cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luxemburgerli
Vilfalt
Es git e Hufe verschiideni Arte vo Luxeburgerli, aber eigentlig si alli gfüllti Maggeröndli. Die wichdigste Gschmacksrichtige si Vanill, Schoggi, Mokka, Schampanier, Himbeeri, Zitrone, Pistasch. Drzue chömme viil anderi Gschmäck und es git immer wider nöji.
Bad Hindelang
Iiwohner
Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 4,6 % gleage.
Religion
83,3 % vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 12,1 % evangelisch.
Verwalting
Hindelong ghert zua kuinere Verwaltingsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Hindelong isch dr Adalbert Martin.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Hindelong ghert zum Bodeseealemannisch.
Sopraceneri
S‘ Sopraceneri isch de nördlichi Teil vom Schwiizer  Kanton Tessin. S Sopraceneri isch s’Gägestuck vom südliche Teil, wo Sottoceneri heisst. De Name Sopraceneri bedütet „obsi vom Monte Ceneri“, de Pass, wo d Magadinoebeni vom Vedeggiotal tuet trenne. Es isch e ruchi, bergigi Landschaft, aber wägem Langesee, wo uf 192 m Seehöchi liit, het sie gliichziitig de tüüfschti Punkt vo de Schwiiz.
Tacitus
De (Publius ?) Cornelius Tacitus (öppe 55-120 n. Chr.) isch e römische Politiker, Historiker und Schriftsteller gsii. Sis bikanntischte Werch isch d Germania, wo s Land und d Brüüch vo de Germane bischribt. Ass sin Vorname Publius gsi sai, isch nöd gsicheret, nochem Sidonius Apollinaris het er Gaius ghaisse.
s Lebe
De Cornelius Tacitus isch z Gallie uufgwachse. Er isch z erscht e Grichtsredner gsii und hett den e Karriere as Senator gmacht. Ane 88 isch er Prätor wore und im Joor 97 Konsul, und ane 112 Prokonsul vo de Provinz Asia gsii. Sis ersti literarischi Werch De vita Iulii Agricolae (»s Lebe vom Iulius Agricola«) het er ane 98 useggee, s isch e Loobreed a siin Schwigervatter, wo z Britannie Statthalter gsii isch. Geg 100 het er d Germania, gnau: de origine et situ Germanorum (»Vom Uursprung und Lebesruum vo de Germane«) veröffetlicht. S nöchst Buech isch de Dialogus de oratoribus (»Dialog öber d Redner«) gsii, woner de Zerfall vo de Redikunst bichlagt het. Zwöschet 105 und 109 het er sis Gschichtswerch Historiae useggee, e Werch öber di Römischi Gschicht vom Chaiser Galba (69) bis zum Domitian (96). Ab 110 sind d Annales entstande, wo d Gschicht vom Chaiser Augustus (14) bis Nero (68) abhandlet.
Gundremmingen
Gũũdremmaga (amtlich Gundremmingen) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.
Geografi
Gũũdremmaga leit em Donauriad bei dr Mendong vo dr Mendel en d Donau.
Vo dr Gmarkong send 54,9 % Landwirtschaftsfleche, 24,6 % Wald, 18,7 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Gũũdremmaga gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Gũũdremmaga ischt zom erscht Mol gnennt worda em 12. Johrhondert als „Guntramingen“.
Religion
88,9 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,4 % evangelisch.
Verwaltong
Gũũdremmaga hot mit em Markt Offinga ond dr Gmoed Readebach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Gũũdremmaga ischt dr Tobias Bühler (CSU).
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Gũũdremmaga ghert zom Schwäbisch.
Georg Kreisler
Dr Georg Franz Kreisler (* 18. Juli 1922 z Wien; † 22. Novämber 2011 z Salzburg) isch e US-amerikanische Musiker, Kabarettischt, Komponischt, Satiriker un Schriftsteller eschtrychischer Härchumft gsii. Bekannt wore isch er vor allem in dr 1950er- un 1960er-Johr mit syne hintergrindige un makabre Chanson.
Läbe
Dr Georg Kreisler isch as Suhn vum jidische Rächtsaawalt Siegfried Kreisler un syre Frau Hilda im Wiener Sanatorium Hera uf d Wält chuu. Wytlaifig verwandt gsii isch er mit em Violinvirtuose un Komponischte Fritz Kreisler. Är isch vu s Gymnasium Kandlgasse z Wien-Neubau gange un het Klavier, Gyyge un Musiktheori glehrt. Anne 1938 het er mit syne Eltere noch em „Aaschluss“ vu Eschtrych iber Genua un Marseille in d USA mieße emigriere, go dr Repressalien entgoh, wun ene no dr nationalsozialistische Rassegsetz droht hän.
Z Hollywood het e syy Vetter, dr erfolgrych Draihbuechautor Walter Reisch, finanziäll unterstitzt un em Kontakt zum Filmgschäft vermittlet. Dr Kreisler het e großi Zahl vu dytsch-jidische Exilante chänneglehrt, wu au versuecht ghaa hän im Filmgschäft unterzchuu, aber kai Änglisch gschwätzt hän. Mit 19 het er d d Philine ghyrote, d Dochter vum Kabarettischt un Komponischt Friedrich Hollaender, het sich aber bal widr vun ere drännt. Dr Arnold Schoenberg het versuecht en an dr University of California, Los Angeles unterzbringe, wun er abglähnt woren isch.
No Chriegsändi het er z Hollywood bim Film gschafft, unter anderem mit em Charlie Chaplin. Dr Chaplin het em d Filmmusik fir Monsieur Verdoux – Der Frauenmörder von Paris vorbfiffe, wu dr Kreisler derno uf Notebapyr gschribe un zum Hanns Eisler brocht het, wu d Orcheschtrierig bsorgt het. Wänn im Film dr Chaplin am Klavier z sääne gsii isch, isch s dr Kreisler gsii, wu gspiilt ghaa het. Wel syy Erfolg insgsamt nume mäßig gsii isch, isch er uf New York zoge.
In syre Zyt in dr USA isch er as Unterhalter in Nachtclub ufdrätte un isch mit aigene uf Änglisch verfasste Lieder uf Tournee dur di Verainigte Staate gange. Drei dert 1947 ufgnummeni Schallblatte sin nit erschine, wel di Verantwortlige vu dr Produktionsfirma di dailwys morbide Lieder wie zem Byschpel ''Please Shoot Your Husband'fir „unamerikanisch“ ghalte ghaa hän. Dass dr Kreisler mit syre vilfach zum Uusdruck brochte Kulturkritik vilmol wenig Erfolg ghaa het, het sich dur syni gsamt chinschtlerisch Laufbahn zoge. Är sälber het des as typischi Ignoranz vu dr Zytgnossen gegeniber em Satiriker gsää. Erscht anne 2005 sin di verlore glaubte Ufnahme vu 1947 as Byylag zue syre Biografi in Form vun ere CD uusechuu.
Wel er ghofft het, dass er z Europa mee Erfolg het, isch er anne 1955 zruck uf Wien gange un isch dert unter anderem mit em Hans Weigel, em Gerhard Bronner, em Peter Wehle un em Helmut Qualtinger zämmedroffe. In dr Marietta-Bar in dr Wiener Innestadt isch er s erscht Mol mit dytschsprachige Chanson ufdrätte un isch zytwys Mitglid vum „Namenlose Ensemble“ um dr Bronner, dr Wehle un dr Qualtinger wore. Är het aber d Erfahrig mieße mache, dass s Publikum vu Vorstellige wie Taubenvergiften im Park nit alliwyl begaischteret gsii isch.
Anne 1958 isch er uf Minche gange, wun er mit syre domolige Frau Topsy Küppers Chanson-Oobe gee het. 1976 isch er uf Berlin. Ab 1977 isch er mit syre spetere Läbesgfährti un spetere Frau Barbara Peters ufdrätte. Im Johr 1988 isch er uf Hof bi Salzburg zoge, het vu 1992 bis 2007 z Basel gläbnt un ab Mai 2007 wider z Salzburg. Dr Kreisler het zwee Sihn ghaa un e Dochter, Sandra, wu as Chansonsängeri un Sprächeri schafft.
Syt 2001 isch dr Georg Kreisler nimi mit syne Lieder ufdrätte, statt däm het er Roman, Churzgschichte un Essay gschribe oder het komponiert. Derzue het er sich fir e aigeständigi Schwyz un gege ne EU- bzw. EWR-Byydritt engaschiert. Mit eme uffige Brief het er sich vor syym 75. Geburtsdag Gratulatione vum Staat Eschtrych verbätte, „weil sich die Republik Österreich in den über vierzig Jahren, seit ich nach Europa zurückgekehrt bin, noch nie um mich geschert hat.“ Syy Dochter Sandra Kreisler het druf hiigwise, s sei „in den letzten 60 Jahren noch nicht einmal jemand auf die Idee gekommen, dem Emigranten Kreisler ehrenhalber seine österreichische Staatsbürgerschaft zurückzugeben.“
Anne 2007 het d Berliner Akademie der Künste em Kreisle syy Vorlass ibernuu. Anne 2009 isch syy Autobiografi Letzte Lieder erschine.
Im Novämber 2011 isch dr Georg Kreisler im Alter vu 89 Johr z Salzburg gstorbe, no Aagobe vu syre Frau Barbara an dr „an dr Folge vun ere schwäre Infektion“.
Stil
Dr Kreisler het as Maischter gulte vu dr Sprache, dr Mimik un dr Geschtik. Syyni Lieder zaichne sich uus dur e hintergrindige, vimol schwarze Humor un e kompromisslosi Kritik an Gsellschaft un Bolitik.
Vil vu syne Lieder sin Klassiker: Taubenvergiften im Park; Als der Zirkus in Flammen stand; Zwei alte Tanten tanzen Tango; Der Musikkritiker; Der General; Kapitalistenlied; Meine Freiheit, Deine Freiheit; Wir sind alle Terroristen un e huffe andri, derzue au s „Ai-Frau-Musical“ Heute Abend – Lola Blau.
Dr Georg Kreisler isch e iberuygte Anarchischt gsii,  was au in e Dail Lieder zum Uusdruck chunnt, zem Byschpel in Kapitalistenlied, Meine Freiheit, Deine Freiheit, Sie sind so mies, Ihr wißt gar nichts, Wir sind alle Terroristen oder Wenn alle das täten.
Münsterlingen TG
Münschterliinge (amtlich Münsterlingen) isch e politischi Gmaind im Bezirk Chrüzlinge im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Münschterliinge liit am Südstade vom Bodesee zwüsched Bòttighòfe und Altnau. D Gmaindsflechi bstoht us 57,2 % landwirtschaftlicher Flechi, 20,2 % Wald, 21,9 % Sidligsflechi und 0,7 % sustiger Flechi.
Gschicht
Di hütig Gmaind isch entstande zum 1. Jänner 1994 dur d Fusion vo de Gmainde Landschlacht und Scherzingen. De Name chunnt vo de alte Chloschteraalag, wo 1125 zum erschte Mol gnamset worde isch as Munsterlin, Landschlacht im Joor 817 as Lanchasalachi und Scherzinge im Joor 1150 as Scherzingen.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 35,9 % gläge.
Religion
40,9 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 33,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4,1 %, CVP 12,7 %, FDP 11,5 %, GLP 4,1 %, GP 13,8 %, SP 13,3 %, SVP 34,4 %, Sustigi 6,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,9 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2599 Iiwooner 88,6 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,7 % Französisch 1 % Italienisch und 9,7 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Münschterliinge ghöort zum Oschtschwizerisch.
Hardthausen am Kocher
Hardthause (amtlich Hardthausen am Kocher) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Hardthause leit em ondere Kocherdal am sidliche Rand vom Harthäuser Wald. D Nochbergmoede vo Hardthause send Langenbrettach, Neuenstadt am Kocher, Neudenau, Möckmühl, Widdern, Jagsthausen, Forchtenberg ond Öhringen.
Vo dr Gmarkong send 42,6 % Landwirtschaftsfleche, 46,8 % Wald, 9,4 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Hardthause gheret d Ortsdoel Gochsen, Kochersteinsfeld ond Lampoldshausen.
Gschicht
Hardthause ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 996.
Fehraltorf
Feeraltoorf (amtlich Fehraltorf) isch e politischi Gmäind im Bezirk Pfäffike im Kanton Züri, Schwiiz.
Hardthausen am Kocher
Verwaltong
Hardthause hot mit dr Stadt Neuenstadt am Kocher ond dr Gmoed Langenbrettach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Fehraltorf
Geografi
Feeraltoorf liit im obere Kempttaal: Zue de Gmäind ghöört au na de Wiiler Mesike (Mesikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 52,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 26,9 % Wald, 13,4 % Sidligsflechi, 5,7 % Vercheersflechi und 0,6 % Gwässerflechi.
Hardthausen am Kocher
Verwaltong
Dr Schuldes vo Hardthause ischt dr Harry Brunnet.
Fehraltorf
Gschicht
Feeraltoorf isch zum eschte Mal gnamset worde 1265-87 als Rueggesaltorf und Altorf de Chiburg (um 1670 Rüeggis-Altdorff und Feer-Altdorff).
Hardthausen am Kocher
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Fehraltorf
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Hardthausen am Kocher
Literatur
Geschichtlicher Abriss der Gemeinde.
Fehraltorf
Religion
43,8% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 26,4% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,0 %, CVP 2,4 %, EDU 3,7 %, EVP 3,0 %, FDP 14,8 %. GLP 10,3 %, GP 10,5 %, SP 15,3 %, SVP 34,9 %, Suschtigi 0,2 %.
Gmäindspresidänt isch de Wilfried Ott (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,8 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Feeraltoorf ghört zue de Oberländer Mundarte.
Philippe Gilbert
Dr Philippe Gilbert (* 5. Juli 1982 z Verviers) isch e belgische Velorennfahrer.
Karriere
Dr Philippe Gilbert het si Brofikarriere 2003 bim Team La Française des Jeux aagfange. Scho in sim erste Johr as Brofi het er e Siig gha, won er die nüünti Etappe vo dr Tour de l’Avenir gwunne het. 2004 isch er Siiger bi dr dritten Etappe vo dr Tour Down Under gsi und het Paris-Corrèze gwunne. Im Johr 2005 het er die zwäiti Etappe vo dr Middelmeer-Rundfahrt gwunne, und denn isch er Erste im Gsamtklassemänt bi dr Tour du Haut Var worde. En witere Erfolg isch si Siig bi dr zwäite Etappe vo de Vier Dääg vo Dünkirche gsi. Usserdäm het er d Trophée des Grimpeurs überchoo.
2005 het dr Gilbert zum erste Mol bi dr Tour de France mitgmacht und het dr fümft Blatz bi dr nüünte Etappe ghoolt, won er im Sprint vom Peloton Zweite hinder em Stuart O'Grady worde isch. 2009 het er innerhalb vo nume zäh Dääg (8. Oktober bis 17. Oktober) mit dr Coppa Sabatini, Paris-Tours, em Giro del Piemonte und dr Lombardei-Rundfahrt vier aagsehni Eidgag-Radrenne gwunne, drunder zwäi Klassiker.
In dr Saison 2010 het dr Gilbert dr erst Siig für sini Mannschaft bim Amstel Gold Race gholt. Witeri Erfolg in dere Säson si d Etappesiig bi dr Vuelta a España und bi dr Belgie-Rundfahrt gsi. Er het au no dr Giro del Piemonte gwunne und no einisch d Lombardei-Rundfahrt.
2011 isch dr Philippe Gilbert bim Pfiil vo Brabant Erste worde und wie im Johr vorh'r au bim Amstel Gold Race. 2011 het er, as zwäite Fahrer überhaupt, äins noch em andere die drei Ardenne-Früehligsklassiker Amstel Gold Race, La Flèche Wallonne und Lüttich–Bastogne–Lüttich gwunne und Etappesiig bi dr Algarve-Rundfahrt, em Tirreno-Adriatico und bi dr Monte Paschi Eroica gholt. Er isch au no belgische Mäister im Stroosserenne worde und bi dr Tour de France het er die ersti Etappe gwunne.
(32) Pomona
D' (32) Pomona isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 26. Oktober 1854 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Asteroid uf die römisch Götti vu dr Gärte un Obstbaim.
D'Pomona beweggt sich ime Abstand vu 2,3750 (Perihel) bis 2,8 (Aphel) astronomische Eiheite, um d'Sunne. D'Bahn isch 5,5290° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,0821.
D'Pomona isch e silikatische Asteroid (S-Typ) un het e Durmesser vu öppe 80 Kilometer.
Lueg au: Liste vu dr Asteroide''
Sasbach am Kaiserstuhl
Saschbe am Kaiserstuehl (amtlich Sasbach am Kaiserstuhl) isch e Gmei im Landkreis Emmedinge, Bade-Württeberg.
Geographischi Lag
D'Wibau- un Feriegmeie Saschbe lit am Fuess vum Kaiserstuehl direkt an dr dütsch-französische Grenze am Rhin in dr Middi zwischenem Schwarzwald im Oschte und dr Vogese im Weschte, öppe 30 Äutominüte entfernt vu Friburg im Brisgau.
Nochbergmeine
Nochbergmeine sin (vu Norde im Uhrzeigersinn): Wyhl am Kaiserstüehl, Forche, Endinge, Riegel, Bahlinge, alli im Landkreis Emmedinge, Vogtsburg, Landkreis Brisgau Hochschwarzwald sowie Artzene un Marckelse im französische Elsiss.
Ortsdeil
Zue dr Gmei Saschbe ghöre die Kaiserstüehler Wibauort Iechdinge (amtl. Jechtingen) un Lissele (amtl. Leiselheim), wo bis zue Igmeindig zue Saschbe anno 1974 selbständigi Gmeine im alde Landkreis Friburg gsi sin.
Gschicht
D'Sidligsgschicht vum Hauptort Saschbe goht i di spooti Latènezitt zrugg. Ufem Limberg hend Kelte im 1. vorchristliche Joorhunderte chliis Oppidum ghaa, mitere Flächi vo 12 Hektaare. Speeter hend d Reemer uf em Limberg e Kastell errichtet. Saschbe isch eine vu dr erschte alamannische Siidlungsort am Oberrhiin gsii un het sich zu dr greschte alamannische Siidlung entwicklet. S het mehreri alamannischi Gräberfälder, s grescht isch e Reihegräberfäld im Gwann Behans. Zämme wäre um 2.000 Bstattige vermuetet.
Die erscht urkundlich Erwähnig vum Ort stammt aber vu anno 839. Wie Iechdinge isch au Saschbe im 14.Johrhundert habsburgisch worre un het demit bis 1805 zue Vordereschterrich gheert. Währed Saschbe scho siten Afang vum 19. Johrhundert zum badische Landkreis Emmedinge (früeher Oberamt Emmedinge) ghört het, hän Lissele un Iechdinge bis zue dr Igmeindig zum ehemolige Landkreis Friburg ghört. Dr Kreiswexel vu Iechdinge un Lissle isch die einzig Gebietsveränderig vum Landkreis Emmedinge bi dr grosse Gemeireform in Bade-Württeberg gsi.
Rechtsgschicht het d'Gmei ime Verfahre vor em Bundesverfassigsgricht gschribe, wo si sich gege d'Errichtig vum Kernkraftwerk Wyhl gwehrt het. Im sognennte Sasbach-Beschluss het s'Gricht d'Verfassigsbeschwerde vu dr Gmei as offesichtlich ubegründet verworfe. Sither isch klargstellt, dass Gmeine nit grundrechtsbrechtigt sin, dass bsunders d'Eigetumsfreiheit nit s'Privateigetum schützt, "sundern s'Eigetum vu Private" (BVerfGE 61, 82 (108)).
1976 het z'Saschbe die weltwit erscht gross Solar- Alternativenergi- un Umweltmess vum BUND un dr badisch-elsässische Bürgerinitiative stattgfunde, d`Sonnentage.. Dr BUND un d'BIs hän mit dr erfolgriche erschte Ökomess Alternative zue dr Atomenergi ufzeige welle.
Uf eme Uuslaifer vum Kaiserstuehl lige d Räscht vu dr Alte Limburg un dr Neje Limburg.
Iechdinge
Funde us dr Jungsteizit bestätige, dass bi Iechdinge am Weschtrandgebit vum Kaiserstuehl scho sit Johrtausede Mensche gläbt hän. Später hän sich z'Iechdinge Römer niderglo, wil do mit eme Rhinübergang e wichtigi Wescht-Oscht-Verbindig am nördliche Rand vum Kaiserstüehl entlang ins Elzdal ni bestande het. D'Endig "inge" zeigt, dass sich bal nooch em Abzug vu dr Römer Alemanne niderglo hän. Urkundlich erwähnt wird dr Ort aber erscht rächt spot im 13. Johrhundert. Ab 1350 isch Iechdinge habsburgerisch, ab 1806 badisch.
Lissele
Dr Ort Lissele isch e alds fränkisches Königsguet un d'Bewohner hän dert im Middelalder meh Freiheite wie anderschtwo gnosse. D'Nächi zue dr middelalderliche Burg Sponeck, dr Rhinübergang un au die römische Funde zeige, dass d'Umgäbig scho sit meh wie 2000 Johre besidelet isch un vu ere grosse lokale Bedütig gsi isch. Lissle isch scho um 1500 badisch worre. Wil Bade-Durlach - dr Vorgängerstaat vum Grossherzogtum - in dr Reformation evangelisch worre isch, isch z'Lissele anderscht wie z'Iechdinge un z'Saschbe drum au d'Reformation igfüehrt worre.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Religione
Z'Saschbe un z'Iechdinge git's jewils e römisch-katholischi Pfarrei, z'Lissele e evangelischi. Säll isch e Folg vu dr underschidliche politische Zueghörigkeit vu dr einzelne Ortschafte im alde Riich bis anno 1806.
Sport
Fuessballverein vu Saschbe isch dr FV Sasbach. D'Sportstätte vum Wasserskiclub Brisgau an un uf em Altrhin bi Saschbe am Kaiserstuehl lit in umiddelbarer Nächi vum Grenzübergang vu Saschbe am Rhin un Marckolse/Elsiss
Bildig
D'Gsamtgmei Saschbe verfüegt über e zweizügigi Grundschuel. Underrichtet wird derzit in dr Schuelhüser in dr Ortsdeile Iechdinge un Saschbe. S'im Ortsdeil Lissele befindlich Schuelhüs isch bis im Juli 2007 durch d'GHS Wyhl gnutzt worre.
In dr Ortsdeil Iechdinge un Saschbe git's jewils e Kinderschuel in öffetlicher Trägerschaft durch d'Gmei.
Katzenthal
Kàtzedàl (frz. Katzenthal, dt. Katzenthal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Kàtzedàl ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1184 àls Chazinthalo.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kàtzedàl ìsch. Kàtzedàl ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kàtzedàl ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Weihnachtsstern (Pflanze)
De Wienachtsstärn (Euphorbia pulcherrima), au Adväntsstärn, Christstärn oder Poinsettie, isch e Pflanzenart us de Gattig Wolfsmilch (Euphorbia) i de Familie vo de Wolfsmilchgwächs (Euphorbiaceae). Das Artepitheton pulcherrima leitet sich us em Latiinische här und bedütet „di Schönsti“. Wienachtsstärn sind ufgrund vo de uffällige, intensiv gfärbte Hochbletter (Braktee), wo stärnförmig aagordnet sind, beliebti Zimmerpflanze. Mängisch wärded d Hochbletter fälschlicherwys für Blüetehüllbletter ghalte.
Beschribig
Euphorbia pulcherrima gits als Wildpflanze mit sältene Vorchomme a de Pazifikküste vo Mittelamerika. Die kultivierte Zierpflanze sind Zuchtsorte und wyched i zahlryche Merkmale vo de Wildform ab. D Zierpflanze sind fast wältwyt i Regione mit zur Ursprungsregion verglychbarem Klima wieder verwilderet,    die neophytische Vorchomme hend aber nid ganz die glyche Merkmal wie die ächte Wildvorchomme.
Erschinigsbild und Laubblatt
Euphorbia pulcherrima isch en immergrüene oder teilwys laubwärfende Struuch oder chline Baum mit verholztem Stamm und Zwiig und spärlicher Verzwiigig, wo Wuchshöchene bis zu 4 m oder 5 m erreicht. Gärtnerisch kultivierti Pflanze sind degäge meist dütlich chliner und meh oder weniger starch verzwiigt. Di ächti Wildform hed en verlengerte, meistens unverzwiigte Stamm. D Bletter hanged verstreut.
I de Pflanze gits wysse Milchsaft. Jungi Pflanze hend e verdickti, saftigi Wurzel und sind insgesamt schwach sukkulänt. Die zylindrische Zwiig sind glatt. Die schwach behaarten Laubblätter sind wechselständig, unterhalb der Blütenstände oft gegenständig oder wirtelig gehäuft. Der Blattstiel ist 2,5 bis 5, selten bis 8 cm lang. Die einfache Blattspreite ist bei einer Länge von 6 bis 25 cm sowie einer Breite von 4 bis 10(-12) cm (bei dunklem Stand auch größer) variabel gestaltet, elliptisch bis verkehrt-eiförmig mit keilförmiger Basis und abgestumpfter bis lang zugespitzter Spitze, öfters geigenförmig (mit zwei zugespitzten, seitlichen Lappen, die durch eine halbkreisförmige Einschnürung in der Mitte getrennt sind), bei kultivierten Formen ist der Blattrand oft seicht gezähnt. Die Oberseite der Blätter ist dunkelgrün, während die Unterseite heller ist.
Verbreitig
S natürliche Verbreitigsgebiet vom Wienachtsstärn liit im Weste vo Mittelamerika, vo Sinaloa im nordwestliche Mexiko bis i Süde vo Guatemala. Det wachst er im Küstegebirge i mittlerer Höchelaag entlang vo de Pazifikküste mit eme Usläufer nach Oste hi z Guerrero im mittlere Mexiko. Us dere Region i de Nöchi vo de Stadt Taxco stammed die Pflanze, wo vom Poinsett uf Nordamerika usgefüert worde sind und vo dene hütig kultivierte Pflanze abstammed. D Pflanze isch au scho vor de Aakunft vo de Europäer e Zierpflanze gsi. Wild wachst de Wienachtsstärn in subtropische Trochewälder an steinige Häng, vilmaal am Rand vo chiine Schluchte.
Als Zierpflanze isch de Wienachtsstärn denn i anderi tropischi und subtropischi Regione brunge worde und vielfach det verwilderet. Es git drum au grösseri Beständ z Afrika (bispylswys z Kenia, Tansania und Uganda), z Asie (zum Bispyl Burma, Malaysia und Philippine), z Australie und sälte au im Mittelmeer-Gebiät.
D Art staht uf der Rote Lischt vo der IUCN u gilt als nüt gfährdet (Least Concern).
Bluescht un Bliete
Dr Wynächtsstärn bliet as Wildpflanze in dr winterlige Druckezyt, wänn er vylmol di maischte Laubbletter abgheit het. D Hauptblietezyt goht vum Novämber bis Jänner oder Februar. Je no Standort blieje kultivierti elteri verzwygti Wynächtsstärn aber au fascht ganzjehrig. Si sin sognännti Churzdagspflanze, wu nume Bliete aasetze, wänn si nit mee wie 12 Stunde Liechteyyfall kriege. Des isch an Standort in dr Nechiv um Equator s ganz Johr eso. Z Mitteleuropa wird in Gärtnereie eppe ab Oktober d Dunkelfaase chinschtli mit dunkle Folie uf mindescht 12 Stunde verlengeret, ass d Pflanze pinktli zur Adväntszyt farbigi Hochbletter uusbilde. Dur Manipulazion vu dr Häll-/Dunkelfaase im Gwägshuus cha mer Wynächtsstärn au guet zue andere Zytpinkt zum Blieje bringe. Die wäre im Handel je no Blietebildig no mit unterschidlige Name wie „Herbststern“ un „Winterstern“ aabote.
Di aigetlige Bliete sin grien-geellächt, chlai un uuschynbar un nit z verwägsle mit dr große lychtige rote Hochbletter (Brakteole, Cyathophylle), wu si in dr Mitti dervu sitze. Dä Hulscht us Hochbletter isch bi Wildforme schmal elliptisch, bi kultivierte Wynächtsstärn brait-lanzettli, si isch au au bi wilde Verdrätter lychtig bis dräckig rot, mänkmol au rosesot bis wyss gferbt. Was wie bi allne Wolfsmilch-Arte, eso au bim Wynächtsstärn, wie ne Ainzelbliete uussiit, isch e Bluescht, wu mer Cyathium (Meezahl Cyathie) nännt. E jedi Ainzelbliete im Cyathium isch aigschlächtig, entwäder nume wyblig oder nume männlig, Blietehulschtbletter git s kaini. D Ainzelbliete sin reduziert uf s absolut Notwändigscht. Im zämegsetzte Bluescht git s im Zäntrum alliwyl nume ai Cyathium mit erev wyblige Bliete, wu nume us aim gstiilte dreifächrige Fruchtchnote un dr drei Griffel bstoht. Di männlige Bliete sin in Gruppe um di wybli Bliete ume aagornet. Die bstehn nume us je aim aizelne gstiilte Staubblatt. Mer chännt d Nektardriise, wu am Usserand vum Cyathium stehn un bim Wynächtsstärn ainzeln oder z zwait vorcheme un lippefermig sin. D Cyathie sitze in dichte, rych verzwygte Bliescht hecherer Ornig, wu zmaischt ändständig sin.
Chromosomenzahl
D Chromosomezahl lyt bi 2n = 26, 28, 42 oder 44.
Filogeny un Sischtematik
Dr Wynächtsstärn ghert innerhalb vu dr Gattig Euphorbia in d Untergattig Chamaesyce. Die umfasst rund 600 Arte mit eme Verbraitigszäntrum in dr Neie Wält. Si bildet dodin mit ere Raie (rund 25) verwandte Arte d Sektion Poinsettia (Graham) Baill., wu morfologisch karakterisiert isch dur dr Verluscht vu dr Aahäng vu dr bi iine bächerfermige Nektardriise un dur dr farbig Hochblatthulscht um di drängte Bliescht. Euphorbia pulcherrima isch d Typusart vu däre Sektion. D Zämegherigkait vu dr Arte (un dodermit d Monofily vum Taxon) isch dur genetischi Untersuechige unterstitzt wore.
Gschicht
Dr Name Poinsettie, wu vu Gärtner no ab un zue bruucht wird, stammt vum friejere botanische Gattigsname Poinsettia. Där Name Poinsettia goht uf dr amerikanisch Botschafter z Mexiko, dr Joel Roberts Poinsett, zrugg, wu die Pflanzenart Aafangs 19. Johrhundert bi re Rais mit Mitglider vun ere Glehrtegsellschaft vu Philadelphia 1825 in dr Gegnig vu Taxco (Guerrero), scho as Zierpflanze, entdeckt ghaa het un 1828 oder 1829 in d USA yygfiert het. E Dail Autore schrybe, ass dr Poinsett, wu botanischi Chänntnis ghaa het, d Pflanze zerscht in syne Gwägshyyser z South Carolina kultiviert het. Si sin entwäder vu dert oder wahrschynliger diräkt vu Mexiko in dr Bartram Botanical Garden vum John Bartram uf Philadelphia chuu, wu si dr Pflanzehändler Robert Buist här 1834 uf Europa yygfiert het. No amerikanische Pflanze im Garte vu s Bartrams isch d Art 1833 dur dr Constantine S. Rafinesque-Schmaltz as Pleuradenia coccinea (alternativ, wänn imfall in d Gattig Euphorbia gstellt, au Euphorbia coccinea oder Euphorbia poinsettii) erschtbschribe wore, där Name isch speter as nit no dr Regle bschribe unterdruckt wore. Anne 1833 het dr ungarisch-dytsch Botaniker Wilhelm Friedrich von Karwinsky von Karwin vun ere Mexikorais 1827 bis 1832 Herbarbeleg un au läbigi Pflanze uf München mitbrocht, wu 1833 in Botanische Garte Berlin chuu sin. Do sn si vum Johann Friedrich Klotzsch, eme Dokter, Apeteker un Kustos am Botanische Museum, 1834 noch eme Beleg vum „Willdenow“-Herbarium in dr Allgemeinen Gartenzeitung as Euphorbia pulcherrima giltig erschtbschribe wore. Dr Klotzsch hat dr Name sälber em Botaniker Carl Ludwig Willdenow zuegschribe, wu dä in eme nit vereffetligte Manuskript soll bruucht haa. Anne 1836 het dr schottisch Botaniker Robert Graham d Art no Material, wun er vu Philadelphia krieg het, in e aigeni Gattig Poinsettia gstellt un het si Poinsettia pulcherrima gnännt. Dr Name wird hite no fir e Sektion (bi dail Botaniker: e Untergattig) vu dr Gattig Gattung Euphorbia bruucht.
Zucht un Aaböu
Am Aafang vum 20. Johrhundert het di dytsch Uuswandererfamili Ecke z Kalifornie d Poinsettie as „Wynächtsblueme“ etabliert. Uf iri Noofahre goht s vylmol bruucht Handbuech The Poinsettia Manual zrugg. Zerscht isch dr Stärn as Schnittblueme aabote wore. Zuchtprogramm, zem Byschpel vu dr Pennsylvania State University, em USDA Research Center z Beltsville, Maryland un vu dr University of Maryland, hän näb dr Versuech vu s Eckes un vu andere private Zichter, d Aigeschafte verbesseert, di urspringlige Pflanze hän iri spektakuläre rote Hochbletter zmaischt nume rund 10 Däg bhalte un vor dr Bliete di maischte vu ire Laubblätter verlore. Um 1980 het en amerikanische Zichter entdeckt, wämer dichtgwagseni Pflanze will, ass mer aifach Pflanze mit gwinschte Aigeschafte, wu aber nume schwach verzwygt sin, uf stark verzwygti Unterlage cha propfe. Des het d Zucht revolutioniert; speter het mer uusegfunde, ass di Phytoplasme iberdrait wäre. Näb amerikanische Zichter het au d Bluemezuchtfirma Fischer, wu friejer z Hillscheid gsii isch, gueit Erfolg in dr Etablierig vu neie Sorte ghaa.
Bsundersch as Zimmerpflanze het mer dr Wynächtsstärn arg gärn, z Mitteleuropa syt eppe 1950. D Steckling cheme vylmol per Flugzyyg vu Afrika un wäre erscht am Bstimmigsort ufzoge. Dr Wynächtsstärn chunt in verschidene Wugsforme zum Advänt in Handel, mit aim Driib, mit verschidene Driib oder as Hochstämmli, wänn er aafang blieje. Dr Wyhnächtsstärn drieit am beschte im e hälle Liecht, starki diräkti Sunnenyystrahlig uf d Bletter sott mer aber vermyde. D Pflanze isch nit winterhert un lydet scho unter ere churzzytige Verchielig. Wynächtsstärn, wu am blieje sin, sotte guet gspritzt wäre, ohni ass si mit dr Wurzle im Nasse stehn. Mer bruucht ene kai Dinger gee, solang si blieje.
Di maischte Wynächtsstärn wäre ewäg gheit, wänn si verblieit sin, drotz ass mer si chennt wyter bhalte. Doderzue sott dr eberscht Driib mit dr Bliete noch em Verblieje eso zruggschnitte wäre, ass no drei oder vier Laubbletter blybe. Speter chenne langi Driib all segs Wuche zruggschnitte wäre fir e scheni Form, s letscht Mol Ändi Augschte. D Pflanze sott am e hälle Standort mit ere megligscht glychmäßige Tämperatur iber 17 °C stoh. Ab aafangs Oktober sott mer s Liecht zruggfahre go d Churzdagspflanze zum Blieje bringe, mer bruucht im Minimum 12, besser 14 Stunde, wu s dunkel isch, ohni Unterbrächig un ohni Streiliecht.
Toxikology un Giftigkait
Wie tipisch fir d Gattig Euphorbia, het s au i Wynächtsstärn e giftige Milchsaft. D Giftwirkig vu dr Art isch in dr Vergangehait aber zum Dail dytli iberschetzt wore. Dur Uuswärtig vun ere Datezylede bi dr American Association of Poison Control Centers, wu iber acht Johr glofen isch, het mer chenne zaige, ass vu iber 22.000 uusgwärtete gmäldete Vergiftigsfäll iber 93 Brozänt Chinder droffe hän, dodervu rund 77 Brozänt unter zwai Johr. Bi rund 95 Brozänt isch s um s Verschlucke vu Pflanzedail gange. In 92,4 % vu dr Fäll sin s gar kai Simptom geeder regischtriert wore. 96,1 % vu dr Patiänten*e hän ohni medizinischi Bhandlig chenne haim gschickt wäre. Schwäri Vergiftigsfäll, oder gar Dodesfäll, sin iberhaupt nit ufdrätte. Am hyfigschte het mer mildi Raizige no Hutkontakt gsää. E Kontakt-Dermatitis un Bräche, Durfall oder ass es aim schlächt gsii isch, sin di schwärschte Simptom gsii. As Erschti Hilf wird empfohle: Vyl drinke. Bi Ufnahm vu greßere Mängene: Chohle gee, unter Umständ zum Dokter goo.
Siselen
Sisele (amtlech Siselen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Sisele isch es Strassedorf uf ere Moräne am nördleche Rand vom Grosse Moos. D Gmeindsflächi bsteit us 74,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 18,3 % Waud, 6,5 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Hagneck, Wauperswiu, Baarge, Chaunech, Feischterhenne u Lüscherz.
Gschicht
Sisele isch zum erschte Mal gnennt worde um 1160 aus Sisilli. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,2 % gläge.
Religion
84,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Schimon ben Jochai
Dr Schimon ben Jochai (hebräisch שמעון בן יוחאי; au Schimon bar Jochai; in dr Mischna und Baraita äifach R. Simon (s R. stoot für Rabbi); Jochai isch d Abchürzig vo Jochanan; au dr Churznaame Raschbi chunnt vor) isch e Tannait vo dr dritte, anderi säge dr vierte Generazioon gsi.
Siselen
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,3 %, CVP 0,9 %, EVP 3,4 %, FDP 5,8 %. GLP 4,4 %, GP 3,5 %, SP 16,5 %, SVP 43,6 %, Suschtigi 2,6 %.
Schimon ben Jochai
Er het im zwäite Joorhundert n. d. Z. gläbt und isch e Schüeler vom Rabbi Akiba Bne Brak gsi, au wenn en dr Akiba zerst nid as Schüeler het welle, wil im Schimon si Vater zur Zit vom Bar-Kochba-Ufstand die röömischi Site understützt het.
Noch dr Legände sig dr Rabbi Simon spööter gege d Röömer gsi und vo deene zum Dood verurdäilt worde. Er häig sich mit sim Soon Rabbi Eleasar 13 Joor lang in ere Hööli versteckt, und därt häige si die ganz Zit d Tora studiert. Noch em Dood vom Kaiser Hadrian sig er uf Rom gange und häig dört die kaiserligi Brinzässin von ere schweere Chrankhet ghäilt. Eso sig s cho, ass dr Kaiser Antoninus die hadrianische Juudegsetz ufghoobe häig.
Siselen
Politik
Gmeindspresidäntin vo Sisele isch d Margot Mundwiler-Fuhrer (Stang 2013).
Schimon ben Jochai
Vom Schimon ben Jochai git s nüt Schriftligs, von e baar Wärk wird aber gsäit, si sige vo iim:
Siselen
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 612 Ywohner 94,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Sisele ghört zum Hochalemannisch.
Schimon ben Jochai
Sustigs
Dr Jurist und „Chronist im jüüdische Stiil“ Christoph Gottlieb Richter (1717–1774) het für äins vo sine historische Wärk s Psöidonüüm Simeon ben Jochai verwändet.
Alveolarer Vibrant
Vo de zirka 75 % Sprooche vo dr Wält, wo en R-artige Luut hen, het d Mehrzaal en alveolare Vibrant.
In dänne Sprooche, wo de Luut hen, hen hängt di gnaui Ussprooch vùm Sprecher, vùm Wort ùn andre Faktore ab. De Grùnd isch d Präzision, wo für d Zùngeschleg nöötig isch, vorallem d Aazaal vo Zùngeschleg isch verschiide. So wird dr Vibrant oft zumene alveolare Tap [], oder de Artikulationsort isch statt alveolar änder dental oder postalveolar.
Zionistische Weltorganisation
Die Zionistischi Wältorganisation (hebr. ההסתדרות הציונית העולמית) isch 1897 am Erste Zionistekongräss z Basel as die Zionistischi Organisation (hebr. ההסתדרות הציונית), churz änglisch ZO, gründet worde. Ihre Name isch offiziel im Januar 1960 in World Zionist Organisation, churz WZO, abgänderet worde.
Die Zionistischi Organisation isch e Dachverband für die zionistischi Bewegig gsi und het zum Ziil gha, e jüdischi Heimet in Palestina z gründe. Dr Herzl, wo zsämme mit em Max Nordau und em Zvi Schimschi dr erst Kongräss z Basel organisiert het, het in siim Dagebuech gschriibe: «in Basel habe ich den Judenstaat gegründet», au wenn er gwüsst het, ass dr Wäg zum e Staat no lang wurd si.
Dank em ZO, won en Art jüdischi Schatteregierig vo Palestina gsi isch, het dr Staat Israel, won er am 14. Mai 1948 usgrüeft worden isch, schon e Huffe administrativi Iirichdige gha.
Zohar
Dr Zohar, hüfig au Sohar, hebräisch, gältet as s bedütendste Schriftwärk vo dr Kabbala. Dr Naame bedütet „(straalende) Glanz“ und goot zrugg uf biblischi Teggst bi de Brofeete Ezechiel (Ez 1,28; 8,2) und Daniel (Dan 2,31; 12,3).
S Wärk isch im ene künstlig alterdümlige Aramäisch verfasst – woorschinlig as Bewiis für sis Alter –, chliini Däil si uf Hebräisch. Es ghöört zur jüüdischi Müstik und enthaltet vor allem Kommentaar zu Teggst vo dr Tora in dr Form vo Schriftexegese, homiletische Meditazioone, Gschichte und Dialoog, aber au zur müthische Kosmogonii und müstische Psüchologii. Es schliesst ii Diskussioone um s Wääse vo Gott, dr Ursprung und d Strukduur vom Universum, d Natuur vo dr Seel, d Erlöösig, d Beziejig zwüschen em Ego und em Dunkle, um s „woore Sälber“ zum „Liecht vo Gott“ und zwische „universeller Energii“ und em äinzelne Mensch.
In sim exegetische Charakter cha dr Zohar au as esoterischi Wariante zum rabbinische Midrasch iigordnet wärde. Er gältet dorum au as dr Midrasch vom Shimon bar Jochai.
Stimmhafter retroflexer Frikativ
De stimmhafti retroflexi Frikativ isch e Konsonant vo de mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch.
Bregenzer Ach
Geografii
D Bräagazar Ach entschpringt am Tannberg a d Gränz is Lechtal im Auafäldgebiet - nit direkt am Tannbergpass. Si fliasst in nordweschtlichar Richtung zum Bodasse. Im obara Toal ischt se no wenig verbout. Vo Schopparnuo bis Beza bezühigswiis bis ge Rütte i d Parzella Bia ischt d Ach scho ghörig zwüschat Dämm inne quetscht. Blos noach Mella ischt no a kle a natürlichs Toal. Vom Ilouf vom Andalsbuchar-Kraftwerk weck ischt se wiedar in a ra schöna Schlucht. Vor Egg ischt s no amol verbout. Unterhalb vo Egg got as ins 19 km lange Achtal. Des ischt a meischtens no a natürlichs Tal mit viele Kurva und Stromschnella. Allardings ischt bis Albarschwende fascht koa Wasser wells im Stolla vom Kraftwerk vo da VKW (Vorarlberger Kraftwerke) ischt. Zwüschat Alberschwende und Bozenau bim Dorenar Bahnhof ischt vo dem Kraftwerk a Becka zums Wasser langsam ablo. Döt schout d Ach nümma schö us. Im ganza Toal durch dia Achschlucht ischt uf de räachte Sita dia ehemalige Trassa vom Wäldarbähnle. Des ischt vo 1903 bis 1985 a 35 km lange Schmalspurbahn vo Brägaz ge Beza gsi. Hüta wörd nu no a korzas Stogg als a dampfbetreabni Museumsbahn betreaba. Bis zum Summar 2005 hot ma uf dera alte Bahntrassa no ganz guat z Fuass loaffa künna. Am 22. Auguscht 2005 hot a Hochwasser aber mindeschten 95 % vo ders Strecke überfluatat und an Huffa Mura weckgrissa. Am End vo dem enga Tal ischt Kennlbach. Vo döt rinnt d Ach zwischat Dämm izwengt zum Bodasee und mündat zwischat da Landeshoptstadt Brägaz und Hard in See.
Burg Tombrugg
D Burg Tombrugg isch e abgangeni Burg bi dr Gmei Höcheschwand im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Si isch 2600 Meter eschtlig vu dr Chilche im Gwan Uf dr Burg am Rand vun eme Plateau vum Höcheschwander Bärg gläge.
Die Hecheburg isch wahrschyns im 10. Johrhundert vum Chloschter St. Galle böue wore as Durmburg zum Schutz vum Bsitz, wu s Chloschter im 9. Johrhundert dert gchauft gha het. Bsitzer vu dr Burg sin d Herre von Tombrugg gsi. No 1480 isch d Burg gschlisse wore.
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Spure vun eme Burgdurm erhalte.
Francesco Petrarca
Dr Francesco Petrarca (1304-1374) isch än italiänische Dichter, Glehrte und Humanischd gsi. Er het zsämme mit em Giovanni Boccaccio dr Renaissance Humanismus begründet.
Läbe
Dr Francesco Petrarca isch am 20. Juli 1304 z Arezzo in dr italiänische Toskana uf d Wält cho. Si Vater isch a Apfokat gsi, wo zwei Johr früehner Florenz het müess verlo. 1312 isch d Familie noch Avignon zoge, wo dr Babschd gresidiert het. Dr Petrarca het zerscht z Carpentras glehrt und denn het en si Vater 1316 noch Montpellier gschickt für zum Rächt schdudiere. 1320 isch er zsämme mit siim jüngere Brueder, em Gherardo, noch Bologna go schdudiere, het sich aber meh für Literatur as für Jura interessiert. 1326 isch dr Vater gschdorbe und dr Petrarca het er siis Rächtschdudium abbroche. Er isch noch Avignon zrugg, isch Brieschder worde und in Dienscht vom Kardinal Giovanni Colonna iidrätte. Er het es liederligs Läbe afo läbe, aber zur gliiche Ziit het si berüehmti keuschi Liebesaffäre mit dr Laura agfange, wo mä bis hüt nid weiss, wär das gsi isch. Er het Gedicht uf Italiänisch über si Liebi gschriibe, won er bis hüt drfür berüehmt isch.
Dr Glehrti
1335 het er a Schdiftspfründ übercho und het bis 1337 z Avignon gläbt. Er het zu dere Ziit klassischs Latiinisch gschdudiert und isch z Frankriich, z Flandere, z Brabant und im Rhiiland umegreist und het in Chloschderbibliotheke noch Klassiker gsuecht. Z Liège zum Bischbil het er zwei Rede vom Cicero endeggt. Dr Auguschdiner Dionigi vo Sansepolcro het em z Baris än Abschrift vom Augustinus siine Confessiones (Bekenntnis) ge, wo siis geischdige Läbe meh und meh beiiflusst hai.
Mit siiner Liebi zu de pagane Klassiker und siim chrischdlig Glaube het er ä Wältaschauig gschaffe, wo mä cha as modärn bedrachte: dr Renaissance Humanismus, wo die fruchdlose Diskussione, wo die middelalderligi Scholastik charakterisiert hai, mit em Dänke vo de Klassiker ersetzt het. 1337 isch er zum erschde Mol z Rom gsi, und isch vo de antike Ruine überwältigt gsi. Widr z Avignon het er sich nach Vaucluse im Daal vo dr Sorgue zruggzoge, wil er d Wältlikeit und Korruption vom bäbschdlige Hof nüm het welle gseh.
Wil dr Petrarca siis Läbe lang siini Wärk immer widr überarbeitet het isch s nit eifach a Chronologii z schaffe, aber er het scho vor siiner Ziit z Vaucluse vili Gedicht gschriibe, won er in d Epistolae metricae ufgnoh het. Au ä Deil vo de italiänische Rime über si Liebi zur Laura si scho dichdet gsi. Z Vaucluse het er es epischs Gedichd, Africa, über dr Zweit Punisch Chrieg verfasst und a Serii vo Biografie agfange, De viris illustribus.
Dr Dichderkönig
1340 isch, mögligerwiis uf si eigene Vorschlag hi, noch Baris und noch Rom iiglade worde, für zum zum Dichder krönt z wärde. Er het Rom vorzoge und isch am 8. April 1341 uf Kapitolinische Hügel mit emä Lorbeerchranz krönt worde, won er denn im Petersdom uf s Grab vom Apostel gleit het. Er isch über Parma und Selvapiana 1943 noch Avignon zrugg greist. Er het 1342/3 Secretum meum, drei Dialog zwüschen ihm und em Augustinus gschriibe, in wele är sim Glaube Usdrugg git, ass ä Mensch won es wältligs Läbe füehrt zu Gott cha finde, und mä danggt, ass er under em Iidrugg vo dr Entscheidig vo siim Brueder Karthüser z wärde, so ä moralischi Läbenskriise glöst het. In dr Folg het er sich nüm faschd exklusiv vo de Klassiker lo beiiflusse. Siini De viris illustribus, wo bis denn nume Biografie vo wältligi Figure gha het, het er erwiiteret und au geischdligi Persone beschriibe. 1345 het er z Verona Brief vom Cicero an Atticus, Brutus und Quintus entdeggt. S Johr druf het er im Vita solitaria s Glück beschriibe, wo eim cha widerfahre, wenn mä mit dr Natur, em Lehre und em Gebät läbt.
Dr Bruch mit dr Vergangeheit
Er het agfange sich für d Bemüehige vom Cola di Rienzo z begeischdere, wo vorgha het, die Römisch Republik wiiderzbeläbe. So isch er in Konflikt mit em bäbschdlige Hof z Avignon cho und het sich 1346 sogar mit sim Fründ, em Kardinal Colonna, verschdritte. 1348 si währed emä Uusbruch vo dr Pescht vili vo siine Fründ umcho, und au d Laura isch am 6. April, em Johresdag vom Dag, wo dr Petrarca si zum erschde mol gseh het, gschdorbe. 1350 het er ä Pilgerreise noch Rom gmacht und vo denn a uf siini Sinnesvergnüege verzichdet. Im Johr druf het er gnueg gha vo de Intrige, wo sini Beschdräbige in dr Chillehierarchii vorwärts cho, begleitet hai, und er isch im Mai noch Vaucluse zoge. Dört het er widr an de Rime gschafft, si iideilt in In vita di Laura, d Gedicht wo d Laura no am Läbe gsi isch, und In morte di Laura. Er het die Gedicht bruucht, für zum si eignigs geischdlige Waggsdum z beschriibe. er het an de Metricae wiitergschaff, won er 1350 agfange het, het sich mit de Gegner vo siiner pädagogische Wältaschauig, wo uf de litterae humanae basiert gsi isch und wo dr gläufig Aristotelianismus abglähnt het, polemisch usänandergsetzt und het siis Gedicht Trionfi agfange, a Beschriibig vom Fortschritt vo dr menschlige Seel vo de früeie Liideschafte zur Volländig in Gott.
Die schboote Johr
Wil er so vili Fründ verlore het und mit em neue Babscht, em Innozenz VI. nit guet uscho isch, het er d Provence verlo. Er isch uf Mailand zoge, won er die erschdi Usgobe vo de Rime fertig gmacht het. 1361 isch er für a churzi Ziit wäge dr Pescht z Padua go läbe, aber au vo dört uf Venedig gflüchdet. Dört het er mit siiner Dochder Francesca gläbt und siini Fründ sin en cho bsueche, drunder dr Giovanni Bocaccio, won em e latiinischi Übersetzig vom Homer gschänggt het. 1367 isch er uf Padua zrugg, won er in dr Schdadt odr im ä Landhuus z Arquà in de Bärge gläbt het und het si Verdeidigung vom Humanismus, De sui ipsius et multorum ignorantia, gege d Aristotelianer z Venedig gschriibe, won en beileidigt hai. 1370 het en dr Babscht Urban V. uf Rom grüeft, aber underwägs het er z Ferrara ä Schlag gha. Er het aber nit ufghört mit Schaffe und wiiter alti Wärk revidiert, e neue Deil für siini Posteritati gschriibe und d Trionfi fertig gmacht.
Dr Francesco Petrarca isch am 18. odr 19. Juli 1374 z Arquà in dr Nöchi vo Padua gschdorbe. Mä het en am früeje Morge am Schriibdisch gfunde, mit em Chopf uf emä Manuskript vom Virgil.
Bedütig
Dr Petrarca het es diefs Bewusstsi vo dr Wichdikeit vo dr Vergangeheit für d Gegewart gha. Er het die Vergangeheit dur d Schrifte vo de Klassiker kenneglehrt und s antike paganische Dängge und dr chrischdlig Glaube neu verschmulze. Für ihn het die göttligi Vorsehig dr Mensch in s Zentrum gschdellt und so d Bewegig, wo men erä Humanismus sait, begründet.
Bazenheid
Bazed (amtlich Bazenheid) isch e Dorff i de sanggaller Gmaind Chirchberg im Toggeburg. S litt underhalb fo Chirchberg westlich fo de Tuur, wo e Chlääralaag isch. Bazed hett en Uslenderaatail vo 30%. Dromm werds mengisch scherzhaft „Bazedoonie“ gnennt.
Bazed werd zerstmool innere sanggaller Uurchund usem Joor 778/9 as Picinweidu gnennt, wa „Waid fom Pazo“ bidüütet. Ofem Hügel Burg, wo stail öber de Tuur noordöstlich fo Bazed stoot, werd e vorgschichtlichi Sidlig vermuetet. Grad unedraa i de Tuurschlauffe hett mer i de Joore 1997 und 1998 öber 1200 Fundobjekt us de Tuur gholt, di ältiste chönd i di mittleri Bronzezitt (ab 1550 v.Chr.) datiert were.
Seewen SO
Seebe (amtlich Seewen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dorneck im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Seebe liit südöschtlich vo de Stadt Basel im Schwarzbuebeland. D Gmeindsflächi umfasst 40,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 54 % Wald, 4,9 % Sidligsflächi und 0,5 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Hobel, Büüre, Nunnige un Himmuried im Kanton Soledurn un Ziefe, Reigetschwyl, Brätzbel und Duggige im Kanton Basel-Landschaft.
Gschicht
Seebe isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1147 als Sewin (1194 Sewen).
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,6 % gläge.
Religion
21,5 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 58,9 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,9 %, CVP 21,0 %, EDU 0,1 %, EVP 0,6 %, FDP 21,9 %. GLP 3,1 %, GP 5,1 %, SP 13,2 %, SVP 29,5 %, Suschtigi 2,5 %.
Gmeindspresidänt isch dr Philippe Weber (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 958 Iiwohner 95,1 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 0,8 % Italienisch un 3,4 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Seebe ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Selzach
Söuze (amtlich Selzach) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Läbere im Kanton Soledurn, Schwiiz.