cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
William G. Moulton
The Short Vowel Systems of Northern Switzerland. A Study in Structural Dialectology (1960)
De Moulton chunt dänn zur Hischtoorie vom hüttige Luutsischteem (§ 7), das ghäisst, er prësentiert zum eerschte Maal syni «Oschtschwyzerisch Wokaalspaltig» und de ganz Ratteschwanz, wo die zur Folg hät – mee daadezue aber i öisem nëëchschte Kapitel. Im § 8 verglycht er dänn verschideni fonoloogischi Sischteem. Er gaat deet vo zwee Uufsätz vom Uriel Weinreich vo 1954 und 1959 uus, öb e «strukturalistischi Dialäktology» mügli sei. D Antwort: Es chunt halt druf aa, wie me die aagattiget. Daadezue bruucht de Moulton au d Dissertazioone vom Ludwig Fischer über s Luzëërntüütsch und vom Jakob Vetsch über s Appizällerüütsch. Wä me iez nu d Luut aalueget und nöd au, i welne Woort die stönd, dänn sind die beede Mundaarte völig idäntisch – was nöd überrascht, si ligged ja chuum füfzg Mäilen usenand und ghööred beed zum Hoochalemanisch. Wä men aber au aalueget, i welne Woort die voorchömed, das ghäisst implizit: me lueget d Luut nöd nu sinchroonisch, sondern au diachroonisch (i hischtoorischer Përschpäktyve) aa, dänn sind die beede Tialäkt rächt verschide – was au dëm entspricht, was d Sprächer sälber empfinded, wil s mërked, dass di äinten es Woort edëëwääg und di andere s glych Woort asewääg uusspräched.
Im letschte, em 8. Abschnitt, poschtuliert de Moulton acht theoreetischi Schlussfolgerige.
«Lautwandel durch innere Kausalität: die ostschweizerische Vokalspaltung» (1961)
Scho i dëne Bänd vo de Räie Byträäg zur Schwyzertüütsche Gramatik, wo Oschtschwyzer Tialäkt abghandlet händ, und auch i em Leo Jutz syne Publikazioone zum Alemanisch im Algimäinen und zum Süüdvorarlbëërgischen im Bsundere händ d Uufspaltig vom mittelhoochtüütsche churze, gschlossene /o/ in en offeni Wariante /ɔ/ und e gschlosseni Wariante /o/ daargstelt. De Grund für die Spaltig hät mer aber nöd gwüsst. Für de Strukturalischt Moulton isch klaar gsy: Das cha me nu usefinde, wä me d Luut im Gsamtsischteem aaglueget. I zwee Uufsätz, im änglisch gschribenen us em Jaar 1960 (usechoo i «Word», lueg obe) und vil uusfüerlicher imene tüütsch gschribene vo 1961 (usechoo i de Zytschrift für Mundaartforschig), hät er d Löösig presäntiert.
Neue Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche
Die evangelischi Neue Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche (oder au nur: Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche) staht näbe de alte Chille uf em Breitscheidplatz zwüsche em Churfüstedamm, de Tauentzinstrass und de Budapester Strass im Berliner Ortsteil Charlottenburg.
Die neui Chille wird vo de Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis-Chillegmeind für Gottesdienst und Verastaltige gnuzt. De Neubau isch vo 1959 bis 1961 nach de Plän vom Egon Eiermann baut worde.
William G. Moulton
«Lautwandel durch innere Kausalität: die ostschweizerische Vokalspaltung» (1961)
Mit andere Woort: Es hät zwar schöön simeetrisch e gschlosses /i/ und /u/ und e gschlosses /e/ (de soginannt Primëërumluut) und /o/ ggëë, aber nu en offes /ɛ/ (s soginannt gërmaanisch ë), won ekäis offes /ɔ/ als Pendant ghaa hät. Iez wäiss men us vilne Spraachen, das d Spraach en Hang dezue hät, ires Luutsischteem im Glychgwicht z haa, und me wäiss au, das wänn sich im Luutsischteem am äinten Oort öppis biwegt, das dän au anders i Biwegig chunt. Und das isch eben au im Schwyzertüütsch und im Vorarlbëërgisch passiert.
En Täil vo de Oschschwyzer Tialäkt händ di drei verschidenen e-Luut bhalte, defüür aber analoog zun e-Luut der alt o-Luut uufgspalte und händ esoo e simeetrischs Sischteem mit vier vordere und vier hindere Luut überchoo – d Löösig C. Die gilt im Toggeburg, im eener weschtliche Fürschteland, im Appizällerland, im Obertuurgi (Bezirk Aarbe und früenerige Bezirk Bischefzël) und im Wëërdebëërg:
Anderi Mundaarten i der Oschschwyz schliessli händ degäge s mittelhoochtüütsch überoffe /æ/ (de Sekundëërumluut) glupft, das es mit em /ɛ/ (em gërmaanische ë) zämegfalen isch, und ebefalls dezue der o-Luut uufgspalte; uf dëë Wääg häts e simeetrischs Sischteem mit ie drei vordere und drei hindere Luut ggëë – d Löösig D. Die chunt im nördlichschte Züripiet (im Rafzerfäld plus Glattfälde, im Wyland und i de Gäged um Elgg), im ganze Kanton Schafuse, im weschtlichen und zäntraale Tuurgi plus zum Täil am Bodesee, im öschtliche und üsserschte weschtliche Sanggaler Fürschteland, im undere Sanggaler Rintel und im Pündner Rytaal voor:
Dëre dritten und vierte Löösig säit me «oschtschwyzerischi Wokaalspaltig». Mit Byspilwoort ghäisst das daas:
Die Wokaalspaltig isch zwaar uusglööst woorde, wil s althoochtüütsch Luutsischteem im Biräich vo de churzen e- und o-Luut asimeetrisch gsy isch. Si isch aber gstützt woorde, wils im Biräich vo de langen o-Luut scho en Underschäidig zwüsched gschlossenem /o:/ öppen i root (hoochtüütsch «rot») und offenem /ɔ:/ öppen i Ròòt (hoochtüütsch «Rat») ggëë ghaa hät.
Und was isch äigetli mit de Mittelluut passiert? S ö hett sich nöd gspalte – wänns nöd de soginant s Sischteemumluut gëëb: Es git zwaar im Gibiet vo de Wokaalspaltig Tialäkt, wo i der Äizaal Bòck mit offenem /ɔ/, i de Meerzaal aber Böck mit gschlossenem /ø/ gchäned. Im Normaalfall aber ghäissts i der Äizaal Bòck mit offenem /ɔ/ und i de Meerzaal Bö̀ck mit offenem /œ/ – au daa aso en Uusglych im Sischteem, und drum stönd au im Biräich vom ö-Luut öppe plötzli mit gschlossenem /ø/ und Bö̀ck mit offenem /œ/ näbetenand.
D Wokaalspaltig hät e wichtigi Konsequänz ghaa: Wil zum äinten eso vil alti gschlossnigi /o/ zu nöien offnige /ɔ/ woorde sind, isch d Posizioon vom /o/ ganz schwach woorde. Und zum andere sind im Sanggalische vil alti langi /i:/, /y:/ und /u:/ vor /t/ und täilwys au vor andere Luut zu /i/, /y/ und /u/ gchürzt woorde (Zyt /i:/, tüütsch, Huut zu Zyt /i/, tütsch, Hut), sodas d Posizioon vo de churze /i/, /y/, /u/ fascht überquulen isch. Au daa hät s Luutsischteem en Uusglych gfunde: Es hät di überlaschtet Räie /i,/ /y/, /u/ dur Sänkig zu /e/, /ø/ /o/ entlaschtet und im glyche Zuug d /o/-Posizioon, wo iez wäge de Wokaalspaltig underbsetzt gsy isch, wider chönen uuffüle. Drum aso säit mer im Zäntrum vom Gibiet vo de Wokaalspaltig Fochs, Hond, sodle, chorz (für Hund, Fuchs, sudle, churz), Föchs, Flögel, Schlössel, zörne (für Füchs, Flügel, Schlüssel, zürnen) und Frede, Schlette, zettere (für Fride, Schlitte, zittere). Wie bi de Spaltig vom /o/ sind aber au daa nöd all /i/, /y/ und /u/ zu /e/, /ø/ und /o/ woorde, suscht wëër ja die Luuträie plötzli nüme bsetzt gsy; es ghäisst aso alewyl na öppe Gitter, chützle, Chugle mit ungsänktem /i/, /y/ und /u/.
«Phonologie und Dialekteinteilung» (1963)
In dëm Uufsatz, wo für d Fäschtschrift Hotzeköherli gschribe woorden isch, lueget de Moulton s Sischteem vo de lange /e:/, /ɛ:/ und /æ:/ aa, wos i de Tialäkt i de Noordschwyz git, und zwaar imene Ruum vo Lieschtel im Weschte bis Appizäll im Oschte und vo Bargen im Norde bis Walchwyl im Süüde. Er umschlüüsst aso fascht de glych Ruum wie dëë im Uufsatz vo 1960. S isch wider e Publikazioon, wo uf em Moulton syn Bsuech 1958/1959 z Züri zrugggaat.
I dëm Ruum hät de Moulton elf verschideni Sischteem vo de langen /e/-, /ɛ:/- und /æ:/-Luut chönen eruiere. Die Sischteem underschäided sich zum äinte daadrin, wele vo dëne Luut überhaupt voorchunt (aso sinchroonisch), und zum andere hauptsächli daadrin, wie sich die Luut uf weli Woort vertäilet, das ghäisst, wie die Sischteem syt em Mittelhoochtüütsch überhaupt zstand choo sind (aso diachroonisch). Di gröössere Rüüm, wo sich daadeby usescheled, sind die: s Oberbaselpiet mit em weschtliche Fricktaal; s Oberaargöi (öb au mee vom Bëërnpiet, gseet mer uf de Chaarte nööd), Luzëërn mit em Südweschtaargöi und e bitz Soleturn, s zäntraal Aargöi mit em öschtliche Fricktaal, s Züripiet ooni de nördlich und nordöschtlich Rand, aber mit em aargauische Badepiet und em Freiamt, mit em nördliche Zugerland und um s sanggalisch Rapperschwyl ume; Schafuuse, s Zürcher Rafzerfäld plus Glattfälde, s Wyland und d Gäged vo Elgg, di weschtlich Helfti vom Tuurgi plus nachli öppis am Bodesee; di öschtlich Helfti vom Tuurgi, s weschtlich Sanggaler Fürschteland, s Toggeburg (plus grad na an Walesee ane) und s Appizällerland. Vilsytig gseets i de Gäged vo Zuug, Schwyz, de Linthebeni und em Walesee uus, und e chlyses Sondergibiet häts au im Soleturnische.
«Phonetische und phonologische Dialektkarten. Beispiele aus dem Schweizerdeutschen» (1964)
I dëm Uufsatz, wo uf en Voortraag zrugggaat, wo de Moulton 1960 z Belgie ghalte ghaa hät, gaats drum, wie men us foneetische Tialäktchaarte fonoloogischi cha mache. Au daadefüür bruucht er d Daate vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz (wo iez naadisnaa publiziert woorde sind). Zum eerschte Maal üsseret er sich aber au kritisch zu dëne Daate und zelt i föif Pünkt uuf, was d Probleem sind vo foneetische Tialäktchaarte, aso söttige, wo äifach di äxakte Luut yzäichnet wëërded, ooni aber das mer aagit, wie die im gsamte Luutsischtem überhaupt posizioniert sind: Söttig Chaarte segid (1) äitwäders unvollständig oder aber bilangloos, zäigid (2) ekäi klaari Gränze, segid (3) e rächts Stuck wyt subjektyv und willküürlich, rüerid (4) Erschynige i äin Topf, wo spraachlich tränt segid, und lauffid (5) Gfaar, das gwüssi Underschiid mee mit de verschidenen Exploratoore z tue hebid weder mit de Spraach sälber.
Er lueget dänn di hüttige schwyzertüütsche Luut aa, wo us em althoochtüütsch churzen /a/ (öppen i «gar» und «Arm») und em althoochtüütsch langen /a:/ (öppen i «Haar») entstande sind. Nach ere Chaarte, won er äifach di verschidene Verbräitige vo den äxakte Luut yzäichnet, chan er dänn tank ere Räie vo Luutverglych und Luutkombinazioone drei wyteri Chaarte zäichne. Di eerscht vo dëne Chaarte zäiged zwäi tränti Gibiet, s äint mit Vertumpfig vo althoochtüütsch /a:/ und s ander ooni. Tank dëm, das er d Luut im Sischteem verglycht, chan er byspilswys säge, weli /ɔ:/ ächti Vertumpfige sind (nämli die, wänn sich /ga:r/ und /hɔ:r/ gägenüberstönd) und weli käi söttigi sind (nämli die, wos /gɔ:r/ und /hɔ:r/ ghäisst).
I de nëëchschte Chaarte gaat er en Schritt wyter: As Antwort uf d Fraag, was d Vertumpfig für Folge ghaa hät für s Luutsischteem, lueget er aa, i welem Verheltnis die verschidene Luut stönd. Wo s vertumpft /a:/ vo «Haar» mit eme scho vorhandene /o:/ öppe vo «Ohr» zämefalt, hät sich im Sischteem nüüt ggänderet: /ho:r/ isch wie /o:r/ und staat näbet /ga:r/. Wo s vertumpft /a:/ nöd mit em /o:/ zämefalt, hät sich s Sischteem vo de lange Wokaal um äis Foneem vermeert; es git zum Byspiil näbetenand /ga:r/, /hɔ:r/ und /o:r/. Und dänn isch na mit em althoochtüütsch churze /o/ öppen i «verloren» z rächne, wo i fascht allne Mundaarte (ussert de Glaarner) zu /o:/ oder /ɔ:/ woorden isch: I welem Verheltnis stönd iez die vertumpften alte /a:/ zum teenten alte /o/? D Chaarte, won er all die Warianten yzäichnet, zäiget vier verschidene Rüüm:
Bi aler Bigäischterig für s Luutsischteem säit de Moulton i dëm Uufsatz aber au, di fonoloogische Chaarte tëgid di foneetische nöd ersetze; zum fonoloogischi chöne zäichne, mües me zeerscht emaal foneetischi haa. Für in isch de grööscht Voortäil vo de fonoloogische Chaarte, das si «uf de Grundlaag vo objektyve, spraachäigene Faktooren e klaari Tialäktytäilig» mügli mached. Und schlüüsse tuet er der Uufsatz mit de Hoffnig, das d Tialäktolooge i Zuekumpft au fonoloogischi Chaarte as e wärtvoli Ergänzig zun tradizionele foneetische Chaarte bruuchid – die Hoffnig aber hät sich chuum erfült.
