cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kanton
En Kanton (au: Stand, früehner au Ort) isch en Gliidstaat vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft.
dr Begriff Kanton
Im 14. Johrhundert het me d Bündnispartner vo dr Alten Eidgnosseschaft as «Stadt» oder «Land» bezeichnet, spöter isch drfür au dr Begriff «Ort» uffcho. Däm het im Französische ‹canton› entsproche, e Bezeichnig, wo zum erste Mol 1475 in eme Friburger Dokumänt bruucht wird und sich denn in dr ganze Romandie und im Tessin verbreitet het. In dr Dütschschwiiz het mä in dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert dr Begriff «Stand» vorzoge, und erst im 17. Johrhundert isch «Kanton» au bi de Alemanne vorcho. D Helvetik het 1798 d Begriff Stand und Ort abgschafft und «Kanton» as Bezeichnig für die oberste Verwaltigseinheite iigfüehrt. Sit dr Mediationsakte si «Kanton» und «Stand» synonym bruucht worde, und au dr Bundesstaat het 1848 beidi Begriff übernoh.
s politische System
D Kantön oder d Ständ sind Staaten im Chlyne. Jede vo de 26 Kantön hätt en eigeni Verfassig, en eiges Parlament (die heisse Grosse Rat, Kantonsrat, Landrat oder Parlamänt), en eigeni Regierig (Regierigsrat, Regierig, Staatsrat, Standeskommission) und eigeni Gricht (Obergricht, Kantonsgricht, Bezirksgricht, Chräisgricht, Vermittler, Fridesrichter usw.). D Parlamänt händ je nach Grössi zwüsche 49 bis 180 Sitz, d Kantonsregierige zelet je nach Kanton föif odr sibe Mitglidr.
Alli Berich, wo nid vo de Verfassig odr vom ene Bundesgsetz am Bund zuegwise werdet, ghöret automatisch id Kompetänz vo de Kantön (z. B. s Schuelwäse, Teil vom Gsundheitswäse, s Planigs- und Bourecht, d Polizei, d Gerichtsverfassig, Stüüre u. a.). By vilne vo dene Berych hätt de Bund aber glych nones Wörtli mitzrede. Drum isch mängisch vom ene «Kompetänzwirrwarr» d Red. Umgchehrt redt me vom «Kantönligeischt», wänn d Lokal- oder d Regionalpolitik nöd wott über iri Gränzen useluege.
Gschicht
Di sogenannten Urkantön, wo ane 1291 (odr wahrschinli au früehner) en erschte Bund mit enand gschlosse händ, sind Uri, Schwyz und Underwalde. I dr Alten Eidgnosseschaft hätt mer zu de Kantön «Ort» gseit. Drum redt mer no hütt vo den Acht Alten Ort, wo den zu de 13-örtige Eidgnosseschaft uusgwytet worde sind. Verbündeti, wo nonig Vollmitglidr i de Eidgnosseschaft gsi sind, hätt mer als zuegwandti Ort bezeichnet.
I de Helvetische Republik (1798–1803) sind d Kantön denn nume no Verwaltigsbezirk gsi ohni Autonomi. D Grenze sind neu zoge worde, dass alli Kantön ungfäär glych gross und politisch zueverlässig sind. Zue säber Zyt hätts die alte Kantön Basel, Bärn, Züri, Friburg, Schaffhuuse, Soledurn, Wallis wo zum Deil Gebiet verlore hai bi dr Neuiideilig, und die neue Kantön Bade, Bellinzona, Léman, Lugano Linth, Oberland, Rhätie, Säntis und Waldstette gäh, wo spöter wider neuiideilt worde si oder en andere Name übercho hai, und d Kantön Aargau und Thurgau. Gämf het nit zur Republik ghört, wil Frankriich s am 15. April 1798 anektiert het.
Mit dr Mediationsverfassig 1803 sind s denn 19 Kantön gsi, wo wider e gwüssi Autonomii gha hän, und nach em Wiener Kongress 1815 22. De jüngscht, de 23., isch de Kanton Jura, wo sich 1979 vom Kanton Bern abgspalte hätt.
Halbkantön
Hütt redt mer meischtens vo 23 Ständ und 26 Kantön, will sich zwei i Halbkantön ufgspalte händ: Appezöll Inneroode, Appezäll Osserode, Basel-Stadt und Baselbiät. Obwaldä und Nidwaudä sind „Halbkantön“, obwohl si nie zäme ein Kanton gsi sind. Im Ständerat hän alli sächs jeweils numen ein Sitz, di andere händ zwei.
Lischte mit Eckdate
Bemerkige: 1 Stand: 31. Dezember 2016, gemäss em Bundesamt für Statistik 2 Ihwohner pro km², Stand: 31. Dezember 2016 3 Sitz vor Kantonsregierig und em Parlamänt, Sitz vor Justiz isch Troge
8 bis do: die Acht Alte Ort 13 bis do: die Driizäh Alte Ort
Die zwöibuchstabige Kantonsabchürzige si vrbreitet, si werden u. a. bi den Autokennzeiche brucht und wärde ou i dr ISO 3166-2:CH brucht (mit em Präfix "CH-", z. B. CH-SZ für dr Kanton Schwyz).
Omar Khayyām
Lääbe und Wärk
Dr Omar Khayyam het d Löösig vo kubische Gliichige gfunde und vo iire Wurzle dur die geometrischi Daarstellig. Erst dr Descartes het Joorhunderti spööter si Wääg furtgsetzt. Dr Omar Khayyām het sich vil mit dr Paralleele befasst und het e Bewiis für s Paralleeleaxioom vom Euklid gsuecht, und mit de irrazionaale Zaale. Er het e Buech über d Algebra verfasst, wo langi Zit s beste in däm Beriich gsi isch und het under anderem au d Aaornig vo de Binomialkoeffiziänte behandlet, wo hüte as s Pascalsche Dreiegg bekannt isch.
Suchmaschinenoptimierung
Suechmaschineoptimierig oder SEO (vom englische search engine optimization) bezeichnet Massnahme, wo mer vornehmt, um Websiitene im organische Suechmaschineranking (also i de unbezahlte Suechergebniss) uf höhere Plätz erschiine z'loh.
Omar Khayyām
Lääbe und Wärk
Dr Seldschukefürst Malik Schah I. het em Omar Khayyām 1073 dr Ufdraag gee, en Observatorium z baue und e Sunnekaländer für astrologischi Zwäck ufzstelle. Im Omar si Kaländer isch gnauer gsi as dr Gregorianisch Kaländer, wo fümfhundert Joor spööter choo isch. Dr modärn iranisch Kaländer basiert uf sine Berächnige.
Suchmaschinenoptimierung
D Suechmaschineoptimierig esch es Teilgebiet vom Suechmaschinemarketing. S wird unterteilt i OnPage- und Offpage-Opitimierig. OnPage sind Änderige wo mer direkt a de Websiite a sech chan vornäh ums Ranking z verbessere. Dazue ghöret zum Biispel d Siitestruktur und de textlechi Inhalt. OffPage send Sache wo ned direkt vo der Websiite her chönd beiiflusst werde. Das wäred zum Biispell Backlinks vo andere Siitene.
Omar Khayyām
Lääbe und Wärk
Dr Omar Khayyām het au filosofischi Teggst gschriibe und vil Aasää gwunne mit ene. In deene isch er sachlig bliibe und wenig aggressiv bi islamkritische Themene. In sine Robā’īyāt („Vierziiler“) het er sine Gedanke freije Lauf gloo, und mä gseet en do von ere eender ufklärerische und skeptische Site. Zu sine Läbzite si nume weenigi Värs veröffentligt worde, wenn überhaupt. Persischi Kwelle erwääne und zitiere sini Värs erst vom spoote 12. Joorhundert aa, also noch em Dood vom Omar Khayyām. D Perser häi sä dichterisch nid anerkennt. Mä het en nit zu de „Siibe Stärn“ vo dr persische Dichdig zellt, wo dr Firdausi, Nizami, Anwari, Hafis, Rumi, Saadi, Dschami drzue ghöört häi.
Erst wo dr änglisch Brivatgleerti Edward FitzGerald in dr Middi vom 19. Joohundert e kongeniali Übersetzig vo de Rubai'yat gmacht het, isch dr Omar Khayyām im Weste bekannt und in dr anglo-amerikanische Wält berüemt worde. Eso isch dr Dichder denn au in sim Häimetland berüemt worde.
Au üf Dütsch isch er immer wider übersetzt worde: um 1880 vom Adolf Friedrich Graf von Schack und Friedrich Bodenstedt, vo 1912 aa vom Friedrich Rosen. Dr Klabund het e dütschi Noochdichdig under em Ditel "Das Sinngedicht des persischen Zeltmachers" gschriibe.
Künstlerischi Adapzioone
Dr änglisch Komponist Sir Granville Bantock het 1906 en Oratorium Omar Khayyām für Orchester, Chor und drei Solisten (Alt, Tenor, Bariton = Gliebti, Dichder, Filosoof) komponiert, und drbii d Übersetzig vo de Rubai'yat dur e Edward FitzGerald brucht.
1956 het dr William Dieterle s Lääbe vom Omar Khayyām as Sturm über Persien verfilmt.
2005 het dr Kayvan Mashayekh sini Lääbensgschicht im Film „Prince of Persia. Die Legende von Omar“ verarbäitet.
Croix (Territoire de Belfort)
Croix ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Croix ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1232.
S Gebiet um Croix hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Croix ìsch. Croix ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Croix ghert zem Franc-Comtois.
Madiswil
Madiswiu oder ou Madis (amtlech Madiswil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Madiswiu ligt im Oberaargou im Schwizer Mittuland. D Gmeindsflächi bsteit us 63,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 29,7 % Waud, 6,3 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si dies Lotzu, Buesu, Mäuchnou, Reisiswiu, Gummiswiu, Ousu, Rorbach, Roorbachgrabe, Ursenbach, Ochleberg u Rütschele.
Gschicht
Im Jahr 2007 isch s Nachburdorf Gueteburg (Gutenburg) iigmeindet worde, 2011 Chliidietu (Kleindietwil) u Leimiswiu (Leimiswil). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,4 % gläge.
Glems (Fluss)
D Glems isch an rechdor Näbafluss vo dr Enz en Bade-Wirdebärg. Se endsprengd em Rotwildpark bei Stuagord, der wo zum Glemswald ghaert. Vo do aus fliaßt se a kurz Stiggle durch dr Landkreis Beblenga, bevor se zwischa Leaberg ond Ditzenga en dr Landkreis Ludisburg ibordridd. Vo do aus fliaßt se middla durch’s Strohgae bevor se en Ondorriexenga (Markgreänenge) en d Enz mindet. D Glems isch ogfähr 47 Kilometer lang ond hot a Aezugsgebiad, wo 196 km² graoß isch.
Ewattingen
Ebedinge (Hochdütsch: Ewattingen) isch e Ortsdeil vo Wüetach im Landchreis Waldshüet. Näbem Dorf Ebedinge ghöre s Hus Gipsmühli (Gipsmühle) und d'Höf Bachdalmühli (Bachtalmühle), Brüederhof (Bruderhof) und Wüetachmühli (Wutachmühle) dezüe. D'Nochberdörfer sin Löffinge (Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald), Blüemberg und Hüfinge (beidi im Schwarzwald-Baar-Chreis) im Norde und Münchinge und Lembach im Süde.
Glems (Fluss)
An Doil vom Wasser aus ihrem Aezugsgebiad wird en de Parkseen gschtaud ond em Nesenbach zugloided.
Ewattingen
Gschicht
Di ältste Sydligsspure zeige, dass scho d'Urnefälder (13. bis 8. Johrhundert v. e. Chr.) do gläbt hän. Zudem sin römischi Münze und e alemannische Grabhügel gfunde worre. Di erschti urkundligi Erwähnig chunnt uss em Johr 797, wo e St.-Martins-Chirch uff de Gmarkig erwähnt wird. Sälli ghört zu de ältste Chirche vo de Baar. De Ortsherre ihr Güet isch noch em Uffstand vo de Alemanne gege d'Franke bschlagnahmt worre, wie uffgrund vo de Agabe vo Urkunde uss de Johr 816 und 889 vermüetet wird.
Madiswil
Religion
84,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Ewattingen
Gschicht
De Adel, wo sich z Ebedinge entwickelt hät, isch uff re Burg uff em Hörnliberg asässig gsi; sälli Burg hän d'Schaffhusener 1370 zerstört, wyl Chaufmänner vo Schaffhuse vo de Ebedinger überfalle worre sin. Vo de Burg sin hütt no Überblibsel z finde.
1418 isch Ebedinge zum Chloster St. Bläsi cho. Infolg vom Chloster siner Säkularisierig im Johr 1807 isch Ebedinge badisch worre.
Madiswil
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Ewattingen
Gschicht
Im Drißigjöhrige Chrieg hän d'Schwede Ebedinge 1632 und no mol im Johr 1633 bsetzt.
Madiswil
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2015 Ywohner 96,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Madiswiu ghört zum Hochalemannisch.
Ewattingen
Gschicht
Am 1. Januar 1975 isch Ebedinge mit Münchinge, Lembach und Wüetach zu de Gmeind Wüetach zämmegschlosse und zu me Ortsdeil worre.
Wirtschaft und Tourismus
Bis läbt d'Bevölkerig no zu me relativ große Deil vo de Landwirtschaft, allerdings hät scho am Änd vom 18. Johrhundert d'Industrialisierig ygsetzt, wyl d'Lüt nümmi hän chönne numme vo de Landwirtschaft läbe. Spöter sin z Ebedinge Züeerwerbsbedrieb gründet worre, in de benochberte Ort hät's zudem Fabrike gee. Hüttzdag git's näbe de Landwirtschaft vor allem handwerkligi Bedrieb und Gastronomy.
De Tourismus hät Ebedinge relativ spot erreicht. Hütt zieht aber bsunders d'Wüetachschlucht, wo zu me große Deil uff de Gmarkig litt, d'Touriste (Geologe, Zoologe, Biologe und Wanderer) a. Uffgrund vo de landwirtschaftlige Brägig sin au Ferie uff em Burehof möglig. Au de Brüederhof, wo d'Müeter und d'Schwöster vo de Sophie und em Hans Scholl im spote Zweite Wältchrieg ane gflüchtet sin, isch e Seheswürdigkeit.
Sender Wannenberg
Dè Sender Wannèbärg isch èn Tǜpèdurm mit Sendeyrichtig vom SWR für UKW-Rundfunk uff èm Wannèbärg (Gemarkig Hoètèngè-Börgöschingè), ènèm Bärg vom Chlynè Randè z Baddè-Württèbärg. Dè Sender vowendet als Antènnèdräger èn 103 Meter hochè, freistehendè, im Johr 1995 uffgschtelltè Staalbedongdurm, dèmm si Fundamènt 677 Meter übber m Meeresschpygel lyt. Vom Wannèbärg uus will mô vo allèm d Gmeindè am dütschè Nordufer vom Hochrhy vosorgè, welli durch d Büggel vom Chlynè Randè im Funkschattè vo dè dütschè Radioschtationè liget. Uffgrund dè günschtigè Laag bezogè uff diè zürcherischè Gmeindè am südlichè Hochrhy-Ufer vosorgt sellèn Sender au diè nördlichè Gmeindè im Zürcher Unterland.
Digitalè Hörfunk (DAB)
DAB wörd in vertikaler Polarisation im Glychwèllèbetryb mit andrè Senderschtandört bedribbè.
Analogs Fèrnsee (PAL)
Vor dè Umschtellung uff DVB-T hèt dè Sendeschtandort witerhy für analogs Fèrnsee:
Plonéis
Plonéis (bretonisch Ploneiz) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Pittura metafisica
D Pittura Metafisica (Metaphüsischi Moolerei) isch en italiänischi Ströömig in dr Moolerei, wo sich vo öbbe 1910 aa entwicklet het und bis in d Middi vo de 1920er-Joor gangen isch. Dr Naame chunnt vo Metafüsik, was d Leer vo de Gründ und Zämmehäng vo däm wo isch, bedütet. Im Joor 1917 häi dr Giorgio de Chirico, si Brueder Alberto Savinio und dr Futurist Carlo Carrà d Scuola Metafisica z Ferrara gründet.
Plonéis
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Pittura metafisica
Charakteristike
Als charakteristisch für d Pittura Metafisica cha gälte, ass s Übersinnligi, das, wo mä nume dur s Dänke cha erkenne und s Gäistige, wo usserhälb vo dr Wält vo de Sinn lit, s Transzendänte, zum e bildnerische Süsteem erhoobe wird. D Folge vo de Bildinhalt lige drbi vilmol äänedraa vom sinnlig Erfaarbaare und e zwäiti gheimnisvolli Wirklikäit versteckt sich hinder de sichtbare Ding.
Plonéis
Geografi
Plonéis lyt in dr Nechi vu dr Bucht vu Douarnenez, 8 km vu Quimper un 46 km vu Brest uf ere Hechi zwische 27 m un 168 m iber Normalnull.
Pittura metafisica
Daarstellig
D Moolerei vo dr Pittura Metafisica zäigt Blätz, wo mäistens menscheleer si und e chli wie Büünene usgseen. S Schaner isch brägt dur verändereti Broborzioone, unrealistischi Farbe, unkorräkti Widergoob vo Liecht und Schatte, und meereri perspektivischi Fluchtpünkt. Wil d Luftperspektive, wo dr Iidruck vo Diefi git, feelt, gseen e Hufe Gmäld us, wie wenn si e Vakuum wurde zäige. Im Inhalt nooch wird vilmol zäigt, wie bestehendi Wärt iire Wärt ändere und eso wird e Verbindig zum Widersprüchlige gmacht.
Plonéis
Gschicht
Plonéis isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as Ploeneith (1160 Ploeneth, 1379 Ploeneiz, 1382 Ploeneis, 1395 Ploneiz, 1406 Ploeneiz, 1516 Ploeneiz).
Verwaltig
vu Plonéis isch. Plonéis ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plonéis ghert zem Bretonisch.
Titus Tatius
De Titus Tatius isch e sabinische König und spööter de Mitregent vom Romulus gsii.
De Titus Tatius isch de König vo de sabinische Stadt Cures gsii. Nochem Raub vo de Sabinerine dör d Römer isch er miteme Heer gege Rom zoge. Well di graubte Fraue aber nöd hend wöle, as eri Vättere und Brüedere eri Mane tötet und umgchert, sind si zwösched di baide Truppe gfaare und hend so de Chrieg verhinderet. De Titus Tatius isch denn Mitkönig vom Romulus wore.
De Titus Tatius het de Kult vom Ianus und vom Volcanus iigfüert und d Priesterschaft vo de Titii sodales iigrichtet. Bimene Opferfest z Laurentum isch er umbrocht wore und deno ufem Aventin bigrabe wore. Sini Töchter Tatia isch di ersti Frau vom Numa Pompilius gsii, wo denn de Noofolger vom Titus Tatius woren isch.
Anime
Anime (jap. アニメ) isch e Abchürzig vom englische Begriff animation (jap. アニメーション animēshon) und bedütet usserhalb vo Japan, speziell i de westliche Länder, i Japan produzierti Zeichetrickfilm. I Japan stoht Anime für alli Arte von Zeichetrickfilm, für die im eigene Land produzierte gnauso wie für di importierte.
Bedütig vo Anime in Japan
Anime sind en feschte Bschtandteil vom japanische Kulturgut. D'Bedütig vo de Anime in Japan cha mer a de Tatsach erkenne, dass die drü (bis 2003) erfolgrichschte Kinofilm in Japan Anime sind: Mononoke Hime (engl.: Princess Mononoke, dt.: Prinzessin Mononoke), Pokémon: Der Film und Sen to Chihiro no Kamikakushi (engl.: Spirited Away, dt.: Chihiros Reise ins Zauberland).
Genre
Während europäischi und amerikanischi Zeichentrickfilm hauptsächlich uf e jüngers Publikum abzielet, kindergrechti Inhalt und Comedy weg dem im Vordergrund stönd und anderi Genres eher Randerschinige sind, gitt es bi de Anime ä breits Themenspektrum für alli Altersstufen. Vo Literaturverfilmige (z. B. Das Tagebuch der Anne Frank) über Horror bis ane zu Sciencefiction werdet fascht alli Breich und Altersklasse abdeckt. Au gits Genres bi Anime, die fast ausschließlich i Anime vorchömed (z. B. Mecha-Serie über überdimensional groaai Roboter). En Schwerpunkt bi de Produktion lit allerdings au i Japan bi TV-Serie für Chinder und Jugendlichi, dene oft öppis meh „zugmutet“ wird als i de weschtliche Kinderfilme üblich.
Anime- und Manga-spezifischi Genre:
Musik
Wie i de Kinofilm wird au im Anime d'Musik als wichtigs künstlerisches Mittel gnutzt. Mit Anime-Soundtracks wird z'Japan sehr viel Geld gmacht, wel die sich hüfig so oft verchaufet wie Chartstürmer-Albe. Us dem Grund wird Animemusik hüfig vo erstklassigen Musiker, Stars und Komponiste komponiert und ufgführt. Fähigi Komponiste für d'Hintergrundmusik sind bi de Fans hochangseh. Bekannteri Komponiste sind z. B. Hisaishi Joe, Kajiura Yuki, Kanno Yōko und Kawai Kenji.
Zuedem wird praktisch zu jedem Anime e so gnannts Opening gmacht, das au vonere Titelmusik unterleit wird.
Bekannti Anime-Studios
S'bekanntischti und erfolgrichsti japanische Anime-Studio isch Studio Ghibli, i dem sit 1985 unter de Leitig vom Hayao Miyazaki en Blockbuster nach em andere entstoht (z. B. Prinzessin Mononoke 1997, Chihiros Reise ins Zauberland 2001, Das wandelnde Schloss 2004).
Sine bisher gröschte weltwite Erfolg häts Studio Ghibli mit Chihiros Reise ins Zauberland kha: De Film het nebet de zahlriche internationale Zuschauer- und Kritikerpreise im Johr 2002 de Goldeni Bär uf de Berlinale und im Johr 2003 de Oscar als beschte Animationsfilm, was ihm zum meistuszeichnete Zeichentrickfilm aller Zite g'macht het.
Weteri bekannti Anime-Studios:
Seebezirk (Freiburg)
Dr Seebezirk isch ain vu dr sibe Bezirk vum Kanton Frybùrg in dr Schwyz. Hauptort isch Murte, drum redt men au vum Murtebiet.
Gmaine
Zum Seebezirk ghere 17 Gmaine:
Stand: 1. Jänner 2017
Saweh
Saweh (Persisch ساوه) isch e Stadt in dr Markazi Browinz im Iran. Si lit öbbe 100 km südwestlig vo Teheran.
Gschicht
Im 7. Joorhundert vor dr Zitewändi isch Saweh e Festig vo de Mede gsi. Under de Parther het si Saavakineh ghäisse, und isch e wichdigs Zentrum in iirem Riich gsi.
Im Middelalter häi d Dalaymite und d Seldschuke dört residiert. Im 13. Joorhundert isch si bi dr Invasion vo de Mongoole schweer beschäädigt worde. Die mongolische Ilchane häi d Stadt denn wider ufbaut. D Timuride (1370 bis 1507) häi Saweh blünderet und under de Safawide (16. bis 18. Joorhundert), wo in Persie dr schiitisch Islam as Staatsreligioon iigfüert häi, het si sich erhoolt und isch wider gwaggse. Wo denn in dr Middi vom 19. Joorhundert Teheran die offizielli Hauptstadt worde isch, het d Stadt vil vo iirer Wichdigkäit verloore und e Hufe Lüt si in die nöji Hauptstadt züüglet.
Malleray
Malleray (Franc-comtois [a mɔlˈrɛ], alem. Mällere, dt. verautet Mallaraya) isch e früeneri politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz. Zum 1. Jänner 2015 het Malleray mit Bévilard u Pontenet zur nöie Gmeind Valbirse fusioniert.
Geografi
Malleray isch es Dorf im Vallée de Tavannes ar Birs. D Gmeindsflächi bsteit us 46,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 44,6 % Waud, 8,5 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Reconvilier, Loveresse, Pontenet, Souboz, Champoz, Bévilard u Péry.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 18,8 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 3,8 %, CVP 2,6 %, EVP 5,2 %, FDP 11,2 %. GLP 2,3 %, GP 3,8 %, SP 29,8 %, SVP 33,1 %, Suschtigi 8,2 %.
Gmeindspresidänt vo Malleray isch dr Roberto Bernasconi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1854 Ywohner 4,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 88,1 % Französisch u 3,1 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Malleray isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Romulus und Remus
De Romulus isch de sagehafti Gründer und de erst König (753-716) vo Rom gsii. Er und sin Zwillingsbrüeder Remus sind d Söö vom Chriegsgott Mars und vo de Vestalin Rea Silvia und si sind von ere Wölfi uufzoge wore.
Universität Freiburg (Schweiz)
D Uniwersidäät Friburg ( [], ) z Friburg im Üechtland  isch die säggstgrössti und äinzigi zwäisproochigi Uniwersidäät in dr Schwiz.
Romulus und Remus
Giburt
Noch de römische Saag isch d Rea Silvia d Töchter vom Numitor, em König vo Alba Longa gsii. De isch vo sim Brüeder Amulius vertribe wore. Well de Angst gha het, de Soo vo de Rea Silvia chönnt sich anem rääche, het er si zonere Priesteri vo de Göttin Vesta gmacht, wo nochem Gsetz jungfröilich bliibe müend. De Chriegsgott Mars het sich aber ere gnöcheret und si gschwängeret. Drufabe het si Zwiling uf d Welt broocht, wo uusgsetzt wore sind.
Universität Freiburg (Schweiz)
Übersicht
An dr Uniwersidäät si 2014 2176 Persone (dodrvo 140 Ordinarie, 107 assoziierti Brofässer und 278 Leerbeufdragti und 826 wüsseschaftligi Mitarbäiter) beschäfdigt gsi, 10'248 Studänte (5971 Fraue und 4277 Manne, 8448 mit Woonsitz in dr Schwiz) si iigschriibe gsi. D Zaal vo de Studierende het sich in de letschte 15 Joor mee as verdobblet, 2003/04 si s zum erste Mol mee as 10'000 gsi. Im Joor 2014 isch d Muetersprooch vo 3645 Studierende Dütsch gsi, vo 4056 Französisch und vo 999 Italiänisch Muttersprache.
Romulus und Remus
Juged
E Wölfi het di beede Buebe agnoo und uufzoge, bis si de Hirt Faustulus gfunde het. Zäme mit sinere Frau Acca Laurentia het er denn di beede uufzoge. Nochdem si erfaare hend, wer eri Muetter isch, hend si sich am Amulius grächt und bischlosse, e Stadt z gründe.
Universität Freiburg (Schweiz)
Übersicht
D Uniwersidäät befindet sich im Gränzgebiet zwüsche dr Dütschschwiz und em Wältschland. Die mäiste Studiegäng wärde uf Dütsch und uf Französisch aabote, was Studierendi us dr ganze Schwiz und dr Wält aazieht: Dr Däil vo Studierende us andere Kantöön isch im Vergliich zu andere Schwizer Hochschuele überdurchschnittlig hooch, und öbbe 20 Brozänt vo de iigschribene Studierende stamme us em Usland. D Uniwersidäät Friburg isch zämme mit dr Uniwersidäät z Cluj, dr Uniwersidäät Luxeburg und dr Freie Uniwersidäät Boze äini vo de meersproochige Uniwersidääte in Öiropa.
Gschicht
Dr Hindergrund für d Gründig von ere Uniwersidäät in ere eender chliine Stadt isch dr Kulturkampf gsi, wo in de 1870er Joor s sekuläre Staatswääse in dr Schwiz sich witgehend gege d Aasprüch vo dr Kurie duuregsetzt het. Schwizerischi Katholike häi druf en Uniwersidäät im ene katholische Kanton welle, wo noch em katholisch-konservative Staatsroot Georges Python Elite söll usbilde, wo s Volk vor de Gfoore vo dr Modärne wurde schütze. Drotzdäm isch d Uniwersidäät offiziell nie e «katholischi Uniwersidäät» gsi.
Romulus und Remus
Stadtgründig
De Romulus het em 21. Aprile 753 v. Chr. miteme Pflueg ufem Palatin d Grundriss vo de noie Stadt zoge und e Mürli baut. De Remus isch aber us Spaass dröber gumpet, wa aber e Frevel gsii isch, werum de Romulus sin Brüeder erschlage het. D Stadt, wo de Name Roma öbercho het, isch schnell aagwachse, het aber fast kai Fraue ghaa. D Römer hend di binochburte Sabiner öberlistet und a dene d Fraue graubt. Drufabe isches zum Champf choo, aber d Fraue hend nöd wöle as eri Mane eri Brüedere und Vättere tötet und umgcheert und sind zwösched baid Heer gfaare. De sabinisch König Titus Tatius isch zum Mitregent vo Rom wore und di sabinischi Sidlig ufem Quirinal isch i di jungo Stadt iglideret wore.
Organisation vo de Römer
De Romulus het d Römer i drai Stämm (tribus) iitailt, i d Ramnes, d Tities und d Luceres und er het au de Senat iigrichtet. Denebet het er de Kult vom Iuppiter Stator und Hercules iigrichtet und för sin Brüeder Remus s Fest Lemuria. Er het au d Priesterschaft vo de Arvales fratres initiiert.
Universität Freiburg (Schweiz)
Gschicht
D Uniwersidäät isch 1889 entstande, wo am 4. Oktober dr Grooss Root vom Kanton Friburg für d Gründig vo dr erste Uniwersidäät in dr katholische Schwiz grüens Liecht gee het. Für die Hochschuel het vor allem dr Python hartnäckig kämpft. Es isch em glunge, die finanzielle Middel z beschaffe und d Politiker drvo z überzüüge, ass en Uniwersidäät nöötig sig.
Romulus und Remus
Tod
Bimene Gwitter isch de Romulus zunderainisch verschwunde. Drufabe isch s Grücht umegange, d Senatore hebid en ermordet und verstücklet. Aber do isch em Iulius Proculus de Romulus as Gott Quirinus erschine und het em gsait, as er in Himmel entrückt wore sai und zomene Gott woren isch. D Herisilia isch aber zu de Göttin Hora wore. I de Antiki isch s Grab vom Romulus underm Schwarze Stai (niger lapis) zaigt wore.
Universität Freiburg (Schweiz)
Gschicht
1941 isch s Hauptgeböid Miséricorde (Barmhärzigkäit) an dr Avenue de l’Europe z Friburg, iigweit worde. Es isch vom Le Corbusier-Schüeler Denis Honegger entworfe worde und stoot hüte under Dänggmolschutz. Sit em Oktober 2005 het d Uniwersidäät uf em Plateau de Pérolles e nöis Geböid für 2'200 Studierendi an dr Wirtschafts- und Sozialwüsseschaftlige Fakultät, grad näbe andere Uniwersidäätsgeböid und dr Fachhochschuel.
D Fakultäte
D Uniwersidäät Friburg bestoot us fümf Fakultäte und bietet e Hufe Studiegäng aa:
Plumelin
Plumelin (bretonisch Pluverin) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografi
Plumelin lyt 25 km vu Vannes un 38 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 42 m un 153 m iber Normalnull.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Plumelin ghert zum Bretonisch. Anne 2007 sin 21,4 vu dr Schuele in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore.
Drusen
D Druuse, offiziell mäistens Madhhab at-Tauhīd si e Religioonsgmäinschaft  im Nooche Oste. Druuse lääbe hüt vor allem in Sürie (öbbe 700'000), im Libanon (öbbe 280'000), in Israel (125'300, also 1,63 % vo dr Bevölkerig im Joor 2004) und e Hämpfeli au z Jordanie.
Die Ärzte
Ggründet worde sinds im 1982, und händ nach Versuechsphase als "Soylent Grün" denn als "Die Ärzte" agfange sich ufe z arbeite. Gründigsmitglieder sind damals de "Bela B." und de "Farin Urlaub" gsi, und mitem Bassischt "Sahnie" händs dänn au die erschte Albe gmacht. Bsunders empfehlenswert sind "Debil" und "Im Schatten der Ärzte" (letschteri zimmlich vom 80-er-Gruftie-Flair beiiflusst, vor allem am Bela sini Frisur). Ufem drittä Aubum sisi numä z zwöit ufem Cover ds gseh, wiu si säch fom "Sahni" trennt hei u somit isch "The incredible Hagen" nöi derzuä cho.
Nach de Lieder "Geschwisterliebe" und "Claudia" sind Die Ärzte zimmlich schnäll vo de "Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Schriften" entdeckt und indiziert worde. Uf das abe händ sie e Mini-LP unter em Name "Ab 18" usebracht wo uusschliesslich indizierti Lieder druff sind. Dur de Medieskandal, wo dadurch entschtande isch, sind sie natürlich nur na berüehmter worde und ab det ischs denn au würkli berguuf gange.
Eineweg händ sie sich im 1989 vo de Bühne verabschiedet nach em grandiose "Nach uns die Sintflut"- Live-Album.
D'Widervereinigung isch denn im 1993 mit em ziitlose Album "Die Bestie in Menschengestalt" und em Rodrigo Gonzalez am Bass gfiiret worde und häts mitem Song "Schrei nach Liebe" au gad id Charts gschafft.
Sit 1993 sind die Ärzte wohl eini vo de berüemt-berüchtigschte dütsche Bands und händ mit Albe wie "Le Frisur" (wo sich uusschliesslich um Haar handlet), "Planet Punk" und de neuere "13" und "Geräusch" bewiese, dass sie em Kult grächt werdet.
Die Ärzte werdet au als hervorragendi Live-Band ghandlet.
I letschter Ziit händ sich de Farin Urlaub und au de Bela B. mit Solokarriere versuecht, wo aber lang nöd so erfolgriich laufet wie ihri Zämenarbet als "Ärzte".
Nachdem 2006 es zemlechs Ärzte-loses Johr gsi isch, göhnt si 2007 weder uf Tour metem Name "ES WIRD ENG-Tour".
Numa Pompilius
De Numa Pompilius (752-682 v. Chr.) isch de zwait König vo Rom (715-672 v. Chr.) gsii. Er het di römischi Religioo reformiert und gelt als biispilhafte Sakralgsetzgeber. Er isch mit achtzgi gstorbe und isch ufem Ianiculus bigrabe wore.
Famili
De Numa Pompilius isch de Soo vomene Pompon gsii, emene Sabiner us Cures. Er het d Tatia, d Töchter vom König Titus Tatius, ghüroote und vonere e Töchter ghaa, d Pompilia, wo denn d Muetter vom König Ancus Marcius woren isch. Mengisch werd as Muetter vo de Pompilia au d Lucretia aggee, wo di dritt Frau vom Numa gsii isch.
Di zwait Frau isch d Nymphe Egeria gsii. Si het de Numa i d Gsetz vo de Religioo iigfüert und en mit erem tüüfe Wüsse biroote, woruf er di römischi Religio reformiert hett. Vo dere Verbindig söled di römische Famili vo de Pinarii, Calpurnii, Mamercii und Pomponii abstame.
Religiösi Ernoierige
Denn het er meriri Priesterämter iigfüert oder umorganisiert. Er het de Kult vo de Fides und em Terminus iigfüert und ene e Tempel baut. Au för d Vesta het er Tempel baue loo und zodem de Janusboge.
Achim Stocker
Dr Achim Stocker (* 27. Mai 1935 z'Konschtanz; † 1. November 2009 z'Friburg im Brisgau) isch e dytsche Fuessball-Funktionär gsi. Er isch vu 1972 bis zue sinem Dot Präsident vum derzittge Erstbundesligischt SC Friburg gsi. Er isch in de 60er-Johr Vorstandsvorsitzende gsi und später (ohni dass noch sinem Iverständnis gfroggt worre wär), gwählt worre. Ihm wird e grosse Adeil dra züegschribe, dass dr SC Friburg ins bezahlte Fuessballgschäft het chu chänne.
In sinere Amtszitt - sowie vum Trainer Volker Finke isch die erscht Herre-Fuessballmannschaft vum Verein 1993 zum erschte Mol in d'1. Bundesliga ufgstiige un het mit dr Deilnahm am UEFA-Cup 1995/1996 un 2001/2002 die gröschte Erfolg vu dr Vereisgschichte erreicht.
Dr Achim Stocker het d Spiil vo siner Mannschaft nie vor Ort im Stadion agluegt, wil si Herz die demit verbunde Ufregig nit vertrage het. In sinem aktive Beruefsläbe het er es bis zum Oberfinanzdirektor gschafft. Am 1. November 2009 isch er an dr Folge vu eme e baar Däg vocher erlittene Herzinfarkt verstorbe.
Er isch uffem Bergäckerfridhof z'Friburg-Littewiler beerdigt worre.
Louis Aliot
Dr Louis Aliot (* 4. Septämber 1969 z Toulouse, Haute-Garonne) isch e franzeesische Bolitikler (Rassemblement National) Syter anne 2011 isch er ain vu dr Vizebresidänte vu dr Bartei, vu 2005 bis 2010 isch er derzue au Generaalsekreteer gsii. Syt Juni 2017 isch er Abgoordnete in dr franzeesische Nazionaalversammlig. Vu 2014 bis zu syre Waal in d Nazionaalversammlig 2017 isch er Abgoornete im Europäische Barlemänt gsii
Vu 2009 bis 2019 isch dr Aliot dr Lääbesgfäärt vu dr Marine Le Pen gsii, dr Voorsitzeri vum Rassemblement National.
Spielzeug Welten Museum Basel
S Spiilzüüg Wälte Museum Baasel, bis 2012 Diddihuusmuseum Basel, befindet sich in dr Schwizer Stadt Basel und isch s grösste Museum vo siner Art in Europa. Es ghöört dr Mäzenin Gigi Oeri und isch vo iire ufbaut worde. D Eröffnig isch 1998 gsi.
S Museumsgeböid isch am Barfüesserblatz zmidst in dr Stadt und stammt us em Joor 1867. Es isch vo Grund uf renowiert worde und uf em nöiste Stand vo dr Technik. Alli Ustelligsrüüm, vom Barderr bis zum oberste Stock, si für Rollstuelfaarer zuegängig. S Museum het vier Stöck und en Usstelligsflechi vo 1000 m². Es zäigt mee as 6000 Exponat in fantasiivoll arrangschierte Szeene. Mä cha Diddi und Diddihüüser, Lääde, Wiichäller, Mässständ und anderi Miniatuure bewundere. D Teddybääreustellig het mee as 2500 Stück und isch vo iirem Umfang und iirer Qualidäät us äinzigartig uf dr ganze Wält. In dr ständige Ustellig vo neapolitanischer Volkskunst cha mä italiäänischi Alldaagsszeene gsee. Es git en interaktivs Informazioonssüsteem, wo d Hintergründ vo de Usstelligsstück erkläärt.
Es finde au regelmäässig Sonderusstellige statt. So isch 2005/2006 e Modäll vom Bärnstäizimmer im Katharinebalast bi Sankt Petersburg usgstellt worde, wo dr Uwe Habermann us Nordfriesland zwüsche 1993 und 2003 im Massstaab vo 1:12 nochbaut het. Aber nid alli Ustellige häi diräkt öbbis mit Spiilzüüg z due. So het s im 2011 en Ustellig über d Brülle gee.
Wunderklingen
Früègschichtè
Im Johr 1895 hèt mò z Wunderchlingè nõch Quällwasser grabbè, dõdeby hèt mò uumittelbar nördlich vum Wyler im „Lochgrabbè“ Reschtè vo römischè Fundamänt gfundè, wo durch dè historisch-antiquarische Vorein vum Kanton Schaffuusè uusgrabbè worrè isch. S sin è baar Muèrè un è Keller uss Stei uusgrabbè worrè (vgl. dè Blaan nebbèdraa). Diè Fund, wo mò gmacht hèt, wiè Leistèzygel (tegulae), Hohlzygel (tubuli), Wandbutz, Terra sigillata, Iisègegenschtänd un Knochè sin hüt zuè nèm Deil im Hallauer Ortsmuseum un im Allerheiligè-Museum z Schaffuusè uusgschtellt, anderi Fundschtüggle wörrèd bi dè Kantonsarchäology z Schaffuusè uffbewaart.
Mittelaalter
Wunderchlingè wörd èrschtmòls im Johr 892 urkundlich erwähnt, als Guathere sin Besitz z „Mundichingè“ im Kloschter Rhynau übberdrait. Schu 912 wörd Wunderchlingè widder erwäänt, sèllmòl als Schenkung vum Könnig Konrad, wo „Münchingè“ im Kloschter St. Gallè übberdrait. È Urkundè im Generalbundesarchiv Karlsruè vum 19. Septembèr 1397 bezüügt d Exischtenz von èrè Kapèllè z Wunderchlingè, welli s hüt abber nimmi git. Sèll isch nit erschtuunlich: Wunderchlingè isch è alamannischi Sydlung uss èm 6./7. Johrhundert, hèt è eigni Dorfgmeinschaft ghaa un im Gmeindebann drei Zälgè ghaa. Im Johr 1457 hèt denn d Gmeind Hallau vom Junker Heinrich vo Ärzingè dè Bannbezirk un d Grichtshèrrlichkeit für 400 Guldè. abkauft. Im Johr 1529, 73 Johr spôter isch Wunderchlingè zämmè mit dè Gmeind Hallau i dè Folg vo dè Reformation in Bsitz vom Stadtstaat Schaffuusè übbergangè, wodruus sich denn dè Kanton Schaffhuusè bildet hèt. Well d Stadt Schaffuusè im Johr 1501 schu dè Eidgenossenschaft bydrèttè isch, isch Wunderchlingè faktisch ab 1530, rächtlich ab 1647 als Folg vum Weschtfälischè Friddè dè Schwiz zuègschlagè worrè. Dõmit isch Wunderchlingè vo 1530 bis zu dè Gränzkorrektur vo 1839 dè einzige schwizer Flèggè im Wuètèdal gsi.
D Mülli
D Hallauer hèn wòrschinlich kurz nõch èm Kauf vo sellèm Stugg Land a dè Wuètè è Mülli baut. Zu sellèrè Zit hèt s im Bannbezirk vo Wunderklingè schu è Mülli gää, d Lochgrabbèmülli, wo woll wôrend èm Dryssgjöhrigè Chrièg volumpèt isch. Einigi Johr spôter isch d Mülli a dè Wuètè zruggvosetzt worrè, demit èn Kanal un obbèdraa s Hallauer Wehr baut wörrè hèt chönnè. Bi starkè Regèfäll hèt e nit seltè bassyrè chpnnè, dass es Wehr weggschwemmt worrè isch un d Bürger vu Hallau hèn s Wehr in Fronbüèz widder hèn hèrrichtè muèsè. Zwǜschè 1546 un 1843 isch sèll öppè 50-mòl dè Fall gsi. 1821 isch d Mülli so volotterèt gsi, dass mò si hèt müèsè abriissè un neu bauè. Doch dè Müllibedryb hèt sich immer wènniger rentyrt, dõrum isch si 1876 vokauft worrè. Hüt isch i dè ehemòligè Mülli è Gaschtwǜrtschaft ygrichtet. Wuètèabsi vo Wunderchlingè befindet sich bi Ofteringè diè nägscht Mülli, d Reuèdaler Mülli.
Wasser- un Elegtrizitätswärch Hallau (WEH)
Im Johr 1895 hèn d Hallauer diè Mülli zrugg kauft, um è Wasser- un Elegtrizitätswärch z bauè. Bi dèmm sim Bau sin diè obbè gnenntè römischè Fundamänt entdeckt worrè. Dè Stròm wörd mit Wasserchraft uss èm ehemòligè Müllikanal broduzyrt. D Aalaag isch am 13. Juli 1896 ygweyt worrè. 1968 sin diè aaltè Maschinnè ersetzt worrè un s isch è neus Gebäude erschtellt worrè, wo hüt no in Bedryb isch. S Chraftwärch vosorgèt d Gmeind Hallau mit Wasser un deilwys au mit elegtrischem Stròm.
Cunelières
Cunelières (ditsch Löffeldorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Cunelières ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 15. Johrhundert àls Cournoillière.
S Gebiet um Cunelières hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Cunelières ìsch. Cunelières ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Cunelières ghert zem Franc-Comtois.
Hilarius (Papst)
Dr hailig Hilarius, au Hilarus († 28. Februar (?) 468) isch Papscht vu 461 bis 468 gsii.
Lääbe un Wirke
Dr Hilarius isch vu Sardinie gsii. Är isch Erzdiakon unter em Papst Leo I. gsii un isch in sällem sym Ufdrag 449 bim Konzil vu Ephesos gsii. Dert isch mit Gwalt dr Monophysit Eutyches fir rächtglaibig erklert wore, wu nume di gettli, nit aber di mänschli Natur vu Jesus verchindet het, Dr Hilarius, wu dytli geg dr Chilchbann geg dr Flavianus vou Konstantinopel kämpft het, het mieße flichte. S Konzil vu Chalkedon (451) het dr Monophysitismus verworfe un dr Eutyches verurdailt. Noch em Yyfall vu dr Vandale z Rom 455 het dr Hilarius e Großdail vu sym Bsitz an Chilche un Chleschter verschänkt.
Dr Hilarius isch noch em Dod vum Leo – wahrschyns am 17. Novämber 461 – zum Papscht gwehlt un am 19. Novämber gweiht wore. Är isch am 28. Februar (?) 468 gstorbe. Noch ere andere Uffassig isch sy Pontifikat vom 13. Novämber 461 bis zum 29. Februar 468 gange. Sy Name maint ‚dr Haiter‘.
As Papscht het er d Bolitik vu sym Vorgänger furtgsetzt un het d Herrschaft vum remische Episkopat iber s sidli Gallie gforderet. Au het er dr hispanische Chilche Gsetz verordnet. Dr Liber Pontificalis pryyst en fir syni Gabe an remischi Chiklche un Chleschter. Zue sym Umgang mit dr Oschtchilche isch e Dekretale vun em erhalte, wun er Häresy din verurdailt un dr Primat vu Rom betont un d Bschliss vu dr Konzilie vu Nicäa anne 325 un Chalkedon anne 451 bstetigt het. Z Italie het er si gege d Uusbraitig vum Arianismus grichtet. In syre Amtszyt het s e Synode in dr Basilika Santa Maria Maggiore anne 465 gee. S isch di erscht remisch Synode, wu umfangrychi Dokumänt dervu erhalte blibe sin.
Ritardando
ritardando (ital. „vozögerè“, Abk.: rit., ritard.) isch è musikalischi Vordraagsbezeichnig, wo è allmählichi Volangsamig vom Tempo erforderè duèt, äänlich wiè rallentando. Durch d Abkürzig rit. isch è Vowèchslig mit ritenuto möglich, wa abber kei allmählichi, sondern è blötzlichi (meischtens nu kurzzitigs) Zruggnèè vom Tempo vorschrybt. I dè Regèl wörd mit rit. abber è ritardando aazeigt, well s als grundsätzlichs Modulationsmittel vo dè Agogig (s Aawysigspärli accel./rit. im spezièllè) vill hüüfiger ygsetzt wörd.Diè gegèdeiligi Vordraagsaawysig luttet Accelerando.
Mond
Dr Erdmond (latinisch Luna), wo meistens numme Mo gnennt wird, isch dr einzig natürlich Satellit vu dr Erde. Er isch dr einzig fremd Himmelskörper, wo bisher vu Mensche beträtte worre isch, un au ein vu dr am beste erforschte. Aber trotzdem lit noch viil im Dunkle, etwa si Bildig un menki Gländeforme. Die später Entwicklig un si innere Ufbau sin aber sit einige Johre witgehend chlärt.
Bahn un Rotation vum Mo
D'Mo wird ufgrund vu dr relativ große Entfernig vu dr Erde (durschnittlich 60 Erdradie) erheblich vu dr Sunne gstört, so dass es je nooch Bahnelement underschiidlich langi Umlaufzitte (Munät) git.
Schinbari Bewegig vu dr Erde us gsähe
Dr Mo umkreist d'Erde im Verlauf vu ca. 29,5 Däg vu Weste nooch Oste. Wäge dr Rotation vu dr Erde um sich selber umchreist er aber schinbar d'Erde in ebba 24 Stunde un 50 Minute vu Oste nooch Weste, was dorum au die middler Längi vum dopplete Gezittezyklus isch. D'Bahn vum Mo isch um 5,1 Grad gege d'Erdbahnebeni (Ekliptik) um d'Sunne (schinbari Sunnebahn) gneigt. Si schinbari Bewegig vor de Fixstern ähnlet domit dere vu dr Sunne.
Dr Zittpunkt vum Mouf- un -undergang isch domit jeder Dag ebba 50 Minute später (was aber um iber ä halbi Stund schwanke cha). In 29 Däg got dr Mo 28 Mol uf. Fer e Beobachter uf dr Nordhalbchugle stot dr Mo (wie au d'Sunne) an sinem höchste Bahnpunkt im Süde, fer e Beobachter uf dr Südhalbchugle im Norde (un die sichtbare Oberflächestrukture erschine im Vergliich zue dr Nordhalbchugle uf dr Chopf gstellt, bi dr Mosichle isch was im Norde e abnämmende Mo zeigt im Süde dr zuenämmend un umchehrt). In Äquatornächi cha mer dr Mo an sinem höchste Punkt im Zenit sähe.
Bahnperiode
D'Dur vume Bahnumlauf vum Mo (Munät) cha mer nooch verschiidene Kriterie festlege, wo jewils underschidlichi Aspekte abdecke.
Mophase
S'Ussähe vum Mo ariiert im Lauf vu sinem Bahnumlauf un durlauft die Mophase, Ablick vu dr Nordhalbchugle:
Die nit vu dr Sunne belüchtete Deil vu dr erdzuegwendete Mosite sin debi nie völlig dunkel, sundern werre dur s'Erdliecht – dr Widerschin vu dr Erdoberflächi un dr Erdatmosphäri – indirekt eweng ufghellt. Sälli Ufhellig wird au als äschegraus Moliecht bezeichnet un isch am beste bi schmaler Mosichle z'sähe. Si Ursach isch scho vu Leonardo da Vinci richtig erchennt worre. Mit eme Fernglas vu numme gringer Vergrösserig sin im Erdschin sogar Einzelheite erchennbar, denn ufgrund vum grössere Durmesser un vu vum höchere Ruckstrahligsvermöge vu dr Erde isch d'"Vollerde" rund 50 mol so hell wie dr Vollmo. Messige vum äschegraue Moliecht erlaube Ruckschlüss uf Veränderige vu dr Erdatmosphäri.
D'Rucksite vum Mo, oft au irrig als "dunkli Site" bezeichnet, isch natürlich nit immer dunkel. Bi Nöimo lit si im helle Sunneliecht. Wil d'"Momeere" fähle, het d'Rucksite au e dütlich höcheri Ruckstrahlig wie d'Vordersite.
Morotation
Dur d'Gezittewirkig, wo dur d'Gravitation vu dr Erde entstot, het dr Mo si Rotation dr Umlaufzitt (siderischer Munät) abasst (bundeni Rotation), des heisst bi eme Umlauf drillt er sich im gliiche Drillsinn eimol um die eige Ax. Doher isch vu dr Erde us immer dieselb Site z'sähe. Uf Grund vu Librationsbewegige wäge dr elliptische Bahn un dur Usnutzig vu dr Parallaxe sin vu dr Erde us ca. 59% vu dr Mooberflächi isähbar. D'Rucksite vum Mo het 1959 erstmols dur Ruumsonde beobachtet werre chänne.
Wäge dr bundene Rotation dät e Beobachter uf em Mo d'Erde immer an dr selbe Stell vum Himmel sähe (abgsähe vu liichte Schwankige, wo dur Libratione verursacht sin). D'Erde got also niemals „uf“ oder „under“. E Beobachter uf dr Morucksite cha d'Erde degege niemols sähe. Wägenem Fähle vu ere Atmosphäri isch dr Mohimmel nit farbig, sundern schwarz. D'Erde erschint als bläulichi Schiibe, fast viirmal so gross wie dr Mo vu dr Erde us un 50 mol heller. D'Erdphase werre ime synodische Munät durloffe un sin dr Mophase entgegegsetzt. Bi Nöimo herrscht „Vollerde“ un bi Vollmo „Nöierde“.
D'Sunne wanderet vum Mo us gsähe sehr langsam iber dr Sternehimmel. Vu Sunneufgang bis zum Höchststand vu dr Sunne durt's e Wuche, un vu dert e witteri Wuche bis zum Sunneundergang, woruf e 14-dägigi Nacht folgt. E Dag-Nacht-Zyklus uf em Mo durt somit e Munät.
Finsternisse
Verfinsterige zwische Sunne, Mo un Erde trätte uf, wenn die dri Himmelskörper uf ere Linie liige, des heisst, numme bi Vollmo oder Nöimo, un wenn sich dr Mond in dr Nächi vu eim vu dr zwei Mochnote befindet. Des bassiert numme alli sex Munät.
Mofinsternis
Bi ere Mofinsternis (lunare Eklipse), wo numme bi Vollmo ufträtte cha, stot d'Erde zwische Sunne un Mo. Si cha uf dr gsamte Nachtsite vu dr Erde beobachtet werre un durt maximal 3 Stunde 40 Minute. Mer underschiidet
Vu Mo us gsähe stellt sich e Mofinsternis als Sunnefinsternis dar. Debi verschwindet d'Sunne hinder dr schwarze Erdschiibe. Bi ere totale Mofinsternis herrscht uf dr ganze Movordersite totali Sunnefinsternis, bi ere partielle Mofinsternis isch d'Sunnefinsternis uf em Mo numme in einige Gebiite total, un bi ere Halbschatte-Mofinsternis herrscht uf em Mo e partielli Sunnefinsternis. Ringförmigi Sunnefinsternisse git es uf em Mo wägem im Verhältnis zue dr Sunne viil größere schinbare Durmesser vu dr Erdschiibe nit; numme dur die beschriibe Liechtstreuig in dr Erdatmosphäri wird dr Rand vu dr schwarze Schiibe zue eme kupferrot schimmernde Ring, wo im Mo die entsprechend Farb verleiht.
Sunnefinsternis
Bi ere Sunnefinsternis, wo numme bi Nöimo ufträte cha, stot dr Mo zwische Sunne un Erde. Si cha numme in dr Gegende beobachtet werre, wo dr Chern- oder Halbschatte vum Mo durlaufe; sälli Gegende stelle sich meistens als langi, aber rächt schmali Strife uf dr Erdoberflächi dar.
Mer underschidet:
Sarosperiode
Scho in dr Chaldäer (um ca. 1000 v. Chr. ?) isch bekannt gsi, dass sich Finsternisse nooch eme Zittruum vu 18 Johre un 11 Däg, dr Sarosperiode, wiiderhole. Nooch 223 synodische bzw. 242 drakonitische Munät (vu lat. draco, Drache, alds astrologischs Symbol fer d'Mochnote, wil mer dert e mo- un sunnefressende Drache vermuetet het, wo d'Finsternisse verursacht het) bestot wiider fast die selb Stellig vu Sunne, Erde un Mo zuänander, so dass sich e Finsternisstellig nooch 18 Johre un 11,33 Däg ernöit ergit.
D'Ursach vu sällere Periode lit dorin begründet, dass bi ere Finsternis sowohl d'Sunne als au dr Mo nooch bi dr Chnote vu dr Mondbahn liige müen, wo in 18 Johre eimol um d'Erde laufe. Thales het sälli Periode, die er bi ere Orientreise chenneglärt het, fer si Finsternisprognose 585 v. Chr. benutzt. Dur si hän d'Griche die militärisch iberlegene Perser besiige chänne.
Wil d'Iberistimmig vu dr 223/242 Munät nit exakt isch, risst d'Sarosperiode etwa alli 1.300 Johre ab un e nöii fangt a, wo sich die vorige Finsternisse drin nimmi wiiderhole.
Selenologi un Selenographi
D'Selenologi oder "Geologi vum Mo" beschäftigt sich mit sinere Entstehg, sinem Ufbau un sinere Entwicklig sowie mit dr Entstehig vu dr beobachtete Strukture un dr defür verantwortliche Prozesse, während d'Ufgab vu dr Selenographi in dr Erstellig vu Mocharte bestot.
Eigeschafte un Entwicklig vum Mo
Hauptartikel: Entstehig vum Mo
Dr Mo het e Durmesser vu 3.476 km un wiist mit 3,345 g/cm3 e geringeri Dichti wie d'Erde uf. Er isch vu sinere Größi un Eigeschafte her eigentlich e terrestrische Planet. Dorum un ufgrund vu sinem im Verglich zue andere Planete rächt grosse Grösseverhältnis zue dr Erde bezeichnet mer Erde un Mo deshalb glegentlich au als Doppelplanet. Si im Vergliich zue dr Erde gringeri middler Dichti erforderet viili hypothetischi Anahme fer si Entstehig (wil nooch dr Standardtheori vu dr Entstehig vum Sunnesystem e erdähnlichi Dichti z'erwarte wär) so dass es erst emol zahlriichi Hypothese iber d'Entstehig vum Mo gä het.