cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Provinz Córdoba
Geografii
D Provinz Córdoba ligt im Norde vo Andalusien im Tal vom Guadalquivir. Si gränzt a d Provinze Málaga, Sevilla, Badajoz, Ciudad Real, Jaén und Granada. D Provinz Córdoba hät e Flächi vo 13 769 km² und 802 422 Iiwohner (2013). D Hoptstadt Córdoba isch zimmli zentral gläge und hät 328 704 Iiwohner (2013), da sind 40 Prozänt vo de ganze Provinz. D Provinz hät 75 Gmeinde, wo sit em Johr 2003 uf 8 Comarcas (Chreis) vertailt sind.
Caslano
Caslano (lombardisch Caslan) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Magliasina im Bezirk Lugano.
Geografi
Caslano lyt am Luganersee. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Magliasina un Torrazza. Nochbergmaine sin Magliaso, Ponte Tresa un Pura.
Gschicht
Magliasina isch no heftige Kämpf mit dr Gmai Lavena (hite Italie) im Vertrag vu Varese zwische dr aidgnessische Ort un em Herzogtum Mailand anne 1604 ändgiltig Caslano zuegsproche wore.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Caslano isch dr Emilio Taiana.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Caslano ghert zum Comasco-Lecchese.
Silvia Dal Negro
D Silvia Dal Negro (* 19. Mai 1968 z Züri) isch en italiänischi Spraachwüsseschafteri und Profässoorin a de Freien Uniwèrsitèèt Bozen, Standoort Brixen. Iri Forschigsschwèèrpünkt sind Meerspraachigkäit, Spraachkontakt und Spraacherzieig. Si hät au e Räie vo Byträäg zum Süüdwalsertüütsch gschribe.
Läbe
D Dal Negro hät a den Uniwèrsitèète Bergamo, Pavia und Züri gstudiert. Iri Master-Aarbet, wo si 1992 z Bergamo abggèè hät, isch über s Tüütsch vo de Secondo i de Schwyz gsy, aso von dène junge Lüüt, wo iri Elteren us Itaalien ygwandereet gsy sind. Iri Dissertazioon vo 1998, wo si dänn z Pavia ygräicht hät, isch zum gägewèèrtige Zuestand vom Pomattertüütsch gsy und hät de Titel Mantenimento, variazione e morte della lingua nel Walser di Formazza ghaa, hät aso vom (Über-)Läbe, vo de Wariazioonen und vom Undergang vo dèm Dialäkt ghandlet. Daadefür hät si sälber e groosses Korpus vo Spraachbyspil uufgnaa. Si hät feschtgstelt, das es i de Spraach vo de Pomatter en Huuffe verschideni Möglichkäite git, öppis z säge, und hät das as es Zäiche vom Spraachtood tüütet: Die chly Spraachgmäinschaft isch nüme starch gnueg, zum säge, was jetz äigetli spraachlich normaal wèèr – d Spraach vergheit naadisnaa. Spööter, 2004, isch die Aarbet in eren überarbäitete Fassig und uf Änglisch under em e echli äisytige, aber halt prègnantere Titel The Decay of a Language usechoo.
Vo 1998 bis 2006 hät d Dal Negro a der «Uniwèrsitèèt vom Wescht-Piemont» gforschet. 2006 isch si as assoziierti Profässoorin a di «Frei Uniwèrsitèèt Bozen» choo (wo eerscht 1997 ggründet woorden isch), und deeten isch si 2019 zur oordentlichi Profässoorin ernännt woorde. A dèren Uni im Süüdtirool lueget si natüürli bsunders di kompläx Spraachsituazioon deeten aa.
Und suscht öppe
As Mit-Usegäberi:
Bernstadt (Alb)
Bääreschtadt (dt. Bernstadt) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 60,2 % Landwirtschaftsfleche, 28,8 % Wald, 10,1 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Bääreschtadt gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
D Herre vo Berolfstat, mo dr Gmoe dr Name gea hond, send anne 1209 zom erschte Mol gnennt worde.
Verwaltong
Bääreschtadt hot sich mit dr Stadt Langenao ond dr Gmoede Aalde, Aoschtelfenge, Balledorf, Beerschlenge, Broedenge, Ellenge, Hoolzkirch, Nääreschtett, Nẽẽschtett, Rammenge, Setzenge ond Weideschtett zom Gmoedverwaltongsverband „Langenao“ mit Sitz en Langenao zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Oliver Sühring.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bääreschtadt ghert zom Schwäbisch.
Alemannisch
S hütig Alemannisch hät sich usem Altalemannisch und em Middelalemannisch entwiggelt.
Dr Namme Alemannisch
Dr Namme Alemannisch fir d Sproch im Südweschte vom ditsche Sproochrüüm isch in dr Neizit vum Johann Peter Hebel iigfiährt wore. In sinem Buech „Allemannische Gedichte“ (1803) schribt er:
D Schriibig Allemannisch mit zwei l het sich nit durgsetzt.
In dr Sprochwisseschaft vum 19. un 20. Johrhundert isch dr Namme Alemannisch ufgnoo worde un herrscht derte bis hütte vor; mit däm Namme konkurriärt erscht sitter neischter Zit d Bezeichnig Westoberdeutsch. Dr Namme Alemannisch isch im Oberbadische un z Vorarlbärg in dr Lit guet bekannt un wird viilmol bruucht, im Elsass, in dr Schwiz un im Schwobeland aber nit; friili het er aü derte in dr wisseschaftlige Literatür e feschte Blatz.
Dr Hebel un d Sprochwisseschaft sin bi dr Benännig Alemannisch fir dr Dialäkt im Südweschte drvu üsgange, ass dr hittig alemannisch Sprochrüüm sich im Norde, Weschte un Oschte umgfähr mit em Siidligsrüüm vu dr Alamanne vum erschte Johrdoisert noch Chrischtus deckt; Sprochforscher wiä dr Karl Bohnenberger hän des bi ihrene sproochgeografische Gliiderigsvorschleg zum Deil begrindet. Im Alperaüm sin aü im zweite Johrdoisert no romanischi Gebiät alemanisiärt wore.
D Verbreitig vum Alemannische
Zu dr geografische Verbreitig vum Alemannische lueg uf dr Kart uf dr rächte Sitte. Um es 10. Johrhundert hots s Herzogtum Schwaben und vil früener s Herzogtum Alamannia gäbbe. Heut isch de alemannische Raum durch politische und geografische Gegebeheite verrisse. Politische Abgrenzunge gitts durch die Nationalstaate Frankreich mit em Elsass, Schweiz mit sinnem deutschsprachige Gebiet, Österreich mit em Vorarlberg, Liechtenstein, Deutschland mit sinne Bundesländer Bayern mit Bayerisch-Schwabe und Bade-Wirttemberg. Geografisch gitts Barriere durch Schwarzwald, Bodesee und Rhein.
So guet wiä alli iigeborene Ditschschwizer un Liächtastainer schwätze Alemannisch; wel do viilmol aü Üsländer (Immigrante) dr Dialäkt anämme, bilde d Alemannischsprochige e iberwältigendi Mehrheit. In dr Schwiz het s Alemannisch aü ufs rätoromanisch Gebiät üsgriffe, derte sin praktisch alli zweisprochig oder si rede numme no ditsch.
