cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rumänische Sprache
Ussprochregle
Was in derre Tabälle nit erwähnt wird, spricht mer glych us wie uff Dütsch.
Grammatik
Im Rumänische isch d Nominalflexion relativ zu de andere romanische Sproche am meiste us- bzw. am wenigste zruckbildet (und wo uff säller Site no äng ans Latynisch aglähnt isch. Allerdings isch innerahlb vo de Romanistik umstritte, ob d Kasusflexion uss em Latynische chunnt oder unabhängig vom Latynisch neu bildet worre isch. S cha bis hütt nit nochgwyse werre, wyl's erscht sit em 16. Johrhundert schriftligi Überlieferige git. Zwar sin Forme wie casă (Nominativ/Akkusativ) und case (Genitiv/Dativ) zwar im spotlatynische Typ casa (Nominativ), casae (Genitiv/Dativ), casa(m) (Akkusativ), allerdings wyse numme d Feminina sälli Deklination uff, di restlige Nome zeige kei Kasusflexion; si wird numme durch de Artikel widderge.
Di einzigi Konjugation vom Rumänische isch derre vom Idaliänische und Latynische ähnlig und hät e Deklination mit de Kasus (Nominativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ, Vokativ). Zudem isch Rumänisch di einzigi romanischi Sproch, wo e Neutrum hät. Au do isch allerdings umstritte, wo's herchunnt (Latyn vs. Neubildig).
Wortschatz
Vu einzelne Wörter wird aagnuu, dass si e thrakische odder dakische Uursprung hänn, es isch abber meistens nit nochwiisbar. Denäbe sin no 2,7 Prozänt vum Wortschatz vu unchlarer Härchumft.
Fast 72 Prozänt vu de Wörter hät latiinischi Wurzle. Allerdings sin numme 30 Prozänt dodevuu Erbwörter, während de Räst v. a. im 19. Johrhundert als Entlehnig us em Französisch, Italiänisch un Latiinisch ins Rumänisch chuu isch. D Aazahl vu speziäll rumänische Wörter litt bi vier Prozänt, di meiste devuu gönn sälber uff latiinischi Wurzle zruck un sin mit Prä- odder Suffix bildet wore. D Rolle vu Zämmesetzige isch gring gsi.
Rumänischi Wörter finde sich bsunders in de Dialäkt vu Völcher, wu mit de Rumäne zämme läbe. Einewäg gitt's au Standardsproche mit rumänische Främdwörter, di meiste devuu hänn Ungarisch, Bulgarisch, Serbisch, Tschechisch, Slowakisch, Griechisch, Türkisch, Wißrussisch, Polnisch un Mazedonisch.
Heidenheim (Begriffsklärung)
Heidenheim stoht fir:
Heidenheim isch dr Familienamme vu däne Persone:
Frick AG
Frigch – oder Frick und Freck – isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Laufeburg im Kanton Aargau.
Frigch isch iiwohnermässig die grösscht Gmeind im Bezirk und s regionale Zäntrum vom obere Fricktal. Historisch gseh isch Frigch e Määrt-Fläcke.
Geografii
S Dorf ligt im Tal vode Sissle, emene Näbefluss vom Rhy, wo a dere Stöu es breits und wyts Landschaftsbecki het. Dä wyt Ruum isch öppe ei Kilomter gross, und rundume hets waldriichi Höger vom Tafeljura. Die Höger hend meischtens im undere Teil steili Häng und obe druff teils flachs Land.
Vo Südweschte chunt s Sytetal mit em Bruggbach uf Frick. Der Bruggbach wird unden a Wittnau vom Altbach und vom Wölfliswilerbach bildet.
S Siedligsgebiet vo Frigch isch mit der Gmeind Gipf-Oberfrigch zämegwachse.
D Gmeindflächi vo Frigch isch 996 Hektare gross; dodevo sy 292 Hektare bewaldet und 241 Hektare sy überbaut. De Frigcherbärg isch de höchschti Punkt vo de Gmeind, er isch uf 650 Meter über Meer. De teufschti isch 342 Meter höch und ligt be de ehemalige Kläralag a de Sissle, ide Nöchi vode Autobahnbrugg vo de A 3.
D Nochbergmeinde vo Frigch sy Eike im Nordweschte, Öschge im Norde, Chaischde im Nordoschte, Hornusse im Oschte, Üeke im Südoschte, Gipf-Oberfrigch im Süde und Schupfert im Weschte.
Gschicht
Vil Fünd beleget, dass es e Besiidlig vom Gebiet im Frigchtal ide Bronzezyt geh het. Ide Römerzyt isch Frigch e bedütendi Siidlig ade Römerstroos gsy, wo vo Augusta Raurica (Augscht) öbere Böözbrg uf Vindonissa (Windisch) gangen isch. Im erschte Johrhundert noch Chrischtus het mer agfannge im Jura Iiseerz abzbaue. Sit em zwöite Johrhundert hets doo au e römische Guetshof gha. Um s Johr 370 isch ufem Chilehoger, ufeme Kaschtell, wo scho sit em früche 4. Johrhundert do gsy isch, e Befeschtigungsaalag entschtande.
Wo s füüfte Johrhundert agfange het, hend sich d Römer us em Land nördlich vo den Alpe uf Itaalie zrüggzoge. Alamannischi Iiwanderer hend sich mit de romanisierte Bevölkerig vermischt. De Frigchgau isch 843 e Teil vom Frankeriich.
Die erschti urkundlichi Erwähnig vo «Fricho» chunt usem Johr 1064. De Ortsname stammt vom latiinische ”ferraricia“ ab, was uf Düütsch so viil wie „Iisehütte“ heisst. Im Middelalter isch Frick s Herrschaftszentrum vode Grafe vo Hombärg-Thierstei gsy. Wo die usgstorbe sy, hend im Johr 1232 d Habsburger d Herrschaft übernoh. Nachem Waldshueterchrieg vo 1468 hend d Habsburger s ganze Frigchtal de Burgunder verpfändet. Wo d Eidgenosse der Chrieg gäge d Burgunder gwunne hend, isch Frick 1477 wieder zu de öschterrichische Herrschaft cho.
Nach de Riichsreform vom öschterrichische Kaiser Maximilian em Erschte im Johr 1491 isch Frick de Hauptort vode Landschaft Frigchtal innerhalb vode vorderöschterrichische Kameralherrschafft Rhyfälde worde. Wo de Schwoobechrieg vo 1499 fertig gsy isch, sind d Bärner und d Friiburger Truppe cho und hend d Dörfer zwüsche de Staffelegg und Frigch verwüeschtet. Im 17. Johrhundert hets chuum längeri Friidenszyte geh.
De Rappechrieg, e Buureufstand, het vo 1612 bis 1614 duuret. Im Driissigjährige Chrieg, wo zwüsche 1633 und 1638 au s Frigchtal erfasst het, sind d Chile und s Dorf kabuz gmacht worde. Au d Usenandersetzig zwüsche Öschterrich und Frankrich isch für s Frigchtal schlimm gsy. In wirtschaftlicher Hesicht isch es nämli empfindlich gschwecht woorde.
Wo de Pfälzisch Erbfolgechrieg gsi isch (vo 1688 bis 1697), sind au wieder frömdi Truppe dür d Region zoge. D Iiseerzgwünnig het völlig a Bedütig verlore. Dass es wirtschaftlich wieder berguuf got, het de Kaiser Leopold dr Erschti anne 1701 am Fläcke Frigch s Märträcht geh.
