cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joe Biden
Familie, Uusbildig un Beruef
Dr Suhn vum Joseph Robinette „Joe“ Biden, Sr. (1915–2002) un dr Catherine Eugenia „Jean“ Finnegan (1917–2010) isch mit zwee Brieder, James Brian un Francis W. Biden, un ere Schweschter, Valerie (Biden) Owens, ufgwagse. Em Biden sy Familie isch remisch-kadolisch un irisch-amerikanischer Härchumft. Wun er zee Johr alt gsii isch, isch sy Familie uf Claymont z Delaware ibergsidlet, wun er im vorstedtische New Castle County ufgwagsen isch. Em Biden sy Vater het as Autohändler gschafft. Anne 1961 het dr Biden z Claymont di remisch-kadolisch Archmere Academy abgschlosse, 1965 het er an dr University of Delaware z Newark in dr Schwärpinkt Gschicht un Bolitikwisseschaft graduiert. Är het anne 1968 am College of Law vu dr Syracuse University dr Juris Doctor iberchuu. . Ab 1969 het er as Aawalt z Wilmington (Delaware) gschafft. Ab 1991 het er Verfassigsrächt an dr Widener University School of Law glehrt.
Am 27. Augschte 1966 het dr Biden z Skaneateles (Onondaga County) sy College-Liebi Neilia Hunter ghyrote. Us dr Ee sin drei Chinder firigange: Joseph Robinette III (gnännt „Beau“, 1969–2015), Robert Hunter (* 1970) un Naomi Christina (1971–1972). Am 18. Dezämber 1972 sin d Neilia un d Naomi bi me Verchehrsuufall ums Lääbe chuu, di beede Sihn hän verletzt iberläbt. Dr Biden het sy Aid fir dr US-Senat im Jänner 1973 an ihrem Chrankebett abglait. Am 17. Juni 1977 het dr Biden z New York City d Jill Tracy Jacobs ghyrote, mit ire het er d Dochter Ashley (* 1981). Am 30. Mai 2015 isch sy Suhn Beau an eme Hirntumor gstorbe. Dr Biden het sibe Änkel.
US-Senator fir Delaware (1973–2009)
Dr Biden het sy erscht bolitisch Mandat gwunne, wun er im Novämber 1970 in Rot vum New Castle County gwehlt woren isch. Bi dr Wahl zum US-Senat 1972 het er as ain vu Jingschte iberhaupt mit 29 Johr gwunne un het ab 1973 bis zum Aadritt vu dr Vizebresidäntschaft 2009 dr Bundesstaat Delaware im Senat vu dr Verainigte Staate verdrätte. Doderby het er fimf Widerwahle gwunne. As eber, wu all Dag mit dr Yysebahn gfahren isch, het er im Senat d Inträsse vu dr US-amerikanische Bahn Amtrak verdrätte, derzue het er si au as Inträsseverdrätter vu dr Dover U.S. Airforce Base un dr Gfligelinduschtry Delaware gsääne. As Redner het mer en gchänt fir syni sprochgwändte un emotionale, vylmol lange Rede. Vyl Johr isch er im United States Senate Committee on the Judiciary un im United States Senate Committee on Foreign Relations ghockt. Im letschtere isch er zletscht Vorsitzer un dodermit aini vu dr profilierteschte Ussebolitiker vum Kongräss gsii.
Im Juschtizuusschuss isch dr Biden vu 1987 bis 1995 Vorsitzer gsii un vu 1981 bis 1987 un nomol vu 1995 bis 1997 as Ranking Minority Member gsii. In syre Amtszyt as Vorsitzer sin di seli umstrittene Verhandlige ue dr Nominierige vu dr konservative Supreme-Court-Richter Robert Bork (1987, vum Senat abglähnt) un Clarence Thomas (1991) gsii.
Dr Biden het si stark engaschiert bim Violent Crime Control and Law Enforcement Act (1994), wu dr Waffebsitz yygschränkt her und d Dodesstrof un d Ermittligszueständigkait fir verschideni Verbräche uf d Bundesebeni uusdehnt, wie fir bstimmti Immigrationsverbräche, Hate Crimes, Bandeverbräche oder Sexualverbräche. Dail vum Gsetz isch dr Violence Against Women Act gsii, wu d Rächt vu Fraue uusgytet het. Är isch au 2003 Autor vum Reducing Americans’ Vulnerability to Ecstasy Act (RAVE Act) gsii, wu wäg syne Maßnahme Kritik vu dr elektronische Musikszene uf si zoge het.
Ussebolitisch het si dr Biden im Kampf gege dr Terrorismus un gege Massevernichtigswaffe engaschiert un si uf Europa noch em Chalte Chrieg, dr Noch Oschte un Sidoschtasie spezialisiert. Är het si scho churz noch em Vergheie vu Jugoslawie fir e aktivi un im Notfall gwaltsami US-Ussebolitik uf em Balkan yygsetzt. Är het dr Slobodan Milošević frie ne Chriegsverbrächer gnännt un si derfir yygsetzt, s Waffenembargo gege d Gegner vu dr Serbe z lupfe un bosnischi Muslim militerisch z trainiere. Sy Yydrätte fir Luftyysetz vu dr NATO het mit derzue gfiert, dr Bill Clinton vu däre Option z iberzyge.
Bresidäntschaftkandidat (1988 un 2008)
Bi dr Bresidäntschafswahl 1988 het dr Biden sy Kandidatur im Juni 1987 aagchindet, isch aber scho no sechs Wuche us em Ränne uusgstige, wu Plagiatsvorwirf gege ihn ufchuu sin.Är het e Red vum britische Labour-Vorsitzer Neil Kinnock kopiert ghaa, wu s Ainzelhalte zum persenlige Läbe din ghaa het, wu bim Kinnock gstimmt ghaa än, bim Biden aber nit. 2004 het er wäg syre Erfahrig as meglige Usseminischter oder Running Mate vum (bi dr Wahl unterlägene) demokratische Bresidäntschaftskandidat John Kerry gulte.
Fir d Bresidäntschaftswahl 2008 het dr Biden syt Ändi 2004 as potenziälle Kandidat vu dr Demokrate gulte un het am 7. Jänner 2007 verchindet, ass er si wett bewärbe. Formäll isch dr Biden Ändi Jänner ins Ränne yydrätte. Wun er bi dr erschte Abstimmig im demokratische Vorwahlbrozäss, em Caucus im US-Bundesstaat Iowa, nume grad ai Brozänt vu dr Stimme kriegt ghaa het, het dr Biden im Jänner 2008 sy Uusstig us em Ränne um d Bresidäntschaft verchindet.
Vizebresidänt vu dr Verainigte Staate (2009–2017)
Am 23. Augschte 2008 het dr Barack Obama verchindet, ass dr Biden Vizebresidäntkandidat wird. Dr bolitisch erfahre Biden het im Wahlkampf bsunschdersch in ussebolitische Froge di gringer Erfahrig vum Obamas solle kumpänsiere. Au het dr Biden bi dr wysse Arbaiter as aagsää gulte un het eso dr Demokrate mee Stimme solle bringe. Am 4. Novämber 2008 sin dr Obama un dr Biden as Siiger us dr Bresidäntschaftswahl firigange. Si hän si in 28 Staate s Mee gwunne, was ene 365 Stimme im Electoral College brocht het, derwylscht s republikanisch Team us em John McCain un dr Sarah Palin 22 Staate un 173 Stimme gwunne ghaa het.
Dr Biden isch am 20. Jänner 2009 im Rame vun ere große Zeremony vor em Kapitol z Washington as Vizebresidänt veraidigt wore, e baar Minute voreb dr Barack Obama dr Aid fir s Bresidäntenam glaischtet het. Är het dodermit em George W. Bush sy Vizebresidänt Dick Cheney abglest. Vum Stil här het dr Biden welle ne wichtige Rotgeber vum Obama im Hintergrund syy. As Vizebresidänt het er dr Kurs vum Bresidänt in dr Inne- un Ussebolitik unterstitzt. Meefach isch dr Biden au as Rebresäntant vum Bresidänt ins Uusland graist go mit andere Regierige schwätze oder fir bstimmti zeremoniälli Ufgabe, wu vylmol dr Vizebresidänte mache. Dr Biden het au di 2010 verabschidet Gsundhaitsreform unterstitzt, wu dr Bresidät Obama vehemänt firschidribe het. Dur d Reform hän e baar Millione Amerikaner*ne Zuegang zue dr gsetzlige Chrankeversicherig kriegt. Im Summer 2011 isch dr war Vizebresidänt Biden ain vu dr zäntrale Firgure bi dr Verabschidig vum Budget Control Act vu 2011 gsii. Hintergrund isch gsii, ass wäg dr all hechere amerikanische Staatsuusgabe d Schuldegränze het mieße uffegsetzt wäre. Wel di Republikanisch Bartei bi dr Zwischewahle im Novämber 2010 s Mee im Rebresäntantehuus gwunne het, het d Obama-Regierig mit dr Republikaner e Kunsäns mieße finde. Dr Biden isch ain vu dr wichtigschte Verhandligsfierer in dr Verhandlige mit dr Republikaner un em Oppositionsfierer John Boehner gsii. Im Augschte 2011 isch dr Durchbruch in dr Verhandlige glunge, d Schuldegränze het chenne aaglupft un e Staatsbankrott abgwändet wäre. Au in dr Verabschidig vu arbetsbolitische Gsetz un dr Styyrbolitik het dr Biden dailwys e wichtigi Roll in dr Obama-Regierig gspiilt. Im Mai 2012 het dr Biden landeswyt fir Schlagzylede gsorgt, wun er si dytli derfir uusgsproche het, ass in dr ganze USA homosexuälli Ehe zuegloo wäre. Bi me Interview e baar Monet speter het des dr Bresidänt Obama derno au gsait.
Noch em Amoklauf an dr Sandy Hook Elementary School im Dezämber 2012 het dr Biden dr Vorsitz vun ere Arbetsgruppe fir e Änderig vum Wafferächt ibernuu, vor allem fir e gsetzli Verbot vum Verchauf vu Sturmgwehr an Privatlyt. Scho as Senator het si dr Biden in ähnlige Arbetsgruppe im Kongräss engaschiert ghaa. E Verscherfig vum Wafferächt uf Bundesebeni het aber kai Mee im Kongräss kriegt.
Im Burgerchrieg z Syrie het dr Biden gforderet, ass d Staategmaischaft yygryft un het gsait, ass dr Baschar al-Assad sy Volk nimi chennt regiere.
Bi dr Bresidäntschaftswahl 2016 het dr Biden as meglige Noofolger vum Obama gulte, är het aber am 21. Oktober 2015 verchindet, ass er nit kandidiere wett. Im Mai 2016 het er gsait, ass er aigetli hätt welle kandidiere, aber noch em Chräbsdod vu sym Suhn Beau Biden im Mai 2015 sy Manig gänderet heeb. Im Spotjohr 2016 het er bi verschidene Wahlkampfufdritt di demokratisch Kandidati Hillary Clinton unterstitzt.
Am 15. Mai 2016 isch em Biden vu dr University of Notre Dame mit dr Laetare-Medaille uuszaichnet wore, wu as hegschti Uuszaichnig fir amerikanischi Kadolike giltet. Am 12. Jänner 2017 isch em Biden vum Bresidänt Obama d Presidential Medal of Freedom with Distinction verleent wore, di hegscht zivil Uuszaichnig vu dr Verainigte Staate.
D Amtszyte vum Obama un vum Biden sin turnusgmäß am 20. Jänner 2017 uusglofe. Noofolger vum Biden isch dr bishärig Gouverneur vu Indiana, Mike Pence, wore.
Bresidänt vu dr Verainigte Staate (2020)
Ändi April 2019 het dr Biden verchinde, ass er zue dr Vorwahle vu syre Bartei vor dr Bresidäntschaftswahl 2020 wett kandidiere. Dodermit isch er relativ spot in intärne Wettbewärb vu dr Demokrate yygstige. Vorhär hän scho 19 anderi Barteimitglider ihri Kandidatur verchindet ghaa, dodrunter d Senator*ne Elizabeth Warren un Bernie Sanders. Dr Biden het as Favorit giulte, isch aber bi dr erschte drei Abstimmige im Februar 2020 ohni Siig un dodermit unter dr Erwartige blibe. Nodisno het er aber d Vorwahle in Staat gwunne, sy erschte Siig het er bi dr Primary z South Carolina am 29. Februar 2020 mit 49 Brozänt vu dr Stimme dytli vor em Bernie Sanders. Am 8. April 2020 het dr Bernie Sanders sy Ruggzug us em Ränne verchindet, dodermit isch dr Wäg fir d Kandidatur vum Biden frei gsii. Am 5. Juni 2020 het dr Biden di netig Mindeschtzahl vu 1991 Delegierte fir dr Nominierigsbarteidag vu dr Demokratische Bartei gschafft.
Am 12. Augschte 2020 het dr Biden verchindet, ass d Kamala Harris sy Running Mate un dodermit d Kandidati fir s Amt vu dr Vizebresidänti wird. Am 18. Augschte 2020 isch dr Biden uf em Nominierigsbarteidag vu dr Demokrate, wu in dr Hauptsach virtuäll abghalte woren isch, zum Kandidat zue dr Bresidäntschaftswahl gwehlt wore.
Am Oobe vum Wahldag, em 3. Novämber 2020, isch dr Biden aafangs no Wehlerstimme vor em Trump gläge, aber no dr Zahl vu dr Wahllyt aber hinter ihm. Wä dr seli hoche Zahl vu Briefwahlstimme, wu in Dail Staate erscht speter hän chenne uuszellt wäre, het s in dr Wahlnacht no kai Ergebnis gee. In dr Däg no dr Wahl het d rBiden aber in dr maischte vu dr sognännt „Swing States“ dur d Briefwahlstimme dytli zueglait un am 7. Novämber isch er vu allne wichtige US-Medie zum Siiger verchindet wore
D Wahl dur s Electoral College, s Wahllytgremium, het am 14. Dezämber stattgfunde. Am 6. Jänner 2021 isch dr Senat un s Rebresäntantehuus in ere gmainsame Sitzig im Kapitol zämechuu go d Stimme us em Electoral College zelle. Am 20. Jänner 2021 isch dr Biden veraidigt wore un het sy Amt aadrätte.
Karatschi
Karatschi (änglisch: Karachi,, Sindhi: ) isch die grössti Stadt in Pakistan und d Hauptstadt vo dr Browinz Sindh. Bis 1959 isch es die pakistanischi Hauptstadt gsi.
Karatschi het 13,1 Millione Iiwooner (2010) und isch äini vo de grösste Stedt uf dr Wält. In dr Agglomerazioon lääbe 15,7 Millione Lüt (2009). In Pakistan git s aber kä Behörde, wo d Woonsitz vo Persone registriere, doorum si die Iiwoonerzaale Hoochrächnige uf dr Basis vo de Resultat vo Volkszelige.
S Verwaltigsgebiet vo Karatschi isch kä zämmehängends Stadtgebiet, sondern weer – mit sinere ländlige Siidligsstruktur, wo usserhalb vo dr Kärnstadt dominiert – eender mit ere chliine Browinz vergliichbar.
Roscoff
Roscoff (bretonisch Rosko) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Roscoff lyt an dr Bucht vu Morlaix am Atlantik, 82 km vu Quimper un 53 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 58 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Île-de-Batz uf dr glychnamige Insle im Nordweschte, Santec im Sidweschte un Saint-Pol-de-Léon im Side.
Gschicht
Roscoff isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1489 as Rosgo (1539 Rosgoff, 1630 Rascof, 1636 Roscow, Rosco, Rosgoff).
Verwaltig
vu Roscoff isch. Roscoff ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Roscoff ghert zem Bretonisch.
Caspar Brennwald
De Chaschper Bräwald (* 1. Mai 1838 z Mänidorf, † 10. Juli 1899 z Züri) isch en Chaufme und Undernämer us Mänidorf gsi.
Islamisierung
Islamisierig maint nöd s konvertiere von ere ainzelne Person zum Islam, sondern en kollektive Umwandligsprozäss vo ganze Bevölkerige, öpe eso wie me us hütiger Sicht di christlich Mission oder d Christianisierig gsiet. Als Zwangsislamisierig bezaichnet me di erzwungeni Konvertierig zum Islam, wo noch em klassische islamische Rächt, de Scharia, under bestimmte Bedingige mögli isch. Da gits zwor eher sälte, aber, wie d Gruppe Boko Haram z Nigeria zaiged, chunnts glich no hi und do vor.
Caspar Brennwald
Japan-Mission vo 1863/64
De Chaschper (Caspar) Bräwald isch de Soon vom Beck Chaschper (Kaspar) Bräwald vo Mänidorf gsi. Är isch Chaufme worde und hät 1862 im Handelshuus Hunziker & Co z Aarau gschaffet. Vo 1863-1864 isch är Legationsrat und Sekretär gsi vo de Japan-Mission, won är vom Bundesrat Aimé Humbert-Droz mid erscht 24i mit em holländische Tampfschiff «Medusa» i säb Land gschickt worden isch. Deet händs am 6. Februar 1864 de erschti Handelsvertrag zwüsched Japan und de Schwiiz abgschlosse. De Chaschper Bräwald häd uusfüerlichi Pricht über die Reis veröffentlicht. Är häd au es Tagebuech gschribe. Die Notize uf Französisch, Änglisch, Italienisch und Holändisch sind uf 548 Siite und füled foif Bänd. Familiemitglider und s Bundesarchiv z Bärn händ si ufbewaart. Es gaat drin um Politik, Wirtschaft, Kultur, Gschicht und s tägliche Läbe. Vo 2008 bis 2012 händ d Firma DKSH und s Stadtarchiv vo Yokohama d Tagebüecher is Japanisch überträit.
Siber & Brennwald
Es Jaar druf, im 1865i, häd är z Yokohama mit em Hermann Siber d Handelsfirma Siber & Brennwald gründet. Mit däre Firma häd er vor allem Riis, Bauele und Side id Schwiiz exportiert und europäischi Produkt uf Asie pracht. Vo 1866 bis 1878 isch är a no Schwiizer Gäneralkonsul z Japan gsi. Nachane häd er bis 1882 d Londoner Filiale vo sinere Firma gläitet. D Firma isch 1890 füerend gsi im Sideexport.
Veganismus
Veganismus isch wemmer kei Tiirprodukte nutze duet, insbsunders kai tiirische Nahrig (kai Fleisch, Eier, Milch oder Käs). Di meischte Veganer sin vegan us ihre ethische Überzeugig. Andri sin vegan wege ihre Gsundhit. Veganer esse zum Bispiil Gmües, Obschd, Herdäpfel, Nudle, Reis, Soja, Bohne, Nüss un andri Some.
Wolfgang Scheurer
Lääbe
Dr Scheurer isch z Frankfurt uf d Wält chuu. Syni Elterne sin us em Markgreflerland gsii un sin bal no syre Geburt wider retuur chuu in d Region. Är isch derno z Fryburg un im Chlaine Wisedal (z Binzen un z Tegernau) ufgwachse. No dr Schuel het er im Bedriib vum Vater Induschtrychaufmann glehrt un derno z Broomech gläbt un gschafft. Är het zwee Sihn ghaa.
Caspar Brennwald
Siber & Brennwald
Bim Kanto-Ärdbebe vo 1923 häd d Firma grossi Verluscht gha. De Willy Chäller vo de ''Ed. A. Keller & Co'' häd ghulfe, s Gschäft wider in Gang z bringe. Im Jaar 2000 händ sich d ''Ed. A. Keller & Co und d Diethelm & Co. Ltd. zämegschlosse, 2002 isch d Siber-Hegner ''dezu cho - de Allianzname häd de Name Bräwald 1910 verdrängt gha. Hüt ghäisst d Firma DKSH Holding (Diethelm Keller Siber Hegner) und häd 2013 mid über 26'000 Mitarbeiter fascht zää Milliarde Franke Umsatz und 300 Millione Franke Gwünn gmacht.
Veganismus
Veganismus gits schu lang. Im elfte Johrhundert het de Poet Abu Al-Ma'arri (heutigs Syrie) sich wege moralische Gründ vegan ernährt. Des Wort vegan hen 1944 di Dorothy Morgan un de Donald Watson erfunde, basiirend uff em änglische vegetarian (vegedarisch).
In Ditschland het's 2008 ebbe 80.000 Veganer gä. Sellere Zahl isch in de vergangeni Johr arg gstiige - e Befrogig im Uffdrag vu de Vegane Gsellschaft Ditschland het 2016 gschätzt dass es 1,3 Millione Veganer in Ditschland git, des isch zirka 1,6% vu de Bevelkerig.
Ortsnamen in Baden-Württemberg
In däre Lischt het s d Dialäktnäme vu Ortschafte z Bade-Wirtteberg. D Näme vo Ortschaften us de reschtlichi qlemannische Biet cha mer uf dr Iberblickssyte Alemannischi Ortsname finde.
Zitral
Dr Zitral (* z Birsfälde, bürgerlig Fabio Di Profio, vermuetlich Johrgang 1982) isch e Schwiizer Rapper. Er isch Mitgliid bim Basler Blattelabel Triple Nine Recordings.
Läbenslauf und Karriere
Scho in dr Sekundarschule het dr Birsfälder sini erste Schritt im Rap gmacht. Er isch as Freestyle-Rapper in Schuel- und Jugendhüüser ufdräte. Denn si ersti Live-Ufdritt im Summerkasino cho. Noch Features bi Basler Hip-Hop-Crews wie Taktpakt oder Freakaonid het er 2000 dr Jean Luc Saint Tropez kenneglehrt, wo au as Maggi bekannt isch. Mit däm zsämme het er d Band "Stuuberocker" gründet. Die isch im Johr 2001 uf ä 3. Blatz bim regionale Bandcontest "Sprungbrett" choo. 2002 isch die ersti und bis jetzt einzigi Veröffentligung vo Stuuberocker uusechoo, d Maxi "Ohni Scheiss". Denn het er under anderem uf em Brandhärd siiner Survival of the Hartnäckigscht (Breitegrad, 2004) und Zeiche setze (7-Sieche, 2005) gfeatured. Vo denn aa het dr Zitral ehnder as Solo-Künstler Ufmerksamjeit erregt. Im Johr 2005 isch d CD Ai Daag in Basel erschiine, vom Zitral und vom DJ Mars zsämme. Do druf het dr Zitral au e baar mol grappt. Drotz siiner Karriere as Rapper het er au witerhi as Freestyler für Furore gsorgt. So het er 2005, 2006 und 2007 in dr Schwiiz dr Battle vo de Kantön gwunne. 2007 isch dr Zitral as Gastrapper uf em Brandhärd-Album Brandrenalin im Song "Zrugg uf e Karton" ufdräte. Er isch au uf de beide Triple-Nine-Recordings-Sampler "giftig" (2007) und "dräggig" (2009) verdräte.
Wolfgang Scheurer
Lääbe
Dr Scheurer het si scho frie fir alemannischi Literatur inträssiert, sy Vater isch e Kamrad zum Hermann Burte gsii. Är het si in dr Muettersproch-Gsellschaft un vor allem langi Johr im Löörecher Hebelbund engaschiert. Gschribe het er e Huffe Gedicht. En Uuswahl dervu het er in drei Biechli vereffetligt, derzue het er ainzelni Gedicht in Kaländer, Zyige un Anthologie publiziert. Zäme mit em Günter Wagner het dr Scheurer z Marzäll zue dr Nussoobe yyglade, wu alemannischi Gedicht vordrait wore sin.
Dr Gerhard Jung het anne 1983 iber em Scheurer syni Dichtig gschribe:
Wu em Scheuer sy Unternämesberotig in Schwirigkaite groten isch, het er si us dr alemannische Dichterszene un au us dr Muettersproch-Gsellschaft un em Hebelbund zruggzoge.
Grindel SO
Gringel (amtlich Grindel) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Gringel isch es Strossedorf im Schwarzbuebeland, im Faltejura am Nordfuess vo de Fringelichette. D Gmeindsflächi umfasst 43,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 51 % Wald, 5 % Sidligsflächi und 0,3 % suschtigi Flächi.
Gschicht
Gringel isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1147 als Crindil, franz. Grandelle.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 3,9 % gläge.
Religion
9,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 80,2 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,4 %, CVP 15,5 %, EDU 0,9 %, EVP 1,2 %, FDP 21,4 %, GLP 3,6 %, GP 6,8 %, SP 10,6 %, SVP 35,7 %, Suschtigi 0,9 %.
Gmeindspresidänt isch dr Hans Rudolf Krähenbühl (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 494 Iiwohner 98 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 0,2 % Italienisch un 1 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gringel ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Rusinga Island
Geogràfii
D’ Ìnsel Rusinga bfìndet sìch ìm üüsserschta Nordoschta vum Victoriasee, ìm klaina Tail, wo zem Kenia gheert. Sa lìegt àn dr Mìndung vu dr Winam-Meeresbüüsa. D’ Ìnsel ìsch 16 Kilomeeter làng un bis zu 5 km brait. Mìt siinera Gsàmtflächa vun äbb 42 Kwàdràtkilomeeter ìsch sa d’ zwaitgreeschta-n-Ìnsel ìm Victoriasee. Dr heechschta Punkt ìsch dr Zäntrààlbari Lunene mìt äbb 1.460 Meeter ìwwer’m Meer un 328 Meeter ìwwer’m Victoriasee.
Verwàltungsmaassig gheert d’ Ìnsel zem Homa Bay County. Zwìscha 1995 un 2009 hàt sa zem Distrikt Suba gheert.
Tiafgrund
Dr Ìnselgrund bschteht hàuiptsachlig üss Ärgusschtai.
Rusinga-n-ìsch a bediitenda Fossilialàgerschtälla. Bsunders wìchtig ìsch d’ Rusinga-Grupp üss’m Untra un Mìttlera Miozään. ’S ìsch a Gschtainainhait, wo-n-üss mehrera Formàzioona bschteht. Ìhra fossiliariichschta Taila schtälla d’ Hiwegi- un d’ Kulu-Formàzioon dàr. Vu doo schtàmma friahja Vertratter vu da Mänscha-n-àrtiga, wia zem Baischpìel dr Proconsul un dr Nyanzapithecus. Naawadràà sìnn uff dr Ìnsel Fossilia vum Myorycteropus, a Vorfààhra vum Ardferikel, un vum Miorhynchocyon, wo zem Rüssel-Klainhund gheert. Uff dr Ìnsel sìnn àui Bsunderhaita, wia zem Baischpìel d’ Parageogale, a àfrikànischa Form vum Süügtiar Tenrek, wo-n-uff Madagaskar verbraitet ìsch. Ìn da Wasiriya-Grundschìchta (ang. Wasiriya Beds) hàt maa jìngera Fossilia-n-üss’m Oowera Pleistozään gfunda. Ìn da Àblagerunga hàt maa mehrera Ànilopàrta äntdäckt, unteràndrem d’ Küahàntilop Rusingoryx.
Tiarwalt
Um d’ Ìnsel Rusinga laawa-n-äbb 100 Voogelàrta. Ainiga drvu sìnn gfahrdert. Uff dr Ìnsel sìnn àui Wàràna, wo vìel greesser sìnn àls uff’m Fäschtlànd odd’r uff da nochberliga Ìnsel.
Beväälkerung, Schprooch un Kültüür
Vor mehrera Joohrhunderta-n-ìsch d’ Ìnsel vu Flìchtlìnga-n-üss’m hittiga-n-Uganda bsìedelt worra. Dia Litt gheera zem Volksschtàmm Luo. Ìhra Vorfààhra sìnn jedoch üss’m Suba-Volk gsìì. Hìttz’tààgs reedet dr greeschta Tail vu dr Ìnselbeväälkerung d’ Schprooch Dho Luo. Üsserdam reedet maa doo àui d’ Àmtsschproocha Anglisch un Suaheli. Sallamols ìsch d’ Schprooch Singa gsìì, wo ma numma-n-uff Rusinga grädd hàt. Dia Schprooch ìsch mìt dr Suba-Schprooch verwàndt gsìì.
Bii dr Volkszehlung vu 2006 sìnn uff Rusinga äbb 25.000 Iiwoohner gsìì. D’ maischta Ìnselbewoohner sìnn Chrìschta (84 % vu dr Beväälkerung), àwwer ’s gìtt àui a bediitenda moslämischa Mìnderhait (12 %). D’ Iiwoohner laawa vor àllem vu dr Làndwìrtschàft, dr Fìscharäi odd’r vum Tourischmus.
Jeedsjoohr fìndet vor Wiahnàchta d’ Rusinga-Faschtschpìeler schtàtt, wo d’ Suba-Kültüür färdert.
Dr keniànischa Gwarkschàftler un Unàbhangigkaitspolitiker Tom Mboya (1930–1969) hàt üss Rusinga gschtàmmt. Sii Grààb bfìndet sìch ìn’ma Mosoleum z’ Kamasengere ìm Wäschta vu dr Ìnsel.
Brunstatt
Brunscht (frz. Brunstatt, dt. Brunstatt) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Gschìcht
Brunscht ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 708 àls Brunstat. Àm 1. Janner 2016 ìsch sa füsioniert worda mìt dr Gmein Dìdena züe Brunstatt-Didenheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
D letscht Maire vun Brunscht ìsch bìs 2015 d Bernadette Groff gsin. Brunscht ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Brunscht ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Arzweiler
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Eerschwiller lijt rund nin Kilometer eschtlich vun Sarrebourg uf dr Wàsserscheid zwìsche Sààr un Zorn uf re Heche zwìsche 273 un 354 m ìwer em Meeresspiejel.
Erkheim
Erke (amtlich Erkheim) isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Arzweiler
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Erkheim
Geografi
Erke leit rond 15 km eschtlich vo Memmenga en Oberschwoba. Vo dr Gmarkong send 64,4 % Landwirtschaftsfleche, 23 % Wald, 10,6 % Sidlongsfleche ond 2 % sonschtige Fleche.
Arzweiler
Verwàltung
vun Eerschwiller ìsch. Arzviller ghert zem Kommünàlverbànd.
Erkheim
Gmoendsgliderong
Zua Erke ghered d Derfer Arlesried, Dankelsried, Daxberg ond Schlegelsberg ond d Weiler ond Gheft Bandholz, Erlenberg, Haugenhof, Knaus, Lerchenberg, Moosmühle, Trinkenloh, Untererlenberg ond Zoller.
Arzweiler
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Eerschwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Erkheim
Gschicht
Erke isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 764.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,6 % gleage.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Erke isch dr Christian Seeberger.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Erke ghert zom Oschtschwäbisch.
Isonomie
Isonomia (, vo íson, „gliich“, und némein, „verdäile“) het im antike Griecheland die politischi Gliichhäit vo alle Vollbürger von ere Polis bezäichnet. D Sklave, d Fraue und d Metöke (Ortsfremdi) si vo dr Isonomii usgschlosse gsi.
D Idee vo dr Isonomii isch in Öiropa wääred dr Ufkläärig wider ufgriffe worde.
Hajo Loch
Dr Hansjörg „Hajo“ R. Loch (* 1939 z Duemerge; † 22. Februar 2010) isch e dytsche Lehrer un Dichter gsii.
Lääbe
Dr Hajo Loch isch z Duemerge uf d Wält chuu un au dert ufgwachse. Sy Schweschter isch d Monika Schreiber-Loch gsii. Dr Hajo het in Philosophy promoviert un derno 40 Johr lang as Lehrer am Wentzigergimnasium z Fryburg Dytsch un Gschicht unterrichtet.
No syre Pensionierig het er aagfange mit Schrybe, uf Hochdytsch un au uf Wisedäler Alemannisch.. Är het dr „Faust“ uf Alemannisch umdichtet (publiziert anne 2003), d Bärgbredig in dr Dialäkt ibersetzt (2006) un unter em Titel 2008 au ne Biechli mit aigeni Gedicht uf Alemannisch vereffetligt.
E baar Däg, no däm sy Buech „Heimwärts dein Bild“, e hochdytschi Verzellig iber e Bärgfierer, uusechuu isch, isch dr Loch im Alter vu 70 Johr gstorbe.
Communauté de communes du Pays Bigouden Sud
D Communauté de communes du Pays Bigouden Sud (bretonisch Kumuniezh kumunioù Su ar Vro Vigoudenn) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 28. Dezämber 1993 grindet wore un bstoht us zwelf Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Pont-l’Abbé.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Agilo
De Agilo isch im Joor 354 as tribunus stabuli im Dienst vom römische Kaiser Constantius II. gstande, isch aber verdöchtigt worde, as er zäme mitem Latinus und em Scudilo de alemannischi König Vadomari voremene römische Öberfall gwarnt hebi. Trotzdem isch er im Joor 360 vom Kaiser Constantius zum magister peditum præsentalis biförderet wore und het denn drufabe am Tigris gege d Perser kämpft. Obwol er de Constantius gege de Julian unterstützt het, isch er nochem Siig vom Julian zume Mitgliid vode Untersuechigskomission vo Chalkedon gwält worde, wo sich gege d Günstling vom Constantius grichtet het. Im Joor 365 ischer zäme mitem Gomoari underem Usurpator Procopius magister militum gsii, isch denn aber 366 zum rechtmässige Kaiser Valens öbertrete und het dem zum Siig vo Nakoleia biitrait.
Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Llanrhaeadr-ym-Mochnant isch e Dorf in Mittelwales. S lit zwischem Fluss Rhaeadr bi de Berwyn-Berg.
Des Derfl isch besser bekonnt as friejeri Pfarrei vum William Morgan. De Morgan het als Erschter d Bibel ins Walisischi ibersetzt. Oluegenswert isch in de Nächi d Pistyll Rhaedar, de hechscht Wasserfall vu Wales. Userdem isch de Ort bekonnt fir e Tandem-Lade.
Teil vum Film Der Engländer, der auf einen Hügel stieg und von einem Berg herunterkam isch dert dräit worre.
David ibn Abi Simra
Dr David ben Salomon ibn (Abi) Simra (hebräisch דוד בן שלמה אבן אבי זמרא, * öbbe 1479 z Spanie, gstorbe 1573 oder 1589 z Safed), bekannt as Radbas (רדב"ז), isch e früeje Acharon im 15. und 16. Joorhundert gsi. Er isch Ooberrabbiner vo Egüpte und Läiter von ere Jeschiwa gsi und het mee as 3'000 Response (das si religiöös-gsetzligi Entschäidige) verfasst und meereri Büecher.
Biografii
Dr Radbas isch öbbe 1479 z Spanie uf d Wält choo. Won er drizääni gsi isch, het si Familie wägen em Alhambra-Edikt Spanie müesse verloo. Dr David het sich z Safed im Globte Land niidergloo und bim Joseph Saragossi studiert.
Wiso er Eretz Israel verloo het, won er 31 oder 32 gsi isch und uf Fes in Marokko gangen isch, wäiss mä nid. Dört isch er Mitgliid vom rabbinische Gricht worde, wo dr Bresidänt von em dr Nagid Isaak Scholal gsi isch.
Dr Radbas isch 1573, anderi sääge 1589, z Safed gstorbe.
Bitherid
De Bitherid (lat. Bitheridus; alem. *Witharîd ?) isch en Först (primas) vode Bukinobante gsii. Er isch im Joor 372 vom römische Kaiser Valentinian I., zsämme mit emenä andere Först, em Hortar, wo schböter as Verräter higrichtet worde isch, as Truppefüerer igsetzt wore.
Quelle
Ammianus Marcellinus 29,4,7.
Communauté de communes du Pays de Châteaulin et du Porzay
D Communauté de communes du Pays de Châteaulin et du Porzay (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro Kastellin hag ar Porzhe) isch bis 2016 e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. Dr Gmaiverband isch am 19. Dezämber 2001 grindet wore un isch us elf Gmaine bstande. Dr Verwaltigssitz isch z Châteaulin gsii. Bresidänti isch d Gaëlle Nicolas gsii.
Zugsignal
Zugsignaal (im Signalbuèch Signaal a Züüg) sin Ysèbaasignaal, wo Züüg odder uff diè freyi Streggi übbergehendi Näbbèfaarzüüg kennzeichnèd.
Communauté de communes du Pays de Châteaulin et du Porzay
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Zugsignal
S Spitzèsignaal (Zg 1) bschtòt uss drei A-förmig aagordnetè wyßè Lampè a Drybfaarzüüg un Stüèrwagè odder zwei waagerächtè wyßè Lampè an èm gschobenè Waggon. Sèll Signaal gildèt Dag un Nacht.
S Zugschlusssignaal (Zg 2) bschtòt uss ein odder zwei rot-wyßè odder rot-gäälè Daflè als Dageszeichè un zwei waagerächtè rotè Lampè odder rüggschtraalendè Daflè vo Tageszeichè als Nachtzeichè. S Nachtzeichè mit rotem Liècht darf blinkè.
Belgien-Rundfahrt
D Belgie-Rundfahrt (ndl. Ronde van België, frz. Tour de Belgique, syt 2013 offiziäll Baloise Belgium Tour) isch e belgisch Radränne.
D Rundfahrt wird in mehrere Etappe uusdrait un findet alljohr im Mai statt. S erscht Mol isch s Etapperänne anne 1908 gfahre wore. Syter 2005 ghert s Ränne zue dr UCI Europe Tour in dr Kategori 2.1.
Schlatt
Schlatt heissed folgendi Gmeinde:
Belgien-Rundfahrt
Rekordsiiger sin nyyn Fahrer, wu s Ränne je zwaimol gwunne hän: d Belgier Louis Mottiat (1914, 1920), Emile Masson (1919, 1923), René Vermandel (1921, 1922), Henri Van Kerckhove (1952, 1954), Noël Foré (1958, 1962), Eddy Merckx (1970, 1971), Roger Swerts (1972, 1974), Stijn Devolder (2008, 2010) un dr Niderländer Frans Maassen (1988, 1990). Mee wie zwai Mol het s no niemer gwunne.
Gomoari
De Gomoari (lat. Gomoarius, Gumoarius; ; alem. *Gomohari „Maa-Chrieger“) isch en alemannische Chrieger gsii, wo im römische Heer dient het.
Schlatt
Dörfer oder Ortsteil z Dütschland:
Belgien-Rundfahrt
Vu dr 81 Uflage (bis 2011) sin 63 dur Belgier gwunne wore, dr ainzig Siiger vu Dytschland isch dr Tony Martin gsii, wu mit drei Siig vu 2012 bis 2014 au Rekordsiiger isch. Siiger us dr Schwyz het s no kaini gee.
Schlatt
Ortsteil z Östriich:
Gomoari
Er isch im Joor 350 underem römische Usurpator Vetranio tribunus notariorum scutariorum gsii, hett de aber schlussendli verroote. Er isch denn 359 vom Kaiser Constantius II. zum magister armorum erhobe worde, aber de Julian hetten im Früelig 361 abgsetzt. Im Joor 365 ischer zäme mitem Agilo magister militum underem Usurpator Procopius gsii, isch denn zum rechtmässige Kaiser Valens öbertrete und het dem zum Siig vo Nakoleia biitrait.
Carl Schauenberg-Ott
Sis Gedicht Den Rosen, den Reben, der Schweiz! isch vom Friedrich Schneeberger vertont worde.
Landkreis Heilbronn
Der Landchrais Haalbrunn isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Haalbrunn-Franke im Regierigsbezirk Stuagert.
Er gränzd im Noorde an dr Neckar-Oodewald-Chrais, im Oschde an dr Hohlohchrais ùn dr Landchrais Schwebisch Hall, im Siidoschde an dr Rems-Murr-Chrais, im Siide an dr Landchrais Ludwigsburg und im Südwesten an den Enzchrais. Im Weschde gränzd er an dr Landchrais Chaarlsruei ùn dr Ryy-Neckar-Chrais. Haalbrunn lyd as chraisfrèii Schdad im Bied vùm Landchrais Haalbrunn.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Haalbrunn ghèère 17 Schded ùn 29 Gmaine.
Akropolis
D Akropolis im ursprünglige Sinn isch dr Burgbärg gsi, wo zun ere Stadt ghöört het, beziejigswiis d Nefestigungsaalaag, wo mäistens uf dr höggste Erheebig in dr Nööchi vo dr Stadt baut worde isch.
D Akropolis im antike Griecheland
Zun ere antike griechische Stadt het grundsätzlig immer en Akropolis ghöört – au wenn e baar in dr Eebeni a baut worde si und eso dr Naame nid so richdig verdiene.
Zum sich besser verdäidige chönne, häi die früeje Siidler von ere Stadt Erhööhige und Hüügel usglääse, wenn möglig mit stotzige Häng. D Akropolis het ere Zitadelle entsproche, aber im Lauf vo dr Gschicht het si sich von ere Befestigung uf em Burgbärg au zum Kultblatz mit de wichdigste Häiligdümer entwigglet. Die früeje Siidlige si an e Hufe Ört zu de Zentrum vo groosse Stedt worde, wo sich über d Dääler drnääbe usbräitet häi.
Häärkumft und Verwändig vom Begriff
S Wort stammt us em Altgriechische: akrópolis isch zämmegsetzt us  ákros „höggst“, „oberst“ und  pólis „Stadt“ und bedütet „Hoochstadt“ oder „Ooberstadt“.
Dr Begriff Akropolis isch früener usschliesslig uf dr antik griechisch Kulturkräis beschränggt gsi. Hüte wird er aber au für art- und zwäckverwandti Bauwärk vo andere antike Kulture wie Etrusker, Kelte oder Maya verwändet. Mä chönnt äigentlig au s römische Kapitol as Akropolis bezäichne.
Bi middelalterlige und früenöizitlige Baute reedet mä vo Zitadelle.
Rosnoën
Rosnoën (bretonisch Rosloc'hen) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Rosnoën lyt an dr Aulne an dr Bucht vu Brest (Rade de Brest) am Atlantik, 31 km vu Quimper un 26 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 167 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Le Faou im Norde, Pont-de-Buis-lès-Quimerch im Oschte, Dinéault im Sidoschte, Trégarvan im Side, Argol im Sidweschte, Landévennec im Nordweschte.
Haunsheim
Haunsa (amtlich Haunsheim) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.
Geografi
Haunsa leit leit em Bachtal, ma Ausloefer vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Gundelfinga, Lauinga, Medliga, Wittislinga ond Bachhagel.
Vo dr Gmarkong send 57,2% Landwirtschaftsfleche, 31,4% Wald, 9,9% Sidlongsfleche ond 1,5% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Haunsa gheret d Derfer Haunsa ond Unterbechingen, ond dr Weiler Albhof.
Gschicht
Haunsa ischt em 16. ond 17. Johrhondert onter dr Herrschafft vo dr schwäbische Reichsritterschaft gweä. Dr Ortsdoel Unterbechingen ischt erschte Mol gnennt worda em Johr 1143 als Bachingen.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,9 % gleäge.
Religion
53,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 44,2 % evangelisch.
Rosnoën
Verwaltig
vu Rosnoën isch. Rosnoën ghert zum Kommunalverband.
Haunsheim
Verwaltong
Haunsa hot mit dr Stadt Gundelfinga ond dr Gmoede Bächna ond Medliga a Verwaltongsverband vereibart.
Rosnoën
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Rosnoën ghert zem Bretonisch.
Haunsheim
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Haunsa ischt dr Christoph Mettel.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Haunsa ghert zom Schwäbisch.
Sueben (Galizien)
Im Joor 411 hend Suebe (lat. Sueui) in Gallizie (lat. Gallæcia) e germanisches Königriich gründet, wo 585 vode Westgote eroberet worden isch. D Gschicht vo dem Königriich isch hoptsächlich vom Bischof Hydatius (bis 468) und vom Isidor vo Sevilla öberliferet.
Landnaam
Im Joor 409 sind Wandale, Alane und Suebe i die Iberischi Halbinsle iidrunge und hend s Land verheert. Anne 411 hend die Stämm d Halbinsle under sich uuftailt, wobi d Suebe de nordöstlich Egge vo Gallizie öberchoo hend, de gröösser Tail vo dere Landschaft isch aber ade Wandale zuegfale. Die Stämm sind underem Alanekönig Addax gstande. Wo de im Joor 418 im Chrieg gfalen isch, het de Wandalekönig Gundericus d Herrschaft öbernoo. De hett de suebischi König Ermiricus i de Berge igschlosse. Well aber d Römer d Wandale bidrängt hend, hend si sich müese zruggzüche und sind vode Suebe us Gallizie vertribe worde. Wo im Mai 429 d Wandale uf Afrika öbere sind, het de König Gaisericus erfaare, dass de Sueb Ermigarius i Lusitanie (Portugal) igfalen isch. De Gaisericus isch zrugg uf Spanie und isch a de Suebe bi Emerita (Mérida) entgegetrete und het si besigt. Debi isch de Ermigarius im Fluss vertrunke.
s Ersti Riich
De erst König isch de Ermiricus gsii. Er het immer wider d Lüt ide Städt bidrängt. Schliessli het s de Bischof Hydatius gschafft, en Fride z schlüüsse und im Joor 438 het der römischi Comes Censorius en Fridesvertrag zwüschet de Suebe und de Iihaimische bisiglet. Well de Ermiricus jetz aber chrank worden isch, het er sin Soo Rechila as sin Nochfolger iigsezt. De het 439 d Stadt Emerita (Mérida) eroberet und nochem Tod vo sim Vatter im Joor 441 het er au d Stadt Hispalis (Sevilla) chöne erobere. Im Joor 446 hend sich d Römer und d Westgote, wo dozmol im südliche Gallie gsidlet hend, gege d Suebe verbündet, sind aber besigt worde. De Rechila isch im Augste 448 as en Haid gstorbe und uf de Thron isch sin katholische Soo Rechiarius choo. Er het d Tochter vom Westgotekönig Theoderid I. ghüroote und isch, wie sin Vatter au, en erfolgriiche Eroberer gsii. Im Joor 453 het er mit de Römer en Fridesvertrag gschlosse, de Vertrag isch Endi 454 ernoieret worde. Doch nochdem d Wandale im Joor 455 Rom plünderet hend, hend au d Suebe wider afange usserhalb vo irem Gibiet plündere und noiji Underhändler vode Römer und Westgote hends hai gschickt. Drum hend d Römer em westgotische König Theoderid d Erlaubnis ggee, as er mit sim Heer uf Spanie taar. Am 5. Oktober 456 isches zunere Schlacht cho und d Suebe sind besigt worde. Am 28. Oktober hend d Westgote Bracara (Braga), d Hoptstadt vo Gallizie iignoo und de Rechiarius isch gfangegnoo worde und im Dezember 456 exekutiert worde.
Wirre
D Westgote hend de Aiolfus, en Warn as Präfekt öber d Suebe iigsetzt. De het sich aber erhobe und as König vo Gallizie uusgruefe. D Suebe aber, wo im üsserste Egge vo Gallizie gwont hend, hend de Maldras, de Soo vom Massilia, as König gwäält und en andere Tail vode Suebe hend de Framtan zum König erhobe. An Ostere 457 het de Theoderid umbedingt zrugg uf Gallie müese und di zruggblibne Westgote hend afange umeplündere. Im Juni hends de Aiolfus festgnoo und em de Chopf abghaue. De Framtan isch im Früelig 458 gstorbe. I dene Joor isch die ganzi Halbinsle plünderet worde. Nöd nu d Suebe underem Maldras und em Rechimundus hend wild umeplünderet, au Westgote, Wandale und Heruler sind umezoge. De Maldras het sind Brüeder umbrocht, isch denn aber selber im Februar 460 vo sinene Lüt ermordet worde. Jetz hend sich de Frumarius und de Rechimundus um d Königswürdi gstritte. De erst het de Bischof Hydatius gfange gnoo. Im Joor 461 isches zude erste Friidesverhandlige mit de Westgote choo und de Hydatius isch fraigloo worde. Nochdem de Frumarius im Joor 464 gstorben isch, isch de Remismundus de alainig König vo de Suebe worde und de Fride isch wider hergstellt gsi. De Remismundus het ainersits mit de Westgote, de Römer und de Wandale verhandlet, andersits aber au Plündrige zueloo und sis Riich ussgwiitet und 468 het er Ulixipona (Lisabonn) iignoo. Er het e Westgotin ghüürote und de arianischi Glaube agnoo. Zudem het er em griechische Missionar Aiax erlaubt, de arianischi Glaube z predige.
"Dunkli Periode"
Well d Chronik vom Bischof Hydatius im Joor 468 abbrecht, isch nöd bikannt, wa die nöchste Joorzent passiert isch.
En Inschrift vom Joor 485 us Braga, de suebische Hoptstadst, nent en König Veremundus.
De katholischi König Ariamirus het 561, i sim dritte Regierigsjoor, s ersti Konzl vo Braga iberueffe.
Untergang
De Noofolger vom Theodimirus isch de Miro gsii. Well gsait werd, ass sin Vatter d St. Martin-Chile baut het, nint mer aa, ass er de Soo vom Chararicus gsii isch. I sim zwaite Regierigsjoor isch 2. Konzil vo Braga iberuefe worde. Im Afang het er no mitem westgotische König Leuvigild en Fride gschlosse, aber ab 576 isches zerschtmol zu Chriegshandlige cho. Er het denn em westgotische Prinz Ermenegild gholfe, wo de afange het gege de Leuvigild intrigiere. Doch de Leuvigild het gwune und de Miro het müese en Troieaid schwöre, isch aber bald im Joor 583 gstorbe. Denn isch sin Soo Eboricus König worde. De het de Fridesvertrag mitem Leuvigild ernoieret. Aber scho e Joor druf, isch er vo sim Schwooger Audeca enthornt worde und as Mönch is Chloster gschickt worde. De Audeca het denn d Sisegutia, d Muetter vo sinere Frau und vom Eboricus, ghüürote, um sini Herrschaft erbrechtlich zsichere. Aber er isch glii drufabe im Joor 585 vom Leuvigild enthront worde und zum Priester gmacht worde. Jetz het sich aber de Malaricus mit e paar Uufständische erhobe, aber au de isch bald gfangegnoo worde und em Leuvigild usgliferet worde. So isch s suebische Riich ändgültig Teil vom westgotische worde.
Zittafle vo de galizische Suebe
''Zaale i Chlammere gend nu die früesti bzw. spötisti Erwäänig aa und e Chrüzli git s Datum vom Tod aa.''
Jakob Vetsch (Schriftsteller)
Chindhäit und Juged
De Vetsch isch as Soo vomene Leerer im Toggeburg uf d Wält choo. Wäg emen Unfall hät der anderthalbjëërig Bueb es Aug verloore und drum zytläbes es Glaasaug ghaa. 1881 sind d Eltere i s Appizälisch züglet, wil im usserrodische Wald e Leererstell frei woorden isch. Scho 1891 hät er d Mueter verloore, wo-n-im Chindpett gstoorben isch.
S Gimnaasium hät er z Trogen und z Sanggale bsuecht. Wil s Gält für es Hoochschuelstuudium gfëëlt hät, hett er zeerscht sele Leerer wëërde – asewääg hett er sich s Gält für d Uniwërsitëët chöne sälber verdiene. De Vetsch hät aber de Reaalleerer-Kurs voorzytig abprochen und isch 1899 vo dihäime durepränt und uf Parys abghaue. Er hät deet probiert syn Läbesunderhalt z verdiene, hät aber nöd reüssiert und isch 1900 wider i d Schwyz zrugg.
Stuudium und Dissertazioon
De Vatter hät bi Verwandte Gält zämepättlet, und esoo hät de jung Vetsch sich 1900 a der Uniwërsitëët Züri für Tüütsch, Änglisch, Filosofy und Psichology ygschrybe. Im Änglisch isch es Jaar im Spraachgibiet voorgschribe gsy, und so hät er 1902/03 as Tüütschleerer z Londen schaffet. 1903 hät er si z Züri namaal für Tüütsch aagmulde und 1905 bim Albert Baachme mit eren Aarbet über der Appizäler Tialäkt tokteriert (Täiltruck 1907, Gsamttruck 1910). Für syni Diss hät er s ganz Appizälerland durwanderet und an 88 Oort Uufnaame gmachet; bi de Lüüt isch er mit syneren Aart allwääg rächt guet aachoo.
S Schaffen am Idiotikon, für s Fonogrammarchyv – und «d Affëëre Vetsch»
Scho as Studänt, 1903, hät de Vetsch as Hülffschraft bim Schwyzerischen Idiotikon z Züri aagfange. Wo syni Dissertazioon über s Appizälisch 1905 aagnaa gsy isch, isch er regulëëre Idiotikon-Redakter woorde – de Baachmen isch nöd nu syn Toktervatter, sunder au de Scheffredaktor vo dëm Wöörterbuech gsy. Deet isch es zeerscht ganz guet gloffe. Äis Jaar lang hät er au s nöi Fonogrammarchyv, wo de Baachmen und de Louis Gauchat ggründet ghaa händ, i de Funkzioon vom tächnische Läiter gfüert – doozmal hät men aagfange, Spraachen und Tieläkt uufzäichne. 1909 hät er zwäimaal sälber in en groosse Trachter inegredt, und syni Mundaart isch uf ere Wachsplatte uufgnaa woorde; die beeden Uufnaame sind 2002 vom Zürcher Fonogrammarchyv zäme mit em Wiener Fonogrammarchyv i digitalisierter Form publiziert woorde. Und i de Jaar zwüsched 1909 und 1913 hät er als «Phonographist» dur di ganz Schwyz dure e Schwetti vo Uufnaame gmachet, wo 1914 vom Otto Gröger under em Titel Schweizer Mundarten publiziert woorde sind. Ab 1908 hät er näbet syneren Aarbet am Wöörterbuech und für s Fonogrammarchyv au na e Klass a de Kantonsschuel übernaa und ere Tüütsch ggëë.
S mues i dëre Zyt gsi sy, wo de Vetsch au hät welen e sanggalisch-appizälischs Oorts- und Fluernamebuech uusschaffe. S git ämel en Uufrueff, underschribe vom bikanten Uurkunde-Usegäber Hermann Wartmann, für eso-n-es Wëërch, wos dän am Schluss ghäisst, mer seli mit em «Dr. phil. J. Vetsch, Spiegelgasse 18, Zürich 1» Kontakt uufnëë, «der die Ausarbeitung des Werkes übernommen hat». Da druus isch dän aber für langi Zyt nüüt woorde.
Wo de Vetsch aber im Hërbscht 1910 es Zwäitstuudium vo de Jurisprudänz und Nazionaalökonomy aagfange hät, isch d Laag am Wöörterbuech naadisnaa häikel woorde. Im Archyv vom Idiotikon häts e ticks Gguwëër, aagschribe mit «Affäre Dr. J. Vetsch. Okt. 1912 – März 1913» und e 32sytigi Daarstelig vom Konflikt us de Sicht vom Vetsch, z Hande vom Adolf Chägi vom Läitenden Uusschuss. S Betriibsklima am Idiotikon mues i dëne Jaar ganz schlächt gsy sy. De Stryt isch eso wyt ggange, das de Scheffredakter Baachme mit em Rücktritt trooet hät. De Läitend Uusschuss hät dänn aber chöne vermittle, und im Pricht über s Jaar 1914 ghäisst ganz versöönlich, me heg de Vetsch as «eifrigen, pflichtgetreuen Mitarbeiter» gschetzt.
Stuudium und Dissertazioon
Di zwäit Uusbildig as Jurischt hät er a der Uni Züri 1910 aagfange und 1914 mit em Staatsäxaamen abgschlosse. 1917 isch di juristisch Dissertazioon usechoo, wos um missbruuchti Gsetzeslucke ggangen isch. Wäge dëne chönn de Richter nöd loogisch urtäile, sunder mües sich s Rächt «vom Himel obenabe» hole, wel ems d Ëërde nöd zur Verfüegig steli. Daadrüber, wurum er die zwäit Uusbildig aapackt hät, gits verschideni Motyv. Em Albert Baachme gägenüber hät er echli diplomaatisch gsäit, er wel en Prueff haa, wo-n-er mee mit Mäntschen und em «würkliche Läbe» z tue heg; spööter, wo de Stryt mit em Baachmen eskaliert isch (mee daadezue obe), hät er i synere Wuet aaggëë, der äigetlich Grund seg, das es am Idiotikon under em Baachmen nöd uuszhalte seg. I synere Dissertazioon gseet men aber, das es im ganz grundsätzlich um der Ysatz für d Grächtigkäit ggangen isch. Äxpliziert wird das i sym Romaan «Die Sonnenstadt» (daadezue une mee), wo-n-er schrybt, das en d Uursache vo de soziaale Noot intressierid und das er gäge d Ungrächtigkäit vom Rächtswäse well aakämpfe.
S Schaffen bim Pierbrouerveräin
1914, nach em Staatsäxaame, hät de Vetsch es Praktikum i der Aawaltskanzlei Fick gmachet, und wo de Fick 1916 gstoorben isch, hät er dëm syni Stell as Sekretëër vom «Schwyzerische Pier­brouerveräin» übernaa. Er isch uf dëm Poschte ganz en lojaale Mitarbäiter gsy, und er häts im Eerschte Wältchrieg gschafft, z groossi finanzieli Schade vor de Brouereibsitzer abzwände.