410 in Südfrankriich Soldate rekrutiert, wo mit iirer Brutalidäät sogar im e Zitalter, wo nid bsundrigs zimperlig gsi isch, uusegstande si und im ganze Land Angst und Schrecke verbräitet häi. Wo dr Bürgerchrieg ume gsi isch, si die Söldner as sogenannti Armanjake (im dütsche Sproochruum: Armigecke), oder as Les Bandes noch iire wisse Armbänder dur s Land zooge und häi gmordet und blünderet. Si häi in de 1440er Joor au im Alte Zürichrieg iigriffe. Si si denn beschriibe worde as „e wilde Hufe vo Söldner, wo us Franzoose, Bretoone, Gasconier, Lombarde, Spanier, Schotte und Ängländer bestoot, mäistens berittes Söldnervolk, 40'000 Chopf stark, doodrvo 20'000 kampffähigs Volk“.
Zum d Armanjake niiderzwärfe, wo in iirem Land marodiert häi, häi die franzöösische Köönig zum erste Mol e stehendi Armee im modärne Sinn ufgstellt. Si het us 9000 Riter bestande, iidäilt in 15 Ordonnanz-Kompanie zu 100 Lanze mit je säggs Maa. Zum sä zaale, häi d Ständ e Sonderstüür gnäämigt. E baar fääigi Chrieger us dene Bande si in die Armee ufgnoo worde, wo denn die irreguläre Armanjakehufe underworfe het. Räst vo de Armanjake si uf Lothringe, in s Elsass und in d Schwiz verdriibe worde, wo si d Schlacht bi St. Jakob an dr Birs (1444) zwar gwunne häi, aber iiri Verlust wägen em erbitterete Widerstand vo dr eidgenössische Vorhuet eso schweer gsi si, ass d Armee iiri Kampfchraft verlore het und usenanderbroche isch.
Amerikanisch-Samoa
Amerikanisch-Samoa (samoanisch: Sāmoa Amelika) isch e Deil vu dr US-amerikanisches Ussegebiät im südliche Pazifik. Amerikanisch-Samoa isch Deil vu dr Samoainsle und schliesst südöschtlich a de Unabhängige Schtaat Samoa aa. D flechi- und bevöukerigsmässig gröscht Insle vu Amerikanisch-Samoa isch Tutuila mit em Houptort Pago Pago.
Cruguel
Cruguel (Gallo Crugèu, bretonisch Krugell) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Amerikanisch-Samoa
Währed em Zwöite Wältchrieg het Amerikanisch-Samoa 1942–1945 übergangswiis grösseri strategische Bedütig für di Veräinigte Staate gha, wo me sich zum Bou von ere Marinebasis und eme Flughaafe (Pago Pago International Airport) entschlosse het.
E bsunders kulturells Merkmol vu dr gsamte Inslegruppe isch s Näbenander vu modernem amerikanischem Lääbestil und samoanische Tradizioone.
Cruguel
Verwaltig
vu Cruguel isch. Cruguel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Cruguel ghert zum Gallo.
Schweinheim (Unterelsass)
Schwäne (frz. Schwenheim, bìs zem 19. Jüli 1953 Schweinheim, dt. Schweinheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Schwäne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 724 àls Suenheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schwäne ìsch. Schwäne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schwäne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Egliswil
Eglischwiil (amtlich Egliswil) isch e Iiwohnergmeind im Schwiizer Kanton Aargau und ghört zum Berzik Länzbrg.
Geographii
De Gmeindsbann isch 629 Hektare gross, dodervo sind 250 Hektare Wald und 52 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 664 Meter, der tüüfschti uf 415 Meter.
Nochbargmeinde sind Länzbrg im Norde, Ammerschwil im Nordoschte, Dintike und Villmerge im Oschte, Seenge im Süde und Seon im Weschte.
Gschicht
S erschti Mol in ere Urkund taucht de Ort in de Namesform Egirichiswilare im Jahr 893 uf und zwar in eme Zinsrodel vom Fraumöischter z Züri. De Ortsname chunnt vom althochdütsche Wort Egiricheswilari, was d «Hofsidlig vom Egirich» heisst.
Eglischwiil het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger. Wo das Gschlecht usgschtorbe isch, hei d Habsburger ab em 1264 d Landesherrschaft übernoh. Di nidrig Grichtsbarkeit hei d Habsburger ab am 1331 an d Hallwyler verpfändet. Wo im 1415 d Eidgnosse de Aargau eroberet hei, isch s Dorf in de Bsitz vo de Bärner cho und het zum Grichtsbezirk Seenge innerhalb vom Amt Länzbrg ghört. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Eglischwiil isch zum Kanton Aargau cho, wo mit de Umbildig im 1803 sini hütigi Usdehnig übercho het.
