cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luwier
Verbraitig vo de Luwier
Wemer d Verbraitig vo de luwische Kultureliment aaluegt, so gitses de Iidrugg, as da e recht e groosses Piet isch, nämmli so öppe di südlichi Hälfti vo de anatolische Halbinsle, aber möglicherwiis nöd zämehängend. Und me cha erchenne as es groossi lokaali Underschiid ggee hett und oo, as sich luwischi Iiflüss im Lauf vo de Zitt verstärcht hend. Ugwöss isch, wie sich d Bevölkerig nochem End vo de Bronzezitt veränderet hett und öbs gröösseri Wanderige ggee hett, nochdem d Phryger und spööter ono di keltische Galater uf Chliiasie iigwanderet sind.
Ursprung
Vo wo, as d Luwier choo sind, ich nöd bikannt und d Mainige gönd i de Forschig wiit usenand. D Froog isch au dodevoo abhängig, öb d Indogermaane vom Balkan oder vom Kaukasus her iigwanderet sind. Umstritte isch au, öb d Luwier, d Hethiter, d Palaer und anderi anatolische Völcher sich erst z Chliiasie trennt hend, oder scho früener aigni Ethnie gsii sind. Dischgeriert werd au d Möglichkait vo merere Iiwanderigswele. Möglicherwiis cha d Demircihüyük-Kultur (ca. 3500–2500 v. Chr.) zo de indogermanische Iiwanderer grechnet were.
Mittleri Bronzezitt
Ab 2000 v. Chr. tauchet i de altassyrische Händlerkolonie Kültepe im süüdliche Zentralanatolie luwischi und hethitische Personenäme und Leenwörter uf, wo zaiget, as di zwoo Sprooche dozmool scho aigeständig gsi sind. Me ninnt aa, as d Hethiter im Oberlauf vom Kızılırmak glebt hend und d Luwier im südliche und westliche Anatolie, miteme politische Zentrum z Purusḫanda, enere Stadt, womer bis hütt nöd het chöne lokalisiere. Di assyrische Händler, wo dozmol z Anatolie glebt hend, hend di iihaimisch Bivölkerig nuwaʿum gnennt, ooni z underschaide, zo welem Volch si ghört hend. Die Bizaichnig chamer uf de Name Luwier zruggfüere, wobii de Wechsel zwösched l/n im Aaluut uf hurritischi Vermittlig zruggoot. Allerdings isch die Düttig zimmli umstritte.
Hethitischi Zitt
I de althethitische Zitt (17. Jh. v. Chr.) het s Land Luwiya nonöd zom Hethiterriich ghört, wobii aber z biachten isch, ases nie en anzige luwische Staat ggee hett. Im Weste vo Anatolie isch s Land Arzawa glege, im Süüdoste Kizzuwatna. Baidi Länder sind groossi und wichtigi Königriich gsii, bevor si is Hethitische Riich iiglideret wore sind. Denebet hets no chlinneri Länder gge, wo vermuetli vo luwischsproochigi Lütt biwonnt gsii sind.
Nochdem d Hethiter fast ganz Anatolie underworffe hend, isch de Iifluss vo de Luwier uf d Hethiter aagwachse. Ma cha luwischi Iifluüss i de Religioo, Kultur und sogär i de hethitische Sprooch nochewiise. S werd o agnoo, ass d Hethiter im End numeno e chliini Gruppe bildet hend, wo aber di maisti Macht ghaa hend.
Isezitt / Antiiki
Nochem Zämebruch vom Hethitische Riich hetses z Nordsyrie und im zentrale und südöstliche Anatolie meeriri neohethitischi Stadtstaate ggee, de wichtigst isch Karkamis gsii. D Inschrifte i dene Länder sind i de hieroglyphe-luwische Sprooch gschribe und meriri Könige hend di gliiche Näme gfüert, wi die hethitische Grosskönig. Wäred aber s Hethitische verschwunden isch, het s Luwische witterglebt und cha i Personenäme bis i d Römerzitt ine nochegwise were. So hett de oströmischi Chaiser Zenon, wo ane 491 n.Chr. gstorben isch, bifoor er d Töchter vom Chaiser Leo I. ghüroote hett, Tarasikodissa ghaisse, wa en isaurische Name isch und somit luwisch oder luwid. En andere Isaurer us sinnere Zitt isch de General Trocundes gsii, wa klar de Name vom Wettergott isch. Die Näme ghööred denn woll zo de letschte luwische Sproochzügnis.
Religioo
Di ältiste Zügnis vo de luwische Religioo stamed usem 19. Jh.v. Chr., die jüngste us de früene Römerzitt, somit cha die Religioo öbere Zittruum vo 2000 Joor verfolgt were.
Urchunde vo Kültepe, emene altanatolische Stadtstaat, usem 19. und 18. Joorhundert v. Chr., nenet e paar luwischi Personenäme, dodevo sind e paar vo Götternäme abglaitet, so Tarḫuan vom Wettergott Tarḫund, Tiwatia vom Sunegott Tiwad, Ruwatia vom Hirschgott Rundiya oder Sataḫsusar vom Gott Sanda. Die luwische und vor alem hethitische Näme us de Archiiv vo Kültepe sind di früeste öberlifrete indogermanische Sproochzügnis.
Abem 14. Jh.v. Chr. hend d Hethiter afange luwischi Ritual uufschriibe. Im Gegesatz zo de hethitische Religioo, wo zerscht hattischi und denn hurritischi Eliment uufgnoo het, het di luwischi Religio de indogermanischi Charakter stärcher bibhalte. Us de Isezitt, nochem Zemebruch vom Hethiterriich, sind vili luwischi Inschrifte öberliferet und o vill Relief mit Darstlige vo Gotthaite. Us de klassische Antiki sind vor alem Personenäme öberliferet, wo vo luwische Götternäme abglaitet sind, so Tarkondas, Rondas oder Armapias.
Im Lauf vo dene zwaituusig Joor het sich s Pantheon natürli veränderet. So isch d Kamrusipa nume i de Bronzezitt öberliferet und i de Isezitt sind hurritischi Gotthaite uufgnoo wore, wie de Sarrumma oder d Baaltis. Z Westanatolie a de Ägäis isch degege d Vereerig vo de ursprüngli ägäische Göttin Artemis öbernoo wore.
S luwische Pantheon isch e Mischig vo verschidnige Kulture. As ererbti anatolisch-indogermanischi Gotthaite chönd de Wettergott Tarḫund, de Sunegott Tiwad, de Moogott Arma, d Schicksalsgöttin Kwanza und velicht de Hirschgott Rundiya agluegt were. Vo Mesopotamie und Syrie sind scho früe de Iya und d Kubaba öbernoo wore, vo de Hurriter d Liebes- und Chriegsgöttin Sauska und d Chorngotthait Kumarma. D Hibuta und ere Soo, de Sarrumma, sind ursprünglich syrischi Gotthaite. Di baide Göttine Ma und Perasia, wo i de Antiiki z Kilikie verert wore sind, dörstet ebefalls luwischi Gotthaite gsii sii.
Alemannische Reihengräberfelder
D Verteilung vu dr Reihegreber in Zit un Raüm; d Greßi
In was fir eme Stamm e Dote aghert het, isch nit sicher nochwiisbar. Bin ere riche Bstattung ka dr Dot e Frank sii, s ka aü e Alamann sii, wu sich wäge sinem Richtum oder sinere gsellschaftlige Stellung fränkischi Ware het kenne leischte.
S Änd vu dr Reihegrebersitte
Im Laüf vum 7. Johrhundert hän sich Uflesungserschiinunge vu dr Reihegrebersitte zeigt. Mitgliider vu dr Oberschicht – dr nej Adel – hän sich jetz am Rand oder üsserhalb vum Reihegreberfäld beerdige lo. Eso separati Bstattunge hän aü scho in Kirche oder uf Grabhubbel stattgfunde. Bishär het jedes e Einzelgrab gha, jetz mehre sich Greber, wu in zittlige Abständ mehreri Persone drin begrabe wore sin – noch dr Barbara Theune-Grosskopf d Äfäng vum Familiägrab. Do druf ditte aü d Steikischtegreber ani, wu in e baar Gegende ab dr Mittli vum 7. Johrhundert ufkumme sin un wu licht mehrfach het kenne drin bstattet wäre. Gleini, separati Bstattungsplätz, wus alliwiil meh het, sin im e Hof zuzordne. Im 7. Johrhundert goht aü dr Brüch zruck, dr Dote Biigabe mitzgää. Am lengschte haltet sich dä Brüch bim Adel. Diä Veränderung ka profani Grind ha – d Verarmung oder d Veränderung vu dr Rächtsstellung vu dr Bevelkerung – aber aü dr Iifluss vu dr Kirch uf diä frisch grischtianisiärte Alamanne. E Deil vum Adel het sich schiints am lengschte gege d Chrischtianisiärung widersetzt.
Scho im 6. Johrhundert, mehmol aber im 7. Johrhundert, ischs zu Grabraüb kumme – Greber sin ufgmacht un d Wärtsache rüsgholt wore. Näbe nem Wunsch, sich z beriichere, spräche Indiziä no fir anderi, unbekannti Motiv. Ällewäg mueß d Chrischtianisiärung e Hämmschwelle vernichtet ha, wu heidnischi Greber als gschitzt gha het: S git Greber, wu alli Wärtsache drüs gstohle sin, numme d chrischlige Symbol, aü wänn si üs Gold gsii sin, het mer drin glo.
Dr ändgiltig Todesstoß hän dr Reihegrebersitte d Verordnunge vum Karl em Große versetzt: Sälle het 786 un 810/13 d Bestattung uf heidnische Reihegreberfälder verbotte; ab jetz het d Licht allewäg miäße uf dr Kirchhof goh, wu um d Kirch rum gläge isch.
D hittig Reflexion vu dr Greberfälder
D Mänsche, wu in dr alamannische Reihegreberfälder ruhje – unter dr Mass vu Alamanne kenne aü fränkischi Adligi un Romane dunter sii – sin all no dr wichtigscht Grundstock vu dr Bevelkerung, wu hit in däne Gebiät wohnt. S het ke so großi Abwanderung oder Zuewanderung stattgfunde, ass mer des kennt abstritte.
1997 hets – organisiärt dur s Landesdänkmolamt Bade-Wirttebärg – d Üsstellung „Die Alamannen“ gää – si isch z Stuegert, z Züri un z Augsburg zeigt wore. Do sin großi Mengene vu richem Fundmatrial bsunders üs dr Reihegreber üsgstellt wore. D Üsstellig – un des isch e Tendenz in dr hittige Archäologii un Hischtorik – het aber jede Hiiwiis druf vermiide, ass sichs do um Vorfahre vu dr hittige hiäßige Bevelkerung handlet. Änewäg hän einzelni d Üsstellung eso verstande. Dr Schwizer Bundespäsident Koller het dertemol gsait:
Dr Rogé Eichenberger – e Schwizer - moniärt im Alemannenspiegel, ass d Üsstellung nit im Elsiss zeigt wore isch:
2001 het z Stroßburg e Üsstellung stattgfunde, wu d Archäologie während dr ditsche Bsetzung 1940-1944 zum Thema gha het, Titel: L'Archéologie en Alsace et en Moselle au temps de l'annexion (1940-1944). Bei dr Üsgrabunge unter dr Naziherrschaft seigs drum gange, z bewiise, ass diä Region friähjer vu Germane bewohnt gsii seig; Spüüre üs dr remische Zit seige unterschlage wore, so dr Tenor vu dr Üsstellung.
Dr Eugen Braig – e Schwob - erklärt in sinem Museumsfiährer zum Alamanne-Museum z Weigarte scho im dritte Satz, ass es in däm Museum um „die Geschichte unserer Vorfahren“ giäng. Uf Sitte 100 heißts: „Württemberg ist also das Land der Alamannen, die sich Schwaben nennen (...). Im Westen, also in Baden, sind die Alamannen, die sich Alemannen nennen (...).“ Fir dr Braig ghere zu dr Alamanne aü d Ditschschwizer. In sinem Museumsfiährer hets Sitte, wu Kinder un dr Lehrer mit Kinder drmit kenne schaffe.
Dr „Kaiserstühler Wochenbericht“ vom 21. Juli 2006 het im e Artikel iber d Üsgrabunge im Reihegreberfäld vu Saschbe in ere Bildunterschrift gschriibe: „Diese Jungs wissen, dass in Sasbach früher die Alemannen lebten und man derzeit nach deren Skeletten gräbt.“ Des „früher“ wird in dr ertlige Bevelkerung schiints anderscht gsähne. Bin ere archälogische Fiährung am 10. Augschte 2006 fir dr Saschbemer Gmeinrat het e Rat am e Skelett uf Alemannisch gsait: „Mer sott emol e DNA-Analyse mache. Mich däts Wunder nämme, eb ich mit däm verwandt bi.“ Des isch halber im Gspass gsait gsii un vu niämen widersproche wore.
Stein am Rhein
Schtaa, anderschwoo und jünger au z Staa sälber Stäi (amtlich Stein am Rhein), isch e Iiwohnergmaand im Bezirk Staa im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Uvularer Nasal
De uvulari Nasal isch de hinterscht Nasal, wo vo Mänsche cha ussgsproche werde. Wyter hinte im Muul isch es chörperlich nit mögli en nasale Konsonant z bilde, wyl mer hinter em Gaumezäpfli nit glychzytig de Mùndruum cha verschliesse, ùn de Nooseruum cha ùffeloo.
Stein am Rhein
Geografi
Schtaa isch s Hauptort vom Obere Kantonstaal, ere Exklave vom Kanton. D Stadt lit am Weschtend vom Untersee, dört wo dè Boddèsee in Hochrhy übbergòt, am Fuess vom Chlingeberg. D Gmaandsflächi bstoht us 29,9 % landwirtschaftlichi Flächi, 42,4 % Wald, 22 % Sidligsflächi und 5,7 % sustigi Flächi.
Gschicht
Schtaa findt me zum eerschte Mol 833/834 in ere Urkunde, und zwor als Stein.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraataal isch 2010 bi 21 % gläge.
Religion
50,6 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Gmaandspresident isch de Sönke Bandixen (Stand 2019).
I de Amtsperiode vo 2017 bis 2020 isch de Iwohnerraat esoo zemegsetzt:
D SP het mit 5 Sitz am meischte, gfolgt vo de SVP und de parteilose mit je 3 Sitz. D FDP het zwei Sitz und ProStein und die Freie Liste hend no je 1 Sitz.
