cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A Kind of Magic
E huffe Lieder sin in andere Fassige im Film Highlander z heere. Dr Titel vum Album chunnt vun ere Szene, wu dr verschosse Connor McLeod wider ufstoht un eme Chind, wu frogt, wie des megli sei, d Antwort git: „It’s a kind of magic.“
Leo I. (Byzanz)
Dr Leo I. (, mit vollständigem Naame Flavius Valerius Leo; * um 401; † 18. Januar 474) isch vom 7. Februar 457 bis 474 Kaiser vom Oströmische Riich gsi.
Lääbe
Es schiint, ass dr Leo us äifache Verhältniss cho isch und us dr Brovinz Dacia z Thrakie gstammt het. Er isch zum Drubbenfüerer ufgstiige und noch em Dood vom Kaiser Markian het en dr mächtig magister militum (Armeemäister) Aspar zum Kaiser (Augustus) erhoobe, wil er offesichtlig glaubt het, ass er dr Leo liicht chönn stüüre. Dr Leo isch vo Senatore und Soldate as Imperator akklamiert und denn uf s Schild ghoobe worde. Er isch offesichtlig au dr erst Kaiser gsi, wo denn vom ene gäistlige Würdedrääger – in däm Fall vom Patriarch vo Konstantinopel – kröönt worde isch (allerdings isch s no bis 602 gange, bis die Zeremonii zum erste Mol nüme im Hippodrom oder im Balast sondern in ere Chille stattgfunde het). Dr Leo, wo nid emol wie alli sini Vorgänger sit 364 zur theodosianisch-valentinianische Dynastii ghöört het, aber e daatchreftige Herrscher gsi, wo au dr Weste vom Imperium Romanum nit us de Auge verloore het. 467 het er dr Anthemius, wo mä über en 457 sälber as mööglige Kaiser gredet het, as nöije Augustus vom Weste uf Italie gschickt und het em e starki Armee und riisigi finanzielli Middel mitgee. D Zruggeroberig vo Africa, wo si zämme häi welle mache, isch aber 468 eländ gschiteret und het enormi Summe vo Gäld kostet. No wo dr Kaiser säggs Joor spööter gstorbe isch, isch dr oströmischi Staatsschatz fast erschöpft gsi. Mit de Goote z Pannonie hingeege isch s under em Leo zerst zum ene Usgliich cho, au wil der Alan Aspar d Goote favorisiert het. Dr jungi Theoderich isch vo öbbe 459 bis 469 as Gäisle am Kaiserhoof gsi.
Anders as es dr Aspar erwartet het, isch dr Leo e gschickte Machtpolitiker gsi und het sich immer mee vo dr Dominanz vo de hooche Milidäär freigmacht. 462 het si Frau e Soon uf d Wält brocht und so het s gschunne, ass d Noochfolgerfroog kläärt sig. Won er aber noch e baar Mönet gstorbe isch, het dr Aspar Druck uf e Leo usüebe, wil er het welle, ass si Soon d Dochder vom Kaiser wurd hüroote. Dr Kaiser het e nöiji Garde ufgstellt, d excubitores, wo us Römer wie em spöötere Kaiser Iustinus und Isaurier zämmegsetzt gsi isch. D Isaurier si us err abgläägene Regioon vo Chläinasie choo und häi as halbi Barbare gulte, aber im Underschiid zu de Alane und de Goote si si wenigstens de iure Bürger vom Römische Riich gsi. E Hufe vo ene häi sit langem in dr Armee dient. Mit de excubitores het dr Kaiser jetzt si äigene bewaffnete Aahang gha, wo nume iim und nit em Armeemäister zur persöönlige Dröiji verpflichtet gsi isch. As Geegegwicht zum Aspar het dr Leo au no dr spööter Kaiser Zenon ufbaut, und het en mit sinere Dochter Ariadne verhürootet. Im Aspar si Soon, dr magister militum per Orientem Ardaburius, isch 466/67 vom Kaiser vor em Senat wäge Hochverroot aaklagt worde, wo dr Zenon d Bewiis drfür gfunde het, und abgsetzt worde. Im Aspar het dä Komflikt nit gschaadet so stark isch si Stellig gsi. Dr Machtkampf zwüschen em Milidär und em Kaiser isch erst e baar Joor spööter ändgültig entschiide worde: Dr Aspar het si ander Soon Patricius uf e Droon welle erheebe und er isch 470 denn zum Caesar gmacht worde. Aber scho im Joor druf häi im Leo sini Manne dr Aspar bin ere Audiänz im Balast aagriffe und umbrocht. Dr Patricius isch schiimbar nid verletzt worde, und im Aspar si dritt Soon, dr Ermanerich, isch zu dere Zit gar nit in Konstantinopel gsi. Wäge dere Daat, wo en offene Rächtsbruch gsi isch, häi die zitgenössische Gschichtsschriiber Malchus vo Philadelphia und Candidus im Leo dr Biinaame Makélles („Schlächter“) gee. En Aahänger vom Aspar, dr comes Ostrys, het denn mit e baar germanische foederati, wo z Konstantinopel gsi si, en Aagriff uf e Balast gmacht, aber d excubitores häi dä chönne abweere. Dr Leo häig sim weströmische Kaiserkolleg Anthemius denn empfoole, s Gliiche mit sim Armeemäister Ricimer z mache. In Italie isch dr Komflikt zwüschen em Kaiser und de Milidäär allerdings anders usgange und 472 isch dr Anthemius hiigrichdet worde.
Dr Mord vom Aspar het s Verheltnis vom Leo zu de Goote belastet, und deren iire Druck uf d Balkanbrovinze het zuegnoo: Dr Ostrys isch zum Theoderich Strabo gflüchdet und het dä gege dr Kaiser ufghetzt. Erst 473 isch dä Komflikt bigläit worde, wo dr Strabo zum magister militum praesentalis ernennt und as Köönig vo sine Gooten anerkennt worde isch. Im Weste het dr Leo noch em Dood vom Anthemius offesichtlig zerst dr Olybrius und denn dr Julius Nepos as nöije Kaiser iigsetzt. Die häi s aber nid fertig brocht, dr Weste stabilisiere. Mit de Sassanide het s witer Friide gee und das het s Riich milidäärisch entschäidend entlastet. Im Leo si Noochfolger isch für churzi Zit si Änkel Leo II. gsi, dr Soon vom Zenon, und won er gstorbe isch dr Zenon sälber.
Flugkatastrophe von Teneriffa
D Flugkataschtrophe vo Teneriffa vom 27. März 1977 isch (mit Uusnahm vom Terroraschlag ufs World Trade Center z New York am 11. Sept. 2001 won absichtlich herbiigfüehrte worden isch) die schwärschti Flugkataschtrophe, wo wältwiit jemals passiert isch. 607 Mensche sii bi dere Kollision vo zwöine Jumbo-Jets uff der Schtartbahn vom Flughafe vo dere spanische Ferieninsel ums Läbe choo.
Der Unfall
Der Flughafe isch am Unglückstag wägen ere Bombedrohig hoffnigslos überlaschtet gsii, d Flugzüüg wo hei welle schtarte, hei sich regelrächt gschtaut, und d Verschpötige und Warteziite sind entschprächend gross gsii. Die beide Jumbos vo der holländische KLM und der Pan Am uus de USA sind denn grad nachenand a d Reihe choo zum Schtarte. Der KLM-Jumbo voruus isch denn bereit gschtande zum Schtarte, und der Pan Am isch uff ere Siite-Rollbahn, wo d Schtartbahn gchrüüzt hett, am Rolle gsii. Uffgrund vo Missverschtändnis bim Funkverchehr mit em Fluglotse im Kontrollturm (wo schlächt Englisch gredt hät), und wahrschiinlech au wirtschaftlechem Druck, isch der KLM-Pilot gschtartet, obwohl er nitt 100-prozäntig sicher gsii isch, dass er d Freigab derzue übercho hett. Er hett denn dr Pan Am-Jumbo, wo grad glichziitig d Schtartbahn chrüüzd hät, voll siitlich grammt - s Desaschter isch perfekt gsii.
Di einzigi KLM überläbendi
Der Fründ vo der KLM Passagieri het denn z Teneriffa gwohnt. Si het drum mehrmals d Flugbegleiter gfragt, öp si nid z Teneriffa chönn blybe. Die frag het nid nur die Passagieri gstellt. Es isch so gsi das es einigi Passagier an Bord vo der KLM gha het, wo uf Teneriffa hei welle. Si hei's für unsinnig gfunde, vo Teneriffa nach Gran Ganaria z flüüge um wider nach Teneriffa z cho. Doch d Flugbegleiter hei sowohl die einzigi überläbendi vo der KLM Maschine als ou di andere Passagier agwisse wider zrügg a Bord z gah. Doch d Frou, wo der Fründ z Teneriffa het gha, het der Flughafe eigemächtig verlah. Das eigemächtige Handle, het ihre schlussäntlech ds Läbe grettet.
Plounéour-Trez
Plounéour-Trez (bretonisch Plouneour-Treazh) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2017 isch si mit Brignogan-Plages zue dr Commune nouvelle Plounéour-Brignogan-Plages fusioniert wore.
Geografi
Plounéour-Trez lyt am Atlantik, 74 km vu Quimper un 32 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 64 m iber Normalnull.
Gschicht
Plounéour-Trez isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1173 as Plou Neour (12./13. Jh. Plebs Enemori, um 1330 Ploeneour in Littore, 1422 Plouneour Cestrez, 1422 Plouneour Ystrez, 1424 Plouneour Eis Trez, 1424 Plouneour Eistreiz).
Verwaltig
Dr letscht Maire vu Plounéour-Trez isch dr Pascal Goulaouic gsii.
Babenhausen (Schwaben)
Babahausa (amtlich Babenhausen) isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Babahausa leit rond 25 km nordeschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller. Vo dr Gmarkong send 53,4 % Landwirtschaftsfleche, 28,2 % Wald, 14,8 % Sidlongsfleche ond 3,6 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Babahausa ghered d Derfer Klosterbeuren ond Unterschönegg, dr Gaierberghof ond d Aspen-Kapelle.
Gschicht
Babahausa isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1237.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 8 % gleage.
Religion
87,1 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 7 % evangelisch.
Verwaltong
Babahausa haut mit dr Gmoende Egg, Hasla, Kettershausa, Oberschenegg ond Winterriada a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Babahausa isch dr Otto Göppel jun..
Dialekt
Dr Dialekt vo Babahausa ghert zom Oschtschwäbisch.
Kloster Bellelay
S Chloschter Bellelay isch e ehemoligi Prämonschtratenserabtei im Bärner Jura. Si ligt im Ort Bellelay, wo sich ums Chloschter umme entwicklet het und hüt zu de Gmeind Saicourt ghört. S Chloschter het bis ins 1798i mit eme eigede autonome Herrschaftsbiet zum Fürschtbistum Basel ghört und isch unter de Schirmherrschaft vo de eidgnössische Schtänd Bärn, Soledurn und vo de Schtadt Bieu gschtande. Hüt isch in de Chloschtergebäud e psychiatrischi Klinik unterbocht.
Excubitores
D excubitores (griech. ἐξκουβίτορες) si e Elitedrubbe gsi, wo in dr Spootantike die wichdigsti Garde vom oströmische Kaiser bildet het.
D Drubbe isch dreihundert Maa stark gsi und isch um 460 vom Kaiser Leo I. ufgstellt worde, wo denn d Handligsschbiilrüüm vom Herrscher het welle vergröössere. Die ursprüngligi Liibwache, d scholae palatinae und d protectores domestici, wo noch 312 d Prätorianer ersetzt häi, si Paradedrubbe worde und häi kuum me Wärt as Kämpfer gha. Und sonigi het dr Kaiser brucht, wil er denn im ene Machtkampf gege dr Armeemäister Aspar gstande isch, und nid het chönne sicher si, wo d Löialidäät vo de alte Gardiste glääge isch. Mit ere nöije Elitedrubbe, wo nume im Kaiser ergääbe gsi isch, isch dr Leo mächdige Aristokrate und Milidäär gegenüber unabhängiger gsi. Öbbe zur gliiche Zit het dr Kaiser au no e Gsetz erloo, wo s nume no usgweelte Würdedrääger erlaubt gsi isch, bewaffneti Aahänger (bucellarii) um sich z haa. Scho in dr früeje Kaiserzit het mä Soldate, wo Wach gschoobe häi, uf Latiinisch as excubitores bezäichnet; dr Leo het dä Naame ufgriffe. D Drubbe het scho 471 zäigt, was si cha läiste, wo noch em Mord vom Aspar däm sini Aahänger dr Kaiserbalast aagruffe häi und vo de excubitores abgeweert worde si. S Amt vom Befäälshaaber vo dr nöije Garde, em comes excubitorum, isch scho seer füe e Sprungbrätt zu Hööcherem worde. Mee as äi comes isch sälber Kaiser worde, so dr Justin I., de Tiberios I. und dr Maurikios. Si si au as Fäldheere iigsetzt worde oder häi oströmischi Armeä begläitet und d Generääl im Naame vom Kaiser kontrolliert. Au d scribones, wo vilmol chliineri Abdäilige vo dr Garde kommandiert häi, si wichdig gsi und häi hüfig Spezialufdräag usgfüert. Dr scribo Anthinus öbbe het im Ufdraag vom Kaiser Justinian I. 546 dr römisch Bischof Vigilius verhafdet und uf Konstantinopel brocht und au 653 het e Grubbe vo excubitores dr Babst Martin I. verhafdet. D Gardiste si mänggisch au as Hänker iigsetzt worde.
Brasilien
Dr Name Brasilie goht uf dr portugiesisch Name pau-brasil vum Brasilholz-Baum (Caesalpinia echinata) zrugg, wu ne wichtig Uusfuerprodukt in dr Zyt vu dr frieje Kolonisation us dr Wälder vu dr Atantikkischte gsii isch. Brasa bedytet im Portugiesisch „Gluet“ un „gliejigi Chohle“; s Adjektiv brasil („gluetartig“) bezieht sich uf d Farb vum Holz, wu noch em Aahaue rot ychtet un z Europa zum Färbe vu Stoff bruucht woren isch. Hite isch die Baumart vum Uusstäärbe bedroht.
Geografy
D Landschaft vu Brasilien isch bregt vu uusdehnte Rägewälder vum Amazonas-Diefland im Norden un Hochebene, Biel un Gebirg im Side. Derwylscht landwirtschaftli Basis vum Land im Side un in dr Savannebiet vum Mittelweschte (Cerrado) lyt, läbt e Großdail vu dr Bevelkerig in dr Nechi vu dr Atlantikkischte, wu s au alli Großstedt het.
Brasilie het zeh Nochberstaate. Mit Uusnahm vu Chile un Ecuador gränzt s an alli sidamerikanische Staate (vu Nordoschten uus gege dr Uhrzaigersinn): an Französisch-Guayana mit 730 km, Suriname mit 593 km, Guyana mit 1298 km, Venezuela mit 1819 km, Kolumbie mit 1645 km, Peru mit 2995 km, Bolivie mit 3400 km, Paraguay mit 1290 km, Argentinie mit 1132 km un Uruguay mit 985 km. D gsamt Gränzlängi lyt bi 15.887 km un isch dodermit no dr sällene vu dr Volksrepublik China un vu Russland di drittlengscht Landgränze vu dr Wält.
Dr kontinäntal Dail vu Brasilie lyt in zwoo Zytzone, e Dail vorglagereti Insle ghere zuen ere dritte.
Bärg
Dr hegscht Gipfel isch dr 2994 m hoch Pico da Neblina, wu im glychnamige Nationalpark in dr Nechi vu dr Gränz zue Venezuela un Guayana lyt. Dr zweethegscht Bärg isch dr Pico 31 de Março (2973 m), dr dritthegscht dr Pico da Bandeira (2891 m). Am beriemteschte sin aber dr 710 m hoch Corcovado mit dr 30 m hoch Chrischtus-Statue un dr 395 m hoch Zuckerhuet bi Rio de Janeiro
Gwässer
Dr wichtigscht Fluss isch dr Amazonas, sy Wasserfierig vu 209.000 m³/s macht en zum mit Abstand wasserrychschte Fuss vu dr Ärd, greßer wie di sibe negschtchainere Fiss vu dr Wät zämme. Dr lengschte Fießwäg vu sym Flusssyschtem misst 6448 km; do wird er nume no iberdroffe vum dytli wasserermere Nil. Di wichtigschte Näbefliss, dr Rio Madeira un dr Rio Negro, sin scho vergychbar mit dr greschte Strem vu andere Kontinänt. Derno cheme dr Rio Icá un dr Rio Tapajós.
Dr Side vu Brasilie ghert bis uf e schmale Kischtestraife zum Yyzugsbiet vu dr Fliss Uruguay (1790 km) un Paraná (3998 km). Dr Paraná isch fascht uf dr ganze Lengi ufgstaut; z Itaipú lyt s zwaitgrescht Wasserchraftwärch vu dr Wält. Ain vu syne Näbefliss het em Land Paraguay dr Name gee; en andere isch dur d Iguazú-Wasserfell bekannt.
D Lagoa dos Patos bi Porto Alegre isch mit iber 10.000 km² di greescht Lagune vu Brasilie un di zwootgreescht z Sidamerika. Derno chunt di nit emo hab eso groß Laguna Merín im Side vu dr Stadt Rio Grande.
Insle
Zum Staatsbiet vu Brasilie ghere au ne baar Insle im Atlantik, z. B. d Sankt-Peter-un-Sankt-Pauls-Felse, wu rund 800 km vor dr Kischte lige un wu s nume ne Lychtdurm druf het, un di ehmolig Sträflingskolony Fernando de Noronha, wu nit wyt ewäg lyt vu sällere Felsgruppe. Boodi ligen uf em mittelatlantische Rugge. E vulkanische Ursprung hän d Insle Trindade un Martim Vaz, wu zum Bundesstaat Espírito Santo ghere. S oval Rocas-Atoll goht iber e baar Kilometer un isch wäg dr ussergwehnlige Dier- un Bflanzewält in d Lischt vum Wältnaturerb ufgnuu wore.
Di grescht brasilianisch Insle isch Marajó zwische dr Mindig vum Amazonas un em Rio Pará, wu zum Minigsbiet vum Rio Tocantins ghert. Si isch mit ere Flechi vu rund 48.000 km² greßer wie d Schwyz. Wel aber großi Dail in dr Rägezyt iberschwämmt sin, isch d Insle nume an e baar Ort bsidlet. Wel dr Nordstade vu Marajó ne Meereskischte isch, giltet d Ilha do Bananal im Rio Araguaia mit ere Flechi vu 20.000 km² as greschti Flussinsle vu dr Wält. Si lyt in eme Nationalpark im Bundesstaat Tocantins un isch greßer wie zem Byschpel Jamaika.
Klima
S Klima Brasilie, wu zwische 5° nerdliger un 34° sidliger Braiti lyt, isch in dr Hauptsach tropisch mit gringe johreszytlige Schwankige vu dr Tämperature. Numen im subtropische Side herrscht e gmäßigter Klima. Bsundersch im Amazonasbecki git s e Hufe Niderschleg, s het aber au relativ druckeni Landstrich mit dailwys lange Deerine, vor allem im Nordoschte vum Land. In dr hechere Lage im Side schneit s au ab un zue. Im Side git s an dr Gränz zue Bolivien un Paraguay en uusdehnt Fychtbiet, s Pantanal.
Flora un Fauna
No vor Kolumbie, Mexiko un Indonesien isch Brasilie s arterychscht Land vu dr Ärd. Entdeckt wore sin bishär unter anderem rund 55.000 Blietebflanzen-, iber 3000 Sießwasserfisch-, 921 Amphibie-, 749 Reptilie- un 51 Primaten-Arte. Wel d Waldflechi allmee verchlaineret wird, isch e hoche Aadail vu däne Dierarte in sym Bstand gefehrdet.
Dr immergrien tropisch Rägewald vum Amazonasbiet isch di grescht Waldflechi uf dr Ärd, wu zämmehangt. Bishär sin dert iber 2.500 Baumarten entdeckt wore. Fascht alli vu däne bis zue 60 m hoche Baim findet mer im vu Iberschwämmige verschonte Eté-Wald vu dr Terra firme, wu 98 % vum Amazonasbiet umfasst. In däm Biet wachsen u. a. dr Gummibaum (caucho), verschideni Farb- un Edelhelzer (z. B. Palisander), Fruchtbaim (z. B. Paranussbaum) un Hailbflanze. Uffellig sin di eppe 1.000 verschidene Farn- un Orchideenarte. Näbe dr Terra firme git s d Várzea, wu bi Hochwasser iberschwämmt isch. Dert wachse Jupati- un Miriti-Palme. S Igapó-Biet isch dergege ständig iberschwämmt. As typischi Bflanze in diedäm Biet giltet d Açaí-Palme. Uf em Amazonas, aber vor allem uf syne Näbefliss, wachse Seerose mit bis zue 30 bis 40 cm große Bliete. An dr Kischte vu Amazonie lang (mit Uusnahm vu dr aigetlige Amazonasmindig) finde si uusdehnti Mangrovewälder, wu aber mit sechs Mangrovebaum-Arte verhältnismeßig artenarm sin.
Bsunders bekannt sin im gsamten Amazonasbiet vor allem Babegeie, Tukan un Kolibri. S sin extrem vyl Insekten- un Schmetterlingsarte bekannt. Greßeri Walddier sin dr Tapir, s Pekari, dr Jaguar un dr Puma. Dernäbe bevelkere chlaineri Wildchatze, Affe, Fuuldier, Girteldier un Omaisebäre dr Rägewald. An dr Staden un Flachgwässer läbe Anakonda, Kaiman un Wassersei (di greschte Chnagdier vu dr Wält) un anderi Suuger wie Risenotter, Flussdelfin un Seechie im diefere Wasser. Au ne Hufe Fischarte (rund 1.500) hän im Amazonas ihri Haimet. Dodrunter ain vu dr greschte bekannte Sießwasserfisch, dr Pirarucú wird 2 m lang un wigt rund 100 kg. Ussergwehlnli sin au dr Zitterool, wu 800-Volt-Stromschleg uusdailt, un d Piranha.
