cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chinesische Sprachen
D Wortbildig
Wörter abläite het mä im alte Chinesisch mit Affix chönne wie au immer no im modärne. S Altchinesische het e Hufe Prefix, Infix und Suffix ghaa, mä cha sä aber vilmol nume schweer noochwiise, wil si in dr Schrift käini Spuure hinderloo häi oder nume soonigi wo kuum länge. Bsundrigs hüfig git s e Suffix *-s, wo mä mit em Substantiv und au Wärbe het chönne bilde (知 zhī (*trje) „wüsse“ > 知/智 zhì (*trjes) „Wiishäit“; 王 wáng (*wjang) „Köönig“ > 王 wàng (*wjangs) „herrsche“). Au verschiideni Infix und Prefix cha mä rekonstruiere.
Au s modärne Chinesisch het e baar Suffix für d Derivazioon (Bischbil us em Hoochchinesische):
D Pronomina
D Personalpronome häi in verschiidene Forme vom Chinesische die Forme:
Im früeje Altchinesisch häi d Personalpronome Forme für e Singular und Plural und für verschidnigi süntaktischi Funkzioone ghaa; so isch um 900 v. d. Z. in der 3. Person 厥 *kot (jué) as Attribut, 之 *tə (zhī) as Objekt, und möögligerwiis *gə (qí) als Subjekt brucht worde. Im Klassische Chinesisch het mä zwüsche de Numeri nüm underschiide, sit dr Han-Zit isch au die süntaktischi Underschäidig verschwunde. Drfür häi sich sit dr Tang-Dünastii nöiji Plural entwicklet, wo mit Affix wie 等 děng, 曹 cáo, 輩 bèi bildet worde si. In sine Grundzüüg isch das Süsteem bis jetz unveränderet bliiben und mä findet s in de modärne chinesische Sprooche.
Allgemäins
Wil die chinesische Sprooche in groossem Maass isolierend si, wärde d Beziejige vo de Wörter underenander vor Allem dur e Satzstellig zum Usdruck brocht, wo vergliichswiis fest isch. Kongruänz isch nit vorhande; abgsee vo de Personalpronome im Alt- und Middelchinesische git s au käi Markierig für e Kasus. In alle historische und modärne Forme vom Chinesische isch d Stellig Subjekt – Verb – Objekt (SVO) vorherrschend, wobii bi Subjekt pro-drop duet ufdrätte:
In bestimmte Fäll wie Topikalisierig und in negierte Sätz cha s Objekt au vor em Wärb stoo. D Satzstellig SOV git s in verschiidene Forme vom Chinesische vor allem in negierte Sätz. So si im Altchinesische pronominali Objekt vilmol vor negierte Wärbe gstande:
D Satzstellig SOV isch sit öbbe em 6. Joorhundert au in andere Konteggst mööglig, wenn s Objekt mit eme Partikel (, und anderi) iigläitet wird:
E wichdigi Rolle in der chinesische Süntax spiilt s Fenomeen vo dr Topikalisierig. Bi dere wird e Nominalfraase, wo söll pragmatisch uuseghobe wärde, uus iirer kanonische Posizioon an dr Aafang vom Satz verschoobe. Im Altchinesische het mä bi dr Extrakzioon vo Objekt und Attribut Resumptiva brucht; im modärne Chinesisch git s die nüme. Tüpisch für s modärne Chinesisch si au Topics (d. h. dr Geegestand vom ene Satz oder Satzdäil), wo hinder em Subjekt stöön und sonigi, wo käi diräkte süntaktische Bezuug zum Satz häi, wo nochhär chunnt:
Interrogativa stöön im Chinesische in situ. D Markierig vo Frooge mit Interrogativa dur Froogpartikel an Schluss isch in e baar antike und modärne Variante vom Chinesische mööglig:
Aspäkt, Tempus, Akzionsart und Diatheese
Aspäkt, Tempus und Akzionsart chönne unmarkiert bliibe oder dur Partikel oder Suffix, mänggisch au dur Hilfswärbe, zum Usdruck brocht wärde. Im früeje Altchinesisch si die Morfeem usschliesslig präverbal gsi; im spöötere Altchinesisch si die wichdigste Aspäktpardikel drgege s yě, wo vermuetlig stativisch-durativisch gsi isch, und s perfektivische yǐ, wo am Andi vom Satz gstande si:
Sit em Ändi vom 1. Joorduusig n. d. Z. si au Aspäktpartikel beläit, wo zwüschen em Wärb und em Objekt stöön; die Stellig isch in alle modärne chinesische Sprooche wit verbräitet. Au am Ändi vom ene Satz und, vor allem im Min, vor em Wärb chönne no bestimmti Aspäktpartikel stoo. D Dabälle undenooch illustriert d Konstrukzioone, wo s im Hoochchinesische git, zum Arte vo Akzioone uszdrucke:
Wenn au alli chinesische Sprooche üsserlig äänligi Süsteem häi, git s doch groossi Underschiid weli Morfeem brucht wärde. S Hakka z. B. brucht die prewerbale Aspäktpartikel ∅ (Imperfektiv), ʔɛ˧˨ (Perfektiv), tɛn˧˨ (Kontinuativ), kuɔ˦˥ („Erfahrungs-Perfektiv“).
Wäärend s Aktiv im Chinesische ummarkiert isch, git s für s Markiere vom Passiv underschiidligi Möögligkäite. Im Altchinesische het mä s ursprünglig au nid markiert und es isch nume indiräkt aadütet worde, wenn dr Agens in ere Präposizionalfraase vorchoo isch. Sit em Ändi vo dr Zit vo dr Zhou-Dünastii häi sich Konstrukzioone mit verschiidene Hilfswärbe wie 見 jiàn 為 wéi, 被 bèi, 叫 jiào und 讓/让 ràng afo bilde. Die häi s ummarkierte Passiv aber nit verdrängt.
Wärbserialisierig
E wichdigs und broduktivs Merkmol vo dr Süntax vo de jüngere chinesische Sprooche isch d Wärbserialisierig, wo s Beleeg drfür sit em früeje 1. Joorduusig n. d. Z. git. In deene Struktuure chömme zwäi Werbalfraase, wo in ere bestimmte semantische Relazioon stöön, ooni formali Drennig äini noch dr andere. In vile Fäll isch s Verheltnis vo de bäide Werbalfraase resultativ, die zwäiti git also s Resultaat vo dr erste aa:
Hüfig chömme au serialisierti Wärbe vor, wo s zwäite Wärb d Richdig vo dr Handlig usdruckt:
E bsundrigi Rolle spiile verschiideni Serialwärbkonstrukzioone mit em Morfeem oder däm siine Entsprächige in andere Sprooche. 'De' markiert en Adjektiv, won e Wärb modifiziert, wobii dransitivi Wärbe noch iirem Objekt widerholt wärde:
Usserdäm chönne und d Negazioon  oder was ene in de Dialäkt entspricht, d Möögligkäit bzw. d Umöögligkäit markiere. Dr Partikel chunnt noch em Wärb, wo s Resultat oder d Richdig vo dr Handlg aagit:
Attribut
Im Chinesische stoot dr Chopf von ere Nominalfraase immer am Ändi, Pronomina, Numeralia und Attribut stönde vor em und chönne von em dur e Partikel drennt wärde. Dä Partikel het in verschiidene Dialäkt underschiidligi Forme; im Altchinesische isch s zum Bischbil 之 zhī, im Hoochchinesische 的 de. Bim Attribut chan es sich um en äigeni Nominalfraase handle: klassischs Chinesisch 誰之國 shuí zhī guó „wäm si Land?“, modärns Chinesisch 这儿的人 zhèr de rén „do – Attributpartikel – Mensche“ = „d Lüt do“, Moiyen (Hakka) ŋaɪ̯˩˩-ɪ̯ɛ˥˥ su˧˧ „mi Buech“. Wenn si dur en Attribut erwiiteret si, chönne au komplizierti Chettene vo Attribut entstoo, wo für s Chinesische tüpisch si. Hüfig handlet es sich bim Attribut aber nit um e Substantiv, sondern um e nominalisierts Wärb, wo au mit Subjekt, Objekt oder adverbiale Bestimmige cha ergänzt si. Sonigi Attribut häi äänligi semantischi Funkzioone wie d Relativsetz in de öiropäische Sprooche. Im Bischbil undedraa us em Hoochchinesische isch dr Kärn vo dr Nominalfraase koreferänt mit em Subjekt vom nominalisierte Wärb:
Dr Chopf vo dr Nominalfraase cha aber au mit andere Ergänzige vom nominalisierte Wärb, wie sim Objekt, koreferänt si. In de mäiste Dialäkt isch das nit formal markiert, däilwiis git s aber Resumptiva:
S Altchinesische het in de Fäll, wo dr Chopf nit mit em Subjekt vom Wärb koreferänt isch, d Morfeem 攸 yōu (preklassisch), 所 suǒ (klassisch) chönne iisetze: 攸馘 „was abgschnitte worde isch“.