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis ggee: CVP 4,6 %, FDP 12,4 %, SP 36,4 %, SVP 38,7 %, Suschtigi 8 %.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2985 Iiwohner 89,2 % Dütsch als Hauptsproch aaggee, 0,6 % Französisch und 1,3 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Schtaa ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Froben
Froben, oder Frobenius, wie män ä mit em latinisierte Name gsait het, isch dr Name von erä Familie vo Buechdrucker und Beamte gsi, wo urschbrünglig vo Franke gsi isch. Dr Schwiizer Familiezwiig isch vom Johann Froben gründet worde, won er sich 1490 z Basel iibürgeret het. Währed drei Generatione hai s Frobens Büecher druckt für bedütendi Humanischde und Wüsseschaftler, wie dr Erasmus vo Rotterdam. Es isch under anderem dank de Frobens, ass Basel im 16. Johrhundert eini vo de wichdigschde Schdedt im dütschschbroochige Buechhandel worden isch.
Weinlese
De Härbscht, de Wimmet, d Wümmete oder d Wimme bezeichnet im Wiibou d Ärn vo Wiitruubä. Im Wallis säged me em Herbscht au Wimde, De Uusdruck Härbscht isch uf di ursprünglich Bedütig vom Wort Härbscht („Ärntezit“) zurüggzfüehre. Im Herbscht schnided d Härbster (Winzer) d Wiitrube ab.
Bim manuellä Härbscht (tradizionell) schnidet mer die riife Truube vo Hand ab. Zum d Qualität steigere, chamer bi dere Methode nur die bsunders rife Truube uswähle (die Usläsi isch namensgäbend bim glichnamigä Prädikat innerhalb vo de Qualitätswii mit Prädikat).
Nur die riife Truube werded gärntät. D Truube sötted debi gsund si. E Usnahm sind di edelfulä Truubä.
Für de maschinell Härbscht gits Vollärnter, wo über d Räbreihe fahred. Dur Chlopfe und Rüttle werded d Truube vo de Räbe trännt. Es Lamellesüschtem, wo d Stämm vo de Räbe umschlüsst, fangt die Truubebeeri uf, wenn si abegheie. S Läseguet gaht denn über es Förderband in en Uffangbhälter. Bi däm Värfahrä chömed aber au Laub und chliini Escht is Läseguet. En grosse Teil wird aber vom ene Gebläs wäggblase.
In Mitteleuropa findet d Wimme vum Spatsummer bis im Härbscht statt, je nach Lag und Truubesortä, underschiidlich. Will Truube für Iiswii bin ere Temperatur vo nöd meh als −7 °C gärntet werde dörfed, cha mer si oft ersch im Dezämber oder im Jänner ärnte.
Zwiebel
D Ziibele (Allium cepa), ou Ziible, Züb(e)le, Zwibele, Belle oder Bölle gnannt, isch e Pflanzeart us dr Gaddig Lauch (Allium).
Dr Usdruck Ziibele bzaichnet d Pflanzeart und ou ihr typisches Spiicherorgan, e Ziibele, wo ou vo andere Pflanzearte biudet wird.
Koche
Vrwändet wird dr Ziibelelauch oder d eigentliche Ziibele meischt fiin ghackt oder in Ring verschnitte, si wird roh oder gröschtet gässe oder bim Gare vo andere Spiise (wie Gmües) metdünschtet. Ziibele enthaute e sulfidhautigs ätherischs Öu und wirke wäge dem räizend uf e Maage. Dur s Koche, Dünschte oder Brate wird us de glycosidische Verbindige vo dr Ziibele dr Zucker freigsetzt. D Ziibele wird eso süesser. Aagschnitteni Ziibele söte gar nit oder nur under ere Chäsglocke im Chüelschrank ufbewahrt werde, wil sich ihr Gruch uf alli andere Läbensmittel und Verpackige oberträit und dene ihr Gschmack liidet.
Anastasius II.
Dr Anastasius II. (* z Rom; † 19. Novämber 498 au dert ) isch vum 24. Novämber 496 bis zue sym Dod Papscht gsii.
Lääbe un Wirke
Us em 17. Johrhundert git s e gfelscht Glickwunschrybe mit sym Name zue dr Daifi vum Frankecheenig Chlodwig I.
Neutron
S Neutron [] (Plural Neutrone []) isch en elektrisch nöitrals Däili mit em Formlezäiche n. Es isch, näben em Proton, Bestanddäil vo de mäiste Atomkärn und eso vo allere Materie, wo mer mit ere verdraut sin. Bäidi Däili ghöre zu de Hadrone und Nukleone.
Basler Zeit
Wie s drzue choo isch
Um s Joor 1380 ume si die erste Schlaaguure ufchoo und dr Daag isch in zwäimol zwölf Stunde iidäilt worde (Chliini Uur). Für d Basler si aber dr Middaag und d Middernacht nit uf die zwölfti Stund gfalle, wo ablauft, sondern uf die ersti Stund wo aagfange het. Si häi dr middelalterlig Bruuch, wie si de Hore (Gebätsstunde) gsäit häi, uf die modärne Stunde überdräit. Dorum isch uf de domoolige Basler Uure und Sunnenuure d Ziffere 1 und nit d Ziffere 12 in dr Middi obe bezieigswiis unde gstande.
Legände drüber, wie d Basler Zyt entstande isch
Es git zwäi verbräiteti Legände:
Die ersti verzellt. ass Stadt Basel vo Find iigschlosse gsi und belageret worde isch. E baar Lüt in dr Stadt, wo unzufriide gsi si, häi welle, ass d Stadt erooberet wurd. Dorum häi si e Blaan usgheckt, wie d Stadt in dr finstere Nacht chönnt überrumplet und iignoo wärde, und das hätt mit em Middernachtsschlaag vo dr Uur sötte aafoo. Wo dr Durmwärter churz vor Middernacht drvo ghöört und er nid gnueg Zit ghaa het, zum d Wach alarmiere, het er d Uur e Stund vorgstellt und eso s Zäiche zum Aagriff verhinderet. D Verschwörer si unsicher worde, und jede het glaubt, er häig die richdig Stund verbasst. Underdesse het dr Durmwärter gnueg Zit ghaa, zum dr Stadtkommandant warne und für Versterkig rüefe. De Verrööter isch nüt übrig bliibe, als in iiri Hüüser zruggzschliiche, und d Belaagerer häi ufgee.
Abschaffig
Für über vierhundert Joor het mä in dr Stadt d Stunde eso zelt. 1779 het dr Stadtroot beschlosse, z Basel die üübligi Stundezelig iizfüere, und het en Erlass erloo. Die mäiste Lüt häi sich aber nit an dä ghalte, und es het e groosses Duurenander gee. Wo s drei Wuche lang nid gangen isch, het mä d Stundereform vorlöifig ufgee. Erst 1798 mit em Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft, wo die Helvetisch Republik iigfüert worden isch, het au für d Basler Zyt die letschti Stund gschlaage. Mä het s aber nid uf äi Chlapf gmacht. In de letschte Dääg vom Januar 1798 het mä jeede Daag alli Uure zää Minute zruggstellt und am 1. Februar 1798 si alli Basler Uure uf die woori Ortszit umgstellt gsi.
Erinnerig an d Basler Zyt
In de Basler Museä git s non e baar Uure und Sunnenuure, wo s Äins häi, wo hüte s Zwölfi wer.
Au am Basler Münster het s no Sunnenuure, wo dr sänkrächt Staabschatte am Woore Middag uf d Ziffere Äins fallt. D Durmuur drunder zäigt nüme die Woori Ortszit aa sondern die Mittelöiropäischi Zit (MEZ), wo sit 1894 au z Basel gültig isch.
Tomba François (Volci)
D Tomba François isch s Grabmool vo de etruskische Famili Saties i de Nekropole vo Volci us em spoote 4. Jh.v. Chr. D Tomba François isch 1857 vom Archäolog Alessandro François erforscht wore. Si bifindet sich hüt i de Villa Albani z Rom.
Freske
D Tomba François isch mit guet erhaltne Freske uusgmoolet wore. E paar Freske bildet e Champfszene mit föf Manepaar. S Paar linksusse zaigt de Macstrna, wien er em Caile Vipinas d Handfessle döreschniidet. Denn chömed zwoo Abbildige, wo je e Maa sin Gegner tötet. Die viert Gruppe zaigt de Avle Vipinas, wien er e Gegner tötet und s föfti Bild rechtsusse zaigt, wie de Marce Camitlnas de Cneve Tarχunies Rumaχ ermordet.
Noch de römische Öberliferig isch de Mastarna (etr. Macstrna) zäme mit em Brüederpaar Caeles und Aulus Vibenna (etr. Caile & Avle Vipinas) uf Rom choo, um em König Lucius Tarquinius Priscus z helfe, wo aber uf Aastifte vo de beede Söö vom Ancus Marcius ermordet woren isch. De Mastarna isch denn as Servius Tullius König vo Rom wore.
De Cneve Tarχunies Rumaχ vom Fresco werd mengisch mit em römische König Lucius Tarquinius Priscus gliichgsetzt, weg em andere Praenomen werd aber au agnoo, s handlet sich um e Verwandte vom König, wo uf latiinisch Gnaeus Tarquinius Romanus haisse müesst, aber sus niene gnennt werd. De Mörder, de Marce Camitlnas isch woll e Soo vom Ancus Marcius. Die Szene illustriert aso e Szene us de Gschicht vo de römische Königszitt.
Massiv (Rapper)
Massiv (* 9. November 1982 z'Pirmasens als Wasiem Taha, früehers Pseudonym Pittbull) esch e Berliner Rapper vu palästinensischer Abstammig, wo bis afangs September 2009 en Vertrag be Sony BMG gha hett. Siis neuschte Album isch am 13. Juli 2007 ussecho und heisst Blut gegen Blut. Dr Massiv esch bekannt wäge sim Slang, woner i de dütsche Sproch brucht. Emene Konzert en Duisburg esch er vo zweu Jugendliche agreffe worde. Er hett en Kusèn, wo er ds Label Al Massiva mit gründet hett.
Vulkan
E Vulkan isch e geologischi Struktur, wo entstoot, wenn Magma (Gstäischmelzi) bis an d Oberflechi vom ene Blaneet (z. B. dr Ärde) ufstigt. Alli Begläiterschiinige, wo mit em Ufstiig und em Usdritt vo dr gluetflüssige Gstäischmelzi verbunde si, bezäichnet mä as Vulkanismus. Bim ene Vulkanusbruch wärde nit nume gluetflüssigi, sondern au festi oder gasförmigi Stoff freigsetzt.
Geology
Im Fall vo dr Ärde schmelze in ere Diefi vo 100 km aa, wo d Tämpratuure zwüsche 1000 und 1300 Grad Celsius hooch si, Gstäi zu zeecblastischem Magma, und das sammlet sich in groosse, dropfeförmige Mahmahärd in ere Duefi vo 2 bis 50 km. Wenn dr Druck z grooss wird, stigt s Magma über Spalte und Klüft in dr Lithosfääre uf. Magma, wo eso an d Oberflechi vo dr Ärde chunnt, wird as Lava bezäichnet.
Die mäiste Vulkan häi öbbe d Form vom ene Chäigel, und d Näigig vom Hang hängt drvo ab, wie zeech d Lava isch. D Gstalt cha aber au unregelmäässig si oder wien e Kupple.
Etymologii
Dr Begriff „Vulkan“ läitet sich vo dr italiänische Insle Vulcano ab. Das isch äini vo de Liparische Insle im Tyrrhenische Meer. In dr römische Mythologii het die Insle as d Schmiidi vom Vulcanus gulte, wo dr römisch Gott vom Füür gsi isch.
Michael Kuoni
Michael Kuoni (* 29. Jener 1839 z Maiefäld; † 28. Augschtä 1891 z Seewis) ischt Scheff gsin vam Telegraafäbüro z Chur und hed uusinnig gäärä im Diälekt gschribä, au wenn är äs Augäliidä gchan hed.
Imsches Schriibä
Wiit umer bekannt choon ischt är dür schiini Diälektbiitreeg 1882/84 in dä Sammelheftli Schwizer-Dütsch va Otto Sutermeister. Dött dinä ischt au Dr Spusagang z findä, und drsäb söll luut dm Professer Otto von Greyerz di eerscht Alpänowellä vur Schwiiz im Diälekt sii.
Näbscht dm Spusagang findt mä no d Ärzelligä Alpinisches Idyll und Bauerntypen und än Beschriib über Die Hexengerichte im Prättigau. Und 1886/87 sind as Sepäratdruck im Püntner Volchsblatt d Biitreeg Herbstbletter us’m Rhätikon und Das alt Gannyer Bad usserchoon. Är hed schi au welä mid Spraachwüsseschaft abgää und hed über d Überreste der romanischen Sprache in den Thälern der Landquart und der Plessur (Prätigau-Schanfigg) gschribä, aber zäb ischt nid so guät usserchoon.
Kuoni hed bi viilnä va imschä Ärzelligä ganz Höck Fuässnootä gmachet und Wöörter ärchleert und das im 19. Jaarhundert. Äs gid asä viil Wöörtli bin im, waa mä lengschtä nümmä chennt. Dass är as Maiefälder im Seewiser und Schierscher Diälekt gschribä hed, chönnti da draa liggä, dass imschä Frau Ursula Hitz va Seewis gsin ischt und äär dött ghuuset hed und dass imschä Mamä ä Schierschäri gsin ischt – und är dr dürtwilä viil bim Naani z Schiersch gsin ischt.
Ä Foti ischt gcheini uufztriibä gsi va Kuoni (ds Portre im Buäch Läsiblüescht ischt ärfundä), är hed gchein Nachkommä gchan und niämet weiss äswas über diä Fämiliä.
Dettenheim
Dettenheim (sidfränkisch Deddene) isch e Gmai im Landchrais Charlsrue z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Dettenheim lyt nordweschtli vu Bruusel am Rhy.
Vum Bann sin 60,8 % Landwirtschaftsflechi, 20,5 % Wald, 11,1 % Sidligsflechi un 7,5 % sunschtigi Flechi.
Gmaigliderig
Zue Dettenheim ghere d Ortsdail Liedolsheim un Rußheim.
Gschicht
Di hitig Gmai goht zrugg uf s glychnamig Dorf, wu diräkt am Rhy glägen isch. Anne 1813 sin alli Dorfbewohner wäg dr Hochwassergfohr uusgwanderet un hän uf em Bann vu Altenbürg s Dorf Karlsdorff, hite ne Dail vu Karlsdorf-Neuthard, grindet. Vum alte Dettenheim git s hite nume no ne baar Hyyser.
Rischon LeZion
Rischon LeZion (hebräisch ראשוןـלציון, IPA: [], uf Dütsch „Erste für (zu) Zion“, arabisch ريشون لتصيون; au as Rishon LeZion dranskribiert) isch e Groossstadt z Israel im südlige Däil vom Groossruum Tel Aviv-Jaffa, öbbe zää Kilometer südlig vo Tel Aviv im sogenannte Gusch Dan. D Stadt het 243'973 Iiwooner (2015 ) und isch die viertgrössti im Land noch Jerusalem, Tel Aviv und Haifa.
Dettenheim
Verwaltig
D Burgermaischteri vu Dettenheim isch d Ute Göbelbecker.
Rischon LeZion
Gschicht
Rischon LeZion isch 1882 as Moschawa vo russische Immigrante gründet worde und isch äini vo de erste jüüdische landwirtschaftlige Siidlige in dr Nöizit im hütige Israel. Dr Naame chunnt us dr Biible: (Gott säit): „Ich sagte als Erster zu Zion...“ (Jesaja 41,27) Danach ist von einer Freudenbotschaft die Rede, die die frühen Einwanderer auf sich bezogen.
Dettenheim
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Rischon LeZion
Gschicht
E wichdiger Sektor vo dr Landwirtschaft isch scho seer früe dr Wiibau gsi: Im Joor 1887 isch mit dr Understützig vom Baron Edmond de Rothschild e Wiichällerei gründet worde. Zs dere het sich dr grösst Wiibroduzänt vo Israel, Carmel, entwigglet, wo dr formell Hauptsitz von em immer no z Rischon LeZion isch. In dr Zit vom britische Mandat isch in dr Stadt au no die ersti Brauerei z Palestina, Palestine Breweries, entstande, wo s Bier Nesher broduziert het.
Dettenheim
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Dettenheim ghert zum Sidfränkisch
Rischon LeZion
Gschicht
Im Joor 1948 het d Stadt nume 10'000 Iiwooner ghaa. Noch dr Gründig vom Staat Israel het sich Rischon LeZion seer schnäll entwigglet. Iiwanderer us dr früenere Sowjetunion und em hütige Russland, rumänischi, dütschi, jemenitischi, marokkanischi und iranischi Iiwooner und iiri Noochfaare bräge d Stadt.
Die wichdigste Wirtschaftszwiig si d Wiibrodukzioon, s Baugwärb, Dienstläistige, Handel und die farmazöitischi und elektrotechnischi Industrii.
Kultur
Rischon LeZion ist sit dr Gründig 1988 Sitz vom Israel Symphony Orchestra Rischon LeZion. Es het e Stadtbibliothek mit em Hauptsitz Kotar Rishon und elf Zwiigstelle.
Jeedes Joor wird an Sukkot e Wuche lang e Wiifest gfiirt.
Am 30. Oktober 2017 isch d Paul-Grüninger-Strooss in Aawäsehait vom Schwizer Bundesroot Johann Schneider-Ammann zu Ehre vom ehmoolige Sanggaller Polizeihauptme und Flüchtlingshälfer Paul Grüninger iigweiht worde.
Sport
Dr bekanntist Sportveräin in dr Stadt isch Maccabi Rischon LeZion.
Stadtpartnerschafte
Rischon LeZion het acht Partnerstedt, und zwäi verpartnereti Landkräis :
Walter Bodmer
Dr Walter Bodmer (1903-1973) isch ä Schwiizer Moler, Bildhauer und Musiker gsi. Är isch ä Pionier vo dr abschdrakte Kunscht in dr Schwiiz gsi.
Läbe
Dr Walter Bodmer isch am 12. August 1903 z Basel uf d Wält cho und het vo 1919 bis 1923 an der Allgemeine Gwärbschuel z Basel än Uusbildig zum Kunschdmoler gmacht. 1927/8 isch er zsämme mit siine Fründ Otto Abt und Walter Kurt Wiemken z Baris und Collioure gsi. Z Collioure hai si sich mit andere Künschdler droffe, wie dr Serge Brignoni oder Jean Matisse. Im Johr 1932 isch dr Bodmer vom Hein Heckroth (1901–1970), ämä dütsche Künschdler, in d Technik vo der Monotypii iigfüehrt worde. Vo do a wird si Kunscht, wo impressionischdisch gsi isch abschdrakter.
Im Februar 1932 het dr Walter Bodmer si erschdi Einzelusschdellig in der Kunschthalle Basel gha.
Dr Bodmer isch au ä Musiker gsi. Währed de 30er Johr vom 20. Johrhundert het er siis Läbe as Saxophonist und Schlagzüüger in der „Fred Many´s Band“ verdient, wo eini vo de erschte erfolgriiche Schwiizer Jazzbands gsi isch. 1939 isch er Lehrer an der Gwärbeschuel Basel für Aktzeichne, Chopfzeichne und anatomischs Zeichne worde.
Am 30. Dezember 1940 isch si Fründ dr Walter Kurt Wiemken gschdorbe.
1944 het dr Bodmer an der Uschdellig „Konkrete Kunst“ in der Kunschthalle Basel mitgmacht. Näbe siini si Wärk vom Hans Arp, Max Bill, Wassily Kandinsky, Paul Klee, Leo Leuppi, Richard Paul Lohse, Piet Mondrian, Sophie Taeuber-Arp und Georges Vantongerloo usgschdellt worde. 1947 hat er än Uschdellig in der Berner Kunschthalle gha zsämme mit em Leo Leuppi, Alexander Calder und em Fernand Léger.
In de 50er Johr het em Walter Bodmer si Kunscht au internationali Anerkennig übercho: 1956 isch er mit em nationale Kunschtpriis für d Schwiiz vo der Solomon R. Guggenheim Foundation uuszeichnet worde. 1959 het dr Bodmer deilgnoh an der documenta II z Kassel. Im Johr 1968 het er dr Kunschdpriis vo der Schdadt Basel übercho.
Dr Walter Bodmer isch am 3. Juni 1973 mit nünäsächzig z Basel gschdorbe.
Demaratos
Demaratos (agr. Δημάρατος, Dēmárātos; dor. Δαμάρατος, Dāmárātos) isch de Name vo merere antike Grieche gsii:
Hans Buchner
Dr Hans Buchner (* 26. Okdobr 1483 z Raveschburg, † Merz 1538 en Konschdanz) ischt a deitscher Kombonischt ond Organischt gwäa. Zeitweis hôt’r sein Familianama au andersch gschriiba, zom Beischbiil Puchner, Buschner odr (ladinisiirt) Bocherus. Dia Leit, wo viil mit-em zo doa ghet hend, händ-an reschbektvoll da Moischtr Hans von Constantz ghoißa.
Aus seim Leaba
Dr Hans Buchner ischt am 26. Okdobr 1483 z Raveschburg uff d Welt komma. Em Aldr vo 17 Jôhr ischt’r Schialer vom berihmda eschtreichischa Kirchamusiker Paul Hofhaimer (1459 bis 1537) wôrra, wo-nem en de nägschde viir Jôhr beibrôcht hôt, wia mr uff dr Orgl schbiilt. Des ischt em Buchner so guat glonga, dass’r 1506 vom Konschdanzer Domkabitl fir fenf Jôhr a Ôstellong als Organischt am Minschtr Unserer lieben Frau kriagt hôt. Wia dui Zeit romgwäa ischt, hôt mr-em sein Arbeitsvrtrag uff Lebenszeit vrlengret. Sei Orgl en dera Kirch hôt 27 Regischtr ghet ond ischt dô drmit oina vo de graischde vo ganz Deitschland gwäa.
Zo seira Zeit hôt dr Buchner em deitsch-schbrôchiga Room an hervorragenda Ruaf als oiner vo de bedeidenschde Organischda ond Orglkombonischda ghet. Drom hôt’r au Kondakt pfleagt zo de andre musikalische Greeßa vo dr dômôliga Zeit, zom Beischbiil zom Flama Heinrich Isaac (1450 bis 1517), zom Schweizer Ludwig Senfl (1490 bis 1543 [dia Dada send omstridda!]) ond zom Deitscha Heinrich Finck (1445 bis 1527). Stilischdisch wuud dr Buchner zom Doil zor Schbätgodik ond zom Doil zor Renaissance zuagrechnet.
Wia sich em friha 16. Jôhrhondert en de siddeitsche Reichsstedt d Reformazioo ausbroidet hôt, ischt au Konschdanz drvoo betroffa gwäa. Drom ischt em Jôhr 1526 dr kadolisch Bischof mit seim Domkabitl zerscht nôch Meersburg ond bald druff nôch Ibrlenga omzoga, ond dr Buchner hôt sich deane ôôgschlossa. Vo dô ôô hôt’r em Ibrlenger Minschdr sein Denscht vorrichdet.
Seine ledschde Lebensjôhr hôt dr Buchner en Not ond Armuat vorbrôcht. Ôfang Merz 1538 – da gnaua Dag woiß mr nemme – hôt’r em Altr vo 54 Jôhr seine Auga fir emmr gschlossa.
Seine Werk
Em Buchner sei Hauptwerk ischt s Fundamentum, wo-nr so om s Jôhr 1520 rom gschriiba hôt. Dô dren fend mr an Haufa theoredischa Darlegonga ond prakdische Beischbiil, wo hauptsächlich fir Orglschialer wertvoll send. Wiaviil vo de Kombosiziona en deam Werk vom Buchner selbr send, ischt et bekannt. D Ôgaba dô drzua ganget en de vrschiidene Quella weit ausnandr. Uff jeda Fall isch des Fundamentum oina vo de bedeidenschde Quella vo dr friha deitscha Orglmusik.
Ibrliifret vom Buchner seine Kombosiziona send au noh a baar viirstemmige Motedda, Liadr ond Tenz.
Volci
Volci oder Vulci (etr. Velχ) isch en etruskischi Stadt gsii. D Öberrest liget am Fluss Fiora rund 12 km vo de Chüste ewegg i de hüttige Gmaind Montalto di Castro.
Gschicht
De Ort isch scho i de Jungstaizitt bisidlet gsii. Im 9.Jh.v. Chr. isch Volci zonere Stadt aagwachse und het im 6.Jh. zo de riichste etruskische Städt ghört. D Stadt, wo zu de etruskische Zwölfstädt ghört het, het Gschier und Bronzeobjekt bis uf Griecheland und zu de Kelte exportiert.
Ane 280 v. Chr. hend d Römer Volci underworfe. Drufabe hets sini Bidüttig verloore. Im 4.Jh.n. Chr. isch de Ort uufgee wore.
Denney
Denney (ditsch Düringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Denney ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1344.
S Gebiet um Denney hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Denney ìsch. Denney ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Denney ghert zem Franc-Comtois.
Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen
Im Großhärzogdum Badè isch ab 1840 è Staatsbahn, welli 1872 unter de Bezeichnig Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen (BadStB) zun èrè eigèschtändigè Ysebahnvowaltig worrè isch. Si sinn bi dè Verstaatlichung vo dè dütschè Länderbaanè 1920 i diè Dütschi Rychsbaan integryrt worrè; irè Streckènetz hèt zletscht ä Längi vo etwa 2.000 Kilometer gcha.
Gründig
Noch èm Herzogtum Braunschweig isch Badè dè zweite dütsche Staat gsi, wo dè Bau un Betriäb vo Ysèbahnè uff Rechnung vom Staates i d Hand gnoo hèt. Im Johr 1833 isch zum erschtè Mol vom Monnèmer Unternemmer Ludwig Newhouse dè Vorschlaag zum Bau von èrè Ysèbahn vo Monnem uff Basel uffkoo, hèt abber znägscht kei Zuèschtimmig bi dè badischè Regyrig gfundè. Au witeri Vorstööß, z. B. durch dè Friedrich List, sin znägscht ohni Erfolg blibbè. Erscht d Gründig von èrè Ysèbahngsellschaft im benochborteè Elsass zum Bau von èrè Linniè vo Basel noch Strooßburg im Johr 1837 hèn zu ärnschthaftè Planigè zum Bau von èrè Ysèbahn z Badè gführt, um s Abwanderè vo Vokehrsschtröm ys Elsass z vomydè. In èm ußerordentlichè Landtag hèt diè badischi Ständevosammlig am 29. März 1838 drei Gsetz zum Bau vo dè erschtè Strecki zwischè Monnèm un dè Schwizer Gränz bi Basel bschlossè. Zusätzlich isch no è Stichbahn noch Badè-Badè un è Zwygstrecki uff Strooßburg blanet gsi. Dè Bahnbau hèt söllè uff Staatskoschtè erfolgè, dodèfür hèt sich bsunders dè Karl Friedrich Nebenius ygsetzt. Im September 1838 isch Baubeginn gsi.
Für dè Ysebaabau isch s Innenminischterium zuèschtändig gsi, wo für sellen Zwèck è eigni Behörde gründet, wo Ysebahn-Bau-Direktion gheissè hèt. Spööter isch diè Ysebahnbaubehördè i diè Oberdirektion vom Wasser- un Straßèbau yglyderet worrè. Dè Betriäb vo dè Ysèbahn isch dogegè èm Ußèminischterium zuègordnet worrè, wo mo selli Uffgaab aa d Oberposchtdirektion überdrait hèt, welli vo den aa Oberdirektion der Posten und Eisenbahnen genennt worrè isch. Erscht mit dè Ygliderig vo dè badischè Poscht i d Reichsposcht 1872 isch è eigèschtändigi Ysebaavowaltig z Badè entschtandè, diè Großherzoglich Badischi Staatsysèbaa.
Entwicklig vo dè Hauptschtreggi
Die erschti Strecki, wo au als Badischi Hauptbaan bezeichnet wörd, isch i dè Johr 1840–1863 schrittwys fertiggschtellt worrè. Dè erschte, 18,5 km lange, Abschnitt zwischè Monnèm un Heidelberg isch am 12. September 1840 in Betriäb gnõ worrè. Znägscht isch diè Streggi mit dè Lokomotivè Greif un Löwe befaarè worrè, 1841 isch di dritti Lokomotyv Heidelberg denzuè kô. Während dè erschtè beidè Betrybsjohr hèt dè englischi Ingenieur Thomas Turner d Uffsicht übber dè Faarbetryb, er schtammt vo dè Lokomotivfirma Sharp, Roberts & Co., welli diè erschtè badischè Lokomotivè gliferet hèn. Im Uusbau vom Netz folget d Abschnitt bis Karlsruè 1843, Offèbürg 1844, Fryburg im Briisgau 1845, Schlièngè 1847, Efringè-Kirchè 1848 un Haltingè 1851. Diè Sitèbaanè uff Kehl un Badè-Badè sind scho 1844 bzw. 1845 eröffnet worrè. Diè Witerführig vo dè Hauptstrecki durchs Basler Bièt hèn Vohandligè mit dè Schwizerischè Eidgnossèschaft erforderet, woby Meinigsvoschidèheitè übber dè beschti Ort für dè Aaschluss vo dè badischè Baan a s Schwizer Netz – Basel odder Waldshuèt – zu Verzögerigè gfüürt hèt. Im Staatsvotrag vom 27. Juli 1852 isch mo ubberyko, de Badischè Staatsbaa dè Bau un Betriäb vo irer Ysebaa uff Schwizer Hoheitsgebièt z ermöglichè. Diè gfundni Lösig mit èm Aaschluss vo dè Hochrhystrecki an d Hauptbaan am Oberrhy isch im Hyblick uf dè Aaschluss as Schwizer Ysebaanetz èn betryblichè und finanziellè Glücksfall gsi.
