cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hurriter
D Hurriter wered i Ost- und Westhurriter underschide. D Osthurriter hend nordöstlich vom Tigris a de Abhäng vom Zagros glebt, di wichtigsti Städt sind Nuzi und Arrapḫa gsii. D Westhurriter hend z Syrie gwonnt, wo si meriri chliini Königriich gründet hend. Au s Riich Mittanni isch hurritisch gsii, d König aber hend altindischi Näme ghaa.
S Hurritische isch en nödindogermanischi Sprooch, wo eener schlecht verstande werd, well chuum Bilingie vorhande sind. Hurritischi Tegscht sind vor alem z Ugarit a de Chüste vom Mittelmeer, z Alalaḫ z Syrie, z Emar am Euphrat und i de hethitische Hoptstadt Ḫattusa gfunde wore.
Froideville VD
Froideville (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Froideville isch e Dorf im Jorat. D Gmaiflechi umfasst 38,8 % landwirtschaftligi Flechi, 51,6 % Wald, 9,6 % Sidligsflechi.
Gschicht
Froideville isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1284 as Frigida Villa.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,3 % gläge.
Religion
56,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,7 %, CVP 4,4 %, FDP 15,5 %, GLP 7,5 %, GP 10,0 %, SP 21,4 %, SVP 31,8 %, Sunschtigi 1,8 %.
Dr Burgermaischter vu Froideville isch dr Michel Pittet (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1453 Yywohner 91,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,3 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 2,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Fëschbech
Fëschbech (dt. Fischbach, frz. Fischbach) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Fëschbech ghere d Ortschafte Aangelsbierg (Angelsberg), Fëschbech, Kéideng (Koedange), Schiltzbierg (Schiltzberg), Schous (Schoos), Stuppecht (Stuppicht) un Weier (Weyer).
Verwaltig
Fëschbech ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Fëschbech isch dr Marianne Brosius-Kolber. Scheffe sin dr Roger Braun un dr Marco Karier. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Fëschbech ghert zum Moselfränkisch.
Angola
Angola (dt. Uussproch [], port. []; uf Kimbundu, Umbundu un Kikongo Ngola) isch e Staat im sideweschtliche Afrika. Nationalfyrdig isch dr 11. Novämber, dr Dag vu dr Unabhängigkait (1975). Angola gränzt an Namibia, Sambia, d Republik Kongo, di Demokratisch Republik Kongo un dr Atlantisch Ozean. D Exklave Cabinda lyt im Norde zwische dr Demokratische Republik Kongo un dr Republik Kongo am Atlantik.
Unterbäch
Unnerbäch (amtlich Unterbäch) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.
Angola
Dr Name Angola isch abgaltet vum Titel Ngola vu dr Chenig vu Ndongo, eme Vasallestaat vum friejere Chenigrych Kongo, wu eschtli vu Luanda glägen isch. D Region um Luanda het dää Name im 16. Johrhundert vu dr erschte portugiesische Seefahrer iberchuu, wu an dr dertieg Kischte glandet sin un e Padrão, e Chryz us Stai ufgstellt, ghaa hän as Zaiche derfir, ass es Land jetz em protugiesische Chenig ghere soll. Dr Name isch Ändi 17. Johrhundert uf d Region um Benguela uusgwytet wore, im 19. Johrhundert derno uf sa ganz Biet, wu Portugal het welle kolonisiere.
Unterbäch
Geografi
Unnerbäch lit üfer linke Sita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 27,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 27,7 % Wald, 1,6 % Sidligsflechi und 43 % süschtigi Flechi.
Angola
Geografy
D Republik Angola lyt zwische 4° 22’ un 18° 02’ sidliger Braiti un 11° 41’ un 24° 05’ eschtliger Lengi. S Land glideret si grob in e schmali Niderig an dr Atlantikkischte lang, wu in Richtig Oschte, zum Landesinnere zues, zum Hochland vu Bié aastygt. Des Hochland macht dr greschte Dail vu Angloa uus, isch m Side flach un in dr Landesmitte bärgig. Dr hegscht Bärg isch dr Môco mit 2619 m iber em Meeresspiegel. wu au in däm Hochland lyt.
Unterbäch
Gschicht
Unnerbäch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar um 1280 als Underbechque, Holz 1299 als im Holz.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2,2 % glägu.
Angola
Klima
Angola isch in drei Klimazonen yydailt:
Unterbäch
Religion
87,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,1 % evangelisch-reformierti.
Angola
Klima
An dr Kischte un im Norde vum Land isch s tropisch, des haißt, s git s ganz Johr hochi Dagestämperature zwische 25 un 30 °C, znacht isch s nume lycht chieler. Vu Novämber bis April isch Rägezyt. S Klima wird stark dur dr chiel Benguelastrom (17–26 °C) beyyflusst, wäge däm isch s vylmol näblig. Di durschnittli Niderschlagsmängi lyt bi 500 mm, im Side chum bi 100 mm im Johr.
Unterbäch
Politik
Dr Ggmeindspresident va Unnerbäch ischt dr Bernhard Wyss (Stant Oktober 2017).
Angola
Klima
S Hochland im Zäntrum un Side vum Land isch gmäßigt-tropisch, e git vor allem im Winter dytligi Tämperaturunterschid zwische Dag un Nacht. Zem Byschpel lige z Huambo d Tämperaturen im Juli zwische 25 °C am Dag un bi 7–8 °C znacht, derzue chunnt e starki Drickini. D Rägezyt isch wie an dr Kischte vu Oktober bis April. Im Durschnitt het s rund 1000 mm Rägen im Johr.
Unterbäch
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 426 Iwonru 96,2 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0 % Talienisch und 3,1 % anneri Spraache.
Angola
Klima
Im Sidoschte vum Land isch haiß un drucke mit chiele Nächt im Winter un Hitz un verainzelte Niderlscheg im Summer. D Johresniderschleg schwanken um 250 mm.
Unterbäch
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Unnerbäch gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Angola
Flora un Fauna
D Vegetation goht dur s Klima vu tropischem Rägewald im Norden un z Cabinda iber Baumsavannen im Zäntrum bis zuen ere druckene Grassavanne, wu dursetzt isch mit Euphorbie (Wolfsmilchgwächse), Akazien un Affebrotbaim. Vu Namibia uus goht e Wieschtestraifen an dr Sidweschtkischte lang. D Fauna vu Angola isch arg vylfältig, zum Byschpel het s Elifante, Flusspfärd, Geparde, Gnu, Krokodil, Strauße, Nasherner un Zebra. D Uuswytig vu dr Landwirtschaft, aber au d Verwieschtige dur d Burgerchrieg un dr Handel mit Elfebai gfehrde s Iberläbe vun e Huffe Arte.
Bevelkerig
No dr Volkszellig „Recenseamento Geral da População e Habitação“ anne 2014 isch d Bevelkerig vu Angola bi 24,4 Millione gläge.
Volksgruppe
Di meeschten Angolaner sin Bantu un ghere drei Ethnien aa. Iber e Drittel sin Ovimbundu, wu uf em Zäntralhochland, em Kischtestraife un mittlerwyli au in allne greßere Stedt wohne. Rund e Viertel sin Ambundu, wu vor allem in eme braite Landstrich vu Luanda bis Malanje wohne, un 10 bis 15 % sin Bakongo, wu im Weschte vu Kongo-Brazzaville un dr Demokratische Republik Kongo un im Nordweschte vu Ango läbe.
Chlaineri Volksgruppe sin d Ganguela, e Konglomerat us chlainere Gruppe z Oschtangola, d Nyaneka-Nkhumbi im Sidweschte, d Ovambo (Ambo) un d Herero z Sidangola un d Tshokwe (mit dr Lunda) im Nordoschte vu Angola. E baar chlaini Gruppen im usserschte Sidweschte wäre Xindonga gnännt. Derzu git s au no Gruppe vu dr Khoisan (San), wu verstrait z Sidangola läben un nit zue dr Banto ghere.
Rund 2 % vu dr Bevelkerig sin mestiços, also Mischling vu Afrikaner un Europäer. D Portugiese sin mit 320.000 bis 350.000 Mänschen am Änd vu dr Kolonialzyt di grescht europäischstämmig Volksgruppen im Land gsii. Di maischte vun ene sin no dr Unabhängigkait vu Angola uf Portugal, Brasilien oder Sidwafrika gflichtet. Mittlerwyli isch ihri Zahl aber wider uf iber 100.000 aagwachse. Derzue chunnt e ähnlig großi Zahl vu andere Europäer, Nord- un Latynamerikaner.
Bis 1974/75 het s im Land au rund 130 dytschi Familie al Buuren oder Unternämmer gee, vor allem in dr Regionen um Huambo un Benguela. No dr Unabhängigkait hän aber faascht alli s Land verloo, hite git s no rund 1000 Angola-Dytschi.
Sproche
Z Angola wäre 37 Sproche gschwätzt
Portugiesisch isch Amtssproch im Land un wird hite vu eppe 30 % vu dr Angolaner au as Muetersproch gschwätzt, vor allem in dr Hauptstadt Luanda. Vu dr ibrige Angolaner schwätze vyl au Portugiesisch, in dr Stedt d Meehait. S angolanisch Portugiesisch het e Huffe Werter us dr afrikanische Sproche ibernuu.
Vorkoloniali Gschicht
Im 14. Johrhundert isch im Nordweschte vum hitigen Angola, im Sidligsbiet vu dr Bakongo, s Chenigrych Kongo mit dr Hauptstadt Mbanza Kongo grindet wore. Im 15. Johrhundert isch sideschtli dervu unter dr Ambundu s Chenigrych Ndongo entstande. Dr Nordoschte, wu Tu-Chokwe un Balunda lääbe, het zum Chenigrych Lunda ghert, wu s Zäntrum dervu im Side vu dr hitige Demokratische Republik Kongo lyt. Uf em Zäntralhochland vu Angola hän si im 18./19. Johrhundert unter dr Ovimbundu e baar chlaineri bolitischi Ainhaite bildet. Im usserschte Side isch s Volk vu dr Ovambo entastande, wu uf bode Syte vum Kunenefluss gsidlet het, vor allem im hitige Namibia. Au bi ihne hän si bolitischi Strukture bildet.
Erschti Kontakt zue dr Portugiese
Anne 1483 isch dr portugiesisch Seefahrer Diogo Cão as erschte Europäer in dr Region glandet. D Portugiese hän ganz offiziäll, „vu Staat zue Staat“, Beziehige zum Chenigrych Kongo ufgnuu.. Portugiesischi, aber au italienischi un spanischi Gaischtligi hän si duurhaft im Name vum portugiesische Chenig am Hof vu däm Rych ufghalte, em domolige un hitige M'Banza Kongo. Si hän si Miei gee, europäischs Wisse, europäischi Kultur un s kadolisch Chrischtedum z vermittle. Uf dr andre Syte hän d Portugiese Handelsstatione ufgmacht, zerscht an dr Mindig vum Kongo, vor allem z Soyo un däm sym Seehafe Mpinda. Dert sin si aber unter dr Herrschaft vum Chengrych gstande, wäge däm hän si si bal an dr Atlantikkischte wyter sidli nidergloo, usserhalb vum Machtberaich vum Kongorych.
Im 17. Johrhundert isch no ähnligem Muschter wyter sidli d Handelssidlig Benguela grindet, uf eme Kischtestraife, wu an s Biet vu dr Ovimbundu gränzt het. Au Benguela het Sklavehandel dribe, mit Hilf vu dr Ovimbundu, wu Karawane zwische Benguela un em hitige Oschtangola organisiert un vu dert Sklave, Elfebai, Wachs, Hunig un anderi War mitbrocht hän.
Kolonialisierig
Erscht im 19. Johrhundert hän d Portugiese versuecht si vu Luanda un Benguela uus wyter landyynezues feschtzsetze. Die Versuech sin aafangs halbhärzig gsii, hän ender zuen ere punktuällen Uusdehnig vum Machtberaich gfiert unsin au zytwys unterbroche wore. In dr zwote Johrhunderthelfti sin die Versuech wider ufgnuu wore, wu dr europäisch „Wettlauf um Afrika“ yygsetzt het un au Portugal alles draagsetzt het, si z Afrika megligscht großi Biet as Kolinie z sichere. Dur e Raie vu Fäldzig hän si verschideni Velker bzw. Chenigrych uf em Territorium vum hitige Angola chenne unterwärfe, derzue hän si ne luck Netz vu Handels-, Militer- un Verwaltigsposchten un Missione yygrichtet. Bis aafangs 20. Johrhundert het des aber nit s ganz gegewärtig Territorium abdeckt.
Angola-Verdrag
Verhandlige iber e britisch-dytsch Bindnis hän aber scho 1898 zum sognännte „Angola-Verdrag“ gfiert: Wänn imfall Portugal Gäld brycht het, hän Dytschland un Großbritannie e gmainsami Aalei veryybart, wu di portugiesische Kolonien as Pfand derfir vorgsääne gsii sin. Wänn Portugal zahligsuufähig wore wär, wu mer druf gwartet ghaa het, hätt Zäntralangola (Innerangola) an Großbritannie solle goo, Nord-, Sid- un Weschtangola dergege an Dytschland, derzue au Nord-Mosambik un Portugiesisch-Timor an Dytschland, Sid-Mosambik an Großbritannie. Dytschland het doderfir druf verzichtet, d Buure in däre ihrem Kampf gege Großbritannie z unterstitze.
S Abchuu isch am 30. Augschte 1898 gschlosse wore, aber nie umgesetzt un scho 1899 dur d Verlengerig vu dr britische „Schutzgaranty“ (Windsorverdrag) fir Portugal un all syni Bsitzige unterlofe wore.
Wäg em Konflikt mit Dytschland het si di portugiesisch Kolonialmacht Miei gee d Gränze zue Dytsch-Sidweschtafrika z sichere. Em portugiesische Vordringe no Side hän erscht d Humbe un d Cuamato (Kwamato), wu zum Volk vu dr Ovambo zelle, Widerstand entgege gsetzt. D Cuamato hän zwar iber d Portugiese gsigt in dr Schlacht an dr Pembe-Furt (1904),sin aber ainewäg in dr Johr dernoo dur e baar portugiesischi Strofexipidtione unterworfe wore.
Drotz ass d britisch-dytsch Bindnis nie zstand chuu isch, het si Großbritannie zwische 1912 un 1914 nomol Miei gee, dr ändgiltig Bruch mit em Dytsche Chaiserrych ufzuchiebe. Bi me Bsuech vum britische Chenig z Berlin 1913 isch dr Angola-Verdrag vu 1898 us dr Archiv gholt un sogar no zuegunschte vu Dytschland modifiziert wore. Dytschland hätt jetz ganz Angloa sotten iberchuu, derzue hätt Großbritannie im Uusdusch fir Belgisch-Kongo un Angola dr Briten zwee Drittel vu syre Koloniy Dytsch-Sidweschtafrika (hite Namibia) aabote. Großbritannie het d Unterzaichnig vum Verdrag aber uusezegeret, un im Juli 1914 het s Attentat vu Sarajevo un dr Uusbruch vum Erschte Wältchrieg sy Umsetzig uumegli gmacht.
Drotz ass Portugal erscht 1916 in dr Erscht Wältchrieg yydrätten isch, isch s scho 1914 zue Kampfhandlige zwischen Angola un Dytsch-Sidweschtafrika chuu. Noch em Dod vu me dytsche Beamte isch s zum Kampf um s portugiesisch Fort Naulila chuu, wu vu dytsche Soldate gschlisse woren isch.
Autonomy un Unabhängigkaitskampf
Dr rächtli Status vu Angola het si 1951 gänderet dur d Umwandlig in e portugiesischi Iberseeprovinz. D Afrikaner hän jetz e Megligkait, unter bstimmte Umständ as „Assimilado“ anerkännt z wäre, was e greßeri (ab 1962 vollständigi) Glychstellig mit dr portugiesische Staatsburger broicht het. „Mischling“ hän dä Status in fascht allne Fäll iberchuu, wäge däm si di „Wysse“ scho 1950 gegeniber dr „Assimilado“ in dr Minderhait gsii. Die Bolitik, wu dr Assimilierig un Integration hätt solle diene, het schnäll au anti-koloniali Chrefdt gferderet. In dr 1950er Johr hän si an verschidene Ort, au usserhalb vu Angola, im Untergrund Gruppe bildet, wu noch em Byschpel vu andere afrikanischer Länder d Freihait vu Angola vu dr Kolonialherrschaft zum Zyl ghaa hän. Noch eme spontanen Ufstand 1959 isch s ab 1960/61 zue me Unabhängigkaitschrieg chuu, wu bis 1974 gangen isch. Är isch vu drei nationalistische Bewegige drait wore - FNLA, MPLA un UNITA -, wu si fir d Unabhängigkait vu Angola as Ganzes yygsetzt hän, un vu dr FLEC, fir d Unabhängigkait vu dr Provinz Cabinda kämpft het. Di lokalen Ufständ sin aber vum portugiesische Militer scho um 1964 nidergschlaa wore. D Guerillaaktione vu däne Bewegige hän nume wenig Erfolg ghaa un sin bis 1973 praktisch zum Stillstand chuu. As Folg vu dr „Nägelirevolution“, wu am 25. April 1974 em Salazar-Regime z Portugal en Änd gmacht het un d Entkolonialisierig vu dr Iberseebiet yyglaitete het, het z Angola ne Machtkampf zwische dr drei nationalistische Bewegige aagfange. Drotz intänsive Vermittligsversuech vu dr neie portugiesische Regierig isch s nit zuen ere Ainigung chuu. Am 11. Novämber 1975 het s MPLA z Luanda d Unabhängigkait vum Land uusgruefe, glychzytig z Huambo dur FNLA un UNITA. S sin zwoo Regierige bildet wore. Dr Entkolonialisierigskonflikt isch eso bruchlos in e Burgerchrieg ibergange.
Cabinda, wu vu dr Organisation fir Afrikanisch Ainhait 1974 unter em Name Portugiesisch Kongo as unabhängig anerkännt woren isch, sich vu dr drei nationalistische Bewegige as Dail vu Angola aagluegt wore. D FLEC isch no 1975 vu dr MPLA-Regierig in dr Untergrund drängt wore. S git si aber bis hite un si kämpft allno fir d Unabhängikait vu Cabinda.
d Volksrepublik un Burgerchrieg
Di erscht Regierig isch us Mitglider vum Movimento Popular de Libertação de Angola (MPLA) bildet wore, wu am 11. Novämber 1975 z Luanda d Volksrepublik Angola no oschteuropäischem Muschter uusgruefe het un si sälber zue dr ainzige legale Bartei gmacht het. Dr erscht Staatsschef isch dr MPLA-Fierer Agostinho Neto wore. Parallel doderzue hän d Frente Nacional da Libertação de Angola (FNLA) un d União Nacional para a Independência Total de Angola (UNITA) zäme z Huambo e Republik Angola uusgruefe un hän e Gegeregierig bildet.
Diräkt derno isch e Burgerchrieg zwische MPLA, UNITA un FNLA uusbroche, wu au uusländischi Mächt yygriffe hän, in dr Hauptsach Sidafrika un Kuba.
S MPLA isch vu Kuba, dr Sowjetunion un andere sozialistische Staaten unterstitzt wore. Uf em Hegschtpunkt vum Konflikt sin rund 50.000 kubanischi Soldaten im Land gsii. D UNITA isch vu dr USA mit Finanzmittel un Waffe unterstitzt wore un vum Apartheidregime z Sidafrika mit Luft- un Bodedruppe, Waffe un Uusbildigsprogramm.
D FNLA, wu vu Zaire unterstitzt un fascht nume vu Bakongo drait woren isch, het si aafangs mit dr UNITA verbindet, isch aber no schwäre Verluscht us dr Kämpf uusgstige. Sidafrika het dodruf allmee d UNITA unterstitzt. Anne 1983 sin rund 5000 sidafrikanischi Soldate bis zue 250 km dief in dr Side vu Angola yydringe, go Stitzpinkt vu dr Rebellebewegig SWAPO vu Sidweschtafrika z schlysse. Sidafrika het im Lauf vu dr Johr dytligi Niderlage gege kubanischi Verbänd kriegt. Wäge däm het si Sidafrika schließli us Angola zruggzoge un het Verhandlige ufgnuu.
Ibergang un Friidesverdrag
Anne 1991 hän si di boode Burgerchriegsbarteie MPLA un UNITA druf gainigt, ass e Meebardeiesischtem soll yygfiert wäre. S MPLA het d Doktrin vum Marxismus-Leninismus ufgee. Wu 1992 bi dr erschte dur d UN iberwachte demokratische Wahle s MPLA zur greschte Fraktion im Barlemänt woren isch un dr José Eduardo dos Santos vum MPLA bim erschte Wahlgang vu dr Bresidänschtschaftswahle di meeschte Stimmen iberchuu het, het d UNITA mit em Argumänt, bi dr Wahle sei bschisse wore, dr Friide ufgchindet.
Am 20. Nocvämber 1994 isch s Lusaka-Protokoll unterzaichnet wore, e Friidesverdrag zwische dr Regierig un dr UNITA. Anne 1997 isch e nationali Ainhaitsregierig bildet wore, aber Ändi 1998 sin wider bluetigi Kämpf uusbroche, Hunderdöuserti Mänsche sin verdibe wore. E Dail vu dr UNITA het si abgspalte, wel si nit bi dr Kämpf hän welle mitmache.
D UNITA isch international all mee isoliert gsii un di angolanische Regierigsdruppe hän ihri letscht Versorgigswäg, dr Diamanteschmuggel, abgschnitte. Am 22. Februar 2002 isch dr Fierer vu dr UNITA, dr Jonas Savimbi, uf dr Flucht vor Regierigsdruppe verschosse wore, derno het d UNITA dr Kampf mit Waffen ändgiltig ufgee.
Hitigi Situation
Syt em Änd vum Burgerchrieg git s z Angola formal e Meebarteiedemokraty, faktisch aber e autoritär Regime, wu dr Bresidänt José Eduardo dos Santos di real Macht het. Anne 2010 isch e neii Verfassig bschlosse wore, wu s autoritär Bresidialsischtem gfeschtigt un d Gwaltedailig ufglupft het. Wirtschaftli het s Land hit en ängig Bindig zue dr USA, uf dr andre Syte aber au zue China.
Verwaltig
Angola isch in 18 Provinze (portugiesisch: províncias) glideret, wu wyter in 157 Municípios un 618 Kommune unterdailt sin.
Urtenen-Schönbühl
Geografi
Urtene-Schömbüeu ligt im Urtenetau un umfasst s Dorf Urtene u dr Ortsteil Schömbüeu. D Gmeindsflächi bsteit us 47,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 31 % Waud, 17,9 % Sidligsflächi u 3,8 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Iegischtoorf, Matstette, Bouige, Moosseedorf u Wiggiswiu.
Gschicht
Urtene isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1249 aus Urtinun. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 16,3 % gläge.
Religion
62,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 16 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 18,3 %, CVP 2,5 %, EVP 4,4 %, FDP 7,8 %. GLP 6,0 %, GP 6,5 %, SP 19,0 %, SVP 28,7 %, Suschtigi 6,8 %.
Gmeindspresidänt vo Urtene-Schömbüeu isch dr Hansueli Kummer (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 5295 Ywohner 87,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,6 % Französisch u 1,6 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Urtene-Schömbüeu ghört zum Hochalemannisch.
Mikrobiologie
D Mikrobiologii (altgriechisch μικρός mikrós „chlii“, βίος bíos „Lääbe“, λόγος lógos „Wort“, „Leer“) isch e Däilgebiet vo dr Biologii. Es isch d Wüsseschaft und Leer vo de Mikroorganisme, also vo Lääbewääse, wo mä als Individue nit vo bluttem Aug cha gsee. Doodrzue ghööre Bakterie, Bilz, Protozoe (Urdierli), äi- und wenigzälligi Alge („Mikroalge“) und Wirus. Si wird iidäilt noch deene Grubbe vo Organisme, aber au noch em Lääbensruum vo de Mikroorganisme (Geomikrobiologii, Meeresmikrobiologii, Bodemikrobiologii) oder noch dr Aawändig in andere Diszipline (z. B. Medizinischi Mikrobiologii, Lääbensmiddelmikrobiologii, Technischi Mikrobiologii).
Oberstammheim
Oberschtamme (amtlich Oberstammheim) isch en Ortschaft i de Gmaand Stamme im Kanton Züri.
Geografi
Oberschtamme liit am Südfuess vom Stammerbèèrg im Zürcher Wiiland. S Piet vo de früenerige Gmaand umfasst 53,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 37,4 % Wald, 5,1 % Sidligsflechi, 3,4 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi.
Gschicht
Oberschtamme isch zum eerschte Mòòl gnamset worde im Jòòr 761 als Stamhaim (1212 in Stamehein superiori). Bis Ändi 2018 isch Oberstamme en aagni politeschi Gmaand gsii. Uf de 1. Jänner 2019 hät si sich mit de früenere Gmaande Understamme und Waltelinge zu de Gmaand Stamme zametue.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Ussländeraatäil isch bi 5,2 % gläge (Stand 2011).
Religion
70,1 % vo de Iiwoner sind evangelisch-reformiert, 12,4 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsròòtswaale 2011 hät s das Ergebnis ggää: BDP 3,9 %, CVP 0,5 %, EDU 1,4 %, EVP 1,9 %, FDP 30,0 %, GLP 4,8 %, GP 8,8 %, SP 8,8 %, SVP 39,8 %, Suschtigi 0,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jòòr 2010 bi 1,2 % gläge.
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Oberschtamme ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Mikroorganismus
Mikroorganisme (Chliinstlääbewääse, in dr Umgangssprooch. „Mikrobe“) si mikroskopisch chliini Lääbewääse (Organisme), wo mä as Äinzelwäse mit em blutten Aug mäistens gar nid cha gsee. Bi de Mikroorganisme handlet es sich vor allem um Äizäller, aber es git au Meerzäller, wo chli gnueg si, zum drzue z ghööre. Mä däilt sä in verschidnigi Gröössenornige ii.
E Däil vo de Mikroorganisme si für d Ernäärig vo Bedütig, anderi chönne Infekzionschrankhäite uslööse.
Öb d Wire Mikroorganisme si, hängt drvo ab, wie mä dr Begriff „Lääbewääse“ definiert. Wire häi kä Stoffwäggsel, und mä cha sä dorum nume as Organisme aaluege, wenn dr Stoffwäggsel nit Däil vo dr Definizion vo Lääbewääse isch.
D Wüsseschaft und d Leer vo de Mikroorganisme isch d Mikrobiologii.
Lüsslingen-Nennigkofen
Geografii
D Gmeind Lüsslige-Nennikofe besteit us de beide Dörfer Nennikofe im Südweste u Lüsslige im Nordoste vom Gmeindsgebiet. D Gmeind lit knapp vier Kilometer südwestlich vo Soledurn u wird im Norde dur d Aare begränzt. Nochbergmeinde vo Lüsslige-Nennikofe si Söuze, Bäuch, Biberist, Lohn-Ammeseg, Lüterkofe-Ichertswiu im Kanton Soledurn u Löizige im Kanton Bärn.
Gschicht
D Gmeind Lüsslige-Nennikofe isch uf de 1. Januar 2013 dur e Fusion us de ehemolige Gmeinde Lüsslige und Nennikofe nöi entstande.
Peter Müller (Skirennfahrer)
De Peter Müller (* 6. Oktober 1957 z Adliswil) isch en ehemalige Schwiizer Skirännfahrer.
Haselburg (Lothringen)
Hoselbuerch (lothrìngisch; frànzeesch Haselbourg, ditsch Haselburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Peter Müller (Skirennfahrer)
Karriere
De Spezialist für schnälli Streckene hät in synere Laufbahn 24 Wältcöpräne, devoo 19 i dr Abfahrt. Bis hüt isch er gmässe a de Siig hinder em Franz Klammer mit 25 Abfahrtssiig de zweiterfolgriichsti Abfahrer im Alpine Skiwältcöp. In de Jahr 1979 und 1980 hät er die chlini Kristallchugele für e Siig im Abfahrtswältcöp ggune. 1982 hät er de ersti Super-G i de Gschicht vom Wältcöp gwune. Es hät debii en föiffache Triumph vom Schwiizer Team ggäh.
Haselburg (Lothringen)
Geogràfi
Hoselbuerch lijt àn dr Zorn ìn dr Vogese, zwìsche Sarrebourg und Dabo uf re Heche zwìsche 225 und 501 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein Haselbourg ghere àui no d Willer Guinguette (Gingelt), Kaysershoff (Kaiserhof) und Schacheneck.
Gschìcht
Hoselbuerch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 7. Johrhundert àls Aschowa (1050: Halbessurt).
Ànne 1523 isch s Dorf bis uf ein einzelne Hof gschlìsse und erscht àb 1568 wìdderufgeböit worre. Ìm Drissgjehrije Kriej ìsch s nomol gschlìsse worre. Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hoselbuerch ìsch. Hoselbuerch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hoselbuerch ghert zem Rhinfrankisch.
Peter Müller (Skirennfahrer)
Karriere
De Peter Müller isch hüt en aktive OL-Läufer und ghört i de Schwiiz zu den Beste vo synere Altersklass. Er hät en Immobiliefirma gfüehrt, wo um 2006 zahligsunfähig worden isch.
Firmenarchiv der Novartis AG
S Firmenarchiiv vo dr Novartis AG isch es privats Firmenarchiiv in dr Schwiiz.
Es befindet sich an dr Fabrikstrooss 2 z Baasel und isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.
S Archiiv
S Archiiv bestoot us em eigete Firmenarchiiv vo dr Novartis AG sälber, wo 1996 entstande isch, wo d Basler Farma- und Chemiiundernääme Ciba-Geigy AG und Sandoz fusioniert häi, und us meerere historische Archiiv vo de Firme, wo in dr Novartis ufgange si: J.R. Geigy AG, Ciba AG, Durand & Huguenin AG, Sandoz AG.
S Novartis-Archiiv isch brivaat und dr Zuegang zu de Underlaage brucht e Gnäämigung.
Schwyz (Gemeinde)
Schwyz isch e politischi Gmeind und de Hauptort vom Kanton Schwyz i de Schwiiz. Gliichzitig isch Schwyz au de Hauptort vom Bezirk Schwyz.
Geographii
D Gmeind Schwyz liit am Südhang vo de Mythe zwüsch em Lauerzer- und em Vierwaldstättersee uf ere Höchi vo öppe
Zu de Gmeind ghöred d Ortsteil Schwyz, Rickebach, Ibach und Seewe. Alli Ortsteil hei es eiges Dorfläbe, eigeni Chile und Wappe, au wenn d Überbauig vo de Dörfer hüt inenand übere goht. Zu de Gmeind Schwyz ghöred au no verschidnigi Wiler, wo aligs zu eim vo de Ortsteil ghöred.
Gschicht
Schwyz isch zum eerschte Maal gnennt worde Mitti 10. Jh. als in Suuittes (vor 972 Switz).
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,8 % gläge.
Religion
81,6 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 5,4 % evangelisch-reformiert.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 13802 Iiwoner 90,1 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 9,9 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Schwyz ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Kabinett Schmitt III
S Kabinett Schmitt III isch vum 18. Septämber 1931 bis 10. Merz 1933 d Landesregierig vu Bade gsii.
In syre 60. Sitzig vum 18. Septämber 1931 het dr Landdag noch em Ruggdritt vum Adam Remmele neii Minischter fir d Ressort Juschtiz (Josef Schmitt) un Kultus un Unterricht (Baumgartner) gwehlt. Dr Schmitt isch derzue au as Noofolger vum am 10. Septämber gstorbene Wittmann as Staatsbresidänt gwehlt wore, e neie Stellverdrätter isch dergege nit gwehlt wore.
Im Stryt um s Badisch Konkordat het Ändi Novämber 1932 d SPD d Koalition verloo.
In syre 7. Sitzug vum 10. Jänner 1933 het dr Landdag noch em Dod vum Emil Maier dr Erwin Umhauer as neie Inneminischter gwehlt. Dr Schmitt isch as Staatsbresidänt wider gwehlt wore un dr Mattes as däm sy neie Stellverdrätter.
Conrad Ferdinand Meyer
Dr Conrad Ferdinand Meyer (* 11. Oktober 1825 z Züri; † 28. Novämber 1898 z Chilchberg bi Züri) isch er Schwyzer Dichter vum Realismus gsii, wu vor allem historischi Novelle, Roman un lyrischi Gedicht gschaffe het. Är ghert mit em Gottfried Keller un em Jeremias Gotthelf zue dr wichtigschte dytschsprochige Schwyzer Dichter im 19. Johrhundert.
Läbe
Dr Conrad Ferdinand Meyer isch as Suhn vum Regierigsrot Ferdinand Meyer (1799–1840) in ere Zürcher Patrizierfamilie uf d Wält chuu. Mit 15 Johr het er syy Vater verlore. Är het e zimli schwirig Verhältnis zue syre psychisch blaschtete Mueter Elisabeth/Betsy Meyer, geb. Ulrich (* 10. Juni 1802 z Züri), ghaa, wu sich am 27. Septämber 1856 z Préfargier umbrocht het.
E baar Johr in syre Juged het er z Lausanne gläbt, wun ere eso guet Franzesisch glehrt het, ass er franzesischi Literatur ibersetzt un sich iberlait ghaa het, e franzesische Schriftsteller z gee oder e akademischi Laufbahn as Romanischt yyzschlaa. No voreb er zwanzg gsii isch, isch er s erscht Mol wäg ere schwäre Depression in e Närvehailaastalt chuu.
Noch em Dod vu syre Mueter isch er dur e Erbschaft in gsichereti Verhältnis chuu. Är het mit syre Schweschter Betsy (1831–1912), wun em arg noo gstanden isch, e Italierais unternuu, wu ne große yydruck uf en gmacht het. Anne 1864 isch anonym syy erschte Gedichtband uusechuu. 1869 isch er mit syre Schweschter uf Chüsnacht am Zürisee iberegsidlet. Dr Chrieg zwische Dytschland un Frankrych 1870/71 het dr Meyer, wui in boode Kulture glänt het, in e diuefe Zwischpalt gworfe. Noch em dytsche Siig het er sich fir di dytsch Literatur entschide.
Literarische Erfolg het er zerscht anne 1872 ghaa, wun er mit 46 dr Gedichtzyklus Huttens letzte Tage vereffetligt het. In Zyt dernoo sin fascht all Johr historischi Novelle un Roman erschine. D Ufnahm vu Der Heilige dur dr renommiert Rusgeber Julius Rodenberg as Vorabdruck in di Deutsche Rundschau het em Meyer syy Ruef as rusragende Verzeller gfeschtigt. Anne 1880 het er d Ehredokterwird vu dr Universität Züri iberchuu.
Anne 1875 het er d Luise Ziegler ghyrote, d Dochter vum Zürcher Stadtbresidänt. Des het syy gsellschaftlg Aasää zimli gsterkt. Im Johr 1879 isch d Dochter Camilla uf d Wält chuu, wu anne 1936 wie ihri Grossmueter Sälbschtmord begange het. Em Meyer syy Frau het sich nit mit syre Schweschter verstande, wun em dr Huushalt gfiert un as Sekretäri fir e gschafft het. Anne 1887 het dr Meyer wider schwäri Depressione iberchuu. Syy letscht Wärch Angela Borgia het er nume mit Miei chenne fertigstelle. 1892 isch er wider in e psychiatrischi Hailaastalt yygwise wore. Är isch allmee in e Dimmerzuestand grote un isch 1893 entlosse wore, ohni ass sich e Besserig yygstellt ghaa het. Syyni letschte Johr het vu syyre Frau liebevoll bflägt, in syym Huus z Chilchberg verbrocht, wun er 28. Novämber 1898 im Alter vu 73 Johr gstorben isch. Z Chilchberg isch er au begrabe. Dr Louis Wethli het fir e ne Grabdänkmol in Form vun eme Obelisk gschaffe.
Stil
Em Conrad Ferdinand Meyer syy Wärch sin dur e hintergrindeige Humor gchännzaichnet. As Näbefigure chemme in ere Art Rammehandlig mänkmol prominänti Persone vor, wie zem Byschpel dr Schwedechenig Gustav Adolf (in „Gustav Adolfs Page“), dr Ludwig XIV. (in „Die Leiden eines Knaben“) oder dr Dante Alighieri (in „Die Hochzeit des Mönchs“). Doderby setzt dr Dichter voruus, ass dr Läser iber d Bedytig vu däne „Näbepersone“ Bschaid waißt. Mänkmol git s do aber au Iberraschige. Rammehandlig un Binnehandlig sin uf alli Fäll chunschtvoll mitenand verschränkt.
Conrad-Ferdinand-Meyer-Bryys
Syt 1938 vergit d Stadt Züri im Gedänke an dr Conrad Ferdinand Meyer dr Conrad-Ferdinand-Meyer-Bryys.
Glen Velez
Dr Glen Velez (* 1949) isch e US-amerikanische Jazz-Perkussionischt un Komponischt mit eme wältwyte Ruef as Meischter uf dr Rammedrummle.
Dr Velez isch e Suhn vu mexikanische Yywanderer un isch z Texas ufgwagse. Scho as Chind het er sich fir Perkussionsinschtrumänt inträssiert, vor allem wel syy Unkel Schlagzyyger gsi isch. Anne 1967 isch er uf New York gange, wun ere an dr Manhattan School of Music klassischi Perkussion bim Fred Hinger studiert het. Zwei Johr speter, 1969, isch er uf Dallas returchuu un het in syyre Militerzyt Schlagzyyg in ere Band vu dr US Army gspiilt.
1973 isch er wider uf New York un het derno fufzeh Johr lang im Ensemble vum Steve Reich gspiil. 1983 isch er Mitglid vum Paul Winter Consort wore, wun ere bis 1998 din gspilt het.
Derzue het dr Velez aagfange as Solischt ufzdrätte. Anne 1984 isch syy erscht Album Handance erschine, wun ere verschideni Perkussionsinschtrumänt spiilt un derzue Obertongsang singt. Handance isch au dr Name vu syyre Lehrmethod fir Perkussionsinschtrumänt, wu im Video The Glen Velez Handance Method zeigt wird.
Zue dr vile Inschtrumänt, wu dr Velez spiilt, ghere vor allem di irisch Bodhrán, s brasilianisch Pandeiro, s arabisch Riq, s nordafrikanisch Bendir un di aserbaidschanisch Ghaval.
Anne 1999 het en s DRUM!-Magazin zum Best World Beat Percussionist ernännt.
Kumarbi
De Kumarbi (z Ugarit: kmrb, kmrw) isch de hurritisch Chorngott. I de Mythe ninnt er e wichtigi Rolen ii und ich e Gegner vom Wettergott Tessub, wo sii Soo isch.
De Kumarbi isch as Chorngott vereert wore. Im hethitisch-hurritische Felshailigtum Yazılıkaya isch er ufem Hoptbild nochem Tessub und dem sin Brüeder Tasmis a de dritt Stell abbildet wore. I de neohethitische Zitt isch er as d Göttin Kumarma witterglebt und het s Epithet „Gueti Gotthait“ trait.
Mythe
Im Mythos „Königtum im Himmel“ isch de Alalu de erst Götterkönig im Himmel und de Ane sitzt zu em sinene Füesse. De Ane stürzt de Alalu und werd noi König im Himmel und de Kumarbi sitz zo em sinene Füesse. Au de Kumarbi strebt s Königum im Himmel aa und s chunnt zom Champf zwöschet emm und em Ane, wo aber underlitt. Er flücht in Himmel ufe. De Kumarbi jagt em noche, schnappt mitem Muul und biisst em Ane sis Gmächt ab. Sigestoll foot de Kumarbi afoo lache, aber de Ane rüeft vom Himmel obenabe: »Froi di nöd z früe, Kumarbi! Mit miim Gmächt hescht au miin Soome verschluckt und mit dem Soome hani di gschwängeret! I ha di erstens mitem mächtige Wettergott Tessub gschwängert. I ha di zwaitens mit de groosse Sauska gschwängeret und drittens hani di mitem starche Brüeder vom Wettergott gschwängeret und mit em Fluss Tigris.« De Kumarbi isch verschrogge und het de Soome usegspoizt. Dai wo de Soome uf de Berg Kanzura ghait isch, sprudlet sitt denn de Fluss Tigris usem Bode, wo vo de Hurriter as Flussgötiin Aranzah vereert woren isch. Da hett em Kumarbi nöd vill gnutzt, denn er isch immer no mit drai Götter schwanger gsii und hett die uf d Welt broocht. D Tafle mitem Mythos brecht laider grad a dere Stell ab, wo de Kumarbi und de Tessub, wo no im Buuch isch, dröber dischgerieret, us welere Stell er de Kumarbi verloo söll, well er nöd verunrainigt were möcht. De Tessub und sini Gschwüsterti hend denn de Kumarbi gstürzt und de Tessub isch de noi König im Himmel wore.
De Kumarbi het nöd ase schnell uufgee und verschidnigi Uughüür zügt. Die sind immer mächtiger woore und hend di junge Götter i groossi Noot broocht. Im End hend si d Obhand ghaa und sich gege de Kumarbi chöne bhopte.
s Hesiode Theogonii
De Mythos vom Königtum im Himmel het Iigang i d Theogonii vom griechisch Dichter Hesiod gfunde. De Himmelgott Ane (sumer. Anu „Himmel“) entsprecht em griechische Ouranos und de Kronos em Kumarbi. D Sichle, wo de Kronos bruucht um em Ouranos s Gmächt abschniide isch s typische Werchzüüg und Symbol vom Chorngott. Und d Chind wo de Kronos gfresse het, chumm sind si uf d Welt choo, isch en Abschwächig vo de Schwangerschaft. Vo de Chind entsprecht de Tunnergott Zeus em Tessub und d Aphrodite Ourania, wo usem abgschnitte Gmächt entstanden isch, entsprecht a de hurritische Liebes- und Chrieggöttin Sauska.
Val-d’Illiez
Geografi
Val-d’Illiez lit nerdlich vaner Dents du Midi. Vannr Ggmeindsflechi sint 38,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 36,1 % Wald, 4,6 % Sidligsflechi und 20,8 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Val-d’Illiez ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1180 als apud Yliacum
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 14,6 % glägu.
Religion
79,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,7 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Val-d’Illiez ischt dr Ismaël Perrin (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1428 Iwonru 94,6 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,8 % Titsch, 0,6 % Talienisch und 3 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Val-d’Illiez gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Kanton Altkirch
Dr Kanton Altkìrech (Altkirch) isch e Kànton ìm Département Owerrhin (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich.
Gschìcht
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug von dr Inrichtung vom Département als Teil vom domolige "Distrikt Altkìrech" gründet worde.
Mit dr Gründung vom Arrondissement am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vom domolige Arrondissement Altkìrech (sit 1857 Milhüse) nej zugschnitte worde.
In dr Zit von dr Zueghörigkeit zum Ditsche Rich von 1871 bis 1919 het es keini witere Untergliderunge vom domolige Kreis Altkirch gewe.
Geographi
Dr Kanton grenzt im Norde an d Kanton Sànne im Arrondissement Thann sowie Milhüse-Wescht un Milhüse-Süd im Arrondissement Milhüse, im Oschte an dr Kanton Sierez im Arrondissement Milhüse, im Süde an dr Kanton Hirsinge un im Weschte an dr Kanton Dammerkìrech im eigene Arrondissement.
Gmeinde
Dr Kanton Altkìrech bestoht üs 64 Gmeinde.
5. Juni
Dr '''5. Juni''' isch dr 156. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 157. in Schaltjohr), dodermit blybe no 209 Däg bis zum Änd vum Johr.
Oberweningen
Oberwenige (amtlich Oberweningen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Oberwenige liit im Weentel zwische de Lägere und em Eggwald. S Piet vo de Gmäind umfasst 33,8 % landwirtschaftlichi Flèchi, 55,3 % Wald, 6,6 % Sidligsflechi, 4,1 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi. Naachbergmäinde sind Schliinike, Schöfflischtoorf, Bopplisse, Bachs, Rägischbëërg, Stäimer und Siglischtorf.
Gschicht
Oberwenige isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1096-1111 als Waningen (1291 Oberenweningen).
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 18,5 % (Stand 2011).
Religion
41,2% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,4% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Gmäindspresidänt isch de Walter Surber (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,2 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Oberwenige ghört zue de Unterländer Mundarte.
Catania
D Stadt Catania leid an de Oschtküscht vo de italiänische Mittelmeer-Insle Sizilie am Fuß vom Ätna. Si isch d Hauptstadt vo de Provinz Catania. Usserdem isch Catania noch Palermo di zweitgreescht Stadt vo de autonome Region Sizilie. I de Agglomeration vo Catania, wo sich nördlich vo de Stadt i Richtig Ätna usdehnt, hai 2005 671'587 Mensche gläbt, in dr Metropolitanregion si s 2014 1'249'897 Iiwooner gsi.
Catania isch vo de UNESCO zum UNESCO-Wälterb erklärt worre.
Genolier
Genolier (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Genolier isch e Hufedorf an dr Stroß Nyon-Arzier. D Gmaiflechi umfasst 48,7 % landwirtschaftligi Flechi, 34,1 % Wald, 16,4 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Genolier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1110 as Genolliacum.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 27,6 % gläge.
Religion
42,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 5,1 %, FDP 28,8 %, GLP 7,1 %, GP 7,2 %, SP 15,0 %, SVP 22,7 %, Sunschtigi 3,8 %.
D Burgermaischteri vu Genolier isch d Florence Rattaz (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1494 Yywohner 72 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 12,6 % Dytsch, 1,1 % Italienisch un 14,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Haspelscheid
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Haschbelschitt lijt àm Schwartzenbach ìm Nordoschte vun Bitche uf re Heche zwìsche 257 und 404 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Haschbelschitt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1544 àls Haspelschid.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Haschbelschitt ìsch. Haschbelschitt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Haschbelschitt ghert zem Rhinfrankisch.
Kabinett Wagner (Baden)
Mit em Glychschaltigsgsetz hän d Länder iri Suweränitet verlore. Am 8. Merz 1933 het dr Rychsminischter vum Innere Wilhelm Frick d badisch Landesregierig unterrichtet, ass er d ''Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat vom 28. Februar 1933'' aawände un dr Robert Wagner (NSDAP) as Rychskommissar fir Bade ernännt heeb.
Am 9. Merz 1933 het dr Wagner en Ufruef an s badisch Volk erloo wun er din verchindet het, ass d Rychsregierig ihm dr Ufdrag gee heeb, di ganze Befugnis vu dr eberschte badische Landesbeherde z ibernee.
Am 10. Merz isch s Kabinett Schmitt III zruggdrätte, d Mitglider hän aber d Regierigsgschäft bis zue dr negschte Landdagssitzig am 14. Merz welle wyterfiere. Am 11. Merz het dr Wagner s Staatsminischterium bsetze loo un dr Regierig jedi wyteri Amtshandlig verbote. D Landdagssitzig isch abgsait wore.
Am 19. April 1933 het dr Rychskommissar Wagner s ''Gesetz. Neubildung der Ministerien'' erloo. Dodermit sin s Kultus- un s Juschtizminischterium zämeglait wore.
Liste Alemannischer Wörterbücher
Gleineri oder greßeri Dialäkt-Werterbiächer gits fer fascht jedi alemannisch Gegend un fer viili Ortschafte. Verschiidini Werterbiächer hän numme e alemannische-standardditsche Deil; bsunders in dr Schwiz hets sich aber iibirgeret, aü e gnapps standartditsch-alemannischs Verzeichnis z mache. So heißts im Bernditsche Werterbuech zum Biispiil: abreiben: abfiegge, abripse. Zum d gnau Bedittig un dr Brüch vu abfiegge usw. rüszbikumme, mueß mer dert noschlage. E standardditsch-alemannische Deil hilft allewäg bim e lebändige Brüch vum Werterbuech.
D alemannische Werterbiächer iberschniide sich zum große Deil – des heißt, in einem isch e großi Zahl vu Werter, wu aü im andere sin, aber halt in der speziälle Form, wu si in däm Ort oder in däre Gegned hän. Werter, wu großi Ähnligkeit mit eme standartspochlige Wort hän un licht zum verstoh sin, sin in viile alemannische Wertebiächer nit ufgnumme. Also z. B. liäb, tiäf, niä fähle in däne Werterbiächer, wel si üs standardditsch „lieb“, „tief“, „nie“ licht kenne abgleitet wäre un s glich beditte. Drgege isch Liächt ufgiährt, wels sich vum standardditsche „Licht“ untypisch unterscheidet. Dä Typ vu Werterbuech, wu numme bsunderi Werter vum e Dialäkt enthaltet un nit diä gmeinverständlige, het mer friähjer in dr Dialäktologie «Idiotikon» gheiße, s bekanntescht isch s Schwizerisch Idiotikon.
Viil gleini Werterbiächer bringe aü no zuesätzlig grammatischi Bemerkige oder heimatkundligi Informatione.
Firmenarchiv Roche
S Historische Archiiv Roche isch s Archiiv vo dr F. Hoffmann-La Roche AG. Es befindet sich an dr Gränzacherstrooss 183 z Baasel und isch e Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.
Liste Alemannischer Wörterbücher
Südwalser
Gurin
Firmenarchiv Roche
S Archiiv
S Archiiv isch 1990 gründet worde und isch e brivats Undernäämensarchiiv. Iire Umfang isch 3500 Laufmeter und si umfasst Büecher, Gegeständ, Fotene, Film, Videos, Drucksache und Akte. D Dokumänt stamme vo dr F. Hoffmann-La Roche AG, F. Hoffmann-La Roche & Co. AG, Hoffmann, Traub & Co., F. Hoffmann-La Roche & Co., SAPAC Inc. und dr Roche Holding AG.
Liste Alemannischer Wörterbücher
Südwalser
Greschonei
Firmenarchiv Roche
S Archiiv
Dr Zuegang für Forscher brucht e Bewilligung noch eme schriftlige Aadraag. Dr Inhalt vom Archiiv isch elektronisch indexiert und cha im Roche-Intranet vo alle Mitarbäiter vo dr Firma und vo Röscherschierende abgrüeft wärde. Die eltiste Dokumänt gönge of öbbe 1400 zrugg, Firmabeständ uf 1894.
Liste Alemannischer Wörterbücher
Südwalser
Eischeme
Im Land
Pomatt
Remmallju
Caltanissetta
D Stadt Caltanissetta liit a de Oschtküscht vo de italiänische Mittelmeer-Insle Sizilie. Usserdem isch Caltanissetta d Hauptstadt vo de Provinz Caltanissetta.
Geografii
D Stadt Caltanissetta isch 128 Kilometer südöstlich vo Palermo im Innere vo de Insle. Si isch zmitzt i me hügelige Gebiet uf en ere Höchi vo öpe 560 Meter öber em Meeresspiegel. Caltanissetta isch zuedem iiwohnermässig di gröschti Stadt vo Sizilie, wo nöd am Meer liit.
Hermann Mühleisen
Dr Hermann Mühleisen (* 10. November 1903 z Echderdenga – seit 1975 Leifelda-Echderdenga –, † 17. Februar 1995 z Ludwigsburg) ischt a deitscher Kirchamusiker (Landesposaunawart, Chorleider ond Musikpädagog) gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Hermann Mühleisen ischt am 10. November 1903 z Echderdenga uff d Welt komma. Noch seira Schuelzeit hot’r zerscht amol a Schuahmacherlehr gmacht ond sich hendrher noh an dr Karlshöhe Ludwigsburg zom evangelischa Diakon ausbilda lassa. Em Alder vo 24 Johr schliaßlich hot’r d Priafong zom Gemeindehelfer abglegt ond em Johr druff ischt’r zom Diakon eigsegnet worra. Noh em gleicha Johr (1928) hot’r an dr Stuegerter Musikhochschuel a zwoijährigs Studiom oogfanga. Hendrher ischt’r Sekredär beim domoliga Wirdabergischa Evangelischa Jongmennerbund worra. Emmer hot’r als Ziil vor Auga ghet, bei dr Wirdabergischa Landeskirch a wirksama Posauna-Arbet uffzobaua. So ischt’r 1931 en dr Gschicht vo dr evangelischa Kirch en Wirdaberg dr erschde Landesposaunawart worra, wo des Amt als Hauptberuef ausgfillt hot.
En seira Eigaschaft als Landesposaunawart isch dr Mühleisen viil em Lendle romgreist, hot oo-ermiadlich Posaunachor-Schualonga abghalda ond d Kircha beim Grenda vo neie Posaunacheer berooda. Em Zwoida Weltkriag ischt em Mühleisen zoguad komma, dass’r a Kerperbehenderong ghet hot. So hot’r et Soldat werra miaßa ond hot em Dridda Reich sei Posaunaarbet fortfihra kenna.
Noch-em Kriag hot dr Mühleisen sei Lebensaufgab beim Evangelischa Jungmännerwerk Wirdaberg fortgsetzt. Er hot an Haufa Zeit aufgwendet, om Chorlitradur zo sammla, wo fir d Arbet mit de Posaunacheer guat geignet ond leicht spiilbar ischt. 1946 hot dr Mühleisen älle Posaunacheer en Wirdaberg drzua uffgruafa, ama bestimmda Dag noch Ulm zo komma. De selle send-em gfolgt, ond so isch dr Landesposaunadag Ulm entstanda.