cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zermatt
Gschicht
Über de Theodulpass, wo d Lüüt scho sid dr Römerzyt könnt hei, isch im 13. Joorhundert e Soumpfaad bout worde. S Biet im obere Nikolaitaal hed den bis is Middelalter Aroleit gheisse. Ane 1280 chunnt s Dorf Zärmatt im ene Dokumänt mid em latynische Name Pratobornum vor, was uf Dütsch «Matte im Kwellgebiet» bedüütet.
Im 18. und denn erscht rächt im 19. Joorhundert hed dr Frömdevrcheer z Zärmatt agfange. Im 1838i hed e Herbärg uftoo und im 1852i s erschte Hotäl. Wo dr Edward Whymper ane 1865 als erschte mid andere Ängländer und mid Füerer us em Dorf uf s Horu gstigen isch, hed das Zärmatt bi Turischte vo Ängland und gly au wältwit berüemt gmacht. Sid em 1891i hed me mid dr Ysebaan vo Vischp s Taal uf chönne goo, und sibe Joor spöter mid ere Bärgbaan sogar ufe Gornergrat. Im 2003 hei d Furka-Oberalp-Baan und d Brig-Vischp-Zermatt-Baan fusioniert und zäme die nöji Matterhorn-Gotthard-Baan (MGB) pildet.
Bim ehemolige chlyne Bärgdorf isch im 20. Joorhundert no mängs Hotäl entstande, und es hed so vil Woonhüser und Feriesidlige ggää, ass dä Deil vom Taal jetz wie ne Turischtestadt usgseet. Z Zärmat dörfe sid em 1931i keini private Auto umefaare.
Sproochgeografii
Z Zärmatt rede di Yhäimische en Tialäkt vom Walliserdütsch, wo zu de höchschtalemannische Sprooche ghört.
Im ganze zämehangende düütsche Sproochgebiet isch Zärmatt hüt dä Ort, wo am wytischte im Süde ligt. No chly wyter unde si nume no die veräinzelte Sproochinsle vo de Walserdörfer im Walleschu z Greschonei und z Éischeme, wo 20 und 30 Kilometer südlech vo Zärmatt ligge und wo n e Deil vo de Lüt di psundere Süüdwalsertialäkt tüe rede.
Bi Zärmatt, und zwar bim Bärgmassiv mid em Mattärhoru, dr Dent d'Hérens und dr Tête Blanche, isch dä sproochgeografisch indressant Punkt, wo grossi alpini Sproochregioone zämechöme: im Nikolaitaal mid Zärmatt redt me Walliserdütsch; das isch der südweschtlech Egge vom ganze dütschsproochige Biet. D Tääler südlech dervo, ännet de Bärge, ghöre meerheitlech zum romanischsproochige Gebiet, wo ofiiziell Iteliäänisch, im Alltag aber Alpetialäkt vom Frankoprowenzaalische gredt wärde. Und im Underwallis weschdlech vo Zermatt, im Eifischtaal und im Eringertaal, gilt hüt s Französische als Umgangssprooch, aber dernäbe chunt au no dr Walliser Patois vor, wo au zu dr frankoprowenzaalische Regioon ghöört.
D Bärgnääme und d Fluernääme i däm Deil vo de Walliser Alpe si vo all dene verschidene Sprooche prägt, und mängi Stell i däm sproochlige Gränzruum hed sid em Middelalter Näme vo de Nochberschprooche übercho. Es baar Bischpiil:
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 37,8 % glägu.
Religion
74,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 8 % evangelisch-reformierti.
Architektuur
Chile und Chapälle
Hotäl
Bärghütte
Säilbaane
Uf de Bärge bi Zärmatt isch sit dr Mitti vom 20. Joorhundert mängi Säilbaan ygrichtet worde, nume uf dr Weschtsyte bim Triftbach keini.
Säuberungskommission
Süüferigskommission (hochdütsch: Säuberungskommission, französisch: Commisssion d'Épuration) isch e Bezeichnig für verschiedene Inschtitutione un Verfahre, wo am Änd vom Zweite Wältchrieg un au no in de Johre drnoch gege tatsächlichi oder au numme vermeintlichi Kollaboratör - us dr französische Bevölkerig un us em Verwaltigsapperat - mit de dütsche Nazis oder mit em Reschim vo Vichy g'bildet un duregfiehrt worde sin mit em Ziel, sie als Schandfläck us ihre Positione use z'hole un für ihri Handlige z'beschtrofe. Uf die Wiis, het me dänkt, chönnt wider e "suuferes" Frankrich entschtoh. Am Aafang, direkt noch dr Befreiig vo de Nazis, hänn bsunders viele wildi Süüferige (hochdütsch: wilde Säuberungen, französisch: épurations sauvages) ohni rächtlichi Verfahre gege Denunziante un anderi "Kollaboratör" schtattgfunde, un zue dene het me au vieli Maidli un Fraue zellt, wo ne Verhältnis mit dütsche Soldate gha hänn. Nit immer sin die Vorwürf berächtigt gsi, un die Bschuldigte hän sich gege die Aaklage so guet wie nie chönne wehre. Öffentlichi Bloosschtellige, Beschimpfige un Misshandlige sin an dr Tagesornig gsi, un öbbe 7000 bis 10000 Lüt sin ohni rächtssschtaatliche Prozess umbrocht worde. Die wilde Süüferige sin schpöter nit vo dr französische Juschtiz verfolgt worde.
Bal scho (sit Aafang '45) sin aber Regle für formelli Süüferigskommissione im Rahme vo dr legale Süüferig (hochdütsch: legale Säuberung, französisch épuration légale) ufgschdellt worde. Dodebi isch s vor allem um kriminelli Handlige gange (dodezue het au d'Kollobaration vom Vichy-Regime mit de Nazi-Inschtitutione zellt), wo meischdens mit Gfängnis oder in schwere Fälle au lebenslänglich un sogar mit dr Todesschtrof g'ahndet worde sinn (es sin tatsächlich öbbe 800 Exekutione duregfiehrt worde, s het aber au vieli Begnadigunge ge, s prominenteschti Bischpil isch dr Marschall Pétain gsi). In weniger schwere Fäll, oder wenn s um intellektuälli un kulturelle Kollobaration gange n isch, sin die Aaklagte mit em Verluscht vo bürgerliche Ehrerächt (französisch: dégradation nationale) in der Regel uf Zit gschtroft worde. Bi Kriegsgewinnler het mr s Vermöge ganz oder teilwiis iizoge. Iischdellige vo Verfahre oder au Freisprüch sin natürlig au vorcho. Insgsamt het s öbbe 120.000 Verurteilige ge. Zue de Probleme vo de legale Süüferig ghört, ass nit selte friehnere Beamte vom Vichy-Regime uf beide Site vo de Prozess - bii de Aaklagte un bii de Richter un Aakläger - ufträte sin. Au regionali Autonomischte, zuem Bischpiil im Elsass, sin noch em Krieg liicht als Kolloboratör verfolgt worde, au wenn sie in Dischtanz zue de Nazis bliibe sin. E dritts Problem isch, ass vieli iiflussriichi Beschuldigte mit „ächte“ oder gschickt gfälschte „Persilschiine“ (zuem Bischpiil über Unterschtützig vo dr Résistance) oder mit jurischdische Tricks ihri Verfahre henn verzögere oder e Iischtellig vom Prozess henn bewirke chönne. Das het biim Volk de Iidruck verschdärkt, dass au bii der nationale Süüferig wieder emol „s Fätt obe n uf dr Suppe gschwumme isch“.
Literatur
Robert Aron: Histoire de l’épuration, Band 1: De l’indulgence aux massacres, novembre 1942-septembre 1944, Paris: Fayard. 1967; Band 2: Des prisons clandestines aux tribunaux d’exception, septembre 1944-juin 1949, Paris: Fayard, 1969. Band 3-1: Le monde des affaires, 1944-1953, Paris: Fayard, 1974; Band 3-2: Le monde de la presse, des arts, des lettres..., 1944-1953, Paris: Fayard, 1975.
Hangweiler
Hangwiller (lothrìngisch; frànzeesch Hangviller, ditsch Hangweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hangwiller lijt àn dr Granz zem Elsàss, rund fìmf Kilometer nordweschtlich vou Phalsbourg uf re Heche zwìsche 217 und 302 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Hangwiller ìsch grìndet worre àls Domäne vun dr Abtei vun Graufthal und ìsch 1556 reformiert worre.
Verwàltung
vun Hangwiller ìsch. Hangwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Peter Tauber
Dr Peter Michael Tauber (* 22. Augschte 1974 z Frankfurt am Main) isch e dytsche Bolitiker (CDU). Är isch syt 2008 Bundesdagsabgordnete un vum 16. Dezämber 2013 bis zum 26. Februar 2018 Generalsekretär vu dr CDU gsii.
Uusbildig un Beruef
Noch em Abitur 1994 am Grimmelshausen-Gymnasium z Gelnhausen het ab em Wintersemeschter 1994/1995 Mittleri un Neieri Gschicht, Germanischtik un Bolitikwisseschaft an dr Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main studiert. Fir dr Wehrdienscht het er s Studium zytwys unterboche. Anne 2000 het er mit em akademische Grad Magister Artium abgschlosse.
Vu 2000 bis 2001 isch dr Tauber wisseschaftlige Mitarbaiter im Sonderforschigsberaich/FK 435 „Wissenskultur und gesellschaftlicher Wandel“ vu dr Johann Wolfgang Goethe-Universitet Frankfurt am Main gsii. Vu 2001 bis 2003 isch er Landesgschäftsfierer vu dr Jungen Union Hessen un vu 2003 bis 2004 persenlige Referänt vu dr hessische Kultusminischteri un stellverdrättende Minischterbresidänti Karin Wolff gsii. Vu 2004 bis 2007 isch er Doktorand bim Lothar Gall am Historische Seminar vu dr Universitet Frankfurt am Main gsii, finanziert dur e Stipendium vu dr Hanns-Seidel-Stifti. Anne 2007 isch er promoviert wore mit ere Dissertation iber di gsellschaftli Stellig un ideologisch Funktionalisierig vum Sport im Dytsche Chaiserrych. Bis zue dr Bundesdagswahl isch er Prässesprächer vu dr Deutsche Vermögensberatung AG z Frankfurt am Main gsii. Syt Merz 2008 het er e Lehrufdrag am Historische Seminar vu dr Universitet Frankfurt am Main.
Bolitischi Ämter
Dr Tauber isch anne 1991 Mitglid vu dr Jungen Union wore un 1992 au vu dr CDU. Vu 1993 bis 2007 isch er Stadtverordnete z Wächtersbach gsii. Syt Novämber 2005 isch er Abgordnete vum Kraisdag vum Main-Kinzig-Krais. Anne 2007 isch er zum Bysitzer im Bezirksvorstand vu dr Mittelstandsverainigig Oschthessen un im Dezämber 2007 zum Vorsitzer vu dr CDU Gelnhausen gwehlt wore. Im Mai 2003 isch er zum Landesvorsitzer vu dr Jungen Union Hessen gwehlt wore. Derzue isch dr Tauber syter anne 2008 au gwehlt Mitglid vum Landesvorstand vu dr CDU Hesse. 2008 isch dr Tauber zum erschte Mol vu dr CDU fir d Kandidatur im Bundeswahlkrais 180 (Hanau) nominiert wore. Bi dr Bundesdagswahl 2009 het er 39,4 Brozänt vu dr Stimmen iberchuu un het si dodermit chenne gege dr Sascha Raabe vu dr SPD duresetze (34,0 Brozänt). Bi dr Bundesdagswahl 2013 het er s Mandat im nei gschaffene Wahlkrais 175 (Main-Kinzig – Wetterau II – Schotten) mit 48,8 Brozänt vu dr Stimme gwunne. Im Dezämber 2013 isch er vu dr Barteivorsitzeri Angela Merkel vorlaifig zum Generalsekretär bstellt un am 5. April 2014 derno vum Bundesbarteidag gwehlt wore.
Dr Peter Tauber isch ordeli Mitglid im Bundesdagsuusschuss fir Familie, Seniore, Frauen un Juged un stellverdrättend Mitglid im Uusschuss „Digitale Agenda“. In dr 17. Wahlperiod vum Dytsche Bundesdag isch er Mitglid in dr Enquête-Kommission „Internet und digitale Gesellschaft“ gsii.
Ändi Dezämber 2017 het er im e Interview gsait, ass er e Darmchranket heb. Är isch iber e Monet im Chrankehuus gsii un het e Notoperation iberstande. Am 18. Februar 2018 isch bekannt wore, ass dr Tauber s Amt vum CDU-Generalsekretär us gsundhaitlige Grind wett niderlege. Am 26. Februar 2018 isch d Annegret Kramp-Karrenbauer zue syre Noofolgeri gwehlt wore.
Syt em 13. Dezember 2013 isch er Mitglid im Vorstand vum Dytsche Chinderhilfswärch.
Privats
Dr Tauber isch ledig un evangelisch. Är isch Reserveoffizier (letschte Dienschtgrad: Oberleutnant vu dr Reserve).
Zuckermanns Farm – Wilbur im Glück
Zuckermanns Farm – Wilbur im Glück (Originaltitel: Charlotte's Web) isch e US-amerikanische Zaichetrickfilm-Musical vu Hanna-Barbera Cartoons, Inc. us em Johr 1973. Är basiert uf em Roman Wilbur und Charlotte (Originaltitel: Charlotte’s Web) vum E. B. White. Anne 2003 isch d Furtsetzig Schweinchen Wilburs großes Abenteuer erschine, wu diräkt fir dr Video- un DVD-Märt produziert woren isch.
Handlig
Uf em Buurehof vum Homer Zuckermann läbt e jung Seili mit Name Wilbur. Wu dr Wilbur hert, ass er soll gmetzget wäre, grotet er in Panik. Derno drifft er aber d Spinnobele Charlotte, wu Werter uin ihne Spinnobelenäscht wäbt un dodermit dr Buur iberzygt, ass dr Wilbur e ussergwehnligs Dier sei, wu mer nit sott metzge.
Produktion un Vereffetlichung
Dr Film isch vu Hanna-Barbera unter dr Reschi vum Charles A. Nichols un em Iwao Takamoto produziert wore. D Musik vum Film isch vu dr Sherman-Brieder komponiert wore.
Dr Film isch vu Paramount Pictures in dr USA am 1. Merz 1973 vereffetligt wore. S het e Vorpremiere z New York City am 22. Februar 1973 gee. Dr Film isch am 30. Merz 1973 z Weschtdytschland, am 11. Augschte z Schwede un am 25. Augschte z Japan vereffetligt wore.
Rezeption
Dr E. B. White isch nit zfride gsii mit dr filmische Umsetzig vu sym Roman. Är het iber dr Film gsait: ''„D Gechicht wird all baar Minute unterbroche, ass eber e frehlig Lied cha singe. Ich halt nit vyl vu frehlige Lieder.“ un het e bschribe as „Disney World mit 75 Posuune“''.
Anne 2000 het d Marjorie Baumgarten im Austin Chronicle gschribe, dass d Animation bi däm Film besser sei wie s Mittelmaß vu sunschtige Hanna-Barbera-Produktione un d Uuswahl vu dr Sprächer sei hervorragend.
Luise Katharina Meier
D Luise Katharina Meier, gnännt s Breite-Lieseli (* 12. Dezämber 1933 as Luise Katharina Bromberger; † 9. Merz 2019) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.
Lääbe
D Meier isch e Dochter vum Buur Karl Bromberger un syre Frau Hilda gsii. Si isch mit eme Brueder un ere Schweschter uf em St. Johannis-Breite-Hof („d Breiti“) ufgwachse. In d Schuel isch si uf Chander, wu si all Dag het mieße aane laufe, wel s z Sitzechilch im Chrieg kai Schuelunterricht gee het.
No dr Volksschuel het si z Löörech e Huushaltsjohr gmacht un isch derno retuur uf dr Buurehof vu dr Eltere un het dert mitghulfe.
Bi me Danz het si dr Emil Meier vu Dannechilch, en Imker, chänneglehrt un anne 1955 hän si ghyrote. Si hän zerscht zäme uf dr Breiti gwohnt un drei Dechtere zäme iberchuu. Anne 1965 isch si mit dr Familie uf Feuerbach in e aige Huus zoge. Dert het si si in dr Chilchegmai engaschiert, unter anderem as Meesmeri, un het au im Choor gsunge.
D Meier het unter em Name „S Breite-Lieseli“ Gedicht uf Alemannisch gschribe, vordrait un au in Biechli publiziert. Anne 2001 het si d Hebel-Gedenkplakette vu dr Gmai Huuse iberchuu un 2008 d Johann-Peter-Hebel-Medaille vu dr Muettersproch-Regionalgruppe Singe. Im Johr 2009 het si d Ehremedallie vu dr Stadt Chander kriegt. Mit ihre Läsige het si noch eme Schlagaafall anne 2012 mieße ufhere. Zue ihrem 80. Geburtsdag het d Heidi Zöllner im Heftli vu dr Muettersproch-Gsellschaft gschribe: „Si hät immer gueti Lesige gmacht. Mit ihrem sunnige Humor hät si d Lüt für e Stündli d Alltag vergesse lo.“
Angola (Begriffsklärung)
Angola bezeichnet:
Wilder Mann
Dr Wildi Maa isch vom früehne Middelalter bis zum Aafang vo dr Neuzit im Volksglaube vom germanische und slawische Sproochruum en anthropomorphs Wäse gsi. Er isch as einzelgängerische Urmensch, wo Riisechreft gha het und stark behoort gsi isch, blutt oder nume mit Moos oder Laub bedeckt gsi isch, beschriibe oder dargstellt. Si Läbenswiis sig einersits halbdierisch und primitiv gsi, andrersits aber au paradiisisch und naturverbunde. Er haig s vorzoge in unbewohnte oder unbewohnbare Wald- und Bärggebiet z läbe.
Wildi Manne si e spezifisch middeleuropäischi Form vo halbmenschlige Waldbewohner, wo wältwit in alle Kulture in mythische oder abergläubische Vorstellige vorchömme. Die Wäse chömme zerst as Wildlüt (mlat. silvani) oder Wilds Volk vor, spöter personifiziert as Wilde Maa und Wildi Frau oder au as Wilds Frölein:
In de Text und Darstellige het dr Wild Maa hüfig e metaphorischi Bedütig. Er stoht für s Wilde, die bedrohligi Natur aber au für die überwundeni Natur, für kulturelli Entwickligsstuefe vom Mensch, won er drüber ewäg cho isch, und für bestimmti Charaktermerkmol vom Maa, wo as urdümlig empfunde wärde. Dr Wild Maa wird im Middelalter vom ene Mythos vom Volksglaube, eme Archetypus vom Chaos, zum ene Symbol für wünschenswärti Charaktereigeschafte in de Gschichte vo dr gsellschaftlige Oberschicht.
Peru
Peru (spanisch República del Perú, amtlig Republik Peru) isch e Staat im westlige Südamerika und gränzt im Norde an Ecuador und Kolumbie, im Oste an Brasilie, im Südoste an Bolivie, im Süde an Chile und im Weste an dr Pazifik.
Wilder Mann
Weblingg
Sagen und Märli
Alti Lexika
Peru
Etymology
Dr Name Peru het s Land erst vo de spanische Eroberer übercho. Si Härkunft isch nit endgültig klärt: Deilwiis wird si uf ä Indianerhäuptling im Gebiet vom Isthmus vo Darién, wo dr gliich Name gha het, zruggfüehrt, wo d Spanier vo-n-em zum erste Mol vom enä sagehafte Goldland im Süde ghört hai. Ä anderi Theorii erklärt der Name as Umformig us em Wort pelu, wo in der Sproch vo de Chibcha, wo z Kolumbie läbe, „Wasser“ bedütet.
Gschicht
Unabhangigkeit vo Spanie am 28. Juli 1821
Heuweiler
Dr Ort het si ursprüngliche, ländliche Charakter greeschtedeils erhalde. Während viili Gmeine in dr Umgäbung vu Friburg in dr ledschte Johrzehnte stark gwaxe sin, het sich z'Haiwiler e langsame, organische Wandel vollzoge.
Geographischi Lag
Haiwiler lit an dr Imündung vum Glodderdal in d'Rhiebeni.
Gschicht
Sit dr Afäng isch d'Gschicht vum Dorf mit sällere vu dr Stadt Friburg verbunde. So hän bispilswiis d'Büre vu Haiwiler Spanndienst fier dr Transport vum Tennebacher Sandstei zum Bau vum Friburger Münschter z'leischte gha. Wie Friburg habsburgisch worre isch, isch d'Herrschaft uf Öschtriich ibergange. Haiwiler isch zue dr Vogtei vu dr Kameradschaft Kastelburg-Schwarzeberg chumme. Bis hit erinnere aldi Grenzsteiner an d'Gmarkungsgrenze us sällere Zitt.
Religione
D'Pfarrkilche St. Remigius wird erschtmols 1275 urkundlich erwähnt. Haiwiler isch bis in die jüngscht Zitt e vorwiged katholischs Dorf blibe. Erscht sit em Zuezug in dr ledschte Johrzehnte sin im Dorf au Iwohner mit andere Bekenntnis aztreffe.