Breitschpur
Badè hèt sich sini Ysèbaastreggè als einzigè dütschè Staat znägscht in 1600 mm-Breitschpur erbaut. Ebbèso hèt dè Staat vosuècht, Württèbärg um 1844 bi dè Vohandligè zum Bau vo dè Württèbärgischè Weschtbaan uff sini Spurwitti z vopflichtè. Nochdem d Fäälentscheidig bi dè Waal vo dè Spurwitti offèsichtlich worrè isch, hèt sich diè badischi Bolitik znägscht no vehement dièsbezüglich voteidigt. So argumentyrt dè Hofmarschall Freiherr vo Göler (1809–1862) 1846 in èrè Sitzig vo dè Erschtè Kammer vo dè Landschtänd:
Normalschpur
Erscht nochdem sich usègschtellt hèt, dass alli Nochbooländer d Normalschpur (1435 mm) bevorzuugt hèn, hèt diè Badischè Staatsbaan innerhalb vo nu einem Johr 1854/55 alle iri bis dörthy erschtellti Streggè umgschpuurt (Umschpurig).
Lucius Tarquinius Superbus
De Lucius Tarquinius Superbus isch de sibet und letscht König vo Rom (534-507) gsii. Weg sim Stolz und Hochmuet het er de Öbername Superbus »Stolze« öbercho. Er ghört zu de etruskische Famili vo de Tarquinier.
Famili
De Lucius Tarquinius Superbus isch de Soo vo de Tanaquil und em König Lucius Tarquinius Priscus gsii. Zäme mit de Tullia, enere Töchter vom König Servius Tullius, het er ai Töchter gha, d Tarquinia, woner mit em Först vo Tusculum verhürootet het, und drai Söö, won er i anderne Städt as König iigsetzt het.
Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen
Aabindig a d Nõchbõrländer
Scho bim Bau vo dè Badischè Hauptbaan isch d Voknüpfig mit èm Schwizer Ysènbaanetz blanet. Selli hèt erschtmols mit dè Inbetrièbnaam vo dè Rhybrugg bi Waldshuèt am 18. August 1859 glungè, welli vom Robert Gerwig baut worrè isch. Witeri Vobindigè sin 1863 z Schaffhuusè, 1871 z Konschtanz un 1875 z Singè entschtandè. Diè Basler Vobindigsbaan, welli dè rächtsrhynische Badischè Baanhof mit èm linksrhynischè Centralbaanhof vobindet un diè hütt diè wichtigschte Ysènbaavobindig zwischè Dütschland un dè Schwiz darschtellt, isch èrscht 1873 eröffnet worrè.
Lucius Tarquinius Superbus
Taate
De Lucius Tarquinius Superbus isch e grausame Herrscher gsii. Scho bivor er König woren isch, het er sini Frau Tullia di Jüngeri ermordet, demit er sini Schwögeri Tullia di Älteri hurööte cha. Drufabe het er sin Schwigervatter, de König Servius Tullius öffetlich ermordet, und d Königsmacht vo Rom a sich grisse. As König het er Prachtbaute errichte loo.
Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen
Aabindig a d Nõchbõrländer
D Vobindig nõch Nordè in Richtig Woinèm-Darmschtadt–Frankfurt am Main isch schu sit 1846 durch d Main-Neckar-Bahn hergschtellt worrè, a derè s Großherzogdum Badè beteiligt gsi isch. 1879 isch d Riedbahn gfolget, an dèrè Badè allerdings kein Aadeil ka hèt. Sit 1861 gits nôch èm Bau vo dè Rhybrugg zwischè Kehl un Strôßburg au è direkti Vobindig mit Frankrych. Dè Aaschluss a d Pfalz isch znägscht 1865 mit èrè Schiffsbrugg bi Karlsruè–Maxau sowiè 1867 mit dè Vobindig zwischè Monnèm un Ludwigshafè realisyrt worrè. D Vobindig mit Bayern isch mit dè Eröffnig vo dè Badischè Odèwaldbaan 1866 hèrgschtellt worrè.
Bsunders schwirig sin d Vohandligè übber è Vobindig mit Württèbärg gsi, zmôl beidi Länder diräkt um dè Vokeer zwischè Dütschland un dè Alpèpäss konkurryrt hèn. Während Badè diè Aabindig übber Pforzè favorisyrt hèt, isch Württèbärg an èrè möglichscht diräktè Aabindig z Bruchsaal intressyrt gsi. D Einigung hèt mo in èm Staatsvotraag am 4. Dezember 1850 besiglè könnè, wobi Württèbärg dè Bau vo dè diräktè Linniè Schtuègètt–Mülackẽr–Brettè–Bruchsaal (Württèbärgischi Weschtbaan) au uff badischem Territorium zuègschtandè worrè, während Badè diè z Württèbärg ligendi Vobindig Pforzheim–Mülackẽr (luèg Baanstreggi Karlsruè-Mülackẽr) bauè un betrybè hèt dürfè. D Aabindig z Bruchsaal isch schu 1853 in Betrièb gnõ worrè.
Lucius Tarquinius Superbus
Taate
Nochdem sii Soo, de Sextus Tarquinius, d Lucretia vergwaltigt het, isches zu Uufständ choo und d Tarquinier sind us Rom vertribe wore. De Neff vom Lucius Tarquinius Superbus, de Lucius Iunius Brutus, und de Lucius Tarquinius Collatinus, de Maa vo de Lucretia, sind as ersti Konsul vo de noie Republik Rom iigsetzt wore.
Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen
Witeri Uusbautè
Erwiterungè vom Streggènetz hèn entwedder dè regionaalè Erschlyßig odder sin unter militärischè Gsichtspünkt errichtet worrè. Erwäänenswärt sin:
Um 1895 isch s Ysèbaannetz vo dè Badischè Staatsbaan bis auf chlyneri Ergänzigè färtiggschtellt gsi. Im Joor 1900 hèt s 1996 km Streggèlängi umfasst, dõdevõ 1521 km im Eigèdum vo dè Staatsbasn. I dè Folgejoor isch dè Schwerpunkt vo dè Uusbaumaßnaamè bim Umbau vo dè Knotèbahnhööf glegè. Diè wichtigschtè Umbautè hèn folgendi Objekt betroffè: Dè Neubau vom Heidelberger Hauptbaanhof hèt weggè m beginnendè Ärschtè Weltchrièg nimmi fertiggschtellt worrè könnè, dõher hèt sich dè Bau bis 1955 verzögeret.
Lucius Tarquinius Superbus
Taate
D Söö vom Lucius Tarquinius Superbus hend versuecht d Macht zruggzgwüne und hend sich mitem etruskische König Porsenna verbündet. Dör d List vom aihändige Mucius Scaevola und em Muet vom aioigige Horatius Cocles isch es de Römer glunge, de Porsenna z bisiige und d Tarquinier endgültig z vertriibe.
Richard Nutzinger
Dr Richard Nutzinger (* 7. Dezämber 1896 z Guetich; † 28. Novämber 1963 z Neckargemünd) isch e dytsche Haimetschriftsteller, alemannische Dialäktdichter un evangelische Bfaarer gsii, wu anne 1962 dr Johann-Peter-Hebel-Bryys iberchuu het.
