cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stuttgart 21
Demonschtratione vu Befirworter
Mit Aktione wie „Laufen für Stuttgart“ demonschtriere mittlerwyyli au Befirworter. Doderzue dräffe sich all Dunnschtig Befirworter zum gmeinsame Laufe, Fahrradfahre oder Inlineskate dur dr Schlosspark.
Stresstescht
D Ergebnis vu dr vu SMA + Partner iberbriefte Simulationslaif sin im Juli 2011 vorgstellt wore. Noch em 200-sytige Audit vum Schwyzer Briefbiro chennt dr Durgangsbahnhof 30 Brozänt meh Zugaachimft wie dr hitig Chopfbahnhof zur Spitzestund verschaffe.
Bi dr Diskussion vu dr SMA-Ergebnis am 29. Juli 2011 het dr Heiner Geißler e vu ihm un SMA uusgschaffte Kompromissvorschlag unter dr Bezeichnig „Frieden in Stuttgart“ vorgleit. Doderno sott dr Färnverchehr in e neie viergleisige unterirdische Bahnhofsdeil verleit wäre, derwylscht dr Nooverchehr in eme uf 10 bis 12 Gleis verchleinerete oberirdische Deil soll verblybe. D Cheschte vu däre Lesig sin, uf dr Basis vu Stuttgart 21, mit 2,5 bis 3,0 Milliarde Euro aagee wore. Derwylscht d Gegner vu S21 dr Vorschlag begrießt hän, het e di Dytsch Bahn abglähnt.
D Landesregierig vu Bade-Wirttebärg het zum Kompromissvorschlag SK 2.2 im Oktober 2011 e gmeinsami Beurdeilig mit deilwys unterschidlige Yyschetzige vu dr Koalitionspartner uusegee. Gmeinsam isch feschtghalte wore, ass d Kombinationslesig d Leischtigsfähigkeit bringe un zue gringere Yygriff fiere deet. Verdragligi Aabassige un neji huushaltsrächtligi Entscheidige seje erforderli. Dytligi Unterschid wäre bi dr Cheschte erwartet. No dr Griene steiende Cheschte vu dr 5,6 Milliarde Euro fir Stuttgart 21 nume 4,16 Milliarde fir SK 2.2 gegeniber. D SPD het dergege (wie d DB) Cheschte vu 4,1 Milliarde Euro fir Stuttgart 21 un 4,95 Milliarde Euro fir SK 2.2 gsähne.
Kommentar
<references group="kommentar" />
Aarburg
Arbig (uf dütsch offiziell: Aarburg, uf Französisch: Aarbourg) isch e chlini Stadt und e Gmeind im Bezirk Zofige vom Kanton Aargau. D Stadt ligt im Südweschte vom Kanton a de Gränze zum Kanton Soledurn.
Geografii
D Gmeind ligt uf de rächte Flusssite vo de Aare am nördliche Rand vom Wiggertal. Wäge de Felse macht d Aare do en Rank, und vor si dur d Kluus flüüsst het si es grosses Becki uusgwäsche wo sech s Wasser immer im Kreis drin ummedräit; das isch es sältes Naturfänomeen, d Aarewoog, wo für d Schiff scho immer en guete natürleche Hafe ggä het. Hüt isch dört no d Ländti vo de Arbiger Pontonier.
Uf der Nordsite vo däm Felssporn, wo s Aaretal sehr schmal macht und au es Ängnis für d Stroosse bildet, isch des chline Städtli an ere strategisch günschtige Stell entstande. I de Wiggere, wo öppe ei Kilometer wyter obe in d Aare mündet, isch di südlichi Gränze vom Gmeindsbann. S Gmeindspiet umfasst e Flächi vo 441 Hektare, do dervo sind 145 Hektare Wald und 174 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 620 Meter ü. M. fasch bim Sälischlössli obe, de tüfschti a de Aare unde mit 393 Meter.
Bi Arbig goot e Brugg, wo anne 1912 noch Plään vom Bouingeniöör Robert Maillart bout worden isch, übere Fluss; me chunt dört uf ere Strooss der Aare no uf Bonige ufe. Früener isch dört e Hängebrugg gsi.
D Nochbergmeinde vo Arbig sind Olte und Starrkirch-Wil im Kanton Soledurn und Oftrige und Rootrischt im Kanton Aargau.
Gschicht
In de römische Ziit hets e Stroos vo Arbig us in d Innerschwiiz gäh. D Aawäseheit vo de Römer zeigt sich au am ene Münzschatz, wo me am Aafang vom 20. Johrhundert z Arbig gfunde het. Bim Bau von ere Fabrik het me Gältstuck us de Ziit vom Kaiser Tetricus I. gfunde.
Im Middelalter isch d Burg entstande, wo i dr Nöizyt drus d Feschtig Arbig worden isch. Wenn d Burg bout worden isch, weiss me nöd, aber ane 1123 wird si s erschti Mol in ere Urkund erwähnt, wo si als Bsitz vo de Grafe vo Frohburg gnennt wird. Vo de Burg us isch s Amt Arbig verwaltet worde. Do derzue het der weschtlichi Deil vom hütige Bezirk Zofige ghört, aber ohni d Stadt Zofige sälber. Im 1299i hei d Frohburger d Burg und s Amt Arbig a d Habsburger verchauft.
Am Fuess vo de Burg isch e Siidlig entstande, wo eben eifach der Name vo der Burg obedra übercho het und im Johr 1330 s erschti Mol als Stadt gnennt wird. Wäge archäologische Fund vermuetet me hüt, dass d Stadt öppe um 1312 entschtande sig. Wirtschaftlich het sich Arbig nie chönne guet entwickle, scho will Zofige und Olte, wo beidi numme vier Kilometer vo Arbig wägg sind, sich zu de grössere regionaale Zäntre entwicklet hei.
Am 20. April 1415 hei d Bärner nach ere kurze Belagerig d Stadt und d Burg Arbig eroberet. Sid 1416 het der Landvogt vom Bärner Amt Arbig uf der Burg gwohnt.
Wallisellen
Walisele (amtlich Wallisellen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Aarburg
Gschicht
Am 10. März 1798 hei d Franzose, wo in d Schwiiz iimaschiirt sind, d Stadt und d Burg kampflos iignoh. S Amt Arbig isch ufglöst worde und di regionali Verwaltig isch uf Zofige cho. Sit ane 1803 ghört Arbig zum Kanton Aargau.
Ane 1856 isch d Ysebaanlinie dur Arbig ufggange. Do hei sech d Baanlinie deilt: die einti Strecki isch uf Zofigen und Luzärn ggangen und die anderi uf Bärn.
Wallisellen
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 28,2 % (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,9 %, CVP 5,6 %, EDU 2,1 %, EVP 2,2 %, FDP 20,0 %. GLP 8,0 %, GP 6,8 %, SP 17,0 %, SVP 32,1 %, Suschtigi 1,2 %.
Gmäindspresidänt isch de Krismer Bernhard (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 5,0 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Walisele ghört zue de Unterländer Mundarte.
Walliselle isch i de Tüütschschwiiz bekannt dur de Abzellvers «Aazele, Böle schele, d Chatz gaht uf Walliselle, chunnt si wider hei, hät si chrumi Bei, piff paff puff und du bisch ehr und redlich duss».
Stimpfach
Schdempfa (amtlich Stimpfach) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Schdempfa leit em dr Haulau, rond 10 km sidlich vo Craalse. D Nochbergmoede vo Schdempfa send Crailsheim, Fichtenau, Jagstzell ond Frankenhardt.
Vo dr Gmarkong send 53,5 % Landwirtschaftsfleche, 35,7 % Wald, 9,2 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Schdempfa gheret d Ortsdoel Rechenberg, Stimpfach ond Weipertshofen.
Gschicht
Schdempfa ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1024.
Verwaltong
Schdempfa hot mit dr Stadt Crailsheim ond dr dr Gmoede Frankenhardt ond Stimpfach a Verwaltonsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Schdempfa ischt dr Matthias Strobel.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Rechenberg ond Stimpfach ghert zom Schwäbisch, dr Dialekt vo Weipertshofen zom Oschtfränkisch drum hoist die Gmoind und Ort eigentlich net Schdimpfich (Hohenloischfränkisch) sondern Schdempfa (Schwäbisch)
Philipp der Schöne
As Philipp dr Schöön wärde die Persone bezäichnet:
Karl I.
Kirchlechi Herrscher:
Flawil
Flowil isch ä politeschi Gmaind zwüsched Sanggale und Wil im Kanton Sanggale i de Schwiz. Zo Floowil ghööred under anderem d Wiiller Borgau ond Oberglatt.
Gschicht
Ursprünglich isch d Burgau s Zentrum gsi. Us verchehrstechnische Gründ het denn aber Flowil afange waxe, und Burgau het a Bedütig verlore. Im Mittelalter isch d Vogtai Floowil under de Giele vo Glattburg gstande, wo ires Recht ane 1486 an Apt vo Sanggale verchauft hend. S hüttige Gmaindswoppe isch da vo de Giele vo Glattburg gsii.
Geografii
Flowil lit im Ondertoggeborg, zwüsche Wil und Sanggale, quasi a de Grenze zwüsched em Flachland und de Hügel vo de Voralpe. Es lit a de Oscht-Wescht-Hauptverchersax vo de Schwiz wo vo Sanggale noch Gemf got. Im übrige gönt Verchehrsverbindige noch Süde richtig Tegersche und gege Südwescht, zum Toggeburg ewegg. S Rindl verbindet Floowiil mit Lütischborg.
D Ortschaft
Di ganz Ortschaft isch sehr langzoche, entlang vo de Hauptverchersaxe zwüsche Sanggale und Wil, bezihigswis Züri. Das het au mit de Hügel ztue, uf de Nordsite isch de Ruehberg und uf de Südsite de Botsberg und de Schtocke. Z Flowil hez zwai markanti Chilene, di katolisch Chile bim Spitol und di reformirti im Feld usse. D Toggi Chrüzig isch so ungfähr s Zentrum, döt chömed d Bahnhofschtross, d Wilerschtross, d Sanggalerschtross und d Maggenauerschtross zeme. De Marktplaz mit em Fürwehrdepo isch gad nöch nebetra, de Bahnhof isch au nöd wit, und es paar grösseri Hotel und Reschtarand sind rund ume. Vil Gschäft sind a de Bahnhofschtross oder a de Wilerschtross entlang. Witeri markanti Pläz und Chrüzige im sind de Bäreplaz, d Mattioli Chrüzig und de Engel. Am Dorfusgang vo de Maggenauerschtross isch d Ritthale und de Tschupplaz.
Infraschtruktur
Flowil het kain Aschluss a d Autobahn A1 wells so nöch isch bi Gossau und Uzwil, und voralem wells us geografische Gründ eifacher gsi isch d Autobahn witer im Norde durezfüehre. Flowil het aber recht gueti Zugverbindige uf Züri und uf Sanggale wel d Intercity haltet. Z Flowil hez e schöni Badi, si isch guet verschteckt, usserhalb vom Dorf, wemer gege Tegersche fahrt. D Flowiler hend es aiges Spitol. Es isch ene so wichtig, dass heftig proteschtiert hend wos het sölle zue gmacht werde.
Wirtschaft
De gröscht Arbaigeber im Dorf isch s Spitol, vor de Firma Büechi. Anderi grossi Bude sind Kochheer und d Flawa. Viel früener isch d Habis emol gross gsi. Vil Lüt, wo im Dorf lebed schaffet an anderne Ort i de Region Wil–Sanggale, oder pendlet au bis uf Züri abe. Flowil het en aigeni Zitig, de 'Volkfründ', mengmol seget em d Flowiler zum Spass de 'Volksfind'.
Politik
Bi de Kantonsrotswahle am 14. März 2004 hets di folgende Resultat geh:
Sport
Z Flowil hez einigi Sportklüb: under anderem de FC Flowil, de HC Flowil und de TC Flowil. Es hät nöd nu e Fraibaad, es hät au e Gokart-Rennbahn.
Kultur
D Harmonimusig macht jedes Johr es grosses Konzert. Im übrige tretet si a verschidene Aless uf und wird ab und zue gruefe wenns näbis Grosses z fiire git. De Gospelchor isch i de letschte Johre au sehr aktiv gsi. De Kulturverein Touch organisiert regelmessig kulturelli Aless.
Februarumsturz
Als Februarumsturz, glägentlich au als Februarputsch, bezeichnet mä d Machtübernahm in de Tschechoslowakei dur die Kommunistischi Partai vo de Tschechoslowakei (KSČ) im Februar 1948. Im Sprachgebruch vo de KSČ hät die Übernahm offiziell Siigriiche Februar (Vítězný únor) khaisse.
Flawil
Kultur
Fasnacht isch amel e wichtige Sach z Flowil, und es git mehreri Guggemusige, eini vo de bekanntischte sind d Wyssbachgaischter. A de Fasnacht gits amix en spezielle Pris für de Flowiler oder d Flowileri wo de luschtigscht Chaib botte het im vergangene Johr. De Pris haist 'Chratzbörschte' und de Volksfründ git denn amel extra e Fasnachtzytig use.
De Böögg wird amel am End vom Winter im Waideggperkli azündt zum de Winter verjage.
Februarumsturz
Um Neuwahle z erzwinge, sind am 20. Februar 1948 zwölf nitkommunistischi Mitgliider vo der Regierig us Protest gäge d Absetzig vo acht nitkommunistische Prager Bezirkspolizeichefs dur de kommunistischi Inneminister Václav Nosek zruckträte. Der Staatspräsident Edvard Beneš isch vom Klement Gottwald unter Druck gsetzt worde, kei Neuwahle azsetze und stattdesse e neui, kommunistisch dominierti Regierig z vereidige. Um in unter Druck zu setze händ d Kommuniste Massedemonstratione und Streiks organisiert und händ mit em Imarsch vo de Rote Amree droht. De Usseminister Jan Masaryk, de Sohn vom Gründigsvater Tomáš Garrigue Masaryk, hät am 10. März bim sogenannte dritte Prager Fenstersturz tödlichi Verletzige erlitte.
