cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Buleuterion
Räst vo antike Buleuterie cha mä z Apollonia, z Delfi (mit Doppelapside), Ephesos, Iasos, Delos, Olympia, Priene und z Milet gsee. Uf dr Agora vo Athen het män en alts und e nöis Buleuterion gfunde.
Burg Oberschaffhausen
D Burg Oberschaffhuse, au Burg uf em Seelebärg gnännt, isch e abgangeni Burg bi Betzinge im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch sidlig vu dr Gmei uf em Seelebärg gläge.
Die Hecheburg isch anne 1964 bin ere Erkundig vum Gländ entdeckt wore. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Prytaneion
E Prytaneion isch dr Sitz vo de Prytane ( prytaneis) gsi, wo in vile antike griechische Stedt (Poleis) d Regierigsgschäft gfüert häi. D Prytane si die füerende Verdräter vo dr Bule (Rootsversammlig) gsi. S Prytaneion isch am ene zentrale Blatz in dr Stadt gstande, mäistens in dr Nööchi vo dr Agora. Im Prytaneion het s häilige Füür vo dr Hestia brennt, wo d Göttin vom hüüslige Härd gsi isch.
E Mööli im Prytaneion isch e bsundrigi Eer gsi, wo mä für usserordentligi Verdienst überchoo het. Hützudags wurd mä für so öbbis Eerebürger wärde.
Communauté de communes Ill et Gersbach
D Communauté de communes Ill et Gersbach ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 4. Februar 2002 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han elf Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Wàldighoffe gsìì, Präsidant dr André Bohrer. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté de communes d’Altkirch, Communauté de communes du Secteur d’Illfurth, Communauté de communes du Jura Alsacien un Communauté de communes de la Vallée de Hundsbach zum neie Verbànd Communauté de communes Sundgau füsioniert wore.
Küttigkofen
Chüttigkofe (amtlich Küttigkofen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz gsii. Am 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Ätikofe, Ätige, Bibere, Brüggle, Chibberg-Buechi, Gossliwiu, Hessigkofe, Mülidorf u Schäppech zur noie Gmeind Buechegg fusioniert.
Bauern-Tabak
Der Buure-Tabak (Nicotiana rustica), isch e Art us der Familie vo de Nachtschattegwächs. Me seit im ou Randblatt-Tabak. Er chunnt ursprünglech us em Amazonasgebiet z Südamerika. Wäg sym Gruch wird är ou als Veielitabak bezeichnet.
Küttigkofen
Geografi
Chüttigkofe isch es Dorf am Ändi vom Mülitau. D Gmeindsflächi umfasst 59,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 31,9 % Waud u 8,3 % Sidligsflächi.
Bauern-Tabak
Beschrybig
Der Buure-Tabak isch e eijährigi chrutigi Pflanze, wo 40 bis 60, ganz sälte 120 cm höch wird. D Pfanze hei chläbrigi Drüsehaar bedeckt. D Blattstile sy 5 bis 15 cm läng, d Blattspreite isch 10 bis 30 cm läng, eiförmig, länglech bis lanzettlech, hüütig u a der Blattbasis härzförmig bis abgrundet.
D Blüeteständ hei kompakti bis lockeri Rispe mit vil Blüete, d Blüete sitze uf 3 bis 7 mm Blüetestile. Der bächerförmigi, behaarti Kelch isch 7 bis 12 mm läng, d Kelchlappe sy unregelmässig drüeggig. D Chrone isch grüenglech-gälb, besteit us 5 Chronbletter, wo zu nere 1,2 bis 2 cm länge Röhre mit öppe 4 mm Durchmässer verwachse. Am Ändi vo der Röhre bilde d Chronbletter churzi, stumpf zuegspitzti Lappe. D Stoubbletter sy underschidlech läng. D Samechapsle isch fescht chugelförmig u het e Durchmässer vo 1 bis 1,6 cm. D Same sy bruun u länglech u öppe 1 mm läng.
Küttigkofen
Geografi
Nochbergmeine si Chibberg-Buechi, Brüggle u Lüterkofe-Ichertswiu im Kanton Soledurn u Bätterchinge im Kanton Bärn.
Bauern-Tabak
Beschrybig
D Chromosomezahl betreit 2n = 48.
Küttigkofen
Gschicht
Chüttigkofe isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1316 aus obrenchúttenkouen.
Bauern-Tabak
Verbreitig
Der Buure-Tabak chunnt ursprünglech z Bolivie, z Peru u z Ecuador vor.
Küttigkofen
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 3,1 % gläge.
Bauern-Tabak
Verwändig
Der Buure-Tabak wird u isch ursprünglech im obere Amazonasgebiet (Peru, Ecuador, Süd-Kolumbie, Wescht-Brasilie) innerhalb vo der traditionelle schamanische Amazonasmedizin i der "Vegetalismo" (Spanisch für: Heikund mittels Pflanzlechegeischter) vo der Mestize-Heiler u native Heiler agwändet worde. Da derby gilt der Pflanzegeischt vom Tabak als eine vo de mächtigschte Schutzgeischter. Meischtens wird der Buure-Tabak im Amazonasgebiet zum obe erwähnte Zwäck als mapacho (filderlosi Zigarette), ganz sälte innere Pfyffe groukt. Im Amazonasgebiet, also ou drüber us im weschtle Südamerika, isch die i der Schwyz bekannti öffendlechi, gwohnheit vom Altagskonsum vo Tabak, nid üblech. I Teile vo Mexiko isch der Buure-Tabak oder wild Taback ou als Ucuch bekannt. Der Buure-Tabak wird syt em Drissgjährige Chrieg z Euroba about u exischtiert i zahlryche Sorte. Hüt isch är allerdings nur no z Russland, einige oschteuropäische Länder u z Südameika vo Bedütig. Ds bekanntischt europäisch Ruschica-Produkt isch di russischi Machorkazigarette. Es bsundere Merkmal isch der höch Nikotinateil i de Bletter. Der Buure-Tabak gedeit am beschte uf sandigem Bode mit em ne gwüsse Lehmateil. Es isch z empfähle, mindischtens alli zwöi Jahr neu z säje, wil d Gfahr besteit, dass d Tabakqualität lydet. D Bletter wärde zur Verarbeitig mit heissem Wasser gwässche, tröchnet u verchlyneret.
Küttigkofen
Religion
70 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 15,4 % römisch-katholisch.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Chüttigkofe ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch, aber au zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Susanne Würmli-Kollhopp
D Susanne Würmli-Kollhopp (* 1945 z Schottike) isch e Schwizer Chorläitere.
Läbe und Wärk
Si isch 1945 uf d Wält choo, isch in de Kantöön Züüri und im Appezäll ufgwachse und het Primarlehrere und und Häilpedagogin glehrt. Si wohnt sit 1974 z Buckte und isch mit em Chlaus Würmli verhürotet. Si hai zwai erwachsene Söhn, dr Chasper und dr Res.
D Würmli-Kollhopp het johrelang an dr Muusig-Akademii Basel gschafft und Jugendchör gleitet. Hützudags isch si dört no bi de Chör «Vocale-Chor», «Jugendchor Cantat», und «Jugendchor iVox» dätig. Sit 1980 dirigiert si dr «Gmischt Chor Buckte» und vier Johr druf het si dr «Vepate-Frauechor Basel» gründet und gläitet, wie spööter au dr «ChorBasel». Vo däm isch si immer no d Eeredirigäntin.
D Susanne Würmli-Kollhopp isch Vorstandsmitgliid gsi vom SFEC, dr schwizerische Föderation Europa Cantat.
Neuenburg (Adelsgeschlecht)
D Groofe vo Nöijeburg si e Schwizer Aadelsgschlächt gsi, wo sini Güeter im hütige Kanton Nöijeburg ghaa het. D Familie het sich in verschiidnigi Linie ufdäilt und dr Groofeditel «vo Nöijeburg» isch denn an d Linie vo de Nöijeburg zu Nidau choo, und wo die usgstorbe isch, häi en d Groofe vo Friburg gerbt.
Härkumft
D Groofe vo Nöijeburg gälte wäge iirem Bsitz zwüschen em Jura und dr middlere Aare und dr Kastvogtei über s Chloster Erlach as Noochkomme vo de Groofe vo Fenis. Es git aber käi klaari urkundligi Beleeg für iiri Härkumft.
Rosenburg (Müllheim)
D Burg isch anne 1439 s erscht Mol gnännt wore. Im 19. Johrhundert sin di letschte Räscht vun ere abdrait wore. Hite isch vu dr ehmolige Burgaalag nyt me erhalte.
Neuenburg (Adelsgeschlecht)
Gschicht
Die erste fassbare Verdräter as Heere vo Nöijeburg si dr Rudolf I. († 1143/1149), as Heer vo Nöijeburg (de Novocastro) vo 1125 aa erwäänt, und si Brueder Mangold († 1165) gsi. Dr Rudolf isch mit dr Emma vo Glâne us em Friburgische verhürootet gsi, dr Schwöster vom Wilhelm, wo dr letscht vo däm Freiheeregschlächt gsi isch. Er het noch em Dood vom Wilhelm 1443 d Heerschaft Arconciel gerbt. D Nöijeburger häi z Nöijeburg d Burg vergröösseret, wo under em Rudolf III. vo Burgund († 1032) baut worden isch, und häi d Stiftschille lo baue. Dr Ulrich II. († 1191/92), dr Soon vom Rudolf I., het si Iifluss in Jura ufe usgwytet, sini Söön Rudolf II. († 1196) und Ulrich III. († 1225) si as Groofe vo Nöijeburg beläit. Noch em Rudolf II. isch si Soon Berchtold († 1260) choo.
Dr Ulrich III. und dr Berchtold häi 1214 Nöijeburg e Stadträcht (stedtischi Freihäite, frz. franchises) gee und häi im Joor 1218 dr Familiebsitz ufdäilt. Dr Ulrich het die dütschsproochige Gebiet uf em rächte Ufer vom Nöijeburgersee und d Landgroofschaft Aarburgund überchoo und dr Berchtold die franzöösischsproochige Gebiet am lingge Ufer. Dr Berchtold het d Gebiet zwüsche Ligerz und Bözige an s Fürstbistum Basel müesse verpfände, es isch im aber glunge, si Iifluss ins Val de Travers uszbräite, won er daas 1237 vom Johann I. vo Chalon, Groof vo Burgund, as Lääche überchoo het.
D Groofe si ursprünglig Wasalle vom Köönig gsi, 1288 si si Afterwasalle vo de Groofe vo Chalon-Arlay worde. Mit ere gschickte Hüroots- und Bündnispolitik isch s ene glunge, iir Territorium im Waadtland uszbräite. Wo dr Groof Ludwig gstorbe isch, isch 1373 die männligi Linie erlosche, und d Groofschaft isch an si Schwöster Isabella gfalle. Wo die 1395 gstorbe isch, het iire Nöwöö, dr Groof Konrad III. vo Friburg, d Groofschaft Nöijeburg gerbt.
D Söön vom Ulrich III. häi noch sim Dood 1296 dr Bsitz in d Linie Nöijeburg-Nidau (erlosche 1375), Nöijeburg-Stroossbärg und Aarbärg (Aarbärg-Aarbärg und Aarbärg-Vallangin, erlosche 1517) ufdäilt.
Wolfgang Kleiber
Dr Wolfgang Kleiber (* 21. Novämber 1929 z Fryburg i. Br.; † 4. Juni 2020 ) isch e dytsche Sproochwisseschaftler gsii un vu 1970 bis zue syre Emeritierig 1997 Brofässer fir Histoorischi Sproochwisseschaft an dr Universiteet Mainz.
Lääbe un Wiirke
Dr Wolfgang Kleiber het an dr Universiteet Fryburg Germanischtik, Romanischtik und Gschiicht studiert. In syre Haimetstadt het er anne 1955 iber ''Die Flurnamen von Kippenheim und Kippenheimweiler. Ein Beitrag zur Namenkunde und Sprachgeschichte am Oberrhein promoviert, het s 1959 s Staatsexamen abglait un 1968 habilitiert mit em Thema Otfrid von Weissenburg: Untersuchungen zur handschriftlichen Überlieferung und Studien zum Aufbau des Evangelienbuches''. Vu 1957 bis 1970 isch er Laiter vu dr germanistische Abdailig vum Inschtitut fir Gschiichtligi Landeskund z Fryburg gsii.
Anne 1970 isch dr Ruef an dr Johannes-Gutenberg Universiteet Mainz as Brofässer fir Histoorischi Sproochwisseschaft chuu. Ab 1976 het dr Kleiber am Institut für Geschichtliche Landeskunde an der Universität Mainz (IGL) d „Abteilung II: Sprach- und Volksforschung“ glaitet, wu anne 1974 uf sy Initiatiiv yygriichtet wooren isch, un isch glychzytig bis 2003 zweete Vorsitzer vum Inschtitut. In syre Amtszyt isch d Publikazioonsraie „Mainzer Studien zur Sprach- und Volksforschung“ ins Lääbe gruefe woore. Anne 1979 het er zäme mit em Heinrich Löffler un em Konrad Kunze dr Histoorische sidweschtdytsche Sproochatlas uusegee. Unter dr Projäktlaitig vum Kleiber isch in dr Joor 1979 bis 1996 dur interdisziplineeri un internazionaali Zämenaarbet dr meebändig Wortatlas der kontinentalgermanischen Winzerterminologie (WKW) entstande, gfeerderet vu dr Volkswagenstiftig un dr Dytsche Foorschigsgmainschaft (DFG).
Dr Kleiber isch Mitgliid bi vyl wisseschaftlige Greemie un Verainigunge gsii, dodrunter syter 1975 vu dr Akademie der Wissenschaften und der Literatur Mainz.
No syre Emeritierig anne 1997 isch er wyter aktiiv bliibe un het si wider em Otfrid von Weißenburg gwidmet, wu scho Thema vu syre Habilitazioonsschrift gsii isch. Vu 1999 bis 2003 isch di au DFG-gfeerderet vierbändig Neiuusgaab vu s Otfrids Evangeeliebuech uusechuu.
Im Juni 2020 isch dr Wolfgang Kleiber im Alter vu 90 Joor gstoorbe.
Foorschigsschwäärpinkt
Dr Kleiber het gfoorscht iber Dytschi Sproochgschiicht, Dialäktology, Volks- un Namekund mit Schwäärpinkt uf romaanisch-germaanischem Sproochkontakt, historischi Fachsprooch un Dialäktkartografy, un au mittelalterligi Literatuer.
Wäärch (Uuswaal)
Dr Wolfgang Kleiber het e Hufe wisseschaftligi Publikazioone gschriibe un rusgee.
as Rusgeeber
Prytaneion von Athen
S Prytaneion vo Athen isch dr Sitz vo de Athener Prytane gsi, wo d Regierigsgschäft vo dr Polis gfüert häi, und het sich in dr Tholos vo Athen befunde. Noch de Reforme vom Kleisthenes 508/507 v. d. Z. häi jeedes Mol  50 Rootsmitgliider von ere Phyle für 35 oder 36 Dääg as Prytane fungiert, und Daag und Nacht het von ene e Driddel müesse aawääsend si. Si häi in dere Zit in dr Tholos gschloofe und gässe.
D Tholos isch e runde Tämpel gsi und isch an dr Südwestsite vo dr Agora vo Athen gstande. Mä vermuetet, ass si zwüsche 470 und 460 v. d. Z. uf de Drümmer vom ene eltere Geböid baut worde isch, wo d Perser 480 v. d. Z. zerstöört häi und villicht au e Prytaneion gsi isch.
Im Joor 86 v. d. Z. het dr Sulla d Athener Tholos zerstöört. Under em Augustus isch si wider ufbaut worde. S Geböid isch bis um 450 n. d. Z. brucht worde.
Willisau
Am 25. Jänner 2004 het s Stemmvouch vo Willisou Stadt ond s säubig vo Willisou Land de Fusionierig per 1. Jänner 2006 zuegstomme.
Geografii
Willisou liid im Lozärner Henderland am Rand vo de nördleche Uusläufer vom Willisouer Huusbärg, em Napf. Am Zämefloss vo de Buech- ond de Änziwegere. Om s historisch Städtli ome sey i de letschte 40 Johr noodinoo nöi Quartier entstande. Sit de Fusionierig esch Willisou met sine 4169 Hektaare und knapp sebetuusigzwöihondert Ywonner vo de Flächi wie au vo de Ywonnerzahl här die gröscht Gmein im Wahlchreis.
D Gmein esch en Teil vom Ennere Willisouer Bärgland, wo im Norde bes zom Quärtau Hottu – Gättnou – Auberswiu reicht. S Gmeindsgebiet lampet bes öber di nördleche Uusläufer vom Napf ose ond birüert s ober Weggertau.
D Landschaft esch houptsächlech dör die unverwächsubare Eigeschafte vo de Napfabdachig prägt, met de Egge und Chrache, de usdehnte Hobel ond Höger met stotzige ond weniger gäche Abhäng ond de wasserriiche schmauere und breitere Tauböde.
Rächt gross si d Höeondersched ennert de Gmein: Wydemöli 534 m, Guetegg im Mänzbärggebiet 1070 m. Die viufeutig Landschaft met erem Waudrichtom bietet verschednigi Räiz und chönnt es ender ruchs, hüüfig em Wend usgsetzts Klima.
Näbem Städtli und de Aglomeration gets no wiiteri Sedlige i de Gmein; Däiu (a de Houptstross Willisou-Mänznou), Schüüle (ufem haube Wäg zom Mänzbärg uf öppe 800 m.), Rohrmatt, Oschtergou ond Chäppelimatt. Zodäm gets onzellti Buurehöf öber di ganz Gmein verteilt.
D Nochbergmeynde send Auberswiu, Ettiswiu, Gättnou, Grosswange, Hergiswiu, Lutere, Mänznou, Ufhuse ond Zäu.
Gschecht
893: En alemannischi Hofsedlig Cozeriswilare (= Gesserswiu/Gesserswil) em Willisouer Bärgland esch aktechondig.
1101: Erstmaligi Nänig vom Ort Willineshouwo.
1302/03: A de Stöu vom höttige Pfarrdorf werd vo de Freyherre vo Haaseborg en befestigts Zentrum.
1330: Willisou chont s Rächt zor Abhautig vo Johres- ond Wochemärt öber.
1367: Dör Hürot wärde d Grafe vo Aarbärg Willisouer Stadtherre.
1375: Im Guglerchrieg werd die schlächt bewehrt Stadt vom Härzog Leopoud abeprönnt.
1386: De Härzog Leopoud III. vo Habsborg beföut bem Uuszog us Willisou weder d Vernechtig vo de Stadt (das esch vor de Schlacht be Sämpech gse).
1407: D Nochfahre vo de Haaseborger verchoufe d Stadt ond d Grafschaft ad Stadt Lozärn – dye lokrativ Landvogtei Willisou esch vier Johrhondert lang e Teil vom Stadtstaat Lozärn.
1471: Willisou brönnt abe.
1704: De Grossteil vo de Stadt brönnt zom vierte Mol ab.
1798: Im Gfoug vo de Staatsomwäuzig verlüred d Stadtbörger eri Vorrächt. D Stüürbezerk Stadt ond Chelegang osserhaub vo de Stadt wärdid zu Munizipalitäte.
1803: D Mediationsregierung erchlärt de Munizipalitäte Stadt und Landschaft zo eigeständige Gmeinde.
2006: Am 1. Jänner fusioniere die bede Gmeinde zo Willisou.
Bes Endi 2012: Wilisou esch de Houptort vom glichgnannte Amt Willisau gse. Uf e 1. Januar 2013 esch s Amt dor e Wahlchreis (oni Houptort) ersetzt worde.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Sproche
Bi dr Volkszellig 2000 hey vo de Iiwohner 94,5 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,5 % Italienisch ond 4,9 % anderi Sprache.
Z Willisou redt me s hochalemannisch Lozärntüütsch, aber em Henderland tönts denn scho fascht wen em Oberaargöi.
Religion
Früener esch dye ganz Bevöukerig Metgled vo de römisch-katholische Chele gse. Im Joor 2000 heds 81 % römisch-katholischi und 8.9 % evangelisch-reformierti Chreschte ggää. Wiiters hed me 2.8 % Musliim ond 7.3 % Aghörigi vo andere, ned chrestleche Religione oder haut Konfessionslosi gfonde. Die meischte Moslem chöme us Aubanie, Kordistan ond de Törggei; e Menderheit vo Aghörige us andere Religione sey fasch usschliesslech tamilischi Hindu us Sri Lanka.
Politik
Bi dr Nationaurootswahle 2015 hed s das Ergebnis ggää: BDP 0,7 %, CVP 30,9 %, FDP 19,6 %, GLP 3 %, GP 5,3 %, SP 9,4 %, SVP 26,9 %, Süschtigi 4,3 %.
D Stadtpräsidentin vo Willisou esch d Erna Bieri (Stand Februar 2016).
Verchehr
Willisou liid a de Bahnstrecki Lozärn-Langetu. Verantwortlech före Betreb esch höt d BLS AG. Denäbe gets d Buslinie Willisou-Ettiswiu-Sorsi, Willisou-Ettiswiu-Näbike-Autishofe ond Willisou-Hergiswiu-Höbali.
Willisou liid a de Houptstross Dagmersöuue-Wouhuse-Lozärn. Sitt 1999 werd de Transitvercher öber d Omfahrig gleitet. Dye nöchste Outobahnaschlöss sey a de A2 z Dagmersöuue – 11 km – ond z Sorsi – 13 km wiit ewägg.
Roothuus
S Roothuus esch nochem Stadtbrand vo 1704 aus Chaufhuus met Schaal (Metzg), Chorn- ond Tuechlaube bouet worde, s Willisouer Ellemass (63 cm) esch bem Igang aabrocht, s Ärdgschoss esch bes 1956 auus Schlachthuus und sethär aus Börgersaau gnotzt worde, chorz noch 1800 esch usem Chloster St. Orbe es spotbarocks Schueutheater ibouet worde; eis vo öutischte i dere Bouart i de Schwyyz. 1989–1991 esch es vouständig restoriert worde, ond me het s aut Theater im Estrech obe neu installiert.
Pfarrchele
D Pfarrchele esch 1805 bes 1810 ufere em Schlossrii vorglagerte Terasse us Chauchtoff bouet worde ond esch di gröscht uf de Lozärner Landschaft. D Architekte sey dye beyde Ennerschwyyzer Chelebouer Josef Purtschert us Pfaffnou ond de Joseph Singer us Lozärn gse. Archäologischi Grabige hey zeygt, dass mindestens vier chlyneri Chele a der gliiche Stell gstande sey. D Gröndig vo de erste Chele esch öuter aus d Gröndig vo de Stadt. Usem 13. Johrhondert stammt de bescht erhaltnig romanisch Cheletorm vom Kanton, me seit em ou Heidetorm. De monumental, zwöigschossig Gloggetorm vom Adolf Gaudy us Rorschch göut aus en architektonischi Pionierleistig im Ysebetonbereich und het benere Renovierig 1928/29 de zierlech Dachriiter ersetzt, wo zchli worde esch. Noch ere omfassende Restorierig vo 1991 bes 1997 wyst de Bau hötzotags weder de ursprönglech Charakter vonere klassizistische Pfylerhalle-Chele uf. Si werd ziert vo Ydröckleche Autarböuder ond Deckefreske vom Willisouer Moler Xaver Hecht ond de Süddütsche J. A. Mesmer ond J. G. Vollmar und elegante Stukkature vom Vorarlbärger Johann Moosbrogger.
Obertor
Em Obertor seit me au s nedrig Tor, wöus weniger höch esch aus s Ondertor; ursprönglech esch es vermuetlech en Torm gse, wo gäge s Städtli hii offen gse esch, bem drette Stadtbrand vo 1471 esch es aber teilwiis abebrönnt und om 1550 met de Höuf vo de lozärnische Obrigkeit weder ufbouet worde; es zeichnet sech dör en eifachi Befeschtigong mit hochrächteggige Öffnige us; het aber aus Kerker dienet. Me cha nor öber en Leitere i Torm; öberem Portau heds stadtiiwärtz zwöi Löie mitt em Lozärner ond em Willisouer Wappeschöud. Sit 1886 ghörts de Korporation Willisou.
Ondertor
Früener het me em Ondertor ou Zytturm gseit. Es esch bem grosse Stadtbrand vo 1471 verbronne ond met de Höuf vom Lozärner Root 1543 weder ufbouet worde; be de Füürbronscht vo 1704 heds im Gägesatz zom Obertor starch glette; gmäss enere Orchond, wo me i de Tormchopple gfonde het, esch es 1768 renoviert ond 1805 nöi teckt worde, 1854 esch es aber, wöus boufellig worde esch, weder abgresse worde. 1980 hed mes denn aber dank ere Stefftig vom Willisouer Ehrebörger Eugen Meyer nach aute Vorlage mit vergrösseretem Dorchgang nöi bouet, ond me het ou d Tormuhr vo 1544 ond Tormglogge vo 1706 weder ibouet – ond het nöi es vöusiitigs Gloggespeu.
Auti Stadtmöli
Teylwys stammt s Fondamänt vo de aute Stadtmöli us de Ziit vo de Stadtgröndig 1302/04. D Weschtfassade esch zom grosse Teyl di mettuauterlech Stadtmuur. 1585 esch si aus Houzbou mit stadtsiitiger Ständerkonschtruktion ond legendem Dachstueu bouet worde, het aber scho s höttig Gebäudevolume erreycht. De Mölibach, wo vo de Wegere abgeleitet esch, het men ou för d Bekämpfig vo Hüserbränd ond zor Stadtreinigong ygsetzt. 1918–1920 sey d Möliyrechtige technisch ernöieret worde und me het d Fassade met de höttige Fenschterschtellig erstöut. Bes 1989 esch im Gebäu e Möli betrebe worde, 1998 het si d Aubärt-Chöchlin-Steftig gchouft ond vouständig renoviert. Hötzotags eschs Wasserrad sogar met Transmission weder en Betreb, ond d Möli werd aus Kouturzäntrum ond för e Sammlig vo historische Musigenschtrumänt gnotzt.
Ursprungshuus vo de Willisouer Rengli
S Geböi bstod us zwöi Ursprongshüüser, s lengg esch vom Léon Nordme för d Waarehuuschetti Manor gmietet worde, s rächt esch aber s Ursprongshuus vo de Willisouer Rengli. Om 1850 esch es zom erschte Mou vom Heinrech Muurer pouet worde, s ursprönglech Rezäpt het em sini zwöit Frou, d Martha Peyer, wo Chöchin ufem Schloss Heydegg gse esch, öbergä. 1880 esch do s Huus verpachtet ond spöter a Moritz Amrein-Brügger verchouft worde, 1924 sey die beide Hüüser zome Gschäfts- ond Wohnhuus ombouet worde, 1930 do omnes Café erwiiteret worde ond schliesslech esch d Rengliproduktion i «Gebr. Amrein & Co.» omgnännt worde. Drofabe esch es zersch döre Wauter Ränggli-Amrein ond spöter de döre Wauter Ränggli-Schöppech ond hötzotags döre Michael Ränggli-Kuurme wiitergfüert worde.
Möligass 2
S Huus en de Möligass 2 esch vermuetlech s öutischt Huus vo Willisou. E Joorrengzählig a de Tröme ond em Muurwärch macht wohrschindli, as es om 1340 ad Stadtmuur bouet worde esch. Noch em Stadtbrand vo 1375 het me en zwöite Bou met eme tormartige, ad Stadtmuur agfüegte Ybou us Muurwärch pouet, vermuetlech auus füürsecherem Ufbewahrigsort. De höttig Bou esch aus Ständerbou met houzigem Obergschoss 1471–1472 bouet worde. S erscht Obergschoss het en spotgotischy Decki. S Huus hed de Stadtbrand vo 1704 heil öberstande. 1991 hett mers denn vouständig restauriert; 1994 esch en Fassade auus Meschig zwösche nöi ond aut de de urspröngleche Farb enstande.
Spittel
S Spittel esch noch em Brand vo 1704 a de Stettugass (wo de Name vom Spittel het) bouet worde. Es het aus Pflägestazion för mettulosi Chranki und Auti, aber ou aus Wäisehuus ond Herbärg för armi Lüüt dienet; bes 1961 esches aus Autersheim gnotzt worde. Im 19. Johrhondert esch es döre Ybezog vom südlech apoute Huus vergrösseret worde. D Glederig vo de drügschossige Fassade esch wiitgehend ursprönglech; 1995/96 esch es vouständig restoriert worde. Im Estrech sey no vier höuzigi Chammere erhaute, zwöi defo aus Arrästzälle.
Bronne
D Houptgass esch dör drüü Bronne, om 1600 entstande, glederet; früener sey si ou vorderi Bronne gannt worde, d Quelle sey ennerhaub vo de Rengmuure am Schlossbärg (hender de Chele). Dye Bronne wysed dye sehr säutnig Form vome Sebenegg uf, scho im 18. Johrhondert hey Bronnesüüle met Statue existiert, 1951–1956 sey dye, wiu di aute boufellig worde sey, vom yheimische Steymetz Gottlieb Chreiliger noch em aute Ress ond Mass neu erstellt worde. Sit de 60er Johre sey si met Bronzefiguure usgstattet.
Ondere Bronne
Chelepatron Paulus, vom Luzärner Böudhouer Rouf Brem.
Mettlere Bronne
Maria met em Chendli, vom Luzerner Böudhouer Franco Annoni; dä Bronne esch vor 1950 no achteggig gse.
Obere Bronne
Chelepatron Petrus; vom Zörcher Böudhouer Eugen Häfufenger.
S Heyligbluet (Kapälle)
Ursprönglech eschs s Heyligbluet en houzigi Kapälle gse ond do 1497 ine ggoschtete gotische Steybou omgwandlet worde. 1674 het me si ine Renassancebau met ere offne toskanische Vorhalle omgwandlet. Si wyst drey figureriichi höuzigi Früebarockiautär uf ond ou acht Öugmäud vo 1684 met de Gröndigslegände. 1854 esch en dekoratifi Houzdecki met neuteschtamäntleche Szene, Apostle ond de Näbepatrone vo de Kapälle bouet worde.
Es esch früecher en starch bsuechte Waufahrtsort gse; es Ablassfäst mit Sühneprozässion fendet am zwöite Sonndig noch Pfingschte statt ond erenneret an d Frevutat vom 7. Juli 1392.
Ehemoligs Schueuhuus Willisou-Land
S ehemolig Schueuhuus Willisou-Land esch en of Repräsentation usgleggte Zwäckbou im Jogendstiu. Dör Landabtusch esch er im Johr 1907 ufem Gebiet vo de Stadt Willisou bouet worde; de Vorgängerbou esch en markanti Zähnteschüür, ou Schötte gnännt, gse. Bes 1965 esch es aus Schueuhuus gnotzt worde, ond i de sebzger Johr het me en omfassende, zytgmässe Enne-Uusbou för d Omnotzig aus Verwautigsgeböi vorgno. Im Stägehuus fendt me sehenswärti Hendergmäud vome Konschtmoler Joseph Schwägler (1906–1987) us Hergiswiu.
Landvogteyschloss
Ursprönglech esch a de Stöu vom Landvogteyschloss nome en offnige Torm, Chutzetorm gnannt, gse; är esch för d Abwehr id Stadtmuur bouet worde. 1690 bes 1695 het me en Abou före jewiilig Landvogt vo Willisou gmacht, de Architekt esch onbekannt, d Ossewänd wiised Sgraffitodekoratione, d Ennerüüm richi Stuckature, Grisäiemolereie, Schnetzereie, Täferwärch, konstvolli Wand- und Deckemolereie usem Barock uf; im ersten Obergschoss befendet sech en Böuderzüklus vo de Heiligbluet-Legände vo 1638. 1833–1836 esch es es Lokau vonere höchere Schueu gse onderem dütsche Pädagog Friedrich Fröbel, em Begrönder vo de Chindergärte; spöter esch es au normaus Schulhaus gnotzt worde; noch de Ronovierig vo 1979–1982 het me d Hans-Rölli-Stobe ybouet, wo a dä Liedermacher, Sänger ond Dechter us Willisou erenneret. Hötzotags esch es de Setz vom Amtsgrecht.
Borghügu met de St. Niklousekapäue
D Alag met de habsborgerische Borg «Aut Willisou» ond enere Kapälle stammt vom Ändi vom 12. Johrhonder. Si esch 1321 de Habsborger verpfändet ond 1386 im Sämpacherchrieg zerstört worde, aber d Borgkapälle esch vor de Zerstörig verschont plobe. Die esch ursprönglech e chlineri ond nedrigeri Kapälle met romaische Rondbogefensterli gse. Die öutischt Glogge vom Kanton Lozärn met ere hebräische Enschreft esch om 1200 gosse worde. Im 14. Johrhondert het me d Kapälle nöi bouet, Ändi vom 15. Johrhondert esch si vergrösset worde, ond vo do sey die öutischte Molerei öberem Chorboge. Usem 16. Johrhondert stammt d Rankemolerei im Chor ond s gross Wandböud met em Martyrium vo de Zäätuusig Ritter of de lengge Siite. 1655 esch en barockisierte Nöibou met de höttige Fensteröffnige, dekorative Wyranke i de Fensterlybige ond em Portau met schötzendem Vorzeyche ond Borchele dezuecho.
Koutur ond Bruchtom
Met de Stadtgröndig vo 1303 het Willisou s Märträcht öbercho. No höt fendt drom a yedem legschte Donstig im Monet e Märt im Städtli statt. Ofem Roothuusplatz fendt am Samschtig alle de Buuremärt statt.
Willisou esch en Fasnachtshochborg. Yedes Johr am Frytig nochem Dreychüngetag werd d Fasnacht eröffnet, ond de Zonftmeyschter zied met de Guuggemusige is Städtli y. Am Sonndig vorem Schmotzige Donnstig fendt alle d Städtlifasnacht statt. Au paar Johr füehrt d Karnöffuzonft es enternationaus Narreträffe döre. Emmer am Gödismändig stod de traditionelli Spröchliobe ofem Programm.
Willisou esch traditionell katholisch prägt. Im Mai/Juni fende am Frohlichnam (eme höche katholische Fyrtig) ond am Sondig druf, am Willisouer Heilig-Bluet-Fäscht, grossi Prozässione dör s Stedtli ond dör die Omlegende Gebiet statt. Met debi sey alle d Herrgotsgrenadier ond d Corpis Chresti Brüederschaft met de Kanonier, wo ofem Schlossfäud Böllerschöss ablöy. Demet werd alle d Dorchfüerig vo de Prozässione ond die Litorgische Höhepönkt agchöndt.
Emmer Ändi Ougste / Afangs Septämber füert me z Willisou sed de 70er s Enternational Jazz Festival Willisau döre.
Alle am drette Oktoberwochenänd (Samschtig bes Mändig) esch im Stedtli ond ofem Zähnteplatz dye gross Willisouer Chöubi (Kirchweih).
Sitt nünzäsächsenünzg esch afangs Dezämber im Stedtli de Chreschchendlimärt.
Schuele, Sportalage
Ofem Schlossfäud oberhaub vom Städtli liid en grossartigi Schueu- ond Sportalag. Näb de Vouchsschueu (1.–9. Klass), ufteilt uf d Schueualaage Schloss und Schlossfäud, esch au d Kantonsschueu und Gwärbeschueu ofem gliiche Areau. D Sportalag bietet föif Raseplätz, en 400 m Rondbahn, drey Hartplätz, nün Tornhalle, devo zwöi drüfach Tornhalle ond es Hallebad. Drnäbst gets nos Freyziitzentrum Willisou met Tennishalle ond Tennisplatz. Es ghört aber ou no en Minigoufalag, es Fitnesscenter, en Squashhalle ond e Sauna met Dampf ond Sprodubad ond natürli es Restaurant dezue. Dye beyde Chendergärte sey im Pfarreyheim ond a de Mänzbärgschtrooss. D Heylpädogogisch Sonderschueu esch im Momänt zwöiteylt, s Houptgeböi stod am Schötzerain. Denäbscht gets au Schueuzemmer i de Pavions ufem Schlossfäud. Osserhaub vom stedtische Gebiet werd no i de Chäppelimatt Chenzgi bes sächsti Klass (alle in Dopuklasse) sowie i de Schüüle, äbefaus Chendergarte bes sächsti Klass (alle in Drüerklasse) onderrechtet.
Rütschelen
Geografi
Rütschele ligt am weschtleche Rand vom Langetetau. D Gmeindsflächi bsteit us 58,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 35,6 % Waud u 5,5 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Lotzu, Madiswiu, Ochleberg u Bleiebach.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,1 % gläge.
Religion
82,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,4 %, CVP 0,6 %, EVP 3,4 %, FDP 8,2 %. GLP 4,0 %, GP 4,8 %, SP 16,0 %, SVP 39,3 %, Suschtigi 4,3 %.
Gmeindspresidänt vo Rütschele isch dr Stefan Herrmann (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Johann Ulrich Hubschmied
De Johann Ulrich Hubschmied (* 4. Februaar 1881 z Rüschegg im Bëërner Schwarzeburgerland, † 14. Mäi 1966 z Chüsnacht am Zürisee), isch en Schwyzer Romanischt gsy, wo as Nameforscher zwaar bikant woorde, aber auch starch umstritte gsy isch.
Rütschelen
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Rütschele ghört zum Hochalemannisch.
Johann Ulrich Hubschmied
D Schrybig vom Naachname wächsled i de Familie zwüsched Hubschmid und Hubschmied. Me säit, das seg drum, das me de Vatter Johann (mit «i»), de Soo Johann Ulrich (mit «ie») und der Änkel Johannes (mit «i») besser heg chönen vonenand underschäide.
Läbe
De Hubschmied – d Familie chunt uursprünglich us em Oberaargau – isch im Schwarzeburgische, ganz ere ländliche Gäged, uufgwachse; syn Vatter isch deet Pfarer gsy. Am Aafang hät en dëë dihäimen underrichtet; eerscht für d Oberstuufen isch er a di öffentlich Schuel ggange. Ab 1896 hät er s stedtisch Gimnaasium z Bëërn bsuecht. Nach de Matuur hät er zeerscht a der Uniwërsitëët Züri bim Heinrich Morf, nachane a der Uniwërsitëët Bëërn bim Louis Gauchat und bim Samuel Singer Romanischtik und Gërmanischtik gstudiert; Usslandsemeschter hät er z Floränz bim Ernesto Giacomo Parodi und z Parys bim Jules Gilliéron und em Mario Roques ygläit. 1904 hät er, wider z Bëërn, s Gimileererdiploom für Französisch, Italienisch und Latyn überchoo. Syni Dissertazioon über d Bildig vom Imperfäkt im Frankoprowänzaalisch hät er 1907 abgschlosse; si isch – fascht namaal nöi gschribe – 1914 truckt woorde.
Gschaffet hät de Hubschmied zeerscht churz a de Zäntraalbiblioteek Züri und nachane, vo 1906 bis 1909, as Redakter bim Schwyzerischen Idiotikon. Er isch as Naachfolger vom verstoorbnige Heinrich Bruppacher aagstellt woorde, und me häts bsunder gschetzt, das er sich in wältsche Patois guet uusgchänt hät – schliessli gits im Schwyzertüütsch verschideni Interakzioone zwüsched de verschidene Landesspraache. Dezue chunt, das me froo gsy isch, wider en Verträtter vom Bëërntüütsch i de Redakzioon z haa. Wi all Redaktoore doozmaal hät er na en Zwäitprueff ghaa, nämli Leerer. Das isch aber au de Grund gsy, wurum er so gly wider vom Wöörterbuech ewëgg isch und d Stell em Emil Abegg überlaa hät – zwee Prüeff näbetenand sind em z vill gsy. Er hät aber na wyter as Uuskumftspërsoon für romanischtischi Fraage tienet.
De Hubschmied isch dänn 1911 volamtliche Leerer für Französisch, Tüütsch und Latyn am Zürcher Leererseminar z Chüsnacht woorden (i de säbe Gmäind hät er sich dann äu 1935 laa ybürgere) und vo 1923 bis 1949 Französisch- und Italienischleerer a de Kantonsschuel z Züri gsy. I dëre Zyt hät er sich i s Keltisch ygschaffet – äigetli dur Zuefall, wil d Büecher us Tüütschland wäge der Imflazioon nach em Eerschte Wältchrieg eso günschtig z chauffe gsy sind –, und hät aafaa über Oortsnäme publiziere. Ab 1931 hät er dur d Vermitlig vo sym Stuudiefründ Jakob Jud en regelmëëssigen äistündige Leeruuftraag für Ortsnamekund a der Uni Züri überchoo und sich, wider uf Yladig vom Jud, 1944/45 au zum Privaatdozänt habilitiert. En äigetlichi Habilitazioonsschrift hät er nöd gschribe; i syneren Aatrittsvoorläsig isch es um Götter und Dëëmoone i Flussnäme ggange. Vo 1947 bis 1952 hät er dänn zletscht as Titulaarprofässer gwürkt.
2. April
Dr '''2. April''' isch dr 92. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 93. in Schaltjohr), dodermit blybe no 273 Däg bis zum Änd vum Johr.
Johann Ulrich Hubschmied
Schaffe
De Hubschmied hät am Lauffmeeter publiziert, gäge hundert Uufsätz – nöd nu im Biräich Romanischtik, näi, au über s Galisch, s Ilyrisch und zletschtenänds au über s Etruskisch. Er hät probiert, über d Tüütig von Schwyzer Ortsnäme i di tunkel Vergangehäit chönen ineluege, und hät au gmäint, er chönn asewääg sogaar s Tänke und d Voorsteligswält vo dëne früenen Ywoner vo de Schwyz usechützle. Dezue isch er überzüügt gsy, dass s Keltisch und s Etruskisch i den Alpe no rächt lang wytergläbt hebid.
Me isch scho doozmaal syneren Aarbet rächt kritisch gägenübergstande. Es Byspiil: De Flussname Kander chund, umbistritte, vo voorröömisch *kando- «wyss» – nach de Mäinig von mäischte nach de hele Farb vom Wasser. Nöd so für de Hubschmied: Ëër hät i dëm «Wyss» e mächtigi Göttin gsee, d Kandarâ «di Wyss», wo s Wasser heg laa schuume, ryssen und aastyge. Au di etruskisch Baasis, wo-n-er i mängem rëëtoromaanischen Ortsname gsee hät, isch bim Andrea Schorta, em beschte Gchäner von Bündner Oortsnäme und Hauptverfasser vom Rëëtische Namebuech, nöd guet aachoo. Hüt isch me na kritischer gägenüber sym Schaffe, wil er i vill z vill Ortsnamedüütige uf s Keltisch zrugg isch statt äifach uf s Alemanisch.
Überhaupt isch er gëërn anderer Mäinig gsy weder d Schwëërgwicht vo de doozmaalige Spraachwüsseschaft. Vom Schorta hämers grad ghaa, und er hät au Müe ghaa mit em Schaffe vom Indogërmanischt Julius Pokorny und de Romanischte Wilhelm Meyer-Lübke, Ernst Gamillscheg und Jakob Jud, wil em die z «junggramatisch» und z razionalischtisch tänkt händ – s junggramatisch Forschen isch e Richtig gsy, wo starch uf Luutgsetz glueget hät.
Suriname
Suriname (surinamisch: Sranan []) isch e Staat in Südamerika.
Er gränzt im Norde an dr Atlantisch Ozean, im Oste an Französisch-Guayana, im Süde an Brasilie und im Weste an Guyana. S Land verdankt si Name wohrschiinlig em Stamm vo de Surine, wo vo de Arawak us däm Gebiet vertriibe worden isch. Dr Nationalfiirtig isch dr 25. Novämber. Sit em 25. Novämber 1975 isch Suriname unabhängig vo Holland.
Geographii
Suriname isch mit ere Flechi vo 163.820 km² s chliinste unabhängige Land in Südamerika.
Gebirg
In dr südlige Helfti vom Land lige drei grossi Gebirgschettene, s Wilhelminagebirg, s Eilerts-de-Haan-Gebirg und s Tumuk-Humak-Gebirg. Die höchsti Erhebig isch dr Julianatop mit 1.280 Meter.
Klima
S Klima isch tropisch. Zweimol im Johr, vom Afang vom Dezämber bis zum Afang vom Februar isch die so genannti Chliini Rägeziit und vo Ändi April bis Mitti August die Grossi Rägeziit. Drzwäsche lige vo Afang Februar bis Ändi April die Chliini Drocheziit und vo Mitti August bis Afang Dezämber die Grossi Drocheziit. Die durchschnittligi Tämpratur schwankt zwüsche 24 und 36 Grad Celsius.
D Niiderschlagsmängi wachst vo dr Küste (öbbe 1.500 mm) ins Landesinnere (bis fast 3.000 mm im Südoste).
D Johresziite folge dr Bewegig vo dr innertropische Konvergänzzone (ITC), wobii mä d Gränze zwüsche de Johresziite vor allem im Küsteberiich nit scharf cha drenne wägem Iifluss vom Atlantische Ozean und dr Seewindzirkulation, wo drzueghört.
Gwässer
Wichtigi Flüss si dr Suriname, der Saramacca, der Coppename und d Gränzflüss Corantijn und Marowijne. Alli Flüss verlaufe vo Süde nach Norde.
Vo 1960 bis 1965 isch e Stausee agleit worde für Stromerzüügig, dr Blommesteinsee. Er liit im Nordoste vo Suriname und bedeckt e Flechi vo maximal 1.560 km².
Flora und Fauna
Suriname kennt e grossi Vilfalt an Flora und Fauna. D Maria Sibylla Merian het d Natur vo Suriname zum erste Mol berüehmt gmacht, wo si vo 1699 bis 1701 naturwüsseschaftligi Studie bedriibe und ihri Resultat in ihrem Wärk Metamorphosis insectorum Surinamensium veröffentligt het. Wo Suriname 1975 unabhängig worden isch, het dr Staat vo Holland eini vo de kostbare Usgobe as Gschänk übercho.
Wie in de meiste tropische Länder isch d Natur au z Suriname gfährdet dur e Raubbau, wie u. a. Entwaldig dur Abholze, Bauxitmine und dur d Verschmutzig as Folg vo öbbe 2.000 bis 3.000 legale und illegale Goldmine.
Allerdings het Suriname au e langi Gschicht uf em Gebiet vom Naturschutz. Do stränge sich verschiideni Organisatione, wie z. B. die staatlige Behörde, Dienst van's Lands Bosbeheer (LBB), Stichting Natuurbehoud Suriname (STINASU) und dr WWF aa, die vorhandene natürlige Ökosystem z schütze.
Suriname het elf Naturschutzgebiet, ei Naturpark und vier bsunderi Umwältgebiet (Multiple-use management areas), Mehrzwäckareal wo im Küstenberiich lige.
Bevölkerig
D Republik Suriname isch ethnisch sehr heterogen, was sich au in dr Religionszuegehörigkeit und de underschiidlige Muetersproche zeigt.
Ethnie
Die grösste Gruppe in dr Bevölkerig si mit:
Sproche
D Amtssproch isch Holländisch. Sit 2005 isch Suriname au Mitgliid vo dr Niiderländische Sprochunion (Nederlandse Taalunie). Mehr als 500 Wörter us em surinamisch-holländische Sprochgebruuch si in die neusti Version (2005) vom Wörterbuech, „Woordenlijst Nederlandse Taal“ (Groene Boekje), ufgno worde. Noch ere Sprochundersuechig, wo in Verbindig mit em Iidritt in d Sprochunion in Ufdrag ge worden isch, isch Holländisch für 60% vo de Surinamer d Muetersproch. Holländisch wird bruucht in dr Verwaltig, im Parlamänt, im Underricht, im Handel, in de Medie und im däglige Läbe au as Schriftsproch. Bi dr Volkszehlig vom August 2004 het sich usegstellt, ass s Holländische in Suriname im Ganze in 46,6% vo de Huushalt und in dr Hauptstadt Paramaribo in 66,4% d Umgangssproch isch.
Näben em Holländische sind vor allem d Kreolsproche Sranan-Tongo (früehner abwärtend Taki-Taki gnennt), wo vo fast dr ganze Bevölkerig as Erst- oder Zweitsproch gschwätzt wird, d Muetersproche vo de verschiidene Bevölkerigsgruppe. Au Änglisch isch wiit verbreitet. Sranan-Tongo, oder churz Sranan, isch ursprünglig d Sproch vo de so genannte Kreole gsi, isch hüt aber au d Lingua franca uf dr Stross. Wiiteri Umgangssproche si en Usgliichsdialäkt, wo em Hindi ähnlig isch, s so genannte Sarnami Hindi, Javanisch, d Kreolsproche Saramaccaans und Aukaans, divärsi indigeni Sproche, südligi Dialäkt vom Chinesische, dr syrisch Dialäkt vom Arabische und Portugiisisch under de Juden. Drzue chunnt in de letzte Johr s brasilianische Portugiisisch wo vo de zahlriiche brasilianische Goldsuecher gschwätzt wird, wo meistens illegal iigwanderet si.
D Pidginsproch Ndyuka-Trio Pidgin, wo nit mit Ndyuka, ere Form vo Aukaans, sött verwächslet wärde, wird kuum no bruucht.
Religion
Agobe noch Religionszuegehörigkeit (Resultat vo dr 7. Volkszelig 2004, Zensus 7, Januar 2007):
Sibylle Ott
D Sibylle Ott (* 1956 z Basel) isch e Schwiizer Filmmachere und Kulturvermittlere.
Suriname
Religion
Under de christlige Religionsgmeinschafte git s vili Konfessione. Die Römisch-katholischi Chille, die Evangelischi Brüedergmeind, die Reformierti Chille, d Lutheraner, d Pfingstbewegig, d Züüge Jehovas, d Methodiste etc. si verdräte. Drnäbe git s no e chliini jüdischi Glaubensgmeinschaft.
Sibylle Ott
Läbe und Wärk
D Ott isch z Basel uf d Wält choo. Noch dr Schuel het si e Zitlang as Landkommunardin, Büürin und Wirtin uf em Land gläbt. Denn het si Glägehaitsarbaite gmacht as Sekretärin und Journalistin. Hützudags läbt si z Basel und macht sit 1992 Film, vor allem dokumentarischi. Si git au as Gastdozäntin an dr Fachhochschuel Nordwestschwiiz Underrichd und laitet Kürs.
Si het e Dokumentarfilm «Mit eigenen Augen» (Pankraz Film) draiht, wo 1998 im Basler Stadtkino urufgfüehrt worden isch. 2001 het si dr Dokumentarfilm «Captain Handicap» gmacht.
Sit 2001 laitet si s Basler «wildwuchs»-Festival für Behindereti und Nit-Behindereti, wo in däm Johr vo dr gmischte Musikcombo «Die Anderen» und vo «zmittsdrin» gründet worden isch. 2009 het si für die künstlerischig Laitig vom Festival dr Kulturbriis vo dr Stadt Basel überchoo.
Homo faber (Roman)
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__ '''Homo faber. Ein Bericht''' isch e Roman vom Schwiizer Schriftsteller Max Frisch. Nach synere Veröffentlichung im Oktober 1957 isch er zum Bestseller und eim vo de bekannteste Prosawärch vom Frisch worde. De Roman isch vilfach übersetzt worde und wird hüüfig i Undersuechige vo de Literaturwüsseschaft und im Schuelunderricht behandlet. De Volker Schlöndorff het de Roman 1991 als Homo Faber verfilmt.
De Titel vom Roman isch es Wortspil mit de Hauptfigur, em Walter Faber, und em anthropologische Begriff homo faber für de schaffendi Mänsch. De Walter Faber isch en Ingenieur mit eme sträng rationale, technisch oriäntierte Wältbild. De Zuefall und di verdrängti Vergangeheit bräched i sys ggordnete Läbe yy. Dur e Verchettig vo unwahrschinliche Ereigniss trifft er nachenand uf sy verstorbnig Jugedfründ, syni unvergässeni Jugedliebi und syni Tochter. Wil er nid gwüsst het, dass di jungi Frau syni Tochter gaht er en inzestuösi Liebesbeziehig mit iren yy, wo zunere Tragödie füehrt. Erst am Schluss gseht er syni Verfählige und Versüümniss yy. Er isch todchrank und will sys Läbe chehre.
Näbe Elemänt us synere Autobiografy het de Max Frisch im Roman Homo faber es paar Chärntheme vo sym Wärch verarbeitet: de Konflikt zwüsched de persönliche Identität und de soziale Rolle, d Bestimmig vom Dasyy dur Zuefall oder Schicksal, de Gägesatz zwüsched Technik und Natur oder Mythos, schlächti Beziehige zwüsched de Gschlächter und s verfählte Läbe.
Bühl (Lothringen)
Bühl (frànzeesch Buhl-Lorraine, bìs 1920 Buhl, ditsch Bühl, 1940-44 Bühl am Kanal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bühl lijt am Rhin-Marne-Kànàl, sìdeschtlich vun Sarrebourg.
Züe Bühl ghere àui no d Willer Bettling, Jungforst, Mouckenhof (Mückenhof) und Neuhof.
Gschìcht
Bühl ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Johrhundert àls Bule.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bühl ghert zem Rhinfrankisch.
Grossfamilie
Ä Groossfamilie beschdoht us erä gröössere Grubbe vo verwandte Persone, wo zu zwei odr mehr Generatione ghöre.
Forme vo dr Groossfamilie
Das chönne die Eltere mit ihre Chinder und Groosschinder si, mit Unggle, Dante odr andere Verwandte. Früener het mä au d Diener drzue zelt. D Familie-Mitgliider hai meischdens zsämme in eim Huus oder einere Siidlig gläbt und hai ä wirtschaftligi Eiheit bildet und wo hüfig zsämme buurt odr es Handwärk uusgüebt hai.
Induschdriiländer
D Zahl vo de Groossfamilie isch mit dr Induschdrialisierig in de Induschdriiländer scho vor em Zweite Wältchrieg gfalle, aber d Familieblanig wo mit dr Antibabypille sit de 1970er Johr eifach worden isch, het in Bevölkerigsschdadistike ä klari Schbuur in dr Geburtekurve hinterlo, dr so genannt Billeknick.
In de Induschtriiländer schbiile d Groossfamilie immer non ä Rolle in alle soziale Schichte, au wenn mä ä dütligi Ahüfig in dr Oberschicht cha feschtschdelle, wo prozentual chlii isch. Dorum gseet s us, wie wenn d Groossfamilie verschwunde siige.
Noch em Mikrozenus 2005 läbe z Dütschland no ei Prozänt vo de Mensche in Familie, wo Eltere, Chinder, Groossvater und Groossmueter und in sältene Fäll sogar Urgroosseltere im gliiche Huushalt zsämmeläbe.
Entwickligsländer
In Entwickligsländer si d Groossfamilie schdärker verbreitet. Das het vor allem mit der Art z due, wie mä dört d Familie blant. In Gsellschafte, wo dr Groossdeil vo dr Bevölkerig in dr Landwirtschaft dätig isch, chönne immer Händ zum schaffe bruucht wärde, so dass d Chinder d „Pensionsvorsorg“ vo ihre Eltern si. Wil schdaatligi soziali Iirichdige im allgemeine nid exischdiere, wird s Überläbe vo vile Familiemitgliider nur dank dr Groossfamilie gsicheret, z. B. wenn ä Frau bi dr Geburt vom enä Chind schdirbt, odr wenn öbber alt wird und nüm cha schaffe.
Gsellschafte mit Polygamii
In Gsellschafte, wo d Poligamii erlaube, chönne d Familieverbänd theoretisch dütlig gröösser si.
Bezirk Muri
De Bezirk Muri isch en Bezirk vom Kanton Aargau. Es isch de südlichscht Bezirk vom Aargau un bsteht us em mittlere un em südliche Teil vom Freiamt. Im Norde gränzt er a de Bezirk Bremgarte, im Oschte an de Kanton Züri, im Südoschte an de Kanton Zug, im Weschte an de Kanton Lozärn un es chlises Stück gränzt a de Bezirk Länzbrg. De Hauptort isch Muri. Det isch s Bezirksamt gsii, wo uf Endi 2012 ufghobe worden isch. De Bezirk Muri het früener vier Fridesrichterchreis gha. Jetzt sind all die Chreis im Fridesrichteramt Bezirk Muri zämegfasst. De Bezirk Muri het 19 Iiwohnergmeinde. Er isch 138,95 km² gross und het öpe 36'000 Iiwohner.
Rötteln (Begriffsklärung)
Rötteln stoht fir:
Lueg au:
Rödelsburg
D Rödelsburg isch e abgangeni Burg bi dr Gmei Ehrechilche im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf ere bewaldete Aahechi eschtlig vu Staufe.
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite no ne Grabe erhalte.
Uwe Heinrich
Dr Uwe Heinrich (* 1965) isch e dütsche Dramaturg und Theaterpädagog, wo s «junge theater basel» leitet.
Läbe und Wärk
Dr Heinrich isch 1965 z Dresde uf d Wält choo und in dr DDR ufgwaggse. Er het Dütsch und Kunsterziehig studiert und druf an dr Hochschuel vo de Künst Berlin Spiil- und Theaterpedagogik. Denn het er z Dresde und z Basel as Kunsterziehjer, Museums- und Theaterpedagog gschafft. Hützudag läbt er z Basel und isch sit em Johr 2000 dr Laiter und Dramaturg vom «junge theater basel», und broduziert dört jedi Saison zwai brofessionelli Inszenierige uf Schwiizerdütsch. Für si Arbet am junge theater het er 2008 dr Kulturbriis vo dr Stadt Basel überchoo.
Mecklenburg-Vorpommern
Meckleburg-Vorpommre (dt. Mecklenburg-Vorpommern, plattdütsch Mäkelborg-Vörpommern) isch a dütsches Bundesland und ligt im Nordoschtä fa Dütschland. Des Bundesland isch relativ groaß und hätt aber nu ca. 1,7 Millione Iwohner. D Hauptstadt isch Schwerin. Bekannt sind oh die Städt Wismar und Rostock.