cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jaun
Geographi
Jaun lait im obere Jauntal (französisch Vallée de la Jogne), am nördliche Talhang vùm Jaunbach, wo de Gmeind de Name gee het ùn vo Oschte nooch Weschte dùrefliesst, 17 km öschtlich vùm Bezirkshauptort Boll (Lùftlinie). Es lait ùff de weschtliche, Frybùrger Syte vùm Jaunpass, wo s Greyerzerland mitem Simmetal im Kanton Bärn verbindet. Im Weschte ùn Nordweschte gränzt Jaun aa d Gmeind Val-de-Charmey (vor em Joor 2014 Galmiz) im Greyerzbezirk, im Norde aa Plaffeie im Seiseland, im Oschte aa Boltige ùn im Süde aa Saane, beidi im Kanton Bärn.
Topographi
D Gmeind bestoot uss de beide Dörfer Im Fang (, französisch La Villette, ) aa de Mǜndig vùm Chlyne Montbach in de Jaunbach, ùn em Dorf Jaun sälber. Usserdäm uss de Wyyler Boschena (Bossona), Zur Eich westlich vùm Dorf Jaun, Kappelboden, Oberbach  ùn Weibelsried  östlich vùm Dorf ùn viile wytre Einzelhöf ùn Alphǜtte. Im Dorf Jaun entspricht e Karstquelle, wo s Wasser über en Wasserfall in de Jaunbach mǜndet. S Gmeindsbiet het e Gsamtflächi vo 55,2 km². Devo sin 0,95 km² (1,7 %) Siidligsflächi, 23,47 km² (42,5 %) sin landwirtschaftlichi Flächene (zùm gröschte Deil Alpweide), 21,46 km² (38,9 %) sin Waldfächi, 0,45 km² (0,8 %) sin Wasserflächene ùn 8,91 km² (16,1 %) isch unprodùktivs Land (Stand 2009). Jaun isch nooch Val-de-Charmey, Plaffeie ùn Haut-Intyamon di viertgröscht Gmeind vùm Kanton Frybùrg, ùn die höchstglägenschti Gmeind vùm Kanton. Mit 12 Yywooner pro Quadratkilometer (Stand: Dezämber 2015), isch es mit Abstand no nooch Val-de-Charmey mit 21,5 Lüt pro Quadratkilometer die Frybùrger Gmei mit de niidrigscht Bevölcherigsdichti.
Im Weschte verläuft d Gränz zue Galmis vùm Hochmatt zue de Les Planeys abe ùn em Holderbach (Riau du Gros Mont) lang bis zùm Hof Pra Jean, wo mit  de diefst Pùnkt vo de Gmeind isch. Nördlich vùm Jauntal goot s Gmeindsbiet über de Vanil des Raveires, d Maischüpfespitz (französisch Vanil d'Arpille oder au Petit Brun, ), Schopfespitz (französisch Gros Brun, ), Chörblispitz ùn de Schafberg, wo mit  de höchst Punkt vo de Gmeind lait. Zwǜsche de Chörblispitz un em Schafberg befindet sich de Euschelspass mit. En chlyne Deil vo de Gmeinsflächi lait nördli vo däm Pass im Yyzugsbiet vum Schwarzsee. Au de östlichi Deil vùm Schwarzsee, e paar Hüüser vo Gypsera, d Riggisalp ùn de Gipfel vo de Kaiseregg öschtlich devo, ghöre zue Jaun. Im Oschte gränzt Jaun aa d Gmein Boltige im Simmetal. D Gränz verlauft dörte über de Westhang vum Bäderhorn, also nit bis ùff d Wasserscheide vum Jaunpass, wo scho zue Boltige ghört. Vo dört goot d Gränz de Bühlgrabe ùffe, ùn vo dört zur Bergchette vo de Gastlose. Südlich vùm Jaunbach ghöre d Däler vùm Sattelbach, em Chlyne Montbach ùn di östlichi Talflanke vum Ruisseau du Gros Mont mit em Berg Hochmatt zue Jaun. Dört gränzt Jaun aa d Talschaft Abländsche, ùn verläuft über de Gastlose, de Sattelspitze , d Wandfluh ùn vo dört wiider dur de Chlyne Mung (Petit Mont) ùff de Hochmatt.
Geologi
Geologisch isch s Jauntal e Deil vo de Voralpe, wo vor öbe 135 Millione Joor ab em Übergang vùm Jura zur Chryyde-Zit bis zum Tertiär vor 35 Millione Joor ùffgfaltet worde sin. D Frybùrger Voralpe bestönn uss Sedimentgstei, wo ùff Meeresablagerige zrùggoot. Im Jauntal sin des vorallem Mergel- un Chalchsediment. D Gastlose un d Maischüpfechetti bis zur Chörbliflue bestönn uss massivem Malmchalch. Am Schafberg findet sich de rot-gfärbti Mergelschiefer. In de Gastlose chùnt usserdäm Flysch-Gstei vor.
Im Jauntal finde sich viili Gsteinsformatione, wo dur d Erosion vum Chalchstei entstande sin. So zum Byspil d Charschtlandschaft In den Löchern öschtlich vum Hochmatt. Im Heidenloch, enere Charsthöhle in de Gastlose, findet sich e Tropfsteihöhle. Usserdäm finde sich viili Höhlesystem, wo s Wasser unterirrdisch duet fliesse, ùn wo nooch Schätzige e Reservoir vo 4 Millione Kubikmeter halte. Am ùffälligste devo isch de Wasserfall vo Jaun, wo s Wasser uss Höhle, wo vùm Vanil-Noir fliesse, nooch öbe nüün Dääg wiider aa d Oberflächi chùnt. Des isch zùm erschte Mool im Joor 1928 bi Wasserfärbige festgstellt worde, ùn bsùnders bi Untersuechige in de 1980er Joor.
Flora ùn Fauna
D Pflanze- ùn Dierwält vùm Jauntal ergit sich uss de verschidne Läbensrüüm, wo sich dur d Höcheùnterschid ergee. Im Jauntal sin drüü Höchestufe verträte: d Montan- oder Bergstufe (800 bis 1200m), d Subalpin- oder Gebirgsstufe (1200 bis 1700m) ùn d Alpin- oder Hochgebirgsstufe (ab 1700m).
In de montane Zone finde sich hǜt vorallem Bergmatte. Di ursprünglig Vegetation sin Wysdanne, Buecha ùn Rotdanne. Ùff de Matte blüehe im Friejoor Schnieegglöggli, Narzisse, Huet-Reiffli, Schlǜssùblueme ùn Sublueme. Spööter chömme Storcheblueme, Roti Liechtneggeli, Wald-Storcheschnabel, Butterblueme, Schlange-Knöterich, Überech, Schärleg, Chimi ùn d Gräser füre. Ùff de Waldlichte finde sich au no Rotes Waldvögeli, Wysses Waldvögeli,Chnabechrütter ùn Sumpfwurz.
In de subalpine Zone finde sich di meiste Alpmatte. Im Friejoor findet mer als erschts d Alpeglöckli ùn de Frühlingskrokus. Spööter folge verschidni Enzian-Arte wie de Frühlings-Enzian, de Clusius-Enzian ùn de Gääle Enzian. Usserdäm no de Germela. Ùff de Matte ùn Hoochstuudefluere chömme no d Poppla, de Blaue Yysehuet, de Gääle Yysehuet, d Akelei ùn de Hohe Rittersporn. Aa Fälswänd waggst usserdäm de Türkenbund ùn ùff steinerne Böde de Grossblüetige Fingerhuet.
In de Alpine Zone de Waldgränz lang findet sich mangmool d Arbe. Ùnterhalb vo de Waldgränz waggse no d Bärgruose mit zwei Arte: de Rostrote ùn de Behaarte. Usserdäm waggse dörte no Heiteni, Rauschbeere ùn sältener d Krähenbeere. Aa sùnnige Häng finde sich usserdäm de Wacholder ùn d Bärentraube. Dernäbe waggst ùff de Häng au no d Alpe-Anemone. Ùff de Matte waggse d Paradieslilie ùn s Männertreu, ùn ùff Chalchböde Kopfiges Kreuzkraut, s Edelwyss, Alpenaster ùn d Steinnelke. In de Felssplate findet mer no s Aurikel oder de Gegeblättrige Steinbrech. Ùff de Steinschutthalde schliessli waggse s Alpen-Leinkraut ùn sälte Wyyser Alpe-Mohn.
Gschicht
I s ober Jauntal sin d Alemanne im 12. Joorhùndert vùm Simmetal uus yygwanderet. Im Mittelalter het Jaun zum Herrschaftsgebiet vù Korbersch ghört, isch aber 1249 Sitz vùnere Nääbelinie vù de Herre vù Corbières worde, wo s d Herrschaft unter drei Brüedere ufteilt hän. D Bùrg Bellavuarda isch wege dem uusbout worde. Im Joor 1285 isch d Herrschaft Corbières-Jaun unter d Oberhoheit vù de Graafe vù Savoye choo. Dur e Iifall vù Trùppe us em Saaneland ùnd em Simmetal isch d Burg 1407 gschlisse worde.
Jaun het 1475 e Bùrgrächtsvertrag mit Frybùrg gschlosse. D Herrschaft, wo um die Zyt unter em Schutz vù dr Groofschaft Greyerz gstande isch, isch 1504 an Frybùrg übergange. Am Aafang vùm 16. Joorhùndert isch d Nääbelinie vù dr Herre vù Corbières-Jaun usgstoorbe, und Jaun isch vù 1504 bis 1798 e frybùrgischi Landvogtei gsii. S Gebiet ùm d Sidlig Ablendsche isch anne 1555 aber Bärn zuegschlaa worde. Bi re Brùnscht im Joor 1711 sin e Huffe Hüüser abbrännt.
Noch em Zämebrùch vùm Ancien Régime 1798 isch s Dorf zerscht provisorisch, ab 1848 definitiv zùm Bezirk Greyerz choo. No bis 1870, wo di nöi Stroos i dr Jaunbachschlucht oberhalb vu Broc ùfgmacht worde isch, isch Jaun wirtschaftlich mee zùm Simmetal wie zùm Greyerzerland aane orientiert gsii.
Ortsname ùn Wappe
De Name vo Jaun goot, wie scho dr Johann Ulrich Hubschmied vermuetet het, wahrschynts ùff s gallischi Wort *Jagonia zrùgg, wo öbe ‚chaltes Wasser‘ bedütet ùn de Jaunbach, s Landwasser oder de Wasserfall meint. De Name isch deno ùff di ganz Siidlig übertrage worde ùn isch 1397 zùm erschte Mool inere Urkùnd als Youn belait; 1475 als Yon. Im Französische meint mer mit La Jogne hǜt no de Jaunbach, d Gmeind sälber aber wird als Bellegarde oder im Greyerzer Patois als bezeichnet. De Name laitet sich ursprǜngli vùnere Bùrg ab, wo hǜt nùmme no Muurrescht erhalte sin, ùn scho 1228 als Ballavuarda zùm erschte Mool urkùndlig erwäänt wird. 1395 wird d Bùrg als Ballewalda, 1423 als Ballagarda ùn 1475 als Bellagarda erwäänt. De Name bedütet ‚schöni Wacht‘. De Name Jaun isch also älter, au wenner ersch spööter in de Urkùnde ùfftaucht.
De Name vùm Dorf Im Fang leitet sich vo de Forme Bifang ùn Infang ab, wo e yygränzts Stùgg Land, Matte oder Acker meint. Ùff Französisch sait mer däm Dorf La Villette, wo e Diminutiv vo villa isch ùn also öbe ‚Landhüüsli‘ bedütet.
S Wappe vo Jaun zeigt e silbrigs Andreaschrüüz uffeme schwarze Grund. Es isch syt em 16. Joorhundert als Wappe vo de Vogtei überliiferet.
Bevölkerig
Mit 686 Iinwohner (Endi 2010) ghört Jou zu de chlinere Gmeinde vam Kanton Frybùrg. D Gschlechterverdeilig isch 51,7 % Manne ùn 48.3% Fraue (Stand 2008). D Bevölcherig het sich im Joor 2000 ùff 254 Huushalt verdeilt, wo im Dùrchschnitt 2,7 Persone dinne gwohnt hen. 247 Wohnige bzw. 70,4 % sin ganzjäärig gewohnt gsi, 87 bzw. 24,8 % sin nùmme en Deil vùm Joor bewohnt gsi, ùn 17 (4.8%) sin läär gsi. Chinder ùn Jugedlichi bis 19 Joor hen 2000 30,1 % vo de Yywohner ussgmacht, Erwaggseni (20-64 Joor) hen öbe 50,6 % ussgmacht ùn Seniore über 64 Joor 19,3 %. Im Joor 2000 sin 524 bzw. 75,5 % vo de Yywohner vo Jaun au dörte ùff d Wält cho, 75 bzw. 10,8 % sin usseme andre Deil vùm Kanton Frybùrg cho, 53 bzw. 7,6 % usseme andre Deil vo de Schwyz ùn 26 bzw. 3,7 % vo usserhalb vo de Schwyz. 2008 sin 96,5 % Schwyzer gsi ùn 3,5 % hen e ussländischi Staatsaaghörigkeit gha.
Jaun isch zum gröschte Deil katholisch. In de Volchszäälig vo 2000 sin 626 bzw. 90,2 % römisch-katholisch gsi ùn 32 bzw. 4,6 % sin reformiert gsi. De Rescht het chrischtlich-orthodox, muslimisch, agnostisch oder atheistisch aagee bzw. het kei Aagabe gmacht.
In de Volchszäälig vo 2000 hen 89,5 % aagee, dass Dütsch die Sprooch isch, wo si am beschte schwätze ùn 9,8 % Wäutsch. Als Sprooch, wo si jede Daag schwätze, hen 44,7 % nùmme Schwyzerdütsch aagee, 7,8 % Schwyzerdütsch ùn Hochdütsch, 37,1 % Dütsch ùn Französisch, 5,6 % nùmme Französisch, ùn 2 % Dütsch, Französisch ùn Änglisch. Jou isch aso s einziga dütschsprachchiga Duorf vom Bezirk Gruyersch. D Schprachgrenza zum französische- ùn teilwys no frankoprovenzalische (Patois) Sproochbiet, durchquert s Jouländle weschtlich vam Wiler Im Fang. Di meischte Yywohner vo Jaun sin zweisproochig un chönne au Französisch. Friener, ùn zum Deil no hǜt, hen d Jauner au de Greyerzer Patois als Zweitsprooch gschwätzt.
D Mundart vo Jaun, s Jounertütsch, ghört zue de höchstalemannische Dialäkt. Jaun nimmt innerhalb vo de Dütschfrybùrger Dialäkt e Sùnderstellig yy, ùn het mee Gmeinsamkeite mit de Dialäkt vùm Bärner Oberland, wie mit em Seislertütsch im Kanton Frybùrg. De Grund isch e gwǜssi sproochlichi Isolation vo Jaun: Im Weschte verlauft d Sproochgränz zum Französische bzw. friener zùm Patois, de Wäg in de dütschsproochige Seisebezirk isch durch d Berg versperrt, ùn d Beziehige zum Simmetal im Kanton Bärn sin änder beschränkt gsi, syt dörte d Reformation yygfiert worde isch.
1880 het Jou 877 Iinwohner kho, 1900 825. Im Lauf vom 20. Jahrhundert isch d Iinwohnerzahl longi Zit zwǜsche 750 und 850 Persone gschwonkt, het aber in de 1960er Jahr dütlich abgnuo. Sitdem isch d Bevölkerigszau zimlich schdabiu blibe.
Sehenswürdigkeite
Näbe landschaftliche Sehenswürdigkeite wie zum Byspil em Wasserfall vo Jaun, finde sich ùffem Biet vo de Gmeind Jaun au viili religiösi Sehenswürdigkeite ùn architektonischi Denkmäler wie Chilche, Chappelle, Grotte ùn Chrüüz.
Chilche
Im Dorf Jou sälber git's zwei Chilche. Di alti Chilch isch zum erschte Mool im Joor 1228 erwäänt worde, baut worde isch si aber wahrschynts scho im 12. oder 11. Joorhundert. Vo de erschte Bauetapp sin aber nùmme Deil vo de Grùndmuure im Chor erhalte bliibe. In de letschte Bauetappe bestoot d Chilch usse eme längsrächteckige Schiff, wo ùff en Neubau vo 1808/11 zrùggoot, emene schmälere Chor, wo im 13. oder 14. Joorhundert baut worde isch, ùn eme Durm, wo uss de dritti Bauetapp vo 1555/1566 stammt. S Schiff ùn de Chor hen e knickts Satteldach, wo wie au de Durm mit Schindle deggt isch. Ab 1908 isch d Chilch deno nùmme no für profani Zweck bruucht worde ùn in schlächtem Zuestand gsi. De Grossdeil vo de Inneyyrichtig ùn d Glocke sin in di neui Chilch yybaut worde. Es sin aber Rescht vo Wandmoolereie ussem 16. Joorhundert erhalte gsi; d Deckemoolereie ussem frie 19. Joorhundert sin bi de Renovation aber zerstört worde. Di alti Chilch isch in de 1970er bis 1990er Joor renoviert worde ùn hüt isch dörte s Gsangshuus ‚Cantorama‘ unterbrocht.
Di neui Chilch isch zwüsche 1908 ùn 1910 baut worde, wyl di alti Chilch viilene Jauner z chly gsi isch ùn usserdäm in schlächtem Zuestand gsi isch. D Chilch isch im Stil vùm frie 20. Joorhundert inere Mischig uss Neugotik ùn Heimetstil ghalte. D Südsyte vo de neue Chilch isch zum Tal ussgrichtet ùn als e Schaufassad bildet. Im öschtliche Deil devo befindet sich nooch Süde ussgrichtet de Glockedurm ùn nördlich devo s Archiv. En Grossdeil vo de Usstattig isch uss de alte Chilch überno worde, so d Näbealterbilder ussem 17. Joorhundert, d Messchelch ussem 16. ùn 17. Joorhundert ùn de Holzalter, wo am Aafang vùm 16. Joorhundert vùm Künschtler Hans Roditzer hergstellt worde isch.
D Josephschilch im Fang isch zwüsche 1868 ùn 1871 baut worde ùn im Joor 2000 renoviert worde. S Schiff vo de Chilch het e Satteldach ùn zwei Spitzbogefenschter ùff jederer Syte, wo ine Chor mit eim Spitzbogefenschter ùff jedere Syte überegoot. Im Weschte isch en quadratische Glockedùrm miteme oktogonale Dùrmhelm.
Chapelle
Näbe de Chilche git's z Jaun mehreri Chapelle. Im Wyyler Chappelbode lait d Antoniuschapelle. Wänn si gnau baut worde isch, weiss mer nit, 1735 wird aber imene Bericht erwäänt, si wäri vor churzem vùm Pfarrer Fleischmann baut worde. Im Wyyler Wyybelsried isch deno d Mariechapelle, wo 1691 baut worde isch, 1837 renoviert ùn 1894 vergrösseret worde. In de 1950er Joor isch si no emool renoviert worde.
Im Fang stoot ebefalls no e Chapelle, d Huuschapelle Cottier, wo 1673 baut worde isch. Wo im Fang im 19. Joorhundert e Chilch baut worde isch, het d Chapelle als Schopf dient, isch deno aber in de 1950er renoviert worde ùn als Huuschapelle bruucht worde. Schliessli stoot im Chlyne Mung ùff 1450m no e Holzchapelle, wo 1975 baut worde isch.
Chrüz ùn Grotte
Ùffem Gottsacker vo Jaun finde sich handgschnitzti Holzchrüüz, wo zum gröschte Deil vùm Jauner Holzschnitzer Walter Cottier gmacht worde sin. Si stelle in de Regel öbis ussem Läbe vo de Verstorbene dar, zum Byspil de Bruef oder s Hobby oder au d Person sälber. Dezue isch aa jedem Chrüz e Chrischtusfigur aabrocht.
Dernäbe git's ùffem Biet vo de Gmeind viili Berg- ùn Alpchrüz, in de Regel eifachi Holzchrüz mit ere Chrischtusfigur. Dezue ghöre e Chrüz ùffem Chörblispitz, wo zum erschte Mool 1937 eis ùffgrichtet worde isch, s Chrüz ùff de Hochmatt, e Chrüz ùffem Grat vo de Gaschtlose, s Chrüz ùff de Schüdweid ùff 1736 m, s Chrüz in de Bossona, wo in de 1950er ùffgstellt worde isch ùn friener s Zyyl vunere Prozession gsi isch, s Chrüz in de Chrüzmatte Im Fang, wo scho syt immer e Chrüz stoot, s Chrüzli aa de alte Chly-Mung Stroos, wo schynts au scho syt immer e Chrüz uss Yyse im Chalkfelse isch, s Chrüz ùff de Tengelymatte, wo nooch de Lawinekatastroph vo 1954 ùffgstellt worde isch, s Chrüz in de Dara, wo aa d Jauneri Appolonia Schuwey errinret, wo 1644 als Hex hyygrichtet worde isch, ùn wyteri.
Mittelalter
Där Bigriff Mittlaltär bizeichnut än Epocha innär europäischu Gschicht zwischu där Antiku und där Neuziit, wa d'chrischtlich, antiki, d'cheltisch, d'germanisch und d'slawisch Äntwicklig zämufiährt.
D'Grundzig vam Mittlaltär sind, di na Ständ gordnuti Gsellschaft, d'chrischtlichi Geischteshalti innär Literatur, Kunscht und Wissuschaft, Latin als gmeinsami Kultur und Bildigssprach. Dänäps isch d'Idee vannär Iheit va dä chrischtlichu Chirche und äs rächt iheitlichs Wältbild chänzeichnund fär dischi Epocha. D'vorherrschundi Gsellschafts- und Wirtschaftsform isch där Feudalismus.
d'Gschicht vam Bigriff „Mittlaltär“
Z'chrischtlich Mittlaltär het schich sälbär nid als Mittlaltär gseh. Äs het schich als än im Glöibu alle annäru Ziitaltär ubälägunu „aetas christiana“ (chrischtlichs Ziitaltär) värstannu. (Z'chrischtlich Ziitaltär het mit där Giburt vam Chrischtus agfangu und het ersch am junschtu Tag sellu üfheru.) Währund d'vorgangnu Wältaltär va där Heilsgschicht na där Lehr va dä dri, viär oder sägsch Wältaltär ((„aetates mundi“), nu witär unärteilt wordu sind, hets fär d'intern Periodisiärig va där „aetas christiana“ keis Epochuschema gigä. Es het nummu Asätz, wiä d'Lehr va dä Sibu Periode va där Chircha (abgleitut va där Johnesapokalüpsa), odär die vam Joachim von Fiore bigründuti Iteilig inä Ziit vam Sohn (Va där Giburt chrischti bis 1260) und än druffolgundi Ziit vam Geischt gigä.
D'vorstellig, dass öi währund där „aetas christiana“ gschichtlichei Entwicklige im Sinn va Fortschritt odär Värfall stattfinu chenti, isch dum chrischtlichu Mittlaltär nid främd gsi. Schi isch abär ussär Sicht va där römischu Chircha prekär gsi, wilsch einärsits än Witärentwicklig odär Ubärbiätig va där chrischtlichu Lehr sit där Ziit vam Evangelismus und dä Chirchuvätr nid hent wellu züägä odär züälah. Annärärsits hentsch öi d'eigund Äntwicklig nid vam Gsichtspunk vam Zärfall wellu alüägu. Sowit schich entsprächundi Gschichtsvorstellige mit Chirchukritischu Konzäpti und Birächnige vannär Ändziit verbunnu hent, sindsch bikämpft wordu.
Zitlichi Iornig
D'Datiärige sind nid immär iheitlich, äs chunt vil druf a, welli aschpäkti vannär Äntwicklig bivorzugt wärdund, und wellum Land das mu üsgeit. Stellt mu zum Bispiel du Ifluss vam Islam innu vordärgrund, chamu d'Hidschra vam Mohammed (622) odär du Biginn vannär arabischu Expansion ab 632 als Afang vam Mittlaltär alüägu. Glich wiä fär du Afang chamu öi mehreri Date vär schis Ändi anäh. Zum Bischpil d'Ärfinnig vam Büächdruck (umd 1450), d'Ärobrig va Konschtantinopl (1453), d'Äntdeckig va Amerika 1492 odär du Bigin vannär Reformation (1517). Lüägt mu uf einzulni Ländr, so cha mu uf värschiduni Egdate cho. So ändut d'Antike am Rhin odär in Britanniu wägs där Entwicklig va da, ehnär als in Syriu. Uffär anru Sita isch zum Bischpil am Afang vam 15. Jahrhunnärt in Italiu afu z'Ziitaltär vannär Renaissance agibrochu, währund mu zär gllichu ziit in England nu vam Mittlaltär gredut het.
Unnärglidrig vam Mittlaltär
Sit dum 19. jahrhunnärt ischs im ditschu Sprachrüm normal, das z'Mittlaltär grob in dri Fase gigilidrut isch :
Früämittlaltär
Im Früämittlaltär hent vili ischnidundi Entwickligi statt gfunnu. So isch Europa bis umgfähr 600 witgehund chrischtianisiärt wordu, Höiptsächlich durch d'Tätigcheit va irischu Missionaru. Umgfähr um 500 het unnärm Chinnig Chlodwig, wa mit schinum Volch gschlossu zum Chrischtutum ubärgiträttu isch, där Üfstieg vam Fränkischu Rich. Dischi hent de bald uf dä Ubärräschtu vam weschtrömischu Rich und dä Richi va anneru germanischu Velker schini Vorherrschaft in Wescht- und Mittleuropa bigründut. Dä Höhepunkt va där Entwicklig isch d'Chrönig vam Karl dum Grossu zum römischu Chaisär, durch du Papscht z'Wiänächtu 800 gsi. Na schinum Tod 814 isch z'fränkisch Rich langsam zärfallu. Us schinär weschtlichu Hälfti isch z'spetär Frankrich änstannu, währund schich us där Oschthälfti spetär z'heillig römisch Rich ditschär Nation gibildut het. Näbu bi het där Papscht duch d'sognannti pippinischi Scheichig 754 näbu schinär geschtlichu, öi d'wältlich Macht bärcho. Das hent innär Züäkunft nu villi Spannige zwischu dä Chiniga und dum Papscht gfiärt.
Äbufalls in dischär Ziit sind d'Ifäll va dä Wikingär und dä Magyare zwischu 800 und 1100, und 900 und 950 gsi. Zämmu mit där Ärobrig va Nordafrika und ämu grossteil va dä iberischu Halbinsla va umgfähr 650 bis 720 durch d'Moslems, het zär Üsleschig va dä letschtu spätantiku Struktur gfiährt. Züädem het schich än Entwickli in Gang setzt, wa di Büru in Frankrich irusch Friheit biröipt het und d'staatlichi Autorität zärsplittrut het, wil d'Värteidigung va du einzelnu Gibiäti dä da läbundu Grundherru üfärleit wordu isch. Diz het letschtändllich zum Entstah vam feudalistischu Wirtschaftssischtem gfiährt. D'britischu Insel und Nordafrika hent am meischtu unnär dä Agriffu va dä Wikingär glitut. därbi hent d'Agrifär in Britaniu äs paar Chinigrichär ärrichtut, us wellu spetär England ändstannu isch.
Wirtschaftlich het z'Früämittlaltär höiptsächlich än Ziit va där Naturalwirtschaft dargstellt. Wobi vor allum z'Sischtem vannär Grundherrschaft vorgherrscht het. Wichtigi Kutlurträgär sind z'büzantinisch Rich ,d'Chloschtär, insbsundri di vam Benediktinerordu, sowiä d'Glehrtu vam Arabisch - muslimischu Kulturchreis. Vorallum durch d'letschturu cha än wichtige Teil vannär antiku Literatur und Wissuschaftu bwahrheitut wärdu.
Hochmittlaltär
Z'Hochmittlaltär isch d'Blüätuziit vam Rittärtüäm und vam heilligu römischu Riich dische Natione, vam Lehnwäsu und vam Minnegsang. Mu cha dischi Äru öi als Ziitaltär vannär Widärersterchig va Europa bizeichnu. D'europäischu Staate hent sit umgfähr 900 immär meh Macht äntwicklut. D'Bivölkrig het agfangu z'waxu, d'Handwärchär und där Handl sind gfördrut wordu, und öi d'Bildig isch öi nimme äs Priwilig vam Chlerus.
In dischi Epocha kherunt wahrschinli als bikantuschts Äreignis d'Chrizzig, in welle schich där massivu Iflus vannär sit 1054 gspaltnu Chircha zeigt (lüäg öi Morgenländisches Schisma). Währund de Chrizzig sind immär widär Heeri us Weschtu - und Mittleuropa innu nau Oschtu gizogu, um d'Stätte vam neuu Teschtamänt va dä Moslems z'"bifriu". Äs isch abär dä europäer nid glungu, schich da dürhaft feschtzsetzu. Speter sind friäneru religiösi Zili va de Chrizzig vil zgunschtu va där machtgiär und dum profit innu Hinnärgrund giträtu.
Im Löif va dä Chrizzig het schich öi än Färnhandl mit dä Levente äntwicklut. Fa dem isch insbsundra d'italienischu Stadtstaatu profitiärt hent. Mit dum Handl, wa öi d'Gäldwirtschaft an Biditig het la gwinnu, und zum Änstah va ra früäu Form vam Kapitalismus gfiärt het, finnund öi neui odär widärentdeckti Idee uf Europa. So isch zum Bischpil där Aristoteles zär wichtigschtu, nid-chrischtlichu Autorität innär va där Scholastik gwordu. Vor allum in Mittleuropa isch äs Zunftwäsu ändstannu, wells d'sozialu und wirtschaftlichu Vorgäng inne Städt starch giprägt het.
Äs isch öi d'Epocha va där Usänandärsetzig zwischu där wältlichu und där geischtlichu Macht im Inveschtiturschtrit, welle d'Isetzig va mehreru Gägupäpscht zär Folg het kha. D'wichtigschtu Ordu vam Hochmittlaltär sind näbs de Zisterzienser d'Bättlordu va där Franziskaner und Dominikanär gsi. Äs sind öi vili Mänschu durch d'neuu Idee ussum Orient biiflusst wordu, und hent neui chrischtlichi Sekte gigründut, wiä zum Bischpil d'Bogomilu und d'Katharär. Schi sind abär vannär katholischu Chircha als ketzerisch agseh wordu, und darum het mu schi üsglescht.
In Nord- und Oschteuropa hent schich im Zug va där fortschritundu Chrischtianisiärig neui Chinigrich wiä England, Norwägu, Dänemark, Polu, Ungaru, und Böhmu gibildut. Äbu so sind nu witär im Oschtu unnärm Ifluss va dä Wikingär und orthodoxu Missionaru ussum büzantinischu Rich witäri Staatu wiä z'kiewer Rich ändschtanu. Währund Büzan durch du viärtu Chrizzug im Jahr 1204 än entscheidundi Schwächi schinär Macht ärfahru het, isch va dä Kiewer Rus im Zug vam Mongolusturm 1223 zärtsert wordu. Witäri oschteuropäischi Staate (vor allum Polu und Ungaru) sind nummu knapp dum Unnärgang äntgangu. Dnäbu hent ab 1000 di na där islamischiu Ärobrig värblibundu chrischtlichu Staate va där iberischu Halbinsl mit där sognanntu Reconquista agfangu. Also mit där Zrugärobrig vam speteru Staatsgibiät va Spaniu und Portugal va de Mauru.
Spetmittlaltär
Z Spätmittlaltär isch di Zit vam üfstigundu Bürgertum innä Städt und där Gäldwirtschaft. Währund z'büzantinisch Rich na där Ärobrig va Konschtantinopl 1204 währund dum viärtu Chrizzug langsam abär sichär schinum Unärgang äntgägu gangu isch, hent, d'chrischtlichu Staatu uf där iberischu Halbinsl na dum Sig bi Las Navas de Tolosa im jahr 1212 immer meh an Bodu gwunnu.
Trotzdem het Europa um 1300 än teifgrifundi Chriäse erläbt. Im Jahr 1291 isch Akkon gfallu, d'letsch Feschtig va dä Chrizfahrär im Nau Oschtu. D'autorität vam Papscht isch im Zug va Intrige und dum abundländischu Schisma gschwindut. D'schlimscht Kataschtrofa innär Chriäse vam 14. jahrhunnört isch abär die Pescht gsi, dä schwarz Tod. Schi isch ab 1347 va Südrussland cho, und het ganz Europa bifallu. Das het fascht där Hälfti va där Bivölkrig z'Läbu kchoschtut. D'Entvölkrig het zu Üfständ und ämu Wandl va dä Sozialstrukture gfiährt, welli z'Rittertum zugunschtu vam Bürgärtum gschwächt het und än Reformbiwegig iner katholischu Chircha üsglest het.
Jaun
Chrüz ùn Grotte
Es git z Jaun drüü Grotte. Eini isch d Lourdesgroote ob de Dara ùffeme Bergfelse, wo am Aafang vùm 20. Joorhundert yygrichtet worde isch, ùn in de 1940er ùn 70er Joor erneuret worde isch. E zweit Lourdesgrotte isch im Grabeweidli, wo 1955 gwyycht worde isch. E dritti isch Im Fang, wo um 1930 entstande isch ùn in de 1960er Joor ussbaut worde isch. Usserdäm git's z Jaun öbe sechs Bethüüsli, Statue oder Bildstöck.
Bùrg
Z Jaun findet sich e Bùrgruine, d „Ballavuarda“ ùff 1100 bis 1180 m zwüschem Euscheltal ùn em Oberbach ùffem rächte Ufer vùm Jaunbach, wo de Gmeind ihre französische Name gee het. D Bùrg isch im Hochmittelalter spöötestens im 13. Joorhundert baut worde. Vo dörte uss hen d Herre vo Korbers-Jaun, wo ùnter de Oberhoheit vo de Savoyer ùn de Greyerzer gstande sin, s Daal bherrscht. Um 1407 isch d Bùrg imene Stryyt zwüschem Groof Anton vo Greyerz ùn de Lüt vo Saane ùn Châteaux d'Œx zerstört worde. Luut em Chronischt Justinger isch si vo de Thuner, Simmetaler ùn de Frutiger erobret ùn zerstört worde. D Bùrg isch deno schynts nümm ùffbaut worde ùn isch verfalle. 1880 hen schynts no grössri Rescht gstande, aber wo d Bùrg 1948 zum erschte Mool archäologisch ùntersuecht worde isch, isch nùmme no ei Umfassigsmuur gstande, usserdäm no Rescht vùm Bergfried, wo no bis zue 11,5 Meter hoch gsi sin. De Grabigsleiter het deno in sym Bericht dezue ùffgruefe de Durm z erhalte zume „Jaun vor der Schande zu schützen seinen Turm zerfallen zu sehen, dem es seinen zweiten Namen ‹Bellegarde› verdankt. “. Es isch deno aber nüüt mee gmacht worde ùn im April 1979 isch d letscht Muur vùm Durm au no yygstürzt. D Überrescht vo de Bùrg sin spööter bfeschtigt worde ùn sin hüt en Ussichtspunkt.
Brüüch
Friener hen Prozessione z Jaun e wichtigi Roll im religiöse Läbe gspiilt. Dezue hen de ‚St.-Johannes-Chrüzgang‘, de ‚St.-Anna-Chrüzgang‘ oder de ‚Kreuzgang nach Hinter der Fluh‘ ghört. De bekanntescht isch aber de ‚Galmis-Chrüzgang‘ gsi, wo 1641 vùnere Marie Mooser gstiftet worde isch ùn in de Bittwùch ùff Galmis gfiert het. Im Joor 1868 sin die Chrüzgang aber mir ere Verodnig vùm Bischof abgschafft worde. Nooch em Zweite Vatikanische Konzil het d Zaal vo de Prozessione wyter abgno. Hüt finde no d Fronleichnamsprozession, verschidni ‚Chrüzi‘-Bittprozessione ùn usserdäm e Prozession am Pfingstsùnntig statt.
D Chilbi findet z Jaun jeds Joor am Sùnntig vorem letschte Julimontag statt. Am Samschtig vor de Chilbi ùn am Sùnntig sälber finde Tänz statt. Zue de Bruuch, wo hüt no läbig sin, ghört de ‚Schafscheid‘, wo jeds Joor am Mentig noochem Eidgnössische Bettag stattfindet. Aa däm Daag dien d Hirte ihri Schoof ins Daal abe tryybe, wo si deno verchauft werde. Näbe de Schoof wird au no sùnschtigs Chlyvie ghandlet, ùn hüt git's au Ständ mit viile sùnschtige Produkt.
Kunstgewerbe
S Kunstgwärb umfasst die handwärkligi, maschinelli oder industrielli Herstellig vo Gebruuchsgeegeständ mit künstlerischem Aaspruch.
Dr Begriff aagwändeti Kunst umfasst alli Beriich vom kunstgwärblige Schaffe: Witeri Begriffe für Geegeständ, wo au as Kunstgeegeständ chönne verstande wärde, si Gebruuchskunst oder dekoratiivi Kunst.
Jaun
Brüüch
Zue de ehemoolige Brüüch, wo nümme stattfinde, het zum Byspil s ‚Sumau‘ ghört, wo am Sùnntig nooch em Schlachte vùnere Suu stattgfùnde het. Bi däm Fescht sin Verwandti, Noochbare ùn de Metzg cho ùn hen Gericht ussem Fleisch vo de Suu gässe. E wyters Fescht isch d ‚Meijestelleta‘ gsi, wo meischt am erschte Samschtig vùm Mai stattgfùnde het, wänn in de Wirtschaft en neue Wirt aagfange gha het. Bi däm Fescht isch meischt en lange Holzstamm ùffem Hofblatz ùffgstellt worde, wo Chletterer deno versuecht hen e Tännli ùn e Flasch Wyy abezhole. Ùff de Alpe het als d ‚Nidelsuuffeta‘ stattgfùnde, wo d Senne ab ùn zue Lüt zumene Fescht yyglade hen wo Raam (Nidel) gässe worde isch. E wyters Fescht isch d ‚Wǜrzihacketa‘ gsi, wo mer zämme Enzianwurzle ghackt het ùn deno zämme s Oobe gässe het.
Kunstgewerbe
Gschicht
Im 19. Joorhundert si zum erste Mol Gwärb-Museum, Kunstgwärbmuseum und Kunstgwärbschuele gründet worde, zum Aaschauigsbischbil für künstlerisch gstalteti Gebruuchsgegeeständ z sammle und z bresentiere und Mensche im Handwärk uszbilde, wo sonigi chönne härstelle.
Mittelalter
Spetmittlaltär
D'Kunscht und d'Wissuschafte bifinund schi im Spetmittlaltär im Üfbruch. D'Gründig va de erschtu Universitätu, vor allum in Italiu, het dä Wissuschaftu und där Philosophie zumu neue Üfschwung verholfu. Schi hent d'Lehre va antiku Glehrtu vorbireitut, und du Bodu fär d'Renaissance gäbnut. Öi d'Kunschtlär hent neui meglichkeite erchänt. D'bislang uf chirchlichi Motivi bschränkti Maleri isch jetzt öi uf aneri Bireicha üsgwitut wordu. Öi d'Dridimensionalität isch va dä Malär entdeckt wordu. Usserdem het schich d'Architektur aägs där Renaissancebiwägig widär an d'altu römischu und griechischu Vorbildär aglähnt.
Kunstgewerbe
Gschicht
S Kunstgwärb cha as Vorlöifer vom Broduktdisäin verstande wärde.
Broblematisierig
Im Geegesatz zum Kunsthandwärk, wo Unikaat oder Wärk in chliine Serie herstellt, wärde im Kunstgwärb Gebruuchsgeegeständ au in gröössere Serie, maschinell und noch fremde Entwürf reproduziert. Wäge däm het noch em Walter Benjamin siner Schrift Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit s äinzelne Brodukt käi Aura, und dorum isch dr Kunstcharakter vo dere Art vo dr Produkzioon in Froog gstellt.
Usserdäm git s au Broduzänte mit „künstlerischem Aaspruch“, wo Wärk herstelle, wo von vile as kitschig empfunde wärde. Au sonigi Wärk sött mä zum „Kunstgwärb“ zelle, si si aber nid umbedingt Kunstwärk.
Jaun
Sage
Z Jaun sin zaalrychi Sage ùn Gschichte verbreitet, wo viilmool mit de bsùndre geographische Bschaffeheite zämmehänge. Die Sage sin zum Deil ùffgschriibe ùn in Zitige oder Volchskalender veröffentlicht worde. De Moritz Boschung het möglichscht alli Sage ùn Gschichte für s Buech „Jaun im Greyerzerland“ zämmetrait. E Deil Gschichte sin ursprüngli ùff Französisch erschiene, e Deil au in Jauner Mundart.
Mittelalter
Spetmittlaltär
Öi d'Wirtschaft het trotz dum Massuschtärbu und där Pescht än Blüäti ärläbt. Hie sind widär vor allum d'ialienischu Stadtstatu z'nännu, aber öi di annär Nord- und Oschtsee entstehundu Städtbund va där Hanse. D'Hanse het durch du schwungvollu Handl än witeri Bsidlig va Nord und vorallum va Oschteuropa durch höiptsächlich Dischi Kolonischtu biwirkt. Durch d'Handlskontäkt sind därbi in Russland än Reia va neuiu Fürschtutümär entstannu, welli na und na z'mongolisch Joch abgschitlut hent. Ussum mächtigschtu va innu, dum Fürschtutum Moskau, wird spetär z'russisch Zarurich entwicklut.
Vilnius
Wilna (litauisch: Vilnius [], , 🇷🇺, wissrussisch Вільня/Wilnja, jiddisch ווילנע/Wilne) isch d Houptstadt vo Litaue. Si het mee als 500.000 Ywooner und isch, was d Flechi vom Stadtpiet agoot, di gröschti Stadt vom Baltikum.
Geografii
D Stadt liit am Fluss Vilnia, eme Näbefluss vo de Neris.
Gschicht
Wilna isch vo 1569 a s Zäntrum gsi vom litauische Grossfürschtetuum, wo zu der Adels-Republik vo Pole-Litaue ghört het. Bi der Deilig vo Pole ane 1795 isch Litaue zu Russland cho, und erscht wo s Land noch em Erschte Wältchrieg ane 1918 wider unabhängig worden isch, het Wilna nomol d Funkzioon vo der Houptstadt übercho. Vo 1922 bis 1945 isch den Litaue wider en Deil vo Pole gsi und vo 1940 bis 1990 het Litaue de Status vonere Sowjetrepublik gha, mit Wilna als Houptstadt.
Mittelalter
z'Ändi vam Mittlaltr
Als wichtig fär du Ubärgang vam Mittlaltär zär Neuziit lüägt mu allgmein di Ziit vannär Renaissance, d'Erfinnig vam Büächdruck 1450, d'Entdeckig va där neuiu Wält durch du Kulumbus 1492, d'Reformation, a. Dischi Ereignissa sind alli annär Schwelli vam 15. zum 16. Jahrhunnärt a z'sidlu. Im glichu Ziitrüm chenti mu öi z'Ändi vam Mittlaltär in Ditschland mit där Richsreform, dum Ändi vam klassischu Feudalismus lokalisiäru.
Vilnius
Vercheer
Wilna isch en Chnotepunkt vo de Ysebaanlinie zwüsche Moskau und Sankt Petersburg im Oschte, Riga im Norde, Minsk im Süüde und Königsbärg im Weschte. Uf der Streki uf Warschau fahre keini Schnällzüg mee.
Mittelalter
z'Ändi vam Mittlaltr
Öi d'Erobrig va Konschtantinopl durch d'Osmanu 1453 wird als Ereignis gnännt, wa z'Ändi vam Mittlaltr markiert. Das isch nid nummu än zitlich passundi Vereifachig, äs het öi än Birächtigung, d mit dum Unnärgang vam büzantinischu Rich z'letsch lebändiga Staatsgibild va där Antiku unär gangu isch. Witär isch där dadurch üsgleste Schtrom va büzantinischu Flüchtlingu und Glehrtu uf Italiu höiptvärantwortlich fer du Biginn va där Renaissance gsi. Drubär sind d'Handlsrute uf Asiu durch d'Üsbreitig vam osmanischu Rich blockiärt wordu, do dass weschteuropäischi Seefahrär neui Handlswägu ärchundut heint. Därbi isch unär anurum Amerika entdeckt wordu. Zminduscht isch's zersch mal gsi, dass d'Exischtäns va Amerika innerhalb va wenigu Jahr in ganz Europa bikannt gwordu isch.
Vilnius
Bildig
Wilna het sid 1579 en Universitäät.
Architektur
S alte Zäntrum vo Wilna isch sid 1994 uf der Lischte vom Wältkulturerb vo de UNESCO.
Mittelalter
Trivia
Innär japanischu Gschicht wird d'Ziit va 1200 bis umgfähr 1600 als Mittlaltär bizeichnut. Dischi Epocha het schich durch än starchi dominanz vam Buddhismus und dum Feudalismus üsgizeichnut.
D'chlei Körpärgrössi va dä Mänschu im Mittlaltär isch än wiit verbreituti, hitu abär witgehund widerleiti Anahm. Unnärsüchige a Skelletu innu letschzu Jahrzähnti het ärgä, dass d'durchschnittlich Körpergrössi vam mittlaltärlichu Mänsch värglichbar isch, mit där durchschnittlichu Gressi va de Mänschu am Afang vam 20. Jahrhunnärt. Europa het im Hochmittlaltär än üsgiprägti Wärmeperioda ärläbt, im Südu va England het mu sogar Wii agibüwt. Erscht im 14. Jahrhunnärt het schich z'Klima zär sognanntu "chleinu Ischziit" värschlächtrut. D'damit värbunnuni Nahrigsumstellig und teilwisi Manglernährig het schich innu druffolgundu Jahrhunnärti ufd durschnittlich Körpergressi üsgwirkt.
Literatur
Wichtigi Quelle sind im grossu Umfang gsammlut innär "Monumenta Germaniae Historica". Lüäg öi d'ditsch-latinisch Üsgab vannär "Freiherr-vom-Stein Gedächtnisausgabe (FSGA)". Wichtigi Quelle sind näbu de Gschichtsschribige öi Konschtitutione und aneri aktuquelle sowiä d'Regesten.
Än sehr güäti Bibligrafi finnut schich uf hiä (ärstellt vam Historischu Seminar vannär Uni. Bonn) und hiä (Uni. Tübingu; umfangrichi Lischta mit Quellu- und Literaturagabe). Suschtär isch öi innu Agabe vam Lexikon des Mittelalters odär inne Biographie va dä unena üfgiärtu Wärchi zlüägu.
Kanton Josselin
Gmaine bis 2015
Zum Kanton hän elf Gmaine ghert:
Kunstgewerbe
Broblematisierig
Dorum brucht mä dr Begriff Kunstgwärb vilmol im ene abwärtende Sinn. E tüpischi Iischetzig dönt öbbe eso: „Mäisterhaft usgfüert und doch nume Kunstgwärb“. S Brodukt sig zwar handwärklig solid gmacht, aber nid originell. Äänlig wird argumentiert, wenn Kunst aagääblig im ene falsche Kontext verwändet wird.
Wäge de negatiive Konnotazioone vom Begriff Kunstgwärb bruche e Hufe Lüt lieber d Sünonüüm aagwändeti Kunst oder Kunsthandwärk.
Jaun
Sage
Hüüfig handle d Sage vo Hexe oder sùnschtige Zauberwese, wie zum Byspil „Die Hexe von der Alpligenfluh“, wo vùm Carl J. Luther ùffgschriibe worde isch oder „D Häx vom Loweli“, wo vùm Leonhard Thürler 1943 in Jauner Mundart ùffgschriibe worde isch. De Name vo de Häx wird viilmool als ‚d'Apela‘ gnännt, wo wohl ùff d Jauneri Apollonia Schuwey zrùggoot, wo 1644 als Häx hygrichtet worde isch. E hüüfigs Thema isch au vo Zwergli, wo vo de Senne ùff de Alp e Schüsseli Raam oder öbis äänligs überchömed, ùn im Gägezug defür s Vie vor Unwätter ùn Unfäll bschütze. In denne Gschichte wird de meischt vùmene Senn verzäält, wo nit aa d Bergzwergli glaubt ùn statt em Schüsseli Raam e Schüsseli Schyysdrägg anestellt ùn sälleweg Unheil über d Alp bringt. Eso Gschichte sin zum Byspil „Das Zwerglein im Homattli“ vùm Leonhard Thürler, wo 1918 veröffentlicht worde isch.
Andri Sage wiider handle vo de Pescht, wo fascht alli Yywohner vo Jaun um s Läbe bringt, bis Zwergli de letschte Überläbende roote, Diktam un Bibenell z ässe, was d Pescht vertryybt. Gschichte wie „Der Jäger auf der Roten Fluh“ (ùffgschriibe vùm Alfons Aeby ùn spööter 1965 vùm German Kolly) oder „Der Jäger und die Andacht“ (ùffgschriibe vùm Carl. J. Luther) handle vùmene Jäger, wo entweder au am Sùnntig go jage goot, d Andacht nit verrichtet oder sùnscht e Gotteslästerig begoot ùn defür am Berg erstarrt oder sùnscht es Unglück het. Dernäbe git's no mee Gschichte, wo meischt au vo Geischter, Düüfel oder Ungheuer handle.
Familie ùn Persönligkeite
D Jauner Bürgerfamilie verdeile sich vorallem ùff d Familie Buchs, Mooser, Cottier, Rauber, Schuwey, Boschung, Jaggi ùn Thürler.
D Boschung stamme ursprüngli wohl vo Riaz ùn hen de welsche Name Bosson gha. Z Jaun sin si syt 1500 belait. En zweite Zwyyg isch spööter ins Simmetal ussgwandret, deno ùff Charmey ùn vo dört gäge 1800 wiider zrùgg ùff Jaun.
D Buchs stamme warschynts vo Buchs im Kanton Züri ùn sin syt 1385 z Jaun noochgwyyse.
D Cottier stamme ursprüngli uss Rougemont im Kanton Waadt, ùn sin gäge 1600 ùff Jaun cho.
D Jaggi stamme vo Gadme im Kanton Bärn, ùn sin syt 1856 z Jaun aasässig.
D Julmy isch syt 1443 z Jaun belait, vo wo d Familie gnau stammt weiss mer aber nit.
D Mooser sin wohl scho immer z Jaun aasässig. De Familiename isch in de Schwyz sehr hüüfig, drùm cha's au sy, dass d Familie ussem Senseland oder ussem Kanton Bärn stammt.
D Rauber sin au scho immer z Jaun belait. De Name chunt warschynts vùm französische Robier ‚Schneider‘.
D Rutscho stamme ursprüngli wohl uss Savoye, wo syt öbe 1600 z Jaun als Ruffio belait isch. De Name het sich z Jaun deno zue Rutscho wyterentwigglet, derwylscht er im Französiche zue Ruffieux worde isch.
D Schuwey stamme ursprüngli als Souvey vo Corbières un sin syt de Mitti vùm 17. Joorhundert z Jaun belait.
D Thürler sin ursprüngli vo La Roche, wo si syt 1308 belait sin ùn hüt Théraulaz heisse. Z Jaun sin si syt 1440 belait.
Wäge de relativ wenige Familienäme sin in de Alltagssprooch z Jaun meischt Übernäme bruucht worde, wo meischt höggstens e paar Generatione lang glych blybe sin. Die Übernäme chönne entweder nooch em Vorname vùm Vater oder vo de Muetter sy (z. B. „dr Käte Nont“, wie de Ferdinand Boschung (1815-1892) nooch synrer Muetter Katharina gnännt worde isch), vùm Grossvater (z. B. „Benzes Tobi“ - Tobias Buchs (1871-1930) nooch sym Grossvater Benjamin ), nooch em Familiename vo de Muetter (z. B. „dr Marrùs Pieter“, wie en Peter Buchs (1874-1959) nooch em Familiename Marro vo synrer Muetter gheisse het), nooch em Wohnsitz (z. B. „Flüeti Pieter“; Peter Boschung (1882-1966, wo im Flüeti gwohnt het ), nooch em Bruef (z. B. „dr Chuerbere Alfons“; Alfons Cottier (1889-1971) wyl syni Grossmuetter Chörb hergstellt het), eme Amt (z. B. „Statthalter Josi“, wie de Josef Buchs (1778-1839) ùn syni Noochfaare heisse, wyl syn Vater de letscht Statthalter vo Jaun gsi isch ) oder nooch sùnschtige Bsùnderheite (z. B. „dr Ruote Zorschi“ für de Josef Buchs (1854-1910) wyl syni Muetter rothoorig gsi isch, oder „Puppes Eduaar“, wie en Eduard Buchs (1858-1946) gheisse het, wyl syni Muetter z Charmey poupée gnännt worde isch ).
I de Färnsehreihe «SRF bi de Lüt – Unser Dorf» het SRF im Merz 2017 verschideni Jauner Dorfbewohner porträtiert, so de pensionierti Muurer Felix Thürler, wo nach eme Ärdbebe z Nepal bim Wiederufbau vom ene Spital ghulfe het, d Kathrin Mooser als langjährigi Verchäuferi im Dorflädeli oder di 12-jährigi Anina Buchs, wo Langläuferi und Schlagersängeri wärde wott.
St. Arbogast
St. Arbogast cha schdoh für
Lueg au:
Robert Descharnes
Dr Robert Descharnes (* 1. Januar 1926 z Nevers, Frankriich; † 15. Februar 2014 im Département Indre-et-Loire) isch e Fotograf, Filmmacher vo dr Avantgarde und äine vo de wichdigste Biograafe vom Mooler Salvador Dalí.
Dr Descharnes het d Gala und dr Salvador Dalí 1950 uf em Passaschierschiff America uf ere Räis in d USA kennegleert. Es het sich en ängi Zämmenarbäit zwüsche em Dalí und em Descharnes entwicklet, bsundrigs im Beriich vom Film. 1954 häi si zämme dr Film Die ungewöhnliche Geschichte von der Spitzenklöpplerin und dem Rhinozeros, wo im Dalí sini Theorie über die logarithmischi Spiraale zum Inhalt ghaa het. Dr Descharnes isch en änge Fründ und Sekretäär vom Mooler worde und gältet as dr füerend Expärte vom Dalí sine Wärk.
Wo s in de 1980er Joor e Lawiine vo Felschige vom Dali sine Wärk gee het, het dr Dalí dr Descharnes 1986 zum Läiter vom Undernääme Demart gmacht, won er drmit sini Uurheeberrächt het welle schütze. Dr Descharnes het dä Boste bis zu siner Bangsionierig im Joor 2004 ghaa.
Fritz Lichtenhahn
Dr Fritz Lichtenhahn (* 6. Mai 1932 z Arosa; † 24. Mai 2017 z Hamburg) isch e Schwyzer Theater- un Film-Schauspiler gsii.
Härchumft un Uusbildig
Em Lichtenhahn sy Vater (1881–1935) het dr glych Name drait un isch e Dokter un Laiter vun eme Chinder-Kuurhuus im Aroser Huus Belmont gsii un speter vum Sanatorium Prasura am glychen Ort. Dr Fritz het sy Matura an dr Kantonsschuel z Kuur abglait, het derno ne Germanischtikstudium z Züri aagfange, aber schließlig am Büünestudio Züri e Schauspiluusbildig absolviert.
Theaterkarriere
Erschti Theatererfahrige het er z Graz (1955–57) un z Essen (1957–60) gsammlet. Dr Hans Schalla het en anne 1957 fir fascht zeh Johr an s Schauspiilhuus Bochum gholt, wu dr Lichtenhahn e Hufe großi Rollen in modärnen un klassische Stuck gspiilt het, unter anderem dr Zettel in „Sommernachtstraum“ vum Shakespeare, dr Malvolio in „Was ihr wollt“ un dr Behringer in „Die Nashörner“ vum Eugène Ionesco.
Ab 1969 isch dr Fritz Lichtenhahn am Dytsche Schauspiilhuus Hamburg engaschiert gsii un isch 1973 mit em Hans Lietzau an di Staatlige Schauspiilbihne Berlin gange. Är het unter anderem zäme mit em Claus Peymann gschafft un het unter anderem bi dr Salzburger Feschtspiil, am Wirttebärgische Staatstheater Stuegert, am Basler Theater, am Schauspiilhuus Züri un im Bremer Theater am Goetheplatz gspiilt. Vu 1987 bis 1997 het er zum Ensemble vum Thalia-Theater z Hamburg ghert.
Film, Färnseh un Herspiil
Anne 1972 het dr Fritz Lichtenhahn an dr Syte vu dr Antje Hagen sy erschte große Färnseherfolg in dr Roll vum Familienvater Bruno Semmeling im Dreidailer Einmal im Leben vum Dieter Wedel ghaa. Derno isch er in e Hufe Färnseh- un Kinofilm ufdrätte, zem Byschpel in dr boode Furtsetzige Alle Jahre wieder – Die Familie Semmeling (1976) un Die Affäre Semmeling (2002). Anne 1990 het er in Wer zu spät kommt – Das Politbüro erlebt die deutsche Revolution den SED-Bolitiker Hans Modrow gspiilt.
Är het au in vyl Herspiil un Läsige mitgwirkt un het Ufname fir Herbuechverlag gmacht. Sy Debüt im Radio het er 1959 im Sechsdailer vum WDR Fischerjungs no Captains Courageous vum Rudyard Kipling mit dr Hauptroll vum, fufzehjehrige Harvey ghaa.
Privatlääbe
Dr Fritz Lichtenhahn het zletscht as Wittmann z Hamburg gläbt. Är isch e Brueder vum Musikwisseschaftler Ernst Lichtenhahn gsii un isch us em Basler Burgergschlächt Liechtenhan gstammt.
Filmografy (Uuswahl)
<div style="">
Wilhelm Bärwart
Dr Wilhelm Bärwart (* 6. Novämber 1857 z Rieche, † 19. Juli 1912 z Baasel) isch e Baasler Politiker gsi.
Aarbet, Familie
Dr Bärwart het e kaufmännischi Leer gmacht und denn bis zu sim Dood as Aagstellte bi de Baasler Versichrige gschafft.
Si Angaschma in dr Politik und dr Gnosseschaftsbeweegig
1882 isch er MItgliid im Grütliveräin worde. Vo 1887 bis 1888 und wider vo 1891 bis 1893 isch er Bresidänt vom Arbäiterbund Baasel gsi. Vo 1890 bis 1893 isch er Baasler Groossroot gsi; und denn het em si Aarbetsgääber Baasler Versichrige verbote, öffentligi politischi Ämter uszüebe.
Vo 1897 bis 1905 und non emol vo 1906 bis 1912 isch er Verwaltigsroot vom Allgemäine Konsumveräin Baasel gsi und meereri Joor zum Bresidänt gweelt worde. Vo 1903 bis 1912 isch er im Verwaltigsrootsusschuss vom Verband vo de schwizerische Konsumveräin, em hütige Coop, gsässe. Er het sich au intensiiv in dr SP und im Arbäiterbund angaschiert in Posizioone, wo vo dr Öffentligkäit nid woorgnoo worde si wie zum Bispil as Bresidänt vo dr Brässunion, wo dr Baasler "Vorwärts" uusegee het.
Kurt Ückert
Dr Kurt Ückert (* 29. Jänner 1935 im Schopfemer Stadtdail Langenau) isch e dytsche Dialäkt- un Haimetautor.
Lääbe
Syt dr 1950er Johr het er e Hufe Biecher gschribe iber regional- un haimetkundligi Theme, derzue Broschüre un Artikel, wu in Zytige, Kalender un Zytschrifte erschine sin.
Fir s Markgräfler Tagblatt het er 35 Johr lang, vu 1982 bis 2017, di alemannisch Kolumne „Us dr Heimet verzellt“ gschribe. All Wuche, di letscte Johr all zwoo Wuche het der doodin Dichter un Moler, d Landschaft un Anekdote us dr Region bresäntiert. Insgsamt het er im Lauf vu dr Zyt rund 2000 Kolumne verfasst. Ab 2017 het er im Markgräfler Tagblatt uf Schriftdytsch d Kolumne „MT Anno dazumal“ gschribe.
Kondensator (Elektrotechnik)
E Kondänser (vo ‚verdichde‘) isch e passivs elektrischs Bauelimänt wo elektrischi Laadig und d Energii wo mit däm zämmehänggt, cha spiichere. D Fähigkäit, Laadig z spiicher, wird as elektrischi Kapazidäät bezäichnet und in dr Äihäit Farad gmässe. Wil er Laadige spiicheret, isch d Wirkig, won e Kondänser uf e Änderig vo dr Spannig het, dere entgeegegsetzt, wäärend d Spuele eso uf Ändrige in dr Stroomsterki reagiert.
Technisch gsee bestoot e Kondänser us zwäi elektrisch läitende Flechene, de Elektroode, wo dr Abstand zwüschene mäistens seer chlii isch und wo men e au Kondänserbeleeg säit. Zwüschene befindet sich immer e Beriich, wo isoliert, e Dielektrikum. Bi de mäiste Bauforme wärde d Elektroode und s Dielektrikum ufgröllelet oder ufenander gstaplet.
Kondänser wärde in vile elektrische Aalaage und in fast jedem elektronische Gräät iigsetzt, under anderem as elektrischi Energiispiicher, Blindwiderständ oder frekwänzabhängigi Widerständ. Spezielli Bauforme wärde as Sensore verwändet. Bi bsundrige Konfigurazioone si nitlineari Kondensatore bekannt. E Kapazitätsnormal isch e Kondensator mit dr höggste absolute und relative Kapazitätskonstanz gegenüber Tämpraturändrige und em elter Wärde. Drzue chömme mäistens no höggsti Aafordrige an die elektrischi Güeti über e groosse Iisatzfrekwänzberiich und an die dielektrischi Absorption vom Dielektrikum, wo iigsetzt wird; die sött chliner as e baar Mikrowolt si. Au Thermospannige si unerwünscht. Die Äich-Kapazitätsnormale wärde zur Kalibrierig (Abgliich) vo hoochwärtige Mässgräät iigsetzt bzw. befinde sich in sonige Gräät, wie z. B. Prezisions-RLC-Mässbruggene.