cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Umar ibn al-Chattab
Lääbe
Noch em Dod vum Abu Bakr 634 isch dr Umar zum Kalif ernännt wore. S Kalifat isch derno in wenige Johr zuen re Großmacht im Noche Oschte ufgstiige, zem Byschpel sin Palästina (634) un Ägypte (639-642) dur dr Amr ibn al-As, Syrie dur dr Chalid ibn al-Walid un dr Irak dur dr Sa'd ibn Abi Waqqas (636) eroberet wore. Anne 636 hän d Muslim am Yarmuk z Syrie un bi Qadisiyya im Irak wichtigi Siig errunge iber d Byzantiner bzw. iber d Perser.
Richard Kissling
Anderi bedüütendi Wärch vonnem sind öppe d Figuure und Büschte und Grabschteine oder Dänkmööler vom Herzog Karl Wilhelm Ferdinand vo Braunschweig-Wolfenbüttel, vom Karl Culmann, em Arnold vo Mälchtal, em Gottfrid Chäller, em Benedikt Fontana und ufe Vadian.
Umar ibn al-Chattab
Lääbe
Im Februar 638 isch dr Kalif Umar in s eroberet Jerusalem yyzoge. No 640 isch mit Istachr d Residänz vu dr Sassanide vu dr Muslim attackiert un anne 649 schließli eroberet un zerstert wore. Mit em Siig iber d Perser bi Nehawend z Medie 642 isch s neipersisch Sassanideryych ändgiltig zämmebroche. Byzanz het sich aber noch em Verluscht vu Syrie un Ägypte z Anatolie gege di wytere Aagriff vu dr Muslim chenne bhaupte.
Richard Kissling
Mit em Ferdinand Hodler, em Rudolf Koller und em Albert Welti het er 1897 d Künstlervereinigung Züri ggründet. Er isch Eerebürger vo Züri und Altdorf gsi. Sis Grab isch im Zürcher Fridhof Sylfäld.
Umar ibn al-Chattab
Lääbe
Die gwaltige Eroberige, wu vilmol lychter gmacht wore sin dur dr Abschluss vu Verdreeg mit dr unterworfene Bevelkerig, hän bal Regelige netig gmacht iber d Organisation un Verwaltig vum Ryych. D Chärnbstimmig vu dr Verdreeg sin au as Pakt vum Umar bekannt. Dr Chrischte isch ihri Religionsuusiebig zuegsicheret wore mit verschideni Reschtriktione. Uf em Dräffe vu al-Gabiya het dr Umar mit dr Heerfierer d Organisation vum Ryych un d Verdailig vu dr Chriegsbyti feschtglait. Dr Aafang vu dr islamische Zyträchnig isch uf d Hedschra (622) glait wore.
Dod
Dr Umar isch anne 644 z Mekka vum Piruz Nahavandi umbrocht wore, eme vum Prophetegnosse al-Mughīra b. Schuʿba versklavte persische Armeeaagherige, wu unter em General Rostam Farrokhzād dient ghaa het. Zum neie Kalif isch dr Uthman ibn Affan gwehlt wore.
Alfred Escher
Der Alfred Äscher isch am 20. Februar 1819 z Züri uf t Wält choo und am 6. Dezämber 1882 i de Ängi gstoorbe. Är isch e Schwiizer Politiker und Undernämer gsii.
sis Läbe
Der Äscher isch vo der alte Zürcher Familie Äscher vom Glas gsii. Sin Vatter Heinrich Äscher (1776–1853) hät 1815 d Lydia Zollikofer vo Altenklinge (1797–1868) ghüraate. Ihri Chind sind d Clementine (1816–1886) und de Alfred gsii. De Heinrich Äscher hät i de Ängi s Landhuus Belvoir poue, wo der Alfred Äscher spöter bis zu sim Läbesändi gwoont hät. 1857 hät der Alfred d Augusta Uebel (1838–1864) ghüraate, ihri Dochter isch d Lydia Welti-Escher gsii.
Vo 1835 bis 1837 isch der Alfred Äscher ufs Zürcher Obergymnasium ggange, und bis 1842 hät er a de Uni Züri Jus studiert. Är isch bim Zofingerverein gsii und anne 1840 dem sin Zäntralpresidänt. 1844 isch er z Züri Privatdozänt woorde; är hät sich scho früe zu wirtschaftlechen und politische Fraage ggüsseret, öppen au mit Artikel für t Zürizytig.
1844 isch der Alfred Äscher Zürcher Groossraat woorde, 1847 Staatsschryber und 1848 Regierigsraat. Anne 1848 hät en s Zürcher Stimmvolch für de nöi ggründet Bundesstaat in Nationalraat gwäält. Är hät ghulfe 1855 s Poly z Züri yzrichte.
Am 6. Dezämber 1882 isch der Alfred Äscher gstoorbe; sis Grab isch zeerscht i de Ängi gsii und 1925 in Fridhoof Manegg choo. Vom Bildhauer Richard Kissling isch s Dänkmaal, wo sid 1889 näbet em Zürcher Hauptbaanhoof staat und e die Person erinneret.
Zum zwöihunderschte Joorestag sid der Äscher uf t Wält cho isch het’s am zwänzigschte Februar 2019 z Züri a der ETH en ofizielli Fyr ggää mit Aasprooche vo der ETH-Räktorin Sarah Springman, em Presidänt vo der Credit Suisse Urs Rohner, em Bundespresidänt Ueli Muurer und em Äscher-Biograaf Joseph Jung.
Georg Beis
Dr Georg Beis (* 13. Septämber 1923 z Bad Heilbrunn; † 5. Oktober 2022 z Augschburg) isch e dytsche remisch-kadolische Gaischtlig un Domdekan gsii. In dr Zyt vu dr Sedisvakanz zwisch em Erzbischof Josef Stimpfle un em Bischof Viktor Josef Dammertz OSB het er as Diezesanadminischtrator vu dr Diezese Augschburg gamtet.
Lääbe
Dr Beis isch zäme mit syne drei Gschwischtrig z Bad Heilbrunn ufgwagse. Anne 1942 het er s Abitur gmacht un isch derno zue dr Wehrmacht yyzoge wore. Noch em Chrieg het er Kadolischi Theology studiert un het s Studium am 21. Mai 1950 zäme mit em spetere Weihbischof un Dompropscht Max Ziegelbauer mit dr Prieschterweih abgschlosse. No ne baa Johr as Kaplan z Geäschdhoofe un as Stadtprediger z Genzburg isch er anne 1958 Bfaarer z Thinga un 1961 z Geggenga wore. Anne 1968 isch er Dombfaarer un Stadtdekan z Augschburg wore. Im Johr 1970 isch er zum Domkapitular ufgschwore un 1985 zum Domdekan ernännt wore.
In dr Zyt vu dr Sedisvakanz zwisch em Bischof Josef Stimpfle un em Bischof Viktor Josef Dammertz OSB het er vum 1. April 1992 bis zum 31. Jännr 1993 s Bischtum Augschburg as Diezesanadminischtrator glaitet. Dr Papscht Johannes Paul II. het en am 25. Mai 1983 zum Päpschtlige Ehrebrelat ernännt. Am 22. Juli 1993 het er dr Titel Aposchtolische Protonotar iberchuu, wu sälte vergee wird, Anne 1993 isch dr Beis emeritiert wore. As Seelsorger im Ruestand het er in dr Bfarrei St. Ulrich un Afra z Augschburg gwirkt. Langi Johr het er bis ins 93. Lääbesjohr all Sunntigemorge di Hailig Mässe in dr Chilche St. Margaret in dr Augschburger Innestadt gfyrt. In syne Bredige isch dytli wore, ass er dr Bschliss vum II. Vatikanische Konzil verbunde gsii isch.
Dr Beis het zletscht im Sparkassealtehim z Augschburg gläbt un isch am 5. Oktober 2022 im Alter vu 99 Johr gstorbe.
Ehrige
Am 16. Novämber 1993 het er s Bundesverdienschtchryz am Band iberchuu. No ihm isch s Georg-Beis-Wohnhuus fir obdachlosi Manne z Lechhausa gnännt, wu 2020 ufgmacht woren isch.
Metz
Züe dr Stàdt ghere d Kanton Metz-1, Metz-2 un Metz-3.
Geogràfi
Metz lijt àn dr Mìndung vun dr Seille ìn d Mosel uf re Heche zwìsche 162 un 256 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Metz ìsch zem erschte Mol gnannt worre vum Tacitus àls Divodurum Mediomatricorum. Uf dr Peutingersche Dàfele wurd s gannt àls Divo Durimedio Matricorum. Ìm 3. Johrhundert erschint dr Nàmme àls Metensis, bim Flavius Honorius (304-423) àls Civitas Mediomatricorum Mettis un ànne 511 àls  Mettis.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Metz ìsch. Metz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Metz ghert zem Lorrain.
Confignon
Confignon (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Confignon lyt am linke Stade vum Rottu. Dr Bann umfasst 47 % landwirtschaftligi Flechine, 8 % Wald, 35 % Sidligsflechine, 8 % Vercheersflechine un 1 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Onex, Plan-les-Ouates, Perly-Certoux un Bernex.
Gschicht
Confignon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1153 as Cofiniacum.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 17,2 % gläge.
Religion
26,1 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 39,5 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 19,6 %, CVP 11,7 %, GLP 3,3 %, GP 15,4 %, MCR 9,2 %, SP 20,9 %, SVP 12,7 %, Sunschtigi 7,1 %.
Gmaindspresidänti isch d Elisabeth Gabus-Thorens (Stand 2012).
Wisches
Wisches (dt. Wisch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Confignon
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 3.033 Yywohner 2.650 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 137 Dytsch, 38 Italienisch un 208 anderi Sproche.
Wisches
Gschìcht
Wisches ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1282.
Confignon
Sproch
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Wisches
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wisches ìsch. Wisches ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Wisches ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Ernst Brenner
De Ernst Brenner (* 9. Dezember 1856 z Basel; † 11. März 1911 z Menton) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 25. März 1897 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Heddesbach
Heddesbach (pfälzisch Heddesbach) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Heddesbach lyt im Ulfenbachdal im Odewald. Dr Baan isch Dail vum Naturpark Neckerdal-Odewald. Nochbergmaine vu Heddesbach sin Eberbach, Schönau un Heiligkreuzsteinach un di hessische Gmaine Wald-Michelbach un Hirschhorn
Ernst Brenner
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1901 und 1908 und Vizepräsident i de Jahre 1900 und 1907.
Heddesbach
Geografi
Dr Baan bstoht us 18,9 % Landwirtschaftsflechi, 75,5 % Wald, 5 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Heddesbach ghere kaini wytere Ortsdail.
Gschicht
Heddesbach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1322 as Heddesbach.
Verwaltig
Heddesbach het sich mit dr Stadt Schönau un dr Gmaine Heiligkreuzsteinach un Wilhelmsfeld zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Schönau zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Hermann Roth.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Heddesbach ghert zum Pfälzisch.
Freiherren von Vaz
D Freihere vo Vaz sind im Middelalter es bedütends Adelsgschlächt vom Bündnerland gsi.
Me dänkt, as de Vazer ire gross Grundpsitz z Middelbünde chönt us däm Güterkomplex cho, wo im Rätische Urbar vom Rychsguet vom 9. Joorhundert feschtghalten isch. Me weiss es aber nit gnau, wil den über langi Zyt keini Kwelle do derzue bekant sind.
Sid em 11. und bis ins 14. Joorhundert cha ma d Gschicht vo de Vazer aluege. Dr Sitz vo dr Familie isch zerscht d Burg Nivagl bi Vaz/Obervaz gsi. Drufabe isch die grösseri Burg Belfort bi Brienz im Albulataal ires Zäntrum gsi.
Im Land vo Churräzie sind d Vazer noch em Bischof vo Chur die mächtigschte Lüüt gsi. Zytewys het ine sogar d Rychsvogtei vom Hochstift Chur ghört. D Vazer sind Gönner gsi vo de Chlööschter vo Churwalde und vo Chlooschters.
Herrschafte und Güeter vo de Vazer sind gsi: s Land vo dr Länzerheid bis Davos, Güeter im Prättigau, d Grafschaft Laax, Gebiet im Linzgau am Bodesee, d Burge Neu-Aspermont bi Jenins und Jörgebärg i dr Surselva, s Schloss Ortschtei und s Dorf Tomils im Domleschg, d Burge Alt-Süns, Neu-Süns und Heinzebärg im Domleschg, d Bürg Splüge im Rhywald.
Im 13. Joorhundert sind d Freihere vo Vaz die gsi, wo Uswanderer us em Wallis in iry Gebiet hend lo cho. D Walser sind mit em Säge vo de Freihere cho Dörfer i de Bärgtäler vom Rhywald bis is Prättigau gründe und d Alpe bstoosse. Ane 1289 isch dr Vazer Lächebrief für d Walser vo Davos gschribe.
Weltmaschine des Franz Gsellmann
D «Wältmaschine» vom östriichische Buur Franz Gsellmann isch e Kunstmaschine, wo vo 1958 bis 1981 entstanden isch und wo mä in siim ehemolige Hof z Kaag, Gmeind Edelsbach bi Fäldbach, cha go aaluege.
Dr Name «Wältmaschine» het s Kunstwärk übercho, wil d Maschine augesichtlig kei «Zwäck» het, und au dr Gsellmann sälber uf sonigi Frooge kei richdigi Antwort gee het. Mä cha sä dorum as e künstlerischi Installation bzw. Kinetischi Kunst interpretiere.
Dr Gsellmann (1910–1981) het as Jugendlige welle Elektriker wärde, het aber im Vater si Buurehof müesse überneh. Siis ganze Läbe lang isch er vo Maschine fasziniert gsi. Siis Schlüsselerläbnis isch en Ardikel in ere Lokalzitig über d Wältusstellig 1958 z Brüssel gsi, wo s Atomium eröffnet worden isch. Er isch uf Brüssel gfahre und het die 110 Meter hochi Metallblastik vom ene Iisekristall abzeichnet. Er het drüber gsait: «Wie ich das Atomium gesehen habe, habe ich im Traum meine fertige Maschine gesehen. Das Atomium war das Fundament für meine Weltmaschine». Vo denn aa het er dreiäzwanzig Johr lang bis churz vor siim Dod an dr Maschine gschafft. Fast jede Dag het er sich in siis abgschlossnige und verhänkte Arbetszimmer zruggzoogezum an dr Maschine schaffe. Erst noch acht Johr het er se siiner Familie zum erste Mol vorgfüehrt.
D Deil für si Maschine het er meistens uf Schrottblätz gfunde. Siini Nochbere hai en mänggisch gseh, wien er neui Fund mit dr Garrette oder em Ochsewage heimdransbordiert het. Drbi het er sehr drunder glitte, ass si Läbenswärk weder vo dr eigene Familie no vo Andere anerkennt worden isch. Drbii si d Wärk vom Jean Tinguely fast zur gliiche Zit und us ähnlige Materialie entstande. Dr Autor Roth findet, si unterscheide sich nume in dr ironische Distanz vonenander, e Haltig wo dr Schwiizer Tinguely zeigt und wo em Franz Gsellmann gfehlt haigi. Dr Gsellmann isch e gottesfürchtige und bescheidene Mensch gsi und het d Verwirkligung vo siim Draum em Allerhögste elei zuegschriibe. Bis hüte ghöre d Bsuecher und Bewunderer vom Kunstwärk zum groosse Deil zu dä intellektuelle Kreis us dr Stadt an.
D Maschine isch öbbe vier Meter lang, zwei Meter breit und vier Meter hoch. Öbbe 2000 verschiidnigsti Bestanddeil sind zum schwingende, dreihjende, lärmige, lüchtende und blinkende Grät verbaut worde, wo mit 25 Elektromotör zum Läbe erweckt wird. D Maschine bestoht näbe Spuele, Schlüüch und Dröht us so underschiidlige Deil wie eme Adler us Borzellan, eme Orgelgeblöös, ere Infrarotlampe, drei Blauliechter, 64 Vogelpfife, 200 Glüehbire, 14 Glogge, ere Suurstofffläsche as Aadriib für d Deil, wo vo dr Luft aadriibe wärde, eme Klapotetz, ere Spiilzüügraggete, won er sich äxtra us Japan het lo schicke und e Hufe meh. Dur die permanänti Bewegig vo de Maschinedeil entstöhn Liecht- und Grüscheffekt.
Mit em Dod vom Gsellmann het d Maschine nit num ihre Schöpfer verlore, sondern au dr einzig Spezialist, wo het chönne drfür sorge, ass si cha funktioniere. Um 1993 het s Undernähme VA Zeltweg Montage d Ufgoob übernoh, d «Wältmaschine», wo zu dere Zit nume no deilwiis funktioniert het, z flicke und in Stand z halte.
D «Wältmaschine» isch jetzt im Brivatmuseum wo dr Familie vom Gsellmann ghört. Si gäben aa, es chieme fast 10'000 Bsuecher pro Johr.
Koreanisches Alphabet
S koreanische Alphabet (한글 Hangeul, Hangul, 조선글 Chosŏn’gŭl) isch e Buechstaabeschrift, wo für die koreanisch Sprooch verwändet wird. Es handlet sich weder um e logografischi Schrift wie bi de chinesische Zäiche no um e Silbeschrift wie die japanische Hiragana oder Katakana. S modärne koreanische Alfabet bestoot grundsätzlig us 14 Konsonante und 10 Vokal. Die äinzelne Buechstaabe wärde zu Silbe zämmegfasst, so dass jedi Silbe im en imaginärs Kwadrat basst. S koreanische Alfabet isch im 15. Joorhundert erschaffe worde und isch mit chliine Verändrige hüte immer no die offizielli Schrift für s Koreanische in Nordkorea, Südkorea und dr Volksrepublik China.
Konsonante
In dr Dabälle unde nooche si d Konsonantebuechstaabe u. a. mit dr McCune-Reischauer- (MR), dr Yale- und dr so genannte „rewidierte Romanisierig“ (RR) vom südkoreanische Kultur- und Turismusministerium ufgfüert. D Räijefolg und d Nääme si Nordkoreanisch. Im Südkoreanische het s meereri verschidnigi Räijefolge.
Vokal
D Vokalbuechstaabe und -Buchstaabekombinazione häi käni bsundrgi Nääme. D Lengi vo de Vokal isch im Koreanische bedütigsunderschäidend; in dr koreanische Schrift wird aber nit zwüsche lange und churze Vokal underschiide.
Silbeblöck
Die äinzelne Buechstaabe wärde zu mee oder weniger kwadratische Blöck zämmegsetzt, wo jede ere Silbe entspricht. In jeder gschribnige Silbe git s drei Posizione: Aalut, Nukleus und Uslut. Bi Silbe, wo mit eme Vokal aafönge, wird die ersti Posizion mit em Zäiche ㅇ gfüllt. In dr zwäite Posizion stoot e Vokal- oder Difthong-Buechstaabe. Die dritti Posizion wird äntwääder mit eme Konsonantebuechstaabe gfüllt oder blibt leer.
Je noch dr Form vo de Buechstaabe wärde die gschribnige Silbe underschidlig zämmegsetzt:
Bi ‹› ㅣ und de Vokalzäiche, wo drvo abgläitet si, stoot s Zäiche für en Aalutkonsonant linggs. Bischbil – ‹›, ‹›, ‹›:
Bi ‹› ㅡ und de Vokalzäiche, wo drvo abgläitet si, stoot s Zäiche für en Aalutkonsonant oobe. Bischbil – ‹›, ‹›, ‹›:
Bi de Difthong-Zäiche, wo e lange woogrächte und au e lange sänkrächte Strich häi, stoot s Zäiche für en Aalutkonsonant linggs oobe. Bischbil – ‹›, ‹›, ‹›:
D Zäiche für en Uslutkonsonant stöön drunder. Bischbil – ‹›, ‹›, ‹›:
D Richdig vo dr Schrift
D Silbeblöck si ursprünglig so wie bi dr chinesische Schrift in Spalte vo oobe uf unde gschriibe worde und d Spalte vo rächts uf linggs. Büecher si doorum us öiropäischer Sicht „vo hinde“ glääse worde. Bi modärne Druckerzüügniss isch d Schribrichdig aber eso wie bi öiropäische Sprooche vo linggs uf rächts in Ziile vo oobe abwärts.
Denkingen
Denkinga (amtlich Denkingen) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Denkinga leit zwisch em Grauße Heibärg ond dr Boor am Fuaß vom Klippeneck, am Hummelsberg .. Nochbergmoede send Gausa em Norde, Bettinga em Oschte, d Stadt Spoachenga em Side ond Aaldinga ond Friddlinga em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 46,3 % Landwirtschaftsfleche, 37,4 % Wald, 14,9 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Denkinga gheret s gleichnamig Dorf ond d Wohnblätz Erlenmühle ond Klippeneck.
Gschicht
Denkinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 818 als Thanchinga.
Verwaltong
Denkinga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Bettinga, Dürba, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Denkinga ischt dr Rudolf Wuhrer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Denkinga ghert zom Schwäbisch.
Ernest Hemingway
Dr Hemingway isch nit nume Schriftsteller gsi, sondern au Reporter und Chriegsbrichterstatter, Abentüürer, Hochseefischer und Grosswildjeger, was sich in siim Wärk niidergschlage het.
Hemingway (Begriffsklärung)
Hemingway isch dr Familiename vo dene Persone:
Halblech
Halblech isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Halblech leit eschtlich vom Forggesee un weschtlich vom Ettaler Forscht. Vo dr Gmarkung sin 69,5 % Landwirtschaftsfleche, 23,2 % Wald, 7 % Sidlungsfleche un 0,3 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Halblech gheret d Pfarrderfer Bayerniederhofen und Trauchgau, d Kirchderfer Berghof und Buching, d Derfer Eschenberg, Greith, Ried, Stockingen und Unterreithen, d Weiler Birnbaum, Herdweg, Jans, Kniebis, Küchele, Lachen, Oberreithen, Ostern, Pfefferbichl, Schober, See und Thal und d Gheft Ach-Mühle Bruckschmid, Häringen, Hafenfeld, Hegratsried, Helfenwang, Schlöglmühle, Schwaighof, Serra, Zwieselried und Zwingen, dezua d Alpe und Berghitte Bleick-Hütte, Firstberg-Hütte, Grübels-Hütte, Gumpen-Hütte, Hirschwang-Hütte, Hirten-Hütte, Kenzen-Haus, Kenzen-Jagd-Haus, Klügerl-Hütte, Krottenstein-Hütte, Reiselsberg-Haus, Wasserscheid-Hütte und Weit-Alp.
Gschicht
D Gmoanda Buching un Trauchgau hend sich am 1. Jänner 1976 zur »Halblech« zammagschlossa. Buching isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1275 als Buchengau, Trauchgau im 13. Jh. als Druchgo.
Religion
87,7 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 8,2 % evangelisch.
Verwaltung
Halblech ghert zua koanere Verwaltungsgmoaschaft. Dr Birgermaischter vo Halblech isch dr Johann Gschwill.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Halblech ghert zum Oschtschwäbisch.
Bern-Engehalbinsel
D Engihalbinsle isch e Halbinsle wo vo de Aare i merere Schlaufe umflosse werd und ghört zu de Stadt Bern, wo öppe 4 Kilometer witter südlich lit. D Halbinsle isch wege de Aareschlaufe, wo öppe 50 Meter wiiter une sind, vo Natuur us guet gschützt, nume im Süüde isch e 200 Meter braiti Stell, wo nöd vom Fluss umflosse werd. Di östlich Schlaufe bildet de Thormebodewald und die nördlich de Rychebachwald. Zwüschet de zwee Wälder lit s Engimeisterguet und d Tiefenou, südlich devo s Rossfeld und d Felsenou. De Ort isch en wichtige archäologische Fundplatz us de Latène- und Römerzitt.
Arpelistock
Der Arpelischtock isch e Bäärg i den Alpe.
Bern-Engehalbinsel
Gschicht
D Engi isch i de mittlere Latène-Zitt bisidlet wore, öppe im uusgende 3. vorchristliche Joorhundert. Die Sidlig i de Tiefenou isch mit 5 Hektaare scho ordeli grooss gsii und d Deponierig vo öber 1000 Iseobjekt dütet zudem uf e Kultplatz hii, woll vo Schmide: Werchzüüg, Waffe, Wagetail und Isebarre sind muetwillig unbruuchbar gmacht und gopferet wore.
Arpelistock
wo dr Bäärg isch
Er ghöört zum Bäärgmassyv vom Wildhorn, wo i de Bäärner Alpe lyt. Dr Gipfel vom Arpelischtock isch uf dr Hööchi vo 3035 Meter über Meer. Me luegt dr Arpelischtock au öppen als em Wildhorn sy weschtlich Vorgipfel aa. Dä Bäärg isch chly meh weder zwöihundert Meter hööcher; sy Hauptgipfel isch uf 3250 Meter über Meer. Und vo der weschtliche Flangge vom Wildhorn goot e vier Kilometer längi Kreete vo der Gältelücke bis zum Arpelischtock.
Bern-Engehalbinsel
Gschicht
Im 2.Jh.v. Chr. isch d Engi mit Wäll verstärcht wore und isch mitere Flächi vo 140 Hektaare noch Alteburg-Rhiinau s zwaitgrööst keltische Oppidum im Piet vo de Helvetier gsii. D Sidlig isch denn bim Engimeisterguet glege und het fast 15 ha umfasst. D Helvetier hend de Ort ane 58 v. Chr. abebrennt und s Land verloo, aber nochdem si vom Cäsar bi Bibracte gschlage wore sind, hend si s Oppidum wider bibaut, e nu halb so grosses Dorf isch denn im Rychebachwald noi gründet wore. Aber au im Thormebodewald sind Baute ufgstellt wore.
Arpelistock
wo dr Bäärg isch
Es isch en Bäärg mit drüü Syte, im Südoschte isch dr Bäärghang zum Tal vo dr Morge, im Weschte d Felswand über dr Sanetschalp, wo d Saane afoot, und im Nordoschte lyt s Roottal, wo zhinderscht im Tal vo Lauene isch. Weschtlich vom Bäärg lyt dr Sanetschpass.
Bern-Engehalbinsel
Gschicht
Noch de Iigliderig vo de Helvetier is Römische Riich isch de Ort uusbaut wore. Im Rychebodewald isch entlang vo de Strooss e 750 Meter langs Dorf (vicus) gsii. Nebet Woonhüser het mer au e römisch Bad, e Tempeli und Werchstett uusgrabe. Südlich bim Engimeisterguet isch en Kultbezerk gsii, mit drai galloromanische Viereggtemple, und enere chliine Arena. Im Thormebodewald sind Schmittene gsii, und ahand vom Berner Zinktefeli, wo do gfunde woren isch, het de Ort Brenodor ghaisse.
Meriri Fridhöf sind im Süüde bi de Wallalaage gsii. E Stroos het d Sidlig mit Aventicum verbunde. D Sidlig schiint ane 259 vo de Alemane abebrennt wore z sii, isch aber bis is iigende 4. Joorhundert biwont gsii. Nochene isches e Wüestig gsii, nume im 14 Jh. isch e Chappeli för de St. Ägidius baut wore. Im Mittelalter het mer d Engi as Staibruch för d Stadt Bern gnutzt.
Kennedy Space Center
S' John F. Kennedy Space Center (KSC) isch dr Weltruumbahnhof vu dr NASA am Cape Canaveral uf Merritt Island, Florida. Vo du us sin sit em Dezember 1968 alli bemannte Ruumflüeg vu dr USA gstartet, zuerst d'Apollo-Missione und sit 1981 d'Space Shuttles.
Lag
S'55 km lang un 10 km breit Glände umfasst rund 567 km². Es lit bi dr geographische Koordinate. Im KSC schaffe 17.000 Lüt. Demit stellt es fer d'Region e nit uerhebliche Wirtschaftsfaktor dar. Mit eme grosse Besuecherzentrum un gfüehrte Toure iber s'Glände isch s'KSC au e wesetliche Aziegigspunkt fer Touriste.
Wil vili Beriiche vum Gelände nit zledscht us Sicherheitsgründe gsperrt sin, dient s'Areal au als e Hort fer vili gschützti Wilddierer. So läbe iber 5000 Alligatore uf em Glände un agäblich au dr amerikanisch Wappevogel, dr Wisschopfseeadler, dem si Nest mer uf gfüehrte Toure sogar vu wittem sähe cha (sagar mit Adler, was ime kritische Beobachter an so eim vu Pathos volle Ort eweng verdächtig vorchummt). D'Nordspitze vu dr Insel isch fer s' Merritt Island National Wildlife Refuge reserviert, wo mer au echti Manatis (Seechüeh) beobachte cha un in menke Zone Obacht gä muess, nit im e Alligator iber dr Wäg z'laufe. Zahlriich sin au viili Sorte vu Wasservögel.
Ufbau
S'Kennedy Space Center bestot us vier Beriiche: D'KSC Industrial Area, dr Launch Complex 39 mit sine beide Startrampe LC-39A un LC-39B sowie dr Shuttle Landing Facility. Dezue chummt e Besuecherzentrum fer Touriste.
In dr KSC Industrial Area sind Verwaltigsbaute vu dr NASA sowie Zueliferfirme underbrocht. Do befindet sich au die Space Station Processing Facility fer die international Ruumstation ISS, sowie s' Operations & Checkout Building wo im obere Stockwerch d'Astronaute wohne, wenn si sich zue dr Tests oder vor em Start in Florida ufhalde.
Launch Complex 39
Launch Complex 39, rechts im Bild z'sähe, sich fer d'Apollo-Missione zum Mond baut worre. Im Vordergrund, am undere Bildrand, befinde sich d'Werkstattbaute un s'Kontrollzentrum, eweng links d' Orbiter Processing Facility, wo glandeti Ruumfähre drin gwartet werre. Alles yberragend im Middelpunkt stot s' Vehicle Assembly Building (ursprünglich: Vertical Assembly Building), wo Montageplätz ("High Bays") fer vier Rakete vum Typ Saturn V bitet un hüt fer d'Montage vum Space Shuttle mit em externe Tank und dr Hilfsrakete dient. An dr Südsite vum Hauptbau schließt sich e nidrigere Werchstattbau ("Low Bay") a, under anderem fer d'Raketemotore vum Space Shuttle. Dr Gsamtkomplex isch 160 Meter hoch un stot uf ere Flächi vu 218 mol 158 Meter.
High Bay 1 un 3 befinde sich uf dr östlichen Site (in dr Richtig vum Atlantik), High Bay 2 un 4 gegenyber uf dr westliche Site. Wil lang nit so vil Starts durgfüehrt worre sin wie adenkt, sich d'High Bay 2 numme ei einzigs Mol un d'High Bay 4 nie fer d'Montage gnutzt worre. Hüt befindet sich in sällere Hälfti vum Bau e Lager. Die 139 Meter hoche Tore besten us sibe einzelne Segmente, wo fer d'Öffnig einzeln nooch obe gfahre werre.
D'Südflanke vum Gebäudi isch anno 1976 zum 200-jährige Burtsdag vu dr USA mit ere 64 mol 33,5 Meter breite US-Flagge bemolt worre. Jeder Strife vu dr Flagge isch so breit wie e Bus. Wil s'Vehicle Assembly Building nit klimatisiert isch, hän sich am Afang bim nit grad seltene füchte Wetter regelmässig Rägewolke under dr Decki bildet, was mit em Ibau vu ere Entfüchtigsalag behobe worre isch.
Vum Vehicle Assembly Building us füehre zwei Schotterspure fer die Crawler Transporter ebba 6 km nord-östlich in d'Richtig vu dr Startplätze A (Süd) un B (Nord) an dr Atlantikchüste. S'KSC besitzt zwei vu dene riisige Raupe, mit dene die bis uf dr Flüssigtribstoff startfertige Rakete un Shuttles zue dr Startplätze gfahre werre. D'Transporter sin mit 2721 Tonne Gwicht un 40 mol 35 Metern Grössi die zweitgrösste lenkbaren Landfahrzüg vu dr Welt un bruche fer d'Strecki zue dr Startplätze bi maximal 1,6 km/h fümf Stunde. Es isch numme nit nu fer domoligi Verhältnisse e technischi Meisterleistig, die 110 Meter hoche Saturn V-Rakete ufrecht stehend nit nu zue dr Startplätze z'fahre, sundern au noch die 5%-Stigig zue dr Startplätze uffi ufallfri z'bewege.
Bern-Engehalbinsel
Wertschaft
Im römisches Vicus hets Töpferaie ghaa, wo i de Römerzitt ires Gschier witume verchaufe hend chöne. I de Werchstett im Vicus isch zudem mit Glas und Metall gschafft wore, und de Ti.Cl. Peregrinus het Sälbeli verchauft: Zimtsalbi, Myrresalbi, Chrätzesalbi sind under anderem i sim Sortiment gsii. Usserhalb vo de Sidlig, wo nu en Tail vo de Halbinsle bideckt het, isch e Bronzgüsserai und e Schmitti gsii. Keltischi und spööter römischi Münze bizüüget e regi Handelstätigkait vo de Biwoner. Natürli sind au Importstugg usem Mittelmeerruum gfunde wore.
Kennedy Space Center
Startrampe LC-39A un LC-39B
Die beide Startrampen LC-39A un LC-39B werre abwexelnd gnutzt - sofern mer des bim jetz sehr uregelmässife Shuttle-Betrib sage cha. Si befinde sich wänigi Meter hinder em Atlantikstrand, ca. 2,7 km vunenander entfernt. Wil d'Space Shuttles bi wittem nit d'Höchi vu dr Saturn V-Rakete hän, isch dr ursprünglich Grüstturm chürzt worre un bildet jetz die (ohni Blitzableiterstab) 81,3 Meter hoch Fixed Service Structure, wo sämtlichi Versorgigssträng drin zum Space Shuttle verlaufe. Die Rotating Service Structure cha wie e Schutzhube yber's Space Shuttle idrillt werre un dient, näben em Wetterschutz, fer d'Beladig vu dr Transportluke vum Shuttle.
Um d'Alage wie au s'startend Gfährt vor dr zerstörerische Schallwelle z'schütze, werre bim Start innerhalb vu wänige Sekunde meh wie 1 Million Liter Wasser uf dr under Berich gsprüht. Trotzdem hän d'Starts vu dr Saturn V in dr ebba 20 Kilometer entfernt uf dr andere Site vu dr Bucht ligende Stadt Titusville regelmässig Fensterschibe berste lo.
Bern-Engehalbinsel
Religioo
D Engi isch mit sinene Temple offesichtlich au de Kultplatz vo de regio O... gsii. Inschrifte bizüüget d Verehrig vo de Sulevie und em Schmiidgott Gobanos, dem sind woll au die vile Iseobjekt gopferet wore, wen au e Chriegsgott i Froog chunnt. E Darstelig vonere Frau mit blutte Brüst und Chorngarbe i de Arm zügt vomene haimische Fruchtbarkaitskult. Imene Grab sind schliessli no Figürli vo Rössli und vonere Göttin gfunde wore, wo en typische keltische Halsring, en torques, aahett. Im Mittelalter isch as anzige Bau s Ägidius-Chappeli gstande, gnau öberem gröschte galloromanische Tempel.
Kennedy Space Center
Startrampe LC-39A un LC-39B
In dr nord-östliche bzw. nord-westliche Ecke befinde sich die runde Tribstofftanks fer Wasserstoff un Sürstoff, wo jewils ugfähr 3,3 Millione Liter chühlts Flüssiggas enthalde. Dr extern Tank vum Space Shuttle wird wäge dr Explosionsgfahr erst churz vor em Start us dene beide Rundtanks befüllt.
KSC Visitor Complex
Dr KSC Visitor Complex vor dr Tore vum KSC dient als Informationszentrum fer Touriste. S'Imax-Kino het u. a. e beidruckende 3-D-Film iber die International Ruumstation. Im Raketegarde sin Rakete vu alle Generatione, agfange mit em Noochfolger vu dr dytsche V2 sowie (im agrenzende Museum) e benutzti Ruumchapsle us dr 60er Johre usgstellt. Dr KSC Visitor Complex bitet Füehrige dur sini Usstellige a un isch Startpunkt fer underschidlichi Bustoure iber s'KSC-Glände, bi dene au s'Apollo/Saturn V Center agstyrt wird. Dert befindet sich in ere Halle in abtrennte Stufe eini vu dr zwei verblibene Saturn-V Rakete, e Moauto un au e Mostei hinder Glas, sowie einigi Chapsle vu Mondmissione, under anderem au vu Apollo 13. Im e chleine Theater wird e Saturn V-Mission vum Start bis zue dr Landig uf em Mo noochgstellt. Im Middelpunkt sten debi die amerikanische Astronaute, wo uf em Mo glandet sin, wäniger die dytsche Konstrukteure vu dr Rakete, au wenn dr Raketegarte s'Schaffe vum Wernher von Braun vu dr V2 bis zue dr Saturn V zeigt. Vume Ussichtsturm het mer usserdem e phantasischi Sicht uf s'wittlaifig Glände sowohl vum zivile als au vum militärische Deil vum Startplatz.
Dr Besuech vum KSC isch e absolutes Muess fer jede Bsuech in Middelflorida, schliesslich isch vu dert us die erst Reis vu irdische Läbewese zu eme andere Himmelskörper usgange. S'Bsuecherzentrum schafft ybrigens meh wie chostedeckend mit dr Itrittsgelder vu sine Bsuecher.
Arpelistock
wo dr Bäärg isch
Übere Bäärg lauft d Gränze zwüsche de Kantöön Bäärn und Wallis.
Me cha vo drüü Syte uf en Arpelischtock: vom Sanetschpass übere Graat Arête de l’Arpille, us em Roottal und vom Col des Audannes häär.
der Bärgname
Der Arpelischtock isch e markanti Hööchi uf der düütsch-französische Sproochgränze i dr Schwiiz. Sy Name isch es guets Bischpiil für d Wanderig vo Wörter vo einere Sprooch in en anderi. Uf dr Südsyte vom Bärg, im Wallis, wo me früener es Patois vom Frankoprovänzalisch gredt het, isch d Alp, wo no hüt Arpille heisst. S uralte Wort arpille isch e Verchlyrigsform vo arp; das bedüütet im Frankoprovänzalische «Alpweid», und arpille heisst derno «Älpli». Und jetz het men i der Regioon Saaneland füre düütsch Bärgname wäge däm alte romanische Fluername vo ännet dr Sproochgränze ebe d Form «Arpelischtock» gmacht.
Niederweningen
Niderwenige isch e politischi Gmeind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri. Es ligt im Wehntal zwüsche de Lägere und de Egg und isch de gröschti Fundort vo Mammutchnoche in de Schwiiz.
Geographii
De Gmeindsbann vo Niderwenige het 688 Hektare, vo dene sind öppe 38% Wald, 13% überbaut und uf 40% vo de Flächi wird buuret. Nochbargmeinde sind im Kanton Züri Schliinike und Otelfinge, im Kanton Aargau Siglischtorf, Schneisige, Ähredinge und Wettige.
Gschicht
Niderwenige isch zum eschte Mal gnamset worde 1096-1111 als Waningen (1269 Nidirunweningin). Im Mittelalter het Niderwenige zerscht zum Territorium vom 1127i bis zum 1218i de Zähringer ghört. Vo dene isch d Herrschaft an d Rägischberger cho und im 1409 an Züri. Mit de Helvetik und de Mediationsverfassig het Niderwenige, wo jetzt e Gmeind isch gsi, en Gmeindsrot übercho. D Gmeind het zum Bezirk Bülach ghört. Sit em 1890i isch Niderwenige an d Iisebahn aagschlosse, wo d Schwiizerischi Nordoschtbahn d Linie vo Tielschtoorf bis Niderwenige verlängeret het.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 14,4 % (Stand 2011).
Religion
41,5% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,6% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 1,4 %, CVP 2,8 %, EDU 5,9 %, EVP 1,9 %, FDP 11,4 %. GLP 12,3 %, GP 15,8 %, SP 15,3 %, SVP 32,3 %, Suschtigi 0,9 %.
Gmäindspresidäntin isch d Andrea Weber Allenspach (Stand 2012).
Mammutfund
Scho im 1890i, wo d Wehntalbahn bauet worde-n-isch, het me z Niderwenige Chnoche vo sibe Mammut gfunde. Ai im 1967i und im 2003 sind Überrescht vo prähistorischi Tiir gfunde worde. De Verein für Ortsgschicht het us dem Grund zämme mit de Kantonsarchäologii z Niderwenige es Mammutmuseum bauet.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,3 % gläge.
Vercheer
In Niederwenige befindät sich dä Endbahnhof vo dä Wehntalbahn. Das isch äigätli nöd ä so plant gsy. Uursprünglich hät mä d Wehntalbahn welle dur's Surbtal bis Döttige im Kanton Aargau wiiterboue. Dänn isch aber dä erschti Wältchrieg uusbroche und die Plän sind vorerscht uf Iis gläit worde. I dä Nünzädrysgerjahr isch s'Projekt vonäre Wiitärfüerig vo dä Wehntalbahn ändgültig beerdigät worde, well mä i däre Zyt dänn plötzlich wäg dä bessäre Strasse und Fahrzüg am Bus vor dä Bahn dä Vorzug gee hät. So isch Niderweninge zum Endbahnhof worde. Di wyter Verbindig nach Weschte wird hüt dur äs Poschtauto sichergschtellt, wo über d'Hauptstrass 17 vo Niederwenige nach Döttige faart. Än andäri Poschtautoverbindig füert über Siglistorf nach Kaiserschtuel.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Niderwenige ghört zue de Unterländer Mundarte.
Benito Mussolini
Kindheit, Jugend und politischi Afäng
De Mussolini isch als Sohn vom glernte Schmied Alessandro Mussolini und sinere Frau Rosa (geb. Maltoni) gebore. De Vater isch en politisch linksgrichtete Journalist in de italiänische Romagna ksi. Er hät sim Sohn bewusst de Vorname vom mexikanische Revolutionär Benito Juárez gä. Dämentsprächend hät sich de Mussolini ab 1901 bi de sozialistische Partito Socialista Italiano (PSI) organisiert, wo er en Verträter vom syndikalistische Flügel ksi isch. 1912 isch er is Exekutiv-Komitee vo de PSI ufgstige. Er isch dänn Chefredakteur vo de linksgrichtete Tageszitig „Avanti“ (dütsch: „Vorwärts“) worde. Wäge Desertion, Ufrüef zu Generalstreiks (z. B. gäge de italiänischi Imarsch is damals osmanische Libye (lueg Italienisch-Türkische Chrieg vo 1911/12) und ähnliche Aktione hät de Mussolini mehreri churzi Haftstrafe müesse verbüesse, under anderem au i de Schwiiz.
Obwohl de Mussolini 1914 s Anti-Chriegsmanifäst vo PSI unterzeichnet hät, hät er churzi Ziit spöter d Fasci d'Azione Rivoluzionaria (FAR - Bünde vo de revolutionäre Aktion), wo für en Chriegsitritt vo Italie iträten isch, understützt. Zämme mit andere nationalistische Organisatione händ die e Vereinigung vo allne italiänische Gebiet agsträbt. Bispilswiis d Annexion vo de zu Österriich-Ungarn ghörende Regione Trentino und Triest. Drufhi hät ihn d PSI usgschlosse.
1915 hät de Mussolini d Rachele Guidi (11. April 1890 - 30. Oktober 1979) ghürate. Us de Ehe sind füf Chind entstammt.
Politische Ufstieg nach em Erste Wältchrieg (1918-1921)
Nach em Erste Wältchrieg, wo er am linke Oberschänkel verwundet worde isch, hät sich de Mussolini im März 1919 z Mailand a de Gründig vo de Fasci di Combattimenti („Kampfbünd“ - Squadriste) beteiligt, wo e autoritäri Ordnig und e Revision vo de Versailler Verträg zugunste vo Italien gfordert händ. Disi händ dänn in Norditalie mehreri Terroraschläg verüebt.
Zwei Jahr später sind d Faschiste under sinere Füherig mit 34 Abgeordnete is Königlich-italiänische Parlamänt izoge. De Mussolini hät im Novämber 1921 d Fasci i die Nationali Faschistischi Partei (PNF) umgewandelt.
Während de wirtschaftliche, soziale und politische Krise, wo sich nach em Erste Wältchrieg immer mee zuegspitzt hät, händ d Faschiste schnäll a Popularität gwunne: D Mitgliiderzahle vo de Fasci sind vo 20.000 im Jahr 1920 uf rund 200.000 im Jahr 1921 gstige. Wäge de Unruhe, wo d Faschiste verursacht händ, sind i kurzer Zit mehreri Regierige zrückträte. De König Viktor Emanuel III. isch dänn immer mehr i Bedrängis cho.
De „Marsch uf Rom“ und de Aafang vo de Diktatur
Drufhi hät de Mussolini 1922 mit 26.000 Faschiste en Sternmarsch (später Marsch uf Rom gnännt) organisiert, wo am 28. Oktober nach zwei Tag vor de Hauptstadt itroffe isch. De Mussolini isch später sälber im Schlafwage vo Mailand us nach Rom cho. De Viktor Emanuel III., wo enorm under Druck gstande isch, hät sich gweigeret de Belagerigszuestand uszrüefe und hät de Mussolini zum Ministerpräsident ernännt.
Die erste zwei Jahr hät de Mussolini no im parlamentarische Rahme regiert, hät dänn aber agfange, d Opposition z underdrücke und sini eigeni Macht mit stillschwigender Billigung vom König z erwitere. 1924 isch de sozialistischi Oppositionspolitiker Giacomo Matteotti entfüert und verschosse worde. Indizie dütet druf hi, das de Mord im Uftrag vom Mussolini passiert isch. I de Folg vo dem sind alli Oppositionsparteie demonstrativ us em Parlamänt uszoge. Es isch zur sogenannte Matteotti-Krise cho. Das hät de Mussolini gnützt und d Macht vo sinere Partei witer usbaut.
1926 hät de Mussolini alli Parteie verbote. Zu de Wahle vo 1928 händ nur no vo de PNF zueglasseni Kandidate döfe aträte. Witeri Gsetz händ dänn alli demokratische Insitutione usghölt und Italie isch en Einparteiestaat worde. S faschistische Italie isch under ihm s erste diktatorische Regime nach em Erste Wältchrieg ksi und isch gägenüber nöd-italiänische Mänsche i de Kolonii rassistisch iigstellt ksi und hät e Politik vo de systematische Repression betribe. Allei i de Kolonie Libye, Somalia und Äthiopie sind dem zwüsche 1922 und 1941 öppe 350.000 Mänsche zum Opfer gfalle.
Ab Afang vo de 1930er Jahr hät Italie under em Regime en Expansionskurs igschlage. De Mussolini hät sich im Dezämber 1934 zämme mit em Viktor Emanuel III. zum Überfall uf Äthiopie entschlosse. Im Novämber 1935 isch s Land im Zweite Italiänisch-Äthiopische Chrieg ohni Chriegserklärig vo italiänische Truppe überfalle und bis zum Mai 1936 eroberet worde. De Mussolini hät drufabe d Gründig vom Italienische Riich (Impero Italiano) verkündet.
D Anäherig as nationalsozialistische Dütschland
De Mussolini isch zerst em Adolf Hitler sehr kritisch gegenüber gstande und hät als Italiäner über sini absurde Rassetheorie gespottet. Er hät sich als Wächter vo de Unabhängigkeit vo Österriich gfühlt und nöd welle, das Dütschland es annektiert. Wo 1934 dr österriichische Bundeskanzler Dollfuß ermordet worde isch, hät er sogar e Division vo de italiänische Armee am Brännerpass la ufmarschiere, aber nach em Äthopiechrieg vo 1935 und de gmeinsame Intervention im spanische Bürgerchrieg bis 1939 sind sich denn die beide Diktatore politisch nöcher cho.
Im Jahr 1936 hät de Mussolini d „Achse Rom-Berlin“ verkündet und hät demit de Bündnisvertrag mit Nazi-Dütschland bekannt gä. 1937 isch Italie, wo e Vetomacht ksi isch, us em Völkerbund usträte und em Antikomintern-Pakt zwüsche em Dütsche Riich und Japan biträte. 1938 hät Italie uf Druck vo de dütsche Regierig antisemitischi Rassegsetz igführt, was aber uf Widerstand vom italiänische Adel gstosse isch.
Während de Krise um d Tschechoslowakei, wo mit Italie verbündet ksi isch, im Jahr 1938 hät er sich bim Münchner Abkomme um Vermittlig bemüeht, wil er en Chrieg gfürchtet hät.
Zweite Wältchrieg
Im April 1939 hät de Mussolini im Handstreich Albanie bsetze la. Wo die Dütsche im Septämber dur de Imarsch in Pole de Zweiti Wältchrieg agfange händ, hät sich de Mussolini znächst abwartend zeigt. Erst im 1940, wo dütschi Truppe Frankriich im Westfäldzug besiegt händ, hät er im Juni Ängland und Frankriich de Chrieg erklärt und königlich-italiänischi Truppe sind im Südoste vo Frankriich imarschiert. Allerdings isch de italiänischi Vormarsch trotz ere mehrfache zahlemässige Überlägeheit gägenüber de dötige französische Stritmacht nach de Eroberig vo einige Städt bereits i de Alpe stecke blibe. Uf dütsche Druck händ d Franzose aber nagäh und Italie hät die ihm zuegsprocheni Zone und d Insle Korsika zämme mit Tunesie bsetzt. Im Dezämber 1940 hät de Mussolini de Imarsch in Griecheland befohle. S Unternähme isch aber im April 1941 gscheiteret. D Grieche händ mit britischer Understützig d Italiäner bis nach Albanie zruckdrängt. Wo d Lag nümme z rette ksi isch, hät de Hitler mit sinere Wehrmacht müsse interveniere. Schlussändlich händ sich d Truppe vo Italie reorganisiert und zämme mit de Dütsche Jugoslawie bsetzt. Italie hät vom ehemalige Staatsgebiet die ganz Küste übercho und hät e so grossi territoriali Usdehnig wie no nie ka. Ab 1940 isch es au in Afrika zu heftige Kämpf cho. Vo Italiänisch-Libye häd di italiänischi Armee Ägypte agriffe und hät mit dütscher Understützig en Teil vo de ägyptische Mittelmeerküste bsetzt. Wobi ab 1942 sich d Lag wieder zugunste vo de Brite gwändet hät und Libye 1943 hät müesse ufgä werde. Näbe däm isch es au in Ostafrika zu Kämpf cho. Döt isch mer allerdings weniger erfolgrich ksi und d Kolonie Italiänisch-Ostafrika hät bereits müsse 1941 ufgä werde.
Im Jahr 1942 häd sich d Lag z Italie extrem zugespitzt: Italie hät alli sini Kolonie verlore und isch wirtschaftlich und militärisch am Ändi ksi. En letzte Versuech s Blatt no z Wände und wenigstens s Mittelmeer wieder zruckzgwünne isch gscheiteret. Bis 1943 isch nämlich fast die ganzi italiänischi Flotte vo britische Flugzüg versänkt worde. Mit em Chriegsitritt vo de USA, de Wändig im Chrieg gäge d Sowjetunion isch di militärischi Niderlag vo Italie nümme ufzhalte ksi und de Mussolini und sis Regime sind i Bedrängnis cho, da vili Italiäner händ welle sich us em Bündnis mit Dütschland uselöse.
Nach de Landig vo de Alliierte uf Sizilie isch de Mussolini am 25. Juli 1943 abgsetzt worde und uf Befähl vom Viktor Emanuel III. verhaftet worde. Dänn hät de Marschall Pietro Badoglio am 8. Septämber 1943 en Waffenstillstand mit de Alliierte gschlosse. Italie hät d Site gwächslet und Dütschland und Japan de Chrieg erklärt. Als Reaktion druf händ dütschi Truppe im Fall Achse Norditalie bsetzt und döt es Marionetteregime installiert. Die sogenannti radikalfaschistischi Italiänischi Sozialrepublik (Repubblica Sociale Italiana) isch vom, vo dütsche Truppe befreite, Mussolini bis 1945 regiert worde.
Tod
Im Frühjahr 1945 isch d Lag für Dütschland und sine Verbündete ussichtslos ksi. De Mussolini hät dänn versuecht über d Schwiiz nach Dütschland zglange, was aber gschiteret isch. So isch er am Comersee am 27. April 1945 vo kommunistische Partisane erkännt worde und zämme mit sinere Gliebte Clara Petacci am 28. April 1945 z Giulino di Mezzegra bi Dongo verschosse worde. Iiri Liichene sind dänn z Mailand zur usgstellt worde. Im Mussolini si Liiche isch druf anonym beärdigt worde, denn händ en faschistischi Aktiviste usgraabe und versteckt, bis dass er schliesslig 1957 im Familiegrab z Predappio beerdigt worde isch.
Fritz Liebrich
Dr Fritz Liebrich isch am 7. Dezämber 1879 z Basel uf d Wält cho und am 30. Merz 1936 au dört gstorbe. Er isch e Schwiizer Lehrer und Mundartschriftsteller gsi. Me känt en au als eine vo de Biograafe vom Johann Peter Hebel.
s Läbe
Dr Liebrich isch als Soon vom Gschäftsmaa Johann Friedrich Liebrich und der Lina Liebrich-Rusch z Basel uf d Wält cho. Er het i synere Stadt s Humanistische Gymnasium und denn s Lehrerseminaar psuecht. Anne 1903 het er d Lehrerin und Bibliotekaarin Gertrud Laur ghürootet. Vo 1901 bis 1934 het er als Lehrer am Sevogelschuelhuus z Basel gschaffet.
Und er het e baar Sache im Basler Tieläkt gschribe, es sin Theaterstück, Prosategscht und Gedicht. Deil Wärch vom Liebrich und bsunders d Gedicht, wo für die träffende Sproochbilder grüemt wärde, sind i de Mundartbänd wie öppen em “Schwyzer Meie” wider abtrukt worde.
1918 isch em Liebrich syni Biografy vom alemannische Autor Johann Peter Hebel usecho. I synere Schrift Johann Peter Hebel und Basel vo 1926 het er zeigt, i welem Huus z Basel der berüempt Dichter uf d Wält cho isch: es isch s Huus zum Kopf an dr Santihannsvorstadt. Dr Liebrich isch Mitgliid vo der Basler Hebelstiftig gsi. Sini Änkelin Liselotte Reber-Liebrich het spöter au vil mit em Adänke an Hebel z tue gha und isch d Presidäntin vo dere Stiftig worde.
Dr Nachlass vom Fritz Liebrich wird i der Unibiblioteek Basel ghüetet.
Kraftwerk Häusern
S Chraftwärch Hüsèrè isch è Bumpschpycherchraftwärch bi Hüsèrè im südlichè Schwarzwald. S isch s älteschte vo füüf Chraftwärch vo dè Schluchseegruppè un isch vo 1929 bis 1931 baut worrè. Mit èm Schluchsee als Obberbeggi isch es übber èn 6,2 Kilometer langè Druggschtollè vobundè, wo im Bumpbedryb 40 Kubikmeter un im Generatorbedryb 86 Kubikmeter Wasser pro Sekund durrè flǜèßèd. Sèllè Druggschtollè fangt bim Ylaufbauwärch am Südufer vom Schluchsee aa, un volauft unterirdisch barallel zuè dè B 500 bis zum öschtlichè Ortsrand vo Hüsèrè.