Di typisch Vegetation vum semiaride Bärg- un Hochland im Zäntrum (Cerrado) un im Nordoschte vum Land (Sertão) isch d Savanne, vu Baum- un Grassavanne, no Nordoschte zues mit Hurschtsavanne mit ainzelne Laubbaim. Typischi Bewohner vu däne Druckezone sin dr Groß Omaisebär, dr Mähnewolf, dr Pampashirsch, dr Nandu un verschideni Girteldier. Dr Emas-Nationalpark, wu s au großi Raubchatze wie Jaguar un Puma, isch Wältnaturerb.
Im Pantanal het s no ne greßeri Dier- un Bflanzevylfalt. Karakteristisch sin näne zahlryche Vogelarte Flachlandtapir, Sumpfhirsch, Wassersöu un Kaiman. D Sumpfregion im Mittelweschte vum Land stoht sibe Monet im Johr unter Wasser. Hecher glägeni Biet vu dr Region sin in dr Hauptsach Savanne. Wie au im Cerrado un sogar im Amazonasbiet mache sich dert Waide brait fir Rinder breit.
In dr kischtenoche Gebirg vum Side un Sidoschte lige d Biet, wu am dichteschte bsidlet sin. Statt em urspringlige atlantische Rägewald, Läbesraum fir Affen un zahlrychi anderi Dierarte, dominiere hite Kaffeeplantasche. Di urspringli Vegetation git snume no in e baar Nationalpark.
Dr Side zaigt subtropischi Vegetation. Di urspringlige Wälder (Floresta ombrófila mista) us Araukarie, wu uf e Hechi vu bis zue 40 m chemme, sin zum große Dail zum Holz mache abgholzt wore. Hite git s in däre Regione mee Nidergrassteppe.
Naturschutz
Z Brasilie git s 62 Nationalpark (Parques Nacionais). Schutzbiet mit eme ähnlige Karakter git s unter em Name Estação Ecológica. S het au Schutzbiet vu dr Bundesstaate (Parques Estaduais) un uf Gmaiebeni. Die un anderi Flechine sin wäge ihre ekologische, wisseschaftlige, turistische un erzieherische Bedytig unter Schutz gstellt wore.
Rägewaldzersterig
Derwylscht dr atlantisch Kischterägewald scho zue rund 93 % zerstert isch un d Räscht seli fragmäntiert sin, isch dr tropisch Rägewald vum Amazonasbiet ais vu dr greschte no verblibene Urwaldbiet vu dr Wält. Bis zue dr Aachumft vu dr Europäer isch er vu dr indigene Urbevelkerig extensiv gnutzt wore. Di maischte vu dr modärne Landnutzigsänderige hän dr Wärlder riisigi Schäde zuegfiegt, vor allem d Ryti fir neji landwirtschaftligi Flechine, d plantaschenartig Land- un Forschtwirtschaft, aber au Infrastrukturprojäkt wie Stroße, Minen un Großstaudämm. Nit nume dr Flechineverbruuch dur d Projäkt sälber wirke sich uus, d Stroße derfir mache d Biet au verfiegbar fir legale un illegale Holzyyschlag.
Vu 2004 (ca. 27.000 km² alljohr ) bis 2012 sin d Rote rugglaifig gsii. Anne 2005 sin s no offiziällen Aagabe 18.793 km² gsii, 2006 14.039 km². Noch em dytsche BMZ isch d Entwaldigsrot 2012 bi rund 4.570 km² oder 0,09 % vu dr gsamte Rägewaldflechi vu Brasilie gläge. Vu Augschte 2012 bis Juli 2013 het d Ryti aber wider uf 5.800 km² zuegnuu.
Dää Rugggang vum Primärwaldverluscht fiert di brasilianisch Regierig uf d Dursetzig vu ihre Umwältstandard zrugg, Umwältschitzer sään ender d Sterki vum Real, dr brasilainische Wehrig, un Sojaprys, wu in dr letschte Johr aabegange sin, as Grind. Zum Probläm vu dr Zersterig vu dr Rägewälder het im Jänner 2008 e Notfallkabinett vu dr Regierig iber Maßnahme berote. D Beherde zum Schutz vum Rägewald hän z kämpfe mit Gäld- un Personalmangel un au mit Korruption. Numen im Ramme vu Schutzbiet isch dr Amazonaswald relativ sicher. Anne 2002 het s wältwyt grescht Schutzbiet (Tumucumaque) vun eme tropische Rägewald im Norde vu Brasilie chenne grindet wäre.
Mitti 2008 het Brasilie ne Fond zum Schutz vum Amazonas-Rägewald in s Läbe gruefen un zum erschte Mol d Zämmehang zwische däm Schutz un dr globale Ufwermig akzäptiert. D Regierig blant bis anne 2021 Inväschtitione vu mehrere Millione Euro, go ne noohaltigi wirtschaftligi Grundlag fir d Amazonasbevelkerig z schaffe statt dr Ryti vum Rägewald. S Land lähnt aber e Yyflusnahm vum Uusland in sy Amazonas-Bolitik ab.
Rägewaldbede sin nährstoffarm, sällewääg isch d Vegetation uf d Widerverwärtig vu dr Nähr- un Mineralstoff us dr dote Biomass aagwise. Im tropisch haißfychte Klima zersetze Mikroorganisme Laubstrai in ere seli churze Zyt un fiere si dr Bflanze wider zue. Doderby chunnt s chuum zuen ere Bodebildig. Wänn dr Wald aber ewägghaue wird un d Humusschicht ohni Schutz gege d Sunne un d Niderschleg isch, no chunnt s schnäll zuen ere Erosion vu dr Bodeschicht. Wänn greßeri Flechine grytet un d Bede erodiert sin, cha si dr Wald au mittelfrischtig nimi regereriere.
Im Stoffchraislauf vum Rägewald isch Chohlestoff bunde. Wird dr Rägewald zerstert, wird dää Chohlestoff duurhaft as Chohledioxid (CO2) und Methan (CH4) in d Atmosphäre freigsetzt, wel dr Chohlestoffghalt vu dr Sekundärflechine (Acker, Waide oder dur Erosion degradierti Bede) dytli niderer isch wie im Primärwald. Des Chohledioxid un s Methan drage zum globale Dryybhuuseffäkt by, d Dryybhuusgas, wu z Brasilie emittiert wäre, gehn zue dreiviertel uf Brandrytine vu Wälder zrugg.
Anderi Umwältprobläm
En ander Umwältprobläm isch dr Bauxit- un Golddagböu, wu d Fliss vergiftet un di lokal Bevelkerig gfehrdet. D Goldgreber (Garimpeiros) nämme zum Uuswäsche vum Gold Quäcksilber (Amalgamverfahre). Di giftige Dämpf gehn in d Luft, un s Schwärmetall versycht Gwässer, Beden un Grundwasser un verursacht dodermit schwäri Gsundhaitsschäde bi Mänschen un Dier.
Stedt z Brasilie kämpfe mit Luftverschmutzig (Smog) un Abwasserprobläm.
Umwältabchuu
Brasilie het si däne Umwältabchuu aagschlosse: Ramsar-Konvention (1971), Washingtoner Arteschutzabchuu CITES (1973), Biodiversitäts-Konvention (1992), Basler Konvention (1989), Montreal-Protokoll, Kyoto-Protokoll (1997).
Bevelkerig
Urspringli vier Bevelkerigsgruppe bilde di brasilianisch Bevelkerig. Si sin hite eso stark vermischlet, ass e klari Zueornig vylmol nimi meglig isch. Die Gruppe sin:
Noch ere Erhebig vum Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) anne 2005 sääne si rund 49,9 % vu dr Brasilianer sälber as Wyssi, 43,2 % as Mischling (pardo), 6,3 % as Schwarzi, 0,7 % as Geeli oder Indigeni. Dr grescht Dail vu dr afrobrasilianische Bevelkerig läbt im Nordoschte.
Religione
22,2 % vu dr Bevelkerig sin Proteschtante. Die Konfession isch syt em 19. Johrhundert mit dytsche Yywandere in s Land chuu. Im 20. Johrhundert hän aber vor allem nordamerikanischi Missionschilche Erfolg ghaa, syt uugfehr 1960 het s e starki Zuenahm vu proteschtantische Freichilche gee. Hite git s 35.000 Freichilche z Brasilie. 2,0 % sin Aahänger vum Spiritismus, 0,3 % hän si zue afro-brasilianische Religione wie Candomblé un Umbanda bekännt.
Derzue git s fascht 1.400.000 Zyge vu Jehova, rund 225.000 Mormone, 245.000 Buddhischte, zmaischt Noochuu vu japanische Yywanderer, 107.000 Jude, iber 35.000 Muslim, zmaischt Noochuu vu syrisch-libanesische Yywanderer, un iber 5.500 Hindu. 8,0 % hän erklert, ass si kaire Religion aaghere.
Indianischi Kulture
Di eltschte Spurre vu mänschligem Läbe sin in dr Caverna da Pedra Pintada im Bundesstaat Piauí gfunde wore. Di eltschte datierte Fund stammen us dr Zyt um 11.700 BP. Um 7580 BP isch dert Keramik brucht wore (Paituna-Phase). Au d Itaparica-Phase zellt zue dr eltschte Kulture, am Abrigo do Sol in Mato Grosso do Sul sin ähnli alti Spuren us dr Zyt zwische 11.500 un 6.000 BP (Dourado-Tradition) gfunde wore. Skelettfund belegen, ass d Kischtebiet vum hitige Brasilien um 8.000 v. Chr. bewohnt gsii sin. D Nutzig vu Nussbaim losst si bis 8500 v. Chr. z Amazonie zruggverfolge, ächti Landwirtschaft het zwische 6000 und 2700 v. Chr. yygsetzt – do isch no Vyl nit klar. Vylmol isch dur Brand s Wachstum vu bstimmte Pflanze, wu Nahrig gliferet hän, gferderet wore, wie zem Byschpel Palme, e Prozäss, wu speteschtens im 4. oder 3. vorchrischtlige Johrdöusert noowysbar isch. Derzue sin d Bewirtschaftig vu Gärte chuu un ass allmee Gruppe sässhaft wore sin. Im 2. Johrhundert n. Chr. mueß d Bodenutzig arg intensiv gsii syy, dodruf wyst d sognännt Amazonian Dark Earth hii.
Di frieje Bewohner hän dur s Setze vu bstimmte Pflanzenarten un dur Bodeverbesserig s Ekosischtem vum Amazonasbecki grundlegend veränderet. Au ihri Sidlig– wie zem Byschpel uf dr riisige Flussinsle Marajó – sin greßer gsii wie lang aagnuu. E Huffe Gruppe hän sognännti Mound böue, wu an dr Kischte vu Brasilie sambaquis gnännt wäre, wänn si us Muschle böue sin. Vylmol sin s Grabbiel gsii, anderi en Art zeremoniälli Zäntren oder Residänze. Dr Mound-Kompläx vu Ibibate im bolivianischen Amazonie umfasst 11 ha, uf Marajo sin ellai 40 Mound gfunde wore.
In dr Provinz Mato Grosso sin e Huffe blanti Ort fgunde wore, wu Fischzucht un Landwirtschaft bis in d Zyt um 1500 bedribe woren isch. Di bis zue 60 ha große Stedt sin dur e Stroßenetz mitenander verbunde gsii – drotz ass in dr maischte Biet s Kanu s Furtbewegigsmittel gsii isch –, s sin Dämm un chintligi Weier gfunde wore. Wie an vyl Stelle vu Amerika sin d Mänschen am Xingu wahrschyns Opfer vu Epidemie wore, vor allem vu dr Schwarze Blootere.
Portugiesischi Kolonialzyt
Anne 1549 isch s hitig wurde Salvador da Bahia (São Salvador da Bahía de Todos os Santos) zue dr Hauptstadt ernännt wore. Ab 1530 sin Indio us em Landesinneren an d Kischte brocht wore, wu as Sklaven uf dr Zuckerrohrplantasche im Nordoschte hän mieße schaffe. Wäg dr herte Arbet, dr Verfolgig un dr Aafelligkait fir europäischi Chrankete, sin e Huffe vun ene gstorbe. D Kolonialherre hän derno versuecht, di verloregangen Arbetchraft dur Sklaven us Afrika z ersetze. Bis anne 1580 hän d Portugiese s ganz Land faktisch unter ihri Kontroll brocht.
Anne 1629 hän si d Niderländer in dr Nechi vum htige Recife nidergloo un 1637 unter dr Fierig vum Johann Moritz vu Nassau-Siegen die Aaböubiet eroberet, wu derno nomol churz ufbliet sin. Bis 1654 isch dr Nordoschte, v. a. s Biet um Pernambuco, unter niderländischer Kontroll gstande. In dr Schlacht vu Guararapes sin di niderländische Druppe im nämlige Johr gschlaa un wider verdribe wore.
Rychi Barockstedt hän si im 17. Johrhundert entwicklet, wu Bandeirantes-Expeditione s Hinterland uugchundschafte hän un näben andere Bodeschetz au Gold un Diamant entdeckt hän. Im nämlige Johrhundert hän entflocheni Sklaven aifachi Sidlige ufböue, sognännti Quilombo. Wu in dr Quilombo Ufständ gege d Unterdruckig vu dr Schwarzen uusbroche sin, het mer bis 1699 alli Sidlige wider zerstert. Anne 1763 isch Rio de Janeiro d Hauptstadt wore, wel si s wirtschaftli Zäntrum vum in Side verlageret het. 25 Johr speter het dr Offizier un Zahndokter Tiradentes en Ufstand aagfeiert, wu aber nidergschlaa woren isch. Anne 1792 isch dr hitig Nationalheld vu Brasilie hiigrichtet wore. Glychzytig het e Konflikt mit Spanien aagfange, wel d Bandeirantes-Expeditione d Weschtgränze vu Brasilie gege d Veryybarige verschobe hän.
Chenig- un Chaiserrych Brasilie
Anne 1807 sin franzesischi Druppe vum Napoleon Bonaparte z Portugal yygfalle. Dodruf isch dr portugiesisch Chenig João VI. unter britischem Schutz uf Brasilie gflichtet, zerscht uf Bahia, speter uf Rio de Janeiro, un het dr bis dert strikt verbotten Uuslandshandel erlaubt. Mit dr Ibersidlig vum Chenig un em gsamt Hofstaat het Brasilie dr Status vun eme glychbrächtige Mitglid vum Mueterland iberchuu, un d Hauptstadt Rio de Janeiro isch faktisch s Zäntrum vum domolige portugiesische Wältrych mit Uusnahm vum franzesisch bsetzte Portugal gsii. Uf em Wiener Kongress 1815 isch Brasilie mit Portugal glychgstellt gsii.
Noch em Abzug vu dr franzesische Druppe vu Portugal het dr Chenig João VI. 1821 gege sy Wille wider uf Portugal mieße retuurchehre go sy Droonaaspruch z sichere. Är het d Herrschaft iber Brasilie sym Suhn Pedro iberloo. Dr Pedro I. het am 7. Septämber 1822 z São Paulo d Unabhängigkait vu Brasilie vu Portugal verchindet un het si am 22. Septämber zum erschte brasilianische Chaiser gmacht. Anne 1828, no drei Chriegsjohr gegen Argentinie, het si d Provinz Uruguay glest un d Unabhängigkait vu Brasilie verchindet. Drei Johr speter isch s zum e Militerufstand chuu, wäge däm het dr Chaiser Pedro I. abdankt un d Herrschaft uf sy fimfjehrige suhn Pedro II. iberdrait. Är sälber isch retuur gangen uf Portugal un het dert as portugiesische Chenig Pedro IV. s Erb vu sym Vater aadrätte.
