cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lutzenberg AR
Lutzebërg (amtlech Lutzenberg) isch e Iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).
Geografi
Lutzebërg liit em Appezäller Vorderland ond isch di nördlichscht Gmäänd vvom Kanton. D Gmäänd bstoot us zwai Dail. Vo de Gmäändsflechi sönd 55,5 % landwertschaftlechi Flechi, 25,1 % Wald ond 19,4 % Sidligsflechi. Zue de Gmäänd ghöörid d Wiiler Brenden, Hof, Haufen, Tobel ond Wienacht.
Gschicht
Lutzebërg isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1634 als Lutzenberg.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 15,8 % gläge.
Religion
30,7 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 41,2 % evangelisch-reformiert.
Politik
De Gmäändspresidänt vo Lutzebërg isch de Werner Meier (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,5 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1323 Iiwoner 91,7 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,2 % Franzöösisch, 0,6 % Italienisch ond 7,5 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo Lutzebërg ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Freizügigkeit
Mit em Begriff Freizügigkäit mäint mä vor allem d Freihäit vo Lüt, ass si sich im ene andere Land as in iirem Heimetland döfe woone und schaffe. Wichdig für das isch, ass Personekontrolle abgschafft und d Bestüürigsgränze abbaut wärde, und dass d Lüt frei chönne iiri Aarbet uslääse, sich döfe niiderloo und ufhalte, ass d Usbildige anerkennt wärde und d Sozialversicherig gwäärläistet blibt. In dr Schwiz reedet mä im Zsämmehang mit de Bilaterale Verdrääg zwüsche dr Schwiz und dr EU mäistens vo Personefreizügikäit.
Gschicht
In dr Öiropäische Union isch d Persoonefreizügikäit sit 1993 äini vo de vier Grundfreihäite, näbe dr Waarevercheersfreihäit, dr Dienstläistigsfreihäit und em freije Kapital- und Zaaligsvercheer. Wo denn die nöije Mitgliidsländer dr EU bidrätte si, häi für iiri Bürger bis 2010 no gwüssi Iischränkige gulte. D Veriibarig vo dr Personenfreizügigkäit zwüsche dr Schwiz und dr EU isch im Raame vo de Bilaterale Verdrääg I am 1. Juni 2002 in Chraft drätte.
Immer wider emol si Abkomme zwüsche Staate, wo sich nooch stöön, abgschlosse worde, ass alli Bürger sich frei chönne beweege und niiderloo. So döfe britischi Bürger sich in dr irische Republik niiderloo und Iire in Groossbritannie. Au zwüsche de Mitgliider vom Nordische Root, Norwääge, Dänemark, Schweede, Finnland und Island, gits e sonigs Abkomme. Z Nöiseeland häi australischi Bürger s automatische Rächt sich im Land niiderzloo, d Rächt vo de Nöiseeländer z Australie si aber sit 2001 begränzt.
D Entwigglig vo dr Freizüügigkäit in dr Schwiz
Scho 1798, wo zum erste Mol brobiert worde isch, e schwizerische Nazionalstaat z gründe, isch d Gliichberächtigung vo de Hindersasse uf s Dabeet cho, und d Bürgerschafte häi sich vilmol gweert drgeege, iiri Brivilegie müesse z däile. Drzue si no konfessionelli Ängst cho, won e Hufe katholischi und reformierti Kleriker Angst gha häi, ass sich öbbis an iire gschlossene Religionsgmäinschafte wurd ändere, wenn sich jede chönnt niiderloo, won er grad wetti. D Helvetik het d Freizüügikäit aber duuregsetzt und au d Schwiz vo dr Mediazioonszit het sä under em starke franzääsische Iifluss biibhalte.
Au no in dr Bundesverfassig vo 1848 isch d Niiderlassigsfreihäit für Katholike in brotestantische und für Brotestante in katholische Kantöön eso radikal gsi, ass es die Freisinnige wo dr Doon agee häi, nit gwogt häi, das Rächt au de Juude z gee. Aber au de Christe, bsundrigs de arme, het mä e Züüglete in en andere Kanton vilmol schwer gmacht. So häi Obrikäite verlangt, as mä si wirtschaftligi Seriosidäät wur bewiise und e guete Löimund cha vorleege. En unsittlige Lääbenswandel, e stroofrächtligi Verurdäilig oder e Verschuldig häi chönne länge, ass mä wider in si Häimetgmäind zruggschiggt worde isch.
Die allerersti Volksabstimmig im Bundesstaat isch usglööst worde dur e Handelsverdraag mit Frankriich. Die franzöösische Juude häi nämlig d Niiderlassigsfreihäit scho lengeri Zit gha. Im Januar 1866 isch d Persoonefreizügigkäit für Juude knapp aagnoo worde, au wenn d Innerschwiz sich heftig drgeege gweert het.
D Dotalrevisioon vo dr Bundesverfassig vo 1874 het zwar d Stellig vo de kantonsfremde Niiderglassene verbesseret, wo scho denn e Drittel vo de Schwizer Bürger usgmacht häi. Aber es isch ere zum Bischbil nid glunge, im nöijen Ardikel 45 vo dr Bundesverfassig d s Abschiebe vo Armegnössige in iiri Häimetgmäind z verbiete.
D Persoonefreizüügikäit in dr Schwiz isch no lang e Brobleem bliibe. Das cha mä dra gsee, ass die mäiste indiwiduelle Beschwärde, wo zwüsche 1848 und 1914 bi de zueständige Bundesbehörde igräicht worde si, s Rächt uf Niiderlassig und d Rächt vo de Niidergloonige betrofe häi.
Noch em Erste Wältchrieg isch d Schwiz no konserwativer worde und d Persoonefreizüügikäit isch no sterker under Druck cho. Vor allem Juude, wo us em Oste igwanderet si, und Armi si betroffe gsi. E Volksiniziative für e Dotalrewisioon vo dr Bundesverfassig, wo hauptsächlig vo Fröntler und de katholische Jungkonservative dräit worde isch, het zum Ziil gha, d Niiderlassigsfreihäit für Juude, Faarendi und Sozialbedürftigi iizschränke. Die Iniyiatiive isch aber 1935 mit 72 Brozänt Näi-Stimme dütlig verworfe worde und nume Obwalde, Innerrhode, Kanton Freiburg und s Wallis häi s aagno.
S Säsonnieestatut, wo 1931 iigfüert worde isch und d Niiderlassigsrächt vo usländische Arbetschreft stark iigschränkt und iine dr Familienoochzug verbote het, het e noochhaltigi Wirkig entfaltet. 1987 si 114’640 Mensche drvo betroffe gsi. S Statut isch erst 2002 abgschafft worde, wo d Persoonefreizügikäit zwüsche dr Schwiz und dr EU iigfüert worde isch. Äänlig wie im Fall vo dr Niiderlassigsfreihäit für Juude 1866 het s au für Säsonarbäiter 2002 Druck vo usse brucht.
Haus zum Goldenen Stauffen
Baugschicht
Es git Urkunde ass scho im Joor 1339 e Burkhard vo Staufe, wo dr Notar vo dr Baasler Kurie gsi isch, uf dere Liigeschaft si Büro gha het. Woorschinlig chunnt dr Naame vom Huus vo iim. Aber scho zwäi Generazioone spööter, im Joor 1376, het s Huus «zem Stouff» ghäisse. Mä het dr Naame denn eender vom e Stauf, also eme Bächer, abgläitet. As dr «zem Goldige Stauffe» isch s sit 1519 bekannt. Bis yur Middi vom 16. Joorhundert het d Liigeschaft us eme Vorder- und eme Hinderhuus bestande und zwüsche deen isch e schmaals Gässli duuregange.
Im 20. Jorhundert het dr Aarbetsrabbe e Räije vo Hüüser an dr Augustinergass renowiert, drunder au s «zem Goldige Stauffe».
Hützudaag si wider wie vor fast siibe Joorhundert Notar im Geböid dehäi.
Freizügigkeit
D Entwigglig vo dr Freizüügigkäit in dr Schwiz
Aber au d Schwizer Bürger die volli Persoonefreizüügikäit für alli erst sit 1978. Bis denn isch s mööglig bllibe, armi Alti ins Bürgerasüül vo iirer Häimetgmäind zrüggzschaff. Vo denn aa gültet, ass jeede Schwizer sich an jeedem Ort im Land cha niiderloo.
Le Ban-Saint-Martin
Le Ban-Saint-Martin (ditsch 1915-18 Sankt Martinsbann, 1940-44 Martinsbann) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Le Ban-Saint-Martin granzt ìm Norde un Oschte àn d Stàdt Metz, ìm Sìde geht dr Bànn bìs àn d Mosel.
Gschìcht
Dr Ort geht uf e Benediktinerkloschter üs em 7. Johrhundert zrick, wie em Heilige Sànkt Màrtin gweiht gsin ìsch. Ìm Johr 870 ìsch Le Ban-Saint-Martin Grichtsort vum Herzogtum Lothringe worre.
Ànne 1552 ìsch Gmein zàmme mìt Metz vun Frànkrich bsetzt un annektiert worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Le Ban-Saint-Martin ìsch. Le Ban-Saint-Martin ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Le Ban-Saint-Martin ghert zem Lorrain.
Qazvin
Qazvin ( [], alti dütschi Schriibwiis: Kaswin), isch e Stadt im Iran, wo vo 1548 bis 1598 d Hauptstadt vom Safawide-Riich gsi isch. Hüte isch Qazvin d Hauptstadt vo dr Browinz Qazvin und het mee as 380'000 Iiwooner (Stand 2013).
Qazvin lit knapp 180 km nordwestlig vo Teheran, an dr Baanlinie und Autibaan vo Teheran uf Täbriz. D Stadt lit uf ere Hööchi vo. Im Winter isch s chüel und droche, im Summer hingege isch s häiss.
Qazvin isch e Zentrum vom Textilhandel (Bauele, Siide, Samt und Lääder). D Stadt het äins vo de grösste Chraftwärk vo Iran, s „Shahid Raja'i“-Chraftwärk.
Dorenbachviadukt
S Doorebachwiadukt isch e Brugg in dr Stadt Basel und äins vo de drei groosse Wiadukt, wo in dr Stadt über e Birsig gönge. Grad vor em Wiadukt mündet dr Doorebach in Birsig, wo denn sälber noch öbbe zwäi Kilometer in Rhii mündet. S Doorebachwiadukt verbindet d Kwardier Bachlätte und Gundeldinge grad bim Basler Zolli und bi dr Kantonsgränze zum basellandschaftlige Binnige.
D Blään für d Brugg het dr Robert Gsell-Heldt gmacht und si isch vo 1932 bis 1934 baut worde. D Eröffnig het am 4. August 1934 statt gfunde. 1985 isch s Doorebachwiadukt saniert worde, und wäge däm het s ganze Joor käni Drämli uf Binnige ge.
Johannes Brahms
Dr Johannes Brahms (* 7. Mai 1833 z Hamburg; † 3. April 1897 z Wien) isch e dütsche Komponist, Pianist und Dirigänt gsi. Sini Komposizioone zelle zur Romantik, wil er aber gliichzitig klassischi Forme iibezooge het, gönge si wit uf d Zit vor dr Romantik zrugg und über sä uuse. Er gältet as äine vo de bedütendste öiropäische Komponiste in dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert.
Dachstein (Unterelsass)
Dàchstaan (frz. Dachstein, dt. Dachstein) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Morges
Morges (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Morsee ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Morges lyt 10 km sidweschtli vu Lausanne am rächte Stade vum Gämfersee. D Gmaiflechi umfasst 23,3 % landwirtschaftligi Flechi, 4,1 % Wald, 71,8 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtigi Flechi.
Dachstein (Unterelsass)
Gschìcht
Dàchstaan ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1017.
Morges
Gschicht
Morges isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1288 as Morgia.
Dachstein (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Morges
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 32,9 % gläge.
Religion
41,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Dachstein (Unterelsass)
Verwàltung
vun Dàchstaan ìsch. Dàchstaan ghert zem Kommünàlverbànd.
Morges
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1 %, CVP 4,4 %, FDP 15,8 %, GLP 4,7 %, GP 10,6 %, SP 31,4 %, SVP 19,4 %, Sunschtigi 2,4 %.
Dachstein (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dàchstaan ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Morges
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 14.154 Yywohner 82,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,2 % Dytsch, 4 % Italienisch un 9,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Sankt Georgen
Sankt Georgen oder St. Georgen isch dr Name vu däne Ortschafte:
Derzue git s e Hufe Gmaine un Ortsdail, wu au St. Georgen haiße, vor allem z Eschtrych un z Bayern.
Peter Sagan
Dr Peter Sagan (* 26. Januar 1990 z Žilina) isch e slowakische Velorennfaarer. Er isch dr jüngeri Brueder vom Juraj Sagan.
Karriere
Sini erste groosse Erfolg uf em Velo het dr Peter Sagan 2007 as Junioor im Cyclocross und uf em Mountainbike ghaa, abe im gliiche Joor het er au uf dr Strooss allerhand gläistet. 2008 isch er Wält- und Öiropamäister im Cross Country worde. 2010 het er für s Pro-Tour Team Liquigas afo faare. Vo denn a het er immer wider Etappe bi Tuure im Sprint gwunne. Au bim Prologfaare isch er seer guet gsi: e zwaite Blatz bi dr Tour de Romandie 2010 und 2012 Erste bi dr Tour de Suisse.
Heinrich Bauknecht
Dr Heinrich Bauknecht (* 14. Merz 1937 z Sanderge) isch e dytsche Dialäktdichter.
Lääbe
Dr Bauknecht het no dr Schuel zerscht im Bedriib vu dr Eltere as Tankwart gschafft, derno het er Kfz-Chaufmann glehrt. Mit sym Brueder het er anne 1970 dr Bedrib vu dr Eltere ibernuu.
Scho as Chind het er alemannischi Gedicht vum Sandergemer Dichter August Ganther uuswändig glehrt, di erschte aigene Gedicht het er mit 14 Johr gschribe.
An dr Faasned 1964 isch er bi dr Sandergemer Naarezumft as Reedner yygsprunge, ab doo het er all Johr bis 1992 an dr Faasned Reede im Dialäkt ghalte. E Dail vu däne Faasnedsreede het er zäme mit andere Gedicht anne 2007 as Biechli unter em Titel „S wird so gsi sii, Gschichde rund um Sanderge“ publiziert. Dr Stefan Pflaum schrybt 2008 iber em Bauknecht syni Faasnedreede:
Dr Bauknecht isch Mitglid im „Verein für Heimatgeschichte St. Georgen e. V.“, im Verainsheftli „Heimatblättle“ het er ab un zue Ufsätz un Gedicht vereffetligt.
Är isch au Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un isch au als ufdrätte bi verschidene Regionalgruppe.
Nationalhymne
E Nationalhymne isch es Lied oder Musigschtuck, wo de Schtaat und d Nationalität vomene Land uusdrucke söll. Meischtens wird si zu fiirliche Aaläss gschpilt, wie biischpiilswiis bi Schtaatsempfäng, aber au bi Länderschpiil bim Fuessball oder Siegerehrige im Schport, wi biischpiilswiis bi de Olympische Schpiil.
Allgemeins
Di meischte Länder händ sit em Aafang vom 19. Jahrhundert Nationalhymne entwicklet. Di ältischti vo dr Welt isch di japanischi „Kimi Ga Yo“, wo dr Text scho im 12. Jahrhundert gschribe worde isch (als Revision vomene Jahrhunderti ältere Text) und wo somit über 800 Jahr alt isch. Allerdings hät das Lied zum erschte Mal 1876 d Funktion vonere Nationalhymne überchoo und isch nach em Zweite Weltchrieg erscht 1999 wider offiziell zur Nationalhymne bschtimmt worde.
Bezirk Biel
Dr Amtsbezirk Biel (fr. District de Bienne) isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Biel/Bienne gsi. Är het zwo Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Biel isch zwosprachig gsi (60 % dütschsprachig, 40 % französischsprachig) un het 52'412 Ywohner (Stang 31. Dezember 2008) uf 25 km² gha. Beidi Gmeinde si zum 1. Jänner 2010 Teil vom Verwautigskreis Biel/Bienne worde.
Nationalhymne
Allgemeins
Bimene Wechsel vom Gsellschaftssyschtem wird oft au d Nationalhymne gänderet oder dur e Parteihymne ergänzt.
Inoffizielli Nationalhymne
Einigi Schtaate verfüege au über mehreri nationali Hymne, vo dene zwar nur eini offiziell Nationalhymne isch, di andere aber i dr Öffentlichkeit die gliich schtarchi Symbolchraft bsitzed und teilwiise ebefalls bi offizielle Aaläss gschpilt werded. Biischpiil defür isch Grossbritannie, wo sich nebed dr Nationalhymne „God Save the Queen“ au d Hymne „Rule Britannia“ und „Land of Hope and Glory“ etabliert händ; oder d USA, wo nebed dr Nationalhymne "Stars and Stripes" immer öfter „God Bless America“ gsunge wird. Im Iran isch di inoffizielli Nationalhymne Ey Iran bekannter als di offizielli. Sie wird vo Dissidente und Patriote gschpilt.
Ergänzig dur Parteihymne
Bsunders i faschistische Diktature sowie im öschterriichische Schtändestaat und Franco-Schpanie isch es gebrüüchlich gsii, dass de jewiilige Nationalhymne unmittelbar di jewiiligi Parteihymne gfolgt isch, wo dur das en ähnliche Schtatus wie d Nationalhymne selber beaaschprucht hät. So isch zum Biischpiil gfolgt.
In Taiwan isch d Nationalhymne San Min Chu-i zugliich Parteihymne vo dr Kuomintang, warum denäbed no s Nationale Flaggelied als inoffizielli Hymne gebrüüchlich isch.
Hyperion (Mond)
Dr Hyperion (au Saturn VII) isch ein vu dr middelgrosse Mönd vum Saturn.
Entdeckig
Dr Hyperion isch am 16. September 1848 vum William Cranch Bond, George Phillips Bond un William Lassell entdeckt worre.
Dr Hyperion isch churz nooch ere anno 1847 erschinene Veröffetlichig vum Astronom John Herschel (Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope), wo er d'Nämme vu dr bis dertna bekannte sibe Saturnmönd vorgschlage het, entdeckt worre. Im Lassell, wo dr Hyperion zwei Däg nooch dr Bonds gsichtet het, isch im Herschel si Nammensschema bekannt gsi. Sällewäg het er no dr Namme Hyperion vorgschlage.
Bahndate
Dr Hyperion umchreist dr Saturn ime middlere Abstand vu 1.464.100 km in 21 Däg 6 Stund un 43 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0175 uf un isch 0,568° gegeniber vu dr Äquatorebeni vum Saturn gneigt.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Hyperion isch fier si Grössi ein vu dr am stärchschte uregelmässig gformte Chörper im Sunnesystem. Er besitzt e Usdähnig vu 360×280×225 km.
Schins isch dr Hyperion e Bruchstuck vu eme grössere Ursprungchkörper, wo bi eme Impaktereignis usenanderbroche isch. Uf sinere Oberflächi isch e riisiger, 10 km diefe Chrater mit eme Durchmesser vu 120 km sichtbar.
Mit numme 0,544 g/cm3 wiist dr Hyperion, noch viil extremer wie bi dr andere Saturnmönd, e sehr ringi Dichti uf. Er isch offesichtlich hauptsächlich us porösem Wasseriis mit ringe Adeile an silikatischem Gstei ufbaut.
Im Unterschiid zue dr meischte middelgrosse un grosse Saturnmönd wiist dr Hyperion mit ere Albedo vu 0,25 e verhältnismässig dunkchli Oberflächi uf, wo us dr Ablagerig vu eme dunkchle Material herchu chännt. Nooch Undersuechige vu dr Rümsonde Cassini vu anno 2005 (veröffetlicht in Nature 5. Juli 2007) handelet es sich bi dr dunkchle Ablagerige um Chohlewasserstoffverbindige.
Rotation
Ufnahme vu dr Rümsonde Voyager 2 un erdbundeni photometrischi Undersuechigen hän zeigt, dass im Hyperion si Rotation chaotisch isch, wobi si Rotationsax in völlig uvorhersehbarer Wiisi schwankt. Er isch dr einzige bekannt Mond im Sunnesystem, wo e sonigs Verhalde zeigt, obwohl Computersimulatione schliesse len, ass villicht au anderi uregelmässig gformti Mönd in dr Vergangeheit eso rotiert hän.
Dr Hyperion nimmt under dr Mönd e bsunderi Stellig i. Er isch höchscht uregelmässig gformt, si Bahn isch relativ exzentrisch un er befindet sich ime relativ ringe Abstand vu eme grosse Mond, em Titan, wo er in ere 3:4 Resonanz drmit um dr Planet lauft. Sälli Faktore begrenze d'Möglichkeite, bi dene e stabili Rotation möglich isch.
Matthias Glarner
Dr Matthias Glarner (* 19. Dezämber 1985 z Meiringe ) isch e Schwyzer Schwinger.
Dr Glarner dritt fir dr Schwingclub Meiringe aa un wohnt z Heemberg. Är isch glehrte Polymechaniker un uusbildete Sportlehrer. Dr Fueßballspiler Stefan Glarner isch sy Brueder.
Max Josef Metzger
Dr Max Josef Metzger (* 3. Febber 1887 z Schopfe; † 17. April 1944 im Zuchthüüs Brandenburg-Görden) isch e katholischer Briäschter, wu im Dritte Rich wäg sinre pazifischtisch Iberziigung am 14. Oktober 1943 vum Volksgrichtshof unter em Vorsitz vum Roland Freisler zum Dot verurdeilt un am 17. April 1944 hiigrichtet wore isch. Am 8. Mai 2006 het dr Erzbischof vu Friiburg i.B. s Seligsprächigsverfahre fir dr Metzger ereffnet un het-e as „prophetische Märtyrer“ bezeichnet.
Im Metzger si Kindheit un Jugend
Anne 1886 sin im Max Josef Metzger sini Eltere uf Schopfe zoge. Dr Vatter, dr katholisch Lehrer Friedrich August Metzger, isch vu Schlatt bi Bad Grozige gstammt, si Muetter, d Anna geb. Gänshirt, vu Kippene in dr Ortenau. Dr Vatter het an dr "Höheren Bürgerschule" unterrichtet; dr isch aü aktivs Mitglid im katholische Arbeiterverein vu Schopfe gsii - d Stadt isch in dr Mehrheit evangelisch gsii. Do isch dr Max am 17. Febber 1889 uf d Wält kumme, speter het er no drei Schweschtere bikumme. Si Vatter isch as Lehrer, bsunders aber mit em eigene Suhn, arg sträng gsii. Dr het im Max verbotte, mit evangelische un jüdische Kinder z spiile - dr Klaus Strütt zwiiflet dra, ass er sich dra ghalte het. Anne 1893 isch dr Max in d "Deutsche Schule" kumme un isch näben em Suhn vum e evangelische Stadtpfar gsässe un isch Frind mit däm gsii. Dr het aber niä derfe zuenem heim ins Pfarhüüs. 1886 isch er in d Realschuel kumme un isch derte eine vu dr zwee beschte Schiäler gsii. Dr het aü derfe mit em andere vu däne zwee, mit em Willibald Kolb, e Broteschtant, d Hüüsufgabe mache. In dr Feriä het dr Max als derfe zum Pfarrer Gänshirt uf Oberhüüse goh un sälle het in-em dr Gedanke gweckt, emol esälber Briäschter z wäre. Anne 1899 isch dr Metzger Max uf Eschinge ins Progymnasium gwägslet, wel z Schopfe ke Latiinisch meh gä wore isch; unterkumme isch er z Eschinge bi Verwandte. Ab 1900 isch er wider uf Schopfe zoge un het vu derte üs s Johann-Peter-Hebel-Gymnasium z Lerrach bsuecht. Wel dr Vatter uf Konschtanz versetzt wore isch, sin s Metzgers derte ani zoge; ab 1902 isch dr Max also z Konschtanz ufs Gymnasium. Am 24. Jülli 1904 het er derte mit "sehr gut" s Abitür gmacht. Dr Klaus Stritt meint, ass dr Max un sini Gschwischtrig z Schopfe ihrini erschte Erfahrige gsammlet hän, wu speter im Läbe sicher emol vu Beditig gsii seige.
Im Metzger si Studiäzit im badische un im Schwizer Friiburg
Anne 1905 het dr Metzger Max e Theologiistudium z Friburg im Briisgaü agfange. Bim Metzger het sich scho im Studium zeigt, ass er Mänsche ka mitrisse; dr seig scho im erschte Deil vum Studium mit dr Idee vum e "sozial üsgrichtete Grischtetum" in Beriährig kumme, bi sinem spetere Studium z Friiburg im Üechtland seig er wäge däm "in d Wohnviärtel vu dr Arme" gange. Dr Metzger het aber näbe sinem ernschthafte Studium aü e Sinn fir Gspass gha, des het sich in Fasnetsrede, Biärzittigsbiiträg usw. zeigt; Biär un Skat hän zum Max sinem Alldag ghert. Ab 1908 het dr Max Josef Metzger si Studium z Friiburg im Üechtland witter gfiährt. Am Sunntig z Mittag isch er als zämme mit andere Stüdänte üs dr "Akademische Vinzenskonferenz" in d Friburger Unterstadt gange, e Eländsviärtel, wu schwizer-ditschi Arbeiterfamiliä gwohnt hän. Derte het mer versuecht, däne Proletarier, bsunders in ihrene viile Kinder, konkreti Hilf z leischte. Derte isch dr Alkoholismus wit verbreitet gsii. Dr Metzger isch z Friiburg i.Ü. aber aü mit dr Abstinenzbewegig in Beriährig kumme un het an Oschtere 1909 sich sälber drzue entschlosse, e Vorbild z sii un het vu derte ab siner Läbtig uf Alkohol, Düback un Fleisch verzichtet.
Z Friiburg i.Ü. het dr Metzger entscheidendi Impuls fir si Iisatz in dr Abstinenz-Bewegig, fir si Läbensreformbrogramm un fir si läbenslange caritativ-soziale Iisatz bikumme - do wiist dr August Biechelmeier druf ani. Aber aü si speteri Friidensarbet un si Iisatz fir d Ekomeni heb do wichtigi Wurzle. Dr het do im e große Greis vu Stüdänte üs viile Länder gwohnt. Z Friiburg i.Ü. het er si ürspringlige Blan, e Hochschuelkarriäri z mache, ufgä un het sich vorgnumme, "kei ehrevolli un agnähmi Stellig aznämme", nai, si Ziil isch gsii, "e fromme Briäschter un e schaffige Seelsorger z wäre un d ganz Graft zu dr Ehr vo Gott ufzwände".
1909/10 het dr Metzger z Friiburg i.B. dr Dokter gmacht.
Dr jung Briäschter im Griäg
Am 5. Jülli 1911 isch dr Max Josef Metzger im Minschter z Friiburg i.B. zum Briäschter gwicht wore. Am 9. Jülli het er z Oberhüüse si erschti Heiligi Mäss ghalte. Uf sinene erschte zwei Kaplanstelle isch er bi sinene Vorgsetzte nicht grad positiv ufgfalle - dr het sich stark fir d Abstinänzbewegig iigsetzt un isch uf Unverständnis gstoße. Am 3. Aügüscht 1914, wu Ditschland dr Franzose dr Griäg erklärt het, het dr Metzger s Ordinariat drum bittet, ass er e Stell as Militärgeischtlige bikunnt. Dr Bichelmeier vermuetet, ass dr Metzger des as si "patriotischi Pflicht" agsähne het. Dr Metzger het speter esälber emol gsait: "Ich bi alliwiil e gliähnige Patriot gsii, friili ohni nationalischtische Chauvinismus, un han mi wäge däm am zweite Griägsdag as freiwillige Fäldgeischtlige ohni Aspruch uf Lohn zu dr Druppe gmäldet." Dr het mehreri Orde verdlehnt bikumme. Anne 1915 het er unter anderem d schwäre Kämpf am Hartmannswillerkopf im Elsiss miterläbt. Im Summer isch er drno wägere schwäre Granket "frontuntauglich" wore. S Eländ un dr Schräcke vum Griäg hän dr Metzger Max drzue gfiährt, sich d Velkerverständigig un dr Friide zur Ufgab z stelle.
Dr Metzger Max im Diänscht vum Friide
Anne 1915 het dr Metzger Max e "Fiedensaufruf an alle Völker" verfasst, dr het aber wäge dr ditsche Militärzensur nit kenne vereffentligt wäre. Im Oktober 1915 isch er z Graz Generalsekretär vum "Kreuzbündnis, Verband abstinenter Katholiken" wore. 1917 het er - ebefalls z Graz - dr "Weltfriedensbund vom Weißen Kreuz" mitgrindet. 1919, noch em Griäg, isch er an dr Planig vum "Friedensbund Deutscher Katholiken" beteiligt wore, dr het mitgholfe, ass dä un anderi Verbänd mit em Wältfriidensbund zämme schaffe. Wiä dr Metzger Friidensarbeit vertstande het, goht üs sinere Schrift "Friede auf Erden - ein Aufruf zur Völkerverständigung" (1918) drüs viri; derte heißts drin: "Chrischtetum, praktischs Chrischtetum wider lebändig z mache im Läbe vu dr einzelne un vu dr Gsellschaft, des isch d einzig wirksam Friidensarbet vu dr Gegewart."''
Dr Metzger Max isch 1917 bim Internationale Friidenskongress z Bärn gsii un het noch em Erschte Wältkriäg an wittere, bis 1929 minschtens 12 Internationale Kongräss deilgnumme. Fir dr wichtigscht do drvu siiht dr Gerhard Stöcklin dr International Kongräss z Haag im Aügüscht 1920 a, wu drno d "Katholische Internationale" grindet wore isch. Dr Metzger heb diä Internationali geischtig, geischtlig un organisatorisch inschpiriärt un aktiviärt. 1923 isch dr Wältfriidensbund vum Wisse Griz in dr Katholische Internationale ufgange. Dr Wahlspruch vu däre Internationale isch gsii: "Katholike vu allene Länder, vereinigen-ych! Ei Wältreligion, ei Wältsproch, ei Wältfriide!" Dä Spruch het e Parallelität zu dr Parol vu dr Kommunischtische Internatinale. Noch 1923 het sich dr Metzger aber üs dr Katholische Internationale langsam zruckzoge - wäge persenlige Verletzige, wiä dr Stöcklin schribt.
1929 het er z Haag uf em Kriägsdiänschtgegner-Kongräss d Kriägsdiänschtpflicht as "schrankelose Machtaspruch vum Staat" zruckgwiise, fir ihne isch dr Chrischtus dr Friidenskinnig gsii un dr Franz vu Assisi dr Herold vum Friide. Dä Vortrag het zum Iischritte vu Bischeff gfiährt, wu im Metzger ibergordnet gsii sin. Dr het vum Friiburger Bischoff Carl Fritz Uflage bikumme un isch unter d Iberwachig vum Augsburger Ordinariat gstellt wore.
Karitativi Arbet in dr Grischt-Kinnigs-Gsellschaft
Dr Max Josef Metzger het anne 1919 agfange, e Ordensgmeinschaft z bilde, wu Männer un Fraüe, "reguliärti" un "freiji" Mitgliider hän kenne deilnämme. Si hän sich zerscht Missionsgsellschaft vum Wisse Griz gnännt. D reguliärte Mitgliider hän e Läbe in Armuet, Ghorsam un Kejschheit globt. Do drüs isch d "Christkönigs-Gesellschaft" ("Societas Christi Regis") entstande. Ab 1928 het diä Gsellschaft s St.-Johannes-Heim z Meitinge bi Augsburg im bayrische Schwobeland ibernumme, e Heilastalt fir Alkoholiker. Unter dr Leitig vum Dr. Metzger sind do schnäll witteri Hiiser drzue kumme: e Heim fir Hamberli (heimet- un erwerbslosi Wanderer), e Altersheim, e Kinderschuel. In dr eigene Druckerei un im Chrischtkinnigs-Verlag isch "Der Christkönigsbote" rüsgä wore. Dr Metzger het sich um e kircherächtligi Aerkännig vu däre Gmeinschaft bemiähjt, s isch noch em Roland Kleinbub zu sinene Läbzitte aber nit drzue kumme.
Wu 1933 dr Hitler an d Macht kumme isch, hän massivi Schikane gege d Chrischtkinnigs-Gsellschaft agfange. 1935 isch dr Grischtkinnigs-Bott verbotte wore, wu e Uflag vu 20.000 gha het. Im Zweite Wältgriäg sin dr Gsellschaft Druckmaschine, Metallvorrät un meh abgnumme wore, Raim sin bschlagnahmt wore zum Umsiidler unterbringe. Im Metzger si Gsellschaft het dr Griäg aber mit große Opfer iberstande; sitter 1968 heißt si "Christkönigs-Institut".
Dr Metzger kämpft fir d Ekumeni
Noch em Rudolf Burger het dr Metzger Max Aregige in d Richtig Ekumeni wahrschiints scho vu Hochschuellehrer bikumme - vu sinem Doktervatter Pfeilschifter z Friiburg i.B. un vum Prinz Max von Sachsen z Friiburg i.Ü. D schlimme Erfahrige vum Erschte Wältgriäg heben em zeigt, ass es numme Versehnig un Friide ka gä, wänn d Velker vu dr Wält zämme, ibernational un iberkonfessionäll sich drum bemiähje. 1927 uf dr Lausanner Kumferänz "Faith and Order" vum ekumenische Wältkongräss isch dr Metzger as Beobachter gsii; 90 Kirche sin derte verdrätte gsii. Dodrzue het er e bsunderi Erlaübnis vu sinem Bischoff brücht - eigentlig het d katholisch Kirch verbotte, do dra teilznämme. Nochhär het er im Vatikan brichtet un het in Ufsätz positivi Aspäkt vu däre Tagig zeigt, het aber aü zeigt, was mit dr katholische Glaübenslehr nit ka zämme brocht wäre.
Im Metzger Max het aü d Bibelstell Johannes 17,23 viil zum Dänke gä - däm no het dr Jesus zum Gottvatter iber d Chrischte gsait: E Schritt zu dr Eiheit het fir dr Metzger solle e Bruederschaft "Una Sacta" sii, wu alli Konfessione dra hän solle beteiligt sii - diä freiwillig Gmeinschaft hätt sotte zämme bätte un zämme grischtligi Nägschteliäbi (Hilfsdiänscht) üsiäbe. In däm Sinn het dr "Brueder Paulus", wiä dr Metzger Max sich sälber gnännt het, mehreri Publikatione rüsgä.
Z Meitinge het dr Metzger 1939 un 40 aü ekomenischi Gsprächer organisiärt, wu Intressiärti üs allene Kirche drzue iiglade gsii sin. Im ganze Ditschland het er Vorträg ghalte zum Thema "Wurum si mir im Glaübe gspalte". Dr Metzger Max het e grossi Wirkig uf sini Herer gha. No sinene Vorträg sin an viile Ort ekomenischi Gsprächsgreis grindet wore. Diä Arbet vum Metzger isch aber uf dr Argwohn vu verschiidene Bischeff gstoße, in dr Bischtimer Friiburg, Berlin un Breslau het er nit derfe rede. Dr aposchtolisch Nuntius z Berlin (im Pabscht si Botschafter) het dr Metzger zerscht unterstitzt, drno isch em aber esach doch z wit gange.
Üs em Ausgburger Gfängnis rüs het dr Metzger e "Friidensmemorandum" an dr Pabscht Pius XII. gschickt. Dodrin glagt er driber, ass dr Griäg het kenne üsbräche, wel d Grischteheit nit einig isch. Wäge däm miäß mer d Spaltig iberwinde. Do drzue seig aber grad uf dr katholische Sitte notwändig, ass mer d Sälbschtgrächtigkeit un d Iberhebligkeit iberwindet. In däm Schriibe, so bemerkt dr Rudolf Burger, heb dr Dr. Metzger Ideeä vum zweite Vatikanische Konzil eso vorwäggnumme, ass mer sich grad miäß verstüüne.
Im Metzger Max si letschti Schrift isch 1943/44 in dr Todeszelle entstande un heißt "Theologische Abhandlung". Aü do gohts um d Ekumeni.
Apassig un Unterdruckig
Ab Jülli 1933 ischs zu Repressaliä gegen em Metzger si Grischtkinnigs-Gsellschaft kumme. Im Jänner 34 isch dr Metzger wägen eme Artikel "Die Kirche und das neue Deutschland" drei Dag in "Schutzhaft" kumme. Am 8. Mai 1934 isch dr Grischtkinnigs-Bott verbotte wore - kurz vorhär het dr Metzger e "Firbitt-Litanei" vereffentligt, wu aü fir Jude, Kummenischte un Zigiiner bättet wore isch. 1939 isch er zwei witeri Mol verhaftet wore. 1940 isch e uf Berlin zoge, wun er im Piusstift besser vor dr Gestapo verborge gsii isch. In däm Johr isch er aü üs dr "Reichsschrifttumskammer" üsgschlosse wore; mer het em dr Prässi-Üswiis abgnumme - dodrmit het mr dä bekännend Katholik zum effentlige Schwiige zwunge.
Dr Metzger un dr Wiiderstand
Sitter 1942 isch dr Metzger mit em Widerstandgreis um dr Solf in Verbindig gstande, aber noch em Veser Thomas isch er do wenniger üs politsche Grind ani kumme, dr het in däre oppositionälle Gruppe ender welle e guete Bode fir si Una-Sancta-Arbet finde. In sinere Notiz am 11. Febber 1933 het dr Metzger zwar vermerkt gha, ass er dr Hitler ohni Bedänke verschiäße dät, go in Doiserte vu Mänsche s Läbe z rette, aber, so schribt dr Veser, dä Pazifischt het Gwaltaktione zum s NS-Reschiim ewäg schaffe abglähnt. Dr het e Militärputsch abglähnt, wel dä sich gegen e Regiärig dät richte, wu legal an d Macht kumme isch. Dr Metzger het aü gfercht, ass noch eme Staatsstriich e Birgergriäg dät kumme, un zuedäm seige d Fejnd vu Ditschland nit bereit, mit ere Militärregiärig z verhandle.
Dr Metzger heb im e Briäf, wun er allewäg niä abgschickt het, dr Hitler drzue welle bewege, üs "wahrhaft nationaler Gesinnung" rüs zruckzdrätte. Dä Briäf isch schliäßlig vu dr Gestapo gsuecht, aber nit gfunde wore.
Verurteilig vor em "Volksgrichtshof"; Hiirichtig
Im Metzger Max isch schliäßlig si "Nordlandmemorandum" zum Verhängnis wore. Do drinne het er sich mit ere ejropäische Nochgriägs-Ornig üsenander gsetzt. Dr het sich drgege gwändet, ass Ditschland versticklet wird, aber drfir iigsetzt, ass es entnazifiziärt wird; dr Metzger isch do aü fir e geints Ejropa iidrätte. Des Memorandum het dr Metzger welle iber dr schwedisch Bischoff Eidem an d Alliiärte schicke, s isch aber vun ere Fraü üs dr Nechi vum Metzger an d Gestapo ibergä wore.
Am 14. Oktober 1943 het e Schaübrozäss vor em "Volksgerichtshof" unter em Vorsitz vum Roland Freisler gege dä Suhn vu Schopfe stattgfunde. Dä katholisch Briäschter un Pazifischt isch wäge "Feindbegünstigung gemäß §91 StGB" zum Dot verurdeilt wore. Dr Metzger Max het noch däm speter gschriibe: "Es überkam mich ein Gefühl stolzer Verachtung, als ich das Todesurteil hörte. Ich wußte, dass es keine Schande, sondern eine Ehre war, von solch einem Gericht >ehrlos< erklärt zu werden."
Dr Max Josef Metzger isch drno ins Gfängnis Plötzensee un speter uf Brandenburg-Görden kumme. Am 17. April 1944 isch er hiigrichtet wore.
Dr Metzger soll selig gsproche wäre
Am 8. Mai 2006 isch vum Erzbischof Dr. Robert Zollitsch z Friiburg i.B. e Verfahre ereffnet wore, wu dr Metzger Max drbii soll selig gsproche wäre. Do solle Informatione gsammlet un bewärtet wäre, wu d "Seligkeit" vum Metzger bewiise. Eber, wu selig gsproche isch, wird vu dr katholische Kirch vum e Land oder vum e Bischtum as Vorbild fir chrischtligs Läbe agsähne. Im Merz 2014 het s Erzbistum Friiburg e Konvolut mit 6000 Sitte iber dr Metzger derzu fertzigstellt.
Pandemie
Under ere Pandemii verstoot mä e Chranket, wo sich uf grosse Däil vo dr Wält usbräitet. Im Geegesatz zun ere Epdemii isch e Pandemii also nit uf äi Ort oder äi Gebiet beschränkt. Aber au bi Pandemie git s Gebiet, wo vo dr Chrankhet nid betroffe wärde. Die si vilmol schweer zuegänglig wie abgläägnigi Insle, Gebiet in Urwälder oder Dääler in Gebirg, und bliibe wäge däm von ere Infekzioon verschont.
Wil d Ändig -demii sich sproochlig uf Mensche beziet, brucht mä in dr Veterinärmedizin au d Bezäichnige Panzootii statt Pandemii und Epizootii statt Epidemii.
Etymologii
S Wort Pandemii (πανδημία) isch us de griechische Wörter πᾶν (Dransliterazioon pān) ‚alles‘ und δῆμος dēmos ‚Volk‘ abgläitet, es bezäichnet also öbbis, wo ‚s ganze Volk‘ drifft.
Usbräitig
Hüte bräite sich Infekzionschrankete am schnällste uf dr ganze Wält über d Flugrute us. So isch AIDS, wo vom HI-Wiirus verursacht wird, u. a. dur e Flugturismus vom ene lokale zum ene wältwite Brobleem worde. Dä Effekt het mä au wääred dr SARS-Pandemii 2002/2003 gsee: In Asie het mä no aagnoo, ass d Chranket sich über die klassische Verbräitigswääg usbräitet, wo aber d Zaal vo de Chranke in Kanada rasch gwaggse isch, het mä dä Effekt vom Räise scho dütlig gmerkt. Zu de klassische Verbräitigsmiddel ghöört d Schiffaart, wo mä von ere aanimmt, ass d Pest im Middelalter woorschinlig an Bord vo Handelsschiff vo Asie uf Öiropa cho isch.
Natürlig chönne sich mänggi Chrankhetserreeger, je nochdäm wie si überdräit wärde, au ooni sonigi „technischi Hilfsmiddel” schnäll über groossi Flechene und Distanze usbräite, aber geografischi Barriere verhindere mäistens, ass si sich uf dr ganze Wält verbräite.
Murmeltier
D Murmeli oder Murmeldier oder Mungge (Marmota; alemannischi Näme) si e Gattig vo bis zu 50 Santimeter lange Ächte Ärdhörnli (Marmotini), wo us vierzäh Arte bestoht und in Eurasie und Nordamerika verbreitet si. Bi de Murmeldierarte handlet s sich primär um Bewohner vo chalte Steppe. S Alpemurmeldier, wo hüte nume no in Gebirgslage über dr Baumgränze läbt, isch währed de pleistozäne Iisziite im europäische Diefland vo de Pyrenäe bis zur Ukraine vorcho. Es het aber nit in de Alpe gläbt, wo denn mit ere dicke Iisschicht bedeckt gsi si. Mit em Ändi vo dr Iisziit hai nume no die hochalpine Lage vo de Alpe dere Art e geignete Läbensruum bote (Iisziitrelikt).
Merkmol
Für Nagedier si d Murmeli ehnder gross: Si hai je noch dr Art e Chopf-Rumpf-Lengi vo 30 bis 60 Santimeter, drzue chunnt e 10 bis 25 Santimeter lange Schwanz. S Gwicht lit zwüsche drei und siibe Kilogramm. D Farb vom Fäll underscheidet sich vo Art zu Art, isch aber meistens e Bruundon; s Vancouver-Murmeldier (M. vancouverensis) isch eifarbig schwarz. Murmeldier wärde bis zu 15 Johr alt.
Verbreitig und Läbensruum
In Mitteleuropa si d Murmeldier Bewohner vo de Hochgebirg; au in Asie hai sich e baar Arte an e Läbe in alpine Höchene abasst. Typischer si für d Gattig aber die Arte vo Murmeldier, wo Grassteppe bewohne, zum Bispil s Steppemurmeldier (M. bobak), wo im Oste vo Pole vorchunnt.
S Verbreitigsgebiet isch relativ gschlosse vo Osteuropa über Nord- und Zentralasie bis Ostsibirie und Xinjiang. In Mitteleuropa git s nume in de Alpe, de Karpate und der Hoche Tatra wildläbendi Murmeli und igfüehrti in de Pyreneä. In Nordamerika läbe die meiste Arte in de subarktische Breitigrad vo Kanada und s Waldmurmeldier isch in dr ganze Nordhelfti vo de Vereinigte Staate verbreitet. Alli Murmeli läbe in gmässigte und arktische Breitigrad vo der Nordhalbchugele und fehle in wermere Regione.
D Murmeldierbaute
Am Dag verlöön d Murmeli ihri Baute. Si si vor allem am Bode aktiv und chönne kuum chlättere. Ihri Nahrig si Greser und Chrüter, sältener Frücht, Same und Insekte.
Hitzstress
Murmeli hai nume wenig Schweissdrüese und hächle nit. Verschiideni Undersuechige wiise druf aane, ass Murmeldier mit hoche Wermigrad nume sehr schlächt zrächtchömme und sehr rasch in Hitzstress grote. S amerikanische Gälbuuchmurmeldier zeigt Symptom vo Hitzstress scho von ere Umgäbigstämpratur vo 20 Grad aa. Alpemurmeli chönne zwar drbii beobachtet wärde, wie si sech uf Felse oder vor ihre Baute sünnele. Das Verhalte dient aber dr Parasitenabwehr. Si lige drbii meistens flach usgstreckt uf em Bode, für zum sech dur e grossflechige Kontakt mit em chüehle Undergrund abzchüehle.
S Sozialverhalte
S Sozialverhalte vo de Murmeli unterscheidet sich erheblig vo Art zu Art. S Waldmurmeldier isch en Einzelgänger, wo si Bau gegen Artsgenosse verdeidigt. Bim Gälbuuchmurmeldier (M. flaviventris) läbt en einzelns Männli mit eme Harem us verwandte Wiibli zsämme; au do si d Männli aggressiv gegen Gschlächtsgenosse, wo si nit lön in d Nöchi vom Bau cho.
D Mehrzahl vo de Murmeldier läbt aber wie s Alpemurmeldier (M. marmota) in Kolonie, wo us eme dominante Bäärli und däm siine jüngere Verwandte bestöhn. Für zum sich z begrüesse, riibe Murmeldier d Nase anenander und stecke d Chöpf zämme. Noch öbbe zwei Johr verlöön die Junge, wo sidder ufgwachse si, d Kolonii; drnoch chönne si brobiere, d Füehrig von ere fremde Kolonii z gwünne, indäm si s dominante Männli dört verdriibe und däm si Nochwuchs döde. Murmeldier verständige sich underenander mit Pfifdön, wo liecht mit Vogelstimme verwächslet wärde. Die Pfiff wärden als Warnig vor Gfohre usgstosse, wobii je nach em soziale Rang vo däm wo rüeft Flucht bis Reaktionslosigkeit d Folg si.
Noch ere Dragziit vo drissig Däg bringe Murmeli zwei bis fümf Jungi uf d Wält, wobii die einzelgängerischen Arte grösseri Würf hai as die wo Kolonie bilde.
Landwirtschaft und Arteschutz
D Bestandsentwicklig vo de Arte isch sehr underschiidlig. S Waldmurmeldier isch in Nordamerika in de letzte Johrzähnt immer hüfiger worde. D Abholzig vo de Wälder isch siine Beständ zguet cho. In Deil vo de Vereinigte Staate zelt s hützudags as Schädling, wil s Getreide frisst und siini Gäng so dicht under dr Oberflächi verlaufe, ass s Veh und landwirtschaftligi Maschine regelmässig ibräche.
Die anderen Arte si vil sältener. S Alpemurmeldier isch us zahlriiche Gebirg vo Europa im Lauf vo de letzte Johrhundert verschwunde. Wil Murmeldierfäll au zu Belz verarbeitet wärde, isch s Steppemurmeldier in de 1920er-Johr churz vor dr Usrottig gstande; siini Beständ hai sech aber wider chönne erhole.
Zwei Arte wärde vo dr IUCN as schutzwürdig gführt: s Menzbier-Murmeldier im Status „gfährdet“ (vulnerable) und s Vancouver-Murmeldier im Status „vom Usstärbe bedroht“ (critically endangered). Vom letztere läbe nume no öbbe 130 Exemplar, drvo nume öbbe 35 in Freiheit.
Systematik
Me underscheidet vierzäh Arte:
Vor allem die asiatische Arte si in ihrer Abgrenzig nit unumstritte. So wärde s Graue, s Himalaya- und s Sibirische Murmeldier gelägentlig as Underarte vom Steppemurmeldier aagluegt.
Ravenna
Ravenna (veraltet : Raben) isch en italiänischi Stadt mit öbbe 160'000 Iiwohner und isch d Hauptstadt vo dr italiänische Provinz Ravenna in dr Region Emilia-Romagna.
Murmeltier
Name und Härkumft
Murmeldier si fossil sit em Miozän (23,03 bis 5,33 Mio. Johr) us Nordamerika beleit. Erst währed em Pleistozän (1,8 Mio. bis 11.500 Johr) hai si dr Übergang noch Eurasie gschafft.
Ravenna
Geografii
Ravenna lit an dr Adria zwüsche Rimini und em Po-Delta. S Stadtzentrum isch hüte wäge dr Verlandig öbbe 9 km vo dr Küste ewäg, aber dur e Canale Candiano mit em Hafe und em Seebad Marina di Ravenna verbunde.
Gschicht
Vo 402 bis zum Fall vom weströmische Riich 476 isch Ravenna d Hauptresidänz vo de weströmische Kaiser gsi. In de Johrzähnt druf hai do au au dr Odoaker, dr oschtgotisch König Theoderich dr Gross und däm siini Nochfolger residiert.
Murmeltier
Name und Härkumft
Dr Name „Murmeldier“ het etymologisch nüt mit „murmle“ z due. Er goht uf s althochdütsche „murmunto“ zrugg, wo siinersiits us em latiinische „mus montis“ („Bärgmuus“) entlehnt isch. Em wiiblige Murmeldier sait me mänggisch „Chatz“, em männlige „Bär“ und de Jungdier „Affe“ oder „Äffli“.
Ravenna
Gschicht
Noch dr Rückeroberig vo Italie dur oströmischi Druppe isch d Stadt denn bis zur Iinahm dur d Langobarde im Johr 751 s Zäntrum vom ene kaiserlige Exarchat gsi.
Anne 1861 isch Ravenna Deil vom Königriich Idalie worde.
I dr Stadt isch hüt dr Sitz vom ene Erzbischof.
Haus zum König David (Basel)
S Huus zum König David isch e Woonhuus an dr Sevogelstrooss 69 z Baasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Peptidase
Peptidase (Churzform vo Peptidbindigshüdrolase) si Enzüüm, wo Protein oder Peptid chönne spalte. Si si e Katalysator bi dr Hydrolyse vo Peptidbindige. Peptidase wärde hüfig au as Protease, Proteinase oder proteolytischi Enzüüm bezäichnet, bsundrigs wenn gröösseri Protein gspaltet wärde.
Haus zum König David (Basel)
Baugschicht
S Huus stammt us em Joor 1889 und isch vom Rudolf Friedrich (1853-1927) as Äifamiliehuus im Nöirönessansstiil baut worde. Es het zwai Stöck und oobe uf em Dach Mansarde. Dr Brueder vom Baasler Mooler Hans Sandreuter (1850-1901), dr Emanuel Sandreuter, won e Muusigliebhaaber gsi isch, het s in Ufdraag gee. Dr Hans Sandreuter het d Juugedstil-Sgraffiti im erste Stock gmoolt, wo Muusiker, Sänger und Sängerinne in antikisierende Chläider daarstelle. Äini vo de Figuure isch dr Köönig David mit ere Harfe, wo im Huus dr Naame gee het. Im Bardeer het s e dekorativs Band mit eme Laufende Hund. 1942 si d Sgraffiti zum erste Mol restauriert worde und wider 1958 und 1994 und denn het mä au s Vordach müesse flicke. 2016 isch d Terasse renowiert worde.
Peptidase
Peptidase chömme in alle Gwääb und Zälle vo alle Organisme vor. Mä underschäidet zwüsche intrazelluläre und extrazelluläre Peptidase. Die intrazelluläre reguliere under anderem dr Ghalt an Protein in de Zälle, die extrazelluläre chömme vor allem im Verdauigsdtrakt vor, wo si bi dr hydrolytische Spaltig vo Naarigsmiddel hälfe.
Romanik
Dr Begriff Romanik  (au: romanische/vorgotische Stil) beschribt die kunstgschichtligi Epoche in dr öiropäische middelalterlige Kunst zwüsche dr Vorromanik und dr Gotik, wo druf choo isch, in dr Moolerei, dr Blastik und dr Archidektuur. Die Romanischi Archidektuur foot öbbe um s Joor 1000 aa und drättet in ganz Öiropa uf. Si wird in Frankriich öbbe vo de 1130er Joor vo dr Gotik abglööst, nördlig vo de Alpe und in Spanie und Italie aber erst im Lauf vom 13. Joorhundert. De regionale Usbräägige vo dr italiänische Romanik säit mä mänggisch au Brotorönessans. Über d Normandii si im 11. Joorhundert romanischi Bauforme as Norman Style uf die britische Insle choo und häi dört die vorromanischi Angelsäggsischi Archidektuur abglööst. Sit em Ändi vo dr Antike im 5. Joorhundert, wo Rom undergange isch, gältet d Romanik as die ersti groossi öiropäischi Kunstepoche. „Tüpischi“ Merkmol vo romanische Baute si Rundbööge, Rundboogefänster, Süüle mit blockartige Kapitell und Wänd mit bedoont wuchtige Stäimasse.
Peptidase
Si wärde in dr Industrii, dr Medizin und as Forschigswärkzüüg in dr Biologii iigsetzt. Mä cha sä in Detergänte finde und im Broot.
Daniel Andreas Lede Abal
Dr Daniel Andreas Lede Abal (* 1. Juni 1976 z Stuegert) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Uusbildig un Beruef
Dr Vater vum Daniel Lede Abal isch e Spanier, sy Mueter e Dytschi. Är isch z Stuegert, z Korntal un z Ditzenga ufgwachse un isch z Korntal uf d Grundschuel un s Gymnasium. Noch em Abitur 1995 het er sy Zivildienscht in eme Caritas-Wohnhaim fir gaischtig un mehfach behindereti Erwachseni z Bad Cannstatt gmacht. Derno het er an dr Universitet Dibenga e Lehramtsstudium mit dr Fächer Dytsch, Bolitikwisseschaft un Spanisch aagfange, des aber abbroche. Är het derno in ere Wyyhandlig gschafft un isch schließli Gschäftsfierer vun ere wore.
Bolitischi Laufbahn
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 het er 23,49 % vu dr Stimme s Diräktmandat im Wahlkrais Dibenga gwunne un isch eso in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er integrationsbolitische Sprächer vu syre Fraktion un Mitglid im Integrationsausschuss, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un im Ständigen Uusschuss. Derzue isch er Obmann in dr Enquetekommission NSU/Rechtsterrorismus.
Persenligs
Daniel Lede Abal isch remisch-katholisch un wohnt syter anne 1996 z Dibenga. Im Juni 2008 het er ghyrote un isch im Augschte 2009 Vater vun ere Dochter wore.
In syre Juged isch er aktive Handballer gsii un insgsamt 19 Johr Handballschidsrichter im Jugedberaich.