cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historisches Museum Basel
Gschicht
Dr Bättelorde vo de Franziskaner het 1298 die spootgotischi Barfüesserkiirche baut. Wo d Franziskaner d Chille ufgee hai, isch si anderwiitig bruucht worde. Vo dr Middi vom 19. Johrhundert aa isch d Chille e Zit lang e Salz- und Warelager gsi.
Wo d Kandidatur vo Basel für e Standort vom ene Schwiizerische Landesmuseum gschiiteret isch, het mä s Historische Museum in dr Barfüesserkiirche iigrichdet. Für zum d Usstellflechi z vergrössere, het mä in de Siteschiff Empore iibaut.
Zwüsche 1975 und 1981 het mä wäge de Salzräste, wo immer no gwirkt hai, s Museum müesse restauriere und mä het d Sammlig neu gordnet. D Empore in de Siteschiff si usegrisse worde und dr Chilleruum isch «resakralisiert» worde. Mä het au s usgstellte Museumsguet verchliineret und e Deil drvo in Chäller züüglet, wo neu baut worden si.
S Huus zum Kirschgarte isch zwüsche 1777 und 1780 für e Bändelherr (Siidebandfabrikant) und Oberst Johann Rudolf Burckhardt baut worde. S Huus gältet as s vornähmste Bürgerpalais vo Basel und dr Architekt isch dr Ulrich Büchel gsi. Es het e baar mol dr Bsitzer gwächslet und isch 1951, zsämme mit em Nochberhuus, em Chläine Kirschgarte, as Wohnmuseum (offiziell Museum für Wohn­kul­tur) iigrichtet worde.
S Usstelligsguet
D Helfti vo de 50 Usstelligsrüüm isch de bürgerlige Wohnrüüm vom 18. und 19. Johrhundert z Basel gwidmet und isch dur bedütendi Fachsammlige erwiiteret worde.
Gschicht
Im Stadtzentrum über em Barfüesserblatz, vis-a-vis vo dr Barfüesserkiirche, befindet sich dr Gebäudekomplex vom mittelalterlige Chorherrenstift St. Leonhard. Vo 1669 aa hai dört d Lohnherre (d Vorsteher über s Bauwäse) ihre Sitz gha und dorum heisst dr Komplex Lohnhof. Vo 1835 bis 1995 isch s e Gfängnis für Untersuechigshäftling gsi. Es isch in grösserem Usmass um- und usbaut worde, unter anderem 1852–1855 und 1897. Wo s Gfängnis ufghobe worden isch het mä dr Lohnhof vo 1996 bis 2000 zu Wohnige, eme Hotel und e Musigmuseum im ehemolige Zälledrakt umbaut. Im Johr 2000 isch s Musigmuseum eröffnet worde.
S Usstelligsguet
In 21 Zälle wärde fümf Johrhundert vo dr europäische Musiggschicht zeigt, mit de drei Schwerpünkt:
Über e multimedials Informationssystem cha drbii d Wält vo de Instrumänt aural erfahre wärde. Es het meh as 650 Instrumänt.
Welt
Mit em Begriff Wält bezäichnet mä alles, was isch. Er beziet sich nit uf Äinzelfenomeen, sondern uf d Totalidäät. Das Ganze vom Vile in Äim, in ere Wält, cha ufgfasst wärde as d Gsamthäit vo de bezogene Objekt und als Ganzes vo de däilte Beziejige. In sinere witiste Usleegig umfasst dr Begriff d Gsamthäit vom füsikalische Uniwersum bzw. vom Wältall und allem was din existiert.
Im ene iigschräggte Sinn bedütet Wält d Ärde. So mäint mä «überall uf dr Ärde», wemm mä «uf dr ganze Wält säit» und e Wältcharte isch nume e Charte vo dr Ärde.
In dr Politik wird s Wort Wält verwändet, zum geografischi, wirtschaftligi oder kulturelli Gränze setze. Mä reedet zum Bischbil vo dr Alte Wält, dr Nöije Wält, vom ene Wältriich, von ere Erste, Zwäite, Dritte und Vierte Wält oder au von ere westlige oder ere islamische Wält.
Typhus
Dr Tüfus (vo griechisch typhos ‚Dunst‘, ‚Nääbel‘, ‚Schwindel‘; Typhus abdominalis, au Buuchtüfus oder tüfoids Fieber oder enterischs Fieber) isch en Infekzioonschranket, wo iiri Kennzäiche e charakteristische Chranketsverlauf si: s Fieber wird in Stuefe hööcher, mä het Buuchwee, dr Darm isch verstopft (Obstipation) und dr Härzschlaag isch für die hoochi Körpertämpratuur eender langsam (relativi Bradykardii). D Chranket wird dur s Bakterium Salmonella Typhi (Salmonella enterica ssp. enterica Serovar Typhi) usglööst. Wenn si nid behandlet wird, cha d Chranket seer gföörlig wärde und zum Dood füere. Z Dütschland, in Östriich und in dr Schwiz muess mä e Verdacht uf Tüfus, wn Erchrankig und e Dood mälde.
Als Paratüfus bezäichnet mä en abgschwechts Chrankhäitsbild vom Tüfus, wo dr Erreeger nit Salmonella Typhi isch sondern Salmonella Paratyphi.
Gschicht
Dr Tüfus isch sit em Alterdum bekannt. 1546 het em dr Fracastoro dr Naame morbus lenticularis gee und het au gmerkt, ass d Chranket vo Mensch zu Mensch cha überdräit wärde. Das het sich 1556 in de Epidemie z Neapel und z Ungarn bestäätiget. Erst 1760 het dr Boissier de Sauvages dr Naame Tüfus vorgschlaage. Früener het mä Närvefieber brucht.
Dr Erreeger
Dr Erreeger isch s Tüfusbakterium (Salmonella enterica subsp. enterica Serovar Typhi), e gram-negativs Bakterium mit ere Gäissle, wo fäkal-oral überdräit wird, also zum Bischbil dur verunräinigti Naarigsmiddel oder versüüchts Wasser. Hützudaag isch dr Tüfus vor allem e Brobleem in de Entwickligsländer. In Industriinazioone chunnt er numme in Usnaame vor; mäistens will er us Länder mit eme niidrige hügienische Standard iigschleppt wird. Wemm mä in dropischi Gebiet (z. B. Indie) will go, sött mä sich loimmunisiere, au wenn das nume zum Däil schützt. Uf dr ganze Wält bechömme jedes Joor übbe 32 Millione Lüt Tüfus.
Behandlig
Tüfusinfekzioone wärde mit Antibiotika behandlet. Zerst wird dr Erreeger im Bluet oder Schissdräck identifiziert und öb er gege Antibiotika resistänt isch. Noch däm bestimmt dr Arzt s Antibiotikum, für Erwaggsnigi im Allgemäine nöijeri Chinolon wie Ciprofloxacin oder Ofloxacin, wo siibe bis zää Dääg müesse gnoo wärde, oder Cefalosporin vo dr 3. Generazioon wie Ceftriaxon für äi bis zwäi Wuche. Bi Resistänze und andere Gegenindikazioone muess mä uf anderi Middel uswiiche wie Cefixim, Azithromycin, Ampicillin, Cotrimoxazol oder Chloramphenicol.
Vorböigig
D Hügiene isch dr besti Schutz. In de Droope sött mä nie Spiise ässe, wo nid guet duurekocht si und nie Läitigswasser oder Wasser us Brünne drinke. En Impfprophylaxe gegen e Tüfus cha mä mit Doot- und au mit Lääbendimpfstoff mache. Dr Lääbendimpfstoff nimmt mä oral, er isch guet verdrääglig und schützt öbbe 60 bis 70 Brozänt vo de Gimpfte in de Gebiet wo dr Tüfus endemisch isch, für äi bis drei Joor. Räisendi sötte d Impfig noch eme Joor lo uffrüsche. Dr Dootimpfstoff schützt öbbe in gliichem Maass.
Stephanie Glaser
D Stephanie Glaser (* 22. Februar 1920 in z Noieburg; † 14. Januar 2011 z Zollikerberg) isch e Schwiizer Schauspiilerin gsi.
Si isch z Wien in de Schauspilschuel gsi und het dann in Theater in de Schwiiz und z Dütschland gschaffet. Schpöter isch si Mitglied bim Cabaret «Floigefänger» gsi und isch an de Site vom Walter Roderer zu einere vo de grosse Schwiizer Volksschauspilerinne worde. Bekannt worde isch si durch ihri Rolle in de Verfilmig vo Gotthelf-Romän. Zwüsche 1974 und 1981 het sie d «Tante Elise» in de Fernsehshow Teleboy vom Kurt Felix gschpilt. Au in de Fernsehserie Motel und Die Direktorin het si mitgschpilt. Ihri erschti Hauptrolle het sie erscht im 2006 übercho, im Film Die Herbstzeitlosen.
Lab
S Lab isch e Mischig us de Enzym Chymosin und Pepsin, wo us em Labmaage vo junge Widerchöijer, wo no Milch drinke, chunnt und brucht wird zum s Milchäiwiss uszfelle bi dr Härstellig vo Chääs.
Vor allem s Chymosin dickt d Muetermilch ii und macht sä so verdaubar. Jede Süüger broduziert in sim Maage e spezielli Form vo Chymosin, zum s Milchäiwiss – s Kasein – im Maage uszfelle. Bim Mensch häisst das Enzym Chymotrypsin.
D Süessmilchchääs, wo dur d Süessmilchrünnig broduziert wird, brucht Lab oder Labusduschstoff as Zuesatzstoff zur Koagulazion vo dr Milch. Fast alli bekannte Hert- und Schnittchääsarte wärde eso gmacht. Au im Früschchääs, wo im allgemäine dur Suurmilchrünne mit Hilf vo Milchsüüribakterie us Kwark oder Joghurt härgstellt wird, cha Lab din si.
D Äigeschaft vom Lab, wo s Milchäiwiss Kasein eso spaltet, ass d Milch dick wird, ooni dass si suur wird, isch scho im Alterdum bekannt gsi und für d Härstellig vo Chees brucht worde. Zum Bischbil verzelt dr Aristoteles, ass s Lab vo junge Hirsch oder Ree bsundrigs guet wurd würke.
Zu de Labusduschstoff ghöre pflanzlichi Produkte wie d Griffel vo de Wilde Artischocke (Cynara cardunculus). Des hät Tradizion in Spanie un Portugal, zum Bischbil bim Schoofchääs Torta del Casar us Extremadura und bi Gäissechääs vo der Insle Ibiza.
Twann-Tüscherz
Twann-Tüscherz isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.
D Gmeind isch im Jahr 2010 entstange dur d Fusion vo de Gmeinde Twann u Tüscherz-Aufermee (amtlich Tüscherz-Alfermée). Bis zum 31. Dezämber 2009 hei d Gmeinde zum Bezirk Nidou ghört.
Geografi
D Gmeindsflächi bsteit us 23,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 66,6 % Waud, 7 % Sidligsflächi u 3,2 % süschtigi Flächi.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,5 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,7 %, CVP 1,2 %, EVP 1,4 %, FDP 14,8 %. GLP 7,2 %, GP 7,3 %, SP 21,4 %, SVP 25,7 %, Suschtigi 3,3 %.
Gmeindspresidäntin vo Twann-Tüscherz isch d Margrit Bohnenblust (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de insgsamt 1139 Ywohner in dr Gmeinde Twann u Tüscherz-Aufermee 87 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 6,9 % Französisch u 0,6 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Twann-Tüscherz ghört zum Hochalemannisch.
Oberembrach
Geografi
Oberämbri isch es Huufedoorff im obere Wildbachtaal. Zue de Gmäind ghöörede au na d Wiiler und Ghööft Huuse (Hausen), Madlike (Madlikon), Mülbèèrg (Mühlberg), Obermäpmischtette (Obermettmenstetten), Oberwageburg (Oberwagenburg-), Rootefluu (Rotenfluh), Sunnebüel (Sonnenbühl), Stige (Stigen) und Stüürzike (Stürzikon), Untermäpmischtette (Untermettmenstetten) und Unterwageburg (Unterwagenburg). S Piet vo de Gmäind umfasst 58,5 % landwirtschaftlichi Flèchi, 34,3 % Wald, 4 % Sidligsflechi, 2,8 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi.
Gschicht
Oberämbri isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar Um 1274 als Obern-Emmerach. Bis 1809 hät Oberämbri na zue Ämbri ghöört.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 9,8 % (Stand 2011).
Religion
58,5% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 17,9% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 6,1 %, CVP 3,7 %, EDU 8,4 %, EVP 1,4 %, FDP 8,0 %. GLP 5,7 %, GP 6,0 %, SP 13,1 %, SVP 47,3 %, Suschtigi 0,3 %.
Gmäindspresidänt isch de Bernhard Haas (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,6 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Oberämbri ghöört zue de Unterländer Mundarte.
Rudolf Paul
Dr Rudolf Paul (* 30. Juli 1933 z Kirchheim ondr dr Teck; † 1. April 2021) ischt a deitscher evangelischr Pfarrer gwäa, wo sich em Schwôbalendle durch seine em schwäbischa Dialekt ghaldene Goddesdenscht ond als Ibrsetzr vo dr Bibl ens Schwäbische an Nama gmacht hôt.
Aus seim Leaba
Schwäbische Goddesdenscht hôt dr Rudolf Paul au an seine weitre Staziona zwischem Filsdal ond dr Oschtalb, wo-nr als Pfarrer nôhvrsetzt worra ischt, zor graußa Freid vo de Leit ghalda.
Em Jôhr 1996 hôt sich dr Rudolf Paul en da Ruhestand vrsetza lau. Des hôt-en abr et drôô ghendret, emmer noh Goddesdenscht em schwäbischa Dialekt abzohalda. Jetzt, wo-nr koi oigena Gmoid meh ghet hôt, hôt’r sich gern vo andre eilada lau ond hôt dia mit seira „Schwäbischa Kirch“ erfrait. Reglmäßige Goddesdenscht em Dialekt hôt’r emmr oimôl em Monat em „Sonnenzentrum Rottenburg-Oberndorf“ ond e jedem Jôhr zor Kirbe em Stadtdoil Dirrwanga vo Balenga beim Schwäbischa Albvorei ghalda. Soddiche „Schwäbische Kircha“ send emmr viil bessr bsuacht wia de „normale“ Goddesdenscht. S Oinzige, was dô drbei et Schwäbisch ischt, des send d Liadr, wo us-em Gsangbuach stammet. Damit d Leit en dr Kirch au da Psalm ond s Vaddronser mitnandr em Dialekt schwätza kennet, wend vôrher Zeddl vrdoilt, wo dia Sacha drufstandet.
De greescht Leischdong vom Rudolf Paul abr ischt gwäa, dass’r de ganz Heilig Schrift ens Schwäbische ibrsetzt hôt. A Virdljôhrhondert vo seim Leaba hôt’r dô drfir ufgwendet. Am 25. Mai 2008 isch des Werk e-ma Feschdgoddesdenscht en dr Diibenger Stiftskirch effentlich vôrgschdellt worra.
Planet (Tabelle)
Die Site git e tabellarischi Öbersicht öber d Aigeschafte vo de Planete im Sunesystem.
Stammheim ZH
Stamme (amtlich hoochdütsch Stammheim) isch e politischi Gmeind vom Kanton Züri. Si lyt im Bezirk Andelfinge und ghört zur Region Zürcher Wyland.
wie d Gmeind entstanden isch
Es isch die eerscht grooss Gmeindfusion im Kanton Züri mit öppe änlech grosse Gmeinde. Oberstamme hät eleigen öppe 1200 Ywooner, Unterstamme öppe 900 und Waltelinge öppe 650.
Im Vorprojäkt für die Gmeindfusioon, wo ane 2014 agfange und i de Dörfer vil z rede ggää hät, händ sech die Stimmberächtigte vo de betroffene Gmeinde im Septämber 2015 düütlech (mit öppe 70 Prozänt Jo-Stimme) defüür entschide, ass d Fusionsgsprööch söled afaa. Dänn isch d «Stüürigsgruppe Fusioon Stamme» ygsetzt worde, wo under der Leitig vom Kantonsraat und Oberstammer Gmeindspresidänt Martin Farner gstanden isch und wo zäme mit de vier Gmeinde (und mit der Hilf vom kantonale Gmeindamt z Züri) alli relewante Fraage kläärt und – wie’s s kantonale Gmeindgsetz wott – en «Zämeschlussvertrag» usgschaffet hät; dää isch dänn de Stimmberächtigte vo dene vier Gmeinde vorgläit woorden und bi der Abstimmig vom 24. Septämber 2017 überal durechoo:
Am 4. März 2018 isch dänn wie im Vertrag dänkt i de lokalen Abstimmige d Gmeindornig für die nöi Gmeind agnaa worde.
De Zürcher Regierigsraat hät drufabe am 16. Mai 2018 de Zämeschlussvertrag für gültig erkläärt, so dass die nöi Gmeind am Nöijaar 2019 hät afo bestaa. Da dermit isch vo Syte vom Kanton au der nöi Gmeindname agnaa worde, und s nöi gmachte Gmeindswappe isch sider definitiv.
Der Ortsname «Stammheim» für di nöi Gmeind isch mit der Publikazioon vom 24. Juli 2018 dur s Bundesamt für Landestopografy z Bärn amtlech. Da deby hät d Gmeind au ihri nöi offizielli Gmeindnummeren überchoo: D BFS-Nummer vo Stamme isch 292.
S nöi Gmeindwappe zeigt es Bild, wo äänlech wie die alte Wappe vo Ober- und Understamme usgseet: es Stück vom ene Baumstamm mit abgschniddenen Escht uf emene eifarbige Hindergrund – S Waltelinger Wappe hät öppis anders: es Chleeblatt und e Pfluegschaar, und die Symbol chömed wie au s Guntelinger Wappebild im nöie Gmeindwappe nüme vor. Gnau gnaa glyycht s früsche Wappe zimli dem vo Oberstamme, eifach mit de umgcheerte Farbe Root uf Gääl (oder, wie d Heraldiker säged: uf Guld) und chly andere Forme vom Holztütschi. D Stiftig Schwiizer Wappe und Fääne hät gseit, es chöm im Züripiet eener sälte vor, ass es nöis Gmeindwappe gmacht wird, und si hät s Stammer Wappe äxtra komentiert und für guet aglueget.
D Gmeindversammlig hät am 25. Oktober 2018 die nötige Vorschrifte für die nöi Gmeind pschlosse, öppe was s Personal, d Gebüüre wo d Gmeind verlangt, oder d Wasserversorgig agaat. Und am 2. Jänner 2019 isch im Saal vom Landgaschthoof «Schwärt» z Oberstamme, bimene glas Wy wie’s de Bruuch isch, di eerscht Bächtelisgmeindsversammlig vo ganz Stamme gsi, die eerscht Gmeind under der Leitig vo de nöie Stammer Presidäntin Beatrice Ammann (* 1962); d Ammann chunt vo Oberstammen und schaffet am Flughafe vo Züri, und si isch am 25. Novämber 2018 als Parteilosi is Gmeindpräsidium gwäält woorde. Am 25. Novämber 2018 isch die parteilosi Seklehrerin Anita Fleury (* 1958) vo Guntelinge als Presidäntin vo der nöie Schuelpflääg vo Stamme gwäält worde.
Bis Änds 2018 isch de Werner Haltner (FDP) Gmeindpresidänt vo Unterstamme, de Martin Farner (FDP) dèè vo Oberstamme und de Kantonsrat Martin Zuber (* 1954, SVP) dè vo Waltelinge gsi.
D Verwaltig vo de nöie Gmeind inklusiv de Schuelverwaltig isch z Understamme im alte Gmeindhuus, wo under kantonalem Dänkmalschutz staat, und im Zääntehuus grad näbedra; es sind zwäi schööni alti Rigelhüüser. Gmäss em Zämeschlussvertrag hät mes für d Gmeindbürger vo de drüü alte Politische Gmeinde so gmacht, ass die ab 2019 Bürger vo de nöie Gmeind Stamme sind.
Geografy
Zur Gmeind Stamme ghööret d Dörfer Under- und Oberstamme, Waltelinge und Guntelinge. Dezue chömed d Wyyler Girsberg, Furtmüli und Wyle, und im groosse Landwirtschaftsgebiet sind vil einzelni Puurehööf verströit. D Gmeind hät 2746 Ywooner und en Flechi vo 2393 Hektare. Es isch die nüüntgrööscht Gmeind vom Kanton (Stand 2019).
S Piet vo Stamme lyt ganz im Nordoschte vom Kanton so fasch wie en territoriali Halbinsle vo dem; es isch numen uf der Weschtsyte uf ere churze Strecki mit de Zürcher Nachburgmeinde Trutike und Ossinge und eso mit em übrige Kantonspiet verbunde. Uf de andere Abschnitt zringsetum isch bi wytem der gröscht Deil vo der Gmeindgränze au grad d Kantonsgränze zum Tuurgi. D Thurgauer Nachburgmeinde sind Basadinge-Schlatige im Norde, Wagehuuse im Nordoschte, Hütwyle im Oschte und Nüüfere im Südoschte.
D Landschaft vo Stamme und Waltelinge hät drüü grossi Gebiet: i de Middi s Stammertal, wo d Verlengerig vom Seetal z Hüttwylen isch; ganz oben im Oschte vom Gmeindpiet sind d Räschte von ere alte Gletschermoräne vom Thuur- oder vom Rhygletscher. Grad hindedra lyt im ehemolige Zungebecki vom Gletscher de Nussbommersee mit em Ried drumume. D Gmeindgränze lyt a dem sim Ufer. Dur s Stammertal flüüsst der Mülibach, wo wyter une im Tuurgi Geisslibach heisst und bi Diessehofe in Rhy mündet. S Tal isch zimli flach, vo ganz obe bi Fäldere bis zu de Furtmüli abe hät s uf der Lengi vo füüf Kilometer nume grad en Höhenunderschiid vo drissg Meter. Au im Nordweschte vom Gmeindpiet cha mer Überräscht vo Morääne gseh, öppe bi der Furtmüli und bim Hoger vom Schloss Girsbèèrg. Die uuffellige Güpf lueged d Geologe als Drumlin und au as Räschte vo Middelmoräne aa. Die vil einzelne Hügel händ Näme wie Staagbüel, Schübebüel und Zälglibuck.
Im Nordoschte vom Stammertal liged d Höger vom Stammerbärg, es breits Bärgmassiv, wo zwäihundert Meter höcher isch as s Taal. Drufobe isch im Wald d Burgstell Stammerbärg und en Uussichtsdurm, und der Hang zum Tal abe, wo schön gäge Süüde und Südweschte luegt, isch das bekante guete Wyygebiet vo Stamme. Ganz im Norde ghört es chlyses Stuck vom Tal am Furtbach mit Appelhuuse no zu Stamme.
Im Südoschte vom Stammertal lyt d Hügelzone vo Waltelinge und Guntelinge mit vil chlyne Wälder und Puureland dezwüsche. Ufem Hügel über em Dorf Waltelinge isch s Schloss Waltelinge. Die Landschaft isch us Schotterschichte vo der Yschzyt ufbout.
Der d Gmeind gaat d Baanlinie vo Winterthur uf Staa, mit ere Haltstell z Unterstamme.
Roger de Weck
De Roger de Weck (* 17. Oktober 1953 z Fryburg im Üechtland) isch en Schwiizer Publizischt und ehemolige Journalischt und Fernsehmoderator. Er isch vo 2011 bis Endi September 2017 Generaldirektor vo de SRG SSR gsi.
Stammheim ZH
Geografy
Au wänn Stamme im Zürcher Wyland lyt, isch i de Gmeind eis vo de wenige Hopfe-Aabaugebiet i de Schwiiz.
Schuel
D Schuelgmeind Stammertal isch i der hütige Form 2006 entstande, wo d Stammertaler Gmeinde der frünere Oberstuefeschuelgmeind au d Primarschuele übergää händ. Si leitet de Chindergarten und d Primarschuele und d Sek, wo z Understammen isch; dört betröit si au d Schuelbiblioteek und d Ludoteek.
Roger de Weck
Läbe
De Roger de Weck het z Sanggalle an de HSG Volkswirtschaft studiirt. Im Aaschluss an sis Studium isch er Wirtschaftredaktor bi de Tribune de Genève gsi, und dänn Korrespondent z Züri. Im 1977 het er zäme mit em Max Mabillard es Buech gschribe, wo uf Dütsch de Titel Der Fall Chiasso het. De französisch Originaltitel vo dem Buech, wo in de Schwiiz en Bestseller worde-n-isch, isch Scandale au Crédit Suisse. Zwei Johr schpöter, im 1979 het er zu de Wältwuche gwächslet. Ab em 1983i het de de Weck für e dütschi Wochezitig gschafft, für Die Zeit. Derte isch er politischer Redakteur gsi, Korrespondent z Paris und Reporter. Scho im 1989i het er bi de Zeit d Leitig vom Wirtschaftsressort übernoh. Im 1992i isch er retour uf Züri cho, wo-n-er Chefredaktor vom Tagi worde-n-isch. Im 1997i isch er wider uf Hamburg und isch Chefredaktor vo de Zeit worde.
Vo 2001 bis 2010 het de de Weck für Zitige z Dütschland, z Frankriich und in de Schwiiz gschribe. Er het im Schwiizer Ferseh d Stärnstunde Philosophii moderiirt und isch in einige Stiftigsröt.
Vogel Gryff
Dr Vogel Gryff isch e heraldischi Basler Figur und e volksdümlige Festdag. S Fest wird jedes Johr im Januar vo de drei Chleibasler Ehregsellschafte (3E) im rächtsrhiinische Deil vo der Schwiizer Stadt Basel organisiert.
Im Turnus vo drei Johr abwächselnd am 13., 20. oder 27. Januar (falls dä uf e Sunndig fallt am Samschdig drvor) fiire die drei Ehregsellschafte zum Räbhuus, zur Häre und zum Gryff. Drbii dräte die drei personifizierte Schildhalter uf: dr Vogel Gryff, e Gryff im ene schwere Schubbepanzer, dr Wild Maa, e Wilde Maa, won es Dännli schwingt, und der Leu. Si ziehn dur Chleibasel und füehre drbii immer wider ihri draditionelle Dänz uf.
Dr Ablauf
S Fest foot öbbe am Halbelfi am Morge mit dr Rhiifahrt vom Wilde Maa aa. Die gnaui Zit hangt vom Wasserstand ab. Dr Wild Maa danzt uf eme Floss, wo flussab fahrt, und wird vo Drummle und Böllerschüss begleitet. Är grüesst drbii nume d Chleibasler und zeigt de Grossbasler am anderen Ufer si Füüdle. Underhalb vo dr Middlere Brugg dräte underdesse dr Vogel Gryff und dr Leu mit ihre Begleiter, de drei Tamboure, de Bannerdräger und de vier Ueli uf, Narregstalte, wo mit Büchse chläppere und Gäld für die Arme sammle. Öbben am Elfi dunkt dr Wild Maa siis Dännli ins Wasser und gumpt ans Land.
Am Zwölfi danze d Ehrezeiche vor em Käppelijoch uf dr Middlere Brugg. Während em Danz gsehn d Groosbasler und mit ihne dr Lällekönig nume d Füüdle vo de Figure. Denn git s en Umzug bis zum Oobe chrüz und quer dur Chleibasel vor d Wohnhüüser oder d Gschäftssitz vo de Herre Meister und Vorgsetzte und in Hof vom Waisehuus, und mä macht immer wider Pause zum eine z zieh.
Vom Eins am Nomiddag aa chömme 150 Gsellschaftsbrüeder vo jedere vo de Drei Ehregsellschafte zum Gryffemähli, eme lange Festässe im Festsaal vo dr Basler Mäss zsämme. Das goht dr ganz Nomiddag lang und es git drbii Rede zu aktuelle politische Themene, musikalischi Intermezzi und dr Umzug chunnt au no im Saal verbii.
Dr Ursprung
Dr Umzug het si Ursprung in de Inspektione vo dr Miliz, wo im Mittelalter jedes Johr stattgfunde hai. Im Chleibasel si d Ehregsellschafte und nid wie im Groossbasel d Zümft für d Bewachig vo de Stadtmuure verantwortlig gsi und hai d Inspektione organisiert. Nochhär si si dur s Chleibasel marschiert und denn si si zsämme go ässe. Dr Vogel Gryff het aso nüt diräkt mit dr Fasnacht z due.
D Aafäng vom Bruuch lige im Dunkle, urkundlig beleit isch er zum erste Mol 1304, wo in ere Urkund d Ehregsellschaft zum Räbhuus erwähnt wird. In ere Chronik vo 1597 wärde d Umzüg vo de drei Zeiche Vogel Gryff (Gryff), Wild Maa (Häre) und Leu (Räbhuus) scho as alte Bruuch bezeichnet.
Bis 1838 het jedi Ehregsellschaft ihri Inspektion separat gmacht: d Gsellschaft zum Räbhuus am 13. Januar, d Gsellschaft zur Häre am 20. Januar und d Gsellschaft zum Gryff am 27. Januar. Sithär organisiere die drei Gsellschafte dr Aalass zsämme, jedes Johr am Dag von ere andere Gsellschaft.
D Ehregsellschafte
Dr Chärn vo dr Gsellschaft zum Räbhuus het ursprünglig us de Chleibasler Räblüt bestande, usserdäm hai no Buure und Gärtner drzue ghört. S Räbhuus, wo dr Gsellschaft ihre Name gee het, isch ihre Stammsitz gsi, wo si 1397 kauft het. Urkundlig wird d Gsellschaft zum Räbhuus zum erste Mol 1304 erwähnt. D Chleibasler Ehregsellschaft zum Räbhuus sött nid mit dr Grossbasler Zumft zu Räblüt verwächslet wärde.
Zur Gsellschaft zur Häre hai ursprünglig d Jäger und Fischer ghört, spöter si Handwärker und Aaghörigi vom niidrige Adel drzue choo. Dr Name Häre bezeichnet e Fangnetz für Vögel, wo us Wiiderueten und Rosshoorschlinge gmacht gsi isch. Vo de Rosshoor chunnt au s Wort Häre, d. h. es bestoht us Hoor. Urkundlig erwähnt wird d Gsellschaft zum erste Mol 1384, wo s Huus an dr Rhiigass 6 verchauft worden isch.
S Datum
1Fallt e Vogel-Gryff-Daag uf e Sunndig, so wird er uf e Samschdig drvor vorverleit.
Sauska
D Sauska, älter au Sausa (z Ugarit: ṯuṯk), isch di hurritischi Liebes- und Chrieggöttin. De hurritisch Name bidüttet ‘Groossi’.
D Sauska isch nebetem Wettergott Tessub di wichtigsti Gotthait vo de Hurriter gsii. Si isch d Schwöster vom Tessub und d Töchter vom Kumarbi. Si het meriri Biglaiterine, di zwoo wichtigste sind d Ninatta und d Kulitta. Si isch scho früe a di mesopotamischi Göttin Ištar vo Ninive aagliche woore. Im Mitanni-Riich und bi de Osthurriter isch si di wichtigsti Göttin gsii, bi de Westhurriter isch si zom Tail vo de Ḫebat zruggdrängt wore. Im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya isch d Sauska i de männliche Götterprozession zäme mit de Ninatta und de Kulitta abbildet. Si werd immer mit zwee Flögel abbildet, wo us de Schultere wachset. Obwoll d Sauska uusdrüggli as e erotisch raizvolli Göttin bischribe werd, cha si as Chriegggöttin au männlich dargstellt were.
I de neohethitische Zitt werd d Sauska witter vereert. Imene Relief us Arslantepe stoot si uf zwee Vögel und het wie i bronzezittliche Abbildige zwee Flögel.
Personalpronomen
Ds Personalpronome (Plural: -pronome oder -pronomina) isch e veränderlechi Wortart und e Untergruppe vo de Pronome. Syni Funktion isch es, das es als Satzglid für öppis anders steit.
Funktion
I den öuropäische Sprache drückt d Wahl vom Personalpronome für di agsprochnigi Person ussertdäm d Höflechkeitsform uus. So wird i vilnen öuropäische Sprache di zwöuti Person numen als vertroulechi Form 'bruucht. Zum Usdruck vo Höflechkeit dient je nach Sprach di dritti Person (so im Italiänische), di zwöuti Person plural (so im Französische) oder di dritti Person plural (so im Hochdütsche). Im Alemannische wird als Höflechkeitsform i de meiste Dialäkt di dritti Person plural 'bruucht. Dernäbe git's aber o Dialäkt, wo di zwöuti Person plural bruuche.
Alemannischi Personalpronomina
Im Gägesatz zum Hochdütsche zeichne sech di alemannische Personalpronomina derdür uus, das sech di unbetonte vo de betonten underscheide. So heisst's unbetont: I ha’ne gseh, aber betont: I ha ihn gseh.
Es anders Merkmal vom Alemannische sy di betonte Pronomina vor 3. Person singular neutrum äs und ihns. Si sy di traditionelli Bezeichnig für vo jüngere Froue z rede. Teilwys bruucht me se hütztags chuum meh. Si erlouben o Sätz wi: ÄS isch es, won i gseh, oder: IHNS han i gseh, wo uf Hochdütsch nid müglech wäre (*ES ist es, das ich sehe, *ES habe ich gesehen).
Han-sur-Nied
Han-sur-Nied (ditsch Han an der Nied) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Han-sur-Nied lijt àn dr Frànzesche Nied, rund 26 Kilometer eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 223 und 252 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Han-sur-Nied ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1239 Hans.
Ìm Johr 1552 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Han-sur-Nied ghert zem Lorrain.
Perikles
Dr Perikles ( * vor bzw. um 490 v. d. Z. ; † Septämber 429 v. d. Z.) het zu de füerende Staatsmänner vo Athen und dr griechische Antike im 5. Joorhundert v. d. Z. ghöört. In sinere Zit isch die Attischi Demokratii usbaut worde, d Vormachtstellig vo Athen im Attische Seebund gsterkt worde und e glanzvolls Baubrogramms uf dr Athener Akropolis usgfüert worde.
Eschweiler (Luxemburg)
Eschweiler, im lokale Dialäkt Eeschwëller (dt. Eschweiler, frz. Eschweiler), isch e ehmoligi Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2015 het si sich mit dr Gmai Wolz zämmegschlosse.
Perikles
Er het langi Zit dr Boste vom Strateg ghaa, wo s wichdigste Waalamt in dr demokratisierte Gsellschaft vo Attika gsi isch. Er isch en usgezäichnete Redner gsi und het d Volksversammlig mäistens vo sine politische Blään chönne überzüüge. Er isch dorum wääsentlig mitverantwortlig für dr innergriechisch Machtkampf mit Sparta und däm sine Verbündete gsi, wo denn usbroche isch, und zum Peloponnesische Chrieg gfüert het. Mit dr Niiderlaag vo Athen in däm Chrieg het d Stadt iiri hegemoniali Stellig in Griecheland verloore.
Eschweiler (Luxemburg)
Ortsdail
Zue Eschweiler ghere d Ortschafte Ierpeldeng (Erpeldingen/Erpeldange), Eschweiler, Knapphouschent (Knaphoscheid) un Selschent (Selscheid).
Verwaltig
Eschweiler ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Eeschwëller isch dr François Rossler. Scheffe sin dr Patrick Comes un dr Fernand Wolter. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Eschweiler isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 790 as Hammingen wilre (790: Hammingowewilre).
Marwainzi
D Marwainzi („die Dunkle“) sind e luwischi Göttergruppe, wo de Gott Sanda biglaitet. Bi de Hethiter hend si Markuwaya und bi de Lydier Mariwda ghaisse. Die drai Näme chönnt uf uranatolisch *marguaya- ‘dunkel’ zruggfüert were. D Funktion vo dere Gruppe isch nöd bikannt. Si chömet zäme mitem Pestgott Iyarri Süüneopfer öber, demit e Pest im hethitische Heer en End nemi.
Eschweiler (Luxemburg)
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Eschweiler ghert zum Moselfränkisch.
Marwainzi
I de neohethitische Zitt wered si zäme mitem Sanda dromm bette, e Graab z schütze. En anderi Inschrift us dere Zitt bizaichnet d Gotthait Nikarawa as „marwanisch“, so as die woll zo dere Gruppe ghöre törst.
Di hethitische Markuwaya wered imene Ritual vom Schutzgott gnennt. Di lydische Mariwda werden zäme mit em Śãnta und de Kufaw dromm bete, e Grab z schütze.
Pavia
Pavia isch en iteliäneschi Stadt i der Lombardei.
D Stadt lyt am Fluss Ticino, öpe 35 Kilometer südlich vo Mailand.
Gschicht
Scho vor de Röömer und dänn im Römische Rych isch der Ort, wo Ticinum Papiae gheisse het, es bedütends Zäntrum für d Region am Po gsi. Ane 568 händ d Langobarde Oberitalie eroberet und Pavia zu irere Houptstadt gmacht. Ane 774 isch si vom Heer vom Karl em Grosse eroberet worde.
Pavia het eini vo de eltischte Universitääte vo Europa. Si isch ane 1361 gründet worde.
Vo 1525 bis 1713 isch Pavia vo de Spanier bsetzt gsi. Sid 1860 ghört d Stadt zu Italie.
Uebeschi
Übeschi (amtlech Uebeschi) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Übeschi ligt am Übeschisee ir Drumlin-Landschaft zwüsche Stocke- un Aaretau. D Gmeindsflächi bsteit us 91,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 2,3 % Waud, 5,5 % Sidligsflächi u 0,7 % süschtigi Flächi.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1 % gläge.
Religion
84,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,1 %, CVP 0,5 %, EVP 4,2 %, FDP 2,7 %. GLP 4,0 %, GP 4,9 %, SP 8,1 %, SVP 43,6 %, Suschtigi 18,9 %.
Gmeindspresidänt vo Übeschi isch dr Mathias Brülisauer (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 678 Ywohner 97,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää un 1,2 % Französisch.
Dr bärntütsch Dialäkt vo Übeschi ghört zum Hochalemannisch.
Pierre Henry (Komponist)
Dr Pierre Henry (* 9. Dezämber 1927 z Paris; † 5. Juli 2017 ebe dert) isch e zytgnessische franzesische Kumbenischt gsii. Är giltet as ain vu dr frieje Verdrätter vu dr elektronische Musik un dr Musique concrète.
Rosalie Küchler-Ming
D Rosalie Küchler-Ming (* 3. Jenner 1882 z Sarnä; † 24. Brachet 1946 oi z Sarnä) isch ä Obwaldner Heimatschriftschtelleri gsi.
Pierre Henry (Komponist)
Lääbe
Dr Henry het scho as e Chind, vu 1937 bis 1947, am Pariser Konservatorium studiert, unter anderem bi dr Nadia Boulanger, em Felix Passerone un em Olivier Messiaen.
Zwische 1949 un 1958 het dr Henry am Club d’Essai-Studio vum RTF gwirkt, wu vum Pierre Schaeffer grindet woren isch. In dr Johr 1949 bis 1950 het dr Henry zäme mit em Schaeffer d Symphonie pour un homme seul kumbeniert. D Uruffierig isch am 18. Merz 1950 gsii un het fir Ufsää gsorgt, wel dr Henry zäme mit em Schaeffer un em Jacques Poulin in dr Pariser École Normale de Musique de Paris e Wäärch ohni Partitur vorgstellt het, wu elektronisch mit Hilf vu Schallblatten iberdrait woren un nume us Klangcollagen bstanden isch. Dää Dag giltete as Geburtsstund vu dr Musique concrète.
Rosalie Küchler-Ming
Läbä und Schaffä
Irä Durchbruch als Schriftschtelleri isch 1923 mid em Mundartluschtschpil «Dr Amerikaner» erfolgd. Dä Fiifakter isch imenä Obwaldnerdiitsch ghaltä, wo oi scho fir diä damaligi Ziit ä chli altertimlich gsi isch. Si sälber hed diä Schpraach als «urchig» bezäichned. Schuscht hed si meischtens uf Schriftdiitsch gschribä. I irer Schpraach gfindid sich aber immer wider Elemänt us em Dialäkt.
Pierre Henry (Komponist)
Lääbe
Anne 1958 het dr Henry s RTF verloo un het 1960 zäme mit em Jean Baronnet s erscht privat elektronisch Studio vu Frankrych grindet.
Rosalie Küchler-Ming
Läbä und Schaffä
Wirklich bekannt wordä isch si aber mit irnä historischä Romään. I dr Lauwisertrilogie (1935–39) hed si Iblick ggä is Läbä vo Lungrä im 19. Jaarhundert. So beschriibd si eppä, wiä dr Lungerersee abgsänkd wordä isch, so das mä hed chennä zuäsätzlichs Land gwinnä. I irem Buäch «Unseres lieben Herrgotts Orgel» gahds umä Bruäder Chlois. Das Buäch isch 1937 erschinä, im Jaar vom 450. Toodestag vom Bruäder Chlois. Ä chliini Biografii ubrä Bruäder Chlois isch erscht nachem Tood vo dr Verfasseri erschinä, und zwar 1947, im Jaar vo der Häiligschprächig vo däm wichtigä Obwaldner. Das Biächli mid em Titel «Bruder Klaus, ein Lebensbild» hed bis hitt verschideni Uiflagä erläbt. 1948 isch de nu «Erni vom Melchi», äs Buäch «für die reifere Jugend» uisächo.
Ihres Volchsliäd «Oh mis liäbs Obwaldnerländli» isch so eppis wiä zur inoffiziellä Himmne vo Obwaldä wordä.
Dr Rosalie Chiächler-Ming isch d Gschicht äs Aligä gsi, drum hed si sich oi als Historikeri betätiged. 1936 hed si i der Schwiizerische Rundschoiw ä Biitrag mid em Titel «Zur Diskussion über die Alpenpässe» vereffentlichd. Und si hed im Vorschtand vom Historisch-antiquarischä Veräin Obwaldä mitgmachd. Irä Isatz 1929 firs Foiwäschtimmrächt uf nazionaler Äbeni isch aber z Obwaldä ooni grosses Echo blibä.
Pierre Henry (Komponist)
Lääbe
Fir d 2006 nei yygriichtet Stroßebahn z Milhüüse het dr Henry individuälli Erkännigsmelodie fir d Stationsaasage gschaffe.
Erdoberfläche
D Ärdooberflechi isch d Gränzflechi zwüsche dr feste Ärdkruste, wo d Bööde umfasst und d Gwässer uf dr äinte Site und dr Atmosfääre uf dr andere. Mä däilt sä noch verschiidene Kriterie ii in Hemisfääre (vo hemisys ‚halb‘ und σφαῖρα sfaira ‚Chuugele‘), also in Halbchuugele, das häisst in Helftene vo dr Ärdooberflechi.
D Hööchene vom Gländ uf dr Ärdooberflechi wärde uf dr middler Meeresspiegel bezooge. Die Niwooflechi – s Geoid – het fast genau d Form vom ene Ellipsoid und en Ooberflechi vo 510 Millioone km². Doo drvo si 71 % d Flechi vo de Meer, dr Räst vo Land.
D Ärde as Rotazioonsellipsoid
Dr Umfang bim Ekwator isch wäge dr Zentrifugalchraft vo dr Rotazion 40'075,017 km grooss, 67,154 km bzw. um 0,17 % gröösser as dr Umfang dur d Pol, wo 40'007,863 km grooss isch (bezooge uf s geodätische Referänzellipsoid vo 1980). Dr Poldurchmässer isch 12'713,504 km grooss, 42,816 km bzw. um 0,34 % chliiner as dr Ekwatordurchmässer, 12'756,320 km misst (bezooge uf s Referänzellipsoid; d Zaale si in dr Wirkligkäit e chli andersch). Wäge dene Underschiid im Umfang git s kä Bärg wo äidütig dr höggst uf dr Ärde isch. Wemm mä vo dr Hööchi über em Meeresspiegel usgoot, isch dr Montewerest im Himalaya am höggste, wemm mä dr Abstand vom Gipfel zum Middelpunkt vo dr Ärde as Kriterium nimmt, isch dr Vulkanbärg Chimborazo in de Ande, wo uf em Ekwatorwulst stoot, am höggste. Wemm mä vo dr Basis vom Bärg usgoot, isch s dr Mauna Kea uf de vulkanische Hawaii-Insle, wil si Basis uf em Meerboode vom Pazifik lit.
Hemisfääre
Wie die mäiste feste Blaneete und fast alli gröössere Möönd, wie dr Ärdmond, cha mä au d Ooberflechi vo dr Ärde in zwäi Halbchuugele iidäile, wo dütlig underschiidlig usbrägt si. D Oberflechi vo dr Ärde cha mä in e Landhemisfääre und e Wasserhemisfääre iidäile. S mäiste Land lit uf dr Landhalbchuugele, wo s öbbe 47 % vo dr sichtbare Flechi usmacht. Uf dr Wasserhalbchuugele het s uf 89 Brozänt vo dr Flechi Meer und Ozean.
D Ärde isch dr äinzig Blaneet im Sunnesüsteem, wo s uf dr Oberflechi flüssigs Wasser git. 96,5 Brozänt vo allem Wasser uf em Blaneet befindet sich in de Meer. Säll Meerwasser enthaltet im Durchschnitt 3,5 Brozänt Salz.
D Wasserflechi macht in dr gegewärtige geologische Epoche 70,7 Brozänt vo dr Ärdoberflechi us, d Landflechi umfasst 29,3 % wo hauptsächlig vo de siibe Kontinänt usgmacht wird. Dr Gröössi nooch si das Asie, Afrika, Nordamerika, Südamerika, Antarktika, Öiropa und Australie (Öiropa isch äigentlig nume e groossi Halbinsle im Weste vo Asie und isch im Raame vo dr Blattetektonik woorschinlig nie e sälbstständigi Äihäit gsi). Ass Australie en Ärddäil isch und Grönland en Insle basiert uf ere willkürlige Konvenzion, wie au d Definizioon vo Äiropa as sälbständige Kontinänt. D Flechi vom Wältmeer wird im Allgemäine in drei Ozean iidäilt, wo no Nääbemeer häi: dr Pazifik, dr Atlantik und dr Indik. Die diefsti Stell isch s Witjastief 1 im Marianegraabe, wo 11'034 m under em Meeresspiegel lit. Die durchschnittligi Diefi vo de Meer isch 3'800 m. Das ist öbbe fümfmol sovil wie die middleri Hööchi vo de Kontinänt, wo 800 m grooss isch.
Nikarawa
Nikarawa oder Nikaruha isch e luwischi Gotthait gsii. Si isch nume us hieroglypheluwische Inschrifte us de neohethitische Zitt bikannt. E Fluech inere Inschrift vom König Yarri vo Karkamis droot dodemit, as d Hünd vo de Gotthait Nikarawa de Chopf vomene Übeltääter fresse sölid. En andere Fluech innere Inschrift usem Land Tabal sprecht ebefalls Drooig uss, as d Gotthait Nikaruha de Übeltääter fresse söll. E dritti Inschrift nennt „Marwawannissa Nika […]“. Wenn de Name die Gotthait maint, denn ghört si zo de Marwainzi-Gotthaite.
Steg-Hohtenn
Schtäg-Hòòtää (amtlich Steg-Hohtenn) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Schtäg-Hòòtää lit im Rottutal am Iigang zum Leetschutal. Vannr Ggmeindsflechi sint 10,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 38,1 % Wald, 9,6 % Sidligsflechi und 42,1 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Schtäg-Hòòtää ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1300 als stegue bzw. benke, Hohentenn 1438 als a dem Hotenne, Benken 1304 als zen Benken (1310 ad Bancos).
Religion
87,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,8 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Schtäg-Hòòtää ischt dr Philipp Schnyder (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 95,8 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Franzeesisch, 0,5 % Talienisch und 3,4 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Schtäg-Hòòtää gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Wilhelm Busch
Dr Heinrich Christian Wilhelm Busch (* 15. April 1832 z Wiedensahl; † 9. Januar 1908 z Mechtshausen) isch äine vo de iiflussriichste humoristische Dichder und Zäichner vo Dütschland. Si ersti Bildergschicht isch 1859 as Daafele erschiine und as Buech 1864. Scho in de 1870er Joor isch er e bekannti Persönligkäit z Dütschland gsi. Won er gstorbe isch, het er scho as e „Klassiker vom dütsche Humor“ gulte, wo mit sine satirische Bildergschichte e groossi Volkstümligkäit erräicht het. Er gältet hüte as äine vo de Pionier vom Comic. Zu sine bekanntiste Wärk ghööre d Bildergschichte Max und Moritz, Die fromme Helene, Plisch und Plum, Hans Huckebein, der Unglücksrabe und d Knopp-Trilogie. E Hufe vo sine Zwäiziiler wie „Vater werden ist nicht schwer, Vater sein dagegen sehr“ oder „Dieses war der erste Streich, doch der zweite folgt sogleich“ sind zu feste Usprüch worde. Sini Satire verspotte vilmol Äigeschafte vo äinzelne Tüpe oder Gsellschaftsgrubbe. So grift er in sine Bildergschichte d Sälbstzfriidehäit und die zwiifelhafti Moraluffassig vom Bünzli aa und d Frömmelei vo bürgerlige und gäistlige Persone.
Dr Busch isch en ärnste und verschlossnige Mensch gsi, wo langi Joor zruggzoge in dr Browinz gläbt het. Sini Bildergschichte, won er as „Schosen“ (frz. chose = Sache, Ding, quelque chose = öbbis, irgendöbbis) bezäichnet het, het er nid seer gschetzt. Er isch joorelang finanziell vo sine Eltere abhängig gsi und sini Bildergschichte si si äinzigi unabhängigi Iikommenskwelle worde. Er het brobiert as ärnsthafte Mooler z schaffe, wil aber sini äigene Maastääb z hooch gsi si, het er die mäiste vo sine Bilder vernichdet. Si lyrischi Dichdig, wo vom Heinrich Heine beiiflusst worde isch, und sini Prosateggst het s Publikum, wo mit em Naame Wilhelm Busch Bildergschichte verbunde het, nid aagnoo. D Entdüschig vo sine künstlerische Hoffnige und s Ufgee wo z hooche Erwartige an s äigene Lääbe si Motiv, wo mä in sine Bildergschichte und au in sim literarische Wärk wiiderfindet.
Yun Bo-seon
Dr Yun Bo-seon(rev. Rom. Yun Bo-seon, McCune-Reischauer Yun Pŏ-sŏn, koreanisch 윤보선, hanja 尹潽善; uf d Wält cho as Gyungchon; * 26. August 1897 z Asan, denn z Korea, im hütige Südkorea; † 18. Juli 1990 z Seoul, Südkorea) isch e südkoreanische Politiker und Bresidänt vo Südkorea gsi.
Vo 1948 bis 1949 isch er Bürgermeister vo Seoul gsi und 1949 bis 1950 Minister vo Handel und Industri. 1960 isch er zum Bresidänt vo Südkorea gweelt worde. 1961 het dr Generalmajor Park Chung-hee e Putsch gmacht, und dr Yun isch schliesslig am 22. Merz 1962 zruggdräte. Er isch e Gegner vo dr autoritäre Regierigswiis vom Park gsi, het sich aber bi de Bresidäntschaftswaale 1963 und 1967 nid gegen en chönne duuresetze. Er isch e baar Mol wäge regierigsfindlige Aktividääte grichtlig bestrooft worde und het sich schliesslig 1980 us dr Politik zruggzooge. 1990 isch dr Yun an Diabetes und Bluethochdruck gstorbe.
Dr Yun Bo-seon isch e Nöwöö vom Yun Chi-ho und Yun Chi-young gsi.
Kabinett Remmele I
S Kabinett Remmele I isch vum 7. Novämber 1922 bis 7. Novämber 1923 d Landesregierig vu Bade gsii.
In syre 2. Sitzig vum 7. Novämber 1922 het dr Landdag dr Staatsbresidänt, däm sy Stellverdrätter un e neie un e neie Minischter fir Kultus un Unterricht gwehlt, wel dr Staatsbresidänt Hummel, wu us em Amt gschide isch, au sy Minischterium abgee het.
Sanda (Gott)
De Sanda isch e luwische Gott, wo de Tood bringe cha und au chriegerischi Züüg hett, sini gnau Funktion isch aber nöd bikannt. Siin Name chunnt scho im 19. Jh. v. Chr. i luwische Personenäme us Kültepe vor und sin Kult isch no i de Röömerzitt i Chliiasie bilait.
I de Bronzezitt isch er mitem babylonische Gott Marduk vergliche woore, doch werd er nume selte gnennt. Sini Biglaiter sind di „bluetige Annaruminzi“, e Göttergruppe wo Unhail bringt. I de neohethitische Zitt bringt er de Tood und werd vo de Marwainzi-Gotthaite („die Dunkle“) biglaitet.
I de Antiki het er e wichtige Tempel i de kilikischie Stadt Tarsos ghaa, wo identisch isch mit de moderne gliichnamige Stadt i de Törggai. Er werd uf Münze dargstellt und isch mitem griechisch Gott Herakles vergliche wore. Er isch au z Lydie vereert wore und en Inschrift nennt en zäme mit de Göttin Kufav und de Mariwda, wo de luwische Marwainzi entspreched.
Fontaines-sur-Grandson
Fontaines-sur-Grandson (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Fontaines-sur-Grandson lyt am Jurafueß. Dr Bann goht bis zue dr Nöieburger Gränze um umfasst dert Alpwaide im Chasseron-Massiv. D Gmaiflechi umfasst 48,7 % landwirtschaftligi Flechi, 48,9 % Wald, 1,9 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Fontaines-sur-Grandson isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1011 as Fontanes.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 9 % gläge.
Religion
64,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 14,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 5,7 %, FDP 8,8 %, GLP 3,2 %, GP 5,8 %, SP 18,2 %, SVP 44,2 %, Sunschtigi 3,8 %.
Dr Burgermaischter vu Fontaines-sur-Grandson isch dr Kurt Peterhans (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 132 Yywohner 85,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 13,6 % Dytsch un 0,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Lorentz-Transformation
D Lorentz-Dransformazioone, noch em Hendrik Antoon Lorentz, verbinde in dr Spezielle Relatiwidäätstheorii und der Äthertheorii vom Lorentz d Zit- und d Ortskoordinate, wo mit ene verschiideni Beobachder aagää, wenn und wo Ereigniss stattfinde. Es handlet sich drbii um gradlinig gliichförmig bewegti Beobachder und um Koordinate, wo chreftefreiji Däili dur graadi Wältlinie laufe. Bi Lorentz-Dransformazioone blibt d Liechtgschwindigkäit c konstant, umkeert isch d Konstanz vo dr Liechtgschwindigkäit dr Usgangspunkt vom Einstein sinere Härläitig vo dr Lorentz-Dransformazioon.
Vo dr Lorentz-Dransformazioon di betroffe
D Lorentz-Dransformazioon für Ort und Zite
Wenn sich e Beobachder eme andere Beobachder gegenüber mit ere konstante Gschwindigkäit v in dr x-Richdig bewegt, so hänge d Koordinate, won er eme Eräignis zueschribt, dur d Lorentz-Transformazioon mit de Koordinate (t,x,y,z) vom andere Beobachder für s gliiche Eräignis zämme, wenn die bäide Bezugssüsteem zum Zitpunkt t=t'=0 mitinander überiistimme. isch die üübligi Bezäichnig für e Lorentzfaktor.
Wenn dr bewegti Beobachder e Gschwindikäit \vec v het, wo in irgend e Richdig goot, so zerlegt mä dt Koordinatewektor vom Eräigniss in zwäi Komponänte, äini parallel die anderi sänkrächt zum Gschwindigkäitswektor  :.
D Lorentz-Dransformazioon für s elektromagnetische Fäld
Scho bi chliine Gschwindigkäite v\ll c dräte im elektromagnetische Fäld relativistischi Effekt uf. Das cha mä mit eme äifache Gedankeexperimänt verstoo:
Dorum muess mä wie bi de Ort und Zite au die elektromagnetische Fäldkomponänte ere Lorentz-Dransformazioon underzooge wärde, wenn dr Beobachder s Bezugssüsteem wäggslet. Für die elektrische und magnetische Gröösse gältet :
In ere nitrelatiwistische Nööcherig, d. h. für Gschwindigkäite v\ll c, gältet ungfäär. In däm Fall muess mä zwüsche de Ort und Zite in verschiidene Bezugssüsteem käi Underschiid mache, und für d Fäldgröösse gältet: