cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dieth-Schreibung
Dobelkhonsonande
Ime soone Dialägd schrybd wäge däm au Alemanisch!
Au in e Dail Schwyzer Dialägd gid s doo Ùnderschiid:
züritüütsch: Sumer
bärndütsch: Sùmmer
In dr Schwyz gid s au zem Dail dobledi Midlud am Aanfang vùm Woord:
Thurgau llaa dt. 'lassen'
Brienz. wwärden dt. 'werden'
Brienz. mma dt. 'man'
Nasalierig
V. a. im Schweebisch gid s vyyl Sälbschdlud, wù 'nasalierd' sin. Byʃpiil:
S Brobleem bi Schmid-Cadalbert 1986 isch, as es nid immer lyychd isch, ali Sälbschdlud mid ere Tilde z schryybe in Word, z. B. e ùfigs nasalierds ǜ̃.
Lideraduur
E Uuswaal vù Wèèrderbiecher ùn Gramadige us dr Schwyz, wù d Dieth-Schryybig bruuchd hän:
Userhalb vù dr Schwyz gid im Momänd nùr drèi Wèèrderbiecher, wù d Dieth-Schryybig bruuchd hän:
Buchberg SH
Buechbärg (amtlich Buchberg) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Schafuuse im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Gschicht
Buechbärg isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1111/24 als Bochberg (1236 Buchberge).
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 10,3 % gläge.
Religion
71,9 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 13 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 3,9 %, FDP 10,8 %, SP 32,1 %, SVP 47,7 %, Sustigi 5,5 %.
Gmeindspresident isch de Hanspeter Kern (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 777 Iiwohner 95,4 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,8 % Französisch und 0,5 % Italienisch.
Ouessant
Ouessant (bretonisch Enez-Eussa) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ouessant umfasst di glychnamig Inslen im Atlantik, 89 km vu Quimper un 45 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 61 m iber Normalnull. D Insle isch dr weschtligscht Dail vum franzesische Mueterland.
Gschicht
Ouessant isch zum erschte Mol gnännt wore im 4. Jh. v. Chr. as Ouxisama (1. Jh. Axantos, 884 Ossa insula, 1158 in insula Ossan, 1185 Ossan, 1296 Exsent, um 1330 Ossa Insula).
Verwaltig
vu Ouessant isch. Ouessant ghert zue kaim Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Ouessant ghert zem Bretonisch.
Relativistischer Impuls
Dr relatiwistischi Impuls \mathbf p vom ene Däili mit dr Masse m hängt in dr spezielle Relatiwidäätstheorii  vo sinere Gschwindikäit \mathbf v ab, aber die Relazioon isch nid linear wo \gamma dr Lorentzfaktor isch.
Pinswang
Pinswang ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Relativistischer Impuls
Dr Impuls in dr klassische Mechanik as Sonderfall vom relatiwistische Impuls
Für nit relativistischi Gschwindigkäite (v\ll c) isch \gamma braktisch gliich 1 und het kä Iifluss. So bechunnt mä für chliini Gschwindigkäite en Aanööcherig zum Impuls us dr klassische Mechanik
Pinswang
Geografi
Pinswang likt nerdlich vo Reide im Lechdal. D Nochbergmoanda sin Musau, Pflach, Vils (Stadt)Vils, Füssen (D) und Schwangau (D).
Gschicht
Pinswang ischt zum erschte Mol gnennt worda 1101–1120 als Pinecwanc.
Relativistischer Impuls
Dr Impuls in dr klassische Mechanik as Sonderfall vom relatiwistische Impuls
Wenn e Chraft \mathbf F im Lauf vo dr Zit uf e Däili en Impuls überdräit, so änderet sich dur daas si Impuls. Chraft isch s Überdrääge vo Impuls pro Zit,
Pinswang
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 444 Aiwohner sin im Johr 2001 58 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 444 Aiwohner 442 Daitsch als Umgangsproch aagea, 1 Daitsch und andere Sproche und 1 nur andere Sproche.
Relativistischer Impuls
D Impulserhaltig
Bim Zämmebutsche und andere Wäggselwirkige vo Däili isch dr Impuls im ene gschlossnige Süsteem en additivi Erhaltigsgröössi: d Summe vo de Impuls vor dr Wäggselwirkig isch gliich grooss wie d Summe vo de Impuls nochhär.
Pinswang
Sproch und Dialekt
Dr Dialekt vo Pinswang ghert zum Schwäbisch.
Relativistischer Impuls
D Impulserhaltig
Noch em Noether-Theorem ghöört zur Impulserhaltig, ass d Wirkig sümmetrisch isch, au wenn s im Ruum Verschiebige git.
Ligerz
Ligerz (frz. Gléresse, frankoprov. []) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Ligerz ligt uf dr linke Site vom Bielersee. D Gmeindsflächi bsteit us 34,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 51,7 % Waud, 10,1 % Sidligsflächi u 3,4 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Lamboing, Twann-Tüscherz, La Neuveville u Prêles.
Gschicht
Ligerz isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1236 aus Ligerce. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,7 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 23,2 %, CVP 0,7 %, EVP 1,8 %, FDP 12,1 %. GLP 11,5 %, GP 10,0 %, SP 17,6 %, SVP 20,8 %, Suschtigi 2,3 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 490 Ywohner 90,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 6,3 % Französisch u 0,4 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Ligerz ghört zum Hochalemannisch.
Rudolf von Zähringen
Dr Rudolf isch e Suhn gsi vum Herzog Konrad I. vu Zährige un dr Clementia vu Luxemburg-Namur. Är isch anne 1160 dur d Mainzer Burger zum Noofolger vum Arnold vu Selenhofen beruefe, vum Chaiser Friedrich I. aber nit anerchännt wore. D Ursach doderfir sin greßeri Spannige zwische dr Staufer un dr Zähriger gsi. Uf em em Konzil vu Lodi isch dr Rudolf exkommuniziert wore, derno het dr Christian I. vu Buch d Noofolg vun em z Mainz aadrätte. Wu sich s Verhältnis vu dr beide Herrschaftshyyser entspannt gha het, isch dr Rudolf anne 1167 schließli Bischof vu Lüttich wore, doderbyy isch er vu syym Brueder, em Herzog Berthold IV. vu Zährige unterstitzt wore. In syyre Amtszyt isch e Schädelreliquie vum Lambert vu Lüttich uf Fryybeg chuu, wu hite zum Fryybeger Minschterschatz ghert.
Am 11. Mai 1188 isch dr Rudolf mit syym Heer z Regensburg zum Dritte Chryzzug unter em Friedrich Barbarossa ufbroche. Im Oktober 1190 isch er bis zue dr belagerete Stadt Akkon chuu. Uf em Ruckwäg vum Chryzzug isch er anne 1191 uf syym Eigeguet z Härdere gstorbe un isch im Chloschter St. Peter begrabe wore.
Wissen
Wil jedi Erkenntnis uf Date vo de Sinn basiert, wo scho dur e iigschränkt biologisch Woornäämigsapparat gfilteret und umbewusst interpretiert worde si, cha mä Wüsse nit as absolut aaluege. D Wiidergoob vo dr Realidäät blibt doorum immer e hüpothetischs Modäll.
Büttenhardt
Büttehart oder Bürtehatt (amtlich Büttenhardt) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Reiat im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Geografi
Büttehart isch e Buuredorf nördlich vo Schaffuuse uf em Reiatrugge. D Gmeindsflächi umfasst 48,8 % landwirtschaftlichi Flächi, 45,3 % Wald und 6 % Sidligsflächi.
Gschicht
Büttehart isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1238 als Butinhart.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 11,5 % gläge.
Religion
67,8 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 15,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 5,1 %, FDP 8,9 %, SP 31,7 %, SVP 48,9 %, Sustigi 5,5 %.
Gmeindspresidentin isch d Silvia Sigg-Bührer (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,4 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 342 Iiwohner 95,9 % Dütsch als Hauptsproch aagee und 0,9 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Büttehart ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Ferdinand I. (HRR)
Dr Ferdinand I. (* 10. Merz 1503 z Alcalá de Henares bi Madrid; † 25. Juli 1564 z Wien) us em Gschlächt vo de Habsburger isch vo 1558 bis 1564 Kaiser vom Häilige Römische Riich gsi. Vo 1521 aa isch er Erzherzog vo Östriich gsi und ab 1526/1527 Köönig vo Böhme, Kroatie und Ungarn. No zu Läbzite vo sim Brueder, em Kaiser Karl V., isch er 1531 zum römisch-dütsche Köönig gweelt worde.
Dr Ferdinand isch lang im Schatte vo sim Brueder gstande, het aber scho bevor er Kaiser worde isch, e wichdigi Rolle gspiilt. Bi dr Erbdäilig vo 1521 het er die habsburgische Erbland überchoo und dr Karl V. die spanische Bsitz und d Niiderland. In sine Herrschaftsgebiet het dr Ferdinand e Behördeorganisazion ufbaut, wo d Grundlaag vo dr Verwaltig in de Joorhundert druf worde isch. Er het au Bööme und Ungarn gerbt, säll isch aber vo de Osmane bsetzt gsi und er het s Land nume zum e chliine Däil beherrscht. Das het aber glängt as Grundlaag für d Stellig vo de Habsburger im Donauruum. Im Häilige Römische Riich isch dr Ferdinand im Kaiser si Stellverdräter gsi, wil dä langi Zit nid umewääg gsi isch. E wichdigi Rolle het er bim Augsburger Religionsfriide gspiilt.
Literatur
Monografie:
In Kompendie:
Überzeugung
En Überzüügig isch e festi, unerschütterligi Mäinig, wo dur s Noochbrüefe vom ene Sachverhalt oder dur d Erfaarig gwunne worde isch – oder e feste Glaube. Dr Begriff cha uf dr äinte Site e persönlige Glaube, ass bestimmti Ideä und Wärtvorstellige richdig si, bezäichne oder uf dr andere Site as Überzüüge dr Brozäss vom Überdrääge vo äignige Ideä uf anderi Persone. Mit Überzüügig bezäichnet mä au dr Glaubenssatz sälber, d. h. d Ussaage, wo mä für richdig haltet. Wenn mä ufhöört, Überzüügige z hinderfrooge, bestoot d Gfoor, ass si ideologisiert wärde.
Tour de Romandie 2019
Di '''72. Tour de Romandie 2019''' isch e Etapperänne in dr Romandy gsii. S Radränne het vum 30. April bis zum 5. Mai 2019 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2019 gsii. Gsamtsiiger isch dr Slowen Primož Roglič wore.
Täbris
Täbris (, Tabrīz, []; Təbriz) isch d Hauptstadt vo Ost-Aserbaidschan im Iran und het fast 1'460'000 Iiwooner (im Joor 2012).
D Stadt isch äins vo de grösste kulturelle Zentre vo Aserbaidschan im Iran (s antike Atropatene) und vo de iranische Aserbaidschaner.
Gschicht
Wenn d Stadt gründet worden isch, wäiss mä nid. Si het zum Sassanideriich ghöört, spööter isch si noch dr Invasion vo de Turkvölker vo öbbe 1270 bis 1305 d Hauptstadt vom Riich vo de Ilchane im Iran gsi, vo öbbe 1469 bis 1502 vom Riich vo de Aq Qoyunlu und vo 1502 bis 1548 vo de Saffawide. Wäärend em Zwäite Wältchrieg isch Täbris d Hauptstadt vo dr Aserbaidschanische Volksregierig gsi.
Es het immer wider starki Ärdbeebe gee und die häi die mäiste historische Monumänt vo Täbris zerstöört. Es git no e monumentale Muureräst vo dr Zitadelle (Ark-e Tabriz oder Ark-e Alishah) us em 14. Joorhundert. Die Blaui Moschee vo Täbris (Masjed-e Kabud) isch äins vo de wichdige Bauwärk in dr Stadt, en anders isch s Roothuus, wo im Durm von em e dütschi Uur iibaut isch.
En Ärdbeebe am 8. Januar 1780 het d Stadt dotaal zerstöört. Bis zun ere Entfärnig vo 72 bis 120 Kilometer si au no 400 Dörfer völlig verwüestet worde. Mä schetzt d Zaal vo de Opfer uf 50'000 bis 200'000 Dooti. Am 11. August 2012 het s in dr Nööchi vo dr Stadt wider e schweers Ärdbeebe mit mee as 300 Doote gee. S Epizentrum isch öbbe 60 Kilometer nordöstlig vo Täbris gsi.
Geografischi Laag
Geografisch lit Täbris uf 46° 08' östliger Lengi und 38° 48' nördliger Bräiti uf ere Hööchi vo 1.363 m über em Meeresspiegel. Im Süüde befindet sich dr Vulkan Sahand (3.707 m Hööchi) und im Norde dr Bärg Aynali (1.700 m Hööchi).
Josef Brandel
De Josef Brandel (au Joseph Brandel, * 30. Oktober 1901 z Friburg; † 15. Jänner 1964 ebd.) isch vu 1956 bis 1962 Owerburgermeischter vu de Stadt Friburg im Brisgau gsii.
Lewe
Als Suhn vun eme Korbwarehändler isch er dur de Pfarrer Heinrich Hansjakob uf de Name Josef Florian Franz deift wore. Noch em Abitur anne 1920 het er z Friburg studiert un isch aktiv Mitglid vu de katholische Studenteverbindig Germania-Hohentwiel im Kartellverband wore. Er het in de Merianstraße 5 gwohnt. Anne 1924 het er s Referendarexame abgleit, het 1925 zum Dr. jur. promoviert un het 1927 s 2. juristisch Staatsexame bstande. Anne 1928 isch er in de Dienscht vu de Stadt Friburg un dert Stadtrechtsrot wore. Im Johr 1939 het er Christina Maria Kissel vu Worms ghirote.
Noch em Zweite Weltkrieg het de Brandel als uubelastet gulte un isch 1945 zum ständige Verdretter vum Owerburgermeischter ernennt wore. Er isch Leiter vum Rechtsamt un Dezernent fir s Baudezernat wore. Ab 1948 het er offiziell de Titel „Bürgermeister“ drait.
Als Leiter vu de Bauverwaltig isch de Brandel – zämme mit de Owerbaudirektore Joseph Schlippe un ab 1951 Hans Geiges – fir de Widerufbau vu de Innestadt im alte mittelalterlige Maßstab verantwortlig gsii. Dezue sin in de Johr 1948 bis 1955 rund 10.000 Wohnige nei baut wore, 1950 het Friburg mit 112.000 Iiwohner wider di Vorkriegsgreßi ghet. D Bevelkerig isch witter aagstige dur Zuezig un s het großi Aastrengige im Wohnigsbau brucht.
Scho vor 1933 isch de Brandel Mitglid vu de Zentrumsbartei gsii, no dr Grindig vu de CDU isch er in die Bartei iidrette. Wie de Großdeil vu de sidbadische CDU het de Brandel in de sognännte „Badefrog“ de „altbadisch“ Standpunkt iignumme, des heißt dass er sich fir d Widerherstellig vum alte Land Bade uusgsproche ghet het, wu noch em Krieg Norde zue de amerikanische un im Side zue de franzesische Besatzigszone ghert het.
Wu anne 1956 de domolig Owerburgermeischter Wolfgang Hoffmann iwerraschend gstorwe isch, isch klar gsii, dass no de Mehrheitsverhältnis de nei Owerburgermeischter wider us de CDU kunnt. D Bartei het de sidbadisch Barteivorsitzer Anton Dichtel ufgstellt, awer au de Brandel het sich beworwe un het d Wahl mit Hilf vu me iwerbarteilige Wahlbindnis dittlig (mit 67,7 %) gege de offiziell Kandidat vu sinere eigene Bartei (28,4 %) gwunne.
In sini Amtsziit sin anne 1957 s 500-jährig Jubiläum vu de Universität un di erscht Städtepartnerschaft vu de Stadt mit de franzesische Stadt Besançon im Johr 1959 gheit, d Aabindig vu Friburg an s Autobahnnetz, de Abschluss vum Widerufbau, de Aafang vun re blanvolle Induschtriaasidlig un d Erschließig vu neie Wohngebiet, wu dur d Bevelkerigszahl, wu weidli aagstige isch (alljohr rund 2000 Neiburger) un de greßer Ruumbedarf vu de Bevelkerig notwendig wore isch, un d Schaffig vun eme städtische Kulturbriis, em Reinhold-Schneider-Briis.
Weg sinre aagschlagene Gsundheit isch de Brandel am 30. Juni 1962 vum Amt vum Owerburgermeischter zruckdrette. Sii Noofolger isch de Sozialdemokrat Eugen Keidel wore. Am 15. Jänner 1964 isch de Brandel z Friburg gstorwe.
Im Friburger Stadtdeil Haslach mahnt e Gedenkstei an s friejer Stadtoberhaupt. D Schaffig vu de Joseph-Brandel-Aalag goht uf sii Initiativ zruck.
Stephan Gutzwiller
Dr Stephan Gutzwiller (* 21. November 1802 z Therwil; † 29. Auguscht 1875 z Interlake) isch ä Schwiizer Awalt und Politiker gsi. Er isch dr Hauptafüehrer vo de Baselbieter in dr Revolution vo 1833, wo zur Deilig vom Kanton Basel gfüehrt het.
Biografii
Dr Stephan Gutzwiller isch am 21. November 1802 z Therwil as Sohn vom Huefschmiid Joseph Thomas Gutzwiller uf d Wält cho. Therwil het zu säller Ziit zum französische Departement vom Haut-Rhin ghört. Wäge däm het er immer ä groossi Sympathie für die französisch Kultur gha. Er isch am Lyzeum z Solodurn uf d Schuel gange und denn het er z Würzburg zwei Johr lang Theologii schdudiert. Z Heidelberg und z Basel het er denn Rächtswüsseschafte schdudiert und het 1827 z Basel d Awaltsbrüefig gmacht. Er het am Barfi z Basel siis Büro ufgmacht und isch as liberale Politiker 1827 in dr Grooss Root gwehlt worde.
Scho am Afang vom Johr 1831 isch in Lieschdel ä brovisorischi Regierig gwehlt worde und dr Gutzwiller isch ihre Vorschdand gsi. Dr Gutzwiller isch vom Basler Kriminalgricht in Abwäseheit zu sächs Johr Zuchthuus verurdeilt worde und mä het em s Aktivbürgerrächt für zwölf Johr gnoh. Das het en zum enä Baselbieter Volksheld gmacht. Wo uusem bolitische Konflikt än offeni Revolte worden isch, het d Basler Regierig milidärischi Vorbereitige gmacht.
Am 17. Merz 1832 hai 46 Gmeinde dr sälbschdändig Kanton Basel-Landschaft gründet und dr Stephan Gutzeiller isch zum Bresidänt vom Verfassigsroot gwehlt worde. Schbööter isch er au Bresidänt vom Landroot und Bresidänt vom Regierigsroot worde.
3. August 1833 hai d Baselbieter ä Basler Armee vo 1.200 Ma mit 14 Kanone bi dr Hülfdäschanz zwüsche Braddele und Fränkedef zum Rückzug zwunge. Am 26. Auguscht 1833 het die Eidgenössischi Dagsatzig d Drennig vom Baselbiet und dr Schdadt beschdätigt, aber erscht mit dr neue Bundesverfassig si in dr Schwiiz d Grundbürgerrächt, wo dr Gutzwiller siis Läbe lang drfür kämpft het, garantiert worde.
Dr Stephan Gutzwiller het sich in de 1840er Johr uus dr Kantonspolitik zruggzoge und sich siim Bruefs- und Brivatläbe gwidmet. 1846 isch er noch Arlese zruggzoge. Er isch am 29. Auguscht 1875 z Interlake gschdorbe und isch uf si eigene Wunsch nid z Therwil sondern in dr Kantonshauptschdadt Lieschdel begrabe worde.
George Stephenson
Lääbe
Im Stephenson sini Eltere si arm gsi. Scho mit verzääni het er müesse in e Choolegruebe go schaffe. Dürt het er e Dampfmaschine bedient. Si Vater isch bim ene Umfall mit ere Dampfmaschine blind worde. Wäge däm Umfall het dr Stephenson aagfange, sich intensiv mit de Dampfmaschine z beschäftige. Bald het men em im Nordoste vo Ängland Maschinedokter gsäit. Er isch Ufseher worde und het spööter d Choolewärk vom Lord Ravensworth bi Darlington gläitet. 1803 isch si Soon Robert uf d Wält choo, und zwäi Joor spööter isch si Frau gstorbe. Dr Stephenson het zwar e zimli gueti Stellig im Choolebärgbau gha, er het aber äinewääg müesse Schue flicke, zum sim Soon die gueti Schuelbildig mööglig z mache, won er sälber nid überchoo ghaa het. Zämme mit sim Soon het er denn sini äigene Kenntniss im Lääse und Schriibe verbesseret.
1814 het er e Dampfloki für en Iisebaan in dr Umgääbig baut, wo lang as die ersti bruuchbari loki aagluegt worde isch. Mä het aber nid gmerkt, ass die ersti Dampfloki, wo dr Richard Trevithick 1802 baut het, nit an dr Lokomotivtechnologii sondern an de Schiine us Gussiise vo dr ursprüngliche Rossbaan gschiteret isch, wo d Loki für sä äifach z schweer gsi isch. 1813 het dr William Hedley scho sini «Puffing Billy» für d Wylam-Choolegruebe konstruiert, und die isch so guet gsi, ass mä meereri Lokene vo däm Tüp baut het. Dr George Stephenson isch also nit dr Erfinder vo dr Dampfloki gsi, sondern dr erfolgriichsti Iisebaanpionier vom Aafang vom 19. Joorhundert. Wie au dr Humphry Davy (Davysche Sicherheitslampe) het au dr Stephenson e Sicherhäitslampe für Gruebenarbäiter erfunde.
27. Septämber 1825 isch zwüsche Stockton und Darlington die ersti öffentligi Iisebaan uf dr Wält iigweit worde. Im Stephenson si «Locomotion» het 38 Waggon zooge, won e Däil drvo mit Choole und Wäize belaade gsi si, die mäiste häi aber Sitzblätz für öbbe 600 Lüt ghaa. Am Daag druf het dr regelmäässig Bedriib mit em Persoonewagon «Experiment» aagfange, aber non e baar Joor lang isch er vom ene Ross zooge worde. Uf deere Strecki si drei Lokene gfaare, wo dr Stephenson konstruiert het.
Zletscht isch er au Äigedümer vo meerere Choolegruebe und vo de groosse Iisewärk vo Claycross gsi. Dr George Stephenson isch am 12. August 1848 im Tapton House bi Chesterfield gstorbe. Z Newcastle het mä e Statue von em uf dr Stephensonbrugg ufgstellt.
Si äinzig Soon Robert Stephenson isch au en Ääscheniöör gsi. Zu sine witere Noochfaare ghöört dr Robert Baden-Powell.
Stabio
Geografi
S Dorf lyt zeh Kilometer weschtlig vu Chiasso an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Gaggiolo un San Pietro. Nochbergmaine sin Mendrisio un di italienische Gmaine Bizzarone, Cantello, Clivio un Rodero.
Gschicht
Stabio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1067 as Stabio.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Stabio isch dr Claudio Cavadini.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Stabio ghert zum Comasco-Lecchese.
Kirchleerau
Chilchlerb  (amtlich Kirchleerau) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt im ene Sytetaal, wo uf dr Oschtsyte vom Suuretaal isch. S Dorf lyt grad näbem Nochberdorf Moslerb. Gäge Oschte goot e Strooss is Bänkelloch und über en chlyne Passübergang is Ruedertaal.
D Nochbergmeinde vo Chilchlerb sind Schlossrued, Schmiedrued, Moslerb und Staffelbach.
Gschicht
S Dorf isch als Lerowe ane 1248 s erschte Mol urkundlech erwäänt. D Chile, wo sid 1275 begchanntt isch, het schöni farbegi Glaspfäischter mit alte Wappeschybe.
Pencran
Pencran (bretonisch Pann-ar-C'hrann) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pencran lyt 50 km vu Quimper un 20 km vu Brest uf ere Hechi zwische 1 m un 175 m iber Normalnull.
Gschicht
Pencran isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1363 as Pentran (1694 la treve de Pencran paroisse de Ploudiry).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Pencran ghert zem Bretonisch.
Sarah-Jane
D Sarah-Jane (* 26. September 1985 z Indie) isch e Schwiizer Volksmusikerin und Schlagersängerin us em Oberbaselbiet. Si schaffet mit em Komponischt Carlo Brunner (Brüeder vo de Maya Brunner) zäme.
Biografie
Im Alter vo 6 Mönet isch d Sarah-Jane (liiblichi Tochter vo indische Eltere) vo mene Schwiizer Ehepaar adoptiert worde. Si isch i de Schwiiz uufgwachse und läbt hüt no dört. Hüt wohnt si im Bezirk Sissech.
Karriere
D Sarah-Jane isch 2003 entdeckt worde bi mene Taläntwettbewerb vom „Alpeschlagerfestival“ z Ängelbärg. Im 2004 het si Platz 2 i de Schwiizer Vorusscheidig vom Grand Prix der Volksmusik 2004 erreicht, dank em Lied Ich bin noch viel zu jung. Im richtige Wettbewerb het si dänn aber nur Platz 16 erreicht. Im 2005 isch si aber im gliiche Wettbewerb 2. worde, mit Einmal hin, einmal her, nachdäm si d Vorusscheidig huushöch gwunne het.
Pénestin
Pénestin (Gallo Pénestein, bretonisch Pennestin) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pénestin lyt am Atlantik, 29 km vu Vannes un 73 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 38 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Assérac im Side, Camoël im Oschte un Arzal im Nordoschte. Im Weschte gränzt d Gmai an dr Atlantik.
Gschicht
Pénestin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1557 as Penestin (1779: Pennetin).
Verwaltig
vu Pénestin isch. Pénestin ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Pénestin ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Stimmloser epiglottaler Frikativ
De stimmlosi epiglottali Frikativ oder Vibrant isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Ùnter de Sprooche vo dr Wält chùnt er sälte vor. S Zeiche im IPA defür isch.
Imene Grossdeil vo Sprooche, wie em Arabische, isch des schynts de Luut, wo traditionel als en pharyngale Konsonant bezeichnet wird:. Es isch aber mindeschtens ei Sprooch bekannt, wo glychzytig pharyngali ùn epiglottali Frikativ het, ùn zwar s Aghulisch, e Sprooch wo vo 17.000 Mensche in dr rùssische Republik Dagestan gschwätzt wird.
Persquen
Persquen (bretonisch Persken) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Berner Altstadt
Di alti Archidektuur isch im Beriich unden am Zitgloggedurm am beste erhalte. D Altstadt isch brägt dur iiri Sandstäigeböid, wo im Ärdgschooss Laube hei. Si bilde mit ere Lengi vo guet säggs Kilometer die lengsti deckti Iichaufsbromenade in Öiropa.
Persquen
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Berner Altstadt
Gschicht
Dr erst Däil vo dr Altstadt isch am Ändi vom 12. Joorhundert uf ere Halbinsle in dr Aare vo de Zähringer gründet worde. D Stadt isch eso vo drei Site, vo Norde, Oste und Süde, dur e Fluss gschützt gsi. Ganz unde isch di ersti Brügg über d Aare gange, dört wo hüt d Undertoorbrügg stoot. Das isch eini vo de eltiste Steibrügge vo dr Schwiiz. Näbedra hei d Zähringer e Burg gha, wo Nydegg gheisse hed. Äne a dr Aare stoot dr Underdtoordurm, wo sid em 13. Joorhundert dr Brügg gschützt hed.
Persquen
Geografi
Persquen lyt 53 km vu Vannes un 34 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 107 m un 173 m iber Normalnull.
Berner Altstadt
Gschicht
A dr Aare lit s Mattekwartier mid Wasserwärch a dr grosse Schwelle. Das Areal ligt unden a de alte Stadtmuure und ghört doch zum eltischte Stadtgebiet. Es hed e Muur vo dr Altstadt a d Aare abe gha.
Persquen
Gschicht
Persquen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1377 as Perzken (1387: Perzquen, 1516: Persquen).
Berner Altstadt
Gschicht
Wo d Zähringer 1218 usgstorbe si, het d Stadt bis 1220 en ersti künstligi Befestigungsaalaag mit Grabe, Ringmuure und Stadtdoor baut. Säll Stadtdoor isch die ersti Form vom Zytgloggedurm gsi. Scho im 13. Joorhundert isch es Gebiet westlich vom Zytglogge derzue cho und d Stadt hed e nöji Muur mid em ene nöji Stadttoor übercho, dr hütigi Chefidurm. I dr Mitti vom 14. Joorhundert isch no mol e nöji Stadtmuur gmacht worde, wo me dervo hüt no Räschte i dr Baanhofunterfüerig gseet. S nöje Stadttoor isch dr Christoffel gsi, e höche Durm mid ere risige Figur uf der Innesite.
Persquen
Verwaltig
vu Persquen isch. Persquen ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Persquen ghert zum Bretonisch.
Berner Altstadt
Gschicht
E groosse Däil vo dr Stadt isch 1405 im ene Stadtbrand abebrennt und denn mit Sandstäi nöi ufbaut worde. Dank de Laubegäng het mä groossi Hüüser chönne baue und d Stroosse chönne äng lo, und äinewääg hed s gnueg Blatz gha für d Fuessgänger. Au wo im 17. und 18. Joorhundert d Bärner und vor allem d Patrizier immer riicher worde si und nöoji Hüüser häi welle baue, si d Baubestimmige eso strikt gsi, ass d Stadt iir Erschiinigsbild bhaltet het. Im 19. Joorhundert isch Bärn über d Altstadt und d Aarehalbinsle uusegwaggse, zerst gege Weste und denn au uf dr andere Site vom Fluss.
Kultur
S Rothuus vo Bärn u d Chilche Sankt Peter u Poul si uf dr Lischte vo de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig. Vor em Bundeshuus isch dr bsungrig gstauted Bundesplatz u näbedranne es Geböi vo dr Schwizer Nazionaubank. Immer am vierte Mänti vom Novämber isch ir Autstadt dr Zibelemärit.
Bundestagswahl 2013
D '''Wahl zum 18. Dytsche Bundesdag''' het am 22. Septämber 2013 stattgfunde, zytglych mit dr Landdagswahl z Hesse.
Uusgangssituation
Syt dr Bundestagswahl 2009 regiert e schwarz-geeli Koalition us CDU, CSU un FDP unter dr Bundeschanzleri Angela Merkel (Kabinett Merkel II). D SPD, Die Linke un Bündnis 90/Die Grünen bilde d Opposition im Dytsche Bundesdag.
Barteien un Kandidate
Zue dr Wahl sin 34 Barteien aadrätte. Dodervu hän 30 Barteie mit Landeslischte kandidiert, vier nume mit Chraisvorschleg. Insgsamt hän 4.451 Lyt fir dr Bundesdag kandidiert, dodervu 1.149 Fraue.
In dr 16 Länder sin insgsamt 233 Landeslischte vu 30 Barteien zuegloo wore. In dr 299 Wahlchrais hän 2705 Lyt kandidiert.
Derzue sin 81 Ainzelbewärber aadrätte, dodrunter dr Siegfried Kauder im Wahlchrais Schwarzwald-Baar.
Wahlergebnis
Noch em vorlaifige Ergebnis vu dr Bundesdagswahl lyt d Union (41,5 %) us CDU (34,1 %) un CSU (7,4 %) vor dr SPD (25,7 %), dr Linke (8,6 %) un dr Griene (8,4 %). D FDP (4,8 %) het s zum erschte Mol in ihre Gschicht nit in dr Bundesdag gschafft. D AfD (4,7 %), wu erscht e baar Monet alt isch, isch au dr Fimf-Brozänt-Hurd hange blibe.
Epiglottaler Plosiv
De stimmlosi epiglottali Plosiv isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Ùnter de Sprooche vo dr Wält chùnt er sälte vor. S Zeiche im IPA defür isch.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1956
D Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 1956 isch am 4. Merz gsii. Zum letschte Mol het d KPD bi re Landdagswahl z Dytschland mitgmacht, voreb si Summer vum Johr verbote wore isch. D Allbarteieregierig, wu vum Gebhard Müller gfiert woren isch, isch furtgsetzt wore.
Uusgangslag
Bis 1953 isch d CDU in dr Opposition gsii. FDP/DVP, SPD un GB/BHE hän e Regieriskoalition unter em Minischterbresidänt Reinhold Maier (FDP/DVP) bildet ghaa. Noch em 30. Septämber 1953 isch unter em Minischterbresidänt Gebhard Müller (CDU) e „Quasi-Allbarteiekoalition“ gfiert wore, nume d KPD isch nit derby gsii.
Landdag un Landesbolitik no dr Wahl
Dr Gebhard Müller het d Allbarteiekoalition furtgsetzt. Au no sym Uusschyde as Minischterbresidänt un em Ibergang vum Amt an dr Kurt Georg Kiesinger sin alli Landdagsbarteie in dr Regierig verdrätte blibe.
Lueg doderzue au:
Neuapostolische Kirche
D Neuapostolischi Kirch (NAK) isch e christlichi Religionsgmeinschaft, wo sich z End vom 19. Jahrhundert uus de Katholisch-Apostolische Gmeinde entwicklet hät.
Andri Bezeichnige
D offizielli Abkürzig heißt im dütschsprochige Ruum NAK (in andre Sproche: z. B. engl. NAC, franz. ENA). Im Internet hät sich inzwische s Präfix "nak-" für Bezirks- un Gmeindesiite, Gruppe un Organisatione innerhalb vo de NAK ingebürgeret. D internationali Kirch würd mit NAKI (= NAK International) abkürzt. In Internetfore würd au häufig de Uusdruck "Naki" für e Mitglied vo de NAK verwändet.
Yasd
Yazd het e Bevölkerig vo öbbe 1,200,000. Mensche (im Joor 2016). D Stadt lit 250 km östlig vo Isfahan.Yazd ist die achtgrößte Stadt im Iran. Yazd hat eine Fläche von 180 Quadratkilometern.
Hinduismus
De Hinduismus (skt.: हिन्दू धर्म, hindū dharma; सनातन धर्म, sanātana dharma; वैदिक धर्म, vaidika dharma) isch die drittgööscht Religioo und zellt 900 Milioone Aahänger, wo Hindu gnennt werdet. Die ältischte Schrifte vom Hinduismus sind d Vede (skrt. „Wüsse“) und s verbraitischti Buech isch d Bhagavadgita. De Hinduismus isch extrem unainhaitlich und goot vo polytheistische Idolvereerig bis zu monotheistische Philosophii. Drum gits au kai algemaingültigs Glaubesbikenntnis, wie im Christetum oder Islam. En Uusaag vom Hinduismus isch, as jede Mentsch sini aigni Religioo heb und drum gebis söfl Religioone wie Mentsche. Di verschidnige Schuele lebet maist fridlich nebenand und betet und fiiret au gmainsam, trotz recht underschidliche Weltaschauige.
