cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beschäftigungslenkung
Verbraitig
D Idee vu dr blooße Bschäftigung vum Geegner isch prinzipiäll nit seli sälte, sälbscht im Partyyschach nit, au wänn si deert hyfig mit Nääbewäck verbunden isch. Scho dr Brunner het in dr bekante Remis-Maneever vu dr Zuugwiderhoolig un vum Duurschach dr „rainscht Uusdruck“ vu däm Gedanke gsääne. Uugweendli isch s aber, soonigi Kumbinazioone z isoliere un si in Rainfoorm in eme sträng loogisch ufböuene Schachbroblääm as weesetlige Inhalt daarzstelle. As untergoorneti Zuedaat het s es si dergeege relativ vyyl. Byyschpel cha mer in Stuudie (so eppe in ere bekante Stuudie vum Paul Heuäcker), aber au in Broblääm vylmol finde, bsundersch im Zämehang mit Blambermaneever.
Dr Herbert Grasemann het anne 1981 gschriibe, d Bschäftigungslänkig sei fir di doodmool Dryssg- bis Vierzgjeerige scho „zum Gemeingut geworden“ un diei „kaum noch als tragende Idee in Erscheinung“ drätte, wool aber as Kunschtrukzioonshilf fir d Daastellig vu andere Teeme, as „wichtiges konstruktives Randmotiv“. S git aber Wyterentwicklige vu dr Bschäftigungslänkig, wu des Teemaa alsfuurt dr weesetli Inhalt vun ere Schachkumpesizioon uusmachet.
Wyterentwicklige
Anne 1958 het dr Hans Küver feschtghalte, ass d Bschäftigungslänkig in dr Schachkumpesizioon reegelräächt e Mooditeemaa woore sei. Dooderrfir sin nit zletscht d Kumpesizioone vum Hans Lepuschütz verantwoortli, wu s Teemaa mit Schachprovokazioon verbunde het, e Uusgstaltig vu dr Bschäftigungslänkig, wu dr Hans Peter Rehm en aigene Name derfiir vorgschlaa het: s Lepuschütz-Teemaa. Em Rehm sy Definizioon: „E bstimmti Fierig wäär erfolgryych, wän Schwaarz nit der Zyt zur Verdaidigung hätt. Doodrum losst Wyss e Schach zue, un as Reakzioon uf des Schach isch d Fierig derno erfolgryych.“ Är ergänzt, des paradox Teemaa sei nume realisierbaar, wänn dr Zuug, wu Schach dermit bote wird, e Schwechi bi Schwaarz iibrig losst. Schwaarz mießt wäge däm noch em Schach zeerscht no däre Schwechi luege, vylmol indäm er dr Zuug wider retuur nimmt, wun er Schach dermit bote het, un heeb sällewääg nit der Zyt fir d Widerleegig vu dr Fierig.
Des Broblääm isch noch em Rehm as sensazionäll woorgnuu woore, wel d Leeser si schwäär due hän, di schyymber sinnloos Yylaitig mit Opfer un Schachprovokazioon z verstoo. Des lyt au am Hauptblaan mit syne zwai Rossopfer, wu sicher nit noo lyt.
Leesig: Wyss mecht mit 1. Tf7+ Kxe6 2. Sd5! („Hineinziehungsopfer“, droot dopplet 3. Sc7 un 3. Sf4 matt) Kxd5 3. Tf4 mattsetze. Des funkzioniert aber noonig, wel dr schwaarz Cheenig no s Fluuchtfald c6 het. Dr Versuech 1. Kb7? (Fierig vum Cheenig no b7) deet des Hindernis us em Wääg ruume, Schwaarz het aber jetz der Zyt, s Maneever z verhindere, zem Byschpel dur 1. … d5 oder 1. … Th8. Wäge däm fangt Wyss mit ere spektakuleere Bschäftigungslänkig aa.
1. Ta2–a1! Droot aifach 2. Txh1 un 3. Th6 matt. Di temaatisch Hauptvariant isch jetz:
'''1. … Th1xa1+ 2. Ka6–b7 Ta1–h1.''' Dr Duurn mueß retuur, wel Wyss sunscht mit 3. Sd5+ Kf5 4. Tg5+ Ke4 5. Lh7 mattsetzt, di entstande Schwechi isch also, ass dr Duurn nimi s Fäld h7 deckt. Doodermit het Schwaarz Zyt verloore. Ass Schwaarz doderby au dr wyss Duurn gschlaa het, het fir dr wyss Blaan kai Bedytig. S ainzig relevant Ergeebnis vu dr Bschäftigungslänkig bstoot doodin, ass dr wyss Cheenig mit Tämpo no b7 het chenne gfiert wääre. Dodermit losst si jetz dr Hauptblaan realisiere:
'''3. Tg7–f7+ Kf6xe6 4. Se7–d5! Ke6xd5 5. Tf7–f4 matt.''' E Muschtermatt, wu alli nit im Mattbild bruuchte wysse Stai abgruumt wääre.
Nääbespiil: 1. … g2 2. Sd5+ Kf5 3. Tg5+ Ke4 4. Te1+! Txe1 5. Lh7 matt; 1. … Th5 2. Te1 (droot 3. Tf7 matt) Te5 3. dxe5+ dxe5 4. Sd5+ Kf5 5. Tg5 matt.
Dr Rehm meerkt aa, ass d Hauptblaankumbinazioon mit em Rossopfer uf d5 us eme eltere Broblääm vum Walter Grimshaw stamme diei. Gmaint isch doo allwäg e hyfiger noodruckti Ufgaab vum Grimshaw, wu anne 1854 zum eerschte Mool vereffetligt wooren isch un wu s Rossopfer uf f3 dinämlig Funkzioon het wie bim Lepuschütz.
Leesig:
1. Ke4? (ruumt s Fäld e3 fir d Cheenigi) droot 2. De3 matt. 1. … Ld2! oder aa 1. … Lc3! deckt des Matt un bhaltet derzue s ander Mattfäld a5 im Aug. Aber wänn dr wyss Cheenig en Umwääg weelt, chaan er dr schwaarz Laifer bschäftige:
1. Ke3–d4! Droot 2. Dc5 matt un 2. Da6 matt.
1. … Le1–f2+. No 1. … Lc3+ 2. Kxc3 isch wiider s Matt uf a5 nit z verhindere. Dur s Schach isch dr Laifer im Momänt nit vu dr Deckig entlaschtet.
2. Kd4–e4! Nu droot 3. Da5 matt. Dr Laifer mueß retuur chuu.
'''2. … Lf2–e1 3. Da3–e3 matt.''' Au ne Muschtermatt.
Inträssant isch, ass dr Schlissel s temaatisch Matt De3 zeerscht uusschließt, wel dr Cheenig uf d4 im Wääg stoot. S Zyylfäld vum zweete Zuug cha nume e4 syy, wel alli andere Cheenigsziig e zwait Schach meegli mache.
Dr Umwääg vum wysse Cheenig (e3–d4–e4) het Äänligkait mit eme Dreiecksmaneever, het aber grad dr entgeegegsetzt Zwäck: Im Dreiecksmaneever ziilt dr Umwääg uf dr Verluscht vun eme Tämpo, dodermit cha Wyss d Zuugbfliicht an Schwaarz abgee. D Bschäftigungslänkig ziit dergeege uf dr relatiiv Gwinn vun eme Tämpo: Wyss macht zwar en Zuug mee, wie neetig wäär fir uf s Zyylfäld, Schwaarz verliert aber sogar zwaimol Tämpo, wel er dur di wysse Ziig bschäftigt wird.
