cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sargans
Namä
Da Namä wird z erscht mol im Johr 765 als de Senegaune, spöter als in Senegaunis, in Sannegannis, 1284 als Sangans und abm 15. Johrhundert ir hüttiga Schrybwiis erwähnt. D Dütig vum Namä isch aber usicher. Möglicherwiis liit em da mitm Suffix -ānus, Plural -ānes erwyterti keltisch-römisch Personänamä «Sanucus» zgrund. Demno wür da Namä «Ort, wo d Sippe vom Sanucus läbt» bedüta. En söttiga Personänamä isch bir Colonia Augusta Raurica noogwisa worrda. E lutlichi Entwicklig vu Sanucānes zu da historischa Formä wia Sanegans isch sproochwüssaschaftlich möglich.
Historischs
D Gschicht und d Gegawart vu Sargans werdet sit jeher dur a Verkehr bestimmt. Als «Doppeltor zu da Alpa» mit da Zuagäng us m Seez- und Rhintl findet sich urgschichtlichi, römischi, mittelalterlichi und neuzytlichi Sidligsspura uf engm Ruum. D Isäbahn wo i da Johra 1858/59 baut worda isch sowie moderni Strossa und Autobahna unterstrichet dia guat Vercherslaag, di offä Haltig und z vilfältiga Bezüchigsnetz vu da Sarganserinna und Sarganser i di nöcher und wiiter Umgebig.
Vom 1. bis 3. Johrhundert isch z Sargans en römischa Guatshof gstanda. Dazmols isch im Gonzä au schu Erz abbaut worda. Z Isäbergwerch isch bis im 1966 in Betriib gsi und me chas hütt aaluega. Für Sargans und z Sarganserland im Allgemeina ischs über Johrhunderti en wichtiga Wirtschaftsfaktor gsi.
Bachforelle
D Bachforele oder Bachförnli (Salmo trutta fario; alemanischi Näme) isch e Fisch, wo i filne Bäch und Flüss z finde isch und i de Schwiiz de verbraitisti Fisch isch. Trotzdem isch si gföördet, well si recht empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert und uf gueti Versteck aagwisen isch, wa nu i Natuurgwässer mögli isch.
Uussie
S Bachförnli isch e bruu-grüeliche Fisch mit file schwarze Tupfe ufem Rugge und roote a de Siite. S werd bis 30 bis 50 cm lang und wögt denn 8 Kilo.
Verbraitig
D Bachforele isch i ganz Europa verbraitet bis an Ural ane, zudem no i de Törkai und im Maghreb nördlich vom Atlas. S lebt i klare chalte suurstoffriiche Bäch und Flüssli, wo schnell flüssed und e chiisige Grund hend. Si laicht bis zonere Hööchi vo 1700 müM, cha sös aber au witter obe gsichtet were. Bachforele verträäget Temperatuure öber 20 Grad nu schlecht. S Bachförnli isch de Laitfisch vo de Forelleregion.
Lebeswiis
D Laichzitt duuret vom Oktoober bis in Märze, binere Wassertemperatur zwösched 4 und 8 Grad. S Wiibli lait 500 bis 3500 Aier ine Chiisgrueb ab, wo s mit de Schwanzflosse ggrabe hett. Noch zwee bis drai Mönet schlüüffet d Laarffe, wo anderthalb Santimeeter lang sind. Im dritte Joor wered Bachforelle Gschlechtsriif. Si lebet maximal zee Joor.
Geier (Vogel)
Geier oder Giir, au Aasgeier/Aasgiir isch e Trivialbezeichnig fir verschideni Arte vu Gryfvegel, wu in dr Hauptsach oder uusschließlig Aas frässe. Die Arte, wu Geier gnännt wäre, sin zem Deil nume arg entfärnt mitenander verwandt.
„Geier“ wäre gnännt:
Fabianus
Dr hailig Fabian, latynisch Fabianus, oder au Flavius (* vor 200 z Rom; † 20. Jänner 250 ebedert), Bischof un Märtyrer, isch im Jänner 236 zum Bischof vu Rom gwehlt un am 10. Jänner 236 noch ere sibedägige Sedisvakanz as Noofolger vum Anterus inthronisiert wore. Sy Name bedytet: „us em Gschlächt vu dr Fabier“ (latynisch).
Lääbe
Dr Eusebius vu Caesarea brichtet, wie d Chrischte, wu si z Rom versammlet ghaa hän go ne neie Bischeof wehle, gsää hän, wie si uf em Chopf vum Fabian e Duube nidergloo het. Mer heb doderdur gfunde, ass dr Fabian, e Laie un Främde in dr Stadt, uusgwehlt sei fir die Wird, un är isch zum Bischof ernännt wore, drotz ass es e Huffe anderi, starki Kandidate fir d Bsetzig vum vakante Stuel gee het. Är isch bis zue sym Dod Bischof blibe. Dr Fabian isch as Märtyrer gstorbe in dr Zyt vu dr Verfolgige dur dr Chaiser Decius am 20. Jänner 250. Är isch in dr Calixtus-Katakombe z Rom bstattet wore. Sy Sarkophag het me 1915 entdeckt.
Au wänn s wenig bstetigti Quällen us sällere Zyt het, git s doch gnue Hiiwys druf, ass s Episkopat vum Fabianus großi Bediytig in dr Gschicht vu dr frieje Chilche ghaa het. Är soll d Chilche nei organisiert un au e Huffe Gmaine im hitige Frankrych grindet haa.
Är isch in Glaubesfrooge mit em Origenes in Verbindig gstande, em große Chilchelehrer vum Oschte. No dr Iberliferig het er Rom in sibe Diakonatsbezirk mit 7 Diakon un 46 Presbyter yydailt: S isch di friescht Grundlag vu dr spetere Kardinalstitelchilche, wie s si hite git.
Schutzpatron
Dr hailige Fabian giltet as Schutzpatron vu dr Hafner un Zinngießer. Derzue isch er zäme mit em hailige Sebastian dr Schutzpatron vu dr Stadt Selm z Weschtfale.
In syre Heimatstadt Rom isch dr hailig Fabian dr Names- un Schutzpatron vu dr Titelchilche Santi Fabiano e Venanzio. Derzue isch er Patron vu vyl anderne Chilche.
E Dail vu dr Reliquie, dodrunter au der Chopf vum hailige Fabian, stehn uf em Hauptaltar im Dom z Fulda. D Bai vum Hailige sin wahrschyns mit em Rabanus Maurus uf Fulda chuu. Sy Hauptgrab mit em greschte Dail vu dr Bai isch in dr remische Chilche Santa Prassede. Dert ane sin si vu dr Calixtus-Katakombe iberfiert wore.
Buureregle
Zum Gedänkdag vum Hailige Fabainus git s e Huffe Buuregele:
Cartier
Cartier bezäichnet:
Cartier häisse die Ort:
Cartier isch dr Familienaame vo deene Persoone:
Wilhelm Maucher
De Wilhelm Maucher (* 25. Januar 1903 un † 11. Novambr 1993 ze Alfter bi Bonn) ésch e ditscher Maraicher, e Gemiisbür, e "Kappesbuur", wii mr én dr Gejend sàjt, e chrischtlich Pazifischt un Deserteur vum Hitler-Kriej üss`m "Fürjebirsch" (hochdt.: Vorgebirge), `m Vorgebiri, e Buckelkett weschtlich vun Köln un Bonn, gsin. Dur sini politisiirt Attitüde, sinr Pazifismus un sin Engagement f´r de Interesse vun sini Noochbere un Kolleje het `r sich de Surnom odr "Titel" "Fürjebirschsrebell" inghàndelt. So het `r de Büüre én d´r Gejend organiséert u ésch öi én sinem Fach f´r neii Idee offe gsin. E bsundrer Erfolg ésch de Vràrbeitung vun Brumbeere zue Win gsin, wii én Alfter, un do friehr bsundrsch ém bekànnte Restaurant "Heimatblick" serviirt wore-n-ésch un ém Derfl öi hit noch ze köife ésch. De Brumbeerewin het de pàssend Nàmme "Rebellenblut" bekumme.
