cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ägypten
Bekannti Ägypter
Us em Alterdum si vor allem e baar König bekannt: dr Echnaton, wo dr Atonkult iigfüehrt het, dr Tutanchamun, en unbedütende Pharao, wo s Grab von em braktisch unberüehrt im 20. Johrhundert gfunde worden isch, dr Ramses II., wo as Eroberer in d Gschicht iigangen isch, und d Kleopatra VII., wo sich mit römische Befählshaber wien em Julius Cäsar liiert het, für zum Ägypte vor dr komplette Kontrolle dur Rom z bewahre.
Im 20. und 21. Johrhundert hai sich nit wenigi Ägypter en internationale Name gmacht. Dr Boutros Boutros-Ghali isch dr erschti Afrikaner gsi wo d UNO gleited hät. Anderi bekannti Ägypter sind de Schauspiiler Omar Sharif, dr Schdaatspresidänt Anwar as-Sadat (1981 vo Islamischte ermordet), wo de Nobel Fridenspriis ùbercho, und dr Nagib Mahfus (1911-2006; arabisch نجيب محفوظ), wo 1988 dr Literaturnobelbriis gwune het. Dr Mohammed el-Baradei (Arabisch: محمد البرادعي) (uf d Wält cho am 17. Juni 1942) isch än ägyptische Diplomat und vo 1997 bis 2009 Chef vo dr Internationale Atomenergiiorganisation (IAEO) gsi.
Wirtschaft
Die ägyptisch Wirtschaft beschtoht vor allem us Landwirtschaft, Öl- und Gasförderig, Turismus, Filminduschtrie. D Arbetslosigkeit isch meh as 10 Brozänt und vili Ägypter schaffen im Usland, vor allem in de arabische Ölschtaate und in Europa. 2007 het s Land für 40 Milliarde Dollar Waren importiert, aber nur für 27 Milliarde exportiert. 2007 het s Uslandschulde in dr Höchi vo 30 Milliarde Dollar gha.
Under em Gamal Nasser (1918-1970) het Ägypte ä glänkti, schtark zentralisierti Wirtschaft gha. In de letschte drissig Johr het sich s Land nid nur bolitisch de Vereinigte Schtaate vo Amerika gnöcheret, au wirtschaftlig het s amerikanisch kapitalischtischi Ideä übernoh und umgsetzt. In 2005 si d Schdüüre verchliineret, d Subsidie uf d Energie reduziert und ä Deil vo de schtaatlige Gsellschafte privatisiert worde. S Bruttoinlandsbrodukt isch in de Johr 2005 und 2006 5% pro Johr gwachse und 2007 sogar 7%. Das het aber d Situation vom Volk nit gänderet, dr Läbensschtandard isch gliich bliibe und d Regierig muess immer no Ässe und anderi Sache subventioniere, won es Budgetdefizit zur Folg hai.
Gschicht
D Gschicht vo Ägypte cha in drei Abschnitt iideilt wärde: s alte Ägypte, wo vo dr Vereinigung vo Ober- und Underägypte in ei Schtaat, regiert vom enä König und verwaltet vo enerä brofessionelle Bürokratie, bis zur Eroberig dur d Römer duurt het, ä churzes Zwüscheschbiil vo Ägypte as römischi Brovinz und Ägypte sit dr Eroberig dur d Muslime. Die drei Abschnitt underscheide sich nit nur dur die bolitische Schtrukture, sondern si au kulturell und vo dr Religion us sehr verschiide: D Kultur und d Schbrooch im pharaonische Ägypte si nordafrikanisch gsi und d Religion pantheischtisch und im Land sälber entschtande. Under de Römer hai d Ägypter ihri alti Religion verlore und si chrischtlig worde, si hai s griechische Alphabet adoptiert und au wenn si mit em Koptische immer no ä Form vo Ägyptisch gschwätzt hai, hai si mit em Verluscht vo de draditionelle Schriftsyschtem, de Hieroglyphe und dr hieratische und demotische Schrift, s Verschtändnis für ihri alti Kultur verlore. Di arabisch Eroberig het d Islamisierig vom gröschde Deil vo dr Bevölkerig mit sich brocht, und die arabischi Schbrooch und Schrift hai die koptischi abglöst.
S pharaonische Ägypte
Ägypte isch am Aafang vom dritte Johrduusig vor dr Zitwändi under eim König vereinigt worde. Die Vereinigung isch a vorgschichtligs, mythologischs Ereignis, und d Ägypter hai s nie vergässe, solang die pharaonischi Kultur exischdiert het: Ihr Land isch immer s Doppelland gsi, Ober- und Underägypte in eim, dr Pharao isch dr König vo beide Länder gsi, aber adminischdrativ isch s Land meischtens in zwei deilt gsi, mit em Sitz vo dr Adminischdration vo Oberägypte im allgemeine z Thebe, während Underägypte vo Memphis oder von erä Schdadt im Nildelta us gregiert worden isch.
Gommiswald
Gomiswald (amtlech Gommiswald) isch e Gmaind im Waalchrais See-Gaschter im Kanton Sanggale i de Schwiz.
Ägypten
Die früechi dynaschtischi Zit (3100 bis 2686)
In dere Periode isch d Vereinigung vom Land bassiert. Früehner het me glaubt, ass ei König, dr Menes, s Land geiniget haig, hüt gseht me das ehnder as a Brozäss, wo Johrzähnt wenn nid Johrhundert bruucht het. Zwei Königsfamilie hai in dere Zit gregiert, die erschti Dynaschtii vo 3100 bis 2890–vo dere Familie kennt me d Näme vo ungfähr siebe König, und die zweiti Dynaschtii mit fümf König vo 2890 bis 2686. Vil meh as Näme und ungfähri Regierigsziite weiss me nid us dere Periode, aber das het müesse d Zit gsi si, wo sich d Schrift entwicklet het und dr Schdaat si Regierigsform übercho het, wo im Grundsätzlige gliich bliiben isch für fascht drei Johrduusig.
Gommiswald
Geografii
D Gmaind liit öppe 4 km öschtlech vo Uzne am Ricke. Zum Gmaindsgebiet ghöred d Dörfer Ernetschwil, Gebertinge, Gomiswald, Ricke, Riede und Üetliburg.
Ägypten
S Alte Riich (2686 bis 2181)
Zum Alte Riich zellt mä d Dynaschtie drei bis sächs. D König hai ihri Macht im allgemeine uf Familieaaghörigi baut und Adligi in d Regierig iibunde. Si hai s Land gege Nomade usem Oschte, Weschte und Süde verdeidiget und au Gebiet eroberet, wo südlig vom erschte Nilkatarakt gläge si. Dr König as Inkarnation vom Gott Horus und schböter au as Sohn vom Sunnekönig Re het d Wältornig representiert und verdeidiget und as göttligs Wäse sich uf es ewigs Läbe noch em Dod vorbereitet, Dotetämpel und sit dr Regierig vom Dschoser Pyramide baut.
Gommiswald
Geografii
D Nachbergmainde sind Wattwil, Ebnet-Chappel, Chaltbrunn und Uzne.
