cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lutz Heilmann
Rechtsstriit mit Wikimedia Dütschland
Am 13. November 2008 het dr Lutz Heilmann dur e einschtwiligi Verfüegig vom Landgricht Lübeck erreicht, dass d Witerleitig vo wikipedia.de uf d Internet-Adresse de.wikipedia.org, wo witer erreichbar gsi isch, het müesse ufghobe wäre, wäge Tatsachebhauptige, wo dört ziitwiis ufgstellt wore sin. Dr Heilmann het dää Schritt demit begründet, dass Wikimedia Dütschland ihm kei Gegedarstellig gege die Behauptige ermöglicht heb. Wo die Darstellige, wo no siire Meinig siini Persönlichkeitsrecht verletzt gha hän, uusegnoo wore sin, het dr Heilmann di juristisch Uuseandersetzig für beendet erklärt är het gsait, er heb. S Vorgoh vom Heilmann isch von e Teil Parteikollege kritisiert worde; z. B. het em dr sächsisch Landtagsabgordnete und Medieexperte Heiko Hilker juristischi Oberflächlichkeit und e fehlend technisch Verständnis vorgworfe.
Asteroidengürtel
Dr Asteroidegürtel, au Planetoidegürtel oder schlicht Hauptgürtel, isch d'Asammlig vu Asteroide oder Chleiplanete zwische dr Bahne vum Mars un vum Jupiter. Dr Grossdeil vu dr Asteroide bzw. Planetoide vu unserem Sunnessytem, wo innerhalb vu dr Neptunbahn chreise, befindet sich in sällere Region. Dr Gsamtberiich vu dr einzelne Umlaufbahne wird hüt mit öppe 2,0 bis 3,4 AE agä; scho um 1900 het ihn dr Johann Palisa mit 2,2 bis 3,6 AE berechnet.
Entdeckig
Ufgrund vu dr als Titius-Bode-Reihe bezeichnete empirische Formle, wo dr Ornig vu dr bis derthi bekannte Planete entsproche het, isch gege End vum 18. Johrhundert mit dr systematische Suechi nooch eme lut sällere Formle „fählende“ Planet in sällerm Beriich agfange worre. Mit sinere Entdeckig vum später (1) Ceres daifte grösste Hauptgürtelasteroid am 1. Jänner 1801 het dr Giuseppe Piazzi glaubt, säller Planet gfunde z'ha. Doch sin in dr folgende Johre nooch un nooch witteri ähnlichi Entdeckige dezue chumme – zum Bispil d'(2) Pallas (1802) un d'(4) Vesta (1807). Bis 1890 sin scho iber 300 Asteroide in sällere „Planetelucke“ bekannt gsi – bis hüt sin's iber 100.000 Objekt; drunter au sonigi, wo wie im Fall vu dr (243) Ida un ihrem Begleiter Dactyl, sogar e eigene chleine Mond hän.
Es wird hüt allgmein agnu, dass dr Asteroidegürtel glichzittig mit em restliche Sunnesystem us eme präsolare Urnäbel hervorgange isch un ufgrund vu dr Iwirkig vum Jupiter nit zue eme Planet het zämmewaxe chänne. E in dr Vergangeheit populäri These, nooch dere es an dr entsprechende Stelle emol en chleine Planet gäbbe häb, wo aber dur d'Kollision mit eme grössere Asteroid verrisse worre sei, wird hüt chum noch verträtte. Mer meint degege, dass dr Jupiter dur d'Iwirkig vu sinere Masse d'Bildig vume Asteroid vu vorneri verhinderet het.
Objekte
Es handelet sich um Objekte in dr Grössi vu chleine, uregelmässig gformten Brocke bis zum grösste bekannte Chleiplanet im Hauptgürtel, dr Ceres, dere ihr Durmesser mit öppe 945 Kilometer guet ime Virtel vum Durmesser vum Erdmo entspricht, aber numme 1,6 Prozent vu sinere Masse het, was im Verhältnis zwische Mo un Erde noh chummt. Bis uf s'hellste Gürtelmitglid Vesta sin si vu dr Erde us nit mit blossem Aug uszmache un fer e Ablick vu dr Vesta bruuchts e sehr dunkle Himmel, besti Sicht un sehr gueti Chenntnis, wo mer si sähe cha. D'Gsamtmasse vu alle Hauptgürtelasteroide betrait öppe 5 Prozent vu sällere vum Erdmon un entspricht demit chnapp ime Drittel vum Pluto, des heisst, si erreicht numme d'Masse vum grösste Uranusmond Titania.
D'Zämmesetzig vu dr Asteroide isch nit im gsamte Hauptgürtel gliich. Im innere Beriich (zwische 2,0 un 2,5 AE) dominiere helli Objekte vu dr Spektralklasse E (Albedo ~0,4) un S (Albedo ~0,2), au d'V-Klasse isch dert agsidlet. Es handelet sich debi um silikatriichi Objekte, wo im Lauf vu ihrer Gschichte deilwiis oder au ganz ufgschmolze worre sin. Ab eme Abstand vu öppe 2,5 AE dominiere die dunkle, chohlestoffhaldige Asteroide vu dr Spektralklasse C (Albedo ~0,05). Ihri Zämmesetzig underschidet sich dütlich vu dr Asteroide im innere Beriich vum Hauptgürtel: Si dürfte us ere Mischig vu Iis un Gstei hervorgange si, wo numme mässig erhitzt worre isch. Im ussere Beriich vum Asteroidegürtel trätte no vermehrt Objekte vu dr Spektralklasse D un P uf. Sälli sin im C-Typ zwar ähnlich, sin aber in ihrer Gschichte offebar chum nennenswert erhitzt worre, sodass uf ihrer Oberflächi noch Iis vorhande si chönnt. Mit zuenämmendem Abstand vu dr Sunne isch also e Entwicklig vu Objekte mit komplexer geologischer Vergangeheit bis hi zue primitive (also wänig veränderte) Asteroide, wo noch dr hypothetische Planetesimale us dr Früehzitt vum Sunnesystems entspreche, feststellbar.
Verdeilig
D'Asteroide sin im Hauptgürtel nit gliichmässig verdeilt, wil d'Gravitation vum Planet Jupiter – er vereint rund 70 Prozent vu dr Gesamtmassi vu dr Planete vu unserem Sunnesystem in sich – Bahnstörige verursacht. Bi ganzzahlige Verhältnisse vu dr Umlaufzitte der Asteroiden und des Jupiter treten Resonanze uf, wo dr Gravitationseffekt verstärche. In sälle Beriiche sin keini stabile Asteroidebahne möglich, so dass do Lucke im Hauptgürtel ufträtte. Nooch em Astronom Daniel Kirkwood, wo sälli Lucke scho 1866 festgstellt het, werre si Kirkwoodlucke gnennt.
Sustigi Vorchumme
Usserhalb vum Hauptgürtel finde sich au Asteroide:
E wittere Asteroidegürtel, d'Vulcanoide, isch innerhalb vu dr Merkurbahn z'erwarte, het aber bisher wäge dr Sunnenächi nicht direkt noochgwiise werre chänne.
Rüdtligen-Alchenflüh
Rüetlige-Aueflüe (amtlech Rüdtligen-Alchenflüh, bis 1926 Rüdtligen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Asteroidengürtel
Fiktione
Die bislang einzig wirklichkeitsnoh Darstellig nooch em Bispil vum Asteroidegürtel im Sunnesystem het - natürlich - dr SF-Film-Klassiker 2001: Odyssee im Weltraum vu anno 1968 botte, wo e Szene enthaldet, wo s'Schiff ime einsame Asteroid begegnet. Obwohl mer vume Gürtel schwätzt isch dr Asteroidegürtel weltruumtypisch eifach zimli leer.
Rüdtligen-Alchenflüh
Geografi
Rüetlige-Aueflüe ligt am linke Stade vor Ämmi un bsteit us dr Dörfer Rüetlige un Aueflüe. D Gmeindsflächi bsteit us 66,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 5,6 % Waud, 25,6 % Sidligsflächi u 2,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Chiuperg (BE), Liissach, Froubrunne u Äflige.
Asteroidengürtel
Fiktione
E Ruumfahrt dur dr Hauptgürtel bedütet in dr Regle dorum numme e gringi Gfahr, wie die zahlriiche Ruumsonde, wo ihn scho durquerte, bewiise hän. Datsächlich sin ufwändigi Kursberechnige nötig, um e Asteroid z'treffe, wil sich die schinbar grossi Zahl vu öppe 100.000 uf e immenses Ruumgebit verdeilt.
Rüdtligen-Alchenflüh
Gschicht
Rüetlige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1241 aus Ruetilingin, Aueflüe 1409 aus Alchenfluo. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 24,4 % gläge.
Religion
63,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,3 %, CVP 2,1 %, EVP 4,6 %, FDP 6,6 %. GLP 3,0 %, GP 4,5 %, SP 15,4 %, SVP 41,4 %, Suschtigi 5,1 %.
Gmeindspresidänt vo Rüetlige-Aueflüe isch dr Kurt Schütz (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 4,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2094 Ywohner 85,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 3,8 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Rüetlige-Aueflüe ghört zum Hochalemannisch.
Arnex-sur-Nyon
Arnex-sur-Nyon (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Arnex-sur-Nyon sich e Dorf sidli vum Fluss Boiron de Nyon in dr Ebene zwisch em Gämfersee un em Jura. D Gmaiflechi umfasst 76,2 % landwirtschaftligi Flechi, 14,8 % Wald un 9 % Sidligsflechi.
Gschicht
Arnex-sur-Nyon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1154 as Arnai.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 24,4 % gläge.
Religion
42,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 21,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 5,9 %, FDP 32,4 %, GLP 5,7 %, GP 12,3 %, SP 7,1 %, SVP 19,8 %, Sunschtigi 2,1 %.
Dr Burgermaischter vu Arnex-sur-Nyon isch dr Christian Graf (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 136 Yywohner 61,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 0,7 % Dytsch un 37,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Äquator
Dr Äquator (lat. "Gliichmacher") isch derjenig Grosschreis vu ere Chugle oder eme Himmelskörper, wo vu beide Pole gliich witt ewegg isch. Es isch dr einzig Breitechreis, wo glichzittig e Grosschreis isch, also die chürzist Verbindig zwische allene sine Punkte darstellt. Ihm isch die geographisch Breiti 0° zuegordnet.
Erdäquator
Dr Äquator vu dr Erde, Durmesser 12756 km, Umfang 40076 km, durquert Afrika, d'Maledive un dr Indisch Ozean, Indonesie, s'zentralpazifisch Mikronesie sowie Südamerika. Er trennt debi d' Nord- vu dr Südhalbchugle. Dr Middelpunkt vum Äquatorchreis fallt mit em vu dr Chugle zämme. Wäge dr liichte periodische Bewegige vu dr Erdax cha dr momentan Äquator ame Ort bis zue circa 10 Meter vum middlere Äquator entfernt si.
Dr Äquator durquert elf Staate uf Landgebiit: Denebe durquert er noch einigi Inslegruppe jewils zwische dr Insle, lauft aber nit yber dene ihri Landfläche. Dezue ghöre d'Maledive un mehreri Inslegruppe vum Pazifik.
Viir Hauptstädt liige fast gnau uf em Äquator:
E in dr Seefahrt yblichs Ritual bim erstmolige Yberquere vum Äquator isch d'Äquatordaifi.
Im Koordinatesystem vu dr Erde (analog au uf andere Himmelskörper oder Himmels-Globe) zellt die geographisch Breiti vum Äquator nooch Norde positiv, nooch Süde negativ. Im englische Sprachruum wird stattdesse au N oder S agfüegt - z. B. 47°N fer Luzern, 47°S fer Stewart Island in Nöiseeland. Dr gschlosse alemannisch Sprochruum isch vum Äquator 45,9 - 49,2° entfernt.
Entlang vum Erdäquator un dr Meridiane entspricht e Bogeminute etwa ere Seemeile, abchürzt sm (oder au vu nautischer Meile, NM). Ihr Wert vu 1852 Meter ergit sich us em middlere Erdradius (6370 km). Degege isch die ursprünglich Definition vum Meter am Polumfang vu dr Erde (het 40.000.000 Meter entspreche solle) usgrichtet.
Näbenem do beschriibene geographische Äquator git's au dr dur d'Magnetpole bestimmt magnetische Äquator.
Himmelsäquator
Dr Himmelsäquator isch dr Grosschreis uf dr denkte Himmelschugle, wo si vu dr Ebeni vum Äquator gschnitte wird.
Örter uf em Himmelsäquator hän im äquatoriale Koordinatesystem d'Deklination 0°, ihri Rektaszension wird ausgoend vum Früehligspunkt gmesse.
ת
Taw isch de zweiunzwonzigscht un letscht Buechstab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 400. Im moderne Ivrit wird Taw wie au Thet als [] wie im Alemanische usgsproche. S wird oft als 'th' transkribiert un au umkehrt im Hebräische zur Transkription vun griechische Fremdwörter mit 'th' verwendet.
Gschicht
S Taw isch e Konsonant, wu di schriftlich Form urspringlich uf e Markierungszeiche (x odr +) zruck geht. Vum Taw leitet sich de griechisch Buechschtab Tau un iber denne s latiinisch T her.
Bust (Lothringen)
Buscht (lothrìngisch; frànzeesch Boust, ditsch Bust) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Buscht lijt rund àcht Kilometer nerdlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 166 un 259 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui d Derfel Basse-Parthe (dt. Niederparth), Haute-Parthe (Oberparth) un Usselskirch, wie ìm Dal vun dr Boler leje.
Gschìcht
Ìm Johr 1759 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Buscht ìsch. Buscht ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Buscht ghert zem Moselfrankisch.
Schweizer Wanderwege
Ufgabe und Fakte
D SAW unterstützt die kantonale Wanderwägverein und koordiniert d Aalage vo Wanderwäg wo über d Kantons- und Landesgränze use gönd. D SAW tuet au Kriterie für d Wägmarkierig festlege. S Schwizer Wanderwägnetz isch 2019 über 65'000 km lang gsi. Sit 2008 wärde d Wanderwäg vo der SAW zäme mit SchweizMobil verwaltet. Mit SchweizMobil wot me meh Touriste azie. Wil d Schwiizer Wanderwäg en wichtiger Teil vo Schwiizer «Touristesportarte» si, si si in SchweizMobil iglideret worde, wil me de d Wanderwäg besser cha iteile und nummeriere.
Zäme mit em Bundesamt för Landestopografii tüend d SAW Wandercharte im Massstab vo 1:50'000 mache, und vier Mol im Jahr tüend si d Zitschrift «Wanderland Schweiz» usegä.
Fakte für 2020: 80 % vo der Schwiizer Bevölkerig händ s Wanderwägnetz brucht, vo dene düend meh als d Hälfti (57 Prozent) regelmässig wandere. Die kantonale Wanderwägorganisatione händ alli zäme 49'391 Mitgliider. Im Jahr hälfe 1'500 Freiwilligi, s Wägnetz mit de öppe 50'000 Wägwiiser z unterhalte; das chostet pro Jahr öppe 800 Franke pro Kilometer Wanderwäg.
2012 si d SAW mit em Freiwilligepriis vo der Schwizerische Gmeinnützige Gsellschaft für s innovative Corporate Volunteering-Projäkt und für d Freiwilligenarbet uszeichnet worde.
Cocidius
De Cocidius isch e keltische Gott, wo mit em römische Mars oder Silvanus gliichgsetzt woren isch. Von em sind öppe zwanzg Inschrifte us Nordengland bikannt, wo römischi soldaate uufgstellt hend. Zwaimool werd er ase Chrieger mit Speer und Schild dargstellt und ainisch as e Jäger miteme Hund und Hirsch.
Liste der Staaten Europas
In dere Lischde si 46 souveräni Schdaate ufgfüehrt, wo wenigschdens zum Deil uf em Kontinänt Europa ligge. 26 drvo si Mitgliid vo der Europäische Union. Zypere isch s 27. Mitgliidsland vo der EU, zelt aber geographisch zu Asie.
Schtaate mit europäischem Territorium:
De facto unabhängigi Staate
vo Dänemark: vo Finnland: vo Griechenland: vom Vereinigte Königriich bzw. vo dr britische Chrone: vo Norwäge: vo Portugal: D Insle lige zwar wit äwäg vo der europäische Küste im Atlantik, werde aber wäge ihre politische, kulturelle und historische Bindige zum Kontinent Europa zelt.
D Schtaate undenoch liege nur zum Deil in Europa:
D Gebiete undenoch liige nit in Europa, ghöre aber politisch zum ä europäische Schtaat: Ä baar Schtaate ghöre geografisch nit zu Europa, sind aber Mitgliider vo europäische Organisatione:
Villenbach
Villabach (amtlich Villenbach) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.
Geografi
Villabach leit en dr Region Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 74,2% Landwirtschaftsfleche, 13,0% Wald, 10,7% Sidlongsfleche ond 2,1% sonschtige Fleche.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,9 % gleäge.
Religion
94,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,2 % evangelisch.
Verwaltong
Villabach hot mit dr Stadt Weartinga ond dr Gmoede Aalta, Bẽẽswanga ond Longna a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Villabach ischt dr Werner Filbrich.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Villabach ghert zom Schwäbisch.
Anextlomara
D Anextlomara isch e helvetischi Göttin, wo inere Inschrift vo Aventicum gnennt werd. De Name isch as /anechtlo-/ uuszspreche. Er cha as keltisch *Anextlo-mārā “Grossi Bischützeri” düttet were. Z South Schields (Britanie) und z Le Mans (Gallie) werd je ainisch de Apollo Anextlomarus gnennt.
Gerd Müller (CSU)
Dr Gerd Müller (* 25. Augschte 1955 z Krombach as Gerhard Müller) isch e dytsche Bolitiker (CSU). Vu 2013 bis 2021 isch er Bundesminischter fir wirtschaftligi Zämmenarbet un Entwicklig gsii.
Läben un Beruef
No dr Realschuel het dr Müller zerscht e chaufmännischi Uusbidlig gmacht. Uf em zweete Bidligswäg het er sy Abtitur noogmacht un het noch em Grundwehrdienscht mit eme Stipändium vu dr Konrad-Adenauer-Stiftig e Studium vu dr Pedagogik, Psychology un Bolitik absolviert, wun er as Diplom-Wirtschaftspedagog abgschlosse het.
Anne 1980 isch dr Müller Gschäftsfierer vun eme Verband wore, isch aber speter in s bayrisch Wirtschaftsminischterium yydrätte, wun er zletscht as Oberregierigsrit im Grundsatzreferat un as stelldrättende Prässesprächer vum Bayrische Wirtschaftsminischter Anton Jaumann bis 1989 gschafft het. Anne 1988 het dr Müller an dr Universitet Regensburg promoviert mit ere Dissertation iber Die Junge Union Bayern und ihr Beitrag zur politischen Jugend- und Erwachsenenbildung.
Abgordnete
Vu 1989 bis 1994 het dr Müller em Europäische Barlemänt aaghert un isch in däre Zyt Barlemäntarische Gschäftsfierer vu dr EVP-Fraktion gsii.
Syt 1994 isch dr Müller Mitglid vum Dytsche Bundesdag fir dr Wahlchrais Kempte, Lindou un Oberallgai. Bis 2005 isch er u. a. ussen- un europabolitische Sprächer un stellverdrättende Vorsitzer vu dr CSU-Landesgruppe im Dytsche Bundesdag gsii. Derzue isch er vu 2002 bis 2005 stellverdrättende Vorsitzer vum Uusschuss fir Främdeverchehr un Turismus gsii.
Dr Gerd Müller isch alliwyl as diräkt gwehlte Abgordnete vum Wahlchrais Oberallgai in dr Bundesdag yyzoge. Bi dr Bundesdagswahl 2005 isch er uf 61,5 % vu dr Erschrstimme chuu. Bi dr Bundesdagswahl 2009 uf 53 % un bi dr Bundesdagswahl 2013 uf 60,7 %.
Wiedergeltingen
Wiedergeltinga (amtlich Wiedergeltingen) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Gerd Müller (CSU)
Abgordnete
Dr Müller isch Mitglid vu dr Europa-Union Parlamentariergruppe Deutscher Bundestag.
Effetligi Ämter
Am 22. Novämber 2005 isch dr Müller as Barlemäntarische Staatssekretär bim Bundesminischterium fir Ernehrig, Landwirtschaft un Verbruucherschutz in di vu dr Bundeschanzleri Angela Merkel gfiert Bundesregierig beruefe wore.
Energy Basel
Energy Basel isch e Brivaatradio us dr Schwiz.
Gerd Müller (CSU)
Effetligi Ämter
Am 17. Dezämber 2013 het dr Bundesbresidänt Joachim Gauck dr Gerd Müller zum Bundesminischter fir wirtschaftligi Zämmenarbet un Entwicklig ernännt.
Wiedergeltingen
Geografi
Wiedergeltinga leit an dr Wertach, rond 40 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller. Vo dr Gmarkong send 71,1 % Landwirtschaftsfleche, 13,9 % Wald, 12,1 % Sidlongsfleche ond 3 % sonschtige Fleche.
Energy Basel
Er het am 13. Jänner 2012 afo sände.
Gerd Müller (CSU)
Sunschtigs Entgaschmänt
Vu 2008 bis 2012 isch dr Gerd Müller Bresidänt vum Dytsche Hailbederverband e. V. gsii
Wiedergeltingen
Gmoendsgliderong
Zua Wiedergeltinga ghert au no d Wiedergeltinger Mühle.
Energy Basel
Energy Basel bietet e Radiobrogramm, wo vor allem Jugendligi und jungi Erwaggseni söll aaspräche. D Uswaal vo dr Muusig konzentriert sich uf die aktuelle Hit.
Wiedergeltingen
Gschicht
Wiedergeltinga isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1172.
Energy Basel
D Hauptfrekwänz vo Energy Basel isch 101,7 MHz.
Wiedergeltingen
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2 % gleage.
Religion
89,8 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 6,6 % evangelisch.
Verwaltong
Wiedergeltinga haut mit em Markt Tirke ond dr Gmoende Amberg ond Ramminga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Wiedergeltinga isch dr Norbert Führer.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Wiedergeltinga ghert zom Oschtschwäbisch.
Tréflaouénan
Tréflaouénan (bretonisch Trelaouenan) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Tréflaouénan lyt 70 km vu Quimper un 39 km vu Brest uf ere Hechi zwische 19 m un 96 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouescat im Nordweschte, Cléder im Norde, Sibiril un Plougoulm im Nordoschte, Mespaul im Oschte, Plouvorn im Sidoschte, Trézilidé im Side, Plouzévédé un Saint-Vougay im Sidweschte un Tréflez im Weschte.
Gschicht
Tréflaouénan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1446 as Trefflouenan (1467 Trefflouenan, 1516 Trefloenan, 1557 Treflauenan, 1630 Trelaoueneu, 1779 Treflaouesnan).
Verwaltig
vu Tréflaouénan isch. Tréflaouénan ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Tréflaouénan ghert zem Bretonisch.
Fachhochschule
E Fachhochschuel (FH) isch e Typ von ere Schuel, wo tuet Studänten usbilde und Sache erforsche und drby gmäss wüsseschaftliche Regle und nooch bi dr Arbetspraxis handlet. Drum het mene au dr Name Hochschuel für di agwändeti Wüsseschaft ggä.
Im Änglische heisse die Schuele University of Applied Sciences.
Dr Name isch i dr 1960er Joore z Dütschland uufcho, wo’s i de Bundesländer immer me sötigi Schuele ggä het.
Radio X (Basel)
Radio X isch e nitkommerzielle Radiosänder, wo mä drootloos z Basel und in de nööchere Agglomerazioonsgmäinde uf 94,5 MHz und z Lieschdl und dr Umgääbig uf 93,6 MHz, in meerere Kabelnetz in dr Nordwestschwiz und via Läivstriim cha empfoo.
Fachhochschule
So wie a de Universitääte isch au bi de Fachhochschuele sid öppe anne 2000 s Studium noch em Bologna-Syschteem organisiert, und es het Bachelor-Küürs und Master-Küürs.
Radio X (Basel)
Dr regulääri Sändbedriib vom Radio X het am 19. April 1998 aagfange. Sithäär bietet dr Radio X e 24-Stundebrogramm. Dr Sänder het meereri Redakzioone, wo äigeständig organisiert si, und mee as 200 eerenamtlige Mitarbäiter. En chliises Team wird zaalt und kümmeret sich um d Administrazioon, Akquisizioon, Praktikante, Projektbedröijig usw. Dr Sänder verstoot sich as Jugend- und Kultuursänder und isch as Stifdig organisiert. As äinzigs Radio in dr Regioon sändet s au in fremde Sprooche. Reegelmäässig loose jeede Daag öbbe 50'000 Lüt zue.
S Radio X sändet e Brogramm mit mee as 4'000 Muusigdiddel us de verschidnigste Stilrichdige. Aktuelli Bidrääg, Veraastaltigskaländer, Kulturtipp, Spezialräije und s Bolitspeschl ergänze s dääglige Brogramm.
Früe am Oobe isch vom Määndig bis Fritig „d Wält z Basel“ z Gast uf Radio X: Die meersproochige Sändige si uf Änglisch, Italiänisch, Spanisch, Bortugiisisch, Türkisch, Kurdisch, Bosnisch, Kroatisch und Serbisch und biete Noochrichde, Muusig und Wüssenswärts. Vom nüüni z Oobe aa und am Wuchenänd scho früener wird Muusig gsändet. Die Muusigspeschels befasse sich mit Basler Interprete, mit Metal, Indie, Electronica, Drum'n'Bass, Reggae, Hip Hop, House und Trance.
S Radio X isch Mitgliid in dr Union vo de nit-kommerzorientierte Lokalradio (UNIKOM).
Es git käi organisatorischi Verbindig zum Radiosänder mit em gliiche Naame z Frankfurt am Main, wo äänlig usgrichdet isch.
Gare du Nord (Basel)
Dr Basler Gare du Nord isch s erste Zentrum für experimentelli Muusig in dr Schwiz.
As «Baanhoof für Nöiji Muusig» isch er e Blattform für Komponiste, Interpreete und Ansambel us dr zitgenössische Muusigszeene. Es isch en ussergwöönlige Schbiilort, wo sich in de gschichtsdrächtige Rüüm vom ehemoolige Baanhoofbüffe im Badische Baanhoof z Basel befindet. Er het sit dr erste Säsong im Joor 2002 im Basler Kultuurlääbe si Blatz gfunde, wo sich Nöiji Muusig und iir Publikum chönne dräffe. As Muusigbaanhoof, Barbetriib und Dräffpunggt ladet dr Gare du Nord zur Zämmenarbet ii, wo Sparte und Gränze überschrited, und isch en Ort vom Ufbruch wie au vom Ufenthalt.
S Brogramm
S Brogramm umfasst e bräits Spektrum vo dr zitgenössische Muusig us em 20. und 21. Joorhundert, vo Kammermuusig über elektronischi Muusig bis zu aaspruchsvollem Dschääs. Es git öbbe 100 Veraastaltige pro Säsong und in deene wird im Gare du Nord komponierti und improvisierti Muusig in Form vo Konzärt, Dooninstallazioone und Muusigtheater gschbiilt.
Näbe vile äinzelne Brodukzioone git s Räijene, won em abwäggsligsriiche Schbiilblaan Strukduur gääbe: S Ansambel Phœnix Basel under dr musikalische Läitig vom Jürg Henneberger isch mit drei bis vier Konzärtbrogramm pro Säsong und eme äigene Brooberuum «ensemble in residence» im Gare du Nord drbii. D Räije «Nachtstrom» vo dr Muusig-Akademii Basel laadet regelmäässig Gest us em In- und Usland ii und git Studierende und Absolvänte vom Elektronische Studio e Möögligkäit, iiri Wärk vorzstelle. In dr Räije «Dialog» füert dr Marcus Weiss Gsprööch mit Musikerinne und Musiker. Gest, wo immer wider in Gare du Nord zruggchömme, si s Mondrian Ensemble Basel und d camerata variabile basel. D IGNM Basel und d Swiss Chamber Concerts biete e baar Mol in dr Säsong verschiideni Formazioone mit underschiidlige Brogrammschwerpünggt uf. As Konzärtsaal wäärend em Basler Clubfestival «BScene» (sit 2011) und em «Off Beat Jazzfestival Basel» (sit 2009) isch dr Gare du Nord au offe für aaspruchsvolli Muusig im populääre Beriich. Usserdäm git s immer wider Konzärt vo internazionale Star, wie öbbe vo dr bortugiisische Fado-Sängere Misia oder dr britische Satire-Band Tiger Lillies.
Sit 2004 git s dr Gare des Enfants, en äigene Brogrammberiich für Chinder und Jugendligi. Under dr künstlerische Läitig vo dr Sylwia Zytynska bietet dr «Gare des Enfants» e Räije vo mitrissende, experimentelle Theaterstück und Wörkschops aa, wo d Chinder nit nume zueluege, sondern vilmol au chönne mitmache.
Im gliiche Geböid und äng mit em Gare du Nord verchnüpft isch d Bar du Nord. Die Bar isch wäärend dr Säsong am Oobe und an de Wuchenänd offe.
Lovebugs
D Lovebugs si e Schwiizer Musiggruppe us Basel. D Musig, wo si macht, ghört stilistisch zum Britpop.
D Gschicht vo dr Band
Ihri Gschicht het 1992 mit eme Zeddel im ene Blattelade aagfange: «Drummer gesucht». So si dr Sebastian Hausmann (Bass), dr Adrian Sieber (Gitarre und Gsang) und d Julie Lauper (Schlagzüüg) zämmechoo. Si hai denn bim «Basler Bandcontest» mitgmacht, em Taläntwettbewärb. D Band het sich dr Name «Lovebugs» gee und isch zur Live-Ändusscheidig iiglade worde, wo si gwunne hai und hai döffe e CD broduziere.
1995 si d Lovebugs uf Tour gange. Näbebii hai si ihr zweits Album broduziert und si zum erste Mol im Usland ufdräte. 1996 isch s erste Hitparaden-Album «Lovebugs» erschiine, wo denn mit dr Single «Fantastic» grad in d Top 40 iigstiige isch. 1998 isch dr Gitarrist Thomas Rechberger zur Band choo.
Im Johr 2000 het d Band ihr vierts Album «Transatlantic Flight» broduziert wo de Lovebugs zum Durchbruch verholfe het: S Album isch in dr Schwiiz bis uf Blatz drei ufgstiige und het für usverchaufti Konzärthüüser gsorgt.
D Band het 2001 s fümfte Album «Awaydays» ufgnoh und isch im April uf Blatz eins in de Schwiizer Albumcharts iigstiige. Dr Sebastian het d Lovebugs verloo, zum sich sim Glam-Rock-Projekt Fucking Beautiful z widme. An siiner Stell si dr Florian Senn am Bass und dr Stefan Wagner am Keyboard zu de Lovebugs choo.
2003 isch s Album «13 Songs With a View» erschiine und het s in dr Schwiizer Album-Hitparade uf Blatz 8 brocht. S neggste erfolgriiche Album «Naked» isch unplugged live iigspiilt worde und 2005 uusechoo. Es isch diräkt uf Nummere eins bi dr Schwiizer Hitparade iigstiige. D Band het bi dr Vorbereitig vo dere CD äng mit em Musigbroduzänt Chris von Rohr zsämmegschafft.
Im Juni 2006 hai d Lovebugs s Album «In Every Waking Moment» veröffentligt, wo ebefalls uf Blatz 1 vo dr Schwiizer Album-Hitparade iigstiige isch. Au die beide Singles «The Key» (Blatz 17) und «Avalon», e Duett mit dr Lene Marlin (Blatz 10) si e baae Wuche in dr Hitparade blatziert gsi.
Zu ihre Lieder, wo am meiste gspiilt wärde, ghöre «Fantastic», «Angel Heart», «Under My Skin», «Bitter Moon», «Music Makes My World Go Round», «Flavour of the Day», «A Love Like Tides» und «Everybody Knows I Love You».
Denn hai d Lovebugs e Pause gmacht, wo dr Sänger Adrian Sieber usgnützt het, e Soloprojekt, won er lang blant ghaa het, under em Name Adrian Solo umzsetze.
Im Mai 2009 si d Lovebugs für d Schwiiz bim Eurovision Song Contest 2009 mit em Diddelsong vo ihrem aktuelle Album «The Highest Heights» adräte, hai aber dr Iizug in dr Final nid gschafft, wil si nume 15 Pünkt überchoo hai und uf em 14. Blatz glandet si. S Album het s uf e zweit Blatz in de Schwiizer Charts brocht.
Tréflévénez
Tréflévénez (bretonisch Treleveznez) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Tréflévénez lyt 47 km vu Quimper un 24 km vu Brest uf ere Hechi zwische 35 m un 163 m iber Normalnull.
Gschicht
Tréflévénez isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1394 as Trelevenez.
Verwaltig
vu Tréflévénez isch. Tréflévénez ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Tréflévénez ghert zem Bretonisch.
Dampfwagen
Dampfwäge si mit em Cugnot siiner Artilleriizugmaschine vo 1769 die erste ächte Automobil überhaupt. E Dampfwage, "La Mancelle" vom Amédée Bollée vo 1878, isch mit 50 Exemplar s erste Auti gsi, wo in Serii baut worden isch, und dr Dampfwage "Stanley Rocket" vom Francis Edgar Stanley und Freelan O. Stanley, isch 1906 s erste Auti gsi, wo mit 205,5 km/h schnäller as 200 km in dr Stund gfahren isch.
Während in de Aafangsziite vom Automobil mänggisch d Dampfwäge, mänggisch d Elektroauto (z. B. s erste Auto über 100 km/h) d Nase vorne gha hai, het sich schliesslig dr Verbrennigsmotor fast vollständig duregsetzt. Nume in Randberiich wie Zugmaschine und Dampfwalzene het dr Dampfwage bis 1950 überläbt, währed d Elektroauti jetzt wider e gwüssi Renaissance erläbe. Aber bi de Dampfwääge het sich sithäär nume wenig doo. Dr Gschwindikeitsrekord für Dampfwäge zum Bischbil, wo 1906 ufgstellt worde isch, isch erst 2009 broche worde, wo dr Charles Burnett III. in dr Mojave-Wüesti z Kalifornie 224 Kilometer pro Stund schnäll gfaare isch.
Avago Technologies
Avago Technologies Ltd. isch e Haubleiterunternähme met Sitz z Singapur und ere witere Verwautigszentrale z San José, Kalifornien, wo vor sim Spin-off dr Haubläiter-Broduktberiich vo Hewlett-Packard und später Agilent gsi isch.
D Aktie vom Unternääme wärde an dr NASDAQ ghandlet und si im NASDAQ 100 und im S&P 500 enthaute.
Gschicht
Avago isch 1961 aus Abteilig vo Hewlett-Packard gründet worde. Dr ursprünglichi Fokus isch uf dr Optoelektronik glääge, zerst LEDs und LED-Displays, später Bouelemänt für Liechtwäueläiter und optischi Muussensore. Im Jaar 1999 het Hewlett-Packard e baar Abteilige und drunter de Haubläiterberiich unter em Name Agilent usgliideret. Dr Haubläiterberiich isch schliesslich im Jaar 2005 us Avago von ere Groppä vo Private-Equity-Unternähme um Silver Lake und KKR für 2,66 Mrd. US-Dollar überno und im Jaar 2009 an d Börse brocht worde.
Naria
D Naria isch e helvetischi Göttin. Si isch im Hailigtum vo Muri bi Bern verert wore. Usem gliiche Hailigtum stammt au d Stautette vo de Bäregöttin Artio. Inere Inschrift vo Cressier werd si Naria Nousantia gnennt. De zwati Name cha as keltisch *Nausantia “Schiffgöttin” düttet were, zu ie. *neh2us “Schiff”; gall. nausum (bim Ausonius).
ר
Resch isch de zwonzigscht Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 200.
Gschicht
S hebräisch Resch het de glich historisch Hintergrund wie s phönizisch Resh, wu s griechisch Rho un s latynisch R drus hervor gonge sin.
Stimmloser alveolarer Plosiv
De stimmlosi alveolari Plosiv isch e Konsonant wo in fascht jedere Sprooch vorchùnt. S Hawaiisch isch eini vo de sältene Sprooche wo kei alveolare Plosiv hen. S Zeiche im IPA defür isch.
Kaserne Basel
D Kasärne Basel isch e Basler Kulturzentrum für die freiji Theater-, Danz- und Performanceszeene und für Popkonzärt. Si het drei Rüüm für Veraastaltige, wo s Blatz für im Ganze 1’700 Bsuecher het. Es finde dört äigeni Brodukzioone und Gastspiil statt. D Kasärne Basel förderet au jungi Kunstschaffendi. Dr Bedriib wird vom «Veräin Kulturwärkstatt Kasärne» dräit und überchunnt staatligi Subvenzioone. Em Kulturbedriib aagschlosse si Gaststette (Restorant, Bar).
S ehemoolige Kasärneareal isch gröösser as d «Kasärne Basel», wo die bäide Rossställ und d Rithalle usnützt. Uf dr freije Flechi vom Innehoof, wo früener dr Exerzierblatz gsi isch, finde Groossveraastaltige wie d Basler Herbstmäss oder s Basel Tattoo statt. In dr früenere Kloosterkiirche het s Ateliee für Künstler und dr Ustelligsruum Klingedaal, im Kopfbau, em äigentlige ehemoolige Kasärnebau, si basel-stedtischi Schuele dehäi, d Schuel für Bruggenaagebot und d Schuele für Gstaltig,  und d Hochschuel für Gstaltig und Kunst (HGK) vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz. D HGK wird in de neggste Joor uf e Dreispitz züügle, so ass mä sich nöi muess überleege, wie mä s Areal brucht. Es git intensivi Debatte drüber, wie die zuekümftigi stedtebauligi Gstaltig sött usgsee. Es goot vor allem drum, öb mä s Areal mit em Rhii nääbedraa sött verbinde, wo mä drfür e Däil vo de Geböid müesst abbräche.
Fuessnoote
<References/>
Max-Planck-Institut für Biologie
S Max-Planck-Inschtitut fir Biology (dt. Max-Planck-Institut für Biologie) z Dibenga isch 1949 us em 1912 grindete Chaiser-Wilhelm-Inschtitut fir Biology z Berlin-Dahlem firigange un isch e usseruniversiteri Forschigsyyrichtig unter dr Dregerschaft vu dr Max-Planck-Gsellschaft (MPG) gsii. S isch am 31. Jänner 2004 im Rame vu Konsolidierigsmaßnahme in dr MPG zuegmacht wore.
Gschicht
Di erschte Diräkter vum 1912 grindete Chaiser-Wilhelm-Inschtitut fir Biology sin dr Botaniker un Genetiker Carl Correns un dr Embryolog Hans Spemann gsii. Anderi wisseschaftligi Mitglider us dr Grindigszyt, wu mer chännt, wie dr Otto Warburg oder dr Richard Goldschmidt hänire Amt erscht noch em Änd vum Erschte Wältchrieg aadrätte. Dr Spemann isch scho 1919 uusgschide, dr Correns isch 1933 gstorbe, dr Goldschmidt isch 1936 uf Amerika emigriert.
Wel Berlin Zweete Wältchrieg allmee bumbardiert woren isch, sin wichtigi Dail vum Inschtitut 1943 uf Hechinge, Trins un Seefeld (Oberbayern) un 1945 uf Dibenga verlageret wore, wu dr Alfred Kühn, syt 1937 2. Diräkter un syt Mai 1945 Gschäftsfierender Diräkter vum Inschtitut, 1945 Ordinarius fir Zoology woren isch. Anne 1949 isch s Inschtitut in „Max-Planck-Institut für Biologie“ umgnännt wore. 1950 isch dr erscht Neiböu z Dibenga fertig wore, in dr Johr druf sin anderi Böu derzue chuu, s Inschtitut het schließli Adrässe in dr Correns-, dr Spemann- un dr Melanchthonstroß ghaa.
Us dr Virology-Arbetsgruppe vum Inschtitut isch 1954 s Max-Planck-Institut für Virusforschung entstande, wu schließli s Max-Planck-Inschtitut fir Entwickligsbiology drus firigangen isch. Us ere 1958 entstandene Kybernetik-Forschigsgruppe vum Inschtitut isch 1960 e vum Werner Reichardt glaiteti Abdailig firigange, wu 1968 as aigeständig Max-Planck-Inschtitut fir biologischi Kybernetik uusglideret woren isch. Anne 1993 isch us ere andere Abdailig vum Inschtitut s Max-Planck-Inschtitut fir Infektionsbiology z Berlin wore.
Anne 1983 hän im Inschtitut 124 Lyt gschafft. Anne 2000 isch s us drei Abdailige bstande. Mit dr Emeritierig vu dr Laiter vu zwoo Abdailige (Jan Klein un Peter Overath) un em Wägsel vum Laiter vu dr dritte Abdailig (Thomas F. Meyer) an s Max-Planck-Inschtitut fir Infektionsbiology isch s Max-Planck-Inschtitut fir Biologie bis aafangs 2004 schrittwys zuegmacht wore.
Forschig
In dr erschte Johrzehnt z Berlin-Dahlem isch s Inschtitut dur s Kunzäpt vum Theodor Boveri bregt gsii, wu as Grindigsdiräkter vorgsääne gsii isch, s Amt aber us gsundhaitlige Grind nit het chenne aadrätte. D Evolutionsbiology isch nit verdrätte gsii. Forschigsschwärpinkt sin Entwickligsbiology, Physiology, Protozoology un Genetik. D Genetiker vum Inschtitut hän aber di dur dr Thomas Hunt Morgan grindet Lehr vu dr lineare Anornig vu dr Gen uf dr Chromosome aafangs abglähnt, was dr Erkänntnisfurtschritt ghämmt ghaa het.
Genetik, Sinnesphysiology un Entwickligsphysiology (vor allem d Vorgäng bi dr Metamorphose) sin aafangs in dr Hauptsach an Insekte untersuecht wore, zem Byschpel an Schmätterlinge, Schabe un Imme. Dernäbe hän Fresche un Froschlurch as Versuechsdier fir physiologischi Froge dient.
D Entwickligslehr am Inschtitut isch aafangs arg bregt gsii vum Hans Spemann, wu zue dr Zälldailig gforscht un in Transplantationsversuech an Molchembryone s speter no ihm gnännt embryonal Signalzäntrum noogwise het, dr Spemann-Organisator. Dr Otto Warburg het d Zällphysiology untersuecht, bsundersch di mitochondrial Otmigschette, wie Chräbs entstoht un d Photosynthese.
Anderi wichtig Forschigsthemene sin dr Ufböu un dr Funktion vum Muschkel, Riisechromosome bi Schnoge un Mugge, d Unterschid zwische Euchromatin un Heterochromatin un au d Zällkommunikation bi Alge un Schlyympilz. D Botaniker vum Inschtitut hän d Blietebildig, Reaktione uf Chelti, circadiani Rhythmik, d Carotinoid-Biosynthese, extranukleari Organälle wie d Chloroplaschte, d Pflanzezucht us zällwandlose Protoplaschte (vor allem am Dubak) un d Zucht vu Hybridpflanze (zum Byschpel us Tomate- un Härdepflepflanze) dur d Verschmelzig vu sonige Protoplaschte.
Speter hän Bakterie un s Essigmiggli (Drosophila melanogaster) Fresche un Pflanze as Versuechsobjäkt vu dr Inschtitutsgenetiker abglest. In dr 1980er-Johr isch am Inschtitut vor allem zue dr Struktur, Funktion un Biosynthese vu Bakteriezällwänd un biologische Membrane gforscht wore. En andere Arbetsschwärpunkt isch d Immunology gsii, bsundersch d Transplantatabstoßig. Anne 2000 isch dr Fokus uf Immungenetik, Membranbiochemy un Infektionsbiology gläge.
Der Reiter und der Bodensee
Der Reiter und der Bodensee ischt a Ballade, wo vom Gustav Schwab em friha 19. Jôhrhondert vrfasst wôrra ischt. Des Werk hôt 31 zwoizeilige Strofa ond gôht zruck uff-na alda schwäbischa Sage.
Handlong
A Reitr hôt’s arg pressant, an da Bodasee zo komma. Uff da sellem will’r mit-ma Schiffle ans andre Ufer fahra. Weil’s abr grad middla em-a eiskalda Wentr ischt, isch dr See zuagfraura, was abr dr Reiter et merkt. Er wondret sich halt driibr, dass außer ehm neamert en dera schneebedeggda baumlosa Ebene ondrweags ischt, wo-nr nôch-em reachda Weag frôga kennt. Wia-nr am andra Ufer ôôkommt ond wiidr d Hond bella heert ond Heiser siht, frôgt’r a Mädle, wia-nr am schnellschda zom See komma dät. Dô erfehrt’r, dass dr See hentr ehm leit ond dass’r dean mit seim Gaul ibrquert han muaß. So ebbes schbricht sich schnell rom. Glei kommet Leit uff-en zua, beglickwinschet-en ond ladet-en zo sich ei. Wia’s-em nô so langsam demmret, en was fir a graußa Gfahr r gwäa ischt, wuud’r vor Schreck oomächdich ond fellt dod vo seim Gaul.
Redensart
Mr schwätzt vo-ma Ridd ibr da Bodasee, wenn ebbr a ganz vrwegena Tat vollbrôcht hôt ond dera Persoo erscht hentrher bwusst wôrra ischt, en was fir a graußa Gfahr se gschdeckt hôt. Manche schwätzet abr au vo-ma Ridd ibr da Bodasee, wenn-se an-a Vorhaba denket, wo mit-ma graußa Risiko behafdet ischt und dees bewusst en Kauf gnomma wuud. En so-ma Fall abr wuud em Schwab sei Ballade – wahrscheinlich, weil-se oim gar et bekannt ischt – falsch endrprediirt.
Dr eschtreichisch Dichter Peter Handke hôt a Theaterstick mit-em Titl Der Ritt über den Bodensee gschriiba, wo am 23. Januar 1971 ondr dr Reschii vom Claus Peymann an dr Schaubihne am Hallescha Ufer z Berlin urufgfiirt wôrra ischt.
Lueg au
Seegfrörni
ש
Sin oder Schin isch de einundzwonzigscht Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 300. S Zeiche steht fir zwei Luut, [] un []. E Punkt rechts iberm Buechstab markierts als Schin, e Punkt uf de linke Syte als Sin. Bim althebräische Stommesnome Issachar isch unklar, weli Variant vun de Ussproch richtig isch. Us dem Grund wird s Wort ohni en sonige Punkt gschribe. Dr Punkt wird in unvokalisierte Text, wies im moderne Ivrit ieblich isch, allgmein wegglosse.
Emotion
Emozioon bezäichnet e Gmüetsbeweegig im Sinn vom ene Affekt. Si isch e psüchofüsiologischs oder e psüchischs Fenomeen, wo usglööst wird dur die bewussti oder unbewussti Woornäämig vom ene Eräignis oder ere Sitazioon. S Woornää isch begläitet vo füsiologische Verändrige, spezifische Kognizioone, vom ene subjektive Gfüülserläbnis und eme reaktive Sozialverhalte.
Klingnau
Chlingnau (amtlich Klingnau) isch e Stadt und en Ywonergmeind mid chly über 3000 Lüüt, wo dört wooned, im Bezirk Zurzi vom Schwiizer Kanton Aargau.
Geografy
Dr Gmeindbann vo Chlingnau lyt näbe dr Aare und em Stausee vo Chlingnau und goot bis fasch zum Ry abe und im Nordoschte uf dr Acheberg ufe. D Hügel näbe dr Aare ghöre zum Dafelejura. Im Norde vo Chlingnau lyt Choblez. D Gränze vo de beide Gmeinde isch deils noch bim Apelööbach. Uf em Achebärg berüert dr Bann vo Chlingnau bi der Loretochappele d Gmeinde Riete un Zurzi. A dr Aare lit oben a Chlingnau d Gmeind Döttige, un zwar a der Stell, wo d Surb i d Aare iimündet. Ännet em See sind d Nochbergmeinde Böötschte und Lüggere.
Gschicht
A dr undere Aare het s ryche Chloschter Sankt Bläsi vil Grundbsitz gha. Am Stefanstag ane 1239 hend s Chloschter un dr Ridder Ulrich vo Klinge us em Tuurgi abgmacht, öppis vo irem Land a dr Aare uusztuusche. Dr Ridder het vo sim Schwigervater vili Güeter im Aare- und im Riitaal und d Burg Tägerfäld übercho gha. Sankt Bläsi het jetz do dervo d Beznau mid de Fälder und de Buurehüüser übernoo un dèè vo Klinge umgcheert e Hügel näbe dr Aare witer unde. Uf dere Höchi het er e chlini Stadt mid ere nöie Burg gründet und gli drufabe undedra e Brugg über d Aare lo mache. Dere nöie Sidlig hed me dr altdütsch Name Chlingenowe ggää, wo inere Urkunde vo 1243 s erscht Mol vorchunt. Dä Ortsname bedüütet also: dr Ort vo dene vo Chlinge bim Auegebiet. Noch es baar Joor het Chlingnau e Chile übercho und isch vom Bischof vo Konstanz zun ere nöje Pfarrei gmacht worde.
S Chloschter Sankt Bläsi het i dr Stadt es steinigs Huus bout, was denn no sälte gsi isch, und dört dr Schaffner vo sini Landgüeter im Aargau ikwartiert. Dä Sitz isch für s Chloschter immer wie wichtiger worde, und drum het s im 18. Joorhundert vor de Stadtmuure es gröössers Schloss, die neui Probschtei, lo baue, wo i dere Gäged s schönschte Gebäu gsi isch.
Dr Soon vom Ulrich, dr berüemt Minnesänger Walter vo Chlinge, het d Stadt im 1269i em Bischof z Konstanz verchouft. Dr Walther und sini Frou Sophie us der höche Adelsfamilie vo Frohburg hend denn au no bi Chlingnau s Chloschter Sion und im Schwarzwald s Chloschter Chlingedaal, wo denn gly uf Basel verleit worden isch, gründet. En Ridder im Umkreis vom Walter vo Chlinge isch dr Steinmar gsi. D Ridder vom Johanniterorde sind scho vom Ulrich vo Chlinge iiglade worde, uf Chlingnau cho z woone, und hend dank däm iri Chomturei vo Lüggere dörthi verleit. Füre Bischof het e Stadtvogt z Chlingnau regiert, drum het d Gmeind kei eigete Schultheiss gha.
Bi Chlingnau isch d Aare früener im ene breite Taal gloffe und het i dere Auelandschaft bi grosse Überschwemmige im Schacheland immer wider nöji Chiisinsle pildet. Die gröschte Insle hend mid der Zyt eigeti Näme übercho, zum Bischbiil s Fischer-Grien, s Schteigrien, s Martisbuuregrien, s Schiffmüligrien und s Girizgrien, und uf der änere Syte s Gippiger Grien. Do durezfaare isch mängsmool schwirig gsi, wie me ane 1598 gsee het, won es Schiff us Züri bi Chlingnau versunken isch und vili Lüüt verdrunke sind. Im ene Lied i dr alte Schprooch hed me denn vo däm Unglük gsunge: ''«… Ein finster nebel auff thet gehn / Die Schiffleuth konnten nicht vor sich sehn/ Das Schiff war schwer geladen/ Furen an grund / wol zu der stund/ Geschah gar grossen schaden. …».'' Erscht nach 1885 het dr Kantoon der unterschdi Deil vo dr Aare vo Böttschte bis zum Rii im ene grosse Korrekzioonsprojäkt lo verbessere. Und öbbe füfzg Joor spööter isch bi Chlingnau s Wasserchraftwärch bout worde, und wäge däm sinere Staumuur gits jetz dr Chlingnauer See.
Am Aareufer bi Chlingnau isch e Schifflänti gsi, wo d Chauflüüt us de Stedt wyter oben a dr Aare d Sache usglade hend zum se übere Achebärg uf d Mäss vo Zurzi z bringe. Vo Choblez här d Schiff dr Rii uf dörthi z zie wär wäg em Choblezer Louffe nid guet gange.
Sid 1415 het Chlingnau zu der Grafschaft Baade vo de Äidgenosse ghört, sid 1798 denn zum Kanton Baade, und sid ane 1803 isch s e Gmeind vom Kanton Aargau. I der alte Probschtei isch hütt d Stadtverwaltig dehei.
Rundung (Phonetik)
In de mäiste Sprooche tendiere vorderi Vokääl drzue, gspräizt z si, und hinder drzue, grundet z si. Aber e baar Sprooche wie Dütsch und Franzöösisch underschäide grundeti und gspräizti Vorderzungevokääl mit dr gliiche Vokqaalhööchi (z. B. [ɛ] und [œ] in kenne und chönne) und Vietnamesisch underschäidet zwüsche grundete und gspräizte Hinderzungevokääl.
Dä grundete Konsonante däit mä labialisiert.
In dr Vokaldabälle vom Internazionaale Foneetische Alfabeet (IPA) si die grundete Vokääl uf dr rächte Sit vo jeedem Bäärli. Es git au zwäi Diakritika, zum e sterkeri bzw. schwecheri Rundig aazzäigen, nämlig d IPA-Zäiche 412 (Unicode COMBINING RIGHT HALF RING BELOW U+0339) für sterkeri Rundig und 413 (Unicode COMBINING LEFT HALF RING BELOW U+031C) für schwecheri Rundig, z. B. [ɔ̹] und [ɔ̜] bim Lut [ɔ]. D Diakritika wärde mänggischl au bi Konsonante für e Graad vo dr Labialisierig verwändet. Zum Bispil in dr athapaskische Sprooch Hupa wird bi stimmloose welaare Frikatiiv zwüsche drei Stuefe vo dr Labialisierig underschiide, dranskribiert äntwääder as [x x̹ xʷ] oder [x x̜ʷ xʷ]. S erwiterete IPA het zwäi zuesätzligi Sümbool für e Graad vo dr Rundig: [ə͍] und [ʒœ].
Arnex-sur-Orbe
Arnex-sur-Orbe (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Arnex-sur-Orbe isch e Dorf uf ere Aahechi im Weschte vu dr Orbe-Ebeni. D Gmaiflechi umfasst 73,4 % landwirtschaftligi Flechi, 20,1 % Wald, 6,3 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Religion
69,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 14,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 2,4 %, FDP 14,0 %, GLP 5,5 %, GP 10,6 %, SP 28,2 %, SVP 27,3 %, Sunschtigi 1,6 %.
Dr Burgermaischter vu Arnex-sur-Orbe isch dr Max Joseph Débieux (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 530 Yywohner 94 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,1 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn