cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bundesstrafgericht
Rächtligi Grundlag
Artikel 191a Absatz 1 vu dr Bundesverfassig bstimmt: «Der Bund bestellt ein Strafgericht; dieses beurteilt erstinstanzlich Straffälle, die das Gesetz der Gerichtsbarkeit des Bundes zuweist. Das Gesetz kann weitere Zuständigkeiten des Bundesstrafgerichts begründen.»
S Bundesgesetz über die Organisation der Strafbehörden des Bundes reglet Stellig, Organisation un Zueständigkait vum Bundesstrofgricht un s aawändbar Verfahresrächt.
S Bundesstrofgricht het in sym Organisationsreglement au d Grichtsorganisation un -verwaltig greglet.
Zueständigkait
S Bundesstrofgricht urdailt in dr erschte Inschtanz dur sy Strofchammere iber sälli Strofsache, wu s Gsetz in dr Grichtsbarkait vu dr Aidgnosseschaft unterstellt; primär die in Artikel 23 un 24 vu dr Schwyzerische Strofprozässornig ufglischtete Delikt. Derzue chunnt s Urdaile iber anderi Strof- un Verwaltígsstroftatbständ, wu s Bundesstrofgricht no andere Bundesgsetz derfir zueständig isch.
S Bundesstrofgricht urdailt in Bundesstrofverfahre au dur sy Bschwärdechammere Bschwärde gege Verfahreshandlige vu dr Bolizei, vu dr Bundesaawaltschaft, gege Entschaid vu dr aigene Strofchammere un vum Zwangsmaßnahmegricht. Derzue het d Bschwärdechammere noch em Gsetz au no verschideni anderi Zueständigkaite. Dodrunter stäche vu dr Zahl här un au vu dr materiälle Wichtigkait här, d Bschwärde im Beraich vu dr internationale Rächtshilf in Strofsache (mitsamt Uusliferigsgsuech) firi.
D Beruefigschammere (gschaffe 2017, im Amt syt 2019) entschaidet in zwooter Inschtanz iber Beruefige gege Urdail vu dr Strofchmmere un au iber Reviosnsgsuech gege verschideni anderi rächtschreftigi Urdail.
Organisation un Greßi
No Artikel 32 ff. StBOG setzt si s Bundesstrofgricht us dr Strofchammere, dr Bschwärdechammere, dr Beruefigschammere un em Generalsekretariat un syne Dienscht zäme. S Gricht het die gsetzli vorgsähne Laitigsorgan: s Bresidium, s Gsamtgricht un d Verwaltigskummission.
Am Bundesstrofgricht hän im Jänner 2013 rund 70 Lyt gschafft, dodervu 18 Richter*ne.
Grichtsgebei
Wu mit dr Juschtizreform 2000 s Bundesstrofgricht un s Bundesverwaltigsgricht as neii Inschtitutione gschaffe wore sin, isch anne 2008 e Projäktwettbewärb in zwoo Stapfle entschide wore, wu d Biro Bearth un Deplazes in Zämenarbet mit Durisch un Nolli gwunne hän. S hitig Ensemble vum Bundesstrofgricht bstoht us zwee Altböu, em ehmolige Pretorium, wu 1895 vum Ferdinando Bernasconi blant woren isch, un dr ehmolige Handelsschuel, 1895 vum Emilio Donati blant, un eme Neiböu us wyssem Ortbeton.
Bezirk Saanen
Dr Amtsbezirk Saane isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Saane gsi. Är het drii Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Saane het 8'732 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 241 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Obersimmetal-Saane.
Moyeuvre-Petite
Moyeuvre-Petite (lothrìngisch Kleng-Moder, ditsch 1871–1915 Klein-Moyeuvre, 1915–18 un 1940–44 Kleinmövern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem ìm Arrondissement Thionville.
Geogràfi
Moyeuvre-Petite lijt àm Conroy, me Nawefluss vun dr Orne, 15 Kilometer sìdweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 185 un 322 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn granzt ìm Weschte àn s Département Meurthe-et-Moselle.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Moyeuvre-Petite ghert zem Lorrain.
Thielle NE
Thielle, wo uf düütsch Hüüsere heisst, isch en Ortschaft i der Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg.
Früener isch Thielle en eigeti Gmeind gsi. Dänn het’s ufe 1. Jänner 1888 fusioniert mit der Nochbergmeind Wavre, und das het d Gmeind Thielle-Wavre ggää. Die säb het sech am 1. Jänner 2009 mit der Gmeind Marin-Epagnier zämetoo. Und do druus isch die nöi Gmeind La Tène worde.
Eselturm
Vom Eseldurm gits e Helge us em Merz 1820, und mä chan en hüt no gseh.
Dr Eseldurm isch as Undersuechigsgfängnis bruucht worde, und wie zwei Marterbilder usse am Durm klar gmacht hai, isch d Obrikeit nid grad zimperlig umgange mit ihre Undersuechigshäftling. Au sonigi, wo zum Dod verurdeilt gsi si, si do iigsperrt worde.
Tartegnin
Tartegnin (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Tartegnin isch e Hufedorf in dr Räbbärg vu dr Waadtländer Côte. D Gmaiflechi umfasst 54,6 % landwirtschaftligi Flechi, 38,9 % Wald un 6,5 % Sidligsflechi.
Gschicht
Tartegnin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1018 as Tritiniaco.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,3 % gläge.
Religion
55,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 3,4 %, FDP 15,1 %, GLP 1,0 %, GP 9,1 %, SP 25,2 %, SVP 35,0 %, Sunschtigi 0,3 %.
Dr Burgermaischter vu Tartegnin isch dr Laurent Munier (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 194 Yywohner 86,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,1 % Dytsch, 2,1 % Italienisch un 9,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Poesie
S Wort Poesii (vo gr. ποίησις poiesis, „Erschaffig“) bezäichnet erstens e Teggstberiich, wo dradizionell in die klassische poetische Gattige iidäilt wird. Noch dr Aristotelischi Poetik (Poetik isch s Wort für d Theorii vo dr Poesii) si das s Drama, s Epos und chliineri lürischi Gattige. Im Dütsche reedet mä sit em 19. Joorhundert eender vo Litratuur und literarische Gattige. S Wort wird mänggisch no für churzi Gedicht brucht wie im Fall vom Poesiialbum, Gedicht im Allgemäine zellt mä hüt zur Gattig vo dr Lürik.
Dr Begriff bezäichnet im überdräite Sinn au e bestimmti Kwalidäät. So schwätzt mä öbbe vo dr „Poesii vom ene Augeblick“ oder vom ene „poetische Film“. Mä mäint mit Poesii im ene sonige Fall mäistens, ass es e Wirkig het, wo mä mit Wörter nid cha beschriibe, öbbis Stills, äänlig wie vom ene Gedicht, wo d Bedütig über d Alldäagssprooch uuse goot.
Kloster Muri
S Chloschter Muri isch e Benediktinerchloschter im Freiamt gsi. Es ligt im Kanton Aargau.
