cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kirchhaslach
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Hasla isch dr Franz Grauer jun..
Dialekt
Dr Dialekt vo Hasla ghert zom Oschtschwäbisch.
Saint-Derrien
Saint-Derrien (bretonisch Sant-Derc'hen) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Derrien lyt 62 km vu Quimper un 29 km vu Brest uf ere Hechi zwische 39 m un 107 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Saint-Derrien isch. Saint-Derrien ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Derrien ghert zem Bretonisch.
Liste der Bischöfe von Basel
In dere Lischte si d Bischöf vom Bistum Basel ufgfüert in dr chronologische Räijefolg vo iirer Amtszit.
Knorpelfische
Im Underschiid zu de Chnochefisch bestoht s Skelett vo de Chnorpelfisch us Chnorpel, wo aber wil prismatische Chalch iiglageret isch hochi Festigkeit cha ha. Richtigs Chnochegwäb wird nie bildet. Das isch, näbe der innere Befruchtig dur Klaspere, wo us em mittlere Deil vo dr Buuchflosse bildet isch, und für Chnorpelfisch obligat isch, eini vo de wichtigste Synapomorphie vo dr Gruppe.
Sutselvisch
S Sutselvisch (rät. il sutsilvan oder il rumàntsch sutsilvan ; dütsch elter Nidwaldisch) isch eis vo de fümf rätoromanische ‚Idiom‘, also e Dialäktgrùppe ùn Schriftsprooch. Es wird traditionell im Bündner Hinterrhydaal, also im Imbode, em Heinzeberg, em Domleschg, em Ferreradaal ùn em Schams gschwätzt. De Name Sutsilvan bzw. d Region Sutselva isch vo sut ‚ùnter‘ ùn selva ‚Wald‘ abglaitet ùn bedütet also ‚ùnterhalb vùm Wald‘. Des beziegt sich ùff de Groosse Wald (ùff Sutselvisch il gòld grànd), bim Flimser Bergstùrz. Im Romanische isch s latiinische Wort selva für de Wald allerdings nümm gläufig, ùn mer sait statt däm im Sutselvische gòld, was e alts Lehnwort ussem Dütsche isch.
S Sutselvisch isch die rätoromanischi Mùndart, wo am weenigschte gschwätzt wird ùn am meischte gföördet isch. Als läbigi Ùmgangssprooch isch e nùmme no am Schamserberg ùn zum Deil im Imbode erhalte, derwyylscht es am Heinzeberg ùn im Domleschg zum grööschte Deil ussgstorbe isch oder nùmme no vo weenige Lüt gschwätzt wird.
Traditionelli ùn hütigi Verbreitig
Im Weschte isch s sutselvisch Biet vo Walsersiidlige ùmgee gsi, ùn zwar em Safiedaal ùn Tschappina, ùn deno em Rhywald. Urmein ùn Masein sin scho im frie 19. Joorhùndert dütschsproochig worde, ùn werde drùm nit immer zum traditionelle Sproochbiet vùm Sutselvische zäält. Im Oschte isch deno d Gränz zum Surmeirische, wo s Oberhalbstein ùn s Albuladaal dezueghöre. Dezue chùnt no s walserdütschsproochi Mutte. Ganz im Süde gränzt s Sutselvisch aa Italie ùn aa Avers, wo zum Walserdütsche ghört.
Hüt isch s Sutselvisch aber imene groosse Deil vo däm traditionelle Sproochbiet verschwùnde. In mange Dörfer git es überhaupt niemer mee, wo de lokale Dialäkt no schwätzt, in andre sin es nùmme no vereinzelti Persone oder Familie, derwyylscht es in andre Ortschafte no mee bruucht wird oder sogar no d Mehrheit het. In de meischte Dörfer git es zwar luut de Volchszäälige einewäg no e paar Prozänt Romane, aber viilmool sin des eifach Romane uss andre Regione, wo dörte ane zoge sin.
Im Imbode isch die örtlichi Mùndart z Bonaduz ganz ussgstorbe, aber z Trin, Domat/Ems ùn Rhäzüns wird s Romanisch no zum Deil gschwätzt, bsùnders z Trin. Au dört isch es allerdings starch gföördet.
Am Heinzeberg isch s Sutselvisch praktisch ganz ussgstorbe. Di einzig Ortschaft, wo mer es no e weng schwätzt, isch Präz. In allene andre Heinzeberger Dörfer goot mer devo uss, dass niemer mee de lokale Dialäkt cha schwätze. Im Domleschg isch es no e weng läbiger. Im südliche Domleschg git es warschynts in de meischte Dörfer no e paar ältri Lüt, wo es chönne schwätze. In de Daalgmeie isch es dergäge ussgstorbe. Im Norde vùm Domleschg, z Scheid ùn z Feldis wird es zum Deil no als Ùmgangssprooch vo einzelne Familie gschwätzt.
De Schamserberg isch di einzig Gegend, wo no d Mehrheit vo de Lüt Romanisch schwätzt ùn wo s Sutselvisch no aa di meischte Chinder wytergee wird. In de Gmeie dört hen bi de Volchszäälig vo 2000 überall e satti Mehrheit aagee, dass si regelmässig Romanisch schwätze, ùn öbe d Hälfti het aagee, dass Romanisch die Sprooch isch, wo si am beschte schwätze.
S Schamserdaal lait zwüsche dänne Extrem, aber s Sutselvisch isch dörte starch ùffem Rùggzug.
Di gnaui Zaal vo Lüt, wo Sutselvisch chönne schwätze, weiss mer nit. In de eidgnössische Volchszäälig vo 2000 hen im traditionell sutselvische Sproochbiet 1'111 Lüt (15,4 %) s Romanisch als Sprooch aagee, wo si regelmässig schwätze. Allerdings sin des wohl nit alles yyheimischi Romane, sùndern au Zuezogeni uss andre Regione. Ùff de andre Syte git es natürli au Sprecher vùm Sutselvische, wo fùrtzoge sin.
Yyornig innerhalb vùm Romanische ùn Ùntergliidrig
Di Bündnerromanische Dialäkt bilde e Dialektkontinuum, mit chlyne Ùnterschid vo Ort zue Ort. Wäge däm git es kei offesichtlichi Innegliidrig vùm Romanische. Grad s Sutselvisch bstoot uss sehr verschiidne Mùndarte, mit viile Ùnterschid vo eim Ort zum näggschte. Insgsamt nimmt s Sutselvisch zämme mit em Surmeirische e Zwüschestellig zwüschem Surselvische vùm Bündner Oberland im Oschte, ùn de Engadiner Idiom Putèr ùn Vallader im Weschte yy. S Sutselvisch ùn s Surmeirisch werde drùm viilmool zämme als „Mittelbündnerisch“ (rm. Grischun central) grùppiert, oder si werde zämme mit em Surselvische als „Rheinischromanisch“ (rm. Rumantsch renan) bezeichnet. Die Mittelbündner Mùndarte hen insgsamt aber weenig gmeinsami Merchmool, sùndern verbinde s Surselvisch mit em Engadinische dur viili chlyni Dialäktùnterschid vo eim Ort zum näggschte.