Nase
D Naase (lat. nasus; griech. ρις rhīs) isch in dr Anatomii das Organ vo de Wirbeldier, wo d Naaselöcher und d Naasehööli din si. Bim Mensch und bi de mäiste andere Süüger lit d Naase in dr Middi vom Gsicht bzw. am vordere Spitz vo dr Schnauze. Hinder em Naaseruum befindet sich dr Rache, wo d Spiisrööre und d Luftrööre mitenander verbindet.
Funkzioon
S Indiwiduum schnuuft d Luft dur d Naase ii und us. Drbii wird bim Iischnuufe chalti Luft an dr Oberflechi vo dr Naaseschliimhut ufgwermt und füecht gmacht. D Schliimhut wird drbii abküelt und usdröchnet, sich bechunnt aber bim Usschnuufe e groosse Däil vo dr Wermi und dr Füechtigkäit wider zrugg. D Naasehoor fange groobi und s Naasesekret fiini Fremdpartikel ab. S Naasensekret wird die ganz Zit dur d Bewergig vo de Flimmerhöörli in dr Richdig vom Rache dransportiert. Überschüssigs Sekret und Fremdpartikel wärde dur s Niesse uuse beförderet.
Dank dr Naase cha mä au mit zuenigem Muul schnuufe. Das wird bim zirkuläre Schnuufe usgnützt.
D Naasemuschle si sogenannti unächti Schwellkörper und iiri Gröössi cha sich dorum stark verändere.
Dr Mensch schnuuft nit gliichmäässig dur bäidi Naaselöcher, wenn er usruet. Dä Vorgang bezäichnet mä as Naasezüklus. Dr Luftstrom wird abwäggselnd in äim und denn im andere vo de Naaselöcher chliiner, so dass sich d Schliimhut dört cha regeneriere.
D Regio olfactoria vo dr Naase isch dr Sitz vom Gruchorgan und doodrmit vo dr olfaktorische Woornäämig.
Rivella
Rivella isch es cholesüürehaltigs, alkoholfryys Erfrüschigsgetränk mit 35 Prozänt Milchserum, wo i de Schwiiz härgschtellt wird.
d Firma
S Getränk wird vo de Rivella AG z Rootrischt im Kanton Aargau abgfüllt. D Firma isch bis hüt im Eigetum vo de Familie vom Gründer Robert Barth.
De Name Rivella leitet sich us em Tessiner Ortsname Riva San Vitale und em italiänische Wort rivelazione „Offebarig“ ab.
Rezäptur
D Inhaltsstoff vom Rivella Rot sind:
Verbreitig
S Rivella isch i dr Schwiiz so wyt bekant, as me mängmol seit, es sig fasch es Nationalgetränk im Land. Im Jahr 2013 isch de Märtaateil vo de Rivella AG ufem Schwiizer Erfrischungsgetränkemärt bi 15,3 Prozänt glühe. Rivella chunnt hinder Coca Cola uf Platz 2.
Im Fürschtetum Liechteschtei, i de Niderlande und z Luxeburg chunt me Rivella scho syt lengerer Zyt über. Rivella Light isch 1958 als Diabetes-Getränk i de Niderlande lanciert worde, es Jahr schpöter (1959) isch es als Rivella Blau uf de Schwiizer Märt cho. D Niderlande sind hüt de gröschti Usslandmärt für Rivella. De Vertrieb z Dütschland probiert me z entwickle. Rivella chunt mer au i de Gränzregione vo Frankrych und Öschtrych über.
De Märtuftritt im Ussland underscheidet sich vo dem i de Schwiiz. I de 1960er und 1970er-Jahr isch Rivella z Dütschland under em Markename Larell aabotte worde, zum wettbewärblichi Konflikt mit de dütsche Limonademarke Libella vermyde. Spöter isch de Name aber au det i Rivella gänderet worde.
Gschicht
Schotte isch es proteinhaltigs Näbeprodukt vo de Chääshärschtellig und es isch au scho i de Originalrezeptur vo Fanta bruucht worde. De Robert Barth bzw. sy Brüeder hend 1950 d Rezäptur für es Molke-Tafelgetränk erworbe. Druus isch Rivella entstande. Zerscht isch d Produktion z Schtääfe, denn z Uschter gsi. 1952 isch d Rivella AG gründet worde und Rivella Rot isch uf em Getränkemärt ygfüehrt worde. Vier Jahr nach de Gründig isch mer vo Uschter uf Rootrischt choo.
