cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adolf Hitler
Wahle 1932 im Badische
Richspräsidentewahl (2. Wahlgang 10. April 1932): Im Badische het dr Hitler, wiä iberal im Rich, unter dr katholische Bevelkerig verhältnismäßig wennig Stimme bikumme. D Katholike sin bsunders in dr Zentrumsbartei verbunde gsii, dr Nationalismus het d Remisch-Katholische nit eso agsproche. Zwo extremi Biispiil vum Kaiserstuehl: Im katholische Bärge (Oberbergen) het dr Hitler am 13. März 1932 numme 22 Stimme bikumme, dr Hindenburg 434. Im evangelische Lissele (Leiselheim) hän 193 fir dr Hitler gstimmt, segsi fir dr Hindeburg. In Ortschafte mit eweng Industrii oder Bahnaschluss sin d Ufdeilige nit eso scharf gsii: im evangelische Ihringe het dr Hitler 1344 Stimme gha, dr Hindeburg doch aü 418. Im katholische Rothwiil (Steibruch un Iisebahnaschluss) het der Hitler 510 Stimme gha, meh wiä dr Hindeburg mit sinene 240 Wehler.
Richsdagswahl (6. Novämber 1932): Besser wiä d Richbräsidäntewahle zeige d Richsdagswahle (6. Novämber 1932) d Neigig vu dr Wehler: Do hän z Ihringe 8 Barteie Stimme bikumme, d Nazi 1275, d SPD 208, d DNVP 114i, s Zentrum 19i usw. Z Bärge het dr Hitler wider numme 31 Stimme bikumme, s Zentrum 285, d DNVP 3, d Deutsche Staatspartei zwoo un d SPD eini.
Im ganze Badische het d NSDAP do 34,1%, s Zentrum 27,8%, d SPD 13%, d KPD 14,3% un d DNVP 4,1% bikumme.
Dr Hitler kunnt legal an d Macht
S Grundbroblem vu däre Zit isch gsii, e stabili Regiärig zstand z bringe. Dr Hitler as Schef vu dr stärkschte Bartei het sich nit welle as zweite Mann an ere Regiärig beteilige – numme as erschte. Noch isch niäme eso bled gsii un het em des zuegstande. Am 6. Novämber 1932 het wäge däm dr Richsdag scho wider miäße gewehlt wäre. Do hän d Nazi e Ruckgang um iber 4% miäße hiinämme. E Hüffe Abetslosi hän jetz meh uf d KPD oder d DNVP gsetzt. Z Thüringe bi dr Landtagswahl im Septämber het d NSDAP 40% vu dr Stimme verlore. Dr Hitler isch schwärmiätig wore un het sich üs dr Bartei un dr Effentligkeit zruckzoge. Aber nit lang.
Dr Richskanzler Kurt von Schleicher het mit em NSDAP-Richsorganisationsleiter Gregor Strasser welle zämme goh, dr Strasser hätt sotte dr link Fligel vu dr NSDAP un d SA gege dr Hitler ufbringe; s hätt sotte zun ere national-völkisch-soziale Regiärig unter em Schleicher kumme. Wu dr Hitler des gmerkt het, her er zmol wider „rabiati Entschlusskraft“ ( zeigt un dr Strasser üsbootet.
Dr Christian Zentner schribt, diä „Koalition der Vernunft“, wu dr Schleicher het welle, seig an dr „Unvernunft aller demokratischen Kräfte der Weimarer Republik“ gscheiteret, wu d nationalsozialischtisch Gfohr nit bizitte erliggeret hän.
Uf dr 20. Jänner 1933 het dr von Papen e Gspräch mit em Hitler iigfädelet, wu är, dr Staatsekretär Meißner un im Hindeburg si Suhn Oskar drbii gsi sin – des sin d ängschte Vertroite vum Richspäsidänt Hindeburg gsii. Däne het dr Hitler weiß gmacht, ass er numme Kanzler wäre wott, un suscht nit viil, zum Biispiil diäg är numme zwe vu 12 Minischterposchte welle. Am 28. Jänner isch dr von Schleicher schliäßlig as Richskanzler zruckdrätte. Dr von Papen het sich bereit erklärt, dr Vizekanzler z mache un d DNVP isch bereit gsii, mit dr NSDAP z koaliäre. Do het dr von Hindenburg si Widerstand gege dr Hitler ufgä un gsait: „Dann habe ich die unangenehme Pflicht, diesen Hitler als Kanzler zu berufen.“ Des isch am 30. Jänner 1933 gschähne. Dr Hitler un si Bartei sin an däm Dag legal an d Macht kumme.
Diä andere Barteie hän nit kapiärt, was des bedittet. Mer het gmeint, dr Hitler wur ball dr Bach na goh wiä so viil Kanzler un Regiärige vor ihm.
Dr Hitler boit as Richskanzler si Macht üs
Noch sinere Ernännig as Richskanzler isch dr Hitler glii dra gange, d Macht vu dr Nazi üszdähne un z sichere. Ei Mittel drzue hän solle Neiwahle si, s ander d Unterdruckig vum politische Gegner. Am 27. Febber 1933 hets e Brandstiftig am Richsdag gä – entweder dur d Nazis esälber oder dur e holländische Kummenischt, wu van der Lubbe gheiße het. Des het dr Hitler am 28. zum Alass gnumme, e „Notverordnig zum Schutz vum ditsche Volk“ rüszgä – do sin Grundrächt vu dr Verfassig üsser Graft gsetzt wore. Noch in dr Brandnacht sin (vu langer Hand vorbereitet) meh wiä 4.000 Gegner vu dr Nazi, bsunders Kummenischte, feschtgnumme wore, aü Zittigshiiser vu dr SPD sin bsetzt wore.
Am 5. März 1933 isch d Wahl gsii – d Nazi hän bi dr ditsche Wirtschaft Millione an finanziäller Unterstitzig kenne iiheimse un hän e gigantische Wahlkampf gfiährt, zum erste Mol het e Regiärig do aü dr Rundfunk iigsetzt. S Ergäbnis isch e Enttejschig gsii fir dr Hitler, wu e absoluti Mehrheit verwartet het: D NSDAP het numme 44 % bikumme.
Zum Ergäbnis im Badische schribt dr Otto Feger: „Sogar unter em Regime vum Hitler, wus zu schwärschter Unterdruckig un Wahlbeiiflussig kumme isch, wu Zittige verbotte wore sin, wu Fiährer verhaftet wore sin, wu dr Rundfunk monopolisiärt wore isch un alle Zwang üsgiäbt wore isch, wu mer sich numme ka dänke (…) sins numme 627.000 Stimme vu 1.379.000 gsii, wu fir s Hokegriz iidrätte sin. Z Wirttebärg un im Hohezollerische ischs no ginschtiger gsii.“
Rächnerisch het d NSDAP in ere Koalition mit dr DNVP 52 % erreicht. Aber dr Hitler het alles welle. Am 23. März 1933 isch iber s „Ermächtigigsgsetz“ abgstimmt wore – mit däm het s Parlamänt (dr Richsdag) im Hitler solle erlaübe, viär Johr ohni Parlamänt z regiäre. Dr Mann üs Braunau het versproche, ass er Ditschland eso üs em Ruin vu dr Wirtschaftskrise rüsfiährt un e stabili Bolitik macht. D andere Parteie hän em des glaübt – un ihre eige Grab gschüüflet, wu si däm zuegstimmt hän. Drgege hän numme d Sozialdemokrate gstimmt, d KPD isch scho verbotte gsii. Aber aü d Gwerkschafte, wu äng mit dr SPD verbunde gsii sin, hän sich no blamiärt: Si hän am 1. Mai 1933 an dr Mai-Fiire vu dr Nazi mitgmacht. Am andere Dag sin d Gwerkschaftshiiser vu dr SA bsetzt wore un s Vermege isch an d DAF (Ditschi Arbetsfront) gange. D SPD isch ball aü verbotte wore, diä andere Barteie hän sich „freiwillig“ ufglest. Mit em „Gsetz gege d Nejbildig vu Barteie“ am 14. Jülli 1933 isch Ditschland zum e Ei-Bartei-Staat wore.
S Dritt Riich
Unter dr Hischtoriker gits e Diskussion drum, was fir e Adeil dr Hitler an dr Bolitik het, wu im Dritte Rich durgfiährt wore isch. D „Funktionalischte“ meine, dr NS-Chef seig e Opportunischt gsii, wu uf dr Wälle vu dr Zit gschwumme isch un vorhandini Stremige zu sinem Vordeil üsgnutzt het. D „Intentionalischte“ meine, dr Hitler heb e fescht gfiägts Wältbild gha un heb versuecht, uf däre Grundlag sini Ziil durzsetze – si sin sitter sinem Mein Kampf feschtglegt gsii. Dr jüdisch Schriftsteller Rafael Seligmann haltet d Asicht vu dr Intentionalischte fir richtig.
Im Hitler si Bolitik im Iberblick: Dr Adolf Hitler het z'Dütschland die nazionalsozialistisch Diktatur errichtet, het alli Opposition verbüüte loh und het politischi Gegner verfolget und ermordet. De Hitler het de Zweit Weltchrieg entfesslet und het die systematisch Entrechtig und Ermordig vode europäische Jude betriibe. Durch sini Politik sind ca. 30-35 Millione Mensche ums Lebe cho, dodrunter sind 6 Millione Jude xi.
Hitler het d Jude, Zgeuner und sini politischä Gegner i de Konzentrationslager la festsetze. D Konzentrationslager si houptsächlech in Dütschland verteilt xi, d Vernichdigslaager vor Allem in Pole und a andere Orte im Oste.
Di Alliiertä händ schliesslech Dütschland vo Weste und vo Oste afo eroobere. Wo s Füehrerhauptquartier umzingled gsii isch, het dr Hitler im Bunker vu dr Berliner Riichskanzlii Sälbschmord begange.
Zu Einzelheite vum Hitler sinere Bolitik im Dritte Rich lueg d Artikel Nationalsozialismus, Zweite Wältgriäg, Holocaust.
Im Hitler siini Begabige
Im Hitler sini Misserfolg an dr Schuel, si schwachi Bildig, si Umenander-Rum-Reise sin eso interpretiärt wore, ass dä Mann wichtigi Fähigkeite vermanglet. Dr Seligmann wiist druf ani, ass dr Hitler nit an d Macht kumme wär, wänn er nit bsunderi Fähigkeite un Begabige ka hätt. Är heb kenne „unkonventionell, revolutionär, orginäll dänke“. Sini Ideal seige zwar viilfach griminäll gsii, dr heb si aber mit dr notwändige syschtematische Dänkfähigkeit umgsetzt. Si Barteiadminischtration seig (abgsähne vu dr Sowjetunion) diä wirksamscht in ganz Ejropa gsii. Dr Hitler seig e „begnadete Mänschekänner“ gsii – mit däm het er kenne anderi bherrsche – innerhalb un üsserhalb vu dr Bartei.
Dr kriminell Diktator brivat
Dr Christian Zentner wiist druf ani, ass dr Hitler brivat ganz anderscht gsii isch wiä im Theater, wun er effetlig ufgfiährt het. Üs machtpolitische, massepsychologische Grind isch dr Effentligkeit e Bild vorgmacht wore, wu dr Hitler drin nyt mit Fraüe het un wun er sich ellei fir si Volk opferet. Iber si brivats Verhalte mueß mer stüüne, meint dr Zentner, wämmer bedänkt, ass dr Hitler d Oppostition im eigene Land na bänglet het, halb Ejropa bherrscht het mit Methode bis zum Massemord an dr Jude.
Dr Hitler het verschiidini Liäbschafte gha, anne 1918 soll, wiä dr Zentner schribt, e unehlige Suhn vun ere Franzesi üs Lille uf d Wält kumme sii.
Ab 1928 het dr Hitler mit dr Geli Raubal zämmegläbt, e zwanzigjährigi Dochter vu sinere Halbschwester Angela. Anne 1931 het sich d Geli umbrocht – dr Grund isch nit bekannt, dr Zentner git zum bedänke, ass dertemol dr Hitler dert scho het afange um d Eva Braun rumjaisele. Noch spetere eigenge Üssage heb dr Hitler mit dr Geli aber „d glickligschte Stunde vu sinem Läbe verbrocht“. Mit dr Eva Braun isch er bis zu sinem Dot zämme gsii. Dr het si kurz vor em Sälbschtmord mit Giftampulle, wu si zämme gschluckt hän, im e Bunker, wu scho d Granate drum rum iigschlage sin, ghirate.
D Eva Braun het e Hüffe Vorliäbe gha, wu dr Hitler nyt het kenne afange drmit: Si het graügt, het gärn danzt, het sich gschminkt (mit dr Wort vum Hitler: „Kriegsbemalung“). D „Evi“ het drfir gsorgt, ass im Adolf si Scheferhund üs dr Wohnig husse blibt; mänkmol heb ihre Freier drno bättlet, ass dr Hund e halb Stund rii ka kumme – s Eva hets elimol erlaübt. Schiints het er sich vu sonige Fraüe, wun er unter em Bann vun ene gstande isch, aü Wohrete sage lo: Einmol heb d Eva e amerikanischi Blatte laüfe lo, dr Hitler heb ufghorcht un heb si globt, un drno heb d Eva gsait: „Jo, eso ebis het di Freind, dr Goebbels, grad verbotte.“ D Marion Schönemann, e Kamrädli vu dr Eva Braun, isch bim e Bsuech am Sunntig in d Kirch gange. Dr Hitler het gsait, wu si zruck kumme isch: „S sin dänki e Hüffe Lit do gsii go di Huet bewundere!“ D Schönemänni het Antwort gä: „S isch gschoppt voll gsii. D Druckete wird alliwiil greßer, siter ass d Bartei in dr Lit sait, si solle nimmi in d Kirch goh.“
Noch dr Agabe vum Christian Zentner isch dr Hitler nätt zu sinene Bediänschtete gsii, aü zu Kinder, aü wänn emol ke Kamera drbii gsii isch. Diä Charaktersitte verstüünt eim am meischte, meint dr Zentner, bim e Mann, wu e kalts Härz gegeniber anonymem Schicksal gha het – gege sini Soldate, wu im Oschte halber verfrore sin, gege d Pole, wu ghungeret hän, gege d Jude, wun er het deportiäre un umbringe lo.
1848er-Revolution
D 48er Revolution, au bekannt als Früehlig vo de Natione oder Johr vo de Revolutione, isch ä Reihe vo Revolutione z Europa gsi, wo mit de französische Revolution im Februar 1848 z Paris aagfange het un bald uf de Rescht vo Europa überegschwappet sin.
Gründ und Vorgschicht
Diä Revolutione sind d Konsequenze von ere Reihe vo soziale und politische Veränderige i de erschte Hälfti vom 19. Johrhundert gsi. I de Politik hend sowohl d bourgeoise Reformer wie au di radikale Politiker d Regierigsform de veränderete Umständ welle apasse. I de Gsellschaft hend technologischi Neuerige noii Lebensumschtänd für d Arbeiter gschaffe und di volkstümlichi Press ä nois politischs Sälbschverschtändis gschaffe. Noii Ideeä wie Nationalismus und Sozialismus sind populär worde. De Dropfe wus Fass zuem überlaufe brocht hed, sind Misserntä und wirtschaftligi Rückschläg gsi, wu e Hungersnot under de Bure un em stedtische Proletariat zur Folg gha het.
Verlauf
S Ergebnis isch ä Welle vo Revolutione gsi, wo sich über Europa usbreitet und noii Hoffnig für di liberale Reformä bis noch Brasilie brocht het. Dr Uftakt isch 1847 in dr Schwiiz bassiert, wo s einzige europäische Land gsi isch, wo in dere Ziit die liberal-nationale Ideä nochhaltig verwirklicht worde si.
Länder wo nid oder kuum betroffe gsi si
In Europa hend 1848 Grossbritannie, Holland, Serbie, Pole und Russland kei Revolution erlebt.
Pole
Z Pole, wo dr westlig Deil drvo vo de Preusse, dr östlig vo de Russe und dr Süde vo Östriich beherrscht worde si, het s in de obere Klasse vil Unzfriideheit ge und scho 1846 hai d Nationaliste für Unruehe gsorgt. Au hai vili Pole d Revolutione in andere Länder understützt, wie dr General Józef Bem und dr Henryk Dembinski, won e polnische Division kommandiert het, die z Ungarn. Im preussische Pose het d Regierig s Entstoh von ere bewaffnete Miliz zerst understützt, wo aber d Angst vor Russland chliiner worden isch und die Miliz e Gfohr für die preussisch Herrschaft hätt chönnte wärde, het se se underdruckt. Östriich het z Galizie, so wie e Generation vorhär d Preusse z Pose, d Buure emanzipiert, wo so as Ukrainer es sehr vil chliiners Interässi an ere national-polnische Revolte gha hai. Em Widerstand in de Stedt hai d Östriicher militärisch und politisch es Ändi gmacht, under anderem mit eme Bombardement vo Krakow im April und vo Lembärg im November 1848, und denn hai si Krakow au no si semi-autonome Status wäggnoh.
Russland
Z Russland het es no kei richtigi bürgerligi und proletarischi Klasse gha, wo sich organisiert und Masseversammlige gmacht hend zum e Revolte chönne azettle.
Grossbritannie
Uf de britische Insle het d Mittelklass mit de Reformakte vu 1832 s Stimmrecht übercho und isch so befriidiget worde. D Tätlichkeite, d Gwalt und Petitione vo de Chartiste Bewegig isch mit de Petition vo 1848 zum ene End cho. D Abschaffig im Jahr 1846 vo de gschützte Landwirtschaftstarif, "Chorn Stüüre" gnennt, het dr proletarisch Iifer entschärft. Au z Irland hed es kei Revolution ge, da dor wege d Hördöpfelknappheit vell Lüüt händ müesse hungere und sterbe und alli Versuech sich z organisiere wie währed dr Jung Irländer Rebellion 1848 si vo der änglische Regierig unterbunde worde si.
USA
D USA isch vo dene europäische Revolutione recht isoliert gsi und hend nüüt mitbecho, wil si selber beschäftiget gsi sind mit ihrne eigete wachsende soziale Problem. Nach em Summer vo de Revolutione in Europa isch i de USA en Kandidaat vo de Free Soil Party zum President gwehlt worde.
Skandinavie und d Schwiiz
Die skandinavische Staate si kuum betroffe gsi, und d Schwiiz het scho im Johr vorhär mit em Sonderbundschrieg ihri soziale und politische Problem chriegerisch glöst und 1848 dr neu nationali Konsens in ere neue Verfassig zum Gsetz gmacht, wo dr modern Bundesstaat begründet het.
Folge
Au wän di umittelbare Ergebnis vo de Revolutione nume churzfrischtig gsi sin, het de Früehlig vo de Natione grosse Iifluss uf d Gschicht vo dr zweite Helfti vom 19. Jahrhundert gha.
Dr Alexis de Tocqueville het i sine Recollections bemerkt, dass: "d Gsellschaft in zwei Teili uftrennt worde isch: Diä wu nüüt hend usser s gmeinsamä Verlange, und diä wu alles hend und dur de Terror zämmegschlosse sind, wo si gmeinsam usüebe."
Bollenhut
Èn Bollèhuèt isch è Chopfbedeckig, wo sit öppè 1750 zu dè (evangelischè Kirchè-)Tracht vo dè Wyber i dè drei benõchbòrtè Schwarzwalddörfer Guètach, Kirnbach (Ortsdail vo Wolfä) un Rychèbach (Ortsdail vo Hornbärg) ghört. Mit sinè uffgsetztè Bollè uss Wullè isch, trotz sinèrè lokal ygschränktè Hèrkumpft, bsunders dè pittoresk uussèhend rot Bollèhuèt zuè nèm Simbòl vom gsamtè Schwarzwald worrè.
Bollèhuèt als Deil vo dè Volksdracht
Dè breitkrempigi, wyßchalchte Stròhuèt drait 14 uffallendi, chrützförmig aagordneti Bollè uss Wullè. Sichtbar sin abber nu elf Bollè, well drei vo drübberligendè Bollè vodeggt wörd. Bei unvohüròtetè Wyber sin selli rot, bi vohüròtetè schwarz. Dè Bollèhuèt cha bis zu zwei Kilogramm schwèr sy un wörd no immer vo Huètmacherinnè in Handarbèt gfertigèt. Dè rotè Bollèhuèt dürfed d Maidli erschtmòls bi dè Konfirmation drait.
Unter m Bollèhuèt wörd è sideny Huubè drait, welli unter m Kinn bundè wörd. Chlyni Maidli vor irer Konfirmation (Guètach un einigi Nõchbòrgmeindè hèn bis 1804 zuè Württèbörg un sind dõher im Unterschyd zum großè Deil vom Schwarzwald evangelisch) sowiè aalti Wyber dräget nu selli Huubè.
Hüt wörd dè Bollèhuèt un diè zuèghörigi Dracht no a Feschtdääg un bi Bruuchtumsvoaaschtaltigè drait. Ganzjöhrig z besichtigè isch dè Bollèhuèt mit dezuèghöriger Dracht z. B. im Schwarzwälder Drachtèmuseum z Haslach.
Vobreitig als Schwarzwald-Simbòl
Èndi vom 18. Johrhundert hèt mò mit dè Schwarzwälder Dracht dè i dè Grafschaft Hauèschtei gebrüüchliche Schühuèt un dè Gupfhuèt assoziyrt.
Selli durch meereri Stichfolgè europawit bekannt woreni Huètformè sin bis zu dè Mitti vom 19. Johrhunderts allgemein abglait worrè. 1841 hèt dè Théodore Valerio nach einer Studienreise dur de Schwarzwald bi de Fréres Gihaut z Paris e Lithografie mit eme Paar in Tracht us Hornberg voöffentlicht, wo èrschtmòls z Frankrych è früèni Variantè vom Bollèhuèt zeigt hèt. Nõchdem Guètach 1873 a d Badischi Schwarzwaldbaan aagschlossè worrè isch, lòn sich dört Künschtler wiè Wilhelm Hasemann, Curt Liebich un Fritz Reiss nider, wo d Guètacher Künschtlerkolony bildet hèn. Si hèn d Guètacher Dracht als künschtlerischs Sujet, iri Wärch hèn massèhafti Vobreitig gha un s Bild vom Schwarzwald brägt. Wiè dè Heimetschriftschteller Heinrich Hansjakob sin si Deil von èrè badischè Volksdrachtèbewegig. Um d Wendi zum 20. Johrhundert isch bsundere s Bild vom Hasemann Nõch èm Kirchgang, welles Bollèhuèt-Drägerinnè zeigt, übber illuschtryrti Zitschriftè un Bildposchtkartè wit publizyrt worrè.
D Bekanntheit vom Bollèhuèt als fälschlicherwys allgemein schwarzwaldtûpisch isch durch d Heimatfilm uss dè 1950er- un 1960er-Johr gschteigerèt worrè. Sell bezièt sich bsunders uff s Schwarzwaldmädel uss èm Johr 1950 mit Sonja Ziemann. Sellè èrschte dütsche Farbfilm vo dè Nõchchriègszit ghört mit gschätztè 15 Millionè Zuèschauer zu dè erfolgrychschtè dütschè Film übberhaupt.
Litradur
J.-L. Debionne, T. Meissner: Die schönsten deutschen Trachten, Süddeutscher Verlag, München, 1987, S. 29, ISBN 3-7992-6379-4
Lauffen am Neckar
Laafe (amtlich Lauffen am Neckar) ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ). Bekannt ischt Laafe als Geburtsstadt vom Dichter Friedrich Hölderlin.
Geografi
Laafe leit an dr Mendong vo dr Zaber en dr Necker. D Nochbergmoede vo Laafe send Brackenheim, Nordheim, Heilbronn, Talheim, Ilsfeld, Neckarwestheim ond Kirchheim am Neckar.
Vo dr Gmarkong send 65,8 % Landwirtschaftsfleche, 9,9 % Wald, 18,6 % Sidlongsfleche ond 5,7 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Laafe gheret dr gleichnamig Ortsdoel ond dr Hof Landturm.
Verwaltong
Laafe hot mit dr Gmoede Neckarwestheim ond Nordheim a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Laafe ischt dr Klaus-Peter Waldenberger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Laafe ghert zua dr schwäbisch-sidfränkische Ibergangsregion.
Kanton (Begriffsklärung)
Kanton stoht fǜr:
Kanton als Gattigsname stoht fǜr:
Kantön als Verwaltigseiheit hän näbe de Länder, wùù witter obe ufzällt werre, au no Bolivie, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Bosnie-Herzegowina ùn Holland, usserdem hät s ehemolig Breuße ǜber Kantön verfiegt.
Féy
Féy (ditsch 1915-18 Buch in Lothringen, 1940–44 Buchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Féy lijt sìdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 191 und 215 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Féy ìsch. Féy ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Féy ghert zem Lorrain.
Corcelles-près-Concise
Corcelles-près-Concise (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Corcelles-près-Concise isch e Dorf am Nöieburgersee. Dr Bann goht uffe bis zum Mont Aubert. D Gmaiflechi umfasst 50,6 % landwirtschaftligi Flechi, 41,6 % Wald, 7,3 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Corcelles-près-Concise isch zum erschte Mol gnännt wore anne 885 as Corceles (888 Corcella).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,6 % gläge.
Religion
69,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 15,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 4,3 %, FDP 29,2 %, GLP 3,4 %, GP 12,1 %, SP 20,8 %, SVP 20,9 %, Sunschtigi 2,4 %.
Dr Burgermaischter vu Corcelles-près-Concise isch dr Jacques Kehrli (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 278 Yywohner 95,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,6 % Dytsch un 0,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Bsundrigs
Uf em Gländ «Les Pierres Plates» stönd vier höchi und mehreri Tonne schwäri Menhir. Es sind drü „ächti“, aine isch 1843 a däre Stell uufgrichted worde, wil s Original verschwunden isch. Es git i de Region, z Grandson und z Bonvillars, no anderi sötegi Stai.
Gurinerdeutsch
S Gurijnärtitsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Gurin. Es ghèèrd doodrmid zem Siidwalsertiitsch.
Foorschigsgschiichd
Gurin isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii. D Ùfnaam isch vùm Rudolf Hotzenköcherle im Mèèrz 1954 gmachd woore. Zue dr glyyche Zyd hed dr William Moulton Toonùfnaame z Gurin gmachd, wù derno ane 1971 vùm Rudolf Hotzenköcherle ùn em Rudolf Brunner verefendligd woore sin.
Dr Aristide Baragiola, en idalienische Lèèrer ùn Universideedsdozänt, hed ane 1891 e kumedierti Samlig vù Guriner Volgslieder uusegee.
E chùùrz Kapitel zùm Gurijnärtitsch hèd s au im Emil Balmer sym Buech iiber d Siidwalser.
D Emily Gerstner-Hirzel hed ab 1969 Saage, Määrli, Schwängg, Lieder, Bflanzenäme ùn anderi volchschùndligi Foorme gsamled, wù si in e baar Biecher verefendligd hed. Poschdùm isch 2014 no ne Dail vù irem Wèèrderbuech uusegee woore.
Dr Ängländer Charles V. J. Russ hed zwische 1978 ùn 1988 z Gurin Befroogige ùn Toonùfnaame gmachd. Ane 2002 hed er syyni Ùndersuechige as Buech veerefendligd, dervoor scho ne baar Artikel in Zydschrifde.
D Fluurnäme vù Gurin hed dr Niklaus Bigler im Juli 1977 gsamled, mid ere Noochùfnaam im Oktober 1981. Dr Paul Zinsli hed die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd.
Nid publizierd sin Ùndersuechige vùm Johann Jakob Dickenmann (ca. 1913) ùn vùm Hansmaria Sartori (ca. 1926–1934), wù aber boodi bim Schwyzerische Idiotikon archivierd sin ùn dèrd aagluegd chene wääre.
Schryybwyys
In däm Artikel sin di gurijnärtitsche Dialektbyyschbel in Dieth-Schryybig gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab <k>  fir d Fortis [k] bruucht, fir d Affrikata [kx] wird gschriibe.
Genitiv
Dr Genitiv chùnd no in ainzelne Forme vor:
Adjektiv
Wie in vyyle hooch- ùn hegschdalemanische Dialäkt wääre Adjektiv au prädikativ deklinierd.
Konjugations-Chlase
Konjugation vù dr schdaarge Verbe
Bi dr schwache Verbe chaa mer drèi Chlase ùnderschaide.
„Gerundium“ (Infinitiv II)
Andersch wi im Wallisertitsch gid s im Gurijnärtitsch nooch dr Infinitivpartikel z no ne bsùnderigi Form fir dr Infinitiv, wù uf s midelhoochdydsch Gerundium zruggood.
Passiv
Wie in andere Siidwalser Dialät wird s Vorgangspassiv mid chu bilded.
Woordschaz
Määntak, Ziischtak, Mettwuchu, Dunschtak, Frittak, Samschtak, Sunnuntak
Yyflis us em Romanisch
Im Gurijnärtitsch gid s vyyl Främd- ùn Läänwèèrder us em Italienisch, em Lombardisch ùn em Piemontesisch.
Oordsnäme in dr Nèèchi ùf Gurijnärtitsch
D Guriner hän fir vyyl Oord ùn Biet in dr nèèchere ùn wydere Umgeebig yydydschdi oder iberhaubd dydschi Näme: im Maggiadaal:
in dr Dytschschwyz:
im Usland:
Schbroochbyyschbel
As Arläpnis va ma zachajaariga Gurinar Metschi (Originalschryybwyys)
Iar heit wella mu selan-ech appus schryba, su wel-a-mi darhendar tüa un lüaga ob i appus zaman bringa. Iar müassut nech net varwundru, i be no aba a Schüalgof. I well öw ghein Prys, di andru Gurinar senn alli gschektar widar ech, i well nech appus va mim churza Laba varzella, was miar salbar escht vorchu met ninza Manut un grad im Heilagatag, sagat annar. Iaschi hein Fleisch ubartaa un dr'Attu un d'Müatar senn z'Masch ganga un di andru Schwestarli un Briadarli öw, ech un der drymaanig Sisto siw dahemna in d'Stubu gsin met dar Müamu. Wi-as düa bald escht einlafi gsin, düa escht d'Müama üisganga, im Fyrhüis ga d'Harpara ubartüa un darnaa hätsch dar Hafa met dar Briay abgstellt, ech be-ru üiss na ganga un ha gmeint as sygi as Stialti un ha-mi drüf gsetzt, darnaa hanami henna um süifar varbrunna, i be süifar aba an Blatru gsin. D'Müama hät mi düa naadernaa geät un hät mi in Stubu traga. D'Müatar escht grad va Masch chu, dia hät geät un hät mar Bömali drüfgleescht, ech hä pliarat un gweinut vor Schmarza. Darnaa hät mi d'Blandina gheert, dia escht düa der Müater mi chu halfa penda. Darnaa hein düa iaschi dem Doktar griapft, der escht düa iaschu chu Angst machu un hät gseit schi chena-mi nit racht gnära met Bömäli, mu miassi Vindex brüicha, das heigi süibar un gnasa gschwenn, abar min Müatar hät va demu nit wella wessi, schi hät gseit die liabu Altu hein Hüissmettul prüicht, ech wells nüw öw amaal purbiara met Bömäli un Lyniblazza, ech ha dä no eistar Zyt Vindex z'brüichan. Unna am Beindli han-i öw an grossi Blatru gha, da het-sch purbiart met Vindex wia-ru dar Doktar gseit hät abar denoguardi iar hättit miassi gsea was fer an Undarscheid as gsin escht vam Bömäli un Vindex, das escht an Undarscheid gsin wi Tag un Nacht, Met Bömäli ben-i e viarza Taga gnasni gsin dass dar Doktar un alli gstüinat hein. Waa d' Müatar hät Vindex prüicht han-i sägsch Wucha z'gnagan gha un min Müatar hät vell Waarch gha, waga schi hät-mi miassi strang süibari ha, dar liab Gott meg-aru alls vargälta un zum Enn dach-i dam liaba Gott velmaal dass-i so güat be gnasa.
Heavy Metal
Heavy Metal (nach dr neua Rechtschreibong au: Heavymetal) (englisch heavy metal: "Schwermetall") isch im engera, abr au in dem Sinn wo mer schwätzt, a Schtilrichtig von dr Rockmusik, abr au a Jugendkultur odr Subkultur.
Dr Metal esch als Gägebewegig e de 60er/70er Johr zo de Hippis entstande. Mer häd welle wegcho vom "blüemliglaube".
Heavy Metal isch i dä 1970er Johr usem Hard Rock, Blues, Jazz und Klassik entstande. Dennzumal het me ehnder no Heavy Metal gseiht, mit de Jahre si aber immer wider nüii Stile entwicklet worde, so das dr Übergebriff Metal entstande isch.
Z Schlagzüg und Gitarre präge dr Metal starch. Si si dür die verschidene Spilwisene wichtigi Merkmal.
D Metal-Szene un -Musik isch in mehrere Subgenre ufteilt. Die Substile unterscheide sich zum Teil rächt starch. S git vo einfache, rythmische und tribende Liedstrukture bis zu multiimstrumentale und fantasievolle Kompositione, wo me schüsch nume ir klassische Musig cha finde. Dr Gsang giht vo krächzendem Gebrüll, das wird schriike (engl. shriek für "schreie", "kreische") gnennt u tiefs grunze, gnennt growle (engl. growl für "knurrä") bis zu operemäsigem Gsang. D Rhytme si schnäll und langsam, o je nachdäm was fürne Stil das es isch. So wie d Musig, si o d Texte vilfältig, es giht vo nume Fantasy über Religion, Melancholii, Hass bis zu Politik. Die meiste singe uf Englisch, s git aber o Texte uf Dütsch, Norwegisch, Finnisch, Französisch etc. Die wo zu der Szene zughöret nennet sich Metaller, Metalheads odr oifach nur Heavies.
Obwohl mänggi von de Metalbands große kommerzielle Erfolge verbuche kennat, isch an großr Teil von dr Szene von de Leit mit Begriffa wie Satanismus odr Pöbelei un de Nazis in Vrbindung gbracht un abglehnt, was die meischte Metaller aber als en Vorurteil ablehnet.
Große Albe
Black Sabbath: Black Sabbath, Paranoid, Sabbath Bloody Sabbath
Judas Priest: Sad Wings of Destiny, Sin after Sin, Stained Class, British Steel, Painkiller
Iron Maiden: Iron Maiden, Killers, The Number of the Beast, Seventh Son of a Seventh Son, Fear of the Dark
Motörhead: Overkill, Ace of Spades
Faltenjura
Dr Faltejura nimmt dr grescht Deil vum Jura-Gebirg yy. Är goht dur d Nord- un d Nordweschtschwyz (Kanten Aargau, Solothurn, Baselland, Bern, Jura), dr Neueburger Jura, dr Waadtländer Jura un e Deil durs Gebiet vo Frankrych.
Dr Faltejura wird in dr Chettejura un dr Jura vu dr Frejbärg yydeilt.
Derwylscht d Gebirgszig ufgfaltet wore sin un zem Deil au no speter isch e Gwässernetz entstande, wu sich uf eire Syte no dr Däler zwische dr Bärgchette richtet, uf andre Syte aber au zwärch zue dr Chette Durgäng gschaffe het, d Chluse, wu sid em Alterdum ne großi Bedytig hän fir d Verchehrswääg.
Burg Hardeck
D Burg Hardeck isch e abgangeni Hecheburg bim Ortsdail Mundelfinge vu dr Stadt Hifinge im Schwarzwald-Boor-Krais.
La
Dr Burgstall lyt rund 2.150 Meter sidsideschtli vu dr Chilche vu Mundelfinge an dr Gränze vum Bann zue Aselfinge oberhalb vun ere gäche Haale uf dr linke Syte vu dr Wuete.
Gschicht
Anne 1108 wäre dr Heinrich un dr Werner vu Hardegg gnännt, wu Gfolgslyt vu dr Zähringer gsii sin un speter zue dr Stifter vum Chloschter Fridewyler ghert hän.
Bschrybig
Di oval Hauptburg het e Durmässer vu rund 50 Meter un wird geg di weschtli Hochebeni dur e rächteckigi Vorburg gschitzt. D Vorburg isch eppe 20 uf 30 Meter groß gsii, si isch no Weschte dur e Wall-Grabesoischtem gsicheret. D Hauptburg isch zue dr Vorburg un no side dur e guet erhalte Halsgrabe gschitzt. D Nordsyte vu dr Aalag goht gäch zum Aubachdal aabe. E Sporn vum Burghubel, wu no Oschte goht, isch dur e Grabe abdrännt wore, no Norde, Oschte un Side goht dr Sporn gäch aabe.
Dr Burghubel het drei Chäpf, wu villicht friejer Gebei gsii sin. Im Side zues het s e dytligi Verdiefig. Muureräscht cha mer nit sääne, an dr Oberflechi het s aber Stai un Ziegelräscht.
Thrash Metal
Thrash Metal (englisch to thrash - drescha/prügla/haua) isch am Ofang von dr 1980er Johr als a schnellre un extreme Spielart vom Heavy Metal enstande. Beim Thrash-Metal sollet d' Gitarra brutal klinga und werdet von dem her speziell da druff abgmischt odr runter gstimmt. Dr urschprüngliche Thrash Metal isch vor ällem durchs schnelle un präzise Riffing vom normala Heavy Metal z unterscheida. Es isch au oft nur d offene E-Saite in Verbindong mit de Power-Chords verwendet worra. An weitres Kennzeicha isch des konsequente Double-Bass-Drumming.
Manchmal isch Motörhead scho als Thrash bezeichnet worre, aber mer sait vo "Kill 'Em All" von Metallica aus dem Jahr 1983, dass es des erschte Thrash Album isch. Neba Metallica stammet au viele andre wichtige Thrash-Bands aus dr San Francisco Bay Area, so wie Exodus, Testament un Death Angel. Mr kann grob saga, dass so Bands wie Exodus, Slayer, Dark Angel an eher brachialera, brutalera und weniger melodiösa Schtil verfolget, un d Bands wie Metallica, Megadeth oder Death Angel vilfältiger, melodiöser und a bissle experimentierfreidiger sen. Manchmal werrat die Bands zamma mit de aggressivera Power-Metal-Bands unterm Noma Speed Metal zammagfasst.
Große Albe
Metallica: Kill 'em All, Master of Puppets, Ride the Lightening
Slayer: Show no Mercy, Reign in Blood, South of Heaven
Seißen
Geografischa Laag
D Gegend om Seißa rom isch bräägt von era leichta Higellandschaft, wia se fir d Albhochfläch tibbisch isch. Ogfähr 49 % von dr Gmargong sen Wald. Auf dui Art hot Seißa oina von de graischde Waldflächa vom Alb-Donau-Kreis.
Ortsgliederong
Zu Seißa ghearat Weenada, Schdoighitt ond d’Hessaheef ond no a baar Heiser von Weiler drzua, wo au no auf dr seißamer Margong send. Seißa isch frihr oigaschdendeg gwea, ghert aber seit 1975 als Ortsdoil zu Blaubeira.
Gschichde
Namentlich isch Seißa zom aischda Mol en de achtzger Johr vom 11. Johrhondert erwehnt werra, wann au s Klooschdr von Blaubeira grindat werra isch. Mr goht aber drfo aus, dass d Siedlung a baar Johrhondert elder isch ond vielleicht sogar zu oim von de Urderfer gheert, wia se em dritta Johrhondert entschdanda senn. Dr Naam Sussen, Suzzen, Seißa hoißt sovill wia „Woid“.
D Bauwerk
S seißamer Bachaus isch 1921 uffgmacht werra. Sellamol sen d Vorschrifda fir dr Brandschutz verscherft werra ond weil s Holz knapp gwea isch hen sich d Leit emmer mai fir a gmoischafdlechs Bachaus intressiert. Auf dui Art hot ma kenna Brennmadriaal spara, weil dr Ofa no warm gwea isch ond ma bloß no noch oim Ofa hot gugga miassa. D welle Leit wann bacha dafadd duad ma beim „Bachalaisa“ durchs Ziaga von nummerierde Wirfel auslosa.
D Nikolauskirch ghert zur evangelischa Gmoid ond zsamma mit am Schualhaus ond zom Pfarrhaus, des an d Kirch aagrenzt, sen se dr Ortsmiddelponkt. Frihr isch se amol en Doil von era Wehrkirch gwea ond hot deshalb a schdarga Rengmauer ghett, wo heit aber bloß no a baar Reschd devo ibrig sen. Dr Kirchturm wo nerdlich an da Chor aagrenzt hot a Grondflech von 5,8 x 6 m ond isch 38 m hoch. Gleichzeideg isch er au s Kennzoicha vom Dorf, wo ma scho us dr Weide erkenna kaa.
Reglmäßege Veraaschdaldonga
A Feschd en Seißa wo ma ao von weidrher kennt isch s Bachausfeschd. Jeds Johr am aischda Wochaende vom Juli geits em Flegga a Feier, wo von de Verei em Ort organisiert wadd. D Leit kennat s vor allem wegam „Blatz“ us am Holzofa ond wegam „Baurabrot“, des ma so macht wia frihr hald au scho. Seißa hot a zimlich aktiva Dorfgmoischafd, was vermuadlich au an dr vergleichsweis graußa Zahl von Verei, ehraamdliche Helfer ond Mitglider leit. Neba de Mitgliedsbeidrääg kommt en Großdoil vom Geld iber d Arbet beim Bachausfeschd, am Sportheimdinschd, Alteisa widr rei, wo en Haufa Mitglider mitmachad.
Fr d Musik em Dorf hot ma vor ällem dr Gsangsverei ond dr Musiggverei, wo sowohl a aktiva Kabell ond a Jugendkabell hot. Jeds Johr geits vom Musiggverei a Johresfeier.
Dr TSV Seißa doild sich auf wia folgt: Badminton, Drachafliaga, Kigga, Leichtathletik, Schach, Tennis, Tischtennis, Turna und Volleyball. En dr Hauptsach gohts da drom, dass ma sich gära bewegt ond fit helt, aber mache Abdoilonga wia z. B. d Drachafliager hend a hauhs Niwoo.
D Ortsgrupp Seißa vom Schwäbischa Albverei ghert zom Donau-Blau-Gai onder am Dachverband vom Schwäbischa Albverei. Außer reglmäßige Wandronga, wo maischdens am Sonndeg sen, goht ma au en d Berg. Neaba denne schbordliche Sacha gohts au do drom, dass a sich dia typische landwirdschlaftliche Schdrugduara et verlaura gangad. Außerdem hot dr Albverei a aktiva Volksdanzgrupp.
Communauté de communes de la Vallée de la Bruche
D Communauté de communes de la Vallée de la Bruche ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 29. Dezember 1999 grìnda worra àls Communauté de communes de la Haute-Bruche. Zum Kommünàlverbànd gheera 26 Gmeina ìm Dàl vu dr Brisch. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Schirmeck, Präsidant ìsch dr Pierre Grandadam.
Durach
Duure (amtlich Durach) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.
Geografi
Duure leit am gleichnamige Fluss, vier Kilometer sidlich vo Kempten an dr B 309 und dr A 7. Vo dr Gmarkung sind 54,2 % Landwirtschaftsfleche, 28,4 % Wald, 14,4 % Sidlungsfleche und 3 % sunschtige Fleche.
Gmaindsglidrung
Zua Duure gheret d Pfarrderfer Bodelsberg, Duure und Oberkottern, d Derfer Bechen, Heberlings, Miesenbach, Rothen, Straßösch und Weidach und d Weiler Bachtel, Bäuerlings, Bubenberg, Dürrenberg, Fahls, Feuerschwenden, Furtenbach, Halde, Hermannsberg, Laufen, Linggen und Oberhof.
Gschicht
Duure isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1170.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 4 % gleage.
Religion
78,3 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 14,4 % evangelisch.
Verwaltung
Duure ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Duure isch dr Gerhard Hock.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Duure ghert zum Oschtschwäbisch.
Kanton (Frankreich)
E Kanton isch z Frankriich e Wählerchreis, wùù bi de Wahle vùm Generalroot vù me-ne Département dient.
Rolle ùn Verwaltig
Bi de französische Kantonalwahle wird broo Kanton ei Person ìn de Generalroot (Conseil général) gwählt. E Ussnahm bildet nùme d Stadt Paris, wùù d Wahle anderscht verlaufe, sällewääg gìts dört keini Kantön ìn dèm Sìnn, allerdings werre d Arrondissements vù de Stadt ìn Statistike viilmool wie Kantön behandelt.
Ìn städtische Gebiet chas sii, dass e einzigi Gmeind (frz. communes) zù mehrere Kantön ghöört, während ìm ländlige Ruum meistens mehreri Gmeinde zämmegfasst werre. D Verwaltig (Bolizäi, Finanzamt ùew.) hän deno ihr Sìtz ìm Hauptort (Chef-lieu).
Vù 1790 bìs 1958 hän d Kantön au e Eiheit ìm jurisdische Sìnn bildet, d. h. si hän zùm Bispiil jee ei Schììdsamt ghaa.
Gschicht
Bìs zù me-ne Gsetz vù 1795 (wùù au d Distrikt abgschafft hät) hän d Kantön nùme bi de Wahle ùn als Sìtz vùm Schììdsamt e Rolle ghaa, am 22. August isch ìn jedem Kanton e Verwaltigsiirichtig etabliert worre mìt eme Verdrätter vù jeder Gmeind ìm Kanton. Vùm 22. Septämber 1798 bìs zùm 17. Februar 1800 hän Hochzitte mieße ìm Kantoonshauptort gfiirt werre ùn nìt ìn de Wohngmeind.
Sitt em Johr 1800 sìn einzelni Kantön ùfglööst worre, wiil si z wenig Iiwohner ghaa hän, ùf de andere Sitte hät s (voor allem ìm städtische Beriich) au sonigi gee, wùù wägem starche Bevölcherigswachsdùùm witter ùfgspalte worre sìn. Insgsamt isch sitthäär d Aazahl Kantön liicht gstììge.
Statistik
D Aazahl Kantön broo Département hängt vùm Département sälber ab ùn bewegt sich zwüsche 15 (Beffert) ùn 79 (Nord). Bis März 2015 hät s z Frankriich insgsamt 4.055 Kantön gää, doodevùù sìn 172 ìm Ǜberseegebiet gläge. Au d Insle Mayotte mìt ere ähnlige wie de Département-Underdeilig bstoht ùs 19 Kantön.
Basel Badischer Bahnhof
Dr Badisch Bahnhof Basel (Basel Bad Bf) isch eine vo de sächs Bahnhöf in dr Schwiizer Stadt Basel. Alli Färnzüüg, wo us Dütschland in d Schwiiz chömme, halte vor Basel SBB zerst am Badische Bahnhof. Dört cha mä uf dütschi Regionalbahne umstiige ohni dass mä s dütsche Zollgebiet je verloot: uf Waldshuet–Singe mit dr Hochrhiibahn, ins Wiisedaal mit dr Wiisedaalbahn und uf Freiburg im Brisgau mit dr Rhiidaalbahn. Zwüsche 1935 und 1948 het dr Bahnhof dr Name Basel Deutsche Reichsbahn gha.
Dr Badisch Bahnhof ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.
Dr Gare du Nord
Im ehemoolige Baanhoofbüffe vom Badische Baanhoof isch sit 2002 dr «Baanhoof für Nöiji Muusig» dehäi. Das isch denn s erste Zentrum für experimentelli Muusig in dr Schwiz gsi, und dient immer no as Blattform für Komponiste, Interbreete und Ansambel us dr zitgenössische Muusigszeene.
Schwerkraft
Under Schwerchraft oder Schweri verstoht mer die Chraft, wo uf e Körper uf ere Oberflächi vume Himmelskörper wirkt. Si entstoht us dr dur d'Gravitation bewirkte Aziegigschraft vum Himmelskörper. Dr Begriff Schwerkraft wird au oft synonym fer Gravitation verwendet. Im folgenden isch numme vu Schwerchraft im Sinn vu Aziegig, z. B. Erdaziegig, d'Red.
Architektur
S Wort Archidekduur bezäichnet im wiitiste Sinn d Usenandersetzig vom Mensch mit bautem Ruum. S blaanvolle Entwärfe und Gstalte vo Bauwärk isch dr zentraali Inhalt vo dr Archidekduur.
Schwerkraft
D'Schwerchraft verleiht dr Körper ihr Gwicht. Während Schwerkraft s Grundphänomen bezeichnet, isch s'Gwicht e Eigeschaft, wo ime konkrete Körper zuegordnet wird.
Architektur
Dr klassisch Archidekduurbegriff het verschiideni Bedütigsfassette. Er stoot
Schwerkraft
Die uf e Körper wirkend Schwerkraft isch gliich im Produkt us sinere Massi un dr Fallbeschlünigung. D'Schwerchraft isch d'Ursach vu dr Beschlünigung, wo e frei fallende Körper uf dr Oberflächi vume Himmelskörper erfahrt, wo usser dr Schwerchraft keinere wittere Chraft usgsetzt isch.
Architektur
Ganz allgemein cha mä sääge, ass sich d Archidekduur vom Baue dur iiri bsunderi gstalterischi Kwalideet underschäidet. Si goot über äifachi Zwäckbaute uuse, wo dr Nutze bestimmend isch, und wird mit iire esthetische Aasprüch zur Baukunst.
Schwerkraft
Die lokal Variation vu dr Schwerchraft un demit au vu dr Fallbeschlünigung entspricht im Schwerefeld. Si isch hauptsächlich e Folg vu dr Zentrifugalkraft un dr Abplattig vum Himmelskörpert. Im Fall vu dr Erde betrait d'Abwiichig vum Middelwert fer verschideni geographischi Breitene bis zue 0,5%. Sie hängt uf dr Erdoberflächi ferner gringfüegig au vu dr Höchi yberem Meer ab.
Architektur
D Vorstellig, was bim Entwurf und dr Herstellig vom ene Bauwärk die äigentligi archidekdonischi Läistig isch und s Bauwärk über s räin Zwäckhafte uuselüpft, het sich im Lauf vom vergangene Joorhundert dütlig gänderet: Bis zum Ändi vom 19. Joorhundert häi d Archidekte vor Allem überliifereti Bauforme verwändet – dr so genannt Stil – und die si mäistens stark ornamentaal usgschmückt gsi. In däm het sich dr künstlerischi Rang as Meerwärt und Schöönhäit vom ene Bauwärk manifestiert und das im bewusste Geegesatz zu Bauwärk, wo dr puure Bragmatik verhafdet gsi si.
Schwerkraft
Im Underschid zue dr beschriebene natürliche Schwerchraft git es sit dr Middi vum 20. Johrhundert au ernsthafti Überlegige Chünstlichi Schwerchraft, z. B. fer d'Errichtig vu langfristig bewohnbare Ruumstatione, zu erzüge. Debi handelet es sich aber nit um chünstlichi Gravitationsfelder, sundern d'Usnutzig vu dr Zentrifugalchraft uf dr Inneside vu z. B. rotierende Zylinder, wo e vu dr Schwerchraft nit underschidbare Effekt erzüge.
Glattfelden
Glapfälde (amtlich Glattfelden) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Glapfälde liit im Zürcher Unterland am Unterlauf vo de Glatt. Zue de Gmäind ghööred au na d Ortschafte Zwäidle (Zweidlen), Schache (Schachen) und Riischfälde (Rheinsfelden) und d Exklave Nöihuus (Neuhaus). S Piet vo de Gmäind umfasst 45,5 % landwirtschaftlichi Flèchi, 31,9 % Wald, 13,6 % Sidligsflechi, 6 % Vercheersflechi und 2,8 % Gwässerflechi. Naachbergmäinde sind Weich, Hochetenge, Eglisau, Büüli, Hoochfälde und Stadel.
Gschicht
Glapfälde isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1130 als Glatevelden.
Sorvilier
Sorvilier (Franc-comtois [surviˈjiːɵ], alem. Surbele, dt. verautet Surbelen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Sorvilier isch es Dorf im Tau vor Tavannes. D Gmeindsflächi bsteit us 46,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 49,3 % Waud, 3,8 % Sidligsflächi u 0,9 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Bévilard, Champoz, Court, Romont u Péry.
Glattfelden
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 20,6 % (Stand 2011).
Sorvilier
Gschicht
Sorvilier isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Sorurvilier, 1179 Sororviler. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Glattfelden
Religion
41,4% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 24,4% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Sorvilier
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8 % gläge.
Glattfelden
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,3 %, CVP 1,6 %, EDU 3,7 %, EVP 2,8 %, FDP 6,9 %. GLP 13,1 %, GP 10,4 %, SP 14,4 %, SVP 40,7 %, Suschtigi 1,2 %.
Sorvilier
Religion
62,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 16,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Glattfelden
Politik
Gmäindspresidänt isch de Pier-Luigi Quattropani (Stand 2012).
Sorvilier
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 4,1 %, CVP 7,6 %, EVP 4,1 %, FDP 1,4 %. GLP 0,1 %, GP 7,4 %, SP 21,5 %, SVP 30,9 %, Suschtigi 22,9 %.
Flagge
s Wort Flaggä isch ä hochdytsch Lehnwort. Im Alemannische heisst des eigetli Fahnä, z. B. Schwizerfahnä.
Sorvilier
Politik
Gmeindspresidänt vo Sorvilier isch dr Henri Burkhalter (Stang 2013).
Flagge
Vo «Flaggä» redt me ender no bi de Schiff ufem Meer. Die meischte Flaggä –oder ebe Fähne – sin normalerwiis rechteggig, aber nyt gwadratisch (bis uf die vo dr Schwiiz und vom Vatikan, die sin gwadratisch).
Sorvilier
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Flagge
E Fahnä repräsentirt ä Gruppezuegherigkeit wi e Land (Staat), en Organisation odr en Verein. Uf em Tuech hets je noch Verein e anders Muschter oder Bild, wo ziimli indiwiduell isch. Die Symbol, wo druff sind, stönd au für öbbis, wo i indirektem odr direktem Zämähang zum Verein oder siner Gschicht stoht. Uf Länderfähne zeige meischtens diä verwendete Farbe öpis vom Land sinere Gschicht.
Sorvilier
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 272 Ywohner 7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 90,4 % Französisch u 0,4 % Italienisch.
Glattfelden
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,3 % gläge.
Sorvilier
Sprach u Dialäkt
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Sorvilier isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Luigi Luca Cavalli-Sforza
Dr Luigi Luca Cavalli-Sforza (* 25. Jänner 1922 z Genua; † 31. Augschte 2018 z Belluno) isch e italienische Populationsgenetiker gsii, wu ab 1970 as Brofässer an dr kalifornische Stanford University glehrt het. Mer chännt en dur syni Studie, wun er din zaigt het, ass es Parallele zwisch em genetische Verwandtschaftsgrad vu verschidene Velker un em Verwandtschaftsgrad vu dr Sproche, wu si schwätze git. Dodrus het dr Cavalli-Sforza uf frieji Wanderbewegige in dr Urgschicht vu dr Mänschhait gschlosse. Är het as yyflussrychschte Populationsgenetiker vu syre Zyt gulte.