cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dreiseenbahn
Blaanig
Im Johr 1908 isch è Baanschtreggi projektyrt worrè, wo z Villingè a dè Schwarzwaldbaan aagfangè un übber Kirnach, Vöörèbach, Titisee un Sankt Bläsy bis a dè Hochrhy durrèbundè wörrè hèt söllè, wo si entwedder z Säckingè odder z Waldshuèt uff d Hochrhybaa Basel – Singè dreffè hèt söllè. Uff selli Wys hèt è witeri strategischi Baan gschaffè wörrè söllè, diè è Umfarig vo Schwizer Gebièt möglich machè hèt söllè. Us bürokratischè Gründ isch sell Vorhabbè widder voworfè worrè.
1910 sin zwei Alternatyvè für èn Ysèbaastreggi nõch Sankt Bläsy vorgschtellt worrè: Diè eint hèt übber Aha, Schluchsee, Seebrugg un Hüsèrè volaufè söllè, diè ander übber Aha, Menzèschwand un Bernau, woby Schluchsee un Seebrugg mit èrè z Aha abzwygendè Stichschtreggi aagbundè wörrè hèn söllè. Im Johr 1911 hèt sich zwischèzitlich è Initiatyvè für dè Bau von èrè Ysèbaastreggi vo Titisee nõch Sankt Blasiè bildet, zmõl dè glychnamig Amtsbezirk Sankt Bläsy als einzigschtè vo allè 59 Amtsbezirk in Badè no kein Ysèbaaaaschluss erhaaltè gha hèt. Allerdings isch zu sellem Zitpunkt diè Finanzlaag vom Land Badè seer aagschpannt gsi.
Trotzdem hèt s vehementi Forderigè nõch èm Baananschluss gää, so dass am 8. März 1910 in èrè Petition a diè II. Kammer i dè badischè Hauptschtadt Karlsruè dè Bau von èrè Teilschtreggi bis nõch Seebrugg aagschtrebt worrè isch. Im Summer 1912 hèn Schluchsee un Sankt Bläsy Proteschtvosammligè initiyrt gegè diè Variantè übber Menzèschwand un Bernau, well si dôby Verzögerigè vo irem jewyligè Baanaaschluss befürchtet hèn. Ußerdèmm isch argumentyrt worrè, dass für è Streggèfüürig übber Schluchsee s größere Hinterland gschprochè hèt. D Brotescht hèn iri Wirkung nit vofäält, well d Menzèschwand-Bernau-Variantè druffhy voworfè worrè isch.
Nõchdem dè Badische Großherzog Friedrich II. am 20. Februar 1912 grüènes Licht für dè Bau vo derè Streggi gää hèt, isch dè Badischè Staatsysèbaan am 22. Juli vo sellem Johr d Konzession erdeilt worrè.
Bau
Diè Gmeind Bärèdal hèt mo dezuè überredè könnè, insgsamt drei Hektar uff irer Gemarkig zur Verfügig z stellè, wo für 1,2 Kilometèr vo dèrè Streggi notwendig gsi sin. Sell isch vo allem vor dèm Hintergrund vom Konzessionsgsetz vom 22. Juli 1912 bassyrt, wo d Bedingig enthaaltè hèt, dass mit èm Bau erscht denn aagfangè wörrè soll, wenn d Staatsbaanvowaltig s gsamti Glände vo dè blaantè Baanstreggi erworbè hèt. Uss sellem Grund isch 1913 èn Geländeerwerbsuusschuss gründet worrè isch.
Obwoll diè Streggi schu 1924 fertiggschtellt worrè isch, fäälet d Hochbautè, yschlièßlich dè Baanhöf, völlig. Am 5. Oktobèr 1924 isch in èrè Ygaab a de dōmōligè Rychsvokeersminischter Rudolf Oeser d Freigaab vo dè Baanlinniè gforderet worrè. Im Novembèr 1925 isch vom Frèmdèvokeersgwerbe diè Forderig nōch dè Freigaab erneueret worrè, well sich dè Tourismus uffgrund vo dè schlechtè Vokeersaabindig vo sellèrè Region in èrè Krysè befundè hèt. Uffgrund vo dè Tatsach vo dè frōglichè Vollendig vo sellèrè Streggi sin insgsamt 500.000 Reichsmark druffzaalt worrè, um diè Streggi fertig bauè z könnè.
Diè Johr unter dè Dütschè Rychsbaan (1926 bis 1945)
Diè Dreiseèbaan isch am 2. Dezember 1926 in Aawesèheit vom dõmõligè badischè Staatsbräsident Heinrich Köhler als Nebbèbaan eröffnet worrè. S Baanhofsgebäude isch in èm für Schwarzwaldhüüser tùpischè Bauschtiil errichtet worrè.
Obwoll diè blaanti Volängerig über Hüüserè un Sankt Bläsy vo dè Bauè här schu wit fortgschrittè gsi isch, hèt mo si nimmi vollendet, well uffgrund vo dè è baar Johr spõter ytretène Wältwirtschaftskrysè dè Dütschè Rychsbaangsellschaft diè Finanzmittel für dè Witerbau gfäält hèn. Asè wäred allei zwischè Seebrugg un Sankt Bläsy gsamt drei Dunnel notwendig gsi. Im Zuug vom schu aagfangnè Büez isch in Sankt Bläsy è Baanhofsgebäude entschtandè, wo niè è Zug gsää hèt. Trotzdemm isch desell Baanhof langi Zit als Güèterabfertigungspunkt gnutzt worrè. Seebrugg hèt für diè Roothuus Brauerei sowiè durch dè Wintertechnik-Hèrschteller Schmidt uss St. Bläsy è bescheideni Bedütig durch Güètervokeer gwunnè.
Uffgrund vo irer langè Planungs- un Bauzit isch d Dreiseènbaan im Volksmund au als „Ewigkeitslinniè“ bezyigswys „-baan“ bezeichnet worrè. Vo Aafang aa hèn d Züüg vo dè Dreiseènbaan ab bezyigswys bis Fryburg vokeert. Bsunders im Winter, wo s Vokeersuffkõ bsunders groß gsi isch, hèt mo sognannti „Schii-Züüg“ ygsetzt.
Diè Dütsch Rychsbaan hèt Vosùèch für d Baanschtromvosorgig mit 20.000 Volt un 50 Hertz unternõ un dõdèfür d Dreiseènbaan sowiè d Höllèdalbaan zwischè Fryburg un Neuschtadt (Schwarzwald) uusgwäält. Wäge däm hèn scho 1934 diè Elektrifizyrigsarbètè entlang vo dèrè Streggi aagfangè. 1936 sin selli abgschlossè gsi, druffhy sin uff dè Dreiseènbaan Elektrolokomotyvè vo dè Baureiè E 244 ygesetzt worrè. Trotzdemm sin zuèsätzlich Dampflokomotyvè vo dè Baureiè 50, 75 un 85 zum Ysatz kõ.
Diè Johr unter dè Dütschè Bundesbaan (1945 bis 1994)
1960 isch im Zämmèhang mit dè Elektrifizyrig vo zaalrychè wichtigè Baanstreggè z Dütschland d Baanschtromvosorgig wiè uff dè Höllèdalbaan uff diè üblichè 15.000 Volt, 16 2/3 Hertz umgschtellt worrè. Glychzitig sin d Dampfzüüg uff dè Dreiseènbaan komplett ygschtellt worrè.
I dè 1980er Johr hèt diè Dütsch Bundesbaan uff dèrè Streggi Vosùèch mit èm Funkleitbetrièb unternõ (luèg au im Abschnitt Funkleitbetrièb).
Ab Mitti vo dè 1980er Johre isch s Empfangsgebäude vom Baanhof Fèldbärg-Bärèdal regelmäßig i dè Fernsehseriè „Die Schwarzwaldklinik“ z sää gsi.
Diè Johr sit dè Baanreform (sit 1994)
Ab Aafang vo dè 1990er-Johr vokeert èn Interregio mit èm Zugnammè Höllèdal vo Norddeich Mole z Oschtfrysland übber d Höllèdalbaan bis uff d Dreiseèbaan. Er isch i dè Stundètakt vo dè Regionalbaan uff dè Relation Fryburg-Titisee-Seebrugg ybundè un hèt dementsprechend a allè Stationè vo dè Dreiseèbaan ghaaltè.
Sit Mitti vo dè 1990er Johr kömmet uff dè Dreiseèbaan im Nõhvokeer Doppelschtockwendezüüg zum Ysatz. Zum Faarblaanwèchsèl vo 2001 isch s Faarblaanaagebot früèmorgens un spõtõbends nõ emol uusgwitet worrè. Endi 2002 isch dè Interregio gschtrichè un durch è Regionalbaan ersetzt worrè, wo im Stundètakt d Relation Fryburg-Seebrugg bediènt.
Zuèkumpft
Im Rahmè vom Konzept Briisgau S-Baan söllet bis zum Johr 2018 diè Stationè vo dè Dreiseèbaan für 4,4 Millionè Euro barrièrefrei uusbaut un d Baanschteig volängeret wörrè. Dè bishèrige Stundètakt isch biibhaaltè un in è durchgängigi Linniè Breisach – Seebrugg integryrt worrè. Brüèft wörd è Flügelig vo dè Züüg z Titisee, demit èn zweitè Zugdeil nõch Neuschtadt witerfaarè ka. Noch isch unklar, wellè Betryber nõch èm Gwinn vo dè Uusschrybig diè Züüg betrybè wörd un ob witerhin lokbeschpannti Wendezüüg odder Trybwagè ygsetzt wörred.
Streggèbeschrybig
D Dreiseèbaan volôtt dè Baanhof Titisee uff sinèrè Süèdsitè znägscht in èrè wittè Rächtskurvè, um gu Süèdè abzbygè un d Höllèdalbaan links zruckzlõ. Nõch dè Seeschteig, èn Stygigsabschnitt entlang èm Titisee uff dèmm rund 112 Höhèmetèr überwundè wörred, erreicht si nõch rund sibbè Kilometèr dè mit högchstglägeni Normalschpur-Baanhof vo Dütschland, Fèldbärg-Bärèdal. Dört findet zu dè üblichè Simetryminutè kurz vor dè vollè Schtund d Zugkrüzung schtatt. Vom högschtè Baanhof èwäg gòt è kurzes Stugg durch dè Hochwald im Bärèdal, bi Neuglashüttè duèt d Streggi i s Hochmoor im Quällgebièt vo dè Haslach ydrèttè. Nõch èm nägschtè Haltepungt z Altglashüttè-Falkau, wo z mitts im Hochmoor dinnè lyt, passyrt si dè Windgfällwyèr. D Streggi folgt ab dört im glychè chlynè Dal wiè dè Kanal vom Windgfällweiher zum Schluchsee, sellè See isch ab èm Baanhof Aha am nordweschtlichè Eggè erreicht. Aaschlièßend gòt s witter am Nordufer vum Schluchsee bis zum glychnamige Kurort Schluchsee, wo dè Baahnhof zum Haltepungt umbaut worrè isch un dõdemit kei Zugchrützung erlaubè duèt. Öppè 2 Kilometèr witer, am Oschtzipfel un unterè Ènd vom Schluchsee hört d Dreiseèbaan am Wyler Seebrugg uff. Am Oschtend vum Èndbaanhof Seebrugg wörd d Dreiseèbaan mit èrè Gleisharfe abgschlossè. Well mò d Streggi urschrünglich im Schwarzadal unterhalb vo dè Schluchsee-Staumuèr hèt wellè fortsetzè, isch diè Gleisharfè als Provisorium aaglait worrè, spôter bis hütt (Stand: 2015) als Providurium asè blibbè. Bassyrt wörred vo dèrè Streggi d Stadt Titisee-Neuschtadt sowiè d Gmeindè Fèldbärg un Schluchsee.
Gröschtes Kunschtbauwärk vo dèrè Streggi isch d Brugg übber d Bucht, wo vo dè Fischbachmündig weschtlich vom Ort Schluchsee bildet wörd.
Personèvokeer
Diè Dreiseèbaan wörd vo DB Netz, Regionalnetz Süèdbadè, betribbè un im Stundètakt vo Regionalbaanè vo DB Regio AG bediènt. Dè erschti Zuug nõch Seebrugg volott Titisee um 6:08 Uhr, dè letschti Zuug uss Seebrugg erreicht Titisee um 20:48 Uhr. Bis uff einzelni Züüg i dè morgendlichè Hauptvokeerszit, bi dènè z Titisee umgschtigè wörrè muè, vokeeret alli Züüg durchgängig vo un nõch Fryburg Hbf.
Für d Gsamtstreggi benötiget d Züüg 27 Minutè, wa ènèrè Durchschnittsgschwindigkeit vo 43 km/h entspricht. Diè zuèlässig Högschtgschwindigkeit betrait 70 km/h. Diè relativ nydrigi Gschwindigkeit resultyrt uss dè engè Kurvèradiè vo oftmõls nu 200 Metèr un dè Rückfallwychè, wo nu mit 40 km/h befaarè wörrè dürfet. Durch èn Uusbau vo dèrè Streggi mit elektrisch gschtelltè Wychè, neuèrè Signaaltechnik un è Erhöhig vo dè Högschtgschwindigkeit könnt d Reisezit um ungfäär drei Minutè vokürzt wörrè un d Durchschnittsgschwindigkeit uff ungfäär 46 km/h erhöht wörrè. Agsichts dè dôfür nötigè hochè Investitionssummè sin bi dè Blaanigè vo dè Briisgau S-Bahn 2020 bislang devõ abgsää worrè.
Bschteller vo dè Zugleischtungè isch d Naavokeersgsellschaft Badè-Württèbärg (NVBW). Diè Streggi isch i dè Regio-Vokeersvobund (RVF) integryrt worrè un lõt sich asè mit dè RegioKartè us èm Raum Fryburg befaarè. Witerhin giltet dõ d KONUS Gäschtekartè, wo Tourischtè diè koschtèloosi Nutzig ermöglichet.
Sit 2009 fahred i dè Summermönet Juli – Septembèr sowiè erschtmols au im Winter 2012/13 aa einzelnè Wochènendè Dampfsonderzüüg vo dè IG Dreiseèbaan uff dèrè Streggi sowiè uff dè aaschlièßendè Höllèdalbaan. Dè Vorein blaanet èn regelmäßigè Museumsvokeer uff dè Dreiseèbaan yzrichtè.
Faarzüügysatz
Die Streggi wärd vo Doppelstock-Wendezüüg befaarè, wo widderum mit Lokomotyvè vo dè Baureiè 143 beschpannt sin. Wèrktigs bschtönn diè Züüg zmeischt uss drei Doppelstockwagè un einèrè Lok, am Wochèend uss sechs Doppelstockwagè zwischè zwei Loks. Nõchmittags wörd z Fryburg no èn zuèsätzlichè Doppelstockwagè un è Lok vo dè Baureiè 143 a dè bestehende Zug hinnè aakuppelt. Voeinzelt kunnt bi Wagèmangel èn n-Wagè zum Ysatz. An Sunn- un Fyrtig wörd a drei Zugpaar èn Fahrradwagè mit Platz für 62 Faaräder vowendet.
Für d Dampfsonderzüüg wärd è Lok vo dè Baureiè 52 mit zwei Eilzugwägè un meererè Donnerbüchsè ygsetzt.
Bis zu dè Elektrifizyrung im Johr 1934 sin Dampflokomotyvè vo dè badischè Gattig VI b zum Ysatz, diè unter dè Rychsbaan als Baureihe 75.1-3 bezeichnet worrè sin. Diè Zugleischtungè sin nõch dè Umschtellig uff dè elektrischè Betrièb vo dèrè Streggi durch d Baureiè E 44W, spöter BR 145, übernõ. Selli widderum sin durch d E 40.11, spõter Baureiè 139, abglöst worrè. Ab 1994 hèt d BR 143 alli Leischtungè uff dè Dreiseèbaan übernǒ.
Funkleitbedryb
1984 isch z Dütschland erschtmols dè Funkleitbedryb als Versuch uff dè Dreiseèbaan ygfüürt worrè. Diè Streggi eignet sich dõdèzuè, well si unter anderem voglychswys kurz isch un keini Bahnübergäng hèt. Dè Tescht isch überuus bositiv voloffè, un asè isch bis im Septèmber 2020 nõ dè Funkleitbedryb uff dèrè Streggi zwüschè Titisee un Seebrugg ygsetzt worrè. Dèsèll Funkleitbedryb hèt èn würtschaftlichè Betrièb vo dè Dreiseèbaan möglich gmacht, well nu nõ ein Faardiènschtleiter für diè gsamti Streggi sowiè dè Abschnitt vo dè Höllèdalbaan zwischè Hinterzartè un Neuschtadt bruucht wörd. Ußerdèm sin alli Y- un Uusfaarsignaal übberflüssig worrè.
Um dè Funkleitbedryb iifüürè z könnè, hèt mo znägscht für dè analoge Zugbaanfunk Sendemaschtè z Feldbärg Bärèdal un Aha errichtet un Rückfallweichè mit Überwachigssignaal ybaut. Durch diè mit 40 km/h befaarbarè Rückfallweichè isch è Krützig vo dè Züüg i dè Baanhöf ohni Umschtellig vo dè Weichè möglich. D Signaaltechnik i dè Bahnhöf Feldbärg Bärèdal, Aha un Seebrugg isch aabasst un diè bishèrigè Hauptsignaal durch rot umrandeti H-Daflè mit dè punktförmigè Zugbeyflussig (2000 Hz PZB Magnet) ersetzt worrè.
Dè Betrièb isch von èrè Zentraalè us Titisee ferngschtüèret worrè, idèm dört im Fahrdiènschtschtellwärk è Meldepult un è Zugbaanfunkzentraale ybaut worrè isch, wo bi dèm Brojekt zämmègwirkt hèn. Alli Uffträg un Meldigè sin uff èm Nõchrichtèschpycher regischtryrt worrè. D Zugfaartè sin durch d Zuglaufmeldig zwisch èm Zugleiter (Fahrdiènschtleiter z Titisee) un èm Drybfahrzüügfürer übber Zugbaanfunk greglèt worrè. Dè Lokfüürer muè i jeddem Baanhof übber Zugbaanfunk znägscht d Aakumpftsmeldig abgää un aaschlièßend d Faarerlaubnis yholè. Mit dè Faarerlaubnis isch dè jewylige 2000-Hz-Magnet am Baanschteig für wènigi Minutè unwirksam gschaaltè worrè, dèmit dè Zug us èm Baanhof uusfaarè hèt chönnè. È Zugfaart ohni Faarerlaubnis hèt automatisch è Zwangsbremsig nõch sich zogè, womit è höcheri Betrièbssicherheit als bim herkömmlichè Zugleitbetrièb erreicht worrè isch. Bi technischè Störungè hèt dè Lokfüürer mit Faarbefèèl vum Zugleiter und Druggè vu dè "PZB Befehl"-Taschtè d H-Daflè abber ooni Zwangshalt un mit maximaal 40 km/h passyrè chönnè.
Mit dè Yfüürig vu dè Briisgau S-Baan 2020 isch s zentrali Stellwärch für d Höllèdal- un d Dreiseèbaan im Dezèmber 2019 vo Titisee in Wyyre-Baanhof uff Fryburg abbè volait worrè. Dõmit isch au dè providurische Teschtbedryb vum Funkleitbedryb èn langsamè Dot gschtorbè, well mò diè zuèsätzlichi Zugbaanfunkzentralè, wo jò übber è Funkschtrèggi mit èm Funkmascht z Bärèdal vobundè gsi isch, nǜmmi hèt wellè witter bedryybè. Bi nèrè Strèggèschpèrri vum Septèmbèr bis Dezèmbèr 2020 isch d Signaaltechnig uff dè Dreiseèbaan komplètt uff konventionèlli Signaaltechnig umbaut worrè, dōdemit sin d Stationè widder mit Y- un Uusfaartssignaal vosää worrè. Im Zug vo sèllèm Umbau sin final 28 neui Signaal un 4 neui Weichè ybaut worrè.
Museumsbaanhof Seebrugg
Dè Endbaanhof Seebrugg isch in sinèrè historischè Gesamtheit erhaaltè blibbè. Dezuè ghört s Baanhofsgebäude un s große Baanglände im Aaschluss. Sit dè Strychig vom Interregio sin diè umfangrychè Gleisaalaagè im Endbaanhof Seebrugg sit langer Zit gschperrt, asè sich kei Schinnèfaarzüüg mee druff bewegè hèt dürftè. Im Johr 2008 hèt mo dè Gleisaalaagè dè Garuus machè s Gelände vokaufè wellè, wa abber durch dè neu gründeten Vorein IG 3-Seenbahn e. V. verhinderet worrè isch.
Für d Zukunft soll s Glände zuè nem Freilichtmuseum uusbaut wörrè un dè tùpische Endbaanhof von èrè Nebbèbaan i dè Zit vo 1945 bis 1960 repräsentyrè. D Gemeindè Feldbärg un Fridèwyler hèn schu Zuschüss für s Brojekt gnemiget kriègt.
Besunderheitè
Well diè Dreiseèbaan dè Hochschwarzwald, diè schneerychschte Region z Badè-Württèbärg, durchquerè duèt, kunnt s uff dèrè Streggi – wiè uff dè benõchbõrtè Höllèdalbaan – nit seltè zuè schnee- odder sturmbedingtè Betrybsuusfäll. Bi zu großè Schneemassè wörd diè z Villingè stationyrti Schneeschlüdẽr vowendet, um d Streggi widder befõrbar z machè.
Nõch èm Sturm Kyrill im Januar 2007 isch diè Streggi wegè Unterschpüèlig vom Bahndamme für è baar Däg gschperrt wörrè. Für d Sanyrig isch eigens è Schotterstrõß uff dèm schlammigè Untergrund baut worrè. Au im Januar 2012 isch diè Streggi wegè umgschtürztè Bäum nõch èm Orkan für mehreri Dääg gschperrt worrè.
Saudi-Arabien
S Königriich Saudi-Arabie (arabisch المملكة العربية السعودية) isch än absoluti Monarchii in Vorderasie. Saudi-Arabie lit uf dr Arabische Halbinsle und gränzt im Norde an Jordanie, dr Irak und Kuwait, im Süde an dr Jemen und Oman, im Oschde an die Vereinigte Arabische Emirat, im Weschde an s Rote Meer und im Oschde an Persische Golf. Die beide heiligschte Örter vom Islam, d Kaaba in Mekka und s Grab vom islamische Prophet Mohammed in Medina, liige in Saudi-Arabie. Dr Islam isch vo salafitischer Brägig spiilt in Saudi-Arabie ä groossi Rolle, s öffentlige Religionsbild im Land isch bsundrigs stränggläubig und islamisch-konservativ. S Wochenendi isch am Donnschdig und Friitig, so isch der Donnschdiag deilwiis ä Ruhedag und der Friitig ä komplette Ruhedag. Im Königriich gültet noch em Artikel 2 vo siiner Grundordnig die islamischi Ziiträchnig.
Hedi Lang
D Hedi Lang (* 30. Oktober 1931 als Hedi Gehri z Uschter; † 31. März 2004 z Zollikerbärg, reformiert) isch e Schwiizer Politikerin (SP) gsii. Si het als zwoti Frau na dr Elisabeth Blunschy (1977) dr Nationalrat präsidiert.
Läbe
D Hedi Gehri isch d Tochter vom Chäser und Gwärkschafter Johann Gehri vo Seedorf BE gsii. Im Jahr 1957 het si dr Journalischt Erwin A. Lang ghirate. Nach ere Banklehr z Uschter het si als Sekretärin gschaffet, ab 1959 isch si Mitarbäiterin in dr Redaktion vo "Die Arbeit" (ab 1960 "Oberländer Arbeiter-Zeitung") gsii, wo vo ihrem Maa gfüert worden isch.
Politik
Anne 1961 isch si in d SP iiträtte, 1971 in dr VHTL. Vo 1966 bis 1970 isch si Primarschuelpflägerin gsii, vo 1970 bis 1978 Mitglid im Wetziker Gmäindsrat. Churz na dr bundeswiite Iifüerig vom Frauestimmrächt, isch d Hedi Lang anne 1971 in dr Nationalrat gwehlt worde. 1981 isch si Nationalratspräsidentin worde.
Echandens
Echandens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Hedi Lang
Politik
Im Jahr 1983 isch si in dr Regierigsrat vom Kanton Züri gwehlt worde, au das isch e Premiere gsii für e Frau in dr Schwiiz. Bis 1991 het si d Direktion vo dr Justiz un vom Innere gläitet, derna isch si bis 1995 dr Volkswirtschaftsdirektion vorgstande. Zweimal (1989/90 und 1994/95) isch si au Präsidentin vom Regierigsrat gsii.
1973 bis 1983 isch si Präsidentin vom Verband Pro Familia Schwiiz gsii, vo 1975 bis 1990 Verwaltigsrätin vo dr Suva, 1995-2001 vo dr Winterthur.
Abraham (Begriffsklärung)
Der Begriff Abraham steit für:
Abraham oder Mount Abraham isch der Name vo folgende Bärge:
Hedi Lang
Politik
In ihri Ziit als Regierigsrätin falle d Iifüerig vom Stimmrächtsalter 18 Jahr, dr Nöibau vo dr Strafaastalt Rägeschdorf und d föift Uusbauetappe vom Flughafe Chlote. Wichtigi Politikfälder sind für si vor allem d Familie-, d Sozial- und d Gliichstelligspolitik gsii.
Abraham (Begriffsklärung)
Abraham oder Abrahám isch der Name vo folgende Ortschafte:
Echandens
Geografi
Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler Les Abbesses. D Gmaiflechi umfasst 53,5 % landwirtschaftligi Flechi, 17,7 % Wald, 28 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtigi Flechi.
C
Dr latinisch Buechschtabe C goht über s Etruskische uf s griechischi Gamma zrugg. Im Etruskische hets kai // gää, dorum isch au Gamma für // benutzt worde (näbe Q und K). Dorum stoot C au hütt no für // und für Luut wo sich us /k/ entwiggled hänn. z. B. // uf Italiänisch.
Il-Khanat
S Ilchanat isch vo 1256 bis 1335 e Staat in Persie gsi. Es isch vom Fäldheer Hülegü, eme Änggel vom Dschingis Khan gründet worde.
C
Im Internationale phonetische Alphabet stoht c für de stimmlose palatale Plosiv.
Echandens
Gschicht
Echandens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1164 as Scandens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19,3 % gläge.
Religion
54,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 4,2 %, FDP 21,6 %, GLP 6,4 %, GP 11,0 %, SP 20,3 %, SVP 26,4 %, Sunschtigi 2,8 %.
D Burgermaischteri vu Echandens isch d Irène Caron (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2085 Yywohner 86,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,8 % Dytsch, 1,9 % Italienisch un 5,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schlacht bei Marathon
D Schlacht bi Marathon isch 490 v. d. Z. gschlaage worde, wo dr persisch Groossköönig Dareios I. brobiert het, mit eme Expedizionskor in Athen z interweniere zum dört d Herschaft uszwäggsle und dr Tyrann Hippias wider iizsetze. Das isch s erste Mol gsi, ass s Perserriich sich milidäärisch im griechische Mueterland iigmischt het, zum si Iifluss z vergröössere. D Athener und iiri Verbündete häi d Perser in dr Schlacht gschlaage.
Im Herodot si Beschriibig vo dr Schlacht
Die äinzigi zämmenhängendi Daarstellig vo dr Schlacht vo Marathon stammt vom antike griechische Historiker Herodot (VI 94-117), wo öbbe sächzig Joor noch de Eräigniss gschriibe het – zun ere Zit, wo d Schlacht vo Marathon scho immer wider umdütet und nöi bewärtet worde isch. Dr Bricht vom Herodot wirft dorum e Hufe Frooge uf.
Dr Ablauf vo dr Schlacht
D Sterki vo dr athenische Armee isch in dr infanteristische Hoplitefalanx glääge, die vo de Perser im Beriich vo de Liichtbewaffnete (Bogeschütze) und dr Riterei. Noch de Bricht het die Riterei aber in dr Schlacht kä groossi Rolle gspiilt, wiso isch nid ganz klaar, aber woorschinlig wil dr athenisch General Miltiades s Gländ gschiggt usgnützt het.
S Zentrum vo dr athenische Falanx isch vo de persische Boogeschütze beschosse worde und isch e chli zruggwiche, die versterkte Flüügel aber häige d Perser vo linggs und rächts im Sturmschritt aagriffe, was vo Historiker bezwiiflet wird, wil si mit iirer schweere Bewaffnig kuum so schnäll häi chönne vorwärtschoo. D Perser sige zruggwiche und schliesslig abzooge. 192 athenischi Vollbürger sige umchoo, wievil Sklave und Plataier wäiss mä nid. Au d Zaal vo de persische Doote, wo mit 6400 aagee wird, isch nid sicher.
Noch dr Schlacht isch die athenischi Armee so rasch wie mööglig zrugg noch Athen marschiert, wil mä immer no Angst vor eme Aagriff uf d Stadt ghaa het. Die persischi Armee isch also immer no im Stand gsi, Athen aazgriffe, het aber nüt me gmacht.
Pylos
Pylos (, Pýlos, noigriechisch: Pílos; ) isch de Name vo merere antike Ortschafte uf de Peloponnes und vonere moderne Chliistadt z Messenie. I de mykenische Zitt hets no e Pulos Lauranthia ggee und e Matorpulos, wa "Muetterpylos" haisst.
Noch de homerische Saage het de Neleus und sii Soo, de Nestor z Pylos gherrscht. Aber scho i de Antiki isches umstritte gsii, weles Pylos dodemit gmaint gsii isch.
Drum het de Strabo e Versli uufgschribe:
Da haisst: "Pylos litt vor Pylos, jo und s gitt no en anders Pylos.«
Name
De Name (myken. Pulos) ghört vermuetli zu.
Uflistig vo de Orte
Do chasch nochelese:
4. Mai
Dr '''4. Mai''' isch dr 124. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 125. in Schaltjohr), dodermit blybe no 241 Däg bis zum Änd vum Johr.
Hendrik Antoon Lorentz
Dr Hendrik Antoon Lorentz (* 18. Juli 1853 z Arnhem; † 4. Februar 1928 z Haarlem) isch e niiderländische Mathematiker und Füsiker gsi. Dr Lorentz het die mathematische Grundlaage usgarbäitet, wo denn dr Albert Einstein si spezielli Relatiwidäätstheorii druf ufbaut het. Begriff wie Lorentz-Chraft und Lorentz-Dransfotmazioon häi iim zu Eere iiri Nääme übercho.
Wil si Naame äänlig isch wie dä vom dänische Füsiker Ludvig Lorenz, wo noch iim zum Bischbil d Lorenz-Äichig und d Lorenz-Mie-Theorii benennt worde si, wärde si immer wider verwäggslet. Dr Lorenz-Attraktor het si Bezäichnig vom amerikanische Meteorolog Edward N. Lorenz.
D Lorentzkontrakzioon
Im Raame vo sinere Elektronetheorii het dr Lorentz s Konzept vom ene Äther entwigglet, wo vollkomme in Rue isch und won en kä Materie cha beiiflusse. In däm Modäll isch d Liechtgschwindigkäit unabhängig vo dr Gschwindigkäit vo dr Liechtkwelle, wil si usschliesslig im Bezug uf en Äther konstant gsi isch. Das wurd aber au bedüte, ass Materie, wo sich relativ zum Äther bewegt, uf s Liecht zuechunnt bzw. drvolauft („Ätherwind“). Experimentell het mä aber dä Effekt nid gfunde (z. B. im Michelson-Morley-Experimänt). Doorum het dr Lorentz 1892 d Aanaam iigfüert, ass Materie wo sich bewegt, im Äther chürzer wird, e Hüpothese wo dr George Francis FitzGerald scho 1889 vorgschlaage het. Die Kontrakzionshüpothese het aber elläi nid glängt, zum alli negative Ätherwindexperimänt z erklääre, und doorum het dr Lorentz in meerere Aarbede (1892, 1895, 1899, 1904) d Lorentzkontrakzioon entwigglet. Bi deere isch nid nume d Lengi, sondern au d Zitkoordinate vo dr Posizioon vo dr bewegte Materie im Äther abhängig worde („Ortszit“). Das isch für e Lorentz am Aafang nume e Hilfswariable ooni füsikalischi Bedütig gsi, doch dr Henri Poincaré het 1900 chönne zäige, ass d Ortszit genau denn entstoot, wenn Beobachter, wo sich im Äther beweege, iiri Uure mit Liechtsignal synchronisiere. Dr Poincaré het au im Lorentz si Theorii 1905 mathematisch vollständig gmacht.
Uf dr Elektrodünamik vom Lorentz het dr Albert Einstein die spezielli Relatiwidäätstheorii entwigglet. Dr Einstein het vom Lorentz sini Aarbede nume die bis 1895 kennt. Er het die grundlegendi Asümmetrii us dr Theorii vom Lorentz uusegnoo: Uf dr äinte Site het s mit em Äther in Rue en „absoluts“ bzw. bevorzugts Bezuugssüsteem gee, uf d andere Site häi alli Experimänt zäigt, ass s Relatiwidäätsbrinzip gültig isch, was in dr Äthertheorii vom Lorentz nume mit Hilfshüpothese chönne kompensiert wärde. Dr Einstein het denn iigsee, ass mä nume die wääsentligi Erkenntnis vom Lorentz, nämlig ass d Liechtgschwindigkäit vo dr Kwelle unabhängig sig, mit em Relatiwidäätsbrinzip müess kombinieren, zum en Elektrodynamik vo bewegte Körper ooni Widersprüch z konstruiere.
Spezielle Relativitätstheorie
Die spezielli Relatiwidäätstheorii (churz SRT) isch e füsikalischi Theorii über d Bewegig vo Körper und Fälder im Ruum und dr Zit. Si erwiteret s galileische Relatiwidäätsbrinzip, wo ursprünglig in dr Mechanik entdeggt worden isch, zum spezielle Relatiwidäätsbrinzip. Noch em spezielle Relatiwidäätsbrinzip häi nit nume d Gsetz vo dr Mechanik, sondern alli Gsetz vo dr Füsik in alle Inerzialsüsteem die gliichi Form. So het d Liechtgschwindikäit in jedem Bezuugssüsteem dr gliich Wärt. E Folg vom Relatiwidäätsbrinzip isch s, ass es käi absolute Ruum und kä absoluti Zit git. D Lengene und d Zite si dr Lorentzkontrakzioon und dr Zitdilatazioon underworfe und hänge vom Beweegigszuestand vom Betrachter ab. En anderi wichdigi Konsekwänz vo dr SRT isch d Ekwiwalänz vo dr Masse und dr Energii.
Dr Albert Einstein het die spezielli Relatiwidäätstheorii 1905 im Ardikel „Zur Elektrodynamik bewegter Körper“ veröffentligt, und sich uf d Aarbede vom Hendrik Antoon Lorentz und vom Henri Poincaré gstützt. Wil sich d Theorii mit dr Beschriibig vo Bezuugssüsteem befasst, wo sich relativ zuenander beweege, und mit dr Relatiwidäät vo Zitspanne und Lengene, isch si bald as „Relatiwidäätstheorii“ bekannt worde. 1915 het dr Einstein iire dr Naame Spezielli Relatiwidäätstheorii gee, won er sini Allgemäini Relatiwidäätstheorii (ART) veröffentligt het. Die umfasst, andersch as d SRT, au d Grawitazioon.
D SRT isch dur meereri klassischi Experimänt wie s Michelson-Morley-Experimänt oder s Kennedy-Thorndike-Experimänt und dur e Hufe modärni Test bestäätigt worde.
Iifüerig
D Gsetz vo dr klassische Mechanik häi die bsundrigi Äigeschaft, ass si in jedem Inertialsüsteem, also in jedem Süsteem, wo unbeschlüünigt bewegt wird, gliich gälte (Relatiwidäätsbrinzip). Wäge däm cha mä au im ICE bi voller Faart z. B. e Kaffi drinke, ooni dass d Gschwindigkäit vo 300 km/h irgend e Uswirkig het. D Dransformazioone (Umrächnigsformle), wo mä in dr klassische Mechanik vo äim Inerzialsüsteem ins andere umrächnet mit ene, häisse Galileidransformazioone, und d Äigeschaft, ass die Gsetz nit vom Inerzialsüsteem abhänge (sich also bin ere Galileidransformazioon nit ändere), häisst entsprächend Galilei-Invarianz. D Formle für d Galileidransformazioon si en ummiddelbari Folg vo dr klassische Vorstellig vom ene dreidimensionale euklidische Ruum und ere (äidimensionale) Zit, wo unabhängig isch, und wo alli Ereigniss din bassiere.
Am Ändi vom 19. Jahrhundert het mä aber gmerkt, ass d Maxwell-Gliichige, wo die elektrische, magnetische und optische Fenomeen seer erfolgriich beschriibe häi, nit Galilei-invariant sin. Das bedütet, ass sich d Form vo dene Gliichige veränderet, wenn e Galilei-Dransformazioon duuregfüert wird in e Süsteem, wo sich relativ zum Usgangssüsteem bewegt. Vor allem weer d Liechtgschwindigkäit vom Bezugsüsteem abhängig, wenn mä d Galilei-Invarianz as fundamental betrachtet. D Maxwell-Gliichige weere denn nume im ene äinzige Bezugsüsteem gültig, und wemm mä d Liechtgschwindigkäit wurd mässe, chönnt mä die äigeni Gschwindigkäit gegenüber däm Süsteem bestimme. S berüemtiste Experimänt, wo mä mit em brobiert het, d Gschwindigkäit vo dr Ärde däm bevorzugte Süstem gegenüber z mässe, isch s Michelson-Morley-Experimänt. Käi Experimänt het je chönne e sone relativi Beweegig noochwiise.
Die anderi Löösig vom Brobleem isch s Bostulat, ass d Maxwell-Gliichige in jedem Bezuugssüsteem unverändert gälte und stattdäm d Galilei-Invarianz nit universal gültig isch. An Blatz vo dr Galilei-Invarianz isch denn d Lorentz-Invarianz choo. Das Bostulat het Uswirkige druf ghaa, wie mä Ruum und Zit verstande het, wil d Lorentzdransformazioone, wo d Maxwell-Gliichige unveränderet löön, käi räini Dransformazioone vom Ruum si wie d Galilei-Dransformazioone, sondern dr Ruum und d Zit zämme verändere. Gliichzitig müesse au d Grundgliichige vo dr klassische Mechanik umformuliert wärde, wil si nit Lorentz-invariant sin. Für niidrigi Gschwindigkäite si Galileidransformazioone und Lorentzdransformazioone aber so äänlig, ass mä käni Underschiid cha mässe. Doorum blibt die klassischi Mechanik bi chliine Gschwindigkäite gültig.
Die spezielli Relatiwidäätstheorii liiferet eso en erwiterets Verständnis vo Ruum und Zit, und noch im hängt au d Elektrodynamik nüm vom Bezuugssüsteem ab. Was si vorhärsäit, isch experimentell vilmol mit Erfolg brüeft und mit ere hooche Gnauigkäit bestätigt worde.
D Lorentzdransformazioone
E zentrali Bhauptig vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii isch, ass sich die füsikalische Gsetz bi Lorentzdransformazioone nid verändere, und wil d Gsetz vo dr Elektrodünamik in jedem Bezugssüsteem gliich richdig si, gältet bsundrigs au, ass im Wakuum d Liechtgschwindigkäit konstant isch, dass s Liecht in jedem Bezugssüsteem gliich schnäll isch. Das chunnt diräkt us dr Lorentz-Invarianz, und es wird vilmol as die wichdigsti Äigeschaft vo de Lorentzdransformazioone aagluegt, ass si d Liechtgschwindigkäit unveränderet löön.
Im Einstein si Gedankeexperimänt
Dr Albert Einstein het sich in sim Gedankeexperimänt das eso überlegt: E Zug faart dur e Baanhoof mit dr Gschwindigkäit -v. Uf em Berong und im Zug befinde sich Beobachder, und die wäi iiri Beobachdige und Mässige vergliiche. Si häi Uure, Maassstääb und Blitzliecht, und chönne eso Liechtsignal usdusche. D Loki vorne am Zug chunnt zerst bi dr Iifaart zum «hindere Ändi» vom Berong und denn zum «vordere Ändi» bi dr Usfaart.
Für e Bassaschier, wo us em Fänster uuseluegt, gseet s us, wie wenn äär sich nid wurd beweege, aber s Berong an iim mit dr Gschwindigkäit +v wurd verbiifaare. Noch em Relatiwidäätsbrinzip isch, wien är s gseet, genauso richdig wie was dr Beobachter uf em Berong gseet, wo für iin dr Zuug am Berong verbiifaart. Bäidi Bezugssüsteem sin Inerzialsüsteem und füsikalisch gliichwärtig.
Mä daf nie vergässe, ass jede Beobachder diräkti Ussaage nume über Eräigniss cha mache, wo unmiddelbar an sim Ort stattfinde. Wenn er aber wüsse will, wenn en Eräignis am ene andere Ort stattgfunde het, so chann er sich nume uf d Liechtsignal verloo, wo vo däm Ort us gschickt worde si. Er wäiss, wie wit s Eräigniss wäg isch und wie lang s Liecht brucht het, zum zu iim z choo, und eso chan er usrächne, wenn s Eräigniss bassiert isch, wil d Liechtgschwindigkäit in alle Inerzialsüsteem gliich isch.
Gliichzitigkäit
Was bi de Lorentzdransformazioone mit dr Gliichzitigkäit bassiert isch schwiirig z verstoo. Mä muess sich klarmache, ass d Gliichzitigkäit vo Eräigniss an verschiidene Ort nit im Vorus definiert isch. Für zum d Gliichzitigkäit definiere, verwändet mä d Liechtgschwindigkäit, wil die in alle Bezugssüsteem gliich isch. D Liechtsignal vo zwäi gliichzitige Eräigniss chömme bim ene Beobachder zu verschiidene Zite aa, wenn d Eräigniss nid gliich wit vom Beobachder wäg si. Wenn denn e Beobachder gliich wit äwäg isch vo zwäi Eräigniss und d Liechtsignal von ene gliichzitig bi iim aachömme, denn chan er vo de Eräigniss sääge, si sige gliichzitig bassiert.
Im Gedankenexperimänt wird s eso beschriibe:
In dr Middi vom Berong stoot e Lampe. Dr Beobachder uf em Berong gseet, wenn d d Lampe aagschaltet wird, denn chunnt s Licht an bäide Ändi vom Berong gliichzitig aa, schliesslig het s gliich langi Wääg in bäide Richdige. Für e Bassaschier im Zug gseet s andersch us. S Berong bewegt sich mit ere konstante Gschwindigkäit v gege hinde. S Licht setzt sich aber au im Zug gegenüber in bäide Richdige mit dr Gschwindigkäit c fort. Wenn s Liecht aagoot, si bäidi Ändi vom Berong gliich wit vo dr Lampe äwäg. S vordere Ändi vom Berong bewegt sich entgeege em Liechtstraal, sodass s Liecht gege vorne e chürzere Wääg het, bis dass es am Ändi vom Berong aachunnt. In dr andere Richdig, ruggwärts, bewegt sich s hindere Ändi vom Berong in dr gliiche Richdig wie s Liecht, sodass si Wääg e chli lenger isch, bis es ans Ändi voom Berong chunnt. Doorum chunnt s Liecht am vordere Ändi vom Berong e chli früener aa, ass am hindere und nid gliichzitig.
Dr Beobachder uf em Berong dänggt also, ass s Liecht gliichzitig an de bäide Ändi vom Berong aachunnt, dä im Zug gseet s nid eso. Wil sich die bäide Beobachder aber gliichförmig beweege, isch käins vo de bäide Süsteem bsundrigs udn bäidi häi rächt. D Gliichzitigkäit isch däatsächlig für die bäide Beobachder verschiide.
D Gliichzitigkäit vo Eräigniss, wo der Ort von ene sich nume sänkrächt zur Richdig vo dr Beweegig änderet, isch aber in bäide Bezugssüsteem gliich: Wenn d Lampe uf dr halbe Hööchi vom Zug zwüschen em Boode und em Dach vom Iisebaanwaage hängt, denn chunnt s Liecht für bäidi Beobachder, für dä uf em Berong und für dä im Zug, gliichziitig am Boode und am Dach vom Waage aa.
D Lorentzkontraktion
Wäge dr Relatividäät vo dr Gliichzitigkäit git s non en andere Effekt, wo paradox usgseet: Aagnoo, dr Aafang vom Zug lööst e Liechtblitz us, wenn er am vordere Ändi vom Berong aachunnt, und s Ändi vom Zug macht s gliiche, wenn s am hindere Ändi vom Berong verbiichunnt, denn gseet dr Beobachder in dr Middi vom Berong die bäide Liechtblitz gliichzitig, wenn dr Zug verbiifaart. Für iin si dr Zug und s Berong gliich lang bi dr Gschwindigkäit in däm Momänt.
Für e Beobachder in dr Middi vom Zug gseet s ganz andersch us: Dr Liechtblitz vom Aafang vom Zug chunnt bi iim früener aa as dr Liechtblitz vom hinderen Ändi vom Zug, wil er – us dr Perspektive vom Berong – im vordere Liechtblitz entgege und vom hindere Liechtblitz äwägg faart. Wil dr Liechtblitz vom Ändi vom Zuug bi iim spööter aachunnt as dä vo dr Loki, gseet s für iin us, wie wenn s Ändi vom Zug nonig in Baanhoof iinegfaare sig, wo d Loki scho am uusefaare gsi isch, das häisst, dr Zug isch lenger as s Berong - nid wie s dr Beobachder uf em Berong gseet.
S Relatiwidäätsbrinzip säit, ass bäide rächt häi: Wenn s für e Beobachder im Zug usgseet, wie wenn s Berong, wo sich relativ zum Zug bewegt, verchürzt isch, denn muess es für e Beobachder uf em Berong usgsee, wie wenn dr Zug, wo sich bewegt, verchürzt isch. Die Lorentzkontrakzion gältet numme in dr Richdig vo dr Beweegig, wil jo sänkrächt zur Richdig vo dr Beweegig d Eräigniss in bäide Bezugssüsteem gliichzitig si. Bäidi Beobachder dänke, ass z. B. d Hööchi vo dr Oberläitig über em Zug gliich grooss isch.
Indiräkt cha mä d Lengikontrakzioon au bim Brobleem vom elektromagnetische Fäld von ere elektrische Punktlaadig gsee, wo sich mit ere hooche Gschwindigkäit bewegt. S elektrische Fäld vo son eme Objekt isch bin ere Gschwindigkäit, wo im Vergliich zur Liechtgschwindigkäit seer chlii isch, äifach s Coulombfäld vo dr Laadig, d. h. es het e gliichmäässigi radiali Richdigsverdäilig und en elektrischi Fäldsterki E=Q/R2, wo Q d Laadigssterki und R dr Abstand vom Däili bedüte. Je nööcher d Gschwindigkäit zur Liechtgschwindigkäit isch, konzentriere sich die elektrische Fälder immer mee in de Dranswersalrichdige zur Beweegig, wil sich d Abständ in dr Richdig vo dr Beweegig verchürze. Drzue chunnt, ass jetz näbe de elektrische Fälder au Magnetfälder ufdräte, wo asymptotisch gliich stark sin und um d Beweegigsaggse umekräise.
D Zitdilatazion
Gradeso wie Beobachter in verschiidene Inerzialsüsteem Distanze verschiide mässe, muess mä au wemm mä Zitspanne vergliicht d Relativgschwindigkäit vo de Inerzialsüsteam berücksichtige: Agnoo im Gedankenexperimänt vom Einstein wurd dr Beobachter im Zug am hindere Ändi vom Zug stoo und an jedem Ändi vom Gläis sig en Uur. D Uur am vordere Ändi vom Gläis wird aagloo, wenn d Loki an ere verbiifaart, und d Uur am hindere Ändi vom Gläis wird aagloo, wenn s Ändi vom Zug an ere verbiifaart. Wil dr Zug für e Beobachter am Gläis genauso lang isch wie s Beron, wärde d Uure also noch sim Gliichzitigkäitsbegriff gliichzitig gstartet. D Uur am vorderen Andi vom Gläis wird gstoppt, wenn s hindere Ändi vom Zug an ere verbiifaart.
Dr Beobachter im Zug loot si Uur aa, wenn er bim Iigang zum Gläis verbiifaart, also zur gliiche Zit wie d Uur uf em Gläis aafoot, und er stoppt si Uur, wenn er am Usgang vom Gläis verbiifaart, zur gliiche Zit, wie d Uur uf em Gläis dört. Noch sim Gliichzitigkäitsbegriff goot d Uur am vordere Andi vom Gläis gegenüber dr Uur am hindere Ändi vom Gläis und im Vergliich mit sinere äigene Uur vor, wil noch sim Lengibegriff dr Zug lenger isch as s Gläis. D Zit won er misst vom hindere zum vordere Ändi vom Gläis, isch also chliiner as d Zit, wo d Uur am vordere Ändi vom Gläis aazäigt, wenn er an ere verbiifaart.
Mä cha s au umkeert aaluege und en Uur am Aafang vom Zug und en anderi am Ändi vom Zug aamache und die wärde gstartet, ass es für e Beobachter im Zug usgseet, wie wenn das gliichzitig bassiert isch, nämlig wenn d Loki am vordere Ändi vom Gläis verbiifaart. Für e Beobachter im Zug gseet s denn us, wie wenn d Zit uf em Gläis langsamer wurd vergoo as im Zug.
Bäidi Beobachter häi, bezooge uf iir Inerzialsüsteem, rächt. D Zite si für die bäide verschiide, und für bäidi vergoot d Zit in iirem äigene Ruesüsteem am schnällste, wäärend si in alle Süsteem, wo sich relativ zum äigene beweege, langsamer vergoot. Däm Effekt säit mä Zitdilatazioon. D Zit, wo jede Beobachter uf sinere äigene Uur abliist, häiss d Äigezit und isch vo alle Zit immer die chürzisti, wo für zwäi Eräigniss, wo e churzi Zit zwüschene vergoot, in Inerzialsüsteem gmässe wärde, wo sich relativ zu enander beweege. Alli andere Wärt si im Vergliich lenger, also „zitlig dilatiert“.
D Underschiid si allerdings im dääglige Lääbe munzig. En Interwall dτ vo dr Äigezit isch im Vergliich zur Zitspanne dt, wo vo dr Baanhofuur aazäigt wird, nume e birebitzeli chliner:. Dodrbii isch v d Gschwindigkäit vom Zug, wo öbbe 80 km/h hooch isch, und c isch d Gschwindigkäit vom Liecht, wo öbben e 1 Milliarde km/h grooss isch.
Wäge dr Zitdilatazioon entstoot s sogenannte Zwillingsparadox, wo dr Zwilling, wo in dr Rageete furtfliegt, zu sim Brueder zruggchoo muess, das häisst er stigt vo äim Inerzialsüsteem in e zwäits um. Dorum isch d Situazioon nit sümmetrisch und es git e daatsächlige Underschiid in de Zite: dr Zwilling, wo dehäim bliibe isch, isch im Vergliich zu sim Brueder jetz elter. Mä het dä Underschiid gmässe, wo mä zwäi Atomuure vergliche het. Die äinti von ene isch im ene Flugzüüg um d Ärde umegflooge, wääred die zwäiti am Flugblatz bliibe isch. Wo dr Fluugi zruggchoo isch, het mä e seer chliine Underschiid in de Zite zwüsche de bäide Uure chönne mässe.
Die relativistischi Gschwindigkäitsaddizioon
Am extreemste isch s, wemm mä e Liechtstraal wo uf d Loki grichdet isch, aaluegt. In däm Fall isch dr Effekt vo dr Verlangsamig so stark, dass dr Liechtstraal au vom Berong us wider d Liechtgschwindigkäit het. D Konstanz vo dr Liechtgschwindigkäit isch jo d Grundlaag vo dr Relatiwidäätstheorii. Wäge däm bewegt sich dr Kondukdöör in dr Sicht vom Beobachder uf em Berong immer langsamer as d Liechtgschwindigkäit, wenn er im Ruesüsteem vom Zug lansamer rennt as d Liechtgschwindigkäit: Aagno dr Kondukdöör hebt e Däschelampe uf en Spiegel am Ändi vom Waage und rennt langsamer as s Liecht. Denn wird vom Zug us gsee dr Liechtstraal reflektiert und drifft dr Kondukdöör, bevor dä am Ändi vom Waage aachunnt. Wenn s aber vom Berong us wurd udgsee, wie wenn er schnäller as s Liecht wurd renne, so chiem er am Ändi vom Waage vor em Liechtstraal aa und und dr Liechtstraal wurd en nid dräffe. Aber e sonigs Dräffe am gliiche Blatz zur gliiche Zit isch unabhängig vom Beobachder und dorum gäb s e Widerspruch. Also chunnt bi dr relativistische Addizioon vo zwäi Gschwindigkäite, wo chliiner as d Liechtgschwindigkäit si, immer e Gschwindikäit uuse, wo au chliiner as d Liechtgschwindigkäit isch.
Dr Kondukdöör cha im Zug aber nid nume vüre laufe, sondern au gege hinde. Denn findet s Eräignis „bim neggste Waage aachoo“ witer hinden im Zug statt und isch eso für e Beobachder uf em Berong relativ z öbberem im Zug „z früe“, wäärend die andere Effekt immer no alles langsamer lön lo usgsee. Wenn denn dr Kondukdöör grad so schnäll gege hinde rennt, wie dr Zug vorwärts faart, gseet s au in dr Relatiwidäätstheori eso us, wie wenn sich dr Kondukdöör relativ zum Berong nid bewegt. Wenn er schnäller zrugg lauft, as dr Zug faart, gseet dr Beobachder am Gläis e hööcheri Gschwindigkäit, als er noch dr klassische Mechanik wurd erwarte. Dr Extremfall isch au do e Liechstraal, wo gege hinde grichdet isch, und au dä het vom Berong us gsee genau d Gchwindigkäit vom Liecht.
Impuls, Masse und Energii
Im Einstein sim iibildete Bahnhof git s au e Spiilsalon mit Biliarddisch. Grad wo dr Zug verbiifaart, bassiert uf eme Disch öbbis, wo dr Beobachder am Gläis eso beschribt: Zwäi Biliardchuugele, wo bäide die gliichi absoluti Gschwindigkäit häi wie dr Zug, beweege sich sänkrächt zum Gläis ufenander zue, butsche vollkomme elastisch zämme, und zwar eso, ass si sich noch em Stooss parallel zum Gläis beweege, die roti in dr Richdig, wo dr Zug faart (und eso in däm sim Bezugssüsteem in Rue isch), die blaui in dr andere Richdig.
Vom Zug us gsee rolle d Chuugele vor em Zämmebutsche schreeg ufenander zue: Parallel zum Gläis häi bäidi d Gschwindigkäit vom Berong (wil si sich jo mit em Berong mitbeweege), und sänkrächt zum Gläis häi si Gschwindigkäite wo zunenand entgegegsetzt sin (die Komponänte chunnt drvo, ass sich d Chuugele relativ zum Berong sänkrächt zum Zug beweege). Dr Gsamtimpuls vo de bäide Chuugele sänkrächt zum Gläis isch also null, parallel zum Gläis isch dr Gsamtimpuls zwäimol d Masse von ere Chuugele mol d Gschwindigkäit vom Berong.
Noch em Zämmebutsche het die roti Chuugele d Gschwindigkäit null, und dorum isch au dr Impuls null (us dr Sicht vom Berong isch si mit dr Gschwindigkäit vom Zuug in dr Richdig vom Zug underwägs gsi), dr Impuls vo dr blaue Chuugele isch jetz glich em Gsamtimpuls. Zum d Gschwindigkäit vo dr blaue Chuugele uusefinde, muess mä die relativistischi Gschwindikäitsaddizioon, wo im vorige Abschnit erkläärt worde isch, bruche, das häisst, d Gschwindigkäit vo dere Chuugele isch chliiner as die dobbleti Gschwindigkäit vom Berong (= d Gschwindigkäit vom Zug). Dorum gältet die klassischi Erhaltig vom Impuls nüme. Wemm mä mit em relativistische Impuls rächnet, wo sterker as linear mit dr Gschwindigkäit waggst, blibt dr Impuls wider erhalte. Us däm Grund muess au die kinetischi Energii bi hooche Gschwindigkäite schnäller waggse, as si s noch dr klassische Mechanik duet.
D Ekwiwalänz vo Masse und Energii säit, ass mä d Rueenergii vo jedem Däili, Körper oder füsikalische Süsteem an sinere Masse m cha ablääse. D Rueenergii isch proporzional zur Masse. Dr Faktor, wo die bäide Gröössene verbindet, isch s Kwadrat vo dr Liechtgschwindigkäit: Wil mä an dr Masse d Rueenergii cha ablääse, verstoot mä, wiso bim radioaktive Zerfall oder bi dr Kärnspaltig d Dochderdäili zämme weniger Masse häi as dr Kärn, wo si von em abstamme: E Däil vo dr aafänglige Rueenergii isch in die kinetischi Energii vo de Dochderdäili und mänggisch au in anderi Straalig umgwandlet worde.
Die sogenannti relativistischi Masse und d Ruemasse
Wemm mä mit dr Energii E (v) vom ene Däili oder Körper, wo vo dr Gschwindikäit abhängig isch, für das, wenn es sich bewegt, e Masse zuedäilt, so säit mä dere die relativistischi Masse. Si isch kä festi Äigeschaft vom Däili, wo vom Bezugssüsteem unabhängig isch, sondern hängt vo sinere Gschwindigkäit (bzw. vo dere vom Beobachder) ab. Im Ruesüsteem isch gliich grooss wie d Masse m, und die bezäichnet mä wäge däm vilmol as Ruemasse. Wenn d Gschwindikäit in dr Gröössenornig vo dr Liechtgschwindigkäit isch, wird immer gröösser. Mit dr relativistische Masse isch dr relativistischi Impuls wie in dr Mechanik vom Newton „Masse mol Gschwindigkäit“. Dass dr Impuls vom ene Däili ooni Gränze cha waggse, wääred si Gschwindigkäit dur d Liechtgschwindigkäit gege oobe begränzt isch, chunnt drvo, ass die relativistischi Masse cha waggse ooni dass es e Gränze gege oobe gääb. Im Beriich vo relativistische Gschwindigkäite reagiert e Däili uf e Chraft sänkrächt zu sinere Flugrichdig, so dass mä em noch dr Newtonsche Mechanik grad die relativistischi Masse müesst zueschribe. Für e Chraft in dr Richdig vo dr Gschwindigkäit müesst mä allerdings wider en anderi Masse nää, und für anderi Richdige isch d Beschlüünigung nit parallel zur Chraft.
Dr Begriff vo dr relativistische Masse wird doorum in dr modärne Füsik nid brucht. So cha mä iire Wärt nit mit ere Woog im Gravitazionsfäld mässe. Schliesslig het mä für die relativistischi Masse bis uf e konstante Faktor c^2 scho d Bezäichnig Energii. Dr Begriff Masse hingege bezieht sich, wie in dr Füsik vom Newton, uf en Äigeschaft vom Däili, Körper oder füsikalische Süsteem, wo vom Bezugssüsteem unabhängig isch, nid wie d Gröössene Gschwindigkäit, Impuls und Energii.