Yasd
Oasestadt
Yazd isch an ere Oase gründet worde und lit zwüsche de Wüeste vo dr Dascht-e Kavir und vo dr Dascht-e Lut. D Stadt existiert sit em dritte Joordausend vor Christus und isch s Zentrum vom zoroastrische Glaube im Iran gsi. Es git hüte no vili Füürtämpel (pers. Atashkadeh) do. Für d Wasserversorgig brucht mä bis hüte Wasserkanääl und -rööre (Qanat), wo zum Däil scho in der Antike aagläit worde si.
Hinduismus
Usem Hinduismus sind de Buddhismus, de Jainismus und de Sikhismus entstande. Hüt mues de Hinduismus as e beliebti Fundgrueb för esoterischi Ideene anehebe.
Neuapostolische Kirche
Emblem
S Emblem vo de Neuapostolische Kirch isch in Wiiß uf hellblauem Grund ghalte: E Krüz schwebt über stilisierte Welle; am Horizont got uus denne Welle d Sunne uf. Die drei Sinnbilder sin s Krüz, d Sunne bim ufgoo un d Welle vom Meer. E offizielli Uuslegig vom Emblem durch d Kircheleitig findet nit statt (Bild).
Yasd
Gschicht
Noch em Undergang vom Sassanideriich und dr Eroberig vo Persie dur die muslimische Araber im 7. Joorhundert häi under anderem d Lokaldünastie vo de Kakuzide und spööter vo de Atabegs vo Yazd d Stadt beherrscht. Denn häi sä d Mongoole erooberet, aber nit zerstöört.
Yazd isch 1907 historisch bedütsam worde, wo d Gränze vo de Inträssesfääre vo de Brite und de Russ in Persie im ene Verdraag festgläit worde si. Zum russische Iiflussgebiet häi d Gebiet nördlig vo Yazd ghöört, zum britische die südlig drvoo.
Hinduismus
Gotthaite
Im theologische System vom Hinduismus stoot z oberst und im Aafang s unpersönliche absolute göttliche Prinzip, s brahman. Es werd beschribe mit sat-cid-ananda („Sii-Biwusstsii-Froid“) und isch zitlos und durchdringt ales. Es werd au mit „Weltseel“ umschribe ode as „Höchers Selbst vo Gott“. Es cha nöd intelektuell verstande werde, sondern nur dör mystische Schau erfaare. Well da ade maiste Mensche nöd ggee isch, personalisiert sich da Göttlichi Prinzip im Ishvara („Herr“) oder Bhagavan („Erhabene“). De cha aber nöd materiell denkt werde oder gär imene Bild erfasst. Er cha Vatter, Muetter, Gliebte oder Fründ sii und stoot imene persönliche Verhältnis zum Vereerer.
Inere nöchstundere Stufe manifestiert sich s Göttliche i de Trimurti („Draigstalt“), de drai Hoptgötter, em Brahma, em Vishnu und em Shiva. Je noch Richtig, werd ain vo dene Götter als öbergornet agluegt, de Brahma allerdings het in ganz Indie nu grad zwee Tempel för sich. Die drai hend all Frau und Chind. Denebet werdet ono anderi Götter verehrt. Wenn en Gott uf de Erde inkarniert werd, redt me vomene Avatar. Am bikanntiste sind die zee Avatar vom Vishnu, drunter de indischi Nationalheld Rama und de Krishna. Zum Tail werd au de Buddha as en Avatar vom Vishnu aglueget. S wiibliche Prinzip werd vertrete dör d Devi („Göttin“), wo sich i verschidnige Forme manifestiert, wie i de guetmüetige Parvati oder ide schreckliche schwarze Kali.
De Kosmos werd wiiters ono vo Gaister und Dämone, Tier, Mensche und iri Aane, Tier und Gwächs bivölkeret.
Samsara
Im Gegesatz zu de mosaische Religioone globt de Hindu a d Widegiburt vo jedem Wese. Dör sini Handlige verursacht jedes Wese - Mentsch, Dämon, Gott, Tier - noiji Handlige oder Karma, wo im End wider uf aim zruggfalt, gueti Taate füeret zumene guete Karma, schlechti Taate zumene schlechte. S git au Handlige, wo noitral sind. Die Tate chöned körperlich, psychisch oder gaistig sii; wer schlecht öber anderi denkt, öber de werd au schlecht denkt. Da Karma blibt ade Seel (jivatman) hange und würkt öber de Tod use. Vill schlechts Karma biwürkt denn e Widegiburt i ugünstigi Verhältnis, guets Karma biwürkt e gueti Giburt, zum Biispil ine Priesterfamili. De Zyklus vo Tod, Widergiburt und Lebe haisst Samsara. Wenn e Mensch dör sini Entwickling afangt lerne, möglichst wenig Karma - weder guets no schlechts - z bewürke, chan er alts Karma ufbruuche und erlangt im Schluss Bifraijig (moksha) vom Samsara und chunnt nüme uf d Welt sondern verainigt sich mitem Brahman oder Paratman, de Weltseel. Da het dezue gfüert, as gwüssi Yogin seget, me söll im Lebe nu grad da tue, wa absolut nötig isch, anderi aber entgegnet, as untätig umesitze au schlechts Karma biwürke cha. S werd au gsait, ass jede Mensch die Pflichte woner dör sini Giburt öberchunnt, wiene Gsetz (dharma) mue bifolge, demit er Karma abbaue cha. I de Bhagavadhgita werd s Wechsle vom Körper i de verschidnige Lebe vergliche mitem Wechsle vode Chlaider. De Zuestand vode Erlösig werd mit de Wörter neti neti bischribe, da haisst „nöd ase, nöd ase“ und maint, as mer de Zuestand nöd i Wort fasse cha.
Yoga
Yoga (zu skt. yuj- „aabinde, aajoche“) bidütet „Verbindig“ vode Seel zum Göttliche und vergliicht sich somit mitem Wort Religioo (zu lat. re-ligere „sich wider verbinde“). Je noch de Fääigkaite vomene Mensch, gits meriri Weg, sich em Göttliche z nööchere und um Erlöösig z erlange.
Natüürli chöned je noch Möglichkaite meriri Weeg kombiniert werde und jedi Schuel git au anderi Aalaitige för en bestimmte Weg. De Hatha Yoga („Chraftyoga“), wo im Weste hüt recht verbraitet isch, isch en Bestandtail vom Raja Yoga und dient ade Rainigung vom Körper und isch fest iibunde ine (mono)theistischi Philosophi, wo spötestens im 5. Joorhundert fertig usbildet gsii isch.
Industalkultur 3000 bis 1400 v. Chr.
Bivor indoeuropäischi Stämm vom Norde her is Industal igwanderet sind, het sich am undere Indus und sinene Nebeflüss e hochentwickleti Stadtkultur usbildet, d Indus-Kultur. Die zaichnet sich dör e ussergwönlichi Stabilität und Kontinuität uus. Si het e Schrift bruucht, wo aber bis hüt nonöd entzifferet isch, so asmer uf Bildmaterial und anderi Objekt agwisen isch. Drus chamer erchene, as i dere Kultur religiösi Vorstelige vorhande gsii sind, wo spöter in Hinduismus ufgnoo worde sind.
Vedismus 1500 bis 500 v. Chr.
D Worzle vom Hinduismus liget i de Zit, wo indoeuropäischi Stämm uf Indie igwanderet sind und di alti iihaimischi Bivölkerig underworfe hend. Die noie Eroberer hend iri aigne religiöse Aasichte mitgnoo und mündlich tradiert. Spöter sind die Lehre ufgschribe worde i de vier Vede. De ältischt Veda isch de Rigveda („Königswüsse“), wo no völlig altertümlich isch und wenig Iifluss vode underworfene Völker zaigt. Er isch e Sammlig vo Hymne, um d Götter z vereere. De Samaveda und de Yajurveda sind Aalaitige zum rechte Opfere, wäred de Atharvaveda mee is Magische ine goot. S Alter vode Vede isch recht umstritte und d Hindu seged, as si mit öber 5000 Joore, die ältiste Schrifte saied, wo em am Aafang vom hütige Zitalter, em Kaliyuga, verchündet worde saied. Die westlichi Forschig ninnt aa, as de Rigveda öppe um 1200 v. Chr. entstanden isch.
Di vedischi Religioo isch no archaisch gsii und het ka Götterbilder oder Tempel kennt. S Füür isch extrem wichtig gsii und drum sind em Füürgott Agni auf vill Hymne gwidmet, die maiste aber rüemet de Donnergott Indra. Anderi wichtige Götter sind de Mitra und Varuna und de Soma. Vo de Göttine werd d Ushas am maiste bisunge. S ältiste schriftliche Zügnis vom Hinduismus stammt übrigens us Chliiasie. Imene Vertrag um 1330 v. Chr. zwöschet eme hethitische König und em König vo Mittanni stönd die vier Götternäme Mitraššil, Uruwanaššil, Indra, Našattiyanna, da sind de Mitra, de Varuna, de Indra und d Nasatya, wo im Veda ali e wichtigi Role spilet.
Tegna
Tegna isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Melezza im Bezirk Locarno ghert. Uf dr 14. April 2013 het Tegna mit dr Nochbergmaine Cavigliano un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte fusioniert.
Hinduismus
Vedismus 1500 bis 500 v. Chr.
Um 800 v. Chr. fönd sich philosophischi Tendenze afange bimerkbar mache und mystische Spekulatione sind i de Upanishade ufgschribe worde. Si bihandlet wichtigi Themene wie Widergiburt, Karma und Erlösig. I de Upanischade, wo inere Zit vo merere Joorhundert entstande sind, chamer starchi Entwicklige feststele. As religiös-philosophischi Literaturgattig sind Upanishade bis is 16. Joorhundert verfasst worde.
Tegna
Gschicht
Tegna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1238 as Tenia.
Hinduismus
Asketische Reformismus 500-200 v. Chr.
Im 6. Joorhundert v. Chr. isch e Unmuet gege di starchi Dominanz vo de Priesterchaste, de Brahmane entstande und au gege die Rite, wo zu strenggreglete leere technische Abloif wore sind. So hend sich noiji Richtige uftue und de Buddhismus und Jainismus hend sich under villne andere as noji Philosophie und em Schluss noiji Religioone uusbildet, wo au Mensche us de undere Chaste as gliichwertig aglueget hend. As hailigi Sprooch sind ab jetz au Mittelindischi Dialekt bruucht worde. Ab dere Zit chamer denn au vo aigetlichem Hinduismus rede.
Tegna
Gschicht
Am 22. Septämber 2002 hän d Stimmburger vu Tegna di blant Fusion mit dr Gmaine Verscio un Cavigliano zue dr neie Gmai Pedemonte abglähnt. Des Brojäkt isch derno vorerscht ufgee wore. Am 25. Septämber 2011 hän d Burger eme neie Fusionsbrojäkt mit Cavigliano un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte zum 14. April 2013 zuegstimmt.
Hinduismus
Klassische Hinduismus 200 v. - 1100 n. Chr.
De Hinduismus zaigt im Mahabharata („Groossindie“; 450 v. Chr.), em indische Nationalepos, scho di bikannti typischi Uusprägig und gelt hüt no vilne Inder as Vorbild. De wichtigst Bistandtail vom dem Heldeepos isch d Bhagavadgita, wo de Gott Krishna sini monotheistisch prägti Lehr em Arjuna verchündet. D Bhagavadgita isch erscht um 200 v. Chr. dichtet worde und später in Mahabharata ibaut wore. Si isch die hinduistischi Schrift, wo am maiste glese und zitiert werd und bis hüt för vill Mensche en wichtigi Rootgeber isch. Fast all bidütende Philosophe wie de Sri Aurobindo und Politiker wie de Mahatma Gandhi hend de Text uusfüerli kommentiert.
Tegna
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Tegna isch bis 2013 dr Omar Balli gsi.
Hinduismus
Klassische Hinduismus 200 v. - 1100 n. Chr.
De Hinduismus zaichnet sich uus - im Gegesatz zude altvedische Religioo - dör prächtigi Tempelbaute und lebhafti Götterbilder. S Chernstugg bildet d Trimurti („Draigstalt“), wo us de drai Hoptgötter Brahma (Schöpfig), Vishnu (Erhaltig) und Shiva (Zerstörig) bistoot. De Hinduismus het sich im Verlauf vode Gschicht i meriri Richtige gspalte. Denebet sind hochwertigi Philosophie und Schuele entstande, wo sich mitem Menschsii und em Göttliche usenandergsetzet.
Tegna
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Hinduismus
Sekte-Hinduismus 1100 - 1850
Mit de Underwerfig vo grosse Tail vo Indie under muslimischi Herrscher, het de Hinduismus sich i vili Richtige und Gruppierige uufgspalte. Die maiste islamische Herrscher hend d Hindu lo si loo i de Kultusüebig, s het aber au Herrscher ggee, wo gwaltsam gege de Hinduismus vorggange sind. Muslimischi Gleerti sind au die erste gsii, wo usfüerlicher de Hinduismus bischribe hend, so as e gwüssi gegesitigi Bifruchtig het chöne stattfinde. Dagege sind d Muslim bsunders hert gege buddhistischi Mönch vorggange, well die Gott generell verlügnet hend, so ass abem 14. Joorhundert de Buddhismus i sim Ursprungsland Indie ganz verschwunden isch.
Tegna
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Tegna ghert zum Ticinese.
Hinduismus
Sekte-Hinduismus 1100 - 1850
Us de Vermischig vo Hinduismus und Islam het de Guru Nanak (1469-1539) de Sikhismus is Lebe grueffe, e monotheistischi Religioo, wo im indische Staat Panjab am stärchste verbraitet isch. Au de indischi Mystiker Kabir (1440-1518) het i sinene Gedicht muslimischi und hinduistischi Gedanke verbunde.
