cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anna Luise Kiss
Lääbe
Zum 1. Oktober 2021 isch d Anna Luise Kiss as Räkteri vu dr Hochschuel fir Schauspiilchunscht Ernst Busch Berlin bstellt wore.
Baisweil
Baisbl (amtlich Baisweil) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Baisbl leit nordweschtlich vo Kaufbeire am Wörthbach. Vo dr Gmarkung sin 55,5 % Landwirtschaftsfleche, 27,7 % Wald, 12,4 % Sidlungsfleche un 4,4 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Baisbl gheret d Pfarrderfer Baisweil und Lauchdorf und dr Weiler Großried.
Gschicht
Baisbl isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1130 als Beizwile.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,2 % gleage.
Religion
95,1 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 3,5 % evangelisch.
Verwaltung
Baisbl hot mit dr Gmoanda Äggadal und Frieseried a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Baisbl isch dr Stefan Seitz.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Baisbl ghert zum Oschtschwäbisch.
Daphnis (Mond)
Dr Daphnis (au Saturn XXXV) isch ein vu dr Mönd vum Saturn, wo sich in dr so gnennte Keeler-Lucke im usserschte A-Ring vu dr Saturnringe befindet.
Entdeckig
D'Entdeckig vum Daphnis uf Ufnahme vu dr Rümsonde Cassini vum 1. Mai 2005 isch am 6. Mai 2005 durch d'Carolyn Porco un s'Cassini Imaging Science Team bekannt gä worre.
Dr Daphnis het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2005 S 1 erhalde. Im Juli 2006 isch dr Mond deno uf dr Hirt Daphnis daift worre.
Bahndate
Dr Daphnis umchreist dr Saturn in guet 14 Stunde un 15 Minüte ime Abstand vu guet 136.500 km. D'Bahnexzentrizität un d'Bahnneigig sin noch ubekannt.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Daphnis besitzt e Durchmesser vu guet 6 bis 8 km un het e uffällig helli Oberflächi.
Ernst Wetter
De Ernst Wetter (* 27. August 1877 z Töss; † 10. August 1963 z Züri) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 15. Dezember 1938 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1943 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Finanz- und Zolldepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1941.
1944 hät ihn dr Bundesrat zum Präsident vom Nationale Komitee vo de Schwiizer Schpende ernännt.
Eppenberg
De Name Eppenberg oder Eppeberg stoot för verschidnigi Ortschafte:
Euklid
Dr Euklid vo Alexandria (latin. Euclides; öbbe 360 bis öbbe 280 vor dr Ziitwändi, isch e griechische Mathematiker gsi.
Läbe
Über s Läbe vom Euklid isch wenig bekannt. Me nimmt aa, ass er um s Johr 360 vor dr Ziitwändi vermeutlig z Athen uf d Wält cho isch und dört si Usbildig am Platon siiner Akademii übercho het. Höchstwohrschiinlig het er währed dr Regierigsziit vom Ptolemaios I. (mögligerwiis au no währed dere vom Ptolemaios II.) z Alexandria gläbt und dört Mathematik glehrt. Er isch öbbe im Johr 280 gstorbe.
Es git keini ziitgenössische Portraits vom Euklid. Alli Abbildige wo s git vom en si frei erfunde.
Wärk
Die überliiferete Wärk umfasse sämtligi Beriich vo dr antike griechische Mathematik: das si die theoretische Diszipline Arithmetik und Geometrie (D Elemänt, Data), Musigtheorii (D Deilig vom Kanon), e methodischi Aleitig zum Finde vo planimetrische Problemlösige vo bestimmte gsicherete Usgangspünkt us (Porisme) und die physikalische bzw. aagwändete Wärk (Optik, astronomischi Phänomen).
In siim berüehmtiste Wärk D Elemänt (altgriechisch Στοιχεῖα Stoicheia „Afangsgründ, Prinzipie, Elemänt“; wo vermuetlig öbbe 325 vor dr Ziitwändi entstanden isch, het er s Wüsse vo dr griechische Mathematik vo siiner Ziit gsammlet. Er zeigt drin d Konstruktion vo geometrische Objekt, natürlige Zahle und bestimmte Grössene und undersuecht deren ihri Eigeschafte. Drzue benutzt er Definitione, Postulat (noch em Aristoteles Grundsetz, wo chönne akzeptiert oder abglehnt wärde) und Axiom (noch em Aristoteles allgemeini und unbezwiifelbari Grundsetz). Vili Setz vo de Elemänt stamme offenbar nit vom Euklid sälber. Si Hauptleistig bestoht vilmeh in dr Sammlig und eiheitlige Darstellig vom mathematische Wüsse und dr stränge Bewiisfüehrig, wo zum Vorbild für die spöteri Mathematik worden isch.
D Elemänt si die erfolgriichste Mathematikbüecher vo allne Ziite. So si Übersetzige von ene zum Bispil z Ängland no im 19. Johrhundert as offizielli Schuelbüecher für d Geometrii benützt worde.
Anekdote über en Euklid
Über en Euklid verzehlt me vili Anekdote:
E Schüeler het gfrogt, won er dr erst Satz glehrt het: "Was chann i verdiene, wenn ich die Sache lehr?" Do het dr Euklid siine Sklave grüeft und gsait: "Gib em drei Obole, denn dä armi Ma muess Gäld verdiene mit däm, won er lehrt."
Dr Pharao Ptolemaios het dr Euklid emol gfrogt, öb s nit e chürzere Wäg für d Geometrii gäb as d Lehr vo de Elemänt. Dr Euklid het em gsait, ass es zur Geometrii kei Königswäg gäb. Au e König müess sich wie jede andere Mensch uf e Hoseboden setze, wenn er d Mathematik well verstoh.
Lenneng
Lenneng (dt. Lenningen, frz. Lenningen) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Lenneng ghere d Ortschafte Kanech (Canach) un Lenneng, derzue dr Wyler Beyerholz un d Gheft Hakenhaff, Scheierhaff un Ënnescht Millen.
Verwaltig
Lenneng ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Lenneng isch dr Guy Barten. Scheffe sin dr Arnold Rippinger un dr Carlo Brandenburger. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Lenneng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 774/75 as Lendingen (967: Lendinga).
Barbara Saebel
D Barbara Saebel (* 5. Merz 1959 z Oscht-Berlin) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Lääbe
D Barbara Saebel isch in dr DDR ufgwachse. Vu 1965 bis 1975 isch si z Oschtberlin uf di Polytechnisch Oberschuel gange, wu si 1975 di Mittler Ryfi gmachthet. Vu 1975 bis 1977 het si ne Lehr zur Chauffrau gmacht un derno vu 1977 bis 1989 as chaufmännischi Aagstellti gschafft. Anne 1989 isch si us dr DDR gflichtet un uf Bade-Wirttebärg gange. Dert het si vu 1990 bis 1992 as Verdriibsmanageri gschafft un vu 1992 bis 1994 Bedriibswirtschaft studiert. Anne 1994 het si ne Dochter iberchuu un isch bis 1997 in Elterezyt gsii. Ab 1997 het si as Beroteri in dr Wohnigswirtschaft gschafft.
D Saebel isch evangelisch un het e Dochter (* 1994).
Bolitik
Anne 1990 isch d Saebel Mitglid bi dr Griene wore. Ab 1999 isch si z Ettlinge Gmaireeti gsii un ab 2004 Vorsitzeri vu dr griene Fraktion im Gmairoot. No ihre Wahl in Landdag het si die Ämter ufgee.
Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Ettlinge gwunne. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Oberrhyroot. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Soziales und Integration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr un im Untersuechigsuusschuss „Zulagen Ludwigsburg“.
D Saebel isch Sprächeri vu ihre Fraktion fir di Staatlige Schlesser un Gärte Bade-Wirttebärg.
Rivaz VD
Rivaz (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Rivaz lyt am Gämfersee. Zue dr Gmai ghert näb em glychnamige Dorf au no dr Wyler Sallaz. D Gmaiflechi umfasst 70 % landwirtschaftligi Flechi, 23,3 % Sidligsflechi un 6,7 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Rivaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1138 as Ripa.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,9 % gläge.
Religion
58,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Rivaz isch dr Pierre Monachon (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 317 Yywohner 83,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,7 % Dytsch, 3,2 % Italienisch un 7,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schwaningen (Begriffsklärung)
Lueg au:
Universität Innsbruck
D Uni Innsbrugg isch e Universität im öschtrychische Bundesland Tirol.
Si isch anne 1669 under em Kaiser Leopold em Eerschte als ganzi Universität a dr Stell vom eltere Jesuitegimnasium z Innsbrugg ygrichtet worde. Anne 1781 het se die öschtrychische Regierig zum ene Lizeeum abegstueft, und dr Kaiser Franz dr Eerscht het d Schuel 1826 wider zun ere Uni gmacht. Wäge dere Gschicht het d Uni dr tradizionell Name Leopold-Franzens-Universität Innsbruck. Sid 1945 isch si offiziell d Universität Innsbruck.
Matthias Zurbriggen
Dr Matthias Zurbriggen (* 15. Mai 1856 z Saas-Fee; † 21. Juni 1917 z Gämf) isch e Schwyzer Bärgstyger gsi.
Dr Zurbriggern isch dr Suhn vun eme Schuemacher gsi, är het segs Gschwischter gha. Im Summer isch d Familie uf Makanaa zoge, wu dr Vater in me Bärgwärch gschafft het. Dr Vater isch derno frie dur e Bärgsturz um s Läbe chuu. Wu dr Matthias Zurbriggen vierzeh Johr alt gsi isch, het er d Heimet verloo un het as Hilfsabeiter gschafft, zerscht z Sierre, speter in verschidene Länder, z. B. z Nordafrika. No nyyn Wanderjohr isch er wider uf Makanaa zruckchuu un het dert e Chromlade ufgmacht.
Bim Böu vu dr Marinelli-Hitte in dr Oschtwand vum Monte Rosa het er syni Bärgstygerqualitete iberchuu. Är isch lang as Bärgfierer aktiv gsi, är het Bärgture uf s Matterhorn gmacht, uf dr Lyskamm, uf s Breithorn, vor allem aber in d Monte Rosa-Oschtwand.
Er isch sozial abgstirzt, isch as Schyrepirzler dur s Land zoge un isch am 21. Juni 1917 ufghänkt z Gämf gfunde wore.
Latinus (Begriffsklärung)
Latinus isch de Name vo:
Piemont
S Piemont (ital: Piemonte „am Fuess vo de Bärg“) isch noch Sizilie die italiänisch Region, wo flechemässig am gröschte isch.
Phonem
E Fonem (vo altgriechisch φωνή, phōnḗ, „Lut, Doon, Stimm, Sprooch“) isch die abstrakti Klass vo alle Lut (Foon), wo in ere gschwätzte Sprooch d Funkzion häi, Bedütige z underschäide.
Piemont
Geografii
S Piemont het e Flechi vo 25.399 Quadratkilometer und öbbe 4,33 Millione Iiwohner. S Aostadal im Nordweste vo dr Region zehlt historisch und naturgeografisch zum Piemont, isch aber as autonomi Region mit Sonderstatut e Verwaltigseiheit für sich. Im Aostadal läbe öbbe 120.000 Lüt uf ere Flechi vo 3.263 Quadratkilometer.
Im Norde gränzt s Piemont an d Schwiiz (Kantön Wallis und Tessin), im Weste an Frankriich (Regione Auvergne-Rhône-Alpes und Provence-Alpes-Côte d’Azur), italiänischi Innegränze het s im Süde mit dr Region Ligurie, im Südoste mit dr Emilia-Romagna, im Oste mit dr Region Lombardei und im Nordweste em Aostadal.
Naturgeografisch isch d Region in drei Deil deilt: D Alperegion lit an dr West- und Nordgränze vom Piemont am Rand vo den Alpe. Do si die okzitanische Däler (Valle Stura, Valle Maira, Valle Varaita, Valle del Po, Valle del Chisone, Val Pellice, Valle di Susa, Valle d’Aosta) und d Gegend rund um s Westufer vom Langesee. Dr höchst Bärg im Piemont isch dr Mont Blanc, wo im hinterste Aostadal lit. Dr höchst Bärg in dr politische Region Piemont isch dr Monte Rosa, denn dr Gran Paradiso mit 4.061 Meter und dr Monviso mit 3.841 Meter.
Die wichdigere Flüss im Piemont sind der Po, d Maira, der Pellice, d Dora Riparia, d Dora Baltea im Aostadal, d Tseschra, d Gogna, d Riiss mit em Näbefluss Visp und der Tessin.
S Hügelland im Südoste vo dr Region (Monferrato, Langhe, Roero) wird in erster Linie landwirtschaftlig und touristisch gnützt; do wachst dr berüehmt Wii (Barolo, Barbera, Barbaresco) vom Piemont.
Phonem
was es isch
Mä cha also s Fonem as die chlinsti akustischi Äihäit (au: Segmänt) vom Lutsüstem von ere Sprooch definiere, wo zwüsche Bedütige underschäidet. S Ekwiwalänt vom Fonem im Schriftsüstem von ere Sprooch, also die chlinsti grafischi Äihäit, wo zwüsche Bedütige underschäidet, isch s Grafem.
Piemont
Politischi Gliderig
As Verwaltigseiheit deilt sich s Piemont in 8 Provinze:
Phonem
was es isch
D Fonem wärde vo dr Fonologii oder dr Fonemik undersuecht, wääred d Fonetik d Foon unabhängig vo Sprooche undersuecht.
Piemont
Stedt
In dr Po-Ebeni lige die grosse Stedt vom Piemont; do läbe au die meiste Lüt.
D Hauptstadt und gliichziitig die gröscht und bedütendsti Stadt vom Piemont isch Turin. Novara, Alessandria, Asti, Biella, Vercelli, Susa, Ivrea, Verbania und Cuneo si wiiteri Zentre.
Sprooche im Piemont
Di altiiheimisch Sprooch im Piemont isch hauptsächli s Piemontesisch. Im Nordoschte wird Lombardisch, i de nordweschtligen Alpedäler Frankoprovenzalisch, i de südweschtligen Alpedäler Okzitanisch, im Süde zum Dail Ligurisch un im Südoschte zum Dail Emilianisch gredt.
I de südligen Alpedäler liigen aber au di ditschsprochige Walser gmeine Im Land (ital. Alagna Valesia), Makana (ital. Macugnaga), Pumat (ital. Formazza) un Remallju (ital. Rimella). Uusgstorbe sin mittlerwiili d Walserdialekt in dr Gmeine Urnafasch (ital. Ornavasso) un Rifu (ital. Riva Valdobbia). Nimmi bewohnt sin d Walserderfer Aager (ital. Agaro), Arimmu (ital. Rima), Opsu (ital. Ausone) un Salei (ital. Salecchio).
Hüt setzt si überall s Italiänisch mee un mee dure.
Gschicht
Vor em Jaar null händ im Gibiet vom hüttige Piemont Ligurer, dänn Etrusker und drufabe Kelte gläbt. Die sind i de römischen Antike romanisiert worde.
983 hät de Graf Hugo vo Montboissier am Uusgang vom Susatal s Chlooschter «Häiligtum vom Sankt Michael» ggründet, wo hüt s Simbol vom Piemont isch.
Im 11. Jarhundert händ d Grafe vo Savoye dur d Hürat vom Graf Odo mit der Adelaida vo Susa s hüttig Piemont überchoo. Wo im Fride vo Utrecht 1713 Spanie hät müese Sizilie a Savoye abträtte, händ di savoyische Herzög (was s underzwüschet gsy sind) de sizilianisch Königstitel aagnaa. König sind s au plibe, wo s 1720 Sizilie mit Sardinie abtuuschet händ – si händ sich iez äifach König vo Sardinie gsäit.
Nach de napoleonische Chriegszyte isch d Herrschaft vom Hus Savoye über Savoye, s Piemont, Sardinie und Nizza am Wiener Kongräss 1815 wider härgstellt worde; dezue ane händ s na di voranig Republik Genua überchoo. Im Risorgimento, de politische Veräinigung vo Italie, hät Sardinie-Piemont dänn e zäntrali Role gspilt: Zwüsched 1859 und 1870 hät das Land under em König Viktor Emanuel II. und em Minischterpresidänt Camillo Benso von Cavour und mit em Abetüürler Giuseppe Garibaldi de ganz italienisch Stifel plus Sizilien und Sardinien eroberet. De Viktor Emanuel, König vo Sardinie-Piemont, isch 1861 nach der Eroberig vo fascht ganz Italie (Rom isch erscht 1870 dezue choo, Triest erscht 1918) zum König von Italie uusgrüeft worde – s Piemont hät dademit ufghört, as äigene Staat z äxischtiere. A d Franzose verlore hät er aber glychzytig Nizza und Savoye – s isch s Gägegschänk gsy defür, das en Frankrych im Kampf gägen Öschterrych understützt hät.
Erscht i de 1970er Jaar isch s Piemont as en italienischi Region wider ggründet worde. Genua isch aber as äigeni Region Ligurie wider abgspalte worde, und scho vorane hät mer au s Aostatal as en autonomi Region ygrichtet.
Isteiner Klotz
De Ischteiner Chlotze isch e Schtaiformation im Landkreis Lörrach, ganz im Südweschte vu Dütschland. De Ischteiner Chlotz isch öbbe 150 Meter hoch überm Rhy zwische Ischtei un Chlaichems.
Am weschtliche End bi Ischtei isch de Chlotze ziemlich steil. Dört sieht mr d'St.-Veits-Kapelle, wu s'erscht Mol umms Johr 1100 baut worde isch. Ufm Chlotze dobe isch e ungfähr 3 km lange Rundwanderwäg.
Geologii
De Ischteiner Chlotze isch e mehreri Quadratkilometer großi Zone mit jurassische Ablagerige, wu zwischem Rhygrabe un em südliche Schwarzwald iikeilt isch. De Chlotze het im Rhy früeher de Weg Richtig Norde versperrt. Wäge däm isch de Rhy dörtmols übers Rhonetal ins Mittelmeer gange.
De Ischteiner Chlotze im südliche Rhytal isch e Grabebruchscholle us Gschtai us de Oberjura-Ziit, wu's im Oschte vum Oberrhygrabe geh het. De älteschte (unterschte) Schtai sin underoxfordischi Tonmergel-Mergel-Wexelfolge, sogenannti Pholadomyen-Mergel (nach de Muschle Pholadomya exaltata), wu vum Usseh her gliich sin wie de Schtai vum Schwiizer un nordoschtfranzösische Oberjura (Argilles à Chailles).
De Pholadomye-Mergel chennt mr an de Lag vu de Chalch-Knolle. Drüber sin Schtai mit Riffchoralle. Nach tonige Chorallemergle chunnt de ungfähr 40 Meter breiti Chorallechalch, vu noch obe e Übergang vu großflächig verbreitete Choralleriff-Chalche zu verstreute chlainere Riffchörper zeigt.
Abgschlosse wird de oberjurassischi Schichtefolg vum Ischteiner Chlotz vu dichte mikitische Chalche (Brachipode-Chalch oder Splitterchalch). D'Obergrenze vu de Schteifolg vum Isteiner Chlotz isch uneinheitlich un wird durch s'Iisetze vu gebangde, mikritische bis onkoidische Faziestübbe ohni Chorallefüehrig definiert. D'Hangendgränze isch schtellewiis als düttlichi Diskontinuitätsflächi usbildet.
Stratigrafii
Mr het cardioceras cordatum in de underschte, chieselknollehaltige Pholadomyen-Mergle gfunde. De schtelle de Schtai ins obere Unteroxfordium. De genaui orthostratigrafischi Iiordnig vu däne hängende Choralle-Chalche isch durch s fascht vollständigi Fehle vu geeignete Leitfossilie schwiirig. Vor allem ufgrund vu de Position vu d Pholadomyen-Mergle un de vereinzelte Fund vu Perisphincte duet mr si ins untere bis oberi Mitteloxfordium schtelle. Für de mikritische Abschnitt diräkt überm Chorallechalch isch wahrschiins scho e oberoxfordisches Alter dänkbar. D'Schtai sin in Bezug uf d'Stratigraphie un wäge de Faziesabfolg de unter- bis mitteloxfordische Gschtei vum Schwiizer und französische Oberjura ähnlich. Vergliichbari Gschtei finde sich au 20 Kilometer südlich bi de Blauechette im nördliche Schwiizer Jura.
Archäologii
Nach de erschte Entdeckige in de 1930er/1940er Johre het mr am Ischteiner Chlotze, uf de Gemarkig Chlaichems, anne 1951 bis 1953 un 1956 archäologischi Usgrabige unter de Leitig vu de Elisabeth Schmidt us Basel gmacht. Sälli het dört - uf dütschem Bode s'erschtmol - de Nochwiis über e Bergbau broocht, wu in de Jungschtaiziit zum Füürschtei-mache bruucht worde isch. Widderi Usgrabige durch d'Universität z Basel sin in de Johre 2003 un 2004 gmacht worde. Dört het mr usegfunde, daß de Füürschtei-Abbau am Chlotze ungfähr so um 4100 bis 4200 vor Chrischtus gsi isch.
Iisebahn
Wiil de Gschwindigkeitsbremsi am Chlotze nümmi zu de neue Hochgschwindigkeitszüüg vu de Bahn basst, baut mr momentan de Chatzebergtunnel zwische Schlienge un Efringe, wu aber numme für Personezüüg gnu werde soll. D'Güeterzüüg un d'Regio-S-Bahn solle widder durch de Chlotze fahre.
Feschtigsbau
De Ischteiner Chlotze het immer wider Burge un Festigsaalage gha (Burg Istei), wiil mr vu dört wiit ins Elsaß duure sieht. Zwische 1902 un 1907 sin Aalage im Rahme vu de Oberrhybefeschtigunge baut worde, wu ufgrund vu de Beschtimmige vum Versailler Vertrag wieder abbaut hänn wärde müesse. 1936 hänn d'Nationalsozialischte aber wieder aagfange, de Ischteiner Chlotze als Festig uszbaue, wiil er e Bestandteil vum Weschtwall gsi isch. Bis 1945 sin 113 Bunker um Ischtei umme baut worde. De Bunker hänn teils Wand- un Deckeschtärkene ka vu 3,5 Meter. Wäge däm hänn sie zu de am stärkschte befestigte Aalage vum ganze Weschtwall am Oberrhy golte. D'Hauptaalage sin unterirdisch gsi. De einzelne Champfständ im Chlotze sin über ein bis zwei Kilometer lange Hohlgäng, Treppe un Fahrstüehl mitnander verbunde gsi. Obe ufm Chlotze isch e 105 Tonne schweri Panzerchupple für d'Artillerie-Beobachtig baut worde. In d'Chupple uffe het e fascht 56 Meter langi Treppe gführt. D'Iigäng vu de churze Iisebahntunnel vu de Rhytalbahn sin mit Sprengschtoff usgstattet worde, damit mr sie jederziit hätt chönne sprenge.
Noch em End vum Krieg het mr d'Befestigungsaalage zu große Teile abbaut oder hii gmacht. De stabile, neu baute Schtolle-Aalage im hintere Teil vum Chlotze het d'Bundeswehr bis Endi 2005 als Lagerrüüm gnutzt. Ab 2006 hänn si s'Sanitätsdepo vu de Bundeswehr stillglegt. Di oberirdische Verwaltigshüüser werde jetz vu de Bundespolizei gnutzt.
Hermann Obrecht
De Hermann Obrecht (*26. März 1882 z Gränche; † 21. August 1940 z Bärn), heimatberechtigt in Grenche, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
De Obrecht isch am 4. April 1935 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Juli 1940 hät er siis Amt em Nachfolger übergeeh, nachdem er am 20. Juni siin Rücktritt erchlärt hät. Während siinere Amtsziit isch er em Volkswirtschaftsdepartement vorgschtande.
Er isch Vizepräsident gsii im Jahr 1940.
Marimont-lès-Bénestroff
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Marimont-lès-Bénestroff lijt vier Kilometer sìdschtlich vun Bénestroff uf re Heche zwìsche 239 un 330 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Nordoschte vum Bànn verlöift d Bàhnlinie Metz-Storßburi.
Gschìcht
Marimont-lès-Bénestroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 787 àls Morsperc.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Marimont-lès-Bénestroff ìsch. Marimont-lès-Bénestroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Marimont-lès-Bénestroff ghert zem Lorrain.
Latinus
De Latinus isch e saagehafte König vo Latium. Er het de Aeneas bi sich uufgnoo, nochdem er us Troie hett müese flüche. Er gelt as de Vorfaar vo de Latiiner, en italische Stamm, wo s Land Latium bisidlet hett. Vo dem Volch laitet sich au de Name vo de latiinische Sprooch ab.
De Latinus isch de Soo vom Faunus und vo de Marica. Siin Groossvatter isch de Picus und de Uurgroossvatter de Gott Saturnus.
D Grieche hend näbis anders vom Latinus verzellt und gsait, er sai e Soo vo de Zauberi Kirke und vom Odysseus gsii. Er heb e Stadt Rom gründet und die noch sinere Schwöster Rhome binennt.
Lavinia
D Lavinia isch i de röömische Saag d Töchter vom König Latinus und vo de Amata. Si isch mitem Rutulerkönig Turnus verlobt gsii, wo aber de Aeneas mit de Troianer an Hoof vom Latinus choo isch, hett e wegeme Orakelspruch d Lavinia em Aeneas versproche. Wege demm isches zomene Chrieg zwöschet de Troianer und de Rutuler choo. De Aeneas het gwune und d Lavinia isch sini Frau wore. No wo si vonem schwanger gsii isch, isch de Aeneas gstorbe. D Lavinia het müese vorem Ascanius, em früennrige Soo vom Aeneas, flüche und hett im Wald de Postumus Silvius uf d Welt broocht. Noch ere isch d Stadt Lavinia binennt wore, wo de Aeneas gründet hett.
Kenia
Kenia [] (Swahili, engl.: Kenya [], vum Kamba-Name fir s Mount-Kenya-Massiv Kinyaa) isch e Staat z Oschtafrika. D Hauptstadt un au di grescht Stadt vum Land isch Nairobi. D Wirtschaft vu Kenia isch, gmässen am Bruttoinlandsprodukt, di grescht z Sidoscht- un z Zäntralafrika. Kenia isch im Dezämber 1963 unabhängig wore vu Großbritannie.
Geografi
Kenia gränzt im Nordweschte an dr Sidsudan, im Norde an Äthiopie, im Oschte an Somalia, im Side an Tansania un im Weschte an Uganda. Im Sidoschte gränzt dr oschtafrikanisch Staat an dr Indisch Ozean.
Geomorfologi
Zäntral-Mittel-Kenia wird vum Rift Valley durzoge, eme Dail vum Oschtafrikanische Grabebruch. Di hegscht Hebig - dr Batian mit 5199 m – lyt im Mount-Kenya-Massiv. Dr diefscht Punkt lyt bi 0 m an dr 480 km lange Kischte vum Indische Ozean. Di lengschte Fliss vum Land sin: Tana, Sabaki un Kerio. Im Oschte bildet s Kischtediefland e schmale Saum. D Kischtelinie wird doderby vu Buchte un Lagune glideret. Sidlig sin Koralleriff vorglageret. No Weschte schließe sich Higel- un Dafelländer aa.
Klima
Kenia cha in zwoo Klimazone unterdailt wäre. Im Hochland, wu hecher lyt wie 1800 m liegt, chunnt s vu April bis Juni un vu Oktober bis Novämber zue Rägeperiode. Dr Niderschlag gheit zmaischt am Nomittag, zoobe un znaacht. D Näächt sin relativ chiel. Di cheltscht Zyt in däre Region lyt im Juli un Augschte mit eme däglige Minimum vu rund 10 °C. D warm Period lyt im Jänner un Februar mit rund 25 bis 26 °C dägligem Maximum. D Luftfychtigkait lyt bi rund 65 Brozänt. Z Nairobi lige d Tämperature im Juli bi 11 bis 21 °C un im Februar bi 13 bis 26 °C. Di jehrlig durschnittlig Niderschlagsmängi lyt z Nairobi bi 958 mm. Am Victoriasee sin d Tämperature vil hecher, do het s zum Dail starki Rägefäll. An dr Kischte lige d Tämperature zwische 22 un 32 °C, un di mittler Luftfychtigkait lyt bi rund 75 Brozänt. Dr maischt Niderschlag gheit vu April bis Juni. Di druckeschte Monet sin Jänner un Februar. Di wermschte Monet sin Jänner bis Mai un Oktober bis Dezämber.
Dier un Bflanze
D Dier- un Bflanzewält z Kenia isch arg vilfältig. Uf Safari-Ture dur e Huffe Park chenne zahlrychi Dier- un Bflanzearte bschaut wäre: Baim im «Nairobi Arboretum», Strauße im Ostrich Park, Giraffe im Lang’ata Giraffe Centre un Elifante im David Sheldrick Wildlife Trust.
Nationalpark un Naturschutz
S git e groß Zahl vu Nationalpark z Kenia, wu ne wichtig Standbai fir dr Turismus darstelle. Dr grescht Nationalpark isch dr Tsavo-Nationalpark, wu in Tsavo-Oscht un Tsavo-Wescht glideret isch. Di bekannt Masai Mara, dr nerdlig Uuslaifer vu dr Serengeti, isch formäll kai Nationalpark, sunder e Naturschutzbiet. Do findet mer bsundersch in dr Monet Juli un Augschte e große Dierrychtum, vor allem dur d Herdewanderige vu Gnu, Zebra, Antilope, Biffel un Impala. Anderi wichtigi Nationalpark sin Amboseli, Lake Nakuru un Meru. Giraffe un Zebra vor ere Großstadtskyline cha mer im Nairobi-Nationalpark bschaue, eme chlaine dierryche Reservat zmittse in dr Hauptstadt.
Demografi
Di zämmegfasst Fruchtbarkaitsziffer isch anne 2008 bi 4,9 Chinder pro Frau gläge. Des isch unter anderem dodra gläge, ass nume 32 % vu dr Fraue modärni Verhietigsmethode z Verfiegig gstande sin.
Kenia nimmt mit rund 38,6 Millione Yywohner (2009) Rang 34 unter allne Länder vu dr Ärd yy. Di durschnittli Läbeserwartig bi dr Geburt wird mit 55,6 bis 59,8 Johr aagee. Iber 42 % vu dr Bevelkerig isch jinger wie 15 Johr.
Volksgruppe
Insgsamt läbe z Kenia 52 verschideni Volksgruppe, wu iber 60 verschiden Sproche schwätze.
Di maischte Yywohner vu Kenia ghere zue bantusprochige Volksgruppe. Zue däne zelle d Kikuyu (mit rund 22 % Bevelkerigsaadail di grescht Volksgruppe vu Kenia), d Luhya (14 %), d Kamba (11 %), d Kisii (6 %), d Meru (6 %) un d Mijikenda.
Im Nordweschte vu Kenia läbe nilotischi Volksgruppe wie d Luo (mit 13 % di drittgrescht Gruppe), d Kalendschin (12 %), d Massai, d Samburu un d Turkana.
Zue dr kuschitischsprochige Velker im Nordoschte vum Land ghere d Somali un d Oromo un chlaineri Gruppe wie d Rendille un d El Molo.
Nit-afrikanischi Bevelkerigsgruppe (Europäer, Asiate, Araber) machen rund 1 % vu dr Bevelkerig uus.
Sproche un Dialäkt
No dr hitige Verfassig giltet syter anne 1992 Swahili mit Änglisch as aini vu dr offiziälle Sproche vum Barlemänt, jede Kandidat mueß Chänntnis vu dr Sproch noowyse, aber alli Bschliss vum Barlemänt wäre uf Änglisch gfasst. Uf dr untere Ebeni vu dr Gricht isch Swahili as Verhandligssproch zuegloo, Niderschrifte un Urdail mien dergege uf Änglisch gschribe wäre; di effentlige Verwaltige derfe im Verchehr mit em Burger Änglisch un Swahili bruche. Im Entwurf vu dr neie Verfassig sin Änglisch un Swahili as di bode offiziälle Sproche vum Staat vorgsääne, Swahili derzue au as nationali Sproch.
SIL International fiert insgsamt 69 Sproche uf, wu z Kenia gschwätzt wäre :
Religion
Rund 70 Brozänt vu dr Bevelkerig sin Chrischte, dodervu rund 26 % Anglikaner, 26 % Katholike, 2,5 % Orthodoxi un Aahänger vu dr vile afrikanische Chilche.
Zmindescht 10 % vu dr Kenianer wäre dr draditionälle afrikanische Religione zuegrächnet. Dernäbe git s vor allem an dr Kischte Muslim vu dr sunnitische Richtig, wu uugfehr 20 Brozänt vu dr Gsamtbevelkerig uusmache. Im eschtlifge Viertel vum Land dominiere muslimischi Somali, wu rund d Helfti vu alle Muslim vu Kenia uusmache. Gnaueri Zahle sin umstritte, wel e Unterschaidig zwische kenianische Somali un zwisch ere halbe un aire Million Flichtling vu Somalia schwirig isch.
Vorgschicht
Fossili Fund uf em Staatsbiet vum hitige Kenia belege, dass in däm biet scho vor iber vier Millione Johr Vormänsche wie zem Byschpel Australopithecus anamensis un Kenyanthropus platyops gläbt hän, derzue au megligi Vofahre vu däne wie Orrorin tugenensis. Fund vu Homo habilis un Homo erectus belege, dass z Kenia es au di frieje Arte vu dr Gattig Homo gee het. Dr Louis Leakey het au anne 1961 d Gattig Kenyapithecus – e muetmaßlige Verwandte vu dr Mänschaffe-Vorfahre – no syym Haimetland gnännt.
Friegschicht bis zue dr Aachumft vu dr Portugise um 1500
Di frie Gschicht vu Kenia isch umstritte. No dr derzytige Forschigslag isch d Urbevelkerig vu Kenia Jeger un Sammler gsii, villicht hän ere d Gumba, d Okiek un d Sirikwa aaghert. As erschti wichtigi Gruppe sin kuschitischsprochigi Velker vu Nordafrika, allwäg Ethiopie, uegfehr 2000 v. Chr. ins Biet vum hitige Kenia yygwanderet un hän d Vihwirtschaft, dodrunter Rinderzucht, yygfiert. Ab dr Zyt um Christi Geburt sin nilotisch- un bantusprochigi Velker in d Region chuu un hän neji Tächnologie mitbrocht, wie d Yyseverarbaitig.
Glychzytig isch d Kischte vu Kenia äng in e international Handelsnetz yybunde gsii. Arabischi un remischi Händler sin regelmäßig do aane chuu. Inwiewyt au s Inner vu Oschtafrika beraist woren isch, isch bis hit umstritte. Us antike un mittelalterlige Wältcharte wird dytli, dass zmindescht d Existenz vu dr große oschtafrikanische Seeä un dr schneebedeckte Bärg bekannt gsii isch, au wänn ihri Lag unterschidlg aagee woren isch.
Am Änd vum erschte Johrdöusert isch an dr Kischte e Chette vu chlainere un greßere Handelsstedt entstande, wu äng mit dr arabische Wält verbunde gsii sin. Au dr Islam het sich uusbraitet. D Kischteberaich sin Dail vu dr multikulturälle un multiethnische Swahili-Gsellschaft wore. Mombasa un Lamu sin uuabhängigi Stedt in dr urbane Kischtegsellschaft gsii, wu um 1300 im volle Bluescht gstanden isch. An vile Ort sin Moscheeä un brächtigi Hyyser böue wore, e Dail Stedt hän sogar e aigeni Minzbregig ghaa.
1500–1900
Dur dr Yyfluss vu dr Portugise vu 1593 bis 1698 isch s Uuabhängigkait vu dr Kischte stark yygschränkt wore. D Migration us vile Aarainerbiet vum Indische Ozean, vu Indie, Arabie un us em Inland isch aber wytergange. Anne 1698 het s arabisch Oman s Biet eroberet. Ab 1730 hetdi omanisch Yarubi-Dynaschti dr yyhaimisch Mazrui-Clan zum Verwalter vu dr Kischte ernännt, was zuen ere sälbschtständigere Entwicklig gfiert het. Wu z Oman d Yarubi-Dynastie vu dr Busaidi-Dynaschti gstirzt woren isch, isch au di kenianisch Kischte wider unter sterkeri Kontrolle vum Oman grote. Iber d Gsellschafte un d Kultur im Innere vu Kenia isch wyter wenig bekannt gsii. Di swahilische Kischtehändler hän dr Handel mit Elfenbai un Sklave iber Zwischehändler bedribe, wu im Landstraife hinter dr Kischte gwohnt sin. Schetzige gehn vu rund 2,5 Millione Mänsche uf em Biet vu Kenia um 1800 uus.
Ersch in dr zwoote Helfti vum 19. Johrhundert, wu dr Bryys fir Elfebai uf em Wältmärt in d Hechi gschossen isch, hän d Kischtehändler aagfange, sälber in s Inner z raise. Us däre Zyt stamme d Bricht, wu Uuschumpft gän iber Kenia vor dr Kolonialzyt. Bsundersch gferchtet sin d Massai gsii, wu im 19. Johrhundert großi Dail vu Oschtafrika eroberete un sogar d Kischtestedt bedroht hän. D Händler hän wäge däm versuecht, d Biet vu dr Massai z umgoh. Ihri Rute hän si zue dr große Seeä gfiert, em Viktoria-See un em Rudolf-See un bis uf Buganda. Si hän Elfebai, Sklave un Kautschuk gchauft. D Karawane, wu zwische 300 un iber döusert Mänsche umfasst hän, hän au ne Huffe Läbesmittel un Dreger brucht. Dur dr Handel hän sich d Kontakt mit dr Gsellschafte intersiviert, wu ewäg vu dr Kischte gläge sin un wu Fyyrwaffe, Mesch- un Chupferdroht, Stoff un Duech, vor allem vu Europa, seli gärt wore sin.
Am Änd vum 19. Johrhundert het s Großbritannie aagfange, syy Yyfluss z versterke.
Frieji Kolonialzyt
Zwische 1890 un 1914 isch dr Widerstand vu dr Bevelkerig gege di kolonial Ibernahm mit e Huffe sognännte "Strofexpeditione" in allne Dail vum Land broche wore. Dr Widerstand isch vilfältig gsii, wel d Gsellschafte aber chlaidailig gsii sin un ihri Waffe gegeniber däne vu dr Europäer wenig Chance gha hän, isch er aber allwyl schnäll broche wore. Doderby isch dr Bevelkerig s Vih graubt, ihri Ärne un d Derfer verbrunne wore. Großi Dail vu dr fruchtbare Biet sin entaignet, zue "White Highlands" erklert un an wyssi Sidler verpaachtet oder verchauft wore. Di afrikanische Bewohner, zem Byschpel d Nandi, d Girima, d Massai un e Huffe Kikuyu, sin in fir si abgsteckti Reservat umgsidlet wore, wu si nit hän derfe verloo ohni Erlaubnis. Die Regelig isch aber schwär durzsetze gsii, wel d Verwaltig allno mit nume wenig Europäer bsetzt un uf d Unterstitzig vu dr lokale afrikanische Chiefs un ere Hilfsbolizei aagwise gsii isch.
D Fertigstellig vu dr Yysebahn het zuen eme Zuezug vu wysse Sidler us Europa gfiert, aber au us andere Länder, wie Sidafrika un Auschtralie, wu sich uf em billige Land nidergloo hän. 1905 het s rund 600 wyssi Sidler gee, 1907 scho 2.000. Ihri Zahl isch allwyter aagstige.
Andersch wie z Tanganyika, wu Swahili, d Sproch vu dr Kischtegsellschaft, sich scho im 19. Johrhundert dur dr intensiv Karawanehandel uusbraitet gha het, isch die Sproch z Kenia as d Sproch vu dr koloniale Unterdrucker aagsääne wore, wel d Kolonialbeamte un ihri afrikanische Aagstellte uf Swahili gschwätzt hän.
Dr Erscht Wältchrieg
Dr Erscht Wältchrieg het e entschaidende Yyfluss uf Kenia un di wyter bolitisch Entwicklig ghaa. Oschtafrika het zue dr wenige Regione usserhalb vu Europa ghert, wu langi Zyt e aktive Chriegsschaublatz dargstellt ghaa hän. Döuserti vu Afrikaner sin z Kenia zum Chriegsdienscht zwangsverbflichtet wore. Nume wenig hän dervu dr reguläre Druppe aaghert. Vu dr rund 350.000 afrikanische Dreger, wu bim Chriegszug gege Dytsch-Oschtafrika mitgmacht hän, sin rund 150.000 z Britisch-Oschtafrika (Kenia) rekrutiert wore, dr grescht Dail unter Zwang. D Suechi no Dreger z Kenia het ab 1917 Forme aagnuu, wu an Sklavejagde gmahnt hän. D Manne sin vu ihre Fälder, us ihre Hyyser, vu dr Stroßen ewäg in d Kasärne dribe wore, ohni ass d Aagherige vun ene ebis dervu erfahre hän. Vu dr rund 50. 000 offiziäll regischtrierte Dote (jede dritt Chriegsdailnämmer vu Kenia isch gstorbe) unter dr kenianische Afrikaner im Erschtev Wätlchrieg hän nume 4.300 dr bewaffnete Druppe aaghert.
Noch em Chrieg isch di wältwyt Grippeepidemi chuu, wu au z Kenia Döuserti Opfer gforderet ghaa het. Schetzige (wu aber arg uagnau sin, wel bis 1960 kai Volkszellig durgfiert woren isch un di afrikanisch Bevelkerig vermuetlig unterschetzt woren isch) gän 10 bis 15 % Doti in dr bevelkerigsryche Gegnige aa.
D Erfahrig vum Chrieg het e große Yyfluss uf di afrikanische Chriegsdailnämmer ghaa. Dr Uusdusch mit Afrikaner nit nume us ganz Oschtafrika, nai, au us e Huffe andere britische Kolonie wie Gambia, Nigeria un Sierre Leone un au mit Soldate vu Indie het e entschaidende Yyfluss ghaa uf d Entwicklig vun eme bolitische Bewusstsyy un vu pan-afrikanische Ideä.
Uusböu vu dr Sidlerkoloni
1920 isch Kenia offiziäll zuen ere Chronkoloni wore. Dr Yyfluss vu dr Sidler in dr Kolonie in dr Verwaltig het schnäll zuegnuu. Allmee het sich s Ziil vun ere Koloni uusekrischtallisiert, wu noc h me Vorbild vu dr Sidafrikanische Union dur di europäische, wysse Sidler bstimmt gsii isch. Si hän uf mee Landentaignige un d Verchlainerig vu dr Reservat drängt go d Afrikaner as billigi Arbetschreft uf ihri Farme z zwinge. Jede Afrikaner ab em 16. Läbesjohr het sich mieße regischtriere loo un syy Regischtrierigscharte alliwyl in eme Metallbehälter an ere Schnuer um dr Hals bi sich drage. Dodruf sin di glaischtete Arbetsdäg verzaichnet gsii. Derzue hän d Afrikaner e hochi Styyrlascht mieße drage, wu si uf dr Lohnarbetsmärt het solle zwinge.
Frieje antikoloniale Widerstand
Z Nairobi un dr Missionszäntre hän sich aafgangs 1920er Johr bolitischi Gruppe um Missionsschueler bildet, wu versuecht hän, aktiv in dr koloniale Verwaltigsbrozäss yyzgryfe. Z Nairobi isch d East African Association entstande, wu sich us muslimische un chrischtlige Afrikaner vu allne Regione vu Kenia zämmegsetzt ghaa het. Au Afrikaner us andere Dail vu Oschtafrika, wie Uganda, sin Mitglider gsii. Si hän großi Dräffe in dr afrikanische Viertel vu Nairobi veraastaltet, wu si d Abschaffig vu dr Regischtrierigscharte un e Styyrsänkig gforderet hän. Im ländlige Kikuyubiet isch e ähnligi Organisation entstande, d Kikuyu Association, wu mit dr nämlige Forderige an d Effentligkait gangen isch. Im weschtlige Kenia hän isch sich im Missionszäntrum Maseno bildeti jungi Afrikaner in dr Young Kavirondo Association organisiert, wu sich gege Styyrlascht, d Entaignig vum afrikanische Land fir europäischi Sidler un s Regischtrierigssyschtem gwändet hän. Ihri Galionsfigur isch dr Kikuyu Harry Thuku gsii, wu dur ganz Kenia graist gsii isch un versuecht ghaa het, bi effentlige Versammlige d Uuzfridehait in bolitischi Aktivitet umzwandle. Wu dr Thuku im Merz 1922 verhaftet woren isch, isch s zuen ere uffige Konfrontation an dr Bolizeistation z Nairobi chuu, wu dr Thuku yygsässen isch. Iber zwanzgs Afrikaner sin umbrocht un dr Thuku isch in dr Norde vu Kenia verbannt wore. Derno hän di bolitische Aktivitete churzfrischtig abgnuu.
Bal derno isch d Kikuyu Central Association (KCA) grindet wore, e vu Kikuyu dominierti bolitischi Bartei, wu fir d Ruckgab vum entaignete Land, Styyrsänkige un fir afrikanischi Abgordnete im Legislativ Council kämpft het.
Derwylscht dr afrikanisch Widerstand chuum ärnscht gnuu wore, hän Forderige vum indische Bevelkerigsdail z Kenia bi dr Verwaltig fir Uuruei gsorgt. D Inder hän s Wahlrächt, uubschränkti Yyrais un d Ufhebig vu dr Rassegränze gforderet, di europäische Sidler hän do mit eme wietige Widerstand druf reagiert. Si hän sich in ere Verainigung zämmegschlosse un hän e militärischi Revolte fir e uuabhängig Kenia blant. Doderzue isch s aber nie chuu, statt däm e Kompromisss gfunde wore. Zue dr elf europäische Mitglider im Legislative Council hän fimf indischi un ai arabisch Mitglid derfe gwehlt wäre. Gegeniber dr Afrikaner isch dergege de facto ne Aparthaitsbolitik praktiziert wore.
Mission un Bildig
Syt em Änd vum 19. Johrhundert isch e großi Zahl vu Missionsgsellschafte im Biet aktiv gsii. Katholischi un broteschtantischi, reformierti un freichilchilchligi, britischi, amerikanischi, italienischi un franzesischi Missionsstatione sin vor allem in dr bevelkerigsryche Biet z Zäntralkenia un im weschtlige Dail ufgmacht wore. D Megligkait, dert näbe dr chrischtlige Religion au europäischi Bildig z erwärbe, het e große Raiz uf d Afrikaner uusgiebt. Vil vu dr spetere Bolitiker vu Kenia sin us dr erschte un zwoote Generation vu dr bildete Missionsschueler chuu, wie zem Byschpel dr erscht Bresidänt vum uuabhängige Kenia, dr Jomo Kenyatta.
Dritz ass sich d Kolonialregierig faktisch derzue verbflichtet ghaa het, allne Afrikaner d Megligkait vun eme Schuelbsuech z biete, sin s in dr erschte Linie d Missione gsii, wu s Bildigsaagebot gstellt ghaa hän. Dodrus sin bal Konflikt entstande, wel di bildete Missionsschueler no Uuabhängigkait gsträbt hän un sich bal gege dr Kulturimperialismus vu dr Missione gwehrt hän. Vor allem sin Ändi vu dr 1920er Johr Debatte gfiert wore um d Bschnyydig vu Maidli un Fraue unter dr Kikuyu. Wu d Mission die Praxis verbotte ghaa het, hän sich Döuserti Kikuyu vu dr Missione abgwändet un hän uuabhängigi Schuele un Chilche grindet.
Di kolonial Wirtschaft
Au wänn e großi Zahl vu dr wysse Sidler vu dr Landwirtschaft gläbt het, het die am Än kai Gwinn brocht. Am Aafang hän e Huffe Farmer vu Landspekulatione brofitiert. Wel s Land, wu dr Afrikaner ewäggnuu woren isch, aafangs Johrhundert gege Schlyyderbryys abgee woren isch, hän vil Farmer mit em Wyterverchauf an speteri Sidler hochi Bryys chenne erziile. Versuech, mit em Aaböu vu Sisal un Kautschuk Gäld z verdiene, sin gschyteret un hän vil Gäld verschlunge, voreb sich Kaffee un Tee as Hauptaaböuprodukt hän chenne dursetze. Au Wälschchorn un Waise hän hochi Gwinn brocht, vor allem aam Aafang vu dr 1920er Johr, wu d Bryys uf em Wältmärt rasant gstige sin. Di stark Konkurrenz vu afrikanische Buure isch uusgschalte wore, dur des ass si vum Exportmärt uusgschlosse wore sin. Wu am Änd vu dr 1920er Johr aber Wältmärtbryys gheit sin, hän nume massivi Zueschiss dur d Regierig dr Zämmebruch vu dr Sidler-Wirtschaft chenne verhindere.
Dr Zweet Wältchrieg
Dr Zweet Wältchrieg het zuen eme Boom in dr kenianische Wirtschaft gfiert. Di wysse Sidler vu Kenia hän e wichtige Aadail an dr Nahrigsmittelversorgig vu Großbritannie solle ibernee, d Regierig het ene derfir feschti Bryys zuegsicheret. Dr Zuestrom an Gälder het zuene re schnällere Mechanisierig vu dr Landwirtschaft gfiert. Afrikanischi Arbaiter uf dr Farme sin allmee iberflissig wore. Des het derzue gfiert, dass vil Sidler di afrikanische Squatter vu ihrem Land in d Reservat verdribe hän, wu fir Wuet unter dr afrikanische Bevelkerig gsorgt ghaa het. Im Gegezug isch dr bolitisch Yyfluss vu dr Sidler gstige, vor allem, wu noch eme Chrieg e wyteri Wälle vu wysse Yywanderer ihri Zahl uf 40.000 het styge loo. Ihre Ziil isch di bolitisch Aigeständigkait vu Großbritannie noch em Vorbild vu dr Sidafrikanische Union gsii, e Aparthaitsstaat, wu d Afrikaner kaini bolitischi Rächt ghaa hätte.
Freihaitskampf
Am 20. Oktober 1952 het d Kolonialverwaltig dr Uusnahmezuestand uusgruefe. Ursach sin di bewaffnete Aktivitete vu dr Mau Mau im zäntrale Kenia gsii. D Bstyyrig, d Landentaignige, d Verschlächterig vu dr Läbessituation vu dr afrikanische Squatter, dr Afrikaner in dr Reservat un Stedt un de Uusschluss vu dr afrikanische Bevelkerig vu bolitischer un wirtschaftliger Partizipation het in dr 1950er Johr derzue gfiert, dass sich radikali Gruppe bildet hän un mit Gwalt gege wyssi Sidler un regierigsdreji Afrikaner vorgange sin.
Um des Zyt hän sich syter em Zweete Wältchrieg aber au e Huffe zivili Oppositionsgruppe formiert, Gwärkschafte hän Streik organisiert un bolitischi Barteie hän versuecht, Reforme z bewirke. D Yysicht, dass d Afrikaner nimi us dr Entschaidigsbrozäss hän chenne uuseghalte wäre, het sich schließli durgsetzt.
D Bresidändschaft vum Jomo Kenyatta 1963–1978
Bolitisch isch d Amtszyt vum Kenyatta dur dr Ibergang vum Mehbarteie- zum Aibarteiesyschtem mit dr Kenya African National Union (KANU) as Staatsbartei bregt gsii. Dr Kenyatta het d Macht vum Bresidänt allmee uusböue un het d vil bolitisch un wirtschaftligi Schlisselpositione mit Kikuyu bsetzt, vor allem mit Lyt us syym Haimetdischtrikt Kiambu. Mit dr Gikuyu Embu Meru Association (GEMA) isch e neji Organisation entstande, wu dr Kenyatta dermit allmee regiert het, derwylscht d KANU as Bartei allmee an Bedytig verlore het.
In dr Amtszyt vum Kenyatta isch d Bolitik allmee ethnisierz#t wore, ebis was di bolitisch Kultur vu Kenia bis hite bregt. Dr Kenyatta het vor allem Kikuyu, Luo un Kamba gferderet un Lyt us däne Gruppe im Rift Valley un an dr Kischte aagsidlet go dr Yyfluss vun enen im Land z sterke.
Alli Versuech, oppositionäll Barteie un Organisatione z bilde, sin unterbunde wore. Bolitischi Gegner sin inhaftiert oder umbrocht wore. D Verwaltig vum Land isch zäntralisiert wore.
E Hauptfrog vu dr Mau Mau isch d Ruckgab vum entaignete Land gsii. D Landbolitik vum Kenyatta isch aber fir vil Kenianer en Entdyschig gsii. S Land, wu dr Afrikaner am Aafang vum Johrhundert fir di europäische Sidler ewäggnuu woren isch, hän di kenianische Buure jetz mieße zruckchaufe. Doderfir het ene d Regierig Kredit z Verfiegig gstellt, wu dur Kredit vu Großbritannie un vu dr Wältbank finanziert wore sin. Vu däre Bolitik hän vor allem loyali Kikuyu un Kollaborateur vu dr Kolonialregierig brofitiert. Aafangs 1970er Johr sin weniger wie 40% vum friejere entaignete Land an kenianischi Chlaibuure verchauft gsii, fascht 60% dergege sin großi Farme vu dr afrikanische Elite gsii.
Wirtschaftlig het Kenia in dr Amtszyt vum Kenyatta as afrikanisch Muschterland gulte. Gueti Verbindige zue weschtlige Länder, uusländischi Hilfe un Inveschtitione hän fir e große wirtschaftlige Ufschwung gsorgt mit jehrlige Wachstumsrote vu rund 10 %. Verbunde dodermit sin aber au hochi Arbetsloserote un e all greßeri soziali Uuglychhait.
D Bresidialdiktatur 1978–1992
No s Kenyattas Dod am 22. Augschte 1978 isch dr domolig Vizebresidänt Daniel arap Moi dr nei Bresidänt wore. Syy populistischi Bolitik mit dr Nyayo-Philosophi, wu uf dr Schlagwerter Liebi, Fride un Ainheit gfueßt het, het e bsudnersch in dr erschte Johr vu syre Regierigszyt in ganz Kenia arg beliebt gmacht. Är isch gege Korruption un Vetterliswirtschaft vorgange un het tribali Organisatione wie d GEMA verbotte. Derzue het er vil Kikuyu in Fierigspositione mit Aahänger uus syre aigene ethnische Gruppe, dr Kalenjin, us dr Gruppe vu dr Luhya un dr Massai,. uusdutscht.
Noch eme Butschversuech vu dr kenianische Luftwaffe het dr Moi mit ere Verfassigsänderig 1982 e Aibarteiesyschstem mit dr KANU durgsetzt un di boltisch Opposition uusgschalte. Är het d Verwaltig dezäntralisiert un doermit dr Dischtrikt un Brovinze wider meh Entschaidigsspilryym yygruumt.
D Kontrollfunktione vum Barlemänt, vum Kabinett, dr Wahlkommission, dr Juschtiz, dr Medie un dr Gsellschaft sin aber allmee yygschränkt wore. Kritiker sin verfolgt oder gar umbrocht wore.
In dr Amtszyt vum Moi het sich di wältwyt Wirtschaftskrise au allmee uf em afrikanische Kontinänt uusgwirkt, d Export sin zruckgange, s Pro-Chopf-Yychuu isch stark gsunke.
Demokratisierig 1992–2002
Aafangs 190er Johr het sich z Kenia e braiti bolitischi Opposition bildet, wu uf Reforme drängt het un sich unter em vum Raila Odinga grindete Forum for the Restauration of Democracy (FORD) zämmegfunde het. Unter em Druck vu weschtlige Regierige un internationale Inschtitutione wie dr Wältbank isch schließlig anne 1991 d Wideryyfierig vun eme Mehbarteiesyschtem bschlosse wore. No vor dr Wahlen im Dezämber 1992 isch d Opposition aber in ethnisch bregit Gruppe ussenander broche. Des het em Moi un syre KANU bi dr Wahle ne knappi Meehait brocht.
Vor dr negschte Wahle het Opposition, wu sich nei bildet het, aber chenne greßeri Reforme chenne dursetze un isch dodermit au an dr Regierig, bi dr Wahlkommissione un am Zuegang zue dr Medie bedailigt wore.
D Bresidäntschaft vum Mwai Kibaki (2002 bis 2012)
Bi dr Bresidäntschaftswahlke 2002 het dr Moi nimi derfe kandidiere. D Oppositionsbolitiker Mwai Kibaki vu dr Democratic Party (DP) un Raila Odinga vu dr Liberal Democratic Party (LDP) hän bschlosse, dass si zue dr Wahle gmainsam aadrätte mit ere National Rainbow Coalition (NARC). Us dr Wahle 27. Dezämber 2002, wu demokratisch un ohni Gwalt abglofe sin, isch dr Kibaki as Kandidat vu dr NARC gege dr Uhuru Kenyatta vu dr KANU mit 62 zue 31 Brozänt as Siiger fiirigange.