Gschicht
S Chloschter isch im Jahr 1027 vom Radbot vo Habsburg un siner Frau, de Ita vo Lothringe, gründt worde. Di erschte Mönch sin vom Chloschter Eisidle uf Muri cho un hei ab 1032 z Muri gläbt. Wo me 1065 de erscht Abt gwählt het, isch Muri vo Eisidle unabhängig worde.
Scho im Johr 1120 isch Muri sälber z erem Muetterchloschter worde, Mönch vo Muri sin uf Ängelbärg zum der Konvänt vom neu gründete Chloschter Ängelbärg ufzboue.
Am Afang het zum Chloschter Muri au e Frauekonvänt ghört. Dä isch im spoote 12. Joorhundert ad Rüüss abe is neue Chloschter Hermetschwiil ggange.
Em Chloschter het vil Land im Aargau, z Unterwalde, z Gersau, am Zugersee und im Elsass ghöört. Äsn isch ime Teil vom Freiamt fürs Nidergricht zuständig gsi. Au s Patronatsrecht het s Chloschter über vili Chile usgüebt.
Mit de Eroberig vom Freiamt dur d Eidgenosse 1415 isch s Chloschter mit de ganze Gägend zum Untertanegebiet worde, un die acht alten Ort hei d Schirmherrschaft a Stell vo de Habsburger übernoh. Mit de Helvetische Republik isch s End vo de alti Verhältnis cho un s Chloschter het unter anderm sini Recht im Nidergricht verlore. Im Johr 1798 isch es sogar uufghobe, 1803 aber wider hergschtellt worde.
Im Aargauer Chloschterstrit isch s Chloschter 1841 dur de Gross Rat wieder ufghob worde, und das isch etz für immer gsii. D Mänch sind vertribe worde. Ä Teil voiine hed z Sarnä im Kanton Obwaldä d Latiinschuel ubernu und druis ds Kollegi Sarnä gmacht, diä hitig Kantonsschuel. Ds Chloschter sälber hed z Gries bi Boze im Siidtirol ä niiwi Heimet ubercho und wird drum oi als Chloschter Muri-Gries bezeichned.
Verbindig zu de Habsburger i dr neue Zit
Nach ere alti Tradition isch 1971 s Herz vom letschte Habsburger-Kaiser Karl im Chrüzgang vom Chloschter biigsetzt worde, so wie 1989 des vo sineri Frau, de Zita i dr Habsburger Familiegruft.
Kafi Freitag
D Kafi Freitag (* 19. Juni 1975) isch e Schwiizer Bloggerin. Si schribt uf ihrem eigede Blog, für Watson und d Baugnosseschaft «Mehr als Wohnen». Zudem het si es eigeds Coachingunternehme und het mit ere Fründin d Onlineplattform Tribut gründt.
Läbe
D Kafi isch in eme Dorf in de Nöchi vo Soledurn ufgwachse und isch als jungi Frau uf Züri zügled. Dete het si zerst als Aalageberaterin, als «rächti Hand» vomene Generaldirektor von ere Grossbank und als Filialeiterin von ere Biligmodechette gschaffed, bevor si sich selbständig gmacht het. Sither isch si in vilne Beriich aktiv: Si schaffed als NLP- und Hypnose-Coach, schribt en Uftrags-Blog über Kunst und Architektur und antwortet in ihrem Blog und uf Watson Läbesfroge. I jedere Usgab im Johr 2016 het si als bekenndi Atheistin in de damals neu lancierte reformierte Zitschrift «bref» e Kolumne gschribe, was in reformiirte Kreise zu ere Kontroverse gführt het. Si isch gschiede und het en Sohn.
Thalheim
Thalheim haissed folgendi Ortschafte:
Gmeindsteil:
historisch:
Thalheim isch de Name vo folgende Persone:
Lueg au:
Landesring der Unabhängigen
Dr Landesring vod en Unabhängige (abgchürzd LdU) isch e politischi Partei i dr Schwiiz gsi.
Es het en vo 1936 bis 1999 gä.
De Landesring isch vom Gottlieb Duttweiler zäme mit em Balz Zimermaa gründed worde. Mit dr Ziit hed dr LdU Sitz i de Kantòonsregierige vo Züri, Sanggalle, Bärn, Aargou u Baselstadt berchòo.
Si grööschd Erfolg hed dr LdU bi de Waale vo 1967 gha, wo d Partei sächzä Nazionalrats- u dr èerschdi Ständeratssidz berchòo hed. I de 1970er Jaar hed sin Iifluss abgnoo, under angerem wil er zviu verschidni Thèmene ghaa hed, wo nümm zämebasst héi: dr Umwältschudz (wo dr LdU öpen ab 1970 verdéidigd het), soziaali Verantwortig u dr Liberalismus.
Karl Färber
Dr Karl Färber (* 18. April 1888 z Röhlige bi Ellwange; † 5. April 1979 z Friiburg im Briisgau) isch e Redakteur und e Publizist gsi.
Si Name stoht in Verbindig mit em Friiburger Kreis, em „Färber-Kreis“, spöter het men em au „Reinhold Schneider-Kreis“ gsait, as Gmeinschaft vo verschiidene katholische Intellektuelle in der Ziit vom Nationalsozialismus und der junge Bundesrepublik.
Läbe
Dr Färber het zerst Theologii z Tübinge studiert, spöter Philosophii und Kunstgschicht z Münche. Vo 1919 bis 1924 isch er Chefredakteur vo der Augsburger Postzeitung gsi, vo 1925 bis 1936 Chefredakteur vo der Freiburger Tagespost. Vo 1930 bis 1933 isch er für die Dütschi Zentrumspartei z Friiburg Stadtrot. Vo 1940 bis 1943 isch er Südwest-Korrespondent vo der Frankfurter Zeitung, vo 1943 bis 1945 Korrespondent vo der Kölnische Zeitung und vo 1949 bis 1974 Chefredakteur vom katholische Wocheblatt Der christliche Sonntag gsi, wo sit 1967 bis hüte under em Titel Christ in der Gegenwart erschiint. Vo 1974 bis 1979 isch er ihre Herusgäber gsi. Er isch 1979 gstorbe.
Dr Karl Färber isch mit dr Ruth-Ellen Färber, geb. von Mitterwallner (1896–1984) verhürotet gsi.
Ehrige
1958 isch em der Titel Dr. theol. h.c. vo dr Universität Friiburg ge worde, 1959 s Grosse Verdienstchrüz vom Verdienstorde vo der Bundesrepublik Dütschland, 1978 der Professortitel vom Land Bade-Württebärg.
Kornhaus (Basel)
Z Baasel het s sit em Middelalter Hüüser mit em Naame Kornhuus ge, under anderem
Lahr
Lahr isch de Name vo folgende Ort:
Lahr isch de Familiename vo folgende Persone:
Lahr stoot au no für:
Möhlin (Rhein)
D Mehli isch e chleine Näbefluss vum Rhy uff em Biit vum Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald. Dr Ursprung vom Namme isch meglicherwiis keltisch; e Oppidum isch ame Zuefluss vu dr Meehlin archäologisch belegt.
