cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klarinette
Witerentwickligè
Dè nägschte wichtige Entwickligsschritt isch d Erfindig vo dè modernè Polschter: Früèni Klarinettèklappè hèn d Dònlöcher mit Filzschybè abdeggt. Selli sin abber nit dicht gnuèg gsi, asè hèt d Zaal vo dè Klappè chly blybè müèsè, un nit alli Döön hèn suuber un schö klingè chönnè. Im Johr 1812 hèt dè Iwan Müller, èn russischè Klarinettischt, è neuartigs Polschter uss Leder entwicklèt, wo s Loch erschtmòlls luftdicht abdeggt hèt. Er hèt è Klarinettè mit sechs Grifflöcher un drizee Klappè baut, wo in fascht jedèrè Dònart ohni Brobleem gschpillt wörrè hèt chönnè. Im Lauf vom 19. Johrhundert isch sell Sischteem, wo wältwit Aaklang gfundè hèt, no mit witerè Zuèsatzklappè ergänzt worrè.
Joshua (Händel)
Joshua (HWV 64) isch en Oratorium in drei Däil vom Georg Friedrich Händel.
Wie s entstande isch
Dr Händel het am 19. Juli 1747 s Oratorium afo komponiere, also öbbe zwäi Wuche nochdäm er mit em Alexander Balus fertig worde isch. Mit em erste Däil isch er am 30. Juli, mit em zwäite am 8. August, mit em dritte am 18. August fertig worde.
Klarinette
D Wièner Klarinettè
D Wièner Klarinettè voleièt – nebbè anderè Wièner Inschtrumänt, wiè z. B. d Wièner Oboè, Wièner Horn, Wièner Schlagwärch – dè österrychischè Orcheschter iri spezièllè Wièner Dònfarb.
Solistisch
Uss dè zaalrychè Wärch für Klarinettè un Klavyr sin vor allem diè beidè Sonatè vom Brahms, d Fantasyschtüggle vom Robert Schumann un diè vyr Stüggle vom Alban Bärg hervorzhebbè. Witeri Sonatè hèt dè Felix Draeseke, Camille Saint-Saëns, Max Reger, Arnold Bax, Paul Hindemith, Francis Poulenc, Leonard Bernstein un dè Aaron Copland vofasst.
Joshua (Händel)
D Uffüerig
D Uruffüerig het am 9. Merz 1748 im Theatre Royal in Covent Garden stattgfunde. Für die Uffüerig isch e nöis Konzärt as Zwüschenaktmusik vorgsee gsi, woorschinlig s Concerto a due cori B-Dur (HWV 332). S Oratorium isch bald im Händel sis erfolgriichste gsi und isch 1752 und 1754 widerholt worde. Zu witere Uffüerige isch s 1754 z Salisbury choo und 1756 z Oxford.
Klarinette
Solistisch
S git au è rychi Literadur vo Klarinettèkonzärt, drunter s bekannti Klarinettèkonzèrt vom W. A. Mozart. Au dè Carl Maria vo Webèr, dè Ludwig Spohr, dè Felix Mendelssohn Bartholdy, dè Franz Krommer, dè Johann Melchior Molter un d Mitglyder vo dè Stamitz-Familliè hèn belièbti un bis hüt hüüfig uffgfüürti Klarinettèkonzärt gschribbè. Spôter hèt dè Claude Debussy, dè Igor Strawinski odder dè Copland Wärch für Soloklarinettè mit Orchèschterbegleitig ergänzt. Erwäänig vodiènt ußerdèm s Klarinettèkonzèrt vom Carl Nielsen. Bezogè uff diè technischi un musikalischi Raffinesse kulminyrt hèt s Klarinettèkonzèrt vom Jean Françaix (1968), wo abber wegè sinèrè hochè Aaforderigè a dè Solischt un as Orchèschter nu sèltè uffgfüürt wärd.
Neui Impüls hèt i dè letschtè Johr u. a. dè schwedischi Solo-Klarinettischt Martin Fröst un dè Finne Kari Kriikku gsetzt. Beidi Solischtè hèn Konzärt im Uffdraag gää, uruffgfüürt un in è Huufè Konzärt weltwit gschpillt un uff CD uffgnõ. Für dè Fröscht hèn u. a. dè Kalevi Aho un dè Rolf Martinsson (Consert Fantastique), für Kriikku u. a. Kimmo Hakola, Jouni Kaipainen, Magnus Lindberg, Kaija Saariaho un dè Jukka Tiensuu Konzärt gschribbè.
Joshua (Händel)
S Libretto
Mä vermuetet ass dr Thomas Morell s Libretto gschriibe het. D' het au d Teggst zu de fr[enere Oratorie Judas Maccabaeus und Alexander Balus gliiferet. S Libretto basiert uf em Buech Josua (Jos 1-11 und Jos 14-15).
Klarinette
Solistisch
Diè völlig unbegleiteti Klarinettè isch vo vill Komponischtè, vo allem im 20. Johrhundert mit Solokompositionè gwürdigt worrè. Diè prominenteschtè Vodrètter sin dõ diè Drei Stücke (1919) vom Igor Strawinski, Stimmungeb vom Fauns (1921) vo dè Ilse Fromm-Michaels, L’abîme des oiseaux (1941) uss dè Quatuor pour la fin du temps vom Olivier Messiaen, s Capriccio (1946) vom Heinrich Sutermeischter, im Luciano Berio sini Sequenza IXa (1980) sowiè d Solo-Sonatè vom Sigfrid Karg-Elert (1920) un John Cage (1933) un Germaine Tailleferre (1957).
Schloss Hohenlupfen
S Schloss Hochelupfe isch e Schloss z Stüelige im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. In dr hitige Form git s es Schloss syter anne 1624 un s wird hit as Familieresidänz vum Firschtehuus Firschtebärg brucht (nume an dr Wynäächte). Syt 2006 versuecht s s Huus Firschtebärg e Mittelalter-Feschtival uf Schloss Hochelupfe z etabliere.
Klarinette
Kammermusig
I dè reinè Blöserkammermusig git s kaum è Formation ooni Klarinettè. I dè Harmonymusigè, Blöseroktètt un -sextett sin meischtens zwei, im Holzblöserquintett isch eini Klarinettèschtimm bsetzt. È witeri wichtigi Bsetzung isch s moderni Klarinettèensemble mit Klarinettè, Bassetthörner, Es-Klarinettè, Bassklarinettè un Saxophöner odder s Klarinettèquartett uss zwei Klarinettè, Bassetthorn un Bassklarinettè. Au i dè Quintett für Klavyr un Blöser vom Mozart un Beethoven spillèd d Klarinettè è wichtigi Rollè.
I dè gmischtè (Blöser- un Strycher-) Kammermusig isch vo allem s Klarinettèquintett z nennè, wo dè Klang vom solistischè Blõsinschtrumänt mit èm Strychquartett kombinyrt. Bsunders d Quintett vom Mozart un Brahms sin dõ hervorzhebbè. I dè größerè gmischtè Bsetzig, wiè im Schubert-Oktètt odder Beethovè-Septètt deilt sich d Klarinettè mit dè èrschtè Violynè öfters d Hauptschtimm. Berüèmti Trios hèt dè Mozart (Klarinettè, Viola, Klavyr) un dè Brahms (Klarinettè, Violoncello, Klavyr) gschribbè. Olivier Messiaen hèt i sim Quatuor pour la fin du temps (Quartètt zum Èndi vo dè Zit) Klarinettè, Violinè, Violoncello un Klavyr vorgschribbè..
Schloss Hohenlupfen
Gschicht
Di urspringli Burgaalag Hochelupfe isch dur d Grofe von Lupfen böue loo un anne 1093 s erscht Mol urkundli gnännt wore. Anne 1499 isch d Burg gschlisse un derno wider ufböue wore. In dr Johre 1620–1624 isch d Burg zuen eme Schloss uusböue wore.
Klarinette
Kammermusig
S villicht bekannteschte Stüggle für zwei Klarinettè isch d Sonatè für zwei Klarinettè FP7 vom Francis Poulenc.
Schloss Hohenlupfen
Gschicht
Ehmoligi Bsitzer vum Schloss sin au d Herre von Staufen gsi, d Herre von Küssaberg un d Herre von Pappenheim (1582-1639). Syt 1639 isch s Schloss im Bsitz vu dr Firschtebärger.
Noch ere lokale Sag soll vum Schloss Hochelupfe dr Dytsch Buurechrieg uusgange syy.
Klarinette
Kammermusig
luèg au: Lischtè vo Holzblöserquintètt (mit Klarinettè)
Orchèschter
Abgsänè vo è baar solistischè Ysätz, z. B. i dè Wärch vom Antonio Vivaldi, isch s Chalumeau niè wǜrklich im barockè Orcheschter integryrt worrè. Èrscht mit dè Witerentwicklig zu dè Klarinettè hèt sich s Inschtrumènt nebbè dè anderè Holzblôser behauptè könnè. Im Sinfonyorcheschter sitzed d Klarinettischtè meischtens i dè zweitè Holzblôserreiè nebbè m Fagottischtè; woby diè èrschtè Blöser vo beidè Gruppè (Soloklarinettischt un Solofagottischt) dirèkt nebbènand hoggèd.
Schloss Hohenlupfen
Aalag
S Schloss lyt uf eme Felsplateau übber m mittlerè Wuètèdal am öschtlichè Rand vum badischè Albgau. Uf däre Ebeni hän wahrschyns scho d Römer e Signalturm stòò ghaa.
Klarinette
Orchèschter
Wolfgang Amadeus Mozart hèt 1778 z Monnèm è Simphony vom Carl Stamitz ghört un a sin Vater gschribbè: Sell Zitat hèt sich allerdings uff d Salzburger Hofkapellè bezogè, wo mò Klarinettè èrscht ab 1804 bruucht hèt. Klarinettè sin spôteschtens ab 1769 i dè Fürschterzbischöflichè Milidärmusig vowendèt worrè. Mozart hèt sich bemüèt, ab sellèm Zitpunkt sèbb Inschtrumènt au z Öschterrych im Orchèschter z integryrè, un s isch mit sin Vodiènscht, dass i dè Symphoniè vom Beethoven d Klarinettè schu fescht zu dè Blõsergruppè ghört hèt un glychwärtig mit dè Oboe odder Flötè ygsetzt worrè isch. Bsunders charakteristischi Stellè findet mò i dè innigschtè Momènt vo villnè Mozart-Opèrè, nadürlich - dõ sin s zwei Bassetthörner - i sim Requièm un i dè langsamè Sätz vo dè Beethov!-Simphoniè. Zu sellèrè Zit sin normalerwys zwei Klarinettè im Orchèschter bsetzt gsi.
Schloss Hohenlupfen
Aalag
S Gebäude isch als großzügig dimensionyrts Hèrrèhuus aaglait. Am nördlichè Ènd vum Hauptdrakt schlièße sich im rächte Winkel e Wehrdurm un e Gsindedrakt aa. Uff dè Dalsitè wärd d Aalaag dur è Weermuurè gschützt, wu südlich bzw. weschtlich durch èn Burggrabbè als Schutzwall abglöst wörd. Im nördöschtlichè Vorhof git s e Ökonomygebäude, woby übber d Hälfti devù durch è Füèrsbrunscht zerschtört worrè isch. Erhaaltè blibbè isch dè Dorbogè, wu hüt diè ainzigi Zuèfaart zum Schloss isch. Stark vofallè isch diè aalt Strõß zum Schloss, wu vu dè befeschtigtè Altschtadt, èm Stüèlinger Städtle, wäg gääch aaschtygt un bis zu dè dalsitigè Weermuè un èm Vorhòf füürt.
Klarinette
Orchèschter
Bi villnè Komponischtè vo dè Romantig isch d Klarinettè, ähnlich wiè d Oboè i dè Barockzit, s bescht Inschtrumènt für intimi, gsanglichi Passagè (byschpillswys i dè Simphoniè vom Mendelssohn odder Brahms) gsi. Au im romantischè Opèrèorchèschter wörd si gèrn mit uusdruggsvollè Gsangslinniè betraut. Ußerdèmm vogrößerèt sich d Klarinettègruppè im Orchèschter, oft chömmed drei odder mee Spiller zum Ysatz, wo zum Deil au Nebbèinschtrumènt spillèd. Vo allem im romantischè Operèorcheschter spillèd z. B. d Bassklarinettè è zuènämmendi Rollè (öppè i dè Opèrè vom Richard Wagner). D Klarinettèpartiè uss Opèrè vom Richard Strauss sin so wichtig un aaschpruchsvoll, dass si bis hüt als Pflichtschtüggle bi Vorschpyl volangt wörred. Einzelni Komponischtè (z. B. Schostakowitsch i sinèrè Opèrè Lady Macbeth von Mzensk) bsetzèd bis zu füüf odder sibbè (Richard Strauss, Elektra) Klarinettischtè.
Am Aafang vom 20. Johrhundert hèn dè neuartige Jazz au d Konzèrtmusig beyflusst, un nadurgmääß isch dõdeby d Klarinettè als vobreitets Jazz-Inschtrumènt, wo abber au im Orchèschter vodrèttè isch, zuènèmmend vowendèt worrè. Èn wältbekannts Byschpill isch dè Aafang vo dè Rhapsody in Blue vom George Gershwin. Neueri Komponischtè eschtimyrèd d Klarinettè vo allem wegè irer Wèndigkeit in allnè Regischter.
Blõsorcheschter
I dè böhmisch-mährischè Volgsmusig wörd si meischtens zweischtimmig (Es un B) bsetzt un hèt, abgsää vo eigenè Solopassagè, vozyrendi Fungtion. Wèll diè hüüfigè Pralltriller un Sèchzeentelfigurè an Vogelzwitscher erinnerèd, wörred yr oft Nammè vo Singvögel gää z. B. i dè Titel Gesang der Lerche odder Amselbrüder. Diè mèngmòl nervös aamuètendè Vozyrungè hèn sich d Klarinettischtè au dè Beinammè Muggler ygfangè. Wegè dè Form un Farb wörd s Inschtrumènt au scherzhaft als ´´Schwarzwurzlè´´ bezeichnèd. D Es-Klarinettè findet zwar i dè Volgsmusig nò Vowendig, uss Gründ vo dè kritischè Indònation wörd si in anderè Genre vo dè Blõsmusig nǜmmi vowendèt.
Jazz
Vo allem im früènè Jazz isch d Klarinettè è zentrals Inschtrumènt gsi, dè Gipfel vo irer Popularidät isch i dè Dixieland-Jazz- un Big-Band-Ära vo dè 1930er un 1940er Johrè glägè, wo Klarinettischtè wiè dè Sidney Bechet, dè Benny Goodman, Artie Shaw, Johnny Dodds, George Lewis un Woody Herman diè wòrschinlich erfolgrychschtè Unterhaltigsmusiggruppè vo irer Zit aagfüürt hèn. Mit dè schwindendè Belièbtheit vo dè Big-Bands i dè spòtè 1940er-Johr hèt sich s Inschtrumènt vo dè zentralè Bosition entfèrnt. S isch vor allem vom Saxophon abglöst worrè.