Zelwörter
E wääsentligs tüpologischs Merkmol, wo s modärne Chinesisch mit andere südostasiatische Sprooche gmäinsaam het, isch ass si Zelwörter bruuche. Wäärend im Altchinesische Zaale und Demonstrativpronome diräkt vor Substantiv häi chönne choo (五人 wǔ rén „fümf Mensche“; 此人 cǐ rén „dä Mensch“), muess in de modärne chinesische Sprooche zwüsche de bäide Wörter e Zelwort stoo, wo vom Substantiv abhängt: Hoochchinesisch 五本书 wǔ běn shū „fümf Büecher“, 这个人 zhè ge rén „dä Mensch“. In de Yue- und Xiang-Dialäkt wärde Zelwörter au brucht, zum e Substantiv determiniere und en Attribut markiere: Kantonesisch 佢本书 kʰɵy˨˧ puːn˧˥ syː˥˥ „si Buech“, 支筆/支笔 tsiː˥˥ pɐt˥˥ „dr Stift“. D Waal vom Zelwort hängt vo dr Semantik vom Substantiv ab: 把 bǎ stoot im Hoochchinesische bi Substantiv, wo für e Ding mit eme Griff stöön; mit 所 suǒ wärde Substantiv konstruiert, won e Geböid bezäichne usw.
Kod für die chinesische Sprooche noch ISO 639
D ISO-Norm ISO 639 definiert Kod für d Uszäichnig vo Sproochmaterialie. Die chinesische Sprooche wärde in dr Norm under em Sproochkod zh (ISO 639-1) und zho/chi (ISO 639-2/T und /B) subsumiert. D Norm ISO 639-3 füert dr Sproochkod zho as sog. Makrosprooch ii – e Konstrukt, wo mä für e Grubbe vo Sprooche brucht, wenn mä die as Äihäit cha behandle. Im Fall vo de chinesische Sprooche isch dä Faktor dur die gmäinsami gschriibeni Form gee. Die subsumierte Äinzelsprooche si im Äinzelne: gan (Gan), hak (Hakka), czh (Hui-Dialekt), cjy (Jin), cmn (Hochchinesisch), mnp (Min Bei), cdo (Min Dong), nan (Min Nan), czo (Min Zhong), cpx (Puxian), wuu (Wu), hsn (Xiang), yue (Kantonesisch).
Homburg-Bidingen
Homrech-Biddéngen (lothrìngisch; frànzeesch Hombourg-Budange, ditsch Homburg-Bidingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìm Johr 1697 ìsch Hombourg-Budange züe Frànkrich kumme.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Homrech-Biddéngen ìsch. Homrech-Biddéngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Homrech-Biddéngen ghert zem Moselfrankisch.
March (Breisgau)
D' March isch e Verbandsgmei in Bade-Württeberg und lit in dr Rhiebeni in dr Nächi vu Friburg im Brisgau.
Geographi
D'Ortschafte vu dr March lige ebba 8 km nordwestlich vum Stadtzentrum vu Friburg im Brisgau am Nimberg (meistens „Marchhüegel“ gnennt).
Gmeigliderig
March isch im Rahme vu dr Gmeireform in dr Johre 1973 un 1974 (Fusionsvertrag 1. Dezember 1973) us dr Ortschafte Holzhuse, Bueche, Hüstett un Neierschhüüse (Nejershuse) entstande.
Gschichte
Erstmoligi urchundlichi Erwähnige: Bueche 769, Neierschhüüse (Nejershuse) 789, Holzhuse 849, Hüstett 1291.
Burgemeischter
Helmut Mursa
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Park
Englischer Garde (Hugstette)
Éric Zemmour
Dr Éric Justin Léon Zemmour (* 31. Àuigscht 1958 z’ Montreuil bii Pàriis) ìsch a frànzeescher Schurnàlìscht, Àuitoor un rachtsextreemer Politiker.
Erstfeld
Eerstfält (amtlich Erstfeld) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.
Geografi
Eerstfält lit üf dr linke Site vo dr Ryys am Iigang zum Erschtfeldertal. Vo dr Gmeindsflächi sind 11,7 % landwirtschaftlichi Flächi, 29,2 % Wald, 2,8 % Sidligsflächi und 56,2 % suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Eerstfält sind Ättighüüsä, Schaateref, Sììlenä und Gùùrtnällä und Wassä.
Éric Zemmour
Dr Zemmour schtàmmt vun’ra jìddischa Fàmìlia-n-üss Àlgeeria. Ar hàt àm Ìnschtitüüt vu da Politischa Schtüdia z’ Pàriis gschtudiart un hàt d’rnooh vu 1986 bis 1994 bii dr Tààgszittung Le Quotidien de Paris gschàfft. Ànna 1996 ìsch’r vu dr politischa-n-Àbtailung vu Le Figaro iigschtällt worra, wu-n-’r bis 2009 blììwa-n-ìsch. Ar ìsch doo ànna 2013 z’ruckkumma; d’rwillscht hàt’r àui bis 2021 Kolumna fìr Le Figaro Magazine gschrììwa. Ar ìsch bekànnt worra, wu-n-’r vu 2003 un 2014 ìn dr Farnsahsandung Ça se dispute uff I-Télé un vu 2006 bis 2011 ìn On n’est pas couché uff France 2 z’ sah gsìì-n-ìsch. Ar ìsch àui vu 2010 bis 2016 ìm Radioprogràmm vun RTL z’ loosa gsìì un hàt vu 2019 bis 2021 àn dr Farnsahsandung Face à l’info uff’m Kànààl CNews mìtgmàcht.
Erstfeld
Gschicht
Eerstfält isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1258 als Ourzcvelt (1638 lat. in Protocampis, 1831 Hirschfelden).
Éric Zemmour
Ìm Zemmour siina Essays hann a groosser Ärfolg ghàà. Sa sìnn àwwer sehr umschtrìtta gsìì. Dr Éric Zemmour ìsch mehrmols waga siina umschtrìttena Üssààga vor àm Grìcht gsìì; ar ìsch mehrmols fräigschproocha worra, àwwer ìsch ànna 2011 waga-n-Uffrüaf züa ràssìschter Dischkriminiarung un ànna 2018 waga Uffrüaf zem Hàss geega d’ Moslämer verurtailt worra. Ànnaa 2022 ìsch’r nochamol waga Rassìschmus verurtailt worra.
Erstfeld
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 16,3 % gläge.
Éric Zemmour
Àm Andsjoohr 2021 hàt sìch dr Zemmour àls Kàndidààt fìr d’ Presidàntschàftswàhl vu 2022 uffgschtällt. D’rfìr hàt’r d’ Pàrtäi Reconquête grìnda, wo-n-ìhra Ziil ìsch, d’ frànzeescha Rachta un Rachtsextreema ìwwer identitäära un nàzionàlìschta Theema z’ verainiga. Àm äärschta Wàhlgàng vu dr Presidàntschàftswàhl hàt’r numma 7,07 Prozant vu da iigaawena Schtìmma bikumma un hàt àlso àm zwaita Wàhlgàng nìt mìtgmàcht. D’rnooh hàt’r sìch bii da Pàrlàmantswàhl vu 2022 àls Kàndidààt ìm 4. Wàhlkrais vum Département Var uffgschtällt; wia àlla Kàndidààta vu siinera Pàrtäi ìsch’r àm äärschta Wàhlgàng üssgschììda.
Erstfeld
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 41,5 %, CVP 25,4 %, GP 30,7 %, Suschtigi 2,4 %.
Dr Gmeindspräsident vo Eerstfält isch dr Werner Zgraggen (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 2,1 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 3933 Iiwohner 88,7 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,2 % Franzesisch, 2,4 % Italienisch und 11,1 % anderi Sprache.
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Eerstfält ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.
Neuenburgersee
Dr Nöieburgersee, oder uf Französisch: Lac de Neuchâtel, isch mit erer Flächi vo 217,9 Kwadratkilometer dr gröschti See, wo vouständig ir Schwyz ligt. Är ligt i de Kantöön Nöieburg, Fryburg, Waadt u Bärn.
Geografy
D Houptzueflüss sy d Areuse, wo dur d Areuseschlucht us em Jura abechunt und bim Dörfli Areuse i See mündet, d Zyyl (französisch: Thielle) u der Broyekanal, wo vom Murtesee här chunt. Dr Abfluss isch der Zyylkanal (Canal de la Thielle), wo i Bielersee goot. Zäme mit em Murtesee dient der See aus Usglychsbecki, wenn d Aare, wo i Bielersee mündet, hööchs Wasser het. Wenn der Bielersee ufgstout wird, fliesst s Wasser im Zyylkanal und im Broyekanal drum obsi i Nöieburger- und Murtesee zrügg.
Dr Nöieburgersee isch 38,3 Kilometer lang u a der breiteschte Schtöu 8,2 Kilometer breit. Dr See isch maximal 152 Meter töif u sy Wasserinhaut betreit rund 14,0 km³. Ds Yzugsgbiet isch 2670 km² gross.
A sym nördliche Ufer ligt d Stadt Nöieburg, wo nem der Name het ggä, am weschtliche Ände d Stedtli Yverdon-les-Bains u Grandson. Am Südufer ligt ds mittuauterliche Stedtli Stäffis am See (französisch: Estavayer-le-Lac).
Em See noo hets grossi Naturschutzpiet, s gröschte isch d Grande Cariçaie, e wärtvolli Riet- und Wasserlandschaft, wo 30 Kwadratkilometer gross isch und es rychs Biotop isch; dr Nordteil drvo isch s Fanel; d Naturkundler schetze es gäb im ganze Piet öppe 800 Pflanzeaarte und 10'000 Dieraarte.
Turismus
Für usswärtigi Psuecher attraktiv isch d Region vom Nöieburgersees, wüu me uf em mit Schiff cha fahre und ganz bsungers wäge de Wybärge am Jura-Südfuess. Aapflanzt wärde Chasselas u Pinot Noir (Blauburgunder) u hier entsteit dr internationau bekannti Oeil-de-Perdrix. Wanderwäg u Radwanderwäg führe dür d Wybärge u di chlyne Winzerdörfer oder direkt am Seeuefer entlang. Ou kulinarisch het d Region öppis z biete.
Gschicht
Am See hei i der Urzyt Möntsche i Seeufersidlige gläbt, wo d Archäolooge ungersuecht hei. Die ghöre zum Wälterb vo der UNESCO.
29. Juni
Dr '''29. Juni''' isch dr 180. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 181. in Schaltjohr), dodermit blybe no 185 Däg bis zum Änd vum Johr.
Johann Jakob Schaub
Dr Johann Jakob Schaub isch am 21. Dezämber 1828 z Ütige uf d Wält cho und am 18. Augschte 1910 z Gälterchinde gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Ütige und Leerer gsi.
Sys Läbe
Dr Johann Jakob Schaub isch dr Soon vom Johannes Schaub, Posimänter und Chlybuur, und dr Anna Madörin gsi. Im Joor 1855 het är d Anna Maria Zeller vo Lieschtel ghürotet. Är isch in d Bezirksschuel z Böckte und drno ins Wälsche gange zum französisch leere. Sy Soon isch dr Volksschtimm-Verleger Jakob Schaub gsi.
Stockholm
Stockholm (stock ‚Stock, Baumstamm‘; holm ‚chlinni Insle‘) isch d Hoptstadt vo Schwede. D Gmaind hät öppe 950.000 Iiwohner, mit de Agglomerazion sinds rund 2,1 Millione Iiwohner, und dodemit isch Stockholm di gröschti Stadt vo Skandinavie.
Gründet wore isch si 1252 av Jarl (Graf) Birger. Sit 1643 isch Stockholm Residenzstadt vom König vo Schwede. D Stadt isch sowohl Sitz vom schwedische Riichstag (Parlamänt) als au vo de schwedische Regierig. Si isch s kulturelle Zentrum vom Land und au Bischofssitz (de Sitz vom Erzbischof isch aber Uppsala).
Ästhetik
D Esthetik (vo altgriechisch αἴσθησις aísthēsis „Woornäämig“, „Empfindig“) isch bis zum 19. Joorhundert vor allem d Leer vo dr woornäämbare Schöönhäit gsi, vo Gsetzmäässigkäite und Harmonie in dr Natur und dr Kunst.
Esthetik bedütet wörtlig: Leer vo dr Woornäämig bzw. vom sinnlige Aaluege. Esthetisch isch also alles, was unseri Sinn bewegt, wemm mr s aaluege: Schöns, Hässligs, Aagnääms und Unagnääms. D Leer, wo sich nume mit schöne Sache beschäftigt, häisst Kallistik.
In dr Umgangssprooch wird dr Usdruck esthetisch hüte mäistens as Sünonüüm für schöön, gschmackvoll oder aasprächend verwändet. In dr Wüsseschaft bezäichnet dr Begriff d gsamti Palette vo Äigeschafte, wo drüber entschäide, wie d Lüt Gegeständ, wo si woornääme, bewärte.
