cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Jakob Baader
Politik
Zwüsche 1836–1857 und 1866–1872 het är Gälterchinde im Baselbieter Landrot verträtte. Glychzytig isch är vo 1866–1869 Liberale Nazionalrot gsi. Är het sich im obere Kantonsteil am Ufbou vom noiye Kanton Basel-Landschaft beteiligt. Är isch e yflussryche Verträter vo dr domols wichtigschte Partey, der Ornigspartey gsi. Usserdem isch är Presidänt vom Sanitätsrot und Gründer vom Läseverein und vo dr Meitlisekundarschuel Gälterchinde gsi. Är het sich ygsetzt für e Nöibou vo dr Schtrofanstalt und vom Kantonsschpital. Im Joor 1865 isch är eine vo de Mitbegründer vo dr Schwyzerische Ärztegsellschaft gsi. Zwüsche 1873–1878 isch är im Verwaltigsrot vo dr Basellandschaftliche Hüpotekebank gsi und het au no im Militär als Batallionsarzt dient.
Stellwerk
È Stellwärch isch é ortsfeschti Baanaalaag vo dè Ysèbaan für d Stüèrung vom Baanbedryb. È Stellwärch isch für d Stellung vo Faarwägelemänt wiè Weichè un Gleisschpärrè, stellt Abhängigkeitè zwǜschè dè Faarwägelemänt un Signaal hèr un bindet Baanübbergangssicherungsaalaagè i d Sicherungslogik y. A s Stellwärch aagschlossè cha-nè Gleisfreimeldeaalaag sy, wo dè aktuèlle Belegungszuèschtand vo dè Gleis übberwacht. Wenn s kei söttigi Gleisfreimeldeaalaag git, muè èn Bedièner dè freie Zuèschtand vo dè Gleis innerhalb vom Baanhof un Abzwyg- bzw. Übberleitschtellè durch Hèrrèluègè übberbrüèfè. Wenn s sèll bruucht, muè s Stellwärch höcher stò, demit dè Stellwärcher durch s Fenschter dè Faarwägbrüèfbezirk vollschtändig im Bligg hèt.
Mechanischi, elegtrischi odder elegdronischi Abhängigkeitè zwǜschè sèllè Elemänt kennzeichnèd diè technisch-historischè Entwicklungsschtuèfè vo dè Stellwärch. D Stellwärcher setzèd sich uss Faardiènschtleiter, Weichèwärter un Zugmälder zämmè.
Bedingungè
D Abhängigkeitè vo dè Stellwärch un dè Faarschtrõßèelemänt mitènand sorgèd für èn gsichèrtè Bedrybsablauf.
È Signaal cha èrscht uff Faart gschtellt wörrè, wenn alli Yrichtungè vom Faarwäg i dè richtigè Stellung sin un dèsèll Zuèschtand durch èn Voschlu0 gsicherèt (bzw. feschtglait un übberwacht) isch. Ußerdèmm müèn alli Gleisfreimeldungè im Faar- un Durchrutschwäg d Gleis frei meldè, s dürfèd also keini Faarzüüg i sèllèm Gleisabschnitt stò (z Öschterrych isch bi neuè Aalaagè d „Freischtellung“ vo dè Signaal au bi bsetztè Gleisabschnitt möglich, abber zwingend z dokumentyrè – dè Durchrutschwäg cha immer bsetzt sy). Durch sèlli hochwärtigi Bedingung vom Stellwärch bi dè Faartfreigaab vom Signaal wörd diè sognennti Signalabhängigkeit hèrgschtellt. Solang s zuèghörige Startsignaal i dè Faartschtellung isch, sin alli Yrichtungè, wo d Faarschtrõß bildè düèn, i dè richtigè Stellung fixyrt. Diè feschtglaiti Faarschtrõß cha nu nõch dè Faart bzw. mit Hilfsvorrichtungè un Dokumentationszwang widder uffglöst (voänderèt) wörrè.
Stellwärch reglèd drübber usè mit Hǜlfi vom Strèggèblogg Folge- un Chrützungsfaartè uff dè freiè Streggi. Züüg folgéd énand im „Raumabschtand“, au Blockabschtand dauft, Kollisionsfaartè wörrèd dõdemit uusgschlossè. Diè freyi Streggi cha in einzelni Blockabschnitt odder -schtrèggè unterdeilt sy, welli mit Blocksignaal abgsicherèt sin.
Durch geignèti Uusgschtaltung vo dè technischè Yrichtungè vo dè Stellwärch wörd dèfür gsorgt, dass sich eventuèll uffdrètèndi Fääler uff diè sicheri Sitè hy uuswǜrkèd. Signaal dürfèd ergo durch èn Fääler nit vo dè Halt- in d Faartschtellung glangè odder von èm niddrigèrè zuè nèm höchèrè Faartbegriff wechslè sowiè Weichè nit umgschtellt wörrè (Fail-Safe-Vohaaltè).
Bauartè
Stellwärch wörrèd gmäss dè Technig vo dè Stüèrung un Sicherung wiè folgt unterschiddè:
Mechanischs Stellwärch
Hauptartikel : Mechanischs Stellwärch
Elegtromechanischs Stellwärch
Hauptartikel : Elegtromechanischs Stellwärch
Mechanischi un elegtromechanischi Stellwärch sin i dè Regèl hoch baut, dèmit im Bedièner èn möglichscht vollschtändigè Übberbligg übber sin Stellberych z gää, bsundere um d Bsetzung vo dè Gleis visuèll feschtschtellè z chönnè. Abber au wegè dè begränztè Längi vo dè Übberdragungswäg zuè dè Ußèaalaagè müèn mechanischi Stellwärch innerhalb vo irèm Stellberych uffgschtellt sy.
Relaisschtellwärch
Hauptartikel : Relaisschtellwärch
D Stellentfèrnung, also d Dischtanz zwǜschè m Relaisruum vom Stellwärch un èm Elemènt, wo aagschtüèrèt wörrè söll, isch bi dè normalè Aalaagè, wo im dütschschprõchigé Ruum bruucht wörrèd, uffgrund vo dè Übberdragungstechnig je nõch vowèndetem Kabeltǜp uff öppè 6,5 km bis 8,3 km begränzt.
Elegtronischs Stellwärch (ESTW)
Hauptartikel : Elektronisches Stellwärch
Z Dütschland wörrèd Relaisschtellwärch un elegtronischi Stellwärch au Gleisbildschtellwärch dauft, well si mit Bediènelemänt bediènt wörrèd, wo uff èm Stelltisch, ènèrè Stelldaflè odder uff Monitoor in èm schematischè Gleisbild aagordnèt odder dargschtellt sin. Dõdeby isch gröschtèdeils Übberdrägungstechnig zum Stellelemènt uss dè Relaistechnig ygsetzt worrè, wodurrè Stellentfèrnungè bis zuè 6,5 km möglich gsi sin. Spôter hèt dè Hèrschteller Scheidt&Bachmann dè Datèbus (Basis CAN), 2007 Bombardier IP-basyrti Netzwärch i dè Stellebäni ygfüürt. D Stellentfèrnungè bis 90 km sin mit sèllè Bussischteem übber LWL möglich, wenn è separati Stròmvosorgung am Stellelemènt vorhandè isch. Aalti Technig wörd mee un mee durch moderni ESTW abglöst.
Neui Stellwärch wörrèd in Dütschland, mit wènnig Uusnaamè, uusschlièßlich als elegtronischè Stellwärch baut. Aktuèll (2018) git s è Witterentwicklung vo dè elegtronischè Stellwärch hy zuè digitalè Stellwärch.
Entwicklung
D Ysèbaa-Stellwärch isch im wesèntlichè i dè obbè aagäènè Reièfolg vo dè Bauformè entwicklèt.
Mechanischi Stellwärch
S èrschte mechanische Stellwärch isch 1843 (nõch andrè Quällè 1841 ) a dè Abzwygung Bricklayers' Arms Junction z Ängland inschtallyrt. Diè wesèntlichè Entwicklungè sin vom John Saxby i dè Johr ab 1855 durrègfüürt worrè. Diè èrschtè mechanischè Stellwärch in Kontinentaleuropa sin vo änglischè Stellwärch abgleitet (z. B. Geschtängeleitungè statt spôter üblichè Dròòtzugleitungè, Drèèpungt vo dè Hebel unterhalb vom Fußboddè. Z Dütschland isch s èrschte mechanische Stellwärch, vo dèmm uus Weichè un Signaal fèrngschtellt un zentral gsicherèt wörrè hèn chönnè, im Johr 1867 vo dè änglischè Firma Saxby & Farmer z Stettin in Bedryb gnõ worrè. Z Öschterrych isch s èrschte Stellwärch 1876 in Rekawinkel, i dé Schwiz 1880 in Bärn in Bedryb gangè.
È wichtigi Erfindung hét 1870 dè Carl Frischè mit ém Blockfäld gmacht, wo mit èrè sicherè elegtrischè Übberdragung vo Informationè übber längerè Streggè möglich gsi isch. Sicherungsaalaagè im dütschsprõchigè Ruum hèn sèlli Technig gly sowoll für d Sicherung vo Faartè uff dè Streggi (Strèggèblogg) wiè au vo Faartè im Baanhofsberych (Baanhofsblogg) vowendèt.
Im 19. Johrhundert sin d Stellwärch (un au d Signaalaalaagè) bi jeddem Hèrschteller anderscht gmacht worrè. Um d Wèndi zum 20. Johrhundert sin i dè dütschè Länder un z Öschterrych voeinheitlichti Regélbauartè ygfüürt worrè. Z Dütschland isch sèlli d Bauart »Einheit« gsi, wo z Preußè zwǜschè 1911 un 1915 entwicklèt worrè. Z Öschterrych isch schu um 1880 d Bauart 12SA nõch Regèlzeichnungè von è baar Signaalbaufirmè baut worrè. Ab 1909 isch s Stellwärch 5007 (nõch dè Zeichnungsnummèrè vo dè Gsamtzämmèschtellung) s neue öschterrychische Regèlschtellwärch. I dè Schwiz hèt s, wegè dè Huufè brivatè Ysèbaagsellschaftè, kei Regèlbauartè gää.
Elegtromechanischi Stellwärch
Gegè Èndi vom 19. Johrhundert isch vosuècht worrè, dè elegtrische Stròm für dè Aadryb vo Weichè z vowendè (abber witterhy d Abhängigkeitè zwǜschè Stellelemänt mechanisch z sichèrè). 1894 isch s èrschte elegtromechanische Stellwärch z Prerau in Määrè (hüt z Tschechiè) in Bedryb gangè. S èrschte elegtromechanische Stellwärch z Dütschland isch 1896 z Bèrlin Weschténd in Bedryb gangè. Meilèschtei vo dè Èntwicklung vo elegtromechanischè Stellwärch isch d Bauart Siemens 1912 gsi, wo d Grundlaag vo fascht allnè elegtromechanischè Stellwärch im dütschschprõchigè Ruum worrè isch.
Relaisschtellwärch
I dè dryßger Johr hèt mò mit èrschtè Vosuèch aagfangè, vollschtändigi elegtrischi Stellwärch z bauè, in dènnè sämtlichi Abhängigkeitè un Voschlüss mit Relaisschaltungè realisyrt worrè sin. Nōch Vorläuferbauartè öppè vo dè Ericsson z Schwedè odder Integra i dè Schwiz sin schlièßlich Aafang vo dè fuffzger Johr diè èrschtè Gleisbildstellwärch entschtandè. Nōchdèmm diè èrschtè Bauartè in freier Schaltung uusgfüürt worrè sin, hèt mò bald gnormti Relaisgruppè für diè immer glychè Uffgabè (byschpillswys Weichè-, Faarschtrōßè-, Signaal- un Blockgruppè) konschtruyrt, wa s Aafèrtigè un Brüèfè vo Stellwärchsaalaagè erlychterèt hèt. I dè sechzger Johr sin schlièßlich d Spurblaanschtellwärch konschtruyrt worrè, bi dènnè jedes Faarwägelemènt è einzelni Deilfaarschtrōß bildèt hèt un s Zämmèschaaltè fascht uusschlièßlich mit vorgfèrtigtè un steggbarè Vobindungè als Spurkabel gmäß èm Gleisblaan un Ringleitungè zwǜschè glychartigè Gruppè erfolgè duèt.
Elegtronischs Stellwärch
1978 isch s èrschte Stellwärch uff Computerbasis in Göteborg in Bedryb gangè. Dé große Vordeil vo elegtronischè Stellwärch, diè freyi Brogrammyrung, hèt durch komplexi Hardware- odder Softwarelösungè erkauft wörrè müèsè, wo diè notwèndigi Sicherheit gegè Uusfäll hérgschtellt hèt. Wôrend diè andrè Tǜpè z Dütschland nǜmmi witterentwicklèt worrè sin, gòt d Entwicklung vo dè elegtronischè Stellwärch in Richtung vo witterer Zentralisyrung un neué Bedrybsmöglichkeitè witter fürsi. Streggè für dè Hochgschwindigkeitsvokeer müén für d Linnièzugbeyflussung odder ETCS mit Informationè vosorgt wörrè, wo nu elegtronischi Stellwärch odder Spurblaanrelaisstellwärch lifèrè chönnèd, wo mit dè sognanntè Hochgschwindigkeitsblockbaugruppè mit dè Bauformè SpDrL60 odder SpDrS600 vosää sin.
Vobreitung
Zur Zit (Stand: 2016) sin im Netz vo dè Dütschè Baan lt. eignè Aagabé 2776 Stellwärch in Bedryb, dèvo:
2014 sin no 3090 Stellwärch in Bedryb gsi, wo sich wiè folgt uffdeilt hèn:
Èndi 2013 hèt diè Dütschi Baan nõch eignè Aagabè übber 3397 Stellwärch ghaa, wo im Durchschnitt 47 Jahre alt gsi sin. Bi öppè einem Drittel vo dè Aalaagè gildèt diè technischi Läbbenssduèr bi wittem als übberschrittè. Insgsamt hèt diè Dütschi Baan im Johr 2013 130 voschiddèni Artè vo Stellwärch.
Im Netz vo dé Dütschè Baan sin 2003 öppè 250.000 Stelleinheitè inschtallyrt gsi. Dèvo sin öppè 80.000 uff Weichè un 170.000 uff Signaal (yschlièßlich Zuèsatzsignaal). Aafang 2006 sin an èm mechanischè Stellwärch vo dè Dütschè Baan im Durchschnitt 14 Stelleinheitè (Signaal, Weichè, Gleisschpärrè usw.), an èm elegtromechanischè Stellwärch 31, an èm Relaisstellwärch 77 sowiè an èm ESTW 236.
Bauformè
Diè öfters bruuchti Ydeilung vo Stellwärch nõch dè üßèrè Bauform, wo vo Ußèschtehèndè vorgnõ wörd, hèt mit dè Fungtion un Technig vom Stellwärch nu wènnig z duè, zmòl sèlli Unterschyd nur bi Altaalaagè mit dè mechanischè odder elegtromechanischè Stelltechnig relevant isch, well diè Stellwärch én Übberbligg übber diè beobachtètè Baanaalaagè wèg dè Freimeldebrüèfung „durch Augèschii“ erforderlich machéd. Dört wörd unterschiddè: Bi modernè Stellwärch in Relaistechnig odder elegtronischè Bauartè wörrèd uusschlièßlich selbschtdätigi Gleisfreimeldeaalaagè ygsetzt, wo-nè Übbersicht übber d Gleisaalaag uss èm Fenschter übberflüssig machèd. Dõdemit bi großè odder langzogénè Baanhööf èn Huufè lokali Stellwärch èbbèfalls übberflüssig worrè. Wenn dè Stellwärchsbediéner witteri Uffgaabè übbernää söll, byschpillswys zuèsätzlich als Uffsicht odder Faarchartèvokäufer (»voeinigtè Diènscht«) fungyrè soll, denn muè dè Bediènruum ebbèärdig vom EG ygrichtet wörrè. Hüüfig isch sèlli Bauwys no bi Durchgangsbaanhööf z sää un a dè tǜpischè Stellwärchsvorbautè z erkennè, wo uff dè Gleissitè a s EG hèrrèbaut isch.
Kreis Isole
Dr Chrais Isole (ital. Circolo dell’Isole) bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Locarno, Melezza, Navegna, Onsernone un Verzasca dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Ascona.
Stellwerk
Fèrnschtellung un Fèrnschtüèrung
Als fèrngschtellt gildèt é Bedrybsschtell, wo a sèllèrè Bedrybsschtell kei Stellwärch git un d Weiché un Signaal an è Stellwärch von-èrè Bedrybsschtell i dè Nōchbòrschaft aaghängt sin. Fèrnschtellè isch nu innerhalb vo dè Stellentfèrnung von ém Stellwärch möglich (öppè 6,5 km èwäg). Fèrngschtüèrèt sin Bedrybsschtellè, wo è eignes lokal nit bsetztes Stellwärch hèn, wo von èm andrè Stellwärch odder ènèrè Bedrybszentralè (BZ) uus mit spezièllè Fèrnschtüèrtechnigè bediènt wörd. Fèrngschtellt wörd é Stellwärch, wenn s am Ort vollschtändig dō isch un au lokal z bediènè isch, im Normalbedryb abber von èm andrè Ort uus bediènt wörd, normalerwys vom nägschtè Baanhof uus.
Kreis Isole
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Stellwerk
Fèrnschtellung un Fèrnschtüèrung
Bi elegtronischè Stellwärch git s rächt hüüfig näbbè dè zentralè Komponäntè i dè ESTW-Zentrale (ESTW-Z) au sog. abgsetzti Stellrechner bzw. sog. ESTW-Ußèschtellè (ESTW-A), wo mit unterschydlichè Formè vo Kommunikationsmediè a d ESTW-Z aagschlossè sin. Séll ESTW-A sin vo dè Fungtion hèr bi dè meischté Artè vo elegtronischè Stellwärch kei eigèschtändigi Stellwärch im eigèntlichè Sinn mit eigner Sicherungslogik. Nu bi-nè baar Artè/Generationè vo elegtronischè Stellwärch vo dè Fa. Siemens sin Deile vo dè Sicherungslogik im ESTW-A integryrt. Einèwäg hèt sich unter Fachlütt ybürgerèt, bi ESTW-A von èrè Fèrnschtüèrung durch è ESTW-Z z schwätzè.
Bedièner
Dè Bedièner von èm Stellwärch wörd z Dütschland Wärter dauft. Èn Wärter, wo d Zugfaartè eigèvoantwortlich nõch èm Faarblaan durrèfüürt, heißt Faardiènschtleiter. Wärter, wo keini Faardiénschtleiter sin, heißèd Weichèwärter. Si bediènèd iri Stellwärch eigèvoantwortlich bim Rangyrè un wǜrkèd bi Zugfaartè im Einzeluffdraag vom Faardiènschtleiter mit. Diè dõdèzuè bruuchbarè technischè Abhängigkeitè wörrèd mit èm Baanhofsblogg umgsetzt.
Fahrdienstleiterstellwerk
Stellwärch, wo mit eim Faardiènschtleiter bsetzt sin, heißèd Faardiènschtleiterstellwärch odder Befèèlstellwärch. Si stüèrèd un dischponyrèd dè Zugvokeer im örtlichè Berych vo eim Baanhof odder ènèrè andèrè Bedrybsschtell. Dè Faardiènschtleiter isch in chlynèrè Stellwärch alleinigè Bedièner vom Faardiènschtleiterstellwärch. In èm größèrè mechanischè odder elegtromechanischè Stellwärch chönnèd abber zum Bediènè vo dè Weichè ein odder mee Weichèwärter zuèdeilt sy. In großè Relaisschtellwärch chönnèd èbbèfalls ein odder mee Wärter dè Faardiènstleiter unterschtützè. Für jedden Bedièner isch i dè Regel èn eigènè Stelldisch vorgsää. Für Zugfaartè bschtôn denn klassischi Bfèèlsabhängigkeitè, voglychbar mit elegtromechanischè Stellwärch. Dè Rangyrbedryb wörd vo dè Wärter sèlbschtändig abgwicklèt. D Uffdeilung in è baar Faardiènschtleiterbezirk – au im glychè Stellwärchbau – isch uff großè Baanhööf un bi Spurblaanschtellwärch möglich un üblich. Im Regèlfall sin d Bedièner glychrangig un bi Faartè zwǜschè dè Bediènerbezirk erdeilèd si sich gegèsitig Zuèschtimmungè. Bi elegtronischè Stellwärch sin wèg dè Größi vo dè Stellberych è baar Bedièner üblich un alli meischtens glychberächtigt.
Im Berych vo dè ehemòligè Dütschè Bundesbaan erkennt mò Faardiènschtleiterstellwärch odder Befèèlsschtellwärch meischtens a dè Kurzbezeichnungè, wo ußè am Stellwärchsbau aabrocht sin un mit èm chlynè „f“ ändè düèn. Im Berych vo dè Dütschè Rychsbaan isch sèll nit üblich gsi, meischtens isch dè Großbuèchschtabbè „B“ vor dè Stellwärchsnummèrè aabrocht gsi. Anderi Baanè hén Bfèèlsschtellwärch nit kennzeichnèt.
Bi Stellwärch ooni Gleisfreimeldungè (also übberwigend bi mechanischè un elegtromechanischè Stellwärch) wörrèd d Arbètsberych vo Faardiènschtleiter odder Weichèwärter druus beschtimmt, welli Gleisberych vom Arbètsblatz uus ygsää wörrè chan, um mit Sichtkontagt s Freysyy einwandfrei übberbrüèfè z chönnè. Für d Rationalisyrung vo irer Arbèt sin Gleisfreymeldungè odder Freymeldemärker ygfüürt. Bsunders bi mechanischè Stellwärch begränzèd d Leitungslängè zuèsätzlich dè Wǜrkungsberych vom Stellwärch.
Wärterschtellwärch
In Baanhööf mit mechanischè odder elegtromechanischè Stellwärch wörd dè Baanhofsberych hüüfig in Stellwärchsbezirk ydeilt. Ußer nèm Faardiènschtleiterstellwärch sin denn au ein odder mee Wärterschtellwärch vorhandè, wo vo eim Weichèwärter bediènt wörrèd. Weichèwärter agyrèd bim Rangyrè selbschtändig, bi Zugfaartè im Einzeluffdraag vom Faardiènschtleiter.
Z Dütschland sin Wärterschtellwärch mèngmól am chlynè „w“ i dè Kurzbezeichnung z erkennè, wa im Berych vo dè ehemòligè Dütschè Bundesbaan allerdings au d Laag vom Stellwärch nõch dè Himmelsrichtung (= wescht) bedütè cha.
Bfèèlsschtellwärch
Hüüfig hèt mò dè Faardiènschtleiter vom Stellè vo dè Weichè un Signaal sowiè èm Rangyrbedryb entlaschtè wellè, demit er sich uff sini andrè Uffgaabè konzentryrè hèt chönnè. Ußerdèmm hèt er als Aaschprèchpartner gut erreichbar im EG unterbrocht wörrè söllè. Dõhèr sin deilwys separati Bfèèlsschtellè ygrichtet worrè, vo dènnè dè Faardiènschtleiter nu dè Bfèèl zum Bildè vo dè Zugfaarschtrõßè a d Wärterschtellwärch a dè beidè Baanhofschöpf abgää hèt chönnè, abber keini Weichè odder Signaal z stellè ghaa hèt.
Vobreitet sin Bfèèlsschtellè vor allem in Süddütschland, Sachsè un Öschterrych gsi. Z Dütschland sin Bfèèlsschtellè nur no sèltè aazdräffè, z Öschterrych dõgegè findet mò si no a dè meischtè Baanhööf, wo mit älterè Stellwärchtechnig uusgschtattet sin.
Rangyrschtellwärch
Wärterschtellwärch, wo uusschlièßlich im Rangyrè diènèd un nit aa Zugfaartè bedeiligt sin, nennt mè Rangyrschtellwärch. Si sin z. B. in großè Rangyrbaanhööf z findè. È Spezialform vom Rangyrschtellwärch isch s Ablaufschtellwärch. Tǜpischerwys bschtôn uff Rangyrschtellwärch keini Zugfaarschtrõßè.
Ablaufschtellwärch
È Ablaufschtellwärch isch è Spezialform vom Rangyrschtellwärch, wo für d Durchfüürung vom Ablaufbedryb an èm Ablaufbärg zuèschtändig isch. Ablaufschtellwärch sin èbbèfalls hüüfig in großè Rangyrbaanhööf z findè. Wèg dè Bsunderheitè vom Ablaufbedryb git s è baar grundlegèndi Unterschyd zuè dè übbrigè Stellwärchsaalaagè. Signaalabhängigkeit im normalè Sinn bschtòt nit, s Abdruggsignaal cha ooni dèvor ygschtelltè Faarwäg gschtellt wörrè un d Weichè wörrèd uumittelbar vor dè aarollendè Wägè umgschtellt – sèllèwäg wörrèd vor allem a dè Vodeilerweichè vo dè èrschtè un zweitè Stafflè Schnellläuferaadryb mit Umschtellzitè vo wènniger wiè nèrè Sekund ygsetzt, wôrend normali elegtrischi Weichèaadryb Umschtellzitè vo zwei bis sechs Sekundè uffwysèd. Ablaufschtellwärch git s in jeddèrè möglichè Bauform, automatisyrbar sin si wèg dè Entlaschtung vom Bedièner nu als Relais- odder elegtronischs Stellwärch.
Zentralschtellwärch
Großi Faardiènschtleiterstellwärch mit spezièllè Yrichtungè un Uffgaabè benamst mò als Zentralschtellwärch. Zentralschtellwärch stellèd d Weichè un Signaal im örtlichè Berych, öppè in èm großè Baanhof un ußerdèmm öfter au ein odder mee fèrngschtellti odder fèrngschtüèrti Bedrybsschtellè – sèll sin meischtens witteri (chlyneri) Baanhööf un Abzwygschtellè i dè Nôchi.
Streggèschtellwärch
Als Streggèschtellwärch benamst mè è Form vom Zentraalschtellwärch, wo (übberwigend) für èn Streggèabschnitt (odder èn Deil dèvò) zwǜschè zwei Chnotèbaanhööf zuèschtändig isch un d Bedrybsschtellè uff sèllèm Abschnitt fèrnschtellt odder fèrnbediènt.
Kennzeichnung
Stellwärch sin z Dütschland ußè am Stellwärchsbau wiè söttigi kennzeichnèt. Um d Uffgaabè vo dè Stellwärch aazeigè z chönnè, hèt mò im ehemòligè Preußè Buèchstabbèkürzel bruucht. Dènõch isch sèlli Kennzeichnung in allè norddütschè Direktionsbezirk un schlièßlich witrüümig bi dè Dütschè Bundesbaan sowiè i dè Nordhälfti vom Netz vo dè dõmòligè Dütschè Rychsbaan un z Thüringè ygfüürt worrè.
Bsunders isch in Dütschland git dè èrscht Großbuèchschtabbè dè Aafangsbuèchstabbè vom Baanhofsnammè (meischtens dè Ortsnammè) aa. Dè folgende chly gschribbène Buèchschtab git d Laag vom Stellwärch innerhalb vom Baanhof nõch dè Himmelsrichtung Nordè („n“), Weschtè („w“), Südè („s“) un Oschtè („o“) aa. D Fungtion von èm Stellwärch wörd durch dè Buèchstab „f“ für Faardiènschtleiter- odder „b“ für Bfèèlsschtellwärch sowiè „p“, „g“ un „r“ für d Zuèghörigkeit zuè nèm Personè-, Güèter- odder Rangyrbaanhof. Well vill Baanhööf nu übber ei Faardiènschtleiterstellwärch vofüègèd, wörrèd diè zuèsätzlichè Kennungè nur in größèrè Baanhööf vowendèt.
In Sachsè un dè süddütschè Direktionè wörrèd d Stellwärch in Richtung vo dè Kilometryrung eifach durchnummeryrt. Spôter hèt mò diè bedryblichi Fungtion zusätzlich durch d Buèchschtabbè „B“ für Bfèèlsschtellwärch bzw. -stell (Faardiènschtleiterschtellwärch), „W“ für Wärterschtellwärch un „R“ für Rangyrschtellwärch (bi Zugfaartè nit bedeiligt) kennzeichnèt. Im DR-Netz sin Zentralstellwärch ooni abhängigi Stellwärch meischtens mit „B1“ benamst.
Z Öschterrych (un dõhèr i dè meischtè Nõchfolgeschtaatè Öschterrych-Ungarn) un i dè Schwiz wörrèd Stellwärch innerhalb von èm Baanhof in Richtung vo dè Kilometryrung durchnummeryrt.
Bedriebszentralè
È Bedrybszentralè (BZ) isch per Definition kei Stellwärch, well i dè Zentralè keini technischè Abhängigkeite un Sicherungè vom Faarwäg hèrgschtellt wörrèd. Si diènt in èrschtè Linniè für d Lenkung un Stüèrung vom Baanbedryb, bsunders für diè großrüümigi Dischposition witt übber dè Berych vo dè einzelne Stellwärch usè.
Wenn d Stellwärch im Yzugsberych vo dè Bedrybszentralè entschprèchend „BZ-fähig“ uusgrüschtet sin, chönnèd i sèllnè zuèsätzlich zuè dè dischpositivè Uffgaabè au d Bediènobberflächè vo Stellwärch integryrt sy. Für è BZ-fähigi Uusrüschtung eignèd sich elegtronischi Stellwärch sowiè neueri Relaisschtellwärch in glychèm Maaß.
Leerschtellwärch
Für d Uusbildung vo Faardiènschtleiter un suschtigèm Stellwärchspersonal hèn d Baanvowaltungè Leerschtellwärch baut. Mit dè mechanischè Stellwärchsyrichtungè, wo dört wörrèd, wörrèd Grundlagè vo dé Technig vomittlèt un Bedrybsschtörungè uff èrè fiktivè Ysèbaaschtreggi simulyrt. Diè Dütsch Baan hèt sèlli Yrichtungè witgehend uusgmuschtert. Nu è baar DB-Trainingszentrè (Bèrlin Schöneweidè, Rägensburg un Magdeburg) vofüègèd dõhèr no übber entschprèchèndi Uusbildungsyrichtungè.
S historische un denkmòlgschützte Leerschtellwärch Kornweschtheim ghört dè Stadt Kornweschtheim. Es isch von èm Fördervorein reschtauryrt un widder in Gang brocht worrè. Im Raamè vo dè Uusbildung vo neuè Faardiènschtleiter hèt diè Dütsche Baan feschtgschtellt, dass vill mechanischi Stellwärch, deilwys no uss dè Zit vo dè Länderbaanè, noch in Bedryb sin. DB Netz bildet wèg sèllèm z Kornweschtheim (ergänzend zuè dè Stellwärchsimulation vo elegtronischè Stellwärch i dè DB Trainingszentrè) widder uus.
Zuè Forschungszwèck, für d Uusbildung vo Studäntè un Vomittlung vo Grundwǜssè im Raamè von èrè Witterbildung vo Füürungschräft im Ysèbaaberych bedriibéd diè Vokeerswǜssenschaftlichè Inschtitut vo dè RWTH Aachè un dè TU Drèsdn jewyls è Signallabor.
Museumsschtellwärch
Näbbè dè Museumsbaanè sin i dè letschté Johr au è baar Museumsstellwärch, wo dé intressyrtè Öffentlichkeit d Fungtion vo dè Sicherungstechnig bi dè Ysébaan nôcherbringè söll.
È zimli großes un sehenswärtes Museumsstellwärch git s z Bèrlin. S ghört dé Bèrliner Vokeersbedryb (BVG) un stòt im Bèrliner U-Baan-Museum. Sèll isch è aaltes elegtromechanischs Stellwärch, wo durch è Spurblaanstellwärch vo dè Bauart SpDrS-U abglöst worrè isch.
S historische Leerstellwärch vo dè Bundesbaandirèktion Hamburch, wo im ehemòligè Drybwagè VT 137 137 unterbrocht isch, isch im Baanmuseum Lokschuppè Aumülli. Sèll Stellwärch wörd a Bsuècherdääg vorgfüürt.
I dè Schwiz wörd s mechanische Stellwärch vo Kerzers museal erhaaltè.
Im Ysèbaamuseum Schwarzèbärg wörd è elegtromechanischs Stellwärch vo dè Bauform Gaselan bedrybsfähig als Museums- un Aaschlussbaanschtellwärch erhaaltè. A uusgwäältè Dääg isch es für d Öffentlichkeit zuègänglich.
Im Baanhof Děčín hlavní nádraží (Baanschtreggi Dresdn-Děčín, Tschèchiè) isch s elegtromechanischs Stellwärch (DR-Bauart) vo 1941 sit 2003 als Museum dè Öffentlichkeit zuègänglich.
Z Großbritanniè, èm Geburtsland vo dè Stellwärch, wörd è ganzi Reiè vo mechanischè Stellwärch museal erhaaltè, dõdrunter sèbbi z St Albans, North Weald un Crewe.
Ufgau (Baden)
S Ufgau isch e gschichtligi Landschaft z Bade, wu zwische dr Oos iber dr Unterlauf vu dr Murg bis an zum Albgau gange isch. Im frieje Mittelalter het s zue dr fränkische Gau am Oberrhyy ghert.
S Ufgau, zwische Alb/Oos un Rhyy/Schwarzwald, gränzt im Side an d Ortenau, friejer Mortenau, (um Offeburg un Achere), het aber zum Bistum Speyer ghert, derwylscht d Ortenau zum Bistum Stroßbeg ghert het. Hittigi Stedt im historische Ufgau sin u. a. Bade-Bade, Raschti un Karlsrueh.
Grofe vum Ufgau sin gsi:
Gotthardmassiv
S Gotthardmassiiv isch es Schwiizer Gebirgsmassiiv im Gränzgebiet vo de Kantön Graubünde, Tessin, Wallis und Uri. S Gotthardmassiv häd sin Name vom Gotthardpass.
Geographii
Als geographischi Gränze vom Gotthardmassiv gälted s Gadmentaal, de Suschtepass, s Mäietaal und s Maderantertaal im Norde, im Weschte de Grimselpass , won s vom Aaremassiv tränne tuet, und de Nufenepass. Im Süüde ligged s Bederettotal und d Leventina, ganz im Oschte de San-Bernardino-Pass (2'067 m).
En Bäärg, won Gotthard ghäisst, gits nöd. Rächts und linggs vom Gotthardpass sind de Pizzo Centrale und d Fibbia. Di högschte Gipfel vom Gotthardmassiv sind de Dammastock (3'630,3 m), de Pizzo Rotondo (3'192 m), dr Oberalpstock (3'328 m) und s Riiwaldhorn (3'402 m).
Hydrologii und Geologii
Vom hydrologische Standphunkt här isch es intressant zum Wüsse, das i dem Gebirgsmassiv di europäischi Wasserschäide zwüschet em Mittelmeer und de Nordsee isch. Die vier groosse Flüss vo de Schwiiz händ iri Quäle da obe, de Rii (flüüsst i Richtig Oschte ewägg), d Roone (flüüsst i Richtig Weschte), d Rüüss (i Richtig Norde) und de Tessin (gege Süde).
D Stei vom Gotthardmassiv sind meerhäitlech Gneis. De Stei uf de Bärge isch elter als di undere Steischichte, wil sich bim Gotthard di geologische Schichte überenand gschobe händ.
Vercheer und Infrastruktur
S Gotthardmassiv oder churz, de Gotthard, häd e wichtigi Rolle im Transitvercheer. I de Nord-Süd-Richtig gönd d Stroosse über de St. Gotthardpass und de Lukmanierpass  im Gotthardmassiv. I de Oscht-Wescht-Richtig sind s de Oberalppass und de Furkapass (2'429 m).
Dur de Gotthard gönd drü Tunäll: de 15'003 m langi Gotthard-Scheiteltunnel vo de SBB, wo ane 1882 vo de Gottertbaan uftoo worden isch, sit 1980 de 16'942 m langi Gotthard-Stroossetunnel und de rund 57 km langi Gotthard-Basistunnel vo de Baan, wo am 11. Dezember 2016 sin Betriib ufgnoo hät.
Über d Bärge lauft d Gotthardläitig für d Stromversorgig.
Nordische Gruppe (Astronomie)
Die Nordischi Gruppe isch e grossi Gruppe vo retrograde, irreguläre Mönd vom Planet Saturn, wo sich uf ähnliche Bahne beweget.
Die grosse Halbachse vo ihrene Bahne velaufed debi zwüsched 12,9 und 25,1 Millione Kilometer. D Bahne wised Exzentrizitäte zwüsched 0,130 und 0,580 sowie Inklinatione (Bahnneigige) zwüsched 145,2° und 177,5° uf, wobi die Mönd sich retrograd, d. h. entgege vo de Rotationsrichtig vom Planet, um de Saturn beweged.
D Mönd vo de Nordische Gruppe werdet vo de Internationale Astronomische Union (IAU) – mit Usnahm vom Phoebe – nach Gstalte (v. a. Riise) us de Nordische Mythologie benennt.
Tora
D Tora (au Thora, Torah gschriibe, Bedoonig uf em „a“; im aschkenasische (dütsche und oschteuropäische) Hebräisch Tauroh, d Betoonig uf em „au“; uf Jiddisch Tojre, Tejre (ostjiddisch), Toore (westjiddisch), vo ‚Gebot‘, ‚Awiisig‘, ‚Beleerig‘, vo jarah ‚underwiise‘) isch dr ersti Däil vom Tanach, dr hebräische Bible. D Tora bestoot us fümf Büecher, und doorum häisst si im Juudedum au chamischa chumsche tora ‚Die fümf Fümftel vo dr Tora‘. Die griechisch Bezäichnig isch Pentateuch (Πεντάτευχος). In de dütsche christlige Bibleübersetzige si daas die fümf Büecher Mose.
D Büecher
Vo de erschde vier Büecher vo dr Tora het mä dänggt, ass si dr Moses sälber gschriibe haig, dorum wird nä uf Dütsch d „Büecher Moses“ gsait. D Tora beschribt die drei wichdigschde Augeblick in dr Beziehig vo Gott und de Mensche us jüüdischer Sicht: d Schöpfig, dr Bund mit em Abraham, und dr Uszuug vo de Israelite us Egüpte mit dr Gsetzgäbig under em Moses.
D Torarolle
I der Synagoge wird Tora nid im ne Buech ufbewahrt, wi bi de Chrischte, sondern i Schriftrolle. D Schriftrolle immer Handgschrybe. We also so ne Rolle kabutt geit, muess di ganzi Rolle neu gschribe wärde u zwar vo Hand. Für daheime git's d Tora u der Tanach natürlech in Buech Form.
Apsis
D Apsis (griechisch: Wölbig, Boge) – Mehzahl: Apside – isch ursprünglich e halbrundi oder polygonali Altar-Nische in vorgschichtliche Tempel bzw. christliche Kilche. Synonyme defür sin: Apside (e falsche Singular), Koncha, Exedra, Tribuna un Presbyterium.
Nische as Bauelement
Nische as Bauelemente sin scho lang vor em Hellenismus verwendet worre, um Deile vu eme Rüm hervorzhebe (z. B. fer dr Herrscher, as Bauschmuck un als Ramme (Aedikula) fer Götterstatue un anderi Plastike).
In dr Romanik un Gotik sin d Apsiden as Abrundig vum Kilcheschiff stärker betont worre un bilde au bi längliche Bauforme mit Chorhüs dr Blickpunkt vu dr Kilchegmei. Romanischi Apside sin au vu usse dütlich erkennbar un dert oft detailriich usgstaltet (lueg unde).
E witteri Variante sin d Taukrüzkilche, wo e langs Kilcheschiff hän un säll mitsamt em Altarrüm innerhalb vum obere Deil vum T in drei Apside endet. Sälli Bauform fuesst uf byzantinischer Tradition un isch uf Sardinie verbreitet. Kunschthistoriker sähn e Zämmehang mit dr clunyazensische Ordensreform. Au zwei Kilche im spanische Ávila hän Dreifach-Apside.
Under dr Apsis vu romanische Stiftskilche befindet sich hüffig d Krypta as äldischte Baudeil. Kilche us dr vorige Ottonik-Epoche hän menkmol gegenüber em Altarrüm noch e Weschtapsis.
Künstlerischi Usgstaltig
Nooch em sog. Toleranzedikt vu Mailand (313, Anerkennig vum Christetum) het die christlich Architektur un Plastik e starche Ufschwung gnu. As erschti grossi Basilika het d Laterankilche (319) z Rom e Apsis fer dr erhöht Altar.
Die im Afang eher seltene Glasfenschter werre im Lauf vu dr Kunschtepoche hüffiger. Au d Hüffigkeit vu Gmälde nimmt zue – v. a. im Barock, vereinzelt wird d Apsis durch Perspektive vergrösseret, z. B. in Cuneo.
anderi Verwendige vum Begriff
Dr Begriff Apsis wird usserdem fer dr ähnlich gformt, nischeförmig Deil vum e Zelt („Vorzelt“) verwendet, wo zum Abstelle vu Gepäck oder zum Koche etc. denkt isch.
Lueg au
Apsidiole
Kabinett Filbinger I
S Kabinett Filbinger I het s in dr 4. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gee, wu dr Minischterbresidänt im Amt, dr Kurt Georg Kiesinger, sy Amt niderglait het, wel er zum Bundeschanzler gwehlt woren isch.
Hermann von Helmholtz
Dr Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz (* 31. August 1821 z Potsdam; † 8. Septämber 1894 z Charlotteburg) isch e dütsche Füsioloog und Füsiker gsi. Er isch en Universalgleerte und äine vo de vilsitigste Naturwüsseschaftler vo sinere Zit gsi und d Lüt häi em mänggisch dr Riichskanzler vo dr Füsik gsäit. Sit 1995 häisst e Verbund vo groosse usseruniwersitääre Forschigszentre, d Helmholtz-Gemeinschaft Deutscher Forschungszentren, noch em Helmholtz.
Forschig
1842 het dr Helmholtz in sinere Dokteraarbet zäigt, ass d Närvefaasere us Gangliezälle waggse. Er het dr Augespiegel entwigglet zum dr Augehindergrund z undersueche und het en Apparat erfunde, zum d Läitgschwindigkäit vo de Närve vo Frösch z mässe. Er het d Theorii vom Thomas Young verbesseret, wo gsäit het, ass mä mit e baar Grundfarbe - dr Young het säggs brucht, dr Helmholtz nume drei - alli sichtbare Farbe cha erzüüge. 1851 het er s Ophthalmometer erfunde zum dr Chrümmigsradius vo dr Augehornhut z mässe, und 1857 s Telestereoskop. In sim Handbuch der Physiologischen Optik het er d Rolle beschriibe, wo s Umbewusste bi dr Woornäämig spiilt.
In dr Abhandlig Über die Erhaltung der Kraft (1847) het er dr Energiierhaltigssatz, wo denn no umstritte gsi isch, genauer formuliert und het en au uf Lääbewääse aagwändet was im Widerspruch zur Witalchraft as Grundchraft vom Lääbe gstanden isch. Mit de de Wirbelsetz het er wichdigi Grundlaage für d Hüdrodünamik gläit. Er het Naturfenomeen wie Wirbelstürm, Gwitter oder Gletscher undersuecht und isch eso zum Begründer vo dr wüsseschaftlige Meteorologii worde. In dr Elektrochemii het er dr Begriff vo dr freie Energii iigfüert. Mit dr sogenannte Helmholtz-Spuele het er en Instrumänt entwigglet, zum e Magnetfäld erzüüge, wo fast ganz homogen und vo alle Site zuegänglig isch. E het en Überlaagerigsbrinzip für Strööm und Spannige in elektrische Netz formuliert und die allgemäini parzielli Differenzialgliichig
wo \Delta dr Laplace-Operator isch.
In dr Elektrodünamik bechunnt mä die sogenannte Helmholtz-Gliichig us dr Wällegliichig für s Wektorpotenzial über wenn mä e harmonischi Zeitabhängigkäit aanimmt:
Bischofszell
Bischefzèl (amtlich Bischofszell) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Bischefzèl liit a de Mündig vo de Sitter i d Thur. D Gmaindsflechi bstoht us 54,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 24,4 % Wald, 17,6 % Sidligsflechi und 3,2 % sustiger Flechi.
Gschicht
Bischefzèl isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1155 as in bischoffescella.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 22,5 % gläge.
Religion
38,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 41,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4 %, CVP 18,3 %, FDP 11 %, GLP 4,3 %, GP 4,6 %, SP 9,8 %, SVP 34,9 %, Sustigi 13,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,4 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
De hochalemannisch Dialèkt vo Bischefzèl ghöort zum Oschtschwizerisch.
Bassersdorf
Baserschtoorff (amtlich Bassersdorf) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Baserschtoorff isch es Dorf am Rand vom mittlere Glatttaal. S Piet vo de Gmäind umfasst 37,6 % landwirtschaftlichi Gebiet, 30,9 % Wald, 22,2 % Sidligsflechi, 8,5 % Vercheersflechine und 0,2 % sind Gwässer.
Gschicht
Im Jaar 1931 isch Baltischwiil (Baltenswil) iigmäindet worde.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 22,7 % (Stand 2011).
