cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sigibert I.
Läbe
Dr Sigibert isch dr fünft und jüngst Sohn vo dr erste Frau vom König Chlothar I., dr Ingund, gsi. Si Halbbrueder Chilperich vo dr Schwöster vo dr Ingund, dr Arnegund, isch e chlii elter gsi as är, wil dr Chlothar au noch siiner Hürot mit dr Arnegund witer es Verhältnis mit dr Ingund gha het. Wo dr Chlothar 561 gstorben isch, si no vier vo siine Söhn am Läbe gsi, und die hai noch fränkischer Art s Riich under sich ufdeilt: D Söhn vo dr Ingund, dr Charibert I., Guntram I. (Gunthchramn) und Sigibert, hai die grösste Deilrich übercho, währed dr Chilperich I. nume e chliis Königriich im Norde gha het. Dorum isch dä nit zfriide gsi und het siis ganze Läbe lang mit siine Halbbrüeder gstritte.
Dr Sigibert het dr nordöstlig Riichsdeil mit em Königssitz Reims übercho; dozue hai usser dr Champagne (iischliesslig Laon) alli fränkische Gebiet östlig vom Rhii und südlig vo dr Donau ghört. Däm Riichsdeil het me sit dr zweite Helfti vom 6. Johrhundert Austrasie gsait. Usserdäm hai em Sigibert im Süde d Auvergne und e Deil vo dr Provence mit Marseille ghört.
Dr Sigibert isch 575 uf d Astiftig vo der Frau vom Chilperich, dr Fredegund, ermordet worde.
Karl Sättele
Dr Karl Sättele (* 28. Mai 1891 z Rielasinge; 14. April 1975 z Iberlinge) isch e dytsche Lehrer un Haimetautor gsii. Är isch Studiediräkter gsii un het z Iberlinge gläbt.
Dr Sättele het im alemannische Dialäkt un uf Hochdytsch gschribe, derzue het er Sache us em Änglisch ibersetzt.
Egerkingen
Egerchinge isch e politischi Gmeind im Bezirk Göi vom Kanton Soledurn i dr Schwyz.
Gschicht
Die Erschtmaligi urkundlichi Erwähnig isch vom Johr 1201 us Egrichen, 1212 us Egerchingen, was sovöu wie bi de Aghörige vom Egirich bedüted. Bsidlet gsi isch d Gägend aber scho frühener. S git Fund us de Jungsteiziit un us de Römerziit. Au es alemanischs Gräberfäld het me im Johr 1957 gfunde.
Wappe
Uf Blau e grüene Zwöibärg mit je einere grüene Tanne; obe besyted vo drei gääle Lilie, di mittleri drvo isch gchert.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Hett Egerkinge no 1837 nume 949 Ywohner gha, isch d Zahl im 20. Joorhundert agstiige, zerscht moderat uff 1440 anne 1950. Zwüsche 1950 und 2000 het sich denn d Bevölkerig aber verdopplet und zellt hüt knapp 3000 Seele. De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,1 % gläge.
Religion
22,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 53,4 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,7 %, CVP 24,2 %, EDU 1,4 %, EVP 1,3 %, FDP 23,5 %. GLP 2,3 %, GP 2,5 %, SP 8,1 %, SVP 31,2 %, Suschtigi 1,9 %.
Gmeindspresidäntin isch d Johanna Bartholdi (Stand 2012).
Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 2884 Iiwohner 87,4 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 1,5 % Italienisch und 10,6 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Egerchinge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Holzschlag (Bonndorf im Schwarzwald)
Holzschlag isch mit dé chlynschte Stadtdeil vo dè baddischè Stadt Bõõdorf im nördlichè Landchrais Waldshuèt. Holzschlag isch diè nördlichschte Ortschaft im Landchrais, d Gränz zum Landchrais Hochschwarzwald volauft a dè linkè Haaldè vom Rychèbächle.
Geography
Holzschlag lyt im Südschwarzwald uff èrè Höchi vo 816 m im Dobel vom Rychèbächle, sèll isch èn Sitèarm vo dè Bruchlinniè vom Bõõdorfer Grabbè. S Rychèbächle chunnt vo dè Höchi zwǜschè Bõõdorf un Schluchsee obbè abbè, un gòt bi Holzschlag in èn steilè Dobel übber, wo nõch 2 km i d Wuètèschlucht mündet. Holzschlag lyt z mitts im Schwarzwald zwǜschè Lènzkirch un Bõõdorf. Nördlich vo Holzschlag un ènnèt vom Rychèbächle lyt s Waldgebièt Saatfäld, öppis witter vomischlèt sich s Wasser vo dè Haslach un dè Guètach zuè dè Wuètè, dört fangt also d Wuètèschlucht aa. Südöschtlich vo Holzschlag lyt s größère Nõchbòrdorf Gründelwangè, wo nu öppè 1,75 km èwäg lyt, beidi sin übber B 315 mitnand un mit Lènzkirch, Neuschtadt un Bõõdorf vobundè. Sit 1927 ghört dè Wyler Glashüttè zuè Holzschlag, d Glashüttè lyt im Quällberych vom Rychèbächle. Gnau èso lyt s munzige Nõchbòrdörfle Grüèwald i sèllèm Quällberych, Grüèwald isch öppè 2,1 km südweschtich vo Holzschlag èbbèso z mitts im Schwarzwald dèheim.
Gschichtè
Holzschlag isch è relativ jungi Sidlung un isch uss èrè Holzfällersidlung entschtandè. Bis 1664 isch s hütige Gmarkungsgebièt a beidè Haaldè vom Rychèbächle (un s Saatfäld) komplètt mit Wald bedeggt gsi. Mit èm Übbergang vo dè Rychshèrrschaft Bõõdorf a s Kloschter St. Bläsy hèn d Kloschterbrüèder sèlli Waldschtüggle uff dè Gündelwanger Gemarkung mit èrè Größi vo 150 ha anno 1664 abholzè lõ, um è neus Sidlungsgebièt z erschlièßè. S Holz isch zum Deil für dè Huusbau bruucht worrè, zum gröschtè Deil isch Holz a s Iisèhüttèwärch z Äbberfingè vokauft wörrè, sèll Wärch isch vo dè Bappèheimer un èm Chleggauer Grõf bedribbè worrè isch. Für s Abholzè sin Tiroler Holzfäller aagworbè worrè. Uff dè freyè Flächi sin znägscht drei Meierhööf baut worrè, wo im Kloster St. Bläsy lehenspflichtig gsi sin. Wo s Abholzè bi Holzschlag im Johr 1684 fèrtig gsi isch, hèn d Holzfäller für è Bsidlung z St. Bläsy aagfrògt, wa s Kloschter erlaubt hèt. Mit dè Säkularisation un dè dõdemit vobundènè Ufflösung vom Kloschter z St. Bläsy isch Holzschlag a s Großherzogdum Baddè chò un isch mit èm Wyler Glashüttè un èm Klausèhof è selbschtändigi Gmeind worrè. Am 1. Januar 1975 isch Holzschlag i d Stadt Bonndorf im Schwarzwald ygmeindet worrè.
Religion
Holzschlag hèt niè è eigèni Kirchè ghaa. Kirchlich hèt Holzschlag schu immer zuè dè Pfarrei Gündelwangè ghört, nu isch sèlli widderum sit èm 1. Januar 2015 dè Seelsorgeeinheit Bõõdorf-Wuètè zuègschlagè worrè.
