cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ortsbus
D Liniebetrib mit grosse Büs beschränke sich meischtens uf de Schüeler-, Beruefs- und Pendlervercher,wil 60 bis 80 Prozänt vo de Fahrgäscht im Ortsbereich vo ländlichere Gmeinde sind Schüeler. Au Regionalbüs chöne wichtigi Ufgabe im Gmeindevercher übernäh, si stelle de glichzitig d Verbindig zur nächst grössere Gmeind, Stadt oder eme Bahnhof här. An söttige Umstigehaltestelle chäne Ortsbüs zer Gwährleischtig vo Aschlüss uf de übergordnet Regionalvercher abgstimmt si.
Ds Linienetz chan je nach Alag vo der Gmeind us Ringlinie um de Ortsmittelpunkt drum herum oder Durchmässerlinie bestah. Fahrzüg, Haltestelleussbau und Tarifstruktur isch em Agebot vore Stadtbuslinie änlich. Chlibüs hei wäge ihrer Wendigkeit Vorteile – si chönne Ortsteil au über schmali, schlächt usbauti Strasse bispilswis in Gebirgsregione erreiche.
Agogik (Musik)
Allgmeines
D Leeri vo dè Tempovoänderungè wörd nõch èm Rymann Hugo Agogik dauft. Dè Rymann hèt sèllèn Begriff 1884 i d Musigschprõch ygfüürt.
D Änderungè ligèd ußerhalb vo dè mechanischè Tempowärt (Metronom) un sin Bschtanddeil vo dè musigalischè Interpretation durch dè Dirigänt odder dè Solischt. Sèll drǜfft vo allem uff feinschti Temponuancè innerhalb vo musigalischè Phrasè bi melodischè odder harmonischè Höhepüngt, wo dè Vordraag uusdruggsvoll glidèrè un läbbig machè. So chönnèd großi Intervallschprüng è bitzeli mee Zit bruuchè wiè chlyneri Schritt, un harmonischi Vorhalt odder dè erschti Don von èrè Zweier-Bindung wörrèd oft è wèng länger zogè.
Größeri Tempoänderungè cha dè Komponischt durch Uusfüürungsaawysungè i dè Partidur aazeigè, z. B. evtl. au mit tǜpischè Zuèsätz wiè: poco (‚è bitzeli‘), poco a poco (‚peu à peu‘), odder ma non troppo (‚nit z vill‘).
Diè künschtlerisch bedingtè Tempovoänderungè chönnèd zämmè mit dè Lutschtärkiänderungè gmacht wörrè. Beidi zämmè bildet dè Chèrn vo dè Vordraagskunscht von èm Musiger un mit èm wǜrkungsvollè Gebruuch zeigt sich sini musigalischi Uusdruggsfähigkeit un künschtlerischi Geischtes- un Empfindungsryyfi. Oft füürèd sèlli größerè Tempovoänderungè vo eim (evtl. durch Metronomaagaabè bezeichnètè) Uusgangstempo in è neus Tempo. In è Huufè Fäll isch d Beschlünigung von èm Tempo abber Interpretationssach.
Accelerando
Accelerando (italiènisch für ‚schnèller wörrè‘) un Stringendo benamsèd s allmäälichi Beschlünigè von èm Tempo wôrend èm Stugg.
Ritardando
S Gegendeil vom Accelerando isch s Decelerando, wo s suksessyve Volangsamè vom Tempo in èm Stüggle bezeichnèt. Variantè vom Decelerando sin s Ritardando (italiènisch für ‚voschpötè‘) odder Rallentando (italiènisch für ‚vozögèrè‘).
Ritenuto
S Ritenuto (italiènisch für ‚zrugghaaltè‘) isch im Unterschyd zum Ritardando è abrupti, sofortigi Tempovolangsamung.
Plonévez-du-Faou
Plonévez-du-Faou (bretonisch Plonevez ar Faou) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plonévez-du-Faou lyt nerdlig vu dr Aulne, 36 km vu Quimper un 51 km vu Brest uf ere Hechi zwische 50 m un 275 m iber Normalnull.
D Nochbergmaine sin Le Cloître-Pleyben im Norde un Weschte, Collorec im Oschte, Châteauneuf-du-Faou im Side un Lennon im Sidweschte.
Gschicht
Plonévez-du-Faou isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1038 as Ploenevez in Fou (1038 Ploenewes in Fou, 11. Jh. Plueu Neugued in Pou, 13. Jh. Ploeneuuez en Fou, 1338 Ploenevez dou Fou, 1368 Plebs Nova in Fago, 1516 Plebs Nova in Fago).
Verwaltig
vu Plonévez-du-Faou isch. Plonévez-du-Faou ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plonévez-du-Faou ghert zem Bretonisch.
Hochwasser
Vo Hoochwasser reedet mä, wenn e Gwässer e Wasserstand het, wo dütlig über em normale bzw. middlere Pegelstand lit. Mä underschäidet drbii zwüsche Meer und Fliessgwässer.
In Meer
In Meer und Gwässer mit Gezite bezäichnet Hoochwasser dr höggst Stand vom Wasser wenn d Fluet iidräte isch bevor dr Übergang zur Ebbe stattgfunde het. Hooch- und Niidrigwasser wäggsle sich im Durchschnitt alli 6–6½ Stunde ab. Iiri Ursach isch d Aaziejigschraft vo dr Sunne und vor allem vom Mond. Bsundrigs hoochi Hoochwasser bi Voll- und Nöimond häisse Springhoochwasser (vulgo Springfluet). Normals Hoochwasser cha vom Wind (Driftstrom) zun ere Sturmfluet versterkt wärde, und die cha an ere Flachküste kilometerwit ins Innere vom Land vordringe. Bi Gwässer ooni Gezite cha s eso zum ene räine Sturmhoochwasser choo.
In Flüss
In Flüss und chliinere Fliessgwässer schwätzt mä vo Hoochwasser, wenn dr Wasserstand für lengeri Zit (meereri Dääg) dütlig hööcher as s Normalmaass isch. Si häi mäistens – je noch dr Art vom Iizugsgebiet – e jooreszitligi Hüfig, öbbe wenn dr Schnee schmilzt oder noch starke Rääge im Summer. Bi starkem Hoochwasser muess mä as Ersts d Flussschifffaart aahalte. Wenn s Wasser no mee stigt, cha s zu Überschwemmige cho. Wildbäch chönne Brugge mitrisse und Schlammlawine oder Ärdrütsch uslööse.
Marianne Engeser
D Marianne Engeser (* 11. Jänner 1957 z Pforze) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Vu 2011 bis 2016 isch si Mitglid vum Landdaag vu Bade-Wirttebärg gsii.
Uusbildig un Beruef
D Marianne Engeser het am Reuchlin-Gimnasium z Pforze s Abitur gmacht. No dr Schuel het si vu 1976 bis 1981 an dr Universitet Haidelberch Farmazy studiert, Si het as Abedekeri gschafft un isch anne 1986 an dr Universitet Marburg zum Dr. rer. nat. promoviert wore..
