cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bundesfestung
Raschtatt
D Feschtung Raschtatt isch ganz i dè Hand vo Baddè glègè. S Großhèrzogdum hèt bis uff diè öschterrychisch bsetzti Geniedirèktion diè adminischtrativi Leitung ghaa, im Friddè diè gsamti un im Chrièg nebbè Öschterrych zwei Drittel vo dè Bsatzung gschtellt. Dè Bau vo sèllèrè Feschtung hèt diè milidärischi Position vo Preußè z Süddütschland gschtellt, idèmm er diè sit 1830 immer widder vo Preußè aagschtrebti effektivi Zämmèarbèt vo dè süddütschè Truppè mit dènnè am Rhy konzentryrtè preußischè Vobänd uff è feschti Grundlaag gschtellt.
D Hauptfeschtung hèt d Stadt Raschtatt ygfasst un hèt uss drei Forts (Leopold-, Ludwig- un Fridrichfeschte) bschtandè, welli unabhängig vonènand voteidigt wörrè chonnè. Aaglait nõch èm „neudütschè“ Feschtungssischteem, basst sich Raschtatt bi Vozicht uff èn strèng geometrischè Grundriss im Gländ aa. D Schwèrpüngt vo dè Voteidigungsfront sin im weschtlichè, südlichè un östlichè Berych glègè, wôrend dè Nordabschnitt durch d Gländ deggt worrè isch.
Ulm
D Feschtung z Ulm bildet mit irè uff beidè Ufer vo dè Donau wit vorgschobenè Befeschtigungsaalaagè èn Zentralpungt un Hauptwaffèblatz für diè defensivi Voteidigung vo Süddütschland. Unter preußischer Leitung als eini vo dè gröschtè Feschtungsaalaagè vo Europa baut worrè, isch si uss èrè Hauptumwallig entschtandè. wo d Städt Ulm un Neu-Ulm ellipsèförmig umschlossè hèt. 16 Ußèforts hèn zuèdmm diè umligendè Höhèzüüg behèrrscht, dezuè isch è umfangryche Grabèsischteem chò.
Dè Bau vo dè Feschtungè Raschtatt un Ulm hèt èn milidärischè Kompromiss dargschtellt. Er hèt diè offensiveri milidärstrategischi Konzèption vo Preußè un vo dè süddütschè Staatè einersits sowiè diè defensivere vo Öschterrych anderersits uusglichè. Beidi Feschtungè hèn drübber usè als beachtlichi ingenieurstechnischi Leischtung goltè, well si nõch zitgnössischem Urteil als fascht nit ynèmmbar eschtimyrti Bollwärch aagluègt worrè sin,
Niedertraubach
Nìdertràibàch (frz. Traubach-le-Bas, dt. Niedertraubach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Nìdertràibàch lijt ìm Sundgöi àm Tröibàch, wie ìn d Làrg mìndet. Nochbergmeine vun Nìdertràibàch sìn Ewertröibàch ìm Norde, Büethwiller ìm Oschte, Wolferschdorf ìm Sìde, Albàch ìm Sìdweschte un Bruckedswiller ìm Weschte.
Gschìcht
Nìdertràibàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1266 àls Trůbach (1421 Troubach).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nìdertràibàch ìsch. Nìdertràibàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìdertràibàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Literàtür
2053
Nollingen
Nollinge (IPA: ['nɔlɪŋə], amtlig Nollingen) isch e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde.
Geografischi Lag
De Ortsdeil isch im Oste vo de Stadt Rhyfälde, nördlig vo de Chernstadt. Westlig devo litt Degerfälde, nordöstlig sin Meisele und Charsau, alli drei durch e Wald vo Nollinge abtrännt, östlig Büge. Nollinge litt uff 273 Meter über de NN.
Dialekt
De Dialekt vo Nollige ghört zuem Hochalemannische. En Iidruck vom Dialekt, wo in Nollige un Noochberort am End vom 19. Johrhundert gsproche worden isch, gen e paar Wenkersätz ussem Wenkerboge vo Nollige.
Wappe
S Wappe vo Nollinge zeigt e rote Löw uff goldigem Grund, wo e roti Rose in de Hand hät. S Wappe isch au des vo de Ritter vo Nollinge gsi.
Verchehr
D L143 verbindet Nollinge in westliger Richtig mit Degerfälde und Lörrach, in östliger Richtig mit Bügge. Vo ihre us gönn au d K6333 und d K6336 in Richtig Meisele und Charsau; durch de Wald dure git s au Verbindige uff Eichsle.
Zudem git s im Dorf fümf Bushaltstelle mit Verbindig zu de Busbahnhöf vo Lörrach und Rhyfälde.
Sallneck
Sallneck (IPA: ) iisch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach.
Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.
Geografy
Öbbe d Hälfti vom Gmeindegebiet isch vo Wald bedeckt.
Sallneck litt uff 600 bis 900 Meter über em Meer, im Naturapark Südschwarzwald und oberhalb vom Dal vo de Chleine Wiese.
D Gmeind gränzt im Nord an Wies, im Oste an Tegernau, im Süde an Wieslet und im Weste an de Ortsdeil Ändeburg vo de Gmeind Steine.
Gschicht
Sallneck isch im fiehe Mittelalter als Rodig entstande. zerscht de Zähriger Herzög gsi. Um 1100 umme isch de Ort uff Umwäge ans Chloster St. Blasie und 1503 an d Markgrafe vo Bade. Noch de Erbdeilig 1535 hät Sallneck zu de Markgrafschaft Bade-Durlach ghört.
Wappe
S Wappe zeigt links e rote Schrägbalche in Gold, rächts isch obe e silbrigs Hufyse, unde e goldigi Pflüegschar, jewyls uff blauem Hindergrund. Di badische Farbe stönn für di langi markgräfligi Hoheit vom Land; d Pflüegschar und s Hufyse verwyse uff d Rolle vo de Landwirtschaft vo de Ortschaft. S Wappe isch 1906 festlglegt worre.
Kernwaffe
Kärnwaffe – au Atomwaffe oder Nuklearwaffe – si Waffe, wo d Wirkig von ene vo kärnphüsikalische Brozäss chunnt, bsundrigs dr Kärnspaldig (Fissionsbombe) und dr Kärnfusioon (Wasserstoffbombe). Explosivi konvenzionelli Waffe hingeege bechömme iiri Energii us chemische Reakzioone, wo d Atomkärn drbii unveränderet bliibe. Zämme mit de biologische und de chemische Waffe ghööre Kärnwaffe zu de so genannte NBCR-Waffe.