Weblink
Biographie
Achäischer Bund
Dr Achaiisch Bund isch e Bündnis (Koinon) vom nordpeloponnesische Stamm vo de Achäer im antike Griecheland gsi und spööter häi zwölf Poleis drzue ghöört. Dr Stadtbund het die 12 achaiische Stedt Aigai, Aigeira, Aigion, Bura, Dyme, Helike, Olenos, Patrai, Phara, Pellene, Rhypes und Tritaia umfasst. Spööter si no Keryneia und Leontion drzue choo.
Dr Ursprung
Dr erst Achaiisch Bund isch noch fr Iifüerig vo de demokratische Verfassige im 5. Joorhundert v. d. Z. um e Kult vom Zeus Homagyrios entstande. 373 v. d. Z. isch die füerendi Polis Helike von ere Fluetwälle vollständig zerstöört worde. Aigai, Olenos und Rhypes si in son eme schlächte Zuestand gsi, as d Bevölkerig si ufgee het. Keryneia und Leontion si ufblüet und häi dere iiri Blätz im Bund gfüllt.
Dr Kampf gege Makedonie
Dr Bund het gegen e Köönig Philipp II. Politik gmacht. und isch verschwunde, wo dä Griecheland underworfe het. Um 280 v. d. Z. isch er under dr Füerig vo Aigion nöi gründet worde zum wie dr Polzbios schribt, d Makedonier z verdriibe. Im Chremonideische Chrieg het dr Bund zämme mit Athen und Sparta vergääblig gege Makedonie kämpft. Au nidachaiischi Gebiet si Mitgliider vom Bund mit Bürgerrächt. Der Bund het e Volksversammlig ghaa, e Root und Beamti. Am Aafang isch er vo zwäi Stratege aagfüert worde, woorschinlig vo 255 v. d. Z. nume no vo äim.
Im Kampf gege dr makedonisch Köönig Demetrios II. het sich dr Bund 239 sine alte Riwale, de Aitoler zämmedoo. S Bündnis mit Sparta het nid lang ghebt, wil bäidi Site iir Gebiet häi welle vergössere. Dr Spartanerköönig Kleomenes III. het im Bund e Hufe Stedt chönne abspängstig mache, woorschinlig wil si nid freiwillig zum Bund ghöört häi, wie das dr Polybios suggeriert. Wo s usgsee het, wie wenn d Spartaner dr Bund chönnte vernichte häi d Achaier 225 v. d. Z. ihri antimakedonischi Politik ufgee und dr makedonisch Köönig Antigonos III. Doson gege Sparta um Hilf bittet.
S Bündnis mit Makedonie
Mit dr Hilf vom Doson häi d Achaier groossi Däil vom Peloponnes übernoo, under anderem in dr Argolis und am Isthmus vo Korinth, aber au in Arkadie. 222 isch Sparta in dr Schlacht vo Sellasia entschäidend gschlaage worde. Wääred em Zwäite Makedonische Chrieg si d Achaier 198 v. d. Z. vo dr Site vo Makedonie under em Philipp V. uf d Site vo Rom übere, und dr Bund het in de Joor druf si grössti Usdeenig ghaa.
Dr Partner vo de Römer
Im Joor 188 v. d. Z. häi d Achaier über dr ganz Peloponnes gherrscht, wo d Aitoler, wo gege Rom kämpft gha häi, alles verloore häi. Wo d Rämer gegen e Köönig Perseus vo Makedonie Chrieg gmacht het, het sich dr Bund brobiert uusezhalte und het zur Stroof 168 v. d. Z. 1000 Mitgliider vo dr Oberschicht as Gäisle uf Rom müesse schigge, under en dr Polybios. 147 v. d. Z. isch s zum Chrieg mit Rom choo. D Achaier häi verloore, Korinth isch zerstöört worde und 146 isch dr Bund ufglööst worde. E chli spööter isch er seer vil chliiner no äinisch gründet worde, het aber politisch kä Rolle me gspiilt. Südgriecheland isch schliesslig 27 v. d. Z. zur römische Brovinz Achaea worde.
Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier
Dr Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier (* 14. Januar 1705 us dr Gegend um Pleudihen-sur-Rance; † 1786 z Saint-Malo) isch e franzöösische Seefaarer und Forscher gsi.
Lääbe
Er het Navigazion studiert und isch 1731 Lütnant in dr franzöösische Indiekompanii, dr Compagnie des Indes, worde. 1733 het er dr Compagnie en Expedizioon vorgschlaage mit ere Fregatte und eme gröössere Handelsschiff, zum in dr Südsee Land go finde, wo die äigene Ostindiefaarer chönnte benütze. Er het au verlangt, ass äär sälber Guvernöör vo alle sine zuekümftige Entdeckige wurd si.
Am 19. Juli 1738 isch er mit dr Aigle und dr Marie vo Lorient us in See gstoche und het uf d Santa Catarina Island vor dr Küste Brasilie gstüürt. Dört isch er im Oktober aachoo, het sich wider usgrüstet und isch e Moonet spööter gege Südoste gseeglet. Im Dezämber isch er am 45. Bräitigrad gstande, het aber nume en Iisbärg gsee und spööter no Pinguine, won er von ene gschriibe het, ass si wie Änte wurde usgsee, aber mit Flosse.
Zwölf Daag lang het er brobiert z lande und isch denn witer gege Oste gseeglet. Wil aber si Mannschaft vom Skorbut befalle gsi isch, het er müesse ufgee. Am 24. Februar isch er am Kap vo dr Guete Hoffnig aachoo und am 24. Juni isch er wider z Lorient gsi. Sine Ufdraggääber het er verzelt, ass es e Südkontinänt zum Pol aane müess gee, wo mä sich nid chänn versorge.
Är sälber isch vo sinere Faart entdüscht gsi, aver d Lüt häi en bewunderet und geert. Er isch zwäimol, 1750–1752 und 1757–1763, Guvernöör vo Réunion und 1750–1756 vo Mauritius worde. S Land, won er entdeckt het, het spööter dr Naame Bouvet-Insle überchoo; äins vo de Kap im Norde vo dr Insle häisst Kap Circoncision.
1963
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Wünnewil-Flamatt
Wünìwüu-Flamatt (amtlich Wünnewil-Flamatt) isch a politischi Gmiin im Seisabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Wünìwüu-Flamatt liit 12 km nordöschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg a de Seisa, im öschtliche Fryybùrger Mittelland. Zu de Gmiin ghööre Wünnewil, Flamatt, Oberflamatt, Sensebrücke, Eggelried, Balsingen, Bagewil, Amtmerswil, Staffels, Pfaffenholz, Elswil, Dietisberg ù Blumisberg. Va de Gmiinflechi si 64,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 17 % Waud, 17,5 % Sidligsflechi ù 0,8 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Wünìwüu-Flamatt si Ueberstorf, St. Antoni, Schmitten ù Bösingen im Kanton Fryybùrg ù Neuenegg im Kanton Bärn.
Gschicht
Wünìwüu isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1128 aus Vilarswinum.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 17,3 % gläge. Yywoner si endi 2018, 5'570 zeut worde.
Religion
43 % va de Yywoner si im Jaar 2018 römisch-katholisch gsii, 23 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
De seislertüütsch Tialäkt va Wünìwüu-Flamatt ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Kirschbaum von Möhlin
De Chriesibaum vo Mehli isch de gröschti bekannti Chriesibaum in de Schwiiz. Er stoht z Mehli im Kanton Aargau und isch im Bsitz von ere Buurefamilie. Usegfunde het me den Rekord durch en Wettbewerb vo de Zitschrift Schweizer Bauer, wo im Februar 2013 stattgfunde het. De Stamm vom Baum het en Umfang vo 4,13 Meter gha und isch noch rächt guet zwäg. S einzige, wo uf s höchi Alter vom Baum duet hiwiise, sind zwei Dolde, vo dene eine vom Lothar am 26. Dezember 1999 abgrisse worde-n-isch.