Mit dr Grindig vu dr erschte Kolony São Leopoldo z Rio Grande do Sul het anne 1824 di dytsch Yywanderig uf Brasilien aagfange.
Republik un Oligarchy
Di erscht brasilianisch Republik mit ere federative Verfassig isch am 24. Februar 1891 vum Marschall Manuel Deodoro da Fonseca as Verainigti Staate vu Brasilie (República dos Estados Unidos do Brasil) uusgrieft wore. In dr Zyt derno het si ne oligarchisch Sischtem etabliert. Dr Wohlstand isch gsicheret gsii dur di groß Kaffee-Noofrog un d Wirtschaft het si uf dä Zwyg kunzäntriert. In dr Erscht Wältchrieg isch Brasilien offiziäll uf dr Syte vu dr Alliierte gege Dytschland yydrätte, het aber nit aktiv mitgmacht. In dr Chriegsjohr isch d Noofrog no Kaffee stark zruckgange. In dr 1920er Johr hän großi Dail vu dr Bevelkerig en Änd vu dr Oligarchy gforderet.
Ära Getúlio Vargas un d Zyt derno
Wu anne 1930 d Kaffeebryys nomol yybroche sin, het dr Getúlio Vargas, dr „Vater vu dr Arme“, ne Ufstand aagfiert un isch eso Bresidänt wore. In dr erschte Monet vu syre Regierigszyt isch d Wirtschaft vu Brasilie dytli gwachse. Anne 1937 isch d Herrschaft vum Vargas as „Diktator, wu s guet maint“ feschtgschribe wore, 1942 het er uf Druck vu dr USA dr Chrieg gege d Achsemächt erklert. Är het e 25.000 Mann stark Kontingänt (Força Expedicionária Brasileira) uf Italie gschickt, wu unter anderem in dr Schlacht um Monte Cassino yygsetzt woren isch. Noch em Änd vum Zweete Wältchrieg isch dr Vargas vu dr Armee abgsetzt wore.
Scho fimf Johr speter isch er vum Volk wider zum Bresidänt gwehlt wore. Wel si d USA gege di sozialistisch Bolitik vu Brasilie gstellt hän un derno di Rächte un d Armee em Vargas sy Ruckdritt gforderet hän, het er si anne 1954 umbrocht. Em Vargas sy Noofolger Juscelino Kubitschek het mit Hilf vu dr Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) fir neji, uusländischi Inveschtore gsorgt, wu di di brasilianisch Wirtschaft in dr spote 1950er Johr aadribe hän. Anne 1960 isch derno dr Jânio da Silva Quadros zum Bresidänt gwehlt wore. No sym Amtsaadritt 1961 het er versuecht, d Abhängigkait vu dr USA z lesen un dr defizitär Staatshuushalt z konsolidiere. No nume wenig Monet im Amt isch er wider zruckdrätte, sy Noofolger isch dr Vize-Bresidänt João Goulart wore, churz nodäm di nei Hauptstadt Brasília no drei Johr Böuzyt yygweit woren isch. Au dr Goulart isch in dr Bevelkerig nit unumstritte gsii, sy Amtszyt isch bregt sii vun ere galoppierende Inflation un ere Polarisierig zwisch em linken un em rächte Lager.
Militerdiktatur
Anne 1964 het s Militer butscht un dr João Goulart abgsetzt. S nei Reschiim unter em Marschall Humberto Castelo Branco het di link Opposition unterdruckt un rund 300 Persone di bolitische Rächt entzoge. E 1965 verabschidet Gsetz het di burgerlige Freihaite yygschränkt, het dr Nationalregierung wyteri Machtbefugnis zuegsproche un d Wahl vum Bresidänt un em Vizebresidänt dur dr Kongräss bstimmt.
Dr ehmolig Chriegsminischter Marschall Artur da Costa e Silva, Kandidat vu dr Regierigsbartei ARENA (Aliança Renovadora Nacional; alemannisch: Allianz fir di national Erneierig) isch anne 1966 zum Bresidänt gwehlt wore. Di Brasilianisch Demokratisch Bewegig (MDB, Movimento Democrático Brasileiro), di ainzig legal Oppositionsbartei, het si us Brotescht gwaigeret, e Kandidat fir d Wahl ufzstelle, wel d Regierig alli Gegekandidate, wu mer het chenne ärnscht nee, nit zuegloo het. Anne 1966 het d ARENA au d National- un Barlemäntswahle gwunne. S Johr 1968 het Studänteuurueje un Straik brocht. S Militerreschiim het mit bolitische Syyferigsaktione un Zänsur reagiert. Im Augschte 1969 isch dr Costa entmachtet wore. S Militer het dr Gäneral Emílio Garrastazu Médici zue sym Noofolger bstimmt un dr Kongräss het e zum Bresidänt gwehlt. Unter em Médici sin d Repressione versterkt wore un doderur hän di revolutionere Aktivitete zuegnuu. Dr remisch-katholisch Klerus het allmee sy kritischi Stimm ghobe un het d Bedingige vu dr arme Bevelkerig aaprangeret.
Anne 1974 isch dr Gäneral Ernesto Geisel zum brasilianische Bresidänt gwehlt wore. Wäg dr relative bolitische Stabilitet un dr Ferderig vu dr Induschtry isch d Zyt vu dr Militermachthaber au ne Zyt vum Wirtschaftsboom gsii; e Huffe Inveschtore – au vu Dytschland – hän in dr 1970er Johr z Brasilien inveschtiert. Mer het gsait, ass São Paulo in sällere Zyt di „grescht dytsch Induschtrystadt usserhalb vu Dytschland“ gsii sei.
Unter em Geisel un sym Noofolger, em João Baptista de Oliveira Figueiredo (Bresidänt vu 1979 bis 1985), het d Militerjunta d Repressione allmee abgschwecht un schließlig anne 1985 freji Wahle zuegloo.
Demokraty
Dr Wahlsiig vum Tancredo Neves gege dr João Figueiredo 1985 het s Änd vu dr 21-jehrige brasilianische Militerdiktatur markiert. Dr Tancredo Neves isch 1985 unter bis hite nit gchlerte Umständ no vir sym Amstaadritt gstorbe, statt ihm isch dr José Sarney Bresidänt wore, wu bi dr Wahl as Vizebresidänt aagchindet woren isch. Im nämlige Johr isch s Wahlrächt fir Analphabeten yygfiert wore. Anne 1988 isch e neji Verfassig verabschidet wore, wu d Sozialuusgabe din hecher aagsetzt wore sin, wu s aber kai Landreform un kai Schutz vu dr indigene Bevelkerig din ghaa het. D Inflation isch in däne Johr bi bis zue 1000 % gläge. Am 26. April 1991 isch Mercosur (portugiesisch Mercosul) grindet wore, e gmainsame Binnemärt vu Brasilie zämme mit Argentinie, Paraguay un Uruguay mit iber 230 Millionen Yywohner.
Anne 1988 isch dr Gwerkschafter un Umweltschitzer Chico Mendes umbrocht wore, ai Johr speter isch en erschte Umwältschutzplan bschlosse wore. Im Johr 1992 het dr UN-Umwältgipfel z Rio de Janeiro stattgfunde.
Dr Bresidänt Fernando Collor de Mello isch 1992 no Korruptionsvorwirf vu sym Amt zruckdrätte. Anne 1993 het si d Bevelkerig in eme Referändum aidytig gege d Wideryyfierig vu dr Monarchy uusgsproche.
Mit dr unter em Fernando Henrique Cardoso bschlossene Wehrigsreform 1994 un dr neie Wehrig Plano Real het d Hyperinflation vorerscht chenne aaghalte wäre. Go dr Huushalt saniere het s Barlemänt d Privatisierig vu Staatsmonopol bschlosse, ainewäg isch d Staatsverschuldig unter em Cardosos vu 28,1 % uf 55,5 % vum Bruttoinlandsprodukt aagstige.
Vu 2003 bis 2011 isch dr Luiz Inácio Lula da Silva vu dr Arbaiterbartei Partido dos Trabalhadores (PT) Bresidänt vu Brasilie gsii. Är het er Verringerig vu dr Staatsverschuldig priorisiert, aber au soziali Programm wie „Null Hunger“ (Fome Zero) un Bolsa Família umgsetzt. Anne 2004 het Brasilie zem erschte Mol in syre Gschicht UN-Fridesdruppen aagfiert, s Militär het 1.470 Soldaten uf Haiti gschickt.
Anne 2011 isch d Dilma Rousseff as erschti Frau Bresidänti vu Brasilie wore. Im Juni 2013 sin alndeswyti Brotescht gege d Uusdragig vu dr Fueßballwaltmaischterschaft 2014, Korruption un soziali Missständ uusbroche.
Verwaltigsgliderig
Brasilien isch in 26 Bundesstaaten un ai Bundesdistrikt (Distrito Federal do Brasil) glideret, wu statistisch zue fimf Regione zämmegfasst sin. D Staate hän anne 2010 insgsamt 5565 Gmaine umfasst.
Mudau
Mudau (sidfränk. Mude) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Mudau lyt im sideschtlige Odewald zwische Necker un Main an dr Landesgränz zue Hesse un Bayern.
Dr Baan bstoht us 29,5 % Landwirtschaftsflechi, 64,8 % Wald, 5,5 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Mudau ghere d Ortsdail Donebach, Langenelz, Mörschenhardt, Mudau, Reisenbach, Rumpfen, Scheidental, Schlossau un Steinbach.
Gschicht
Am 1. Septämber 1971 isch Mörschenhardt yygmaindet wore, am 1. Jänner 1973 Rumpfen, am 1. Jänner 1974 Scheidental un Langenelz un am 1. Merz 1974 Donebach. Am 1. Jänner 1975 hän si derno d Gmaine Mudau, Reisenbach, Schloßau, Waldauerbach un Steinbach zämmegschlosse.
Verwaltig
Mudau ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Burgermaischter isch dr Norbert Rippberger.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Louis Parisot
Louis Parisot ìsch dr Nàmma vu dara Persona:
Louis Parisot (Politiker, Vosges)
Dr Louis Parisot (* 30. Àuigscht 1831 z’ Rùmbari, Département Vogesa; † 2. Hornung 1915 z’ Le Thillot, Vogesa) ìsch a frànzeescher Àrzt un Politiker gsìì. Ar ìsch vu 1876 bis 1884 Bìrgermaischter vu Le Thillot gsìì, un Senàtoor vu dr Drìtta Frànzeescha Repüblik vu 1896 bis 1909.
Septembermorde
D’ Septämbärmordä oder Septämbermassaker (frz. Massacres du Septembre odr Journées du Septembre) wärdä hüüfig o „erstä Schreckä“ gnennt. Mit däm Usdruck wird ä Volksufstand während dr französischä Revolution bschribe, wo vom 2. bis zum 6. Septämber 1792 duuret het.
Louis Parisot (Politiker, Vosges)
siina Làuifbàhn
Dr Louis Parisot ìsch ànna 1831 z’ Rùmbari-n-uff d’ Walt kumma, a klaina lothrìngischa Schtàdt ìm Département Vogesa. Ar hàt Medizin àn dr Üniwärsiteet vu Pàris gschtudiart, wu-n-’r ìm Mai 1856 a Doktorwìrda bschtànda hàt, mìt’ma Àrwet um d’ Mìlchzehnla. Drnooh ìsch’r Àrzt z’ Le Thillot ìm vogesischa Mìttelgebìrg gsìì. Ma hàt gsajt, àss’r a güater Àrzt gsìì-n-ìsch; ar hàt d’ Ìmpfung bfärdert un hàt àui äbbis gschrìewa um d’ Kìnderschutz gega Krànkhaita.
Septembermorde
Am 2. Septämbär 1792 isch z Paris ä Mäldig itroffä, dass Preussischi Trupänä i Frankriich si igfallä und Verdun, ä Stadt im Nordä vom Land, hei igno und dass dr französisch Kommandant Beaurepaire Sälbstmord begange het.
Louis Parisot (Politiker, Vosges)
siina Làuifbàhn
Dr Parisot ìsch ìwwerziagter Repüblikàner un a Frììnd vum bekànnta Politiker Jules Ferry gsìì. Ànna 1871 ìsch’r Bezirksroot vu Rùmbari worra; ìm Bezirksroot ìsch’r àui Vorsìtzender gsìì. Vu 1876 bis 1884 ìsch’r Bìrgermaischter vu Le Thillot gsìì. Wu dr Jules Ferry ànna 1893 gschtoorwa-n-ìsch, ìsch dr Parisot sii Noohfolger worra àls vogesischer Generàlroot üss’m Kàntoon Le Thillot. Dàs Àmt hàt’r bis 1904 üssiawt. Züadam ìsch’r ìn siim Kàntoon Schtällvertratter vum Frìedensrìchter gsìì.
Septembermorde
Dr zwölfköpfig Wohlfahrtsusschuss het speter dür ä Maximilien de Robespierre dr Jacques-René Hébert (1757-1794), dr Afüehrer vo de ultrarevolutionäre Hébertiste und Herusgäber vo dr republikanische und antiklerikale Ziitschrift Le Père Duchesne, la verhaftä. Dr Hébert isch einä vo dä radikalschtä Jakobiner gsi und het a dä Septembermordä ä grossi Rollä gspilt. Är isch, wie vili vo sinä Verbündätä dür d'Guillotinä köpft wordä.
Louis Parisot (Politiker, Vosges)
siina Làuifbàhn
Wu dr Senàtoor Christian Kiener gschtoorwa-n-ìsch, ìsch ìm Vogesa a Nàchwàhl gsìì. Doo drbii ìsch dr Parisot mìt 567 Schtìmma àls ìm Kiener sii Noohfolger ìm Senàt gwählt worra. Ìm Senàt ìsch’r àb’m 21. Jüüni 1896 gsìì. Ar ìsch Mìtglìed ìn dr Fràkzioon vu dr Repüblikànischa Unioon gsìì. Ìm Joohr 1900 ìsch’r wìedergwählt worra. Ìm Senàt hàt dr Parisot zàhlriicha Bìttschrìfta vu Schtààtsbeàmter un Gschaftslitt vorgschtällt. Drzüa ìsch’r Vorsìtzender gsìì vu’ma Üssschuss, wo d’ frànzeescha Generàlroot umgschtällt hàt. Àn dr Wàhl vu 1909 hàt sìch dr Parisot nìt uffgschtällt un ìsch üss dr Politik z’rucktratta. Siina lätschta Laawesjoohra hàt’r z’ Le Thillot verbrocht. Doo ìsch’r àm 2. Hornung 1915 gschtoorwa, ìm Àlter vu 83 Joohra.
