cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grossaffoltern
Geografi
Grossaffoutere ligt am Weschtrand vom Rapperswiler Plateau im Bärner Seeland. Vor Gmeindsflächi si 61,6 % landwirtschaftlech gnutzte Bode, 26 % Waud, 11,8 % Sidligsflächi u 0,7 % süschtigi Flächi. De tiefst Punkt vor Gmeind ligt im Quartier Leen u isch 461 m, di högst Erhebig isch d Stärneriedhöchi mit D Nachburgmeinde si Seederf, Liiss, Diessbe, Wängi, Rapperswiu u Schüpfe.
Gschicht
Grossaffoutere isch im Jahr 1216 aus Affoltron zum erschte Maau gnennt worde.
Leslie Malton
Sozials Engaschmänt
D Leslie Malton het anne 2011 ehrenamtli s Brojäkt Deutsche Winterreise vum Autor Stefan Weiller as Sprächeri unterstitzt. S Brojäkt macht syter 2009 in Zämenarbet mit Yyriichtige wie em Diakonische Wäärch bi Benefizveraastaltige in eme Lieder- un Täxtzyklus bsundersch uf d Situation vu Wohnigsloose ufmerksam.
Grossaffoltern
Gschicht
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarberg ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateeu isch 2010 bi 4,6 % gläge.
Grindelwald
Grindelwald (amtlech Grindelwald) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Grossaffoltern
Religion
80,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2019 het s das Ergebnis ggää: SVP 32,2 %, BDP 14,0 %, SP 14,40 %, FDP 7,9 %, GPS 12,0 %, glp 9,3 %, EVP 3,9 %, CVP 1,5 %. Gmeindspresidänt vo Grossaffoutere isch dr Niklaus Marti (Stang 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2800 Ywohner 96,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,8 % Französisch u 0,4 % Italienisch.
Dr bärndütsch Dialäkt vo Grossaffoutere ghört zum Hochalemannisch.
Grindelwald
Geografi
Grindelwald ligt im Tau vor Schwarze Lütschine im Bärner Oberland zwüsche Eiger, Wätterhore, Fiescherwand u Fuulhore. D Gmeindsflächi bsteit us 30,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 16 % Waud, 1,6 % Sidligsflächi u 51,7 % süschtigi Flächi.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 18 % gläge.
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2015 het s das Ergebnis ggää: BDP 8,5 %, CVP 0,7 %, EDU 2,5 %.EVP 0,8 %, FDP 13,5 %. GLP 2,2 %, GP 9,3& %, SP 6,1 %, SVP 54,5 %, Anderi 1,8 %.
Sit 2015 isch zu erschte Mal sit fasch 50 Jahr mit der Chrischtine Häsler, GP vo Burglouene öpper us der Gmeind Grindelwald o wider z Bärn im Nationalrat verträtte.
Der Gmeindrat vo Grindelwald besteit us sibe Mitglider, dervo ghöre, sit de letschte Wahle im Wintermonet 2015, vier Manne der FDP u drei Manne der SVP aa.
Leslie Malton
Sozials Engaschmänt
Syt 2013 isch si Botschafteri fir Chinder mit Rett-Syndrom z Dytschland, wu su ihre jinger Schweschter chrank wooren isch draa. Anne 2015 isch s Buech Brief an meine Schwester uusechuu, wu si zäme mit dr Roswitha Quadflieg gschriibe het un din d Gschiicht vu ihre Schweschter un ihre Verhältnis zuen ere bschrybt.
Grindelwald
Politik
Gmeindspresidänt vo Grindelwald isch dr Chrischtian Anderegg (SVP) (Stand: 2016)
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4069 Ywohner 86,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,7 % Französisch u 1,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Grindelwald ghört zum Höchstalemannisch.
Alberswil
Auberswiu (amtlech Alberswil) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Auberswiu liid am Weschtrand vom Wauwilermoos. Zue de Gmeind ghöred d Ortsteil Kasteln, Ober- uond Unterdorf ond Burgrain Vo dr Gmeindsflechi send 73,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 18,3 % Waud, 7,6 % Sidligsflechi ond 0,3 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Auberswiu send Ettiswiu im Oschte, Gättnou im Weschte, Schööz im Norde ond Willisou im Süde.
Gschicht
Auberswiu esch zom erschte Mau gnamsed worde imene Rodu vo 1217-22 aus Alberswile.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 12,9 % gläge.
Religion
79 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 9,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,9%, CVP 31,8% , FDP 26,3% , GLP 1,1% , GP 0,7% , SP 3,0% , SVP 32,9% , Süschtigi 3,4%.
D Gmeindspräsidentin vo Auberswiu esch d Erika Oberli-Gut (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 523 Iiwohner 91,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch ond 8,4 % anderi Sprache.
Z Auberswiu redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Arzano
Arzano stoht fir:
Inquisition
As Inkwisizioon ( ‚undersueche‘) wärde die spootmiddelalterlige und früenöizitlige Grichtsverfaare bezäichnet, wo katholischi Gäistligi bin ene mitghulfe häi Heretiker z verfolge. Drbii het mä d Prozässform vom Inkwisizioonsverfaare (lat. inquisitio ‚Undersuechig‘) aagwändet. Dr gäistlig Vorsitzend vom ene Inkwisizioonsgricht isch as Inquisitor bezäichnet worde.
Allgemäins
D Inkwisizioon isch am Aafang vom 13. Joorhundert entstande as Instrumänt zum s dr römisch-katholische Chille liichter z mache Heretiker ufzspüüre, z bekeere oder z verurdäile, und isch am Ändi vom 18. Joorhundert verschwunde. Im Spootmiddelalter isch für sä e nöiji Form vo Grichtsverfaare entwigglet worde, s Inkwisizioonsverfaare. Näben em doomoolige Verbräche vo dr Heresii het mä mit Hilf vo dr Inkwisizioon au anderi Stroofdaatbeständ chönne verfolge, vor allem wenn si Frooge vom Glaube berüert häi wie zum Bischbil d Blasfemii oder d Magii. Bi de Häxeverfolgige in dr Früeje Nöizit, wo vor allem vo de wältlige Obrigkäite usgange si, het d Inkwisizioon e zwäitrangigi Rolle gspiilt. D Chille het dr Iisatz vo dr Inkwisizioon gege Heretiker as legitiim aagluegt und het sich drbii uf Bibelteggst oder Teggst vo kirchlige Autoridääte gstützt.
Die middelalterligi Inkwisizioon het kä äigeni übergordneti Behörde gha und isch kä Iirichdig gsi, wo die ganz Zit aktiv gsi isch. Si het dört afo schaffe, wo d Chille dänggt het, ass es notwändig sig und wo d Vorussetzige drfür erfüllt gsi si. Si isch dorum zu verschiidene Zite in verschiidene Gebiet vor allem in Süd- und Middelöiropa iigsetzt worde und underschidligi Orgaan vo dr Ständegsellschaft häi sä mit alle mööglige Motiwazioone understützt. D Foltere bi Verhöör isch underschiidlig iigsetzt worde, und au wie mänggisch d Doodesstroof verhängt worde isch. As Inkwisitoore häi vor allem Bischöf oder Ordensgäistligi fungiert. In dr früeje Nöizit het sich d Form vo dr Inkwisizioon veränderet: Z Spanie, Italie und Bortugal isch si instituzionalisiert und in staatligi Struktuure iibettet worde und isch sit denn fast usschliesslig nume no im Machtberiich vo de Herrscher dört aagwändet worde. Vilmol isch si denn iigsetzt worde, zum Protestante z verfolge, wo as heretischi Christe gulte häi. Mit dr Verfolgig vo Juude het si diräkt nüt z due ghaa, het aber de Konwertite noochgschnüfflet und immer wider sonigi überfüert, wo iirem alte Glaube villicht immer no aaghänggt si.
Léandra Olinga Andela
D’ Léandra Olinga Andela (* 12. Àuigscht 1997 z’ Yaoundé, Kàmerun) ìsch a frànzeesch-kàmerunischa Volleybàllschpìelera. Àls Mìttelblockera schteht sa sitter 2018 biim Verain Mulhouse Alsace Volley z’ Mìlhüüsa unter Vertrààg. Sitter 2019 ìsch sa àui Mìtglìed ìn dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft, mìt wäller sa ànna 2022 d’ Öiropäischa Liga gwunna hàt.
ìhra Laawa un Kàrriar
D’ Léandra Olinga Andela ìsch ànna 1997 z’ Yaoundé, dr Hàuiptschtàdt vum Kàmerun, uff d’ Walt kumma. Ìhra Vàtter ìsch Berüaf-Füassbàlschpìeler gsìì. Mìt 6 Joohra-n-ìsch sa ìm Septamber 2003 ìns Frànkrììch üüssgwàndert. D’ frànzeescha Schtààtsbìrgerchàft hàt sa numma-n-àm 11. Àwrìl 2019 bikumma.
Deutsche Welle
Die Dütschi Wälle (DW) isch s Radio für s Usland vo dr Bundesrepublik Dütschland. D DW isch en Aastalt vom öffentlige Rächt und Mitgliid vo dr ARD. Si wird nit us em Rundfunkbidraag finanziert, sondern us Stüürgälder vom Bund. Zueständig für d DW isch die Beufdragti vo dr Bundesregierig für Kultuur und Medie.
Léandra Olinga Andela
ìhra Laawa un Kàrriar
Ìhr äärschter Schpìel ìn dr frànzeescha Profiliga hàt d’ Olinga Andela mìt’m Verain Évreux Volley-Ball gschpìelt, wu sa numma 14 Joohra àlt gsìì-n-ìsch. Drnooh ìsch sa àm federààla Pôle Espoirs z’ Sablé-sur-Sarthe üüssgebìlda worra, un schpeeter àui àm Federààla Volleybàll-Ìnschtitüüt (FIVB) z’ Toulouse. Sa ìsch d’ ainziga-n-üüsslandischa Schpìelera, wo-n-àm FIVB a Üüssbìldung bikumma hàt.
Deutsche Welle
Die dütsche Standort befinde sich in Bonn, wo dr Hauptsitz isch, und in Berliin. D DW bietet Brogramm in 32 Sprooche aa. Früener isch nume uf Churz- und Middelwälle gsändet worde. Sit de 1990er Joor brucht dr Sänder näbe dr Churzwälle mit iirer hooche terrestrische Riichwiti d Satellitenüberdräägig, en Internet-Livestream und in mängge Länder lokaal s UKW-Band. Die Dütschi Wälle schafft trimedial: Färnsee (DW-TV), Radio und Internet (dw.com und soziaali Meedie).
Dr Schurnalist Peter Limbourg isch sit 1. Oktober 2013 dr Intendant vo dr Dütsche Wälle.
Léandra Olinga Andela
ìhra Laawa un Kàrriar
Ànna 2015/16 hàt d’ Olinga Andela-n-a Vertrààg bii Évreux Volley-Ball unterzaichent. Mìt dam Verain ìsch sa ànna 2016/17 uff Plàtz 9 vu dr frànzeescha Maischterschàft so wia vum Frànkrììch Pokàl ànakumma. Ìm naachschta Joohr ìsch sa bis àm Plàtz 5 vum Frànkrììch-Pokàl glunga. Obwohl ìhra Verain ànna 2017/18 numma-n-uff Plàtz 11 vu dr frànzeescha Maischterschàft ànakumma-n-ìsch, ìsch d’ Olinga Andela àls bäschta Mìttelblockera Maischterschàft ärnännt worra.
Deutsche Welle
Kwelle
Dr Ardikel «Deutsche Welle» uf dr dütsche Wikipedia
Léandra Olinga Andela
ìhra Laawa un Kàrriar
Ìm Joohr 2018/19 ìsch d’ Onliga Andela ìn dr owerelsassischa Verain ASPTT Mulhouse gànga ge schpìela. Ìn ìhrer äärschta Saison mìt’m Verain ìsch sa uff Plàtz 3 vu dr frànzeescha Maischterschàft un vum Frànkrììch-Pokàl ànakumma, so wia-n-uff Plàtz 5 vum öiropäischa CEV-Pokàl. Ànna 2019/20 ìsch sa uff Plàtz 3 vu dr frànzeescha Maischterschàft gsìì. Àm And vu dr Saison ìsch d’ Olinga Andela d’ ainziga Mìttelblockera-n-ìm ASPTT Mulhouse gsìì, dänn d’ Olha Tratsch un d’ Indy Baijens hann dr Verain fàraloo ghàà. Sa hàt àlso ìhra Vertrààg biim Mìlhüüser Verain fìr ain Joohr verlängert un ìsch Kàpitään vu dr Mànnschàft worra. Àm 15. Dezamber 2020 ìsch sa jedoch àm lìnka Knia verlätzt worra un hàt fìr dr Rascht vu dr Saison nìt känna schpìela. Trotzdam ìsch dr Verain frànzeescher Maischter un Siiger vum Frànkrììch-Pokàl worra. Fìrs naachschta Joohr hàt sa nochamol ìhra Vertrààg biim Mìlhüüser Verain verlängert. Ìm Septamber 2021 ìsch d’ Olinga Andela z’ruck uff’m Schpìelfald gsìì, un ìsch ìn dara Saison aina vu da dräi Mìlhüüser Mìttelblockera gsìì —naawa dr Georgia Lamprousi un dr Silke Van Avermaet. Ìm Oktoower 2021 hàt sa mìt’m Verain dr Frànkrììch-Schpìtzapokàl geega d’ Béziers Angels gwunna (3–0). Ànna 2022/23 ìsch sa biim Verain Mulhouse Alsace Volley blìewa.
Sitter Mai 2019 ìsch àui d’ Olinga Andela Mìtglìed ìn dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft. Ànna 2022 hàt sa zamma mìt dr frànzeescha Mànnschàft d’ Guldiga-n-üüsszaichnung àn dr Öiropäischa Liga bikumma. Drzüa ìsch sa mìt’m Frànkrììch uff Plàtz 9 vu da Mìttelmeerschpìeler 2022 ànakumma.
Liste der Klöster in Freiburg im Breisgau
D Lischt vu de Kleschter z Friburg im Brisgau umfasst alli Kleschter vu de Stadt Friburg.
Mesopotamien
Mesopotamie isch e Name vom Gebiet a de beide Flüss Euphrat und Tigris – drumm heisst s uf düütsch au Zweistromland.
Die grosse Flüss chöme us Anatolie und münde in Persische Golf.
Me zelt zu dere Landschaft die südöschdligi Türkei, Syrie und der Irak. Hischdorisch isch es eins vo de erschte Zentre vo dr menschlige Kultur gsi. dört si d Höchkulture vo Sumer, Akkad, Babylon, Assyrie und Mitanni entschdande.
Dr Name
Mesopotamie chunnt vom Griechische für "zwüsche (μέσος) zwei Flüss (ποταμός)", wo dr Euphrat und dr Tigris drmit gmeint si. Au in andere Schbrooche wird dr Name für d Region oder Deil drvo vo dr Exischdänz vo de beide Flüss abgleitet: die alte Ägypter hai em Riich vo de Mitanni, wo im weschtlige Mesopatamie glägen isch, Naharina (nhrn) gsait, nach em Semitische "Zweiflussland": aram. ܒܝܬܢܗܪܝܢ, hebr. ארם נהריים, arab. بلاد مابين النهرين Bilad ma bayn al-Nahrayn oder بلاد الرافدين Bilad Al-Rafidayn. D Iiwohner vo Mesopotamie sälber hai vom kalam gschwätzt, em "Land", wenn si s ganze Land, wo vo de beide Flüss bewässeret worden isch, gmeint hai.
D Topografii
Mesopotamie isch d Schwemmlandebeni vom Euphrat und em Tigris. Siini natürlige Gränze si s Zagrosgebirg im Norde und im Süde die syrischi und arabischi Wüeschti. S Klima isch rägenarm, im Norde isch s zimli chalt im Winter, im Süde isch dr Winter wermer und dr Summer heiss.
Chronologii vom alte Mesopotamie bis zur arabische Eroberig
D Gschicht vom alte Mesopotamie bis ins vierte Johrhundert vor dr Zitewändi cha me in Periode iideile nach de Schdedt, wo d Hegemonie über s Land gha hai.
In dr schboote neuschdeiziitlige Periode redet mä vo Kulture, wo denn exischdiert hai, die vo Hassuna, vo Samarra und vo Halaf. In dr Chupferziit het d Ubaid Periode vo öbbe 5900 bis 4000 BCE duurt, und denn währed dr Uruk Periode (öbbe 4000 bis 3100) si die erschte Schdedt baut worde.
Die Früechi Bronzeziit foht mit dr Dschemdet Nasr Periode (3100-2900) a, nochhär chunnt d Zit vo de Früeche Dynaschdische Schdadtschdaate (2900-2350), wo s no keini Königriich vo Bedütig ge het.
Das het sich gänderet in dr Middi vom 24. Johrhundert, wo dr Sargon vo Akkad d Schdedt in dr Umgäbig eroberet und so s Akkadische Riich gründet het (öbbe 2350 bis öbbe 2200 ). Denn si d Gutäer us em persische Hochland iigwanderet, und hai s Akkadische Riich eroberet und Akkad für immer zerschdört. Under ihrer Herrschaft isch s Land verarmt. E baar Schdedt wie Uruk, Ur und Lagasch si sälbschdändig bliibe und hai sogar e Blüeteziit erläbt. Die dritti Dynaschdii vo Ur het die Neusumerischi Periode iigleitet (21. Johrhundert).
In dr Middlere Bronzeziit hai d Assyrer s altassyrische Riich gründet (20. bis 18. Johrhundert), wo vom Amoriterkönig Shamshi-Adad I zerschdört worden isch. Es si aber d Babylonier gsi, wo underem Amoriter Hammurapi d Hegemonii über Mesopotamie währed em 18. und 17. Johrhundert asichgrisse hai.
In dr Schboote Bronzeziit het dr Assur-uballit Assyrie uf Choschte vo Babylon zur Groossmacht gmacht, aber dr babylonisch König isch wiiterhii vo de andere Groosskönig as ein vo ihne anerkennt worde (16. bis 12. Johrhundert).
D Iiseziit het agfange, wo Mesopotamie in vili Chliischdaate zerschblitteret gsi isch. Im Weschde si das die neuhethitische Schdaate gsi, im Oschde het vom 10. bis zum 7. Johrhundert s neuassyrische Riich vorgherrscht, wo sich bis uf Egypte uusbreitet het. Es isch abglöst worde vom neubabylonische Riich (7. und 6. Johrhundert), und das isch denn vom Perserkönig Kyros em Groosse zerschdört worde. D Perser hai Mesopotamie in drei Satrapie iideilt: Babylonie, Arabie und Assyrie. Im Johr 330 vor dr Zitwändi het dr Alexander dr Grooss Persie zerschdört und Mesopatamie in siis Riich ufgnoh. Nach sim Dod het s Land zum Riich vo de Seleukide ghört. D Parther hai underem Mithridates I. (171-138) under anderem über ganz Mesopotamie gherrscht. D Römer underem Kaiser Trajan (98-117) hai in de Chrieg gege d Parther zwei Brovinze in Mesopotamie gschaffe: Assyrie und Mesopotamie. Die si schböter vo de persische Sassanide eroberet worde.
D Schbrooch und Schrift
Scho in früejer Ziit het s in Mesopotamie ä Kultur ge, wo alli Schdedt gmeinsam gha hai, au wenn si enand währed Johrduusige bekämpft, underjocht und zerschdört hai. D Schbrooch und d Schrift si zwei wichdigi Beschdanddeil vo dere Kultur gsi. Die meischde Mesopotamier hai semitische Schbrooche gschwätzt, aber es isch s Sumerische, an isolierti Schbrooch wo as erschti ä regionali Bedütig übercho het. Au nochdäm s Sumerische as Umgangsschbrooch usgschdorben isch, isch s bis in die hellenischdischi Zit vo de Seleukide brucht worde as Schbroch vo dr Bildig, dr Wüsseschaft, dr Verwaltig und vom Kult. D Sumerer hai öbbe um 2900 vor dr Zitwändi d Schrift erfunde, wo nochhär vo alle mesopotamische Völker bruucht worden isch, d Keilschrift. Aber d Schbrooch, wo bis zur neubabylonische Periode (7. Johrhundert vor dr Zitwändi) vo de Mesopotamier gschwätzt worden isch, isch ä semitischi Schbrooch gsi, s Akkadische. In dr zweite Helfti vom 2. Johrduusig isch ä babylonische Dialäkt vom Akkadische d Lingua franca vom ganze Middleren Oschde worde. Im erschte Johrduusig vor dr Zitwändi isch s Akkadische vom Aramäische as Amtsschbrooch und au as Umgangsschbrooch verdrängt worde, wo bis ins 7. Johrhundert noch dr Ziträchnig bruucht und denn vom Arabische ersetzt worden isch.
D Uusnützig vom Bode
Mesopotamie formt dr nordöschdlig Deil vom enä antike Kulturgebiet, wo dr Archäolog James Henry Breasted dr "fruchtbar Halbmond" gnennt het, und wo au dr hütig Libanon, die südöschtligi Türkei, Israel und Ägypte iischliesst. Aber jedi vo dene Regione het s Broblem vo dr Fruchtbarmachig andersch glöst.
Ohni d Mensche wär Mesopotamie ä zimlig düri Savannahlandschaft bliibe. Dr durchschnittlig Räge wo hützudag im Johr am mittlere Euphrat fallt, isch öbbe 115 bis 135 mm, mit groosse Fluktuatione vo Johr zu Johr. Das isch nid gnueg für ä Landwirtschaft ohni Bewässerig, wo mindeschtens 240 mm Räge im Johr bruucht. Scho d Sumerer hai es Bewässerigssyschdem agleit mit Dämm, Kanäl und Wasserreservoir und Wasser vo de Flüss umgleitet. Vor allem dr Euphrat, wo zwar weniger as d Hälfti vom Wasser mit sich drait as dr Tigris, aber siis Flussbett isch höcher as s Land, wo mä muess bewässere. Über d Johrduusig aber isch dr Bode im ä grosse Deil vo dr alluviale Ebeni vom Salz, wo zruggbliiben isch vom Flusswasser, wo verdunschdet isch uf de Fälder, unfruchtbar worde und isch verwüeschdet.
Näbe dr Landwirtschaft het s au immer scho nomadischi Pastoraliste gä, wo die dröchnigere Gebiet vo dr Umgäbig mit ihrne Dierhärde usgnützt hai.
Höllentalbahn
Diè Höllèdalbahn isch è Ysebahnstrecki vo Fryburg im Briisgau durch s Höllèdal im Schwarzwald noch Donaueschingè.
Diè Strecki stygt dodeby vo z Fryburg uff  z Hinterzartè bi nèrè Streckèlängi vo 25,4 km. Diè als Hauptbahn klassifizyrti Strecki wyst im Abschnitt Himmelreich–Hinterzartè Stygigè bis 57,14 ‰ uff. Dodèmit isch d Höllèdalbahn diè steilschte Hauptbahn Dütschlands.
Dè Abschnitt Fryburg–Neuschtadt isch sit èm 18. Juni 1936 elektrifizyrt; sell, wiè au d Tatsach vom toujours dütlich gringèrè Vokehr zwischè Neuschtadt un Donaueschingè, hèt dezue gführt, dass d Strecki sither keini betryblichi Einheit mee darschtellt. Sit dè Yschtellig vom Kleber-Express Endi 2003 gits kei Vobindig zwischè Fryburg un Donaueschingè ohne Umschtygè.
Streckèvolauf
Bim Bau vo dè Strecki hèt disell vom Fryburger Hauptbahnhof bis zum Wiehrebahnhof no èn anderè Volauf wiè hüt gnoh: Diè Strecki isch zerscht zämmè mit dè Hauptbahn voloffè, bis si schlièßlich i dè Höchi vo dè Freiaustrooß süedlich vo dè Dreisam abzwygt isch, durch d domols no unbebauti Kronèmattè gführt hèt un schlièßlich niveauglych vo dè Baasler Strooß im Berych vo dè Ymündig Ritterstrooß krüzt hèt. Vo dört uus hèt diè Strecki höhèglych d Schwimmbad-, Loretto-, Goethe u Günterstalstrooß krüzt, um schlièßlich dè hütigè „Alten Wiehrebahnhof“ z erreichè. Erscht im Johr 1934 isch d Linièführig durch d hütigi ersetzt worrè, selli isch vom Fryburger Hauptbahnhof bis zum neu errichtetè Bahnhof Freiburg-Wiehre zweigleisig, suscht isch diè Strecki durchgängig eingleisig. Well selli Streckèführig etwa 1,7 km länger isch als diè aalt, hätt mo d Kilometerdaflè vo dè gsamtè Höllèdalbahn erneuerè müèsè. Um sell z vomydè, fangt d Strecki hüt am Fryburger Hauptbahnhof mit èrè negativè Kilometryrig.
S wörret zwischè Fryburg un Neuschtadt insgsamt nüü Dunnel durchquert. Dè Höhepunkt von èrè Reis isch d Vorbyfahrt am Hirschschprungfelsè un d Überquerig vo dè Ravennaschlucht uff èm glychnamigè 40 m hohè Viadukt. Zwischè dè Stationè Himmelrych un Hinterzartè stygt Strecki stetig vom oberè Dreisamdal bi Buechèbach um 430 m bis Hinterzartè aa, idem s Höllèdal bassyrt wörd. Ca. 500 m noch dè Station Hinterzartè in Richtig Titisee befindet sich dè Scheitelpunkt vo dè Strecki, ab dört folgt diè Liniè dèm Hochdal bis Titisee, ab wo sie denn dè Guetè flussabwärts bis Neuschtadt folgè duet. Diè zweit Hälfti vo dèrè Strecki vo Neuschadt in Richtig Donaueschingè isch vo allem durch großi Bruggèbauwèrk über d Wuetè un iri Nebbèflüss kennzeichnet. Einigi Kilometer hinter Neuschtadt bfindet sich dé mittlerwyl uffglohene Bahnhof Kappel Gutachbrücke, vo dem uus annèdubaki d Nebbèbahn gu Boahdorf abzweigt isch. Kurz dodènoch wörd mit ènèm Viadukt d Guetè, wi dè Wuetè im Oberlauf no gsait wörd, überquert, ebbèso d Wuetèschlucht, welli dört iren Aafang nümmt. Jetzt volot d Strecki s Dal, idem mit èm 535 m langè Dögginger Tunnel d europäischi Hauptwasserscheidè zwischèm Schwarzè Meer un dè Nordsee unterquert wörd. Nochdèm sie Löffingè hinter sich gloh hèt, tritt diè Strecki i d Hochflächi vo dè Baar y, um übber Hüfingè s Endzyl Donauschingè z erreichè.
Vom Fryburger Hauptbahnhof bis zum uffglohènè Haltepunkt Kappelertal bfindet sich diè Strecki uff dè Gemarkig vo dè kreisfreiè Stadt Fryburg im Brysgau. Vo Kirchzartè bis Unnèdingè wörd dè Landkreis Brysgau-Hochschwarzwald passiert; dè Abschnitt Deggingè-Donaueschingè lyt im Schwarzwald-Baar-Kreis.
Dè Streckèabschnitt Neuschtadt (Schwarzwald) – Donaueschingè isch ebbèfalls eingleisig, nit elektrifizyrt un uugfähr 44 Kilometer lang.
Planung, Eröffnig un Entwicklung bis 1919
Nochdem Fryburg im Johr 1845 a diè Badischi Hauptbahn aabundè worrè isch, isch im öschtlich vo Fryburg glegènè Höllèdal s Interessi gwachsè, ebbèfalls èn Ysèbahnaaschluss z erhaaltè. Diè Badische Staatsregierung hèt aaschlièßend èn derartigè Bahnbau überprüefè loa, denn abber zum Ergebnis ko, dass diè technischè Voraussetzigè zu dè Errichtig von èrè Strecki mit so großè Stygigè no nit vorhandè sin. Als Alternativè isch è Routè durch s Wagèschteigdal diskutyrt worrè. Ebbèfalls im Gschpröch isch dè Bau von èrè pryswèrtè Schmalschpurbahn gsy.
Nochdem am 24. Mai 1882 diè Konzession für dè Bau von èrè Ysèbahnstrecki durch s Höllèdal vorgleggè isch, hèn d Bauarbeitè aagfangè, schlièsslich isch dè Streckèabschnitt Fryburg–Neuschtadt (Schwarzwald) am 21. Mai 1887 vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbahnè eröffnet worrè. Diè Gsamtkoschtè für dè Bau hèn 6 737 000 Mark betrait. Dè Bau isch s letschte Wärk vom Ysèbahningenieur Robert Gerwig. Uffgrund vo sinèrè maximalè Stygig vo 1:18, domols diè steilschte Normalschpur-Bahn Dütschlands, isch dè Abschnitt zwischè Hirschschprung un Hinterzartè uff enèrè Strecki vo 6525 m mit Zahnschtangè ußgschtattet un znägscht vo Lokomotivè vom Typ IX a befahrè worrè. Wi au bi dè Schwarzwaldbahn hèn diè laufendè Wagè sowoll mit Druckluftbrèms (Westinghouse) als au mit Suugluftbrèms (Hardy) uusgrüschtet sy müèsè. Mit Yführig vo dè VI b ab 1900 hèt mo die IX a bzw. ab 1910 dèrè iren Nochfolger IX b nu no uff dè Zahnradstrecki zum Noochschièbè ygsetzt. Diè VI b isch 1914 widderum durch s Modell VI c abglöst worrè.
Dè Witerbau bis noch Donaueschingè hèt sich uffgrund fählender finanzieller Mittel verzögeret. Asè isch s Durrèbindè vo dèrè Strecki bis noch Donaueschingè erscht am 20. August 1901 fertiggschtellt worrè. Um möglichscht vill Ort a diè Bahnstrecki aazbindè, hèt mo uff sellem Abschnitt èn dütlich längerè Streckèvolauf in Kauf gnoh wiè notwèndig gsy wär. Dè Abschnitt Hüfingè–Donaueschingè isch dodèbi schu 1892 uff Staatskoschtè als Vorleischtung für d Verlängerig entschtandè, èleinigè Nutzer isch abber vorerscht s Badische Ysèbahnkonsortium unter Herrmann Bachstein bzw. ab 1897 diè Süddütschi Ysèbahn-Gsellschaft (SEG) mit èm Vokehr vo dè Brägtalbahn noch Furtwangè gsy. Ab 1901 hèn diè Badischè Staatsysèbahnè èn Gmeinschaftsbetryb mit dè SEG lancyrt, so dass diè Züüg vo dè Brägdalbahn unvoändert z Donaueschingè aagfangè un uffhörè hèn könnè.
I dè erschtè Wochè vor èm Erstè Weltchrièg isch dè Schutz vo dè Höllendalbahn è Uffgob vo dè Freiwilligè Füerwehr Fryburg gsy.
Zit unter dè Dütschè Rychsbahn (1919–1945)
Am 14. Dezember 1927 isch d Brugg über d Ravennaschlucht bi Hinterzartè durch èn neuè Viadukt ersetzt worrè, well sie dè Aaforderigè nümmi gwachsè gsi isch. Bim Bau vom neuè Viadukt isch d Höllèdalbahn i sellem Streckèberych è weng begradigt worrè, asè isch disell dütlich graadliniger uusgfallè als sin Vorgänger. Diè Baukoschtè hèn 1,7 Mio. Reichsmark betrait, vo dè aaltè Brugg sin noh d Widerlager vorhandè. Dè Ravennatunnel, wellè uhmittelbar uff d Brugg folgt, isch urschprünglich 85 Meter lang gsi. Er isch deilwys uffgschlitzt worrè un hèt deshalb hüt nu no è Längi vo 47 Meter. Dè Grund fürs Uffschlitze isch d`Aabindig as neuè Viadukt gsi, sell isch nämlich kerzègrad über d Ravennaschlucht baut worrè, im Gegèsatz zu dè aalte Gitterbrugg, wo im Bogè nach links talabwärts voloffè isch, asè hèt mo dè Flansch zwischè Viadukt un Dunnel aapassè müèsè. Im übrigè isch è filmisches Dokument widder ufftaucht, welles vom domoligè Bauleiter Tröndle in Ufftrag gäh worrè isch. I sellem Film ka mo diè gänderti Linièführig sehr guet säh, genauso wiès Sprengè vo dè aaltè Brugg.
Aafang vo dè dryßiger Johr isch d Höllèdalbahn zwischè m Fryburger Hauptbahnhof un Fryburg-Littèwyler umtrassyrt worrè, deshalb hèt mo dè Bahnhof Fryburg-Wiehre voleggè muèsè un d Rhyndalbahn sitdem krüzigsfrei überbrückt wörd. Zyl vo dè Streckèvolegig isch vor allem s Uffhebè vo dè Bahnübergäng im Stadtgebyt gsi. Für diè neu Trassè hän zwei neui Dunnel baut wörrè müèsè, ein durch dè Lorettoberg un dè ander unter m Sternwald. Im Zuug vo dènè Arbetè isch diè Strecki vom Hauptbahnhof bis zu dÈ Wiehre zweigleisig uusbaut worrè. S ehemolige Bahnhofsgebäude, dè Aalte Bahnhof Wiehre würd hüt kulturell bruucht, als Haus für Film und Literatur mit èm Kommunalè Kino Fryburg, èm Literaturbüro Freiburg un eim Café.
Leischtungsfähige Bremsè un insgsamt zehn Dampflokomotivè vo dè Baureihè 85 hèns möglich gmacht, ab 1933 uff d Zahnstangè z vozichtè. D Lokomotivè vo sellerè Baureihè sin diè schwerschtè dütschè Einheits-Tenderlokomotivè. Infolge vom Rückbau vo dè Zahnstangè hän selli zwecks Illustration im Vokehrsmuseum a dè Universität Karlsrueh zeigt wörrè könnè, dört im Freigländ bim ysebahntechnischè Inschtitut ka mo selli Relikt hüt no bsichtigè. S letschti Exemplar vo dè Baureihè 85 widderum isch im Bahnbetrièbswerk z Fryburg uusgschtellt un ka sogar wöhrend dè Vorbyfahrt us èm Zug ( zwischè Dreisam-Brugg un dè stillglegtè Dräschybe ) aagluegt wörrè.
Glychzitig isch diè Strecki bis Neuschtadt im Schwarzwald für dè Betrièb mit Elektrolokomotivè ygrichtet. Zu dè Aawendig isch dobeby è Sischtem mit èrè Spannig vo 20.000 Volt bi enèrè Frequenz vo 50 Hertz ko, mit wellerè diè domolige Dütsche Rychsbahn d Eignig vom us èm allgemeinè Netz zogenè elektrischè Strom für dè Bahnbetrièb untersuechè hèt wellè. Dodezue sin vier Variantè vo dè Elektrolok-Baureihè E 44 bereitgschtellt worrè, wo als Baureihè „E 244“ bezeichnet worrè sin. Diè aagrenzendi Dreiseèbahn, wo z Titisee vo dè Höllèdalbahn abzwygt un 1926 eröffnet worrè isch, hèt mo ebbèfalls mit dèm Sischtem elektrifizyrt.
Dè Viadukt über d Ravennaschlucht isch am 23. April 1945, kurz vor èm Endi vom Zweitè Weltchrièg, durch dè Volksschturm odder dütschi Pionyr gschprengt worrè. S glyche Schicksal hèt am selbè Dag beidi Hirschschprungdunnel ereilt. Am Dag vom Yzug vo dè Franzosè z Fryburg (21. April) isch au dè Lorettotunnel gschprengt worrè. . Witeri Sprengigè, welli hauptsächlich a Bruggèbauwerk verübt worrè sin, hèn für sechs Unterbrechigè vo dè Strecki zwischè Titisee un Hüfingè gsorgt. Als z Kirchzartè schu d marokkanischi Bsetzer vo dè französischè Fremdèlegion ymarschyrt sin, hèt sich im Bahnhof Poschthaaldè no èn Marketenderzug vo dè Wehrmacht befundè, wo vo Bewohner vo dè aagrenzendè Gmeindè für dè Eigebedarf gleert worrè isch.
Zit unter dè Dütschè Bundesbahn (1945 - 1994)
Diè Dütschè Bundesbahn hèt noch èm Zweitè Weltchrièg schrittwys aagfangè, èn großè Deil vo irem Streckènetz z elektrifizyrè. Dodèbi isch uff dè Badischè Hauptbahn i dè 1950er Johr mit 15.000 Volt un 16 2/3 Hertz im Johr 1956 schlièßlich au z Fryburg Fahrdroht uffghängt worrè.
D Johr sit dè Bahnreform (sit 1994)
Aafang vo dè 1990er Johr isch dè Streckèabschnitt zwischè Neuschtadt un Fryburg modernisyrt worrè. Sitdem sin dei un uff dè Dreiseèbahn Doppelstockzüüg im Stundètakt, so dass sich zwischè Titisee un Fryburg Hbf èn Halbschtundètakt ergit.
Zum Fahrplanwächsel im Dezember 2002 isch dè InterRegio „Höllental“ gschtrichè worrè, wo vo Norddeich noch Seebrugg vokehrt isch. Dodèmit isch d Höllèdalbahn us èm Fernvokehrsnetz voschwundè. È Johr später isch au dè Kleber-Express ygschtellt worrè, èn Regionalfernzug, wo vo Fryburg übber Donaueschingè, Bad Saulgau un Memmingè uff München vokehrt hèt. Sither gits au kei umstygefreie Vobindig mee vo Fryburg uff Donaueschingè.
Mehreri Bahnhöf zwischè Fryburg un Titisee sin früehner dreigleisig gsy, mittlerwyl abber uff zwei Gleis zruckbaut worrè. Im Lauf vo dè Uffnahm vom Ringzug isch s Reschtschtuck vo dè Brägdalbahn Donaueschingè–Brüülingè reaktivyrt worrè. Dodèfür isch dè Bahnhof Hüfingè zugunschtè vom neuè Haltepunkt „Hüfingen Mitte“ uffgäh worrè. Ebbèso isch dè Haltepunkt „Donaueschingen Allmendshofen“ ygrichtet worrè, wo abber nu dè Ringzug haalte duèt.
Im Johr 2012 isch diè Strecki 125 Jahre aalt. Um sell Jubiläum z fyèrè, hèt è Veraaschtaltig vo dè Dütschè Bahn am 24. Juni stattgfundè. È Feschtwochèènd vom Voein IG 3Seenbahn findet am 11. un 12. Auguscht statt.
Personèvokehr
Uff dè Höllèdalbahn wörret zur Zit däglich 16.000 Fahrgäscht bförderet. Tourischtè uß mee als 120 Urlaubsort im Schwarzwald könnet mit dè Konus-Gäschtekartè diè Strecki koschtèlos nutzè. D Höllèdalbahn wörd vo DB Netz (Regionalnetz Südbadè) betribbè un im Halbschtundètakt (Freiburg – Titisee) bzw. Stundètakt (Titisee – Neustadt) vo Regionalbahnè vo dè DB Regio AG bediènt. Beschteller vo Zugleischtungè isch d Nahvokehrsgsellschaft (NVBW). Diè Strecki isch i dè Regio-Vokehrsvobund Fryburg (RVF) vo Fryburg bis Unnèdingè wie au i dè Vokehrsvobund Schwarzwald-Baar (VSB) vo Deggingè bis Donaueschingè integryrt. Sit 2009 fahret i dè Summermönet Juli – September wie au erschtmols au im Winter 2012/13 a einzelnè Wocheèndè Dampfsonderzüüg vo dè IG 3 Seèbahn uff derè Strecki zwischÈ Titisee un LöffingÈ wie au uff dè aaschlièßendè Dreiseèbahn.
Güetervokehr
Uff dè Höllèdalbahn wörd nu no d Bapierfabrik z Neuschtadt vo dè Schinnè uus bediènt. Dè Güeterzug uff èm Abschnitt zwischè Neuschtadt un Donaueschingè vokehrt meemols pro Woch je noch Bedarf un krüzt d Personenzüüg z Löffingè.
Fahrzüüg
Diè Strecki wörd vo modernè Doppelstock-Wendezüüg befahrè, welli widderum mit Lokomotivè vo dè Baureihè 143, a Wochèèndé un Fyrtig teilwys au vo dè Baureihè 146 beschpannt sin. Wèrktigs beschtönn diè Züüg zmeischt uß drei Doppelstockwagè un èrè Lok, am Wochèènd uß sechs Doppelstockwagè im Sandwich zwischè zwei Loks. Im Fürobedvokehr wörd z Fryburg no èn zuèsätzlichè Doppelstockwagè un è Lok vo dè Baureihè 143 a dè bestehendè Zug hinnè aakopplèt. Vereinzelt kunnt bi Wagèmangel au èn n-Wagè zum Ysatz. A Sunn- un Fyrtig wörd a drei Zugpärlè èn Fahrradwagè mit Platz für 62 Faaräder vowendet.
Für d Dampfsonderzüüg wörd i dè Reggèl è Lok vo dè Baureihè 52 mit zwei Eilzugwägè un mehrerè Donnerbüchsè ygsetzt.
Uff èm Abschnitt Neuschtadt–Donaueschingè fahret Diseltriebwägè vo dè Baureihè 611 un 628, well desell Abschnitt nit elektrifizyrt isch. Mengmol sin au lokbeschpannti Züüg mit n-Wägè aztrèffè. Im Güetervokehr wörret uff sellem Abschnitt Loks vo dè Baureihè 294 ygsetzt.
I dè Vogangèheit sin d Zugleischtungè noch dè Umschtellig uff dè elektrische Betrièb uff derè Strecki durch d Baureihè E 44W, spööter BR 145, übernoh worrè. Selli widderum sin durch d E 40.11, spööter Baureihè 139, un d Baureihè 218 abglöst worré. Ab 1994 hèt d BR 143 alli Leischtungè uff dè Höllèdalbahn übernoh.
Fahrblan
Zwischè Fryburg un Titisee ergit sich èn Halbschtundétakt: Diè uß Fryburg kommendè Züüg fahret ab Titisee abwechselnd entweder uff Neuschtadt oder über d Dreiseèbahn gu Seebrugg witer.
Dè Streckèabschnitt Neuschtadt–Donaueschingè wörd im Stundètakt bediènt. Selli Züüg machet entwedder z Donaueschingè Kopf un fahret über d Donaudalbahn witer noch Ulm odder benützet d Schwarzwaldbahn bis Villingè un vokehret witer über d Bahnstrecki Rottwyl-Villingé zum Bahnhof Rottwyl, a dem Fernvokehrsaaschluss über d Gäubahn noch Stuègett bschtoht. D Witerfahrt uff Ulm bezyigswys Rottwyl erfolget abwechselnd im Zwei-Stundé-Takt, asè herrschet zwischè Neuschtadt un Donaueschingè èn Stundètakt.
Modernisyrig
Diè Strecki wörd i dè letschtè Johr meefach sanirt. Dodeby sin bis deilwys 80 Johr aalti Stahlschwellè durch neui Bedongschwellè un Y-Schwellè uusduscht un GSM-R Zugfunk inschtallyrt worrè.
Im Johr 2016 isch dé Betriéb vo dèrrè Streggi widder a d DB Regio Südbaddè vogää worrè. Dènõch hèt dè Bedryber d E-Loks vo dè Personèzüüg uusduuscht, statt dè DB 143er, èm Star vo dè DDR-Rychsbaan, isch ab dört è aktuèlli Meezwècklok vo dè Baureiè DB 146 zum Ysatz chò. Vo 2016 bis Dezèmbèr 2019 isch dè Bedryb übber èn sognanntè Übbergangsvodraag feschtglait.
Wäg èm Brojèkt Brysgau-S-Bahn 2020 git s ab Dezèmber 2019 èn neuè Generalvokeersblaan. Im Raamè vo sèllèm Brojèkt söll èn durchgehendè 15-Minutè Takt vo Fryburg Hbf bis zum Bahnhof Himmelrych ygführt worrè. Dodèfür isch èn Uusbau vom Bahnhof Fryburg-Littèwyler uff zwei Gleis, è Personèunterführig im Bahnhof Kirchzartè un è Wendeaalaag im Bahnhof Himmelrych blaant. Im Witerè söllet d Bahnschteig a dè Strecki volängeret wörrè, um längeri Züüg fahrè loh z könnè. Au èn neuè Haltepunkt Fryburg Pressehuus wörd prüèft. Witeri neui Haltepünkt wiÈ z. B. Fryburg Stadthallè, Fryburg Kappeler Dal un Burg Birkèhof könnet uß Kostègründ vorerscht nit realisyrt wörrè. Um s Zyl bis Éndi 2018 z erreichè, isch diè komplètti Höllèdalbaan ("Vorderi" (Fryburg-Neuschtadt) un "Hinteri" (Neuschtadt-Eschingè)) vom 1. März bis zum 31. Oktobèr stillglait. Dè Naavokeer wörd mit Schinnèersatzvokeer, also mit Baanbüs, sichergschtellt. Entgegè dè suschtigi Gepflogèheitè vo DB Regio Südbaddè wörd dè Ersatzvokeer nit nu vo dè lokalè Busunternämmè, sondern au mit "richtigè" Baanbüs erledigt.
Im Dezember 2010 isch d Elektrifizyrung vo dè Teilschtrecki zwischè Neuschtadt un Donaueschingè i dè Ganeralvokeersblaan vom Land uffgnoh worrè. D Arbetè söllè 17,3 Millionè Euro koschtè, welli sich Bund (60 %), Land (20 %), Zweckvoband Regio-Nochvokehr Fryburg un Schwarzwald-Baar-Kreis (zämmè 20 %) deilè könnet. S Brojèkt söll als Deil vo dè Vision Breisgau-S-Bahn 2020 no unter dè Richtlinié vom Gmeindevokehrsfinanzyrungsgsetz bis zum Èndi vom Johr 2018 umgsetzt wörrè, nochdem diè Planigs- un Finanzyrigsvoybarig durch d Landröèt vo dè beteiligtè Landkreis am 18. Juli 2011 unterzeichnet worrè isch.
Zum Dezember 2018 söll diè Vorder un diè Hinteri Höllèdalbaan zämmè mit dè Brysacher Bahn uusgschribbè wörrè, um è durchgehend elegtifizyrti Vobindig Brysach - Fryburg - Neuschtadt - Donaueschingè - Villingè ooni Umschtygè z Fryburg un z Neuschtadt z realisyrè. Zämmè demit söllèd au d Personèwägè uff dè Höllèdalbaan ersetzt wörre. Diè bis dört bruuchtè Doppelstockwägè mit irè (Stand: März 2018) dotal uusgleiertè Görlitz VII-Drèègschtell wörrèd denn voruussichtlich durch einstöckigè Drybwägè ersetzt.
Gregor Allhelg
D Gregor Allhelg (* unbekannt; † 23. Juli 1676 z Bade) isch en elsässische Bildhauer und Architekt gsi. Ursprünglich stammt er us Kienze und isch im Johr 1640 i d Schwiiz züglet. Im Johr 1657 het er s Bürgerrecht vo de Stadt Bade übercho. Er isch für sin Altarbau und sini Bildhauerei bekannt. Sini Werk stönd no hüt i vilne Schwizer Chile und Kapelle.
Laichingen
Loechenge (dt. Laichingen) ischt a Stadt em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 58,2 % Landwirtschaftsfleche, 27,9 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Loechenge gheret d Ortsdoel Fäldstett (Feldstetten), Loechenge, Machetshõẽ (Machtolsheim) ond Subbenge (Suppingen).
Gschicht
Loechenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1364.
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Friedhelm Werner.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Loechenge ghert zom Schwäbisch.
Clément Frisch
Dr Clément Frisch (* 7. Janner 2002 z’ Decize, Département Nièvre) ìsch a elsassischer Basketbàllschpìeler.
siina Kàrriar
Üüssgebìlda worra-n-ìsch dr Frisch biim AS Électricité Strasbourg un bii dr Union Strasbourg Alsace z’ Schtroossburi. Ànna 2020/21 hàt’r siina äärschta Saison àls Berüafsschpìeler biim SIG Strasbourg ìn dr Liga Pro A gschpìelt. Fìr d’ Saison 2020/21 ìsch’r ìm nordfrànzeescha Verain ASC Denain-Voltaire glehnt worra. Ìn dara Saison ìsch’r àls bäschter junger Schpìeler vu dr Liga Pro B ärnännt worra. Ànna 2022/23 ìsch’r ìm lothrìngischa Verain glehnt worra, wu-n-’r nochamol ìn dr Liga Pro A gschpìelt hàt.
Züadam hàt dr Frisch ìn mehrera frànzeescha Nàzionààlmànnschàfta vu da Junioora gschpìelt: z’äärscht ìn dr Mànnschàft vu da U-15 ànna 2017 un drnooh ìn dr Mànnschàft vu da U-16 ànna 2018, mìt wäller ar àn dr Öiropäischa Maischterschàft mìtgmàcht hàt. Ànna 2021 ìsch’r mìt dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft vu da U-19 Vìza-Waltmaischter ìm Lettlànd gsìì. Zamma mìt dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft vu da U-20 hàt’r ànna 2022 àn dr Öiropäischa Maischterschàft mìtgmàcht.
Martin Walser
Lääbe
Syni Eltere sin dr Gaschtwirt Martin Walser un d Augusta geb. Schmid gsii, wu z Wasserburg e Bahnhofswirtschaft un e Chohlehandlig bedribe hän. Är het zwee Brieder ghaa, en eltere, Josef, un e jingere, Anselm Karl. S Milieu vu syre Chindhait het er im Roman Ein springender Brunnen gschilderet. Vu 1938 bis 1943 isch er uf d Oberrealschuel z Linde gange, derno isch er as Flakhälfer yyzoge wore. No Unterlage vum Berliner Bundesarchiv isch dr Walser in dr Zäntralkartei vu dr NSDAP mit em Yydrittsdatum 30. Jänner 1944 verzaichnet. Dr Walser sait aber, är heb nie ne Ufnahmeaadrag gstellt. Noch em Rychsarbetsdienscht isch er am Änd vum Zweete Wältchrieg no Soldat gsii.
Clément Frisch
siina Kàrriar
Naawa siinera Kàrriar àls Schportler schtudiart dr Clément Frisch àm Nàzionààla-n-Ìnschtitüüt fìr ààgwandta Wìssaschàfta z’ Schtroossburi.
Martin Walser
Lääbe
Noch em Chrieg het er anne 1946 z Linde am Bodesee-Gymnasium Abitur gmacht un derno an dr Philosophisch-Theologische Hochschuel Regensburg un dr Eberhard Karls Universitet Dibenga Literaturwisseschaft, Gschicht un Philosophi studiert. Anne 1950 het er d Katharina „Käthe“ Neuner-Jehle ghyrote. Us däre Eh sin d Dechtere Franziska, Johanna, Alissa un Theresia firigange, mit dr Maria Carlsson, dr Frau vum Spiegel-Grinder Rudolf Augstein, het er derzue ne Suhn, dr Jakob Augstein.
In dr Zyt vum Studium het dr Walser anne 1949 aagfange, fir dr nei grindet Siddytsch Rundfunk as Reporter z schaffe un Herspiil z schrybe E zwischezytligi Feschtaastellig bim SDR het s em anne 1951 megli gmacht z Dibenga mit ere Dissertation iber dr Franz Kafka z promoviere. Zämme mit em Helmut Jedele het er dr Chärn vu dr „Genietruppe“ vum Stuegerter Herfunk bildet un het as freie Mitarbaiter dr Färnsehberaich vum Sänder mitufböue. Är het Herspiilreschy gfiert un het anne 1953 am Buech vu dr erschte Färnsehfilmproduktion vum dytsche Noochriegsfärnseh mitgwirkt. Parallel dodrzue het er as Rundfunkredakteur un Autor syni Kontakt zue Literaturszene verdieft.
Syter anne 1953 isch dr Walser regelmäßig zue dr Dagige vu dr Gruppe 47 yyglade wore, wu ne 1955 fir d Verzellig Templones Ende uuszaichnet hän. Sy erschte Roman Ehen in Philippsburg isch anne 1957 erschine un isch e große Erfolg wore. Dr Walser het vu do ab mit syre Familie as freie Schriftsteller zerscht z Friedrichshafe gläbt un speter derno z Nußdorf am Bodesee.
In dr sächzger Johr het si dr Walser wie vyl anderi linki Intellektuälli (Günter Grass u. a.) fir d Wahl vum Willy Brandt zum Bundeschanzler yygsetzt. Anne 1964 isch er Zueherer bim Auschwitz-Prozäss z Frankfurt gsii. Är het si geg dr Vietnamchrieg engaschiert, isch uf Moskau graist un het (au sym Verleger Siegfried Unseld) in dr sächzger un sibzger Johr as Sympathisant vu dr DKP gulte, wun er aber nie Mitgliid dervu gsii isch. Är isch e Freind gsii vum Ernst Bloch, vum Robert Steigerwald u. a. Anne 1988 het dr Walser im Ramme vu dr Raie Reden über das eigene Land e Red ghalte, wun er din dytli gmacht het, ass er di dytsch Dailig as Lucke empfindet, wun em weh duet un wun er si nit dermit wett abfinde. Dää Stoff het er au zum Thema vu syre Verzellig Dorle und Wolf gmacht. Drotz ass dr Walser uusdrickli betont het, ass er sy Haltig iber die Zyt nit gänderet heb, hän e Dail Beobachter vun eme Sinneswandel vum Autor gschwätzt.
Wu dr Walser zue dr Verleihig vum Friidesbryys vum dytsche Buechhandel am 11. Oktober 1998 in dr Frankfurter Paulschilche e Red ghalte het, wun er e „Instrumentalisierung des Holocaust“ abglähnt het, isch zue kontroverse Diskussionen un dailwys au zue Protescht chuu.
D Uussage vum Walser sin vylmol eso interpretiert wore: Di nationalsozialistische Verbräche deije vun e Dail Lyt derzue missbruucht wäre, zum dr Dytsche weh z due un gar zum bolitischi Forderige z stitze. Au diei si dääjenig, wu ständig die Verbräche thematisiert, dr Mitmänsche moralisch iberlege fiele. Dr Themekomplex Auschwitz derft aber nit zuen ere „Moralkeule“ verchuu, grad wäg syre große Bedytig.
Noch em Walser syre Red hän d mi maischte Lyt im Stoh applaudiert, ußer dr Vorsitzer vum Zäntralrot vu dr Jude z Dytschland Ignatz Bubis, däm sy Frau Frau Ida un dr Friedrich Schorlemmer. Dr Ignatz Bubis het em Walser speter vorgworfe, är wett ewägluege. Im Walser isch au vorgworfe wore, ass si rächti Revisionischte, wu des Thema abblocke wän, uf ihn dieje beruefe. Dr Walser het däre Kritik entgege ghalte, er heb kai bolitischi Inschtrumäntalisierig vu syre „sehr persönlichen Ansicht“ beabsichtigt un heb nume vu sym subjektive Empfinde gschwätzt.
Anne 2002 isch sy Roman Tod eines Kritikers erschine. Dodin stellt dr Walser e Literaturkritiker as absurdi un bizarri Gstalt dar, e massivi Kritik am Marcel Reich-Ranicki. Unter anderem dr Frank Schirrmacher het em Walser derno ne „Spiel mit antisemitischen Klischees“ vorgworfe. Dr Reich-Ranicki het im Mai 2010 in eme Interview mit em Spiegel gsait: „Ich halte ihn nicht für einen Antisemiten. Aber es ist ihm wichtig, darauf hinzuweisen, dass der Kritiker, der ihn angeblich am meisten gequält hat, auch noch Jude ist. Er rechnet damit, dass ihm sein Publikum darin folgt. Sehen Sie, es hat von Grass nie eine antisemitische Zeile oder Bemerkung gegeben, keine einzige. Und über dessen Bücher habe ich gewiss nicht nur positiv geschrieben.“
Noch em Dod vum Siegfried Unseld isch dr Walser anne 2004 mit alle syne Wärch vum Suhrkamp Verlag zum Rowohlt Verlag gwächslet, was em e in Verlagsverdreg uugwehligi Klausel megli gmacht het. No aigene Aagabe heb fir ihn do derby vor allem e Roll gspiilt, ass dr Verlag si im Stryt um sy umstrittene Roman Tod eines Kritikers nit positioniert heb.
Dr Walser isch Mitgliid vu dr Akademi vu dr Chinscht Berlin, vu dr Sächsische Akademi vu dr Chinscht, u dr Dytsche Akademi fir Sproch un Dichtig Darmstadt un vum PEN-Zäntrum Dytschland gsii.
Ehrige
Dr Walser isch uf eme Brunne vum Peter Lenk z Iberlinge dargstellt.
Literatur
Gspräche mit em Walser:
Yyfierige in Lääben un Wärch:
Walser in dr Literaturwisseschaft un Literaturdidaktik:
Fahrzeugsignal
È Zug- odder Faarzüügsignaal isch è Signaal, wo an èm Faarzüüg vo dè Ysèbaa, z. B. an èm Waggon odder Drybfaarzüüg, aabrocht isch.
Im Berych vo dè Dütschè Baan exischtyrèd diè folgendè vyr Faarzüügsignaal:
Hohner-Konservatorium
Ausbildongsgeng
Mr braucht mendeschdens a Studiom vo sechs Semeschder, om an Abschluss vo-ma staatlich priafda Musikpädagoga macha zo kenna.
Hauptfach-Dozenda
Am Hohner-Konservadorium lehret 21 hauptamtliche Manna ond Fraua. Zuasätzlich geits noh – wia des bei jedra Hochschuel dr Fall ischt – a ganza Roihe vo Gaschtdozenda. Dr bekanndeschde vo de selle ischt viile Jôhr lang dr Hubert Deuringer gwäa.
Bénodet
Bénodet (bretonisch Benoded) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Bénodet lyt in dr Cornouaille am Mindigsarm vum Odet in dr Atlantik, 13 km vu Quimper un 63 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 59 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Combrit im Nordweschte, Clohars-Fouesnant un Pleuven im Norde, Pleuven un Fouesnant im Nordoschte, Combrit im Weschte, Fouesnant im Oschte, Île-Tudy im Sidweschte, Archipel des Glénan, Fouesnant im Side un Fouesnant im Sidoschte.
Gschicht
Bénodet isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1233 as Benodet (1529 Bénaudet, 1636 Benaudet).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Bénodet ghert zem Bretonisch.
Eroberung von Konstantinopel
Konstantinopel isch dreimal erooberet worde:
Walter Hürster
Dr Walter Hürster (* 31. Oktober 1947 z Schmieme) isch e dytsche Physiker un Autor.
Lääbe
Syt em Oktober 1978 schafft er z Ulm in dr IT-Branche. Bis 2008 het er bi dr T-Systems International GmbH gschafft, syterhär schafft er dert as sälbschtändige Consultant.
Syt 2006 duet er si mit dr alemannische Dialäktliteratur bscheftige. Är het di „Schwäbische Weihnacht“ vum Manfred Eichhorn ins Nideralemannisch ibersetzt un au di „Schwäbische Schöpfung“ vum Sebastian Sailer. Derzue het er unter em Pseudonym Jean Valtaire di „Schwäbische Schöpfung“ as "La création gauloise" uf Franzesisch ibersetzt. Är het au alemannischi Gedicht in verschidene Anthologie publiziert.
Eile mit Weile
Eile mit Weile (französischi Schwiiz: Hâte-toi lentement, italienischi Schwiiz: Chi va piano va sano) isch es Brättspiil, wo vor allem i de Schwiiz bekannt isch. Dete gilt's sogar als eis vo de bekanntischte Brättspiil überhaupt. Es erinneret a s dütsche Spiil Mensch ärgere Dich nicht, wo ähnlich usgseht, aber vom Spiilbrätt her und au vo de Spiilregle andersch ufbaut isch.
Es git Spiilbrätter für bis zu vier Spiller und sogar setigi für bis zu sächs Spiller – letschteri sind aber eher seltä und mängisch findet me diä au nume uf dr Rücksyte vom Viererbrätt. Die Spiili mit Spiilbrätter uf Karton händ hützutags hüfig es Mühle-Spiil oder es Halma uf dr Rücksyte.