Neohinduismus ab 1850
Mitem uufchoo vom indische Nationalgfüel im 19. Joorhundert isch noi öber de Hinduismus reflektiert worde. D Witweverbrennig und anderi vo de europäische Kolonialhere as barbarisch empfundni Sitte sind au vo bildete und iiflussriiche gloibige Hindu i Froog gstellt wore und werdet bis hüt polizailich verfolgt und vom Staat verurtailt. Zudem sind die vo de Brahmane ghaimbhaltne Schrifte vo Indologe i europäischi Sprooche öbersetzt worde und so aber au z Indie plötzli anere vill braitere Bevölkerigschicht zuegänglich wore, so ass die scharfe Gegesätz zwüschet de hochbildete Philosophi und em unbildete abergloibische Volksglaube entschärft worden isch.
De erst Reformer isch de Ram Mohan Roy (1772-1833) gsii, en hochbildete Bengal. Er het sich gege d Witweverbrenig, s Chastewese und de Bilderkult iigsetzt und ane 1828 de Brahma Samaj („Gsellschaft vo de Gottsuecher“) gründet. Er het e Reformatio vom Hinduismus agstrebt, wobi er sich au am Christetum orientiert het. Zu dere Verainigung hend namhaft bildeti Bengale ghört, drunder au de indischi Philosoph Rabindranath Tagore (1861–1941).
De Mulshankar oder Dayananda Sarasvati (1824-1883) het degege mit sim 1875 gründete Arya Samaj („Verainigung vo de Edle“) e konservativi Lini iigschlage und e raine vo westliche Iiflüss raine Hinduismus propagiert. Au er het d Witweverbrenig, Bildervereerig, soziali Misständ und leere Ritualismus bikämpft und sich för d Bildig vom Volch iigsetzt und nocheme Rainigungsritual au Lüt us de nidrere Chaste zuegloo. Sini negativ Haltig gegenöber em Christetum und em Islam het allerdings immer wider zu unerwünschte Spanige gfüert.
E toleranti Richtig vom Hinduismus het de Hailigi Ramakrishna (1836-1886) vorglebt. Sin Schüeler, de Vivekananda (1863-1902) het denn d Ramakrishna-Mission is Lebe gruefe und för Toleranz vo allne Religione plädiert und ase nöd nu z Inde sondern au Amerika und z Europa vill Aahänger gfunde.
Di Theosophischi Gsellschaft, wo 1875 z New York vom Amerikaner H.S. Olcott (†1907) und de Russi Helena Blavatsky (1831-1891) gründet woren isch, het christlichi, buddhistischi und hinduistischi Vorstellige mitenander verwobe. Nochdem si de Sitz uf Madras im indische Staat Tamil Nadu verlait hend, hend d Theosophe vill Aahänger au z Indie gfunde.
Wichtigi Biiträäg zu de Modernisierig vom Hinduismus hend de Politiker Mohandas Karamchand Gandhi (1869-1948) und de Philosoph Rabindranath Tagore (1861-1947), de Mystikerphilosoph Sri Aurobindo (1872-1950), de Hailigi Ramana Maharshi (1879-1950) und de Yogin Sivananda (1907-1963) glaistet.
Guruismus
Mit de Öffnig vom Weste för de Hinduismus as Alternativreligio het sich e witteri Form vom Hinduismus uusbildet, de Guruismus. Charismatischi Persone hend mitem Ziil de Hinduismus in Weste z trääge, em moderne westliche Denke aapassti hinduistischi Weltbilder kreiirt und um sich Mensche gscharret, wo si as Autorität oder Guru (skt. guru m. „Lehrer“) vereert hend.
Melone
Als Melonä bezeichnet mä vor allem in suptropischä Gebiet kultivierti Pflanze mit grossä, saftrichi Beerä-Frücht. Si ghöre zur Familiä vo dä Chürbisgwächser, wärde abr im Gegäsatz zu andärä Vrträter vo dere Familiä als Obst vrwändet. Es wirt hauptsächlich zwüschä Zuckermelonä und Wassermelonä unterscheidet. Melonä wärde in dr Botanik nit als Vrwandtschaftsgruppä agseh, diä Zuckermelonä sin änger mit dä Gurkä vrwandt als mit dä Wassermelonä.
San Bernardino (Pass)
Dr San Bernardino (ital. Passo del San Bernardino, uf de Schwizer Landcharte au Bernhardinpass, früener Vogelbärg ) isch en Alpebass im schwizerische Kanton Graubünde mit ere Hööchi vo. Er verbindet d Dääler Rhiiwald uf dr nördlige und Misox uf dr südlige Site an dr Hauptstrooss 13. D Luftdistanz vo dr Basshööchi zu de Bassfuessort isch vier Kilometer bis Hinderrhii (uf 1620 m) und 12 km bis Mesocco (790 m). Uf dr Basshööchi lit die Öiropäischi Wasserschäide und d Sproochgränze zwüsche Dütsch und Italiänisch.
Melone
Rifi vo dr Wassermelone
Rifi Wassermelonä dönä bim chlopfä hohl und dumpf, wärend unrifi Melonä chum äs Grüsch vo sich gän. Au wen Melonä dähei no nochrifä, han diä bereits uf em Fäld unrifi Melonä das intensivä Aroma. Dr süesslichi Gruch vo dr Frucht isch ä witers Merkmol vo dr Rifi. Im vrglich zu glichgrossä unrifä, sin rifi Melonä zudäm au schwerer.
San Bernardino (Pass)
Dr Bass wird scho sit dr Zit vo de Römer brucht. Dr alt middelalterlig Fuesswääg existiert hüte no und wird as Wanderwääg brucht. Im 18. Joorhundert isch die ersti Strooss über e Bass baut worde und 1817 het dr Giulio Pocobelli (1766–1843) e nöiji Strooss blaant, wo in de Joor druf baut worde und bis hüte in Gebruuch isch.
Melone
Rifi vo dr Wassermelone
D`Untersitä vo dr Melonä, diä in Kontakt mit em Bodä gsi isch, änderet bim Rifä d`Farb vo Wiss odr blassem Grüen zu liächt gälblich. Denno isch diä Farb vo dr Schale kei Merkmol für d`Rifi. Im Vrglich zu glichgrossä unrifä; anämä brünlichä odr sogar füechtä Stilasatz lot sich jedoch ä überrifi Frucht erkennä.
San Bernardino (Pass)
Under em Pass gits sit em 1. Dezember 1967 en 6,6 km lange Strossetunnel, wo e ganzjöhregi Verbindig vom Hinderrhii zu de Bündner Südtäler Misox und Calancatal mögli macht. Es isch au di erscht wintersicheri Strosseverbindig vo de Oschtschwiz is Tessin – de Strossetunnel dur de Gotthard isch erscht 1980 eröffnet worde. De Tunnel dur de San Bernardino isch noch em Gotthard de zwaitwichtigschti Alpenübergang för de Strosseverchehr i de Schwiz.
Jischuw
Mit Jischuw (hebr.: ישוב; „bewoonts Land, Siidlig“) bezäichnet mä die jüüdischi Bevölkerig in Palestina vor dr Gründig vom Staat Israel.