Kultur un Züüg zum Aaluègè
Holzschlag bǜètet durch s Rychèbächledal Zuègang zuè dè Wuètèschlucht, wo mò bi dè Stallegger Brugg hèrrè chunnt. Obberhalb vo dè Stallegger Brugg git s zwei witteri Highlights i dè Wuètèschlucht uff èm Holzschläger Abschnitt, sèll sin d Stallegger Dannè un s Chraftwärch Stallegg, s drittälteschte dütsche Flußchraftwärch, mit chlynèm Stausee. Uff dè entwidmètè Baandrassè vo dè Baanschtreggi Lènzkirch-Bõõdorf un dõdemit übber dè nò komplètt erhaaltene Rychèbächledamm, volauft hüt dè Bäänle-Radwäg als Deilschtreggi vom Südschwarzwald-Radwäg. Ußerdèm git s z Holzschlag èn Immè-Leerpfad.
Regelmäßigi Voaaschtaltungè
Jedes Johr gits z Holzschlag uff èm neu gschtaaltetè Dorfblatz èn Advèntsmärkt. D Blõskapèllè Grüèwald-Holzschlag e. V. isch èn feschtè Bschtanddeil im kulturèllè Läbbè vum Dorf. D Kapèllè hèt è Dracht, wo für dè Schwarzwald nit üblich isch. D Wyber drägèd è Lädder-Jutè-Drachtèrock, d Kärli è Knǜbundhosè uss Hirschlädder mit èm Tyroler Doppeladler als Wappè uff dè Hosèdräger. D Dracht söll a d Tyroler Holzfäller erinnerè, wo durch s Schwendè un Rodè öppis Wichtigs für d Ortgründung bydrait hèn.
Lannilis
Lannilis (bretonisch Lanniliz) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Lannilis lyt am Atlantik, 71 km vu Quimper un 20 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 58 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Landéda im Nordweschte, Plouguerneau im Norde, Saint-Pabu im Sidweschte, Plouguerneau im Nordoschte, Kernilis im Oschte, Plouvien im Sidoschte, Tréglonou im Side, Plouguin im Sidweschte un Saint-Pabu im Weschte.
Gschicht
Lannilis isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Lanna ecclesie (1335 Lanna, 1344 eccl. de Plebedenarii alias de Lanna eccelsie, 1368 Plebedyner hodie Lannilis, 1371 Ploudiner Lannilis, 1374 Plebedyner hodie Lannilis, 1374 Plebs Dyner).
Verwaltig
vu Lannilis isch. Lannilis ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lannilis ghert zem Bretonisch.
Lanrivoaré
Lanrivoaré (bretonisch Lanriware) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Lanrivoaré isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Lanriuuole (11. Jh. Lanriuuoroe, um 1330 Lanrivoare, 1427 Lanrivaray, 1516 Lanriguazre, 1779 Lanriouaré).
Verwaltig
vu Lanrivoaré isch. Lanrivoaré ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lanrivoaré ghert zem Bretonisch.
Yach
D Eich (dt. Yach) isch e Ordsdail vun de Stadt Elze im Londgrais Ämmedinge in Bade-Wirddebärg, Ditschlond.
De Ord mit iber dousend Iiwohner ligt om Fuess vum Rohrhardsberg inneme Siddedal vun de obere Elz im Schwarzwald. Sid 1974 isch de Ord zue Elze igmainded.
D'Eich wird durch e Buslinie mit Elze un mit em Elzacher Bånhof verbunde. Vun deet goht d'no s'Elzdalbähnli uf Friburg.
In de Eich stän d'"Sibbefelse", e gonz sche hochs Staigebilde, wo us sibbe uffenonderliggende Stai bståt. D'Härkunft vun dem isch nit glärt.
Eich isch uf Hochditsch gschribe (Yach) de einzige Ord in gonz Ditschland, wo de Nåmme mit eme "Y" åfångt.
Man sait au, dass d Eich des klei diebische Dorf am Fueß vom Rohardsberg isch.
Gablingen
Gaablenge (amtlich Gablingen) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Gaablenge leit an dr Schmutter, rond 10 Kilometer nordweschtlich vo Augschburg am Rand vom Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.
Vo dr Gmarkong send 47,3 % Landwirtschaftsfleche, 32,0 % Wald, 14,6 % Sidlongsfleche ond 6,1 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Gaablenge gheret d Pfarrderfer Gaablenge ond Lützelburg, d Derfer Holzhausen ond Muttershofen ond d Sidlong Gablingen-Siedlung.
Gschicht
Gaablenge ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1144.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,1 % gleäge.
Verwaltong
Gaablenge ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Gaablenge ischt dr Karl Hörmann.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Gaablenge ghert zom Schwäbisch.
Rohrhardsberg
Dr 1152 Meter hoch Rohrhardsberg lit im Middlere Schwarzwald im Dreieck zwische Elzdal, Oberprechdal un em Simonswälderdal und isch die höchst Erhebig vum östlich glägene Schwarzwald-Baar-Kreis. Yber dr Gipfelkamm verlauft d'Grenze zum Landkreis Emmedinge.
Uf dr Bergkuppe befindet sich e witthi sichtbarer Sendemaste. Im Winter isch dr Berg e beliebts Skigebit un im Summer locke menki Wanderwäge, um die zue e grosse Deil under Naturschutz stehend Region z'erkunde.
Guntram Saladin
De Guntram Saladin (* 29. Mäi 1887 z Grällige im Lauffedaal; † 25. Novämber 1958 z Walchwyl im Zugerland) isch en Schwyzer Gërmanischt und Ortsnameforscher gsy, wo fascht 25 Jaar lang am Schwyzerischen Idiotikon gwürkt hät. Uf in gönd d Grundsätz vo de Schwyzer Fluernameschrybig zrugg.
Sys Läben und syni Përsöönlichkäit
De Saladin, wo us eme tipische Lauffetaaler und Schwarzbuebeländer Gschlächt chunt, isch de Soo vomene Sekundaarleerer gsy. S Gimnaasium hät er a de Stiftsschuel Äisidlen absolwiert. A den Uniwërsitëëte Züri und Fryburg hät er Gërmaanischi Filology gstudiert; abgschlosse hät er 1923 mit ere Dissertazioon zum Theema «Zur Siedlungsgeschichte des freiburgischen Sensebezirks».
1913/14 hät er as Primaarleerer z Walchwyl gschaffet und nach em Uniabschluss dänn vo 1923 bis 1933 am Progimnaasium z Soorsi. Gfale hät em das nöd bsunders.
I sym Elimänt isch er eerscht a synere Läbesstell am Schwyzerischen Idiotikon gsy. Deet anen isch er as Naachfolger vom Walter Clauss gholt woorden; aagfange hät er im Meerze 1933, und er isch em Wöörterbuech bis zu synere Pänsionierig Ändi 1957 tröi plibe.
Ghüraate hät de Saladin d Emma Hürlimaa, d Tochter vom Walchwyler Stëërne-Wiirt, und er isch dän au deet wone plibe. I de vile Naachrüeff ghäisst s, wie-n-er tämperemäntvoll gsy seg und wie-n-er a de Wöörterbuechsitzige für syni Sicht kämpft und gstritte heg, das d Funke nu so gstobe segid. De Redakzioonskoleeg Hans Wanner hät gmäint, de Saladin heg «seinem Taufnamen Guntram (‹Kampf› + ‹Rabe›) [...] gelegentlich mehr Ehre gemacht, als ihm förderlich war». Es ghäisst aber au, er seg en villsytige Mäntsch gsy und heg schuurig gëërn dihäimen und mit Fründ Musig gmachet. Er isch äine vo nu drei Idiotikon-Redaktoore gsy, wo-n-em syni Koleegen e Fäschtschrift gwidmet händ – wo dän aber, wil er eso unerwaartet gstoorben isch, as Erinnerigsschrift hät müesen usechoo.
as Idiotikonredakter
De Saladin isch en akrybische Wöörterbuechschryber gsy. Artikel vo im sind öppe (immer au mit alne Zämesetzigen und Abläitige!) Sprāch, sprängen, springen, stauben/stǖben, Stūd, Stud, Stifel, Stëg, stecken/stëcken, Stuck, Stump, Stampf/stampfen/Stampfi, Stand, Stupf/stupfen, Stōss/stōssen, Strich, Strūch I, II, III, strecken, Strick/stricken, Strang, sträng, dā/dō, dū, Dieb, Dāchen/Dācht, Dach, Dechel/Deckel, Tīch I, Tīch II / tīchen, doch, dūch, taderen/täderen, Täding/tädingen, Tōd/tōd/tȫden, Dūdel, Taffërnen, Taffet, Dägen, taugen, Tëgel, tëger, Teig, Tugend, decken; zäme mit nöie Redaktoore dän öppe Dill/Dili (mit em Peter Dalcher), Told/Tolder, tilggen, Tolgg I / II (mit em Ruedi Trüeb), Tolmätsch, Talpen/talpen, Gedult, Tult, Tamm I / II, verdammen (mit em Oskar Bandli).
as Namekundler
Näbed synere Wöörterbuechaarbet hät de Saladin über hundert namekundlichi Uufsätz gschribe. Er isch au Obme vo de kantonaalzürcherische Fluernamekomissioon gsy. Im alte Chaartewëërch vo de Schwyz, em Topograafischen Atlas, sind di mäischte Fluernäme äitwäders ganz verhoochtüütscht woorde oder aber es Mischmasch zwüsched Tialäkt und Hoochtüütsch gsy, und i de Kataschterplään händ d Kantöön d Fluernäme ganz verschide notiert. Scho der Albert Baachme hät 1916 voorgschlage, me sell d Fluernäme doch i irer schwyzerische Form schrybe, und hät vier Hauptpünkt gnännt: Zum Eerschte sell me di langen i, u, ü und di zwäiluutigen ie, ue, üe laa sy und nöd wie-n-im Hoochtüütsch zu ei, au, äu/eu diftongiere reschpäktyv zu ie, u, ü monoftongiere (zum Byspii Hus, Himmelrich, Rüti, Riet, Grueb, Güetli); zum Zwäite sell me der Uusluut laa sy, wie-n-er im Tialäkt isch, aso im Faal vo Apokope ewëgglaa reschpäktyv as i und li gëë und nöd zu e, lein umsetze, nu s uursprünglich n im Uusluut sell me bhalte (zum Byspiel Hueb, Rüti, Güetli, aber Halden für /Haldə/); zum Dritte sell me s ch im Aa-, In- und Uusluut laa sy und nöd zu k verändere (zum Byspiil Chrutgarten, Walchi, Birch), und zum Vierte sell me gg und ck laa sy, wies im Tialäkt uusgsproche wëërded, und nöd äifach zu ck mache (zum Byspiil Brugg). Dëë Voorschlaag isch doozmaal nanig guet aachoo. De Saladin hät en i de Dryssgerjaar aber wider uufgriffe und verfyneret, es isch e groossi Diskussioon loosgange – und er hät sich duregesetzt.
S Prinzip isch äifach: En Fluername notiert mer esoo, wie-n-er im Tialäkt gsäit wird. Me schrybt en aber nöd i Dieth-Schrybig, aso ooni all die umständliche Toppelbuechstabe – es sei dänn, me tëët en suscht missverstaa: Hus (nöd Huus, wil jede das automaatisch richtig list), aber öppe Leebere (ooni die ee-Vertopplig chönt me susch Läbere läse, was faltsch wëër). Isch es Woort mee oder weniger wie-n-im Hoochtüütsch, dänn laat me di hoochtüütsch Schrybig la staa (aso Berg, nöd Bäärg) – dëë Punkt hät fryli Gränzfäll, wo immer wider zu Unzfridehäit gfüert händ. Und: s n im Uusluut blybt, au wänns im Tialäkt ewëgggfalen isch, wils schwyzertüütsch /Haldə/ isch ekäis hoochtüütsches «Halde», näi, es chunt vom alte Dativ und Akkusativ «(an der, an die) Halden» – au dëë Punkt git bis hüt z rede. Die Regle hät d Äidgnosseschaft 1948 voorgschribe. Ire Voortäil lyt uf de Hand: Me cha d Näme dialäktaal notiere, tuet das aber imene Schriftbild, wo me liecht cha schryben und liecht cha läse. Kantonaali Abwychigen im Detäi gits aber – i de letschte Zyt sogaar immer mee –, und zwee Kantöön, s Tuurgi und Schafuuse, sind i jüngschter Zyt ganz uf Dieth umgschwänkt – was au wider zu vil Stryt gfüert hät.
Novazzano
Novazzano (lombardisch Novazzan) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Stabio im Bezirk Mendrisio.
Gschicht
Novazzano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 875 as Nepotiano, 1152 Novezano.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Novazzano isch dr Adriano Piffaretti.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Novazzano ghert zum Comasco-Lecchese.
Landvogteischloss Baden
S «Landvogteischloss Bade» isch e Burg in de Schtadt Bade im Kanton Aargau.
Im 12. Johrhundert isch an de Limet s «Niderhus», e chlini Burg, entstande und im 1265i wird es erschtmols «Niederi Feschte» gnennt. Zerscht hei Vasalle vo de Länzburger drin gläbt. Wo d Badner Linie vo de Länzburger im 1173 im Mannesschtamm usgschtorben isch, isch d Burg an d Kyburger gfalle und nach dene ihrem Usschtärbe im 1264 hei d Habsburger zerscht d Verwaltig vom Huus übernoh, ab 1273 isch es ganz in ihrem Bsitz gsi.
Wo Bade im 1360 sini Schtadtmuure und Befeschtigungsaalage erwiteret het, isch s «Niderhus» mit iibezoge worde und het als Brüggechopf de Übergang über d Limet mit dr Holzbrugg und de churzi Durchgang bis zum Schartefäls am Fuess vo de Lägere gsicheret. D Stadt het so di ganzi Klus zwüsche de Burg Schtei und em Schartefäls abgriglet und chönne kontroliire.
Wo d Eidgnosse im 1415 d Grafschaft Bade eroberet hei, isch s «Niderhus» schwär beschädigt worde, me het s de aber wider gflickt. Sider het de äiggnössisch Landvogt sin Sitz im «Niderhus» gha. Will d Burg mit dr Zyt baufällig worde-n-isch, hets im 1484 Plän gäh, s «Niderhus» abzrisse und de Schtei wider ufzbaue. Us Koschtegründ het me sich aber vo 1486 bis 1490 s «Niderhus» zum «Landvogteischloss» usbauet.
Zwüsche 1690 und 1962 hei d Badener d Befeschtigungsaalage witer usbauet, was de Zürcher gar nöd passt het. Nach de Niderlag vo de katholische Kantön im Zweite Villmärgerchrieg, wo numme no Zürcher, Bärner oder Glarner hei dürfe Landvögt z Bade si, sind Teil vo de Befeschtigungsaalage wider abgrisse worde.
Im 1804 isch dr Turm in de Bsitz vom Kanton cho, wone im 1807 an d Stadt Bade verchauft het. Bade het s Giböid zerscht als Schulhuus bruucht und spöter als Gfängnis. D Versüech, dr Turm z vergante, sind gschiteret, und so het me ne halt zwüsche 1909 und 1912 renoviert, und de isch s Historische Museum Bade drii cho.
Zum historische Museum ghört au de modern Aabau, wo wäge sinere Form i dr Umgangssprooch «Meloneschnitz» heisst. bim Museum isch hüt au s Stadtarchiv Bade.
Baltikum
S Baltikum isch e Piet vo Nordosteuropa, wo im Norde an Finnische Meerbuse und im Weste a d Ostsee grenzt. D Abgrenzig ufem Festland geg Oste und Süüde isch nöd festglait. Zum Baltikum ghöred di drai baltische Staate Estland, Lettland, Litaue, sowie di russischi Exklave Kaliningrad und de nordöstlichi Tail vo Pole. De höchsti Berg vom Baltikum isch de Suur Munamägi und de grösst See de Peipussee.
Bivölkerig
S Baltikum werd vo verschidnige Völcher bisidlet. De Name het s vo de Balte, emene indoeuropäische Volch, wo i de Antiki as Aestii bikannt gsii sind. Zo de Balte ghöred d Lette und d Litauer und früener ono d Prusse, wo a Preusse de Name ggee hend. D Este ghöred zu de Finnugrier, emene nödindoeuropäische Volch. Jüngeri politischi Verändrige hend dezue gfüert, as de Aatail a Slawe im Baltikum starch agstigen isch.
Naturschutzgebiet Seldenhalde
S Nadurschutzgebièt Sèldèhaaldè lyt a dè nördlichè Gränz vo dè Gmaind Schlaatè im Kanton Schaffuusè i dè Schwyz un isch è Auèwald un è Biotop- un Artèschutzgebièt mit dè Kategory IV vo dè International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). Dè gschützte Deil vo dè Haaldè un dè linkè Flussauè vo dè Wuètè hèt è Flächi vo 9.75 Hektar (ha) un behèrbèrgt èn urschprünglichè Auèwald sowiè diè linki Wuètèauè.
Laag
S Schutzgebièt lyt am Rand vo dè Banngränz ca. 2,2 km nördlich vo Schlaatè am linkè Ufer bzw. Flussauè vo dè Mittlèrè Wuètè. S NSG lyt uff èrè mittlèrè Höchi vo 513 NHN. Am andrè, rächtè Wuètèufer lyt s NSG Auäcker, wo zum Bann vo dè Stadt Stüèlingè un dõdemit zum dütschè Bundesland Baddè-Württèbärg ghört. A dè Wuètè ca. 1 km obsi lyt s Dorf Grimmelzofè, s NSG Sèldèhaaldè hört uff dè Höchi vo Wizä-Baanhof uff, beidi Ortschaftè sin Ortsdeil vo dè Stadt Stüèlingè. Öppè 65 Höchèmeter obberhalb vo dè Sèldèhaaldè stòt d Sendeaalaag Birbischtel als optimali Landmarkè, wo d Laag vu dè Sèldèhaaldè witthy sichtbar dokumentyrt.
Uusgangssituation
S Mittlèrè Wuètèdal gòt unterhalb vo dè Mündig vum Füètzemer Müllibach bi dè Grimmelzofer Wuètèbrugg los, ab dört wittèt sich s Wuètèdal èrschtmòls sit Neuschtadt widder uff un wörd von èm Chèrb- zuè nèm breitè Wannèdal. Dè Dalboddè isch vu Grimmelzofè bis zuè dè Ehrèbach-Mündig brèttebbè un sèllèwäg als Wisè- odder Ackerflächi zimli begeert gsi. Allerdings hèt d Wuètè irè Rächt, irèn Lauf dört frey z mutyrè, gärn uusgnutzt. Ab èm Sèldègrabbè bis uff Obberwisè ghört diè linki Wuètèauè bis i d Flussmitti zum Schlaatemer Bann un dōdemit zum Schwyzer Staatsgebièt. Well d Wuètè abber irèn Lauf öfters gändèrèt hèt, hèt mò d Flur- un d Staatsgränzè alli baar Johrzehnt neu vomessè müèsè, well d Schlaatmer Eigètümer zmòll è Rièmli Land uff dè rächtè Wuètèauè ghaa hèn. Diè einèwäg nötigi Flurbereinigung isch genauso wiè d Gränzkorrèktur diè logischi Konsequenz dõdruus gsi. Nõch dè Gränzkorrektur vo 1964 a dè Dütsch-Schwyzer Gränz hèt s dè Schlaatemer dè Nuggel usè ghauè, well d Wuètè irèn Lauf nòmmòl gegè dè linke Dalrand volait hèt. Dõdemit isch d Sèldèwiis am Haaldèfuèß, also diè linki Flussauè, au zuè nèm schmalè Rièmli worrè, un dè land- un forschtwürtschaftliche Gebruuch vo dè Sèldèwiis un -haaldè isch für d Schlaatemer nǜmmi intressant gsi. Bi dè Flurbereinigung isch uff dè Schaffuuser Sitè dörtzmòl dè Wunsch uffchò, d Sèldèhaaldè als Schutzreservat uuszwiisè.
Schutzreservat
Realisyrt worrè isch sèll durch dè Vokauf vo dè untèrè Sèldèhaaldè a d Randèvoeinigung Schaffuusè. D Randèvoeinigung hèt denn s Schutzreservat inklusyv Bannwaald im Johr 1972 uusgwisè.
Internationales Schutzgebièt
Churz nõch èm Uuswisè vum Schutzgebièt a dè Sèldèhaaldè anno 1972 hèt s bi dè Dütschè Behördè Beschtrebungè gää, diè nadürlichi rächti Wuètèauè z künschtlich z vobauè, um Übberschwemmigè z vohindèrè un d Wuètè draa z hindèrè, irèn Lauf gu dè Dalmitti z volègè, wo d Auäcker schu länger landwǜrtschaftlich bruucht worrè sin. Sèll isch nit im Sinn vo dè Schwyzer Sitè gsi, well dè Schutz vo dè Wuètèauè dōdemit konterkaryrt worrè wär. D Randèvoeinigung Schaffusè hèt dõdruffhy Kontakt mit èm Stüèlinger Schwarzwaldvorein chnüpft, um i dè rächtè Wuètèauè èbbèfalls è Schutzreservat z avisyrè. Resultat vo dèrrè gränzübberschrittèndè Kooperation isch è Prioritätèänderig uff dè Dütschè Sitè 1976 gsi, idèmm im Nadurschutz högschte Priorität ygrummt worrè isch. Dõdemit isch dè Wäg frey gsi, s erschte übberschrittènde Schutzgebièt a dè Dütsch-Schwyzer-Gränz yzrichtè. Zwei Johr schpôter hèt d Randèvoeinigung widder agyrt, idèmm s Auèwaldreservat um d Sèldèwiis, diè linki Wuètèauè, uff knapp 10 ha erwittèrèt worrè isch. Sèllmòl hèt dè Kanton Schaffuusè d Sèldèwiis kauft un s Auègebièt als Schutzreservat uusgwisè. Ab dört isch diè Dütschi Sitè am Zug gsi. Zèrscht hèn diè Schwyzer un diè Dütschi Sitè konkret kooperyrt, idèm mò zämmè dè Widderuffbau vum Wizämer Steeg lancyrt hèt. Druffhy isch dè Steeg nõch 42 Johr widder uffbaut worrè un 1980 in Bedryb gangè. Sit èm Uuswyysè vum Nadurschutzgebièt Auäcker a dè gegèübberligèndè Wuètèauè im Johr 1982 durch diè Dütschè Behördè isch dè letschte Zug gmacht gsi, sitdèm git s de facto è internationales Schutzgebièt zwüschè m Sèldègrabbè un èm Wizämer Steeg, rebräsentyrt durch d Schutzreservatè Sèldèhaaldè un Sèldèwiis sowiè s NSG Auäcker.
Nadurschutzgebièt
Anno 1992 isch denn s gsamte Schutzreservat als NSG Seldenhalde i d Lischtè vo dè Nadurschutzgebièt uffgnò worrè. Sowoll bim Uuswiisè als Schutzreservat un als NSG isch d Sèldèhaaldè s èrschtè NSG im Kanton Schaffuusè gsi.
Flora
Dè Auèwaald a dè Sèldèhaaldè un i dè Sèldèwyys wörd vo dè ETH Züri sit 1977 dokumentyrt un kontrollyrt. Dōdeby hèt d ETH Züri folgèndi Baumartè im NSG i s Visyr gnõ :
In Bodènôchi gits i dè Sèldèwyys u. a. diè Auègwächs :
Girolamo Savonarola
Dr Girolamo Maria Francesco Matteo Savonarola (latiinisch Hieronymus Savonarola; * 21- Septämber 1452 z Ferrara; † 23. Mai 1498 z Floränz) isch e italiäänische Dominikaaner, Buessbreediger und Chillereformator gsi. Er isch wäge sinere fundamentaale Kritik an dr Chille, wo immer scherfer worde isch berüemt und berüchdigt worde. Noch em Sturz vo de Medici, wo in der Republik Floränz d De-Facto-Machthaaber gsi si, vo 1494 bis 1498 dr gäistlig Füerer vo dr Bardei vo de Frateschi gsi und het in dere Rolle e bräiti politischi Partizipazioon gege d Oligarche verdäidigt. Für dass s Volk sini Ideä chönn verstoo, het er sini Schrifte nit nume uf Latiinisch verfasst, sondern au in dr italiäänische Umgangssprooch.
Wo dr franzöösisch Köönig Karl VIII. sich us Itaalie zruggzooge het, isch d Laag vom Populist Savonarola brennzlig worde. Die alte Elite understützt vo de Franziskaaner und au äinige Dominikaaner häi z Floränz dr Opposizioon bi de stedtische Waale zur Signoria im Früelig 1498 zun ere Meehrhäit verholfe. Dr Savonarola isch iigspert, gfolteret und zum Dood verurdäilt worde. Er isch denn uf dr Piazza della Signoria zämme mit zwäi andere Mönch, vor ere riisige Menschemängi zerst ghänkt und denn verbrennt worde.
Kwelle
Dr Ardikel «Girolamo Savonarola» uf dr dütsche Wikipedia
Freie Hochschule Stuttgart
Gschiicht
Anne 1928 het di Frei Hoochschuel Stuegert mit dr seminaristische Uusbildig vu Waldorfleerer*ne aagfange. Di eerscht Waldorfschuel het ire Unterriicht unter dr Laitig vum Rudolf Steiner im Septämber 1919 uf dr Uhlandsheechi z Stuegert aagfange. Fir d Waldorfpedagoogik,w u si schnäll uusbraiter het, hän erfaareni Waldorfleerer dermit aagfange, Kiirs im Sinn vum erziejerische Aasatz vu dr Waldorfschuele aazbiete.
Nodäm si anne 1938 dur d Nazionaalsozialischte zwangswyys zuegmacht wooren isch sin d Wyterbildigskiirs 1945 wider ufgnuu woore. Di Frei Hoochschuel isch bis in d 1970er Joor di ainzig soonig Uusbildigsstell fir Waldorfpedagoogik z Dytschland gsii. Näb dr poschtgraduale Uusbildige isch 1973 en grundständige Stuudiegang fir Klasseleerer*ne an Waldorfschuele yygriichtet woore. 1983 isch s Aagebot um Uusbildigskiirs fir Ooberstapfleleerer*ne uusgwytet woore. Us dr langjeerige Zämenaarbet mit em Eurythmeum Stuttgart isch d Eurythmyleerer*ne-Uusbildig gwagse.
Anerkännig
Syter 1999 sin di grundständig Uusbildig fir Klasseleerer*ne an Waldorfschuele un di Ufböu- un Ergänzigsstuudiegäng vum Wisseschaftsminischterium Baade-Wiirtebäärg uubfrischtet staatli anerkännt. Fir di seminaristische Uus- un Wyterbildigskiirs isch s Seminaar fir Waldorfpedagoogik e Heecheri Fachschuele.
Im Rame vum Bologna-Prozäss vu dr Europäische Union het di Frei Hoochschuel Stuegert in dr Joor 2009 bis 2011 iri bishäärige Diploom-Stuudiegäng in modularisierti Bachelor- bzw. Master-Stuudiegäng umgwandlet un akkreditiere loo.
Wessobrunner Gebet
S Wessobrunner Gibet isch di moderni Bezaichnig vomene althochtütsche poetische Denkmool. Es stoot imene Buech vom Chlooster Wessobrunn und befindet sich hütt i de Bayrische Staatsbibliothek z Münche (Signatur: Clm 22053, III).
De mit de poeta („vom Dichter“) betitleti althochtütschi Text isch um 810 im altbayrische Dialekt ufgschribe wore, zaigt aber altenglischi Spuure. S Gibet cha i drai Tail glideret were. De erst Tail isch i Stabraim verfasst und beschribt d Welt, bevor si entstanden isch. De sproochlich Stiil und de archaischi Wortschatz, aber au de Vergliich mit de Edda dütet druf hii, ases sich um e germanischi haidnischi Vorstelig handle chönnt, wo denn im zwaite Tail christlich ergänzt woren isch. De zwait Tail bestoot au us Stabraim, isch aber recht holprig und uugüebt. De dritti Tail isch denn e Gibet i Prosa. Im erste Tail sind bim Abschriibe zwai Wörter vergesse ggange.
E bsundrigs Merkmol vo dem Tegscht isch, as d Vorsilbe ga- mit de Sternrune gschribe woren isch und för s Wort „und“ wert s angelsächsische Zaiche 7 bruucht.
Lueg au
Muspilli
Mengenlehre
D Mängileer isch e Däilgebiet vo dr Mathematik, wo Mängene vo Objekt studiert. Jeedi Art vo Objekt cha zwar zun ere Mängi zämmegfasst wärde, aber d Mängileer wird am hüfigste aagwändet bi Objekt, wo für d Mathematik relewant si.
D Bedütig vo dr Mängileer
D Mängileer isch hützudags das grundlegende Däilgebiet vo dr Mathematik, wil mä hüte die ganzi Mathematik üübligerwiis in dr Sprooch vo dr Mängileer formuliert und sä uf de Axiom vo dr Mängileer ufbaut. Die mäiste mathematische Objekt, wo in Däilberiich wie under anderem Algebra, Analysis, Geometrii, Stochastik oder Topologii behandlet wärde, löön sich as Mängene definiere. Für dass d Mängileer e son e wichdigi Wüsseschaft isch, isch si no rächt jung. Erst wo d Grundlaagekriise vo dr Mathematik am Aafang vom 20. Joorhundert überwunde worde isch, het d Mängileer dr zentral und grundlegendi Blatz in dr Mathematik afo iinee, wo si hüte het.
Mächdikäit
Für ändligi Mängene isch d Mächdigkäit gliich wie d Zaal vo de Elimänt vo dr Mängi, das isch äntwääder e natürligi Zaal oder Null.
Sümbol, wo in dr Mängileer brucht wärde
Für Mängene brucht mä im Allgemäine Groossbuechstaabe (A, B, C ...) und für Elimänt vo Mängene Chliibuechstaabe (a, b, c ...).
Mängerelazione
Hinwiis: d Sümbol \subset und \supset wärde nit äihäitlig verwändet und schliesse hüfig d Gliichhäit vo de bäide Mängene nit us.
Hessen
Nadur
Hesse under de dütsche Bundesländer hät mit 40% de höchst Adeil an Wald.
Gwässer sin de Rhy im Weste, d Lahn, de Main und d Werra.
Staatsrächt
Hesse isch e parlamäntarischi Republik. D Verfassig datiert vo 1946 (mit Änderige sit do).
Exekutive
Di „Hessisch Landesregierig“ wird vom Minischterbresidänt gläitet, wo vom Landtag gwäält wird. De Minischterbresidänt ernännt d Landesminischter, wo jede eme Landesminischterium vorstaat. D Landesregierig bruucht e Meerhäit im Landtag, wo si understützt, suscht mues si zruggträtte.
Legislative
De „Hessisch Landtag“ hät 110 Mitglider und wird vom Volch uf amig föif Jaar gwäält (sit 2003, voranen uf vier Jaar). Är erlaat d Gsetz und lueget de Landesregierig und de Verwaltig uf d Finger. Änderige vo de hessische Verfassung müend i jedem Fall vors Volch.
Uusgschaffeti Gsetz chönd au vomene Zwänzgischtel (aso 5 %; bis 2018 händs müese 20 % sy) vo alne Waalbirächtigte voorgschlage wäärde. Wänn de Landtag dää Vorschlaag abänderet oder abläänt, gits e Volchsabstimig. Dass de Voorschlaag dänn as vom Volch aagnaa gilt, müend zmindscht en Viertel vo alne Stimmbirächtigte zuegstume haa (die Yschränkig häts bis 2018 nöd ggää gha).
Judikative
S Verfassigsgricht ghäisst „Staatsgrichtshof vom Land Hesse“; es hät de Sitz z Wiesbaden. Di ordentlich Grichtsbarkäit lyt bim Oberlandesgricht mit Hauptsitz z Frankfurt am Main, de nüün Landgricht und de öppe vier Totzed Amtsgricht. Dezue ane chunt d Fachgrichtsbarkäit.
Wirtschaft
Noch re Umfrog under 3000 Undernehme isch festgstellt worre, dass Infrastruktur und Förderigspolitik z Hesse dütschlandwyt am meiste gschätzt werde; usserdem sin d Undernehmer z Hesse zimli optimistisch (16 % erwarte z Hesse e Verbesserig, Durchschnitt isch 12 %). Wäge de Wirtschaftspolitik git s gnüeg Areiz zum Gründe vo Undernehme. Im «Erfolgsindex» stoht Hesse vor Bade-Württeberg an erschter Stell.
Lut re Studie wird sich Hesse in de nächschte Johr wyter steigre.
Verchehr
Frankfurt am Main isch für Hesse bezüglig Verchehr am wichtigste. Do git s zum Bispyl de Flughafe und de Frankfurter Hauptbahnhof mit durchschnittlig 150'000 bzw. 350'000 Gäst däglig. S Frankfurter Chrüz durchfahre pro Dag etwa 330'000 Fahrzüg.
Gschicht
Bis 1264 isch d Landgrafschaft Hesse vo de Ludowinger regiert worre. D Sofie vo Brabant hät s rych Hesse vo Thüringe abtrännt; Hauptstadt isch 1277 Kassel worre. Denooch isch Hesse mehrmols deilt worre.
Under em Philipp em Großmietige, Landgraf vo 1509/1518 bis 1567, isch Hesse widdervereinigt und evangelisch worre. De Landgraf hät au Universitäte ygfiehrt. Nach sym Tod isch Hesse aber wider i verschideni Staaten usenandgfale; langfrischtig überläbt händ Hessen-Darmstadt (im Süüdtäil und i de Mitte vo Gsamthesse; ab 1806 es Großherzogtum) und Hessen-Kassel (im Nord- und Oschttäil vo Gsamthesse; ab 1803 es Kurfürschtetum).
1866 isch s Kurfürschtetum Hesse-Kassel nach em Tüütsche Chrieg vo de Prüüßen annektiert woorde. S Grooßherzogtum Hesse-Darmstadt häts aber na bis 1918 ggää, und us däm isch am Schluss vom Eerschte Wältchrieg, nach der Uusrüeffig vo de Republik 1918, de «Volchsstaat Hesse» woorde.
1946 isch s hüttig Land Hesse ggründt woorde. Zeerscht häts de Name „Großhessen“ ghaa, wils us em früenerige Grooßherzogtum bzw. Volchsstaat Hesse-Darmstadt (ooni Rhyhesse), em früenerige Kurfürschtetum Hesse-Kassel, em Oschttäil vom früenerige Herzogtum Nassau – Kassel und Nassau sind ab 1866 zur prüüßische Provinz Hessen-Kassel zämegschlosse gsy – und em früenerige Fürschtetum Waldeck zämegstiflet woorden isch. Sit de Gründig vo de Bundesrepublik Tüütschland im Jaar 1949 isch Hesse es Bundesland daadevoo.
Dialäkt
De hessisch Dialäkt isch e dütschi Mundart, wo durch de Adeil an de hochdütsche Lutverschiebig als mittelhochdütschi Mundart kennzeichnet isch. Hessisch bildet zämme mit em Pfälzische uff de eine und me Mischgebiet zwüsche Hessisch, Pfälzisch, Alemannisch und Ostfränkisch im Rhy-Main-Neckar-Ruum uff de andere Site s Rhyfränkisch. Au Lothringisch wird deilwis zum Rhyfränkische zällt.
S Fehle vom Übergang vo p >(p)f (Appel statt Apfel) kennzeichnet s Rhyfränkisch zämme mit em Moselfränkische und em Ripuarische als westmitteldütschi Mundart.
Bezirk Hinterrhein
Da Bezirk Hinterrhii (RMS District dal Rain Posteriur) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Viamala ersetzt worda.
Krais und Gmainda
Zum Bezirk Hinterrhii händ die Krais und Gmainda khört: Stand 31. Dezember 2015
Schloss Auenstein
S Schloss Gaueschtei isch es Schloss am Dorfrand vo Gaueschtei im Schwiizer Kanton Aargau. S Schloss ligt uf eme Fälse, wo ursprünglich en Insle in de Aare gsi isch. Hüt sind's öppe 50 Meter bis zum Fluss.
Di ursprünglich Burg isch im 13. Johrhundert bauet worde, vermuetlich im Uftrag vo de Herre vo Gowenstein. Im 1307 wird d Burg in ere Urkund erwähnt und het de Herre vo Rinach ghört. Wo's im 1389 zu Gfecht zwüsche de Habsburger und de Eidgnosse cho isch, hei d Bärner d Burg gschtürmt und aazündt. D Burg isch zerscht nöd wider ufbaut worde. Wil aber zum Bsitz vo de Burg au s Dorf Gaueschtei ghört het, isch si 1465 vo de Rinacher an de Heinrich Hasfurter vo Lozärn verchauft worde. Im 1487 het si de Hans Rudolf vo Luternau kauft, aber scho im 1491 isch si in de Bsitz vo de Müliner cho, ere Brugger Familie, wo au im Bsitz vo de Burg Kaschtle gsi isch. Im 1648 het de Johann Ludwig von Erlach d Ruine kauft und 1732 hei d Erlacher si an d Schtadt Bärn verchauft. Im 1803 isch d Ruine zum Kanton Aargau cho, wo si an Privati verchauft het. Di hei im 1858 d Ruine bewohnbar gmacht und zu eme chline Schlössli usbauet. S Schloss isch hüt gäng no in Privatbsitz.
Kaufdorf
Choufderf (amtlech Kaufdorf) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Choufderf ligt im Gürbetau. D Gmeindsflächi bsteit us 67,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 14,3 % Waud, 17,6 % Sidligsflächi u 1 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Choufderf isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Cuffedorf. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,3 % gläge.
Religion
77,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,2 %, CVP 1,9 %, EVP 3,8 %, FDP 6,4 %. GLP 4,3 %, GP 10,3 %, SP 20,6 %, SVP 28,3 %, Suschtigi 9,2 %.
Gmeindspresidänt vo Choufderf isch dr Martin Meyer (Stang 2013).
Brend (Berg)
Dr Brend isch e 1.148 m hoche Berg im Mittlere Schwarzwald in dr Nächi vu Furtwange.
Kaufdorf
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 790 Ywohner 95,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,8 % Französisch u 0,1 % Italienisch.
Brend (Berg)
Dr Gipfel bitet bi gueter Sicht e schöne Rundblick uf dr Kandel, d'Alpe sowie d'Vogese. Uf em Gipfel git es e Gasthus sowie e Ussichtssturm. Dr Gipfel sowie e grosse Grillplatz sin vu Furtwange us mit em Auto z'erreiche.
Am Brend entspringt d'Bräg (un demit d'Donä) sowie d'Elz.
(1595) Tanga
(1595) Tanga isch e Asteroid vum Hauptgürtel, wo am 19. Juni 1930 vu dr südafrikanische Astronome Cyril V. Jackson un Harry Edwin Wood in Johannesburg entdeckt worre isch.
Oskar Saier
De Oskar Saier (* 12. Augschte 1932 z Wagesteig bi Friburg im Brisgau; † 3. Jänner 2008 z Friburg) isch vu 1978 bis 2002 dr 13. Erzbischof vum Erzbischtum Friburg gsii.
(1595) Tanga
Dr Asteroid isch uf d'Hafestadt Tanga in Tansania daift.
Weblink
Orbitsimulation (Java Applet)
Oskar Saier
Lewe
De Suhn vum Vogtshofbuur Adolf Saier us em Wagesteig im Schwarzwald isch anne 1946 uf d Heimschuel Lender z Saschbach bi Achere gange. No de Schuel het de Saier z Friburg un z Dibenge Theologi un Philosophi studiert. Am 2. Juni 1957 het er d Prieschterweih bikumme un isch deno Kaplan z Friburg un z Mosbach gsii. Anne 1970 isch de Saier mit de Arwet „Communio“ in der Lehre des Zweiten Vatikanischen Konzils an de theologische Fakultet vu de Ludwig-Maximilians-Universität Minche bim Klaus Mörsdorf zum Doktor vum kanonischen Recht promoviert wore. Vu 1970 bis 1977 isch er Regens vum Prieschterseminar z St. Peter gsii.
Abt
S Wort chunt vom latyynische ”abbas“, und das vom aramäische ”abba“.
Vilne Chlööschter seit men au ”Aptei“. En Apt und en Äptissi hend di suverääni Läitig vo alne Gschäft von iirem Chlooschter; si regiere gege inne über s Zämeläbe vo de Mönch bzw. vo de Chlooschterfraue und verträtte s Chlooschter gegen usse. Gwäält wärde si vo dene Lüüt, wo im Chlooschter läbe, wo d Profäss abgläit hend und gmäss däm Verspräche fescht zum Konvänt ghöre.
I dr orthodoxe Chile het dr Apt vomene Chlooschter dr Name ”Hegumen“.
Oskar Saier
Lewe
Am 1. Juli 2002 het de Papscht Johannes Paul II. s Ruckdrittsgsuech vum Saier aagnumme, wu no mehrere Operatione us gsundheitlige Grind uf s Amt verzichtet het. Am 3. Jänner 2008 isch de Oskar Saier noch ere schwere Krebskranket im Alter vu 75 Johr gstorwe. De Saier isch am 10. Jänner 2008 in de Bischofsgruft im Friburger Minschter beigsetzt wore.
Wirke
In de Ditsche Bischofskumferenz isch de Saier langi Zitt stellverdrettende Vorsitzer un President vu de Paschtoralkommission gsii. In sinre Amtszitt isch er dur sini Haltig gege Abdriiwig bekannt wore. Anne 1982 het er zämme mit de Bischef vu Basel un Stroßburi di „stark Inanspruchnahm“ vu de Landschaft dur Kernkraftwerch kritisiert mit de gmeinsame Erklärig „Das Verhalten des Christen im Konflikt um die Kernenergie“. Fir Uufsehne het anne 1993 e Hirtebrief zur „Pastoral mit Geschiedenen und wiederverheirateten Geschiedenen“ gsorgt. Dodin isch de Saier mit de beide andere Bischef vu de Owerrhinische Kilcheprovinz, em Mainzer Bischof Karl Lehmann un em Bischof vu Raoteburg-Stuegert Walter Kasper defir iidrette, dass gschideni, wider ghiroteni Katholike noch ere ernschte Priefig vum Gwisse wider zue de Eucharisti zueglosse were.
Anne 1986 het er zämme mit em Kardinal Juan Landázuri Ricketts vu Lima d Partnerschaft vum Erzbischtum Friburg mit de Kilche z Peru begrindet, wu bis hite 150 Gmeine un Verbänd mitenander verbindet.
Humphrey B. Bear
Humphrey B. Bear isch dr Ditel von ere australische Färnseeserii für Chinder. Dr Ditel chunnt vo dr Hauptfigur vo dr Serii, eme groosse, zottlige, bruune Bär mit eme gääle Huet, ere gääle Grawatte und eme Chutteli mit Schottemuster, wo Humphrey B. Bear häisst. S Programm isch zum erste Mol am 24. Mai 1965 uf em NWS-9-Sänder z Adelaide gsändet worde und isch äins vo de populärste Brogramm für Chinder im Vorschuelalter z Australie worde. D Rolle vom Humphrey isch vom Edwin Duryea verkörperet worde, eme Schauspiiler, Sänger und Dänzer, wo d Identidäät von em umbekannt gsi isch.
Unterroth
Unterroat (amtlich Unterroth) ischt a Gmoed em Landkroes Nei-Ulm en Bayern.
Geografi
Unterroat leit em Dal vo dr Roth en dr Region Donau-Iller z Mittelschwoba, rond 30 km sideschtlich vo Ulm ond 30 km nerdlich vo Memmenga. Vo dr Gmarkong send 44,7 % Landwirtschaftsfleche, 47,9 % Wald, 6,7 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Unterroat ghert au no dr Weiler Matzenhofen.
Gschicht
Unterroat ischt zom erschte Mol gnennt worda em 9. Jh.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,6 % gleäge.
Religion
96,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2 % evangelisch.
Verwaltong
Unterroat hot mit em Markt Buach ond dr Gmoed Oberroat a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Unterroat ischt dr Gerhard Struve.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Bischof
Dr Bischof isch i vilne chrischtleche Chilene dr geischtlech Läiter vomene bestimte Gebiet, wo meischtens es baar, oder au ganz vil Chilegmeinde und Pfarreie drin sind.
D Amtsbezäichnig ”Bischof“ chunt vom alte griechische Wort ἐπίσκοπος (epískopos), wo uf düütsch ”Ufseher“ und ”Hüeter“ bedüütet. Im nöje Teschtamänt chunt s Wort zäme mid de beide andere Wörter πρεσβύτερος (Presbyter) und διάκονος (Diakon) vor, und die bezäichne die erschte Funkzioone, wo’s i de Gmeinde vo dr no junge chrischtleche Chile ggää het. Es isch es baar Joorhundert ggange, bis d Chileämter dr fescht Status gha hend und bis s Amt vom Bischof im Römische Ryych als einzige prieschterleche Verantwortleche vomene Bischtum etabliert gsi isch. Die ganzi Gruppe vo de Bischöf wird zämegnoo als ”Episkopat“ bezäichnet.
Au in andere grosse chrischtleche Chilene känt me s Amt vom Bischof, also bi de orthodoxe, de alt-katholische, de anglikanische und bim ene Deil vo de refermierte Chrischte.
Dr Bischof vo Rom läitet als Oberhaupt vom Episkopat di ganzi römisch-katoleschi Chile.
Damiano Cunego
Dr Damiano Cunego (* 19. September 1981 z Verona) isch en italiänische Velorennfahrer.
1997–2001
Dr Cunego het mit sächzähni mit Velorenne aagfange. Drei Johr spöter isch er in siner Heimetstadt Verona 1999 Juniore-Stroossewältmeister worde. Vo denn aa het en d Press hüfig as «dr neu Pantani» bezeichnet.
2002–2004
2002 isch dr Cunego Profi worde und het 2004 als Fahrer vom italiänische Team Saeco zerst d Trentino- und denn d Apennine-Rundfahrt gwunne. E baar Wuche druf het er bim Giro d’Italia vier Etappene gwunne und isch Gsamterste worde, au wenn er eigentlig as Hälfer vo sim Teamkolleg Gilberto Simoni, wo d Giro schio zweimol gwunne gha het hätt sötte fahre. Am Ändi vo dr Saison het er d Lombardei-Rundfahrt gwunne und isch eso dr erst Fahrer sit em Laurent Jalabert 1995, wo im gliiche Johr eini vo de groosse drei Toure und eine vo de Eidag-Klassiker het chönne gwünne. Am Ändi vo 2004 isch dr Cunego Erste in dr letschte konventionelle UCI-Wältrangliste gsi.
2005
Im Johr 2005 isch dr Cunego für s Team Lampre-Caffita gfahre. Bim Giro d’Italia het er am Pfeiffersche Drüesefieber glitte und isch nume Achzähnte worde. Bi dr Tour de France het er denn gar nid mitgmacht wäge dr Chranket.
2006
2006 isch dr Cunego dr Kapitän vo Lampre-Fondital (früehner Lampre-Caffita) worde und isch bim Giro d’Italia mit 18:16 Minute Rückstand uf e Siiger Ivan Basso Vierte worde. Bi dr Tour de France het er s Wisse Liibli as beste Nochwuchsfahrer gwunne und isch im Gsamrklassemänt Zwölfte gsi. Mitte August 2006 beendete Cunego seine Saison da er mit Giro und Tour insgesamt schon über 6000 km in den Beinen hatte.
2007
Bim Giro d’Italia isch dr Cunego uf e fümft Blatz cho mit 3:49 Minute Rückstand uf dr Siiger, Danilo Di Luca vo Liquigas und bi dr Tour de Suisse isch er am Ändi Fümfte mit 1:41 Rückstand uf e Siiger Wladimir Karpez vo Caisse d’Epargne worde.
D Dütschland Tour het er as Vorbereitig uf d Vuelta aagfange, het s aber vorzitig abbroche. Bi dr Vuelta a España het er aber Bäch gha, isch scho in dr erste Etappe schwer gstürzt und het s Renne noch fufzäh Etappe ufgee. Bim letschte Renne vo dr Saison, dr prestigiöse Lombardei-Rundfahrt het er denn aber er si Form mit eme Siig im Sprint gegen e Riccardo Ricco chönne bewiise.
2008
Bim Amstel Gold Race het dr Cunego vor em Frank Schleck im Sprint gwunne und isch drei Däg druf bim Wallonische Pfiil uf e dritt Blatz cho, aber bim Liège-Bastogne-Liège isch er numme Drissigste worde.
Uf e Giro d’Italia het er säll Johr verzichtet und sich uf d Tour de France konzentriert. Dört het er aber mehreri Stürz gha, het noch dr 18. Etappe s Renne ufgee und het wäge sine Verletzige au bi de Olympische Spiil z Peking nid chönne mitmache. Er het sich aber wider erholt und bi de Wältmeisterschafte Ändi Septämber isch er hinder sim Teamkolleg und Landsmann Alessandro Ballan Vizewältmeister im Stroosserenne und denn no Erste bi dr Lombardei-Rundfahrt worde.
2009 - 2010
2009 het er d Settimana Internazionale gwunne und bi dr Vuelta zwei Etappene.
Palmar de Troya
Palmar de Troya ìsch a schpànisch Dorf ùn Gmainda ìn dr Prowìnz Sevilla, wo-n-äbb 30 km süüdlig vù Sevilla lìegt. ’S hàt  Iiwoohner (Schtànd ).
D’ Beväälkerungszààhl ìsch vù 1936 bis 1965 vùn äbb 200 ùff 2,000 gwàcksa, wial maa ìn dr Neecha dr Schtàuisee Torre del Aguilar ààglajt hàt. Hìtt labt d’ Beväälkerung vor àllem vù dr Làndwìrtschàft. Vìela Iiwoohner wàndra ìn dr Arntasaison ìn àndra Regioona. Ànna 2014 sìnn 2,401 Iiwoohner gsìì.
Palmar de Troya-n-ìsch dr Sìtz vù dr Palmariànisch-Kàthoolischa Kìrìch, wo dr Clemente Domínguez y Gómez (dr „Pàpscht Gregor XVII.“) ìn da Joohra 1970 grìnda hàt. S’ Mìnschter vù dr Gmainschàft ìsch gschìtzt dur a Müüra; wagadam kààt maa ’s nìt besìchtiga.
Sitter’m 2. Oktoower 2018 ìsch Palmar de Troya-n-a salbschtandiga Gmainda. Vorhaar hàt dr Ort züa dr Gmainda-n-Utera gheert.
Ostseefinnische Sprachen
Di ostseefìnnische Sprooche ghöre zù de uralische Sproochfamìlie ùn stelle e Zwiig vù de fìnno-uugrische Sprooche dar. Ihri Sprächer läbe z Fìnnland, Schwede, Norwege, Lettland, Karelie, ìm Ingermanland ùn ìn wittere Deil vù Rùssland.
Sproochgschicht
Di ostseefìnnische Völcher hän scho vor de Zittwändi am Fìnnische Mèèrbuse gwohnt, scho de Tacitus erwähnt si ìn sinnem Wèrch Germania under em Namme fenni. Scho sällemools sìn di gèrmanische Völcher ihri ùùmìttelbare Nochbre gsìì, wäge dem chömme ìn dèrre Zitt di èrschte gèrmanische Wörter ine wie zùm Bispììl kuningaz (Fìnnisch: „Chönig“, vù kuningaz) odder rengaz (Fìnnisch: „Ring“, vù hrengaz). Au noochdem sich d'Sproochfamìlie ùfgspalte ghaa hät, hät sich de gèrmanisch Iiflùss furtgsetzt, gliichzittig hät isch s Rùssisch bi einzelne Wörter zùr Gebersprooch worre; bedingt durch sälli Spùre wecke di ostseefìnnische Sprooche au s Indrässi vù de Gèrmanistik ùn de Slawistik. Wie Fìnnland vù de Schwede bsetzt worre-n-isch, hät e neue Iiflùss ùf d'Sprooch iigsetzt, ins Estnisch sìn durch de Düttsch Orde Lehnwörter mìt plattdüttschem Ursprung chùù. Bìs hǜtt iebt s Rùssisch no e Iiflùss ùf sälli ostseefìnnische Sprooche uss, wùù z Rùssland verbreitet sìn.