Zürich
D Stadt am See
Z Züri händ d Schifflüüt, wo uf em See und uf de Limet gfaare sind, e gueti Ländi ghaa; früener isch die nöd am See usse gsy, uf dère Syte isch d Stadt ja mit Muuren und Vorwèèrch abgspeert gsi. Me hät d Schiff und d Waar ja i de Stadt ine wele schütze. D Schifflüüt sind vom See hèèr dur s Grändeltoor i de Schwiire, wo d Limet zwüschet de Stadtmuure linggs und rächts verspeert hät, i s zimli bräit Becki, vor d Limet schmaal wiird, inegfaare, und da hät’s grad uf der Inesyte vo de Stadtmuure bäidsytig Wèèrchplätz mit Ländene ghaa. Und echly wyter une hät me mit de Schiff au na vor em Fraumöischter, wo vo 1619 bis 1897 s stedtisch Choornhuus gstanden isch, änedraa bi de Ländi, wo hüt de Hächtplatz isch, und under em Wettigerhoof, und au bi de Schipfi under em Lindehoof chönen aalegge; de Name Schipfi isch en alts tüütsches Wort für d Verbouig vom Ufer. Au wäge de Laag am Wasser isch de Platz für d Räis zwüschet de groosse Stedt am Rhy une und über d Bündner Bèèrgpäss uf Itaalie en beliebte Etappenoort woorde. Züri isch en Chrüüzigspunkt vo der internazionaale Wasserstraass und em Wääg über s Land vo Konstanz uf Bèèrn und Gämf gsy. Es isch im Inträsse vo der öiropèèische Vercheerspolitik gläge, as uf dem Handelswääg e gueti Oornig isch, und soo hät de Kaiser Karl de Viert ane 1362 de Stadt Züri d Uufsicht über d Schiff uf em See bestèètiget. Im spaate Mittelalter isch Züri au en Raschtplatz für d Pilger gsy, wo vo daa uus uf Äisidle ggange sind, und ire Wääg händ si mäischtens mit em Schiff bis an Fuess vom Etzel gmacht, und spööter, nach em fromme Bsuech bim Chlooschter im feischtere Wald wider zrugg. Das isch für d Schifflüüt und au für d Herbèèrgen i de Stadt sogaar über d Reformazioon use es guets Gschäft gsy. D Zürcher Schifferzouft hät e groossi Tradizioon. Es hät deby d Oberwasserschifflüüt für uf em See und d Niderwasserschifflüüt, wo d Limet ab gfaare sind, ghaa. Mit de groosse Wäidlig isch d Faart d Limet und d Aare und dänn de Rhy durab nöd äifach gsy; ganz e häikli Stell hät de Rhy früener mit em Undere Lauffe bi Lauffeburg ghaa; daa händ d Schifflüüt iri Boot de Lauffechnächt vo deete müese gèè, wo si dur d Stroomschnelen abeglaa händ. A die wyte Räisen uf de Flüss erinneret me sich z Züri hütt na vo Zyt zu Zyt bi de Hirsebreifaarten uf Straassburg abe. Im 19. Jarhundert hät di nöizytlich Schifffaart uf em Zürisee aagfange. Sit 1834 händ verschideni privaate Gsellschafte mit Ledischiff und gly au mit Tampfschiff Waare und Lüüt über de See praacht. Ane 1957 isch us paar eltere Undernäme d Firma Zürisee-Schifffaartsgselschaft gmacht woorde, wo mit alte Raadtampfer und ganz modèrne Schiff de Vercheer uf em See organisiert. Si ghöört hütt zum Zürcher Vercheersverbund. Wil’s au vil privaati Boot und Wassersportler uf e See use ziet, hät d Seepolizei vo Züri vil z tue, wo en Abtäilig vo de Zürcher Kantonspolizei isch und vo Oberrieden uus de See überwacht. Im Seetäil, wo zu de Stadt Züri ghöört, isch d Zürcher Wasserschutzpolizei für d Vercheerskontrole und de Seerettigsdienscht und au für der Umwältschutz uf em Wasser zueständig. Si hät iri Wach am Mytheggèè, und si hät ganz verschideni Uufgabe: si lueget au für d Standplätz vo de privaate Schiff i de Häfe vo Züri und a de Limet und si macht mit irne Prueffstaucher Aarbete under em Wasser für d Polizei und au für anderi Uuftraaggäber. Wil de Betriib uf em Wasser alewyl gröösser wird, plaanet d Stadt de Bou vom ene nöie Hafe, wo na e Muur mee in See use sell haa und wo s es Restaurant und es Clubhuus gèèbt. D Gschicht vo de Zürcher Seepromanade isch öppis Inträssants. D Uferlinie vom See isch z Züri früener ganz anders gsy weder hütt. I der Urzyt isch de Seespiegel tüüffer gläge, und uf chlynen Inslen und em Seeufer naa sind die eerschte Woonplätz gsy, wo hütt under am Wasser ligged – zum Täil au under am Bode vo de Stadt –, wil d Syl mit alewyl mee Gschieb s Sylfäld naadisnaa chly hööcher gmacht und de Lauff vo de Limet ghämt hät. Spööter isch de See vill wyter i d Stadt ine choo als hütt. Na i de Röömerzyt isch bis an Fuess under em Lindehof e füechti Landschaft gsy, und s Fraumöischter isch dänn z’eerscht nööch bim See gstande. Mit de Zyt hät me vornedraa s Land uufgschüttet und Wèèrchplätz und Ländine und au Bouplätz für Hüüser ggune. D Stadt hät aber äigetli grad bim Uuslauff vo de Limet us em See uufghört. D Stadtmuure sind bis an See choo, und i de Limet isch de Wälebèèrgturm gstande, wo me mit em Grändel d Yfaart vo de Schiff us em See i d Stadt hät chöne verspeere. Mit em Ring vo de Baschtioonen us de Barockzyt isch a de Limet s Buuschänzli entstande, wo hütt de letscht Räschte vo der früenerig Stadtbefeschtigung am See isch.