Ab 1958 isch mit Rivella Blau 1958 eis vo de erschte Liechtgetränk ygfüehrt worde. 1977 het Rivella e Wärbepartnerschaft mit de Schwiizer Skinati aagfange. Rivella Grüen isch 1999 als dritti Sorte i s Sortimänt ufgnuu worde.
E «Relaunch» vo de Gsamtmarke Rivella hets 2007 ggäh, mit eme nüüe Erschynigsbild und nüügschtaltete Fläsche. De Gründer Robert Barth isch am 29. März 2007 im Alter vo 85 Jahre z Rootrischt gschtorbe. S Undernäme isch immer no im Bsitz vo synere Familie. De gröschti Schwiizer Detailhändler, d Migros, isch 2008 vo de voranige Eigemarke Mivella uf d Markeprodukt vo Rivella umgstige. Mivella isch im Uftrag vo de Migros äbefalls vo Rivella härgschtellt worde. D Marke Rivella CLIQ, Pfirsich und Rhabarber sind 2014 uf de Getränkemärt cho. Im Jahr 2016 hets wider e Relaunch mit nüüem Design und Logo ggäh.
Montag
De Mändig isch de erscht Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976; vorher isch de Sunntig de erscht gsi), noch dr christlich/jüdische Zellung dr zweit.
De Nome isch e Lehnibersetzung us m Latynische dies lunae („Tag vun de Mondgöttin Luna“) bzw. Dag vum Mo
6. Januar
Dr '''6. Jänner''' isch dr 6. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 359 (in Schaltjohr 360) Däg bis zum Änd vum Johr.
Baden-Baden
Bade-Bade isch e Schtadt z Bade u ghört zum Bundesland Bade-Württebärg. D Schtadt isch emol d Hauptschtadt vo Bade u schpöter vo de Markgrafschaft Bade-Bade gsi. Si isch au en wältbekannte Kurort. Au s Casino het derzu bitrait, dass ma Bade-Bade wit übers Badische usse kennt.
Gschicht
Bis zum Johr 1931 het d Schtadt numme Bade gheisse. Um si vo andere Schtädt mit em gliiche Name chönne z unterscheide (Bade bi Wien u Bade im Aargau) het ma meischt Bade z Bade gseit. Scho im 19. Johrhundert hei vili Bsucher (wenn si schriftdütsch gschwätzt hei, hets Baden in Baden schtatt Bade z Bade gheisse) des chli Wort dezwische wegglah u eifach Bade-Bade gseit. So isch de hütigi Name entschtande. Bade-Bade isch bis zum Johr 1535 d Residenzschtadt vo de Markgrafschaft Bade gsi, dodernoch vo 1535 bis 1705 vo de Markgrafschaft Bade-Bade.
Gmeinderot
Ergebnis vo dr Kommunalwahl am 26. Mai 2019:
Achtzigjähriger Krieg
Im Achtzigjöörige Chrieg (au Spanisch-Niiderländische Chrieg) het sich vo 1568 bis 1648 d Republik vo de Siibe Veräinigte Niiderlande iiri Unabhängigkäit vo dr spanische Chrone erkämpft. Im Friide vo Münster isch iiri Unabhängikäit vo Spanie anerkennt worde und die jungi Republik isch as suwerääne Staat us em Verband vom Häilige Römische Riich Dütscher Nazioon usgschiide. Dr Komflikt het nid us äim lange Chrieg bestande, sondern us e Hufe äinzelne Ufständ und Kämpf, und zwüschen iine hets immer wider lengeri friidligi Perioode gee.
Dr Ufdakt zum Chrieg
Dr Wilhelm I. vo Oranie und d Groofe vo Egmond und Hoorn häi gege d Änderige im status kwo brotestiert, wo dr erst Minister vo dr Statthaltere Margarethe vo Parma, dr Kardinal Antoine Perrenot de Granvelle het welle mache und häi 1564 dr Granvelle zwunge, zruggzdrätte. Im Adelskompromiss vo Breda häi die Ufständische, wo sich sälber dr Naame „Geusen“ ghee häi, was übersetzt „Bättler“ bedütet, vo dr Margarethe vo Parma verlangt, ass si mit dr Inkwisizioon und dr Verfolgig vo de Brotestante wurd ufhööre und iiri ständische Freihäite wurd repektiere.Noch Bilderstürm vo de Calviniste het dr Philipp d Inkwisizioon zwaar ufghoobe, aber 1567 het er dr Herzog vo Alba, Fernando Álvarez de Toledo, as nöije Statthalter mit spanische Drubbe in d Niiderlande gschiggt. Dr Alba het d Ufständ zerst brutal underdruckt und Duusigi vo Ufständische hiigrichdet, drunder d Groofe vo Egmond und vo Hoorn. D Willküürsherrschaft vom Alba het drzue gfüert, ass sich dr Ufstand uf s ganze Land usbräitet het. Denn het d Inkwisizioon am 16. Februar 1568 au no alli drei Millione Niiderländer wäge Chetzerei zum Dood verurdäilt und dr spanisch Köönig Philipp II. het zää Daag spööter befoole, das Urdäil uszfüere.
Dr Chrieg
Denn si aber d Geegesätz zwüsche de südlige Browinze, wo vor allem französischsproochig gsi si, und de nördlige, mäistens calvinistische Browinze z grooss worde. Die südlige Browinze häi sich am 6. Januar zur katholische Union vo Arras (niiderländisch: Atrecht) zämmegschlosse, die nördlige häi am 23. Januar d Utrechter Union bildet, wo au d Staate vo Flandere und Brabant drzueghöört häi. Si häi sich de Spanier witer widersetzt und religiöösi Toleranz verlangt. Am 24. Juli 1581 häi si d Republik vo de Veräinigte Niiderlande bildet, häi iiri Unabhängigkäit vom Köönig erkläärt und dr Wilhelm I. vo Oranie zum Statthalter ernennt. Vo denn aa si d Niiderlande in d Generalstaate und die Spanische Niiderlande drennt gsi und us em Ufstand gege die spanische Bsatzer, wo im Süde aagfange het, isch jetz e Kampf um d Unabhängigkäit vo de Generalstaate im Norde worde.
D „Union vo Arras“ isch no di noo wider fest in dr Hand vo de Spanier gsi. In de Generalstaate isch dr Wilhelm 1584 vom ene Katholik ermordet worde, im Wilhelm si Soon Moritz vo Oranie isch aber rasch vo alle as Noochfolger akzeptiert worde. 1596 häi d Generalstaate e Pakt mit Ängland usghandlet, und das het sä finanziell und milidäärisch gege d Spanier understützt. Denn het dr Moritz die niiderländischi Armee nöi organisiert, so dass si scho bald dr milidäärische Übermacht vo de Spanier het chönne Paroli biete.
Noch em Dood vom Philipp II. vo Spanie 1598 si die Spanische Niiderlande an si Dochder Isabella gfalle, wo mit em Erzherzog Albrecht vo Östriich verhürootet gsi isch. 1601 häi d Spanier Ostende afo belaagere und 1604 häi si die Stadt, wo dr letscht Stützpunk vo de Niiderländer z Flandere gsi isch, erooberet. Am 12. April 1609 − zwei Joor noch dr Seeschlacht bi Gibraltar, wo d Niiderländer gwunne häi − isch z Antwärpe e Waffestillstand abgschlosse worde, wo 12 Joor lang ghebt het.
1618 het in Middelöiropa dr Drissigjöörig Chrieg afo wüete und drei Joor druf het au dr Kampf zwüsche de Niiderländer und de Spanier wider aagfange. D Niiderländer häi die spanischi Silberflotte abgfange und häi mit däm Gäld nöiji Drubbe chönne finanziere. D Allianz mit Frankriich zur Eroberig vo de südlige Niiderland isch nid erfolgriich gsi, und het mit em Verlust von e baar gröössere Stedt gändet.
1648 si mit em Westfäälische Friide bäidi Chrieg, dr Drissig und dr Achtzigjöörig, beändet worde und d Republik vo de Veräinigte Niiderlande isch unabhängig worde, het aber Gebiet an Frankriich müesse abgee.
Locoal-Mendon
Locoal-Mendon (bretonisch Lokoal-Mendon) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Locoal-Mendon lyt 26 km vu Vannes un 20 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 42 m iber Normalnull.
Gschicht
Locoal-Mendon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as Locus Sancti Guituali.
Verwaltig
vu Locoal-Mendon isch. Locoal-Mendon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Locoal-Mendon ghert zum Bretonisch. Anne 1994 sin zwoosprochigig Klasse yygfiert wore. 2007 sin 17,6% vu dr Schueler in zwoosprochigi Klasse gange, 2009 20,4%, 2010 19,4%.
Oberland (Liechtenstein)
S Oberland isch e Regioon un e Verwaltigsgliiderig z Liachtaschtaa. S Oberland setzt si us dr Gmaine Balzers, Planka, Schaa, Tresa, Trisabärg un Vadoz zäme. Ändi 2017 het s Oberland 24 375 Yywooner (0 % vu dr liachtaschtaanische Bevelkerig) un e Flechi vu 125,5 km² (78 % vu dr liachtaschtaanische Landesflechi) ghaa. Fir d Liachtaschtaaner*ne gheert d Zuegheerigkait zum Oberland oder zum Unterland zue ire Identiteet.
Gschiicht
S Oberland isch dr siidli Landesdail vu Liachtaschtaa un umfasst s Territorium vu dr eemoolige Groofschaft Vaduz. D Uusdruck Oberland un Unterland sin schyyns eerscht in dr zwoote Helfti vum 19. Joorhundert gängig woore. Vorlaifer sin speeteschtens ab em frieje 18. Joorhundert d Uusdruck Oberi un Unteri Landschaft gsii. Die Näme cheme vu dr Topografy, wu z. B. mit dr Fließriichtig vum Rhyy zämehangt. D Gränze zwische Oberland un Unterland bildet dr „Scheidgrabe“, wu aber hite in dr Landschaft nimi uffallt. Hite sin d Landesdail geograafisch ender dur d Siidliggränze im Ried drännt.
Syter anne 1878 bildet s Oberland en aigene Waalchrais.
Rain (Lech)
Rõã (amtlich Rain) ischt a Stadt em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Rõã leit endr Neche vo dr Mendong vom Lech en d Donau.
Vo dr Gmarkong send 69,7% Landwirtschaftsfleche, 13,5 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 3,5 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Rõã gheret dr Hauptort Rõã, d Pfarrderfer Bayerdilling, Gempfing ond Staudheim, d Kirchderfer Etting, Mittelstetten, Oberpeiching, Sallach, Unterpeiching, Wächtering ond Wallerdorf, d Derfer Hagenheim ond Überacker, d Weiler Neuhof, Nördling ond Tödting ond d Gheft Agathenzell, Brunnen, Hausen, Holzmühle, Kopfmühle, Sägmühle, Schlagmühle ond Strauppen.
Gschicht
Rõã ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1257.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,9 % gleäge.
Religion
86,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,3 % evangelisch.
Verwaltong
Rõã hot mit dr Gmoede Genderkinga, Holza, Minschter ond Schänefeld a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Rõã ischt dr Gerhard Martin.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Kanton Landerneau
Dr Kanton Landerneau (breton. Kanton Landerne, frz. Canton de Landerneau) isch e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Landerneau.
Gmaine
Dr Kanton Daoulas bstoht us acht Gmaine:
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Dirinon, La Forest-Landerneau, Landerneau (Hauptort), Pencran, Plouédern, Saint-Divy, Saint-Thonan un Trémaouézan.
Norwegische Sprache
Die norwäägischi Sprooch (Äigebezäichnig: norsk, wo die bäide Standardvarietääte bokmål und nynorsk  umfasst) ghöört zum skandinavische/nordgermanische Zwiig vo de indogermanische Sprooche. Norwäägisch wird vo öbbe fümf Millioone Norwääger as Muetersprooch gschwätzt, wo dr gröscht Däil von ene z Norwääge läbt. Dört isch es d Amtssprooch. Es isch au en Arbets- und Vercheerssprooch im Nordische Root. S Norwäägische isch im Lauf vom 19. und 20. Joorhundert in vier Varietääte standardisiert worde, vo deene si hüte zwäi amtlig anerkennt:
Bokmål (dt. „Buechsprooch“), bis 1929 Riksmål:
Riksmål (dt. „Riichssprooch“) im hütige Sinn isch e Variante vom Bokmål:
Nynorsk (dt. „Nöinorwäägisch“), bis 1929 Landsmål:
Høgnorsk (dt. „Hoochnorwäägisch“):
Bokmål wird vo öbbe 85 bis 90 Brozänt vo dr norwäägische Bevölkerig gschriibe. Es het sich drbii ursprünglig um e Varietäät vom Däänische ghandlet, wo jorhundertilang au z Norwääge Schriftsprooch gsi isch. Es isch aber – bsunders in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert – no di noo uf dr Basis vo dr bürgerlig-stedtische Umgangssprooch norwägisiert worde.
S Riksmål isch en elteri Varietät, wo hüte amtlig nid understützt wird. Es isch eme konservative Bokmål äänlig. Es isch dr däänisch-norwäägische literaarische Dradizioon verpflichtet und in dr Rächtschriibig weniger norwäägisiert.