Dilma Rousseff
D Dilma Vana Rousseff (* 14. Dezember 1947 z Belo Horizonte, Minas Gerais) isch e brasilianischi Politikerin. Vom 1. Jänner 2011 bis 31. August 2016 isch si Staatsbresidäntin gsi. Si isch e Gründigsmitgliid vo dr brasilianische Arbeiterpartei Partido dos Trabalhadores gsi. 2010 isch si zur Staatsbresidäntin gwehlt worde. Am 26. Oktober 2014 isch si widergwehlt worde. Wel ere Verstöss bi de Füerig vo de Staatsfinanze vorgworfe worde si, isch si am 12. Mai 2016 vo ihrem Amt suspendiert worde. Am 31. August 2016 het de Senat mit de notwendige Zwei-Drittel-Mehheit endgültig für ihri Absetzig gstumme.
In de brasilianische Medie und sogar in offizielle Communique wird d Dilma Rousseff vilmol nume „Dilma“ gnennt. Vor- oder Spitznäme z bruuche für Persönlichkeite isch z Brasilie üblig, au iirem Amtsvorgänger Lula da Silva het mä hüfig nume „Lula“ gsait.
Jimmy Flitz
Jimmy Flitz heisst die berüehmti Schwiizermuus us de Chinderbüecher und Hörspil vom Schwiizer Outor Roland Zoss. Si chunnt i zwone Hörspilreihe «Güschi» und «Jimmy Flitz - e Reis dür d Schwyz» vor. Und i der Schwiizer ChinderWiehnacht. Als Rocksong isch der Jimmy Flitz Chinderkonzärt 2004 landeswyt bekannt worde und uf der Wältmusik-CD 'Muku-Tiki-Mu'. Die rot-wyss gstreifleti Muus läbt uf em Berner Münster, em ne richtige Pilgerort für Jimmy Flitz-Fans. Syt 2014 gyts o ne App und der Jimmy-Flitzsong uf Änglisch, Spanisch und Französisch im ABC Dino Xenegugeli, em ne Tierlieder-ABC wo uf Bärndütsch gstartet isch.
I dere Hörspilreihe 1-6, wo vieli Schwiizer Mundarte und Schwäbisch vorchöme, spile grossi Mundartmeischter wie Marco Rima, Corin Curschellas, Pedro Lenz, Knackeboul, Christine Lauterburg, Hanery Amman, Eluveitie mit Anna Murphy, Büne Huber, Steff la Cheffe, Tinu Heiniger, Shem Thomas, Roland Zoss. Uf der Suechi nach alte Legände und magische Orte erfahre si ächti Fründschaft. Ds ufwändig gmache Hörspil bringt Chinder uf spylerischi Wys alti Kulture und Mundarte necher. Die erste 3 Teile hei zwo Guldigs Chrönli Priise übercho - öppis wie der Chinder-Oscar ir Schwiiz. U der Roland Zoss isch 2010 als eltischte dütschschwyzer Mundartliedermacher für Chinder vo der Post mit ere «Jimmy Flitz Briefmargge» geehrt worde. Mit der Jimmy Flitz Chinder Wiehnacht, em 4. Teil vor sächsteilige Reihe, reiset d Muus i re grosse Adväntsmusig mit Jodel, Räp und Rock-Grössine mit tierische Fründe zum Christchind nach Bethlehem. Und derfür überchunnt der Outor die grösschti Schwiizer Uszeichnig "Beschts Chinderliedalbum - Guldigs Chrönli 2015.
Die chlyni Muus isch druff und dranne sech als Identifikationsfigur für ne moderni Schwiiz mit vilne Mundarte und Sprache z etabliere. Si singt nämlech rockig oder volkstümlich und schafft o der Spagat zwüsche Gross und Chly, Musig und Literatur. Ds Buech Jimmy Flitz die Schweizermaus isch o uf Dütsch erschine im rikiverlag. Und de Roland Zoss, «der Maa mit der Muus» singt und tanzt a vilne Chinderaläss und Schuele dür d Schwiiz. Und ds Wiehnachtsmusical wird traditionell all Jahr ufgfüehrt i verschidene Chilchene.
Commonwealth of Nations
S Commonwealth of Nations (bis 1947: British Commonwealth of Nations) isch e luggi Verbindig vo suveräne Staate, wo in erster Linie vom Veräinigte Königriich und däm siine ehemoolige Kolonie bildet wird.
Dr Begriff Commonwealth
D Bezäichnig Commonwealth (ängl.: „Gmäinwohl“; wörtlig: „Gmäinsame Wohlstand“) stoht do für e freiwillige Bund vo unabhängige, suverääne Staate, wo gmäinsami Ziil häi oder sich zun ere bolitische Gmäinschaft wäi zämmeschliesse. Commonwealth läitet sich entstehigsgschichtlig us dr änglische Übersetzig vom latiinische res publica ab und wird dorum au mit dr Bedütig ‚Gmäinwäse‘ brucht (so mit Australie) oder au ‚Republik‘ (so mit Virginia, Pennsylvania). Dr Begriff Commonwealth stoht dorum in ere bestimmte staatsphilosophische Dradizion, au wenn er im Fall vom Commonwealth of Nations käi Staat, sondern nume e Form vo interguvernementaler Kooperation beschribt.
S Commonwealth of Nations
S Commonwealth of Nations het zurzit (Stand Oktober 2013) 53 Mitgliidstaaten, vo dene si 16, die sogenannte Commonwealth Realms, in Personalunion verbunde. Formal si d Chroone vo de 16 Commonwealth Realms drennt, aber die britischi Monarchii isch die prominäntisti. Für zum die äigeni Suverenidät bedoone, bezäichnet mä sit de 1970er Joor z. B. z Kanada, Australie und Neuseeland s äigene Staatsoberhaupt nüm as die britischi Königin, sondern mä reedet offiziell vo dr Queen of Canada, Queen of Australia oder Queen of New Zealand.
Hüt läbe 29,4 Brozänt vo dr Wältbevölkerig (öbbe zwäi Milliarde Mensche) in Mitgliidstaate vom Commonwealth: Indie het under ne mit Abstand mit über 1,1 Milliarde Mensche am mäiste Iiwohner. Au Pakistan, Bangladesch und Nigeria häi alli e Bevölkerig vo meh as 100 Millione Mensche. Aber au Staate wie zum Bischbil d Inslegrubbe Tuvalu, wo nume öbbe 11.500 Mensche läbe, ghööre zum Bund.
In dr Braxis isch s eso, ass d Staate, wenn si zur Republik wärde, formell us em Bund usdräte. Denn stelle si äifach en Aadraag, wider ufgnoh z wärde, und d Ufnahm isch denn automatisch. D Republik Irland het noch em Usdritt käi Aadraag gstellt, zum wider ufgnoh wärde. Bis hüte isch dr Biidritt vo Irland zum Commonwealth e Thema in dr irische Bolitik.
Dr Gipfel findet jedes Mol inm ene andere Mitgliidstaat statt und wird dradizionell vom britische Monarch, aktuell vo dr Elisabeth II., as Oberhaupt vom Commonwealth eröffnet. Ihri Rolle isch aber räin symbolisch, wäge wird e Generalsekretär vo de Regierigschef vo de Mitgliidstaate gwehlt, wo dr Commonwealth vo Daag zu Daag füehrt. Zurzit isch das dr Inder Kamalesh Sharma. Denn git s no en amtierende Vorsitzende vo dr Staategmäinschaft. Das isch dr Regierigschef vom Land, wo s Gipfeldräffe stattfindet; si Amtszit goht bis zum neggste Gipfel. Aktuell het d Premierministerin vo Trinidad und Tobago, d Kamla Persad-Bissessar die Position.
Mitgliider
54 Staate si zur Zit Mitgliider im Commonwealth of Nations (d Jooreszahle in Chlammere si s Biidrittsjoor):
La Rippe
La Rippe (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
La Rippe lyt am Fueß vu dr Dôle an dr Gränze zue Frankrych. Zue dr Gmai ghert näb em glychnamige Dorf au no dr Wyler Tranchepied, wu bis anne 1826 zue Chéserex ghert het. D Gmaiflechi umfasst 36,4 % landwirtschaftligi Flechi, 59,2 % Wald, 3,5 % Sidligsflechi un 1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
La Rippe isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1384 as Rippis.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 24,4 % gläge.
Religion
37,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,5 %, CVP 6,0 %, FDP 19,6 %, GLP 12,1 %, GP 10,8 %, SP 14,2 %, SVP 20,5 %, Sunschtigi 2,4 %.
Dr Burgermaischter vu La Rippe isch dr Jacques Moccand (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1010 Yywohner 76,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,2 % Dytsch, 0,4 % Italienisch un 15,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Deutschschweiz
[[Datei:Karte Schweizer Sprachgebiete 2015.png|miniatur|320px|Mehrheitsverhältnis noch de [[Bundesamt für Statistik|BFS]]-Erhebig vom 2010; (Charte mit emene Gmeindsbestand per 1. Januar 2015)
]] D Dütschschwiiz (au düütschi Schwiiz gnännt) isch dä Teil vo dr Schwiiz, wo mer Schwizerdüütsch redt.
Öppe 65 Prozent vo dr Schwiz (Nordweschtschwiz, Oschtschwiz, Mittelland, Zentralschwiz und grossi Teil vo de Schwizer Alpe) ghöred zur Düütschschwiz.
In 17 vo de 26 Kantön isch Düütsch die alleinigi Amtsschprach.
In drei wiitere Kantön isch Düütsch offizielli Schprach nebed Französisch: Im Kanton Bern isch Düütsch d Schprach vo dr Mehrheit; i de Kantön Freiburg und Wallis isch es inere Minderheiteposition.
In Graubünde wirds Düütsch vo meeh als dr Hälfti vo dr Bevölkerig gredt und isch nebed Rätoromanisch und Italienisch Amtsschprach.
D Bewohner vo dr Düütschschwiz sind bereits sit Jahrhunderte – offiziell sit em Weschtfälische Fride – vom übrige düütsche Schprachruum schtaatlich trennt.
Im Alltag reded d Mensche i dr Düütschschwiiz fascht uusschliesslich ihri Schwizerdüütsche Dialekt, wiit meeh als im übrige alemannische Schprachruum usserhalb vo dr Schwiz. Amts- und Informationsschprach isch aber s Hochdüütsche (Schriftschprach).
Es git vil Lüüt, wo d Düütschschwiizer Zäichesprooch bruuche.
Nebed de düütschschprachige Region vo dr Schwiz gits e französischschprachigi Region, wo als Welschland oder Romandie bezeichnet wird, und di italienischschprachige Regione, wo meischtens italienischi Schwiz gnännt werded. I dr Umgangsschprach aber redt mer ohni Rücksicht uf d Südtäler vo Graubünde oft eifach vom Tessin.
Schirrhofen
Schirroft oder Schirroffe (frz. Schirrhoffen, dt. Schirrhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Schirroft ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1347 àls Schuerhof.
D jìddisch Gmein
Z Schirroft hàt s eine vun dr greschte jìddische Gmeine im Département Bas-Rhin gan. Noch ere Volkszellung vun 1841 sìn 71% vun dr Dorfbevelkerung Judde gsin. 1871 hàt s große Üswaànderungwalle gan un ìm Zweite Waltkriej ìsch d jìdisch Gmein gànz verschwunde, wel d Judde, wie nonig gflìchtet gsin sìn, vun dr Nationalsozialischte deportiert worre sìn.
Verwàltung
vun Schirroft ìsch. Schirroft ghert zem Kommünàlverbànd.
30. Juni
Dr '''30. Juni''' isch dr 181. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 182. in Schaltjohr), dodermit blybe no 184 Däg bis zum Änd vum Johr.
Hermann Billharz
Dr Hermann Billharz (* 21. Februar 1963) isch e dytsche Ingenieur.
Lääbe
Är het vu 1979 bis 1983 bi dr Altenburger Electronic e Uusbilidg zum Fyngrätelektroniker gmacht un derno vu 1986 bis 1990 an dr Fachhochschuel Offeburg Nochrichtetächnik/Eläktrotächnik studiert un im Februar as Diplom-Ingenieur abgschlosse.
Är het as Service- un Entwickligsingenieur vu 1990 bis 1992 bi dr Benninger Zell GmbH gschafft un vu 1992 bis Juli 1998 bi dr Siemens AG. Vu 1998 bis 2016 het er 18 Johr lang as Eläktroingenieur fir d Supfina Grieshaber GmbH & Co. KG gschafft. Syt 2016 schafft er as Softwareingenieur bi dr Erwin Junker Maschinenfabrik GmbH. Dernäbe het er si as Internet Coach sälbschtständig gmacht un duet do chlaini Firme bi irem Internetufdritt berote.
Anne 2015 het dr Billharz bim Dialäktwettbewärb Lohrer Murre mit syre alemannische Gschicht „Jetz hem mer s’Mallör“ dr zweet Bryys in dr Kategory Prosa gwunne.
Är spiilt Waldhorn in dr Stadtkapelle Hornberg un isch bis 2018 12 Johr lang Vorsitzer vum „Freundeskreis Stadtkapelle Hornberg e. V.“ gsii.
Wiedlisbach
Wiedlischbach (amtlech Wiedlisbach) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Rüti ZH
Geografi
Rütti liit am Zämmefluss vo de Joone un em Bach Schwarz. Zue de Gmäind ghööred au na d Wiiler Weid, Moos, Weier und Fägschwiil (Fägswil). S Piet vo de Gmäind umfasst 34,6 % landwirtschaftlichi Flèchi, 33,9 % Wald, 21,9 % Sidligsflechi, 7,6 % Vercheersflechi und 0,8 % Gwässerflechi.
Wiedlisbach
Gschicht
Wiedlischbach isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1275 aus Wietilspach. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Rüti ZH
Gschicht
Rütti isch zum eschte Mal gnamset worde zwüschet 950 und 954 als Riutin.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Wiedlisbach
Religion
66,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 17,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,4 %, CVP 1,4 %, EVP 5,0 %, FDP 8,8 %. GLP 4,7 %, GP 3,9 %, SP 18,6 %, SVP 33,4 %, Suschtigi 8,8 %.
Rüti ZH
Religion
33,2% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,8% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Wiedlisbach
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Rüti ZH
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,7 %, CVP 10,8 %, EDU 8,1 %, EVP 5,8 %, FDP 9,6 %, GLP 8,5 %, GP 7,8 %, SP 17,2 %, SVP 28,1 %, Suschtigi 0,4 %.
Wiedlisbach
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Wiedlischbach ghört zum Hochalemannisch.
Rüti ZH
Politik
Gmäindspresidänt isch de Anton Melliger (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,7 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Rütti ghört zue de Seemundarte.
Al Imfeld
Dr Alois „Al“ Johann Imfeld (* 14. Jänner 1935 z Lachen; † 14. Februar 2017 z Züri) isch e Schwyzer Theolog, Publizischt un Schriftsteller gsii.
Lääbe
Dr Al Imfeld isch as erschts vu dryzeh Chinder vun ere Buurefamilie uf d Wält chuu. Ufgwachsen isch er im Wyler Etzenerlen bi Ruswil am Rand vum Napfbiet. No dr Matura am Gimnasium Immensee isch er in d Missionsgsellschaft Bethlehem yydrätte un het s Prieschterseminar absolviert. Är het d Prieschterwei empfange, het wyter Theology un Philosophy studiert, zletscht an dr Päpschtlige Universitet Gregoriana, wun er wäg syne Positione drab verwise woren isch un het derno in dr USA in evangelischer Theology promovoert. Derno het er Verglychendi Religionswisseschaft, Entwickligssoziology, Schurnalismus un Tropelandwirtschaft studiert. Är het vier Studienabschliss ghaa un isch uf vier Kontinänt derhaim gsii.
Vum Prieschteramt isch er in dr USA schließli suschpändiert un no aigene Aagabe au exkommuniziert wore.
Dr Imfeld sch Autor vu iber 50 Buechvereffetlichunge un zahlryche Bydreg fir Präss un Rundfunk iber afrikanischi un entwickligsbolitischi Theme gsii.
Jakob Schaub
Dr Jakob Schaub isch am 2. Novämber 1862 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 3. Merze 1950 z Sissech gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Ütige und Verleger gsi.
Sys Läbe
Dr Jakob Schaub isch dr Soon vom Johann Jakob Schaub, Leerer und dr Anna Maria Zeller gsi. Im Joor 1888 het är d Elisabeth Buser vo Sissech ghürotet. Är isch z Gälterchinde in d Primarschuel und z Böckte in d Bezirksschuel gange.
Sy Bruef
Dr Jakob Schaub het z Gälterchinde e Schriftsetzerleer gmacht. Drno het är sich z Büelach zum Buechdruker wyterbildet. Är het z Basel bi de „Basler Nachrichte“ und z`Züri gschafft.
Pest
D Pescht (v. lat. pestis = Süüchi) isch ä sehr aschteckendi Chrankhet, wo vom Bakterium Yersinia pestis verursacht wird. Si isch urschprünglig ä Zoonose vo Naager (Murmeldier, Ratte, Eichhörnli), in dene ihre Populatione cha si enzootisch si. Vo do chunnt au dr Begriff „Silvanischi Pescht“ (vom lat. silva „Wald“) wo mä mänggisch bruucht bi Lüt, wo sich dört agschdeckt hai.
In mehrere groosse Pandemie het die Chrankhet widerholt groossi Deil vo der Wältbevölkerig befalle, und d Menschheitsgschicht nochhaltig beiiflusst. Der Lauf vo dr europäische Gschicht isch vor allem vo einere groosse Pandemii im 14. Johrhundert brägt worde. Wil s aber zu sällere Ziit no kei exakti Diagnose für d Chrankhet geh het und au eidütig verwärtbari Augezüügebricht fehle, isch s nit ohni Zwiifel erwiise, ass es sich dennzumol um d Pescht im eigentlige Sinn (Yersinia pestis as Erreger) ghandlet het. Mit dere Pandemii befasst sich ä separate Ardikel mit em Ditel Dr Schwarz Dod.
Arte
Mä unterscheidet vier Erschiinigsforme vo der Pescht: Büülepescht wo men ere au Bubonepescht sait (lat. bubo „Büüle“), Peschtsepsis, Lungepescht und die abortivi Pescht. Bi Pandemie dräte alli Forme vo der Chrankhet uf, am hüfigschte si d Büülepescht und d Lungepescht. Us erä Büülepescht entwickelt sich ohni Behandlig fascht immer ä Peschtsepsis, wo zur Lungepescht füehrt.
Büülepescht
As schtationäre Parasit isch der Rattefloh eigentlig äng an si Wirtsdier bunde. Er befallt dr Mensch erscht denn, wenn er kei geignete Wirt me findet. Wäge däm isch mindeschtens der Büülepescht immer ä massehafts Ratteschdärbe vorusgange.
D Inkubationsziit lit bi wenige Schtunde bis siibe Däg. D Symptom si Fieber, Chopf- und Gliiderschmärze, schtarks Chrankhetsgfüehl und Benommeheit. Schböter chunnt es zu Bewusstsisschdörige. Der Name Büülepescht schtammt vo de schtark gschwullene, sehr schmärzhafte Büüle am Hals, in de Achselhöhle und in de Leischte, wo dur d Infektion vo de Lymphchnote und Lymphgfäss im Beriich vom Flohbiss entschdöhn. Die Büüle chönne ä Durchmässer vo bis zu zäh Santimeter übercho und si wäge de innere Bluetige in de Lymphchnote blau-schwarz gfärbt. D Geschwür zerfalle, nachdäm sie eitrig iigschmulze si.
D Büülepescht isch as sonigi nit tödlig, und d Büüle chönne vo sälber abheile. Ä chirurgischi Intervention (Schpaltig vo de Büüle) isch wäge der Schtreuig vo de Bakterie über ä Bluetwäg in anderi Organ kontraindiziert. Allerdings chunnt s bi 25 % bis 50 % vo de unbehandlete Patiente zu nerä Schdreuig vo de Bakterie über ä Bluetwäg (hämatogeni Dissemination) und so zur Peschtsepsis und au zum Befall vo andere Organ (sekundäri Pescht), z. B. zur Lungepescht oder zun erä Schtreuig vo de Erreger mit usdehnte Huutbluetige. Die Forme füehre unbehandlet in 90–100 % vo de Fäll zum Dod.
D Büülepescht verbreitet sich im Winter langsamer as im Summer, wil der Überdrägerfloh bi Tämprature under 12 °C in ä Chältischtarri fallt. Der epidemischi Höhepunkt vo dere Peschtart isch immer mit der Furtpflanzigsziit vo de Flöh im Herbscht zsämmegfalle.
Peschtsepsis
D Peschtsepsis entschtoht dur ä Iidritt vo de Bakterie vo ihrem Vermehrigsort in d Bluetbahn. Das cha dur Infektion vo usse, zum Bispil über offeni Wunde, bassiere, aber au as Komplikation us de beide andere schwere Verlaufsforme, zum Bischpil dur s Blatze vo Peschtbüüle noch inne. D Erreger im Bluet verdeile sich mit em Bluetschdrom im ganze Körper. D Infektion bewirkt hochs Fieber, Schüttelfroscht, Chopfweh und ä allgemeins Unwohlsi, schpöter groossflächigi Huut- und Organbluetige. Peschtsepsis isch unbehandlet praktisch immer dödlig, in der Regle spöteschtens noch 36 Schtunde.
Hüt cha dur Behandlig mit Antibiotika d Schdärblikeit dütlig gsänkt wärde.
Lungepescht
Wenn d Erreger bin erä Büülepescht über d Bluetbahn im Verlauf von erä Peschtsepsis in d Lunge grote, redet mä von erä sekundäre Lungepescht. Wird si aber dur ä Tröpfliinfektion vo Mensch zu Mensch überdrait, redet mä von erä primäre Lungepescht.
Abortivi Pescht
Die abortivi Pescht isch die harmlosi Variante vo der Pescht. Si üsseret sich meischtens nume in liichtem Fieber und erä liichte Schwellig vo de Lymphdrüese. Noch dr überschtandene Infektion wärde Antikörper bildet, wo äim für langi Zit immun gege alli Forme vo dr Krankhet mache.
Neapel
Neapel (italienisch: Napoli, neapolitanisch: Napule odder au ; vo Griechisch nea polis „neui Schtadt“) isch noch Rom und Mailand die drittgröschti Schtadt vo Idalie und die gröschti Schtadt vo Süditalie. S isch d Hauptschtadt vo der Region Kampanie und der Provinz Neapel. D Schtadt sälber het öbbe 1 Million Iiwohner mit erä hoche Dunkelziffre vo Persone, wo nit amtlig regischtriert si, zsämme mit de Vorört het d Agglomeration über 4,4 Millione Iiwohner.
Geografii
Neapel litt am Vesuv im Golf vu Neapel. D'Aafäng vu de Stadt lige an de Chüste, wu de erscht Stadtchärn entstande-n-isch. Dört sin di griechische Koloniie gläge, wu de Aafang vum Handel bedütet un dodemit zur Entwicklig vu de hüttige Stadt biidrage hänn. S Stadtgebiet isch vu Hügel brägt, wu di meiste devuu e Höchi zwüsche 150 un 452 Meter hänn un wu eigeni Stadtdeil un Quartier druff entstande sin, dezüe chömme no mehreri Insle, Halbinsle un Buchte. Geologisch gseh hät Neapel e kumpläxi Gschicht, di letschti Schicht bstoht vor allem us Gröll mit vulkanischem Ursprung. 10 km vo Neapel liit dr Vulkan Vesuv.
Neapel litt in de Erdbebezone 2 (mittelmäßig hoch).
Chliima
Drotz de milde Winter isch es scho vorchuu, dass es z Neapel gschnäit hät. Meh wie zeh Zäntimeter sin uff de Hügel zum letschte Mol am 1. März 2005 ghäit.
Aafäng ùn Antike
Es gìt vili Legände, wùù sich ìm antike Neapel abgspììlt haa solle, di wohl bekanntesti devùù isch sälli vù de Partenope. Sìì soll e Sirene gsìì sii, wùù sich nooch de glungene Flucht vùm Odysseus sälber ùmbrocht hät; ihri Liiche isch deno vùm Meer bìs dörtane drììbe worre, wùù hǜt s Castel dell'Ovo stoht.
Bim hǜtige Neapel häts au daatsächlig griechischi Koloniie gee ùn e Stadt mìt em Name Partenope isch ìm 9. Johrhundert voor Christùs e Stùck witter westlig gläge. 470 v. Chr. isch Neapolis (griechisch fǜr „nöii Stadt“) dört gründet worre, wùù hǜt s Zändrùm vù de Neapler Altstadt lìt. Es isch e riichi Stadt gsìì, wùù under anderem ǜber Chirche, Theater ùn e Rossrännbahn verfiegt hät ùn vù zwei Archon regiert worre isch.
Bal hät si sich gege d Samnite ùn d Römer mieße verdeidige. E Fründschaft mìt de Römer, wùù gege Sǜǜde zoge sìn, isch ùf Drùck vù de Koloniie gscheitert ùn es isch 326 v. Chr. zù de Iinahm vù Neapel chùù. Gliichzittig hät d Bevölkerig abber e gwǜssi Selbständigkeit wie au di griechischi Kultur chönne bhalte.
Mìttelalter
Am Aafang vùm Sträbe nooch Selbständigkeit isch 615 e churzläbigi eigeni Regierig gstande, e definitivi Unabhängigkeit hät s erscht 661 gee. Dört isch de Herzog Basilio Regänt vù Neapel worre, während d Stadt formal allewiil no vù Byzanz abhängig gsìì isch. Am Aafang hän no d Byzantiner de Herzog gwählt, spöter isch dää Titel erblig worre.
S Herzogdùùm Neapel isch bìs 1137 bstande. Ìn dèm Johr isch de letscht Herzog vù Neapel gstorbe ùn de normännisch Herrscher Roger II., wùù schù voorhäär Sizilie iignùù ghaa hät ùn witter ìn Sǜǜdidalie iidrunge gsìì isch, hät sinni Macht au ùf Neapel chönne ussdèhne. Nooch sinnem Dood ìm Johr 1151 isch em de Wilhelm I. gfolgt, wùù zwaar de Biiname „il Malo“ (de Böös, de Schlächt) drait, abber e grächte ùn glèhrte Herrscher gsìì isch, wie au sii Noochfolger, de Wilhelm II. Nooch sinnem Dood isch de Tancredi d Altavilla zùm Chönig ernännt worre zùm vermide, dass d Stadt an di Düttsche chùnnt. Wùù-n-èr abber 1191 gstorbe isch, isch de Heinrich VI. an d Macht chùù. Nooch dräi schwèère Johr isch de Frììdrich II. gfolgt, wùù vù vile als gröschte Herrscher aaglüegt wird, wùù jee ùf eme europäische Droon gsässe isch.
1266 isch de Karl vù Anjou Chönig vù Sǜǜdidalie worre. Èr hät wäge de Aagrìff vùm Corradino, em Verlust vù Sizilie nooch de Ùfständ vù de Sizilianische Vesper ùn wäg eme Ùfstand z Neapel kei liichti Herrschaft ghaa. Sii Noochfolger degege, de Karl II., hät e kulturälli Blietezitt fǜr Neapel brocht; zù sinner Zitt hät z. B. de Schriftsteller Giovanni Boccaccio gläbt, usserdèm isch de gotisch Baustiil ùfblieht. Under sinner noochlässige Nichte, wùù 1343 an d Macht chùù isch, hät Neapel wìderùm glìtte, bsunders under de Pestepidemiie ùn de ungarische Iifäll. Nooch vierzig Johr isch d Giovanna vù ihrem Neffe ùmbrocht worre, wùù abber nooch e baar Johr sälber gstorbe isch.
Deno isch d Herrschaft an de Ladislao I. ǜbergange. Ìm Rahme vù sinnem Versüech, d Apenninehalbinsle z vereinige, hät er Rom iignùù, 1409 abber mieße ùfgee. Nooch sinnem Dood isch d Herrschaft an sinni Schwöster ǜbergange, wùù churz voor ihrem Dood nooch ere schlächte Herrschaft de Alfonso d'Aragona adoptiert hät, sodass èr zùm nöie Chönig worre isch. Doodevùù hät sich de aragonesisch Fürscht brovoziert gfiehlt ùn er hät Neapel bsetzt. Under derre Bsetzig ùn under em Suhn vùm Alfonso hät Neapel e nöii Bliete erfahre, öbbe durch de Bau vùm Castel Nuovo odder de Porta Campuana.
Nöizitt
Am Aafang vùm 16. Johrhundert hän d Spanier Napoli iignùù ùn ǜber zweihundert Johr lang hät de Chönig vù Madrid als Vizechönig regiert. Ùf de eine Sitte isch di kulturälli Hoochzitt wittergange, ùf de andere Sitte isch zù derre Zitt au d Camorra entstande, 1647 hät de Ùfstand vùm Masaniello stattgfunde, wùù abber wìderùm e unabhängigi Republik zùr Folg ghaa hät.
1707 hän d Ööstriicher Neapel iignùù ùn e Ǜbergangszitt isch gfolgt, bìs 1737 de Carlo I. di Borbone ùf de Droon gsììge isch. Er hät de Stadt zùr Unabhängigkeit verhulfe (obwohl er ùs eme spanische Huus chùù isch) ùn durch sinni Reforme de Bevölcherig e wirtschaftligi Brägig gee, wùù au hǜt no zùm Deil z seh isch (Handwerch ùn Industri als Hauptarbetgeber). D Macht vùm Adel ùn vù de Geistlige isch ùnder sinnem Iiflùss reduziert worre ùn au kulturälli Züügnìss sìn ùs sinner Zitt erhalte (Teatro San Carlo, Reggio di Corpodimonte, Piazza Dante, erschti Musikschüel ùvm.).
1759 hät de Carlo abber mieße ùf de spanisch Droon stige ùn hät Napoli sinnem Suhn Ferdinando mieße ǜberloo. Sälle isch e weniger starche Herrscher gsìì.
Churz nooch de Ussbreitig vùm Barock hän sich nooch de Französische Revolution ìm Johr 1789 au di liberale Idee ìn de Stadt aafange verbreite. De Ferdinando hät sälli Idee fräilig nìt understǜtzt, sällewääg hät er au ùf Sizilie mieße flüchte, wùù 1799 de napoleonisch Gèneral Championnet Neapel bsetzt hät. Am 24. Januar 1799 isch di Partenopäischi Republik (Repubblica Partenopea) ussgrüefe worre. Durch de Fäldzùùg vùm Ruffo vù Kalabrie, understǜtzt vù de Ängländer ùn de Spanier, isch si abber churzläbig gsìì: ìm Juni vùm gliiche Johr hän d Franzose Neapel mieße ùfgee ùn di soognännte Sanfediste hän zahlriichi Republikaner hììrichte loo. De Ferdinando hät chönne zrùckchùù, abber nǜmi lang regiert: 1805 sìn d Franzose vù nöiem iidrunge ùn er hät wìder mieße ùf Palermo flüchte.
Zwüsche 1805 ùn 1808 hät z Neapel de Joseph Bonaparte regiert, wùù de Brüeder vùm Napoleon Bonaparte gsìì isch. Zù sinner Zitt isch zùm Bispiil s Conservatorio di Musica baut worre, wùù spöter e idaliänischi Hoochburg vù de Musik worre isch. 1808 hät de Napoleon Neapel ìm Gioacchino Murat aaverdraut. Sälle isch vùm Volch aaerkännt ùn gschätzt worre ùn hät mìt de Eroberig vù Capri au e militärische Erfolg glandet. De Wiener Kongräss hät deno abber s Änd vù sinner Herrschaft gfordert ùn wùù-n-er versüecht hät, ùf de Droon zrùckzchùù, isch er zùm Dood verurdeilt worre. Ìn de Folgèzitt, under em Ferdinando I., hät Neapel zùm Regno Due Sicilie ghöört.
S 19. Johrhundert hät fǜr Neapel au e schnälli Entwìcklig bedüttet, soo sìn 1837 zùm erschte Mool Gaaslampe verwändet worre, 1839 hät Isebahnlììnie d Stadt mìt Portici verbunde ùn d Vesuv-Beobachtigsstätte, wùù 1841 gründet worre isch, isch di erschti Vulkanbeobachtigsstätte wältwitt gsìì. D Bevölkerig isch rasant aagstììge ùn Napoli isch mìt ere halbe Mìllion Iiwohner di gröschti Stadt vùm hǜtige Idalie worre; au kulturälli Entwìcklige hän stattgfunde.
Ìm Rahme vù de 1848er-Rèvolution isch au z Neapel e Verfassig ùn e Parlamänt iigfiehrt worre.
1860 isch de Giuseppe Garibaldi bìs ùf Neapel vüredrunge ùn es isch – under de Züestìmmig vù me-ne große Deil vù de Bevölkerig vù de Stadt zùm nöi gründete Königriich Idalie chùù.
20. Johrhundert
Au Neapel hät under em Zweite Wältchrieg glìtte, voor allem während de „Quattro giornate di Napoli“, wùù s vù de Alliierte mìt Bombe aagrìffe worre isch. Au di Düttsche hän wölle verschììdeni Bauwerch zerstöre, sìn abber nìt gege de idaliänisch Wììderstand aachùù. Nooch em Chrieg isch d'Neapler Bevölkerig bi-n-ere Abstìmmig knapp fǜr d Iifiehrig vù de Republik gsìì.
Wirtschaft
Im Verhältnìs zum Räst vu Italie isch Neapel wirtschaftlig schwach. D Provinz hät im nationale Vergliich numme de 92. vu 103 Plätz belèggt.
Z Neapel herrsche Chleiunternämme vor, 2001 häts 138.000 sonigi Unternämme mit insgsamt 595.000 Bschäftigte gha. Lut neapoletanischer Handelschammere häts 2005 264.956 Gsellschafte gee, dodevuu hänn numme 52 meh wie 200 Aagstellti gha, numme 12 meh wie 500. 54 Brozänt vu alle Unternämme hänn unter 20 Bschäftigte gha.
D Verdeilig uff d Sektore isch ase:
Camorra
D Arbetslosequote isch extrem hoch und fluktuiert zwüsche 20 und 30 %. Exakti Zahle si, wie für alli neapolitanische Wirtschaftsdate, nur schwer z beschtimme, wil ä grosse Deil vo dr Schattewirtschft (Schwarzhandel, Schmuggel), wo vo der Camorra dominiert wird, kompensiert wird. Die Schattewirtschaft isch eini vo de bedütendschte ökonomische Chreft vo der Schtadt und d Camorra gültet inoffiziell as der gröscht Arbetgäber vo Neapel.
Verschiideni Familie si in däm Zsämmehang in letschter Ziit widr verschterkt in Bandechrieg mit vile Dodesopfer involviert gsi.
Neapel und siini nöcheri Umgäbig hai – nit zletscht wäge dr Camorra, wo dra verdient – groossi Problem mit der Entsorgig vo Abfall und mit der Versüüchig vom Bode, wo vermuetli es Resultat vom Abfallbroblem isch.
Rheinbrücke N4
D Rhybrugg N4 isch è Schrägseilbrugg, wo i dè Schwiz zwǜschè Schaffuusè un Flurlingè dè Hochrhy übberquert. D Strõssèbrugg mit drei Faarbaanè un beidsitigè Standschtreifè stammt uss èm Johr 1995. Well d Umbenamsig vo dè Nationalschtrõssè in Autobaanè èrscht ei Johr spôter, 1996, übber d Bünni gangè isch, hèt mò d Brugg Rhybrugg N4 dauft. Sit dè Autobaan-Umbenamsig müèsst si abber korrekterwys Rhybrugg A4 heissè, Si füürt d schwizer Autobaan A4 vom Zürcher Wyland im Südè übber dè Stròm i s weschtliche Stadtgebièt vo Schaffuusè un lyt zwǜschè dè südlichè Cholfirschtdunnel un dè nördlichè Aaschlussschtell Schaffuusè Süd. Bsunderheitè vo dèrrè Brugg git s bi dè beidsitigè Aaschlüss, welli jewyls durch èn Tunnel vo dè beidè Widderlager witerfüürèd, un bi dè Aaschlussschtell, wo uff beidè Rhysitè deilwys durch èn Dunnel füürèd. D A 4 volauft uff sèllèm Abschnitt abwechselnd durch Dunnel, übber è Brugg und widder durch èn Dunnel, è Bauwys, wiè mò normalerwys nu i dè Alpè aadrifft.