cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stephan VIII.
No spetere, uusichere Quälle sei dr Stephan VIII. in bolitischi Chämpf zwisch em italienische Chenig Hugo vu Arles un em Alberich II. verwicklet gsii syy un heb bin ere Revolte gege sy friejere Ferderer Alberich mitgmacht. Wäge däm sei er yygsperrt un dur e Verstummelig bstroft wore, wun ere draa sgtorbe sei.
Turicum (Begriffsklärung)
Turicum bedüütet:
Marinus II.
Dr Marinus II. (im Spotmittelalter vylmol au Martin III. gnännt; * z Rom; † Mai 946) isch vum 30. Oktober 942 bis Mai 946 Papscht gsii.
Vu sym Pontifikat isch wenig bekannt, nume acht ächti Urkunde iber Bsitzbstetigigen an italienische Bischofschilchen un Chleschter sin vun em iberliferet. Anne 946 het er em Erzbischof Friedrich vu Mainz d Wird vun eme Apostolische Vikar verlihe.
Schneisingen
Schnäisige (amtlich Schneisingen) isch e Gmeind im Bezirk Zurzi vom Schwiizer Kanton Aargau.
Geografii
D Gmeind liit ganz im Oschte vom Kanton Aargau, a der Gränze zum Kanton Züri. S Dorf sälber isch inere wyte Duele zwüsche der Egg und em Schülibärg. Es beschtoot us de Deil Hünike, Underschnäisige, Middelschnäisige und Oberschnäisige. Chly wyter im Weschte isch no der Wiiler Wide.
Der Gmeindbann chunt im Süde an d Surb aa und goot im Norde is Waldpiet vom Bowald und bis zum Eetel.
D Nochbergmeinde vo Schnäisige sind Wislike, Siglischterf, Äredinge, Lengnau und Böbike im Aargau und s züürcherischi Niderwenige.
Ortsname
Der Name vom Dorf isch i der Form Sneisanch in ere Urkunde us em Joor 1113 s erschte Mol z läse.
Wegscheid
Wagschaid (frz. Wegscheid, dt. Wegscheid) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wagschaid ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 13. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wagschaid ìsch. Wagschaid ghert zem Kommünàlverbànd.
Gingsheim
Gìngse (frz. Gingsheim, dt. Gingsheim) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). Zem 1. Janner 2016 ìsch sa mìt Àtzne, Mìttelhüse un Wìngersche zur Commune nouvelle Wingersheim-les-Quatre-Bans füsioniert.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Gìngse ìsch dr Dominique Gross gsin.
Kìrich
D eltschte Deil vun dr Kìrich Saint-Nicolas stàmme üs em 15. Jh., s Schìff un dr Chor sìn 1847 böie worre.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gìngse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Saweetie
D’ Diamonté Quiava Valentin Harper (* 2. Jüüli 1993 z’ Santa Clara, Kàlifornia), bekànnt unter’m Nàmma Saweetie, ìsch a US-àmerikànischa Sangera un Rapperin.
Noh dr Veräffentligung vun ìhrer äärschta Sìnggel Icy Grl ànna 2017 hàt sa a Vertrààg mìt’m Läibel Artistry Worldwide, era Filiààla vu Warner Records, unterzaichent. Ànna 2018 hàt sa ìhra äärschta EP High Maintenance veräffentligt. Ìhra zwaita EP Icy ìsch ìm März 2019 üssagànga; doo druff ìsch d’ Sìnggel My Type z’ loosa, wo bis ìn d’ àmerikànischa Top 40 glunga-n-ìsch. Ìhra baida Sìnggels Tap In un Best Friend (zamma mìt dr Doja Cat) sìnn bis ìn d’ Top 20 vum Billboard Hot 100 glunga. Ànna 2022 ìsch d’ Saweetie zwaimol fìr d’ Grammy Awards nominiart worra — drunter ìn dr Kàtegorii „Bäschter Näijer Kìnschtler“.
ìhra Kìndhait un Jugendsjoohra
D’ Diamonté Quiava Valentin Harper ìsch àm 2. Jüüli 1993 z’ Santa Clara ìm Bundesschtààt Kàlifornia uff d’ Walt kumma. Ìhra Müatter Trinidad Valentin ìsch Videomodäll gsìì un hàt filippinischa un kineesischa Wurzla. Ìhr Vàtter Johnny Harper ìsch Àfroàmerikàner. D’ Harper ìsch z’ Sacramento uffgwàcksa. D’ Müatter hàt sìe mìt 17 Joohra uff d’ Walt gebrocht. Dr Vàtter ìsch àui sehr jung gsìì. Baida Äältra hann vììl müassa schàffa, àlso ìsch d’ Harper vun àndra Fàmìliamìtglììder, bsunderscht vun ìhra Groossäältra, ärzooga worra. D’ Harper ìsch s’ Niässla vum zwaita Grààd vu dr Schàuischpììlera Gabrielle Union. Sa ìsch àui d’ Ankeltochter vum Football-Schpììler Willie Harper, wo fìr d’ San Francisco 49ers gschpììlt hàt.
D’ Harper ìsch z’äärscht ìns Merrill F. West-Gümnààsium z’ Tracy gànga un hàt ìhr Schüalàbschluss àm Monterey Trail High School z’ Elk Grove bschtànda. Mìt 13 Joohra hàt sa ìhra äärschta Liader gschrììwa. Noh ìhrer Zitt ìm Gümnààsium hàt sa àn dr Schtààtsüniwärsiteet vu San Dieo Kommünikàzioon gschtudiart. Ìhr Àbschluss vu dr Kommünikàzioon (BA) hàt sa àn dr Üniwärsiteet vum Süüdliga Kàlifornia bschtànda. Noh dr Zitt àn dr Üniwärsiteet hàt sa sìch ìm Hip-Hop gwìdmet.
2016–2018: High Maintenance
Ànna 2012 hàt d’ Saweetie ìhra äärschta kurza Rapvideos uff Instagram veräffentligt. Schpeeter hàt sa mehrera Freestyle-Videos veräffentligt, wo sa ìn ìhrem Wààga dräijt hàt. Ìn’ra Video hàt sa ìwwer’m Tàkt vum Liad My Neck, My Back (Lick It) vu dr Rapperin Khia grappt — dia Wärsioon ìsch s’ Liad Icy Grl worra, wo ìm Summer 2017 uff SoundCloud veräffentligt worra-n-ìsch. S’ Liad hàt dr Müüsikproduzänt Max Gousse bmärkt; ar ìsch schpeeter ìn dr Saweetie ìhr Manatscher worra. Ìm Nätz ìsch s’ Video mehr àss 100 Millioona Mol glüagt worra (Schtànd: Jüüni 2020). Ìm saalwa Moneet hàt d’ Saweetie dr Freestyle-Rapsong High Maintenance veräffentligt; d’rzüa hàt sa a klaina Video veräffentligt, wu sa a Gsätzla vum Liad rappt. S’ Video hàt eewafàlls a groosser Ärfolg uff Instagram un Twitter ghàà. Ìm Oktoower 2017 hàt d’ Saweetie a Video zem Liad Focus veräffentligt, wu sa ìwwer’m Tàkt vum DRAM siim Liad Gilligan rappt. Ìm Moneet druff ìsch sa zamma mìt’m Zaytoven ìm Liad Expensive z’ loosa gsìì.
Ìm Janner 2018 ìsch d’ Saweetie uff Tidal àls „uffschtaigander Kìnschtler vu dr Wucha“ ärnännt worra. Ìm gliicha Moneet ìsch sa vu Pigeons & Planes bii da „Bäschta Näija Kìnschtler vum Moneet“ glischtet worra. Wahrem Super Bowl LII ìm Hornung 2018 ìsch sa ìn’ra Warwaschpott fìr dr Rihanna ìhra Scheenhaitsmàrka Fenty Beauty z’ sah gsìì. Ìm saalwa Moneet hàt sa Vertrààg biim Läibel Warner Bros. Records unterzaichent, wia àui biim Gousse siim Läibel Artistry Worldwide.
Ìm Hornung 2018 hàt d’ Saweetie ìhr aiga Müüsikläibel Icy Records grìnda. Àm 16. März 2018 hàt sa ìhra äärschta EP High Maintenance uff’m aigana Läibel veräffentligt. D’ EP zehlt niina Liader — drunter d’ Sìnggel Icy Grl — un ìsch vum CashMoneyAP, em Nyrell un em Zaytoven, em Küsää vu dr Saweetie, produziart worra. Ìm Àwrìl 2018 ìsch a Remix vum Liad Icy Grl zamma mìt dr àmerikànischa Sangera Kehlani unter’m Tìtel „Bae Mix“ ärschììna. D’ Sìnggel Icy Grl ìsch bis uff Plàtz 6 ìm Chart „Bubbling Under Hot 100“ ànakumma. Sa ìsch ìm Jüüni 2018 àls Guldiga Schàllplàtta üsszaichent worra, mìt mehr àss 500.000 Verkaif ìn da Verainigta Schtààta. Ìm Septamber 2019 ìsch sa àls Plàtiin-Schàllplàtta üsszaichent worra un ìsch bis àm Schpìtzaplàtz vum Billboard Rhytmic Songs Airplay Chart glunga. Ìm Kànàdà ìsch d’ Sìnggel ìm Jüüli 2019 àls Guldiga Schàllplàtta üsszaichent worra. D’ EP High Maintenance ìsch bis uff Plàtz 32 vum àmerikànischa R&B/Hip-Hop-Albumchart glunga. Sa hàt a güata Kritik vu dr Zittschrìft Pitchfork bikumma: Ìn da Àuiga vu dr Briana Younger ìsch s’ Wark „z’frììdaschtällend zem Ààloosa. ’S ìsch voll vu wìtziga Bmärkunga un fracha Sätz, womm’r därfa zitiara“.
Naawadràà hàt d’ Saweetie ànna 2018 hüüfig mìt àndra Kìnschtler gschàfft: Sa ìsch z’äärscht ìm Àuigscht 2018 ìm Quavo siim Video zem Liad Working Me ufftratta, un ìm gliicha Moneet ìsch sa ìm Liad Up Now vum Rapper London on da Track z’ loosa gsìì. Ìm Nowamber 2018 hàt sa ìhra Sìnggel Pissed loo veräffentliga. Witterscht hàt sa àm Liad I’m That Bitch mìtgmàcht, wo-n-ìm Septamber 2018 uff’m Àlbum 7 vum David Guetta ärschììna-n-ìsch. Ìm Moneet druff ìsch sa ìm Liad Give It To ’Em vum Quavo z’ loosa gsìì, wo uff siim Àlbum Quavo Huncho ärschììna-n-ìsch. Ìm Oktoower 2018 hàt sa àm Liad You Come First vum Zak Abel mìtgmàcht.
2019–2020: Icy un àndra Projakter
Àm 29. März 2019 ìsch ìn dr Saweetie ìhra zwaita EP Icy üssagànga. Sa zeehlt sììwa Liader; zwai d’rvu sìnn zamma mìt’m Quavo uffgnumma worra. D’ Sìnggel My Type hàt dr saalwa Tàkt wia s’ Liad Freek-a-Leek vum Petey Pablo (2004) — d’ Sìnggel hàt dr London on da Track produziart. Ìn dr äärschta Wucha-n-ìsch d’ Sìnggel uff Plàtz 81 vum Billboard Hot 100 gsìì. Domìt ìsch sa d’ äärschta Sìnggel vu dr Saweetie ìn dam Chart gsìì. D’ Sìnggel ìsch bis àm Plàtz 21 vum Chart glunga. Üsserdam sìnn mehrera Remix-Wärsioona vum Liad üssagànga: z’äärscht ìsch àm 23. Àuigscht 2019 a Remix zamma mìt dr Jhené Aiko un da City Girls üssagànga, un d’rnooh a Latino-Remix-Wärsioon vum Liad zamma mìt dr Becky G un dr Melii àm 20. Septamber 2019. Wittera Kìnschtler hann Remix-Wärsioona vum Liad uffgnumma, wia dr Dillon Francis, dr French Montana, dr Wale un d’ Tiwa Savage; àlla sìnn uff dr Sùnder-EP My Type (The Remixes) z’ loosa. S’ Liad My Type ìsch ìm Septamber 2019 àm Schpìtzaplàtz vum Chart Rythmic Radio gsìì un ìsch bis àm Plàtz 21 vum Billboard Hot 100 ànakumma. Schpeeter ìsch d’ Sìnggel ìn da USA àls dräifàcha Plàtiin-Schàllplàtta üsszaichent worra. Àui ìn wittera Lander hàt s’ Liad a groosser Ärfolg ghàà: Ìn Kànàdà ìsch’s àls zwaifàch Plàtiin üsszaichent worra, ìn Poola àls Plàtiin, so wia àls Guldiga-Schàllplàtta ìn Àuischtrààlia. Ìm àuischtrààlischa Sìnggelchart ìsch s’ Liad uff Plàtz Säcks ànakumma. Àn dr Verlaihung vu da BET Hip-Hop Awards ìm Oktoower 2019 hàt d’ Saweetie zamma mìt dr Petey Pablo un dr Produzänt Lil Jon s’ Liad My Type gsunga.
Ìm Mai 2019 hàt d’ Saweetie àls Gàschtkìnschtlera-n-àm Liad Can’t Do It vu dr Loren Gray mìtgmàcht. Ìm Jüüni 2019 ìsch sa ìm Liad Addiction vum Big K.R.I.T. z’ loosa gsìì — àm Liad hàt àui dr Rapper Lil Wayne mìtgmàcht. Witterscht hàt sa ìm Mai 2019 zamma mìt’m Quavo s’ Liad Too Much Shaft uffgnumma — dàs ìsch dr Soundtrack vum Film Shaft, wo àm 14. Jüüni 2019 ìn da USA ärschììna-n-ìsch. Ìm Jüüli 2019 ìsch sa ìm Liad No L's vum Hit-Boy z’ loosa gsìì, wia àui ìm Liad Come On zamma mìt da City Girls un em DJ Durel ìm saalwa Moneet.
Ìm Septamber 2019 hàt d’ Saweetie zamma mìt dr britischa Moodamàrka PrettyLittleThing a Kollekzioon uff dr Màrkt brocht, wo „PrettyLittleThing x Saweetie“ haisst. D’ Kollekzioon ìsch zem äärschta Mol uff dr New York Fashion Week vorgschtällt worra. Àm 28. Janner 2020 ìsch d’ Saweetie àls Gàscht ìn dr Sandung Nick Cannon Presents: Wild 'N Out vu VH1 ufftratta, wu sa ìhr Liad My Type gsunga hàt.
sitter 2020: Pretty Bitch Music
Àm 20. Jüüni 2020 ìsch ìn dr Saweetie ìhra Sìnggel Tap In üssagànga. Sa ìsch d’ Hàuiptsìnggel vun ìhrem kìnftiga-n-Àlbum Pretty Bitch Music. D’ Sìnggel ìsch bis àm Plàtz 20 vum Billboard Hot 100 glunga — domìt ìsch sa ìn dr Saweetie ìhra zwaita Plàtziarung ìn dam Chart un ìhra äärschta Top-20-Plàtziarung gsìì. Sa ìsch àui ìhra äärschta Plàtziarung ìm UK Singles Chart gsìì — doo ìsch sa uff Plàtz 38 ànakumma. Ìm Septamber 2020 ìsch d’ Sìnggel àm Schpìtzaplàtz vum Mediabase’s Urban Radio Chart un vum Billboard x Triller US and Global gsìì. Ìm Àuigscht 2020 ìsch a Remix-Wärsioon unter’m Tìtel Tap In Remix üssagànga. Doo sìnn d’ Rapper Post Malone, DaBaby un Jack Harlow z’ loosa. S’ Liad ìsch bii da MTV Video Music Awards 2020 àls „Liad vum Summer“ nominiart worra. D’ Sìnggel ìsch ìn da USA un ìm Kànàdà àls Plàtiin-Schàllplàtta üsszaichent worra, wia àui àls Guldiga Schàllplàtta ìn Poola.
Àm 2. Jüüli 2020 ìsch d’ Warwasìnggel Pretty Bitch Freestyle üssagànga. Àm 31. Jüüli 2020 ìsch d’ Saweetie ìm Liad Bussin 2.0 vu dr Rapperin Tay Money z’ loosa gsìì. Ìm saalwa Tààg ìsch s’ Video zem Liad üssagànga, wu àui d’ Saweetie z’ sah ìsch. Àm 6. Àuigscht 2020 ìsch sa zamma mìt’m Lauv ìm Liad Kings & Queens, Pt. 2 vu dr Ava Max z’ loosa gsìì. Witterscht ìsch ìm Septamber 2020 s’ Liad Money Mouf üssagànga, wu d’ Saweetie zamma mìt da Rapper YG un Tyga z’ loosa-n-ìsch. Àm 23. Oktoower 2020 hàt sa zamma mìt dr Jhené Aiko ìhr Liad Back to the Streets veräffentligt; ’s ìsch d’ zwaita Sìnggel üss’m Àlbum Pretty Bitch Music. D’ drìtta Sìnggel vum Àlbum, Best Friend (zamma mìt dr Doja Cat), ìsch àm 7. Janner 2021 üssagànga. D’ Sìnggel ìsch àm Schpìtzaplàtz vum Chart US Rhythmic un uff Plàtz 6 vum Hot R&B/Hip-Hop Songs gsìì. Üsserdam ìsch’s uff Plàtz 12 ìn da frànzeescha Sìnggelcharts ànakumma. D’ Sìnggel ìsch ìn da USA àls zwaifàcha Plàtiin-Schàllplàtta üsszaichent worra, wia àui àls dräifàcha Plàtiin-Schàllplàtta ìm Kànàdà, so wia àls Guldiga Schàllplàtta ìm Poola un Àuischtrààlia. Bii da MTV Video Music Awards 2021 ìsch s’ Video zem Liad mìt’m Priis vu dr Bäschta Kìnschtleriga Reschii üsszaichent worra. S’ Wark hàt àui Nominiarunga bii da BET Hip-Hop Awards, da People’s Choice Awards, da Grammy Awards un da NAACP Image Awards ghàà. Ìnsgsàmt sìnn fìmf offiziälla Remix-Wärsioona vum Liad üssagànga; aina d’rvu ìsch mìt dr diitscha Sangera un Rapperin Katja Krasavice uffgnumma worra. Daa Remix ìsch aina Wucha làng àm Schpìtzaplàtz vu da diitscha Charts blììwa. Ànna 2020 ìsch d’ Saweetie vu dr Zittschrìft Forbes bii da „30 Under 30 Music“ glischtet worra, un àui bii da „Hitmakers Impact“ vu dr Zittschrìft Variety.
Ìm März 2020 ìsch sa s’ Waarwamodäll vu dr Moodakolläkzioon „Edge Fixer Glued x Saweetie“ worra. Ìm Oktoower 2020 hàt sa ìhra Online-Bìldungsplàttform Icy University grìnda. Ìm Joohr 2021 hàt sa àui mehrera Moodaprojakter ghàà: sa hàt ìhra aigana Schmuckakollekzioon uff dr Màrkt gebrocht, so wia-n-a Beklaidungskolläkzioon ìn Zammaschàffa mìt’m Ainzelhandler PrettyLittleThing, wia àui a Schmìnketakolläkzioon ìn Zammaschàffa mìt dr Màrka Morphe. D’rzüa hàt sa ìm Hornung 2021 d’ Kolläkzioon Essenchills ìn Zammaschàffa mìt Sinful Colors uff dr Màrkt gebrocht,   un ìm Àuigscht 2021 hàt sa a Pàrtnerschàft mìt McDonald’s unterschrììwa, fìr ìn da Kunda-n-a „Saweetie Meal“ ààbìata. Ìm Jüüni 2021 hàt sa d’ Culture Con 2021 moderiart — dàs ìsch a Versàmmlung vu fàrwiga Kìnschtler gsìì. Üsserdam hàt sa ìhr äärschter Ufftrìtt àm Farnsah ghàà, wu sa ìn dräi Folga vu dr Seria Grown-ish d’ Rolla vu dr Indigo gschpììlt hàt.
Àm 18. Nowamber 2022 hàt d’ Saweetie ìhra viarta EP The Single Life veräffentligt. A pààr Schtunda noh dr Veräffentligung vum EP ìsch d’ Sìnggel Don’t Say Nothin’ ärschììna.
ìhr Prìwààtlaawa
Àb Septamber 2018 hàt d’ Saweetie a Beziihung zem àmerikànischa Rapper Quavo ghàà. Maa hàt sìe zem äärscht Mol mìtanànder àn dr New York Fashion Week gsah. Àm 19. März 2021 hàt jedoch d’ Saweetie uff da soziààla Nätzwark bekànnt gaa, àss s’ Pààr sìch loo schaida hàt. Ìm März 2021 hann m’r ìm Internet a Video gsah, wo-n-a Üssanàndersätzung zwìscha dr Saweetie un em Quavo zaigt — dàs ìsch woohrschiinsig ìm Joohr 2020 pàssiart.
Wäiswampech
Wäiswampech (dt. Weiswampach, frz. Weiswampach) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Wäiswampech ghere d Ortschafte Beeler (Beiler), Bënzelt (Binsfeld), Breedelt (Breidfeld), Holler (Holler), Holler Millen, Kléimillen (im lokale Dialäkt Klimillen), Lausduer (Lausedorn), Leetem (Leithum), Rossmillen, Wäiswampech (Weiswampach) un Wämperhaart (Wemperhardt).
Geografi
Wäiswampech lyt im Norde vu Luxeburg an dr Gränz zue Belgie. Nochbergmaine sin Ëlwen im Weschte un Klierf im Side un Sidweschte.
Verwaltig
Wäiswampech ghert zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Wäiswampech isch dr Henri Rinnen. Scheffe sin dr Norbert Morn un d Marie-Paule Johanns-Hamer. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Wäiswampech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 915 as UUambais (um 1131: Wanenbais, 1222: Wanpahc), Holler anne 893 as Hunlar.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Wäiswampech ghert zum Moselfränkisch.
Heronsball
D Aeolipile, au Äolsballe oder d Chuugele vom Heron gnennt, isch e Maschine wo dr Heron vo Alexandria usdänggt het, wo d Expansionschraft vom Wasserdampf und s Rückstoossbrinzip demonstriert.
D Aeolipile isch im witere Sinn die ersti Dampfmaschine. D Erfindig het in dr Antike käi braktische Wärt ghaa; si isch die ersti bekannti und dokumentierti Wermichraftmaschine in dr Gschicht, au wenn mä sä nit eso verstande und brucht het, sondern si nume as Kuriosum aagluegt worde isch. Erst öbbe anderthalb Joordausendi spööter isch z Frankreich und z Ängland d Dampfmaschine erfunde worde.
D Aeolipile bestoot us eme Gefäß, wo zum Däil mit Wasser gfüllt, und e Röörli luftdicht dra aagmacht isch. Das Röörli isch uf bäide Site offe und äi Ändi goot bis under s Wasser im Gfäss. Wenn dr Druck vo dr Luft im Gfäss gröösser isch as dä dusse, denn wird Wasser in dr Rööre uufe druckt und sprützt as e Wasserstraal us em Loch oobe nooche. Zum dr Druck dinne nooche gröösser mache as dä dusse, cha mä äntwääder d Luft dinne verdichte, wemm mä Luft mit em Muul oder ere Bumpi in s Roor iine bloost, wo mit eme Haane cha zuegmacht wärde, oder wemm mä d Heronsballe under d Glogge von ere Luftbumpi stellt und eso d Luft dusse verdünnt. Mäistens laageret mä e Chuugele us Metall uf ere Aggse, so dass si sich cha dräije, und füllt sä mit Wasser. An dr Chuugele het s uf jedere Site e Düüse. Wemm mä e Füür under dr Chuugele macht, so entwigglet sich Wasserdampf, wo dur d Düüse entwiicht und d Chuugele foot afo drülle.
Alma (Fluss)
Der Fluss isch öppe 83 Kilometer läng. Er mündet bi Jewpatorija und Sewastopol is Schwarze Meer. S Wasser vo der Alma wird au für d Bewässerig vo Fälder bruucht.
Der Name Alma chunt us der Sprooch vo de Krimtatare. Er bedüütet i dere Sprooch «Öpfel».
Am 20. Septämber 1854 isch es im Chrieg vo der Krim zun ere Schlacht zwüsche de Armeeè vo Russland uff der einte Syte und vo Frankrych, Ängland und de Türgge uf der andere Syte choo.
Wislikofen
Wislike (amtlich Wislikofen) isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz.
Geografii
D Gmeind bsteht us de Dörfer Wislike im Weschte un Mellstorf im Oschte. S Dorf liit öppe zwöi Kilometer südlech vo dr Gränze zu Dütschland im Taal vom Tägerbach, wo bi Melike in Rhy flüsst.
D Nachbergmeinde vo Wislike sind Rümike im Norde, Fisibach im Nordoschte, Siglischdorf im Oschte, Schnäisige im Süde, Böbike im Weschte und Melike im Nordweschte.
Gschicht
Der Ortsname isch ane 1107 s erschte Mol i der Form Wizzilinghofun erwäänt.
S Chloschter Sankt Bläsi het im 12. Joorhundert bi Wislike en Probschtei ygrichtet.
Nexi
Nexi isch a italienische Firma für elekronische Zahlungen mit em Bankkärtle ond em Internet mit E-Commerce.
Gschicht
Im Juni 2020 schloss Nexi die Übernahme vo dr Payment-Tochter vo Intesa Sanpaolo für 1 Milliarde Euro ab, parallel dazu erwarb Intesa Sanpaolo en Anteil vo 9,9 % an dr Nexi. Mercury UK HoldCo, Hauptaktionär vo Nexi, hätt syn Anteil auf 33,4 % erhöht.
Im Oktober 2020 kündigt Nexi d Fusion synere Aktivitäten mit SIA, em konkurrierenda italienischa Unternehma an, um en neue Einheit mit em Umsatz von 1,8 Milliarden Euro zom schaffa mit SIA bei der Verfolgung europäischer Zahlungen.
Im November 2020 gab Nexi sini Fusion mit Nets inara Transaktion im Wert vo 9,2 Milliarden Euro bekannt, ohne d Fusion mit SIA in Frog z`schtella.
Hauptaktionär
Ab 1. Juli 2020.
Epiphanias
Epiphanias (vo griechisch Επιφάνια Epiphania odr Επιφάνεια Epiphaneia), au Drükönigsdag, im liturgische Kaländer Erscheinung des Herrn, isch es chrischtlichs Fäscht, wo am 6. Jänner gfiiret wird. Im Zentrum stoht d Epiphanii, das heisst d Erschinig vo Gott in Jesus Chrischtus.
Gschicht
S Fäscht Epiphanias het verschidnige Wurzle, wo je nach Konfession und Region unterschiedlich starck zum Usdruck chömmed. Uf de einte Site stoht d Erzählig us em Matthäusevangelium, wo vo Magier brichtet wird, wo uf Bethlehem zum noigeborene Jesus chömmed. Bis zum vierte Johrhundert het me das zämme mit de Wienacht gfiiret, denn hei sich d Geburtsgschicht (meischtens nach em Evangelium vom Lukas mit de Hirte und de Chrippe verzällt) und di Gschicht vo de Magier trennt. D Magier us em Oschte, wo kei Jude, sondern Heide sind gsi, hei als die erschte Heide golte, wo d Erschinig vo Gott im Mönsch Jesus erläbt hei, und hei chönne bezüge, ass Jesus für di ganzi Wält do isch, ned numme für d Jude.
Uf de andere Site stoht s Fäscht vo de Taufi vo Jesus und sis erschte Wunder, wo nach em Evangelium vom Johannes d Verwandlig vo Wasser in Wii bi de Hochzit z Kana gsi isch. Bsunders z Gallie und z Oberitalie isch das gfiiret worde. I katholische Regione wird die Tradizion als Johanneswy am 27. Dezember gfiired.
Ab em vierte Johrhundert, wo s Fäscht vo de Magier vo de Wienacht zum Epiphanias-Fäscht gwanderet isch, sind die beide Theme in eim Fäscht zämme cho.
S Datum vom Fäscht het sich us ere heidnische Gwoonet entwicklet. Z Alexandria in Ägypte het me in de Nacht vom 5. uf de 6. Jänner d Geburt vom Gott Äon gfiiret, em Gott vo de Ziit und de Ewigkeit. Der isch ere Saag noch am 6. Jänner im Wiigott Dionysos erschine und het – wie dr Jesus z Kana – Wasser in Wii verwandlet.
Im Mitelalter sind z Miteleuropa, bsunders au wäge de Überfüerig vo de Reliquie vo de drü Magier, wo me denn scho lang für König ghalte het, vo Mailand uf Köln im Johr 1164 die drü König immer wichtiger worde. So isch au hüt no, bsunders in katholische Regione, s Fäscht Epiphanias ender es Drükönigsfäscht und heisst döt churz Drükönig.
Bruchtum
I katholische Regione gits a Drükönig verschidnigi Brüüch. So wird einersits uf dä Tag hii en Drükönigs-Chueche bache. Das isch es Gebäck us Hefetaig, wo us vilne chliine anenand bachne Brötli bestoot. I eim vo däne Chüechli häts e chlinni Plastikfigur vome König iipache und wär da Stuck verwütscht, dörf a däm Tag die guldigi Papierchroone träge, wo me mid em Drükönigs-Chueche überchunnt.
CMB
Am 6. Januar isch de Namenstag vom Chasper (Kaspar), em Melchior und em Balthasar. D Tradizion seit, as das d Näme vo de drü Weise (de Magier) us em Morgeland gsii seged. A mänge Ort wärded d Aafangsbuechstabe vo däne drü König als Sägeszeiche mit Chride uf d Huustür oder de Türraame gschribe. För s Johr 2013 gseht dänn da öpe esoo us: 20+CMB+13. D Bedütig vo de Buechstabe CMB chunt aber eigetli vo de Aafangsbuechstabe vo de Wörter im latiinische Sägesgebät: Christus Mansionem Benedicat (Christus sägni das Huus).
Turicum
Turikum – latynisch Turicum – isch en antiki Ortschaft im Gebiet vo de Helvezier gsi.
Dr Ortsname Turicum chunt s erschte Mol uf ere Inschrift vor, wo me ane 1747 uf em Lindehoof gfunde het. Dä Schtei isch öppe ane 180 ufs Grab vom Röömer Lucius Aelius Urbicus gstellt worde.
Es isch es römischs Dorf gsi, wo dört glägen isch, wo d Limet us em Zürisee flüsst, und do druus isch vil spööter d Stadt Züri woorde. Es sind i de Altstadtkwartier vo Züri vil Räschte vo der römische Sidlig gfunde worde, uf em Lindehoof, em Wyplatz und am Limetquèè. Uf dr Insle Grosse Hafner het me Schpuure vome römische Tämpel gfunde. I der Umgäbig sind römischi Guetshööf gsi, z Albisriede, z Altstette, z Örlike, z Wipkinge und z Wolishofe.
Au scho us de vorrömischen Epoche sind z Züri Fünd fürechoo. Dass sid der Ysezyt immer Lüüt a dere Stell bout hend und s Dorf kontinuierlich bis i d Römerzyt exischtiert het, tarf men anää, wil d Laag am See so vil Vordeil procht het. Vo de Kelte isch derzue ane au en Woonplatz am Üetlibèèrg bekant. Wo d Röömer ane 15 vor Chrischtus vo Oberitalie us s Alpegebiet vo Räzie eroberet hend, isch für se d Verbindig vom Alperhygebiet zu de römische Stedt im weschtleche Middelland offe gsi. Und do isch der Ort Turikum für se als Wäägstazioon und als Seehafe wichtig worde. Das Dorf het der Charakter vome «vicus» gha, es isch also nid e befeschtigti Stadt gsi. Zerscht isch s Züripiet i der römische Provinz Gallia Belgica gsy, sid em spoote erschte Joorhundert nach Chrischtus denn i dr Provinz Germania superior; das heisst uf dütsch «Obergermanie». Turikum isch d Zollstazion zwüsche de Provinze Gallie bzw. Germanie unden am Zürisee und Räzie oben am See gsi. Im vierte Joorhundert isch ufe Lindehoof es Kaschtell mit starche Muure cho. Do druff isch im Middelalter d Pfalz vo de römisch-dütsche König gstande.
Ep2
eft/pos 2000 churz ep2, isch de Spezifikationsstandard für d'Abwicklig und de Ufbau vo EFT-Zahlige im bargeldlose Zahligsverkehr. ep2 stellt debi sicher, dass für alli Karteinhaber im Schwiizer Märt en einheitliche, moderne Kommunikationsstandard gschaffe und ihghalte wird. Jede Hersteller vo EFT/POS-Terminals muess sich anere EP2-Zertifizierig unterzieh, wenn er im Schwiizer Märt mit schwiizspeziefische ep2-Karte und Karteverarbeiter schaffe möcht. Unter anderem ghöret d'PostFinance-Charte, Reka-Charte, SBB-Charte, Gschenkcharte allgemein, Lunch-Check-Charte und Chundebindigs-Charte sowie mobile Payment-Zahlige. Wer ide Schwiiz es EFT/POS-Terminal nach Schwiizer Standard betriebe möcht, muess es bi de ep2-Zertifizierigsstell abnehlah.
Mit ep2 isch e wiitgehendi Vereinheitlichig vom EFT/POS-System ide Schwiiz unter Berücksichtigung vo allne internationale Norme (EMV, PCI, ISO und Card Schemes) erreicht worde. Es handlet sich debii um es Konzept, wo SEPA- und PCI-DSS kompatibel isch und au im europäische Ruum breiti Anerchennig findet.
Geschichte
Im Februar 1996 hend d'PostFinance, d'Telekurs und de Verband Elektronische Zahlungsverchehr (VEZ) de Grundstei für d'Zämearbet bi de Entwicklig vode Systemgeneration ep2 gleit. S'Projekt ep2 het die zuekünftigi EFT/POS-Infrastruktur für d'Schwiiz definiert. S'Ziel debii isch gsi, e Standardisierig für Chartezahlige z'erreiche ischlüsslich vo allne Verfahre, Funktione und Schnittstelle basierend uf de bestehende internationale Standards. D'ep2-Partner hend vo 1998 bis 2002 e umfassendi Spezifikation entwicklet, wo jährlich verbesseret und wiiterentwicklet wird. Hüt bestönd über 90% vo de ganze Terminalpopulation i de Schwiiz us ep2-Grät.
Die wichtigste Meilestei und Phase vom ep2 Standard:
Internationale Verbreitig vo ep2
De ep2 Standard wird v. a. vo de Firma Worldline international i witere 36 Länder gnutzt. Die folgendi Charte zeigt die weltwiiti Verbreitig vo ep2. Ide rot markierte Länder werded hüt Debit-/Kreditchartezahlige am POS über de ep2 Standard abgwicklet.
Dampfkanone
D Dampfkanone isch en Artilleriigschütz, wo in dr Antike vom Archimedes erfunde worde isch. Si het im Wääsentlige us ere graade Rööre us Chupfer, wo an äim Ändi zuegmacht gsi isch. Mä het zerst e chli Wasser in d Kanone gschüttet und denn en acht Kilo schweeri Chuugele, wo ganz genau in d Rööre basst het, dri doo. Under em zuenige Ändi het me denn e Füür gmacht, so dass s Wasser uf äi Chlapf zu Dampf worde isch und dr Druck d Chuugele us dr Rööre driibe het. Dr Leonardo da Vinci het usgrächnet, ass son e Kanoone 1250 m wit chönn schiesse.
Öb mä das Gschütz vom Archimedes au braktisch umgsetzt het, wäiss mä nid. Mit modärne Noochbaute het mä aber bewiise, ass son e Dampfkanone cha funkzioniere. Dr Archimedes het also wenigstens in dr Theorii dr Wasserdampf technisch chönne usnütze.
Spööter het mä do und dört s Konzept vom ene Dampfgschütz wider ufgriffe. Im Russische Riich het mä um 1826-28 und in Groossbritannie im Zwäite Wältchrieg (Holman Projector)  experimentelli Prototüpe baut, aber dr milidäärisch Nutze von ene isch seer chlii gsi.
Litratuur
Sigvard Strandh: Die Maschine; Geschichte, Elemente, Funktion. (Site 28) ISBN 3-451-18873-2
Wellesteen
Wellesteen, im lokale Dialäkt Welleschten (dt. Wellenstein, frz. Wellenstein), isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Schengen un Biermereng zue aire Gmai mit em Name Schengen zämmegschlosse.
Ortsdail
Zue dr Gmai Wellesteen hän d Ortschafte Bech-Maacher (Bech-Kleinmacher), Schwéidsbengen (Schwebsingen/Schwebsange) un Wellesteen ghert.
Verwaltig
Wellesteen het zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher ghert. Dr Burgermaischter vu Wellesteen isch bis 2011 dr François Hemmen gsii. Scheffe sin d Aline Pütz un dr Claude Beissel gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.
Gschicht
Zum 1. Jänner 2012 het sich d Gmai Wellesteen mit dr Gmaine Schengen un Biermereng zue aire Gmai zämmegschlosse, wu dr Name Schengen drait.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Wellesteen ghert zum Moselfränkisch.
Bernweiler (Oberelsass)
Barnwiller (frz. Bernwiller, dt. Bernweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Barnwiller lijt ìm Sungöi, rund zwelf Kilometer sìdweschtlich vum Milhüüse.
Gschìcht
Barnwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 784 àls Barunwilare.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Àm 1. Janner 2016 ìsch d Gmein Àmmerzwiller derzüe kumma, dur a Fusion wo àm 8. Oktower 2015 gwählt worra ìsch.
Verwàltung
vun Barnwiller ìsch. Barnwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Wolz
Wolz (dt. Wiltz, frz. Wiltz) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2015 het d Stadt mit dr ehmolige Gmai Eschweiler fusioniert.
Bernweiler (Oberelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Barnwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wolz
Ortsdail
Zue Wolz ghere d Ortschafte Rulljen (Roullingen), Wegdichen (Weidingen), Wolz (Wiltz), derzue die Wyler un Gheft: Batzendellt, Lameschmillen, Nacherstrooss (Nocher-Route), Nidderwolz (Niederwiltz), Tutschemillen un Tutschemillen-Barrière
Verwaltig
Wolz ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Wolz isch dr Frank Arndt. Scheffe sin dr Pierre Koppes un dr Raymond Shinn. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Wolz isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 764 as Wiltæ (790: Viltis, 7923: Wilz).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Wolz ghert zum Moselfränkisch.
Kabinett Giesler
S Kabinett Giesler het vum Novämber 1942 bis Mai 1945 d Gschäft vu dr Landesregierig vu Bayern gfiert. Wäg dr Glychschaltig vu dr Länder im Dytsche Rych het des aber bolitisch fascht nyt ghaiße.
De facto isch dr Paul Giesler s ainzig Mitglid im Kabinett gsii, wel er au d Amtsgschäft fir dr chrank Adolf Wagner gfiert het. Blän fir e Verwaltigsreform, wu d Ufgabe vu allne Minischtzerie in aim Gsamtminischterium hätte solle zämegfasst wäre dermit, sin bis zum Änd vum Chrieg nimi umgsetzt wore. Am 29. April 1945 isch dr Giesler vu dr US-Druppe, wu aagruckt sin, us München gflichtet.
Kabinett Siebert
S Kabinett Siebert isch vum 12. April 1933 bis 1. Novämber 1942 d Landesregierig vu Bayern gsii.
S Kabinett Siebert isch noch em kommissarische Kabinett von Epp (NSDAP) chuu. Dr glychgschaltet Bairisch Landdag isch am 28. un 29. April 1933 zum letschte Mol zämechuu un het s Gsetz „zur Behebung der Not des bayerischen Volkes und Staates“ bschlosse, also e Ermächtigungsgsetz zue Gunschte vum Kabinett, wu si dr Landdag sälber dermit iberflissig gmacht het. Är isch derno nimi yygruefe wore. Dr Siebert isch am 1. Novämber 1942 gstorbe. Wel dr Adolf Wagner ab em Juni 1942 noch eme Schlagaafall amtsuufähig gsii isch, isch dr Paul Giesler Noofolger wore un het au d Gschäft vum bairische Inneminischterium un vum Kultusminischterium wytergfiert, wu bishär im Kabinett Siebert em Wagner syni Ämter gsii sin.
Oberburnhaupt
Ewerburnhaipt (frz. Burnhaupt-le-Haut, dt. Oberburnhaupt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ewerburnhaipt ìsch. Ewerburnhaipt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ewerburnhaipt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Grassendorf
Gràssedorf (frz. Grassendorf, dt. Grassendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Gràssedorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 736.
Éric de Moulins-Beaufort
Dr Éric de Moulins d’Amieu de Beaufort odder aifàch dr Éric de Moulins-Beaufort (* 30. Janner 1962 z’ Landaach, Wäschtdiitschlànd) ìsch a frànzeescher reemisch-kàthoolischer Gaischtliger. Vu 2008 bis 2018 ìsch’r Auxiliàrbischoof vu Pàriis gsìì, un sitter Àuigscht 2018 ìsch’r Arzbischoof vu Reims. Ìm Àwril 2019 ìsch’r Vorsìtzender vu dr Frànzeescha Bischoofskumferanz worra.
Grassendorf
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Éric de Moulins-Beaufort
Jugendsjoohra un Bìldung
Dr Éric de Moulins d'Amieu de Beaufort ìsch dr Suhn vu dr Françoise Liénard un vum Jean-Louis de Moulins. Dur a Verordnung vum 18. Septamber 1954 hàt sii Vàtter dr Namma d’Amieu de Beaufort ìwwernumma. Dr Vàtter ìsch Offiziar gsìì. Wu-n-’r älf Johra àlt gsìì-n-ìsch, hàt dr Éric de Moulins-Beaufort uff Pàriis gwàndelt. Ar hàt Politikwìssaschàft àm Ìnschtitüüt fìr Politischa Schtüdia z’ Pàriis (Sciences Po) un d’ Wìrtschàftswìssaschàft àn dr Üniwärsitäät Panthéon-Assas (Pàriis-II) gschtudiart. Drnooh ìsch’r àb 1985 ìns Ìnschtitüüt fìr Theoloogischa Schtüdia z’ Brüssel gànga, un schpeeter àb 1990 ìns Päpschtliga Frànzeescha Priaschterseminàri z’ Rom.
Grassendorf
Verwàltung
vun Gràssedorf ìsch. Gràssedorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Éric de Moulins-Beaufort
àls Priaschter
Dr Éric de Moulins-Beaufort hàt àm 29. Jüüni 1991 d’ Priaschterwäih ìm Arzbistum Pàriis ämpfànga. Wahrend siim Priaschteràmt hàt’r vor àllem Seminàrìschta gebìldet, z’äärscht àls Dirakter un Lehrer vum Pàriser Priiaschterseminàri vu 1992 bis 2000 un drnooh àls Laiter vu dr Maison Saint-Roch ìm Pàriiser Seminàri vu 1997 bis 2000. Züadam ìsch’r vu 1992 bis 1993 Seelsorjer àm Collège Montaigne z’ Pàriis gsìì, un ìm nachschta Johr Seelsorjer àm Gymnààsium Louis-le-Grand.
Ànna 2000 ìsch’r àls Pfàrrer vu dr Pàriiser Pfàrräi St-Paul-St-Louis ärnännt worra. Fìmf Johra schpeeter ìsch’r àls Prìwààtsekretäär vum Arzbischoof vu Pàriis André Vingt-Trois ärnännt worra.
àls Bischoof un Arzbischoof
Àm 21. Mai 2008 ìsch dr Éric de Moulins-Beaufort vum Pàpscht Benedikt XVI. àls Wäihbischoof vu Pàriis ärnännt worra, un àui àls Titulàrbischoof vu Cresima. Àm gliicha Tàg ìsch àui dr Renauld de Dinechin àls Wäihbischof vu Pàris ärnännt worra. Baida sìnn àm 5. Septamber 2008 vom Kàrdinàl André Vingt-Trois ìm Mìnschter Notre-Dame gwäijt worra. Doo sìnn d’ Mìtkonsekràtoora dr Éric Aumonier (Bischoof vu Versailles), dr Olivier de Berranger (Bischoof vu Saint-Denis), dr Jean-Yves Riocreux (Bischof vu Pontoise) un dr Pierre d’Ornellas (Arzbischof vu Rennes un ehamoolier Wäihbischof vu Pàriis) gsìì.
Àm 18. Àuigscht 2018 ìsch dr Éric de Moulins-Beaufort vum Pàpscht Franziskus àls Arzbischoof vu Reims ärnännt worra. Ar ìsch àm 28. Oktober 2018 ìm Reimser Liawafràuimìnschter ìnschtàlliart worra. Àm 3. Àwril 2019 ìsch’r Vorsìtzender vu dr Frànzeescha Bischoofskumferanz gwählt worra un ìsch domìt ainer vu da Vorsìtzenda vum öikümeenischa Root vu da Chrìschtliga Kìrcha-n-ìm Frànkrììch (CÉCEF) worra. Ìm Àwrìl 2022 ìsch’r àn dara Schtälla wìedergwählt worra.
Dr Éric de Moulins-Beaufort ìsch Mìtglìed ìm Üssgaawerroot vu dr belgischa theoloogischa Zittschrìft Nouvelle revue théologique.
Àm 13. Jüüli 2021 ìsch’r àls Rìtter vu dr Eehralegioon ärnännt worra.
Oswald Myconius
Dr Oswald Myconius, äigentlig Geisshüsler (* 1488 z Luzärn; † 14. Oktober 1552 z Baasel), isch e Schwizer Reformator gsi.
Biografii
Dr Myconius isch woorschinlig as dr Soon vom ene Müller z Luzärn uf d Wält choo. Dürt isch er uf d Schuel und 1510 het er z Baasel afo studiere und isch dört under em Naame Osualdus Molitoris immatrikuliert gsi. Si vierjöörigs Studium het er mit em Bakkalaureus abgschlosse und isch denn zum Schuelmäister vo dr Latiinschuel an dr Theodorskiirche ernennt worde. Er het dr Erasmus vo Rotterdam kennegleert, won em dr Naame Myconius söll gee ha, dr Heinrich Glarean und dr Hans Holbäi dr Jünger. Öb s Reklameschild, wo dr Holbäi für e Schuel gmoolt het, für e Myconius gsi isch, wäiss mä nid. Kulturhistorisch wichdig isch im Myconius si Exemplar vo dr Erasmus-Schrift Moriae encomium. Es het din nit nume e hufe Randnotize vom Myconius, sondern au 82 Randzäichnige vom Hans Holbäi.
Scho 1516 isch dr Myconius vo Baasel uf Züüri won er e Stell as Schuelmäister an dr Schuel vom Groossmünsterstift bechoo het. Er het Briefkontakt mit andere Humaniste gha wie em Glarean, Vadian und Zwingli. Es isch dr Myconius gsi, wo dr Zwingli über d Lütbriesterstell informiert het, wo die frei worde isch. Mä nimmt aa, ass er denn uf e Root vom Luzärner Chorherr Johannes Xylotectus 1519 d Schuelmäisterstell an dr Stiftschuel z Luzärn aagnoo het. Wäge sine reformatorische Aasichte isch er aber scho bald aagfindet worde und isch 1522 furtgange. Er isch e Zitli z Äisiidle gsi und denn zrugg uf Züüri und dört isch er Leerer an dr Fraumünsterschuel worde.
Dr Myconius isch e theologische Autodidakt gsi. 1532 isch er äinewääg im Johannes Oekolampad si Noochfolger as Brofässer für s Nöije Testamänt und au as Pfarrer am Baasler Münster worde, was mit dr Stellig vom Antistes vo dr Baasler Kiirche verbunde gsi isch. Er het mitghulfe, bedütendi Schuelreforme im Sinn vom Erasmus z mache, het dr Martin Bucer understützt, wo dä zwüschen em Martin Luther und de Schwizer bi dr Oobemoolkontrowärse vermiddlet het und het under anderem die ersti Biografii vom Huldrych Zwingli verfasst (1532).
Hochfelden (Unterelsass)
Huffalde, àui Huuchfalde (frz. Hochfelden, dt. Hochfelden) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Huffalde ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 823. Àm 1. Janner 2017 d ehmoliga Gmein Schàffhüse derzüe kumma.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
2 Ufer, 3 Brücken
„2 Ufer, 3 Brucka, 1000 Dìnger z'entdecka“ ìsch a Projakt fer, ìm Owerelsàss un ìm Màrkgraferlànd, Wànderwag fer d Velos irìchta.
Hochfelden (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Huffalde ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
2 Ufer, 3 Brücken
Ìn dara Gegend gìtt's fer d Velos drèi Brucka, wo d zwei Ufer vum Rhii verbìnda:
Bulgarische Sprache
Di bulgarischi Sprach (bulgarisch български език, Balgarski Esik, bǎlgarski ezik ) ghört zur südslawische Gruppe vom slawische Zwyg vo de indogermanischen Sprache. Gmeinsam mit de mazedonische Sprach bildet si i vo de südslawische Gruppe d Undergruppe vo de ostsüdslawische Sprache.
2 Ufer, 3 Brücken
Gschìcht
Ànna 2004 sìn d Stàdt Nèiaburg àm Rhii un züekìnftiga Pàrtner vum Projakt zammakumma.
Bulgarische Sprache
Di bulgarischi Sprach wird vo rund 8 Millione Mänsche gredt; vor allem z Bulgarie (ca. 7,72 Millionen), aber au i andere Staate vo Südost- und Osteuropa, z Griecheland (1970: 20.000), Rumänie (1970: 13.000), Nordmazedonie, Moldawie (2005: 40.000), de Ukraine (2001: 205.000), Serbie (1991: 25.200), Wyssrussland, de Slowaky (2001: 1.176 ) und de Türky (2001: 30.000 sog. Pomake).
2 Ufer, 3 Brücken
Gschìcht
Ànna 2005 hàt dr Département Owerelsàss, ìn Pàrtnerschàft mìt dr Stàdt Nèiaburg àm Rhii, a Interreg-Ààtrag entwìckelt.
Bulgarische Sprache
Gschicht und Merkmaal
Di bulgarischi Sprach isch eine vo den älteste dokumentierte slawische Sprache. Iri historischi Entwicklig cha me i drü Periode yyteile:
2 Ufer, 3 Brücken
Gschìcht
Ànna 2006 hàt sìch d Kommunikàtion vum Projakt ufstellt, mìt'ra Kàrta-Entwurf.
Ànna 2007 sìn d Schìlder vu da Wànderwag ànagmàcht worra. D einzigschta Strecka wo noch gfahlt hàt, zwìscha Schàlàmpi un Bàntzena ìsch bàuia worra. D Kàrta vu da Wag un s Websitt sìn fertig gmàcht worra un s Wànderwag-Netz ìsch offiziell eräffnet worra.
Bulgarische Sprache
Altbulgarischi Periode (9.–11. Jh.)
D Periode vo de altbulgarische Sprach umfasst d Zyt zwüsched dr Übernahm vo de slawische Sprache als offizielli Sprach im Erste Bulgarische Rych, wo um 1018 under byzantinischi Herrschaft cho isch. E paar Linguiste datiered dr Aafang vo dere Periode mit dr Erschaffig vom erste slawische Alphabet, de Glagoliza im Jahr 862 dur de Kyrill Philosoph. I de Periode vom Goldige Zytalter vo de bulgarische Kultur fallt au d Entstehig vom kyrillischen Alphabet am Hof vo de bulgarische Zare z Preslaw. Es wyters Zentrum het Ohrid bbildet, wo zu säbere Zyt im westliche Teil vom bulgarische Rych glägen und wo e Grossteil vo de altbulgarische Literatur gschribe worden isch. Wäge de Verbreitig vo de altbulgarische Sprach und Kultur uf die andere slawische Völcher redt me vom „erste südslawischen Yyfluss“ und vo dr „altchileslawische“ Sprach.
2 Ufer, 3 Brücken
Gschìcht
S gànza Projakt hàt 615.800 € koschta, dia Summa ìsch vu verschìedena Pàrtner finanziert worra:
Bulgarische Sprache
Mittelbulgarischi Periode (12.–14. Jh.)
D Periode vo de mittelbulgarische Sprach umfasst d Zyt zwüsched de Restaurierig vom bulgarische Rych bis zur Eroberig dur di osmanische Türgge. D Sprach mit de Grammatik, wo d Tarnower Schuel i de Orthography vo Tarnowo festgläit hät, isch zur Grundlaag vo de wytere Sprachentwicklig i de Gebiet vo de hütige Staate Rumänie, Moldawi und Serbie, Ukraine und Russland worde; drum redt me vomene „zweite südslawischen Yyfluss“ uf die Länder. D Sprach vom Zweite Bulgarische Rych wird au hüt immer no in de slawische orthodoxe Chilene als Liturgysprach bbruucht und heisst drum au Chileslawisch.
2 Ufer, 3 Brücken
Netz vu da Wànderwag
As gìtt 20 Wànderwag, wo zu verschìedena Thema gheera.
Bulgarische Sprache
Mittelbulgarischi Periode (12.–14. Jh.)
Vom Ändi vom 14. bis is 16. Jahrhundert isch Bulgarisch vo de walachische Fürste als Kanzlysprach bbruucht worde.
2 Ufer, 3 Brücken
Kültür
1. D Schliaßa vum Nord-Rhii (37 km) 2. D Schliaßa vum Süd-Rhii (55 km) 3. Historischa Pfad (60 km) 4. Musee-Tour Norda (46 km) 5. Elsasser-Hiisla-Tour (25 km) 6. Musee-Tour Süda (33 km)
Làndschàft
7. Zwìscha Kànàla un Schliaßa (21 km) 8. Uf da Spura vum àlta Rhii (30 km) 9. Zwìscha Kànàla un Wald (52 km) 10. Dur d Hàrdt (62 km) 11. Àm Wàsser entlàng zwìscha Nèiaburg àm Rhii un Hiniga/Bàsel (70 km) 12. Wii-Fald-Wiisa - Tour (29 km) 13. Scheena-Üssìcht-Tour (52 km) 14. Brìnnla-Tour (25 km)
Assa
15. Tour „Carpe frite“ (33 km) 16. Spàrglatour (25 km)
Fàmìlia
17. Fàmìliatour „Nèiaburg àm Rhii“ (13 km) 18. Fàmìliatour „Pony“ (20 km)
Sport
19. Uf da Spura vum Tour de France (55 km) 20. Skater-Tour (19 km)
Bulgarische Sprache
Nüübulgarischi Periode (syt em 15. Jh.)
Dank ere rychhaltige Publikationstätigkeit i de ostbulgarische Dialäkt sind die naadisnaa dominanter als di westbulgarische Mundarte worde. So het de Wasil Aprilow, eine vo de gröschte Förderer vom Schuel- und Chilewäse, wie au de Petar Beron und de Najden Gerow bi de Usebildig vo de nüübulgarischen Sprach di ostbulgarische Dialäkt als Grundlaag vo de Bildig vonere einheitliche Schriftsprach anezoge. D Nöchi vo dene Dialäkt zum Russische het de kulturelli Yyfluss vo Russland uf d Bulgare verstärcht. E wytere Schritt i die Richtig isch s erste bulgarischi Schuelbuch gsi: Es isch d Fibel mit unterschiedliche Belehrige gsi, wo vom Petar Beron 1824 z Chronstadt z Sibebürge publiziert worden isch.
Anderi Förderer, wie d Miladinowi-Brüeder us Struga mit irne Bulgarische Volchslieder, wo 1861 z Zagreb usecho sind, hend sich uf di westbulgarische Dialäkt gstützt. Au de Glehrti Neofit Rilski het aafänglich di westbulgarische Dialäkt bruucht, het denn aber i synere Grammatik vo 1835 welle di ost- und westbulgarische Dialäkt vereine. De Josif Kowatschew het sich für de zentralbulgarischi Dialekt yygsetzt, wo als Bindeglied sött fungiere. Im Lauf vom 20. Jahrhunderts het trotzdäm s Westbulgarische e stärcheren Yyfluss uf d Sprach gnuu.
Samnaun
Samnaun (tirolerisch Zalnaun oder Salnaun, rätoromanisch Samagnun  oder Samignun ) isch e politischi Gmei in de Region Engiadina Bassa/Val Müstair am Oschtrand vùm Kanton Graubünde. D Gmei bstoot uss de Fraktione Compatsch, Laret, Plan, Ravaisch ùn Samnaun ùn lait im Daal, wo nooch em Ort Samnaundaal heisse duet. Uss historische ùn vercheerstechnische Gründ isch Samnaun e Zollusschlùssbiet, es lait also usserhalb vo de Schwyzer Zollgränze. Syt di ursprüngli rätoromanischsproochige Yywooner vo Samnaun im 19. Joorhùndert vo Tirol uss germanisiert worde sin, isch es di einzig Ortschaft in de Schwyz, wo mer en bairische Dialäkt schwätzt.
Geografi
Samnaun lait im glychnaamige Daal, em Samnauntal, ganz im Nordoschte vùm Kanton Graubünde. Des Daal lait zwüsche de beede Gebirgschämm vo de Samnaungruppe ùn het meereri Näbedääler. Aafange duet es bim Zeblasjoch (2539 m) ùn goot in Nordoschte bis ùff de Ort Schalkl, wo zur Tiroler Gmei Nauders ghört. Entwässret wird es vùm 16 km lange Schergenbach, wo am Zeblasjoch entspringe duet. S Samnauntal isch s einzig Daal in de Samnaungrùppe, wo bewoont isch. De hööggscht Pùnkt isch de Muttler mit 3’294 m ùn de diefscht isch d Spissermühle mit 1'511 m. D Samnaungrùppe isch e Bergchette wo zue de Zentralalpe ghört ùn im Dùrschnitt 2700 bis 3000 m hooch isch. Im Südweschte gränzt si aa s Val Sinestra, im Weschte aa s Fimbertal, im Norde aa s Stanzertal, ùn im Oschte ùn Südoschte aa s Inntal. Die Bergchette bstoot uss zwee Bergchämm, emene Hauptchamm (au Nordchamm) ùn eme Näbechamm, wo s Dal begränze. De Hauptchamm isch debi d Fùrtsetzig gäge Nordoschte vùm Silvrettamassiv, ùn verläuft vùm Fimbrejoch über d Piz Rots (3097 m), de Bürkelkopf (3033 m), Gribellakopf (2987m), Hexenkopf (3035 m), Furgler (3004 m), Blankakopf (2895 m), Rotpleiskopf (2938 m) ùn de Kegelkopf (2920 m) bis ùff Landeck im Tirol. De Näbechamm isch hööcher wie de Nordchamm, aber defür chürzer. Er zwyygt bim Piz Rots vùm Hauptchamm ab, ùn verlauft vo dört in de Südoschte, deno de Nordoschte ùn ändet bi Finstermünz zwüschem Inn ùn em Schergenbach. Zum Näbechamm ghöre no d Stammerspitze (3254 m), de Muttler (3294 m) ùn de Piz Mundin (3254 m).
D Gmei Samnaun bstoot uss fümf Wyyler. Am wyteschte im Daal dinne lait Samnaun sälber (1835 m), deno Ravaisch (1799 m) am Fuess vùm Che d'Mot, Plan (1728 m) diräkt am Schergenbach, Laret (1730 m) am Fuess vùm Piz Munschuns ùn schliessli Campatsch (1715 m), wo am Yygang vùm Daal, in de Nööchi vo de Öschtrych-Schwyzer Gränz ùn em Tiroler Gränzort Spiss lait. Campatsch isch hüt de Hauptort vo Samnaun.
Insgsamt het Samnaun e Flechi vo 5'618 Hektar, devo sin 166 ha Ackerland oder Matte, 2'424 ha chönne für d Alpwirtschaft bruucht werde, 658 ha sin Wald, 53 ha sin bsiidlet (Hüüser ùn Stroosse) ùn 2'317 ha sin unproduktiv.
Ortsname
De Name vùm Samnauntal stammt ussem Rätoromanische, wonner entweder Samanun, Samagnun, Samanum, Samignun oder Samnun luutet, mit Betonig ùff de letschte Silbe.
Im Dütsche isch de Name in de Regel Samnaun, in de bairische Mùndart vo Samnaun ùn allgmein im Tirolerische luutet de Name aber Zalnaun oder Salnaun. Di zweiti Form isch hüt wyter verbreitet, ursprüngli aber isch S- in Wörter ussem Romanische als Ts- in s Tirolerisch übernoo worde.
Zum erschte Mool sicher belait isch de Name im Joor 1220 als Samaium, näbe ere undatierte ältre Form Samaiune. Deno isch de Name im Joor 1249 als Zamayium belait, zwüsche 1301–1400 als Sampnan, 1370 als Sammanun, Samanun, in Sum Sammaynun ùn Sum Sammanum, 1445 als Samenum, 1499 als Samnun ùn deno schliessli 1544 als Samnow. De Name goot mööglicherwys ùff de Name vo de Magnuskappelle z Samnaun zrùgg, wo vùnere hypothetische latiinische Form *ad Sanctu Magnone abglaitet isch. Im Lexikon vo de Schwyzerische Gmeinsname wird die Dütig aber aazwyyflet, wyl die erschte urkùndliche Beleg nit dur de Name vùm heilige Sankt Magnus chönne erklärt werde. In däm Lexikon wird vermuetet, dass de Name im 14. Joorhùndert ùnterem Yyflùss vo däm Heiligename ùmgluutet worde isch, ùn dass de ursprüngliche Name nit erklärt werde cha.