cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heinrich Ernst Kromer
Dr Heinrich Ernst Kromer (* 26. Septämber 1866 z Riede, Gmai Üülinge-Birchedorf; † 5. Mai 1948 z Konschtanz) isch e dytsche Schriftsteller, Moler un Bildhauer gsii.
Lääbe
Dr Kromer isch e Bue gsii vum Dorus Kromer (1829-1905), eme Buur. Sy Vater isch mit 22 Johr uf Amerika gange go dert sy Glick sueche. Är isch scho verlobt gsii mit dr Maria Maurer, ere Doochter vum Burgermaischter, un het er versproche, ass er in e baar Joor wider retuurcheem. Anne 1860 isch er uf Dytschland retuur un isch in dr Naacht vum 4. Oktober 1860 uf Riede chuu. Är het d Maria ghyroote un het mit ihre fimf Chinder iberchuu. Anne 1866 isch er nomol uf Amerika, go d Sache vu sym Brueder oorne, wu au uusgwanderet gsii un z Amerika umbroocht wooren isch. Um des Zyt, am 26. Septämber 1866, isch dr Heinrich Ernst uf d Wält chuu. Dr Vater het sy Suhn erscht 15 Moonet speeter gsääne, wun er wider vu Amerika retuurchuu isch. Är isch no zwaimool uf Amerika gange un isch deert uf syre vierte Rais am 10. Septämber 1905 z Fruitvale bi San Franzisco gstoorbe.
Dr Heinrich Ernst Kromer isch mit syne Gschwischter uf em Weilerhof ufgwachse, wu sy Großvater Dionys Kromer 1838 gchauft ghaa het. Syni vier Gschwischter sin alli emänd au uf Amerika uusgwanderet. Är isch reemisch-kadoolisch gsii un het syner Läbdig nie ghyroote.
Vu 1873 bis 1878 isch er z Riede uf d Volksschuel gange un derno vu 1878 bis 1887 z Konschtanz uf di Hecher Burgerschuel un s Gimnasium. An dr Universitet Haidelberch het er 1887 aafange Germanischtik studiere, het s Studium aber no zwai Semeschter wider abbroche un isch uf Minche gange go deert Rächtswisseschafte studiere. Anne 1899 het er au des Studium abbroche un si ab 1890, inschpiriert vu Kontakt zue dr Minchner Chunstszene un zue dr Gottlieber Chinschtlerkolony um dr Emanuel von Bodman un Chinschtler wie Richard Dehmel, René Schickele, Wilhelm von Scholz, Rainer Maria Rilke, Ludwig Finckh, Ludwig Klages un Hermann Hesse, derno ganz dr Chunscht un em Schryybe gwidmet. S Schryybe un s Moole het er autodidaktisch gleert.
Är isch im Lauf vu dr Johr vylmool hii- un häärzooge zwische Minche un Konschtanz. Vum Gäld häär isch s em nie guet gange un är het uf verschiiedni Aarte versuecht, finanziäll Fueß z fasse. 1895 isch er vu Minche wider uf Konschtanz. Zum Gäld verdiene het er unter anderem Holzdreeg mit Brandmoolereie verziert. 1898 isch er Redakter un Rusgeeber vu s Stern’s literarischem Bulletin der Schweiz z Züri gsii. In dr Joor 1898 bis 1900 het er z Minche gläbt un si mit Radierige un Plaschtike bscheftigt. 1900 bis 1903 isch er wider z Konschtanz gsii. Vu 1903 bis 1906 het er z Braubach in dr Neechi vu Koblenz gwoont un het as Redakter bi dr Zytschrift „Die Rheinlande“ mitgschafft, wu z Düsseldorf vum Wilhelm Schäfer rusgee woren isch. 1906 het er syni Aarbet fir d Rheinlade ufgee un isch wider retuur uf Minche, ab doo sin nume no ganz verainzelet Byydreeeg vun em in dr Zytschrift erschiien, ab 1907 unter em Pseudonym Karl Heinz Ammann. Anne 1903 un 1910 het er Raise uf Italie gmacht. Ab 1920 het er wider z Konschtanz gwoont. 1928 het e si no as Reschtaurator z Züri versuecht, isch aber schließli retuur uf Konschtanz, wun er derno bis zue sym Dood gwoont het, ab 1942 im Konschtanzer Altershaim, em Mariehuus.
Mer chännt en vor allem fir syni Bilder. Sy chinschtlerisch Wäärch umfasst unter anderem Eelbilder, Aquaräll, Radierige, Zaichnige, Plaschtike un Chupferstich.
Anne 1893 het dr Kromer sy eerscht Buech, dr Gedichtband „Schauen und Bauen“ vereffetligt, mit alemannische Gedicht. As Autor chännt mer syni Romään „Arnold Lohrs Zigeunerfahrt“ (1913) un „Gustav Hänflings Denkwürdigkeiten eines Porzellanmalers“ (1915) un sy „Alemannisches Geschichtenbuch“ (1937).
Guet lääbe het er vu syre Chunscht un em Schryybe aber nit chenne, är het ab 1927 bis zue sym Dood all Ritt Brief an di chunschtinträssiert Anne Ebner (1896-1966) vu Berau gschriibe, wu ihn finanziäll unterstitzt het, wie au sy Vetter Oskar Malzacher vu Waldhuet. Är het ihr derfir Bilder derno gschänkt.
Anne 1948 isch dr Heinrich Ernst Kromer veraarmt un vergässe im Konschtanzer „Mariehuus“ gstoorbe.
Noolääbe
Dr chinschtlerisch Nooloss vum Kromer isch friejer im eemoolige fiirschtlige Schloss z Bonndorf ufbhalte woore, mittlerwyli isch er im Archiv vum Landchrais Waldshuet. E Duuruustellig zuen em chaa mer im „Heinrich-Ernst-Kromer Raum“ in dr Propschtei St. Leodegar z Üülinge-Birchedorf bschaue.
Bilder vum Kromer hange in dr Albertina Dresden, in dr Staatliche Kunsthalle Karlsruhe un in dr Wessenberg-Galerie Konstanz. Derzue sin insgsamt rund 1.000 Miniature, Studie- un Skizzebletter, Chupferstich un Eelbilder im Nochloss iberliiferet.
Anne 1991 isch z Riedee am Wald d „Heinrich Ernst Kromer-Gesellschaft“ grindet woore, wu noch em Wäärch vum Chinschtler luegt.
Anne 2004 het s im Bodmanhuus z Gòttliebe ne Uusstellig iber dr Kromer gee unter em Titel Verkannt, vergessen: Der Schriftsteller, Maler und Bildhauer Heinrich Ernst Kromer.
Syter 2006 chunnt in dr Edition Isele ne Wäärchuusgaab in acht Bänd uuse, uusegee vum Jürgen Glocker un em Klaus Isele. S isch aber kai kritischi Uusgab, d Rusgeeber hän zem Byschpel us dr Verzellige nume die uusgweelt, wu si s Gfiel ghaa hän, ass mer die au hite no cha lääse.
Z Ühlingen-Birkendorf isch noch em d „Heinrich-Ernst-Kromer-Straße“ gnännt woore.
Ufsätz
Är het au chlaineri Sache gschriibe, u. a. fir d Zytschrifte Der Zeitgenosse, Simplicissimus, Wiener Rundschau, Deutsche Heimat, Die Freistatt - Zeitschrift für Kultur und Schulpolitik, Über Land und Meer, Die Kunst, Die Rheinlande. En Uuswahl us däne Ufsätz het s doo:
Wäärchuusgaab
Briefwechsel 1893 - 1948. Ediert von Inga Pohlmann. Ed. Isele, Eggingen 2014. 341 S. (Das literarische Werk 7) ISBN 978-3-86142-583-0
Paul Scheuermeier
Dr Paul Scheuermeier (* 25. Septämber 1888 z Züri; † 13. Augschte 1973 z Bärn) isch e Schwiizer Romanischt und Dialäktoloog gsi.
Lääbe
Dr Paul Scheuermeier isch dr Soon vom Johann Robert Scheuermeier vo Winterthur und dr Julie Scheuermeier geb. Täuber gsi. Er het am Gymi z Winterthur d Matuur gmacht und vo 1907 bis 1918 mit Underbrüch, won er zytewys as Lehrer gschaffet het, a dr Uni Züri studiert. Anne 1913 isch er mit de Profässer Louis Gauchat und Jakob Jud uf ene Studieräis is Bündnerland. 1918 het er z Züri s Dokterexaame gmacht. 1926 het er d Nellie Nicolet ghürootet.
1919 het er im Uuftrag vom Jakob Jud und em Karl Jaberg mit der Forschigsarbet für en Sproochatlas vo de iteliänische Dialäkt agfange. Do drfüür isch er langi Zyt im Bünderland, im Tessin und i den iteliänische Ragioone gsi; das isch bis ane 1925 ggange. Mit sym Material isch drufabe der Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz AIS usechoo. S Grundlagematerial vo däm Projäkt isch als AIS-Archiv bim Inschtitut für iteliänischi Sprooch und Literatur a dr Uni Bärn.
Zrugg i dr Schwiiz het dr Scheuermeier z Bärn als Gymilehrer gschaffet. Drnäbe isch er i de Feerien immer wider is iteliänische Sproochpiet ggange zum no meh Sache z dokumäntiere. Jetz het er au Objäkt vo der Sachkultur gnöier aaglueget und im Inträsse vo dr Volchskund mit Fotinen und Zäichnige feschtghalte. Der Kunschtmooler Paul Boesch het em ghulfe bim schöön abbilde vo de Sache.
Vo 1959 bis 1962 het er z Aager, z Greschonei und z Eischeme zäme mit em Paul Zinsli un dr Gertrud Frei Uufnaame vo de Fluernäme gmacht.
Maine (Loire)
D Maine [] isch èn Fluß im weschtlichè Frankrych, wo im Departemänt Maine-et-Loire i dè Region Pays de la Loire volaufè duèt.
Geografii
D Maine entschtòt im Norde vo dè Stadt Angers us èrè Hürõt vo dè beidè Flüss Sarthe un Mayenne am südlichè Zipfel vo dè Inslè Saint-Aubin. Si gòt witter in südweschtlicher Richtung un entwässerèt nõch 12 Kilometer bi Bouchemaine als rächtè Näbbèfluss i d Loire. Maine isch è abgleiteti Form vo Maienne un bedütet Fluß i dè Mitti. Diè beidè hütigè Flüss hèn früèner ein einzigè lateinischè Nammè: Mediuna ghaa. Im Sprõchgebruuch hèt sich abber èn eigner Nammè für s vohürõtete Pärle entwicklèt, um s vo dè beidè Hochzitter Sarthe un Mayenne z unterscheidè. Dè Nammè vum Département Maine-et-Loire wyst uff dè Fluß sèlber hy. Maine isch ebbèso dè Nammè vo de ehemòligè französischè Provinz Maine.
Didier Queloz
Dr Didier Patrick Queloz (* 23. Februar 1966) isch en Schwyzer Aschtronom. Zäme mit em Michel Mayor het er 1995 dr eerscht extrasolar Planet entdeckt, wu um en sunnenähnlige Stäärn chraist (51 Pegasi b), doderfir hän si beedi 2019 dr Nobelbryys fir Physik iberchuu.
Lääbe
Dr Didier Queloz het an dr Universiteet Gämf Physik studiert un anne 1990 mit eme Master abgschlosse. Anne 1995 het er dert bim Michel Mayor in Aschtronomy promoviert. Är isch syter 2013 Profässer fir Physik am Cavendish-Laboratorium vu dr Universiteet Cambridge un an dr Universiteet Gämf.
D Entdeckig vum extrasolaren Planet, zäme mit em Michel Mayor, chunnt vu Mässige vu dr Radialgschwindigkait noch em Dopplereffäkt, er eerscht gfunden Planet het e Umlaufgeschwindigkait vu 4,2 Dääg. Am 23. Juli 2015 het dr Queloz bi dr NASA di eerscht Entdeckig vun eme äärdähnlige Planet, Kepler-452b, bekannt gee. Dää isch au „zwooti Äärd“ oder „eltere Kusäng vu dr Äärd“ gnännt woore.
Anne 1995 sich dr Queloz bi dr Entdeckig vum eerschte extrasolare Planet in eme Orbit um en sunnenähnlige Stäärn derby gsii – 51 Pegasi b.
Syter 2013 het Thomson Reuters dr Queloz wäg drt Zahl vu syne Zitatione zue dr Favorite uf en Nobelbryys zellt (Thomson Reuters Citation Laureates), är het dr Nobelbryys fir Physik schließli anne 2019 iberchuu.
Monte Águila
Monte Águila isch e Stadt und en Ortsteil vo de Gmeind Cabrero i dr Region Biobío z Chile.
D Stadt het öpe 6.574 Yywohner (Stand: 2017) und liit rund sächs Kilometer südlich vo Cabrero, em Hauptort vo de Gmeind.
Gschicht
Ane 1852 sind die yheimische Lüüt vertribe worde, und es sind Lüüt us Europa i die Ortschaft cho.
Früenr hets en Ysebahn vo Polcura uf Monte Águila gää. Vo 1994 bis 2010 isch es mit de Linie vom „Automotor Alameda–Talcahuano“ bedient wore, wo vo de Küstestadt Talcahuano i d Hauptstadt Santiago de Chile gfüert hät. Die Ysebahnlinie isch wäge Schäde am Gleis, streckewiis as Bahn/Bus-Kombinazion in Betriib gsi, jetzt aber iigstellt.
Es git Bestrebige vo Ywohner, wo wännd, as Monte Águila en eigni Gmeind söll wärde.
Bilder
Bildli vom 19. Augschte 2017, wo d „Plaza de Armas“ iigweit woren isch.
John Auguste Clerc
Dr John Auguste Clerc (* 22. Jänner 1857; † 9. Oktober 1898 z Nöieburg) isch e Schwiizer Lehrer und Politiker gsi.
Dr Clerc isch z Düütschland Lehrer worde und het denn z Saint-Imier und drno am Collège latin und dänn a dr Kantonsschuel z Nöieburg gschaffet. Er isch scho früe für die radikaali Partei Grossroot vom Kanton Nöieburg gsi. Ane 1886 het men en als Nünezwänzgjöörige als Nochfolger vom Albert-Louis Roulet i Regierigsroot gwäält. Er het s Bildigs- und Kultusdepartemänt übernoo. 1890 und 1896 isch er dr Nöieburger Regierigspresidänt gsi.
Dr John Clerc het als modärne Pädagoog vill too für d Reform vom Nöieburger Schuelwääse, für d Nöiorganisazioon vo de Schuelhüüser und für divärsi Bildigsagebott, so wie öpe de nöie Schuelchuchine, won är het lo yrichte. Und er het drfüür gluegt, ass früschi Schuelbüecher usecho sind.
Heinrich Morf
Dr Heinrich Morf (* 23. Oktober 1854 z Münchebuchsee; † 23. Jänner 1921 z Thun) isch e Schwiizer Romanischt gsi.
John Auguste Clerc
Ane 1898 het dr John Clerc i synere Funkzioon als Bildigsdiräkter em Romanischt Louis Gauchat ghulfe, vo de Wälschschwiizer Kantöön s Gält für s Wörterbuechprojäkt vom Glossaire des patois de la Suisse romande z übercho; und er isch dänn au grad dr eerscht Presidänt vo däm Wäärch synere Verwaltigskommissioon gsi.
Heinrich Morf
s Lääbe
Er isch dr Soon vom Lehrer Heinrich Morf und vo dr Susanna Morf geb. Merk gsi und het z Züri un z Stroossburg studiert. Syni Dokterarbet, won er 1877 a dr Uni Stroossburg ygreicht het, het dr Titel Die Wortstellung im altfranzösischen Rolandslied. 1880 het er d Elise Frieda Dennler ghürootet
Ane 1879 het men en tank dr Empfäälig vo sym Lehrer Gaston Paris, em Adolf Tobler und em Heinrich Schweizer-Sidler als Profässer für Romanischi Filology a dr Uni Bärn agstelt. 1889 isch er als Nachfolger vom Heinrich Breitinger Profässer a dr Uni Züri woorde.
John Auguste Clerc
Dr Clerc isch ane 1898 als junge Regierigsroot im Amt gstoorbe.
Heinrich Morf
s Lääbe
Dr Morf het s Romanische Seminar vo dr Uni Züri als sälbständigs Inschtitut gründet.
1901 isch er uf Frankfurt ad Akademy für Sozial- und Handelswüsseschaft ggange und 1901 ad Friedrich-Wilhelms-Universität z Berlin, di hüttig Humboldt-Universität.
Loir
De Loir isch èn Fluß im Weschtè vo Frankrych, wo i dè Regionè Centre-Val de Loire un Pays de la Loire volaufè duèt. Sini Quällè lyt i dè Landschaft vo dè Perche, im Gmeindsgebièt vu Champrond-en-Gâtine, gòt am Obberlauf gu Oschtè un Südoschtè, drǜllt denn abber i sini Großrichtung Südwescht un entwässerèt nõch 317 Kilometer bi Briollay, nördlich vu Angers, als linkè Näbbèfluß i d Sarthe. De Loir isch dè chlyne Bruèder vo dè großè Schwôschter Loire, wôrend de Loir s Wasser us em Norde vo de Region „Centre-Val de Loire“ und em Oschte vo de Region „Pays de la Loire“ drait, isch d Loire èn Strom un d Dätschmeischteri für s gsamte Wasser us èm Zèntrum un èm Mittlerè Weschtè vo Frankrych.
Am Ufer vom Loir ligèd d Wyybaugebièt Coteaux du Loir, Jasnières un Coteaux du Vendômois.
Toggenburger Möbelmalerei
D Möbelmolerai isch ä ländleche, püürleche Kunscht, wos i ganz Europa get. Innerhalb vo de Schwiz fendt mer im Toggeburg ond im Appezellerland di richhaltigschte Bischpil vo de püürleche Möbelmolerai. Im Toggeburg isch d Blüetizit vo de Möbelmolerai zwöschet 1730 ond 1850 gsi. A de püürleche Möbelmolerai gset mer de früenerig grenzöberflüssend Kulturruum mit Vobindige is Vorarlbergisch, is Tirol ond uf Bayern.
Epoche
Scho im 17. Johrhondert häts die erschte Bemolige uf Oschtschwizer Puuremöbel ghä. S Fichteholz hät mer maischtens mit äre näfache Schablonemolerai voziert. Debi hät mer die schtädtische Intarsie-Möbel als Vorbild gno.
Barock (om 1750 bis 1790)
Om 1730 häts im obere Toggeburg die erschte bekannte Möbelmoleraie ghä. Zerscht hät mer hauptsächlech True (Trög) agmoltet, well mer zor säbere Zit no kum Chäschte gha hät. Als Motiv hät mer zerscht Dekor vo Pflanze gno, aso Blueme, Frücht ond Rankewärch, schpöter sind Darschtellige vo Tier dezuecho – vor allem Vögel – und au Mensche.
De Kunschthischtoriker Joscht Kirchgraber schribt zor Toggeburger Molerai, dass d Frog schpannend seg, öb nöd de Pietismus gholfe heg, d Wält vo de Reformierte farbiger zmache. Äs seg aber sehr schwär, de Gedanke zbelegge. De Pietismus isch ä Schtrömig gsi, wo im 17. Johrhondert innerhalb vom Proteschtantismus entschtande isch ond im Toggeburg rächt vill Ahänger gha hät.
Rokoko (om 1790 bis om 1820)
Noch äm Johr 1760 isch us äm Barockschtil de Rokokoschtil entschtande. Devo gets i de Toggeburger Puuremolerai vill voschideni ond richhaltegi Bischpil. Än Hufe vo de Möbel sind preussischblau. Tüpisch sind Rocaille, Chaschteföllige mit fantasyvolle Landschafte ond Hüser – aber au Ornament, vor allem mit Blueme als Motiv. Näbscht de Möbel hät mer au d Wänd i de Hüser, d Husorgle ond Husfassadene bemolt. Om 1820 isch de Rokokoschtil in Bidermaier-Schtil öberegange.
Reichsherrschaft Bonndorf
D Rychshèrrschaft Bõõdorf (au sankt-bläsischi Rychshèrrschaft Bõõdorf odder Grõfschaft Bõõdorf) isch è historischs Territorium vum Heiligè Römischè Rych Dütscher Nation un isch 1614 entschtandè als Abschpaaltig vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè. D Rychshèrrschaft isch durch dè Abt vum Kloschter St. Bläsy uus regyrt worrè. Mit dè Säkularisation vum Kloschter St. Bläsy anno 1806 isch d Grõfschaft Bõõdorf wiè au d Landgrõfschaft Stüèlingè i s Großherzogdum Baddè yvolaibt worrè.
Gschichtè
Im Johr 1250 hèn d Hèrrè vo Lupfè d Landgrõfschaft Stüèlingè vo dè Freihèrrè vo Küssaburg gèrbt, woby d Küssaburger sèll Gebièt  vo dè Grõfè vo Stüèlingè gèrbt cha hèn. Mit èm Grõf Heinrich isch 1582 s Gschlècht vo dè Lupfèner uusgschtorbè. Schu 1572 hèt dè Kaiser Maximilian II. sim Fèldmarschall, im Oberscht Conrad vo Bappèheim d Aawartschaft uff d Landgrõfschaft Stüèlingè als Reichslehè zuègsait. Nõch èm Dot vum letschtè Grõfè vo Lupfè hèt dè Bappèheimer abber s Stüèlinger Schloß bsetzt, wègè sèllèm un ènèrè Hofintrigè anno 1591 isch er uff Schloß Hoètübingè türmt worrè un isch dört 1603 gschtorbè. D Landgrõfschaft isch znägscht a d Èrbè vo dè Allodialgüèter vo dè Lupfemer, im Grõf Karl II. vo Zollèrè un im Schwòger vom Grõf Heinrich vo Lupfè, Peter Freihèrr vo Mörschpärg. Kaiser Rudolf II. hèt 1589 die Aaschprüch vum Conrad vo Bappèheim uff s Stüèlinger Reichslehè, abber d Freiheit vum Conrad witterhy nit reschpektyrt. Anderscht gsait, isch dè Burghèrr vo Stüèlingè i sim eignè Turm als Gfangènè ygsessè. Im Johr 1605 isch es im Conrad sim Sohn, im Maximillian vu Bappèheim mit dè Landgrõfschaft Stüèlingè besser gangè, well er dõdemti beleent worrè isch. Dè Maximillian hèt sich uff sini Art bedankt, idèm er d Stüèlinger Burg in è Schloß umbaut hèt (1620-1624). Dè Peter vo Mörschpärg hèt d Hèrrschaftè Rosènegg un Bõõdorf bhaaltè chönnè – nu d Landeshèrrschaft isch bi dè Bappèheimer blibbè.
