cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leibertingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 48,1 % Landwirtschaftsfleche, 45,4 % Wald, 6,3 % Sidlongsfleche ond 0,2 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Leiberdenga gheret d Ortsdoel Alda (Altheim), Grẽãhõẽschdedda (Kreenheinstetten), Leiberdenga ond Dala (Thalheim).
Gschicht
Leiberdenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1275, Altheim 768, Kreenheinstetten 793 ond Thalheim 1242.
Verwaltong
Leiberdenga hot mit dr Stadt Mässkirch ond dr Gmoe Suldorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Leiberdenga ghert zom Schwäbisch.
Aedermannsdorf
Äädmischdorf, au Äädermanschdorf, amtlich Aedermannsdorf, isch e Iiwohnergmein im Bezirk Thal im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Gschicht
Äädmischdorf isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1308 aus Odermarstorf.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 2,3 % gläge.
Religion
19,7 % vo dr Iiwooner si evangelisch-reformiert, 72,7 % si römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,7 %, CVP 49,2 %, EDU 0,2 %, EVP 0,3 %, FDP 12,9 %. GLP 1,6 %, GP 2,8 %, SP 5,0 %, SVP 22,0 %, Suschtigi 1,3 %.
Gmeindspresidänt isch dr Bruno Born (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 543 Iiwohner 97,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,2 % Französisch und 2,4 angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Äädmischdorf ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich sind zum Bärndütsch.
Stehende Welle
È stehendi Wèllè, au Steewèllè, isch è Wèllè, wo d Uuslenkig an bestimmtè Stellè immer bi Null voblybt. Sie ka als Übberlagerig vo zwei gegèläufig fortschritendè Wèllè vo dè glychè Frequenz un glycher Amplitudè uffgfasst wörrè. Diè gegèläufigè Wèllè könned uss zwei voschidnè Erreger stammè odder durch Reflexion von èrè Wèllè an em Hindernis entschònn. Bi Wasserwèllè luèg au Clapotis.
È mechanischs Byschpill isch è Seilwèllè, bi wellèrè mò ei Seilendi uff un ab bewegt un so è fortschreitendi Wèllè im Seil erzüügt. Isch s anderi Seilèndi befeschtigt, so wörd d Welle dort reflektyrt un lauft uff èm Seil zurggk. Als Folge sièt mò kei fortschreitendi Wèlle mee, sondern s Seil vollfüürt è Schwingung, bi derrè beschtimmti Stellè in Ruè blybè (Wellèknotè odder Schwingungsknotè, au Schnellèknotè), wôrend anderi mit großer Schwingungswitti (Amplitudè) hy un hèr schwinged (Wellèbüüch odder Schwingungsbüüch, au Schnellèbuuch).
Hintergrund
Bi jedderè stehendè Wellè isch è zweiti Größi vorhandè, derrè iri Wellèknotè un Wellèbüüch um è virtel Wellenlängi gegèübber dè èrschtè Größi voschobè sin. Bi dè Seilwellè isch sell d Gschwindigkeit vom einzelnè Seilelement: Am Ort von èm Uuslenkigsknotè isch èn Buuch (Maximum) vo dè Gschwindigkeit, am Buuch vo dè Uuslenkig èn Knotè (Nullschtell) vo dè Gschwindigkeit, ergo isch d Gschwindigkeit diè èrscht Ableitig vom Wellèvolauf. Bi nèrè stehendè elegtromagnetischè Wellè sin diè beidè Größè s elegtrische un s magnetische Fäld, bi nèrè stehendè Schallwellè in èm Blõsinschtrumänt dè Luftdrugg un d Schallschnellè.
Wenn diè stehendi Wellè mittels vo zwei glychphasigè (sûnchron schwingendè) Erreger erzüügt wörd, befindet sich èn Wellèbuuch gnau i dè Mitti zwischè ynè, well d Wellè dõ glychzitig ydrèffè un sich immer gegèsitig voschtärked. È Virtelwellèlängi dõdevò entfèrnt betraitt d Zitdifferenz vom Ydrèffè è halbi Schwingungsperiodè. D Wèllè sin dõ gegèphasig un lösched sich uus, es entschtòt èn Knotè. Durch Voallgemeinerig vo sellèrè Übberlegig findet mò diè Bedingigè:
Buuch: Dè Abschtand d von èm Schwingungsbuuch vom Mittelpunkt isch è Vylfachs vo dè halbè Wellèlängi.
Knotè: Dè Abschtand d von èm Schwingungsknotè vom Mittelpunkt isch è Vylfachs vo dè halbè Wellèlängi plus è Virtel.
Diè vo dè Wèllè transportyrti Energy wörd durch d Reflexion zrugggworfè. Uff eim Wèllèleiter mit èrè durch vollschtändigi Reflexion entschtandenè stehendè Wèllè findet dõher kein Energytransport statt. Wörd d Wèllè nu deilwys reflektyrt, so resultyrt è stehendi Wèllè, welli von èrè fortschreitendè übberlagerèt wörd. I sellem Fall wörd Energy transportyrt.
Stehendi Wèllè zwischè zwei Reflektorè
Zwischè zwei Reflektorè könned sich nu stehendi Wèllè mit bschtimmtè Wèllèlängè bildè. D Frequènzè zuè sellènè Wèllèlängè wörred als Eigèfrequènzè odder Eigèresonanzè bezeichnèt.
Welli Randbedingig dezuè füürt, dass d Wellèlängi nit belièbig sy könnè, hängt vo dè Art vo dè betrachtetè Wèllè ab. Byschpillswys muè bi fescht ygschpanntè Èndè von èrè schwingendi Sitè a beidè Èndè jewyls ein Schwingungsknotè vorligè, wiè i dè Abbildig unnè zeigèt wörd.
Bi ènèrè stehendè elegtromagnetischè Wèllè gildet, dass diè elegtrischi Feldschtärki am reflektyrendè Leiter null sy muè, wogegè d magnetischi Fäldschtärki dört immer èn Schwingungsbuuch hèt. Bi dè resultyrendè elegtromagnetischè Wèllè sin è elegtrischs un è magnetischs Fäld um 90° phasèvoschobè, woby s E- un H-Fäld vo dè hy- bzw. rügglaufendè Wèllè phasèglych sin.
Bi ènèrè stehendè (akustischè) Longitudinalwèllè duèt a jeddèrè reflektyrendè Wand in èm Ruum immer èn Schalldruggbuuch uffdrèttè; luèg Ruummoddi. I dè Akuschtig intressyrt übberwigend d Schallfäldgrößi als Schalldrugg.
Steewèllèvohältnis
È Maß für dè Aadeil vo stehendè Wèllè uff èm elegtrischè Leiter isch s Steewèllèvohältnis (englisch: standing wave ratio = SWR).
Sublimation (Physik)
As Sublimazioon, sältener au Sublimierig (vo Latiinisch sublimatio bzw. sublimare, früener im Sinn vo „destilliere, cheemisch mögligst räin daarstelle“, vo sublimis „wo sich hooch in der Luft befindet, erhaabe“), bezäichnet mä dr Brozäss, wenn e Stoff vom feste Aggregaatzuestand diräkt in d gaasförmig üübergoot, ooni sich vorhär z verflüssige. Es handlet sich um e räin füsikaalische Vorgang, wo dr Stoff drbii cheemisch unveränderet blibt. Bi de Druck- und Tämppratuurbedingige, wo e Sublimazioon bassiert, existiert kä flüssige Aggregaatzuestand, wie mä s im Faasediagramm rächts cha gsee. Mä bezäichnet die Bedingige au as Sublimazioonsdruck und Sublimationstämpratuur, zsämmegnoo as Sublimazioonspunkt. Dä isch e Däil vo dr Sublimazioonskurve vom Faasediagramm.
