cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jakob Jud
s Lääben und s Schaffe
Bi syne Forschige sin d Wortforschig un d Dialäktology öppis Wichtigs gsi. Er het Mundarte vom Iteliänische und em Alpinlombardische, em Französischen und em Rätoromanischen undersuecht und von ere Zylete französische Wörter iry Gschicht im gsamtromanische Zämehang aglueget. S Engadynerromanisch het er scho als Huuslehrer wärend synere Studiezyt lehre könne, und doo isch er au em Florian Melcher vo S-chanf begägnet, wo Ufnaame vom Romanische gmacht het. Sit 1914 het dr Jud em bünderromanische Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun DRG, wo dr Melcher dra gschaffet het, ghulfen als Mitgliid vo däm synere filologische Kommissioon; vil Joor lang het er d Protokoll vo dr Kommission gschribe, wo dr Robert von Planta presidiert het; wo dä wägen ere Chranket anne 1931 drmit het müessen ufhöre, isch dr Jud ire nöi Presidänt woorde. Do drby het er vil mit em nöie DRG-Redakter Chasper Pult z tue gha, au als Fachlektor vo alnen Artikle, und er het drfüür gluegt das nöie Wörterbuech im Land und bi de Romanischte bekant z mache. S zwöite grosse bünderromanische Grundlagewäärch, wo dr Robert von Planta agfange und bis zu sym Tod anne 1939 nit fertig gha het, s Räätische Naamebuech, het mit em Jakob Jud synere Hilf dr Andrea Schorta, wo jetz au bim Diziunari gsi isch, wyter gschribe.
Au em Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana isch dr Zürcher Romanischt z Hilf cho, und im Ussland isch er drby gsi, wo s ume walloonisch Sproochatlas ggangen isch. Für s Rätoromanische het er sech vehemänt ygsetzt, wo dr iteliänisch Linguischt Carlo Salvioni und Profässer z Mailand i sym Pamfleet Ladinia e Italia bhauptet het, s Alperomanische sig numen e Dialäkt vom Iteliänische; dr Jud het d Sach uf e Punkt brocht mit dr Schrift Ist das Bünderromanische eine itelienische Mundart? und em Salvioni syni Argumänt bodiget. No bis id Dryssgerjoor isch die 'irredentistischi'' Theory über s Rätoromanische bi gwüsse iteliänische Autoore wider uufchoo, und bis dänn isch dr Jakob Jud e wichtige Verteidiger vo dere Sprooch gsi.
Sit er em Gilliéron sys grosse Wäärch Atlas linguistique de la France het lehre könne, isch em Jud au d Sproochgeografy wichtig gsi. Es speziells Theema für ne isch dr Sproochkontakt zwüschem Rätoromanischen und em Schwiizerdüütsch gsi. Zäme mit em Karl Jaberg het dr Jakob Jud dr gross Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (AIS) plaanet und useproocht; eine wo d Sproochuufnahme im Süüde isch go mache, isch dr Paul Scheuermeier gsi.
Für d Kulturgschicht het sech dr Jud psunders inträssiert, und er het bi vilnen Arbete d Sproochgschicht mit em Konzäpt «Wörter und Sache» vrchnüpft. Es schööns Bischpiil isch d Wortgruppe vo dr romanische Chileterminology. Wie me zäme mit de Wörter au d Objäkt sälber aluegt, isch eine vo de bedüütende methodische Schritt, wo dr AIS für d Sproochforschig brocht het. Me het dä Wääg au für di germanistischi Forschig übernoo, öppe i den Arbete vo sym Schüeler Rudolf Hotzenköcherle.
Dr Jakob Jud het zäme mit sym Kolleeg, em Romanischt Arnald Steiger, wo z Züri und z Sanggale glehrt het, die nöji wüsseschaftlichi Zytschrift Vox Romanica aagfange; si het vo iine dr latynisch Titel ''Vox Romanica. Annales helvetici explorandis linguis romanicis destinati'' überchoo, und si isch zeerscht als Publikationsgfäss für d Schwiizer Romanischte dänkt gsi. Für grösseri romanistischi Arbete git’s tank em Jud un em Steiger d Reihe Romanica Helvetica.
ls Legat isch em Jakob Jud syni Handbiblioteek as Romanische Seminaar vo dr Uni Züri choo; si wird döört jetz als «Forschigsbiblioteek Jakob Jud» wyter gfüert.
1951 het d Engadyner Gmäind Schuls dr Romanischt, wo sit langem dörthii i d Ferie cho isch, als iren Eerebürger agnoo. Und au i dämm Joor isch er ussländischs Mitgliid vo dr Königlich-belgische Akademy für Sprooch und Literatur woorde.
Schrifte vo iim in ere chlynen Uuswahl
Es paar vo de gsamthaft öppe vierhundert schriftlechen Arbete vom Jakob Jud:
Clà Riatsch
Dr Clà Riatsch, wo am 11. April 1956 z Ramosch im Underengadyn uf d Wält isch cho, isch e Schwiizer Rätoromanischt.
Er het d Schuele z Ramosch un z Chur bsuecht und vo 1976 bis 1983 a dr Uni Bärn Italiänischi Literatur, Romanischi Filology un Alti Gschicht studiert. Er het im 1986 mit eren Arbet übere Carlo Emilio Gadda doktoriert. Er het denn am Nazionalfonds-Projäkt «Literatur und Kleinsprache» mitgschaffet; do druus isch iim und dr Lucia Walther iiri Arbet vo 1993 über di bündnerromanischi Literatur sit 1860 usechoo.
Dr Clà Riatsch het z Bärn, a dr ETH Züri, z Noieburg un z Fryburg Leeruftreeg gha. Im 2001 isch er Profässer für rätoromanischi Sprooch- und Literaturwüsseschaft a dr Uni Züri worde, won er Ändi 2017 emeritiert isch. Bi syne Forschige luegt er bsunders d Aschpäkt vo dr Meersproochikäit i dr Literatur, d Sproochkontakt und d Regionalliteratur aa.
Wil er vil für ds Romanische gmacht het, het dr Clà Riatsch 2016 dr Pryys RTR.G überchoo.
Elsa Muschg
D Elsa Muschg (* 4. Juni 1899 z Zolike; † 4. Oktober 1976 z Schliere) isch e Schwiizer Schriftstellerin gsy.
Si isch d Dochter vom Lehrer Friedrich Adolf Muschg und vo dr Hermine geb. Isler gsi. Ire Brueder isch dr Germanischt Walter Muschg gsi und ire Halbbrueder us dr zwöite Ee vom Vatter dr Autor und Literaturwüsseschaftler Adolf Muschg (* 1934). Si isch uf s Lehrerinneseminaar ggange und hät denn z Züri Schuel ggää. Mit ere Familie isch si als Privatlehrerin uf e zwöijöörigi Wältreis ggange.
Vo dere Erfahrig het si Gschichtebüecher vo Hans und Ume gschribe. Und si het Theaterstuck für Chinder gschribe.
1942 het er dr Kanton Züri für iires Wärch d Eeregaab gää.
Gregor der Große
Dr Gregor dr Groß (Gregorius, as Papscht Gregor I.; * um 540 z Rom; † 12. Merz 604 au dert) isch vu 590 bis 604 Papscht gsii. Är giltet as ain vu dr wichtigschte Päpscht un isch dr jingscht vu dr vier große latynische Chilchevätere vu dr Spotantiki. Anne 1295 isch er hailiggsproche wore.
