cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Christof Sauerländer
Lääbe
Dr Sauerländer isch uf s Gimnasium in syre Haimetstadt gange. No dr Matura het er an dr Universitet Bärn Rächtswisseschaft studiert. Anne 1969 het er s Studium mit em Lizentiat vu baide Rächt abgschlosse un derno bis 1971 bi verschidene Verlag z New York gschafft, voreb er d Unternämeslaitig vum Verlag Sauerländer ibernuu het.
Georges Darms
Dr Georges Darms, wo am 20. Dezämber 1946 z Ruschein i dr Surselva uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Indogermanischt und Romanischt.
Beschleunigung
Under Beschlünigung verstaht mer di momentani ziitlichi Änderigsratä vo dä Gschwindigkeit. D Beschlünigung isch ä vektorielli (also grichteti) Grössi. Si spillt bi dä Beschriibig vo Bewegigsvorgäng und d Beiflussig dur Chräft vo ebe däne Bewegigsvorgäng e zentrali Rollä.
I dä Umgangsspröch wird hüfig nur e Gschwindigkeitszuenahm als Beschlünigung bezeichnet. Im physikalischä Sinn isch aber jedi Änderig vonere bewegig e Beschlünigung. Das schlüsst e Abnahm vo de Gschwindigkeit – also biispilswiis en Brämsvorgang – genauso ii wie e Richtigsänderig bi glichbliibendem Gschwindigkeitsbetrag – biispilswiis binere Kurvä mit em Auto.
Di internationali Einheit (SI-Einheit) vo dä Beschlünigung isch Binere Beschlünigung vo  veränderet sich d Gschwindigkeit pro Sekundä um. I dä Geowüssäschaftä isch für au d Einheit Gal gebrüüchlich.
Georges Darms
sys Lääben und Schaffe
Zää Joor lang, vom Oktober 1982 bis anne 1992, het er als dr eerscht Läiter vom ene Projäkt vom Nazionalfonds z Chur a dr nöie bünderromanische Standardsprooch Rumantsch Grischun mitgschaffet, wo der Zürcher Sproochforscher Heinrich Schmid derfüür im Uuftrag vo der Lia Rumantscha die sproochwüsseschaftliche Grundlage zämegstellt gha het. Bi de Gsprööch für das plaanete nöie Projäkt isch d Bäärner Romanischtin Ricarda Liver derby gsi. Dr Georges Drams isch de i der Redakzioon gsi, wo d Wörterlischte für s Rumantsch Grischun-Wörterbuech Pledari Grond zämegstellt het. Au d Engadiner Romanischtin Anna-Alice Dazzi het döört mitgmacht. Uff vilne Gebiet het me dr Wortschatz vo der nöie Sprooch ufgschribe: für s Rächt, d Gschicht, d Wirtschaft, d Medizin, d Wüsseschaft und no anderi Sache. Vo 1984 bis 1992 het dr Darms au dr Sproochdienscht vo dr Lia Rumantscha gläitet.
Beschleunigung
Beschlünigung chunt bi allnä realä Bewegigsvorgäng, z. B. vo Fahrzüg, Flugzüg oder Lift, vor. Si händ wäge de i däm Zämehang ufträtende Trägheitschräft meh oder wenigär dütlichi Uswirkigä uf debii beförderti Mänschä und Sachä.
Berächnig
D Beschlünigung \vec a als Gschwindigkeitsänderig pro Ziitintervall laat sich bsunders eifach im Spezialfall vo dä gradlinigä Bewegig mit ere konstantä Beschlünigung berächnä. Wänn d Gschwindigkeit v(t_1) zum Ziitpunkt t_1 und d Gschwindigkeit v(t_2) zum Ziitpunkt t_2 bekannt sind, so berächnet sich d Beschlünigung innerhalb vo dä Ziitspanni us dä Differänz vo de Gschwindigkeitä  gmäss
Georges Darms
sys Lääben und Schaffe
Spööter, vo 2000 bis anne 2006, het dr Georges Darms nomol es Nazionalfondsprojäkt gläitet, wo s drum gangen isch, die nöij Grammatik für s Rumantsch Grischun ufzstelle.
Beschleunigung
Berächnig
Binere konstantä Beschlünigung, wo nöd id Richtig vom Gschwindigkeitsvektor \vec v erfolgt, muess d Differänz vo dä Gschwindigkeitä vektoriell bestimmt wärde, wie d Abbildig zeigt. Wänn sich d Beschlünigung während de betrachtäte Ziitspanni änderet, so chunt mer mit de obigä Rächnig di mittleri Beschlünigung über, au Durchschnittsgschwindigkeit gnännt.
Zum d Beschlünigung für en beschtimmtä Ziitpunkt (Momentanbeschlünigung) statt für es Ziitintervall z'berächnä, so muess dä Übergang vom Differänzquotiänt zum Differentialquotiänt vollzogä wärde. D Beschlünigung isch dänn di erschti ziitlichi Ableitig vo dä Gschwindigkeit nach dä Ziit: Will d Gschwindigkeit d Ableitig vom Ort nach dä Ziit isch, cha mer d Beschlünigung au als zweiti Ableitig vom Ortsvektor \vec r darschtellä: Di ziitlichi Ableitig vo dä Beschlünigung (also di dritti Ableitig vom Ortsvektor nach dä Ziit) wird Ruck \vec j gnännt:
Georges Darms
sys Lääben und Schaffe
Es anders Nazionalfonds-Projäkt, wo der Darms gläitet het, isch Basisstandards in Rumantsch Grischun im Rahmen eines multilingualen Kompetenzmodells für Rätoromanen gsi, wo vo 2011 bis 2014 ggangen isch. Für die dütschi Biographie het dr Darms dr Artikel übere Robert Planta gschribe.
Beschleunigung
Rächnigsbiispiil zu dä Mässig über d Gschwindigkeit
Es Auto bewegt sich zum Ziitpunkt mit enere Gschwindigkeit vo  im Vergliich zu dä Strass (das entspräched 36 km/h). Zäh Sekundä spöter, zum Ziitpunkt bsitzt s e Gschwindigkeit vo  (das sind 108 km/h). Di durchschnittlichi Beschlünigung vom Auto isch dänn Dä Wärt vo de Beschlünigung bedütet, dass d Gschwindigkeit vom Auto pro Sekundä um (also um 7,2 km/h) zuenimmt.
Einheit vo dä Beschlünigung
D Masseinheit für d Aagab vonere Gschwindigkeit isch standardgmäss d Einheit Meter pro Quadratsekunde (m/s2), also (m/s)/s. Allgemein chönd Belaschtigä vo technischä Grät oder d Aagab vo Belaschtigsgränzä als g-Chraft, also als "Chraft pro Massä", erfolgä. Das wird als Villfachs vo dä normalä Erdbeschlünigung (Normfallbeschlünigung) g = 9,80665 m/s2 aagä. I dä Geowüssäschaftä isch näbebi au d Einheit Gal = 0,01 m/s2 gebrüüchlich.
Umgangssprachlichi Verwändig
Dä Begriff Beschlünigung wird umgangssprachlich au dänn bruucht, wänn sich d "Gschwindigkeitszuenahm" nöd uf e rüümlichi Gschwindigkeit bezieht. Mit Beschlünigung cha debii zum Biispiil di zweiti ziitlichi Ableitig vonere dimensionslosä Grössi oder au di erschti ziitlichi Ableitig vonere Frequänz oder Wachstumsratä gmeint si.
Georges Darms
Weblink
d Websyte vom Seminar für Rätoromanisch vo dr Uni Fryburg
Beschleunigung
Umgangssprachlichi Verwändig
Es paar Biispiil:
Bi Chraftfahrzüg wird di erreichbari positivi Beschlünigung als en wesentlichä Parameter zu dä Klassifizierig vo dä Leischtig verwändet. Aagä wird meischtens en Mittelwärt i dä Form „I … Sekundä vo 0 uf 100 km/h“ (au 160 oder 200 km/h).
Mässig vo dä Beschlünigung
Es git prinzipiell zwei Möglichkeitä, Beschlünigungä z'mässä oder aazgä. D Beschlünigung vo me Objekt cha kinematisch bezüglich eme Wäg (Ruumkurvä) betrachtät wärde. Dezue wird d Momentangschwindigkeit bestimmt, ihri Änderigsratä entspricht dä Beschlünigung. Di anderi Möglichkeit isch, en Beschlünigungssensor z'verwände. Dä bestimmt mithilf vonere Testmassä d Trägheitschraft. Us däre cha dänn mit Hilf vo de newtonschä Grundglichig vo dä Mechanik uf d Beschlünigung gschlossä wärde.
Zämehang zwüsched Beschlünigung und Chraft
De Isaac Newton hät als erschtä beschribä, dass zum Ufträtte vonere Beschlünigung e Chraft notwändig isch. Sis Gsetzt beschriibt d Proportionalität vo Chraft und Beschlünigung für Körper imene Inertialsystem. Es Inertialsystem isch es Bezugssystem, wo sich chräftefreii Körper gradlinig glichförmig bewegäd. D Beschlünigung isch dänn s Verhältnis vo Chraft F zu Massä m\colon
Sött d Beschlünigung imene beschlünigtä Bezugssystem berächnät wärde, so sind zuesätzlich Trägheitschräft z'berücksichtigä.
Rächebiispiil zu dä Mässig über d Trägheit
Imene Lift befindet sich ä Fäderwaag, wo e Masse vo eim Kilogramm hanget. Wänn de Lift im Veergliich zu dä Erdä rueht, so zeigt d Waag e Gwichtschraft vo 9,81 Newton aa. D Schwärebelaschtig betreit also Zeigt d Fäderwaag en Momänt spöter zum Biispiil ä Chraft vo 14,76 Newton aa, so isch d Beschlünigung vom Lift im Vergliich zu dä Erdä nach obä.
Allgemeini Beschriibig
D Beschlünigung vome Körper, wo sich entlang eme Wäg (Ruumkurvä) bewegt, laat sich mit de Frenetschä Formlä berächnä. Das ermöglicht e Ufteilig vo de Beschlünigung ine Beschlünigung i Bewegigsrichtig (Tangentialbeschlünigung) und ine Beschlünigung sänkrächt zu de Bewegigsrichtig (Normal- oder Radialbeschlünigung).
De Vektor vo de Gschwindigkeit \vec v cha als Produkt us sim Betrag v und em Tangänteeinheitävektor {\hat{t}} dargstellt wärde: De Tangänteeinheitsvektor isch en Vektor vo de Längi 1, wo a jedem Punkt vom Wäg d Richtig vo de Bewegig aazeigt. D Ableitig vo dem Usdruck nach de Ziit isch d Beschlünigung: Di ziitlichi Ableitig vom Tangänteeinheitsvektor cha über d Bogelängi s berächnet wärde: Debii füert mer de Chrümmigsradius \rho und de Normaleinheitsvektor \hat n ii. De Chrümmigsradius isch es Mass für d Stärchi vo de Chrümmig und de Normaleinheitsvektor zeigt sänkrächt zu de Bahnkurvä id Richtig vom Chrümmigsmittelpunkt. Mer definiert d Tangentialbeschlünigung a_t und Radialbeschlünigung a_n als D Beschlünigung laat sich somit i beidi Komponänte ufteile: Isch d Tangentialbeschlünigung Null, so änderet de Körper nur sini Bewegigsrichtig. De Betrag vo de Gschwindigkeit bliibt debii erhaltä. Demit mer de Betrag änderet, muess also e Chraft würkä, wo ei Komponänte i de Richtig vom Tangentialvektor bsitzt.
Zentrifugalbeschlünigung
En Sonderfall vo de obestehendä Überlegig isch e Chreisbewegig mit konstantem Gschwindigkeitsbetrag. I däm Fall isch d Beschlünigung nach inä uf de Chreismittelpunkt hii grichtet, also immer sänkrächt zu de momentanä Bewegigsrichtig uf de Chreisbahn; si heisst Zentripetalbeschlünigung. Dur sii wird nöd de Betrag vo de Gschwindigkeit veränderet, sondern nur ihri Richtig, was ebe grad e Chreisbahn git. Bezüglich eme mitrotierende (und darum beschlünigte) Bezugssystem wird es Objekt vom Mittelpunkt weg nach ussä beschlünigt, dänn wird d Bezeichnig Zentrifugalbeschlünigung verwändet.
E Zentrifugä nutzt de Effäkt, demit Sachä konstantä Beschlünigungä usgsetzt wärde chönd. De Chrümmigsradius entspricht debii em Abstand r vom Zentrifugierguet zu de Drähachsä, wills sich um e Chreisbewegig handlet. D Beschlünigung, wo s Zentrifugierguet de Bahngschwindigkeit v usgsetzt isch, laat sich denn au dur d Winkelgschwindigkeit \omega usdruckä:
Negativi und positivi Beschlünigung
Bime Körper, wo sich entlang enere Linie bewegt, wird de Tangänteeinheitsvektor üblicherwiis in Bewegigsrichtig gwählt. Isch d Tangäntebeschlünigung negativ, so verringert sich d Gschwindigkeit vom Körper. Bi Fahrzüg redet mer vonere Verzögerig oder Bremsig vom Fahrzüg. Wird i däm Zämehang dänn de Begriff Beschlünigung bruucht, so isch meischtens e positivi Tangentialbeschlünigung gmeint, wo d Gschwindigkeit vom Fahrzüg erhöht.
Awändig vo Beschlünigungsmässigä
Wänn d Afangsgschwindigkeit und -position bekannt isch, ermöglicht di kontinuierlichi Mässig vo de Beschlünigung e Positionsbeschtimmig zu jedem Ziitpunkt. D Position laat sich da drus eifach dur zweifachi Integration über d Ziit bestimmt. Für de Fall, dass biispilswiis s GPS-System vome Flüger usfallt, ermöglicht die Methodä e relativ gnaui Ortsbeschtimmig über en mittellangä Ziitruum. Es Navigationssystem, wo d Position dur d Mässig vo dä Beschlünigung bestimmt, heisst Trägheitsnavigationssystem.
Beschlünigungsfäld und Potential
Isch e Chraft uf es Teili proportional zu sinere Massä, z. B. bi de Gravitation, so laat si sich au dur es Beschlünigungsfäld beschribä. Das Vektorfäld ordnet jedem Ort \vec r im Ruum e Beschlünigung zue. Es laat sich hüfig als Gradient vome Potential schriibä. Aaschaulich laat sich s Potential als Schüsslä wie im Bild rächts uffassä. Dä negativi Gradient liferet en Vektor, wo id Richtig vom steilschte Abfall (maximali negativi Stiigig) zeigt. Dä git also aa, i weli Richtig e Chuglä rollä würd, wänn mer si i die Schüsslä legä würd. Mit eme Potential oder Beschlünigungsfäld laat sich denn für jedi Afangsbedingig, also Afangsgschwindikgeit und -position, d Bewegig vome Teili (Trajektorie) berächne.
Au wänn d Chraft uf es Teili nöd proportional zu sinere Massä isch, laat sich hüfig es Potential und es Chraftfäld ufstellä, biispilswiis es Coulombpotential für es elektrisch gladnes Teili. I däm Fall isch d Beschlünigung aber vo de Massä m und vo dä Ladig q vom Teili abhängig:
Konstanti Beschlünigung
Binere glichmässige Beschlünigung isch s Beschlünigungsfäld ziitlich konstant und homogen, also d Beschlünigung i allne Punkt vom Ruum i Betrag und Richtig identisch, biispilswiis glich em Vektor \vec g:
Miteme söttige Asatz laat sich lokal (nöd global) s Gravitationsfäld vo dä Erdä beschribä. Es Teili imene söttige Gravitationspotential bewegt sich uf enere parabelförmige Bahn, bime Gravitationsfäld au Wurfparablä gnännt. Au bime freie Fall (ohni Luftwiderstand) werded alli Körper gliich beschlünigt. Uf de Erdä betreit d Beschlünigung i Richtig Erdmittelpunkt ungefähr 9,81 Meter pro Quadratsekundä. S Gravitationspotential vo de Erdä isch aber nöd ganz chugelsymmetrisch, will d Erdgstallt vonere Chuglä abwiicht (Erdabplattig) und de inneri Ufbou vo de Erdä nöd komplett homogen isch (Schwäreanomaliä). D Erdbeschlünigung cha drum regional liecht unterschidlich si. Unabhängig vom Potential muess bi Mässige zum Teil au d Beschlünigung dur d Erdrotation berücksichtigt wärde. En Beschlünigungsmässer für d Bestimmig vo de Schwäribeschlünigung wird Gravimeter gnännt.
Äquivalänzprinzip und allgemeini Relativitätstheorii
S Äquivalenzprinzip seit, dass imene frei fallende Bezugssystem kei Gravitationsfäld existiert. Es gat uf d Überlegige vom Galileo Galilei und Isaac Newton zrugg, wo gmerkt händ, dass alli Körper unabhängig vo ihrere Massä vo de Gravitation gliich beschlünigt werded. En Beobachter imene Labor cha nöd feschtschtellä, ob sich sis Labor i de Schwerelosigkeit oder im freie Fall befindet. Er chan innerhalb vo sim Labor au nöd feschtschtellä, öb sis Labor glichförmig beschlünigt wird oder öbs sich imene üssere homogene Gravitationsfäld befindet.
Mit de allgemeine Relativitätstheorii laat sich es Gravitationsfäld dur d Metrik vo de Ruumziit, also dur d Massvorschrift imene vierdimensionalä Ruum us Orts- und Ziitkoordinatä, usdruckä. Es Inertialsystem hät e flachi Metrik. Nödbeschlünigti Beobachter beweged sich immer uf em chürzischte Wäg (Geodäte) dur d Ruumziit. Imene flachä Ruum, also imene Inertialsystem, isch das e gradi Wältliniä. Gravitation bewürkt e Ruumverchrümmig. Das bedüütet, dass d Metrik vom Ruum nüme flach isch. Das füert dezue, dass d Bewegig, wo inere vierdimensionalä Ruumziit enere Geodät folgt, im drüüdimensionalä Aschauigsruum meischtens als beschlünigti Bewegig längs enere krümmte Kurvä wahrgno wird.
Biispiil
Grössenordnig vo typischä Beschlünigungä us em Alltag:
Liste von Flugzeugkollisionen in der Luft
D Lischte vo de Flugzüügkollisione i der Luft benennt alli zämestöss syt em Jahr 1945 wo minimum eis Verchehrsflugzüüg beteiliget isch gsi. I däre Lischte sy aber ou zämestöss i der Militärluftfahrt z finge.
Regula Frei-Stolba
D Regula Frei-Stolba, wo am 29. März 1940 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Historikerin und Politikerin.
iires Lääbe
Si het Gschicht, Latyn und Rächt studiert und anne 1965 mit dr Dokterarbet Untersuchungen zu den Wahlen in der römischen Kaiserzeit promoviert.
Si het denn als Gimilehrerin z Züri, z Gämf un z Aarau gschaffet. 1991 isch si a dr Uni Lausanne Dozäntin für latynischi Inschriftekund und römischi Numismatik woorde und 1994 Profässoorin für alti Gschicht. Si het au z Bäärn un z Poosen glehrt, z Lausanne isch si bis 2005 Profässoorin gsi. Si schaffet mit im wüsseschaftliche Byroot vom Historische Lexikon vo der Schwiiz, wo si fürs au sälber es paar Artikel zu Theeme vo der antiken Epoche gschribe het, öppe zu de röömische Provinze, wo für die alti Gschicht vo dr Schwiiz wichtig gsi sind. Und si isch au i dr Redakzioon vo der Zytschrift für alti Inschriftekund L’Année épigraphique.
Sid 1965 isch si mit em Politikwüsseschaftler Daniel Frei ghürootet gsi, wo anne 1988 gstorben isch.
D Regula Frei-Stolba, wo z Aarau woont, politisiert bi dr FDP. Si isch die Vorsitzendi gsi vo der Schwiizerische Vereinigung vo de Freisinnig-Demokratische Fraue und vo 1983 bis 1988 Groossröötin vom Kanton Aargau.
Wäärch
Vo dr Regula Frei-Stolba git’s ganz vill Schrifte zu der antike Gschicht und zu dr Forschig über d Inschriftedafle. Es paar drvo sind:
Gerhard von Cremona
Dr Gerhard vo Cremona (Gherardo da Cremona bzw. Gerardus Cremonensis, * 1114 z Cremona, Italie; † 1187 z Toledo, Spanie) isch e Gleerte und bedütende Übersetzer vo arabische Schrifte is Latiinische gsi.
Lääbe
Über si Härkumft und Lääbe isch wenig bekannt. Mee as 100 Joor noch sim Dood het dr Dominikaner Francesco Pippino gschriibe, ass dr Gerhard scho seer früe uf Toledo gange sig «us Liebi zum Almagest». Dr Almagest isch em Claudius Ptolemäus sis Wärch über d Astronomyy. Im 12. Joorhundert isch z Toledo e bedütendi Übersetzerschuel gsi, wo am meischte für d Übersetzig vo Wärk us em Arabische im middelalterlige Öiropa gleischtet het. Dr Gerhard het Arabisch gleert, und er het nit nume dr Almagest uf Latiinisch übersetzt, sondern au e Hufe anderi Wärk wie d Schrifte vom Galen, im Avicenna si Kanon vo dr Medizin, im Euklid sini Elimänt und s Leerbuech zur Algebra Hisab al-dschabr wa-l-muqabala vom al-Chwarizmi. Am Domkapitel z Toledo het er denn lang as Diakon und Leerer gschafft. Woorschinlig het er e Kanonikat an dr Kathedrale vo Toledo ghaa, wo e „Magister Gherardus“ bezügt isch. Öb er daatsächlig bis zum Dood z Toledo bliibe isch, isch nit sicher, wil er z Cremona begraabe isch.
Anne-Marie Dermon
D Anne-Marie Dermon (* 16. Juni 1944 z Züri; † 6. Jänner 2018 au deert) isch e Schwyzer Theaterschauspiiler gsii.
Lääbe
D Dermon het iri Schauspiiluusbildig am Büünestudio Züri gmacht. Ire Debüt uf dr Biini het si in dr Saison 1963/64 am Schauspiilhuus Züri gee. Vu 1964 bis 1967 het si Engaschmänt am Nazionaaltheater Mannem ghaa un vu 1967 bis 1972 am Bayerische Staatsschauspiil z Minche. Deert het si d Donna Siebenschwert in Der seidene Schuh vum Paul Claudel (Reschy: Hans Lietzau), d Irina in Drei Schwestern vum Anton Tschechow (Reschy: Heinz Hilpert) un d Virgilia in Coriolanus vum William Shakespeare (Reschy: Hans Hollmann) gspiilt.
Ab 1972 isch d Dermon Mitgliid vum Ensemble vum Schauspiilhuus Züri gsii, wu si bis anne 2004 uf dr Biini gstanden isch. Di het deert iiber aachtzg Rolle gspiilt, unter anderem 1972 d Virginia in Das Leben des Galilei vum Bertolt Brecht (Reschy: Harry Buckwitz), 1973 d Glafira in Jegor Bulytschov und die anderen vum Maxim Gorki, 1975 d Rikke in dr Uuruffierig vu Der Rattenfänger vum Carl Zuckmayer (Reschy: Leopold Lindtberg), 1977 d Gräfin Geschwitz in Lulu vum Frank Wedekind (Reschy: Hans Neuenfels), 1979 d Lotte in Groß und klein vum Botho Strauß (Reschy: Werner Düggelin), 1981 d Titelroll in Medea (Euripides/Luca Roncon), 1984 d Prothoe in Penthesilea vum Heinrich von Kleist, 1987 d Rachel in Wassa Schelesnowa vum Gorki (Reschy: Gerhard Klingenberg) un d Monika Stettler in Die Physiker vum Friedrich Dürrenmatt (Reschy: Achim Benning), 1988 d Lady Milford in Kabale und Liebe vum Friedrich Schiller (Reschy: Gerd Heinz) un d Frau Ill in Der Besuch der alten Dame vum Dürrenmatt, 1998 d Elisabeth in Rachearie vum Lars Norén (Reschy: Gerd Leo Kuck), 1999 d Anna in Nachtasyl vum Gorki (Reschy: Uwe Eric Laufenberg) un 2000 d Polina Andrejewna in Die Möwe vum Tschechow (Reschy: Daniel Karasek).
D Dermon isch am 6. Jänner 2018 z Züri gstoorbe.
Eugen A. Meier
Dr Eugen Anton Meier (* 4. August 1933 z Baasel; † 4. Mai 2004 z Naters) isch e Baasler Autor vo Schrifte über d Gschicht vo dr Stadt Baasel gsi, e Groossrat und e lokaale Sportfunkzionär.
Lääbe
Dr Eugen A. Meier het e Bibliodekaar-Leer an dr Uniwersidäätsbibliodeek Baasel gmacht. In de 1960er Joor isch er Assistänt im Staatsarchiiv Baasel-Stadt gsi und zwäite Börseschriiber an dr Baasler Effäktebörse. Er isch Autodidakt in dr Gschichtskund gsi und het vo de 1960er Joor aa e Hufe Büecher und Ufsetz über Themene vo dr Baasler Lokalgschicht in Stadt und Land verfasst und uusegee oder verläit. Wägen em iigängige Schribstiil und dr vilfältige Thematik si sini Publikazioone bin ere groosse Lääserschaft seer populäär worde. D Fachhistoriker hingeege si weeniger zfriide, wil er käni Kwellenoochwiis aagit und s in de Zitat us historische Kwelle vilmol Feeler het. Im Meier sini Büecher gälte aber as e Fundgruebe für historischi Bildkwelle, wo mä sust schweer draachunnt, wil vili von ene sich im Brivatbsitz befinde.
Vo 1972 bis 1988 und no äinisch vo 1992 aa het dr Meier im Groosse Root Politik gmacht, zerst für d CVP und spööter für d DSP. Er isch au im Bürgergmändiroot gsässe und im Bankroot vo dr Baasler Kantonaalbank.
Er isch in vile Beriich vom gsellschaftlige Lääbe vo dr Stadt anggaschiert gsi. Er het mitghulfe d Stifdig Basler Fähren gründe und isch Statthalter vo dr Schifflützumft gsi. In dr Chläibaasler Eeregsellschaft zum Räbhuus isch er und 1986/1987 isch er Vorgsetzte gsi und Vorsitzende Mäister vo de Baasler Zümft und Eeregsellschafte.
Bsundrigs intressiert het en au dr Sport: As Jugendlige het er bim FC Nordstärn gschuttet, 1956 isch er Mitgliid vom RTV 1879 worde, isch 1957 bi dr Gründig vom FC Heimatland drbii gsi und 1977  Mitiniziator vom FC Stradivari. Wääred Joorzäänt isch er Mitgliid vo dr Gnosseschaft Stadion St. Jakob gsi, dr Äigedümere vom Joggeli. Er isch in dr Baasler Sportkommissioon gsi und im Vorstand vo dr IG Baasler Sportverbänd und het zu de groosse Förderer vom Schwizer Sportmuseum ghört.
Dr Meier isch 2004 in sim Oberwalliser Domizil gstorbe und uf em Baasler Wolfgottesacker begraabe worde. E groosse Däil (mee as 2,5 Millione Franke) vo sim Vermööge het er ere Stifdig vermacht, wo arme Baasler an dr Wienacht e Gschänkli säll gee. D Eugen A. Meier-Stifdig wird vo dr Baasler Bürgergmäind verwaltet.
Augusteische Alpenfeldzüge
Dr Chrieg vo de Röömer i den Alpe under em Chaiser Auguschtus isch e strategischi Operazioon vo dr römischen Armee gsi. D Akzioone vo däm Plaan sind vo anne 25 bis 14 vor üserer Zyträchnig ggange.
um was es de Röömer gangen isch
Es isch für d Röömer under dr Regierig vom Oktavian (63 v. Chr. bis 14 n. Chr.), wo sit em Joor 31 vor üsere Zyt elei dr Herrscher vo Rom gsi isch und sit anne 27 der Naame Auguschtus gha het, wichtig gsi, s Bärgland im Norde von Oberitalie chönne z kontroliere. Vo döört uus isch vorhäär s Chärnland vom Röömische Rych uf dr iteliänische Halbinsle mängisch vo de Kelte, de Rääter un de Germaanen agriffe worde.
Im Weschte isch Gallie scho lengeri Zyt, sit em Caesar, röömisch gsi, und jetz isch au s Alpeland zwüschem Piemont und em Rhonetal is Römische Rych cho. Und derzue het me no zwüsche de röömische Provinzen uf em Balkan a dr undere Donau und em Land am Rhy e diräkti Verbindig welle haa.
Über dää Chrieg brichtet bsunders dr röömisch Gschichtschryber Kassius Dio.
und was i dämm Chrieg bassiert isch
Anne 25 het e röömischi Armee s Augschttal agriffe und döört s Volch vo de Salasser fasch ganz usgrottet; die Lüüt usem Taal, wo dr Kampf überläbt händ, sind vo de Röömer als Sklave verchauft woorde. D Kolony Augusta Praetoria, s hütige Aosta, isch entstande. Vo döört uus isch der Bärgwääg is Wallis und a Gämfersee übere Summus Poeninus, wie der Gross Bernhardsbäärg bi de Röömer de gheisse het, offe gsi.
Derno isch vom Rhonetal und vo Lugdunum, em hütige Lyon, uus s Piet vo de Helvetier sträng romanisiert woorde; jetz het men im Land zwüsche den Alpen und em Jura meh römischi Militärpöschte ygrichtet.
S alte Königrych Noricum öschtlich vo Räzie isch under em Prokonsul Publius Silius Nerva e röömischi Provinz woorde. Und jetz sind d Röömer go d Länder vo de Trumpiliner, de Caminer un de Vennonete im südöschtlichen Alperuum erobere.
Jetz isch nume no s mittlere Alpeland, also öppe d Regioon vo de Rääter, und s Piet vo de Liguurer wyt im Südweschten unde nonig röömisch gsi. Anne 15 vor üserer Zyt sind em Auguschtus syni Söön, dr Drusus un dr Tiberius, uf eme wyte und guet plaanete Marsch mit zwöi Armeeè vo Itaalien und vo Helvezie uus i die Regioon ggange. Däm seit men i dr Gschicht dr «Alpefäldzug». Em Drusus syni Soldate sind s Etschtal zduruuf übere Brennerpass und vo Comum, em hütige Como, is Bergell und übere Julier is Alperhytal und bis a Bodesee choo. Vo däm Zuug cha men öppis i dr Gschicht vom Sgartin und em Fermentin lääse.
Em Tiberius syni Armeegruppe het sich z Gallie paraat gmacht und isch vo döört übere Jura uf Vindonissa go s räätische Land am Zürisee und de Voralpe, ännet em Rhy bis an Oberlauf vo dr Donau und vo Weschte häär bis an Bodesee go erobere. A däm See isch s Volk vo de Vindeliker gsi, wo gäge d Röömer chuum e Chance gha het. Der Kassius Dio zellt d Vindeliker au zu de Rääter. Am 1. Auguscht sig e schwääre Kampf zwüsche de Vindeliker und de Röömer gsi, seit dr Horaz, die röömischi Armee het gwunne. S keltischen Oppidum bi Alteburg-Rhynau isch denn kabut gmacht woorde, wie d Archäology usegfunde het. Zum das uufmüpfige Volch vo de rääter schwecher mache heige d Röömer die meischte junge Lüüt us iirem Land furtgfüert, seit der Kassius Dio.
Au s flache Land im Noorde vo den Alpe bis zu de grosse Flüss und an Fuess vom Schwarzwald isch jetz röömisch gsi.
Und jetz het Room d Gränze gäge Germaanie am Hochrhy versteercht. Das isch eine vo de röömische Limes gsi. Bi Tenedo, em hütige Zuurzach, isch e grosse Poschte ännet em Rhy ygrichtet worde, s Röömerlager Dangstette.
Wo anne 14 vor üserere Zyt, wie der Kassius Dio schrybt, au no s Land vo de Ligurer i de Bäärgen am Mittelmeer röömisch woorden isch, het me nach em Ändi vom ganze groosse Chrieg, anne 7 bis 6 vor üsere Zyt, uf eme Hoger i de süüdlichen Alpe es riisigs Triumpfzäiche als Tänkmool ufgstellt, s Tropaeum Alpium, wo men uf ere längen Inschrift d Nääme vo dene vilne Völker i den Alpe cha lääse, wo d Röömer jetz d Here über se gsii sind; es sind meh weder vierzg Volksnääme.
Gallia cisalpina
D Gallia cisalpina isch fasch zwöihundert Joor lang e röömischi Provinz gsi.
Hauptsignal
È Hauptsignaal (Hp) isch è Ysebaasignaal. Es zeigt aa, ob dè aaschlièßende Gleisabschnitt befaarè wörrè darf. Gleisabschnitt i sellem Sinn sin Zugfolgeabschnitt. I dennè darf sich jewyls nu ein Zuug befindè. Hauptsignaal a Streggè mit Streggèblock könnet nu i d Faartschtellig brocht wörrè, wenn dè aaschlièßende Zugfolgeabschnitt frei isch. È Hauptsignaal wörd i dè Regel durch è Vorsignal aakündigt.
Gallia cisalpina
Dr latynisch Name bedüütet uf Düütsch: «Gallie vor den Alpe». En andere Name für d Provinz isch Gallia citerior gsi.
Hauptsignal
Hauptsignaal wörred je nõch irer Funktion vowendet als:
Gallia cisalpina
Anne 203 vor üserere Zyträchnig het Rom die Landschaft vo de Poebeni und de Bärgländer ringsume als Kolony in siis Herrschaftspiet integriert. Das isch öppe d Gägend, wo hütt Oberitaalie heisst, und si isch bis zu den Alpe gange. Vo de Alpesüdtääler, wo dozmol zum röömische Territorium choo sind, ghöören es paar hütt zum Land vo dr Schwiiz so wie s Südtessin und s Bergell.
Hauptsignal
D Unterscheidig isch (bsunders für dè Lokfüürer) nit aahand èm Signaalbild möglich, sondern ergit sich uss èm Standort in Vobindig mit Streggèkenntnis odder dè Aagaabè im Buèchfaarblaan.
Gallia cisalpina
Es het i dr Provinz es paar chlyneri Regioone gää; me könnt die antike Nääme Aemilia, Liguria, Venetia et Histria und Gallia transpadana.
Dr Name vo dr Provinz isch anne 59 vor Chrischtus s eerschte Mol erwäänt. Im Joor 49 het Rom de Lüüt i der Provinz s röömische Bürgerrächt ggää, und acht Joor spööter isch d Provinzverwaltig ufglööst woorden und s Land bis a d Alpe het jetz zum ängere römische Land ghöört.
Ploërmel Communauté
Centre Morbihan Communauté (bretonisch Ploermael Kumuniezh) isch e franzesische Kommunalverband im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr hitig Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion mit dr Kommunalverbänd Josselin Communauté, Communauté de communes du Porhoët un Communauté de communes de Mauron en Brocéliande. Dr Verwaltigssitz isch z Ploërmel.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die 30 Gmaine:
Veränderunga sitt 2017
2019:
Elisabeth Schnell (Moderatorin)
D Elisabeth Schnell (* 22. Jänner 1930 z Züri; † 1. Februar 2020 z Louene) isch e Schwyzer Schauspiileri, Raadiomoderatoori un Autoori gsii.
Lääbe
D Elisabeth Schnell isch in dr Altstadt vu Züri ufgwagse, wu iri Eltere Eduard Schnell un Maria Schnell geb. Schär, wie scho iri Grooßeltere, Päächter im Zumfthuus Schmide gsii sin. Noch em Abschluss vu dr Handelsschuel het si unter anderem bi dr Ellen Widmann, em Adolf Manz un em Hermann Wlach Schauspiil gleert.
Iri Schauspiilkarriere het anne 1948/1949 am Stadttheater Lozärn im „Summernachtsdraum“ in dr Roll vu dr Hermia aagfange, speeter het si z Stadttheater Khuur, bim Summertheater Winterthur un im Schauspiilhuus Züri gspiilt, wu si Statischti gsii isch un chlaineri Rolle ibernuu het. Si isch au mit s César Keisers Cabaret «Kikeriki» im Kom(m)ödchen z Düsseldorf ufdrätte.
Go Gäld verdiene het Elisabeth Schnell as Raiselaiteri gschafft, het Hind baadet un Manuskripte abtippt, speeter isch si uf Stuudieraise z Minche un z Rom, wu si unter anderem au Daarstelleri in Fotoromanzi gsii isch. No ire Ruggcheer in d Schwyz 1954 het si Rolle unter anderem i de Mundartfilm Uli der Knecht un Oberstadtgass ibernuu.
Anne 1954 het si bim Schwyzer Radio Beromünster in dr Abdailig Unterhaltig aagfange, wu si fir fimf Franke Stundeloon as Aasaageri gschafft het. Speeter het si aigeni Sändige gstaltet wie di eerscht reegelmääßig Sändig fir alti Lyt am Schwyzer Raadio Kafichränzli, Espresso, Im Auto durch die Schweiz, dailwyys zäme mit em Ueli Beck. Si het as Erfinderi vu dr bekannte Sändig Nachtexpress gulte, wu am 4. Juli 1969 zum eerschte Mool uf Sändig gangen isch. Im Volksmund het mer ere au als «Frau Beromünster» gsait. Dernääbe si im Fäärnsee Schweizerwandern un d Wynäächtssändig an Haili Oobe moderiert. In dr Sändig Ratatouille mit em Raoul Bärlocher isch si di eerscht Quizmasteri vum Schwyzer Fäärnsee gsii.
Nääben ire Aarbet bim Raadio het d Elisabeth Schnell all Ritt uf dr Biini gstande. Anne 1990 isch si friepänsioniert woore. Dodermit het si mee Theater chenne spiile. Vylmoll isch si in Musical un Luschtspiil vum Hans Gmür ufdrätte, zäme mit em Erich Vock, em Ruedi Walter un em Ueli Beck. D Elisabeth Schnell het au zum Ensemble vu dr Chliine Niderdorfopere gheert. In dr Sändig Sinerzyt vu dr DRS Musikwelle het mer si a´au as Moderatoori no chenne heere.
D Elisabeth Schnell isch leedig gsii un het z Züri gwoont. In ire Freizyt het si gäärn glääse un isch in dr Geegnig vu ire Feerinewoonig im Bärner Ooberland go wandere gange. Si isch chuurz no irem 90. Gebuurtsdaag noch ere lengere Chranket im Bärner Ooberland gstoorbe.
Thomas Kemmerich
Dr Thomas Karl Leonard Kemmerich (* 20. Februar 1965 z Aachen) isch e dytsche Bolitiker (FDP) un isch vum 5. Februar bis zum 4. Merz 2020 Minischterbresidänt vum Freistaat Thüringen gsii. Är isch syt 2015 Landesvorsitzer vu dr FDP Thüringen un syt 2019 Vorsitzer vu dr FDP-Fraktion im Thüringer Landdaag. Dervor isch er scho vu 2009 bis 2014 Mitgliid vum Thüringer Landdaag un vu 2017 bis 2019 Mitgliid vum Dytsche Bundesdaag gsii.
Taylor Wane
D’ Taylor Wane (* 27. Àuigscht 1968 z’ Gateshead, Anglànd àls Joanne DuTremble) ìsch a britischa Pornodàrschtällera, Filmamàchera un Modäll.
Thomas Kemmerich
Sy Wahl het bundeswyt un internazionaal fir Ufsää gsoorgt, wel er mit dr Stimme vu dr AfD ins Amt gweelt wooren un des as Dammbruch un as aktivi Kooperazioon mit Räächtsextreeme yygschetzt wooren isch. No dr massive Kritik het er si ai Daag no syre Waal fir e Neiwaal uusgsproche. Am 8. Februar het er sy Ruggdritt verchindet.
Taylor Wane
ìhra Kàrriar
D’ Taylor Wane ìsch ìn’ra Àrwaiterfàmìlia z’ Gateshead ìm Nordoschta vum Anglànd uff d’ Walt kumma. Ìm Àlter vu 18 hàt d’ Wane a Kàlandarmaidla-Wättbewarb gwunna — doo hàt sìe ìhra Müatter ààgmäldet. D’ Taylor hàt aigentlig Lehrera wälla wara, àwwer noh-n-em Siig ìm Wättbewarb hàt sa bschlossa, Modäll z’ wara. Sa hàt z’äärscht àn Uffnààhma fìr Warwaschpott tailgnumma. Schpeeter hàt sa a Vertrààg bii era Modällàgantüür unterschrììwa un ìsch uff London gànga ge laawa. Gliich àm Ààfàng vun ìhrer Modällkàrriar hàt sa àn Topless-Uffnààhma mìtgmàcht. Kurz d’rnooh hàt sa uff Los Angeles umgwàndelt un hàt a gànz Joohr üssschliasslig fìr Mannermàgàziina gschàfft, wia zem Biischpììl Penthouse. Ìm Jüüni 1994 ìsch sa Pet of the Month worra.
Thomas Kemmerich
Häärchumft, Uusbildig un Beruef
Dr Kemmerich het anne 1984 am Pius-Gimnasium z Aachen Abitur gmacht un derno bis 1987 im Grooß- un Ainzelhandel Chaufmann gleert. Parallel het er an dr Universiteet Bonn Jura studiert un 1989 mit em Eerschte Staatsexaame abgschlosse.
No dr bolitische Wändi isch dr Kemmerich uf Erfurt chuu un het si deert as Unternämeberooter sälbschtständig gmacht. Är het landwiirtschaftligi Bedriib un Unternäme is em Handwäärch beroote. Ab 1991 het dr Kemmerich s Dienschtlaischtigskombinat Bedriibsdail „Friseur & Kosmetik“ un dr Produktionsgnosseschaft (PGH) vum Friseerhandwäärch vu Weimar, Rudolstadt, Auerbach un Sömmerda in d Friseur Masson GmbH umgwandlet. 2000 isch s Unternäme in dr Friseur Masson AG umgwandlet woore, dr Kemmerich isch Vorstandsvorsitzer woore.
Dr Thomas Kemmerich isch dernääbe ain vu zwee Gschäftsfierer vu dr Uhrenwerk Weimar GmbH.
Dr Kemmerich isch reemisch-kadoolisch un ghyroote. Är isch Vater vu segs Chinder, drei Siin un drei Deechtere, un läbt z Erfurt un z Weimar.
Bolitik
Ab Ändi 2006 isch dr Kemmerich Thüringer Landesvorsitzer vu dr FDP-nooche Verainigung Liberaler Mittelstand gsii, wun er syt Novämber 2011 as Bundesvorsitzer vorstoot. Syter 2007 isch er au FDP-Chraisvorsitzer in dr Thüringer Landeshauptstadt Erfurt. Bi dr Kommunalwaale z Thüringen 2009 het er d Bartei retuur in Erfurter Stadtroot gfiert un isch deert Frakzioonsvorsitzer gsii. Bi dr Landdaagswaal 2009 isch er iber Blatz 3 vu dr FDP-Landeslischt au in Landdaag yyzooge un isch deert Wiirtschaftsbolitische Sprächer gsii.
Bi dr Ooberbuurgermaischterwaal z Erfurt am 22. April 2012 isch dr Kemmerich as FDP-Kandidaat aadrätte. Mit 2,6 % vu dr Stimme het er di weenigschte Stimme vu allne siibe Kandidaate iberchuu.
Bi dr Landdaagswaal 2014 isch d FDP wider us em Landdaag uusgschiide, dodermit het au dr Kemmerich, wu uf Blatz 4 vu dr FDP-Landeslischt kandidiert ghaa het, sy Mandat verloore. Är gheert wyter em Erfurter Stadtroot aa un isch deert Mitgliid vun ere gmainsaame Frakzioon vu FDP, Freie Weeler un Pirate. Syter 2019 isch er Frakzioonsvorsitzer vu dr FDP-Frakzioon im Erfurter Stadtroot.
Noch em Ruggdritt vu dr Franka Hitzing as FDP-Landesvorsitzeri isch dr Kemmerich am 29. Novämber 2015 uf eme Sunderbarteidaag z Stadtroda mit 85 vu 143 giltige Stimme (59 Brozänt) zue irem Noofolger gweelt woore.
Zu dr Bundesdaagswaal 2017 isch dr Kemmerich as FDP-Kandidaat im Wahlkrais Erfurt – Weimar – Weimarer Land II un as Spitzekandidaat vu dr FDP-Landeslischt z Thüringen aadrätte un isch in 19. Dytsche Bundesdaag gweelt woore. Deert isch er Mitgliid im Uusschuss fir Wiirtschaft un Energy gsii und im Unterausschuss Regionale Wirtschaftspolitik und ERP-Wirtschaftspläne un stellverdrättend Mitgliid im Uusschuss fir Erneerig un Landwiirtschaft.
Im Novämber 2018 isch er z Weimar zum Spitzekandidaat vu dr FDP Thüringen fir d Landdaagswaal 2019 gweelt woore. Bi dr Landdaagswaal het d FDP mit 55.493 Stimme en Stimmaadail vu 5,0066 % iberchuu un isch dodermit in Landdaag retuurchuu. Dr Kemmerich isch isch zum Frakzioonsvorsitzer vu dr FDP-Frakzioon gweelt woore. Sy Bundesdaagsmandaat het dr Kemmerich am 14. Novämber 2019 niiderglait, Noorucker isch dr Reginald Hanke gsii.
Bi dr Waal zum Thüringer Minischterbresidänt Kemmerich am 5. Februar 2020 im dritte Waalgang näb en Bodo Ramelow (Die Linke) un em Christoph Kindervater (barteiloos uf Vorschlaag vu dr AfD) kandidiert un isch vu dr Frakzioone vu dr FDP, CDU un AfD mit 45 Stimme zum Minischterbresidänt vum Freistaat Thüringen gweelt woore. Dr Ramelow het 44 Stimme iberchuu un dr Kindervater, wu d AfD d Kandidatuar vun em ufräächt ghalte het, kai Stimm. In dr eerschte beede Waalgäng hän dr Ramelow kai absolut Mee kriegt un au nit dr Kindervater. Är isch noch em Reinhold Maier dr zweet Minischterbresidänt vu dr FDP in dr Gschiicht vu dr Bundesrepublik Dytschland un dr eerscht Minischterbresidänt, wu mit Stimme vu dr AfD in s Amt gweelt wooren isch. No dr massive Kritik an dr Waal het er am 8. Februar sy Ruggdritt verchindet. Am 4. Merz isch dr Bodo Ramelow zum Minischterbresidänt gweelt woore.
Syt 2011 isch dr Kemmerich Vorsitzer vu dr FDP-nooche Bundesverainigung Liberaler Mittelstand.
Ton (Musik)
Don odder Ton bezeichnèt i dè Musig èn Klang (sowiè dèm sin Höryydrugg un Voarbeitig im menschlichè Hörzentrum), wo vo Musiginschtrumänt, vo dè menschlichè Stimm odder anderwitig mit ènèm elastischè Körpers erzügt wörd. Ènèm Don cha mò mee odder wènniger è exakti Donhöchi zuèordnè. Wôrènd diè phǜsikalischè Eigèschaftè rächt eidütig als Kombination vo Sinusdöön un Grüschdeili bzw. harmonischè/linearè Obberdöön analǜsyrt un bschribbè wörrè chönnèd, isch s subjektyve Donempfindè vo psǜchoakustischè Umschtänd, kulturèllè Traditionè un ästhetischer Erwartungè abhängig.
I dè Musigpraxis un Musigtheory sin Döön Elemänt von èm Donsischteem bzw. von èrè Donschtruktur, wo mathematisch beschribbè wörrè cha. Uffènand folgèndi Döön stôn in èrè Intervallbezièig zuènand un wörred durch Donsǜmbol un/odder Notè beschribbè.
Etǜmology un begrifflichi Komplexidät
Dè Begriff „Ton“ stammt vo Tonus ab, dè ladynisyrtè Form vum altgrychischè τόνος, tonos, „Spannig“ zum Verb τείνειν teinein „spannè, aa-, uusschpannè“. D Bedütig vum Wort variyrt je nõch Kontext. D Komplexidät vo dè Beschriibig, dè Analǜsè un èm Hörè vo dè Döön isch huufèwyys dokumentyrt. Näbbè m grundsätzlichè Höryydrugg un objektyvè Aschpèkt wiè Donhöchi, Klang, eschtymyrti Donhöchi, Obberdöön, Klangschpèktrè wörrèd Aschpèkt vum subjektyvè Hörempfindè z. B. unter Hörtypologie, auditives Hörè, Musigpsǜchology, Donhöchèempfindig un Psǜchoakuschtik erlüterèt. Diè atonali Musig isch nit donlos, grüschlos, lutlos, klanglos odder gar it hörbar; s Wort atonal bezièt sich villmee uff è fäälendes Donalidätssischteem.
Donparameter
Zuè nôchèrè Beschriibig von èm Don wörrèd entschprèchend èm Aasatz voschiddèni Parameter aagluèget. Übblicherwyys sin sèll folgèndi:
Zitlichi Struktur von èm Inschtrumèntaldon
Dè Don, wo vo Musiginschtrumänt erzügt wörd, lòt sich zitlich in drei Abschnitt unterdeilè: Er bschtòt us dè drei Phasè vom Yschwingvorgang (èm Onset), dè stationärè Schwingig bzw. dè zmeischt vo Transièntè übberlagertè quasischtationärè Schwingig (Sustain) un èm Uusschwingvorgang (Decay).
Im zitlichè Volauf vum Klang ändert sich dõdeby s Lutschtärkivohältnis (Amplitudè) vo dè Deildöön. Sèlli Lutschtärkèvohältniss bschtimmèd d Klangfarb vo dè Döön. Au diè menschlichi Stimm isch sèllèwäg è „Inschtrumènt“ un broduzyrt Döön im gnanntè Sinn, wo abber sognannti Formantè d Färbig von èm Don beyflussèd.
Don un Klang i dè phǜsikalischè Akuschtik
Wôrènd mò i dè phǜsikalischè Akuschtik unter Don nur dè reine unändliche Sinusdon voschtòt, isch èn vokal odder inschtrumental erzügtè Don us Sicht vo dè phǜsikalischè Akuschtik è komplèxès Schallsignaal, wo èn Klang darschtellè duèt. Unter Klang voschtòt mò i dè Phǜsik è periodischs Schallsignaal, wo us Sinusdöön zämmègsetzt isch, bi dèm d Frequänzè vo dè Deildöön in èm ganzzaaligè Vohältnis zuènand stôn un sich „harmonisch“ zuènand vohaaltèd. Dõdeby handlèt s sich abber um è voeifachts Modell, wo uff reali Kläng nu näherungswyys aagwendèt wörrè cha.
Reali Kläng sin im allgemeinè komplèxèr, woby Grüsch- un unharmonischi Komponäntè è wichtigi Roll schpillèd. Bi dè menschlichè Stimm un bi Blõsinschtrumänt isch d Deildonzämmèsetzig fascht nu harmonisch un stimmt guèt mit èm eifachè Modèll übberyy. Bi Sitèinschtrumäntè isch d Frequänzzämmèsetzig nu näherigswyys harmonisch, un bi Schlaginschtrumänt sin nu no einzelni Deildöön fascht harmonisch, wôrènd s Gsamtschpèktrum ehnder unharmonisch isch. Solchi unharmonischè Kläng, wo mò i dè phǜsikalischè Akuschtik au als Dongmisch dauft, trèttèd z. B. au bi Paukè, Gloggè, Stäbleschpyl, Röörle odder membranartigi Körper. È Tonhöchèydrugg cha au durch sognanntè Formantè gformt sy, wo zum Byschpill bi nèrrè Schnörrègyygè durch im Mund- un Rachèruum bildèt wörrè. Au inneri Strukturè vo Grüsch chönnèd èn Donhöchèyydrugg erzügè, wo uff Einzelfrequänzè mit voschtärkter Amplitudè basyrè düèn.
Im Johr 1863 hèt dè Helmholtz diè phǜsikalischi Theory vo dè Donempfindig ygfüürt. D Donhöchèempfindig setzt è uusreichèndi Duèr vum Schallsignaal voruus, well suscht d Donhöchi nu unscharf bschtimmt wörrè cha.
Vera Flück
D Vera Flück (* 30. Jänner 1994 z Bärn) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
D Vera Flück isch z Schwarzeburg un z Bärn ufgwagse. Anne 2012 het si am Inselspital Bärn e Uusbildig zur Fachfrau Gsundhait abgschlosse un hat derno fir chuurzi Zyt in dr Gsundhaitspflääg gschafft. Si het nocherdani d Beruefsmaturiteetsschuel absolviert un isch e baar Moonet lang fir e Sproochufenthalt uf London gange. Si isch langi Zyt aktiiv Mitgliid vun ere Pfaadfindergruppe gsii.
Anne 2014 isch si uf Minche zooge. Vu Augschte 2014 bis Juli 2018 het si an dr deertige Otto-Falckenberg-Schuel Schauspiel studiert. In dr Zyt vu irem Stuudium isch si as Gascht an dr Münchner Kammerspiele ufdrätte, u. a. in dr Produktzioone «Klein Zaches mein Zinnober» (Reschy: Wiebke Puls), «Das Pulverfass» (Reschy: Katharina Bianca Mayrhofer) un «Der Bus» (Reschy: Katharina Bianca Mayrhofer).
Aafangs 2018 het si as Huushälteri Darja näbe Claudius Körber, Fritz Fenne un Robert Hunger-Bühler zue dr Bsetzig vu «Hundeherz», ere Biineadapzioon vu dr glyychnamige Verzellig vum Michail Bulgakow vum Reschisseer Alvis Hermanis, im «Pfaue» vum Schauspiilhuus Züri gsii. Anne 2018 het mer si am Schauspiilhuus Züri au in dr Schauspiilprodukzioon «Sweatshop – Deadly Fashion», eme Theateroobe iber di globaal Moodiinduschty, chenne sää, wu si unter dr Reschy vum Sebastian Nübling «im großartigen Wisch-und-Kauf-Rausch» dr modäärn «Homo Zalando» daargstellt het.
In dr Spiilzyt 2018/19 isch d Flück fescht Ensemblemitglied am Schauspiilhuus Züri gsi. Deert het si in ire eerschte Premieereprodukzioon dr Rolli Maurizio di Mauro im Chinder- un Familietheaterstuck «Der satanarchäolügenialkohöllische Wunschpunsch» noch em Roman vum Michael Ende gspiilt.
2019/20 het si im Schauspiel Köln in «Jungfrau von Orleons» (Reschy: Pinar Karabulut) un in «Schwarzwasser» (Reschy: Stefan Bachmann) gspiilt.
Syt dr Saison 2020/21 isch si fescht Ensemblemitgliid am Theater Baasel. Deert het si in «Metamorphosen» (Reschy: Antú Romero Nunes) gspiilt, 2021 spiilt si in «The Square» (Reschy: Tom Kühnel).
Dr Vera Flück isch Feerderbryysdreegeri un doppleti Bryysdreegeri vum Studiebryys vum Migros-Kulturprozent.
Ella Rumpf
D Ella Rumpf (* 4. Februar 1995 z Paris) isch e schwyzerisch-franzeesischi Schauspiileri.
Lääbe un Wiirke
D Ella Rumpf isch anne 1995 as Doochter vun eme Schwyzer un ere Franzeesi z Paris uf d Wält chuu un isch zwoosproochig z Züri ufgwagse. Ire Schauspiildebüt het si 2011 in ere chlaine Roll in s Friederike Jehns Filmdrama Draussen ist Sommer gee. Des het si motiviert, Schauspiileri z gee, un si isch uf London gange un het deert am Giles Foreman Centre for Acting Schauspiil studiert.
No ire Uusbilgi het si 2016 e Näberoll im Lozärner Tatort ghaa un im nämlige Joor e Hauptroll as kannibalistischi Studänti im franzeesische Horrorfilm Raw. Im Film Tiger Girl vum Jakob Lass het si 2017 d Hauptroll vu dr schlaagfeertige Lääbeschinschtleri Tiger gspiilt. Im Summer 2017 het si im Schwyzer Drama Die göttliche Ordnung unter dr Reschy vu dr Petra Biondina Volpe e jungi Frau in dr Schwyz vum Joor 1971 gspiilt, wu wäge «uukonväntionällem Verhalte» inhaftiert wird.
In dr Joor 2018/19 het si di wyyblig Hauptroll in dr Netflix-Serie Freud iber dr eeschtryychisch Grinder vu dr Psychoanalys gspiilt, wu anne 2020 uusgstraalt wooren isch. 2018 het si au in ''Lindenberg! Mach dein Ding'' (Reschy: Hermine Huntgeburth) d Juugedliebi vum Udo Lindenberg gspiilt.
Filmografy
Musikvideo:
Rudolf Stark (Altphilologe)
Dr Rudolf Stark (* 13. Juli 1912 z’ Saargemìnn; † 22. Juli 1966 z’ Saarbruck) ìsch a ditscher klàssischer Sprochwìssaschàftler un Ünivärsitetsprofasser gsìì.
si Lawa un sina Kàrriar
Dr Rudolf Stark ìsch z’ Koblenz ufgwàchsa. Ar ìsch ìns Kaiserin-Augusta-Gymnàsium ìn d’ Schüal gànga. Ar hàt ànna 1931 ’s Àbitür bschtànda. Dernoh hàt’r d’ klàssischa Sprochwìssaschàft, d’ Gschìcht un d’ Religionswìssaschàft gschtüdiart àn da Ünivärsiteta vu Göttinga un Berlin. Z’ Göttinga han ìhn dr Hermann Fränkel, dr Kurt Latte un dr Max Pohlenz beiflusst. Dr Stark ìsch ànna 1936 Dokter worra; si Hàbilitàzionsschrìft hàt’r gschrìewa unter em Max Pohlenz un em Ulrich Knoche. Dernoh ìsch dr Stark wìssaschàftlicher Mìtarwaiter gsìì àm Thesaurus Linguae Latinae, ema Wärterbüach vu dr làtinischa Sproch. Àm 1. Mai 1937 ìsch’r Mìtglìed worra vu dr NSDAP. Àb em 18. Àwril 1939 ìsch’r Lehrer gsìì àls Lehrgàngstailnammer àm Beethoven-Gymnasium z’ Bonn.
Àm Ààfàng vu dr Zwaita Waltkriag hàt dr Stark sina Kàrriar müassa unterbracha, fìr ìn d’ Àrmee ge kàmpfa. Ar ìsch fìr a kurza Zitt Kriagsgfànganer gsìì. Noh-n-em Kriag hàt’r ìm Harbscht 1945 uf Köln gwàndelt. Do ìsch’r Lehrer ìn’ma Gymnàsium gsìì, un àb 1947 Lehrbeufftràgter àn dr Ünivärsitet. Àm 1. Àwril 1949 hàt ma-n-ìhn àls üsserordentliger Profasser vu griachischa Literàtür un Sproch ernannt àn dr Universität vum Saarlànd, wo-n-ewa grìnda worra ìsch. Dr Stark hàt ànna 1955 z’ Göttinga d’ Hàbilitàzion bikumma, un ìsch schpeeter ordentliger Profasser worra. Ar hàt vor àllem gforscht um d’ griachischa un làtinischa Literàtür vu dr àrkaischa Zitt bis ìm schpeetera Àltertum. Ànna 1964 hàt’r d’ Zittschrìft Palingenesia grìnda.
Ar hàt àui um d’ üràlta Schtààtslehr gforscht: um d’ Beditung vu dr res publica, d’ àltremischa Diktàtür, ìm Cicero sina Àbschtìmmung vum Begrìff „Schtààt“, un ìn da Reemer ìhra Mehrhaitsprìnzip. Ar hàt àui a Kommentàr vun em Aristode sinera Politik wälla schriewa, àwer hàt as nìt känna màcha.
Dr Rudolf Stark ìsch schu längscht schwarkrànk gsìì. Ar ìsch ànna 1966 gstorwa, ìm Àlter vu 54 Johra. Noh sim Tod hàt si Schialler Peter Steinmetz a groosser Tail vu sinera Forschung um d’ üràlta Politik un Reedakunscht veräffentligt.