D Faasenumwandlig in dr Geegerichdig zur Sublimazioon wird in dr Fachsprooch as Resublimazioon oder au as Deposizioon oder Desublimazioon bezäichnet. Der Resublimazioonspunkt isch bi Räinstoff idäntisch mit em Sublimazioonspunkt. Bi Gmisch isch s mööglig, ass es en Underschiid git und mä uf d Richdig vo dr Faasenumwandlig muess achtgee.
Wenn bi Normaaldruck e Sublimazioonstämpratur existiert, so bezäichnet mä die as Normaalsublimazioonstämpratuur und tabelliert dr Stoff mit däm Wärt, ooni zuesätzlig dr Sublimazioonsdruck aazgee.
Jeede Stoff nimmt bi sinere Sublimazioon die sognennti Sublimazioonsenthalpii uf, wo gliich isch wie d Summe us dr Schmelzenthalpii und dr Verdampfigsenthalpii.
Kwelle
Dr Ardikel «Sublimation (Phasenübergang)» uf dr dütsche Wikipedia
Isone
Isone (lombardisch Ison, dytsch veraltet Son) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sant’Antonino im Bezirk Bellinzona.
Geografi
S Dorf lyt im obere Vedeggiodal. Nochbergmaine sin Cadenazzo, Bellinzona (friejer Camorino un Pianezzo), Capriasca, Monteceneri, Ponte Capriasca un Sant’Antonino.
Gschicht
Isone isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1237 as Yxono.
E Zämmeschluss mit dr Gmaine Bironico, Camignolo, Medeglia, Rivera un Sigirino zue dr Gmai Monteceneri hän d Stimmburger vu Isone un Mezzovico-Vira bi dr Abstimmig am 25. Novämber 2007 abglähnt.
Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Isone zäme mit Cadenazzo un Sant'Antonino us em Chrais Giubiasco in Chrais Sant'Antonino gwechslet, wo neu grindet wore isch.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Isone isch dr Giorgio Bulloni.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Isone ghert zum Ticinese.
Gailingen am Hochrhein
Gailinge am Hochrhi isch e Dorf am Hochrhi isch e schtaatlich anerkannte Erholungsort. S'liit im Süde vum Hegau im Landkreis Konschtanz i Bade-Württeberg. In dr Amtssproch chennts mer au als Gailingen am Hochrhein, a de Fasnet säget si au Gelagé (sell wird „Gelaschee“ uusgschproche). Hütztag wohnet i sellem Dorf rund 3000 Lüt.
Geografisch Log
Gailinge liit im Süde vum Hegau am Hochrhi ufenere Höhi vu 400 bis 630 Meter überem Meeresschpiegl. 's Dorf ziet sich am Südhang vum Rauheberg und ufere alti Flussterrasse vum Rhi hii, iigrahmt vu Wald uf de Bergsite und im Oschte und Felder im Weschte.
Die alti Flussterrasse bricht relativ steil zum Fluss ab und bütet gueti Häng für de Wiiabau. Bi Fön hätt mer en fantastische Blick uf d' Alpekette, die sich denn am ganze Horizont erstrecke. Direkt gegenüber vu Gailinge liit 's chlini und wege sinere mittelalterliche Architektur uusgschproche hübschi Städtli Diessehofe.
Nochbergmeinde
D' Gmeind grenzt im Norde a de Gottmadinger Ortsteil Randegg, im Oschte ad' Schwiizer Gmeinde Buäch und Ramse im Kanton Schaffhuuse, im Süede ad' Schtadt Diessehofe im Kanton Thurgau und im Weste a Dörflinge im Kanton Schaffhuuse. Iigrohmt vu de Schwiz, aber politisch zu Dytschland ghörig isch Büesinge, die Nochbergmeind, die im Weschte ufem halbe Weg zwische Gailinge und Schaffhuuse liit.
Gschichti
Gailinge isch 965 s'erscht Mol inere Urkund erwähnt worde. De Name goht ufene alemannische Sippenfüehrer mit em Name „Gailo“ zruck, wo's Dorf worschinli im 5. Jahrhundert gründet het. De Ort hätt zerscht de Herre vu Gailinge ghört, bevor er 1465 unter d' Landeshoheit vu de Habsburger ko isch. Im Rahme vu de Gebietsverschiebige dur de Reichsdeputationshauptschluss isch di Gmeind 1806 as Großherzogtum Baden gheit.
Religione
E Bsonderheit vu Gailinge isch über vili Johrhundert de hohi jüdisch Bevölkerigsaateil gsi. Nach em End vum Drißigjährige Chrieg isch de erste Jude (1657) erlaubt wore, sich do niderzlo. Zwei Jahrzehnt spöter händ si di mildtätig Bruederschaft Chewra Kadischa gründet und de jüdisch Fridhof aaglegt, wo bis hüt guet erhalten isch. 1830 hät mer z Gailinge, wo jo vu 1827 bis 1925 de Sitz vuneme Bezirksrabbinat gsi isch, e Synagoge iigweit, wo bis zu de Zerschtörig dur d Nazi im Johr 1938 Bschtand gha het. I de Mitte vum 19. Johrhundert sind d Hälfti vu de Iwohner im Dorf jüdischi Bürger gsi (1862 sin nämlich 990 gegenüber de 982 Christe gsi), und vo 1870 bis 1884 het di Gsamtgmeind au en jüdische Burgermeischter, de Leopold Guggenheim, gha.
Gailinge isch dötmols nit nume di zweitgröscht Gmeind im Nelleburgische Hegau gsi (nach Stockach und no vor Radolfzell und Singe!), sondern hät au eini vu de gröschte israelitische Gmeinde vu Bade gha. S Gemeindlebe mit, dur berühmti Rabbiner und Lehrer gschaffene, religiöse und soziale Irichtige (Rat- und Schuelhuus, zentrali Wasserversorgig, Krankehuus, Altersheim) hät bis zur unrühmliche Zit i de Naziherrschaft als musterhaft golte. Di weschtjiddisch Mundart vo Gailinge hät d Florence Guggenheim-Grünberg beschribe.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Kanton Guipavas
Dr Kanton Guipavas (breton. Kanton Gwipavaz, frz. Canton de Guipavas) isch e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Guipavas.
Gmaine
Dr Kanton Guipavas bstoht us drei Gmaine:
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Guipavas (Hauptort) un Le Relecq-Kerhuon.
Armagnaken
Mit Armanjake si gmäint
Ubuntu
Ubuntu isch es GNU/Linux-Betriebssystem, wo uf Debian basiert. Wäge dr eifache Bedien- und Konfigurierbarket, dr Unterstützig dur d'Entwickler und dr Gmeinschaft sowie sinre Gstaltig het es sich innerhalb churzer Zyt zue dr weltwit beliebtischste Desktop-Linux-Distribution entwickelt und wird dorum besunders "Linux-Neuling" empfohle. Aber au viili fortgschritteni Linux-Benützer sind mit Ubuntu zfride, will es au sehr apassigsfähig isch.
Ubuntu Linux wird vu Canonical Ltd. vum Mark Shuttleworth gsponsert. Am 1. Juli 2005 isch d'Ubuntu Foundation mit eme Startkapital vu 10 Milione US-Dollar is Lebe gruefe worde. S'Wort Ubuntu chunnt us de Sproche vu dr Zulu und dr Xhosa. Es stoht für "Menschlichkeit" und "Gmeinsinn", aber au für dr Glaube an e "universelles Band vum Teile, wo alli Mensche verbindet". Die meischte vu de ungfähr 40 hauptbruefliche Ubuntu-Entwickler chömmet us de Debian- und de GNOME-Gmeinschaftene.
Jedi Version het en eigene Codename und ei Versionsnummere, wo uf em jewilige Veröffentlichungsjohr und -monet basiert.
Am 10. Oktober 2010 isch d'Version 10.10 ("Maverick Meerkat") mit Kernel 2.6.31 veröffentlicht worde (gnauer: am 10.10.10 um 10:10 Uhr Weltzit). Z'Speziell a de Versionsnummere isch, dass d'Nummer s'Erschinigsdatum darstellt. 10.10 staht drmit für's Johr 2010, dr 10. Monet.
Standardbenutzeroberflächi vu ubuntu isch GNOME, d'KDE-Version vu Ubuntu heisst Kubuntu. Es git e Vilzahl vu wittere Ubuntu-basierte Distributione.
Entwikligsgschicht
Ds Projekt hät sich zum Ziel gsetzt, alli sechs Monet ei neui Version vor Distribution z'veröffentliche. Mit dr Usnahm vu dr Langzitdistribution 6.06 isch säll bisher immer ighalte worde.
Élisabeth Baume-Schneider
D Élisabeth Baume-Schneider (* 24. Dezämber 1963 z Saint-Imier; haimetberächtigt z Les Breuleux) isch e Schwyzer Bolitikeri (SP). Am 7. Dezämber 2022 isch si as Noofolgeri vu dr Simonetta Sommaruga in Bundesroot gweelt woore.
Lääbe
D Élisabeth Baume-Schneider het an dr Uniwersiteet Nöieburg Wiirtschaft un Bolitik studiert un anne 1987 mit em Lizänziaat abgschlosse. Vu 1989 bis 2002 het si as Soziaalarbaiteri gschafft.
Si isch ghyroote un Mueter vu zwai Chinder. Si woont z Les Breuleux, im Weschte vum Kanton Juura. In Les Breuleux het sie au e Härde Schwarznaseschoof.
Bolitischi Laufbaan
Iri bolitischi Aarbet het si as Studänti bi dr Sozialistische Arbaiterbartei aagfange, speeter isch si in d SP yydrätte. Si bschrybt si sälber as links: «Ich stand immer eher links. Aber ich habe auch immer als Minorität gearbeitet. Und da musste ich immer mitmachen, mit Leuten, die weniger links waren oder eher rechts oder aus der Mitte. […] Ich habe immer gezeigt, dass ich etwas beitragen kann, auch wenn ich sehr links bin.»
Aidgnessisch
Bi dr Waale 2019 isch d Baume-Schneider in Ständeroot gweelt woore. Si isch Bresidänti vu dr Kummissioon fir Umwält, Ruumblaanig un Energy (UREK), Mitgliid vu dr Gschäftsbriefigskummissioon (GPK), vu dr Kummissioon fir Wisseschaft, Bildig un Kultuur (WBK) un vum Biro vum Ständeroot gsi. Si isch au Vizebresidänti vu dr SP Schwyz gsi.
D Baume-Schneider het fir d Bundesrootswaal 2022 as Noofolgeri vu dr Simonetta Sommaruga kandidiert, wu zum Änd vum Joor zrudrätten isch. Am 26. Novämber 2022 het d SP-Fraktion bschlosse, d Baume-Schneider zäme mit dr Eva Herzog uf ire Waalvorschlaag an d Bundesversammlig ufznee.
Schmelzpunkt
As Schmelztämpratuur (Smp.), ängl. Melting point (Mp.)) bezäichnet mä d Tämpratuur, won e Stoff schmilzt, das häisst vom feste in dr flüssig Aggregaatzuestand übergoot.
D Schmelztämpratuur hängt ab vom Stoff, im Geegesatz zur Chochtämpratuur aber nume seer weenig vom Druck (Schmelzdruck). D Schmelztämpratuur und -druck wärde zsämme as Schmelzpunkt bezäichnet. Dä beschribt dr Zuestand vom ene Räinstoff und isch Däil vo dr Schmelzkurve im Faasediagramm vom Stoff. Es git Stoff wo nid chönne schmelze, wil si vorhäär chemisch zerfalle, und anderi Stoff, wo bi Normaalbedingige nume sublimiere.
Für räini cheemischi Elimänte isch dr Schmelzpunkt idäntisch mit em Gfrierpunkt und blibt wääred em ganze Schmelzvorgang konstant. Dur Verunräinigunge bzw. bi Gmisch wird d Schmelztämpratuur mäistens niidriger, usserdäm cha d Tämpratuur wääred em Schmelzvorgang stiige, und mä het s denn mit eme Schmelz-Beriich z due. Dass dr Schmelzpunkt niidriger (Kryoskopie) wird, wenn s glöösti Substanze im Stoff het, isch äi Grund, wiso Iis schmilzt, wemm mä Salz druf duet.
Im Underschiid zu cheemische Elimänt cha s au bi räine cheemische Verbindige drzue cho, ass dr Schmelzpunkt und dr Gfrierpunkt nid idäntisch si. Wenn d Gfrierpunktstämpratuur under dr Schmelzpunkttämpratuur lit, reedet mä von ere thermische Hüstereese. Das isch zum Bispil bim räine Wasser dr Fall; ooni Nukleazioonskäim und under eme Druck vo 1 bar gfriert Wasser bi öbbe −40 °C und schmilzt bi öbbe 0 °C. Bi amorfe Wärkstoff wie z. B. Glaas und e baar Kunststoff reedet mä vo dr Übergangstämpratuur. Mä cha au e Tämpratuur definiere, wo dr Stoff wäich wird.
D Schmelztämpratuur ghöört mit dr Dichdi, dr Risszäikäit, dr Festikäit, dr Dukdilidäät und dr Herti, zu de Äigeschafte vom ene Wärkstoff.
Dr grösst flüssig Beriich vo 630 °C bis 3900 °C, also mee as 3270 °C, het s Elimänt Neptunium. Dr chliinst Flüssigberiich vo −248,6 °C bis −246,3 °C het s Eedelgaas Neon mit 2,3 °C.
Kwelle
Dr Ardikel «Schmelzpunkt» uf dr dütsche Wikipedia
Hoschana Rabba
Dr sibti Daag vom jüüdische Pilgerfest Sukkot, dr 21. Daag vom Monet Tischri, isch bekannt as Hoschana Rabba (aramäisch: הושענא רבה, „Groosses Hoschana“, au as „Palmfest“; „hoschana“ bedütet übersetzt „So hilf doch“!).
An däm Daag git s e bsundrige Gottesdienst in dr Sünagooge, dr „Hoschana Rabba“, wo mä drbii siibe Umgäng (Hakkafot) mit em Lulav macht. Es isch üüblig, ass mä wääred dere Prozessioon d Torarolle us em Toraschrank uuseholt. Es git e baar Gmäinde, wo mä noch jedem Umgang in s Schofar bloost.
Hoschana rabba isch dr sibti Daag vo Sukkot und dr letschti Daag vo de „hooche Fiirdig“. Noch dr jüüdische Kabbala isch s dr Daag, wo d „Zeddel in Himmel“ gschickt wärde, zum s Urdäil, wo Gott gfellt het und wo für jeede Juud für s ganze Joor druf festgläit isch, villicht doch no z beiiflusse. Im Raame vo dere Dradizioon wünscht jede em andere „E guets Zeddeli!“ oder, wie mä uf Jiddisch säit, „A gutt Kwittel!“
Zum roten Bären
Zum roote Bääre z Fryburg isch no dr Foorschige vum Fryburger Stadtchronischt Wilhelm Fladt ais vu dr eltschte Gaschthyyser vu Dytschland, hit isch er näbeme Gaschthuus au ne Hotel. S Gebei sälber isch ais vu dr eltscht in dr Stadt un stammt no us dr Grindigszyt. S stoot am Blatz Oberlinde in dr Neechi vum Schwoobedoor. D Lischt vu dr Näme vu dr iber 50 Bärewiirt losst si zrugverfolge bis anne 1311 un fangt mit em Wiirt Hanmann Bienger aa. Sälber nännt si dr Bääre „s eltscht Gaschthuus vu Dytschland“, des saage aber au no d Härbärg zum Leewe z Seelbach un Zum Riesen im unterfränkische Miltenberg vu si.
Dr Blatz Oberlinde mit em Brunne, em Lindebaum (vu 1729) un em Gaschthuus zum roote Bääre stoot mit dr andere histoorische Gebei vu dr Altstadt unter Dänkmoolschutz. S Gaschthuusschild zaigt e guldige Bäär.
Gschiicht
D Fundamänt vum Gebei sin noogwiise bis voor d Stadtgrindig um 1120. Si gheere zum Heerehuus vum eemoolige Groofehoof vu dr Zääriger. S Heerehuus isch in dr Siidlig glääge, wu dr Berthold III. um 1090 d Burg driber uf em Schlossbäärg het böue loo. Dr dreisteckig Chäller isch bis hite mit syne Arkaade un Bfyyler un dr gwagsene Beede erhalte. Där Chäller cha mer im Yygang vum Huus dur e Glasschyybe im Boode bschaue.
Ass s GeEbei as Gaschthuus bruucht wooren isch cha mer bis ins 12. Joorhundert noowyyse. Doodmool isch s Huus root gsii, eso hän au Lyt, wu niot hän chenne lääse, gwisst, ass doo d Waar sicher glaageret isch un ass es meegli, do ebis z ässe un z ibernaachte. D Bedytig vu däre Wiirtschaft cha mer an dr noogwiisene Stääl fir rund 200 Ross un dr zaalryyche Schmitte ablääse.
Anne 1744 hän d Franzoose d Vauban'sche Feschtigsaalaage gschlisse. Wel s Wiirtshuus in dr Neechi vu dr Stadtmuure gläägen isch, het s au am Gebei Sschääde gee. Di doomoolige Wiirt, d Familie Strohmeyer, isch vu dr Franzoose wie au anderi Buurger grooßziigig entschäädigt woore. Mit Hilf vu däm Gäld isch s romaanisch-gootisch Arkaadehuus abgrisse un dur s hitig barock Gebei ersetz woore.
Dr eerscht schriftli noogwiise Wiirt isch dr Hanmann Bienger (dr Elter). Är wir anne 1311 in ere Grundbuechuurkund vum Chlooschter Aadelhuuse as Zyyg gnännt. Bis 1406 het d Familie Bienger no dr Uurkunde im Bääre gwiirtschaftet. Zem Byschpel wird di dritt Generazioon, au ne Hanmann, am 13. Meerz 1387 in ere Griichtsuurkund gnännt as „Würt ze dem roten Bern“. Vyyl vu dr Wiirt sin au Griichts- un Rootsheere vu dr Stadt gsii, vylmool au Zumftmaischter. Dr Bääre isch au langi Zyt s Zumfthuus vu dr Schuemacher gsii, wäge däm cha mer dr Bääre au im Fänschter vu dr Schuemacherzumft im Fryburger Minschter sää.
Zum Kolorit vum Huus zellt di fyscht nyymoonetig Gfangeschaft vum Salpeetersiider un Innigsmaischter Johann Albiez vu Buech (Albbruck) im hitige Hotzewald syt em 7. Jänner 1727. As betoont chrischtlige, ufräächte un aigesinnige Buurerebäll het er mit syne Aahänger d Salpeetererufständ in dr eerschte Helfti vum 18. Joorhundert gegeg d Oobrigkait aagfiert. Em doomoolige Bäärewiirt, Johannes Strohmeier, isch am 4. Novämber 1727 vu dr z Dogere versammlete Ainigungsmaischter vu dr Buuresälbschtverwötig mitdailt woore, ass iim alli alli Unterbringigscheschte vum Arreschtierte „bey Heller und pfennig“ vu dr Groofschaft deete erstattet wääre. Im Septämber 1727 isch dr Albiez im Gaschthoof gstoorbe.
Aafangs 2012 isch im Chäller vum Gaschthuus e Holzsyyle saniert woore, wu us em Joor 1263 stamme soll un doodermit elter wäär wie dr eltscht Balke im Minschter.
No 52 Joor het d Monika Hansen anne 2017 s Huus an dr Christoph Glück un dr Christian Böhler ibergee, wu s zäme mit zwee Kompagnon gchauft hän. Im Bääre schaffe 20 Lyt un drei bis vier Leerbuebe- un -maidli (Stand Meerz 2019). No dr Iibernaam sin Yygang un d Gaschtstuube no alte Foto renoviert woore. Zyyl sei s gsii, wider mee d Fryburger un weeniger d Turischte aazspräche, au fir Stammdisch, Familiefyyre un Kumferänze, wu im Oberlindesaal im zweete Stock chenne abghalte wääre. Au di 25 Hotelzimmer sin modärnisiert woore.
Munzach
Munzach isch en Oort im Gmeindbann vo dr Stadt Lieschtel im Kanton Basel-Landschaft.
Hüt isch es es Stadtwkartier vo Lieschtel am nordweschtliche Rand vo der Stadtsidlig am Usgang vom Rööseretal.
Früener, im Mittelalter, isch Munzach es chlyses Doorff gsi. Im ene Dokumänt vo anne 825 heisst dr Oort Monciacum. Es het au en eigeti Chile gha, won em Heilige Loränz gweiht gsi isch. Bi dr Pfarrei Munzach sind au d Ortschafte Fränkedoorff und Fülltschrf gsi. S Doorff, wo vilicht im früene Mittelalter vo den Alemanne gründet worden isch und Monzacha gheisse het, het men im drizääte Joorhundert ufgää, wo der Graf vo Frohburg d Stadt Lieschtel het lo boue. D Munzacher sind i die guet gschützti Stadt, wo me dank em Stadträcht e besseri Exischtänz het chönne ha. D Loränzchile isch erscht anne 1765 abbroche worde, der Pfarrer isch scho zwei Joor vorhäär uf Fränkedoorff go woone, scho sit 1618 isch dr Gottesdienscht für die nöi Pfarrei Fränkedoorff-Füllschtrf i dr Chile z Fränkedoorff, wo me dozmol us dr alte chlyne Dorfkapälle e richtigi Chile gmscht het. Der alt Taufschtei us der alte Munzecher Chile stoot hüt i dr refermierte Sankt Margreete-Chile z Fränkedoorff.
Munzach het aber no en vill en elteri Gschicht. Wo me im 1949i d Munzachkwelle nöi gfasst het, sind im Bode alti Muure fürechoo. Es sind d Räschte vom ene grosse römische Landhuus i dr Umgäbig vo dr Stadt Augusta Raurica. Der Lischtler Lehrer Theodor Strübin (1908–1988) het d Muure vo drMunzecher Villa erforscht und vil über die römischi Alaag usegfunde, wo öppis Wichtigs bi de alte Lieschtler Gschichtsmonumänt isch. Der Platz mit de römische Muurfundamänt isch hüt als Stadtpark gstaltet, wo me Teil vo de römische Muure gseht. Es git Lüüt, wo dänke, dr römisch Guetshof chönt au scho Montiacum gheisse ha, und vo däm Name wäär de dr Ortsname Munzach choo.
Dr Zeichner Emanuel Büchel het anne 1751 vo der alte Munzecher Chile no es Bildli gmoolet.
Früener isch im Gebiet vo Munzach, vo der alte Chile häär, au e Fridhof gsi.
1954 isch d Munzachgsellschaft Lieschtel gründet worde, wo für s alte römische Landhuus luegt.
Otting
Otti (amtlich Otting) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Otti leit em Jura en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 51,0% Landwirtschaftsfleche, 38,4 % Wald, 9,3 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Otti gheret s Pfarrdorf Otting, d Weiler Dattenbrunn ond Weilheimerbach ond s Gheft Henthalhof.
Gschicht
Otti ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1060.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2 % gleäge.
Religion
94,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,8 % evangelisch.
Verwaltong
Otti hot mit dr Stadt Wemding ond dr Gmoede Füschtatt, Huisi ond Wolferstadt a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Otti ischt dr Johann Bernreuther.
Kreisfreie Stadt
E kräisfreiji Stadt (z Baade-Württebärg as Stadtkräis bezäichnet; z Bayre früener au as kräisummiddelbari Stadt) isch e kommunali Gebietskörperschaft. Si erledigt näben em äigene und überdräite Wirkigskräis von ere Gmäind (Stadt, Määrt) und eme Landkräis au in äigener Zueständigkäit d Ufgoobe vo dr undere staatlige Verwaltigsbehörde im Naame vom Staat. Im Beriich vo dr allgemäine und innere Verwaltig isch s Stadtgebiet von ere kräisfreije Stadt z Dütschland staatsfrei (Vollkommunalisierig). Dr Oberbürgermeister von ere kräisfreije Stadt stoot mindestens uf dr gliiche Stuefe in dr Hierarchii wie e Landroot. Stedt mit vergliichbarem Status git s au in vile andere Länder.
Otting
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Kreisfreie Stadt
Im Allgemäine handlet es sich drbii um Grossstedt – also Stedt mit meer als 100'000 Iiwooner – oder gröösseri Middelstedt. Allerdings git s in Baade-Württebärg, Niidersaggse und Nordrhii-Westfaale au Groossstedt, wo nit kräisfrei si, und im Geegesatz drzue z Bayre und in dr Pfalz (wo früener zu Bayre ghöört het und jetz Däil vom Land Rhiiland-Pfalz si) kräisfreiji Stedt, wo weniger as 50'000 Iiwooner häi. Veräinzelt cha mä au dr Sonderfall aadräffe, wo Gmäinde, wo zum e Kräis ghööre, „nume“ e Däil vo de Ufgoobe vom ene Landkräis übernäme (zum Bischbil die Groosse Kräisstedt).
Otting
Dialekt
Dr Dialekt vo Otti ghert zom Schwäbisch.
Kreisfreie Stadt
Die chlinsti kräisfreiji Stadt z Dütschland isch Zwäibrücke in Rhiiland-Pfalz, wo e chli weniger as 35'000 Iiwooner (Ändi 2010) het, die grössti die bayrischi Landeshauptstadt Münche mit mee as 1,3 Millioone Iiwooner. Berlin und Hamburg si zwar gröösser, si aber Sonderfäll vo kräisfreije Stedt, sogenannti Stadtstaate. S Land Breme bestoot hingege us zwäi kräisfreije Stedt, nämlig dr Stadt Breme und dr Seestadt Bremerhaave, wo öbbe 60 km nördlig lit.
Kräisfreiji Stedt und Immediatstedt häi e rächtligi Stellig, wo vergliichbar isch. In Pröisse het mä bis zur Stedteordnig vo 1808 dä Stedt, wo ufgrund von ere Rootsverfassig käi Root gha häi, sondern em Landesherr ummiddelbar understellt gsi si und wo eso au dr Stadtheer gsi isch, Immediatstedt gsäit.
Assimilation der Juden
D Froog vo dr Assimilazioon vo de Juude isch am Ändi vom 19. bis zum Aafang vom 20. Joorhundert in jüüdische Debatte stark bresänt: „Die Frage nach Assimilation und Symbiose steht im engsten Zusammenhang mit der Definition des Jüdischseins.“ D Assimilazioon isch in de äinzelne Länder underschidlig abgloffe. Stark usbrägt isch si dört gsi, wo si im ene usbrägte Bürgerdum e Verbündete het chönne finde.
Dr Ludwig Holländer het uf die intellektuelli und die psüüchischi Läistig aane gwiise, wo das verlangt, äinersits d Erwartige vo dr Ursprungsgrubbe grächt z wärde und andrersits de Aasprüch vo dr Ziilkultur: „Stiefkinder müssen doppelartig artig sein.“
Dr Gershom Scholem het en Assimilazioon vo de Juude für ussichtslos ghalte: „Sehr breite Schichten der deutschen Juden waren zwar bereit, ihr Volkstum zu liquidieren, wollten aber, in freilich sehr verschiedenen Ausmaßen, ihr Judentum, als Erbe, als Konfession, ein undefinierbares und doch im Bewußtsein deutlich vorhandenes Element bewahren. Sie waren, was oft vergessen wird, zu jener totalen Assimilation, welche die Mehrheit ihrer Elite mit dem Verschwinden zu bezahlen bereit war, nicht bereit.“
Die politischi Filosofin Hannah Arendt het en Assimilazioon vo de Juude in Dütschland abgleent und d Äigeständigkäit vo dr jüüdische Identidäät bedoont, au wenn si an kä Religioon bunde gsi isch.
D Hoffnige, wo d Juude mit dr Assimilazioon verbunde häi, si mit dr Machtübernaam vo de Nazionaalsozialiste in de 1930er Joor zerstöört worde. S Verdraue, wo wäge dr Verfolgig und em Holocaust verbroche isch, het erst über d Joorzäänt noch em Chrieg noo di noo wider chönne ufbaut wärde.
Ungarische Sprache
Ungarisch (ung. magyar nyelv; magyar; IPA: ) isch eini vo de finno-ugrische Sproche und di einzigi Sproch z Mitteleuropa, wo kei indogermanischi Sproch isch. Si wird wältwit vo ca. 13,5-15 Millione Lüt gschwätzt.
Lut re Liste vo de Sproche, wo am schwerste zum Leere si, isch Ungarisch uff em 4. Blatz. Dütsch isch uff Blatz 8, Mandarin uff Blatz 1.
De Friedrich Dürrenmatt soll gsait ha, dass es z Europa zwei furchbar schweri Sproche gäb, nämlig Portugysisch und Ungarisch. Portugysisch sei jo scho unglaublig schwer, Ungarisch aber so schwer, dass es nit emol meh d'Portugyse verstönn.
S „urungarisch Zitalter“ (Ősmagyar kor)
Noch de Meinig vo de Finnougriste hät sich s Ungarisch vor ca. 3000 Johr, zwüschem 11. und em 10. Johrhundert, wo sine nöchste Verwandte abgspalte; mit säller Drännig fange d'Gschicht vo de Sproch und s „urungarisch Zitalter“ a. Es git keini schriftlige Überlieferige uss sällem Zitalter, allerdings werre Lehnwörter wie szó (Wort) uss de Turksproche oder daru (Kran, Kranich) uss de permische Sproche säller Zit züegschribe. Au d'Infinitivändig -ni chunnt wohrschints uss de permische Sproche.
D'Turksproche hän d'Sproch au spöter, bsunders zwüschem 5. und em 9. Johrhundert, beyflusst. Vyli Wörter uss em Vokablar vo de Landwirtschaft, vo de Regierig und vo de familiäre Beziehige chömme vo dört. Drotz sälle lexikalische Yflüss hät d'Sproch ihri Grammatik und ihri Syntax zum gröschte Deil bybhalte.
Reinstoff
As Räinstoff bezäichnet mä in dr Chemii e Stoff, wo äihäitlig us nume äinere cheemische Verbindig oder äim cheemische Elimänt zsämmegsetzt isch; dr Begriff stoot im Geegesatz zum ene Gmisch. E Räinstoff cha au en isotoope-räine Stoff (öbbe räins schweers Wasser) oder e Verbindig bezäichne, wo in ere definierte Posizioon völlig isotoope-markiert isch.
Ungarische Sprache
S „altungarisch Zitalter“ (Ómagyar kor)
Mit de Achumft vom ungarische Volk im Karpatebecke hät 895 s altungarisch Zitalter agfange. S Volk isch mit de Slowake in Beriehig cho, was bis hütt vo slawische Lehnwörter wie tégla (Ziegel), mák (Mohn) und karácsony (Wiehnachte) bezügt wird. Aber au s Ungarisch sälber hät anderi Sproche beyflusst: csizma (Stiefel) isch ins Kroatisch entlehnt worre (čizma), ásó (Spate) ins Serbisch (ašov).
Reinstoff
Bispil für Räinstoff und Gmisch
Räinstoff Cheemischi Verbindige si zwar us meerere Elimänt ufbaut, si aber kä Mischig vo Elimänt
Ungarische Sprache
S „altungarisch Zitalter“ (Ómagyar kor)
Di erschte schriftlige Überlieferige, vor allem Persone- und Ortsnämme, chömme uss em 10. Johrhundert; wie aber d'Existänz vo de Wörter írás (Schrift) und betű (Büechstabe) bewyst, isch scho friehner uff Ungarisch gschribe worre. Au in de altungarische Schrift git's keini ältere Dokumänt.
Reinstoff
Bispil für Räinstoff und Gmisch
Gmisch
Kwelle
Dr Ardikel «Reinstoff» uf dr dütsche Wikipedia
Ungarische Sprache
S „altungarisch Zitalter“ (Ómagyar kor)
Ab em Johr 1000, d. h. ab de Gründig vom Chönigrych Ungarn, hät di latynischi Sproch an Yfluss gwunne. Uss säller sin vor allem Wörter entlehnt worre, wo mit em Christetum oder de Bildig z düe hän.
De ältscht ungarischsprochig Tekscht, wo bis hütt erhalte bliibe isch, stellt d'Halotti beszéd (Lychered) dar, wo in de 1190er-Johr entstande isch (lüeg Bild). Literatur uff Ungarisch hät's aber wohrschints scho friehner gee. S ältst Bispyl vo ungarischsprochiger Dichtig isch d'Mária-siralom (Marieklag, um 1300 entstande). Ab em 14. Johrhundert sin witeri Dokumänt in ungarischer Sproch überliefert. Di erschti Übersetzig vo de Bible, d'Hussitebible, chunnt uss de 1430er-Johr.
Zu de Veränderige, wo s Ómagyar kor mit sich brocht hät, ghöre s Verschwinde vo de Diphthong uff me Großdeil vom Gebiet, d'Umformig vo Bostpositione zu Suffix (1055: utu reá, spöter: útra, Sublativ). Zudem hät sich d'Vokalharmony stärker usbrägt und gwüssi Ändvokal sin verschwunde. Sällemols hät's au no verschiideni Zytforme gee und Hilfsverbe sin meh verwändet worre.
S mittelungarisch Zitalter (Középmagyar kor)
S mittelungarisch Zitalter hät mit de Schlacht bi Mohács (1526) agfange und bis zu de Uffchlärig z Ungarn (1772) durt. 1533 isch z Krakau s erscht ungarischsprochig Büech veröffentligt worre, wo de Titel Az zenth Paal leueley magyar nyeluen (hüttigs Ungarisch: A Szent Pál levelei magyar nyelven, Übersetzig: Di ungarischsprochige Brief vom heilige Pál) drage hät. S Ungarisch vom 17. Johrhundert isch im hüttige scho zimli ähnlig gsi, es hät aber no kei Literatursproch gee und jede Büechautor hät in sinem eigene Dialäkt gschribe. De Underschiid zwüsche de beide Vergangeheitsforme, de egyszerű múlt idő (eifachi Vergangeheit) und de elbeszélő múlt idő, wo bi Verzällige brucht worre isch, hät sich immer meh abgschwächt und ab em 19. Johrhundert isch numme no di eifachi Vergangeheit brucht worre. D'Csángó-Dialäkt z Rumänie, wo Entwicklige vom Ungarische ab em 19. Johrhundert nümmi mitgmacht hän, känne aber bis hütt no verschiideni Vergangeheitsforme.
S neuungarisch Zitalter (Újmagyar kor)
Mit de Uffchlärig hät sich de Gedanke verbreitet, dass de Wortschatz vo de ungarische Sproch z chlei und si drum nit für wüsseschaftligi Zwäck oder für d'Literatur dauglig sei. Sällewäg hän gwüssi Autore, vor allem de Ferenc Kazinczy, de Wortschatz agfange uszbaue und z erneuere. Mänki Wörter sin verchürzt worre wie z. B. győzedelem zu győzelem; vyli dialektali Usdrück sin über s ganz Sprochgebiet verbreitet und veralteti Usdrück wie dísz (Schmuck) widderbeläbt worre, während anderi weniger verwändeti Usdrück usgstorbe sin. Bsunders vyli neui Wörter sin durch s Ableite vom bisherige Vokabular entstande. Sälli Entwicklig wird als nyelvújítás (Sprocherneuerig) bezeichnet. 1844 hät Ungarisch Latyn als Amtssproch vo Ungarn abglöst.
Im 19. und 20. Johrhundert hät sich d'Sproch witer vereiheitligt, d. h. d'Dialäktmerkmol (wo aber au vorher nie bsunders usbrägt gsi sin) sin immer meh verblasst und verblasse au hütt immer meh. Zudem nimmt wie au in vyle andere Sproche de Yfluss vom Änglische züe, woby Anglizisme (wie au di ältere dütsche, französische, idaliänische und andere Lehnwörter) oft an di ungarischi Rächtschrybig abasst werre (software isch zum Bispyl zu szoftver worre und football zu futball).
Verbreitig
Ungarisch isch d'Amtssproch vo ganz Ungarn, zudem in de folgende Länder zumindest deilwis: Ungarisch isch au Amtssproch vo de EU.
In de folgende Länder isch Ungarisch als Minderheitssproch aerkännt:
1Schätzig
Ungfähr e witeri Million Sprächer verdeilt sich uff Argentinie, Australie, Belgie, Brasilie, Tschechie, Finnland, Frankrych, Dütschland, d'Niiderlande, Idalie, d'Schwiz, s Vereinigt Königrych, Venezuela und anderi.
Dialäkt
Di ungarische Dialäkt zeige im Allgmeine weniger starki Abwychige vonenand wie z. B. di dütsche. Di dialektale Underschiid sin dodeby hauptsächlich uff phonetischer Ebeni. D'Csángó-Dialäkt, wo vor allem no im rumänische Bezirk Bacău verbreitet sin, bilde e Usnahm. Durch d'Isolation vom ungarische Mütterland hän d'Csángós ihr eigeständige Dialäkt bybhalte, wo sich durch rumänische Yfluss stark verändert hät und sich ab em 19. Johrhundert nümmi in di glychi Richtig entwickelt hät wie di übrige Dialäkt.
D'Azahl vo de Dialäkt wird normalerwis zwüsche acht und zäh agee. Zwei Dialäkt vo de „8er-Theory“ chönne in je zwei neui Gruppe underdeilt werre, wo mer ändwäder als Under- oder als eigeständigi Dialäkt alüege cha (vgl. Charte und detaillier de Hauptartikel):
1. Westdialäkt (nyugati),
2. Mitteldransdanubisch (közép-dunántúli),
3. Süddialäkt (déli), devo 4. Theißdialäkt (tiszai),
5. Nordwest- oder Palóczedialäkt (északnyugati bzw. palóc),
6. Nordostdialäkt (északkeleti),
7. Mittelsiibebürgischi Dialäkt (mezőségi),
8. Ostdialäkt (keleti), devo
Yordnig
Ungarisch isch e finno-ugrischi, also e uralischi Sproch. Dört ghört's zämme mit em Mansische und em Chantische (wo di obugrische Sproche bilde) zum ugrische Sprochzwyg. Uff em Wäg in Richtig Europa und au noch de Achumft im Karpatebecke hän sich Lehnwörter uss vyle andere Sproche, bsunders uss em Türkische, ybürgert. Sit s ungarisch Volk um 900 uff Europa cho isch, hän vor allem s Dütsch und di slawische Sproche Ungarisch beyflusst. Es git hütt ca. 30 türkischi und 350 dütschi Lehnwörter (lüeg au im Abschnitt ).
Alphabet
S Alphabet isch im 13. Johrhundert eso entstande. E Bsunderheit vom ungarische Alphabet isch, dass d'Diagrafe <cs, (dy,) gy, ly, ny, sz, ty, zs> und de Trigraf als eigeni Büechstabe aglüegt werre, genauso d'Sunderzeiche (á, é, í, ó, ő, ü, ű). Zudem underscheidet mer s chleine und s große Alphabet, je nochdem, ob d'Büechstabe q, w, x, y, wo numme in hisdorische Schribwyse und Främdwörter vorchömme, mitzällt werre solle. S ungarische Alphabet hät also 40 (chlei) oder 44 (groß) Büechstabe (zur Ussproch lüeg unde):
Rächtschrybig
Zur Zit vo de ungarische Landnahm (Änd 9. Johrhundert) isch e Runeschrift verwändet worre, wo öbbe ab 1050 durch s latynisch Alphabet ersetzt worre isch. Anstell vo de hüttige Büechstabe <ö, ü, s> sin sällemols meistens no Digraphe verwändet worre. Um 1400 hät mer agfange, si mithilf vo Büechstabe mit Akzänt darzstelle; säll goht uff d'Hussitebible zruck, wo an de Universitäte z Krakau und Prag verfasst worre isch.
Di erschte Rächtschribregle chömme vo de Magyar Tudománya Akadémia (MTA, Ungarischi Akademy für Wüsseschafte, 1834). Sither hät's ölf Rächtschribreforme ge, di letschti devo hät im Johr 1984 de Digraph <cz> durch e <c> ersetzt.
Roland Phleps
Dr Roland Phleps (* 18. Augschte 1924 z Hermannstadt, Rumäänie; † 20. April 2020 z Fryburg) isch e dytsche Bildhauer, Neuroloog un Psychiater gsii.
Lääben un Wäärch
Dr Roland Phleps isch bis anne 1943 uf d Schuel gange un isch ab 1944/45 Soldaat im Zweete Wältchrieg gsii. Vu 1945 bis 1950 het er z Diibenga un z Göttingen Mediziin studiert un mit Staatsexaame un Promozioon z Diibenga abgschlosse. 1951 bis 1959 isch er Assischtänzdokter an verschiidene Chrankerhyyser gsii un isch Fachdokter fir Neurology un Psychiatry woore. Ab 1959 het er si z Fryburg as freie Neuroloog un Psychiater niidergloo.
Sy chinschtlerisch Wäärch isch syter 1983 vu aifache geomeetrische Grundfoorme, wie Quadraat, Räächteck, Chraisflechene, Ellipse oder Parallelogramm bstimmt gsii. Aluminium-Blääch, ab 1992 Eedelstaal-Blääch, het er zue ryymlige Konschtrukt booge, wun er sälber dr Konkreete Chunscht zuegoornet het.
Vu 1993 bis 2000 het dr Roland Phleps bi verschiidene Ainzel- un Gruppenuusstellige in Galerie un an effetlige Blätz mitgmacht. Syter 1997 git s Duuruusstellige mit e baar vu syne Wäärch im Stadtgaarte, am Walterschbäärg un im Uniklinikum z Fryburg. 2010 isch e Duuruusstellig „Konkrete Kunst von Roland Phleps“ uf dr Buurg Spooneck z Iechtinge am Chaiserstuel entstande.
Dr Chinschtler het mit syre Frau Hanna Phleps geb. Kroess z Fryburg gläbt. Im April 2020 isch er im Alter vu 95 Joor gstoorbe.
Stiftig fir Konkreeti Chunscht
Anne 1997 het dr Phleps d Stiftung für Konkrete Kunst Roland Phleps grindet, Im Joor 1999 isch e Skulptuurehalle mit ere Uusstellig vu syne Wäärch ufgmacht woore. In ire finde reegelmääßig Uusstellige vu Chinschtler statt, wu dr Konkreete Chunscht noochsteen. Zue dr bekannteschte Chinschtler*ne, wu do uusgstellt hän zelle:
Ungarische Sprache
Rächtschrybig
D Schrybig orientiert sich an de Ussproch in de Gmeinsproch (wo uff em Nordostdialäkt uffbaut, aber au Bsunderheite uss andere Dialäkt uffgnoh hät). Im Witere
Yflüss vom Ungarische uff anderi Sproche
Größeri Zahle vo ungarische Lehnwörter drifft mer im Kroatische, Dütsche (Dialäkt vo de Donauschwobe), in de Sproche vo de Zigüner, im Rumänische, Karpatorussische, Slowakische und in einzelne Serbische Dialäkt a.
Yflüss vo andere Sproche uff s Ungarisch
Im Chönigrych Ungarn hän d'Ungare nie de ganz Blatz brucht; eso isch's cho, dass sich zahlrychi Ywanderer z Ungarn niiderglo hän. Säll sin vor allem Dütschi, Rumäne und Slawe gsi. In de Städt isch oft Dütsch gschwätzt und gschribe worre; au durch d'Habsburger isch de Adeil vo de ungarische Bevölcherig immer witer zruckgange. Drum isch vor allem Dütsch e Bedrohig für s Ungarisch gsi, sodass Germanisme in vyle Redewändige und Usdrück z finde sin (lüeg unde für Bispyle). Im 19. Johrhundert hän sich vyli Ywanderer dezüe entschiide, zum Ungarisch z wechsle, was relativ schnäll bassiert isch.
Au di lange Bsetzige durch d'Türke hän sich uff d'Sproch usgwirkt. Mer vermüetet, dass d'Agglutination, eins vo de wichtigste Merchmol vom Ungarische, uss em Türkische chunnt. Zudem git's bis hütt vyli türkischi Lehnwörter.
Noch em Zweite Wältchrieg hän 99 Prozänt vo de Bevölcherig Ungarisch gschwätzt; vo de 13 Millione Müetersprochler hät zudem e Viertel usserhalb vom ungarische Staat gläbt. No bis in d'60er-Johr hän vyli Lüt ihri usländische Näme „ungarisiert“.
In letschter Zit beyflusst au s Änglisch di ungarischi Sproch meh und meh. Främdwörter werre in de Schrybig normalerwis abasst (z. B. User > Júzer); einewäg hät mer in de 90er-Johr e Gsetz wölle yfiehre, wo de öffentlig Gebruch vo Främdwörter uss em Änglische hätt solle verbiete, es isch aber nit duregsetzt worre. Einewäg wird nit befürchtet, dass Ungarisch als Sproch, wo relativ offe für främdi Yflüss isch, vor em Ussterbe oder Zämmegheie stoht.
Wortschatz
Circa 21 Prozänt vo de ungarische Wörter sin finno-ugrisch, witeri Lehnwörter chömme vor allem uss em Persische, de Turksproche, em Slawische, Latyn, Dütsche, Französische, Idaliänische und Änglische. Im Folgende Bispyl für Lehnwörter.
Bispyl für Germanisme in ungarische Usdrück
Vyli ungarischi Usdrück chömme vo wörtlige Übersetzige uss em Dütsche (Germanisme), z. B.: Zämmesetzig uss em Verbalpräfix ki- (use) und em Verb talál (finde)
Verbalpräfix ki- (use) und em Verb mond (sage, schwätze, uff Dütsch "sprechen")
Verbalpräfix fel- (uffe) und Verb vág. S Verb stoht do in de 3. Person Singular, Präteritum, unbstimmti Konjugation (vágott), wo au zur Adjektivierig brucht wird. E wörtligi Übersetzig wär also "s Uffgschnittene".
Nome fa (Holz, Baum) und Ändig -ból (Elativ: uss öbbis use)
Verbalpräfix be- (yne), Nome kép (Bild), Ändig -zel (Verbalsuffix), Ändig -t (Vergangeheit; do als adjektivierts Partizip II brucht)
Präfix fel- (uffe, uff Dütsch "hoch"), német (Dütsche/-i, dütsch, Dütsch)
setzt sich uss ön (sälber) und em Partizip Präsens vo áll (álló) zämme; genau übersetzt: „selbststehend“ uff Hochdütsch
uss em Verbalpräfix viszont (widder), em Verb lát (seh), Nominalsuffix -ás, Kasussuffix -ra (Sublativ = uff öbbis uffe)
Ussproch
Ungarisch ghört (wie under anderem Finnisch, Altgriechisch und Latynisch) zu de „weiche“ Sproche: 41 Prozänt vo de Lut sin Vokal und vo de Konsonante sin 23% stimmlos. Es dräffe sältener, d. h. vor allem in Zämmesetzige, Ableitige und Främdwörter, meh wie zwei Konsonante uffenand. Am Wortafang sin selbscht zwei Konsonante unieblig und werre zum Deil au in Främdwörter vermiide (vgl. iskola (Schüel) uss em latynische schola, aber sztatisztika).
D'Konsonante- und d'Vokallängi sin vonenand unabhängig.
Croixanvec
Croixanvec (bretonisch Kroeshanveg) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2022 isch si mit Saint-Gérand (Morbihan) zue dr Commune nouvelle Saint-Gérand-Croixanvec fusioniert wore.
Geografi
Croixanvec lyt 55 km vu Vannes un 57 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 108 m un 162 m iber Normalnull.
Ungarische Sprache
Vokal
In de Schrybig werre alli churze Vokal durch Büechstabe ohni Akzänt dargstellt. Zur Verlängerig wird de Akzänt Akut verwendet. Doppelkonsonante werde nit zur Verchürzig vom Vokal devor verwendet, sondern numme wenn de Konsonant dehnt wird (tt → ).
Croixanvec
Gschicht
Croixanvec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Croshavec (1422: Quoessanvec, 1516: Croessanvec, 1779: Croissanvec, 1813: Croixanvec).
Ungarische Sprache
Vokal
E witeri Bsunderheit sin d'Vokal am Wortänd: in de Grundform sin d'Vokal a und e am Änd vo me Wort immer lang; á und é chömme numme in Främdwörter (z. B. kávé, tévé) und gwüsse flektierte Forme (látná, könyvvé, a szomszédé, az övé) vor. D'Vokal o und ö sin am Wortänd immer lang, woby si dört braktisch numme im Suffix -o/ő (Partizip I) vorchömme (látogató; nyelvtörő). In Främdwörter werre si oft verlängert, au wenn si in de Herchumftssproch churz sin (kaszinó, autó); dodeby git's aber au Usnahme wie piano. D'Büechstabe u und ü chönne in Grundforme am Wortänd lang oder churz sy, sin aber im Uslut wesentlig hüfiger im Suffix -ú/-ű azdräffe. Grundforme uff -i git's uff Ungarisch keini, allerdings cha s i als Suffix vorcho (nyelvi, könyvei).
Croixanvec
Verwaltig
Di letscht Maire vu Croixanvec isch d Sylviane Le Ponner gsii.
Ungarische Sprache
Vokal
1 40 bis 50 Prozänt vo de Ungarische Dialäkt känne e churze Lut [], wo s [] je noch Dialäkt vollständig oder deilwis ersetzt (lüeg dodezüe im Artikel Ungarischi Dialäkt). In de Standardsproch isch s e aber immer e [] mit Tendänz zum [] (ä, hälls a).
Croixanvec
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Croixanvec ghert zum Bretonisch.