cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Basler Integrationsmodell
D Entwigglig vom Modäll
Für dass s Modäll immer aktuell sig, duet mä die ganz Zit dra schaffe. So isch s Handligskonzept 2004 vom interdepartementale Netzwärk Integrazioon überholt worde und an die nöije Verheltniss aabasst worde. Usserdäm git dr Regierigsroot vom Kanton jedes Joor e Politikblaan uuse, wo s din au Vorgoobe zur Integrazioon het. Im Legislaturblaan 2009–2013 het mä usdrückligdrvo greedet, ass mä d Willkommenskultur und d Chansegliichhäit well verbessere. 2012 isch s Läitbild vo 1999 nonemols ergänzt worde. Mit em Kantonale Integrazioonsbrogramm 2014–2017 wärde die wo uf Baasel chömme, nöijerdings scho am erste Daag und bi dr Arbet begrüesst.
Saderlach
Bruuchdum
Am 27. Dezember, em Pintelistaak, hen d Chnecht un d Mägd chenne ihre Pindeli schniere un d Stell wechsle.
Basler Integrationsmodell
S Integrazioonsgsetz vo 2008
Sit em 1. Januar 2008 gältet in dr Schwiz s nöije Asüül- und Usländergsetz, wo s Baasler Brinzip vom «Fordere und Fördere» din uf dr nazionale Eebeni gsetzlig verankeret worde isch. Gliichzitig häi d Kantöön Baasel-Stadt und Baasel-Landschaft zämme e nöis Integrazionsgsetz verfasst, wo dr Integrazionspolitik uf dr kantonale Eebeni e gsetzligi Grundlaag gee häi. Dr Underschiid zwüschen em kantonale Integrazioons- und em schwizerische Usländergsetz isch, ass dr Usländer vepflichdet isch, mitzmache und Kürs z nee. Dä Punkt chunnt uf dr Bundeseebeni im Kapitel zwäi vom Usländergsetz nume in e baar Formulierige vor, wo nid nichtverpflichtend si. D Integrazioonsbehörde häi 2007 das Gsetz as s modärnste in ganz Öiropa aagluegt.
Saderlach
Bruuchdum
An Dreikchinik het mer in de Cherche Wasser waije loo.
Cherche
1767 het de Provinzialingenieur Karl Alexander Steinlein e Pfarrcherche fir Saderlach entworfe, die aber nit realisiert wore isch. No meh Gsuech dur de Gaischtlig Nocker, het d Kameralherrschaft schließlig im Johr 1777 mit em Bou vu aine katolische Cherche aagfange, ai Johr später isch sii iigweit wore.
Scho in de 1820er Johr hen d Saderlacher bim Grundherr, dä mit de Grundherrschaft au d Patronatpflichte vu de Kameralherrschaft ibernoo het, kchlaagt, dass d Cherche mittlerwaili z chlai gsi isch. Wel de Emmerich Lovász aber 1827 gstorbe isch, het sii lang niit me due. Wege demm het 1855 de Gmainderot vu Saderlach aistimmig bschlosse, dass mer selber e neiji Cherche wert boue, wel aber kchai Geld do gsi isch, isch s au doo nitt dezue choo. Schließlig het mer 1861 fir d Finanzierung vu aim neije Cherchebou zäh Joch vu de Huetwaid vechauft un au noch 75 Joch verpachtet. 1869 isch mit em Bou vun re neije Cherche aagfange wore. Am 24. Juni 1871, am Tag vum Hl. Johannes dem Täufer, isch d Cherche vumm Temeschwarer Kapiteldomherr Josef Gettmann iigwait wore. Vermuetlig stammt au d Orgel us dere Zitt. Sii isch vum Anton Dangl vu Arad boue wore (Anton Dangl és Fia. Aradon). D Traktur bstoht us aine mechanische Chegellade, de Spiiltisch stoht uf de Empore vor de baide Orgelschränk (Manual, Pedal).
Di remisch-katolisch Cherche vu Saderlach het de Martin Roos, de Bischof vu Temeschwar, im Johr 2001 an di rumänisch griechisch-katolisch Cherche (Eparchi Lugoj) ibergee. Griechisch-katolische Gaischlig in Saderlach isch zitt 2016 de Florin Petrovan.
Am 20. Februar 1975 het mer mit em Bou vu aine rumänisch-orthodoxe Cherche aagfange, die em Hl. Konstantin un de Hl. Helena gwait isch. Rumänisch-orthoxde Gaischlig isch zitt 2015 de Sorin Higioşan.
Wirtschaft
Saderlach isch bis in s 20. Johrhundert e Buuredorf gsi. Zue de Arbet im Lauf vum Johr zitiert de Emil Maenner in sinre Monografi vu 1937 de Mathäus Müller („’s Daníele Matthis“):
Anne 1937 sin in Saderlach 2.600 Joch mit Frucht aaboue wore, 2500 Joch mit Kugrutz, 1.000 Joch mit Linse, 500 Joch mit Wike/Haaber, 100 Joch mit Haaber, 100 Joch mit Kèèrschte, 100 Joch mit Krumbre, 100 Joch mit Chlee un 160 Joch mit andrem. Mer het Pfluumebaim ghaa un Rääbe. An Veh het s des ghaa: 751 Ross, 469 Chie, 1.074 Schof, 1.451 Soue, 8.037 Hiener un 61 Bienevelker. Im Ort het s selmol 5 Chaufläde gee, zwoo Motormihline, zwee Motorschroter, 4 Wäbstiel, 4 Wagner, 5 Schrainer, 4 Metzger, 4 Schnider, 5 Schmid, 5 Zimmerlit, 8 Muurer, 2 Sailer, 1 Kirschner, 3 Sattler, 3 Moler, 3 Blächner un Schlosser, derzue 3 Wirtshiser un ai Sodawasserfabrik.
Ai eerschti Bank isch anno 1900 grindet wore als Filiale vu de Budapeschter Zentralkreditgnosseschaft.
Zwische 1958 un 1962 isch Saderlach an s effentlig Stromnetz aagschlosse wore, de Aaschluss an d Stadtkanalisation vu Arad isch aafangs 2013 gnehmigt wore.
Als mer in de 1960er Johr Erdeel uf em Hotter vu Saderlach gfunde het, isch d Gmainde am 1. Juli 1967 Sitz vu de regionale Erdeelzentrale wore. Zittwiis hen doo iber 1200 Litt garbaitet.
Im Induschtriigebiet het s e Sammelstell vu de Indeco Grup, aim Entsorgigsunternehme, des uf gfährligi Abfell spezialisiert isch. Dezue gitt s in Saderlach Speditionsfirme (Bia Enterprise S.R.L. un Vaida Transporter S.R.L.), ain Landmaschinehandel (Gamanor S.R.L.), ain Boustoffhandel (Gil Grup S.R.L.), e Elektrogschäft (Gamanor Aby S.R.L.) un ain Chauflade (Ivona Lucian S.R.L.).
Zitt 2013 gitt s mit de Pescaria Zadareni e Fischzucht, wo unter anderem Barbe, Brachse, Hächt, Karpfe, Nase, Rotauge, Rottel, Schlaie, Schuebere, Sterlet un Wäller zichtet weret.
In de Hauptstrooß het s de Nachtclub Insomnia.
Im September 2017 het s in Saderlach dreij Dokter, zwoo Apoteke, ain Zahnarzt un ain Tierarzt gchaa.
Vechehr
Vu de 18 km Weg uf em Hotter sin nurme 1 km asphaltiert. Saderlach litt an de Chraisstroß (Drum județean) DJ 682 un an de Aisebahnschtrecki Neu-Arad – Groß-Sankt-Nikolaus, die in de Johre 1909 un 1910 boue wore isch. Am 23. November 1910 demorge um e zähni het de eerscht Zug vu Arad in Saderlach aaghalte. Hitt bruucht de Zug (Regiotrans 215) vu Arad uus rund 20 min un fahrt fimpf bis sechs Mol am Tag (Stand Oktober 2017). De näächscht Flughafe, de Aeroportul Internațional Arad (International Arad International Airport), isch ain Frachtflughafe, de zurzitt kchain Passaschiertransport aabietet.
Schuel
Scho 1740 het mer in Saderlach e chlaini Schuel iigrichtet mit eme Schuelmaischter, dä ab 1750 vu de Gmainde zahlt wore isch. De Schuelmaischter het au de Dienscht als Kantor un als Messner mieße verrichte un zittwiis isch er au Dorfschriiber gsi. Er het 170 Gulde un 17 Chrizer im Johr kriegt, derzue 70 Pressburger Metze Frucht, 9 Chlofter Brennholz, 4 Joch Ackerfeld, en Garte un e Wohnung im Schuelhuus. Als Kantor het er im Johr 15 Chrizer fir Giigesaite kriegt. Ain Unterlehrer het d Chinder in de eerschte Klass unterricht un d Glocke glitte. Er het im Johr 85 Gulde un 15 Pressburger Metze Frucht kriegt. Scho friehj hen d Saderlacher druf gschaut, dass ihri Chinder in d Schuel gange sin, trotz dass es no kchai Schuelpflicht gee het. Wis Schuelhuus z chlai wore isch, het d Gmainde s Buurehuus neb em Pfaarhuus kchauft un het do 1814 e neiji greßeri Schuel boue.
1845 isch e neiji Schuelsatzung uusegee wore. Di wichtigschte Unterrichtsgegestend sin de Katolisch Katechismus un d Bibl gsi, Sittelehr, Lese, Schriibe un Rechne. Vu 6 bis 12 Johr sin d Schieler in d „Alltagsschuel“ gange, denoo in d „Widerholungsschuel“.
Im Johr 1870 isch di eerscht Schuelkommission iigsetzt wore, bis nomm het d Gmainde fir d Schuel gsorgt. Im nemmlige Johr het mer im e Privathuus aagfange e dritti Klass z unterrichte.
Noo em Eschteraichisch-Ungarische Uusglich isch 1868 e neij Schuelgsetz in Chraft trette. Es sin Gmaindeschuele iigfiert wore, wo uf Ungarisch unterrichtet wore isch. Saderlach het aber si konfessionelli Schuel bhalte, wege dem isch doo witter uf Ditsch unterrichtet wore. 1879 isch Ungarisch als Pflichtgegestand iigfiert wore. De Elementarschuelunterricht vu 6 bis 12 isch in sechs Klasse iidailt wore, denoo sin d Chinder noch bis 15 uf de Widerholungsschuel schuelpflichtig gsi. Um die Zitt isch au de Loh vu de Lehrer ufegsetzt wore.
Ab 1883 hen d Schuelkatalog, die bis nomm nuer uf Ditsch gfiert wore sin, zwaisprochig uf Ditsch un Ungarisch mieße gfiert were, ab 1897 bis 1919 hen si nuer noch uf Ungarisch derfe gschriibe were. Zitt 1885 sin d Lehrer nuer noch mit Geld zahlt wore, d Deputatfrucht isch noo em Durschnittspriis vu de letschte zäh Johr umgrechnet wore. Bal het de Staat d Lehrerghälter feschtgschriibe, zeerscht uf 800 Chrone, später uf 1200 Chrone.
1891 isch e neij Schuelhuus boue wore.
S Schuelgsetz vu 1906, was nuer Ungarisch als Unterrichtssproch zuegloo het, het sii uf di konfessionell Schuel in Saderlach nit uusgwirkt. Unterrichtet wore isch witter zwaisprochig in Ungarisch un Ditsch. Des Schuelgsetz isch noo em Eerschte Weltchrieg ufghoobe wore, d Unterrichtssproch het dä chenne feschtlege, der d Schuel erhalte het. Am 19. Dezember 1919 het d Saderlacher Schuelkommission Ditsch als ainzigi Unterrichtssproch feschtglait. Churz denoo isch s Temeschwarer Banat aber zu Rumänien choo.
Noo em rumänische Schuelgsetz vu 1925 isch d Schuel wider zwaisprochig wore, D Gschichte un d Erdkunde vu Rumänien un di Rumänisch Sproch hen mieße uf Rumänisch unterrichtet were, di ibrige Fächer sin uf Ditsch gsi. 1931 isch fir di rumänische Chinder e rumänischi Staatselementarschuel ufgmacht wore, dreij Johr später, 1934, isch fir di rumänisch Schuel e aige Gebaide boue wore.
Im Johr 1979 het s noch vier Klasse gee, die uf Ditsch unterrichtet wore sin, zemme sin s 24 Schieler gsi, ab de fimpfte Klass sin d Schieler uf di rumänisch Schuel gange, wo sii freiwillig noch zwoo Ditschstunde in de Wuche hen chenne bsueche. 1988 sin s noch 17 Schieler in dene vier ditsche Klasse gsi.
Observatorium Saderlach
Im Ort gitt s mit em Observatorul Astronomic Zădăreni e privat aschtronomisch Observatorium, des aafangs 1980er Johr vum Nicolae Reinholz ufgmacht wore isch.
Verain im 19. un 20. Johrhundert
In de zwaite Helfti vum 19. Johrhundert sin in Saderlach e Huufe Verain grindet wore. Zum Tail hen sii d Zitt vu de baide Weltchrieg iberlebt, aber mit de Uussidlung vu de Ditschstämmige uf Ditschland bis Endi 20. Johrhundert sin die Verain mit Uusnahm vu de Faijerlesch alli ufgleest wore. Im Lauf vu de Zitt het s die Verain in Saderlach gee:
HOG Saderlach
Im April 1983 het s in Haidelberch e eerscht Haimettreffe vu de uusgsiidlete Saderlacher gee, 180 Litt sin choo. Bi dem Aaloss isch am 23. April d Heimatortsgemeinschaft Saderlach (HOG Saderlach) grindet wore, zum eerschte Vorstandsvorsitzende isch de Josef Eisele (1926-2002) gwehlt wore. D HOG gheert zue de Haimetortgmainschafte in de Landsmannschaft der Banater Schwaben e. V. un organisiert zitt de Grindung alli zwai Johr e Treffe, im Wechsel in de Gegend vu Augschburg oder im Schwarzwald. 1987 het d HOG in Schluchsee e Faier zu 250 Johr Saderlach organisiert mit aim Feschtzug un Trachtegruppe us em ganze Schwarzwald, 620 Litt hen dort tailgnoo, dodevo rund 400 Saderlacher. Zu dere Faier isch d Monografi vum Johannes Künzig im e Neijdruck erschiine un e Feschtschrift ussegee wore. Bi dem Treffe isch au ain neije Vorsitzer gwehlt wore, de Johann Burger. Er lebt in Minchen. Zum eerschte Treffe in Gerbel im Johr 1991 sin 991 Saderlacher choo. 1995 isch bim Treffe in Gerbel vor de Hotzewaldhalle e Saderlach-Mahnmol ufgstellt wore, des vum Hans Hausenstein- Burger entworfe wore isch. Iigweit wore isch s am 4. Juni 1995. Uf de Vordersitte stoht: „Dieses Denkmal wurde zur Erinnerung an Werden und Vergehen des einzigen Alemannendorfes im Banat auch zum Gedenken an unsere Toten und Gefallenen sowie für unsere Vermißten von der Heimatortsgemeinschaft Saderlach im Jahre 1995 errichtet. Saderlach 1737.“ Drunter stenn d Nemme vu de eerschte Siidler. De HOG Vorstandsvorsitzende Hans Burger het zur Faier vu 25 Johr HOG Saderlach im Johr 2008 mit de DVD „Saderlach. AGONIE und ENDE eines deutschen Dorfes aus dem Banat“ veschidene Film- un Videoufnahme zemmegfasst. Zum Treffe 2012 het de Hans Burger s Saderlacher Sippenbuch: 1737–2012 ussegee, des uf de Vorarbet vum Franz Eisele un vum Peter Kleemann basiert het. 2015 isch de Franz Winterhalter zum neije Vorsitzende gwehlt wore.
Ehrevorsitzender isch de Johann Burger.
Im Johr 2000 het d HOG 1028 Mitglider gchaa. Glebt hen die vor allem in Bayern un in Bade-Wirtteberg:
Hittigi Verain in Saderlach
Hitt gitt s in Saderlach nebe de Faijerlesch neiji Verain vu de rumänischsprochige Neijbirger, unter anderem de Sportverain „Muresul Zădăreni“ un s Folkloreensemble „Românașul”, des 2013 grindet wore isch un tradizionelli rumänischi Tänz pflegt.
Götzis
Getzis (hochdütsch Götzis) isch a Marktgmoand mit Iiwohner i dr Kummaberg-Region im Bezirk Fealdkirch z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Dr Kern vo dr Gmoand Getzis lit im Vorarlberger Rhital uf 448 Meter Höhe. Dr tüfschte Punkt vo dr Gmoand lit uf 410 m i dr Talsohla und dr högscht uf 1.645 m uf dr Hoha Kugl. Vo dr ganza Fläche sind im Johr 1996 33,4 % Landwirtschaftsfläch, 44,6 % Wald, 0,4 % Alpa, 14,1 % Sidlungsfläche und 7,4 % sunschtige Fläche gsi.
Getzis grenzt a sechs andre Vorarlberger Gmoanda (im Uhrzoagersinn vo Nord noch Wescht): Ems isch di uanzig wo im Bezirk Dorabira lit; alle andra, nämli Fraxra, Kluus, Kobla, Mäder und Alta ligend wia Getzis im Bezirk Fealdkirch.
Gschicht
Getzis isch im rätischa Reichsurbar s erschtmol as Cazeses gnennt wora. Um 1000 n. Chr. isch um dia alt Kircha an klenna Dorfkern entstanda. 1375 isch dia Grofschaft Fealdkirch vrkoft wora und Getzis mit deam i dr Bsitz vo dr Habsburger koh. Am 15. Mai 1694 isch Getzis a Marktgmoand wora.
Am 1. Jänner 1801 hot ma Getzis und Alta politisch trennt, und Getzis isch so a uagaständige Gmoand wora. Im Erschta Wealtkriag (1914–1918) hond ebba 800 Mä vo Getzis in Kriag müassa, 152 sind gfalla oder sind i dr Johr druf a dr Folga gstorba. 233 Getzner hond im Zweita Wealtkriag (1939–1945) s Leaba loh.
Politik
D Gmoandsvertreatig hot 30 Mitglider. Noch dr Wahl 2010 hot d ÖVP 17, dia Grüana 6, d SPÖ 5 und d FPÖ 2 Mandat.
Würtschaft und Infrastruktur
Im Johr 2004 hots z Getzis ebba 450 Firmana mit ebba 3.600 Bschäftigta gia. Dia gröschta und bekannteschta mit Stammsitz z Getzis sind Mepla-Alfit, Sola Messwerkzeuge und Huber Tricot. Wichtig isch o dr Vorarlberger Würtschaftspark (VWP) und däs Betriebsgebiet Hopbach.
Getzis würd vo mehrna Landesstroßa durchquert, hot an Halbaschluß ad A14 (Rheintal/Walgauautobahn) und an ÖBB-Bahnhof a dr Vorarlbergbahn Richtung Breagaz und Bludaz. Scho sit langem gits an Ortsbus, wo ma im Johr 2008 zum Ortsbus amKumma usbaut hot. Hüt vrbindet er mit füf Linia Getzis, Alta und Mäder.
Bildig
Getzis hot sieba Kindergärta, vier Volksschuala, a Sonderpädagogischs Zentrum und a Musikmittlschual, wo dia gröscht Mittlschual z Vorarlberg isch. Mim BORG Getzis hots o a Allgmoanbildende Höhere Schual im Ort. Sit 1990 gits im Vorarlberger Würtschaftspark a Schual für Sozialbetreuigsbruaf, dia Kathi-Lampert-Schual.
Dialekt
Dr Dialekt vo Getzis khört zum Bodeseealemannisch.
Migros
De Migro (offiziell: die Migros) isch s gröscht gnosseschaftlige Einzelhandelunternähme vo dr Schwiiz. Es isch 1925 vom Gottlieb Duttwiler gründet worde.
Name
De Name Migros bedütet: Mittelgrosshandel und stoht för die ursprönglichi Positionierig vom Onternähme, als prislech i dr Mitti zwöschet «en-détail» (Detailhandel) und «en-gros» (Grosshandel). «Demi-gros» (Halbgrosshandel) oder ebe «mi-gros» («Mettelhandel») het druf aagspelt, dass d Priis fasch we bi Engros-Produkt siged.
M-Budget
1996 sind zerschtemol sibezg M-Budget-Produkte ( Migro-Büdsche ) i dä Filiale abotte worde. Zäh Johr sin grad 380 Artikel zur Uswahl gstande.
Es het 1996 z Auschtralie agfange. Am Migros-Projektleiter sind i sine Feriä verschidenartige Produkte ufgfalle, wo üsserlich alle glich usgsend. Zrügg im Büro, het er es Konzept verfasst. Er het denn em Verpackigsdissainer de Uftrag gee, as d M-Budget-Produkt möglichst billig usgsee mönd. Wa use cho isch, isch en aifache Buechstabesolot us grüe, wyss, wenig schwarz und em orangschne Migro-Logo. Da noiji günschtigi Produktsortiment isch bi vilne Lüt beliebt. En Absicht vom M-Budget söll sii, as chinderriichi Familie finanziell entlaschtet werde sölet. Die Idee isch au entstande, well absehbar gsi isch, dass die dütsche Grosischte Aldi und Lidl in dr Schwiz wärde Filiale eröffne und me friehzytig hett welle Konkurränzproduggt etabliere. De Coop het druffabe mit Prix Garantie e eigni Billigmarke kreiert. 2005 resp. 2009 hän Aldi und Lidl denn au tatsächli Läde in dr Schwiiz eröffnet.
Sit de Iifüerig im Joor 1996 het sich de Umsatz und s Agebot vo de M-Budget-Produkt starch entwicklet und de Umsatz het im Joor 2005 ganzi 475 Millione Franke bitrait.
Kultur und Bildig
Dr Gottlieb Duttweiler het s Kulturprozänt iigfüehrt, ä chliine Deil vom Umsatz wird für kulturelli Zwäck iigsetzt, wie d Verbilligung vo Theaterabonnement, d Unterstützig vom L'arc – Littérature et atelier de réflexion contemporaine – wo Kulturschaffende as Arbets- und Wiiterbildigsort dient, odr d Migros Klubschuele, wo mä cha Kürs in Musig, Choche, Danze, Theater, Fitness, Sport, Sproche usw. näh.
Charly-Oradour
Charly-Oradour (bìs 1950 Charly, ditsch 1915–18 und 1940–44 Karlen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografie
Charly-Oradoue lijt rund zehn Kilometer nordeschtlich vun Metz.
Gschìcht
Charly-Oradour ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1495 àls Chairley, 1544: Chairley/Charley, 1607: Charly.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Ìm Zweite Waltkriej ìsch e Deil vun dr Inwohner vun dr Ditsche verdrìwe worre. 39 vun ihne han Züeflucht gfunde ìn Oradour-sur-Glane (Département Haute-Vienne ìn dr Region Limousin), wie sa àm 10. Jüni 1944 vun dr Ditsche umbrocht worre sìn. Zum Gedanke àn d Dote ìsch dr Ort im Öigscht 1950 ìn Charly-Oradour umgnannt worre.
Verwàltung
vun Charly-Oradour ìsch. Charly-Oradour ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Charly-Oradour ghert zem Lorrain.
Katja Riemann
D Katja Hannchen Leni Riemann (* 1. Novämber 1963 z Karkweyh (dt. Kirchweyhe)) isch e dytschi Schauspiileri, Sängeri un Chinderbuechautori.
Läbe
D Katja Riemann isch d Dochter vun eme Lehrerehbaar un het zwai Gschwischtrig: ihre Brueder Jochen, e Sport- un Chunschtlehrer am Wiedtal-Gymnasium Neustadt bi Wied, Musiker un Autor, un ihri Schweschter Susanne, Chunschtlehreri an dr Humboldtschuel Hannober un Illuschtratori vu Chinderbiecher. Si isch z ‚Karkweyh bi Bremen ufgweachse un het di erschte zweazg Jorh vu ihrem Läbe z Norddytschland verbrocht.
Vu 1990 bis 1998 het d Riemann mit em Peter Sattmann zämmegläbt, wu si bi dr Drillarbete zum Färnsehfilm Von Gewalt keine Rede chänneglehrt ghaa het un wu si insgsamt nyyn Färnseh- un Kinofilm mit em drillt het. Im Augschte 1993 isch ihri gmainsam Dochter Paula Riemann uf d Wält chuu. Syt 2007 isch d Katja Riemann mit em Bildhauer Raphael Alexander Beil liiert.
Theater
Zwische 1987 un 1989 het d Riemann an dr Minchner Chammerspiil unter anderem di Blind in Besucher vum Botho Strauß gspiilt, d Ismene in Phaedra vum Jean Racine un s Galy Gays Frau in Mann ist Mann vum Bertolt Brecht. Zwische 1990 un 1992 het si ne Engaschment am Schillertheater z Berlin ghaa mit Rolle in Die Räuber (Reschii: Alexander Lang), Die Ratten un in Weekend im Paradies. Aafangs 2007 het si im Maxim-Gorki-Theater z Berlin im Stuck Sex Stadt Beziehungen d Hauptroll gspiilt. Reschii het d Amina Gusner gfiert. Vu Novämber 2007 bis Februar 2008 het si d Hauptroll im Stuck Anna Karenina (noch em Lew Nikolajewitsch Tolstoi), wu si dur Dytschland un d Schwyz dermit uf Tournee gangen isch. Anne 2008 het si näb dr Jasmin Tabatabai un dr Nicolette Krebitz d Roll vu dr Olga im Stück Drei Schwestern (noch em Anton Pawlowitsch Tschechow) gspiilt
Musik
D Katja Riemann het e baar Musikalbe uusebrocht. Scho 1997 isch si uf em Soundtrack vum Film Bandits z here gsii. Anne 2000 isch ihre Solo-Debüt Nachtblende, e Pop-Album mit dytsche Text erschine, wu fascht alli vu ihre sälber gschribe wore sin. Anne 2003 isch s änglischsprochig Jazz-Album Favourites mit em Katja Riemann Oktett chuu un 2004 Ein Stück vom Himmel mit Lieder vu jidische Komponischte us dr 1920er un 1930er Johr, zämme mit dr Anika Mauer, dr Natalia Wörner, dr Imogen Kogge, em Burghart Klaußner un em Max Hopp. Uf däm Album singt si d Lieder Sexappeal, Der Mensch muss eine Heimat haben un Monotonous Nights.
Im Dezämber 2006 het si mit em Johannes Heesters in mehrere Vorstellige as Solischti vum Konzertprogramm Stars go swing vu dr Big-Band The Capital Dance Orchestra im Berliner Admiralspalascht gaschtiert. Bim 31. Evangelische Chilchedag im Juni 2007 isch si bi me Konzert vu dr Musikgruppe Brothers Keepers as Sängeri ufdrätte.
Sozial Engaschment
D Katja Riemann engaschiert sich fir d Mänscherächt un im Kampf gege Chinderarmuet, Chinderhandel un d Bschnydig vu junge Maidli z Afrika. Unter anderem unterstitzt si UNICEF, Amnesty International, d Organisation ONE und Cinema for Peace. Si isch derzue in dr „Innovationsbyrot“ vum Bundesminischterium fir wirtschaftligi Zämmearbet un Entwicklig beruefe wore. Fir ihre Engaschment het si anne 2010 s Bundesverdienschtchryz am Band iberchuu.
Sunschtigs
Fir ihri Roll im Film Der Verdingbub (2011, Reschii: Markus Imboden) het d Riemann extra Bärndütsch glehrt. In dr Schwyzer Fassig isch ihri Roll aber mit dr Stimm vu dr Esther Gemsch noosynchronisiert wore.
Friedrich Wilhelm Marpurg
Dr Friedrich Wilhelm Marpurg (* 21. Novämber 1718 uf em Seehoof z Wendemark (Altmark); † 22. Mai 1795 z Berlin) isch e dütsche Muusigtheoretiker, -kritiker und -historiker in dr Ufkläärig gsi.
Si Lääbe
Dr Marpurg het e gueti Usbildig überchoo und isch e Fründ vom Johann Joachim Winckelmann und vom Gotthold Ephraim Lessing. Er het vo 1738 aa z Jena Jura studiert, und isch 1739 uf Halle an dr Saale. As Studänt het er e Pasquill gegen e alte Magister z Jena verfasst und het dorum müesse flüchte, zerst uf Holland und denn uf Argentan/Orne in Frankriich, sunst hätt er e Gfängnisstroof vom pröisssche Köönig z Spandau müesse absitze. Vo 1748 aa het dr Marpurg an dr Universidäät z Frankfurt an dr Oder studiert. Er isch 1749 Sekretär vom General Friedrich Rudolf Graf Rotheburg (1710–1751) worde, und het vermuetlig eso d Bekanntschaft vom Voltaire, d’Alembert und Rameau gmacht.
Im Joor 1760 het er e Boste bi dr köönigliche Lotterii überchoo; 1763 isch er iire Diräkter worde und het dr Ditel vom ene Pröissische Chriegsroot überchoo. 1766 isch z Hamburg si Soon Johann Friedrich uf d Wält choo, wo spööter as Giiger Karriere gmacht het.
Dr Marpurg het gärn ghändlet und öffentligi Polemik betriibe und er het sich eso vili Find gmacht. Zitgenosse häi aber au beschriibe, wien er gärn mit de Lüt zämmeghockt und hööflig zuene gsi sig.
Michael Rich
Dr Michael Rich (* 23. Septämber 1969 z Fryybeg) isch e ehmolige dytsche Radrännfahrer.
Dr Rich isch syter anne 1999 fir dr dytsch Profiradrännstaal Team Gerolsteiner gfahre un het as Zytfahrspezialischt gulte. Dervor isch er fir d Mannschafte vum RVC Reute, RSV Öschelbronn, Histor-Öschelbronn, Schauff-Öschelbronn un s Team Saeco gfahre, derzue aber au 1994 mit ere Stagiaire-Lizänz fir s Team Telekom.
Bi dr Zytfahr-WM isch er drejmol uf dr zweit Blatz chuu (2000, 2002, 2004) un eimol uf dr dritt (2003). Derzue het er di bode letschte Uusdragige vum franzesische Zytfahr-Klassiker GP des Nations 2003 un 2004 gwunne. Bi dr Dytschland Tour 2004 het er s Uftaktzytfahre gwunne mit 25 Sekunde Vorsprung vor em Jan Ullrich un het dodermit s Geel Trikot iberchuu, wun er aber derno uf dr dritte Etappe an dr speter Gsamtsiiger Patrik Sinkewitz wider verlore het. Syyni greschte Erfolg bi Rundfahrte sin der Gwinn vu dr Tour de la Somme 1999 un vu dr Bayern-Rundfahrt 2002, 2003 un 2005.
2005 het dr Rich au d Rheinland-Pfalz-Rundfahrt gwunne. Zämme mit syyne Teamkollege Markus Fothen, Sven Krauß, Sebastian Lang, Torsten Schmidt un Uwe Peschel het er in däm Johr s Teamzytfahre z Eindhoven gwunne mit drej Sekunde Vorsprung vor dr Mannschafte vu Phonak un CSC. Bi dr Tour de France 2005 isch er s erscht Mol an s Ziil z Paris chuu, 2003 het er in dr Bärg no mieße ufgee.
2006 het dr Michael Rich syy Ruckdritt vum aktive Radsport bekannt gee un ass er ab 2007 unter anderem as Materialscout fir s Team Gerolsteiner wett schaffe.
Syt dr Uflesig vum Team Gerolsteiner 2008 het dr Michael Rich as Redakteur fir s Fachmagazin Roadbike, in dr Entwicklig bi Canyon Fahrreder un as Teamkoordinator bim belgische Rännstaal PT Silence-Lotto gschafft.
Dr Michael Rich isch ghyrote, het zwei Chinder un wohnt z Ämmedinge.
Vorstadtgesellschaft zur Mägd (Basel)
D Vorstadtgsellschaft zur Mägd isch e Korporazioon in dr Santihannsvorstadt in dr Stadt Basel. Si het iire Sitz an dr Santihannsvorstadt 29, Basel.
Gschicht
Im spoote Middelalter si in dr Stadt Basel e Hufe öffentligi Funkzioone vo Korporazioone wie Zümft und Eeregsellschafte übernoo worde. Wie d Stadt gwaggse isch, häi sich au in de Vorstedt usserhalb vo dr Stadtmuure um d Usfallstroosse ume Lüt niidergloo. Wo denn im 14. Joorhundert au d Vorstedt ummuurt worde si, häi sich bald druf Vorstadtgsellschafte afo bilde, wo uf iirem Gebiet dr gliich öffentlig-politischi, wenn au nid wirtschaftligi Zwäck ghaa häi.
In dr Santihanns Vorstadt, won e Hufe Fischer und Schiffer gwoont häi, häi sich e Däil von ene zun ere Hümpelergsellschaft zämmegschlosse, anderi häi d Fischergsellschaft z Santihann bildet. In dr zwäite Helfti vom 15. Joorhundert häi si sich zämmedoo und 1517 s «Huus zur Mägd» kauft, und si vo denn aa under em Naame «Vorstadtgsellschaft zur Mägd» bekannt. Si häi sich um Sittlikäit, Rue und Ornig kümmeret, nid nume in dr Vorstadt sälber sondern au in dr Umgääbig wie im Gebiet vo dr hütige Hebelstrooss. Für zum iiri Ufgoobe chönne erfülle, häi si vom Root us s Rächt überchoo, Lüt z büesse, wo zum Bischbil umvorsichdig mit Füür umgange si oder Brunnewasser verdräckt häi.
Wie bi de Chläibasler Eeregsellschafte het dr Bruef käi Rolle gschbiilt, wenn öbber het welle Mitgliid wärde, sondern dr Woonort. Zümftig isch er bi de Basler Zümft gsi.
S Gsellschaftshuus
Dr Huusnaame «zur Mägd» chunnt vom Naame «zu den Maegden» wo sit em 14. Joorhundert bezügt isch. Er isch vo de Beghine choo, wo dört gwoont häi. D Vorstadtgsellschaft het s Huus im Joor 1517 kauft und het in de neggste Joorhundert immer wider Broblem ghaa, es in Stand z halte, wil s Gäld gfeelt het. 1899/1900 het mä an däm Ort denn s nöije Gsellschaftshuus baut.
D Gsellschaft hüte
Wie die andere Basler Korporazioone het au d Vorstadtgsellschaft zur Mägd mit dr helvetische Revoluzioon iiri öffentlige Funkzioone verloore, wo denn vom Staat übernoo worde si. Sithär widmet sich d Gsellschaft dr Gsellikäit und erfüllt wooldäätige Ufgoobe. Zu iire Funkzioone ghööre dr Stammdisch, s jöörlige Spargleässe, s Wienachtsässe, s Holbäi-Määli in Erinnerig an s Fest, wo dr Basler Root im Gsellschaftshuus für e Mooler Hans Holbäi gee het, wo dä 1538 us Ängland zruggchoo isch, und anders.
D Gsellschaft pflägt iir Huus und stellt s de Veräin us em Kwardier für iiri Aaläss zur Verfüegig.
Holzbrücke
Gschichtè
Schu d Gallièr hèn Holzbruggè kènnt. Si hèn Uuslegerdräger bschtandè, wo rächtwinklig uffènand bigètè Baumschtämm mit Füllung uss Stei als Uusleger hèn, èn Übberbau uss Holz hèt diè beidè Dräger mitènand vobundè. D Bauart söll bis is 18. Johrhundert z Savoyè vowendèt worrè sin. Bruggè uss Stei un Holzschtämm sin bis hüt z Pakischtan, Afghanischtan, Indiè un China in Gebruuch, um Flüss z übberquerè – hauptsächlich im Himalaya un dè aagränzendè Bärgkämm. Dèzuè wörrèd a beidnè Ufer mit uffgschichtètè Stei Rundhölzer asè hèrrèglait, dass beidi Èndè gegéd Flussmitti zeigèd. Diè beidè Uusleger wörrèd mit uffglaitè Stämm vobundè.
Uss èm Spòtmittelaalter isch èn Vorschlag für è Uuslegerbrugg uss Holz vom Baumeischter Villard de Honnecourt übberliferèt. Sèlli Konschtruktionswys schint sich nit vobreitet z haa un isch èrscht Mitti vom 19. Johrhundert durch dè Gerber Heinrich widder uffgnõ un für Iisèkonschtruktionè bruucht worrè. I sèllèrè Zit hèt au dè Bau vo deggtè Holzbruggè aagfangè, wo s Dragwärch durch Sitèwänd un Dach vor dè Ywǜrkungè vo dè Witterung gschützt isch. Früèni Byschpill sin d Kapèllbrugg z Lozärn, wo 1365 baut worrè isch, odder d Ponte Vecchio, wo 1569 vom Andrea Palladio baut worrè isch. Sèlli Brugg isch è deggti Jochbrugg übber d Brenta in Bassano del Grappa.
Im Johr 1500 isch z Toruń (Polè) è Brugg übber d Weichsel baut worrè. Si isch dõmòls diè längscht Holzbrugg vo Polè gsi un eini vo dè längschtè z Europa.
Wôrènd èm 18. Johrhundert hèt dè Hans Ulrich un dè Johannes Grubenmann è baar Innovationè i d Konschtruktion vo deggtè Bruggè ybrocht. Uff empirischi Art un Wys sin zèrscht Stabpolygon, spôter Bogèkonschtruktionè mit Spräng- un Hängewärch kombinyrt worrè, so dass Spannwittè bis zuè sèchzig Meter erreicht worrè sin. Als bekannteschtes Bauwärch gildèt d Rhybrugg Schaffuusè-Füèrthalè, wo 120 m lang gsi isch un nu ein Zwǜschèpfyler ghaa hèt.
D Ysèbaabruggè, wo i dè èrschtè Hälfti vom 19. Johrhundert z Nordamerika baut worrè sin, stellèd èn wittèrè Meilèschtei dar, vor allem diè hölzernè Trestle-Bruggè, wo uss eifachè Balchèbruggè mit èrè fynmaschigè Aaordnung vo Rundhölzer bschtôn. Èn Nammè hèt sich bi Ysèbaaholzbruggè zum Byschpill dè Ithiel Town, dè William Howe un dè Isambard Kingdom Brunel gmacht.
Holz findet hüt oft Vowendung bi Fuèßgängerbruggè, Steeg odder andrè untergordnetè Brüggè wiè Güèterwägbruggè odder Huuszuèfaartè, für größeri Bruggè wörd normerwys kei Holz mee vowendèt.
Beschtmarkè
Diè längschti deggti Holzbrugg vo Europa isch d Säckinger Holzbrugg am Hochrhy z Südbaddè. Zuè dè bekannteschtè zellt d Kapèllbrugg z Lozärn. Diè längscht deggti Holzbrugg vo dè Wält isch mit 390 m d Hartland Bridge in New Brunswick z Kanada.
Diè längscht Holzbrugg z Europa isch d Drachèschwanzbrugg uff èm Glände vo dè Neuè Landschaft Ronneburg, wo als Spannbandbrugg uusgfüürt un 225 m lang isch. Die zweitlängscht Spannbandbrugg uss Holz isch diè 193 m langi Holzbrugg bi Essing übber dè Main-Donau-Kanaal. Bi sèllèrè Brugg isch Brèttschichtholz für s Spannband bruucht worrè, wa bi wittèm it normal isch.
Moderne Kunst
Modärni Kunst isch e zimlig unscharfe Begrif, wo aber in dr Umgangssprooch vil brucht wird, für die avantgardistischi Kunst vom 20. Joorhundert.
In dr Fachsprooch reedet mä hüte eender vo dr Kunst vo dr Modärne, zum dr Begriff klaarer vom Begriff Zitgenössischi Kunst abgränze.
Sit de 1970er Joor isch d Modärne-Postmodärne-Diskussioon immer hitziger worde und es git underschiidligi Uffassige drüüber, öb die Zitgenössischi Kunst no zur Modärne ghöört oder nid, oder öb mä äinzelni zitgenössischi Ströömige zur Modärne söll zelle und anderi zur Postmodärne. Das hangt au stark drmit zämme, wie dr Begriff Modärne definiert wird, d. h. was für e Konzept d Modärne söll haa.
Iiordnig
In Bezug uf die illusionistischi Bildkonzepzioon, wo no im 19. Joorhundert verhaftet isch, wiist scho dr Impressionismus mit siner Moolwiis und Farbgstaltig uf die modärni Kunst aane, wie au um 1900 dr Jugendstil mit siner dekorative Ornamäntik.
Äidütiger het aber dr Expressionismus mit dr bishäärige Kunst broche: Uf Choste vo dr Perspektive und vo dr realistische Widergoob vom Motiv het s subjektive Erlääbe sölle daargstellt wärde, wie mä s in de Wärk vom Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Paul Cézanne, Edvard Munch und bi de Künstlergrubbe vo de Foowiste, Brücke, dr Nöije Künstlerveräinigung Münche (N.K.V.M.) oder dr Redakzioon vom Der Blaue Reiter cha gsee. Bis in d 1950er Joor het dr Expressionismus in dr Art Brut und im Daschismus si Wirkig zäigt. Dr Stil vo dr Nöije Sachligkäit het neoexpressionistische Pathos gha, unter anderem in Wärk vom Otto Dix, George Grosz und Christian Schad, wo realistischi Daarstellig zum Däil mit ere satirische Gsellschaftskritik verbunde häi. 1916 isch dr Dadaismus entstande, die ersti Anti-Kunstbeweegig vo dr Avantgarde, as Brotest gege die etablierti Kunst.
Die abstrakti Moolerei in iire verschiidene Stilrichdige stoot exemplarisch für en Übergang zun ere modärne Kunst. Us iire häi sich denn so verschiideni Richdige entwicklet wie Pop Art, Minimal Art, Neue Wilde, aber au Häppening, Fluxus, Land Art, die soziaali Kunst vom Joseph Beuys, Wolf Vostell und de Situazioniste und d Konzeptkunst.
Kontroverse
Die modärne Kunst isch zerst im Mainstream immer wider uf Widerspruch gstoosse. Es isch äinzelne Sammler z verdanke, ass Künstler gförderet worde si. E Höhepunkt in dere Usenandersetzig isch d Usstellig „Entarteti Kunst“ gsi, wo d Nazionaalsozialiste din Wärk vo dr modärne Kunst as „entartet“ präsentiert häi. Dr offizielli Kunstbegriff het alli abstrakte und modärne Tendänze verdammt und dr Kunst klaari Ufgoobe gee. Bis hüte wird modärni Kunst von gwüsse konservative Kräis abgleent, wo eender en antike oder klassische Kunstbegriff verdräte.
Dietrich Michael Weidmann
Läbe
S'erscht Moll öffentlig in Erschiinig träte isch er i de 70-er Jaar, won är a zahlriche politische Akzione und Hüüserbsetzige mitgmacht het. 1980 isch er en Aktivischt vo de Zürcher Jugendbewegig und eine vo de Redaktore vom Iisbrecher und spöter vom Brächise gsii. De Didi Weidmann isch mit em Umberto Blumatti, am Stefan Flüeler und andere im Summer 1980 unter dä sechs Präventivverhaftete gsii. Ziitwilig isch er als Schriftsteller in de Spinnerei Wettige aktiv gsii.
Im Herbst 1981 het sich de Dietrich Weidmann us de Politik zruggzoge. 1981 isch de Dietrich Weidmann einigi Ziit is Usland (USA und Mexiko) gange, um denn nach sinere Rückkehr vo 1981 bis 1988 a de Uni Züri s Studium für allgemeini Sprachwüssenschaft und witeri Fächer (Jus, Sonderpädagogik, Psychologie, Germanistik und verglichendi Literaturwüsseschaft) uufznä. Während sim Studium het er ziitwis als Redaktor vo de Ziitig Zürcher StudentIn (ZS) gschaffet.
De Dietrich Weidmann leitet hüt z Züri s Übersetzigsbüro Allsprachendienst Esperanto GmbH.
Esperanto
De Dietrich Weidmann het 1975 Esperanto glernt und isch zu eim vo de wichtischte Exponente vo de schwiizerische Esperanto-Bewegung worde. Vo 1988 bis 1990 isch er Generalsekretär vom Esperanto-Weltjungedbund (TEJO) gsii. Vo 1986 bis 1990 und vo 1999 bis im April 2007 isch er Vizepräsident und sit April 2007 gemeinsam mit Mireille Grosjean Präsident vo de Schwizerische Esperanto-Gsellschaft (SES).
Privats
Dr Dietrich Weidmann isch in 2. Eh mit enere Esperantischtin ghüratet. Er hett eis Kind us erschter und zwei Kinder us zweiter Eh. Familiesprache sind Tüütsch, Alemannisch, Esperanto und Spanisch. Är isch Ahänger vom Bahá'í-Glaube.
Lemuel D. Evans
Dr Lemuel Dale Evans (* 8. Janner 1810 ìm Tennessee; † 1. Juli 1877 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vum Texas gsìì. Ar ìsch vu 1855 bis 1857 US-Represàntant gsìì fìr dr Bundesstààt Texas, un Owerrìchter àm Ìwerschta Gerìchtshof vum Texas vu 1870 bis 1873.
si Laawa
Dr Evans ìsch ànna 1810 ìm Bundesstààt Tennessee uf d’ Walt kumma. Ar hàt wohrschinsig ìn sim Haimetsstààt Racht gstudiart un ìsch ànna 1840 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ànna 1843 hàt’r ìns Fannin County ìns Texas gwàndelt, un hàt doo àls Ànwàlt gschàfft. Ìn dr Texas-Versàmmlung vu 1845 ìsch’r Vetratter vum Fannin County gsìì; doo hàt’r fìr d' Ànnexion vum Texas àn d’ Verainigta Stààta gestìmmt. Doo hàt’r àui a näi Gerìchtssystäm befìrwortet, àwer dafìr hàt ma ìhn wenig unterstìtzt. Ìm Krieg gega s’ Mexiko ìsch dr Evans dr Kumadànt gsìì vu da 3rd Texas Mounted Volunteers.
Dernoh hàt dr Evans uf Marshall ìns Harrison County gwàndelt, wo-n-’r wahrend mehrera Johra àls Ànwàlt un Rìchter gschàfft hàt. Àn dr Präsidentswàhl vu 1852 hàt’r àls demokràtischer Mìtglìed vum Electoral College fìr dr Franklin Pierce gwählt. Üsserdam hàt’r ànna 1853 àls demokràtischer Kàndidàt àn dr Wàhl fìr dr Gouverneur mìtgmàcht; sina Wàhlkàmpània hàt’r numma um d’ Ìntrassa vum Oschttexas gmàcht, un ar ìsch àm viarta Plàtz ààkumma.
Wahrem Sezessionskriag hàt dr Evans s’ Texas fàraloh. Ar ìsch vum US-Sekretär State William Seward àls Geheimagent ernannt worra, fìr d’ Wàffa- un Wàraversorgung vum Mexiko ìns Texas z’ schpioniara. Üss Sìcherheitsgründa hàt’r àwer ìm März 1862 müassa z’rucktratta. Bis zum Kriagsand ìsch’r wohrschinsig z’ Washington, D.C. gblìewa, vor äbb’r ìm Hornung 1866 ufs Marshall County z’ruckkumma ìsch.
Dr Evans ìsch Mitglied gsìì vu dr Verfàssungsversàmmlung vu 1868/1869. Doo hàt’r moderiarta Stàndpunkta vertratta. Zamma mìt em ehamààliga Gouveneur Andrew Jackson Hamilton hàt’r doo d’ Abschàffung vum „Aiserna Aid“ (Ironclad Oath) befìrwortet.
Dr Lemuel Evans ìsch àm 1. Juli 1877 z’ Washington, D.C. gstorwa und ìsch uf em Congressional Cemetery beardigt worra.
Greyerzer
Greyerzer (französisch: Le Gruyère) isch e Schwiizer Hertchees mit gschützter Härkumftsbezeichnig (Appellation d’Origine Protégée AOP) us Chueh-Rohmilch. Im Johr 2007 si 28'715 Donne broduziert worde. Drvo si öbbe 15'000 Donne in dr Schwiiz verchauft worde. Dr wichdigst Exportmärt isch Dütschland (öbbe 2'500 Donne). Greyerzer wird in dr Schwiiz in insgsamt 185 Cheesereie und 51 Alpbedriib härgestellt.
Liste der Schutzgebiete im Kanton Schaffhausen
Sèlli Uffschtellig lischtet alli offizièll uusgwisènè Schutzgebièt im Nadur- un Landschaftsschutz (wiè z. B. Nadurschutzgebièt, Landschaftsschutzgebièt, Nationalparks etc.) im Schwyzer Kanton Schaffuusè uff (Stand 11. Novembèr 2014). D Uffschtellig folgèt dè Common Database on Designated Areas vo dè Europäischè Umwältagentur (EEA).
Currywurst
D Curryworst [ und ähnlich] isch e dütsches Gricht us Bratworst oder en andere Brüeworst, wo ganz oder gschnitte an ere tomatehautige Sosse met Currypolver oder met eme Curry-Kätchöp särviert wird. Bi de Wörst handlet s sich meist um fyni, vorgarti Brüehwörst met oder ohni Darm. Särviert wird das syt de Nachchriegszyt bekannte Gricht vor auem i dr Imbissgastronomie. Es isch usserdäm es beliebts Aagebot i dütsche Betriebskantinene und ou aus Fertiggricht für Privathushäut erhäutlech.
Am bekannteste isch d Curryworst z Berlin, wo sie 1949 vo de Herta Heuwer (1913–1999) erfunde worde sig. D «Erfinderi vo de Curryworst» het 1958 es Warezeiche för ihri Spezialsosse ydrääge loh. Z Berlin gits syt 2009 ou es Curryworst-Museum.
Z Deutschland wärded jöhrlech über 800 Millione Currywörst ggässe. Aus Currywurst wärded unabhängig devoo ou Wörst bezeichnet, wo s Currypolver als Zuesatz im Brät enthalten isch.
3. April
Dr '''3. April''' isch dr 93. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 94. in Schaltjohr), dodermit blybe no 272 Däg bis zum Änd vum Johr.
Blonay
Blonay (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut im Kanton Waadt.
Gschicht
Blonay isch zum erschte Mol gnännt wore anne 861 as Blodennaco (1108 Bloniaco).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 22,4 Prozänt gläge.
Religion
48,8 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,8 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,7 %, CVP 5,7 %, FDP 20,5 %, GLP 5,9 %, GP 12,5 %, SP 21,5 %, SVP 20,6 %, Sunschtigi 1,9 %.
Dr Burgermaischter vu Blonay isch dr Bernard Degex (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 Prozänt gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4695 Yywohner 82 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, nüün Prüzänt Dytsch, zwoo Prozänt Italienisch un sibe Prozänt anderi Sproche.
D Louise Odin-Pilliod het änts 19. Joorhundert vom lokaale Patois vo Blonay es grosses Wörterbuech zämegstellt.
Ortsnamen in Bayerisch-Schwaben
In däre Lischt het s d Dialäktnäme vu Ortschafte im bayerische Regierigsbezirk Schwabe. Ortsname us de reschtlichi Alemannische Biet cha mer uf Alemannischi Ortsname finde.
Dom St. Blasien
Dè Dòm vo St. Bläsy stòt z St. Bläsy im Landchreis Waldshuèt, im Südschwarzwald. Diè ehemõlig Abteikirchè vom Kloschter St. Bläsy hèt è Gsamthöchi vo 62 Metèr un isch 1783 ygweiht worrè. Si isch dòmolls diè drittgröschti Kuppelkirchè vo Europa gsi. Mit èrè Spannwitti vo 36 Metèr ghört iri Kupplè gegèwärtig nò zu dè gröschtè z Europa. Dè Architekt Pierre Michel d’Ixnard hèt si dè früèklassizistische Bau nõch èm Vorbild vom Pantheon z Rom errichtet. Diè Kirchè wörd vo dè römisch-katholischè Pfarrgmeind St. Bläsy gnutzt un isch Voaaschtaltigsort von èrè jöhrlich im Summer stattfindendè internationalè Dòmkonzertreiè.
Diè volkstümlich Bezeichnig als „Schwarzwälder Dòm“ wyst nit uff èn Bischofssitz hy; als ehemõligi Kloschterkirchè müèst diè Kirchè, wiè iri Vorgängerkirchè, eigèntlich Münschter heißè.
Diè Vorgängerbautè
Dè èrschti Sakralbau vom Kloschter am hütigè Standort isch es unter Abt Otto I. (1086–1108) errichtete romanische Neue Münschtèr gsi. S isch èn bedütendè Votrètter vo dè Hirsauer Bauschuèl gsi. S Aalti Münschtèr isch 1036 gweyt worrè un hèt sich, im Gegèsatz zum neuè, links vom Steibach befundè, èm chlynè Nebbèfluss vo dè Alb. È witeri Voänderig vo dè chrützförmig errichtetè Kirchè isch s Baumatriaal gsi: Si isch nimmi uss Holz baut worrè, sondern uss Stei. D Weiè hèt entwedder im Johr 1088 odder 1104 durch dè Konschtanzer Bischof Gebhard III. vo Zähringè un Hezilo, dè Bischof vo Havelbärg stattgfundè. Nõch schwärè Zerschtörigè durch èn Brand im Johr 1322 sowiè 1526 durch uffständischi Hauèschteiner wôrend èm Buèrèchrièg, sin umfangrychè Reparaturè nötig gsi. Si sin 1538 mit dè Weiè durch Weibischof Melchior vo Konschtanz abgschlossè worrè. Im Dryßgjöhrigè Chrièg isch St. Bläsy vo dè Pescht un dè Schwedè heimsuècht worrè un d Mönch sin i d Schwiz gfloè. Vo 1727 bis 1742 hèt dè Johann Michael Beer vo Bleichtè unter m Abt Franz II. Schächtlin è großi barocki Kloschtèraalaag mit zwei Innèhööf errichtet. 1736 isch es Aalti Münschtèr abgrissè worrè, wo sit 1620 als Pfarrkirchè bruucht worrè isch. Bis i d 1760er Johr sin diè deilwys erhaaltenè Wûrtschafts- un Verwaltigsgebäudi (Kanzlei, Bleiche, Mühle, Infirmerie) durch d Architektè Johann Caspar un Franz Anton Bagnato entschtandè, vo dennè s letschti, s mächtigi Dorhuus, s Datum 1767 drait.
Zerschtörig un Neubau
È Johr spôter, 1768 isch è Füèr uusbrochè, wo s Kloschter stark beschädigt un diè mittelaalterlichi Münschterkirchè zerschtört hèt. Unter dèmm sit 1764 amtyrendè Fürschtabt Martin Gerbert isch èn Neubau erschtellt worrè. Wôrend d Kloschterbautè witgehend uff èm aaltè Grundriss widderhèrgschtellt worrè sin un einigi Deil vum Aaltbau grettet wörrè hèn könnè, hèt dè Gerbert für dè Kirchèbau è spektakuläärs Brojèkt in Aagriff gnõ. Er hèt dè französisch Architèkt Pierre Michel d’Ixnard vopflichtet, èn Votrètter vom neuè früèklassizistischè Styl un hèt mit èm bis vor èm Brand dominyrendè süddütschè, italienisch bräägtè Barock vo dè Bagnato-Schuèl brochè. Gerbert hèt mit èm Kirchèbau s Bemüè vobundè, d Gebein vo dè èrschtè Habsburger. wo i dè Schwiz beschtattet gsi sin, nõch St. Bläsy umzbettè. St. Bläsy hèt zu Vorderöschterrych ghört un aagsichts von èrè zuènemmend kirchèfeindlich gsinntè österrychisch-habsburgischè Bolitik isch es Gerberts Strategy gsi, St. Bläsy als è „Hausgrablaag“ vo dè Dûnaschty z brofilyrè un dõdurch bolitisch abzsicherè. 1770 hèt er d Gebein vo dè Anna vo Habsburg uss èm Basler Münschter gu St. Bläsy übberfüürt. Ußerdèmm sin folgendi Habsburger uss Könnigsfäldè umbettet worrè:
Dè blaante Bau von èrè großè Grufthallè unter dè Rotundè isch abber niè uusgfüürt worrè, Fürschtabt Gerbert hèt sich mit dè Beisetzig vo dè Ahnè vo dè Habsburger unter m Winterchor zfriddè gää.
Nebbè sellè „Politreliquiè“ isch au dè ryche Reliqièschatz vom Kloschter zu dè Bräsentation beschtimmt. Martin Gerbert, d'Ixnard un dè uusfüürende Baudirektor Franz Joseph Salzmaa hèn èn Zentralbau nõch èm Vorbild vom Pantheon z Rom konzipyrt, was è Abkeer vum traditionellè Kirchèbautûpus vo dè Langhuuskirchè bedütet hèt. Für d Mönch hèt mo è länglichè Chorbau vorgsää, wo a d Rotundè aagschloßè hèt. Baubeginn isch 1772 gsi. Offebar um Differenzè mit èm Abt z übberwindè, isch dè D’Ixnard im Dezembèr 1773 nõch Wyn greist un hèt dè Kaiserin Maria Theresia eigèmächtig d Baublään zeigt. Aagsichts vo sellèrè „Frechheit vum Architèkt“ isch sin Votraag nit volängeret worrè. Vo 1775 bis 1777 isch dè französisch Architèkt Nicolas de Pigage als Berõter tätig gsi. I dè Folgejohr isch dè uffwändige Kuppelbau fèrtiggschtellt worrè, dèmm sini Holzkonschtruktion vom St. Bläsier Zimmermeischter Joseph Müller errichtet worrè isch. 1778 isch s Kuppeldach mit Kupferblèch ydeckt worrè un dè Hauptschtei übber m Hauptportal gsetzt worrè, nõch èm witerè Johr d Kupplè uusgmòòlt un s Chorgitter gschmydet worrè. Dè Fryburger Künschtler Johann Christian Wentzinger hèt s Deggègmälde gschaffè. Glychzitig hèt dè Johann Kaspar Gigl d Rotundèstuckadur aagfertigèt un isch beufftraagt worrè, nüü Stuckmarmor-Altäär uuszfüürè. Zwar hèt sell nõch èm Entwurf vom Wentzinger bassyrè söllè, abber im Gigl isch erlaubt worrè, si nõch eigenem Ermessè z voänderè. 1781 isch dè Hochaltar un diè beidè Kanzelaltäär baut worrè un s Gemälde übber m Chorbogè fèrtiggschtellt worrè. D Schnitzereiè a dè Orglè hèt dè Joseph Hörr uss Bläsiwald übbernõõ. Am 11. Novembèr 1781, èm Nammensdag vom Fürschtabt Martin Gerbert, hèt mo diè èrschti Heiligi Mèss i dè neuè Kirchè gfiièrèt. 1782 hèn d Arbètè a dè Nebbèaltäär aagfangè un am 21. Septembèr 1783 hèt dè Fürschtbischof Maxmillian Chrischtoph vo Rodt uss Konschtanz d Kuppelkirchè ygweit.
Bränd un Rekonschtruktionè
1806 hèt dè Kurfürscht Karl Fridrich als Gegèleischtig für sini Unterschtützig vo Badè vom Naboleon im Chrièg gegè Öschterrych dè sanktbläsische Bsitz chriègt. Diè dõdefür notwendigi Enteignig vo kirchlichè Territoriè isch durch dè Rychsdeputationshauptschluss staatsrächtlich vorbereitet worrè. Dõmit hèt è rund dausendjöhriges Wûrkè vo dè Mönch innerhalb vum Kloschter si Ènd ghà. Diè Mönch sin nõch Öschterrych gangè un hèn 1809 s Stift St. Paul im Lavantdal bezogè. Dörthy hèn si au dè gröschte Deil vom Kirchèschatz, d Biblioteek un d Kunschtsammlig hèrrèbròcht. 1808 un 1809 hèt dè Großherzog d Kirchè rummè lõ, d Orglè vom Johann Andreas Silbermaa isch i d Stephanskirchè nõch Karlsruè bròcht worrè, Schällè sin entfèrnt un d Yrichtig zum Deil zerschlagè worrè.
Nõch dè Uffhebig vom Kloschter hèn è baar Unternämmer i dè Gebäud Fabrikè ygrichtet. Johann Caspar Bodmer (1776–1827) hèn ab 1809 è Fabrik für d Hèrschtellig vo Baumwollschpinn- un Webmaschinnè betribbè. Ab 1810 hèt dè Heinrich Düggli, ebbèfalls uss dè Schwiz, è Waffèfabrik unterhaaltè. 1811 hèt sich dè Bankier David Seligmann, sit 1814 als Freiherr vo Eichthal gadelèt, i der ehemõligè Kloschtermülli è Spinnerei y un hèt diè ehemõligi Wachsbleichi vom Kloschter zu dè Garnbleichi umgmodlèt.