Joachim Chrischtoph vo Mörschbärg, dè Sohn vum Freihèrr Peter, isch uffgrund vo sinèrè hochè Voschuldung 1609 zwungè gsi, sini Rächt an a dè Hèrrschaft Bõõdorf für 150.000 Guldè a s Kloschter Sankt Bläsy z vokaufè. Dè Maximilian vo Bappèheim hèt sich 1612 gnötigt gsää, diè landeshoheitlichè Rächt übber d Ämter Bõõdorf, Blommegg, Bettmèdingè un Guètèburg a s Kloschter Sankt Bläsy z vokaufè, well er d Ärbè vu dè Hèrrè vo Lupfè 1605 è hochi Entschädigung hèt müèsè zallè. Dõdemit hèt dè Abt Martin Meischter I. alli Rächt a d Hèrrschaft Bõõdorf i dè Hand vo sim Kloschter voeinigt.
Toggenburger Möbelmalerei
Bidermaier (om 1820 bis om 1850)
Noch de oruebige Zite hät s Toggeburg 1803 mit de Gründig vom Kanto Sanggalle ä Schtruktur öbercho, wo sich d Lüt händ chöner druf voloo. Uf äm Land isch ä neus Bürgertum entschtande. I de vilne Fabrike, wo neu baut worde sind, hät mer d Arbätszite reglementiert, wa am Familieläbe zguet cho isch. Ornig ond än äfachi Beschädenhait isch zom gsellschaftleche Massschtab worde.
Reichsherrschaft Bonndorf
Gschichtè
Mit dè Zuèschtimmung vom Kurfürschtèenkollegium un èm Kaiser, wo anno 1613 gää worrè isch, sowiè dè datsächlichè Abdrèttung vo dè Hoheitsrächt, wo 1614 gmacht worrè isch, isch d Landgrõfschaft Stüèlingè am Weschtrand uffdeilt worrè i èn südlichè Deil, wo sin Nammè bhaaltè un spôter a s Fürschtèhuus Fürschtèbärg übbergangè isch, un dè nördlichè Deil, wo als Reichshèrrschaft odder Grõfschaft Bõõdorf dè Abtei vo Bläsy dèzuè diènt hèt, dè Uffschtyg uff d Bank vo dè Rychsgrafè möglich z machè. Sitz un Stimm uff dè Grõfèbank vum Schwôbischè Rychschrais un èm Rychsdaag hèt St. Bläsy abber èrscht 1662 chriègt. Im Johr 1746 – wôrend dè Amtszit vom Abt Franz Schächtelin – sin d Prälatè vo St. Bläsy mit dè Rychsfürschtèwürd uuszeichnèt worrè.
Wôrend dè Abt jetzt einersits è rychsunmittelbares Territorium regyrt hèt, isch sini Abtei anderersits witterhy vorderöschterreichischè Landschtand gsi un er isch dè Prälatèbank vo dè Briisgauer Landschtänd vorgschtandè, nõchdèm dè Großprior vo Heitersche sèll Amt uss bolitisch/juristischè Gründ nǜmmi uusüèbè hèt wellè.
Dè Übbergang a Baddè
Dé Übbergang vo dè Grõfschaft Bõõdorf a s Großherzogdum Baddè isch in drei Schritt übber d Bünni gangè:
Toggenburger Möbelmalerei
Bidermaier (om 1820 bis om 1850)
Ab äm Johr 1820 händ denn d Möbelmoler bidermaierliche Schtilelement öbernoh, was im Toggeburg bis öppe 1850 gmacht händ. D Landschafte i de Törföllige sind phantasyvoll blibe, aber d Mensche sind konkreter dargschtellt worde. Da sind Azääche gsi vonäre Individualität, wo i dä säbe Zit entschtande isch ond vonäre Gesellschaft, wo d Cherche noch äm Zämebroch vom sanggallische Chlosterschtaat a Yfluss volore hät.
Reichsherrschaft Bonndorf
Dè Übbergang a Baddè
Durch dè Rychsdeputationshauptschluß im Johr 1803 hèt d Säkularisation au s Kloschter St. Bläsy samt sinèrè Grõfschaft Bõõdorf i d Händ vum Malteserordè gschpüèlt, wo z Heitersche sin dütschè Hauptsitz ghaa hèt. Dè Malteserordè hèt abber nié diè datsächlichi Hèrrschaft übber d Grõfschaft aadrèttè.
Toggenburger Möbelmalerei
Bidermaier (om 1820 bis om 1850)
Bi de Puure hat sich ab 1800 parallel zo de bidermaierliche Möbelmolerai d Senntumsmolerai entwicklet.
Reichsherrschaft Bonndorf
Dè Übbergang a Baddè
Im Prèßburger Friddè hèt s Könnigrych Württèbärg d Grõfschaft Bõõdorf beaaschprucht. S Protokoll über die gepflogene Landes-Übergabe vum 15. April 1806 haaltet fescht, dass nu d Grõfschaft Bõõdorf dè Schwõbè zuèdeilt wörd, wôrènd d Hèrrschaftè Grõfuusè, Birchèdorf, Bettmèdingè, Blommegg un Guètèburg umschtrittè gsi sin un znägscht vo französischè Druppè bsetzt blibbè sin un vum Kurfürschtèdum Baddè separat vowaltet worrè sin.
Toggenburger Möbelmalerei
Moler
D Moler sind Ygsässni gsi, wo no innerhalb vo de engschte Regio tätig gsi sind – vilfach sogär no innerhalb vomäne änzige Dorf. Signyrt händ die verschidene Künschtler ehri Wärch nie, aber jede hät sin äägne Schtil gha. D Künschtler us de Epoche vo de Toggeburger Möbelmolerai, wo öppe hondert Johr lang gange isch, kennt mer nöd mit Name. Me hätäne drom Notnäme ghä. D Ähnlechkäte in ehrne Moleraie hät Zueornige mögli gmacht. Mer hät de Barock-Moler Näme ghä wie de Moler vo de Soldate, de Moler vo de Leue mit Bluemeschwänz, de Moler vo de schöne Chöpf, de Pfingschtrosemoler, de Moler vo de fromme Sinnschpröch oder de Moler vo de Päärliszene.
Reichsherrschaft Bonndorf
Dè Übbergang a Baddè
Gmäß Artikel 19 vo dè Rhybundaktè vum 12. Juni 1806 hèt s Könnigrych Württèbärg im Gegèzug für diè baddischè Zuègschtändnis a andrer Stèll unter andrem d Grõfschaft Bõõdorf a s Großherzogdum Baddè abdrèttè.
Toggenburger Möbelmalerei
Pfingschtrosemoler
Pfingschtrosemoler säät mer säbe Möbelmoler, wo immer irgendwo ä Pfingschtrose gmolet hät. D Föllige vom abbildete Betthaupt zääget die zwo Johreszite Früehlig ond Sommer i de Gschtalt vo zwoo Dame. Als Vorlag hät de Pfingschtrosemoler än Chupferstich vo de italienische Moleri Rosalba Carriera gno.
Moler vo de fromme Sinnschpröch
Vo käm andere Moler werd s Bild so schtark vo de Schrift behärrscht wie vom Moler vo de fromme Sinnschpröch. D Schrift erschynt mäschtens omrahmet ond schtoht voräre Omgebig, wo mit Ornament usgschmückt isch. Nöd vill Wärt hät är uf di richtig Raiefolg vo de Buechschtabe gläät, so dass d Richtigschrybig gschtomme heti.
Moler vo de Päärliszene
D Toggeburger Möbelmoler us de Rokoko-Epoche sind gnau so wenig bekannt wie die vom Barock. Charakteristisch sind de Ächhörnlimoler, de Moler vo de Jagde ond de Moler vo de Päärliszene.
S Hauptthema vom Moler vo de Päärliszene isch d Bezüchig zwöschet Mann ond Frau. Bi de Möbel vom Päärlimoler isch immer irgendwo än Anemone. Von ihm sind mehr als 100 Arbäte bekannt – käm andere Toggeburger Möbelmoler werdet meh Wärch zuegordnet. Wellewäg hät de Moler vo de Päärliszene sini Wärchschtatt z Ebnet-Kappel gha.
Die vier Wärch wärdet dem Moler vo de Päärliszene zuegschrebe:
Motiv
Die farbige Toggeburger Chäschte us äm 18. Johrhondert händ i de Regel än drüschtufige Ufbau. Obe sind d Uftraggeber ond d Johreszahl ufgfüehrt. Öber vilne Töre vo Toggeburger Chäschte flügt än Chopf vomäne Engel, wo gäge s End vom Johrhondert ähnlech wien äs Portrait usgseht. I de Mitti sind Läbesbilder platziert: Blume – vor allem Tulpe, wells Rychtum voschprächet – Frücht, Vögel oder Mensche. Gern händ sich d Toggeburger mit äre Bakpfyfe oder mit ämene Dege abbilde loh. Im Fäld onder de Chaschtetör häts Szene, wos oms Uugüri oder om de Tod goht. S vobrääteschte Motiv im säbe Fäld isch d Jagd. Aber au Soldateheer, Junker wo rittet ond Brogge tauchet uf.
Als Vorlag händ d Toggeburger Möbelmoler vilfach Chupferschtich gnoh. Die sind im 18. Johrhondert populär ond sehr vobrätet gsi.
Ab 1750 chonnt d Farb Blau immer hüfiger vor. Blau hät im 17. Johrhondert no de Adel vomöge. Noch de Erfindig vom Preussischblau, wo mer chemisch härschtellt, isch de Prys abekät.
Do ond döt gseht mer ä Himmelszält oder ä Himmelsschtadt. Äs git Himmelbetter, wo di onder Site vom Himmel blau agmolet isch ond wos goldigi Schtärne druf hät. Zor Himmelsschtadt schrybt de Joscht Kirchgraber, s Baue seg letschendli än Schatte gsi vom Beschträbe, s neu Jerusalem is Wärch zsetze. Da segi de Mensche vom 18. Johrhondert no bewusst gsi.
D Möbelmolerai uf äm Land hät vo Afang a ä gschpässig Flair gha för Darschtellige vo Schtädt. Obwohl d Arkaderaihe vom Schtil här mit de Renaissance vobunde isch, isch si sit äm Mittelalter au än allgemän voschtändlechs Sümbol för d Schtadt. D Arkaderaihe uf True ond Chäschte isch nöd zwingend mit de Renaissance vobunde. Si taucht au im schpote 18. Johrhondert uf.
Reichsherrschaft Bonndorf
S Gebièt vo dè Rychshèrrschaft Bõõdorf
D Hèrrschaft gränzt im Nordè un im Südè a s Fürschtèdum Fürschtèbärg, im Weschtè a diè vorderöschterrychischi Grõfschaft Hauèschtai. Im Südè berüürt d Hèrrschaft am Uusgang vu dè Schwarza bi Guètèburg au no d Landgrõfschaft Chlèggau.
D Äbt vum Kloschter hèn d Stellung von èm rychsuumittelbarè Brälatè uubedingt wellè ynää, woby sy sèll i dè Grõfschaft Hauèschtai un èm Zwing un Bann vum Kloschter wegè dè mächtigè landeshèrrlichè Stellung vo dè Habsburger nit chriègè hèn chönnè. Uffgrund vo dè guètè wǜrtschaftlichè Laag vo dè Abtei hèt sèbbi iri Bsitzungè i dè angränzendè Landgrõfschaft Stüèlingè uusdeenè chönnè un isch letschtlich i dè Bsitz vo zwei Drittel vo dè aaltè Landgrõfschaft Stüèlingè chò. Nõchdèm s dè Abtei 1612 glungè isch, im voschuldetè Inhaber vo dè Landgrõfèrächt, im Maximilian vo Bappèheim sini Rächt abzjudè, hèt s Kloschter alli sini neuè Bsitzungè i dè Landgrõfschaft Stüèlingè i dè ab dört rychsuumittelbarè Hèrrschaft Bõõdorf gsammlèt un d Abtei vo Bläsy hèt 1613 d Gnèmigung zuè dè Abdrèttung vo dè Landgrõfschaft a d Rychshèrrschaft chriègt, wo denn 1614 auch datsächlich vollzogè worrè isch. Näbby isch anno 1618 dè Dryßigjöhrige Chrièg losgangè, wo dè Maximillian vo Bappèheim widder zuè Chlutter chò isch un vo 1620-1624 s Schloß Hoèlupfè massyv renovyrt hèt.
Èndi vum 18. Johrhundert isch s rychsuumittelbare Gebièt vo St. Bläsy in vyr Obberämter ydeilt worrè, wo jewyls vo eim Obbervogt gleitet worrè sin:
Wolfgang Haas
Dr Wolfgang Haas (* 7. Augschte 1948 z Vaduz) isch en liechtaschtaanische Theoloog un syter anne 1997 dr eerscht Erzbischof vum Erzbischtum Vaduz.
Lääbe
Dr Wolfgang Haas isch e Suhn vum Haafner Friedrich Haas un syre Frau Luise, geb. Schraner. Är isch mit eme Brueder ufgwachse. Vu 1960 bis 1968 isch er uf s Collegium Marianum gange. No dr Matura het er vu 1968 bis 1974 an dr Universitet Frybùrg im Üechtland Filosofy un Theology studiert. Am 7. April 1974 het er z Khuur s Sakramänt vu dr Prieschterwei empfange. Parallel zue dr Assischtänz am Lehrstuel fir Dogmatik vu dr Theoloogische Fakultet vu dr Universitet Frybùrg het er an dr Pääpschtlige Universitet Gregoriana 1974 e ander Lizenziatsstudium in Theology un vu 1975 bis 1978 e Studium vum Kanonische Räächt absolviert. Är isch vu 1978 bis 1988 Chanzler vum Bischtum Khuur gsii, derzue syt 1982 Offizial vum Diözesangriicht un ab 1986 Domherr.
Bischtum Khuur
Uf Bitte vum Khuurer Bischof Johannes Vonderach isch dr Haas am 25. Meerz 1988 vum Paapscht Johannes Paul II. zum Koadjutorbischof vu dr Diözese Khuur ernännt woore. Dur s doodermit verbunde automatisch Noofolgräächt fir dr Wolfgang Haas isch s Räächt vu dr freie Bischofswahl umgange woore, wu s Khuurer Domkapitel noch em chilchlige Privileg ghaa het. D Aart un Wyys, wie des Räächt umgange wooren isch, isch aber noch em Chilcheräächt in Oornig gsii.
D Bischofswei het am 22. Mai 1988 dur dr Diözesanbischof Johannes Vonderach un d Bischef Otmar Mäder (St. Galle) un Henri Schwery (Sittu) as Mitkonsekratore stattgfunde. Sy Wahlspruch isch Maria duce obviam Christo gsii.
Vu 1988 bis 1990 isch dr Wolfgang Haas Generalvikar un vum 22. Mai 1990 bis zum 2. Dezämber 1997 Bischof vu Khuur gsii.
Am 31. Mai 1993 isch er Mitkonsekrator vu dr Khuurer Weibischef Paul Vollmar SM un Peter Henrici SJ gsii.
Wun er zum Erzbischof vu Vaduz glupft wooren isch, isch er vum 2. Dezämber 1997 bis zum 23. Augschte 1998 Aposchtoloische Adminischtrator vum Bischtum Khuur gsii.