Läbe
Dr Richard Nutzinger isch dr eltscht Suhn vum Gueticher Bfaarer Richard Nutzinger un syre Frau Elise, geb. Krafft gsii. Är isch mit syne vier Gschwischter aafangs z Guetich ufgachse. Speter isch sy Vater uf Efrige im Markgreflerland versetzt wore, wu dr Richard derno uf d Volkschuel gange isch. Speter isch er uf humanistisch Hebel-Gimnasium z Löörech un het dert anne 1914 e Chriegsabitur gmacht. Vu 1914 bis 1918 isch er Soldat im Erschte Wältchrieg gsii un isch verwundet wore. Noch em Chrieg het er an dr Universitete Haidelberg, Basel un Dibenga Theology studiert. Anne 1922 het er s theologisch Exame gmacht un isch Vikar z Löörech un in dr Lutherchilche z Fryburg gsii. Ab 1929 isch er Bfaarverwäser z Ladenburg gsii un syt 1930 Bfaarer z Heddesheim bi Mannem. Vu 1936 bis 1963 isch er Bfaarer z Hauge im Wiisedaal gsii. As Gegner vum Naziregime isch er vu Novämber 1944 bis April 1945 vu dr Gestapo z Löörech inhaftiert gsii.
Aafange uf Alemannisch schrybe het er anne 1926, zum hundertschte Dodesdag vum Hebel. In däm Johr het er e Spiil mit em Titel „Der Hanspeter“ gschribe. Noch em Chrieg isch dä „gschworene Hebelverehrer“, wien er si sälber gnännt het, anne 1947 Mitgrinder vum Löörecher Hebelbund gsii un bis zum Umzug no dr Pänsionierig 1963 au dere ire erscht Bresidänt. Vor allem um die Zyt, zum Dail aber au scho freijer, het er e Hufe Gedicht un Theaterstuck uf Alemannisch gschribe. Derzue het er aber au Hochdytsch gschribe, näbe Schauspiill, Gedicht un Prosatäxt au Artikel iber dr Johann Peter Hebel un iber anderi regionali Sache us dr Chilchegschicht, derzue iber theologischi Froge. E baar Theaterstuck het er au uf Kurpälzisch gschribe. Zum 400-jehrige Jubiläum vu dr Reformation in dr Markgrofschaft het er s Feschtspiil „Um Wort und Sakrament“ gschriibe un au zum 1200-Johr-Jubiläum vu Egringen het er e Feschtspiil verfasst.
Anne 1962 het er dr Johann-Peter-Hebel-Bryys vum Bade-Wirttebärg iberchuu. Sy gliebte Haimetdorf Hauge het er 1962 s „Hauger Lied“ gwidmet.
Anne het er d Luise Keller ghyrote. Mit ihre het er sechs Chinder ghaa. E Suhn vun ene, dr Hans G. Nutzinger, isch Wirtschaftswisseschaftler un het 1962 d Melody zum „Hauger Lied“ kumpeniert.
No syre Pänsionierig 1963 isch dr Richard Nutzinger vum Wiisedaal uf Neckargemünd zoge. Dert isch er e baar Wuche speter am 28. Novämber 1963 churz vor sym 67. Geburtsdag gstorbe.
Plouarzel
Plouarzel (bretonisch Plouarzhel) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen
Staatlich betribeni Privatbaanè
Meereri Bahnstreggè z Badè sin vo privater Hand baut worrè, abber vo dè Staatsbahn betribbè un i dè meischtè Fäll spõter ganz übernõ worrè. Dõdèbi handelet s sich nit nu um Nebbèstreggè mit uusschlièßlich lokaler Bedütig wiè d Wysèdalbaan Basel–Schopfè–Zell im Wysèdal, eröffnet 1862, sondern au um Hauptbaanè. Nebbè dèm Beschtreebè vo dè Städt, welli bisher ohni Ysèbaanaaschluss blibbè sin, nõch è besserè Aabindig aa s Verkeersnetz hèn sich au diè größerè Städt im Land bim Baanbau engagyrt, um irè Umland z erschlièßè un iri Stellig als Verkeersknotèpünkt z feschtigè. So hèt diè Stadt Monnèm dè Bau von èrè diräktè Ysèbaavobindig nõch Karlsruè ohni dè Umwäg übber Heidelberg, um uss èm Verkehrsschattè z trettè, in wellen sy durch d Verknüpfig vo dè Badischè Hauptbaan mit dè nõch Nordè witerführendè Main-Neggõ-Baan z Fridrichsfäld bzw. Heidelbärg gerõõtè gsi isch. Im Gegèzug hèt sich di Stadt Heidelbärg für dè Bau vo dè Streggi Heidelberg–Schwetzingè–Speyer engagyrt, um iri Stellig als Knotèpunkt z feschtigè.
Ygliderig i d Reichsbaan
Mit dè Gründig vo dè Dütschè Rychsbaan am 1. April 1920 isch diè Badischi Staatsbaan i diè Rychsbaan ygliderèt worrè. Diè Baanvowaltig z Karlsruè hèt in Rychsbaandirektion Karlsruè umfirmyrt. Bi dè Gründig vo dè Rychsbaan isch è Wunschlischte übber no nit realisyrti Bahnstreggè z Badè uffgschtellt worrè, vo dèrè allerdings nu vir Streggè baut worrè sin: Mit èm Bau vo dè Ysèbaavobindig Brettè–Kürnbach (mit èm möglichè Aaschluss a d Zabergäubaan z Leonbronn) isch aagfangè worrè, diè Streggi isch abber niè färtiggschtellt worrè.
Elektrischè Betrièb
Diè Badisch Staatsbaan hèt am 13. September 1913 dè elektrische Betrièb mit Weähselschtrom 15 kV, 16 2/3 Hz uff dè Wysèdalbaan Basel–Zell im Wysèdal sowiè uff dè abzwygendè Streggi Schopfè–Säckingè. Für dè Betrièb isch nebbè ènèrè Versuchslok vo dè Reihe A¹ insgsamt 11 E-loks vo dè Reihè A² un A³ (Baureihè E 61) bschafft worrè. Alli Lokomotyvè hèn èn Stangèaatryb ka, wellè uff drei Achsè gwürkt hèt. Diè Elektrifizyrig vo dè Wysèdalbaan hèt in erschter Linniè dè Erprobig vo dè elektrischè Traktion diènt, è größeri vokeerlichi Bedütig hèt si nit ka. Zu ènèrè Uuswitig vom elektrischè Betrièbs isch es uffgrund vo dè wirtschaftlich schwirigè Laag nõch èm Erschtè Wältchrièg nimmi ko, d Elektrifizyrig vom badischè Bahnnetz isch erscht ab 1952 in größerem Umfang fortgfüürt worrè.
Streggènetz
Diè Streggè vo dè Badischè Staatsbaan sin wiè folgt eröffnet worrè:
Bi dè mit ¹ benamstè gränzübberschritendè Streggè ghört nu dè Streggèdeil bis zu dè Staatsgränzè zu dè Badischè Staatsbaan. Diè Basler Verbindigsbaan isch durch diè Schwizerischi Centralbaan baut un vo dè Badischè Staatsbaan mitfinanzyrt worrè. Dè für d Höllèdalbaan vorgsenene Streggèabschnitt Donaueschingè-Hüfingè isch uff Staatskoschtè baut worrè, abber znägscht vo dè Breegdalbaan als Privatbaan unterhaltè un betribbè worrè. Nõch Eröffnig vo dè Höllèdalbaan 1901 isch uff sellem Abschnitt diè Betrybsfüürig sowiè dè Unterhaalt vo dè Badischè Staatsysèbaan übernõõ un ein Gemeinschaftsbetryb ygfüürt worrè.
Als staatlich betribbèni Privatbaanè sin eröffnet worrè: