cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
DR-Baureihe 64
Deil vom Drybwärch un èm Kessèl sin vo dè Baureiè 24 übbernõ worrè. Sie hèt, bis uff zeen Exemblaar, welli übber è Krauss-Helmholtz-Gschtell vofüèt hèn, Risselgschtell. D Faarzüüg ab dè Betrièbsnummerè 64 368 sin 10 cm länger als diè vorherigè. Fälschlicherwys wörred diè Faarzüüg nõch èm dõmòls modischè Damè-Haarschnitt oft mit èm Spitznamè „Bubichopf“ bezeichnèt, eigentlich handlet s sich bim Bubichopf um diè Baureiè 62.
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin no 393 Faarzüüg übrig blibbè, vo dènnè 278 a diè Dütsch Bundesbaan un 115 a diè Dütsch Rychsbaan gangè sin. D 64 311 isch nõch 1945 z Öschterrych blibbè un hèt bi dè ÖBB d Reiè 64 bildet. Z Polè voblibbeni Exemblaar hèn vo dè PKP d Bezeichnig OKl2 erhaaltè, i dè ČSR, im ehemòligè Sudetèland, vorhandeni Loks hèn vo dè ČSD d Baureiè 365.4 erhaaltè, è baar bi dè sowjetischè SŽD ygreitè Loks d Baureiè ТУ. 1968 sin bi dè Bundesbaan no 60 Maschinnè vorhandè gsi. 20 Lokomotyvè vo dè BR 64 sin, meischtens z Dütschland, museal erhaaltè blibbè.
Derzit git s no mindeschtens sibbè betrièbsfähigi „64er“, vir devò z Dütschland:
Fair use
Fair Use isch im anglo-amerikanische Rächtssyschtem s Rächt, Material z benutze, wo gschützt isch dur s Urheberrächt (Copyright), ohni a Bewilligung vom Bsitzer vom Urheberrächt. Gwüssi Kriterie müesse erfüllt si: s benutzte Material macht nummen ä chliine Deil vom Gsamtwärk uus, es wird für uneigenützigi Zweck bruucht wie öffentligi Bildig. So darf mä zitiere us em ä Wärk, Deil drvo erwähne zum es z kritisiere oder z kommentiere, ä Parodi druff mache, aber mä darf kei Satire drus mache.
Linde
Linde stoot für:
Linde isch dr Naame vo dene geografische Objekt:
Flüss:
Ortschafte oder Ortsdäil in Dütschland:
in Nordrhii-Westfale:
Ortschafte in de Niiderland:
in Pole:
in Russland:
in Tschechie:
Lindeböim wo Naturdänkmööler si:
Linde isch dr Naame vo deene Undernääme:
Holozän
S Holozään (bopuläärwüsseschaftlig au Noochiiszitalter) isch dr geegewärtigi Zitabschnitt vo dr Ärdgschicht. In dr Chronostratigrafii und dr Geochronologii isch s Holozään e Serii bzw. Epoche und wird noch em Beschluss vo dr International Commission on Stratigraphy (ICS) sit 2018 in drei geoloogischi Stuefe iidäilt (Grönlandium, Northgrippium, Meghalayum). Es het vor öbbe 11'700 Joor mit dr Ufwermig vo dr Ärde am Ändi vom PLäistozään aagfange.
Dr Naame
D Bezäichnig Holozään stammt us em Altgriechische und bedütet em Sinn nooch „s ganz Nöije“ (ὅλος hólos ‚ganz‘ und καινός kainós ‚nöi‘). Dr Begriff wisch 1867/1869 bzw. scho 1850 vom franzöösische Zooloog Paul Gervais brägt worde.
Kwelle
Dr Ardikel «Holozän» uf dr dütsche Wikipedia
Aachen
Aachen, aigetli Bad Aachen, (Öcher Platt: Oche, ) isch e chraisfreji Stadt un Kurstadt im nordrhy-weschtfälische Regierigsbezirk Köln. D Stadt Aachen isch Mitglid vum Landschaftsverband Rhyland un ghert noch em Aachen-Gsetz mit Wirkig vum 21. Oktober 2009 as chraisfreji Stadt zue dr Stedtregion Aachen. Anne 1890 het Aachen zum erschte Mol d Yywohnerzahl vu 100.000 iberschritten un isch syterhär di weschtligscht Großstadt vu Dytschland. Aachen gränzt an d Niderlande un an Belgie.
Iberblick
D Stadt isch bekannt fir ihri Gschicht, wu bis in d Jungstaizyt zrughggoht un ihre dodermit verbunde kulturäll, archeologisch un architäktonisch Erb. Dr Aachener Dom, s Wohrzaiche vu dr Stadt, isch zäme mit em Domschatz 1978 as erschts dytsch Kulturdänkmol un zwaits Kulturdänkmol wältwyt in d Wälterblischt vu dr UNESCO ufgnuu. Aachen isch Bischofssitz un e wichtige Standort vu dr dytsche Sießwareninduschtry (Zentis, Lambertz, Lindt & Sprüngli). Mit dr Rhynisch-Weschtfälische Tächnische Hochschuel (RWTH) het d Stadt aini vu dr greschte un traditionsrychschte tächnische Universitete z Europa. Derzue isch Aachen e Zäntrum fir Maschineböu, Automation, IT, Laser- un Umwelttechnology.
Dr Dialäkt vu Aachen, s „Öcher Platt“ (mer sait dert Öscher Platt), ghert zue dr ripuarische Dialäkt.
Keel
Keel, im lokale Dialäkt Käl (dt. Kayl, frz. Kayl), isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Käl ghere d Ortschafte Keel un Téiteng (Tetingen/Tétange).
Verwaltig
Keel ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Keel isch dr John Lorent (LSAP). Scheffe sin dr Carlo Birchem un dr Marcel Humbert (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Keel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1235 as Keyle.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Keel ghert zum Moselfränkisch.
Schartenhöhe
Definitionè
Beidi Definitionè sin glychbedütend.
Dè Begriff vo dè relativè Ysattelung isch vom Klaus Hormann 1965 bräsentyrt. Sitdèm isch s Konzèpt vofynèrèt un uusbaut worrè.
Pèr Konvention wörd d Schartèhöchi vom högschtè Bärg vo dè Èrdè, im Mount Everescht, entschprèchend sinèrè Höchi übber m Meer uff feschtgsetzt. Korreschpondyrènd zuè dè Schartèhöchi vom Mount Everescht wörd au dè Meeresschpygel i sèllèm Sinn als Schartè aagsää. Dõdemit wörd d Definition au uff diè högschstè Bärg vo dè Kontinänt ußerhalb vo dè eurasischè Landmassè un uff Inslè erwitterèt: We-mò sich vorschtellt, dass dè Meeresschpygel solang stygt, bis dè bedrèffende Gipfel durch s Wasser vo allè höchèrè Gipfel drènnt isch, asè isch d Schartèhöchi graad glych wiè d Höchi vo dè so entschtandnè Inslè, wo dè Gipfel druff stòt. Mit Uusnaam vom högschtè Bärg von èrè Landmassè exischtyrt für jeddè Bärg gnau ei Bezuègsschartè. Umkeert cha jeddi Schartè nu für èn bschtimmtè Bärg als Bezuègsschartè gèltè.
Èn normyrtè (skalyrtè) abgleitètè Wärt isch diè Ortographischi Dischtanz, wo d Schartèhöchi is Vohältnis zuè dè Höchi setzè duèt.
Bezuègsbärg
Sièt mò vom Mount Everescht ab, cha mò für jeddè Gipfel ènnèt vo dè maßgeblichè Schartè (yschlièßlich vom Meeresschpygel) zuè mindeschtens eim höcherè Bärg chò. È baar vo sèllnè Bärg mit gwǜssè Eigèschaftè wörrèd mèngmòl als spezièlli Bezuègsbärg für d Brominènz vom bedrèffèndè Gipfel glischtet. I dè hauptsächlich änglischschprõchigè Literadur wörrèd si als Parent Mountains benamst. È baar gängigi Konzäpt wörrèd im Folgendè vorgschtellt.
Line Parent
Dè Line Parent von èm Gipfel isch dè ènnèt vo dè Bezugsschartè im Volauf vom Kamm folgende nägschtligènde höchére Gipfel, wo mò hèrrè chunnt, ooni dǜèfer abzschtygè z müèsè. Well dè Line Parent sèlber è gwissi Selbschtändigkeit uffwysè sött, muè für èn è Mindescht-Schartèhöchi feschtgsetzt wörrè (vgl. Selbschtändigkeit vo Bärg un Gipfel im Hochgebirge). Je nõchdèm, wellè Wärt mò dõ aasetzt, cha mò zuè unterschydlichè Line Parents für dé glyche Gipfel chò. Drübber usè wörrèd voschidèni Aasätz vofolgt, wiè dè Line Parent ermittlè cha, wenn sich z. B. dè Gròt ennèt dè Bezugsschartè deilè duèt un mò d Waal zwǜschè zwei höchèrè Bezugsbärg hèt. Sèllèwäg hét dè Ron Tagliapietra vorgschlagè, dè nägschtglègène höchère Gipfel, gmessè am Volauf vom Gròt, als Bezugsbärg z nää, au wenn sèllè dÈ nidrigere vo dè beidè Kandidatè isch.
Dè Prominence Parent von èm Gipfel, oft au als Prominence Master benamst, isch dè nägschtligende brominenteschte Gipfel, wo im Kammvolauf folgè duèt un wellè mò übber d Bezugsschartè erreichè cha, ooni dǜèfer abschtygè z müèsè. Dè Prominence Master isch immer au höcher wiè dè Uusgangsgipfel. Well er immer è größeri Schartèhöchi wiè dè Uusgangsgipfel hèt, cha mò dõ von èrè Abschtammung im eigentlichè Sinn schwätzè. Glychzitig wörd d Feschtlegung von èrè Mindeschtschartèhöchi vomidè, wiè si bi dè Line Parentage bruucht wörd. Für jeddè Gipfel lòt sich dõdemit è Reiè vo immer höchèrè un brominèntèrè Bärg usèfindè, wo mit èm Gipfel aafangt un bim högschstè Bärg vo dè jewyligè Landmassè (Inslè odder Kontinènt) uffhört.
Trotzdèmm isch au dè Prominence Master dõdemit nit immer, öppè bi Gròtgabelungè hinter dè Bezugsschartè, eidütig feschtglait. Dè Engländer Peter Ridges hèt sèllèwäg è Reglè formulyrt, um è Entscheidung drôffè z chönnè, nõch dèrrè als Parent sèbbè Gipfel geltè duèt, dèm sin nidrigschtè Pungt im Kammvolauf nõch dè Gròtgabelung höcher lyt wiè dè nidrigschte Pungt uff èm Vobindungskamm von èm wittèrè Kandidat (»higher lowest point property«).
Island Parent
Voglychbar zuè dè Definition vo dè Schartèhöchi, wo obbè stòt, cha mò sich vorschtellè, dass dè Meeresschpygel sowit stygt, bis diè letscht Vobindung zuè nèm höchèrè Bärg als Landzungè graad no us èm Wasser luègèt. Somit isch dè Gipfel mit èrè wittèrè Landmassè zuè nèrè einzigè Inslè vobundè, dèrrè irè högschstè Höger als Island Parent odder Encirclement Parent benamst wörd. Abgsää von è baar Spezialfäll, öppè Krater mit Zentralbärg dinnè, cha mò sich dè Island Parent als högschtè Gipfel vorschtellè, wo vo dè jewyligè Bezugsschartè übber èn toujours aaschtygendè Wäg hèrrè chunnt. Er isch dõdemit au dè nägschthöchère Bärg, dèm sini eigèni Bezugsschartè nidriger lyt wiè sèbbi vom aagluègtè Bärg. Anderscht wiè d Line Parent un dè Prominence Master isch dé Island Parent vo vornèwèg eidütig feschtglait. Wiè bi dè Prominence Parentage lòt sich für jeddè Gipfel è eidütigi »Abschtammungslinniè« mit brominèntèrè Island Parents evaluyrè. Für voglychswys niddrigi Höger füürt s Feschtlegè vom Island Parent hüüfig zuè trivialè Resuldat: Asè isch öppè für europäischi Bärg, dèrrè iri Bezugsschartè nidriger lyt wiè d Bezugsschartè vom Mont Blanc (113 m) – sèll gildèt für vill Höger i dè Nôchi vo Küschtè – dè Island Parent isch immer dè Mount Everescht.
Wôrend jeddè Bärg gnau ei Bezugsschartè hèt un jeddi Schartè Bezugsschartè für gnau ein Bärg isch, chönnèd è baar Bärg dè glychè Parent Mountain haa.
Gebirgssischtematikè
Hormann hèt für diè geomorphometrischi Klassifikation vo Gebirgsgruppè s Maß vo dè relativè Ysattelung entwicklèt (vgl. Tabèllè). Im Unterschyd zuè dè Bärg sin diè ygangs gnanntè Definitionè nit glych, well è Gebirgsgruppè nit von èrè gschlossenè Höèlinniè umgää syy muè (bzw. einèrè, wo kein höchèrè Gipfel drin innè isch): Dõ isch d Brominènz vo dè Gruppè abber immer d Schartèhöchi vo irèm högschtè Bärg übber dè högschtè Schartè vo irer Umgränzungslinniè.
Datsächlich hèn sich söttigi Sischteem im Alpinismus nit durrègsetzt, well d Gruppè – ußer metrisch bräzis bschtimmt z syy – kaum Vordeil hèn. Spezièll sin diè so gwunnènè Glyderungè wènnig flächèglych: Asè findet sich i dè Alpè unter dè zee Bärg mit dè högschtè Schartèhöchi mit èm Hochkönnig (Gruppè Berchtesgadèner Alpè un Dièntener Bärg) eini im Voglych zuè dè andrè Dominanzgruppè zimli chlyni Gruppè, un unter dè 13 Bärg mit èrè Schartèhöchi vo mee wiè 2000 m mit èm Säntis (Alpsteingebièt) è witteri.
Hochgebirge
I dè Alpè gildèt nõch èrè Feschtlegung, wo vo dè UIAA droffè worrè isch, èn Buggel als Gipfel, wenn d Schartéhöchi minimal 30 Meter hèt. Um bi nèm Gipfel au von ém eigèschtändigè Bärg z schwätzè, wörrèd für d Alpè è Mindeschtmaaß vo ca. 100 bis 300 Meter Schartéhöchi feschtgsetzt. Im Himalaya sin sogar 500 Meter als Wärt z findè.
Für dìè wältweit guèt 1500 Bärg mit èrè Schartèhöchi vo mee wiè 1500 Meter (dèvò ligèd 44 i dè Alpè) findet sich i dè änglischè Literadur d Bezeichnung Ultra Prominent Peak.
Übber diè objektivè Kriteriè wiè Dominanz un Schartèhöchi drübber usè sin abber i dè Praxis au subjektivi Faktorè für d Bezeichnung als Bärg z evaluyrè. Asè chönnèd öppè d alpinistischi Bedütung, d Uussicht vom Gipfel, diè optischi Dominanz vom Dal uus odder dè Ydraag uff èrè Landchartè entscheidend dèfür syy, dass èn Höger als Bärg benamst wörd. S git also sowoll bekannti un alpinistisch bedütendi Gipfelpüngt mit zimli niddriger Schartèhöchi wiè au umkeert Bärg, wo trotz hocher Eigèschtändigkeit nit èmòl èn Nammè hèn.
Mittelgebirge
Au im Mittelgebirge wörd d Schartèhöchi zuè dè Beschtimmung vo dè Eigèschtändigkeit vo Bärg hèrrèzogè. Sèll macht è Aabassung vo dè Zaalè erforderlich, well d Höèunterschyd dört gringer sin als im Hochgebirge un è Schartèhöchì vo 300 m högschs seltè isch. Für d Eigèschtändigkeit vo Gipfel wörrèd dõdeby je nõch Höèlaag è Mindeschtschartèhöchi vo 11 bis 14 Meter vowendèt. Allerdings fäälèd bislang vobindlichi Wärt, wo alli für Mittelgebirge relevantè Höèlaagè erfassèd un allgemein eschtimyrt wörrèd. D Feschtlegung vo einheitlichè Wärt für d Mindeschtschartèhöchi vo eigèschtändigè Mittelgebirgsgipfel wörd durch dè Umschtand schwèrer gmacht, well d Bärg dõ traditionèll übber dènnè ires subjektives Erscheinungsbild definyrt wörrèd un normalerwys kei Aalass gsää wörd, übber d Schartèhöchi è Neudefinition vorznää. Nit zletscht isch dè Begriff Schartèhöchi in Literadur un im allgmeinè Bewusstsyy in Bezug uff Mittelgebirge dütlich wènniger etablyrt wiè bi Hochgebirge. È guèts Byschpill dõdefür isch dè Baldèwäger Buck im Fèldbärg-Massyv im Schwarzwald, wo mit èrè Schartèhöchi vo 7,7 m gèg dè Fèldbärg traditionèll nit als eigèschtändigè Bärg wòòrgnõ wörd un isch asè au nit i dè allermeischtè Landchartè als Bärg vodrèttè.
Literadur
Theory: Für Bärg:
Nils Althaus
Dr Nils Althaus (* 10. Mai 1981 z Bärn) isch e Schwizer Liedermacher und Schauspiiler.
Lääbe
Dr Althaus isch z Bärn und z Gümlige ufgwaggse. Mit säggsi het er gleert Dschello spiile. Er het a dr Uni z Züri Biochemii studiert, ir Freiziit Lieder afo schriibe und vordraage, debii het er sich sälber uf dr Gitarre begläitet. Denn isch er as Schansonniee z Bärn und z Sanggalle ufdräte und het in Wärbigsfilm mitgspiilt. Er het 2007 si ersts Muusigalbum Fuessnote mit Schansons uusegee, wo alli sächzää Lieder din läiv iigspiilt worde si.
Im 2007 het er im umstrittene Kinofilm Breakout vom Reschissöör Mike Eschmann d Hauprolle gspiilt. D Swiss Films het en für daas zum Shooting Star 2007 ernennt und uf dr Berlinale eme gröössere Publikum vorgstellt.
Noch em Hip-Hoper in Breakout het dr Nils Althaus witeri Rolle i Film gspiilt; under anderem e Stallbursch in Räuberinnen und e Taxifaarer in Happy New Year. Für sini schauspiilerische Läistige in Breakout und Happy new Year isch er für e Schwizer Filmbriis Quartz nominiert worde.
Im Merz 2009 het dr Althaus mit Ändlech si zwäits Brogramm as Liedermacher ufgnoo.
2012 het er im Film Eine wen iig, dr Dällebach Kari s Bärner Stadtoriginal gspiilt, und zwor d Rolle vom junge Dällebach Kari.
Seyon
Der Seyon isch e Fluss im Kanton Nöieburg.
Er chunt vom Jura obenabe und mündet z Nöieburg in Nöieburgerse.
Der Flusslauf, wo 14 Kilometer lang isch, glycht stellewys emene wilde Bärgbach. Er goot vo de Kwelle, wo weschtlech vom Chasseral im Chalchfelse sind, durs Tal Val-de-Ruz und denn dur die änggi Schlucht Gorges du Seyon i d Stadt zum See abe. Früener isch der Seyon zmiz dur d Stadt gloffe; wäge vil höche Wasser het d Stadtverwaltig im 19. Joorhundert vo der Schlucht obe dur e Hoger es Dunäll füre Fluss grabe, zum ne diräkt und weschtlech vom Stadtzäntrum dure zum Nöieburgersee abe z leite.
Mollkirch
Mollkìrich (frz. Mollkirch, dt. Mollkirch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mollkìrich ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1220.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mollkìrich ìsch. Mollkìrich ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mollkìrich ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Eduard von Steiger
De Eduard von Steiger (* 2. Juli 1881 z Langnou; † 10. Februar 1962 z Bärn), von Bern (Burgergmeind) und Langnau im Emmital, isch en Schwiizer Politiker vo dr BGB.
Er isch am 10. Dezember 1940 in Bundesrat gwählt worde. Er hät siis Amt am 31. Dezember 1951 übergeeh nachdem er am 9. November siin Rücktritt aakündt hät. Während siinere Amtsziit isch er em Justiz- und Polizeidepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1945 und 1951 und Vizepräsident im Jahr 1950.
Am 30. August 1942 hät di reformierti Jugendorganisation Jungi Chile in Züri-Oerlike e schwiizerischi Landsgmeind duregfüehrt. Nachdem am Vormittag dr Basler Pfarrer Walter Lüthi gredt hät, hät de Eduard von Steiger am Namittag vor de rund 8'000 aawesende Jugendliche e Reed ghalte, wo er di reschtriktivi Politik vo dr Schwiiz gegeüber de jüdische Flüchtling im zweite Weltchrieg mit em berüehmt wordene Bild vom "chliine Rettigsboot" z rechtfertige versuecht: ''Wer es scho schtarch bsetzts chliises Rettigsboot mit beschränktem Fassigsvermöge und ebeso beschränkte Vorräte z kommandiere hät, während Tuusigi vo Opfer vonere Schiffskatastrophe nach Rettig schreied, muess härt erschiine, wenn er nöd alli aufneeh chann. Und doch isch er no menschlich, wänn er biziite vor falsche Hoffnige warnt und wenigschtens di scho Uufgnahne z rette versuecht''.
Kaiserstuhlbahn
D' Kaiserstuehlbahn isch e Näbebahn westlich vu Friburg im Breisgau, wo dr Kaiserstuhl, e vulkanischs Gebirg im Oberrhigrabe, mit dr Streckene Gottene - Andinge un Rigel - Brisach am Rhi umschliesst. Uf dr Strecki findet Personenohverchehr, Güeterverchehr un au Museumsiisebahnbetrib statt. D'Streckedeile Gottene - Rigel Ort un Rigel - Andinge sin am 15. Dezember 1894 eröffnet worre. Am 07. September 1895 isch dr Abschnitt Andinge - Brisach gfolgt. Betribe worre isch d'Strecki zuenächst vu dr SEG, später isch si im Besitz vu dr Middelbadische Iisebahngsellschaft gsi un sit 1971 befindet si sich im Eigetum vu dr SWEG.
Eduard von Steiger
De Eduard von Steiger liit begrabe uf em Berner Schlosshaldefridhof.
Kaiserstuhlbahn
D'Strecki cha mit em Tarif vum Regio-Verchehrsverbund Friburg benutzt werre. D'Ostbahn het e dicht vertaktete S-Bahn-Verchehr, d'Westbahn numme einzelni Zugfahrte.
Angelika Bender
D Angelika Bender (* 22. Februar 1948 z Friburg im Brisgau) ischt a deitscha Schauschbiilere, Heerschbiil- ond Synchronschbrechere.
Aus ihrem Leaba
D Angelika Bender ischt am 22. Februar 1948 em badischa Freiburg uff d Welt komma. Se ischt grad amôl acht Jôhr alt gwäa, dô hôt-se scho en ihrem erschda Film mitgschbiilt: Auf Wiedersehn am Bodensee. Nôch ihrer Schuelausbildong hôt sich des Mädle an dr Neia Minchner Schauschbiilschuel zor Schauschbiilere ausbilda lassa. Oiner vo ihre Lehrer isch dr renommiirde Reschisseer Fritz Umgelter (1922 bis 1981) gwäa. Wia-se mit sellra Schuel ferdich gwäa ischt, hôt-se an vorschiidene deitsche Theader Rolla gschbiilt. Seit 1960 siht-mr se hauptsächlich em Fernseha ond heert-se em Radio bei Hehrschbiil schwätza.
Neaba ihre Engagements beim Theader ond beim Film duat d Angelika Bender au viil sychronisiira, hauptsächlich bei de deitsche Fassonga vo US-amerikanische Fernsehseria, zom Beischbiil d Roll vo dr Marcy Rhoades-D’Arcy en Eine schrecklich nette Familie ond d Roll vo dr Carla Tortelli en Cheers. Nôch-em Ableaba vo dr Elisabeth Volkmann (1936 bis 2006) hôt se au a baar Figura vo dr Zeichentrickserie Die Simpsons synchronisiirt.
D Angelika Bender ischt bisher zwoimôl vorheiradet gwäa, zledscht mit-em Drehbuachautor Karl-Heinz Willschrei, wo em Jôhr 2003 s Zeitliche gsegnet hôt.
Opfer- und Traumaambulanzen
Opfr- ond Traumaambulanza (OTA) braucht s fr Leit, dene a Oglück bassierd isch odr dene Gwalt adoa worra isch. En sottene Fäll muaß ma meglichschd schnell d Leit behandla, drmid se dia seelische Vrledsonga ned feschdsetzad. So schnelle Behandlong – ond Hilf – isch sooschd ned megle.
Methoda
En sonara OTA sotted älle mo s brauchd, zsemma schaffa. Des send d Bolizei, Doktr, Psichologa, Soziaalarbeidr ond Rechtsawält. D Pfarrer kommad no drzua.
Siduazioo en Deidschland
En Bade-Wirdaberg geids Beradongschdella en:
Siduazioo en dr Schwiz
Dr rechdliche Voraussedsonga sen ogfähr d gleiche wia en Deidschland. S schweizr Opferjilfegsetz (OHG) gibd en Rahma fir meh als fenfzig Beradongsschdella. D Beradongszahla hend se vo 1993 mid 1.100 Fäll auf 21.100 Fäll en 2008 erhöhd.
Oberösterreich
Oberööschtriich esch ès Bondèsland vo Ööschtriich. De Hauptoort esch Linz. Andèri wechtigi Schtèdt send Steyr ond Wels.
Geografii
Oberööschtriich cha men i vièr Täili ondrtäile: Innviertl, Hausruckviertl, Mühlviertl on z Traunviertel. Ofizièu hèz abr 13 Bezeerk: Braunau am Inn, Eferding, Freistadt, Gmunden, Grieskirchen, Kirchdorf an der Krems, Linz-Land, Perg, Ried im Innkreis, Rohrbach, Schärding, Steyr-Land, Urfahr-Umgebung, Vöcklabruck, Wels-Land.
Neresheim
Nääres (amtlich Neresheim) ischt a Stadt em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Nääres leit em Härtsfeld, em eschtliche Doel vo dr Schwäbische Alb. D Nochbergmoede vo Nääres send Bopfingen, Riesbürg, Nördlingen, Ederheim, Forheim, Dischingen, Nattheim, Heidenheim an der Brenz ond Aalen.
Vo dr Gmarkong send 50,6 % Landwirtschaftsfleche, 39,7 % Wald, 8,8 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Nääres gheret d Stadtdoel Dorfmergig, Elchig, Keasig, Neres, Omná ond Schwoidorf.
Gschicht
Nääres ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1095. D Gschicht ischt brägt dur d Benediktinerabtai
Verwaldong
Nääres ghert zua koenere Verwaldongsgmoeschaft.
Dr Schuldes vo Nääres ischt dr Thomas Häfele.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Nääres ghert zom Schwäbisch.
Grüssenheim
Grüese (frz. Grussenheim, dt. Grüssenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. S Dorf isch Mitglid im interkommunale Zweckverband.
Geographi
D'Umgäwung wird vorwigend fir dr Ackerbäu gnutzt. Im Weschte vum Orts fliesst die Blind Rau, 2 km öschtlich verlauft mit em Heidesträssel e alti Reemerstross.
Gschicht
Us dr Iisezit sin mehreri Grabhüegel bekannt. Zwische Grüese un Aarze isch uf dr weschtliche hittige Grüesemer Gmarkung e beditendi Station vu d hit Heidesträssel geheissene alte Reemerstross gleje. Us dr Merowingerzit isch e Fridhof bekannt.
E erschti urkundlichi Erwähnung datiert vu anno 726 als Grosinhaim. S'Dorf isch um 770 unter d'Herrschaft vun dr Abtei vu Ebersmünschter kumme. Vu 1361 bis zur dr franzeesche Revolution anno 1789 isch dr Ort no unter dr Hoheit vu dr Familie vun Rathsamhausen gsin.
Im 17. Johrhundert isch debi d'Owerhoheit vum reemisch-ditsche Kaiserriich uf s'Keenigriich Frankriich iwergange.
1871 isch dr Ort no wiider ditsch worde. Um 1900 isch e guets Drittel vun dr Iwohnerschaft vu jüdischem Glauwe gsin.
1919 isch Grüese no wiider an Frankriich zruckkumme. Noch dr ditsche Invasion in Frankriich 1940 sin d'Jude am Ort deportiert un vili deno äu ermordet worre. D'Befreiung vun dr Naziherrschaft isch am 29. Jänner 1945 erfolgt.
Verwàltung
vun Grüese ìsch. Grüese ghert zem Kommünàlverbànd.
Wappe
S'Grüesemer Wappe leitet sich vu eme Gmeisiigel ab, wo scho 1666 s'erscht mol belegt gsin isch.
Bevölkerung
S'Dorf het anno 1999 768 Inwohner gha. Meh wie 80% vun dr erwerbstätige Bevölkerung schafft usserhalb vun dr Gmeind. Örtliche Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Kultur- un Vereinsläwe
Dr Hafalamarik (Hàfelemàrik, frz. Le Marché aux pots) wird sit 1850 alljohr am 1. Mai durchgfüehrt
Grüese het verschideni Dorfvereine, drunter äu e Fuessballclub. Uf dr Blinde Rau ka mer Kanu fahre, s'git dert äu e Kanuverleih.
Sähenswürdigkeite
Barockkìrech ussem 18. Johrhundert
Salvador Dalí
Im Dalí siini hüfigste Theme si usser dr Wält vom Draum d Wält vom Rusch, vom Fieber und dr Religion; vilmol chunnt in sine Gmäld si Frau Gala vor. Im Dalí sini Sympathie für dr spanisch Diktator Francisco Franco, sis exzentrische Verhalte und si Spootwärk lööse bis in d Geegewart e Hufe Kontrovärse us, wenn si Person und sis Wärk bewärtet wärde.
Chindhäit
Dr Salvador Dalí isch in dr Carrer Monturiol 20 z Figueres (Katalonie) as Soon vom aagseene Notar Don Salvador Dalí y Cusí (1872–1952) und däm siner Frau Doña Felipa Domènech y Ferres (1874–1921) uf d Wält choo und het dr Naame vo sim Brueder Salvador überchoo, wo nüün Mönet vorhär gstorbe isch. I. (* 21. Oktober 1901; † 1. August 1903). Wäge däm het er denn aller Wält welle bewiise, ass äär s Originaal und äimoolig sig. As Chind söll er vor em Graab vo sim Brueder Angst gha haa.
S bürgerlige Umfäld und die strängi Erzieig vom Vater het im Salvador e starks Sicherhäitsbedürfnis gweckt und en usbrägte Sinn für Ornig. Das het sis spöötere Läbe brägt. Si Mueter, won er seer gärn ghaa het, het d Strängi vom Vater usgliche; si het sini früeje Äigehäite wie Wuetusbrüch, Iinesse, Daagdröime und Liege toleriert.
Im Dalí si Schwöster Ana María isch im Januar vom Joor 1908 uf d Wält choo, und er het drunder glitte, wil er d Liebi vo de Eltere jetz het müesse däile. Dr chlii Salvador het dr Estrig vom Huus übernoo, s „Wöschzimmer“, wo si Schwöster nid het iine dörfe; er isch dört oobe in siner Fantasii dr „Herrscher über d Wält“ gsi und het Bilder uf d Deckel vo Huetschachtle gmoolt. In dr Grundschuel het er nid ufbasst und het sich in Dröim verloore. In de Summerferie het d Familie im äigene Huus in dr Nööchi vo Cadaqués gwoont. Dr Säggsjöörigi häig stundelang eme Nochber, em Hobbymooler Juan Salleras, bim Moole zuegluegt. In däm Alter isch si ersts Bild entstande.
In siner Autobiografii  La vida secreta de Salvador Dalí («S ghäime Lääbe vom Salvador Dalí») het er sini Zuekumftsdröim beschriibe:
So het er 1927 en „Operepoem“ mit em Ditel Être Dieu («Gott si») entworfe; das Brojekt isch 1974 realisiert worde.
Usbildig
Won er zääni gsi isch het in die impressionistischi Moolerei vom spanische Mooler und Nochber Ramon Pichot i Gironès inspiriert, und mit vierzääni isch d „art pompier“, d Schanermoolerei vom 19. Joorhundert, zum Vorbild bi sine Moolversüech worde. Won er mit dr Volksschuel fertig gsi isch, isch er uf s „Instituto de Figueres“ und het drzue vo 1916 aa Underricht im Kolleg vo de Mariste, eme brivaate Gymnasium, üüberchoo. Dr Josep „Pepito“ Pichot, e Brueder vom Ramon Pichot, het gmerkt ass er e Dalänt für s Moole het und het drfür gsorgt, ass dr Dalí Oobedkürs an dr stedtische Schuel für Zäichne cha beleege. Schon e Joor druf het er dört e „diploma de honor“ üüberchoo. Si Kunsterziejer isch dr Diräkter vom Institut gsi, dr Juan Núñez Fernández, und er het im Dalí si Begäisterig für d Kunst gförderet. Noch em Ändi vom Chrieg 1918 het sich dr Dalí ere Grubbe vo Anarchiste aagschlosse und het uf e marxistischi Revoluzioon gsetzt. Im Joor 1921 het er mit Fründ die sozialistischi Grubbe „Renovació Social“ gründet. Im Juni 1922 het dr Dalí s Bachillerato (Abitur) gmacht.
Zum allne zäige ass er e Künstler sig, het sich dr Dalí exzentrisch aazooge mit eme groosse schwarze Filzhuet, ere Sammetjagge und eme Umhang, wo bis ufe e Boode glängt het, siini Hoor si schulterlang gsi, er het Kotlette gha, e Pfife im Muul und isch mit eme Stock, wo oobe vergoldet gsi isch, umegloffe.
Dr Dalí het sich zämme mit em Lorca und em Buñuel mit de Schrifte vom Psychoanalytiker Sigmund Freud abgee und het vo dr Psychoanalyse gsäit, si sig äini vo de wichdigste Entdeckige gsi, won er in sim Lääbe gmacht häig. 1923 isch er zum erste Mol für e Joor us dr Akademii usgschlosse worde und mä het en zu Unrächt aaklagt as Aafüerer vo Unruejene z Katalonie. Vom 21. Mai bis zum 11. Juni isch er in Haft gsi. Dr woori Grund, wiso er inhaftiert worden isch, isch gsi, ass mä gegen e Vater vom Dalí het welle vorgoo, wil dä noch em Staatsstreich vom Primo de Rivera gegen e Waalbetrueg protestiert het. 1924 isch dr Dalí an d Akademii zrugg. Im April 1926 isch er zum erste Mol uf Bariis und het dr Pablo Picasso kennegleert.
Am 20. Oktober 1926 isch er mit eme kööniglige Dekreet ändgültig vo dr Akademii verwiise worde, wil er sich nit richdig benoo häig. Er het sich gwäigeret am Exame mitzmache, wil er dänkt het, ass d Leerer nid fääig siige, iin z beurdäile.
Im Dalí si Moolstiil het noch dr früeje impressionistische Faase jetzt kubistischi, pointillistischi und futuristischi Iiflüss zäigt. 1927 und 1928 het er kunstkritischi Teggscht gschriibe, wo scho e surrealistischi Thematik gha häi, wie Der heilige Sebastian. Im Joor 1927 het d Uruffüerig vom Theaterstück Mariana Pineda vom García Lorca stattgfunde, wo dr Dalí ds Büünebild drfüür gmacht het. 1928 het er s Gääle Manifest gschriibe zämme mit em Lluís Montañya und em Sebastià Gasch.
Bariis, d Hüroot mit dr Gala
S erste surrealistische Bild vom Dalí isch Bluet isch süesser as Honig us em Joor 1927. D Wärk Ana María und E sitzends jungs Mäitli vo hinde si 1928 im Carnegie Institute vo Pittsburgh usgstellt worde. Die ersti Äinzelusstellig 1925 in dr „Galerie Dalmau“ z Barcelona isch vo lokaale Kunstkritiker positiv bewärtet worde. E zwäiti het vom 31. Dezämber 1926 bis zum 14. Januar 1927 stattgfunde. Im Joor 1928 isch dr Dalí e zwäits Mol uf Bariis. Dört het er mit em Luis Buñuel zämme an de Dräibüecher vo de surrealistische Film Un chien andalou (Ein andalusischer Hund) us em Joor 1929 und an L’Âge d’Or (Das goldene Zeitalter) e Joor spööter gschafft. D Uffüerig vo L’Âge d’Or het zum ene Skandal gfüert und dr Film isch verbote worde. D Fründschaft mit em Buñuel isch in Brüch gange. Dr Film isch vo dr Marie-Laure de Noailles, ere exzentrische Kunstsammlere und Mezeenin zämme mit iirem Maa, em Vicomte de Noailles, finanziert worde und isch in dr Villa Noailles urufgfüert worde. S Uffüerigsverbot isch erst im Joor 1981 ufghoobe worde.
D Gala isch im Dalí si Muuse worde und het em d Familie ersetzt, sini Ustellige organisiert und as sini Mänädschere d Verchaufsgsprööch für en gfüert. Si het d Richdig vo sim Lääbe gänderet, het dr Narziss Salvador us sine Visioone uuseghoolt und iin in d Realität zruggbrocht. Dr Dalí het e Zit lang sin Bilder mit „Gala Dalí“ underschriibe und het eso sini Verbundehäit mit ere demonstriert. Si het en zu immer nöije Bilder in verschidnige Themekräis inspiriert, isch für en Modäll gstande as Venus oder Madonna, und er het sä portretiert oder as Akt abbildet.
D Joor 1930 bis 1932 häi si zämme z Bariis gläbt. Won er mee Gäld für sini Bilder überchoo het, häi si iir Huus z Portlligat, wo us meerere ehemoolige Fischerhütte in ere chliine Bucht in dr Nööchi vo Cadaqués bestande het und wo si 1930 kauft hai, usbaut. Es isch dr Gala z verdanke, ass dr Dalí finanziell zum erfolgriichste Künstler vo siner Zit worde isch. Dr Picasso het ene Gäld gleent, wo si nie zruggzaalt häi, und dr Dalí und d Gala häi 1934 en ersti Räis in d USA chönne mache.
Dr Dalí und d Surrealistegrubbe
Dr Breton het im Dalí sini früeje surrealistische Bilder wie Dr grooss Masturbator vo 1929 gschetzt und het d Iiläitig zum Dalí siner erste Äinzelusstellig in dr Galerii Goemans z Bariis gschriibe. In siner Autobiographii La vie secrète de Salvador Dalí (dt. S ghäime Lääbe vom Salvador Dalí) het dr Dalí gschriibe, ass er e zwanghafte Masturbierer sig – was in sällere Zit e groosse Tabuubruch gsi isch – und er beschribt, wie äng sini Begäisterig für Kunst mit dr Sexualität verbunde isch.
In dr surrealistische Zitschrift Minotaure, wo dr Breton Redaktöör gsi isch, het dr Dalí 1933 dr berüemte Ardikel Vo dr schuurige und ässbaare Schöönhäit, vo dr Jugendstil-Archidektuur veröffentligt und het so s Inträsse an dr Kunst vo dr Joorhundertwändi ernöieret. Dr Ufsatz isch mit deere Erklärig z Änd gange: „D Schöönhäit wird ässbaar si oder gar nit si.“
Dr André Breton het im Dali im ene Brief, wo uf dr 23. Januar 1934 datiert isch, fümf Sache vorgworfe: Antihumanismus, Verdäidigung vom Nöje und Irrazionaale im Phänomeen Hitler, si Pläduäjee für die akademischi Moolerei zu Ungunste vo dr Modärne, die spooti Verdäidigung vo dr väterlige Autorität und de familiääre Wärt und im Bezuug uf s Bild ultrabewussti Moolerei und Strääbe noch Erfolg.
Im Dali si Antwort isch acht Site lang gsi, und er het din alli Vorwürf gegen en zrugggwiise. Im Bezuug uf dr schweewiegendst, däm vom Faschismus het er uf sini Bilder verwiise: „I bi also weder daatsächlig no vo dr Näigig us e Hitler-Aahänger.“ Er isch schliesslig vo de Sitzige vo dr Surrealistegrubbe um e Breton, wo sich d Posizioon vom Füerer vo dr Grubbe nit het welle lo nee, usgschlosse worde. Die het am 5. Februar 1934 beschlosse, ass dr Dali immer wider konterrevoluzionääri Akzioone gmacht häig, wo dr Hitler-Faschismus verheerligt häige und het vorgschlaage, iin als e faschistischs Elimänt us em Surrealismus-Kräis uszschliesse und mit alle Middel z bekämpfe. Nüün Mitgliider häi dä Beschluss underschriibe: dr Victor Brauner, dr André Breton, dr Max Ernst, dr Herold, dr Hugnet, d Meret Oppenheim, dr Peret, dr Yves Tanguy und dr Caillos. Nume dr Pierre Yoyotte het Verständnis ghaa für d Standpünkt vom Dali.
Dr Dalí isch aber witer mit Erfolg an de Usstellige vo dr Grubbe drbii gsi, denn dr Breton het gwüsst, ass si uf iin as Publikumsmagneet nit chönne verzichde. Zu de Vorwürf, er sig en Aahänger vom Faschismus und vom Adolf Hitler, het dr Dalí in siner Autobiografii Stellig gnoo:
Während dr „Internazionaale Surrealiste Usstellig“ vom 11. Juni bis zum 4. Juli 1936 in de New Burlington Galleries z London, wo dr Roland Penrose organisiert het, het dr Dalí am 1. Juli sini „paranoisch-kritischi“ Methode in ere Reed erkläärt. Er het dr Begriff vom Underbewusste welle understriiche, dorum isch er wäärend em Vordraag vo zwäi Barsoihünd begläitet gsi, het e Diefseedaucheraazug aagha, won e Autichüeler drüüber aagmacht gsi isch, und in dr Hand het er e Billiardstock ghebt. Wien er si Reed ghalte het, het er in sim schweeren Aazug nüm chönne schnuufe und isch am Versticke gsi. Dr David Gascoyne, e junge surrealistische Dichder, won e Proteschee vom Dalí gsi isch, het dr Daucheraazug verschnitte und dr chüüchendi Dalí vo sim Helm befreit. S Publikum het klatscht, wil s gmäint het, das sig Däil vo dr Schou.
In deere Zit häi dr Dalí und d Gala 1936 z London bim Edward James, eme Multimillionäär, Kunstsammler und Mäzeen vom Dalí gwoont. D Holzdaafele Dr anthropomorphi Kabinettschrank isch entstande. Das chliiformatige Wärk zäigt e Frau, wo dr ganz Bildruum usfüllt; im Hindergrund e Stroosseszene, e hell erlüchteti Hüüserreije mit Mensche. Säggs Schublaade si us em Oberkörper vo dr Frau usezooge. Us dr middlere Schublaade fallt e Duech uuse.
Dr Schbanisch Bürgerchrieg
Wägen em Schbanische Bürgerchrieg häi d Dalís 1936 Portlligat verloo und si dur Öiropa gräist. E Zit lang häi si im faschistische Italie gläbt. Dr Iifluss vo de Rönässans-Gmäld in de Museä vo Floränz und Rom het im Dalí sini kümftige Wärk brägt. In de Bilder Wäichi Konstrukzioon mit kochte Boone (au Voraanig vom Bürgerchrieg), Brennendi Giraff und D Erfindig vo de Unghüür, wo in deere Zit entstande si, spieglet sich sini beobachtendi, aber umbolitischi Haltig. Er het im Chrieg e natuurgschichtligs Fenomeen gsee, wäärend em Picasso si Guernica iin as bolitischs Eräignis zäigt. Won er z London gsi isch, het dr Dalí d Noochricht überchoo, ass si Fründ Federico García Lorca im August 1936 vo frankistischi Falangiste in Schbanie ermordet worde sig, und er isch in e schweeri Depressioon gfalle.
Won er s zwäite Mol uf Amerika isch het die amerikanischi Press und d Öffentlichkeit dr Dalí as „Mister Surrealism“ empfange. E Foti von em, wo dr Man Ray gmacht het, isch im Dezämber 1936 uf dr Ditelsite vom Time Magazine gsi. Im Februar 1937 het dr Dalí z Hollywood d Marx Brothers droffe und e Bortret vom Harpo Marx gmoolt, mit ere Harfe mit Löffel und mit Säite us Stacheldroot. Er het e Dräibuech für e Film mit de Marx Brüeder gschriibe, aber nüt isch us däm choo.
D Surrealisteusstellig z Bariis 1938
Im Januar 1938 isch dr Dalí an dr Exposition Internationale du Surréalisme in dr Galerie des Beaux-Arts vom Georges Wildenstein, Paris, drbii gsi, wo si Kunstobjekt Taxi pluvieux (Rägetaxi) zäigt worde isch. Hinde im ene alte Auti, wi Eföi drüüber gwaggsen isch, isch e wiibligi Schaufänstermannekää im ene Ooberock gsässe mit ere Näimaschine uf em Sitz nääbedra. Dr Schofföör isch e Gliidermanoggel gsi, het e dunkli Brülle aaghaa, und si Chopf isch vo de Chnoche vom ene Häifischmuul umraamt gsi. Über s Innere isch die ganz Zit Wasser gflosse, so dass d Oobedtualette vo dr „Daame“ verdräckt gsi isch und die blondi Berügge in filzige Strääne aabeghange het, wäärend Wiibärgschnägge iiri schliimige Spuure hinderloo häi.
Dr Bsuech bim Sigmund Freud
Dr Edward James und dr Stefan Zweig häi em Dalí e Begeegnig mit em Sigmund Freud vermiddlet. Am 19. Juli 1938 isch er dr Freud, wo denn z London im Exil gläbt het go bsueche. Er het em Freud mit em Gmäld Metamorphoose vom Narziss, won er e Gedicht mit em gliiche Ditel drzue gschriibe het, erkläärt, wie die surrealistischi Moolerei s Unbewusste zäigt und het s Bild vom Sigmund Freud gmoolt. Grad noch deere Begeegnig het dr Freud am 20. Juli 1938 em Stefan Zweig gschriibe:
Dr ändgültig Bruch mit dr Surrealistegrubbe
Mit em Zwäite surrealistische Manifest (1930) het dr André Breton d Grundideä vo deere Künstlergrubbe um dr gliich gsellschaftskritischi Aspäkt erwiiteret, wo scho e Kennzäiche vom Dadaismus gsi isch. 1939 isch s zum ändgültige Bruch zwüschen em Dalí und em Breton siner Surrealistegrubbe choo. Dr Dalí het denn alli theoretische Aasätz vom Surrealismus für sich uf daas reduziert gha, won er em „paranoischi Inspirazioon“ gsäit het. In sim Ardikel „Jüngsti Tendänze in dr surrealistische Moolerei“ het dr Breton gschriibe, ass dr Dalí im Februar 1939 gsäit häig, ass alli geegewärtige Unrueje in dr Wält vom Rassismus chieme, und die besti Löösig sig, wenn alli wisse Rasse die dunkle wurde in d Sklaverei zwinge. Är, dr Breton, dänki jetzt, ass im Dalí si Botschaft in de Kräis vo dä unabhängige Gäister nümmi chönn ärnst gno wärde. Um 1942 het dr Breton s bissige Anagramm „Avida Dollars” (dt. „Hungrig uf Dollar“) brägt. Dr Dalí het im Breton si Spott übernoo, ooni sich ufzreege, und het e baar Bilder mit däm Naame underschriibe. 1965 het er no äinisch druf zrugggriffe und D Apotheose vom Dollar gmoolt.
Im Exil in de Veräinigte Staate
1939 si d Dalís us de Veräinigte Staate zrugg und häi für e churzi Zit z Arcachon in Südfrankriich gwoont, won e Hufe Künstler und Intellektuelli wie dr Marcel Duchamp, d Coco Chanel und d Leonor Fini vor em Hitler sine Drubbe gflüchtet si. Wo Frankriich im Zwäite Wältchrieg 1940 vo dütsche Drubbe bsetzt worden isch, het dr Dalí mit siner Frau Öiropa verloo; si si wider in die Veräinigte Staate und si dört zämme mit andere Gest wie dr Henry Miller vo dr Caresse Crosby z Bowling Green, Virginia, ufgnoo worde. Dört het dr Dalí sini Autobiografii gschriibe. Bis 1948 isch dr Dalí mit dr Gala in de Veräinigte Staate bliibe und het in Nöi York und Pebble Beach in Kalifornie gläbt.
Das isch im Dalí si „klassischi Zit“ gsi, won er Motiiv vo de groosse klassische Mäister wie vom Raffael, Velásquez oder Ingres ufgriffe het. Dr Dalí het zu sim Stilwäggsel gsäit, ass wemm mä immer e Surrealist wurd bliibe sig das, wie wemm mä sis ganze Lääbe Auge und Naase wurd moole.“''
Am 18. Novämber 1941 het s Museum of Modern Art in Nöi York e groossi Retrospektive vo de schbanische Surrealiste Dalí und Miró gmacht. Dr Dalí isch mit über 40 Gmäld und 17 Zäichnige verdräte gsi. Die Bilder si denn in ere Wanderusstellig in acht Stedt zäigt worde, drunder in Los Angeles, Chicago und San Francisco.
Won er d Bekanntschaft mit em Schriftsteller Maurice-Yves Sandoz gmacht het, het er dr Ufdraag überchoo, däm sini Büecher z illustriere. Er het au für e Walt Disney gschafft, bsunders 1945/46 nüün Mönet lang zämme mit em John Hench am Dräibuech und em Storyboard für e surrealistische Churzfilm Destino. S Brojekt isch denn gschiteret und isch erst 2003 fertig gmacht worde. 2004 isch s für en Oscar nominiert worde.
1942 isch im Dalís si Autobiografii mit em Ditel The secret Life of Salvador Dalí (S ghäime Lääbe vom Salvador Dalí) erschiine. Si isch über 400 Site lang gsi, und er het din d Zit vo siner Chindhäit bis zu siner Usräis uf Amerika 1940 beschriibe. S erste Wärk, won er in de USA gmoolt het isch Spinne am Oobe – Hoffnig gsi. Er het au Entwürf gmacht für Schmuckstück und Vaase, Büünebilder, und isch Mitarbäiter bi bekannte Zitschrifte wie Vogue und Harper’s Bazaar gsi und het ghulfe, Parfüm und Modeaksessuar für d Elsa Schiaparelli z entwickle. In churzer Zit het er e Roman gschriibe, Hidden Faces (Versteckti Gsichter), wo 1944 bi dr Dial Press, Nöi York, erschiine isch. Im gliiche Joor het dr Alfred Hitchcock dr Dalí as Mitarbäiter an sim Film Spellbound (dütsch Ich kämpfe um dich), verpflichdet und er het für en Draumsekwänze mit scharfe Kontuure entworfe. Spellbound isch äine vo de erste Hollywood-Film gsi, wo sich mit em Freud siner Psüchoanalüse beschäftigt het.
Dr Dalí isch schockiert gsi, wo die ersti Atombombe am 6. August 1945 über Hiroshima exblodiert isch; er het das schrecklige Eräignis in Wärk wie Melancholischi Atom- und Uranidüll, D Apotheose vom Homer und Die drei Sfynge vom Bikini verarbäitet. Sini „nukleari“ oder „atomari Moolerei“ het iire Höhepunkt in dr Leda Atomica gha, won er 1949 fertig gmacht het. 1948 isch si Schrift Fünfzig magische Geheimnisse entstande, won en Abhandlig über si Mooltechnik isch.
Zrugg uf Schbaanie
Dr Salvador und d Gala Dalí häi sit 1948 wider in iirem Huus z Portlligat an dr schbaanische Middelmeerküste gläbt. Schbaanie isch immer no vom Diktator General Franco beherrscht worde. Dr Dalí het Abstand vom Atheismus gnoo und het sich wider em katholische Glaube zuegwändet; am 23. Novämber 1949 het en dr Babst Pius XII. in ere Brivataudiänz empfange. D Madonna vo Portlligat isch denn entstande, won e ganzi Räije vo Gmäld mit religiöse Theme iigläitet het. Im gliiche Joor het er d Leda Atomica gmoolt. Für d Leda wie für d Madonna het er si Frau Gala gmoolt. Dr Dalí het zu däm Bild bemerkt, ass d Leda Atomica s Schlüsselbild vo iirem Lääbe sig, dass alles in dr Ruum ghänkt sig, ooni dass irgendöbbs irgendöbbis anders wurd berüere. Dr Dood sälber heebi sich vo dr Ärde ab in d Hööchi. Im ene geniaale Überschüüme vo Ideä häig er beschlosse, mit ere bildnerische Löösig für d Quantetheorii aazfoo, und er häig dr Quanterealismus erfunde, zum d Schweerchraft in d Gwalt überchoo. Er häig mit em Bild Leda Atomica aagfange, ere Verherrligung vo dr Gala, dr Göttin vo siner Metaphüsik, und es sig em glunge, e schwääbende Ruum z erschaffe.
Im Dalí si Schwöster Ana María Dalí het 1949 z Barcelona e Buech über iire Brueder veröffentligt: Dalí As Seen By His Sister (Dr Salvador Dalí, wien en si Schwöster gseet). Si het en din as undankbare Soon beschriibe, wo mit Blasphemie nit gspaart und e gschidnigi Frau ghürotet häig. Dr Dalí het sich empöört und mit ere öffentlige „Richdigstellig“ greagiert, nämlig ass er 1930 mit sinere Familie ooni Gäld vor d Düüre gsetzt worde sig und ass er si Driumpf uf dr ganze Wält nume dr Hilf vo Gott […] und dr heldehafte dääglige Ufopferig vo sinere umvergliichlige Frau Gala wurd verdanke.
Sit 1950 het dr Dalí mindestens äi Moonet im Joor im Luxushotel „Le Meurice“ in dr Rue de Rivoli z Bariis gwoont, immer in ere Suite im erste Stock. Er het d Gest und die Aagstellte irritiert, won er e Härde vo Schoof in si Suite bstellt het und sich im Park Fliege het lo fange. S Hotel isch dur e Dalí no berüemter worde. Dr Desäiner Philippe Starck het s 2008 im „Dalí-Stil“ nöi usgstattet.
Dr Dalí het s Müstische Manifest 1951 gschriibe, und er het din d Bildigsbrinzipie vo dr Form beschriibe. Sini Hauptstichwort si Kwantefüsik und Morphologii gsi. Die surrealistischi Gstaltigskunst het uf en Art Sälbstregulierig gsetzt, wo wenn es Wärk entstoot, in dr Dünamik von em iir äignigs Brinzip findet und entwicklet und die bewussti Stüürig usschaltet. Er isch in deere Zit, sinere „korpuskulaare Periode“, under em Iidruck vo dr Atomfüsik gsi und zäichnet d Bildelemänt in dreidimensionaale Bruchstück.
Immer no im Joor 1951 het dr Dalí aagfange, im Dante si Göttligi Komödie mit Aquarell z illustriere. Die italiänischi Regierig het em dä Ufdraag gee, wil si drmit dr 700. Geburtsdaag vom italiänische Dichder het welle eere. Aber wo 1954 z Italie bekannt worden isch, ass e Schbanier dr Ufdraag überchoo het, isch dr Druck vo dr Öffentligkäit so grooss gsi, ass mä s Brojekt het lo gheije. Erst spööter si verschidnigi Edizioone in meerere Verlääg uusechoo, zum Bischbil 1961 bim Joseph Foret z Bariis.
Vo 1956 aa het dr Dalí Illustrazioone im Stäidruck gmacht für im Cervantes si Don Quijote in ere äigene Art vo Daschismus. Für e „Kampf gege d Windmüülene“ us em Züklushet dr Dalí zwäi Rhinozeroshörner mit Litho-Dusch gfüllt und het mit deene zäichnet. Bin ere andere Technik, won er entwicklet het, het er us ere Arkebuse (e Büggse us em 15./16. Joorhundert) von ere Pontonbrugg z Bariis über d Seine gschosse. Er het gschriibe, ass hundert Schoof umen ume gsi siige, won er e Bleichuugele in lithografische Dusch daucht häig und denn uf e Stäi gschosse häig; das häig e wunderbaare Sprützfläcke gmacht und er häig din sofort e Flüügel vom ene Ängel gsee, wo dr Gipfel vo dr Volländig gsi sig. Eso häig er dr ‚Bouletismus‘ erfunde.
Im Geegesatz zur Beständigkäit vo dr Erinnerig us em Joor 1931 het dr Dalí in s Gmäld D Uflöösig vo dr Beständigkäit vo dr Erinnerig, wo 1954 entstande isch, d Entwicklige in unserer Zit integriert. Es zäigt d Wält, wo dur s Atomzitalter veränderet worden isch. D Blöck representiere die atomaare Chraftkwelle. Das wo verfliesst isch e groosse Felse bim Cap de Creus, wo dr Dalí em „dr grooss Masturbator" gsäit het. D Felse über dr Bucht vo Cullero, wo wider vorchömme, und dr verlasseni Öölbaum verbinde d Szeene mit sine früejere Gmäld vom Cap de Creus. Mit däm grift er e wichdigi Daatsach us em Lääbe im zwanzigste Joorhundert uf: d Entdeckige vo dr Kärnforschig häi d Glassehäit vo Portlligat und vo dr ganze Wält ufgwüelt.
Mit em Robert Descharnes, eme Fotograf und Filmmacher, wo dr Dalí 1950 uf ere Überfaart in d USA kennegleert het, het er 1954 dr Film Die ungwöönligi Gschicht vo dr Spitzeklöpplere und em Rhinozeros gmacht. Dr Inhalt vo däm Film isch im Dalí si Theorii über die Logarithmischi Spiraale gsi, wo sich mathematisch sälber regeneriert. Im Jan Vermeer si Spitzeklöpplere het dr Dalí scho früe fasziniert und zum Gmäld Paranoisch-kritischs Gmäld vo dr Spitzeklöpplere vom Vermeer inspiriert. Im Film loot er s Gmäld in dr Form vo Rhinozeroshörner lo explodiere. Dr Descharnes isch spööter en änge Verdraute und Mitarbäiter vom Mooler worde und isch äine vo sine bekanntiste Biograafe.
Bim ene Häppening het dr Dalí am 12. Mai 1958 im Theâtre de l’Étoile z Bariis e 15 Meter langs Broot zäigt. Broot het er in meerere vo sine Wärk abbildet, zum Bischbil in de Gmäld Dr Brootchorb vo 1926 und 1945, Anthropomorfs Broot vo 1932, und e Broot verziert dr Chopf vo dr Retrospektiive Frauebüste us em Joor 1933.