«Die schweizerdeutsche Hiatusdiphthongierung in phonologischer Sicht» (1965)
Au i dëm Uufsatz i de Fäschtschrift für de Walter Henzen zäiget de Moulton ahand vom Schwyzertüütsch, wie me foneetischi Daate cha fonoloogisch interpretiere. Bikanntli sind im Nider-, Mittel-, Hooch- und Hööchschtalemanisch di alt- und mittelhoochtüütsche langen /i:/, /u:/ und /y:/ erhalte plibe, aber im Bairisch, im Oschtmitteltüütsch und im grööschte Täil vom Weschtmitteltüütsch und drum au im Schrifttüütsch diftongiert woorde: schwyzertüütsch Ys /i:s/, Müüs /mü:s/, Muus /mu:s/ stönd aso gäge schrifttüütsch Eis /ais/, Mäuse /möisə/, Maus /maus/. So wyt, so rächt. Im Mittelland gits aber glych au öppis wie di hoochtüütsch Diftonierig, aber nu im Hiaat (und sekundëër im Uusluut), nämli Luutige wie schneie /schneiə, schnaiə/, nöie /nöiə, noiə/, boue /bouə, bauə/ gägenüber hööchschtalemanischem und elterem schnye /ʃni:ə/, nüüe /nü:ə/, buue /bu:ə/. Tradizionell hät d Spraachwüsseschaft die Verheltnis äifach foneetisch, aso as Äinzelluut bischribe, nanig aber fonoloogisch, aso i de Gsamthäit vom Luutsischteem.
Im Zäntrum vom Uufsatz staat: Sind di nöie Diftong, wo s im Hiaat ggëë hät, und di alte Diftong, wo us em Alt- und Mittelhochtüütsch ggeerbt sind, zämegfale – oder stönd s näbetenand und händ daademit d Aazaal Diftong (s Foneeminwäntaar) im Verglych zu vorane vermeert (im Extreemfall vertopplet)? Mit andere Woort: Hät d Hiaatusdiftongierig sich uf s Luutsischteem uusgwürkt? Zum daas usefinde, hät de Moulton d Daate vom doozmaal na nöie Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz müesen interpretiere. De Wääg isch nöd ganz en äifache gsy, daadezue une mee; s Resultaat aber isch: Jee nach dëm. Im Fall vo «schneien» (mit nöiem Diftong) gägenüber «Eier» (mit altem Diftong) hät er feschtgstellt, as imene südweschtliche Täil (Bëërner Underland, Nordoscht-Luzëërn) und imene nordöschtliche Täil (Schafuuse, Zürcher Wyland, Tuurgi ooni Obertuurgi, Sanggaler Fürschteland, unders Rintel und Appizäll) di alten und di nöie Diftong zämegfale, im Groossruum Solothurn, Basel, Aargöi, Züri und Täil vo Luzëërn und der Oschtschwyz aber tränt plibe sind. Bi «bauen» (mit nöiem Diftong) gägenüber «Frauen» (mit altem Diftong) gseets nu wenig andersch uus: Au daa gits Zämefall im Südweschten und Nordoschte, aber Tränig im Ruum dezwüsched; der Äinhäits-Tipus mit /ou/ oder /au/ bi bäidne Woort nimt aber echli mee Ruum y weder der Äinhäitstipus mit /ei/ oder /ai/ (dezue chömed d Stadt Basel, s under Baselpiet und s südweschtlich Aargöi äinersyts und s Obertuurgi, s Toggeburg, s Sanggaler Wëërdebëërg und täilwys s Bündner Rytaal andersyts). Bi «neue» (mit nöiem Diftong) gägenüber «heuen» (mit altem Diftong) isch de Zämefall i nöie, höie degäge wyt verbräitet, nu daa und deet öppen im Luzëërnischen und i Täil vom Kanton Züri gits en fynen Underschiid zwüschet /nøiə/ und /hœiə/. I der Übersicht gseet das esoo uus:
S Sischteem vo de schwyzertüütsche Diftong gseet daademit asen uus:
De mittler Ruum hät
De Südweschte hät
De Nordoschte hät
Wurum isch Spaltig vo altem und nöiem Diftong am verbräitetschte bi /ei/–/ai/, echli weniger bi /ou/–/au/ und gaar nöd verbräitet bi /øy/–/œy/? De Moulton erchlëërts mit em Konzäpt vom «fonoloogische Ruum»: Di diftongierten Extreemwariante [ıi] und [ai] stönd am wytischten usenand, [ʊu] und [au] echli weniger, aber [ʏy] und [œy] ganz tüütlich am wenigschte. Drum isch s dritt Luutpaar fascht überall zämegfale, die eerschte bäiden aber hüüffig nööd (verglych daadezue d Uussaage zu de Hoochzungewokaal im Uufsatz vo 1960!). Und wurum tändiered grad de Süüdweschten und de Nordoschte zum Zämefall? Daa cha de Moulton nu röötle: De Südweschten und de Nordoschte händ en Hang zum Monoftongiere; Leitere wird imene groosse Täil vom Bëërnpiet zu Leetere und im Nordoschte zu Laatere, Läätere, Lòòtere, und Boum wird im Süüdweschte zu Boom und im Nordoschte zu Bomm. Vilichts häts aber au ander Gründ.
«The Mapping of Phonemic Systems» (1968)
I dëm groossen Uufsatz füert de Moulton wyter, was er mit sym Grundlaagenuufsatz vo 1960 aagfange hät. De «hischtoorisch-geograafisch» und de «hischtoorisch-strukturell» Zuegang zur Dialäktology wird daa um en drüüdimänsionaale Zuegang ergänzt – de «hischtoorisch-geograafisch-strukturell». Aafaa tuet er mit em Luutsischteem vo drüü Ort: Tüüffen im Appizällerland, Leerau im Südweschtaargöi und Salgesch im Walis (mit de Daate vom Spraachatlas plus dëne vom Jakob Vetsch, vom Jakob Hunziker und vom Hans Uelrich Rübel), und setzt die i Bezuug zum «klassische» Mittelhoochtüütsch. Für jedes vo dëne drüü verschidene Luutsischstem macht er dän e diachroonischi Analyse. Drufabe gryfft er uf di ganz Tüütschschwyz uus und biziet au d Langwokaal mit y. Es isch namaal e groossi Gsamtschau, wo de Moulton daa macht, quaasi der Abschluss vo den Uufsätz vo 1960, 1961, 1963 und 1964.
«Der morphologische Umlaut im Schweizerdeutschen» (1971)
Für d Gërmanischten isch der Umluut – das ghäisst, das byspilswys es /a/, es /o/, es /u/ oder es /uə/ (es git na vil mee Fäll) imene früene Staadium vom Tüütsch zumene /e/ oder /æ/, /ø/, /y/ oder /yə/ usw. woorde sind, wänn i de Folgesilbe es /i/, /i:/ /j/ oder /iu/ choo isch – lengscht klaar, und das der Umluut zeerscht nu es Alofoon gsy isch, nachane zum Foneem woorden isch und zletscht morfoloogischi Funkzioonen übernaa hät, natüürli au, und das die morfoloogisch Umluutig nachanen analoogisch um sich griffe hät, isch au bikant.
S Probleem, wo de Moulton imenen Uufsatz i de Fäschtschrift für de Paul Zinsli de Finger druf hebet, isch daas: Vill vo dëne schynts analoogischen Umluut-Uuswytige chönd sträng gnaa gaar nöd dur Analogy entstande sy. Er zelt föif Fäll uuf: (1) De morfoloogisch Umluut vom churzen /a/. Luutgsetzlich isch s umgluutet /a/ zmäischt zu /e/ woorde (nöd ganz äifach z erchlëëren übrigens), nu i wenige Fäll zu /æ/, aber morfoloogisch produktyv isch uusgrächnet de sälte /æ/-Fall woorde. (2) De morfoloogisch Umluut vo churzem /o/. Luutgsetzlich gits fascht ekäi Fäll, wo /o/ zu /ø/ woorden isch – de morfoloogisch Umluut /o/ zu /ø/ isch aber starch produktyv gsy. (3) De morfoloogisch Umluut vom altlange /a:/. Daa drususe häts im Schwyzertüütsch vier Wariante ggëë: /o:/ zu /ø:/; /o:/ zu /œ:/; /a:/ zu /œ:/ und /ɔ:/ zu /œ:/. E luutgsetzlichi Grundlaag für en morfoloogischen Umluut isch aber nu di eerscht Wariante. (4) I de Nordoschtschwyz gits as morfoloogischen Umluut vo /o/ und /ɔ/ nöd nu s luutgsetzlich /ø/, sondern au es nöd luutgsetzlichs /œ/. Grad d Wariante /ɔ/ zu /œ/ isch aber di verbräitetscht. (5) Au i de Nordoschtschwyz, wo s althoochtüütsch /ei/ zu /a:/, /æ:/, /ɔ:/ oder /ɔ:ə/ woorden isch, gits dezue morfoloogischi Umluut, wo ekäi luutgsetzlichi Voorlaag händ: (1) /a:/ zu /æ:/ oder /ɛ:/, (2) /ɔ:/ zu /œ:/ und (3) /ɔ:ə/ zu /œ:ə/.
De Moulton chunt zum Schluss, das es gaar ekäi gnaui luutgsetzlichi und frequänti Voorlaag pruucht hät, das der Umluut hät chönen über de Wääg vo der Analogy morfoloogisch funkzionalisiert wëërde. Wichtig isch nu gsy, das di uursprünglich Umluutig i ganz vilne Fäll zur Merkmaalopposizioon [–palataal] gägenüber [+palataal] gfüert hät – und analoogisch überträit woorden isch dänn äifach d Opposizioon «nöd palataal» versus «palataal», völig egaal, wie die uursprünglich äigetli emaal zstand choo gsy isch. Asewääg che me iez mängs besser verstaa: Drum nämli isch de luutgsetzlich Umluut /a/ zu /e/ wie i Gascht – Pluraal Gescht morfoloogisch nöd waansinig attraktyv gsy, sondern es isch di luutgsetzlich äigetli ganz sälten Umluutig /a/ zu /æ/, wo sich i de Pluraalbildig uf analoogischem Wääg ganz bräit duregsetzt hät (öppen Hals – Häls; Chaschte – Chäschte usw.). Und drum nämli gits di morfoloogische Pluraal /ɔ/ zu /œ/ und /ɔ:/ zu /œ:/ (öppen i Bòck – Bö̀ck; Pfòòl – Pfö̀ö̀l), auch wänns das luutgsetzlich gaar nöd chönt gëë. Und drum gits au morfoloogisch umgluuteti Pluraal zum monoftongierten alten /ei/ (öppen i Laatere/Lòòtere/Lòòetere – Läätere/Lö̀ö̀tere/Lö̀ö̀etere).
Ganz unattraktyv isch /a/ zu /e/ aber doch au nöd gsy: Veräinzlet gits das usserhalb vo de Luutgsetzlichkäit im Diminutyv, öppe Blatt – Blettli (luutgsetzlich isch degäge Blatt – Bletter) und ganz bsunders im Komparatyv, Superlatyv und bi Abstrakta: lueg öppe d Stäigerig alt – elter – eltsch und s Subschtantyv Elti «Alter»; oder lang – lenger – lengscht und Lengi; i gwüsse Mundaarten au öppe zaam – zeemer; Zeemi oder blaau/blaaw/blaab – bleejer/bleewer/bleeber; Bleeji/Bleewi/Bleebi. Sogaar späät – speeter, Speeti; zääch – zeecher, Zeechi; gääch – geecher, Geechi und, luutgschichtlich na verrückter, bräät – breeter; Breeti «breit, breiter; Breite» chömed daa und deet voor.
Frömdspraachenunterricht
Em Moulton sy Forschig über de Frömdspraachenunterricht gaat uf syni Tëëtigkäit im Zwäite Wältchrieg zrugg. Drei Monografye hät er zur Theory vom Spraache Leere gschribe, al uf de Grundlaag vo de kontraschtyve Linguischtik: Spoken German (1944, zäme mit syre Frau, de Jenni Karding-Moulton), The sounds of English and German (1962) und A Linguistic Guide to Language Learning (1966, 21970, deutsch 1972). Wil em Moulton syni Inträssen aber i eerschter Line bi de Fonoloogy und de Tialäktology gläge sind, ischs em bi dëne Wëërch hauptsächli drum ggange z zäige, das me linguistischi Prinzipie au im Frömdspraachenunterricht chan ysetze. Für in isch de Schüeler es Indiwyduum gsy, wo wie ëër sälber analytisch tänkt und am Uufbou vo de Spraach intressiert isch.
Uuszäichnige
De Moulton hät drüü aagseeni Stipändien überchoo: es Fulbright-Stipendium (tank dëm hät er 1953/1954 uf Holand chöne), äis vo der American Council of Learned Societies (tank dëm isch er 1958/1959 i d Schwyz choo), und es Guggenheim-Stipändium (tank dëm isch er 1964/1965 namaal i d Schwyz choo).
1970 hät er vom Goethe-Institut di Goldig Goethe-Medaljen überchoo, 1976 vo de Yale-Uniwërsitëët d Wilber Lucius Cross Medalje und 1982 v de Max Geilinger-Stiftig de Max Geilinger-Prys. De Moulton isch Presidänt gsy vo de Linguistic Society of America und hät Eeretökter überchoo vom Middlebury College (1974) und vo der Uniwërsitëët Münche (1984). 1974 händ s en i d American Academy of Arts and Sciences gwelt.
Stimmloser bilabialer Plosiv
De stimmlosi bilabiali Plosiv isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Er chùnt in de meischte Sprooche vo dr Wält vor; zue de Ussnaame ghört zum Byspil s Kanien'keha. Im Arabische git es au kei /p/, defür aber en //. S Zeiche im IPA defür isch.
In de alemannische Dialäkt chùnt de Luut als Lenis, Fortis ùn behuucht vor. De Lenis-Luut wird allerdings meischt als bhandlet ùn transkribiert.
Thunstetten BE
Tuunstette (amtlech Thunstetten) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Tuunstette isch e Ströisidlig im Oberaargou. D Gmeindsflächi bsteit us 57,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 26,4 % Waud, 15,5 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Arwange, Langete, Bleiebach, Töörige, Herzogebuchsi u Grabe.
Gschicht
Tuunstette isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1220 aus Tunchsteten. 1267 Bucceberc. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Naters
Naatersch (amtlich Naters) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Brig im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Naatersch lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 19,4 % landwirtschaftlechi Flechi, 13,5 % Wald, 1,5 % Sidligsflechi und 65,5 % süschtigi Flechi.
Thunstetten BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 15,9 % gläge.
Naters
Gschicht
Naatersch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1018 als Nares.
Naatersch het alti Bezieige zu de südwalserische Dörfer Urnafaasch und Migiandone im Eschetaal.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,9 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Naatersch ischt di Charlotte Salzmann-Briand (CVPO) (Stant Oktober 2021).
Thunstetten BE
Religion
71,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Naters
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 92,4 % Ditsch als Höiptspraach aagigää, 1 % Franzeesisch, 2,3 % Italiänisch und 4,3 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Naatersch gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Thunstetten BE
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,7 %, CVP 1,0 %, EVP 6,3 %, FDP 11,3 %. GLP 3,8 %, GP 4,9 %, SP 19,6 %, SVP 32,8 %, Suschtigi 6,6 %.
Gmeindspresidänt vo Tuunstette isch dr Alfred Röthlisberger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Tuunstette ghört zum Hochalemannisch.
Anaxidamos (Sparta)
De Anaxidamos isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Eurypontide. Er isch zittgliich mitem König Anaxandros usem Gschlecht vo de Agiade gsii, zo de Zitt vom Zwaite Messenische Chrieg. De Anaxidamos isch de Soo vom Zeuxidamos und de Vatter vom Archidamos I.. Sini Hostorizität isch nöd gwüss.
Quelle
Pausanias: Raise z Griecheland 3.7.6; 4.15.3
Renward Brandstetter
De Renward Brandstetter oder uf Luzëërntüütsch Rämmert Brandstetter (* 29. Juni 1860 z Möischter; † 17. April 1942 z Lugano) isch en schwyzerische Spraachwüsseschafter gsy. Er hät zum alte und zum nöie Luzëërntüütsch gschribe, wäge spaatmittelalterliche Wokabulaarie, über d Luzëërner Ooschterspiil und zu volchskundliche Theeme. Under em Pseudonym Rämmert vom Mösli hät er au Tialäktliteratuur verfasst. Bsunders vil hät er dänn aber au zun auschtroneesische Spraache publiziert, und au zur Allgimäine Spraachwüsseschaft isch s äint und s ander usechoo.
Läbe
Em Rämmert syn Vatter isch de Josef Leopold Brandstetter gsy, en Aarzt, Erzieigsraat, Gschichtsforscher und Matematikleerer. De Rämmert sälber hät z Luzëërn d Matuur gmachet und dänn z Basel und z Läipzig Filology gstudiert. Syni Dissertazioon vo 1883 isch über Die Zischlaute von Bero-Münster gsy. Dëë Titel isch aber äigetli nu en Voorwand gsy, zum ales Mügli wäge Woort und Forme, wo halt zuefelig en Zischluut händ, uusbräite. Spööter isch er dänn Leerer a de Kantonsschuel z Luzëërn gsy. In a s Schwyzerisch Idiotikon z hole, isch 1908 gschyteret; ali Redaktoore händ gschlosse mit de Chündigung trooet, wänn de Läitend Uusschuss und de Scheffredakter Albert Baachmen im en Loo zaltid, wo vill hööcher wëër, weder as iren isch.
De Brandstetter isch en unglaublich flyssige Spraachwüsseschafter gsy. Er isch doozmaal sicher de bescht Gchänner vo der altschwyzerische Kanzleispraach gsy und hät au d Grundlaage vo de Luzëërner Theaatergschicht gläit. Und glych: Er hett schuurig gëërn en Leerstuel an eren Universitëët ghaa. Dëë hät er aber nie überchoo, und so hät er si vo de schwyzerische Spraach abgwändet und isch – aagregt vo sym Basler Leerer Franz Misteli und spööter vom G. K. Niemann – ganz zun auschtroneesische Spraachen übereggange. Mit dene Forschigen isch er internazionaal birüemt woorde. En Groosstäil vo de Fachliteratuur, wo de Brandstetter gschribe hät, hät drum nüüt mit em Schwyzertüütsch z tue. Das ghäisst aber nöd, das syni Aarbete zum Schwyzertüütsch weniger wärtvoll wëëred.
De Rämmert Brandstetter hät ganz humanistisch tänkt. Er hät nöd nu abstrakti Wüsseschaft gläischtet, sondern de Mäntsch im Zäntrum gsee. S isch tipisch für en, das de Haupttitel vo syneren umfangryche Monografye-Räie «Wir Menschen der indonesischen Erde» gluutet hät. Er isch gäge de Kolonialismus gsy und hät si gwäigeret, «Niderländisch-Indie» z säge, wie s doozmal äigetli ganz normaal gsy wëër, sondern er hät ganz modern vo «Indoneesie» gschribe. Iedes eurozäntrisch Tänken isch em frömd gsy.
Zwäimaal hät me de Brandstetter geert: 1913 isch er Eerebürger vo Luzëërn woorde, und 1921 hät em d Uni Gämf der Eeretokter gschänkt.
Der Walter Haas, wo sich vil mit em Brandstetter usenandgsetzt hät, hät gschribe:
Publikazioone zur alemanische Spraach und Kultuur
Für s Alemannisch hät de Rämmert Brandstetter ganz Grundleggends gläischtet. Viles daadevoo isch hüt na wichtig und intressant:
S Brandstetter-Gsetz
Scho i synere Dissertazioon hät er au es Akzäntgsetz enteckt, wo hüt syn Name träit (Brandstettersches Gesetz). Im Alemanisch – und welewääg au susch umenand – gits nämli es Spraach«gsetz», wo säit, das i zämegsetzte Woort d Vokaalquantitëët (aso d Lengi vom Vokaal) vom Bestimigswoort, wän si hischtoorisch lang isch, gchürzt und, falls vorhande reschpäktyv mügli, de poschtvokaalisch Konsonant (aso de Konsonant nach em Vokaal) vom Bestimigswoort lenisiert, das ghäisst wäich wird. Byspiil sind öppe *Groossmueter > Grosmueter, *Braat-/Brootwurst > Brad-/Brodwurst, Schuemacher > Schumacher, Stadtraat/-root > Stadraat/-root. D Gültigkäit vo dëre Luutregle schwanket aber vo Woort zu Woort, vo Tialäkt zu Tialäkt und vo Sprächer zu Sprächer.
Schwarzwälder Kirsch
Schwarzwälder Kirsch isch a deitscha Farbfilmkomeede vom Regisseur Geza von Bolvary aus-em Johr 1958. D Ennaufnahma send en de UFA-Studios z Berlin-Tempelhof dreht worra on-d Ussaufnahma em Schwarzwald. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 1. Auguscht 1958.
Handlong
Kaum hot d Angela Weschtmann ihr Priafong a dr Musikhochschual mit ra Beschtnot bschdanda, macht se sich glei uf, om da Opreddadirektr Krone om-a Engagement zu bidda. Der abr hot grad koi Zeit fir des Mädle ond lôôt se em Vorzemmr warda. Dr Krone hot nemlich Bsuach vom Kombonischda Peter Benrath ond deam seim Freind ond Tegschdr Freddy Weller. Die zwoi hend em Krone vor a baar Johr an graußa Geldseaga bschert mit ihrer Opredde Das Mädchen vom Titisee. Jetzt geit’r en an nuia Uftrag, weil’r dean Erfolg gern wiidrhola dät. Au d Eiwohnr vom (figdiva) Schwarzwaldstädtle Glicksdal hend seither meh Turischda griagt, weil des Sengschbiil hauptsächlich e deam Ort schbiilt. Zom Dank wellet se em Peter Benrath en seim Beisei a Denkmal setza.
Durch a saudomma Vorwexlong heert d Angela Westmann em Vorzemmr, wia se vom Kombonischda Benrath beim Direktr Krone schleacht gmacht wuud, obwohl se der doch ibrhaupt et kennt. Abr em Krone langt, was’r gheert hot. Er siiht koin Grond, des Mädle zo empfanga ond lôôt se wegschigga. D Jedde, wo ihr Freindin Angela begleidet, ischt außr sich. Se hot grad noh mitgriagt, dass sich dia zwoi Manna noch Glicksdal ufgmacht hend. Drom fordret se d Angela uf, deane Kerle nochzfahret ond deam selbschtherrlicha Benrath grendlich d Moinong zo geiga.
S Ziil Glicksdal vor Auga hend nomol zwoi Freind: d Wandrmusikanda Egon ond Oddo. Se hend scho Blôôsa a de Fiaß, dô entdecket se uf oimol a vorlasses Audole am Waldrand. Des nemmet se glei en Bschlag ond fahret zom nägschda Bââhof. Deet ondrhaldet se d Leit mit ihrem Gsang ond hoffet uf graußziigige Schbenda. Uf oimol kommt dr Zug, wo au dr Benrath ond dr Wellr gnomma hend. Dia Boide hend uf dr Fahrt scho arg diaf en-na Flasch Schwarzwälder Kirsch neigugged ond wondret sich dribr, dass dussa ebbr an Benrath-Schlagr trällret. Hemdsermelig steiget se aus, om dia Musikanda näher ôôgugga zo kenna. Dô daucht ganz bletzlich dr prellde Audobsitzr mit em Wachtmoischtr Reischle uf, om dia Dagdiab hendr Schloss ond Riigl zo brenga. Wia dr Zug grad wiidr ôôfehrt, schbrenget dr Egon ond dr Oddo e dr letzschda Sekond noh uf ond de andre zwoi hend’s Nochseha. Fir da Reischle geit’s koin Zweifl, dass dia des Audo klaut han miaßet. Se werdet vorhafdet ond vorlaifig ens Schbritzaheisle neigschberrt. Deet vortreibet se ihr Zeit dô drmit, dass-se glei ôôfanget, a deam nuia Werk fir da Direktr Krone romzobäschtla. Em Lauf dr Zeit leeret se a ganza Flasch Kirschwässrle, ond nô schbrudlet ihre Ideea wia vo alloi. So entstoht des nuie Liad vom Schwarzwälder Kirsch.
Zom Glick fir dia zwoi Gfangene isch des Schbritzaheisle koi Hochsichrheitstrakt. Drom hend se a leichts Schbiil, am nägschda Morga abzohaua. Weil se abr bloß e dr Ondrwesch send – dr Reischle hot nemlich nôch ihrer Vorhafdong ihre Hosa beschlagnahmt, – „leihet“ se sich „nuie“ Kloidr vo a baar Voglschoicha. E dera Kluft werret se bald vo zwoi jonga Dama, wo mit ihrem Audole vorbeikommet, am Strôßarand ufglada. Bei deane Frauazemmr handlet’s sich nadiirlich om d Angela on-d Jedde; abr ma kennt sich jô emmr no et.
Islamischer Staat
Islamische Staat stoot für:
Schwarzwälder Kirsch
Handlong
Kurz vor Glicksdal steiget dia zwoi Ôôhaltr aus. E dr Stadt selbr quardiiret sich d Angela on-d Jedde e dr Tanne ei. E deam Hotel loschiiret au d Wandrmuskanda Egon ond Oddo. Wia dia nemlich mit-em Zug en Glicksdal eitroffa send, send se vo dr Birgrschaft fir da Peter Benrath ond da Freddy Weller ghalda ond stirmisch gfeiret worra. Bald komm-d Angela mit-em Egon ens Gschbräch ond ischt ganz baff, wia-ra der vrschbricht, dass’r-ra a Engagement vorschaffa kennt.
Enzwischa isch dr richdich Peter mit seim Freind uf-em Hof vo seim Onkl Arthur Aldaberg ôôkomma, wo sich dia zwoi zerscht amol bessre Klamodda zuleget, bevor se sich beim Peter-Benrath-Festival bligga lend. Zo deane ihrer Ibrraschong kommet am Ôbad d Angela on-d Jedde uf Bsuach. Dr Aldaberg hot dia Mädla zuafellig kennaglernt ond dô drbei glei a Aug uf d Angela gworfa. Dia Fraua send abr genauso ibrrascht, e deam Haus uf ihre Ôôhaldr zo treffa, kommet abr emmr no et drhentr, wer dia zwoi en Wirklichkeit send. Doch bei ma Ausridd erfehrt dr Peter, wer d Angela ischt ond was’r dera Schlemms doa han soll. Em Nu kommet seine Gedangga vo deam Mädle nemme laus.
Z Glicksdal herrscht Volksfescht-Stemmong, weil heit dui Ehrong vom Peter Benrath staddfenda soll. Uf dr Tribihne sitzt dr Egon neabem Birgrmoischtr ond wenkt em vorbeilaufenda Feschdzug zua. Derweil hend sich dr Peter ond dr Freddy ondrs Publikom gmischt ond wardet ab, wia sich dui Sach so entwicklet. Schliaßlich fellt dr Vorhang vom Denkmal: Ma siiht an graußa Stoi mit ma Relief vo ma Kopf, wo ebbr andersch zeigt wia da Egon. Der Schwendl lôôt sich jetzt nemme halda; abr s Publikom hot trotzdem sein Schbass a dera Vorfihrong, ond Angela on-d Jedde drauet ihre Auga et, wia dô uf oimol dr Peter ond dr Freddy uf-d Tribiine kleddret. Abr au dia zwoi hend fir dean Stroich vo de Hochstablr bloß a Schmonzla ibrig ond kennet deane Kerle et bees sei. Em Publikom saget se sogar, dui Deischong wär als Schbässle vo-nen plant gwäa.
Jetzt endlich kô des Peter-Benrath-Festival losganga. Zerscht sengt d Angela en ra Schwarzwäldr Tracht mit ma rauda Bollahuat s Liad vom Schwarzwälder Kirsch, ond nochher folgt als Heheponkt a Revue mit dr Musik vom Jubilar. Am Schluss vo deam Film geit’s zwoi glickliche Pärla: D Angela ond dr Peter – d Jedde ond dr Freddy.
Musig
D Musig zo deam Film hot dr Lotar Olias (1913–1990) gschriiba, oinr vo de erfolgreichschde deitsche Schlagr- ond Musicalkombonischda vo de 50er- ond 60er-Johr vom 20. Johrhondert. Als Tekschtr isch-em dr genauso erfolgreiche Peter Moesser (1915–1989) zor Seit gstanda. Dr Kehrreim vo dr Titlmelodie goht so: <poem style="font-style:italic"> Schwarzwälder Kirsch, Schwarzwälder Kirsch, Und ein Schwarzwälder Mädel dazu, Wie du – ja, Wie du – ja, Dann lacht mir das Glück immerzu! (De letschde drei Zeila werret wiidrholt.)
Litradur
S Programm zom Film (Verlag Das neue Filmprogramm GmbH Mannheim, Nr. 3981)
Paul Wirz
Dr Paul Wirz (* 29. Meie 1892 z Moskau; † 30. Jänner 1955 z Ulopu (Nöiginea) isch e Schwyzer Ethnolog gsi. Är isch Bürger vo Gälterchinde gsi.
Sys Läbe
Dr Paul Wirz isch dr Soon vom Jakob Wirz, Fabrikant z Moskau, und vo dr Esther Louise Nidecker gsi. In erschter E`e 1912 het är d Elisabeth Wirz vo Gälterchinde ghürote, denn zwöiti E`e 1930 mit dr Hanna Wenige vo Trüningen und dritti E`e 1934 mit dr Erna Liebeck vo Drebkau. Är isch z Moskau und z`Züri in d Schuel gange.
Sy Usbildig
An dr ETH z Züri het sich dr Paul Wirz zum technische Fachleerer lo usbilde. Denn het är z Züri und z Basel Etnologi gschtudiert. 1920 het är dr Dr. phil. gmacht und 1928 si Habilitazion gschribe.
Syni Forschige
Scho im Paul Wirz si Dissertazion über s Volk vo de Marind-anim z Nöiginea wird zum ene Schtandardwärk vo dr Völkerkund. Als Privatgleerte isch är vo 1915 bis 1955 fascht jedes Joor uf Reise z Südoschtasie gsi (bsunders z Nöiginea), z Asie, z Indie, z Afrika, in de Mittelmeerländer uf Kuba und uf em Bismark-Archipel. Zwüsche de Reise het är schtändig an wüsseschaftliche Publikazione gschafft, wo sich vor allem dur Exaktheit und Zueverlässigkeit uszeichnet hei. Är het populäri Schrifte verfasst. Syni ryche etnografische Sammlige het är zur Hauptsach im Basler Museum für Völkerkund und im Königliche Tropeinschtitut z Amschterdam übergee.
Theopompos (Sparta)
De Theopompos (Endi 8. Jh. v. Chr.) isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Eurypontide. Er isch de früesti sicher historisch bizügti König vo Sparta und hett im uusgeende 8. Jh. und iigende 7. Joorhundert v. Chr. glebt.
De Theopompos hett im Erste Messenische Chrieg de westlich Tail vo Messenie underworffe. Da isch s anzig, wo sicher historisch isch. Gliichzittig mit em isch de Polydoros usem Gschlecht vo de Agiade König vo Sparta gsii.
De Theopompos söll z Sparta s Ephorenamt iigfüert haa. De erst Ephor isch nochem Plutarch de Elatos gsii.
Famili
De Theopompos isch de Soo vom Nikandros gsii. Er isch mit de Chilonis verhürootet gsii und hett zwee Söö ghaa, de Archidamos und de Anaxandrides.
Lebe
D Messenier sind im Chrieg vo de Arkader understützt wore, debii söll de Theopompos vo dene gfange gnoo wore sii. Erisch denn vo sinnere Frau Chilonis bifrait wore. I siim Alter isch e Chrieg mit de Argiver uusbroche, wege de Kynouria. Weg sim Alter und wegem Tood vo sim Soo Archidamos hett er a dem Chrieg nöme grooss tailgnoo. Siin Enkel Zeuxidamos isch noch em König wore. Nochem Myron isch de Theopompos chorz vorem End vom Messenische Chrieg vom Messenier Aristomenes töödt wore.
De Theopompos isch z Sparta miteme Denkmool geert wore.
Schopfheim
Schopfe (amtlich: Schopfheim) isch ä Stadt im Landkreis Lörrach in Bade-Württeberg.
Geografi
Schopfe lit im Wiisetal, am Fluss Wiise. Bi Langenau mündet di Chly Wiise in d Wiise.
De Gmeindbann got im Süde bis uf de Hochi Flum (535 m NHN). De högscht Gipfel isch de Rohrekopf nördlig vo Gerschbach uf 1173 m. D Wiisetalstrooss het en Umfahrig um s Stadtzentrum. Wiise lit a der Ysebahnlinie uf Zell im Wiisetal.
Gschicht
Die erschdi urkundliche Erwähnig vo Schopfe isch 807 gsi, sällemol het d Ortschaft no Scofheim gheisse. S Stadtrecht het si öbbe ane 1250 kriegt.
Kultur
I der Gägend vo Schopfe het der alemannisch Dichter Johann Peter Hebel zytewys gläbt. Eis vo sine Gedicht heisst: «Der Statthalter von Schopfheim».
Näbe Lokalredaktione vo de beide gröschte Dageszytige vo de Region, de Badischi Zytig un em Markgräfler Dagblatt, het in Schopfe au e Nichtkommerzieller Lokalfunk (NKL) sin Sitz.
S freie Radio Wiesental, ehemols Kanal Ratte, sändet täglich vo 15 bis 3 Uhr uf sinere Frequenz 104,5 MHz vo de Hoche Möhr sin Programm mit ere Sändeleischtig vo 500 W in s Wiisetal un s Dreiländereck uf Hochdütsch. In de übrige Zit wird s Programm vom Freie Radio Dreyeckland us Friburg übertrait - ebefalls Hochdütsch. De Sänder wird vo me Förderverein trage, wele sini Mittel us em Fonds für Freii Radios vo de Landesmedieastalt (LfK) kriegt. S Programm wird gstaltet vo sine Mitglider. Jede, wo am Sänder interessiert isch, cha im Förderverein Mitglid wärde un ihn finanziell, tächnisch odr redaktionell unterstütze. Entstande isch de Sänder ursprünglich us de Szene rund um s Schopfemer Café Irrlicht, eme autonome Jugendzentrum. Sit 2005 isch de Sänder abr in sini eigene Räum in de Hauptstross zoge un versuecht sich sit längerem sowohl inhaltlich als au vo sinere Ziilgruppe vo seine Ursprüng abzhebe un selbschtbewusst als universelle Bürgerfunk ufzträte.
Bildig
Schopfe hätt insgesamt fünf Grundschuele: eini in de Stadt selber, vier anderi in de Ortsteil Fahrnau, Gersbach, Langenau un Wiechs. Userdem hätts in Schopfe e Hauptschuel, e Förderschuel, e freii Waldorfschuel un en Gymnasium, s Theodor-Heuss-Gymnasium.
Politik
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Kloster Cluny
S Chloschter Cluny isch e ehemoligi Benediktiner-Abtei i de glichnamige Stadt Cluny im Burgund.
S Chloschter het vom 10. bis zum 11. Jahrhundert en entscheidende Biitrag zur Erneuerig vo der katholische Kirche und Gsellschaft sowie zum Uufschtieg vom Papschttum zu siim historische Höhepunkt gleischtet. D Abteichile vo Cluny isch langi Zyt di gröschti Chile vom Christetum gsi.
Gschicht
S Chloschter isch am 11. Septämber 910 vom Herzog Wilhelm vo Akwitanie und vom Graf vo Macon gstiftet und drufabe vom Benediktiner-Orde gfüert worde.
Dr Apt Odo, wo s Chloschter vo anne 927 bis 942 regiert het, het agfange, andri Chlöschter als Töchter vo Cluny z gründe. Do drus isch mit dr Zyt die grossi cluniazensischi Chloschtergruppen entstande.
D Äbt vo Cluny, unter ihne vor allem der Odilon, wo meh als füfzg Joor lang Abt gsi und anne 1049 gstorben isch, händ d Kirche ganz allgemein wölle reformiere und sii – fascht chly wie der Luther bi der spötere Reformazion – wieder nöcher an d Grundsätz von der Bibel wölle bringe. Zum Bischpil het der Odilon probiert, s Fehdewäse vom Adel iizschränke, wo damals dr regional Chrieg fascht zum Duurzueschtand het lo wärde. Und er het au gforderet, dass der Riichtum, wo d Kirche bsässe het, sölli unter die Arme verteilt wärde.
I dr Zyt vo dr französische Revoluzion isch d Abtei Cluny ufghobe worde, dr letscht Abt het Dominique de La Rochefoucauld gheisse; und die grossi Chile isch als Schteibruch verchauft und fasch ganz aproche worde.
Uuswürkige
Uus em Chloschter Cluny isch au der Mönch Hildebrand choo, wo anne 1073 als Gregor VII. zum Papscht gwählt worde isch. Er het im Rahme vom Inveschtiturstriit gäge de Kaiser Heinrich IV. relativ wiitgehend chönne duuresetze, dass d Bischöf nümme durch de Kaiser, sondern neu durch de Papscht ygsetzt wärde (en duurhafteri Regelig derzue het denn s Wormser Konkordat vo anne 1122 gfunde). Das het d Macht vo de Päpscht vergrösseret, wo sich uff ne Art beruefe gseh händ, s "Gottesriich uff Aerde" z errichte. Der mächtigscht von dene Cluniazenser Päpscht isch denn der Innozenz III. gsii, wo vo 1198 bis 1216 das Amt ghaa het, au wenn er sälber nümm direkt uus em Chlooschter Cluny choo isch. Spöter, vor allem im Schisma, de Kirche-Spaltig, und no spöter under de Renaissance-Päpscht, hett d Kirche denn wider an geischtlichem und wältlichem Iifluss verlore und ne au nie mehr in däm Uusmass zrückgwunne.
Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale
D’ Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale (uff Elsassisch Iigraifgruppa vu dr Nàzionààlschàndàrmerii, kurz GIGN) ìsch a Sunderainhait vu dr frànzeescha Gendarmerie nationale. Ìhra Schwarpunkta sìnn Terrorìschmusbekampfung, Gaiselbefräijung, Ìwwerwàchung vu Drohunga geega d’ Sìcherhait vum Lànd, Schutz vu Regiarungsbeàmter un Bekampfung vu dr orgànisiarta Kriminàlitäät.
Grìnda worra-n-ìsch sa ànna 1973 noh-n-em Ààschlààg bii da Olìmpischa Schpììler z’ Mìncha, wu zwälf Schportler geteedet worra sìnn. Sii Sìtz lììgt ìm Viartel Satory z’ Versailles; d’rzüa sìnn 14 lokààla Üssaschtälla (antennes) uff’m Fäschtlànd un ìn da Ìwwerseegebiater. Ìnsgsàmt zeehlt d’ Ainhait äbba 1.000 Mìtglììder, drunter äbba 400 z’ Satory. S’ Träänìngszäntrum ìsch z’ Beynes bii Versailles.
D’ GIGN ìsch unmìttelbààr em Generààldirakter vu dr Nàzionààlschàndàrmerii unterschtällt. Ìn da Kriisalààga düet dr Generààldirakter mìt da Regiarungsbeheerda verhàndla. D’ GIGN wìrd hüüfig àls Unterschtìtztungsgrupp vu dr Schàndàrmerii uff frànzeeschem Booda-n-iigsätzt. Àls Tail vu da Frànzeescha Schtraitkräfta wìrd sa àui manckmol ìm Üsslànd iigsätzt, wu sa zamma mìt’m Owerkommàndo fìr Sunderiisatz schàfft. Sitter ìhrer Grìndung hàt d’ GIGN àn mehrera 1,800 Iisatz mìtgmàcht un hàt mehr àss 600 Gaisel befräijt; domìt ìsch sa aina vu da ärfààhrenschta Antiterrorainhaita vu dr Walt.
Gerbécourt
Gerbécourt (ditsch 1915–18 und 1940–44 Gerbertshofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gerbécourt lijt ìm Saulnois, vier Kilometer nerdlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 206 und 354 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gerbécourt ìsch. Gerbécourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Gerbécourt ghert zem Lorrain.
Zwillingsparadoxon
S Zwillingsparadox (oder s Uureparadox) isch e Gedankeexperimänt, wo öbbis beschribt, wo wien e Widerspruch in dr spezielle Relatiwidäätstheorii usgseet, aber, wemm mä s genau analüsiert, richdig muess si und au zum Bischbil in Experimänt mit Däili noochgwiise worde isch. S Gschichtli goot eso, ass es zwäi Zwilling git und äine von ene stigt in e Raggeete ii und fliegt fast so schnäll wie s Liecht zum ene Stärn, wo wit äwägg isch, dräit ume und fliegt denn gliich schnäll wider zrugg. Dr ander Zwilling blibt underdesse die ganz Zit dehäi. Wo si Brueder zrugg uf d Ärde chunnt, stellt sich uuse, ass dr Zwilling, wo dehäim bliibe isch, elter worde isch as si Brueder. Dr Grund für das Fenomeen isch d Zitdilatazioon.
Harnisch
E Harnisch (vo französisch harnais) isch d Rüstig vom ene Ritter, wo dr ganz Körper schützt.
Ursprünglig het „harnasch“ die ganzi Usrüstig vom ene Ritter gmäint. Um 1200 het sich d Bedütig vom Begriff gänderet und isch nume no für dä Däil vo dr Rüstig brucht worde, wo für dr Oberkörper bestimmt gsi isch.
Im Hochmittelalter isch dr Harnisch e Chettirüstig gsi, wo men ere au Brünne, Halsberc oder Haubert gsäit het. Si het sich witer gänderet bis si sich zum spootmittelalterlige und früenöizitlige Blattepanzer entwigglet het.
Die Rüstige si vo Plattner gmacht und denn vom ene Harnischfääger boliert worde.
Yangzhou
Yangzhou isch e bezirksfreiji Stadt in dr chinesische Browinz Jiangsu. Si lit am Fluss Jangtsekiang. Iir Verwaltigsgebiet het e Flechi vo 6'634 km² und öbbe 4'542'900 Iiwooner (Stand: Ändi 2004).
Yangzhou lit öbbe 70 km vo Nanjing. Früener isch s e wichtige Knotepunggt für e Salzhandel gsi. Dank sinere Laag diräkt am Kaiserkanal isch s im Middelalter zun ere seer woolhabende und mächdige Handelsstadt worde. Wo d Iisebaan in China iigfüert worde isch, het s die Bedütig verloore. Dr Marco Polo het, wien er verzelt, e baar Joor lang doo as Statthalter für dr Kublai Khan gschafft.