cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(50000) Quaoar
Gschichte
Im Dezember 2004 isch mit em japanische 8-m-Teleskop Subaru dr Noochwiis vu kristallinem Wasseriis un au Ammoniakhydrat in dr Oberflächi vum Quaoar glunge. Säll isch sehr iberraschend, wil mer bi ere Oberflächetemperatur vu 50 Kelvin eigentlich bloss amorphs Iis ohni Kristallstruktur vermuete dät. Es sin Temperature bis zue 110 Kelvin notwendig, um dr Prozess z'erchläre. Numme wird vermuetet, dass sich im Innere vu Quaoar noch gnüegend Radioaktivitätswärmi befindet, um die Temperature z'erzüge. Es entstot debi e Art Kryovulkanismus, wie au uffem Triton oder Enceladus.
Suschtigs
Einigi Fans vum Roman Per Anhalter dur d'Galaxis hän sich vergäblich defür igsetzt, de domols noch as 2002 LM60 bekannt Himmelskörper Rupert z'nenne, as Hommage an dr Douglas Adams, dr Autor vum Buech (Im Roman isch Rupert de Spitznamme fer de fiktive 10. Planet Persephone).
The Beach Boys
Wo iire Erfolg in de USA vo 1967 aa immer chliiner worde isch, si si in Öiropa aber seer erfolgriich gsi, bis si 1974 mit em Album Endless Summer au dehäim in de Tscharts wider ufgstiige si. 1988 isch Kokomo wider uf en erste Blatz cho. D Grubbe isch über 50 Joor lang in de Top 40 vo de amerikanische Billboard-Charts verdräte gsi.
1983 isch dr Dennis Wilson gstorbe und 1998 dr Carl Wilson. Die drei Gründigsmitgliider, wo no gläbt häi, häi sich drennt und jede isch mit ere äigene Begläitbänd uf Durnee gange. 2012 häi si zämme e nöis Studioalbum uusegee und si uf e langi Durnee um d Wält gange.
Plasma (Physik)
In dr Füsik isch e Plasma ( plásma „Gebild“) e Gmisch vo Däili uf atomar-molekularer Ebeni, wo zum Däil oder ganz us Ione und Elektrone bestoot und es im Plasma dorum freiji Laadigsdräger het. Je noch dr Dichdi vo de Däili, de Tämpratuure und dr relative Sterki vo de verschiidene Fälder (z. B. elektrischi, magnetischi oder au grawitativi Fälder und Kombinazione drvo) chönne sich Plasme wie Gaas verhalte oder aber au ganz andersch. Wenn s e nöitrali Däilikomponänte git, wo die kinetisch Energii von ere chlii isch vergliche mit dr kinetische Energii vo de freije Laadigsdrääger, betäichnet mä die vilmol as Hindergrundgaas oder au as Nöitralgaas. Mee as 99 % vo dr sichtbare lüüchtende Materie im Universum befindet sich im Plasmazuestand.
Dr Begriff Plasma in däm Sinn goot af dr Irving Langmuir (1928) zrugg. Wil dr Plasmazuestand entstoot, wemm mä eme Gaas Energii zuefüert, wird s er vilmol as dr vierti Aggregatzuestand bezäichnet.
In bestimmte Fäll cha e Plasma äifach as elektrisch leitends Gaas mit Hilf vo dr Magnetohydrodynamik beschriibe wärde. Im Allgemäine müesse aber au Dransportbrozäss (Dransport vo Straalig, vo dr thermische Energii, vo Däili, vo Impuls) berücksichtiget wärde, und au anderi Brozäss, wo d Zämmesetzig vom Plasma bestimme (also under anderem Ionisazion, Rekombinazion, Dissoziazion, d Bildig vo Molekül und/oder vo Exziton und chemischi Reakzione vo de Spezies, vo de Aaregigs- und Absorpzionsbrozäss, wo vorhande si), so dass e vollständigi Beschriibig seer komplex cha wärde.
Je noch de Äigeschafte wo vorherrsche, bechömme Plasma hüfig spezifischeri Bezäichnige über. So schwätzt mä z. B. vo Hoochdruck- oder Niiderdruckplasme, vo chalte oder häisse Plasme, vo nitideale Plasme oder vo dichte Plasme. Au d Bestanddäil vom ene Plasma chönne in dr Bezäichnig borchoo, wie z. B. Kwäcksilber-Hochdruckplasma. Au dr Erzüügigsmechanismus in spiilt in dr Charakterisierig vo Plasme e Rolle: So mäint mä zum Bischbil mit Edelgaas-Niiderdruckentladig e Edelgaasplasma mit eme niidrige Plasmadruck, wo uf elektrischem Wääg erzügt worde isch.
In dr Däilifüsik wird dr kwaasi-freiji Zuestand vo Kwark und Gluone analog as Kwark-Gluon-Plasma bezäichnet.
Kempten (Begriffsklärung)
Kempten stoht fir:
Religionsfreiheit
D Religionsfreiheit isch eins vo de elementare Grund- und Menscherächt, wo vor allem in dr Freiheit vom ene Einzelne bzw. von ere Gruppe vo Mensche bestoht, siini Glaubensüberzügig oder e wältaaschauligs Bekenntnis frei z bilde oder drfür z wärbe, zun ere Religions- oder Weltaaschauigsgmeinschaft zghöre und si Religion oder Weltaaschauig ungstört uszüebe und in ihrem Gesit z handle. Dodrzue ghört au d Freiheit, kultischi Handlige frei uszüebe (Kultusfreiheit).
Isaac Newton
Dr Isaac Newton (* 25. Dezember 1642jul./4. Januargreg. 1643 z Woolsthorpe; † 20. Märzjul./31. Märzgreg. 1727 z Kensington) isch än änglische Mathematiker und Physiker gsi, wo mit siinere Philosophiae naturalis principia mathematica d Physik revolutioniert het und ihr ä Rahme ge het wo erscht dreihundert Johr schböter vom Albert Einstein am Afang vom 20. Johrhundert mit siinere Relativitätstheorie gschbrängt worden isch. Er het d Differentialrechnig entwicklet und drmit dr Physik s mathematische Wärkzüg gä wo s bruucht het für zum dynamischi physikalischi Vorgäng z beschriibe.
In erä Umfroog wo d Royal Society 2005 gmacht het, isch uusecho, ass dr Newton dr iiflussriichschti Naturwüsseschaftler siig, wo je gläbt het.
Biografii
Dr Isaac Newton isch am 4. Januar 1643 (am 25. Dezember 1642 noch em Julianische Kaländer, wo denn no z Ängland bruucht worden isch) z Woolsthorpe bi Grantham in Lincolnshire uf d Wält cho. In 1661 het er am Trinity College z Cambridge afo schdudiere, wo mä immer no d Physik noch em Aristoteles underrichtet het, aber er het sich meh für d Ideä vom Descartes, Galileo Galilei, Nikolaus Kopernikus und Johannes Kepler interessiert. Vo 1669 bis bis 1701 isch er Brofässer für Mathematik z Cambridge gsi, au wenn er nit än anglikanische Geischtlige gsi isch, wien er s noch em Gsetz hätt sötte si. 1699 isch er zum königlige Münzmeischder ernennt worde, und isch siit 1703 Bresidänt vo dr Royal Society gsi. 1705 isch er zum Ritter gschlage worde für si Arbet as Münzmeischder. Er isch am 31. März 1727 (am 20. März 1727 noch em Julianische Kaländer) z Kensington gschdorbe und in dr Westminster Abbey begrabe worde.