Im Dixieland-Revival vo dè 1950er Johre sin Klarinettischtè wiè dè Acker Bilk un dè Monty Sunshine berüèmt worrè un sin mit irer Musig sogar i d Hitparadè vo dè Popularmusig chò. I dè populärè Jazzmusig hèt au diè seltè ygsetzti Metallklarinettè iren Blatz gfundè.
Obwoll è baar Musiger wiè dè Buddy DeFranco, Tony Scott, Jimmy Giuffre, Rolf Kühn, Perry Robinson, Theo Jörgensmann odder John Carter d Klarinettè au für Bebop un Free Jazz ygsetzt hèn, hèt d Klarinettè bis hüt iren aaltè Stellèwärt nimmi erreichè chönnè. I dè zitgnössischè Improvisationsmusig cha mò si widder öfter hörè. Unter dè modernè Jazz-Klarinettischtè sin u. a. dè Eddie Daniels, Paquito D'Rivera, Gebhard Ullmann, Don Byron un dè Lajos Dudas z erwäänè.
Vibrato, Tremolo
Im Jazz un i dè amrikanischè Unterhaaltigsmusig wörd d Klarinettè traditionèll mit uusbrägtem Vibrato gschpillt. I dè klassischè Musig, i dè Ländlermusig un i dè Blõsmusig wörd d Klarinettè dõngegè traditionèll mit èm möglichscht graadè, konschtantè Dòn gschpillt. Im Gegèsatz zuè dè Striicher, Sänger, Flötischtè un Oboischtè hèn di klassischè Klarinettischtè im 20. Johrhundert s Vibrato-Spyl abglait. Allei z Amerika isch - vom Jazz beyflusst - nit sèltè au i dè klassischè Musig Vibrato ygsetzt worrè.
Berüèmti Klarinettischtè
Witeri bedütendi Musiger sin i dè Lischtè vo dè Klarinettischtè uffgfüürt.
Pädagogig
Wiè so vill anderi Inschtrumänt cha mò au s Klarinettèschpyl brivat, i dè Uusbildig von èrè Musigvorein, a dè Musigschuèl, Konservatoriè odder Kunschhochschuèlè leerè. Vor dè Aaschaffig von èm Inschtrumänt söttet uubedingt diè zuèkümpftigè Leerer konsultyrt wörrè, wo dè Schüèler übber d Waal vom Sischteem un d Qualidät vo dè Klarinettè berõtè cha. Nebbè dè Vomittlig vo dè Grifftechnig, Haltig, Blõstechnig un èm Aasatz sött èn guètè Klarinettèleerer au i dè Laag sy, Tipps für s Richtè vom Blättle z gää.
In Klarinettèensembles, Blõsorcheschter, Amateur- odder Schuèlorcheschter cha dè fortschrittene Schüèler sini èrschti Spillbraxis erhaaltè. Im brofessionellè Studium biètèt sich zuèdèm Kammermusigensembles odder Hochschuèlorcheschter aa. Für d Uffnaam in è Simphonyorcheschter isch s erfolgryche Absolvyrè von èm Vorschpyl Bedingig, bi dèm Konzertsoli un schwirigè Stellè uss Orcheschterwärch vorzdrägè sin. D Vorbereitig vo söttigèm Vorschpyllè isch eini vo dè Schwèrpünkt vom professionèllè Inschtrumentalstudium.
Wichtigi Etüdè un Schulwärch für Klarinettè stammed vom Kalman Opperman, Heinrich Joseph Baermann, Friedrich Berr, Giovanni Battista Gambaro, Hyacinthe Klosé, Fritz Kröpsch, Rudolf Jettel, Ernesto Cavallini, Paul Jeanjean, Alfred Uhl un Reiner Wehle.
Lax VS
Laksch isch e Munizipalgmaind (politeschi Gmaind) im Bezirk Goms vom Kanton Wallis i de Schwiz.
Geografi
D Gmaind ligt am undere Ändi vom Goms. Dr Gmaindbann goot vom Rottu im Taal unde a dr rächte Taalsite z duruff bis uf s Bettmerhorn. S Land vo Laksch ligt zwüschet em Alte Bach, wo d Gmaindgränze zu Fiesch bildet, und em Deischbach mid dr Gränze zu Martischbärg witer im Taal unde, wo sid 2014 zu dr Gmaind Bättmeralp im Bezirk Eschtlich Araro ghört.
Oben am Dorf vo Laksch, wo a dr Kantonsstrooss is Goms und a dr Iisebaanlinie ligt, isch am Bärghang dr Lakscherwald und drüber denn dr Schtafel Meiggera und d Lakscheralp.
Vannr Ggmeindsflechi sint 37,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 38,9 % Wald, 6,4 % Sidligsflechi und 17,6 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Laksch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1295 als Lacx.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,7 % glägu.
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 290 Iwonru 94,1 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0 % Franzeesisch, 0,3 % Talienisch und 5,6 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Laksch gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Regensberg
Rägischbèèrg oder elter – luut em Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz – Buurg (amtlich Regensberg) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Rägischbèèrg isch es Stedtli im Züri-Underland uf eme Sporn vo de Lägere. Vom Piet vo de Gmäind sind 34 % landwirtschaftlichi Flèchi, 55,5 % Wald, 4,6 % Sidligsflèchi und 4,6 % Vercheersflèchi.
Gschicht
Rägischbèèrg isch zum eerschte Maal im Jaar 1250 als in clivo castri novi Reginsberg gnamset woorde. Es sind d Freihere vo Rägischbèèrg gsii, wo d Stadt ane 1244 gründet händ. Ane 1302 händ si s Stedtli de Habsburger verchauft, und sid 1417 isch es der Stadt Züri gsii.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Ussländeraatäil liit bi 18,5 % (Stand 2011).
Religion
49,4% vo den Iiwonner sind evangelisch-reformiert, 19,7% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 1,1 %, CVP 3,7 %, EDU 8,5 %, EVP 1,4 %, FDP 20,8 %. GLP 13,4 %, GP 10,4 %, SP 13,2 %, SVP 27,4 %, Suschtigi 0,1 %.
Gmäindspresidänt isch de Matthias Reetz (Stand 2021).
Wirtschaft
D Aarbetsloosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,3 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Rägischbèèrg ghöört zu den Underländer Mundaarte.
Grandevent
Grandevent oder au Vers-chez-Giroud (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Grandevent isch e Dorf am Jurahang. Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler Vers-chez-Grison un d Alp Le Grand-Brelingard. D Gmaiflechi umfasst 47 % landwirtschaftligi Flechi, 50,7 % Wald, 2,3 % Sidligsflechi.
Gschicht
Grandevent isch zum erschte Mol gnännt wore im 16. Jh. as Grandevens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 10,3 % gläge.
Religion
45,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 22,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 4,4 %, FDP 19,4 %, GLP 5,0 %, GP 14,2 %, SP 22,5 %, SVP 25,4 %, Sunschtigi 6,3 %.
Dr Burgermaischter vu Grandevent isch dr Claude-Alain Briod (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 144 Yywohner 92,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5 % Dytsch, 1,4 % Italienisch un 2,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Konstans II.
Dr Konstans II. (, * 7. Novämber 630; † 15. Septämber 668 z Syrakus), Soon vom Konstantin III. und vo dr Gregoria, isch vo 641 bis 668 dr oströmisch bzw. byzantinisch Kaiser gsi. Vor sinere Chröönig isch si Naame noch sim Groossvater Flavius Heraclius gsi, und sin Naame as Kaiser isch äigentlig Konstantinos gsi, aber es gseet us, ass scho sini Zitgenosse iim us umbekannte Gründ Konstans gsäit häi.
Si ganzi Herrschaft isch ussebolitisch im Schatte vo dr Islamische Expansioon gstande, wo s Riich zum ene verzwiiflete Abweerkampf zwunge het, wo nume zum Däil erfolgriich gsi isch. Im Raame vo dr Religioonsbolitik het s e Komflikt mit em Babst gee wäge sim Verbot us em Joor 648, wo d Diskussioon über d Froog, öb dr Jesus äi oder zwäi Natuure ghaa het (lueg Monofüsitismus und Monotheletismus). Wäge däm Händel het e kaiserligs Gricht dr Maximus Confessor verurdäilt, und dr Konstans het 666 d Chille vo Ravenna dr Oberhohäit vo Rom wäggnoo und sä zun ere sälbstständige Chille gmacht.
Sechsfleck-Widderchen
S Bluettröpfli (Zygaena filipendulae) isch e chliine tagaktive Falter und ghört zo de Widderli (Zygaenideae).
Vorchoo
S Bluettröpfli isch in Europa wiit verbraitet. S mag sunigi Magerwise, chunt aber au i Flachmoor und uf de Haide vor. S sugt vor alem a de Blüete vo Knautie (Knautia), Gaisszötteli (Centaurea), Tistle (Carduus) oder Tüüfelsabbiss (Succisa pratensis).
Jooreszyklus
Bim Bluettröpfli tuet d Raupe öberwintere. Si verpuppt sich im Juni. Puppe hanged a Stengle und Gräässhälm. De Falter schlüüfft im Juli. D Aier wered im uusgeende Juli oder afangs Augste glait. Nocheme Monet schlüffet d Raupe, wo bis zom Winteraafang fressed.
Raupe
Di dicki Raupe werd zwösched 20 und 25 mm lang. Si isch grüegeel und het e Doppelstraiife mit schwarze Tupfe ufem Rugge. Si isch uf de Schlössli (Lotus corniculatus) und uf d Chronwicke (Coronilla) spezialisiert.
Unterarte
Zur Ziit sin 25 Unterarte bekannt.
Bolivien
Bolivie (span. Bolivia [], isch noch em Bolívar so gnennt worde, uf Quechua und Aymara au Qullasuyu) isch e Binnestaat z Südamerika. Es gränzt im Weste an Peru und Chile, im Süde an Argentinie und Paraguay, im Oste und Norde an Brasilie.
Bevölkerig
Bolivie isch eins vo de ermste Länder in Südamerika. Öbbe 72% vo der Bevölkerig si Indianer, die ermsti Bevölkerigsschicht, 27,5% si Mestize. Dr Räst stammt zum grösste Deil vo de spanische Koloniste ab und kontrolliert ä grosse Deil vo dr bolivianische Wirtschaft.
Geografii
Dur Bolivie gönge zwäi groossi Chettene vo de Ande, wo wit usenander ligge und Spitze het, wo hööcher as 6500 m si (Sajama 6542 m, Illimani 6439 m). Zwüsche de Chettene lit s zentrale Hoochland, dr Altiplano, wo 3000 bis 4000 m hooch isch. Das Gebiet, wo au Däil vo de Noochberländer Peru und Argentinie drzueghööre, isch s äigetlige Kärnland, wo öbbe 80 Brozänt vo alle Bolivianer lääbe, au wenn s nume öbbe e Driddel vo dr Flechi vom Land usmacht. Zwüschen em Ostabhang vo de Ande und em ostbolivianische Bärgland ligge d Yungas uf ere Hööchi zwüsche 1200 und 1800 m ü. NN.
D Llanos mache dr grösst Däil vo dr Flechi vo Bolivie us und gönge vom ostbolivianische Bärgland bis an d Gränze vo Brasilie und Paraguay. Es isch e dropisch-häisses Diefland, wo nume dünn besiidlet isch und es het din die drochnige Savanne vom Gran Chaco und die dropische Räägewaldgebiet vo Amazonie.
Zmizt im Altiplano lit dr Titicacasee, dr höggsti See uf dr Wält, wo kommerziell schiffbar isch. D Gränze zum Noochberland Peru goot dur d Middi vom See.
Dr Salar de Uyuni isch e groossi Seenswürdigkäit z Bolivie. Er isch dr grössti Salzsee uf dr Wält und het e Flechi vo 12'000 km².
Wiler (Lötschen)
Geografi
Wiiler lit im Leetschutal. Vannr Ggmeindsflechi sint 20,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 21,6 % Wald, 1,8 % Sidligsflechi und 56,2 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Wiiler ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1363 als Wyllere (1396 Wiler).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 5,5 % glägu.
Religion
96,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,7 % evangelisch-reformierti.
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Wiiler gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Kabinett Mergenthaler
S Kabinett Murr isch vum 12. Mai 1933 bis April 1945 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Tuvalu
Tuvalu (säl sägend se: Fakavae Aliki-Malo i Tuvalu / Konschtituzionelle Monarchie Tuvalu) isch a konstitutionelle Monarchii und Mitgliid im Commonwealth of Nations.
Unabhängig wora sind se ersch am 1. Oktoba 1978. Bis döt ane hond se Ellice Islands g’hoaßa. D’Hauptschtadt isch a ganzes Atoll, wo Funafuti hoaßt, und da Sitz vu da Regierung isch uf deam Atoll in nam Dorf, wo Vaiaku hoaßt.
Geografii
Im Südweschta vu Tuvalu isch der Pazifischa Ozean, im Oschta Papua-Neuguinea und im Norda Neuseeland. Rund umatum sin die Salomona, Nauru, Kiribati, Tokelau, Samoa, Wallis und Futuna, Fidschi und Vanuatu.
As isch grad amol 26 Quadratkilometer groß und drum noch Vatikanstadt mit 0,44 km², Monaco mit 1,95 km² und Nauru mit 21 km² der viertklenschte Staat vu da Wält. Wiil mit da globala Erwärmig da Meeresspiagl schtigt, isch’s boda sicha, dass Tuvalu frühna oda schpöta num gea würd. Da högschte Berg isch grad amol 4,5 m übam Meeresspiegel.
Verwaltung
Tuvalu bschtoht us 9 Insla. Witzigawiis hoaßt Tuvalu übasetzt „Acht Insla“, wiil am Afang bloß uf acht vo deana Insla Lüt gläbt hon und oagane gwählte Inslrät ghet hon. Uf d‘nünte ganz im Süda (Niulakita) sin ersch 1949 Lüt ku, vo da Insl Niutao, wiil se döt z’vil wora sin.
Gröschte Ort vu Tuvalu isch d'Hauptstadt Funafuti.
Klima
Uf deana Insla git as vor allam Kokospalma, as isch meischtns tropisch hoass, eppa um 30 Grad Celsius. Wenn’s rägnat, denn so richtig, meischtns zwüscha Novemba und Februar. Eppa mol git as o Taifune, aba da leschte isch 1990 ku.
Bevölkerung
Uf Tuvalu läband 12.177 Lüt, eppa 96 % davu sind Polynesier, dia andra 4% Mikronesier. Aba es wärend meh: D'Bevölkerung wachst mit 1,58 % und weniga wia 2 vu 100 Babys schterband.
30 % vu da Iwohna vu Tuvalu sind jünga wia 14, grad amol 5 % sind älta wia 64 Johr, und 51% sind Froa. Froa wärand o im Schnitt 71,4 Johr alt, Mä 66,7.
Sprocha
Amtssprocha sind Tuvaluisch und Englisch und boads wird uf alla Insla gredt. Danäbs gits no Samoanisch und ufm Nui-Atoll redend se Kiribati (Gilbertesisch).
Tuvaluisch isch a polynesische Sproch, wo jede Insl an andra Dialekt hot und jeda andasch schribt. Englisch isch – wia imma – mit da Kolonialisierung ko.
Wia am Afang gset, hoaßt Tuvalu übasetzt „acht mitanand“, will Tuvalu jo us acht Insla bschtoht. Jez isch aba Niulakita in da 50ga Johr dazuaku, drum stimmt’s jo eigentlich num, drum wird ez ab und zua diskutiert, ob ma da Nama ned vilicht ändra sött uf „Tuiva“ – iva hoaßt neun.
Religion
S‘ woass koana so gnau, wieviele Ahänga welle Religion uf Tuvalu hot. Ma globt, dass eppa 91–97 % zur protestantische Christian Church of Tuvalu körend, a kongregationalistische Tradition, wo sit 1968 unabhängig isch. Danäbs git as no Sibte-Tag-Adventiste (1.4–3 %), Bahai (1–3 %), Zeugen Jehovas (2 %) und Katholika (1 %).
Geschichte
Schprochforscha moanan, dass vor eppa 2000 Johr dia erschta Lüt uf Tuvalu glandet sin, am ehndeschta vo Tokelau und Samoa us, also sins Polynesier gsi.
Da erschte Europäer isch Alvaro de Mendaña de Neyra vo Schpania gsi. Der isch 1567/68 üban Pazifik gsäglat, hot dabai d’Insl Nui gsäha und glei in Islas del Jesus umtoft. Danoch hot ma dia Insla vo Tuvalu imma enda zuafällig gfunda, und nia meh gnaua agluagt. 1819 hot da US-Amerikana Arent de Peyster, Kapitän von am britischa Handelsschiff, Funafuti gfunda und se Ellice Island gnennt, wia da Besitza vo sinam Schiff. Irgendwia isch „Ellice Islands“ denn zum Nama für dia gnze Gruppe wora.
Uf des ane sind denn imma meh Europäer uf Tuvalu ku, vor allam wega da Wale und da Sklava. Um 1860 hot ma 400 Lüt vo Tuvalu als Sklava noch Peru brocht. Andere hot ma uf Plantaga uf dia Insla rund umatum vaschleppt. Und wia imma sind o viele a europaischa Krankheita gschtorba.
1861 sind denn o dia erschta Missionare uf Tuvalu ko. Dia dütsche Firma Godeffroy & Sohn us Hamburg hot als erschte Handelsbeziehung aufbaut mit da Iwohna. 1877 hond d’Änglända d’Vawaltung uf Tuvalu übanoh und eam da offizielle Nama Ellice Island gea. 1815 sind dia Insla offiziell a Kolonia vom Britischa Empire gwora.
Im Zwoata Wäaltkriag hond d’Japaner da Pazifik bis ume noch Kiribati erobarat, ab auf Tuvalu, Nukufetau und Nanumea sind d’Amis zersch ko. Alle drü Insla sind bombardiert wora, aba s’isch net viel passiert. Nochm Kriag isch’s Ganze wieda als „Gilbert and Ellice Islands“ zruck an d’Briata ko.
In da 50a Johr isch denn no Niulakita zum Vaband dazuako. 1974 isch Tuvalu unabhängig wora, aba se hond Angscht khet, dass se mit Kiribati zämglegt wärend, drum hond se abgschtimmt und 92 % vo da Tuvaluer hond dafür gschtimmt, an oagana Schtaat z’wera.
Drum isch am 1. Oktober 1978 us da Ellice Islands an souveräna Staat, a konstitutionelle Monarchii wora, wo zum Commonwealth kört. A Johr schpöta isch us da Gilbert Insla an unabhängiga Schtaat mitm Nama Kiribati wora.
Sit 2000 kört Tuvalu zu da Vereinte Natione.
Herbstmesse
und an vile andere Ort.
Garnech
Garnech (dt. Garnich, frz. Garnich) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Garnech ghere d Ortschafte Duelem (Dahlem), Garnech, Héiweng (Hivange) un Koler (Kahler).
Verwaltig
Garnech ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Garnech isch dr Georges Fohl. Scheffe sin dr Nico Biver un dr Henri Franck. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Garnech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1128 as Garnis (1128: Garnische, 1145: Garnische, 1137: Carnisse, 1145: Charnische), Duelem anne 786 as Acaliaimo (786: Dalhaimo) un Koler anne 1096 as Kauelre (1185: Kalre).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Garnech ghert zum Moselfränkisch.
Argynnos
De Argynnos isch i de griechische Saag e boiotische Gliebte vom Agamemnon gsii. En andere Liebhaber vom Argyynos isch de Hymenaios gsii.
De Argynnos isch e Soo vo de Peisidike, de Töchter vom Leukon und Enkeli vom Athamas. Wo di griechisch Flotte sich im Hafe Aulis versammlet het, demit si gmainsam uf Troia seglet, isch de Agamemnon an Fluss Kephisos ggange. Dai het er de Agrynnos atroffe, wo im Fluss badet het und sich inen verliebt und s griechisch Heer verloo. Nochdem de Argynnos im Fluss vertrunggen isch, het de Agamemnos a dere Stell woneren bigrabe hett, e Tempel för d Aphrodite Argynnis gstiftet, wo im boiotische Tielekt Argunis (Ἀργουνίς) gnennt woren isch.
Ghana
Ghana (Uschbrooch [ˈgaːna], früehner Goldküschte) isch ä Schdaat in Weschdafrika. Er gränzt an d Elfebeichüschde, Burkina Faso, Togo und im Süde an dr Golf vo Guinea (Atlantik). Ghana isch faschd so grooss wie Groossbritannie, und isch sit dr Kolonialziit äng verbunde mit däm siiner Gschicht.
Dr Volta-See isch dr gröschd Binnesee vom Land und gliichziitig der gröschd vollschdändig künschdlig agleit Schdausee vo der Wält. Wäge siine tropische Rägewälder het Ghana ä vilfältigi Pflanze- und Dierwält, wo au im wirtschaftlige Beriich vo groosser Bedütig isch, wägem Tourismus und wägem Edelholz export. Wirtschaftlig bedütend isch Ghana au wäge siim Riichdum an Rohschdoff. Eine vo de wichtigschde isch Gold, wo der ehemolige Kolonii der Name „Goldküschde“ ge het.
Es het bis zu hundert Ethnie, wo im Land läbe, d Schbroocheviilfalt und die religiösei Heterogenität isch grooss und ä facetteriichi Kultur het sich uf das ufbaut.
Geografii
Ghana het insgsamt e flach Relief, wu nume an wenige Stelle Hechine vu 900 Meter het. Rund d Helfti vum Land lyt unterhalb vun ere Hechi vu 150 Meter. D Kischte het e Lengi vu 543 Kilometer. S Land wird geografisch in Kischtenebene, Rägewald un Savanne unterdeilt. Näbe dr geografische Gliderig losst sich Ghana au no dr Oberflechestruktur in fimf Naturryym yydeile: Low Plains, Hochland vu Ashanti, Akwapim-Togo-Chette, Volta-Becki un High Plains.
Vu dr Kischteniderig, dr Low Plains, wu in d Kischtenebeni mit wyte Sandstränd un Mangrovebiet un eme Flachland zwisch em fimfte un segste Breitegrad unterdeilt isch, stygt s weschtlig Land zum Hochland vu Ashanti aa, wu im Mittel e Hechi vu 450 Meter iber em Meeresspiegel het. Eschtlig vum Hochland schließt sich s Volta-Becki aa, wu mit insgsamt 87.000 km² au dr grescht Naturruum isch. Im Norde schließe d High Plains s Land ab. Die Biet zelle scho zue dr Großlandschaft Sudan. D Akwapim-Togo-Chette isch e Bärgchette un e Naturruum, wu in dr Nechi vu Accra aafangt un bis uf Toge yyne goht. Do lige di hegschte Bärg vum Land.
Di arteryych Dier- un Pflanzewält isch in dr Vergangeheit allmeh unter Schutz gstellt wore. Allmeh vu däne Biet wäre fir dr Turismus erschlosse. D Yynahme us däm Wirtschaftszwyyg sollen as Ökoturismus au ne wichtige Byydrag zum Erhalt vu dr Artevilfalt lifere. Dr Rägewald, wu no in Räscht erhalten isch, isch arg arteryych un di ganzjehrig konschtant Tämperatur un di hoch Luftfyychtigkeit ferdere s Pflanzewagstum.
Klima
Ghana isch e tropisch Land, s het also kei Johreszyte wie in dr mgäßigte Breite, sundern e Wägsel zwische Rägen- un Druckezyt. D Däg un d Näächt sin wäge dr Nechi zem Äquator fascht s ganz Johr glych lang. Grob losst sich s Klima im fyychte Side mit immergriene un rägegriene Rägewaldbiet vum druckenere Norde mit Baumsavanne, Struuchsavanne un dr Grassavanne im nerdligschte Deil unterscheide. Dr Harmattan, Passatwind, wu us em Nordoschte wait, bstimmt zwisch em Novämber un em Februar di drucke Johreszyt. Dr ussertscht Sidweschte vum Land an dr Kischte isch d Zone mit em meischte Niderschlag in dr Rägezyt lige (iber 2.000 mm all Johr).
Di jehrlig Niderschlagsmängi lyt im Norde bi 1.000 mm, im weschtlige Kischteabschnitt bi dr Stadt Axim bis zue 2.200 mm. Bi Accra het s chuum 800 mm. Nume im fyychtheiße Sidweschte wagst immergriene Rägewald, wu in e rägegriene Tropewald ibergoht. D Waldbständ sin allmeh dur Waldryti bedroht. In s Land yynezues chemme derno Fyychtsavanne un Druckesavanne.
Gebirg
D Akwapim-Togo-Chette isch e bucklige un lyycht bärgische Uuslaifer vu dr Atakora-Gebirgschette in dr Togo un Benin. Die Bärgkchette fangt aa in dr Nechi vu Accra un zieht sich derno e Wyyli an dr Gränze zue Togo lang, bis si iber d Gränze goht. Do het s in dr zahlryychte Schluchte au Wasserfäll. D Bärghäng un Bärgrucke hän deilwyys e vulkanische Ursprung un s het iberaal Rägewald druf.
Dr hegscht Bärg im Land isch dr Mount Afadjato mit 885 m. i. NN in dr Nechi vum Dorf Liati Wote diräkt an dr Gränze zue Togo. Dr zweithegscht Bärg vu Ghana isch dr Mount Dzebobo mit 876 m. i. NN, glyych an dr Gränze zue Toge gläge aber wyter nerdlg. Bedi Bärg sin Deil vu dr Akwapim-Togo-Chette.
Gwässer
Der etwa eine Million Jahre alte Bosumtwisee, wu rund e Million Johr alt isch un wahrschyns uf dr yyschlag vun eme Meteorit zruckgoht, het kei Zue- un Abfliss. Fir di yyheimisch Bevelkerig het er e großi religiesi Bedytig
Weniger bekannti Fliss sin Pra, Bia, Ankobra un Tano, wu diräkt in dr Atlantik minde. D Näbenfliss vum Pra sin Anum, Offin un Birim, wu zämme mit em Pra s zweitwichtigscht Entwässerigssyschtem vu Ghana bilde. Mit Schiff cha mer uf em Pra nume im Mindigsberaich fahre, wel s im Oberlauf Stromschnelle het.
Naturryym
Z Ghana git s in dr Hauptsach drej verschideni Großläbesryym: dr tropisch Rägewald, d Fyychtsavanne un d Kischtesavanne. Dr tropisch Rägewald un dr Fyychtwald lige im Sidweschte vum Land. Im immergriene Rägewald git s di vilfältigscht Vegetation im Land. Im Norde un im mittlere Deil het s d Fyychtsavanne, wu in e Baum- un e Grassavanne unterdeilt wird. Ußerdäm git s e schmale Streife an dr Kischte mit ere Kischtesavanne.
Dr Rägenwald het urspringlig e Flechi gha vu 85.000 km² un isch d Heimet fir e arteryychi Pflanze- un Dierwält. Dur di unterschidlige Ökosyschtem git s im Land au kei landestypischi Pflanze- oder Dierwält. Di einzelne Läbesryym unterscheide sich zimli stark. Bsundersch vilfältig un ryych isch d Natur in dr Savanne mit ihre tyopische bewohner, im Rägewald mit syym Arteryychtum un im Volta-Delta as Zuefluchsttätt fir e Vilzahl vu Zugvegel.
Wäg dr unterschidlige Vegetationsforme un dr greßere mänschlige Bsidligsdichti isch d Dierwält vu Weschtafrika nit verglyychbar mit Oschtafrika. S het kei großi Dierhärde, wie in dr oschtafrikanische Nationalpark.
Bevelkerig
D Yywohner vu Ghana nännt mer Ghanaer, sältener un vor allem z Eschtryych Ghanese. D Läbeserwartig isch anne 2006 no dr Wältgsundeheitsorganistation (WHO) durschnittli bi 57 Johr – di fimfthegscht z Weschtafrika (Manne 56, Fraue 58), ass dr Wärt im Verglyych zue dr Weschtlige Wäölt nidererer isch lyt vor allem an dr hoche Chinderstärbligkeit 11,2 Prozänt. Die Rote sinkt aber wäg dr verbesserete medizinische Versorgig un dr Ufchlärigsarbet im Beraich vu dr Hygniene allmeh.
D Bevelkerigsstruktur isch e klassischi Bevelkerigspyramide. Rund d Helfti vu dr Bevelkerig isch unter 16 Johr alt. S git e jehrligs Bevelkerigswagstum vu 2 Prozänt, s gringscht vu allne Staate im sidlige Weschtafrika.
Au wänn Ghana no zue dr Dritte Wält zellt wird, het s mittlerwyyli im Verglyych zue dr Nochberländer e hechere Wohlstandsgrad. Des isch dr Grund, wurum e Zehdöuserdi Flichtilig us Togo, Burkina Faso, Liberia, Niger un Nigeria dert läbe.
S git e uusbregti Abwandrig vum Land in d Stedt. Dert stygt d Arbetslosigkeit aber allmeh aa, grad unter junge Mänsche. Vor allem jungi Manne wandre wäg däm in s Uusland ab go z europa oder z Nordamerika Arbet finde. S git s au Familie, wu Gäld derfir sammle, ass e junge Verwandte in s Uusland cha goh, ass er vu dert uus d Großfamlie cha finanziäll unterstitze.
Volksgruppe
Ghana isch e Vilvelkerstaat, wu us fascht eso vil Ethnie zämmegsetzt isch wie Sproche. D Bevelkerigszahl vu dr unterschidlige Ethnie goht vu ne baar hundert bis zue ne baar Millione Mänsche.
Mittlerwyyli wäre meh Ehene zwische Aagherige vu verschidene Ethnie gschlosse. Des fiert derzue, ass di chleine Volksgruppe langsam in dr greßere ufgehn un d Gränze zwische dr einzelne Volksgruppe allmeh verschwimme. Des macht di gnau Zueornig zue einzelne Ethnie schwirig un fiert zue Abwyychige in verschidene Quälle.
Di wichtigschte ethnische Gruppe sin Akan (anne 2000 rund 45.3%), Dagbone-Dagomba (15.2%), Ewe (11.7%), Ga-Adangme (7.3%), Guan (4%), Gurma 3.6%, Grusi 2.6%, Mande-Busanga 1%. Rund 1,5 % vu dr Bevelkerig stamme vu Europa oder us andre Länder (zem Byschpel vu China oder us em Libanon).
Sproche
Mit 79 verschidene Sproche isch d Sprochvilfalt rächt groß. Amtssproch isch Änglisch. Di hyfigschte Sproche sin Akan (8,3 Mio.), Ewe (2,25 Mio.), Abron (1,05 Mio.), Farefare (0,82 Mio), Dagbani (0,8 Mio.), Dangme (0,8 Mio.), Ga (0,6 Mio.), Konkomba (0,5 Mio.), Hausa (0,2 Mio.)
Di meischte Ghanaer wagse scho vor dr Schuel mehsprochig uf un lehre derno in dr Schuel no di regional wichtigscht Sproch Akan (80 %) un/oder Änglisch (70%). Ghanaer schwätze vilmol drej bis fimf Sproche seli guet. Vil Sproche vu Ghana wäre zue dr gferdete Sproche zellt, wel d Sprächerzahl allmeh abnimmt. Hauptursache sin s greßer Sozialprestisch vu einzelne Sproche (z. B. Fanti as Sproch vum Handel), interethnischi Ehene un d Abwandrig in d Stedt, wu d Chinder derno d Mehrheitsproch ibernämmen.
Vorgschicht un Archäologii
D Paläontologe gehen hit dervu uus, ass s Biet vu Ghana irgedwänn im Zytruum vu vor 150.000 bis vor 20.000 Johr s erscht Mol vu Mänsche bsidlet woren isch. Die erschte Bewohner hän zue dr Sango- oder Sangoan-Kultur ghert, ere Kultur, wu gchännzeichnet gsi isch dur dr Ibergang vu dr eltere zue dr jingere Altsteizyt. E Pase vun ere extreme Drickeni, wu vor eppe 25.000 Johr aagfange het un bis eppe vor 13.000 Johr gangen isch, het d Mänsche vu Sangoan-Kultur aber derzue brocht, die Ebene z verloo. Di elteschte Keramikfund uf em Biet vum hitige Ghana sin uf e Alter vu rund 5.800 Johr datiert wore. Im Allgmeine wird dr Zytpunkt vum Ufträtte vu Keramik glyychgsetzt mit em Aafang vum Fäldböu, au wänn Bewyys doderfir us dr Friezyt vu dr Keramikpresänz no fähle.
Vor rund 3800 bis ca. vor 2000 Johr het s z Weschtafrika un im weschtlige Zäntralafrika e churzi, aber intensivi klimatischi Druckephase gee mit stark Wind. In däre Zyt het s uf em Biet vum hitige Ghana mit dr Kintampo-Kultur e wyteri vorgschichtligi Kulturstapfle gee am Nordrand vum Rägewaldgirtel, uugfehr im Zytruum vu vor 4000 Johr bis vor eppe 2700 Johr. D Kintampo-Kultur het e seli kompläxi Wirtschaftsform gha, mit ere Mischig vu fäldböulige Waldlandbewirtschaftig dur un uf dr andre Syte Vihhaltig in dr Savanne. Mit Sicherheit noogwise isch s Halte vu Schof un Geiße fir d Zyt vor 3750 bis 3550 Johr, in dr Spotzyt isch wahrschyns au Rindvih ghalte wore. Dr Rägewald, wu dur d Druckzyt all liechter woren isch, un s versterkt Ufträtte vu dr Elpalme, wu Nahrig, Fasere- un Böumatrial gliferet het, het wahrschyns d Entwicklig vu dr fäldböulige Waldlandbewirtschaftig gferderet. Einewäg hän d Mänsche uf em Hegschtpunkt vu dr Drickeni schyns die Gegnige wider verloo.
Die Bevelkerigsschicht, wu hite z Ghana un z Togo as autochthon giltet, sin in dr Hauptsach Gruppe, wu syt em 9. un 10. Johrhundert in große Gruppe us Norde oder Nordoschte in d Biet sidlig vum Savannegirtel vu Togo un Ghana chuu sin. Uusleser vu däre Migrationsbewegig isch e Klimaänderig gsi, wu d Vegetation vu dr Savanne gänderert het. Aber au di alte Ryych vu Alt-Gana un d Vorlaifer vum Mali-Ryych hän zue däre Wandrig byydrait. Zwisch em 11. un 15. Johrhundert het s großi Bewegige im Volta-Becki gee. Dur wyteri Yywandrige vu Velker us em Norde sin die Gruppe derno au wider in sidligeri Biet drängt wore.
Mittelalter un frieji Nejzyt
Dr modärn Staat Ghana het syy Namme vum alte Ryych vu Ghana, wu aber e baar Döusert Kilometer nordweschtli glägen isch un in keim ethnische historische Zämmehang mit em hitige Ghana stoht. Uf em Biet vum hitige Staat het s in dr vorkolonialie Zyt e baar großi Ryych bzw. Federatione gee. Di erschte vu däne Staatswäse, d Ryych vu Dagomba, dr Mamprussi oder dr Gonja, sin in dr Savanneregion vu Nordghana entstande un sin kulturäll vum wyter nerdli glägene Ryych vu dr Mossi un vum Islam bregt gsi. D Macht vu ihre Ryterheer isch bis zum Rägewaldgirtel gange. In dr Rägewaldzone hän sich ab uugfehr 1300 n. Chr. Akanvelker us em Norde aagsidlet un hän verschideni chleini Ryych grindet. Um 1600 het do z Zäntralghana dr Ufstig vum Ashantiryych zue dr wichtigschte Macht im gsamte hitige Ghana aagfange. D Ashantifederation isch eis vu dr wenige afrikanische Ryych, wu s bis Ändi 19. Johrhundert mit dr britische Kolonialtruppe het chenne ufneh un die in e baar Chrieg gschlaa gha het. Erscht Aafangs 20. Johrhundert isch w ändgiltig vu dr britische Kolonialherre bezwunge wore. Mit em Ashantiryych hän im Side vum Land d Fantistaate konkurriert, wu mit dr Brite verbunde gsi sin un sich am Ämd vum 19. Johrhundert zue dr Fanti-Konfederation zämmegschlosse hän.
An dr Goldkischte het s syt em 17. Johrhundert bfeschtigti Niderlassige vu europäische Mächt gee (Portugiese, Ängländer, Niderländer, Brandeburger, Schwede, Däne) in ere Dichti wie in keim andre afrikanische Biet. Groß Friedrichsburg z Princess Town isch zem Byschpel im 17. Johrhundert e brandenburgisch-preußischi Feschtig gsi.
Kronkolonii Goldkischte
Um 1820 het s Colonial Office di britische Handelsposchte an dr Goldkischte ibernuu. Zwische dr Brite un em Volk vu dr Fanti isch e Abchuu gschlosse wore go sich geg d Ashanti us em Binneland verdeidige. Anne 1874 hän d Brite dr Kischtestreife zuen ere Kronkolonii erklärt. S Ashantibiet im Innere vum Land un au di sognännte ‚Nerdlige Territorie“ sin 1901 ändgiltig annektiert un vum Guverneer z Accra diräkt verwaltet wore. E baar Kischtestedt sin scho um d Mitti vum 19. Johrhundert yyheimischi Gmeiret zuegstande wore. 1925 isch s unter em Guverneer Gordon Guggisberg, eme kanadische General mit Schwyzer Vorfahre, zuen ere Verfassigsreform chuu. Im Ashantiland un in dr Nordterritorie isch d indirect rule yygfiert wore. Di dertige draditionälle Oberhaipter sin em Guverneer z Accra diräkt unterstellt gsi. In dr eigetlige Colony an dr Kischte isch e Legislativrot mit 29 Mitglider yygfeirt wore, wu s erscht Mol nyyn Afrikaner din gha het.
Unabhängigkeit
1947 het sich d United Gold Coast Convention (UGCC) bildet, dr Sekretär vun ere isch dr Kwame Nkrumah wore. Är un wytrei Fierer vu dr UGCC sin ei Johr speter no Uuruejene z Accra e Zytlang in s Gfängnis chuu. Des Johr isch e Wändejohr in dr ghanaische Gschicht gsi.
In dr negschte zwei Johr isch vor allem d Nationalbewegig um dr Kwame Nkrumah wichtig wore, wu sich in dr Zwischezyt u dr UGCC drännt un d Convention People's Party (CPP) grindet gha het. Si hän Bykott organisiert un Streiks un hän vu Großbritannie s Sälbschtbstimmigsrächt gforderet (Self-Government Now!). Anne 1950 isch dr Nkrumah wider vu dr Brite yygspeert wore. Einewäg het d CPP bi dr Wahle, wu ei Johr speter abghalte wore sin, e große Siig gfyyrt. Dr Nkrumah isch vum Guverneer Arden-Clarke (1949–57) frejgloo un sofort in d Regierig ufgnuu wore. Syter anne 1952 isch er Premierminischter gsi.
Dr Wäg in d Unabhängigkeit 5 Johr speter isch gebnet gsi. 1954 sin d Nordterritorie an dr Kolonii Golkischte aagschlosse wore.
Am 6. Merz 1957 sin d Goldkischte un s Ashantiland as Ghana unter em Premierminischter Nkrumah unabhängig wore. Noch ere Volksabstimmig isch au s britisch Mandatsbiet Britisch-Togoland em neje Staat byydrätte, dää Deil vu dr ehmolige dytsche Kolonii Togo, wu syter em Änd vum Erschte Wältchrieg unter britischer Veraltig gstanden isch. D Verbindige zue Großbritannie sin aber nie abbroche wore. As erscht schwarzafrikanisch Land isch s e Vollmitglid im Commonwealth of Nations wore – zeerscht isch es no es Commonwealth Realm gsy, aber 1960 hets sich zur Republik erchläärt.
Dr Staatsmonopolismus un e schlächti Ussehandelsbolitik, derzue ne missglickte Versuech vu dr yyrichtig vun ere sozialistische Staatsform, hän unter em Nkrumah zuen ere massive finanziälle Krise gfiert un zuen ere hoche Staatsverschudlig.
Zyt vu Militerputsch
In dr Johre 1966, 1972, 1978 un 1979 het s Militer putscht. Au d Militerregierige hän d Probläm ni chenne lese. Unter dr Herrschaft vu dr kleptokratischen Militerchunta vum Ignatius Kutu Acheampong isch s Land no meh in d Schuldefalle grote. Korruption un Willkir hän in dr 1970er Johr d Bolitik vum Land bstimmt. 1981 het dr Fligerleitnant Jerry Rawlings e zweit Mol putscht, är het d Macht in dr Zwiychezyt e Zytlang an e demokratisch gwehlti Regierig abgee gha. Zwerscht het er as Diktator regiert, in syyre Herrschaft het er s Land wirtschaftli stabilisiert mit hilf vu dr Wältbank un em IWF.
Demokratischi Entwicklig
Anne 1992 het dr Jerry Rawlings Ghana e demokratischi Verfassig gee, wu freji Wahle, Meinigs- un Pressefrejheit, s Rächt uf lyybligi Uuversehrtheit un d Glyychheit vor em Gsetz din garantiert wore sin. S Eibarteiesyschtem isch abgschafft wore. D Mänscherächt, wu vu dr UNO feschtgschribe sin, sin au anerkännt wore. No dr Wahle 1993 un 1996 het dr Rawlings as gwehlte Presidänt wyterregiert. Wu dr Rawlings bi dr Wahle 2000 no dr Verfassig nit e dritt Mol het derfe aadrätte, het dr John Agyekum Kufuor (NPP) d Wahl geg dr friejer Vizepresidänt John Atta-Mills (NDC) gwunne. Dr Kufuor isch bi dr Wahle im Dezämber 2004 im Amt bstetigt wore. Im Johr 2008 het s wider freji demokratischi Wahle gee. Dr Presidänt Kufuor het sich nimmi derfe zur Wahl stelle. No dr Wahl am 7. Dezämber het s e Stichwahl gee aafangs Jänner 2009, wu dr John Atta-Mills gwunne het. Noch em Dod vum Atta-Mills im Juli 2012 het dr Vizebresidänt John Dramani Mahama interimsmäßig s Amt vum Staastbresidänt ibernuu.
Verwaltigsgliderig
Ghana glideret sich in zeh Regione, wu jedi dervu e „Regional Minister“ an dr Spitze het. Alli Regional Minister wäre zue Zyt vu dr Regierigsbartei New Patriotic Party (NPP) gstellt.
Di einzelne Regione sin derno in chleineri Bezirk unterglideret, d districts. Zerscht het s 110 Distrikt gee, in ere Verwaltzigsreform isch die Zahl aber uf doch 138 aaghobe wore.
Greschti Stedt
Di greschte Stedt sin (Stand 2006) :
Walliswil bei Niederbipp
Waliswiu (amtlech Walliswil bei Niederbipp) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Waliswiu isch es Dorf am linke Stade vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 53,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 18,8 % Waud, 17,4 % Sidligsflächi u 10,4 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Oberbipp, Baau, Berke, Waliswiu bi Wange u Wiedlischbach.
Gschicht
Waliswiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1324 aus Walaswille. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,9 % gläge.
Religion
75,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 9,7 %, CVP 0,1 %, EVP 3,5 %, FDP 7,9 %. GLP 1,4 %, GP 3,9 %, SP 14,5 %, SVP 49,9 %, Suschtigi 9,1 %.
Gmeindspresidäntin vo Waliswiu isch d Christine Stampfli (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 239 Ywohner 99,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Waliswiu ghört zum Hochalemannisch.