Kirchnaumen
Naumen (lothrìngisch; frànzeesch Kirschnaumen, ditsch Kirchnaumen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Naumen lijt uf em hàlwe Waj zwìsche Thionville un em sààrlandische Merzig uf re Heche zwìsche 255 un 351 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein gehre àui no d Willer Evendorff (Ewendorf) un Obernaumen un d Hef Goldhoff (Goldhof), Marienhoff (Marienhof) un Mittenhoff (Mittenhof).
Leimbach
Leimbach isch dr Namme vu däne Ortschafte:
Dytschland:
Kirchnaumen
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Leimbach
Schwyz:
Kirchnaumen
Verwàltung
vun Naumen ìsch. Naumen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Naumen ghert zem Moselfrankisch.
Leimbach
Frankrych:
Leimbach isch dr Namme vu däne Gwässer:
Leimbach isch dr Namme vu däne Persone:
Quadratkilometer
D'Abchürzig für Quadratkilometer isch km². Mängisch tuet me ou d'Abchürzig qkm verwände, aber sie entspricht nid dr Norm.
1691
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt
Savoyer Voralpen
No dr SOIUSA-Gebirgsklassifikation glidere si d Savoyer Voralpe in segs Gebirgssteck:
Merzweiler (Unterelsass)
Merzwiller (frz. Mertzwiller, dt. Merzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Merzwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 968.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Merzwiller ìsch. Merzwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Merzwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Burbach
Burbach isch dr Namme vu däne Ortschafte:
Dytschland:
Frankrych:
Külsheim
Külsheim (oschtfränkisch Külse) isch e Stadt im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Dr Baan bstoht us 56,6 % Landwirtschaftsflechi, 35,3 % Wald, 7,7 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Külsheim ghere d Stadtdail Eiersheim, Hundheim (mit em glychnamige Dorf un dr Hef Birkhof un Tiefentalerhof), Külsheim (mit dr glychnamige Stadt un em Wyler Wolfenstetten), Steinbach (mit em glychnamige Dorf un dr Hef Gickelhof, Hinterer Messhof un Vorderer Messhof), Steinfurt un Uissigheim.
Gschicht
Külsheim isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1144 as Cullesheim.
Verwaltig
Külsheim ghert zue kaim Verwaltigsverband.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
1690
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
23. Juli
Dr '''23. Juli''' isch dr 204. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 205. in Schaltjohr), dodermit blybe no 161 Däg bis zum Änd vum Johr.
Erdmannshöhle
D Erdmannshöhli isch e Charschdhöhli im Wehratal im Südschwarzwald.
Well de Iigang grad öbbe bi Hasel ligt, isch si au unter Hasler Höhli bekannt.
Di erschdi urkundlichi Erwähnig isch vo anne 1755. Ihre Name het si von ere Sage, wonoch in de Höhli Zwärgli, also Erdmännli, läbe un schaffe. De erforschte Teil isch öbbe 2350 Meter lang, aber es het no ne huffe Gäng, wo so eng sin, daß mer nit weiß was no hindedra chunt. 360 Meter dodevo chasch aluege. In de Höhli hets ä huffe Tropfstei, ä chlaine See un au e unterirdische Bach goht dedure. Sällem Bach würd nochgesait, daß e deil vom Wasser vom Eiemer See stammt.
The Dude
The Dude cha si
Badische IV e
Diè Dampflokomotyvè vo dè Gattig IV e vo dè Badischè Staatsysèbaan sin vo dè Elsässischè Maschinnèbau-Gsellschaft Grafèstadè konschtruyrt, wo 1894 au diè erschtè acht Exemblaar uusgliferet hèt. S sin diè èrschtè Lokomotyè mit dè Achsfolg 2'C z Dütschland gsi. Witeri 75 Lokomotyvè sin bis 1901 vo dè Maschinnèbau-Gsellschaft Karlsruè baut worrè.
Gschichtè
Diè Badischè IV e sin vo allem für dè Schnell- un Personèzugdiènscht uff dè stygungsrychè Schwarzwaldbaan bschafft. Sell isch notwendig worrè, well diè suscht ygsetztè Loks vo dè Gattigè IV b, IV c sowiè d Tenderlok IV d dè Aaforderigè nimmi gwachsè gsi sin.
1914 sin no alli Maschinnè im Beschtand vo dè Badischè Staatsbaan gsi. Allerdings sin si schu ab 1903 im Schnellzugdiènscht durch d II d un d IV f abglöst worrè. Diè Dütsch Rychsbaan hèt 1925 no 35 Exemblaar als Baureiè 38.70 übbernõ; sie hèn – nõch Lieferseriè gruppyrt – diè Betrièbsnummerè 38 7001 – 38 7007, 38 7021 – 38 7025, 38 7031 – 38 7034, 38 7041 – 38 7046 un 38 7061 – 38 7073 erhaaltè. Diè Maschinnè sin bis 1932 sämtlich uusgmuschteret worrè. Drizee Lokomotyvè sin als Reparationsleischtig a Frankrych abgää worrè un dört als Reiè 230 vo dè État ygordnet worrè. Zwei Faarzüüg sin zu dè belgischè SNCB kõ un hèn d Reièbezeichnig B 61 erhaaltè.
Diè 38 7001 isch im September 1936 uffgschnittè worrè und hèt im Vokeersmuseum Karlsruè als Aaschauigsobjekt diènt. Im 2. Weltchrièg isch s Museum uusbrennt un au d 38 7001 isch zerschtört worrè.
Konschtruktyvi Merkmōl
Trotz dè lauftechnischè Mängel vom Grafèstadenẽr Ußèraamè-Drèègschtell hèt diè Lok èn bemerkenswerti Laufruè bsässè. Diè Lok vofüègt übber èn geniètetè Blechinnèraamè. Diè kuppletè Radsätz hèn Fèdèrè unterhalb vom Achslager uffgwisè, welli nit durch Uusglychshebèl vobundè gsi sin.
È ebbèfalls für Dütschland innovativs Merkmǒl vo dè IV e isch yr Virzilinder-Vobund-Trybwärk vo dè Bauart de Glehn gsi, des erschtmǒls bin èrè Lokomotyvè mit drei kuppletè Achsè aagwandt worrè isch. D Elsässischi Maschinnèbau-Gsellschaft hät devor sch zweifach kuppelti Lokomotyvè mit De-Glehn-Trybwärk baut – vo allem für d französischi Nordbaan. Dè IVe seer äänlichi Maschinnè hèt si gli nǒch Preußè (Gattung P 7) gliferet, a diè Rychsysèbaanè Elsass-Lothringè (Gattig P 7 un S 9), a diè meischt französischè Baanè, sowiè nǒch Belgiè, Spaniè un Portugal.
D Hochdruckzilinder sin ußè glägè un würket uff dè zweiti Kuppelradsatz, wäärend diè innè ligendè Nyderdruckzilinder uff diè erschti Kuppelachs gwürkt hèn. Diè Zilinderpärli sin lycht gneigt gsi.