Politik
Haiwiler isch die kleinscht selbständig Gmei vum Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald. D'Selbständigkeit het dur d'Verwaltungsgmeinschaft mit dr Noochbergmei Gundelfinge im Brisgau bewahrt werre känne.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappe
S'Ortswappe zeigt e mit Reche krizti Haigable. Trotzdem het dr Ortsnamme nit mit Hai z'due, sundern isch e etymologisch falsch in Schriftditsch ibertrageni Form vum alde Namme Hainwiller, also „Wiler im Hain“ oder „Hau“ (d. h. gschlagene Wald)
Wirtschaft un Infrastruktur
Haiwiler isch ursprünglich vorwiged landwirtschaftlich prägt. Hit existiere numme no wänigi Vollerwerbsbetrib - z. D. spezialisiert uf Rosszucht - un e kleini Zahl vu selbständige Handwerksbetribe. Tourismus un Gastronomi hän sich degege guet entwickle känne. E Grossdeil vu dr Iwohner pendlet aber uf Friburg oder in eini vu dr Umlandgmeine zum Schaffe.
Schuele
E Grundschuel isch vorhande (in Kooperation mit Gundelfinge. Witterfüehredi Schuele befinde sich in Denzlinge, Gundelfinge un Friburg..
Kultur un Aluegenswürdigkeite
Aluegenswert isch die vu wittem sichtbar Barock-Kilche St.Remigius mit ihrene zwei wertvolle Altargmälde.
Verein
Im Dorf git's e usprägts Vereisläbe:
Lázně Kyselka
Lázně Kyselka (dütsch Bad Gießhübl) isch e Ortslag von de Gmeind Kyselka i de Karlsbader Region in Tschechie. De Kurort isch um 1792/93 gründet worde und isch vo Persönlichkeite wie em Franz Josef, de Elisabeth von Österreich-Ungarn, em Franz Joseph I., em Josef von Löschner, em Otto I. von Griechenland oder vom Heinrich von Mattoni bsuecht worde und hät mit de ehemalige Seilbahn in de 1890ern zu de modernschte Orte vo Böhme ghört. I de Stadt händ sich jüdischi, dütschi und tschechischi Kultur gegesitig inspiriert. Mit de damalige 27 Hotels, Cafés und de vile Gschäft hät de Ort zu de beliebteste Städt vo Öschtiych-Ungarn ghört und isch stark industrialisiert gsi.
Gschicht und Bevölkerig
D Stadt Lázně Kyselka isch um 1592/3 entstande und isch sit de Entdeckig vom schmackhafte Wasser besidelt gsi. Di erste Iiwohner vo de Ortslag sind Tscheche gsi, wo aber im Lauf vo de frühere Gschicht vo de dütsche Bevölkerig als Mehrheitsvolk abglöst worde sind. Durch di wachsendi Bekanntheit vo Lázně Kyselk sind um 1870 d erste Jude id Stadt cho und händ e klini jüdischi Gmeind bildet.
Breil/Brigels
Brigels (amtlich: Breil/Brigels; rätoromanisch Breil: ; dütsch Brigels: ) isch e politischi Gmaind i da Region Surselva z Graubünda.
Brigels isch zue 85 % romanischsproochig, wo au d Amtssprooch vo de Gmaind isch.
Gschicht
Brigels/Breil chunt vum keltische „brigilo“, was „chlyni Burg“ bedütet. De Ort het ursprüngli de Victoride, emene rätische Adelsgschlecht, ghört, un isch vo denne im Joor 765 em Chloschter Disentis vermacht worde. In däm Joor isch au d erscht urkundliche Erwäänig vo Brigels als Bregelo im Teschtament vom Bischof Tello. Bis zum Joor 1737 sin d Brigelser verpflichtet gsi, de Zehntel aa s Chloschter z zaale; s Chloschter isch defür für de Schutz vo de Bevölcherig un für d Verwaltig verantwortlich gsi.
Nach eme joorelange politische Prozäss hend d Gmainde Andiast, Breil/Brigels und Waltensburg/Vuorz bi Volchsabstimmige s Projäkt agnoo, e gmeinsami Gmaind z bilde, wo Breil/Brigels heisst. Dr Groossroot vom Kanton Graubünde het däm afangs Dezämber 2017 zuegstumme, und vom 1. Jänner 2018 aa isch di nöji Gmeind aktyv.
Bevölkerig
D offizieli Amtssprooch vo Brigels isch s Rätoromanisch; d Mundart vo Brigels ghört zum Surselvische. Im Joor 2016 isch s Romanisch in dr alte Gmeind Brigels vo 85 % vo de Ywohner gsproche worde. Dütschsproochig sin 13 % gsi, un 2 % hen e andri Sprooch gha. 85 % vo de Bevölcherig vo dr alte Gmeind Brigels sin katholisch, und au die vo Andiast isch das. Dr Groossdeil vo den Ywohner vo Waltensburg aber isch refermiert.
Di alt Gmeind Brigels het zwoo Schuele, eini im Hauptort Breil/Brigels wo bis zur 6. Klass unterrichtet wird, un eini im Ortsdeil Danis/Tavanasa, wo vum Chindergarte bis zur Sekundarschuel unterrichtet wird. Bis zur 4. Klass isch de Unterricht numme uff Romanisch. D Schüeler vo Andiast und Waltensburg gönd uf Rueun i d Schuel, wil d Stroosseverbindig dert ane besser isch.
Cholera
D Cholera (griechisch ‚Gallebrächdurchfall‘) isch e schweeri, bakterielli Infekzioonschranket vor allem vom Dünndarm, wo vom Bakterium Vibrio cholerae verursacht wird. D Infekzioon bassiert mäistens, wenn mä infizierts Wasser drinkt oder Nahrig mit Cholerabaktierie din isst. D Bakterie chönne en extreem starke Durchfall und starks Chotze verursache, was zun ere schnälle Usdröchnig (Exsikkose) mit Elektrolytverlust cha füere. Au wemm mä bi öbbe 85% vo de Infekzioone käini Sümptoom het, isch d Stärblikäit zwüsche 20 und 70 %, wenn d Chranket nid behandlet wird, wenn si usbricht.
D Chranket cha epidemisch ufdräte und muess z Dütschland und in Östriich gmäldet wärde. In d Mäldig ghöört dr Chranketsverdacht, d Erchrankig, dr Dood, z Dütschland muess au dr Erreeger noochgwiise wärde. In dr Schwiz muess mä chranki, infizierti und exponierti Persoone mälde, eso ass si chönne identifiziert wärde.
Dr Erreeger
D Cholera wird vom Bakterium Vibrio cholerae usglööst. Si Exotoxin, s Choleratoxin, verursacht e starke, reiswasserartige Durchfall (fast eso flüssig wie Wasser und isch wiss-drüeb gfärbt) und dr Chranki verliert e Hufe Flüssigkäit. Dr Erreeger isch zum erste Mol vom Filippo Pacini 1854 as chrumms, kommaförmigs und hoochbeweegligs Bakterium beschriibe worde. Dr John Snow het im gliiche Joor uusegfunde, ass d Cholera, wo denn z London grassiert het, nit dur Dünst (Miasme) verbräitet wird, wie mä denn allgemäin aagnoo het. Dr Robert Koch het 1883 zämme mit em Bernhard Fischer und em Georg Gaffky z Egüpte dr Erreeger us em Darm vo doote Paziänte in Räinkultur züchtet. Das het dr Max vo Pettenkofer luthals bestritte, gältet aber scho lang as sicher.
S Vorkomme
D Cholera chunnt vilmol in arme Länder vor, wo d Drinkwasser- und d Abwassersüsteem nit vonenander drennt si und doorum s Drinkwasser hüfig mit Choleraerreeger verunräinigt isch. Die Erreeger findet mä vor allem in Fekaalie und im Fluss- und Meerwasser, wo Fekaalie dri iinegläitet wärde. Usserdäm chönne Fisch und anderi Naarigsmiddel us Flüss und us em Meer mit Choleraerreeger verunräinigt si.
In Industriiländer is dank de Wasserwärk und de Klääraalaage e hügienisch iiwandfreiji Versorgig vo Drinkwasser für d Bevölkerig gwäärläistet, so dass Cholerafäll sälte si.
Überdräägig
D Cholerabakterie chömme vor allem mit Drinkwasser, wo mit Fekaalie verunräinigt isch, und weeniger über erreeger-kontaminierti Lääbensmiddel oder Gebruuchsgeegeständ in Gastrointestinaltrakt vom Mensch. E diräkti Überdräägig vo Mensch zu Mensch haltet mä für mööglig, mä haltet s aber für eender sälte.
Behandlig
S Wichdigste isch, ass d Flüssigkäit, dr Zucker und d Salz, wo im Körper verloore gönge, ersetzt wärde. Am beste macht mädas intravenös, wil so dr entzündeti Maage-Darm-Drakt umgange wird. In Länder in dr Dritte Wält brucht mä aber au dr orali Flüssigkäitsersatz, wo äifach und erfolgriich isch: D WHO empfiilt e Löösig vo Salz- und Glucose in Wasser, wo us deene Komponänte bestoot:
Die besti Mischig isch d „ORS“ (Oral Rehydratation Solution), wo mä as Ferdigbulver cha chaufe.
Kabinett Hummel
S Kabinett Hummel isch vum 21. Novämber 1921 bis 7. Novämber 1922 d Landesregierig vu Bade gsii.
Am 30. Oktober 1921 isch d Wahl zum Landtag gsii, wu d Regierigsbarteie vu Bade (Weimarer Koalition) insgsamt 22,4 % an Wehlerstimme verlore hän — bsundersch d DDP un d SPD. In syre 4. Sitzig vum 21. Novämber 1921 het dr Landdag dr Staatsbresidänt un d Kabinettsmitglider gwehlt.
Pfersee
Pfersee isch a 4,4 km² groaßer Schtodtdoil vo Augschburg und isch mit ra Aiwohnerzoahl vo ca. 20.000 Lait oine vo der greschde Stadtbezirke. S Woahrzeicha vom Bezirk isch d Herz-Jesu-Kirch. Bis 1911 war Pfersee a oagne Gmoand. Im Oschte vom Stadtbezirk fliasst d Wertach.
Hannocourt
Hannocourt (ditsch 1915–18 und 1940–44 Handorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hannocourt lijt ìm Saulnois, rund 30 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 231 und 270 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hannocourt ìsch. Hannocourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hannocourt ghert zem Lorrain.
Bregaglia
Bregaglia (oder au Bergell, im Bergeller Tieläkt Bargaja, uf und RMS undefined) isch e politeschi Gmaind i der Region Maloja vom Bündnerland. Si lyt im obere Deil vom Daal Bergell.
D Gmaind isch am 1. Jänner 2010 us de ehemolige Gmainde Bondo (uf Dütsch: Bundth), Castasegna, Soglio, Stampa und Vicosoprano entstande. Die sind zäme früener im Kreis Bergell vom Bezirk Maloja gsi, wo ane 2016 d Region Maloja worden isch.
Wappe
S Wappe vo dr Gmaind Bregaglia nimmt die mäischte Hauptelemänt vo de alte Wappe vo de früenere Gmainde im Taal uf. Es zeigt unden e Muur, was sech uf die berüemti Sperralaag vo Castelmur bi Bondo beziet, und obedra en Staibock, wo i dr Heraldik en «gmaini Figuur» isch und wo scho im 13. Joorhundert als Wappedier vom Bischof vo Chur ggulte het und jetz au im Kantonswappe stoot. Dr Steibock und d Farbe Schwarz und Wyss sind vom alte Wappe vom Gotteshuuspund abgleitet, wo s Bergell bis ane 1803 dezue ghört het.
Sprooch
S Bergell lyt a der Sproochgränze zwüschen em alemannische Sproochruum, em lombardische Sproochgebiet und em Areal vo dr rätoromanische Sprooch vom Oberengadin, em Putèr. I de Dörfer em Fluss Maira noo redt me en romaneschi Mundart, wo mit der lombardische und der rätoromanische Sprooch verwandt isch, s Bargaiot. Über dä Tieläkt het d Radiosändig Schnabelweid am 25. Februar 2016 en eigeti Uusgab brocht. Mit Hilf vo der Bergeller Sekzion vom Kulturveräin Pro Grigioni Italiano het dr Luigi Giacometti ane 2012 es Wörterbuech vom Bergäller Tieläkt vo oberhalb vo dr «Porte» useggä, und ane 2015 isch under dr Leitig vom Marco Ranzoni s drüsproochige Repertorium vom Giacometti sym Wörterbuech mit düütsche und iteliänische Bedütige usecho. I dr letschte Zyt wird im Bergell immer mee au Iteliänisch gredt, wo sid langem di offizieli Amtssprooch vo dr Gmaind isch. Im Ferieort Maloja sind d Sprooche Italiänisch und Tüütsch gmischt.
Geografy
D Gmaind Bregaglia het e Flechi vo 251,5 Kwadratkilometer und isch die gröschti Gmaind vo der Region Maloja und die föiftgröschti vom Bündnerland. D Nochbergmainde sind i der Schwiiz: Oovers, Surses und Sils im Engadin, und z Italie i der Provinz Sondrio: Plurs, Villa di Chiavenna, Novate Mezzola, Val Masino und Chiesa in Valmalenco.
D Kwelle vom Inn lyt bim Lunghinpass uf em Gmaindbiet vo Bregaglia. Au en Deil vom Silsersee mid em Dorf Isola und der erscht Näbefluss vom Inn, der Fedozbach, wo vom Fedozgletscher chunt, liit ganz i dr Gmaind Bregaglia. Der Gletscher foot bim Firn vom Piz Fora a, wo 3363 Meter höch isch.
Der högscht Bärg vo dr Gmaind isch d Cima di Castello mit 3379 Meter. Die lyt im Weschte vom Fornogletscher, wo druss dr Bach Orlegna flüsst, der wichtigscht Näbefluss vo der Maira. D Orlegna flüsst um d Bärgchetti mid em Piz Bregaglia (2961 m ü. M.) ume und über d Cavlocalp i d Nöchi vo Maloja und den uf Casaccia abe. D Maira chunt us em Val Maroz uf der Nordsyte vom Taal oben abe und isch der Hauptfluss vom Bergell. Mid em iteliänische Name Mera flüsst si bi Castasegna is undere Bergell uf Italie abe, dur Kleewe dure und denn bi Novate in Comersee. Bi Vicosporano flüsst d Albigna und bi Bondo d Bondasca us irne Sytetääler i d Maira.
Zwüschem Malojapass und Castasegna ligge im Daal d Dörfer Casaccia, Löbbia, Roticcio, Vicosoprano, Borgonovo, Stampa, Coltura, Muntac, Promontogno, Bondo und Soglio.
Bi Promontogno het s im Taal en ängi Stell mid ere Felseschlucht und ere starche Stygig. Do isch sid der antike Zyt e Sperrmuur, wo sogar im ene römische Schriftstück, em Antoninische Itineraar, gnännt wird. Uf Rätoromanisch oder Lombardisch heisst das Bouwärch Müraia. Im Middelalter isch uf em Hügel über der Müraia en Burg mi em Name Castelmur gsi. Das isch scho ganz früech die südlechschti Feschtig vom Bischtum vo Chur gsi mit ere Zollstell derby. Die Burg isch au scho im Urbar vom Riichsguet z Churräzie vo ane 842 erwäänt, und e Dienschtmaa vom Bischof het die ganzi Feschtig und d «Porte», also d «Tüüre» vom Daal, undedra ghüetet. Sid em Middelalter het me s Taal i d Abschnidd «ob der Muur» und «under dr Muur» ydeilt. Grad bi Castelmur isch jetz s Dorf Promontogno. Sid 1993 goot die neui Kantonsstrooss mid em Promontogno-Dunnel, wo 670 Meter lang isch, under em Hügel vo Castelmur dure und mid ere Brugg bi Bondo über de Underlauf vo dr Bondasca.
S Dorf Bondo lyt grad unden a Castelmuur uf em wyte Schuttchegel, wo der Bärgbach Bondasca im Verlauf vo Joortusete ufgschüttet het. Dr Bach chunt us em acht Kilometer länge Bondascataal vo de Bärge um d Cima della Bondasca (3289 m ü.M.) abe und mündet bi Bondo id Maira. A de Bärgflanke zoberscht im Taal sind sibe Gletscher, dr gröscht isch dr Bondascagletscher. A de stotzige Bärghäng sind übr dr Baumgränze fascht überall Felsmassyv und stäili Grashäng, so dass me im Daal inn keini grosse Alpweide het chönnen alegge. Ufem Taalbode het s i de grodete Stelle im Wald es baar Mäiesäss; die heisse im Bargaioter Tieläkt Prä (was vom latynische «pratum» chunt und Weid bedütet), die einzelne Mäiesäss sind Gerp, Selvartigh, Lera, Lumbardui und Laret. Bi Prä isch d Wasserfassig vom Chraftwärch Bondo.
Der Taalbode im Bondascadaal inne isch am 23. Augschte 2017 nach emene grosse Bärgsturz am Piz Cengalo vo Felse und Gröll und ere starche Schuttlawyne höch zuetekt worde. 12 Hüüser uf de Mäiesäss und vier im Dorf Bondo sind beschädiget oder zerschtöört worde, und vermuetli sind bi däm Ereignis au Wanderer, wo im Bondascadaal underwägs gsi sind, ums Läbe cho. Dr Muurgang, wo sech wägem Schmelzwasser vom Gletscher pildet het, isch bis is Dorf Bondo abe gloffe und het au d Brugg vo dr Kantonsstrooss überschwemmt, wo sider für en ungwüssi Zyt zue gsi isch. Mit em Signal vom technische Syschteem, wo a dr Bondasca im Taal obe Muurgäng früech erkennt, isch d Taalstrooss sofort mit de Ample gspeert worde, so dass keini Auto uf dr Strooss unden am Dorf vo dr Überschwemmig überrascht worde sind. S ganze Dorf Bondo het me uf Befääl vo dr Gmaindverwaltig e Zyt lang müesse evakuiere. Am 25. Augschte 2017 isch e zweite Muurgang vom Taal obenabe cho und het no mee Hüüser am undere Dorfrand preicht, und wärend de Ufruumarbete a dr Kantonsstrooss isch am 31. Augschte no en dritte grosse Murgang us em Bondascataal cho, wo no mee Gröll näb em Dorf Bondo häregleit und jetz au die alti Kantonsstrooss uf der andere Taalsyte vertwütscht het. S Schwiizer Milidäär het derno zäme mit em Kanton s Bondascadaal überwacht, dr Zivilschutz het ghulfe Material z evakuiere, und e Boufirma us em Underland het dr gross Schuttfänger näbem Dorf i monetelanger Arbet wider läär gruumet. Im Uuftrag vom Kanton het me d Brugg vo dr Kantoonsstroos über d Bondasca wider gflickt; am 24. Nofämber 2017 het se dr Kanton füre Vercheer wider uuftoo. E Deil vo de Hüüser, wo i de letschte Joore wyt unde uf em Schwemmland vo de Bondasca bout worde sind, sind so starch beschädiget, ass me vilech do drin nümm wird chönne woone. De Hüüser i dr alte Zoone vom Dorfchärn hets nüt gmacht.
D Bärgchetti im Süüde vom Daal isch gröschtedeils nur für Alpinischte zuegänglech; si het chuum Bärgsäddel, wo me drüber cha goo. Vo Maloja us goot en Bärgwääg gäge Süde über de Murettopass (2559 m.ü.M.), wo bis is 19. Joorhundert als Saumwääg bruucht worden isch, is Malencotaal und uf Sondrio im Veltlin. Über die chlynere Übergang uf Itaalie, so wie öpe dr Fedozpass (uf iteliänisch «Passo dell’Oro»), dr Fornosaddel, dr Castellopass, dr Bondopass und dr Trubinascapass, cha me deils nur mid alpine Höchtuure goo.
Oben a Vicosoprano liit im Albignataal under em Albignagletscher der Albigna-Stausee, wo s Elektrizitätswerch vo Züri (EWZ) vo 1955 bis 1959 mid ere Konzässion vom Kanton Graubünde für s Chraftwärch Bergell bout het. S obere Chraftwärch stoot bi Löbbia und s undere bi Castasegna, dezwüsche isch a der Maira s dritte Chraftwärch z Bondo, und oben a Löbbia sdtoot no s Chraftwärch Lizun. Der Stroom goot vo Löbbia uus dur ne Hochspannigsläitig über e Septimer uf Bivio, wo d Bernina-Julier-Läitig vo dr repower derzue chunt, und denn uf Sils im Domleschg und wyter is Underland uf Züri.
Der Pizzo Badile (3305 Meter über Meer) isch der bekanntischt vo dene Bärge. Uf der iteliänische Syte ligge noch under däm Bärgmassiiv grad no vier wyteri Bärghütte. Ufe Monte Sissone (3330 Meter) sind ane 1864 d Ängländer D. W. Freshfield, J. D. Walker, F. F. Tuckett und W. A. B. Coolidge als erschtei gschtige, ane 1865 sind si als erschti ufe Castello und 1867 ufe Badile ggange; ane 2017 het s Bergell 150 Joor Erschtbestyygig vom Badile gfyret. Der berüemtischt Bergeller Bärgfüerer isch dr Christian Klucker us Oovers gsi. Uf em Bärggraat vom Spazzacaldeira weschtlig vo dr Albigna-Schtaumuur isch en höche, filygrane Felsechopf, wo bi de Bärgschtyyger legendäär isch, d Fiamma. Die 25 Meter höchi Steinoodle, wo erscht ane 1935 s erschte Mol beschtige worden isch, isch eine vo de Felse i de Alpe, won am meischte uf Bilder zeigt wird, und me seit, si sig s alpiine Sümbol vom Bergell.