Wältligi un chilchligi Karriere
Dr Gregor isch wahrschyns us dr stadtremische Patrizierfamilie vu dr Anicier chuu, wu im 5. Johrhundert zwee vu dr letschte weschtremische Chaiser gstellt ghaa het un au z Oschtrom bzw. z Konstantinopel zue dr Oberschicht zellt ghaa het. Dr Gregor isch en Uränkel zum Papscht Felix II. (III.) († 492). gsii. Em Gregor sy Vater Gordianus isch en hoche Beamter vu dr Stadt Rom gsii, un au dr Gregor het aafangs no däre Familiedradizion e grindligi rhetorischi un juristischi Uusbildig gmacht un isch derno Bolitiker wore.
No syre Amtszyt as Praefectus urbi vu Rom – em hegschte Amt, wu ne Senator im Biet vu Italie het chenne haa – het er si anne 575 aber fir e Lääbe as Mench entschide; villicht au wel em e Perschpäktiv fir e wyteri Karriere gfählt het im Dienscht vum Chaiser. Dr weschtremisch Senat isch syt em Gotechrieg (535–552) am Uflese gsii. D Villa vu dr Eltere uf em Monte Celio het er in e Benediktinerchloschter umgwandlet, s Chloschter Santi Andrea e Gregorio al Monte Celio git s hite no. Sy Vorgänger as Papscht, dr Pelagius II., het en 579 in Chilchedienscht gholt un het en as Apokrisiar uf Konstantinopel gschickt, wun er sechs Johr lang bliben isch un, wel er nit guet Griechisch chenne, mänkmol Schwirigkaite ghaa het si z verständige. No syre Ruggchehr isch dr Gregor Beroter vum Pelagius II. un am 3. Septämber 590 sälber zum Papscht gwehlt wore – dr erscht Mench vu dr latynische Chilche, wu zum Bischof vu Rom un dodermit zum Papscht gwehlt woren isch.
Wältligi Bolitik
Syt dr Ruggeroberigschrieg unter em Justinian I. isch d Stadt Rom zmindescht nominäll unter dr Herrschaft vum oschtremische Chaiser gstande. Dr Gregor het kai Konflikt mit em Chaiser Maurikios (582–602) welle, wu in dr Hauptsach s Imperium am Euphrat un dr Donau het welle verdaidige, är het aber Händel mit em Chaiser riskiert, wun er 593 aigemächtig mit dr Langobarde uusghandlet het, ass si dailwys abzien un derfir all Johr e Tribut vu 500 Goldpfund kriege. Mit dr Langobardechenigi Theudelinde het er Brief gwächslet un ere wärtvolli Gschänk gmacht.
Chilchebolitik
Um dr Titel „ekumenische Patriarch“ isch s zue Händel mit em Patriarch vu Konstantinopel, em Johannes Nesteutes chuu. Dr Gregor het um dr Aaspruch fir d Vormacht vu Rom in dr Gsamtchilche gwisst, wu scho vum Innozenz I. ufgstellt woren isch, ohni ass er dää aber bedingigslos forciert ghaa hätt.
Geg dr allno vyle Nitchrischte isch dr Gregor dergege in dr Regle extrem intolerant ufdrätte, zem Byschpel het er anne 599 ghaiße, d Haide vu Sardinie mit Gwalt zum Iberdritt zum Chrischtedum z zwinge:
E baar Johrzehnt vorhär het dr Theoderich dr Groß no feschtghalte, ass es uumegli sei, eberem d Aanahm vun ere Religion z haiße (Religionem imperare non possumus, Cass. Var. 2,27). Ass dr Gregor fir e gwaltsami Bekehrig gsii isch, het dergege dr Wääg fir s weschteuropäisch Mittelalter gwiise. Historisch wichtig isch au sy Entschaidig gsii, Missionar uf Britannie z schicke un doderdur dr angelsächsisch Chenig Æthelberht vu Kent zum Chrischtedum z chehre. Dodermit isch dr Grundschtai glait wore fir e nei gsamtoobeländisch Chilchebewusstsyy, mit em remische Papschtdum an dr Spitz.
As „Menchspapscht“ het si dr Gregor „Chnäächt vu dr Chnäächt vu Gott“ (servus servorum dei) gnännt, wu bis hite Bstanddail vu dr päpschtlige Titulatur bliben isch. D Menchsregle vum Benedikt vu Nursia het eso ne große Yydruck uf en gmacht, ass er si fir di gsamt Chilche fir verbindli verchindet het un sälber au en benediktinische Lääbesstil bflägt het. No dr Aasicht vu mänke hitige Forscher isch s aber dr Gregor sälber gsii, wu d Regle formuliert ghaa het, oder ain vu syne Schueler. In syre Grabinschrift wird er au consul Dei, also „Konsul vu Gott“ gnännt. No dr Arme luege un sorge isch e wichtig Elemänt vu sym Pontifikat wore. Aigetli hätt dr Chaiser d Versorgig vu dr Stadt Rom, wu dodmol e baar Zehndöusert Yywoher ghaa het, mit Fruucht sotte sicher selle. Wel die aber mangelhaft gsii isch, het dr Gregor di riisige Ländereie vu dr Chilche z Siditalie un z Sizilie nei organisiert un nei druf wirtschafte loo. Aafangs Monet het s e allgmaini Verdailig vu Lääbesmittel gee. Dr Gregor het au di andere Bischef gmahnt, ass dää, wu Hunger lydet, nume uf e Breedig heert, wänn mer em vorhär ghulfe het. Almose het er as Opfer fir Gott gsääne, wu aim emänd Gnad im Gottesgriicht yybringt.
Dr Gregor het dr Uusdruck Papscht as uusschließlige Amtsname fir dr Bischof vu Rom feschtgschribe. Mit ihm isch s Papschtdum vu dr Spotantiki in s Mittelalter ibergange.
Noowirke
Dur syni Hyfe Schrifte het dr Gregor iber Johrhundert in dr kadolische Chilche seli wichtig wore. Dernäbe wird er as ain vu ganz wenige weschtlige Hailige au in dr orthodoxe Chilche gachtet un verehrt. Scho frie het s e Hufe Legände um dr Gregor gee. Unter anderem isch di aristokratisch Abstammig vum Papscht bal vergässe wore, un frie isch verzellt wore, dr Gregor sei en arme, uubekannte Ainsidler un vormolige Sinder gsii, wu dur e gettligi Yygebig in Abwäsehait zum Papscht gmacht wore sei. Dr Hartmann vu Aue het us däne Legände Johrhundert speter sy Wärch Gregorius gmach, wu derno d Grundlag fir em Thomas Mann sy Roman Der Erwählte bildet het.
Drotz ass s Gregorianisch Sakramentar un au dr Gregorianisch Choral nit vu ihm gsii sin, het mer im Mittelalter gsait, s seie Schepfige vum Gregor gsii go ene greßeri Autoritet gee. Em kadolische Mässbuech het dr Gregor in dr Liturgy wahrschyns d Form gee, wie si hit no giltig isch.
Mahndäg
Anne 1295 isch dr Gregor dur dr Papscht Bonifatius VIII. hailiggsproche wore. Syni Attribut sin d Tiara, Buech, Duube, s Diene in arme Lyt. Är isch Patron vum chilchlige Schuelwäse, dr Bärgwärch, em Chor- un Choralgsang, dr Glehrte, Lehrer, Schueler, Studänte, Sänger, Musiker, Muurer, Chnopfmacher; gege Gicht un Pescht.
Verschideni Chilche drage sy Name. S Chloschter St. Gregor im elsässische Mìnschter isch ihm gweit wore.
Wärch
Em Gregor sy Stil isch literarisch aaspruchsloser wie dä vu andere Chilchevätere, sy Sprooch isch necher am gschwätze Wort un vermydet d Schmuckmittel un di gebildete Reminiszänze vun ere griechisch un klassisch latynisch gebildete Elite, wie si dr Augustinus un dr Hieronymus no hän chenne voruussetze. D Aifachhait vu sym Stil isch nit nume Uusdruck vu dr gwandlete Bildigsverhältnis vu syre Zyt, si isch au ne bewussti Entschaidig fir e „demietige Stil“ (stilus humilis), wu d Wohret vum Evangelium in Mittelpunkt stellt un dr chunschtvolle Form as Uusdruck vu dr Wältwyysi missdröue duet, doderby aber d Schlichthait vum Uusdruck mit eme starke Gfiel un un ere lydeschaftlige Iberzygig verbindet. Dää Stil het mit derzue bydrait, ass syni Wärch im Mittelalter eso erfolgrych un beliebt gsii sin, un eso ne große Yyluss uf d Volksfremmigkait ghaa hän. Syni exegetische Schrifte ghere zue dr am maischte exzerpierte, syni Dialogi zue dr maischtgläsene Wärch im Mittelalter.
Bschrybt d Grind, wäge was mer si zum Amt vum Seelsorger entschaidet, d Tugende, wu s bruucht fir des Amt, d Ufgabe vum Seelsorger un ass es notwändig isch, ass mer si all Dag bsinnt un sälber brieft.
Zürich-Marathon
Dr Züri Marathon isch e Marathonlauf i dr Schwiiz.
Dr Lauf isch z Züri all Joor im April. Me het drmit ane 2003 agfange; es het aber scho früener, vo 1984 bis 1989, emol en Marathonlauf i dr Stadt ggää.
Gregor der Große
Wärch
22 exegetischi Breedige vu anne 593, mit Erkleerig vu Ez 1-3 un Ez 40.
Zürich-Marathon
Für d Organisazioon gälte d Vorschrifte vo dr AIMS und dr IAAF. Dr Startruum und au s Zyl isch am Mythequai i dr Ängi. D Laufstrecki goot em Zürisee noo und dur d Zürcher Innestadt.
Gregor der Große
Wärch
Zwoo Breedige iber e Stell vum Hochelied (Ct 1,1-8). D Expositio super cantica canticorum (PL 79,471-548), wu unter dr Wäärch vum Gregor iberliferet isch, wird hite zmaischt em Robert vu Tumbalena zuegschribe.
Zürich-Marathon
Dr schnällscht Löifer vom Züri-Marathon isch bis jetz dr Eritreer Tadesse Abraham ane 2013 gsi.
Gregor der Große
Wärch
Kommentar zum 1. Buech Samuel.
Des sin vier Biecher iber s Lääbe un d Wunder vu Hailige z Italie, fir dr Noowys, ass nit nume dr Oriänt, nai, au Italie asketischi Hailigi ghaa het, wu Wunder gwirkt hän. S zwait Buech isch ganz em hailige Benedikt vu Nursia gwidmet, wu dr Gregor em s Ideal vum „habitare secum“ zuegschribe het. S viert Buech will mit ere Sammlig vu Visione zum Jensyts und Erschynige vu Verstorbene dr Glaube an s Lääbe noch em Dood sterker mache. S Wäärch het d Visionsliteratur vum Mittelalter seli noohaltig breegt. Dr Gregor giltet dr Reformatore, wu nume vum Himmel un dr Helli as Jensytsort uusgange sin, as „Erfinder vum Fäägfyyr“, wel erdo schrybt, ass an bstimmte Ufenthaltsort di Verstorbene dur Fyyr oder Wasser vu ihre lässlige Sinde chenne syyfere. Au chennte Mässopfer die Bueßzyt chiirzer mache. Di friemittelalterli mittelgriechisch Ibersetzig dur dr Papscht Zacharias isch vum Konstantin Dapontes 1780 neigriechisch iberschafft wore. Wäg däre rächt populäre Ibersetzig vu dr Dialog wird dr Gregor in de orthodoxe Chilche as Gregorios ho Dialogos verehrt.
Weblink
Wärch vum Gregor
Ida Bindschedler
D Ida Bindschedler (* 6. Juli 1854 z Züri; † 28. Juni 1919 au da) isch e Schwiizer Lehrerin und Jugetbuechautorin gsi.
Hans und Annemarie Hubacher
Dr Hans Hubacher und d Annemarie Hubacher sind es Architäktepaar vo Züri gsi.
Dr Hans Otto Hubacher isch am 18. Septämber 1916 z Oberhofen am Thunersee uf d Wält cho und am 11. Mai 2009 z Züri gstorbe; d Annemarie Hubacher-Constam isch e Zürcherin gsi; si isch am 25. März 1921 z Züri uf d Wält cho und dört am 8. Juli 2012 gstorbe.
Ida Bindschedler
Leben
Doo het d Bindschedler us der Erinnerig an iiri Jugendzyt z Züri d Gschichte vo de Turnachchind gschribe, wo i dr Schwiiz vo vil Chind und Jugendliche glääse worde sind. Das wo d Goofen i dene Gschichten erläbe, spiilt im Garte vom alte Landolt-Summerhuus i dr Seeweid am Zürisee z Riesbach. Drum het e Teil vo dr Seefäldstrooss iire Name.
D Zeichnige für d Büecher vo de Turnachchind het d Ursula Gmünder-Müller gmoolet.
Hans und Annemarie Hubacher
Beidi händ a dr ETH Züri d Architäktur studiert. 1945 isch ires eigeten Atelier z Züri uufgange.
Hauptwäärch vos Hubachers i dr Region Züri sind d Gwächshüüser vom Botanische Garte, s Strandbad Mythequai am Zürisee und d Wohnüberbouig Rietholz.
D Annemarie Hubacher isch d Scheffarchitäktin vo dr Schwiizerischen Uusstellig für Frauenarbet SAFFA z Züri ane 1958 gsy.
Dominique Hasler
D Dominique Hasler (* 6. Oktober 1978 z Grabs as Dominique Matt) isch e liechteschtainischi Bolitikeri (VU). Si isch syt em 30. Meerz 2017 as Regieriigsreeti mit Zueständigkait fir s Minischterium fir Inners, Bildig un Umwält Mitgliid vu dr Regierig vum Fiirschteduum Liechteschtai.
Uusbildig un Beruef
D Dominique Hasler isch isch im Spital z Grabs uf d Wält chuu un z Muura mit zwee jingere Brieder, Jonas (* 1989) un Valentin (* 1995), im «Kirchapörtle» ufgwachse. Iri Mueter Monika Gantenbein geb. Matt (* 1958) isch Chindergäärtneri, ire Vater Peter Gantenbein (* 1956) Primaarleerer. Dr Vater stammt vu Gams SG, di drei Chinder sin anne 1996 yybuurgeret woore. Wu iri Eltere ghyroote hän, het au si dr Name Gantenbein iberchuu. Dr Bolitiker Egon Matt isch e Brueder zue ihre Mueter. Si isch uf d Kantonsschuel z Sargaas im Schwyzer Kanton St. Galle gange, wu si d Matura un s Leererseminar absolviert het. Fir d Hilfsorganisazioon «One World» isch si fir ai Joor lang uf Afrika un het si fir Strooßechinder z Burkina Faso yygstetzt. Anne 2000 isch si Sonderschuelleereri an dr Hailpedagoogische Daagesschuel Seidenbaum z Trüebbach woore. Parallel zue iirem Beruef as Leereri het si aafange Special Needs Education an dr Interkantonale Hochschuel fir Hailpedagoogik z Züri studiere, un anne 2006 mit em akadeemische Graad Master of Arts abgschlosse. Ab 2006 het si as Sonderschuelleereri an dr Sonderpedagoogische Daagesschuel am Hailpedagoogische Zäntrum z Schaa gschafft. Vu 2007 bis 2009 het si ne Uusbildig in Organisazionsentwicklig un Coaching am Inschtitut fir aagwändti Sozialwisseschafte z Bad Ragaz absolviert. Anne 2008 sich d Dominique Hasler Mitgliid vum Direktorium woore un het d Beraichslaitig vu dr Sonderpedagoogische Daagesschuel am Hailpedagoogische Zäntrum z Schaa ibernuu. In dr Joor 2008 bis 2009 het si dernääbe au Beraich Management Consulting gschafft un as Dozänti an dr Hochschuel Liechteschtai.
Im Joor 2010 isch si zue dr Liechteschtainische Alters- un Chrankehilf gwächslet, wu si Mitgliid vu dr Gschäftslaitig gsii isch un s Huus St. Martin z Esche glaitet het. Bis zue iire Waal in d Regierig anne 2017 isch si bi dr Liechteschtainische Alters- un Chrankehilf Gschäftslaitigsmitgliid gsii un au Laiteri vu dr Organisationsentwicklig un Kommunikation.
Vu 2010 bis 2015 isch d Dominique Hasler nääbenamtli au Briefigsexpeerti an dr Interkantonale Hochschuel fir Hailpedagoogik z Züri un vu 2015 bis 2017 Vorstandsmitgliid vu dr Concordia Landesvertretung Liechtenstein.
Züri Fäscht
S Züri Fäscht isch s Stadtfäscht vo Züri.
D Stadt Züri organisiert s all drüü Joor drüü Tääg lang im Juli. Drfüür tuet si d Innestadt und s underi Seebecki speere. Am Fritig- und am Samschtigoobe git’s es Füürwärch uf em Zürisee.
I de Gasse, a de Quai, uf em Bellevue und em Bürkliplatz cha me go Musig lose, es git Vorfüerigen uf em See zum aaluege und a vilne Ständ und i de Beize es vilsytigs Aagebott vo Sache zum ässe.
Mit dem Fäscht hät me aagfange, wo ane 1951 dr Aaschluss vo dr Stadt Züri a di alt Äiggnosseschaft sächshundert Joor häär gsi isch. Do drfüür isch denn s Fäscht Zürich 600 Jahre im Bund der Eidgenossen uf d Bäi gstellt worde. Drüü Joor spöter isch s ''2. Züri Fäscht gsi, vo 1976 bis 1988 het men em Zürcher Seenachtsfäscht gseit, und vo 1991 aa isch es ebe s Züri Fäscht'', wo immer öppe zwöi Milioone Lüüt hii chöme.
Dominique Hasler
Privatlääbe
D Dominique Hasler isch syt em 12. Oktober 2018 mit em Daniel Hasler (* 1974), eme Fueßballtrainer, ghyroote. Si woont mit iirem Mann un syne zwai Chinder us ere friejere Beziehig, Chiara un Alessio, z Muura.
Anke Fuchs
D Anke Fuchs (* 5. Juli 1937 z Hamburg as Anke Nevermann; † 14. Oktober 2019 z Wilhelmshaven ) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) gsii.
D Fuchs isch vu April bis Oktober 1982 Bundesminischteri fir Juuged, Familie un Gsundhait un vu 1998 bis 2002 Vizebresidänti vum Dytsche Bundesdaag gsii.
Uusbildig un Beruef
D Anke Fuchs isch e Doochter vum friejere Hamburger Eerschte Buurgermaischter Paul Nevermann (SPD) gsii. Noch em Abitur 1956 het si ne Studium vu dr Räächtswisseschaft aagfange, wu si mit em Eerschte Staatsexame abgschlosse het. Anne 1964 het si s Zwait Juristisch Staatsexame abglait. Derno isch si bis 1968 Referänti fir Aerbetsräächt un Sozialbolitik bim DGB-Bezirk Nordmark gsii. 1971 bis 1977 het si d Funktion vun eme gschäftsfierende Vorstandsmitgliid vu dr IG Metall ibernuu.
Familie
D Anke Fuchs isch ghyroote gsii mit em friejere Bremer Staatsroot Andreas Fuchs un het zwai Chinder ghaa. Ihri Brieder Jan un Knut Nevermann sin au in d Bolitik gange un in SPD yydrätte.
Bartei
Syter 1956 isch d Fuchs Mitgliid vu dr SPD gsii. Ab 1979 het si em SPD-Bundesvorstand aagheert. Fir d Landdaagswahl z Niidersachse am 15. Juni 1986 isch s zeerscht as SPD-Spitzekandidati dischpetiert woore. Wu aber dr friejer Juso-Vorsitzer un jinger Verdrätter Gerhard Schröder sy Kandidatur aagchindet un doderzue d Unterstitzig vu mehrere Kraisverbänd vu dr Bartei iberchuu het, het d Fuchs verziichtet. Vu 1986 bis 1991 isch si Mitgliid im Presidium vu dr SPD gsii. Vum 15. Juni 1987 bis anne 1991 isch si as eerschti Frau Bundesgschäftsfiereri vu dr SPD gsii.
Bi dr Wahl vum eerschte Sächsische Landdaag noch em Änd vu dr DDR am 14. Oktober 1990 het si geg dr Kurt Biedenkopf as Spitzekandidati vu dr SPD kandidiert. Si isch dodermit di eerscht Frau gsii, wu z Dytschland bi re Landdagswahl as Spitzekandidati vun ere Volksbartei aadrätten isch. Wel ihri Bartei bi dr Wahl schläächt abgschnitte het, isch si aber nit Minischterbresidänti woore. Dr Zwootstimmenaadail vu 19,1 % isch aber bis hite (2019) s bescht Landdaagswahlergeebnis vu dr sächsische SPD.
Abgoordneti
Wu anne 1971 d Verfassig vu dr Freien un Hansestadt Hamburg eso gänderet wooren isch, ass s Buurgerschaftsmandat vu Senatore ab doo gruet het, isch si am 19. Februar 1971 fir en Senator in d Hamburgisch Buurgerschaft noogruckt. Si het s Mandat aber scho zum 31. Dezämber 1971 wäg ihre Aarbet fir d IG Metall wider niiderglait.
Vu 1980 bis 2002 isch si Mitgliid vum Dytsche Bundesdaag gsii. Vu April 1993 bis Oktober 1998 isch si doo Stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr SPD-Bundesdaagsfrakzioon gsii. Vu Oktober 1998 bis Oktober 2002 isch si Vizebresidänti vum Dytsche Bundesdaag gsii.
D Anke Fuchs isch anne 1980 un 1998 as diräkt gwehlti Abgoordneti vum Wahlkrais Köln II un sunscht immer iber d Landeslischt Nordrhyy-Weschtfaale in Bundesdaag yyzooge.
Effetligi Ämter
Am 26. April 1977 isch si zur Staatssekreteeri im Bundesminischterium fir Aerbet un Sozialoornig ernännt woore.
Im Zuug vun ere Kabinettsumbildig isch si no chuurz vor em Änd vu dr sozialliberale Koalizioon am 28. April 1982 zur Bundesminischteri fir Juuged, Familie un Gsundhait ernännt woore. No dr Wahl vum Helmut Kohl zum Bundeschanzler isch si am 4. Oktober 1982 us dr Bundesregierig uusgschiide.
Gsellschaftligi Ämter
Vu 1995 bis 2007 isch si Bresidänti vum Dytsche Mieterbund gsii, en Amt, wu vorhäär au scho ihre Vater ghaa het. Derzue isch si Vorsitzeri vu dr Friedrich-Ebert-Stiftig (2003 bis 2010) un au Vorsitzeri vum Ufsichtsroot vu dr DMB Rechtsschutz-Versicherung AG.
Paul Karrer
Dr Paul Karrer (* 21. April 1889 z Moskau; † 18. Juni 1971 z Züri isch e Schwiizer Chemiker gsy. Er isch Nobelprystreeger für Chemii.
Leben
Dr Karrer het a dr Uni Züri d Chemii studiert. Denn isch er a dr Uni Assischtänt gsy, und vo 1912 bis 1918 het er im ene Medizinlaboor z Frankfurt am Main gschaffet. 1918 isch er a dr Uni Züri Profässer woorde; im akademische Joor 1950 bis 1915 isch er au dere ire Räkter gsy.
Er isch ane 1971 gstorbe; sys Grab isch uf em Fridhof Fluentere.
Kocher (Fluss)
Dr Kocher isch no dr Wasserfierig dr zweetgreescht Nääbefluss vum Necker un mindet, vu räächts vu Oschte häär, neerdli vu Haalbrunn.
Name
Dr Kocher het bi ins 16. Johrhundert Kochen ghaiße (795 Nännig as „Cochane“, 1024 as „Chochina“). Di hitig Foorm vum Name Kocher isch im 10. Johrhundert verainzlet as „Cochara“ gnäänt, ab 1504 as „Kocher“, un isch wohl bildet unter em Yyfluss vum Name vum Necker. Dr Name isch wahrschyns keltisch. Är wird zur indogermanische Woortwurzle *keu-k gstellt, wu „biege“, „si chrumm mache“ maint. Dr Kocher wäär dodermit dr Fluss, wu si chrumm macht.
Quällfliss
Dr Fluss het sy Ursprung z Baade-Wiirttebäärg am Fueß vu dr Schweebische Alb us e baar Chaarschtquälle im Jura. Us ere siidli vu Oberkochen an dr B 19 gläägene Quälle chunnt dr Schwaarz Kocher, us ere andere, eschtli vu Unterkochen, dr Wyss Kocher.
Dr lengscht, vu dr Mindig am wyteschte ewäge un wasserryychscht Nascht isch dr Schwaarz Kocher, wu ebe 1 km siidli vu Oberkochen an dr weschtlige Daalwand an Daag chuunt mit ere Schittig, wu zwische 50 un 4000 Liter pro Sekund schwankt. Är entwässeret wyti Dail vu dr fascht vollständig mit Wald deckte nordeschtlige Albuech. Anderi eertilig Zuefliss sin dr nume 150 m lang un hite komplett verrohrt Root Kocher, dr us dr Quällen im Oberkochener Eelweiher gspyyst wird, dr Katzebach un dr Langertbach, wu us eme Sydedaal häär chunnt. Dr zweet wiichtig Zuefluss isch dr Wyss Kocher; syni Quälluusdritt liigen in zwai chlaine Sydedääler eschtli vu Unterkochen, är entwässeret ca. 20 Quadratkilometer vum Härtsfeld un chunnt no z Unterkochen zäme mit em Schwaarze Kocher.
Nääbe dääne Quällfliss, wu au dr Name Kocher draage, isch no hydrografische Kriterien d Lein dr Hauptquällnascht, wel si bi ihre Mindig e weng mee Wasser fiert (3,6 m³/s gegeniber 3,4 m³/s ) un bis deert rund 33 km lenger isch wie dr Kocher-Ooberlauf.
Verlauf
Zwische Unterkochen un Oole verlosst dr Kocher d Alb un fließt derno uf dr negschte rund 10 km no Noorde dur di bucklig Schwaarz- un Bruunjura-Landschaft vum Welland bis uf Hittlenga. Deert cheert er no Weschte un goot bis uf Abtschgmẽnd, wu vu links här d Lein un e weng speeter vu rächts här di Blind Root zuefließe. Ab doo, wu dr Keuper aafangt, duet dr Kocher mäandriere, chunt bis uf Untergröningen, cheert nodisnoo no Noorde, nimmt z Sulzbach-Laufa vu räächts dr Eisbach uf un chuurz vor Gaaldorf vu links di Fichtenberger Root. Mittlerwyli scho Riichtig Noorde verlosst er bi Westheim no Ufnahme vu dr Bibers, wu us em Rosengarten häärchunnt, s Keuperbäärgland un fangt sy Mäanderdaal Muschelchalch aa.
Är chunnt uf Hall, cheert bi Miinge chuurz bis Geislingen am Kocher vu Noord no Nordoscht („Kochereck“) un ziet noch em Zuefluss vu dr Bühler vu räächts bis Künzelsau-Kocherstetten in dr alte neerdlige Riichtig wyter. Deert cheert in eme wyte Rank landsem no Weschte un derno Siidweschte bis uf Öhringen-Ohrnberg, passiert zeerscht Künzelsau un nimmt uf däm Abschnitt drei greeßeri Zuefliss vu links uf: d Kupfer bi Forchtenberg, d Sall bi Sindringen un bi Ohrnberg schließli d Ohrn. Iber sy räschtlige Verlauf ziet dr Fluss in Riichtig Weschte, passiert Neuenstadt am Kocher, wu vu links d Brettach yynechunnt, un mindet schließli bi Bad Friedrichshall-Kochendorf vu räächts in Necker.
Uf lange Streckine vu sym Lauf fließt räächts parallel zimli nooch d Jagscht, wäge däm het s nume weenig greeßeri Nääbefliss vu räächts här.
Zuefliss
Di linke Zuefliss sin in dunklem, di räächte in hällem Blau daaluus ufgfiert.
Geology
D Quälle vum Kocher in dr Alb liigen im Wysse Jura, däm schließe si im Albvorland ab Oole dieferi Jura-Schiichten aa. Am Weschtrank vum Daal bi Hüttlingen wächslet dr Fluss in Keuper, ab Sulzbach-Laufen Dodin in Gipskeuper (Grabfeld-Formation). Bi Gaaldorf chunnt er in Muschelchalch, wu vor Westheim in dr Geegnig vu dr Necker-Jagscht-Fuure, wu s Daal queert, nume chuurz uussetzt un wun er ab doo fascht uf sym gsamte räschtlige Wääg derduur lauft. Nume im Beraich vu dr tektoonische Schiichtehoochlaag in dr Neechi vu sym neerdligschte Abschnitt chunnt zwische Ingelfingen un Niedernhall uf ee chuurze Stuck im Daal dr Buntsandstai uuse.
Wasserfierig un Hoochwasser
Dr Kocher isch, vum langjeerige Johresmittel vu dr Wasserfierig här, dr zweetgreescht Nääbefluss vum Necker (no dr Enz, wu us em niiderschlaagsryyche Schwarzwald chunnt un e greeßer Yyzuugsbiet het). Är iberdrifft d Jagscht, wu s Yyzuugsbiet vun ere schmeeler isch. Wie dur Fäärbversuech noogwiise isch, kriegt dr Kocher wie au sy Nääbefluss Bühler uf unteriirdischem Wääg Wasser us dr Jagscht un ihrem Yyzuugsbiet, wu s Flussbett vun ere im Duurschnitt rund 40 Meter heecher lyt un in verchaarschtigsfähige Gstai verlauft. Aafangs 19. Johrhundert isch wäg däm Wasserverluscht vu dr Jagscht bi Craalse s Flussbett an ere Versickerigsstell uusbetoniert, wel in druckene Simmer dr Fluss unterhalb vun ihr bis aabe us Dörzbach fascht drucke gheit isch, un eso s Wasser zum Bedriib vu dr Mihline gfäält het. Di nooch Kunkerränz vu dr Jagscht macht ainewäg dr Kocher, gmässen an syre Lengi, zue me Fluss mit verhältnismäßig chlaine Uusmaaß.
Am Peegel Stein, wu zee Kilometer oberhalb vu dr Mindig lyt, un wu dr Kocher scho 1932 km² Yyzuugsbiet ufwyyst, isch in dr Johr 1980 bis 2003 e Johresmittelwäärt vu 26,2 m³/s gmässe woore. D Abflusswäärt vu dr ainzelne Johr chenne staark abwyyche. No steerker isch d Abwyychig innerhalb vum Johr, dr Mittelwäärt vu dr niidrigschte Johresabfliss bi 4,61 m³/s. Eso niidrigi Abfliss het s zmaischt im Spootsummer un im frieje Spootjohr, d Wasserfierig goot derno in dr Reegle ab Oktober wider ufe.
Im Kontrascht doderzue steen di staarke Hoochwasser vum Fluss. Dr Byydraag vum Kocher zum Rhyyhoochwasser 1993 sich am 21. Dezämber 1993 en Abfluss vu 618 m³/s (dr hegschte bishäärig Wäärt). Unter dr zee hegschte Wäärt, wu mer dervu waißt, liige siibe iber 500 m³/s, unter däne siibe sin fimf syter 1993 gsii. 588 m³/s sin am 14. April 1994 abgflosse, 585 m³/s am 29. Dezämber 1947, 544 m³/s am 24. Dezämber 1919, 518 m³/s am 30. Oktober 1998. Am 26. Februar 1997 un am 21. Meerz 2002 het s jee 514 m³/s gee.
Fauna
D Dierwält am Kocher lang unterschaidet si zue dr Noochberflissdääler vu dr Jagscht nit seli arg. Dr Yysvoogel findet au im Kocherdaal zwische Westheim un Braunschbach zum Dail ni gueti Stelle, go syni Brueheeline in d Rai am Staade lang grabe. Im Winter cha mer e greeßeri Kolony vum Kormoran am Flussstaade bi Hall sääne. Yysveegel un Kormorane cha mer au mittlerwyli im Ruum Ingelfingen vylmool sääne. Im Limpurger Land nischtet uf ere fyychte Matte am Rand vum Kocher dr Kiebitz, wu im Landkrais Hall sälte isch.
Dr Uhu un dr Wanderfalk sin us em Kocherdaal fascht ganz verschwunde. Di weenige Bruetbaar zien ihri Junge in stillglaite Staibrich oder an schwäär zuegänglige Muschelchalchhaale uf. E greeßeri Dohlekolony git s in dr Großcomburg z Hall-Steinbach.
S Reh, dr Fäldhaas, dr Fuchs un dr Dachs zelle zue dr hyfigschte Suuger im Kocherdaal. In jingerer Zyt isch dr Biber zuegwanderet, 2016 im Stadtbiet vu Hall am Umlaufberg Neuberg, flussaabezues bis zue dr Bühlermindig.
Am Kocher cha mer e Vylzahl vu yyhaimische Aarte vu Deifelsneegel bschaue. Näbe dr Blaufliigel-Prachtlibelle, dr Bänderete Prachtlibelle, er Grooße Cheenigslibelle isch s anderem dr Blaubfyyl, wu iber d Wasseroberflechi vum Fluss jagt. In dr letschte Johr hän im Kocherdaal au Deifelsneegelchenne noogwiise wääre, wu Weermi bruuche, wie d Fyyrlibelle oder di Chlai Zangelibelle.
Anderi Aarte, wu Weermi bruuche, sin d Wäschpespinnobele, wu s uf dr Matte im Kocherdaal het un d Holzbiine un s Duubeschwänzli, wu bis in d Siidlige cheme.
Im Kocherdaal het s e grooßi Zaal an yyhaimische Schmätterling. Näb em Aurorafalter, wuimFriejohr aktiv isch, het s vyl Pfauenaug, Schachbrettfalter, Chlaini Matteveegeli un Hauhechel-Bläuling. Nit ganz eso zahlrych sin dr Perlgrasfalter, dr Chlai Yysvoogel un dr Muurefuchs. In dr Laubwälder un an sunnige Waldliechtige oberhalb vum Flussdaal het s vyl Waldbrättspiil un Russischi Bääre. In dr sunnige Haale un dr Waide oberhalb vum Kocherdaal finde Widderli wie s Bluettröpfli oder s Esparsetten-Widderli en gaignete Lääbesruum. Au dr Schwalbeschwanz un dr Chlai Fyyrfalter halte si deert vylmol uf. In dr letschte Johr het mer im frieje Spootjohr au dr Postillon uf dr sunnige Haale oberhalb vum Kocher chenne bscaue, wu us em Siide yywanderet.
Uf fyychte Matte, in Moos un chlainere Gumpe lääbe Amphibie wie Grasfrosch, Chrott un Bäärgmoli. In dr fyychtchiele Bachchlinge findet dr Fyyrsalamander sy Biotop. An Wäägränder im Kocherdaal cheme Zuunaidegsli un d Schlingnatter vor. Seli vylmol drifft mer dr Blinde Schlyycher. S schyych Waldaidegsli siit mer eender sälte.
Vu dr Fisch cheme im Kocher vor (relativi Hyfigkait in Prozänt): Gresslig (21,6 %), Rootaug (21,6 %), Alet (19,4 %), Laugeli (13,5 %), Schnyyderli (8,3 %), Schmerle (4,3 %), Hasli (2,4 %), Barbe (2,4 %), Berschig (2,2 %), Bitterling (1,6 %), Ool, Nase, Stichling, Brachse, Hächt, Bameli, Gibel, Weller, Koppe, Blicke, Blaubandbärbling, Schleie, Rottel, Karpfe, Bachforchel, Kaulbarsch un Zander.
Flora
Am Oberlauf vum Kocher sin Daalhaale zum greeschte Dail mit Wald deckt. D Bueche isch d Baumaart, wu dominiert. In däne Wälder wachst unter anderem s Root Waldveegeli. Vylmol findet mer nume Driib ohni Bliete. D Flechine, wu s kai Wald het, sin, wänn nit druf buurt wird, vylmol Räckholderhaide. Pflanze wie d Silberdischtle, d Golddischtle, s Tausendgüldenkraut, s Karthäuser-Näägeli un d Chueschälle sin do z finde. Nume no verainzelet chunnt d Graslilie vor. Im mittlere Kocherdaal wachst an ere fyychte Noordhaale di Quirlblettrig Zahnwuurz. Des un weenig Vorchuu in schluchtaartige Sytedääler sin di ainzige vu däre Aart z Baade-Wiirttebäärg. Beedi Standoort sin Natuurschutzbiet, ais vu dr baide Vorchuu isch aber dur grooßflechig Ryte fascht ganz gschlisse woore. E anderi Raritet isch d Schachblueme, wu d Byständ an dr weenige Standoort alsfurt abnäme. D Diirkebundlilie bliet vu Ändi Mai bis Mitti Juni. An sunnige Waldliechtige isch dr giftig Root Fingerhuet aazdräffe.
Zmaischt an dr Bächlang, wu in Kocher minde, wachse di baide Milzchryter: s Wächselblettrig un s Geegeblettrig Milzchrut. S Geegeblettrig Milzchrut het doo ne Verbraitigsschwäärpunkt z Baade-Wiirttebäärg. Bständ, wu zruggeen, wyyse mittlerwyyli d Belleli-Staibräch un d Ankeblueme uf. Dr Zwaiblettrig Blaustäärn chunnt an guete Standoort vylmool in greeßere Bständ vor. S Kocherdaal isch s greescht vu dr weenige Biet z Baade-Wiirttebäärg, wu Blaustäärn un Lääberbliemli zäme vorcheme. E arg sälteni Pflanze im mittlere Kocherdaal isch d Brand-Orchis. Vyl Vorchuu sin sco verlosche. D Purpur-Orchis het s au nimi vyyl.
S mittler un s unter Kocherdaal sin im Geegesatz zum Jagschtdaal ermer an botanische Bsunderhaite. Verantwortli dooderfiir isch zum ainde dr Räbböu, wu ab Künzelsau grooßi Flechine yynimmt, zum andere isch s Kocherdaal weeniger „verwinklet“ wie s Jagstdaal. Maageri Matte un Halbdruckeraase sin wäge däm sältener. Ainewääg cheme an weenig Standoort dr Fiejoors-Enzian, dr Chryz-Enzian un d Biine-Raagwuurz voor.
Wasserqualiteet
D Wasserqualiteet lyt fascht iber dr gsamt Flusslauf in dr Gwässergietiklass II, Abwyychige het s nume am Oberlauf. Ab em Ursprung vum Schwaarze Kocher isch dr Fluss sogar gring belaschtet (Gietiklass I–II), ab Unterkoche wächslet er dur e baar Induschtryaasiidlige un ihre Yylaitige waidli uf mäßig belaschtet (Gietiklass II) un no vor Oole uf kritisch belaschtet (Gietiklass II–III). Ab em Kocherchnyy z Hittlenge chunnt dr Kocher derno uf syni gängig Gietiklass II. D Lein un di chlainere Zuefliss no vor Gaaldorf fiere em Kocher zmaischt gring belaschtet Wasser zue. D Zuefliss dernoo bis aabe zue dr Mindig bringe fascht alli mäßig belaschtet Wasser hääre, nume d Ohrn kritisch belaschtets.
Ass dr Kocher vylmool bruun gfäärbt isch, chunnt nit vum mitgierte Dräck un nit vun ere schläächte Gwässergieiti här.
Wassersport un Bschränkige
Dr Kocher het e zum greeschte Dail natyrlige Flusslauf, was en fir Kanusportler inträssant macht. S Inträssi am Freizytsport, wu als greeßer wird, het in dr Johr 2000–2008 zuen ere dytlige Zuenahm vu dr Kanufahrte uf em Kocher gfiert, grad syter ass uf dr Jagscht syt em 10. Mai 2001 Fahrbschränkige gälte. Im Juli 2006 sin stellewyys iber 200 Boot uf em Kocher zellt woore. Anne 2014 sin uf em Abschnitt Braunschbach-Künzelsau vum Regierigspresidium Stuegert im Schnitt rund 10 Boot am Daag zellt woore.
Go ne Iberlaschtig vum Kocher dur Kanuturismus vermyyde, hän d Gmai Braunschbach, s Landrootsamt Schwäbisch Hall un verschiideni Verbänd die Fahrreegle uusgee:
Z Künzelsau lyt derzue ne Flussfreibad am Kocher.
Wiirtschaft
Vu dr Induschtry här het drFluss nume ne gringi Bedytig. Abgsääne vu turistischen Kanutuure faare kaini Schiff uf em, wel er nit brait un dief gnue isch. An dr siidlige Rai um Ingelfingen un Niedernhall het s Rääbe, d Laag haißt Kocherberg. Dr Wyy wird fascht uusschließli iber di eertlige Gnosseschafte verchauft. D Kocherdaalchällerei z Ingelfingen isch di greescht im wiirttebäärgische Wyyböuberaich Kocher-Jagscht-Tauber.
D Uusschilderig un dr Uusböu vum Kocher-Jagscht-Raadwääg het arg zum Ufschwung vum Turismus in dr Region byydrait.
Fleeßerei uf em Kocher
Wel di Holzbedarfs der hällische Salzsieder eso vyl Hllz bruucht, isch scho seli frie uf em Fluss Brännholz gfleeßt woore. Anne 1399 wird in eme Verdraag zwische dr Schenken vu Limpurg un dr Stadt Hall dr Haalfloß scho vu altem Herchuu gnännt. Gfleeßt woore sin ca. 3 m langi un zwische 10 un 50 cm dicki Bleck. Alljohr sin rund 600.000 vu däne Schyter uf em Fluss transportiert woore.
Zue er grooße Mängi het au derzue byydrai, ass e Dail Nääbefliss (u. a. Lein, Blindi Rot un Fichtenberger Rot) fir d Fleeßerei ufgschlosse woore sin, dr Kocher sälber is ab Abtsgmünd fleeßbaar gsii. Wel dr Wasserstand vu däne Fliss vylmool nit glängt het, sin an dr Ooberlaif Schwellweier aaglait woore, wu s Wasser gstaut un dr Schwall hän chenne bringe, wu s fir s Fleeße bruucht het. Byspchpel doderfir sin dr Treibsee bi Bihlerzell un dr Bergsee bi Gschwend.
Walserdeutscher Beispielsatz
Dr Paul Zinsli het in syym Buech ''Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Piemont. Erbe, Dasein, Wesen.'' e Walserdytsche Byyschpelsatz aagee go di karakteristische Merkmol vu dr Walserdialäkt bschryybe.
As Uusgangsform het er die „Unterländer“ Ibersetzig gnuu:
Derzue het e Art „Vollwalserischi Form“ konschtruiert, wu di ganze Merkmool vum Walserdytsch soll zaige:
Byschpel us dr Walserdialäkt
Im Lauf vu syyne Foorschige zue dr Walser het dr Zinsli dää Satz vu Dialäktsprächer in verschideni Walserdialäkt ibersetze loo.
Wenn s moore schneit und duuchlet, gäit der Eeni mitem Backpfiiffi ätte ume seggsi gääre uf de nöi Ofebooch und läit schi zume lenge, täife Schloof.
Wenn s moora schnit und tunklet, geit dr Eeni mit schim chliina Pfiiffli äppan am seggsi gäära uf dan Ofabank und leit schi zu ma lenge, töüffa Schlaaf.
Ä’n aabe, wen s afat tuuhilä, so um säkschu, ts Enni geid äppu fascht allgu schi darleggä uf dä Fiirbaach mit schiinär Pippu, un te schlaaft s lang und hert.
Sen mööru schnuuwts un se s Ziit chunt tupps, der Altattu ber schir ljegge femmu zu schäkschu er gäid geeru üfen du nuwe Banch, und er lakt schech niider war z machu e länge härte Schloof.
Am Oabä, wenn s tuppet, geit der Oaltattu eppä am säggschi mer schir liggu Pfyffu uf de nuu Bangg un leitschi zummänä lengä un teiffä Schloaf neder.
Emma Eigenmann
D Emma Eigenmann (* 30. Oktober 1930 z Nendla as Emma Schädler) isch e liechteschtainischi Bolitikeri (FBP). Anne 1986 isch si as eerschti Frau in liechteschtainisch Landdaag gweelt woore.
Lääbe
D Emma Eigenmann isch aini vu vier Deechtere vum Unternämer un speetere Landdaagsabgoordnete Eugen Schädler un däm syre Frau Elwina Katharina geb. Hoop. Dr liechteschtainisch Bolitiker Josef Hoop isch en Unkel zuen ere vu dr Muetersyte här. D Bolitikeri Susanne Eberle-Strub isch iri Nichte.
Si isch vu 1943 bis 1946 im Institut St. Elisabeth z Schaa uf d Schuel gange un vu 1946 bis 1947 im Institut Salve Regina z Bourguillon. No dr Schuel het su vu 1947 bis 1950 Keramikmooleri gleert un isch 1950/51 uf Keramikfachschuel z Höhr-Grenzhausen z Dytschland gange. Derno het si im Familiebedriib Schaedler Keramik AG gschafft un d Fima vu 1973 bis 1995 au glaitet.
Am 4. Augschte 1953 het si dr August Eigenmann (1922–1967) ghyroote, si hän zäne zwai Chinder.
Zwai Joor no dr Yyfierig vum Frauestimmräächt uf Landeseebeni sich d Eigenmann am 2. Februar 1986 in Landdaag vum Fiirschteduum Liechteschtai gweelt woore. Si isch di ainig Frau unter dr 15 Abgoordnete. Bi dr vorzoogene Landdaagswaale 1989 isch si widergweelt woore. Au in däm Landdaag isch si di ainzig Frau gsii, drotz ass dr Landdaag jetz 25 Abgoordneti umfasst het. Bi dr Landdaagswaale im Februar 1993 het si uf e nomoligi Kandidatur verziichtet un isch dodermit us em Landdaag uusgschiide.
Si isch mit em Ritterchryz vum Fiirschtlige Liechteschtainische Verdienschtoorde uuszaichnet woore.
Rathausbrücke (Zürich)
D Raathuusbrugg isch e Brugg über d Limet z Züri.
A der Stell vo de Raathuusbrugg isch scho sit em Mittelalter e Brugg us Holz gsy, und es isch die eltischti Brugg z Züri gsy, wo me mit Fuerwèèrch hät chöne drüberfaare. Scho im 14. Jaarhundert hät men aagfange, d Brugg uf der Syte breiter z mache; so hät me druuf Mèèrt chöne haa, und vo de Gmüesmèèrt chunt de Brugg ire zwäit Naame.
Me cha vermuete, as uf dem Platz bim Hügel vom Lindehoof scho i der antike Zyt e Brugg vo de Röömer gsy isch; nume hätme daa schynts vo sonere alte Brugg bis jetz käini Spuure gfunde.
1881 isch statt der alte Holzbrugg en ysegi poue worde, wo dänn ane 1893 de Naame Raathuusbrugg übercho hät, wil si grad näbem Zürcher Raathuus duregaat. 1973 hätme die hütig Betonbrugg poue. Ane 2019 isch s Projäkt für die näschscht nöi Raathuusbrugg vorgstellt woorde.
Augusto Giacometti
Dr Antonio Augusto Giacometti (* 16. Augschte 1877 z Stampa im Bergell; † 9. Juni 1947 z Züri) isch e Schwiizer Mooler gsy.
s Läbe
Dr Augusto Giacometti isch i dr Nööchi vo sym Cousin Giovanni Giacometti uufgwachse. Vo 1894 bis 1897 het er a dr Kunstgwärbschuel Züri gleert zäichnen und moole. Dänn het er z Paris und z Floränz gläbt und isch drno uf Züri cho.
Gilberte de Courgenay
D Gilberte Montavon (eigetli Gilberte Schneider-Montavon) – me kännt se i de Schwiiz hüt under em Naame Gilberte de Courgenay – isch am 20. März 1896 z Courgenay im Jura (dozmol no im Kanton Bärn) uf d Wält cho und am 2. Mai 1957 z Züri gstorbe. Si het im Bahnhofhotel, em Hôtel de la Gare, wo irnen Eltere ghört het und a dr internazionale Ysebaanlinie vo Bärn uf Belfort stoot, serviert und isch im Eerschte Wältchrieg bi de Soldaate vo dr Schwiizer Armee wytume bekant woorde.
D Gilberte Montavon het spööter ghüroote und isch uf Züri ggange, wo si 1957 gstorben isch. Me het se uf em Zürcher Fridhof Nordheim begrabe.
S Lääbe vo dr bekante Servierdochter us em Jura isch s Thema vom ene Theaterstuck und eme Roman worde, wo dr Rudolph Bolo Mäglin 1939 gschribe het. Uruffgfüert worde isch das "Singspiil" am 24. August 1939 am Schauspilhuus Züri, numme ei Wuche vor Kriegsbeginn. Bis hütt hets das Stück uf über 450 Uffüerige brocht. Gfolgt sin 1941 zwöi Film, em August Kern sis Wärch Marguerite et les soldats und em Franz Schnyder sin Film Gilberte de Courgenay. Im Schnyder sim Film het d Anne-Marie Blanc (1919-2009) d Hauptrolle gspiilt und s Bild, wo me sech vo dr junge Frau us em Jura macht, prägt. Dr Film, wo vo dr Zürcher Praesens-Film AG gmacht worden isch, het am 17. April 1942 im Kino Urban z Züri d Urfuffüerig gha.
Monika Stolz
D Monika Stolz (* 24. Merz 1951 z Worms) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch vu 2001 bis 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii un vu 2006 bis 2011 bade-wirttebärgischi Arbeis- un Sozialminischteri.
Uusbildig un Beruef
D Stolz isch z Worms uf d Volksschuel un s Gimnasium gange. Noch em Abitur het si an dr Universitet Fryburg Volkswirtschaftslehr studiert un anne 1974 mit em Diplom abgschlosse. Derno het si vu 1974 bis 1977 as wisseschaftligi Referänti bi dr Konrad-Adenauer-Stiftig gschafft. Vu 1976 bis 1983 het si an dr Universitete Gießen, Würzburg un Bonn Humanmedizin studiert un anne 1985 zum Dr. med. promoviert. Nocherdani het si ne Zytlang as Dokteri gschafft.
Bolitik
Vu 1989 bis 2005 isch d Monika Stolz Gmaireeti z Ulm un Ortschaftsreeti z Ulm-Unterweiler gsii, dodervu vu 1991 bis 1999 as Vorsitzeri vu dr CDU-Gmairootsfraktion
Bi dr Landdagswahl 2001 het si im Wahlchrais 64 – Ulm s Diräktmandat gwunne. Au bi dr Landdagswahle 2006 un 2011 isch si wider iber s Erschtmandat in Landdag gwehlt wore. Dert isch si vu Juli 2004 bis Oktober 2005 stellverdrättendi Fraktionsvorsitzeri vu dr CDU-Landtagsfraktion gsii. Am 5. Oktober 2005 isch si bolitischi Staatssekreteeri im Minischterium fir Kultus, Juged un Sport wore un am 1. Februar 2006 derno Minischteri fir Arbet un Sozials (ab Februar 2010 Minischteri fir Arbet un Sozialornig), Mit em Aadritt vu dr grien-rote Regierig 2011 isch si us em Amt uusgschide. Bi dr Landdagswahl 2016 het si nimi kandidiert un isch derno us dr Bolitik ganz uusgschide.
Privats
D Monika Stolz isch remisch-kadolisch un ghyrote. Si het vier Chinder.
Urs Eggenschwyler
Der Urs Eggeschwyler (* 24. Jänner 1849 z Subingen; † 8. Dezämber 1923 z Züri) isch e Schwiizer Künschtler gsy.
Läbe
Der Eggeschwyler het z Subinge d Volchsschuel bsuecht und drno bim Joseph Pfluger d Lehr als Bildhauer gmacht. 1869 het er bim Heinrich Spiess z Züri chönne schaffe, und denn isch er uf Münche a d Kunschtakademy ggange. S Moole und Modelliere het er sech deils sälber byprocht.
Florence Guggenheim-Grünberg
D Florence Guggenheim-Grünberg (* 30. Augschte 1898 z Bëërn; † 14. Februaar 1989 z Züri) isch e jüdischi Aktiwischtin und Kultuurhischtoorikeri us de Schwyz gsy. Si hät under anderem ab de Füfzgerjaar s Weschtjiddisch bsunders us em aargauische Suurbtaal dokumäntiert – s mäischt, wo me hüt über die jetz uusgstoorbe Spraach wäiss, verdankt me drum ire.
Urs Eggenschwyler
Läbe
Sit 1878 isch dr Eggeschyler wider z Züri gsy. Er het Sache für d Zürcher Zöift gmacht, und denn het er mit Löieskulptuure agfange. Er het drfüür läbigi Dier gha, won er z Züri in ere eigete Menaschery ghalte het. Me het ne us verschidene Länder gärn z Hilf grueffe, wenn e Diergarte künschtlechi Felse für d Diergheeg bruucht het.