cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guinea
Franzesischi Kolonialzyt vu 1885 bis 1939
Anne 1885 isch Conakry zum Sitz vum erschte franezesische Guverneer z Ginea wore, wu bis 1893 au fir d Elfebaikiischte un Dahomey zueständig gsii isch. Dytschland het syni Aasprich uf di nerdli vu Conakry glägene Regione Kapitaï un Koba am 24. Dezämber 1885 zurgunschte vu Frankrych ufgee. Di boode Kolonialmächt Frankrych un Portugal hän no dr Berliner Kongokumferänz dr gnau Gränzverlauf zwische ihrem Bsitz in eme Verdrag vum 15. Mai 1886 feschtglait. Anne 1897 än si ne Chopfstyyr yygfiert, wu ene vu do ab dr grescht Dail vu dr Styyryyname vu dr Kolony brocht het.. Di franzesisch Kolonialherrschaft isch e diräkti Herrschaft gsii un het si im Gegesatz zue dr britische „indirect rule“ nit uf vorhandeni traditionälli Strukture gstitzt. Dert wu traditionälli Oberhaipter nitzli gsii sin, sin si im Amt blibe, wu nit, sin si abgsetzt wore. Z Fouta Djallon isch s 1900, 1905 un 1911 zue Revolte chuu, wu allmol dernoo neii „Almamy“ dur d Franzose yygsetzt un wyter in ihre Macht bschitte wore sin. Statt mit dr traditionälle Herrscher, sin d Franzose z Ginea ne Bindnis mit dr yyflussrychen islamische Bruederschaft vu dr Tijaniyya yygange. Si hän die Bruederschaft gege anderi Bruederschafte unterstitzt un d Tijaniyya het doderfi ihreSäge zue dr franzesische Kolonialherrschaft gee.
D Franzose sin z Ginea wie in ihre andere afrikanische Kolonie dervu uusgange, ass ihne dur d Erorberig alles Land ghert. Anne 1904 hän si alles „frei“, also nit gnutzt Land zum Staatsaigedum erklert, drotz ass d Definition vu „freiem“ Land z. B. in Gegnige mit traditionällem Wanderfäldböu arg schwirig gsii isch. Si hän au z Ginea e greßeri Zahl vu franzesische Sidler in s Land brocht, wu aber ihri Heft vylmol bal wider ufgee hän.
En erschte Schritt, ass au di yyhaimisch Bevelkerig in dr Kolonialverwaltig rebresäntiert woren isch, isch anne 1925 unternuu wore. Em Guverneer vu Ginea isch e Verwaltigsrot an d Syte gstellt wore, wu di franzesische Sidler (d „colons“) un e chlaini Gruppe vu Yyhaimische je zwee Verdrätter hän derfe dryy wehle. Dä Verwaltigsrot het aber kai große Yyfluss ghaa. In dr 1920er un 1930er Johr isch s widerholt zue Straik vu Arbaiter un Aagstellte chuu, doderdur hän zem Byschpel d Dockarbaiter, d Yysebahner, di Aagstellte bi dr Boscht un bi Handelsgsellschafte gwissi Verbesserige iberchuu. Verglychbari Furtschritt fir d Buure, wu d Meehait vu Bevelkerig gstellt hän, het s aber nit gee.
Franzesischi Kolonialzyt vu 1939 bis 1958
D Bsetzig vum franzesische „Mueterland“ dur dytschi Druppen anne 1939 isch e dytlige Yyschnitt fir Franzesische-Weschtafrika gsii. Di franzesische Kolonie hän si mieße entschaide zwisch em Vichy-Regime, wu mit dr Dytsche kollaboriert het, un dr Londoner Exilregierig vum Charles de Gaulle, also em „Freie Frankrych“. D Kolonialherre vu Franzesisch-Weschtafrika – un dodermit Franzesisch-Gineas – hän si im Gegesatz zue Franzesisch-Equatorialafrika fir Vichy-Frankrych entschide. D Vichy-Aahänger z Ginea hän d Zwangsarbet forciert un hän im Yyklang mit dr rassistische Gsetz z Nazidytschland zumerschte Mol Elemänt vu dr Rassedrännig z Ginea yygfiert. „Nume-fir-Wyssi-Schilder“ sin in Hotel un Kaffee ufghänkt woren un afrikanischi Chunde sin in Gschäft abdrännt bedient wore. D Niderlag vu Dytschland un dodermit vu Vichy-Frankrych isch au ne Niderlag gsii fir die rassistisch Linie vu dr franzesische Kolonialbolitik.
In dr neie franzesische Verfassig vu 1946 sin d Bewohner vu Franzesisch-Weschtafrika zue „Burger vu Frankrych“ gmacht wore – bis dert isch dr Uusdruck fir d Afrikaner „Subjäkt“ gsii –, d Zwangsarbet isch abgschafft wore. Franzesisch-Weschtafrika het en aigeni „Represäntativi Versammlig“ iberchuu un het Verdrätter in di franzesisch Nationalversammlig derfe schicke. S het aber nume ne chlaini Minderhait vu dr Afrikaner derfe wehlen un Franzesisch-Weschtafrika isch nume mit 13 vu 622 Sitz in dr Nationalversammlig verdrätte gsii. Di meeschte weschtli gebildete Yywohner vu Franzesisch-Weschtafrika hän si ainewäg bis in dr 1950er Johr Mie gee, si z assimiliere un ender noch ere Glychberächtigun as franzesische Burger gsträbt, wie no dr Unabhängigkait vu ihre Haimet. Des het gulte, bis dr Ahmed Sékou Touré Ändi vu dr 1950er Johr effetli ufdrätten isch.
Dr Wäg in d Unabhängigkait
Anne 1958 isch dr Charles de Gaulle Minischterbresidänt vu Frankrych wore mit wyte Notstandsbefugnis, wun er fir e Referändum iber e neii Verfassig bruucht het. D Kolonie hän doderby d Wahl ghaa zwisch ere änge un duurhafte Bindig an Frankrych un dr sofortige Unabhängigkait, ohni ass si wyter unterstitzt wore wäre dur Frankrych.
Herrschaft vum Sekou Touré 1958–1984
Ginea het fir sy Ablähnig vu dr neie Verfassig dyyr mieße zale: Innerhalb vu vier Wuche het Frankrych 4000 Zivilaagstellti us em Land abzoge - Dekter, Lehrer, Richter un Tächniker. Si hän durghaueni Delifonlaitige hinterloo, Chrankehyyser ohni Medikamänt un Biroyyrichtige, wu in d Lagune vu Conakry gheit wore sin. Frankrych het dr ganz Handel mit Ginea abbroche. In dr erschte Johr het dr Sekou Touré Unterstitzig bi dr Sowjetunion gsuecht, wun em vor allem bim Uusböu vu dr Bauxitgwinnig un –verschaffig ghulfe het. Anne 1961 het er die Beziehige abbroche, wel er e vermuetet het, ass d Sowjetunion bin ere Verschwerig gege ihn mitgmacht het.
D Unabhängigkait vu Ginea het fir s frankophon Afrika en ähnligi Bedytig ghaa wie Unabhängigkait vu Ghana im Johr dervor fir s änglischsprochig Afrika. Mit em Fierer vu Ghana, em Kwame Nkrumah, het dr Sekou Touré di sozialistischen un panafrikanische Idee dailt. Anne 1958 hän di beede Staate di churzläbig Union vu afrikanische Staate bildet, wu Mali 1961 bydrätten isch.
Dr Sekou Touré het erfolgrych gege dr Tribalismus in sym Land kämpft un het konsequänt afrikanischi Kultur gferderet. Im Gegesatz zue vylne anderen afrikanische Staate sin Korruption un persenligi Berycherig vum Bresidänt kai Brobläm z Ginea gsii. Dr Sekou Touré isch arg vum puritanischen Islam vu sym Vorfahr Samory Touré bregt gsii. Bal hän si aber au d Schattesyte vu syre Herrschaft zaigt. Är het Ginea in en Ai-Barteie-Diktatur umgwandlet, het en Arbetsverpflichtig fir arbetslosi jungi Manne yygfiert, wu si nume wenig unterschide het vu dr franzesische Zwangsarbet, un isch brutal gege syni Gegner vorgange. Är het Lager fir bolitischi Gegner yygrichtet, wu an dr sowjetisch Gulag gmahnt hän. Rund ai Million, no andere Schetzige sogar bis zue zwoo Millione Mänsche sin unter syre Herrschaft us em Land gflichtet.
Anne 1970 sin us dr benochberte portugiesische Kolony Portugiesisch-Guinea im Rame vu dr Operação Mar Verde bewaffneti Regimegegner z Ginea yydrunge, wu vu dr Portugiesen uusgrischtet un unterstitzt wore sin. D Portugiese hän mit em Sekou Touré en Unterstitzer vu dr militante Befreiigsbewegig PAIGC in ihre Kolony wellen ewäg haa. Erscht no ne baar Dägmit schwäre Kämpf het di gineisch Armee d Aagryfer chenne schlaa.
Ginea unter em Lansana Conté
Dr Sekou Touré isch dur dr Premierminischter Louis Lansana Béavogui ersetzt wore, wu aber nume wenigi Däg regiert het. Scho ai Wuche noch em Dod vum Sekou Touré, het si am am 3. April 1984 e Militärjunta unter dr Fierig vum Lansana Conté un em Diarra Traoré ohni Bluet an d Macht butscht. Dr Conté isch zum Bresidänt erklert wore, dr Traoré zum Premierminischter. Dr Conté het d Mänscherächtsverletzige vu sym Vorgänger verurdailt, het 250 bolitischi Gfangeni freigloo un het rund 200 000 Mänsche derzue brocht, uf Ginea retuurzchuu. Är hetr si vum Sozialismus abgwändet, het s Land aber nit demokratischer gmacht. Au di wirtschaftli Lag vum Land isch nit besser wore.
Noch em Uusbruch vum Burgerchrieg in dr Nochberländer Liberia un Sierra Leone 1990 sin Döuserti vu Flichtling uf Ginea chuu, zytwys bis zue 700.000.
Anne 1992 het dr Conté d Ruggchehr zuen ere zivile Regierig verchindet un 19. Dezämber 1993 isch di erscht demokratisch Bresidäntschaftswahl abghalte wore, wu dr Conté gwunne het. Bi dr Barlemäntswahle 1995 het d „Bartei fir Ainhait un Furtschritt“ (PUP), d Bartei vum Conté, gwunne. Im Februar het dr Conté ne Militerrevolte nidergschlaa.
Bi dr Bresidäntschaftswahl am 18. Dezämber 1998 isch dr Lansana Conté mit 54 % vu dr Stimme fir fimf Johr im Amt bstetigt wore, d Oppositionsbarteie hän aber vu massivem Wahlfelschige gschwätzt.
Anne 2000 isch Ginea in d Burgerchriegswirre vu syne Nochberstaate yynezoge wore, wu Rebälle vu Liberia un Sierra Leone d Gränze vu Ginea iberschritte hän, un d Gfohr bstanden isch, ass au Ginea im Burgerchrieg versinkt. D Barlemäntswahle 2002 sin vu dr Opposition boykottiert wore, d Wahl het derno wider d PUP gwunne. Au d Bresidäntschaftwahle 2003 het wider dr Conté gwunne, d Opposition het aber au die Wahl boykottiert ghaa. Fir ass er nomol het chenne kandidiere, het dr Conté anne 2001 en umstritte Referändum iber e Verfasigsänderig abghalte.
Im Jänner 2007 hän di traditionäll starke Gwerkschafte z Ginea zum Generalstreik gege d Regierig ufgruefe un d Absetzig vum Conté verlangt. D Protescht sin vu dr Sicherhaitschreft massiv unterdruckt un zmindescht 200 Mänsche sin bi dr Ussenadenrsetzige verschosse wore. Zytwys isch au s Chriegsrächt uusgruefe wore. Mitti Februar het dr Bresidänt schließlig eme Premierminischter zuegstimmt, wu au vu dr Gwerkschaften mitdrait woren isch, un dr Sänkig vu dr Bryys fir Grundnahrigsmittel. Zum neie Premierminischter isch am 26. Februar dr Lansana Kouyaté ernännt wore.
Wel d Bryyssänkige aber bal wider rugggängig gmacht wore sin, un dr Kouyaté bolitischi Ämter vergee het ohni Absproch mit dr Opposition hän d Gwerkschafte scho im Juli 2007 droht, ass dr Generalstreik wider wytergfiert wird. Im Mai 2008 isch dr Kouyaté abgsetzt wore. Noo Uurueje in Dail vu dr Armee un in dr Bolizei, no Streik vu Lehrer un Dekter, het dr Bresidänt Conté am 20. Juni 2008 e nei Kabinett vorgstellt, wu zum erschte Mol au Verdrätter vu dr Opposition derby gsii sin.
Butsch unter em Moussa Dadis Camara
Am 23. Dezämber 2008 isch dr Lansana Conté noch ere lange Chranket gstorbe. No dr Verfassig hätt dr Barlemäntsbresidänt Elhadj Aboubacar Somparé fir en Ibergangszyt vu 60 Däg bis zue Neiwahle s Amt vum Bresidänt sotten ibernee. Aber scho ai Dag noch em Dod vum Conté het im Staatsrundfunk dr Armeekommandeur Moussa Dadis Camara fir e Gruppe vu Militer unter em Name „Conseil National de la Démocratie et du Dévelopement“ (CNDD, Nationalrot fir Demokraty un Entwicklig) verchindet, d Regierig un anderi Inschtitutione vu dr Republik Staat seien ufglest, d Gwerkschafte verbote un d Verfassig ußer Chraft gsetzt. E „Konsultativrot“ us Zivilischte un Militer sott bal yygsetzt wäre. Am 28. Septämber 2009 het d gineisch Armee e Massaker mit 157 Doten an Demonschtranten aagrichtet, wu gege di autoriter Regierig vum Camara proteschtiert hän. Am 3. Dezämber 2009 isch dr Camara bi me Attentat schwär verletzt wore un derno uf Marokko zur ärztlige Behandlig uusgfloge wore. Sy Stellverdrätter Sékouba Konaté het d Amtsgschäft ibernuu, dr Camara isch dodrmit faktisch entmachtet gsii.
Ebola-Epidemy 2014/15
Syt Dezämber 2013 het si z Sierra Leone, z Liberia un z Ginea s dedlig Ebolavirus massiv uusbraitet. S isch di grescht Ebolafieber-Epidemy syt dr Entdeckig vum Virus anne 1976. No Uussag vu dr Organisation Ärztohni Gränze sei d Epidemy ab Juni 2014 ußer Kontroll grote. Vu Dezämber 2013 bis zum 26. Juli 2015 hän z Ginea offiziäll 3786 Persone chrank mit Ebola un 2520 sin draa gstorbe. Am 29. Dezämber 2015 isch s Land schließli fir ebolafrei erklert wore.
Anne 2015 isch dr Ebola-Impfstoff VSV-Zebov in ere Fäldstudie mit 7500 Dailnämer z Ginea erfolgrych teschtet wore.