Di verschiidne sutselvische Mùndartgrùppe spiegle d Geografi vùm Hinterhydaal wiider. Mer ùnterscheidet:
Im Surselvische wird de Satz Jeu hai giu cletg gschriibe, wo je nooch Region eso ussgsproche wird:
Ùn im aagränzende Ùnterhalbstei: Geu ve uschi cletg
Historischi Entwigglig vùm sutselvische Sproochbiet
Wie de Rescht vùm Bündnerromanische ùn de romanische Sprooche überhaupt, goot s Sutselvisch ùff s Vulgärlatiin vo de röömische Erobrer zrùgg, wo di frienere Sprooche verdrängt het. Spööter het sich s romanischi Sproochbiet deno immer mee nooch Süde zrùggzoge, wo s Rhydaal lengsem vo Norde uss germanisiert worde isch.
Im Mittelalter hen sich deno verschiidne Sproochinsle innerhalb vo de Sutselva bildet. Vùm Safiedaal uss isch Tschappina wo de Walser bsiidlet worde. Usserdäm isch Thusis dütschsproochig worde, aber mer weiss nit gnau, wenn ùn wie. De Gion Cloetta schryybt, dass d Name vo de Thusner im Joor 1470 no fascht alli romanisch, im Joor 1605 aber alli dütsch gsi sin, ùn derzwüsche no d Pescht z Thusis gwietet hät. Trotz em Vordringe vo de Walser ùn de Germanisierig vo Thusis isch d Sproochgränz langi Zyt rächt stabil bliibe. Näbe Thusis isch au no Fürstenau sehr frie germanisiert worde, aber mer weiss nit gnau, wenn; vilycht öbe im 18. Joorhùndert.
Im frie 19. Joorhùndert hen d Lüt z Masein ùn z Sils im Domleschg aagfange zum Dütsche z weggsle, ùn di letscht Sprecheri vùm Silser Romanisch isch 1910 gstorbe. Öbe zur glyche Zyt, gäge 1830, het d Ùmgangssprooch z Urmein dur de Yyflùss vo Tschappina zum Walserdütsche gweggslet.
In de Mitti vùm 19. Joorhùndert het sich di wirtschaftlichi ùn soziali Lag z Graubünde de zum ungùnschte vùm Romanische verändret. Dur de Bytritt zur Eidgnosseschaft isch s Dütsch wichtiger als Verwaltigssprooch worde, di wirtschaftlichi Verändrig het di romanische Buure in mee Berierig mit Usswärtige brocht, was meischt ùff Dütsch abgloffe isch. Glychzytig isch d Bevölcherig mobiler worde, ùn Romane sin fùrtzoge ùn defür sin Dütschsproochigi in di romanische Dörfer zuezoge. D Folg isch in viilene Gegende e Sproochweggsel zum Dütsch gsi.
Allgmein het mer am Hinterrhy kei eso engi Bindig ùn au Wärtschätzig vo de eigne Sprooch gha. Dezue chùnt no, dass wäge em niidrige Stellewärt vùm Romanische am Hinterrhy für Zuezogeni weenig Drùgg do gsi isch, Romanisch z lehre. Es isch uss viilene Dörfer belait, dass es viilmool scho glängt het wenn ei dütschsproochigi Familie in e Dorf zooge isch, dass d Yyheimische zum Dütsche gweggslet hen, oder dass e ganzi Familie vo de Chinder bis zue de Groosseltre zum Dütsche gweggslet het, wänn ei dütschsproochigi Frau ineghürootet het. Sogar wänn Usswärtigi hen welle Romanisch lehre isch des viilmool ùff Abläänig gstoosse. So git es en Bericht uss Feldis, dass en zuezogene Pfarrer het welle Romanisch lehre, aber di Yyheimische Feldiser deno gmeint hen, si wette lieber vo ihm Dütsch lehre. Au des isch im Engadin ùn de Surselva nit eso gsi. Usserdäm het es natürli in de Sutselva scho ùff allene Syte scho dütschsproochigi Noochbare gee, entweder Walsersiidlige oder bündnerdütschi Sproochinsle wie Thusis.
Ab em spoote 19. Joorhùndert hen sich d Sproochverhältniss am Heinzeberg ùn im Domleschg deno mee ùn mee verschoobe. Scho bi de erschte Volchszäälige isch di romanischi Mehrheit in e paar Ortschafte chnapp gsi oder d Mehrheit het scho Dütsch als Muettersprooch aagee. Z Tartar sin es 1870 scho nùmme 49% gsi. Cazis, wo es scho 1860 nùmme no 53% Romane gsi sin, het d Mehrheit 1880 verloore, gnau wie au Portein. Bi de Volchszäälig vo 1900 sin deno au Almens, Flerden, Pratval, ùn Rothebrùnne nümm mehrheitlig romanisch gsi, ùn mit dänne sin deno fascht alli Gmeie am Daalbode mehrheitlig dütschsproochig gsi. In de näggschte Joorzäänt sin deno au di hööcher glägene Ortschafte im Süde vùm Daal, Rodels (1910), Sarn (1920), ùn Scharans (1930) mehrheitlig dütsch worde. Mit de glychzytige Germanisierig vo Bonaduz im Imbode isch s Bündnerromanisch als Ganzes deno au geografisch in zwee Deil gspalte gsi. Inere Karikatur isch des eso kommentiert worde, dass die Mittelbündner Sproochbrùgg ins Wasser gheit wäri oder La punt croda ‚d Brùgg gheit zämme‘.
In de 1930er ùn 40er-Joor isch deno vo verschiidne Syte versuecht worde, d Germanisierig in de Sutselva z stoppe. In derre Zyt isch au e eigni sutselvischi Schriftsprooch gschaffe worde, wyl mer viilerorts nit het viil chönne mit em gschriibene Surselvisch aafange. Die eigni sutselvischi Schriftsprooch het wohl würkli ghùlfe, s Romanisch e chly z sterche, grad in de Schuel. Dörte hen sich d Chinder jetz weenigstens mit de Sprooch chönne identifiziere. Au des isch aber nit ohni Schääde abgange: zum Byspil isch de z Paspels de Romanischùnterricht grad ussgfalle, wyl sich de dörtigi Lehrer gweigret het, ùff Sutselvisch z ùnterrichte.
Au d Lia Rumantscha het in derre Zyt en Groossdeil vo ihrene Resource ùff s Domleschg ùn de Heinzeberg konzentriert. In zee Gmeie dörte sin romanischi Chindergärte yygrichtet worde, wommer Scoletas gsait het. Dörte sin d Chinder jede Daag e paar Stùnde gsi ùn mer het ghofft, dass d Chinder de s Romanisch als Ùmgangssprooch würde aanee. In e paar Dörfer het des würkli gchlappt; in vier hen d Chinder datsächli aagfange Romanisch mitenand z schwätze ùn in vier wytere hen si weenigschtens e weng Romanisch glehrt. S Problem isch allerdings gsi, dass die Scoletas zwar sehr beliebt gsi sin, aber vorallem, wyl d Chinder dörte für e paar Stùnd versorgt gsi sin ùn au s Ässe becho hen. De eigetlichi Zwegg vo de Scoletas, dass s Romanisch aa di näggscht Generation het sölle wytergee werde, het aber di meischte Eltere nit viil intressiert. Näbe de Glychgültigkeit vo de Eltre, isch de grööscht Schwachpùnkt gsi dass d Chinder nooch de Scoleta praktisch kei Romanischunterricht gha hen. Die paar Stùnde Romanischùnterricht in de Wùch, wo viili Gmeie ab de 1930er wiider yygfiert hen, het defür nit glängt. Schlùssändli isch d Erhaltig vùm Romanische dur d Scoletas gschyteret, ùn in de 1960er sin au di letschte gschlosse worde. Nùmme z Präz het es no bis 1979 e Scoleta gee.
In de näggschte Joor het sich s Romanisch all mee in Norde zrùggzoge: In de Volchszäälig vo 1950 hen Paspels, Tumegl/Tomils ùn Trans ihri romanische Mehrheit verloore, 1960 deno au Präz, 1970 Feldis/Veulden ùn als letschti Gmei deno Scheid in de Zäälig vo 1990. Im Imbode isch d Mehrheit z Domat/Ems im Joor 1970 fùrt gsi, ùn z Rhäzüns ùn Trins im Joor 1980. In de Regel chammer saage, dass wänn di romanischi Mehrheit emool fùrt isch, d Ùmgangssprooch de au bal drùff weggslet ùn s Romanisch nùmme no e zytlang in einzelne Familie bruucht wird.
Im Schamserdaal isch es zwar lenger gange, aber au dörte het s Romanisch z Innerferrera d Mehrheit scho 1941 verloore, 1950 bis 1960 de au z Usserferrera, Andeer, Clugin ùn z Zillis-Reischen, ùn schliessli 1980 z Pignia. Mit däm isch einzig de Schamserberg no mit ere romanische Mehrheit bliibe.
Verschriftigsgschicht ùn di sutselvischi Deggmantelorthografi
S erschti drùggti Werch, wo ussem rhynische Romanisch überhaupt bekannt isch, isch de Katechismus Curt mussameint dels principals punctgs della Christianevla Religiun ussem Joor 1601. Gschriibe het es de Daniel Bonifaci, wo uss Fürstenau gsi isch. Im Vorwort sait er zur Sprooch vo däm Werch, es wäri noss’ natürâl linguagh da Tumlgieschka, also ‚üsri natürlichi Sprooch vùm Domleschg‘. Im Joor 1611 isch deno no e sutselvischs Werch erschiine, au en Katechismus, Curt mossament et introuidament da quellas causas, las qualas scadin fidevel Christian è culpant da saver. Gschriibe het es en italienische Kapuzinermönch, de Gion Antoni Calvenzano, wo sich wohl am Dialäkt vo Cazis orientiert het, aber mit starche Yyflüss vùm Italienische. Scho in de zweite Ùfflag vo 1615 het er sich aber em Surselvische aagnööcheret, ùn die Ùfflag het deno au de surselvisch Titel In cuort muossament ad intruuidament da quellas caussas, las qualas scadin fideivel Christgiaun ei culponz da sauer gha. Schliessli isch ussem Joor 1618 no e sutselvischs Werch bekannt, Anatomia dil svlaz dil Steaffan Gabriel, vùm Adam Nauli.
Es het de kei eigni sutselvischi Schrifttradition mee gee. Statt däm het mer ùff Surselvisch gschriibe ùn es au als Schuel-, Literatur- ùn Chilchesprooch bruucht, wie zum Byspil de Mattli Conrad vo Andeer. Grad am Heinzeberg ùn im Domleschg het s Romanisch aber en änder niidrige Status gha ùn isch vorallem vo de eifache Lüt gschwätzt worde. Die Lüt, wo es überhaupt nöötig gha hen, Sache z schryybe oder z läse, hen des viilmool eifach ùff Dütsch gmacht. Es het bis aa de Aafang vùm 20. Joorhùndert im übrige zwei verschiidni surselvischi Schriftsprooche gee, e katholischi ùn e protestantischi. In de Sutselva het mer also je noch Religion entweder di eint oder di andre bruucht, also meischt di protestantischi. Sproochlig isch s protestantisch Surselvisch em Sutselvisch nööcher gstande, ùn zwar zum eine wäge sym geografische Ursprùng in de Gegend vo Ilanz, ùn zum andre wyl es sproochlig konservativ gsi isch. S katholisch Surselvisch het dergäge ùff de Mùndart vo de Gegend vo Disentis basiert ùn het usserdäm viili neueri Sproochforme gha, wo di sutselvische Mùndarte nit gha hen.
S 19. Joorhùndert isch dur en Orthografistryt zwüschem katholische ùn protestantische Surselvisch prägt gsi. De Kanton het welle bi de Schuelbiecher nùmme ei Variante für di ganz Sur- ùn Sutselva ussegee, ùn het debi meischt e Variante bevorzugt, wo ùffem katholische Surselvisch basiert het, des sognanti „Schuelsurselvisch“. Des isch aber vo de Reformierte ùn demit au vo de meischte Sutselver abgläänt worde, so dass de Kanton ab ùn zue au Zuegständniss aa die Reformierte gmacht het, zum Byspil imene Schuelbuech vo 1852 für di protestantische Sur- ùn Sutselver. Usserhalb vo de Schuel het sich aber einewäg chuum öber aa des Schuelsurselvisch ghalte. In de meischte Schuele vo de Sutselva, bsùnders im Domleschg ùn am Heinzeberg, isch aber einewäg in derre Zyt au oder nùmme ùff Dütsch ùnterrichtet worde.
Im Joor 1924 sin die beide surselvische Schriftsprooche deno vereinigt worde, ùn zwar mit em Buech Grammatica Romontscha per Surselva e Sutselva vùm Gion Cahannes. Die grammatische ùn orthografische Regle in däm Werch sin in de Surselva ùn im Imbode deno akzeptiert worde. Si basiere vorallem ùffem katholische Surselvisch, mit e paar Zuegständniss aa di protestantischi Schriftsprooch. Im Rescht vo de Sutselva het mer aber e chly Mieji mit de neue surselvische Schriftsprooch gha. Zum eine het mer in de Sutselva chuum Erfaarig mit de katholische Schryybig gha, derwyyl au die protestantische Surselver dur d Zytig ùn d Literatur mit de katholische Schryybig vertraut gsi sin. In de Sutselva het mer aber die Sache devor chuum gläse gha. Zum Byspil isch d Zytig Gasetta Romontscha, wo eis vo de produktivschte Medie vùm Surselvische gsi isch, sehr katholisch ùn konservativ gsi, so dass di protestantische Sutselver nit viil demit hen chönne aafange.