Septembermorde
D Septämbermassaker hai im Usland ä grossä Iidruck gmacht und si as Bispil ufgfüehrt worde vo de Verbräche, wo d Revoution wurd begoh. Z Frankriich het niemer welle d Verantwortig drfür übernäh und im Nationalkonvent hai die gmässigte Girondiste de Jakobiner, vor allem em Jean-Paul Marat, em Georges Danton und em Maximilien de Robespierre, d Schuld ge.
Louis Parisot (Politiker, Vosges)
siina Làuifbàhn
Dr Parisot ìsch Offiziar vum Oorda vu da àkademischa Pàlma gsìì. Ànna 1895 ìsch’r Rìtter vu dr Eehralegioon worra. Naawadràà ìsch’r Mìtglìed ìm Pàriser Vogeser-Verain gsìì.
Z’ Le Thillot ìsch a Schtrooss noh-n-ìhm gnännt.
Georg Christoph Lichtenberg
Dr Georg Christoph Lichtenberg (* 1. Juli 1742 z Ober-Ramstadt bi Darmstadt; † 24. Februar 1799 z Göttinge) isch e Mathematiker und dr erst dütsch Brofässer für Experimentalfüsik gsi. Dr Lichtenberg gältet as dr Begründer vom dütschsproochige Aforismus.
Dr Ufkläärer
Dr Lichtenbärg isch under em von Iifluss vom Immanuel Kant und vom Baruch Spinoza gstande und gältet as e klassische Verdräter vo dr Spootufkläärig. 1778 het er mit sinere Hauptvorlääsig „Experimentalphysik“ aagfange, wo berüemt worde isch wägen iirem Demonstrazioonscharakter, und die het er bis zu sim Dood ghalte. 1784 het er s Leerbuech Anfangsgründe der Naturlehre vo sim Fründ Johann Christian Polycarp Erxleben, wo 1777 früe gstorbe isch, afo uusegee, und bis 1794 het s drei Überarbäitige gee. D Anfangsgründe si joorelang s Standardwärk under de Füsikleerbüecher im dütschsproochige Ruum gsi. Dr Lichtenbärg het vo 1777 aa au dr Göttinger Taschencalender uusegee. Er het din bis zu sim Dood populärwüsseschaftligi Daarstellige zu aktuelle naturwüsseschaftlige Nöijigkäite im Sinn vo dr Ufkläärig veröffentligt (z. B. „Über Gewitterfurcht und Blitzableitung“). Mänggi vo sine Ufsätz gälte as glungeni Litratuurkritik. Au gsundhäitspolitischi Theme si behandlet worde, wie si Forderig noch öffentlige Seebeeder, won er d Vorzüüg von ene 1774 z Ängland kennegleert het.
S schriftstellerische Wärk
Joorelang het dr Lichtenberg vo 1764 in Schriibheft, won er ene sälbstironisch „Sudelbücher“ gsäit het, in aforistischer Form Gedanke (spontani Iifäll, Lääsifrücht, Reflexioone zu fast alle Wüssensgebiet und naturwüsseschaftligi Feststellige) ufgschriibe, und die si denn postum veröffentligt worden. Si belege sini Ufgschlossehäit für alles Nöiji, die enzyklopedischi Witi vo sim Gäistes, si Fähigkäit zur skeptische Beobachdig und ironische Formulierig und si bissige Antisemitismus, wenn er d Juude immer wider emol mit Spatze vergliche het, wo denn zumol as schlimmi Fluerschädling gulte häi und bekämpft worde si.
Bischbil us de „Sudelbücher“:
As gliich wichdig wie d „Sudelbücher“ gseen d Filolooge und d Historiker sini Polemike, Brief und Essey. Die het er uf Dütsch verfasst, sini wüsseschaftlige Veröffentligunge vor allem uf Latiinisch.
Anastasius III. (Gegenpapst)
Dr Anastasius Bibliothecarius († 879), as Anastasius III. im Johr 855 fir churzi Zyt Gegepapscht, isch e Gaischtlig un Chilchehischtoriker im 9. Johrhundert gsii. Sy Name stammt us em Griechische un maint: „där, wu uferstanden isch“.
Läbe
Dr Anastasius isch dur dr Papscht Leo IV. zum Kardinalprieschter vu San Marcello ernännt wore, aber anne 850 us sym Amt glupft un exkommuniziert wore, 853 isch iber ihn dr Bannfluech (Anathema) verhänkt wore. Unterstitzt vu dr Bartei vum Chaiser Lothar I. het er versuecht, si as Gegepapscht geg dr Benedikt III. z bhaupte un het dä im Septämber 855 gfangesetze loo. S het massivi Widerstand us dr Bevelkerig dodergege gee, dr Benedikt III. isch schließli befreit un am 29. September 855 gweit wore.
Dr Anastasius het si mit syre Niderlag abgfunde. Anne 867 isch er vum Papscht Hadrian II. zum Bibliothekar vu dr Remische Chilche ernännt wore, was em dr Byname Bibliothecarius brocht het.
Wel dr Papscht Hadrian II. glaubt ghaa het, ass dr Anastasius an dr Ermordig vu syre Dochter mitgmacht heb, het er en am 12. Oktober 868 dur e Synod z Santa Prassede exkommuniziere loo un het em verbote, si wyter wie 40 Myle vu Rom ewägzgoo.
Anne 869 isch dr Anastasius im Ufdrag vum Chaiser Ludwig II. uf Konstantinopel graist, go d Verhandlige iber e Hochzyt zwisch em Caesar Konstantinos un dr Irmingard, dr Dochter vum Frankechaiser wyterzfiere. Dert het er dr remische Legate sy Dienscht as Dolmetscher aabote un het in däre Roll am IV. Konzil vu Konstantinopel dailgnuu. Do het er vu allne wichtige Dokumänt latynischi Abschrifte gmacht, wun er persenlig uf Rom brocht het. Dä wichtig persenlig Erfolg wird au dr Grund gsii syy, wurum en dr Hadrian II. wider in sy alti Stellig as Bibliothekar yygsetzt het.
Dr Anastasius Bibliothecarius het zwische 873 un 875 e Chronik, d Chronographia tripartita, in latynischer Sproch zämegstellt, wu uf dr griechische Chronike vum Georgios Synkellos, em Theophanes un em Patriarche Nikephoros basiert het.
Dr Anastasius het au di erscht Uusgab vum Liber Pontificalis abgschlosse, wu syt em 6. Johrhundert gfiert woren isch. Ass es in däre Uusgab e Beleg fir d Exischtänz vun ere Päpschti Johanna git, wie vylmol bhauptet wird, stimmt nit. E sonige Noodrag in eme Liber-Pontificalis-Manuskript im Vatikan wird uf s 13. Johrhundert. Är wird unter em Yyfluss vu dr Chronik vum Martin vu Troppau entstande syy un cha nit as zytgnessischi Quälle gwärtet wäre.
Münchenwiler
Münchewiler (amtlech Münchenwiler, frz. Villars-les-Moines) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Münchewiler isch e bärnischi Enklave im Kanton Friburg, uf dr Südsite vom Murtesee. D Gmeindsflächi bsteit us 67,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 21,1 % Waud un 11,7 % Sidligsflächi.
Gschicht
Münchewiler isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1080/81 aus Vilar, 1228 Vilar les Moinos. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11 % gläge.
Religion
71,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,8 %, CVP 1,7 %, EVP 1,5 %, FDP 10,2 %. GLP 2,3 %, GP 7,1 %, SP 14,0 %, SVP 36,9 %, Suschtigi 9,5 %.