D Faarzüüg sin mit Schlepptender vp dè badischè Bauartè 3 T 13,5, bad 3 T 14 un bad 2'2' T 15 usgschtattet worrè.
Marchissy
Marchissy (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Marchissy isch e Hufedorf am Jurafueß an aire vu dr Stroße zum Col du Marchairuz. D Gmaiflechi umfasst 32,2 % landwirtschaftligi Flechi, 65,2 % Wald un 2,6 % Sidligsflechi.
Gschicht
Marchissy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1235 as Marchisie.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,9 % gläge.
Religion
54,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 3,6 %, FDP 12,9 %, GLP 12,1 %, GP 14,2 %, SP 21,9 %, SVP 17,7 %, Sunschtigi 3,6 %.
Dr Burgermaischter vu Marchissy isch dr Luc Mouthon (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 348 Yywohner 89,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Luxemburg (Stadt)
Luxeburg (luxeburgisch Lëtzebuerg, Dütsch Luxemburg, Französisch Luxembourg) isch d'Hauptstadt vum Land Luxeburg un de fümftwichtigst Finanzblatz vu Europa. D'Stad, wie si umgangssprochlig uff Luxeburgisch bezeichnet wird, litt am Zämmefluss vu de Péitruss un de Uelzecht. Wäge de viile griene Fläche un de Festige wird si au als s grien Härz vu Europa bezeichnet.
Geografii
Luxeburg litt im Süde vum Luxeburger Flachland, ere große Sandsteiformation us em Juura. D'Region isch s Härz vum Gutland, wu flach un dief gläge-n-isch un rund zwei Drittel vum Land iinümmt.
S hisdorisch Stadtzäntrum, d'Altstadt, isch noch Oste, Norde un Süde hii vu Däler umgee, wu vu de Péitruss un de Uelzecht in de Sandstei gschnitte wore sin. Übber d'Däler fiehre zahlriichi Viadukt un Brucke, zum Bispil d'Adolphe-Bréck, d'Groussherzogin-Charlotte-Bréck un d'Passerelle. Obwohl d'Stadt kei bsunders großi Flächi hät, isch si topographisch gseh kumpläx, wiil si uff mehreri Höche verdeilt zwüsche zwei Däler litt. Mit ihrer Flächi vu 51 Quadratkilometer deckt si 2 Brozänt vu de Flächi vum Land Luxeburg ab, dodemit isch es flächemäßig di viertgröschti Gmeind un bi witem de gröscht Balligsruum. Au d'Bevölcherigsdichti isch mit 1500 Iiwohner pro km² nit übbermäßig hoch; größeri Landstrich were vu Parks, Wälder un kulturällem Erbe iignuu, am Rand vu de Gmeind findet mer sogar landwirtschaftlig gnutzti Fläche.
S Chliima vu Luxeburg isch e ozeanischs, wu e liichti kontinentali Brägig hät. D'Winter sin zimmlig chalt, d'Summer degege eher warm, uffgrund vu de geografische Lag macht sich abber e au e Chiehli bemerchbar.
Gschicht
Zu de Römerzit isch d'Stadt an de Chrüzig vu zwei Stroße gläge, eini devu hät vu Trier übber Arlon uff Reims gfiehrt, di anderi vu Metz uff Aix-la-Chapelle. Uff em Fälse Bock hät's scho e Festig gha.
E Stadt hät sich im 10. Johrhundert aafange bilde, ihri Aafäng lige im Schloss uff em Bock. Es isch vum Ardenner Grof Siegfried vu Luxeburg bout wore, dört wu friehjer s römisch castellum mit em Name Lucilinburhuc („Schlössli“) gstande-n-isch. De Siegfried hät s Land durch e Dusch mit de Abtäi St. Maximin vu Trier griegt. 987 hät de Erzbischof Egbert vu Trier fümf Altär in de Erléiserkierch (de hüttige Méchelskierch) gweiht, an de Chrüzig vu de Römerstroße isch e Märkt entstande, wu drum ume sich d'Stadt entwickelt hät. Wäge ihrer geobolitische un topografische Lag hät si scho im 10. Johrhundert e erschti Festigsmuur griegt un im 12. Johrhundert, wu si sich witer noch Weste usbreitet gha hät, e zweiti.
Luxeburg isch bis 1354 Sitz vu-n-ere Grofschaft un deno, wu sini Herrscher Chönig vu Böhme wore sin, vu'me-ne Herzogtum gsi. D'Elisabeth vu Goerlitz hät's 1443 an de burgundisch Herzog Philippe III. mieße abdrätte. Si hät Luxeburg im Charles Quint vererbt, wu als Chind de Tiitel „Herzog vu Luxeburg“ drage hät. Noch sinem Dod isch es an di spanische Habsburger übbergange.
De Wiener Kongräss hät Luxeburg 1815 zum Großherzogtum un zum Mitglid vum Dütsche Bund gmacht; es hät im niderländische Chönig Wilhelm I. ghört. D'Festig Luxeburg isch vu preußische Druppe gschützt wore.
1867 hänn de Napoleon III. un de Otto von Bismarck Luxeburg im Rahme vum Londoner Kongräss als neutrals Land erchlärt. Di preußische Druppe sin abzoge.
1890 isch de Wilhelm III. vu Holland gstorbe; wiil er numme e Dochter gha hät, isch Luxeburg an d'Nassauer chuu.
Während em Erschte Wältchrieg isch Luxeburg vu Dütschland bsetzt wore, d'Uuabhängigkeit isch 1918 im Verdrag vu Versailles erchlärt wore. Im Zweite Wältchrieg hät's s nationalsozialisdisch Dütschland widder annektiert.
1952 isch Luxeburg (für langi Zit numme provisorisch) Sitz vu de Europäische Gmeinschaft für Chohle un Stahl wore un bis 1981 sin au verschideni Sitzige vum Europäische Parlamänt abghalte wore. Es isch all no Sitz vum Sekretariat vum Europäische Parlamänt, im Europäische Grichtshof, im Europäische Rächnigshof un de Europäische Investitionsbank.
Bolitiik
De Gmeinderot vu de Stadt Luxeburg hät 27 Mitglider, de Schäfferot bstoht us em Bürgermeister un fümf Schäffen. De Bürgermeister isch sit November 2011 de Xavier Bettel, Noochfolgr vom Paul Helminger, beide Demokratischi Partäi, wu sit 2005 in ere Koalition mit de Griene d'Mehrheit hät. In de Legislatuurperiode devor isch er Bürgermeister in ere Koalition mit de Christlige Soziale Partäi gsi.
Als Hauptstadt vum Land isch es au Sitz vu alle Organ us de Verfassig wie im Parlamänt, im Staatsrot, im Großherzog, verschidene Ministerie un de Justizorgan.
Bevölcherig
D'Bevölcherig hät im Februar 2009 d'90.000er-Gränze übberschritte. D'Zämmesetzig vu de 83.832 Iiwohner am 31. Dezämber 2004 isch di folgendi gsi:
Chunscht un Kultuur
Vu de Stadt were zwei Theater bedribe: s Groß Theater un s Kapuziinertheater. Witeri Theatersäl sin s Kasemattentheater, s Théâtre du Centaure un s TOL (Théâtre ouvert Luxembourg). Di wichtigste Konzärtsäl sin d'Philharmonii, de Conservatoire vun der Stad Lëtzebuerg un Den Atelier.
In de letschte Johr hänn viili Kiinos züegmacht, hütt gitt's no de Artplex Utopia am Lampertsbierg un de Multiplex Utopolis am Kierchbierg, alli zwei vu de Utopia Group bedribe. Dezüe chunnt d’Cinemathéik vun der Stad Lëtzebuerg, wu de Stadt unterstellt isch.
Witeri wichtigi kulturälli Iirichtige sin d'Nationalbiecheräi un s Nationalarchiiv (zwei staatligi Iirichtige) un au s Archiiv, d'Biecheräi un d'Fotothek vu de Stadt Luxeburg. Ußerdemm hät's e Reihe vu private Galeriie. Nit z vergässe sin no s Centre culturel de rencontre Abbaye de Neumünster, s Espace culturel Cité odder de Carré Rotondes, wu regelmäßig kulturälli Aalöss stattfinde.
Universität Basel
D Universität Basel isch im Jahr 1460 gründet worde und isch so die eltisti Hochschuel in dr Schwiz. Ihri Bibliothek isch eini vo de bedütendste im Land. Die universitäre Astalte si über d Innestadt verdeilt. S Kollegiehuus, wo im Johr 1939 uf dr Südsite vom Petersplatz baut worden isch, het mehreri Hörsäl, en Aula für 500 Persone und Arbets- und Verwaltigsbüro.
Gschicht
D Universität Basel isch as e Folg vom Basler Konzil under em Bischof vo Basel Johann vo Venninge vom Basler Root uf en Initiative vo de Bürger gründet worde. D Stiftigsurkund het d Form von ere bäpstlige Bulle vom Bapst Pius II. und stammt vom 12. Novämber 1459. Die offizielli Eröffnigsfiir het am 4. April 1460 stattgfunde. Alli Hörsäl si denn am Rhiisprung gsi und d Uni het vier Fakultete gha und zwar die vo de Artiste, e medizinischi, e theologischi und e juristischi. D Artistefakultet (artes liberales) isch bis 1818 d Grundlag für die andere drei Studiefächer gsi.
Wäge dr Debatte über d Reformation isch au d Universitet sit 1494 in ere Krise gsi. 1507 isch denn neu greglet worde, wie d Stadt zur Finanzierig wurd biidräge. In de Johrzähnt druf het sich d Bürgerschaft meh und meh em reformatorische Standpunkt gnööcheret. Wo vier Profässer Aahänger vo der Reformation aagriffe hai, het men e 1523 kei Lohn meh zahlt und dr Oekolampad, won e baar Johr druf z Basel d Reformation duuregfüehrt het, und dr Konrad Pellikan, wo 1504 z Stroosburg e hebräischs Wörterbuech usegee het, si zu Profässer für Theologii ernennt worde. Wo d Reformation sich duuregsetzt het, si die altgläubige Dozänte und Profässer, drunder dr Erasmus uf Freiburg im Brisgau züglet. Wäge de Unrueje in dr Stadt isch d Uni drei Johr lang, vo 1529 bis 1532, offiziell gschlosse gsi, e baar Profässer hai aber wiiterhi Underricht gee. D Uni het 1532 neui Statute übercho und isch im Basler Root understellt gsi. Im Novämber vo däm Johr isch si as reformierti Universitet wider ufgmacht worde. In de Johr druf si Stipändie gstiftet worde für armi Schüeler und Studänte. 1539 het der Root d Statute gänderet und der Uni meh Autonomii gloo.
In der zweite Helfti vom 16. Johrhundert isch Basel für si medizinischi Fakultet berüehmt gsi. Zwar het scho 1531 der Räkter Oswald Bär die ersti öffentligi anatomischi Sektion usgfüehrt, aber erst 1588 het dr Medizinprofässer und Stadtarzt Felix Platter (1536–1614), dr Sohn vom Thomas Platter, s erste anatomische Theater noch em Vorbild vom ene Amphitheater iigrichdet. Im Johr druf het dr Caspar Bauhin dr botanisch Garte vo dr Universität bim Untere Kollegium am Rhiisprung gründet. Im Lauf vo de Johrhundert si Drucker und grossi Glehrti in d Stadt cho, was Basel zum ene Zentrum vo dr früejere Buechdruckerkunst und vom Humanismus gmacht het. 1622 isch d Universitätsbibliothek Basel gründet worde uf dr Grundlag vo de Büecher, wo s scho in de verschiidene Institut gha het und de Büechereie vo säkularisierte Chlöster. Hüte isch si mit über drei Millione Büecher und Schrifte eini vo de grösste Bibliotheke in dr Schwiz.
S 19. Johrhundert isch dr Afang vo dr Modärne an dr Uni gsi. 1835 isch die Freiwilligi Akademischi Gsellschaft zur Understützig vo dr Universität gründet worde. Wo d Bedütig vo de Naturwüsseschafte grösser worden isch, het me in dr zweite Helfti vom 19. Johrhundert mehreri neui Fächer drzue do. Gege s Ändi vom Johrhundert si au Fraue zum Studium zueglo worde. Die ersti Studentin isch d Medizinere Emilie Frey gsi, wo sich 1890 immatrikuliert het.
1919 isch d Volkshochschuel gründet worde. S Universitätsgsetz vo 1937 het d Universität in fünf Fakultete iideilt. D Naturwüsseschafte si in dr Philosophisch-Naturwüsseschaftlige Fakultet zsämmegfasst worde. 1939 isch dr Sitz vo dr Uni vo dr Alte Uniwersidäät am Rhiisprung in s nöije Kollegiehuus am Petersblatz verläit worde. 1971 isch s Biozentrum vo dr Universitet Basel, wo wältwiit bekannt isch, drzue cho. Die wirtschaftswüsseschaftlige Fächer si 1988 im Wirtschaftswüsseschaftlige Zentrum (WWZ) neu organisiert worde. Im Johr 2000 isch s Pharmazentrum eröffnet und drei Johr spöter isch d Fakultet für Psychologii gründet worde. Sit 2004 git s d Chinder-Uni.
Administration und Ufbau
Währed Johrhunderte het d Stadt Basel d Uni elei drait. Hützudag si die beide Kantön Basel-Stadt und Basel-Landschaft für d Universität zueständig. Die sterkeri Bedeiligung vom Landkanton isch d Folg drvo, ass in den 1980er und 1990er Johr immer meh Studänte us em Baselbiet cho si und am 11. März 2007 hai 85% vo de Baselbieter ere gmeinsame Drägerschaft zuegstimmt. D Basler Uni isch die ersti Universität, wo vo zwei Kantön gmeinsam und gliichberächtigt finanziert und gfüehrt wird.
S Universitetsgsetz vo 1996 het dr Uni s Rächt uf Sälbstverwaltig ge. Dr Universitetsrot isch s oberste Organ und sini Mitgliider wärde vo de beide Basler Kantön gwehlt.
Grössi und Wichdikeit
D Uni Basel isch e relativ chliini Universität, isch aber im erste Johrzähnt vom 21. Johrhundert um öbbe 50 Brozänt gwachse, schnäller as alli andere Schwiizer Universitete. Im Herbstsemester 2014 het s me as 13'000 Studierendi ghaa, drvo öbbe 2700 Doktorante. Fast 7300 si Fraue gsi. S akademische Personal isch öbbe 2000 stark.
D Basler Uni het e guete Ruef und isch füehrend in dr Dropemedizin. S Biozentrum isch noch em The Scientist eine vo de zäh beste Blätz für Postdoktorande. Im Joor 2013-14 isch si noch de World University Rankings uf e 74. Blatz vo alle Uniwersidääte uf dr Wält choo.
Fakultete und Forschigsschwerpünggt
D Universität Basel isch e Volluniversität und het siibe Fakultete und die drei Nationale Forschigsschwerpünggt Nanowüsseschafte, Sesam und Bildkritik.
Forschig
D Forschig an der Universität Basel konzentriert sich uf d Beriich Life Sciences und Kultur. Die medizinischi Forschig wird in Zsämmenarbet mit em Universitätsspital Basel gleistet.
Berüehmti Persone
Eine vo de berüehmtiste Lüt, wo an dr Universität underrichdet hai, isch dr dütsch Philosoph und Dichter Friedrich Nietzsche gsi, er het z Basel Underricht in Griechisch und Literatur ge.
An dr Universität Basel hai under anderem studiert:
D Universität Basel cha zwei Nobelpriisdreger in Medizin ufwiise, und zwar dr Tadeus Reichstein (1950) und dr Werner Arber (1978).
Moses Mendelssohn
Dr Moses Mendelssohn (* 6. Septämber 1729 z Dessau; † 4. Januar 1786 z Berlin) isch e dütsche Filosoof vo dr Ufkläärig gsi und gältet as Wäägberäiter vo dr Emanzipazioon vo de Juude und dr Haskala.
Si Lääbe
Im Moses Mendelssohn si Vater isch dr Mendel Heymann gsi, wo as Sofer, Gmäindischriiber z Dessau und Brimaarschuelleerer gschafft het. Dr Mendelssohn isch seer begabt gsi, scho mit zääni häig er sig er en usgezäichnete Talmudstudönt gsi. Si Muetersprooch isch s spoote West-Jiddisch gsi; Hebräisch und Aramäisch het er scho as chliises Chind gleert.
Er het denn as Husleerer (1750), Buechhalter (1754) und Gschaftsfüerer (1761) gschafft und schliesslig isch er 1768 Betriibsläiter vom Issak Bernhard sim Siidegschäft worde, wo dä gstorbe isch.
1754 het er dr Gotthold Ephraim Lessing kennegleert. Dä het em ghulfe si ersti Schrift uf Dütsch, „Philosophische Gespräche“, z veröffentlige und het en mit em Friedrich Nicolai bekannt gmacht. Eso isch er Mitarbäiter bi dr Zitschrift Briefe, die Neueste Litteratur betreffend worde. Zämme mit em Lessing und em Nicolai isch er Mitgliid vom Montagsclub vo dr Berliner Ufkläärig worde.
1762 het dr Mendelssohn d Fromet Gugenheim ghürootet, und si häi zämme zää Chinder ghaa, wo säggs von ene erwaggse worde si.
Dr Mendelssohn isch am 4. Januar 1786 z Berlin gstorbe und isch uf em Berliner Jüüdische Friidhoof begraabe
Si Wärk
1755 het dr Mendelssohn im Rousseau sini Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes übersetzt. 1763 het e, vor em Immanuel Kant, mit eme filosofische Ufsatz dr Erst Briis vo dr „Königlichen Academie“ (dr spöötere Pröissische Akademii vo de Wüsseschafte) überchoo und isch allgemäin as Dänker anerkennt worde. 1767 het er Phädon oder über die Unsterblichkeit der Seele veröffentligt, wo denn in zää Sprooche übersetzt worde isch.
1777 het dr Mendelssohn dr jüüdisch Gleerti und Wüsseschaftler Rafael Levi droffe.
Er het denn Bibelpsalme übersetzt und het mit ere dütsche Übersetzig vom Pentateuch aagfange, wo vo 1780 bis 1783 erschiine isch. Er het immer wider brobiert d Stellig vo de Juude z verbessere. 1783 isch si Jerusalem oder über religiöse Macht und Judenthum uusechoo, won er din abgleent het ass s Rabbinat Stroofe chönn uferleege, aber au die jüüdische Religioonsgsetz verdäidigt het. Dr Mendelssohn het dr Staat und d Religion welle drenne und het für bäidi verlangt ass si tolerant sige. Dr religiöösi Glaube sig individuell und es dörf bi däm käi Zwang herrsche. As Vorriter vo dr jüüdische Emanzipazioon isch er äng mit em David Friedländer befründet gsi, wo die Jüüdischi Freischuel z Berlin gründet het und dr erst jüüdisch Stadtroot gsi isch.
Im Joor 1779 het dr Lessing sim Fründ in sim berüemte Ideädrama Nathan der Weise e Dänkmol gsetzt. Wäärend dr Lessing voll vom ene Fortschrittsoptimismus gsi isch und glaubt het, ass d Religionen vom Juudedum über s Christedum zun ere Vernumftreligion wurde ufstiige, het s für e Mendelssohn käi sonige Fortschritt gee, weder in dr moralische no in dr religiööse Hinsicht. Er het nid dänggt, ass d Moralidäät und d Religiosidäät vo dr Zit wurde abhänge. D Menschäit as Ganzes chönni «glückselig» si, unabhängig drvo, öb si sich im Naturzuestand oder im Zuestand vo dr Zivilisazioon wurd befinde.
Dr Friedrich Heinrich Jacobi het noch em Dood vom Lessing gsäit, dä sig e „Spinozist“, was öbbe s Gliiche bedütet het wie„Atheist“, und zu sälle Zite het so öbbis dr Ruef von ere Person schweer chönne schäädige. Das het e lengere Briefwäggsel zwüschen em Jacobi und em Mendelssohn noch sich zooge. Dr Jacobi het die Brief 1785 under em Ditel Über die Lehre des Spinoza in Briefen an den Herrn Moses Mendelssohn veröffentligt. Die filosofischi Kontrovärse isch in dr Gschicht vo dr Filosofii as dr Pantheismusstrit bekannt. Dr Friedrich Nicolai het si Fründ Mendelssohn drbii understützt.
Won em 1783 die ghäimi Gesellschaft der Freunde der Aufklärung (Berliner Mittwochsgesellschaft) d Mitgliidschaft aabote het, het dr Mendelssohn abgleent. Er isch aber denn churz druf Eeremitgliid worde Er het sich mit dr Froog, was d Ufkläärig sig usenandergsetzt und gmäint, ass d Freihäit vo de Gedanke und vo dr Reed nit dur Gsetz und Zensur döfi iigschränggt wärde. In dr Berliner Monatszeitung het er gschriibe, ass d Bildig s Ziil vo alle Besträäbige müess si und die wurd us dr Kultuur (Praxis wie Handwärk, Kunst und Sitte) bestoo und dr Ufkläärig as Theorii, und die bäide sige mitenander dialäktisch verschränkt.
As letschts Wärk het dr Mendelssohn dr Ufsatz An die Freunde Lessings gschriibe, wo im Februar 1786 postum uusechoo isch. Din het er klar gstellt, ass dr Lessing d Vertäidigung vo andere nid bruchi.
Eerige
Z Dessau het s iim zu Eere e groosses Brunnedänkmol in de Baanhofsaalaage.
Sit 1994 verdäilt s Potsdamer Moses-Mendelssohn-Zentrum d Moses-Mendelssohn-Medallie für Toleranz und Völkerverständigung.
Im April 2013 het d Bezirksverordneteversammlig vo Friedrichshain-Kreuzberg beschloss dr nöij Stadtblatz z Berlin-Kreuzberg an dr Lindestrooss noch dr Fromet und em Moses Mendelssohn z benenne. Si si doo in ere Zwickmüüli vo dr political correctness gsi, wil si äigentlig dr Moses Mendelssohn häi welle eere, aber wil e Frau für die Eerig an dr Räije gsi isch, het men em Blatz dorum dr Naame vom Eebaar gee.
Wärk/Usgoobe (Uswaal)
Nöiusgoobe
Il Pastor fido (Händel)
Il Pastor fido (Erste Fassig HWV 8a, Zwäiti Fassig HWV 8c) mit em Prolog Terpsicore (HWV 8b) für die zwäiti Fassig isch en Opere (Opera seria) in drei Akt vom Georg Friedrich Händel.
Die ersti Fassig
Im September 1712 het dr Händel mit em Komponiere aagfange und isch am 24. Oktober fertig gsi. Am 22. Novämber 1712 isch Il Pastor fido im Londoner Queen’s Theatre zum erste Mol ufgfüert worde. Si het e seer billigi Usstattig ghaa, alti Gosdüm und Kulisse, d Opere het weniger Arie gha as dr Rinaldo und e Hufe vo deene si vertleent gsi und d Rezitativ si chürzer gsi. D Opere het eso em italiänische Ideal entsproche, wo mee Stereotüpe kennt het as die früenere änglische Pastoral, wo dr Händel woorschinlig nit kennt het.
D Bsetzig vo dr Uruffüerig:
D Uruffüerig isch duuregheit, und noch siibe Vorstellige isch s Stück abgsetzt worde.
S Libretto
S Buech goot uf s berüemtiste und wirkigsvollste Schööferspiil in dr Litratuurgschicht zrugg, im Giovanni Battista Guarini si Il pastor fido (1585), wo s e Hufe Bearbäitige drvo git.
Die zwaiti Fassig
Im Mai 1734 het dr Händel denn d Opere in ere nöije Fassig mit dr zwäite Royal Academy of Music ufgfüert und si isch uf 15 Uffüerige choo und scho im Novämber druf, noch chliine Ändrige, non emol uf fümf. Drnn isch dr nöi komponierti Prolog Terpsicore scho din gsi, won er bsundrigs für d Dänzer vo dr Marie Sallé gschriibe het.
Staufen im Breisgau
Staufe im Brisgau (amtlich: Staufen im Breisgau) lit im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg. D'Stadt Staufe het Iwohner (Stand: ) un bildet zämme mit dr Gmei Minsterdal e Gmeiverwaltigsverband un mit dr Stadt Bad Chrozige e Middelzentrum südlich vu Friburg.
Geographischi Lag
Staufe lit am Fuess vum Schwarzwald am Usgang vum Minsterdal. S'Schwarzwalddal vum Nöimage got do direkt in d'Rhiebeni yber, d'Vorbergzone vum Schwarzwald isch wäniger usprägt. Nördlich vum Dalusgang dominiert dr sich steil Schlossberg (Staufemer Bergli), südweschtlich fangt d'Hüegellandschaft vum Markgräflerland a. Staufe lit somit uf dr Grenze vu zwei Natur- un Wirtschaftsrüm; zum eine dr Rhiebeni bzw. dr Vorbergzone mit em Abau vu Fruucht, Wiräbe un Obst, zum andere em dur Viihhaltig un Forstwirtschaft un in früehere Zitte dur Bergbau prägte Schwarzwald.
Geologi
Dr geographischi Gliderig entspricht d'Lage uf dr Schwarzwaldrandverwerfig als tektonischi Gränze zwische christallinem Grundgebirg, wo glazial yberformt isch, un em Oberrhigrabe. Die zum Schwarzwaldchamm astigende Höchezüg besten vornämmlich us Gneise mit igschlossene Porphyre, d'Dalebeni us vum Nöimage aglagerte Schotterfläche. Dr wäge sinere Form menkmol fälschlich als Vulkanchegel bezeichnet Schlossberg bestoht as Deil vu dr Vorbergzone hauptsächlich us Muschelchalchscholle; in dr Vorbergzone trätte witterhi Buntsandstei, Keuper, Dogger un Lias sowie aglagerter Löss uf.
aktuelli Entwicklig
Nooch siibe Bohrige fier Erdwärmenutzig, wo bis 140m Diefi abigange sin, hän sich ab em Friehjohr 2008 Hebige vu bis zue 12 cm in dr Staufener Innestadt zeigt.
As die wohrschinlichscht Erklärig wird agnu, dass bi dr Bohrig e Gips-Keuperschicht durchstosse worre isch un no under hochem Druck befindlichs Grundwasser us dr Schicht drunter in d'Gipsschicht idrunge isch un demit chemisch reagiert het - was e Usdähnig vu dr Schicht un demit an dr Oberflächi e Hebig zur Folg het.
Mer goht vu ere 70 Meter dicke Gips-Keuperschicht us, wo under Staufe - entgege vu dr Erwartig - no nit vollständig mit Wasser zue Gips reagiert het, sundern wohl erscht zue guet 75 %. S'Anhydrit dähnt sich noch dr Reaktion mit Wasser zue Gips um 40 % us. Isch die Annahm einigermasse realistisch, muess mer dorum in dr nächschte Johrzehnte vu ere Hebig vu guet 5 bis 10 Meter usgoh.
D'Hebig erfolgt natürlig nit gliichmässig un dementsprechend sin an viilene Baute in dr denkmolgschützte Altstadt Riss un Spalte entstande. D'Hebig durt sither a un lit durchschnittlich bi einem Millimeter im Munät.
Anno 2009 het mer agfange, Wasser abzbumpe, um d'Hebig z'stoppe, vorerscht ohni Erfolg. Die gschädigt Zone in dr Altstadt dähnt sich middlerwil immer meh us. D'Bausubstanz wird dodurch quasi in Zitlupe irreparabel zerstört.
Im November 2009 isch dr hinter Deil vum Rothüs un s'Stadtarchiv wäge dr durch d'Hebig entstandene Schäde grümt worre. D'Hebige hän sich zue sellem Zitpunkt scho uf 20 cm addiert gha. E Sanierig vu dr Hüser wird usgschlosse, si solle sällewäg abgrisse werre. E Schicksal, wo wohl noch vile wittere Hüser z'Staufe droht.
Vorgschicht bis Früehmiddelalder
Numme wänigi Fund belege e vorgschichtlichi Begehig bzw. Besidlig: Einigi Fyrsteiartefakte datiere in d'Middel- bzw. Jungsteizitt, fier d'Broncezitt wird ufgrund vu Gländemerkmole un Keramikbruchstücker e Höchesidlig vu dr Urnefelderkultur agnu, säll giltet au fier e iisezittlichi Sidlig vu dr Hallstattkultur.
Archäologisch direkt noochgwiseni Asidlige setze erscht mit dr römische Kaiserzitt i. Dur moderni archäologischi Methode wie d'Luftbildarchäologi un geophysikalischi Prospektion isch e as villa rustica agsprochener Gebäudekomplex zwische Staufe, Gruenere un Chropbach guet dokumentiert, wenn au nit vollständig erfasst. Witteri römischi Fund lige uf em Bann vu dr middelalderliche Stadt bzw. am Schlossberg vor. Dere ihri Usdähnig un gnaui Zittstellig blibt aber ufgrund vu dr middelalderliche Yberbauig uchlar.
In d'Zitt vu dr Völcherwanderig datiere alemannischi Einzelfund am Schlossberg wie bispilswiis e sax (e eisitigs Hibschwert); Gräberfelder oberhalb vu Wettelbrunn werre in d'Merowingerzitt datiert.
Urchundlich wird Staufe erschtmols im Lorscher Codex mit dr am 16. April 770 erfolgte Schenkig vu Güeter in dr villa Staufen in pago Brisigawo an s'Chloster Lorsch gnennt. Witteri Schenkige sin scho fier d'Johre 772 bzw. 773 belegt; so isch au ufgrund vum St. Martin-Patrozinium vu dr spätere Stadtchilche vu ere grössere Asidlig um e fränkische Herrehof uszgo.
Hochmiddelalder
Sehr früeh isch d'Bedütig vum Bergbau urchundlich belegt: Anno 1028 het dr Kaiser Konrad II. Bergbaurechte bi Chropbach an dr Bischof vu Basel verlihe.
Die witter Gschichte vum Ort isch eng mit dr Herre vu Staufe verbunde. Sälli sin nit verwandt mit em Hochadelsgschlecht vu dr Hohestaufe un hän d'Herrschaft Staufe fascht 500 Johre kontinuierlich zum Lehe gha (fier e deilwiis agnummes Allodialguet finde sich keini Beleg). Die Kontinuität vu dr Herrschaft yber e halbs Johrtusend hiwegg isch au dorum bemerkenswert, wil d'Herre vu Staufe yblicherwiis s'Erb under dr Glider vu dr Familie aufdeilt hän.
Fier s'Johr 1111 wird im Rotulus Sanpetrinus, dem Schenkigsverzeichnis vum Chloster St. Peter, erschtmols e Adelbert vu Staufe erwähnt, wo Eigegüeter im Noochberort Ballrächte an s'Chloster ybertrait. Die gliich Quelle belegt die Herre vu Staufe as Ministeriale vu dr Herzög vu Zähringe, ebeso e Urchunde vum Chloster Cluny vu 1115. Dr Adalbert dürft scho e Burg in oder bi Staufe bsesse ha, ob es sich debi scho um die noch hüt sichtbar Burg Staufe ghandelet het, isch froglich. Dere ihr Entstehig wird aber im Lauf vum 12. Johrhundert agnumme.
D'Herre vu Staufe entstamme us ere Näbelinie derer vu Blankeberg, wo ihr Sitz vermuetlich uf eme chleine Berg bi Obfige gha und im Dreisamdal yber Besitz verfüegt hän. Wie au bi sälle ihrene Verwandte, dr Herre vu Wiler/Falkestei, handelet es sich wohrschins um alde Adel, wo mit em Vordringe vu dr Zähringer in d'Ministerialität iträtte isch, un somit nit um ursprünglich ufreii Dienstmänner vu dr Zähringer. E bsunderi Stellig vu dr Herre vu Staufe under dr Zähringer isch dur d'Ybernahm vum Hofamt vum Marschall belegt.
Froglich isch, wer die Herre vu Staufe näbe Staufe selber mit ihre Hauptinahmequelle, dr Vogtei yber s'Chloster St. Trudpert un em Bergregal im Minschterdal, belehnt het. Als Vögt sin si erschtmolig 1211 noochgwiise, aber es chänne ufgrund vu dr Stiftig vume silberne Vortragchrüz us em Johr 1175 mit dr Bilder vu dr Stifter Anna un Gottfried vu Staufe älderi Rächt postuliert werre. Ufgrund vum Ministerialeverhältnis zue dr Zähringer isch langi Zitt vu eme zähringerische Lehe usgange worre, obwohl sich defir keini Schriftquelle finde.
Möglich erschint e dur die im Kaiserstuehl beheimatete Herre vu Üseberg erhaltes Afterlehe vum Bistum Basel. Näbe andere Lehe isch säll fier dr Deilort Gruenere belegt; witterhi beziegt sich au die erscht Erwähnig vu dr Burg Staufe 1248 uf d'Aweseheit vu zwei Üseberger, wo uf dr Burg e Vertrag mit em Chloster Tennebach abschliesse.
Dem wird entgegeghalte, dass d'Herre vu Staufe als Züüge vum Vertrag wie die andere Züüge au im Gfolg vu dr Erbe vu dr Zähringer zuezordne sin. D'Wahl vu dr Burg Staufe als Beurchundigsort belegt zuemindischt, dass d'Stellig vu dr Herre vu Staufe dur Beziegige zue verschidene Herrschaftsträger kennzeichnet gsi isch.
Interessanterwiis werre weder d'Üseberger noch d'Zähringer oder ihri Erbe im Zämmehang mit dr Rächt vu dr Herre vu Staufe im Minschterdal gnennt (d'Quellelage isch allerdings ufgrund vu spätere Fälschige vum Chloster St. Trudpert dürftig, s'benoochberte Möhlindal bi St. Ulrich wie s'Dal vum Nöimage sind zuemindischt in devu unabhängige Verträge yber Rächte vu dr Erbe vu dr Zähringer usgnu).
Wil späteri Strittigkeite mit em Chloster yber Bergwerchsrächt im Minschterdal vor em Bischof vu Strossburg ustrage worre sin, erschint au e Belehnig dur dere ihri Rächtsvorgänger, dr am Afang vum 13. Johrhundert usgstorbene Grafe vu Nimburg, möglich. Dr Herzog Berthold IV. erchennt zuemindischt fier s'Möhlindal anno 1214 d'Obervogtei vu dr Strossburger Bischöf a. Ledschtlich blibt die hochmiddelalderlich Gschicht vu Staufe un d'Herrschaftsbildig vu dr Herre vu Staufe uklärt.