D Chriegsfüerig isch dur d Iifüerig vo dr Kärnspaltig as Waffe revoluzioniert worde. Scho die erste Kärnwaffe häi Explosioonsenergie ghaa, wo mehr as zääduusig Donne vo konvenzionellem Sprängstoff entsproche häi. Äi Atombombe het gnueg Energii freigsetzt, zum e ganzi Stadt z zerstööre, wie s im August 1945 bassiert isch, wo die japanische Stedt Hiroshima und Nagasaki fast vollständig zerstöört worde si und Hundertduusigi vo Mensche umchoo si. Während em Chalte Chrieg häi vor allem d USA und d UdSSR Kärnwaffe entwicklet, wo zum Däil 10'000 Kilodonne (10 Megadonne) TNT-Ekwiwalänt ghaa häi. Die sterksti Bombe, wo je zur Explosion brocht worde isch, isch die sowjetischi Zar-Bombe, en Wasserstoffbombe, gsi. Si isch am 30. Oktober 1961 bin eme atmosfäärische Kärnwaffedest zündet worde und het en Energii vo öbbe 57'000 Kilodonne (57 Megadonne) TNT-Ekwiwalänt freigsetzt. Zum Vergliich het d Hiroshima-Bombe e Sprängchraft vo 13 Kilodonne TNT ghaa. E Bombe mit ere so groosse Chraft hät im Chriegsiisatz ganzi Balligsgebiet verwüestet. D Tämpratuur im Zentrum von ere nukleare Explosion isch zwüsche 10 und 15 Millione Grad Zelsius.
Wäge iirer riisige Zerstöörigschraft, aber mee no wäge dr Radioaktivideet und de Rückständ, wo bi dr Explosioon freigsetzt wärde, si d Kärnwaffe en ärnsti existenzielli Bedrooig nit nume für d Menschhäit sondern für alles Lääbe uf dr Wält. Uf dr andere Site dänke mänggi Bolitiker und Bolitikwüsseschaftler, ass die geegesitigi Abschreckig über 40 Joor lang e diräkte milidäärische Komflikt zwüsche de Groossmächt USA und UdSSR verhinderet het. Die mäiste Staate uf dr Wält häi sich drzue verüflichdet, käini Atomwaffe z entwickle, aber usser de bekannte Atommächt gits immer no Staate, wo an ere atomaare Zfrüstig schaffe. E baar Staate wie z. B. Nordkorea füehre aktuell (2016) Atomteschts düüre, was wältwiit als grosses Risiko angluegt wird, z. B. vo dr Internazionaale Atomenergii-Organisazioon. E Hufe Bolidikwüsseschaftler dänke, ass dr Umgang mit dr Gfoor vo missbrüüchlichem Erwärb vom betreffende Know-how au dur terroristischi Organisazione äini vo de grösste Herusfordrige im 21. Joorhundert sig.
Romanische Sprachen
Di romanischa Sprocha sind an Zwiig vo da indoeuropäischa bzw. indogermanischa Sprocha. Im Gegensatz zu da meischta andara Sprochgruppena kennt ma d Urschproch vo da romanischa Sprocha no zimli guat: Latein (Volkslatein oder Vulgärlatein) isch im Römischa Riich üba ganz Europa vabreitet wora. Latein säl isch koa romanische Sproch, sondern zält als italische Sproch.
Iteilung
Die Romanischa Sprocha toalt ma in folgende Gruppana i:
Hütige Standardsprocha
Alle andara rumänischa Schprocha übaläbend eigentlich bloss no informel, als sogenannte „gesprochene Sprache“. Lange Zit hond nationale Regierunga sprachliche Viilfalt als Bedrohung gsähna, als potentielle Quelle für Separatismus, und hond se drum mit allna Mittel bekämpft, indäm se dia offiziella Landesschprocha gschtützt und dia Vawendung vo regionala Schprocha vabota hond und se als „Dialekte“ diffamiert.
Ersch am Ende vom 20. Johrhundat hot ma im Zuge vo da Sensibilisierung vo Rechte vo Minderheita probiert, eana Eigenschtändigkeit und eana Kultur zum erhalta. Ob des aba langt, zum dia nicht-offiziella Schprocha zum retta, wird sich ersch zoaga.
Kreolschprocha uf romanischa Grundlag
Manche Sprachwissenschaftla (Linguischta) zählend o dia romanisch-basierta Pidgins und Kreolschprocha zu da romanischa Schprocha. Däne "neuromanischa Schprocha" (Romania nova) hot ma itoalt in:
Lueg o: Lischte vo da Kreolschprocha
Konschtruierte Schprocha uf romanischa Grundlag (Plansprocha)
Vor allem uf Basis vo Latein und romanischem Ifluss sind oagane Schprocha entwickelt wora, z. B. Occidental oder Interlingua. Au Esperanto het e starka romanischa Ischlag.
Umfassendi wisseschaftlichi Werk
Italienische Auflage: Nuova introduzione alla Filologia romanza. Il Mulino, Bologna 1994.
Meistrazheim
Mäischterze (frz. Meistratzheim, dt. Meistrazheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mäischterze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 8. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mäischterze ìsch. Mäischterze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mäischterze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Val-de-Bride
Val-de-Bride (ditsch Genesdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Val-de-Bride lijt weschtlich vun Dieuze uf re Heche zwìsche 204 un 330 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
D Gmein Val-de-Bride ìsch àm 1. März 1973 entstànde durich dr Zammeschluss vun dr Derfer Kerprich-lès-Dieuze (dt. Kerprich bei Duß) un Guénestroff (Genesdorf).
Vun 1871 bìs 1918 han d Derfer zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Hiroshima
Hiroshima isch als Ziil vom erste chriegerische Kärnwaffeniisatz am 6. August 1945 uf dr ganze Wält bekannt worde.
Val-de-Bride
Verwàltung
vun Val-de-Bride ìsch. Val-de-Bride ghert zem Kommünàlverbànd.
Hiroshima
Gschicht
Hiroshima isch um e Burg, d Karpfeburg us em spoote 16. Joorhundert, gwaggse und isch under dr Herrschaft vo dr Familie Asano, wo bis zur Meiji-Restaurazioon dört regiert het, usbaut worde.
Dr Usbau vom Haafe 1889 und dr Aaschluss 1894 an d Sanyō-Iisebaanlinie zwüsche Kōbe und Shimonoseki häi e witere Ufschwung vo dr Stadt zur Folg ghaa.
Während em Erste Japanisch-Chinesische Chrieg (1894–1895) isch Hiroshima s käiserlige Hauptkwardier gsi, spööter isch s zum ene milidäärische Zentrum vom Käiserriich Japan worde. Bis zum Zwäite Wältchrieg isch d Stadt immer bedütender worde und isch die sibtgrössti Stadt z Japan gsi. Am 6. August 1945 am Viertel ab Achdi am Morge het s amerikanische Bomberflugzüüg Enola Gay us 9450 Meter Höchi d Uran ombe Little Boy über dr Metropoole abgworfe. Öbbe e Minute spööter isch si 580 Meter über em Boode explodiert. Das isch dr ersti Iisatz von ere Kernwaffe inm ene Chrieg gsi und si het öbbe 80 % vo dr Stadt, wo bis denn umbeschäädigt gsi isch, zerstöört und rund 90.000 Mensche sofort (dür Druckwälle, Brand und Radioaktivität) döödet und rund 110.000 Mensche längerfrischtig dür Chräbs vo der Radioaktivität. D Iiwohnerzahl insgesamt damals isch 360.000 gsii
Noch 1949 isch Hiroshima wider ufbaut worde und het sich zum ene wichdige Industriistandort entwicklet und isch hüte mit über 1,1 Millione Iiwooner die elftgrössti Stadt z Japan.
Arboldswil
Lag
Arbetschwyl ligt uff 628 m ü. M. uff emene Hochplato zwische Waldeburger und Reigetschwylertal im Südoschte vom Kanton. Siner Nochbergmeinde sin Ziefe, Reigetschwyl, Ditterte, Niiderdorf und Buebedorf.
Wappe
S Wappe stammt vo 1944. Es isch en griene Dreiberg, drüber e silbrigi Muure mit Zinne. Über alles schiint e goldigi Sunne. Dr Hintergrund isch blau. S Wappe symbolisiert s Woorzeiche vo Arbetschwyl, d Chaschteflue, vo wo me en tolle Usbligg hett.
Gschicht
Fund uss dr jingere Staizyt und uss dr Zyt vo de Reemer belegge, ass scho frie z Arbetschwyl Lyt vrby ko sin. 1226 isch dr Ort als Arboltswilre s erschti Moll urkundlig niidergschribe. Es hett bis 1366 de Froburger gheert und isch denne 1400 a d Stadt Basel ko.
Sehenswürdigkeite
Sehenswürdig isch Arbetschwyl nid vill me als anderi äänligi Deerfer, allerdings isch dr Blick, wo me vo dr Chaschteflueh Richtig Schwarzwald hett, sehenswürdig. D Chaschteflueh isch dr heggschti Punkt vor Gmeind und hett friener als Standort vom Mäldefyyr dient.
Groppe
De Gropp (Cottus gobio; alemanischi Näme) isch e chliine Fisch, wo starch gföördet isch und empfindlich uf Wasserverschmutzig reagiert.
Uussie
De Gropp isch e längliche bruu marmorierte Fisch, wo lokal verschide uussiet. Er het e groosse braite Chopf mit eme braite Muul und Auge, wo geg ufe lueget. Sini stachlige Brusrflosse sind recht gross. Groppe hend kai Schuppe. Si weret 8 bis 12 cm lang und wöget öppe 10 bis 20 Gramm.
Bennwil
Bämbel (hochdytsch Bennwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiz.
Groppe
Verbraitig
De Gropp isch i Mitteleuropa verbraitet, i de Iizugspiet vom Po, Rotte, Rhii oberhalb vo Mannem, denn vo de Donau, Elbe, Weser und Ems. Dezue chunnt er au z Schwede und z Finnland vor. I de Alpe stiigt er bis i d Hööchi vo 1600 müM. De Gropp lebt nu i chalte, klare und subere suurstoffriiche Flüüsgwässer, aber au i Standgwässer, wone sandige und zom Tail e stainige oder felsige Grund hend. Er isch e schlechte Schwümmer und cha au chliini Hindernis fast nöd öberwinde. Öberhopt wechslet er siin Standort nöd gern und het Müe mit moderne verbaute Gwässer. All da füert dezue, as er zo de starch gföördete Fisch ghört.
Bennwil
Lag
Bämbel ligt uf 515 m ü.M. in ere glaine Sänki zwische em Waldeburger- und Diegtertal. Sini Nochbergmeinde heisse Höllschtä, Niiderdorf, Oberdorf, Langebrugg, Eptige und Diegtä. D Gmeind isch vo Höllschtä per Bus, wo durchs Gürbletäli fahrt, erreichbar. In Höllschtä haltet s Waldeburgerli, wo vo Lieschtel kunnt.
Groppe
Lebeswiis
De Gropp isch e nachtaktive Bodefisch, wo sich dör de Tag döre i Hoolrüüm under de Stai oder i de Bommworzle, wo is Wasser lueget, versteckt und i de Dämmerig före chunnt. Er fresst Inselktalaarfe, Wirbelloosi und Floochrepsli. Er selber werd vom Bachförnli gjagt.
Bennwil
Wappe
S Wappe zeigt es silbrigs Lämmli mit emene Heiligeschiin um e Kopf. S Lämmli treit e goldigi Stange mit eme Kryz, wo e silbrigi Fahne mit eme rote Kryz dra agmacht isch. S Wappe erinneret an die ehemoolig Beziehig zem Benediktinerkloschter Schöntel z Langebrugg.
Groppe
Lebeswiis
D Laichzitt goot vom Märze bis in Mai, wenn d Wassertemperatur öber 12 Grad stiigt. S Mandli richtet under de Stai e Hööli ii, wo s Wiibli 100 bis 300 Aier ablait und as e Chlümpli a d Stai achlebt. S Mandli biwacht de Laich bis d Laarfe gschloffe sind. Groppe wered geschlechtsriif, wenn si zwaijöörig sind und e Grössi vo öppe 5 cm hend. Si chöned zee Joor alt were.
Groppefasnacht
Z Ermatinge, emene Fischerdorf am Bodesee werd traditionell d Groppefasnacht döregfüert.
Röntgenstrahlung
Rönggestraalig bezäichnet elektromagnetischi Wälle mit Energie zwüsche 5 keV und e baar 100 keV, entsprächend Wällelengene zwüsche 0,25·10−9 m (0,25 Nanometer) und öbbe 10−12 m (1 Pikometer). Rönggestraale lige im elektromagnetische Spektrum zwüschen em ultraveielette Liecht und dr Gammastraalig, und überschniide sich mit dere zum Däil.
Aawändig
D Rönggestraale si e wichdigs diagnostischs Instrumänt, nid nume in dr Medizin, wo s Durlüüchde vili körperligi Brobleem cha ufzäige, sondern au in dr Technik, dr Materialfüsik, dr Chemii, dr Biochemii, dr Kristallografii und in andere Wüsseschafte, wo mä mit Hilf vo wie d Rönggestraale bügt wärde, d Struktur besser cha verstoo. In dr Medizin wärde Rönggestraale au iigsetzt, zum Chräbsgschwüür abzdööde.
Niederlassungsfreiheit
D Niiderlassigsfreihäit innerhalb vom ene Staat gältet hüt as e Grundrächt vo de Staatsbürger (Menscherächt). Historisch isch dr Aaspruch uf Personefreizügigkäit äng mit dr Forderig noch Handels- und Gwärbfreihäit verbunde. In Öiropa isch si en Errungeschaft vo dr Franzöösische Revoluzioon.
Si isch vilmol in dr Staatsverfassig verankeret. In dr Schwiz zum Bischbil definiert dr Ardikel 24 vo dr Bundesverfassig vo 1999 d Niiderlassigsfreihäit as s Rächt vo jeder Person mit dr schwizerische Staatsaaghörigkäit, sich an jedem Ort im Land niiderzloo, d Schwiz z verloo oder in si iizräise. D Iiwoonerkontrollämter vo de Gmäinde registriere wär zueziet und wär wägziet.
In dr EU isch si noch de Ardiggel 43 EG/‌49 AEUV und 48 EG/‌54 AEUV Däil vo dr Freizügigkäit, wo s Rächt vo Persoone und Gsellschafte vom bürgerlige Rächt und vom Handelsrächt vo alle Mitgliidstaate si.
Für Persoone, wo nid Staatsbürger si, git s bsundrigi Aaordnige, wo vilmol uf bilaterale Verdrääg berueje.
