cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mykenisches Griechisch
Di Mykenischi Sprooch isch di ältisti bikannti Sproochform vom Griechische. S isch i de Bronzezitt zwöschet öppe 1400 und 1200 vor Chrischtus öberliferet. D Schrift isch e Silbeschrift und werd Linear B gnennt.
Well d Linear B-Schrift z wenig gnau isch, um s Mykenische z schriibe, isches mengisch schwirig, e Wort i sinnere Bidüttig z verstoo, woralem wenns e churzes Wort isch. So cha d Schriibig pa-te sowoll /pater/ "Vatter" as au /pantes/ "ali" bidütte.
S Mykenische underschaidet sich vom Altgriechische dodrii, as d Labiovelar no erhalte sind: qo-u /gwous/ "Chue" gegenöber altgr. βοῦς /bous/. Urgriechisch *ā und *w sind im Mykenische erhalte, wie i menge altgriechische Tielekt, im Gegesatz zom klassische (attische) Griechisch, wo *w verschwunden isch und *ā zu *ē woren isch (myk. e-ra-wa /elaiwa/; agr. ἐλαία /elaia/ „Olive“; myk. da-mo /dāmos/; gr. δήμος /dēmos/ „Gmaind).
Öberliferig
Di bikannte schriftliche Zügnis vom Mykenische sind zom grööste Tail Tontäfeli us de Archiiv vo de Paläst. Denebet gits no Inschrifte uf Amphore und verschidnige Objekt. S werd agnoo, as die Täfeli nume "Fresszeddeli" gsii sind, wo di Biamte vo de Palastverwaltig eri Notize aabroocht hend, well Ton e billigs Material isch. Wo d Paläst abebrennt sind, sind anderi Schriftzügnis verbrennt, d Tontäfeli degege konserviert wore.
Die Tontäfeli hend e buechhalterische Charakter. Si bistönd us Liste, wo Produkt, Tier, Mensche und Ortschafte ufzelet. Me cha us de Tafle vo Pylos guet d Stüürverwaltig mit de Provinze vom Königriich erchene, wievill Stüüre jedi Provinz zale mue und au, wie gross d Stüürschulde grad no sind. Me isch drum i de Laag e relatiivi Geographi vom Riich vo Pylos uufstele. Deno het da Riich öppe d Gröössi vom antike Messenie ghaa. Us de Tafle vo Knossos und Thebe chamer en äänlichi Struktur erchene, aber s Material länget nöd um e schlüssigei Organisation vo den beede Riich z erchene. Drom isch onöd bikannt, wie grooss die Herschaftspiet gsii sind. Offebar het de Palast vo Thebe au Tail vo de Insle Euboia kontrolliert.
Well die Tafle listeförmig sind, bistönd si maist us Stichwörter und Näme. D Zaale sind mit aigne Zaalzaiche gschribe wore. Ganzi Sätz mit Verbe chömed selte vor. Well d Näme und Wörter flektiert wore sind, chennt mer d Deklination vom Mykenische recht guet. S Verbsystem isch aber nume schlecht bikannt.
Tielekt
S Mykenische isch erstuunlich aihaitlich und s Mykenische vo Knossos underschaidet sich chumm vo dem vo Pylos oder Thebe. Me cha aber erchene, as z Pylos zwee Tielekt gschribe wore sind, d Underschid sind aber nume chlii. Ahand vo de Handschrift hetses e paar wenigi Schriiber ggee, wo die Sunderform vom Mykenische gschribe hend. Früenner het mer agnoo, as die Form d Sprooch vo de Underschicht oder vonere abhängige Ethnii stamid. Noierdings isch aber de Vorschlag gmacht wore, as da Sundermykenisch ender d Sprooch vo de Machthaber gsii sai, well die Täfeli mit de Sunderforme Aglegehaite uufzelet, wo enger mitem König z tue hend.
Robert Jolidon
Dr Jolidon isch i sym Heimetdoorff und de z Pruntrut id Schuel und z Saint-Maurice im Wallis is Gimnasium. Er het sich z Luzärn, z Paris und z Soledurn ufs Amt vom Prieschter vorbereitet und anne 1936 d Ordinazioon überchoo. Im Joor 1940 het er a dr Uni Züri s Filologystudium agfange; syni Lehrer sin dr Jakob Jud un dr Arnald Steiger gsi. Er het mit der Arbet Le patois de Saint-Brais s Dokterexame gmacht.
Wärend em Studium und au spööter isch dr Robert Jolidon i synere Heimet zu de Lüüt i de Juradöörffer go loose, wie sii iiri Mundart, s Patois bruuche. Das isch e Form vo dr Gräfschäftler Sprooch. Uf vil verschidene Zedel het er d Dialäktwörter ufgschribe und iiri Bedüütig uf Französisch derzuetoo. Z’letscht si’s schynts mee weder sibetuusig Wörter gsi, won er derzue öppis gschribe het. Vo däm lexikalische Material isch aber nümmen alles umme. Wo dr Jolidon draa gsi isch, mit syne Unterlaagen und de wälber zäichnete Dialäktcharte es Buech über di jurassischi Mundart zum Truck vorzbereite, isch er am 22. Novämber 1953 eerscht vierevierzgjöörig gstorbe.
D Sache, wo der Robert Jolidon über d Kultur vom Jura zämetreit het, sind hüt im kantonale Kunscht- und Gschichtsmuseum z Dälschbrg. Dank em Ernest Schulé vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande und em Pfaarer André Chèvre het me das, wo vom Jolidon syne Papier no z finde gsi isch, uf Umwääg dört hiigää.
Kanal (Wasserbau)
Als Kanaal bezeichnet mo èn Wasserlauf mit künschtlich hèrgschtelltem Gwässèrbett. S ka abber au èn Wassèrlauf mit natürlichèm Gwässerbett kanaalartig so uusbaut wörrè, dass er denn zu dè Kanääl zellt; sell isch i dè früènèrè Zitè bi dè chlynerè Schiffsabmessigè hüüfiger dè Fall gsi.
Beschrybig
Es wörd hauptsächlich unterschiddè zwischè Kanääl für d Be- un Entwässèrig un Kanääl für d Schifffaart, dè Schifffaartskanääl. S git abber au Kanääl, wo anderè Zwèck diènet odder diènt hèn, wiè byschpillswys dè Trinkwassèrvosorgig, dè Nutzig vo dè Wassèrchraft, dè Besitigung vo Abwässèr odder dè Umleitig vo Wassèr vo eim Gwässer in è anders (z. B. am armenischè Sewansee; z Dütschland wörd byschpillswys übber dè Dahem-Umfluètkanaal Hochwassèr vo dè oberè Spree zu dè Dahme abglaitet).
Kanääl, wo in èrschter Linniè Wassèr transportyret, sin Flièßwassèrkanääl. Dõzuè könnet au Schifffaartskanääl ghörè. Des isch dè Fall, wenn si i dè Trassè von èm Fluss odder Grabè baut worrè sin odder iri Trassè ganz odder deilwys ersetzt worrè isch un nebbè dè Schleusè auch durch Weer regulyrt wörred. Byschpill dõfür sin z Dütschland dè Finowkanaal un dè Landweerkanaal. I dè Regèl sin Schifffaartskanääl abber Stillwassèrkanääl. Durch Schleusungè un Wassèrentnaamè (z. B. für diè öffentlich un induschtrielli Wassèrvosorgig a dè weschtdütschè Schifffaartskanääl) könned si no è bitzeli Strömig uffwysè. Iri Wassèrschtänd wörred durch Schleusè un Bumpwärk regulyrt. S git au Kanääl ohni Regulyrig.
Èn Kanaal wörd meischtens us èm natürlichè Boddè uusghobbè, i dèmm mo natürlichi Senkè un Wassèrläuf bruucht, selli lieget düèfer als es Gländ. Er ka abber au uff Dämm baut sy un dõdurch obberhalb vom umgebendè Gländ ligè. Sottigi Abschnitt könnet durch Sicherheitsdoor gsicheret wörrè, dõmit im Fall vo èrè Leckage odder Dammbrüch großi Wassèrvolüscht un Überschwemmigè z vomydè, asè öppè bim Dortmund-Ems-Kanaal. Èn Kanaal kann mit Kanaalbruggènè anderi Kanääle odder Flüss übberquerè un i Dunnel durch Bärg füürè. È Kanaal ka èn weniger als ein Metèr breitè Kanaal für d Wasservosorgig sy, ebbèso wie èn mee als 300 Metèr breitè Kanaal für d Seeschifffaart.
Von èm Kanal z unterscheidè isch èn staugreglètè (früèner: kanalisyrtè) Fluss. Er blybt Fluss au nõch èm Uusbau mit Stauschtufè, wiè z. B. dè Main.
Kanääl i dè Stadt
In Städt, wo nõch a nèrè flachè Meeresküschtè liget, sin d Kanääl für d Entwässerig un als Transportwäg dõ. D Kanääl sin meischtens durch senkrächti Yfassigè begränzt odder reichet diräkt a d Hüüser hèrrè.
Bekannt für iri Kanääl sin Venedig (luèg au Canal Grande) un einigi Städt vo Holland un Belgiè mit irè Grachtè, zum Byschpill Amschterdamm un Brügge, sowiè Friedrichstadt z Schleswig-Holschtei. Diè Navigli z Mailand hèn früèner die Stadt mit dè umligendè Flüss un Seè vobundè. Au Birmingham z Ängland isch dõ z nennè. Obwoll keini bedütendè Flüsse durch Birmingham flièßet, isch diè Stadt dè Knotèpunkt vom mittelänglischè Narrowboat-Kanaalsischteem (Midlands). Innerhalb vo dè Stadtgränzè git s Kanääl mit èrè Gsamtlängi vo 60 Kilometèr. Es wärd oft behauptet, dass Birmingham mee Kanääl als Venedig hèt (allerdings isch d Stadtflächi au um einiges größer).
Im Gegèsatz zum Kanaal isch im Fleet (zum Byschpill z Hamburg) dè Wasserschtand urschprünglich nit durch Schlüüsè greglet, sondern hèt mit dè Tide gschwankt.
In Städt sin d Flussläuf großdeils kanaalartig uusbaut. Mengi sin au volegt odder „deilt“ worrè, wiè zum Byschpill d Donau un dè Donaukanal z Wyn.
Kanaal uff èm Land
Èn Kanaal ka èm Transport – hüt spezièll dè Schifffahrt – diènè, in früènèrè Zitè au èm Transport vo Holz (Floßkanaal, Trift) odder vo Torf (Moor kanaal ). Anderi Kanääl diènet zu dè Be- bzw. Entwässèrig, zu dè Nutzig vo dè Wasserkraft (Mülli-, Chraftwärks-, Fabrikkanaal), woby nadürlich au kombinyrti Nutzigè möglich sin. So wörred vill kanalisyrti Flüss sowoll als Transportwäg als au für d Gwinnig vo Wasserchraft gnutzt. È witeres wichtigs Ysatzgebièt sin Bewässerigskanääl/Fluèter für d Bewässèrig un Drainagekanääl/Vorfluèter für d Entwässerig (Drainage).
Tùpisyrig vo Schifffaartskanääl
Kanääl sin i mee odder wènniger langè Wassèrhaaltigsabschnitt unterdeilt, sognanntè Haaltigè, i dennè s Wassèr zwischè dè Kanaalschtufè jewyls uff glychem Höhèniveau ghaaltè wörd. Kanaalschtufè wörred durch Schlüüsè odder Hebewärk bildet, wo s dè Schiff ermöglichèt, dè Höhèunterschyd zwischè dè Kanaalhaaltigè z übberwindè.
Abkürzigskanaal
Dè Abkürzigskanaal odder Durchschtich isch è Flussstreggi mit künschtlichem Gwässerbett, durch welles eini odder meereri hinterènand ligendi Schlaufè von èm Fluss abgschnittè wörred un dõmit dè Schifffaartswäg vokürzt wörd. Byschpill dõdefür findet mo dõ:
Stichkanaal
Dè Stichkanaal (früèner un übberholt: Zwygkanaal) isch è Art Sackgass, wo nè Stadt odder è Induschtrygebièt an èn absits volaufendè Kanaal aabindet. D Wassèrvosorgig vom Stichkanaal ka übber dè Hauptkanaal erfolgè odder durch èn mündendè Fluss, wo dõmit au zu dè Wassèrvosorgig vom Hauptkanaal bydrait. Als Byschpill sigèt dõ gnennt:
Sitèkanaal
Èn Sitèkanaal zwygt von èm Fluss ab, volauft witgehend barallel zuè nèm un mündet flussabsi widder i dèsèll. Er ersetzt odder ergänzt dè Fluss als Schifffaartswäg. Entlang vo sinèrè Streggi kan er vo Nebbèflüss mit Wassèr vosorgt wörrè. Byschpill defür sin:
Sowit söttigi Kanääl in è Meer ymündè, sin si unter Meereskanääl erfasst.
Vobindigskanääl
Èn Vobindigskanaal vobindet zwei Gwässèr un ka in drei Variantè uusgfüürt sy:
Wassèrscheidèkanaal
Èn Wassèrscheidèkanaal übberwindet in op- un absistygendè Stufè è Wassèrscheidè zwischè zwei Gwässer. Nebbè dè Usèforderig, geigneti Gländeabschnitt für d Stauhaaltigè uuszwäälè, muè i dè Regèl au d Wasservosorgig gsicheret wörrè. Des erfordert in vill Fäll, da mo i dè Nõchborschaft è Netz vo Wassèrläuf un Wassèrreservoir schaffè duèt, um dè Wassèrvoluscht durch Schlüüsig uuszglychè. Byschpiöl dõdefür sin:
Meereskanaal
Dè Meereskanaal ka i drei Variantè ufftrèttè:
Nit jeddè Meereskanaal isch abber eidütig ein vo sebbè drei Kategoriè zuzordnè, well einigi Kanääl au meereri Fungtionè erfüllè duèt. Byschpillswys ghört dè Nieuwe Waterweg z Rotterdam sit sim Bau zu dè èrschtè Variantè, inzwùschè abber au zu dè zweitè, well diè aaltè Maasärm nimmi schiffbar sin. Dè Royal Military Canal a dè Südküschtè vo Ängland umschifft uff dè Sitè vom Land è Kliff un füürt 28 Meilè vo Seabrook bi Folkestone zum Cliff Ènd bi Hastings.
Gschichtè
Stollè un Kanääl für d Wassèrvosorgig hèn schu d Assùrer un Sùrer durch Felsè un Bärg dribbè. Sanherib hèt im 7. Johrhundert v. Chr. èn mindeschtens 55 km langè Drinkwassèrkanaal zu dè Vosorgig vo Ninive errichtèt hèn, mit Schlüüsè un èm großè Aquädukt.
Z Ägyptè hèt dè Pharao Necho II. (reg. 610–595 v. Chr.) mit èm Bau von èm Schifffaartskanaal zwischè m Nil bzw. Mittelmeer un èm Rotè Meer, wo au als Bubastis-Kanaal benamst wird, aagfangè, wellè abaer woll èrscht unter m Perserkönnig Dareios I. im Johr 498 v. Chr. vollendet worrè isch. Um 280 v. Chr. hèt dè Diadocheherrscher Philadelphos (284 bis 246 v. Chr.) dè Kanaal widderhèrschtellè un zum Rotè Meer hy è Stauschlüüsè ybauè lõõ. Sellè Vorläufer vom Sueskanaal isch im 1. Johrhundert v. Chr. zämmèkait, isch abber unter m römischè Kaiser Trajan im 2. Johrhundert n. Chr. widderhèrgschtellt worrè. Mit Yschränkigè isch dè Kanaal bis is spòti 8. Johrhundert n. Chr. in Benutzig gsi.
Dè gröschti antike Kanaal vom Nahè Oschtè isch dè Nahrawan-Kanaall, wo dè Längi nõch èm Tigris gloffè isch, i dè Nòchi vo Ktesiphon. Er hèt uss èm 3. Johrhundert gschtammt und isch 400 km lang un 122 m breit gsi.
In China isch dè Hong-Gou-Kanaall, wo wohrschinlich uss èm 6. Johrhundert v. Chr. stammt, diè èrschti künschtlichi Wassèrstrõß gsi. È bekannteri technischi Leischtig isch abber dè Magisch Kanaal (Líng Qú) uss dè Zit vom Qin Shihuangdi um 219 v. Chr. gsi, wo zwei Flüss, de Li un de Xiang, wo in entgegègsetzti Richdige gfloße sin, bändigt hèt un mitènand vobundè hèt. Er isch durch Shi Lu projektyrt worrè, hèt znägscht dè Truppèvosorgig diènt un isch dè èrschti Kanaal gsi, wo in unebenèm Gländ entlang vo dè Höhèlinniè gfüürt worrè isch (32 km lang). Dè chinesische Kaiserkanaal isch übber 1700 km lang un oft 30 m breit bi nèm Höhèunterschyd vo ca. 42 m.
Lukmanierpass
Dr Lukmanierpass, wo uf und uf RMS Pass dil Lucmagn heisst, isch e Bärgpass i de Alpe zwüsche de Kantöön Graubünde und Tessin.
Geografy
D Rampe us de Tääler uf d Passhöchi sind uf dr Püntner Syte i dr Gmeind Medels und uf dr Tessiner Syte i dr Gmeind Blenio. D Passhöchi isch uf 1916 Meter über Meer, de Kulminazionspunkt, wäg em Stausee, nördlich vo de Kantonsgränze uf 1972 m.
A dr Linie vo de Tääler, wo d Passtrooss durelauft, isch d Gränze zwüsche de Bärge vom Gotthardmassyv und dene vo de Adulaalpe.
Über dä Pass goot d Lukmanierleitig.
wohär dr Name chunt
Dr Bärgname Lukmanier chunt vom latynische lucus magnus, was uf Düütsch «grosse Wald» bedütet.
Gschicht
Wo im 8. Joorhundertso s Chlooschter Disentis ggründet worden isch, het dr Vercheer übere Pass meh Bedütig übercho. Ane 965 isch dr Kaiser Otto dr Gross übere Lukmanier uf Italie ggange; das isch die erschti Reis übere Pass, wo me e sicheri gschichtlechi Kwele drvo het. 1374 het s Chlooschter am Pass obe es Hoschpyz ygrichtet. Ganz oben uf em Bärg isch vo alters här es Chrüz gstande, wo s Zeiche gsi isch, wie wyt d Herrschaft vom Apt vo Disentis ggange isch.
I de 1870er Joore isch e nöji Fahrstrooss entstande, wo die beide Kantöön i dr Zyt vo 1950 bis 1972 verbesseret hend.
Sabine Wölfle
D Sabine Wölfle (* 21. Juni 1959 z Wuppertal as Sabine Göbler) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) un syt 2011 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Lääbe
D Wölfle isch z Wuppertal uf d Schuel gange un het derno ab 1975 Raiseverchehrschauffrau glehrt. Si het e baar Johr lang im Beruef gschafft, bi Raiseveraastalter un Fluggsellschafte. Vu 2009 bis 2011 isch si Prässereferänti vu dr SPD-Landdagsabgordnete Marianne Wonnay gsii.
Bolitik
Anne 1986 isch d Wölfle in d SPD yydrätte. Vu 2004 bis 2012 isch si Ortsverainsvorsitzeri vu dr SPD z Waldkilch gsii un vu 2006 bis 2015 stellverdrättendi Chraisvorsitzeri vum Chraisverband Ämmedinge. Vu 2007 bis 2015 het si em Landesvorstand vu dr SPD Bade-Wirttebärg aaghert. Bi dr Kommunalwahl 2009 isch si in Gmairoot vu Waldkilch gwehlt wore, s Amt as Gmaireeti het si 2017 us zytlige Grind niderglait, si het derzue gsait:.
Bi dr Landdagswahl 2011 isch si iber e Zwaitmandat im Wahlchrais Ämmedinge in Landdag gwehlt wore. Au bi dr Landdagswahl 2016 het si wider e Zwaitmandat iberchuu,
Im Landag isch si Mitglid im Bresidium, im Uusschuss fir Europa und Internationales un im Uusschuss fir Soziales und Integration. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notbarlemänt).
Im Mai 2016 isch si zur stellverdrättende Vorsitzeri vu dr SPD-Landdagsfraktion gwehlt un 2018 in ihrem Amt bstetigt wore.
Si isch Sprächeri vu ihre Bartei fir Sozialbolitik, fir Uusländer-, Migrations- un Integrationsbolitik, fir Fraue- un Glychstelligsbolitik, fir Inklusion un Mänsche mit Behinderig un fir Turismusbolitik. Derzue isch si Vorsitzeri vum Arbetschrais Sozials vu dr SPD-Landdagsfraktion
Sunschtigs Engaschmänt
D Wölfle isch Mitglid in:
La Grande Béroche
La Grande Béroche isch e Gmaind im Kanton Nöieburg i de Schwiz.
Gschicht
Anne 1083 het der Bischof Burkhard vo Basel s Chlooschter vo Saint-Aubin gstiftet. 1433 isch d Kaschtlanei Saint-Aubin zu Nöieburg cho. D Herrschaft Vaumarcus het sid em Middelalter de Grafe vo Nöieburg ghört, d Herrschaft Gorgier herscht de Herre vo Stäffis und denn sid anne 1344 au de Nöieburger. D Burg vo Gorgier isch anne 1299 s erschte Mol erwäänt.
Geografii
Nochbergmainde vo La Grande Béroche sind im Weste d Waadtländer Gmainde Provence, Mutrux und Concise, im Norde d Nöieburger Gmainde Val-de-Travers, im Oschte Boudry und Cortaillod.
Em See noo laufe d Kantonsstrooss, d Autobaan und d Ysebaan. D Baan und d Autobaan sind in es baar Dunäll.
Der höch Bärghang vom Jura het grossi Wälder und d Gmaind het am Port überem See vil Räbbärg. Dur die schöni Wylandschaft goot der «Nöieburger Wyywäg» vo Neuchâtel Tourisme.
Politik
S Gmeindhuus vo de Gmaind isch z Saint-Aubin-Sauges.
Kammermusik
Dr Begriff Kammermuusig het ursprünglig Muusig bezäichnet, wo im Geegesatz zur Chillemuusig für die fürstligi „Kammere“ bestimmt gsi isch, also wältligi Muusig in ere representative Umgääbig. Erst im Lauf vom Barock isch dr Begriff für räini Instrumentaalmuusig für e chliini Bsetzig brucht worde. Vo dr Klassik aa wird si au explizit gegenüber dr Konzärtmuusig abgränzt, wo denn ufchoo isch. D Gattige vo dr klassische Kammermuusig, wo woorschiinlig am bekanntiste si, si d Striichkwardett und d Klaviertrio. In dr Romantik si die musikalische Middel vo dr Kammermuusig erwiiteret worde und si isch konzertanter und virtuoser worde.
D Kammermuusig hüte
Hüte verstoot mä under Kammermuusig Muusig für chliini Instrumental-Ansambel im Geegesatz zur Muusig für Orchester. Dr Übergang isch aber fliessend. D Kammeropere zum Bischbil bestöön vilmol us eme chliine Opereansambel (e Kammerorchester, e chliine Choor und Soliste us de wääsentligste Gsangsfächer). Si wärde mäistens us groosse Opereansambel für Turneä zämmegstellt und füere Büünewärk uf, wo für son e Zämmesetzig gäignet si.
Le-Maire-Straße (Kap Hoorn)
D Le Maire-Strooss isch e Seewääg zwüsche dr Isla de los Estados und em östligste Uslöifer vom argentinische Däil vo Füürland. Si isch 34 sm lang und an dr ängste Stell 30,6 km bräit.
Maja Beutler
D Maja Beutler (* 8. Dezämber 1936 z Bärn as Maja Maroni; † 13. Dezämber 2021 au dert) isch e Schwyzer Schriftstelleri un Dramatikeri gsii.
Le-Maire-Straße (Kap Hoorn)
D Holländer Jacob Le Maire und Willem Cornelisz Schouten häi d Strooss am 24. Januar 1616 entdeggt, wo si e Verbindig zwüschen em Atlantik und em Pazifik gsuecht häi, wo si mit em Schiff duure häi chönne. Si häi e nöije Seewääg müesse sueche, wil ene die Niederländischi Ostindie-Kompanii verbote het, dur d Magellanstrooss z seegle. E baar Dääg spööter, am 29. Januar, häi si s Kap Hoorn entdeggt und im dr Naame Hoorn gee häi noch dr Heimetstadt vom Schouten. D Strooss sälber het spööter iire Naame zu Eere vom Le Maire überchoo.
Maja Beutler
Lääbe
D Maja Beutler isch z Bärn ohni Gschwischtrig as Dochter vun eme Druckereibsitzer ufgwagse un isch ab 1956 z Züri uf d Dolmetscherschuel gange. Noch em Diplomabschluss as Prässe- un Gschäftsibersetzeri isch si fir ai Semeschter uf Paris an d Sorbonne. Z London het si ne Änglisch-Zertifikat (Cambridge Proficiency) gmacht un im Buechlade vu dr „Times“ gschafft. An dr Uniwersitet im italienische Perugia het si ne Zuesatzexame fir italienischi Literatur gmacht un um die Zyt au as Ibersetzeri in dr Schokoladefabrik Perugina gschafft. Derno het si z Rom as Dolmetscheri bi dr Mueterfirma, Buitoni International, gschafft. Aafangs 1960 het si fir di italienisch Unesco-Kommission di dritt europäisch Unesco-Konferänz fir dr Fride organisiert, wu z Sizilie gsii isch. Wel ire Vater zwee Monet speter veruufallt isch, isch si in d Schwyz retuurgange un het d Familie-Druckerei wytergfiert.
Anne 1963 het si as frei Mitarbaiteri in Italienisch un Dytsch bi Radio International aagfange, 1974 isch si as freii Mitarbaiteri zum Schwyzer Radio DRS gwägslet.
Anne 1976 het d Maja Beutler mit dr Gschichtesammlig Flissingen fehlt auf der Karte ire erscht Buech publiziert. Im nämlige Johr isch bi ire Chräbs entdeckt wore un si het langi Zyt mit däre Chranket z kämpfe ghaa. Im Johr 1979 isch ire erscht Theaterstuck „Das Blaue Gesetz“ urufgfiert wore un 1980 isch dr erscht Roman „Fuss fassen“ erschine, wu si iri Erfahrige mit dr Chräbschranket din verschafft het. In Zämenarbet mit dr Roni Segal un ire acht-chepfigen Ballett-Druppe het d Beutler s Ballettlibretto „Der Traum“ gschribe, wu 1981 i Bärner Theater National urufgifert woren isch. 1984 isch ire zweet Roman „Die Wortfalle“ uusechuu, wu si si mit em Thema Eh un Familie din ussenandergsetzt het.
Im däm Johr isch si au vum Radio DRS gfrogt wore, eb si wett mitmache bi dr Rubrik „Wort zum neie Dag“, was si no au lanig Johr gmacht het, die Drei-Minute-Täxt sin au zu Dail in Buechform uusechuu.
1984 isch iber e Stipändium vum Kanton un dr Stadt Bärn Huusautori am Stadttheater gsii. Bi drei Inszänierige het si as Reschyassischtänti mitgwirkt un in däre Zyt am neie Stuck „Das Marmelspiel“ gschribe, wu 1985 z Bärn urufgfiert woren isch. Fir e Anthology het si s Minidrama „Die unverstandene Frau“ gschribe, wu nume us aim ainzige Satz bstanden isch.
Anne 1987 isch ir Mann schwär chrank wore un ire eltscht Suhn isch veruufallt. Si het dodruf e baar Johr nimi chenne schrybe, erscht, wu si un ire Mann e Zytlang im sognännte „Kutscherhäuschen“ vu dr Guppe Oute im Berliner Stadtdail Steglitz gwohnt hän, het si wider aafange schrybe. 1989 isch „Das Bildnis der Doña Quichotte“ mit Verzellige uusechuu.
Ab 1995 sin Spotfolge vu ire Chräbsrchranket all dytliger wore, ire Chiferchnoche isch allmee abböue wore, 2001 hän s ere e neie Chifer yygsetzt. Si het wäge däm langy Johr chuum no ebis gschribe, 2009 isch noi 15 Johr wider e Buech vun ere erschine, dr Verzelligsband „Schwarzer Schnee“. Ire Mann isch anne 2007 gstorbe. Am 13. Dezämber 2021 het d Maja Beutler d Auge fir immer zuegmacht. Ire Nooloss isch im Schwyzerische Literaturarchiv (SLA) z Bärn.
Schnabelweid
Dini Mundart – Schnabelweid (bis Ändi 2020 Schnabelweid) isch de Name von ere wüchentliche Sändig vo Radio SRF 1.
D Sändig, wo alig am Dunnschtigaabig usgstrahlet wird, faht nach de Nüüni-Nachrichte aa und duuret e knappi Schtund, und ires Thema isch d Wält vo de Dialäkt vo de Dütschschwiiz. Es sind Läsige vo Mundartautore oder Lieder vo Mundartsänger deby, aber au anderi Gschichte und Byträg zur Mundartkultur und -forschig. Nach eme lengere Hauptbytrag chömed chlineri Sache us eme «Briefchaschte» dra, vor allem Erchläärige vo Nääme. Im Morgeprogramm vo SRF 1 und de SRF Musigwälle wärded churzi sogenannti Satellite usgschtrahlet, zum mit de Byträg nid numen es isolierts Sparteprogramm z haa.
Näbe Sache vom Schwiizerdüütsch bringt d Schnabelweid glägentlech au öppe Bricht über anderi Sproochregioone vo dr Schwiiz – so wie s Rätoromanische – und us Sproochpiet im Ussland.
D Mundartredaktore Markus Gasser und André Perler und dezue ane im Uuftraagsverheltnis au de Christian Schmutz stelled d Byträg, wo vom ene Radiomoderator oder ere Moderatoorin ygleitet wärded, zäme und schtönd für Aafrage vom Publikum zur Verfüegig.
De langjährig Redakter Christian Schmid het d Sändereihe 1991 gründet. Sie het am 1. Dezämber 2016 mit ere Livesändig s 25-jährige Beschtah gfyret. Z Gascht isch under anderem de Bärner Mundartautor Pedro Lenz gsi.
I de Sändig vom 16. März 2017 hät d Schnabelweid öber di alemannisch Wikipedia prichted.
Genji Monogatari
Handlig
Dr Protagonist isch dr Genji, dr Soon vom eltlige Tennō und siner Konkubine. Er chunnt uf Wält, wo si Vater scho alt isch und dä het en am liebste, chann en aber nid über si gsetzlige Erb stelle. Noch dr Dradizion het er dr Eerenaame Minamoto (alias Genji) überchoo, was bedütet, ass er kä Noochfolger vom Tenno cha wärde. Er muess nit schaffe und git sich mit de schöne Künst wie Moole, Dichde, Kalligrafii und mit militärische Sportarte ab. Scho früe foot er sich für s andere Gschlächt afo intressiere und cha dank sinere hooche Posizioon sini Glüst befriidige. Er het e Hufe Affääre mit alle mööglige Fraue, zum Bischbil mit eme Mäitli, dr Murasaki, won en fasziniert, wil si d Niesse von ere Hoofdaame isch, won er früener vereert het, und dere seer äänelet.
Plankstadt
Plankstadt (pfälzisch Plankscht) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Belfaux
Belfaux (patois [biːˈfouː]; tüütsch Gumschen; alem. Gùmsche) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Plankstadt
Geografi
Plankstadt lyt uf em Schwämmchaigel vum Necker in dr Metropolregion Rhy-Necker. Nochbergmaine vu Plankstadt sin Schwetzingen im Weschte, Heidelberg Norde un Sidoschte, Eppelheim im Oschte, Oftersheim im Sidweschte un Mannheim im Nordoschte.
Belfaux
Geografi
Belfaux liit ùf, 4.5 km westnordweschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg über de Sonnaz. Zue de Gmiin Belfaux ghöört o ds Dorf Cutterwil. Va de Gmiinflechi si 57,2 % landwirtschaftlichi Flechi, 31,4 % Waud, 35,1 % Sidligsflechi ù 0,4 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Belfaux si La Sonnaz, Givisiez, Corminboeuf, Ponthaux, Grolley ù Misery-Courtion.
Plankstadt
Geografi
Dr Baan bstoht us 69 % Landwirtschaftsflechi, 0 % Wald, 30,8 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtiger Flechi.
Belfaux
Gschicht
Belfaux isch zum eerschte Maul gnamset choo im 12. Jaarhundert aus Bel Fo oder Bellofago (1228 Belfo, 1229 Bellfozen, 1416 Belfol; 1283 Gumeschon, 1555 Gumschenn).
Véronique Reymond
D Véronique Reymond (* 31. Meerz 1971 z Lausanne) isch e Schwyzer Schauspiileri, Draibuechautoori un Filmreschisseeri. Si schafft im Theater un au bim Film exklusiv mit dr Stéphanie Chuat.
Plankstadt
Gmaigliderig
Zue Plankstadt ghere kaini wytere Ortsdail.
Véronique Reymond
Lääbe un Wiirke
D Véronique Reymond het am Kunservatoorium z Lausanne un an dr Scuola Teatro Dimitri (Tessin) studiert.
Mit dr Stéphanie Chuat, wu si chännt, syter ass si elf Johr alt isch, het si ne Chinder- un Juugedtheater grindet, d Compagnie Switch. Si hän zäme in e Hufe schwyzerische un franzeesische Theaterprodukzioone mitgwiirkt. Ire eerscht Schritt zum Film sin Video in ire Theaterstuck gsii. Anne 1999 het si aagfange Chuurzfilm schryybe un inszeniere.
Plankstadt
Gschicht
Plankstadt isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscherr Codex anne 771 as Blanckenstat.
Belfaux
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 20,6 % gläge.
Plankstadt
Verwaltig
Plankstadt ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Belfaux
Religion
77,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 8,6 % evangelisch-reformiert.
Genji Monogatari
Handlig
Wo dr alt Tennō abdankt, bechunnt dr Genji Brobleem mit em nöije Kaiser und vor allem mit däm sinere Mueter, wil dr alt Kaiser im Genji si Mueter iire vorzooge het. Dr Genji goot freiwillig in d Verbannig, cha aber spööter an Hoof zruggchoo. Im Exil bechunnt er sis erste Chind, cha aber si Gliebti nit mitnee, won er zrugg an Hoof goot.
Moulins-lès-Metz
Moulins-lès-Metz (ditsch 1915–18 un 1940–44 Mühlen bei Metz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Plankstadt
Verwaltig
Dr Burgermaischter isch dr Nils Drescher.
Belfaux
Spraach und Tialäkt
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 23 va de 2295 Yywohner ggredt.
Plankstadt
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Plankstadt ghert zum Pfälzisch.
Moulins-lès-Metz
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Moulins-lès-Metz lijt àn dr Mosel, e bààr Kilometer weschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 165 un 196 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Moulins-lès-Metz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 936 àls Molendinum, 1513: Mollin devant Metz.
Véronique Reymond
Lääbe un Wiirke
Ain vu däne Film, Berlin Backstage, isch in dr Berliner Philharmonie drait un 2004 fir dr Berlin Today Award bim Talent Campus vu dr Internazionaale Filmfeschtspiil Berlin nominiert woore. Anne 2005 hän si dr Dokumentarfilm Gymnase du soir, petites histoires, grandes études un 2009 Buffo, Buten & Howard, e Porträt vum amerikaanische Schriftsteller un Gloon Howard Buten gmacht.
Christel Nissille
D Christel Nissille, wo anne 1973 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Dialäktoloogin.
Si het z Biel anne 1993 d Matuur gmacht und drno a dr Uni Nöieburg Französisch und Änglisch studiert. Im Joor 2009 het si bim Andres Kristol mit der Arbet ''Grammaire floue et enseignement du français en Angleterre au XVe siècle. Les leçons du manuscrit Oxford Magdalen 188'' s Dokterexaame bestande.
Sid em Joor 2000 git d Nissille Küürs a dr Uni Nöieburg, sid 2003 isch si Lehrbeufträtiti für Sproochgschicht a dr Uni Basel, und 2009 isch si Redaktoorin bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande worde. Eini vor iirnen Ufgabe bim Glossaire isch es, mit de Bytreeg «Mots vedettes» d Arbet vom Wörterbuech bim Publikum populäär z mache.
Genji Monogatari
Handlig
Zrugg in dr Hauptstadt het er witer Abentüür mit Fraue. Er nimmt d Murasaki zu sich und erzieht sä wie sis äigene Chind, macht sä aber denn doch zu sinere Gliebte. Sis ganze Lääbe lang bringt er s nid fertig, ere Frau dröi z bliibe, und het mänggisch meereri Fraue gliichzitig im Huus, wo vilmol wirtschaftlig von em abhängig si.
Véronique Reymond
Lääbe un Wiirke
Anne 2010 het s Duo sy eerschte Kinofilm drait, La Petite Chambre (Das kleine Zimmer), mit em Michel Bouquet un dr Florence Loiret Caille in dr Hauptrolle. Dr Film isch 2010 fir dr Internazionaale Wettbewäärb vum Filmfeschtiwäl Locarno uusgweelt woore un het d Schwyz bi dr Oscar fir dr bescht främdsproochig Film verdrätte. Anne 2011 het La Petite Chambre dr Schwyzer Filmbryys fir dr „Bescht Film“ un s „Bescht Draitbeuch“ iiberchuu. 2014 hän d Stéphanie Chuat un d Véronique Reymond fir ds Schwyzer Fäärnsee À livre ouvert drait, e TV-Seerie uf RTS 1, wu si au s Draibuech derfiir gschriibe hän. 2018 hän si Les Dames gmacht.
Ire zweet Spiilfilm My little Sister (Schwesterlein) mit dr Nina Hoss un em Lars Eidinger in dr Hauptrolle isch im Wettbewäärb vu dr Internazionaale Filmfeschtspiil Berlin 2020 in dr Kunkerränz um dr Guldi Bäär glofe.
Moulins-lès-Metz
Gschìcht
Ìm Johr 1552 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Moulins-lès-Metz ìsch. Moulins-lès-Metz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Moulins-lès-Metz ghert zem Lorrain.
Genji Monogatari
Handlig
Wo d Murasaki stirbt, foot dr Genji si Lääbenswille afo verliere. S Kapitel Maboroshi beschribt sini Gedanke über d Vergängligkäit, aber wie und wenn er stirbt, wird in der Geschichte nid verzelt, und s neggste Kapitel Kumogakure het kä Inhalt, was d Autorin woorschinlig absichtlig eso gmacht het.
Im letschte Viertel vom Buech, in de sogenannte „Uji-Kapitel“, wo noch em Genji sim Dood spiile, si zwäi vo sine Söön, dr Niou und dr Kaoru d Protagoniste. Iiri Gschicht goot aber ooni Abschluss ganz blötzlig z Änd.
Christel Nissille
D Christel Nissille macht bi der Forschigsarbet für s grosse französische Wörterbuech Französisches Etymologisches Wörterbuch (FEW), wo d Redakzioon z Nancy isch, mit.
Diodor
Dr Diodor (latin. Diodorus Siculus) isch en antike griechische Gschichtsschriiber gsi, wo im 1. Joorhundert v. d. Z. gläbt het. Über si Lääbe isch fast nüt bekannt. Er isch vo Agyrion uf Sizilie choo und het sich lengeri Zit in Rom und in Egüpte (in dr Zit vo dr 180. Olympiade, also vo 60/59 bis 57/56 v. d. Z.) ufghalte.
D Universalgschicht
Dr Diodor het si Gschichtswärk uf Griechisch verfasst. Es häisst ‚Bibliothéke historiké‘ (vollständig:, lat. Diodori Siculi Bibliotheca historica) und isch en Universalgschicht in 40 Büecher. Vo dene si d Büecher 1–5 und 11–16 und 18–20 ganz erhalte. S 17. Buech het e baar chliini Lugge. Vo de Büecher 6–10 und 21–40 sin nume Fragmänt überliiferet, vor allem dur Zitat vo byzantinische Autore.
D Daarstellig goot vo dr saagehaften Vorzit (er het au müthologischi Gschichte verarbäitet) bis in d Zit vom Caesar (woorschinlig bis in s Joor 60/59 v. d. Z.). Es isch s umfassendste Gschichtsbuech, wo vom ene Griech in dr Antike verfasst worde isch. Dr Diodor het sich bim Schriibe uf e Hufe Kwelle verloo, wo hüte zum Däil verloore gange oder nume no fragmentarisch erhalte si, und es gseet us, ass er sich mäistens uf bekannti Autore gstützt het.
Daniel-Henri Druey
De Daniel-Henry Druey, au Henri Druey, (* 12. April 1799; † 29. März 1855), vo Faoug VD, isch Rechtsaawalt, Philosoph, Politiker und eine vo de erschte Bundesrät vom neue Schwiizer Bundesschtaat gsii.
Geboren i e eifachi Wirtefamilie in Faoug (Kanton Waadt) hät er in Lausanne Philosophie und Rechtswüsseschaft gschtudiert, dänn in Düütschland Philosophie under em Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Es händ Aufenthalt in Frankriich und England gfolgt.
Nach siinere Rückchehr isch er bald inere sehr unruige Ziit en füehrende Politiker vom Kanton Waadt worde.
Nach dr Gründig vom Bundesschtaat vo 1848, wo er sich sehr defür iigsetzt hät, hät er sich us dr nationale Politik welle zruggzieh, hät nöd für de Nationalrat kandidiert und hät e Wahl in Schtänderat abglehnt. Churz druuf hät ihn in Lausanne d Nachricht erreicht, dass s Parlament ihn in Abweseheit zum Bundesrat gwählt hät. Er isch bereits im erschte Wahlgang gwählt worde, was i dr Schwiizer Politik eher selte isch.
Er isch 1850 dr zweiti Bundespräsident vo dr Schwiiz gsii. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1850 und Vizepräsident i de Jahre 1848 und 1849.
De Henri Druey gilt als Vater vo dr erschte Schwiizer Bundesverfassig.
Er isch 1855 im Amt verschtorbe.
Spaichingen
Spoachenga (amtlich Spaichingen) ischt a Stadt em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Spoachenga leit an dr Prim am Fuaß vom Dreifaltigkoetsbärg.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 29,4 % Landwirtschaftsfleche, 39,6 % Wald, 29,7 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Spoachenga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 791.
Verwaltong
Spoachenga hot mit dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Bettinga, Denkinge, Dürba, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Spoachenga ischt dr Hans Georg Schuhmacher.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Spoachenga ghert zom Schwäbisch.
Julius Kelterborn
Dr Gustav Kelterborn (* 1. Dezämber 1857 z Baasel; † 29. August 1915 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt gsi, wo vor allem z Baasel zämme mit sim Brueder Gustav däätig gsi isch.
Steinmaur
Schtäimer, elter Stöimer, nöier Schtäimuur (amtlich Steinmaur), isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Julius Kelterborn
Dr Kelterborn isch 1857 as Soon vom Kunstmooler Ludwig Adam Kelterborn us Hannover z Baasel uf d Wält cho. Er het zerst e chli im Büro vo sim Brueder Gustav gschafft, denn isch er 1878 an die Technischi Hoochschuel Stuttgart go studiere. 1880 isch er als Bauzäichner bi dr Ufnaam vom Baasler Münster drbii gsi und sini Detäizäichnige si 1895 vom Münsterbauveräin veröffentligt worde. 1885 het er z Berlin bi Kayser & von Großheim gschafft, het 1887 e Studieräis uf Italie gmacht und isch denn zrugg uf Baasel, won er 1889 mit sim Brueder het afo zämmeschaffe.
Steinmaur
Geografi
Schtäimer liit nordöschtlich vo de Lägere am Iigang zum Weentel und zum Bachsertaal. Zue de Gmäind ghööred näbe Ober- und Niderstäimer au na d Ortschaft Süünike (Sünikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 56,4 % landwirtschaftlichi Flèchi, 29,3 % Wald, 8,8 % Sidligsflechi, 5 % Vercheersflechi und 0,3 % Gwässerflechi.
Julius Kelterborn
E groosse Däil vo sinere Zit het dr Julius verschiidene Ämter gwidmet. Er isch in dr Baukommission gsi, dr Baubolizei und dr Museumskommission. Usserdäm isch er meereri Joor lang dr Vorsitzend vom Baasler Archidekte- und Ääscheniöör-Veräin gsi.
Steinmaur
Gschicht
Stäimer isch im Johr 831 s erschti Mol in ere Urkung als Steininmuro erwähnt worde, Süünike 897 als Zurrinchova (1150 Sunninchova). Im 13. und im 14. Johrhundert het s z Stäimer zwoo Burge gäh. Vo äiner wäiss me hüt nüm, wo si genau gsi isch, vo de andere sind hüt no Reschti z gsäh. Vo der Habsburger, wo sit em 14. Johrhundert d Landesherrschaft über Stäimer gha häi, isch s Dorf mit em ganze Wehntal im Johr 1409 zu Züri cho.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 21 % (Stand 2011).
Religion
42,4% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,0% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Gmäindspresidänt isch de Peter Kunz (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,1 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Schtäimer ghört zue de Unterländer Mundarte.
Rorate
Rorate lüütet dr Ààfàng vu zwai verschììdana Geegagsang ìn dr Litürgii vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch ìn dr Àdwantszitt. Dr Täckscht Rorate caeli desuper („Datta tàuija, ìhr Hìmmel, vun owwa“) schtàmmt üss’m Büach Jesaja-n-ìm Àlta Täschtàmant. Àls Roratemassa bezaichna m’r s’ Broot- un Wii-Sàkramant, wo m’r ìm Àdwant friahj àm Morga vor àm Sunna-n-uffgàng — ìn mancka Orta àui àm Oowa — bii Kärzaschiin fiira.
Täckscht vum Introitus-Geegagsàng
Dr Introitus-Geegagsàng Rorate caeli mìt’m Psàlm 19 gheert zem Proprium vum viarta-n-Àdwantssunntig. Dr saalwa Geegagsàng ìsch àui Tail vun’ra Votiivmass àn da Sàmschtiga-n-ìm Àdwant – doo wìrd àwwer dr Psàlm 85 gsunga.
d’ Roratemass
D’ Roratemass ìsch ìm aigentliga Sìnn d’ Mass vum viarta-n-Àdwantssunntig, wo noh-n-em Geegagsàng vum Introitusgsàng Rorate gnännt ìsch. D’rvuu àbglaita ìsch àui d’ Roratemass àls Votiivmass fìr d’ Mària ehra. Bis züa dr Litürgiireform noh-n-em Zwaita Vàtikànischa Konzil hàt maa dia Votiivmass àn da Sàmschtiga vu dr Àdwantszitt — ìn samtliga Orta àui àn Warktaag ìn dr Àdwantszitt — gfiirt, bunders ìn da Taag àb’m 17. Dezamber. Doo d’rbii hàt maa s’ Evànggelium vu dr Verkìndigung vum Härr dur dr Arzangel Gabriel àn d’ Mària glaasa; wagadam ìsch dia Mass vor àllem ìn da Àlpalander àui àls „Angelàmt“ bezaichent worra. Ìhra litürgischa Fàrb ìsch wiiss gsìì. Noh dr Mass ìsch gweehnlig a Ààbattung vor àm Àllerhailigschta Sàkràmant gsìì. Mìt’ra bsundera Faijerligkait hàt maa d’ Roratemass àm Froonfascht-Sàmschtig ìn dr Àdwantszitt gfiirt. Wagadam hàt d’ Roratemass àn dam Tààg àui „guldiga Mass“ odd’r gulden mehs ghaissa.
Dur d’ litürgischa Ärnäijerung àb 1970 hann d’ ainzelna Warktaag vu dr Àdwantszitt je a vollschtandig Massformulààr mìt aigana Schrìftlaasunga bikumma. Doo d’rmìt wìrd d’ Ärwàrtung vum Volk Gottes uff dr zwaita-n-Ààkunft vum Härr ìn Härrlikait versìnnbìldligt — d’ tràdizionälla Wìdmung vu dr Votivmass àn d’ Mària hàt àlso àn Bediitung verloora. Dr Rorate-Rüaf Rorate caeli desuper bezaichnet sowohl d’ Grundgschtàlt vu dr Àdwantszitt wia àui a Zitt fìr d’ Vorberaitung uffs Kumma vum Härr. Waga da Aigatäckschta vum 17. bis zem 23. Dezamber känna m’r a Roratemass noh-n-em 16. Dezamber nìmm fiira.
Ìn vììla Gmainda wìrd noch hìtt a Roratemass friahj àm Morga gfiirt (vor’m Uffgàng vum Lìcht, wial dr Jesüs Chrìschtüs àls Lìcht ärwàrtet wìrd). Doo sìnn àui zàhlriicha Kärza z’ fìnda, un ’s sìnn hüüfig Schtìlla un Elemanta fìr meditiara. Ìn a pààr Orta wìrd àui d’ Oowamass wia-n-a Roratemass gfiirt.
Wackselgsàng üsserhàlb vu dr Litürgii
Zem Àdwant gìtt’s àui a Wackselgsàng, wo m’r ìn dr Litürgii nìt fìndet. Doo drìnn sìnn Zitààta-n-üss’m Büach Jesaja; ’s ìsch eewafàlls s’ Kehrriamla Rorate, caeli desuper. Daa Gsàng wìrd jedoch ànders gsunga.
Taygete (Mond)
D' Taygete (Jupitermond XX) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Taygete isch am 25. November 2000 vu dr Astronomè Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worrè. Si het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2000 J 9 erhalde.
Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Taygete, eini vu dr Plejade un Gliebte vum Zeus us dr grichischè Mythologi.
Bahndate
Taygete umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.800.000 km in 732 Däg, 9 Stund un 50 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2525 uf. Mit ere Neigig vu 165,272° isch d'Bahn retrograd, des heisst, dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird d'Taygete in dr Carme-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Carme, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Taygete besitzt e Durchmesser vu ca. 5 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, Si isch vermuetli iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut. D'Taygete besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit (Magnitude) betrait 21,9m.
Bezirk La Neuveville
Dr District de La Neuveville, uf Tütsch Amtsbezirk Neuenstadt, isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort La Neuveville gsi. Är het föif Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk La Neuveville het 6'183 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 63 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Bärner Jura.
Toni Businger
De Toni Businger (* 6. Juni 1934 z Wettige, Schwiiz; 15. Februar 2019, vo Wettige, Stans und Rägischbèèrg) isch en freischaffende, autodidaktische Bühne- und Koschtümbildner gsi.
Läbe und Werk
Gebore und ufgwachse isch de Toni Businger z Wettige und het do au d Primar- und d Bezirksschuel bsuechd. Danach isch er ins Kapuziner-Kollegium St. Fidelis uf Stans und het mit de Matura abgschlosse. Aaschlüssend het er es Literaturstudium a de Uni Züri aagfange, wo er aber nach 3 Mönet abbroche het zum id Provence go male.
Bis ins 1960i isch er am Schauspilhuus mit eme feschte Engagement blibe, dann bis 1962 am Theater z Friburg im Brisgau. Danach het er als freie Bühnebildner gschaffed, u. a. am Operehuus z Züri, z Gämf, z Brüssel, z Bärlin, z Dresden, z Leipzig, z Hamburg, z Münche, z Wien, z Paris, z Amsterdam, z Lissabon, z Barcelona und z Madrid. Sis Debüt in de USA het er im 1966 an de 'San Francisco Opera' gha. Dete isch ihm mit em Bühnebild für «D Zauberflöte» vom Mozart de Durchbruch zuere internationale Karriere glunge. Au z Kanada, z Südafrika und z Südamerika isch sini Kunscht gfröged gsi. Vo 1972 bis 1979 het er d Bühnebilder für Seebühni d Bregenzer Fäschtspil entworfe, wo für ihri spektakuläre Bühnbilder bekannt isch. Fürs Jubiläum «950 Johr Wettige», wo vom 23. Juni bis zum 2. Juli im 1995 gfiired worde isch, het er s Signet und d Fahne entworfe. Im 2005 het ihm sini Heimatgmeind Wettige s Ehrebürgerrächt verliehe.
Anton Hermann Albrecht
Dr Anton Hermann Albrecht (* 5. Mai 1835 z Fryburg; † 10. Februar 1906 z Dinglinge; Pseudonym: Anton Hermann) isch e dytsche evangelische Theolog un Dichter gsii.
Lääbe
Är het het vor allem regionalgschichtligi Verzellige un Stuck gschribe, derzue Haimetgedicht. 1878 het er unter em Titel E Maje us em Oberland alemannischi Gedicht vereffetligt.
Am 2. Mai 1937 isch am Bfaarhuus im Chlainechems e Mahnschtai fir dr Albrecht aabrocht wore. Är drait d Ufschrift „In diesem Hause lebte Hermann Albrecht 1878 bis 1885, der Erzähler des Markgräflerlandes“. Am 3. Mai 1964 isch im Chlainechems e nei evangelisch Gmaindshuus böue wore, s drait dr Name „Hermann-Albrecht-Huus“.
Rettenbach am Auerberg
Reatebach (amtlich Rettenbach am Auerberg) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Reatebach leit eschtlich vo Marktoberdorf. Vo dr Gmarkung sin 60,2 % Landwirtschaftsfleche, 15,2 % Wald, 18,9 % Sidlungsfleche un 5,7 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Reatebach gheret s gleichnamig Kirchdorf, s Dorf Frankenau, d Weiler Oberlöchers und Unterlöchers und d Gheft Beim Rupprechter, Birkenberg, Höllbauer und Weichberg.
Gschicht
Reatebach isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1167 als Roden am Bach.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,5 % gleage.
Religion
95 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 4,3 % evangelisch.
Verwaltung
Reatebach hot mit dr Gmoand Stötta a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Reatebach isch dr Reiner Friedl.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Reatebach ghert zum Oschtschwäbisch.
Württemberg
Württeberg isch e historisch Stuck Land mit de Hauptstadt Stuegert, wu sich im 11. Johrhundert usm Herrschaftsgebiet vum Adelsgschlecht vu de Württeberger uusebildet het. Ab em 12. Johrhundert bis 1495 isch Württeberg e Grafschaft vum Heilige Römische Reych gsi, hindenooch dann e Herzogtum. Bis 1793 hets linksrhinischi Gebiet im Elsass un um Mömpelgard (Montbéliard) geh. 1806 isch es zum Königriich Württeberg erhobe worde.
1918 hänn si de freye Volksstaat Württeberg usgruefe. Nach 1945 un bis 1952 isch Württeberg wäge de alliierte Bsetzig uf d'Länder Württeberg-Bade (do isch e Teil vu Nordbade debi gsi) un Württeberg-Hohezollere ufteilt worde. Sit 1952 het Württeberg si Name hergeh fürs Bundesland Bade-Württeberg.
D Hauptstädt sin in verschidene Ziitabschnitt Stuegert un Ludwigsburg gsi.
Wu de Name herchunnt
De Name „Württeberg“ leitet sich vum Wirteberg z Stuegert-Roteberg (Stadtbezirk Untertürkheim) ab. Sälle Wirteberg het wahrschiins keltische Ursprung und dörfti Wirodunum gheisse ha. Uf em Wirteberg isch bis 1819 de ehemoligi Stammburg Wirteberg us em 11. Johrhundert gstande. An sällere Stell stoht sit 1824 e Grabkapelle für d'Königin Katharina vu Württeberg.
Bis in d'Mitti vum 14. Johrhundert siht mr in de Urkundene numme „Wirteberg“. Noch em Harald Schukraft goht d'Schribwiis mit „m“ wie in "Wirtemberg" uf d'Verbindig mit em französische Mömpelgard/Montbéliard zrugg, weyl im Französische bis hüt vor emme „b“ numme e „m“ stoh cha.
D'Schribwiis „Württemberg“ isch mit de Erhebig zum Königriich Württeberg durch de Napoleon dr Erschti zu de offizielle Landesbezeichnig worde.
Gschicht
S'Huus Württeberg isch in de zweite Hälfti vum 11. Johrhundert s'erscht Mol ufträtte. De erschte urkundlich erwähnti Württeberger isch 1081 de Konrad dr Erschti gsi, wu vermuetlich d'Burg Wirteberg baut het.