Gschicht
D Gmaind isch uf de 1. Jänner 2013 grösser worde, wel di bisherige Gmainde Gomiswald, Ernetschwil und Riede fusioniert händ.
Ägypten
Die erschti Zwüscheziit (2181 bis 2040)
D Lüt, wo zu dere Zit gläbt hai, hai zwar d Schwiirigkeite beschriibe, wo si gha hai, si aber au schdolz gsi druf wie si se glöst hai. Schbööteri Generatione hai die Zit as chaotisch gseh, wo s kai Regierig gha het und wo Hungersnöt d Mensche blogt hai.
S Middlere Riich (2040 bis 1786)
Ägypte het mit siiner Expansionsbolitik agfange, wo s im Neue Riich vor allem in Richtig vom Middlere Oschte widdergfüehrt het. Nubie, im Gegesatz zu Kanaan schbööter, isch ägyptisiert worde, a Brozäss, wo nach em Untergang vom Neue Riich drzue gfüehrt het, ass in dr dritte Zwüscheziit kuschitischi König us Nubie im Name vo ägyptische Götter Ägypte eroberet hai.
Die Zweiti Zwüscheziit (1786 bis 1570)
In dr Zweite Zwüscheziit isch zerscht d Zentralregierig zerfalle und denn hai d Hyksos, wo us Kanaan iigwanderet si und sich im Nildelta niidergloh hai, d Macht in Nordägypte übernoh. Für längeri Zit hai au d Oberägypter, wo wohrschiinlig nid under ihrer diräkte Kontrolle gsi si, d Hyksos as König anerkennt und ihne Schtüüre zahlt. D Hyksos si 1532 vom Ahmose, 1570-1546, em erschte König vo dr 18. Dynaschtii, us em Land gjagd worde.
S Neue Riich (1570 bis 1070)
Während dere Periode, kuum het sich Ägypte vo de fremde Herrscher befreit, het s aagfange in grossem Maasschtab im Middleren Oschde Chrieg z Mache. Kanaan bis nach Syrie isch eroberet worde und siini Königsriichli si ägyptischi Klienteschtaate worde. Mit de andere Grossmächt vo dr Region het s zwar immer wider Chrieg gä, aber im grossen und ganze hai sich d Groosskönig gegesiitig und ihri Iiflussgebiet reschbektiert. Gege s Ändi vo dr Bronzeziit si d Seevölker uf Ägypte zue zoge. D Ägypter hai sich no chönne wehre, aber in dr Folg isch s Land bankrott gsi und widder in zwei Deil zerfalle.
Die Dritti Zwüscheziit (1070 bis 664)
Scho während dr Regierigsziit vom letschte König vo dr 20. Dynaschtii het sich d Deilig vo Ägypte in Oberägypte, wo dr Hohebrieschter vom Amun z Thebe verwaltet het, und Underägypte, wo vo dr 21. Dynaschtii vo Tanis im Nildelta us gregiert worden isch. D Amunbrieschter und d König vo Tanis si verschwögeret und ihri Beziehige zunenander guet gsi. Die 22. und 23. Dynaschtii, die einti vo Bubastis und die anderi vo Tanis, si au Libyer gsi. Im allgemeine wird au die 25. Dynaschtii zur Dritte Zwüscheziit zelt. Es si Kuschite vo Nubie gsi, wo Ägypte im Name vom ägyptische Gott Amun eroberet hai. In ihrer Zit hai d Assyrer Ägypte eroberet und im Johr 663 Thebe usblünderet und zerschdört.
Die schboot Zit (664 bis 332)
D Ägypter hai sich wider vo de Assyrer chönne befreie und im Kampf zwüsche de Assyrer und Babylonier (626-610) hai si brobiert ihri ehemolige Eroberer z underschdütze, aber hai kei Erfolg gha und Niniveh isch 612 gfalle. Aber au nach däm Misserfolg hai si widderhii Grossmachtbolitik driibe. Dr Necho II. het a Chriegsflotte baut, dr Psammetich II. het in Nubie Chrieg gfüehrt, und dr Apries in Paleschtina und Libye, bis er vom Amasis, 570-526, abgsetzt worden isch. Under em Amasis het s Land kulturell no einisch ufblüeht. Aber scho zwei Johr schbööter isch s Ändi vo der letschte afrikanische Dynaschtii cho, wo dr Perserkönig Kambyses s Land eroberet het.
Die griechisch-römischi Zit (332 BCE bis 642 CE)
Dr Alexander dr Grooss het 332 BCE Ägypte vo de Perser eroberet und noch siim Dod het si General Ptolemäus Ägypte für isch beaaschbrucht. Die Ptolemäisch Periode isch brägt vo Ufschdänd vo den Ägypter und Chrieg mit de Seleucide z Syrie. Rom het sich au afo iimische und dr Octavian het 30 BCE Alexandria eroberet und Ägypte isch ä römischi Brovinz worde. S het immer wiider chliineri Ufschdänd gä, Unruehe zwüsche verschiidene Volksgruppe und sit em Kaiser Decius (249 bis 251 CE) au Chrischteverfolgige. Dr Maximinus Daia, 305-313 CE, isch dr letscht Kaiser gsi, wo in hieroglyphische Urkunde vorchunnt. Vo denn a git s au d Fiktion vom Pharao z Rome nüme. Dr Theodosius I. het s Chrischdedum as Schdaatsreligion iigfuehrt. 395 het sich s Römische Riich ändgültig in Wescht- und Oschrom deilt und Ägypte isch bi Byzanz bliibe bis zur Eroberig dur d Araber in 642.
S islamische Ägypte
Underem Kalif Omar si d Araber 640 in Ägypten iigfalle und zwei Johr schbööter hai d Byzantiner sich au us Alexandrie zruggzoge. D Omajade (661-750) hai vo Damaskus us au Ägypte as Deil vo ihrem Riich gregiert. Under ihne hai sich muslimischi Araber im Land niiderglo und dodrmit het die langsami Islamisierig vo Ägypte aagfange. Im 9. Johrhundert het sich Ägypte underem Ahmad ibn Tulun (868–884) selbschdändig gmacht. Mit de Schdüre, wo vorhär an d Abbasside zahlt worde si, het er s Land gförderet und ä Flotte baut. 878 het er Paleschtina und Syrie eroberet. Aber scho 905 hai d Abbasside Ägypte zruggeroberet und 935 widr an d Ishidide verlore. Dr Saladin (1171-1249) het d gründet und siis Riich vo Kairo us gege d Chrüzritter verdeidiget. In dr Middi vom 13. Johrhundert hai d Mamluke, wo türkischi Militärsklave gsi si d Macht übernoh und bis zum Ändi vom 13. Johrhundert die letschte Chrüzfahrerschdaate im Middlere Oschde eroberet.
Im Osmanische Riich
1517 hai d Türke s Land eroberet und es isch vollkomme verarmt in de Johrhundert under dr osmanische Herrschaft.
Die diräkti Herrschaft vo de Osmane isch mit em Agyptefäldzug vom Napoleon 1798 z Änd gange. Dr Muhammad Ali Pascha (1805–1849) het d Macht ergriffe, wo d Franzose abzoge si, und het a gwüssi Sälbschdändigkeit erreicht, au wenn Ägypte Deil vom Osmanische Riich bliiben isch.
S änglische Brotektorat
Vo 1859 bis 1869 isch dr Suezkanal baut worde und Ägypte isch schdrategisch für d Ängländer interessant worde, wo s 1882 bsetzt und 1914 zum Brotektorat erklärt hai. Si hai dr Sultan Abbas II., wo d Middelmächd understützt het, abgsetzt und si Unggle Hussein Kamel zum Sultan gmacht. Scho vor em 1. Wältchrieg het sich e nationalistischi Bewegig afo entwiggle. Noch em Chrieg het d Wafd Bardei under em Saad Zaghlul d Mehrheit im ägyptische Parlamänt übercho. D Brite hai en uf Malta in s Exil gschiggt, und am 8. Merz 1919 isch e Revolution usbroche, wo zu dr Unabhängikeitserklärig am 22. Februar 1922 gfüehrt het.
Ummendorf (bei Biberach)
Õmmadorf (dt. Ummendorf) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoendsgliderong
Zue Õmmadorf gheret d Ortsdoel Ummendorf ond Fischbach.
Gschicht
Õmmadorf ischt zom erschte Mol gnennt worde im 14. Jh.
Verwaltong
Õmmadorf hot mit dr Stadt Bibra ond dr Gmoene Addaweiler, Hochdorf, Maslhõẽm, Middlbibra, Waarthausa ond Zäll a e Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Klaus Bernd Reichert.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Õmmadorf ghert zom Mittelschwäbisch.
Hausratte
Bschryybig
D Huusratte het e Chopf-Rumpf-Lengi vu 16 bis 24 cm, e Schwanzlengi vu18 bis 25cm, dr Schwanz wyyst 200 bis 260 Ring uf, s Gwicht lyt bi 200 bis 400 g.
D Schnuure vu dr Huusratte isch spitz, d Auge un d Ohre sin im Verheltnis greßer wie bi dr Wanderratte (Rattus norvegicus). Hauptfarbforme sin ganz grauschwarz (bsundersch bi dr Unterart ssp. rattus), bruungrau mit ere grauer Untersyte (bsundersch bi dr Unterart ssp. alexandrinus) un bruungrau mit ere wysse Untersyte (bsundersch bi dr Unterart ssp. frugivorus). Derzwische git s Ibergäng un anderi Farbforme.
D Huusratte isch nit dr Vorfahr vu dr Farbratte, wu as Versuechsdier oder as Haimtder ghalte un zichtet wird. Dr Vorfahr vu däne Ratte isch d Wanderratte.
Herchumft un Verbraitig
D Huusratte chännt mer au as Schiffsratte, wel si dur dr Transport uf Schiff wältwyt uusbraitet woren isch. Si isch urspringli as Bewohner vu wermere Felslandschafte z Sid- un Oschtasie vorchuu, het si as Kulturfolger em Läbe vum Mänsch aabasst un dur ihn in di ganz Wält brocht wore. Vo allem uf chlainere Pazifikinsle mit eme fragile Ekosyschtem het si nit nume di yyhaimisch pazifisch Ratte (Rattus exulans) verdrängt, si het au e Huffe andri yhaimischi Arte uusgrottet, bsundersch fluguafähigi Vegel. As ihri urspringlige Haimet giltet Sidindie, vu do uus isch si dur dr Handel in dr Bronzezyt uf Persie un in s Zweestroimland chuu. S git Noowyys fir Rattus rattus us Tell Isan Bahriyat (Iran) us dr Zyt um 1500 v. Chr. Us em Zweestromland isch si uf Ägypte un in s an s eschtli Mittelmeer chuu.
D Uusbraitig uf em afrikanische un em europäische Kontinänt isch wahrschyns in ere zwote Uusbreitigswälle mit em Gwirzhandel iber Schiff vu dr remische Chaiserzyt chuu. Dr eltscht Noowyys vu dr Huusratte z Dytschland stammt vu Ladeburg bi Manne us em 2. Johrhundert. Bi Grabige in dr Nechi vu dr Stadt Haithabu isch s Vorchuu vu dr Huusratte um 1050 bstetigt wore, vu dert uus het si sich wyter mit dr Schiff vu dr Wikinger un speter vu dr Hanse chenne uusbraite.
Z Europa isch d Zahl vu dr Huusratte stark ruckgängig. As e Grund wird aagsähne, ass d Huusratte dur d Wanderratte allmeh verdrängt wird, wel die im hitige Umfäld konkerränzsterker isch. Z Dytschland stoht d Huusratte uf de rote Lischt vu dr gfehrdete Arte. Großi Populatione vu dr Huusratte git s nume no in dr Mittelmeerländer.
Frieji Bericht iber Peschtepidemie, wu mittelbar dur Huusratte uusglest wore sin, ze Byschpel d Pescht z Athen, wu dur dr Thukydides bschribe woren isch, wäre as indiräkte Bewyys fi s Vorchuu vu Huusratte aagsähne, aber d Bschryybige vu dr Symptom sin nit alliwyyl aidytig.
Uf Großbritannie isch d Huusratte villicht scho mit dr Remer chuu, as Beleg doderfir wird e Pescht-Epidemie z Londinium (London) im 2. Johrhundert n. Chr. aagfiert. Di eltschte Chnochefund stamme aber erscht us eme Brunne us em 4. oder 5. Johrhundert z Skeldergate, York. E Dail Forscher nämme aa, ass d Ratte im Friemittelalter wider uusgstorben isch (schlächteri Läbesbedingige dur s Änd vu stedtische Sidlige un d Klimaverschlächterig 7. Johrhundert) un ass si erscht mit dr Chryritter wider yygfiert woren isch.
Verhalte
D Huusratte isch nume in cheltere Regione an mänschligi Sidlige buden, wu si zmaischt in druckene Hyyser un Schyyre, aber au in Chälle un Stääl läbt. Im Freiland suecht si sich arg unterschidligi Schlupfwinkel un böut dert ihre Näscht. D Hausratte isch in dr Hauptsach nachtaktiv. As sozial Dier läbt si in Gruppe, wu fufzg un meh Individue chenne umfasse. Si het am liebschte bflanzligi Nahrig wie Frucht, Obst, Some un Wurzle. Dierischi Nahrig nimmt si nume sälte zue sich.
D Furtbflanzig findet unter ginschtige Bedingige s ganz Johr statt, d Ratte drait 21 bis 23 Däg. Pro Wurf wäre rund 8 bis 15 blindi un blutti Jungi uf d Wält brocht, wu no segs Wuche sälbschtändig wäre un in d Gschlächtszyt im Alter vu ca. vier bis ses Wuche chemme.
Schadwirkig
Die wenig spezialisierte, aber seli aabassigsfähige Dier gälte in dr Regle as Nahrigsmittelschädlig.
As Erregerwirt
Huusratte, wu im Freie läbe, sin näbe andrechlanie Changer au Reservoirwirt fir verschideni Borreliearte (Bakterie), wu derno vu andre Vektore wie z. B. vu Zäche uf Dier un Mänsch chenne iberdrait wäre.
Syschtematik
Vu Huusratte git s e Huffe Unterarte, e Dail dervu sin wältwyt verbraitet.
Valtournenche
Valtournenche ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Cervin.
Geografi
Valtournenche lyt im Valtournenche, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Barmasse, Bioley, Brengaz, Breuil, Busserailles, Chaloz, Châtelard, Champ l'éve, Cheneil, Cheperon, Tsignanaz (Cignana), Clou, Cré, Cré-du-Pont, Crépin, Crétaz, Duerche, Euillaz, Fontaine, La Muranche, La Vénaz, Layet, Laviel, Le Lou (Loz), Losanche, Maën, Maisonnasse, Montaz, Moulin, Mont-Mené, Mont-Perron, Pâquier (capoluogo), Pecou, Les Perrères, Pessey, Promindoz, Saix, Servaz, Singlin, Tourtourouse, Ussin, Valmartin. Nochbergmaine sin Antey-Saint-André, Ayas, Bionaz, Chamois, Torgnon un Zermatt (CH-VS)
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Valtournenche dr italienisiert Name Valtornenza drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Valtournenche isch dr Domenico Chatillard.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Valtournenche ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Valtournenche sin 101 Froogebeege wider retuurchuu.
Zensuswahlrecht
Under eme Zensuswahlrächt verstoht mä e Wahlsystem, won es ungliichs Wahlrächt vorgseht und d Stimme vo de Wähler noch deren ihrem Stüürufkomme (Zensus) oder Bsitz gwichtet. Wil s nit an die gsellschaftligi Schicht (Klass) bunde gsi isch, hät theoretisch e riiche Arbeiter meh Stimme chönnte ha as en arme Adlige. Faktisch het s historische Zensuswahlrächt aber bsundrigs Arbeiter, Buure und Fraue vom Wahlrächt usgschlosse. Denn het s z Dütschland vor allem vor 1848 System ge, wo nume e chliineres Quorum vom Parlamänt für e Zensuswahlrächt offe gsi isch; die rästlige Sitz si im Voruus vom Wahlrächt usgschlosse, das heisst em höchere Adel vorbhalte, gsi. Berüehmt-berüchtigt worde isch denn vor allem au s Dreiklassewahlrächt in Preusse vo 1851 bis 1918.
Schwiiz
Noch de liberale Revolutione um 1830 het s in e baar Kantön für e churzi Ziit e bsundrigs Zensuswahlrächt ge. Es het sich nit am Stüürufkomme oder am Bsitz orientiert, sondern het d Bürgerschaft vo de Hauptstedt gegenüber dr Landbevölkerig bevorzugt, wo in de Parlamänt nume e dütlig underproportionali Verdrätig übercho het. Das het zu soziale Unruehe gfüehrt, im Fall vom Kanton Basel zum ene Bürgerchrieg im Johr 1833 und dr Deilig vom Kanton.
Spanischer Erbfolgekrieg
Dr Spanisch Erbfolgchrieg (1701–1714) isch e Kabinettchrieg gsi, wo s um s Erb vom letschte spanische Habsburger, vom Köönig Karl II. vo Spanie gangen isch. En Allianz, wo die ööstriichische Habsburger und Groossbritannie drzue ghöört häi, het gegen e Chriegskoalizioon kämpft, wo vo Frankriich aagfüert worde isch. Schliesslig isch s Frankriich glunge, dr Bourbon Philipp V. uf e spanisch Droon z setze und die Dünastii stellt hüte no dr spanisch Köönig. Fast alli Mächt, wo in Chrieg verwigglet gsi si, häi am Schluss im Friide vo Utrecht wenigstens e Däil vo iire Ziil erräicht.
Scuol
Scuol (dütsch Schuls) isch a politischi Gmaind i da Region Engiadina Bassa/Val Müstair im Kanton Graubünda.
Es isch flächemässig di gröschti Gmaind vo de Schwiiz.
Gmaindname
Lut em Räätische Namebuech söll de Name Scuol vom latinische scopulus «Klippe» stamme. Bi da Wahl vom Name för d Gmaind hät me de Name vom Hoptort Scuol gnoo, wo bis 1943 offiziell Schuls, vo 1943 bis 1970 Scuol/Schuls und sithär Scuol ghaisst.
Geografii
D Gmaind Scuol ligt im untara Engadin und wird vom Inn durflossa. Si bestoot us da Frakziona (Dörfer) Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent und Tarasp. D Nochbergmainda sind im Süda Val Müstair, im Weschta Zernez und im Nordoschta Valsot. Im Norda gränzt si a Gaschurn im Vorarlbärg und a Galtür im Tirol. Im Oschta sind Graun im Vinschgau, Mals und Taufers im Münstertal d Nochbergmainda im Südtirol. Scuol isch, sit da Fusion Aafangs 2015, mit 438 km² um 8 km² grösser als Glarus Süd und drum di flächemässig gröschti Gmaind vo da Schwiz. Mit öpa 4'600 Iiwohner isch si zuglich di gröschti bündnerromanisch Gmaind überhaupt.
Im Gmaindsgebiet sind es paar Sitetääler vom Engadin: s Val Tuoi, s Val Tasna, s Val Sampuoir, s Val Plauna, s Val S-charl und s Val d’Uina. S obere Val Mingèr liit im Schwizerische Nazionalpark. Vo Tamangur im S-charltaal us goot en Fuesswääg über de Costainaspass is Münschtertaal, vo dr Alp Plazer dr Cruschettapass uf Taufers im Vinschgau und dur s Val d’Uina het’s dr Schlinigpass uf Schleis.
Gschicht vo de Gmaindfusion
Aafangs 2013 hät a Projektgruppa under da Laitig vom Christian Fanzun, Gmaindspräsident vo Tarasp, aagfanga sich z beschäftiga mit ara möglicha Fusion vo da sächs Gmainda Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent und Tarasp. Die Gmaindsfusion im Unterengadin isch umstritte gsi. Z Sent hät sich d Oppositionsgruppe «Sent forever» formiert, wo gege d Fusionsplän gsi isch. Ende März 2014 händ d Stimmbürger vo da sächs beträffenda Gmainda da Fusion per 1. Jänner 2015 denn doch zuegstimmt. Am wenigschta Zuestimmig, 60 %, häts z Tarasp gee, am maischta, mit 93 %, z Guarda. Bi da anderna Gmainde gseets so us; Sent me als 71 %, Ardez 76 %, Ftan 82 % und Scuol 84 %. Da Bündner Grossi Root hät am 10. Dezember 2014 dära Fusion zuegstumma und an Förderbitrag vo zäh Millione Franke als Understützig gsprocha.
Am 1. Januar 2015 hät da partailos Christian Fanzun, wo Endi Augschta 2014 gwählt worda isch und us Tarasp kunnt, s Amt vom Gmaindspresident aaträtta.
Niedersulzbach (Unterelsass)
Geográfi
Nìdersulzbàch lijt àm Sulzbách. Nochbergmeine sìn Buxwiller, Owersulzbach, Ìngwiller, Manischoffe und Üetwiller.
Scuol
Sache zum go aluege
En markante Bau i de Gmaind Scuol isch s Schloss Taraschp.
Niedersulzbach (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ägerten
Ägerten oder Ägerte heisse verschideni Ort im Kanton Bärn, Schwiz:
Scuol
Wirtschaft
Im grosse Gmaindgebiet git’s wiiti Landwirtschaftsareal und vil Alpbetriib.
Niedersulzbach (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìdersulzbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Scuol
Wirtschaft
Bi Sent isch es Chraftwärch vom Engadiner Elektrizitätswärch.
Bignan (Morbihan)
Bignan (bretonisch Begnen) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Scuol
Wirtschaft
Z Scuol höört d Engadiner Linie vo dr Rätische Baan uuf.
Bignan (Morbihan)
Geografi
Bignan lyt 25 km vu Vannes un 47 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 53 m un 181 m iber Normalnull.
Gschicht
Bignan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1252 as Bygnan (1333: Bignan, 1421: Bingnen, 1461: Bignen, 1630: Biguan).
Verwaltig
vu Bignan isch. Bignan ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Bignan ghert zum Bretonisch.
Bissingen (Bayern)
Bisse, ao Bissing (amtlich Bissingen), isch a Gmoid em Landkreis Dillinga, Bayern, met ensgsamt achtze Ortstoil.
Geografi
Dia ganza Gegnd von dr Gmoid Bisse hoißt ma Kesseltal, weil do a gloinr Bach durchgot, wo Kessel hoißt. Auftoilt werd dann ebbl no in a "Obrs" und a "Ondrs" Kesseltal. Bisse selber isch im ondra.
Gmoendsgliderong
Zua Bissing gheret d Ortsdoel Bissing, Buggenhofen, Burgmagerbein, Diemantstein, Fronhofen, Gaishardt, Göllingen, Hochdorf, Hochstein, Kallertshofen, Kesselostheim, Leiheim, Oberliezheim, Obermagerbein, Oberringingen, Stillnau, Thalheim, Tuifstädt, Unterbissingen, Unterringingen, Warnhofen ond Zoltingen, d Weiler ond Hef Bergmühle, Buch a. Rannenberg, Herrenmühle, Hohenburgermühle, Kömertshof, Leitenhof, Neutenmühle, Reimertshof ond Stegmühle, d Ruine Hohenburg ond d Kirch St. Michael.
Gschicht
Gschichdlich got dr heitige Hauptort Bisse auf a alemannischa Siedlung ausam sechsda Johrhundert zruck. Zom erschda Mol urkundlich erwähnt wora isch Bisse em Johr 1140. Em Johr 1281, en dr sognannda "Wallersteiner Urkunde" ischs dann zom erschda Mol als "Markt Bissingen" bezeichnat wora.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,4 % gleäge.
Religion
80,3 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 18,6 % evangelisch.
Verwaltong
Bissing ghert zua koene Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Bissing ischt dr Michael Holzinger.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Bissing ghert zom Schwäbisch.
Gregor III. (Papst)
Dr Gregor III. (* Syrie; † 28. Novämber 741 z Rom) isch Papscht vu 731 bis 741 gsii. Är isch dr letscht nit-europäisch Papscht gsii, bis anne 2013 dr Argentinier Jorge Mario Bergoglio as Franziskus zum 266. Papscht gwehlt woren isch.
Läbe
Dr Gregor III. isch am 18. Merz 731 zum Papscht gwehlt wore. Wie scho unter sym Vorgänger Gregor II. isch s au unter ihm zue schwären Ussenandersetzige mit Byzanz chuu. Nodäm är dr Chaiser Leo III. im Verlauf vum Byzantinische Bilderstryt exkommuniziert gha het, sin d Bischtimer vu Sizilie, Unteritalien un Illyrie vum Chaiser em ökumenische Patriarchat vu Konstantinopel yyglideret wore. Dr Gregor het derno dr Kontakt mit Byzanz abbroche.
Glychzytig sin d Langobarde z Italie wyter vordrunge. Dr Gregor III. het derno as erschte Papscht s Frankerych um Hilf bätte, aber no ohni Erfolg. Ainewäg isch in dr Zyt vum Gregor d Bidnig vu dr Germane an di Katholisch Chilche sterker wore – dr Bonifatius isch anne 732 Erzbischof un 738 päpschtlige Legat fir Germanie wore. Im Johr 732 het dr Gregor III. verbotte, s Flaisch vu Ross z ässe. Unter em Gregor III. isch s Fescht vu allne Hailige fir Rom uf dr 1. Novämber verlait wore.
Dr Gregor III. isch am 28. Novämber 741 gstorbe. Sy katholische Gedänkdag isch dr 28. Novämber.
Breggia TI
Breggia TI (lombardisch Brencia) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Caneggio im Bezirk Mendrisio.
Geografi
D Gmai lyt uf dr linke Syte vum Valle di Muggio. Zum Ortsdail Cabbio ghere no d Wyler Uggine un s hite verlosse Gaggio, zue Morbio Superiore ghert dr Wyler Lattecaldo, zue Muggio ghere d Wyler Scudellate un Roncapiano, zue Sagno ghert dr Wyler Trevalle. Bis 2004 het zue Caneggio no dr Wyler Campora am Abhang visà-vis ghert, wu derno zue Castel San Pietro chuu isch.
Gschicht
Breggia isch entstande am 25. Oktober 2009 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Bruzella, Cabbio, Caneggio, Morbio Superiore, Muggio un Sagno. Dr Name vu dr neie Gmai isch vum Fluss Breggia ibernuu wore.
Bruzella isch zum erschte Mol gnännt wore anne 852 as Brusella, Cabbio anne 1188 as Cabio, Caneggio anne 1209 as Canegio (1335 Canezio), Morbio Superiore anne 1116 as Morbio de Supra, Muggio anne 852 as Mugio, Sagno 1296-99 as Sagnio.
Obermodern-Zutzendorf
Owermodre-Zutzedorf (frz. Obermodern-Zutzendorf, dt. Obermodern-Zutzendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Breggia TI
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Breggia isch dr Piermario Croci.
Obermodern-Zutzendorf
Gschìcht
Owermodre-Zutzedorf ìsch entstànde àm 17. April 1983 durich d Füsion vun dr Gmeine Owermodre (bìs Dezember 1973: Modern) und Zutzedorf. Owermodre ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1179, Zutzedorf ànne 784.
Breggia TI
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Obermodern-Zutzendorf
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 han d Gmeine zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Breggia TI
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Breggia ghert zum Comasco-Lecchese.
Obermodern-Zutzendorf
Verwàltung
vun Owermodre-Zutzedorf ìsch. Owermodre-Zutzedorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owermodre-Zutzedorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Trient (Begriffsklärung)
Trient chan Folgendes bedüte:
en Familiename:
Schömberg (Zollernalbkreis)
Schemmbärg (dt. Schömberg) ischt a Stadt em Zollrealbkrois en Bade-Wirttaberg.
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 46,4 % Landwirtschaftsfleche, 35,8 % Wald, 15,6 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Schemmbärg gheret d Stadtdoel Schemmbärg ond Schärzenga (Schörzingen).
Gschicht
Schemmbärg ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1255 als Shonberc.
Verwaltong
Schemmbärg hot sich mit dr Gmoede Dautmärga, Doarmeddenga, Doddernhausa, Hausa, Rotshausa, Weila ond Zemmern zom Gmoeverwaltongsverband „Oberes Schlichemtal“ mit Sitz en Schemmbärg zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Karl-Josef Sprenger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schemmbärg ghert zom Schwäbisch.
Brione (Verzasca)
Brione (Verzasca) (lombardisch Briom) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch er sälber en Gmai gsi.
Geografi
Brione lyt im oberen Verzascadal.
Gschicht
Im Mittelalter isch Brione e Dorfschaft (squadra) in dr Dalgmainschaft Verzasca gsii. Bis 1852 het zue dr Nochberschaft Brione au no Gerra ghert, wu syter anne 2008 e Dail vu dr Gmai Cugnasco-Gerra isch.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Brione (Verzasca) ghert zum Ticinese.
Max Weber
Dr Maximilian Carl Emil Weber (* 21. April 1864 z Erfurt; † 14. Juni 1920 z Münche) isch e dütsche Sozioloog, Jurist, National- und Sozialökonom gsi.
Internationaler Strafgerichtshof
Dr Internazionali Stroofgrichtshoof (IStGH;, CPI; ENS International Criminal Court, ICC) isch e ständigs internazionals Stroofgricht mit Sitz z Den Haag (Niiderland). Er isch dur s multilaterale Römische Statut vom Internazionale Stroofgrichtshoof vom 17. Juli 1998 entstande und het am 1. Juli 2002 afo schaffe.
Er isch zueständig für Delikt vom Völkerstroofrächt, wo sithär begange worde si, nämlig Völkermord, Verbräche gege d Menschligkäit, Chriegsverbräche und Aggressionsverbräche. D Aggressionsverbräche si dur d Änderige vom Römische Statut vom 11. Juni 2010 definiert worde, dr IStGH isch aber nonig zueständig für sä.
Dr IStGH isch en internazionali Organisazion, und sini Beziejig zu de Veräinte Nazione isch über e Kooperazionsabkomme greeglet. Mä sött en nid verwäggsle mit em Internazionale Stroofgricht für s ehemoolige Jugoslawie (ICTY) bzw. mit em Internazionale Stroofgricht für Ruanda (ICTR), wo in dr Umgangssprooch as „UN-Chriegsverbrächerdribunal“ bezäichnet wärde.
Mitgliider
<br style="clear:both">
Max Weber
Wirke
Dr Weber gilt as äine vo de Klassiker vo dr Soziologii und au vo alle Kultur- und Sozialwüsseschafte. Uf dr ganze Wält wird im Weber si Wärk vo verschiidene politische und wüsseschaftstheoretische Laager anerkennt. Dr Weber het mit sine Theorie und Begriffsdefinizioone e groosse Iifluss uf die sogenannte Spezielle Soziologie ghaa, bsundrigs uf d Wirtschafts-, d Herrschafts- und d Religionssoziologii. Usserdäm chunnt vo iim s Brinzip vo dr Wärtnöitralidäät.
Wärk (Uswaal)
Bi de Wärk, wo in de «Gesammelte Aufsätze», Tübinge 1988, enthalte si, wird dr dörtig Veröffentligungsort mit aagee.
Wattenwyl
von Wattenwyl (alem. vo Wattewyl, fr. de Watteville) isch dr Name vom ene Bärner Patriziergschlächt und dr Familiename vo dene Persone:
Lueg au:
Frauenkappelen
Frouechappele (amtlech Frauenkappelen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Frouechappele ligt zwüsche Woouesee u Gäbubach. D Gmeindsflächi bsteit us 42,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 41,1 % Waud, 7 % Sidligsflächi u 9,8 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Frouechappele isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1158 aus Capela. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört.
Falkensteinerhof
Dr Falkestäinerhoof isch e historischs Bauwärk am Münsterblatz 11 in dr Altstadt vo Baasel. Er gältet as äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Dr Falkestäinerhoof ghört hüte zämme mit em Domhoof und em Regishäimerhoof am Münsterblatz 10 nääbedraa zum Baudepartemänt vo Baasel.
Frauenkappelen
Religion
76,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 11,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Falkensteinerhof
Im Geböid het s e groosse Liechthoof mit Arkade und ere Kupple us Glaas.
Frauenkappelen
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,7 %, CVP 2,0 %, EVP 1,2 %, FDP 8,3 %. GLP 5,4 %, GP 10,3 %, SP 14,0 %, SVP 30,0 %, Suschtigi 6,1 %.
Falkensteinerhof
Baugschicht
Im Spootmiddelalter häi Gäistligi im Falkestäinerhoof gläbt. Wo 1529 Baasel reformiert worde isch, si die katholische Doomhere us iire Hüüser am Münsterblatz uszooge und uf Freiburg im Brisgau züüglet. 1610 isch d Liigeschaft nöi baut worde und dr Bürgermäister Wettstäi het lang dört gwoont. 1799 isch dr Hoof noch Blään vom Samuel Werenfels umbaut worde mit dr hütige Fassade uf e Blatz zue.
Frauenkappelen
Politik
Gmeindspresidänt vo Frouechappele isch dr Markus Kämpfer (Stang 2013).
Falkensteinerhof
Baugschicht
1821 isch s naturwüsseschaftlige Museum vo dr Uniwersidäät Baase im Falkestäinerhoof ufdoo worde, zämme mit eme füsikalisch-chemische Labor, eme Hörsaal und ere Bibliothek. Dr Peter Merian (1795-1883) isch eerenamtlig Kassier und Verwalter vom Museum gsi. Er het d Sammlig usbaut, und vilmol mit sim äigene Gäld zaalt
1849 isch s Museum in s nöje Geböid vom Berri an dr Augustinergass züüglet. Dr Falkestäinerhoof isch no e chli vo dr Uni brucht worde, denn isch d Gwärbschuel driichoo, wo spööter die Ooberi Realschuel ghäisse het. Am Aafang vom 19. Joorhundert isch die in iire Nöibau an dr De-Wettestrooss zooge, und mä het der Falkestäinerhoof umbaut zum Ämter driizdue. Vo 1903 bis 1906 het dr Hochbauinspäkter Theodor Hünerwadel dragschafft. Dr gross Liechthof mit dr dreistöckige Galerii isch denn entstande. Vor allem brächtig isch dr Iigangsberiich worde und d Representazionsrüüm im erste Stogg.
Frauenkappelen
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1280 Ywohner 94,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,5 % Französisch u 0,6 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Frouechappele ghört zum Hochalemannisch.
Unlingen
Õlenga (dt. Unlingen) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Õlenga ligt uf dr rechte Site vu dr Donau, zwische Riadlenge und Eegne. S Gebiet erstreckt sich über dr Wescht- und Nordabhang vom Busse, eme Bärg mit em wohl meischtbsuechte Wallfahrtsort vu Oberschwobe drufobe.
Le Roc-Saint-André
Le Roc-Saint-André (Gallo Le Roz, bretonisch Roz-Sant-Andrev) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2016 isch si mit dr Gmaine Quily un La Chapelle-Caro zue dr Commune nouvelle Val d’Oust fusioniert wore.
Unlingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 69 % Landwirtschaftsfleche, 18,6 % Wald, 10 % Sidlongsfleche ond 2,3 % sonschticher Fleche.
Le Roc-Saint-André
Geografi
Le Roc-Saint-André lyt 33 km vu Vannes un 70 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 16 m un 123 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Pluherlin un Malansac.
Tuamotu-Archipel
Dr Tuamotu-Archipel (früeneri Nääme: Paumotuinsle, Dangerous Islands, Low Archipel) isch en Inselgrubbe im Südpazifik, wo zu Franzöösisch-Polynesie ghöort. Er lit östlig vo de Gsellschaftsinsle. Es isch die grössti Grubbe vo Koralleatoll uf dr ganze Wält und umfasst 78 Atoll vo verschidlige Gröösse mit e Hufe Äinzelinsle (Motu) und drei hoochi Koralleinsle. 45 Atoll si bewoont. Es lääbe dört öbbe 17'000 Lüt, wo die mäiste von ene Polynesier si. Wirtschaftlig und politisch si d Insulaner vo Frankriich abhängig und lääbe vo Subvenzioone, dr Brodukzioon vo Kopra, dr Zucht vo schwarze Perle und vom Turismus.
Le Roc-Saint-André
Gschicht
Le Roc-Saint-André isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1427 as Le Rotz.
Unlingen
Gmoendsgliderong
Zue Õlenga gheret d Ortsdoel Unlingen, Dietelhofen, Göffingen, Möhringen ond Uigendorf.
Le Roc-Saint-André
Verwaltig
Dr letscht Maire vu Le Roc-Saint-André isch dr Thierry Huiban gsii.
Unlingen
Gschicht
Õlenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1163.
Verwaltong
Õlenga hot mit dr Stadt Riadlenga ond dr Gmoene Aedenga, Alda, Dirrmadenga, Ẽslenga ond Uddaweiler a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Le Roc-Saint-André
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Le Roc-Saint-André ghert zum Gallo.
Unlingen
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Richard Mück.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Õlenga ghert zom Mittelschwäbisch.
Obersulzbach (Unterelsass)
Gschìcht
Owersulzbàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1213 àls Solzbach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Owersulzbàch ìsch. Owersulzbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owersulzbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Klaus Wildbolz
Dr Klaus Wildbolz (* 25. Augschte 1937 z Wien, Eschtrych; † 5. Jänner 2017 ebedert) isch e Schwyzer Schauspiiler gsii.
Lääbe
Dr Klaus Wildbolz isch us eme alte Gschlächt vu dr Stadt Bärn chuu. Sy Großvater isch dr Eduard Wildbolz gsii, wu as Bärner Platzkommandant im Landesstreik 1918 bekannt woren isch. Em Wildbolz sy Vater isch z Wien Fabrikdiräktet gsii. Är isch zäme mit sym Zwillingsbrueder Jost, wu hit as renommierte Fotograf in dr Schwyz läbt, z Eschtrych un in dr Schwyz ufgwachse. Voreb er z Wien Musik un darstellendi Chunscht am Max-Reinhardt-Seminar studiert het, het er e wirtschaftligi Uusbildig im dr Militerdienscht in dr Schwyzer Armee gmacht. Är het Ufdritt ghaa am Stadttheater Lozärn, z Stuegert, z Düsseldorf un z Berlin. Au bi dr Salzburger Feschtspiil isch er uf dr Bihni gstande. Noch eme Engaschmänt am Theater in dr Josefstadt z Wien vu 1963 bis 1970 het en e braiter Publikum ab dr 1970er Johr dur d Moderation vum ARD-Färnsehquiz Schnickschnack gchännt.
Dr Wildbolz het e Hufe Färnsehseriehauptrolle wie in Schlosshotel Orth, Ringstraßenpalais, Hotel Paradies un Der Bergdoktor ghaa. Derzue het er Gaschtrolle in Krimiserie wie Der Kommissar, Der Alte, Derrick un anderi ghaa. Anne 1996 het er as Ermittler in dr Tatort-Folg Mein ist die Rache unter dr Reschy vum Houchang Allahyari, mit em Fritz Karl un dr Andrea Händler gspiilt.
E großi Lyydeschaft vu dr Brieder Wildbolz sin Oldtimerränne gsii, wu si vylmol mitgmacht hän.
Dr Klaus Wildbolz isch ab 1986 in dritter Eh ghyrote gsii. Sy Frau Barbara, en ehmoligi Reschyyassischtänti, isch 2008 im Alter vu 63 Johr an Chräbs gstorbe, Chinder hän si kaini ghaa. Sy erschti Frau isch d Theaterschauspiileri Christiane Pauli gsii, sy zwoot Frau Gisela isch e Bankaagstellti gsii.
Am 5. Jänner 2017 isch dr Wildbolz noch ere churze Chranket z Wien gstorbe.
Obugrische Sprachen
Di Obugrische Sproche sin e Undergruppe vo de finno-ugrische Sproche und di nöchste Verwandte vom Ungarische. Si werre in de mittlere Landesdeil vo Russland, zwüschem Ob, em Irtis und em Ural gschwätzt. Numme zwei Sproche ghöre zum obugrische, Mansisch/Wogulisch und Chantisch/Ostjakisch. Do si sich vo Ungarisch scho lang abgspalte hän, git's zu sällem großi Underschid in de Syntax, im Wortschatz und de Phonology. Mansisch und Chantisch sin enand ähnlig, ihri Sprächer chönne enand aber nit verstoh.
Di obugrische Sproche sin stark vo de Turksproche beyflusst worre, vor allem vom Tatarische. Bis 1930 hän si kei Rächtschrybig gha und sin entweder gar nit gschribe worre oder mer hät sich an de Literatur und de Dradition orientiert. Sit 1937 verwände si s kyrillisch Alphabet mit Züesatzsymbol, 's sin aber keini bedütsame Tekscht uff einer vo-n-e gschribe worre; au als Amtssproch wird's sälte brucht.
Mansisch hät ca. 3800 Sprächer und Chantisch 14'280; beidi sin numme innerhalb vo Russland verbreitet.
Serse
Serse, dütsch Xerxes (HWV 40) isch en Opere (Dramma per musica) in drei Akt vom Georg Friedrich Händel und näben em Julius Caesar d Händel-Opere, wo in dr Nöizit am mäiste gspiilt wird.
Wie si entstande isch
Vo 1733/34 aa het dr Händel vier Säsong lang Konkurränz vo dr „Opera of the Nobility“ überchoo. Si het s Operehuus King's Theatre am Haymarket übernoo, und dr Händel isch in s nöije Theater in Covent Garden züüglet. 1734/35 het er dört äini vo sine beste Säsongs ghaa und d Ariodante und d Alcina urufgfüert. Die bäide Opereundernääme häi aber Gäld verloore und si noch dr Säsong 1736/37 bankrott gsi. Dr Händel het jetz scho zum dritte mol bläite gmacht. Er het aber au noch eme Schleegli im April 1737 nid ufgee und het wider am King's Theatre aagfange. Denn isch aber d Köönigin Caroline am 20. Novämber gstorbe und alli Theater häi für säggs Wuche müesse zuedue. Dr Händel het d Caroline kennt, sit dass si elfi gsi isch und si het en wirtschaftlig immer wider understützt. Er het denn für iir Begrääbnis s berüemte Funeral Anthem The Ways of Zion do Mourn (HWV 264) gschriibe. Druf het er dr Faramondo fertig gmacht und sofort mit ere nöije Opere aagfange, em Serse.
Dr Serse het am 25. April 1738 im King’s Theatre si Brömieere ghaa, isch aber scho noch fümf Uffüerige abgsetzt worde.
S Libretto
Dr Christian Heinrich Postel het emol e Libretto Der mächtige Monarch der Perser, Xerxes, in Abydus für d Hamburger Opere gschriibe, wo dr Komponist Johann Philipp Förtsch 1689 d Muusig drfür komponiert het. 1660 häi dr Minato und dr Cavalli d Opere bearbäitet und si isch z Bariis gspiilt worde. 1694 het dr Giovanni Battista Bononcini nöiji Muusig komponiert und dr Silvio Stampiglia s Libretto überarbäitet und es isch am Teatro Tordinona z Rom ufgfüert worde. Das isch d Version gsi wo im Händel sis Teggstbuech druf basiert het.
D Muusig
Dr Serse isch en Opere-Komödie, e Drama wo guet usgoot und wo mä mänggisch über sini Charakter cha lache, wo aber au sini ärnsthafte Momänt het. Im Geegesatz zu de gängige italiänische Opere si d Arie chürzer und d Muusig isch dr Handlig aabasst gsi, fast scho wie s in dr modärne Opere gmacht wird. Da Stil isch däm vo dr früenere Venezianische Opere äänlig gsi, wo s Libretto am wichdigste gsi isch, und het hauptsächlig us ere Mischig vo Rezitativ und Arioso bestande, mit churze Arie do und dört.
Kanton Weiler
Dr Kànton Willer ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Schlettstàdt-Erstain im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Dr Generàlrot ìsch dr Maire vun Neikìrich, dr René Haag.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Banfald grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete Dischtrikt Schlettstàdt kumme
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Bàrr nej züegschnitte worre. Àm 10. Fewer 1806 ìsch üs em Arrondissement Bàrr s Arrondissement Schlettstàdt worre.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton wìdder e Teil vum Arrondissement Schlettstàdt, we àm 24. Mai 1974 mìt em Arrondissement Eerstain zem Arrondissement Schlettstàdt-Eerstain zàmmgelejt worre ésch.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Sproch
Ém e Deil vum Kànton Willer redt mer ken Elsassisch sundern Welche.
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde un Oschte àn dr Bàrr Ruuse, ìm Sidoschte àn dr dr Kànton Schlettstàdt un ìm Side àn dr Kànton Ràppschwihr ìm Arrondissement Ràppschwihr (Owerelsàss).
Gmeine
D greschte Gmein vum Kànton ìsch Willer mìt ìnsgsàmt 1676 Inwohner ànne 2006 gsin.
Faustin Ambassa Ndjodo
Dr Faustin Ambassa Ndjodo (* 26. Jüüli 1964 z’ Ekouda, Kamerun) ìsch a kamerunischer reemisch-kàthoolischer Oordagaischtliger vu dr Kongregàzioon vum Unbefleckta Harz vu Mària. Vu 2009 bis 2016 ìsch’r Bischoof vu Batouri gsìì, un sitter 2016 ìsch’r Arzbischoof vu Garoua.
sii Laawa
Dr Faustin Ambassa Ndjodo hàt Filosoofii àn dr Kàthoolischa Üniwärsiteet vu Louvain ìm Belgia gschtudiart, wu-n-’r a Maischterpriafung bschtànda hàt. Drzüa hàt’r vu 2001 bis 2001 àm Kàthoolischa Theoloogischa Bund z’ Chicago gschtudiart.
Dr Ambassa Ndjodo ìsch Mìtglìed vu dr Oordagmainschàft vu da Scheut-Missionàra un hàt àm 26. Jüüli 1997 d’ Priaschterwäih ämpfànga. Ar ìsch z’äärscht Vikàr un Pfàrrer gsìì, un ìsch Generàlseketäär worra vum Dischtrikt Senegal vu dr Kongregàzioon vum Unbefleckta Harz vu Mària. Drzüa hàt’r d’ Filosoofii unterrìchtet àm Auguschtin-Ìnschtitüüt vu Dakar. Noh siina Schtudia z’ Chicago ìsch’r Profasser fìr Filosoofii gsìì àm Ìnschtitüüt vum hailiga Joseph Mukasa z’ Yaoundé ìm Kamerun. Ar ìsch àui Prowìnz-Superior vu siinera Oordagmainschàft gsìì, so wia Vorsìtzender vu dr Kumferanz vu da Owersuperioora vun Àfrikà un Madagaskar (dr COSMAM). Ìn siim Bìschtumm ìsch’r züadam Bischoofsvikàr fìrs gwäijta Laawa gsìì.
Àm 3. Dezamber 2009 ìsch dr Ambassa Ndjodo vum Pàpscht Benedikt XVI. àls Bischoof vu Batouri ärnännt worra. D’ Bischofswäih hàt’r àm 31. 2010 vum Arzbischoof vu Douala Samuel Kleda ämpfànga; doo drbii sìn d’ Mìtkonsekràtoora dr Roger Pirenne, Àltarzbischoof vu Bertoua, un dr Joseph Atanga, Arzbischoof vu Bertoua, gsìì.
Àm 22. Oktoower 2016 ìsch dr Ambassa Ndjodo vum Pàpscht Frànzisküs àls Arzbischoof vu Garoua ärnännt worra. Ar ìsch àwwer bis àm 7. Jüüli 2018 Àpostoolischer Àdminischtràtoor vum Bìschtumm Batouri blìewa. Ìm Jüüni 2021 hàt’r dr Àpostoolischa Nuntz ìm Kamerun un Äkwàtoriàlguineà Julio Murat ìm Arzbìschtumm vu Garoua-n-ämpfànga. Ìm Septamber vum gliicha Joohr hàt’r mìt fìmf àndra Bischääf un em Regionàlgouverneur Jean Abate Edi’i dr 65. Joohrestààg vum Arzbìschtumm gfiirt. Drzüa hàt sìch dr Ambassa Ndjodo vorgnumma, ìn siim Arzbìschtumm a Àbtailung vu dr Kàthoolischa Üniwärsiteet vum Zentràlàfrikà z’ äffna.