D Entwigglig vo dr Niiderlassigsfreihäit in dr Schwiz
Im Ancien Régime het s kä Rächt uf freiji Niiderlassig gee. S Woonrächt in ere Gmäind het vo dr Obrikäit müesse bewilligt wärde. S Niiderlassigsrächt und die politische Rächt si im Allgemäine e Brivileeg gsi, wo d Noochkomme vo altiigsässene Iiwooner as Bürgerrächt gerbt häi. S Niiderlassigsrächt het mä au chönne erwärbe, aber im 17. und 18. Joorhundert häi d Gmäinde d Ufnaam vo nöije Bürger begränzt und schwiiriger gmacht. Bsundrigs in de Stedt und grössere Gmäinde häi sich eso verschidnigi Klasse vo Iiwooner und Bürger (z. B. Hindersasse) bildet.
In dr Schwiz isch si zum erste Mol wääred dr Helvetische Republik (1798-1803) iigfüert worde. Die Helvetischi Verfassig vo 1798 het alli Ungliichhäit vo Geburt us abgschafft (Ardikel 8) und het e schwizerischi Staatsbürgerschaft iigfüert (Ardikel 19). Nume d Juude si usgnoo gsi. D Mediationsakte vo 1803 het die Errungeschafte vo 1798 zum e guete Däil wider ufghoobe und d Niiderlassigsfreihäit isch wider in d Kompetänz vo de Kantöön gfalle, wo vilmol die vorrevoluzionääre Zuestand wider iigfüert häi.
In dr Restaurazioonszit noch 1815 si d Regle, wo im Ancien Régime gulte häi vilerorts wider Gsetz worde. E Konkordat, wo Schwizer Staatsbürger d Niiderlassigsfreihäit zuegstande het, isch nume vo drizää Kantöön underschriibe worde.
Noch em Ardiggel 41 vo dr Verfassig vom Bundesstaat 1848 si alli Christe in dr ganze Schwiz öbbe gliichberächdigt gsi, was nid weenige im Gurgel stegge bliibe isch. Für d Juude si die diskriminierende Gsetz bis 1866 in Chraft bliibe. Immer wider häi Kantöön d Umsetzig vo dr Niiderlassigsfreihäit behinderet, so dass s Bundesgricht het müesse iigrife. Mit de Revisione vo dr Bundesverfassig 1874 und 1891 isch d Niiderlassigsfreihäit erwiteret worde, aber erst vo 1975 aa si alli Schwizer in dere Beziejig überall gliichgstellt gsi.
Schallbach
Schallbach (IPA: ['ʃalbax], amtlig Schallbach) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg. Si litt nördlig vo Lörrach.
Geografy
Schallbach litt im Dreiländereck vo Dütschland, de Schwiz und Frankrych an de Südwestusläufer vom Schwarzwald am Usgang vom Chanderdal im Großruum Basel-Wyl-Lörrach.
D Gmeind gränzt im Norde an de Ortsdeil Maugehard vo de Gmeind Efrige-Chilche, im Nordoste an de Ortsdeil Wollbach vo de Stadt Chandre, im Oste an Wittlinge, im Süde an Rümminge und Binze und im Weste an Fischige.
Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Schallbach isch vo 1240; s Dorf hät dörtmols em Chloster vo St. Blasie ghört. No vor säller Urkunde, im 11. Johrhundert, isch d Dorfchirch, wo Änd 13. Johrhundert ihri erschti urkundligi Erwähnig gfunde hät.
Politik
Schallbach isch e Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband „Vorders Chanderdal“, wo d Gmeinde Binze, Eimeldinge, Fischige, Rümminge und Wittlinge sit em Johr 1971 ihri Verwaltig zämmefasse. Sitz vom Gmeindeverwaltigsverband isch Binze. Uff die Wis isch es sälle chleine Gmeinde glunge, ihri Unabhängigkeit durch e eigene Bürgermeister und Gmeinderoot z bewahre.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verchehr
D Audobahn A98 (wo uff d A5 Basel-Gieße witerfiehrt) isch am nördlige Usgang vo de Nochbergmeind Rümminge z erreiche.
Lingenau
Lingenou (amtlich Lingenau) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Lingenou lit südöschtlich vom Bodesee uf 685 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 63,4 % Landwirtschaftsfläch, 29,3 % Wald, 1,9 % Sidlungsfläche und 5,4 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Lingenou siand Langenegg, Hittisau, Egg und Alberschwende.
Gschicht
Lingenou ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1227 als Lindigenowe.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Strahlung
Dr Begriff Straalig bezäichnet d Usbräitig vo Däili oder Wälle. Im erste Fall reedet mä vo Däilistraalig oder Korpuskularstraalig, im zwäite vo Wällestraalig.
Ass mä zwüsche Däili und Wälle underschäidet, isch historisch, het aber as aagnööchereti und aaschauligi Ussaag immer non e Bedütig. Aber sovil mä hüt wäiss, het jedi Straalig Äigeschafte vo Däil und vo Wälle (lueg au Wälle-Däili-Dualismus).
Wie gföörlig isch Straalig?
Straalig isch nid gliich Straalig: Mä underschäidet zwüsche ionisierender Straalig wie Rönggestraale, Gamma-Straale usw. (lueg Radioaktivität), wo in Organisme schweeri Schääde chönne aarichde und nid-ionisierender Straalig wie Liecht und Radiowälle, wo in alldääglige Situazioone für Lääbewääse nid gföörlig si, mit Usnaame wie zum Bischbil Leiserliecht, wo s Aug cha schäädige oder äim cha blände und eso zu Umfäll füere, oder Mikrowälle, wo wenn si stark gnueg si wie im e Mikrowälleoofe, en Organismus chönne lääbig choche.
Grundlaage
Wenn d Straalig uf e Hindernis drifft, wird si äntwääder absorbiert (ufgnoo und umgwandlet), dransmittiert (duurehloo), gströit oder reflektiert (zruggworfe).
Die historischi Debatte, öb Liechtstraale us Däili oder us Wälle bestöön, uf die git d Kwantefüsik d Antwort, ass e Liechtstraal us Fotoone bestoot, und deren iire Ufenthaltsort im Raame vo dr Kwantemechanik dur e Woorschinligkäitswälle beschriibe wird. Die Woorschinligkäitswälle chönne mitenand interferiere (lueg Dobbelspaltversuech). Dr Louis de Broglie het in sinere Theorii vo de Materiewälle zäigt, ass mä jedem Däili e Wällelengi cha zueordne. Das erklärt, worum zum Bischbil en Elektronestraal au Interferänzfänomeen zäigt.
Gleichberechtigung
Grundlaage
D Gliichberächtigung het iiri Wurzle in de Ideä vom Humanismus und vo dr Ufkläärig und isch d Basis vo dr Menschewürd. As Gliichberächtigung vo de soziale Ständ im Staat (égalité) isch si mit dr Freihäit (liberté) und Brüederligkäit (fraternité) e Forderig vo dr franzöösische Revoluzioon gsi. D Erkläärig vo de Mensche- und Bürgerrächt (Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen), wo im Joor 1789 formuliert worde isch, gältet as dr Grundlaageteggst u. a. für d Rächtsgliichhäit. Zur Zit, wo die Erkläarig formuliert worden isch, si aber d Fraue nit iigschlosse gsi. D Olympe de Gouges het denn 1791 die volli rächtligi, politischi und soziali Gliichberächtigung vo alle Gschlächter mit iirer Erkläärig vo de Rächt vo dr Frau und dr Bürgere (Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne) verlangt.
Erst im 20. Joorhundert het in Öiropa d Frau d Gliichberächtigung im Staat afo überchoo, drunder s Frauewaalrächt, wo z Dütschland und z Ööstriich 1918 und in dr Schwiz 1971 iigfüert worde isch.
Soziologischi Definizioon
Soziologisch bezäichnet Gliichberächtigung dr Prozäss wenn d Rächt vo Rächtssubjekt im ene Rächtssüsteem enander aagliche wärde, z. B. d Gliichberächtigung vom Bürgerdum, d Gliichberächtigung vo de Gschlächter, vo dr soziale Häärkumft, vo de Homosexuelle, vo de Behinderete usw.
Definitioone vo Diskriminierig und Briwilegierig
Iigriff in d Gliichberächtigung wärde as Diskriminierig bzw. Briwilegierig bezäichnet.
Bäides gältet as Iigriff in dr Grundsatz vo dr Gliichberächtigung. Vilmol dängge d Lüt Gliichberächtigung sig s gliiche wie Gliichhäit oder Gliichstellig. Noch de Menscherächt bedütet Gliichberächtigung aber nit:
Niederehnheim
Nìdernahn (frz. Niedernai, dt. Niederehnheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Nìdernahn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1050 àls Ehenheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nìdernahn ìsch. Nìdernahn ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìdernahn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Unruhen in Belize (2005)
Mitti Jänner 2005 sin z'Belize Unruehe i dr Hauptschtadt Belmopan usbrôche. D'Unruehe sin usglösst wôre durch d'Veröffentlichig vomene nöji Budget, wo ä massivi Schtüürerhöig vorgsehe hät. Usserdem hät d'Wuet uf d'regierendi Partei ä Roll gschpilt.
Am 13. Jänner 2005 hät d'Regierig vo Said Musa s'Budget für 2005-2005 verchündet. S'Budget hät ä deftigi Schtüürerhöig für verschideni Gschäft un Ware beinhaltet: ä 11% Erhöig vu dr Grunderwerbschtüür, ä 5% Erhöig für finanzieli Inschtitutione, ä 8% Erhöig vu dr Tabakschtüür un ä 100% Erhöig uf Rum. D'Regierig hät gsait, dass sälli Erhöige mit denne verglychbar sin, wo 1998 vur letschti Regierig bschlosse wôre sin. Nôch Jôhre vo angeblichem Missmanagement un Korruption hät s'Budget aber Protescht usglösst. Am 15. Jänner sin d'Demonschtrante un d'Polizei vorem Parlament annenandergrote.
Am 20. Jänner hän d'Wirtschaft un d Gwerkschafte zuemene Schtreik für zwee Tag ufgruefe. D'Regierig hät als Gegemassnahm s'Wasser abgschtällt. Am 21. Jänner hän di lokale Medie über vereinzelnti Demonschtratione z'Belmopan berichtet, unter anderm au über Brandschtiftig an manche Regieriggebäud un Barikade. Minischter sin mit Fläsche un Schtei beworfe wôre, d'Polizei un s'Militär sin wege dem gege d Demonschtrante vorgange.
Ä grössri Demonschtration hät am 21. Jänner schtattgfunde. D'Demonschtration vorem Parlament isch gwaltätig usgange. D'Demonschtrante hän d'Polizei mit Schtei beworfe un d'Polizei hät mit Gummigschoss un Gas reagiert. Ä grössrer Chlepf isch au ghört wôre un mehreri Demonschtrante sin verhaftet wôre. Nôchdem d'Demonschtrante de gnehmigt Ablauf vu dr Demonschtration ignoriert gha hän, hät d'Polizei d'Demonschtration ufglösst. D'Polizei isch dä ganz Tag lang relativ ruehig blibe, manchi Kadete solle aber Gwalt ygsetzt ha. S'wird behauptet, dass d'Demonschtrante erscht Schtei gwôrfe hän, nôchdem ä Demonschtrant vomene Kadet am Grind troffe wôre isch.
S'isch erscht s'dritti Môl, dass sonigi Unruehe z'Belize usbräche, zum letschti Môl 1980, wo ä Teil vum Land an Guatemala hät solle abträte wäre.
Manama
Manama (Arabisch: المنامة Al-Manāmah) isch 'd Hauptschtadt vo Bahrain. 'S leit äm Persischi Golf, im Nordôschte vo Bahrain. 'S isch 'd grösschti Schtadt vo Bahrain mitenere Bevölkrig vo 150.000.
Manama isch 1345 in Islamischi Chronike erwähnt worde. S'isch 1521 vo de Portugyse ygnomme wôre un 1602 vo de Perser. Syt 1783 ghört's mit churzi Unterbrechige zur herrschendi Al-Chalifa-Dünaschti. Manama isch 1958 zum Freihafe erchlärt wôre un isch syt 1971 'd Hauptschdadt vo Bahrain.
Retzweiler
Ratzwìller (frz. Retzwiller, dt. Retzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Nochbergmeine vun Ratzwìller sìn Albàch ìm Norde, Wolferschdorf ìm Nordoschte, Dàmmerkìlch ìm Oschte, Mànschbàch ìm Sìde, Romagny ìm Sìdweschte un Valdieu-Lutran ìm Weschte.
Gschìcht
Ratzwìller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1184 àls Roewilre (1251 Ratierviller, 1394 Reczwilr).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ratzwìller ìsch. Ratzwìller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ratzwìller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Walleringen
Walleringen (frànzeesch Vallerange) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Walleringen lijt rund 55 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 236 un 295 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Walleringen sìn Bérig-Vintrange ìm Norde, Grostenquin ìm Nordoschte, Bermering ìm Sìdoschte, Racrange ìm Sìde, Morhange ìm Sìdweschte un Harprich ìm Nordweschte.
Gschìcht
Walleringen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 790 àls Vylaru (1506 Vallering, 1571 Valeret, 1594 Walleringen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Walleringen ìsch. Walleringen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Walleringen ghert zem Rhinfrankisch.
Aya Nakamura
D’ Aya Nakamura (bìrgerlig Aya Coco Danioko; * 10. Mai 1995 z’ Bamako, Mali) ìsch a malisch-frànzeescha Sangera un Liadermàchera, wo ìn Frànkrììch taatig ìsch.
ìhra Kìndhait un Jugendsjoohra
D’ Aya Coco Danioko ìsch ànna 1995 z’ Bamako, dr Hàuiptschtàdt vum Mali, uff d’ Walt kumma. Sa ìsch d’ ältschta vu fìmf Gschwìschterta. Ainiga vun ìhra Fàmìliamìtglììder sìnn Griots gsìì — dàs sìnn Dìchter un Müüsiker, wo tràdizionälla àfrikànischa Gschìchtla ärzäähla. Ìn ìhrer Kìndhait ìsch d’ Danioko zamma mìt ìhra Äältra ìns Frànkrììch üssgwàndert un hàt sìch z’ Aulnay-sous-Bois neerdlig vu Pàriis nììdergloo. Ìhr Vàtter hàt àls Barmànn àm Flughààfa Pàriis-Charles-de-Gaulle gschàfft. Schuu ìn ìhra Jugendsjoohra hàt d’ Danioko ìhra aigana Liadtäckschta gschrììwa. Sa hàt z’äärscht Modällbàuijer wälla wara, àwwer hàt d’rnooh ender a Müüsikkàrriar ààgfànga.
Ààfàng un äärschter Ärfolg mìt Journal intime (2014–17)
Mìt 19 Joohra hàt d’ Nakamura uff Facebook ìhr äärscht Liad Karma veräffentligt. Àls Kìnschtlernàmma hàt sa d’ Fàmìlianàmma vum Hiro Nakamura, era Figuur vun ìhrer Liablìngsseria Heroes, gnumma. Schpeeter hàt sa zamma mìt’m frànzeescha Kìnschtler Seysey s’ Liad J’ai mal kùmponiart, wu sa uff a Zouk-Rytmus d’ Trännung vu’ma Pàrtner ärzäählt. Uff YouTube ìsch s’ Liadvideo mehr àss 1 Millioona Mol glüagt worra. D’rnooh ìsch ìhr làngjoohriger Frììnd Dembo Camara ìhr Produzänt un Àgant worra — ànna 2021 hàt àwwer d’ Nakamura bekànnt gaa, àss sa kää Àgant meh hàt un àss sa salbschtandig ìsch.
Ànna 2015 hàt sa zamma mìt’m Christopher Ghenda s’ Liad Brisé kùmponiart, wo bii YouTube mehr àss 13 Millioona Mol glüagt worra-n-ìsch. D’rnooh ìsch s’ Liad Love d’un voyou zamma mìt’m Rapper Fababy ärschììna — ’s hàt noch a greesser Ärfolg uff YouTube ghàà. Witterscht hàt d’ Nakamura ìm Modibo-Keïta-Schtadium ìn ìhrer Geburtsschtàdt Bamako gsunga — ’s ìsch d’ Vorfiahrung vum nigeriàànisch-àmerikànischa Sanger Davido gsìì. Sa hàt àui a Liad gsunga, fìr d’ bekànnta màlischa Sangera Oumou Sangaré ehra — d’ Sangaré salbscht ìsch ìm Liadvideo ufftratta.
s’ Àlbum Nakamura (2018–19)
Ìm Àwrìl 2018 hàt d’ Aya Nakamura ìhr Liad Djadja veräffentligt — dàs ìsch d’ äärschta Sìnggel vu’ma näija-n-Àlbumprojakt gsìì. S’ Liad ìsch zwai Wucha làng àm Schpìtzaplàtz vum frànzeescha Sìnggelchart blììwa un ìsch àls Diàmant-Schàllplàtta üsszaichent worra. ’S ìsch dr „Summer-Hìt“ vum Joohr worra un hàt a groosser Ärfolg ìn Frànkrììch, Belgia, Schwiiz un ìm frànzeeschschproochiga-n-Àfrikà ghàà, àwwer àui ìm Nììderland. Ìn dam Lànd ìsch Djadja Nummer-Ains-Hit worra, àls äärscht Liad uff Frànzeesch vun’ra wiibliga Kìnschtlera sitter ìn dr Édith Piaf ìhr Je ne regrette rien. ’S ìsch àui s’ äärscht Liad uff Frànzeesch, wo Nummer-Ains-Hit ìm Nììderlànd worra-n-ìsch sitter ìm Stromae siim Alors on danse. Ìm Lànd ìsch s’ Liad àls dräifàch Plàtiin-Schàllplàtta-n-üsszaichent worra. Üsserdam hàt m’r Djadja ìm Radio ìn Diitschlànd, Schweeda, Rumäänia un Eeschtriich känna loosa. S’ Video zem Liad ìsch uff YouTube mehr àss mol glüagt worra. Ìm Àuigscht 2018 ìsch d’ Sìnggel Copines üssagànga; sa ìsch uff Plàtz 4 ìm frànzeescha Sìnggelchart ànakumma un ìsch eewafàlls àls Diàmànt-Schàllplàtta ànärkännt worra.
Àm 2. Nowamber 2018 hàt d’ Sangera ìhr zwait Àlbum Nakamura loo veräffentliga. Mìt dam Wark ìsch sa vu’ma braita Puplikum bekànnt worra. Àm 10. Nowamber 2018 hàt d’ Nakamura àn dr Priisverlaihung vu da NRJ Music Awards z’ Cannes mìtgmàcht; doo hàt sa zwai Nominiarunga bikumma: àls „frànzeeschschproochiga Äntdäckung vum Joohr“ un àls „frànzeeschschproochig Liad vum Joohr“ fìrs Liad Djadja. S’ Àlbum ìsch bii da Victoires de la Musique 2019 àls „Urban-Àlbum vum Joohr“ nominiart worra, un s’ Liad Djadja ìsch àls „Liad vum Joohr“ nominiart worra — s’ Liad hàt d’ Nakamura bii dr Priisverlaihung gsunga. D’ drìtta Sìnggel üss’m Àlbum haisst La dot; s’ Video zem Liad ìsch àm 19. Dezamber 2018 üssagànga. D’ Sìnggel ìsch àls Diàmant-Schàllplàtta üsszaichent worra, wia àui d’ viarta Sìnggel Pookie. Ìm Jüüni 2019 ìsch d’ Nakamura bii dr Priisverlaihung vu da BET Awards d’rbii gsìì; doo hàt sa zamma mìt’m Rapper Dosseh s’ Frànkrììch vertatta. Bii dara Verlaihung hàt a Nominiarung àls äärschta frànzeeschschproochiga Kìnschtlera bikumma.
Àm 25. Oktoower 2019 ìsch a Deluxe-Wärsioon vum Àlbum Nakamura üssagànga; doo sìnn fìmf wittera Liader z’ loosa, drunter d’ Sìnggel Soldat, wo-n-a pààr Moneeta friahjer üssagànga gsìì-n-ìsch. Ànna 2020 hàt d’ Nakamura àm Coachella Festival ìn Kàlifornia solla sìnga. D’ Faschtschpììler sìnn jedoch waaga dr COVID-19-Pandemii àbgsajt worra. Ìm Jüüni 2020 ìsch a Remix vum Liad Djadja ärschììna, wu dr kolumbiànischer Sanger Maluma z’ loosa-n-ìsch.
s’ Àlbum Aya (2020–21)
Ìm Jüüli 2020 hàt hàt d’ Nakamura-n-uff Instagram a Vorschàui vun ìhrem näija Liad Jolie Nana veräffentligt. S’ Liad ìsch àm 17. Jüüli 2019 üssagànga. Ìm Summer 2020 hàt d’ Nakamura monetlig mehr àss 20 Millioona Züaheerer uff Spotify ghàà. Domìt ìsch sa uff dr Plàttform d’ maischtgloosta frànzeeschschproochiga Kìnschtlera worra. Jolie Nana ìsch ìhr drìtta Sìnggel, wo bis àm Schpìtzaplàtz vum frànzeescha Chart glunga-n-ìsch. Àm Schpìtzaplàtz ìsch’s viar Wucha làng blììwa. D’ Sìnggel ìsch ìn Frànkrììch àls Diàmànt-Schàllplàtta-n-üsszaichent worra. Domìt ìsch d’ Nakamura d’ wiibliga Kìnschtlera ìn Frànkrììch worra, wo dia Üsszaichnung àm schnallschta bikumma hàt — ìn weeniger àls dräi Moneeta.
Àm 9. Oktoower 2020 ìsch ìhra Sìnggel Doudou üssagànga. Ìn dr Wucha druff, àm 15. Oktoower 2020, hàt sa bekànnt gaa, àss ìhr drìtt Àlbum Aya boll ärschiina wurd. S’ Àlbum ìsch àm 13. Nowamber 2020 üssagànga. Uff’m Àlbum sìnn fufzeh Liader z’ loosa. Drunter ìsch aina Kollàboràzioon mìt’m britischa Rapper Stormzy (Plus jamais) un a àndra zamma mìt dr Ms Banks (Mon Lossa). Üsserdam hàt dr frànzeescha Rapper Oboy àm Liad Préféré mìtgmàcht. Àn dara Zitt ìsch d’ Nakamura d’ frànzeeschschproochiga Kìnschtlera gsìì, wo ìn dr Walt àm maischta gloost worra-n-ìsch. Noh dr Veräffentligung ìsch s’ Àlbum uff Plàtz 2 vum frànzeescha Chart ànakumma. S’ Liad Plus jamais ìsch ìn dr äärschta Wucha-n-àm Schpìtzaplàtz vum frànzeescha Sìnggelchart gsìì — domìt ìsch’s ìn dr Nakamura-n-ìhr viart Nummer-Ains-Hit worra. Ìm Hornung 2021 ìsch s’ Àlbum mìt mehr àss 100.000 Verkaif ìn Frànkrììch àls Plàtiin-Schàllplàtta-n-üsszaichent worra. Ìm Mai 2022 ìsch’s zwaifàch Plàtiin-Schàllplàtta worra.
DNK (2023)
Ànna 2021 hàt d’ Nakamura àm Liad C’est cruit vum àmerikànischa Trio Major Lazer mìtgmàcht — ìm Liad ìsch àui dr Rapper Swae Lee z’ loosa. S’ Liad ìsch ìm März 2021 uff dr Deluxe-Wärsioon vum viarta Schtüdioàlbum vu da Major Lazer ärschììna. Àm 27. Mai 2021 hàt d’ Nakamura s’ Liad Bobo mìt’ma Müüsikvideo veräffentligt. S’ Liad ìsch uff Plàtz 3. ìm frànzeescha Sìnggelchart ànakumma. Ìm Oktoower 2022 ìsch d’ Nakamura ìn’ma wirtüälla Konzärt ìm Videoschpììl Fortnite z’ sah gsìì.
Àm 6. Janner 2023 hàt d’ Nakamura ìhr näi Àlbum DNK verkìnda. S’ Àlbum ìsch àm 27. Janner 2023 üssagànga.
Seeforelle
D Seeforele oder Seeforn (Salom trutta lacustris; alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch, wo äänlich wie de Lachs zom Laiche Flüss ufewanderet. Well si recht empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert ghört si zo de starch gfördete Fisch. D Seeforn isch grösser as s Bachförnli.
Uussie
D Seeforele isch e längliche Fisch, wo öppe 80 cm lang werd und denn 15 kg wögt. Si isch silbriggrau und het schwarzi Tupfe. I de Laichzitt verformt siche de Underchifel bim Mandli zomene Hoogge, wo geg abe luegt.
Verbraitig
De Seeforele chunnt i Mitteleuropa, uf de Britische Insle und z Skandinavie vor. Si lebt i tüüffe subere und chüele Seeje bis zonere Hööchi vo 1100 müM.
Lebeswiis
Zom Laiche wanderet d Seeforelle abem Augste Flüss und grösseri Bäch ufe. D Laichzitt goot vom Oktober bis in Jänner binere Wassertemperatur zwösched 4 und 8 Grad. S Wiibli schloot in Chiisbode e Muelte mit em Schwanz und lait 1000 bis 20000 Aier. Di junge Förnli wanderet noch aim oder zwai Joor zrugg in See und lebet i fraiem Wasser i mitllere Tüüffi und wered denn Schwebforele gnennt. Wenn si gschlechtsriiff wered suechets tüfferi Stele uuf und tauchet fast 30 Meter tüüff. Vor de Laichwanderig fresset si sich voll. Seeforne wered öber 10 Joor alt.
Lochau
Loche (amtlich Lochau) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Leiblachtal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Loche lit öschtlich vom Bodesee uf 416 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 39,4 % Landwirtschaftsfläch, 47,9 % Wald, 8,8 % Sidlungsfläche und 3,9 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Loche siand Hörbranz und Bregenz.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Loche ischt dr Michael Simma.
Walter Bigler
Der Walter Bigler, wo am 20. März 1926 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Prokurischt, Mundartforscher, Schriftsteller und Volchskundler.
Lochau
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Walter Bigler
Er isch in ere Puurefmailie im aargauischen Oftrige uf d Wält cho und als Verdingbueb ufgwachse. Er isch de Prokurischt z Zofige worde.
Lochau
Dialekt
Dr Dialekt vo Loche khört zum Bodeseealemannisch.
Walter Bigler
Er het sech für s Lääben uf em Land i synere Gägend, em undere Wiggertaal, für die tradizionelli Musig und d Mundart inträssiert. Er isch e Zyt lang der Zäntralpresidänt vom Äiggnössische Jodlerverband gsi.
Vom Bigler git’s es paar Schriften übere Dialäkt vom Weschtaargau. Sys eerschte Buech het er no uf Hoochtüütsch gschribe, und de het iim, wie d Chantal Bigler verzellt, der Mundartfachmaa Christian Schmid schynts gseit, er söll doch bitte i sym Dialäkt schrybe, und das het der Bigler de gmacht.
Am 11. April 2013 het s Schwiizer Radio e Sändig «Herzblut» übere Walter Bigler broocht.
Galloromanische Sprachen
Di galloromanische Sproche sin in de klassische Ydeilig e Undergruppe vo de romanische Sproche. Si hän sich im Verlauf vo mehrere Johrhundert uss em Latyn entwickelt und werre uff em Gebiet vom sällemolige Gallie gschwätzt. Zum Galloromanische ghöre also Französisch, Okzitanisch und Frankoprovenzalisch. D'Zone, wo sälli drei Sproche gschwätzt werre, entspräche au datsächlig sälle, wo d'Sproche, wo ähnlig wie s Französisch döne, gschwätzt werre, au wenn sälle Begriff ehner ungenau erschynt.
Noch re genauere Ydeilig vom Pierre Bec bstönn di galloromanische Sproche uss me re strikt galloromanische und zwei Übergangsgruppe.
Atlas linguistique audiovisuel des dialectes francoprovençaux du Valais romand
Der Nöieburger Uniprofässer und Dialäktoloog Andres Kristol het anne 1994 mit syne Studänte agfange mit de Uufnahme für das Projäkt. Er isch zu de Lüüt in es paar Underwalliser Oort ggange, wo me vonne gwüsst het, si rede no guet s alte lokale Patois. D Gsprööch het men mit Bild und Toon ufgnoo, und us däne audiovisuelle Dokumänt isch a der Uni Nöieburg der Sproochatlas zämegstellt worde. Der Schwiizerisch Nazionalfonds het ghulfe d Arbet vo de letschte Joore z zahle.
Ane 2019 isch s Wäärch bim Nöieburger Forschigszäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch usecho. Es isch e digitalisierti Daatebank, und me cha se über s Internet go aluege. Si zeigt eim d Eigehäite vo de verschiden Mundarte, wie me d Sprooch gredt het, me cha sech Sache lo übersetze und no mee vernää.
D Projäktsprooch isch Französisch.
Der Kristol seit, es sig hööchschti Zyt gsi, wo si dermit agfange händ: sid de 1990er Joore sind schon es paar vo de letschte guete Patoisants i de Dörffer gstoorbe, es gäb chuum me Lüüt wo die ganz verschidene lokale Dialäkt vo der Frankoprovänzalische Sprooch no als Muettersprooch rede, und me müess halt gseh, dass die Sproochgruppe mit iirne ryche Variante so wie’s d UNESCO dänkt akut scho sehr gfäärdet isch und gwüss gly chönt uusstärbe; es sig jetz nume no drum ggange, s Aadänke a die schööni Kultur no möglichscht guet ufzbhalte.
Me het zum Verglyych über d Kantonsgränzen use Sproochdokumänt vo Lüüt an es paar Oort z Savoien und im Augschttaal is Projäkt mit uufgnoo, wo grad ännet der Landesgränze vo der Schwiiz liged.
D Gmeinde oder Döörffer, won em Kristol syni Forschergruppe isch go d Mundart ufnää sind: Arbaz, Bionaz (It), Chalais, Chamoson, Conthey, Evolène, Fully, Hérémence, Isérables, La Chapelle-d’Abondance (F), Lens, Les Marécottes, Liddes, Lourtier, Miège, Montana, Nendaz, Orsières, Saint-Jean, Savièse, Sixt (F), Torgnon (It), Troistorrents, Val-d’Illiez, Vouvry.
Die wälschi Mundartzytschrift L’Ami du Patois het anne 2006 mit Uuskümpft vo der Nöieburger Dialäktoloogin Federica Diémoz über das grosse Projäkt informiert, und si het au d Nääme vo de Lüüt uf em Land, wo me mit ne isch go rede, ufgschribe..
Vagina
D Vagina (mlat. vāgīna „Scheide“, griech. κόλπος kólpos „Mueterschoss“ ) isch e schluuchförmigs primärs Gschlächtsorgan vo wiiblige Süüger zwüschen em Muetermund und Scheidevorhof, wo bim Gschlächtsverchehr dr Penis ufnimmt und au as Geburtskanal dient.
Begriff
Au wenn der Begriff Vagina vor allem bi Süüger bruucht wird, verwändet men en au bi der Beschriibig vo analoge Organ bi andere Diergruppe. So findet mä bispilswiis au bi de Insekte e Vagina. Die chunnt as einzelni Struktur am achte Hinderliibsegmänt vor und isch mit Chitin uskleidet. Si nimmt bi der Begattig dr Aedeagus (s Analogon vom Penis bi de Insekte) vom Männli uf.
Anatomii
D Vagina isch e dehnbare, muskuläre Schluuch, wo bim Mensch 8 bis 10 cm lang isch. Bi ursprünglige Süüger wie de Kloakedier (Monotremata) und de Beutelsüüger (Metatheria) isch d Vagina paarig, wil bi ihne der Ändabschnitt vom paarige Müller-Gang, wo bim Embryo drus d Vagina entstoht, nit verschmilzt. Bi de Kloakedier ändet si mit em Änddarm in ere gmeinsame Körperöffnig, der Kloake.
Uf dr Siite vo der Gebärmueter stoht d Portio vaginalis vom Gebärmueterhals wien e Zapfe in d Vagina use. Dodrdur entstoht e grössers, hinders (dorsals) und e vorders (ventrals) Scheidegwölb (Fornix vaginae). Bin e baar Süügedier, wie öbbe de Säu, het s kei Portio und eso au kei Scheidegwölb. Der Zuegang zum Gebärmueterhals isch bim Mensch noch vorne abgknickt. Bi laiehafte Versuech e Schwangerschaft abzbräche, wo d Instrumänt dr Verlaufsrichdig vo der Scheide nooch iigfüehrt wärde, chömme die dorum in s hindere Scheidegwölb und durstosse däm si Dach. Dodrbi cha der Buuchfällsack verrisse wärde und e Peritonitis entstoh. Mit der Scheidenöffnig (Ostium vaginae oder Introitus vaginae) mündet d Vagina in dr Scheidevorhof (Vestibulum vaginae).
D Hinderwand (Dorsalwand) vo der Vagina isch dur Bindgwäb (Septum rectovaginale) mit em Rektum, d Wand gegenüber mit dr Blootere und dr Harnröhre verbunde.
D Vagina wird bi Jungfraue von ere chliine Membran, em "Jumpferehütli" (Hymen), deilwiis verschlosse. Es befindet sich am Übergang vo der Scheide in dr Scheidevorhof. Au wenn s Hymen intakt isch, git s normalerwiis en Öffnig, so dass s Menstruationsbluet und anderi Sekret chönne abfliesse.
In dr Hut vo der Vagina het s keini Drüese. Si isch e mehrschichtigs, unverhornts Plattenepithel. Si Höchi und Ufbau si vom Alter und vom Hormonstatus abhängig. S Epithel wird im Lauf vom Sexualzyklus ständig umbaut. Die Prozäss wärde dur Hormon, Östrogen und Progesteron, gstüürt. Zur Undersuechig wärde Epithelzälle mit eme schmärzlose Abstrich entnoh und uf eme Objektdräger mikroskopiert. Eso cha d Vaginalzytologii Uskumft über die aktuelli Zyklusphase vo der Frau ge. Hüte wird d Zyklusphasebestimmig allerdings dur Hormonundersuechige erwiiteret, für zum d Diagnosesicherheit z vergrössere.
Physiologii
D Vagina nimmt bim Gschlächtsverchehr dr Penis uf und s Sperma mit de Spermie din, wo von em usgstosse wird. Bi de Süüger, wo der Begriff für se im Allgemeine bruucht wird, wandere d Spermie denn dur e Muetermund (Gebärmueterhals) zur Gebärmueter (Uterus) und wiiter in d Eileiter. Dur d Vagina fliesst bi Primate au sMenstruationsbluet ab. Bi der Geburt wird d Vagina zum Geburtskanal für s Neugeborene.
Näbe der glatte Muskulatur in der Scheidewand het s um d Scheide ume quergstreifti Muskle. Der Musculus pubococcygeus, e Deil vom Musculus levator ani, isch e Muskle vom Beckibode. D Muskle uf beide Siite (Levatorschänkel) umfasse d Scheide wie e Schlinge und möche e trainierbare, willkürligi Verängig vo der Scheide möglig. D Kontraktion vo dene Muskle cha me vo der Scheide us gspüre.