cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fichenskandal
Ablauf
Im Zsämmehang mit de Nochforschige zur Kopp- und Fichen-Affäre het mä au Hiiwiis uf wiiteri Uffelligkeite gfunde. So isch e Bricht über d Gheimorganisatione P-26 und P-27 verfasst worde, wo dr Inhalt drvo aber bis hüte deilwiis vo dr Öffentlichkeit gheimghalte wird. Es isch au immer nonig klar, was mit dr Registrierig vo de Zigüüner vor sich gangen isch. Ass en entsprächends Archiv aagleit worden isch, wird hüte nüme bestritte. Wil aber bis jetzt alli Recherche vo Historiker (z. B. im Rahme vo dr sogenannte Bergier-Kommission, dr unabhängige Expärtekommission, wo d Gschicht vo dr Schwiiz währed em Zweite Wältchrieg undersuecht het) nume Einzelbeleg in verstreute Archivbeständ gfunde het und d Behörde zu däm Thema kei Wörtli wei säge, weiss mä nid, öb die Registratur vernichtet worden isch oder immer no bruucht wird.
Maria Magdalena
D Maria Magdalena oder Maria vo Magdala isch e bibleschi Gstalt us em Neue Testamänt. D Evangeliste erwähned si as e Beglaiteri vo Jesus und Züügi vo de Uferstehig. De Biiname wo si trait, verwiist uf de Ort Magdala (Migdal) am Weschtufer vom See Genezareth im Hailige Land.
Leichtathletik
D Liichtathletik het us de Beweegigsablöif vom Renne, Gumpe und Gheie, wo sit Urzite für e Mensch natürlig und grundlegend si, Sportarte mit umfangriiche Reegle gmacht, so dass mä en indiwiduelli Läistig exakt cha mässe und mit dere vo öbber anderem vergliiche. Vo iire chunnt s olümpische Motto „Schnäller, hööcher, witer“ und si bildet mit iire Diszipline s Härzstück vo de Olümpische Spiil. Im Volkssport, wo d Läistig vo zwäitrangiger Bedütig isch, het vor allem dr Usduurlauf e Hufe Aahänger.
D Diszipline
D Diszipline vo dr Liichtathletik wärde in d Gruppe Lauf, Sprung und Wurf iidäilt. Meerkämpf bestöön us meerere Diszipline us alle vo dene drei Grubbe.
Wil Manne körperlig im Durchschnitt sterker und gröösser si as Fraue, konkurriere d Gschlächter bi Wettkämpf separat. Dr Underschiid zwüsche de Bestläistige vo de Manne und vo de Fraue isch bim Renne und Laufe öbbe zää und bim Gumpe öbbe fufzää Brozänt. Bi de Diszipline vom Gheie cha mä d Resultat nid vergliiche, wil d Fraue liichteri Gräät verwände.
D Diszipline, wo hüte üüblig si chömme in de Däbälle undenooche vor (olümpischi Diszipline si in Fettdruck; F = nume Fraue; M = nume Manne):
Otti Wilmanns
D Otti Wilmanns (* 24. Ogdoober 1928 z Breme as Ottilie Wilmanns) isch e dydschi Botanikeri, wù an dr Universideed Fryybeg gfoorschd ùn glèèrd hed.
Lääbe ùn Wiirge
D Otti Wilmanns chùnd us ere alde hanseatische Chaufmans- ùn Glèèrdefamilie ùn isch z Breme ùfgwagse. Im Chrieg isch si e Zydlang z Duttlinge ùf d Schuel gange. Noch em Abitur hed d Otti Wilmanns im Augschde 1948 zèèrschd e landwiirdschafdligi Lèèr uf eme Hoofd im Boodeseebied gmachd, ab em Juli 1949 hed si derno an dr Universideede Diibenga ùn Göttinge Biologii, Geologii ùn Chemii schdudierd. Yyflùsryychi Lèèrer sin d Botaniker Walter Zimmermann ùn Konrad Buchwald gsi ùn dr Geolog Georg Wagner.
Ane 1955 hed si s Studium abschlose mid em Staatsexame fir s Hèècher Lèèramd ùn promoviert iber s Thema Pflanzengesellschaften und Standorte des Naturschutzgebietes "Gereuthau" und seiner Umgebung.
Noch ere Assischtänzzyd ùn dr Habilitation fir Botanik hed si ab 1961 as Wisseschafdligi Reedi am Lèèrschduel fir Botanik an dr Universideed Fryybeg gschafd, wù si d Fächer Geobotanik ùn Syschtematik verdräde hed. Ane 1975 isch si ùf dr nèi yygriichded Lèèrschduel fir Geobotanik gruefe woore. Im Joor 1996 isch d Otti Wilmanns emeritiert woore. Iire Noochfolger ùf em Lèèrschduel fir Geobotanik isch dr Ulrich Deil gsii.
In iiri Foorschige isch s ùm ali Beryych vù dr Pflanzesoziologii gange, bsùndersch ùm d Standortsökologii ùn d Dynamik vù dr Vegetation. Schwäärpinggd vù iire wisseschafdlige Aarbed sin die Theme gsii:
Zäme mid em Günther Osche hed d Otti Wilmanns e wiichdige Aaschùùb gee fir d Erfoorschig vù dr Interaktion vù Flora ùn Fauna ùn doodermid fir di nèi Disziplin vù dr Biozönologii.
Bi iire Ùndersuechige ùn vor alem bi dr Uusbildig vù dr Schdudände hed si aliwyyl e groos Gwiichd glaid ùf e naduurschùzorientierti Grùndlaagefoorschig ùn ùf di bragdisch Aawändig vù pflanzesoziologische ùn biozönologische Aarbedwyyse.
Iiri Kartierig vù dr Biotop vùm Chaiseschduel, wù si ane 1976 dùùregfierd hed, isch dr Aaschdoos gsii fir d "Pilotstudie Biotopkartierung Baden-Württemberg", ùn si hed die mid iire Midarbaider ùn Schdudände modälaardig fir Siidbaade ùmgsezd. D Kartierig-Method, wù si endwigled hed, isch derno vù dr doomoolige Landesanstalt für Umweltschutz ibernùù woore fir d Biotopkartierig im ganze Land.
D Otti Wilmanns isch fir vyyl Schdudändegeneratione e groos Voorbild gsii as Hoochschuellèèreri. Si hed sich au in Publikatione mid dr Didaktik ùn Methodik vù botanische ùn landschafdskùndlige Exkursione bschäfdigd. E Byyschbel isch iire Exkursionsführer Schwarzwald, wu 2001 erschiine isch ùn wù iber d Fächergränze ewäg am Byyschbel vù 45 Wander-Route d Landschafd ùn d Vegetation vùm Schwaarzwald bschrybd.
Ane 2001 hed si d Otti-Wilmanns-Schdifdig grinded, wù Foorschigsaarbede vù Noochwùgswisseschafdler ùf em Gebied Vegetationskùnd ùn Biozönologii fèèrdered. D Stiftig het ihrne Sitz am Fryybeger Inschtitut fir Biologii II.
Sùnschdigs
D Otti Wilmanns isch nie ghyroode gsii ùn hed kaini Chinder. Gwoond hed si vyyl Joor z Hinderzaarde, midlerwyyli woond si z Fryybeg.
D Wilmanns schwäzd normaalerwyys e noorddydsch breegd Hoochdydsch, chaa aber au gued Schweebisch schwäze, was si ùf iire Exkursione ùn Fäldfoorschige mid Buure vyylmol au gmachd hed.
1559
uf d Wält chuu
Datum nit bekant:
Oberrüti
Rüti (offiziell: Oberrüti) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal an de Gränze zum Kanton Zug.
