cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bob Marley
Chindheit, Jugend und Hintergrund
Robert Nesta Marley isch am 6. Februar 1945 im Dorf Nine Miles im Parish Saint Ann ds Jamaika im Hus vo sim Grosvater gebore worde. Das isch auerdings umstritte, i teil Biographie steit au, er sig 1944 ds Rhoden Hall, im Norde vo de Karibikinsle, ufd Welt cho. Sicher aber isch, das er e schwarzi Muetter und e wissen Vater het gha. Sini Muetter Cedella isch ir Zit vo sires Geburt ersch 18ni gsi. Am Bob si Vater, de Norval Sinclair Marley (* 1895 in Clarendon, † Mai 1955 in Kingston), isch e 50-jährige Offizier vor Britische Armee gsi. D Hochzit vo dene zwöi isch e Skandal gsi und het dezue gfüert dass de Captain Marleys us dr Armee isch gspickt worde. De Bob Marley het sich selber später chum über si englisch Vater güsseret. Nach einige Bricht het de nume e churzi Bezieig zur Muetter gha. Anderi Bricht hei gseid er sig für sini Familie müesam mit eie Lebesmittugschäft dure cho, heig se aber nach es par Jahr verlah. Am Bob Marley sini Chindheit isch prägt gsi vo de Kultur vo de schwarze Mehrheitsbevölkerig, vo magische Vorstellige, vo Kobolde, de Vorstellig vo Geister und vo villne Gschichte, aber au vo de spezifische Usprägig vom Christetum ir Kolonie Jamaika vo de dazumalige Ängland.
Marley het sini erste Kindsjahr i de ländliche Chlistadt Rhoden Hall verbracht. Mit 16ni het er d Schuel abbroche und isch uf Kingston züglet, d Hauptstadt vo Jamaika. I de Armeviertel vo Kingston het Gewalt und Hoffnigslosigkeit d Tagesordnig dominiert. Musgk isch die einzig Möglichkeit gsii, dere triste Alltagswelt z entflie. De Bobby und si Fründ Neville O'Reilly Livingston (au bekannt als Bunny Wailer) sind fasziniert gsi vo de Musig us de amerikanische Radiosender − Soul, Country, Pop und Rock − doch uf Wunsch vo sinere Muetter isch er de Mechaniker worde. Nach es par Jahr het er chönne d Arbet inere Werchstatt vomene Velomech übergäh und als Musiker lebe.
De Bob Marley und de Livingstone hei im 1961i d Rudeboysgründet, 1964 sinds id The Wailing Wailers umbenennt worde. Nebem Bunny isch under anderem de Peter Tosh debi gsi. De het wie de Bunny i de 1970er e erfolgrichi Solokarriere het gstartet. Di erste Stück vo dere Band si vom damalig populäre schnelle und guet tanzbare Ska prägt. Bis zum Endi vo de 1960er Jahr sind zuesätzlichi Element vo de afrikanisch prägte jamaikanische Volksmusig vo de Wailers ufgnoh worde. Zuesätzlich het sich de Beat verlangsamt; de Musigstil, wo hüt underem Name Reggae bekann isch, isch entstande.
Am 10. Februar 1966 het de Bob Marley sini kubanischi Fründin Rita Anderson ghüratet. Ab Mitti vo de 1960er Jahr het sich de Bob Marley meh und meh mit de Religion vo de Rastafari chönne identifiziere. 1967 isch er vom Christetum zu dere Glaubesrichtig konvertiert. D Rastas berüefed sich uf d Bible, führe e Kampf gege d Unterdrückig vo de Schwarze und hoffe uf ihri Heimreis zrügg uf Afrika. Sie hei, verfilzti Haar, wo wie e Löiemöhne ussgseht, ebe d Dreadlocks. D Religion het mit ihre spirituelle und mystische Element große Ifluss ufem Bob Marley sisni Musig. E religiösi Rhetorik find me vill i sine Lieder und het ihm e fasch scho hypnotischi Usstrahlig verleit. I de Interviews het er gern us em Alte Testament zitiert.
Dür das Zementreffe mit em Musiker und Produzent Lee Perry isch de Reggae gebore worde. Di ungewöhnlichi Musig het ds Publikum fasziniert. De Bob het sich sogar es Auto chönne chaufe und für sini Familie - er het inzwüsche zwe Ching - es Hus renoviere la. Chlini Toure ids Großbritannie und Nordirland und i di USA zeme mit em damals no völlig unbekannte Bruce Springsteen si dra cho.
De Bob Marley und d Politik / De Mordaschlag
Im Dezember 1976 isch z Jamaika uf Initiative vo de sozialdemokratische People's National Party (PNP) es Fridenskonzert mit em Titel „Smile Jamaica“ veranstaltet worde, das het es Zeiche gege di sich zuenehmend dramatisierendi politischi Gwalt uf de Insle het söue setze. De Bob Marley, wo sich immer usdrücklich vo de jamaikanische Politik distanziert het, aber tendenziell eher als PNP-Sympathisant het golte, het zuegseit, sich am Konzert z beteilige.
Ends November 1976 si Unbekannti is Hus vom Bob idrunge und hei ihn, sini Frau Rita und si Manager Don Taylor mit mehrer Schüss verletzt. De Bob Marley isch debi i de Brust und am Arm troffe worde, het aber überlebt.
Dr Hintergrund und d Täterschaft vom Attentat hei nie vollständig aufgeklärt chönne werde. Zahlrichi Spekulatione gits um das Ereignis. Vil Beobachter glaube a e Zemehang mit em Bob Marley sinere Teilnahm a dem Fridenskonzert und vermueted d Uftraggeber vo dem Attentat im Umfeld vo de rechte Jamaica Labour Party (JLP) oder gar vom amerikanische CIA. Es si allerdings au völlig anderi Hintergründ denkbar, öppe private oder finanzielle Strit. De Bob Marley het trotz alldem uf em „Smile Jamaica“-Konzert gspielt.
Si Tod
Im Herbst 1980 het er söue im Rahme vonere Tour mit de Commodores und em Lionel Richie de endgültig Durchbruch in de USA schaffe. Nach ere Fueßverletzig, wo sich de lideschaftlich Fußballfan Marley 1977 ageblich bim Spiele zuezog het und ufgrund sinere Rasta-Ideologie unbehandlet het glah, het sich si körperlich Zuestand dütlich verschlechteret und schliesslich isch bi ihm e metastasierende Melanom (schwarze Hutchrebs) diagnostiziert worde. Nach de erste US-Konzert im September 1980 ds Boston, Providence und im Madison Square Garden isch er bim Joggen im Central Park ds New York zeme broche. E Tumorbefall i de Lebere, i de Lunge und em Hirni sind festgestellt worde. Si letscht Uftritt i sinere Karriere isch im Stanley Theater in Pittsburgh, Pennsylvania, am 23. September 1980 gsi.
Wiu ihm di renommierte Ärzt vom Sloan Kettering Cancer Centers ds New York nur no e Lebeserwartig vo wenige Wuche hei gäb, het sich de Bob Marley a de dütsch Dr. Josef Issels agmolde. De het ds Rottach-Egern e Klinik für hoffnungslosi Fäll betribe und Methode agwandt, wo vor Fachwelt chum oder gar nid anerkannt si worde. De Bob Marley isch uf Rottach-Egern am Tegernsee (Bayern) zoge. Dür die Chemotherapie et er sini Dreadlocks verlore, was e Katastrophe für ihn als religiöse Rasta dargstellt het. D Klinik isch vill vo Schnee umgeh gsi; das het füre Marley e witeri Belastung dargstellt. Während de Therapie het er sich als Mitglied vo de äthiopisch-orthodoxen Tewahedo-Chile uf de Name Berhane Selassie taufe la. Im Mai 1981 het au Issels nüt meh für de Marley chönne mache. Am 8. Mai het de Bob Marley beschlosse, uf Jamaika zrügzcho, wo er het welle sterbe. Bi de Zwüschelandig ds Florida, wo er i de früe Morgestunde vom 11. Mai ancho isch, isch er bereits zschwach gsi, zum witerflüge.De Bob isch sofort is Chrankenhus bracht worde, wo er gege 11.30 verstorbe isch.
Si Lichnam isch uf Jamaika, wo er im Rahme vonere nationale Trurfir i Begleitig vo hunderttusige Mensche mit ere Bible, sire Gitarre, ere rote Gibson, emene Ganjazwig und emene Ring, wo er ageblich vom Haile Selassie persönlich binere Privataudienz geschenkt becho heig, im Sarg vo Kingston i sis Heimatdorf Nine Miles bracht und imene Mausoleum bigsetzt isch worde.
Marleys Erbä
Sini Frau Rita Marley het si Nachlass vo ca. 30 Millionen Dollar verwaltet. Doch bald isch es zu Erbschaftskämpf zwüsche Produzente, Plattenfirme und sinere Familie und dr Band cho.
Sini Bemüeige um Fride si nid erfolgrich gsi, weder i sine eigete Belange no i sim Land. D Wailers hend wege durende Gewalttätigkeite Jamaika verla. De Peter Tosh isch ds Kingston ermordet worde - wobi politischi Motiv vermutet werde - ds gliche giltet für de Drummer vo sire Band, de Carlton Barrett. Das musikalische Erbe vom Bob Marley auerdings lebt witer als unvergängliche Bestandteil vo de Musiggeschicht. De bedütend brasilianisch Sänger und Liedermacher Gilberto Gil het ihm zu ehre sogar es Album Kaya N'Gan Daya gwidmet. Sis Lied Get up Stand up isch zure inoffizielle Hymne vo Amnesty International worde.
Zu sim 60. Geburtstag im Jahr 2005 sind weltwit Gedenkkonzert und grossi Jubiläumskonzert in Addis Abeba und Kingston verastaltet worde. Zudäm isch sini Frau Rita zitiert worde, dass dr Bob Marley us sim Mausoleum ds Nine Miles, wo er begrabe isch, exhumiert werde söu und inere Gedenkstätte ds Shashemene in Äthiopien bigsetzt werden söu. Das het in Jamaika Ufregung und Empörig usglöst. Die vor Rita Marley anschined beabsichtigt Exhumierig isch jedoch falsch zitiert gsi; es hete nie Plän zunere Exhumierig gä.
Sini Ching
De Bob Marley het zwölf Ching gha, offiziell anerkannt elf liblichi und eis adoptierts; diversi Agabe us sim Heimatort und seim nächere Umfeld variiered sich aber zwüsche 22 und 46 liblichi Ching. Füf unehelich Ching si während dr Ehe mit dr Rita ufd Welt cho (Robbie, Rohan, Karen, Ky-Mani und Julian). Ziggy Marley, dr eltst Sohn, isch zeme mit dr Cedella, Stephen und Sharon inere Reggaeband namens Ziggy Marley & the Melody Makers. Au de Ky-Mani, Julian und de Damian hei e erfolgreichi Solokarriere als Reggaemusiker gstartet.
Sini Botschaft
De Liedtexte vom Bob Marleys Werk schengke mer speziell bedütig. Ou wenn de Marley au e Reihe vo andere Stücke, bispilswis Liebeslieder, verfasst het, dreiet sich di meiste vo sine Songs um spirituelli Inhalt, wo ohni Kenntniss vo de Rastafari-Religion chum zverstah sind. Er het sini Musig als Medium verstande, zum d Botschaft vo de Rastafari id Welt ztransportiere. Folglich isch und wird er vo viele Ahänger vo dere Religion als e Art Prophet gseh.
Oberflächlich betrachtet schint am Marley sini Musig, i dere chöme vill Begriff wie Freiheitskampf oder Revolution vor, hervorragend i de westlich Zitgeist vo de 1970er Jahr (Flower Power, Neue Linke) zpasse, was au ihre gross Erfolg bim westeuropäische und nordamerikanische Publikum erklärt. Insbesondrs ds Lied "Get Up, Stand Up" isch wege sim Refrain no hüt e Klassiker, und de Bob Marley giltet für vil als e Held vom Freiheitskampf. So Chunnts das sis Konterfei nebeme Poster vom Che Guevara es par westlichi Wohnzimmer schmückt.
Am Marley sini schinbar revolutionäre Lieder sind nie politisch oder sozialkritisch gsi, sondern religiös-spirituell. Konkrete Bezug zur weltliche Politik neme nume einzelni Songs wie äppe "Zimbabwe", und au die sind immer im Kontext vom rastafarianische Panafrikanismus zgseh. Es isch am Marley au nid um d "Befreiig vo de Schwarze" imene säkulare Sinn gange, wie das öppe Bürgerrechtler wie de Martin Luther King hei gmeint. De Bob Marley het immer erklärt, sich nid für Politik z intressiere und si generell abzlehne, da si Teil vom Babylon-System sig.
Discografie
Singles (Staatenlegende) Alben (Staatenlegende)
Literatur
PDF-Version frei herunterladbar unter
Hüniken
Hünike (amtlich Hüniken) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Hünike liit uf ere Grundmoräne im südliche Soledurner Mittuland. D Gmeindsflächi umfasst 76,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 15,8 % Waud u 7,9 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Subige im Norde, Horriwiu im Südweschte un Etzike im Oschte.
Gschicht
Hünike isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1263/64 aus de Hunnechoven.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 0 % gläge.
Religion
22,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 68,7 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,3 %, CVP 21,4 %, EDU 0,0 %, EVP 0,0 %, FDP 28,4 %. GLP 3,3 %, GP 8,3 %, SP 21,9 %, SVP 8,5 %, Suschtigi 6,0 %.
Gmeindspresidänt isch dr Daniel Nützi (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 67 Iiwohner 98,5 % Dütsch aus Hauptsproch aagää un 1,5 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Hünike ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Bliesgersweiler
Gerschwiller (lothrìngisch; frànzeesch Blies-Guersviller, ditsch Bliesgersweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gerschwiller lijt àn dr Blies àn dr Granz züe Ditschlànd vis-à-vis vum sààrlandische Dorf Bliesmengen-Bolchen uf re Heche zwìsche 197 un 287 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Gerschwiller sìn Frauenberg ìm Sìdoschte, Sarreguemines ìm Sìde un d sààrlandische Gmeine Kleinblittersdorf ìm Weschte un Norde un Mandelbachtal ìm Oschte. Züe dr Gmein ghere àui no d Ortsdeiler Auf der Helle un Blies-Schweyen.
Gschìcht
Gerschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 777 àls Villare (1261 Gereswilre, 1751 Guércheviller), Blies-Schweyen ànne 1594 àls Schweygen un Swein.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gerschwiller ìsch. Gerschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Gerschwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Vaumarcus
Famergü, wo uf Französisch Vaumarcus und im frankoprovenzalische Dialäkt heisst, isch en Ortschaft im Kanton Nöieburg.
Früener het der Ort Vaumarcus-Vernéaz gheisse und es isch en eigeni Gmeind gsi, wo sech denn mit de anderne Gmeinde vo der Gägend uf e 1. Jänner 2018 zämetoo het zum die grossi Gmeind La Grande Béroche z bilde.
Bis 2017 het’s im Kanton Nöieburg der Bezirk Boudry ggää, wo Vaumarcus derzue ghört het.
Geografi
Vaumarcus lyt am Stade vum Nöueburgersee an dr Gränze zum Kanton Waadt. Zue Vaumarcus ghert au no dr Wyler Vernéaz. Dr Bann bstoht us 62 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 26 Prozänt Wald und 12 Prozänt Sidligsflechi.
Die alte Nochbergmaine vu Vaumarcus sin gsii: Saint-Aubin-Sauges un Fresens im Kanton Nöueburg un Mutrux un Concise im Kanton Waadt.
Gschicht
Vaumarcus isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as Valmarcuel. Dä Ortsname wird erklärt us der ursprüngliche Form, wo uf düütsch «s Taal vom Markold» heisst.
30er
Säller Artikel behandlet chronologisch d Johr 30–39 uss em 1. Johrhundert vu dr christliche Zittrechnig.
Vaumarcus
Gschicht
Z Vaumarcus stoot en alti Burg.
30er
30
S Johr 30 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 783 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
Vaumarcus
Gschicht
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Im Gmeindwappe vo Vaumarcus gseht me uf Blau en silbrige Sparre mit drüü Roose druff und dernäbe drüü silbrigi Chrüüzli.
30er
31
S Johr 31 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 784 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
Vaumarcus
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,8 Prozänt gläge.
Religion
51 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 26,1 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
30er
32
S Johr 32 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 785 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Schaltjohr mit 366 Däg gsi.
Vaumarcus
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 0,6 %, FDP 34,4 %, Grüeni 3,2 %, PdA 0,3 %, SP 18,4 %, SVP 40,6 %.
Wirtschaft
Vaumarcus isch es traidzionells Puuredorf; es het schöni Wyvärge dört, und es git au Fälder bim Dorf. Es het Gwärbbetriib und s Ferielager und Tagiszäntrum Le Camp.
30er
33
S Johr 33 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 786 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
Vaumarcus
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 191 Yywohner 89,9 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,4 Prozänt Dytsch, 0,5 Prozänt Italienisch un 4,8 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
30er
34
S Johr 34 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 787 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
35
S Johr 35 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 788 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
36
S Johr 36 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 789 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Schaltjohr mit 366 Däg gsi.
37
S Johr 37 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 790 ab urbe condita gsi. Nooch em domols gültige Julianische Kalender isch es e Gmainjohr mit 365 Däg gsi.
38
S Johr 38 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 791 ab urbe condita gsi. Nooch em domols gültige Julianische Kalender isch es e Gmainjohr mit 365 Däg gsi.
39
S Johr 39 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 792 ab urbe condita gsi. Nooch em domols gültige Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
Brücke
Gschichtè
Diè wichtigschtè Bauschtoff für Bruggènè sin bis zum 19. Johrhundert Stei un Holz gsi. So hèn im 6. Johrhundert vor Christus d Babiloniër unter Nebukadnezar II. Bruggènè uss Zùpressè- un Zedèrèholz baut. Dè Bau vo dè Bogèbrugg uss Naturschtei odder Bedong hèn scho d Römer beherrscht, wièe d Pont du Gard hüt no ydrucksvoll belait. Mit dè Induschtrialisyrig isch 1779 mit èm neuè Bauschtoff Gussysè diè erschti Ysèbrugg vo dè Wält entschtandè, The Iron Bridge, è Bogèbrugg vo 30 m Stützwitti übber dè Fluss Severn bi Coalbrookdale (Ängland), wo dè Abraham Darby III. erbaut hèt. Diè witeri Entwicklig vom neuè Bauschtoff hy zu zächem un zugfeschtem Schmydeysè hèt dè Bau vo langè Kettèhängebruggènè ermöglicht. Èini vo dè erschtè bedütendè isch d Menai-Brugg z Wales mit èrè Hauptstützwitti vo 177 m bi nèrè Gsamtlängi vo 521 m gsi, wo Thomas Telford zwischè 1818 un 1826 baut het. Diè induschtrièlli Herschtellig vo Walzträger hèt dè Bau vo Fachwärkbalchènbruggènè gförderet, wiè dè Britanniabrugg z Wales vo Robert Stephenson us èm Johr 1850, mit Stützwittènè vo 146 m Längi. Dè zweite moderne Bauschtoff Bedong isch ab 1860 als Stampfbedong bi Bogèbruggènè ygsetzt worrè, diè erscht Ysèbetonbalchèbrugg isch 1875 vom Joseph Monier uff èm Landsitz bi Chazelet übber èn Bach erbaut worrè. Ysèbedongbruggènè mit großè Stützwittè sin Aafang vom 20. Johrhundert insbesunders als Bogèbruggènè uusgfüürt worrè, wiè 1930 bi dè Salginatobelbrugg mit 90 m Stützwitti. Mit dè Entwicklig vom Spannbedong nõch èm Zweitè Wältchrièg sin schlièßlich diè schlankè vorgschpanntè Balchèbruggènè us Bedong möglich worrè. So quert zum Byschpill d Rhybrugg z Bendorf sit 1965 dè Rhy mit èrè Stützwitti vo 208 m, zu dè Erbauigszit wältwit diè Balchèbrugg mit dè gröschtè Stützwitti, wa si hüt no z Dütschland isch. Barallel zu dè Spannbedongbruggènè isch im Stahlbau diè neuè Konschtruktionsform vo dè witgschpanntè Schrägseilbrugg entwickelet worre. Diè erschti großi Brugg vo sellèrè Bauform isch z Dütschland diè 1957 eröffneti Theodor-Heuss-Brugg mit èrè Stützwitti vo 260 m un èrè Gsamtlängi vo 914 m.
Öschterrych
I dè Richtlinniè un Vorschriftè für s Strooßèwesè (RVS), Kapitel 4 Kunschtbautè, isch d Brugg definyrt, wobi sinngmäß s glyche wiè z Dütschland gildet.
Ydeilig
D Ydeilig vo dè Bruggè ka nõch unterschidlichè Kriteriè erfolgè. È Variantè isch d Ydeilig nõch Form un Konschtruktion, Matriaal un Gwicht.
Balchèbrugg
S üßere Kennzeichè vo dè Balchèbrugg isch üblicherwys d sichtbari Drennig vom Übberbau (Brückenträger) vom Unterbau (Stützè, Widderlager) durch s Laager. D Laager überdräget d Laschtè us èm Übberbau uff d Unterbautè un gèbet èm Bruggèdräger diè notwendigi Laagesicherheit un Bewegigsmöglichkeit. D Querschnittsform i Längsrichtig glycht üßerlich èm Balchè, meischtens isch d Trägerhöchi konschtant. Abber au Übberbautè mit voänderlicher Übberbauhöchi sin möglich. Dõby wyst im Regelfall dè Untergurt entschprechend dè Momentenbeaaschpruchig è Krümmig uff, er isch gvoutet. Dè Balchè nutzt d Feschtigkeit vom Wärkschtoff obtimaal uus un wörd bi üblichè Brüggènè mit chlynè bis mittlerè Stützwitè (ca. 80 m) als statischs Sischtem vowendet. D Balkèbrugg isch vo allem wegè dè voglychswys eifachè Fertigung hüüfig aazträffè. Villi Bruggè übber Autobaanè sin i sellerè Bauart uusgfüürt. Balchèbruggènè könnet in Querrichtig mit voschidenè Querschnittsgeometriè uusgfüürt wörred.
Plattèbrugg
D Vollplattè isch vom statischè Sischtem hèr èn breitè Balchè. D Plattè wird hüüfig bi Übberfüürigè, bsunders bi schièfè Bauwärk, mit limitirter Bauhöchi un bis maximaal 30 m Stützwiti vowendet. D Vollplattè wörd oft mit Kragärm uff beidè Sitè vosää un isch denn dè Plattèbalchè mit eim Steeg ähnlich. Problematisch bi dè Vollplattè isch bsundere d Unterbringig vo dè Entwässerig.
Plattèbalchè
Dè Plattèbalchè vobindet Eigèschaftè von èrè Plattè mit denè von èm Balchè. Um größeri Stützwittè z erreichè odder um Matriaal z sparrè, wörred unter è voglychswys dünni Plattè ein odder è baar Drääger in Längsrichtig vo dè Brugg aagordnet.
Hoolkaschtè
Ergänzt mo dè Plattèbalchè mit èrè unterè Plattè, so ergit sich èn gschlossenè Querschnitt, dè Hoolkaschtè. Bsunders bi Balchèbruggènè mit mittlerè un größerè Stützwittè odder bi krümmtè Linnièfüürig wörred Hoolkaschtèquerschnitt, alternativ au Kaschtèquerschnitt benamst, ygsetzt. Selli zeichnet sich durch è großi Byg- un Torsion sschtyfigkeit uus, wodurrè großi Schlankheitè un rationelli Bauvofaarè, wie s Taktschièbevofaarè, möglich sin. Wit auskragendi Faarbaanplattè wörred oft übber schrägi Druckschtreebè uff dè Hoolkaschtè abgschtützt.
Raamèbrugg (Integraalbrugg)
Raamèbrugg entsprechet Balchèbruggènè, abber mit èm Unterschyd, dass dè Übberbau mit dè Unterbautè (Widerlaagerwänd un/odder Stützè) bygeschteif vobundè isch. Dõdurch wörred d Biègemoment im Fäld vomn Bruggèträger vominderet, un dõmit lôt sich selli Bauhöchi reduzyrè, odder bi gèänõ Bauhöchi è größeri Stützwitti erreichè. Hüüfig wörd sell bi Autobahnübberfüürigè gnutzt, um uff Mittelpfyler vozichtè z könnè. Dè Wegkeiè vo dè Lager vominderet d Koschtè für dè Unterhaalt un voeifachet d Wartig vo dè Brugg. Allerdings isch èn Uustuusch vom Übberbau, öppè nõch èm Aafaarschadè, uffwändiger.
Bruggènè, wo Übberbautè ohni Fuègè un Laager hèn, d. h. i d Widderlaagerwänd un etwaigi Stützè ygschpannt sin, wörred au als integraali Bruggè bezeichnet. È Variantè vo sellerè Bauart stellet semi-integraali Bruggè dar, bi wellè dè Übberbau nit komplett mit èm Unterbau monolithisch vobundè isch odder bi dennè dè Übberbau Fuègè uffwyst.
Fachwärkbrugg
Fachwärk sin uffglösti Tragwärksschtrukturè. Si hèn dè Vorteil von èm gringerè Matriaalvobruuch als voglychbari vollwandigi Tragwärk wiè Balchè (=> gringeres Eigègwicht). Dõby wörred d Stääb vom Fachwörk vorwygend uff Zuug un Druck belaschtet. È Nõchteil isch oft diè größeri Bauhöchi vo dè Konschtruktion. Fachwärkbruggènè wörred vor allem mit Staal (mengmol au als Holzbau) uusgfüürt. Uffgrund vo dè hochè Vokeerslaschtè wörred si oft bi Ysèbaaübberfüürigè vowendet, findè abber au iri Aawendig bi Strõssèbruggè mit größerè Stützwittè, bsunders i dè USA. Fachwärk voberget sich i dè Regel au unter dè Vokleidig vo decktè Holzbruggènè.
Konschtruktionsformè vo Fachwärkbruggènè:
Gitterbrugg
Gitterbruggenè odder Gitternetzbruggenè sin Fachwärkbruggenè mit engmaschigè Stääb. Diè Technik isch um 1860 vowendet worrè, well dõmols uff èm europäischè Feschtland no keini gnuèg großi Bläch für Vollwandträäger zur Verfüègig gschtandè sin.
Pendelpfylerbrugg
Bi Pendelpfylerbruggenè sin d Pfyler glenkig mit èm Übberbau un èm Fundament vobundè. D Pfyler wörred dôdurch nu vo Druckkräft beaaschprucht, während diè Längskräft, wo byschpillswys vom Bremsè odder Aafaarè vo Faarzüüg kömmet, vom Übberbau vollschtändig i d Widderlager gleitet wörred.
Bogèbrugg
Dè Bogè isch für Massivbauschtoff, wiè Stei odder Bedong, mit irer hochè Druckfeschtigkeit diè geignetschti Tragwärksart, well dè Bogè dõ bi optimaler Geometry fascht nu Druckbelaschtigè susgsetzt isch. Deshalb isch selli Art vo Konschtruktion bi èm Huufè aaltè Bruggenè z findè. Allerdings muè dè Baugrund uusreichend fescht sy, well er nebbè dè loträchtè Kräft bsunders au horizontali Kräf uffnää muè. Diè Widderlaager am Ènd vom Bogè wörred Kämpfer gnannt.
Hütt wörred Bogèbruggenè us Staal odder Staalbedong mit uffgschtändertè, obbèligender Faarbaan zum Überwindè vo düèfè Däler odder Gländeyschnitt baut. Mit èm Staalbogè sin Stützwitè vo bis zu 500 Meter möglich, mit èm Stahlbedongbogè sin 300 Meter möglich. Staalbogèbruggenèn mit aaghängter, unnèligender Faarbaan kömmet uffgrund vo dè nidrigè Bauhöchi vo dè Faarbaandaflè vo allem im Flachland bi dè Überwindig vo Gwässer vor. Bogèbruggenè mit mittèligender Faarbaan, wie diè Karmsundbrua, sin è witeri möglichi Variantè, um Hindernis z überwindè. È moderni Bauart sin diè CFST-Bruggenè (concrete filled steel tube bridges), wo sit 1990 in China hüüfig baut werre und wo bi denè dè tragendi Bogè znägscht us leerè Staalroor hèrgschtellt wörd, wo aaschließend mit Bedong vofüllt wörred.
È Bogèbrugg bschtoot us eim odder meererè Bögè un dè Bruggèdaflè odder Faarbaan. D Staalbogèbrugg bsitzt zuèsätzlich no Hänger odder Steher, a denè d Bruggèdaflè bfeschtigt isch.
Konstruktionsformè vo Bogèbruggenè:
Hängebrugg
D Hängebrugg isch è Witerentwicklig vo dè Seilbrugg. Eifachi Hängebruggenè mit no durrèhängender Faarbaan findet mo scho in steizitlichè Kulturè. Hüt wörd d Hängebrugg übberwigend für d Übberquerig vo breitè schiffbarè Gwässer mit Stützwitè obberhalb vo 800 m baut. Wegè dè Tendenz zu größerè Verformigè wörd si im Regelfall nit als Ysèbaanbrugg vowendet. Si isch statisch ähnlich wiè d Bogèbrugg mit unnèliegender Faarbaan. Bi dè Hängebrugg wörd zwischè Pylonè è Tragseil uffghängt. A sellem Tragseil wörred Hänger befeschtigt, senkrächti Seil, welli d Faarbaan träget. Si sin abber bi witè Stützwitè stark gegè Windschwingigè aafällig, wiè s dè Yschturz vo dè Tacoma-Narrows-Brugg i dè USA am 7. November 1940 zeigt hèt.
È berüèmts Byschpill von èrè Hängebrugg isch d Golden Gate Bridge z San Francisco; d Akashi-Kaikyō-Brugg z Japan hèt sit 1998 mit 1991 Meter diè gröscht Stützwiti.
Schrägseilbrugg
D Schrägseilbrugg odder Schrägkabelbrugg hèt sich zu dè Übberbrückig vo breiterè Gwässer odder Flächè mit Stützwitè zwischè 200 m un 1.000 m als technisch bsunders geignet un au als würtschaftlich erwisè. D Brugg wörd meischtens im Freivorbau errichtet. Dè Bauzuèschtand mit dè wit uuskragendè Brugg isch uffgrund vo dè sitlichè Windbeaaschpruchig maßgebend für diè technisch möglichè Stützwitè. Uffgrund vo irer hochè Styfigkeit ka si au für dè Ysèbaavokeer vowendet wörrè. È Schrägseilbrugg beschtôt us dè Pylonè, dè Faarbaan un dè Seiler. Alli loträchtè Kräft vo dè Brugg wörred über d Seil i dè Pylon ybrõcht, wo selli denn senkrächt als reini Druckkräft i dè Untergrund ybringt. Diè Schrägseilbrugg isch s glych wiè nè Uuslegerbrugg, d Faarbaantaflè bildet dè druckbeaaschpruchtè Untergurt, d Seil sin Uuslegerzuggurtè, welli diè vertikalè Laschtè a d Pylone abträget un i dè Faarbaandaflè rückvoankeret sin.
Extradosed-Brugg
È Extradosed-Brugg isch è neuartigi Bruggèkonschtruktion (è Brugg mit ußè ligender Vorschpannig) mit Schrägseiler, diè è Mischig us Schrägseilbrugg un vorgschpannter Balchèbrugg isch.
Spannbandbrugg
Tragends Elemènt von èrè Spannbandbrugg sin ein odder meereri Spannbänder, welli d Faarbaan trait un mit dè Endufflaager zugfescht vobundè sin. Charakteristisch isch dè konkave Durchhang vom Spannband in dè Fälder. Je gringer dè Durchhang, umso größer sin d Zugkräft im Spannband. Wegèm Durchhang wörd selli Bauform überwigend als Fußgängerbrugg errichtet. S Spannband ka au übber Zwischèpfyler gfüürt wörrè. Èn bekanntè Votreter vo sellerè Bruggègattig isch d Holzbrugg bi Essing übber dè Main-Donau-Kanal, diè nebbè dè uugwöhnlichè Vowendig vo Brèttschichtholz als Spannband mit 193 m glychwool bis 2006 diè längscht Holzbrugg Europas gsi isch. Sellè Status isch a diè 225 m langi Drachèschwanz-Brugg uff em Glände vo dè Neuè Landschaft Ronneburg übbergangè. Bi Strõßèbruggenè wörd d Faarbaan üblicherwys übber m Spannband uffgschtänderet, so dass trotz èm Durchhang vom Spannband è Faarbaan entschtoot, wo dè Trassyrig vo dè Strõß entschpricht.
Beweglichi Brugg
Beweglichi Brugg wörred baut, wenn sich us dè örtlichè Gegebeheitè ergitt, dass è feschti Brugg nit würtschaftlich odder konschtruktiv möglich isch. Sell ka sy, wenn zum Byschpill im Flachland è Ufffaarrampè z düèr wär un ohni Rampè è z gringi Durchfaartshöchi für diè unnè ligendi Vokeerslinniè übrig blybt. Sellè Bruggètùp hèt dè Nõchdeil, dass d Krüzig vom Vokeer nit vonenand unabhängig stattfindè ka, sondern immer ein vo dè Vokeerswäg gschperrt isch.
Selli Bruggenè wörred durch d Art vo dè Konschtruktion gnauer bschribbè. So git s d Zugbrugg odder Zièbrugg, bi wellerè d Faarbaan ho hochklappt wörd, d Klappbrugg, derrè iren Mechanismus keini Zugseil hèt (s berühmteschte Byschpill isch d Tower Bridge z London), è Yzièbrugg wiè i dè Nöchi vo Gouda z Holland un als bsunderi Variantè è Dreifäldzugklappbrugg, wiè d Hörnbrugg z Kyl, è Faltbrugg. Witeri beweglichi Bruggètùpè, wo Schifffaartsstrõßè krüzet un größeri Durchfaartsbreitè ermöglichet, sin d Dreybruggenè, diè komplett um iri vertikaali Ach drüllet wörrè ka (d Dreybrugg Malchow), d Hubbrugg, diè komplett hoch ghobbè wörd (d Kattwykbrugg übber d Hamburger Süderelbe) odder im niderländischè Haarlem sowiè d Kippbrugg, d Senkbrugg un d Rollendi Brugg.
Uusdrüllè vo dè Nordschleusèbrugg z Bremerhavè für d Freigaab vom Wasserwäg:
Schwimmbrugg (Pontonbrugg, Schiffbrugg)
Schwimmbruggenè hèn a Stell vo Pfyler uff èm Gwässer ligendi Schwimmkörper, diè kurzi Übberbautè mitenand vobindet. Als Schwimmkörper kömmet Pontons, Schiff, Schluuchböötli, Hoolplattè odder Amphibièfaarzüüg zum Ysatz. D Nutzbarkeit vo Schwimmbruggè wörd bsunders vom Wasserschtand un dè Wasserschtrömig stark beyflusst. Je nõch Wasserschtand muè bim Befaarè vo dè Brugg zwischè m Ufer un èm èrschtè Schwimmkörper è erheblichi Stygig odder è Gfäll übberwundè wörrè, wa vo allem bi Ysèbaabruggè d Nutzig zitèwys erschwert odder umöglich macht. Hüüfig wörd d Brugg am Ufer abgschpannt, well si suscht nu è minimi Querschteifigkeit hèt.
Schwimmbruggenè wörred hüt meischtens als Behelfsbruggè ygsetzt, um zerschtörti Infraschtruktur bis zu dè Widderherschtellig z ersetzè. È tùpischi Aawendig lyt im militärischè Berych, wo s einersits drum goot, zerschtörti Infraschtruktur temporär widderhèrzschtellè, anderersits abber au dorum, durch Flexibilität operativi Vorteil z erlangè. Früèner sin Schwimmbruggenè au als koschtègünschtigi Alternativè a Stell vo feschtè Bruggè aagwendet worrè.
Holzbrugg
Holz isch in Form von èm Baumschtamm übber è Schlucht odder è Gwässer s älteschte Bruggèbaumatriaal. S wörd bi Jochbruggenè un bi Fachwärkbruggè vowendet. Im 18. Johrhundert hèt dè Bau vo Holzbruggè mit dè Rhybrugg Schaffhuusè vom Hans Ulrich Grubenmann èn erschtè Höèpunkt erreicht. Selli isch 120 m lang gsi un hèt nu ein Zwischèpfyler. D Witerentwicklig isch i dè erschtè Hälfti vom 19. Johrhundert z Nordamerika bim Bau vo dè Ysèbaastreggenè durch dè Kontinent vollzogè worrè, unter anderem mit dè hölzernè Trestle-Brugg, wo uss eifachè Balchèbruggènè mit èrè feinmaschigè Aaordnig vo Rundhölzer bschtôt.
Hütt vowendet mo Holz im bsunderè bi Fuèßgängerbruggènè, Steeg odder anderè untergordnetè Bruggenè wiè Güèterwägbruggenè odder Huuszuèfaartè. Vo Vordeil isch dôdèby bsunders s nydrige Eigègwicht vom Holz. Ehnder seltè wörd Holz hütt für größeri Bruggè vowendet, wiè i dè Nöchi vom finnischè Mäntyharju. Dört isch 1999 diè mit 168 m längschti (maximaali Stützwitti 42 m) für dè Strõßèvokeer zuèglôeni Holzbrugg vo dè Wält eröffnet worrè. Diè längschti deckti Holzbrugg vo Europa isch d Holzbrugg vo Säckingè z Südbadè. Zu dè bekannteschtè zellt d Chapellbrugg z Lozärn. Diè längscht deckti Holzbrugg vo dè Wält isch mit 390 Metèr d Hartland Bridge z New Brunswick, Kanada.
Seilbrugg
D Seilbrugg ghört zu dè älteschtè Brückèartè, woby s en Huufè Variantè git.
Reini Seilbruggenè findet mo no z Afrika, Asiè, Süèdamerika un Mikronesiè. S Seil bschtôt oft us Naturfaserè, mengmol au us Staal.
Steibrugg
Steibrugg sin Bruggenè, bi dennè nit nu d Bruggèpfyler, wiè sell bi Ysè- odder Holzbruggenè dè Fall isch, sondern au dè Übberbau us Stei hèrgschtellt isch. Scho früè isch Stei als Bruggèbaumatriaal ygesetzt worrè, znägscht mit unbearbeitetè un spòter mit bearbeitetè Stei. Dõby sin diè erschtè Steibruggenè mit Kragbogè und denn mit fortschritender Technik als echti Bogèbruggenè uusgfüürt worrè. Bi gringer Streggi, wo übberbrüggt wörrè muè, könnet Steibruggenè mit eim einzigè, von eim zum anderè Ufer gschpanntè Bogè, bi größerè Streggè mit e baar zwischè Steipfyler ygwölbtè Bögè, uff dènnè diè Bruggèdaflè lyt, uusgfüürt worrè. Unterschyd entschtönn dõdeby au durch d Form vom Bogè, wo èn Halbchreis, èn flachè Chreisbogè (Stichbogè/Segmentbogè), èn flachè odder überhöötè Bogè sy ka. D Halbchreisbogèbruggenè vo dè Römer hèn Stützwitè bis uugfäär 28 Metèr (Brugg vo Alcantara). Maximaal sin öppè 45 Metèr lichti Witti bi sellerè Geometryform mit Steibruggenè möglich, wa bi dè Brugg Pont du Diable z Frankrych erreicht worrè isch. Mit dè ygsetztè Segmentbögè, wo ab èm Mittelaalter vofüègbar gsi sin, hèt mo Bruggenè bauè könnè, wo statisch günschtiger, abber uffgrund vom höcherè Sitèschuub schwiriger beherrschbar sin. Dõdèmit hèt mo Steibruggenè mit Spannwitè bis zu 72 Metèr erreichè könnè. D Trezzo-Brugg isch mit èm Segmentbogè vo 72 Metèr lichti Witi 39 Johr bis zu dè Zerschtörig diè gröscht Steibogèbrugg vo dè Wält gsi. Hütt hèt Stei bim Bau vo Bruggè nu no è untergordneti Bedütig, meischtens in Form vo Vokleidigè.
Staalbedongbrugg, Spannbedongbrugg
Staalbedong voeint d Vordeil vo Bedong un Staal. Dõby umschlièßt dè Bedong dè Staal un schützt sellen asè vor Roscht. Dè Staal bringt sini Zugfeschtigkeit i selli Vobindig mit iè, wa nu möglich isch, well beidi Stoff èn zimlich ähnlichè Wärmiuusdeenigskoeffiziènt hèn.
Es git mengi Artè vo Bedong:
Metallbrugg
Gussysè isch è Ysè-Legyrig mit nidrigerem Schmelzpunkt als Staal un deshalb lychter hèrzschtellè. Uffgrund vo dè gringè Elaschtizität hèt s spröde Gussysè bi Konschtruktionsbautè kei Bedütig mee un isch znägscht durch s Schmydeysè, denn durch dè Staal abglöst worrè. Villi Bruggenè sin früèner uss Gussysè baut worrè, zum Byschpill The Iron Bridge übber dè Severn. Diè meischtè vo dè Gussysèbruggenè sin dè stygendè Belaschtig nit gwachsè un sin dõher durch Staalbruggenè ersetzt worrè.
Staal wyst è rächt hochi Feschtigkeit gegèübber Druck- sowiè Zugkräft uff. Staal wörd im Bruggèbau vo allem in Form vo Seil, Brofyl odder Blèch vowendet. Hütt wörred vomeert Deile uss Staalguss ygsetzt. È entscheidendè Nõchdeil isch abber s Roschtè (Roscht), wa üblicherwys Korrosionsschutzbeschichtigè erforderlich macht un zuè èm hochè Unterhaltigsuffwand füürt. Staal wärd bim Übberbau vo allem vo Stabbogèbruggè, Deckbruggè, Fachwärkbruggè un Hängibruggè ygsetzt.
Tragwärk vom Vobundbau hèn räumlich drennti Querschnitt, wo us zwei odder mee Bauschtoff bschtönn. Anderscht als byspillswys bim Staalbedong wörd dè Vobund unterènand durch bsunderi Vobindigsmittel hèrgschtellt. Zum Byschpill lyt bi nèrè Staalvobundbrugg uff èm stäälernè Bruggèträger d Faarbaanblattè, wo uss Staalbedong bschtòt. Dè Vobund zwischè beidè Bauschtoff wörd übber Kopfbolzèdübbel sichergschtellt. Dõdurch kunnt s zu nèrè kraftschlüssigè Vobindig un beidi Querschnitt würket zämmè als ein Querschnitt. Bi Kopplig vo Spannbedong- un Staalvobundkonschtruktionsdeil schwätzt mo au vo nèrè hybridè Brugg.
È bsunderi Bauart vo dè Staalvobundbrugg sin diè sit 1990 in China hüüfig bautè CFST-Bruggè (concrete filled steel tube bridges), bi dennè dè trägendè Bogè znägscht us leerè Staalroor hèrgschtellt wörd, welli aaschlièßend mit Bedong vofüllt wörred.
Dè èrschti Ysatz vo Aluminium im Bruggèbau erfolgt 1933 mit dè Erneuerig vo dè Faarbaankonschtruktion vo dè Smithfield Street Bridge z Pittsburgh. 1946 hèt mo diè us neu entwickletè Aluminiumlegyrigè beschtehendi eischpurigi Ysebaabrugg Grasse River Bridge i dè Nöchi vo Massena (New York) mit Aluminiumhauptdräger errichtè könnè. I spòterè Johr isch d Strangpresstèchnik witerentwicklet worrè. Selli ermöglichet d Hèrschtellig vo speziell uff d Aaforderigè vom Bruggèbau abgschtimmtè Brofyl. I dè Zit zwischè 1980 un 1990 hèt è starki Vobreitig vo dè Aluminiumbrugg, diè durch è gringes Gwicht, Korrosionsbschtändigkeit sowiè gringi Unterhaaltskoschtè kennzeichnet isch, i dè skandinavischè Länder stattgfundè.
Kunschtoffbrugg
Sit dè 90er Johr wörred Bruggè au us Faser-Kunschtoff-Vobund baut. D Tèchnik kunnt meischtens bi chlynerè Bruggè für Fuèßgänger un Radfaarer zum Ysatz. Eini vo dè älteschtè Uusfüürigè isch diè 1990 erbauti Fussgängerbrugg uff èm Golfplatz in Aberfeldy, Schottland. Z Boothbay, Maine stôôt derzit diè längscht Brugg us Kunschtoff, diè 160 Meter langi Knickerbocker-Brugg. Kunschtoffbruggenè benötiget gmäß Untersuchigè us Holland wèniger Graui Enèrgy als Bruggè us hèrkömmlichè Wärkschtoff, un iri Erschtellig setzt wèniger CO2 frei.
Fungtion
È witeri Möglichkeit, Bruggènè yzdeilè, isch iri Fungtion. Demmnõch ka mo unter anderem unterscheidè zwischè Strõßebruggè, Fuèßgängerbruggè, Ysebaabrugg, Kanalbrugg/Wasserbrugg (Trogbrugg) un Wildbrugg (Grüèbrugg). È Ysebaabrugg trait somit Schinnèwääg, è Strõßèbrugg analog dèzuè Strõßèwääg. Oft hèt abber è Brugg en Huufè Bschtimmungszwèck.
Witeri Bruggèartè mit Fungtionsnamè sin unter anderem d Förderbandbrugg (im Bärgbau), d Leitungsbrugg (öppè im Chemywärk) abber au d Pionyrbrugg odder d Behèlfsbrugg. Hülfsbruggènè degegè sin Bruggènè us vorgfertigtè, meischt stäälerni Baukaschtèelemènt, wo bi Inschtandsetzigsarbètè a vorhandnè Bruggènè für d Umfaarig vo dè Bauschtell ygsetzt wörred. È Hülfsbrugg ka au übber èn längerè Zitraum im Ysatz blybè. Bruggè könnet ußerdemm au übber è längeri Zit kei Fungtion haa: Selli wörred denn im Volksmund „Soda-Brugg“ benamst.
Laag
D topologischi Laag isch au èn möglichs Kriterium für d Zuordnig vo Bruggènè. So ka mo unter anderem unterscheidè zwischè Dalbruggè, Stadtbruggè, Haaldèbruggè, Flussbruggè odder Kanalbruggè un Hochbruggè.
Im Querschnitt
Bsunders bi unterschydlich gnutztè Bruggènè wörred oft zu dè Vokeerstrennig zwei Fahrbaanebènè aagordnet. È bekannts Byschpill für sötigi Doppelstockbruggè isch d Öresundbrugg, diè obbè d Strõßè- un unnè dè Ysebaavokeer uffnimmt. Au d Trennig vo dè Richtigsfaarbaan vo meeschtreifigè Strõßèbrüggènè, wiè bi dè Bay Bridge, ka mit zweistöckig gnutztè Bruggèübberbautè erfolgè. Meestöckigi Bruggè hèn dè Vorteil, dass diè statisch notwendigi Konschtruktionshöchi glychzitig als Vokeersraum gnutzt wörd. Sell reduzyrt s Eigègwicht vo dè Brugg, well d Bruggèbreiti gringer isch un dõmit diè notwendigè Querträger lychter wörred.
Viadukt un Durchläss
Als Viadukt bezeichnet mo hütt mee odder minder hochi un langi Bruggènè bi nèrè Strõß odder Ysebaan, wo stygigsarm è Dal odder è Sènggi mit Pfyler un meischt Bögè überschpannet. Ähnlichi Konschtruktionè, d Aquädukt, sin vo dè Römer zu dè Trinkwasservosorgig gnutzt worrè. Viadukt sin spòter im Ysebaabau hüüfig errichtet worrè.
Als Durchlass gildet è chlynes Bauwärk mit èrè lichtè Witti vo wèniger als zwei Metèr im Èrdkörper von èm Vokeerswäg. Er wärd denn baut, wenn èn Fuèßwäg odder èn chlynè Bach durch è Strõßè- odder Ysèbaadamm zu füürè isch. Durchlässe wörred meischtens als Staalbedongraamèkonschtruktion odder mit Wellschtaalroor uusgfüürt.
Bauelemänt
Einzelni Bauelemänt von èrè Brugg wörred byschpillhaft aahand von èrè Strõßèbrugg uffzellt. Anderi Bruggèartè hèn mengi Deil nit, defür widderum zuèsätzlich anderi (voglych feschti un beweglichi Bruggè). Au bsitzt nit jedi Strõßèbrugg alli Bauelemänt, well si für jedi Brugg nõch dè Èrfordernis vom Blaaner uusgwäält wörred.
Unterbautè
Als Unterbautè von èrè Brugg bezeichnet mo Widderlager un Pfyler. D Unterbautè nèmmet d Laschtè vom Übberbau uff un leitet selli i d Gründig ab.
Widderlager befindet sich üblicherwys a dè Èndè von èrè Brugg un bildet dè Übbergang vom Èrddamm zum Bruggèübberbau. Siè überdräget d Übberbaulaschtè uff d Gründig un nèmet dè Erddruck uff d Rücksitè vom Widderlager uff.
D Mittelunterschtützig voringeret d Stützwitti vom Übberbau zwischè dè Widderlager un ermöglichet dõmit è gringi Bauhöchi. Si leitet entsprèchend dè Stützwitti Deil vo dè Übberbaulaschtè i dè Baugrund. D Mittelunterschtützigè wörred meischt als Einzelpyler odder Pfylerschybè uusgfüürt. Bi Schrägseil- odder Hängibruggè wörd d Mittelunterschtützig durch è Hochhängè vo dè Brückenlaschtè beaaschprucht. I sellem Fall schwätzt mo von èm Pùlon.
Gründig
D Gründig vom Widderlaager un Mittelunterschtützigè un d Abdrägig vo dè Bruggèlaschtè erfolgt mit Flachgründig (Streifèfundament, Fundamentblattè) odder Düèfgründig (Boorpfääl, Rammpfääl odder Brunnè).
Kämpfer isch è bsunderi Bezeichnig von èm Widderlaager bi nèrè Bogèbrugg.
Laager
D Laager von èrè Brugg sin d Kontaktpünkt zwischè Übber- un Unterbau. Si müèn asè bschaffè sy, dass si diè erforderlichè Drèè- un Kippbewegigè sowiè Voschièbigè ermöglichet un è zwängigsarmi Übberdrägig vo dè Ufflaagèrkräft ermöglichet.
Staallaager git s als feschti Linnièkipplaager odder als beweglichi Linnièlaager (Rollèlaager). Well i dè Vogangèheit zaalrychi Schäddè ufftrèttè sin, wörred selli hütt bi Brüggèneubautè z Dütschland nimmi ygsetzt. Rollèlaager bschtönn uss Staalzilinder, wo sitlich ghaaltè wörred un Laagerblattè, ebbèfalls uss Staal. Si könnet großi Bewegigè vo dè Brugg uusglychè.
Elaschtomerlaager sin Voformigslaager, d. h. si übberdräget d Kräft übber d Voformig vom Elaschtomer. Si bschtönn uss eim flexiblè, alterigsbschtändigè Kunschtoff, i wellen bi beweertè Laager Staalblattè ygschafft sin, welli d Druckfeschtigkeit un Inkompressibilität höcher machet. D Voformigslaager sin uff allè Sitè beweglich un erlaubet d Uffnaam vo horizontalè un vertikalè Laschtè bi glychzitiger Torsion um drei Achsè un bi glychzitiger Voschièbbarkeit in zwei Richtigè. Diè Voschièbbarkeit i horizontaler Richtig ka durch d Aaordnig vo Feschthaaltekonschtruktionè us Staal vohinderet wörrè. S Elaschtomerlaager ka nit so großi Bewegigè wiè è Rollèlaager uffnää, isch abber wartigsärmer, well d Staalbläch nit mit Luft un Füüchtigkeit in Berüürig kömmet un sellèwäg korrosionsgschützt sin un keini beweglichè Deil vorhandè sin. Bi größerè Voformigè benutzt mo s Voformigsgleitlaager, bi wellem s Elaschtomerlaager mit èrè zuèsätzlichè Gleitschicht vosää isch.
Durch entsprèchendi Dimensionyrig un Geometry als Bedongglenk ka Staalbedong au Torsionè uffnää un asè als unvoschièblichs Laager würket.
Stetten (Schwaben)
Stetta (amtlich Stetten) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Brücke
Faarbaanübbergäng
Dè Übberbau von èrè Brugg voformt sich i dè Längsrichtig durch Temperadurwechsèl un Längskräft uffgrund brèmsedè Faarzüüg sowiè bi Spannbedongbruggènè zuèsätzlich durch d Vorschpannig un s Krièchè un Schwindè vom Bedong. Selli Voformigè trettet am Widderlaager nit uff un müèn dõher durch è Übbergangskonschtruktion uusglichè wörred. Ußerdem söllet d Faarbaanübbergäng è sichers Übberquerè au bi hochè Gschwindigkeitè ermöglichè.
Stetten (Schwaben)
Gmoendsgliderong
Zua Stetta ghered d Derfer Stetta, Erisried ond Wipfel ond d Weiler ond Gheft Gronau, Walchs ond Weiherhaus.
Gschicht
Stetta haut friar zua dr Herrschaft Mindelheim ghert, mo 1714 zom Kurfirschtetom Bayern komma ischt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,3 % gleage.
Brücke
Faarbaanbelag un Abdichtig
Dè Faarbaanbelaag hèt hützudaag z Dütschland èn dreideiligè Uffbau us Abdichtig, Schutzschicht un Deckschicht. Diè ca. 2 cm starki Dichtigsschicht beschtôt us Bitumè-Schweißbaan (mit odder ooni Medallkaschyrig) un schützt dè Bruggèübberbau vor èm Ydringè vo Obberflächèwasser, Froscht un Tausalz. Èn uff d Überlappigsschtööß glaites Abdeckband vohinderet s Ydringè vo Deck- un Chläbbermassè i d Schutzschicht. Diè uugfähr 4 cm starki Schutzschicht bschtôt us Gussasphalt odder Walzasphalt un diènt èm Schutz vo dè Abdichtig vor dè Beanaschpruchig durch dè Vokeer un vor Witterigsyflüss. Uff d Schutzschicht wörd zu dè unmittelbarè Abdrägig vo dè Faarbaanlaschtè è uugfähr 4 cm starki Deckschicht us Asphaltbedong uffbrocht. Uff untergordnetè brivatè Wäg, wiè Forschtwäg odder Huuszuèfaartè, wörred au Faarbaanbelääg us Holz vowendet, bi aaltè Bruggè (wiè öppè Römerbruggènè) wörd Nadurschtei vowendet.
Stetten (Schwaben)
Religion
91,6 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 6,4 % evangelisch.
Brücke
Faarbaanbelag un Abdichtig
D Entwässerig soll s aafallendi Obberflächèwassèr rasch un vollschtändig ableitè, un zwar nit nu uss Gründ vo dè Vokeerssicherheit, sondern au dômit dè Belaag möglichscht zügig uusdröchnè ka. Im Regelfall wörd s Wassèr übber è Drainagesischteem in Regèübberlaufbeggi abgleitet.
Stetten (Schwaben)
Verwaltong
Stetta haut mit em Markt Dirlewang ond dr Gmoende Apfeldrach ond Unterägg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Brücke
Uusrüschtung
Bruggègländer diènet als Abschturzsicherung für Fuèßgänger odder Radfahrer. D Gländer sin uss Staal odder Aluminium un hèn bi Absturzhöchè vo wenniger als 12 m è Mindeschthöchi vo 1,0 m, bi größerè Abschturzhöchè betrait d Mindeschthöchi 1,1 m. Nebbè Radwäg isch z Dütschland è Gländerhöchi vo mindeschtens 1,2 m vorgschribbè (nõch dè „Empfeligè für Radvokeersaalaagè“ 1,30 m). Bi Strõßèbruggè mit mee als 20 m Längi enthaaltet dè denn zweideilige Handlauf zuèsätzlich è Drôtseil.
Stetten (Schwaben)
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Stetta isch dr Richard Linzing.
Brücke
Uusrüschtung
Leitplankè odder Dischtanzschutzplankè diènet als Abschturzsicherig für Kraftfaarzüüg odder zu dè Sicherung vo dè GegÈfaarbaan gegès Uusbrächè vo Faarzüüg. Selli wörred us Stahl{Staal gfertiget, z Öschterrych deilwys au us Aluminium. Allerdings isch d Vowendig vo Aluminium nit unbroblemaatisch, well sell mit dè Zit voschprödet un s dôdurch bi Unfäll nit seltè zu schwèrè un schwerschtè Körpervoletzigè kunnt. Deshalb wörred z Öschterrych keini neuè LeitplankÈ mee uss Aluminium uffgschtellt un vorhandni Leitplankè uusduuscht. Als Alternatyv zu dè Dischtanzschutzplankè wörred z Dütschland uff AutobaanbruggÈ au Bedongschutzwänd für d Faarbaanbegrènzig vorgsää.
Stetten (Schwaben)
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Brücke
Spezièlli Uusrüschtungè
Bi mengè Bruggè findet mo ußergwöhnlichi Inschtallationè. So trait dè Piloon vo dè Neuè Brugg (Bratislava) è Turmrestaurant. Anderi Bruggèpfyler vo Hängibruggè dräget Sendeantennè. Bi elegtrifizyrtè Ysebaanstreggè müèn bi allè Bruggèbauwärk uffgrund vo dè spannungsfüürendè Oberleitung{Obberleitig uss Sicherheitsgründ Baudeil uss elegtrisch leitendem Matriaal geerdet sy.