cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dampflokomotive
Befüèrig
Sonderbauformè vo Dampfloks, wo nit mit sellem Sischtem uusgrüschtet sin (Turbinè- un Kondenslokomotyvè), hèn zu dè Füèraafachig besunders regelbaari Saugzuuggeblääse. Zu dè Erhöhig vom thermischè Wirkigsgraad vo Dampflokomotyvè hèt dè Öschterrychēr Adolph Giesl-Gieslingen 1951 mit demm nõch ym bnanntè Giesl-Ejektor diè klassischi Saugzuugaalaag erheblich vobesseret. Ergebnis sin Brennschtoffyschparigè vo acht bis zwölf Brozent.
Regionen Frankreichs
Institutione
Der Regionalpräfekt (Préfet de Région) wird vo der Zentralregierig ernennt und koordiniert d Tätigkeit vo der Zentralregierig in der Region. D Funktion vom Regionalpräfekt wird in Personalunion vom Präfekt vom Département usgüebt, wo sich der Hauptort vo der Region befindet.
Dampflokomotive
Dampfkessèl
Für d Erzügig vom erforderlichè Wasserdampf unter dè bim Ysèbaabetrièb ständig wechselndè Betrybsbedingigè eignet sich am beschtè èn Großruumwasserkessèl mit vill Heizroor. Èn söttigè Kessèl hèt è großi Verdampfigsoberflächi un isch unempfindlich gegè unregelmääßigi Dampfentnaamè un diè dõmit vobundnè Druck- un Wasserschtandsschwankigè. Dè klassischi Kessèl bschtoot uss èm Stehkessèl mit dè vollschtändig von èm Wassermantel bedecktè Füerbüchs, dem meischt uss meerèrè Kesselschüss beschtehendè Langkessèl un dè Rauchkammer mit ybauter Saugzuugaalaag un Schornschtei zu dè Füèraafachig. Bi sellem Konschtruktionsbrinzip handlet s sich um dè sognannti Stephensonsche Röörèkessèl.
I dè Füèrbüchs wörd diè bi dè Vobrennig erzüügti Wärmi diräkt a d Füèrbüchswänd un s dehinter umlaufendi Kesselwasser abgää. Mō sait dèmm Strahligsheizflächi. Diè broduzyrtè warmè Rauchgase strömet durch diè im Langkessèl ybautè Heizroor un gänn dèby diè Wärmi a d Roorwandigè ab. Diè Summe vo dè Flächi vo dè Rohrwandigè bildet d Roorheizflächi. Bi Heißdampflokomotyvè sin zuèsätzlich zu dè Heizroor no Rauchroor mit wesentlich größerem Durchmessèr ybaut. In selli Rauchroor sin d Überhitzerelement ygeschobè, in dennè dè im Kessèl erzüügte Dampf dröchnet un witer erhitzt wörd. Dè nunmehr im Lokomotyvbetrièb bis zu 400 Graad Celsius warme Heißdampf sorgt wegè sim besserè Kondensation- un Expansionsvohaaltè für èn höcherè Wirkigsgraad vo dè Lokomotyvdampfmaschinè.
Regionen Frankreichs
Institutione
In de Überseeregionen, wo mit de Überseedépartements identisch si, existiere in jeder näbenander ä Regionalroot und der Generalroot vom Département, wo d Befuegnis usüebe, wo de Regione beziehigswiis de Départements zuestöhn.
Korsika isch andersch as die übrige Regione und het anstatt vom enä Regionalroot ä Territorialversammlig (Assemblée territoriale de Corse), wo imme no noch em reine Verhältniswahlrächt gwehlt wird, und ä Exekutivroot (Conseil exécutif), wo dere gegenüber verantwortlig isch.
Dampflokomotive
Dampfkessèl
Zu dè Entnaam vo möglichscht drochènem Dampf un zu dè Vomiidig vom Überryßè von Kessèlwasser befindet sich uff èm Scheitel vom Langkessèl ein odder zwei Dampfdoom. In eim Dampfdoom isch meischt dè für d Regulyrig vo dè Dampfzuèfuur vo dè Maschinè zuèschtändige Nassdampfreglḝr ybaut. Dè erzüügte Nassdampf mit èrè vom Kesselübberdruck abhängigè Temperatuur vo 170 bis 210 Graad Celsius isch è Mischig uss Dampf un feinschtè Wassertropfè.
Dütschi Dampflokomotyvè schaffet i dè Regèl mit Kesselüberdrück vo 12 bis 16 bar. D Hèrschtellig vo Mitteldrucklokomotyvè mit 20 bis 25 bar un Hochdrucklokomotyvè mit bis zu 400 bar Kessèldruck sin wegè sinerzit nit beherrschbarè Werchschtoffeigèschaftè meischt uff wenigi Exemblaar beschränkt gsi. Villi söttigi Maschinè sin spōter zu Normaldrucklokomotyvè umbaut worrè. Dè Kesseldruck wörd durch mindeschtens zwei Kesselsicherheitsventyl vo verschidnè Bauformè begrènzt worrè, welli bi Überschritè vom zuèlässigè Maximaldruck Dampf i diè freii Umgebuig kontrollyrt abblōsè duèt.
Regionen Frankreichs
Gschicht
Die hütige französische Regione si 1956 as Programmregione (Régions de programme) zur Koordinierig vo der staatlige Regionalplanig gschaffe worde. Vo 1960 a hai si Circonscriptions d'action régionale gheisse. 1964 si für d Regione Kommissione für die regionali wirtschaftligi Entwicklig (Commissions de Développement Économique Régional) gschaffe worde.
1970 isch Korsika, wo bis denn Deil vo der Region Provence-Alpes-Côte d'Azur-Corse gsi isch, än eigeni Region worde, drennt vo Provence-Alpes-Côte d’Azur.
Dampflokomotive
Dampfkessèl
Moderni Dampflokomotyvè hèn èn effizienterè Vobrennigskammerkessèl. Sonderbauartè wiè de Flammroorkessèl, dè Brotankessèl odder dè Wellroorkessèl hèn sich nit durrèsetzè konnè.
Zilinder un Kolbè
Bi Lokomotyvè mit Nassdampfreglẽr bassyrt dè Dampf, wo us èm Dampfdom entnõ wörd, zunägscht s Reglerventyl un glangt vo dört in d Nassdampfkammẽr vom Dampfsammelkaschtè i d Rauchkammẽr. Vo dört wörd er i d Überhitzerroor gleitet un dört uff Temperadurè vo öppè 370 Graad Celsius erhitzt. Dè überhitzte Dampf glangt dènn i d Heißdampfkammẽr vom Dampfsammelkaschtè un vo dört i s Hauptyèschtröömroor vo dè Dampfmaschinnè. Wörd aaschtell vom Nassdampfreglẽr èn Heißdampfreglẽr vőwendet, so glangt dè überhitzte Dampf vo dè Heißdampfkammẽr vom Dampfsammelkaschtè übber s Heißdampfreglẽrvendyl zum Hauptyschtröömroor vo dè Dampfmaschinnè. I dè Zilinder vo dè Kolbèdampfmaschinnè deent sich dè Dampf uus un bewegt dõdèby dè Kolbè. So wörd diè im Dampf gschpiicherti Wärmeenergy in mechanischi Energy umgwandlet.
Diè Kolbè i dè Zilinder vo dè Dampfmaschinnè wörred abwechslend vo vornè un vo hinnè mit Dampf beuffschlagt. Diè hin- un hèr-Bewegig vo dè Kolbè wörd über d Trybschtangè uff d Trybräder übertrait un dõmit in è rotyrendi Bewegig umgwandlet.
Dõmit d Dampflok au bi Dootpunktlaag von èrè Kurbelschtellig aafaarè ka, sin d Kurbelzapfè vo dè gegèübberligendè Räder von èrè Achsè gegènand vosetzt. Dè Vosatzwinkel betrait bi Zwei- un Virzilindermaschinnè è Vierteldrehig bzw. 90°, bi Dreizylindermaschinnè è Dritteldrehig bzw. 120°.
Regionen Frankreichs
Gschicht
1972 hai d Regione dr Status vo Établissements publics unter dr Leitig vom enä Préfet de Région übercho. D Commissions de Développement Économique Régional si vo 1973 a in Regionalrööt (Conseils Régionaux) umbenennt worde. D Überseedépartements hai 1972 au dr Status vo Regione übercho.
Dampflokomotive
Zilinder un Kolbè
[[Datei:Walschaert static.png|mini|hochkant=1.0| Komponentè von èrè Heusinger- odder Walschaerts-Stüèrig:
Regionen Frankreichs
Gschicht
1976 isch s Gebiet um d Hauptstadt Paris, wo bis denn d Bezeichnig Région Parisienne gha het, under em Name Île-de-France mit de andere Regione gliichgstellt worde.
Mit de Dezentralisierigsgsetz vo 1982 hai d Regione dr Status vo Collectivités territoriales (Gebietskörperschafte) übercho, wien en bis denn nume d Gmeinde und d Départements gha hai.
Dampflokomotive
Zilinder un Kolbè
1 - Gegenkurbel, 2 - Schwingenstange, 3 - Stüèschtangè, 4 - Hängeysè, 5, 6 - Stüèrschtangèhebel, 7 - Schwinge, 8 - Schièberschubschtangè, 9 - Lenkeraasatz am Krützkopf, 10 - Schièberschtangèfüürig, 11 - Lenkerschtangè,12 - Voreilhebèl, 13 - Schièberschtangè, 14 - Kolbèschièber ]]
Lommis
Lomis (amtlich Lommis) isch e politischi Gmaind im Bezirk Münchwiile im Kanton Thurgau, Schwiz.
Dampflokomotive
Stüèrig
D Stüèersischtem bschtoht uss Schwingè, Gegèkurbel, Schièberschuubschtangè, Voreilhebèl, Krützkopf, Stüèrzilinder mit Kolbèschièber, Dampfzilinder un Stüerschtangè.
Lommis
Geografi
Zue de Gmaind ghöred d Ortschafte Lomis, Wiigarte und Chalthüsere. D Gmaindsflechi bstoht us 62,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 26,7 % Wald, 8,5 % Sidligsflechi und 2,3 % sustiger Flechi.
Gschicht
Lomis isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 824 as Loubmeissa.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 9,2 % gläge.
Religion
45,6 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 42,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 6,7 %, CVP 14,9 %, FDP 6,3 %, GLP 5,5 %, GP 6,1 %, SP 7,1 %, SVP 47,7 %, Sustigi 5,7 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,3 % gläge.
Dampflokomotive
Stüèrig
Diè Aabassig vo dè Leischtung un dõmit vom Dampfvobruuch a diè wechselndè Betrièbsbedingigè wörd mit èrè zusätzlichè Stüürig realisyrt. Dèrè iri Hauptbschtanddeil sin diè a d Arbetszilinder aagsetztè Schièberzilinder mit Schièberkolbè. Si stüèret Sitè un Mengi vom Dampfytritt i dè Arbètszilinder. Kolbèschièber-Stüerigè hèn im Gegèsatz zuè Flachschièber- Stüèrigè è inneri Yschtröömig.
Lommis
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 962 Iiwooner 94,3 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 2,1 % Italienisch und 3,4 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Lomis ghöort zum Oschtschwizerisch
Dampflokomotive
Stüèrig
Dè Trybfaarzüügfüürer stellt d Stüèrig vom Füürerschtand uus y, mit èrè Handkurblè odder mit èm Stüerigshebbel, wellè i dè jewyligè Stellig durch Raschtungè gsicheret isch. Dõdurch wörd mit dè Schwingè dè Angelpunkt vom Stüerigsgeschtänge un domit dè Arbetswäg vom Schièber voschtellt. Bsunders bi neuerè un Glenk-Lokomotyvè wörd d Umstüerig mit Druckluft betätiget. S zweite Stüerelement nebbè dè Schièbervoschtellig isch s Reglerventyl uff èm Füürerschtand, wo mo dè Dampfdruck für d Zilinder yschtellè ka.
D Stüerig hèt domit zwei Èndpünkt für d Yschtellig: zum eintè diè voll uusglaiti Stüèrig mit èm Dampfdruck, bi dèmm d Räder vo dè Lok graad no nit durrèdrayet, wa bim Aafaarè wichtig isch. Zum anderè diè minimal uusglegti Stüèrig mit vollem Dampfdruck, um mit dè maximal möglichè Expansion i dè Zilinder s würtschaftliche Optimum z erzylè.
Dezwischè liget zaalryche Betrybszuèschtänd, wobi s uff d Erfaarig und s Fingerschpitzègfüül vom Lokfüürer aakunnt, um mit dè Stüèrigsyschtellig dè Punkt vo dè optimalè Energyuusnutzung z findè. Durch Umschtüèrè vo dè Füllreièfolg k d Fahrtrichtig umkeert wörrè. Èn gegègschtüèretè Dampfdruck vowendet mo au als Gegèdampfbrèms.
Radsätz, Einachs- un Zweiachsaatrièb
Ysèbaafaarzüüug hèn nu i dè seltenschtè Fäll loos uff dè Achsè laufendi Räder. Grundsätzlich sin dõ uff einèrè Radsatzwellè (fälschlicherwys au Achswellè benamst ) diè beidè Radkörper vodreysicher montyrt. Im klassischè Dampflokomotyvbau sin diè Radkörper vorwigend als Radschtern (Sychèräder) uusbildet. Uff d Radschtern wörred Radreifè mit èm eigentlichè Laufbrofyl (Spurkranz, Laufflächi) uffgschrumpft. Selli kompletti Einheit, im Wagenberych au no mit Achslaager komplettyrt, nennt mo Radsatz. Bi dè Dampflokomotyv unterscheidet mo zwischè Tryb-, Kuppel- un Laufradsätz. Tryb- un Kuppelradsätz sin aatribbeni Radsätz. Während dè Tribradsatz zu dè Uffnaam vo dè vo Drybschtangè übertraiti Kräft bsunders massiv uusbildet un fescht im Lokomotvrahmè glagert worrè, könnet Kuppelradsätz lychter und im Raamè sitèbeweglich ygefüèrt worrè. Diè vo dè Dampfmaschinnèe erzüügti lineari Bewegig wörd am Trybradsatz als Element vom Kurbeltryb in è Drèèbewegig umgwandlet. Dõdeby erfolgt dè Kraftfluss vo dè Trybschtangè uff d Trybzapfè odder diè als Kurbelwellè uusbildeti Radsatzwellè un übber Kuppelschtangè uff d Kuppelzapfè vo eventuell vorhandnè Kuppelradsätz. Als Sonderbauform sin bi einigè langsamfaarendè mehrachsigè Lokomotyvtùpè zu dè Vobesserig vo dè Bogèläufigkeit diè sitèbeweglichè üßerè Kuppelradsätz durch Zaanradgetrybe aatribbè worrè. Dè so gnannte Luttermöller-Achsaatryb hèt sich wègè sinnem komplizyrtè Uffbau un dè hoè Reparaturaafälligkeit abber nu bedingt bewäärt.
Während diè Dampflokomotyvè i dè Aafangszit no mit ein odder zwei kuppletè Radsätz uuskõ sin, hèt mo dè mit dè Witerentwicklig vo dè Maschinnè vobundnè Zuèwachs a Größi un Massè vo dè Lokomotyvè durch Ybau vo witerè Kuppel- odder Laufradsätz entgegnè müèsè. Nu so isch è glychmäßigi Voteilig vo dè Faarzüügmassè, abhängig vo dè zuèlässigè Achslascht, uff d Faarbaan möglich. D Größi vo dè Tryb- un Kuppelradsätz sin durch s Lichtraumbrofil un dè konschtruktive Uffbau vo dè Lokomotyvè begränzt. È witers Kriterium isch diè theoretisch maximal möglichi Kolbègschwindigkeit von 7 bis 9 m/s un diè dõdurch erreichti Drèèzaal vo dè Trybradsätz. Bis dõhy hèt mo gmeint, dè erforderlichè Massèuusglych vom Kurbeltryb noch z beherrschè. Erfahrigsgmääß isch diè maximaali Drèèzaal vo 400 min−1 für Radsätz i herkömmlichè Trybwärk feschtglait gsi, bi denè d Kraftüberträgig durch Tryb- un Kuppelschtangè erfolgt isch. Obberhalb vo sellèrè Drèèzaalgränz hèt d Ingenieur massivi Problem mit èm Massèuusglych un dè Lagerig vo dè bewegtè Deil erwartet. Diè maximaal Obergränz mit 2300 mm Laufkreisdurchmessèr hèt a neuzitlichè Dampflokomotyvè z Dütschland mit dè Lokomotyvè vo dè DB-Baureiè 61, hüt 18 201 als erreicht goltè.
Dampflokomotyvè mit zwei Dampfzilinder wörred in aller Regel übber èn Trybradsatz aatribbè (traditionell als Einachsaatryb benamst). Bi Lokomotyvè mit drei (Drilling) odder vir Zilinder (Virling) isch nebbèm Aatryb uff ein Trybradsatz (bi Verbundlokomotyvè als Einachsaatryb Bauart vo Borries benamst) au èn Aatryb uff zwei Trybradsätz (Zweiachsaatryb, bi Verbundmaschinnè au Zweiachsaatryb Bauart de Glehn benamst) vobreitet.
Um è höcheri Zugkraft z erreichè, hèn leischtigsschtarki Güèterzuuglokomotyvè èn Huufè Kuppelradsätz mit relativ chlynè Räder. Möglich isch sell durch dè öschterrychische Konschtrukteur Karl Gölsdorf. Er hèt nõchgwisè, dass èn zwangfreiè Lauf durch sitèvoschièbari Kuppelradsätz möglich isch. Dè erschti vo ym entwickleti Füüfkuppler isch diè erfolgrychi kkStB-Reihe 180 gsi. Ebbèso wiè di maximaal Achslast isch abber au d Aazaal vo dè kuppelbarè Radsätz in èm starrè Raamè begränzt. Praktisch uusgfüürt sin Maschinnè mit sechs in eim Raamè glaagertè Kuppelachsè, byschpillswys z Dütschland diè württèmbergischi Reiè K, DR-Baureiè 59. Diè Bulgarischi Staatsbaan hèt zwei Baureiè mit dè Achsfolg F bzw. 1'F2' im Ysatz, au uff Java sin Sechskuppler gloffè. Nu eimol hèt mo mit dè SŽD-Baureihe АА 20 èn allerdings erfolglosè Versuèch mit èm Sibbèkuppler unternõ. Mit mehrglydrigè Raamè un anderè Sonderlösigè hèt mo versuècht, so vill Trybradsätz wiè möglich yzbauè. Diè bekannteschtè Lokomotyvbauartè mit meerglidrigè Faarwärk sin d Mallet-Lokomotyè, diè Bauart Meyer sowiè diè Bauartè Garratt un Fairlie.
Gronkh
Dr Gronkh (bürgerliche Name Erik Range; * 10. April 1977 z Braunschweig) isch ä dütschä Moderator vo Let’s Play. Är ladät täglech mehreri Fougä vo sinä verschidänä Seriä uf z Videoportau YouTube ufä. Är het meh aus vier Millionä Abonnäntä und isch einä fo dä erfougrichstä Videoproduzäntä uf YouTube im dütschsprachigä Ruum. Näbst däm, dasr Let’s Play-Videos macht, ischr ono gschäftsfüärändä Gseuschaftr und Mitbegründr vor PlayMassive GmbH, erä Websitä wo sich aus um z Thema Computrspili dräit.
Dampflokomotive
Radsätz, Einachs- un Zweiachsaatrièb
Leischtigsfähigi Kessèl erreichet Längè un Massè, wo nit allei vo dè Kuppelachsè trait wörrè könnè. Ußerdem sin d Laufeigèschaftè vo Maschinnè mit zu großè überhängendè Massè bi höcherè Gschwindigkeitè nimmi zfridèschtellend. Uffgfallè isch sell scho früè bi dè Stephensonschè Longboiler-Maschinnè. Mo hèt aagfangè demit, diè Lokomotyvè mit zuèsätzlichè, nit aagtrybenè Laufradsätz uuszrüschtè. Domit lott sich s überhängendi Gwicht vo dè Rauchkammer un Zilinderblöck sowiè vom Steekessèl würkigsvoll reduzyrt. Hinteri Laufradsätz ermöglichè s ußerdem, Füèrbüchs un Aschkeschtè hinter dè Kuppelradsätz aazordnè un so größer un leischtigsfähiger uuszbildè. Zu dè Vobesserig vom Bogèlauf sin d Laufradsätz bald sitèvoschièbbar un spõter in verschidnè Bauformè radial yschtellbar worrè. Rückschtellyrichtigè vobesseret d Füürig vom Faarzüüg im Bogè, besunders, wenn d Füürungskräft uff meereri Radsätz voteilt wörred. Deshalb sin besunders für schnellfaarendi Maschinnè è füürends Laufdrèègschtell vowendet worrè, odder mo hèt èn radial yschtellbarè Laufradsatz mit èm erschtè, sitèvoschièbbarè Kuppelradsatz in èm Krauss-Helmholtz-Laufdrèègschtell. Wegè dem nötigè Platz für d Aschkäschtè sin diè hinterè Laufradsätze von Schlepptendèrlokomotyè meischt deichsellosi „Adamsachsè“ odder ußèglagertè Delta-Schleppgschtell. Bi Tenderlokomotyvè sin identischi Laufeigèschaftè in beidi Richtigè i dè Regel wichtiger, deshalb vofüget selli hüüfig übber è symmetrisches Laufwärk. S Lenkgschtell unter èm Aschkaschtè nimmt mo i sellem Fall in Kauf.
Massèuusglych
Diè hin- un hèrgehendè Massè vo dè Kolbè sowiè au dè Kolbè-, Tryb- un Kuppelschtangè verursachet bi dè Umsetzig in d Drèèbewegig erheblichi Uuwuchtè, wo zu nem uuruhigè Lauf vo dè Lok füüret. Diè Kolbèbewegigè von èrè zweizilindrigè Maschinnè glychet sich dôdèby nit gegèsitig uus, well si nit um è halbi, sondern um è Virtelperiodè vosetzt schaffet. Mit Uusglychsgwicht a dè Räder könnet selli Kräft deilwys, abber nit vollschtändig uusglichè wörrè.
Diè durch diè umlaufendè Massè vo dè Kuppelschtangè un Kurbelzapfè allei entstehendi Unwucht ka durch Uusglychsgwicht vollschtändig uusglichè wörrè, so dass es Problem z. B. bi älterè Elektrolokomotyvè mit Stangèaatryb un èm suscht rundlaufendè Motor nit ufftretè duèt. Zum Uusglych vo dè oszilyrendè Massè von èrè Kolbèdampfmaschinnè müèn diè Uusglychsgwicht abber vogrößeret wörrè, wa widderum zuè nerè neuerlichè Uuwucht vo dè Räder füürt. Dõdurch könnet d Schinnè punktuell stärker voschlyßè, zuèdemm ka bi hochè Drèèzaalè sogar èn Verluscht vom Rad-Schinnè-Kontaggt ufftretè, s sognannti Springè vo dè Räder. Als praxistauglichè Kompromiss bi dè Uuslegig hèt sich usèbildet, nu öppè 30 bis 50 % vo dè hy- un hèrgehendè Massè uusuglychè. Bi nidrigè Gschwindigkeitè un gringem Komfortaaschpruch, wiè öppè bim Güètervokeer hèt mo au deilwys ganz druff vozichtet. Erheblich wichtiger isch abber èn möglichscht witgehendè Massèuusglych bi schnellfaarendè Lokomotyvè. Dõ hèt mo s Problem schu durch Konschtruktionè mit mee als zwei Zilinder voringeret. Fascht alli Schnellfaarlokomotyvè hèn deshalb Trybwärk mit drei odder vir Zilinder ka.
Regionen Frankreichs
Gschicht
Korsika isch 1982 ä Region mit Sonderstatus worde und het vo däm Johr a ä diräkt gwehlti Regionalversammlig. Im Johr 1991 isch s ä Collectivité territoriale mit Sonderstatus worde.
Dampflokomotive
Druggluft für d Bremsè
D Bremsè vo Dampflokomotyvè bschtönn zmeischt uss Klotzbremsè a dè Kuppelräder, bi schnellfaarendè Maschinnè au a dè Laufachsè, wo znägscht vo Hand, spõter mit Dampf un ab öppè 1900 hauptsächlich mit Druckluft betribbè worrè sin. Zu dè Drucklufterzügig hèn Dampflokomotyvè è dampfbetribbeni Luftbumpi sowiè verschidni Haupt- un Hilfsluftbehälter für d Druckluftbevorrõtig erhaaltè.
Regionen Frankreichs
Gschicht
Anne 2011 isch Mayotte noch ere Volksabstimmig 2009 als Region (ROM/DOM) dezue cho.
Dampflokomotive
Dampf für d Zugheizig
Zu dè komfortablè Beheizig vo Reisezugwägè hèt mp selli i dè witerè Entwicklig mit Dampfheizyrichtungè uusgrüschtet. Dè dõdezuè erforderliche Heizdampf hèn diè einzelne Heizigsaalagè vo dè Lok übber è durch alli Wägè durchlaufendi Heizleitig ygschpisè kriègt. Uff dè Lokomotyv wörd dõdezuè Nassdampf mit èm Aaschtellventyl diräkt uss èm Kessèl entnõõ un übber èn vom Füürerschtand uus bediènbarè Dreiwegehahn odder è Umschaltventyl (uff Einheitslokomotyvè) zum jewyls vorderè odder hinterè Heizaaschluss vo dè Lokomotyv gleitet. È Sicherheitsventyl (4,5 bis 5 bar) un èn Druckmessèr hèn d diè trybfahrzüügsitigi Dampfheizigsaalag vervollschtändigt.
Elektrischi Stromvosorgig
Mit dè Yfüürig vo dè elektrischè Belüüchtig un spõter vo dè Zusatzyrichtungè wiè dè Zugbeyflussig isch es erforderlich worrè, è dauerhafti un betrybssicheri Elektroenergyosorgig zu gewäärleischtè. Bi erschtè Vosùèch hèt mo chlyni, uff èm Tender uffgschtellti Kolbèdampfmaschinnè ygsetzt, selleni iri Regelung hèn vom Heizer z vill Uffmerksamkeit gforderet. Praxistauglich isch d Stromversorgig erscht durch d Yfüürig vo flykraftgregeltè Turbogeneratorè worrè. Wegè dè freizügigè Ysetzbarkeit vo Lokomotyvè un Wagè hèt sich bi Regelschpur-Reisezugwägè d Versorgig übber Achsgeneratorè durrègsetzt. Deshalb vofüget regelschpurigi dütschi Dampfloks nu übber Generatorè mit 0,5 kW für d Eigèvosorgig. Diè für d punktförmigi Zugbeyflussig erforderlichè Wechselschpannigè mit Frequenzè vo 500, 1000 un 2000 Hertz sin aafänglich durch uffgesetzti Zuèsatzwickligè erzüügt worrè. Bi gschlossenè Netz, bischpillswys dè Schmalschpurbaanè z Sachsè, wörred wesentlich größeri Turbogeneratorè mit èrè Leischtung vo 10 kW ygsetzt. Selli vosorget dè gsamte Wagèzug.
Wasservosorgig
Im Faarbetrièb wörd dè im Kessèl us èm Spyswasser erzüügte Dampf nõch Arbitsleischtig i dè Zilinder übber s Blõsroor und dè Schornschtei i d Umgebig uusgschtoßè. Èn gringè Deil vom Dampf wörd durch dè Betrièb vo dè Hilfsmaschinnè wiè byschpilswys Luftbumpi odder Turbogenerator bzw. durch Dampfvoluscht infolge vo göffnetè Zilinderentwässerigsventyl odder abblõsendè Sicherheitsventyl vobruucht. Dè Wasserschtand im Kessèl muè dôher je nõch Belaschtig in Intervall odder au ständig durch Nõchschpysè ergänzt wörrè. Diè zum Nõchschpysè erforderlichè Wasservorrät wörred in Wasserbehälter im Raamè, sitlich vom Kessèl odder im Schlepptender mitgfüürt. Bsundere bi britischè Tenderlokomotyvè hèt s au dè Langkessèl mit umschlièßendè Satteltanks gää.
Regionen Frankreichs
Übersichtstabelle vo de Regione vo Frankriich noh 2016
Am 8. Awrìl 2014 hat dr Premier Ministre Manuel Valls erkìndikt ass d Zahl vu de Franzeesche Regione am 1. Jänner 2016 sott abnämme. Es bliiwe numme noch 18 Regione: 13 uf dr France métropolitaine un 5 in de DOM-TOM.
Dampflokomotive
Wasservosorgig
Für langi Nonstop-Faartè wiè öppè dè Flying Scotsman vo London nõch Edinburgh odder dè New York Central Railroad wörred Schöpfroor vowendet, welli wäärend dè Faart in spezièllè Tröög i dè Gleismitti abgsenkt worrè sin. Dè durch d Faargschwindigkeit entschteendi Staudruck druck s Wasser übber d Roor i dè Wasserkaschtè vom Tender.
Für d Faart übber witti, wasserarmi Streggè öppè z Argentiniè, i dè Sowjetunion un spõter au z Südafrika sin ab dè 1930er-Johr Kondenstendèr entwicklet worrè, bi dennè èn großè Deil vom Abdampf nõch Kondensation widder zu dè Kesselschpysig gnutzt wörrè hèt könnè. Z Dütschland sin vill Lokomotyvè vo dè Chriègs-Baureiè 52 zum Ysatz in wasserarmè Gebièt vo dè bsetztè Sowjetunion mit sellerè Technik baut worrè. D Kondensationstechnik hèt zwar zu nèrè Wassererschparnis vo übber 90 % gfüürt, isch wegè m hoè Unterhaltigsuffwand in Gebièt mit uusreichendè Wasserreservè abber nit wirtschaftlich. Well dè Abdampf bi Kondenslokomotyvè nit für d Füèraafachig mittels Blõsroor vofügbar isch, isch è besunders Saugzuggeblòse i dè Rauchkammer erforderlich gsi. Im Chrièg isch es positiv gsi, wenn Lokomotyvè mit Kondensationsyrichtig, besunders bi kaalter Witterig, wegè dè ringerè Abdampffaanè vo Düèfflüüger wenniger guèt entdeckt wörrè hèt könnè.
Regionen Frankreichs
Statistik
Die mäiste Regione diene au as Statistikregione vo der Ebeni NUTS-2 (Nomenclature des unités territoriales statistiques). Uf der übergeordnete Ebeni NUTS-1 bestöhn 9 Zones économiques d’aménagement du territoire.
Dampflokomotive
Wasservosorgig
I dè Früèzit isch s Spysè vom Kessèl mit Wasser meischt mit Plungerbumpè odder Faarbumpè. Selli wörd übber è Exzenterwellè odder è Kurbelwellè wäärend dè Faart vo dè Lok betribbè. Dè Vordeil vo sellerè Methode isch, dass sich d Fördermengi annäernd proportional zum zruggglegtè Wäg vohaaltè duèt. D Aabassig vo dè Fördermengi isch durch èn regelbarè Bypass bassyrt. Bi längerem Stillschtand odder bi längerè Faartè bi starker Stygig (erhöhtè Dampfbedarf) hèt d Lokomotyv vom Zug abkupplet wörrè müèsè un uff èm freiè Gleis hy- un hèrfaarè, bis dè Wasserschtand widder d gwünschti Höchi erreicht hèt.
