cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiischpelt
Gschicht
Kiischpelt isch zum 1. Jänner 2006 entstande dur d Fusion vu dr Gmai Wëlwerwolz (mit dr Ortschafte Wëlwerwolz, Äischer, Lellgen un Pënsch) un dr Gmai Kautebaach (mit dr Ortschafte Kautebaach, Alschent un Mäerkels).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Kiischpelt ghert zum Moselfränkisch.
Fasnachtsmuseum Schloss Langenstein
S  Fasnedsmuseum Schloss Langenstein  em Schloss Langenstein vom Graf Douglas, mo s Schloss gheerd, isch ois vo de gröschde Fasnedsmusea. S Schloss stoht uf em Gebiet vo Orsinge-Nenzinge im Hegau.
Gschichd
1969 isch s Langensteiner Fasnachtsmuseum aufgmachd worra. Dr Graf Douglas hod drfier en seim Schloss Räum geba. S isch allmäle auf 12 Räum mid 1000 Quadratmeter Ausstellungsfläch aagwachsa. S zoigd älle Oigahoida vo dr Fasned.
1970 isch a Arbeitskreis für Fasnachtsforschung grendad worra, mo fir d Erforschung und Pflege des Fasnachtbrauchtums schaffa soll.
Ausschdellonga
Sondrausschdellonga, wia Fotographia vo dr Schweizer Fotografin Diana Pfammatter mid fotografische Inszenieronga mid spätmittelalterliche Thema wia Narr, Tod, Völlerei und Sexualität odr vom Singener Moler ond Bildhauer Gero Helmuth mo detailliert d Entstehungsgeschichd vom Poppele-Brunnens, mo heid auf em Hohgarten en Singe (Hontes) schdoohd.
museum4punkt0
S Museeum machd bei dr museum4punkt0 mid. Des isch a visionär ausgerichtetes Pilotprojekt, mo au andre Musea ausbrobierad, wia ma neie Technika fir d Museumsarbeit nudsa kaa. Drum hend se s Museeum zuëgmacht und wellëd 2022 in ëm Neibau ganz nei aafangë.
Dortmund
Dortmund (Plattdytsch: Düörpm) isch e Stadt z Nordrhy-Westfale und mit yber 585'000 Ywohner die gröschti Stadt vom Ruhrgebiet und die sibtgröschti vo Dytschland.
Geografy
Dortmund ghört zum Ruhrgebiet. D Ruhr fließt im Süde vo de Stadt dure, usserdem durchkryzt d Emscher d Stadt. De Kanal Dortmund-Ems verbindet d Stadt mit de Nordsee. De Dortmunder Hafe isch de gröschte a me Kanal gleagene Hafe.
Dortmund isch au als die "grieni Metropole" vo Westfale bekannt; fast d Hälfti devo bstoht uss Wald, landwirtschaftliche Fläche und Grienfläche, usserdem hät s Parks wie de Westfalepark oder de Rombergpark. Sell Merkmol stoht im Kontrast zu de minimale Bewirtschaftig und de Ise- und Stahlindustry, wo in de Region yber hundert Johr betrybe worde isch.
Entfernig zu europäische Metropole:
Gschicht
Die ursprünglich vo me fränkische König gründeti Stadt isch 880 erschtmols in de Werdener Urbare erwähnt worde. Wyl d Stadt an de Kryzig vo de Handelsstroß Hellwäg und re Handelsstroß vo de Ruhr yber d Lippe in Richtig Norde ligt, hät sie sich schnell entwickelt. Wäge me Brand im Stadtarchiv im Johr 1232 hät mer keini friehnere Urkunde könne finde. Zu seller Zit isch Dortmund aber scho Rychsstadt und bis 1803 die einzigi solchi gsi. Im Mittelalter isch Dortmund e Uffenthaltsort vo de sächsische Kaiser gsi. s git wertvolli Reliquie vom heilige Reinoldus uss em Johr 1377.
Dortmund isch wäge de Mitglydschaft in de Hanse groß und bedytigsvoll gsi. S isch eins vo de wichtigste Mitglyder gsi.
Wyl Fürschte in de Umgebig vo de Stadt nydisch uff d Bedytig und de Rychtum vo Dortmund gsi sin, hät Dortmund Fehde wie z. B. die Großi Dortmunder Fehde mit em Erzbischof vo Köln gha. Selli Fehde hät d Stadt wirtschaftlig gschwächt. S glych isch au bi de Soester Fehde bassiert (1446–1449).
Im 14. Johrhundert hät s Gricht vo Dortmund Bedytig gha.
Spötestens noch me Edikt vom Stadtroot vo 1570 isch Dortmund im Gfolg vo de Reformation evangelisch worre. So hät z. B. s Archigymnasium sit 1543 evangelischi Geistlichi usbildet.
1803 isch Dortmund zu Oranie-Nassau, 1808 aber zum Großherzogtum Berg ko. Noch em Wiener Kongress isch es an Preuße gfalle. Denoch hät s vyl vo siner Bedytig verlore; erscht in de Zit vo de Industrialisierig hät de Bergbau für e Uffschwung gsorgt. Im 20. Johrhundert sin Nochbergmeinde ygmeindet worre.
Wirtschaft
Mit sine rund 600'000 Ywohner isch Dortmund e wichtigi Metropole. D Technology hät näbe de Industry vyl Bedytig für d Dortmunder Wirtschaft. S entwickelt sich als „dynamischsti Stadt vo de neue Wirtschaft“ rasant und hät vyl Akzeptanz. So wird d Stadt zum „Vorzeigmodell“ vo Dytschland. Folgendi Branche sydle sich z Dortmund a: Z Dortmund git s innerhalb vom mittelalterliche Stadtwall yber 600 Gschäft. Pro Dag bummle bis zu 100'000 Lyt durch d Füeßgängerzone.
Datsächlig isch aber Dortmund fast zur Hälfti mit Parks und andere Grienalage bedeckt. Des z erhalte, wird bsunders understützt.
Sport
De Ballspielverein Borussia Dortmund isch 1909 gründet wore.
Lepontische Sprache
S Lepontische isch d Sprooch vo de Lepontier gsi. Si gilted als die em früeste öberlifreti keltischi Sprooch. Si isch i drai Stufe öberliferet: S Altlepontische isch im 6. und 5. Joorhundert v. Chr. gschribe wore, Mittellepontisch im 4. und 3. und s Noilepontische vom 2. bis zum 1. Jh.v. Chr. D Inschrifte, me as hundert, findet me merhaitlich zwüschet em Langesee und em Comersee. Gschribe wore isch es im Lugano-Alphabet, enere Variante vo de norditalische Schrifte. Di maiste Inschrifte sind uf Grabstai (lep. PALA) aabrocht wore, aber au anderi Objekt, vor alem Gfäss träget Inschrifte. E typischi Grabinschrift bistoot usem Name vom Tote im Dativ, gfolgt vom Word PALA »Grabstai«. S Lepontische ghört zum p-Keltische (lep. -PE »und«; vgl. lat. -que), isch aber archaischer as s Gallische und s alti vorkeltische /p/ wo im Gallische verschwunde isch, werd im Lepontische mit /v/ widergee (lep. UVAMO »höchste« und de Stammname Uberi; gall. ver-) und d Endig luutet no /-m/ statt /-n/ (lep. UINOM »Wii«). Die alte silbische Sonore sind zu /em/ und /en/ wore, im Gallische aber zu /am/ und /an/. En Iifluss vom Etruskische isch d Bildig vom Vatername mitem Suffix /-al-/.
Endingen am Kaiserstuhl
Ändinge am Kaiserstuehl isch e Kleistadt im Landkreis Emmedinge im Südweschte vu Bade-Württeberg.
Alemannisch
Dr ursprünglich örtlich alemannisch Dialekt ghört zum Oberrhinalemannisch, wo zum Nideralemannische zellt. In dr Stadtmiddi vu Ändinge sin einigi Gässli un Strosse uf alemannisch gschriibe. Uffällig isch debi d'Verwendung vum korrekte Diminutiv -li statt wie suscht in dr Gegend iblich (un falsch) -le.
Ändingerisch isch au d'Grundlag vum alemannische Dialekt vu dr Colonia Tovar in Venezuela. Anno 1842 sind 389 Iwohner vun Wyhl und Ändinge ibber Strossburg und Le Havre uf Venezuela usgwanderet und hän dert d Colonia Tovar gründet. S Alemannisch isch vun Generation zue Generation witer gäbbe worre und heisst dert Alemán Coloniero; hüt isch es aber am Ussterbe.
Geographischi Lag
S'Städtli Ändinge mit dr Widörfer Amoltere, Kiechlischberge un Kinnigschaffhüse lit im Norde vum Kaiserstüehl.
Noochbergmeinde
Noochbergmeinde sin Forche, Riegel, Bahlinge, Vogtsburg, Saschbe un Wyhl.
Klima
D'Stadt lit in ere vu dr wärmschte Gegende vu Ditschland: bim Kaiserstuehl. S'submediterran Klima zeigt sich in dr Qualität vum abaute Wi.
Gschicht
Ändinge wird erschtmols 862 urkundlich erwähnt. S het e baar Johrhundert zum Besitz vu dr Herre vu Ändinge ghört, bis es an d'Herre vu Üseberg ibergange isch, wo Andinge 1290 d'Stadtrecht verlihe hän. Wo d'Üseberger 1379 usgstorbe sin, isch d'Stadt in habsburgische Besitz kumme un Vörderöstriich zuegordnet worre, wobi si am Afang vum 15. Johrhundert kurzzittig dr Status vu ere frieje Riichsstadt gha het.
1751 findet in Ändinge ein vu dr ledschde Hexeprozesse in Europa statt, am 24. April wird d Anna Schnidenwind uf em Schitterhüffe verbrennt. Weg em Riichsdeputationshauptschluss isch d'Stadt 1806 an s'Grossherzogtum Bade kumme.
Mit Usnahm vu Kiechlinsberge, wo vor dr Igmeindung zum ehemolige Landkreis Friburg ghört het, isch d'Stadt sit dr Zueghörigkeit zum Land Bade Deil vum Landkreis Emmedinge.
Stadtdeile
Zue dr Stadt Ändinge ghöre d'Stadtdeil Amoltere, Kiechlischberge un Kinnigschaffhüse.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verchehr
Ändinge isch dur d'Kaiserstuehlbahn (Riegel – Brisach) an s iberregionale Schinenetz abunde.
Entfernige:
Asässigi Undernämme
Die Südwestdytsch Verchehrs AG betribt z'Ändinge e gross Betribszentrum fir Schinefahrziig un Bus.
Bildig
S'Ändinger Schuelzentrum umfasst d'Grundschuel am Erle, d'Engelsberg-Hauptschuel un d'Stefan-Zweig-Realschuel. Dodriber nus git's noch d'Albert-Schweizer-Schuel, wo sich um lernschwachi Schüeler kimmeret. Ire Bildigsagebot isch sit em Johr 2005 zue dr Ganzdagsschuel usbaut worre.
Musee
Ändinge isch e Haldestelle vu dr Museumsbahn Räbebummler.
Stadtmüsik Ändinge
D'Stadtmüsik Ändinge isch e Symphonischs Blosorcheschter vu dr Oberstufe. Si het anno 1982 d'Colonia Tovar in Venezuela besuecht. D'Stadtmüsik git's sit mindischtens 1753. Meh dezue im Hauptartikel.
Nid nur im Schdädli gits Müsiverein. Äu z' Amoldere, Kiechlischbärge un Kinigschaffhüse hets göedi Blosorcheschder.
Ändinger Fasnet
In dr ehemols vorderöstriichische Stadt het sich alds Fasnetbruuchtum erhalde, wo sich dur d'Johrhundert zruck verfolge losst. An dr närrische Däg goht alles um dr Jokili, die zentral Gstalt vu dr historische Fasnetsfir. Dr Ändinger Jokili zellt zue dr äldischte Narrefigure am Oberrhin. Scho fir s'Johr 1782 isch d'Bruuchfigur un mit ihre e Fasnetszumft belegt.
In schir grenzeloser Vorfraid uf die höchschte Fasnetsdäg wird dr Jokili am Schmutzige Dunnschdig us sinem eijährige Schlof im Rothusbrunne ufgweckt un dert nooch sinere kurze aber intensive Regentschaft am Fasnetzischdig under grossem Wähklage wiider versenkt. In dr Däg dezwische stehe fier d'Narre insgsamt acht Umzüg uf em Programm.
Stadtspil
Under em Namme „Sag, wem ghört die schön Stadt“ fiehre Ändinger Bürger under dr Leitig vum Georg A. Weth (Künstlerischer Leiter vu dr Dytsche Kammerschauspile) un vu dr Annette Greve (Gschäftsfüehrendi Direktori vu dr Dytsche Kammerschauspile) e gspilti Stadtgschicht uf markante Plätz, in historische Hüser un in dr Strosse vu Ändinge uf.
Bäuwärk
1973 sin z Amoltere Fundamänträscht vun ere ehmolige Burg us em 13. Johrhundert gfunde wore.
Weblink
Verein
Rosheim
Roose (frz. Rosheim, dt. Rosheim) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Arrondissement  im Unterelsàss (Bas-Rhin).
Gschìcht
Roose ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 778 àls Rodasheim. S Stàdtracht het d Gmein ànne 1262 bikumme, verbunde mìt em Racht, e Stàdtmüür ze böie. 1303 ìsch Roose Richsstàdt wore, ìm Johr 1354 hàt sa züe dr Stedt ghert, wie d Dekapolis grìndt han.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Roose ìsch. Roose ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Roose ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Lubécourt
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lubécourt lijt dräi Kilometer nerdlich vun Château-Salins ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 203 un 358 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lubécourt ìsch. Lubécourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lubécourt ghert zem Lorrain.
Chêne-Bougeries
Chêne-Bougeries (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Chêne-Bougeries lyt am linke Stade vum Gämfersee. Zue dr Gmai ghere d Quartier Grange-Canal, Malagnou, Le Vallon, La Pommière un Conches, derzue di am Änd vum 20. Johrhundert böute Wohnblockquartier La Gradelle un La Montagne. Dr Bann umfasst 10 % landwirtschaftligi Flechine, 6 % Wald, 71 % Sidligsflechine, 12 % Vercheersflechine un 1 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Cologny, Vandœuvres, Chêne-Bourg, Thônex, Veyrier un Gämf.
Gschicht
Chêne-Bougeries isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1270 as Quercus (1801 Chêne-les-Bougeries).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 32,5 % gläge.
Merian (Familie)
D Meriaas si en altiigsässnigi Baasler Patrizierfamilie.
Chêne-Bougeries
Religion
23,6 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 35,3 % remisch-katholisch.
Merian (Familie)
D Meriaas stamme vermuetlig us em fürstbischöflige Muriaux bi Saignelégier. Im 15. Joorhundert het sich d Familie in zwäi Linie däilt. As Stammvater gältet dr Theobald Meria (1415-1505), wo mänggisch au as Diepold Muria vorchunnt und won e bischöflige Meier z Courroux gsi isch. Si Soon Theobald (um 1465-1544), wo die elteri Linie gründet het, isch e Schiffmaa (Schiffer) und Inhaber von ere Säägimüüli im Chläibaasel gsi. 1498 het er s Baasler Bürgerrächt überkhoo. Us dr jüngere Linie isch dr Burkard (1518 bis noch 1562) 1553 Bürger worde.
Chêne-Bougeries
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 31,1 %, CVP 8,6 %, GLP 5,3 %, GP 12,2 %, MCR 7,3 %, SP 14,6 %, SVP 15,2 %, Sunschtigi 5,6 %.
Merian (Familie)
Dr Onophrion (1566-1621) us dr eltere Linie het sich 1595 in d Safrezumft und in d Schlüsselzumft iikauft. Si Soon Soon Onophrion (1593-1665) isch Rootsherr und Landvogt z Rieche gsi, und mit iim si d Meriaas zun ere rootsfähige Familie worde. Si häi sich mit de andere Baasler Patrizierfamilie wie de Buurgheds, de Faeschs, de Forcarts, de Saresyys, de Stäächeli, de Turniise, de Werthemann und de Wielands verschwöögeret.
Chêne-Bougeries
Politik
Gmaindspresidänt isch dr Emile Biedermann (Stand 2012).
Merian (Familie)
D Noochkomme vom Onophrion häi woorschinlig dr bedütendst Zwiig vo de Meriaas bildet und si si Handelsherre, Fabrikante, Bankiee, Offizier und Gleerti gsi. Uusestöön under anderem dr Bürgermäister und Iisewärkbetriiber Johann Jakob Meriaa (1648-1724), dr Bürgermäister und Bankiee Samuel Meriaa (1685-1760), die bäide Brüeder Johann Jakob (1768-1841) und Christoph Meriaa (1769-1849), wo s grösste Baasler Handelsundernääme im 18. und früeje 19. Joorhundert gründet häi, dr Christoph Meriaa, wo mit sim Vermöge d Basis für d Christoph-Meriaa-Stifdig gläit het, und dr Rootsherr und Geologiibrofässer Peter Meriaa.
Chêne-Bougeries
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 9.759 Yywohner 7.631 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 481 Dytsch, 250 Italienisch un 1.397 anderi Sproche.
Merian (Familie)
Zur jüngere Linie vo dr Familie ghööre Gastwirt, Sääger, Zimmerlüt, Beck, Pfarrer und Künstler. Z erwääne isch dr Chupferstächer, Mooler und Verleeger Matthäus Merian dr Elter, wo uf Frankfurt am Main usgwanderet isch und däm sini Kinder Matthäus Merian dr Jünger und d Maria Sibylla. Z Baasel am bedütendste isch dr Bürgermäister und Schwizer Landammaa vo 1806 Andreas Meriaa gsi. Si Soon Andreas isch as Staatsroot e russische Aadlige worde. Die jüngeri Linie het sich witer verzwigt uf Frankriich, Dänemark, Brasilie und in d USA.
Chêne-Bougeries
Sproch
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Elvis Presley
Dr Elvis Aaron Presley (* 8. Januar 1935 z Tupelo, Mississippi; † 16. August 1977 z Memphis, Tennessee), und äifach as „Elvis“ bekannt, isch en amerikanische Sänger, Musiker und Schauspiiler gsi, und gältet as äine vo de wichdigste Verdräter vo dr Rock- und Popkultur im 20. Joorhundert. Wäge sine Erfolg und sinere Usstraalig wird er au as „King of Rock ’n’ Roll“ oder äifach as „King“ bezäichnet. Dr Presley het woorschinlig mee as e Milliarde Doondreeger verchauft und gältet uf dr ganze Wält as dr erfolgriichsti Solo-Künstler.
Dr Presley het si Karriere 1954 as äine vo de erste Muusiker vo dr Rockabilly-Beweegig aagfange. Das isch e Fusion vo dr „wisse“ Country-Muusig und em „schwarze“ Rhythm & Blues gsi. Si Durchbruch het er 1956 ghaa, won er zun ere Identifikazioonsfigur vo dr Rock-’n’-Roll-Beweegig worde isch und isch kontrovers diskutiert worde. Er het mit sine Büüneufdritt, wo usgsproche körperbedoont gsi si, für Furore gsorgt in ere Zit, wo daas noonig zum Standardrepertuar vo Läiv-Enterteiner ghöört het. Im Presley si Markezäiche si si markanti Stimm gsi, wo fast drei Oktave umfasst het, und si innovative, emozionsglaadnige Gsangsstil, won er mit ene in underschiidlige Schaaner wie Rock, Pop, Country, Gospel und Blues erfolgriich gsi isch.
Dr Presley isch bis 1978 14 Mol für e Grammy nominiert worde und het en dreimol für sini Gospelinterpretazioone überchoo. Won er säggsädrissig gsi isch isch bis denn dr Jüngsti gsi, wo mit em Lifetime Achievement Award (Bing Crosby Award) uszäichnet worde isch. Dr Presley isch as dr äinzig Künstler in fümf Halls of Fame verdräte: Rock ’n’ Roll, Rockabilly, Country, Blues und Gospel. Säggs vo sine Songinterpretazioone si as historisch bsunders bedütsam in d Grammy Hall of Fame ufgnoo worde. Noch dr RIAA (Recording Industry Association of America) het er 167 Gold- und Platin-Uszäichnige überchoo, mee as jeede andere, und e Diamond-Award (Stand: Dezämber 2011). D RIAA het en e baar mol as „Best Selling Solo Artist in U.S. History“ uszäichnet.
In de amerikanische Billboard-Charts het dr Presley bis 1977 15 Album und 16 Extended Plays dghaa und isch uf em en erste Blatz. Er isch dr äinzig Musiker in dr amerikanische Tschhartgschicht wo Nummere-äins-Hits in Billboards Pop- (18) und au in Country- (11), Rhythm-&-Blues- (5) und Adult-Contemporary-Charts (7) ghaa het und isch bis hüt ganz oobe uf dr Billboards „Liste vo de 500 erfolgriichste Künstler vo 1955 aa“.
Zwüsche 1956 und 1969 het dr Presley au ni in 31 Spiilfilm gspiilt. 1970 und 1972 si zwäi Dokumentarfilm über en erschiine; Elvis on Tour isch mit eme Golden Globe Award as besti Dokumentazioon uszäichnet worde.
Tiroler Wildwasserbahn
D Tiroler Wildwasserbahn isch e Wildwasserbahn im Europa-Park z Ruescht. Au wenn si zwee steili Hügel het und e hochi Fahrgschwindigkeit erreiche cha, zellt si nit zu de Achterbahne vom Europa-Park. D Tiroler Wildwasserbahn ligt im Themeberych "Österreich".
Gschicht
D Tiroler Wildwasserbahn isch 1978 vo dr Firma Mack Rides und vo dr Firma Arrow baut worde. Si fahrt sit 1998 dur d Zauberwelt der Diamanten, wo au dr Alpenexpress Enzian durefahrt. Vorhär isch si e Halle gsi. 2005 sin alli Boot repariert worde.
Makedonien (Griechenland)
Makedonie oder au Mazedonie oder präziser Griechisch Makedonie (uf griechisch: Μακεδονία Makedonia) isch e Region im nördliche Griecheland. D Hauptstadt und der wichtigscht Hafe isch Thessaloniki.
Bevölkrig
Griechisch Makedonie werd hüt vor alem ( 98 % ) vo griechische Makedonier bevölkert. Es git aber zwoo chliini Minderheite, d Meglenorumäne und d Arvanite, speziell i de Präfekture Kilkis und Florina. Nooch de Volkszählung vo 2001 bestoot d Bevölkerung us dene Nationalitäte:
Geografi
Im Norde grenzt Makedonie aa Albanie, Nordmazedonie, un Bulgarie. Im Weschte grenzt Makedonie aa de griechisch Teil vom Epirus un im Süde aa Thessalie. Im Oschte grenzt Makedonie aa de griechisch Teil vo Thrakie. Der gröschte Teil vum griechische Mkedonie lit am Ägaische Meer, wo en Tail vom Mittelmeer isch.
De höchscht Berg vo Makedonie und au Griecheland isch de Olymp, wo 2917 m höch isch. Noch de griechische Mythologi isch de Olymp de Sitz vo de Götter, wo au de Thron vom Zeus stoot.
Gschicht
De Alexander de Gross stammt usem altmakedonische Königshuus.
I de Römerzit isch Macedonia en aigni Provinz gsi.
De Apostel Paul het en Tromm ghaa, wonem bifole het, uf Makedonie z goo und het dodemit d Christianisierig vo dem Landstrich iiglaitet.
Vom 15. Johrhundert hed d Region zum Osmanische Riich ghört. Noch em Balkanchrieg vo 1912 isch si denn zum 1822 gründete Griecheland cho. Im Zweite Wältchrieg isch Makedonie vo Nazi-Dütschland und Bulgarie bsetzt gsi.
Regione un Präfekture
Di 3 Regione und di 13 Präfekture sind:
Verchehr
Makedonie het en Fährhafe mit nationale Bidütig, vo wo Schiff anderi Häfe ide Ägäis astüüret und en wichtige internationale Handelshafe.
De „Makedonia Airport“ (international Flughafe-Code: SKG (IATA-Code), LGTS (ICAO-Code)) isch en wichtige Vercherschnote vode internationale Luftfaart.
Domhof (Basel)
Dr Domhoof isch e historischs Bauwärk am Münsterblatz 10-12 in dr Altstadt vo Baasel.
Er stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter in dr Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi. Hüte ghört er em Baudepartemänt vo dr Stadt Baasel.
Gschicht
Dr Hoof het ursprünglig Friedolinshoof ghäisse und het dr Naame Duemhoof überchoo, wo s Domkapitel iizooge isch. Dört häi d Kapitular iiri Sitzige abghalte. Mit dr Reformazioon 1529 isch s Kapitel us Baasel uszooge. Dr Hoof isch denn vom spoote 16. Joorhundert aa in drei Etappe nöi baut worde und bestoot hüte us drei Flüügel. 1587 isch dr erst Däil baut worde für e Schaffner vom Domstift, dr Johann Georg Eckenstein, im Ufdraag vom Bischof Jakob Christoph Blarer vo Wartesee, wo d Geegereformazioon im Birsegg duuregsetzt het und vo dr reformierte Stadt Baasel im Verdraag vo Baade 1585 e Riisesumme für alli Bsitz überchoo het, wo früeneri Fürstbischöf dr Stadt verpfändet häi. D Domhere häi im Hoof gwoont, wenn si z Baasel z due gha häi. Aber nid nume si. Zum Bischbil isch 1661 dr Kardinal Mazarin im Duemhoof abgstiige. 1792 het s Arleshäimer Kapitel si Archiv im Duemhoof vor de Franzoose in Sicherhäit brocht, wo die die linggsrhiinische Gebiet vom Fürstbistum Basel an sich grisse häi. Dr letschti Schaffner, dr Notar Best, isch 1793 ernennt worde, het dr Duemhoof kauft und het alli Schääde gflickt, wo d Franzoose aagrichdet ghaa häi, wo si im Hoof iikwardiert gsi sin.
Im 19. Joorhundert het dr Peter Meriaa (1795-1883) im Duemhoof gwoont und dört vo 1826 aa d Tämpratuur und anderi Wätterdaate gmässe. Er het e Brojekt witergfüert, wo dr Brofässer Johann Jakob d'Anonne 1755 as Hobby aagfange het. 1864 het s schwizerische Klimamässnetz die Beobachdige übernoo. D Baasler Klimaräije isch äini vo de eltiste in Öiropa.
D Liigeschaft het 1834 eme Lienert Burghed ghöört und het d Huusnummere 1402 ghaa. 1841 het dr Baasler Archidekt Christoph Riggebach dr Flüügel em Münsterbärg zue aabaut.
Noch em Erste Wältchrieg isch s Zivilstandsamt iizooge, bis es 1962 an d Riddergass 11 züüglet isch. Denn isch s Grundbuechamt drii cho.
Bildhauerei
Dr Begriff Bildhauerei umfasst s ganze Fäld vo dr Häärstellig vo Skulptuure und Blastike in dr Kunst und im Kunsthandwärk. Er stoot für s Wärk vom ene Bildhauer, as Gattigsbezäichnig für dreidimensionaali Kunstwärk, sig es Vollblastike oder Rölief, us feste Materialie, und au für e Wärkstatt oder e Undernääme, wo soonigi duurhafti Arbäite usfüert
D Bildhauerei as Wärk vom ene Bildhauer
Scho in dr Altstäizit häi d Mensche Stäi e Form gee. Die Fustkäil si zwar as Wärkzüüg gmacht worde, sträng gnoo cha mä sä aber au as die erste Skulptuure in dr Gschicht vo dr Menschhäit aaluege. Für ornamentaali Zwäck het mä Stäi aber erst in dr spoote Jungstäizit afo forme. Im Lauf vo de Joorduusig het mä sich immer mee Müe gee mit em Mache vo Alldaagsutensilie, wil si nid nume iire äigentlig Zwäck häi sölle erfülle, sondern au guet usgsee. D Cro-Magnon-Mensche häi scho Grawierwärkzüüg wie Stichel brucht, zum Chnoche und Elfebäi grawiere und skulptiere. Mä het au Materiaalie wie Doon oder Holz verwändet, wo liichter si zum verarbäite, nume si vo deene Artefakt hüte nume no weenig erhalte
Im Alterdum häi d Faraone im alten Egüpte chliineri und gröösseri Skulptuure us wärtvolle Stäin wie Lapislazuli und Jaspis lo mache, aber au Riisestatue us Chalchstäi oder Granit, wo Donne schweer gsi si. Für s Bearbäite häi si herti Hammerstäi mit oder ooni Griff us Holz brucht, für e Dransbort Rolle oder Schlitte us Holz. Im Antike Griecheland het mä realistischi Statue us Marmor und Doon gmacht, wo die mäiste von ene nid erhalte si. Im färne Oste drgeege het mä eender mit Jade, Elfebäi und Bronse gschafft. Motiv si vilmol Dier gsi. In Nordamerika häi d Indianer näbe Diermodäll au Geegeständ für dr dääglig Gebruuch gmacht, wie Schaale, und Muusiginstrumänt us Doon. Zu de Bearbäitigsverfaare isch denn au dr Guss vo Metall cho.
Wäarend em öiropäische Middelalter het mä scho e Hufe Wärkzüüg brucht, won en äänligi Form häi wi die, wo mä au hüte no verwändet.
D Bildhauerei as Gattigsbezäichnig
D Bildhauerei isch äini vo de eltiste bildende Künst in dr Kultuurgschicht. Dr Underschiid zwüsche dr Bildhauerei und dr Moolerei bestoot din, ass d Kunstwärk, wo dr Bildhauer macht, dreidimensionaal si. In dr Bildhauerei brucht dr Künstler alli mööglige Materialie und die underschidligste Bearbäitigstechnike zum Forme und Gebild rüümlig erfaarbar mache. D Skulptuure oder Blastike chönne realistischi Daarstellige si, d Realidäät kreativ verändere oder völlig abstrakt si.
D Bandbräiti vo de verwändete Materiaalie goot vo klassische Materiaalie wie Stäi, Holz, Elfebäi, Metall, Doon und Gips, über Glaas und Kunststoff bis zu Textilie.
Mä underschäidet Vollblastik, Hoochrölief und Flachrölief. Relief si vilmol mit Archidekduur und Baukunst verbunde. Dänkmööler si sälbständigi Blastike und Architekduure, wo sich an antike Vorbilder orientiere mit eme stedtebaulige Bezug oder in Parklandschafte. Nooch dodrzue si die modärne Installazioone, Ruuminstallazioone, Land-Art und au d Konzeptkunst.
Staudamm
Èn Staudamm isch è Bauart vo Abschpèrrbauwärch, vowendèt bi nèrè Dalschpèrri odder enèrè Stauaalaag. Im Gegèsatz zuè nèrè Staumuèr bschtòt dè Staudamm im wesèntlichè uss enèrè Èrd- odder Felsschüttig.
Staudämm könned in zimli seltènè Fäll au uff natürlichi Wys – durch Èrdrütsch entschtò. Zum Byschpill isch dè Pragser Wildsee so entschtandè.
Uffbau
Dè Hauptdeil von èm Staudamm isch dè Stützkörper. Er isch normalerwys mit èrè Dichtigsschicht im Innerè odder a dè Wassersitè abdichtet un bschtòt oft uss Zonè vo unterschidlicher Durchlässigkeit. D Dichtigsschicht ka nè Kèrndichtig uss Lèttè, Don, Foliè odder Asphalt sy. Möglich isch au è dünni Donbedongwand i dè Mitti vom Damm. È so gnannti Schürzèdichtung isch è schrägi, a dè Wassersitè liegendi Schicht uss Lèttè odder Don. Au è Ußèdichtig uss Bedong, Asphalt odder Kunschtschtofffoliè chunnt in Frõg. Èn Staudamm ka abber au homogen sy, d. h. vollschtändig uss èm glychè Matriaal bschtò.
Èn Staudamm hèt èn trapezförmigè Querschnitt un uff beidè Sitè è Böschung mit èrè bschtimmtè Neigung. Allderdings sin au voschideni Abschnitt mit unterschidlichè Neigungè durchuus üblich. Söttigi Abschnitt sin oftmòls durch horizontali Stüggli (Berme) unterdeilt. D Uffschtandsflächi isch im Gegèsatz zuè nèrè Staumuèr relativ groß, defür muè dè Untergrund keini so hochi Belaschtung uffnää. Es isch deshalb kein Felsuntergrund erforderlich. Èn Staudamm eignet sich dört, wo breiti Däler mit gringer Höchi abgschperrt wörrè söllè. In engè Gebirgsdäler sin Staumuèrè besser geignet.
Zum Nõchwys vo dè Standsicherheit von èm Staudamm muè mò unter anderem d Sicherheit gegè Böschungsdrugg berechnè.
Gschichtè vom Staudammbau
Als einè vo dè älteschtè no deilwys erhaltenè Staudämm gildet dè Sadd-el-Kafara im Wadi el Garawi bi Kairo, Ägyptè (voschidenè Aagaabè zfolg zwischè 2950 un 2500 v. Chr. erbaut worrè).
D Übberbleibsel vo Dämm, wo Deil vom Wasservosorgig für d Stadt Java z Jordaniè gsi sin, datyred d Archäologè uff 3.000 v. Chr. Ab 1.000 v. Chr. sin in villè Deil vo dè Erdè zaallosi größeri un chlyneri Dämm sowiè Staumuèrè baut worrè. D Reschtè vo dènnè Baut hèt mò unter anderem im Mittelmeerraum gfundè. Z Europa sin d Römer berühmt für iri Wasserbaubrojèkt (Lischtè vo römischè Staudämm).
Z Dütschland gelted Dämm vom Oberharzer Wasserregal als diè älteschtè no im Betrièb befindlichè Staudämm. Si sin ab èm 15. Johrhundert entschtandè.
Zum Begriff
„Staudamm“ odder „Damm“ isch nit diè dütsch Entschprèchig vom änglischè „dam“. Letschteres bedütet „Dalschperri“ un ka au è Staumuèr sy. Im allgemeinè Sprõchgebruuch wörd degegè oft jedes Abschperrbauwärch von èrè Dalschperri als „Staudamm“ odder „Damm“ bezeichnèt, unabhängig devò, ob s datsächlich èn Staudamm (è Aaschüttig uss Schüttmatriaal) odder villmee è Staumuèr uss Stei un Bedong isch So wörd zum Byschpill dè Drei-Schluchtè-„Damm“ regelmäßig als Damm bezeichnèt, obwoll er im eigentlichè Sinn kein Staudamm isch, sondern è Staumuèr.
Wegè sellèrè falsch bruuchtè Bezeichnig muè mò seer oft demit rechnè, dass – unabhängig vo dè korrektè Bedütig – mit „Staudamm“ s Abschperrbauwärch von èrè Dalschperri gmeint isch. Im Änglischè isch diè gmeinsami Bezeichnig „dam“, wa so ähnlich wiè „Damm“ klingt, für Staudämme un Staumuèrè degegè richtig.
S Wort Staudamm schint èn Bedütigswandel mitgmacht z haa. Im Otto Lueger sim Lexikon vo dè gsamteè Technig vom Aafang vom 20. Johrhundert wörd unter m Stichwort „Staudamm“ Staumuèrè un Schüttdämm zämmègfasst. Erscht spôter hèt sich unter Fachlüt, schinbar abber nit i dè Allgemeinheit, ybürgerèt, dass mô unter eim Staudamm nu no èn Schüttdamm voschtòt un è Staumuèr kein Staudamm mee isch.
La Juive
La Juive (uff deitsch Die Jüdin) ischt a franzeesischa Opr en fenf Uffziig vom Kombonischda Jacques Fromental Halévy (1799 bis 1862). S Libreddo stammt vom Eugène Scribe (1791 bis 1861). Zom erschda Môl uff d Bihne komma isch des Werk am 23. Februar 1835 em Salle Le Peletier vom Opéra-Haus z Paris. Em deitsch-schbrôchiga Raum hôt mr’s zom erschda Môl noh em gleicha Jôhr am 29. Dezember en dr Ibrsetzong vom Karl August von Lichtenstein ond dr Friederike Ellmenreich em Opernhaus vo Leipzig erleaba kenna. A Uffihrong dauret – d Pausa et mitgrechnet! – rond drei-dreivirtel Stond. Des Werk isch durchkomboniirt ond gheert zor Gaddong Grand Opéra. Vo ällem, was dr Halévy so gschriiba hôt, hôt dui Opr da nachhaldigschda Eidruck henderlau.
Staudamm
Zum Begriff
Vowandti Begriff:
La Juive
Firs Orkeschtr braucht-ma
Zwoi Fleeda, zwoi Oboa oder Englisch-Herner, zwoi Klarinedda, zwoi Fagodd, viir Herner, viir Trombeeda, drei Posauna, a Harf, a Orgl, zwoi Gidarra, a grauß Schlagwerk ond etliche Streichinstrument. Drzua kommet noh fir d Bihnamusik a Tamburin ond Glocka en g ond c.
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt z Konschdanz em Jôhr 1414 kurz vor dr Ereffnong vom Konzil.
Erschtr Uffzug
A Platz en dr Stadtmidde mit-em Minschder ond em Eleazar seim Haus. Älle Birger vo Konschdanz fiabret em Konzil entgega, wo bald vom Kaiser Sigismund ereffnet werra soll. Obwohl grad a Feierdag ischt, heert mr aus-em Haus vom Goldschmid Eleazar Hammerschläg. Dô driiber reget sich an Haufa Leit auf, weil se moinet, der Kerle dät sich am chrischtlicha Feierdag vrsendiga. Abr sellr Goldschmid hôt da jidischa Glauba ond nôch seira Religioo isch koi Feierdag. Dr Birgermoischtr vo dr Stadt hôt nix drgega, dass seine Birger em Haus vom Juda d Fenschder ond Diira eischlaget ond dean arma Môô uff d Strôß raus zerret.
Dr Eleazar ischt zo-ma vorbidderda Môô wôrra, wia-nr hôt zuagucka miaßa, wia seine Buaba uff-em Scheidrhaufa vo de Chrischda vrbrenna hend miaßa. Ond jetzt droht-em dr Birgermoischtr a gleichs Schicksal ôô. Uff oimôl abr daucht uff dr Bildfleche dr Kardinal Brogni auf, wo dr Präsident vom Konzil ischt ond des au bald ereffna soll. Dr sell kennt da Goldschmid guad, weil’r dean vor etliche Jôhr aus Rom ausgwiisa hôt. Jetzt geit’r da Juda frei ond biddet-en, er meeg-em sei dômôligs Handla vrzeiha. Des abr fellt em Eleazar et ei.
So nôch ond nôch gôht dui Menschamenge usnander. Mr siht da Reichsfirschda Leopold uffs Haus vom Eleazar zualaufa. Dr sell hôt a Aug uffs Dechterle vom Goldschmid gwôrfa und suacht jetzt s Gschbräch mit deam Mädle. Damit’r bessre Chanca bei-ra hôt, hôt’r sich als jidischer Kinschtler namens Samuel ausgäa.
Virder Uffzug
D Eudoxie suacht ihr Rivalin auf ond fleht-se ôô, ihr Aussag gega da Leopold zruckzonemma. Zonägschd isch d Rachel fescht entschlossa, dera Bidde et nôchzokomma. Abr je lenger dia zwoi Fraua mitnander schwätzet, deschdo meh fihlet-se sich en ihrer Liabe zom Leopold mitnandr vrbonda.
Dr Kardinal drgega suacht da Eleazar auf ond biddet-en, sich ond sei Dochtr daufa zo lau. Uff dui Weis kennt’r s Schlemmschde vrhendra. Abr des kommt em Goldschmiid et en da Senn. Er will liaber da Dod en Kauf nemma, sich abr vorher noh a-ma Chrischda rächa, nemlich am Brogni! Dr sell wuud vom Juda drô erennret, wia vôr viile Jôhr Rom durch neapolidanische Trubba plendret wôrra ischt ond er, dr Brogni, sei ganza Familie vrlaura hôt. Zo deam seim Erstauna fiagt’r noh ôô, dass selbigs Môl sei Dochter häb greddet werra kenna, ond zwar vo-ma Juda. Er, dr Eleazar, dät au wissa, wo sich des Mädle uffhelt; abr saga dät’r-em’s et.
Nôchdem dr Kardinal abträdda ischt, erfehrt dr Zuschauer en-ra Arie vom Eleazar, dass er dômôls selbr dr Redder vom Brogni seim Kend gwäa ischt.
Fenfder Uffzug
Ibr de beschuldigde Persona wuud s Urteil gfellt: Tod uff-em Scheidrhaufa. Dô drvoo betroffa ischt abr bloß d Rachel ond ihr “Vadder”. Dr Leopold wuud bloß us-em Reich vrbannt. Wia d Rachel uff da Scheidrhaufa steigt, gôht dr Brogni ganz nah zom Eleazar ond fordret-en auf, ehm doch endlich zo saga, was dômôls mit seira Dochter bassiirt ischt. Dui Gleagaheit nutzt dr Eleazar aus, om ibr sein Erzfeind triompfiira zo kenna. Er zeigt uff da Scheiderhaufa ond sait, deet kennt’r sei Kend seha. Dô drnôch gôht dr Eleazar zor Rachel ond erleidet mit dera da Fuiertod.
Musik
Zo de musikalische Heeheponkt gheeret:
Em zwoida Uffzug:
Em virda Uffzug:
Madrigal (Musik)
thumb|upright=1.5|Dr Lutespiiler (öbbe 1600) vom Caravaggio. E Muusiker/e singt e Liebesmadrigal vom Komponist Jacques Arcadelt und begläitet sich uf ere Lute. (Hermitage, Sankt Petersburg) S Madrigal isch e meerstimmigs Vokaalstück, wo mäistens e wältlige Inhalt het und e wichdigi musikalischi Form vom Gsang in dr Rönessans und im Früeje Barock gsi isch.
Merkmol
S Madrigal isch ursprünglig e seer freiji Gedichtform gsi, wo z Italie entstande isch und d Teggstgrundlaag für e Komposizioon gsi isch (Singgedicht). Bsundrigs z Italie isch die Gattig im 16. und 17. Joorhundert zerst as meerstimmigi Komposizioon für Chor seer beliebt gsi, denn au as Sologsangsstück mit instrumentaler Begläitig. Dr Teggst het mäistens wältligi Thema behandlet; s gäistlige Pendant zum Madrigal bildet d Motette.
Dr Komponist het sich kreativ frei chönne entfalte, unabhängig vo dr dominierende und stark formalisierte sakraale Muusig. Im Underschiid zu dr andere wältlige Muusig in dere Zit, isch s Madrigal komplex duurekomponiert gsi und uf emozionaale Usdruck abgstimmt. Bsundrigs d Mööglikäit, dr Teggst nit nume äifach z deklamiere, sondern dure Gsang und Instrumentierig mit lutmoolerische Effekt z gstalte, het in chürzister Zit e Hufe nöiartigi musikaalischi Technike lo entstoo wie zum Bispil Tremolo und Pizzicato. D Madrigal si au für verschiideni Muusiginstrumänt bearbäitet worde.
S Madrigal isch im Lauf vo sinere Entwigglig au zun ere Käimzälle vo andere wältlige, aber au vo sakraale Muusigforme entwigglet, wie vo dr Kantate, vom Oratorium oder vo dr Opere (bim Claudio Monteverdi).
Jean-Marie Musy
De Jean-Marie Musy (* 10. April 1876 z Albeuve; † 19. April 1952 z Friburg) isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Er isch am 11. Dezember 1919 in Bundesrat gwählt worde. Am 30. April 1934 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Finanz- und Zolldepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1925 und 1930 und Vizepräsident im Jahr 1924.
Im Zweite Wältchrieg isch er dr faschistische Ideäwält nooch gstande und het Verbindige zu Nazigrössene bis zum Heinrich Himmler uufe ghaa. Er isch zu sällere Zit e Brivatperson ohni politische oder diplomatische Status gsi, het aber sini Verbindige chönne usnütze und 1210 Juude us em Ghetto Theresiestadt für eins e Viertel Million Dollar chönne freichaufe und si am am 5. Februar 1945 in d Schwiz bringe.
Obergröningen
Obergrẽänenge (amtlich Obergröningen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Obergrẽänenge leit nerdlich vo Gmẽẽd auf dr Frickehofer Heche, eme Hecherugga sidlich vom Kocher. D Nochbergmoede vo Obergrẽänenge send Abtsgmünd, Schechingen ond Eschach.
Vo dr Gmarkong send 54,4 % Landwirtschaftsfleche, 34,8 % Wald, 9,2 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Obergrẽänenge gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Algishofen, Buchhof, Fach ond Rötenbach, d Hef Bräunlesrain, Brandhof, Schlauchhof ond Wahlenhalden ond d Wohnblätz Reute ond Suhhaus.
Gschicht
Obergrẽänenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1248 als Gruningen.
Verwaldong
Obergrẽänenge hot sich mit Eschach, Geggenge, Iggenge, Leinzell ond Schechenge zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Obergrẽänenge ischt dr Jochen König.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Martha Schmidle
D Martha Schmidle (* 7. Februar 1925 z Gottene as Martha Schott, † 23. Februar 2019 ebedert ) isch e dytschi Dialäktdichteri gsi.
Lääbe
S Schotte-Martha, wie mer si hit no z Gottene nännt, het no dr Schuel e Lehr in ere Metzg gmacht un het dr Abschluss as Gwärbghilfi gmacht. Si het derno as Delifonischti gschafft bi Großvermittlige z Stuegert un z Minche. Im Chrieg het si z Halle an der Saale ne Kurs gmacht, wie mer Delifon reperiert. Anne 1949 het si ghyrote. Mit ihrem Mann het si drei Chinder kriegt.
Madrigal (Literatur)
mini|E Votiv für d Maria us em Joor 1731 in dr Form vom e Madrigal in dr Sammarei Wallfaartschille z Bayre S Madrigal isch e literarischi Form vo dr italiäänische Lüürik im 14. Joorhundert gsi. Si isch us dr musikaalische Form vom Trecento-Madrigal vom 14. Joorhundert entstande, wo mäistens zwäistimmigi umbegläiteti Vokaalstück gsi si, und isch verwandt mit em Rondeau und dr Ballaade.
S literaarische Madrigal bestoot im Allgemäine us zwäi oder drei Stanze mit drei Dobbelvärs und denn eme Röfrää us zwäi Värs wo sich riime. Stanze si emol die wichdigsti Form vo dr italiänische Liebeslürik gsi. Dr wichdigst Verdräter vom Madrigal isch dr Petrarca.
Guinea
Guinea (frz.: La Guinée []) isch ä Schtaat in Weschdafrika, wo (vo Nordweschte us im Uhrzeigersinn) an Guinea-Bissau, Senegal, Mali, d Elfebeiküschde, Liberia, Sierra Leone und dr Atlantik gränzt. Si Unabhängigkeit het die ehemoligi französischi Kolonii am 2. Oktober 1958 übercho. Drotz siine Bodeschetz läbt der Grossdeil vo de Bürger in Armuet. Die isch no grösser worde wäge dr Diktatur vom Sékou Touré, wo vo 1958 bis 1984 duurt het, mit siine sozialischdische Ambitione. D Hauptschtadt isch Conakry.
Geografy
Ginea lyt z Weschtafrika zwische 7° un 12° nerdliger Braiti un 8° un 15° weschtliger Lengi. Vor allem dr Mittel- un Sidoschtdail vum Land lyt uf dr Obergineaschwelle. E Dail dervu isch s bis 1537 Meter hoch Bärgland vu Fouta Djallon in dr weschtlige Mitti vum Land. Dr Mont Richard-Molard, wu im usseschte Sidweschte vum Land an dr Gränze zue dr Elfebaikischte lyt, isch mit 1752 Meter dr hegscht Bärg vu beede Staate. S Naturschutzbiet rund um dr Mont Nimba stoht syt 1982 uf dr Lischt vum Wältärb u dr Mänschhait vu dr UNESCO.
Z Guinea entspringe e baar wichtigi weschtafrikanischi Strem: dr Niger un e baar vu syne Zuefliss, dr Gambia un dr Bafing, e Quällfluss vum Senegal. Die Fliss entwässere ne große Dail vu Weschtafrika.
D Lääbesryym variiere vum Räägewald im Hochland bis zum Savanne-Grasland.
Klima
Z Ginea herrscht tropisch Wächselklima mit regional unterschidli lange Räägen- un Druckezyte. An dr Kischte isch s fychthaiß mit hoche Niderschleg, eschtli vum Fouta-Djalon-Platoo gehn d Niderschleg zrugg. D Niderschleg vum weschtafrikanische Monsun gheie zwischen April un Novämber mit tropische Gwitter un heftige Stirm; in dr sidlige Räägewaldbiet fange si zmaischt scho im Februar aa. Dr Hegschtpunkt vum Monsun isch im Juli un Augschte. Vu Novämber bis April herrscht Druckezyt. Um die Zyt stoht s Land unter em Yyfluss vum Nord-Oscht-Passat Harmattan vu dr Sahara.
D Tämperature z Ginea lige durschnittli bi 22 °C bis 32 °C, d Hegschttämperature zwische 28 un 35 °C. Im Fouta-Djalon-Platoo lige d Diefschttämperaturen im Winter bi 6 °C. In dr Hauptstadt Conakry an dr Atlantikkischte herrscht unabhängig vu Räägen- oder Druckezyt Dag un Nacht fascht di glych Tämperatur zwische 24 un 32 °C, dr Niderschlag im Johr lyt z Conakry bi iber 4.000 mm.
Volksgruppe
Di drei greschte ethnische Gruppe – unter insgsamt iber 20 Velker – sin in dr Zwischezyt zum große Dail islamisiert: Mit 40 % stell d Fulbe (Felatta) dr grescht Aadail, 30 % sin Malinke, d Susu umfasse 20 % vu dr Gsamtbevelkerig. Di chlainere Volksgruppe, d Kpèlè, d Kissi, d Toma un d Baga, sin mit 10 % zmaischt Aahänger vu traditionälle Religione.
Derzue git s vor allem in dr Stedt libanesischi Yywanderer, di erschte sin scho vor ber 100 Johr in s Land chuu; si beherrsche ne Großdail vum Handel un vum Hotelgwerb. Wu in dr Nochbarländer Sierra Leone un Liberia Burgerchrieg gherrscht het, sin vu däne Länder e Huffe Flichtling uf Ginea chuu. 2007 sin s no ca. 40.000 gsii.
Sproche
SIL International fiert insgsamt 38 Sproche uf, wu z Ginea gschwätzt wäre : Hit no gschwätzt wäre d Niger-Kongo-Sproche Badyara (6.300 Sprächer), Baga Koga (5.000), Baga Manduri (4.000), Baga Pokur (3000), Baga Sitemu (4000), Bassari (8.600), Dan (800), Jahanka (29.000), Kakabe (10.000), Nord-Kissi (287.000), Kono (90.000), Kpelle (460.000), Kuranko (55.200), Landoma (14.400), Lele (23.000), Oscht-Limbat (4.000), Konyanka-Maninka (210.000), Oscht-Maninkakan (3.000.000), Mano (85.000), Manya (25.000), Mbulungisch (5.000), Mogofin (20.000), Nalu (13.000), Pulaar (24.000), Pular (2.550.000), Susu (906.000), Toma (220.000), Wamey (5.270), Yalunka (55.500), Zialo (25000). Uusgstorbe sin d Sproche Baga Kaloum un Baga Sobané, fascht verschwunde d Sproche Bullom So, Kla-Dan un Sankaran-Maninka. Derzue wird N’ko brucht, e Pidgin us verschidene Mande-Sproche, wu s aber kai Muetersprochler git.
D Sproch vu dr ehmolige Kolonialherre, Franzesisch, isch bis hite di ellainig Amtssproch.
Di gineisch Gebärdesproch basiert uf dr American Sign Language.
Religione
D Religion, wu z Ginea vorherrscht, isch dr sunnitisch Islam. Rund 90 % sin Muslim, 5 % Chrischte un 5 % hange draditionälle Religionen aa.
Vorkoloniali Zyt
S hitig Biet vu Ginea isch zum große Dail ab vu dr wichtige Handelsruute gläge, wu wyti Dail vu Weschtafrika vor dr Aachumft vu dr Europäer durzoge hän. D Transsahararuuten hän nerdli oder weschtli vu Ginea ufghert un andr Atlantikkischt het s kaini Handelsruute gee. Di meeschte Bewohner hän in chlaine bolitische Biet gläbt („Haiptlingsdimer“). Im 12. Johrhundert isch im Hochland vu Fouta Djallon s Rych vu dr Sosso (oder Susu) entstande. Aafangs 13. Johrhundert hän d Sosso d Schangs gnutzt, wu ne dr Nidergang vum mächtige Rych Ghana bote het. Des Rych het johrhundertlang iber wyti Dail vum hitige Mali, Mauretanien un Senegal gherrscht. D Sosso hän jetz ihre Herrschaftsbiet uf d Randberaich vu Ghana uusdehnt un hän churzi Zyt au d Hauptstadt Koumbi Saleh eroberet.
Anne 1235 het dr Herrscher vum Malirych iber dr Chenig vu dr Sosso in dr Schlacht vu Kirina gsigt, dodermit isch dr nordeschtli Dail vu Ginea fir 200 Johr vu Mali unterworfe wore.
D Sosso sin speter vu nomadische, islamische Fulbe vu Fouta Djallon verdribe wore, wu si– andersch wie d Fulbe in andere Dail vu Weschtafrika – z Fouta Djallon duurhaft nidergloo hän. Anne 1735 händ Fulbe do ne Imamat grindet, also ne islamische Staat unter dr Fierig vun eme Imam. Des Rych het e gschribeni Verfassig ghaa un isch bstanfd, bis es d Franzose anne 1896 eroberet hän.
Kontakt mit dr Europäer bis 1850
Scho in dr Mitti vum 15. Johrhundert sin erschti Handels- un Entdeckigsschiff vu dr Portugiese vor dr Kischte vum spetere Ginea gsäglet. Si hän aber lieber mit dr Bewohner vu dr Gambiamindig wyter nerdli Handel dribe. Wichtig isch unter anderem dr António Fernandes gsii, wu in dr Johr 1445–1446 d Kischte vu Ginea erkundet het. Im 16. Johrhundert hän zum erschte Mol Europäer e Gruppe vu Insle vor Conakry, dr hitige Hauptstadt, als Handelsstitzpunkt brucht. D Portugiese hän si „Ilhas dos Idolos“ gnännt, also „Insle vu dr Idol (Getterbilder)“, dohär chunnt ihre hitige Name „Îles de Los“. Bis in d Mitti vum 19. Johrhundert het s aber kaini Versuech vu europäische Mächt gee, si duurhaft an dr gineische Kischte feschtzsetze.
Vordringe vu dr Franzosen un dr Widerstand vum Samory Touré
Ab ca. 1850 hän d Franzosen aagfange s Biet vum hitige Ginea z kolonialisiere. Si hän versuecht, dr chlai frei Kischtestraife z erobere, wu zwisch em nerdlige portugiesischen un em sidlige britische Herrschaftsbiet glägen isch, un vu dert uus in s Landesinneri vorzdringe. Die frie Kolonialisierig vum Kischtebiet isch im Name vu dr Antisklavereibewegig gschääne. Franzesischi Marineoffizier hän Verdreg mit lokale Herrscher gschlosse, wu gängigerwys dr Verzicht uf dr Sklavehandel mit dr Verpflichtig verbunde hän, Handel mit Gold, Wachs, Elfebai un Dierfäll vor allem mit dr Franzose z drybe. Syt dr 1880er Johr sin si im Landesinnere doderby all mee uf heftige Widerstand dur dr islamisch Fierer Almamy Samory Touré gstoße, wu speter zua aimvu dr Nationalhelde vu Ginea woren isch. Anne 1882 het er dr Franzose zum ersche Mol e militärischi Niderlag zuegfiegt. Dr Samory Touré het e großislamisch Rych grindet as Dail vu dr islamische Erneierigsbewegig, wu im spote 18. un frieje 19. Johrhundert dr ganz Sudan, alsos Biet zwische dt hitige Staate Senegal un Sudan ergriffe ghaa het. Dr eschtli dail vum hitige Ginea het zue däm Rych ghert, derzue au s sidli Mali, di nerdli Elfebaikischte un Dail vu Burkina Faso. Des Rych het s vu ca. 1875 bis 1893 gee. Bis 1891 het s e Fryndschaftsverdrag zwische dr Franzosen un em Samori Touré gee, derwylscht d Franzose glychzytig ihre Yyflussbiet mit militärische wie au verdraglige Mittel konsequänt wyter uusdehnt ghaa hän. Ab 1891 het s uffige Chrieg gee zwische dr Franzose, wu als furt im Oschte zues drängt hän, un em Samori Touré, Anne 1894 het er sy Rych ca. 600 km wyter eschtli mieße nei ufböue. („s Zwait Rych vum Samori Touré“). Dodermit het s uf em Biet vu Ginea ändgiltig kai Macht me gee, wu si dr franzesische Kolonialherre het chenne enttgege stelle. 1881 hän d Franzose mit em Fulberaich Fouta Djallon e „Schutzverdrag“ abgschlosse. 1896 hän si s Rych Fouta Djallon eroberet, hän dr „Almami“, dr Herrscher vum Land, umbrocht, hän e Marionetteherrsche yygsetzt un sällem fryndschaftligi Beziehige zum Samory Touré verbote.