Ihr Quellbiit lit uf ca. 1000 m Höchi oberhalb vu Sankt Ulrich im Schwarzwald. De natürnoch Oberlauf fliesst dur d Gmei Bollschwil am Fuess vum Schwarzwald im südliche Hexedal un erreicht bi Ehrechilche d Rhyebeni. Scho uff em Biit vu dr Stadt Bad Chrozige, wo au dr Neimage, wo meistens meh Wasser füehrt, vum Minsterdal her in d Meehlin mündet, isch dr Flusslauf starch kanalisiert. Bevor si bi Brisach in dr Rhy mündet, verbindet sich d Mehli mit ehemolige Näbearme vum Rhy un het dert echer dr Charakter vu me stehende Gwässer.
Nit zueledscht ufgrund vu dr intensive Landwirtschaft in dr Rhyebeni dröchnet d Mehli uf ihrem Middellauf in heisse Summer us. Umchehrt cha dr echer beschaulich Fluss bi starche Rägefälle oder pletzlicher Schneeschmelzi gfährli aschwelle.
Valle Leventina
D Valle Leventina (dütsch mäistens nume Leventina, früehner Livinedaal) isch e Daal im Kanton Tessin in dr Schwiz.
Geografii
D Leventina goot vo Airolo am Südändi vom Gotthardbass bis uf Biasca. Dr Ticino (Tessin) fliesst dur s Daal duure.
Zämme mit em Val Bedretto im Weste bildet d Leventina dr Distretto di Leventina (Bezirk Leventina).
D Leventina het e hufe Sitedääler. Die wichdigste si s Val Piumogna bi Dalpe, s Val Chironico bi Chironico und s Val d'Ambra bi Personico uf dr rächte Site und s Val Canaria bi Airolo und s Val Piora oberhalb vo Piotta uf dr lingge Site. Im Val Piora lit dr Ritom Stausee und dr Cadagnosee, wo vor allem under de Biologe bekannt isch.
S Daal isch dur Schluchte in drei Däile iidäilt: d «Alta Leventina», d «Media Leventina» und d «Bassa Leventina».
Vercheer
S Daal lit uf ere wichdige Nordsüdaggse. Dr Gotthardbass am oobere Ändi vo dr Leventina het wääred Joorhunderte d Gschicht vom Daal beiiflusst. Dur d Leventina isch zerst die alti Gotthardstrooss gange, spööter no d Gotthardbaan und denn d Autibaan A2, wo Chiasso mit Baasel verbindet. Z Bodio isch s Südbordaal vom Gotthard-Basisdunell, wo dr lengst Iisebaandunell uf dr Wält isch.
D Strada Alta (, Höche Wäg) isch e bekannti Panorama-Wanderroute, wo s ganze Tal vo de Leventina, uf halber Höchi zwüsche de Talsohle und dä Bärggipfel, vo Airolo bis Biasca durchquert.
Dialäkt
Im Vergliich zu de urbane Gebiet vom Tessin überstoot dr lombardisch Dialäkt in de Alpedääler besser. Er stoot aber au do under em starke Druck vom Standarditaliänische.
Gschicht
Wil si zum Gotthardbass füert, het d Leventina immer e zentrali Rolle bi dr Überkwerig vo de Alpe gspiilt. Im Komflikt um d Kontrolle vom Gebiet isch s immer wider zu Kämpf zwüschen em Kanton Uri und dr Herrschaft bzw. em spöötere Herzogdum Mailand cho. D Schlacht bi Giornico 1478 het d Laag zugunste vo de Urner entschiide: Dank iirem Siig si si bis zum Fall vo dr Alte Äidgenosseschaft 1798 d Herre über d Leventina gsi und häi s Gebiet mit Landvögt regiert. E Rewolte vo de Iiwooner häi si 1755 bluetig niiderbrätscht und drei Aafüerer uf em Blatz vom Hauptort Faido köpft.
Talheim
Talheim isch de Name vo folgende Ortschafte z Bade-Würtebärg:
Talheim isch de Name vo folgende Persone:
Lueg au:
Vauxhall Gardens
Vauxhall Gardens isch dr Vergnüegigspark z London gsi, wo am lengste existiert het. Er isch am Südufer vo dr Themse glääge, öbbe wisawii vo dr hütige Tate Gallery am Nordufer. 1660 si d Vauxhall Gardens eröffnet worde, und 1859 häi si iiri Door zuedoo. Im Park het s langi Alleä gha, wo zum Däil guet belüüchdet gsi si und zum Flaniere iiglaade häi; es het versteggti Eggeli gha und und do und dört Bawillione und supper rooms. Usserdäm isch die musikalischi Underhaltig, wo aabote worde isch, uf hoochem Nivoo gsi. Seer populäär isch zum Bischbil dr Händel gsi und iim zu Eere het mä 1738 im Park sogar e Statue in Lääbensgröössi ufgstellt, äini vo de erste groosse Arbäite vom Louis-François Roubiliac. Anderi Attrakzioone si die reegelmäässige Füürwärk gsi und vom spoote 18. Joorhundert aa s Ufstiige in Ballöön.
Noch em Londoner Vorbild het mä Vauxhalls in ganz Ängland afo ufdue und denn au uf em Kontinänt, und d Sitte häi sich afo ändere. Au d Bürger häi mee Gselligkäit und Vergnüege gsuecht, wil si sich aber nid mit de undere Bevölkerigsschichte häi welle vermische, wo sich scho immer Dusse oder under de Laube vergnüegt häi, wo uf de öffentlige Blätz ufgstellt worde si, häi si sich in Blätz wie Vauxhall Gardens zruggzooge, wo si under sich bliibe si.
D Vauxhall Gardens si zum Vorbild für e Hufe äänligi Instituzioone worde, vili von ene häi dr Naame von ere Iirichdig im Oste vo Bariis übernoo, wo Vauxhall-Tivoli ghäisse het, drunder au s Tivoli z Kopehage, wo au hüt no existiert.
Stephen Hawking
Lääbe un Wärch
Dr Stephen Hawking isch as Suhn vum Tropemediziner Frank Hawking un dr Wirtschaftswisseschaftleri Isobel Hawking uf d Wält chuu.
No dr Schuel het er an dr Universitet Cambridge studiert (Bachelor 1962) un 1966 mit dr Dissertation Properties of expanding universes bim Dennis Sciama promoviert. No syre Dokterarbet isch er Research Fellow un speter Professorial Fellow am Gonville and Caius College vu dr Universitet Cambridge wore. Speter het er bis 1973 z Cambridge am Inschtitut fir Theoretischi Aschtronomy in Cambridge gforscht un derno am Inschtitut fir aagwändeti Mathematik un Theoretischi Fysik.
Dr Stephen Hawking het wichtigi Arbete zue dr Kosmology, dr Allgmaine Relativitätstheory un dr Fysik vu dr Schwarze Lecher gliferet. Beriemt wore isch er in dr 1960er Johr dur dr Bewys vu dr notwändige Exischtänz vu Singularitete in dr allgmaine Relativitetstheory unter seli allgmaine Voruussetzige (zäme mit em Roger Penrose). Fir die Arbet het er 1966 dr aagsääne Adams Prize vu dr Universitet Cambridge iberchuu. 1974 het er s Kunzäpt vu dr „Hawking-Strahlig“ entwicklet, no däre dien schwarzi Lecher in dr Quantefäldtheory (je no dr Masse vum schwarze Loch mee oder weniger schnäll) verstrahle.
Dur populärwisseschaftligi Biecher iber modärni Fysik (u. a. „Eine kurze Geschichte der Zeit“ vu 1988) het en au ne brait Publikum usserhalb vu dr Fachwält chänneglehrt.
Anne 1963 isch bim Hawking Amyotrophi Lateralskleros (ALS) diagnoschtiziert wore, e degenerativi Chranket vum motorische Närvesischtem. Mediziner hän em dodmol profezeit, är diei nume no wenig Johr läbe. Bi ihm isch s aber wahrschyns e chronisch juvenili ALS gsii, wu gchännzaichnet gsii isch dur e extrem lange Chranketsverlauf. Syter anne 1968 isch er uf e Rollstuel aagwise gsii. Im Rame vu dr Grundchranket (konsekutivi Progressivi Bulbärparalyse) un dr Bhandlig vun ere schwäre Lungenentzindig het er ab 1985 nimi chenne schwätze. Fir di verbal Kommunikation het er syterhär e Sprochcomputer brucht, wun er ellai dur Bewegige vu sym Backemuskel un syne Auge gstyyrt het.
Anne 1965 het er d Jane Wilde ghyrote. Mit ihre het er drei Chinder ghaa. Anne 1990 isch d Eh gschide wore. Derno isch dr Hawking vu 1995 bis 2006 mit dr Elaine Mason ghyrote gsii.
Dr Hawking isch am 300. Dodesdag vum Fysiker Galileo Galilei uf d Wält chuu un am Geburtsdag vum Fysiker Albert Einstein gstoorbe.
Traktandenliste
E Traktandeliste oder au Tagesornig isch e Uflistig vo dene Themene wo inere Sitzig oder Versammlig besproche werded. Maistens fönd si a mitem Traktandum "Bigrüessig" aa und endet mitem Traktandum "Varia". Die Liste werd i de Regle zäme mit de Iiladig verschickt. De Sii isch, ass jede Tailnemer waiss, öber wa as mer rede tuet und sich denn entsprechend vorberaite cha und au, ass die wichtigste Themene zerscht draa chömet.
Üblechi Form vonnere Traktandeliste
Bi Sitzige oder Versammlige isch di üblich Raiefolg öpe wie folgt:
Zweites Vatikanisches Konzil
Ìn’ra Äffnungsreeda-n-uff Làtiinisch hàt dr Johànnis XIII. gsajt, àss d’ dogmààtischa Lehrsatz vu dr kàthoolischa Glàuiwa ànders üüssgdruckt solla wara, fìr àss d’ Litt vum geegawartiga Zittàlter sìe bass’r verschtànda. Noh-n-em Tood vum Johànnis XXIII. ànna 1963 hàt dr Pàpscht Pooli VI. dr Konzil wittergmàcht un ànna 1965 schlussgmàcht. Ìm Konzil hàt maa mehrera Äntschaidunga gtroffa, bsunders um d’ Litürgii, d’ Ekklesiologii, d’ Religioonsfräihait ìn dr bìrgerliga Schtààtsordnung, un d’ Beziihunga züa da àndra Religioona un da Nìt-glàuiwiga.
Dr Zwaita Vàtikàànischa Konzil wìrd àls dr wìchtigschta-n-Ärraigniss ìn dr Kàthoolischa Kìrìch ìm 20. Joohrhundert ààglüagt. Unter da Tailnammer àm Konzil sìnn d’ kìnftiga Papscht Johànnis Pooli I., Johànnis Pooli II. un Benedikt XVI. gsìì.
Ortsgrammatik
E wit verbreitete Typ vu Abhandlige iber d Dialäkt im ditsche Sprochrüüm isch d Ortsgrammatik. Mer heißt si viilmol aü Ortsmonographiä oder Lautlehre (Lütlehr). Des sin grammatschi Abhandlige mit Schwärpunkt Phonetik. Si beziäge sich normalerwiis uf e bstimmti Ortschaft. Si sin im letschte Viärtel vum 19. Johrhundert vu dr «Junggrammatiker» gferderet wore un siter dert gängig. Dr Ingo Reiffenstein nännt zwei Publikatione vu 1876, wu däne Ortsgrammatike Biispiil un Fundiärig gä hän: «Die Kerenzer Mundart im Kanton Glarus» vum Jost Winteler un «Grundzüge der Lautphysiologie» (Speter: «Grundzüge der Phonetik») vum Eduard Sievers. Diä Ortsgrammatike bschränke sich uf ei Ort un enthalte in dr Regel
Anderi wichtigi Bereich vu dr Grammatik wiä Syntax (Satzboi, Wortstellig) un Stil fähle hiffig. Im alemannische Raüm diäg iber dr Durchschnitt rüsrage «Der alemannische Consonantismus in der Mundart von Baselstadt», vereffentligt 1888 vum Andreas Heusler. In dr Schwiz hets ab 1910 e ganzi Reihe vu «Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik» gä - ebefalls Lütlehre, Ortsmonographiä. Diä sin vum Albert Bachmann grindet un betrejt wore un hän bis 1941 zwanzig Bänd erreicht. Mit däne Schwizer Monographiä het mer welle e Gsamtbild vum Alemannische in dr Schwiz erreiche, was drno aber mit em Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz ibernumme het.
Ortsmonographiä mit Schwärpunkt Phonetik wäre aü hit no verfasst. S git aber hit aü Darstellige, wu ähnlig ufboije sin, wu sich aber uf mehreri Ort beziäge, wiä «Die Breisgauer Mundarten» vum Hubert Klausmann (1985).
Sitter 1948 gits moderni alemannischi Grammatike, wu d Phonetik numme eins unter viile Kapitel isch un wu wiä e moderni Främdsprochegrammatik s Alemannisch megligscht vollständig darstelle.
Literatür
Ingo Reiffenstein: Das Phonetische Beschreibungsprinzip als Ergebnis junggrammatischer und dialektologischer Forschungsarbeiten. In: ''Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung.'' Rüsgää vum Werner Besch u. a. Erster Halbband, Berlin 1982
OpenLogos
OpenLogos isch eins vun de vier Standardibersetzungstools uf de Welt. D Linux Version isch untre GPL kompatible Lizenz im Oktobar 2005 freygä worre. S kompiliert in de Version 1.0.0 no nit gonz uf AMD64 durch.
Wänns lauft, kôns vun Änglisch oder Ditsch no Ditsch, Änglisch, Franzesisch, Italienisch, Schponisch un Portugiesisch ibersetze.
Entwicklertools fähle, in dem Sinn, dass mer nit ä Ditsch-Alemannischer Ibersetzer boue konn.
Super League
Super League chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Salzhaus (Basel)
Gschicht
Im spoote Middelalter isch dr Fürstbischof vo Baasel dr Regänt vo dr Stadt gsi und het Stüüre und Zöll iizooge und Salz isch lang e wichdige Handelsardikel gsi, wo seer iidrääglig gsi isch. Im drizääte Joorhundert isch es z Baasel an dr Salzgass, wo au Under de Salzkäste ghäisse het und hüte Bluemegass, uf em lingge Uufer vom undere Birsig zwüschen em Fischmäärt und em Rhii verkauft worde.
Scho 1300 wird e domus salis, e Salzhuus, erwäänt. Us em Joor 1354 wäiss mä, ass dr Root e Salzhuus gha het und ass er 1357 siibe Salzhere ufgstellt het, wo für e Kauf und Verkauf vom Salz verantwortlig gsi si. Es het e Salzmäister gee und vo 1388 aa sogar zwäi, wo s Salz iikauft häi, und e Salzschriiber, wo d Buechhaltig gmacht het. Salz het mä vo denn aa nume no in de stedtische Salzhüüser döfe kaufe, wo äins drvo bim Salzdurm näben em Rhiidöörli gsi isch und s andere uf em Salzbärg uf d Spiegelgass zue (monte salis apud speculum.)
In dere Zit het dr Root sis Archiv im Salzdurm ghaa, und d Umgääbig isch e wirtschaftligs Zentrum gsi. In dr erste Helfti vom 14. Joorhundert het d Obrikäit under de Salzkäste wisawii vo «Goldige Schwaan» e Fronwoog ufgstellt, wo alli, wo öbbis häi welle verkaufe, wo schweerer as zwölf e halb Pfund gsi isch, das häi müesse go wääge - und nadürlig verstüüre. Spööter het mä d Fronwoog zum Kaufhuus an dr Rüdegass züüglet, wo vo 1376 bis 1378 baut worde isch.
Im Salzhuus si aber au anderi Waare umgschlaage worde und es het as Kaufhuus für alles dient, wo uf em Rhii in d Stadt khoo isch, usser de Teggstil und Gwürz. Und Waare häi lang nume in stedtische Kaufhüüser döfe glaageret wärde. Au im 15. Joorhundert häi d Wirt sich müesse drum kümmere, ass d Kauflüt, wo bi iine abgstiige si, iiri Waare zum Salzhuus oder zum Kaufhuus brocht häi.
D Gwärbhalle
1830/31 het mä dr Salzdurm däilwiis abbroche und mit em Salzhuus zum «Rhiilaagerhuus» umbaut.
Vo 1861 aa isch s e Verkaufszentrum und Laagerhuus vo dr Actiengesellschaft für eine Gewerbehalle gsi. In de 1890er Joor het mä afo dr Birsig begraadige und iidoole, und so isch au s Ändi vom Salzhuus kho und, wo s Salzhuus abgrisse worde isch, isch d Gwärbhalle denn in s Mueshuus züüglet.
D Kantonalbangg
Uf em Areal, wo s Salzhuus emol gstande isch, häi d Archidekte Georg und Rudolf Stamm 1901/02 s Verwaltigsgeböid vo dr Baasler Kantonalbangg im Stiil vo dr Hoochrönessans mit Barockmotiv baut, und spööter isch s Verkeershuus dri khoo.
Margarete Potratz
D Margarete Potratz (* 1920; † 14. Novämber 2005) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.
Lääbe
Si isch as jingschts vu fimf Maidli z Sulz im Huus vu „s Kollmer Adolfe“ ufgwachse. Ihre Vater isch Chämiböuer un Buur gsii. No dr Schuel het s Kartonascharbaiteri glehrt, het as Biroghilfi un zytwys au as Tramfahreri gschafft. Mit ihre Schweschter Barbara het si vu 1945 bis 1949 dr Buurehof gfiert.
Si het iber 400 Gedicht un Gschichtli gschribe un isch dermit mit ihre Schweschter bi Verain, an dr Fasnet, bi Geburtsdag un an Familiefescht ufdrätte. Regelmäßig het si Gedicht au in dr Lohrer Zytig vereffetligt. Si het emol iber ihri Gedicht gsait, si seie „vom Kopf, übers Herz direkt in die Feder geflossen“. Derzue het si Dialäktwerter gsammlet, vor allem sonigi, wu hit fascht nimi bruucht wäre. Anne 1999 het si ne Uuswahl vu ire Gedicht unter em Titel Uf em Gardebänkli uusegee. Dr Klaus Kaltenbach het anne 2000 iber des Gedichtbändli gschribe:
Châtel-sur-Montsalvens
Châtel-sur-Montsalvens (patois [ɛ̃ tsaˈθiː], [mɔ̃θɛrˈvɛ̃]; tüütsch Kastels ob Montsalvens; alem. Schaschtelts) isch a politischi Gmiin im Greyerzerbezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Châtel-sur-Montsalvens liit ùf, 5 km öschtlich vam Bezirkshùùptort Bulle am Südhang vam Mont Bifé. Va de Gmiinflechi si 50,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 39,5 % Waud, 6,5 % Sidligsflechi ù 3,5 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Châtel-sur-Montsalvens si Broc, Botterens, Crésuz ù Val-de-Charmey.
Gschicht
Châtel-sur-Montsalvens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1388 aus Chastel propre Montservens.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 24 % gläge.
Religion
65,9 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 12,2 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 205 Yywoner 83,4 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 8,8 % Tüütsch ù 7,8 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 4 va de 205 Yywohner ggredt.
Königreich Ägypten
S Königriich Ägypte isch en Staat im nordöstliche Afrika ksi und hät die hütige Republike Ägypte, Sudan und Südsudan umfasst. D Monarchii isch 1922 vom Vereinigte Königriich i d formelli Unabhängigkeit entla worde und isch de bislang flächemässig grössti Staat vo Afrika ksi. 1952 isch de de König gstürzt worde und d Moarchii isch 1953 abgschaft worde. 1956 isch de Sudan unabhängig worde.
Unabhängigkeit
Das isch aber unter gwüsse Ischränkige gschehe. Im Land sind witerhi britischi Truppe stationiert ksi (bsunderigs bim Sueskanal und em Nil). Usserdäm hät Ägypte zämme mit Grossbritannie de Sudan verwaltet.
Züwschechriegsziit und Zweiti Wältchrieg
Kurz nach de Unabhängigkeit hät sich am 15. März 1922 de bisherig Sultan, de Sohn vom Khediv Ismail Pascha, als Fu’ad I. zum König vo Ägypte proklamiert. S Land hät e Verfassig als konstitutionelli Monarchii erhalte. Disi isch am 19. April 1923 in Kraft träte.
Als de Fuad I. 1936 gstorbe isch, hät sin sächzäjährige Sohn Faruq d Nachfolg übernoh.
Am 26. August 1936 händ Ägypte und d Brite en neue Bündnisvertrag unterzeichnet. Ägypte hät nach dem fast d völligi Souveränität übercho.
Obwohl Ägypte mit em Beginn vom Zweite Wältchrieg sini Neutralität erklärt hät, isch s Land im Septämber 1940 vom faschistische Italie agriffe worde. De Fäldzug hät nur mit Mühe und britische Hilf 1942 chönne abgwehrt werde. So isch Ägypte im Zweite Wältchrieg wieder besetzt worde und es wichtigs Ufmarschgebiet vo de Brite im Kampf gäge d italiänisch-dütsche Truppe us Italiänisch-Libye ksi. Nach em Zweite Wältchrieg hät s Königriich zwar zu de Sieger khört, isch aber wirtschaftlich am Bode ksi. Das hät sich dänn aber bis 1947 wider erholt.
Im Palästinachrieg vo 1948/49 händ ägyptischi Truppe chönne in Israel idrige und de Gazastreife bsetzt.
S Ändi vom Königriich
1951 hät de Faruq I. de Titel König vo Ägypte und vom Sudan agno. Nach Korruptionsvorwürf und Misswirtschaft isch de Faruq I. dur en Militärputsch under em Muhammad Nagib und Gamal Abdel Nasser am 23. Juli 1952 gstürzt worde. Er hät müesse zu Gunste vo sim sächs Monet alte Sohn Fu’ad II. abdanke und isch is Exil nach Italie. Es Jahr später isch am 18. Juni 1953 in Ägypte d Republik usgrüeft worde und de Fu’ad II. isch zu sinere Familie is Exil gschickt worde.
Barend Fruithof
De Barend Fruithof (* 1971, heimatberechtigt z Hänggert) isch en Schwiizer Manager und leited s Firmekundegschäft vo de Credit Suisse. D Zitschrift Bilanz het ihn 2011 zum erschde Mol in de Rangliste vo de 100 Top-Banker gführt.
Läbe
De Fruithof het nach de Schuel e landwirtschaftlichi Usbildig gmacht und dann en Usbildig zum Betribsökonom. Doderzue sind Witerbildige zum eidgnössisch diplomiirte Marketingleiter und es Executive-MBA an de HSG cho. Vo 1992 bis Endi 2000 het er bi de Zürcher Kantonalbank gschaffet und dann bis 2003 bi de Viseca Card Services, wo zu de Aduno-Gruppe ghört. Ab em 2004 isch er dann CFO bi de Raiffiise-Gruppe gsi und sit em 2008 isch er de Leiter vom Firmekundegschäft vo de Credit Suisse. Er und sis Team isch in dem Beriich so refolgrych gsi, dass de Fruithof im 2012 vo de Handelszitig als potentielle Kandidat für de Chefposte vo de CS in de Schwiiz ghandlet worden isch.
Salzhaus
E Salzhuus bezäichnet e Geböid, wo für e Handel und d Laagerig vo Salz brucht worde isch.
Focus: das zeitkritische Magazin
Der Focus isch 1969 vom Peter Baumann gründet worde, wo au erschde Chefredakder vom Magazin gsi isch. Är isch vo 1969 bis 1979 bim Focus-Verlag z Züri 110 mol usecho. 1972 hed er es neus Format bercho, und 1973 hets d Zitschrift Agitation absorbiert. 1979 hed er mit der LeserZeitung fusioniert, und drus isch d Zitschrift Tell  entschdande.
26. August
Dr '''26. Augschte''' isch dr 238. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 239. in Schaltjohr), dodermit blybe no 127 Däg bis zum Änd vum Johr.
Mulcey
Mulcey (ditsch 1915–18 un 1940–44 Milzingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mulcey lijt àn dr ewere Seille, weschtlich vum Linderweiher (Étang de Lindre) uf re Heche zwìsche 201 un 307 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Anna Thommen
D Anna Thommen (* 1980 z Arlese) isch e Schwyzer Filmmacheri un Reschiseeri.
Lääbe
Dr Anna Thommen het noch em Diplom 2002 bis 2004 as Primarlehreri gschafft. 2004/2005 het si dr Vorkurs an dr Schuel fir Gstaltig Basel bsuecht un 2007 e Praktikum bi dr Filmproduktionsfirma point de vue gnmacht. 2008 het si mit em Film Second me dr Bachelor «Video» an dr HSLU abgschlosse un 2013 mit em Dokumentarfilm Neuland dr Master in Filmreschy an dr ZHdK. Mit em Film Neuland het si ne verschideni Feschtivalbryys gwunne, u. a. 2013 s «Goldene Auge» vum Zurich Film Festival. 2019 isch ire neie Film Volunteer in Zämenarbet mit em Lorenz Nufer uusechuu un u. a. dr Basler Film- un Mediekunschtpriis gwunne.
Mulcey
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mulcey ìsch. Mulcey ghert zem Kommünàlverbànd.
Anna Thommen
Lääbe
D Film vu dr Anna Thommen porträtiere Mänsche un Situatione vum Lääbe, wu drotz ire indiwiduälle Gschichte, gsellschaftligi Phänomen bschrybe. Dr Film Second me (2008) referänziert uf di wirtuäll Wält „Second Life“ un porträtiert e User in sym Umfäld vor em Computer un sy Avatar online. In Neuland (2013) isch d Filmmacheri mit Schueler*ne vun ere Integrationsklass un däne iri Lehrperson iber zwai Johr uf em Wäg ins Beruefsläbe gange. Dr Film Volunteer (2019) fokussiert Lyt us dr Schwyz, wu iri Komfortzone verleen un si Flichtling am Mittelmeer engaschiere.
Mulcey
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Mulcey ghert zem Lorrain.
Anna Thommen
Lääbe
Mit em Blan zum Kinodokumentarfilm Les Nouvelles Èves (Arbetstitel) isch si 2020 Bryysdregeri vum 10. CH-Dokfilmwettbewärb vum Migros-Kulturprozänt, wu in sällem Johr zum letschte Mol duregfiert woren isch. Fr Les Nouvelles Èves het si in eme Kollektiv vu segs Reschiseerene gschafft.
D Thommen het zwai Chinder un läbt mit ire Familie z Riehen.
Sandhausen
Geografi
Sandhausen lyt in dr Metropolregion Rhy-Necker zwisch em Hardtwald un em Kraichgau. Uf em Baan fließe dr Hardtbach, dr Leimbach un dr Landgraben. Im Side vu dr Gmai lige d die Sandhäuser Düne, e Binnedinelandschaft, wu unter Naturschutz stoht. Dr Baan bstoht us 28,8 % Landwirtschaftsflechi, 46 % Wald, 24,2 % Sidligsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine vu Sandhausen sin Heidelberg, Leimen, Walldorf un Oftersheim.
Gmaigliderig
Zue Sandhausen ghere s glychnamnig Dorf, dr Wyler Bruchhausen un d Ortschafte Försterhaus un Wohngebiet „Industrie“.
Gschicht
Sandhausen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1262 as Santhusen.
Verwaltig
Sandhausen ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter isch dr Georg Kletti.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Sandhausen ghert zum Sidfränkisch.
IONIS Education Group
D IONIS Education Group esch dr Betreibr vo private Technischi Hochschuel vu Paris (Frànkrich) und Berlin (Dytschland).
Gschichd
D IONIS Education Group hod 1980 aagfanga, wia drMarc Sellam s Institut supérieur européen de gestion en Paris grenad hod en dr Absichd, a Handls-Schul mid ama andra Modell wia d staatliche Hochschula z schaffa.
Händel
Händel oder Haendel isch dr Familienaame vo deene Persoone:
Händel isch au e Bezäichnig für Schleeglete oder Strit.
Pierre Jaccoud
Dr Pierre Jaccoud (* 24. Novämber 1905 z’Gämf ; † 4. Juli 1996 ) isch e Schwiizer Aawald u Bolitiker (FDP) gsi u wahrschindlech es Opfer vor Juschdiz worde.
Churzi Biografii
Dr Jaccoud isch verhüraated gsi u hed zwo Döchder u ne Sòon gha.
Bundesamt für Statistik
S Bundesampt für Statistik isch en Abdeilig vo de Bundesbhörde vo der Schwiiz.
Es heisst uf, OFS, uf , UST und uf RMS Uffizi federal da statistica, UFS. Es ghört zum Äiggnössischen Innedepartemänt EDI.
Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte
D Gsellschaft für Schwizerischi Kunstgschicht GSK isch e Schwizer Kultuurveräin mit Gschäftsstelle z Bäärn und Lugaano. Si widmet sich dr Erforschig vo architekdoonische Züügniss und will die ere bräitere Öffentligkäit zuegänglig mache und git e Hufe Publikazioone uuse. Dr Schweerpunggt lit uf dr Buechräije Die Kunstdenkmäler der Schweiz.
Bundesamt für Statistik
S Bundesampt tuet für s ganze Land aller Gattig Sache vo der Gselschaft, de Sprooche, dr Wirtschaft und dr Umwält aluege, drüber Date samle und alles zämerächne. Do dermit macht ’s s Wärch Statistik Schweiz, wo d Regierige vom Land und au die vo de Kantöön und d Verwaltige und au Privatpersoone chön pruuche. Äs schaffet mit de statistische Ämpter vo anderne Länder und mit em Eurostat, em Ampt für Statistik vo der EU, zäme.
Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte
Gschicht
1880 isch dr Verein für die Erhaltung vaterländischer Kunstdenkmäler gründet worde, wo Gäld gsammlet het, zum Publikazioone (Abhandlige, Fotografie, Radierige usw.) über histoorischi Baudänkmööler und die gratis an d Mitgliider vom Veräin verdäilt het, und zum Kunstwärk und Alterdümer z chaufe oder restauriere und die Schwizer Museeum z überloo. Wo dr Bund s Schwizerische Landesmuseum gründet het, het sich daas um dr Chauf vo de Alterdümer kümmeret und nüme d GSK. Die het sich vo denn aa ufs Inwentarisiere, Konserwiere und Restauriere vo histoorische Bau- und Kunstwärk und uf Usgrabige konzentriert. S Landesmuseeum het 1899 dr Anzeiger für schweizerische Altertumskunde as offiziells Orgaan vo dr Gsellschaft afo uusegee und vo 1901 au s Mitteilungen, wo die groossformatige und farbige Monografiie über Kunstwärk abglööst häi.
Bundesamt für Statistik
Agfange het die nazionali Statistik i der Schwiiz mit der Bvölkerigszäälig vo ane 1850, und zum d Zahle nochezfüere isch ane 1860 s Äiggnössische Statistische Büro gründet worde. S Bundesampt isch sid 1998 i der Stadt Nöieburg dehei. Es het sini Arbetsgrundlaag im Bundesstatistikgsetz vo ane 1992, wo uf em Artikel 65 vo der Schwiizer Bundesferfassig stoot.
Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte
D Rolle vo dr Gsellschaft hüte
Wo 1915 en Äidgenössischi Kommissioon für Dänkmolpflääg (EKD) het d Gsellschaft au d Verantwordig für d Dänkmolpflääg ufgee und die publizistischi Aarbet isch zu iirer Hauptdäätikäit worde. Si het in de 1920er Joor zämme mit de Kantöön am e nazionaale Inwentaar vo de Kunstdänkmööler vo dr Schwiz afo schaffe. Dr ersti Band vo dr Räije Die Kunstdenkmäler der Schweiz het sich mit de drei Bezirk vom Kantoon Schwyz (Äisiidle, March und Hööf) befasst und isch 1927 erschiine. Bis 2021 si 143 Bänd uusechoo. Zwüsche 1982 und 2004 si si dur s elfbändige Inventar der neueren Schweizer Architektur 1850–1920 (INSA) ergänzt worde. Witeri Publikazioone vo dr Gsellschaft für Schwizerischi Kunstgschicht si die Schweizerischen Kunstführer, e Räije, wo 1935 vom Paul Ganz iniziiert worde isch, und regionaali und kantonaali Füerer, Äinzelbänd zu spezifische kunstgschichtlige und architekdoonische Theme und d Zitschrift Kunst+Architektur, wo vier Mol im Joor erschiint.
Bundesamt für Statistik
Sid 1891 chunt s Statistische Joorbuech vo dr Schwiiz use.
Aruba
Aruba isch eini vo de drei ABC-Insle, wo Deil vo de Chliinen Antille in dr südlige Karibik si, 25 Kilometer nördlig vo Venezuela. Si isch näbe de Insle Curaçao, Sint Maarten und de Niiderlande (wo us de eigentlige Niiderlande in Europa, Bonaire, Sint Eustatius und Saba in dr Karibik bestoht) eine vo de vier gliichberächtigte Deil vom Königriich vo de Niiderlande. Wie die andere Landesdeil het au Aruba en eigeni Verfassig und Regierig. D Insle gniesst vollkommeni inneri Autonomii.
Sprooche
D Amtssprooche vo Aruba si Niiderländisch und Papiamento (e Kreolsprache, wo uf s Portugiisische zruggoht). Uf Aruba wird en eigeni Rächtschriibig vom Papiamento bruucht, wo sich vo dr Orthografii uf Curaçao und Bonaire underscheidet.
Stimmhafter palataler Frikativ
De stimmhafti palatali Frikativ isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. De Luut het e groossi Äänlichkeit mit [] wie im Wort „jùng“, aber d Zùng bildet e Engi, wo deno Lùft duredrùggt wird, statt dass d Lùft wie bi [j] frei cha usströmme. Als eigeständigs Phonem isch de Luut sehr sälte, aber viilmool chùnt er als Ussproochmöglichkeit vùm /j/ vor.
Ronsberg
Ronschberg (amtlich Ronsberg) isch a Markt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Gschicht
Ronschberg isch um d Stammburg vo dr Ronschberger entstanda. 1546 hot dr Ort s Marktrecht kriagt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,2 % gleage.
Religion
88 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 9,5 % evangelisch.
Verwaltung
Ronschberg ghert zua koanere Verwaltungsgmoaschaft. Dr Birgermaischter vo Ronschberg isch dr Gerhard Kraus.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Ronschberg ghert zum Oschtschwäbisch.
Georg Friedrich Händel
Dr Georg Friedrich Händel (noch em Daufregister Georg Friederich Händel, anglisiert: George Frideric Handel; * 23. Februarjul./5. Märzgreg. 1685 z Halle a. d. Saale; † 14. April 1759 z London) isch e dütsch-britische Komponist in dr Epoche vom Barock gsi. Si Wärk umfasst 42 Opere und 25 Oratorie – drunder dr Messiah mit em wältbekannte Chor „Halleluja“ –, Chillemuusig für en änglisch Hoof, Kantaate, Kammer- und Klaviermuusig und e Hufe Wärk für Orchester. Im Händel sis künstlerische Schaffe het alli musikalische Schaaner vo sinere Zit umfasst. Er het gliichzitig au as Opereundernäämer gschafft. Er gältet as äine vo de fruchtbarste und iiflussriichste Muusiker vo allne Zite.
Härkumft und Jugend z Halle
Noch däm, was im Händel si Biograf Mainwaring verzelt, häig im Händel si Vater zerst welle ass si Soon Jurist wurd und er isch gege sis Inträsse an dr Muusig gsi. Wo aber dr Händel fast achti gsi isch und emol Orgle gspiilt het, het dr Herzog vo Saggse-Wissefels das ghöört und dr Vater überzügt ass dr Bueb Talänt häig und eso het er en Usbildig zum Musiker überchoo.
Er het z Halle bim Friedrich Wilhelm Zachow (1663–1712) gleert, wo Komponist und Muusigdiräkter an dr Määrtchille «Unser Lieben Frauen» gsi isch. Er het spööter im Zachow sini Materialie witer verarbäitet und au sonigi vom Johann Sebastian Bach, wo noch em Zachow sim Dood fast däm si Noochfolger worde weer.
Gege s Ändi vo de 1690er Joor si dr Händel und si Vater uf Berlin. Dr Kurfürst Friedrich III. (1657–1713) isch vom Zwölfjöörige so beiidruckt gsi, ass er vorgschlaage het, iim en Usbildig z Italie z finanziere, was dr Vater noch em Mainwaring nid aagnoo häig.
1701 isch dr Georg Philipp Telemann (1681–1767) dr Händel z Halle cho bsueche und eso het, wie s dr Telemann verzelt het, e lääbenslangi konstruktivi und broduktivi Zämmenarbet zwüsche de bäide Komponiste aagfange. 1702 het sich dr Händel an dr nöigründete Universität in dr Ratswaage z Halle iigschriibe und bim Christian Thomasius (1655–1728) Rächt afo studiere. Am 13. Merz 1702 het er dr Boste vom Organist am Doom vo Halle aagnoo. Dr änglisch Muusiggleerti und Wälträisendi Charles Burney (1726–1814) het verzelt, ass dr Händel zu deere Zit vil gschriibe häig und ass d Oboe denn sis Lieblingsinstrumänt worde sig.
Hamburg
1703 im Summer isch dr Händel uf Hamburg. Dört het dr Komponist Reinhard Keiser (1674–1739), s erste bürgerlige dütsche Operehuus gläitet, wo 1678 am Gansmäärt as Opere-Theatrum eröffnet worden isch. In däm Opereorchester het dr Händel zerst Violine und spööter Cembalo gspiilt. Er isch e Fründ vom Komponist, Dirigänt und Sänger Johann Mattheson (1681–1764) worde, wo spööter iiflussriichi muusigtheoretischi Schrifte wie Das Neu-Eröffnete Orchestre (1713), Der vollkommene Kapellmeister (1739) und e Muusikerlexikon Grundlage einer Ehren-Pforte (1740) gschriibe het. Wo an dr Mariechille z Lübeck dr Boste vom berüemte Komponist und Organist Dietrich Buxtehude (1637–1707) frei worde isch, si dr Händel und dr Mattheson im August 1703 zämmen uf Lübeck gange. Aber käine von ene het sich um d Stell beworbe, wil dä, wo sä überchoo het, noch dr Dradizioon d Tochter vom Buxtehude hätt müesse hüroote.
Am 5. Dezämber 1704 isch s zmittst in dr Vorstellig vom Mattheson sinere Opere Cleopatra zun ere Usenandersetzig zwüschen em Händel und em Mattheson choo. Dr Händel het dr Mattheson nit wille lo dirigiere, wil dä d Rolle vom Antonius uf dr Büüni gspiilt het, wo sich umbrocht het. Denn het wie immer wider zrugg zu sim Blatz am Cembalo welle. Es isch schliesslig zum ene Duell mit Dääge vor dr Opere am Gansmäärt choo, wo aber zum Glück guet usgangen isch. Aber s Verheltnis zwüsche de bäide isch vo denn aa gspannt gsi. Dr Händel zum Bischbil het im Mattheson spööter käini biografische Daate für si Grundlage einer Ehren-Pforte gee und dr Mattheson het in sinere dütsche Übersetzig vom John Mainwaring sinere Händel-Biografii immer wider hässigi Kommentar über e Händel drzue doo.
Am 8. Januar 1705 isch im Händel si ersti Opere Almira z Hamburg urufgfüert worde. Dr Operediräkter Keiser isch e Zitli vorhäär vor sine Glöibiger uf Wissefäls gflüchdet und het so sini äigeni Opere mit em gliiche Ditel nit chünne lo uffüere. Wäärend er furt gsi isch, het dr Händel dr Ufdraag überchoo d Opere z komponiere. Bi dr Premiere vom Händel sinere Almira isch dr Keiser allerdings scho wider zrugg in Hamburg gsi und het im Händel sinere Opere si äignig Epilog draaghänggt. Dr Reinhard Keiser het groosse Iifluss gha uf em Händel si Entwicklig as Komponist. Sis ganze Lääbe lang häi en im Keiser sini Melodie und Iifäll begläitet und dauche in e Hufe vo sine Wärk wider uf. Er het us vile Oper vom Keiser Ideä übernoo, bsundrigs us dr Octavia (1705), und vermuetlig si e Hufe vo de Partiture vom Keiser in sim Gepäck gsi, won er uf Italie gangen isch.
D Almira het groosse Erfolg ghaa und scho am 25. Februar 1705 isch si zwäiti Opere mit em Ditel Die durch Blut und Mord erlangte Liebe, oder: Nero uusechoo. Iir Libretto isch aber schwach gsi, und das isch woorschinlig dr Grund, ass es nume drei Vorstellige gee het, bevor si abgsetzt worde isch. D Partitur vo däm Wärk isch verscholle und eso isch d Almira mit iirer Mischig us dütscher und italiänischer Form und Sprooch s beste Bischbil für d Form vo dr Opere, wo denn am Theater am Gansemäärt vorgherrscht het. Vili Theme und Kontrapünkt us siner erste Opere het dr Händel in spöötere Wärk witer verarbäitet. So het er us em Thema „Lebet beglücket, höchst seeliges Paar“, wo d Almira im Rezitativ (3. Akt, Szene XVIII) singt, churz druf z Italie dr grandiosi Schlusschor Gloria Patri vom Dixit Dominus gmacht.
Z Hamburg het dr Händel 1706 non e anderi Opere komponiert: Florindo und Daphne, wo aber so lang gsi isch, ass si in zwäi Wärk ufdäilt worde isch. D Muusig vo deere Opere gältet zum grösste Däil as verscholle. Dr Händel het denn schon e baar Aagebot vo aadlige Mezeen für en Italieräis abgleent ghaa, isch denn aber im Summer oder Herbst 1706 uf äigeni Chöste uf Italie gange.