De Giachen Conrad, de erscht Präsi vo de Lia Rumantscha ùn sälber e Schamser, het sich bi de Gründigsversammlig vo derre im Joor 1919 für s neui Surselvisch als Schriftsprooch vo ganz Mittelbünde ussgsproche. D Lia Rumantscha ùn lokali Lüt wie öbe de Lehrer Peter Gees oder de Andri Augustin hen au versuecht, s Surselvisch als Schriftsprooch z etabliere. Allerdings isch des vereinigti Surselvisch für d Romane am Hinterrhy e främdi Sprooch bliibe. Ùn wyl die meischte Lüt dörte kei Nùtze in däm främde Surselvisch gsee ha, het sich d Meinig breitgmacht, dass mer de au gli chönnti nùmme Dütsch lehre. De Robert vo Planta het deno 1931 dezue gmeint: „Die sprachliche Abweichung lässt aber in so bedrohter Gegend ein solches Experiment als gewagt, vielleicht gefährlich erscheinen.“ De rätoromanisch Linguischt Georges Darms meint sogar: „L’unificaziun dalla Surselva sil lungatg da scartira catolic ei denton stau l'entschatta dalla fin dalla Sutselva sco regiun romontscha.“ ‚D Vereinigùng vo de Surselva hinter de katholische Schriftsprooch isch de Aafang vùm Änd vo de Sutselva als e romanischi Region gsi.‘
Wäge däm hen d Lehrer vùm Schamserdaal deno 1943 bschloo, ihre Dialäkt zur Schriftsprooch usszbaue. Beùfftrait demit hen si d Mena Grisch, wo au scho aa de Norme für s Surmeirisch mitgschafft gha het. Grad de isch aber en Italiener, de Giuseppe Gangale, ùff Graubünde cho, ùn het d Schamser vo däm Vorhabe abbrocht. Statt däm het er 1944 mit de Reglas digl rumàntsch da Sutselva e Schriftsprooch entworfe, wo au de Heinzeberger ùn Domleschger Dialäkt abdeggt het. Basiere duet des Schriftidiom zwar ùffem Schamser Romanisch, aber es wird dur verschiidne Sùnderzeiche ùn Schryybige au für Sprecher vùm Heinzeberger ùn Domleschger Romanisch heimelig gmacht. Zum Deil sin au historischi Schryybige ussem 17. Joorhùndert oder ussem protestantische Surselvisch wiider ùffgriffe worde, mit em glyche Zyyl, d Ussprooch nit dur d Schryybig z bstimme. Zum Deil sin e paar Schryybige wohl au absichtlig verschiide vùm Surselvische, au wo d Ussprooch völlig identisch isch. Bi andre het de Gangale d Schryybig konsequänt vereifacht, öbe hetter für de Luut // konsequänt ‹z› vorgsee (statt wie im Surselvische mangmool au ‹c›), de Luut // dergäge ällewell mit ‹c›, oder er het d Doppelkonsonante eliminiert. Über di näggscht Joor bis 1964 isch de Vorschlag de nomool e paar Mool überarbeitet worde, ùn e paar eigewilligi Schryybige sin als Deil vo de avischinaziun (de Bewegig für orthografischi Aapassige zwüsche de romanische Idiom) wiider ùffgee worde. Viili Sache sin aber bliibe, eso wird zum Byspil in allene andre romanische Idiom bis hüt ‚Zigarette‘ als cigaretta gschriibe, im Sutselvische aber zigareta.
Im Joor 1977 isch deno e erschts sutselvischs Wörterbuech erschiine, s Pledari sutsilvan: rumàntsch-tudestg, tudestg-rumàntsch, vùm Curo Mani ùn eso het sich s Sutselvisch als letschts vo de fümf romanische Schriftidiom etabliert. 2002 het es de no mool e neus Wörterbuech gee, s Pledari/Wörterbuch sutsilvan-deutsch/deutsch-sutsilvan mit em Wolfgang Eichenhofer als Redakteur.
Die hütigi Schryybig vùm Sutselvische wird au als Deckmantel-Orthographie bezeichnet. D Idee dehinter isch, dass d Schryybig vùmene Luut kei diräkte Zämmehang mit de Ussprooch het, also kei bstimmti Ussprooch vorschryybt. Zum grööschte Deil wird es au niene im Sutselvische wie in de Schrift ussgsproche. E Byspil sin Wörter mit ieu. Die werde im Schamserdaal mit eme, im Domleschg mit ùn am Heinzeberg mit  ussgsproche. E Form wie in de Schrift git es niene, ùn des ieu isch e historischi Form uss de reformierte Surselvische Schriftsprooch. Zum Deil git es au Akzänt ùff de Vokal, demit jo kei Dialäktegion bevorzugt isch. S Wort für ‚grooss‘ isch zum Byspil im Schams, im Domleschg ùn am Heinzeberg. Demit jetz nit d Schamser mit ere Schryybig wie grand bevorzugt werde, het mer sich für e Schryybig mit eme Akzänt, also grànd entschiide. E paar Byspil devo gseet mer in derre Tabell grad ùnte.
S Sutselvisch als Schuelsprooch
Im Schams git es ei Schuelverband für alli Gmeie vùm Schamserdaal, em Schamserberg ùn em Ferreradaal. Dörte findet sich z Donat di einzigi sutselvischi Grùndschuel bzw. z Zillis-Reischen de einzig sutselvisch Chindergarte.
Im Imbode isch s Sutselvisch nie als Schuelsprooch bruucht worde. Mer het entweder grad scho im 19. Joorhùndert e dütschi Schuel yygfiert (z. B. z Bonaduz) oder d Schuelsprooch isch s Surselvisch gsi. Als einzigi Gmei im Imbode het Trin no e romanischi Primarschuel, wo aber weder Sut- noch Surselvisch isch, sùndern wo im Rumantsch Grischun ùnterrichtet wird. Z Domat/Ems git es zweisproochigi Klasse, wo aber schynts ùff Rumantsch Grischun gfiert werde. Im Schuelverband vo Rhäzüns ùn Bonaduz git es schynts gar ke Romanischùnterricht.
Als Schuelsprooch het s Romanisch im Domleschg ùn am Heinzeberg immer en schweere Stand gha. In de meischte Gmeie isch scho im 19. Joorhùndert de Ùnterricht ùff Dütsch gsi, oder d Schuel het zwüsche Romanisch ùn Dütsch hy ùn häre gweggslet je nooch Lehrer (z Tomils bechlagt sich en Schuelinspektor im Joor 1853 über „das fast jährliche Abwechseln mit romanischem und deutschem Unterricht“, oder aber d Schuel isch zweisproochig gsi. Zum Deil isch scho frie e rein dütschi Schuel belait, zum Deil wird d Schuel au als „stockromanisch“ bezeichnet, wie z Paspels. Ab öbe 1895 isch überall ganz ùff Dütsch ùmgstellt worde. In de 1930er Joor het mer deno in fascht allene Gmeie (mit de Ussnaam vo Sarn, Präz ùn Cazis) wiider e weng Romanisch yygfiert. Des sin allerdings nùmme 1–2 Stùnde in de Wùch gsi, wo zum Deil au nit ällewell stattgfùnde hen. Es het sehr starch vùm Lehrer abghänge, wie engaschiert de Romanischùnterricht gsi isch. 1950 isch deno au z Präz ùn Cazis wiider e weng Romanisch ùnterrichtet worde.
Ab de 1950er Joor sin aber au die paar Romanischstùnde no di no wiider abgschafft worde. Am lengschte het sich de Romanischùnterricht no z Trans chönne halte (bis 1972), z Präz (bis 1979) ùn deno z Scheid ùn Feldis (bis 2001). Deno isch s Fach im ganze Domleschg ùn Heinzeberg dur Italienisch als Fremdsprooch ersetzt worde.
Sproochbyspiil
D Fabel vùm Fùggs ùn em Raab vùm Jean de La Fontaine ùff Surselvisch, Sutselvisch ùn Surmeirisch.
Christophorus Clavius
Dr Christophorus Clavius (* 25. März 1538 z Bamberg; † 12. Februar 1612 z Rom) isch e dytsche Jesuit Mathematiker un Astronom gsi. Er isch dr Hauptarchitekt vum gregorianische Kalender. In sine ledschde Läbensjohre isch er dr am meischte respektiert Astronom in Europa gsi.
Au nit yberlieferet isch si bürgerlicher Namme, wo in dr domolige Tradition latinisiert worre isch. Mer goht entweder vu Christoph Klau us, sofern dr Familienamme bloss ins Latinisch transkribiert worre isch, oder aber vu Schlüssel im Fall vu ere Lähnsybersetzig. (lat. clavis fer dytsch Schlüssel)
Dr Clavius isch 1555 Jesuit worre un het an dr Universität Coimbra in Portugal studiert, wo dr domols berüehmt Mathematiker Pedro Nunes si Lehrer worre isch. Denooch het er am Jesuitekolleg z'Rom Theologi studiert un isch dert nooch em Studium fer dr Rescht vu sinem Läbe Mathematik-Dozent worre.
1579 isch er vum Papst Gregor XIII mit dr Kalenderreform beuftragt worre, wo no 1582 in dr katholische Länder in Chraft trätte isch un hüt weltwitt giltet.
As Astronom isch dr Clavius e Ahänger vum geozentrische Weltbild gsi un het s'heliozentrisch Modell vum Kopernikus abglähnt, obwohl er d'Probleme vum geozentrische Modell aerchennt het.
Dr Galileo Galilei het ihn bi sinem Bsuech 1611 mit grossem Respekt behandelet, dr Clavius wiiderum het d'Entdeckige vum Galilei akzeptiert, allerdings d'Echtheit vu Krater un Berge uffem Mo azwifelet. Insofern isch es e chleini Ironi, dass e grosse Mondkrater uf dr Namme Clavius daift isch.
Weblink
Originalwerch:
Springerle
Sprengerle (in dr Schwiz Anisbrötli oder Springerli – im fränkische Ruum Eierzucker gnennt) send a Gebäck, wo mr vor dr Weihnachtszeid backt, daß se no z Weihnachte schee woich send.
Für den Doig nemmt mr Oier, Zucker, Mehl ond Hirschhornsalz, daß se au uffganget oder a Fiaßle krieget. Der Doig wird ausgrollt, no wird mit em Model a Bild nuffdruckt, dann doilt mr se ond lässt se en Dag otrockne. No schtreicht mr awengle Wasser über d Onterseit ond backt se.
Zwische November ond em nuie Johr fendet all Johr a Ausstellong mit em Thema Sprengerle em Museum em Schlessle in Freiberg am Neckar statt.
Em elsässischa Lítzelstoi geit s a Sprengerles-Museum. En dr Stadt Strasburg, Pennsylvania (USA) geit s a „Springerle-House“, a klois Cafe mit ere Model-Sammlong.
Elektrizität
Elektrizideet (vo griechisch ēlektron „Bärnstäi“) isch dr füsikalischi Oberbegriff für alli Fenomeen, wo iiri Ursach in ere elektrische Laadig häi, sig si in Rue oder bewegt. Do drzue ghööre e Hufe bekannti Fenomeen wie Blitz oder d Chraftwirkig vom Magnetismus. Dr Begriff Elektrizideet isch in dr Naturwüsseschaft nit sträng abgränzt. Bestimmti Äigeschafte zellt ma aber zum Kärnberiich vo dr Elektrizideet:
Elektrizideet im Alldaag
Im hütige Alldaag cha mä ooni Elektrizideet im Sinn vo elektrischer Energii kuum me si. D Lüt merke das aber mäistens erst, wenn s e Stroomusfall git. Aber es git 1,4 Milliarde Lüt uf dr ganze Wält, wo käi Zuegang zu elektrischer Energii häi. Fast alle Stroom wird in Chraftwärk erzügt und er wird flechideckend über Stromnetz verdäilt. Sit mee as eme Joorhundert bestimme Aawändige vo Elektrizideet, wie s elektrische Liecht, Wermi und Chraft s menschlige Lääbe immer mee. E wääsentligi Bedütig het d Elektrizideet im Beriich vo dr Kommunikazioonstechnologii und dr Informazioonstechnologii.
Naturwüsseschafte
Die verschiidene Fenomeen vo dr Elektrizideet wärde in dr Füsik und in dr Chemii undersuecht:
Ääscheniöörwüsseschafte
D Elektrotechnik bezäichnet da Beriich vo dr Ääscheniöörwüsseschaft und dr Technik, wo sich mit allen Aspäkt vo dr Elektrizideet befasst. S Spektrum goot vo dr elektrische Energiitechnik wie dr Stroomerzüügig, über d Reegeligstechnik, d Stüüerigstechnik und d Mässtechnik bis zur Noochrichtetechnik und dr Automatisierigstechnik as e Studiegang vo dr Elektrotechnik. S theoretische Fundamänt bildet die theoretischi Elektrotechnik.
Die groossi Bedütig vo dr elektrische Energii chunnt drvoo, ass si in Hochspannigsläitige cha dransportiert wärde und ass mä sä äifach in anderi Energiiarte wie mechanischi Arbet, Wermi, Liecht oder Schall cha umwandle. Elektrischi Energii cha allerdings nume schlächt gspiicheret wärde und muess in anderi Energiidräger wie in dr Form vo chemischer Energii bi Akkumulatore oder in potenzielli Energii wie bi Pumpspiicherwärk umgwandlet wärde.
Plagne BE
Plagne (Franc-comtois [pjɑ̃ə / pjɑ̃nə], alem. Pläntsch, dt. verautet Plentsch) isch en ehmaligi Politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz. Uf dr 1. Jänner 2014 het Plagne mit Vauffelin zur noie Gmeind Sauge fusioniert.
Geografi
Plagne isch es Strassedorf im Tau vo Vauffelin. D Gmeindsflächi bsteit us 32,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 62,4 % Waud u 4,9 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Péry, Vauffelin u Romont.
Gschicht
Plagne isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1311 aus Blenn, 1610 Plaentsch. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,8 % gläge.
Religion
70 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 9,1 %, CVP 3,3 %, EVP 1,1 %, FDP 8,7 %. GLP 3,1 %, GP 10,7 %, SP 19,2 %, SVP 34,2 %, Suschtigi 10,6 %.
Gmeindspresidänt vo Plagne isch dr Jérôme Perrot (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 393 Ywohner 21,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 76,3 % Französisch u 0,8 % Italienisch.
Josef Eberle
Dr Josef Eberle (* 8. Sebdembr 1901 z Roddaburg am Neckr, † 20. Sebdembr 1986 en Samedan em Kanton Graubinda) ischt a deitscher Schriftsteller, Lyriker ond Vorleger gwäa. Nôch-em Zwoida Weltkriag hôt’r d Stuegerter Zeidong mitbegrindet, wo-nr au etliche Jôhr lang rausgäa hôt. Ama Haufa Leit isch’r abr et ondr seim birgerlicha Nama an Begriff, sondern durch sei Pseidonim Sebastian Blau, wo-nr gnomma hot, om ondr sellem Nâmâ Gedicht em schwäbischa Dialekt zo schreiba.
Saint-Divy
Saint-Divy (bretonisch Sant-Divi) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Josef Eberle
Aus seim Leaba
Dr Josef Eberle kommt am 8. Sebdembr 1901 z Roddaburg am Neckr uf d Welt. Nôch dr Schualausbildong macht’r zerscht a Lehr als Buachhendler beim Heckenhauer en Diibenga. Dô drnôch schafft’r en sellem Beruaf en Berlin, Stuegert, Karlsruha, Bada-Bada ond z Leipzig. Em Jôhr 1927 kriagt’r a Stell beim Sidfonk Stuegert, wo-nr zerscht als Lektor ond schbätr als Leiter vo dr Vortragsabdeilong schafft. S Jôhr druff erscheint ondr seim Decknama „Tyll“ sei erschtr Gedichtband mit satirische Vers uf Hochdeitsch. Am 3. Sebdembr 1929 heiradet’r d Else Lemberger, wo us-ra jidischa Familie aus Rexenga stammt.
Saint-Divy
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Josef Eberle
Aus seim Leaba
Am 8. März 1933 bsetzet d Nazionalsozialischda s Stuegerter Fonkhaus. So nôch ond nôch bestrôfet-se älle Mitarbeiter, wo polidisch et ihr Gedankaguat vrdreddet, mit-ma Hausverbot. Dô drzua gheert au dr Josef Eberle. Am 13. Mai ischt sei ledschdr Dag beim Sendr. An deam Dag wuud’r vrhafdet ond ens Konzentrazionslager Heuberg abdranspordiirt. Deet bleibt’r bis zom 29. Juni. Am Dag druf kriagt’r sei offiziella Entlassong. Dô drnôch leabt’r bei seine Schwiigreltra z Rexenga. Om a bissle zo Geld zkommet, fangt’r ôô, ondrem Nama „Sebastian Blau“ Gedicht em schwäbischa Dialekt zo schreiba. Des klappt abr bloß guad zwoi Jôhr lang, weil’r Ôfang 1936 aus dr „Reichsschrifttumskammer“ ausgschlossa wuud, was a Schreibvrbot fir-en bedeidet. Zom Glick fir-en fendet’r em Mai a Ôstellong beim amerikanischa Konsulat en Stuegert. Des wuud abr scho 1942 vo de Nazis gschlossa. Dr Eberle hôt abr nomôl Glick: Dui wirdabergischa Feiervorsicherong geit-em a Stell als Bibliothekar. Dr ganz dicke Brocka widrfehrt-em abr em Januar 1945: D Geschdapo fordret sei Frau auf, sich zo-ma „auswärdiga Arbeitseisatz“ zo melda. Dr Eberle woiß, was des bedeidet. Zamma mit seira Frau daucht’r ondr.
Nôchdem em Jôhr 1945 d amerikanische Trubba en Stuegert eimarschiirt send, wuud dr Eberle Programmberader beim Stuegerter Radio. Am 17. Sebdembr kriagt’r – zamma mit-em Karl Ackermann ond em Henry Bernhard – vo dr amerikanischa Milidärregiirong d Lizenz fir a nuis Dagbladd, wo Stuttgarter Zeitung hoißt. Glei am Dag druf erscheint de erscht Ausgab. Vo 1954 bis 1971 isch dr Eberle alloi dr Vorantwortliche fir des Bläddle. Em Lauf dr Zeit entwicklet sich dees zor greeschda Zeidong vom Lendle Bada-Wirdaberg ond zo-ma ôôgsehna liberala Nôchrichdabladd.
Saint-Divy
Geografi
Saint-Divy lyt 14 km vu Brest un 53 km vu Quimper uf ere Hechi zwische 30 m un 129 m iber Normalnull. Uf em Bann vu dr Gmai lyt d Quälle vum Aber Benoît. D Nochbergmaine sin Guipavas im Weschte, Kersaint-Plabennec im Norde, Saint-Thonan im Nordoschte, Saint-Thonan im Oschte, Landerneau im Sidoschte un La Forest-Landerneau im Side.
Josef Eberle
Aus seim Leaba
1956 wuud dr Eberle dr Vizepräsident vo dr Deitscha Schillergesellschaft, em Trägervorei vom Schiller-Nazionalmuseom en Marbach am Necker. Des Amt iabt’r 20 Jôhr lang aus. En dera Zeit sorgt’r au mit Erfolg drfir, dass s Archiv vom Cotta-Verlag (dr Cotta isch dr erscht Vorleger vom Friedrich Schiller gwäa) als Schenkong an des Museom gôht. Er macht sich au an Nama als Mäzen bei dr wirdabergischa Bibliotheksgsellschaft ond beim Stuegerter Galeriivorei.
Sei ledschda Ruah fend dr Josef Eberle uf-em Friidhof vo seira Hoimetstadt, wo-nr a Ehragrab kriagt. En sellem wuud em Jôhr 1989 au sei Frau beschdaddet. Dr schriftliche Nôchlass ond sei Bibliothek hôt dr Eberle em Schiller-Nazionalmuseom ond sei Sammlong mit antike Sacha em archäologischa Instidut vo dr Uni Diibenga vrmacht.
Saint-Divy
Gschicht
Saint-Divy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1531 as Treff eclesial de Sainct Ivy (1560 Saint Divy, 1637 Eccl. sancti Davidis, 1651 Eglise treffviale de Sainct Ivy, 1692 St Diui paroisse de la Forest, 1694 La Trevve de St Divy parroisse de la Forest, 1694 La Trevve de St Yvy).
Josef Eberle
Liadr
A baar vom Sebastian Blau seine Gedicht send vom Hubert Deuringer vrtont ond vo vrschiidene Indrpreda uf Schallbladd ufgnomma worra. S bekanndeschde drvoo ischt wahrscheinlich des Liad ibr „dr Gsangverei“, gsonga vom Willy Seiler, wo au heit noh oft en de Wonschsendonga vom SWR vorlangt wuud.
Saint-Divy
Verwaltig
vu Saint-Divy isch. Saint-Divy ghert zum Kommunalverband.
Menschenaffen
D Menschenaffe (Hominidae, früehner Pongidae) – in Abgränzig zu de Gibbon (Chliini Menschenaffe) au as Grossi Menschenaffe bezeichnet – si e Familie vo de Primate. In dere wärde d Gattige, wo hüt läbe, vo de Orang-Utan, Gorilla, Schimpanse und Mensche zsämmegfasst, im Ganze siibe rezänti Arte. Paläontologisch ghöre au die unmittelbare Vorfahre vom Mensch (Hominini) und vo de andere rezänte Gattige drzue. Ass dr Mensch und siini usgstorbene Vorfahre iibezoge wärde und nit wie früehner en eigeni Familie bildet – stammt vo de phylogenetische Erkenntniss, wo drnoch d Schimpanse und Gorilla mit de Mensche nöcher verwandt si as mit de Orang-Utan. Die nit-menschlige Menschenaffe si uf tropischi Regione in Afrika und Südostasie beschränkt und alli si in ihrem Bestand gfährdet.
Josef Eberle
Wandrweag
Zom 100. Geburtsdag vom Josef Eberle em Jôhr 2001 hot d Stadt Roddaburg ihrem graußa Soh an 12,3 km langa Sebastian Blau Wanderweg ens Leaba gruafa. An de oinzlne Staziona send Dafla ufgstellt worra, wo-mr ausgwehlde Gedicht vo-nem leasa kôô.
Saint-Divy
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Divy ghert zem Bretonisch.
Menschenaffen
Systematik
Die nechste Verwandte vo de Menschenaffe si d Gibbon (Hylobatidae), gmeinsam mit ene bilde si d Überfamilie vo de Menschenartige oder Menschenaffe im wiitere Sinn (Hominoidea). Ihri Stellig im Stammbaum vo de Primate wird im Diagramm unde nooch dargstellt : Primate (Primates) ├─ Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) └─ Drochenasenaffe (Haplorhini) ├─ Koboldmaki (Tarsiidae) └─ Eigetligi Affe (Anthropoidea) ├─ Neuwältaffe (Platyrrhini) └─ Altwältaffe (Catarrhini) ├─ Gschwänzti Altwältaffe (Cercopithecoidea) └─ Menschenartigi (Hominoidea) ├─ Gibbon (Hylobatidae) └─ Menschenaffe (Hominidae)
Hitigi Arte un inneri Syschtematik
Di rezänte Mänscheaffe wäre in vier Gattige mit insgsamt sibe Arte un ere Reihe vu Unterarte ufdeilt:
D Abstammigslinie bis uf d Gattigsebeni zeigt des Kladogramm : Mänscheaffe (Hominidae) ├─ Orang-Utan (Pongo) └─ „Afrikanischi Mänscheaffe“ (Homininae) ├─ Gorilla (Gorilla) └─ N.N.          ├─ Schimpanse (Pan) └─ Mänsche (Homo)
E Deil Forscher hän vorgschlaa wäg dr gringe genetische Unterschid dr Mänsch un em Schimpanse bedi in d Gattig Homo z stelle, mänkmol au no dr Gorilla, in dr syschtematische Lehrbiecher het sich des aber nit durgsetzt.
Ungarndeutsche
Herchumft und Dialäkt
Di Ungarndütsche sin vor allem uss de mittlere und südlige Deil vo Dütschland uff Ungarn cho. Si hän vyli verschiideni Dialäkt gschwätzt; di hüttige Dialäkt sin in ihrer hüttige Form erscht uff ungarischem Bode entstande. D'Bezeichnig Donauschwobe hät sich au bi de benochberte Völker usbreitet, obwohl ächti Schwobe numme z Satu Mare (im üsserschte Nordweste vo Rumänie, an de Gränze zu Ungarn und de Ukraine) und im benochberte hüttige Komitat Szabolcs-Szatmár-Bereg z finde sin. Vo sällem sin noch em Verdrag vo Trianon numme drei Dörfer bi Ungarn bliibe.
De erscht Deil vo de Ungarndütsche isch vo Schwobe, vor allem uss de Umgebig vo Ulm, per Schiff uff de Donau uff Ungarn greist. In vyle schwöbische Siidligsgebiet findet mer hütt no e Schwabengasse (Sváb utca).
Gschicht
D'Mönch und d'Ritter, wo sich z Ungarn agsiidelt hän, hän bi de Usbreitig vom Christetum und au bim Entstoh vo me ungarische Staat e Rolle gspíilt. 996 hät de Stephan I. d'Gisela vo Bayere zur Frau gnoh, wo d'Dochter vom bayrische Herzog Henrik und d'Schwöster vom spötere dütsche Kaiser, im Henrik II., gsi isch. Mit ihre zämme sin zahlrychi vo sälle bayrische Geistlige und Ritter acho.
Di dütsche Handwerker und Händler hän zu de Entwicklig vo Städt und re Industry e nänneswerte Bydrag gleistet. Im 13. Johrhundert hän vyli dütschi Bürger z Ungarn e neus Deheim chönne finde, was noch em Mongolesturm no verstärkt hät. De dütsch Orde, wo uss em heilige Land verdriibe worre isch, hät de Chönig András II. yneglo, wyl er zur Selbständigkeit vom Staat bydrait hän. Uss dem Grund sin au di herrschende Ritter uss em Land verdriibe worre.
Es läbe scho sit über dausend Johr Dütschi im Karpatebecke, si sin aber au durch gschichtligi Ereignis beyflusst worre, wo ihr Läbe zum Deil völlig verändert hät. E Bispyl dodefür isch d'Verdrybig infolg vo de Türkeherrschaft z Ungarn. Wyl im 18. Johrhundert z Ungarn Arbetschräft brucht worre sin, hät mer im Verlauf vo sällem Johrhundert drei Etappe Umsiidlige vo Dütsche organisiert:
Assimilierig und Selbständigkeit
Statistike uss de Johr 1900 und 1910 (lüeg Bild) zeige, dass de Adeil vo de Ungare an de Gsamtbevölcherig agstiige isch. Säll chunnt devo, dass devor bi me Deil vo de Ywanderer e Assimilierig stattgfunde hät. Einewäg hät de Ungarndütsche ihr Wunsch noch re eigene Partei bstande; im Johr 1906 isch under de Understützig vom Dütsche Bund di Ungarndütschi Volkspartei (Magyarországi Német Néppárt) mit em Sitz z Werschetz, Vojvodina, entstande. 1911 isch z Wien de Ungarndütsch Bildigsroot (Németmagyar Művelődési Tanács) gründet worre.
Noch em Verdrag vo Trianon hät's z Ungarn no öbbe 500.000 Dütschi gha; im Indrässe vo ihrem Zämmehalt isch de Ungarnländisch Dütsch Volksbildigsverein (Magyarországi Németek Népművelési Egyesülete), wo au vo de ungarische Regierig understützt worre isch. Er hät bis 1938 d'Indrässe vo de dütsche Minderheite verdrätte.
Im Friehlig 1938 hät's vom Volksbund under em Ferenc Basch us e Bewegig gee, wo e eiges Schüelsystem für di Ungarndütsche gfordert hät. Säll isch im Johr 1939 au umgsetzt worre; es sin mehreri Volksschüele, drei bürgerligi Schüele und zwei Gymnasie entstande. Di evangelischi Chirch vo de Erdélyer Sachse hät im Volksbund usserdem 47 Volksschüele zur Verfiegig gstellt.
Uswysig
Noch em Zweite Wältchrieg hän di Dütsche z Ungarn ihri Brivilegie verlore. Zwar hät d'Sowjetunion au Arbetschräft brucht, einewäg sin zwüsche 35.000 und 60.000 Ungarndütschi usgwiise worre. Di übrige hän zwar ihri Rächt (d. h. zum Bispyl di eigeni Partei) 1949-50 widder griegt, ihri friehnere Bsitz aber nit. Noch de Usschaffige hät's no öbbe 230.000 Ungarndütschi gee.
Lut re Verordnig hän alli die mieße usgwiise werre, wo sich bi de letschte Volkszällig als Dütschi bezeichnet, Dütsch als ihri Müetersproch agee gha hät oder Mitgliid vom Volksbund oder de SS gsi isch. D'Verordnig hät sälli vor de Uswysig usgschlosse, wo mit me ungarische Staatsbürger oder öbber ungarischsprochigem verhürotet gsi isch oder eso öbber hät wölle hürote; usserdem Chleichinder und Mänsche, wo vor em 15. Dezämber 1945 uff d'Wält cho sin. Au wer zwar Dütsch als sini Müetersproch bezeichnet hät, aber Mitgliid vo-n-re demokratische Partei oder re Gwerkschaft gsi isch, hät s Land nit mieße verlo.
Wer bedroffe gsi isch, dem sin ab em Inchraftdrätte vom gnännte Gsetz alli Immobilie eweggnoh worre und er isch usgwyse worre. Wer einewäg bliibe isch, dä hän si interniert.
Nieder-Rentgen
Nidder-Rentgen (lothrìngisch; frànzeesch Basse-Rentgen, ditsch Nieder-Rentgen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Nidder-Rentgen lijt rund 16 Kilometer nerdlich vun Thionville, in dr Neche vun dr Granz züe Luxeburi uf re Heche zwìsche 209 un 267 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Hagen, Evrange, Mondorff, Puttelange-lès-Thionville, Rodemack, Breistroff-la-Grande, Roussy-le-Village un Zoufftgen im Département Moselle un Aspelt un Frisange z Luxeburi.
Migration
Gründ und Uuseforderige
Migrazioon isch e Fenomeen wo dur die ganzi Gschicht vo dr Menschhäit bassiert isch und die ganzi Wält iibezooge het. D Motiiv für e duurhafte Ortswäggsel si d Ussicht uf besseri Mööglikäite sich nöime niiderzloo und s Lääbe chönne verdiene, Zuefluchtsort bi Natuurkatastroofe oder – nöijerdings – wäge dr globaale Erwermig chönne finde, Sicherhäit für Liib und Lääbe noch ere Flucht oder Verdriibig as Folg vo Chrieg und Schutz vor Diskriminierig und persöönliger Verfolgig us rassistische, religiööse bzw. wältaaschaulige Gründ chänne sueche oder au wäge andere Iischränkige vo dr persöönlige Freihäit am Härkunftsort. Witeri Gründ findet mä zum Bispil bi dr Altersmigrazioon, Bildigsmigrazioon, Hürootsmigrazioon und Remigrazioon. Mä underschäidet zwüsche dr Migrazioon zwüsche zwäi Staate und dr Binnemigrazioon innerhalb vom ene Staat, zwüsche dr Brimäärmigrazioon, also dr erstmoolige Uswanderig und dr Sekundäärmigrazioon, ere zwäite Uswanderig. In dr internazionaale Flüchtlingsforschig und im internazionaale Flüchtlingsrächt underschäidet mä zwüsche dr Migrazioon dr Flucht, wil noch dere Definizioon e Flüchtling zwunge isch, si Woonort z verloo, e Migrant das aber freiwillig wurd due.
Wäge de Wältchrieg im 20. Joorhundert, dr regionale Instabilidäät, dr Globalisierig, dr Digitaale Revoluzioon und dr Ärderwermig wird was in Sache Migrazioon bassiert komplexer. D Gsellschafte und die politische Aktöör uf dr ganze Wält stöön vor nöije Uusefordrige, wie mä d Migrazioon chönnt stüüre und wie d Iiwanderer chönne integriert wärde.
Nieder-Rentgen
Gschìcht
Zitter ànne 1790 ghere züe Nidder-Rentgen àui no d Derfel Haute-Rentgen (dt. Ober-Rentgen) un Preisch. Preisch ìsch zem erschte Mol gannt worre ìm 10. Johrhundert àls Prisiche (12. Jh.: Prisch, 1616: Breiysgen, 1749: Preiche).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Migration
Zaale
Im Joor 2017 häi 257,7 Millioone Mensche in Staate gläbt, wo si nit uf d Wält choo si. D Staate mit dr höggste Zaal vo Migrante si 2017 die Veräinigte Staate mit 49,8 Millioone Migrante gsi, Saudi-Arabie und Dütschland mit 12,2 Millioone Migrante und Russland mit 11,7 Millioone. D Staate mit dr grösste Zaal vo Uswanderer im Joor 2017 si Indie (16,6 Millioone), Mexiko (13 Millioone), Russland (10,6 Millioone), China (10,0 Millioone) und Bangladesh (7,5 Millioone) gsi.
Nieder-Rentgen
Verwàltung
vun Nidder-Rentgen ìsch. Nidder-Rentgen ghert zem Kommünàlverbànd.
Bassing
Bassing (ditsch Bessingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Nieder-Rentgen
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Nidder-Rentgen ghert zem Moselfrankisch.
Bassing
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Migration
Zaale
D Dabälle zäigt für d Joor 2000 und 2015 dr Däil vo de Migrante (do definiert as alli Mensche, wo im ene Land lääbe, wo si nid uf d Wält choo si. ) an der Wältbevölkerig.
Seerücken
De Seerugge isch en Hügelzuug uf de Schwiizrsiite vom Undrsee.
Bassing
Gschìcht
Bassing ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1257 àls Bessingen.
Migration
Zaale
Sit 1960 isch dr Däil vo de Migrante an dr Wältbevölkerig noch em Mathias Czaika und Hein de Haas öbbe gliich grooss bliibe: 3,06 % (1960), 2,86 % (1970), 2,70 % (1980), 2,67 % (1990), 2,73 % (2000).
Theobald-Baerwart-Schulhaus
S Theobald-Baerwart-Schuelhuus, bis 1968 Schuelhuus am Rhii, isch e Schuelhuus z Baasel. S Geböid isch vo de Baasler Archidekte Gustav und Julius Kelterborn baut worde und gältet as e Kulturguet, wo regionaali Bedütig het. Es het dr Naame vom Mundartdichder Theobald Baerwart überchoo.
D Laag
S Theobald-Baerwart-Schuelhuus im Matthys-Kwardier im Chläibaasel grad näbe dr Dreiroosebrugg.
Beschriibig
S Geböid isch e Massivbau mit eme integrierte Iiseskelett. Es het drei Stöck und zwäi Site- und äi Middelrisalit. Über e Stääge chunnt mä zu de Iigäng am Middelrisalit, wo für Mäitli und Buebe separaat si. S Bardeer isch mit rotem Sandstäi verchläidet. D Butzflechene vo de bäide oobere Stöck si drmit iigfasst. Verzierige git s käini. Dr Middelrisalit isch mit eme Dachriter in dr Form vom ene Uurdurm speziell uuseghoobe.
Im Oste stoot e Durnhalle, wo zentraal an s Geböid aabaut isch. Ursprünglig het si d Pauseblätz vo de Mäitli und de Buebe drennt. Um s Geböide ume het s e Granitmuure mit eme Metallgländer druf.
Gschicht
S Schuelhuus het mä vo 1900 bis 1902 as Brimaarschuelhuus am Rhii baut. Im Februar 1968 het män em dr nöi Naame Theodor-Baerwart-Schuelhuus gee. Es isch baut worde in ere Zit, wo d Bevölkerig stark gwaggse isch, und mä z Baasel e Hufe nöiji Schulhüüser baut het.
Bassing
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bassing ìsch. Bassing ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Bassing ghert zem Lorrain.
Seerücken
Geografii
De Seerugge volauft vo Weste nach Oste, uf em ganze Gebiet vom ehemolige Bezirk Steckbore und Bezirk Chrüzlinge, flacht vor Romanshorn dänn langsam uus. Uf de Nordsyte fallt er zum Bodesee ab, im Süde häts no anderi chlinneri Hügel, bevors dänn im Tal vo de Thur flach wird. Di höchscht Erhebig vom Seerugge liit ide nöchi vo Sale-Rütene und isch uf 721 m.
Geologii
De Seerugge isch e Moräne, wo d Gletscher i de letste Iiszit bildet händ. Me cha drumm uf em Seerugge do und döt no en Findling gseh, aso en grosse Stei, wo dor d Gletscher us de Alpe do ane transportiert wore sind.