Bolitik
Anne 1998 isch d Marianne Engeser Mitglid bi dr CDU wore. Si isch im nämlige Johr au Mitglid bi dr Fraue-Union wore un isch vu 2001 bis 2013 Chraisvorsitzeri vu dr Fraue-Union Enzchrais/Pforze gsii. Bi dr Kommunalwahle 1999 isch si in Gmaitroot vu dr Stadt Pforze gwehlt wore un ghert em bis hite aa. Ihri Schärpinkt in dr Kommunlabolitik sin Schuel- un Sozialbolitik. Im Schueluusschus vum Gmairoot isch si Sprächeri vu dr CDU-Fraktion.
Bi dr Landdagswahl 2011 isch si im Wahlchrais Pforze as Ersatzkandidati fir dr domolig Minischterbresidänt Stefan Mappus gsii. Wu dä us em Landdag uusgschide isch, het si sy Landdagsmandat zum 1. Septämber 2011 ibernuu. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Arbet, Sozialordnung, Familie, Fraue un Seniore, im Uusschuss fir Integration un in dr Enquetekommission „Pflege“ gsii. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Finanze un Wirtschaft, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Inneuusschuss, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur, im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Petitionsuusschuss gsii. Fir ihri Fraktion isch si Sprächeri fir Droge- un Suchtbolitik gsii.
Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Diräktmandat gege dr Bernd Grimmer vu dr AfD verlore un isch derwäge nimi in Landdag gwehlt wore.
Familie
D Marianne Engeser isch syter anne 1983 ghyrote mit em Dokter Peter Engeser. Si hän zäme vier Chinder. D Engeser isch kadolisch un läbt mit ihrem Mann z Pforze.
Lucius Tarquinius Priscus
De Lucius Tarquinius Priscus isch de föft König vo Rom (616-578 v. Chr.) gsii und het zu de Famili vo de Tarquinier ghört. Well er e fromme Maa gsii isch, het er de Biiname Priscus ("Fromme") öberchoo.
Lebe
De Lucius Tarquinius het as junge Lucumo (etr. lauχume "König") ghaiise und isch de Soo vom Griech Demaratus und enere adlige Etruskeri us Tarquinii gsii. Zimmli riich, isch er mit sinere Frau Tanaquil uf Rom choo, isch glii zomene agseene Maa wore und schliessli zom Ezücher vo de beede Söö vom König Ancus Marcius wore. Bim Tod vom Ancus Marcius het er di beede Söö uf d Jagd gschickt. Do si drum bi de Königswaale nöd present gsii sind, hend d Römer de Lucius Tarquinius aistimig zum noie König gweelt.
Taate
Er het s Land am Tiber une melioliere loo und so nöd nume wertvolls Ackerland gwune, sondern ono d Süüchegfoor chöne verringere. Zodem het er au de grossi Abwasserkanal, d Cloaca maxima, baue loo. Uf en goot de Circus maximus und de Jupitertempel ufem Kapitol zrugg. Zodem het er au di Sibyllinische Büecher erworbe.
Tood
Nochdem de Lucius Tarquinius 38 Joor lang öber Rom gherrscht gha het, isch er vo zwee Hirte ermordet wore, wo vo de beede Söö vom Ancus Marcius aagstachlet wore sind. D Tanaquil aber het de Mord verschwige und de Servius Tullius as Regent iigsetzt. Di etruskischi Tomba François stellt uf Freske Champfhandlige dar, wo mit dem Mord i Verbindig stönd.
Tanaquil
D Gaia Caecilia Tanaquil (etr. Θanaχvil; agr. Τανακυλλίς, Tanakyllís) isch d Frau vom römische König Lucius Tarquinius Priscus gsii.
D Tanaquil isch e vornemi Etruskeri vo de Stadt Tarquinii gsii. Si het de riichi Lucomo ghüroote, wo e Soo vom Griech Demaratus und vonere adlige Etruskeri gsii isch. S Paar het bischlosse uf Rom z goo. Wo si dai achoo sind, het en Adler d Chappe vom Lucomo gschnappt und em aber grad wider uf de Chopf gsetzt. D Tanaquil won e waisi Woorsegeri gsii isch, het em drufabe prophizait, er werdi König vo Rom werde und si het em au agroote, astell vo Lucomo de römisch Name Lucius aznee.
Noch de Ermordig vom Lucius Tarquinius het si dör List erraicht, as ere Günstling, de Servius Tullius, zum König gwäält woren isch.
Jörg Schneider (Schauspieler)
De Jörg Schneider (* 7. Februar 1935 z Züri; † 22. August 2015 z Wetzike ) isch en Schwizer Schauspiler gsi.
Biografii
Ab 1958 isch de Jörg Schneider hauptbrueflich Schauspiler gsi. Sini Karriere hät mit em Uuftritt in ere Fernsehfassig vo Pünktchen und Anton aagfange. Ab 1963 isch er gmainsam mit em Vico Torriani i Schlagerparade z gseh gsi. Vo 1974 bis 1979 hät er i Livekrimis vo SF DRS en Detektiv gspillt. Nochhär hät er sich uf s Bühneschaffe am Theater konzentriert, won er sich no as 70-jährige i Dure bi rot (2005) em Publikum präsentiert hät. 1984 isch de Jörg Schneider i de Fernsehserii Motel als Chuchischef Koni Frei z gseh gsi. I däre 40-tailige Kultserii hät er d Hauptrolle gspillt. Vo 2004 bis 2006 isch er i de Saifeopere Lüthi und Blanc als Buechhalter Oskar Wehrli ufträte. 2007 hät er im Film Ameisenweg mitgspillt. S Johr druf spillt er im Kinofilm Happy New Year vom Christoph Schaub de Herbert, wo sich i de Silvesternacht uf e nächtlechi Odyssee macht.
Zämme mit de Ines Torelli und em Paul Bühlmann spilt de Jörg Schneider 1967 z Züri im Musical Bibi Balù. Vo 1967 bis 1976 hät er 41 Hörspiilfassige vom Kasperli und sine Aabetüür gschribe und gsproche, wo en Klassiker vom vertoonte Schwizer Chindermärli worden isch. Die Märli, wo d Figure Schwizerdütsch reded, sind bishär gege drü Millione Mol verchauft worde. Mit em Paul Bühlmann zäme hät er au Gschichte vom Meister Eder und sim Pumuckl i Mundart vertoont. Für d Zürcher Märlibühni hät er Märlispiil verfasst und für s Operehuus Züri hät er zäme mit de Komponiste Hans Moeckel und Emil Moser Chindermusical gschribe und inszeniert.
Im September 2014 isch bekannt worde, as de Jörg Schneider schwer chrank isch und nümeme uf d Bühni zruggcheere wird. De zwaiti Tail vo sinere Abschidstournee Häppi Änd isch abgsait worde. Fasch e Johr spöter, am 22. Augschte 2015, isch er sim Chräbsliide erläge.
Nochtrag
Bim draie vom Film «Usfahrt Oerlike» isch scho klar gsi, as de Jörg Schneider schwär chrank isch und me hät ghofft, as me de Film no vor sim Tod cha fertig mache. De Mathias Gnädinger sait im Film zum Schneider; „I stirb wohrschiinli vor Dir“. De Gnädinger isch scho em 3. April 2015 gstorbe.
