cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Basler Münster
Vor em Basler Münster lit dr Münsterblatz, wo vo vili spotmittelalterlige Fachwärkhüüser und e Reije vo representative Bürgerhüüser drum ume stöön. Drzue zelt s Gymnasium am Münsterplatz, wo vis-à-vis vo der Westfassade vom Münster lit und wo s eltiste Huus isch, wo s z Basel git. Usserdäm stoht der deilwiis gotisch Bau vom Ethnologische Seminar und d Paul-Sacher-Stiftig mit der wältwit grösste Brivatsammlig vo Originalpartiture in der unmittelbare Nochberschaft vom Münster.
S Münster stoot uf dr Liste vo de Baasler Kulturgüeter, wo nazionaali Bedütig häi.
Vorgängerbaute
Der Münsterhügel isch scho in dr spotkeltische Zit (1. Johrhundert v. Chr.) bebaut gsi. Archäologischi Usgrabige hai e vorrömische Wall (Murus Gallicus) freigleit. Näbe de Doralage cha mä dr früener Strosseverlauf zum Deil rekonstruiere. An der Stell vom hütige Münster het sech d Stross deilt und isch um e Gebäud umegange, wo vermuetlig e Strossedämpel gsi isch. Spöter hai d Römer an dere Stell e Kastell baut.
As dr erst Bischof vo Basel isch dr Justinianus (343–346 n. Chr.) überliiferet. Währed em Früehmittelalter isch der Bischofssitz vo Kaiseraugst (Augusta Raurica) uf e Münsterhügel verleit worde. Der Archeolog Hans Rudolf Sennhauser het dänggt ass es wohrschinlig sig, ass d Verlegig vom Bistumsitz unter em Bischof Ragnacharius, eme früenere Mönch vom Chloster Luxeuil, am Afang vom 7. Johrhundert bassiert isch. Über e Dombau vo de Basler Bischöf im 8. Johrhundert isch nüt sichers bekannt.
Dr erst Bau, s Haito-Münster
Die komplizierti Baugschicht vom Münster umspannt e Bauzit vo meh as 500 Johr. Die genaun Afäng vom Münster si nid klärt. Die ursprünglig karolingischi Kiirche, s sogenannte Haito-Münster, isch in der erste Helfti vom 9. Johrhundert (805–823) vom Basler Bischof Haito, Abt vom Chloster Riichenau am Bodesee, baut worde. Der Grundriss vo der Kathedrale isch archeologisch nochgwiise. Wohrschinlig het der Haito-Bau us eme Saal, mehrere Näberüüm an der Lengssite und zwei Runddürm an der Westsite bestande. Die markanti Westpartii het zu mä chrumme Strosseverlauf gfüehrt, wo bis hüt so bliiben isch, wenn mä vo der Rittergasse uf s Münster zue goht. Im Süde vo der Kapälle us isch der Balast vom Bischof gstande – s Palatium oder d Pfalz. Wie d Kiirche im Oste usgseh het, isch nit sicher. Sicher isch aber, ass der Haito-Bau e Krypta underem Altarruum gha het. Au vo däm isch nüt erhalte bliibe.
Zu siner Zit isch der Haito-Dom en ungwöhnligs Bauwärk gsi, wil sech zu dere Zit dreischiffigi Kiirchebauforme hai afo duresetze. Der Bau isch e Saalkiirche im ene altmodische Baustil gsi, aber d Doppeldurmfassade ghört zu de frühenste vo ihrer Art. Im Johr 917 isch s Haito-Münster im Ungaresturm beschädigt worde. Wie schwer d Schäde an der Kiirche gsi si, isch nit ganz klärt.
Dr zweit Bau, s Heinrichsmünster
Dr Bau, wo im Johr 1019 gweiht worden isch, het kei erwitereti Krypta gha, was Usgrabige us de Johr 1973/74 belege. Gege s Ändi vom 11. Johrhundert isch uf dr Westsite e Durm us hellem Chalchstei und Molasse-Sandstei baut worde. Die Bausubstanz isch bis hüt erhalte und bildet dr underi Deil vom hütige Norddurm, em Georgsdurm. E Durm im Süde het s Heinrichsmünster nit gha.
Rathaus
Em Roothaus isch d Vrwaldong vo ra Schtadt ondrbrocht.
Basler Münster
Dr dritt Bau, dr spotromanisch Neubau
Der hütig Bau goht im Wäsentliche uf ä spotromanische Neubau us em letzte Drittel vom 12. Johrhundert (1220/30) zrugg. Uf em Grundriss vom Vorgängerbau isch e dreischiffige Kiirchebau entstande, wo um e Querschiff erwiteret gsi isch. Mächtigi Pfiilerbündel hai dr Bau drait, und trotzdäm het s Basler Ärdbebe im Johr 1356 die fümf Dürm, verschiideni Gwölb und Deil vo de Krypte zerstört. Under em Baumeister Johannes (Parler) vo Gmünd, wo gliichzitig au Münsterbaumeister vo Friiburg im Brisgau gsi isch, isch die deilwiis zerstörti Kiirche wider ufbaut worde, und scho 1363 het der Hochaltar wider chönne gweiht wärde. Im Johr 1421 het dr Ulrich vo Ensinge, wo d Münsterdürm vo Ulm und Strossburg baut het, dr Usbau vom nördlige Georgsdurm agfange; fertig isch er 1429 worde. Der südlig Martinsdurm isch am 23. Juli 1500 vom Hans vo Nussdorf fertigbaut worde. An däm Datum isch s Münster offiziell fertig baut gsi. Im 15. Johrhundert si der gross und der chlii Chrüzgang entstande (→ Chrüzgang). Bis zur Reformation 1529 het s Münster as bischöfligi Domkiirche dient. Im 19. Johrhundert hai zwei grossi Restaurierige stattgfunde. Drbi isch vo 1852 bis 1857 der Lettner versetzt worde und mä het d Vierigskrypta im Weste zuegmacht. Bi de Renovierigsaarbede im 20. Johrhundert isch s Hauptziil gsi, die spotromanisch Bausubstanz sterker in Vordergrund zu stelle, und mä het e Deil vo de Umbaumassnahme us de 1850er Johr wider rückgängig gmacht. Drzue het mä 1975 s Bodeniveau vom Münster wieder so wie am Ursprung gmacht und het d Vierigskrypta wider ufdoo. Sit 1985 widmet sich e neu ufgmachti Bauhütte em Zuestand vom Buntsandstei am Ussebau vom Münster, wo sich immer meh verschlächtered.
Rathaus
Heifig schdohd s Rothaus am Marktplatz. Wäga Eigmeindong send vill Rootheisr von kleine Ort gschlossa worda. E de große Schdädt werdat dafiir zusätzliche Bürgerbüro aufgmacht.
Basler Münster
Papstwahl am Basler Münster
Dr Papst Martin V. het der Basler Regierig im Johr 1424 mitdeilt, ass ihri Stadt zum Dagigsort vom nechste Konzil gwehlt worde sig. Zwüsche 1431 und 1448 het s Basler Konzil im Münster dagt mit em Hauptziil, e Kiirchereform durezfüehre. Wo 1438 der domolig Konzilspräsident Cesarini uf d Wiisig vom Pabst Eugen IV. Basel verlo het, het mä e Johr spöter am 24. Juli 1440 uf em Basler Münsterblatz dr Felix V. zum Gegepabst gwehlt. Wo dä sech nit het chönne duresetze, het der dütsch Kaiser Friedrich III. d Uflösig vom Konzil z Basel befohle. Noch der Uflösig vo der „Römische KurieKurienuniversität“ hai sech d Bürger um d Gründig von ere neue Universität bemüeht. Dr Pabst Pius II., wo währed em Konzil as Sekretär gschafft het, het e Stiftigsbulle erlo, und so isch am 4. April 1460 d Basler Universität as Volluniversität eröffnet worde.
Rathaus
E dr Schweiz sogd ma e Schdädt, aber au e di Graubündner Derfer d Gmoendsheisr «Roothaus» (Raathuus, Roothuus) on e d andere Gmoende «Gmoendshaus» (Gmeindshuus).
Basler Münster
Dr Bildersturm uf s Münster
Der Ikonoklasmus vo der Reformationsbewegig het in de Johr 1528 und 1529 d Stadt und s Basler Münster um vili kostbari Kunstwärk brocht. Vili Basler Kiirche si denn vo Masse vo Bürger under em Iifluss vom Zürcher Reformator Ulrich Zwingli, wo d Verehrig vo Gott in der Gstalt vo Bilder as Götzedienst abglehnt het, deilwiis mit Waffegwalt gstürmt worde, für zum Bilder und Statue z vernichte.
Bretten (Oberelsass)
Bratte (frz. Bretten, dt. Bretten) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Basler Münster
Dr Bildersturm uf s Münster
''Am 9. Februar 1529 gege Eis am Nomiddag sig e Grubbe vo 40 bewaffnete Manne vom Määrtblatz zum Münster ufe gange. Si sige in d Kiirche iine, wo en ungschickte Zumftbrueder mit siiner Hellebarde en Altarbild umgstosse haig. Das sig uf e Bode gfalle und verbroche. Druf haige die Bewaffnete s Münster wider verlo, für zum go Versterkig hole. D Kaplän haige d Kiirche druf abgschlosse. Die versterkti Grubbe vo zweihundert Ma haig zerst an die abschlossene Düre gschlage und sig schliesslig gwaltsam iidrunge und haig afo Kruzifix, Mariebilder und Heiligedarstellige zerstöre und sig au über d Altär härgfalle. Spöter am Nomittag het sech der Bildersturm uf witeri Kiirche z Basel usbreitet.''
Bretten (Oberelsass)
Geogràfi
Bratte lijt zwìsche Mìlhüüse un Belfort. D Nochbergmeine sìn Ewersulzbàch ìm Norde, Needersulzbàch un Diefmàtte ìm Nordoschte, Starnebarg ìm Oschte, Bellemagny ìm Sìde un Eteimbes ìm Weschte.
Basler Münster
Dr Bildersturm uf s Münster
Dr Erasmus vo Rotterdam het dr Bildersturm z Basel im ene Brief vom 9. Mai 1529 eso beschriibe:
Bretten (Oberelsass)
Gschìcht
Bratte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1331 àls Bratt (1503 Brêtten).
Basler Münster
Dr Bildersturm uf s Münster
''Vo de Standbilder isch nüt ganz bliibe, weder in de Kiirche no in de Vorhalle no in de Chrüzgäng no in de Chlöster. Was es an gmolte Bilder ge het, isch mit Chalch übermoolt worde; was brennbar gsi isch, isch uf e Schiterhuufe gheit worde, was nit, isch Stück für Stück verschlaage worde. Weder Wärt no Kunst hai chönne, ass irgend öbbis verschont worde wär.''
Bretten (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Basler Münster
Dr Bildersturm uf s Münster
Der grossartig Münsterschatz het chönne grettet wärde und isch vollständig erhalte bliibe bis zur Kantonsteilig vo 1833, wo ei Helfti vom Schatz z Basel bliibe und die anderi em Kanton Baselland übergee worden isch, und dä het churz druf Däil von em verschärblet.
Bretten (Oberelsass)
Verwàltung
vun Bratte ìsch. Bratte ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bratte ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Basler Münster
Dr Georg- und dr Martinsdurm
Beidi Dürm bestöhn us drei untere, nid iideilte Stöck und mehrere Freigschoss. Die untere beide Etage si eifach und blockartig. Über der Masswärkgalerii si die obere Stockwärk vo de Dürm. Wil die nit zur dr gliiche Zit entstande si, unterscheide si sech liicht in ihrem Üssere. Im Nordturm sitze d Stockwärk mit eme oktogonale Querschnitt und der Durmhelm uf emä viereggige Stock. Uf dä wird im Süddurm verzichtet. Wie bim Münster vo Friiburg fönge schlanki Fialdürm an de Egge vo de Achtegg aa.
In jedem Münsterdurm het en abaute Stägedurm mit eme fümfeggige Grundriss bis zu siim Spitz gfüehrt. D Variatione vom geometrische Konstruktionsprinzip het der Kunsthistoriker Walter Ueberwasser (1898–1972) an der Serii vo de spotgotische Basler Goldschmiidrisse chönne nochwiise.
Dr Hauptiigang
Am Hauptiigang befindet sich zwüsche de Portaldüre e leeri Süüle, wo früehner e Mariestatue druff gstande het. S Tympanon drüber het vermuetlig e Darstellig vom Wältgricht enthalte, wie mä es au vo andere gotische Kiircheportal kennt. Beides isch in der Reformationsziit zerstört worde. Erhalte bliibe si drgege d Bogeläuf, wo Brophete, König, Rose, tanzendi Ängel und dr Abraham darstelle.
Rächts erkennt mä d Bildnis vom ene Verfüehrer („Fürst der Welt“) und von ere törichte Jungfrau. Währed d Jungfrau lächlet und ihr Chleid ufmacht, chlättere am Verfüehrer siim Rugge Schlange und Chrote ufe, wo s Böse sötte versinnbildliche. Die Darstellig stammt öbbe us em Johr 1280. D Statue und d Muure vom Münster bestöhn us rotem Sandstei, wo mä im Wiisedal und z Dägerfälde isch go hole.
Fraxern
Fraaxere (amtlich Fraxern) ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Basler Münster
D Nordsite mit dr Galluspforte
D Galluspforte (1150/70) isch s bedütendste romanische Skulpturwärk in der Schwiiz und gültet as s eltiste romanische Figureportal im dütschsprochige Ruum. Ihre Name het si vom ene ehemolige Altar übercho, wo früehner im Nordquerschiff vom Münster gstanden isch. D Pforte, wo an der Nordfassade vom Querschiff zahlriichi Figure in archaischer Wiis druf abbildet si, erinneret an e Driumphboge. S Portal isch fast usschliesslig in dr Originalsubstanz erhalte. Rings um die schweri Bronzedüre us em Johr 1892 finde sech Darstellige vo de vier Evangeliste, törichti und wiisi Jungfraue und Ängel mit Fanfare, wo us ihre Greber stiige und Doti vor em Jüngste Gricht. Im Bogefäld dront dr Christus as milde, menschefründlige Wälterichter. D Figure wirke in Gestik und Mimik insgsamt sehr usdrucksstark, was bi Figure us der Romanik sälten isch. Die kunsthistorischi Forschig isch sich nit sicher, öb d Galluspforte in der Westfassade ibaut und 1285 an d Nordwand versetzt worden isch oder öb der hütig Standort em ursprünglige Bauort entspricht. Die ersti Alternative, ass d Galluspforte erst spöter as s nördlige Querhuusportal am jetzige Standort iibaut worden isch, erschiint as die wohrschiinlicheri.
Fraxern
Geografi
Fraaxere lit uf 817 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 16,5 % Landwirtschaftsfläch, 53,2 % Wald, 26,8 % Alpa, 1,4 % Sidlungsfläche und 2,1 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Fraaxere ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1127 als Fraxnara.
Basler Münster
D Nordsite mit dr Galluspforte
Über der Galluspforte befindet sich e rosetteförmigs Fänster, won e monumentals Glücksrad darstellt. Um s kreisrunde Fänster ume chlammere sech Figure, wo d Wächselsiitigkeit vom irdische Glück symbolisiere. D Spiiche und d Nabe vo der Rosette si ursprünglig us Eicheholz gmacht gsi, si aber im 19. Johrhundert mit Sandstei ersetzt worde. Obe dront e Ma under eme gotische Baldachin. D Darstellig vo der Schicksalsgöttin Fortuna, wo sust üeblig isch, fehlt do. Zwüsche der Pforte und em Radfänster si Riss sichtbar, wo vom Ärdbebe vo 1356 stamme.
Fraxern
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Fraaxere ischt dr Steve Mayr.
Basler Münster
D Nordsite mit dr Galluspforte
D Fassade vom Querhuus wird vo zwei grosse Stützpfiiler iigrahmt und schliesst drmit d Nordsite noch Oste ab.
Fraxern
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Basler Münster
Chor und Pfalz
D Fassade vom Chor, wo nordöstlig glägen isch und im undere Deil romanisch isch, isch riich an Skulptureschmuck. Drzue zele groteski Gstalte, Halbwäse und Elifante, wo d Steimetz vo der domolige Zit nie gseh hai. D Sockelzone vom Chor wird von ere Bländebogereihe umrandet. Der Chor vom Basler Münster zeigt nach Nordoste und nit nach Oste wie s bi de christliche Sakralbaute sust üeblig isch. S Münster verfüegt über e polygonale Umgangschor mit ere niidere Empore und eme hoche Obergade. Uf der Siite vom Obergade cha mä d Stümpf vo de ehemolige Chorflankedürm gseh. Die si bim Ärdbebe 1356 iigstürzt und nit wider ufbaut worde. Die massiv usladende Sträbe vom Münster entlaste dr Chor und löön Böge offe as Passage.
Fraxern
Dialekt
Dr Dialekt vo Fraaxere khört zum Bodeseealemannisch.
Basler Münster
Chor und Pfalz
Dr östligi Chordeil lit uf ere ufgschüttete Terrasse, wo fast 20 Meter hoch isch und wo mä re d Pfalz sait, vo wo us mä e wiitläufige Blick uf ä Rhii und s Rhiichneu het. Vo dört us het mä au en usgezeichnete Blick uf Chliibasel, uf dr Dreiländeregge und an klare Däg uf d Vogese. Zwüsche dr Wettsteibrugg und dr Mittlere Rhiibrugg verbindet zuesätzlig d Münsterfähri die beide Deil vo Basel. D Überfahrt mit em Fähriboot, wo «Leu» heisst und wo an eme Seil abunde isch wo über ä Rhii gspannt isch, nützt d Strömig vom Fluss us. Fümf sonigi Fährene verchehre uf em Rhii, vier drvo z Basel und eini z Ellikon.
Dr Inneruum und d Usstattig
Dr ruehig und helli Inneruum vo dr dreischiffige Kiirche isch 65 Meter lang und 32,5 Meter breit. Rechnet mä die siitlige Schiff mit ere Reihe vo Grabkapelle drzue, so het s Münster sogar fümf Schiff. Die farbige Glasfänster stamme grösstedeils us em 19. Johrhundert. In der gotische Chorpartii findet me Schiibe im neogotische Stil. S grosse Chorfänster stellt die vier Evangeliste dar. Bsundrigs si die zwei Radfänster im nördlige und südlige Querschiff z erwähne. Si stellen Szene vo dr Dauf vom Christus dar. S Gwölb vom hoche Mittelschiff und der oberi Deil vom Chor si im gotische Stil noch em Basler Ärdbebe wider ufbaut worde. Wo me s emol restauriert het, het mä entdeckt, ass s Gwölb vom Mittelschiff mit eme Mariezyklus bemolt gsi isch. Dä isch vermuetlig um 1400 entstande und cha nume mit ultraviolettem Liecht sichtbar gmacht wärde.
Im Chorgang befindet sich der Sarkophag vo der Königin Anna vo Habsburg und vo ihrem Sohn Karl. Si het um 1245 as Gertrud vo Hoheberg dr spöter König Rudolf vo Habsburg ghürotet und isch 1281 z Wien gstorbe. Vo dört us isch ihri Liiche noch Basel brocht worde. D Chnoche, wo mä in ihrem Grab gfunde het (e Frau, es Kind und e Mann) si 1770 ins Chloster St. Blasie verleit worde; hüte si si im Lavantal zKärnte.
Im südlige Querschiff findet mä dr steinig Daufstei us em Johr 1465, und dr Bischofsdron, wo 1380 entstanden isch. Der Baumeister Hans vo Nussdorf het 1486 us fümf Sandsteiblöck e kunstvoll verzierti Kanzle im gotische Stil baut.
Noch ere Urkunde vom Johr 1303 het sech im Basler Münster die eltisti erwähnti Orgle vo dr Schwiiz befunde. Die isch vom Magister Raspo us Frankfurt am Main baut worde, existiert aber nüme. Si isch noch em Basler Ärdbebe mit ere Schwalbenästorgle ersetzt worde. Zwüsche 1529 und 1561 hai d Reformatore s Orglespiile verbote, denn isch s aber wider igfüehrt worde. Die hütigi Orgle isch zu Pfingste 2003 igweiht worde. Si isch vom Peter Märkli entworfe worde, wo der Orglekörper ganz bewusst gspalte het, für zum s Fänster drhinder nit z verdecke. As Orgledribüne dient dr gotisch Lettner us rotem Sandstei, wo vor em Iibau vo dr neuen Orgle renoviert worden isch.
Dr Erasmus-Epitaph
Dr Humanist Erasmus vo Rotterdam het vili Johre z Basel gläbt, und zwar in der Zit vo 1514 bis 1516, vo 1521 bis 1529, und vo 1535 bis 1536. Noch eme Ufenthalt z Friiburg im Brisgau währed dr Reformation isch er noch Basel zrugg cho und dört siibzigjöhrig im Johr 1536 gstorbe. Zwar isch dr Erasmus e katholische Geistlige gsi, er isch aber einewäg im protestantische Münster bigsetzt worde. Ursprünglig het sech sis Grab vor em Lettner im Mittelschiff befunde. Im 19. Johrhundert isch dr Epitaph versetzt worde, s Grab isch aber erst 1974 widerentdeckt worde. D Überräst vom Humanist ligge diräkt vor em Epitaph im nördlige Siiteschiff.
Dr Epitaph zeigt ke Bild vom Verstorbnige. Dr Rotmarmor isch mit eme 25 Ziile lange latiinische Text in Goldbuechstabe beschriibe, wo d Verdienst vom Erasmus vo Rotterdam beschriibt und d Näme vo de drei Humanistefründ Bonifacius Amerbach, Hieronymus Frobenius und Nikolaus Bischoff uffüehrt. Die hai dr Epitaph, wo 1538 vom Hans Mentzinger gmacht worden isch, in Ufdrag gä. In eme Medaillon wird die antiki Gottheit Terminus dargstellt, wo s Sinnbild für d Begränzig isch. Dr latiinisch Usspruch concedeo nulli (ich wiich vor niemerem) isch die persönligi Devise vom Erasmus vo Rotterdam gsi.
D Vincentiusdafle
Grad näbem Erasmus-Epitaph befindet sich d Vincentiusdafle. Das Meisterwärk vo dr romanische Bildhauerkunst stammt vermuetlig us de Johr um 1100. Uf vier Fälder zeige Relief s Läbe vom Diakon Vincentius vo Valencia, wo um 304 n. Chr. as Märtyrer gstorbe isch. Uf de Fälder gseht mä vo linggs obe noch rächts unde: dr Vincentius wird verurteilt, geisslet und im ne Durm iigsperrt, won er uf eme Füürgitter bis zu siim Dod gfolteret wird. Si Liiche wird de Dier zum Frass vorgworfe, aber Rabe düen en verdeidige und Brediger versänken en. D Liiche wird an s Land gspüelt; mä baut em e Kiirche as Grab.
Die Dafele isch ursprünglig en Altarschmuck gsi. Dr Gstaltig vo de Chleider noch – wie zum Bispil vo de beiden Ängel im lingge, undere Fäld – cha mä schliesse, ass dr unbekannti Bildhauer mit der antike griechische und römische Skulptur verdraut gsi isch.
Wand- und Deckimolerei
D Krypta vom Basler Münster het an ihrer Ostsite bedüütendi Wandmolereie us dr spotromanische Zit. In der middlere Apsisnische befinde sech d Bilder vo zwei Basler Bischöf. Dr eint isch dr Lütold vo Aarburg (1191–1213) und dr ander dr Albero, wohrschiinlig dr Adalbero II., dr Bauherr vom ottonische Münster. E latiinischi Inschrift zwüsche de beide Figure dokumentiert dr Bau vom Marie-Altar im Johr 1202. Stilistisch stöhn die Wandbilder der domolige Strossburger Glasmolerei nooch.
Im Gewölb vom Kryptaumgang befinde sech Freske us dr zweite Helfti vom 14. Johrhundert. Die Molereie zeige Szene us em Läbe vo dr Heilige Margaretha, dr Maria und dr Anna. Im nördlige Gewölb git s e Passion vo dr früehchristlige Märtyrerin Margaretha.
Im Johr 1998 het mä im Langhuus e Molereifragmänt entdeckt, wo bis denn unbekannte gsi isch. Mitarbeiter vo dr Münsterbauhütte si uf Spure vom ene Mariezyklus vo 1400 bis 1430 gstosse, wo noch em Bildersturm abkratzt und übermolt worde isch.
D Krypta
D Krypta het bis in d 1850er Johr us ere östlige und ere westlige Vierigsskrypta bestande. Hüt git s nume no d Ostkrypta. Vo de Siite vom Chor stiigt mä abe zur Krypta, wo d Greber vo de Basler Bischöf vom 10. bis 13. Johrhundert drin si. Der eltisti Sarkophag stammt vom Bischof Rudolf II., wo bim Ungareiifall 917 umcho isch. Er stoht hüte in der nördlige Apsidiole vom Umgang. Siitlig vo der zentrale Umgangsapsidiole si zwei Bischöf abbildet: dr Adalbero I. – der Bauherr vom Heinrichsmünsters – und dr Lütold I. vo Aarburg, der Stifter vom Marienaltar. Ihri Greber si 1907 vor dere Apsis gfunde worde. Usserdäm het s dört au Grabblatte vo andere Persönlichkeite.
Die früehneri Krypta us em früehromanische Heinrichsbau isch mit eme Umgang usgstattet gsi, wo über zwei Stockhöchene eweggange isch. D Krypta, wo noch em Ärdbebe vo 1356 neu baut worden isch, isch e dreischiffigi Pfiilerhalle. Der Umgang isch mit eme Gwölb abgschlosse worde. D Gwölbmolerei stammt us der Zit um 1400. In der Vierigskrypta, wo hüt in sehr schlächtem Zuestand isch, befindet sich hüt e Lapidarium.
Chrüzgang
An der Südsite vom Münster befindet sech der dobbleti Chrüzgang. Dr Chlii Chrüzgang isch zwüsche 1467 und em Ändi vo de 1480er Johr entstande. Im Nordwestegge schmückt e Figur, die Heilig Katharina mit em Rad, dr Schlussstei. Dr Gross Chrüzgang isch vo 1429 bis 1462 im spotgotische Stil drzuebaut worde. E Halle verbindet die beide Chrüzgäng miteinand. Über dere Halle befindet sech der Münstersaal, wo nit für s Publikum offen isch. Dört isch emol d Bibliothek vom Konzil vo Basel gsi. Die Halle isch em Bischof si Verkündigungsort gsi gegenüber der Bürgerschaft und si Grichtsort. Dorum isch do e Bischofsdron gstande.
Im Grosse Chrüzgang cunnt vil Liecht dur grossi gotischi Masswärkfänster in dr Westflügel vom Gwölb, wo mit eme Rippenetz und bunte Schlussstei usgstattet isch. Dr Gross Chrüzgang zelt as dr elegantist und schmuckvollst in der ganze Schwiiz und isch e Bispil für usgezeichneti spotgotischi Steimetzkunst. D Wände si vo zahlriiche, kunstvolle Grabblatte bedeckt. Drunder befinde sech d Greber vo vile bedütende Basler, wie z. B. die vom Humanist Thomas Platter (1499–1582), vom Bürgermeister Rudolf Wettstei (1594–1666), vom Mathematiker Jakob Bernoulli (1655–1705) und vom Philosoph Isaak Iselin (1728–1782). Am Iigang vom Chrüzgang stoht e Statue vom Reformator Johannes Oekolampad.
D Original vo de Münsterskulpture
Zeigt wärde grossformatigi Skulpture vom Westportal und de Münsterdürm und die romanische Dierskulpture und Glücksradfigure vom Ussebau vom Münster. Mä cha au Bestanddeil vo der ehemolige Innenusstattig – Altardafele, Grabskulpture und Deil vo de wärtvolle gschnitzte Chorstüehl aluege.
Nutzig
S Basler Münster isch bis zur Reformation e Bischofschille (Kathedrale) und d Hauptchille vom Bistum Basel gsi, wo zum Erzbistum Besançon ghört het. Zur Kathedrale hai au em Bischof si Residänz (Palatium – Pfalz, spöter Bischofshof) und d Wohngebäud vo de Domherre ghört. Sit em 12. Johrhundert hai die in eigene Wohnhüser in dr Nochberschaft vo dr Bischofschille gwohnt. Noch em Bildersturm vom 9. Februar 1529 isch s Münster d Hauptchille vo dr evangelisch-reformierte Kiirche vo dr Stadt Basel worde. Sit der Drennig vo Kiirche und Staat isch die evangelisch-reformierti Kiirche die elleinig Bsitzere vom Gebäud; trotzdäm duet sech dr Kanton Basel-Stadt zu drei Viertel an de Underhaltschoste bedeilige. Zur Münstergmeind ghöre au d Gmeinde vo der Gellertchille und der St. Jakobschille.
Näbe siiner touristische Aziehigschraft isch s Münster d Hauptchille vo der evangelisch-reformierte Kiirche Basel-Stadt. Im Münster git s regelmässigi Gottesdienst und chillemusikalischi Aläss. Währed em ganze Johr finde do Konzärt vo dr Basler Münsterkantorei, vom Basler Gsangsverein und vom Münsterorganist Felix Pachlatko statt.
Oltner Kabarett-Tage
D Outner Kabarett-Dääg sin e Satire- un Kabarett-Feschtiwäl, wu all Johr im Maie in dr Schwyzer Stadt Oute duuregfiert wiird.
Di eerschte Outner Kabarett-Dääg het s anne 1986 gee. Organisiert wääre d Outner Kabarett-Dääg vu dr Gsellschaft Oltner Cabaret-Tage, wu bim Feschtiwäl als dr Schwyzer Kabarett-Bryys (e Cornichon) vergit. Dernääbe duet si Chinschtler*ne unterstitze un dr Noowugs in dr Chlaitheater- oder Kabarettbranche feerdere. 2012 het mer s 1. Outner Kabarett-Casting veraastaltet.
Johannes Widmann
Johannes Widmann (au: Johannes Weidemann, Weideman, Widman, Wideman; * om 1460 en Eger, Böhmen; † noch 1498 en Leipzig ) war Dozent an vo dr Universität Leipzig.
Widmann isch em Wintersemester 1480 en d Matrikelliste vo dr Universität Leipzig eidraga (als Iohannes Weideman de Egra). Fr d Briaafonga als a Baccalaureus 1482 ond Magister 1485 hond s em Gebiehra erlassa, weil r koi Geld ghed hod.
Briehmd worra isch dr Widmann mid seim Buach Mercantile Arithmetic odr Behende ond hüpsche Rechenung auff allen Kauffmanschafft, erschiena 1489 en Leipzig. Des isch s erschde Buch, en dem d Symbol + ond − fir d Rechenoperationa Plus ond Minus verwended werrad
Sei Rechenbuach vo 1489 (druckt en Leipzig beim Konrad Kachelofen) isch s zwoideldeschde en Deutschland druckde Rechenbuach noch em Bamberger Rechenbuch vom Ulrich Wagner (1482/83) ond s drittälteschd druckde Rechenbuch iberhaupd. S war em Siegismund Altmann gewidmet. Em Widmann sei Buch hod a weide Verbreitong ond ghedd ond isch bis 1526 nochdruckd worra ( en Pforze, Hàwenàu ond Augschburg).
Drnoch isch s vo andren Rechenbüchern wie dem vom Adam Ries ond Jakob Köbel überhold worra. Noch em Kurt Vogel hod des seine Vorgengr au en dr Zahl ond Breide vo de Rechenbeischbiel bei weidem ibrdroffa. Als Quell hod r s Bamberger Rechenbuach ond s Algorismus Ratisbonensis, a Rechenbuach mo om 1450 em Benediktinerkloster St. Emmeran en Regensburg entstanda isch.
Sei Vorlesung ibr Algebra 1486 isch d erschd Algebra-Vorlesong en Deutschland gweaa. dr Inhald isch aus studentische Nodiza bekannd (erhalta en Manuskripten en Dresden, Wien, München). Außerdem geid s a Handschrifd em Bsitz vo dr Landesbibliothek Dresden aus em Bsidz vom Widmann (Codex Dresdensis C 80), mo Texd zur Algebra entheld, ondr andre a deitsche Algebra aus em Joohr 1471 ond a ladeinische Algebra, mo a Grondlag vo seinara Vorlesong war. D Vorlesong waribr d selbigsmol bei de Cossisten (Algebra-Experten) ibliche 24 Gleichongsarta, aber au zom Vorbereida Bruchrechna ond Verhältnisrechnong.
Dr Adam Ries hod em Widmann sei Buach (ond d Dresdner Handschrift mid Algebra Text aus em Besidz vom Widmann, heid Landesbibliothek Dresden) en dr Bibliothek vom Georg Sturtz en Erfurt kenna, mo dr Ries zwischa 1518 ond 1522 war. Ries hod aus dem Manuskript Beischbie fir seine Coss (sei Algebra-Manuskript), ibrnomma hod abr ascheinend (Kurt Vogel) ned gwissd wer der Verfasser vo dem Manuskript war.
Nach em Kurt Vogel hod r neba seim Rechenbuach au anonym publizierd Algorithmus integrorum cum probis annexis, Algorithmus linealis, Algorithmus minutiarum phisicarum, Algorithmus minutiarum vulgarium, Regula falsi apud philosophantes augmenti et decrementi appellata ond Tractatus proportionum plusquam aureus. Dia Schrifda send wahrscheinle om 1495 en Leipzig erschiena.
Skisport
Schiisport staat für:
Patricia Plattner
Lääbe
D Plattner het anne 1971 d Matura gmacht un isch druf an d École Supérieure d'Art Visuel (ESAV) z Gämf gange, wu si 1975 en Abschluss gmacht het. Derno het si z Gämf Chunschtgschiicht un Bildendi Chunscht studiert. In dr 1970er- un frieje 1980er-Johr het si an verschiidene Oort in dr Schwyz un im Uusland uusgstellt. Anne 1979 isch si mit eme Stipändium uf Vancouver gange. Iri Produktzioonsfiirma Light Night Production SA het si im Johr 1985 grindet. Si het in dr Johr druf e Hufe Film drait, vor allem Dokumäntazioone. Porträt sin unter anderem em Animazioonsfilmer Georges Schwizgebel, em Schriftsteller Nicolas Bouvier oder em Dirigänt Herbert von Karajan gwidmet gsii. Em Wiener Walzer isch d Filmeri z Wien, z Paris un z Lima noogange.
Dr Plattner ire Spiilfilmdebüt Piano Panier ou La recherche de l'équateur (1989) isch im Internazionaale Wettbewäärb vum Locarno Film Festival zaigt woore. D Reschiseeri isch sälbschtkritisch gsii mit irem Wäärch, wu si z Portugal iber e Frauefryndschaft drat het: Si hätt s Draibeuch gäärn umgschriibe un dr Schnitt nomool umgschafft. D Filmkritik he vo dr «Radikalität der Inszenierung» gschriibe, vum «Feingefühl» un vu de «Hingabe, mit welcher die beiden Frauen betrachtet werden, so als ob sich die Welt nur um sie drehen würde». Derzue het s ghaiße:: «Die ziselierten Dialoge erinnern entfernt an die sanfte Ironie jener von Eric Rohmer.» Iber Les petites couleurs (2002) hat mer im dytsche Tagesspiegel chenne lääse: «Die französisch-schweizerische Regisseurin Patricia Plattner will aufs Schöne hinaus», in dr Filmzytschrift Schnitt isch s «komisch Elemänt» vum Film as «glunge» fiirighoobe woore. In dr Schwyz het mer Veglyych zooge zum Alain Tanner. In dr Plattner irem letschte Film Bazar (2009), wu bim Festival International du Film Francophone z Namur zaigt wooren isch, hän d Bernadette Lafont un d Lou Doillon gspiilt
Bi dr Soledurner Filmdääg 2000 het d Plattner dr Prix UBS gwunne, bi dr Internazionaale Gränzland-Filmdääg Selb 2010 dr Publikumsbryys für Bazar.
Syt dr 1980er Johr isch Carouge dr Lääbesmittelpunkt vu dr Patricia Plattner gsii. D Cinémathèque suisse het 2019 e Rétrospective Patricia Plattner zaigt.
Johann Jacob Speiser
Dr Johann Jakob Speiser (* 27. Februar 1813 z Baasel; † 8. Oktober 1856 z Baasel) isch e Schwizer Textilkaufmaa, Bankiee und Politiker gsi. Dr Speiser het an dr Münzreform vo 1848 mitgmacht, wo dr Schwizer Franke iigfüert worde isch, und an dr Gründig vo dr Schwizerische Zentralbaan.
Dr Bankiee
1843 het dr Speiser mit sächzää andere e nöiji Baasler Bank gründet, d Gesellschaft der Giro- und Depositenbank in Basel mit dr Ufgoob: «Die Bank soll nach und nach die allgemeine und angemessenste Niederlage werden für freigewordenes, kleineres und größeres Kapital, bis es die nach seiner Natur zweckmäßigste Verwendung gefunden hat.» Dr Speiser isch iire Diräkder worde. Drus isch 1845 d Bank in Basel entstande, wo dr Speiser wider dr erst Diräkder von ere gsi isch. Das isch e Nootebank gsi, wie s scho z Bäärn, z Züüri und Sanggalle gee het. In dr Wirtschaftskriise vo 1848 het dr Speiser d Gründig vom ene Kreditveräin vo «sämtlige Kapitaliste und Kauflüt» vo Baasel, wo alli Verbindligkäite mit ere solidaarische Hafdig vo de Mitgliider het sölle abwiggle. Das het denn wirklig drzue gfüert, ass sich die finanzielli Laag z Baasel beruigt het. Zur gliiche Zit het dr Speiser d Banke drzue brocht, sterker zämmezschaffe so dass si geegesitig iiri Banknoote iiglööst häi. Son e Verdraag isch zerst zwüsche dr Bank in Basel und dr Bank in Zürich abgschlosse worde. 1848 isch dr Speiser hinder dr Gründig vo dr Basellandschaftliche Hüpodeekebank gstande.
D Münzreform
1849 het dr Bundesroot dr Speiser zum äidgenössische Münzexpärte gweelt, wo d Münzreform het sölle duurefüere, die kantonaale und andere inländischen Wäärige abschaffe und e äihäitligi Wäärig in dr ganze Schwiz iifüere. Zu deere Zit si öbbe 115 Millioone Franke im Umlauf gsi, 15 Millioone drvo in inländische Wäärige, wo us 860 Sorte bestande het. Es het 79 Münzherre gee, vo deene si 23 Kantöön und Halbkantöön gsi, 16 Stedt, 21 gäistligi und 15 wältligi Münzherre. Dr Speiser het in sim Expärtebricht gschriibe, ass dr franzöösisch Frankefuess am beste weer (Äihäit: Franke gliich 5 Gramm Silber 9/10 fiin, Vordäil: Dezimalsüsteem und witi Verbräitig), het si Bosizioon chönne duuresetze und het au bi dr administratiive Umsetzig bis 1852 mitghulfe. Dr Schwizer Franke, wo denn iigfüert worde isch, isch bis hüte d Wäärig vo dr Schwiz.
S Rächnigswääse vom Bund
Dr Bundesroot het 1849 im Speiser dr Ufdraag gee, e Guetachte zur Iirichdig vom Rächnigswääse vo dr Bundesverwaltig z schriibe. Das het er no im gliiche Joor abgee mit genaue Vorschleeg für die äidgenössisch Finanzverwaltig, wo zum grösste Däeil verwirkligt worde si.
Die Schwizerischi Zentraalbaan
1852 het er mit ander die Schwizerischi Zentraalbaan-Gsellschaft gründet. S Expärteguetachte, wo dr Karl Geigy (1798–1861) 1852 über e schwizerischs Iisebaannetz gschriibe het, het sich uf Vorarbäite vom Speiser gstützt. Dr Speiser und dr Geigy si Aahänger vom Konzept gsi, ass dr Staat d Baan sött baue und betriibe. Dr Schwizer Nazionaalroot het sich aber gege e staatligi Iisebaan entschiide, und si isch druf dur dr Verchauf vo Akzie an brivaati Gäldgääber finanziert worde. Dr Speiser het druf Verdrätter us dr Wirtschaft und dr Politik versammlet, zum under anderem au über d Inträsse vo Baasel im Bezuug uf d Liniefüerig und dr Beschafiig vo Kapitaal z reede. 1853 isch dr Speiser zum Diräkder vom Verwaltigsroot gweelt worde und eso zum faktische Läiter vom ganze Baanundernääme». Dr Speiser het dr Geigy bi Verhandlige über d Noochfinanzierige understützt, wo nöötig worde si, wil d Zentraalbaan as Brivaatundernääme in Schwiirigkäte cho isch, wo d Akziekürs gsunke si. Bi Frooge vo dr Finanzierig, bi Verhandligsfrooge und au bi dr Kläärig vo technische Frooge het dr Speiser dr Root vom Emanuel Zwilchenbart ghoolt, won er emol z Liverpool für en gschafft het. Dr Speiser het dr Boste vom Zentraalbaandiräkder bis zu sim Dood 1856 bhalte. Dr Karl Geigy isch si Noochfolger worde.
Politik
Dr Speiser kuum Baasler oder au Schwizer Barteipolitik driibe, het aber 1852 e Waal in dr Groossroot vo Baasel und in s Finanzkollegium aagnoo. Er isch dört äine vo de gmäässigte Konserwatiive vo dr Middelbardei um dr Achilles Bischoff gsi.
Persöönligs
Dr Speiser isch s eltiste vo acht Chinder vom ene Baasler Händler für Duech, Dabeete und Gschirr gsi, wo d Familie von em us em Ort Wintersinge im Baselbiet gstammt het. 1839 het er d Dorothea Esther Hauser, d Dochder vom ene Gastwirt, ghürootet.
Im Joor 1856 isch dr Speiser mit 43 an Chräbs gstorbe.
Dr Speiser het im Kräis vo de füerende Baasler Familie as homo novus gulte, wi dr Baasler Jurist Eduard His verzellt, wil er us ere bürgerlige Familie gstammt het, wo zum Baasler Daig ghöört het. Er het si Stellig sinere Aabassigsfähigkäit, siner Vilsitigkäit und sinere Schnälligkäit verdankt.
Kantonsschule Olten
D Kantonsschuel Olte isch e kantonali Mittelschuel i dr Stadt Olte, Schwiz. Ihres Bildigsagebot umfasst s MAR-Profil, e Fachmittelschuel und es Untergymnasium.
Johann Jacob Speiser
Eerig
Im Baanhoof Olte befindet sich e Gedänkdaafele für e Johann Jakob Speiser. Z Olte und im Baasler Dalbe-Kwardier git s Stroosse mit sim Naame.
Kantonsschule Olten
Bougschicht
Nochdäm as dr Soledurner Kantonsrot Endi 2012 grüens Liechte gä het für e Gsammtsanierig, hei si am 27. Juni 2016 mit de Bouarbete chönne aafo. D Renovation vo de Fassade und d Sanierig vom Hallebad sind im Herbst 2017 abgschlosse worde. E witeri Etappe gilt em Innebau. Di ganz Sanierig lauft parallel zum Schuelbetriib und söt bis Endi 2022 abgschlosse sii.
1966
Nobelbriis
E Friidensnobelbriis isch nit vergee worde.
Charrat
Charrat isch e Munizipalgmeind im Kanton Wallis i der Schwiiz und liit im Bezirk Martigny (uf dütsch: Bezirk Martinach). D Gmeind ghört zum französischsprochige Underwallis.
Geografii
S Piet vo dr Gmeind Charrat isch im Tal vo der Rhone und liit öpe zur Helfti ufem Talbode und zum andere Deil am steile Bärg, wo im Südoschte bis zum Felsmassiv vom Sé Rouge ufe goot. Sé Rouge heisst uf Dütsch Rote Felse, s frankoprovenzalische Mundartwort sé chunt vom latynische saxum här. Zu der Gmeind ghöre di beide chlyne alte Dorfchärne bi Les Chênes und Vison, wo grad am Bärgfuess ligge. Am Bärg händ am Wäg zum Col des Planches ufe nume chlyni Waldstück chönne grodet wärde zum Mäjesäss mache, wil s dört zäntume so steil isch.
Bi Les Chênes und Vison unde het s ufem weniger steile Land Räbbärge. Di Dörfer sind a der uralte Landstross vom Wallis gsi, wo uf däm Wäg der grosse Rhoneebeni het chönne uswyche, wo früener immer es schlimms Sumpfpiet gsi isch und wo d Rhone mängmol überschwemmt het. Bi Charrat isch en Altarm vo der Rhone durecho, wo Chlyni Rhone gheisse het. Erscht nach der grosse Rhonekorrekzion im Wallis im 19. Johrhundert het me die Flechi zu guetem Kulturland chönne mache, wo hüt voll isch vo Hostete vo grosse Opschtproduzänte. Vo de alte Dörfer bis wyt is Tal sind im 20. Johrhundert aber au Gwärbquartier und Wohnsidlige entstande.
Sid der Kanton Wallis d Rhone oben a Martinach in en grade Kanal wyter äne bi Fully hi gleit het, gönd durs Land uf der Südsyte vo der Rhone längi Kanääl, wo s Wasser vo de Bärgbech und s Rägewasser wäggfüere. Der gross Sammelkanal heisst Canal du Syndicat oder au Transvärsalkanal. Dä foot hinder em Sytedamm vo der Rhone bi Riddes a und sammlet uf sym Wäg s Wasser us de Sytekanääl, psunders us em Canal du Tollérens; dä isch us em alte Sytenarm vo der Rhone bi Charrat entstande, der Chlyne Rhone. Der Syndikatskanal goot bi Martinach am Rhonechnü zerscht inere Tole under em Bachbett vo der Dranse dure, lauft denn wyter näbem Rhonedamm abe und mündet erscht grad bim Trientbach a der Gränze zu Vernayaz i d Rhone. Sid es baar Johr läbe z Charrat i däm Kanal wider Biber. S Amt für Wilddier und Jagd vom Kanton Wallis hätt die Population welle dezimiere, was denn aber s Bundesamt für Umwält z Bärn im Mai 2013 verbotte het.
S Land vo Charrat chunt nid bis a d Rhone. D Gmeindgränze sind bi jüngere Infrastrukturprojäkt apasst worde. Schnuergrad ziend sech di neui Kantonsstross und d Ysebaanlinie öpe 13 Kilometer wyt dur d Ebeni, vo Riddes über Saxon und Charrat bis zum Stadtzäntrum vo Martinach abe. Und no chly wyter usse goot d Autobaan A 9 dure, wo bi Charrat zwar en Raschtplatz, aber kei Usfahrt het. A der Ysebaan isch bi Charrat hingäge zäme mid der Gmeind Fully en eigete Baanhof ygrichtet worde, das isch hüt d Haltstell Charrat-Fully.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 29 % glägu.
Religion
81 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,5 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Charrat ischt dr Léonard Moret (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1081 Iwonru 1,2 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 90 % Franzeesisch, 2,1 % Talienisch und 6,7 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Charrat gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Tetingen
Tétingen oder Teting (lothrìngisch; frànzeesch Teting-sur-Nied, bìs zem 31. Dezember 1947 Téting, ditsch Tetingen, 1940-44 Tetlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Tétingen lijt àn dr Nied, rund 37 Kilomter eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 245 un 357 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no s Derfel Métring (dt. Metringen).
Gschìcht
Tétingen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1273 àls Tatinga (1289: Thatanges, 1308: Tettinga, 1329: Taitange, 1373: Tatingen, 1460: Thettingen, 1480: Tettingen, 1486: Tettinges, 1544: Telinga, Zelinga, Tettinga, 1563: Tetingen, 1682: Tettingue, 1779: Tetting).
Métring ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 843 àls Menturis (1259: Metrange, 15. Jh.: Metrynghen, Metring, 1585: Maittring, 1608: Mettring).
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Tétingen ìsch. Tétingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Tétingen ghert zem Rhinfrankisch.
Kopulation
Mit Kopulation cha gmeint si
Arbongau
Laag
De Arbongau (Arbuncauue) isch am Süüduufer vom Bodesee glege, mittem Zentrum z Aarbe (Arbona). Östlich isch er an Rhiigau (Ringeuue) und im Südweste und Weste an Thurgau (Turgeuue) und im Nordweste as Piet vom Bischof vo Chostez (Constantiense territorium) grenzt. Im Süüde het sich de Arboner Forst, dozmol Uurwald, bis an Alpstai uusbraitet. Zum Gau hend d Täler vo de Goldech und vo de Stainach (Steinaha) ghöört mit de Ort Rooschach, Golde, Staane, Möörschwiil, Gommeschwiil, Berg, Wiile und em Chloster Sanggalle. Rund föfzg Uurchunde vo Sanggale lokalisiered s Chloster im Arbongau.
Waldhramnis huntari
Im gliiche Piet isch au d Huntare vom Waldram (Waldhramnis huntari) glege. Ort wo uusdrücklich dezue ghört hend sind Rooschach, Golde, Romishorn, Chesswil und Hefehofe. Vermuetli sind baid Näme alternativ zunenand bruucht woore. Di alemannische Huntare sind noch Mane binennt wore. De Name Waldram (us *Wald-hrabn-) bidüütet „Waldraab“.
Gschicht
As witteri Verwalter vom Arbongau oder Waldhramshuntare weret gnennt de Raginbert (um 790), de Ruadbert (847), de Lantfrid (860) und de Oto (863). Si sind ka Groofe gsii sondern hend em nidere Dienstadel aaghört. Im 10. Jh. wert de Gau nüme gnennt und s Piet het zum Thurgau bzw. zum Territorium vom Bischof vo Chostez ghört.
Chavannes-sur-l'Étang
Geogràfi
Chavannes-sur-l'Étang lijt àm Rhin-Rhone-Kànàl zwìsche Àltkìrech un Belfort. Ìm Weschte un Norde granzt d Gmein àn d Region Franche-Comté.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chavannes-sur-l'Étang ìsch. Chavannes-sur-l'Étang ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Chavannes-sur-l'Étang ghert zem Franc-comtois.
Bezirk Laufen
Dr Bezirk Laufe – s «Laufedaal» – isch e Verwaltigseinheit im Kanton Basel-Landschaft (Baselbiet) mit em Hauptort Laufe. Dr Bezirk zellt öpe 20'000 Ywohner (2018).
Vo de Raurachische Republik bis zum Wiener Kongräss
Ursprünglig ischs Laufedaal wie au s Baselbieter Birseck und grossi Teil vom hüttige Kanton Jura es Gebiet vom Fürstbistum Basel gsi. Wäred de Französische Revolution vom Jaar 1792 isch s Laufedaal während 87 Dääg Teil vo de sogenannte Raurakische Republik gsi. Die isch aber vo 1793 bis 1813 ins französische Departement Mont-Terrible integriert worde. Das isch ane 1813 uufglöst worde und zum gröschte Teil a d Schwyz gfalle. Am Wiener Kongräss 1815 het me s ehemoolige Fürstbistum Basel uff d Ständ Basel (hütte Basel-Land) und Bärn uffdeilt. Dodrby het me d Gränze bi Aesch dure zoge und alles was weschtlig drvo gsi isch (ebe au Laufedaal) em Kanton Bärn zuegschlage. Me nimmt hütte a, dass s Laufedaal irrtümlich zem Kanton Bärn cho isch und dass me äigentlich die dütschsprochige Gebiet vom ehemolige Fürstbistum hett welle Basel gäh und die französischsproochige em Kanton Bärn. Möglicherwys het dr Unterhändler, dr Baron d Andlau us Arlise, nid gwüsst, dass sini Untertane im Laufetal dütsch schwätze.
D Gryndig vom Kanton Jura
Wo 1979 dr Kanton Jura entstande isch, isch dr Bezirk Laufe e Exklave vom Kanton Bärn worde. Wo me für e neu Kanton alls planet het, hette d Laufetaler zem Kanton Jura drzuegheere kenne, wenn sie hette welle. Do aber im Kanton Jura franzeesisch gschnuurt wird und im Laufetal dytsch, hett me sich scho 1975 für e – provisorische – Verbliib bim Kanton Bärn entschiide. Als Gränzgmeind zwüschen Bezirk Laufe und em Bezirk Dälschbrg het sich Roggeburg (im Bezirk Dälschbrg) em Bezirk Laufe agschlosse; dr Nochbergmeind Ederswiler isch dr Übertritt aber nid erlaubt worde.
D Suech nochemene geignete Kanton
Vo 1975 bis 1994 isch heftig drumm gstritte worde im Bezirk, ob me bi Bärn wurd blibe oder Aschluss amene andere Kanton sött sueche. Änds 70er Joor hett me gluegt, zu wellem Kanton me chönt goo, falls me wäggsle wurd. Zur Debatte gstande sin hauptsächlig s Baselbiet und dr Kanton Soledurn, will me zue dene beide Kanteen e gmeinsami Gränze gha hett. Au prieft worde sin dr Wägsel zum Kanton Basel-Stadt und sogar zum Aargau. Die beide hän aber nur Ussesyyterschongse gha, will s Laufetal denn immer no e Exklave gsi wäri. Basel-Stadt hett aber zimlig Interässi gha, will s Laufedaal sowiso zum Umland vo dr Stadt ghört. Das hän d Baselbieter aber gar nid luschtig gfunde. 1980 denn hän d Laufetaler noch meerere Volksabstimmige entschiide, ass si, falls sie wäggsle wurde, zem Baselbiet gienge. Druffabe hett me mit em Baaselbiet verhandlet und – vorbehältlig de neetige Volksabstimmige im Laufetal, em Baselbiet und, will e Kantonswächsel alli Schwiizer agoot, au ir ganze Schwiiz – griens Licht vo de Baselbieter Regierig bikoo.
Dr Kampf zwische Bärn und Baselland
Aber drno isch dr Striit erscht so richtig losgange. Quer durchs Laufetal, durch die einzelne Deerfer, Ortsverein, Beheerde und Familie isch en tiefe Grabe gange zwische de Pro-Bärner und de Pro-Baselbieter. Es hett vil beeses Bluet geh. Am 11. September 1983 hän sich d Laufetaler binere Stimmbeteiligung vo 93 Prozänt mit 4675 Nei zue 3575 Jo gege en Aschluss ans Baselbiet entschiide. Do hett me gmeint, jetzt sigis ume. Aber drno hett me glii usegfunde, ass d Regierig vom Kanton Bärn haimlig em Abstimmigskomittee vo de Pro-Bärner e huffe Gäld zuegsteckt hett. Meereri Laufetaler hän druffabe bim Bundesgricht, em heegschte Gricht vom Land, Stimmrächtsbeschwärde erhobe. S Bundesgricht hett denn entschiide, dass die finanziell Beyflussig vom Kanton Bärn unzuelässig gsi isch. Es hett aagordnet, dass me d Abstimmig widerhole miess.
Und so isch die gliichi Gschicht vo vorne losgange. Am 12. Novämber 1989 isch d Abstimmig wiiderholt worde. Do hän denn knapp d Pro-Baselbieter mit 4650 zue 4343 Stimme gunne. Druffabe hän d Pro-Bärner vorem Bundesgricht prozessiert, aber verlore. Noch enere Abstimmig im Baselbiet ane 1991, ob me dr Bezirk Laufe iberhaupt wott – und d Baselbieter hän dytlig welle – und em dyttlige Joo vom ganze Schwiizervolk ane 1993 het dr Bezirk Laufe am 1. Jänner 1994 vom Kanton Bärn zum Baselbiet gwäggslet.
Arbon
Aarbe (IPA: /a:rbə/), amtlich Arbon isch e Städtli am Bodesee und noch Frauefeld und Chrüüzlinge di drittgrööst Gmaind im Kantoo Tuurgau.
Gschicht
Di ältiste archäologische Fund vo Arbe stamed us de Jungstaiziit (Pfyner Kultur) und und us de Bronzezit (Arbon Kultur).
Sit em 3. Jh.n. Chr. isch Aarbe as e Kastell vo de Römer bizügt, wo a de Römerstrooss vo Bregez uf Pfyy glegen isch. S Kastell isch uf em Berglihügel errichtet wore. Denebet het s au Bäder ghaa. De latiinisch Name het Arbor Felix gluutet. De Name bidüütet “Glückliche Bomm”, da dörft aber e volksetymologischi Umbildig vom ene keltische Name sii. Ab em früene Mittelalter isch de Name as Arbona öberliferet.
Spötistens im 5. Joorhundert hend sich Alemane niderloo, wo glii de christlich Globe aagnoo hend. Um 610 sind de St. Columban und de St. Gallus vo Tugge her uf Aarbe cho und hend de Priester Willimar troffe, sind denn aber witter uf Bregez. De Gallus isch am ene 16. Oktober z Aarbe gstorbe, s Joor isch nöd bikannt. Dozmol isch Aarbe s Zentrum vom Arbongau gsii. Im Mittelalter isch öber de römische Bäder d Chile vom St. Martin baut wore und de Ort het e Burg ghaa.
I de Noiziit het Aarbe sich zum ene Industriiort entwicklet, und 1863 het de Franz Saurer sini Fabrik z Aarbe uuftue, wo spöter d Adolph Saurer AG druss worden isch.
Altstadt
D Altstadt vo Aarbe isch no guet erhalte und zum Tail sind no Muure us de Römerzitt vorhande. Uf em Hügel vom früenrige römische Kastell stoot s Schloss us em 16. Jh., wo hüt s Museum isch. Denebet stoot d Chilche vom St. Martin und debii no s Galluschappeli us em 10. Jh. mit wertvolle Freske us em 14. Jh. Turistisch wertvoll isch au d Seepromenaade.
Vercheer
Aarbe litt a de Iisebaanlinie Chrüüzlinge – Romishorn – Rooschach. Vom Hafe faaret Schiff under anderem au uf Tütschland öbere. Sit 1993 het Aarbe über de Zuebringer A1.1 au en Aaschluss a d Autobaan A1.