Siis Wärk
Dr Newton het zwar gsait, ass er keini Hypothese wurd ufschdelle (Hypotheses non fingo), aber au in siim Wärk het s nit wenig Annahme, wo nid hai chönne bewiise wärde. So hai d Chemiker bis ins 19. Johrhundert siini Ideä über d Molekularchreft agwändet.
Dr Newton het sich au mit dr Religion und dr Alchemii abgä, das aber verschdeckt. D Betty T. Dobbs dänggt, ass im Newton si Aziehigschraft vo siim alchemistische Dänke abschdammi.
Mathematik
Er het es allgemeins binomischs Theorem mit Hilf vo unendlige Reihe ufgschdellt, und bewiese, ass es für alli reelle Zahle, au negativi und Brüch, gültig isch. Im Johr 1669 het er De Analysi per Aequationes Numeri Terminorum Infinitas veröffenligt, won er dr Grundschdei für d Infinitesimalrächnig gleit het.
Optik
Wil d Linse verschiidefarbigs Liecht nit gliich bräche und mä farbigi Ränder in Linsefärnrohr gseht, het er s Spiegelteleskop entwicklet, wo s Liecht an Parabolspiegel reflektiert aber nid broche wird und so s Bild nid verschlächteret wird. Bis hüt wärde alli groosse aschdronomische Fernrohr nach siim Vorbild baut. Er het die korpuskulari Liechttheorie ugschdellt won er aber erscht 1704 noch em Dod vom Hooke mit welem er verschdritte gsi isch, under em Titel Optics or a Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections and Colours of Light veröffentligt het. Do het er alli siini optische Erkenntnis zsämmegfasst, under anderem, ass bi dr Brächig dr Schdrahlegang abhängig isch vo dr Liechtfarb, und ass Wiiss entschdoht, wenn mä Liecht vo alle Farbe vom Schbektrum mischt.
Mechanik
In siiner Principia het dr Newton s Wüsse vo siine Vorgänger zsämmegfasst in erä umfassende mechanischtische Theorie, wo sich uf die drei Axiom vom Newton schdützt: Er het d Gsetz vom Kepler dur ä Schwerchrafthypothese erklärt, wo siich uf Färnwirkig gschdützt het, het au d Ebbe und Fluet erklärt, und sich mit dr Bewegig im ä Medium wo Widerschdand leischdet und mit dr Akuschtik abgä.
Iifluss
D Mechanischtik vom Newton siiner Physik mit ihrne verschdändlige Regle het s naturwüsseschaftlige Dänke bis ins schboote nunzähnte Johrhundert beherrscht. Dr änglisch Dichter Alexander Pope het beschriibe, was dr Newton für Lüt mit Bildig gsi isch: God said, 'Let Newton be!' – And all was light.'' Erscht wo mä agfange het Sache vo ganz groosser oder ganz chliiner Dimension z undersueche, het mä gseh, ass d Physik vom Newton nume ä Nöcherig isch und mä genaueri Methode bruucht. Dr Albert Einstein het d Gravitation, wo bim Newton as ä ehnder unbefriidigendi Färnchraft gwirkt het, neu erklärt und d Quantumtheorie het die atomari Wält besser beschriibe. Aber bis hüt bruucht mä im Newton siini Gsetz für zum alldägligi Broblem z löse.
Quelle
, Band 13, S.110
Nordwestschweiz
D Nordweschtschwiiz (hochdütsch Nordwestschweiz) isch e interkantonale und Wirtschaftsruum im Nordweschte vo dr Schwiiz. Er umfasst d Grossregion Basel und isch zimli gnau identisch mit em glichnamige Tarifverbund.
Geografi
D Nordweschtschwiiz bestoht us verschidene Kanteen oder Teili drvo, bildet aber geografisch gseh e Einheit. Die natyrlige Gränze zu de andere Grossregione vo dr Schwiiz wärde durch dr Gebirgszug Jura bildet.
Zer Nordweschtschwiiz zelle im ängere Sinn:
Im witere Sinn umfasst dr Begriff Baselland und -stadt und s gsamte Gebiet vo de Kanteen Aargau und Soledurn, zem Bischpill bi dr Fachhochschuel Nordwestschschwiiz.
Bevölkerig
In dr Nordweschtschwiiz läbe öppe 552'000 Mensche, dodrvo öppe 88 % im stedtische Gebiet vo dr Agglomeration Basel (grosszügig usglegt). Mit eme Usländerateil vo 21,4 % isch me zimli gnau im Schwizer Durchschnitt.
In dr Nordweschtschwiiz hetts folgendi Stedt (historischs Stadträcht und über 10'000 Ywohner):
E historischs Stadrächt, aber weniger als 10'000 Ywohner hän Waldeburg, Laufe (beidi BL) und Laufeburg (AG).
D Dialäkt, wo in dr Nordweschtschwiz gredet wärde, gheere zum Nordweschtschwizerditsch.
Wirtschaft
Nid nur geografisch, sondern au wirtschaftlig gseh isch d Nordweschtschwiiz e einheitligi Region. S Wirtschaftszentrum isch d Schdadt Basel. Us dr ganze Region pändle Daag für Daag über 54'000 Mensche noch Basel, drzue kemme no 30'000 Gränzgänger, gsamthaft schaffe in dr ganze Region sogar 50'000 Gränzgänger. Trotz dene vilne Gränzgänger hett d Region mit enere Arbetslosequote vo 2,3 % en tiefere Wärt als dr Gsamtschnitt vor Schwiiz.
(8) Flora
(8) Flora isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 18. Oktober 1847 vum John Russel Hind als achter Asteroid entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf die römisch Götti vu dr Blüeti un em Früehlig.
D'Flora beweggt sich ime Abstand vu 1,8570 (Perihel) bis 2,5460 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,2665 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch 5,8870° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1565.
D'Flora het e Durmesser vu 135 km. Si besitzt e relativ helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,243. Während dr Opposition erreicht d'Flora e Helligkeit vu 8,7 mag un isch demit ein vu dr hellste Asteroide am Nachthimmel.
Le Trévoux
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Le Trévoux isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1161 as Treuuou (1220 Trevou, 1426 Treffou, 1516 Treffvou, 1536 Treffou, 1574 Treffou, 1630 Treuou).
Verwaltig
vu Le Trévoux isch. Le Trévoux ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Le Trévoux ghert zem Bretonisch.
Donat GR
Donat isch en ehemaligi Gmaind vom Kanton Graubünde. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Casti-Wergeschtai, Lohn und Mathon zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert.
Geografy
Donat lyt in dr Region Viamala am Fuess vom Schamserbärg, uf dr lingge Syte vom Rhy. Bi Donat chöme d Bech Fundogn, Valtschiel, Ual da Suden, Mülibach und Plattera is Taal abe.
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)
Mìt Iiwoohner (Stand: ) ìsch sa d’ Schtàdt mìt dr greeschta Beväälkerung ìm Département, un noh Pàriis un Boulogne-Billancourt d’ drìtta Gmainda mìt dr greeschta Beväälkerung ìn dr Île-de-France. D’ Iiwoohner nännt maa Dionysiens.
Donat GR
Geografy
Dr ehemalig Gmaindbann isch e Deil vom Naturpark Beverin und lyt zimli im Zäntrum vo dem sym Perimeter.
Kempten (Allgäu)
Kempte im Allgai isch e chreisfreji Stadt im bayrische Regierigsbezirk Schwabe.
Donat GR
Geografy
Im ehemalige Gmaindgebiet vo Donat het’s drüü alti Dörfer und Frakzioone: Donat, Farde und Paze, und weschtlich vom Fundognbach no dr Wyyler Magun. Z Donat und z Farde stönd die alte refermierte Pfarrchile. Grad oben a de Sidlige goot d Hochspannigsläitig vom Chraftwärch Bäreburg uf Sils und paralel drzue d San Bernardino-Läitig dure.
Kempten (Allgäu)
Die Hochschuelstadt zellt zue dr elteschte Stedt vu Dytschland. Si isch as zäntral gläge Oberzäntrum Schuel-, Verwaltigs- un Handelszäntrum vu dr Ferieregion Allgai. Kempte isch no Augschburg di zwotgrescht Stadt vum Regierigsbezirk.
Donat GR
es Dänkmol vo dr Technik
Bi Donat stoot di schöni alti Betonbrugg übr s Valtschiel-Tobel, wo dr berüemt Boumäischter Robert Maillard (1872–1940) vo Gämf zäichnet und wo me ane 1926 bout het. Si isch 43 Meter läng und het en ganz en flache, fyne Boge. Öpe 1990 isch dernäbe für die schwärere Faarzüüg e nöji Brugg bout worde. Die alti Betonbrugg stoot sider under Dänkmolschutz, wil si vo Expärte als bsunders wärtvolli alti Konstrukzioon agluegt wird. Au s Bundesamt für Vercheer het im ene Pricht gseit, die Brugg sig es wichtigs technikgschichtlechs Dänkmol; si isch ebe die elteschti und lengschti Stabbogebrugg vom Maillard, und die Brugg isch i vilne Fachpublikazioone erwäänt; dr Biograaf vom Maillard David P. Billington us den USA het gschribe, das Bouwärch ”sig es Gedicht“ von ere Brugg und es bsunders glungnigs Wärch. S Bouwärch ghört sid 1995 dr Gmaind Donat, wo se jetz mit Hilf vom Bund, vo dr Dänkmolpfleeg, vo dr Korporazioon Schams, vo dr Göttigmaind, dr Stadt Schliere, und vo anderne Gältgäber wott flicke.
Kempten (Allgäu)
Lag
Kempte lyt uf 646 m bis 920 m NN am Alpenordrand an dr Stade vu dr Iller, rund 30 km sidli vu Memenge un 30 km nördlich von Oberstdorf. Vu dr dytsche Stedt, wu iber 50.000 Yywohner hend, isch Kempte no Villinge-Schwennigen (82.000 Yywohner, 704 m) mit 672 Meter iber NHN (Altstadt) di hegschtgläge.
Donat GR
Gschicht
D Gmaind, so wie si jetz isch, het sech am 1. Jänner 2003 pildet, wo die früenere Gmainde Donath und Patze-Fardün sech zu einere Gmaind zämegschlosse hend.
Kempten (Allgäu)
Uusdehnig vum Stadtgebiet
S Stadtgebiet bstoht us em Baan vu Kempte, Sankt Lorenz un Sankt Mang.
Donat GR
Gschicht
S Dorf Donat isch i dr Middi vom 12. Joorhundert s erschte Mol erwäänt, s Dorf Paze ane 1204, Farde ane 1219. Bi Paze lyt d Burgstell La Tur.
Kempten (Allgäu)
Uusdehnig vum Stadtgebiet
Zue dr Stadt Kempte ghere d Ortschafte Kempte, Adelharz, Breiten, Dreifaltigkeit, Eggen, Eich, Ellharten, Göhlenbach, Härtnagel, Halden, Haslach, Haubensteig, Heiligkreuz (mit em friejere Chloschter Heilig Kriz Kempte), Hinterbach, Hirschdorf, Hub, Lenzfried, Leubas, Leupolz, Lotterberg, Mariaberg, Neuhausen, Oberwang, Reichelsberg, Reinharts, Rößlings, Rothkreuz, Rottach, Sankt Mang, Seeangers, Steig, Steufzgen, Stiftallmey, Thingers, Ursulasried, Wettmannsberg un Zollhaus, derzue wyteri, chleineri Wyyler. Insgsamt het Kempte 155 Gmeindsdeil. Di meischte vun ene sin mit Kempte zämmegwagse.
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)
Bakànnt ìsch d’ Schtàdt vor àllem fìr d’ Basilika Saint-Denis, wu zàhlriicha frànzeescha Keeniga beardigt worra sìnn.
Kempten (Allgäu)
Klima
Wie im gsamte Voralpeland chunnt s vilmol im Johr zue Fehn un dur dr Wulkestau vor dr Alpe zue ergibige Niderschläg as Räge oder Schnee. Wäg Iberschwämmige vu dr Iller isch d Hochwasserschutzmuure noch em Pfingschthochwasser 1999 uf em linke Illerstade verlängeret wore.
Stadtrot
Dr Stadtrot bstoht us 44 Mitglider:
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)
D’ Terrorààschlaag vum 13. Nowamber 2015 hann unteràndrem biim Stade de France z’ Saint-Denis schtàttgfunda.
Wunderkammer
Im Lauf vom 19. Joorhundert si d Kunst- und Wunderkammere von de spezialisierte Museum, wo hüte üüblig si, abglööst worde, bsundrigs vo de Naturkundesammlige mit iirem wüsseschaftlige Aaspruch.
Geschichte der Schweiz
Leitlinie vo dr Gschicht
Staatsrächtlig het s Gebiet vo dr hütige Schwiz sit der Mitti vom 6. Johrhundert zum Frankeriich ghört. Es isch denn, wo das Gebiet im 10. Johrhundert ändgültig in Deilriich zerfallen isch, zum grösste Deil zum Heilige Römische Riich cho. In däm sim Rahme hai die erste Eidgenosse vom 13. Johrhundert aa um d Riichsunmittelbarkeit kämpft. Erscht mit em Drissgjöhrige Chrieg het sich d Eidgenosseschaft vom Riich afo löse, und ane 1648 hai die Drizäh Alte Ort im Westfälische Friide d Unabhängikeit vom Dütsche Riich gwunne. Mit der Uflösig vom Dütsche Riich im Johr 1806 isch d Drennig vo der schwizerische Eidgenosseschaft vo de andere dütsche Länder ändgültig worde. Iri Souveränität isch ane 1815 vom Wiener Kongräss bestätiget worde, wo d Gränze vo dr Schwiz öpe so, wie si hüt isch, anerchennt het.
Wichtigi Grundlinie in dr Schwizer Gschicht si dr usbrägti Föderalismus, wo sit dr Gründig vo dr Alte Eidgenosseschaft immer e grossi Rolle gspiilt het, die «bewaffneti Neutralität», wo im 16. und 17. Johrhundert het afo Form aneh, wil en anderi Ussepolitik dr Staatebund vermuetlech verrisse hätt, und wo vom Wiener Kongräss 1815 international anerchennt worden isch, und die «diräkti Demokratii», wo sich i deil Piet vo dr Alte Eidgnosseschaft scho entwicklet het und wo as Eerb vo der Französische Revolution und der Helvetik im spoote 19. Johrhundert im Land und i alne Kantöön iigfüehrt worden isch.
Urzyt
Über sehr längi Abschnitt vo dere Zyt, hunderttuusige vo Johr, isch di hüttigi Schwiz vo de Gletscher us de Alpe zuedeckt gsy. Ersch ab öppe 22'000 vor Chrischtus, wo ds Klima wider wermer worden isch, isch s Land langsam yschfrei worde, Pflanze hai sech wider usbreitet, und meh Lüt hai chönne im Middelland, am nördleche und südleche Alperand und spöter au i de Bärge wohne. Us dr Altsteizyt git's i einzelne Kantöön Fünd, wo uf bewohnti Höline und Balme hiiwyse. Deilwys sind die veilech vo Lüüt vom Typ vo de Neandertaler bruucht worde. Bi Schaffuuse ligge di altstäizytleche Fundplätz Schwiizersbild und Chesslerloch, im Bärner Oberland d Chilchlihöhli und im Appezällische s Wildchirchli.
I dr Bronzezyt isch Middelöiropa vo grosse Volchsgruppe bewohnt gsi, wo au i dr Schwiiz vil Sidlige bout hai. Wärend dr Ysezyt hai Stämm vo de Kelte nördlech und südlech vo de Alpe gläbt. Das sind d Helvetier im Middelland, d Leponzier im Tessin, d Seduner im Wallis und am Gänfersee, d Allobroger um Gänf, d Räter i der Südoschtschwiz (u derzue im Vorarlbärg u im Allgöi) u d Rauraker im Jura und i dr Gägend rund um Basel gsi. Us dere Zyt sind Überräscht vo Dörfer und vo de Oppida, de Höhesildige vo de Kelte, bekannt, so wie öppe uf em Wischtelacher zwüschem Murtesee und em Nöieburgersee. E grossi keltischi Ortschaft het me bi Uusgrabige ufem Areal vo der ehemolige Gasfabrigg vo Basel gfunde. Der Julius Caesar het die keltisch Volchsgruppe als erschte i sym Chriegsbricht "De bello Gallico" ufzellt. Es baar vo dene Schtämm, wo i de Alpe gläbt hai, sind ufem grossi Siigesdänkmol vo de Röömer am Rand vo de Seealpe, em Tropaeum Alpium bi La Turbie, ufgschribe. Vil Ortsnäme vo eltere Sidlige und die wichtigere Stammesnäme sind i dr römische Zyt wyter bruucht worde, als Näme vo de römische Stedt und Provinze, und d Sproochforscher sind dr allmählige Romanisierig vo de schwiizerische Gebiet nocheggange, wo au drzue gfüert het, ass i de Alpe und drumumme die spezielle romanische Sprooche wie öppe s Rätoromanische und s Frankoprovenzalische entstande sind.
Römerzyt
D Römer hai scho aafangs vom zweite Johrhundert vor dr Zitewändi die keltische Isubrer, wo südlig vo de Alpe gläbt hai, underworfe (197 bis 194 vor dr Zitwändi), und Oberitalie isch als Provinz Gallia Cisalpina is Römische Rych yglideret worde. Dä Deil dervo, wo nördlech vom Po glägen isch, het Gallia Transpadana gheisse, und do derzue hai die hüttige Schwiizer Südtääler ghört. Churz vor em Gallische Chrieg isch denn vom undere Rhonetal us, wo scho lang römisch gsi isch, s Gebiet vo de Allobroger mit Genava (em hütige Gämf) e Deil vo dr Provinz Narbonensis worde.
Vo Italie us isch jetz übere Bernhardsbärg, dozmol dr Summus Poeninus, e Strooss is Rhonetaal und zum Gämfersee, und vo Lousonna (Lausanne) us uf Aventicum (Avenches) und bis an Rhii ggange. S Land zwüsche de Alpe und em Rhii isch äng i ds Römische Riich integriert worde. Zersch het de gröscht Teil vor hütige Schwiiz zur Provinz Gallia Belgica, nächär zur Germania superior ghört.
Und wo d Gänerääl Drusus un Tiberius, em Augustus sini Stiefsöön, ane 15 vor Chrischtus im grosse Alpechrieg s Bärgland vo de Räter und s Land vo der Oschtschwiiz eroberet hei, sind d Tääler vom Inn bis zum Rhy d Provinz Raetia worde.
S Wallis het dr Gebietsname Vallis Poenina gha und isch e Deil vo dr Provinz Alpes Graiae et Poeninae gsi. Dr Volchsname vo de Seduner isch nume no im Ortsname Sitte erhalte blibe.
Im Middelland si e huuffe Dörfer und Guetshööf aagleit worde, zum s fruchtbare Land usznütze und die römischi Herrschaft z sichere. D Sicherig vom ganze Gebiet bis d d Rhiigränze isch bis zum Ändi vo dr Regierigszit vom Augustus (31 vor Chrischtus bis 14 noch Chrischtus) fertig gsi, und die strategisch wichtige Alpebäss si fescht in römischer Hand gsi. A de römische Strosse hei sech d Sidlige entwicklet, vor allem zwüsche Gämf und em Bodesee, vo Weschte nach Oschte sind die grössere drvo gsi: Genava (Gämf), Lousanna (Lausanne), Octodurus (Martinach), Urba (Orbe), Aventicum (Avenches), Brenodor (Bärn-Engihalbinsle), Salodurum (Soledurn), Basilia (Basel), Vindonissa (Windisch, mit em grosse Legionslager), Turicum (Züri), Vitudurum (Oberwinterthur), Ad Fines (Pfyy), Arbor Felix (Arbe), Curia (Chur).
Bis in d Spotantike het die keltischi Bevölkerig vo dr Schwiz die römischi Läbensaart, d Kultur und die latynischi Sprooch übernoh, und derno mit dr Zyt au s Chrischtetum. Wo dr Kaiser Dioklezian die römische Provinze im dritte Johrhundert neu gordnet het, isch d Nordschwiz zur Brovinz Maxima Sequanorum choo, und em Rhi noo isch e ganzi Chetti vo befestigte Stedt, Kastell und Wachdürm aagleit worde, zum s römische Piet gäge d Germane z sichere; das wyte Befeschtigungssyschtem isch dr Donau-Iller-Rhein-Limes gsi.
d Wanderig vo de Germane
Sid em dritte Johrhunder nach Chrischtus sind immer wider Schtämm vo de Germane, im hütige Gebiet vo dr Schwiiz vor allem d Alemanne, uf römischs Territorium cho, zum die ryche Sidlige z plündere oder zum neus Wohnland z erobere. Me het Zügniss vo schlimmen Überfäll gfunde. Langi Zyt isch es de römische Legione glunge, d Germane wider zruggztrybe und dr Friide im Land wider z sichere.
Am Afang vom fümfte Joorhundert het die römischi Armee wäge vil andere Komflikt im grosse Rychsgebiet dr Limes zu de Germane nümme chönne verteidige. S Weschtrömische Riich het d Provinze Rätie und Helvetie uufggä und ane 401 alli Truppe in Süüde zrüggzoge. S Gebiet vo dr Weschtschwiz isch vo de Römer de Burgunder überloo worde, wo zäme mit der alte romanische Bevölkerig dört gläbt hend und die romanischi Provinzsprooch agnoo hend; i dr Oscht- und Zäntralschwiz sind d Alemanne vom Schwarzwald-Donau-Gebiet nodisno ygwanderet; das het öppe vom föifte bis zum sibete Johrhundert duuret. Die meischte Ortsnäme i dr düütsche Schiiz sind drumm alemannisch, und dört, wo sech d Burgunder und d Alemanne begägnet sind, isch d Sproochgränze entstande, wo sech hütt vom middlere Wallis bis is Laufetaal im Jura kwer dur d Schwiiz zieht.
I de Alpegebiet hei kelto-romanischi Volchsgruppe wyter gläbt. Vil römischi Strukture hai i dr Schwiz – so wie au in Süddütschland – über s Ändi vo dr römische Herrschaft use wyter Bestand gha: S Stroossenetz, die römische Siidlige mit teil Ortsnäme und die alti römischi Ruumiideilig, bsunders die chirchligi Organisation mit de Bistumsgränze, wo deils de alte römische Provinzgebiet entsproche hei.
Christianisierig
D Christianisierig isch i dr Schwiz ersch ab em 3. Jahrhundert nochegwise, zerscht allerdings nume afe a wenigen Orte. Ds Christetum het sech entlang vo de römische Sidligszäntre verbreitet. D Schwärpünkt si em Afang ir Westschwiz gsî.
In Gämf, Martinach und Basel si im 4. Jahrhundert Chilene und Bischofssitz entstande. I Chiledokumänt isch bezügt, dass es 381 ä Bischof Theodul vo Martinach, um 400 ä Bischof Isaak vo Gämf und 451 ä Bischof Asinio vo Chur het gä. Im Bünderland und im Tessin si im 5. Jahrhundert bsunders vil Chilene baut worde. Spöter sind es paar Chlöster drzuechoo (Romainmôtier, Sanggalle, Riichenau, Moutier-Grandval etc.). I dr Westschwiz isch d Christianisierig dür d Burgunderchönige eso gförderet worde, das im 6. Jahrhundert, wo di fränkische Herrscher d Burgunder hei abglöst, s ganze Land scho christlech isch gsi.
I dr Ostschwiz het’s no es baar christlechi Gmeinschafte us dr Römerzit gä. Aber di heidnische Alemanne hei d Kultur dominiert. Wo di irische Wandermönch Columban, Gallus und Fridolin im 7. Jahrhundert a Bodesee si cho, hei si starche Widerstand gfunde. Bi de erste Chilene uf alemannischem Gebiet si die vo Säckinge und d Einsidelei vom heilige Gallus gsi. Im 8. Jahrhundertisch es i dr Ostschwiz zu vilne Chlostergründige cho. Vil heidnischi Volksbrüch hei sech aberbi de lüüt no lang chönne halte.
Früehmittelalter
Im Jahr 534 isch di burgundischi Westschwiz und 536 de ds Herzogtum Alemannie ä Teil vom Frankeriich worde. Dür e Vertrag vo Verdun ane 843 isch ds Gebiet vor Westschwiz zum Middelriich vom Chönig Lothar übergange, de zum neue Königriich Burgund, während d Ostschwiz als Teil vom Stammherzogtum Schwabe zum Ostfrankeriich, em spätere Heilige Römische Riich, cho isch. Wo d Kaiserdynastii vo de Ottone im Jahr 1033 s Burgund übernoh het, het s ganze Gebiet vo dr hütige Schwiz zum Heilige Römische Riich ghört. D Feudalisierig vo dr Gsellschaft het in dere Zit stattgfunde: d Buure hai müesse uf ihri Unabhängikeit verzichde zum sech vo de Ridder lo schütze und si so deils geistlige oder adlige Grundherre erbhörig worde.
D Königspfalz vo Züri, wo sit 800 di südlechschti Königspfalz in Schwabe gsi isch, isch vo de Karolinger hüfig bsuecht worde. Dr Ludwig der Fromm het für sini Töchter ds Fraumünster gründet, wo zu eim vo de riichschte Grundherre i dr Zentral- und Oschtschwiz worden isch. O dr Karl der Dick isch mehrfach z Züri gsi. → Hauptartikel Schweiz im Karolingerreich
Hochmittelalter
Für die römisch-dütsche Kaiser si d Alpebäss für d Kontrolle über Italie vo entscheidender Bedütig gsi, bsundrigs für d Romzüg, wo si gmacht hai, zum sich vom Babst zum Kaiser lo chröne. Us däm Grund hai d Kaiser sit em Früehmiddelalter im Alperuum umfangriichi Gebiet gha, wo si als Riichsguet diräkt verwaltet und nit als Lehe vergee hai, wie me am Bischpiil vom Riichsguet vo Churräzie guet gseht. Wie au d Karolinger vor en, si au d Ottone und d Salier hüfig uf Züri greist, wahrschinlech uf em Wäg noch Italie.
Nicolaus Copernicus
Dr Nicolaus Copernicus (latinisiert vo Niklas Koppernigk, oft au Nikolaus Kopernikus gschrieba), 1473-1543, isch ä katholischer Domherr ond Glehrter gwä, wo nebaher als Aschdronom gforscht hot ond's moderne heliozentrische Sunnesyschdem begründet hot.
Geschichte der Schweiz
Hochmittelalter
Verschidnigi Adelsgschlächter hai im Alperuum rivalisiert, d Zähringer, wo im 12. Johrhundert e baar Stedt im Mittelland gründet hai, drunder Bärn, Murte, Friburg und Thun, d Kyburger, d Länzburger, d Habsburger, wo ihr Stammschloss Habsburg im Aargauische und i dr Brüggestadt Brugg a dr Aare im 11. Jahrhundert ihri erschti stedtischi Residenz gha hai, und d Savoyer i dr Westschwiz. Im 12. und 13. Johrhundert si d Länzburger (1173), d Zähringer (1218) und d Kyburger (1263) usgstorbe und d Habsburger hai dene ihri Ländereie a sich zoge, so dass si die grösste Herre im Land worde si.
Nicolaus Copernicus
Biografii
Dr Nikolas Koppernigk isch am 19. Februar 1473 z Thorn en Preissa uf d Wält cho. 1491 het er and dr Universidät vo Krakau mit humanischdischi, mathematischi und wahrscheints au aschdronomische Schdudie agfange. Vo 1496 het er z Bologna wältligs und geischdligs Rächt schdudiert. 1497 het er die niidere Brieschderweihe übercho und isch ins ermländische Domkapitel z Fraueburg ufgnoh worde dank em Iifluss vo siim Unggle, em Bischof Lukas Watzelrode. Er het denn z Bologna underem Aschdronomiibrofässer Dominico Maria Novarra Aschdronomii gschdudiert, isch für ä churzi Ziit z Rom gsi und 1501 nach Ermland hei gange. Denn her er z Padua und z Ferrara gschdudiert und dört zum Doker vom Chillerächt promoviert und denn Medizin schdudiert, zwecks daß er seine Kollega versorga ko. Vo 1506 het er in Ermland as Beroter vo siim Unggle, em Bischof vo Ermland, z Heilsberg gläbt und het siini Theori vom heliozentrische Sunnesyschdem afo entwickle. 1512 isch er uf Fraueburg zrugg, vo 1516 het er s Land vom Domschdift verwaltet und isch 1523 dr Generaladminischdrator vo dr Diözese worde. Er isch am 24. Mai 1543 z Fraueburg gschdorbe.