Privats
De Jörg Schneider isch sit 1963 verhüroted gsi und hät z Wetzike im züri Oberland gwohnt. Sin Sohn isch 2010 im Alter vo 46 Johre gstorbe und sini Frau Romy isch scho sit es Zitli querschnittglähmt und uf de Rollstuel aagwise.
Delle
Delle (ditsch Dettenried oder Dattenried) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Si ligt an der Grenz zu der Schwiz.
Gschìcht
S Gebiet um Delle hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Am End vum 19. Johrhundert und bis zum zweite Weltkrieg isch Delle der wichtigscht Grenzbahnhof zwische Frànkrich und der Schwiz gsi.
Verwàltung
vun Delle ìsch. Delle ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Delle ghert zem Franc-Comtois.
Liste der Länder nach Bruttoinlandsprodukt pro Kopf
D Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf enthaltet e gordneti Dabälle vom nominaale Bruttoinlansbrodukt bro Chopf noch Schetzigen vom Internazionaale Wäärigsfoo. Alli Daate si in US-Dollar zu offizielle Wäggselkürs und au mit gliicher Chaufchraft berächnet (KKP) in internazionaale Dollar aagee. Länder, wo s für sä käni Informazioone git, chömme nid voor (Bemerkige lueg witer unde). E baar bolitischi Äihäite, wo sust nit as Länder aagluegt wärde oder won e umstrittene politische Status häi, si in dr Dabälle enthalte so dass mä cha vergliiche.
S Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf wird vilmol brucht, zum dr Lääbensstandard im ene Land iizschetze, isch aber für daas nid seer gäignet, will s BIP bro Chopf nid persöönligs Iikomme misst.
Bi Vergliich zwüsche Nazioone wird vilmol Bezuug uf d Chaufchraft gnoo und eso dr Underschiid wäge de Lääbeschöste in de verschiidene Länder uusegrächnet. Anderi Brobleem bliibe: d Wärtschöpfig dur internazionaale Handel wird nid in Betracht zooge, und zuesätzligi Parameter müesse gschetzt wärde as bim BIP.
<br style="clear:both">
Hans Valär
Hans Valär (* 8. Dezember 1871 i Tischmaa uf Tavaas; † 11. Abrelle 1947 z Chur; Pseudoniim: «Hannsch Hans us Dischmaa») ischt e Leerer, Buutechniker und Architekt gsi, wa vierzg Jaar lang au as Kuurdirekter va Tavaas gwürkt hed. Schwiizwiit bekannt woorden ischt er uber Radio Beromünschter mid schiinen häimetkundliche Sendigen und schiinä tavaasertüütschen Gschichtenä vam Türligiiger.
Läbe
Hans Valär ischt ufm Hoof i Tischmaa uufgwaggse, waa schiin Elträ gepuured häind. Är ischt der Eltscht va füüf Chind gsi. Naa em achte Schuoljaar ir Tischmaaer Primaarschuol ischt Hans, no nid vierzejeerigä, in ds Leererseminaar gä Chur cho. Und vier Jaar speeter, im Juli 1889, hed er ds Püntner Leererpatent im Sack ghan und ischt widrum uuf uf Tavaas und z Glaris im Underschnitt es Wiili Leerer gsi. Wil er s – wie er speeter sälber gschriben hed – naa vier Wintre nümmä lenger vermögen häi, Schuol z ha, hed er di Zimmerileer gmached, schi wiiterbbilded am Technikum Winterthur zum diplomierten Buutechniker und hed de as Architekt gschaffed. Vrhüüraated gsin ischt er mid Marie Branger, Chind häin sch käini gha. Vierzg Jaar lang, va 1902 bis 1942, ischt er Kuurdirekter va Tavaas gsi, und drzuo e lengi Ziit au no im Voorstand var Internazionaale Iischlauffunioon. Är ischt e vilsiitigä und umtriibigä Mann gsi – oder wie s im Naachruoff ghäissen hed, «einer der tüchtigsten Männer, die die Landschaft Davos seit Jahrzehnten hervorgebracht hat.»
Schaffe
Valär ischt gwüss hüt no dr bekanntischt Dialektautoor im Landwassertal. Scho zu schiine Läbziite sind under em Nammen «Hannsch Hans us Dischmaa» es paar Erzelligä in dr Tavaaser Ziitig gedruckt cho. Ds Buoch Dr Türligiiger und ander Gschichtenä uf Davaasertüütsch ischt aber eerscht naa schiim Tod ussercho. In däm Büöchli hed s churzi und lengeri Gschichteli us schiir Jugendziit i Dischmaa dinna und dr Ziit as Leerer z Glaris. As «Hannsch Hans us Dischmaa» hed er au ends de Driissgerjaaren bim Radio Beromünschter schiin luschtige Gschichtenä erzellt. Dr Türligiiger ischt es paar Maal nüü gedruckt cho (1955–1974), und e Tschuppen Erzelligä sind, va Tavaaser gläse, im November 1976 uufgnu und uf ere Langschpiilplatta usserggä woorde. Sit dm Jaar 2001 ischt die Platta as CD z han bir Gnosseschaft Davoser Revue und bir Walservräinigung Graubünde. Valärsch Erzelligä sind albig au es Voorbild für ander Tavaaser Dialektschriiber gsin, ätta Paul Ambühl-Gehri, Martin Kindschi oder Martin Schmid.
Vröffentlichungä
Gedruckts:
Uufnaamä:
Pluvigner
Pluvigner (bretonisch Pleuwigner) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pluvigner lyt 23 km vu Vannes un 27 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 17 m un 146 m iber Normalnull.
Gschicht
Pluvigner isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1259 as Pleigvinner (1387: Ploevigner, 1428: Pluvignier).
Verwaltig
vu Pluvigner isch. Pluvigner ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Pluvigner ghert zum Bretonisch. D Gmai het am 9. Novämber 2006 d Charta Ya d’ar brezhoneg verabschidet. Anne 2007 sin 9,4 % vu dr Schueler in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore.
Plonévez-Porzay
Plonévez-Porzay (bretonisch Plonevez-Porzhe) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Servius Tullius
De Servius Tullius isch de sechst König vo Rom (578-534 v. Chr.) gsii.
Plonévez-Porzay
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Servius Tullius
Famili
De Servius Tullius isch de Soo vom Servius Tullius us Corniculum gsii. Si Vatter isch im Chrieg geg Rom gfalle und er isch zäme mit sinere Muetter Ocrisia as Gfangne uf Rom cho. D Königin Tanaquil, wo e Woorsegeri gsii isch, het ahand vo Vorzaiche erchennt, as er König vo Rom werdi und het em eri Töchter Tarquinia zur Frau ggee, won em zwoo Töchtere gschenkt het, d Tullia di Älteri und d Tullia di Jüngeri
Plonévez-Porzay
Geografi
Plonévez-Porzay lyt in dr Cornouaille an dr Bucht vu Douarnenez am Atlantik, 16 km vu Quimper un 36 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 126 m iber Normalnull.