Aü z Voradelbärg schwätzt e große Deil vu dr Bevelkerig Alemannisch, do wirke aber, wiä im alemannische Sprochgebiät z Frankrich un z Ditschland, gegeläifigi Faktore.
Anne 1936 het e franzesischi Volkszellig im Elsass ergää, ass 84 % Ditsch kenne – diä allermeischte drvu hän Alemannisch oder im Norde e fränkische Dialäkt kenne. Anne 1984 hän in dr Vor- un Grundschuele im Oberelsass vu 65.507 Schiäler no 8.608 elsässischs Alemannisch kenne, des sin 13,1 %. Im Unterelsass sins 1983 no ca. 20 % gsii. In beede Deil vum Elsiss isch dr Ruckgang in dr Stedt bsunders dramatisch gsii un sitterhär no wittergange.
Im Oberbadische ischs Alemannisch in dr stedtische Balligsgebiät stark zruckgange – des betrifft d Balligsgebiät Friiburg, Lerrach, Offeburg un anderi. Do isch d Zahl vu dr Alemannischsprächer gsunke. Glichzittig isch d Dialäktkänntnis bim e Deil vu däne Lit zruckgange, wu no Dialäkt schwätze. Z Briisach (e Stadt, wu e starke Zuezug gha het; verkehrsginschtig) un z Vogtsburg (abgläge, landwirtschaftlig, wennig Zuezug) hets anne 1988 unter dr Niintklässler (14- bis 16-Jährigi) eso üsgsähne (mit Briisach isch in dr Tabälle numme d Kernstadt gmeint, ohni d iigmeindete Derfer):
Diä Zahle sin vum Noth Harald noch ere Untersuechig unter 187 Schiäler ermittlet wore; uf dr Grundlag vu däre Untersuechig het dr Noth gschetzt, ass im Briisgaü anne 1988 ca. 52 % vu dr Bevelkerig Alemannisch het kenne; ungfähr 22 % hebe badischi Umgangssproch, iischliäßlig Friiburger Dialäkt kenne schwätze; 26 % hebe numme Hochditsch oder hochditschi Umgangssproch gschwätzt.
Usserhalb vùm gschlossene alemannische Sproochruum git es no verschiidni Sproochinsle, wo vo alemannischsproochige Usswandrer gründet worde sin. Zimli in de Nööchi sin no die Südwalser Siidlige in Norditalie. Wyter ewäg hets im rumänische Banat ais ainzigs Dorf ggee, wo men Hochalemannisch gredt het: Saderlach oder uf rumänisch Zădăreni. Die Sidler sinn us em Hotzewald un em Fricktal cho. Wäge dr Massenuswanderig vo de Dütschsprochige us däm Land stoht d Mundart vo Saderlach hüt vor em Usstärbe. Usserdäm het es z Schabo in Bessarabien, de hütige Ukraine vùm 19, Joorhùndert bis zum zweite Wältchrieg e Schwyzer Siidlig gee, wo au en alemannische Dialäkt gschwätzt worde isch. Au de stoot aber jetz chùrz vorem Usstärbe.
Üsserhalb vu Ejropa wird no z Tovar (Venezuela) Alemannisch gschwätzt. Z Nordamerika hets friener durch Usswanderig au alemannischi Sproochinsle gee. Die glarnerdütschi Sproochinsel z Wisconsin isch no bis vor e paar Joorzäänt läbig gsi. E wyteri Sproochinsel in de USA isch Castroville, wo vo Elsässer gründet worde isch. Dezue werde alemannischi Mùndarte vo verschiidne Grùppe vo Swiss Amish in Indiana gschwätzt, so im Adams County, wo de Dialäkt ùffem Bärndütsche basiert, ùn im Allen County, wonner ussem Elsass chùnt.
Dr gsellschaftlig Status vum Alemannische
Alemannisch isch in dr Dütschschwiiz und z Liechtestei wit verbreitet und anerkannt, es isch Muetter- und Alltagssproch vo dr Bevölkerig. S Alemannisch – dört au Schwyzerdütsch respektiv Liachtastanerisch gnennt – isch allgemeini Umgangssproch. Hochdütsch wird vor allem in dr Schuel gschwätzt und bi offizielle Aglägeheite (woby bi vilne Behörde und au Gricht im mündliche Verkehr Alemannisch verwändet wird). Im Färnseh und Radio sin sälber produzierti Format – mit Usnahme vo einige Nochrichtesändige – au uff Alemannisch.
Alemannisch wird allerdings au in dr Schwiiz praktisch nume gschwätzt und ehnder sälte uffgschriibe. Traditionell uffgschriibe wird Dialäktliteratur, Dialäktlieder und -värs (z. B. d Zeedel und d Schnitzelbängg vor Basler Fasnacht). In jüngerer Zyt wird Alemannisch vo dr jüngere Generation au in SMS und E-Mail bruucht, und au in Internetfore, Blogs, Facebook und Twitter schrybe di Jüngere, wie om de Schnabel gwachse isch. Es gitt fir selle neue Art vu Kommunikation jo konne starre Regle meh. D Bsunderheit vu de alemannische Wikipedia isch, dass dett Theme in em sachliche Alemannisch gschriibe werret.
Im Elsass, in Badische un im Schwobeland het s Alemannisch bzw. s Schwäbisch wennig effenligi Repräsentanz. Dr Brüch vum Alemannische in effentlige Verastaltige un in dr Mediä zum Here un Sähne isch sälte; d Sproch isch ufs Gebiät vum Brivatläbe zruckdrängt. Im badische Teil vu Bade-Wirttemberg pflege d Mitgliider in de regionale Gruppe vu de Muettersproch-Gsellschaft d alemannische Sprochvielfalt.
Do drvu gits Üsnahme: D Badisch Zittig un d Alsace hän alli Wuch e alemannischi Kolumne („Lueginsland“ un „uf elsässisch“). Im elsässische Regionalfernseh kumme alli Obe zeh Menüte Nochrichte uf Elsässisch. Im SWR kumme alli Wuch Sticker zwei Spots mit je ca. 3 Menüte Alemannisch; si sin aber hochditsch amoderiärt.
Im Elsass, im Badische un im Schwobeland hets verschiidini alemannischi Liädermacher un Bands. Im Elsass gits e starki Dradition vu halbprofessionälle Dialäkttheater. Im Badische gits z Friiburg d Alemannisch Bihni, Theateruffiährige vu Laiegruppe, wu zu Verein ghere, gits als emol an verschiidene Ort.
Im Bildigswäse isch s Alemannisch meischtens nit gärn gsähne. S wird fir e Hindernis ghalte bim Hochditsch-Lehre un giltet as e Brämsi fir Beruefskarriäre.
Im Elsass sin in verschiidene Ortschafte zweisprochigi Stroßeschilder un/oder Ortsschilder durgsetzt wore – mit Franzesisch un Elsässisch.
In allene Deil vu dr Alemannia gits e lebändigi Mundartliteratur.