Wittnau (Breisgau)
Wittnau isch e Gmei im Südbade 7 km südlich vu Friburg im Brisgau.
Geographischi Lag
Wittnau lit guet 7 km südlich vu Friburg in dr Middi vum Hexedal. Säll duet sich vu Friburg zwischenem 644 m hoche Schimberg un dr Weschthäng vum Hochschwarzwald iber Wittnau - wo es sich zue ere „wite Aui“ verbreiteret - bis uff Ehrestette erstrecke. D'Gmarkig vu dr Gmei, wo d'Ortsdeiler Wittnau un Biezighofe dezueghöre, het 504 ha. Si isch durch drei Hüegel prägt, wo bis hit fier dr Wibau gnutzt werre. D'Räbflächi isch aber sit 1980 starch rucklaifig. Im Oschte reicht d'Gmarkig bis zue dr Weschtflanke vum Schauinsland (1284 m).
Gschicht
Im Zug vu dr Besidlig vum Hexedal im 7. un 8. Johrhundert sin die erschte alemannische Bure ins Biit vu dr hittige Gmei kumme. Si hän ihrene Heef dr Namme Biezighöfe gä. Anno 806 isch säll Dorf s'erscht Mol as Piazinchova urkundlich erwähnt worre. Scho anno 786 berichtet e Schenkigsurchunde vum Kloschter St. Galle erschtmols vu ere Hofaalag mit Kilchli wo mer Witunauia gnennt het. Bis ins 13. Johrhundert isch no Wittnau dr Sitz vu dr St. Gallermer Verwaltig im Brisgau gsi, bevor säller Sitz uf Ebringe uf dr andere Side vim Schimberg verlegt worre isch. S'Kloschter het bal druff d'Herrschaft verkauft.
Im 14. Johrhundert isch dr Wittnauer Herrehof zue eme öschtriichische Lehe worre. Anno 1805/06 isch Wittnau wie dr ganz Brisgau Deil vum Grossherzogtum Bade worre. Sit 1811 werre d'Ortschafte Wittnau un Biezighofe als Einheit betrachtet un offiziell als Gmei Wittnau bezeichnet. 1971 isch d'Gmei dr Verwaltigsgmeinschaft Hexedal biträtte.
Landdagswahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappe
S'Wappe erinneret an d'Ursprüng vu dr Gmei un die domolig Verbundeheit mit em Kloschter St. Galle: d'Kilche uf em Berg als eini vu dr äldeschte vum Hexedal, denäbe dr Bär, s'Wappedier vum Kloschter St. Galle.
Gmeipartnerschafte
Sit 1994 verbindet Wittnau e Partnerschaft mit dr französische Gmei St. André d’Apchonin in dr Region Côte Roaneiise am Fuess vu dr Madleine-Berg, weschtlich vu Roanne Loire. D'Partnergmei het guet 1800 Iwohner un isch wie Wittnau e Wibaugmei.
Bierflasche
Bièrguttèrè ghörèd zuè d Bhälter, wo Bièr demit abgfüllt wörd, um d Flüssigkeit mit definyrtem Volumè z portionierè, d Absatzlogischtik z voeifachè un s Bièr vor üßèrè Yflüss z schützè.
Gebruuch
Bièr wörd öfters dirèkt uss dè Guttèrè gsoffè odder zum Suufè in è Bièrglas glèèrt. Mit unterschydlichè Voschlüss wörd d Fungtion von èm Übberdruggventyl nõchbildèt, well sich d Flüssigkeit durch dè CO2-Ghaalt unter lychtèm Drugg isch. Mèngi Variantè vom Guttèrèvoschluss cha mò widder zuèmachè. D Guttèrè sin halbtransparent, demit mò für d Suberkeitskontrollè durrè lüüchtè cha. Mit Etikettè wörd aagää, wa i dè Guttèrè dinnè isch. Für d Bügelvoschlüss wörrèd spezièlli Halsetikettè bruucht, um glychzitig z kennzeichnè, wenn d Guttèrè uss Vosää uffgangè isch. Oft sin d Bièrguttèrè uff dè Ußèsitè mit Stoßrippè vosää, mèngi wörrèd au gleitbeschichtet, dõmit s bim gegèsitigè Anènanddätschè kein Glasbruch git. Dè Boddè vo dè Guttèrè isch nõch innè gwölbt un wyst mittig è Volumèaagaab uff. Dè Boddè cha zuèsätzlich Standnoppè odder -schteeg haa odder im Ringel ummè Noppè für dè Produktionscode haa.
Matriaal un Uusschtattung
Bièrguttèrè wörrèd zum Großdeil uss Glas gmacht, sit Aafang vom 3. Millenium isch abber dè Aadeil vo dè Plaschtikgütterle gschtigè. Glasgütterle für s Bièr wörrèd meischtens mit Kronkorkè zuègmacht. È baar Brauereiè nämmèd Bügelgütterle, wo mò bim Suufè widder zuèmachè cha. Sèlli Form vom Gütterlevoschluss isch vor 1892 entschtandè un hèt s manuellè Zuèmachè bi dè Abfüllung voeifacht. Mit èm Uffcho vo dè Kronkorkè hèt mò d Gütterle maschinell zuèmachè chönnè. Schruubvoschlüss wörrèd für Bièr-Plaschtikgütterle bruucht, bi Glasgütterle chömmèd si fascht nit vor. Bièrgütterle sin meischtens mit Pfand im Aagebot. Näbbè dè Meerwägguttèrè sin Einwägguttèrè im Handel vodrèttè. Dõdeby git s für Bièr Einwäggütterle mit Kronkorkè, wo mò abschruubè cha, wa durch è bsunderi Gschtaltung vom Gütterlihals möglich wörd. Selli Kronkorkè chömmèd oft i dè Schwiz zum Ysatz, z Dütschland isch meischtens no dè traditionèlli Kronkorkè in Gebruuch. Bièrgütterle chömmèd einzeln odder harasswys i dè Einzelhandel. S git diè (früèner uusschlièßlich) bruuchtè Holzkäschtè mit 12 odder 20 Gütterle dinnè. I dè 1980er Johr sin chlyneri Gebinde mit drei Sechserharass („Sixpacks“) mit 0,5-Liter-Guttèrè odder vyr „Sixpacks“ mit 0,33-Liter-Guttèrè i dè Handel cho, mèngmòl au Achterharass. Allgemein vobreitet sin für 0,5-Liter-Guttèrè Haräss mit je 9, 10, 11, 20 Guttèrè un für 0,33-Liter-Guttèrè mit je 20, 24, 25 odder 30 Bièrgütterle. È handelsüblichi 0,5-Liter-Guttèrè hèt è Gwicht vo 850 bis 900 g inklusive Kronkorkè, Bièr un Etikettè. Lut ènèrè Studiè vo dè Unternämmensberötung Deloitte sin z Dütschland mee wiè 120 voschiddeni Guttèrèmodel im Umlauf.
Deilwys sin Guttèrè mit Embossing vosää, è Art Relief, dõdemit söll näb dè Guttèrè au s Bièr hochwärtiger wǜrkè, sèllèwäg wörd sèll au nit im ghobenè Bièrpriissegmènt gmacht. Ußerdèm git d Guttèrè è Identifizyrung mit dè Brauerei hèr. Hüüfig wörrèd Etikettè zentryrt zum Embossing uff dè Gütterle plazyrt, dafür müèn d Gütterle i dè Etikettyrmaschinnè vo èm Etikettyrè entschprèchend uusgrichtet wörrè.
Guttèrèmodel
Am Aafang hèn d Guttèrè èn zylindrischè Korpus un èn vojüngtè Hals, wo bim Voschluss obbè uffhört. Sèll Model vo Bièrguttèré isch dè traditionèllè Wiiguttèrè nõchgmacht gsi isch. Sit èm Aafang vo dè 1960er Johr isch sèll Model durch d Steinieguttèrè ergänzt worrè, sèbb Model hèt è besseri Bruchsicherheit, wenn d Guttèrè abbè kait. Z Dütschland isch bis Èndi vo dè 1980er Johr übber èn Zitruum vo 30 bis 40 Johr witgehènd d Euro-Guttèrè Standard für d Halbliter-Guttèrè im Ysatz gsi. Dènõch isch uss Designgründ witgehend uff d „NRW-Guttèrè in Vichyform“ nõch DIN 6075 Packmittel - Guttèrè umgschtellt worrè.
I dè 2000er Johr sin zuèdèm uffgrund vo dè Markèpositionyrung oft Langhalsguttèrè ygfüürt worrè. Mit èm neuè Guttèrèmodel isch è Erneuerung vo dè formatabhängigè Guttèrèfüürungsdeile a d Abfüllmaschinnè vobundè gsi, è baar Brauereiè hèn uss Koschtègründ diè aalt NRW-Guttèrè im Sortimènt glõ, chlyneri Brauereiè, wo zmeischt no im Bayrischè dèheim sin, hèn d Euro-Guttèrè bhaaltè. Für voschiddeni übberregional agyrendi Brauereiè wiè d Auguschtiner, Schlenkerla odder s Tegernseer Brauhuus isch s diè traditionèlli Euro-Guttèrè zum Charakterischtikum mit wichtigem Identifikationswärt worrè. Mitunter füllèd mèngi Großbrauereiè wiè d Erdinger uss Noschtalgygründ eini vo irè Bièrsortè in Euro-Guttèrè ab odder hèn, wiè d Hasè-Bräu Augschburg uss dè Radebärger Gruppè odder d Ayinger, irè übberwiegendes odder gsamtes Sortimènt widder uff sèlli Guttèrè umgschtellt. Uss dè glychè Gründ füürèd è Reiè vo mittelschtändischè Brauereiè si widder y. NRW-Guttèrè chömmèd mittlerwyl uss Traditionsgründ un in Abgränzung zuè dè Longneck-Guttèrè widder uff dè Märkt. Dõdurrè bschtòt d Märktvylfalt i dè Guttèrèmodel, d Uusrüschtung vo dè Abfüllaalaagè bschtimmt uss finanzièllè Erwägungè (Koschtè für d Abfüllaalaag, neui Guttèrè un d Haräss) diè ygsetztè Model.
Farbè
Bièr wörd meischtens in ygfärbtè Guttèrè ghandlèt, well s Lichtgschmäckle z vohindèrè, wo durch s Umwandlè vo dè Hopfèbitterschtoff in 3-Methyl-2-buten-1-thiol entschtòt. Sèll Umwandlè wörd vo dè UV-Straalung voschtärkt. Bruuni Guttèrè hèn è messbar größeri UV-Filterwǜrkung wiè grüèni Guttèrè, well s bruunè Glas bsunders kurzwelligs Licht absorbyrt. Kurzwelligs Licht bschtòt uss blauè un violettèm Aadeil vom Lichtschpektrum, s Glas reflektyrt ergo d Komplementärfarbè Orange un Gääl, wa zämmègmischlèt mit minimè Aadeil vo dè räschtliché Primärfarbè Bruu git. Bis i d 1970er Johr sin beidi Gütterlifarbè glychermaßè vobreitet gsi; d Meinung vo dè Bièrkonsumentè hèt d Aasicht gförderèt, dass Bièr, wo i dè Sunnè glagerèt wörd, s Gschmäckle änderè duèt, wa durch bruu, grüè un durchsichtigem Glas beyflusst wörd. Wenn s Bièr lichtgschützt glagerèt wörd, chunnt kei UV-Licht draa hèrrè un d Glasfarb isch unbedütend. Ungfärbti Bièrguttèrè wörrèd nu seltè bruucht (byschpillswys bi dè 330-ml-Gütterle vo dè Marke Reissdorf Kölsch) odder èm mexikanischè Corona-Bièr). Durch Änderungè vom Broduktionsbrozèss i dè Glasinduschtry chömmèd fascht nu bruuni Bièrguttèrè i dè Handel. È baar Markè wiè Pilsner Urquäll, Beck’s, Jever, Wicküler, Brinkhoff’s, Einbecker, DAB, Heineken, Carlsbärg odder Ottakringer bruuchèd diè grüènè Guttèrèfarbè als zuèsätzlichs Identidätsmèrkmòl.
Für Bièrmischgetränk wörrèd näbbè grüèni un bruunè auch glasklari un blaui Guttèrè abgfüllt. Dõdurrè wörd d Guttèrèfarb als exklusivè Eigèschaft vo dè Bièrmarkè vokauft un für Werbezwèck bruucht.
Haltbarkeit
Erfaarungsgmäß variyrt d Stabilidät von èrè neuè Guttèrè un iri Haltbarkeit im Lauf vom Produktzǜklus.
Umlaufzaal
Meerwägbièrguttèrè bringèd s uff Umlaufzaalè vo durchschnittlich 40, bi kurzè Transportwäg vo mengè Brauereiè sin bis zuè 70 Umläuf möglich. Niddrigi Umlaufzaalè (20-38 im Schnitt nõch Deloitte-Studiè ) wörrèd mit individualisyrtè Guttèrè durch Embossing vom Brauereilogo uff dè Guttèrè, höcheri mit Standardguttèrè erreicht. Nõch sèllèrè Studiè ligèd NRW-Guttèrè im Schnitt bi 42 Umläuf. Diè durchschnittlichi Umlaufzaal wörd durch d Rüggfüürung vo voschiddènè Gütterlemodel im Lèèrguèt reduzyrt, well nit jeddi Brauerei alli Gütterlemodel vowendè duèt. Asè sortyrèd mengi Brauereiè diè sortimèntsfrèmdè Gütterlemodel uus. Mit dè Zuènaam vo dè Vylfalt vo dè aktuèll bruuchtè Bièrguttèrèformat wörrèd Bièrguttèrè mee un mee vo dè Getränke-Fachgroßhändler un dè Brauereiè sèlber uffwändig vo dè Widder-Abfüllung vorsortyrt. Asè wörd dè Uusnutzungsgrad vo dè Füllaalagè un d Umlaufhüüfigkeit vo dè Guttèrè höcher gschruubt, wenn diè uussortyrtè, nit bassendè Guttèrè a sèbbi Brauereiè wittergleitet wörrèd, wo sèlli Guttèrèmodel ysetzèd.
Stabilidätskontrollè
S aagliferte Lèèrguèt wörd i dè Brauerei maschinèll vor dè Befüllung inschpizyrt (Empty Bottle Inspector, EBI). Kriteriè für s Uussortyrè sin (a) Bschädigungè vo dè Mündung, (b) Drèck, wo nit wèg gòt (byschpillswys spèrrigi Frèmdkörper) un (c) d Aazaal vo dè Gräbbel (Scuffing) durch Kratzer, Schliifschpurè un suschtigi Obberflächèfääler.
Guttèrè, wo s Sortyrè übberschtandè hèn, chönned nõch è baar Umläuf durch Abnutzung nimmi uusreichend druggbeschtändig syy. Asè voschpringd s Glas vo dè Guttèrè auch bim Suubermachè (85 °C mit Laugè) odder bim Abfüllè (bi übber 4,0 bar).
Druggbschtändigkeit
D Innèdruggbschtändigkeit von èrè gfülltè, mit Kronkorkè zuègmachtè Bièrguttèrè bi öppè 18 °C (Ruumtemperadur) lyt um zee bis maximal 40 bar. Si nimmt mit jeddem Kratzer i dè Guttèrè dütlich ab. Dè Kronkorkèvoschluss isch d Sollschwachschtell. Er söll bi mee wiè sechs bar Innèdrugg undicht wörrè un dè (Übber-)Drugg ablõ - abblõsè i dè Brauerschprõch. Sèll isch è Sicherheitsmaßnaam, dõmit s Blatzè vo dè Guttèrè bim Transportyrè odder bim Lagèrè z vohindèrè.
Guttèrè wörrèd so hèrgschtellt, dass bim Blatzè vo dè Guttèrè durch innerè Drugg odder Schlääg vorzugswys dè Bodè vo dè Guttèrè abgschprèngt wörd. Sèlli Sollbruchschtell diènt dè Sicherheit, well asè nu wènnigi, größeri Glasschtüggle uss èm Bodè gschprèngt wörrèd. Bim unkontrollyrtè Blatzè vo dè Guttèrè würd diè gsamti Guttèrè in èm Huufè vo winzigè Splitter endè. D Guttèrè, wo uffrächt uff èm Bodè stòt, vohinderèt zuèdèmm durch irè Eigègwicht d Glasschplitter vom Bodè. Dè Flüssigkeit i dè Guttèrè lauft nõch èm Abschprèngè vom Guttèrèbodè nu nõch unnè usè. Asè spritzèd bim Blatzè vo dè Guttèrè keini chlynè Splitter odder Flüssigkeit i dè Umgebung ummè.
Alli Sicherheitsmaßnaamè nützèd nüt mee, wenn è gfüllti un zuègmachti Guttèrè vo dè Sitè hèr aadätscht wörd, byschpillswys wenn d Guttèrè sitlich uff è harti Obberflächi keit. Durch diè extreemi punktuèlli Belaschtung a dè dünnè Sitèwand wörd d Guttèrè a dèrrè Stell, wo s dätscht hèt, straalèförmig voblatzè.
Geometry vo dè Guttèrè
S Model un d Wanddicki vo dè Bièrguttèrè sowiè d Form vom Guttèrébodè (konkavi Wölbung nõch innè) hèn Yfluss uff d Stabilidät vo dè Guttèrè, wa vor allem bim Entwurf vo neuè Guttèrèmodel beruggsichtigt wörrè muè.
Kälti
D Stabilidät von èrè gfülltè, zuègmachtè Bièrguttèrè hängt vom Alkoholghalt, èm CO2-Ghalt, èm Scuffing-Grad vo dè Guttèrè, dè Füllhöchi, dè Küèlungsgschwindigkeit un dè Geometry vo dè Guttèrè ab. D Iisbildung un dõdemit d Volumèzuènaam vom Wasser wörd durch dè glychzitig zuènämmende Drugg i dè Guttèrè vozögerèt un stygt bi dè witterè Abküèlung aa. Uss Sicherheitsgründ sött è normali, gschlosseni Bièrguttèrè nit unter 2,2 °C küèlt wörrè. Sèlbscht wenn s Bièr nit gfrǜèrt, cha s zuè nèrè duèrhaftè Kältetrüèbung durch Proteinè cho, wo im Bièr glöst sin. Sèlli Trüèbung isch nit schädlich, s Bièr sièt abber nit guèt uus.
Hitz
Bi Bièr mit 5,4 g/l CO2 stygt dè Innèdrugg uff 2,2 bar bi Normalbedingungè (20 °C). Dè Innèdrugg von èrè gfülltè Bièrguttèrè wörd mit stygender Temperadur wèg dè gringèrè Löslichkeit vom CO2 in èrè wässrigè Lösung. Ebbèso wörd dè Innèdrugg bim Schüttlè höcher, zuèdèmm hèn Bièr mit höcherem CO2-Ghaalt vo sich uus èn höchèrè Innèdrugg. Bi 50 °C git s bi nèrè gfülltè Bièrguttèrè, wo nò zuè isch, èn Innèdrugg vo öppè 5 bis 6,5 bar, wa d Gfòòr vom CO2-Voluscht durch s Abblõsè vom Kronkorkè wòrschinlicher wörrè lòt (Abblõsvohaaltè: Kronkorkè Typ A bi acht bis elf bar; Kronkorkè Tǜp B schu bi übber füüf bar). D Gfòòr vom Blatzè bschtot nit uumittelbar, cha abber nit uusgschlossè wörrè (Scuffing). Jeddi Bewegung von èrè heißè Guttèrè sorgt für è rasantes Aaschtygè vom Innèdrugg, wo dè abblõsende Kronkorké unter Umschtänd nit abfangè cha, wa zum Blatzè vo dè Guttèrè füürt.
Ökologischi Gsichtspüngt
2010 sin drei Fallschtudiè durrègfüürt worrè, wo d Ökobilanz vo voschiddènè Getränkevopackungè voglychè worrè isch.
Diadochen
D Diadoche ( Noochfolger, äigentlig die wo öbbis für en andere übernää) si Fäldhere vom Alexander em Groosse und deren iiri Söön, wo au as Epigone bezäichnet wärde, gsi, wo noch em blötzlige Dood vom Alexander im Joor 323 v. d. Z. sis Riich under sich ufdäilt häi. Si häi im Ganze säggs Chrieg gegenennander gfüert und wo si immer wider mit öbber anderem verbündet gsi si. Denn het sich e Staatesüsteem etabliert, wo bis zum Ufdräte vom Römische Riich im östlige Middelmeerruum im 2. Joorhundert v. d. Z. existiert het und dr politisch Raame für die kulturelli Entfaltig vom Hellenismus bote het.
D Begriff Diadoche und Epigone si vom Historiker Johann Gustav Droysen brägt worde. Er het as Diadoche nume die Generääl bezäichnet, wo grad noch em Dood vom Alexander um d Macht häi afo kämpfe, as Epigone het er d Generazione vo de hellenistische Köönig bezäichnet, wo noch de Diadoche cho si.
Welschland
Welschland chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Wehrmachtslokomotive WR 360 C 14
D Weermachtsdiselloks vo dè WR 360 C 14 sin i dè spôtè 1930er Johr als Rangyrloks für diè dütsch Weermacht entschtandè. D Tûpèbezeichnig stòt für è Weermachtlokomotyv für Regelschpur mit 360 PS, Achsfolgi C (drei kuppleti Aadrybsachsè) un èrè Achslascht vo öppè 14 Tonnè.
Gschichtè
Sowoll diè Dütsch Bundesbaan (DB) als au diè Dütsch Rychsbaan (DR) hèn nõch èm Zweitè Wältchrièg d Disellokomotyvè vo dèrrè Bauart als Baureiè V 36 ygordnet. Vorübbergehend sin diè Loks bi dè DR au unter anderè Bezeichnigè, z. B. V 10 gloffè. Bi dè Öschterrychischè Bundesbaanè (ÖBB) sin diè z Öschterrych voblibbenè Lokomotyvè unter dè Baureiè 2065 ygreit worrè. I dè neuè dütschè Nummerèblään hèn diè Maschinnè bi dè DB ab 1968 d Baureièbezeichnig 236 gha, bi dè DR ab 1970 d Baureièbezeichnig 103.
D Chraftübberdrägig vom Diselmotor (voschideni Hèrschteller, wiè au d Lokomotyvè sèlber) uff d Räder erfolgt übber è hûdraulischs Meerschtufègetrybe vo Voith, ènèrè Blindwellè un Drybschtangè. Baut worrè sin diè Loks für explosionsgfôrdeti Standört vo dè Weermacht (Raffineriè, Tanklager un Munitionsdepots), abber au für Häfè, Flugblätz un äänlichs, wo Dampflokomotyvè mit irè Dampf- un Rauchschwadè suscht d Standört vorõtè hettet. È guèts Byschpill defür isch d Heeresvosuèchsaaschtalt z Peenemünde uff dè Oschtseeinslè Usedom, wo diè WR 360 C 14 zwischè Zinnowitz un Peenemünde au vor Züüg im Personèvokeer zum Ysatz cho isch.
Entwicklèt isch d WR 360 C 14 barallel zu dè WR 200 B 12 un dè WR 200 B 14, diè spûtere DB-Baureiè V 20. D WR 360 C 14 isch abber au witerentwickelèt worrè. Es isch no wôrend èm Chrièg d WR 550 D 14 entschtandè, è stärkeri, virachsigi Bauart mit ysgsamt drei Exemblaar. Zwei vo sèllènè Loks hèn dè Chrièg nit übberläbt, eini vo dè Lokomotyvè isch als Bschtanddeil von èm Panzerzug z Warschau museal erhaaltè blibbè. Vo irè zwei- un dreiachsigè Schweschterlokomotyvè sin jewyls einigi Exemblaar erhaaltè blibbè. D Chriègs-Disellokomotyvè sin wôrend èm Zweitè Wältchriège in ganz Europa un – besunders im Fall vo dè virachsigè Variantè – au z Nordafrika in Italiänisch-Libye ygesetzt worrè. Èn Bricht vo dè Wochèschau vo dè dõmòligè Zit zeigt sogar d Entladig von èrè WR 550 D 14 in èm nordafrikanischè Hafè.
D V 36.1, .2 un .4 sin sogar im Wendezugdiènscht vor un hinter Reisezüüg ygsetzt worrè. Dõby isch diè sognannte „indirèkte Wendezugschtüèrig vo dè Einheitsbauart“ zum Ysatz cho. Sell heißt, bim gschobenè Zug (wegè dè fäälendè Zugheizung vo dè V 36 sin meischtens virachsigi Stüèer- un Beiwagè vo Diseldrybwägè, abber au Plattformwägè vo dè Bauart „Donnerbüchsè“ zum Ysatz cho) hèt sich dè Lokomotyvfüürer im Stüèrwagè befundè, wôrend d Lok, wo i dè Regèl mit èm Vorbau am Zug gschtandè isch, vo eim „maschinnètechnischè Begleiter“ bsetzt gsi isch. D Übbermittlig vo dè Faarbefèèl (d Nrèmsè sin vom Lokfüürer bediènt worrè) isch übber è Klingelleitig un è Art „Maschinnè-Telegraph“ erfolgt. Sibbè Lokomotyvè hèn zwischè 1955 un 1959 au no è elegtropneumatischi Stuèrig erhaaltè, wo einmännig z bediènè gsi isch. Für selli Ysätz sin diversi V 36 èm großè Umbau unterzogè worrè: Well d Faart mit èm (rächt hochè) Vorbau voruus immer öppis broblematisch gsi isch un dè Eimaabetrièb vohindert hèt, isch ènè è Kanzlè uff s Füürerhuus gsetzt worrè. Dè Lokfüürer isch denn uff èm Füürerpult gschtandè, öppè eso wiè dè Käptän von èm Binnèschiff bim Unterfaarè von èrè nidrigè Brugg. Es hèt Vosuèchs- un Einheitskanzlè gää. D V 36 238 hèt è komplètt neus Hochfüürerhuus erhaaltè. Nõch dè Liferig vo stärkerè Loks, vo allem vo dè Baureiè V 60, sin die V 36 i dè lychte Rangyrdiènscht, i dè Arbètszug- un i dè Wärchschtättèdiènscht abgwanderèt. I dè 1970er Johr isch iri Uusmuschterung bi dè Dütschè Bundesbaan erfolgt, i dè 1980er Johr bi dè Dütschè Rychsbaan i dè DDR.
Vobliib
Nõch èm Chrièg sin vill vo sellènè Lokomotyvè z Dütschland voblibbè. Wennigi Einzelschtugg hèt mò au z Öschterrych, Italiè, Frankrych, Ungarn, dè Tschechoslowakei un dè Benelux-Staatè gfundè. Bi dè spôterè DB sin d WR 360 C 14, dènnè iri Uffarbeitig sich no gloont hèt, i dè Unterbaureiè V 36.0, V 36.1, V 36.2 un V 36.3 zämmègfasst worrè. 1955 hèt s bi dè DB 93 Lokomotyvè vo sèllère Baureiè. Wôrend diè èrschterè è diselhûdraulisches Getrybè un èn Èndfüürerschtand mit èm langè, hochè Vorbau bsessè hèn, sin d V 36.3 Mittelfüürerschtand-Loks mit diselmechanischer Chraftübberdrägig gsi. Selli sin abber scho bald uusgmuschterèt worrè, bsunders nõchdèmm d DB 1950 nomòl è Nõchbauseriè als V 36 401 bis 418 bi dè MaK bschtellt gha hèt.
Etlichi V 36 sin erhaaltè blibbè, sig s nu bi dè DB un dè DR sèlbscht als historischi Loks, bi Brivatbaanè im In- un Uusland odder bi Museumsbaanè. D Vokeersbetrièb vo dè Grõfschaft Hoya (VGH) z Norddütschland sin bis i d 1990er Johr è „V 36-Paradys“ gsi, no hüt duèt dört è V 36 005 (VGH-Nummerè, früèner DB V 36 237), diè im Dütschè Ysebaa-Vorein (DEV) ghört, iren Diènscht für Sunderfaartè odder als Reservelok. Bi dè DR sin si im Rangyrdiènscht un lychtè Güètervpkeer ygsetzt worrè, wofür si scho d Weermacht vorgsää gha hèt. Dè Ysatz vo dè Maschinnè bi dè DR isch übberwigend im Ölhafè vo Wismar sowiè zuè dè Bediènig vo Trybschtofflager vo dè Rotè Armee erfolgt, well dõmòls d V 36 diè einzig Lokomotyvbaureiè gsi bi dè Dütschè Rychsbaan gsi, welli übber è Explosionsschutzyrichtig vofüègt. D Loks muèn deilwys wegè fäälendè Ersatzdeil remotorisyrt wörrè.
D V 36 027 hèt d DR 1983 in iren Bschtand vo dè Traditionsfaarzüüg übbernõ. Si hèt dõmòls d Betrièbsnummerè 103 027-9 zuèdeilt chriègt. 1992 hèt d Umzeichnig in 388 365-9. Mit sellèrè Nummerè isch si au 1994 i dè Beschtand vo dè DBAG ygreit un 2001 uusgmuschterèt worrè. Si isch denn a d Mecklèburgischè Ysebaafründ Schwerin e. V. gangè, wo si widder iri aalti Nummerè V 36 027 erhaaltè hèt.
D V 36 032 befindet sich im Ysebaamuseum Weimar.
D V 36 127 befindet sich betrièbsfähig im Ysebaamuseum Neuschtadt (Wiistr.)
D V 36 211 un d V 36 224 befindè sich im Bayrischè Ysebaamuseum z Nördlingè. Beidi sin derzit nit betrièbsfähig.
D V 36 231 befindet sich im Ysebaamuseum Bochum-Daalhuusè.
D V 36 316 befindet sich hüt in guètem Zuèschtand (allerdings nimmi betrièbsfähig) im Ysebaamuseum Dyringhuusè.
D V 36 405 isch hüt im Eigèdum vo dè Historischè Ysebaa Frankfurt, si isch nit betrièbsfähig.
D V 36 406 isch ebbèfalls im Eigèdum vo dè Historischi Ysebaa Frankfurt, si isch betrièbsfähig.
D V 36 412 isch hüt im Eigèdum vom Vorein Fördervorein Ysebaa-Tradition un betrièbsfähig im Bw Lengerich vo dè Teutoburger Wald-Ysebaa stationyrt.
Diè drei Maschinnè vo dè ÖBB-Reiè 2065 sin 1961 (2065.03) un 1968 (2065.01 un 02) uusgmuschterèt worrè. 2065.01 isch a d GKB vokauft un modernisyrt worrè, si isch bis 1991 im Ysatz gsi. Au i dè Tschechoslowakei isch è Lokomotyv erhaaltè blibbè. È nummerèmäßig nit bekannti Maschinnè isch nõch 1945 bi dè ČSD als T 334.004 bezeichnèt un 1957 uusgmuschterèt worrè. D Lokomotyv isch nõch irer Uusmuschterung an è Fabrik z Roudnice nad Labem vokauft worrè un isch dört bis 1999 im Ysatz gschtandè. Hüt ghört si - üßerlich reschtauryrt - zum Beschtand vom Ysebaamuseum Lužná u Rakovníka.
Nõchfolgebauartè
Nõchdemm i dè Nõchchriègszit dè Bau vo Schinnefaarzüüg z Düütschland widder agloffè isch, hèn vill Hèrschteller vo dè V 36 fascht glychi Loks für Brivaat- un Induschtrybaanè, z. B. d Krauss-Maffei ML 440 C baut. Im Schinnèfaarzüügbau vo dè DDR isch d Baureiè V 60 D vo sellerè Lok abgleitet worrè. Vo sellènè Tûpè sin ebbèfalls zaalrychi Exemblaar vo voschidnè Hèrschteller erhaaltè blibbè, einigo wennigi Exemblaar wörred no hüt uff Induschtrybaanè ygesetzt.
Bein
D Bai (dt.: Bein) bilde de undaschte Dail vum mänschliche Kerper, wo se ungfär 40 % usmoche. Bii Süüger, wo via Bai hän, nännt ma se „Hindabai“. Ma brucht d Bai firs Laufe un Stehe.
John Hancock (Politiker, 1824)
sii Laawa un Kàrriar
Dr John Hancock ìsch ànna 1824 z’ Bellefonte ìm Norda vum Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum John Allen Hancock. Ar ìsch ìn siinera Haimet ìn d’ Schüala gànga un hàt d’rnooh àn dr Üniwärsiteet vum Tennessee z’ Knoxville gschtudiart. Ar hàt schpeeter Racht gschtudiart un ìsch ànna 1846 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Austin àb Janner 1847 gschàfft. Vu 1851 bis 1855 ìsch’r Rìchter gsìì ìm zwaita Grìchtsbezirk vum Texàs. Doo druff ìsch’r nochamol prìwààter Rachtsànwàlt gsìì. Üsserdam ìsch’r Pflànzer un Vììhzìchter worra. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1860 un 1861 ìsch’r Àbgoordnet’r gsìì ìm Represantàntahüüs vum Texàs.
Gimel
Gimel isch de Name vo däne Sache:
Bein
E Bai bstät us:
D innare Bschtandtail sin Knoche, Muskle, Seene, Glenke, Bänder un Närve, wo zsamme Bwegunge ermegliche, sowie Adere un usse de Hautiwazug.
John Hancock (Politiker, 1824)
sii Laawa un Kàrriar
Dr Hancock ìsch a Geegner vu dr Sezässion gsìì un hàt sìch gwaigert, noh-n-em Biitrìtt vum Schtààt Texàs züa dr Konfederàzioon, dr Träija-Aid uff daa näijer Schtààt z’ laischta. Wagadam ìsch’r vum Pàrlàmant üssgschlossa worra. D’rnooh hàt’r wììder àls Ànwàlt gschàfft. Wial’r sìch noch gwaigert hàt, ìn ìrgendainer Form d’ Konfederàzioon z’ diana, ìsch dr Druck uff’na so schtàrk gsìì, àss’r s’ Texàs hàt müassa fàraloo. Numma noh-n-em And vum Bìrgerkriag ìsch’r doo z’ruckkumma.
Gimel
Gimel isch de Name vo däne geografische Objekt:
Gimel isch de Vorname vo däne Persone:
John Hancock (Politiker, 1824)
sii Laawa un Kàrriar
Politisch ìsch dr Hancock Mìtglììd gsìì ìn dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1866 ìsch’r Delegiart’r gsìì uff’ra Versàmmlung, wo Verfàssung vum Texàs verschàfft hàt. Bii dr Kongrasswàhl vu 1870 ìsch’r ìm viarta Wàhlbezirk vu siim Schtààt ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1871 gsìì — doo ìsch’r ìm Eduard Degener sii Noohfolger gsìì. Ar ìsch zwaimol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1877 ìm Kongrass blììwa. Sitter 1875 hàt’r dr fìmfta Dischtrikt vum Texàs vertratta. Ànna 1876 hàt’na siina Pàrtäi nìmm fìr a Wììderwàhl nominiart. Ànna 1882 ìsch jedoch dr Hancock ìm zehnta Bezirk vu siim Schtààt ìn dr Kongrass gwählt worra — daa Bezirk ìsch grààd eewa-n-ärschtällt worra gsìì. Ìm Kongrass hàt’r zwìschem 4. März 1883 un em 3. März 1885 gsassa. Ànna 1884 hàt’r sìch nìt fìr a Wììderwàhl uffgschtällt.
Gimel
Gimel isch de Familiename vo däne Persone:
John Hancock (Politiker, 1824)
sii Laawa un Kàrriar
Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm US-Represantàntahüüs hàt dr Hancock wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ar ìsch àm 19. Jüüli 1893 z’ Austin gschtoorwa.
Gimel
Gimel isch en Namesteil vo däne Objekt:
Lueg au:
25. Oktober
Dr '''25. Oktober''' isch dr 298. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 299. in Schaltjohr), dodermit blybe no 67 Däg bis zum Änd vum Johr.
Rotes Schloss Zürich
S Rot Schloss in Züri isch es Wohn- und Gschäftshuus mit ere schlossähnliche Architektur.
S «Schloss» isch vo 1891 bis 1893 vom Architekt Heinrich Ernst im Uftrag vo de Zürcher Immobiliegsellschaft bout worde. S Gebäude staht am General-Guisan-Quai, am lingge Ufer vom Zürisee zwüsche de Beethovestrass und Stockerstrass. Grad näbedra staht s Zürcher Kongrässhuus. S Gebiet, wo s Schloss druf staht, isch nach de Plän vom Stadtingenieur Arnold Bürkli ufgschüttet und als Quai-Aalag härgrichtet worde.
1943 hät de Zürcher Nationalrat David Farbstein s Schloss erworbe und s 1949 wider verchauft. 1950 häts d Swiss Life überno und isch bis hüt d Eigetümeri. Sit 1976 staht s «Schloss» under kantonalem Dänkmalschutz.
Hanauerland
S Hanauerland isch ä ehemòligs Herrschòftsgbiet närdlich vo Stroosburg uf franzesischer Sit un um Käl in de Ordenau uf dytscher Sit uf baide Sitte vo de Grenz, wo de Rhin bildet.
Geografii
Hit mine d Lit mim Hanauerland maischdens de Großruum Käl. Zum Gbiet käre normalerwiis d Stätt Käl, Rhinai un d Gmai Willschdätt. Manchmool isch au d sit de Kraisreform m Londkriis Raschdat zugordnete Gmai Lichtenau inbägriffe, wii zum Bispil bim Sörvisgbiet vo de Sparkass Hanauerland Käl. Sälte wird midm Hanauerland de ufgleeste Londkriis Käl gmaint, wo ussadäm d heutige Gmai Nairiid, Appewiir un Ränche umfosst hät.
Gschicht
S Gbiet wor sit 1273 ä Territorium vo de Härre vo Lichtebärg midm Sitz im glichnomige Ort im Norde vo de Vogese.
Gròf Philipp I. de Äldare vo Hanau hät 1458 d Anna von Lichtenberg, ä Ärbdoochter vum Ludwig V. vo Lichtebärg ghiiròt. Nooch sinem Dòd im Joor 1473 hän d Anna un de Gròf Philipp I. d Hälft vo de Härrschoft Lichtebärg im undarä Elsass mit de Houptstott Buxwiller g'ärbt. Doorus sin don d Linie un d Gròfschaft Hanau-Lichtebärg entstonde. Zu de Ärbschoft ghäre au Gbiite, wo hit in Bade laije. D onder Hälft vo de Härschoft isch zunäkscht on d Gròfe vo Zwaibrucke-Bitsch gonge. 1570 sin die awa au usgschtorbe, un iirä Güter, wo au de lichtebärgische Ondail im Elsass dozu ghärt hät, fiile a Hanau-Lichtebärg. Waije däm hists Hanauerland au so.
Nooch m Dòd vum lätschte Gròf vo Hanau, Johann Reinhard III., im Joor 1736 isch d Gròfschoft Hanau-Lichtebärg uf de Ärbprinze Ludwig IX. vo Hesse-Darmstott, de Soon vo de Charlotte vo Hanau-Lichtebärg, de Ärbdoochter vum Johann Reinhard III., iwergegònge.
Christof Wackernagel
Dr Christof Wackernagel (* 27. August 1951 en Ulm) isch a Schauschbilr on Schrifdschdellr. Er isch mol Mitglied von dr RAF gwä. Sei Vaddr Peter isch Intendant am Ulmer Theater gwä, sei Muaddr isch`d Schauschbilere Erika Wackernagel. Wo sei Vaddr gschtorba isch, isch dr Christof 7 Johr alt gwä. 1960 isch sei Muaddr mit ihm on seira Schweschdr Sabine noch München omzoga.
Vom Gynasium isch`r vorzeitich abganga on hot 1967 d Hauptroll em Film "Tätowierung" gschbild. Des isch dr Ofang von seinra Filmkarrier gwä.
Richtich bekannt worda isch Dr Christof vor allem durch sei Verhafdong am 11. November 1977, kurz noch`m Deitscha Herbschd. Am 15. Oktober 1980 isch`r zu 15 Johr Haft vrurdeild worda. Noch zwei Driddl von dr Strof isch`r no 1987 entlassa worda. Seit derra Zeit isch`r widdr als Schauschbilr on Audor dädich.
Philipp Albert Stapfer
Dr Philipp Albert Stapfer (* 23. September 1766 z Bärn; † 27. März 1840 z Paris) isch e Schwiizer Politiker, Diplomat und Theolog gsi. Er isch Bürger vo Brugg gsi und het sich as Bildigsminister vo dr Helvetische Republik und massgäblig dra bedeiligt ass dr Kanton Aargau entstande isch.
Läbe und Wirke
Dr Stapfer stammt us ere traditionsriiche reformierte Theologefamilie. Si Urgrossvater, si Grossvater und si Vater si alli Pfärrer gsi. Si Unggle, dr Johann Friedrich Stapfer, isch eine vo de agsehenste Schwiizer Theologe im 18. Johrhundert gsi. En andere Unggle, dr Johann Stapfer, isch Theologiiprofässer gsi. Au dr Philipp Albert Stapfer het Theologii an dr Bärner Akademii studiert. 1789 und 1790 isch er Studänt an dr Georg-August-Universität Göttinge gsi, won er sich für d Aliige vo de Jakobiner und d Ideä vo dr Französische Revolution het afo intressiere.
Vo 1800 bis Ändi 1802 isch er e helvetische Abgsandte z Paris gsi und het sich in dere Kapazitet hüfig mit em Napoléon Bonaparte droffe. Im Stapfer si wichtigst Wunsch isch d Bildig vom ene gordnete und unabhängige schwiizerische Staat gsi. 1802 het er mit diplomatischem Gschick d Annektierig vom Wallis dur Frankriich verhinderet.
Im Dezämber 1802 isch dr Stapfer as Delegierte noch Paris zyr Helvetische Consulta iglade worde, wo die gschiitereti Helvetischi Republik liquidiert und d Mediationsverfassig usghandlet worden isch. Drbii het er sich mit Erfolg für d Schaffig vom Kanton Aargau in siiner hütige Form iigsetzt. Dä isch schliesslig am 19. Februar 1803 gründet worde und isch us em Bärner Aargau, em Kanton Frickdaal und em Kanton Bade zsämmegsetzt gsi. Dr Stapfer isch au dr Präsident vo dr Kommission gsi, wo für d Liquidation vom Vermöge vo dr Helvetische Republik verantwortlig gsi isch.
Im Summer 1803 het er sich ändgültig z Frankriich, dr Heimet vo siiner Frau, niidergloo und isch nume no glägentlig in dr Schwiiz uf Bsuech gsi. Zu siim Fründs- und Bekanntekreis z Paris hai under anderem dr Alexander von Humboldt und d Anne Germaine de Staël zelt. Usserdäm isch dr Stapfer as Schriftsteller, Übersetzer und Redner dätig gsi und het sich theologische Studie gwidmet. Dr Kanton Aargau het em zwar meh as einisch politischi Ämter aabote, doch dr Stapfer het immer abglehnt. Siini Ideä im Bildigsberiich, won er zur Ziit vo dr Helvetische Republik usgarbeitet het und wo die ihrer Ziit deilwiis wiit voruus gsi si, si denn vo andere umgsetzt worde.
Sit 1960 erinneret d Stiftig Stapferhuus, wo im Huus mit däm Name uf Schloss Länzbrg deheim isch und vo dr Pro Argovia gfüehrt wird, und s Stapferschuelhuus z Brugg an dä wägwiisend Politiker.
Felix Mendelssohn Bartholdy
Dr Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy (* 3. Februar 1809 z Hamburg; † 4. Novämber 1847 z Leipzig) isch e dütsche Komponist, Pianist und Organist gsi. Er gältet as äine vo de bedütendste Musiker vo dr Romantik, as dr erst Dirigänt, wie men en hüte kennt, uf dr ganze Wält, as Gründer vo dr erste Muusighochschuel z Dütschland und as „Apostel“ vo de Wärk vom Händel und vom Johann Sebastian Bach.
Läbe
Am 28. März 1837 het dr Mendelsohn d Cécile Charlotte Sophie Jeanrenaud (* 10. Oktober 1817; † 25. September 1853) und zämme häi si fümf Chinder ghaa.
Vo 1838 bis 1844 isch sis berüemte Violinkonzärt in e-Moll entstande wo hüte äins vo de beliebtiste Giigekonzärt überhaupt isch. 1841 het en dr Friedrich Wilhelm IV. as Kapällmäister uf Berlin brocht. Im Joor druf isch er wider uf Ängland und het dört si Schottischi Sinfonii dirigiert.
Im Joor 1843 het dr Mendelssohn z Leipzig s Conservatorium gründet, die ersti Muusighochschuel z Dütschland, und isch zum Eerebürger vo dr Stadt Leipzig ernennt worde. Er het am Conservatorium Underricht gee, sis zwäite Oratorium Elias gschriibe und isch no äinisch uf Ängland go dirigiere. Wo si Schwäster Fanny am 14. Mai 1847 gstorbe isch, het er sich us em öffentlige Lääbe zruggzooge, im Oktober und Nüvämber drei Schlaagaafäll ghaa und isch am 4. Novämber z Leipzig gstorbe. Er isch uf em Berliner Dreifaltigkäitsfriidhoof I näbe sinere Schwöster Fanny und andere Familiemitgliider begraabe.
Literatur
Mendelssohn-Studien
Württembergische Eisenbahn-Gesellschaft
D' Wirttąbergische Eisąbå-Gsellschaft mbH (WEG) isch ą priváts Eisąbåontęrnemmą en Deitschland. Seit ąm Vęrkaof vó de Gschäftsåtaile vó dęr EnBW ghért's z'100 % zur Transdev GmbH Gruppe.
Gschicht
D'Wirttąbergische Eisąbå-Gsellschaft isch am 13. Mai 1899 en Stuągęrt grendt wordą. Sui hot bis 1907 siebą Nebebåną ond oi Lokálbå en Wirttąberg baut, mit mé als 100 km Streckąlänge. De Streckeną vó dęr WEG deąn koi zsammąhängądes Netz bildą, weil męr blóß då Privátbåną hot bauą kenną, wó's sich fir'd Staatsbå net glohnt hot. Des sen maistens Randgebiete gwä, wó an de Industriezentrą hen ågschlossa werdą wellą.
ג
Gimel (au Gimmel) isch de dritt Buechschtab usm Hebräische Alphabet. Där het de Zahlewert 3. Gimel wird im moderne Ivrit wie G im Alemanische usgschproche. Wänn de Buechschtabe uf e Aposchtroph kummt, isch er dr Ersatz fir de schtimmhaft dsch-Luut (IPA: //), wo im Hebräisch nit eksischtiert usser in Fremdwörter.