Servius Tullius
Tood
De Lucius Tarquinius Superbus wo d Tullia di Jüngeri ghüroote gha het, het sich i sini Schwöögeri Tullia di Älteri verliebt. Baid hend bischlosse eri Partner z ermorde und denn selber z hüroote. Drufabe het de Lucius grad ono de Servius Tullius öffetlich ermordet und d Königsmacht usurpiert.
Plonévez-Porzay
Gschicht
Plonévez-Porzay isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Plebs Nevez Porzoet (1203 Ploe Neueth, 1243 Plebs Nova in Porthoed, um 1330 Plebs Nova in Porzoaez, 1368 Plebis Nove in Porzoes, 1395 Ploenevez Pochaer, 1516 Plebs Nova in Porzay).
Servius Tullius
Mastarna
En alternativi Öberliferig brichtet, as de Etrsuker Mastarna vo Volci zäme mit dem Brüederpaar Aulus und Caeles Vibenna uf Rom cho sai, um em Lucius Tarquinius Priscus z helfe. De Mastarna heb denn d Macht öbernoo und as König Servius Tullius öber Rom gherrscht.
Die Saag isch au uf Freske us de Tomba François vo de etruskische Stadt Volci abbildet. Si zaiget, wie de Macstarna a sim Fründ Caile Vipinas helft, wäred de Avle Vipinas e Gegner us Falerii tötet.
Plonévez-Porzay
Verwaltig
vu Plonévez-Porzay isch. Plonévez-Porzay ghert zum Kommunalverband.
Mattstetten
Matstette (amtlech Mattstetten) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn.
Geografi
Matstette isch es Dorf im Urtenetal. D Urtene isch e Bach, wo usem Moossee flüsst und bi Schalune id Ämme mündet. D Gmeindsflächi isch nid gross; si heti nur öpe 4 Kwadratkilometer. Us het druff 49,9 Prozänt langwirtschaftlechi Flächi, 33,8 Prozänt Waud, 15,6 Prozänt Sidligsflächi u 0,8 Prozänt anders Areal. D Nachburgmeinde vo Matstette si Iegischtoorf, Münchringe, Hingubank, Bäriswiu, Chrouchtu, Bouige u Urtene-Schömbüeu.
Im Süüde goot dr Gmeindbann imene schmale Zipfel um Bäriswil ume bis uf s Grauholz, wo dr Matstetterbärg isch. S «Matstettertürli» isch am Wääg uf Bollige.
Gschicht
S Dorf goot uf ene Sidlig vo de Alemanne öpen im 6. oder 7. Joorhundert zrugg.
Matstette isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1201 aus Mahtsteten. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört.
Ane 1857 het Matstette en eigete Baanhof übercho, wo a dr Ysebaanlinie vo Bärn uf Burtlef gsi isch. Bim grosse nazionale Ysebaanprojäkt «Baan 2000» isch dr Name vo Matstette algemein bekant worde; do foot dr Abschnidd «Neuboustrecki Matstette-Rootrischt» aa. A dere neue Schnällbaanstrecki, wo ane 2004 ufgangen isch, lyt uf em Gmeindgebiet vo Matstette s Nordportaal vom Grauholzdunnel.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,8 % gläge.
Religion
77,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,7 %, CVP 3,3 %, EVP 4,7 %, FDP 10,0 %. GLP 3,6 %, GP 9,4 %, SP 11,8 %, SVP 29,3 %, Suschtigi 10,2 %.
Gmeindspresidänt vo Matstette isch dr Christian Haueter-Läser (Stang 2018).
Lebensstandard
Dr Lääbensstandard druckt s reale Nivoo vo Bsitz und Konsumiere vo Güeter und Dienstläistige us und isch as e kwantitativi Gröössi objektiv mässbar. Mä cha eso dr materielli Woolstand und s füüsische Woolbefinde für e Persoon, e soziali Grubbe, r soziali Schicht, e bestimmts Gebiet oder e Staat vergliichbar mache.
Mattstetten
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 583 Ywohner 97,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,7 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Matstette ghört zum Hochalemannisch.
Meienried
Meieried (amtlech Meienried) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Meieried ligt am ehmalige Zämmefluss vor Zihl un Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 73,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 14,9 % Waud, 4,5 % Sidligsflächi u 7,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Saafnere, Büüre, Dotzige u Scheuren.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,9 % gläge.
Religion
79,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidäntin vo Meieried isch d Susanne Gilgen-Zwahlen (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 59 Ywohner 93,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 5,1 % Französisch.
Teilungen Polens
Mit de Däilige vo Poole wärde in erster Linie d Däilige vom Doppelstaat Poole-Litaue am Ändi vom 18. Joorhundert bezäichnet. In de Joor 1772, 1793 und 1795 häi d Nochbermächt Russland, Pröisse und Östriich dr Unionsstaat Schritt um Schritt under sich ufdäilt, so dass uf dr Charte vo Öiropa bis zum Ändi vom Erste Wältchrieg 1918 für mee as 120 Joor kä äigeständige polnische Staat me existiert het.
Noch dr Erooberig vo de pröissische Däiligsgebiete dur e Kaiser Napoleon I. und em Friide vo Tilsit 1807 isch s Herzogdum Warschau as franzöösische Satellitestaat entstande. Noch dr Niiderlaag vom Napoleon und em Wiener Kongräss 1815 isch s Herzogdum Warschau um Pose und Krakau verchliineret worde und as konstitutionells „Köönigriich Poole“ in Personalunion vo de autokratische russische Zare beherrscht worde.
Aagläänt an die drei Däilige vo Poole existiert d Bezäichnig Vierti Däilig vo Poole, wo spööter für verschiideni Beschniidige vom polnische Staatsgebiet verwändet worde isch.
Anna Maria Bacher
D Anna Maria Bacher (* 9. März 1947 z Gurfulu) isch e Walser Mundartschriftstelleri usem Pomatt im Eschetaal.
s Schaffe als Dichterin
Mit de eigete Ydrück vom Läbe im Bärgtaal het si ane 1983 agfange Gedicht z schrybe, deils uf Iteliänisch und mit dr Zyt immer meh in irere pomatterdütsche Muettersprooch, emene Tieläkt vom Südwalsertiitsch – em «Tiitsch», wi’s bi de Pomatter Walser sälber heisst. Ufgwachse isch d Bacher zweisproochig; die hüttig Umgangssprooch im Pomatt isch algemäin s Iteliänische. D Schriftstellerin seit, si schrybi eigentlech zerscht für d Lüüt vom Pomatt sälber, zum se a d Läbensart vo de Walser z erinnere. Hütt gchönt nur no öppe en Viertel vo de Lüüt s alte Pomattertiitsch, me sett aber, wie si säit, nit ganz fergässe wie die Sprooch tönt het und was vom alte Läbe im Bärgdorf drmit verbunden isch. Si schrybt do drvo i de knappe Gedicht, wo mit wenig Wort es Bild vo Alltagsszene ggää und wo d Gfüel zeige, wo si als Chind und au spöter in verschidene Situazioone gha het.