Erzbischtum Vaduz
Nodäm di innerchilchlige Protescht gege d Amtsfierig vum Wolfgang Haas im Bischtum Khuur aaghalte hän, isch er vum Paapscht am 2. Dezämber 1997 zum Erzbischof vum nei gschaffene Erzbischtum Vaduz ernännt un in dr dodermit zuen ere Kathedrale glupfte Bfaarchilche St. Florin vu Vaduz am 21. Dezämber 1997 in sy Amt yygsetzt woore. Gege syni Lupfig het si au im neie Erzbischtum Widerstand gregt, wu aber ohni Wiirkig bliiben isch.
E wiichtigi Handlig im Johresablauf isch näb dr Pontifikalämter s Fyyre vu dr Mäss am Staatsfyyridg am 15. Augschte uf dr Schlossmatte mit Breedig gsii.
Im Juni 2011 het dr Haas verchindet, ass er Zuechumft kai Mäss me bim Staatsakt zum Nazionaalfyyrdig fyyre duet. D Verbindig sei e „falsches beziehungsweise unehrliches Zeichen gegenüber der Öffentlichkeit“. D Stellignaam vu dr Regierig het dr Grund doderfir in dr Haltung vum Staat zue dr Homosexualitet un in dr Iniziatiiv „Hilfe statt Strafe“ fir d Liberalisierig vum Abdryybigsräächt gsääne.
Peter Handke
Dr Peter Handke (* 6. Dezämber 1942 z Griffen, Kärnte) isch e eeschtryychische Schriftsteller un Ibersetzer.
Är isch vylfach uuszaichnet woore un isch ain vu dr bekannteschte zytgnessische dytschsproochige Autore. No syre Kritik an Sprooch- un Bewusstsyyschablone het si dr Handke vor allem mit dr Entfrämdig zwische Subjäkt un Umwält bscheftigt. In dr spoote 1960er Johr isch er dur Friewäärch wie Publikumsbeschimpfung un Die Angst des Tormanns beim Elfmeter waidli bekannt woore.
In dr Jugoslawiechrieg vu dr 1990er Johr het er proserbischi Positione verdrätte im Geegesatz zue dr antiserbische Meehaitsmainig.
Ane 2019 isch em dr Nobelbryys fir Literatur zuegsproche woore.
Filmografi
Regie un Dräibuech
Dräibuech
Ibersetzige
Dr Handke het die Autor*ne ibersetzt: Adonis, Aischylos, Dimitri T. Analis, Bruno Bayen, Emmanuel Bove, René Char, Marguerite Duras, Euripides, Jean Genet, Georges-Arthur Goldschmidt, Julien Green, Gustav Januš, Florjan Lipuš, Patrick Modiano, Walker Percy, Francis Ponge, William Shakespeare, Sophokles
Schattenspiel
S Schattespiil isch en Aart vom Theater, wo me drby mit Schätte uf emene Tuech e Gschicht verzellt. Me zelt’s meischtens zu dr Kategory vom Figuuretheater.
D Lüüt wo däm Theaterstuck zueluege, sitze vor ere wysse Stoffwand, won e Techniker vo dr andere Syte mit Liecht tuet aalüüchte.
Vor däm Liechtstraal zeigt dr Schattespiiler denn mit Forme, wo a Stääb agmacht sind, syni Gschicht: Me meint, d Figuure chöme uf d Büüni und machen öpis, si träffen anderi und erläbe gfäärlechi Abentüür, wenn us em Hindergrund öpe wildi Dier ufdauche; je nachdämm wie dr Spiiler d Figuure het, ob nooch bim Tuech oder eender nooch bi dr Lampe, sind d Schattebilder chlyner oder grösser, und so cha mer vil läbigeri und dramatischeri Szeene uf s Tuech zeichne weder wemme d Figuure diräkt gsuchti.
D Forme für s Schattespiil cha mer us Karton oder Läderpladde mache, und denn isch dr Schatte eifach dunkel. Vil Schattespiiler mache d Figuure deils halb durchsichtig, und die chönd sogar gfärbt sy, und bim modärne Spiil nimt me mängisch grad farbegi Foolie und no anderi Hilfsmiddel, und denn git das uf em Tuech ganz farbegi und fantasteschi Bilder.
Bi de berüemptischte Tradizioone vom Schattetheater sind s Wayang, wome z Indonesie spiilt, und s Píyǐngxì z China. I dr nöiere Zyt het me die Kunscht au uf Öiropa brocht, wo si under em französische Name ombres chinoises beliebt gsi isch. Z Hannover git’s regelmässig s Festival vom Schattetheater. S eerschte sötige Festival isch ane 1988 z Schwäbisch Gmünd gsy. 2015 und 2016 het s Lindenmuseum z Stuttgart en Uusstellig über d Gschicht vom Schattetheater gmacht.
Sarthe (Fluss)
D Sarthe isch èn Fluss im weschtlichè Frankrych, wo durch d Regionè Normandy un s Loire-Gau volauft. Si entschpringt bi Saint-Aquilin-de-Corbion, im Bärgland vu dè Perche i dè Unterè Normandy, in èrè Höchi vo öppè 250 Meter. Nõch 313 Kilometer bildet si churz vor Angers mit dè Mayenne zämmè d Maine, wo sèlber nõch è baar Kilometer als rächtè Näbbèfluss i d Loire mündè duèt. Dè Fluss isch Nammensgäbber vum Département Sarthe un Nammensgäbber für d Rènnschtreggi Circuit de la Sarthe, wo s 24-Stundè-Rännè vo Le Mans uusdrait wörd.
Schifffaart
Uff dè Sarthe chönnèd uff èrè Längi vu 136 km vo dè Mündung èwäg bis Le Mans Schiff faarè. D Stauweer un mee wiè 20 Schlüsè sin im 19. Johrhundert baut worrè un dòhèr für dè hütige Warèvokeer nimmi bruuchbar. Durch d Abmessungè vo dè Schlüsè isch diè maximaali Längi vo Schiff uff 30 m, diè maximali Breiti uff 5 m begränzt. Dè Dùèfgang darf 1,50 m nit übberschrittè.
Transportyrt isch am Aafang Sand als Bauschtoff worrè, wo uss èm Bett vo dè Loire gschtammt hèt, sowiè Anthrazitkollè un Marmor, wo beidi i dè Umgebung vo Sablé-sur-Sarthe abbaut wörrèd.
D Ysèbaan (ab ca. 1860) un denn spôter dè Strõßèvokeer hèn dè Schifffaart uff dè Sarthe schu lang dè Rang abglaufè. Belièbt isch d Streggi allerdings immer no für dè Flusstourismus mit Sport- un Huusbötli.
Michel Mayor
Dr Michel Gustave Édouard Mayor (* 12. Jänner 1942 z Echallens, Kanton Waadt) isch en Schwyzer Aschtronom, wu as Profässer am Departemänt fir Aschtronomy vu dr Universiteet Gämf schafft. Mit em Didier Queloz het er anne 1995 dr eerscht extrasolar Planet, wu um e sunnenähnlige Stäärn chraist (51 Pegasi b), doderfir hän si 2019 dr Nobelbryys for Physik iberchuu.
Lääbe
Dr Michel Mayor het Physik an dr Universiteet Lausanne studiert un isch anne 1971 am Observatorium Gämf im Fachberaich Aschtronomy promoviert woore. Är isch mit Uusnahm vu Ufenthalt am Observatorium Cambridge, an dr Europäische Siidstäärnwaart (ESO) z Chile un am Observatorium Hawaii bi däre Inschtituzioon bliibe. Vu 1989 bis 1992 het er dr Wisseschaftli Byyroot vu dr ESO bresidiert, vu 1988 bis 1991 d Kommission zue dr galaktische Struktur bi dr Internazionaale Aschtronomische Union un vu 1990 bis 1993 di Schwyzerisch Gsellschaft fir Aschtrophysik un Aschtronomy. Är isch syter anne 1984 Profässer an dr Universiteet Gämf mit mit syre Emeritierig 2007 ebe dert Honorarprofässer.
