cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mühlethurnen
Geografi
Mületurne ligt im Gürbetau am Längebärg. D Flächi vor ehmolige Gmeind hed us 74,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 6,5 % Waud, 18,2 % Sidligsflächi u 0,7 % süschtigi Flächi bstange. D Nachbergmeinde si Chiuchetuurne, Mülidorf, Chiuterf, Looschterf u Riggisbäärg gsii.
Gschicht
Mületurne isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1343 aus pratum ze Múliturnden (1389 Mülitornden, 1479 Mülythurnen, 1531 Thurnen, 1532 Mülithurnen). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört. Uf en 1. Jänner 2020 het si zäme mit Chiuchetuurne u Looschterf zu Tuurne fusioniert.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,1 % gläge.
Religion
78,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,8 %, CVP 1,5 %, EVP 4,8 %, FDP 6,7 %, GLP 5,8 %, GP 14,1 %, SP 18,0 %, SVP 25,4 %, Suschtigi 7,9 %.
De letscht Gmeindspresidänt vo Mületurne isch dr Christian Kneubühl gsii, wo de nächer dr erscht Gmeindspresidänt vo Tuurne worden isch.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1290 Ywohner 96,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,8 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Mületurne ghört zum Hochalemannisch.
Wittenbach
Wittenbach isch de Name vo folgende Ortschafte:
Kanton Vannes-2
Dr Kanton Vannes-2 (franzesisch Canton de Vannes-2, bretonisch Kanton Gwened-2) isch e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Vannes. Dr Kanton isch zum 22. Merz 2015 grindet wore.
Gmaine
Zum Kanton ghere nyyn Gmaine un e Dail vu dr Stadt Vannes:
Wittenbach
Lueg au:
Paul Dirac
Dr Paul Adrien Maurice Dirac (* 8. August 1902 z Bristol; † 20. Oktober 1984 z Tallahassee) isch e britische Füsiker gsi, wo Kwantefüsik mitbegründet het. Äini vo sine wichdigste Entdeggige isch d Dirac-Gliichig vo 1928, wo im Einstein si spezielli Relatiwidäätstheorii und d Kwantefüsik zum erste Mol zämmebrocht het. Er het mit ere au d Antimaterie vorussgsäit. 1933 het er zämme mit em Erwin Schrödinger dr Nobelbriis für Füsik überchoo.
Lengnau AG
Längnau (amtlich hoochtüütsch Lengnau, weschtjiddisch Lengle, Lingle) isch e Iiwohnergmeind im Zurzibiet, wo zum Schwiizer Kanton Aargau ghört. S Dorf ligt im Surbtal, öppe sibe Kilometer südlich vo de Grenze zu Bade z Dütschland.
Geographii
Nochbargmeinde sind Böbike im Norde, Schneisige im Oschte, Äredinge im Südoschte, Freiewil im Süde, Obersiggetal im Südweschte, Endinge im Weschte und Baldige im Nordweschte.
Gschicht
Im 18. und 19. Johrhundert sind Längnau und d Nachbargmeind Ändige di einzige Gmeinde vo de Schwiiz gsi, wo Jude hei dürfe wohne. Meh dodezue stoot im Artikel über Ändige.
Historienmalerei
D Historiemoolerei isch e Kunstgattig, wo iiri Ursprüng in dr Epoche vo dr Rönessans het. Dr Gattigsnaame Historie oder Historiemoolerei leitet sich etümologisch us em Wort historia oder au istoria ab. In dr Historiemoolerei wärde historischi, aber au religiöösi, mythisch-saagehafti oder au lidderarischi Stoff dargstellt, wo uf en äinzige, ahistorische Momänt verdichtet si. Vilmol stoot e Held im Middelpunkt, e groossi Äinzelpersöönlikäit, wo zäigt wird, wie si autonom handlet. Historiebilder si käini realistische Darstellige vo historische Eräigniss, sondern die wärde mit voller Absicht verkläärt und zum Gschichtsmüthos überhööt. Dorum si s vilmol Herrscher, wo dr Ufdraag für sä geen, si chaufe oder usstelle.
Saint-Allouestre
Saint-Allouestre (bretonisch Sant-Aleustr) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Allouestre lyt 29 km vu Vannes un 51 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 72 m un 162 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Allouestre isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1280 as Saint Argoestle (1406: Saint Alouestre, 1554: Saint Allouestre).
Verwaltig
vu Saint-Allouestre isch. Saint-Allouestre ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Allouestre ghert zum Bretonisch.
Feni-Inseln
D Feni-Insle (lokale Name: Anir) sin e Inselgruppe vu zwoo Vulkaninseln, eschtli vu Neiirland im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea. Uf alte Charte findet mer au d Näme St. Jan, St. John, Wuneram, Wonneram oder Bournandinsle.
Geografi
Uf Ambitle isch e Goldlagerstätt entdeckt wore, wu geologisch dr porphyre Lagerstätte vu Bougainville un dr greschte porphyre Goldlagerstätt vu dr Wält uf Niolam (Lihir-Insle) ähnlig isch.
Gschicht
Di erschte Europäer, wu zue dr Feni-Insle chuu sin, sin di niderländische Seefahrer Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten im Juni 1616 gsii. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea, Verwaltigsbezirk Neumecklenburg-Süd mit em Sitz z Namatanai ghert. Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.
Mory
Mory isch:
Diakritisches Zeichen
Diakritischi Zäiche (me seit ene au Diakritikum, Plural Diakritika) sind chliini Zeiche won zu de Buechstabe ghööred wien zum Biischpiil Phünktli, Strich, Hääggli oder Kringel, won e psunderi Uusspraach oder Betonig aazeiged. Me schriibt si under oder über de Buechstabe, mängisch au i de Buechstabe ine. Diakritischi Zäiche bruucht mer meischtens nume i einere Spraach oder i wenige Spraache won verwandt mitenant sind.
Wämmer främdsprachigi Tegscht zitiere tuet, sött me die diakritische Zäiche au schriibe. Mit dene wo mer uf französisch bruucht (Sedij [ç], Egü ['], Graav [`] und Sirgumflex [^]) isch das uf de Taschtatuur eifach. Bin andere (Hatschek [š], Tild [ñ] und alne andere) mues mer halt e chli sueche.
Schrifte, wo mit latinische Buechschtabe gschriibe wärde
Me findt diakritischi Zäiche vor alem bim latinische Alphabet won mer für seer vili Spraache bruuche tuet. Anderi Alphabet wien s kyrillische tüend lieber en nöie Buechstabe iifüere. S gliiche Zeiche chan i verschidnige Spraache verschidnigi Bedüütige haa. Au ghäisset die Zäiche nöd i alne Spraache gliich. Zum Biischpiil isch es ^ uf französisch oder tüütsch es Sirgumflex. Uf griechisch gseet es Sirgumflex aber e so uus: ~.
I de neuhochtüütsche Rächtschriibig gits nume d Phünkt vo de Umluut (ä, ö und ü) won gliich wien es Trema uusgseend. Wil d Umluut aber vom ursprüngliche Buechstabe tüütli abwiiched, isch mer de meinig, das si eigeti Buechstabe sind und nöd es a, o oder u mit eme Trema.
Alemannisch
D'Dieth-Schriibig in de Fassig vu 1938 verwändet (näbe de Umlut) vor allem de Gravis: ì, ò, ö̀, ù, ǜ. In de Übberarbeitig vum Schmid-Cadalbert chunnt au de Büechstabe è vor, wu de Dieth mit ë widdergee hät. Für s Elsässisch wird zudemm s à vorgschla für a- odder ä-artigi Lut. Näbem Gravis chunnt de Punkt unter em ḷ vor, was e vokalisierts l darstellt un e Variante vu w isch. Au de Zirkumflex wird bruucht: ĉh stoht für de Lut [], wu durch s Diakriitikum vu ch [] z dränne isch.
In viile elsässische Tekscht wird de Akuut uff em é verwändet zur Kännzeichnig vu'me-ne [].
Arabisch
Im Arabische wird dr Knacklut, dr schdimmlos glottal Plosiv, mit em Hamsa ء under oder über em Buechschdabe, won er uusgschbroche wird, markiert, und zwar bim 'alif: أ und إ, bim waw: ؤ und bim ya: ئ. Es git zwar 28 arabischi Buechschdabe, aber nur 16 verschidnigi Zeiche für Buechschdabe wo elei schdönde (arabischi Buechschdabe chönne bis zu vier verschiidnigi Forme ha, je nachdäm wo si im Wort schtön: am Afang, in dr Middi, am Schluss oder eleischdehend). Pünggt under, über oder im Buechschdabe sälber gäbe im Zeiche erscht si Bedütig: zum Bischbil isch ﺏ dr Buechschdabe ba (ei Punggt underem Buechschdabe), ﺕ ta (zwei Pünggt obedra) und ﺙ tha (drei Pünggt obedra). Im Allgemeine wärde d Vokal im Arabische nit gschriibe, aber wenn doch wärde si mit drei Harakat usdruckt: em Fatha, Kasra und em Damma für, und. Die viert Haraka, dr Sukun, wird gschriibe, wenn s kei Vokal het.
Hebräisch
Dä diakritische Zeiche im Hebräische sait mä Nikud, was vo Nekuda, hebräisch für Punggt, chunnt. Si wärde nach grammatikalische Regle gsetz und hai mänggisch an Iifluss uf d Uschbrooch vom Buechschdabe, so wird s vet ב zum bet mit emä Dagesch, emä Punggt in dr Middi, s chaf zum kaf und s phe zum pe. Im Fall vom sin und schin ש wird dr Punggt–wenn überhaupt–uf dr obere lingge, reschbektiv rächte Siite vom Zeiche gschriibe. Anderi diakritischi Zeiche si dr Mapiq und dr Schuruk, wo wie dr Dagesch uusgseh aber anderi grammatikalischi Funktione hai. Dr Nikud schliesst au zwölf Vokalzeichen i, zum siini fünf Vokalphonem,, uszdrucke.
Griechisch
S Griechische het bis 1982 verschiideni Akzent uf d Vokal gsetzt für zum d Donhöchi azgä, wie mä s im polytoni Altgriechische gmacht het: dr Akut ά, ώ, ή usw. für schdiigende Donfall, dr Gravis ἡ, ὁ, ἁ etc. für dr Diefdon und dr Zirkumflex ῶ, ῖ, ᾶ usw. für ä Don wo schdiigt und fallt. Im Altgriechische si au no dr Spiritus asper und dr Spiritus lenis bruucht worde, wo hüt schdumm si.
In dr monotonische Schrift, wo hützudag bruucht wird, wird dr Akzent no as Bedonigsakzent gsetzt.
S latinisierte Chinesisch
S Chinesische underscheidet Donfäll, wo für s Verschdoh vo groosser Bedütig si, wil d Zahl vo de verschiidene Morphem sehr chlii isch. Wo die chinesich Regierig 1958 Regle für s Hanyu Pinyin, d Umschriibig in die latinische Schrift gmacht het, si vier Donfällakzent feschtgleit worde, wie s äsä im Dialäkt vo Peking git. So wird dr hochi ebeni Don mit emä Makron, emä grade Schdrich überem Vokal gschriibe: mā (Mueter), dr hoch-ufschdiigend Don mit emä Akut: má (Hamf), dr Don wo churz singgt und denn schdiigt mit emä Brevis: mǎ (Ross), dr fallend Don mit emä Gravis: mà (schimpfe).
Quelle
Heinz F. Wendt, Das Fischer Lexikon: Sprachen, Fischer Bücherei 1970
Steffi Lemke
D Steffi Lemke (* 19. Jänner 1968 z Dessau) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un Diplomagraringenieuri. Syt em 8. Dezämber 2021 isch si Bundesminischteri fir Umwält, Naturschutz, nukleari Sicherhait un Verbruucherschutz im Kabinett Scholz.
Vu 1994 bis 2002 un syt 2013 isch si Mitglid vum Dytsche Bundesdag. Si isch vu 2002 bis 2013 au bolitischi Bundesgschäftsfiereri vu ire Bartei gsii.
Lääbe un Beruef
Noch em Bsuech vun ere Polytächnische Oberschuel z Dessau het d Steffi Lemke vu 1984 bis 1986 Zootächnikeri gleert. Derno het si vu 1986 bis 1988 as Boschtleri gschafft. Dernäbe het si ne Abiturlehrgang am Philanthropinum Dessau gmacht. Noch em Abitur 1988 het si Agrarwisseschaft an dr Humboldt-Uniwersidet Berlin studiert un 1993 as Diplom-Agraringenieuri (Fachrichtig Dierproduktion) abgschlosse.
D Lemke isch Mueter vun eme Chind.
Bartei
D Steffi Lemke het anne 1989 zue dr Mitgrinder*ne vu dr Griene Bartei in dr DDR ghert. Vu 1993 bis 1994 het si em Griene-Landesvorstand u Sagse-Anhalt aaghert.
Vu 2002 bis 2013 isch d Steffi Lemke Bolitischi Bundesgschäftsfiereri vu Bindnis 90/Di Griene gsii. Dodermit isch si di dienschteltscht Generalsekreteri bzw. Bolitische Gschäftsfiereri vu dr im Dytsche Bundesdag verdrättene Barteie gsii. Si isch 2004 ohni Gegekandidatur, 2006 gege d Kandidatur vu dr Kirsten Böttner mit iber 2/3 vu dr Stimme, 2008 mit knapp 84 % widergwehlt wore; 2010 het si 82 % vu dr Stimme kriegt, 2012 83 %. No dr Bundesdagswahl 2013, wu d Lemke wider in Bundesdag gwehlt woren isch, isch dr ganz Bundesvorstand vu dr Griene zurugdrätte. Noch em Barteistatut derfe nume je zwai Mitglider vum Bundesvorstand in Barlemänt sitze (Satzig vum Bundesverband, § 15, Absatz 4). Mit em Cem Özdemir, dr Claudia Roth un dr Astrid Rothe-Beinlich het des no dr Bundesdagswahl uf vier Mitglider vum Bundesvorstand zuedroffe. D Lemke het zerscht uffig gloo, eb si fir dr Barteivorsitz wett kandidiere, si het si aber derno dergege entschide.
Abgordneti
Vu 1994 bis 2002 isch d Steffi Lemke scho Mitglid vum Dytsche Bundesdag gsii. Doderby isch si alliwyl iber d Landeslischt Sagse-Anhalt in Bundesdag yyzoge. Vu 1998 bis 2002 isch si Barlemäntarischi Gschäftsfiereri vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene gsii.
Dr Barteidag vu Bindnis 90/Di Griene z Sagse-Anhalt het d Lemke am 13. Oktober 2012 mit 63 vu 73 Stimme (86,3 %) zur Spitzekandidati uf Blatz 1 vu dr Landeslischt zur Bundesdagswahl 2013 gwehlt. No drei Wahlperiode isch si wider in Bundesdag yyzoge. D Steffi Lemke isch oredli Mitglid un Obfrau im Uusschuss fir Umwält, Naturschutz, Böu un Reaktorsicherheit. Si ghert derzue as ordeli Mitglid em Elteschterot aa un isch stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Ernehrig un Landwirtschaft un im Uusschuss fir Wahlbriefig, Immunidet un Gschäftsornig.
Syter 2013 isch d Steffi Lemke aini vu vier Barlemäntarische Gschäftsfierer*ne vu dr Bundesdagsfraktion vu Bindnis 90/Di Griene.
Hüffenhardt
Hüffenhardt (sidfränk. Hifflde) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Hüffenhardt lyt im Naturpark Neckartal-Odewald. Nochbergmaine sin Obrigheim un Hochhausen im Norden, Haßmersheim un Neckarmühlbach im Oschte, um Siegelsbach (Landkreis Heilbronn) un Bad Rappenau im Side, Helmstadt-Bargen (Rhein-Neckar-Kreis) im Weschte.
Dr Baan bstoht us 59,5 % Landwirtschaftsflechi, 28,4 % Wald, 11,6 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Hüffenhardt ghere d Ortsdail Hüffenhardt un Kälbertshausen.
Gschicht
Hüffenhardt sich zum erschte Mol gnännt wore anne 1083 (1150 Hufelinhart).
Verwaltig
Hüffenhardt het mit dr Gmai Haßmersheim e Verwaltigsgmaischaft veryybart.
Dr Burgermaischter isch dr Walter Neff.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Hüffenhardt ghert zum Sidfränkisch.
Wingolf
De Wingolf isch e Zämmeschluss vo über 30 Korporazione z Düdschland, z Eschdland und z Öschdrich. Si sin chrischdlich, träged Kulöhr und duend Duell un Mensur ablähne.
Prinzipie un Sümbol
De Wingolf hät drai Kernprinzipie: Chrischdianum, Academicum un Korporativum. S Motto isch „Δι ἕνος πάντα“ - „Di henos panta“ (sell isch Griechisch: Dur ein (Jesus) alles.)
D Farbe vum Wingolf sin schwarz-wiis-gold. S Wabbe isch e eifachs Jerusalemkrüz.
Sit 1850 treffed sich diä Mitglider alli zwai Johr zum Bundfäscht („Wartburgfäscht“). Sit 1991 findet säll au uf de Wartburg schdat, wo d Martin Luther d Bibel übersätzt hät.
Kolumbien
Kolumbie (offiziell República de Colombia oder eifach Colombia) isch es Land im Norde vo Südamerika, wo a Brasilie, Peru, Ecuador, Venezuela und Panama gränzt. Kolumbie isch nach Brasilie das Land mit der gröschte Bevölkerig vo Südamerika und der drittgröschti Schdaat in Latinamerika mit öppe 42,645 Millione Iwoner.
Kolumbie het Küschte am Pazifik und au a der Karibik; dört isch die bekannti Kolonialschdat Cartagena de Indias.
Kolumbie heisst wägem Kolumbus eso.
Gschicht
1804 het sich St. Domingue (hüte Haiti) sälbständig gmacht, und wo um 1810 dr Simón Bolívar und dr Francisco de Paula Santander ä Befreiigschrieg gege Spanie hai afo füehre, si si vo St, Domingue unterstützt worde. Dr Simón Bolívar isch dr erst Presidänt vo Grosskolumbie (Gran Colombia) gsi vo 1821 bis 1830, dr Francisco de Paula Santander zerst si Vizepresidänt und, wo dr Bolívar zruggträte isch, Presidänt. 1830 isch dr Bolívar gstorbe und im Johr druff het sech Grosskolumbie ufglöst in d Staate Bolivie, Kolumbie, Ecuador, Panama, Peru und Venezuela.
Vo 1861 bis 1863 het s z Kolumbie ä Bürgerchrieg ge und, won er fertig gsi isch, si die Vereinigte Staate vo Kolumbie (Estados Unidos de Colombia) gründet worde, wo bis 1886 existiert hai. Sit denn isch s Land as Republik vo Kolumbie bekannt.
Plouider
Plouider (bretonisch Plouider) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plouider lyt am Ärmelkanal am Atlantik, 70 km vu Quimper un 28 km vu Brest uf ere Hechi zwische 2 m un 86 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Kerlouan, Guissény un Saint-Frégant im Nordweschte, Plounéour-Trez im Norde, Goulven un Tréflez im Nordoschte, Plounévez-Lochrist im Oschte, Lanhouarneau im Sidoschte, Saint-Méen im Side, Lesneven im Sidweschte un Kernouës im Weschte.
Fritz Gallati
Dr Fritz Gallati (* 24. Merz 1935 z Lachen SZ ; † 25. Oktober 2020 z Lieschtel BL ) isch e Schwyzer Velorännfahrer gsii. Är isch fir dr Veloclub Rhyfälde gfahre.
Plouider
Verwaltig
vu Plouider isch. Plouider ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plouider ghert zem Bretonisch.
Fritz Gallati
Läbe
Anne 1956 isch dr Fritz Gallati fir d Schwyzer Nationalmannschaft vu dr Amateur nominiert wore, 1958 isch er Schwyzer Vize-Maischter im Stroßeränne vu dr Amateur un Zweete vu dr Stausee-Rundfahrt Chlingnau wore un het di renommiert Kaistenberg-Rundfahrt gwunne. Im nämlige Johr isch er au zum erschte Mol bi dr UCI-Stroßewältmaischterschaft derby gsii, het dert aber vyl Bäch ghaa un isch noch e baar Defäkt 69. wore. Nodäm er no e baar Ränne as Amateur bstritte ghaa het, isch er im Friejohr 1959 zue dr Profi iberdrätte un isch bi dr Schwyzer Stroßemaischterschafte uf Blatz drei chuu. Sy erscht Start bi dr Wältmaischterschafte vu dr Beruefsfahrer het en uf Blatz 44 brocht. Är isch bi dr große Rundfahrte un Klassiker aadrätte, sy beschti Blatzierig isch dr 15. Platz 1961 bi Mailand–Sanremo gsii. 1960 het er si entschide bi dr Steher z starte un isch diräkt Zweete vu dr nationale Maischterschaft wore. 1961 het dr Gallati dr Schwyzer Maischtertitel vu dr Steher gwunne, 1962 un 1965 het er där Erfolg chenne widerhole. 1961 isch er d Tour de France in dr kombinierte Mannschaft Schwyz/Luxemburg gfahre. Är isch d Tour bis Paris z Änd gfahre un isch 63. wore.
Bsunders Ufsää erregt het en Vorfall um dr Gallati bi dr UCI-Bahn-Wältmaischterschafte 1961 vor haimischem Publikum z Züri: Bim Steher-Ränne het er wäg Doping e Zusammenbruch, schwebte in Lebensgefahr, und die Ärzte konnten erst in letzter Minute sein Leben rämebruch erlitte. Dr Gallati sälber isch derno fir drei Monet, drei vu syne Bedreier bis Ändi 1966 gspeert wore, eme vierte syner Ländig d Lizänz entzoge.
Anne 1965 het dr Fritz Gallati ufghert mit syre Velosport-Karriere.
No sym Karriereänd het er bis zue syre Pensionierig in sym glehrte Beruf gschafft. In syre Freizyt isch er as Clown „Balloni“ ufdrätte.
Montbouton
Montbouton (ditsch Munpetun) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Montbouton ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303 àls Munpetun.
S Gebiet um Montbouton hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Montbouton ìsch. Montbouton ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Montbouton ghert zem Franc-Comtois.
Chattia Aachen
D Wingolfsverbindung Chattia zu Aachen (oder churz Chattia Aachen) isch di weschdlichschdi Verbindig im Wingolf in Nordrhy-Weschtfale. Si isch 1952 vo Studente a de RWTH Aachen als Dochderverbindig vo de Chattia us Würzburg gründed worde.
Si isch chrischdlich, lehnt Duell un Mensur ab und träit d Farbe wiis-gold-rot. D Chappefarb isch rot.
De ainzelne Mitglider sait me churz d Chatten.
Nicolas Abram
Dr Nicolas Abram (* 1589 z’ Xaronval, Lothrìnga; † 7. Dezamber 1655 z’ Pont-à-Mousson, Lothrìnga) ìsch a lothrìngischer jesüitischer Ordapriaschter, Schproochwìssaschàftler, Theolog, Historiker un Hoochschüallehrer gsìì. Ar hàt zàhlriicha Biacher uff Làtiinisch gschrìewa.
sii Laawa
Dr Nicolas Abram ìsch ànna 1589 z’ Xaronval bii Charmes ìm Wälsch-Lothrìnga uff d’ Walt kumma. Ìn dara Zitt hàt d’ Regioon zem Hailiga Reemischa Raich gheert.
Àm 10. Nowamber 1606 ìsch dr Abram Jesüit worra un ìsch àm 10. Dezamber 1623 àls Priaschter gwäijt worra. Ànna 1633 hàt ìhn dr Kàrdinàl Richelieu üss’m Lothrìnga-n-üssgwìesa —ìn dara Zitt ìsch s’ Lothrìnga vum Heer vum Ludwig XIII. bsätzt gsìì. Dr Abram ìsch àlso ìns Burgund un ìn d’ Fräigràfschàft Burgund gànga, wu-n-’r mehrera Schüala grìnda hàt. Zehn Joohra vorhar hàt’r dr lothrìngischa Oordapriaschter Piäri Fourier kännaglehrt ghàà. Ar hàt ìhm ghulfa ghàà, lothrìngischa Protäschtànta zem kàthoolischa Glàuiwa z’ bekehra.
Àn dr Üniwärsiteet vu Pont-à-Mousson ìsch dr Abram Lehrer fìr Reedakunscht un Hailiga Schrìft gsìì, z’äärscht amol vu 1632 bis 1635, un drnooh nochamol vu 1643 bis 1647. Vu 1647 bis 1649 ìsch’r Lehrer z’ Dijon ìm Burgund gsìì. Ar ìsch drnooh àn dr Üniwärsiteet z’ruckgànga un hàt àm 16. Nowamber 1653 a Dokterwìrda vu dr Gotteslehr bschtànda. Dr Abram hàt zàhlriicha Biacher gschrìewa, hàuiptaschlig um Bììweltäkschta un fìr Hebräisch un Àltgriachisch lehra. Uff Làtiinisch hàt’r Kommentàra vun ìm Cicero un ìm Vergil ìhra Wark gschrìewa. Dia Kommentàra hàt ma zwai Joohrhunderta làng mehrmols wìederveräffentligt. Dr Abram hàt àui a Gschìcht vu dr Üniwärsiteet un Hoochschüal vu Pont-à-Mousson, àwwer sa ìsch nìmm veräffentligt worra, dänn ainiga Litt hann wälla, àss histoorischa Ainzelhaita nìt bekànnt wara. Dr Täkscht hàt àwwer ìm Abram sii Groossnövöö Charles Dominique Abram àbgschrìewa —dr Charles Dominique ìsch Augustiner-Chorhärr ìn dr Àbtai vu Belchamp ìm Lothrìnga gsìì.
Gschtoorwa-n-ìsch dr Nicolas Abram z’ Pont-à-Mousson. Vum Schtarwadàtum ìsch ma nìt sìcher —heechschtwohrschiinsig ìsch’s àm 7. Dezamber 1655 gsìì.
a Üüswàhl vu siina Schrìfta
A vollschtandiga Lischta vum Abram siim Wark kààsch ìm Carlos Sommervogel siim Büach Bibliothèque de la compagnie de Jésus vum Joohr 1890 fìnda.
Luzern
Lozärn (dt. Luzern, frz. Lucerne, it./rät. Lucerna) esch e Stadt i de Zentralschwiiz. Si esch d Hauptstadt vom glichnamige Kanton ond esch bes Endi 2012 au de Hauptort vom Amt Lozärn (Bezerk) gsii. Sed 1. Januar 2013 belded Stadt ellei de Wahlchreis Lozärn-Stadt ennerhalb vom Kanton.
Lozärn esch de wertschaftlechi ond kulturelli Mettelponkt vo de Zentralschwiiz. D Laag am Vierwaldstettersee, met Bleck i d Bärg (Pilatus, Rigi), macht en bsonders grosse Iidrock. Drom esch Lozärn scho früe (ab 1840) zonere Hochborg för de Tourismus worde.
Geografii
Lozärn liid am Nordweschtändi vom Vierwaldstettersee. Ond zwar gnau det, wo d Rüüs usem See useflüsst. D Rüüs teilt d Stadt uf: Rächts vo de Rüss liid d Altstadt ond e Teil vo de neuere Quartier (Maihof, Brambärg, Wäsmeli, Halde etc.), lenggs vom Floss esch d Chlii- ond d Neustadt. D Chliistadt esch s eltischte Quartier. Wiiteri Quartier wie Onder- ond Obergrond, Gütsch, Bruch, Trebsche ond no meh Quartier ghöred zom lengge Ufer.
D Flechi vom Lozärner Stadtgebiet betreid 37,4 km² (bis Endi 2009; 24,15 km²). Do devo send 60,4 % Sedligsflechi, 11,6 % Landwertschaftszone ond 25,9 % Wald (Stand 2009). Am 1. Januar 2010 hed d Stadt Lozärn met de Gmeind Littau zu de «noie» Stadt Lozärn fusioniert.
Lozärn gränzt im Norde a d Gmeinde Mauters, Nöiechöuch ond Ämme, im Oschte a Äbike ond Adlige, im Südoschte a Megge, im Süde a Horb ond im Weschte a Chriens. Ond wel d Stadt no Bode hed am Nordhang vom Bürgestock, gränzt si det au no a d Nidwaudner Gmeinde Stansstaad und Änetbürge.
Gschicht
Lozärn esch zom erschte Mau gnamsed worde om 750 aus Luciaria.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Iiwoner
De Osländerateil esch 2014 be 24,2 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 57'023 Iiwohner 82,6 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,1 % Französisch, 3,5 % Italienisch ond 12,8 % anderi Sproche.
Z Lozärn redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Religion
60,8 % vo de Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 14,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2015 heds das Ergebnis gää: BDP 1,4 %, CVP 13,6 %, FDP 14,8 %, GLP 7,6 %, GP 12,3 %, SP 22,8 %, SVP 18,6 %, Süschtigi 8,9 %.
De Stadtpresidänt vo Lozärn esch sit em 1. Settämber 2016 dr Beat Züsli (SP).
Beldig
Lozärn esch de Setz vo der Universität Lozärn ond der Hoochschuel Lozärn.
Z Lozärn hets au epaar Musigschuele. Di wechtigschte send s Konservatorium (för klassischi Musig) ond d Jazzschuel (Jazz, aber au Blues).
Kultur
Di bekanntischte Kulturveraaschtaltige send:
Lozärn het mee weder eis Theater ond Kino. Em KKL, ede Schüür, em Sädel, em nöie Kulturzentrom Südpol z Chriens (sit 2008, statt de Boa) ond em Kulturpavillon am See chammer go Konzärt lose.
Sport
De bekanntischt Sportverein vo Lozärn esch de FCL (Fuessball-Club Lozärn). Är spelt i der höchschte Schwiizer Liga, de Raiffeisen Super League.
Anderi populäri Sportarte send Tennis, Ruedere, Handball, Schwemme, Volleyball ond Iishockey met etleche Klubs, wo i de oberste Lige speled. Osserdem geds au de alljörlechi Stadtlauf ond neu de "Lucerne Marathon".
Wertschaft
De Frömdevercheer (Tourismus) esch met grossem Abstand de wechtigschti Wertschaftszwiig. Vo eem läbed (diräkt oder endiräkt) rond 30'000 Lüüt. Mänge Industriibetreeb, wo e früenere Johre z Lozärn dehäi gsi esch (z. B. d Liftfirma Schindler), esch us de Stadt wägzoge. Höt schaffed d Lüüt fascht alli em Gwärb- ond Dienschtleischtigssektor. Z Lozärn hets aber sed dä Fusion met Littau au weder es paar Puurehööf, bsonders im Gebiet Littauerbärg.
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2,7 % gläge.
Partnerstedt
Lozärn hed sächs Partnerstedt:
Linkenheim-Hochstetten
Linkenheim-Hochstetten (sidfränkisch Linggene-Hochschdedde) isch e Gmai im Landchrais Charlsrue z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Vum Bann sin 45,3 % Landwirtschaftsflechi, 28,3 % Wald, 16,9 % Sidligsflechi un 9,4 % sunschtigi Flechi.
Gmaigliderig
Zue Linkenheim-Hochstetten ghere d Ortsdail Hochstetten un Linkenheim.
Gschicht
Di hitig Gmai isch entstande zum 1. Jänner 1975 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Linkenheim un Hochstetten. Linkenheim isch zum erschte Mol gnännt wore anne 777.
Verwaltig
Linkenheim-Hochstetten ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Burgermaischter vu Linkenheim-Hochstetten isch dr Michael Möslang.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Linkenheim-Hochstetten ghert zum Sidfränkisch
Département Simplon
S Departemänt vom Simplon isch es Verwaltigsgebiet vom erschte französische Kaiserrych gsi.
Wo dr Napoléon Bonaparte au d Schwiiz in sys Imperium ganz integriert het, isch s obere Rhonetaal uf em Gebiet vom Wallis als Departemänt organisiert worde. Dr französisch General César Berthier het uf Befääl vo Paris am 14. Nofämber 1810 z Sitte d Regierig übernoo. Am 16. Jänner 1811 isch dr französisch Prefäkt Claude-Joseph-Parfait Derville-Maléchard als Chef vo dr Departemäntsverwaltig ygsetzt worde, und ane 1813 isch als si Nochfolger dr Claude-Philibert Barthelot de Rambuteau is Wallis choo. Aber scho im Dezämber het er s Taal wider müesse verloo, wo e Deil vo dr öschtrychischi Armee am Ändi vom sächste Koalizionschrieg uf St-Maurice cho isch.
S Departemänt isch administratyv in drei Arrondissement underdeilt gsi und het 13 Kantöön gha:
Ane 1815 het der Wiener Kongräss d Empfäälig useggä, s Wallis chönt sech dr Schwiiz aschlüsse, und das hend d Walliser denn au gmacht.
Münchener Wingolf
De Münchner Wingolf isch diä äldischdi chrischdlichi Verbindig in München un diä zweidäldischdi bayrischi Verbindig im Wingolf. Si isch 1896 gründet worde.
Si isch chrischdlich, lehnt Duell un Mensur ab und träit d Farbe schwarz-wiis-gold. D Chappefarb isch rot.
Vu 1926 bis 1928 hät diä Verbindig d Leitig über de Wingolf ghaa.
Sissa
Sissa isch:
Montreux-Château
Montreux-Château (ditsch Münsterol die Burg und Burg-Münsterol) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
Vuelta a España 2010
Die '''65. Vuelta a España''' het vom 28. August 2010 bis 19. Septämber 2010 stattgfunde und der Sizilianer Vincenzo Nibali het se gwunne. Es isch s erste Mol sit em Siig vom Marco Giovannetti vor zwanzig Johr, ass wider emol an Italiäner gwünnt.
Montreux-Château
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Vuelta a España 2010
Die dreiwöchigi spanischi Landesrundfahrt het us 21 Etappe über e Gsamtdistanz vo 3352,6 Kilometer bestande. Si het z Sevilla mit eme Mannschaftszitfahre über 13 Kilometer agfange. Es het fümf Bärgakümft gee und sächs wiiteri Etappe im Mittelgebirg. S Einzelzitfahre über 46 Kilometer isch z Peñafiel usdrait worde. D Rundfahrt isch am 19. Septämber 2010 z Madrid fertig gange.
Sissa
dr Familiename vo
Vuelta a España 2010
D Deilnähmer
Am 14. Juni 2010 het der Verastalter Unipublic die 22 iigladene Mannschafte der Öffentlichkeit präsentiert. Derbii gsi si alli ProTour-Team usser RadioShack und fümf Professional Continental Team.
Montreux-Château
Gschìcht
Montreux-Château ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1170 àls Musterol (1333 Minsterueil le Chestel, 1440 Mostereulx, 1458 Münsterol).
Vuelta a España 2010
Etappenübersicht
Der Streckeverlauf isch am 16. Dezember 2009 z Sevilla der Öffentlichkeit vorgstellt worde.
Montreux-Château
Gschìcht
S Gebiet um Montreux-Château hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Vuelta a España 2010
D Klassemänt im Tourverlauf
1 D Pünggt, wo uf der 1. Etappe vergee worde si, si spöter wider glöscht worde.
Plouigneau
Plouigneau (bretonisch Plouigno) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Montreux-Château
Verwàltung
vun Montreux-Château ìsch. Montreux-Château ghert zem Kommünàlverbànd.
Plouigneau
D Gmai isch Hauptort vum glychnamige Kanton im Arrondissement.
Montreux-Château
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Montreux-Château ghert zem Franc-Comtois.
Plouigneau
Geografi
Plouigneau lyt 71 km vu Quimper un 62 km vu Brest uf ere Hechi zwische 17 m un 201 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Lanmeur im Norde, Plouégat-Guerrand un Trémel im Nordoschte, Le Ponthou im Oschte, Botsorhel im Sidoschte, Lannéanou im Side, Plougonven im Sidweschte, Morlaix im Weschte un Garlan im Nordweschte.
Gschicht
Plouigneau isch zum erschte Mol gnännt wore im 12. Jh. as Parrochia Iunau (um 1330 Ploeigneau, 1516 Ploeigneau, 1630 Plou Inio, 1636 Plou-Igné).
Zum 1. Jänner 2019 isch d Gmai Le Ponthou zue Plouigneau yygmaindet wore.
Verwaltig
vu Plouigneau isch. Plouigneau ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plouigneau ghert zem Bretonisch.
Saint-Armel (Morbihan)
Saint-Armel (bretonisch Sant-Armael) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Armel lyt am Golf vu Morbihan uf dr Rhuys-Halbinsle (Presqu'île de Rhuys), 10 km vu Vannes un 53 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 17 m iber Normalnull. Zum Bann vu dr Gmai ghere au no d Insle Île Tascon un Île Bailleron im Golf vu Morbihan.
Verwaltig
vu Saint-Armel isch. Saint-Armel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Armel ghert zum Bretonisch.
Mülchi
Möuchi (amtlech Mülchi) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz gsi. Uf de 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Büüre, Etzukofe, Froubrunne, Graferied, Limpech, Schaluune u Zauggeried zur Gmeind Froubrunne fusioniert.
Geografi
Möuchi isch es Dorf im Limpachtau ar Gränze zum Kanton Solothurn. D Gmeindsflächi bsteit us 76,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 17,8 % Waud, 4,7 % Sidligsflächi u 0,8 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Limpech, Büüre zem Hof u Etzukofe im Kanton Bärn u Messen u Ungerramsere im Kanton Solothurn.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,2 % gläge.
Religion
88,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,2 %, CVP 1,0 %, EVP 1,4 %, FDP 2,0 %. GLP 8,8 %, GP 2,6 %, SP 3,7 %, SVP 60,5 %, Suschtigi 3,8 %.
Gmeindspresidänt vo Möuchi isch dr Hans Schär (Stang 2013).
Fernrohr
E Fernrohr isch e optischs afokals Linsesystem, wo mer entfernti Gegestände drmit under eme grössere Sehwinkel wie mit em blosse Aug un dorum schinbar nächer gsiht.
Mülchi
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,1 % gläge.
Fernrohr
Wie jedes Grät, mit dem s'Aug direkt beobachte soll, erzügt s'Fernrohr paralleli Liechtstrahle, wo vum entspannte Aug uf dr Netzhutt gsammlet werre. Wil Fernrohre fer d'Beobachtig vu entfernte Objekte bestimmt sin, sin au die ifallende Strahle zueinander parallel (oder fast parallel). E Fernrohr wandelet also ifallendi Parallelstrahle in usfallendi Parallelstrahle, veränderet also höchstens dr Winkel un d'Dichti vu sälle Strahle. D'Veränderig vum Winkel bewirkt d'Vergrösserig. Die grösser Dichti vu dr Strahle vergrösseret d'Helligkeit vum Bild.
Mülchi
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 245 Ywohner 95,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,2 % Französisch u 1,6 % Italienisch.
Fernrohr
Astronomischi Fernrohre
Astronomischi Teleskope sin meistens nit afokal, sundern numme dann, wenn si fer d'Betrachtig vu dr Objekte mit em Aug mit eme Okular usgstattet sin. Allgmein het mer in dr Astronomi früeher bevorzugt Linsefernrohre bnenutzt, au als Refraktore bezeichnet, während in nöierer Zitt alli grössere Teleskope Spiegelteleskope, also Reflektore, sin.
Terrestrischi Fernrohre
Fer terrestrischi Beobachtige (z. B. Militär, Ornithologi un Jagd) verwendet mer
Benjamin Huggel
Dr Benjamin ("Beni") Huggel (* 7. Juli 1977 z Dornach) isch en ehmolige Schwizer Fuessballspiler. Sini Position isch s defensive Mittelfäld gsi. Är isch Bürger vo Münchestei und isch au dört uffgwaggse.
Fernrohr
Linsefernrohre un Spiegelteleskope
Linsefernrohre un Spiegelteleskope chänne visuell oder au photographisch gnutzt werre.
Wäge ihrer grosse Brennwitti un wäge ihrem Gwicht werre grossi Linsefernrohre un Spiegelteleskope vu Montierige ghalde un beweggt.
Benjamin Huggel
Vereinskarriere
Vo 2005-2007 isch dr Huggel bim dütsche Erschtligischt Eintracht Frankfurt unter Vrtrag gstande. Nachdäm är am Aafang Stammspiler in dr junge Frankfurter Mannschaft gsi isch, het är si Stammblatz aber zerscht widr verlore. Nachdäm är sich an s Tempo vo dr Bundesliga gwöhnt gha het, ischs em glunge, si verlorene Stammblatz widr zruggzerobere, au begünschtigt durch d Verletzige vo mehrere Mitspiler. Am 5. Mai 2007 im Spil gege Alemannia Aachen isch ihm sis erschte Bundesliga-Goal im 51. Spil glunge.
Fernrohr
Funktionswiis
D'Funktionswiis wird do am Bispil vum Kepler'sche Fernrohr erchlärt: S'Objektiv (1) erzügt vu eme witt entfernte Objekt (4) e reells, umchehrts Zwischebild (5). Säll wird dur s'Okular (2), wo wie e Lupe wirkt, betrachtet.
Benjamin Huggel
Vereinskarriere
Vo 2007 bis zue siim Rucktritt zum Änd vo dr Saison 2011/2012 het er wider für sii alte Verein FC Basel gspilt.
Fernrohr
Funktionswiis
Im Aug (3) erschint doher e vergrösserts, virtuells Bild (6) in grosser Entfernig (paralleli gstrichelti Strahle).
Benjamin Huggel
Nationalmannschaft
Dr Huggel het sit em 20. Auguscht 2003 25 Partie für d Schwizer Fuessballnationalmannschaft beschtritte. Am 14. Novämber 2009 wo dr Alexander Frei usgwäggslet worden isch, isch dr Huggel zum erste Mol Käptn vo dr Nationalmannschaft worde. An dr «Nacht vom Schwizer Fuessball» im Joor 2010 isch er zum beste Schwizer Nationalspiiler vom Joor 2009 gwelt worde. Noch dr Fuessball-Wältmäisterschaft 2010 in Südafrika het dr Huggel si Ruggdritt us dr Nationalmannschaft bekannt gee.
Sperri
Nach skandalöse Vorfäll im entscheidende WM-Qualifikationsspil gege d Türkey isch dr Benjamin Huggel am 7. Februar 2006 vo dr FIFA für säggs Nationalmannschaft-Pflichspil gsperrt worde. Die Sperri isch aber spöter, wie für anderi Spiler au, uf vier Spil reduziert worde. Well sich d Schwiz an dr WM 2006 fürs Achtelfinal qualifiziert gha het, het är sini Sperrene scho denn abgsässe gha. Är isch somit an dr EM 2008 im eigene Widr spilberächtigt gsi und im Ufgebot gstande. Dö Iisatz wär bi säägs Spilsperrene gfördet gsi, well d Schwiz als Veraastalter keini Qualifikationsspil beschtritte het miesse. Am 26. März 2008 isch dr Huggel s erschte Mol sit em Skandal in emne Länderschpil widr für d Schwiz iigsetz worde: Är isch in dr 88. Minute im Länderspil gege Dütschland iigwäggslet worde.
Erfolg
Schwizer Meischter: 2002, 2004, 2005, 2008, 2010, 2011, 2012
Schwizer Cupsiiger: 2002, 2003, 2008, 2010, 2012
Fernrohr
Vergrösserig
D'Grössi vu dr Ustrittspupille ergit sich us em Objektivdurmesser deilt dur d'Vergrösserig.
Bügig
Wege dr Bügig vum Liecht isch s'Uflösigsvermöge vum Fernrohr dur dr Durmesser vum Objektiv begrenzt. D'Vergrösserig, wo s'Uflösigsvermöge vum Fernrohr dere vum menschliche Aug optimal apasst, wird als nützlichi Vergrösserig bezeichnet. Sälli isch zahlenmässig öbbe so gross, wie d'Apertur (Öffnig) vum Fernrohrobjektiv in Millimeter. Bi ere stärchere Vergrösserig erschine Sterne nit als Punkte, wie si au in sehr grosse Fernrohre bi stärchster Vergrösserig si müesste, sundern als Schibli, wo vo konzentrische Chreise (Bügigsringe) umgä sind.
Qualität vu dr Optik
Näbe vermidbare Fertigigsfählern het jedes optisch System systembedingt Abbildigsfähler.
Lufturuehi
Vum Bode ufstigendi, erwärmti Luft aber au ungnüegend temperiertp Sternwarte-Kupple verursache störendi Schliere.
Vor allem im Winter un bi bestimmte Wetterlage isch dütlich e Szintillation gnennts Funkle vu dr Sterne z'sähe. Säll wird dur in sich rotierendi Konvektionszelle hervorgruefe, wo dur dr Wärmeustusch zwische chältere un wärmere Luftschichte entstehn. Oft erschine d'Sterne un d'Planete in chleine Fernrohre als "wabberndi Flecke"; bi photographische Ufnahme werre si uscharf. Meistens besseret sich d'Lage mit fortschritender Nacht, wenn dr konvektiv Ustusch in dr Luft noochlosst.
Astronome nenne säller fer si wichtig Faktor "Seeing". D'Position vume Stern cha dur e schlechts Seeing um 1" bis 3" schwanke. E guets Fernrohr mit eme Uflösigsvermöge vu 1", wo öbbe 150 mm Apertur ha muess, wird also mit sinere Qualität selte voll usgnutzt. Bi dr Beobachtig vu flächehafte Objekte, wie Näbel oder Komete, isch s'Seeing wäniger vu Bedütig.
Im Weltall isch s'Seeing ideal. Erst dort isch die dur Bügig bedingte Leistigsgrenze vu astronomischer Geräte erreichbar, was mit em Hubble-Weltruumteleskop usgnutzt wird. Bi nöie grosse erdbundene Teleskope wird s'Seeing dur Adaptivi Optik verbesseret.
Gsichtsfeld im Fernrohr
S'Blickfeld wird bi dr Benutzig vume Fernrohrs einersits merklich igschränkt, anderersits dütlicher darbotte. Es isch umso grösser, je nächer s'Aug zum Okular ruckt - was fer Brilleträger e Noochdeil darstellt. Doher sott mer bi längerer Beobachtigsziut d'Brille abnämme (im Dunkle wirft säll wiider e anders Problem uf, wemmer starch churzsichtig isch) oder zuemindist ein gummibewehrts Okular chaufe.
In dr Astronomi stört s'restliche, öbbe ringförmig Gsichtsfeld um dr Iblick in s'Okular. Es cha dur e Augemuschle us weichem Gummi abdeckt werre, wo glichzittig im Aug d'Entspannig erlichteret. Wohrs Gsichtsfeld nennt mer s'mit eme Fernrohr datsächlich yberschaubar Himmelsfeld. Bi ybliche Fernrohre isch es chleiner wie 1 Grad, bi astronomische öbbe Mogrössi (halbs Grad). Feldstecher hän 5 - 10°, Ussichtsfernrohre einigi Grad. S'wohre Gsichtsfeld hängt hauptsächlich vu dr Vergrösserig vum Teleskops ab, doch au vu dr Bauart vum Okular (v. a. vu d Blende, dr augesitige Linse un dr Längi vum ganze Linsesystem).
Schinbares Gsichtsfeld heisst jener Ruumberiich, wo mer im Okular yberblickt. Zweilinsigi Okulare hän 25 - 50°, düreri Wittwinkelokulare bis iber 70°. Het e Okular z. B. 50° schinbars Gsichtsfeld, no hätt e Fernrohr mit 50-facher Vergrösserig e wohrs vu gnau 1 Grad. S'schinbare Gsichtsfeld vumes Okulars cha jeder liicht mit eme Winkelmesser oder eme Kompass bestimme: Mer blickt dur s'Okular, haldet s'zweit Auge uf un merkt sich, wo d'Ränder vum Gsichtschreis lige. Säll sott aber im Freie - oder zuemindist ime sehr grosse Ruum - gschähe.
Sunne 31,5' bis 32,6' (0,525 - 0,544°), Mo öbbe 29' bis 33'.
Am gnauste wird e Messig middels Sterne: mir sueche e äquatornoche Stern (z. B. im Süde in öbbe 40° Höchi; gnauer 90° minus Breiti) un messe, wie lang er dur s'Gsichtsfeld brucht. Die (dezimale) Minute sin dur 4 z'deile. Durt dr Stern-Durgang also 2,4 Minute, het s'Teleskop e'Gsichtsfeld vu Ø = 0,60°. Chennt mer säller Wert, len sich Entfernige schätze: Wenn z. B. e stehendi Person vu 1,70 m unseri 0,60° grad usfüllt, isch si 1,70 / sin(Ø) = 162 m vu uns entfernt. Jäger, Seeleute un Militär verwende defür au Fernrohre oder Feldstecher mit Skale - doch git's nützlichi Fustregle. Wer doher s'gschildert Verfahre perfektioniere will, chönnt's zuenächst ame Feldstecher erprobe. Besseri Geräte gäbe d'Grad (bzw. d'Meter uf 1000 m Distanz) a.
Magister militum
Dr magister militum (Armeemäister) isch in dr spootantike römische Armee in dr Zit zwüschen em Konstantin I. und em Herakleios d Bezäichnig gsi für e Oberbefäälshaaber vom ene Verband vo dr beweeglige Fäldarmee.
Wie dr Ditel entstande isch und d Funkzioone vom Amt
Dä Ditel isch entstande, wo mä em praefectus praetorio 312 sini milidäärische Kompetänze ewäggnoo het, iim nume zivili Verwaltigsufgoobe überloo und eso si Macht iigschränkt het. Ursprünglig het s äi magister militum ge für d Infanterii (magister peditum) und äine für d Riterei (magister equitum), bis die Funkzioone in dr Reegle under eme äinzige magister militum bzw. eme magister utriusque militiae zämmegfasst worde si.
Sit em Constantius II. het mä für jeede regionaale Armeedäil e separate magister militum iigsetzt: per Gallias, per Italiam et Africam,* per Illyricum,  per Orientem und per Thracias, drzue si zwäi magistri militum praesentales as Kommandöör vo de Hoofarmeä (palatini bzw. obsequium). Öbbe sit dere Zit het s Amt vom Armeemäister zu de höggste Stellige im Imperium Romanum ghöört.
Im Oströmische Riich si under em Kaiser Justinian um 550 witeri Milidäärbrovinze mit entsprächende magistri militum iigrichdet worde: dr magister militum per Armeniam (däilwiis uf em Gebiet vom magister militum per Orientem),  dr magister militum per Africam (im oströmische Nordafrika) und dr magister militum Spaniae (im oströmische Südschbanie).
Under gwüsse Umständ höi die östlige Armeemäister Sondervollmachte (στρατηγòς αὐτοκράτωρ) überchoo, so dass sofort und im Naame vom Kaiser Entschäidige häi chönne dräffe. Do und dört het dr magister militum au d Kontrolle über die zivili Verwaltig ghaa. Es isch dorum durchus berächdigt, wemm mä die spöötere magistri militum as Vorstuefe vo de Exarche aaluegt, au wenn d magistri militum nume in Usnaamefäll die zivili Gwalt usgüebt häi.
Näbe bzw. under de äigentlige oberste Armeemäister häi e Hufe magistri militum vacantes (Singular: vacans) existiert, wo käi Regionalkommando ghaa häi, sondern nume d Befäälsgwalt über chliineri bis middleri Verbänd vo dr Fäldarmee.
Entwicklig im Weste und im Oste
Scho vo dr zwäite Helfti vom 4. Joorhundert aa häi d Armeemäister in Westrom e folgeschweere Iifluss uf d Politik gha, wie öbbe dr Arbogast dr Elteri, dr Aëtius und dr Ricimer), au wenn vili von ene loyal zum regierende Kaiser bliibe si, wie öbbe dr Bauto oder dr Stilicho). Dr ranghöggsti magister militum isch im 5. Joorhundert ändgültig zum Regänt und Oberbefäälshaaber in dr westlige Riichshelfti worde und het sit em Constantius III. dr Ditel vom ene patricius ghaa. Wo sich die weströmischi Armee um 470 ufglööst het, isch au dr reguläri westligi magistri militum verschwunde. Noch em Ändi vom weströmische Kaiserdum het dr oströmischi Kaiser dr Armeemäisterditel allerdings au e baar germanische Füerer und Köönig im Weste gee, öbbe dene vo de Burgunde, aber es isch denn eender en Eereditel gsi.
In Ostrom isch s de Herrscher und dr zivile Administrazioon wenigstens noch em Sturz vom Aspar im Joor 471 im Ganze seer vil besser glunge, au mächtigi Armeemäister wie dr Belisar under Kontrolle zu halte. S Amt, wo grad im Weste vilmol vo Manne vo „barbarischer“ Abstammig bsetzt worde isch, het im Oste no wäärend em Räst vo dr Spootantike bestande, isch denn aber im Lauf vom 7. Joorhundert au in dr oströmische Armee verschwunde, wo d Verbänd, wo de Armeemäister vo Thrakie, Armenie und vom Oriänt understande häi, vo de Gränze zruggzooge worde si und in iire nöije Ufstelligsrüüm in Chläiasie d Stritchreft vo dr nöije middelbyzantinische Themenornig bildet häi. S letscht Mol, wo mä sicher isch ass en oströmische magister militum erwäänt worde isch, bezieht sich uf s Joor 662.
Rap
Rap isch en änglischs Wort, wo urschprünglig 'klopfe' haisst (und z. T. immer no in däm Sinn benutzt wird). Im afroamerikanische Änglisch hed sich das zu 'rede' wyterentwiggled. In de schpote 1970er Joor schliesslig isch e nöji Art vo Musik ufdaucht, wo sich dur rytmischs Rede uszaichnet hed. Die Art vo 'Sprechgesang' isch schliesslig als Rap bekannt worde, d Musik drzue als Rap-Musik oder Hip-Hop(-Musik). Unterdesse wird au in in vilne andere Musikschtil grappt, zum Byschpil im Rapcore oder Nu Metal. D Person wo rappt haisst Rapper.
Gefährdete Tiere und Pflanzen
Pflanza ond Viechr en Gfaar  en osrm Gai send en dr Rauda Lischd vo de gfäärdete Arda ufglischdad.
Vo de oogfähr 40.000 Viechr- und Pflanzaarda en dr Schweiz schdandad faschd 10 Prozent uf de Lischda vo de bedrohde Arda. Bei de Säugetier send s 33 Prozent - bei de Reptilien sogar 75 Prozent.
En dera Lischd sen lang ned alle Pflanza ond Viechr mo en Gfaar sen, aufgfiehrd. Wamma meh seha will, kaa ma se mid de Nochweis leichd fenda.
A
Zom Aafang
B
Zom Aafang
C
Zom Aafang
E
Zom Aafang
F
Zom Aafang
G
Zom Aafang
H
Zom Aafang
I
Zom Aafang