Zwöi Muschter vo dene Gedicht:
”''Än Öigublekch escht der Läbtag. Was i grat ksee hä Escht etz scho nemmä, blos ä Wenndutzug escht öw t Freit und z Lidä.“''
”''Der Wênter. Ä wissä Fogul fligt der z Tälli dêr, är chertŝchi un treltŝchi lêchtä un schwecht blos blos di glêtzändu Fäkchtä; ŝchis Ksang kfrert in der chalt Luft, êtz hangät’s dêrsêchtigs uf nêtwädäri Tanna un tzettät hiä un da kfarwäti Glantzjê.“''
D Mundartgedicht vo dr Anna Maria Bacher sind in zwöi- und drüüsproochige Sammelbänd bi verschidene Verlääg usecho. Dr Kurt Wanner het d Värs is Hochdüütschen übersetzt. Zun es baar vo de Gedicht, wo vomene schööne sproochleche Rytmus läbe, hend verschideni Schwiizer Komponischte Melodie gmacht, so dr Peter Roth, dr Heinz Holliger, dr Martin Derungs, dr Roger Faedi, dr Ulrich Gasser und dr Thüring Bräm. Es Gedicht vo dr Bacher isch i dr Mundatantology Igajanumenechligalose vo 2007 z ghööre.
D Enderlin-Stiftig het dr Anna Maria Bacher dr Kulturpryys ggää; und si het au dr Literaturpryys vom Pomatt übercho. S Schwiizer Radio het am 4. Juli 2011 i dr Sändig «Reflexe 2 Kultur» es Interview vom Martin Heule mit dr Anna Maria Bacher procht. Im iteliänische Färnsee vom Südtirol het se d Elisa Nicoli im Nofämber 2015 porträtiert, und i dr Mundartsändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio vom 21. Septämber 2017 het d Karin Salm d Pomatter Autorin vorgstellt.
Luwier
Begriff
De Name Luwier isch i de Forschig entstande, nochdem i de hethitische Archiv, womer bim törggische Dorf Boğazköy usgrabe hett, Tegscht förechoo sind, wo uf luwili gschribe wore sind. Us dere Sproochbizaichnig „luwisch“ isch de Name „Luwier“ entstande, obwoll i de Tegscht nie vomene Volch mit dem Name d Reed isch. Nebet de Sproochbizaichnig hets no i de althethitische Zitt e Land Luwiya ggee, womer aber nöd waiss, wo da gnau glegen isch, jedefalls westlich vom Fluss Kızılırmak, woll i Zentralanatolie. Obwoll de Name Luwier i de Forschig hüffig vorchunnt, werd hütt fast immer druf gwise, as die Bizaichnig problematisch sai, und ases vermuetli nie e Volch ggee heb, wo sich as „Luwier“ identifiziert hett. Öberhopt ninnt mer hütt aa, ases doozmool kai Begrifflichkait vo „Volch“ oder „Ethnii“ im hüttige Sii ggee heb. Zodem werd agnoo, as d Sprecher vom Luwische eri Sprooch möglicherwiis andersch gnennt hend, as nämmli luwili di hethitischi Fremdbizaichnig fo dere Sprooch sai.
Luwischi und Luwidi Sprooche
S Luwische isch en indogermanischi Sprooch, wo i de Bronzezitt im zentraale und süüdliche Anatoolie gredt woren isch. Die ältiste Zügnis stamed usem 19. Joorhundert v.Chr. Gschrebe woren isch s Luwische entweder i de hethitische Kailschrift oder mit luwische Hieroglyphe. Nochdem s Hethitische Riich um 1180 v.Chr. zämebrochen isch, isch s Hieroglyphe-Luwische zo de offizielle Sprooch vo de neohethitische Könige wore und zwoor nöd nume im südöstliche Anatolie sondern o z Syrie. Nöch verwandt mit em Luwische sind Karisch und Lykisch, wo i de Antiiki gschrebe wore sind. All die Sprooche und no anderi, wo nume schlecht öberliferet sind, nennt mer Luwidi Sprooche. Di typischi Merchmool vo dene Sprooche isch s Wort massan(i)- „Gott, Gotthait“ und s Genitivadjektiv. I de luwide Sprooch isch zodem de indogermanischi Palatalluut *ǩ erhalte blebe, aso z. B. zart- „Herz“ aber hethitisch kard-.
I de Transskription vom Kailschrift-Luwische chömed die beede Zaiche š und ḫ vor, i dere vom Hieroglyphe-Luwische wered die Luut mit s und h umschrebe. Baidi Zaiche stönd för de alveolari Sibilant (IPA: []) bzw. för de uvulari Riibluut und werd wie s Alemannische ch (IPA: []) uusgsproche, chan je noch Stelig im Woort o stimmhaft sii (IPA: []). S Zaiche z isch wie im Alemannische di alveoari Affrikate (IPA: []). S Zaiche y stoot för de Halbvokal j (IPA: []) S Luwische hett nume drai Vokääl, a, i und u, wo au lang sii chönd. D Längi werd mengisch mit ā, ī und ū umschrebe, aber hüüffig i de Transskiption ignoriert.
S Luwische Nomen het zwai grammatischi Gschlechter, nämmli s Genus commune und s Neutrum, me cha drum bi Pronoome, Bruefsbizaichnige und Persoone- und Götternäme nöd erchene, öb e Maa oder e Frau gmaint isch. Mengisch hend drom d Schriiber voreme oder nocheme Wort e Determinativ gschribe, wo s Gschlecht agitt, nämmli i de Kailschrift mit de Sumerogramm LÚ „Maa“ und MUNUS „Frau“ und i de Hieroglypheschrift mit de Zaiche VIR „Maa“ und FEMINA „Frau“. Di latiinische Wörter sind e wösseschaftlichi Konvention zom d Determinativ im Hieroglyphe-Luwische z transkribiere. S Luwische hett sechs Kasus, nämmli Nominativ, Vokativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ-Lokativ und Ablativ; nebetem Genitiv, wo im Kailschrift-Luwische nöd vorchunnt, hett s Luwische no e Genitivadjektiv. Näme wered i moderne Tegscht i de Regle nöd im Nominativ aggee sondern im Absolutiv, da haisst ooni Endig, aso Rundiya statt Rundiyas. D Konjugation isch recht systematisch und s Verb underschaidet zwoo Konjugatione, nämmli d ti- und d i-Konjugation. S Verb hett e Präsens, e Präteritum und en Imperativ und cha aktiv oder medio-passiv sii. S gitt ono en Infinitiv und e Partizip.
Wösseschaftlichi These zo de Luwier
De britischi Prähistoriker James Mellaart (1925–2012) het d These uufgstellt, as d Luwier vo Troja us sich öber Anatolie verbraited hebid. Er het gmaint, ass d Luwier um 2400 v.Chr. Troja II zerstört hebid und denn di witterentwickleti Kultur vo Troja öbernoo hebid, drunter di erste mit de Dreschibe gmacht Keramik i dere Geget, bikannt as Red-Slip-Ware. Ahand vo de Verbraitg vo dere noie Technik het er denn d Wanderig vo de Luwier z Chliiasie rekonstruiert. Die These isch scho lang vo de Forschig verworffe wore.
