cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martin R. Dean
Vo 1990 bis 1998 isch er z Basel a dr Schuel für Gstaltig Lehrer gsi. Sid 1999 git er am Gimi z Muttez Tüütsch und Filosofy.
Idas (Sohn des Aphareus)
De Idas und de Lynkeus hend zeme mit de Dioskure z Arkadie Veech graubt ghaa, sind denn aber bi de Vertailig vo de Büüti anenand i d Hoore groote. De Kastor, an vo de Dioskure, hett sich innere hoole Aiche ufem Gebirg Taygetos versteggt ghaa, aber de Idas, wo dör Bomstemm döre hett chöne luege, hett de entdeckt und mitem Speer töödt. Nochdem de Polydeukes, dr zweit Dioskur, de Lynkeus töödt hett, sind de und de Idas am Graab vom Aphareus inene förchderliche Champf choo. De Zeus hett denn de Idas mitem Strool erschlage. Nochere andere Version isch de Striit uusbroche, well d Dioskure d Leukippide graubt ghaa hebet.
Johns Hopkins University
D Johns Hopkins University isch en amerikanischi Universität.
was si isch und macht
Si isch i dr Stadt Baltimore in den USA. Si isch anne 1876 gründet worde und zellt zu de beschte Hochschuele im Land. 37 Forscher vo dr Uni sind mit em ene Nobelpreisträger uszeichnet worde. Es het fasch zwänzgtuusig Studänten a dr Uni.
D Johns Hopkins Universität ghöört zu de wältwyt beschte Hochschuele i dr Forschig über d Medizin un di öfentlichi Gsundhäit und di internazionali Politik.
S Johns Hopkins Hospital gältet sit Jooren als s beschte Spital.
Peisidike (Tochter des Nestor)
D Peisidike isch i de griechische Mythologi di älteri Töchter vom Nestor und vo de Anaxibia.
Pamisos (Flussgott)
De Pamisos isch i de griechische Mythologi de Gott vom messenische Fluss Pamisos.
Nochem Pausanias hett de König Sybotas festglait, as die messenische König jedes Joor em Pamisos opfere müend. Zodem hend chliini Chind a de Quelle vom Pamisos Hailig gfunde.
Siis Hailigtum a de Quelle bi Agios Floros isch i de 1930er Joore vom schwedische Archäoloog Natan Valmin uusgrabe wore. Inschrifte, wo do gfunde wore sind, bizüüget, as de Pamisos kultisch vereert woren isch. E Relief usem 2. Joorhundert v. Chr. stellt de Pamisos as e Stier dar.
Isabelle Stamm
Si het i dr Jugendzyt z Lausanne, z Wallisellen un z Kanada gläbt. Si isch im Kanton Aargau a die Alti Kanti z Aarau ggangen und het a dr Uni Basel Russisch und Gschicht studiert und de no z Fryburg Psichology.
Anne 2003 isch iiren eerscht Roman usecho: er heisst Der Fischerkönig oder au Zwillings Welten. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Stamm s Mundartgedicht «z nacht» gschribe.
Schellenbrücke
D Schällebrugg isch e Brugg bi Chüddige im Kanton Aargau.
Es isch e schteinigi Bogebrugg a dr alte Landstrooss vo Aarau über d Staffelegg uf Frick. Si isch vo 1804 bis 1810 bout worde. Me erkläärt dr Name so: Zum boue het me Häftling usem Zuchthuus z Baden ygsetzt. Früener het men em Chefi au «Schällehuus» gseit und d Arbet vo dr Strööfling usserhalb isch s «Schällewäärch» gsi; das chunt drvo, ass me de Gfangene bim Schaffe chlyni Schälle oder Rölleli agleit het. Di Wörter sind bim schwiizerdütsche Mundartwörterbuech Idiotikon erkläärt.
D Brugg isch dr Schauplatz vo de Sache, wo im Paul Haller sym Gedicht De Nussbaum a dr Schällebrugg bassiere.
Andania
Andania isch i de griechische Mythologi di ersti Königstadt vo Messenie gsii. Si isch o för di historischi Zitt bizügt, isch aber no i de Antiki verloo woore. Si werd bim hüttige Dorf Konstantini vermuetet. Andania werd hüüffig as Ort vo de Mysterie gnennt, wo im Karnasischen Hain abghalte wore sind.
Laag
D Laag vo Andania cha nöd aidüttig bistimmt were. Nochem Livius (36.31.7) isch Andania e chliini Stadt (parvum oppidum) zwösched de Stadt Messene und em arkadische Megalopolis, wo sich ane 191 v. Chr. de T. Quinctius Flamininus und de achäischi Feldherr Diophanes troffe hend.
Am gnoiste sind d Aagoobe bim Pausanias, wo im zweete Joorhundert n. Chr. do vorbii choo isch und numeno Ruine gfunde hett. Denoo isch Andania acht Stadie linggs vom Karnasische Hain glege, a de Strooss vo Messene uf Megalopolis. Do de Hain ganz sicher bi de Quelle Divari bim Dorf Polichni glegen isch, büütet sich för Andania s Dorf Konstantini aa, wo ufemene Hügel glegen sich und anderthalb Kilomeeter nordwestlich vo Polichni litt, wa a de Entfernig vo acht Stadie entsprecht. Z Konstantini sind d Reste vonere antike Stadtmuur gfunde wore, wo i die klassischi und hellenistischi Zitt datiert were chönnt. Früenner isch Andania vo de Forschig bi Hellenikó gsuecht wore.
D Aagoobe bim Strabon sind zimmli uugnau. Er schribt, as Andania z Arkadie ligi und de jüngeri Name vo Oichalia vom Eurytos sai.
Historischi Gschicht
Im Zweete Messenischen Kriege isch Andania e Zentrum vom messenische Widerstand gege Sparta gsii und vo do söll de saagehafti messenischi Held Aristomenes und anderi Widerstandschämpfer herchoo. Wo die sich uf d Bergfesti Eira (Hira) zruggzoge hend, söll Andania uufgee wore sii. Noch de Bifraijig vo Messenie ane 370 v. Chr. hebdi d Messenier nöd wöle, as Andania wider uufbaut weri.
217 v. Chr. hett de spartanischi König Lykurgos Andania erfolgloos aaggriffe, und 191 v. Chr. hend sich z Andania de T. Q. Flamininus und Diophanes troffe. De Pausanias, wo im 2. Jahrhundert de Oort ufgsuecht hett, hett numeno Ruine gsie.
Phlya
Phlya isch en antike Ort i de Attika gsii, guet zwölf Kilometer nordöstlich vo Athen. D Ruine vom Ort liged bi de hüttige Stadt Chalandri.
Phlya isch e wichtige Kultort gsii, und do isch nebet anderne Hailigtümer da vo de "Groosse Göttin" gstande, wo nochem Pausanias d Erdgöttin Gaia sai. S athenische Priestergschlecht vo de Lykomide hett do ghaimi Initiationsriite döregfüert. Wo da Hailigtum vo de Perser zerstört woren isch, hett de Themistokles Geld gspendet, demit de Tempel wider uufbaut werd.
De Eponym vo Phlya isch de Phlyos gsii, e Soo vo de Gaia. Er isch de Vatter vom Kelainos und de Grossvatter vom Kaukon gsii, wo d Mysterie vo de Groosse Göttinne uf Messenie broocht ha söll.
Phlya isch d Haimet vom Dichter Euripides
Michael Schneider (Komponist)
Dr Michael Schneider, wo am 6. Septämber 1964 z Göttingen uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Komponischt.
s Lääbe
Er isch a di Alti Kantonsschuel z Aarau gange und het a dr Uni Züri d Musigwüsseschaft, di Nöieri Gschicht und Kunschtgschicht und de no am Konsi z Bäärn d Komposizioon studiert.
Vo 1984 bis 1993 isch er Musigkritiker bi dr Aarauer Zytig gsi, vo 1993 bis 1998 Projektläiter am Stapferhuus z Länzbrg und vo 2001 bis 2006 dr Läiter vo dr Öfentlichkäitsarbet am Museum der Kulturen z Basel. 2006 bis 2019 isch er Gschäftsfüerer vom Künschtlerhuus Boswil gsi.
Dr Schneider het Artikel und Büecher über d Musig und s Lääbe vo Musiker gschribe.
Lykomiden
D Lykomide (, Lykomidai) sind i de Antiki e Priestergschlecht vo Athen gsii.
D Lykomide hend e Hailigtum z Phlya ghaa, wo öppe zwölf Kilometer vo Athen ewegg glegen isch. Dai hend si ghaimi Initiationsritual zu Eere vo de "Groosse Göttin" döregfüert. Die dörstid weleweeg äänlich gsii sii, wie Mysterie vo Eleusis.
D Hymne för d Demeter, wo d Lykomide gsunge hend, stammt vom Mousaios. D Hymne för de Eros söled aber de Orpheus dichtet haa.
E bikannte Aaghöörige vo de Lykomide isch möglicherwiis de Themistokles gsii. De hett, nochdem d Perser s Hailigtum z Phlya zerstört hend, mit siim aigne Geld da wider uufbaue loo. Weniger bikannt isch de Methapos, wo z Thebe und z Andania Mysteriekutl ernoieret hett.
Beat Dittli
De Beat Dittli (* 26. Mäi 1955 z Geschänä ) isch es Zuger Bhöördemitgliid und en Namekundler.
Läben und Würke
De Dittli isch im Urnerland uufgwachse, wo syn Vatter es Chläidergschäft ghaa hät. Spööter hät er sich dän im Zugerpiet niderglaa; wone tuet er deet z Oberwyl. Gstudiert hät er a den Uniwèrsitèète Friburg und Züri, und zwaar im Hauptfach Gèrmanischtik. Syni Tokteraarbet hät de Dittli bim Stefan Sonderegger gschribe; s Theema isch ''Orts- und Flurnamen im Kanton Zug. Typologie, Chronologie, Siedlungsgeschichte'' (1992) gsy.
1991, nach de Promozioon, hät er am Schwyzerischen Idiotikon em Peter Dalcher syni Redaktoorestell übernaa. Scho nach nu zwäi Jaar isch er deet aber wider furt; nöi isch er vom Kanton Zuug aagstelt gsy, wo-n-er zum äinten as Leerer am doozmaalige Zuger Leererseminaar gschaffet und zum andere syni Dissertazioon zum föif- reschpäktyv mit em Chaarteband sächsbändige Wèèrch ''Zuger Ortsnamen. Lexikon der Siedlungs-, Flur- und Gewässernamen im Kanton Zug. Lokalisierung, Deutung, Geschichte'' (2007) erwyteret hät. I dèm Namebuech wèèrded über 12 000 Örtlichkäitsnämen erlüüteret.
De Dittli isch hüt Protokollfüerer vom Zuger Kantonsraat, Presidänt vo de kantonaale Nomenklatuurkomissioon (aso die, wo über Oorts-, Fluer- und Straassenäme wachet) und Mitgliid vo de kantonaale Musigkomissioon. Uf stedtischer Ebeni isch er i de Straassenamekomissioon gsässe. Dezue ane sitzt er i Zuger Verwaltigs- und Stiftigsrööt – oder isch gsässe: Er isch Stiftigsraatspresidänt vo de Hans-A.-Staub-Stiftig und Vizipresidänt vo de Stiftig Kapezynerchlooschter Zuug. Vo de Zuger Mäss isch er Verwaltigsraatspresidänt gsy.
Verena Lang
D Verena Lang, wo anne 1950 z Sigriswil uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftstellerin.
Erika Burkart
D Erika Burkart, ghürooteni Halter, wo am 8. Februar 1922 z Aarau uf d Wält cho und am 14. April 2010 z Muri gstorben isch, isch en Aargauer Dichterin gsi.
Verena Lang
Si het als Chind z Argentinie und de i dr Schwiiz und z Ängland gläbt, z Bärn un z Züri d Theology studiert und im chirchlichen und soziale Berych gschaffet. Spöter isch si z Japan gsi, und jetz läbt si im Aargau. Si schrybt Prosawäärch, Gschichten und Gedicht.
Für em Andreas Neeser syni literarischi Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Lang s Mundartgedicht «tattuu» gschribe.
Erika Burkart
iires Lääbe
Ufgwachsen isch d Erika Burkart z Altüüseren im Fräiamt am Rand vom Rüüsstal. Iire Vatter isch dr Walter Burkart (1883–1961) un d Muetter d Marie Hedwig Glaser (1893–1972) gsii. Voo ire het d Erika vil vernoo über d Saagewält, d Määrli und d Literatur au suscht. Nach em Seminaar het d Burkart es paar Joor Schuel ggää, 1953 het si do drmit aber wägen ere Chranket müössen ufhöre. Iire Maa isch dr Schriftsteller Ernst Halter gsii.
Kaukon
De Kaukon  isch i de griechische Mythologie de Stammvatter vo de Kaukone, e Volch i de nordwestliche Peloponnes, bsundrigs z Triphylie, wo i de Stadt Lepreon siis Graab zaigt woren isch.
Erika Burkart
iires Lääbe
Sider het gäärn no mee Gedicht gschriben und spööter au grösseri Gschichten und Romään. Iiri Väärs, wo me vonne säit si sigen öppis vom beschte vo dr modäärne Schwiizer Lyrik, sind guet achoo, und e schööne Teil drvoo isch vo verschidene Musiker vrdoont woorde. Vil vo iirne Sache het si bim Züürcher Ammann-Verlaag lo trucke. Zwöi vo iirne Gedicht und e Ballaade sind im Peter von Matt und em Dirk Vaihinger iireren Anthology Die schönsten Gedichte der Schweiz vo 2002 abtruckt. Und dr Dichter Hermann Burger het iires Gedicht Flocke um Flocke komäntiert für d Anthology 1400 Deutsche Gedichte und ihre Interpretationen, wo 2020 im Insel-Verlag usecho isch.
Die berüömti Dichterin het für iires Schryben e Zyleten schööni Uuszäichnigen übercho: drby isch dr Droste-Prys vo dr Stadt Meersburg, e Prys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig, dr Conrad-Ferdinand-Meyer-Prys, Prysen und Uszäichnige vo dr Pro Argovia, dr Stadt Züri, em Kanton Züri un dr Pro Helvetia, dr Johann-Peter-Hebel-Prys, dr Aargauer Literaturprys, dr Wolfgang-Amadeus-Mozart-Prys, dr Gopfriid-Chäller-Prys un dr Mainzer Joseph-Bräitbach-Prys.
Kaukon
Noch de Schlacht vo Leuktra ane 371 v. Chr. söll de Kaukon em thebanische Feldherr Epameinondas im Tromm erschune sii und em uusterbliche Ruem verhaisse haa, wen er a de vertribne Messenier di alti Haimat zrugggebi. De Epiteles aber, en argivische Feldherr, wo a de Gründig vo de Stadt Messene bitailigt gsii isch, hett de Kaukon im Tromm druf hiigwise, wo d Satzige vo de Mysterie vo de Grosse Göttine vergabe ligid, demit er de Kult wider iifüeri.
Erika Burkart
iires Lääbe
2020 zeigt s Forum Schlossplatz z Aarau en Uusstellig über die nöieri Literatur im Aargau: «Im Fluss. Literatur zwischen Aare, Limmat, Reuss und Rhein,» mit Wäärch vo dr Burkart, dr Silja Walter, em Paul Haller, em Christian Haller und em Hansjörg Schneider.
Dr Erika Burkart iires Archiv wird z Bäärn im Schwiizerische Literaturarchiv ghüetet.
Sillos (Sohn des Thrasymedes)
De Sillos isch i de griechische Mythologi de Soo vom Thrasymedes und de Enkel vom Nestor. Er isch de Vatter vom Alkmaion.
Gorgos (Sohn des Aristomenes)
De Gorgos isch de Soo vom messenische Fraihaitsheld Aristomenes. Wo sii Vatter vo kretische Bogeschütze gfange woren isch, isch de vonnere junge Frau bifrait wore und us Dank hett si de achtzeejöörig Soo Gorgos as Maa öberchoo.
Nochem Fall vo de messenische Bergfesti Eira isch de Gorgos zeme mitem Woorseger Mantiklos zom Aafüerer vo de messenische Uuswanderer wore. Er hett vorgschlage d Insle Zakynthos z erobere, de Mantiklos aber hett wöle uf Sardinie goo. Im End sind si uf Sizilie uusgwanderet.
Polykaste (Tochter des Nestor)
D Polykaste isch i de griechische Mythologi e Töchter vom Nestor.
D Polykaste isch di jüngsti Töchter vom Nestor und vo de Eurydike oder Anaxibia. Wo de Telemachos uf de Suech noch sim Vatter Odysseus in Palast vom Nestor chunnt, hett si de badet. Spööter tüend si hüroote und si hend e Soo, de Perseptolis.
Schweizerische Lyrische Gesellschaft
D Pro Lyrica – Schwiizerische Lyrische Gsellschaft wott für d Vermittlig vom Wäärch vo de Lyriker us dr Schwiiz luege. Es isch e Veräin, wo z Winterthur dehei isch.
Schriftsteller und Autorinne, wo Gedicht mache, git s vil, und nit für alli isch es eifach, drfür au d Lääser und Lääserinne z finde. Drum het men anne 1988 di Schwiizerische Lyrische Gsellschaft gründet.
D Organisazioon hilft dene wo schrybe mit Kontakt für Lääsige und zu Verlääg und anderi a dr Lyrik intressierti. D Pro Lyrica gitt zäme mit de Schrybende sälber au eigeti Gedichtbüecher use. Und si stellt all Joor dr Lyrikkaländer zäme, wo s vertäilt über s Joor Gedicht von es paar Lyriker drin het.
Si stellt e Lischte vo den Autooren und Autoorinne zäme, wo me druff s Wichtigschte vo iirere Viografy und iirem Wäärch cha go aluege. Öppis läsenswärts isch au s Lyrik-Glossar uf dr Websyte vom Veräin.
Alkmaion (Sohn des Sillos)
De Alkmaion ( isch i de griechische Mythologi de Soo vom Sillos und de Enkel vom Thrasymedes. Wo d Heraklide d Peloponnes iignoo hend, isch er mit anderne Neleide uf Athen gfloche. S athenische Gschlecht vo de Alkmeonide hett en as de mythischi Stammvatter aaglueget.
Ana Lang
D Ana Lang, wo am 25. Juni 1946 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Sproochlehrerin und Autorin.
Si isch a d Schuel für Gstaltig z Luzärn gangen und het sich zur Chindergärtnerin lo usbilde. Zum d Sprooche no besser lehre isch si uf Frankrych und Italie ggange.
Näben em Underricht schrybt si hochdütschi Gedicht, Vrzellige und Romään. Anne 2015 isch si am Aargauer Literaturhuus z Länzbig go us iirne Wäärch lääse. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Lang s Mundartgedicht «altlauf» gschribe.
Si läbt z Uezwil im Kanton Aargau.
Marpessa
D Marpessa ( „Graubti“) isch i de griechische Mythologi s anzige Chind vom ätolische Flussgott Euenos.
Pamisos (Messenien)
De Pámisos (früenner (slawisch) Πιρνάτζα, Pirnátza) isch de Hoptfluss vo Messenie und ghört zo de wasserriichste Flüss uf de Peloponnes. Sini perennierende Quelle liget bi Agios Floros a de Häng vom Taygetos. Do isch i de 1930er Joore vom schwedische Archäolog Natan Valmin en antiks Hailigtum vom Flussgott Pamisos uusgrabe wore.
Reinhold Bruder
Dr Reinhold Bruder, wo anne 1941 z Oftrigen uf d Wält cho isch, sich en Aargauer Schriftsteller, wo uf Hochdütsch und i dr Mundart schrybt.
Er het a dr Uni Züri un z Uppsala d Germanistik, d Nordistik und Griechisch studiert und vo 1966 bis 2004 z Aarau a dr Alte Kanti Schuel ggää.
I dr Sändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio isch em Autoor sys Lääben und Wäärch am 3. Jänner 2019 vorgstellt worde.
Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Bruder s Gedicht «Z Nacht» gschribe.
Verwall
S Verwall isch e Gebirgsgruppe vu dr zäntrale Oschtalpe z Eschtrych. Si lyt in dr Bundesländer Vorarlberg un Tirol, zwische Bludaz un Landeck. Dr Tiroler Aadail isch nume wenig greßer wie dr Vorarlberger.
S Verwall isch e Gebirg, wu fir dr durschnittli Bärgwanderer un Bärgstyger seliguet gaignet isch. Im Gegesatz zum Nochbergebirg Silvretta isch d Verwallgruppe nume wenig verglätscheret. E Netz vu Hechewäg macht mehdägigi Ture vu Hitte zue Hitte megli. Verschideni Gipfel, wu alli z Tirol stehn, rage iber d Dreidöuserdmetergränze ufe. Vyl vu dr Gipfel hän aigeni Forme. Vor allem dr Dail, wu z Vorarlberg lyt, zaichne si mit syne Naturschutzbiet dur e greßeri Urspringligkait un Ainsamkait uus. Dr Tiroler Dail het bishär kai Schutzstatus.
Geologisch ghert d Gruppe zur oschtalpine Krischtallinzone, dr usserscht Nordweschtdail zue dr Nerdlige Chalchalpe.
Nochbergebirgsgruppe
S Verwall gränzt im Nordweschte an s Lechquällegebirg, im Nordoschte an d Lechtaler Alpe, im Sidoschte an d Samnaungruppe, im Side an d Silvretta un im Weschte an s Rätikon.
Umgränzig
Im Norde bildet s Kloschtertal d Gränze vu Bludaz bis Stuben am Arlberg. Vu dert goht s iber dr Arlbergpass in s Stanzer Tal bis uf Wiesberg. Dert dräffe d Fliss Rosanna un Trisanna ufenander. D Gränze im Sidoschte bildet s Paznaun vu Wiesberg bis uf Galtür. Im Side wird s Verwall abgränzt dur d Linie zwische Galtür, em Zeinisjoch un Partenen. Im Sidweschte verlauft d Gränze am Montafon lang zwische Partenen un Bludaz.
Dr Arlbergpass verbindet s Verwall mit dr Lechtaler Alpe. S Zeinisjoch isch d Verbindig zur Silvretta.
Däler mit uusgläsene Däler, wu aagränze:
Untergruppe
D Gränze zwische dr boode glych große Untergruppe verlauft vu Nord no Sid dur s Verwalltal, s Dal vu dr obere Rosanna, wu em Geburg dr Name gee het un wu vu Norde här, vum Oschtaastig zum Arlberg, dur d Gruppe schnydet (Rosannaschlucht – Schönverwall – Ochsental), iber s Muttenjoch in s ober Paznaun. Si dailt also s Dreieck vu dr Verwallgruppe in nomol zwai Dreieck.
Di Eschtli Verwallgruppe (Oschtverwall), ganz z Tirol, mit em Hauptchamm am Paznaun lang un Näbechämm no Norde gege s Kloschtertal, umfasst, primär vu Wescht no Oscht:
D Landesgränze verlauft am Hauptchamm, em weschtlige Chamm vum Verwalltal, d Oschtabdachig vu dr Gruppe isch tirolisch.
Gipfel
In däre sortierbare Lischt findet mer alli Dreidöuserder vu dr Verwallgruppe:
Im Verwall git s iber 220 Gipfel, wu ne Name hä nun e Hechekote. Chänne duet mer vor allem die (gornet no dr Hechi):
Bässe un Ibergäng
Ußer dr ufzellte Bäss, wu d Verwallgruppe mit dr Nochbergruppe verbinde, git s innerhalb vu dr Verwallgruppe kai Ibergang, wu mer mit em PKW cha driber fahre.
Turistisch wichtigi Ibergäng sin u. a.
Naturschutz: Vogelschutzbiet Verwall
S Verwall isch e Natura-2000-Biet (AT3412000). S Areal, wu as Europäischs Vogelschutzbiet nominiert woren isch, umfasst ca. 120 km² (12.057 ha) in Aadail vu dr Gmaine Klösterle, Silbertal, St. Gallenkirch un Gaschurn. S Natura-2000-Biet isch im Rame vun em Mediationsverfahren – mit Uusnahm vum Gmaibiet vu Silbertal – bfrischtet 1995–2004 zum Naturschutzbiet erklert wore (Lgbl. 47/99), voreb s in e Europaschutzbiet umgwandlet woren isch.
S Natura-2000-Biet Verwall lyt zwische ca. 1.500 un 2.900 m. D Arte, wu mer dert cha finde un un wu no dr Vogelschutzrichtlinie Aahang 1 schitzenswärt sin, sin Alpeschneeheun, Urhuen, Birkhuen, Haselhuen, Schwarzspächt, Dreizächespächt, Grauspächt, Staiadler, Wanderfalk, Uhu, Raufueßchuz, Spatzechuz un Nyndeter – dodermit findet mer dert fascht d Helfti vu dr z Vorarlberg haimische Arte, wu no dr Richtlinie unter Europaschutz falle.
Innerhalb vum Vogelschutzbiet Verwall lyt s Biet Wiegensee, no dr Fauna-Flora-Habitat-Richtlinie uusgwise (AT3413000, 65 ha). Sidweschtli vum Verwall un Wiegensee isch en ander Europaschutzbiet, s FFH-Biet Schuttflure Tafamunt (AT3422000, 68 ha). Baidi bilde d Sidweschthaale vu dr Versalspitze.
Turismus
Im Winter lyt d Verwallgruppe in un zwische dr große Schybiet Schruns-Tschagguns im Montafon, St. Anton am Arlberg un Ischgl im Paznaun. Im Summer isch s in dr hochalpine Region zwische Arlberg un Silvretta dergege ne wenig rueiger – d Verwallgruppe wird vu Wanderer un Bärgstyger gärn brucht. Zeh Alpeverainshitte biete Unterchumft. Dr hochalpin Wanderer findet e dicht Netz an guet uusböuene un markierte Hechewäg.
Dr blant Böu vun ere Sässelliftaalag ("Skischaukel") zwische dr Schybiet St. Anton am Arlberg un Kappl, wu dr Verwall-Hauptchamm im Beraich vum Malfontal iberquert hätt, isch ‚Ändi 2018 nao lange juristische Ussenandersetzige vum Bundesverwaltigsgricht untersait wore. D Juschtiz het dr Schutz vu dr Natur in däm zum Dail nonig erschlossene Gländ hecher gwärtet wie turistischi Inträsse.
Hitte
Di maischte vu däne Alpeverainshitte (sibe) sin Stitzpunkthitte vu dr Verwall-Rundi.
Hechewäg
D Hechewäg mache s megli dur d Verwallgruppe z wandere, ohni ass mer ins Dal mueß abe. D Wäg, wu zum Dail rächt aaspruchsvoll sin un zue dr schenschte in dr ganze Alpe zelle, verlaufe zmaischt unterhalb vu dr Gipfelmassiv un biete fir dr Notfall an vyl Stelle (Not-)Abstiig ins Dal.
Transalp
Dur s Verwall fiere au zwoo wichtigi Transalp-Rute, wu im Summer Hufe Mountainbiker druf fahre:
Die Rute, wu e baar Dagesetappe umfasse, sin as Färnradwäg au europäischi Alpeniberquerige, wu vu Bayern zum Gardasee fiere.
Eurydike (Tochter des Klymenos)
D Eurydike  isch i de griechische Mythologi d Frau vom Nestor. I de Bibliotheke vom Apollodor degege isch d Anaxibia, d Töchter vom Kratieus, em Nestor sini Frau.
D Eurydike isch di ältisti Töchter vom Klymenos. D Chind vonere sind noch de Odyssee: d Polykaste, de Antilochos, de Echephron, de Stratios, de Perseus, de Aretos, de Thrasymedes und de Peisistratos.
Hansjörg Schertenleib
Dr Hansjörg Schertenleib, wo am 4. Nofämber 1957 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.
Er het d Leer als Schriftsetzer un Typograaf gmacht und isch de no uf d Kunschtgwärbschuel z Züri gange. Er isch freie Schriftsteller, und e Zyt lang het er als Film- und Musigkritiker für Zytschrifte gschaffet. Anne 1996 isch er uf Irland usgwanderet. Sid 2015 läbt er zytewys im Aargau und z Amerika.
Dr Schertenleib het Prosawäärch, Gedicht, Theater und Hörspiil gschribe. Es git Übsersetzige vo syne Wäärch i verschideni Sprooche; e Teil au is Schwiizerdütsche.
Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Schertenleib es Mundartgedicht gschribe.
Orsilochos (Sohn des Diokles)
De Orsilochos isch i de griechische Mythologi e Soo vom Diokles und de Zwilling vom Krethon. Di beede Brüedere wered im Troianische Chrieg vom Aineias töödt.
Pharis (Sohn des Hermes)
De Pharis isch i de griechische Mythologi de Gründer vo de Stadt Pharai.
De Pharis isch de Soo vom Hermes und vo de Danaide Phylodameia und de Vatter vo de Telegone, wo d Muetter vom Ortilochos isch.
Liste der Gemeinden im Département Vienne
D Lischt vun dr Gmeina im Département Vienne zellt àlla 266 Gmeina ìm Département Vienne uf.
Veranderunge sit 2015
2017:
2016:
Michael Schneider (Logopäde)
Dr Michael Schneider (* 25. Meerz 1966 z Bad Säckige) isch e dytsche Logopeed.
Lääbe
Vu 1988 bis 1991 het er e Uusbildig as Logopeed an dr Staatlige Fachschuel fir Logopedy vu dr Universiteetsklinik an dr RWTH Aachen gmacht. Derzue het er Uusbildige in hypnotherapeutischer Gspräächsfierig (MEG Rottweil/Heidelberg) un in sischteemischer Berootig un Supervision (IBS Aachen). Ab 2011 het er an dr FernUni Hagen Bildigswisseschaft studiert un 2015 mit em B.A. abgschlosse, syterhär macht er e Masterstudium in Bildig un Meedie, eEducation an dr FernUni Hagen.
Vu 1991 bis 1996 het er z Münster in ere phoniatrisch-pädaudiologische Praxis gschafft mit dr Schwäärpinkt Spochentwickligsdiagnoschtik un Steerige im Reedfluss.
Syter 1997 schafft er as Leerlogopeed fir Steerige im Reedfluss, zeerscht an dr RehaMed-Leeraastalt z Rheine, syter 2001 an dr Staatlige Schuel fir Logopedy vum Universiteetsklinikum Münster.
Dernääbe schafft dr Schneider freiberuefli as Seminaarlaiter im Beryych Steerige im Reedfluss un as sischtemische Berooter un Supervisor.
Mix et Remix
Mix & Remix, burgerli Philippe Becquelin (* 6. April 1958 z Saint-Maurice VS; † 19. Dezämber 2016), isch e Schwyzer Cartoonischt un Illuschtrator gsii. Är het zum aktuälle Zytgschääne e Huffe Karikature zaichnet, unter anderem fir L’Hebdo. Är het au bim Weschtschwyzer TV-Magazin Infrarouge gschafft.
Lääbe
Dr Philippe Becquelin het scho as Chind mit em Zaichne aagfange, sy sy Vater isch e begaischteret Lääser vu Comic gsii. Är isch uf s Gimnasium vu Saint-Maurice gange, het d Schuel aber ai Johr vor dr Matura abbroche. Sech Monet isch ert uf d Chunschthochschuel z Sittu gangen un het anne 1984 e Diplom vu dr Molerei an dr Kantonale Chunschthochschuel z Lausanne gmacht. Wel er syni Bilder zäme mit syre Frau gmoolt het, wun er im nämlige Johr chänneglehrt ghaa het, hän si s Pseudonym Mix & Remix gwehlt. Wun er d Molerei ufgee het het, het er dää Chinschtername wyter gfiert.
Dr Becquelin het mit em Frédéric Pajak aagfange zämeschaffe, go d Wuchnzytig L’Eternité z illuschtriere. Die isch rund sech Monet lang uusechu. Dr Yyfluss dur dr Pajak, wu in ihm dr ainzig Weschtschwyzer Zaichner gsää het, wu ne Sproch heeb («le seul dessinateur romand à avoir un langage»), het en zum satirische Zaichne broocht. Dr Becquelin het fir d Wuchezytig L’Hebdo vou 1992 bis 1998 dr Cartoon Histoires mécaniques gstaltet, voreb er aagfange het zaichnerisch uf s Zytgschääne yyzgoh.
Noch ere Zyt as Lagerischt in eme Plüschware-Importgschäft un in ere T-Shirt-Druckerei het er vu 1991 bis 2001 uf em Uhredurm vu dr Lausanner Notre-Dame-Kathedrale gschafft – är het all Naacht, zwische 22 un 2 Uhr, d Uhrzyt in allne vier Himmelsrichtige uusgrieft. Die Tradition, wu s syter anne 1405 git, goht uf dr Brandwach zrugg: «C’est le guet, il a sonné dix!» – «S isch dr Naachtwäächter, s het zehni gschlaa!»
Orsilochos (Sohn des Alpheios)
De Orsilochos isch de Soo vom Alpheios und vo de Telegone, wo d Töchter vom Pharis isch, em Gründer vo de Stadt Pharai. De Orsilochos isch de Vatter vom Diokles und vo de Dorodoche.
Mix et Remix
Lääbe
Speter het er vum Zaichne chenne lääbe. Anne 1995 het er e Ferderpryys vum Kanton Walli iberchuu un het syt 1998 e ganzi Syte vu dr Zytig L’Hebdo verwantwortet. Syt 2013 het er au fir Sunntigsuusgab vu Le Matin zaichnet. Anderi Engaschmänt het er unter andrem fir d Dageszytig Le Courrier un di italienisch Wuchezytig Internazionale ghaa.
Mix & Remix het anne 2016 an Pankreaschräbs gstorbe. Sy Familie het sy Dod am Morge vum 20. Dezämber mit aim vu syne Cartoon bekannt gmacht («Si hän no drei Monet z lääbe.» – «Drei Monet?!… des isch lang!»).
Toilettenpapier
Gloobabyyr, i de Schwyz AB-Bapyyr, isch e Art Tissue-Babyyr us Zällstoff, wu mer bruucht zum Abwische noch em Schysse oder Brunze. S Gloobabyyr vergheit in dr Kanalisazioon, in e Dail Länder isch s nit gängig, ass mer s Gloobabyyr aabespielt. S Gloobabyyr isch zmaischt uf Rolle us Bappe ufgwickelt. S bstoot in dr Regle us e baar Laage, isch zmaischt 10 cm brait un isch perforiert, ass mer s guet cha abrysse. Härgstellt wird dr Zällstoff vor allem us em Holz vu Foore, Danne un Birke, sälte au vu Eukalyptusbaim.
Räumliche Distanzierung
Abstand haa isch öppis, wo vo allne Lüüt im öffentliche Ruum i gwüssne Situazioone vrlangt wird.
Gmeint isch: Me chunt den andere nit z nooch, zum Bischpiil wenn si öppis mache, wo gheim muess blybe wie öppe bim Zahle mit ere Bankchaarte oder bim Gältuseloo amene Bankomat women en Pin-Code ygit. Ganz en andere Fall cha us medizinische Gründ nötig wärde, wenn s drum goot, Infekzioone bi asteckende Chrankete z vrmyde. Das isch im Früejoor 2020 bi dr Covid-19-Pandemy wichtig gsi, wo de Lüüt vo de Gsundheitsbehörde dringend empfole worden isch, sich nit z nooch z choo und sech nit d Händ z gää.
I de Meedie und em öfentlichen und au em private Diskurs isch dr Begriff drfüür us em Änglische, social distancing, au im dütschsproochige Berych sid Februar und März 2020 wien es Modewort vil bruucht worde. Es goot aber nit würklich um die soziaali Trennig oder Isolazioon; me dänkt ender a die physischi Trennig, ebe dr Abstand, wo eim cha vor Asteckige schütze.
So nen «rüümlichi Trennig» het me scho früener für Lüüt mit asteckende Chrankete befole, so wie dozomol wo me d Siechehüüser ussen a de Stedt ygrichtet het.
Hottingen
Hottingen oder äbe Hottige isch de Name vo däne Ortschafte:
Es git au no:
Matthias Dieterle
Dr Matthias Dieterle, wo anne 1941 z Basel uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Lehrer und Schriftsteller.
Er het z Aarau als Häilpedagoog gschaffet. E Zyt lang isch er doo am zeka, em Zäntrum für Körperbehinderti, gsi.
Er schrybt literarischi Wäärch, bsunders Gedicht, und macht Uftritt als Rezitator mit verschidene Musiker zäme. Anne 2018 isch er ufem Lyrikfestival Neonfische vom Aargauer Literaturhuus go lääse.
1990 het er für sys Schrybe der Erika-Burkart-Prys übercho.
Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Dieterle s Gedicht «D Mundart» gschribe.
Ernst Halter
Dr Ernst Halter, wo am 12. April 1938 z Zofigen uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftsteller.
Er het d Germanistik und d Kunschtgschicht studiert und het drno als Lektor und Redakter gschaffet.
Anne 1970 het er dr Gedichtband Die unvollkommenen Häscher usegää. Und spöter het er au Romään und Verzellige gschribe.
Dr Halter het en Prys vo der Schwiizerische Schillerstiftig un dr Aargauer Literaturprys übercho.
Schillerstiftung
Schillerstiftig isch en Teil vom Name vo däne Organisazione:
Messene
Messene (, Messēnē;, Messānā) isch en antiki Stadt gsii, wo ane 369 v. Chr. gründet woren isch und denn d Hoptstadt vo Messenie woren isch. Di antiki Stadt isch guet erforscht und ono zimmli guet erhalte. Si litt bim hüttige Dorf Mavromati.
Laag
Messene litt am Abhang vo de Berge Ithome und Eua und isch vo Natuur uus guet gschützt. D Akropolis isch uf de Ithome glege, vo wos e gueti Fernsicht öber di Messenischi Ebni gitt.
Schillerstiftung
I däm Zämehang gits au no:
Krethon
De Krethon isch i de griechische Mythologi e Soo vom Diokles und de Zwilling vom Orsilochos. Di beede Brüedere wered im Troianische Chrieg vom Aineias töödt.
Messene
Archäologii
D Stadtmuur vo Messene isch zimmli guet erhalte und messt im Umfang nüü Kilomeeter. S Zentrum vo de Stadt bildet d Asklepieion, wo süüdlich vo de Agora gstanden isch. Denebet hetts no anderi Temple ggee und e Gymnasion.
Krethon
Nochem Krethon isch de Planetoid (5285) Krethon binamst.
Peisistratos (Sohn des Nestor)
De Peisistratos isch i de griechische Mythologi e Soo vom Nestor.
D Peisistratos isch de jüngsti Soo vom Nestor und vo de Eurydike oder vo de Anaxibia. Wo de Telemachos uf de Suechi noch sim Vatter Odysseus uf Pylos choo isch, hett er d Famili vom Nestor aatroffe, wo die en Opfer för de Poseidon gfiiret hend und de Peisistratos hett em Opfermuni miteme Opfermesser s Gurgeli uufgschnitte. Spööter hett er de Telemachos uf de Rais uf Sparta biglaitet, wobi sii z Pharai bim Diokles öbernachtet hend.
Noch em isch de athenischi Tyrann Peisistratos binamst.
Anaxibia (Tochter des Kratieus)
D Anaxibia isch i de griechische Mythologi d Frau vom Nestor, wie de Apollodor i de Bibliotheke schribt. Bim Homer degege isch d Eurydike, d Töchter vom Klymenos, em Nestor sini Frau.
D Anaxabia isch d Töchter vom Kratieus. Si und de Nestor hend zwoo Töchtere und sibe Söö. D Maitli haisset Peisidike und Polykaste, d Buebe haisset Antilochos, Thrasymedes, Perseus, Stratios, Aretos, Echephron, und Peisistratos.
Krankenhaus
Es Spital oder au Chrankehuus oder e Klinik isch e medizinischi Yrichtig.
Me tuet döört chranki und verletzti Lüüt undersueche, versorgen und pfleege. Für das het s im Spital dr ärztlichi Dienscht und dr Pfleegdienscht. D Dökter mache d Diagnoose und versorge die körperliche Schääde und verordne d Massnahme für d Pfleeg, und dr Pfleegdienscht luegt zu de Chranke so lang si im Spital sind.
Im Militär seit me de Pfleeg- und Versorgigsstazioone Lazarett.
S modärne Spital isch e Teil vo dr Rettigschetti, wo verunfallti Lüüt hiibrocht wärde. Es git d Versorgig vo Notfäll i den Akutspitäler und au medizinischi Ygriff, wo me nach ere Diagnose gnau plaanet het. Bsunderi Klinike luege für d Reha nach ere schwääre Chranket oder eren Operazioon. En eigeti Gruppe sind au die psychiatrische Klinike.
A den Unispitäler tuet me zu dr Paziänteversorgig ane au medizinischi Sachen undersueche und erforsche und d Medizinstudänten praktisch is Fach inefüere.
Es git öfentlichi Spitäler mit emene algemeine Uftrag für d Gsundheit vo de Lüüt und privati Klinike, wo s mee um e wirtschaftlichi Gwünn vo de Bsitzer goot. Sid em spoote 20. Joorhundert het me mit der verbreitete liberale Politik zum Spaare vil öfentlichi Spitäler privatisiert und regionali Chrankehüüser zuetoo.
Kanton Lingolsheim
Dr Kanton Lìngelse ìsch a Kanton ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Lìngelse.
Gschìcht
Dr Kanton isch zem 22. März 2015 nej grinda worra.
Michel Mettler
Der Michel Mettler, wo anne 1966 z Aarau uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftsteller.
Vo Prueff isch er zerscht Dramaturg und Musiker gsi. Er het s Theater forum:claque z Baade gläitet. Es Wyli isch er zäme mit anderne Musiker i der Gruppe „Vier Maultrommeln“ ufträtte.
Der Mettler schrybt Gschichten und Verzellige, wo in Zytschriften und in Anthologie und als Büecher usecho sind. Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het der Mettler s Mundartgedicht «De Nidlefritz» gschribe.
Er het en Förderprys vo der Schwiizerische Schillerstiftig überchoo.
Rolf Lappert
Dr Rolf Lappert, wo am 21. Dezämber 1958 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.
Er isch z Zofigen un Olten ufgwachse und het e Leer als Grafiker gmacht. Er isch z Frankrych und vo 2000 bis 2011 z Irland gsi. Sider läbt er wider i dr Schwiiz. Er het z Aarburg e Jazzclub gläitet.
Dr Lappert schrybt Romään, Gschichten und Gedicht. 1996 het er dr Prys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig übercho.
Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Lappert s Gedicht «Chliises Lied a d’Aare» gschribe.
Hygiene
D Higieene isch drfüü doo, ass me gsund blybt.
Susanne Preuß
D Susanne Preuß (* 9. Dezämber 1964 z Singe) isch e dytschi Schurnalischti.
Claudia Storz
D Claudia Storz, wo am 13. Juni 1948 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftstellerin.
Hygiene
S Wort chunt vom Name vo der griechische Göttin vo der Gsundhäit, der Hygieia.
Claudia Storz
Si isch z Aarau ad Mittelschuel gangen und het a dr Uni Züri un z Oxford d Anglistik, d Germanistik und d Kunschtgschicht studiert.
Hygiene
Was me cha mache
Me muess druuf luege, bim Lääbe mit sorgfältigem Tue so wyt ass es goot Chrankete z vermyde. Das betrifft vil Berych:
Claudia Storz
1973 bis 1980 het si a dr Alte Kanti z Aarau Änglisch ggää. Sid 1980 läbt si als fräji Autoorin z Aarau.
Susanne Preuß
Lääbe
D Preuß isch im Hegau ufgwagse. Noch em Abituur het si ai Joor lang as freii Schurnalischti bim Südkurier gschafft un derno vu 1984 bis 1989 an dr Fachhochschuel fir Wiirtschaft z Pforze Bedriibswiirtschaft studiert mit dr Schwäärpinkt Ussewiirtschaft/Främdsprooche. Noch em Abschluss as Diploom-Bedriibswiirti (FH) het si ne Zytlang as Uusbilder fir Chauflyt gschafft un si derno fir dr Schurnalismus entschlosse. Si het e 1990/1991 Volotariat bi dr Stuegerter Zytig gmacht un derno fimf Joor lang deert in dr Wiirtschaftsredakzioon gschafft. No drei Joor as freii Schurnalischti schafft si syter anne 2000 as Korreschpondenti vu dr FAZ z Stuegert.
Claudia Storz
Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Storz d Mundartgschicht «Z Nacht im Auguscht 1989» gschribe.
Hygiene
Was me cha mache
Grad wenn öpper scho chrank worden isch oder sich verletzt het, muess me guet zuen em luege, ass dr gschwecht Körper nit mit no mee Chranketen agsteckt wird. Das isch i vilne Fäll im Spital gar nit eifach und bruucht e grossen Ufwand, öppe bi den Intensivstazioone. Offeni Wunde am Körper tuet me wäschen und desinfiziere vor der wytere Behandlig, und zu der medizinische Higieene ghöört au, d Gräät für d Versorgig vo de Paziänte steril z halte.
Susanne Preuß
Lääbe
Anne 1984 het d Preuß bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft mitgmacht. Gschiichte vun ere uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu. Syterhär isch d Preuß aber nimi as Dialäktautori in Erschyynig drätte.
Hygiene
Was me cha mache
E grosse Schritt für en besseri öfentlichi Higeene isch es gsi, wo me sid em 19. Joorhundert d Versorgig vo de Stedt mit suberem Wasser und s Furtläite vom dräckigen Abwasser organisiert het. Erscht spoot im 20. Joorhundert isch denn au d Behandlig vom Abwasser i de Klääralaage uufcho.
Susanne Preuß
Lääbe
Si het e Doochter (* 1996) un läbt mit ire Familie z Stuegert.
Hygiene
Was me cha mache
Bim Produziere und em Handel vo Lääbensmittel isch d Higieene au öppis Wichtigs: me mues d Pflanze vor Chrankete schütze, d Plätz vo de Nutztier putze, d Gräät wo me bim Puure bruucht wäsche und d Verarbeitigsoort und Lagerplätz und d Transportmittel vo de Produkt suuber halte.
Indexpatient
Der Erschtpaziänt oder Indexpaziänt oder i dr Umgangssprooch au öppe der Paziänt Null isch die Person, wo bin ere medizinischen Epidemy als erschte die beträffendi Chranket gha het. Der Begriff Paziänt Null chunt vom änglische patient zero.
Zum bin ere schwäären Epidemy oder erscht rächt bin ere wältwyte Pandemy usezfinde, wie s so wyt cho isch, cha s de Epidemiolooge hälfe, z wüsse wär der erschti Paziänt gsi isch und uf welem Wääg sich di asteckendi Chranket so staarch het chönne vrbreite.
Es Bischpiil isch dr Usbruch vo der Ebola anne 2013 z Weschtafrika, wo me weiss, z’eerscht isch es chlyses Chind z Meliandou im Land Guinea dra chrank worden und gstorben, und nach iim es paar Lüüt rund um iins ume, und vo doo het s e grossi Süüchi gää.
Bi dr wältwyte Koronavirus-Pandemy 2019/2020 isch e Paziänt i dr chinesische Stadt Wuhan im Novämber 2019 als eerschte Fall dokumäntiert.
Enge
D Ängi isch es Quartier vo de Stadt Züri. Zäme mit Wolishofen und em Läibach ghöörts zum Chräis 2. Vor der Ygmäindig 1893 isch si en äigeni politischi Gmäind gsy.
Vo de früenerige Ströisidlig mërkt mer nüüt me – hüt isch d Ängi im Nordtäil fascht e räins Gschäftsviertel und im Süüdtäil e beliebts Woonviertel. Vom Willequartier, wo d Ängi im 19. Jarhundert gsy isch, züüged alewyl na mängs prächtig Huus und der äint oder ander wytlöiffig Park, und d Chilen Ängi, wo über alem troonet, isch s Sinnbild für di rych Gmäind im Fin-de-Siècle. Vil Lüüt gchäned d Ängi vo de Beder, Pärk und em Hafe, wo am Zürisee ligged, oder vom Thërmaalbaad hine gäge d Syl; anderi wider gchäned si vom Museeum Rietbëërg, em äinzige Schwyzer Museeum für usseröiropëëischi Kunscht.
Geografy und Quartierstruktuur
D Ängi schlüüsst südweschtlich a d Zürcher Altstadt aa und lyt zwüschet em Zürisee und de Syl. Im Norde gaat si zum Täil na bis an Schanzegrabe, aber s Gibiet vom hüttige Selnau-Quartier isch de Gmäind Ängi 1853 oder 54 abzwackt woorde, wil di doozmaalig Stadt deet hät wele s Bezirksgiböid boue. D Ängi wird de Lengi naa vo zwee Höger durzoge – beed sind Morëëne –, drum gaats vil ufen und abe, wä-me si wott dezwäris durlauffe.
Au d Ywonerzaal gaat ufen und abe: 1960 sinds öppe 14 000 gsy, 1990 na öppen 8000, und 2018 wider öppe 9500. De Grund isch, das das Quartier äigetli e schööns Woonquartier isch, aber de Nordtäil ganz in Soog vo de City choo isch – deete woned hüt nu na wenig Lüüt. Defüür häts i der Ängi im Jaar 2012 fascht 2500 Aarbetsstette und 34 415 Aarbetsplätz ghaa.
Name
De Namen «Ängi» gaat uf en Fluername zrugg, wo-n-en ängi Stell charakterisiert. Woo dëë gnau gsy isch, wäiss me nööd, aber luut em Guntram Saladin isch s Tääli zwüschet de beede Morëëne gmäint gsy, aso s Gibiet vo de hüttige Waffeplatzstraass. S eerscht Maal in eren Uurkund findt me de Name 1210, wo vo der «Engi superiori» d Reed isch. Dëë Namen isch dänn naadisnaa zum Name vo de ganze (spöötere) Gmäind woorde.
En andere Namen isch «Wacht zun häilige drei Chünge» gsy. Im Gibiet vom hüttige Baanhoof Ängi isch im Mittelalter nämli es Chappeli gstande, wo dëne drei Hëre gweit gsy isch. Dëë Name isch dän aber vergässe ggange; eerscht 1893 hät mer en wider uusggrabe, wo di nöi ggründet Quartierzouft nach eme schöönen alte Name gsuecht hät.
Gschicht
Im see-nööche Täil vo de nördlichen Ängi hät me Sidlige vo Pfaalbouer gfunde. Us de röömische Zyt degäge gits nu ganz wenig Fund. Aber mit der Ängi händ die früene Mäntschen äinewääg nüüt z tue.
1893 isch di politisch Gmäind Ängi i d Stadt Züri ygmäindet woorde. Äigetli isch e gschmogni Meerhäit degäge gsy: 448 «Jaa» sind 453 «Näi» gägenübergstande. Aber me häts Resultaat akzeptiert. Umgcheert hät sich d Chilegmäind 1882 vom stedtische St. Peeter glööst und isch doo sälbständig woorde; 2019 isch aber au d Chilegmäind Ängi wider in ere (fascht) gsamtstedtische Chilegmäind uufggange. Im 20. Jarhundert dänn hät sich d City mee und mee i d Ängi inegfrässe. Trotzdëm isch si i irem mittleren und süüdliche Täil na e gschetzts und starch durgrüents Woonquartier plibe.
Diokles (Sohn des Orsilochos)
De Diokles isch i de griechische Mythologi e König vo Pherai.
Enge
di refermiert Chilen Ängi
I der Ängi häts im Mittelalter deet, wo hüt de Baanhoof isch, es Chappeli ghaa, und i de Nöizyt dänn im Gibiet vo de hüttige Grüütlistraass en äifachs Bätthuus vo 1776. Im spaate 19. Jarhundert hät das aber nüme gglanget, und es hät au nöd chöne s Represäntazioonsbidürffnis vo de guet gstelten Ängemer zfride stele. Der Alfred Friedrich Bluntschli hät drum 1892–1894 a zäntraaler Laag uf em äinte Morëënehoger die risig Chilen im Styl vo de Neorenaissance poue.
Klaus Merz
Dr Klaus Merz, wo am 3. Oktober 1945 z Aarau uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftsteller.
Diokles (Sohn des Orsilochos)
De Diokles isch de Soo vom Orsilochos und de Vatter vo de Zwilling Krethon und Orsilochos, wo im Trojanische Chrieg umchömed. Sini Töchter isch d Antikleia, wo de Machaon hürootet.
Klaus Merz
Ufgwachsen isch er z Mänzike. Er het s Diplom als Sekundarlehrer gmacht und isch drno Lehrer für Sprooch und Kultur worde.
Diokles (Sohn des Orsilochos)
De Telemachos hett uf de Suechi noch sim Vatter Odysseus zäme mit em Peisistratos z Pharai bim Diokles öbernachtet, wo si uf Sparta gfaare sind und nomol wo si vo Sparta zruggchoo sind.
Enge
di refermiert Chilen Ängi
Si isch en Zäntraalbou mit chrüüzförmigem Grundriss und ere Kupplen über de Vierig, und de Turn (wo föif Glogge dine hanged) gseet uus wie-n-en italienische Campanile. D Ygangsfront lueget zum See, und vo de Seestraass zur Chilen ue füert en groossaartigen Uufgang. Bi de Kunschtgschichtler gilt si as äine vo de bidüütendschte Neorenaissance-Chileboute, und si isch äis vo de bikantischte Wëërch vom Architäkt Bluntschli.
Klaus Merz
Dr erschte Band mit Gedicht het er anne 1967 usegää. Und er schrybt au no Romään, Verzelligen und Churzgschichte, und es git Hörspiil, Chinderbüecher und Dräibüecher für Färnseefilm vo iim. Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het der Merz s Mundartgedicht «Gägeschtrom» gschribe.
Enge
di katolisch Chile «Dreikönige»
Ab em 19. Jarhundert häts i der Ängi näbet de doozmaalige groosse refermierte Meerhäit au wider Katolike ghaa. Di katolisch Chile, wo im Patrozynium wider a d Tradizioon vom mittelalterliche Drei-Chünge-Chappeli aaschlüüsst, isch 1949–1951 nach de Plän vom Ferdinand Pfammatter und vom Walter Rieger poue woorde.
De Styl isch dëë vo de französische Beton-Boukunscht. De Chilebou hät en basilikaale Grundriss mit eme Haupt- und zwäi Näbeschiff und hät er rundi Apsis. En Turn häts drum nööd, wil de guet refermiert Verchöiffer sys Land nu under dëre Bidingig abggëë hät, das me di katolisch Chile jaa nöd wytume gsëch und das si de refermierte Chilen ekäi optischi Konkuränz machi.
Klaus Merz
Dr Klaus Merz het en Prys vo der Schwiizerische Schillerstiftig, der Aargauer Literaturprys, der Hermann-Hesse-Prys, der Basler Lyrikprys und en Zyleten anderi Uszäichnigen übercho.
Sascha Garzetti
Der Sascha Garzetti, wo anne 1986 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.
Enge
de Baanhoof Züri Ängi
En eerschti Baanstazioon hät me 1875 poue, a der alte Baanlinie, wo öppe deete dureggangen isch, wo hüt d Alfred-Äscher-Straas lyt. Wo me dänn i de 1920er-Jaar d Baan verläit hät, zum de Baanübergang Tunelstraass chöne vermyde, hät mer au müese de Baanhoof verlegge. De hüttig isch 1925–1927 poue woorde; d Architäkte sind di beede Brüedere Otto und Werner Pfischter gsy. Wil d Baanlinie zum Gottert und dänn is Tessyn füert, isch de Bou us Granit poue woorde, und de Platz vornedraa ghäisst drum au Tessynerplatz.
Sascha Garzetti
Er het d Germanistik, d Gschicht und Nordischi Sprooche studiert und isch Lehrer a der Kantonsschuel Baade worde.
Der Gerzetti schrybt Gedicht und Prosa. Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het er s Mundartgedicht «Gar dunkler na als d Nacht» gschribe.
Enge
d Toonhale
De Saal vo de Toonhalen isch de letscht Räschte vo de «nöie Toonhale», wo s Architäktuurbüro Fellner & Helmer 1893–1895 poue gha hät. Dëë Bou mit syne zwee Türn hät uusgsee wie s Paryser «Trocadéro», wo 1878 e Wältuusstelig underpraacht gsy isch. I de Zwüschechriegszyt hät de Lüüt dëë Styl aber nüme gfale, und me hät de vorder Täil dur s Kongrässhuus im Landistyl ersetzt. D Hale sälber hät drum überläbt, wil d Akuschtik vo de Hale eso schuurig guet isch. S Tonhalen-Orchester Züri hät en rächt en guete Rueff.
Sascha Garzetti
Er het der Heinz-Weder-Anerchännigsprys für Lyrik und Bytreeg vom Aargauer Kuratorium übercho.