Geographii
Zur Gmeind Rüti ghört näbem Dorf sälber au d Wiler Wide, An de Rüss und Beugge und e paar Einzelhöf. De Gmeindsbann het e Flächi vo 537 Hektare, dodervo sind 82 Hektare Wald und 53 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 495 Meter ü. M., de tüüfschti uf 400 Meter. D Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Seis und Dietel und di Zuger Gmeind Hünebärg.
Gschicht
Rüti isch zum erschte Mol in eme Schutzbrief vom Papscht ans Chloschter Engelbärg us em Johr 1236 in de Form Ruty erwähnt worde. Scho im Johr 1231 isch en Freiherr vo Rüthi erwähnt, wo en Schtifter vom Chloschter Frauethal gsi isch. Di höchi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch bi de Habsburger gläge, wo s Dorf em Amt Meiebärg zuteilt hei.
Affeltrangen
Affeltrange (amtlich Affeltrangen) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Oberrüti
Gschicht
D Lozärner hei s Amt Meiebärg 1415 eroberet un d Landesherrschaft übernoh, hei die aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Rüti het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört. In de helvetische Verfassig vo 1802 isch planet gsi, Rüti zum Kanton Zug z schlaa, aber de Napoleon het verfüegt, dass Rüti zum noie Kanton Aargau cho isch, wo im 1803 gründt worden isch.
Affeltrangen
Geografi
S Dorf Märwil liit im obere Lauchetal. D Gmaindsflechi bstoht us 73,7 % landwirtschaftlicher Flechi, 15,7 % Wald, 9,2 % Sidligsflechi und 1,5 % sustiger Flechi.
Gschicht
Affeltrange isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 779 as Affaltrawangas.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 12,3 % gläge.
Religion
50 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 35,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,5 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2135 Iiwooner 91,8 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 2,5 % Italienisch und 5,4 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Affeltrange ghöort zum Oschtschwizerisch.
Fridolinsbrücke
D Fridolinsbrugg isch è Strõßèbrugg, wo mit zwei Faarbaanè un beidsitigè Fuèßwäg zwǜschè dè rächtsrhynischè Stadt Säckingè un dè linksrhynischè Gmeind Stei dè Hochrhy übberschpannt sowiè i dè Mitti d dütsch-schwizer Gränz bildè duèt. Namensbatron vom Bauwärch isch dè Hl. Fridolin. Uff dè dütschè Sitè isch d Brugg Deil vo dè B 518.
Gschichtè
Um diè Fèrnvokeersschtrõßè uff beidè Sitè vom Hochrhy z voknüpfè un d Altschtadt vo Säckingè zämmè mit dè Säckinger Holzbrugg vom Durchgangsvokeer z entlaschtè, isch am 6. Dezember 1976 èn Staatsvodraag zwǜschè m Schwizer Bundesrõt un dè Bundesrepublik Dütschland ratifizyrt worrè, wo dè Bau vo dè Fridonlinsbrugg greglèt hèt. Dõmit sin d Bundesschtrõßè B 518 un B 34 mit dè schwizerischè H 7 durch d Fridolinsbrugg mitnand vobundè worrè. D Holzbrugg lyt 640 m rhyobsi un schlièßt sich uumittelbar a d Wäg vo dè Altschtadt hèr aa, d Holzbrugg un d Altschtadtquerung hèt mò durch èn Aaschlussstutzè vo dè B 518 umgangè, wo im Vyrtelschrais südweschtlich um d Altschadt ummè füürt. D Fèdderfüürung bim Projektyrè un Uusfüürè isch bim Kanton Aargau glègè. Mit èm Bauè hèt mò am 1. März 1977 aagfangè, an Vokeer isch d Brugg am 22. Septembèr 1979 übbergää worrè.
Broye
Broye isch de Name vo däne geografische Objekt:
Fridolinsbrücke
Konschtruktion
D Strõßètrassè isch im Berych vom Bauwärch graad un wyst Richtung Stei è Gfälle vo 2,4 % uff. Dè Hochrhy wörd in èm Winkel vo öppè 82° chrützt. Öppè 100 m vor èm Schwizer Widerlager fangt è drumbeetèförmigi Uffwittung vo dè Faarbaan für è Abbygeschpur aa, wo uff dè Chraisvokeer bi dè Chrützung mit dè linksrhynischè H 7 zuè gòt. Für d Schifffaart eksischtyrt uff dè linkè Rhysitè è Durchfaart mit 80 m Breiti un 6,0 m Höchi bim högschtè schiffbarè Wasserschtand.
Broye
i de Schwiz:
Fridolinsbrücke
Konschtruktion
D Spannbedongbrugg hèt è Längi vo 244 m. Si wyst in Längsrichtung èn durrèlaufendè Dräger uff. D Stützwittè isch bi dè dreifäldrigi Strõßèübberfüürung 106 m im linkè Randfäld lang, 85 m im mittlerè Fäld un 53 m im rächtè Randfäld lang.
Broye
z Frankriich:
Fridolinsbrücke
Konschtruktion
In Querrichtung hét dè 12,92 m breite Übberbau èn einzälligè Hoolchaschtèquerschnitt mit èrè gvoutètè Bauhöchi uusbildèt. D Boddèblattè vom Hoolchaschtè isch 6,8 m breit. Übber m linkè Flusspfyler bedrait d Konschtruktionshöchi 6,25 m, am schwizerischè Widerlager 3,95 m un am dütschè Widerlager 2,80 m. D Vorschpannung bschtòt in Längsrichtung un Querrichtung uss internè Spannglièder. Diè circa 16 m hochè Pfyler wysèd massyvi, konschtanti Querschnitt uff un sin uff Fels flach gründèt.
Broye
Broye isch de Familiename vo däne Persone:
Fridolinsbrücke
Konschtruktion
Dè Bruggèübberbau isch vo Süd nõch Nord in zwei Abschnitt mit Längè vo 143 m un 101 m uff ènèm Lèèrgrüscht hèrgschtellt worrè. D Fundamänt vo dè Stròmpfyler sin innerhalb von èrè Baugruèb bedonyrt worrè, wo mit èrè Spundwand drochè glait worrè isch.
Broye
Lueg au:
Fridolinsbrücke
Staatsgränz
D Gränz volauft z mitts durch dè Rhy, è Markyrung git s uff sèllèrè Brugg nit. Diè schwizer un dütschi Gränzabfèrtigung findet in èrè gmeinsamè Abfèrtigungsschtell uff dè dütschè Sitè statt. Sèll hèt sich aabotè, well uff dè dütschè Sitè d Umfaarung vo dè Altschtadt neu baut worrè isch, un uff am linkè Ufer z Stei wäg dè dirèktè Aabindung a d H 7 (übber èn Chraisvokeer) eifach kaum Blatz gsi isch.
Hagia Sophia
D Hagia Sophia ( „häiligi Wiishäit“, türkisch Ayasofya) oder Sophiechille isch en ehemooligi byzantinischi Chille, vo 1453 bis 1931 e Moschee gsi und sit 1935 e Museum (Ayasofya Camii Müzesi, „Hagia-Sophia-Moschee-Museum“) isch. Si isch im 6. Joorhundert noch dr Zitwändi as Kuppelbasilika baut worde und isch s letschte groosse Bauwärk vo dr Spootantike. D Hagia Sophia isch d Hauptchille vom Byzantinische Riich gsi und dr religiösi Middelpunkt vo dr Orthodoxii. Hüte isch s e Woorzäiche vo Istanbul und stoht im europäische Teil vo de Stadt. Sit 641 isch d Hagia Sophia d Chröönigschille vo de byzantinische Kaiser gsi und e Hufe historisch-wichdigi Eräigniss si dört bassiert. Iir Bau und iiri Sümbolchraft häi en usserordentlig hoochi Bedütig für die orthodoxi Christehäit und s Riich gha. Dorum isch si für e Hufe Christe au hüte no e groosses Häiligdum. Wo d Osmane Konstantinopel eroberet häi, häi si alli christlige Insignie, Inneniirichdig, Dekorazioone und Glogge u dr Chille uusegnoo. Si häi us ere d Hauptmoschee vo de Osmane gmacht, und d Sultan vom 16. und 17. Joorhundert häi sich mit bedütende archidektonische Rezepzioone vo dr Hagia Sophia in die byzantinischi Dradizioon gstellt. Die berüemtiste von ene si d Sultan-Ahmed-Moschee, bekannt au as Blaui Moschee (17. Johrhundert), und d Sabancı-Zentralmoschee vo Adana (us em Johr 1998).
Chenois
Chenois (ditsch 1915-18 und 1940-44 Eichendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Chenois lijt im Saulnois, 37 Kilometer nordeschtlich vun Nancy, 29 Kilometer sìdeschtlich vun Metz und 22 Kilometer sìdweschtlich vun Saint-Avold.
Gschìcht
Chenois ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1505 àls Chanoy.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chenois ìsch. Chenois ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Chenois ghert zem Lorrain.
Regenbogenschüsselchen
Regabogaschüssele sen keltische Gold- ond Silbermünzen mo do gfonda werrad, mo Kelta gläbd hen.
Vrbroidong
Regabogaschüssele send en dr Geged vom heutiga Ungarn, en Österreich, en Süddeutschland z fenda, gfonda hod ma se abr au em Rhiiland. Gmachd hend se Boier, Vindeliker, Tektosagen, Helvetier ond d Rheingermanen en dr Zeid vo oogfähr 300 v. Chr. bis ens Joor 0.. Se hoisad au „Muschelstatere“.
Nama
Regabogaschüssele hoisad so, weil se d Form vo ara Schüssel hend, ond ma se moischdens nach ama Rega, mo se budsd hod, auf de Feldr gfonda hod. No hend d Leid denkd, daß se d Reschd vo ama Regaboga wäred.
Berthold von Pfirt
Dr Berthold vo Pfirt (* im 12. oder 13. Joorhundert; † 10. Dezämber 1262) isch vo 1248 bis zu sim Dood Bischof vo Basel gsi.
Kreis Agno
Dr Chrais Agno (ital. Circolo d'Agno) bildet zämme mit dr Chrais Breno, Capriasca, Ceresio, Lugano Nord, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Magliasina, Paradiso (bis 2013 Carona), Sessa, Sonvico, Taverne un Vezia dr Bezirk Lugano im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Agno.
Berthold von Pfirt
Lääbe
Dr Berthold isch us em Gschlächt vo de Groofe vo Pfirt gstammt. Sini Eltere si dr Friedrich II., Groof vo Pfirt, und sini zwäiti Frau Heilwig vo Urach, e Dochder vom Egino IV., Graf vo Urach, gsi. Er isch zum erste Mol 1230 as Doomheer z Basel noochgwiise. 1237/40 isch er Kanoniker z Stroossburg gsi und 1243 Brobst vom Choorheerestift Moutier-Grandval. Am 31. Merz 1248 het en dr Babst Innozenz IV. zum Koadjutor vom Basler Bischof Lüthold II. vo Röttele ernennt, und wo dä im gliiche Joor zruggdräte isch, het e si Boste übernoo.
Kreis Agno
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Berthold von Pfirt
S Fürstbistum
Dr Berthold het dr Bsitz vom Bistum vergröösseret. Es isch em glunge im Konrad IV. Rhiifälde wägznee und 1255 Briisach z eroobere. Daas het er aber nume e baar Joor spööter an d Habsburger verloore und es isch 1273 Freiji Riichsstadt worde. Dr Berthold isch uf dr Site vom Babst im Komflikt mit de Staufer gsi und vo de Köönig Wilhelm vo Holland und Richard vo Cornwall, wo vom Babst understützt worde si. Er het sich vo 1254 bis 1257 em Rhiinische Stadtbund aagschlosse.
Chlööster
In sinere Diözese het er d Chlööster gförderet und d Aasiidlig vo de Bättelorde. 1250 het er de Franziskaner z Basel e Blatz verschafft zum d Barfüesserchille baue. In iir früeners Domizil am Spaaledoor si Zisterzienserinne iizooge. Dr Berthold het 1253 s Benediktinerinnechloster Michelbach, wo in Verruef groote isch, ufghoobe und het zämme mit sim Brueder, em Groof Ulrich II. vo Pfirt, s Zisterzienserinnechloster Michelfälde z Saint-Louis bi Basel gstifdet.
D Stadt Baasel
Us em Joor 1253 wäiss mä zum erste Mol, ass d Stadt Baasel e Bürgermäister, dr Heinrich Steinlin gha het, wo us dr Baasler Ridderschaft uuseglääse worde isch. Er het dr Vorsitz im Root gha und isch bald scho für alles Administrative und Politische zueständig gsi, wääred d Rolle vom Vogt uf d Rächtssprächig beschränggt worde isch. 1255 het dr Berthold d Freihäite vo dr Stadt Basel bestäätigt und het 1256 e Beck- und 1260 e Schniiderzumft in dr Stadt bewilligt.
Wo dr Berthold 1261 schweer chrank worden isch, er het vermuetlig e Schlaagaafall gha, het dr Babst dr Heinrich vo Nöijeburg zum Koadjutor gmacht.
Dr Berthold vo Pfirt isch am 10. Dezämber 1262 gstorbe und isch im Basler Münster begraabe worde.
Akkon
Akkon oder Akko, im Alterdum au Ptolemais (au: Akers, Acre, Accho, Acco, Hacco und St. Jean d’Acre), griechisch Ἄκη, hebräisch עכו ‘Akkô, arabisch عكّا Akka, isch en alti Stadt in Galiläa im Nordbezirk vo Israel. Ändi 2008 het si öbbe 46'300 Iiwohner gha.
D Altstadt lit uf ere Landzunge am Nordrand vo dr Bucht vo Haifa und isch von ere Festigsaalag umgge, wo bis zu 150 m stark isch. Uf dr Landsite isch d Altstadt vo dr Neustadt umschlosse.
Dr Hafe vo dr Stadt, wo mehreri Johrhundert lang e wichtigi Hafestadt im östlige Mittelmeer gsi isch, het stark an Bedütig verlore. In dr Stadt het s e chli Industrii, vor allem Iiseverarbeitig. D Stadt het e Bahnhof an dr Iisebahnstrecki vo Naharija uf Haifa.
Bevölkerig
Vo de öbbe 46 Duusig Iiwohner mache d Jude zwei Driddel us, die muslimische Araber e Viertel und christligi Araber fast zweiähalb Brozänt. 95 Prozänt vo de Iiwohner vo dr Altstadt si Araber. D Familiene vo nume öbbe fufzäh Brozänt vo de Araber, wo hüt in dr Stadt läbe, si scho vor em israelische Unabhängikeitschrieg 1948 z Akko dehei gsi. E Hufe Araber si sit 1948 us Galiläa zuegwanderet. Au jüdischi Immigrante si in dr Stadt aagsiidlet worde, zerst no in de Hüüser, wo d Araber, wo gflüchtet si, zruggloo hai, denn meh und meh in Neusiidlige usserhalb vo dr Altstadt.
Alterdum
Die frühesti Besiidlig uf em Tell Akko, arab. Tell el-Fukhar, het scho in dr Bronzezit (3. Johrduusig vor dr Zitwändi) aagfange. Die eltisti schriftligi Erwähnig vo dr Stadt findet sich in de egyptische Ächtigstext vo dr 12. Dynastii.
Au in mesopotamische Text git s Beleg drfür, ass dr Ort scho in dr Bronzezit e bedütendi Hafestadt gsi isch. Akko wird under anderem im Papyrus Anastasi I us em spoote 13. Johrhundert v. Chr. erwähnt, wo d Küstestedt in Kanaan ufzelt. Si chunnt au in de Liste vo de Stedt us dr Zit vom Sethos I. und Ramses II. vor. S Hypostyl vom Ramses-Tämpel z Karnak zeigt d Zerstörig vo Akko, wo vermuetlig zwüsche 1276 und 1270 v. chr. bassiert isch. Vom 1. Johrduusig vor dr Zitwändi aa het si zum Iiflussgebiet vo Tyros ghört. Dr phönizisch Iifluss cha archäologisch und mit e Hufe Fünd vo Keramik und andere Objekt guet nochgwiise wärde.
Akko isch mehrmols zerstört und widerufbaut worde. Under de Perser het si denn e wirtschaftligi Blüetezit erläbt. Wo dr Kambyses vom Eroberigszug gege Egypte im Johr 526 v. chr. zruggchoo isch, het er Akko zum e militärisch und wirtschaftlig bedütende Zentrum lo usbaue, und die Position het d Stadt im Lauf vo de neggste Johrhundert chönne bhalte.
Sit 281 vor dr Zitwändi isch d Stadt fest in ptolemäischer Hand gsi, isch zur polis erhoobe worde und het e neue Name überchoo: Ptolemais (Ptolomäis), zu Ehre vom Begründer vo dr ptolemäische Dynastii, em Ptolemäus I Soter. D Stadt Ptolemais isch noch em Ändi vom 5. Syrische Chrieg um 198 schliesslig in seleukidischi Händ gfalle; genauso wie die übrige Stedt in Phönizie und Palästina.
Die hellenistischi Zit isch e neuji wirtschaftligi Blüetezit gsi mit starchem Seehandel mit de griechische Gebiet und bis uf Italie. Dä Handel cha archäologisch dur Keramikfünd nochgwiise wärde.
Um s Johr 64. vor dr Zitwändi isch d Stadt vo de Römer iignoh worde und het denn zur römische Brovinz Syria ghört.
Referänze in dr Bible
Akko wird au im Alte und im Neue Testamänt erwähnt. Im Buech Richter 1,31 isch vo dr Stadt d Red und noch dr Apostelgschicht vom Lukas (Apg 21,7) isch dr Apostel Paulus im Johr 57 ei Daag z Ptolemais gsi.
Middelalter
Im Rahme vo dr Islamische Expansion isch d Stadt 638 under arabischi Herrschaft choo, wo bis 1104 duurt het. In dr zweite Helfti vom 9. Johrhundert het dr egyptisch Herrscher Ahmad ibn Tulun em Archidekt Abu Bekr al-Bana' dr Ufdrag gee, dr Hafe z vergrössere. Er isch us Stei uf Sykomore-Bohle ufbaut worde und het e grossi Bedütig für e Handel im Middelmeer gha. D Iifahrt isch z Nacht mit Chettene zuegmacht worde.
Im Middelalter isch Akko dr einzig Hafe an dr Küste vo dr Levante gsi, wo mä bi jedem Wätter het chönne Ware lösche, dorum isch er für d Chrüzfahrer vo besundriger strategischer Bedütig gsi. Im Erste Chrüzzug hai si 1099 Akko, wo guet befestigt gsi isch, zerst no umgange und si diräkt Jerusalem go belaagere. Aber wo s Königriich Jerusalem gründet gsi isch, het dr König Balduin I. 1103 zum erste Mol brobiert, Akko z erobere. Im Johr druf het er s no einisch brobiert und het d Stadt noch zwanzig Dääg Belagerig iignoh. 1135 isch Akko dr Sitz vom latiinische Bischof worde.
1187 het dr Sultan Saladin Jerusalem und au Akko zruggeroberet. Zwei Johr druf hai d Chrüzritter, wo dur e Dritt Chrüzzug under em Richard Löiehärz versterkt worde si, d Hafestadt afo belaagere und die isch noch zwei Johr vo erbitterete Kämpf gfalle. Jerusalem isch aber in de Händ vom Saladin bliibe, und so het mä Akko zur Hauptstadt vom Räscht vom Königriich Jerusalem gmacht.
Währed dr Belagerig vo Akko hai im Johr 1190 Kauflüt us Lübeck und Breme dr Dütsch Orde (Dütschritterorde) as Hospitalgmeinschaft gründet. 1198 isch er zum ene Ritterorde worde, und Akko isch, bis zum Fall vo dr Stadt 1291, dr Amtssitz vom Hochmeister gsi, wo denn uf Venedig, 1309 in d Marieburg bi Königsbärg und spöter uf Bad Mergentheim verleit worden und hüte z Wien isch.
1219 het dr Franz vo Assisi s Franziskaner-Chloster vo Akko gstiftet, wo hüte no existiert.
Noch em Friide vo Jaffa zwüschen em Friedrich II. und em Ayyubide-Sultan al-Kamil 1229 isch Akko vom Johanniterorde verwaltet worde – vo do chunnt dr alternativ Name St. Jean d’Acre. Si isch e wichdigi Schnittstell für d Vermiddlig vo arabischer Kultur und Wüsseschaft noch Europa gsi.
Noch dr ändgültige Eroberig vo Jerusalem dur d Muslime ane 1244 isch Akko eine vo de letzte Stützpünkt vo de Chrüzfahrer gsi. Mit dr Eroberig vo dr Festig am 18. Mai 1291 dur d Drubbe vom egyptische Mamluke-Sultan al-Malik al-Asraf Chalil si d Chrüzzüg ändgültig gschiteret.
1517 isch Akko under em Sultan Selim I. Deil vom Osmanische Riich worde.
Neuzit
1749 het mä aagfange, d Stadt, wo zum Deil immer no verwüestet gsi isch, neu ufzbaue. D Festigsaalag isch denn vom Jezzar Pascha, wo denn Gouverneur vo Damaskus gsi isch, uf dr Grundlag vo dr Chrüzritterfestig baut und vom Dhaher al-Omar, em Scheich vo Galiläa, erwiteret worde. Bis 1774 isch Akko d Hauptstadt vom Herrschaftsgebiet vom Dhaher gsi.
1799 het dr Napoleon Akko 61 Daag lang vergäblig belageret. Noch ere Legände haig er gsait, won er siini Drubbe abzooge het: «Wär Akko eroberet, eroberet d Wält!» und haig si Huet ins Meer gheit. D Kanone, won er zrugggloo het, stöhn immer no uf em Festigswall.
Wo d Dampfschifffahrt im 19. Johrhundert ufchoo isch, het dr Hafe vo Akko si strategischi Bedütig verlore, wil die groosse Schiff dört nit hai chönne aalege.
1869 isch dr Baha’u’llah, dr Stifter vo dr Bahai-Religion, as Gfangnige vom Osmanische Riich in d Festigsstadt Akko choo, wo 1873 eins vo sine wichdigste Büecher, s Kitab-i-Aqdas, entstande isch. Dört isch au d Schriftesammlig Botschafte us Akka entstande.
Vo 1920 aa het Akko zum britische Völkerbundsmandat Palästina ghört. Am 17. Mai 1948, drei Dääg noch dr israelische Unabhängigkeitserklärig, het d Hagana Akko bsetzt.
2001 isch d Altstadt, wo 63 Hektare gross isch, vo dr UNESCO zum Wältkulturerb erklärt worde.
Währed dr Israel-Libanon-Krise 2006 isch d Stadt Ziil vo Rageetenaagriff vo dr libanesische Hisbollah worde.
2008 isch s währed em Jom Kippur in dr Neustadt zu Usschritige zwüsche dr jüdische und dr arabische Bevölkerig choo, won e Araber noch em Aafang vom Jom Kippur im ne Auti dur d Stadt gfahre isch, was religiösi Jude an däm Daag an vilen Oort z Israel händ brobiert mit Gwalt z verhindere. Extremiste hai d Situation ufgheizt, und d Stadt, wo Araber und Jude bis denn im groosse Ganze friidlig zämmegläbt hai, het sich in zwei verfindeti Lager gspalte.
D Zitadälle
In dr middelalterlige Zitadälle, wo dr „Durm vo dr Verdammig“ drüber stoht, isch s eltiste Hospital vom Johanniterorde (gründet 1090) gsi, e zweischiffigs Refektorium (baut um 1100), vermuetlig s Urbild vo alle gotische Chrüzrippegwölb. Es isch vom Dütsche Zeev Goldmann usgrabe worde.
Akkon-Sprüch
Dr Vagant Freidank, wo vermuetlig bim Chrüzzug vom Friedrich II. drbii gsi isch, kritisiert in ere Serii vo middelhochdütsche Sinnsprüch, wo Deil vo siner Spruchsammlig Bescheideheit si, s zwielichtige Verhalte vo de Christe.
D Dominikanerchile
In dr eltiste Dominikanerchile vo Akkon, dr Predigerchile, wo mä bis jetzt nonig widerentdeckt het, isch dr katholisch Heilig und Ordensgeneral vo de Dominikaner, dr Jordan vo Sachse, begrabe. Si Schiff isch 1237 in dr Nöchi vo Akkon vor dr syrische Küste undergange.
Guam
Guam (Chamorro: Guåhån) isch di grösschti und sidlichsti Insle vum Mariane-Archipel im weschtpazifischen Ozean. Si isch e nitinkorporierts Territorium vu dr USA (Ussegebiät vu dr Veräinigte Staate). D Hauptschtadt isch Hagåtña, früehner Agana, bevölkerigsriichschti Siedlig allerdings isch Dededo.
Bekannt woorde isch d Insle dure dert befindlichi schtrategisch wichtigi amerikanischi Luftwaffestützpunkt Andersen Air Force Base. Au bekannt isch s schpektakuläri Usschtärbe vu fascht dr gsamte iihäimische Vogelwält dur vermuetlich während em Zwäite Wältchrieg bi Truppe- und Materialtransport as Neozooe iigschleppte Bruune Nachtbaumnattere (Boiga irregularis).
Geografii
Guam ghört geografiisch zu dr Inselregion Mikronesie und bestoht us eneme flache, koralline Chalchplateau uf vulkanischem Undergrund (au gliichziitig d Quälle vum meischte Süesswasser) mit steil ufragende Küschteklippene und enere schmale Küschteäbeni im Noorde, enere flach gwällte Hügellandschaft in dr Inselmitti und Bärge im Side. D Insle ligt in enere ärdbebegfährdete Zone. I vergangene Johre händ Ärdbebe, wo iri Epizäntre nooch bi Guam gha händ, Schterchene vo 7,0 bis 8,2 uf dr Richterskala erreicht.
D Insle ligt 6298 km weschtlich vu Hawaii, 2058 km eschtlech vu dr Philippine (Insle Mindanao) und 2386 km sidlich vu Japan (Insle Honshū).
Guam isch ungfähr 48 km lang und 18,5 km breit. D Lengi vu dr Küschtelinie biträit 149 km. Dr hechsti Punkt vu dr Insle isch dr Mount Lamlam (406 m).
Adelsgesellschaft
D Aadelsgsellschafte hai sich im Allgemaine gmainsami Statute gee, wo iiri Verheltnis gegen Innen und gegen Usse din greeglet gsi si. Händel si vom ene Schiidsgricht biiglait worde. D «Gselle» hai iiri Gmainschaft mit ere gmainsami Festkultur gsterkt, wo vom gmainsamn Mool bis zur Organisazioon vo ufwändige Durnier het chönne goo. Gmainsamie Abzaiche oder uniformartigi Chlaider, wo si bi iire regelmässige Zämmekümft aaghaa hai, hai drzue biidrait, ass en aadligi Identidäät entstande isch und si sich gegen Ussen abgränzt hai. D Gselle hai für die Art vo Gmainschaft dr Naame «Ridderschaft» brucht.
Am Aafang häi sich die Aadlige zämmedoo, wil si die gliiche politische Ziil verfolgt häi. So si zum Bischbil z Basel im 13. Joorhundert die Stadtaadlige as Psitticher organisiert gsi und die Landaadlige häi sich as Stärner für iiri Inträsse starkgmacht. Dr Komflikt zwüsche de Staufer und em Babst het sich in de 1270er Joor uf regionaler Ebeni widerholt, wo dr Rudolf vo Habsburg, wo vo de Stärner understützt worden isch, e Feede gegen e Bischof vo Basel usgfochte het, wo d Psitticher as Bardeigänger ghaa het. Aber usser deene politische Ziil, wo mit dr Zit sowiso vergässe worde si, si d Gsellschafte Büünene gsi, wo unabhängig vo de Fürstehööf gsi si und wo die Aadlige, au die us em niidrige Aadel, iiri Kultur häi chönne uslääbe. Für die kulturelli Funkzioon si denn räini Durniergsellschafte entstande, wäärend vor allem im alte Herzogdum Schwoobe sich Gsellschafte mit eme St. Jörgeschild politisch bedäätigt häi.
D Aadelsgsellschafte häi die gmäinsami Identidäät gformt, wo sich im 16. Joorhundert drus die konstituierti Riichsridderschaft het chönne bilde. Die het chönne uf d Infrastruktur zrugggriffe, wo d Aadelsgsellschafte ufbaut häi.
Litratuur
<references group="A" />
Vorstadtgesellschaft zum Rupf (Basel)
Gschicht
Im 14. Joorhundert het s in dr Aesche zwäi Veräinigunge gee: die "zem Eschemertor" in dr Aeschevorstadt und die "ze Spittelschüren" in dr Elisabethestrooss. Die bäide Gsellschafte hätte bi dr Wach uf dr Stadtmuure und am Stadtdoor sötte zämmeschaffe, das het aber so schlächt funkzioniert, ass d Zumft zu Wääber, wo denn as d Vorstadtgsellschaft vo dr Stäine fungiert het, dä Abschnitt vo dr Muure het müesse übernee und dört die vo dr Spittelschürevorstadt iigsetzt het. Dr Komflikt vo de Iiwooner vo dr Spittelschüre und de Aeschlemer isch under anderem drvoo cho, ass s Door in d Spittelschüre zuegmuurt worden isch und dr ganz Vercheer dur s Aeschedoor duure het müesse. Das het dä Aeschlemer e Hufe Iinaame brocht, wääred d Spittelschüre verarmt isch. Dr Root under em Oberzumftmäister Heinrich Iseli het schliesslig die vo dr Spittelschüüre in d Aeschlemer Vorstadtgsellschaft zum Rupf iinedoo.
D Vorstadtgsellschaft zum Rupf isch 1374 zum erste Mol urkundlig beläit. Zu iire Ufgoobe häi usser dr Wach au d Füürweer und d Ufsicht über d Stroosse und Brünne ghöört. Vom Ändi vom 16. Joorhundert aa het si au as en Art Friidens- und Bolizeigricht für Schmää- und Schlaaghändel fungiert. Mit dr Helvetik het d Gsellschaft 1798 alli iiri öffentlige Funkzioone verloore. Mit dr Mediazioonsverfassig het si wider bolizeiligi Ufgoobe überchoo, wo si bis 1812 erfüllt het.
S Gsellschaftshuus
D Aeschlemer häi 1422 e Gsellschaftshuus kauft, häi s aber no im gliiche Joor wider verchauft. Denn häi si en anders Huus in dr Aeschevorstadt gmietet, wo si schliesslig 1507 kauft häi. 1866 häi si s abgrisse und nöi baut, 1917 häi si s umbaut und im Joor druf an dr Schwizerisch Bankveräin verchauft, und dä het s 1929 abbroche und an däm Blatz si Hauptsitz baut. Hüte het d Rupf käi Gsellschaftshuus me.
D Vorstadtgsellschaft hüte
D Gsellschaft bestoot nume no us em siibechöpfige Vorstand und understoot dr Ufsicht vom Basler Bürgerroot. Noch em Reglemänt müesse iiri Mitgliider im innere oder üssere Bezirk vo dr Aeschevorstadt aasässig si, das häisst im Gebiet vom Kunstmuseum us em Zwäier Dram nooch bis zum Baanhoof, vo dört bis zur Gundeldingerstrooss; denn via Läimgruebewääg und Brügligerstrooss bis zur St. Jakobschille, vo dört dr Vierzääner Dramlinie nooch bis zum Aescheblatz, und denn in dr Dufourstrooss bis zum Kunstmuseum.
Heinrich Kaminski
Aus seim Leaba
Dr Heinrich Kaminski ischt am 4. Juli 1886 z Düenge uff d Welt komma. Sei Vadder isch dr altkadolisch Pfarrer Paul Kaminski ond sei Mueder d Opernsängere Mathilde Barro gwäa. Uffgwachsa isch’r de meischt Zeit am Bodasee. Nôch-em Abidur hôt’r zerscht amôl em hessischa Offenbach a Lehre als Bankkaufmann ôôgfanga, dui abr bald wiidr abbrocha. Em Aldr vo 20 Jôhr hôt’r an dr Uni Heidelberg mit-em Studiom vo dr Nazionalökonomii begonna. Abr au des Fach hôt’r et ferdich studiirt. Enzwischa hôt dr Kaminski nemlich gmerkt, dass sei wahra Begabong uff-em Gebiet vo dr Musik leit. En dr Martha Warburg hôt’r a Mäzenin gfonda, wo-nen krefdich ondrstitzt hôt. Em Jôhr 1909 schliaßlich hôt’r ôôgfanga, am Sternscha Konservadorium z Berlin Musik zo studiira. Seine frijaschde Kombosiziona, wo noh erhalda send, stammet us-em Jôhr 1912, dô drzua gheert dr 130. Psalm (Aus der Tiefe rufe ich Herr zu dir) fir-en gmischda Chor a cappella. Zwoi Jôhr druff isch dr Kaminski ens boirische Ried am Kochelsee ibrgsiadlet. Deet hôt’r 1916 d Elfriede Jopp gheiradet ond mit sellra em Lauf dr Zeit au a baar Kendr ghet. Wiidr zwoi Jôhr druff isch d Familie Kaminski em Haus vo dr Maria Marc uffgnomma wôrra. Sella Frau isch d Witwe vom berihmda Môler Franz Marc gwäa. Vo jetzt ôô hôt dr Kaminski ibrwiigend fir sei musikalischs Schaffa gleabt. Er hôt abr au a baar Manna, wo sich schbäter au an graußa Nama als Kombonischt gmacht hend, als Schialer gheet. Lueg dô drzua d Ausfihronga weidr onda ondrem Stichwort Bedeidong.
1930 schliaßlich isch dr Kaminski Professr an dr Preisischa Akademii der Kinschte wôrra, wo-nr neabaher au a Moischtrklass gleitet hôt. Lang hôt des abr et dauret, weil-em d Nazis 1934 sein Lehrauftrag wiidr gnomma hend. Dia hend gmoint, dr Kaminski wär – wenigschdens zo-ma Doil – jidischer Abstammong. Ondr-em Eidruck vom sognannda Röhm-Putsch, wo noh em gleicha Jôhr stattgfonda hôt, hôt dr Kaminski sei Messe uff deitsch vrfasst, au da Tekscht!
Am 21. Juni 1946 hôt dr Heinrich Kaminski nôch-ra langa schwera Kranket seine Auga fir emmer gschlossa. Knabb 60 Jôhr alt ischt’r wôrra.
Bedeidong
Em Kaminski sei Musik hôt ihre Wurzla em religieesa Erleabnis. En gewisser Weis stellt a graußer Doil vo seim Werk a Wiiderbeleabong vo dr middlalderlicha Chormusik mit-ra moderna Klangtechnik dar. Seine grauße Vorbilder send dô drbei dr Johann Sebastian Bach ond dr Anton Bruckner gwäa. Zo seine Schialer hend dr Carl Orff (1895 bis 1982), dr Reinhard Schwarz-Schilling (1904 bis 1985) ond dr Heinz Schubert (1908 bis 1945) gheert.
Was heit noh an da Kaminski erennret
Wia dr Kaminski kurz nôch-em Zwoida Weltkriag s Zeitliche gsegnet hôt, ischt’r en dr Musikwelt kaum noh bekannt gwäa. Meglicherweis isch der Omschdand dô druff zrickzofihra, dass’r em Dridda Reich zeitweilig mit-ma Uffihrongs-Vrbot belegt wôrra ischt, weil’r zerscht als Halbjude ond schbäter als Virteljude eigschduaft wôrra ischt, ond dass sich seine Werk en koi beschdemmda Schublad eiordna lent. Om zo erreicha, dass sei Ôdenka bewahrt wuud, ischt am 16. Mai 1987 em Tiingener Schloss (seim Geburtsort) d Heinrich-Kaminski-Gesellschaft grendet wôrra. Dui geit em zwoijährige Turnus d Hefte der Heinrich-Kaminski-Gesellschaft e. V. raus.
Seevölker
Dr Begriff Seevölker isch vom französische Egyptolog Gaston Maspero brägt worde as Sammelbezeichnig für «Fremdvölker», vo wele in egyptische Quelle vom Neue Riich verzelt wird, ass si am Aafang vom 12. Johrhundert vor dr Zitwändi zun ere ärnste Bedrohig für Egypte worde si. Wohrschinlig handlet es sich um die gliiche Chreft, wo in dere Zit – noch neue Vermuetige 1192 vor dr Zitwändi – Ugarit aagriffe hai. Au für e Reihje vo wiitere Zerstörige und Umwälzige im östlige Middelmeergebiet wärde die Völker hüfig verantwortlig gmacht.
Mä vermuetet, ass dr Usgangspunkt vo de Seevölker im west- bzw. süd-chlaiasiatische und egeische Ruum lit. Die alt-egyptischi Bezeichnig Hau-nebut wird as «Bewohner vo dr Egeis» dütet und mä het e Hufe archeologischi Fünd gmacht, wo au in die Richdig zeige.
Für Lüt, wo mit dr Bible ufgwaggse si, isch s bekanntiste vo de Seevölker das vo de Philister, au wenn s immer nonig ganz sicher isch, öb si mit em Seevolk vo de Peleset idäntisch gsi si, wo em Ramses III. bekannt gsi isch. In däm sim Dootetämpel isch d Inschrift:
Sixtus II.
Dr Sixtus II. († 6. August 258) (Xystus) isch vum 30. Augschte 257 bis zum 6. Augschte 258 Bischof vu Rom gsii. Sy Name maint: S(e)xtus = dr Segst bzw. (do wahrschyns) Xystus = dr Glättet (griech.).
Är het em Stryt mit dr afrikanischen un eschtlige Gmaine iber d Daifi vu reiige Häretiker en Änd gmacht, wu sy Vorgänger Stephan gfiert ghaa het. Wie alli frieje Bischef isch er speter in d Abfolg vu dr Päpscht yygornet wore, drotz ass dää Titel zue syre Zyt nonig gfiert woren isch. Är isch dr erscht Papscht, wu dr nämlig Name wie ne friejere gfiert het.
D Nummerierig vum Papschtname as Sixtus II. isch spot chuu. Vermuetli het er, no dr griechische Iberliferig, Xystus ghaiße. Ä isch as Märtyrer unter em Chaiser Valerian gstorbe. Bim Gottesdienscht uf em Coemeterium vum Kallistus isch er iberfalle un zäme mit vier Diakon hiigrichtet wore. Drotz ass er vu allne frieje Märtyrerpäpscht di hegschte Verehrig gnosse het, isch doch dr dr noch em gmarteret Archidiakon Laurentius mee in s Bewusstsyy vum Chrischtedum yygangen isch. S Lääben un Wirke vu dr beede het in dr Capella vum Nikolaus V. im Vatikan sy hegschte chinschtlerische Uusdruck gfunde, derwylscht dr Raffael dr Sixtus uf em Gmälde vu dr Sixtinische Madonna uustärbli gmacht het.
Kalter Krieg
Die bäide Supermächt hai dä Komflikt mit fast alle Middel usser ere diräkte militäärische Usenandersetzig usdräit. Dr Chalti Chrieg isch e Konfrontazioon gsi zwüsche de Süsteem vo der kapitalistisch-demokratische Wält und em kommunistische, vo Moskau dominerte Machtberiich. Uf bäide Site het mä wääred Joorzäät politischi, wirtschaftligi, technischi und milidäärischi Aasträngige gmacht, zum dr Iifluss vom andere Laager uf dr Wält iizdämme oder zruggzdränge. As Synonym für die Eera im 20. Joorhundert wird au d Bezäichnig Ost-West-Komflikt verwändet.
Sixtus II.
Sy (nit botene) Mahndag in dr kadolischen Chilche isch dr 7. Augschte, in dr Orthodoxy isch s dr 10. Augschte. Im oberbayrische Pollenfeld het s bis ins 19. Johrhundert ihm z Ehren au Wallfahrte gee. In dr dertige Bfaarchilche St. Sixtus het s e Reliquie vum Unterarmchnoche.
Kalter Krieg
Risiko
Dr Komflikt het dreimol en üsserst bedroolige Charakter aagnoo, sodass d Möögligkäit vom ene „häisse“ Chrieg bestande het: in dr Berlin-Blockade 1948/49, in dr Kubakrise 1962 und im Strit um d Middelstreckeraggeete vo 1979 bis 1982/83. Zwüsche dene Faase het s Periode gee, wo d Intensidäät vom Komflikt chliiner gsi isch oder sogar Entspannig gherrscht het.
Sixtus II.
Dr Sixtus giltet as Patron fir s guet Drieje vu dr Dribel, an sym Mahndag am 7. Augschte finde Dribelweie statt. Derzue isch er Patron fir s Drieje vu dr Bohne, fir di schwangere Fraue un bi Hals-, Rugge- un Ländeweh. Sy Attribut sin: Gäldbytel oder Gäldstuck, vylmol wird er zäme mit em Laurentius dargstellt.
Wenkerbogen von Frutigen
Wenkerboge vo Frutige
Robert Brasillach
Dr Robert Brasillach (* 31. März 1909 z’ Perpignan; † 6. Hornung 1945 z’ Arcueil, Département Val-de-Marne) ìsch a iiflussriicher frànzeescher Schrìftschtäller, Dìchter, Schurnàlìscht un Fìlmkritiker gsìì. Bekànnt gsìì ìsch’r àui fìr siina rachtsextreema politischa Mainunga. Ar ìsch ìn dr nàzionàlìschta Beweegung Action française gebìlda worra un hàt àb da Joohra 1930 fàschìschta Schtàndpunkta vertratta. Wahrem Zwaita Waltkriag ìsch’r Redakzioonslaiter vu dr àntijìddischa Zittschrìft Je suis partout gsìì un hàt mìt dr diitscha Besätzungsmàcht ìn Frànkrììch kollàboriart. Wagadam ìsch’r ìn da Süüferungsàkzioona noh dr Befräijung vu Frànkrììch verhàftet un hìngrìchtet worra.
Wenkerbogen von Frutigen
Zuem Verglich gits do d Wenkersätz in Hochdytsch.
Bernhard II. (Baden)
Dr '''Bernhard II. vu Bade''' (* 1428/1429 z Bade-Bade; † 15. Juli 1458 z Moncalieri bi Turin/Italie) isch dr zweet Suhn vum Markgrof Jakob I. vu Bade un däm syre Frau Katharina vu Lothringe gsii. Är isch Ändi zwanzger Johr vum 15. Jorhundert uf dr Bade-Badener Burger Hochebade uf d Wält chuu. Sy gnau Geburstdatum waißt mer nit. Är isch e Selige vu dr remisch-kadolische Chilche (Mahndag: 15. Juli).
Breno (Kreis)
Dr Chrais Breno (ital. Circolo di Breno) bildet zämme mit dr Chrais Agno, Capriasca, Carona, Ceresio, Lugano Nord, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Magliasina, Sessa, Sonvico, Taverne un Vezia dr Bezirk Lugano im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Alto Malcantone.
Bernhard II. (Baden)
Lääbe
Dr Bernhard II. het e sorgfältigi Erzieig iberchu go neuf sy speteri Ufgab as Landesherr vorberaite. In dr nerdlge Markgrofschaft het er verschideni Ämter sotte ibernee un derzue Markgrof z Pforze, z Eberstein un z Besge gee.
Iber dr elter Brueder vum Bernhard II., dr Karl I., isch s Markgrofehuus mit em habsburgische Chaiserhuus verschwegeret gsii. Dr Karl I. het d Katharina vu Eschtrych, e Schweschter zum Chaiser Friedrich III., ghyrote ghaa. Där Umstand het dr Bernhard II. au an Hof vum Chaiser gfiert. Zerscht het er aber sym Unkel René vu Anjou in chriegerische Ussenandersetzig z Oberitalie ghulfe. No zytgnessische Quälle het er dert gschickt un tapfer kämpft. Noch em Dod vum Vater 1453 isch er retuurgchehrt uf Bade un het mit sym Brueder uusgmacht, ass er uf di aige Herrschaft verzichte duet, „umb unser und des namens, stammes und furstentumes der marggraveschaft Baden wachsens, erens und nutzes willen“. Dodruf isch er drotz ass er no jung gsii isch zum persenlige Gsandte vum Friedrich III. wore.
Wenkerbogen von Frutigen
Wenkersätz
Bernhard II. (Baden)
Lääbe
Wu Konstantinopel anne 1453 dur d Dirke eroberet woren isch, het s habsburgisch Chaiserhuus e Chryzzug gege s Osmanisch Rych blant. Dr Bernhard II. isch in di europäische Firschtehyser gschickt wore, go fir des Projäkt wärbe. Im oberitalienische Moncalieri isch er uf syre Rais am 15. Juli 1458 an dr Pescht gstorbe.
Wenkerbogen von Frutigen
Wörder im Wenkerbogen
Bernhard II. (Baden)
Verehrig
Sy Grab in dr Mariechilhe vu Moncalieri isch waidli zum Wallfahrtsort] vu glaibige Chrischte wore. Wel an sym Grab vyl wunderbari Hailige stattgunde heebe, isch dr Bernhard II. anne 1769 seliggsproche wore. Us däm Aaloss het dr Markgrof August Georg Simpert dr Ufdrag zum Böu vum Bernhardusbrunne z Raschti gee. D Hailigsprächig as negschte Schritt isch em Markgrof vermuetli z dyr gsii.
Wenkerbogen von Frutigen
Quelle
Bernhard II. (Baden)
Verehrig
No syre Seligsprächig het en di kadolisch Markgrofschaft Bade-Bade zum Schutzhailige gmacht un des am 24. Juli 1770 gfyrt; s Erzbischtum Fryburg verehrt en hite no as Schutzpatron.
Sy Großnichte, d Sibylle vu Bade, gyhrote mit em Grof Philipp III. vu Hanau-Lichtenberg, het e Hochaltar in dr Chilche St. Nikolaus z Babenhausen gstiftet, wun er uf em linke Fligel uf dr Innesyte dargstellt isch.
Kalter Krieg
Risiko
As Usgangspunkt vom Chalte Chrieg gältet d Verkündigung vo dr sogenannte Truman-Doktrin dur e amerikanisch Bresidänt Harry S. Truman am 12. März 1947. Dr Hindergrund isch d Irankrise gsi: In de Joor 1945 und 1946 het d Sowjetunion brobiert, die iranische Browinze im Norde vom Land, wo Kurde und Aseris gläbt häi, abzspalte, zum dört prosowjetischi Staate iizrichde. Dr Josef Stalin het au vorghaa, z Teheran e kommunistischi Regierig z installiere. Dr Bresidänt vo de Veräinigte Staate, dr Harry S. Truman, het im Früelig 1946 im Stalin mit ärnsthafte Konsekwänze droot, bis zum Iisatz vo Atomwaffe, wenn er sini Drubbe nit us em Iran wurd abzie. Dr Truman het dänggt, ass sich s Machtgliichgwicht uf dr Wält zu Ungunste vom Weste wurd verschiebe, wenn d Sowjetunion d Kontrolle über s iranische Öl bechiem und dass die westligi Wirtschaft massiv chönnt gschäädigt wärde.
Bernhard II. (Baden)
Verehrig
Är isch dargstellt uf em Woobe vu Clausen.
Kalter Krieg
Die «häisse» Chrieg im Chalte Chrieg
Mit äigene Drubbe häi d USA 1950 und 1965 in „häissi“ Chrieg iigriffe, wo s um d Zuekumft vo de Länder Korea und Vietnam gange isch, wo noch em Zwäite Wältchrieg gspalte gsi si. Wääred in Korea dr Weste wenigstens s Überlääbe vo Südkorea het chönne sichere, isch in Vietnam s ganze Land under d Herrschaft vo de Kommuniste choo.
Bernhard II. (Baden)
Verehrig
As „Bernardo“ wird er vu vyl Mänsche in dr Region um Moncalieri verehrt. Moncalieri, d Partnerstadt vu Bade-Bade, ehrt ire Schutzpatron all Johr mit em „Festa die Beato Bernardo“.
Kalter Krieg
Die «häisse» Chrieg im Chalte Chrieg
Uf dr andere Site het d Sowjetunion zwüsche 1979 und 1989 mit äigene Drubbe in Afghanistan interweniert, zum d Regierig z understütze und eso iiri Macht in de islamische Sowjetrepublike z sterke und eme Zuegang zum Indische Ozean nööcherzchoo, was e wichdigs strategischs Ziil für e groossi Landmacht wie d Sowjetunion gsi isch. In dr Usenandersetzig mit de Mudschaheddin, wo vo dr NATO understützt worde si, het d Sowjetunion dr chürzer zooge.
Bernhard II. (Baden)
Seligsprächig/ Hailigsprächig
Dr Bernhard vu Bade isch syter anne 1769 e Selige vu dr remisch-kadolische Chilche (Mahndag: 15. Juli).
Kalter Krieg
Die «häisse» Chrieg im Chalte Chrieg
In dr Dritte Wält si sich d Gegner in Stellverdräterchrieg indiräkt gegenübergstande, wie zum Bischbil 1973 im Jom-Kippur-Chrieg, wo Israel vo sine arabische Noochberstaate agriffe worde isch, die aber noch herte Kämpf het chönne zrugggschloo, im Bürgerchrieg in Angola vo 1975 aa, wo sich Kuba und Südafrika iigmischt häi, oder im Ogadenchrieg in Ethiopie, wo vo 1977 bis 1978 duurt het und wo die kommunistischi Regierig vo Ethiopie d Aagriff vo Somalie het chönne abweere.
Bernhard II. (Baden)
Seligsprächig/ Hailigsprächig
Wur dr Fryburger Erzbischof Robert Zollitsch am 16. Mai 2011 en effetlige Ufruef fir e Hailigsprächig vum Bernhard im Amtsblatt vu dr Erzdiezese het vereffetlige loo, isch ab em 17. Juni 2011 in dr kadolische Effetligkait dodriber dischpetiert wore. Doderby het mer bis Novämber 2012 Dokumänt iber s Lääbe vum Bernhard zäemdrait, wu derno vu dr Hailigsprächigskongregazion im Vatikan brieft un em Papscht zur Entschaidig vorglait wore sin. Am 8. Novämber 2017 het em dr Papscht Franziskus dr „heroische Dugendgrad“ as wichtigi Voruussetzig fir d Hailigsprächig zuegsproche. E Wunder, wun em zuegschribe woren isch, het dr Vatikan aber nit anerkännt. Wäge däm isch dr Hailigsprächigsprozäss, wu vum Erzbischtum aagsträngt woren isch, anne 2018 aaghalte wore.
Kalter Krieg
Interwenzioone
Wenn d USA und iiri Verbündete Angst ghaa häi, ass e Land in s andere Laager chönnt wäggsle, häi iiri Ghäimdienst in verdeckte Operazione Milidäärpütsch organisiert oder understützt, wie im Iran und in Chile. D Sowjetunion het iiri Armee diräkt iigsetzt und am 17. Juni 1953 dr Volksufstand in dr DDR zämmegschlaage, 1956 Ungarn psetzt und 1968 in dr Tschechoslowakei d Regierig gstürzt. Mit dr Breschnew-Doktrin, wo 1968 entwigglet worde isch, het d Sowjetunion sonigi Akzioone im „sozialistische Laager“ grächtfertigt.
Bernhard II. (Baden)
Patrozinium
Unter em Patrozinium vum selige Bernhard vu Bade stehn u. a. die Chilche:
Kalter Krieg
Dr Propagandachrieg
Dr Konkurränzkampf vo de bäide Süsteem het sich au in dr Entwiggligg von ere massyve ideologische Propaganda dur d Supermächt und iiri Verbündete zäigt, und au am Wettrüste, wo alli Arte vo de militärische Mittel betroffe het. Die beide Lager häi au in dr Wirtschaft und und in de Beriich Kultur, Sport, Wüsseschaft und Technologii algemein en Konkurränzkampf uustreit. Bsundrige Ufwand häi bäidi Site mit em Wettlauf ins All gmacht.
D Zyt vom Chalte Chrieg
Wie lang dr Chalt Chrieg duurt het, isch früener andersch definiert worde. Hüte verstoot mä drunder mäistens braktisch die ganzi Noochchriegszit vo 1945 aa oder e chli spööter bis zum Zämmebruch vo dr Sowjetunion 1991; vor 1989 isch s hingääge üüblig gsi, nume d Zit vo öbbe 1947 bis 1972 as d Periode vom Chalte Chrieg aazluege.
Z Russland gseet mä dr 5. Merz 1946 as dr Daag, wo dr Chalti Chrieg „usbroche“ isch. Das isch dr Daag gsi, wo dr Winston Churchill si Fulton-Reed ghalte het und din dr Usdruck «Iisige Vorhang» verwändet het.