Besser hebe chöne het sich d These, ass d Luwier nöd nume Anatolie sondern ono Kreta, d Peloponnes und Mittelgriecheland bisidlet hebid. Me hett da druss gschlosse, well mer biobachtet hett, as im westliche Anatolie und z Griecheland fili Ortsnäme uf -ss- endet. Bsunders markant isch de altgriechischi Bergname Parnassos, wo äänlich luutet wie de luwischi Ortsname Parnassa. Well s luwische Wort parna- „Huus“, aber o „Tempel“ bidütte cha, het mer druus gschlosse, as de griechischi Bergname „(Berg) vom Tempel“, nämmli vom Hailigtum vo Delphi, bidütte wöör. Die Aasicht werd hüt numeno vo ganz wenige Forscher, wie em holländischi Historiker Frederik Woudhuizen (1959-2021), vertrette. Er isch o a de Mainig, as di minoischi Sprooch, wo uf Kreta i de Linear A-Silbeschrift gschrebe woren isch, aigetli Luwisch sai.
I de noiste Zitt hett de tütschi Geoarchäolog Eberhard Zangger (*1958) d These uufgstellt, as d Luwier e Volch gsii saiet, wo in Westanatolie glebt hebi und d Verbindig zwösched de griechische Mykener und de Hethiter gsii saied. Er hett Furrore gmacht, indem er bhoptet hett, ass de vom Homer öberlifreti saagehafti Trojanischi Chrieg vo de Luwier azettlet wore sai, und dodemit de „Weltchrieg O“ uusglööst hebid. Sini These sind methodologisch recht schwach bigründet. Problematisch isch scho elai, as er dodevoo uusgoot, ases en aihaitlichs Volch ggee haa söll, wo westlich vo de Hethiter glebt hebi.
Verbraitig vo de Luwier
mini|s Felsrelief vo İvriz zaigt de Gott „Tarhunza vom Wingert“, wiemer us de hieroglyphe-luwische Inschrift erfaare cha. Di moderni Forschig goot s Thema vo de Luwier echli weniger euphorisch aa und me versuecht d Verbraitig vo luwische Kulturelement z eruiere. As ersts Kriterium sind natüürli di luwide Sprooche, wo eng mitenand verwandt sind. Dezue ghööred o Persone-, Götter- und Ortsnäme und d Verbraitig vo hieroglyphe-luwische Felsinschrifte i de Bronzezitt. O i de Religioo chamer Aigehaite erchene, wo as luwisch bitrachtet wered. Degege chame i de materielle Kultur kai Bsunderhaite erchene, wo möglicherwiis as luwisch bitrachtet were chönnt.
Deno chamer starchi und typischi luwische Merchmool im bronzezittliche Staat Arzawa erchene. D Könige vo dem Land hend nämmli luwischi Näme, die underschaidet sich aber tailwiis vo de luwische Näme wo im Hethiterriich vorchömed. O d Könige vo Mira und vom Seḫa-Flussland hend luwischi Näme. Da mue aber nöd haisse, as d Bivölkerig wegedem luwisch gredt hett. Magischi Hailritual usem Land Arzawa zaiget starchi Äänlichkait mit Ritual usem Land Kizzuwatna, so asmer aanee cha, as da typischi luwischi Vorstellige sind. I dene Ritual wered nume wenigi Gotthaite gnennt, wo aber as luwisch bistimmt were chönnt. Zodem zaiget e paar antiiki karischi Näme e düttlichi Verbindig zo arzawische Näme. S Piet vom antiike Land Karie hett mindestens zomene Tail zom bronzezittliche Königriich Arzawa ghört. So vergliicht si de karischi Name Massanorada „Gottverehrer“ mitem arzawische Name Tarḫundaradu „Vereerer vom Tarḫund“, well s Nameseliment -aradu nume do vorchunnt. De Name vom antike südwestanatolische Bergland Lykie hett scho i de Bronzezitt Lukka ghaisse und s lykische isch e luwidi Sprooch, wo i de Antiiki gredt woren isch. Nöd klar isch, öb d Vorfaare vo de Sprecher vom Lykische scho i de Bronzezitt dai glebt hend oder erst spööter iigwanderet sind. Jedefalls sind i de Antiiki bis i d Römerzitt ine entlang vo de Mittelmeerchüste vo Kilikie im Oste bis Karie im Weste luwischi Personenäme verbraitet gsii.
D Stadt Tarḫundassa het e typische luwische Name und bidüttet „(Stadt) vom Tarḫund“. Öber die Stadt und em gliichnamige Land isch nume wenig bikannt. Usem Land Kizzuwatna sind degege meriri magischi Ritual bikannt, wo tailwiis luwischi Wörter und Vers enthaltet. Alerdings ninnt mer aa, as d Luwier eender spööter i da Land iigwanderet sind. Vili Kult und Ritual us Kizzuwatna zaiget hurritischi Element und die sind stärcher as di luwische. Sowoll luwischi wie hurritischi Zuewanderer hend en aalti iigsessni Bivölkerig öberlageret und drususe isch e synkretischi Kulturpraxis entstande. I de Antiiki sind i dere Region, wo denn Kilikie ghaisse hett, hieroglyphe-luwischi Inschrifte agfertigt wore und s sind o luwischi Personenäme us de hellenistische und römische Zitt bikannt, drunder Tarkondimotos „Tarḫund-Macht“, de Name vomene kilikische König (39–31 v. Chr.).
Di bronzezittlichi Stadt Istanuwa isch vermuetli i de Nööchi vom Fluss Sakarya glege. Hethitischi Tegscht, wo de Kult us dere Stadt bischribid, enthaltet Vers vo luwische Hymne und d Näme vo de Götter chamer usem luwische erchläre, so wie Winiyanda „Wiigotthait“, Warwaliya „Chorngotthait“ oder Iyasalla „Händler“. I de Stadt Ḫubisna, em antike Kybistra i de Tyanitis, isch d Göttin Ḫuwassanna vereert wore. I de Bischriibige vo de Fest för die Göttin chömed vili luwischi Wörter vor. Zodem underschaidet sich d Art vo de Kulthandlige düttli vo typische hethitische Ritual. D Stadt Taurisa degege isch i de Nööchi vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa glege und cha drum ursprüngli nöd luwisch gsii sii. Di wenige Tegscht aber, wo de Kult im Wald vo Taurisa bischriibit enthaltet luwischi Eliment. De Hoptgott aber isch de luwischi Schutzgott von Taurisa gsii, e Soo vom luwische Sunegott Tiwad. S gitt o Rest vome luwischsproochige Mythos wo mit de Stadt Taurisa ztue hett. I de Stadt Karaḫna, wo witter im Oste glegen isch, chamer ebefalls typischi luwischi Kult erchene. Die zaiget e Verbindig mit Taurisa. I dere Kultstadt mit recht villne Temple, sind o vili hurritischi Kult und aalti iihaimischi lokaali Kult vorhande. Dodra zaigt sich, as im Hethitische Riich ganz verschidnigi Kultureliment sich vermischt hend ooni ass aber die anzelne Kultuure ganz uufgee wore sind. Me cha drususe schlüüsse, ass a villne Oort e gmischti Bivölkerig glebt hett.