Variatione
S Alemannisch wiist e Hüffe Varietääten uf. Diä sin dr Grund fir verschiidini Versuech, dr alemannisch Sprochrüüm z unterdeile. Do drzue gits verschiidini Griteriä:
De Sproochgrenz zwische Schwäbisch un Bodeseealemannisch laift grad durch s Allgai. Hindelông mit em Ortsteil Hinterstein (Hinderschtui) isch de öschtlichschte Teil vum Allemannische Sprochrum. Mer schwätzt alemannisch in Oberstaufen, Oberstdorf, Fischen, Sonthofen, Hindelang, Burgberg, Missen.
Witteri Iideilige
Mit Nordalemannisch wird Schwäbisch, Niider- un Mittelalemannisch zämmegfasst, mit Südalemannisch wird Hochalemannisch un Hegschtalemannisch zämmegfasst.
Usserdem wird uabhängig vu de obige Underschidige underdailt in:
D Erforschig vum Alemannische
D Germanischt Wolfgang Kleiber het feschtgstellt, ass s Alemannisch „sowohl lexikographisch als auch dialektgeographisch als das am besten erforschte Sprachareal innerhalb der ‚Teutonia’“ ka gälte.
In dr Mittli vum 18. Johrhundert het mer afange alemannischi Werter sammle. Sitter 1795 wird syschtematisch publizärt, Biispiilgäber sin do dr Johann Christoph von Schmid (Schwäbisches Wörterbuch, ab 1795) un dr Franz Josph Stadler (Versuch eines schweizerischen Idiotikon, ab 1806) gsii.
Im 19. Johrhundert hän d Vorarbeite fir diä erschte alemannische Großwerterbiächer agfange – 1840 firs Schwäbisch un 1861 firs Schwizerditsch Werterbuech. Des Schwizerisch Idiotikon oder „Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache“ erschiint sit 1881 un isch zum greschte Regionalsprooch-Werterbuech vu allene germanische Sproche wore.
Näbe dr alemannische Großwerterbiächer sin zahlrichi Werterbiächer vo einzelne Ortschafte oder gleine Regione entstande. Eins vu dr erschte isch s „Aargauer Wörterbuch in der Lautform der Leerauer Mundart“ vum Jakob Hunziker gsii, wu anne 1877 z Aarau erschiine isch.
Dr ersch alemannisch Dialäktatlas isch dr Sprachatlas der deutschen Schweiz gsii, wu anne 1935 vum Heinrich Baumgartner und em Rudolf Hotzenköcherle in Agriff gnumme wore isch un wu anne 1961 agfange het mit erschiine. Sonigi Wärk sin in dr Zwischezit in allene alemannische Großregione usgschaffet wore.
Anne 1861 isch im Karl Weinhold si „Alemannische Grammatik“ rüskumme, wu eigentlig e hischtorischi Grammatik isch. Sitter em letschte Drittel vum 19. Johrhundert sin zahlrichi Ortsgrammatike entstande, wu dr Schwärpunkt uf dr Phonetik hän – di erscht het dr Jost Winteler (1876/76) gschriibe.
Brignac (Morbihan)
Brignac (Gallo Brinyac, bretonisch Brennieg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Alemannisch
D Erforschig vum Alemannische
Moderni Grammatike noch em Typ vu Schuelgrammatike gits sitter 1948 – do isch as erschti im Albert Weber si „Zürichdeutsche Grammatik“ erschiine. Scho vor em Zweite Wältgriäg isch im Arthur Baur si braktischi Sprochlehr „Schwyzertüütsch“ rüskumme.
Brignac (Morbihan)
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Alemannisch
D Erforschig vum Alemannische
Sit 1963 träffe sech d Fachlüüt vo dr Alemannisch-Forschig regelmässig uff de Arbetstääg für die alemannischi Tieläktology zum sech über neui Frooge und Arbete usztuusche.
Brignac (Morbihan)
Geografi
Brignac lyt 59 km vu Vannes un 84 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 68 m un 126 m iber Normalnull.
Alemannisch
Alemannisch as Dialäkt un Sproch
Die politisch Syte vu de Abgrenzig Dialekt – Sprach wird dytlich ime Linguistewitz ime Artikel vum Max Weinreich: E Sprach isch e Dialekt mit ere Armee un ere Marine.
Alemannischi sprochligi Eigeheite
Ass es im Alemannische e Hüffe Variante git, het dr Blick drfir verstellt, ass es gwissi grundlegendi Gmeinsamkeite git. D Sprochwisseschaft het sich in dr Regel uf d Bsunderheite un Unterschiid konzentriärt, wenniger uf d Gmeinsamkeite. Diä sin im Wortschatz, in dr Phonetik un in dr Grammatik z erkänne, beträffe aber viilmol nit s ganz alemannisch Sprochgebiät. Wit verbreiteti Gmeinsamkeite sin s Kurzverb, d Assimilation vu dr Vorsilbe ge-, dr n-Abfall, d Umschriibig vum Genitiv, dr Präteritumschwund, d Infinitiv-Partikel, d Relativpartikel un anderi.
Literatur
Groossrüümigi Übersichte:
Brignac (Morbihan)
Verwaltig
vu Brignac isch. Brignac ghert zum Kommunalverband.
Alemannisch
Literatur
Zur Soziolinguischtik z Tüütschland, z Frankrych und i de Schwyz:
Brignac (Morbihan)
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Brignac ghert zum Gallo.
Alemannisch
Literatur
Literatur zu chlynere Rüüm findt mer i den äinzelnen Artikel.
Lueg au
Südbadisch, Alemannen, Alemannischer Beispielsatz, Alemannische Literatur
Alhambra-Edikt
Die ersti organisierti christligi Rebellioon gege die muslimischi Herrschaft het z Asturie im Joor 718 aagfange, und het zur Reconquista gfüert. D Reconquista isch im Joor 1492 mit dr vollständige Erooberig vom letschte muslimische Herrschaftsberiich uf dr iberische Halbinsle, em Emiraat vo Granaada, und em Alhambra-Edikt ume gsi. Mit em Edikt het d Verdriibig von ere Bevölkerigsgrubbe aagfange, wo sit Joorhunderte uf dr iberische Halbinsle aasäässig gsi isch. Es het e hufe Conversos gee, Juude, wo mäistens under massivem Druck zum Christedum „bekeert“ worde si und won ene s Volk verächtlig au Marranos gsäit het, und die si under em Generalverdacht vo dr Spanische Inkwisizioon gstande, ass si im Ghäime immer no Juude sige. Immer wider het mä brüeft, öb die Zwangsdaufte wirklig Christe si. D Conversos, wo in de Inkwisizioonsverfaare wäge Heresii verurdäilt worde si, si hüfig noch sogenannte Autodafés öffentlig uf em Schiterhufe verbrennt worde. D Inkwisizioon het sich nume mit daufte Christe und nit mit Juude befasst.
Am 16. Dezämber 1968, wo d Synagoge z Madrid iigweiht worde isch, isch s Alhambra-Edikt vo de katholische Köönig vo dr spanische Regierig für unwirksam erkläart worde, aber erst am 1. April 1992 het s dr spanisch Köönig Juan Carlos I. für immer usser Chraft gsetzt.
Zum Aalass vom 500. Jooresdaag vom Alhambra-Edikt het s spanische Parlamänt 1992 e Kooperazioonsabkomme mit em Verband vo de jüüdische Gmäinde in Spanie verabschiidet, wo d Beziejige zwüschen em spanische Staat und de Bürger bo jüüdischer Konfession reeglet.
