cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emanuel Stickelberger
Er isch z Locarno ufs Gimnasium un derno z Bellinzona un z Nöieburg uuf d Handelsschuel. Anne 1900 het er bi der «Gesellschaft für Chemische Industrie» agfange schaffe. 1909 het er z Basel un z Haltingen eigeni chemischi Fabrigge gründet.
Sit 1926 het der Stickelbärger als Schriftsteller gläbt. Er het Romään, Verzellige, Gedicht und Theater gschribe. Er het 1932 ghulfe der Düütschschwiizer PEN-Klub gründen und isch au däm siin erscht Presidänt gsi. Für die schwiizerischi Bibliophile-Gselschaft het er d Zytschrift Stultifera Navis redigiert.
Anne 1957 het s Minischterium für Wüseschafd, Foorschig und Kunschd Baade-Würdebäärg em Stickelbärger der Johann-Peter-Hebel-Preis gää.
Wo der Emanuel Stickelbärger gstoorben isch, het men en uf em Friedhof am Hörnli z Basel beärdiget.
Montet (Glâne)
Montet (Glâne) (patois [a mɔ̃ˈtɛ]) isch a politischi Gmiin im Glâne im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Montet liit ùf, 10 km südweschtlich vam Bezirkshùùptort Romont im Tal va de Broye. Va de Gmiinflechi si 73,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 21 % Waud, 4,6 % Sidligsflechi ù 0,9 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Montet (Glâne) si Ursy, Rue ù Ecublens im Kanton Fryybùrg ù Vulliens, Moudon ù Chavannes-sur-Moudon im Kanton Waadt.
Gschicht
Montet isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1255 aus Montez.
Religion
64,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 24,9 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2711 Yywoner 97,1 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,9 % Tüütsch ù % anderi Spraache.
Christbaum
E Chrischtbaum (oder Wiehnachtsbaum) isch normalerwiis e Dannebaum wo zu Wienachte in d Wohnig gschtellt un gschmückt wird.
Grad im Schwöbische isch es oft e Tradition gsi churz vor Wienachte mit em Beil in de Wald z goh un sich e Bäumli z hole.
Hüt wärde Chrischtbäum normalerwiis uffem Märt verchauft.
Dekoration
Als Dekoration sin früener vorallem Salzdeig-Figure brucht worde, au mol Läbchueche odr Holz- und Schtraufigure. Drzue sin natürlich Chärze cho, was nit sälte zu Huusbränd gfüert het.
Hüt sieht me meischtens moderne Schmuck wie Lametta, Glas- odr Metallkugle un schtatt Chärze wärde oft di sicherere Elektro-Lämpli verwändet.
Traditione
Früener het me de Chinder oft verzällt, dass s Chrischtchind am Wiehnachtsnommitdag chunnt un d Geschänkli bringt. In Wirklichkeit hän d Eltere s Wohnzimmer abgschlosse un heimlich de Chrischtbaum dekoriert un d Geschenkli drunter glegt. D Chinder sin denn immer entdüscht gsi, dass sie s "Chrischtchind" nie zu Gsicht kriegt hen.
Hüt isch mer natürlich moderner un de Chrischtbaum isch eifach e selbschtverschtändliche Beschtanddeil vo Wienachte worde, au wenn sich niemeds meh drum kümmert, wieso des so isch.
Gschicht
Dr Brüch, ziärti Baim (Maje) ufzstelle, isch scho alt. So sin im 12. un 13. Johrhundert am 24. Dezämber, am Adam-un-Eva-Dag, in dr Kirch Paradiisspiil ufgfiährt wore. Dr Gérard Leser schribt: „Im Chor vo d’r Kerich esch e grossi Tànn uffgstellt wore, mit roti Aepfel gezirt. Die Tànn hät solle d'r Boim von der Kenntnis vom Güete un vom Beese vorstelle, wo im Zentrum vom Pàràdies gstànde esch ... .“
1494 verspottet dr Sebaschtian Brant dr Brüch, ass d Stroßburger ihrini Hiiser an Wihnächte mit Danneriis ziäre – des het solle Gsundheit im neije Johr bringe.
Dr Sitte, e Grischtbaüm ufzstelle, stammt üs em alemannische Oberrhiin-Biät. S Datum 1419, wu mer ab un zue in dr Literatür findet un wu d Friiburger „Bruederschaft vu dr Begge-Gnächt“ dr erscht Grischtbaüm ufgstellt heb, seig falsch – in däm Johr seig d Bruederschaft grindet wore, ass si aber e Baüm mit Epfel, Bire, gfärbte Nuss un Läbkiächli ziärt het, seig viil speter gsii.
Badenfahrt
D Badefahrt isch e meedägig Volksfescht z Baden in dr Schwyz.
Si wird in dr Regle nume all zee Johr organisiert, isch aber mit bis zue aire Million Bsuecher ais vu dr greschte Fescht vu dr Schwyz un s mit Abstand grescht im Kanton Aargau. D elft Uusgab vu dr Badefahrt het in dr zee Däg vum Frytag, 17. Augschte bis zum Sunntig, 26. Augschte 2007 stattgfunde un isch unter em Motto «Welt statt Baden» gstande. Ab un zue git s fimf Johr vor bzw. noch ere Badefahrt e Stadtfescht, wu im Volksmund «chlini Badefahrt» gnännt wird. Zem Byschpel het s anne 2012 vum 17. bis zum 26. Augschte ne Stadtfescht unter em Motto «Geschichte schichten» gee, wu au an d Schlyssig vum Schloss Stein 300 Johr vorhär gmahnt het. Di negscht Badefahrt findet vum 18. bis zum 27. Augschte 2017 statt.
Wasser
Wasser (au Wasserstoffoxid, Hydrogeniumoxid, Diwasserstoffmonoxid, Dihydrogeniumoxid odr Dihydrogenmonoxid nach de IUPAC Nomenklatur heissts korrekt „Wasserstoffoxid“) isch e chemischi Vrbindig (Molekül) us Suurstoff un Wasserstoff (chemischi Formel: H2O). D Bezeichnig Wasser wird bsunders für de flüssigi Aggregatszuestand bruucht, em feschde, also gfrorene Zuestand isch es Iis, em gasförmige Zuestand Wasserdampf (odr oifach nur «Dampf»).
Anomalii vom Wasser
Di sogenannti Anomalii vom Wasser (d Abwiichig vo Schmelz- und Südetemperatur vo de homologä schwärere Chalkogenhydrid) cha me mit de Wasserstoffbrugge erchläre. Wäge dene Wasserstoffbrugge bsitzt s Iis e klar definierti Kristallstruktur. Wenn s Iis schmilzt, denn bräched ned grad alli vo dene Wasserstoffbrugge, au im flüssige Zuestand sind immer no welchi vorhande. Be ere witere Tämperaturerhöchig gönd denn au die nadisna usenand und d Wassermolekül chönd sich freier bewege und sich „platzsparender“ aordne. De Effekt isch bis ca. 4 °C beobachtbar; be höchere Temperature wird de Effekt vo de Wärmeusdehnig überlageret, sprich, d Molekül bruched wider meh Platz zum sich bewege.
Badenfahrt
S Fescht
S Fescht findet in dr ganze Altstadt statt, au um dr Bahnhof ume. Wichtig sin di rund 110 „Feschtbäize“: Reschtaurant, Bar un anderi Attraktione, wu zum große Dail vu Verain us dr Region organisiert un bedribe wäre. Doderby wäre us aifache Bierzält fantsyvolli Kreatione. Fir "Welt statt Baden" 2007 sin unter anderem e Moulin Rouge, e French Quarter, e griechische Tämpel, e Bambustämpel, e Sing Sing un e Chloschterwirtschaft ufgstellt wore.
Derzue git s e Hufe kulturälli Veraastaltige, wie z. B. Theateruffierige oder Openair-Kunzärt mit Band un Musiker. Hegschtpinkt vum Fescht sin d Umzig, wu an dr beede Feschtsunntig durgfiert wäre, wu si alli Verain bresäntiere, wu bi dr Badefahrt derby sin, un s groß Fyyrwärch iber dr Ruine Stäi.
Néngsen
Néngsen (dt. Neunhausen, frz. Neunhausen) isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Esch-Sauer un Heischent zue aire Gmai mit em Name Esch-Sauer zämmegschlosse.
Ortsdail
Zue dr Gmai Néngsen hän d Ortschafte Bommel (Bonnal), Burfelt (Burgfried), Ënsber (Insenborn), Lëlz (Lultzhausen) un Néngsen ghert.
Geografi
Néngsen lyt am Stade vum Stausee vu dr Sauer (Stauséi Uewersauer). Nochbergmaine vu dr Gmai Néngsen sin Bauschelt, Esch-Sauer, Rammerech, Stauséigemeng un Wal gsii.
Verwaltig
Néngsen het zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Néngsen isch bis 2011 dr Pierre Bormann gsii. Scheffe sin dr Léon Rippinger un dr Charles Brack gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.
Gschicht
Zum 1. Jänner 2012 het sich Néngsen mit dr Gmaine Esch-Sauer un Heischent zue aire Gmai mit em Name Esch-Sauer zämmegschlosse.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Néngsen ghert zum Moselfränkisch.
Jean Cocteau
Läbe
Dr Cocteau isch àm 5. Juli 1889 z Maisons-Laffitte, ere Chliistadt bi Paris, uf d Wält cho, as Sohn vum Aawald Georges Alfred Cocteau un sin’r Ehefrau Marie Junia Émilie Eugénie Lecomte.
Er isch denn Fründ vo vile iiflussriiche Künstler worde, wie vom Kenneth Anger, Pablo Picasso, Jean Hugo, Jean Marais, Henri Bernstein, Yul Brynner, Marlene Dietrich, Coco Chanel, Erik Satie, Albert Gleizes, Igor Stravinsky, Marie Laurencin, María Félix, Édith Piaf, Panama Al Brown, Colette, Jean Genet, and Raymond Radiguet.
Dr Cocteau isch süchtig gsi nach Opium.
Gstorbe isch dr Jean Cocteau am 11. Oktober 1963 z Milly-la-Forêt, nu Schtunde nach dem Tod von Édith Piaf.
Tiernamen Kandersteg
Die Liste zällt Näme vo Tier uuf, wo z Chanderstäg und z Chandergrund im Bärner Oberland bruucht weeret.
Neckartenzlingen
Neggerdẽnzlenge (dt. Neckartenzlingen) ischt a Gmoed em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zue Neggerdẽnzlenge ghert s Dorf Neggerdẽnzlenge ond dr Ortsdoel Hammetweil.
Gschicht
Neggerdẽnzlengeischt zom erschte Mol gnennt worde om s Johr 1080 als Tuntzlingen.
Verwaltong
Neggerdẽnzlenge hot sich mit dr Gmoene Aldorf, Alderiet, Bempflenge, Neggerdaelfenge ond Schloedorf zom Gmoeverwaltongsverband Neggerdẽnzlenge mit Sitz en Neggerdẽnzlenge zammegschlosse.
D Schuldese ischt d Melanie Gollert.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Neggerdẽnzlenge ghert zom Schwäbisch.
Frankfurter Schule
As Frankfurter Schuel wird e Grubbe vo Filosoofe und Wüsseschaftler us verschiidene Diszipline bezäichnet, wo an d Theorie vom Hegel, Marx und Freud aaknüpft häi und wo s Zentrum von ene s Instidut für Sozialforschig gsi isch, wo 1924 z Frankfurt am Main ufdoo worde isch. Si wärde au as Verdräter vo dr Kritische Theorii aagluegt, wo dört begründet worde isch.
D Bezäichnig Kritischi Theorii goot uf e Ditel vom brogrammatische Ufsatz Traditionelle und kritische Theorie vom Max Horkheimer us em Joor 1937 zrugg. As Hauptwärk vo dr Schuel gältet s Buech Dialektik der Aufklärung, wo dr Horkheimer und dr Theodor W. Adorno 1944 bis 1947 gmäinsam verfasst häi und iim wäge sim esseyistische Charakter dr Underditel Philosophische Fragmente gee häi.
D Theorii
In dr Frankfurter Schuel si undogmatischi Marxiste und wärtkritischi Kapitalismuskritiker zämmechoo, wo s gstöört het, ass im orthodoxe Marxismus die mäiste Ideä vom Marx under e Deppig gwüscht wärde und d Bardeije nume no Paroole wurde widerhoole, wo iire Status wurde sterke. Dr Horkheimer und dr Adorno häi im Marx sini Ideä afo undersueche, wie guet mä sä chönn bruuche, zum soziali Verheltniss analüüsiere. Si häi sich au uf Aarbäite vo andere Wüsseschaftler gstützt wie dr Sozioloog Max Weber und dr Psüchoanalütiker Sigmund Freud.
S Instidut het undersuecht öb d Menschhäit zum Bischbil dur razionaals Handle d Kontrolle über d Gsellschaft und d Gschicht chöönt bechoo. Für daas het si soziali Fenomeen undersuecht, wo im klassische Marxismus Däil vom Überbau oder vo dr Ideologii aagluegt wärde: Persöönligkäit, Familie, Autoridäätsstrukduure (dr Didel vo dr erste Publikazioon vom Instidut isch Studien über Autorität und Familie gsi) und d Beriich Esthetik und Massemedie. D Studie häi sich Sorge gmacht, wil si d ufdeggt häi, ass dr Kapitalismus d Vorussetzige für e kritischs, revoluzionärs Bewusstsi cha zerstööre.
D Ideologiikritik het sich uf d Mechanisme grichdet, wo aagwändet wärde, zum die soziali Herrschaft z festige und festgläit, ass d Ideologii äini vo de Grundlage vo soziale Struktuure isch.
S Instidut het en ussergwöönlige Iifluss uf d Sozialwüsseschaft (bsundrigs z Amerika) gha mit dr Schrift Die autoritäre Persönlichkeit. Din si mithilf vo soziologische und psüchoanalütische Kategorie empirischi Undersuechige gmacht worde, zum d Chreft z charakterisiere, wo Indiwidue drzue bringe, ass si faschistischi Beweegige oder Bardeije wurde understütze.
Pflanzennamen Kandersteg
Die Liste zällt Näme vo Pflanze uuf, wo z Chanderstäg und z Chandergrund im Bärner Oberland bruucht weeret.
Kristin Lamprecht
D Kristin Lamprecht (* 1970 z Münche) esch e Schwiizer Pfarreri. Si esch Co-Presidänti vom Pfarrkapitel vo de Reformierte Landeschile Aargau.
Läbe
D Kristin Lamprecht het z Marburg, Münche und Heidelberg evangelischi Theologii gstudiert und esch im 1998 mit ihrem Maa, em Lutz Fischer-Lamprecht, us Tütschland i d Schwiiz cho. S eijährig pfarramtlich Praktikum het si z Murte im Kanton Fryburg gmachd, wo si drufabe au e Stellverträtig im Pfarramt gmachd het. Au z Thun het si als Stellverträtri gschaffed, vor si im 2002 in de Kanton Aargau cho esch. Pfarreri esch si z Gäbischtorf und Ammerschwiil und Spitalseelsorgeri im Spital Limmettal z Schliere. Sit em 2019 esch si Pfarreri z Obersiggetal, wo zu de Chilegmeind Bade ghörd.
Zäme mit de Maja Petrus esch si bim Pfarrkapitel am 25. Oktober 2022 z Wettige zur Co-Presidänti vom Pfarrkapitel gwählt worde, so dass die beide Pfarrerinne gmeinsam d Nachfolg vom Matthijs van Zwieten de Blom aaträte hend.
Roland Hofmaier
Dr Roland „Hofi“ Hofmaier (* 20. Jänner 1946 z Wäär; † 14. Septämber 1985 z Steine-Endeburg) isch e dytsche Liedermacher gsii.
Lääbe
Dr Hofmaier het Speditionschaufmann glehrt un derno as Wärbetäxter bim Schöpfflin gschafft. Im Septämber 1985 isch er im Alter vu 39 Johr an Chräbs gstorbe. Är isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Elly ne Suhn, Frank, ghaa.
Mer chännt vun em au hit no Lieder wie „Im Wiesetal“, „S’Morgedrama“, „Nie meh Fleischchäs“, „S’alt Kanapee“, „Mänkmol mein i“ oder „…einewäg“? Är het iber sy Haimet, s Markgreflerland gsunge, aber au Lieder gege d Atomchaft un iber Gäldgier. Sy erschti Ufnahm, s Wisedal-Lied, het er anne 1976 bi me Bsuech vum Sidweschtfunk-Studio gmacht. Är het insgsamt rund 40 Lieder gschribe, guet d Helfti dervu isch sin uf syne boode Langspiilblatte „mänkmol mein i“ un „einewäg“ druf. Iber syni Täxt het dr Alexander Huber anne 2003 gschribe:
Är sälber het emol gsait, är wett „[e] bizzeli Freud unter d’Lüt bringe und au eweng zum Nochdenke arege — d Welt verbessere chan i doch nit. Wenn s au schön war, si tat sich eweng bessere.“
Ab 1978 isch er Mitglid im Vorstand vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii.
Fueßnote
<References/>
Halamardus
De Halamarð isch e germanische Gott gsii, wo i de Römerzitt i de Provinz Nidergermanie vereert woren isch.
E römerzittlichi Inschrift usem 1. Joorhundert isch em MARTI HALAMARÐ gwidmet. De vermuetli germanischi Name chönnt »Manetöter« bidüüte, e gaigneti Bizaichnig för en Chrieggott. Ahand vo de Interpretatio Romana chan er as e früeni Form vom Ziu aglueget werde.
Anicetus
In dr Zyt vu sym Pontifikat het dr Polykarp vu Smyrna di remisch Chilche bsuecht. Är un dr Anicetus hän s Datum vum Oschterfescht dischpetiert, wu d Chilche vu Smyrna zum jidische Pessachfescht gfyyrt het, dewrwylscht s di remisch Chilche alliwyl am e Suntig gfyyrt ghaah het, wel des dr Ag vu dr Uferstehig vum Herr gsii isch. Wäge däm isch au dr Suntig im Chrischtetum dr hailig Dag. Dr Anicetus un dr Polycarp hän si nit chennen ainige, aber dr Anicetus het em Polycarp erlaubt, sy Tradition wyter z pfläge. Die Kontrovers isch in dr Johrhundert derno as Oschterfeschtstryt wider ufgflammt.
Au dr chrischtli Hischtoriker Hegesippus het Rom in däre Zyt bsuecht. Dää Bsuech wird vylmol as Beleg fir d Bedytig vu dr Bischef vu Rom fir d Chilche gnuu.
Dr Anicetus isch dr erscht Bischof vu Rom gsii, wu ne Häresy verdammt het, indäm er dr Montanismus verbote het. Är het si au effetli gege d Gnoschtiker un dr Markionismus gstellt. Noch em Liber Pontificalis het dr Anicetus s Gebot erloo, ass Prieschter kaini lange Hoor derfe drage (villicht wel d Gnoschtiker sin eso drait ghaa hän). Des isch aber nume in dr Weschtchilche allgmaine Bruch wore.
Ass dr Anicetus as Märtyrer gstorben isch (an ame 16., 17. oder 20. April), giltet as uuhischtorisch. Sy Gedänktdag isch dr 17. April.
Händel-Denkmal
Mit Händel-Dänkmol mäint mä ä Dänkmol, wo zu Eere vom dütsch-britische Komponist us em Barock Georg Friedrich Händel ufgstellt worde isch. S erste von ene het dr Louis-François Roubiliac gmacht und isch 1738 in de Vauxhall Gardens London ufgstellt worde. Hüte stoot s im Victoria and Albert Museum. En anderi bekannti Statue vom Händel stoot im Iigangsfuäjee vo dr Opéra Garnier z Bariis. Im dütschsproochige Ruum dänkt mä vor allem an s äinzige Händel-Dänkmol in Dütschland, wo as Däil vo dr Erinnerigsfiir an si hundertst Doodesdaag vo Dütsche und Brite zämme im Händel sinere Geburtsstadt Halle a.d. Saale iigweit worde isch.
Anicetus
Dr Name bedytet „Dr Uubsigt“ (griech.).
Sequaner
D Sequaner (lat. Sequani; ) sind en keltische Stamm gsii, wo im westliche Jura am Dubis (hüt: Doubs) gwont hend. Eri Nochbuure sind im Oste d Helvetier, im Nordoste d Rauraker, im Norde i de Vogese d Leuker, im Weste d Lingone und d Häduer und im Süüde d Ambarrer gsii. Ere Vorort isch Vesontio (hüt: Besançon) gsii. De Name vom Stamm isch de gliich wie de vom Fluss Sequana (hüt: Seine), so as si vermuetli früener a dem Fluss glebt hend.
Gschicht
D Sequaner hend ane 71 v. Chr. de Ariovist mit sinene germanische Truppe aaghüüret, well si zäme mit de Arverner im Striit mit de Häduer glege sind. Si hend denn erfolgriich im Joor 61 v. Chr. d Häduer bisigt und de Ariovist het mit sinene Germane en Drittel vom Piet vo de Sequaner bsetzt, het denn aber afange a de Sequaner drohe, demit er no mee Land i Bsitz cha nee. Drufabe hend d Sequaner de Julius Cäsar um Hilf bette, demit si eri früenrige Verbündete los werdet. Ane 59 hend si a de Helvetier erlobt, dör eres Piet z züche. Nochdem de Cäsar die bi Bibracte gschlage het, het er d Sequaner 58 v. Chr. underworfe und em Römische Riich agschlosse. Im Joor 52 v. Chr. hend si bim Gallierufstand vom Vercingetorix mitgmacht.
D Sequaner sind under em Chaiser Augustus (27 v.–14 n. Chr.) zu de Provinz Gallia Belgica cho. Im Joor 21 n. Chr. hend si sich am Uufstand vo de Häduer bitailigt, sind aber i de Uurue vo de Joore 68 romtroi blibe und hend o nöd am Bataverufstand (69-70) tailgnoo, sondern de Julius Sabinus us erem Piet vertribe. De Chaiser Domitian (81–96) het d Sequaner zu de noigschaffte Provinz Germania superior gschlage und spööter het si de Chaiser Diocletian (284–305) zäme mit de Rauraker und Helvetier zude noie Provinz Maxima Sequanorum zämetue. Im 4. Joorhundert hend d Sequaner under Iifäll vo de Alemane glitte. I de zwait Hälfti vom 5. Jh. isch s Piet vo de Sequaner zum Riich vo de Burgunder choo und denn im Joor 534 zum Frankeriich.
Aichach
Oacha (dt. Aichach) ischt e Stadt im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Aichach leit en dr Region Augschburg an dr Paar.
Vo dr Gmarkong send 52,6% Landwirtschaftsfleche, 30,9% Wald, 15,2% Sidlongsfleche ond 1,3% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Aichach gheret d Ortsdoel Aich, Aichach, Algertshausen, Andersbach, Blumenthal, Ecknach, Edenried, Eitershofen, Froschham, Gallenbach, Gansbach, Griesbeckerzell, Hiesling, Hofgarten, Ippertshausen, Klingen, Knottenried, Matzenberg, Neuhausen, Neuhausen, Neumühle, Nisselsbach, Oberbernbach, Obermauerbach, Oberneul, Oberschneitbach, Oberwittelsbach, Röckerszell, Sulzbach, Tränkmühle, Untergriesbach, Untermauerbach, Untermühle, Unterneul, Unterschneitbach, Unterwittelsbach, Walchshofen, Wilpersberg, Windten ond Wöresbach.
Gschicht
Aichach ischt zom erschte Mol gnennt worda vor vor 1078.
Zom 1. Januar 1970 send Untergriesbach ond Unterschneitbach zua Aichach eigmoedet worde, zom 1. Januar 1972 Oberschneitbach, Sulzbach ond Unterwittelsbach, zom 1. April 1972 Walchshofen, zom 1. Januar 1974 Algertshausen, zom 1. Januar 1977 Klingen ond Obermauerbach ond zom 1. Januar 1978 Ecknach, Gallenbach, Griesbeckerzell, Oberbernbach ond Oberwittelsbach.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 7,2 % gleäga.
Religion
83,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,6 % evangelisch.
Verwaltong
Aichach ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Morlon
Morlon (patois [a mɔrˈlɔ̃]; tüütsch Morlung) isch a politischi Gmiin im Greyerzerbezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Aichach
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Aichach ischt dr Klaus Habermann.
Morlon
Geografi
Morlon liit ùf, 2.5 km oschtnordöschtlich vam Bezirkshùùptort Bulle ùber em Weschtufer vam Greyerzersee. Va de Gmiinflechi si 74,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 14,1 % Waud, 8,4 % Sidligsflechi ù 2,8 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Morlon si Bulle, Echarlens, Botterens ù Broc.
Aichach
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Aichach ghert zom Mittelbairisch
Morlon
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 8,3 % gläge.
Soterus
Dr Soter isch z Fondi (Italie) uf d Wält chuu un isch no dr Legänd as Märtyrer in dr Zyt vu dr Chrischteverfolgige unter em Marcus Aurelius gstorbe. Är isch in dr Calixtus-Katakombe z Rom begrabe wore.
Morlon
Religion
83,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 6 % evangelisch-reformiert.
Soterus
Sy Gedänkdag isch dr 22. April. Soter (griechisch Σωτήρ) bedytet Retter, Hailand, Erleser.
Morlon
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 480 Yywoner 93,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,9 % Tüütsch ù 3,8 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 15 va de 480 Yywohner ggredt.
Batzenberg
Dr Batzeberg (dt. Batzenberg) circa 6 km südli vum Stadtrand vu Friburg im Brisgau in Südweschtdytschland isch e 330 Meter hoche Vorberg vum Schimbergmassiv. Öschtlich vum Berg lit s'Schneggedal, weschtlich d'Rhiebeni
Gmeizueghörigkeit
Dr Batzeberg gheert zue dr Gmeinde Schallsched mit dr Ortschafte Schallsched un Wolfewiler im Norde, Pfaffewiler mit Eelischwiler im Schneggedal im Oschte, Ehrechilche mit Chilchhofe im Süde un Norschige un Scherzige im Weschte.
Geologi
Dr Berg isch öppe 4 km lang und 1 km breit un zellt, obwohl durs Schneggedal devu trennt, zum Schimbergmassiv. Er isch vu mächtige Leesablagerige bedeckt.
Gschichte
Im Drissigjährige Chrieg hän im Summer 1644 französischi Truppe ihr Lager uffem Batzeberg gha. Si sin vu dert dann am 03. August 1644 - dr erst Dag vu dr Schlacht bi Friburg zue dr Erstürmig vum Bohl uffem Schimberg uffbroche un hän bi dr Inahm vu dr dert befindliche bayerische Stellige mit die höchste Verlust vum ganze Chrieg erlitte.
Flora
Dr Batzeberg isch nochzue vollständig mit Räbe bepflanzt (Hauptsorte isch dr Guetdel). Er isch ein vu dr flächemässig gröschte, fascht ällei mit Räbe bepflanzte Berge in Dytschland.
Synagoge (Remiremont)
Z’ Remiremont ìm Vogeesa-Département-n-ìsch sallamols a Synagooga gsìì. Sa hàt sìch ìn dr Avenue Carnot bfunda —dr hìttiga-n-Avenue Julien-Méline. Sa ìsch ànna 1873 bàuia un ànna 1976 àbgrìssa worra.
Gschìcht
A äärschta Synagooga-n-ìsch ìm Jodock-Hüüs, ema histoorischa Hüüs vu da Choordààma ìm Schtàdtzäntrum vu Remiremont, iigrìchtet worra. S’ Hüüs hann zwai Juuda ànna 1808 kàuift ghàà. Ànna 1826 hàt d’ Schtàdtverwàltung s’ Gebäi ìwwernumma un zärschteert —maa hàt vor àllem d’ Synagooga vu dr Kìrìch vun Unsra Liawa Fràui wälla äntfärna. Ìm gliicha Joohr hàt d’ jìddischa Gmaind a näijer Grundschtìck àm 10 Rue Maucervelle kàuift. Doo ìsch a näija Synagooga bàuia worra.
Ìm Joohr 1869 hàt d’ jìddischa Gmaind a grooss Grundschtìck —34 Häktààra— àn dr Avenue Carnot ìwwernumma, fìr doo a greesera Synagooga bàuia. S’ näija Gebäi hàt dr Schtàdtàrkitäckt Charles-Henri Fachot zaichent. Ìm Gebäi hàt maa z’äärscht sehr kùmpläxa Ziarunga wälla züafiaga, àwwer dr Bàuiplàn ìsch schliasslig veraifàcht worra. Fìr d’ Bàuiàrweeta galdlig unterschtìtza hàt d’ jìddischa Gmaind a Tail vum Grundschtìck müassa verkàuifa —dàs hàt sa ànna 1874 un 1891 gmàcht ghàà. Wahrem Diitsch-Frànzeescha Kriag vun 1870/71 hàt maa d’ Àrweeta unterbrocha. D’ näija Synagooga-n-ìsch jedoch àm 11. Septamber 1873 iigwäjt worra. Àn dr Iiwäijung sìnn unteràndrem dr Àbgoordnet Jules Méline un dr Bìrgermaischter vu Remiremont gsìì, wia àui Vertratter vun àndra Religioona.
Ànna 1890 hàt dr Fachot s’ Ìnnera vum Gebäi a bìtsi-n-ärfrìscht: grààd àm Iigàng hàt’r a Debàttasààl un a Hochzittsààl züagfiagt.
Wahrend dr Schoa-n-ìm 20. Joohrhundert sìnn vìela Juuda vu Remiremont-n-ärmoordert worra. Àlso ìsch d’ Synagooga vìel züa grooss worra. Sa ìsch ànna 1970 verkàuift worra. Maa hàt z’äärscht glàuiwa, àss sa ìn a evànggelischa Kìrìch umwàndla wara wurd, àwwer ànna 1976 ìsch sa àbgrìssa worra. Àn dr Schtälla vu dr Synagooga hàt maa-n-a groossa Wohngebäi, d’ Résidence de l'Empereur, bàuia. A pààr Ìwwerraschter vu dr Synagooga kààt maa-n-ìm Synagooga-Museum vu Bruyères sah. D’ Bank vu dr Synagooga vu Remiremont sìnn hìtt ìn dr Synagooga vun Épinal.
Hìttz’tààgs schteht àm Schtàndtort vu dr ehamààliga Synagooga-n-a histoorischa Zaicha. Dr Schtàndort lìegt àm 1 Avenue Julien-Méline, àn dr Kritzung mìt dr Rue Charles-de-Gaulle.
Bschriiwung vum Gebäi
D’ Synagooga vu Remiremont ìsch uff’ma viaräckiga Grundrìss bàuia worra. Ìhra zwaifààrwiga Hàuiptfàssàda hàt üss Schtai un Bàchschtai bschtànda. Ìwwer’m Iigàngstììra-n-ìsch a Fanschterroosa gsìì, wo vu zwai Pfiiler iigràmmt gsìì-n-ìsch. Dia Pfiiler hann àn d’ Süüla vum Tampel vum Solomon ärìnnert; sa sìnn mìt Zeena ziart gsìì. Uff’m Gaawel ìwwer d’ Fanschterroosa sìnn d’ Zeh Geboota gzaigt gsìì. Ìwwer’m Hàuiptgebäi ìsch a Schìeferdàch gsìì; ìwwer da zwai Wìnkeltìrmer sìnn Zìewel gsìì.
D’ Synagooga-n-ìsch wia-n-a ääschtlig Gebäi ziart gsìì. Ìm Ìnnera ìsch dr Toraschriin sehr ahnlig gsìì wia d’ Üüssafàssàda. ’S ìsch àui a Tribüüna fìr d’ Fràuija gsìì, wo-n-uff dräi Sitta hàt düa verlàuifa.
d’ Ràbbiner vu Remiremont
Àb 1874 ìsch z’ Remiremont-n-a Ràbbiner gsìì —vorhar ìsch numma-n-a Zelebrànt gsìì, wo dr Schtààt bezààhlt hàt.
Àb’m And vu da Joohra 1930 ìsch kää Ràbbiner meh gsìì.
Gestratz
Geografi
Geschtratz liit im Weschtallgai am Nordufer vo dr Obere Arge. Vo dr Gmarkung sin 68,7 % Landwirtschaftsfleche, 24,9 % Wald, 5,2 % Sidlungsfleche un 1,1 % sunschtige Fleche.
Gmuindsdoil
Zua Geschtratz gheret d Derfer Gestratz, Brugg, Dorenwaid, Horben, Isnerberg, Thalendorf, Zwirkenberg, d Wiiler Altenburg, Altensberg, Altringenberg, Bad Altensberg, Dinnensberg, Ehrlach, Hochglend, Kössentöbele, Lanzenberg, Lengersau, Rauen, Ried, Röthentöbele, Rutzen, Schnattern, Schweineburg, Unterreute un Unterschmitten un d Gheft Ackers, Eggen, Herrgottswiesen, Hubers, Kenners, Leiden, Malleichen, Metzlers, Stoffels un Tannen.
Gschicht
Geschtratz ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1182 als Gesträze.
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 2,2 % gleage.
Religion
92 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 5,7 % evangelisch.
Verwaltung
Geschtratz hot mit dr Gmuinda Grienebaa, Moierhef und Rethebaa a Verwaltungsgmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Geschtratz isch dr Johannes Buhmann.
Sankt Peter (Unterelsass)
Sàm-Peeter (frz. Saint-Pierre, dt. Sankt Peter) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Durich Sàm-Peeter fließt d Àndlöi, e Naweflusss vun dr Ill.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sàm-Peeter ìsch. Sàm-Peeter ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàm-Peeter ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Stotzheim (Unterelsass)
Stotze (frz. Stotzheim, dt. Stotzheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Stotze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 783 àls Stozzesvillare.
Verwàltung
vun Stotze ìsch. Stotze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Stotze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Adelheid Steinmann
D Adelheid Steinmann (* 26. April 1866 z Heidelbärg as Adelheid Holtzmann; † 20. Jänner 1925 in Bonn) isch e dyschi Bolitikeri (DDP) un Frauerächtleri gsii. Im Johr 1899 isch d Fryybeger Universitet di erscht in z Dytschland gsii, wu Fraue zum Studium zuegloo het. Un Schuld wor d Adelheid mit iire badisch Schwertgosch.
Industriekulturpfad Limmat–Wasserschloss
Der Induschtrykulturpfad Limmet–Wasserschloss isch e Wanderwääg im Kanton Aargau, wo me draa vil schöni und inträssanti Sache vo der Technik und dr Wirtschaft cha go aluege.
Adelheid Steinmann
Lääbe
Dr Vater isch Brofässer gsii. Dr Heinrich Holtzmann het in Strosburi dem beriihmte Albert Schweitzer d Theologii glehrt – speter het dr Schweitzer noch Medizin un Filosofi studiert. Dr Mutter wor d Tochter vom Georg Weber, dr isch Brofässer z Heidelbärg gsii un het e Weltgschicht gschriibe, en Bestsäller fir 40 Jahr.
Iire bäide Brieder hän studiirt un sin Brofässer wore. D Adelheid het nit studiere derfe. Man het gmeint des de Kopp uns Ghirn weicher werd, wenn Fraue studiere. Un man het gmeint des de Mädle vom Studiere ihr weiblich Figur verliire. Es het e paar Fraue ggewwe, di hän mit e Sunnererlaabnis unner de Uffsicht von iire Ehemänner studiirt.
Industriekulturpfad Limmat–Wasserschloss
Me gseht am Wääg alti Fabrigge, Chraftwäärch und Brugge und no s eint und andere meh.
Adelheid Steinmann
Lääbe
D Adelheid het 1886 dr Gustav Steinmann ghyrote, Brofässer fir Geologii un Paläontologii un speter Proräktor z Fryybeg im Brisgau. As dr Sohn greeßer wor, het si agfange firs Studium von di Fraue zu kämpfe. Mit dr Schwertgosch war des vom Erfolg gkreent, un im Semester 1899/1900 hän dii erschde finf Fraue in Fryybeg studiire derfe. 1900 bis 1914 wor si Rychsvorsitzendi vom Verii Frauenbildung-Frauenstudium.
Industriekulturpfad Limmat–Wasserschloss
Die eigets aazeiegete Objäkt:
Adelheid Steinmann
Lääbe
Unn si het iire Schwertgosch nit halte kenne, dann isch si bolidisch worre un het fir des Wahlrecht von dii Fraue zu kämpfe agfange. Afangs war si bi di Nationalliberali. 1918 het si e eigini Bartei ggrindet, d Ditschu Demokratischu Bartei (DDP) – e linksliberali Bartei. Chefin het si as Frau nit werre derfe, si wor dann di zwäit hinner Fritz Naumann – später wors d Bartei vom Gustav Stresemann. 1919 hän di Fraue erschtmols wähle derfe.
Uff en Mandaad im Rychsdag het si verzichtet. Si wor noch e paar Jahr Stadträtin in Bonn. E Stroß z Fryybeg (Rieselfeld) isch 1996 no ihre gnännt wore.
Ramana Maharshi
De Ramana Maharschi (skt, रमण महर्षी, Ramaṇa Maharṣī, Geburtsname Venkataraman Iyer; * 30. Dezember 1879 z Tiruchuli, Tamil Nadu, Indie; † 14. April 1950 z Tiruvannamalai, Tamil Nadu) isch en indische Asket, Mystiker und Hailige gsii. Er isch ann vo de bikanntiste indische Waise vom 20. Joordhundert.
Lebe
De Ramana isch em 30. Dezember 1879 z Tiruchuli im indische Staat Tamil Nadu uf d Welt choo und het de Name Venkataraman öberchoo. Noch em Tod vo sim Vatter isch er z Madurai vomene Onkel uufzoge wore und er het d American Mission High School bsuecht. Mit sibzeeni het en zunderainisch e Todesangst öberfale und er het sich wiene Liich uf de Bode glait und de Schnuuf aaghalte. Debi isch er zu de Erchenntnis choo, as er de unsterblich Gaist sai, wo de Körper öberstiigi. Drufabe het er sis Studium uufggee und vill meditiert und vill Zitt im Tempel vo de Göttin Minakshi („Fischaug“) verbroocht. Noch sechs Wuche het er sini Famili verloo und isch uf Tiruvannamalai, emene hailige Ort z Tamil Nadu ggange.
Z Tiruvannamalai het er vo sinene Chlaider e Stoffstraife abgrisse und as Lendeschurz um d Hüft bbunde und isch zumene Sadhu (Bettelmönch) wore. Er het denn ufem hailige Berg Arunacala („Morgerootberg“), wo grad bi de Stadt Tiruvannamalai litt, as Asket glebt. Em Aafang het er wie abwesend gwürkt und anderi Lütt hend för en glueget. Um i Rue z meditiere het er sich hüüfig i Hööline und Tempel zruggzoge, denn immer mee Mensche sind choo, um en z gsee und hüüfig hend sini engste Aahänger müese e Haag umen baue, um en vo de vile Vereerer z bschütze, won en hend wöle treffe, denn, obwoll er fast nünt gredt het, het er e starchi Uustraalig uf d Mensche uusgüebt. De unbikannti Hailigi vom Berg Arunacala het denn de Name Ramana Maharschi öberchoo, wobi Maharschi „Grosse Waise“ bidüütet.
Noch e paar Joore het sini Muetter en entdeckt und isch bald drufabe ebefalls e Aahängeri vonem wore. Er het sich denn afange mee sinene Aahänger z widme und s isch en Aschram ggründet wore, demit di vile Aahänger und Vereerer hend chöne versorgt were. De Ramana Maharschi het afange religiöösi Schrifte studiere und Gsprööch füere. Er het selber nu wenig Schrifte useggee, s maist wo vonem veröffetlicht woren isch, sind Uufzaichnige vo sinene Gsprööch. Sini grossi Waishait het immer mee Mensche aazoge und s sind au immer me wichtigi Persone und au Mensche usem Weste en go uufsueche, drunter au Arthur Osborne, wo sin Biograaf woren isch.
Ab 1949 hend sich a sim lingge Arm afange Tumor bilde und er isch immer schwächer wore, het aber medizinischi Hilf abgleent. Em 14. April 1950 isch er z Tiruvannamalai gstorbe. Er het de Ort und de Berg Arunacala sit sinere Aachumpft nie verloo ghaa.
Paul Dübi
Dr Paul Dübi (* 1. Oktober 1908 z Bärn; † 26. Mai 1989) isch e Schwiizer Bolitiker (FDP) gsii.
Treverer
D Treverer sind en keltische Stamm gsii, wo zwüschet em Rhii und de Maas im Tal vo de Mosel glebt hend. Ere Vorort isch Augusta Treverorum (hüt: Trier) gsii.
Paul Dübi
Dr Dübi hed Jura schdudiert u isch Fürschbräch worde. Vo 1954 bis 1974 isch dr Dübi Bärner Grossrat gsii (Wahlchreis Schdat Bärn) für di Freisinnig-Demokratischi Bartei (FDP). Vo 1957 bis 1961 isch er Frakzioonsbresidänt vor FDP gsii; vo 1962 bis 1963 isch er 2. Vize GR gsii, u vo 1963 bis 1964 isch er 1. Vize GR gsii. 1964 isch er es Jaar lang Grossratsbresidänt gsii.
Treverer
Gschicht
D Treverer werdet z erstmol vom Julius Cäsar gnennt: Im Joor 58 v. Chr. hend si em Cäsar d Meldig ggee, as sich Suebe dramöchid, de Rhii z öberschriite. De isch denn gege die atrete und het bi dere Glegehait grad ono d Treverer underworfe. Die sind aber a de Römer nöd grad fründli gsinnt gsii und hend ane 54 v. Chr. zäme mit de Eburone afange geg Römer chämpfe. E Joor spööter het de Trevererkönig Indutiomarus s Lager vom Cäsar agriffe, isch aber debii umchoo. Drufabe hend si sich ständig gege d Römer und au geg d Suebe müese weere. Ane 51 v. Chr. sind si endgültig zum Römische Riich gschlage wore. Doch da het ne nöd passt und ane 30 v. Chr. isch es zumene Uufstand gege d Römer cho, wo s Joor drufabe vom Marcus Nonius Gallus nidergschlage woren isch. De Chaiser Augustus (27 v.–14 n. Chr.) het d Kolonii Augusta Treverorum (hüt: Trier) gründet und zum Vorot vo de Treverer gmacht. Im Joor 21 n. Chr. isches nomol zumene erfolglose Uustand geg d Römer choo und vo 68 bis 70 hend si sich chräftig am Bataveruufstand bitailigt.
Paul Dübi
Vo 1952 bis 1967 isch dr Dübi Gmeindraat vor Schdat Bärn gsii, u i däm Amt Schueldiräkder vor Schdat Bärn. 1967 isch er zum „Sunderbeuufdreite“ im Dienschd vom Gmeindrat gwält worde.
Treverer
Sprooch
De Tacitus het gschribe, as d Treverer bhoptid, si saied Germane, wa aber nöd stimi und si sich dodemit as tatchräftige Stamm nume vo de trääge Gallier abgrenze möchtet. D Kultur und d Näme vo de Treverer sind au aidütig keltisch. Si hend Gallisch gredt und da no im 5. Joorhundert, wie de Hieronymos (347-419) bizügt: »D Galater hend nebetem Griechische, wo alli im Oste rede tüend, iri aigni Sprooch, recht äänli a dere vo de Treverer.«.
Paul Dübi
Dr Dübi isch o Adjunkt vor eidgenössische Juschdizabdeilig gsii.
Treverer
Kult
D Treverer hend e wichtigs Kultzentrum i de Stadt Augusta Treverorum ghaa und denebt no zimli vill a verschidnige Ort. Si hend de Mercurius Vassocaletis mit de Rosmerta vereert. De Chriegsgott isch de Mars Lenus gsii, wo au as Loucetius zäme mit de Nemetona agruefe woren isch. För d Gsundhait sind s Paar de Apollo Grannus und d Sirona zuständig gsii. D Arduinna isch d Göttin vo de Ardenne gsii, wo s Piet vo de Treverer ge Nord abgrenzt hend. Inere Schlucht i dem Bergzug isch au d Bäregöttin Artio verert wore. Natürli sind au d Rossgöttin Epona und anderi Gotthaite vo de Treverer vereert wore.
Paul Dübi
Dr Dübi isch a Literatuur indressiert gsii u hed bi de ''Guete Schrifde mitgschaffed.
Friedrich Schiller
Dr Johann Christoph Friedrich Schiller – so sei ganzr Nama –, ab 1802 von Schiller (* 10. November 1759 z Marbach am Neckar; † 9. Mai 1805 z Weimar) isch a deitschr Dichtr, Dramatikr, Philosoph ond Hischdoriker gwäa. Er gilt als dr bedeidenschde deitsche Dramatikr. An Haufa vo seine Theatrstick fend mr en de Schbiilplee vom deitsch-schprochiga Theater. Au als Lyriker isch’r ganz erfolgreich gwäa. Sei Gedanggalyrik isch beischbiilhaft worra, ond seine Ballada gheeret zo de beliabdaschde deitsche Gedicht.
Dr Schiller isch näabem Goethe, em Wieland ond em Herder dr wichdigscht Vrdräddr vo dr Weimarer Klassik.
Abstammong
Dr Friedrich Schiller kommt am 10. Novembr 1759 em wirdabergischa Städtle Marbach am Neggr uf Welt. Sei Vaddr isch dr Offiziir ond Wondarzt Johann Kaspar Schiller ond sei Muadr d Elisabeth Dorothea Schiller geborne Kodweiß. Dera ihr Vaddr isch Beckr ond betreibt neabaher noh a Wirtschaft en Marbach. Neabem Frieder hend s Schillers au noh a Dochtr, wo Christophine hoißt ond zwoi Johr eldr ischt wia ihr Bruadr. Schbätr sollet noh weitre Dechtr drzuakomma; abr dr Fritz bleibt dr oinzig Bua vo-nen. Wia der uf d Welt kommt, send seine Eltra seit zäa Johr vorheiradet ond sei Vaddr isch em Kriag gega d Preißa. Weaga seim milidärischa Beruaf muaß dr alt Schiller zemlich oft sein Wohnsitz wexla.
Kendheit ond Jugend
Em Johr 1772 wuud dr Schiller konformiirt. Bald druf heert au sei Schualzeit uf. Er kriagt a guads Zeignis, wo-nen berechtiga dät, am Diibenger Stift Theologii zo studiira, was et bloß er selbr gern dät, sondern au dr Wonsch vo seim Vaddr ond vo seira Muadr ischt. Weil abr dr alt Schiller em Denscht vom Herzog Karl Eigen vo Wirdaberg stoht, muaß’r uf deam seine Befehl heera, ond dr sell will, dass dr Frieder uf dui Milidär-Pflanz-Schual uf dr Solitiid kommt, wo-nr 1770 selbr grindet hot.
Studiom
Zerscht fangt dr Schiller ôô, Jura zo studiira, saddlet abr bald druf uf Medizin ond Filosofii om. Em gleicha Johr noh wuud sei Vaddr us-em Milidärdenscht entlassa ond zom Vorwaltr vo dr Herzoglicha Hofgärtnerei uf dr Solitiid ernannt. 1776 heert dr Schiller uf da Rôt vo seim Filosofiiprofessr Jakob Friedrich Abel ond beschäfdigt sich ganz grindlich mit de Draama vom William Shakespeare ond de Schrifda vom Jean-Jacques Rousseau ond vom Edward Young.
1779 sott eigentlich em Schiller sei Ausbildong uf dr „Karlsschual“, wia se beim Volk hoißt, fertig sei, abr sei Abschluss-Arbet Philosophie der Physiologie wuud weaga Bessrwissorei aaglehnt. Jetzt muaß’r nomôl a Johr e dera vorhassda Schuel vorbrenga. S Johr druf wuud sei Arbet Versuch über den Zusammenhang der tierischen Natur des Menschen mit seiner geistigen ôôgnomma ond zom Druck freigäa. Us dr Akademii wuud’r entlassa ond als Regimentsdoktr beim Grendadiir-Regiment vom Augé ôôgstellt. Deet kriagt’r an arg miggriga Loh vo 18 Gulda em Monat.
Dr erscht litrarische Erfolg
1781 nemmt dr Schiller an Kredit uf, om sei erschts Theatrstick Die Räuber drugga lau z kennet. Dô drmit fangt bei-nem d Vorschuldong ôô, wo-nen fascht s ganz Leaba lang begleida soll. Des Drama fendet bei viile Leit a graußa Resonanz, so au beim Direktr vom Mannheimer Nazionaltheatr, beim Heribert von Dalberg. Der dät’s gern en seim Theatr rausbrenga ond biddet da Schiller, noh a baar Sächla zo ändra, damit mr’s bessr uf d Bihne brenga kô. Dr Schiller duet’s, ond am 13. Januar 1782 isch’s nô soweit: Die Räuber ganget s erscht Môl ibr d Bihne. Dr Dichtr selbr hockt ondr de Zuaschauer, ohne dass’r vo seim Vôrgsetzda Urlaub kriagt hot. Dui Uffihrong isch a Sensazioo. S Publikom schbiirt, dass a nuier Stern am Dichtrhemml ufganga ischt.
Noh em gleicha Johr reist dr Schiller nomôl nôch Mannheim, wiidr ohne Urlaub, weil’r mit-em Dalberg ebbes beschbrecha will. Abr desmôl erfehrt dr Herzog vo dera Reis ond vrdonnret sein ufmipfiga Ondrtan zo-ma Arrescht vo 14 Däg. Obadrei vrbiadet’r-em noh, jô koin Kondakt meh mit-em Ausland ufznemet ond ibrhaupt nix meh zo schreiba, was nix mit Medizin zo doa hot. Abr jetzt platzt em Schiller dr Kraga. Wia dr russisch Großfirscht Paul da Herzog bsuacht ond der fir sein Gascht uf dr Solitiid a grauß Fescht mit ma Riisafuierwerk vorâstaltet, wo dr ganz wirdabergisch Hof drâ teilnemmt, nutzt dr Schiller dui Gleagaheit aus ond haut ondrem Decknama „Dr. Ritter“ ens pfälzische Ausland ab. Abr au deet hot’r Angscht vor-a Ausliifrong ond reist weitr nôch Baurabach bei Meinenga em Thirengischa, wo d Henriette von Wolzogen, d Muadr vo-ma Studiakollega, a Guat hot ond em vorschbrocha hot, se dät-em e dr Not helfa. Uf deam Guat trifft’r au wiidr uf sein frihera Filosofiiprofessr Jakob Friedrich Abel. Zamma mit deam ond seim Regimentskamrad Johann Wilhelm Petersen grindet’r bald a nuia Litradurzeitschrift.
Em Johr 1783 macht dr Schiller dr Charlotte von Wolzogen, dr Dochtr vo seira Gennere, da Hof. Bald druf kommt’s abr zo Schbannonga zwischa deane zwoi. Drom helt’s da Schiller nemme lengr uf-em Wolzogscha Guat. Jetzt zuit’s-en wiidr nôch Mannheim. Deet schliaßt’r mit-em Intendanda Dalberg an Vrtrag, wo-nr sich vrpflichtet, firs Mannheimer Nazionaltheatr a baar Bihnawerk zo schreiba.
Nuie Freindschafda
1784 wuud dr Schiller en da Vorstand vo dr „Kurfirschtlicha Gsellschaft“ vo Mannheim gwehlt. Em gleicha Johr lernt’r au s Ehepaar von Kalb kenna ond freindet sich mit-en ôô. Bsondrs guat vrstôht’r sich mit dr Charlotte. Dui hot nemlich ihrn Môô bloß aus Vrnonft gheiradet ond et, weil s-en arg meega dät. Om oi graußa Entteischong kommt dr Schiller abr 1784 et rom: Dr Dalberg zeigt sich nemme bereit, sein Vrtrag als Theatrdichtr zo vorlengra, weil sei Drama Die Verschwörung des Fiesco zu Genua et gnuag Bsuachr ens Theatr glockt hot. Em Schiller sei dridds Stick, Luise Millerin, wo am 13. April en Frankfurt am Main ond zwoi Dag schbätr en Mannheim Premiere hot – nôch-em Vorschlag vom Schauschbiilr ond Theatrdichtr August Wilhelm Iffland fir Mannheim gendret en Kabale und Liebe – kommt zwar guad bei de Zuaschauer ôô, abr de hefische Kreis goht d Handlong vo deam Stick dermaßa uf da Weggr, dass se ihrn ganza Eifluss schbiila lend ond erreichet, dass des Drama bald wiidr vom Schbiilplôô vorschwendet.
Em Mai 1785 hot dr Schiller gnuag vo Mannheim ond zuit om nôch Gohlis e dr Nähe vo Leipzig. Deet hot’r Omgang mit-em Vrlegr Georg Joachim Göschen, mit-em Konschtmôlr Johann Christian Reinhart, mit de Schwestra Dora ond Minna Stock ond mit seim Freind Ludwig Ferdinand Huber. Vo Septembr bis Oktobr isch’r em Staatsrat Christian Gottfried Körner sei Gascht. Zwischa deane zwoi Manna entstôht bald a graußa Freindschaft, wo a Leaba lang hebt. Dr Körner stellt em Schiller au sei Weibergheisle z Loschwitz bei Dresden zor Vorfigong, wo-nr mit ma graußa Eifr a seim nägschda Drama ''Dom Karlos. Infant von Spanien (schbätr aagendret en Don Carlos'') schafft. Jetzt schreibt’r s erscht Môl en Vers ond vorwendet da fenffiaßiga Jambus. Dô drnôch miadet’r mit seim Freind Huber a Wohnong en Dreschden. En deam Johr schreibt’r au sei Gedicht An die Freude, wo-nr als Ein Rundgesang für freie Männer bezoichnet. Bald druf wuud’s au glei vom Christian Gottfried Körner vrtont. (Weltweit bekannt worra isch’s abr erscht e dr Vrtonong vom Ludwig van Beethoven em Schlusssatz vo seira neinda Sinfonii.)
Em Juli 1787 macht sich dr Schiller uf da Weag nôch Weimar. Deet wuud’r vo dr Herzogin Anna Amalia zom Essa eiglada ond bsuacht seine Dichtrkollega Christoph Martin Wieland ond Johann Gottfried Herder. Dui Weimarer Gsellschaft ischt-em abr bald zemlich läschdig, weil-en dia Heflichkeitsbsuach an Haufa Geld koschdet, vo-deam’r eh et gnuag hot. Am 29. Auguscht kommt en Hamburg s erscht Môl sei Don Carlos uf d Bihne, wo da Freiheitskampf vo de Hollendr gega d Schbanier behandlet. Fascht gleichzeidig fangt’r ôô, fir sei litrarischa Zeitschrift „Thalia“ sein erschda – s wuud abr au dr ledschde sei – Roman zo schreiba: Der Geisterseher. Der Roman erscheint en viile Fortsetzonga ond vorschafft dr „Thalia“ grauße Uflaga. Abr genau des bezweckt dr Schiller au. Weil bei ehm emmr s Geld ganz knapp ischt, will’r endlich amôl mit seira Litradur au ebbes vrdäana. Deshalb schreibt’r – entgega vo seira oigena Ibrzeigong – a bissle reißerisch, ond des gfellt de Leit. Der Roman brengt-em zo seira Leabzeit meh Leasr als seine andre Werk zamma.
Em Mai 1788 zuit dr Schiller wiidr amôl om, desmôl nôch Volkstädt bei Rudolstadt. Z Rudolstadt wohnet dia Schwestra Karoline ond Charlotte Lengefeld, wo-nr s Johr vôrher kennaglernt ond an starka Eidruck uf-en gmacht hend. E de nägschde Monat bsuacht’r dia Mädla fascht jeda Dag, ond am 7. Septembr lernt’r en deane ihrem Haus da zäa Johr eltre Johann Wolfgang von Goethe persenlich kenna. Dô zeigt sich abr, dass dia zwoi grauße deitsche Dichtr gar et viil firanandr ibrig hend.
Professr z Jena, Heirat
1788 entstôht au sei Werk Geschichte des Abfalls der vereinigten Niederlande von der spanischen Regierung. Des hendrlôôt bei de Professora vo dr Universidet Jena an graußa Eidruck. Weil dui Uni grad an nuia Gschichtsprofessr braucht, tregt se des Amt em Schiller ôô, ond der sait zua. A feschda Ôstellong kriagt’r abr et, bloß fir de oinzlne Vorleasonga geit’s a kleis Honorar. Em Frijohr 1789 helt’r sei erschda Vorleasong ibrs Thema ''Was heißt und zu welchem Ende studiert man Universalgeschichte? '', was bei seine Studenda an graußa Eidruck macht.
Bei seine viile Bsuach em Haus Lengefeld kommet sich schliaßlich dr Schiller ond d Charlotte anandr emmr näher. Em Auguscht vorlobet sich dia zwoi mitnandr ond vrbrenget da Hoiliga Ôbad en Weimar, zamma mit dr Charlotte ihrer Schwestr Karoline ond em Wilhelm von Humboldt. Am 22. Februar 1790 isch’s schliaßlich so weit: Dr Schiller ond sei Charlotte geabet sich z Wenigenjena ihr Jô-Wort. Gwisst hend dô drvo bloß wenig Leit, ond drom isch au bloß a kloinr Kreis bei dr Hauzich drbei.
Jetzt nemmt sich der jonge Professr au wiidr Zeit, sich dr Dichtkonscht zo widma. Bei de Studia zo seim Werk Geschichte des Dreißigjährigen Krieges fasziniirt-en ganz bsondrs dui Gschdalt vom Wallenstein. Drom wechst en-em dr Plôô, dean Kerle irgendwann amôl zom Helda vo-ma Trauerschbiil zo macha.
A Leaba mit Krankheida
Em Januar 1791 wuud dr Schiller vo-ra schlemma Kranket hoimgsuacht, dass bald so aussiht, als wär sei ledschds Stendle komma. A baar Monat lang kô-nr koine Vorleasonga meh halda. Drom vrbreidet sich dui Mär, dr Schiller häb s Zeitliche gsegnet. S dauret arg lang, bis’r sich wiidr halbweags erholt hot. Dâ Juli ond dâ Auguscht vrbrengt’r schliaßlich zo-ra Kur en Karlsbad.
Wia d Nôchricht vom Schiller seim Dod offiziell als lätz bezoichnet worra isch, entschliaßet sich zwoi vo seine grauße Vrehrer, ehm finanziell ondr d Arm zo greifa: dr Graf Ernst von Schimmelmann ond dr Herzog Friedrich Christian von Schleswig-Holstein-Augustenburg. Dia setzet-em fir drei Johr a „Pensioo“ vo zamma 3.000 Taler aus, damit’r nemme so viil schaffa ond mit seira Gsondheit koin Raubbau meh treiba muaß.