cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Welthandelsorganisation
D Organ
D Wälthandelsorganisazioon bestoot us drei Hauptorgan. D Ministerkomferänz isch s höggste Organ und drifft sich mindestens alli zwäi Joor. (Art. IV: 1 WTO-Übk). Dr Allgemäin Root, greeglet im Art. VI:2 WTO-Übk, isch s ständige Gremium vo alle Mitgliider. S Sekretariat vo dr WTO stoot under dr Läitig vom Generaldiräkter (Art. VI WTO-Übk).
Mitgliider
D WTO het zurzeit 160 Mitgliider, under anderem sit 1995 d USA, Japan, Brasilie, Indie, und d Mitgliidstaate vo dr Öiropäische Union; sit 2001 China, sit 2012 Russland. As 160. Mitgliidstaat isch Jemen im Juni 2014 bidräte.
Feuerwerk (Musikalische Komödie)
Feuerwerk (manchmôl laudet dr Titl au Das Feuerwerk) ischt a Musikalischa Komeede en drei Uffziig mit dr Musik vom Schweizer Kombonischda Paul Burkhard, wo sowohl Elemende vo dr Operedde wia au vom Musical uffweist. Des Werk isch de hochdeitsch Fassong vom Sengschbiil Der schwarze Hecht, wo 1939 em-ma schwiizerdütscha Dialekt em Schauschbiilhaus Zirich uruffgfihrt wôrra ischt. S Libreddo stammt vo de Autora Erik Charell, Jürg Amstein ond Robert Gilbert. Als Vorlage hend-se des schweizerische Dialektstick De sächzigscht Giburtstag vom Emil Sautter gnomma. S erscht Môl uff d Bihne komma ischt s Feuerwerk am 16. Mai 1950 em Staatstheater am Gärtnerplatz z Mincha.
Firs Orkeschtr braucht mr
Oi Fleed, a Oboe, zwoi Klarinedda, a Fagott, zwoi Herner, zwoi Trombeeda, oi Posaun, a Harf, a Klaviir ond Streicher. Dr Kombonischt hôt abr au noh a Fassong fir zwoi Klaviir ond oi Schlagzeig gschaffa, om des Werk au uff kloinere Bihna uffihra zo kenna. Zor Not gôht’s abr au ohne Schlagzeig.
Ort, Zeit ond Bihnabilder
Des Werk schbiilt em Fabrikanda Albert Oberholzer seim vornehma Haus ond em Garda, wo dô drzua gheert. Des älles schbiilt sich a oim Dag am Ôfang vom 20. Jôhrhondert en-ra net näher bestemmda deitscha Residenzstadt ab. De oinzlne Bihnabilder send: Em erschda Uffzug: Bild 1: Wohndiile; em zwoida Uffzug: Bild 2: Garda vôr-em Haus; Bild 3: Zirkuszelt; em dridda Uffzug: Bild 4: Wohndiile
Erschtr bis Driddr Uffzug
D Vorbereidonga fir d Feier vom Fabrikanda Albert Oberholzer seim 60. Geburtsdag send em volla Gang. So nôch ond nôch trudlet älle gladene Gäscht ei, a Ôsammlong vo lautr Schbiaßbirger: S Bauraehepaar Fritz ond Berta Oberholzer, dr Regirongsrat Guschdav Oberholzer mit seira Frau Paula, dr Universideetsprofessr Heinrich Oberholzer mit seira Klara ond schliaßlich noh dr Reeder Herbert Klusmann mit Gaddin Lisa. Ganz zom Schluss daucht noh a oogladener Gascht auf, wo sich scho a halbe Ewichkeit lang nemme en dr Familie hôt blicka lau: dr Alexander Oberholzer mit seira Frau Iduna. Dr sell nennt sich jetzt Obolski ond ischt Direktr vo-ma Zirkus. Dia „brave“ Familiamitgliidr send schockiirt, wia-se des heeret; abr wondra dent-se sich et. Schliaßlich isch dr Alexander scho emmr s schwarze Schôf vo dr Familie gwäa. De oinzich Persoo, wo sich ibr dean Ibrraschongsbsuach aufrichdich freit, ischt em Jubilar sei Dechterle Anna. Dui hôt scho emmr fir da Zirkus gschwermt. Drom fordret-se au glei ihrn Onkl Alex auf, ebbes ibrs Zirkusleaba zo vrzehla. Dr sell lôôt sich et zwoimôl bidda. Selbschtsicher wia-nr ischt, schildret’r s Zirkusleaba en de schenschde Tee. Des leest bei dr Anna a riisiga Begeischdrong aus, dass-se glei da Wonsch hegt, au zom Zirkus zo ganga. En Gedanka siht-se scho ihre Onkel als Clowns ond ihre Tanda als fauchende Großkatza. Ond ibr dera ganza Szenerii schweabt sui selbr am Trapez. Dr Obolski ischt ganz stolz uff sei Nichde ond nährt en-ra emmr meh da Plôô, a Artischdin zo werra. Abr ihre Eltra ond de andre Vrwande setzet älles drô, era dui Schnapsidee wiidr us-em Kopf zo treiba. Ondrstitzt werret-se dô drbei vom Hausgärtner Robert, wo scho lang uff d Anna a Aug gwôrfa hôt. Au des Mädle selbr môg da Robert ganz arg, au wenn-se woiß, dass ihr Vaddr so-ra Vrbendong et sein Seaga geaba dät. Doch dr Wonsch, zom Zirkus zo ganga, ischt jetzt halt grad viil greeßer.
Enzwischa hôt dr Professr em Garda a Feierwerk uffbaut, wo zo Ehra vom Geburtsdagskend zendet wuud. Des Ereignis zuit fascht älle en ihrn Bann. D Iduna abr nutzt dui Gleagaheit aus ond nemmt d Anna beiseit, om a ernschts Wertle mit-ra zo schwätza. So erfehrt des Mädle, dass ihr Onkl Alex vôrher s Zirkusleaba durch a rosaroda Brill gschildret hôt. En Wirklichkeit dät’s deet abr au an Haufa Schaddaseida gäa. Sui selbr dät sich oft nôch-ra heislicha Geborgaheit sehna ond hett viil drondr z’leidet, dass ihr Môô gern ond oft andre Fraua scheene Auga macht. – So nôch ond nôch siht d Anna ei, dass des Zirkusleaba et mit dera Romandik vrbonda ischt, wo sui sich vorgstellt hôt.
Wia so langsam d Essenszeit näherruckt, mucket de weibliche Gäscht gega des Paar vom Zirkus auf: Mit selle wellet-se et am gleicha Disch sitza. Am meischda gôht-en dui Iduna uff d Nerva, weil-se et vrstanda kennet, dass sich ihre Manna vo dera om da kloina Fenger wickla lent ond-se noh so mit Kompliment ibrheifet. Dô druff entschliaßet sich d Obolskis, deam oogaschtlicha Heim da Ricka zuazokehra. Bevôr-se abr dui Villa vrlasset, hält dr Alexander seira Vrwandtschaft noh a gheeriga Standpauk ond macht-en klar, was fir falsche Fuffzger se send.
Kaum send dia zwoi ooerwenschde Gäscht vrschwonda, herrscht em Haus wiidr Friide ond Eintracht. Dr Jubilar ischt glicklich driber, dass sei Dechterle nemme zom Zirkus ganga will ond hôt jetzt au nix meh drgega, dass-se ihrn Robert heirada derf.
Musik
Em Erfenda vo Melodiia hôt dr Paul Burkhard bei koim vo seine Werk so a glicklicha Hand ghet, wo voll ens Schwarze troffa hôt, wia beim Feuerwerk. Dr Heheponkt ischt dr Iduna ihr Liad O mein Papa, war eine wunderbare Clown, o mein Papa, war eine große Kinstler, wo a Welterfolg wôrra ischt. De andre halbweags bekannde Liadr send: Dia Stemmlaga, wo dr Kombonischt ôôgäa hôt, send bloß als Empfehlonga zo seha. De oinzlne Rolla kennet au vo Schauschbiiler gschbiilt werra, wo koi Gsangsausbildong, abr a bissle Begabong zom Senga händ.
Vorfilmong
1954 isch des Werk vom Kurt Hoffmann ondr-em gleicha Titl mit dr Lilli Palmer, em Karl Schönböck, dr Romy Schneider ond em Claus Biederstaedt en de Hauptrolla vorfilmt wôrra. Lueg dô drzua Feuerwerk (Film).
Magstadt
Moogschded (dt. Magstadt) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 37,5 % Landwirtschaftsfleche, 42,6 % Wald, 18 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Moogschded gheret s Dorf Magstadt, d Hef Grundhof ond Talmühle ond dr Wohnblatz Talziegelei.
Gschicht
Moogschded ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1110.
Verwaltong
Moogschded ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Schuldes ischt dr Hans-Ulrich Merz.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Moogschded ghert zom Schwäbisch.
Germanistik
Imeme früenere Verständnis hät si sich mit allne germanische Sprache abggää, und drum hät men au vo Germanische Philology gredt.
Täilfächer
Di modärn Germanistik setzt sich us drüü Täilfächer zäme. Das sind:
Gschicht
D Germanistik im sprachwüsseschaftliche Sinn isch churz nach 1800 ufchoo. Die erscht Profässur isch 1810 z Berlyn, s erscht Seminar (Inschtitut) 1858 z Rostock gründet worde. Dozmal isch s Fach na ganz uf di hischtorisch Sprach (Alt- und Mittelhochtütsch) und di mittelalterlich Literatur (Minnesang, Nibelungelied) usgrichtet gsy. Hüt gits en grosse inhaltliche und methodische Pluralimus.
D Dialäktology, wo sich mit der Erforschig vo de tütsche Dialäkt – obertütschi, mitteltütschi und nidertütschi Mundarte – abgit, hät iri gross Zyt öppe zwüsched 1880 und 1950 ghaa. Nachane isch si nu na a veräinzlete Universitäte pflägt worde, zum Byspil a der Universität Züri dank em Rudolf Hotzenköcherle und sym Sprachatlas, bis si au deet i de Sibezgerjaar verlore ggange isch. Um 2000 ume isch si da und det wider echli ufchoo, öppe z Züri am Leerstuel vo der Elvira Glaser und a der Universität Fryburg im Brysgau am Leerstuel vom Peter Auer. Alewyl starch presänt isch si a der Universität Marburg gsy, nämli am Forschigszäntrum Tütsche Sprachatlas.
Goidelische Sprachen
Di Goidelische Sprooche oder Gäälische Sprooche bildet e Zwiig vo de keltische Sprooche und sind uf de Britische Insle verbraitet. De Name chunnt vom saagehafte Volch vo de Goidele. Die drai goidelische Sprooche underschaidet sich nume wenig vonenand.
Di ältist goidelischi Sprooch isch s Altirische, wobii die früeste Zügnis i de Ogam-Schrift gschribe wore sind.
Bahnstrecke Eglisau–Neuhausen
D Baanschtreggi Eglisau–Neuhuusè isch dè nördlichschte Abschnitt vo dè Ysèbaaschtreggi Züri–Büli–Schaffuusè, wo am 1. Juni 1897 vo dè Schwizer Nordoschtbaan (NOB) ygweiht worrè isch. D Streggi füürt zwǜschè Rafz un Neuhuusè übber dütsches Gebièt in Gschtaalt vum Jeschtetter Zipfel, unterlyt abber trotzdèmm dè schwizerischè Baanbedrybsvorschriftè un èm Schwizer Binnètarif. Südlich vum Jeschtetter Zipfel, ab Lottschtettè gu Eglisau, gòt d Streggi übber s Rafzer Fäld, übberquert mit dè Eglisauer Ysebaabrugg am Weschtrand vo Eglisau dè Hochrhy. Hoch übber m südlichè Rhyufer gòt d Streggi im Bf. Eglisau bis Büli i d Dèttèbärglinniè übber. Durch d Aabindig im Bf. Bülach a d Mittleri Glattdalschtreggi chönned d Züüg i eim Rutsch vo Schaffuusè/Neuhuusè bis Züri HB vokeerè.
Gschichtè
Schaffuusè isch zwar schu sit 1857 mit èm Schwizerischè Ysèbaanetz vobundè gsi, diè dòmòls eröffneti Rhyfallbaan füürt abber übber Winti. Well selli vo allem als Gotthardzuèbringer nimmi dè Bedürfnis entschprochè hèt, hèt diè Schwizerischi Nordoschtbaan dè Bau von èrè dirèkterè Strèggi beschlossè. Dirèkter bedütet, dass diè neu Streggi bis Eglisau nördlich vum Hochrhy un dõmit è baar Kilometer weschlich vom Rhydal uff èm Abschnitt Rhyfall–Töss-Mündig blibbè isch. Asè füürt d Streggi längs durch dè Jeschtettemer Zipfel un tangyrt dõdeby diè südbaddischè Ortschaftè Jeschtettè un Lottschtettè, also dütsches Gebièt. sellèwäg isch am 21. Mai 1875 zwǜschè dè Schwiz un èm Grossherzogdum Baddè èn Staatsvodrag abgschlossè worrè, wellè dè Bau un Bedryb vo dè Streggi greglèt hèt.
Vom Schaffuuser Baanhof bis zum Neuhuuser Pendant volauft d Streggi è baar Meter obberhalb vom Hochrhy uff ènèm mächtigè Baandamm, D Baanschtreggi zwygt z Neuhuusè vo dè Rhyfallbaan ab un folgèt im nördlichè Rhyufer, woby no vor dè Landesgränz vier grösseri Kunschtbautè notwèndig worrè sin. Es sin sell dè 144 Meter langi Neuhuuser Dunnel, diè 82 Meter langi Brugg Schwizerhof I, diè 84 Meter langi Brugg Schwizerhof II un dè 112 Meter langi Fischerhölzli-Dunnel. Sellè Uffwand isch hauptsächlich nötig gsi, um a Neuhuusè vorby z chò, wo uff ènèm Felsplateau dicht am Rhyufer lyt. A dè rächtè Rhyhaaldè, oppè 60 m übber m unterè Bassin vum Rhyfall, gòt d Streggi nõch èm gröschtè Lauffè am Rhy uff dütsches Gebieè übber, uumittelbar denõch wörd dè Baanhof vo Altèburg-Rhynau passyrt, dènn gòt s übber Jeschtettè un Lottschtettè witer. Uumittelbar nõch èm Baanhof Lottschtettè wörd schwizerischs Staatsgebièt in Form vom Rafzerfäld erreicht.. Es folgt dè nammensgäbende Baanhof Rafz un i dè südweschtlichè Eggè vom Rafzerfäld d Station Hüntwangen-Wil. Im Aaschluss übberquert d Streggi mit dè 440 Meter langè Eglisauer Brugg dè Hochrhy. Z Eglisau schlièsst d Streggi a d Streggi Winti–Büli–Koblänz aa, wo schu am 1. Auguscht 1876 eröffnet worrè isch. Dè Abschnitt zwǜschè Eglisau un Büli sin im Zämmèhang mit èm Baanbau gu Schaffuusè uff Doppelschpur uusbaut worrè.
D Streggèkilometryrig fangt z Winti aa. Dè Abschnitt Eglisau–Neuhuusè isch d Fortsetzig vo dè Büüli-Regesbärg-Baan, gnauer diè am 1. Mai 1865 eröffneti Baanschtreggi Oerlikè–Büüli.
Am 15. Dezembèr 1928 hèt dè elegtrische Bedryb mit 15'000 Volt un 16,7 Hz zwǜschè Züri un Schaffuusè uffgnõ wörrè chönnè.
S zweite Streggègleis zwǜschè Neuhuusè un Schaffuusè isch zwǜschè 1929 un 1930 aaglait worrè, abber èrscht am 1. September 1931 als offizièlli Doppelschpurstreggi eröffnet worrè, well zèrscht d Baanhofsyfaart aabasst wörrè hèt müèsè. Defür hèn bim Obberdor d Uusfaargleis uss èm Baanhof Schaffuusè in Richtig Neuhuusè für diè drei Streggè Hochrhybaan, Rhyfallbaan und dè Rafzerfäldbaan vo zwei uff vir Gleis uusbaut wörrè müèsè. Selli Uusbauarbètè hèn èrscht im Volauf vum Johr 1931 z Faddè gschlagè wörrè chönnè.
D Streggi zwǜschè Hüntwangè-Wil un Rafz isch ab èm 29. Mai 2009 uff Doppelschpur uusbaut worrè un Èndi 2010 in Bedryb gangè. Mit dè Eröffnig vo dè Doppelschpur Jeschtèttè Süd-Fischerhölzli hèt im Dezembèr 2012 dè durchgängige Halbschtundètagt im Fèrnvokeer zwǜschè Schaffuusè un Züri uffgnõ wörrè chönnè. Diè rèschtlichè bim Doppelschpuruusbau wägglõènè Streggè wörrèd vo allem wegè irè Kunschtbautè asè belõ, well dört bi nèm Uusbau èn hochè Uffwand bedribbè wörrè hèt müèsè. S fäälende Doppelschpur-Deilschtigg Rafz–Jeschtèttè Süd isch no im bluttè Blanigsschtadium, uff keinèrè Prioritätèlischtè un ooni zuègsicherti Finanzyrig, un somit au ooni Bautermin.
Uffgrund vo-n-èrè schlèchtè Frequènz un zugunschtè vom Doppelschpuruusbau un èm aavisyrtè Haltepungt im Zèntrum vo Neuhuuse wörd sit èm Faarblaanwechsel 2011 dè Baanhof Altèburg-Rhynau nǜmmi bediènt worrè, dèfür isch im Johr 2015 uff sèbbèm Streggèabschnitt im Dezembèr d Halteschtell Neuhuusè Rhyfall (amtlich: Neuhausen Rheinfall) in Bedryb gnõ worrè. Dè neui Haltepungt isch zwüschè s SIG-Areal im Neuhuuser Ortszèntrum un dè Strõssèunterfüürig blazyrt worrè un büètèt è prächtigi Luègi uff dè Rhyfall un sy Unterbeggi.
Bedryb
Hüt vokeert uff dè Streggi jewyls zweischtündlich èn Intercity Züri–Singè–Stuègètt bzw. èn Interregio Züri-Schaffuusè un um öppè è halbi Stund vosetzt èn Regio-Exprèss Züri–Büli–Schaffhuusè. Dè Naavokeer bschtòt uss dè stündlich vokeerendè Linniè S5 Pfäffikè–Züri–Obberglatt–Rafz un S22 Büli–Schaffuusè–Singè vo dè S-Baan Züri. Diè beidè S-Baanlinniè ergänzèd sich zwǜschè Büli un Rafz zuè nèm lycht hinkendè Halbschtundètagt. Mit dè virtè Deilergänzigè vo dè S-Baan Züri wörd d S9 d S5 un S22 ersetzè un zwǜschè Büli un Rafz dè Halbschtundètagt umsetzè (i dè Hauptvokeerszitè au bis Schaffuusè).
Transitgüèterzüüg ab èm Güèterbaanhof Kornweschtheim übber dè Gotthard bruuchèd selli Streggi. D Kièswärch im Rafzerfäld generyrèd èn Huufè Vokeer vo un i dè gsamte Kanton Züri, dört wörd uff mengè Aaschlussgleis zwǜschè Hüntwangè un Rafz Kys per Baan versendet un diè abbautè Kysgruèbè mit Uushubmatriaal mit Ganzzüüg vo dè Grossbauschtellè im Kanton uffgfüllt.
Uufäll
Am 20. Februar 2015 sin im Baanhof Rafz bi nèrè gschtörtè Bedrybslaag zwei Züüg bi nèrè Flankèfaart kollidyrt. Èn Interregio-Zug Züri–Schaffuusè, wo durrègfaarè isch, isch sitlich in èn S-Baan-Drybzug ièdätscht, dè vo Rafz nõch Schaffuusè unterwägs gsi isch un trotz èm Halt zeigendè Signal losgfaarè isch. Sechs Personè sin voletzt worrè, dõdevò dè als Uusbilder tätige Lokfüürer vom Interregios schwèr. Wegè ènèrè Luggè im Zugbeyflussigssischteem ZUB hèt sellè dè Zämmèschtoss nit vohindèrè chönnè.
Birsig
Dr Birsig isch e linkssitige Näbefluss vom Rhy. Si Yzugsgebiet betrait 82 km² und d Längi isch 21 km.
D Quelle befindet sich in Frankriich und zwor am Nordhang vo dr Blaueketti, ganz nooch by dr Schwizer Gränze. Är mündet by dr Schiffländi z Basel uff 260 m ü.M. in Rhy.
Dr Birsig in dr Stadt Baasel
Urspünglig isch dr Birsig offe dur s Stadgebiet gflosse. Me het d Ufer scho frieh verbaut und versterkt, so dass d Hoochwasser in dr Stadt keini grosse Schäde hänn können aarichte. Aber mänggisch het mä s Wasser äifach nid chönne kontrolliere. 1271 und 1378 si bi Hoochwasser Wäidling uf em Fischmäärt umegfaare, und 1446 si dört am Blatz säggs Hüüser und 1520 äi Huus wägen em Wasser zämmegheit. 1530 isch s Hoochwasser so schlimm gsi, ass mä am Roothuus en Erinnerigsdaafele aagmacht het.
Im undere Stadtdäil sin d Hüüser diräkt am Flusslauf baut gsi und die ganzen Abfäll und Abwasser sin aifach in Fluss iine glaitet worde. Das het zu starkem Gstank und zu grosse hygienische Problem (Cholera und Typhus) gfiert. Me het dr Birsig denn au die grossi Kloake vo dr Stadt gnennt. Am schlimmste isch s im Summer gsi, wenn weenig Wasser gflosse isch, und dr Abfall im Bachlauf stecke bliibe und verfuult isch.
D Birsigbrugge
Solang dr Birsig no offe gsi isch, het s Brugge brucht zum vo dr äinte uf die anderi Site z khoo, und wie dr Birsig im Lauf vo de Joorhundert iidoolt worde isch, si die nodinoo verschwunde. Am Salzdurm bi dr Schiffländi isch dr understi Stääg gsi, e chli witer oobe het s e Brugg am Fischmäärt ghaa und bi dr Iisegass die «Nöiji Brugg», wo woorschinlig wäge iirer Nööchi zur Hooche Stuube «Zum Süfzge» au «Eedellütbrugg» ghäisse het. An dr Sattelgass bi dr «Groosse School» isch d «Schintbrugg» gstande und bi dr hütige Rüüdegass dr «Menlinsstääg», wo men em au «Kuttlebrugg» gsäit het. Bi dr Wisse Gass isch mä über e «Snürlinstääg» und am Barfüesserblatz über e «Barfüesserstääg». An dr Innere Stadtmuure isch bim Wasserdurm die obersti Birsigbrugg vom middelalterlige Baasel glääge.
D Iidoolig vom Birsig
Öbbe um 1260 het mä am hütige Määrtblatz e Gwölb über e Birsig baut und e groosse offene Blatz überkhoo. In dr zwäite Helfti vom 14. Joorhundert isch dr Bach bim hütige Fischmäärt iidoolt worde, so dass sälle Blatz entstande isch und woorschinlig 1529 het me dr Birsig uf dr ganze Lengi vom Barfüesserblatz überbaut.
1642, wo dr Merian si Stadtaasicht zäichnet het, isch er usser under de Blätz zum grösste Däil no offe zwüsche Räijene vo Hüüser gflosse. Erst mit dr Birsigkorrekzioon im 19. Joorhundert isch dr Bach sit 1890 au zwüschen em Määrtblatz und em Fischmäärt under dr Ärde duure und üüber em isch d Määrtgass entstande, und vom Määrtblatz bis zum Barfüesserblatz het men en under dr nöije Falknerstrooss versteggt, wo 1900 iigweit worde isch.
1948/50 het mä dr Birsig in dr Stäinevorstadt zuedeggt und drüber dr Birsigparkblatz baut. Denn het men en 1953 bis zur Haiwoog ufe iidoolt.
Hütt isch dr Birsig im Stadtgebiet braggtisch nume no underirdisch gfiehrt, nur knapp oobe und unde vom Zolli kha men en e paar hundert Meter gseh.
Nääbebäch
Sit em früehje Mittelalter bis in d 1950er-Johr het der Rümelibach as künstlig aagleite Gwärbskanal e Nääbegwässer vom Birsig bildet; er isch hüte ebefalls überbaut und iidoolt. En andere chliine Nääbefluss, der Dorebach, mündet im Gebiet vo Binnige in Birsig churz bevor er dur s Gebiet vom Zolli fliesst.
Stimmloser uvularer Frikativ
De stimmlosi uvlari Frikativ isch e Luut vo de mänschliche Sprooch. Im Alemannische isch er näbe [] eini vo de Ussprooche vùm <ch> wie in „Bach “, „Chind“ oder „Chuchichäschtli“. Im internationale phonetische Alphabet wird er mit transkribiert.
Im Alemannische isch de Luut in freier Variation mit em velare []. Je nooch Dialäkt ùn Person bruucht mer also eine vo de beide Luut, oder öbis derzwüsche, ohni dass d Bedütig vùm Wort sich verändret. Au im Hochdütsche sin die zwee Luut in freier Variation. Imene Deil alemannische Dialäkt, wie zum Byspil em klassische Baseldytsch, isch de Luut usserdäm no ei mööglichi Ussprooch vùm Zäpfli-r. Wörter wie ‚Bilder‘ ghöre sich für Sprecher vo andre Dialäkt deno änder wie ‚Bildech‘ aa.
In viilene hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, wird zwüsche eme chùrze (Lenis) ùn lange (Fortis) uvulare Frikativ ùnterschide. Die beide Luut sin also verschiidni Phonem. D Transkription vo dänne beide Luut wird vo Linguischte aber nit eiheitlig gmacht. Zum Deil wird de Lenis als ùn de Fortis als [χː] transkribiert, oder aber de Lenis wird mit em Zeiche für en stimmhafte uvulare Frikativ ùn eme Sùnderzeiche für Stimmlosigkeit  transkribiert, ùn de Fortis defür mit em normale. Mangmool wird s Zeiche für Stimmlosigkeit au ewäg glo, oder mer ùnterscheidet grad gar nit zwüsche dänne beide Luut. In de Verschriftig vùm Alemannische wird de Ùnterschid meischt gar nit gmacht; allerdings isch in de erschte Ussgaab vo de Dieth-Schrift vo 1938 für de Lenis-Luut e normals <ch> vorgschloo worde, ùn für de Fortis. Des het sich aber nit duregsetzt ùn in de zweite Ùfflaag vo 1986 wird empfoole, dass mer die beide Luut normalerwys nit sött verschiide kennzeichne.
In de meischte alemannische Dialäkt usserhalb vo de Schwyz, wo vo de binnedütsche Konsonanteschwächig betroffe sin, git es die Luut überhaupt nit als eigeständigi Phonem, sùndern si sin nùmme je nooch de Position im Wort oder de luutliche Ùmgäbig Allophon vùm glyche Phonem. In Transkriptione vo dänne Dialäkt wird de meischt eifach ällewell s Zeiche gnoo.
Zwanziger
Zwanziger – oder Zwänzger – bedüütet:
Zwanzig
Zwänzg – gschribe 20 – und in anderne alemannische Dialäkt au Zwanzg oder Zwanzig – isch e natürlechi Zaal. Si chunt nach em Nüünzähni und vor em Einzwänzgi; und es isch e graadi Zaal.
Im althochdüütsche het’s zweinzig gheisse, wo «zweimol zäh» bedüütet.
I der Mathematik isch Zwänzg e Zaal, wo öpe bim Ikosaeder mit sine zwänzg Syte vorchunt. I der Atomfüsik isch es e Magischi Zaal.
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
Si bietet 6 Master- und elf Doktoratsprogramm aa. Im Joor 2009 het si 549 Dozänte gha und 8.514 Studänte, drvo 778 Doktorante.
Catherine Troendlé
D’ Catherine Troendlé (* 20. Hornung 1961 z’ Mìlhüüsa, Owerelsàss) ìsch a elsassischa Politikera vu dr Pàrtäi Les Républicains. Sa ìsch vu 2001 bis 2017 Bìrgermaischtera vu Nììderràuischpa-n-ìm Owerelsàss gsìì, un àui elsassischa Regionààlräätin vu 2004 bis 2005 so wia Senàtmìtglìed fìrs Owerelsàss vu 2004 bis 2020.
ìhra Kàrriar
D’ Catherine Troendlé-n-ìsch z’äärscht pàrlàmantarischa Mitàrwaitera biim owerlesassischa-n-Àbgoordnet Jean Ueberschlag gsìì. Àm 26. Septamber 2004 ìsch sa àls Senàtmìglìed vum Owerelsàss gwählt worra. Vu Septamber 2008 bis Septamber 2011 ìsch sa Vizavorsìtzenda vum Gsätzüüssschuss ìm Senàt gsìì. Àn dara Schtälla-n-ìsch sa ìm Oktoower 2014 wìedergwählt worra. Vu Septamber 2011 bis Septamber 2014 ìsch sa biigoordneta Vìzavorsìtzenda vu dr UMP-Fràkzioon ìm Senàt gsìì; dr Vorsìtzender ìsch dr Jean-Claude Gaudin üss Marseille gsìì.
Àm 5. Jüüni 2015 hàt dr Pàrtäivorsìtzender vu Les Républicains Nicolas Sarkozy d’ Catherine Troendlé àls nàzionààla Pàrtäidelegiarta fìr Fàmìlia-n-ààglaagahaita-n-ärnännt. Drzüa ìsch d’ Troendlé vu Dezamber 2014 bis ìm Jüüni 2015 nàzionààla Pàrtäisekretäära fìr Üüssbìldung gsìì. Àn dr Ürwàhl vu Les Républicains fìr d’ Presidàntschàftswàhl vu 2017 hàt sa dr Sarkozy-n-unterschtìtzt.
Ìm Oktoower 2017 ìsch d’ Troendlé Vorsìtzenda vum Senàt worra. Ìm Senàt hàt sa ìm Jüüli 2017 zamma mìt’m EELV-Senàtmìtglìed Esther Benbassa-n-a Brìcht ìwwer Äntràdikàlisiarung ìm Öiropà vorgschtällt. Ìm Dezamber 2017 hàt sa a Brìcht ìwwer d’ Sìcherhait vu da Pumpie vorgschtällt. Àn dr Senàtwàhl vu 2020 hàt sìch d’ Troendlé nìt wìeder uffgschtällt.
Noh-n-em And vu ìhra Àmtszitt ìm Senàt ìsch d’ Troendlé üss dr Politik z’rucktratta. Sa ìsch drnooh Hiisermàklera worra. Noch hìtt labt sa z’ Nììderràuischpa-n-ìm Owerelsàss.
Àm 14. Jüüli 2022 ìsch d’ Catherine Troendlé àls Rittera vu dr Eehralegioon ärnännt worra.
Pau
Pau [] (baskisch Paue) isch e Stadt in dr franzöösische Region Akwitanie (Aquitaine). Si het Iiwooner (Stand ) und isch die grössti Stadt im Departemänt Pyrénées-Atlantiques und noch Bordeaux die zwäitgrössti Stadt in dr Region. Pau isch dr Sitz vo dr Prefektur vom Departemänt. D Prefektur verwaltet au s Arrondissement Pau, wo us 21 Kantön bestoot. D Stadt isch dr Hauptort (frz.: chef-lieu) vo de Kantön Jurançon, Pau-Centre, Pau-Est, Pau-Nord, Pau-Ouest und Pau-Sud.
Brienz
Brienz isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
Lueg au:
Margarethe Stockhausen
D Margarethe Stockhausen (* 29. März 1803 z Gawiller; † 6. Oktower 1877 z Colmer), aui bekànnt àls Madame Stockhausen, ìsch a elsassischa Soprano-Sangera gsìì. Ìn da Johra 1820 un 1830 hàt sa vììl Erfolg ghàà, bsunderscht ìn Anglànd.
D Madame Stockhausen ìsch àls Margarethe Schmuck z Gawiller uf d Walt kumma, ìn'ra Zitt wo s Elsàss frànzeesch gsìì ìsch. Ìhra Vàter ìsch Notàr gsìì. Sa ìsch uf Pàris gànga ge lehra sìnga, bim Gioseffo Catrufo. Därt hàt sa dr Hàrpfaspììler Franz Stockhausen, üs Köln, lehra kenna. Dia beida Kìnschtler han ànna 1822 ghirota un han sechs Kìnder bikumma, wo dernoh aui Müsik gstüdiart han. S Pààr hàt Kunzerter gaa, dr Mànn hàt Hàrpfa gspììlt un d Margarethe hàt gsunga.
Sa sìn ìm Elsàss un z Pàris uftratta. D Margarethe hàt a sehr scheena Stìmm ghàà un dr Pàrisser Püblikum hàt garn ìhra Elsassischa Liader glost. Ànna 1826 ìsch ihra Suhn Julius z Pàris uf d Walt kumma; dr Julius Stockhausen ìsch speeter a beriahmter Sanger worra. Nohdam sìn sa uf London ge wohna, un ìm Mai 1827 han sa ìhra erscht Kunzert gaa, ìn dr Royal Academy of Music. Ìn Anglànd hàt sa meischtens Erfolg ghàà mìt Schwitzer Liader, àwer aui mìt Oratorio, zum Beispiil vum Händel.
Ìm Janner 1829 hàt d Margarethe Stockhausen mìt dr italianischa Sangera Angelica Catalani a Tournee ìn Schottlànd gmàcht. Ìn dr folgenda Johrzehnta hàt sa sìch ìn mehrera europäischa Lander vorgstellt: Anglànd, Ditschlànd, Frànkrìch, Schwitz.
Ànna 1840 ìsch d Fàmìlia uf Colmer zruck kumma, d Margarethe Stockhausen hàt dernoh weniger Kunzerter gaa, un numma ìn dr noocha Umgawung.
Sa ìsch àm 6. Oktower 1877 z Colmer gstorwa.
Bi ìhra Kìnder sìn dr Julius, dr Franz un dr Henri Stockhausen, wo beriahmta Müsiker worra sìn.
Basler Verbindungsbahn
D Basler Vobindigsbaan isch è Ysèbaaschtreggi i dè Schwizer Stadt Basel un vobindet dè Baddische Baanhof im Chlybasel am rächtè Rhyufer mit èm Baanhof SBB im Grossbasel am linkè Rhyufer. Si lyt vollschtändig uff èm Schwizer Hoheitsgebièt.
Diè meischtè dütschè Fèrnvokeerszüüg uff dè Rhydalbaan vokeerèd übber selli usè bis Basel SBB un bruuchèd dõmit d Vobindigsbaan. Au èn Huufè Regional-Exprèss-Züüg vo dè Dütschè Baan vo Fryburg un S-Baanè vo dè SBB GmbH vo Zèll im Wyysèdal faared übber d Vpbindigsbaan witer gu Basel SBB. Wegè dè staatsvodraglichè Regelig vo sellnè Vokeersleischtungè gildèt uff dè Vobindigsbaan s schwizer Tarifsischteem, allerdings gildèt au s dütsche Baddè-Württèbärg-Ticket.
Inka Friedrich
Lääbe
No verschiidnige Fäärnseeaarbete het si ire Kinodebüt unter dr Reschy vum Andreas Dresen gee, wu si in Willenbrock (2005) un Sommer vorm Balkon (2005) in Hauptrolle bsetzt het.
Basler Verbindungsbahn
Gschichtè
D Baanschtreggi isch durch Artikel 4 vom internationalè Vodraag vom 15. Oktober 1869, bedrèffend èm Bau un Bedryb von èrè Gotthardysèbaan, feschtgsetzt. D Vobindigsbaan isch am 14. März 1870 vom schwizer Bund konzessionyrt. Am 3. Novembèr 1873 isch d Baan mit irèm Härzschtugg, dè einschpurigè Ysebaa-Rhybrugg, dènnè iri Pfyler abber scho mit Bligg uff è möglichi Vobreiterig uff Doppelschpur baut worrè sin, im Bedryb übbergää worrè. Infolg von èrè Voybarig zwǜschè dè dòmòligè Schwizer Centralbaan un dè Baddischè Staatsysèbaanè hèt d Vobindigsbaan è gmeinschaftlichs Unternämmè bildèt. S Baukapital isch uusschlièsslich vo dè Centralbaan uffbrocht worrè, als dèrrè iri Rechtsnõchfolgerin isch jetzt d Schwizer Bundesbaanè (SBB) Eigèdümerin vo dè Vobindigsbaan.
Inka Friedrich
Lääbe
D Friedrich isch Mitgliid vu dr Dytsche Filmakademy.
Basler Verbindungsbahn
Gschichtè
Sit dè Baanreform wörd d Streggi infraschtruktursitig durch d SBB allei bedribbè. Benutzt wörd d Streggi vo dè SBB, DB un villi witeri EVUs mit Netzzuègang. D Eigèdumsgränzè isch bi Kilometer 3,461, am nördlichè Bruggèchopf vo dè Rhybrugg.
Inka Friedrich
Diskografy
Single:
Basler Verbindungsbahn
Gschichtè
Zwǜschè 2009 un 2012 isch stròmuffwärts nebbè dè beschtehendè Rhyübbergäng è zweiti Ysèbaa-Brugg entschtandè, wo am 22. Oktobèr 2012 ygweyt worrè isch. , Übber sèlli vokeerèd d Züüg vom Personèvokeer in Richtig Basel SBB, wòrend dè Güètervokeer zum Rangyrbaanhof Basel übber diè aalt Rhybrugg abgwicklèt wörd, wo jetzt sanyrt wörrè cha. Diè früèri Vozwygig in beidi Richtigè südlich vo dè Bruggè isch sit èm Gebruuch vo dè neuè Brugg wägkeit, well sämtlichi dörtigè Weichè i suksessyv entfèrnt worrè sin. Dõhèr wörd dè Personè- un dè Güètervokeer zur Zit schu im Baanhof Baddischè Baanhof vonènand drènnt, bevor mit èm Umbau vo dè Baanhööf Wyl (Rhy) un Haltingè d Vokeersschtröm schu ab dört drènnt volaufè chönnèd.
Technig
D Basler Vobindigsbaan yschlièsslich dè Baanhööf Badische Bahnhof, Basel SBB un Rangschierbahnhof Basel SBB isch asè uusgschtattet, dass si vo dütschè un Schwizer Trybfaarzüüg ooni technischi Sonderuusrüschtungè befaarè wörrè cha. D Signaal sin mit dütscher (PZB) un schwizerischè (Integra-Signum) Zugsicherig uusgschtattet. D Streggi isch im Gleiswechselbetryb befaarbar; anders als suscht im SBB-Netz übblich wörd i dè Regel rächts gfaarè, um èn Gleiswechsel im Baddischè Baanhof z vomydè. D Obberleitig cha mit dè schwizer Stromabnämmer befaarè werrè z chönnè (maximali Sitèabwychig 200 mm), s Lichtraumbrofyl lõt au breiti Stromabnämmer zuè. D Drènnschtellè zwǜschè dè Obberleitigssischteem lyt a dè Eigèdumsgränz. Dè Stellberych vom Stellwärch Basel Bad Bf langèd bis yschlièßlich dè Vozwygig vo dè Streggè uff Basel SBB un Basel Rangyrbaanhof.
Altheim (Alb)
Gmoedsgliderong
Zue Aalde gheret no d Ortsdoel Seglãnge (Söglingen) ond Zährãnge (Zähringen).
Verwaltong
Aalde hot sich mit dr Stadt Langenao ond dr Gmoede Aoschtelfenge, Bääreschtadt, Balledorf, Beerschlenge, Broedenge, Ellenge, Hoolzkirch, Nääreschtett, Nẽẽschtett, Rammenge, Setzenge ond Weideschtett zom Gmoedverwaltongsverband „Langenao“ mit Sitz en Langenao zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Andreas Koptisch.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Aalde ghert zom Schwäbisch.
Afrika
Afrika isch en Kontinänt südli vo Ôürópa. Mit na Fläche vo 30,3 Milioone Kwadratkilometer – guat 22 Prozänt vo da ganza Landfläche vo da Ärde – isch Afrika eppa drümol so groß wia Ôürópa. Noch Asie und Amerika isch’s da drittgröschte Kontinänt.
Eppa 906 Milioone Lüt läbend in Afrika (Stand Mitte 2005), des sind eppa 14 Prozänt vo da Mänscha uf da Wält. An grooßa Têêl vo da Lüüt körande zom negrída Mentschaschlag. Wêgat dem hêêßtma Afrika o da «schwarz Kontinänt». Afrika wurd vun de Anthropologe un Paläontologe als de Ursprung vun de Menschheit àng´sehn. De älteschti Funde vun menschlich Knoche sin uss Oschtafrika-Gebiit vum "Grossa Graba" in Kenya un Tansania.
Ggschicht
[[Datei:Colonial Africa 1913 map.svg|miniatur|hochkant|D Ufteilig vo Afrika under de europäische Kolonialmächt 1913
]]
Afrika isch schô vrüa a zil vo dar kollonisazjô ggsi. Schô d kartaagar und römr hôn sich z nordafrika aaggsiddlat. O d arábr hôn an grooßa têêl vom land vür sich entdeckt. Bis zom vrüa zwanzigsta jôrhundrt isch Afrika zwüschscha vrschiddana ôüropêischa lendr offtêêlt ggsi. Des hôt vil schêdda prôcht, vô denna sich dr kontinent un d lüüt nu langsam arhollan.
Affrika isch abr o d hêêmat vo vilna vrüa'a hochkultuura ggsi.
Gebirge und Berge
Die Tabella zoagt dia fünf högschta Gebirge mit eana högschtem Gipfl in Afrika:
Danäbs gits no s‘Atlas Gebirge mit m‘Toubkal (4.165 m) in Marokko, da Mount Meru (4.562,13 m), an Inselberg in Tansania, und da Kamerunberg (4.095 m), an Inselberg in Kamerun.
Flüß
Da längschte Strom in Afrika, und gliichzittig oana vo da längschta da Wält, isch da Nil (6.671 km). Danoch kut da Kongo (4.374 km), wo da wassarichschte Fluss vo Afrika isch, da Niger (4.184 km) und da Sambesi (2.736 km).
Gelterfingen
Geografi
Gäuterfinge ligt im Gürbetau am Südweschthang vom Bäupärg. D Gmeindsflächi hed us 72 % langwirtschaftlecher Flächi, 22,5 % Waud, 5,2 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi bstange. D Nachbergmeinde si bis Endi 2017 Bäup, Gerzesee, Mülidorf, Chiuchetuurne, Rümlige, Choufderf u Toffe gsi.
Afrika
Seea
Die göschta Seea in Afrika sind da Viktoriasee (68.870 km²), wo noch m‘Kaspischa Meer und m‘Obara See da drittgröschte See vo da Wält isch, da Tanganjikasee (32.893 km²) und da Malawisee (29.600 km²). Dia letschta zwoa sind o mit 1.470 m (da zwoattiafschte See vo da Wält) und 706 m dia zwoa tiafschta Seea vo Afrika.
Gelterfingen
Gschicht
Gäuterfinge isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1345 aus Geltolfingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört.
Afrika
Stauseea
S‘Viktoria-Reservoir isch vo da Fläche (68.870 km²) und vom Voluma her (204,8 Milliarden Kubikmeter) da gröschte Stausee vo da Wält. Dia andara großa Stauseea bzw. Wasserspicher vo Afrika sind da Volta-Stausee (8.482 km²; 153 Mrd. m³), da Kariba-Stausee (5.580 km²; 180,6 Mrd. m³) und da Nassersee (Arabisch بحيرة ناص Buhairat Nāssir), (5.250 km²).
Gelterfingen
Gschicht
Uf en 1. Jänner 2018 hed Gäuterfinge mit de ehmalige Gmeinde Mülidoorf u Noofle zur nöie Gmeind Chiuterf fusioniert.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,7 % gläge.
Afrika
Völker
Bevor d’Araber im 7. Johrhundat noch Nordafrika ku sind, hond d’Berber döt schon sit meh wia tausend Johr gsiedlt khet. Sit se damols vor da Araba gfloha sin, läbend se in da bergiga Gegenda vom Maghreb, und hond isch zum Toal mit eana vamischt und so isch a oagene maghrebinische Kultur entschtanda, wo andasch isch wia da Rescht vo da arabischa Wält.
Gelterfingen
Religion
87,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,4 % si römisch-katholisch gsi (Stang 2000).
Afrika
Völker
D‘Sahara isch vo da Tuareg, am Nomadenvolk bewohnt; im Süda davu läbend a paar Tausend vaschiedene schwarzafrikanische Völker. In Weschtafrika gits vor allem Mande- und Voltaic-Völker, Hausa und Yoruba leben im öschtlicha Westafrika, Wolof und Fulbe im weschtlicha Toal. In Zentral- und Oschtafrika kennt ma dia Bantu, a Gruppa, wo sich eigentlich us vielna Völk a zämsetzt. D‘Khoisan-Völker körend zu da Völka, wo am längschta schon z’Afrika asässig sind.
Alte Eidgenossenschaft
Die Alti Eidgnosseschaft isch e Staatebund im Gebiet vo dr hütige Schwiz gsi, wo im 13./14. Johrhundert vo de Ort Uri, Schwyz und Unterwalde gründet worden isch und 1798 mit em Iimarsch vo de Franzose undergange und vo dr Helvetik abglöst worden isch. As Joor vom Ursprung nimmt mä vilmol 1291 aa, s Joor vom erste bekannte Bundesbrief.
Afrika
Völker
Im Zug vo da Kolonialisierig igwandat und döt blieba sind d‘Buren in Südafrika, und moderne Migrationa hot Libanesen noch Wescht- und Inder und Chinesen noch Oschtafrika brocht.
Melchior Goldast
De Melchior Goldast (* 6. Januar 1578 z Bischofszell im hütige Kanton Thurgau; † 11. August 1635 z Gießen in Hesse) isch e schwizerische Jurist und Humanist gsii.
Lebe
De Goldast het im bayrische Memminge s Gymi bsuecht und denn z Ingolstadt studiert und schliessli de Magistergrad an de domolige "Akademi" z Altdorf öbercho. Denn isch er z Gempf private Studie nochegange. Ab 1599 het er i de Bibliothek vom Chloster Sanggale sini Forschige bitribe und sich debi wertvolli Büecher uf nöd ganz subere Weeg aagaignet. Wege dem, und weler die Büecher au unsachgmäss bihandlet het, so asi kaputt gange sind, isch er 1605 vor s Gricht choo und verurtailt worde, allerdings ooni grosse Folge. De Goldast isch ann vo de erste gsii, wo Werch vom Chloster Sanggale im Buechdruck publiziert het, wobii sis Hoptintressi a de alemannische und schwööbische Gschicht glegen isch. Sini aigne Zuesätz und Interpretatione, wie zum Biispil gwüssi Lutgsetz zwüschet Latiinisch und Tütsch, hend kai groossi Bidütig.
De Melchior Goldast isch de Erzücher vom Fraiherr vo Hohensax gsii und het ab 1606 z Frankfurt am Main glebt, wonner historischi und juristische Guetachte verfasst het. Er het e grossi aigni Bibliothek ghaa, drunder vill Büecher vom Chloster Sanggale. Noch sim Tod isch en Tail uf Breme cho und en andere Tail zrugg uf Sanggale.
De Goldast het scho zu Lebzite en zwispältige Ruef ghaa, ainersits ischer guet bildet gsii und het alti Werch anere braite Öffetlichkait zuegänglich gmacht, nochem Humanistische Prinzip, d Büecher us de dunkle Gfängnis vo de Chlöster is Liecht vo de Öffetlichkait z bringe, andersits het er ooni Skrupel au Urchunde gfälscht um sinene Gegner z bewiise, as er im Recht sai. Moderni Forscher lobet de Goldast, well er ales dra tue het, um sini Privatbibliothegg vor chriegerische Iigriff z schütze, under grossem finanziellem Iisatz; bsunders d Sanggaler Forscher aber bimänglet, ass er vill Büecher uf nöd suuberem Weg erstande heb und as die Büecher z Sanggale sicherer vorem Chrieg gsii saied.
Alte Eidgenossenschaft
D Mitgliider vo dr Alte Eidgnosseschaft
Vo 1513 a het si us drizäh Ort bestande, fümf Landort und acht Stadtort mit ihrne Unterdanegebiet und de Gmeine Herrschafte. Mit dr Alte Eidgnosseschaft si die zuegwandte Ort verdraglig verbunde gsi.
Die souveräne Kantön
VIII Ort
XII Ort
XIII Ort
Die zuegewandten Ort
Noch der Johreszahl vom Bündniss si d Näme vo de eidgenössische Ort, wo s Bündniss mit däm Ort abgschlosse hai.
Die «ängere Zuegwandte»
Die «Ewige Mitverbündete»
Die evangelische Zuegwandte
Gelterfingen
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,2 %, CVP 0,5 %, EVP 0,8 %, FDP 1,6 %. GLP 1,1 %, GP 1,5 %, SP 15,8 %, SVP 54,9 %, Suschtigi 6,6 %.
Alte Eidgenossenschaft
Die zuegewandten Ort
Anderi Verbündeti
Lueg au
Für d Gschicht vo dr Alte Eidgnosseschaft lueg im Ardikel Schwizer Gschicht.
Gelterfingen
Politik
Gmeindspresidänt vo Gäuterfinge isch bis Endi 2017 dr Daniel Hublard gsi.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 250 Ywohner 98,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,4 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Gäuterfinge ghört zum Hochalemannisch.
Militär
As Milidäär (vo lateinisch militaris ‚ was dr Chriegsdienst betrifft‘ bzw. miles ‚Soldat‘) oder Stritchreft bezäichnet mä die Chreft vo dr Staatsgwalt, wo mit Chriegswaffe usgstattet si, zum d Staatshohäit wenn nöötig mit Gwalt z verdäidige. In de mäiste Staate understütze si au d Bolizei bim Schutz vo dr innere Sicherhäit, wenn die Hilf brucht, und Hilfschreft im Fall vo Katastroofe.
D Bezäichnig Milidäär (vo französisch militaire) wird au as Sünonüüm für e Zaal vo Aaghörige vo de Stritchreft (Soldate) verwändet.
Hierarchii
Milidäärischi Organisazioone häi e hierarchischi Dienstgradstruktur, wo dr Befäälsstruktur folgt. Alli Soldate müesse de Befääl vo iire Vorgsetzte folge und Iischränkige vo iire Freihäite und Grundrächt akzeptiere.
Milidäärrächt
S Milidäär het in de mäiste Staate und au noch em Chriegsvölkerrächt (z. B. dur d Gämfer Konwenzioone und d Haager Landchriegsornig) e bsundrige Status. In e Hufe Staate git s e bsundrigi Milidäärgrichtsbarkäit, und in Komflikt zwüsche Staate grift en internazionals Völkerstroofrächt, wo Verstööss gege s vo Gricht wie em Internazionale Milidäärgrichtshoof abgurdäilt wärde.
Zunft zu Rebleuten (Basel)
E. E. Zumft zu Räblüt isch en öffentlig-rächtligi Korporazioon in dr Stadt Basel und äini vo fuffzää Basler Handwärkerzümft. Historisch isch si e Veräinigung vo de Räbbuure gsi. Hüt isch si offe für alli Bruefsständ. D Zumftstuube isch an dr Freie Strooss 50 z Basel im fümfte Stogg.
Gschicht
D Zumft isch zwüsche 1364 und 1366 gründet worde. Si isch as Halb- oder Däilzumft mit dene zu Graudüecher zun ere «gspaltnige Zumft» in die stedtischi Zumftornig iigliideret worde. 1453 het dr Root aagordnet, ass sich die bäide Halbzümft wurde drenn. D Räblüt häi s Zumfthuus «zur Glogge» an dr Freie Strooss, wo si gmäinsam mit de zu Graudüecher kauft häi, bhalte.
Dr Räbbau isch in dr Stadt sälber und au dusse vor dr Stadtmuure betriibe worde und vo groosser Bedütig gsi. Dr Wii het z Baasel im Middelalter wie Brot und Fläisch zu de Grundnaarigsmiddel ghöört. Im 15. und 16. Joorhundert isch d Stadt ufblüeit und het e Hufe Uswärtigi aazooge, drunder au Räblüt us de Räbgebiet vo dr Noochberschaft und us dr Ostschwiz.
Dr Johann Rudolf Wettstein isch 1610 in d Räblützumft ufgno worde, zämme mit sim Vater, wo sinerzit us em Züribiet iigwanderet isch. 1620 isch er Rootsherr zu Räblüt worde, 1635 het en dr Root zum Oberzumftmäister gweelt und zää Joor spööter zum Bürgermäister vom Freistand Baasel. D Krönig vo sinere staatsmännische Däätigkäit isch s gsi, won er zum Friidenskongräss z Münster und Osnabrück gschiggt worde isch und d Äidgenosseschaft us em Dütsche Riich het chönne looslööse. Die Unabhängikäit isch vo de Grossmächt im westfälische Friidesschluss 1648 fiirlig anerkennt worde.
Im 17. Joorhundert hets bi de Räblüt am Noochwuggs gfeelt. Mä het dorum au Lüt mit andere Brüef ufgnoo under ene Handelslüt, Offizier und Gleerti. 1678 isch zum letschte Mol e Räbmaa zum Zumftmäister gweelt worde. Die wo noch em choo si, häi ooni Usnaam zu Familie ghöört, won e Hand im stedtische Regimänt ghaa häi. 1798 isch under em Iifluss vo dr franzöösische Revoluzion dr alt-äidgenössischi Staatebund usenanderbroche. Dr Bürgermäister und dr Root häi iiri Funkzion und Gwalt dr nöije Nazionalversammlig überdräit. Das isch au s Ändi vo dr politische Funkzion vo de Baasler Zümft gsi. Dr Zumftzwang het sich no e Zitli chönne halte: Wär z Baasel e Handwärk het welle betriibe, het e Mäister müesse si und Mitgliid bi dr entsprächende Zumft. Erst mit dr Revision vo dr Bundesverfassig isch 1874 au z Baasel die unbeschränkti Handels- und Gwärbfreiheit iigfüert worde.
S Zumfthuus
D Zümft zu Räblüt und zu Graudüecher häi zämme 1450 im Doomheer Peter zum Luft s Huus zur Glogge an dr Freije Strooss abkauft. Wo sich die bäide Halbzümft drei Joor spööter drennt häi, isch s Huus in de Händ vo de Räblüt bliibe. Wil aber d Zumft eender arm gsi isch, het si s schweer ghaa d Zinse abzzaale, bis im 16. Joorhundert Lüt us andere Brüef ufgnoo worde si, wo mee Gäld gha häi. 1618 het s Huus e nöis Dach überchoo, e nöije Oofe und e Fuessboode für e Saal. 1671 isch e Renowation fertig worde, wo 3700 Pfund kostet het.
1798 häi franzöösischi Drubbe, wo z Baasel iikwardiert gsi si, im Huus gwoont und vo 1813 bis 1815 häi sich dört alliierti Soldate iigrichdet. Vo 1817 het sich d Central-Polizeidirekzion im Huus zur Glogge iigmietet und es het kä Blatz me gha für d Zumft. Die het denn 1838 dr Behörde s Huus zum Kauf aabote. Dr Root het dr Briis nid welle zaale und d Zumft het dr Bolizei kündigt, e Däil vom Huus vermietet und d Zumftrüüm renowiert.
Wo denn in de 1890er Joor die Freiji Strooss verbräiteret worden isch, si meereri Zumfthüüser abgrisse worde, das vo de Räblüt im Früelig 1896. Bim Abbruch het mä Wandmoolereie us em früeje 15. Joorhundert entdeggt, wo s Huus zur Glogge no dr aadlige Familie Ramstäi ghöört het. D Archidekte Emanuel La Roche und Adolf Staehelin häi s nöije Geböid im Stil vo dr Nöirönessans baut, und es isch im April 1898 iigweiht worde. Im Barder het s e Restorant gha, und im ersten Stogg s d Rüüm vo dr Zumft gsi.
S Restorant isch 1923 zudoo worde und Lääde si im Bardeer ufdoo worde. 1954 het d Zumft s Baurächt verkauft und s Huus isch abgrisse worde. D Globus AG het denn an dr Freie Strooss 50 e fümfstöckigs Gschäftshuus baut. Im oberste Stogg isch d Zumft zu Räblüt iizooge und het für d Iirichdig gwüssi historischi Bauelimänt us de alte Hüüser widerverwändet.
Gegewart
D Zumft zu Räblüt isch hüte e Veräin, wo überliifereti Dradizione pflägt. Si isch e Gmäinschaft vo Baasler Bürger, wo sich für d Lääbeskwalidäät vo de Bewooner vo dr Stadt Baasel iisetzt. D Zumft isch politisch und konfessionell nöitral, bekennt sich aber klar zu de Grundsetz von ere freihäitlige, demokratische Gsellschaft. Si pflägt d Gselligkäit under de Zumftbrüeder und d Gastfründschaft mit bruefsverwandte Zümft in dr Stadt, in dr übrige Schwiz und in dr Regio. Si will Zumftbrüeder biistoo, wenn si in soziali, wirtschaftligi oder gsundhäitligi Nootlage groote, dr Kontakt zun ene pflääge und es ine mööglig mache, ass si aktiv chönne däilnee bi allem wo in dr Zumft bassiert.
Das Wirtshaus im Spessart (Film)
Das Wirtshaus im Spessart ischt a deitscher Schbiilfilm us-em Jôhr 1957 vom Regisseur Kurt Hoffmann mit dr Liselotte Pulver ond em Carlos Thompson en de Hauptrolla. S Drehbuach vom Autora-gschbann Heinz Pauck, Liselotte Enderle ond Curt Hanno Gutbrod gôht zruck uff dui gleichnamiga Erzehlong vom schwäbischa Dichter Wilhelm Hauff. Dui Gschicht em Film weicht abr an etliche Stella deitlich vo dr Vorlage ab. Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Stroifa en dr Bundesrepublik Deitschland am 15. Januar 1958.
Om was gôht’s en deam Film?
Dr italienische Gaukler Parrucchio tregt uff-em Marktplatz vo-ma Schbessart-Städtle a Moritat vor:
«Nur mit Gruseln und mit Grausen geht der Wand’rer durch den Wald, wo die bösen Räuber hausen, wo des Teufels Büchse knallt. Jedes Leben ist bedroht; mancher liegt schon mausetot …»
S Grafadechterle Franziska von ond zu Sandau fehrt en-ra Kutsch durch da Schbessart-Wald. Zo ihrem Gefolge gheeret dr Baron Sperling, wo mit-ra vrlobt ischt, ihr Zofe Barbara ond a geischtlicher Herr. Dui Gsellschaft ischt uff-em Weag nôch Würzburg, kommt deet abr et ôô, weil dui Kutsch ondrweags mit oim Rad en-ra Gruab stecka bleibt. Dass des koin Zuafall ischt, ahnet dia Leit et. Bald druff kommet zwoi Schbitzbuaba vorbei ond geabet deane Reisende da Rôt, sich de kommenda Nacht iber em naha Wirtshaus em Schbessart eizoquardiira. Ond so wuud’s au gmacht.