Schönaich
Schẽnnoech (dt. Schönaich) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zue Schẽnnoech gheret s Dorf Schönaich, s Gheft Roter Berg ond d Wohnblätz Happach, Kirchklinge, Pfefferburg, Rauhmühle, Speidelsmühle, Sulzbach ond Wolfenmühle.
Gschicht
Schẽnnoech ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1274.
Verwaltong
Schẽnnoech ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Schuldes ischt dr Tobias Heizmann.
Dialekt
Dr Dialekt vo Schẽnnoech ghert zom Schwäbisch.
Liste von Komponisten
In däre Lischt wäre wichtigi Komponischte us dr europäische Chunschtmusik ufgfiert.
Magdalenenberg
S Magdalenebergle isch e keltisches Fürschtegrab uus de Iiseziit, des hoaßt uugfähr 600 Johr vor iisere Ziitrechnig. S liit im äuserschte Süde vu Villinge, uf em Laible (740 m ü. NN). S isch de greeschte Grabhigel vu Mitteleuropa uus de Hallstadtziit un hät e Volume vu 22000 Zuber.
De keltische Fürst hät, da wo d Kirne un Brig zämmefließet, inere befeschtigte Sidlung gwohnt. Hitstag wird selle Bergzunge Kapf gnennt.
D Wissenschaftler hän uf'm Laible 1890 un denn nomool 1970 bis 1973 Grabunge gmacht. Sie hän im Magdalenebergle e großes Grab uus de Hallstadtziit gfunde. I sellem Grabhigel hät mer no e Blockhuus uus Oachebalke gfunde. Da drinne sin leider nu no Knoche vunem Mensch, Knoche vunem kliine Süüle, Reschte vunem Wage, e wengle Schmuck un Teile vum Pferdezaumzüg gsi. Schiints hän des Grabräuber scho usgrummt ghet. Um des Fürschtegrab rum sin no 126 andere Keltegräber gfunde worre, wo no en Huufe Biigabe drinne wared.
Die Dillekammer un die andere Fundschtick uus em Magdalenebergle kaa mer im Franziskanermuseum z Villinge aagucke.
Cyllene (Mond)
D' Cyllene (Jupiter XLVIII) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 13 isch am 8. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre un het am 30. März 2005 dr offiziell Namme Cyllene (nooch dr Nymphe Kyllene) vu dr Internationale Astronomische Union IAU erhalde.
Bahndate
D'Cyllene umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.951.000 km in 751 Däg, 22 Stund un 33 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,4116 uf. Mit ere Neigig vu 150,123° isch d'Bahn retrograd, d. h., dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
Physikalischi Date
D'Cyllene het e middlere Durmesser vu etwa 2 km. Ihri Dichte wird under dr Annahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Cyllene wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert.
Graben BE
Grabe (amtlech Graben) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Grabe ligt ar Mündig vor Önz i d Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 55,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 35,3 % Waud, 6 % Sidligsflächi u 3,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Arwange, Tuunstette, Herzogebuchsi, Heimehuse, Berke u Baau.
Gschicht
Grabe isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1430 aus im graben, dr Wiiler Stadönz im Jahr 1220 aus Stadonce
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,8 % gläge.
Religion
83,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,1 %, CVP 1,0 %, EVP 1,0 %, FDP 7,7 %. GLP 5,1 %, GP 5,2 %, SP 8,0 %, SVP 49,2 %, Suschtigi 6,7 %.
Gmeindspresidänt vo Grabe isch dr Marcel Stalder (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 309 Ywohner 98,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 1 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Grabe ghört zum Hochalemannisch.
Fünfstetten
Füschtatt (amtlich Fünfstetten) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Füschtatt leit en dr Region Augschburg zwischa dr Schwäbische Alb ond dr Fränkische Alb am Rand vom Nearler Rias.
Vo dr Gmarkong send 65,3% Landwirtschaftsfleche, 23,6 % Wald, 10,3 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Füschtatt gheret s Pfarrdorf Fünfstetten, d Kirchderfer Heidmersbrunn ond Nußbühl ond d Gheft Asbacherhof, Biberhof, Ingershof, Mittelwegerhof, Obere Beutmühle, Rothenbergerhof ond Untere Beutmühle.
Gschicht
Füschtatt ischt em Johr 1505 zom Firschtedom Pfalz-Neuburg komma ond 1777 zua Kurpfalz-Bayern.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,1 % gleäge.
Religion
96 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2,8 % evangelisch.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Füschtatt ischt dr Werner Siebert.
Dialekt
Dr Dialekt vo Füschtatt ghert zom Schwäbisch.
Ascension
Ascension (au Himmelfaartsinsle) isch e chliini dropischi Insle im Südatlantik zwüsche Afrika und Südamerika, wo zum britische Überseegebiet St. Helena, Ascension und Tristan da Cunha ghöört. Iiri Hauptstadt isch Georgetown.
Geografii
Dr Ursprung vo dr Insle isch vulkanisch. Si lit 80 km westlig vom Mittelatlantische Rugge. Vo Norde ud Süüde isch si öbbe 12 km grooss, vo Oste uf Weste öbbe 14 km. D Flechi isch öbbe 91 km² und dr höggsti Punkt („The Peak“, Green Mountain) isch 859 m über em Meer.
Uf dr Insle lääbe weniger as duusig Lüt.
Uralische Sprachen
Di uralische Sproche sin e Sprochfamilie vo de nadürlige Sproche. Si sin vor allem z Nordost- und Mitteleuropa und Nordwestasie verbreitet. 'S git öbbe 24 Millione Sprächer. Bis 1964 hän si finno-ugrischi Sproche gheiße.
Mit em Begriff uralischi Völker fasst mer d Sprächer vo de uralische Sproche zämme. Am meiste Sprächer hän under de uralische Sproche Ungarisch, Finnisch und Estnisch; si ghöre alli zu de finno-ugrische Familie, wo z Europa noch de Indoeuropäische di gröschti Sprochgruppe isch.
Verwandtschafte mit andere Sprochfamilie
'S hät zahlrychi Versüech ge, e Verwandtschaft zwüsche de Uralische und de andere Sprochfamilie vo de Wält z finde, vo de Ergebniss isch aber hüt keins allgemein akzeptiert: Jukarigisch ghört wird als Mitglyd vo-n-re andere Sprochfamilie identifiziert. Di friehneri Theory, dass es e Verwandtschaft zu de Altaische Sproche ge chönnt, hät ihri Begründig in de grammatikalische und phonologische Gmeinsamkeite (Agglutination und Vokalharmony); mer isch sich aber im allgemeine einig, dass sälli numme züefällig in beide Sprochfamilie vorchömme.
Loire
E Hufe Departemänt drääge iire Naame: Loire-Atlantique, Maine-et-Loire, Indre-et-Loire, Loire, Saône-et-Loire und Haute-Loire und d Regione Pays de la Loire und Centre-Val de Loire.
S Daal vo dr Loire
Wil s Daal eso schöön isch, häi sich sit em Aafang vo dr Rönessans im 16. Joorhundert e Hufe franzöösischi Aadligi an dr Loire niidergloo und brächdigi Schlösser baut. Im Joor 2000 isch s Daal vo dr Loire zwüsche de Stedt Sully-sur-Loire und Chalonnes-sur-Loire wäge dr Naturlandschaft und de vile Schlösser zum Wältkulturerb vo dr UNESCO erklärt worde.
Verlag Huber
Dr Verlag Hueber isch e bedüütende Schwiizer Verlag im Kanton Tuurgau gsi.
Pierre Rosenzweig
Dr Pierre Rosenzweig (* um 1949 ìm Elsàss; † 11. Oktoower 2021 z’ Eerschtain, Unterelsàss) ìsch a elsassischer Umwalt- un Mänscharachtsàktiwischt gsìì. Protäschtiart hàt’r vor àllem dur Fàschtàkzioona fìr d’ Schliassung vum Àtoomkràftwark vu Fassena un gega d’ Äffnung vu dr Groossa Wäschtumfàhrung vu Schtroossburi.
Verlag Huber
Gschicht
S Gschäft isch as Buechhandlig ane 1809 z Frauefäld gründet worde. Es het den gly au Büecher und d Thurgauer Zytig useggää.
1853 isch der Jacques Huber dere Firma byträtte, und wonner 1858 der Verlag elei übernoo het, het me däm mit der Zyt nume no «Hueber» gseit. Under em Jacques Huber het der Verlag psunders Schrifte zu der Landwirtschaft, zum Milidär, zu der Sproochforschig und der Literatur gmacht. 1903 isch er as Kollektivgesellschaft «Huber & Co.» organisiert woorde.
Pierre Rosenzweig
sii Laawa un Engaschment
Dr Pierre Rosenzweig ìsch ums Joohr 1949 ìm Elsàss uff d’ Walt kumma. Ar schtàmmt üss Eerschtain ìm Unterelsàss. Àls Berüaf ìsch’r Gschìchtslehrer gsìì àn dr berüafliga Sekundàrschüal z’ Schlettschtàdt.
Verlag Huber
Gschicht
Der Walter Lohmeyer (1890–1951) isch vo 1916 bis 1918 Verlagsleiter gsi, und der Ständeroot Rudolf Huber isch afangs vom zwänzigschte Joorhundert der Scheffredakter vo der Tuurgauer Zytig gsi. Vo 1945 bis 1977 het der Hans A. Huber d Gschäft vom Verlag gleitet. Und um d Wändi zum 21. Joorhundert isch der Hansrudolf Frey der Verleger gsi, wo für sini Arbet 2012 der Tuurgauer Kulturpryys übercho het.
Pierre Rosenzweig
sii Laawa un Engaschment
Dr Rosenzweig ìsch vor àllem bekànnt gsìì fìr sii Engaschment gega d’ ziwila un militäärischa-n-Àtoomprogràmm vum Frànkriich. Schun ìn da 1970 Joohra hàt’r sìch gega d’ Äffnung vum Àtoomkràftwark vu Fassena ìm Owerelsàss iigschtällt. Ar ìsch Vorschtàndmìtglìed gsìì-n-ìm Verain Stop Fessenheim so wia-n-ìm Verainnätzwark Sortir du nucléaire. Ar hàt gsajt, àss d’ Àtoomkràft „dr lätschta Relikt ìsch vu dr Waltmàcht, wo s’ Frànkriich sallamol gsìì-n-ìsch“. Àb’m 18. Àwrìl 2011 hàt’r zamma mìt dräi àndra Nàtüürschìtzer àn’ra Fàschtàkzioon z’ Kolmer mìtgmocht: wahrend dräi Wucha han sa nìcks gassa, fìr d’ andgìltiga Schliassung vum Àtoomkràftwark vu Fassena so wia dr vollschtandiga Àtoomüsschtiig ìm Frànkriich ärfoordra. Unterschtìtzt worra sìn sa vu dr soziàlischta elsassischa Regionààlräätin Cléo Schweitzer, so wia vu bàdischa Àktiwischta. Sallamols ìsch Fassena s’ äältschta frànzeescha Àtoomkràftwark gsìì, wo noch àktiv gsìì ìsch. Ìm Hornung 2013 hàt dr Rosenzweig z’ Schtroossburi d’ Demonschtràzioon „J’aime l’Alsace sans l’atome“ („s’ Elsàss hàni ohna Àtoom liab“) orgànisiart, fìr d’ sofortiga Schliassung vum Karnkràftwark vu Fassena ärfoordra. Doo drbii han d’ Demonschtrànta sìnnbìldig ìm Generàl Kléber d’ Schlìessel vum Karnkràftwark gaa. Ìm Joohr 2015 hàt dr Rosenzweig nochamol gfàschtet, desmol allai uff’m Kléberplàtz vu Schtrossburi, vum 1. bis àm 31. Oktoower. Ìm Joohr 2018, vum 23. bis àm 30. Àwrìl, hàt’r zamma mìt da diitscha Àtoomgegner Gustav Rosa un Gisela Keitel uff’m Näitoorplàtz z’ Àlt-Briisàch ìm Bààda gfàschtet, fìr d’ Schliassung vum Karnkràftwark ärfoordra. Àm 30. Àwrìl hàt d’ frànzeescha Regiarung bschlossa, s’ Kràftwark andgìltig z’ schliassa. Ìm Rosenzweig siim Äràchta noh ìsch ìm Kàmpf gega d’ Àtoomkràft dr Nicolas Sarkozy „a vìel schtärker Fìnd [gsìì] àss d’ Angela Merkel“, dänn d’ Àtoomlobby säig schtärker gsìì ìm Frànkriich àss ìm Ditschlànd. Drzüa hàt dr Rosenszweig kampft, fìr àss s’ Frànkriich dr Àtoomwàffaverbotsvertààg unterzaichnet un sii militäärischa-n-Àtoomprogràmm verlosst.
Dr Rosenzweig hàt sìch àui fìr d’ nàchhàltiga Làndwìrtschàft betaidigt, bii da Frìnda vum Elsassischa Büürabund un ìm Verain Alsace Nature. Àm And vu da 2000. Johra hàt’r zamma mìt’m berìahmta frànzeescha Umwaltàktiwischt José Bové gfàschtet, fìr gega d’ gentäcknisch veranderta-n-Orgànìschma protäschtiara. Züadam hàt’r fìr d’ Rachta vu da Migrànta kampft: ìm Septamber 2011 hàt’r zehn Tààga làng mìt àcht àndra Manner vor dr Nàzionàlversàmmlung z’ Pàris gfàschtet, fìr gega s’ Besson-Gsätz um d’ Iiwànderung un gega d’ Üsswiisung vu Främda protäschtiara. Üsserdam hàt sìch dr Rosenzweig gega d’ Ärschtällung vu dr Groossa Wäschtumfàhrung vu Schtroossburi schtàrk iigschtällt: àb’m 22. Oktoower 2018 hàt’r zamma mìt niin àndra Gegner gfàschtet. D’ Wäschtumfàhrung hàt’r àls a „grooss nutzloos Projakt“ betràchtet. Àm 12. Nowamber ìsch’r àwwer iigwiisa worra un hàt müassa uffheera àà fàschta.
Ìm Joohr 2020 hàt dr Rosenzweig a „Waltmàrsch fìr Grachtigkait un Frìeda“ wälla orgànisiara, àwwer ìn dr Zwìschazitt ìsch waga dr Covid-19-Waltversöichung d’ Üssgàngsschpärra-n-ìm Frànkriich gsìì.
Ìn siina lätschta Laawesjoohra hàt dr Rosenzweig unteràndrem ìm Département Vosgesa-n-ìm Lothrìnga gwoohnt. Ar ìsch schwerkrànk worra un ìsch àm 11. Oktoower 2021 z’ Eerschtain ìm Unterelsàss gschtoorwa, ìm Àlter vu 72 Joohra. Ar ìsch därt beardigt worra.
Verlag Huber
Wärch zu der Literatur
Bim Hueber sind d Schrifte vo vil Schwiizer Autoren usecho, öppe vom Beat Brechbühl, em Arthur Honegger, em Karl Lüönd und der Klara Obermüller.
Pierre Rosenzweig
sii Laawa un Engaschment
Dr Rosenzweig hàt a Tocher un zwai Seehn ghàà.
Verlag Huber
Wärch zu der Literatur
Anderi Wärch sind öpe:
Der Literaturwüsseschaftler Peter von Matt het übers Frauefälder Buechhuus gsäit: «Der Verlag Huber war immer ein Leuchtturm in der Schweizer Kulturlandschaft».
Wärch zu der Sprochforschig
Es par Bischpiil:
Zwöi wichtigi Schriftereie vo der Dialäktology:
Königreich Großbritannien
S Köönigriich Groossbritannie isch am 1. Mai 1707 entstande, wo d Köönigriich Ängland und Schottland im Act of Union 1707 veräinigt worde si. E gmäinsams Parlamänt und e gmäinsami Regierig in dr City of Westminster häi s Land verwaltet. Schottland und Ängland si scho sit 1603 in Personalunion verbunde gsi. Wales isch mit de Gsetz zur Iigliiderig vo Wales 1535–1542 e Bestanddäil vo Ängland worde.
1707 het e „britischi Monarchii“ die änglische und schottische Monarchie ersetzt. S Parlamänt vo Ängland isch zum Parlamänt vo ganz Groossbritannie erwiteret und s schottische Parlamänt isch ufglööst worde. Bäidi Länder häi Sitz im House of Commons (Underhuus) und im House of Lords (Oberhuus) überchoo. Schottland het aber nume 45 Parlamäntsabgeordneti und 16 Peers ghaa, weniger as sim Däil vo dr Bevölkerig entsproche het.
Vo 1714 het s e Personalunion mit em Kurfürstedum Braunschweig-Lüneburg („Kurhannover“) gee.
Scheiterhaufen
Dr Füürdood
Bi lääbigem Liib z verbrenne isch e schlimme Dood. Doorum het s mänggisch ‚Erliichterige‘ gee. So isch dr Verurdäilti mänggisch erwürgt worde, bevor s Füür iin het afo verbrenne, oder mä het für e Schiterhufe früschs grüens Holz gnoo, so dass er am Rauch verstickt oder mä het em e Seckli mit Schwarzbulver um er Hals ghänggt, wo denn Füür gfange het und explodiert isch.
Zu de Lüt, wo uf em Schiterhufe gstorbe si, häi au bekannti Persoone ghöört, zum Bischbil dr Fra Dolcino (1307), d Margareta Porete (1310), dr Jacques de Molay (1314), dr Jan Hus (1415), d Jeanne d’Arc (1431), dr Girolamo Savonarola (1498), dr Jakob Hutter (1536), dr Thomas Cranmer (1556) und dr Giordano Bruno (1600).
Berthold V. von Zähringen
Dr Berthold V. vu Zährige, au Berchthold V. (* um 1160; † 18. Februar 1218 z Fryybeg) isch dr letscht Herzog us dr urspringlige Linie vu dr Zähriger gsi.
Läbe
Dr Berthold V. isch dr Suhn gsi vum Berthold IV. un dr Heilwig vu Froburg. Noch em Dod vu syym Vater anne 1186 isch er Herzog vu Zährige wore. Amm aafang vu syyre Herrschaft het er iber dr burgundische Adel gsigt un het Sidligsbolitik bedribe im hitige Bärner Oberland un im Biet vum Vierwaldstättersee. Är het zem Byschpel Thun uusgwytet un het anne 1191 d Stadt Bärn grindet, wun er zum Mittelpunkt vu syyre Herrschaft uusböue het. Wun er versuecht het s Wallis z erobere, isch syy Heer anne 1211 in dr Schlacht bi Ulriche gschlaa wore.
Anne 1198 isch er bi dr Chenigswahl z Köln vun ere Minderheit as Noofolger vum Heinrich VI. gwehlt wore, het aber zuegunschte vum Philipp vu Schwobe verzichtet gege Zuegständnis. Eso het er chenne dr Bsitz vu dr Zähriger in dr Ortenau, im Bryysgau un dr hitige Schwyz feschtige dur dr Erwärb vu Rächt iber s Chloschter Allerheilige, Schaffuse un Brysach. Im Johr 1200 het dr Berthold V. dr erscht Erwyterigsböu vu dr Fryybeger Stadtbfarrchilche aagfange. Vu do ab (villicht au erscht ab dr zwote Erwyterig 1250) isch si Fryybeger Minschter gnännt wore.
Dr Berthold V. isch 1218 gstorbe un im Minschter begrabe wore. S Grabmol, wu ihm im Minschter zuegschribe wird, isch aber nit syys, s stoht uf eme Hochgrab vun eme Grof vu Fryybeg. S stammt us dr Minschterböuhitte vum Johann Parler.
Noch em Dod vum Berthold V. sin d Bsitzige vu dr Zähriger zwische dr Grofe vu Kyburg un dr Grofe vu Urach ufdeilt, d Stadt Bärn e freji Ryychstadt wore.
An dr Berthold mahne z Bärn dr Zährigerbrunne un s Zährigerdänkmol.
Eh un Chinder
In ere spetere Eh het dr Berthold d Clementia vu Auxonne (um 1190 – no 1235) ghyrote, e Dochter vum Grof Stephan III. vu Auxonne.
S git Hiiwys druf, ass dr Berthold V. e Suhn gha het, wu au Berthold gheiße het, wu aber scho frie gstorben isch. Us wellere Eh dää Suhn isch, isch nit bekannt, wahrschyns stammt er us ere nit urkundli iberliferete Eh zwische dr Ida un dr Clementia.
Rheinau
Rheinau isch de Name vo folgende Ortschafte:
sunschtigi Ort:
wie au:
Pan (Begriffsklärung)
Pan isch
De Namme Pan in Literatur un Chunst:
Lueg au: PAN
England (Begriffsklärung)
England chan folgendes bedüüte:
England isch de Name vo folgende Persone:
Lueg au:
Merowinger
Gschicht
Dr Name vo dr Dynastii chunnt vom Name Merowech, vo wäm me wenig weiss, usser dass er König vo de Salfranke im Hennegau mit dr Hauptstadt Tournai (Belgie) gsi isch, ass dr Childerich I. si Sohn gsi isch und ass er öbbe im Johr 457 gstorbe isch. Dr Childerich isch e Föderat vo Rom gsi und het au für d Römer kämpft.