1797 isch s Frigchtal nachem Friide vo Campo Formio es französisches Protektorat worde. Wo de zweit Koalitionschrieg gsy isch, isch d Frontlinie zwüsche de Armeeä vo Frankriich und Öschterriich do verloffe. Am 20. Februar 1802 isch de Kanton Frigchtal gründet worde. De het sich im Augschte ade Helvetische Republik agschlosse. So isch Frigch e schwiizerischi Gmeind worde. Si isch de Hauptort vom Distrikt Frigch worde. Im Septämber vom gliiche Johr hend sich d Gmeindsverträter vom Frigchtal imene Gaschthuus z Frigch troffe und hend erchlärt, dass mer de Statthalter Sebastian Fahrländer absetze duet. Sit em 19. März 1803 ghört Frigch zum Aargau. 1804 het mer d Ortsteil Gipf und Oberfrigch abtrännt. Sit dem Johr bilde die zwei Ortsteil d Gmeind Gipf-Oberfrigch.
Im 19. Johrhundert isch Frigch en ender armi Gmeind gsy. Über zäh Prozänt vode Bewohner sy usgwanderet.
Sehenswürdikeite
Frigch isch bekannt worde, wo mer es vollständigs Skelett vomene urzytliche Dinosaurier gfunde het. Scho anne 1961 het mer inere Lättgrueb erschti Chnoche endeckt, und 1976 het mer de be mehrere Grabige d Überräscht vomene Plateosaurus friigleit. Säb Skelett und vill anderi Fossilie cha men im 1991 eröffnete Sauriermuseum go aluege. I de Mitti vom Stroossechreisel be de Autobahnusfahrt stoht e grosse Dinosaurier, wo uf das Museum verwyst.
Gemmingen
Gemminge (amtlich Gemmingen) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Frick AG
Sehenswürdikeite
Bekannt isch Frigch au für syni Määrt. Es git all Joor füüf devo. De erschti isch de Fasnechtsmärt, wo immer vorem zweite «Faisse» – so seit men am Oberrhy de Fasnechtsdonschtige – isch. Am zweite Mäntig im Maie findet de Maiemärt statt, am zweite Mäntig im Augschte de Augschtemärt und am zweite Mäntig im November isch de Martinimärt. Im Dezämber chunt no amene Samschtig de Wiehnachtsmärt, wo de jüngschti vo all dene Määrt isch.
Wappe
Im Wappe vo Frigch hets en roote Fuchs, wo tuet rönne, uf wiissem Grund. Früecher het mer s Wappe vom Kanton Frigchtal gfüehrt, es grüens Lindeblatt uf wiisem Grund. Will aber scho anderi Gmeinde au das Wappe gha hend, het Frigch 1931 s Wappe vo de Herre vo Frigch übernoh, wo es Ministerialgschlächt vo de Habsburger gsy isch.
Gemmingen
Geografi
Gemminge leit em nordeschtliche Kraichgau. D Nochbergmoede vo Gemminge send Eppingen, Kirchardt, Massenbachhausen ond Schwaigern.
Frick AG
Bevölkerig
Im Johr 1768 het Frigch 495 Iiwohner gha. 1850 sinds 950 und 1900 937 Iiwohner gsy. 1950 het d Gmeind 1589 Iiwohner gha und 2000 sinds de 4028 Lüüt gsy, wo z Frigch hwohnt hend.
Am 31. Dezämber 2007 hend 4717 Mönsche z Frigch gläbt, devo sind 25,3 Prozänt Usländer gsy. Be de Volkszählig im Johr 2000 sind 50,4 Prozänt römisch-katholisch, 23,1 Prozänt reformiert, 11,2 Prozänt muslimisch und 1,3 Prozänt chrischtlich-orthodox gsy.
Gemmingen
Geografi
Vo dr Gmarkong send 61,9 % Landwirtschaftsfleche, 19,2 % Wald, 16,8 % Sidlongsfleche ond 2 % sonschtiche Fleche.
Frick AG
Bevölkerig
85,1 Prozänt vo de Lüüt hend Dütsch als ihri Muetersproch ageh, 3,6 Prozänt hend gseit, das sig Italienisch, 3,2 Prozänt hend gseit Albanisch, zwöi Prozänt hend Türkisch und 1,7 Prozänt hend Serbokroatisch ageh. 0,5 Prozänt hend gseit, säb sig Spanisch.
Politik und Rächt
D Gmeindversammlig, wo en Versammlig vo de Stimmberächtige isch, het d Legislativgwalt. Usfüehrendi Behörde isch de füüfchöpfig Gmeindsroot. Sini Amtszyt duuret vier Johr und er wird im Majorzverfahre (Mehrheitswahlverfahre) gwählt. Er füehrt und repräsentiert d Gmeind. Usserdem vollzieht er Bschlüss vo de Gmeindsversammlig und d Ufgabe, wo ihm de Kanton und de Bund gänd.
Gemmingen
Gmoedsglidrong
Zua Gemminge gheret d Ortsdoel Gemmingen ond Stebbach.
Gschicht
Gemminge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 769 em Lorscher Codex. Stebbach em Johr 1292.
Frick AG
Wirtschaft
Z Frigch git’s nach dr Betriebszählig, wo mer 2005 gmacht het, fascht 3000 Arbetsplätz, devo drüü Prozänt ide Landwirtschaft, 46 Prozänt i de Induschtrii und 51 Prozänt im Dienschtleischtigssektor. Die wirtschaftlichi Struktur isch viilsittig. Es git öppe 250 chliineri und mittleri Undernähme (KMU).
Frigch isch s wirtschaftliche Zäntrum vo de Region vom obere Frigchtal. Viili Wägpendler schaffe ide Agglomeration Basel und z Aarau. Im ganze Gmeindgebiet sy Ussehöf verstreut, wo me tuet puure.
Gemmingen
Verwaltong
Gemminge hot mit dr Stadt Eppingen ond dr Gmoed Ittlingen a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Frick AG
Wirtschaft
Sit 1973 stoht z Frigch s Forschigsinschtitut für biologische Landbau (FiBL). Säb isch die wältwiit grösschti Forschigsiirichtig für biologischi Landwirtschaft.
Bildig
Ide Gmeind hets drey Chindergärte und zwei Schuelzentre, wo mer alli Stufe vode obligatorische Volksschuel cha absolviere. Usserdem gitz no en Musigschuel und e Heilpädagogischi Sonderschuel. Wenn mer d Kantonschuel (Gymnasium) will bsueche, muess mer uf Aarau.
Avignon
Avignon [] (oc. Avinhon bzw. Avignoun []) isch e Stadt und Gmäind in dr Browans in Südfrankriich am östligen Ufer vo dr Rhône. Si het Iiwooner (Stand ), und vo deene woone 15'000 innerhalb vo de Stadtmuure. Avignon isch dr Sitz vo dr Prefektuur und die grössti Stadt im Departemänt Vaucluse.
Johann Friedrich Lampe
Dr Johann Friedrich Lampe (anglisiert John Frederick Lampe; * 1703 vermuetlig z Saggse; † 25. Juli 1751 z Edinburgh) isch e dütsch-britische Komponist und Fagottist gsi.