Über d Bärgchetti im Norde goot vo Casaccia us der alt Handelswääg vo Kleewe uf Chur übere Septimerpass (Rätoromanisch Pass da Sett). Dr Wääg goot vo Casaccia us zerscht dr Maira noo uf d Alp Maroz Dora und denn steil s Tääli vom Septimerbach (Aua da Sett) z duruuf zu dr Passhöchi (2310 m ü. M.). D Gmaindgränze zwüsche Bregaglia und Surses isch nid ganz obe ufem Bärg, sondern anderthalb Kilometer undedra uf dr Südsyte bi de Felse, wo Sascel heisse. Uf der Nordsyte goot der Wääg über d Septimeralp uf Stella und Tüüfakaschta abe.
Vo Soglio us cha me uf emene andere Saumwääg wyter im Weschte übere Duanapass is Duanadaal goo, wo der oberscht Abschnidd vom Maroztaal isch. Im Nordweschte vo Duana isch der Bergalgapass, e Fuesswääg is Taal Bergalga, wo nid zu dr Gmaind Bregaglia, sondern zu Oovers ghört. Grad bim Bergalgapass goot dr Rodapass is Madrischtaal übere. Vo däm höche Bärgdaal ghört der ober Deil zu dr Bergeller Gmaind, und zwoor zum Areal vo der ehemolige Gmaind Soglio. S Madrischwasser (Ägua da Madris) flüsst bi der Merlaalp über d Gmaind- und Bezirksgränze is undere Madrisch abe, wo sid der Besidlig dur d Walser dütschsproochig isch und i der Gmaind Oovers liit. Der Bach heisst wyter unde jetz Madrischer Rhy und isch wie der Bergalgabach e Zuefluss vom Oovner Rhy. Dä flüsst bi Starlera in Ferrerarhy, wo dur d Gmeind Ferrera und bi dr Roflaschlucht z Andeer zum Hinderrhy abe chunt.
Dur d Gmaind Bregaglia laufe also die drü grosse kontinentaale Wasserscheidene zwüsche de Yzugsgebiet vom Rhy, vo dr Donau und vom Po, und s Wasser us em Gmaindgebiet chunt am Ändi id Nordsee, is Schwarze Meer und is Middelmeer.
Im grosse Gmaindbann sind usser em Silsersee und em Albignastausee au no der Cavlocsee, der Bitaberghsee, der Lunghinsee, der Duannasee, der chly Duannasee, der Calderasee, en Deil vo de Schwarzseen im Madrisch und es baar chlyneri Bärgseeè am Rodapass.
Z Castasegna unde liit der Brentan, der gröscht Cheschtelewald vo Europa. Scho s düütsche Joorbuech vo der Forstchund vo ane 1835 het über dä Wald brichtet. En neue Leerpfad infermiert über di alti Kultur vo de Cheschtele, wo vom Veräin vo de Bärgeller Cheschtelebuure Associazione castanicoltori Bregaglia wyter pflegt wird.
Bevölkerig
D Zaal vo de Ywooner i de Dörfer sid der Middi vom 19. Joorhundert:
Gschicht
Wärend der Zyt vo der keltische Kultuur vo Europa het im Taal s Volch vo de Bergaleer (latynisch: Bergalei) gwoont, wo im erschte vorchrischtleche Joorhundert scho zum Römische Riich ghört het. Z Castelmur, wo e römeschi Stazion am Wäg über d Alpe gsi isch, het me en Inschrift für e Gott Mercurius Cissonius gfunde.
Ane 842 isch d Feschtig vo Castelmur s erschte Mol im ene Dokumänt gnännt, ane 988 d Chile Nossa Donna vo Castelmur, ane 1096 s Dorf Vicosoprano, 1160 Casaccia, 1186 s Dorf Soglio, ane 1244 Maloja, 1354 Stampa und ane 1380 s Dorf Bondo. Im Middelalter isch Vicosoprano der Houptort vom Bergell gsi. I dem Dorf isch d Säumerorganisazion vom Taal ygrichtet gsi, im 13. Joorhundert isch dr Senweledurm, e chreisrunde Burgdurm, bout worde, und do isch der Bärgeller Stroossezoll vom Churer Bischof gsi.
Im Middelalter isch s Bergell id Gricht Oberporta und Underporta für d Gebiet beidsyts vo dr Müraia bi Castelmur deilt gsi. Z Casaccia tränne sech d Passstroosse über e Malojapass zum Julierpass und über e Septimer. Bim Dorf sind im Middelalter e Burgdurm, wo hüt Turraccia heisst, und d Gaudenz-Chile, wo spöter e Wallfaartsort gsi isch, bout worde. Ane 1367 sind Verträter us em Bergell mit Lüt us anderne Bündner Tääler zämecho zum en Bund z gründe. Das isch dr Gottshuusbund worde.
I dr Middi vom 16. Joorhundert sind d Bergeller Pfarreie refermiert worde. I de Bündner Wirre (ladinisch Scumpigls grischuns) händ d Spanier Bondo ane 1621 abebrännt.
Vo Bondo us goot e Faarstrooss uf Soglio ufe, wo uf ere Terrasse über em Mairataal liit.
Architektuur
D Gmaind Bregaglia het ane 2015 vom Schwiizer Heimetschutz der Wakkerpriis übercho, wil si guet zu de alte Dorfchärn gluegt het.
Bsunders bekannti Gebäud im Gmaindbiet sind:
Wenkerbogen von Masmünster
Dr Wenkerboge vu Màsmìnschter  isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Tamara Wernli
D Tamara Wernli (* 18. Novämber 1972 z Baasel ) isch e Baasler Moderatorin, Kolumnistin, Autorin und Webvideobroduzäntin.
Lääbe
D Wernli isch z Baasel ufgwaggse, isch uf s Gümnasium und het mit em äidgenössische Handelsdiplom abgschlosse. Si het fümf Joor lang in de USA gläbt, e Schauspiil-Usbildig z Los Angeles gmacht und sich zum „Professional Designation in Marketing“ (Marketingplaner) an dr University of California (UCLA) z Los Angeles usbildet. Spööter het si e Witerbildig am Schwizerische Public-Relations-Instidut SPRI zur PR-Fachfrau gmacht und iir Uniwersidäätsstudium mit em Bätscheler in Gschicht, „BA (Hons) History“, an dr Open University, Milton Keynes (UK), abgschlosse. Si schribt und schwätzt fliessend Änglisch, Franzöösisch, Dütsch und Mundart.
Bi dr Baasler Zitig het si in iirer wöchentlige Rubrik „Tamaras Welt“ über gsellschaftligi Thema gschriibe. Bim TV-Sänder Telebasel isch si vo 1999 aa fast 20 Joor lang Noochrichde-Moderatoorin gsi und het joorelang au as Gastgääbere, Broduzäntin und Redakdere iiri äigene Tokshous gha („CinéBâle“, „Tamara uff Bsuech“, „Kochen im Schloss“). Si verfasst für Undernääme Bordret, Interwiu, Kolumne und Repordaasche. Ändi 2018 isch si as Kolumnistin zur Wältwuche gange.
D Wernli het meereri Büecher gschriibe und gläägentlig Text bi dr Huffington Post Deutschland veröffentligt, bis 2017 bi er Achse des Guten und bis Middi 2019 im Magazin Tichys Einblick. Si het e Kanaal uf YouTube mit Kommentäär zu gsellschaftlige Thema.
Für iiri Aarbet as Kolumnistin und Videobloggerin het d Wernli 2019 dr „Liberal Award“ vo de Jungfreisinnige Kanton Züüri (JFZH) üüberchoo. Im Summer 2021 isch si noch em Top Magazin öini vo de sibzig iiflussriichste dütschsproochige Youtuber gsi.
D Wernli isch verhürootet und het käini Chinder.
Si schafft z Baasel as sälbständigi Moderatoorin, Kolumnistin, Autoorin und Webwideobroduzäntin.
Oberhausen (Augsburg)
Oberhause isch a 7,13 km² groaßer Schtodtdoil vo Augschburg und hoad ca. 22.000 Aiwohner. S Woahrzeicha vom Bezirk isch s Gaswerk Augschburg. Am nördlichschta Punkt vom Bezirk fliesst d Wertach in dr Lech.
Fiez
Fiez (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Fiez isch e Dorf am Jurafueß am rächte Stade vum Arnon. D Gmaiflechi umfasst 59,6 % landwirtschaftligi Flechi, 35,9 % Wald, 3,4 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Fiez isch zum erschte Mol gnännt wore anne 885 as Figiaco.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,1 % gläge.
Religion
66,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 12,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 1,7 %, FDP 19,2 %, GLP 9,5 %, GP 10,7 %, SP 22,1 %, SVP 23,6 %, Sunschtigi 7,5 %.
Dr Burgermaischter vu Fiez isch dr Didier Fardel (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 345 Yywohner 93,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,9 % Dytsch, 0,3 % Italienisch un 3,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Historisches Museum Basel
S Historische Museum Basel isch eins vo de grösste und bedütendste Museè vo deren Art in dr Schwiiz. Dr Hauptbau isch d Barfüesserkiirche im Zentrum vo dr Stadt Basel.
S Geböid und d Sammlig stöön uf dr Liste vo de Kulturgüeter, wo nazionaali Bedütig häi. Dr Sitz vo dr Museumsverwaltig isch am Stäinebärg 4 im ene ehemoolige Schuelhuus, wo sälber e Kulturguet isch, wo regionali Bedütig het.
S Museum
Im Historische Museum het s die umfassendsti kulturhistorischi Sammlig am Oberrhii und si Usstelligsflechi bedräit öbbe 6200 Kwadratmeter. S Museum verdeilt sich uf verschideni Usstelligsgebäud, wo sälber gschichtlig intressant si. Es sind s Museum für Gschicht in dr Barfüesserkiirche, s Museum für Woonkultur im Huus zum Kirschgarte und s Muusigmuseum im Loonhoof, alli im Zentrum vo dr Stadt.
Früener, vo 1981 bis 2016, het zum Museum au no en Abdeilig ghört, wo in ere Schüüre im ehemolige Merianische Landguet Brüglige z Münchestei am südöstlige Stadtrand vo Basel gsi isch: s «Kutschemuseum», wo e Zyt lang der Name «Museum für Pferdestärken» gha het. Das het Rossgschiir, Luxuskutsche, Gschäftsfuehrwärk, Postwäge und Schlitte zeigt; die Sache sind derno is Samligsdepot vom Museum cho.
Gschicht
S Museum isch en eigeständigi Institution und dr Dräger isch dr Kanton Basel-Stadt. Es isch 1894 us dr Mittelalterlige Sammlig usegwaggse, wo dr Wilhelm Wackernagel 1856 mit historische Objekt vom Museum an der Augustinergasse gründet und in Nääbegeböid vom Münster usgstellt het. Si Ursprung het s aber, wie s Kunstmuseum Basel au, im Amerbachkabinett, dr bürgerlige Kunstkammere vo dr Familie Amerbach us em 16. Johrhundert.
1872 isch dr Veräin für die Middelalterligi Sammlig und für d Erhaltig vo baslerische Altertümer gründet worde, wo zwanzig Joor spööter zum Veräin für s Historische Museum worde isch. Mit dr Middelalterlige Sammlig as Grundlaag het Basel sich drum beworbe, dr Sitz vom blaante Schwizerische Nazionalmuseum z wärde. Us däm Brojekt isch nüt worde. So het mä 1892 die Middelalterligi Sammlig, die Antiquarischi Sammlig ooni die ethnographische Objekt und d Beständ vom Baasler Züüghuus zämmedoo und eso s modärne Historische Museum gründet. Es isch s grösste und wichdigste in dr Schwiz gsi und het zwäi Aagstellti, e Konserwator und en Abwart, ghaa. Am 21. April 1894 isch s Historische Museum in dr sanierte Barfüesserkiirche eröffnet worde, dr Naame isch 1916 zu Historisches Museum Basel gänderet worde. 1903 het s Museum e Däil vom ehemoolige Schuelhuus am Stäinebärg für d Verwaltig überchoo. 1923 het s Museum vo dr Marie Burckhardt dr Segerhof mit allem din gerbt und dört drei Joor spööter s erste Woonmuseum eröffnet. Wo dr Segerhof 1935 dr Stroossekorrekzioon vom Bluemerain zum Opfer gfalle isch, het d Stadt im Museum as Ersatz s Huus zum Kirschgarde abote, d Ustellig isch aber erst noch em Krieg eröffnet worde. 1938 het s Museum em Stadt- und Münstermuseum im Chläine Klingedaal e Däil vo sine Objekt überloo. 1943 isch d Muusiginstrumäntesammlig im muusigwüsseschaftlige Seminar vo dr Uniwersidäät am Lienerdskiirchblatz 5 eröffnet worde und 1951 s Museum für d Baasler Woonkultur im 18. Joorhundert im Huus zum Kirschgarde.
1975 het mä im Garte vom Huus zum Kirschgarte e barocke Bavilion us em Huus «zum Hoof» widerufbaut. Zwäi Joor spööter isch d Borzelansammlig vo dr Pauls-Eisenbeiss-Stifdig in s Woonmuseum cho und 1979 het s Museum d Edith Stocker-Nolte-Stifdig überchoo, e Woonhuus us em 19. Joorhundert mit dr ganze Iirichdig.
In dere Zit isch d Barfüesserkiirche renowiert worde. Mä het d Pfiiler vom Middelschiff usgwäggslet, d Westfassaade korrigiert, dr Lettner, wo 1843 abbroche worde isch, wider ufbaut und d Empore in de Siteschiff wider abegnoo. 1981 isch alles barat gsi und d Barfikiirche isch wider eröffnet worde und im gliiche Joor isch au s Kutschemuseum in Brüglige ufdoo worde.
Im Chläine Kirschgarde si 1986 d Uuresammlig usgstellt worde und mä het Woonrüüm im Stiil vom 19. und 20. Joorhundert chönne go bschaue. Wo s Gwärbmuseum 1994 zuedoo worde isch, isch e groosse Däil vo dr Sammlig in s Historische Museum choo. Um d Joorduusigwändi isch d Muusiginstrumäntesammlig vo dr Lienertstrooss in s nöije Muusigmuseum im Loonhoof züüglet worde.
d Samlig vom Historische Museum Basel
S Museum het e grossi und vilsytigi Samlig, wo nume zum Deil i de Uusstelligshüüser zeigt wird, sigs i de sätndigen Uusstellige oder i befrischtete Projäkt. Alles andere wird in usswärtige Laager pflägt.