Wiirke
Dr Mayor het d Spektrographe ELODIE (51pegb), CORALIE un HARPS entwickelt, wu iber 500 Exoplanete dermit entdeckt woore sin. Syt dr Entdeckig vu 51 Pegasi b isch dr Michel Mayor mit sym Foorscherteambi vyl andere extrasolare Planetenentdeckige derby gsii.
Är isch verantwortli fir d Entdeckig vum eerschte extrasolare Planet in eme Orbit um en sunnenähnlige Stäärn, was as Myylestai in dr Gschiicht vu dr Aschtronomy giltet un mit eme Nobelbryys gwiirdigt wooren isch. Unter Mithilf vu sym Mitarbaiter Didier Queloz het er 1995 mit eme hochufleesende Spektrograph en jupiterähnlige Planet chenne noowyyse, wu um 51 Pegasi rotiert. D Exischtänz vu däm Planet, 51 Pegasi b, isch am 12. Oktober 1995 vu dr US-amerikanische Wisseschaftler Geoffrey Marcy un R. Paul Butler bsteetigt woore.
Bis 2005 het er iiber 300 wisseschaftligi Publikazioone verfasst. Syter 2013 zellt en Thomson Reuters wäg dr Zahl vu syne Zitazioone zue dr Favorit uf en Nobelbryys (Thomson Reuters Citation Laureates), är het dr Nobelbryys fir Physik schließli anne 2019 iberchuu.
National Museum of Women in the Arts (Washington)
S National Museum of Women in the Arts stoot z Washington, D.C. und es isch eis vo de gröschte Museeè für Kunscht i den USA. Es isch s bedüütendschte Museum uf dr Wält, wo einzig Wärch vo Fraue samlet.
S Huus isch spoot im 20. Joorhundert gründet worde. Agfange het s mit dr private Kunschtsamlig vo dr Wilhelmina Cole Holladay. Ane 1981 isch s nöie Museum uufgange; es isch e privati Stiftig. Sid 1987 isch s Museum in emen eigete Huus.
D Sache, wo men i däm Frauekunschtmuseum gseht, sind Wärch us der Zyt vo dr Renaissance bis hütt.
S Museum het under anderem Wärch vo dene Künschtlerinne:
Neue Kantonsschule Aarau
Di Neui Kantonsschuel Aarau (NKSA) esch en öffentlechi Mettelschuel z Aarau. Si bestoht us enere Maturitäts- ond ere Fachmettelschuel. D NKSA werd vo öber 900 Schüelerinne ond Schüeler bsuecht.
Set de 1970er Johr ond de Ifüehrig vo de gymnasiale Strukture het d Schuel Kantonsschuel Zälgli gheisse. Wo sech i de 1980er Johr s andere Gymnasium z Aarau i Alti Kantonsschuel Aarau omtauft het, het d Kantonsschuel Zälgli ere Name us Symmetrigrönd of Neui Kantonschuel Aarau gwächslet.
Gschecht
1787 esch z Aarau es privats Töchtereinschtitut gröndet worde. D Schuel esch aber nach es paar Johr weder zuegange ond de 1822 formell neu gröndet worde. Sid 1935 het men ere Töchterschuel gseit, 1989 esch si zonere Diplommettelschuel omgwandlet worde, bes si nach de Johrtuusigwändi zo de Fachmettelschuel usboue worde esch.
De gymnasiali Lehrgang goht bes is Johr 1873 zrogg, wo es Lehrerinneseminar gröndet worde esch. 1911 esch das verschtaatlecht worde. Wägem Lehrermangel vo de 1960er Johr esch en Zwiigschuel z Zofige ufgange, die het sech aber schnäll versälbschtschtändiget. Ab 1976 esch d Lehrerbeldig a di neu gröndeti HPL (Höcheri Pädagogischi Lehraschtalt) of Zofige öberfüehrt worde. Di gliichzitig ufbouti Kantonsschuel het zersch d Type D (neusprochlech) ond PSG (pädagogisch-sozials Gymnasiom) omfasst, wo aber 2002 vollständig dor di eidgenössische Maturitätsklasse ersetzt worde send. 2010 het d NKSA de Schuelpriis vo de Wösseschaftsolympiade öbercho.
Archidektur
De 1955 igweiti Altbou im Zälgliquartier esch vo de Gebrüeder Oeschger plant worde. Er esch aber glii z chli gsi, und drom esch 1989 de modärn Neubou vo den Architekte Barth und Zaugg ufgange.
Bekannti Persone
Ehemoligi Lehrchräft:
Ehemoligi Schüeler/Schüelerinne:
Liste der Gemeinden im Département Seine-Saint-Denis
D Lischt vun dr Gmeina im Département Seine-Saint-Denis zellt àlla 40 Gmeina ìm Département Seine-Saint-Denis uf.
Ahrgau
Der Ahrgau oder Argau isch im Middelalter es Gebiet mit ere eigene Grafschaft im Heilige Römische Rych gsi.
Dr Gau isch am Fluss Ahr gläge gsi und het zu Niderlootringe und zum Erzbischtum Köln ghört. Hüt isch die Landschaft e Deil vom dütsche Bundesland Rheinland-Pfalz.
Dr Name vo dämm Gau chunt im ene Dokumänt vo anne 880 i dr Schrybwys „Arisco“ vor, anne 882 als „pagus Aroensis“, im Joor 1064 als „Argowe“ und 1065 heisst er „Archgouwe“.
Me kännt us em hööche Middelalter es bar Näme vo de Argaugraafe:
Die andere middelalterleche Gaugrafschafte rings um en Argau sing gsii: dr Mayenfeldgau, dr Eifelgau, dr Zülpichgau, dr Bonngau und ännet em Rhy no dr Auelgau.
Burg Alt-Thierstein
D Burg Alt-Dierschtäi isch e middelalterlechi Burg im sisgauische Piet vom Jura gsii.
Hüt isch dr Burgplatz i dr aargauische Gmeind Gipf-Oberfrick, und vo dr ehemolige Burg sind nume no Räschte vo dr Ruyne z gseh.
Wil me bi Uusgrabige es baar Sache vo dr Burg gfunde het, weiss me, ass d Burg Dierschtäi scho öpen am Ändi vom zääte Joorhundert bout worden isch, also als eini vo de eerschte sötige Feschtigen im Land. Es isch dr Stammsitz vom bedüütende Adelsgschlächt vo de Dierschtäiner gsi. Wo die im zwölfte Joorhundert uf e nöji Burg im Laufedaal gange sind, het die dr Name «Nöi-Dierschtäi» übercho, und sider heisst die alti Burg im Fricktal ebe die «alti Dierschtäi». Zum Name vo de Dierschtäiner basst s Bild uf em Wappe; es zeigt uf em guldige Fäld e rooti Hirschchue uf em grüene Drüübärg.
Dr Bouplatz vo dr Burg isch uf dr Südoschtsyte vom Dierschtäibärg, also nid ganz uf em Bärg obe, sondern am Hang bim ene mächtige Felsblock, wo me druff e feschti Burgalag het chönne boue. Mit dr Zyt sind am abheltige Bärghang verschideni Geböid zu dr Chärnburg derzue cho. Wyter nidsi zue lyt no hüt es Landwirtschaftsgebiet mit Fluernäme, wo uf di alti Burg vrwyse: d Burgmatte und d Burghalde.
Nume öpen e halbe Kilometer vo dr alte Dierschtäi ewägg lyt uf eme Bärgsporn bi Wittnau d Ruyne vo dr Burg «Alt-Hombärg».
Rote Liste und Artenverzeichnis der Moose Baden-Württembergs
D Publikation Rooti Lischt un Aarteverzaichnis vu dr Miesch z Baade-Wiirtebäärg fiert mit Stand 2005 875 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Aarte vu Miesch (Bryophyta) uf.
Chimborazo
Dr Tschimborasso (au: Chimborazo) isch e Vulkan z Ecuador.
Dr Bärg ghört zum Bärgmassyv vo de Weschtkordilliere i den Ande. Sin Gipfel isch uf 6267 Meter über Meer; die früener ufgschribeni Hööchi vo 6310 Meter schynt nach nöie Mässige nid z schtimme. Uf all Fäll isch er der högscht Bärg vo Ecuador, und drum stoot sis Bild au ufem Landeswappe. Er het aber nid au dr högscht Gipfel vo den Ande; i däm längzogne Gebirg git’s wyter im Süüde no chly hööcheri Bärge.
Zringsetum lyt e wyti hööchi Ebeni, und us dere wachst dr Tschimborasso no öpe 2500 Meter drususe. Z’oberscht het dr Bärg uf syni Flanggen es baar Gletscher. Dr Vulkan lyt im Naturschutzpiet ''„Reserva de Produccion Faunistica Chimborazo“'.
Öpis ganz psunders isch, ass dr Tschimborasso dä Bärg isch, wo syn Gipfel am wytischten ewägg vom Middlpunkt vo dr Ärden isch. Är stoot ebe fasch uf em Äkwator, wo d Ärde wil si sech um sich sälber dräit am dikschten isch, und so chunt’s ass dr Spitz vom Himalayabärg Mount Everest, wo vil hööcher übere Meeresspiegel use luegt, glych nööcher bi der Middi vo dr Ärdchugelen isch weder dää vom ecuadorianischen Andebärg.
Liste der Gemeinden im Département Essonne
D Lischt vun dr Gmeina im Département Essonne zellt àlla 194 Gmeina ìm Département Essonne uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
Gründungsstadt
E Gründigsstadt isch e Stadt, wo me vonnere weiss, ass si bin ere formelle Gründig zum ene bestimmte Zytpunkt i dr Gschicht vo öperem gründet worden isch.
Si underscheidet sech dur dä Akt vo anderne Stedt, wo us ere eltere, chlyne Sidlig, zum Bischpiil us emene Dorf oder eme Hafeplatz, nodisno usegwachse sind, wenn s dört immer meh Lüüt und Hüüser gha het und me dene spöter het afo «Stadt» sääge.
Stadtgründige het’s i dr Sidligsgschicht immer wider gää, öpe bi de Grieche, wo im ganze Middelmeerruum sind go Kolonye mit Stedt gründe, oder bi dr Röömer i de Provinze. Im Middelalter sind die meischte Stadt z Europa vo de adelige Grundherre gründet worde; agfange het’s ane 118 mit Fryburg im Brysgau, wo dr Herzog Konrad vo Zääringe gründet het. In iirem Land sin vo de Zääringer no vil meh nöji Stedt gründet worde so wie öpe Burtlef und Bärn und Fryburg i dr Schwiiz.
Nöieri uf freiem Platz gründeti Stedt sind öpe die bi de Residänze vo bedüütende Fürschte so wie bi Karlsrue.
Erdüberlastungstag
Dr Tag wo d Ärden überlaschtet isch – er heisst uf Änglisch Earth Overshoot Day – isch dèè Tag im Joor, wo d Organisazioon Global Footprint Network vonnem usgrächnet het, ass d Mönschheit scho so vil Sache uf dr Wält verbruucht het wie d Ärden im ganze Joor cha produziere. Me seit au, dass d Mönsche vo dèm Zytpunkt a im Räschte vom Joor bim Wälthuushalt gwüssermasse Schulde mache, wo d Zuekumft belaschte.
Im Joor 2019 isch dèè Momänt gmäss dere Rächnig für die ganzi Wält am 29. Juli gsi. Für d Schwiiz elei gluegt wär s scho dr 7. Mai und für Düütschland dr 3. Mai gsi.
Me nimt für die Rächnig Informazioone übere gsamthaft Vrbruuch vo Rooschtoff, wo immer wider nochewachse, und tuet druus dr Ökologisch Fuessabdruck vo de Länder uusrächne. Das bedüütet, ass me woot usefinde, ob es Land nachhaltig wirtschaftet und nume so vil Material vrbruucht wie s sälber immer wider cha us dr Natur gwünne oder obs meh isch; und i däm Fall wäär s eso, dass es eigentlech meh als numen ei Ärde bruuchti zum alles wo nötig isch fürezbringe.
Bi de wyt entwicklete Länder isch dr Momänt, wo d Fähigkeit vo dr Wält zum d Ressource regeneriere gmäss dèm Modäll überlaschtet isch, scho zimli früech im Joor; bi de Länder mit ere vil eifachere Läbenswys isch s ökologische Sischteem vo dr Natur deils no nit überforderet.
Rote Liste der limnischen Rot- und Braunalgen Baden-Württembergs
In dr Roote Lischt vu dr Root- un Bruunalge z Baade-Wiirtebäärg sin mit Stand 2019 21 Aarte vu Rootalge (Rhodophyceae) un 3 Aarte vu Bruunalge (Phaeophyceae) ufgfiert, wu fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwise sin.
Jean Bonnard
Er isch vo Lausanne gsi und het z Stroossburg un z Züri und no z Paris a dr Ecile Pratique des Hautes Etudes bim Gaston Paris. Syni Dokterarbet a dr Uni Züri heisst Le Participe passé en vieux français. Und bi synere wytere wüsseschaftlichen Arbet isch s em psunders um s Altfranzösische ggange.
Vo 1876 bis 1903 het dr Bonnard am Frédéric Godefroy (1826–1897) sym Projäkt vom Dictionnaire de l’ancienne langue française et de tous ses dialectes du IXe au XVe siècles mitgschaffet. 1888 isch er als eerschte Profässer für Romanischi Filology a die früsch ygrichteti Uni vo Lausanne choo, won er em Gaston Paris syni filologischi Methode für d Interpretazioon vo der alte französische Literatur i dr Wälschschwiiz ygfüert het. Er isch drü Mol Dekan vo dr Filosofische Fakultäät und au mol der Räkter vo dr Uni Lausanne woorde. Und er het em Nöieburger Romanischt Louis Gauchat ghulfe, s Wörterbuechprojäkt vom Glossaire des patois de la Suisse romande z begründe und isch dänn au grad dr eerscht Presidänt vo däm Wäärch synere Filologische Kommissioon gsi. Sälber het er aber nit uf em Fäld vo dr Dialäktology gschaffet.
Vo 1906 bis 1912 isch dr Bonnard Gmäindroot vo Lausanne gsi und 1907 au dr Gmäindrootspresidänt.
Vom Jean Bonnard isch s Buech Traduction de la Bible en vers français au moyen âge, wo 1904 z Paris usechoo isch; und zäme mit em Amédée Salmon het er d Grammaire sommaire de l'ancien français, avec un essai sur la pronunciation du IXe au XIVe siècle gschribe.
Rote Liste gefährdeter Brutvögel Vorarlbergs
Uf dr Roote Lischt vu gfeerdete Bruetveegel z Vorarlbärg sin im Joor 2002 108 vu dr insgsamt 179 fir s Biet vu Vorarlbärg noogwisene Voogelaarte gstande. Vu däne 108 Aarte sin 15 in dr letschte 130 Joor uusgstoorbe oder verscholle, 78 sin in dr Gfeerdigskategorie 1-5 gsii un 17 gälte as gfeerdeti Bruetgescht. 71 Aarte gölte as nit gfeerdet (1993 no 88).
Status
Legänd:
Saft
Saft wird meischtens mit em Prässsaft asoziiert, wo us Frücht oder Gmüès prässt würd. Am wiitiste verbreitet isch dr Orangschesaft.