cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
IKEA
Sortiment
D Nammensgäbig vu IKEA-Ware richtet sich nooch dr verschidene Produktkategorie. Alli Bezeichnige stamme us em skandinavische Sprochruum. Zwei wiblichi Agstellti in Schwede sin einzig un ällei defir abgstellt, im internationale Risesortiment vu IKEA bassendi Nämme z verabriiche. Inspiratione hole si sich bi Rundreise im Auto, dur Landcharte, Wörterbüecher, Noochschlagewercher un Burtsazeige. Alli Nämme werre ufwändig dur Juriste druf prüeft, ob gschützti Warezeiche verletzt werre. Skandinavischi Sproche biite do e eweng grössere Spilruum wie dr schi starch verbruucht englische Wortschatz. D Produktnämme werre bi IKEA immer in Versalschrift geschribe. S System vu dr Nammensgäbig luegt wie folgt us:
Aker
Dr Aker isch en altägyptische Ärdgott gsi.
Rolle
Dr Aker het z Nacht im Sunnegott Re siis Sunneboot uf em Rugge drait, nodäm s dr Himmel verlo und in d Unterwält ine gfahre isch. Er het d Apophisschlange, wo dr Re het welle zerstöre, iigschlosse, nochdäm si dödet und verschnitte worden isch. Er isch e Schutzgott gsi und het Schlangebiss chönne heile.
Reuel
Reuel oder Raguel, vo hebräisch רְעוּאֵל (Standard: [Rəʻuʼel], Tiberianisch: [Rəʻûʼēl]) isch e Name us em Hebräische und bedüted „Fründ vom (Gott) El“, und isch mit mehrere biblische und andere religiöse Figure verbunde.
In dr Bible:
Au:
Günzach
Genza (amtlich Günzach) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Genza leit sidweschtlich vo Kaufbeire an dr Eschtliche Genz. Vo dr Gmarkung sin 86,2 % Landwirtschaftsfleche, 5,6 % Wald, 6,8 % Sidlungsfleche un 1,3 % sunschtige Fleche.
Gschicht
Genza Albrechts isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1353 als Albrechts-Ried, Autenried 1271 als Utenried, Eggenbühl 1368 als zu Ekkenbuhel, Immenthal 1394 als Ymental, Sellthüren 1451 als Seltdürren.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3,1 % gleage.
Verwaltung
Genza hot mit em Markt Obergenzburg und dr Gmoand Untrasried a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. D Birgermaischtere vo Genza isch d Wilma Hofer.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Genza ghert zum Oschtschwäbisch.
Diphthong
E Diphthong isch e Zwiilüt, er bstoht üs zwee Vokal, wu in ere Silbe ufenander folge.
Diphtong em Hochdejtsche ond Alemannische
Stellewejs koht em Hochdejtsche au /ui/ ([], wia en Pfui!) vor. I Fremdwerter findet mr au wejtere Diphtong, wia zom Bejspiil /ei/ ([], wia en Spray) odr /öi/ ([], wia e manchene Aussprache vo Feuilleton). Wejtere Diphtong ergebet sich, wenn i dä Umgangsproch s r als [] vokalisiirt wird.
Mettingen (Lothringen)
Metting (lothrìngisch; frànzeesch Metting, ditsch Mettingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Diphthong
Diphtong em Hochdejtsche ond Alemannische
S Alemannisch het wejtere Diphtong wia ie (sprich iä), ue, üe un witeri. Im Artikel Züridüütsch wäre zeh Stuck ufzellt: ai, ei, äi, ou, öi, au, ̀öi, ie, ue, üe.
Kai Diphthong isch in Andre-as, Micha-el, See-ufer usw., wel do e Silbedrännung zwische dr Vokal lit.
Mettingen (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Robert Comtesse
De Robert Comtesse (* 14. August 1847 z Valangin; † 17. November 1922 z La Tour-de-Peilz), vo La Sagne und Cernier NE, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Diphthong
Diphtong em Hochdejtsche ond Alemannische
Diphthong kumme in bstimmte typische Wortgruppe vor, des heißt, dr glich Diphthong isch in ere greßere Zahl vu Werter aztreffe. Diä Wortgruppe enthalte im Hochditsche, im Alemannische un in andere Dialäkt zum Deil diä gliche Werter, Biispiil:
Robert Comtesse
Er isch am 14. Dezember 1899 in Bundesrat gwählt worde. Am 4. März 1912 hät er siis Amt übergeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Diphthong
Diphtong em Hochdejtsche ond Alemannische
D alemannische Diphthong sin nit iberal glich üsprägt, Biispiil:
Waldersbach
Wàlderschbàch (patois Ouarter'pai, frz. Waldersbach, dt. Waldersbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Schimpansen
D Schimpanse (Pan) si e Gattig us dr Familie vo de Menschenaffe (Hominidae). Si si die nöggste lääbige Verwandte vom Mensch und lääbe im middlere Afrika. Zur Gattig ghööre zwäi Arte: dr Gmäin Schimpans (Pan troglodytes) und dr Bonobo oder Zwärgschimpans (Pan paniscus).
Waldersbach
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Mettingen (Lothringen)
Geogràfi
Züe dr Gmein ghert öio no dr Willer Graenzhoff (Grenzhof).
Neckertal
Neggertaal isch e politischi Gmaind im mittlere Tal vom Negger im Toggeborg im Kantoo Sanggale i de Schwiz.
Mettingen (Lothringen)
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Waldersbach
Gschìcht
Wàlderschbàch ìsch àm 1. April 1974 mìt Bémont und Befoss züe dr Gmein Le Ban-de-la-Roche zammegschlosse worre. 1975 ìsch àui Fouda derzüe kumme. Zitter em 1. Jänner 1992 sìn sa wìder salbstandige Gmeine.
Schimpansen
Merkmol
D Erm vo de Schimpanse si lenger as d Bäi, d Händ häi fümf Finger, d Füess fümf Zeeche, d Duume und die groosse Zeehe chönne de andere Finger oder Zeeche gegnübergstellt wärde, si si opponierbar. Uf em grösste Däil vom Körper waggst e dunkelbruuns oder schwarzes Fäll.
Neckertal
Gschicht
D Gmaind gits erst sit em 1. Jänner 2009 und isch us de Gmainde Mogelschberg, Brunoodere und Peeterzäll entstande. De Zämeschluss vo de drai Gmainde isch bi de Abstimig vom 21. Oktober 2007 mit ere groosse Meerhait agnoo wore. Am 31. Dezember 2008 händ di bisherige Gmeinde gmäss Bundesamt för Statistik folgendi Aazahl Iiwohner gha: Da git e Total bim Start vo de neue Gmaind vo 4'151 Iiwohner.
Mettingen (Lothringen)
Verwàltung
vun Metting ìsch. Metting ghert zem Kommünàlverbànd.
Ronald
Härkumft und Bedütig vom Name
Dr Name leitet sich vom altnordische Rögnvaldr („dä wo d Chraft vo de Götter het“) ab. Dodrus isch denn im Änglische Reginald, im Niiderdütsche Reinout und im Schottische Ranald oder ebe Ronald worde. E wiibliigi Form vom Name isch Rona.
Diphthong
Diphtong em Hochdejtsche ond Alemannische
Dabei isch mit Rois des Substantiv zo roise gmaint, also wemmr unterwegs isch. S schwäbische Reis (Rejs) mit Diphtong ([], was e Ahsammlung vo dünne Ästle odr e Körnerfrucht sai kennt, het im Oberrhaialemannische kai Diphtong und haißt dert Riis. I manche Gebiit vom Westschwäbische ond au vom Oste i (Bayerisch Schwabe) ond Siide werd de Diphtong oi aus em Mittelschwäbische au zom ai odr ae. So haißt s dert wia im Oberrhaialemannische 'Rais, Kindhait, Flaisch.
Ronald
Variante
Ronny oder Ronnie si vor allem z Ostdütschland verbreitet. Im Amerikanische wird au d Form Ron bruucht.
Schimpansen
Merkmol
Über de Auge häi d Schimpanse Augewülst, d Oore stöön ab und si rundlig und d Schnauze stoot uuse. Uf em Gsicht het s käni Hoor und es isch bim adulte Dier dunkelgrau oder schwarz. Bim Chopf vom Gmäine Schimpans isch s Gsicht heller und d Stirne runder as bim Bonobo.
Willy Bircher
De Willy Alfred Bircher (* 12. Oktober 1898 z Zöri; † 14. Dezember 1970 z Oetwil) isch e Chefarzt vo de Bircher-Benner-Klinik z Zöri gsii.
s Lebe
De Willy Alfred Bircher isch em 12. Oktober 1898 z Zöri uf d Welt cho. Sini Eltere sind de Maximilian Oskar Bircher-Benner, de Erfinder vom Birchermüesli, und d Elisabeth Bircher-Benner. Er het z Zöri und z Paris Mediziin studiert und 1925 sini Dissertation mitem Titel “Experimenteller Beitrag zur Frage des Primelekzems” iigraicht. 1925 het er d Lucie Sophie Schwarzenbach ghüroote.
Nochem Tod vo sim Vatter ane 1939 isch er Chefarzt i de Bircher-Benner-Klinik wore. Er isch im Dezember 1970 z Oetwil bimene Autounfall um s Lebe choo.
Werch
De Willy Bircher isch wie sini Gschwüsterti ganz i de Traditio vo sim Vatter gstande und het meriri medizinische Schrifte publiziert. Drunder isch au s Buech “Bedeutung und Pflege des Atems auf Grund östlicher Lehren”, won er 1932 usegee het. Drin bischribt er Atemtechnike, wie si im Yoga güebt werdet und erwänt au as er de Wert vo “Original-Yogaüebige” i längerer ärztliche Beobachtig erchundet heb. Da Buech isch möglicherwiis s erst Schwizer Yogalernbuech.
Schimpansen
Merkmol
D Eggzeen si bim Gmäine Schimpans stark gschlächtsdimorf (bi Männli si si dütlig gröösser), bim Bonobo seer vil weniger. Im groosse Ganze si d Schniidzeen bräiter und d Molare häi runderi Höcker as bim Gorilla.
Diphthong
Diphtong em Hochdejtsche ond Alemannische
Alli meglige Variante uf z zelle isch unmeglig, so kunnt Buech, Schueh, Mueter usw. ellei im oberrhiinalemanische Briisgaü as Buech, Büech, Böech un (monophthongiärt) Bööch vor.
Ä ainhaitliche Schrejbung vo de Diphtong het sich i de alemannische Schrejbung no nit durregsetzt. So lisst mr zom Beispiil firr s Phonem /ai/ oft dii hochdejtsche Schrejbung ei, abr au a weng aidejtiger ai odr ae. S Phonem /ei/ wird au gern als ei gschriibe, abr au ase ej, ey, damit mrs a vom /ai/ unterschaide ka.
Schimpansen
Merkmol
D Körpertämpratur vo gsunde Schimpanse isch – wie bim Mensch – im Durchschnitt 37 Grad Celsius.
Neckertal
Wappe
S Wappe vo de Gmaind zaigt de Fluss Negger mit sechs Tane uf wissem Grund.
Geografii
D Gmaind Neggertaal lit ime östliche Sitetal vo de Thur. Si isch prägt dor de Negger und dor e Landschaft, wo vo de Land- und Forstwirtschaft gnuzt werd. Quär dör Gmäänd füert d Hoptstross 8, wo vo Sanggalle, Herisau öber d Waldstatt här chunnt und witer öber d Wasserflue uf Liechtestaig und Wattwil goot. E witeri Hoptverbindig füert em Negger no flussabwärts öber Ganterschwil i d Richtig Wil. Brunoodere und Mogelschberg händ je en Bahof a de Linie Romanshorn-Luzern, wo vo de Südostbahn (SOB) betribe werd. Peterzäll werd dor s Postauto erschlosse.
Uf em Gebiet vo de Gmäänd Neggertaal send folgendi Dörfer und Wiiler: D Nochburgmainde sind Hemberg, Wattwil, Helffetschwil, Ganterschwil, Lütischborg, Tegersche im Toggeborg und im Appizellische d Gmainde Schwellbronn und Schönegrond.
Berneck SG
Bèèrnig isch e Gmeind vom Kanton Sanggalle.
Geografy
D Gmeind lyt im Waalchrais Rhintl. Si het e Flechi vo chly meh als föifehalb Kwadratkilometer. Si chunt nid bis an Rhy abe; i der Ebeni undedra isch d Nochbrgmeind Au. Dr Gmeindgränze noo lauft unden a Roosebärg dr Äächelikanal.
S Dorf Bèèrnig isch bim Uusgang vom Tal vom Littebach, wo vo de Apezäller Bärge obenabe chunt. Am Ändi vom Taatobel mit m Littebach isch vom 19. Joorhundert a d Pappyyri gsi, wo 1923 abepränt isch. Im Gmeindbann sind d Wyyler Kobel, Rüde, Taa, Huuse, Hinderburg und Buechholz, und dr südlich Rand vo Heerbrugg ghört au no zu Bèèrnig.
Vo Büriswyle chunt dr Kübach oder Schliffibach uf Bèèrnig abe. Er het es stotzigs Tobel, und dört sind Wasserwärch ygrichtet gsi: z’oberscht d Tobelmüli vo Büriswyle, denn die alti Schliffi und wyter unde no d Fäldmüli vo Bèèrnig.
D Nochbergmeinde vo Bèèrnig sind im Kanton Sanggalle Au und Balgach, im Kanton Apezäll Inneroode d Gmeind Oberegg und im Kanton Apezäll Usseroode d Gmeind Walzehuuse. D Hauptstrooss goot vo Bèèrnig z’duruff bi dr Sonderegg vrby uf Rüüte.
Bèèrnig isch die Sanggaller Gmeind, wo am meischte Räbbäärge het. Dur die Landschaft goot dr Wyywanderwäg.
Sid öppe 1950 stoot bi Heerbrugg s Underwärch vo de Sanggallisch-Apezällische Chraftwärch.
Gschicht
S Dorf isch im ene Dokumänt vo anne 892 s erschte Mol gnänt; dört hets dr Name Farniwang. Im 13. Joorhundert heisst dr Ortsname denn Bernanc und Bernag, und spöter isch do druus Berneck worde.
Uf em Roosebärg isch d Ruyne vo dr Burg Roosebärg; die Burg isch im 13. Joorhundert bout worde und het vom 16. bis zum 18. Joorhundert als Woonsitz vo de äidgnössische und aptsanggalische Obervögt dienet.
Cologny
Cologny (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Diphthong
D neihochditsch Diphthongiärung
Siter em 12. Johrhundert het dr Monophthong in Huus afange diphthongiäre (sich zum e Diphthong z wandle). Des het im Bayrische (Steiermark) agfange un schliäßlig alli ditsche Dialäkt erfasst üsser Alemannisch "im engere Sinn", Plattditsch un dr Dialäkt in un um Köln. Do heißts alliwiil no Huus, Muus, suscht aber Haus, Maus oder ähnlig. Speter isch aü ii in Iis, Ziit, Giige un s üü in Füür, Hüüser, Stüür diphthongiärt, sodass es jetz Eis, Zeit, Geige un Feuer, Häuser, Steuer oder ähnlig heißt. Sonderfall Schwobeland: Im Alemannische im engere Sinn het sich des nit kenne durchsetze, numme s Schwebisch isch diphthongiärt (Hous, Ejs, Fujer, Hejser, Stejer, fejcht). D Diphthongiärung het z Augschburg aagfange un sich vo dört us usbreitet. Dr Kronischt Gassarus schriibt im 16. Johrhundert: "Umb dise Zeit (ca. 1500) begundten die Augsburger ire Sprach zu ändern und etwas verständlicher zu reden, also daß sie zu unserer Zeit bei Regierung Kaiser Ferdinandi (1556–1564) ganz anderst redeten dann die Alten. Dann diselben vor diesem in Außsprechung des i und u das Maul weit aufsperrten, brauchen sie jezunder dafür ei und au im Schreiben und Reden." . Wiä aü d Tabälle rächts zeigt, sin diä "neije" schwebische Diphthong nit identisch mit dr standardditsche, sondern hän do, wu dr Dialäkt no guet erhalte isch, e eigene Charakter. Zu dr Lütschrift (Luutschrift) in dr Tabälle lueg bi Teuthonischta.
Cologny
Geografi
Cologny lyt am linke Stade vum Gämfersee. Zue dr Gmai ghere s Dorf Cologny un unter anderem d Wyler La Belotte un Ruth. Dr Bann umfasst 18 % landwirtschaftligi Flechine, 4 % Wald, 66 % Sidligsflechine un 12 % Vercheersflechine.
Diphthong
D neihochditsch Diphthongiärung
Schwizer Sonderfäll: In dr Schwiz gits ebefalls in drei gleinere Biät Diphthong an däre Luutstell, wu d neijhochditsch Diphthongiärung stattgfunde het. Wiä alt des Phänomen in dr Schwiz im jewiilige Biät isch, mueß no abglärt wäre.
Z Unterwalde wiist dr Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz uf dr Kart "Eis" in fimpf vu dr zwelf Belegort Diphthong noch - Ejs oder ähnlig sait mer dämno z Stans un Oberdorf, z Buochs, z Emmette, z Wolfeschiesse un z Engelsberg - alles Ortschafte im Oschte vum Kanton. S Wort fir Muus ("Maus") heißts do un noch in witere Belegort in dr Zentralschwiz Muys oder ähnlig, z Engelberg Möys. Aü in viär abglägini Ort im Wallis isch Muys belegt. Meys oder ähnlig fir Müüs ("Mäuse") isch drgege numme z Buochs, z Emmette un z Wolfeschiäße belegt.
Cologny
Gschicht
Cologny isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1208 as Colognier.
Diphthong
Altalemannischi Unterscheidunge
Vu Laie wird d Diphthongiärung vum altalemannische ii, uu un üü im Schwebische viilmol fir dr Sindefall vu dr Schwobe ghalte. Aber s guet Schwebisch het aü hit alliwiil no alli Unterscheidunge, wus im Altalemannische gää het. So hän im Altalemannische d Werter eins, zwei, Geiß, Fleisch, Maie, Leitere, Teig un viil anderi e ei gha - des het sich im Schwebische zu oi, oa, ai, ae oder ähnlig entwicklet: ois, Goiß, Floisch usw.
Cologny
Religion
22,4 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 33,8 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 44,9 %, CVP 8,9 %, GLP 4,6 %, GP 7,4 %, MCR 5,0 %, SP 8,3 %, SVP 16,7 %, Sunschtigi 4,3 %.
Gmaindspresidänt isch dr Bernard Girardet (Stand 2012).
Theresia Rohner
D Theresia Rohner Mattmüller (* 1954), isch e Schwyzer Fraueräächtsaktivischti. Si het si no dr Yyfierig vum Frauestimmräächt uf Bundeseebeni fir s Frauestimmräächt im Kanton Appezäll-Innerrhode yygsetzt., wu no gfäält het. D Innerrhoder Fraue verdanke dr Rohner d Yyfierig vum kantonale Stimm- un Waalräächt anne 1990.
Cologny
Sproch
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Sunschtigs
S Wältwirtschaftsforum (WEF) het syy Sitz z Cologny.
Berner Oberland
Als Bärner Oberland bezeichned mu e Region im Kanton Bärn. Si umfasst ds Haslital, d'Gägend ume Brienzersee und ume Thunersee, d'Litschinetäller, ds Tal von dr Chander, ds Sibetal (Simme) und ds Tal um Saane.
Geografii u Vercheer
Im Bärner Oberland het s en huufen Bäch. Das Wasser geid alls i d Aara, wan ihri Quella im Haslital hed und wa nähr diren Brienzer- und Thunersee fliesst. Sidlich von dene Seenen gan mehreri Täller i d Bärga uehi. Gäg Norden het s o Täller, aber chlinderi. Us dene meh ol minder stotzigen Chrächen chemen äben die Bäch. D Uusnahm ischt natirli ds Tal um Saane. Nid wils glääger wän, aber wil das Wasser en grossa Umwäg macht, sogar d Statt Friburg umrunded, bis s den im Underland bin Gimmenen i d Aara fliesst. U där Umwäg heisst Saana oder Sarine, wie die Wältschen derzue sägen.
Gäge Weschten ischt ds Bärner Oberland offes, gäg Norde, Oschte und Siiden isches vo heien Bärgen umgähn. Dr Brinigpass verbindet ds Haslital mid Obwalden, dr Suschten fierd i ds Urnerland und d Grimsla i ds Wallis. D BLS verbindet Bären mit Thun, Chanderstäg u diren Letschbärg mit dm Wallis. Ds Saaneland isch hingäge mid der MOB gäg Weschten verbunden. Da cha mu uf Montreux an Gänfersee fahren.
Theresia Rohner
Wiirke
S Frauestimmräächt isch in dr Kanteen ab 1959 zeerscht in dr Westschwyz un speeter au andere dail vu dr Schwyz yygfiert woore. Wu am 7. Februar 1971 s Frauestimmräächt uf Bundeseebeni bschlosse wooren isch, hän d Fraue in fascht allne Kanteen s Waalräächt scho ghaa oder im glyyche Zuug iberchuu. Z Appezäll Usserrhode het anne 1989 e knapp Mee an dr Landsgmai zuegunschte vum Frauestimmräächt entschiide. Nume dr Fraue z Appezäll Innerrhode isch s Waalräächt nit gwäärt woore.
Berner Oberland
Geografii u Vercheer
Ds Bärner Oberland hed natirli o politisch Bezirka: Oberhasli, Inderlachen, Thun, Frutigen, Nider- un Obersimmetal u Saane.
Theresia Rohner
Wiirke
D Theresia Rohner, Mueter vu zwoo Deechtere, Bsitzeri vun ere Haafnerwäärchstatt un Yywooneri vu Appezäll, het des nit verstande un si im April 1989 an d Standeskummissioon vu dr Landsgmai griichtet, go an däre ire negschte Zämechumft aktiv dailnee z chenne. Unterstitzig het si zue däm Zytpunkt fir des Aaliige nit kriegt. Wäge däm het si si an s Bundesgriicht z Lausanne gwändet. S hegscht Schwyzer Griicht het d Entschaidig aber an Kantoon Appezäll Innerrhode retuur delegiert. Wäg dr diräkte Demokraty hän aber nume di waalberäächtige Buurger, uusschliessli Manne, iber s Frauewaalräächt fir dr Kantoon deerfe entschaide. Im April 1990 hän di waalberäächtige Manne s Aasinne, dr Fraue s kantonaal Stimmräächt z gee, wiider abgläänt. Ganzi 28 Sekunde isch d Abstimmig geege s Frauestimmräächt gange.
Diphthong
Bsunderi alemannischi Diphthongiärunge
Diphthongiärunge gits aber nit numme im Schwebische, sondern iberal im Alemannische. Derzue ghöre bsunders Hiat-Diphthongierige. E Vokal, wo am Ändi vore Silben isch gstande, het sech zumene Diphthong entwicklet:
Berner Oberland
Turismus
Ds Bärner Oberland ischt es wichtigs turistisches Gebiet vor Schwiiz mit en huffen bekannten Ferienorten wie Gstaad, Adelbode, Chanderstäg, Beatebärg, Inderlachen, Grindelwald oder Wenge. Ds Landschaftsbild ischt einersiits lieblich um e Thuner- und Brienzersee un anderersiits stotzig un oben uus vegetationsfeindlich. Einmalig ischt halt die gwaltigi Culissa von heien Bärgen, allne voraan Eiger, Mench und Jungfrou. En grossa Teil vom UNESCO Wältnaturerb Jungfrou-Aletsch-Bietschhoren, wan o dr Eschinesee derzue gheert, liit im Bärner Oberland.
Das mu nid alls geng z Fuess mues erchlätteren, gits o en huffen Zahnradbahni, Luftseilbahni, Gondli u Sässellifta. Die bringen eim bequem uehi uf d Alpi u Bärga. Zum Biispil uf ds Jungfroujoch, ds Brienzer Rothoren, ds Schilthoren oder die Schynigi Platta. Fir Bärgstiiger gits o Uusaforderigi in allen Schwirigkeitsgraaden. Mu mues ja nid grad als erschts i d Eigernordwand istiigen u sech näher vom Helikopter la reichen.
Diphthong
Alemannischi Triphthong
Zuedäm gits Triphthong (Dreilüt), so Gfüeu (= Gefühl), Schueu (= Schule), Müej (= Mühe) im Bernditsche, im Oberrhiinalemannische Miäj, Ruej, s driäjt (= es gedeiht), s gliäjt (= es glüht) un anderi.
Theresia Rohner
Wiirke
D Theresia Rohner het die Entschaidig nit welle akzeptiere un het per Zytigsaazaig 100 Fraue un Manne gfunde, wu im Kantoon gwoont hän un gmainsam mit iire bim Bundesgriicht Beschwäärde yyglait hän. As Privaatpersoon isch d Rohner jetz massiive aagfyndet un anonym bedroot woore un isch wäg däm unter Bolizeischutz gstande. Am 27. Novämber 1990 het s hegscht Schwyzer Griicht mit em Frauestimmräächt-Entschaid aistimmig entschiide, ass d Reegle, wu s z Appezäll Innerrhode het, e Verstooß geg di aidgnessisch Bundesverfassig sei un dr Fraue s kantonaal Waalräächt zuestiend. Zee Joor no dr Yyfierig vum Glyychberäächtigungsartikel in dr aidgnessische Verfassig isch där Entschaid uumissverständli gsii. Di internazionaal un d Schwyzer Präss het iber s Uurdail gjuzget, derwyylscht s d Geegner z Appezäll Innerrhode as Niiderlaag aagluegt hän un mediaal iber d Fraue häärzooge hän. Wu im April 1991 d Fraue s eerscht Mool z Appezäll Innerrhode hän chenne weele, sin vu villicht 4000 Waalberäächtigte, wu doo gsii sin, rund ai Drittel Fraue gsii.
Berner Oberland
Dialäkta
Dialäkta vom Bärner Oberland gheeren zum Hegschtalemannischen. Typischi Merkmal fir die Sprachfamillia siin:
Theresia Rohner
Wiirke
No dr mediaale Ufmeerksamkait het si d Theresia Rohner us dr Effetligkait zrugzooge. Im Juuni 2017 het si zum eerschte Mool wider in eme effetlige Gsprääch Yyblick in iri bolitisce Erfaarige gee.
D Theresia Rohner Mattmüller läbt hite z Inderlache un fiert e Praxis fir Cranio-Sacral-Therapiy.
Berner Oberland
Dialäkta
Im Bärner Oberland hed jedes Tal u jedes Dorf eigeti Werter oder Betonigi.
Waldersbach
Verwàltung
vun Wàlderschbàch ìsch. Wàlderschbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Wildersbach
Oudir'pa oder Vouill'dir'pa (Patois, frz. Wildersbach, els. Wìlderschbàch, dt. Wildersbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Oudir'pa ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 15. Jh. S Derfel hàt friejer züe dr Herrschàft Ban de la Roche ghert.
Verwàltung
vun Oudir'pa ìsch. Oudir'pa ghert zem Kommünàlverbànd ,
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Oudir'pa ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Kinetische Kunst
Die Kinetischi Kunst isch e künstlerischi Usdrucksform, wo d Bewegig as integrale esthetische Bestanddeil vom Kunstobjekt gseht. Au denn, wenn sich s Objekt schiinbar veränderet, wil sich dr Betrachter bewegt (Carlos Cruz-Diez) oder au wenn en Illusion e Bewegig vordüscht (Youri Messen-Jaschin). Dorum isch d Op-Art in de Auge von e Hufe Lüt kinetischi Kunst.
E Wiiterfüehrig vo dr kinetische Kunst isch die kybernetischi Kunst, wo s Kunstwärk uf üsseri Iiflüss, bsundrigs au uf Manipulatione vo Persone reagiert (z. B. im Nicolas Schöffer siini Spatiodynamische Dürm).
Die technische Konstruktione wärde öfters dur d Naturchreft Wind, Wasser und Gravitation aadriibe. Aber au Motör, Uhrwärk und manuelli Aadriib wärde iigsetzt. Hütigi Künstler in dr kinetische Kunst si hüfig uf em neuste Stand vo dr Technik, computergstüürti Objekt si kei Sälteheit meh.
De Jean Tinguely hät als eine vo de Hauptverträter vo däre Kunstrichtig golte. Sim Schaffe widmet isch s Museum Tinguely z Basel.
Dettinger Te Deum
S Dettinger Te Deum (HWV 283) isch e gäistligs Chorwärk vom Georg Friedrich Händel, wo uf em liturgische Teggst vom Te Deum basiert. Dr Händel het s zur Fiir vom Siig vo de Ööstriicher und Brite über d Franzoose in dr Schlacht bi Dettinge komponiert. S Original isch für zwäi Chöör und e groosses Orchester gschriibe.
Dr Händel het fümf Te-Deum-Komposizione gschriibe, und vo deene isch s Dettinger näben em Utrechter Te Deum am bekanntiste.
Oppidum
Mit oppidum (pl. oppida) hai d Römer ä militärischi Schanze oder Befestigung gmeint. Si hai dr Begriff au für Stedt usserhalb und innerhalb vom Römische Riich, im allgemeine ländligi Chliistedt bruucht, sältener für grösseri Stedt. Rom isch nume einisch so gnennt worde und zwar vom Livius.
S Wort isch bis ins Hochmittelalter für grösseri befestigti Siidlige mit Märträcht bruucht worde.
Die keltische oppida
Dr Cäsar het in siim Bricht über dr gallisch Chrieg, De bello Gallico, keltischi Befestigungsalage beschriibe und enä oppida gsait. Si
D oppida si die erste Örter nördlig vo de Alpe gsi, wo Mensche permanänt in grösserer Zahl nooch zuenander gläbt hai und ä klari Abgränzig vo dr Landschaft drumumme gha hai. D Römer hai ihri Verwaltig in de oppida aagsiidlet. Hüfig het das drzue gfüehrt, ass Stedtli, wo vorhär uf emä Hügel baut gsi si wie s keltische oppidum uf em Bois de Châtel bim spötere römische Aventicum, in dr Ebeni noch römische Stadtmuster wider neu ufbaut worde si. Mä chönnt nä dorum durchuus „Stedt“ säge, aber dr Begriff oppidum het sich bi de Archeologe für befestigti keltischi Siidlige us dr spötere Latène-Ziit iibürgeret.
Liste vo oppida
En Uuswaal vo de grösste (öber 100 ha) und wichtigste Oppida: Kursiv  sind Gallischi Näme, grad sind moderni Näme.
Frankriich
Belgie & Luxeburg
Dütschland
Saint-Barthélemy VD
Saint-Barthélemy (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Saint-Barthélemy lyt an d Stroß Echallens-Cossonay. Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler Bretigny. D Gmaiflechi umfasst 81,6 % landwirtschaftligi Flechi, 11,6 % Wald, 6,5 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Saint-Barthélemy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1265 as capellam sancti Bartholomei Friejer het d Gmai Goumoens-le-Châtel ghaiße (1097 castrum Gomoens, 1228 Gumuens li Chastez)..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,5 % gläge.
Religion
28,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 53,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 11,7 %, FDP 10,7 %, GLP 4,6 %, GP 7,1 %, SP 25,9 %, SVP 30,6 %, Sunschtigi 3,4 %.
Dr Burgermaischter vu Saint-Barthélemy isch dr Dominique Dafflon (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 629 Yywohner 94,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5 % Dytsch, 1 % Italienisch un 1,2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Oppidum
Liste vo oppida
Schwiiz
2011
gstorbe
Datum nit bekannt:
Oppidum
Liste vo oppida
Böhme & Slowakei
FC Chelsea
Dr FC Chelsea (offiziell Chelsea Football Club) isch e änglische Fuessballklub, wo im Joor 1905 vo de Mears-Brüeder gründet worde isch. Dr Mannschafft säit mä au The Blues und si spiilt iiri Häimspiil im Stadion Stamford Bridge im Weste vo London.
Am 1. Juli 2003 het dr russisch Öl-Milliardäär Roman Abramowitsch dr Klub kauft und het sithäär umgrächnet mee as 950 Millione Öiro in nöiji Spiiler investiert.
D Farb vo de Häimliibli isch blau. In de Joor 1955, 2005, 2006 und 2010 isch Chelsea änglische Mäister worde. 2011/12 het dr Veräin d UEFA Champions League gwunne.
Hochschule Kehl
D Hochschuel fir effetligi Verwaltig Kaal (dt. Hochschule für öffentliche Verwaltung Kehl) isch aini vu zwoo Hochschuele fir effetligi Verwaltig z Bade-Wirttebärg. Dr Campus lyt z Kaal im Ortenaukrais, d Schweschterhochschuel isch z Ludisburg.
D Hochschuel fir effetligi Verwaltig Kaal bietet die Studiegäng aa:
Zyl vum Studium
D Studände*ne solle dur di vermittlete theoretisch-analytische Fähigkaite, Chänntniss un Handligskumpetänze un dur praktischi Arbet in d Lag versetzt wäre, sischtmatisch un mit aawändigsbezogener wisseschaftliger Methodik in unterschidlige Beruefsfälder vum effetlige Dienscht sälbschtständig chenne schaffe. Fir des bruucht s e Verständnis fir di rächtlige, bolitische, wirtschaftlige un gsellschaftlige Zämehäng im nazionaln, europäische un internazionale Beraich un fir d Brobläm vu dr Verwaltigsorganisazion.
Gschicht
D Hochschuel isch anne 1971 as „Staatligi Heecheri Verwaltigsfachschuel“ grindet wore; dr Status as Fachhochschuel fir effetligi Verwaltig het si am 1. April 1973 iberchuu. In dr 1980er Johr het s greßeri böuligi Erwyterige gee. Syter anne 2008 haißt d Fachhochschuel Kaal Hochschule für öffentliche Verwaltung Kehl. Im Novämber 2018 isch d Hochschuel an d Stroßebahn Stroßburi–Kaal Rothuus aagschlosse wore.
IZ-Bibliothek
Hauptufgab vu dr IZ-Bibliothek isch s, alli Fakultete vu dr Hochschuel mit analoge un digitale Medie un Informazione z versorge. Zue dr 44.214 Printmedie cheme 1642 E-Book im Färnzuegriff, 133 Print-Abo, 198 E-Journal (Stand: 2014). S Bstandsprofil entspricht doderby dr Lehrbiet vu dr Fakultete un umfasst doderomit unter anderem Medie zue dr Biet
Zue dr Medie in dr IZ-Bibliothek ghere syt 2008 au d Bständ vum 1996 grindete Europäische Dokumäntazionszäntrum Kaal, wu bis dert im „Euro-Institut Kehl“ gsii sin.
Ufgstellt sin d Printmedien uf dr 495 m² große Bibliotheksflechi noch em Freihandprinzip, uuslehne duet mer si iber e d Ortsuusleie über ein RFID-Sischtem. D Medie sin au iber dr SWB verfiegbar.
IZ-Rächezäntrum
S IZ-Rächezäntrum unterstützt u. a. die Aawändige:
Anderi Standardaawändige, wu pflägt un gwartet wäre, sin u. a. dr Webufdritt, s E-Mailsischtem un dr BSCW](Basic Support for Cooperative Work). Zue dr Ufgabe vum IZ-Rächezäntrum ghere au d Wartig vu dr PC in dr Labor, d Adminischtrazion vu dr Server un vum Netz, d Unterstitzig vu dr Verwaltigs-EDV un s Druckmanagement, derzue au d Programmierig vu neie Aawändige, wu in dr Verwaltig fir d Adminischtrazion vum Bachelorstudiegang yygsetzt wäre.
Ḫattusa
Ḫattusa (Ḫattuša, /χat:usa/; heth. URUḫa-at-tu-ša), uf tütsch o Hattuscha gschrebe, isch d Hoptstadt vom Hethitische Riich gsii. D Ruuine liged oberhalb vom Dorf Boğazkale (früenner Boğazköy) i de Törggai, öppe 180 Kilometer östlich vo Ankara. D Flächi vo de Stadt, wo ummuuret isch, bitrait 180 Hektaare. Si bistoot usere Understadt und ennere Oberstadt. De Palast vo de hethitische Könige isch ufem staile Högel Büyükkale gstande. D Ruine sind sittem 19. Joorhundert bikannt, im Joor 1893 hett mer aafange de Ort systemaatisch z undersueche. Sitt ane 1986 ghört Ḫattusa zäme mitem Hailigtum Yazılıkaya, wo i de Nööchi litt, zom UNESCO-Weltkulturerb.
Hochschule Kehl
Lyt an dr Hochschuel Kaal
{| width="100%" |
Deilingen
Deilinga (amtlich Deilingen) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Deilinga leit en eme Hochdal uf em Grauße Heibärg. Nochbergmoede send d Stadt Schömberg em Weschte, Weilen unter den Rinnen ond Ratshausen em Norde, Obernheim em Oschte (älle em Zollernalbkroes) ond Wäniga ond Gausa em Side.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 41,2 % Landwirtschaftsfleche, 46,2 % Wald, 11,8 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Deilinga gheret s gleichnamig Dorf, dr Gmoedsdoel Delkhofen ond d Hef Delkhofer Mühle, Delkhofer Säge ond Ziegelhütte.
Gschicht
Deilinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 786, dr Weiler Delhofen 1253
Verwaltong
Deilinga hot sich mit dr Gmoede Bubbse, Egesa, Gausa, Kingsa, Reichabach ond Wäniga zom Gmoedverwaltongsverband „Heuberg“ mit Sitz en Wäniga zammegschlosse;
Dr Birgermoeschter vo Deilinga ischt dr Albin Ragg.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Deilinga ghert zom Schwäbisch.
Zugewandter Ort
D zuegwandti Ort sin Territorie gsii, wu mit de Alte Eidgenossenschaft durch ä System vun Verträg vobunde gsii sin.
Au di so gnannti Schutzort, wo mit de Innerschwiizer Kanton Schutzbündniss abgschlosse hen, werre mongmôl zue de zuegwandti Orte zählt:
Combes NE
Combes isch es chlyses Dorf i der Gmeind Le Landeron vom Kanton Nöieburg.
S Dörfli lyt am Südhang vom Jura oben a de Räbbärge.
Es isch bis 1875 en chlyni eigeni Gmeind gsi. Denn isch die der Gmeind Le Landeron-Combes zuedeilt worde, und sid 1888 ghörts ganz zue Le Landeron.
Bis Änds 2017 isch s Piet im Bezirk Nöieburg gsii; denn het der Kanton d Bezirk abgschafft. Z Combes stoot die alt Kapälle us em 17. Joorhundert uf em Platz, wome en schöni Uussicht wyt über s Land undedra het.
Alexander Calder
Dr Alexander Calder (* 22. Juli 1898 z Lawton, Pennsylvania; † 11. Novämber 1976 z New York) isch e amerikanische Bildhauer vo dr Modärne gsi. E grosse Deil vo siim Wärk ghört zur kinetische Kunst.
Läbe und Wärk
Dr Alexander Calder stammt us ere Bildhauerfamilie: Si Grossvater Alexander Milne Calder het die 250 Figure in dr City Hall vo Philadelphia gmacht und au si Vater, dr Alexander Stirling Calder, isch e renommierte Skulpturekünstler gsi. Dr Calder het si künstlerischi Arbet as Autodidakt aagfange und het näbe siiner Bruefsdätigkeit (under anderem as Schiffsheizer) Landschafte gmoolt. Vo 1915 bis 1919 het er en Ingenieurstudium am Stevens Institute of Technology z Hoboken, New Jersey absolviert, bevor er vo 1923 bis 1926 Zeiche- und Moolkürs an dr Art Students League z New York gnoh het und vo 1924 bis 1926 as Zeichner bi dr National Police Gazette si Gäld verdient.
Vo 1926 bis 1927 isch dr Calder z Baris gsi und si ersti Holzskulptur isch entstande. Vo 1927 aa het er im Atelier vom Arno Breker, wo au är gwohnt het, s erste beweglige Spiilzüüg gmacht und 1929 die erste bewegligen Drohtkonstruktione, und dr berüehmt Zirkus, e Spiilzüügmanege voll vo Droht-Akrobate, wo us verschiidnige Materialie gmacht gsi si. Mit dene het dr Calder ganzi Uffüehrige für Fründ gee.“ Dr Calder isch 1930 uf Baris, isch dört uf d Académie de la Grande Chaumière gange und het anderi zitgenössischi Künstler, under anderem dr Piet Mondrian und dr Fernand Léger, kenneglehrt. Us dr Begegnig mit em Piet Mondrian si siini erste Mobiles entstande, wo d Schwerchraft schiinbar nit beiiflusst het. Mit ihne isch er schliesslig bekannt worde und het 1931 en ersti grösseri Usstellig z Baris gha. Er isch sit 1932 Mitgliid vo dr Künstlergruppe Abstraction-Création gsi, wo Iifluss uf si Entwicklig zur Abstraktion aane gha het. 1933 het sich dr Calder z Roxbury, Connecticut, diidergloo, wo er 1934 s erst ‹Mobile› gmacht het, wo für d Usse konzipiert gsi isch, siini erste abstrakte Grossskulpture. Es isch wichdig gsi für en, Abstraktion und Bewegig mitenander z verbinde. Dr Marcel Duchamp het im Calder siini bewegte Konstruktione, wo vo Hand oder mit eme Motor aadriibe worde si ‹Mobiles› dauft. Näbe siine Mobiles, wo vo dr Luftzirkulation bewegt worde si, het er au Skulpture gmacht, wo vo Motor aadriibe worde si. Für d Wältusstellig 1937 z Paris het er für e spanische Pavillon e Quäcksilberspringbrunne zum Gedänke an d Dodesopfer vom Quäcksilberabbau baut. Wiiteri Wärk im spanische Pavillon si under anderem d Wandbilder vom Pablo Picasso, s wältbekannte Guernica und Le Faucheur (Der Schnitter) vom Joan Miró, wo as verscholle gältet, gsi. Hüte befindet sich im Calder si Brunne in dr Fundació Joan Miró.
Dr Alexander Calder zelt zu de Hauptverdräter vo dr kinetische Plastik. Dr läbenslangi und konstruktivi künstlerischi Usdusch mit siim Fründ Joan Miró het e Hufe Querverwiis in de Wärk vo beide Künstler hinderloo.
Dr Alexander Calder isch bi dr documenta 1 (1955), dr documenta II (1959), und dr documenta III im Johr 1964 z Kassel drbii gsi.
Marc-Emile Ruchet
De Marc-Emile Ruchet (* 14. September 1853 z Saint-Saphorin-sur-Morges; † 13. Juli 1912 z Bärn) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 14. Dezember 1899 in Bundesrat gwählt worde. Am 9. Juli 1912, nur wenigi Tag vor siim Tod, isch er zruggträte. Während siinerw Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1905 und 1911 und Vizepräsident i de Jahre 1904 und 1910.
Reinhold Ohngemach
Dr Reinhold Ohngemach (* 20. Sebdember 1943 z Stuegert) ischt a deitscher Schauschbiiler.
Aus seim Leaba
Dr Reinhold Ohngemach ischt em Jôhr 1943 z Stuegert uff d Welt komma. Nôch seira Schuelausbildong hôt’r zerscht amôl a Lehr zom Landvormesser gmacht ond dô drnôch sein Wehrdinscht bei dr Bundeswehr abgleischdet. Wia der rom gwäa ischt, hôt’r sein Lebensondrhalt durch d Ausiabong vo vorschiidene Beruaf vordeant. So hôt’r zom Beischbiil a Zeitlang als Bademoischder ond als Laschtwagafahrer gschaffet. Em Alder vo 22 Jôhr schließlich hôt der Môô en seira Hoimetstadt bei-ra privada Schauschbiil-Schuel a Ausbildong ôôgfanga. Drneaba hôt’r als Bihnaarbeider beim Staatstheader gschaffet, om dui Ausbildong finanziira zo kenna.
Als ferdiger Schauschbiiler hôt dr Reinhold Ohngemach 1968 sei erschts Engagement beim Stuegerter Staatstheater kriagt. Deet ischt’r abr bloß mit kloinere Rolla betraut wôrra. De weitre Staziona en seira Theader-Laufbôh send s Theater der Altstadt z Stuegert ond s Stadttheader z Ulm gwäa, gfolgt vo Rolla bei Theader en Esslenga, Düsseldorf, Köln, Dortmund, Castrop-Rauxel ond Recklinghausa. Ab 1995 hôt dr Reinhold Ohngemach bloß noh freiberuaflich gschaffet. So ischt’r beischbiilsweis oft als Gascht bei de Stuegerter Schauschbiil-Bihna (= Altes Schauschbiilhaus ond Komödie em Marquardt) ufftredda. Emmer amôl wiider hôt’r au – uff dr Bihne ond em Film – zeiga kenna, dass’r neaba-ma perfekda Hochdeitsch au sei Muederschbrôch Schwäbisch guat beherrscht, zom Beischbiil em Stick «Hoimetaberau» am Theader Tribühne, en Fernseh-Seria vom Siddeitscha Rundfunk bzw. vom Sidweschtrundfunk ond en mehrere Stuegert-Tatort-Folga.
Ferdinand Magellan
Dr Ferdinand Magellan, portugiisisch Fernão de Magalhães, Ussprooch:, spanisch Fernando de Magallanes (* 1480 z Sabrosa, Portugal; † 27. April 1521 uf Mactan, Philippine) isch e portugiisische Seefaarer gsi, wo im Ufdraag vo dr spanische Chroone gseeglet isch. Dr Magellan het die ersti Seeglig um d Wält ume gmacht, isch aber persönlig nit häim cho, wil er uf dr Räis döödet worde isch. D Gschicht vo sinere Räis isch vor allem dur dr Bricht vom Antonio Pigafetta bekannt worde, wo uf dr Räis drbii gsi isch.
Lääbe
Dr Magellan het sine Eltere verloore, won er zääni gsi isch. 1492 isch er Paasch am Hoof vom Köönig Johann II. vo Portugal worde. 1505 het en dr Vizeköönig Francisco de Almeida uf Indie mitgnoo und er het uf dr Räis e Möiterei verhinderet. 1511 isch er bi dr Eroberig vo dr bedütende Haafestadt Malacca im hütige Malaysia drbii gsi. Im Dezämber 1511 isch er bi dr Expedizion under em Kommando vom António de Abreu zu de Gwürzinsle mitgmacht.
D Wältumseeglig
Dr Magellan het woorschiinlig e Wältcharte kennt, wo ghäim ghalte worde isch und wo druf in Südamerika e paso, e Passaasche zum Pazifische Ozean iizäichnet gsi isch. Er het dä Wääg gege Weste welle goo, zum zu de Gwürzinsle (de hütige Molukke) z choo.
Er het iiflussriichi Fründ gfunde drunder dr Juan de Aranda vom Indiehuus und dr Kardinal vo Burgos Juan Rodríguez de Fonseca. Dr Karl I. vo Spanie het im Magellan fümf Schiff gee, zum d Gwürzinsle go z finde. Am 10. August 1519 si si vo Sevilla us ufbroche. Zerst häi en spanischi Autoritääte ufghalte und denn het dr portugiisisch Köönig Manuel I. e Flotte gschiggt, zum dr Wääg uf Brasilie z verspere, was deere aber nit glunge isch.Über die Kanarische Insle und d Kapverde si si am 6. Dezämber zur südamerikanische Küste choo und häi in dr hütige Bucht vo Rio de Janeiro gankeret. Denn si si dr Küste nooch gege Süüde gseeglet bis zur Mündig vom Río de la Plata, und häi därt er Monet lang d Passaasche gsuecht. D Flotte isch denn witer bis zur Bucht Puerto San Julián wo si überwinteret häi. Wil s nid gnueg Ässe gee het, het d Bsatzig gmöiteret. Dr Magellan het d Möiterer gschlaage und d Kapitän vo dr Victoria und vo dr Concepción, dr Luis de Mendoza und dr Gaspar de Quesada, lo hiirichte, und het dr Kapitän vo dr San Antonio, dr Juan de Cartagena, und dr Briester Sanchez de Reina, wo d Aafüerer vo de Möiterer gsi si, uf dr Küste usgsetzt.
Am 22. Mai het d Santiago Schiffbruch gmacht. Erst im Oktober 1520 häi die übrige vier Schiff Puerto San Julián verlo und witer in alle Buchte und Flussmündige dr paso gsuecht.
Am 21. Oktober 1520 isch dr Magellan bim Cabo Vírgenes (Kap vo de Jungfraue) aachoo und het d Iifaart zur Passaasche gfunde. Zwäi Schiff si vorusgschickt worde und uf dr San Antonio het s wider e Möiterei gee und s Schiff isch uf Spanie zrugggseeglet. Mit drei Schiff isch dr Magellan witer dur d Meerängi gseeglet, wo hüte as d Magellanstrooss bekannt isch, und isch am 28. Novämber im Pazifische Ozean aachoo. Dr Magellan het em Pazifik oder Stille Ozean gsäit, wil sich s stürmische Wätter dört beruigt het.
Uf em Wääg dur e Pazifik häi e Hufe vo de Matrose Skorbut überchoo; und mindestens 19 si gstorbe.
Am 6. Merz 1521 si si in de Mariane aachoo. Uf äinere vo de Insle häi die Iihäimische brobiert, e Boot z stääle. Dr Magellan het e baar von ene umbrocht und iiri Hüüser aabebrennt. Si häi Vorrööt gsammlet und si witer zu de Philippine gseeglet. Dört si si am 16. Merz bi dr Insle Homonhon aachoo. Vo de Seemanne si denn no 150 am Lääbe gsi. Dr Magellan het dr malaiisch Sklav und Dolmetscher Enrique Melaka bi sich ghaa, wo so zum erste Mensch worde isch, wo ganz um d Ärde umegräist isch. Dr Magellan het mit em Fürst vo Limasawa, em Radscha Kolambu, Gschängg usduscht. Zämme si si uf d Insle Cebu, und häi dört dr Fürst vo Cebu, dr Radscha Humabon zum Christedum bekeert. Dr Häuptling Lapu-Lapu uf dr Nochberinsle Mactan het nüt vo de Spanier und vom Christedum welle wüsse. Dr Magellan het s am 27. April 1521 mit Gwalt brobiert. Die Iihäimische häi en aber abgweert und döödet. Dr Fürst vo Cebu het sich denn au gege d Spanier gwändet und 35 von ene si bi sinm Aagriff ums Lääbe choo. D Spanier häi nüm alli Schiff chönne bemanne, so häi si d Concepción versänggt und si uf dr Trinidad und dr Victoria witergseeglet. [
Am 6. Novämber si si bi dr Molukkeinsle Tidore aachoo und häi dört Gwürz iighandlet. Am 21. Dezämber isch d Victoria mit 47 Öiropäer und 13 Ostinder gege Weste gseeglet, d Trinidad hingeege e chli spööter in Richdig Südamerika und isch vo de Portugiise kaperet worde.
Am 11. Februar isch d Victoria vo dr Insle Timor abgfaare. S Wätter isch schwiirig gsi und si het 12 Wuche brucht bis zum Kap vo dr Guete Hoffnig (19. Mai 1522). Am 9. Juli isch si bi de Kapverdische Insle aachoo. Uf em Wääg si 21 Manne umchoo, und d Portugiise häi bi Santiago 13 gfangegnoo, für dass si d Ärdumseeglig nid chönni fertig mache. D Spanier si aber witer und si am 6. Septämber 1522 z Sanlúcar aachoo. Nume 18 Manne vo de 237 wo d Räis aagfange häi, si zruggchoo. Si häi zwäi Joor, elf Mönet und zwäi Wuche brucht und häi eso bewiise, ass d Wält rund isch.
Saint-Cergue
Saint-Cergue (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Saint-Cergue lyt an dr Stroß iber dr Col de la Givrine. Zue dr Gmai ghere näb em glychnamige Dorf au no ne Dail vum Wyler La Cure. D Gmaiflechi umfasst 28,2 % landwirtschaftligi Flechi, 65 % Wald, 6,1 % Sidligsflechi un 0,7 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Saint-Cergue isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1110 as ecclesiam Sancti Cyrici. Dr Wyler La Cure lyt uf bede Syte vu dr franzesch-schwyzerische Gränze un ghert syt em Verdrag iber s Dappetal vu 1862 zue Saint-Cergue..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 31 % gläge.
Religion
34 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 4,0 %, FDP 10,4 %, GLP 5,5 %, GP 11,8 %, SP 21,9 %, SVP 29,4 %, Sunschtigi 4,6 %.
Dr Burgermaischter vu Saint-Cergue isch dr Cornelia Gallay (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1601 Yywohner 86,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,9 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 8,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Amaunet
D Amaunet, au Amunet, Amentet u.s.w., isch en altägyptischi Göttin gsi. Noch de Pyramide Text isch si mit ihrem männlige Gegestück, em Amun, eini vo de Urgötter gsi. Sit dr Spotziit het si zur Götterachtheit vo Hermopolis ghört. Aber im Gegesatz zum Amun het si nume e relativ chliini Rolle gspilt.
Rolle
D Amaunet isch e Schutzgöttin gsi. Vor allem d Pharaone haig si beschützt und häig sä in ihrem Schatte versteckt und ernährt, wie uf eme Relief dr Philip Arrhidaeus. Si haig au an de königliche Dronbestiigige und de Jubileumsfester deilgnoh, wie's vom Thutmosis III. überliiferet isch. Si isch mänggisch mit dr Neith und dr Jusaaset, dr Urmueter vo de Götter, identifiziert worde.
Umar ibn al-Chattab
Dr Umar ibn al-Chattab oder Omar ibn al-Khattab (arab. مر بن الخطاب ʿUmar b. al-Ḫaṭṭāb) (* 592 z Mekka; † 3. Novämber 644 ebedert) isch dr zweet „rächtglaitet“ Kalif vum Islam (634–644) gsii. Wie syy Vorgänger Abu Bakr wird au dr Umar vu dr Schiite nit as Kalif anerkännt.
Richard Kissling
Der Richard Kissling isch am 15. April 1848 im soledurnische Dorf Wolfwil uf d Wält cho und am 19. Juli 1919 z Züri gstorbe. Er isch e Schwiizer Bildhauer gsi.
Umar ibn al-Chattab
Lääbe
Dr Umar isch anne 592 z Mekka as Suhn vum al-Chattab, eme yyflussryyche Quraisch uf d Wält chuu. Syy Mueter isch d Hantima (arab. حنتمة) gsii. Är isch im Chriegshandwärch uusbildet wore un het d Chunscht vu dr effetlige Reed glehrt. Derno het er fir syy Vater Handelsgschäft erledigt, wu ne in verschideni Länder gfiert ghaa hän.
Richard Kissling
Zerscht het der Kissling as Stukkatöör gschaffet, und denn isch er uf Rom ggange, won er drizää Joor lang gläbt het. I der Schwiiz met men en gleert gchönne, wonner uf der Landesuusstellig z Züri anne 1883 e Büschte vom Politiker und Undernäämer Alfred Escher, wo eis Joor vorhär gstorben isch, zeigt het. Drufabe het men em grad der Uuftrag ggä, zum Adänke a dä Maa en grosse Brunne mit emene Dänkmool füre Escher z mache. Das Monumänt stoot vor em Zürcher Hauppaanhof.
Umar ibn al-Chattab
Lääbe
Zerscht isch er e erbitterete Fynd vu dr Muslim un vum Prophete Mohammed gsii. Speter isch er aber vu syre Schwester zum Islam bechehrt wore, un är het sich derno em Mohammed aagschlosse.
Richard Kissling
Psunders bekant isch em Kissling sin Tell, s Dänkmool ufe Wilhelm Tell z Altdorf im Kanton Uri.