Chlodwig I.
Si Nochfolger isch dr Chlodwig I. gsi, wo 481 oder im Johr druf König worden isch. Er het sich zum Herrscher vo alle salische Franke ufgschwunge, het 486 dr letzt römisch Machthaber in dr Gegend, dr Syagrius, abgsetzt und het d Gebiet vo de Rhiifranke und de Alemanne eroberet. Am Schluss het er über fast die ganzi ehemoligi römischi Provinz Gallie gherrscht, mit Usnahm vom Burgund und dr Provence. Noch dr Überliiferig isch er zum Christedum überdräte, nochdäm er in einer vo sine Schlachte gege d Alemanne in de Johr 496 und 506 dr Christegott um Hilf agrüeft haig.
Chlothar I.
Wo dr Chlodwig 511 gstorben isch, isch siis Riich noch fränkischem Bruuch uf siini vier Söhn, Theuderich I., Chlodomer, Childebert I. und Chlothar I., wo respektiv z Reims, z Orléans, z Paris und z Soissons gregiert hai, verdeilt worde. Die vier Brüeder hai nit nume sich gegesitig, sondern au anderi bekämpft. Si hai die fränkischi Herrschaft 531 uf Thüringe und 534 uf s Burgund usdehnt, und hai Septimanie, e Gebiet an dr Middelmeerküste vom Rotte bis zu de Pyrenäe, Bayre und d Gebiet vo de Sachse kontrolliert, wenn nit besässe. Drei vo de Brüeder si gstorbe und 558 isch s ganze Frankeriich under em Chlothar I. wider vereinigt gsi und d Franke hai ufghört d Oberhoheit vo Rom (zu dere Zit Ostrom) z anerkenne. 561 isch dr Chlothar gstorbe.
Die zweiti Deilig
Siini Erbe, dr Charibert I., dr Guntram I., dr Sigibert I. und dr Chilperich I., wo s Riich under sich ufdeilt hai, hai sich die ganz Zit gstritte, e Bruederchrieg wo sich meh as e Generation hiizoge het und erst 613 mit dr Riichseinigung vom Chlothar II. z Änd gsi isch. Vor allem struub isch s zuegange zwüschem Chilperich und siiner Frau Fredegund im Nordweste, und em Sigibert und siiner Frau Brunichilde im Nordoste. S Riich isch au vo Usse under Druck cho: d Bretone und Gaskone im Weste, d Lombarde im Südoste und d Avare im Oste hai d Franke bedroht und die hai as Antwort druf ihr Riich neu organisiert. Dr Oste isch s Köngriich vo Austrasie worde mit dr Hauptstadt Metz, im Weste isch Neustrie vo Soisson und spöter vo Paris us gregiert worde, und dr Süde isch as es vergrösserets burgundischs Königriich errichtet worde mit dr Hauptstadt Chalon-sur-Saône
Die dritti Deilig vom Riich und s Ändi vo dr Dynastii
613 het dr König vo Neustrie Chlothar II., dr Sohn vom Chilperich, die beide andere Königriich gerbt. Aber wo si Sohn, dr Dagobert I. gstorben isch, isch s Riich widr usenander gheit. Die spote Merowingerkönig hai aber nume no wenig Macht gha. Die isch jetzt in de Händ vo ihre Huusmeier gläge, und die hai im Riich gmacht, wie si s für guet befunde hai. Vo 714 bis 740 isch dr Karl Martell Huusmeier vom ganze Riich gsi und het 732, wo die muslimische Maure ins Riich iigfalle si, die in dr Schlacht vo Tours und Poitiers besiigt. Er het au Chrieg gege d Sachse, d Friese, d Thüringer, d Alemanne und d Bajuware gfüehrt und Missionär in die eroberete Gebiet gschiggt. Im Johr 750 het dr austrasisch Huusmeier Pippin III. dr Merowinger Childerich III., won er für zum sich z legitimisiere e baar Johr vorhär sälber zsämme mit sim Brueder, em neustrische Huusmeier Karlmann, uf e Dron gsetzt het, wider gstürzt, sich sälber uf e Dron gsetzt und so die karolingischi Königsdynastii gründet.
André Nisslé
Dr André Nisslé (* 26. September 1936 z'Mehlhüsa; † 23. November 2015 z Pfàscht) esch e elsässischer Sprochaktivischt gsìì. Ar esch maischtens bekànnt gsì fer 's grossa elsassischa Wärterbüach wo-n-'r ärställt hàt. Üsserdam esch'r sehr aktiv gsì en dr Unterstetzung vum elsassischa Dialäkt: ar hàt fenfazwànzig Johr Elsasser Theàter gspelt un ar hàt zeh johr a Elsassersandung uff samtliga fräija Regionàlradio animiart.
Ar hàt 's „Verain fer's Cültürälla Ärbgüat vum Elsàss“ grenda, wo-n-'r z'Mehlhüsa elsassischa Unterrechta ga hàt.
Wark
Ar hàt sina aigena elsassischa Schribàrt äntweckelt, mìt dr Bàsis vu dr Àrwet vum Albert Hudlett, un ar hàt Biacher noh dara Schribàrt gschrewa:
As gett oi a Version vu dam Wärterbüach uf em Enternet.
Dr André Nisslé hàt sech àls Gegner vu dr Orthal-Schribàrt gställt, wo nawesbi äntweckelt worra esch, dänn ar hàt 's Orthal-Prinzip vu dr Verwàndschàft met em Hochditscha züe kompliziart gfunda.
Erinome (Mond)
D' Erinome (Jupitermond XXV) isch ain vu de ussere Zwergmond vum Planet Jupiter.
Entdeckig
Benennt worre isch der Mond nooch Erinome us de grichische Mythologi, de Doochter vum Keles, wo zue Lieb mit Zeus drängt worre isch.
Bahndate
Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird d'Erinome in de Carme-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Carme, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Erinome het e middlere Durmesser vu etwa 3 km. Ihri Dichti wird under dr Anahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Erinome wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert (was dr Helligkeit vume Kohlebrikett entspricht). Ihri schinbar Helligkait betrait 22,8m.
1945
gstorbe
Datum nit bekannt:
Adolf Heer
Dr Adolf Heer (* 13. September 1849 z Vehrebach im Schwarzwald; † 29. Mai 1898 z Karlsrueh) isch e dütsche Bildhauer gsi.
Läbe
Dr Adolf Heer isch als Soon vom Bildhauer Joseph Heer z Vehrebach im Schwarzwald uf d Wält cho. Er het bi sim Vatter und bi sim Onkel Carl Heer, wo s Bildhauergschäft Gebrüder Heer betribe händ, de Pruef glehrt.
Dr Heer het den a der Kunstgwärbschuel z Nürnbärg und a der Kunstakademii z Berlin studiert. Z Berlin het er i de Atelie vom Rudolf Siemering und vom Alexander Calandrelli gschaffet, und derno vo 1873 bis 1875 z Dresden bim Adolf Breymann. Vo ane 1877 bis is 1880i isch er z Rom gsi zum d Kunstwärch us der antike Zyt z studiere.
Ane 1881 isch dr Heer Profässer a dr Kunstgwärbschuel z Karlsrueh worde, und das isch er bis zu sim früene Tod 1898 blibe.
Fredy Schär
Si gleerti Bruef (Buur) isch si neui Freizitbeschäfftigung worde und si alti Freizitbeschäfftigung (Unterhalter) isch jetz dr neu Bruef. Är het scho in dr ganze Dütschschwyz und im alemannische Ussland sini Uftritt gha.
Sys Läbe
Dr Fredy Schär isch am 18. Jänner 1964 uf d’Wält cho und isch z`Häfelfinge und z`Gälterchinde, also im Baselbiet ufgwachse. D`Primarschuel het är z`Häfelfinge und z`Gälterchinde bsuecht. Denn isch är in d`Sekundarschuel z`Gälterchinde gange in die progymnasischi Klass. Scho wärend dr Schuelzit het me gse, dass dr Fredy kabarettischtischs Talänt chönnti ha. Die künschtlerischi Odere het är villicht vo sim Grossätti, em Karl Pümpin, g'erbt. Au musikalisch isch är recht früe ufgfalle, denn är isch dr Sänger und Bassgitarrischt von ere Schüelerbänd gsi. Sini grosse musikalische Vorbilder si dr Paul McCartney vo de Beatles und natürlich dr Bärner Trubadur Mani Matter.
Sy Bruef
Nach dr Schuelzit het är uf em elterliche Buurehof gschafft. Denn isch är in d`landwirtschaftlich Schuel im Eberain z`Sissech gange und het sis praktische Lehrjoor bim Meischterbuur Toni Speiser, ebefalls z`Sissech, hinter sich brocht. Einigi vo sine erschte Uftritt het är an de Abschlussöbe vo dr landwirtschaftliche Schuel gha. Dört het dr Fredy zu verschidene Melodie d`Eigeheite vo de Landwirtschaftsleerer nogmacht.
Als junge Buur het dr Fredy Schär immer mee Uftritt als Unterhalter gha. Jedes Wuchenändi isch an den Öbe „öppis los“ gsi. Si künschtlerischi Näbetätigkeit het immer me d`Oberhand übernoo.
1998 het dr Fredy dr Buurehof vo sine Eltere überno. D`Vehwirtschaft und sini Uftritt z`Obe (jetz au immer mer under dr Wuche) under ei Huet z`bringe isch immer schwiriger worde. Ständig het är müese für d`Stallarbet nach ere Verträtig sueche. Sini Chüe hei müese gfueret und gmulche werde und är het jo nit chönne an beide Orte si. So het är sich entschlosse ufs Melche z`verzichte und so buuret är vo denn a oni Vee. So schafft är jetz numme no uf em Feld.
Dr Fredy, wo im Männerchor Gälterchinde im erste Tenor singt, macht au immer Fasnacht. Zäme mit eme Kolleg singt är Schnitzelbänk unter em Name „D Luusbuebe“. Sit 2005 singt är ellei als „Dr Entlarvti“.
Scho wit über tusig Uftritt het dr Liedermacher Fredy Schär unterdesse hinter sich brocht. Är isch scho vor verschidene Grössene vo Wirtschaft und Politik ufträtte und vom Altbundesrot Adolf Ogi gloobt worde.
Scho e paar Mol het me dr Fredy Schär chönne bi churze Uftritt oder Gschpröch uf verschidene Radio- und Färnseesänder ghöre und gse. Im Dezämber 2001 het dr Fredy zwe Wuche z`Basel im Fauteuil-Theater, im sogenannte „Taburettli“, gaschtiert. Am einedrissigschte Merze zweutusigundzwölf het dr Fredy e churze Uftritt im Schwyzer Färnsehe gha und zwar in dr Sändig Samschtig-Jass.
Bezirk Surselva
Iitailig
Zum Bezirk Surselva händ die Krais und Gmainde khört: Stand: 1. Januar 2014
Steinenbronn
Schdõẽnebrõnn (dt. Steinenbronn) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 25,2 % Landwirtschaftsfleche, 53,2 % Wald, 21 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Schdõẽnebrõnn gheret kone weitere Ortsdoel.
Gschicht
Schdõẽnebrõnn ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1348.
Verwaltong
Schdõẽnebrõnn hot sich mit dr Stadt Waldebuech zom Gmoeverwaltongsverband „Waldebuech-Schdõẽnebrõnn“ mit Sitz en Waldebuech zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Johann Singer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schdõẽnebrõnn ghert zom Schwäbisch.
Rock ’n’ Roll
Rock ’n’ Roll (churz für Rock and Roll) isch e Begriff für e amerikanischi Muusigrichdig in de 1950er- und früeje 1960er-Joor, wo nid genau umrisse isch, und für s Lääbensgfüül vo dr Jugend-Brotestkultur, wo mit dere Muusig verbunde isch. Kennzäiche für die mäiste Rock-’n’-Roll-Bänds isch d Bsetzig mit eme Sänger, wo as Frontmaa fungiert, begläitet vo Gitarre und/oder Klavier, Kontrabass oder E-Bass und Schlaagzüüg, gläägentlig no ergänzt dur witeri Instrumänt wie Saxofoon. Dr Gsang isch vilmol gutural-rau. S Riff, wo die ganz Zit widerhoolt wird, wird underlegt mit eme herte Beat, im Allgemäine im 4/4-Takt und gspiilt mit eme dütlige Backbeat/Offbeat. D Komposizioone si mäistens verheltnismessig churz, im 12-taktige Bluesschema und die „rollendi“  Basslinie stammt ursprünglig us em Boogie-Woogie. Dr Rock ’n’ Roll gältet as Ursprungsform vo dr Rockmuusig.
Dr Rock-’n’-Roll-Danz isch e Durnierdanz, wo mit dere Muusig verbunde isch. Er isch us em Lindy Hop (eme Swing-Danz us de 1930er Joor) entstande und si bekanntists Merkmol si akrobatischi Iilaage. Äng mit dere Muusig verbunde sin au d Dänz Jive und Boogie-Woogie.
Atlas
S Wort Atlas (grich. Träger) bezaichnet
Lueg au: Atlant
Prometheus
De Begriff Prometheus bezaichnet
Zeuxidamos (Sparta)
De Zeuxidamos (um 700 v. Chr.) isch e König vo Sparta gsii usem Huus vo de Eurypontide.
De Zeuxidamos isch de Soo vom Archidamos und de Noofolger und Enkel vom Theopompos gsii. Sii Soo isch de Anaxidamos gsii. Er hett de Erst Messenischi Chrieg biendet.
Bubry
Bubry (bretonisch Bubri) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Bubry lyt 46 km vu Vannes un 28 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 40 m un 177 m iber Normalnull.
Gschicht
Bubry isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1282 as Bubri (1282: Beubri, 1284: Boubry, 1332: Beubry, 1345: Biubry, 1354: Beaubry, 1453: Buibri, 1630: Bubric).
Verwaltig
vu Bubry isch. Bubry ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Bubry ghert zum Bretonisch.
Deutsche Reichsbahn (1945–1993)
Unter m Nammè Deutsche Reichsbahn (DR) isch diè Staatsbaan vo dè Dütschè Demokratischè Republik betribbè worrè.