Avignon
Wil Avignon vo 1309 bis 1376 – und wääred em Oobeländische Schisma, wo druf choo isch (1378 bis 1417) – dr Sitz vom Bapst gsi isch, het d Stadt dr Biinaame „Stadt vo de Bäpst“. Um d Altstadt vo Avignon mit iire brächdige, middelalterlige Hüüser goot en imposanti Stadtmuure, wo immer no intakt isch. D Altstadt mit em gootische Bapstbalast (Palais des Papes) us em 14. Joorhundert, dr Bischofsaalaag, em Rocher des Doms und dr berüemte Brugg Pont Saint-Bénézet, ghööre zum UNESCO-Wältkultuurerb. Die Brugg isch wägen em Volkslied Sur le pont d’Avignon witume bekannt.
Künstlerisch und kulturell isch d Stadt dur s Festival vo Avignon, eme Theater-, Danz- und Gsangsfestival, au wit über Frankriich uuse bekannt. Im Jahr 2000 isch Avignon d Kulturhauptstadt vo Öiropa gsi.
Gemmingen
Verwaltong
Dr Schuldes vo Gemminge ischt dr Timo Wolf.
Dialekt
Dr Dialekt vo Gemminge ghert zom Sidfränkisch.
Johann Friedrich Lampe
Lääbe und Wärk
Über d Jugend vom Lampe und si Usbildig wäiss mä nume weenig. Er het offebar Bezieige zur Katharine-Schuel z Braunschweig ghaa; noch äigene Aagoobe het er z Helmstedt Muusig studiert.
Im Joor 1725 isch dr Lampe uf London gange, und isch as Fagottist im King’s Theatre aagstellt worde, wo zu sällere Zit fast alli (italiänische) Opere vom Georg Friedrich Händel ufgfüert worde si. Es isch erwiise, ass er au s Doppelfagott gspiilt het, wo dr Thomas Stanesby Jr. für e Händel baut het.
Vo 1730 aa het dr Lampe für e John Rich (1692–1761) d Muusig zu de Pantomime am Theater Covent Garden gschriibe, 1732 si ersti Opere uf Änglisch Amelia mit em Libretto vom Henry Carey. Mit Carey zämme het er au 1737 d Opereparodii The Dragon of Wantley, wo si erfolgriichsts Wärk worde isch und mee zitgenössischi Uffüerige erläbt het as im Gay si Beggar’s Opera. E Fortsetzig, Margery, or A Worse Plague than the Dragon, het weeniger Erfolg ghaa. Dr Lampe het witer komischi und satirischi Opere für Covent Garden gschriibe, so 1745 e Verdoonig vom Shakespeare sinere Version vo Pyramus und Thisbe. 1740 het si musikalischi Pantomime Colombine courtezan, wo d Kitty Clive dr Teggst drfüür verfasst het, am Theatre Royal, Drury Lane z London Erfolg ghaa.
1738 oder 1739 het dr Lampe d Sängere Isabella Young ghürootet, won e Schwöögere vom Thomas Arne gsi isch, won er mit em an e baar Konzärt gschafft het. 1740 isch iire Soon Charles John Frederick Lampe uf d Wält choo, wo denn sälber Komponist und Organist worde isch. Er isch mit sinere Familie uf meereri Turneä gange. 1748/49 si d Lampes z Dublin gsi, 1750 si si vo dört uf Edinburgh. Dört isch dr Lampe am ne Fieber gstorbe und uf em Canongate Churchyard begraabe worde.
Dr Lampe het sich uf Parodie uf Änglisch konzentriert, wo dr italiänisch Operebetriib, wo früener erfolgriich gsi isch, parodiert häi und dr Gattigsnaame Burlesque Opera oder Mock Opera überchoo häi. Er het au d Muusig für meereri Pantomime und e baar Schauspiil komponiert. Fast für 30 Büünestück het er d Muusig verfasst, usserdäm e Traversflötekonzärt The Cuckoo, verschidnigi religiöösi Hümne (under anderem uf Teggst vo sim Fründ Charles Wesley) und e Hufe Lieder.
Frick AG
Verchehr
Frick het en Aschluss ade Autobahn A3, wo Basel und Züri dure Jura mitenand verbindet. Frigch isch de Usgangspunkt für d Passtroosse über de Bözbärg uf Brugg, über de Bänke und d Staffelegg uf Aarau und über de Chaischtebärg uf Laufeburg.
Embrach
Ämbri (amtlich Embrach, 1869–1931 Unterembrach) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Frick AG
Verchehr
Frigch het e Bahnhof ade Bözbärgstrecki mit direkte Schnellzüg uf Basel, Züri, Rhyfälde und Brugg. D S1, wo vo de Regio S-Bahn Basel unterhaltet wird, fahrt vo Frigch über Basel uf Mülhusä im Elsass. Momentan fahrt d S1 jedoch nur uf Basel. Poschtautolinie fahret über de Bänke oder über d Staffelegg uf Aarau, über de Bözbärg uf Brugg, über de Chaischtebärg uf Laufeburg und an Bahnhof Stei-Säckinge.
Embrach
Geografi
Ämbri isch es Strassedoorff in eme Siitetaal vo de Töss. Zue de Gmäind ghööred d Wiiler Balschbèèrg (Balsberg), im Betzetaal (Betzental), Chimehof, Ilinge (Illingen) und Ziegelhütte. S Piet vo de Gmäind umfasst 32,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 45,2 % Wald, 15,3 % Sidligsflechi, 5 % Vercheersflechi und 0,9 % Gwässerflechi.
Gschicht
Ämbri isch zum eerschte Maal im Jaar 1044 als ad imbriaguam gnamset worde, 1223 dänn als Emperrach.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Religion
36,8% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,4% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,5 %, CVP 5,6 %, EDU 4,4 %, EVP 3,3 %, FDP 9,8 %. GLP 8,2 %, GP 6,0 %, SP 19,7 %, SVP 36,9 %, Suschtigi 1,3 %.
Gmäindspresidänt isch de Erhard Büchi (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,0 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Ämbri ghört zue de Underländer Mundarte.
Bremen
Breme isch e Hansestadt im Nordweste vu Dytschland an dr Weser.
D Stadt Breme isch d Hauptstadt un die gröscht Stadt vum Bundesland „Freii Hansestadt Breme“, zue dem näbe Breme usserdem noch die 53 km wyter nördlich gläge Seestadt Bremerhave ghört. „Freii Hansestadt Breme“ isch dr Namme vum Bundesland, aber nit vu dr Stadtgmei Breme.
Lag
D Stadt Breme ligt im Bundesland Breme. S isch ca. 60 Kilometer vo de Nordsee, 100 Kilometer vo Hamburg und 120 Kilometer vo Hannover eweg. Rundumme isch s Bundesland Nidersachse. D Stadt isch 38 uff 16 Kilometer groß und uff beide Site vo de Weser.
Erhebige
S Stadtzentrum ligt uff 11,5 Meter über de NN. Di höchsti nadürligi Erhebig isch i me Park und uff 32,5 Meter. Höcher wie sälli isch numme de Berg vo de Mülldepony (49,5m ü. NN).
Gschicht
Im 1. bis 8. Johrhundert hät s in de Region Breme di erste Sidlige gha. Zum erschte Mol erwähnt worre isch s 150 n. Chr. als „Fabiranum“.
Industry und Handel
De Ussehandel isch scho immer wichtig gsi, allerdings isch de Schwerpunkt vom Wareumschlag z Bremerhave. Exportiert und importiert werre zum Bispil Fisch-, Fleisch- und Molkereiprodukte, aber au Rohstoffe.
Au d Automobil-, Schiffbau-, Stahl- und Elektronikindustry isch z Breme entscheidend. D Automarke Mercedes-Benz baut dört d C-Klass, s T-Modell und de SL.
De Schiffbau und d Stahlindustry sin in de letschte Johrzähnte zruckgange. Vyli Unternehme hän zügmacht, anderi hän mieße übernoh werre. Di meiste Schiffe werre jetz z Japan und z China hergstellt.
Stadtgliderig
Breme wird in fünf Bezirk underdeilt. Si heiße Nord, Süd, West, Ost und Mitti. D Bezirk sin in insgsamt 23 Stadtdeil glidert; bi denne git s au no diversi Ortsdeil.
Rudra
Im Rigveda sind em Rudra nume grad drai Hymne gwidmet. Sini Frau isch d Prishni und er isch de Vatter vo de chriegierische Sturmgötter Maruts. Sini Chraft und Wuet sind zerstörerisch und er werd de stärchst vo allne Starche gnennt. Sini Waffe isch de Pfiilboge und er isch de gförchteti Rächer. Er isch de Gott vo de Wildnis, de wilde Tier und au vo de Jagd, wo as Opfer Wildfrücht und Reemilch öberchunnt. Aber de Rudra isch au de Hailgott, jo de Arzt vo allne Ärzt, und chennt tuusigi vo Hailmittel.
De Rudra werd nöd nume vo sinene Söö, de Maruts, biglaitet, sondern au vonere Gruppe, wo Rudras gnennt werd. Eri Aazaal werd i de Regle mit elf aaggee.
Müllheim TG
Müle (amtlich Müllheim) isch e politischi Gmaand im Bezirk Frauefèld im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Müle liit im Taal vo de Thur. Vom Gmaandsgebiet send 50,7 % landwirtschaftlicher Flechi, 30,7 % Wald, 16,6 % Sidligsflechi und 2,1 % sustigi Flechi.
Gschicht
Der Oortsname fendt mer zom eerschte Mòòl im Jòòr 1254 as de Mulhain.
Iiwonerzaale
Quèle: Bundesamt für Statistik 2005 Der Osslènderaatèil isch 2010 bi 14,4 % glège.
Spròòch ond Tialäkt
Bi de Volkszelig 2000 hènd vo de 2398 Iiwoner 89,3 % Tüütsch as Hauptspròòch aaggèè, 0,3 % Französisch 2,5 % Italiènisch und 7,9 % anderi Spròòche.
Religioo
50 % von Iiwoner send evangelisch-reformiert, 29,6 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalròòtswaale 2011 hèt s daa Ergebnis ggèè: BDP 6,9 %, CVP 17,8 %, FDP 11,6 %, GLP 4,2 %, GP 6,9 %, SP 8,7 %, SVP 39 %, Sustigi 4,9 %.
Wertschaft
D Arbetsloosigkèit isch 2011 bi 1,9 % glège. De hochalemannisch Dialèkt vo Müle ghöort zum Oschtschwizerisch
Höhe über dem Meeresspiegel
D Höchi über em Meeresspiegel git a, wievil Meter (m) oder Fuess (ft) en Ort überem Meeresspiegel lit.
Grundsätzlichs
Um d Höchi über em Meeresspiegel chöne z bestimme, muess mer emol en langjöhrige Mittelwert vom Meeresspiegel ame bestimmte Ort berächne. Verschidni Länder händ en underschidliche Bezugspunkt, es wird de Pegel vo verschidnige Meer gnoo. Und drumm gits au Abwichige a de Gränze vo Nochberstaate, wo au scho zu Panne gfüert händ. Genau so underschidlich wie d Bezugspünkt, sind au d Bezeichnige und Abchürzige, wo brucht werded, um d Höchine i de Länder z beschriibe.
Kabinett Schmid I
S Kabinett Schmid I (offiziäll Staatssekretariat) het vum 16. Oktober 1945 bis zum 10. Dezämber 1946 d Landesregierig vu Wirttebärg-Hauezollre bildet. S Staatssekretariat isch vu dr franzesische Bsatzigsmacht as provisorischi Regierig grindet wore.
Höhe über dem Meeresspiegel
Frankriich
In Frankriich isch de Mittelwärt vom Mittelmeer z Marseille de Messpunkt. D Höchi wird mit mètres au-dessus du niveau de la mer (Meter über dem Meeresspiegel), abgchürtzt m bezeichnet.
Kabinett Schmid I
Mitglider vu däre Regierig hän Landesdirektor ghaiße. D Regierig isch in segs Landesdiräktione glideret gsii, wu je ai Landesdiräkter vorgstande isch. D Landesdiräkter hän s Diräktorium bildet, wu dr Carlo Schmid zum Bresidänt vum Staatssekretariat gwehlt ghaa het. Dr Schmid het dernäbe s Landesdiräktorium fir Juschtiz un au s Landesdiräktorium fir Kultus, Erzieig un Chunscht ibernuu.
Höhe über dem Meeresspiegel
Fürstetum Liechtestei
Im Ländle gälted di gliiche Maass, wie i de Schwiz (lueg witer une).
Kabinett Schmid I
S Staatssekretariat het aafangs d Legislative un au d Exekutive uusgiebt, isch aber sträng an d Wysige vu dr franzesische Militerverwaltig bunde gsii.
Höhe über dem Meeresspiegel
Öschdriich
Z Öschdriich nimmt me de mittleri Meeresspiegel vo Triest a de Adria als Usgangswert. Drumm heissts denn Meter über Adria und d Abchürtzig ''m ü. Adria, m.ü.A. oder müA'', umgangsprochlich au Seehöhe oder Adriahöhe.
Schwiz
I de Schwiz isch wie in Frankriich s Mittelmeer z Marseille de Bezugspunkt. De eigentlichi Messpunkt isch aber de Pierre du Niton, en Fels im Gemfersee, wo e Markierig mit de Höchi vo 360,6 Meter über em Bezugspunkt z Marseille hät. Und so heissed d Höchene i de Schwiz Meter über Meer, abgchürtzt ''m ü. M., m ü.M. oder ganz eifach m''.
Höhepünkt / Tüüfpünkt
De högschti Punkt uf de Wält über em Meeresspiegel isch mit 8'848 m im Himalaya zfinde. Z Westeuropa isch die högschti Erhebig i de Alpe, de Mont Blanc mit 4'810 m.
Wies e Höchi über em Meeresspiegel git, so gits natürli au e Tüüfi under em Meeresspiegel. De tüüfschti Punkt z Europa isch z Holland, wo ganzi Landstrich drü bis vier Meter under em Meeresspiegel ligged. S Death-Valley (Tal des Todes) im Weste vo de USA hät sin tüüfschte Punkt fascht 86 Meter under de Meereshöchi. De tüüfschti Punkt uf em Festland isch d Oberflächi vom Tote Meer zwüsched Israel und Jordanien. Si schwankt zwüsched - 422 und - 423 Meter under em Meeresspiegel. De Marianegrabe im Pazifik isch mit 11'034 m de tüüfschti Punkt uf de Wält.
Chexbres
Chexbres (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Chexbres lyt uf eme Platoo iber em Gämfersee. Zue dr Gmai, wu fascht ganz vu Puidoux umschlossen isch, ghert au no dr Wyler Monteiller. D Gmaiflechi umfasst 54,6 % landwirtschaftligi Flechi, 13,9 % Wald, 31,5 % Sidligsflechi.
Gschicht
Chexbres isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1139 as Chexbres.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,9 % gläge.
Religion
51,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 26,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,3 %, CVP 3,9 %, FDP 22,3 %, GLP 6,5 %, GP 10,3 %, SP 22,1 %, SVP 19,6 %, Sunschtigi 1,2 %.
Dr Burgermaischter vu Chexbres isch dr Jean-Michel Conne (Stand Merz 2014).
Retroflexer Nasal
De retroflexi Nasal isch e Konsonant vo de mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch.
Chexbres
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2041 Yywohner 86,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,3 % Dytsch, 1,7 % Italienisch un 6,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
De Gasparis (Krater)
Dr Rand vu de Gasparis isch abtrage un erodiert, un s'Inner isch vu basaltischer Lava yberflutet worre. Dr yberlebend Karterring erreicht e grössti Höchi vu 800m iber d'Kraterebeni.
Rimae de Gasparis
Dr Krater isch erwähnenswert wäge dr Rillestrukture, wo iber si Bode un d'Umgäbig chrüz un quer verlaufe. Sälli Formation wird Rimae de Gasparis gnennt un erstreckt sich iber e Gebit vu 130 km Durmesser. Mer nimmt a, dass sich d'Rille dur tektonischi Verwerfige dief under dr Mooberflächi bildet hän. Wil si au dr de Gasparis-Krater durschnide, schine si nooch dr Bildig vum Krater enstande z'si.
Ebershausen
Eabershause (amtlich Ebershausen) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.
De Gasparis (Krater)
Satellitekrater
Nooch dr Konvention werre die Krater uf Mocharte dur Setzig vum Buechstabe uf sälli Site vu dr Kratermiddi gsetzt, wo im de Gasparis-Krater am nächste isch.
Ebershausen
Geografi
Eabershause leit en dr Region Donau-Iller.
De Gasparis (Krater)
Weblink
Dr Artikel isch e freii Ybersetzig vu De Gasparis (crater) us dr englische Wikipedia.
Ebershausen
Geografi
Vo dr Gmarkong send 73,4 % Landwirtschaftsfleche, 13,2 % Wald, 11,7 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtige Fleche.
Gschicht
Eabershause hot seit em 15. Johrhondert em Hochstift Augschburg ghert.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,5 % gleäge.
Religion
95,9 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 1 % evangelisch.
Verwaltong
Eabershause hot mit dr Gmoede Alatshausa, Broidadal, Deisahausa, Waldahausa ond Wisabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Eabershause ischt dr Herbert Kubicek.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Hohebannstein
Dr Hohbannstei (dt. Hoh(e)bannstein) isch e denkmolgschützte historische Grenzstei uff em Hohfirscht südli vu Friburg im Brisgau. D Besunderheit isch, ass es sich binem um e Fimfmärker handelet, wu e gmeinsame Grenzpunkt fier d Gmarkige vu Ebringe, Bollschwil, Pfaffewiler, Ehrechilche un Schallsched bildet. Sit eme Unfall bi Forschtarbede anno 1996 Johre stoht dr Originalstei im Dorfmusem z Pfaffewiler. Am middlerwili asprechend gstaltete Grenzpunkt stoht sit anno 1997 e Replik.
Geographischi Lag
Dr Stei stoht im Wald, eschtlich vum Hohfirschtgipfel (496 m) in circa 410 m Hechi an eme beliebte Wanderwäg, 100 Meter vum Chalchbergwerk vu Bollschwil eweg.
Gschicht
Dr Hohbannstai isch 1748 errichtet worre un markiert dr Endzuestand vu dr Grenzuffdeilig vum Hohfirscht am End vum Middelalder bzw. in dr früehe Nejzitt zwische dr aligede Gmeinde, noochdem die gmeinsam Allmendnutzig nooch 1300 langsam zum Erlige chu isch und d Gmeinde (iber ihri Grundherre) versuecht hänn, meglichscht vil vu dem Berg in die eige Gmarkig zbringe.
Vor dr Errichtig vum Stei hets zimli vil Strit um dr jewilig Bann zwische dr Dörfer gä. Interessant isch in dem Zsämmehang, dass d Initiativ zue dere Grenziegig un au dr Grichtsprozess z Friburg deswäge vu dr Dörfer un nit etwa vu dere ihre adlige oder chilchliche Grundherre usgange isch.
Pfaffewiler isch bispilswis iber vier Generatione (also 100 Johr) sinene Grundherre z Staufe im Ohr gläge, endli ihri Asprüch uf Dalhuse uf dr Nordside vum Hohfirscht geltend zmache, bis sich endli einer dezue bequemt het, sälli z Friburg gege dr Ebringer Grundherr izchlage. Bim e Erfolg hätt Pfaffewiler praktisch dr gsamt weschtlich und nördlich Hohfirscht kontrolliert un Wolfewiler, wo si Bann zitwilig bis an d Hüser vü Ehlischwiler usdähnt gha het, vum Dürreberg und Hohfirscht abdrängt. Säll isch aber gschiteret un es isch trotzdem noch emol iber 200 Johr gange, bis d Banngrenze uffem Hohfirscht in dr hit noch gültige Form feschtglegt worre sin.
Form und Gstaltig
Dr Stei isch e uregelmässigs Fimfeck. Dr erscht Stei isch starch erodiert un durch Froscht und Unfäll ufgesprengt. Scho an sinem usrpringliche Standort isch sällewäg mit Isebschläg zämmeghobe worre. An sinem jetzige Standort im Dordmuseum z Pfaffewiler het mer au dr Sockel erneieret. Dr nei Stei luegt jetz witter uss em Bode wie dr ald un stoht uffere Art Empore, so dass mer nimmi us Versehe an ihn ani fahre cha.
28. März
Dr '''28. Merz''' isch dr 87. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 88. in Schaltjohr), dodermit blybe no 278 Däg bis zum Änd vum Johr.
Blick
Dr Begriff Blick stoht für:
Lueg au:
Ferdinand Hasenfratz
Dè Ferdinand Hasenfratz (* 7. Juli 1858 z Untereggingè; † 1. Mai 1943 ebèdo) isch èn Schriftschteller, Poschtagent, Rootsschrieber und Heimètforscher gsii. Er hät sich mit dè Natur, Literatur und Gschicht, vor allem vo sinnèrè alemannischè Heimèt, bschäftigt. Gern hät er sich selber als „Waldschtrolch“ und als „Uhu vum Wuètachtal“ bezeichnèt.
Sinni heimètgschichtlichè Werche, Dichtungè und Theaterstückli i Mundart sin meischtens i chliinèrè Ufflaage im Selbschtverlag erschinnè.
Er hät liidèschaftlich allès gsammlèt, wa vo historischem Belang für sinni Heimèt gsii isch. So hätter under andèrèm s Churzschwert vom Hans Müller von Bulgenbach bsässè.
Werch
Usserdäm hät er ungfähr 40 Theaterstückli und Freilièchtspiele gschribbè, wo no zu sinne Läbzittè, teils i großèm Rahmè, ufgführt worrè sind.
Aachener Thermalquellen
Es git mee as 30 Thermalkwelle z Aache und die zele zu de ergiibigste Thermalkwelle in Dütschland. Si chömme in zwäi Kwellzüüg im Aachener Stadtgebiet an d Oberflechi. Dr Thermalwasserzug in dr Aachener Innestadt isch 500 m lang, maximal 50 m bräit und s Wasser bricht an e Hufe Blätz uuse. Vier vo deene si hüte no zuegänglig, zwäi wärde bewirtschaftet.
Dr Thermalwasserzug vo Burtscheid, wo hüte e Stadtdäil vo Aache isch, isch 2200 Meter lang mit e Hufe Kwelle. Mä chunnt no an elf Kwelle aane, vier drvo wärde hüte no gnützt. D Kwelle si mänggisch mee as 72 °C häiss und ghööre mit de Thermalkwelle vo Karlsbad zu de häissiste Kwelle in Middelöiropa.
Scho zu Zite vo de Römer si d Thermalkwelle für Häilzwäck gnützt worde. Si si äine vo de wääsentlige Faktore für die politischi und wirtschaftligi Entwicklig vo Aache gsi, bsundrigs vom Kur- und Baadwääse, dr Duech- und Noodleindustrii und vo dr Mineralwasserprodukzioon.
Schnottwil
Schnottwiu (amtlich Schnottwil, i de Nochbergmeinde seit me Schnottu) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Schnottwiu ligt am weschtliche Änd vom Buechiberg. Vor Gmeindsflächi si 60 % langwirtschaftlech gnutzte Bode, 32,5 % Waud, 7,4 % Sidligsflächi und 0,1 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeinde si Biezwiu u Messen im Kanton Soledurn u Wengi, Diessbach, Büre un Oberwiu im Kanton Bärn.
Gschicht
Schnottwiu isch im Johr 1261 aus Snotwile zum erschte Mou gnennt worde (1264 Snotenwiler, 1377 Snottwil, 1398 Schnottwil).
France Inter
France Inter (Üüsschprooch:, ; manckmol àui kurz Inter gnännt) ìsch a Progràmm vum frànzeescha-n-äffentliga Rundfunk Radio France. Vor dr Liberàlisiarung vum frànzeescha Heerfunk ìn da Joohra 1980 ìsch France Inter d’ „Schtìmma vum Frànkrììch“ gsìì. Hìttz’tààgs ìsch’s noch dr Hàuiptprogràmm vum äffentliga Rundfunk, un s’ Progràmm, wo-n-ìm Lànd àm maischta gloost wìrd.
Schnottwil
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 4,6 % gläge.
France Inter
Gschìcht
Ànna 1947 hàt ma Paris-Inter àls dritt Progràmm vum Frànzeescha Heerfunk (Radiodiffusion française, RDF) ärschtällt. Üüssgschtrààhlt worra sìnn doo Sandunga vum Club d’Essai so wia Müüsik —vor àllem Jazz— un Sandunga vun üüsslandischa Sander. Àm Ààfàng hat maa s’ Progràmma numma z’ Pàriis känna ämpfànga. Ìn da Joohra 1950 hàt maa noh z’ noh Sander ìm gànz Frànkrììch züagfiagt.
Schnottwil
Religion
79,5 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 10,3 % römisch-katholisch.
France Inter
Gschìcht
Ànna 1957 ìsch s’ Progràmm ìn France 1 umbnännt worra. Vu jetz àb sìnn Sandunga 24 Ühr uff 24 gsìì —vor àllem Noohrìchta-Sandunga. Ànna 1963 ìsch dr Sander mìt France 2-Régional füsioniart un ìn France Inter umbnännt worra; dr Nàmma-n-ìsch dur a Heererbefrààgung gwählt worra. Ìm nachschta Joohr ìsch France Inter ìn d’ Rundfunkànschtàlt ORTF iiglìedert worra, wo-n-’s bis züa dr Grìndung vu Radio France ànna 1975 gaa hàt.
Schnottwil
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2019 hets das Ergäbnis gää: BDP 4,4 %, CVP 4,6 %, EVP 0,7 %, FDP 25,0 %. GLP 10,1 %, GP 5,1 %, SP 16,1 %, SVP 30,8 %, Suschtigi 0.9%.
France Inter
Gschìcht
Ànna 1965 ìsch uff France Inter dr äärschta Pop club üüssgschtrààhlt worra. Dia Oowa-Sandung hàt 40 Joohra làng dr José Arthur moderiart. Ìm Mai 1968 sìnn àlla Sander vum ORTF ìm Generààlschtraik gsìì. Dr Schtràik ìsch àm And vum Jüüni beandet worra.
Àm 31. Dezamber 2016 àm 23 Ühr 59 hàt maa d’ Üüsschtrààhlung ìwwer dr Làngwällasander z’ Allouis uff 162 kHz iigschtällt.
Schnottwil
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,3 % gläge.
France Inter
Gschìcht
Sitter 2019 ìsch France Inter s’ Radioprogràmm, wo-n-ìm Frànkrììch àm maischta gloost wìrd. Ìm Harbscht 2021 sìnn taaglig äbb 6,5 Millioona Züaheerer gsìì. Ànna 2015 ìsch dàs noch numma 5,3 Millioona gsìì.
Schnottwil
Sproch und Dialäkt
Bir Vouchszellig 2000 hei vor 946 Iiwohner 95,7 % Dütsch aus Houptsproch aagää, 1,3 % Französisch, 0,1 % Italienisch u 2,9 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Schnottwiu ghört zum nördleche Bärndütsch, ou wenn s Dorf im Kanton Soledurn ligt.
France Inter
ainiga bekànnta Sandunga
Ehamààliga Sandunga (Üüswàhl):
Bebelnheim
Bawle (frz. Beblenheim, dt. Bebelnheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bawle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128 àls Babilenheim oder Babiloniswilare.
Verwàltung
vun Bawle ìsch. Bawle ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bawle ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kali (Begriffsklärung)
Kali stoot för:
Wahlkreis Rheintal
Da Waalkrais Rhintl ischt sit de nöja Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 e nöji Verwaltungseinhait vom Kanton Sanggale i da Schwiz.
Da Waalkrais beschtoht sit em 1. Januar 2003 us de früenere Bezirk Oberrhintl und Unterrhintl (ohni Taal). Offiziell gits kann Hoptort. S Kraisgricht isch z Altstetta, wo früener de Hoptort vom Bezirk Underrhintl gsi ischt.
Es ghörid hüt folgendi Gmainde däzue:
Notrufnummer
Ä Notruefnummerä isch en eifach merkbari Telefonnumerä wo en diräkti Verbindig in ä Notruefzentralä erlaubt. Mer chan dadämit also rund umd Uhr und vo überall här im Notfall Hilf aaforderä.
Ä Notruefnummerä bestaht hüüfig nur us wenigä Zifferä, meischtens sinds drü oder vier, dämit sich d'Lüüt si eifach chönd merkä und grad imene Notfall us äm Gedächtnis chönd wähle.
Notruefnummerä i de Schwiiz
Die wichtigschtä Notruefnummerä i de Schwiiz sind die folgendä:
Di Oiropäischi Notruefnummerä 112 funkzioniärt au i de Schwiiz. Allärdings füehrt si nöd zunere spezielle Zentralä, sondern mer wird mit de Polizei verbundä. Es wird drum empfohlä, wenn mer weiss, um was für en Notfall es sich handled, diräkt de zueständige Stell aazlüte. D'Churznummerä 112 funkzioniärt aber au bimene Natel wo gsperrt isch.
Kali
D Kali (Sanskrit: काली, Kālī f. „Schwarzi“) isch im Hinduismus e wildi Göttin und stellt die wüetigi und schrecklichi Form vo de Devi dar.
D Kali werd as e halbuuströchneti Frau mit pechschwarze Huut dargstellt, wo e Pantherfeli aahet. Si het rooti Auge und streckt d Zunge wiit use. Eri Waffe sind e Schlinge, e Schwert und e Schädelchüüle. Um de Hals trait si e Chetti us Mentscheschädel. Si schrait förchterlich und chämpft gege Dämoone. Vili Bilder zaiget, wie d Kali uf erem Maa Shiva stoot, e Symbol dodeför, as er si elai bisänftige cha.
D Kali werd voralem z Bengale vereert und d Stadt Kalkutta isch noch de Kali binennt.
Wolfram Graf
Aus seim Leaba
Dr Wolfram Graf ischt 1965 en deam kloina Städtle Dornstedda em nerdlicha Schwarzwald uff d Welt komma. Oiner vo seine Vorfahra isch dr Kombonischt ond Kantor Johannes Graf (1853 bis 1923) gwäa, wo vo 1889 bis 1918 als Kirchamusiker am Ulmer Minschdr gwirkt hôt. Uffgwachsa isch dr Wolfram Graf de meischt Zeit d Sendlfenga em Kreis Beeblenga. Nôch seim Abi hôt’r zerscht amôl a Studiom Generale am Freia Hochschuelkolleg Stuegert hendr sich brôcht ond dô drnôch an de Musikhochschuala Karlsruha ond Saarbricka beim Professr Leo Krämer Orgl studiirt. Finanziirt hôt’r sei Studiom zo-ma graußa Doil mit Einahma us-em Orglschbiila an vrschiidene Kircha, haubtsächlich an dr Sendlfenger Chrischduskirch. Weil abr dr Klang vo dr Orgl en sellem Goddeshaus nemme zo seira Zfriidaheit ausgfalla ischt, hôt’s dr Wolfram Graf gschafft, dass a graußa Schbendaaktioo durchgfihrt wôrra ischt, wo so viil Geld eibrôcht hôt, dass d Chrischduskirch a nuia Orgl hôt ôôschaffa kenna.
Chamoson
Chamoson (fp. [tsamɔˈzɔ̃]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Conthey im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Chamoson lit üfer rächtu Sita vaner Rottu. Zer Ggmeindgcheerunt öi Saint-Pierre-de-Clages und Grugnay und ds Maiesäss Mayens-de-Chamson. Vannr Ggmeindsflechi sint 26,3 % landwirtschaftlechi Flechi, 30,6 % Wald, 6,6 % Sidligsflechi und 36,5 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Chamoson ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1050 als Camusia (1233 Scamosun).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 16,7 % glägu.
Religion
85,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,2 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Chamoson ischt dr Claude Crittin (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2497 Iwonru 93,7 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,1 % Titsch, 0,9 % Talienisch und 3,3 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Chamoson gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Wolfram Graf
Aus seim Leaba
Sendlfenga hôt a reicha Chorlandschaft. Neaba drei weltliche Cheer vom Liaderkranz hôt fascht jeda Kirchagmoid an oigena Chor. Bsonders ôôschbruchsvoll en ihre Uffihronga send dr jonge Chor ond dr Kendrchor vo dr romanischa Martinskirch, dr evangelischa Hauptkirch vo dr Stadt. Dr Kantor vo deam Goddeshaus, dr Kirchamusikdirektr Klaus Roller, hôt scho bald gmerkt, was fir a grauß Talent en seim Chorsenger ond Mitarbeiter Wolfram Graf steckt ond ehn ermondret, fleißich mit-em Komboniira forzofahra. Glei sei erschts graißers Werk, s Oratoriom Teilen statt Töten ibrs Leaba vom Heiliga Martin von Tours fir zwoi Schbrecher, Sopran, gmischda Chor, Kendrchor, zwoi Orgla ond Orkeschtr, uruffgfihrt am 10. Novembr 1991 en dr Martinskirch Sendlfenga bei de Zweite Sindelfinger Kirchenmusiktage ischt a graußer Erfolg wôrra ond hôt da Graf befliiglet, uff deam eigschlagena Weag weidrzomacha.
Heitzodag leitet dr Graf – zamma mit-em Professr Helmut Bieler – dui Konzertreihe Zeit für Neue Musik in Bayreuth. En dera Stadt lehrt’r au an dr Universideet ond an dr Hochschual fir evangelische Kirchamusik, wo-nr Ondrricht geit en de Fecher Orglschbiil, Musiktheorii ond Kombosiziooslehr. Leaba duat’r en Hof.
Jamaika
Dr Name laitet si vum arawakische Xaymaca oder Chaymakas ab, wu „Quälleland“ oder „Holz- un Wasserland“ maint. Mer chännt di ehmolig britisch Kolony fir ihri vylsytig Kultur, aber au fir ihri soziale un wirtschaftlige Brobläm. D Hauptstadt vu Jamaika isch Kingston.
Lag
Jamaika isch di drittgrescht Insle vu dr Großen Antille. Si lyt 145 Kilometer sidli vu Kuba un – drännt dur dr Jamaica Channel – 160 Kilometer weschtli vu Hispaniola (Quisqueya) mit dr Staate Haiti un Dominikanischi Republik. S mittelamerikanisch Feschtland isch 635 Kilometer vum Weschtspitz ewäg. Bi re Lengi vu 235 Kilometer un ere Braiti zwische 35 un 82 Kilometer nimmt d Hauptinsle ne Flechi vu 10.991 Quadratkilometer yy.
Vor dr Sidweschtkischte lyt d Pedro Bank, e unterseeischi Hebig, wu uf ere Flechi vu 8000 Quadratkilometer e Wasserdiefi vu weniger wie 100 Meter het. In dr Bank lige d Pedro Cays, e Inselgruppe mit ere Gsamtflechi vu 23 Hektar.
S Staatsbiet vu Jamaika umfasst näbe dr Hauptinsle un dr Pedro Cays no d Inselgruppe vu dr Morant Cays, wu rund 60 Kilometer sidweschtli lige.
D Atoll Serranilla-Bank, Bajo Nuevo un Alice Shoal lige im zäme vu Jamaika un Kolumbie verwaltete Meeresbiet.
Wie d Insle entstanden isch
D Blue Mountains im Oschte sin Dail vun eme Gebirg, wu Bärgchette dervu au uf Kuba un Hispaniola z finde sin. Di geologische Strukture sin idäntisch mit sällene dert. D Bärg sin am Änd vum Eozän us em Wasser glupft wore un lige syterhär duurhaft iber em Meeresspiegel. Villicht het s vor rund 35 Millione Johr churzi Zyt e Landbrugg zue Hispaniola gee.
Di weschtlige Dail vu Jamaika un d Pedrobank sin urspringli Dail vum untermeerische Nicaragua-Rugge gsii, wu si si vor 40 Millione Johr dervu abgspalte hän. Im Lauf vu dr Chryydezyt het si in dr Region e Zyylede vu Unterwasservulkan bildet, wu ainzelni dervu wahrschyns churzi Zyt iber d Meeresoberflechi duurechuu sin. S eltscht Gstai, wu mer uf dr Insle findet, isch chalti Lava us däre Period. Dr gsamt Block isch im spote Eozän dur tektonischi Bewegige, unterstitzt dur e Meeresspiegel, wu stark aabegange isch, iber d Oberflechi glupft wore. Dodmol het au dr grescht Dail vu dr vulkanische Aktivitet ufghert.
Fimf Millione Johr speter isch dr Meeresspiegel wider aagstige un het großi Dail vu dr Flechi wider iberdeckt. Doderur isch e baar hundert Meter dicke Chalchstaipanzer entstande, wu no hit fascht dr ganz Weschte deckt.
S git Aazaiche, ass e Dail hecher glägeni Biet no ne baar Mol iber dr Wasseroberflechi gsii sin. Di letscht groß Lupfig het vor acht Millione Johr aagfange, zytglych mit em Zämedräffe mit dr Blue Mountains.
Geology un Landschaft
Jamaika lyt am Nordrand vu dr Karibische Blatte, wu si diräkt vor dr Kischte unter di Nordamerikanisch Blatte schirgt. D Nechi zue dr Blattegränze fiet all Ritt zue starke Ärdbidem, wie zum Byschpel zue däm, wu 1692 unter anderem Port Royal verwieschtet het.
Dr Weschten un d Mitti vu dr Insle wäre dominiert vu ne baar hundert Meter dicke Chalkschtaischichte, wu rund zwai Drittel vu dr Oberflechi iberdecke. Im Zäntrum bilde si bis zue 900 Meter hochi Bärgchette. Im waiche Gschtai hän si diefi Däler un Hehline mit unterirdische Flusslaif bildet. D Vercharschtig isch bsundersch uusbregt im Cockpit County sidli vu Montego Bay.
D Gebirg gehn an e Dail Stelle im Norde iber 500 Meter gääch zum Meer aabe. Dert fangt diräkt vor dr Kischte dr 7680 Meter dief Kaimangraben aa. Im Siden isch dr Abstiig zum Meer flacher, mit wyte Alluvialebene, wu im Lauf vu dr vergangene acht Millione Johr vu dr Fliss gschaffe wore sin. Uusnahme bilde zwoo Bärgchette z Westmoreland un z Saint Elizabeth, wu bis an d Kischte gehen. Näbe Chalch wird dr Untergrund vu chalt worene Magma, Gnais un Schiifer gformt. Dr wichtigscht Bodeschatz isch Bauxit, d Lagerstätte dervu sin eschtli vu Montego Bay un weschtli vu Kingston im Innere vu dr Insle. Derzue wäre Gips un Marmor abböue.
Dr Oschte wird vu dr Blue Mountains bregt, ere Bärgchette, wu uf ere Lengi vu rund 100 Kilometer vu Nordweschte no Sidoschte goht, mit e Hufe Uuslaifer no Norden un Side. Do het s dr hegscht Punkt vu dr Insle, dr 2256 Meter hoch gläge Blue Mountain Peak.
Jamaika wird durzoge vun e Hufe churze Fliss. Dur d Lag vu dr Gebirg fließe die zmaischt no Norde oder Side. D Mängi vum gfierte Wasser schwankt in dr Rägezyte stark. Im zmaischt waiche Gschtai chenne d Fliss lycht ihre Lauf ändere oder iber lengeri Streckine unterirdisch verlaufe. As lengschte Fluss vu Jamaika wird vylmol dr Black River gnännt. Uf ere Lengi vu 53,4 Kilometer fiert er ganzjehrig oberirdisch Wasser un isch mit chlaine Boot schiffbar. Aigetlig isch dr Rio Minho dr lengscht Fluss mit 92,6 Kilometer, wu aber im Oberlauf rägelmäßig drucke gheit un wu nume in dr diräkte Nechi zue dr Kischte schiffbar isch. Beedi Fliss ligen im Sidweschten un wäre dur d Clarendon-Wasserschaide drännt. Uf Abschnitt schiffbar isch au dr 39,7 Kilometer lang Cabaritta River. Wirtschaftli bsundersch wichtig isch dr Rio Cobre, wu z Saint Catherine Ackerflechine vu 73 Quadratkilometer mit Wasser versorgt un derzue Spanish Town mit Eläktrizitet.
Im porese Chalchschtai bilde si nume sälte See. En Uusnahm isch dr Moneague Lake. In normale Johr het er nume ne chlaini Flechi oder dricknet ganz uus. Im Abstand vu ne baar Johrzehnt wachst er aber uf e Flechi vu 300 Hektar aa, wun er derno fir e baar Monet bhaltet. Mer waiß nit wurum, s stooht aber schyns im e Zämehang mit Veränderigen im unterirdische Abfluss.
Klima
S Klima vu Jamaika isch tropisch un wird vum Nordoschtpassat bregt. D Tämperaturunterschid sin im Johresverlauf gring. Z Kingston lyt di mittler Monetstämperatur im Jänner bi 25 °C un im Juli bi 27 °C, im zäntrale Hochplatoo isch si rund drei Grad nidriger. Di dailwys iber 2000 Meter hoche Blue Mountains sin s ganz Johr iber schneefrei. S git zwoo dytlig uusbregit Rägezyte, im Mai un Juni un vum Septämber bis zum Novämber.
Di jehrli Niderschlagsmängi isch regional seli unterschidli. Iber 5.000 mm Räge gheie in dr Bärg im Nordoschte, derwylscht dr Mittlewärt in dr Gegnig vu Kingston, an dr wächselfychte Sidkischte, bi rund 800 mm lyt. Im Spotsummer un frieje Spotjohr zien vylmol Stirm iber d Insle. Um des Zyt bstoot Gfohr dur Hurrikan. Zlescht hän 1951 dr Hurrikan Charlie un 1988 dr Hurrikan Gilbert zue schwäre Schäde gfiert.
Wichtigi Stedt
Wäg em bärgige Inland lige di maischte Sidligszäntren an dr Kischte oder in dr große Ebene. D Hauptstadt Kingston isch mit rund 584.600 Yywohner di grescht Stadt. Zäme mit dr nochglägene Planstadt Portmore mit 182.000 Yywohner bildet si ne Balligszäntrum, wu ne Drittel vu dr Gsamtbevelkerig läbt. Näbe praktisch allne Regierigsyyrichtige het s do di grescht Universitet un dr grescht Flughafe vu dr Insle. Kingston het, bsundersch syt aafangs 1990er Johr, großi Brobläm mit Kriminalitet. Iber Dail vu dr Stadt herrsche Bandine, wu in dr letschte Johr zum aine gegenenadner kämpft hüän, zum andere au uffig gege d Bolizei un s Militer.
Weschtli vu Kingston lyt Spanish Town, wu mit 147.152 Yywohner dytli chlainer isch. D Stadt isch Zäntrum vun eme Biet, wu Bananen un Zuckerrohr aaböue un do wyterverschafft wäre. Spanish Town isch aini vu dr eltschte Stedt vu Jamaika, vu 1535 bis zue dr Eroberig dur Ängland isch si d Inselhauptstadt gsii.
Im Nordweschte, ganz in dr Nechi vu dr Stell, wu dr Christoph Kolumbus as erschte Europäer uf d Insle chuu isch, lyt Montego Bay. D Stadt, wu 110.115 Yywohner zellt, isch e Turischtezyyl un e wichtige Exporthafe. In dr Nechi het s dr zweet international Flughafe vu dr Insle. Do het um 1900 dr Turismus uf dr Inslen aagfange.
Anne 2016 hän 55 % vu dr Bevelkerig in Stedt oder stedtische Ryym gläbt. Di greschte Stedt sin (Stand Zänsus 2011):