Nochem Undergang vom Hethitische Riich um 1180 v.Chr. veränderet sich s Bild völlig. Di vile hieroglyphe-luwischie Inschrifte wo bis is 7. Joorhundert v. Chr. gschrebe wore sind, sind vor alem z Syrie z finde, und ono e grosse Tail im süüdliche Kappadokie und z Kilikie. Im restliche Piet aber, womer aninnt, as luwischsproochigi Mentsche glebt hend, sind kani schriftlichi Fundobjekt us dere Zitt bikannt. Erst abem 6. Joorhundert v.Chr. foot da sich a ändere. Z Karie und z Lykie wered aigni Alphabetschrifte gschaffe um s Karische und s Lykische uufzschriibe. Da gelt o för s Lydische, wo mitem Luwische o verwandt isch, aber nöd zo de luwide Sproche grechnet werd. Im Verlauf vo de Zitt werd Anatolie hellenisiert und di luwische und luwide Sprooche chönnt numeno öber Personenäme erchennt were.
Sensebezirk
De Seisebezirk (frz. District de la Singine, Fryybùrger Patois ) isch iina vo de sǜbe Bezirk im Kanton Frybùrg i de Schwyz ù de einzig rein tütschspraachiga vo däne Bezirk. Benannt isch er nam Flùss Seisa, wo de Groosstǜu vo synneri östlechi Grenza zùm Kanton Bärn bǜudet. De Seisebezirk het o a iigeta Dyaläkt, wo Seislertütsch hiist.
Zùm Seisebezirk gköre 17 Gmiine:
Alemannische Reihengräberfelder
E alemannisch Reihegreberfäld isch e alamannische Friidhof üs dr Zyt vum 5. bis am Afang vum 8. Johrhundert noch Grischtus, wu in ere ganz bstimmte Art aglegt isch.
Bis in d Mittli vum 5. Johrhundert findet mer bi dr Alamanne numme gleini Grabgruppe mit küüm meh wiä fimpf Greber. Eb eso e Gruppe als zume Wiiler oder zunere Familiä ghert, weißt mer nonit sicher. Zum Deil hets Brandbestattunge gää, eso Greber sin schwär z finde.
Neiji Sitte: Reihegreber
Zwische ebbe 440/450 un 480 isch e uffellige Wandel iidrätte – innerhalb vu einere Generation un glichzittig im ganze alamannische Gebiät: Mer het Reihegreber agleit. Diä Friidhef sin eweng uf ere Hechi oder uf eme Gländ, wu astigt, gläge. D Greber sin in Reihe aglegt un „goschtet“ gsii, des heißt, dr Liichnam het mit eweng hecher glegtem Kopf noch Oschte gluegt, wu d Sunne ufgoht.
Näbe däne Reihegreber hets bis um 500 rum no Greber gä, wu ellei liige – zum Deil rich üsgstattet un zu ghobene Persenligkeite gherig.
D Reihegreberfälder nämme unter dr archäologische Quälle iber d Gschicht vu dr Alamanne dr erscht Rang ii. Si gän wit meh här ass alamannischi Siidlunge – sälli liige zum Deil unter hittige Ortschafte oder sin suscht schwär ufzfinde, wel si üs vergänglige Matrialiä boije gsii sin.
E megligi Ursach vum Wandel
Scho d bishärig Bevelkerung vu dr Alamannia isch zum e große Deil elbgermanisch (oder suebisch) gsii – aber dr Zuezug vu wittere Elbgermane vu usse het zu neije Impuls gfiährt. Des nimmt dr Dieter Quast aa, dr glaübt, ass dur dr Kontakt vu Elbgermane mit dr Remer d Reihegrebersitte agstoße wore isch. (Mer mueß beachte, ass Elbgermane nit diräkt vu dr Elbe kumme miän – viil Gruppe sin vu dert zum Biispiil scho in dr Donauraüm abgwanderet gsii.)
An dr Rhiingränz im Weschte hets dä Kontakt mit dr remische Wält gää. Elbgermanischi Gruppe hän as remischi Seldner vum Afang bis ins zweit Drittel vum 5. Johrhundert d Gränz gsicheret.
Bsunders im (hittige) Schwabe sin im erschte un bsunders im zweite Drittel vum 5. Johrhundert elbgermanischi Fund üs em Raüm Böhme nogwiise bzw. Fundmatrial isch üs sällere Landschaft beiiflusst. Dr Dieter Quast goht drvu üs, ass Elbgermane üs em Raüm Böhme in remischem militärischem Gränzdiänscht gstande sin un sich drno im alamannische Gebiät niiderglo hän. Im Raum Böhme het sich unter em Iifluss vu dr remische Donauprovinze scho um 400 d Sitte rüsbildet gha, ass mer Friidhef mit oscht-wescht-grichtete Greber alegt.
Biigabe in Reihegreberfälder
E Skelett im e Grab ellei losst sich nit gnaü datiäre. S git Ufschluss driiber, wiä alt dä Mänsch gsii isch, was er fir Verletzunge oder Grankete gha het, was er gässe het (Zuestand vum Gebiss, Mageinhalt). Wichtiger zum Ufschluss iber d Kültür vu dr Dote sin aber d Biigabe (lueg Bilder 3-6).
Bi dr Alamanne het sich e elbgermanischi Sitte üs Thüringe verbreitet: Ross sin gsattlet in dr Nechi vu ihrene Herre verdolbe wore. Diä Sitte isch uf d zweit Helfti vum 5. Johrhundert begränzt gsii, si isch bis uf Basel-Klei-Hüninge nuf nogwiise. Schiints hän d Bsitzer vu däne Ross im Sattel welle in d Wält noch em Dot nii ritte. Zwische 470 un 480 hets noch em Hagen Keller e beträchtligi Zuewanderung vu Donausuebe ins Alamannegebiät gää. Diä sin im 5. Johrhundert vu dr Gote üs em Gebiät vu dr (hittige) Slowakei un Nordwescht-Ungarn verdrängt wore. Dr Dieter Quast stellt fescht, ass in däre Zit in dr Reihegreber zimli glichmäßig uf d ganz Alemannia verdeilt donauländischi Fund ufdrätte. D alamannische un d donauländische Elemänt verschmelze in dr Zit drno, so dr Dieter Quast, „zume riche, typisch alamannische Kunschthandwärk“.
In dr Gschirrer, wu in viile Greber z finde sin, sin Läbensmittel drin gsii – d Alamanne hän an e Läbe noch em Dot glaübt. Noch dr Chrischtianisiärung hets in richere Greber ab un zue e Goldblattkriz; Läbensmittelbiigabe wäre in däre Zit sältener.
Männergreber
In dr Männergreber finde sich meischtens Waffe. Um 450 isch des typischerwiis e Ax gsii; dene het me Fränzi (Franziska) gseit – sogar bi Buebe het mer gleini Äxli gfunde (wu mer nyt het kenne mache drmit – wiä Spiilziig). Diä Minitüräx stehn in dr elbgermanische Dradition un sin wohl symbolischi Biigabe, schribt dr Quast. Sitter dert findsch aü Schwerter as Biigab – friili numme in riche Greber. Do hets aü Abstufunge gä – eifachi un sonigi mit Silber- oder Goldbschlag. D Waffe sin in ere sinnvolle Lag – also s Schwert am Girtel usw.
Fraüegreber
D Fraüegreber enthalte as Biigabe Schmuck – also Halskette, Ohrering, Fible (zum s Gwand zämme hänke). Dä Schmuck isch agleit gsii, also nit numme näbe dra glegt wore. Aü großi un gleini Maidli hän Schmuck mitbikumme.
Sunschtigs
D Holz- un Stoffbstandteil vu dr Kleider, vum Sarg un vu dr Biigabe sin normalerwiis nimmi erhalte. D Sklelett sin do guet erhalte, wu dr Bode kalchhaltig isch un d Gnoche nit üszehrt – so zum Biispiil im Less am Kaiserstuehl.
D Bärgung vum e Reihegreberfäld
Viil Grabareal wäre in „Notgrabunge“ erschlosse – des heißt, mer weißt, ass do ebis isch un wäge nere blante Iberboiung mueß gschnäll ghandlet wäre. E Broblem firs Dänkmolamt isch do viilmol, ass dr Boiherr ke Verzug vu dr Boimaßnahm will ha – in Fäll, wu mer ohni Wisse vum Dänkmalamt uf Fund gstoße isch, ischs vorkumme, ass dr Finder im Uftrag vum Boiherr d Aüge zue gmacht un witter baggeret het. Bsunderes in friähjere, ärmere Zitte ischs vorkumme, ass Fundort uf dr Suech no Schätz abgsuecht wore sin. Des stoht unter Strof; bi Veränderunge an dr Fundsituation dur Laie ka dr Fund nimmi richtig interpretiärt wäre un isch unter Umständ wärtlos.
D Reihegreber (un verschiidini anderi Fundtype) sin dur Verfärbunge im Bode z erkänne (lueg ufem Bild 1). Wiä necher ass d Üsgreber im Fund kumme, wiä vorsichtiger miän si agiäre: Am Schluss isch nimmi dr Bagger un d Schüfle gfrogt, mer schaft mit gleine Wärkziig bis ani zu Bänsel. D Fundsituation wird dokumäntiärt un alli Fund, aü d Gnoche, wäre zu anthropologische un andere Untersuechunge borge. D Untersuechung vum e Greberfäld ka so Johrzehnti goh.
D Verteilung vu dr Reihegreber in Zit un Raüm; d Greßi
Iberal do, wu d Alamanne gsiidlet hän, findet mer aü ihrini Reihegreber. In dr zweite Helfti vum 5. Johrhundert isch des s Gebiät südlig vum obergermanisch-rätische Limes bis an dr Bodesee, dr Hochrhiin un dr Oberrhiin.
Großi Reihegreber sin im (hittige) Schwobeland gfunde un üsgwärtet wore z Lauchheim (bi Aale), z Gammertinge un an andere Oort. Z Wãẽgaade bi Raveschburg hän si 1952 e Reihegreberfäld entdeckt mit, wiä sich speter rüsgstellt het, iber 1000 Greber. Diä sin zum Deil uf eigini Keschte vu dr Gmein borge wore (normalerwiis zahlt s Landesdänkmolamt); s groß Inträssi vu däre Gmein het aü z dr Grindung vum einzigartige Alamanne-Museum in däm oberschwäbische Ort gfiährt. Des Fäld isch vu 450 bis 710 beleit wore.
Im dertemolige Briisgaü (hittige Oberbade) hets bsunders in dr Kaiserstuehlgegend un am Basler Rhiinknii Reihegreberfälder. S grescht Fäld isch z Saschbe am Kaiserstuehl mit ebbe 2000 vermuetete un 750 scho üsdolbene Greber. D Greßi vu däm Fäld (uf däre Gmarkung gits sogar no witteri, gleineri Fälder) isch mit dr strategisch wichtige Lag vu däm Ort z erkläre – do laüfe Verkehrsliniä zämme un isch e Rhiinibergang. Iberhaüpt hän d Alamanne d alte remische Verkehrswäg wittergnutzt un sich derte agsiidlet, wänn aü meischtens nit diräkt in remische Siidlungsräscht. Menge im Briisgaü het aü no iber 1000 alamannischi Bstattunge – des sin d eltschte Reihegreber im Briisgaü – diä, wu im 6. Johrhundert afange, hän als nit iber 300 bis 400 Bstattunge. Alles in allem wiist dr Briisgaü fascht 4500 üsdolbini un vermueteti Reihegreber uf.
In dr erschte Johrzehnt vum 6. Johrhundert wird aü e alamannischi Bsiidlung vum Schwizer Mittelland fassbar. D Ulrike Geisler schliäßt nit üs, ass an dr Kolonisation vum Mittelland d Alamanne vu Gleibasel (Greberfälder Basel-Gotterbarmweg, Herte, Gleihüninge) beteiligt sin – sälli Greberfälder hän dert afange mit stagniäre. Im Allgmeine, so d Geisler, wurd d inner Schwiz vu Oschte (vu dr Alamanne üs Rätie) un d Nordschwiz dur Zuewanderer, wu üs em Elsiss iber dr Hochrhiin kumme sin, bsiidlet wore sii. Friili hän d Alamanne do ke läär Land bedrätte; s het all no romanischi Bevelkerung gä. Si isch aber archäologisch schwär zum fasse, grad wel bi dr Romane d Greber unuffellig un biigabelos gsii sin. E zittligi Bstimmung un kültürälli Iiordnung vun eso Greber isch schwär.
Im 7. Johrhundert het sich d politisch Lag rumdrillt: S Frankerich isch an sinem Rand gschwächt gsii, d Verbindunge zu dr Alemannia uf dr änere Sitte vum Rhiin un d alamannisch Bsiidlung vu dr Schwiz hän stark zue gnumme.
S Greberfäld vu Elgg-Ettenbühl (bi Winterthur) spiäglet diä Verhältnis wiider. Dert hets ebbe 340 Greber – s grescht Reihegreberfäld südlig vum Hochrhiin. Derte sin vu ca. 530/550 bis fascht anne 700 Bstattunge gmacht wore. Bis anne 600 sin in däm Reihegreberfäld Beziähige zum nordfranzesisch-südbelgische (also fränkische) Raüm nochwiisbar – aber nit zum rächtsrhiinisch-südweschtditsche Raüm. Im 7. Johrundert drgege bräche d Verbindunge zum fränkische Gebiät ab un statt däm wiise d Fund Beziähige uf d ander Sitte vum Hochrhiin un vum Bodesee üs. Z Elgg hets uf em Greberfäld e Beriich, wu riichi, fränkisch beiiflussti Greber liige, un e andere Beriich, wu näbe einzelne fränkisch beiiflusste Greber etligi biigabelosi Greber sin – was uf Romane ani dittet.