Verwaltigsgliderig
Ginea isch in 8 Regionen un die in 33 Präfekture glideret, d Hauptstadt Conakry bildet en aigeni Region ohni wyteri Untergliderig. Unterhalb vu dr Präfekturebeni isch Ginea in 341 Unterpräfekture unterdailt.
Derzue isch Ginea inoffiziäll in vier geografisch definierti, sogänannti „Supraregione“ glideret: Niderginea, Oberginea, Fouta Djallon (Mittelginea) un Waldginea.
Stedt
Di greschte Stedt sin (Stand 1. Jänner 2005):
Staufer
D Staufer (früehner het men e au fälschligerwiis hüfig Hohenstaufe gsait) si e schwäbischs Adelsgschlächt gsi, wo im 12. und 13. Johrhundert mehreri dütschi König und Kaiser gstellt het.
Dr Name „Staufer“ leitet sich vo dr Burg Stauf uf em Hohestaufe am Nordrand vo dr Schwäbischen Alb bi Göppige ab.
D Afäng
Dr erst Staufer, wo me mit Name kennt, het Friedrich gheisse, e Name, wo hüfig vo de Staufer bruucht worden isch. Vo ihm weiss me nume, ass si Schwöster mit eme Graf Berthold im Brisgau verhürotet gsi isch. Dr Sohn vo däm Friedrich het dr gliich Name gha und isch noch de Urkunde in dr Middi vom 11. Johrhundert Pfalzgraf z Schwabe gsi. Vo dä siim Sohn, em Fridericus de Buren, weiss me dank ere genealogische Ufstellig us em 12. Johrhundert dr Herrschaftssitz: e Burg Büre, vermuetlig s hütige Wäschebüre bi Göppige. Vo was me vo de Hürotsverbindige us dere Staufer-Generation weiss, cha me schliesse, ass d Staufer scho in dr Mitti vom 11. Johrhundert zu de iiflussriichste Adelsfamilie im südwestlige Dütschland ghört hai. Allerdings schiint s, ass si zu däm Ziitpunggt no wenig Land gha hai. Vermuetlig het sich ihre Bsitz uf drei Kärngebiet um Büre und Lorch, im Elsass in und um Schlettstadt mit dr Hohkönigsburg und bi Hagenau beschränggt.
Ufstiig zum Königtum
Nochdäm d Salier 1125 usgstorbe si, hai dr Friedrich II. vo Schwabe und dr spöter König Konrad III. as Söhn vo dr letzte Saliere d Königswürde beasprucht. Dr Friedrich II. het sich 1125 zur Wahl gstellt. Es isch aber dr Lothar vo Supplinburg (1075-1137), wo d Armee gfüehrt het, wo dr letzt Salier Heinrich V. vernichtend gschlage het, gwehlt worde. Churz druf het s Chrieg ge zwüschen em neue König und de Staufer wägem Huusguet, wo de Salier ghört gha het und wo d Staufer für sich beasprucht hai. Im Johr 1127 hai d Staufer dr Konrad as Gegekönig ufgstellt. Er het sich aber 1135 em Kaiser Lothar III. müesse underwärfe.
Konrad III.
Nochdäm dr Lothar 1137 gstorben isch, isch 1138 dr Konrad III. zum dütsche König gewehlt worde. Er het sich gege dr Welf Heinrich dr Stolzi duregsetzt und das het dr Komflikt zwüsche de beide Familie, wo scho vorhär bestande het, no verscherft. No im Johr vo siiner Chrönig het dr Konrad vom Heinrich verlangt, ass er uf eins vo siine beide Herzogtümer, Bayre (wo sit 1070 in welfische Händ gsi isch) oder Sachse (wo noch em Dod vom Lothar vo Supplingburg an däm si Schwiigersohn Heinrich gangen isch) wurd verzichde. Dr Heinrich het sich gweigeret, isch uf eme Hofdag z Würzburg gächtet worde und me het ihm beidi Herzogtümer eweggnoh. Bayre isch em Babebärger Leopold IV. vo Östriich, eme Halbbrueder vom Konrad, ge worde. Sachse het dr Askanier Albrecht dr Bär übercho. Dr Heinrich dr Stolz het aber bis zu siim Dod 1139 si Machtposition z Sachse chönne halte und s Land siim Sohn Heinrich em Leu, wo denn no unmündig gsi isch, chönne vererbe. Im Johr 1142 isch dr Heinrich dr Leu vom Konrad III. as Herzog vo Sachse anerkennt worde, und s Herzogtum isch wider vo Rächt us in welfischer Hand gsi.
Dr Komflikt mit de Welfe het im Konrad si ganzi Regierigsziit überschattet und het au e früehje Italiezug zur Kaiserchrönig verhinderet. In sälle Johr hai sich europawiite Koalitione bildet. Dr Konrad het e Bündnis mit Byzanz abgschlosse, wo gege die normannische König vo Sizilie und gege d Welfe grichtet gsi isch und het d Berta vo Sulzbach, e Verwandti vo siiner Frau, mit em byzantinische Kaiser Manuel I. Komnenos verhürotet. Das Bündnis het aber weder z Dütschland no z Italie zu Erfolg gfüehrt. Im Konrad si Chrönig zum Kaiser isch wägen em Zweite Chrüzzug, won er 1147-49 mitgmacht het, und wäge de innepolitische Usenandersetzige mit de Welfe, nit z Stand cho. Er isch zwar nie zum Kaiser gchrönt worde, het aber doch dr Kaisertitel drait, vermuetlig zum z bedone, ass er dr gliich Rang wie dr byzantinisch Kaiser haig. Bevor er mit em Chrüzzug agfange het, het er si eltist Sohn, dr Heinrich, zum dütsche König lo wehle. Dä isch aber scho 1150 as 13-Jöhrige gstorbe. Si zweit Sohn, dr Friedrich, isch 1152 erst sächs Johr alt gsi. Dorum haig dr Konrad churz vor siim Dod si Neveu Friedrich, dr Sohn vo siim eltere Brueder em Herzog Friedrich II. vo Schwabe, zu siim Nochfolger bestimmt. Dä isch spöter as Friedrich Barbarossa Kaiser worde. Dr Friedrich vo Schwabe het zum Usgliich dr jung Sohn vo siim Brueder, dr Friedrich, zu siim eigene Nochfolger im Herzogtum Schwabe ernennt.
Näbe der Usenandersetzig mit de Welfe, wo sich wiiter verscherft het, isch dr Konrad vor allem mit em Usbau vo dr staufische Huusmacht im Gebiet vo sine zwei Fraue (Comburg und Rotheburg) und em Abschluss vo Bündnis mit vile Territorialherrscher (Askanier, Babebärger) beschäfdigt gsi. Drbii si d Staufer allerdings schnäll bis an die territoriale Gränze vo andere Herrschaftsgebiet gstosse.
Friedrich I. Barbarossa
Noch em Dod vom Konrad 1152 isch mit em Friedrich I., „Barbarossa“, e König gwehlt worde, wo men em en Usgliich zwüsche de Welfe, mit wele er müeterligersiits verwandt gsi isch, und de Staufer zuedraut het. Es isch denn datsächlich 1156 zun ere Einigung mit em Heinrich em Leu cho, wo jetzt Doppelherzog vo Sachse und Bayre gsi isch. Usserdäm hai d Welfe im Norde vom Riich en Interässesphäre übercho, wo praktisch eigeständig gsi isch. Erst wo dr Welf nüme barat gsi isch, die ambitionierti Italiepolitik vo siim Cousin Barbarossa ohni Gegeleistig z understütze, isch s zum Bruch und 1180 zur Absetzig vom mächtige Welfeherzog cho. Nutzniesser isch aber nit dr Barbarossa sälber gsi, sondern die Fürste, wo sich dr zerschlageni Herrschaftskomplex vo de Welfe ageignet hai.
Dr Barbarossa het uf siim erste Italiezug 1154/55 e grossi Restaurationspolitik z Italie (Riichstag vo Roncaglia) agfange, won er drmit de Stedt viile früehneri kaiserligi Rächt (Regalie) wider het welle wägneh. Drbi isch dr Komflikt zwüschen em Kaiser und em Papst immer dütliger worde. Dr Barbarossa het e baar Italiezüg gmacht, het aber nume wenig Erfolg gha mit ene. Zu dere Ziit isch s au zum sogenannte alexandrinische Papstschisma cho, wil sich dr Kaiser gegen e Papst Alexander III. gstellt het, wo vo dr Mehrheit vom Kardinalskollegium gwehlt worden isch und wo as kaiserfindlich gulte het. Im Machtkampf druf het dr Alexander III. Unterstützig bi de oberitaliänische Stedt gfunde, wo Autonomii hai welle und sich 1167 zum Lombardebund zsämmegschlosse hai. Dr Barbarossa, wo mehreri Gegepäpst het lo erhebe, het siini Ziil militärisch nit chönne duresetze: d Stedt si nid underworfe worde und dr Papst het uf keini vo siine Rächt zum Kaiser siine Gunste verzichdet, was däm meh Unabhängikeit vom Papstdum ge hätti. 1177 het er im Friide vo Venedig dr Alexander III. anerkennt und churz druf au Friide mit de lombardische Stedt gschlosse. Es isch im Friedrich aber glunge, d Hürot vo siim zweiteltiste Sohn Heinrich mit dr Normanneprinzessin Konstanze vo Sizilie z arrangiere.
Mit siiner Huusmachtpolitik het dr Barbarossa e baar Erfolg gha. So isch 1156 d Pfalzgrafschaft bi Rhii under siim Halbbrueder Konrad (bis 1195) staufisch worde und im Elsass und in Schwobe, wo sit 1167 im Friedrich si dritteltist Sohn Friedrich V. vo Schwabe regiert het, isch s staufische Huusguet zentralisiert verwaltet worde. Es isch im Barbarossa sogar glunge, s welfische Huusguet in Schwobe vom Welf VI. z chaufe. Noch 1167, em Johr vo dr Malariakatastrophe vor Rom, isch s im Barbarossa glunge, e bar Güeter in Schwobe überzcho vo Grafehüüser, wo ihm verpflichtet gsi si, und mit dene und mit sine alte Bsitztümer het er e relativ gschlossens Verwaltigsgebiet in Schwobe chönne ufbaue. 1190 isch dr Kaiser aber uf em Dritte Chrüzzug in Chliiasie gstorbe.
Heinrich VI.
Im Friedrich si Sohn und Nochfolger, dr Heinrich VI., het e Politik gmacht, wo d Vereinigung vom Imperium mit em süditaliänische Normanneriich as Ziil gha het (Unio regni ad imperium). Noch e baar Rückschleg het er das im Johr 1194 fertig brocht. S staufische Imperium het sich vo dr Nord- und Ostsee bis noch Sizilien usdehnt. Won er Richard Leuehärz het chönne gfangeneh, isch Ängland in e Lehnsabhängigkeit cho. Allerdings isch dr Erbriichplan, won er entworfe het, nit glunge. Dr Heinrich VI. het nur ei Sohn gha, was e dütligi Verängig vom Stammbaum vo dr staufische Hauptlinie usgmacht het.
Wil er sich in siiner Italiepolitik deilwiis gruusam benoh het, wird dr Heinrich VI. in dr Gschichtsschriibig zum Deil üsserst negativ beschriibe.
Dr Dronkampf
Mit em Dod vom Heinrich VI. 1197 het e johrelange Dronkampf zwüschen em Staufer Philipp vo Schwobe und em Welf Otto IV agfange. Noch em Dod vom Philipp 1208—es isch dr erste Mord am ene dütsche König gsi—und em Afang von dr aggressive Italiepolitik vom Otto, het dr Papst Innozenz III., wo vorhär d Welfe unterstützt het, zur Wahl vom ene neue König ufgrüeft. Dr Friedrich, wo minderjöhrig gsi isch, wo si Vater Heinrich VI. gstorben isch, isch 1211 vom ene Kreis vo stauferfründlige Riichsfürste zum König gwehlt worde.
Friedrich II. – stupor mundi
Friedrich II., won em Ziitgenosse spöter stupor mundi (s Stuune vo der Wält) gsait hai, gültet as s Wunderwäse under de römisch-dütsche Kaiser im Mittelalter. Er isch hochgebildet gsi, het mehreri Sproche gschwätzt und het sich s Läbe lang für en Islam intressiert, was in nit drvo abghalte het, christligi Heretiker mit aller Scherfi z verfolge. Er isch under unsichere Bedingige im Königriich Sizilie, won er so gärn gha het, ufgwachse. 1212 isch er noch Dütschland zoge. Dr staufisch Südweste isch ihm schnäll zuegfalle und dr Otto IV. het sich noch Norde müesse zruggziehe. D Entscheidig zu Gunste vom Friedrich isch aber nit z Dütschland, sondern z Frankriich gfalle, wo in der Schlacht vo Bouvines dr Otto, wo mit em änglische König verbündet gsi isch gegen e Verbündet vom Friedrich, dr französisch König Philipp II., verlore het. Bald druf isch dr Otto gstorbe und dr Friedrich isch uneingeschränkt römisch-dütsche König worde.
Dr Friedrich isch am 22. Novämber 1220 zum Kaiser gkrönt worde. Er het Dütschland siim Sohn Heinrich überlo und het sich sälber ums sizilianische Riich kümmeret. Dört het er d Verwaltig zentralisiert, het vili Reforme in Agriff gnoh und het au die ersti Staatsuniversität gründet. Drzue het er d Sarazene uf Sizilie bekämpft und wo si gschlage gsi si, het er se in si Liibwach ufgnoh. Mit em Papsttum isch s zum Komflikt cho, wo dr Friedrich zwar versprochene het, e Chrüzzug z mache, aber nit sofort drmit agfange het, und au no die antikommunali Politik vo siim Grossvater Barbarossa wiitergmacht het. Er isch druf vom Papst Gregor IX. bannt worde, isch aber doch 1228 ins Heilige Land zoge, won er ohni Kampf, nume mit Diplomatii, e Waffestillstand erreicht und sich z Jerusalem sälber d Chrone vom Königriich Jerusalem ufgsetzt het.
D Johr druf si prägt gsi vom Kampf zwüschen em Imperium (Kaiser) und em Sacerdotium (Papst), und beidi Siite hai nit nume militärischi, sondern immer meh au propagandistischi Mittel igsetzt und sich gegesiitig in Rundschriibe schweri Vorwürf gmacht. Dr Friedrich isch als Antichrist bezeichnet worde, währed dr Kaiser em Papst vorgworfe het, Machtpolitik z bedriibe und ihn siinersiits zum Antichrist erklärt het. Im Friedrich siini Ahänger hai dr Kaiser mänggisch sogar as Messias apostrophiert. Au im Gregor si Nochfolger, wo eigetlig e Ghibellin gsi isch (e Begriff wo z dere Ziit ufcho isch für die Kaiserdreue), und wo d Wahl von em dr Friedrich zerts understützt het, het mit dr herte Linie wiitergmacht. Dr Papst Innozenz IV. het im Friedrich 1245 d Kaiserwürde wäggnoh – was no nie vorcho isch und z Europa, wo vom Katholizismus beherrscht gsi isch, überwiegend negativ ufgno worden isch. Z Dütschland het s aber doch zur Wahl von e baar Gegekönig gfüehrt, wo zsämme mit dr päpstlige Bestächigspolitik die staufischi Position mit dr Ziit gschwecht hai.
Dr Friedrich isch überraschend am 13. Dezember 1250 gstorbe. Zwar isch er immer no bannt gsi, aber si Testamänt macht s dütlig, dass er sich e Verständigung mit em Papsttum vo Herze gwünscht het. S isch au typisch, ass er nie e Gegepabst erhobe het. Dr Friedrich II. isch drotz alle sine Fähigkeite aber kei modärne Renaissancefürst gsi, sondern e mittelalterlige Monarch, wo de Ideal vom ene universale christlige Kaisertum zdiefst verpflichtet gsi isch.
S Ändi vo de Staufer
Noch em Dod vom Friedrich II. isch die staufischi Machtstellig zsämmebroche, zerst z Dütschland, e chli spöter au z Italie. Dr Konrad IV. isch dorum 1251 noch Italie zoge, won er 1254 gstorben isch. Z Sizilie het si Halbbrueder, dr Manfred, no bis zur Schlacht bi Benevent 1266 s staufische Königtum chönne sichere. Dr letzt männlig Staufer in diräkter Linie, im Konrad si Sohn Konradin, isch 1268 z Neapel under em Beieli vom Hänker vom Karl vo Anjou gstorbe. Z Dütschland het s Interregnum agfange und das het dr Dodesstoss für s universale Kaisertum bedütet, au wenn s denn im Spotmittelalter zu zaghafte Restaurationsversuech cho isch. Noch em Interregnum hai sich d Habsburger mit em Rudolf vo Habsburg as neui Königsdynastii etabliert, nochdäm vom früehje 14. bis ins früehje 15. Johrhundert d Luxeburger mit ene konkurriert hai.
Vor allem sit dr Ziit vom Humanismus het s Schiggsal vom letzte Staufer Konradin nit nume die Gelehrte bewegt. Die preussische Hohezollere hai brobiert, dr Staufermythos für sich usznütze, wo si dr Kaiser Wilhelm I. as Barbablanca (vgl. Barbarossa) verklärt hai.
Mastodonten
D Mastodonte (Mastodontoidea) si e Taxon, wo nüme brucht wird, für en Überfamilie vo de Rüsseldier. In deere Grubbe si ursprünglig d Familie vo de Gomphotherie (Gomphotheriidae), Mammutiide (Mammutidae; wo uf Dütsch au „Ächti Mastodonte“ ghäisse häi) und Stegodonte (Stegodontidae) zsämmegfasst worde. D Bezäichnig Mastodontoidea het dr Henry Fairfield Osborn (1857–1935) im Joor 1921 iigfüert. Si goot uf d Gattig Mastodon zrugg, wo ursprünglig 1817 vom Georges Cuvier (1769–1832) für meereri Arte brucht worde isch, wo us hütiger Sicht nit mitenander verwandt si. Dr Cuvier het under Mastodon under anderem Mastodon giganteum, s Amerikanische Mastodon (Mammut americanum) us dr Grubbe vo de Mammutide, und Mastodon angustidens, hüte Gomphotherium angustidens vo de Gomphotherie. Allerdings het dr Cuvier bäidi scho 1806 as le grand mastodonte beziejigswiis as mastodonte à dents étroites beschriibe. Dr Naame Mastodon chunnt us em Altgriechische und bedütet μαστός und οδον. Er bezieht sich uf d Stockzeen, wo dur Höcker brägt si und, wemm mä sä vo dr Site aaluegt, an d Brüst von ere Frau erinnere („Brustzääner“). thumbnail|Vergliich zwüschen eme Wullemammut linggs und eme Amerikaanische Mastodon rächts Gmäinsaam häi alli Arte innerhalb vo dr Grubbe vo de Mastodonte, ass si alli dütlig wie Elifante usgsee häi, au wenn si im groosse Ganze eender längliger und niidriger baut gsi si und lengeri und flecheri Schäädel gha häi. Früeji Forme si no relatiiv chlii gsi und häi rächt churzi Bäi gha. Au isch iire Zaanbau mit sine Höcker dütlig anders as dä vo de Elifante mit iiren lamällenartige Zeen. Im Underschiid zu hütige Elifante häi e Hufe Mastodontearteverlengereti Stoosszeen nid nume im Ooberchiifer, sondern au im Underchiifer gha, wo sich us de Schniidzeen entwicklet häi.
Noch kladistische Undersuechige wäiss mä, ass d Mastodonte kä gschlosseni Abstammigsgrubbe (Monophylum) daarstellesondern drei verschiideni Entwickligslinie representiere, wo jedi äinzeln vo dr Stammlinie vo de Elifante (Elephantidae) abzwigt isch. Wäge däm ghööre d Mastodonte hüte zu drei verschiidene Überfamilie. D Mammutiide ghööre jetz zu dr Üüberfamilie Mammutoidea, d Gomfotherie zu dr Üüberfamilie Gomphotherioidea und d Stegodonte zu de Elephantoidea, wo au d Elifante drzue ghööre. Alli drei Üüberfamilie ghööre zu de 'Elephantimorpha.
Dr Begriff Mastodon wird hüte in dr Umgangssprooch hüfig nume no für s Amerikaanische Mastodon verwändet, wääred in dr wüsseschaftlige Nomenklatur Mastodon nume as Zuesatz zum Naame vorchunnt (öbbe Notiomastodon, Stegomastodon oder Sinomastodon).
Kwelle
Dr Ardikel «Mastodonten» uf dr dütsche Wikipedia
Penthalaz
Geografi
Penthalaz lyt am linke Stade vu dr Venoge. Zue dr Gmai ghere näb em glychnanmige Dorf au no d Quartier Sous la Ville un Bellevue un s Induschtrybiet Cossonay-Gare. D Gmaiflechi umfasst 55,6 % landwirtschaftligi Flechi, 18,2 % Wald, 25,7 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Penthalaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1182 as Pentala.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 22 % gläge.
Religion
53,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 5,1 %, FDP 17,3 %, GLP 3,5 %, GP 10,1 %, SP 31,7 %, SVP 23,6 %, Sunschtigi 2 %.
D Burgermaischteri vu Penthalaz isch d Isabelle Hautier Charrotton (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Wenzelsplatz
De Wenzelsplatz (tschech. ) i de Mitti vo Prag isch 1848 nach em Heilige Wenzel vo Böhme gnännt, nachdem er im Mittelalter und de Neuzeit als Rossmärt (Koňský trh) de Mittelpunkt vo Prager Neustadt bildet hät.
Bschribig
Er isch öpe 60 m breit und ghört mit sinere Längi vo 750 Meter zue de gröschte Plätz vo Europa. Er beherbergt mehreri Allee und Springbrunne. Uf de Site häts zahlrichi Gschäft und Unternähme.
Gschicht
De Platz isch Ort vo zahlriche Demonstratione ksi; wie bi de Sudetekrise, em Münchner Abkomme und de Samtige Revolution.
Am 16. Januar 1969 hät sich de tschechoslowakischi Student Jan Palach sälbst azündet und isch vom Wenzelsplatz zum Nationalmuseum gloffe. Mit dere Geste hät er gäg d Niederschlagig vom Prager Frühelig protestiert. Hüt wird er mit em Denkmal uf em Platz gehrt.
Starkenbach SG
Starchebach (amtlich Starkenbach) isch e Wiiller i de Gmäind Wildhuus-Alt Santihann im obere Toggeburg.
Underhalb vo Starchbach isch d Burg Starchstäi gstande. A dere Stell isch e Taalengi, wo de Vercheer bihinderet. Erst ane 1826 hett mer do de Fels dörebroche, das mer d Autostrooss vo Wattwil uf Wildhuus het chöne baue. Hütt werd a dere Stell no e Staibruch betrebe, wo di ganzi Ostschwiiz mit Chiis und Schotter bilifere tuet. S Tuurtel oberhalb vom Starchstai tuet sich denn zonnere Flussaue uuf, wo bis uf Underwasser ue goot und nume e liechti Stiigig hett. I dere Flussaue, wos no Auewald gitt, litt südlich vo de Tuur Starchebach.
Starchenachh litt a de Hoptstrooss 16 vo Wattwil uf Wildhuus, wo witter uf Gams im Rhintl une abe goot. E Strooss, wo nume iigschrenkt bifaare were taar, goot vo Starchebach öbere uf Amme am Walesee. Bim Säss, südlich vom Wiiller isch e Sailbaastatio, wo uf d Alp Seluu ue goot. Z Starchebach und i de Umgebig gits no aalti traditionelli Toggeburgerhüser. Ais devo isch s Tätschhuus, wo um 1910 baut woren isch.
Kaltzeit
As Chaltzit oder Kryomer bezäichnet mä in dr Klimagschicht und dr Geologii e Zitruum innerhalb vom ene Iiszitalter mit Tämpratuure, wo im Durchschnitt diefer si zwüsche zwäi Zitabschnitt mit durchschnittlig hööchere Tämpratuure, sognennte Warmzite. D Usdrück Iiszit und Glaziaal wärde zum Däil as Sünonüüm verwändet, zum Däil au uf Faasen beschränkt, wo d Veriisig witrüümiger gsi isch.
In de letzte Millioon Joor wächsle sich Chalt- und Warmzite mit ere Periodizidäät vo öbbe 100'000 Joor geegesitig ab.
Die gliich Chaltzit het in verschiidene Regioone vo dr Ärde mäistens underschiedligi Nääme. So säit mä dr letzte Chaltzit mit iirem Maximum vor e chli mee as 20'000 Joor im nördlige Middelöiropa Weiggsel-Chaltzit, im nördlige Alperuum Würm-Chaltzit, in Nordrussland Waldai-chaltzit, in Sibirie Zyryankachaltzit, uf de Britische Insle Devensian-chaltzit, uf Irland Midlandian-chaltzit, in Nordamerika Wisconsin-chaltzit, in Venezuela Mérida-chaltzit, in Chile Llanquihuechaltzit und in Nöiseeland Otira-Chaltzit.
Kwelle
Dr Ardikel «Kaltzeit» uf dr dütsche Wikipedia
Sankt Nabor
Sàm Nàwer (frz. Saint-Nabor, dt. Sankt Nabor) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sàm Nàwer ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1050.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sàm Nàwer ìsch. Sàm Nàwer ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàm Nàwer ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Bahnstrecke Stuttgart–Hattingen
D Baanschtreggi Stuègètt–Hattingè (Gäubaan) volauft im südlichè Baddè-Wurttèbörg, si isch è 148,5 Kilometer lang Ysebaaschtreggi vo Stuègètt bis is badischè Hattingè. D Streggi isch vo dè Königlich Württèb$rgischè Staats-Ysèbaanè i dè Johr 1866 un 1879 baut worrè. Èrscht diè Dütschi Rychsbaan hèt mit èm Bau vo dè Vobindigskurvè zwǜschè Duttlingè un Hattingè (Baddè) 1934 diè Streggi in irem hütigè Volauf hèrgschtellt. Hüt vokeered uff dè deilwys eingleisigè, abber vollschtändig elegtrifizyrtè Hauptbaan Intercity-Züüg vo Stuègètt uff Züri. Drübber usè git s uff dè Gäubaan è vylsitigs Naavokeersaagebot vo unterschydlichè EVU. D Gäubaan isch drübberusè è bedütendi Streggi im Nord-Süd-Güètervokeers.
Streggèvolauf un Uusbau
Z Stuègètt füürt d Gäubaan vom Hauptbaanhof uus znägscht nõ Nordè. Nõch è baar Kilometer wechslèt si in èrè Linkskurvè a dè weschtliche Dalhaaldè i dè eigèntlichè Faartrichtig Südè. Uff èrè ständig anschtygendè Streggi Am Rand vo dè Innèschtadt gwünnt si bis Stuègètt-Vaihingè fascht 200 Höèmetèr. Wegè m Uusbligg uff dè Dalbeggi vo Stuègètt drait si dõ dè Spitznammè „Panoramabaan“ un gildet als eini vo dè schönschtè innerschtädtischè Baanschtreggè vo Dütschland. Ab Stuègètt-Roor füürt si witer gu Südweschtè un tangyrt zwüschè Beblingè un Hèrrèbärg dè Naturpark Schöbuèch. Vo dört bis Eutingè gòt si durch s nammensgäbendi Gäu. Ab Eutingè gòt d Streggi absi bis Horb i s Neggardal un stryft dört diè öschtlichè Uusläufer vom Schwarzwald. Bis Rottwyl folget d Streggi im Dal un schlänglet sich mit èm Neggar bis Rottwyl, wo si s Dal volõt un i s Dal vo dè Prym wechslèt. D Streggi lauft zwüschè Rottwyl un Duttlingè durch d Landschaft vo dè Baar am Fuèß vom Großè Heubärg. Bi Balgè übberquert d Gäubaan diè europäischi Hauptwasserscheidè zwüschè Rhy un Donau un folgèt ab dört im Lauf vom Fuulèbach sowiè dè Elta bis Duttlingè, wo si d Donau übberquert. D Streggi volauft vo dört bis zum Èndpungt im baddischè Hattingè in südlicher Richtung, im dörtigè Bedrybsbaanhof mündet si i d Schwarzwaldbaan. Bi Hattingè übberquert si diè europäischi Hauptwasserscheidè zwüschè Donau un Rhy è zweits Mòl.
D Gäubaan isch für d Neigetechnig-Vokeer hèrgrichtet. Im Abschnitt Stuègètt–Horb isch sie zweigleisig. Uff èm öppè füüf Kilometer langè Abschnitt zwüschè dè Baanhööf Öschterfäld un Roor bi Stuègètt isch si für diè barallel volaufendè drei S-Baan-Linniè vyrgleisig uusbaut. Im Gleisvorfäld vom Stuègètter Hauptbaanhof isch sit èm Bau vo dè Stuègètter S-Baan èn circa 500 Meter langè Abschnitt ebbèfalls nu eingleisig. Zwüschè Eutingè un Horb isch d Gäubaan identisch mit dè Nagolddalbban.
D Gäubaan gòt nebbè dè Stadt Stuègètt durch füüf Landchreis durrè un isch in füüf unterschydlichè Vokeersvobünd ygliderèt. Z Stuègètt sowiè im Landchreis Böblingè, also zwüschè m Stuègetter Hauptbaanhof un Bondorf, volauft d Streggi im Berych vom Vokeers- un Tarifvobund Stuègètt (VVS). Dè Baanhof Ergenzingè lyt als einzigi Bedrybsschtell im Landchreis Tybingè un isch dõdemit i dè Vokeersvobund Neggar-Alb-Donau (NALDO) ygliderèt. Zwüschè Eutingè un èm Bedrybsbaanhof Neckarhuusè lauft si durch dè Landchreis Freudeschtadt un dèm sin Vokeersvobund durrè, d Vokeers-Gmeinschaft Landchreis Freudèschtadt (vgf). Vo Sulz bis Rottwyl-Neufra befindet sich d Streggi im Landchreis Rottwyl un isch asè im Vokeersvobund Rottwyl (VVR) integryrt. Zwüschè Aldingè un Duttlingè durchlauft d Gäubaan dè Landchreis Duttlingè un dõdemit dè TUTicket-Vokeersvobund.
Begriffsgschichtè un Übbersicht
Diè hütig Gäubaan vo Stuègètt gu Hattingè z Südbaddè isch uss èm Konglomerat vo Deilschtugg entschtandè, wo èrscht 1934 zu dè hütigè Gäubaan zämmèglismet worrè sin. Urschprünglich isch mit èm Begriff Gäubaan uusschlièßlich diè 1879 eröffneti Streggi vo Stuègètt übber Eutingè im Gäu nõch Freudèschtadt gmeint gsi, wo groschtedeils durch s Gäu voloffè isch. Selli Streggi isch nu im Abschnitt Stuègètt–Eutingè identisch mit dè hütigè Streggi vo Stuègètt nõch Singè gsi. Dè Abschnitt Eutingè–Freudèschtadt hèt mò dõhèr ebbèfalls als Gäubaan benamst. I dèm Maaß, wiè dè Gäubaan-Abschnitt Stuègètt–Eutingè abaer immer mee zum Deil von èrè Nord-Süd-Vobindig worrè isch, hèt sich dè Begriff Gäubaan ebbèso für dè Nagolddalbaan-Streggèabschnitt vo Eutingè uff Horb am Neggar sowiè für diè als Deil vo dè Obberè Neggarbaan bautè Streggi vo Horb übber Duttlingè nõch Immèdingè durrègsetzt. Bis 1934 isch d Gäubaan somit è Sǜnonǜm für diè Ysèbaavobindig vo Stuègètt a diè wurttèbärgisch-badischi Gränz bi Immendingè gsi. D Begrifflichkeitè hèn sich zletscht 1934 widder gänderèt: Mit èm Bau vo dè Vobindigskurvè vo Duttlingè nõch Hattingè in Baddè i sellèm Johr isch è durchlaufendi Streggi vo Stuègètt übber Duttlingè un Hattingè gu Singè un witer bis a diè Schwizer Gränz bi Gottmedingè bzw. Thayngè im Reièt entschtandè, woby für dè Abschnitt Hattingè-Singè d Trassè vo dè Schwarzwaldbaan bruucht worrè isch. Dè Begriff Gäubaan hèt sich widderum uusdeent un umfasst sitdem ebbèso d Neubaustreggi Duttlingè–Hattingè. Dè bis dörthy ebbèfalls als Deil vo dè Gäubaan aagluègte Abschnitt vo Duttlingè nõch Immendingè isch ab dört für dè Nord-Süd-Vokeer ooni Wärt gsi un sitdèmm uusschlièßlich für dè Oscht-Weschtvokeer uff dè Donaudalbaan bruucht, dõrum gildet er als weschtlichschtè Zipfel vo dè Donaudalbaan.
Diè hütigi Gäubaan Stuègètt–Singè füürt durch s Territorium vo allnè drei ehemòlig unabhängigè Länder, wo nõch èm Rychsdeputationshauptschluss 1803 Gebiètsaadeil im dütschè Südweschtè ghaa hèn. Zwǜschè Duttlingè un Stuègètt isch d Streggi fascht vollschtändig übber schwôbisches Territorium gangè, dõrum isch si vo dè Königlich Württèbärgischè Staats-Ysèbaanè baut worrè. Allerdings isch bi Dettingè s hohèzollerischè Gebièt bis a dè Neggar herrè gangè, wa s sit 1850 zu Preußè ghörende Hohèzollernsche Land ebbèfalls zum Streggèaaliger gmacht hèt. Trotzdèmm hèt sich abber uusschlièßlich Württèbärg bim Bau vo dè Gäubaan engagyrt.
Bau vom Abschnitt Horb–Duttlingè-Immendingè (1866–1870)
Èndi vo dè 1850er-Johr hèn diè Königlich-Württèbärgischè Staats-Ysèbaanè uff dè schwôbischè Sitè aagfangè, è Streggi im Neggardal z bauè, wo vo dè Filsdalbaan z Plochingè abzwygt isch, Selli Obberi Neggarbaan benamsti Streggi isch 1859 bis uff Reitlingè gangè, 1861 bis uff Rottèburg am Neggar un 1866 schlièßlich bis Horb am Neggar. Dè Witerbau vo dè Ysèbaan hèt bautechnisch bis Rottwyl zwar kein großi Usèforderig dargschtellt, isch abaer bolitisch brisant gsi, well s hohèzollerischè Gebièt bi Fischingè, Neggarhuusè un Dettingè bis a dè Fluss hèrrè glanget hèt un asè èn Witterbau am Neggar nõch vo dè preußischè Erlaubnis abhängig gsi isch. Dè preußisch-württèbärgische Staatsvodraag vom März 1865 hèt schlièßlich dè Witterbau vo dè württèbärgischè Streggi übber preußisches Gebièt ermöglicht. Am 8. Oktobèr 1867 isch schu dè èrschti Deil vom Abschnitt, wo spôter zu dè Gäubaan ghört hèt, vom württèbärgischè Horb i s preußische Gränzdorf Dalhuusè im Vokeer übbergää worrè. Am 23. Juli 1868 hèn diè Königlich-Württèbärgischè Staatsysèbaanè s württèbärgische Rottwyl erreicht.
In èm Staatsvodraag mit Baddè hèt sich Württèbärg schu 1865 s Rächt zuègsicherèt, a diè im Bau befindlichi Baddischi Schwarzwaldbaan un somit a s baddische Ysèbaanetz aazschlièßè z dürfè. Württèbärg hèt deshalb nebbè ènèrè Baanschtreggi vo Rottwyl nõch Villingè ebbèso è Streggi vo Rottwyl übber Spaichingè gu Duttlingè baut, welli am 15. Juli 1869 eröffnet worrè isch. Vo Duttlingè uus hèn diè Königlich-Württèbärgischè Staatsysèbaanè denn dè Donau nõch bis i dè ostbaddische Gränzort Immèdingè witterbaut, wa dè Schwõbè am 26. Juli 1870 au glungè isch. Dõmit hèt Württèbärg dè Aaschluss a d Schwarzwaldbaan hèrgschtellt ghaa. Ab 1870 isch es jetzt möglich gsi, vo dè württèbärgischè Hauptschtadt Stuègètt mit dè Ysèbaa übber Plochingè, Reitlingè, Horb, Rottwyl un Duttlingè uff eignem Streggènetz bis a d Südgränz gu Immendingè z faarè un vo d$rt uus übber d Schwarzwaldbaan Aaschluss bis Singè un asè a diè baddisch-schwizerischi Gränz bi Schaffhuusè un dè weschtlichè Boddèsee z chriègè. Im Johr 1870 hèn däglich zwei Zugpärli d Vobindig Stuègètt–Duttlingè übber selli Streggi hèrgschtellt. Ei Zugpaar hèt zuèsätzlich nu zwǜschè Stuègètt un Rottwyl vokeert. Vobindigè mit Immendingè hèt s znägscht nur ab Duttlingè un Rottwyl gää. Zum Ysatz sin zmindescht zitwys diè Württèbärgischi F chò, woby d Faartzit zwǜschè Stuègètt un Duttlingè bi sibbè un acht Stundè glègè isch.
Bau vo dè Abschnitt Eutingè–Horb sowiè Horb–Stuègètt (1874–1879)
Dè Nõchdeil vo sellèrè Streggèfüürung isch gsi, dass d Streggi in èrè langè Schleifè im Lauf vom Neggar gfolgt isch, wa d Reisezitè stark volängerèt hèt. Dè Bau von èrè wesèntlich kürzerè Dirèktvobindung vo Horb nõch Stuègètt hèn diè Königlich-Württèbärgischè Staats-Ysèbaanü abber wegè dè nu schwèr z übberwindendè Stygigè znägscht nit in Aagriff gnõ.
S Deilschtugg vo Eutingè zum Aaschlusspungt vo dè Obberè Neggarbaan z Horb hèt Württèbärg dõgegè scho am 1. Juni 1874 fèrtig gschtellt. Zyl isch dõdeby abber nit dè Aaschluss vo Horb übber s Gäu un Böblingè gu Stuègètt gsi. Diè Königlich-Württèbärgischè Staats-Ysèbaanè hèn dõmit villmee d Nagolddalbaan vo Pforzè nõch Horb fèrtig gmacht, dèrrè iren Bau scho 1868 z Pforzè aagfangè hèt un dèrrè iren Abschluss 1874 Horb zum Ysèbaaknotè gmacht hèt. 1874 hèt s dõdemit vo dè hütigè Gäubaan nu dè Abschnitt Eutingè–Duttlingè gää, wôrend d Streggè Eutingè–Stuègètt sowiè Duttlingè–Hattingè no gfäält hèn.
Mit èm Gsetz vom 22. März 1873 hèt Württèbärg am Ènd dè Bau von èrè Ysèbaaschtreggi vo Stuègètt übber Hèrrèbärg un Eutingè nõch Freudèschtadt beschlossè, welli d Luggè zwǜschè Stuègètt un Eutingè zuèmachè hèt söllè. I dè bolitischè Diskussion vo sellèrè Zit isch denn zum èrschtè Mòl dè Begriff Gäubaan für d Streggi Stuègètt–Freudèschtadt keiè lõ worrè, wellè spôter namensgäbbend für diè komplètti Ysèbaanschtreggi vo Stuègètt nôch Hattingè worrè isch. Im Novembèr hèn uusgehend vo Stuègètt d Arbètè a dè technisch aaschpruchsvollè Streggi aagfangè, wo dè schwôbische Ysèbaaingenieur Georg Morlok blaant hèt. D Streggèfüürung isch komplizyrt gsi un hèt Stygigè bis zu 1:52 un èn Huufè vo Dunnel erforderèt. Villi Büèzer, wo dè Morlok für Streggèbau rekrutyrt hèt, sin us Italiè chò. Im Winter 1877/78 isch d Baan schu bis Hèrrèbärg chò. Denõch isch d Büèzerei rasch fürsi gangè. Nõchdèm schu am 20. Auguscht 1879 è Probefaart vo Stuègètt uff Freudèschtadt stattgfundè hèt, hèt diè Württèbärgischi Staats-Ysèbaan d Streggi Stuègètt–Freudèschtadt offizièll am 2. Septembèr (Sedandag) 1879 mit èrè Sonderfaart eröffnet, a dèrrè nebbè m Oberbaurõt Morlok dè württèbärgische Minischterbräsident Herrmann vo Mittnacht, dè Stuègètter Obberbürgermeischter Theophil Fridrich vo Hack sowiè èn Huufè vo witèrè wichtigè Lütt deilgnõ hèn. Dè Bau vo sellèrè Streggi hèt dè Wäg vo Stuègètt nõch Horb, Duttlingè un èm baddischè Gränzbaanhof Immèdingè um 35 Kilometèr vpkürzt. D Reisezit vo dè Personèzüüg nõch Horb un Duttlingè hèt sich dõmit um ein bis zwei Stundè voringerèt.
Vo dè Regional- zu dè Fèrnvokeersschtreggi (1879–1919)
D Gäubaan Stiègètt–Duttlingè–Immendingü hèt znägscht hauptsächlich regionali Bedütig ghaa. Èndpungt vo dè langlaufendè Züüge isch immer Immendingè gsi. Diè Reisezitè hèn sich abber bis zu dè Johrhundertwendi stark reduzyrt. 1897 isch d Faarzit vo Duttlingè nõch Stuègètt byschpillswys nu no drei Stundè gsi, womit sich d Reisezit sit 1870 um vir bis füüf Stundè verringerèt hèt. Ab 1900 sin mit däglich drei Schnellzug-Pärli èrschtmòls Fèrnvokeerszüüg zum Ysatz chò, wo vo Stuègètt übber Immendingè usè nu deilwys bis uff Züri vokeert sin. Allerdings isch am württèbärgisch-baddischè Gränzbaanhof Immendingè witerhy èn Richtungswechsel nötig gsi, dört hèt mò müèsè Kopfmachè Um d Johrhundertwendi hèn diè Königlich-Württèbärgischè Staatsysèbaanè besundere diè Württèbärgischi AD als Schnellzuglok ygsetzt, wo wôrend èm Èrschtè Wältchrièg zuènemmend durch diè Württèbärgischi C ersetzt worrè. Im Regionalvokeer isch dègegè vor allem diè Württèbärgischi T 5 zum Ysatz chò. Am 9. April 1917 isch dè bis dört wool bekannteschte Faargascht uff dè Gäubaan greist: Mit èm Sonderzug isch dè russische Revolutionsfüürer Lenin vo sim Zürcher Exil übber Stuègètt gu St. Petersburg gfaarè.
Im Güètervokeer hèt d Gäubaan glychermaßè a Bedütig gwunnè, so hèn im Johr 1897 diè Königlich-Württèbärgischi Staatsysèbaanè schu 400.000 Tonnè Warè uff dèrrè Streggi beförderèt. Wòrend d Streggi aafangs vo allem für landwǜrtschaftlichi Produkt uss èm ländlich brägtè Gäu gu Stuègètt transportyrt hèt, hèn sich a dè Streggi nõch zuènèmmend Induschtrybetryb agsidlet, wo d Gäubaan zum Warendransport bruucht hèn.
I dè 1880er- un 1890er-Johr hèn di Königlich-Württèbärgischè Staats-Ysèbaanè kurzi Streggèabschnitt vo dè urschprünglich durchgängige eingleisigè Gäubaan zweigleisig uusbaut. Asè hèt mò 1886 uff èm 4,4 Kilometer langè Abschnitt zwǜschè Horb am Neggar un Eutingè im Gäu, uff dè nebbè dè Züüg vo dè Gäubahn ebbèfalls d Züüg vo dè Nagolddalbaan vokeert hèn, è zweits Gleis volait. 1895 isch uff dè 8,6 Kilometer langè Stygig zwǜschè Stuègètt Hauptbaanhof un èm inzwǜschè stillglaitè Stuègètter Weschtbaanhof è zweits Gleis dezuè chò.
Am 1. Novembèr 1895 isch diè 1,2 Kilometer langi Vobindigskurvè zwǚschè m Nordbaanhof un dè Gäubaan uff gangè. Èini znägscht blaanti Vobindigsbaan zwǜschè Zuffèhausè un èm Weschtbaanhof isch degegè nit realisyrt worrè. S Vokeersuffchò zwǜschè m Hauptbaanhof un Böblingè hèt vo 16 Züüg (1890/91) uff 32 Züüg im Winter 1902/03 zuè gnõ.
Uusbau un Blüètèzit vo dè Gäubaan (1919–1945)
I dè Zwǜschèchriègszit hèt s huufig Vobesserungè dè Vokeersinfraschtruktur gää. Schu am 23. Oktobèr 1922 hèt dè neue Stuègètter Hauptbaanhof feierlich eröffnet wörrè chönnè. Dõmit isch s Nòdelöör am Èndpungt vo dè Gäubaan uffboorèd un d Kapazidät für dè partout zuènèmmende Ysèbaanvokeer generyrt worrè. I dè Folg vom Baanhofsneubau hèt sich diè Dütsch Rychsbaan im Hèrbscht 1922 dè innerschtädtische Volauf vo dè Gäubaan gwidmèt, demit sellè nimmi übber dè Stuègètter Nordbaanhof füürè duèt.