Religion
33,4% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,5% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,6 %, CVP 4,7 %, EDU 4,3 %, EVP 3,3 %, FDP 13,9 %. GLP 12,2 %, GP 7,9 %, SP 18,0 %, SVP 28,8 %, Suschtigi 1,3 %.
Gmäindspresidäntin isch d Doris Meier-Kobler (Stand 2012).
Wirtschaft
Di Wirtschaft vo Baserschtoorf het vil ztue dank am Flughafe bi Chloote.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Baserschtoorf ghört zue de Oberländer Mundarte.
Chandra
De Chandra oder Chandrama (Sanskrit: चन्द्र, Candra m.; Candramā m.; Pali: Canda, Candimā) isch de Moogott im Hinduismus. Er werd maist au Soma gnennt und isch de Welthüeter (lokapāla) vom Nordooste.
de Chandra und di 27 Nakshatras
De Chandra isch de Soo vom Waise (rishi) Atri und vo de Anasuya. Er het 27 Töchtere vom Daksha ghüürootet, wo di 27 Moohüser (nakshatra) darstelet. Er het aber nume för d Rohini Auge ghaa und eri iifersüchtige Schwöstere hend sich bim Vatter bischweert. De het drufabe de Chandra verfluechet, aser abmergle söll. Do hend aber di 27 Fraue Mitlaid öberchoo und de Vatter bete, er söll de Fluech rückgängig mache, waner au gmacht het. Aber e Tail vom Fluech isch blibe und drum wachst de Moo 14 Taag und schwiinet denn 14 Taag.
de Chandra und d Tara
De Chandra het sich i d Tara („Stern“), d Frau vom Brihaspati („Jupiter“), verliebt und si entfüert. Da isch d Uursach vomene groosse Chrieg gsii, wo ase lang duuret het, bis de Brahma em Chandra bifole het, d Tara em Brihaspati zruggee. Si isch aber schwanger gsii und het e Bueb uf d Welt broocht, wo si Budha gnennt het. De isch aber ase hübsch gsii, ass sowoll de Chandra wie au de Brihaspati sich um d Vaterschaft gstritte hend und de Chrieg isch fast wider noi uufgflammt. Uf Bifeel vom Brahma het si denn zueggee, as de Chandra de Vatter vom Budha isch. De Budha isch de Planet Merkur und tar nöd mit em Buddha, em Bigründer vom Buddhismus verwechslet were. Vom Budha stammt d Moodynastii (Chandravamsha) ab, wo au de Krishna dezuegrechnet werd.
Kriechingen
Krischingen (lothrìngisch; frànzeesch Créhange, ditsch Kriechingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Krischingen lijt àn dr Ditsche Nied, rund zehn Kilometer sìdweschtlich vun Saint-Avold.
Gschìcht
Dr Ort ìsch sitt 1239 dr Sìtz vun dr Grofschàft Kriechingen gsin, vun dr Burig Krischingen sìn no Ruine erhàlte. Dr Bàrockautor Johann Michael Moscherosch (1601–1669) ìsch vun 1631 bìs 1634 Àmtmànn vun dr Grofe vun Kriechingen gsin.
1793 ìsch Krischingen vun Frànkrich bsetzt und annektiert worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kleopatra VII.
mini|Möögligerwiis e Fantasiibüste vo dr Kleopatra VII. in dr Antikesammlig Berliin. D '''Kleopatra VII. Philopator''' (* 69 v. d. Z. z Alexandria; † 12. August 30 v. d. Z. z Alexandria) het as die letschti Köönigin vom hellenistische Ptolemäerriich und au as letschte wiiblige Farao vo Egüpte vo 51 v. d. Z. bis 30 v. d. Z. gherrscht.
Ursprung und politischi Rolle
Wie iire makedonisch Naame loot lo dänke, isch d Kleopatra kä ethnischi Egüptere gsi sondern e Makedoniere. In de erste vier Joor het si zämme mit iirem Brueder Ptolemaios XIII. regiert, wo 47 v. d. Z. im Alter vo vierzääni gstorbe isch, und denn mit andere männlige Mitregänte, wil under dr Garantii vo Rom gsetzligi Reegle e Dobbelbsetzig vom Droon vorgsee häi.
Kriechingen
Verwàltung
vun Krischingen ìsch. Krischingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Krischingen ghert zem Moselfrankisch.
Kleopatra VII.
Ursprung und politischi Rolle
Si het iir Riich welle konsolidiere und usbaue, het das aber gege d Wältmacht Rom nit chönne duuresetze. Di het dorum die bäide mächdigste Röömer vo dere Zit, zerst dr Gaius Iulius Caesar und wo dä umbrocht worde isch, dr Marcus Antonius, zu iire Gliebte gmacht, und het mit deren iirer Hilf für e Zitli d Machtstellig vom Ptolemäerriich dütlig chönne verbessere. Im Antonius si Niiderlaag gege dr spööter Kaiser Augustus het s Ändi vo iirer Herrschaft bedütet. D Kleopatra und dr Antonius häi Sälbstmord begange und Egüpte isch zur röömische Brovinz Aegyptus worde.
Rezepzioon
D Köönigin Kleopatra het as Imbegriff vo der Schöönhäit und dr Verfüerigskunst gulte. S Liebesdrama vom Antonius und dr Kleopatra, s Verheltnis vo dr egüptische Köönigin zum Caesar und die müsteriööse Umständ vo iirem Dood häi dr Fantasii vo de Mensche sit dr Antike Flüügel gee und e Hufe bedütendi Schriftsteller, Komponiste, Mooler und sit em 20. Joorhundert au Filmbroduzänte inspiriert. As literaarischs Hauptwärk zu däm Thema gältet d Dragödie Antonius und Cleopatra (um 1606/07) vom William Shakespeare.
Dieter Pröttel
Dr Dieter Pröttel (* 31. Oktober 1933 z Offeburg) isch e dytsche Färnsehshow- un Filmreschiseer.
Lääben un Schaffe
Dr Pröttel isch promovierte Volkswirt un isch langi Zyt Musikredakteur bim Sidweschtfunk Bade-Bade gsii. Anne 1962 het er sy Schangs iberchuu. Dr Michael Pfleghar isch chrank gsii, wäge däm het er d Verantwortig fir di dodmol gärn gsääne Sändig Bonsoir Cathrin. Derno sin iber 3000 Färnsehproduktione derzue chuu. Är het unter anderem d Musiksändige Talentschuppen moderiert, wun er syni Entdeckige Gaby Berger, Juliane Werding, Joy Fleming, Michael Schanze, Hape Kerkeling vorgstellt het. Näbe zahlryche Färnsehshow, unter anderem Flitterabend, Am laufenden Band, Zwischenmahlzeit un Rudi-Carrell-Show, het dr Dieter Pröttel au Reschy gfiert bi dr Film, wu dr Mike Krüger un dr Thomas Gottschalk in dr 1980er Johr gmacht hän. Fir dr Film Geld oder Leber! (1986) het er au s Draibuech gschribe ghaa. Vu 1971 bis 1977 isch dr Pröttel no zuesätzli Schefredakteur bi Bild und Funk gsii.
Zletscht het er bi dr Färnsehsändig Verstehen Sie Spaß? mit em Frank Elstner am 21. Oktober 2006 z Fryburg Reschy gfiert. Am 16. Dezämber 2006 isch er z Beblenga zum letschte Mol aktiv hinter der Kamera gstande.
Dr Dieter Pröttel isch ghyrote mit dr Buechautori Birthe Pröttel un Vater vu zwee gmainsame Sihn.
Kembs
Chems (frz. Kembs, dt. Kembs) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Geographie
D Gmein Chems lìgt zwìschem Rhii àm Oschta un dr Hàrdt àm Weschta. S Nàtürschutzgebìet „Petite Camargue Alsacienne“ befìndet sìch uf em Boda vu mehrera Gmeina, bi dana gheert Chems.
Z Chems fàngt dr Chems-Niffer-Kànàl àà, dàs ìsch d letschta Strecka vum Hiniger Kànal wo d Schìff noch känna fàhra. Àm 15. Àwrìl 1962 ìsch d Schliaßa vu Chems-Niffer igwèiht worra. Sa ìsch vum beriahmta Àrchitekt Le Corbusier bàuia worra, sa verbìndet dr Hiniger Kànàl un dr großa Kànal vum Rhii ìm Elsàss.
D Neecha vu dr Schwitz màcht Chems àttràktiv z wohna fer d Granzìwerganger, ìn dr letschta Zitt hàt sìch d Gmein zìmlig verbàuia.
Gschìcht
Ìn dr reemischa Zitt hàt Chems „Cambete“ gheißa un ìsch uf dr Reemischstroß wo dur Augusta Raurica un Argentoratum (d hìttiga Stroßburg) gànga ìsch. Sa steht uf dr Peutingerscha Tàfla un uf em Itinerarium Antonini.
Mìt dr Zitt ìsch Cambete ìmmer wìchtiger worra: ìm 1. Johrhundert àls kaiserlig Wohnort, un ìm IV. Johrhundert àls Feschtung. Ànna 1950, wo dr Kànàl vum Rhii bàuia worra ìsch, sìn Spura vu dara Vergàngaheit gfunda worra: ma hat a Ruina vu-n'ra ehmàliga Rhii-Brucka vum 1. Johrhundert entdeckt.
Dr hìttiga Nàmma „Chems“ ìsch zum erschta Mol ànna 757 gnannt worra.
Vum Mìttelàlter bis àm Drissigjohrig Kriag ìsch Chems dur sina zwei Hàuiptbesìtzer verteilt gsìì; dia Besìtzer sìn dr Bischof un s Kloschter Sankt-Alban vu Bàsel gsìì. Ìn da XIV. un XV. Johrhunderta ìsch s Dorf mehrmols zersteert un wìder bàuia worra. Speeter hàt sìch Chems wìder vereinigt un s Dorf hàt sìch verbreitet.
Ànna 1830 ìsch d Gmein noch greeßer worra, dur dr Ààschluss vu da Viartel Schaeferhof, Lächla un Richardshiiser, wo vorhar zum Gmein Nèiwag gheert han. Kurz nochhar, ànna 1932, ìsch s Kràftwark vum Chems igwèiht worra.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chems ìsch. Chems gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Chems ghert zem Hochàlemànnisch.
Kreis Locarno
Dr Chrais Locarno bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Isole, Melezza, Navegna, Onsernone un Verzasca dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Locarno.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Hermann Keller
Aus seim Leaba
Wia dr Keller 1910 mit-em Studiom ferdich gwäa ischt, hôt’r sei erschda Stell als Organischt an dr Stadtkirch en Weimar kriagt. Drneaba hôt’r noh an Lehrauftrag an dr großherzoglicha Musikschuel vo sellra Stadt ghet. Em Jôhr 1916 isch’r en sei Hoimetstadt zruckzoga, wo-nr Organischt an dr Markuskirch worra ischt. Zuasätzlich hôt’r noh an Lehrauftrag als Dozent fir d Gschicht vo dr Musik an dr Technischa Hochschual vo Stuegert ghet. Neaba seine Konzert- ond Dozendatädigkeida hôt’r noh an dr Uni Diibenga studiiert ond 1924 zom Dr. phil. promoviirt. Die musikalische Artikulation, besonders in den Werken Bachs ischs Thema vo seira Arbet gwäa. Em Jôhr druf isch’r an dr Stuegerter Musikhochschual zom Professor ernannt worra. 1946 schliaßlich ischt’r Direktr vo sellra Eirichdong worra.
An Haufa Jôhr lang isch dr Keller dr Vorsitzende vom Landesverband Baden –Württemberg Deutscher Tonkünstler und Musiklehrer und Musiklehrer gwäa.
Am 12. Auguscht 1967 isch dr Keller z Immestad am Bodasee vo-ma Audo ôgfahra ond schwer vrletzt worra. Weil mr-am em Krankahaus z Meersburg et helfa hôt kenna, isch’r en d Neuroschirurgisch Klinik vo Freiburg vrlegt worra, wo-nr fenf Dag schbätr d Auga fir emmr gschlossa hôt.
Bedeidong
Em Keller sei Lebenswerk ischt weniger kennzoichnet durch seine oigene Kombosiziona wia vilmehr durch dui glicklicha Vrbendong vo dr prakdischa Musik mit seim graußa pädagogischa Gschick. Seller Omstand hôt-en en d Lage vrsetzt, an Haufa alda Musik – bsondrs Barockmusik ond dô drvoo dui vom Johann Sebastian Bach – nei rauszogäa ond mit indrnazional anerkannde Lehrwerk fir a guada kinschtlerischa Interpratazioo zo sorga. Seine Schrifda wellet hauptsächlich a Hilf fir d Praxis sei. Se wellet des mitteila, was a Laie driber wissa will ond was a Fachmôô wissa sott.
Oberthal
Oberthal isch de Name vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Vollèges
Vollèges (fp. [a vwɔˈlaidzɔ]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Entremont im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Vollèges liggut am Igang zum Val de Bagnes. Zer Gmei gcheerunt di Deerfer Vollèges, Le Levron, Chemin-Dessus und Vens und d Wiiler Etiez und Cries. Vaner Gmeiflächi sind 24,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 56,1 % Waald, 6,1 % Sidligsflächi und 13,3 % annri Flächine.
Ds Doorf isch am Rand vam riisigu Schuttfächer vom Bäärgbach Merdenson entschtannu. Zer Gmei gcheerunt nu d chleinu Doorjini Le Levron und Vens und ds Feeriudoorf Chemin-Dessus ufum Bäärgrigg oberhalb va Martinach.
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Dr Üsländerateil isch 2010 bi 5,9 % glägu.
Religioo
90,8 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 3,3 % evangelisch-reformiert.
Pruntrutermatte
D Pruntrutermatte isch e Park- und Sportaalaag in dr schwizerische Stadt Basel.
Vollèges
Politik
Dr Gmeipresidänt va Vollèges isch dr Christophe Maret (Stand Oktoober 2017).
Pruntrutermatte
Laag
D Aalaag befindet sich im Stadtdäil Gundeldinge uf eme Hüügel. Im Süüde isch s Doorebachwiadukt und dr Margarethehüügel. Im Weste befindet sich am andere Ufer vom Birsig dr Basler Zolli. Dr Naame vo dr Matte chunnt vo dr Pruntruterstrooss, wo östlig von ere isch und wo uf Pruntrut goot, em Hauptort vo dr Region Elsgau im Kanton Jura. Die Strooss isch 1877 am westlige Rand vom nöije Gundeldinger Kwardier baut worde. Offiziell häisst d Pruntrutermatte erst sit 1990 eso.
Vollèges
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 1309 Iwoner 0,9 % Titsch als Höiptspraach agigä, 98 % Französisch, 0,4 % Italienisch und 0,7 % annri Spraache.
Pruntrutermatte
Nutzig
D Pruntrutermatte het no e Spiilblatz und e Joggingbaan und wird für verschiideni Brivataaläss und Fuessball-Grümpeldurnier brucht, zum Bischbil für s Basler Kulturgrümpeli, wo sit 2006 jeedes Joor im Herbst stattfindet.
Soma
Soma stoot för:
Soma (vo griechisch σῶμα soma „Körper“) bizeichnet i de Biologi und Medizin:
Soma bizaichnet i de Geografi:
Soma isch de Familiname vo:
Soma isch der Vorname vo:
D Abchörzig SOMA stoot för: