cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lörrach
Universidäde, Fachhochschüele, Brüefsakademie
Z Löörech isch e Brüefsakademie deheim. D Studiegäng sin zurzit:
Bolitik
De Gmeinderoot vo Löörech bstoht uss 32 ehreamtlig dätige Ortschaftsröt.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Ortschaftsröt vo de Ortsdeil
D Ortsdeil Haage (sit 1974), Hauge und Brombach (sit 1976) hän e Ortschaftsroot mit me Ortsvorsteher, wo alli fümf Johr gwählt werre. D Sitzverdeilige sin:
Igmeindige
Sit längere Zit ghöre Dumrige, Düllige (sit 1935) un Stette (Stette sit 1908) zu de Stadt Löörech, witeri Gmeinde sin spööter gfolgt:
Dialäkt
De Löörecher Dialäkt ghört zum Alemannische und dört zum Hochalemannische, bzw. noch andere Ydeilige zum Westalemannische. Es handelt sich um südligs Markgräflerisch, wo (vor allem vo de Lexik her, während's in de Phonetik merkligi Underschyd git) äng mit em Baseldütsche verwandt isch. Östlig vo Löörech wird Dinkelbergisch gschwätzt; sälle Dialäkt hät anstell vum markgräflerische <gg>, de Affrikata.
E Merkmol vom Dialäkt isch d Palatalisierig vom Diphthong /ue/ (us mhd. uo) zue /üe/ (Ussproch: ): Schüel, güet, Schüeh statt Schuel, guet, Schueh. Mhd. üe wird degege entrundet zue <ie> (Ussproch: ): grien, wiest, fiehre statt grüen, wüest, füehre. Sälli Eigeschaft hän aber au sälli Dialäkt in de nöchere Umgebig vo Löörech, wo uff dütschem Bode gschwätzt werre; Baseldütsch z. B. kännt e <ue>.
Phonology
Diphthong:
Literatur
1783 het de Johann Peter Hebel si Arbet als Lehrer am Pädagogium aagfange. Selli Stellig het'r bis 1791 bhalte. Hebel isch ein vo de bekannteschti Dichter uf Alemannisch.
Isenthal
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 539 Iiwohner 99,3 Prozänt Diitsch als Haiptsprach aagää, die andere Franzesisch oder enanderi Sprache.
Schönenberg ZH
Gschicht
Schönebèèrg isch zum eschte Mal im ene dokumänt erwäänt im Jaar 1637 als Geissferen, ane 1703 dänn als  Schönenberg.
Bis Änds 2018 isch Schönebèèrg en eigeti Gmeind gsi; dänn hät s sech uf en eerscht Jänner 2019 – so wie au d Nochbergmeind Hütte – mit dr Stadt Wädischwil zämetaa.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 10,2 % (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,2 %, CVP 6,7 %, EDU 1,6 %, EVP 2,9 %, FDP 12,9 %, GLP 7,3 %, GP 7,6 %, SP 11,2 %, SVP 43,8 %, Suschtigi 0,7 %.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Schönebèèrg ghört zue de Seemundarte.
Chalais
Dr Name Chalais stoht fir
Edson Ribeiro
Dr Edson Ribeiro de Oliveira (* 27. November 1967 z Guarulhos, São Paulo) isch en brasilianische Musiker und Fueßballspiiler.
Karriere
Er het si Karriere in ere chliine Metallfabrik, em Mecano Fabrila, agfange, won er mit sim Vater gschafft het. Denn isch er Agstellte in de ACHÊ Laboratórios worde. Noch ere Überfluetig isch er entloo worde und het bi dr SAAE afo schaffe, won er immer no isch. 2010 het er bi dr Band vo de Guarulhos afo mitmache, won er Pandeiro (e Rahmedrummele) spiilt.
1997 het er d Silvia Nunes Maciel de Oliveira ghürotet und si hai e Bueb, dr Gustavo.
Schutte
In de 1980er het er für Associação Desportiva Wimpro gspiilt, het aber s Schutte müesse ufgee zum Gäld z verdiene und si Familie z understütze.
Loffenau
Loffenau (amtlich Loffenau) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ). D Gmai isch sitt 1977 e staatlich anerkännte Erholungsort.
Geografi
Loffenau lit am Weschthang vum Nordschwarzwald in eme Sittedal vum Murgdal unterhalb vu dr Deifelsmiili. Dr Bann bsteht us 13,4 % Landwirtschaftsflechi, 78,7 % Wald, 7,5 % Sidlungsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Loffenau sin Bad Härraalb, Gaggenau un Gernschbach.
Gmaindsgliderung
Zue Loffenau ghere newem glichnamige Dorf au no d Wohnblätz Albtaljagdhaus, Auf der Miß, Plotzsägmühle un Teufelsmühle.
Gschicht
Loffenau het urspringlich dr Herre vun Eberstein ghert, wu s 1297 an s Kloschter Herrealb verkauft, dodrdurich isch s 1338 zue Wirttebärg kumme. Zwische Loffenau un Gernschbach verlauft di historisch Gänz zwische Bade un Wirttebärg.
Verwaltung
Loffenau het mit dr Stadt Gernsbach un dr Gmai Wissebach e Verwaltungsgmainschaft veriibart.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Loffenau ghert zum Owerrhinalemannisch. Är isch dr ainzig alemannisch Dialäkt, wu im Phonem-Sischtem e interdentale Riiblut (vgl. ängl. ‚th‘) vorkunnt. ð wird do noch em Matrial vum Sidweschtditsche Sprochatlas as stimmhaft ð gsproche. Z Loffenau findet mer Minimalbaar wie:
Rudolf Kelterborn
Dr Rudolf Kelterborn (* 3. Septämber 1931 z Baasel; † 24. Merz 2021 z Baasel) isch e Baasler Komponist, Dirigänt, Pedagoog und Muusigpublizist gsi. Er het as «Musicus universalis» zu de iiflussriichste Figuure vo dr internazionaale Klassikszeene ghöört, vor allem im Beriich vo dr Nöije Muusig.
Loffenau
Dialäkt
Dodermit isch di sognännt „fränkisch Spirantisierung“, d. h. d Entwicklung vu dr Verschlusslut, wu us germ. b., germ. g un germ. ð entstande sin, zue Riiblut z Loffenau vollständig durichgfiert. Derwilscht d Spirantiesierung vu germ. b > w in vil alemannische (un fränkische) Dialäkt durichgfiert isch, isch dr Riiblut us germ. g (germ. g > j, v, w, ɤ) nur im Nordweschte vum alemannische Sprochruum verbraitet, drzue in vil mittelditsche Dialäkt (vgl. pfälzisch geleche ‚glääge‘). D Spirantisierung vu germ. ð un dodermit e vollständigi Raienentwicklung degege isch nur z Loffenau noogwise. Mhd. ie, üe un uo sin wie in andere Dialäkt im Nordweschte vum alemannische Sprochruum monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
Rudolf Kelterborn
Usbildig
Dr Rudolf Kelterborn isch am 3. Septämber 1931 z Baasel uf d Wält choo. Si Vadder isch dr Archidekt Ernst Kelterborn (1892–1969), Mitinhaaber vom Büro Eckenstein & Kelterborn. Dr Entschluss, Muusiker z wärde, isch scho früe festgstande, und so het er scho, won er no uf d Schuel gange isch, Klavier-, Dirigier- und Theoriiunderricht üübercho und ersti kompositoorischi Versuech gmacht. 1950 het er si Matur am Humanistische Gümnaasium gmacht und het denn Dirigierkürs bim Igor Markevitch z Salzburg gnoo. Vo 1950 bis 1953 het er bim Alexander Krannhals Dirigiere gleert, Muusigtheorii bim Gustav Güldenstein und Walter Müller von Kulm, Klavier bim Eduard Henneberger und Komposizioon bim Busoni-Mäisterschüeler Walther Geiser an dr Muusigakademii vo dr Stadt Baasel und Muusigwüsseschafte bim Jacques Handschin an dr Uniwersidäät Baasel. Witeri Komposizioonsstudie het er 1953 bim Willy Burkhard z Züüri und bim Boris Blacher z Salzburg und 1955 bim Günter Bialas und Wolfgang Fortner an dr Nordwestdütsche Muusigakademii z Detmold gmacht. In de Joor 1956 und 1960 het er bi de Darmstedter Feriekürs gleert.
Loffenau
Dialäkt
Loffenau isch e Belegort vum SSA gsii (RA-11).
Hans Hauser
Dr Johann „Hans“ Baptist Hauser (* 16. Oktober 1907 z Villinge; † 4. Merz 1991) isch e dytsche Haimetdichter gsii.
Rudolf Kelterborn
Leerdätigkäit
Vo 1956 bis 1960 het dr Kelterborn Muusigtheorii an dr Muusig-Akademii vo dr Stadt Baasel gschafft. Vo 1960 bis 1968 het er Muusigtheorii, Muusiganalüüse und Komposizioon an dr Nordwestdütsche Muusigakademii Detmold underrichdet. 1963 isch er zum Profässer ernennt worde. Vo 1968 bis 1975 und vo 1980 bis 1983 het er am Konserwatorium und dr Muusighoochschuel z Züüri gleert. Vo 1980 bis 1983 het er au no an dr Hoochschuel für Muusig Karlsrue doziert. 1983 isch dr Kelterborn zrugg uf Baasel und het bis 1994 as Diräkter vo dr Muusig-Akademii vo dr Stadt Baasel gschafft. Vo 1994 bis 1996 isch er wider Dozänt für Muusigtheorii und Komposizioon gsi.
Hans Hauser
Lääbe
Sy Vater Adolf Hauser isch gstorbe, wun dr Hans fimf Johr alt gsii isch, wäge däm het er e seli ängi Bindig zue syre Mueter ghaa, dr Agatha Hauser geb. Grüninger. Är isch s jingscht vu nyyn Chinder gsii un isch mir syne Gschwischtrig im Huus Nr. 8 in dr Rietgasse ufgwachse. Dr Bue uf s Villinger Ginasium z schicke het si d Mueter nit chenne laischte, drotz ass dr Rektor vu dr Volksschuel ere des empfohle het. Syni Kamrade us bessere Familie, wu uf s Gimnasium sin, hän em di alte Schuelbiecher gschänkt, wun er alli verschlunge het, Biecher iber griechischi ub remischi Gschicht, iber Biology un Geology, vor allem aber d Literatur, vum Homer un em Vergil, iber s Nibelungelied bis zum Goethe. Au ne Buechhändlerlehr, wun er anne 1921 het welle aafange, isch nit z stand chuu, wel dr ainzig Buechhändler z Villinge ne hecheri Schuelbildig voruusgsetzt het. Är het derno bi dr Yywarehandlig Berweck e Lehr as Yysehändler gmacht. Noch dr Lehr isch er uf Haslach im Kinzigtal zoge un het dert bi me Handelsunternäme gschafft. Aafangs vu dr 1930er Johr isch dr Hauser wider retuurchuu uf Villinge un het as Chaufmann gschafft. Anne 1936 het er d Irma Schmid ghyrote, wu au vu Villinge gsii isch. Ai Johr speter, 1937, isch d Dochter Gretel uf d Wält chuu. Im Zweete Wältchrieg isch er Soldat z Russland gsii un isch dert anne 1944 in russischi Chriegsgfangeshaft grote. Anne 1947 isch er wider haimchuu un het derno as Buechhalter bim Villinger Autohuus Mauch gschafft.
Rudolf Kelterborn
Leerdätigkäit
As Gastdozänt het dr Kelterborn Seminaar und Vorlääsige in de USA (1970 und 1980) abghalte, in Ängland (1981), Japan (Kunitachi Music College Tokyo, 1986 und 1990), Südkorea (1986), China (Shanghai Conservatory of Music, 1993), Litaue (Muusig- und Theaterakademii vo Litaue, 1998), Russland (Sankt Petersburger Konservatorium, 2001), Dütschland (Muusighoochschuel Münster, 2007) und in dr Schwiz. Usserdäm isch er reegelmäässig Juroor bi internazionaale Komposizioonswettbewärb gsi.
Hans Hauser
Lääbe
Scho frie het dr Hauser aafange schrybe, aafangs uf Hochdytsch. S erscht, was vun em publiziert woren isch, isch e Brief in dr Haslacher Tageszeitung anne 1927. Sy erschte Gedichtband „Das erste Lied! Sturm und Stille“, wu im Friejohr 1928 erschinen isch, wirkt uf dr Edgar Tritschler, „ als habe Hans Hauser nur warten wollen, um in der Fremde sein übervolles Herz literarisch auszuschütten, sind in dieser Zeit aus der Feder des 20jährigen eine Vielzahl von Gedichten entstanden, die zwischen Überschwang und tiefer Depression, zwischen Hoffnung und Verzweiflung. zwischen Haß und Liebe hin- und herirren und in leidenschaftsvoller Poesie von lauten Klagen bis hin zu ganz leisen und offenbar persönlich adressierten Liebesversen reichen.“ (Tritschler S. 148)
Rudolf Kelterborn
Leerdätigkäit
As Leerer het er Generatioone vo Muusiker brägt. Zu sine Schüeler ghööre u. a. Hartmut Fladt, Anton Haefeli, Martin Jaggi, Lukas Langlotz, Christoph Neidhöfer, Andreas Pflüger, Martin Christoph Redel, Andrea Lorenzo Scartazzini, Martin Schlumpf, Bettina Skrzypczak, Peter Siegwart, Peter Wettstein und Alfons Karl Zwicker.
Hans Hauser
Lääbe
In dr 1930er Johr het er schyns wenig gschribe, anne 1934 het er d „Lästerchronik“ abgschlosse, wun er negativi persenlige Erfahrige mit andere Lyt din bschribe het, wu aber wohl nie fir e Vereffetlichung bstimmt gsii isch. Erscht im Chrieg het er wider aafange schrybe, in sym Wärchverzaichnis nännt dr Hauser „Der gefesselte Prometheus. Kaukasisches Tagebuch“ us em Johr 1944. S Manuskript isch bim Bombardement uf d Stadt Dresden vernichtet wore, Us syre Zyt as Chriegsgfangene stammt „Die Plenisee. Sprüche hinter‘m Stacheldraht“ vu 1946. Die Sprich „sind von außerordentlich derber Sprache, der Sprache eben von geschundenen Menschen, die durch viele Jahre Krieg und Gefangenschaft auch sprachlich geprägt und verhärtet sind.“ (Trischtler S. 150)
Rudolf Kelterborn
Leerdätigkäit
Wie dr Schwizer Muusigwüsseschaftler und Kelterborn-Schüeler Anton Haefeli im ene Ardikel zum 70. Geburtsdaag vom Komponist gschriibe het, chiem im Kelterborn si Aasatz, d Struktur und d Form vonenander z drenne und die «übergordneti Form» as die höörbaari z umschriibe, nit zletzt au intressierte Laie entgeege und alle, wo mit dr Nöije Muusig nonig verdraut si. Er wurd die, wo baraat si zuezloose, zu Umbefangehäit, zum e kwaasi «statistische Woornee», ufmuntere, im ene Akt, wo mä as emanzipatoorisch sött verstoo: In ere umbekannte Muusig sött so vil wie mööglig alles, wo auditiv uusestoot und alli formbildende Faktoore in meerere «Höörschritt» ufgnoo und im ene Höörbrotokoll festghalte wärde. Das sig au für die mööglig, wo e Strukturanalüüse nit chönne mache. Gliichzitug wurd nume e soonigs Vorgee zum richdige Erkenne von ere «übergordnete Form» füere. Dr Kelterborn häig si Komposizioonsunderricht immer as e verständnisvolli und vorsichdigi Begläitig und Entwickling vo dr indiwiduelle Muusigsprooch aagluegt anstatt von ere Subordinazioon under die esthetische Maxiime vom Leerer, meer Dialog as Underricht. Zu deere Aasicht sig er nit zletzt dur die äigene positiive Erfaarige cho, won er sälber gleert häig, wie u. a. die Ussaag wurd bestäätige:"«Ganz wichtig waren für mich meine Lehrerinnen und Lehrer – nicht nur im Fach Musik oder in der beruflichen Ausbildung (meine Lehrer für Deutsch und Mathematik am Gymnasium haben mir zum Beispiel unendlich viel auf meinen Lebensweg mitgegeben). Ihnen allen verdanke ich sehr viel. Bei den Kompositionslehrern war es eigentlich immer so, dass ich selber nie so komponieren wollte wie der jeweilige Lehrer – und der jeweilige Lehrer hatte seinerseits nie den Wunsch, dass ich so komponieren sollte wie er selber; diese Erfahrung hat meine eigene Tätigkeit als Kompositionslehrer massgeblich mitbestimmt. Und in diesem Sinne haben mir auch meine Kompositionsstudierenden sehr viel gegeben.»"
Hans Hauser
Lääbe
Anne 1950 het dr Hauser sy erscht Noochriegswärch verfasst. Het er in syre junge Johr no uusschließlig uf Hochdytsch gschribe, het er jetz aafange Villinger Alemannisch schrybe. D Fasnetsspiil unter em Titel „Sachs unter iis“ sin aber nit publiziert wore. Wel aber sy Beruef in Vordergrund gstanden isch, het er in dr Johr druf chuum ebis gschribe.
Zweiflingen
Geografi
Zweiflingen lyt sidli vum Kocher, eme rächte Näbefluss vum Necker, acht Kilometer nerdli vu Öhringen.
Hans Hauser
Lääbe
Ändi 1950er un derno vor allem in dr 1960er Johr isch er zue däm alemannische Dichter wore, wu mer speter gchännt het. Publiziert het er syni mittlerwyliumfangryche alemannische Gedicht nonig. Mit em Artikel „Hans Hauser, ein Villinger Mundartdichter“ vum Villinger Schulerektor Hans Brüstle in dr Badische Heimat anne 1968 isch dr Hauser schließli bekannt wore. Dr Brüstlie het in däm Artikel vor allem dr Dialäkt vum Hauser globt, d Villinger Stadtmundart. Us dr Gedicht vum Hauser sei d Sproch vu syre Mueter z heere. „Und nur im Umgang mit der Mutter, deren Vorfahren seit einigen Jahrhunderten in der Stadt ansässig waren, konnten sich Ohr und Zunge in der zuverlässigsten Weise an das heimische Idiom und in seinen sprachlichen Schöpfungen Klang und Gestalt finden.“ (Brüstle 1968, zitiert in Tritschler 2015).
Rudolf Kelterborn
Sustigs
Vo 1969 bis 1974 isch dr Kelterborn Schefredakter vo dr Schweizerischen Musikzeitung gsi und vo 1974 bis 1980 het er d Hauptabdäilig Muusig vom Schwizer radio DRS gläitet. 1987 het er zsämme mit em Heinz Holliger und em Jürg Wyttenbach s unkonvenzionelle Basler Musik Forum (BMF) gründet, won e Hufe Joor lang näbe dr IGNM Baasel dr wichgigst Veraastalter vo zitgnössischer Muusig z Baasel gsi isch. Er isch au für döm sini Brogramm bis 1997 as künstlerische Läiter mitverantwortlig gsi. 1992 isch er Composer in Residence bim Cheltenham Festival gsi.
Im Kelterborn sini Wärk wärde in ganz Öiropa, in de USA und in Japan ufgfüert. Er het bis 1996 au no as (Gast-)Dirigänt gschafft, bsundrigs as Interpreet vo sine äigene Wärk. Er het wichdigi analütischi Büecher veröffentligt und e Hufe Ufsätz über muusigtheoretischi, kompositoorischi und kultuurpolitischi Theme. Si kompositorischs Schaffe isch in vile Ufsätz und Schrifte gwürdigt und mit verschiidene Briis uszäichnet worde.
Hans Hauser
Lääbe
Dr Hans Hauser isch derno zue me gfrogte Dialäktdichter wore, wu in ganz Sidbade Läsige un Rundfunkufnahme gmacht het. Anne 1970 isch schließlig sy erschte Gedichtband „Dief i de Nacht“ uusechuu, mit 33 alemannische Gedicht sy umfangrychscht Wärch.
Rudolf Kelterborn
Brivaatlääbe
Dr Rudolf Kelterborn het die mäisti Zit in sinere Häimetstadt Baasel gläbt. 1957 het er d Baasler Giigere Erika Salathé ghürootet, won er as Studänt kennegleert het. Sie häi e Dochder und e Soon ghaa. Dr Kelterborn isch am 24. Merz 2021 im Alter vo 89 z Baasel gstorbe.
Dr Organist, Dirigänt und Komponist Louis Kelterborn (1891–1933), wo zletzt z Nöijeburg gschafft het, isch si Groossgusäng gsi.
Wärk
Im Rudolf Kelterborn si Œuvre umfasst öbbe 200 Komposizioone vo alle Gattige, drunder fümf Opere (Die Errettung Thebens, Kaiser Jovian, Ein Engel kommt nach Babylon, Der Kirschgarten und Ophelia), d Kammeropere Julia, s Ballett Relations, zwäi Oratorie (Die Flut, Dies unus), e Hufe Orchesterwärk (u. a. Sinfonie I–V, z. T. au mit Soloinstrumänt, Singstimme, Choor oder Elektronik) und Stück für Kammerorchester, verschidnigi Solowärk, Ansambel- und Kammermuusig (u. a. Striichkwartett I–VII), Stück für Dasteinstrumänt (Klavier, Orgle und Tschembalo) und verschiideni Vokaalwärk in gmischte Bsetzige.
Ballersdorf
Ballerschdorf (IPA: ; amtl. Ballersdorf) isch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin) mit guet 700 Inwohner.
Hans Hauser
Lääbe
In sym Gedicht „Mi Mottersprooch“ sorgt er si iber d Zumchumft vum Villinger Dialäkt: Mi Mottersprooch hockt, alt und schii, im Spittelhof und sunnet si. ''Wer kennt si noh? Wer frait si drab? Si brosemet wie d’Ringmuur ab,'' si tricknet mit de Brünne n ii, machts nimme lang, so mantes mi.
Collonges
Collonges isch dr Name vu däne Ort:
Ballersdorf
Geographi
Dr Ort leijt an dr Stross und dr Bahnlinie vun Altkìrech uf Dammerkìrech uf halwem Wàg zwische Beffert (Belfort) und Milhüüsa im Tal vum Rösbach.
Hans Hauser
Lääbe
Wie vyl Wärch vun em isch au „Der nackte Enge“ vu 1980 iber d Villinger Molerfamilie Gedescher aber e Manuskipt blibe. Sy letscht Wärch, wun er 1986 mit achzg abschlosse het, isch e Täxt zue dr Oper „Im Schatten Tallards“ iber d Belagerig vu Villinge dur d Franzose 1704.
Ballersdorf
Gschicht
Ballerschdorf wird s'erscht Mol anno 823 als Balderisdorff in ere Urkunde erwähnt, wo aber in ihrer Echtheit umstritte isch. Anno 1188 wird no e Johannes von Badricort erwähnt und 1215 schliesslich e Jordanus von Baerdstorff.
Hans Hauser
Lääbe
Dr Hauser het si iber vyl Johr fir dr Villinger Gschichts- un Haimetverain im Vorstand enaschiert. E Dail vu syne Gedicht sin in dr Johresheft vum Verain erschine. Zue sym 75. Geburtsdag, isch er am 11. Juni 1982 im e Feschtakt im „Theater am Ring“ zum Ehremitglid ernännt wore. Anne 1983 het er fir sy Lääbeswärch d Verdienschtmedallie vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland iberchuu.
Ballersdorf
Gschicht
Im 14. Johrhundert isch dr Ort habsburgisch worre.
Anno 1375 sin Ballerschdorf und s unmittelbar denewe befindlich Mettedorf Opfer vume Grossbrand und zwische 1441 und 1576 fählt no jedi Erwähnung vum Ort Mettedorf. Z'Mettedorf bestoht hit e Kìrech üs dr erschte Hälft vum 18. Jhdt., wo awer zum Teil wesetlich älteri Bäusubstanz enthaltet.
Zweiflingen
Geografi
Dr Baan bstoht us 49,6 % Landwirtschaftsflechi, 39 % Wald, 10,7 % Sidligsflechi un 0,7 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Zweiflingen ghere d Ortsdail Orendelsall, Westernbach un Zweiflingen (mit dr Derfer Zweiflingen, Eichach, Friedrichsruhe, Pfahlbach un Tiefensall un dr Wohnblätz Heiligenhaus un Schönau).
Gschicht
Zweiflingen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1230.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Zweiflingen ghert zum Oschtfränkisch.
Ballersdorf
Gschicht
Anno 1648 isch Ballerschdorf noch em Weschtfälische Friide mit em Sundgau an Frankriich gfalle.
Zwische 1813 und 1815 het Ballerschdorf derart unter dr Abgabe fer d'Finanzierung vun dr franzeesche Armee z'liide gha, dass es sich bi dr Noochberorte het verschulde miesse. Später het d'Gmeind unter dr drei Kriege zwische Frankrich un Ditschland z'lide gha. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Wie am Afang vu 1943 e Dutzend Ballerschdorfer Männer versuecht hän, dr zwangswise Rekrutierung fer die ditsch Wehrmacht z'entgo, het mer si ufgriffe un drei vunene verschosse (Massaker vun Ballerschdorf). Am 26. November 1944 isch dr Ort no befreit worde.
Verwàltung
vun Ballerschdorf ìsch. Ballerschdorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Wirtschaft un Infrastruktür
Ursprünglich isch dr Ort e rein landwirtschaftlich prägti Gmeind gsi. Hit verfiegt Ballerschdorf iwer e Wirtschaft un e Reihe vun Kleibetriwe (Autowerkstatt, Fernsehreparatüre, Kunschtschrinerei, u. a.)
Dialekt
Dr elsàssisch Dialekt vun Ballerschdorf ghert zem Owerrhinalemannisch.
Hans Hauser
Lääbe
Am 4. Merz 1991 isch dr Hans Hauser im Alter vu 83. Johr noch ere lengere Chranket gstorbe.
Iber d Dichtig vum Hauser schrybt dr Edgar Hermann Trischtler:
Zum 4. Dodesdag am 4. Merz 1995, het dr Edgar Tritschler fir dr Gschichts- un Haimetverain Villingen e CD uusegee mit ere Biografy vum Hauser un vorgläsene Gedicht. Gläse het die Gedicht dr Vater vum Edgar Tritschler, dr Hermann Tritschler, wu langi Johr mit em Hauser zämegschafft ghaa het. An sy Elterehuus het d Stadt Villinge ne Mahndafle fir dr Hauser ufhänke loo.
Hüntingen
Hënténgen (lothrìngisch; frànzeesch Hunting, ditsch Hüntingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hënténgen lijt àm rachte, eschtliche Stàde vun dr Mosel, rund 13 Kilometer nordeschstlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 160 und 267 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Hënténgen hàt züe Luxemburg ghert, ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hënténgen ghert zem Moselfrankisch.
Vosegus
Dr Vosegus esch fer d'ehmàlige keltische Bevélkerung im Elsàss e Schétzgottheit, e Personifikàtion vun d'Vogese (lat. Vosegus Mons un Vosagus mons) gsi. Noh d'selte Üssgräbunge, wie Flàchreliefs in Langensoultzbach, wisse m'r dàss dr Vosegus friajer às e Jäjer dàrgestellt worre isch, bwàffnet mit'em Schiessboga un bgleitet vun sim Hund.
Währe d'remische Bsàtzung, esch ar mit'em remische Waldgott Silvanus gliichgsetzt worre un het Vosegus Silvanus gheisst.
Trauermantel
De Truurmantel (Nymphalis antiopa) isch e groosse Summervogel.
Verbraitig
De Truurmantel chunnt i fast ganz Europa vor, feelt aber i Südspanie und Südgriecheland. Hüüffig flüüget Truurmäntel vom Mittelmeer in nördlicheri Piet. De Truurmantel lebt vor alem am Waldrand vo Bilche- und Mischwälder, eener i de Hööchi. I de Alpe chunnt er bis 2000 müM vor. Er lebt vom Saft, wo us Bömm usesickeret und vo Frücht und werd vo scharfe Grüch und vo öberriiffe Frücht aglockt.
Uussie
De Truurmantel werd 45 mm lang und het e Spannwiiti vo 60 bis 70 mm. Er het bruuni Flügel, de Hinderrand vo de Flügel het e schwarzes Band mit Blaue Tupfe und am Rand e geels Band. Sin Körper isch dunkelbruu.
Jooreszyklus
Im Früelig chunnt de Truurmantel us de Winterstarri und paart sich. S Wiibli lait d Aier ringförmig um dünni Ästli. D Raupe schlüüffet noch zwoo bis drai Wuche. Im Juli tüend si sich verpuppe. D Puppe hanged a de Fuetterpflanze und de Falter schlüfft noch drai Wuche. Im Herbscht fallt er i d Winterstarri und öberwinteret i Bommhööline und loose Muure.
Raupe
Di gseligi Raupe werd 55 mm lang und het langi Dorne und isch schwarz und het oraaschi Tupfe ufem Rugge. Si isch uf Bömm spezialisiert, am maiste isch si uf Bilche (Betula sp.) und uf Sale (Salix caprea) z finde, aber au uf de Ilme (Ulmus) und uf de Aspe (Populus tremula).
Le Chenit
Le Chenit (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Le Chenit lyt im obere Vallée de Joux an dr Gränze zue Frankrych. Zue dr Gmai ghere d Ortsdail Le Sentier, Le Brassus un L' Orient un e Hufe Wyler. D Gmaiflechi umfasst 29,5 % landwirtschaftligi Flechi, 66 % Wald, 2,8 % Sidligsflechi un 1,7 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Le Chenit isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1489 as Chinit.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 23,8 % gläge.
Religion
48,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Seekopf (Seebach)
Dr Seekopf oberhalb vu Seebach isch e Gipfel im Hauptchrischt vum nerdlige Schwarzwald zwische dr Oberryyebeni un em Murgdal, uf dr Gränz zwisch em Ortenaugrais un em Landgrais Fraidestadt. Är isch 1055 m i. NN hoch. An syyre weschtlige Syte verlauft d Schwarzwaldhochstroß B 500, unterhalb vum Oschtabhang lyt in eme Kar dr Wildsee. Iber dr Bärg verlauft dr Weschtwäg, wu zum rund 1,5 km sidwestli glägene Ruehstai fiert.
Le Chenit
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,4 %, CVP 2,9 %, FDP 9,6 %, GLP 2,9 %, GP 5,3 %, SP 37,3 %, SVP 19,8 %, Sunschtigi 6,6 %.
Seekopf (Seebach)
Uf dr Gipfelebeni lyt s Grab vum Julius Euting, eme bekannte Orientalischt un Mitgrinder vum Vogeseclub.
Nume elf Kilometer wyter nerdlig, au im Nordschwarzwald, lyt e wytere Bärg mit em nämlige Name, dr Seekopf bi Forbach-Herrewis im Landgrais Raschti.
Le Chenit
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4297 Yywohner 88,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,5 % Dytsch, 2,9 % Italienisch un 6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schwerzenbach
Schweerzebach (amtlich Schwerzenbach) isch e politischi Gmäind im Bezirk Uschter im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Schweerzebach liit am nördliche Änd vom Griifesee. S Piet vo de Gmäind umfasst 37,6 % landwirtschaftlichi Flèchi, 6,4 % Wald, 31,2 % Sidligsflechi, 10,2 % Vercheersflechi und 0,8 % Gwässerflechi.
Gschicht
Schweerzebach isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1064 als Swerzenbach.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 21 % (Stand 2011).
Religion
35,2 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 7,5 %, CVP 4,5 %, EDU 1,7 %, EVP 3,0 %, FDP 11,2 %. GLP 15,2 %, GP 7,3 %, SP 18,6 %, SVP 29,0 %, Suschtigi 2,0 %.
Gmäindspresidänt isch de Benno Hüppi (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,9 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Schweerzebach ghört zue de Oberländer Mundarte.
Wohlen bei Bern
Wole (amtlech Wohlen bei Bern) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wole ligt am rächte Stade vom Wohlesee ir Agglomeration Bärn. D Gmeindsflächi bsteit us 55 % langwirtschaftlecher Flächi, 32,6 % Waud, 8,1 % Sidligsflächi u 4,3 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si Meikirch, Linech, Bärn, Frouechappele, Mülibäärg, Radufinge u Seederf.
Gschicht
Wole isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1275 aus Wolun, d Ortsteil Hingerchappele. 1479 aus Cappellen (17. Jh. Hinder Cappellen) u Illiswil 1269 aus Igliswile. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Bärn ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,3 % gläge.
Religion
67,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,0 %, CVP 2,2 %, EVP 2,1 %, FDP 10,9 %. GLP 6,4 %, GP 13,4 %, SP 23,1 %, SVP 22,7 %, Suschtigi 4,2 %.
Gmeindspresidänt vo Wole isch dr Christian Müller (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 8952 Ywohner 92,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,8 % Französisch u 0,9 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Wole ghört zum Hochalemannisch.
Gertrud Rychlik
D Gertrud Rychlik (* 24. Juni 1920 z Öflige, hit e Stadtdail vu Wäär, as Gertrud Rüttnauer; † 10. Novämber 2010) isch e dytschi Holzschnitzeri un Dialäktdichteri gsii.
Lääbe
D Gertrud Rüttnauer isch e Dochter gsii vum Hermann Rüttnauer. Si isch z Ölfige mit zwee Brieder ufgwachse, Kurt un August z Ölfigen ufgwachse. No dr Volksschuel in ihrem Haimetdorf wär si gärn uf s Gimnasium, d Lehrer hän ihre chinschtlerisch Talänt entdeckt ghaa. Wel ihri Mueter chrank gsii isch, het si däre aber mieße im Huushalt hälfe un em Vater uf em Buurehof. Si het derno ne Huuswirtschafterlehr gmacht. Erscht speter het si, sälber finanziert, e baar Semeschter chenne Chunschtgwäärb studiere. Im Zweete Wältchrieg isch si in dr Warthegau gange. Dert het si dr Holzbildhauer Karl Rychlik chänneglehrt. Si sin in dr eschtrychisch Kurort Bad Ischl gange, wu si baidi as Wärchlehrer im e Lazareth gschafft. Si sin zäme uf Öflige gange un hän im Juni 1945 ghyrote. Si hän zwai Chinder ghaa, e Suhn, Harry, un e Dochter, Ursula. Dr Karl un d Gertrud Rychlik hän as Holzschnitzer gschafft, hän zem Byschpel Grabchyz gschnitzt oder Faasnetlaarve fir Naarezimft am Hochrhyy, im Wehra- un im Wiisedal. Wu dr Karl Rychlik anne 1975 gstorben isch, het d Getrud s Holzschnitzerhandwärch mit ihrem Suhn wytergfiert. Speter het si si uf s Aamole vu Fläsche un Vase konzäntriert, wel si nime het chenne schnitze. Derzue het si Puppewägeli us Aierschale baschtlet, mit Aier vu Wellesittich bis zue Straußenaier
D Getrud Rychlik isch anne 1951 Grindigsmitglid vu dr Öfliger Naarezumft „Alte Schälle“ gsii., d Gummilaarve vum Aafang sin ai Johr speter vu Holzlaarve abgles, wu ihre Mann gschitzt ghaa het. Zytwys isch si au Bresidänti vu dr Naarezumft gsii. Bi dr Wehrer Gartenfrynd isch si langi Johr Schriftfiereri gsii un het d Verainschronik gfiert. Scho vor em Chrieg het si uf em Dinkebärg un uf em Hotzewald volksdimligi Oobe gmacht, wu si aigeni Gedicht vorglääse het. Si het vor allem uf Alemannisch gschribe, näbe Gedicht au Gschichtli, wu si gärn vordrait het, bi Alte-Nomittag un bi Verain. Publiziert het si ihri Gedicht un Gschichte nie.
Marie Antoinette
D Marie Antoinette (* 2. Novämber 1755 z Wien; † 16. Oktober 1793 z Bariis) isch as Maria Antonia Josepha Johanna Erzherzogin vo Östriich und Prinzässin vo Ungarn, Böhme, dr Toskana usw. bekannt und het us em Huus Habsburg-Lothringe gstammt. Si het dr franzöösisch Droonfolger Louis XVI. ghürootet, isch zerst Dauphine und spööter Königin vo Frankriich und Navarra worde. Si gältet as äini vo de farbevollste Figuure währed dr Franzöösische Revoluzioon. Dr bekannt Spruch, wo in de 1780er Joor as Grücht in Umlauf choo isch und d Härzloosikäit vo dr franzöösische Monarchii hätt sölle bewiise: «Wenn si käi Broot häi, sölle si doch Chueche ässe» stammt aber nit vo iire sondern vom Jean-Jacques Rousseau. Nüün Mönet nochdäm iir Maa hiigrichdet worden isch, het Giliotine au iirem Lääbe en Ändi gmacht.
Frankenhardt
Franggehaard (amtlich Frankenhardt) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Franggehaard leit an dr Jagscht en dr Haulau. D Nochbergmoede vo Franggehaard send Crailsheim, Stimpfach, Jagstzell, Rosenberg, Bühlertann, Obersontheim ond Vellberg.
Vo dr Gmarkong send 53,2 % Landwirtschaftsfleche, 36,6 % Wald, 9,1 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Franggehaard gheret d Ortsdoel Gründelhardt, Honhardt ond Oberspeltach.
Sonnenfinsternis vom 25. Oktober 2022
S’ '''Sunnafìnschterniss vum 25. Oktoower 2022''' ìsch a rain pàrziälla Fìnschterniss gsìì, wo m’r unteràndrem ìm àlamànnischa Schproochràuim hann känna sah. Ààgfànga hàt’s ìn dr Neecha vum Iislànd. Dr Hàlbschàtta-n-ìsch d’rnooh südoschtwarts gwàndert; wagadam hàt maa ìn fàscht gànz Öiropà a tailwiis verfìnschterta Sunna gsah. Dr Hàlbschàtta vum Mond ìsch àui ìm Nordoschta vun Àfrikà gsìì. Ìm Noorda-n-ìsch s’ Sìchtbàrkaitsgebiat vu dr Tààg-Nacht-Granz vu dr Polààrnàcht begranzt gsìì —ìm Oktoower 2022 hàt d’ Polààrnàcht grààd düa ààfànga. Ìm Verlàuif vum Fìnschterniss ìsch dr Hàlbschàtta bis ìn dr wäschtliga Tail vun Àsia gwàndert un ìsch bis ìn Ìndià gànga.
D’ màximààla Bedäckung ìsch ìn dr Regioon Jugra ääschtlig vum Ural im Wäschtsibirischa Tiaflànd z’ sah gsìì; doo sìnn äbba 82 Prozant vu dr Sunna vum Mond bedäckt gsìì.
Sìchtbàrkait ìm diitschschproochiga Ràuim
Dr naachschta Sunnafìnschterniss, wo m’r ìm diitschproochiga Ràuim wara sah, ìsch d’ Sunnafìnschterniss vum 29. Àwrìl 2025.
Frankenhardt
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda am am 1. Januar 1974 durch dr Zammaschluss vo Gründelhardt ond Honhardt. Zom 1. Januar 1975 ischt ao no Oberspeltach eigmoedet worda.
Verwaltong
Franggehaard hot mit dr Stadt Crailsheim ond dr dr Gmoede Satteldorf ond Stimpfach a Verwaltonsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Franggehaard ischt dr Jörg Schmidt.
Dialekt
Dr Dialekt vo Franggehaard ghert zom Oschtfränkisch, dr Dialekt vo Hinteruhlberg zom Schwäbisch
Realp
Reialp oder Frìalp (amtlich Realp) isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.
Geografi
Reialp lit am weschtliche Änd vom Urscheletall am Fuess vom Furkapass üf dr linke Site vo dr Furkaryyss. Vo dr Gmeindsflächi sind 41,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 2,3 % Wald, 0,6 % Sidligsflächi und 55,4 % suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Reialp sind d Walliser Gmeind Obergoms, Geschenä, Oschpidall und d Tessiner Gmeinde Airolo und Bedretto.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4,2 % gläge.
Religion
2,7 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 97,3 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 36,6 %, CVP 54,9 %, GP 7,0 %, Suschtigi 1,4 %.
Dr Gmeindspräsident vo Reialp isch dr Armand Simmen (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 146 Iiwohner 100 % Diitsch als Haiptsprach aagää.
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Reialp ghert zue dr Mundart vom Urseretal.
Eisten
Eisten isch dr Name vu:
Ibigny
Ibigny (Patois Ibgneu, ditsch Ibingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ibigny lijt rund 15 kilometer sìdweschtlich vun Sarrebourg in dr Neh vun dr Granz zem Nochberdépartement Meurthe-et-Moselle uf re Heche zwìsche 285 und 341 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1681 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ibigny ìsch. Ibigny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Ibigny ghert zem Lorrain.
Oberried (Breisgau)
Oberried isch e Gmei im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald.
Ortsdeiler
Ortsteiler sin Oberried, Hofsgrund, St. Wilhelm un Zastler.
St. Wilhelm
1266 isch vu Johannes vu Urberg e Zwigstelle vum Oberrieder Chlosters gründet worre. Die sich entwicklend Sidlig um s Chloster isch bal nooch dr Wilhelmite „St. Wilhelm“ gnennt worre. Obwohl s Chloster wohl noch bis zum Drissigjährige Chrieg bstande het, sin d Vogteirächt 1496 an Östriich ibergange. 1806 isch St. Wilhelm an s Grossherzogtum Bade gfalle. Dert isch es zuenächst im Landamt Friburg II, ab 1819 im vereinigte Landamt Friburg zuedeilt gsi. Sit 1939 het St. Wilhelm zum Landchreis Friburg ghört. Zum 1. Oktober 1974 isch St. Wilhelm nooch Oberried igmeindet worre.
Politik
Oberried bildet zämme mit Chilchzarte, Buechebach un Stäge d Verwaltigsgmeinschaft Dreisamdal. (Lueg dezue au d Verwaltigscharte in dr Tabelle rechts).
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Besunderes
Bi Oberried lit dr Barbarastolle. In sällem usdiente Silberbergwerchstolle lageret s Bundesamt fer Bevölcherigsschutz un Katastrophehilf sit 1975 (domols noch als Bundesverband fer Selbstschutz) Mikrofilmkopie vu wichtige Kulturgüeter i. D Archivierig erfolgt ufgrund vu dr Haager Konvention zum Schutz vu Kulturguet.
Hochchinesisch
Hoochchinesisch oder Mandarin isch die offizielli Sprooch in dr Volksrepublik China, in dr Republik China und z Singapur und wird vo mee as 845 Millioone Mensche as Muetersprooch gschwätzt. Es isch d Muetersprooch vo mee Lüt as jeedi anderi. Das isch zum ene groosse Däil s Resultat drvo, ass d Regierige uf em Festland wie au z Taiwan Hoochchinesisch as Standardsprooch vom Chinesische duurezusetze.
Die offizielli „Definizioon“ vo dr allgemäine Hoochsprooch isch: „D Usprooch vo Peking als Standardussprooch, d Sprooch vo de nördlige Regionalsprooche as Standardsprooche, d Grammatik us de vorbildlige modärne báihuàwén-Wärk as Standardgrammatik.“
Au wie s Chinesische gschriibe wird isch witgehend normiert. Die chinesischi Schriftsprooch häisst báihuàwén 白话文/白話文 (öbbe: Alldaagsschrift), und basiert, anders as die klassischi Schriftsprooch wényánwén 文言文 (öbbe: Literatuurschrift), uf dr modärne Umgangssprooch. Früener häi Teggst in dr klassische Schriftsprooch, ere Sprooch, wo sich ganz vo dr gschwätzte Sprooch entfärnt gha het, s höggste Brestiisch in dr Gsellschaft ghaa. D báihuàwén het sich as primääri Schriftsprooch erst noch em Sturz vo dr Qing-Dünastii am Aafang vom 20. Joorhundert duuregsetzt as Folg vo de gsellschaftlige Umwälzige in dr Beweegig vom Vierte Mai, und die dradizionelli Diglossii in dr chinesische Gsellschaft isch verschwunde.
Näben em Hoochchinesische git s no anderi chinesischi Sprooche, wo vilmol au as Dialäkt vom Chinesische bezäichnet wäärde und eso dr niidrig Status reflektiere, wo die Sprooche häi. Si häi usser em Kantonesische au käi allgemäin akzeptierti Schriftsprooch. Linguistisch underschäidet mä mindestens säggs Sprooche bzw. Dialäktgrubbe im Chinesische, wo sälber gar nid äihäitlig si. Spöötistens sit dr Gründig vo dr Volksrepublik China wird s Leere vo dr Hoochsprooch as Zwäitsprooch bropagiert und die wird in de Schuele underrichtet.
Inden
Inden stoot fir:
Anna Göldi
D Anna Göldi (au Göldin; * 24. Oktober 1734 z Sennwald, hüt im Kanton Sanggalle; † 13. Juni 1782 z Glaris) isch di letschti Frau gsi, wo me z Europa bschuldiget het e Hex z si und us dem Grund hiigrichtet het.
Läbe
D Anna Göldi isch in eifache Verhältnis ufgwachse und het als Dienschtmagd gschaffet. Si het mindescht zwei Chind uf d Wält brocht, vo dene s erschti bi de Geburt gschtorbe-n-isch. Si isch us dem Grund verurteilt und bschtroft worde. De Vater vom zweite Chind isch ihre Dienschtherr gsi, en Zwicky vo Mollis. S Chind - wo ussserehelich geboren isch - isch z Strassburg uf d Wält cho und isch in e anderi Familie gäh worde. Was us dem Chind worde-n-isch, isch nöd bekannt und ob d Anna Göldi noch es dritts Chind het übercho, isch in de Forschig umschtritte.
Si het dann schpäter bim Johann Jakob Tschudi gschaffet, wo en agsehner Maa z Glaris gsi isch und zu ere riiche, iiflussriiche Familie ghört het. Vo Bruef isch de Tschudi Arzt gsi, aber au Richter, Ratsherr und Regiirigsrot. D Anna Göldi isch bschuldiget worde, si heigi ere Tochter vom Tschudi Güffeli in d Milch zauberet. Nochdäm as d Anna Göldi bis Tschudis entlasse worde isch, hets gheisse, d Tochter heigi no mängmol Noodle gschpöitzt und so het me d Anna wäge Hexerei aagchlagt. D Gründ für di Aaklag isch vermuetlich im familiäre Umfeld vo de Tschudis z sueche. Es isch e Grücht umegange, d Anna Göldi hegi schints en Affäre mit em Tschudi gha und zudem het en gueter Bekannter vo ihre, de Ruedi Steinmüller, wo en Schwager vom Tschudin gsi isch, en Erbschaftsstriit mit em Tschudin gha. Au er isch mit em Vorwurf, er sig en Mittäter, aachlagt und iigschperrt worde.
Der junge Lord
Der junge Lord ischt a durchkomboniirda Komischa Opr en zwoi Uffziig vom deitscha Kombonischda Hans Werner Henze (1926–2012). S Libreddo stammt vo dr eschtreichischa Schriftstellere Ingeborg Bachmann (1926–1973) ond beruaht uff-em Märle Der Affe als Mensch vom schwäbischa Dichter Wilhelm Hauff (1802–1827). Zom erschda Mol uff a Bihne komma isch des Werk am 7. April 1965 an dr Deitscha Opr Berlin. A Uffihrong dauret rond zwoi-dreivirdel Stond.
Anna Göldi
Läbe
Im Prozess het si nach vorheriger Folter zugäh, dass si Chräft vom Tüüfel bruuchi. Au de Steinmüller het solle gfolteret werde, het sich aber in de Nacht vom 11. uf de 12. Mai umbrocht. Will me de Selbschtmord rächtlich als Schuldiigschtändnis gwertet het, isch sis Vermöge beschlagnamt worde. De evangelischi Grossi Rot het d Anna Göldi am 13. Juni 1782 zum Tod verurteilt und si isch am gliiche Tag enthauptet worde. Wil d Anna Göldi kei Glarnerin gsi isch, wär für s Verfahre eigentlich s gmeinsami Gricht vo de Katholike und de Proteschtante zuschtändig gsi. Us dem Grund isch s Urteil - au für damaligi Ziit - nöd rächtmässig gsi.
Der junge Lord
Orkeschtr
Firs Orkeschtr braucht-mr zwoi Fleeda, zwoi Obooa, zwoi Klarinedda, zwoi Fagodd, viir Herner, zwoi Trombeeda, zwoi Posauna, a Tuba, a grauß Schlagwerk, a Harf, a Tscheleschda, a Klaviir, a Gidarr, a Mandoline ond a Streichergrubbe. Fir d Bihnamusik braucht mr Leit fir a Garnisons-Kabell mit zwoi Piccolofleeda, zwoi Obooa, zwoi Klarinedda, zwoi Trombeeda, zwoi Posauna, a Tuba ond a kloina Schlagwerk-Grubbe.
Anna Göldi
Läbe
Obwohls e Pressezensur gäh het, het de Prozess in de Schiiz und in Dütschland vili Reaktione provoziirt. Scho damals het me de Glarner vorgworfe, es sigi en Justizmord gsi. De Journalist Heinrich Ludwig Lehmann het de Fall veröffentlicht und de Grichtsschriiber, de Johann Melchior Kubli, het di streng gheime Akte ussegäh. Wo de Walter Hauser im 2007 für sini Recherche zu Justizmord an Anna Göldi d Tagebüecher vom Heinrich Ludwig Lehmann gläse het, het des chönne nochgwise werde. Wenn de Grichtsschriiber Kublio vorher scho zu Läbzite het chönne überführt werde, het er wäge Gheimnisverrat chönne hiigrichtet werde. Im Urteil het me d Begriff Hex und Hexerei nöd bruucht. D Anna Göldi isch offziell als Vergifterin verurteilt worde.
Der junge Lord
Ort ond Zeit
Dui Opr spiilt em fikdiva deitscha Residenz-Städtle Hülsdorf-Gotha em Johr 1830.
Anna Göldi
Rehabilitation
Am 225. Todestag vo de Anna Göldi im März 2007 het d Glarner Kantonsregirig und au de reformiirti Chilerot e Rehabilitation vo ihre abglehnt mit de Begründig, im Bewusstsii vo de Glarner Bevölkeri sig si längsch rehabilitiert. Im November 2007 het dann de Glarner Landrot e Motion an de Regiirigsrot überwiise mit em Uftrag, d Anna Göldi z rehabilitiire. Wäge dere Motion het de Regiirigsrot dann am 10. Juni 2008 beschloss, d Anna Göldi vom Tatbestand Vergiftig z entlaschte. Gliichzitig het d Regiirig im Parlament de Aatrag gschtellt de Prozess gäge d Anna Göldi als Justizmord z bezeichne, was de Glarner Landrot im August 2008 bschlosse het.
Der junge Lord
Erschder Uffzug
Bild: Marktplatz
D Luise, des wohlhabende Mündel vo dr Baronin Grünwiesel, goht mit ihrer Freindin Ida spaziira. Dobei merkt-se, dass dr Student Wilhelm von Thingen dauernd zo-ra romguckt. Se hot dean jonga Moo uff-em ledschda Kasinoball kennaglernt, wo-nr-se emmer mol wiider zom Danza uffgfordret ghet hot. Ganz schichdern dauschet dia zwoi a baar Blick mitnander aus. Enzwischa hot dr Herr Lehrer vor-em Sir Edgar seim Haus a Schuelklass uffgstellt ond will a Begriaßongsliadle proba. Do fangt uff oimol d Garnisonskabell ganz laut zom Spiila oo, weil a Kutsch vorgfahra ischt. Stadd-em Sir Edgar werret abr zom Erstauna vo älle Leit a baar Viicher ausglada: a Goiß, a Kranich, a Äffle, a Kätzle ond a Käfich mit Henna. S dauret et lang, ond a zwoida Kutsch rollt vor. Desmol steigt em Sir Edgar sei Personal aus: d Kechin, dr Butler ond a baar Knecht. Schliaßlich kommt noh a dridda Kutsch oogfahra, ond aus sellra steigt endlich dr Sir Edgar aus en Begleidong vo seim Sekredär ond zwoi Wendhond. D Kabell spiilt an Tusch, ond dr Birgermoischder helt a kurza Red. Do druff geit dr Sekredär bekannt, sei Herr dät dia ehm zuadachde Ehronga ablehna. Er miaß jetzt dringend seine Studia nochganga. Uff oimol setzt an Platzreaga ei ond älle eilet drvoo.
Vorwandlong: Em graußa Salon vo dr Baronin Grünwiesel
Vorwandlong: Kloiner Zirkus uff-em Marktplatz
Dr Zirkusdirekdor La Rocca stellt grad em Publikom seine Artischda vor, do siht mr da Sir Edgar mit seim Sekredär aus deam staddlicha Haus rauskomma. Do druff werret dia zwoi Manna vom Birgermoischder eiglada, dr Vorstellong beizowohna. Des Oosenna abr lehnet de selle dankend ab. Schliaßlich machet dia Leit vom Zirkus Oostalda, bei de Zuschauer fir ihre Darbiidonga Geld eizosammla. Abr do beißet-se bei deane uff Granit; dia streemet ausanander. Weil so dr La Rocca an d Stadt s Platzgeld et zahla koo, wuud’r vom Birgermoischder uffgfordret, weider-zo-ziaga. Do erbarmt sich dr Sir Edgar, geit de Artischda Geld ond leedt älle en sei Haus ei. Des abr passt em Volk vo Hülsdorf-Gotha ibrhaupt et, weil’s deane Birger vorwehrt ischt, em Englender sei Haus zo betredda.
Zwoider Uffzug
Bild: Dr Markplatz ama Obed em Wender
Us-em Sir Edgar seim Haus vornemmt dr Ladernaputzer seltsame Greisch ond a grauß Gschroi. Do druff entfernt’r sich schnell, om da Birgermoischder zo hola. Derweil treffet sich d Luise ond dr Wilhelm ganz hälenga em Park hendrem Haus. Se kisset sich ond schweret sich ewiga Treie. Wia jetzt aber selle zwoi jonge Leit au des Gschroi em Sir Edgar seim Haus heeret, vorschrecket-se ganz arg ond suachet s Weide.
Dr Ladernaputzer kommt mit-em Birgermoischder ond a baar vornehme Herra zruck. Ond wiider kommet seltsame Schroi aus-em Haus. Jetzt wuud des Stadtoberhaupt bedrengt, noch-em Reachda zo gucka. Wia noo uff sei Klopfa d Hausdiir uffgoht, frogt’r, was des Schreia bedeida soll. Do erfehrt’r vom Sekredär, dass em Sir Edgar sei Neffe, dr jonge Lord Barrat, uff Bsuach komma wär, om Deitsch zo lerna. Em Ibriga seiet dia Herra ond einige andre vornehme Leit vo Hülsdorf-Gotha eiglada, bald em Sir Edgar seine Gäscht zo sei. Bei dera Gleagaheit dädet se noo da jonga Lord persenlich kenna lerna ond kenndet seine Fortschridd em Lerna bewondra. Mit dera Aussag geabet sich dia Manna zfriida ond nemmet dui Eiladong oo.
Vorwandlong: Em Sir Edgar seim Haus
Älle Gäscht händ sich en dr Bibliothek zammagfonda ond wardet uff da jonga Lord. S dauret et lang, ond dr sell erscheint uff dr Bildfleche mit seim Onkel. Dr Neffe ischt sehr extravagant oozoga ond vorsetzt älle Gäscht en Erstauna. Galant geit’r dr Baronin an Handkuss. Do druff macht-en dui mit dr Luise bekannt. Dera geit dr jonge Lord a Kissle uff boide Hend. Hendrher reißt’r deam Mädle ihr Handdäschle weg, wialet dren rom ond schmeißt’r-es zruck. Jetzt befihlt d Baronin ihrem Mündel, se meeg doch em jonga Lord a Tässle Tee serviira. Kaum hot-se des doa, trenkt’s der en oim Zug aus ond pfeffret dui Tass an d Wand, dass-se zerschellt. Ibr des Vrhalda zeigt sich d Baronin entzickt. Endlich ischt amol ebber aus dr graußa weida Welt ens vorschlofene Hülsfeld-Gotha komma, wo an frischa Wend ens Städtle brengt. Dui Bemerkong isch dr Oolass fir de andre Dama, sich gheerich bei deam Englender eizoschmeichla.