S heliozentrische Sunnesyschdem
Im 16. Johrhundert isch d Notwendikeit von erä Kaländerreform allgemein anerkennt worde. Dr Kopernikus het die antike Theorie kennt und uf Grund vo de neue Beobachtige wo gmacht worde si, het er sich dra gmacht es Syschdem z entwickle, wo eifacher wär und so d Kaländerreform wurd ermöglige. Scho om 1514 herom het er in siim Commentariolus die wichdigschde Pünggt vo siiner These ufgschriibe ond an einige befreundete Glehrte vrteilt: D Sunne schtoht im Zäntrum und alli Blanete, au d Ärde, kreise um sä ume. D Ärde dreiht sich jede Dag eimol um ihri eigeni Achse und dr Mond bruucht für zum d Ärde umkreise öbbe ä Monet. D Bahne vo de Himmelskörper si kreisförmig.
Geschichte der Schweiz
Hochmittelalter
Witi Gebiet vo dr Schwiz hai verschidnige chirchlige Institutione ghört, zum Bischbil Chlöster, Stiftige oder sogar diräkt de Bischöf oder Äbt. Vo dene si es baar im Hochmiddelalter in dr Fürstestand ufgstiige, wie d Fürstäbt vo Sanggalle oder d Fürstbischöf vo Basel, Chur, Sitte und Konstanz. Andrersits hai sich d Schtedt Züri, Bärn, Basel und Friburg vo dr fremde Bevormundig befreit und si im 13. Johrhundert zu freie Riichsstedt worde.
Nicolaus Copernicus
S heliozentrische Sunnesyschdem
Em Kopernikus siis Opus magnum isch s sächsbändige De revolutionibus orbium coelestium libri VI gsi. Er hat lang zögert sei Werk zom veröffentlicha, bis er weit iber 60 Johr alt gwe isch, aber einige deitsche Astronoma ond katholische Geistliche hend ihn iberredet, während Lutheraner die Theori abglehnt hend weil d'Bibel öbis anders saga dät. Dr jonge Rheticus hots dann 1543 en Nürnbärch drucka lassa, dr Kopernikus hats grad no gseha kurz bevor er gstorbe isch. Es isch im Babscht Paul III. gwidmet gsi und bis zum Erlass vo dr Indexkongregation 1616 vo dr katholische Chille nid verurdeilt worde. An Grond drfür isch au daß dr Reformator Osiander anonym ond eigamächtig a Vorwort dazugschrieba hot, wo er d' Lehr vom Kopernikus bloß als gschickte Rechenmethode ausgibt, wo koi Weltmodell sei soll.
Geschichte der Schweiz
Dr Afang vor Eidgenosseschaft und wie s ere i dr Neuziit gangen isch
Im 13. Jahrhundert isch dr Gotthardpass wägem Bou vor Tüfelsbrügg bi Göschene zum ene Wääg usbout worde, wo men als Handelsrute het chönne bruuche; das het nen als politische Faktor inträssant gmacht. D Habsburger hei probiert der Zuegang uf dr Nordsite im Urnerland z kontroliere.
Nicolaus Copernicus
S heliozentrische Sunnesyschdem
Erscht dr Johannes Kepler het s heliozentrische Syschdem vo siine gröbschde Ungenauikeite befreit, wo vom Kopernikus siine kreisförmige Blanetebahne hergschdammt hei. Im Kepler siini Bahne si elliptisch und dorum dr Wirklichkeit besser, wenn au nid vollkomme, abasst gsi. Außerdem hot dr Kepler rausgfonda, daß des widersprüchliche Vorwort vom Osiander stammt.
Geschichte der Schweiz
Dr Afang vor Eidgenosseschaft und wie s ere i dr Neuziit gangen isch
D «Waldstätte» Uri und Schwyz hai im 13. Jahrhundert Freiheitsbrief vom Friedrich II. übercho. Di Brief hai ihne Selbschtverwaltig dürn e Landamme gsicheret. 1273 isch dr Rudolf I. vo Habsburg dütsche König worde. Är het i de Waldstätte Vögt îgsetzt, offiziell als Grichtsverträter für e Kaiser, faktisch aber als Interässeverträter für ds Hûs Habsburg. Er het o planet, sim Sohn Albrecht ds Herzogtum Schwabe (mit em Gotthard) als erblechs Herzogtum z übertrage. De wäre de si riichsfreie Gebiet natürlech nümme riichsfrei gsi.
Nicolaus Copernicus
Streiterei
Iber 200 Johr lang isch er "Borussus mathematicus Torinesis" ghoißa worda, also "Preißischer Mathematiker aus Thorn". Em 19. Jahrhondert, wo's koin polische Staat geba hot, hend Pola an "Mikolaj Kopernik" als oin von de ihre ausgeba, weil sich an Teil von Preissa 1466 selbständig gmacht hot, ond sich em Kampf gegen dr Deitsche Ritterorda dem Kenich von Pola onderstellt hot. Gschwätzt ond au gschrieba hot er abr em Mittelniderdeitscha Dialekt von de Hansestädt, aber offizielle Schrifta nadirlich älle en Ladeinisch verfaßt. Altgriechisch hot er au kenna, ond sogar Gedichte von Simocatta übersetzt ond veröffentlicht. Deitsche Historiker hend denne Pola widersprocha, ond dr Kopernikus als Deitscha bezeichnet, au wenn sei Hoimat nia Teil vom Heiliga Römischa Reich gwä isch. Seit dem zweite Weltkrieg streitet dia Glehrte nemme om d' Nationalität, ond hoisset ihn oifach Europäer. En Pola wird "Kopernik" aber emmer no offiziell als "großer Pole" gfeiert ond uf Briefmarka oder Geldschei abbildet, bsonders zom 500. Geburtstag anno 1973. Seit iber 200 Johr isch er aber au en dr Walhalla, wia andere Geistesgrößa "teutscher Zunge" au.
Quelle
, Band 10, S.260
Geschichte der Schweiz
Dr Afang vor Eidgenosseschaft und wie s ere i dr Neuziit gangen isch
D Waldstätte (oder Orte) Uri, Schwyz und Unterwalde hai druf ä Bund gschlosse. Nach ere spötere Legände sig das uf dr Alpmatte Rütli passiert. Es git en Urkunde vom igänten Ouguschte 1291 zwüsche de drü Länder. Wo im 19. Joorhundert ds Theaterstück Wilhelm Tell vom Schiller isch usechô, isch die Legände ids Bewusstsî vo de Mönsche träte.
Me dänkt, en erste Bund sig vilech scho früecher gschlosse worde (ca. 1240–1290), nume isch s im 1291i schriftlech beurkundet worde. Dä Bundesbrief isch erhalte und ligt im Bundesbriefarchiv z Schwyz. Er isch aber sehr wahrschinlech nur ä Teil vom ene grössere Vertragswärch zwüsche de drü Orte. Öppe glîchzitig sige di habsburgische Vögt vertribe worde, seit d Gründigslegände vo dr Schwiiz; do drfür git’s aber keini gschichtliche Dokumänt. 1292 het dr Albrecht, dr Sohn vom Rudolf, d Freiheitsbrief nid beschtätiget.
1315 het dr Leopold I. vo Öschtrîch dr habsburgisch Machtaschpruch i dr Innerschwiz welle düresetze. Wo s e Strit gä het zwüsche de Schwyzer und em Chloschter Eisiidle, het dr Leopold das als Âlass für e Chriegszug gnô. Sis panzerete Ritterheer isch aber in e Hinterhalt vo de Eidgenosse grate und isch i dr Schlacht vo Morgarte fasch vollschtändig vernichtet worde. Nach de Schlacht händ d Eidgenosse ire Bund am 9. Dezämber 1315 z Brunne erneueret. Für sälbschtändig gägänüber Habsburg z blibe, het sech d Stadt Luzärn 1332 em Bund vo de Waldstätte âgschlosse.
D Stadt Züri het nach dr Zunftrevolution Schwirigkeite mit dr andere habsburgische Stadt am Zürisee, Rapperswil, übercho, wo sech di vertribene Adlige und Handelsherre hei feschtgsetzt, und si het sech 1351 mit de Waldstätte zämetoo. O Glarus het wägem habsburgische Druck e Bîtritt wölle, het dä 1352 aber nume als Zwöitklass-Eidgenoss übercho.
Zug het nach em Zürcher Bîtritt Problem überchô mit em Handelsumschlag uf dr Gotthardroute. D Stadt Zug isch habsburgisch gsinnt gsî, d Umgebig eher eidgenössisch. Nach ere Belagerig isch Zug îgnô worde und isch 1352 em Bund bîträtte.
Di Achtörtigi Eidgenosseschaft
Als ä Folg vom Siig über d Habsburger bi Laupe 1339 het o Bärn 1353 en «ewige Bund» mit de Waldstätte gschlosse. Däm politische Gebild sait me die Acht Alten Orte oder die Achtörtigi Eidgenosseschaft. Es het sech dadrbi nid um ne gwöhnleche Staatebund ghandlet, sondern um nes Konglomerat vo Bündniss vo de einzelne Partner unterenand. Di nächschti Usenandersetzig mit de Habsburger isch 1386 chô: Dr Leopold III. vo Östriich isch bi Sempach in offener Fäldschlacht vo de Eidgenosse besiigt worde. D Bärner händ bi Sämpach no kniffe und iri Underschtützig verweigeret, aber mit em Sempacherbrief vo 1393 isch de Achtörtigi Bund gfeschtiged worde, und das Dokumänt bedüüted eigentlich de Aafang vo de Eidgenosseschaft als unabhängigs Staatsgebild.
Innerhalb vor Eidgenosseschaft isch s 1449 bis 1450 zum Alte Zürichrieg cho, wil sech Züri und Schwyz um d Ländereie hai gstrite, wo dr Graf vo Toggeburg het hinderlâ. Bi Sankt Jakob an der Birs si 1'500 Schwizer dür ds 40'000 Maa starke französische Armagnakeheer, wo uf d Aawiisig vom dütsche König Friedrich IV. em belagerete Züri het welle zu Hilf cho, ufgribe worde. D Franzose hei aber nach dr starche Gägewehr uf ne Witermarsch verzichtet.
Vo 1474 bis 1478 hei sech d Eidgenosse in de Burgunderchrieg mit em Herzog Karl em Küehne usänandergsetzt. Nachdem d Bärner d Waadt, wo zum Burgung het ghört, eroberet hei ghâ, het dr Karl der Küehni ä Fäldzug unternô, isch aber am 2. März 1476 i dr Schlacht vo Grandson id Flucht gschlage worde. D Eidgenosse hei nid nume vili Gschütz chönne erbüte, sondern o ds Lager vom Herzog, wo nid grad bescheide isch usgschtattet gsî. Es par Monet später het dr Karl Murte belageret. Am 22. Juni 1476 isch er ir Schlacht vo Murte vo de Eidgenosse vertribe worde. Im nächschte Jahr si d Eidgenosse em Herzog vo Lothringe ga häufe. Dr Karl der Küehni isch am 5. Januar 1477 i dr Schlacht vo Nancy umcho.
Ä wäsentlechi Folg vo dene Chriege isch gsi, das d Fürschte vo Europa di erfolgriiche Eidgenosse als Söldner, sogenannti Reisläufer hei âgworbe. Usserdem het sech innepolitisch ds Glîchgwicht i dr Eidgenosseschaft zugunschte vo de Städt afo verschiebe. Es het ä Krise gä zwüsche dr Stadt- und Landort, wo zwei Städt, Friburg und Soledurn, wo im Chrieg mit de Eidgenosse hei kämpft, hei wölle i Bund ufgnô wärde. Bim Stanser Verkommnis isch dank em Niklaus vo Flüe ir letschte Minute zu re Einigung chô.
Di Drizähörtigi Eidgenosseschaft
Nach em letzte Versuech vo de Habsburger im Schwabechrieg sich d Eidgenosse gfüegig z mache, hai die 1499 im Fride vo Basel de facto d Unabhängigkeit erreicht, si aber Deil vom Heilige Römische Rîch bliibe.
Mit em Bitritt vo Solothurn und Friburg 1481, Basel und Schaffhuse 1501 und Appezäll 1513 het sech d Eidgenosseschaft uf di Drizäh Alten Ort oder die Drizähörtigi Eidgenosseschaft erwiteret. D Waadt isch eroberet worde, Lugano und Locarno hei sech äbefalls âgschlosse. Drzue si d Fürstabtai Sanggalle, d Städt Sanggalle, Biel, Rottweil, Mülhuse, Gänf und Nöieburg als zuegwandti Ort chô.
Am Afang vom 16. Johrhundert hai sich d Schwizer, agstachlet vom Kardinal Schiner, als Söldner stark in dr Politik vo Oberitalie engagiert. 1506 het dr Papst Julius II. d Schwizergarde (Cohors Helvetica) errichtet, wo no hüt di offizielli Armee vom Vatikan isch, Frankriich het bis 1507 Schwizer Druppe gege Mailand iigsetzt und d Mailänder hai sich mit Schwizer Reisläufer verdeidigt. Dr Höhepunkt vor eidgenössische Militärmacht isch 1513 gsî, wo si Schutzherre vom Mailänder Herzog si worde. Nach dr Niderlag gäge Frankrîch bir Schlacht vo Marignano 1515 hei d Eidgenosse Fride mit em Franz I. vo Frankrîch gschlosse und hai sich as Staatebund us fremde Händel afo usehalte. Das isch dr Afang gsi von ere de facto Neutralitäts-Politik, wil d Eidgenosseschaft als Ganzes innerlig eso verstritte gsi isch, dass si sich d Ort nüme uf e gmeinsami Ussepolitik häi chönne einige. Als Söldner hei Schwizer, vor allem di katholische, bis zum ändgültige Söldnerverbot 1859 i frömde Dienschte kämpft.
D Reformation und d Gegereformation
D Gegereformation het im spötere 16. Johrhundert in the katholische Ort vo dr Innerschwiz agfange. 1574 hai d Jesuite z Luzärn ihri ersti Schuel ufdoo und 1579 isch z Mailand s Collegium Helveticum gründet worde, en Universitet für Priester us dr Schwiz. Dr päpstlig Nuntius für d Schwiz het sich 1586 z Luzärn niidergloo, und denn si au no d Kapuziner in s Land grüeft worde. Die katholische Initiative hai zu grosse Spannige und Komflikt gfüehrt. D Gegereformation het in dr Nordwestschwiz und in dr Ostschwiz grossen Erfolg gha, aber z Appezäll hai die Reformierte ihre Glaube chönne bhalte, und dr Ort het sich in e katholische und e reformierte Halbkanton deilt.
Die konfessionelli Spaltig het d Eidgenosseschaft, meh no as d Interässeunderschiid zwüsche Stadt- und Landort, politisch geschwecht, wil d Dagsatzig kuum no fähig gsi isch, zu gmeinsame Beschlüss z cho. Gmeinsami Inträsse si konfessionelle zum Opfer gfalle. So isch d Ufnahm in d Eidgenosseschaft vo de reformierte Stedt Gämf, Konstanz, Strossburg und Mülhuuse vo de Katholike abglehnt worde. Die konfessionelli und politischi Spaltig vo der Eidgenosseschaft isch 1586 dur dr Goldigi Bund vo de siibe katholische Kantön besiiglet worde. In de Hugenottechrieg z Frankriich 1562 bis 1598 hai d Eidgenosse je noch Konfession in underschiidlige Lager kämpft: D Katholike hai dr Heinrich III. und spöter d Liga unterstützt, die Reformierte dr Heinrich vo Navarra.
Us em Drissigjöhrige Chrieg, wo Mitteleuropa vo 1618 bis 1648 verwüestet het, het sich d Eidgenosseschaft grösstedeils chönne uusehalte. Nume die Drei Bünd si vo de Habsburger und de Franzose, wo dört um d Alpepäss kämpft hai, verwüestet worde und im Birsegg, won em Fürstbistum Basel ghört het, hai d Schwede brandgschatzt. Es hät aber au andersch chönne cho. D Zürcher und d Bärner si scho churz drvoo gsi, mit Schwede e Bündnis abzschliesse, und die katholischen Ort hai mit Spanie verhandlet. Das alles isch aber dank dr schwedische Niiderlag bi Nördlinge 1634 zu nüt cho, und so isch e Bürgerchrieg und d Iimischig vo de usländische Mächt in dr Schwiz verhinderet worde. Im Defensionale vo Wil, der ersten eidgenössische Wehrverfassig, hai die XIII Ort 1647 schliesslig die bewaffneti Neutralität beschlosse. Im Westfälische Friide im Johr druf, wo Europa neu gordnet het, isch d Eidgenosseschaft us em Dütsche Riich entloo worde. Die starki Aristokratisierig vo de Stadtort im Zug vo der Zentralisierig vo de Landesherrschafte, die absolutistischi Tendänz vo der Herrschaftsusüebig und d Wirtschaftskrise, wo in der Schwiz uf e «Boom» vom Drissigjöhrige Chrieg cho isch, hai grossi Unzfriideheit in de Undertanegebiet vo de Stedt im Mittelland usglöst, bsunders under de Buure. 1653 isch s dorum im Herrschaftsgebiet vo de Stedt Bärn, Luzärn, Solodurn und Basel zum Schwizer Buurechrieg cho, wo grausam niidergschlage worden isch. Der Chrieg het die aristokratische Tendänze no versterkt und dr Grabe zwüsche Stadt und Land isch no diefer worde. Vili Buure si dorum noch em Buurechrieg in s entvölkerete Dütschland usgwanderet, wo verschiidnigi Staate Iiwanderer mit Privilegie und finanzielle Aareiz azoge hai.
E baar Johr noch em Buurechrieg het s Projekt von ere Bundesreform 1655 die konfessionelle Underschiid wider an d Dagesornig brocht. Im Erste Villmergerchrieg 1656 hai Bärn und Züri vergäblig brobiert, d Bestimmige vom Zweite Kappeler Landfriide mit Gwalt zu ihre Gunste z verändere. Der Siig vo de katholischen Ort in der Erste Schlacht vo Villmerge am 24. Januar 1656 het aber bestätigt, ass die Reformierte in de Gmeine Herrschafte schlächter gstellt gsi si. Die inneri Schwechi und Verstritteheit vo der Eidgenosseschaft het aber s Soldbündnis mit Frankriich nit in Froog gstellt, und es isch au mit em Louis XIV. vo allne Ort und Zuegwandte erneueret worde. D Eidgenosse hai vo denn aa d Aawärbig vo bis zu 16'000 Söldner erlaubt, und für das hai si Handelsvergünstigunge und regelmässigi hochi Gäldzahlige, sog. «Pensione», übercho. Spöter isch Frankriich au zum Schiidsrichter für inneri Komflikt in der Eidgenosseschaft erklärt worde und het e freis Durchmarschrächt dur d Schwiz überchoo. D Eidgenosseschaft isch mit dr änge Bindig an Frankriich im 18. Johrhundert faktisch zum ene französische Protektorat abgsunke. Drotzdäm si noch der Ufhebig vom Edikt vo Nantes 1685 öbbe 60'000 Hugenotte in der reformierte Schwiz ufgnoh worde und hai in de Stedt und im Jura d Textil- und d Uhrenindustrii beläbt.
Der wirtschaftlig Ufschwung in de Stedt het dr militärisch Vordeil vo de Landort lo verschwinde, dorum hai 1712 im Zweite Villmergerchrieg, wo dur religiösi Spannige in der Fürstabtei Sanggalle usglöst worden isch, die reformierte Stedt d Oberhand bhalte. Im Friede vo Aarau, wo noch der Zweite Schlacht vo Villmerge gschlosse worden isch, hai die katholischen Ort ihren Iifluss in de Gmeine Herrschafte Bade, de Freie Ämter und Rapperswil verlore und hai Bärn in d Verwaltig vo de Herrschafte Thurgau, Rhiidal und Sargans müesse ufneh. S Prinzip vo der Parität, also vo der Gliichberächtigung vo beide Konfessione in de Gmeine Herrschafte het dr katholische Vormachtstellig in der Eidgenosseschaft en Ändi gmacht.
Im Ancien Régime 1712–1798
D Sterkig vo der Staatsgwalt noch em französische Vorbild vom Absolutismus under em Ancien Régime het in de verschiidene Ort zu drei Verfassigstype gfüehrt, wo aristokratischi Forme und Gottesgnadedum mit de republikanische Draditione vereint hai:
Die absolutistische Tendänze in der Herrschaftsusüebig hai im 18. Johrhundert e ganzi Reihe vo Ufständ in de bedroffene Underdanegebiet verursacht. Si si aber alli bis 1798 mit grösster Herti zsämmegschlage worde.
D Ufklärig het aber in der Eidgenosseschaft drotz de aristokratische Tendänze chönne Fuess fasse. Dr Albrecht von Haller und dr Jean-Jacques Rousseau hai mit ihre Verherrligung vo der Natürligkeit, Einfachheit und Unverdorbeheit vo der Eidgenosseschaft e regelrächti Schwizbegeisterig und en ersti Wälle vo Touriste usglöst. Mit siner Staatstheorii het dr Jean-Jacques Rousseau au no e wichtige Biidrag zur spötere Entstehig vo der diräkte Demokratii gleistet. Züri isch dank dr grosse Zahl vo Glehrte, wo in ganz Europa bekannt gsi si, drunder dr Johann Jakob Bodmer, dr Salomon Gessner, dr Johann Heinrich Pestalozzi und dr Johann Caspar Lavater, zum «Athen an der Limmat» worde. Der Iizug vo Vernunft und Planig hai näbe der Verbesserig vo dr Infrastruktur und dr Wirtschaft au e Lockerig vo der stränge religiöse Zucht in de reformierten Ort mit sich brocht und d Konfessione si sich im Zeiche vo dr gegesiitige Toleranz wider nööcher cho.