Moderni Dampfloks hèn zwei unabhängig vonènand würkendi Spysyrichtungè haa müèsè, um dè uss Sicherheitsgründ erforderlichè minimale Wasserschtand im Kessèl z gewährleischtè. Für d Ufffüllig vom Kessèl, wo unter Druck stôt, wörred Kolbèspysbumpè un Injektorbumpè vowendet. Bi Kolbèbumpè drybt èn Dampfkolbè èn chlynè Wasserkolbè aa, wellè s Wasser i dè Kessèl druggt. Bi dè Injektor- odder Dampfschtraalbumpè riißt èn Dampfschtraal Wasser i d Injektorkammer mit, erwärmt s un druggt s i d Kessèlräum.
Nõchteilig bi allè Artè vo Kolbèbumpè isch bsundere s Spysè vom Kessèl mit kaaltem Wasser, ohni jedi Vorwärmig. Im Berych vom Spyswasserytritt i dè Kessel ka s durch d Temperadurdifferenz zu großè Wärmischpannigè im Matriaal kõ. Ab öppè 1900 isch s kaalti Spyswasser vom Tender durch dè sognannti Vorwärmer gleitet un vom Abdampf uff öppè 80 bis 90 Grad Celsius vorgwärmt worrè. Well s Kaaltschpysè uff jeddè Fall vomidè hèt wörrè muèsè un Vorwärmer wegè irer Abhängigkeit vom Abdampf nu während dè Faart funktionyrè düèn, isch es vorgschribbè, dass eini vo dè beidè Kesselspysvorrichtigè è Dampfschtraalbumpi sy muè. In è baar Länder, byschpillswys i dè ehemooligè UdSSR, hèt mo witgehend uff Kolbèschpybumpè vozichtet un hèt fascht alli Lokomotyvè nu mit Straalbumpèmè uusgrüschtet.
Dè korrekti Wasserschtand im Dampfkessèl wörd ebbèfalls mit zwei unabhängig vonenand schaffendè Schaugläser sowiè Probyrhaanè vom Heizer vo dè Lokomotyv kontrollyrt. Èn z nidrigè Wasserschtand ka zuè nem Kessèlvorysser füürè, èn z hochè Wasserschtand isch gföhrlich wegè m Mitryßè vo flüssigem Wassèr mit aaschlièßendè schwèrè Schädè am Überhitzer un i dè Zilinder. Bsunders im Zilinder verursacht scho diè chlynschtè Mengè Wassèr èn Wassèrschlaag: Dè Freiruum zwischè m Kolb im Dootpunkt un èm Zilinderbodè isch so gring, dass dè sich bewegendi Kolbè durch s nit komprimyrbari Wassèr im Zilinder dè Zilinderdeckèl regelrächt wègschprengt.
Um d Betrièbssicherheit un d Würtschaftlichkeit vo dè Dampflokomotyv z gewäärleischtè, wörd s Kesselspyswassèr entschprechend uffbereitet. Bsunders dè Kessèlschteibildig wörd vorbeugt, indem d Kesselschteibilder durch chemischi Zuèsätz im Kessèl z Bodè sinket (uusfällèt) un dört è schlammartigi Schicht bildet (Inneri Spyswassèruffbereitig). Durch s Abschlammventyl ka sellen Bodèsatz regelmäßig, au wäärend dè Faart durch dè Heizer, uusgschwemmt wörred. Zuèsätzlich wörd dè Kessèl in größerè Abschtänd uusgwäschè.
Brännschtoffvosorgig
Diè vowendetè Brännschtoff (übberwigend Kollè, deils au Kollèschtaub, Holz, Torf odder voschidni Ööl) wörred, ebbèso wiè dè Wassèrvôrrõt, in Bhälter uff dè Lokomotyv odder im Schlepptender mitgfüürt. I dè Regel wörred Kollè un anderi feschti Brennschtoff vom Lokomotyvheizer manuell odder mit èrè Schuuflè vom Vôrrõtsbhälter entnõ un durch s Füèrloch i d Füèrbüchs beförderet.
Einzelni Lokomotyvbauartè wörred zu dè Entlaschtig vom Bedynpersonal au mit èrè maschinellè Beschickig vo dè Füèrig, èm sognanntè Stoker uusgrüschtet. D Stokeraalaagè bschtönn meischt uss Förderschnèckè, welli dè Brännschtoff vom Kollèkaschtè durch Roorleitigè i d Füèrbüchs beförderet. D Förderschnèckè wörred von èrè Dampfmaschinnè aatribbè un sin, entschprechend èm Brennschtoffbedarf, fein regèl- un umschtüèrbar.
Bi Ölfüèrig wärd dè vorgwärmti Brännschtoff durch ein odder meereri Bränner (je nõch Bauart unterschydlichi Aaordnig un Uusfüürig) mittels regelbarem Dampfschtraal i dè Füèrkaschtè ièblõsè. Anderscht funktionyret Kollèschtaublokomotyvè, bi dènè dè feingmõleni Kollèschtaub durch dè im allsitig abdichtetè Füèrkaschtè herrschendi Unterdruck ygsuuget odder mittels Druckluft ièblõsè wörd. Mengmoll wörd bi Spycherdampfloks in Ysèwärk è rotglühendi Rooysè-Brammè i dè Lokomotyv deponyrt. Mit sellerè Heizwärmi hèt d Lokomotyv öppè zwei Stundè faarè könnè.
Füürig vo dè Lokomotiyv
I dè Regèl befindet sich s Füürerhuus von èrè Dampflok hinnè uff èm Raamè hinter dè Füèrbüchs. Vo dört wörd si i dè Regèl vo zwei Personè gschtüèret. Dè Lokfüürer hèt sin feschtè (Sitz-) Platz uff dè Sitè, uff dèrè sich Stüèrig, Reglèr, Füürerbrèmsventyl un Zuèsatzyrichtigè wiè d Zugbeyflussigsaalaagè befindet. Z Kontinentaleuropa isch sell üblicherwys rächts, uff dè britischè Inslè isch sell meischtens diè link Sitè. Er beobachtet vo dört d Streggi un d Signaal un stüèret dè Lauf vo dè Lok un vom Zug. Dè Heizer übberwacht un betrybt vo allem d Füèrig un Dampferzügig (Brännschtoff- un Wassèrnõchschuub, Druckerzügig) durch s Ybringè vo Brännschtoff i d Füèrbüchs. De Heizer unterschtützt dè Lokfüürer bi dè Signaalbeobachtig durch Meldigè un Beschtätigungè. Dè Sitz für dè Heizer lyt uff dè gegèübberligendè, linkè Sitè vom Füürerhuus.
Aafänglich sin Lokfüürer un Heizer uff èrè ungschütztè Plattform hinter dè Füèrbüchs gschtandè. Mit zuènämendè Gschwindigkeitè hèt s uubedingt èn Windschutz un zmindescht è kurzes Dach bruucht. D Yfüürig vo gschlossenè Füürerhüser gôt uff dè Ysebaapionyr Max Maria von Weber zrugg, wellè diè Strapazè vo dè Lokfüürer un Heizer vo allem i dè winterlichè Johreszit us eigner Aaschauig kennt hèt un i sinèm literarischè Wärk beschribbè hèt. Sitzplätz sin abber au denn no als „unerhörtè Komfort“ un als abträglich für d Uffmerksamkeit bi dè Streggèbeobachtig aagluègt worrè.
Zu dè Bildig vo Wendezüüg hèt mo mit Signaalvorrichtigè zwischè Stüèrwagè un Schub-Lok experimentyrt, wo in irer Funktionswys a d Maschinnètelegrafè us dè Seefaart erinnerè duèt. Erfolgrych isch sell 1936 bi dè Stromlinnièzüüg vo dè Lübeck-Büchener Ysebaan praktizyrt worrè. Sell hèt abber è feschti Zugzämmèschtellig erforderet, diè d freizügigi Vowendig vo dè Lokomotyvè ygschränkt hèt un dõrum nit witer vofolgt worrè isch.
Standard-Entwickligè
Die vobreitetschti un einfachschti Bauform vo dè Dampflokomotyv hèt vorne ei bis zwei Laufrad-Sätz un drauf folgend drei bis füüf mitenand kuppeleti Trybachsè sowiè eventuell no ein Laufradsatz unter m Füürerhuus. D Dampfmaschinnè bschtoot us èm Kessèl mit Nassdampf- odder Heißdampferzügig un zwei dopplet würkendè Zilinder mit eifacher Dampfdeenig.
I dè 1920er-Johr sin z Dütschland diè ELNA-Dampflokomotyvè entschtandè. Di Abkürzig ELNA stoot für Engerer Lokomotiv-Normen-Ausschuss. D Lokomotyvè söttet durch Voeinheitlichig würtschaftlicher broduzyrt un betribbè wörrè könnè.
Unter m Nammè Einheitslokomotyvè sin ab 1925 für diè Dütsch Rychsbaan, unter Leitig vom domoligè Bauartdezernentè bim Rychsbaan-Zentralamt, Richard Paul Wagner, Dampflokomotyvè entwicklet un baut worrè. Mo hèt sich entschlossè, bewäärti Länderbaanloks durch Neuentwickligè z ersetzè. Hauptgründ sin Normig un d Vowendig vo einheitlichè Baudeil gsi. Genormt worrè sin nit nu Baudeil wiè Radsätz, Lager, Bumpè, Rauchroor, Zilinderblöck un Armaturè, sondern au Materialiè wie Kessèlblech un Raamèmatrialiè. Domit sin èn Huufè Deil au baureihèübergreifend uustuuschbar gsi, wa d Lagerhaltig voeifachè un d Unterhalt günschtiger machè hèt söllè. Diè erscht Einheitslok isch d Baureihe 01 als 2’C1’h2 gsi. Beidi dütschi Nachchriègsstaatsbaanvowaltigè hèn uff selli Standardisyrigè uffbaut, allerdings sin i die Nachchriègszit no neuerè Baugrundsätz bsunders i dè Schweißtechnik behärziget worrè.
Baugrößi
Diè Leischtig vo dè Dampflokomotyvè wörd beschtimmt durch Kolbèdurchmessèr, Dampfdruck, Zilinderzaal, Aazaal vo dè Trybräder un dèrè Durchmessèr. Alli Parametèr sin abber nu begränzt voänderbar.
Dè Raddurchmessèr isch entscheidend für d Högschtgschwindigkeit. Er ka abber nit belièbig gschteigeret wörrè, ohni d Größi vom Kessèl un dõmit d Zuugkraft z beyträchtigè odder d Faarzüügumgränzigslinniè z übberschrittè. D Uuwuchtè vo dè bewegtè Massè im Kurbeltryb könned au nit vollschtändig uusglichè wörrè. Sie füüred bi höcherè Gschwindigkeitè zu nèrè uuruhigè Fahrt.
Diè meischtè modernerè Dampfloktùpè hän 16 bis 20 bar Betrybsdruck. Dampfloks mit höcherè Dampfdrück (bis zu 60 bar) erforderet langfrischtig uffwändigeri Inschtandhaltigsarbetè un wörred dõher nit witerentwicklet.
Baulich bedingt lott sich d Zilinderzaal bi Standard-Tùpè nu uff maximal vir steigerè. Dõby git s Drillings- un Virlingsmaschinnè, bi dènè alli Zilinder Hochdruckdampf erhaaltet, un Vobundmaschinnè mit Hochdruck- un nõchgordnetè Niderdruckzilinder. Mit èm Vobundbrinzip wörd diè thermischi Energy vom Dampf bsunders guèt uusgnutzt.
Well dõmit abber diè Instandhaaltigskoschtè styget, hèn sich letschtlich Loks mit zwei odder drei Zilinder un nu einerè Expansionsschtufè durrègsetzt. Vo allem Ysèbaanè i dè USA, Àngland un Norddütschland, wo Kollè relativ günschtig un lycht vofüègbar gsi isch, hèn uff dè höcheri Wirkigsgrad vozichtet. Umkeert sin Frankrych, d Schwiz un diè süddütschè Ysèbaanè vofaarè, welli bis zum Ènd vo dè Dampftraktion bzw. bis zum Ènd vo irer Eigèschtändigkeit Vobundlokomotyvè aagschaffet. Au d DB hèt no i dè Phasè vom ysetzendè Traktionswandel 30 Virzilinder-Vobundlokomotyvè modernisyrt un i d Baureiè 18.6 umbenamst.
Leischtungè
Unter dè mitteleuropäischè Bedingigè sin Lokomotyvè entschtandè, welli bi Versuchsfaartè Spitzègschwindigkeitè bis zuè 200 km/h erreicht hèn (Dütschi Rychsbaan-Lok 05 002 un diè britisch LNER-Lok Mallard). Mit Vobundmaschinnè sin indizyrti Leischtungè bis zuè 5.300 PS (4.000 kW) erreicht worrè (SNCF 242 A1, Frankrych). Bezogè uff s Leischtungsgwicht (Massè pro Leischtig) hèt diè, ebbèso wiè diè 242 A1, vo André Chapelon umbauti 240 P vo dè französischè SNCF als leischtigsfähigschti Lokomotyvè goltè.
Diè weltwit gröschtè Dampfloks sin d Mallet – un Triplex-Lokomotyvè vo dè amerikanischè Baanè gsi. Unter m Raamè un Tender hèn selli Lokomotyvè bis zu drei eigèschtändigi Faarwärk mit jewyls eignè Kolbèdampfmaschinnè kaa. Praktisch alli großè un modernè US-amerikanischè Dampfloks sin im Leischtungsberych vo 5.000 bis 8.000 PS (4.000 bis 6.000 kW) glègè, wa durch voglychswys großi Abmessigè un Gwicht ermöglicht worrè isch.
Diè Klass S-1b („Niagara“) vo dè New York Central hèn im däglichè Betryb 22 Pullman-Schnellzugwägè vo übber 1.600 t Gwicht i dè Ebeni mit 161 km/h beförderet. Bi Vosuèchsfaartè sin mit dèrè Lascht sogar 193 km/h erreicht worrè. Hütigi IC- un EC-Züüg sin demgegèübber nu öppè halb so schwèr. Diè Baureiè S-1b haaltet au dè Rekord vo dè monatlichè Laufleischtungè für Dampfloks. Mit Züüg wiè dè obbè erwääntè, wo uff dè 1.485 km langè Streggi vo Harmon, N.Y. nõch Chicago ohni Lokwèchsel gfaarè sin, hèt mo übber 44.000 km erreicht.
Für d Maschinnè vo dè Klasse S1 vo dè Pennsylvania Railroad sin übrigens 193,2 km/h bzw. 120 mph als reguläri, betrybsmäßigi Högschtgschwindigkeit aagää worrè, woby abber nit s Zyl erreicht worrè isch, Züüg mit 1000 t Gwicht mit 100 mph bzw. 161 km/h z beförderè.
Dè zimli personalintensive Unterhalt vo dè Dampfloks (Bediènig vo dè Lok durch zwei Mannè, Uuswaschpersonal un witeri), diè intensivi un uffwendigi Prüfig un Unterhaaltig vo dè Lok (all zwei Däg bis maximaal wöchentlichss Uuswàschè vom Kessèl), diè gsetzlich vorgschribbenè Untersuchigè vom Dampfkessèl wegè dè Gfohr vo Kessèlexplosionè un diè barallel ablaufendi Witerentwicklig vo dè Elektro- un Disellokomotyvè hèn i dè 1970er Johr bi fascht allè Baanè vo dè Wält zu dè Uusmuschterig vo dè bewäärtè Technik. Abber au dè gringe Würkigsgrad, wo meischt bi öppè 8 bis 10 Brozent glègè isch, un dè Dreck durch Kollèruèß hèn dezuè gfüürt, dass d Dampfloks immer mee vo dè Bildflächi voschwundè sin. Allerdings sin diè konschtruktivè Möglichkeitè vo dè Dampflok zu sellerè Zit no nit vollschtändig uusgreizt worrè.
Gschichtlichè Übberbligg
D Dampflokomotyv isch diè urschprünglich un langi Zit vorherrschendi Lokomotyvbauart gsi. Si isch s erschti Zugmittel gsi, wo größeri Leischtigè mit èrè kompaktè Bauform voeinè hèt könnè un asè diè erfolgrychi Vobreitig vom Ysèbaan-Sischtem bewürkt hèt.
Vorläufer-Entwickligè
D Entwicklig vo dè Dampflokomotyv hèt sich uff mengi Vorläufer-Entwickligè gschtützt. Diè erscht Stufè isch diè vo Thomas Newcomen erfundeni Dampfmaschyn, bi wellerè è Schwungrad dè Zilinder nõch jedem Huub i d Uusgangslaag zruggbrõcht hèt. Dè nägscht Schritt isch erfolget, als dè James Watt dè Dampf wechselwys uff beidi Sitè vom Kolbè würkè lô hèt. Bis dõhy hèn d Dampfmaschinnè mit nu gringem Übberdruck gegèübber èm atmosphärischè Umgebigsdruck gschaffet. Als Richard Trevithick è Dampfmaschinnè entwickelet hèt, welli mit èm drei- bis virmal höcherè Druck wiè dè atmosphärische gschaffet hèt, isch es möglich worrè, è leischtigsfähigi Arbetsmaschinnè z bauè, wo uusreichend kompakt gsi isch, um uff è Faarzüüg z bassè. Sell hèn zum erschtè Môl dè Nicholas Cugnot 1769 sowiè 1801 un 1803 au dè Richard Trevithick durrègfüürt, wo jewyls èn Strõßè-Dampfwagè baut hèn. Dõmit sich mit Hilf vo dè Dampfmaschinnè è räumlich unbegränzti Faarbewegig möglich gsi, un s isch denn nu no èn kurzè Schritt gsi, diè schu i dè Bärgwärk inschtallyrtè dampfbetribbenè Seilzugaalaagè durch èn Dampfwagè z ersetzè, wo sich uff Schinnè hèt bewegè könnè.
Erschti Dampflokomotyvè uff Schinnè
1804 hèt denn dè Richard Trevithick diè erscht uff Schinnè faarendi Dampflokomotyv baut. Si hèt sich als funktionsfähig erwisè, doch diè gussysernè Schinnè hèn s Gwicht vo dè Lok nit trägè mögè und sin deshalb kabutt gangè.
Um selli Zit hèt s i dè änglischè Bärgwärksaalaagè z Cornwall un um s nordoschtänglischi Kollènrevyr um Newcastle upon Tyne meefachi Entwickligsvosuèch für Dampfloks gää, u. a. vom Timothy Hackworth ab 1808, John Blenkinsop 1812, William Hedley 1813, George Stephenson 1814 un anderè. Im Johr 1825 hèt diè vom Edward Pease initiyrti Ysebaastreggi zwischè Stockton un Darlington, z Ängland, mit èrè Lokomotyv vom George Stephenson eröffnet un glychzitig dè erschti Passagyr-Transport mit èm lok-beschpanntè Zug durrègfüürt.
Für diè blaanti Baan zwischè Liverpool un Manchester isch im Oktober 1829 s berüümti Rennè vo Rainhill durrègfüürt worrè, bi dèm diè beschtgeignetschti Lok ermittlet wörrè hèt söllè. Vo dè füüf teilnèmmendè „echtè“ Lokomotyvè hèt The Rocket vom Robert Stephenson s Rennè gwunnè, diè uff dè 50 km langè Streggi è Högschtgschwindigkeit vo 48 km/h erreicht hèt un – s isch s Entscheidendi gsi – als einzigi s Rennè ooni Uusfall überschtandè hèt. Diè glychfalls im Wettbewärb befindlichi „Sans Pareil“ vom Timothy Hackworth hèt Zilinder kaa, wo i dè Wärkschtatt vom Robert Stephenson gossè worrè sin, un vo dennè ein kurz nõch èm Start vom Rennè explodyrt isch – èn dõmols eher „regulärè“ Uusfall. Am 15. Septembèr 1830 isch d Baan zwischè Liverpool un Manchester eröffnet worrè, wobi sowoll diè sygryche „Rocket“ als au d „Sans Pareil“ i dè Betrièb übbernõ worrè sin.
I dè USA hèt dè Oberscht John Stevens 1826 è dampfbetribbenes Lokomobil uff èrè ringförmigè Faarschpur z Hoboken, New Jersey vorgfüürt. 1830 hèt dè Peter Cooper mit dè Tom Thumb diè erscht Dampflok z Amerika für è öffentlichi Ysèbaan erschaffè und mit dè DeWitt Clinton hèt am 24. September 1831 diè erscht faarblaanmäßig ygsetzti US-Lokomotyv zwischè Albany un Schenectady mit rund 50 km/h iren Diènscht uffgnõ. Nit unerwäänt sött au diè z Ängland hèrgschtellti un nõch Amerika gliferti John Bull bliibè. Au sy isch 1831 in Diènscht gschtellt worrè, 1866 uusgmuschteret un zletscht 1981, mittlerwyl 150 Johr aalt, nomôls unter Dampf gnõ worrè. Sy isch eini vo dè letschtè original übberlifertè Maschinnè vo dè Dampflokfrüèzit.
Diè erscht Baanlinniè uff èm europäischè Kontinent mit Dampfbetrièb isch sit 1831 diè Baanschtreggi Saint-Étienne–Lyon z Frankrych gsi.
Belgiè, wo diè èrscht Dampfysèbaa am 5. Mai 1835 zwischè Brüssel un Mechelè eröffnet worrè isch, hèt bis Mitti vom Johrhundert s dichteschte Ysèbaanetz uff èm Kontinent kaa.
Z Dütschland isch als erschti Dampflok im Juni 1816 è Maschinnè vo Blenkinsop'scher Bauart gfaarè, diè vom Johann Friedrich Krigar i dè Königlichè Ysègièßerei z Berlin baut worrè isch, uff èm Rundkurs im Hof vo dè Fabrik. S handlet sich um diè erscht Lok, wo uff èm europäischè Feschtland baut worrè isch un um dè erschti dampfgfüürte Personèvokeer, well Schauluschtigi gegè Entgèlt i aaghängtè Wägè hèn mitfaarè könnè. Sy isch uff èrè Neujohrsplakettè vo dè Kgl. Ysègièßerei vo 1816 dargschtellt. Nõch èm glychè Sischtem isch 1817 è witeri Lokomotyv baut worrè. Sy hèttet in Bärgwärksbaanè z Königshüttè un z Luisèthal a dè Saar (hüt z Völklingè) ygsetzt wörrè söllè, mo hèt si abber beidi nõch dè Zerlegig, èm Transport un èm Widderzämmèbau nit in èn betrièbsfähigè Zuèschtand bringè könnè. Am 7. Dezember 1835 isch zum èrschtè Môl zwischè Nürnbèrch un Fürth uff dè Bayrischè Ludwigsbaan diè Lokomotyv Dè Adlô gfaarè. Sy isch schu diè 118. Maschinnè us dè Lokomotyvfabrik Robert Stephenson gsi un isch mit dè Tùpèzeichnig „Patentee“ unter Patentschutz gschtandè.
Z Öschterrych isch 1837 diè erscht Dampfysèbaa uff dè Nordbaan zwischè Wien-Floridsdorf un Dütsch-Wagram vokeert. Diè diènschtälteschti Dampflok vo dè Wält faart ebbèfalls z Öschterrych: D GKB 671 us èm Johr 1860 isch niè ußer Diènscht gschtellt worrè un wörd immer no für Sonderfaartè vowendet.
1838 isch diè dritt z Dütschland bauti Dampflok Saxonia bi dè Maschinnèbaufirma Übigau bi Dresdè entschtandè, baut von Prof. Johann Andreas Schubert. Als erschti eigèschtändig konschtruyrti Lok z Dütschland giltet diè Beuth vom August Borsig, 1841. 1848 isch diè erschti vo dè Henschel & Sohn z Cassel produzyrti Lokomotyv, dè Drachä, uusgliferet worrè.
Diè erscht Ysèbaastreggi übber Schwizer Landesgebièt isch diè 1844 eröffneti Streggi Strõßburg – Basel gsi. Drei Johr spòter, 1847, isch als erschti Schwizer Ysèbaaschtreggi diè Spanisch Brötli Baan vo Züri gu Badè eröffnet worrè.
Erschti Versüèch, Erfolg un Irrwäg
Dè dõmolls trotz dè Pionyrleischtigè vo dè Maschinnèbauer villfach immer no nit voschtandenè Zämmèhäng zwischè Mechanik, Thermodùnamik un Kraftübberdrägig füüret bi Vobesserigsvosuèch zu Konschtruktionè, welli oft è beschtimmti Eigèschaft voschtärket, dõby abber dè Gsamtzämmèhang vo Wärmeerzügig, Kessèlleischtig, Radaaordnig un Gwichtsvodeilig us èm Bligg volorè.
Dè folgendi Übberbligg beschäftigt sich mee mit dè Entwickligè, wo zu letschtlich erfolgrych vobreitetè Standardbauwysè gfüürt hèn. Diè erheblich devo abwychendè Konschtruktionè sin unter Dampflokomotyv uffgfüürt.
Diè erscht Maschinnè vo Trevithick hèt zwei Radsätz kaa, welli beidi von èm rysigè Zaanrad aatribbè worrè sin. Nõch èm dütschè Achsfolge-Bezeichnigs- bzw. Zellsischteem isch sell è „B“- Lokomotiyv gsi. Au im Stephenson sini spòteri „Locomotion“ isch mit zwei aatribbenè Achsè èn „B“-Tùp gsi, im Gegèsatz zum Trevithick hèt dè Stephenson abber Kurbelzapfè a d Räder baut, diè mit Kuppelschtangè vobundè worrè sin. Sell isch denn dè vobreitetschte Meefach-Radsatz-Aatrièb gsi, dè spòter au bi dè erschtè Elektro- un Disellokomotyvè übbernõ worrè isch.
Im Stephenson sini 1820 bauti „Rocket“ isch demgegèübber deilwys èn Entwickligs-Rückschritt, well si nu ei aatrybeni Achsè vorn un hinnè èn chlynerè Laufradsatz ka hèt (Achsfolg A1). Iren Vorteil isch diè um öppè 45° gneigtè Zilinder gsi. Durch selli Aaorning hèt sich verringerte sich dè schädliche Raum vorringeret, wo zum Uusglych vom Federschpyl i dè Zilinder bruucht wörd, und dõmit dè Dampfvobruuch gegèübber dè sinerzit üblichè senkrächtè Zilinderaaordnig reduzyrt hèt. Bi nèm spòterè Umbau sin d Zilinder no witer abgsenkt worrè. Diè einzig Trybachsè hèt zwar ohni großi konschtruktivi Schwirigkeitè größeri Trybräder für höcheri Gschwindigkeitè ermöglichet, hèt abber s für d Zugkraft wichtige Rybigsgwicht vom Aatryb gminderet. Diè glychè konschtruktivè Unzuèlänglichkeit isch 15 Johr spòter mit Lokomotyvè vom Crampton-Tùp sogar no witertrbbè worrè. D „Cramptons“ hèn no größeri Trybräder kaa, welli uss Platzgründe hinter m düèflygendè schwärè Kessèl unter m Füürerschtand aabrocht worrè isch. Diè düèf Kessellaag hèt èn ruhigè Lauf bewürkt. Dõmit hèn d Cramptons Schwirigkeitè bim Aafaarè kaa, denn diè gring belaschtetè Trybräder hèn lycht bim Aafaarè durrèdrait (sogenannts Schlüderè). Hèn d Cramptons iren Zug erscht moll in Faart brocht, hèn si mit irem langè un dõmit leischtungsfähigè Kessèl, wo ohni schädlichi Überhäng uf bis zu drei voraalaufendè Achsè glageret gsi isch, beträchtlichi Gschwindigkeitè entwicklet.
Timothy Hackworth hèt scho früèner dè Zämmèhang zwischè Rybigsgwicht un Zugkraft begriffè un schu 1827 d „Royal George“ als Dreikuppler baut (Achsfolge C). Güèterzuglokomotyvè mit drei kuppeletè Radsätz sin johrzehntelang Standard blibbè.
Diè 1835 vom Robert Stephenson nõch Dütschland glifertè Maschinnè, diè als „Dè Adler“ diè erschte uff dütschè Gleis gsi isch, hèt mit je einem Laufradsatz vor un hinter èm mittig unter m Kessèl aabrochtè Trybradsatz (Achsfolg 1A1) nu bescheideni Zugkraft un Högschtgschwindigkeit. Selli eifachi Konschtruktion hèt sich vermuètlich als zuverlässig im Betrièb erwisè, denn Dampflokomotyvè mit nu eim Trybradsatz sin für verschidni dütschi Länderbaanè no bis i diè spôtè 1860er-Johr baut worrè; so isch vo allem diè bayrische Staatsbaan dè „1A1“ langi Zit treu blibbè.
Amerika übernimmt d Pionyrrollè vo Ängland
Vo dè „New York Central-4-4-0“ Nummer 999 mit irè 2,15 m hochè Trybräder wörd berichtet, dass si am 10. Mai 1893 mit èm uss vir Wägè bschtehendè „Empire State Express“ zwischè Batavia un Buffalo, New York, è Gschwindigkeit vo 112,5 mph (= 181 km/h) erreicht hèt. Bis zum Ènd vom Johrhundert sin Variationè vo dè „American“ i dè USA öppè 25.000 mol baut worrè. Z Europa isch selli Bauart mit mee odder weniger langem Zitvozug übernõ worrè. Vorher hèt mo dört znägscht Reisezuglokomotyvè mit dè Achsfolgè 1B un 1'B, meischtens mit dè Laufeigèschaftè nõchteilig beyflussendè überhängendè Zilinder.
S Ènd vo dè „American“-Ära isch i dè 1880er-Johr mit dè zuènemmendè Vobreitig vo dè 1875 vom George Westinghouse erfundenè Luftdruckbrèms. Anderscht wiè diè handgebrèmste Züüg hèn selli leischtigsfähigè Brèmsè längeri un schwereri Züüg ermöglicht, für diè s nimmi uusgreicht hèt, d 2'B eifach größer z bauè. Sell hèt zuè Lokomotyvè mit drei- un virfach kuppletè Radsätz mit dè Achsfolg 1C, 2C un 1D bzw. dè amerikanischè 2-6-0, 4-6-0 un 2-8-0 gfüürt.
Z Europa sin aafangs für schnelleri Loks bevorzugt è düèfi un stabili Kessellaag aagschtrebt worrè, diè abber uugünschtig gsi isch für d Aaordnig vo meerèrè großè Trybradsätz. Wesentlichi Impüls zu dè Überwindig vo sellerè Angscht vor èm hochè Schwèrpunkt sin uss dè USA kô. So sin bald au dört neui Loks mit immer höcherè Kessellaagè, wo dè Ysatz vo meerèrè Kuppelradsätz erlaubt hèt. Dè dütschè Ingenieur Ludwig Löw von und zu Steinfurth hèt 1924 i sim Standardwärk zum Kraftwagè gschribbè, dass mo us èm Lokomotyvbau lernè müèsst: