cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ur (Stadt)
Gschicht
D König vo dr erschte Dynaschtii vo Ur, wo vom König Mesannepada, em Sohn vom Meskalamdug gründet worden isch, si d Herrscher über ganz Sumer worde. Ihri Hegemonie isch vom Sargon vo Akkad öbbe 2340 broche worde. Die dritti Dynaschtii vo Ur isch vom Ur-Nammu (öbbe 2112-2049) gründet worde. Er het ä Gsetzsammlig, dr Ur-nammu Kodex, wo drei Johrhundert elter as dä vom Hammurapi isch, iigfüehrt und die groossi Zikkurat baut. Er isch no zu Läbziite vergöttligt worde und ä Heldefigur in dr sumerische Literatur worde. Under em Ur-nammu siine Nochfolger, em Schulgi, Bursin, Schusin, Ibbisin, isch Ur die gröschti Schdadt vo dr ganze Wält worde und het öbbe 65.000 Iiwohner gha. Dr Schulgi macht d Schdadtkönig zu siine Brovinzschdatthalter. Dr Schusin baut Feschtige am middlere Euphrat gege weschtsemitischi Schdämm. Öbbe 1950 hai d Elamite d Schdadt eroberet und schbööter d Babylonier. Dr Nebukadrezzar II. het im 6. Johrhundert vor dr Ziitwändi in dr Schdadt neui Gebäud errichtet und dr Nabonid het d Zikkurat usbesseret. Aber d Schdadt isch langsame undergange vo 550 a und fufzig Johr schbööter scho nüme bewohnt gsi. Dr Grund drfür isch unbekannt; mä dänggt ass dr Hafe unbruuchbar worden isch wil dr Euphrat si Lauf gänderet haig oder wäge Versandig.
Lina Ritter
D Lina Ritter (* 18. Mai 1888 ze Neudorf, Elsass (zellemols Ditsches Rich); † 22. Februar 1981) ésch e elsassischi Dichtere vum XX. Johrhundert gsin, wii én dr ditschi Sprooch, én ihre elsässisch Dialekt un Hochditsch, gschriwwe het.
Biographie
Nooch'm Untrricht àn dr Grundschuel ésch se Pensionnaire (Internàt) gsin ze Saint-Louis un àn dr Höhere Mädchenschule vun Mielhüusa, wo se bsundrs Philosophie un Làtinisch glert het. Drnooch het se sich widdrsch gebildt àls e freii Heehrere àn dr Universität Basel, wo se de Vorleesunge én Literatur, Philosophie, Gschicht un Kunstgschicht bsuecht het.
De Lina Ritter het e Advokat, de Paul Potyka, ghiirot un ésch nooch'm Kriej 1918/19, àlso 'm Erscht Waltkriej, nooch däm 's Elsàss wédr frànzeesch wore-n-ésch, nooch'm Syschtem, wo de Repüblik Frànkrich vrsuecht het mit, de Elsassr ze selektiire un wédr ze integriire, üss ihrer (kleini, innere) Heimet nüssghejt wore. Als e Expulsée het se zeerscht ze Ettlinge un drnooch ze Friburg gläbt, wo se uff Hochditsch widdrsch gschriwwe het àn ihrem Œuvre majeure: Martin Schongauer (1940). Uff Elsassisch het se gschriwwe D'r Wetter vu Strossburg, wii's Unglick üssgedrueckt het vun dene Elsassr, wo dur de frànzeesch Vrwàltung üss'm Elsass üssgewiise wore sin.
Èm Àltr vun 92 Joohr ésch se 1981 gstorwe un rueht hit uff'm Frédhoft vun ihrem Geburtsderfel.
Sojabohne
D Sojabohne (Glycine max (L.) Merr.), vylmol au aifach Soja (vu jap. shōyu fir Sojasoße) gnännt, isch e Nutzplfanze us dr Familie vu dr Hilschefrichtler (Fabaceae), Unterfamilie Schmätterlingsblietler (Faboideae).
Dr Aaböu vu Sojabohnen isch syt dr Zyt zwische 1700 un 1100 v. Chr. z Nordoschtchina as Nahrigspflanze noogwise. D Sojabohne wird hite uf 6 % vu dr globale landwirtschaftlige Nutzflechi aaböue un isch di wältwyt wichtigscht Elsaat. Ihri Bedytig, wu all me zuenimmt, spieglet si im syt dr 1970er Johr hechschte Zuewachs an Aaböuflechi vu allne Nutzpflanze wider. Derwylscht 1960 17 Millione Tonne produziert wore sin, sin s 2012 253,1 Millione Tonne gsii.
In Sojabohne het s rund 20 % El un 37 % Aiwyss. D Aiwyssqualitet isch mit däre vu dierischem Aiwyss verglychbar, was d Sojabohne vu andere Pflanzen abhebt. Diräkt vu Mänsche konsumiert wäre eppe 2 % vu dr gärnete Sojabohne. Dr grescht Aadail vu dr Sojaärn wird fir d Gwinnig vu Sojael yygsetzt, wu vor allem as Lääbesmittel, aber z. B. au fir d Produktion vu Biodysel brucht wird. Dr Sojachueche, wu ibrig blybt, rund 80 % vu dr Masse, wird wäg em hoche Aiwyssghalt zue 98 % in dr Dierproduktion gfueteret.
(25) Phocaea
D' (25) Phocaea isch e Asteroid vum Hauptgürtel, wo am 6. April 1853 vum Jean Chacornac entdeckt worre isch. Dr Namme isch vu dr antike grichische Stadt Phokaia (hüt Foça in dr Türkei) abgleitet.
D'Phocaea beweggt sich ime Abstand vu 1,7837 (Perihel) bis 3,01552 (Aphel) astronomische Eiheite in 3,7 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch mit 21,5761° starch gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2567.
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Rheinbrücke Rheinau–Altenburg
D Rhybrugg Rhynau–Altèburg isch è Strõssèbrugg, wo zwǜschè Rhynau im Kanton Züri un Altèburg, èm Ortsdeil vo Jeschtettè, dè Hochrhy sowiè d Gränz zwǜschè dè Schwiz un Dütschland übberschpannt. Diè übberdachti Holzbrugg isch für ein Faarschtreifè uusglait un zellt zu dè Pfòòljochbruggè, wo hützdaag sèltè sin. Si darf vo Chraftfaarzüüg mit èm Högschtgwicht vo 8 Tonnè befaarè wörrè.
Hischtoriè
Èrschti Hywys uff è Rhybrugg bi Rhynau stammèd uss èm Johr 1247. Urkundlich nõchgwisè isch si für s Johr 1324. Diè vomuètlich schmali, deggti Holzbrugg mit vyr bis füüf Pfòòljoch hèt aafangs im Kloschter Rhynau als Vobindig zu sinèrè Ländereiè uff dè nördlichè Rhysitè diènt un dõdemit als Vobindig vum Chleggau mit èm Thurgau. Im Johr 1444, im Volauf vom Aaltè Zürichrièg, isch d Bauwärch schwèr bschädigèt worrè un isch sellèwäg zitèwys nur für lychtè Vokeer bruuchbòr gsi. Im Johr 1799 hèn französischi Truppè im zweitè Koalitionschrièg bi irem Rüggzug uss Süddütschland d Rhybrugg abbrochè. 1804 bis 1806 hèt dè Blasius Baltèschwyler disèll mit èm hütigè Bauwärch im Uffdrag vum Kanton Züri für 6600 Guldè ersetzt. Grösseri Inschtandsetzigsmassnaamè sin 1885 gmacht worrè, dõdeby isch au d Konschtruktion voschtärcht worrè, un 1918 bis 1930 hèt mò dè Büèz a dè Pfòòljoch durrèzogè. Nõchdèmm 1953 èn starkè Bsatz mit vo dè Holzkonschtruktion mit èm Huusbock feschtgschtellt worrè isch, isch es zuè nèm Uusduusch vo stark bschädigtè Baudeil cho un 1954 zu witerè Voschtärkungè vo dè Konschtruktion. Ab 1924 hèt mò d Nutzlascht vo dè Brugg uff Faarzüüg mit èm Gsamtgwicht vo 5 Tonnè limityrt, 1953 isch è Reduzyrig uff 2,5 Tonnè un sit 1988 gildèt è Beschränkig uff 8 Tonnè. Im Johr 1988 hüt s widder aufwändigi Reparaturè für 2 Millionè Frankè gää an der Konstruktion. Dõdeby sin im Unterbau d Pfòòljoch uusduuscht worrè. Sitdèmm stôn holzvokleideti Staaljoch uff 1,5 bis 2,0 Meter hochè Fundamèntbalchè uss Staalbedong. Bim Übberbau sin unter andrem d Querdräger durch Staalelemänt voschtärkt un durch einzelni, z schwachi Strebè uusgwechslet worrè.
Uff dè Pfylerkanzel vo dè Vorbrugg vo dè schwizer Sitè isch è Bronze-Plaschtik vom Schutzpatron, èm Heiligè Nepomuk, vom Emilio Stanzani uffgschtellt worrè, welli è Sandschteistatuè ersetzè duèt, wo dört bis 1872 gschtandè isch.
Konschtruktion
S öppè 80 Meter langi Bauwärch bschtòt uss èrè dreifäldrigè, öppè 63 Meter langè deggtè Holzbrugg un beidsitigè Steibruggènè als Widderlager. Diè gmuèrtè, nit übberdachtè Bogèbruggè!nè hèn zwei Öffnigè am rächtè un linkè Rhyufer. D Holzbrugg isch 4,3 Meter breit un 3,05 Meter hoch un wyst drei Fälder mit èrè Stützwitti vo öppè 21 Meter uff. D Hauptdrägerkonschtruktion i dè Längsrichtig bschtòt uss eim dreifachè Sprèngwärch. D Faarbaan lyt uff Längsdräger, wo übber Querdräger un Hängesüülè d Lascht i s Sprèngwärch witerleitet. D Dragfähigkeit vo dè Holzkonschtruktion isch durch dè Ybau vo nüü hochghängtè, stäälernè Längsdräger un vyr Staalraamè höcher gmacht worrè. Di! beidè mittlerè Bruggèpfyler sin als Pfòòljoch uusbildet, wo jewyls uss èrè Reihè vo acht Pfôôl bschtôn.
Enkenstein
Änkestei (dütsch Enkenstein) isch e Ortsdeil vu Schopfe im Landchreis Lörrach. Es litt nördlig vu de Chärnstadt vu Schopfe un isch de zweitchleinst Ortsdeil vu de Gmeind.
Geografii
Änkestei litt uff 381 Meter übber em Meerspiegel im südlige Schwarzwald un hät e Flächi vu 3,66 Quadratkilometer. Im Süde gränzt's an d'Chärnstadt vu Schopfe un im Norde an Degernau. Im Oste gränzt's e Bärg vu Huuse im Wisedal ab. Im Norde gränze d'Gmeinde Chleis Wisedal mit em Ortsdeil Wiislet un Zell mit Gresge aa. Südlig vu Änkestei litt Langenau, e andere Ortsdeil vu Schopfe.
Gschicht
De Ortsnamme wird zum erschte Mol im 14. Johrhundert urkundlig gnännt, 1392 de Ort sälber. Er hät im Chloster St. Bläsi ghört. D'Dütschordenskommende vu Büügge hät vu de Verena vu Bade, de Schwöster vum Komtur Marquart vu Bade, Iichümft un Güeter im Chleine Wisedal chauft, drunter au Änkestei. 1400 hänn si abber d'Hälfti vum Chirchesatz un de Widdumhof z Nollinge degege iiduscht, vu do aa sin d'Iichümft vu An dem Engen Steyn als Lehe zu de Fräiherre vu Roggebach chuu. 1696 hät s Oberamt Röttle ene alli Abgabe an stüürbare Gieter un landwirtschaftlige Produkt züegsproche. Noch em badische Gsetz übber d'Zehntablösig sin d'Abgabe 1729 Gulde gsi; sälli sin ab 1830 an d'Gmeind gange.
Änkestei hät unter de Främdherrschaft vum Napoleon glitte: 1813 un 1814 hänn d'Iiwohner mieße Läbensmittel opfere un Arbetschräft bereitstelle.
1830 isch Änkestei als selbständigi Gmeind vu de Vogtäi Langenau drännt wore, nochdemm em scho vorhär e gwüssi Selbständigkeit züechuu isch, sodass Lüt, wu vu Langenau dohär zoge sin, e feste Bedrag hänn mieße zahle. Vu 1839 bis 1840 isch e Rothuus bout wore mit ere Wachstube, eme Gfängnis un eme Unterstelligsruum für d'Füürwehr. 1844 hät Änkestei 1844 Iiwohner gha, wu sich uff 27 Familie verdeilt un in insgsamt 24 Hüüser gläbbt hänn. Innerhalb vu vier Johr isch d'Iiwohnerzahl uff 160 gstige.
De Erscht Wältchrieg hät fümf Bürger vu Änkestei s Läbe chostet, de Zweit Wältchrieg sibe. An sälli Opfer wird vum Chriegerdänkmol uff em Fridhof vu Wiislet erinnert.
Zum 1. Juni 1974 isch Änkestei im Rahme vu de Gmeindereform in Schopf iiglidert wore. E Ortsvorsteher gitt's erscht sit 1984.
Am 5. un 6. Septämber 1992 isch 600-Johr-Jubiläum gfiirt wore. Vu viile Büger sin altertümligi Gegeständt us de Landwirtschaft un em Handwärch dargstellt wore, d'Ufffiehrige hänn vu Lüt nöchere un witer entfernte Gegende bsüecht.
Im Februar 1999 isch de Gresgerbach übbergloffe un hät Änkestei übberschwämmt, zruckblibe sin großi Mänge an Gröll un Schlamm. D'Füürwehr un fräiwilligi Hälfer hänn d'Wäg widder benutzbar gmacht, was meheri Dag bruucht hät.
2001 hänn d'Bouarbete vum Maibergsaal un em Füürwehrhuus näbedraa aagfange. Im Septämber 2002 sin si iigweiht wore.
Wappe
S Wappe vu de ehemolige Gmeind isch uff de Vorschlag vum Generrallandesarchiiv vu Charlsrüehj im Johr 1903 aagnuu wore. De Hintergrund isch silbrig, devor zeigt's de grien Dafelbärg mit ere rote Burgruiine, je einer griene Danne an de beide sitlige Bärghäng un dräi silbrige Danne am vordere Hang. D'Burg siht de Roteburg bi Wiislet ähnlig, wu 1356 durch s Erdbebe vu 1356 zerstört wore-n-isch.
Vu de Gmeindegründig bis zum Johr 1903 hät's au e Dorfsigel gee. E gspaltene Schild mit ere großherzoglige Chrone druff isch zwüsche eme Rankewärch gstande. Di linki Hälfti vum Schild hät us em badische Schregbalche bstande, rächts sin zwei Raute übberenand. Sonigi Raute sin in de Ruiine vu de Burg Änkestei gfunde wore un ghöre wohrschints zum Wappe vu derre ihre ehemolige Bsitzer.
Literatuur
De Mundartdichter Gerhard Jung hät s Enkesteiner Lied uff Alemannisch gschribe:
Kanton Brest-Lambezellec
Dr Kanton Brest-Lambezellec (breton. Kanton Brest-Lambezelleg, frz. Canton de Brest-Lambézellec) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Enkenstein
Literatuur
Un wenn i amig ufegang uf d Roteburg im Wald, denk i an Zit, wo lang, scho lang vergesse, Not un Gwalt. Do freu mi, aß es anderst isch, aß Fride herrscht am deckte Tisch un nüt vo Chrieg und Händel im liebe Enkestei.
Kanton Brest-Lambezellec
Dr Kanton het Dail vu dr Stadt Brest umfasst, wu au Hauptort vum Kanton gsii isch. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Franck Respriget gsii.
Gschicht
D Stadt Brest isch vu 1793-1801 ai Kanton gsii. Anne 1801 isch d Stadt in d Kanton Brest-Ville, Brest-2 un Brest-3 ufdailt wore. Im Johr 1973 isch Brest-Ville in Brest-1 umgnännt wore un derzue sin d Kanton Brest-4, Brest-5, Brest-6 un Brest-7 gschaffe wore, anne 1985 au no dr Kanton Brest-8. Di hitig Unterdailig vu dr Stadt Brest un e baar Vorortgmaine in d Kanton Brest-Bellevue, Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers, Brest-Centre, Brest-Kerichen, Brest-Lambezellec, Brest-L'Hermitage-Gouesnou, Brest-Plouzané, Brest-Recouvrance, Brest-Saint-Marc un Brest-Saint-Pierre isch anne 1991 gschaffe wore gsii.
2. Januar
Dr '''2. Jänner''' isch dr 2. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 363 (in Schaltjohr 364) Däg bis zum Änd vum Johr.
Fyrtig
Tradizionell wörd a däm Tag i de Schwiz und im Liechtestai de Bächtelistag gfyred. I denoo Kantön isch es en Fyrtig, i anderne en Wärchtig.
Mamod
Mamod isch e britische Spiilzüüghärsteller, wo sech uf d Härstellig von Ächtdampfmodeu spezialisiert het. Ds Unternäme isch 1937 in Birmingham von Geoffrey Mains gründet worde.
Der Name isch es Kunstwort bestehend us de Afangsbuechstabe vo Malins Models. Malins het mit der Härstellig von stationäre Modäu-Dampfmaschine agfange, die unter em Markename Hobbies verchouft worde si. Aber scho baud het er se unter em Markename Mamod afa verchoufe.
Die erschte härgschteute Modäu si stationäri Modeudampfmaschine gsii. Später het das Unternäme ou mit der härschteuig von Modäu vo Dampfwauzine, Zugmaschine wie Dampftraktore u Lokomobil, Dampfwäge u anderi Dampfstrassefahrzug agfange. Aui Modäu si für e Spiilzüügmarkt bestimmt. Drum si sie eifach z bediene u loufe us Sicherheitsgründ mit emene nidrige Chessudruck. E si dämzufoug nid würklech massstabsgetreui Modäu. Die meischte Mamod Modäu si mit ere eifach würkende, aber effiziänte, ozillierende Zylinder usgrüschtet.
Mamod Spiilzüügysebahn
Ändi 1979 het Mamod sini Spiilzüügysebahn i Handu bracht, d Ächtdampfloki SL-1 zäme mit emene chline Sortimänt a Güeter- u Personewäge u dezu ghörende Schine. D Spiilzüügysebahn entspricht em Brittische 16 mm scale on SM-32 gauge track, die mit der Europäische Spur IIe vergliichbar isch. Es handlet sech um e Schmalspurbahn ohni konkreti Vorbiuder, die aber bim Vorbid e Spurwiiti von 600 oder 610 mm hei.
Reformierte Kirche Glashütten
Di reformiirti Chile Glashütte isch di reformiirti Chile vo Murgetau im Schwiizer Kanton Aargau. D Chile ghört de reformiirte Chilegmeind und ligt im Ortsteil Glashütte.
Usstattig
Im Turm het d Chile drü Glockene. S Chileschiff isch mit Bänk usgschattet und uf de Empore isch en Orgle z finde. Vom 7. Juli bis Endi November 2014 isch d Chile inne und usse renoviirt worde.
Tuotilo
De Tuotilo (altirisch: Tuathal) isch en irische Mönch gsii, wo im Chlooster Sanggale vo öppe 895 bis 913 gwörkt het. Er isch e Fründ vom Ratpert und em Notker Balbulus gsii.
De Tuotilo isch z Irland uf d Welt cho und ufgwachse. As Wandermönch hets en uf Sanggale verschlage, won er Schüeler vo sim Landsmaa Marcellus Moengal woren isch. Vom Tuotilo sind e paar Hymne bikannt. Birüemt wore isch er aber, wel er e gschickte Elfebaischnitzer gsii isch. Dozmol isches Bruuch gsii, wertvolli Büecher mit gschnitzte Elfebaitafle iizfasse und s bikanntischt Werch vom Tuotilo isch woll d Iifassig vom Sanggaller Evangelium Longum (Cod. Sangg. 53), wo de Gallus mit em Bär und d Himmelfaart vo de Muettergottes darstellt.
S Lebe vom Tuotilo isch vom Ekkehard IV. uufgschribe wore. Sin Namestag isch em 28. März.
Kaddisch
Dr Kaddisch (aramäisch: häilig bzw. Häiligung) isch äins vo de wichdigste Gebät im Juudedum. Es isch e Häiligungsgebät und het sich in de noochchristlige Joorhundert uusebildet. S ursprünglige Gebät isch erwiiteret worde und si liturgischi Gebruuch het sich im Lauf vo de Joorhundert veränderet. Die eltiste Rezensione, wo mä no cha finde, si Geniza-Fragmänt, wo mä käim bestimmte Wärk cha zueordne. E Versioon vom Gebät im ene Siddur vom Amram Gaon (um 900) basiert uf ere aschkenasische Rezensioon, wo käinere vo de eltere Fassige entspricht. Im Geegesatz zu fast alle andere jüüdische Gebät isch si Sprooch nit nume Hebräisch, sondern au Aramäisch.
Wenn dr Kaddisch rezitiert wird
Es git sonigi wo sääge, ass dr Kaddisch zäämol am Daag sött gsäit wärde. Au bi de Daagesgebät het er si Blatz und im Gottesdienst, won er d Übergäng zwüsche de wichdigste Abschnitt markiert. Mä säit en au uf mit chliine Ändrige zum Gedänke an Verstorbeni und am Graab. Wenn öbber in dr ängere Familie stirbt, säit en dr nöggst männlig Verwandti elf Mönet lang jede Daag uf. Am Jooresdaag vom Doodesfall säit män en denn no äinisch und das isch s Ändi vo dere Form vo dr ritualisierte Druur.
Dr Kaddisch und s Vaterunser
Die wichdigste Gedanke vom Kaddisch findet mä au im Vaterunser, wo vo dr chtistlige Dradizioon im Jesus vo Nazareth zuegschriibe wird.
Alters- und Hinterlassenenversicherung
D Alters- und Hinterlasseneversicherig (AHV) isch die obligatorischi Ränteversicherig in dr Schwiz. Si bildet zämme mit dr Invalideversicherig (IV) und de Ergänzigsläistige die ersti – staatligi – Süüle vom schwizerische Dreisüülesüsteem, wo dr Existänzbedarf aagmässe sött sichere. D AHV het dr Charakter vom ene Solidaridäätswärk.
D Fraue bechömme Altersränte vom volländete 64. Altersjoor aa, d Manne vom volländete 65. Altersjoor. Es isch mööglig, no vor em 64./65. Altersjoor AHV-Ränte z bezie, aber nume under bestimmte Uflaage und mit ere Chürzig vo dr Ränte. Mä cha s au bis zu fümf Joor ufschiebe, en AHV-Ränte z verlange. Dr Zueschlaag zur Ränte hängt drvo ab, wie lang mä s ufgschoobe het. Witwe und Witwer bechömme Hinterlasseneränte, wenn si im gmäinsame Hushalt ummündigi Chinder häi oder sonigi, wo no usbildet wärde.
Gschicht
Vo dr früeje Nöizit aa isch d Fürsorg mee und mee vo de zivile Behörde übernoo worde. In dr Zit vo dr Ufkläärig und vor allem im 19. Joorhundert isch au d Rolle bi dr Absicherig, wo d Zümft sit em Spoote Middelalter gspiilt häi chliiner worde. Scho im 18. Joorhundert si Verein und Gnosseschafte as brivati Hinderlasseneversicherige gründet worde, wie zum Bischbil d Witwen- und Wäisekasse z Baasel, wo zum Däil wie d Witwe- und Waisekasse vo de Baasler Passemänter 1788 vo dr Obrigkäit aagstosse worde si.
D Loonaarbed het sich usbräitet, d Aarbetschreft si mobiler worde und d Lääbeserwartig isch gstiige, so dass die dradizionelle Forme vo dr Altersvorsorg usghöölt worde si, was d Fürsorg erheblig belastet het. Aber im groosse Ganze isch vom Staat us in dr Schwiz nume weenig bassiert, au wo im letschte Viertel vom 19. Joorhundert d Aasichte über d Armuet sich häi afo ändere. Z Dütschland hingege häi d Blään, wie mä d Altersarmuet, wo wit verbräitet gsi isch, chönn überwinde, 1889 zur Gründig von ere öffentlig-rächtlige Inwalididääts- und Altersversicherig gfüert. Ideä wie diä si vom Grütliveräin understützt worde, aber nüt isch vorwärtsgange. Au die politische Unrueje, wo noch em Erste Wältchrieg usbroche si und im Landessträik kulminiert häi, häi lang käini Resultat brocht. Kommissioone si zwar iigsetzt worde, aber erst am 6.12.1925 isch s zur Abstimmig choo über die brinzipielli Iifüerig von ere AHV und ere Invalideversicherig (IV) und d Vorlaag isch aagnoo worde. S Gsetz, wo s hät sötte umsetze, isch aber am 6.12.1931 klar abgleent worde.
In vile öiropäische Industriistaate si bis zum zwäite Wältchrieg Ränteversichrige iigfüert worde. In dr Schwiiz het s denn obligatorischi Altersversichrige nume in Glarus (1916), Appezäll Usserrhode (1925) und Basel-Stadt (1932) gee und freiwilligi in Nöieburg (1898) und im Waadt (1907).
Für dass es nid wider eson e Debakel wie noch em Erste Wältchrieg gääb, wo d Weermanne ooni nüt doogstande si, wo si demobilisiert worde si, het dr Bundesroot s Vollmachtereschiim usgnützt und am 20.12.1939 d Loonersatz-Ordnig für Weermanne (LVEO, spööter Erwärbsersatzordnig (EO)) iigfüert. Die het sich us Biidrääg vo de Aarbetnäämer und Aarbetgääber finanziert und eme Zueschuss vom Bund. Dr Schwizerischi Gwärkschaftsbund (SGB) het 1940 welle, ass us däm Süsteem denn emol en AHV wurd. D Aarbetnäämerverbänd, die Sozialdemokratischi Bartei (SP) und die Freisinnig-Demokratischi Bartei (FDP) häi 1942 in däm Sinn en Iniziative lansiert. 1944 isch schliesslig en Expärtekommission zämmegstellt worde, wo im Merz 1945 iire Bricht vorgläit het. Dä het e Räntenalter vo 65 vorgsee, abgstuefti Ränte, Usgliichskasse, e Finanzierig, wo noch em Umlagverfaare und über Loonbrozänt gwichdet gsi isch, und wo für alli natürlige Persone, wo in dr Schwiz gwoont häi obligatorisch gsi isch und für die Uslandschwiizer, wo bi Aarbetgääber aagstellt si, wo s Domizil von ene in dr Schwiz gsi isch. Wo Schluss mit em Aktivdienst gsi isch - und dorum au mit dr LVEO - isch für 1946-47 en Übergangsordnig iigfüert worde. Am 20.12.1946 häi bäidi Kammere s Gsetz, wo fast idäntisch mit em Vorschlaag vo dr Expärtekommissioon gsi isch, fast äistimmig aagnoo. Die Rächtsliberale häi e Referendum verlangt, wo au vo Kräis under de Undernäämer und de Katholisch-Konservative understützt worde isch. Das isch am 6.7.1947 mit vier Fümftel vo de Stimme verworfe worde. S AHV-Gsetz isch am 1.1.1948 in Chraft dräte.
Sit denn häi sich d Bedürfniss vo dr Zit und d Demografii gänderet und mä het d AHV in zää Revisione dr nöije Wikligkäit immer wider aabasst. En 11. Revision isch für 2004 vorgsee gsee. Si het under anderem vorgsee, ass d Fraue erst vom ene Alter vo 65 chönne in Ränte goo. Am 16. Mai 2004 isch si vom Suwerään verworfe worde.
D Organisazion
D AHV het meer oder weniger die gliichi Struktur wie d Invalideversicherig und isch mit dere au organisatorisch äng verbunde.
Zwäi Beriich vo dr AHV sin zentral organisiert. S Bundesamt für Sozialversicherig basst uf, ass s Gsetz überall gliich aagwändet wird. Die Zentrali Usgliichsstell (ZAS) z Gämf füert d Buechhaltig vo dr ganze AHV und vo iire bechunnt jedi versichereti Person e Versicheretenummere über. Alli andere Ufgoobe wärde vo de Usgliichskasse gmacht. Vo dene git s mee as hundert und si wärde vo Verbänd, Aarbedgääber, de Kantön und em Bund dräit. D Usgliichskasse si au d Aasprächpartner vo de Versicherete.
Die Versicherete
Obligatorisch bi dr AHV versicheret si: Freiwillig chönne sich lo versichere
Wannseekonferenz
Uf dr Wannseekomferänz si am 20. Januar 1942 in ere Willa am Groosse Wannsee z Berlin fufzää hochrangigi Verdräter vo dr nazionalsozialistische Riichsregierig und de SS-Behörde under em Vorsitz vom SS-Obergrubbefüerer Reinhard Heydrich in sinere Funkzioon as Schef vo dr Sicherhäitsbolizei (SiPo) und vom Sicherhäitsdienst vom Riichsfüerer SS (SD) zämmechoo, zum dr Holocaust an de Juude, wo scho aagfange het, im Detäi z organisiere und d Zämmenarbet vo alle Instanze z koordiniere. Dr Hauptzwäck vo dr Komferänz isch also nid gsi, wie vili dänke, dr Holocaust z beschliesse – die Entschäidig isch mit em Aagriff uf d Sowjetunion (22. Juni 1941) und de Massemord in de bsetzte Gebiet faktisch scho gfalle –, sondern zum d Deportazioon vo dr ganze jüüdische Bevölkerig vo Öiropa zur Vernichdig im Oste z organisiere und die nöötigi Koordinazioon sicherzstelle. D Däilnäämer hä dr zitlig Ablauf für die witere Massemord festgläit, häi d Opfergrubbe erwiteret und si sich uf e Zämmenarbet under dr Läitig vom Riichssicherhäitshauptamt (RSHA) under em Heydrich äinig worde.
Dr Heydrich het vom Hermann Göring am 31. Juli 1941 dr Ufdraag überchoo, d „Ändlöösig vo dr Juudefroog“ z organisiere. Im Dezämber 1941 het dr Heydrich zu dr sträng ghäime Komferänz iiglaade. Drbii gsi si d Staatssekretäär us verschiidene Riichsministerie und em Generalguwernemänt, e Ministerialdiräkter vo dr Riichskanzlei und läitendi Beamti vo dr Sicherhäitsbolizei, vom Sicherhäitsdienst und vo dr Bardeikanzlei. S Brotokoll het dr SS-Obersturmbannfüerer Adolf Eichmann, em Heydrich si Referänt für „Juudenaagläägehäite“, gfüert.
Der Naame „Wannseekomferänz“ isch erst noch em Zwäite Wältchrieg brägt worde. Hüte isch s Huus e Gedänkstatt für e Holocaust.
Alt-Geroldseck
Alt-Geroldseck, au Rauhkaschte gnännt, isch e Burgruine uf eme Bärgsporn iber Schenbärg, eme Ortsdeil vu dr Gmei Seelbach, im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt 1700 Meter nerdlig vu dr Ruine Hochegeroldseck
Gschicht
Die Spornburg isch im 12. Johrhundert vu dr Herre vu Geroldseck böue loo wore un anne 1139 s erscht Mol in ere Urkund gnännt wore. Im Johr 1277 isch d Burg zuegunschte vu Hochegeroldseck ufgee wore. Vu dr chleine, grad emol 400 Quadratmeter große Burgaalag sin nume no wenig Muurräscht vu dr Schildmuur un vum Palas un derzue dr Halsgrabe erhalte.
Bärenburg
Bärenburg isch dr Name vu däne Ort:
Bärenburg isch dr Name vu däne Burge:
Jettersweiler
Gschìcht
Jetterschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Jetterschwiller ìsch. Jetterschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Jetterschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Musée Fesch
S musée Fesch isch s wichdigste Kunstmuseum z Ajaccio uf Korsika. Es befindet isch im Borgu d'Ajaccio Kwardier, im Palais Fesch an dr Rue Cardinal Fesch. Es isch vom Napoleon sim Unggle, em Kardinal Joseph Fesch z Ajaccio iigrichdet worde, wil dr Fesch dört uf d Wält choo isch. S Museeum isch erscht noch em Tod vom Kardinal, am Endi vo de 1850er Johr, ufgange.
d Sammlig
Im Museum het s äini vo de beste Sammlige vo Alte Mäister z Frankriich und numme im Louvre het s e besseri Kollekzion vo italiänische Gmäld. Verdrätte si verschiideni öiropäischi Kunstrichdige bis ins 19. Joorhundert und es git en Abdäilig für korsischi Kunst vor allem us em 19. und 20. Joorhundert. Au äini vo de wichdigste napoleonische Sammlige isch im Museum dehäi.
Erwin Teufel
Dr Erwin Teufel (* 4. Septämber 1939 z Rottweil) isch e ehmolige dytsche Bolitiker (CDU).
Är isch vu 1991 bis 2005 Minischterpresidänt vum Land Bade-Wirttebärg un Vorsitzende vu dr CDU z Bade-Wirttebärg gsi.
Uusbildig un Beruef
Dr Teufel isch z Zimmern ob Rottweil ufgwagse un het s Albertus-Magnus-Gymnasium z Rottweil bsuecht, isch aber no dr Mittlere Ryyfi ab em Gymnasium abgange. Derno het er e Uusblidig fir dr ghobene Verwaltigsdienscht gmacht, wun er anne 1961 mit dr Staatspriefig as Verwaltigswirt abgschlosse het. Mit dr Umwandlig vu dr Verwaltigsfachschuel Haigerloch in e Verwaltigs-Fachhochschuel im Johr 1971 isch dr Absolvänte noodreglig dr Grad Diplom-Verwaltigswirt (FH) verlihe wore.
Familie
Dr Erwin Teufel isch ghyrote un het mit syyre Frau Edeltraud vier Chinder.
Büron
Büre (amtlech Büron) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Soorsi im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Erwin Teufel
Familie
Dr Erwin Teufel isch dr Unkel vum bade-wirttebärgische Landdagsabgordnete Stefan Teufel.
Büron
Geografi
Büre liid im Suhretau zwösche dr Suhre ond em Giebelgrat (693 m ü. M.). Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler Triengenacher (515 m ü.M.), Chrüzacher (630 m ü.M.) ond Spiessmatt (578-613 m ü.M.). Vo dr Gmeindsflechi send 67 % Landwirtschaftlechi Flechi, 16,5 % Waud, 15,6 % Sidligsflechi ond 0,9 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Büre send Göiesee, Chnuutu, Schlierpech ond Trienge.
Lauchringen
Lauchringe (dütsch Lauchringen) isch e Gmeind im dütsche Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg.
Büron
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 24,9 % gläge.
Erwin Teufel
Bartej
Dr Teufel isch Grindigsmitglid vu dr Junge Union in syym Heimetchreis Rautweil gsi, un vu 1964 bis 1965 Chreisvorsitzende vu dr Junge Union. Vu 1973 bis 1991 isch er Vorsitzende vum CDU-Bezirksverband Sidbade gsi un vu 1991 bis 2005 Landesvorsitzende vu dr CDU z Bade-Wirttebärg. Vu 1992 bis 1998 isch er au no stellvertretende Bundesvorsitzende vu dr CDU gsi.
Büron
Religion
73,7 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 9,1 % evangelisch-reformiert.
Lauchringen
Nochbergmeinde
D Gmeind gränzt im Norde an d'Gmeinde Öschige und Üehlige-Birkedorf, im Oste an Chlettgau, im Süde an Küssaberg und im Weste an di Großi Chreisstadt Waldshüet-Dienge.
Erwin Teufel
Abgordnete
Dr Teufel isch vu 1972 bis 2006 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg. Dert isch er vu 1978 bis 1991 Vorsitzende vu dr CDU-Landdagsfraktion gsi. Dr Teufel isch alliwyl as diräkt gwehlte Abgordnete vum Wahlchreis Villinge-Schwenninge (bis 1976 Wahlchreis Villinge) in dr Landdag yyzoge.
Lauchringen
Gmeindeglyderig
D Gmeind Lauchringe bstoht uss de beide Gmeinde Ober- und Underlauchringe, wo friehner selbständig gsi sin. Zu de friehnere Gmeind Oberlauchringe ghört de hüttig Ortsdeil Oberlauchringe, zu de friehnere Gmeind Underlauchringe de Ortsdeil Underlauchringe, s Hus und s Ghöft Am Hohrain, d Hüser Äuleboden, Im Ibrunnen und d Bahnstation Oberlauchringe. Im Gebiet vo de friehnere Gmeind Oberlauchringe litt d Wiestig Rüffehuse.
Büron
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,8%, CVP 18,2% , FDP 26,5% , GLP 3,2% , GP 4,2% , SP 8,3% , SVP 33,7% , Süschtigi 5,0%.
Lauchringen
Gschicht
D Sydlig Lauchringe goht uff di friehalemannischi Zit zruck. Des zeige di typischi Namesändig "-inge" und di archäologische Fünd. E erschti schriftligi Erwähnig vo Oberlauchringe hät im Johr 860 in re Urkunde vom Chloster Rhynau statt.
D Gmeind isch im Johr 1971 wäge de Gmeindereform z Bade-Württeberg durch de Zämmeschluss vo de Gmeinde Under- und Oberlauchringe gründet worre.
Munningen
Munning (amtlich Munningen) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Munning leit an dr Wörnitz en dr Blanongsregion Augschburg.
Lauchringen
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Munningen
Geografi
Vo dr Gmarkong send 77,5% Landwirtschaftsfleche, 10,1 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtige Fleche.
Büron
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Büre esch dr Jürg Schär (Stand Februar 2016).
Munningen
Gmoendsgliderong
Zua Munning gheret s Pfarrdorf Laub, d Kirchderfer Munningen ond Schwörsheim, s Dorf Haid ond d Gheft Eulenhof, Faulenmühle ond Ziegelmühle.
Erwin Teufel
Effetligi Ämter
Vu 1964 bis 1972 isch dr Teufel Burgemeischter vu Spoechenge gsi. Zum Zytpunkt vu syre Wahl isch er erscht 25 Johr alt gsi un dodermit dodmol dr jingscht dytsch Burgemeischter. Noofolger im Amt vum Spoechenger Burgemeischter isch syy Brueder Albert Teufel wore.
Munningen
Gschicht
Munning ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1265.
Büron
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1895 Iiwohner 85 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 1,5 % Italienisch ond 13 % anderi Sprache.
Munningen
Religion
69,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 30,3 % evangelisch.
Verwaltong
Munning hot mit dr Stadt Eadi ond dr Gmoede Ahausa, Äching, Hoasfarth ond Meggesa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Munning ischt dr Dietmar Höhenberger.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Munning ghert zom Schwäbisch.
Erwin Teufel
Effetligi Ämter
Vu 1972 bis 1978 het er derno as politische Staatssekretär im Inneminischteriumun Staatssekretär fir Umwältschutz dr Landeregierig vu Bade-Wirttebärg aaghert, wu vum Hans Filbinger gleitete woren isch. Noch em Rucktritt vum Lothar Späth isch dr Teufel am 22. Jänner 1991 zum Minischterpresidänt vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore.
Wu d CDU bi dr Landdagswahl 1992 mit erheblige Stimmeverluscht di absolut Mehrheit im Landdag verlore gha het, isch s unter syyre Fierig zue dr Bildig vun ere Große Koalition mit dr SPD chuu. No dr Landdagswahl 1996 het d CDU e Koalition mit dr FDP chenne yygoh, wu au bi dr Wahl 2001 bstetigt woren isch.
Vum 1. Novämber 1996 bis zum 31. Oktober 1997 isch Teufel turnusgmäß Bundesratspresidänt gsi.
Anne 1994 isch dr Teufel zem erschte Mol zum Mitglid im Uusschuss vu dr Regione vu Europa vu dr EU beruefe wore. Im Europäische Konvent, yyberuefe vum Europäische Rot, het er vu Februar 2002 bis Juli 2003 di dytsche Länder verdrätte.
Am 13. Februar 2008 isch dr Teufel vum Bundeskabinett un em Dytsche Bundesdag zum Mitglid im Dytsche Ethikrot fir d Zyt bis 2012 ernännt wore.
Politischs
In dr Amtszyt vum Teufel isch s zue dr Fusione vu dr dervor regionale Energyyversorger zue dr EnBW chuu, derzue au zue dr Fusion vu dr bede effetlig-rächtlige Sändeaastalte SDR un SWF zum Sidweschtrundfunk. Bodi Fusionen het dr Vorgäbnger vum Teufel, dr Lothar Späth, nonig chenne dursetze. Dr Teufel het si au noodricklig fir d Bildig vun ere schlagchräftige bade-wirttebärgische Landesbank (LBBW) yygsetzt un het dr Böu vu dr neje Stuegerter Mässe forciert. S letscht groß Projäkt vum Teufel, e großi Verwaltigsreform, isch anne 2004 durgsetzt wore. Chärnpinkt vu däre Reform isch d Yygliderig vu Landesfachbeherde (z. B. Gwärbufsichtsämter un Forschtämter) in di untere Gebietskerperschafte wie Stadt- un Landchreis un in d Mittelbeherde (Regierigspräsidie) gsi.
No lengere innerbardejlige Usseandersetzige het dr Teufel am 25. Oktober 2004 aagchindet, ass er zum 19. April 2005 as Minischterpresidänt vu Bade-Wirttebärg un Landesvorsitzende vu dr Sidwescht-CDU zruckdrätte wett.
D Noofolgeri, wu vu ihm favortisiert woren isch, d Annette Schavan het si in dr Bardej nit chenne dursetze. Zum neje Minischterpresidänt isch sällewääg am 21. April 2005 dr bishärig CDU-Fraktionsvorsitzende Günther Oettinger gwehlt wore, wu am 29. April 2005 au s Amt vum CDU-Landesvorsitzende vum Teufel ibernuu het.
Gsellschaftligs Engagement
Dr Erwin Teufel isch Mitglid im Dytsche Ethikrot. Derzue isch er Kuratoriumsmitglid vum Verein ProChrist un au vu dr Eugen-Biser-Stiftig Minche. Bis 2008 isch er Mitglid im Zäntralkomitee vu dr dytsche Katholike gsi.
Lauchringen
Wappe
S Wappe vo Lauchringe isch in zwei Hälfte deilt: In de obere Hälfti werre drei roti Spitze uff silbrigem Grund zeigt, in de undere e silbrige Schwan uff blauem Grund. 'S isch im Johr 1971 noch de Vereinigung vo de Ortsdeil festglegt worre und übernimmt d Motiv vo de beide Deilort.
Gammertingen
Gãmerdenga (dt. Gammertingen) ischt a Stadt em Landkreis Semmerenga en Bada-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,7 % Landwirtschaftsfleche, 37,9 % Wald, 10,9 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Gãmerdenga gheret d Stadtdoel Brõnne (Bronnen), Fialdhausa (Feldhausen), Gãmerdenga, Hatthausa (Harthausen) ond Kettenagger (Kettenacker).
Gschicht
Gãmerdenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1101.
Lauchringen
Wappe
D Ortsfarbe sin Blau-Wiß.
Gammertingen
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Holger Jerg.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Lauchringen
Partnerschafte
S git sit 1997 partnerschaftligi Beziehige zu de Gmeind St. Pierre de Chandieu in de Nöchi vo Lyon.
Arbetsort
Z Lauchringe hät's im Juni 2006 1'635 Arbetsblätz ge, wo sozialversichert gsi sin. 56 Brozänt devo ghöre zu de Industrybranche. Über 22 Brozänt vo de Arbetnämmer vo Lauchringe sin Gränzgänger.
Verchehr
Lauchringe isch e chleine regionale Ysebahnknote, wo d Hochrhybahn vo Basel uff Singe/Chonstanz uff d Wüetachdalbahn uff Immedinge drifft. D Hochrhybahn fahrt stündlig an de Badisch Bahnhof vo Basel. Uff de Wüetachdalbahn isch degege numme Glägeheitsverchehr zu de Museumsbahn vo dört.
Durch Lauchringe fiehrt d Bundesstroß 34, wo vyl Verchehr isch und wo d Bundesstroß 314 dry mündet. Usserdem cha mer sit e baar Johr mit de Bundesautobahn 98 de Ortsdeil Underlauchringe umfahre. E witers Deilstück zur Umfahrig vo Oberlauchringe wird no blant.
Asässigi Undernämme
De gröscht Arbetgeber vo Lauchringe isch d Tekschtilfirma Lauffenmühle, wo über 450 Mänsche beschäftigt. Usserdem isch d Firma Simmler-Konfitüren e bekannts Undernämme. D Firma Hans-O. Habermann UL + CSA stellt sit 1964 briefti Transformatore bis 400 kVA mit über 30 Mitarbeiter her.
Medie
Z Lauchringe git's d drei Zitige: de Südkurier, de Alb-Bote und de Schwarzwälder Bote.
Behörde und Yrichtige
Lauchringe isch bis zum 31. Dezämber 2007 de Sitz vom Dekanat Wüetachdal vom Erzbistum Fryburg gsi. Durch d Dekanatsreform isch säll Dekanat im neue Dekanat Waldshüet uffgange.
Bildig
Z Lauchringe git's e Grundschüel z Under- und eini z Oberlauchringe. Usserdem git's e Ganzdagsunderrichts-Hauptschüel mit re Werkrealschüel. In de Haupt- und Werkrealschüel finde an vier Nomittäg Kürs wie z. B. Donkürs statt.
Gmeindebiecherei
Si isch im alte Roothus z Oberlauchringe. De Bstand enthaltet e Uswahl an Chinder-, Jugend- und Sachbiecher, Romän und Zitschrifte; Fernleihe sin möglig.
Ehrebürger
Im Bertold Schmidt, wo vo 1960 bis 1971 de Bürgermeister vo de selbständige Gmeind Oberlauchringe und denoch bis 2002 de Bürgermeister vo de Gsamtgmeind Lauchringe gsi isch, isch für sini Verdienscht s Ehrebürgerrächt verlihe worre.
Kunstmuseum Liechtenstein
S Chunstmuseum Liachtaschtaa isch s staatli Museum fir modäärni un zytgnessischi Chunscht z Vaduz. Dr modäärn Museumsböu vu dr Schwyzer Architäkte Morger & Degelo un Christian Kerez isch anne 2000 ufgmacht woore. Di wiichtig Sammlig vu internationaler modäärner un zytgnessischer Chunscht isch glyychzytig au di staatli Chunschtsammlig vum Fiirschtedumm Liachtaschtaa. As Erwyterig vum Chunschtmuseum isch Ändi Mai 2015 s nei Uusstelligsgebei vu dr Hilti Art Foundation ufgmacht woore;
Gschiicht
Anne1967 het s Land Liachtaschtaa as Gschänk zee Gmääld iberchuu. Des isch dr Aaloss fir d Grindig vu dr Liachtaschtaanische Chunschtsammlig im Joor druf gsii. Eerschte Kunservator vu dr Sammlig isch dr Georg Malin gsii, en liachtaschtaansiche Chinschtler, Hischtooriker un Chunschthischtoriker. Är het bal druf as Biet vu dr Staatlige Sammlig di internazionaal modäärn un zytgnessisch Chunscht definiert.
Di hitgi Presäntazioon isch ere Gruppe vu privaate Stifter z verdanke. Zäme mit dr Regierig vum Fiirschteduum Liachtaschtaa un dr Gmai Vaduz hän si s modäärn Museumsgebei realisiert.
Im Augschte 2000 isch dr Böu em Land Liachtaschtaa as Millenniumsgschänk ibergee woore, wu fir dr Bedriib un d Fierig vum Museum di effetli-räächtli «Stiftung Kunstmuseum Liechtenstein» grindet het. Am 12. Novämber 2000 isch s Museum ufgmacht woore.
Syter 1996 isch Friedemann Malsch Diräkter vu dr Liachtaschtaanische Staatlige Chunschtsammlig bzw. vum Chunschtmuseum Liachtaschtaa.
Anne 2015 isch s Chunschtmuseum um s Uusstelligsgebei vu dr Hilti Art Foundation erwyteret woore. Die liachtaschtaanisch Privaatsammlig umfasst Wäärch vu dr klassische Modäärni un dr Geegewartschunscht.
Architäktuur
Im Novämber 2000 isch s Chunschtmuseum Liachtaschtaa vum Architäkteteam Meinrad Morger un Heinrich Degelo mit em Christian Kerez ufgmacht woore. Im Mai 2015 isch as Erwyterig s vu Morger Partner Architäkte (Meinrad Morger un Fortunat Dettli) entwoorfe Uusstelluisgebei vu dr Hilti Art Foundation fertiggstellt woore.
Dr zuenig Böu isch e Black Box us schwaarz yygfäärbtem Zemänt un schwaarzem Basaltstai. Yygschlosseni Flusschiisel vu dr Ussehut vum Gebei stelle ne Bezuug zue dr Landschaft vum Rhyydaal häär. Lang zoogeni Fänschterbänder oorne si em satte Böu unter un mache dr schwäärz Wiirfel uf vu inne un vu usse.. Segs Uusstelligssääl sin um zwoo geegelaifigi Stääge aagoornet. D Grundrissyydailig, Windmiilinefliigel glyych, erlaubt diagonaali Duurblick dur dr gsamt Böu.
Dr fimfsteckig, kuubisch Neiböu, wu d Uusstelligsryym vu dr Hilti Art Foundation din sin, stoot frei diräkt näb em Hauptgebei vum Chunschtmuseum. D Fassaad bstoot in dr Hauptsach us wysse, brochene Zueschlaagstoff wie Laaser Marmor un Flusschiis un us zemänt. Zue dr Uusstelligsryym vu dr Hilti Art Foundation chunt mer iber s Foyer vum Chunschtmuseum. Iber e Stääge chunt dr Bsuecher in e dräächterfeermige Uusstelligsruum im Untergschoss. Di zwee andere Uusstelligsryym im zweet un vierte Stock wääre iber e liechtdurfluetet Stäägehuus erschlosse.
Sammlig
D Sammlig vu intrnazionaaler modäärner un zytgnessischer Chunscht umfasst dr Zytruum vum 19. Joorhundert bis in d Geegewaart. S Profiil bstimme vor allem Skulptuure, Objäkt un Inschtallazioone. E bsunderi Stellig näme Wäärch vu Chinschtler vu dr Arte Povera yy. S Chunschtmuseum Liachtaschtaa verwaltet derzue dr Nooloss vum André Thomkins.
Anne 2006 het s Museum zäme mit em Chunschtmuseum St. Galle un em Museum fir Modäärni Chunscht Frankfurt (MMK) di chunschthischtoorisch wiichtig Sammlig vum Kölner Galerischt Rolf Ricke gchauft, unter anderem mit Wäärch vum Richard Artschwager, em Bill Bollinger, em Donald Judd, em Fabián Marcaccio, em Steven Parrino, em David Reed, em Richard Serra, em Keith Sonnier un dr Jessica Stockholder.
Uusstellige
In dr letschte Joor sin unter anderem Ainzeluusstellige zaigt woore vu Kimsooja, Bertrand Lavier, Charlotte Moth, Gary Kuehn, Saâdane Afif, Kiki Smith, Otto Freundlich, Gottfried Honegger, Leiko Ikemura, Rita McBride, Paul Klee, Jochen Gerz, André Thomkins, František Kupka, Andy Warhol, Fabián Marcaccio, Alighiero Boetti, Fred Sandback, Georg Malin, Sean Scully, Matts Leiderstam, Ferdinand Nigg, Jannis Kounellis, Monika Sosnowska, Joseph Beuys, Herbert Zangs, Thomas Schütte, Kasimir Malewitsch, Martin Frommelt, Matti Braun, Christian Boltanski, Gotthard Graubner, Bill Bollinger, Bojan Šarčević, Günter Fruhtrunk un Rütjer Rühle.
Notker
Notker (altalemannisch: Nôtkêr; altsanggalisch Nögger) isch de Name vo dene Mönch:
Feldspat
As Fäldspatt wird e groossi Grubbe vo Silikaat-Mineraal bezäichnet, wo seer hüfig vorchömme und cheemisch us (Ba,Ca,Na,K,NH4,Sr)(Al,Fe3+,B und/oder Si)4O8 zämmegsetzt si. Die Elimänt chönne sich jewiils geegesitig verdräte (substituiere), stöön aber immer im gliiche Mängiverhältnis zu de andere Bestanddäil vom Mineral. Fäldspatt kristallisiere äntwääder im monokliine oder im trikliine Kristallsüsteem, häi e middleri Mohsherti vo 6 bis 6½ und e seer variaabli Farb, wo vo farbloos über wiss, rosa, grüen, blau bis bruun goot. D Strichfarb isch wiss.
D Fäldspatt gälte as die wichdigste Mineraal, wo Gstäi bilde in dr Rinde vo dr Ärde. Dr Beriich vo de Schmelztämpratuure lit bi 1150–1250 °C.
Ratpert
De Ratpert isch e Mönch gsii, wo im 9. Joorhundert im Chlooster Sanggale as Dichter und Historiker gwörkt het.
De Ratpert isch im igeente 9. Joorhundert z Zöri uf d Welt cho und denn im Chlooster Sanggale Mönch wore, won er en Schüeler vom Iso und vom Moengal gsii isch. Er isch en Fründ vom Notker Balbulus und em Tuotilo gsii. Sis bikanntist Werch isch d Casus Sti Galli, e Gschichtsbuech vom Chlooster, wo bis is Joor 883 goot. Me ninnt drumm aa, as er glii noch dem Joor gstorben isch. Sin Namestaag isch em 25. Oktober.
Feldspat
Verwändig
E baar Arte Fäldspatt wie Labradorit oder Orthoklas chönne, wenn d Kwalidäät guet gnueg isch, as Schmuckstäi verwändet wärde.
Ratpert
De Ratpert het aber au e tütsches Loblied uf de Hailigi Gallus tichtet, wo aber nu i de latinische Fassig vom Ekkehard IV. öberliferet isch as Cantilena S Galli. De Ekkehard het au d Biographii vom Ratpert gschribe und demm sis Gschichtsbuech wittergfüert.
Feldspat
Verwändig
Fäldspatt isch näbe Kaolin und Kwarz e wichdige Bestanddäil bi dr Brodukzioon vo Porzellaan.
Bsundrigs räine Fäldspatt wird as Usgangsmateriaal für Zaanersatz verwändet. S Mineraalgstäi wird gmaalt, butzt und brennt. Chemischi Brozäss spiile drbii kä Rolle. D Keramik wo drus industriell broduziert wird, het füsikaalische Äigeschafte, wo deene vo dr natüürlige Zaansubstanz sear äänlig si, und eso optimaal isch, zum für Zeen flicke.
Bi dr Härstellig vo Keramikblatte brucht mä Fäldspatt, zum d Glasuur in äim Arbetsgang ufzsintere. Mä dräit d Glasuur no vor em Brenne uf und macht alles im Oofe häiss uf öbbe 1350 °C. Dr Fäldspatt schmilzt und sorgt drfür, ass d Wärkstück fest wärde und d Glasuur uf de fertige Blättli aachläbt.
Kwelle
Dr Ardikel «Feldspat» uf dr dütsche Wikipedia
Département Morbihan
Morbihan [] (Bretonisch: Mor-Bihan [] isch e Département z Frankrych. S lyt im Side vu dr Bretagne un isch s 56. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département.
Name
Gnännt isch s noch em bretonische Name vum glychnamige Golf Mor Bihan (chlai Meer) (Golf vu Morbihan). S isch s ainzig Département z Frankrych, wu kai aigene franzesische Name het.
Geografi
S Département lyt im Nordweschte vu Frankrych am Atlantik (bretonisch Mor Braz („s groß Meer“). Im Norde gränzt s an s Département Côtes-d’Armor, im Weschte an s Département Finistère, im Oschte an s Département Ille-et-Vilaine un im Sidweschte an s Département Loire-Atlantique in dr Region Pays de la Loire.
Im Atlantik lige vier bewohnti Insle, wu zue Morbihan ghere: Im Golf vu Morbihan het s rund 40 Insle, zwai dervu bilde aigeni Gmaine: Île-d'Arz un Île-aux-Moines.
Fliss, wu dur s Département Morbihan fließe sin unter anderem: Karakteristisch fir d Atlantikkischte in dr Bretagne sin schmali Meeresbuchte, wu wyt in s Landesinnere gehen, z. B. d Rade de Lorient, d Rivière d'Étel oder d Rivière d'Auray.
Gschicht
Morbihan isch ais vu dr urspringli 83 Départment, wu in dr Französische Revolution zum 4. März 1790 gschaffe wore sin.
Vorgschicht
Morbihan isch im Neolithikum ain vu dr kulturälle Brännpinkt gsii. Wie in andere Regione vu dr Bretagne hän sich au do us dr Ärdhigel (Tumuli) d Staihigel (Cairn) entwicklet. Scho ab em 5. Johrdöusert v. Chr. sin großi Menhir ufstellt wore, zum Dail sin si zue lange Stairaie zämmegstellt wore, z. B. z Carnac. Anderi Megalithaalage sin Staigreber (Dolmen), wu s z Morbihan in ere große Zahl het.
Wappe
Bschrybig: In Hermelin un Blau mit Wälleschnitt dailt.
Klima
Messstatione: Île de Groix un Belle-Île
Stand 1991
Partnerschafte
S Département Morbihan unterhaltet syter anne 1969 e Partnerschaft mit em dytsche Rhein-Erft-Kreis.
Kleingöft
Klängäft (frz. Kleingœft, dt. Kleingöft) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Klängäft ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1320.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Klängäft ìsch. Klängäft ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Klängäft ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Volla
D Volla oder Fulla isch e germanischei Göttin gsii.
Name
De Name cha uf zruggfüert werde, en typische Name för e Fruchtbarkaitsgöttin. Wäret si bi de Südgermane vermuetli die alti Funktion bibhaltet het, het si sich z Skandinavie uuftailt i die baide Göttine Freyja ("Herrin") und Fulla.
Westgermane: Phol und Volla
D Volla isch e Göttin, wo im Merseburger Zauberspruch vorchunnt. Si isch d Schwöster vode Frija und versuecht mit dere zäme, e chranks Ross vom Phol mit Magii z haile.