Dr Eeschtryycher Stefan Schneider het in ere vylmool noodruckte Kumpesizioon s Teemaa vu dr Bschäftigungslänkig in Lepuschütz-Foorm mit dr wysse Schnittpunktkumbinazioon vum Loyd-Turton verbunde. D Ufgaab zaigt au dytli, wie si d Bschäftigungslänkig vun ere äächte Länkig unterschaidet.
Di staarke schwaarze Chreft chenne si in däre verrammlete Stellig chuum riere, vor allem mueß dr Duurn h2 ständig g2 deckt halte, go s Resslimatt uf däm Fäld verhindere. S isch aber nit eso aifasch, die schwaarz Feschtig ufzbräche. Dr Fäälversuech 1. Te7? mit dr Idee 2. Dxe2+ Lxe2 3. Txe2+ Kd1! zaigt, ass di wysse Schwäärfiguure in dr falsche Raiefolg ufgstellt sin. Dr Duurn, also dr schwecher Stai mießt voorbe stoo, ass am Änd d Cheenigi uf e2 mattsetzt. Doderzue chent mer mit dr Metood Loyd-Turton chuu, also di wyss Cheenigi iber dr Schnittpunkt e7 zrugstooße, ass dr Duurn si cha voor si stelle. 1. De8? entlaschtet aber di schwaarz Cheenigi un git ere Zyt, Geegemaaßnaame z mache, eppe 1. … Db2! 2. Te7 De5! Wie cha Wyss dr Schwaarz bschäftige go die Umgruppierig mit Tämpo schaffe?
1. Kb7–a8! Däär uuwaarschyynli Zuug droot 2. Th7! Dr schwaarz Duurn isch an d Deckig vu g2 bunde un deerf nit schlaaa. Schwaarz chent nyt geege 3. Txh2 un 4. Sg2 due. Sofort 1. Th7? schyteret doodraa, ass in däm Fall 1. … Txh7 mit Schach deet chuu un dr Duurn aifach wider chent retuur cheere. Wäg däm mueß dr wyss Cheenig fiirschi luege un us em Schach goo. Dooderfir isch s Schach biete jetz, wie bim Lepuschütz, sofort meegli, aber aa nootwändig, go d Drooig pariere:
'''1. … Th2–h8+ 2. De2–e8!''' Drooig: 3. Sg2 matt. Wänn Schwaarz des iberraschend Opfer vu dr Cheenig aanimmt, chunt dr Duurn nimi räächtzytig retuur go g2 decke: 2. … Txe8+ 3. Ka7! (nit 3. Kb7 wääge 3. … Tb8+ 4. Kxb8 Lh2! un s Ross isch gfesslet) Ta8+ 4. Kxa8 un 5. Sg2 matt isch nume no mit eme Zuug vum Ross f2 z verhindere zu verhindern, aber derno chunt 5. Sd3 matt.
2. … Th8–h2. D Cheenigi isch mit Tämpo uf e8 chuu un Wyss cha sy Blaan uusfiere:
3. Td7–e7, un geg '''4. Te7xe2+ Ld1xe2 5. De8xe2 matt''' git s kai Verdaidigung me.
Nääbespiil: 1. … f5 2. Th7 Db2, Da1 3. Txh2 Dh8+ 4. Txh8 Sf2 ziet 5. Sd3 matt; 1. … b3 (mit dr Idee 2. Th7 Da3 3. Txh2 Df8+) 2. Dg3! (droot 3. Sd3 matt) Th8+ 3. Ka7 Ta8+ 4. Kxa8 un 5. Sg2 oder Sd3 matt.
In dr Hauptvariant isch des e Bschäftigungslänkig. Schwaarz het mit dr Duurnziig nume Zyt verloore, wu Wyss fir d Umstellig het chene bruuche. D Nääbevariante2. … Txe8+ dergeege zaigt e äächti (zämegstetzi) Wääglänkig: Dr Duurn mueß eso wyt ewäg vu g2, ass er dr Rugwääg nimi schafft. Derwyylscht in dr Hauptvariant dr wyss Cheenigizuug d Veränderig isch, wu entschaidet, un di schwaarze Ziig nyt bringe, sin s in dr Nääbevariant du schwaarze Duurnziig, wu dr Unterschiid zue dr Uusgangsstellig uusmache.
Dr Erik Zierke un dr Ralf Krätschmer mache uf d Uuswaal im 1. Zuuf ufmeerksaam: Wyss mueß „vorausschauend jedwede Fesselung entlang h2–b8 vermeiden“. So längt 1. Kb8? wäg 1. … Th8+ 2. De8 Lh2! nit, 1. Kc8? wäg 1. … Th8+ 2. De8 Txe8+ 3. Kb7 Tb8+ 4. Kxb8 Lh2! oder 3. Kc7 Lh2! un 1. Kc6? wäg 1. … f5! 2. Th7 Db2, Da1 3. Txh7 Df6+! Si halte där „Klassiker des Lepuschütz-Themas“ fir gaignet, Partyschachspiiler fir s Brobläämschach z gwinne, „denn ihnen müssen die ersten beiden weißen Züge auf den ersten Blick vollkommen absurd vorkommen“.
Ass s Teemaa vu dr Bschäftigungslänkig nit nume im Zämehang mit Schachprovokazioon yydrucksvolli Daarstellige erlaubt, zaigt e bryysgchreenti Ufgaab vum Grasemann vu 1963. „Eine dreimalige Turm-Opposition als Verfolgungsmotiv erweist sich als raffinierte Beschäftigungslenkung zur Durchsetzung einer Temporäumung“, kommentiere dr Wolfgang Dittmann, dr Armin Geister un dr Dieter Kutzborski in irem Grasemann-Buech.
Ooni dr wyss Duurn Turm f1 gieng e Matt in zwee Ziig: 1. Dg1 (droot 2. Dg5 matt) Kxf4 3. Df1 matt. Uf d Baanig 1. Th1? git s d Antwoort 1. … e2! 2. Dg1 e1D+, äämli siit s uus bi 1. Td1? (mit dr Idee vum Ruumigsopfer uf d5) e2 2. Td5+ Txd5 3. Dg1 e1D+. Dr wyss Duurn mueß dr schwaarz Duurn bschäftige, gnaugnuu verfolge, ass Schwaarz nit zue Verdaidigungszigenwie e2 oder a Lxg7 chunt, un des nit nume aimool, nai, dreimool.
1. Tf1–b1! S droot 2. Txb5+ axb5 3. De5 matt oder 2. … Kf4 3. Df1 matt.
1. … Tb5–c5! Dr Duurn mueß di 5. Zyylede gaume (Fäld e5), uf 1. … Ta5 het s Ruumigsopfer scho funktioniert: 2. Tb5+! un 3. Dg1. 1. … e2 längt jetz nimi, wel Wyss dr Duurn cha schlaa: 2. Txb5+ Kxf4 (2. … axb5 3. De5 matt) 3. De1 (droot 4. Df2 matt) e3 4. Te5 un uudeckbaar Matt dur 5. Dg3; wänn imfall 3. … Ke3, so 4. Tb3+ Kf4 5. Df2 matt. Uf 1. … Lxg7 chunt 2. Dxg7 (droot 3. Dg5 matt) Kxf4 3. Tf1 matt.
'''2. Tb1–c1! Tc5–d5''' Uf 2. … e2 3. Txc5+ goot s wyter wie doobe, d Matt cheme derno eebe im 6. Zuug.
'''3. Tc1–d1! Td5–b5''' (oder 3. … Tc5, Ta5). Dr Duurn cha nimi wyter no räächts (3. … Te5 4. Dxe5 matt). Wänn imfall 3. … e2, no 4. Txd5+ Kxf4 5. De5+ Ke3, Kf3 6. Dg3 matt. Doo längt s in dr Zaal vu dr Ziig, wel dr Duurn uf d5 scho d Fluucht iber d d-Linie verhinderet.
Verglyycht mer die Stellig mit dr Uusgangsstellig, no git s nume ai ainzigi Veränderig: Dr wyss Duurn isch vu f1 uf d1 chuu, ooni ass Schwaarz hättchene derzwische funke. Di schwaarze Duurnziig hän fir de sergeebnis iberhaupt kai Roll gspiil. Ainewääg hän si mieße zwunge wääre, wel Schwaarz sunscht der Zyt ghaa hätt di wyss Fierig z verhindere.
Nu funktioniert dr Hauptblaan mit em Ruumigsopfer:
'''4. Td1–d5+ Tb5xd5 5. Da1–g1! Kf5xf4 6. Dg1–f1''' mit Muschtermatt.
In dr Leesigsbsprächig het dr Werner Speckmann, dr doomoolig Brobläämredakter vu dr Dytsche Schachzytig, vun ere „oft gelobten Aufgabe“ gschriibe, het aber Bedänke wäg dr „gedanklichen Ökonomie“ ghaa un e Chiirzig uf fimf Ziig (mit sTb5 no c5) empfoole. Dr nomoolig Druck uf dr schwaarz Duurn sei en „bloß äußerlicher Effekt, der nichts Neues bringt“. Dr Bryysriichter Josef Breuer het dergeege ne anderi Mainig verdrätte: „Der Zwang, der über dem sT liegt, läßt sich nur durch die gegensätzliche Bewegung der beiden Akteure vollkommen ausdrücken: ‚Du mußt es dreimal sagen!‘ Hier begleitet außerdem jeden Turmzug die Angst: Geht es nach e2 weiter?“ Dr Bryys, wu dr Breuer verliie het, isch mit ganze 30 Maark dotiert gsii.
Erzählung
E Gschicht (as alemannischi Neologisme au «Verzellig» oder «Erzählig», lat.: narratio) isch e Form vo dr Daarstellig. Mä verstoot drunder s Verzelle vo Handlige und Eräigniss in mündliger oder schriftliger Form.
Verbund (Kooperation)
As Verbund bezäichnet mä im witere Sinn alli Kooperazioone zwüsche Undernääme oder andere Veräinigunge vo Persoone, wo gmäinsaami Inträsse oder Ziil verfolge. Vom ene Verband underschäidet er sich drdur, ass dr Verbund käini übergordneti Organisazioonsstruktuur hat, z. B. e gmäinsaami Gschäftsornig, wo für alli Mitgliider bindend isch.
Erzählung
D Narratiwidäät
Em Akt vom Verzelle säit mä Narratiwidäät. Die cha mä kwantifiziere und eso zwüsche Chronik, Historie und «Verzellig» underschäide. E Gschicht spiilt im e zitlige und rüümlige Raame, wo äntwääder vorgee isch oder dur d Gschicht sälber erzügt wird (Chronotopologisierig). Dr Sinn vo iirem Inhalt wird im Akt vom Verzelle erschaffe. S Attribut narratiiv wird au für d Methode verwändet, wie d Sachverhalt und Leere in dr Form vo Gschichte vermiddlet wärde. E Narratiiv bezäichnet in dr anthropologische Perspektiive und in dr Narratologii en Üsserig, wo uf d Gschicht bezooge isch und dr Inhalt und au dr Subtext dransportiert. Si sordiert s Erläbte in bekannti Kategorie ii.
Verbund (Kooperation)
Allgemäins über dr wirtschaftligi Verbund
Dr Verbund isch e Verbindig vo Undernääme, wo d Undernääme weenigstens äi gmäinsaams Inträsse oder Ziil verfolge, aber rächtlig und mäistens au wirtschaftlig vonenander unabhängig bliibe. D Partner vom ene Verbund bilde e Gsamthäit, wo nume wirtschaftlig isch. Üsserlig kennt mä e Verbund vilmol am e äihäitlige Corporate Design. Im Underschiid zum Verbund het dr Verband Mitgliider, wo sich uf dr Grundlaag von ere Satzig zsämmeschliesse, wääred dr Verbund us Partner bestoot, wo kooperiere. Bim Konzärn verliere die äinzelne Dochdergsellschafte iiri wirtschaftligi Sälbständigkäit.
Erzählung
Definizioone
E veräifachti Definizioon von ere Gschicht isch: Öbber verzelt öbber anderem, ass öbbis bassiert isch. Wäsentlig isch drbii die dünamischi Verbindig zwüschen däm, was verzellt wird und däm, wie s verzellt wird. Im Geegesatz zur wüsseschaftlige Gschichtsschriibig, wo dokumentiert, was ‹wirklig› bassiert isch) git s bi dr Gschicht im Sinn vo öbbis Verzelltem e starki Konnotazioon zum Begriff Fikzioon, d. h. dass s Verzellte frei erfunde isch.
Verbund (Kooperation)
Organisazioon
S Organisazioonsbrinzip vom ene Verbund isch d Dezentralisierig vom operatiive Gschäft bi de autonoome Partner vor Ort. Dr Verbund isch uf dr höggste Eebeni mäistens wie e Dachverband organisiert, wo d Verbundpartner in Verbundfrooge berootet, für en äihäitlige Ufdritt und Wirkig gege Usse sorgt und d Strategii vom Verbund festläit.
Erzählung
Definizioone
Im witere Sinn mäint mä mit em Schaner vo dr Gschicht die literarischi Gattig vo dr Epik as Ganzes. Die verzellti Gschicht isch also en Ooberbegriff für alli epische Gattige – wie Roman, Nowälle, Anekdote, Churzgschicht, Saage, Määrli usw.
Verbund (Kooperation)
Kwelle
Dr Ardikel «Verbund (Kooperation)» uf dr dütsche Wikipedia
Erzählung
Definizioone
Im ängere Sinn isch d Gschicht as «Verzellig» en äignigs Schaner vo dr Litratuur, wo öbbe middellang aber nit genau definiert isch. Dr Teggst isch mäistens chürzer und vor allem weniger verschachtlet as dä vom ene Roman und erfüllt die strängere Reegle von ere Nowälle nit. D Handlig wird us ere äinzige Perspektiive verzellt. Wenn s überhaupt zitversetzti Blick uf hinde git, denn si si Däil vo dr Handlig sälber, zum Bischbil, wenn öbber e Brief liist oder sich an öbbis erinneret.
Franz Beyerle
Dr Franz Beyerle (volle Name Franz Sales Nikolaus Beyerle, * 30. Jänner 1885 z Konschtanz; † 22. Oktober 1977 z Wange bi Radolfzell) isch e dytsche Jurischt un Räächtshischtoriker gsii.
Lääbe
Dr Franz Beyerle isch us ere kadoolische Jurischtefamilie chuu. Sy Vater, dr Konschtanzer Räächtsaawalt Karl Beyerle, het si in verschiidene kadoolische Barteie engaschiert. Sy Brueder isch dr Räächtswisseschaftler un Zäntrumsbolitiker Konrad Beyerle gsii, sy Schweschter d Pedagoogi un Bolitikeri Maria Beyerle. Är isch syter 1928 ghyroote gsii mit dr Erika Maria, geb. Joswich. Us dr Eh sin drei Sihn fiirigange, dodrunter dr Hatto Beyerle (Dirigänt) un dr Burkhart Beyerle (bildende Chinschtler).
Noch em Bsuech vum Konschtanzer Humanistische Gimnaasium isch er vu 1898 bis 1902 uf d Chlooschterschuel Seckau/Steiermark gange, anne 1903 het er as Exteerne sy Abituur gmacht. Derno het er Räächtswisseschafte an dr Uniwersideet Breslau studiert un ab 1905 an dr Uniwersideet Fryburg. 1905 isch er us kadoolische Chilche uusdrätte („Germaanische Haid“). Anne 1907 het er sy Stuudium an dr Uniwersideet Göttingen abgschlosse. 1907 het er sy Staatsbriefig z Fryburg im Brysgau abglait un isch Räächtspraktikant z Konschtanz woore. 1910 isch er an dr Göttinger Uniwersideet bim Ferdinand Frensdorff promoviert woore. Anne 1913 het er si z Jena bim Karl Rauch habilitiert. No freiwilligem Chriegsdienscht im Erschte Wältchrieg isch er 1915 verwundet woore (Verstyyfig vum räächte Bai).
Dr Franz Beyerle het scho ab 1913 as Privatdozänt an dr Uniwersideet Jena glehrt; 1917 isch er deert zum usseroordelige Profässer ernännt woore. 1918 isch er an d Uniwersidet Baasel gruefe woore in dr Noofolg vum Hans Planitz un em Eckard Meister. 1929 isch er an Uniwersideet Greifswald gwägslet, 1930 an d Uniwersideet Frankfurt am Main, 1934 an d Uniwersideet Leipzig un 1938 an d Uniwersideet Fryburg as Noofolger vum Walther Merk. 1941 isch er korreschpondierend Mitgliid vu dr Haidelbärger Akademy vu dr Wisseschafte woore. 1953 isch er z Fryburg emeritiert woore, sy Noofolger isch dr Hans Thieme woore.
Dr Beyerle het in Lehr un Foorschig di dytsch Räächtsgschiicht, s Privaaträächt, s buurgerli Räächt, s dytsch buurgerli Räächt, s dytsch Räächt un sy Gschiicht verdrätte.
Är isch Voorsitzer vun ere Spruchchammere vu dr Entnazifizierigskummissioon gsii, drotzt ass er 1933 em NS-Jurischtebund byydrätte gsii isch. 1955 isch er mit dr Ehredokterwiird ''Dr. phil. h. c.'' vu dr Uniwersideet Frankfurt am Main uuszaichnet woore. 1963 het en dr Verain fir Gschiicht vum Boodesee un syre Geegnig zum Ehremitgliid ernännt.
Hüttisheim
Hittese (dt. Hüttisheim) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 71,3 % Landwirtschaftsfleche, 12,3 % Wald, 12,5 % Sidlongsfleche ond 3,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Hittese ghert no dr Ortsdoel Hũmlãnge (Humlangen).
Gschicht
Hittese ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1152.
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Stefan Gerthofer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Hittese ghert zom Schwäbisch.
Tamina
Tamina isch:
Lueg au:
Jüdische Gemeinde von Freiburg im Breisgau
Von ere jüüdische Gmäind z Freiburg im Brisgau wäiss mä sit em Hoochmiddelalter. Si isch 1348 in dr Zit vom Schwarze Dood en ersts Mol vernichdet worde, 1424 e zwäits Mol und e dritts Mol in dr Zit vom Nazionalsozialismus.
D Aafäng
Vo Juude z Freiburg wäiss mä sit em 13. Joorhundert. 1230 het d Obrikäit Juude iigspert und dr Köönig Heinrich VII. het druf befoole, si wider lo goo. Dr Köönig Rudolf I. het 1281 d Juude dört bestüürt und im Joor 1300 häi d Groofe vo Freiburg die alte Rächt vo de Freiburger Juude bestäätigt. Mä nimmt aa, ass die ersti Gmäind in dere Zit schon e Sünagooge gha het, es git aber käini Bewiis drfür. Erst im Joor vo dr Juudeverfolgig 1349 wääred dr Pestzit wird e Sünagooge an dr Wasserstrooss erwäänt. Au d Mitgliider vo dr Gmäind häi denn zum Däil an dere Strooss gwoont oder an dr Wääberstrooss nääbedraa. Im Ganze wäiss mä vo zää jüüdische Woonhüüser in däm Gebiet.
Dr Pogroom vo 1349
1347 isch d Pest z Marseille usbroche und dr Schwarz Dood het sich vo Südfrankriich über ganz Öiropa afo verbräite. D Lüt häi e Sündebock gsuecht für das Unglück und en in de Juude gfunde, wo as Brunnevergifter verlümdet worde si. Überall het s Pogroom gee, und no vor d Pest am Ooberrhii aachoo isch, häi d Obrikäite vilerorts d Vordäil afo erwääge, won e Verdriibig vo de Juude wurde bringe. Im Januar 1349 häi sich dr Stroossburger Bischof, d Verdräter vo de drei Stedt Stroossburg, Freiburg im Brisgau und Baasel, und elsässischi Herrschaftsdraäger z Benfeld droffe und häi drüber greedet, was mä mit de Juude chönnt mache. Es isch dene Here woorschinlig drum gange, wie mä d Juude chönnt looswärde, eso ass sii sälber im Hindergrund wurde bliibe. Z Baasel isch die jüüdischi Gmäind scho am 16. Januar 1349 mit em Mord vo de mäiste Baasler Juude usglöscht worde.
Zwäi Wuche druf häi d Freiburger Hatz uf iiri Juude afo mache und wie z Baasel isch mä au doo blaanmäässig vorgange. Au dass dr Babst Clemens VI. drvor gwarnt het, ass mä de Juude kä Schuld am Brunnevergifde döf gee, het uf e Root kä Iidruck gmacht. Mä het us eme Juud e «Gständnis» uusebresst, ass er e Kwelle vergifdet häig und iim dr Brozäss gmacht. Druf isch d Gmäind im Pogroom vom 30. Januar 1349, wo fast alli Juude drbii lääbig verbrennt worde si, vernichdet worde. Nume Chinder, schwangeri Fraue und die zwölf riichste Juude si nid ermordet worde. Die riiche Juude het mä gschoont, wil mä von ene het welle wüsse, wär Schulde bi de Juude ghaa het.
Zwäi Wuche spööter si denn au d Stroossburger Juude umbrocht worde.
Die zwäiti Gmäind
Dr Kaiser Karl IV. het im Joor 1359 de Groofe erlaubt, ass si wider Juude in dr Stadt döfe aasiidle. E Däil von ene häi denn wider in de alte Hüüser an dr Wasserstrooss gläbt. 1385 wird e Sünagooge am südwestlige Egge vo dr Wääberstrooss und dr Raustrooss erwäänt. Mä het denn 60 jüüdischi Iiwooner z Freiburg zelt, under ene e Juudeschuelmäister. 1401 het s denn wider en ersti Verdriibig us dr Stadt gee, und 1424 si alli Juude usgwiise worde. In dr Umgääbig häi aber witer Juude gläbt, deene isch 1453 verbote worde, z Freiburg z schaffe.
D Gmäind in dr Nöizit
Bis in s 19. Joorhundert häi Juude denn nume usnaamswiis in d Stadt iine döfe. 1863 isch denn in dr Stadt e nöiji Gmäind gründet worde, wo zur Bezirkssünagooge Brisach ghöört het. E Friidhoof het d Gmäind sit 1870 am Egg vo dr Elsässer Strooss und wm Rosbaumwääg. Erst im Dezämber 1885 isch iire Sitz uf Freiburg verläit worde. D Gmäind isch nodinoo gwaggse und het 1925 1'399 Mitgliider gha. In dr Zit vom Nazionalsozialismus isch au d Freiburger Gmäind zerstöört worde. D Nazi häi d Sünagooge 1938 in dr Kristallnacht aabebrennt und vo de 1'138 Juude, wo 1933 no z Freiburg gwoont häi, si im Mai 1939 no 474 üübrig gsi. Mindestens 314 vo de Freiburger Juude si ums Lääbe choo.
Noch em Chrieg si fufzää Überlääbendi zrugchoo und 1950 häi wider 58 Juude z Freiburg gwoont. 1953 isch e Bätstuube iigweiht worde und d Zaal vo de Juude isch bis 1968 uf 225 gwaggse. 1987 isch e Gmäindizentrum mit ere nöije Sünagooge und ere Mikveh ufdoo worde. D Gmäind isch bis zur Iiwanderigswälle us dr früenere Sowjetunion in de 1990er kuum me gwaggse, denn aber umso schnäller, bis si 2005 öbbe 700 Mitgliider gha het.
Gungweiler
Gungwiller (frz. Gungwiller, dt. Gungweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Gungwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 830.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gungwiller ìsch. Gungwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Gungwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Derendingen SO
Geografi
Däredinge liit am Unterlauf vo dr Emme. D Gmeindsflächi umfasst 41,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 26,9 % Waud, 30,5 % Sidligsflächi un 1,1 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Luterbach, Deitige, Subige, Ökinge, Chriegstette, Gerlafinge, Biberischt u Zuchu.
Gschicht
Däredinge isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1291 aus in Therendingen (1294 de Teradingen).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 28 % gläge.
Religion
36,6 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 33,6 % römisch-katholisch.
Poiltik
Politisch isch Däredinge sehr lang e roti Hochburg gsi, sit de Gmeindrotswahle vo 2001 hei die Bürgerleche aber d Merheit im Gmeindrot. D SPS het mit em Urs Aerni aber no bis 2005 de Gmeindamme gstellt, sit em 1. Jänner 2006 stellt aber d FDP mit em Kuno Tschumi dr Gmeindamme. Im Gmeindrot gits im Unterschiid zu de meiste angere Schwiizer Gmeinde es sehr starchs Blockdänke. Es höschst politisch Organ isch aber d Gmeindversammlig und über wichtigi Aglägeheite wird in Volksabstimmige entschiide.
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,1 %, CVP 13,2 %, EDU 0,6 %, EVP 1,5 %, FDP 17,3 %. GLP 4,8 %, GP 7,3 %, SP 24,9 %, SVP 23,4 %, Suschtigi 2,8 %.
Gmeindspresidänt isch dr Kurt Henzi (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,4 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 5810 Iiwohner 85,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 6 % Italienisch u 8,2 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Däredinge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Caden
Caden (Gallo Caden, bretonisch Kaden) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Caden lyt 36 km vu Vannes un 82 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 1 m un 91 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Malansac im Norde, Limerzel im Weschte, Péaule im Sidweschte un Béganne im Side.
Gschicht
Caden isch zum erschte Mol gnännt wore anne 835 as Plebs Catin (835: Catin, 990: Cadent, 1037: Caden, 1370: Cadin, 1630: Cada~).
Verwaltig
vu Caden isch. Caden ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Caden ghert zum Gallo.
Elba (Begriffsklärung)
Elba isch no e Bezeichnig für:
ELBA schtaht au no für:
Hypatia
D Hypatia (au Hypatia vo Alexandria, altgriechisch: Ὑπατία, Hypatía; * um 355 z Alexandria; † Merz 415 oder Merz 416 z Alexandria) sich e griechischi spootantiki Mathematikere, Astronomin und Filosofin gsi.
Lääbe und Wärk
Vo iire Wärk isch nüt me umewääg und au vo iirer Leer kennt mä käni Äinzelhäite. Si het öffentlig Underricht gee und vermuetlig dr Neuplatonismus verdrätte, wo mit künischem Gedankeguet aagriicheret gsi isch. Als Verdrätere von ere nitchristlige filosofische Dradizioon het si z Alexandrie, wo denn meerhäitlig christlig gsi isch, zu dr verfolgte pagane Minderhäit ghöört. Si het aber lang chönne Underricht gee ooni gstöört z wärde und het e hoochs Aasee gnosse. Schliesslig isch si aber s Opfer vom ene politische Machtkampf worde, wo dr Chilleleerer Kyrill vo Alexandria in religiöösi Geegesetz instrumentalisiert het. En ufghetzte Mob us christlige Laiebrüeder und Mönch het si in e Chille brocht, dört umbrocht und iiri Liiche verstücklet.
Rezepzioon
D Noochwält erinneret sich an d Hypatia vor allem wäge iirem Mord. Sit em 18. Joorhundert wird dä Fall vo Häideverfolgig vilmol vo Kritiker vo dr Chille as Bischbil für Intoleranz und Wüsseschaftsfindlikäit aagfüert. Modärni nitwüsseschaftligi Daarstellige und belletristischi Bearbäitige vom Stoff zäichne e Bild, wo die antiki Überlieferig usschmückt und zum Däil stark veränderet. Us feministischer Sicht wird d Filosofin as e früeji Verdrätere von ere emanzipierte Wiiblikäit daargstellt, wo mit überläägenem Wüsse usgstattet gsi isch, und as Opfer von ere frauefindlige Haltig vo iire Gegner.
Anderi wiibligi Wässeschaftlere zu iirer Zit
Zur Zit vo dr Hypatia het s no drei anderi Fraue gee, wo sich mit Filosofii und villicht au mit Mathematik befasst häi, d Sosipatra vo Pergamon und d Frau vom Maximos vo Efesos, wo zun ere eltere Generazioon ghöört häi, und d Asklepigenia vo Athen, wo zur gliiche Zit gläbt het und d Dochter vom ene Filosofe-Riwal, em Plutarch vo Athen, gsi isch.
No vor dr Hypatia het s e Frau gee, wo noch em Züügnis vom Pappos z Alexandria Mathematik underrichdet het, d Pandrosion.
Lissratuur
Übersichtsdarstellige, Handbüecher
Monografie, Undersuechige
Rezepzioon
Fuessnoote
Übersetzig vom e Däil vom Ardikel «Hypatia» us dr dütsche Wikipedia.
Niederwil
Dr Naame Niederwil stoot für verschiideni Ort in dr Schwiiz:
Lueg au:
Anna Pawlowna Pawlowa
D Anna Pawlowna Pawlowa (Анна Павловна Павлова, äigetlig 🇷🇺 Anna Matwejewna Pawlowa, in westlige Sprooche vilmol Anna Pavlova transkribiert; * z Sankt Petersburg; † 23. Januar 1931 in Den Haag), isch e russischi Mäisterdänzere vom klassische Ballett gsi.
D Anna Pawlowa isch vo 1899 Mitgliid im Ansambel vom St. Petersburger Mariinski-Theater gsi. Si het im Der Nussknacker, Raimonda, Giselle, La Bayadère u. a. danzt. Under em Michel Fokine het si gröösseri Partie überchoo, u. a. in Les Sylphides und Ägyptische Nächte. 1907 het dr Fokine für si s bekannte Solo Dr stärbend Schwan us em Le carnaval des animaux (1886) vom Camille Saint-Saëns inszeniert.
Vo 1908 isch si in ganz Öiropa ufdräte und internazional berüemt worde. Wo dr Sergej Djagilew 1909 z Bariis Les Ballets Russes gründet het, häi dr Vaslav Nijinsky und d Anna Pawlowa die füerende Rolle übernoo. D Ballets Russes si zu äinere vo de berüemtiste und erfolgriichste Ballettkompanie in iirer Zit worde.
Döttingen AG
Geografii
Töttige lit bi dr Mündig vo dr Surb i d Aare näbe de Brügge vo dr Stroos un dr Iisebaan über dä Bach. Uf dr Südsiite vo der Surb goot dr Gmeinbann wiit dr Aare no bis id Beznau. Dört stönd s Chraftwärch Beznau un s Atomchraftwärch Beznau.
Bi Töttige foot dr Stausee vo Chlingnau a. Obe-n-am See het’s die einzige Brugg über d Aare zwüsche Stilli und de Choblezer Brugge am Rii.
D Nochbergmäinde im Bezirk vo Zurzi sind Böötschde, Chlingnau und Tägerfäld, im Bezirk Bade Würlinge. Chliitöttige i dr Gmäind Böötschde wird nume dur d Aare vo Töttige trännt, und me het früener zur Underschäidig zu Töttige au Grosstöttige gsäit.
Gschicht
Chlingnau un Töttige sind hüt praktisch zämegwachse. Zunere Gmäindsfusion händ d Chlingnauer im 2013i in ere Volchsabstimmig Ja gsäit, d Töttiger händs aber abgläänt.
Finanze
Dank em Atomchraftwärch het Töttige de tüüfscht Stüürfuess vom ganze Kanton Aargau.
Irische Sprache
Di iirisch Sprooch (iirisch Gaeilge oder Gaolainn, nach de Orthografii, wo bis 1948 gulte het, meistens Gaedhilge) isch eini vu de drüü goidelische oder gäälische Sprooche. Zu dene zehled au s Schottisch-Gäälische und s Manx (e Sprooch, wo uf de Isle of Man gredet wird). Di goidelisch Sprooche zehled zum inselkeltische Zwiig vu dr keltische Sprooche. Luut em 8. Verfassigsartikel isch Iirisch „d' Hauptsprooch“ (an phríomhtheanga oifigiúil) vu dr Republik Iirland, „da [si] di national Sprooch isch“. Di Europäisch Union füehrt Iirisch sitem 1. Januar 2007 als eini vu ihrne 23 Amtssprooche.
Im Düütsche wird di Sprooch biswiile – jedoch ungnau – als „Gälisch“ bezeichnet, während bsunders in England und Schottland under „Gaelic“ meischt s' Schottisch-Gälische verstande wird. D' Sproochkennig vum Iirische isch  oder   (nach ISO 639);   bezeichnet s' archaische Iirisch vu dr Ogam-Inschrifte,   s druffolgendi Altiirisch (bis öppe 900) und   Mitteliirisch (900–1200).
Gschicht
D Afäng vu dr iirische Sprooch lige zum grosse Teil im Dunkle. Zwar ischs Iirische unbestritte e keltischi Sprooch, doch isch de Weg wie und d Ziit wo s uf Iirland cho isch, heftig umstritte. Es isch lediglich sicher, dass zur Ziit vu dr Ogam-Inschrifte (also ab spötestens em 4. Jahrhundert) i Iirland Iirisch gredet worde isch. Di früest Sproochstufe wird als archaischs Iirisch bezeichnet. D' Sproochprozess, wo sich prägend ufs Altiirische uuswürked, das heisst Apokope, Synkope und Palatalisierig, hend sich i dere Ziit entwickled.
Allgemein goot me devo uus, dass s Irische (keltisch Iirisch) d Sprooch, wo früenerig i Iirland gredet worde isch (und wo kei direkti Spuure vonere erhalte sind, wo im Iirische aber als Substrat nahgwise isch) nach und nach ablöst und bis zu de Anahm vum Christetum im 4. und 5. Joohrhundert di einzigi Sprooch uf de Insle gsi isch. Kontäkt zum romanisierte Britannie vo de Römerziit sind nahwiisbar. Us dere Periode stammed vili latinische Lehnwörter im Iirische, i dene meistens di regionali Uussprooch vum Latinische i Britannie nahgwise werde chan.
Wiiteri Wörter sind zur Ziit vum Altiirische (600–900) mit de peregrini, wo zrugg cho sind, nach Iirland cho. Das sind iirischi und schottischi Mönch gsi, wu uf dem Kontinent meistens missioniert und klösterlichi Glehrsamkeite gmacht hend. Die Glehrtheit entspricht em höche Grad vu Standardisierig und Dialektlosigkeit vum sehr flexionsriiche Altiirische, zumindest i sinere schriftliche Form.
Us hütiger Sicht entscheidender isch fürs Iirische de Ifall vu dr Normanne ab 1169 gsi. Nöd zuefellig redt mer ab öppe 1200 vum Früehneuiirische oder Klassische Iirisch (bis öppe 1600). Trotz de Unruehene am Afang vum Ziitrum und de witere Aweseheit vu dr Normanne im Land, isch die Periode vu sprachlicher Stabilität und literarischem Richtum kennzeichnet. Vur allem d Randgebiet im Weste und Norde sind zwar meistens tributpflichtig, aber politisch und vor allem kulturell wiitgehend unabhängig gsi. S Iirische isch dadure d Sprooch blibe, wo vorerst am meiste verbreitet gsi isch, nume für administrativi Zweck isch bis is 14. Joohrhundert s Französische brucht worde, s Englische vu dr neue Siedler het sich nur um Dublin („The Pale“) und Wexford duregsetzt. D Statutes of Kilkenny (1366), wo englischstämmige Siedler de Gebruuch vum Iirische verbütet, isch witgehend würkigsloos blibe. Nume de Umstand, dass si het igfüehrt werde müsse, isch für di domolig Sproochsituation bezeichnend: Vili vu dr ursprüngliche normannische oder englische Familiene hend di kulturelle Pflogeheite vum Land teilwiis oder vollständig übernoh. Bis zum Ändi vum 15. Joohrhunder sind au Städt usserhalb vum Pale wieder hibernisiert, und im Lauf vum 16. Joohrhunder ischs Iirische au in Pale ie drunge.
Au di planmässige Asidlige vu englische und schottische Buure i Teile vu Iirland im 16. und 17. Joohrhundert hend d Situation nid fest gänderet. D' Underschichte hend meistens Iirisch gredet, d Oberschichte Englisch oder Iirisch. Idere Ziit het aber de prozentual Ateil vo de Iirischredende agfange langsam z schrumpfe. Wo as Folg vu politische Unruehene d' Reste vum alte iirische Adel 1607 vu dr Insel gflüchtet sind (Flight of the Earls), het d Sprach alli iiri Wurzle i de Oberschicht verlore. Sproochgschichtlich duet me da de Afang vum Neuiirische oder em moderne Iirische asetze.
Steinach SG
Stainach (amtlech Steinach) isch e politeschi Gmaind im Waalkrais Rorschach im Schwizer Kanton Sanggale.
Irische Sprache
Gschicht
De entscheidenst Faktor für de Rückgang vu dr Sprach im 19. Joohrhundert isch de Hunger ufm Land gsi. De isch vebreitet und ab und zue katastrophal gsi, bsunders lang und intensiv während de Grosse Hungersnot 1845–49. Zwüsched 1843 und 1851 het sich d Azahl vu dr Iirischreder um 1,5 Millione verchlineret, d' Mehrzahl vu dene isch verhungeret, de Rest usgwanderet. Das bedütet en Verlust vu meh als emene Drittel, da di gsammt Azahl vu Iirischredende am Endi vum 18. Joohrhundert uf 3.5 Millione gschätzt wird. Wer öppis het erreiche oder i einige Fäll au nu überlebe wele, het id Stedt oder is Usland (Grossbritannie, USA, Kanada, Australie) müsse uswandere – und di Englischi Sprooch chönne schwätze. Da Eltere ihri Kind hüüfig ufs Lebe i de Stadt oder im Usland hend müsse vorbereite, isch die Etnwicklig nah dis nah uf di ländliche Gebiet zrugg gschlage. S' Iirische isch zumindest im öffentliche Bewusstsii zur Sprooch vu dr Arme, dr Buure, Fischer und Landstricher worde. D Sprooch isch immer meh vum Englische verdrängt worde. Wiederbelebigsmassnahme ab em spoote 19. Joohrhundert und vor allem ab de Unabhängigkeit vu Iirland 1922 (zum Bispiil under de Mitwürkig vum Conradh na Gaeilge) sowie di bewussti Förderig vum soziale Status vum Iirische hend die Entwicklig weder ufhalte no umchere chöne. Zu de Faktore im spoote 20. und vum 21. Joohrhundert, wo negativ uf d Sproochsituation gwürkt hend, zehled vor allem di zuenemhend Mobilität vu dr Mensche, d' Rolle vu dr Massemedie und zum Teil vu fehlende enge soziale Netzwerch (fast all Iirischredende lebed i engem Kontakt mit Englischredende). Hüür wird nur i chliine Teil vu Iirland, und vereinzelt i de Stedt, täglich Iirisch gredet. D Sproochinsle, wo meistens über d Nordwest-, West- und Südküste vu dr Insle verstreut sind, werded zu de Gaeltacht (au einzeln so; Plural Gaeltachtaí) zemmegfasst.
Au under mänge Nachfahre vu de Iire, wo i deVereinigte Staate und anderne Länder usgwanderet sind, wird s Iirische pflegt. Vor allem wege mangelnde Glegeheite erreiched jedoch nur wenig vu dene gnueg Kentniss, zum d Sprooch usser vu einige Redewändige, wo nostalgisch pflegt werded, bruche chöne. En grosse Teil vu dene Lernprozess wird über entsprechendi Websitene und au d Teilnahm a Irischkurs i Iirland gmacht.
Iirisch i Öffentlichkeit, Medie und Bildungssystem
I schriftlicher Form isch s' Iirische i ganz Iirland aztreffe. Offizielli uusschilderige, so bispilswiis Orts- und strasseschilder, sind i de gsamte Republik, zum Teil au i Nordiirland, nid nur uf Englisch, sondern au uf Iirisch beschriebe. I Teile vu Gaeltacht (bispilswiis i Gebiet West-Connemaras) sind Orientirigshilfe vu dere Art nur uf Iirisch uszeichnet. S gliche gilt für Gedenktaflene und ofizielle Dokument Gsetzestext münd inere iirischsproochige Fassig veröffentlicht werde, dere ihre Wortluut im Zwiifelsfall verbindlich isch. E paar staatlichi und öffentlichi Institutione hend nur iirischsprachigi Bezeichnige oder söttig, wo nebed de englische Form hüüfig bruucht werded:
Di meiste für privati Zweck veröffentlichte Hiwiis und erchlärige, bispilswiis Spiischarte i Restaurants, sind degege meistens nur uf Englisch uszeichnet. Mängi privati firmene zeichned en Teil vu ihrne öffentliche Text jedoch ebefalls zweisproochig us. So sind di einzelne Abteilige i Buechläde und Supermärt häufig auch auf Irisch bezeichnet, Produkt vu iirischer Herkunft degege sehr selte. Letzendlich träged vili Kneipene, Restaurands und Läde iirische Näme.
Steinach SG
Geografi
D Noochbergmainde sind Arbon im Norweschte, Bèèrg im Weschte, Mörschwil im Süde, Tübach und Horn im Oschte. Arbon und Horn ghöred zum Thurgau, di andere sind Sanggaller Gmainde.
Irische Sprache
Iirisch i Öffentlichkeit, Medie und Bildungssystem
I irische Sprooche produziered mehreri Radiosender (Raidió na Gaeltachta (staatlich), Raidió na Life (privat, Dublin)), en Fernsehsender (TG4, afangs TnaG, Teilifís na Gaeilge) mit Hauptquartier i Baile na hAbhann, sowie einigi Periodika, under anderem d Wochenziitig Foinse („Quelle“) und einigi meistens kulturell oder literarisch orientierti Ziitschrifte. Sit Endi 2008 erschiint au d Jungendziitschrift Nós. Im Vergliich zu de Rednerzahl gits e recht regi iirischsproochigi Literatur. Es giit verschideni Literaturfestivals und Literaturpriis. In de meiste Buechläde sind iirischi Büecher z finde.
Steinach SG
Gschicht
S Dorf isch ane 769 im Zämehang mit de Rückfüerig vom Liichnam vom Hailige Otmar vo de Insle Wärd bi Eschez z erst Mol erwäänt wore. En Urkund vo 782 erwäänt im Dorf e Landschänkig a s Chloschter Sanggale. 1459 isch d Vogtei Stainach a d Stadt Sanggale abtrete wore, wo 1473 s Gredhuus baue loo het.
Irische Sprache
Iirisch i Öffentlichkeit, Medie und Bildungssystem
A allne staatliche Schuele im Land isch Iirisch es Pflichtfach, während de restlich Unterricht normalerwiis uf Englisch stattfindet. Es giit jedoch e Azaahl vu Schuele, Gaelscoileanna genennt, a dene Iirisch d Unterrichtssprooch für alli Fächer isch. Suscht münd Schüeler sit Joohrzente zwar Iirisch lerne, ihri Kenntniss aber selte ernsthaft nowiise. Lediglich für de Zuegang zu bstimmte Brüef im Staatsdienst un zu Hochschuele/Universitäte bu dr Nationali Universität mues es Leaving-Certificate-Abschluss im Fach Iirisch vorgleit werde.
Dialekt
Als Muetter- oder Erstsprooch existierd s Iirische nur i Form vu Dialekt, es git kei als Muettersprooch gredeti Standardsprooch. Vu Irischlerner wird jedoch zmindestens ufs staatliche Niveau hi erarbeitete und unterrichtete Standardiirische (An Caighdeán Oifigiúil, offiziell gültig sit 1948) gredet, vil vermischt mit emene erlernte Dialekt. Unterschiede werded d' Hauptdialekt vu Munster, Connacht und Ulster, wo i zahlriiche, geographisch meist vonenand trennte Unterdialekt glidered werde chönd.
Abgseh vu de obe agehne Gebiet gits si de 1950er Joohre no zwei winzig chliini Sproochinsle i de Graafschaft Meath nordwestlich vu Dublin (Rath Cairne und Baile Ghib), wo vor allem Versuechszwecke diened: Chänd sich Gaeltachtaí i de Nöchi vonere Stadt wie Dublin halte? Dadezue werded döt Irischredendi us Connemara agsidlet und finnanziell understützt. Bis zu de Mitti vum 20. Joohrhundert hets witeri Gebiet mi vilne vu Iirischredende gäh, under anderem i Teile vu Nordirland (Glens of Antrim, West Belfast, South Armagh und Derry) sowie i de Grafschaft Clare.
Di einzelne Dialekt underscheided sich sproochlich i vilerlei Hinsicht:
Schrift und Schriibig
S' Iirische wird hüt mit latiinische Buechstabe gschribe (Cló Rómhánach). Früener aber isch e eigeni, us latiinische Majuskele abgleitete Unzial brucht worde (Cló Gaelach). Bis zu de Mitti vum 20. Joohrhundert sind iirischsproochigi Büecher und anderi Schriftstuuck hüüfig i dem ältere Schriftsatzt druckt worde. Hüt wird de nuno für dekorativi Zweck brucht. Meh under Iirischi Schrift.
No wesentlich älter isch di sogenannti Ogam-Schrift. Die isch öppe vum 3. bis 6. n. Chr. igsetzt worde, e sicheri absoluti Datierig isch aber nid möglich. Ogam isch es Alphabet, i dem d Buechstabe dur Gruppe vo einere bis füüf Kerbe (Konsonante) oder Pünkt (Vokal)bezeichnet worde sind. D Ogam-Schrift isch nur uf Steikantene erhalte, wahrschinlich isch aber uf Holz gschribe worde.
Im Iirischen werded füüf churzi Vokal (a, e, i, o, u) und füüf langi Vokal (á, é, í, ó, ú) gschribe. Witerhin werded 13 Konsonante (b, c, d, f, g, h, l, m, n, p, r, s, t) bruucht; di restliche im latiinische Alphabet vorchomendi Konsonante (j, k, q, v, w, x, y, z) werded nu i Fremd- und Lehnwörter bruucht (öppe i jíp „Jeep“; jab „Job“; x-ghathú „Röntge(uufnahm)“, vum englische x-ray)).
E bsunderi Rolle nimmt de Buechstabe h ii, de selbstständig nu i Fremd- oder Lehnwörter (bispilswiis i hata „Hut“) vorchunt. Er dient witerhin als Vorschlag vor Vokal i bstimmte syntaktische Umgebige, öppe álainn (Adjektiv „schön“) vs. go hálainn (Adverb „schön“). Drüber hinweg wird du e nohgstellts h di sognennti Lenition im Schriftbild gkennzeichnet. Im Cló Gaelach sind die lenierten Konsonante dur en drübergstellte Punkt kennzeichnet.
Uussprooch
D Uussprooch vum Iirische isch vor allem a zwei Merkmal prägt, de Palatalisierig vu dr Konsonante und de Neutralisierig vu unbetonte Churzvokal.
D Uussprooch vumne Buechstabe oder enere Buechstabegruppe hängt immer vum benachberte Buechstabe ab. Lediglich die mit em Längezeiche (síneadh fada oder churz fada) markierte Langvokal werded stets so uusgsprooce, wie s' gschribe werded. Alli Konsonante (mit Uusnoohm vum „h“ i de meiste Dialekt) liged als phonemisch zu unterscheidende Variantene vor: als palatale und nöd-palatale Konsonante. Im Schriftbild sind die liecht z erchenne: Uf bedne Site vu palatalisierte Konsonante(gruppene) stönd nume d Frontvokal e oder i, bi nöd-palatale Konsonante(gruppene) d Hindervokal a, o oder u. Da dademit uf bedne Site vu dr Gruppe entweder Front- oder Hindervokal stooh münd, wiist das Schriftbild zahlrichi Buechstabe uf, wo nu zur Kennzeichnid vu dr Uussprooch vu anderne Buechstabe diened. Es git nur wenigi Uusnohme, dere ihri Uussprooch glernt werde muess
Churzi Vokal werded i unbetonter Position zum neutrale „Murmelluut“ Schwa /ə/ reduziert. I Munster bhaltet aber nu de tüüfi Vokal a sini Qualität i unbetonter Position, wenn di folgend Silbe eine vu de höchere Vokal í ú enthaltet, zum Bispiil cailín [kaˈl′iːn′] „Meitli“, eascú [asˈkuː] „Aal“. I Ulster wird es unbetonts a vorem ch nid reduziert, zum Bispiil eallach /ˈaɫ̪ax/ „S Veh“.
Aluutmutatione
D Sprooch wird vu zwei Klassene vu Aluutmutatione beiiflusst, Lenition und Nasalieig. Historisch gseh sinds ursprünglich (vor em Altiirischen) nu phonologischi Erschiinige gsi, di ersti mit em Wegfall vu dr Endig im archaische Iirisch (vor öppe 600 n. Chr.) grammatisch relevante Bedütige agnoh hend. Hüt dieneds de Kennzeichnig vu so underschiedliche grammatischeFunktione wie Bsitz (Possessivpronome), Underscheidige vu Präteritum und Imperativ, Markierige vu Präpositionalobjekt, Markierige vum grammatische Gschlecht, Markierige vu direkte und indirekte Näbesätz und so witer. I jedem Fall wird d Uussprooch verändered. Under anderem werded bi de Lenierig Plosive (/p/, /g/) zu Frikativ (/f/, /ɣ/) mit deselbe Arikulationsstell. I de Orthographie dient en hinderem betreffende Konsonant stehends h als Kennzeichnig vu dr Lenition. E paar Bispiil:
I de Wortmitti und teilwiis am Wortendi verschmelzed lenierti Konsonante jedoch hüüfig mit de umgebende Vokal zu Lankvookal oder Diphthonge.
Grammatik
S Iirische isch e inselkeltischi Sprooch und teilt daher vili Merkmal mit anderne indogermanische Sprooche, vor allem hisichtlich em allgemeine Satzbou, vu dr vorhandene Wortarte, de Nominal- und Verbalkategorie usw. Es bestönd aber e paar Underschied, wo s Iirische zwar teilwiis mit anderne inselkeltische, nöd aber mit de meiste andere indogermanische Sprooche gmeinsam het, under anderem d Initialstellig vum Verb, s Vorhandesi vu dr Umlutmutation, sognennti „konjugierte Präpositionen“ sowie Reste einer doppelten Verbalflexion.
Substantiv, Artikel und Adjektive
Vum Altiirische hets moderne Iirisch en grosse Flexionsriichtum geerbt, wo sich aber wiitgehend ufs Verb beschränkt. S Substantiv und s Adjektiv wiised im Grund nur noch zwei bis drüü Fäll (Nominativ/Akkusativ, Vokativ und Genitiv) uuf. In feste Redewendige existiered Spuure vum Dativs, de suscht nur i wenige Dialekt no aktiv bruucht wird. Es git zwei Numeri, Singular und Plural, en Dual isch aber im Altiirische no erchennbar gsi. Zudem werded Substantiv i Genera underteilt, feminin und maskulin, s neutrale Gschlecht isch im Mitteliirische verschwunde. De Artikel luutet für beed an (Plural: na). In de meiste Fäll isch aber en Underschied gwährt, da sich d Alut vu markuliner und Femininer Substantiv nach dem Artikel meist verschiede verhaltet.