cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leipzig
d Buech-, Sproochforschigs- und Literaturstadt Leibzsch
Di sächsischi Unistadt isch für Dichter en gueten Oort gsi. Schriftsteller wie dr Lessing, dr Klopstock und dr Goethe sin dohii cho. Es paar vo de bekanten Autoore us dr sächsiche Stadt sind: Erich Kästner, Georg Curtius, Johann Christoph Adelung, Johann Christoph Gottsched, Johann Samuel Adami, Christiane Karoline Schlegel, Gottlieb Friedrich Otto, Amalie Curtius, Amalie von Sachsen, Theodor Körner, Ferdinand Stolle, Friedrich Rudolf Hasse, Ernst Windisch, Elise Bake, Gotthold Klee, Alexander Otto Weber, Wolfgang Schumann, Ludwig Renn, Wilhelm Willige, Eleonore Lorenz, Jakob Haringer († 1948 z Züri), Christian Winkler, Balduin Thieme, Peter Jokostra, Hans Ahner, Peter Adler, Hans Lucke, Gerhard Steinecke, Heinz Czechowski, Nina Grunenberg, Joochen Laabs, Monika Zak, Karin Hempel-Soos, Klaus Bochmann, Rolf Bergmann.
Am Afang vom 19. Joorhundert het die Nöji Leipziger Literaturzytig für d Buechkultur im düütsche Sproochruum öppis bedüütet. S Düütsche Literaturinstitut vo dr Uni Leipzig macht für düütschsproochigi Autooren en Fachuusbildig. Es isch anne 1995 entstande. Z Leibzsch isch d Gselschaft für zytgnössischi Lyrik dihäi, wo d Leipziger Lyrikbibliothek tuet füere.
Vo Leipzsch kännt me vil Sprooch- und Literaturforscher; die Königlich-sächsischi Gselschaft vo de Wüsseschafte un d Uni Leipzsch sin sit em 19. Joorhundert e Hoochburg vo dr Sproochforschig gsi. 1845 isch z Leibzsch die Dütschi Morgeländischi Gsellschaft gründet worde, die eltischto Organisazioon vo de düütsche Oriäntalischte. Me het au vo dr Leipziger Schuel vo dr Sproochwüsseschaft gredt und drmit d Richtig vo de Junggrammatiker gmeint mit de Indogermanischte Karl Brugmann (1849-1919) und August Leskien (1840-1916). Dr Leipziger Filoloog Georg Curtius het 1885 agfange mit dr Kritik a dere Richtig, wo denn i dr Sproochforschig wäge den Entdeckige vo dr Dialäktology kä Rolle me gspilt het.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:24:53: SR 111 teilt met, das si met em Triibschtoffabloh aföhnd ond nächher soforf lande wänd („we have to land immediate…“).
Leipzig
d Buech-, Sproochforschigs- und Literaturstadt Leibzsch
Sit em 18. Joorhundert macht men interdisziplinäri Forschige zu dr Sproochgschicht un dr Ortsnamekund vo Sachse, wo sit em Früemittelalter es Sproochkontaktgebiet zwüschem Düütschen und em Slawischen isch. Vo Leipzig sind bedüütendi Forscher vo dr Düütsche Gselschaft für Nameforschig cho. Dr Germanischt Theodor Frings vo dr Uni Leipzig isch e Pionier vo dr Dialäktgeografy gsi. Es modärns Meedium zu dr aktuelle Sprooch isch s Wortschatz-Portal, wo s Institut für Informatik vo dr Uni Leipzig anne 2011 uuftoo het.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:24:54: De Flogdateschriiber zeichnet de Usfall vom Giirdämpfer uf.
Sankt Theodul
sys Lääbe
Dr Theodor chönt, wie me vrmuetet, us em Oschte vom Römische Rych cho sy; dr Lucien Lathion het hingäge probiert z zeige, ass er au grad so guet us ere vornääme Familie im Wallis chönt gsi sy. Er ghört zu de früene chrischtliche Bischöf us em 4. Joorhundert. Grad öppe zu Läbzyte vom Bischof Martin vo Tours isch er im Wallis im Amt gsi. Anne 381 chunt ime Dokumänt vom Konzyl z Aquileia s erschte Mol dr Bischof Theodor vor, im latynische Tegscht stoot: Theodorus episcopus Octodorensis, und do drmit isch är dr eerscht Bischof, wo men im Gebiet vo dr hütige Schwiiz gchönnt. Z Aquileia, dr alte grosse Stadt a dr Adria, het die Chileversamlig vo 34 Bischöf stattgfunde, wo dr grooss Bischof Ambrosius vo Mailand derby gsi isch und entscheidend prät het. Uf dr Zämekumpft het me die Bischöf verurdeilt, wo dr Leer vom Arianismus gfolget sind. Dr Bischof Theodor vo Octodurus sell spöter au no uf d Chileversamlige z Mailand ane 389 und anne 393 ggange sy.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:25:02: D Bsatzig git erneut en Notruef ab, de werd vo de Flogsecherig beschtätiget.
Sankt Theodul
sys Lääbe
Es isch möglech, ass dr Bischof i däre Zyt d Lüüt i de Bärge vom Wallis deils erscht no als Chrischte het müesse gwünne und ass dr Bischof Theodor uf Gheiss vom Mailänder Oberhirt als Missionaar im Roonetaal gwürkt het. Vo Mailand uus isch me dozmol i verschidene Piet vo den Alpe go dr chrischtlech Glaube vrchünde. S Bischtum vo Octodurus isch vermuetlich eerscht churz vorhär ygrichtet worde, so wie vil anderi z Norditalien und z Gallie au. Es isch die schwiregi Zyt gsi, wo s mit dr Verwaltig vom römische Rych nidsi ggangen isch, und do sind d Bischöf au für wältlechi Sache immer wie meh zueständig worde.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
Zwösche 01:25:06 ond 01:25:14: Nachenend falle alli wechtige Azeigeinschtrumänt im Cockpit us.
Sankt Theodul
sys Lääbe
Bin ere archäologischen Uusgrabig öppe anne 1990 het men im Bode under der hütige Stadtchile vo Martinach d Grundmuure vom ene Huus us dr Röömerzyt gfunde, wo drin e Gebätsruum ygrichtet worden isch; das dörfti die erschti früechrischtlechi Kathedrale vom Bischof Theodor gsi sy.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:25:12: D Ufzeichnig vom Flogdateschriiber brecht ab.
Ortschaft
En Ortschaft – oder au eifach en Oort – mäint als Begriff vo der Geografy e mönschlechi Sidlig, also en Platz, wo Mönsche woone, i der Landschaft.
Geografischi Bedütig
Im Normalfall het jedi Ortschaft en eigene Ortsname.
Es git au Oort, wo früener öpper gwoont het und wo spöter d Hüüser verschwunde sind; das sind i der Fachsprooch d Wüeschtige, wo als ehemolige Ortschafte gälte; dene ire Name isch a gwüssnen Oorte als Fluername erhalte blibe. Es Bischpiil do derfür isch Stürfis, es ehemoligs Walserdorf i de Bündner Bäärge oben a Mäiefäld und Seewis.
Biella
Biella isch e Stadt vo Itaalie. Es isch d Hauptstadt vo der Provinz Biella i der Region Piemont.
Ortschaft
Amtlechi Bedütige
Z Tüütschland het d Bezäichnig Ortschaft aber au en verwaltigsrächtlechi Bedüütig für täil Sidlige, und me könnt dört au organisatorischi Fachbegriff wie Ortsbezirk, Ortsvorsteher usw. Düütschi Oortschafte chönne au us es paar chlynere Dörfer zämegsetzt sy.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:25:16: D Flogsecherig get d Erlaubnis zom Triibschtoffabloh. SR 111 git kei Antwort.
Biella
Geografy
D Stadt lyt am Südfuess vo den Alpe; s Bärgmassyv im Norde vo der Stadt heiisst Alpe vo Biella. D Stadt Biella isch am Fluss Torrente Cervo. S alte Stadtzäntrum isch uf eme Hügel und heisst Piazzoo. Me chunt vom Tal unde mit ere churze Säilbaan dörthii.
Ortschaft
Amtlechi Bedütige
Au i de Schwyz gits en amtlechi Bedütig: D Bhöörde rede vo Ortschaft, wenn die Hüüser es geografisch abgränzts Sidligsgebiet händ mit eigenem Name und eigener Poschtleitzaal.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:25:40: D Flogsecherig wederholt d Erlaubnis zom Triibschtoffabloh. Kei Antwort.
Biella
Geografy
I der Ebeni unden a Piazzo isch s nöie Biella mit de Verwaltigsgeböi vo der Stadt und vo der Provinz.
Sankt Theodul
sys Lääbe
Ufe Theodor goot d Tradizioon vom Kultoort Saint-Maurice zrugg. Im ygändte 5. Joorhundert het dr burgundisch Bischof Eucherius vo Lyon dr Tegscht Passio Acaunensium martyrum ufgschribe – das heisst uf Dütsch: «s Lyde vo de Märtirer vo Acauno». Und i däm Pricht verzellt er, wie en Abdeilig vo römische Soldate vor chly meh als hundert Joor bi Acaunum, em hütige Saint-Maurice im Roonetaal, wägem chrischtleche Gloube tödet worde sig. Und er schrybt au drvo, ass dr Bischof Theodor spöter a däre Stell d Chnoche vo de ermordete Soldate Mauritius, Primicerius und vo anderne wider gfunde und in ere nöie Chile begrabe heig. D Überliferig vom Stärbe und vom Martirium vo de thebäische Legionäär und irne Begleiter isch i dr Zyt vom Theodor offebaar no läbig gsi, und wo dr Bischof die dapfere Chrischte berüemt gmacht het, isch das gwüss es grosses Zeiche gsi für d Propagande vom chrischtleche Gloube im Roonetaal.
Biella
Gschicht
Der Oort het i der antike Zyt Bugella gheisse. Do druus isch im Iteliänische Biella woorde.
Kultur
Wyt ume berüempt isch der Wallfahrtsoort Sacro Monte di Oropa, wo im 17. Joorhundert bout worden isch und hüt zum UNESCO-Wälterb ghört.
D Altstadt Piazzo het alti Hüüser so wie öppe der Palazzo Ferrero.
Z Biella isch s Museum vom Bielleeser Undernääme Fila, wo en wältwyt bekanti Margge für Sportchleider isch.
Sankt Theodul
sys Lääbe
Vo de thebäische Märtirer sind nid alli grad zäme bi Acaunum umprocht worde. E Deil vonne het me dört nid verwütscht, und die sind us em Wallis wääg gange, dr Ursus und dr Victor is Land a dr Aare i d Römerstadt Salodurum, d Verena isch mit iine mitcho und spööter no wyter d Aare ab und uf Tenedo bim hütige Zurzach gfahre, und dr Felix und d Regula sind über d Alpe i d Ostschwiiz, uf Turicum flüchtet; das isch s hüttige (Züri). Die römische Statthalter i de Stedt Salodurum und Turicum händ die chrischtleche Flüchtling lo foltere und tööde, und me seit no hütt, drby sige allerhand wundersaami Sache gschee.
Em Bischof Theodor sis chrischtleche Monumänt bi Acaunum isch im burgundische Rych berüempt worde, d Wallfaart zu de Thebäische Heilige isch beliebt gsi, und s Chlooschter Saint-Maurice, wo dr König vo Burgund a däre Stell het lo boue, het im Middelalter d Gunscht vo de Landesheere, zerscht vo de Burgunderchönige und denn vo de Graafe vo Savoie gha.
d Theoduls-Legände
Vom heilige Theodul gid s scho sid em Middelalter, wie me eben us em Pricht vom Mönch Ruodpert weiss, verschideni Gschichte und Legände, wo me mit dr Zyt wyt im Land ume verzellt het.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:25:46: D Bodekontrolle z Moncton empfoht onverschtändleche Gschpröchsfätze (vermuetlech of Schwiizerdütsch), wo wahrschinlech vom Flog SR 111 chömed.
Sankt Theodul
dr Theodul, dr Tüüfel und d Glogge
Di einti Gschicht, wo us em spoote Middelalter chunt, seit, der Theodul sig uf Rom ggange und heig em Papscht in ere schwirige Laag ghulfe. Do heig dä iim zum Dank e Glogge gschänkt, wo dr Theodul töif im Bode vergrabe gfunde het, und drufabe sig dr Tüüfel sälber zwunge worde, die Glogge sampt em Bischof is Wallis z träge. D Glogge het me z Sitte i Chiledurm too. Wäge däre muetige Reis uf dr Glogge sind spöter volchstümlechi Brüüch entstande.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
ca. 01:30: I de Gägend vo St. Margaret’s Bay, Nova Scotia, werd es grosses Flogzüg im Tüüfflog beobachtet. Me ghört d Trebwärch dütlech.
Sankt Theodul
dr Theodul, dr Tüüfel und d Glogge
Dr Hans Loretan verzellt die alti Gschicht im Walliser Joorbuech vo ane 2008 eso:
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:31:18: D MD-11 gheit met enere Gschwendigkeit vo fascht 300 Knote (555 km/h) is Meer. Debi trett en Belaschtig vo 350 g uf. Ohrezüge hei vo emene luute Knall gredt. Seismographe zeichne om die Uhrziit en Erschötterig uf.
Sankt Theodul
d Wätterglogge
Im Wallis gchönnt me d Überliferig, ass die alti Wätterglogge vo Sitte, wo ebe di alt Jodernglogge gsi wär, gäge böses Wätter Wunder gwürkt het. Vo dere Glogge het me immer wider chlyni Stückli abgnoo und vo de Gloggegüüsser id Gloggeschpys vo anderne Wätterglogge lo tue, eso isch d Chraft gäge s starche Wätter vo dr Theodulsglogge au uf die nöie Wätterglogge übere ggange. So ne Glogge isch z Luzärn gsi, an anderi z Obersaxe, und no vo vil anderne het me gseit, si sige vo dr römische Papschtglogge gsägnet.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
ca. 02:30: Di erschte Rettigschräft chöme an Onfallort, si fende aber nor no Liiche ond Trömmer vo SR 111.
Sankt Theodul
s Wyyfass
En anderi alte Gschicht, wo scho dr Ruodpert bringt, goot so: Dr Bischof Joder im Wallis het emol vernoo, ass bi dr grosse Chelti d Wyytrüübel ganz ferfroore sige. Für d Lüüt im Taal isch das schlimm gsi, und me het em Bischof s Leid gchlagt. Do het dr Joder es grosses Fass gnoo mid Wyy drin, und e jede het zuen em chönne cho und druus Wyy nää, so vil as er bruucht het. Niemer törf aber s Fass einisch uftue, het dr Joder ne gseit. E Zytlang isch das guet ggange, und gar nie isch s Fass läär worde. Es het dr Name Sant-Jodern-Fass übercho, und au wo dr Bischof scho lang gschtorben isch, het’s drus Wyy ggää. Aber einisch sind halt doch grobi Lüüt i Chäller vom Bischof sim Huus ggange, und me het s Fass ufgrisse zum gsee was drinnen isch. Aber lueg au: es isch ganz läär und troche gsi. Nume en einzege Trüübel isch oben am Spuntloch ghanget und het früener immer dr Wyy ggä gha. Aber jetz isch dää grad fertröchnet und abegheit und verbrösmelet. Au s Fass sälber isch ganz kabutt gsi, und me het s nümme chönne bruuche.
Es git aber zwöi chly anderi Versioone vo dere Gschicht: Es heisst au, wenn d Äärn schlächt gsi isch, heig der Theodul de Wyypuure es Wyybeeri id Fesser gleit, und die heige sech vo sälber mit Wyy gfüllt. Und en alti Tradizion prichtet, der Thedoul heig äxtra für d Chindbetterinne es Wyyfass gfüllt, und die heige druss chönne roote und wyysse Wyy nää, beides us em glyche Fass.
Swissair-Flug 111
D Pilote
De Kapitän Urs Zimmermann esch 49i gsi ond het bes zom Zitponkt vom Unglück 10'800 Flogschtonde ggha, devo 900 i de MD-11. Er esch set 1971 bi de Swissair gsi, set 1983 esch er Kapitän gsi. De Kopilot Stephan Löw esch 36i gsi ond het vo sine 4800 Flogschtonde 230 of dem Flogzügtüp verbrocht. Er esch set 1991 bi Swissair gsi.
Ortschaft
Amtlechi Bedütige
Z Öschtrych pruucht me der Begriff so wie aus s Wort Frakzioon ofiziell für einzelni Däil vo de politische Gmeinde. Öschtrych het (für 2017) 2100 Gmäinde und 17.229 Oortschafte, und me het im ganze Land öppe 55'000 Ortsnäme zelt.
Sankt Theodul
wie dr Theodul Bischof worden isch
Im Lötschetaal verzellt me sech, d Walliser heigen einisch nid gwüsst, wäär me als nöie Bischof wett anää. E Schtimm het gruefe, dää wärdi Bischof, wo uf emene Tisch vo Bei tuet ässe. Niemer het aber e Tisch gfunde, wo us Bei (= Chnoche) gmacht gsi isch. Do het me a dr Strooss dr Jodern gsee, wo mid eim Chnüü am Bode gsi isch, und uf em andere Bei het er sis Zmittag, es Stückli Brot und chly Chäs, verschnitte. Do isch öper druf cho, ass das jo ebe en Tisch vo Bei git. Me het denn zfride der Jodern is Münschter broocht, wo me ne zum Bischof gmacht het.
em Theodul syn Bischofsstab
Das isch e Legände, wo’s dervo i de Walliser Tääler verschideni Forme git.
Z Birnier i de Bäärge bi Martinach seit me: Wo der Theodul uf em Wäg vo Rom zrugg is Wallis übere Bärnhardsbärg cho isch, sig der Tüüfel mid em ggange und heig sech als Chaufme verchleidet. Wo dr Theodul müed gsi isch, het er binere Kwelle usgruejt, und do sig dr Tüüfel wasgisch washesch mid em Stab dervo. Im Dorf Birnier isch aber e Frou gsi, wo grad d Wyfesser gwäsche het; dr Lääset het do agfange. Die Frou het em Tüüfel basst, und won er isch cho z springe, het si es Fass ufe Wääg tröölet, und dr Tüüfel isch drüber gheit und het dr Stab verlore. D Büüri het em Theodul dr Stab brocht, und dä het em Dorf zum Dank e rychi Wyyärn versproche.
Wyt vrbreitet isch au d Gschicht, wie dr Theodul, wen er e Chile is sim Bischtum isch go psueche, sin Stab, wo us emene alte Wyystock gmacht gsi isch, verusse i Bode gsteckt het. Won er wider ggangen isch, het er dr Stab nid usezoge, nei, er het en abgschnitte, und dr Räschte het Wurzle gmacht, wo s druus nöie Wyy ggä het.
wie der Theodulpass zu sym Name cho isch
Dr Bischof Theodul het einisch syn Brueder im Augschtdaal bsuecht, wo chrank gsi isch. Wo’s em wider besser ggangen isch, goot dr Bischof zrugg is Wallis. Uf em Wäg id Bärgen ufe het er z Valtournanche gfrogt, wär über e höch Bass mit em chönnt cho. Chly spöter seit dr Theodul em Bärgfüerer: Was chan i der ggä drfüür? Dä seit, er sell im Taal die vil Schlange, wo’s dört gha het, vertrybe. Das het dr Theodul gmacht, und so gits i däm Taal bis hüt nümm vil Schlange. Sider seit men em Bärgpass ob Zärmatt dr Theodulpass und em Gletscher undedra Theodulgletscher.
s Adänke
Wo anne 580 e spötere Walliser Bischof vo Octodurus us syn Amtssitz a ne nöie Ort wyter oben im Roonetaal, uf Sedunum, s hütige Sitte, züglet het, sind offebaar au d Relikwie vom Bischof Theodor mitcho. Die ganzi Diözeese het denn dr Name Bischtum vo Sitte übercho. I dr Karolingerzyt isch z Sitte über em nöie Grab vom häilige Theodor e Chile mid emene Grabmonumänt i dr Kripta bout worde. Das isch s Zäntrum vom Theodulskult im Wallis worde. Die gootischi Chile Sankt Theodul, wo dr gross Architekt Ulrich Ruffiner 1516 grad näbe dr Kathedrale Notre Dame du Glarier us em 15. Joorhundert bout het, isch d Pfaarchile vo dr Stadt Sitte.
S Adänke an spotröömisch Bischof isch im Wallis nie verschwunde. Dr Bischof Theodul isch drüber usen im Alperuum im Middelalter populär worde. Er gilt als Schutzhäilige vo de Glogge, vo de Alpepäss, vo de Winzer und de Hirte, und wäge de Legände mit de Glogge glaubt men au, ass er gäge s böse Wätter, Blitz und Hagel hilft.
Ortschaft
Amtlechi Bedütige
D Länder händ es Sischteem vo Kennziffere für die einzelne Oortschafte.
Sankt Theodul
s Adänke
I dr Gschicht vom Bischtum Sitte isch ane 999 es bsunders wichdigs Ereignis ytroffe, wo dr Chönig Ruedolf vo Burgund em Bischof d Grafschaft mit de Chönigsrächt im Wallis gschänkt het. Do dermit isch dr Bischof au zum Landesfürscht im Roonetaal worde. Bi dr Schänkig het dr Chönig dütlech an Bischof Theodor erinneret, won er i dr Urkunde schrybt, s Ampt vom Graf chöm jetz zu dr häilige Maria und em häilige Theodul, ebe de beede Schutzhäilige vo Sitte. Uf latynisch heisst das im Dokumänt so […] comitatum vallensem integriter […] sancte Marie sanctoque Theodolo Sedunensi […].
Was men im Middelalter vom Theodor, em Bischof vo Oktodur, no gwüsst het, isch z läse in ere Kwelle us em 13. Joorhundert: Dr Mönch Ruodpert, wo vilecht im Konvänt vom Chlooschter vo Saint-Maurice gsi isch, het d Läbensgschicht Vita sancti Theodori sedunensis episcopi gschribe. Scho do drin chunt e früeni Legände vor, wo id dr Kulturgschicht bis hüt e Würkig zeigt, d Gschicht, wie dr häilig Thedoul einisch Wyy vermeert heig. Und dr Ruodpert het au gwüsst, ass dr Theodul dr Entdecker vo de Thebäermärtirer gsi isch. Vo däm Mönch sinere Schrift goot denn s Wärch legenda beati Theodoli (uf Dütsch «d Legände vom selige Theodul») uus, wo öpen um s Joor 1200 in ere Schrybstube z Sitte entstanden isch.
Sid em 13. Joorhundert gits z Sitte liturgeschi Tegscht zum 16. Augschte, em Fyrtig vom Sant Theodul. Im 14. Joorhundert sind s erschte Mol Relikwiaar erwäänt, wo me drin dr Chopf vom Häiligen und separat sini übrige Relikwie ufbewaart het. Die choschtbare Gfäss sind vermuetli usem 11. oder 12. Joorhundert gsi. I dr Chriegszyt noch dr französische Revoluzion, wo d Franzoose is Wallis choo sind, het me die eerwürdige Schetz verloore, und me wäiss nümm, was mit dene wärtvolle Gägeständ un de Überräschte vom Bischtumspatroon gschee isch.
Sit dr Zyt vo de Karolinger het me dr Thedoul z Sitte vereert und en äifach als Bischof vo Sitte agluegt. Anne 999 isch er jo als Patron vom Bischtum erwäänt worde. Dr Fyrtig vom Theodul isch im Wallis sid em 12. Joorhundert der 16. Augschte. Uf de Gältstück, wo d Fürschtbischöf vo Sitte vo ane 1497 bis 1628 gschlage hend, gseet me dr Theodul mit dr Glogge.
D Bilder und d Figuure vom häilige Theodul, wo in vilne Chile z gseh sind, zäige iin deils zäme mid em Tüüfel, wo en Glogge träit, und mängmol au mid eme Wytrüübel.
Z Sitte stoot vor em Schloss Majoria sid anne 1965 e modärni Statue vom Theodul us Bronze, wo dr Walliser Chünschtler Jacques Barman gmacht het. Das isch s Joor gsi, wo me s Jubiläum 150 Joor sid em Bytritt vom Wallis zu dr Eidgnosseschaft gfyret het.
Im Bischtum Sitte het’s nüün Pfarreie mit em Patrozinium vom Sant Theodul:
Swissair-Flug 111
D Pilote
I de Laufbahn vo beidne Pilote het’s bes det ane no keni Zwöschefäll geh ond si send in gueter körperlecher Verfassig gsi.
Sankt Theodul
s Adänke
Vom Wallis uus het sech dr Bruuch, uf d Hilf vom Theodul z vertroue, i den Alpe gäge Weschte und gägen Oschte uusbreitet, uf Savoye, Oberitalie, id Innerschwiiz, is Bündnerland und drüber use in Voradlbärg, is Tirol und uf Süddütschland. Dr heilig Theodul isch sid em Joor 1750 dr Stadtpatron vo dr bäirische Stadt Ehinge a dr Donau. Ane 960 het dr Apt Ulrich vom Chloschter Ottobeire z Sitte Relikwie vom häilige Theodor für syni Chloschterchile bsorgt.
Z Savoye findet me Theodulschile z Villy-le-Pelloux, z Brizon, z Thyez und z Montgellafrey. Z Ormont-Dessus im Kanton Waadt stoot e refermierti Sankt-Theoduls-Chile.
Swissair-Flug 111
D Floglotse
De Floglotse z Moncton, wo för de oberi Loftruum zueschtändig gsi esch, esch 32i gsi ond het 9 Johr Bruefserfahrig gha. Zom Onglöcksziitponkt esch er set 5 Stond im Dienscht gsi, vohär het er 72 Stonde frei gha. De Floglotse i de Bodekontrolle esch 51i gsi ond esch set 26 Johr Lotse gsi. Er het set 9 Stonde Dienscht gha, vohär het er 16 Stonde Freiziit gha.
Sankt Theodul
s Adänke
A vilnen Oort hange Glogge mit em Name vom Wätterpatron. Eini isch z Sitte sälber, en uralti z Tersnaus isch us em Joor 1395, und Theodulsglogge vo 1412 sind z Münsigen und i dr Stadtchile vo Thun, eini vo 1575 z Underschächä, die alti Sant Joderglogge z Luzärn vo 1489 het me anne 1633 nöi ggosse als Joder- und Rochus-Glogge, i dr Stadt Ehinge chunt s alte Theodulglöggli vo 1758, d Sant Johannes und Sant Joder-Chile vo Buächs het e Glogge vo 1902 und d Chile Peeter und Paul z Vals e Sant Joder-Glogge, wo 1963 ggossen isch. Au z Tschappina isch so äini, und no in anderne Chile i verschidene Gebiet.
Swissair-Flug 111
D Floglotse
Beidi Lotse händ alle erforderleche Qualifikatione gha. Dr Loftverchehr esch a dem Obe gring gsi.
Sankt Theodul
s Adänke
Im Gmäindwppe vo Underschächä im Kanton Uri gseht men e Glooge und druffe s Bild mid em Theodul und em Tüüfel, won e Glogge träit.
Swissair-Flug 111
S Flogzüg
Di veronglöckti Maschene esch es Passagierflogzüg vo de McDonnell Douglas Corporation vom Tüp MD-11. Di drüü Trebwärch send vom Härschteller Pratt & Whitney. Si esch am 5. Auguscht 1991 neu a d Swissair usgleferet worde ond het bes zom Abschtorzziitponkt 36'000 Flogstonde gha. Usgschtattet esch si met 241 Setzplätz, devo 12 i de First- 49 i de Business- ond 180 i de Economy-Klass
Sankt Theodul
dr Sant Theodul und d Walser
Über d Walser vom Bündnerland und im Vorarlbärgische wird mängmol gseit, dr Theodul sig bi ine scho immer e wichtige Heilige gsi. Me dänkt aber hütt, dass das ender e jungi Tradizioon isch. Sicher isch bi de Walser, wo im 13. Joorhundert u sem Wallis i die öschtleche Alpetääler ggange sind, dr Name vo däm populäre Heilige nid unbekant gsi. Aber me gseht, wie dr Johann Schwimmer 1957 usfüerlech erklärt het, ass i de Walserdörfer am Afang dr Sankt Martin algemein der belieptisch Heilig gsi isch, und drnäbe dr heilig Niklaus. Dr Theodor isch ofebar erscht sid em 15. Joorhundert denn bi de Walser au mee und mee vorcho. Me findet dr Wätterpatroon 1433 z Lääch, 1460 z Dimülsch, 1461 z Latärns, 1463 z Mittelberg und 1477 z Röötis.
Swissair-Flug 111
d Flogonfallontersuechig
D Ontersuechig vom Onglöck isch öber vier Johr gange ond het 39 Millione Doller koschtet. Onder de Leitig vo de kanadische Transportsecherheitsbhörde Transportation Safety Board of Canada (TSB) händ Verträter vo de Schwiizer Flogsecherig, de Swissair, de Firma Boeing (als Rächtsnochfolger vo McDonnell Douglas) ond vom Trebwärchshärschteller Pratt & Whitney d Ontersuechig gfüehrt.
Sankt Theodul
dr Sant Theodul und d Walser
Es isch denn die früschi Renaissance vo dr Walsergschicht im spoote 19. Joorhundert gsi, wo bhauptet het, dr Thedul wäär scho vo Afang a dr bedütend Heilig bi de Walser gsi.
Béatrice Hess
D Béatrice Hess (* 10. Novamber 1961 z Colmer) isch a frànzeescha Schwìmmera, wo ìn da Paralympics-Spììler zwìscha 1984 un 2004 vììl Medàlia gwunna hàt. D frànzeescha Zittung L’Humanité hàt sa wia eina wu da beschta Schwìmmer ìn dr Walt üszeichent.
Swissair-Flug 111
d Flogonfallontersuechig
D MD-11 esch bim Ufschlag of d Wasseroberflächi i mehreri tuusig Stöck verresse worde. Di meischte send of de Meeresbode i öppe 55 Meter Tüüfi gsonke. S Trömmerfäld underwasser esch 125 Meter lang ond 95 Meter breit gsi. me het 126,5 Tonne Trömmer chönne bärge, das sendn öppe 98% vo de Flogzügmasse. Eleige d Bärgig vo de Wrackteili het 15 Mönet duuret.
Béatrice Hess
Jugend
D Béatrice stàmmt üs Ràppschwihr. Ìhra Vàter, dr Jérôme Pierre ìsch Schüehmàcher gsìì, ìhra Müeter, d Émilie Jacquot ìsch a Wawera gsìì. Wo sa uf d Walt kumma ìsch, hàt d Béatrice a Knochaentzìndung àn da Bei bikumma. Trotz ìhra Behìnderung ìsch d junga Béatrice ìn d Schüel gànga, z Ràbschwihr, bis zu 13 Johr àlt.
Swissair-Flug 111
d Flogonfallontersuechig
AM 27. März 2003 het d TSB z Halifax de abschlüssendi Onfallbrecht veröffentlecht. Luut dem het wahrschinli en Korzschloss, wo dorch en brochnigi Isolierig ussglöst worde esch, di alegendi Thermoschallisolation enzündt.
Béatrice Hess
Jugend
Noh dam ìsch sa operiart worra un ìsch viar Johr uf Berck (Pas-de-Calais) gànga, fer ìn'ma Pflagzentrum wohna. Da Ort ìsch dur Schweschtra regiart gsìì, mìt'ra stranga Disziplin fer d Kìnder wo därt glabt han. Ìn dara Zitt sìn ìhra Bei làhm worra, sa hàt gàr nìmm känna làuifa un ìsch ìn a Rollstüehl kumma. Zum Glìck hàt sa aui lehra schwìmma. Ìm Wàsser hàt sa a Frèiheitgfühl entdeckt, wo ìhra d Sorga vum Àlltàg hàt halfa z vertràga.
Swissair-Flug 111
d Flogonfallontersuechig
D Brecht schellt fescht, das d MPET-Beschechtig vom Dämmmaterial ond anderi Teili im Flogzüg ned gnueg füürfescht send. Dorom het sech s Füür schnäll ond onbemerkt chönne usbreite. Denn hets d Zueleitige zo wechtige Cockpitinschtrumänt kabot gmacht, so das d Pilote d Orientierig öber em Meer verlore händ. 6 Minute vor em Abschtorz esch au d dateleitig zom Flogdateschriiber im Heck zerschtört worde, das het d Ontersuechige zuesätzlech schweriger gmacht.
Béatrice Hess
Sportliga Kàrriar
Wo sa ìns Elsàss zruck kumma ìsch, hàt sa ìm Schwìmmclub vu Schlettstàdt trainiart, un speeter ìn dr frànzeescha nàtionàla Mànnschàft.
Swissair-Flug 111
d Flogonfallontersuechig
Als Resultat het d TSB 23 Secherheitsempfälige usgschproche. Si he neui Standards för Materialteschts zor Füürfeschtikeit, de Iisatz vo Rauchmälder im Cockpit ond d Inschtalation vo Videokameras i Hohlrüüm. Zodem set s Flogpersonal besser för d Brandbekämpfig trainiert si.
Béatrice Hess
Sportliga Kàrriar
Ànna 1982 hàt sa àn da ìnternàtionàla Spììler fer Behìnderta vu Stoke Mandeville, ìn Anglànd, mìtgmàcht. Un ìn da Paralympics-Spììler vu 1984 hàt sa ìhra erschta Guldmedàlia gwunna.
Swissair-Flug 111
Verfilmige
D Kataschtroofe vom Swissair-Fog 111 esch i de kanadische Fernsehsändig «Mayday - Alarm im Cockpit» met em änglische Tetel Fire on Board ond em düütsche Tetel Swissair, Flug 111 zeigt worde. Es isch di dritti Folg vo der 1. Staffle. I de amerikanische Sändig «Sekunden vor dem Unglück» werd de Vorfall i de Folg Feuer im Cockpit dargschtellt. En wiiteri flimischi Dokumentation esch FEUER AN BORD - Die Tragödie von Swissair Flug 111 vom Schwiizer Radio ond Färnsee.
Béatrice Hess
Sportliga Kàrriar
Sa hàt bis ànna 2004 àn da Paralympics-Spììler teilgnumma.
Privàtlawa
Dur dr Sport hàt sa dr Aristide Hess lehra kenna, sa han mìtnànder ghirota un han zwei Kìnder bikumma: dr Guillaume (1990) un d Delphine (1993).
Johannes IV. (Papst)
Dr Johannes IV. (* 6. oder 7. Johrhundert; † 12. Oktober 642 z Rom) isch vu 640 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wirke
Är isch vu Salona z Dalmazie gsii. Noch em churze Pontifikat vum Severinus isch er am 24. Dezämber 640 zue sällem sym Noofolger gwehlt wore. Är het Chrischte us awarisch-slawischer Gfangeschaft freigchauft un het dr Monotheletismus verurdailt. Gegeniber em oschtreemische Chaiser Konstans II. het er sy Amtsvorgänger Honorius I. verdaidigt, wu 638 gstorbe gsii isch. Am 12. Oktober 642 isch dr Johannes IV. z Rom gstorbe.
Eugen I.
Dr Eugen I. († 2. Juni 657) isch am 10. Augschte 654 as Noofolger vum Martin I. zum Papscht gwehlt wore, drotz ass sy Vorgänger no gläbt het.
Lääbe un Wirke
Ni dr Gfangenahm vum Martin I. un dr Verurdailig dur dr byzantisch Chaiser Konstans II., het d Wahl vum Eugen zuen ere Versehnig zwische Weschtchilche un em Chaiser un em Patriarch Patriarch Petros solle fiere. Vor allem im Stryt um dr Monotheletismus het mer vermuetet, ass dr Eugen ender zuen ere Versehnig byydrait. Wu s aber emänd nit zuen ere Uussehnig cuu isch, het au em Eugen di gwaltsam Absetzig dur dr byzantinisch Chaiser droht. Är isch aber gstorbe, voreb s zuen ere Eskalation chuu isch.
Noolääbe
Dr Eugen I. isch kanonisiert wore. S Patronatsfescht isch sy Doodesdaag, also am 2. Juni.
Patrozinie
Italie: anderi Länder:
Liste der Gemeinden im Département Haute-Garonne
D Lischt vun dr Gmeina im Département Haute-Garonne zellt àlla 586 Gmeina ìm Département Haute-Garonne uf.
Veranderunge sit 2015
2019: Füsion Saint-Béat un Lez → Saint-Béat-Lez
2018: Füsion Lasserre un Pradère-les-Bourguets → Lasserre-Pradère
Bonifatius IV.
Dr Bonifatius IV. (* z Valenia (Abruzze); † 25. Mai 615 z Rom?) isch vu 608 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wirke
Dr Bonifatius isch e Suhn vun eme Dokter gsii. Är isch e Mench im Benediktiner-Orde gsii, iber syni theologisch Uusbildig waißt mer aber nyt. Är isch in Dienscht vum Papscht Gregor I. drätte un vum Papscht as Dispensator yygsetzt wore. Am 15. Septämber (no andere Aagabe am 25. Augschte) 608 isch dr Bonifatius Noofolger vum Papscht Bonifatius III. wore, wu am 12. Novämber 607 gstorben isch. Syne guete Beziehige zum Chaiser Phokas vum Oschtremische Rych isch s verdanke, ass d Chilche s Pantheon gschänkt kriegt het, en Rundböu, wu dr Gettermueter Kybele un allne Getter gweit gsii isch. Är het s derno dr Gottesmueter un allne Märtyrer gweit un 28 Chaare mit Bai us dr Katakombe vu Rom in di nei Chilche bringe loo. Glychzytig het er dr Chrischehait s Fescht Allerhailige gstiftet.
As Papscht het er si derfir yygsetzt, ass Ängland missioniert woren isch un di dertige chilchlige Bryych reguliert wore sin. Au zue dr gallische Chilche het er gueti Beziehig bflägt.
Sy Mahndag isch dr 8. Mai.
Martin I. (Papst)
Dr Martin I. (* um 600 z Todi, Umbrie; † 16. Septämber 655 z Chersones, Krim-Halbinsle) isch vu 649 bis 653 Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wirke
In dr Zyt vum Pontifikat vu sym Vorgänger Theodor I. isch er aafangs Diakon un speter Apokrisiar gsii. Dr Martin isch e Gegner vum dodmol verbraitete Monotheletismus gsii. No syrewahl zum Papscht un dr Amtsibernahm het er anne 649 105 Bischef vu dr Weschtchilche in ere Synod im Lateran versammlet. No lengere Berotige isch dr Monotheletismus verworfe un d Entschaidig dr Bischef vu dr Oscht- un dr Weschtchioche gschickt wore zum si unterzaiche. Dr Paulos II., dr Patriarch vu Konstantinopel, isch exkommuniziert wore, wel er die Entschaidig ablglähnt het. Des het zue me Stryt mit em oschtremische Chaiser gfiert un derzue, ass dr Chaiser versuecht het dr Martin feschtnee z loo, was aber fählgschlaa isch. Bi me zweete Versuech anne 653 isch d Feschtnahm glunge, dr bettlägrig Papscht isch ufgriffe un vu Rom uf Konstantinopel verschifft wore. Noch eme Grichtsverfahre isch er zum Dood verurdailt, gaißlet un noch ere Begnadigung uf d Krim verbannt wore, wun er an dr Folge vu syre gruusige Bhandlig am 16. Septämber 655 gstorben isch. No vor sym Dood isch mit em Papscht Eugen I. en Noofolger gwehlt wore.
Suebenknoten
De Suebeknote isch e typisch germanischi Mannefrisur, wome em Stamm vode Suebe zueschriibt. Si isch us Abbildige, archäologische Fünd und schriftlichi Überliiferige noochegwiise.
Beschriibig
Lutem Tacitus hän sich d Suebe-Krieger iri Hoor sitwärts zuneme Knote bunde. De Sinn dodrvo isch gsi, in dr Schlacht grösser uszseh.
De Tacitus beschribt in sinere «Germania», dass grad die Vornähme unter de Suebe die kunstvollste Knote gha hän:
Fünd und Darstellige
De Suebeknote isch an zwei Moorliiche noochgwiise, de Manne vo Osterby, mit de Knote uf dr rechte Schlöfe, und Dätgen, dört am Hinterkopf. D Gmeind Osterby het drum in ihrem Wappe e Suebeknote. Die männlichi Moorliiche vo Hooghale, wo 1866 in der Nöchi vode niederländische Gmeind Beilen in Drente gfunde worde isch, het nach Ussaag vode Finder langi Hoor gha wiene Frau, wo zuneme Knote bunde gsi sin. Obs sich bi däm Hoorknote um e Suebeknote handlet, losst sich aber nid bestätige, will dr Liichnam kurz nachem Fund uf eme Friedhof begrabe worde und jetzt vergange isch.
wie men en treit het
S Binde vomene Suebeknote bruucht langi Hoor. Die wärde am Hinterkopf in zwei gliichmässigi Sträng ufteilt, glattkämmt und gegeläufig um de Kopf glegt. Uf einere Kopfsiite, meistens in der Schlöferegion, wärde beidi Sträng einzeln fest in die gliichi Richtig drüllt. Beidi Sträng wärde denn gegenenander verzwirnt. Zum Schluss wird us däm entstandene Zopf e Schlinge bildet und s überstehende Zopfende in ere Schleife durch die Schlinge glegt. Dur die Verzwirning zieht sich der Knote fest und hebt ohne witeri Hilfsmittel.
i der modärne Ziit
In de 2010er Joor het das Pürzi vo de Suebe wider Iigang in die alltägligi Mode gfunde. Vor allem Sportler, die modärne «Gladiatore und Krieger», wie z. B. de Zlatan Ibrahimović, hän em Suebeknote, hüt bezeichnet als Männerdutt oder «Man Bun», wieder zur Beliebtheit als Männerfrisur verholfe.
Dompierre
Dompierre chan eini vo däne Bedütige haa:
Dompierre isch de Name vo däne Ortschafte i de Schwiz:
Dompierre isch de Name vo däne Gmeinde z Frankriich:
Lueg au:
Quaibrücke
D Quaibrugg isch e Brugg z Züri.
Si stoot a dere Stell zwüschem Bellevue und em Bürkliplatz, wo dr Zürisee uufhört und d Limet afoot. Si isch öpe 120 Meter läng.
D Brugg isch vo 1882 bis 1884 bout worde. Si isch e Deil vo dr Zürcher Seepromenade. I de 1980er Joore isch d Bruggeplattform nöi gmacht worde.
Kerala
Kerala isch e Bundesstaat vo Indie.
Geografy
Das Piet isch 38.863 Kwadratkilometer gross, es lyt im Südweschte vom indische Subkontinänt am Meer; das isch s Arabische Meer. Im Oschte, also gäge s Innere vom Land, het’s z Kerala e Bärglandschaft, im Weschte isch s Land zimli flach bis as Meer abe.
Im Bundesstaat Kerala woone meh weder drüedryssg Millioone Lüüt. Sini Hauptstadt isch Thiruvananthapuram. Es het 520 Stedt im Bundesstaat.
Sprooche und Literatur
Me redt i däm Bundesstaat am meischte d Sprooch Malayalam. D Gränze vo däre Verwaltigsregioon isch nämli anne 1956 eso dur s land zoge worde, das er rächt gnau dörtz isch, wo au s Sproochpiet vom Malayalam lyt. Dr Name «Kerala» bedüütet i dr yheimische Sprooch «s Land vo de Kokospalme».
Änglisch isch i der Wirtschaft und der Politik vo Kerala als Umgangssprooch no hüt wichtig.
Anderi Sprooche, wo vo ganz chlyne Minderheite z Kerala gredt wärde, sin s Tamil, s Tulu, s Konkani und s Koraga.
Im zwöite Joorhundert vo Chrischtus het e Prinz vom ene Königrych z Kerala s tamilische Buech Cilappatikaram gschribe. und au Schrifte vom Sanskrit sind i däm Piet entstande. Im zwölfte Joorhundert noch Chrischtus het d Prosaliteratur im Malayalam agfange.
Gschicht
S Land Kerala isch no ere uralte Legände vom Parashurama gründet worde. Im Joor 52 isch der heilig Thomas, eine vo de chrischtlechen Aposchtle, bi Muziris, emen Oort vo Kerala, uf Indie cho. Und au susch het’s i der antike Zyt scho vil wirtschaftlichi Kontakt zum Piet vom Middelmeer ggää. Es sind denn nodisno es baar Königrych i däre Landschaft entstande, öpe das vo de Mooshika, das vo de Chera und das vo de Ays.
Anne 800 het dr König Kulasekhara s Rych vo de Chera wider ufbout, wo bis is elfte Joorhundert ghebt het. Denn sind anderi chyni Herrschaften ufchoo. 1275 het dr Marco Polo s Land psuecht.
Wo am 20. Mai 1498 der Vasco da Gama, e Kapitän us Portugal, bi Kappad z Kerala acho isch, het s Zytalter vo de öiropäische Kolonie z Indie agfange, wo bis anne 1947 ggangen isch. Zwöi Joor spöter isch Kerala e Bundesstaat vo Indie worde.
Konrad von Mure
Dr Konrad vo Mure, wo öpe ane 1210 z Muri im Aargau uf d Wält cho und am 30. März 1281 z Züri gstorben isch, isch Theoloog, Autor und Enziklopädischt am Groossmöischter z Züri gsii.
Dr Konrad isch im Piet vom aargauische Oort Muri uf d Wält cho, wie me wäge sim Familiename dänkt. Er isch mit em habsburgische Graf und spötere König Rudolf vertrout gsii. Wo ass er s Studium vo de Künscht und dr Theology gmacht het, weiss me nit, es muess uf all Fäll z Italie oder z Frankrych gsi sii.
Ane 1233 isch dr Mure as Stift vom Grossmöischter z Züri choo, won er dr Leiter vo dr Stiftsschuel und ane 1244 au Chorherr worden isch. Me het en z Züri öppe als Notar und als Schiidsrichter i Striitfäll z Hilf grueffe. Er isch e vilsytigen Autor gsi, syni Wäärch us dr fascht füfzgjöörige Tätikeit am Stift sind für d Schuel und au für kulturell inträssierti Lüüt z Züri nützlech gsi. So git’s vo iim es Leerbuech über d Grammatik und eis über s Schrybe vo Prosategscht, en Schrift über d Naturkund, won er drfüür vil us dr grossen Enziklopädy vom Isidor vo Sevilla gnoo het, es Buech über d Wappekund und es allgemeins Lexikon mit em Titel Fabularius. Dr Chorherr Felix Hemmerlin het die Schrift ane 1470 im Truk useprocht.
Sid 1259 isch dr Mure dr Singmeischter, dr Kantor, vom Stift gsii. Für das Ampt het er s «Zürcher Singbuech» für d Liturgy am Grossmöischter zämegstellt, wo im Original uf Latynisch Breviarium chori Turicensis heisst. Das Buech, wo me z Züri bis zu dr Reformazioon bruucht het, isch hüt i dr Handschriftesamlig vo dr Zäntralbiblioteek Züri.
Me luegt dr Konrad vo Mure als en wichtige Meischter vom Bluescht vo dr Kultur z Züri im 13. Joorhundert aa.
Arnold Bürkli
Dr Arnold Bürkli (* 2. Februar 1833 z Züri; † 6. Mai 1894 au daa) isch e Schwiizer Bauingenieur und Politiker gsy.
s Läbe
Dr Bürkli het sid 1850 bim Stadtbouamt vo Züri und vo 1853 aa bi dr Nordoschtbahn gschaffet. Denn het er sech z Berlin und uf ere Studiereis uf Belgien, Ängland und Frankrych wyterbildet.
1858 isch er bi de Vereinigte Schwiizerbahne agstellt gsi, bevor er Stadtingenieur vo Züri worden isch. A dere Posizioon het er wäsentlech es paar grossi stedteboulichi Projäkt chönne gstalte: Under iim sin d Bahnhofbrugg, d Bahnhofstraass, ganzi Kwartieralaage, di stedtisch Wasserversorgig und d Seepromenade mit der Quaibrugg plaanet und bout worde.
Am See lyt dr Bürkliplatz, wo an iin erinneret.
Dr Arnold Bürkli isch vo 1883 bis 1892 Zürcher Kantonsrat, vo 1888 bis 1892 för di Freisinnige Nationalroot und vo 1876 bis 1893 Presidänt vom Schwiizerischen Ingenieur- und Architekteverein (SIA) gsy.
Christian Kracht
De Christian (Chrigu) Kracht (* 29. Däzembr 1966 z’Saane im Bärner Oberland) isch e Schwiizer Schriftstäuä, Dreibuechoutor u Schurni.
S’Läbä
De Christian Kracht isch de Sohn vom Verlagsmänätschr Christian Kracht (1921–2011) vo Hamburg, wo mehreri Jahr dr Generaubevoumächtigt und erscht steuverträtend Uufsichtsratsvorsitzend vom Axu-Springr-Konzärn isch xi. Syn Sohn isch i de Schwiiz, i de USA, z’Kanada und z’Südfrankriich uufgwachse u isch i mehrere internationale Internat xi, unger angerem uf dr Schueu Schloss Salem und uf dr kanadische Lakefield College School z'Lakefield, Ontario. 1989 het ä nächär am Sarah Lawrence College z'Bronxville, New York, abgschlosse. Grad drufabe het är zerscht aus Volontär u vo 1991 a aus Redakter bym Tempo gschaffet.
Vom Härbscht 2004 bis im Juni 2006 het dr Christian Kracht zerscht z'Kathmandu u spötär wägä de politische Unruhe z’Nepau vo San Francisco uus zämä mit em Eckhart Nicku, wo o ne Schriftsteuer isch, i insxamt acht Uuflaage s’Magazin Der Freund ('Dä Fründ') usegää. S’Magazin isch im März 2006 mit em bronzene Nagu vom Art Directors Club für Dütschland (ADC) i dr Kategorie Ziitschriftägschtautig un mit em guudige LeadAward i dr Kategorie „Cover vom Jahr“ uszeichnet worde. 2006 isch är de o Dozänt a der Wüssäschaftsakademie z’Berlin xi.
Ändi Februar 2007 het de Kracht de zämä mit em Ingo Niermann, wo gfötelet het, s’Wärch Metan uusebracht. Es isch s’Ergäbnis vonere gmeinsame Kilimandscharo-Beschtygig u verzäut vo üsem Planet Ärdä, wo vonere usichtbare Zivilisationsform bewohnt u beherrscht wird. De Kracht u de Niermann trätit mit dere Zivilisationsform i Kontakt u wärdid Züüge vo Erschiinige, wo me bis denn nid hätt für dänkbar ghaute u o no nid emau het dänkt gha.
Dä Christian Kracht läbt mit sinere Frou, de Reschissörin Frauke Finschterwaudr, un ere gmeinsame Tochtr im Amerikanischä änä z’Los Angeles. Är isch Mitglied vom P.E.N. – äm Zäntrum für dütschsprachigi Autore im Usland.
D’Romän
1995 hät de Kracht sin Debüroman Faserland veröffentlicht. I dem Roman geits um di zytgnössischi Konsumkultur, um e Nidergang vo der sogenannte harmonische bürgerliche Xellschaft vor Nachchriegszyt und um individuelli uu nationali Idäntitätskriisene.
Ungerem Titu Ich werde hier sein im Sonnenschein und im Schatten ('I wirde n umme sy im Sunneschy un im Schattä') isch im Septämbr 2008 dr dritt Roman vom Christian Kracht veröffentlicht worde. Er ghört zum Genre vo dä Auternativwäutgschichte u handlet vonere Schwyzer Sowjet Republik (SSR), wo mit emene Groosteil vo Räschteuropa duurend im Chrieg ligt. De Roman isch ä Dystopie u verzeut vor dr Ändziit vor Zivilisation.
Mit em Buech Imperium isch im Februar 2012 de viärti Roman vom Kracht uusecho. Imperium verzeut d’Gschicht vom Uusstyger August Engelhardt us Nürnberg uf ne neui Art. Dr Engelhardt isch afangs 20. Jahrhundert i d'Kolonie Dütsch-Neuguinäa greist, für döt e Kokosplantasche z’choufe u z’betriibe. Sys Ziel aus bekennende Vegetarier isch xi, sich numeno vo Kokosnüss z’ernähre. D’Gschicht vo dere Gschtaut, wos tatsächlech het gä, verzeut de Kracht inere Mischig uus Südseeballade, Sehnsuchtsphantasie und Uusstygergschicht. Dr August Engelhardt het sech säuber aus Wäutretter xeh, het e neui Religion wöue stifte, es eigets Rych gründe u mit ere krude Kokosnuss-Philosophie di ganzi Wäut rette. Imperium verzeut vom Uufbruch, vo Hoffnige, Enttüschige und eme grandiose Schytere. Dr Läser fougt ere Wahnsinns-Spirale, wo d’Verwärfige vom 20. Jahrhundert vorwägnimmt. Dr Heud geit am Änd i sym Wahn unger. Er wird vom Vegetarier zum Mönschefrässer, vom Wäuteretter zum Antisemit u vomne gsunge Asket zumne körperliche Wrack.
2016 isch de bislang letschti Roman Die Toten ('Die Tote') uusecho. Z’Motiv vor Leblosigkeit beziät sech unger angerem uuf Forme vo Mediä, wo vo neue Forme vor Vermittlig verdrängt wärde u d’Länkigsmacht vo dr gseuschaftleche Säubschtwahrnämig a sen abgä. Was a dr weschtleche Läbensart aues verautet sig, wird am Byspiu vom Uufstiig vo de Fiumstudios z'Hollywood i de 1930ger Jahr zeigt. Di Kulturschaffende z'Japan und im Düütsche Rych – zwo Regione, wo scho bau Tod u Vernichtig über di ganzi Wäut wärde bringe – wei em Yfluss vom amerkanische Fium e eigeti Koproduktion entgägästeue. D’Entscheidig faut ufs Genre Grusufium u das Projekt sött de uusgrächnet vom Schwyzer Reschissör Emil Nägeli, wo aus zimli naiv dargschteut wird, z'Japan umgsetzt werde. Für Die Toten het de Kracht 2016 de Schwyzer Buechprys übercho.
Ernest Schüle
Dr Ernest Schüle (* 5. Novämber 1912 z Herisau; † 23. Novämber 1989 z Montana) isch e Schwiizer Romanischt, Dialäktoloog, Lexikograf und Ethnoloog gsi.
s Lääbe
Dr Schüle isch dr Soon vom Dokter Ernst Schüle und vo dr Helen geb. Schiess gsi. Er het z Züri bim Jakob Jud studiert.
1940 het en dr Louis Gauchat als Redakter as Glossaire des patois de la Suisse romande gholt. 1949 isch er däm syn Scheffredakter woorde. Dr Arbetsplatz vo dr Redakzioon vo däm Wälschschwiizer Wörterbuech isch am Afang z Züri, sit 1955 z Lausanne und ab 1972 z Nöieburg gsi. 1953 het dr Schüle d Romanischtin und Volkskundlerin Rose-Claire Balderer (1921–2015) ghürootet, wo e Zyt lang d Läiterin vo de Walliser Kantonsmuseeè gsi isch.
Anne 1974 isch a dr Uni Nöieburg s Centre de dialectologie et d’étude du français régional ggründet woorde un dr Schüle isch däm syn erscht Diräkter gsi. 1967 bis 1983 het er als Profässer romanischi Dialäktology a dr Uni Nöieburg glehrt.
Adeodatus I.
Dr Adeodatus I. (mer chänt en au as Deusdedit I.; † 8.Novämber 618 z Rom) isch vum 19. Oktober 615 bis zue sym Dood Papscht gsii.
Lääbe
Är isch z Rom as Suhn vum Subdiakon Stephanus uf d Wält chuu, s gnau Datum waißt mer nit. S haißt, dr Adeodatus sei Benediktinermench gsii, des isch aber nit sicher. Vor dr Wahl zum Papscht isch er rund 40 Johr lang Presbyter z Rom gsii. Är isch am 8. Novämber 618 iz Rom un im Petersdom vergraabe woore. An waas er gstoorbe isch, waißt mer nit, vermuetli an dr Pescht.
Pontifikat
Är isch dr Eerscht, wu me päpschtli Siigel (bulla) uf offiziälle Dokumänt bruucht het. S isch us Blei gsii un het dr Chrischtus as guete Hiirt zaigt, s Alpha un s Omega un d Ufschrift „Deus dedit Pape“. Us däre Zyt stammt au dr Uusdrck Päpschtligi Bulle. Im Gegesatz zue syne Vorgänger het er d Chilcheämter nit nume an Adligi un ryychi Buurger vergee, nai, är het aa dr aifach Klerus gfeerderet un di Gaischtlige gee bolitischi Ibergriff gschitzt. Umstritte isch sy Anornig „Hic constituit secundam missam in Clero“, wun er aageebli dr Bruuch soll ufglupft haa, ass in aim Gotteshuus nume ai hailig Mässopfer pro Daag derf gfyyrt wääre.
Legänd
Chuurz no syre Wahl, anne 615, het s z Rom e Lepra-Epidemy gee. Dr Adeodatus het Soorg ghaa zue dr Chranke. Im Martyrologium Romanum haißt s, ass er en Uussätzige mit eme Schmutz soll ghailt haa.
Verehrig
Är wird in dr reemisch-kadoolische Chilche as Hailige verehrt. Dr kadoolisch Mahndaag isch sy Doodesdaag, dr 8. Novämber. Är wird im Papschthees dargstellt mit dr Tiara un eme Chryzstäcke mit 3 Querbalke als Attribut.
Olga Meyer
D Olga Meyer (* 30. April 1889 z Züri; † 19. Januar 1972 au daa) isch e Schwiizer Schriftstellerin gsy.
s Läbe
D Olga Meyer isch d Dochter vom Johann Emil Meier und vo dr Anna Barbara geb. Lüssi gsy; si isch z Züri ufgwachse. Nach derel het si s Lehrerinneseminar am Grossmöischter psuecht. Drno isch si Lehrerin z Windlach und z Horge worde.
Wo si de Schuelchind vo iirere Chindheit verzelt het, het si agfange die Gschichte ufschrybe. Ane 1918 sind die Verzellige vom Verein vo de Zürcher Schuelbibliothekaare trukt usepracht worde. Dr Hans Witzig het derfür Zeichnige gmacht. Das Buech isch au z Düütschland vil glääse worde. Und au mit iirne andere Schrifte het sech d Olga Meyer e Name als Autorin vo Jugendbüecher gmacht. Derzue ane het si als Journalischtin gschaffet, so öpe für die Schwiizerischi Lehrerinne-Zytig.
Ane 1959 het si dr Schwiizerisch Jugendbuechprys – als erschti vo dere Reie überhaupt – übercho und zwöimol – 1945 und 1956 – dr Prys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig.
Ernest Bovet
Dr Ernest Bovet (* 24. Mai 1870 z Lausanne; † 25. August 1941 au dört) isch e Schwiizer Romanischt gsi.
s Lääbe
Dr Bovet het z Züri d Romanistik studiert und 1895 bim Heinrich Morf syni Dokterarbet gschribe. Er het denn a dr Uni z Rom gschaffet und isch 1901 als Nochfolger vom Heinrich Morf a dr Uni Züri Profässer für französischi und iteliänischi Literaturgschicht gsi.
Bis 1907 isch mit iim dr Jakob Ulrich Profässer am Romanischen Institut vo dr Uni Züri gsi, und sit 1907 dr Louis Gauchat.
Vo 1912 bis 1918 isch er dr Presidänt vom Schwiizer Heimetschutz gsi.
Rebberg
Rebberg chan eini vo däne Bedütige haa:
Ortsnäme:
Combes
Combes isch de Name vo däne Ortschafte:
Combes isch au:
Lueg au:
Denis Coquoz
Dr Denis Coquoz, wo vom 24. Septämber 1887 bis am 15. März 1962 gläbt het, isch e Bärgbuur, Heimetforscher und Dialäktoloog gsi.