cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marc Dietrich
Läbe
De Marc Dietrich hät nachedher äs Wiigschäft i de Berner Altstadt ufdo. Das Geschäft hät er spöter zugunste von ere Aastellig als Ligeschaftsverwalter in ere Immobiliefirma gschlosse. 2005 hät de Marc Dietrich en Herzinfarkt gha. Ebeso hät er nachträglich wiiterhi Problem mit sinere Gsundheit gha und hät einigi Mol müässe am Rücke operiert wärde. Ufgrund emene Burnout-Syndrom hät er schliesslich sini Schtäll bi de Immobiliefirma verlore. Er hät wärend siniere Arbeitslosigkeit freiwillig d Strasse vo Bärn putzt und isch für das spöter sogar vo de Stadt aagstell worde.
De Regisseur Mirco Vogelsang hät am Marc Dietrich 2012 im Musical „Alperose – Das Musical“ s Come-back ermöglicht und er hät d Rolle vom Stammtisch-Kumpel Heiri übercho. Sit 2014 spillt er jetzt im historische Freiliecht-Theater „1476“ dä Soldat Wilhelm.
Andrea Meier
D Andrea E. Meier (* 29. Mai 1970 z Züri) isch e Schwyzer Färnseeschurnalischti.
Lääbe
Vu 1987 bis 1990 het Andrea Meier e Chaufmännischi Lehr gmacht. Derno het si as Redakteri fir verschideni Radiosänder gschafft, unter anderem fir Radio Sunshine Zug (1994-1995) un Radio Z Züri (1995-1998). Vu 1996 bis 1998 het si as Freii Mitarbaiteri un Schwyz-Korreschpondänti fir Radio NRW, Radio 7 gschafft, derno fir Färnsehnochrichtenagentur DFA/N-TV, Hamburg (1999), TV3 ("News um 7", 1999-2000), Sat.1 ("Inselduell", 2000) un ARTE Info Stroßburi (2000-2002). Ab em Novämber 2000 het si as Kulturschurnalischti au als fir DRS3 un DRS1, Züri un fir DRS2 Aktuell, Basel brichtet, derzue as freii Autori fir Arte TV, ORF un dr Deutschlandfunk Köln. 2004 het si s SF-Magazin "SCHWEIZWEIT" moderiert.
Vu Augschte 2004 bis Jänner 2017 het si as Verdrätteri vum Schwyzer Färnsee bim Färnsehsänder 3sat s Magazin Kulturzeit moderiert.
Näbe ihre Schurnalistische Arbet het d Andrea Meier Chunschthochschuel Züri Kulturwisseschaft un Mediebolitik studiert.
Anne 2008 het si im Bloomsbury Verlag s Chinderbuech Prinzessin Ich publiziert. D Andrea Meier isch ghyrote un het mit ihrem Mann zwoo Dechtere. D Familie läbt z Züri.
Friedrich Alois Hugenschmidt
Dr Friedrich Alois Hugenschmidt (* 2. Novämber 1902 z Löörech; † 20. Mai 1937 ebe dert) isch e dytsche Hischtoriker un Dialäktdichter gsii.
Lääbe
No dr Volksschuel z Löörech ab 1909 isch er 1916 z Fryburg uf s Friedrichsgymnasium gange, derno ab 1918 uf s Gimnasium z Löörech, wun er anne 1922 s Abitur gmacht het. Är het zerscht e Banklehr aagfange, derno aber ab 1924 z Basel un z Berlin Gschicht, Philosophy un Staatsrächt studiert. Anne 1931 het er z Basel bim Prof. Bächtold zum Dr. phil. promoviert mit ere Dissertation iber „Das Problem des Verhältnisses von Kirche und Staat bei liberalen und radikalen Theoretikern des vormärzlichen Deutschland“. Im Mai 1937 isch er im Alter vu 34 Johr gstorbe.
Är het uf Alemannisch gschribe, vor allem Gedicht. En Uuswahl isch postum anne 1939 unter em Titel „Dodedanz“ publiziert wore.
Anne 1986 hän dr Hebelbund Löörech un d VHS Löörech im Rame vu dr Raie „Begegnung mit Dichter und Werk“ zäme ne Mahnveraastaltig zue Ehre vum Hugenschmidt gmacht.
Claudia Ramsteiner
D Claudia Ramsteiner (* 1959 z Konschtanz) isch e dytschi Schurnalischti.
Lääbe
D Ramsteiner het Drägsleri glehrt un d Maischteri gmacht. No dr Hochzyt mit em Anton Ramsteiner anne 1980 het si z Huuse ne neii Haimet gfunde, wu si zäme syter 1981 e Drägslerwärchstatt fiere. Si hän zäme vier Dechtere.
Christine Neumann
D Christine Neumann, au Christine Neumann-Martin (* 3. Oktober 1986 z Charlsrue), isch e dytschi Bolitikeri (CDU) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg
Lääbe un Uusbildig
D Neumann het d Mittler Ryfi gmacht un derno vu 2003 bis 2005 bim Regierigsbresidium Charlsrue Verwaltigswirti glehrt. Ai Johr lang het si nocherdani au dert as Verwaltigsaagstellti gschafft. No dr Fachhochschuelryfi het si ab 2007 an dr Evangelische Hochschuel z Ludisburg Sozialpedagogik un Sozialarbet studiert. Noch em Abschluss (Bachelor of Arts) 2011 het si 15 Monet lang as Stadtdailsozialarbaiteri bim Jugedamt vu dr Stadt Speyer gschafft un sech Monet as Bezirkssozialarbaiteri bim Soziale Dienscht vu dr Stadt Charlsrue. Näb dr Arbet het si ne Färnstudium an dr Tächnische Universitet Lautre in Erwachsenebildig gmacht un 2014 mit em Master of Arts abgschlosse. Vu 2013 bis 2016 het si as Hilfsblaneri un Fallmanageri im Rothuus Wescht in dr Abdailig Yygliderigshilf z Charlsrue gschafft.
D Neumann isch evangelisch un ghyrote.
Bolitik
Anne 2006 isch d Neumann in di Jung Union un in d CDU yydrätte. Syter 2009 isch si stellverdrättendi Chraisvorsitzeri vu dr Junge Union Charlsrue Land un syt 2013 stellverdrättendi Bezirksvorsitzeri vu dr Junge Union Nordbade. Syt 20909 isch si derzue au Grindigsmitglid un Vorstand vu dr Fraue Union Ettlinge un Bysitzeri im CDU-Ortsverband Bruchhause. Anne 2014 isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vum CDU-Stadtverband Ettlinge wore.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si im Wahlchrais Ettlinge kandidert un isch iber s Zwaitmandat in Landdag gwehlt wore. Im Landdag isch si stellverdrättendi Vorsitzeri im Uusschuss fir Sozials un Integration un Mitglid im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW II“. erzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Verchehr un im Untersuechigsuusschuss „Zulagen Ludwigsburg“.
Verein Pendelzug Mirage
De Verein Pendelzug Mirage (churz VPM) isch e Verein vo ehrenamtleche Mitarbeiter, wo sech zum Ziu gsetzt het, e Pänduzug vom Typ Mirage, oder ou bekannt unger der Typebezeichnig BDe 4/4 II bzw. neu BDe 576 vo der damalige Ämmitau-Burglef-Thun-Bahn (EBT) z erhaute. De Sitz isch offiziell z Zäu, stationiert isch der Zug im Lozärner Hingerland.
De ehrenamtlech organisierti Verein isch ou aus Fahrzüghauter im Nationale Fahrzüügregischter (NVR) iitreit und füehrt im Johr ungfähr 4 öfentlechi u zuesätzlech witeri gmieteti Fahrte ufem gsamte Schwizer Normauspur-Isebahnnetz düre. De Zug chame miete für bis zu 250 Persone, oder meh.
Churzi Gschicht
Gründet Afang 2008 het sech de Verein währed Johre vor auem em Rückbou, de Roschtsanierig u Neulackierig vom Zugfahrzüüg, em BDe 4/4 II 201 "Burgdorf", gwidmet. Das Vorhabe isch 2016 fertig worde. Im gliche Johr, am 14. Septämber, het s Fahrzüüg sine 50-jährige Geburtstag gfiiret.
Fahrzüüg
De Verein het folgendi Fahrzüg im eigene Bestand:
BDe 4/4 II 201 "Burgdorf"
Dr Triebwage mit dr Bezeichnung BDe 4/4 II u sire Nummere 201 treit sit Mai 13 s Wappe vo Burgdorf. Das Wappe isch auerdings e Nachbiudig. De Triebwage isch nämlech 1966 ad Südoschtbahn (SOB) aus BDe 4/4 82 abgliferet worde (erbout vo der Schwizerische Industrie- Gseuschaft (SIG) in Neuhuse u der Brown-Boveri Cie (BBC) ind Oerlikon) u het dört s Wappe vo Rapperswil übercho. No zur SOB-Zyt heter di nöieri Nummere 576 482 übercho u mit der Fusion zwüsche SOB und dr Bodesee-Toggeburg-Bahn (BT) di letscht Nummere 576 054.
I sire Zyt het s 82gi bzw. s 54gi binere Revision nöii Füehrerstandssitefäischter verpasst übercho u e Einholmstromabnähmer. D Trennlinie zwüsche Grüen u Créme isch tiefer gleit worde u d Übergangsbläch si ou vereifacht ussedruf (statt ungerer Abdeckig) abrocht worde. Ou ir Traktionselektrik hetme e Änderig gmacht (Überschautvorrichtig), was der Usbou vo eim Abteil inkl Fäischter im Passagierabteil het mit sich brocht. Aui die Aapassige sowie äbe der Wappetusch u e Roschtsanierig het dr VPM bis im Herbscht/Winter 15 wider zrüg bout u s Fahrzüg im Dezämber 2015 nach Bönige brocht. Dert het d BLS AG üsem Arbetstier e nöie Aastrich verpasst. Sitem März 16 isch itz o die ursprünglech Bezeichnig u Aschrifte wider dran, womit sech das Fahrzüg chum me vo sim "Vorgänger", em damalige EBT- BDe 4/4 II 201, ungerscheidet.
Im Gepäckabteil isch es Minibar- Service- Abteil mit Chüeuschränk u Früschwassertank mit Abwäschtrog ibout. Äbefaus isch hie sit Herbscht 2018 e Leistigsfähige Bordnetzumrichter ibout, wo dr ganz Zug mit der hushautsüebleche Spannig vo 230 Vout Wächsuspannig mit 50 Hertz versorgt.
A 515
De A515 isch inere Serie vo EWI-Wäge vor Schwizerische Industrie-Gseuschaft SIG in Neuhuuse 1958 für d SBB bout worde u bis 2013 i Betrieb gsi, zletscht im "Papageie"-Disäin. Im Summer 2013 het dr VPM dä Wage chönne übernä. Ursprünglech hetme dr Gedanke gha, e Art Spiiwage drus z mache. Di erschte Isätz während dr Planigsphase het de aber gli zeigt, das me dä Wage besser so wiener isch cha bruche. Umfassendi Erneuerige si de im 14i gmacht worde: I Eigeregie d Roschtsanierig, d Neulackierig dür d BLS AG z Bönige u zletscht e nöie Teppich u kompletti Innereinigung wiederum in Eigeregie. D Aschrift lehntsech ad EBT-Variante u a di übrige Fahrzüg aa. Wöu aber d EBT-Gruppe nie e reine Erschtklasswage bsässe het, het sech dr Verein entschlosse, sini Initiale, VPM, azbringe.
B 218
Dä Wage isch 1966 (bout vor Schwizerische Waggons- und Aufzügefabrik in Schliere, SWS) zäme mitem Trieb- u Stüürwage bir SOB i Betrieb cho u o im 2007 zum VPM cho.
Walter Jung (Autor)
Dr Walter Jung (* 6. April 1923 z Löörech; † 2004) isch e dytsche Beamte un Haimetautor gsii.
Verein Pendelzug Mirage
B 218
Der B218 het no es Farbschema, wies damals bi der BLS agwändet worde isch: Töifi Farbtrennlinie mit Grüene Stirnfronte).
Walter Jung (Autor)
Lääbe
Dr Walter Jung isch e Suhn vun eme Beck gsii un Brueder vum CDU-Bundesdagsabgordnete Wilhelm Jung. Anne 1938 isch er as Lehrbue in Dienscht vu dr Stadt Löörech drätte un het do iiber 40 Johr lang gschafft. Im Zweete Wältchrieg isch er mit 19 Johr as Soldat z Russland gsii. Anne 1963 isch er Rotsschryber woore un dodermit Laiter vum domolige Hauptamt, ainewäg het er si nie sälber „Hauptamtslaiter“ welle nänne. Är het si in dr Dradizion vu dr badische Rotsschryber gsää, wu au im Amt Mänsch blibe sin un loyal zum oberschte Dienschtherr gsii sin, in syre Zyt langi Johr dr OB Egon Hugenschmidt. Är het nit nume s Hauptamt mit syne Abdailige glaitet, dodrunter Personal un Kultur, är het au Fescht un Veraastaltige organisiert un isch fir d Effetligkaitsarbet zueständig gsii. Anne 1987 isch er in Ruestand gange.
Dr Jung het langi Johr zue dr Gschicht vu dr Stadt Löörech un vu dr Region gforscht un doderzue Ufsätz in Fachzytschriftte un Artikel in Zytige publiziert un au in Feschtschrifte fir Verains-, Pfarrei- un Firmenjubiläum. Zäme mit em Gerhard Moehring het er 25 Bänd vum Johrbuech „Unser Lörrach“ uuegee.
Verein Pendelzug Mirage
B 218
Leider het dä Wage e Drehgsteurahmeriss u isch drum vo März 2015 bis Oktober 2017 usser Betrieb gsi. Är het de z bönige bir BLS d Drehgsteu vom B458 drunger becho u so heter wider i Betrieb dörfe. Glichziitig heter d Lärmsanierig (Kunststoff-Brämssohle u entsprächends Stüürventiu sowie Gleitschutziibou) becho. Nach der Roschtsanierig u Neulackierig söu dr B218 d Initale vo de Vereinigte Huttwiler Bahne (VHB) becho.
Walter Jung (Autor)
Lääbe
As „Müpfi“ het er im Oberbadische Volksblatt ab 1956 bis zue sym Dod di alemannisch Kolumne „Zwüsche Dülliger un Güggel“ gschribe. Där Name het er us em Gedicht „Müpfi. der Prophet“ gnuu, wu dr Hermann Burte anne 1908 gschribe ghaa het. Wun er mit däre Kolumne anne 1964 ufghert het un gschribe het, s sei jetz „gnueg Heu dunte un e Jüngere soll witerschriibe“, hän d Läser lut proteschtiert un ab 1968 het er schließli wytergschribe mit dr Wort „Der neu Müpfl will nit Sproochrohr si für anderi. Er will sälber schwätze und schriibe [...] un er will dem Wunsch vo sine Läser, ab un zue wieder emol öbbis Alemannisches in der Heimetzyttig z‘seh, gern entgegecho. Meh nit.“ Zum 100-jehrige Juibleum vum Oberbadische Volksblatt het dr Schurnalischt Oskar Jung iber dr „Müpfi“ gschribe:
Verein Pendelzug Mirage
B 227
De B227 isch 1981 (bout vor Schwizerische Waggons- und Aufzügefabrik in Schliere, SWS) aus Nachbou für Pänduzüg mit de Nachbou- BDe 576 055...059 ad SOB gliferet worde u zäme mitem übrige Pändu Ändi 2007 zum VPM cho.
Walter Jung (Autor)
Lääbe
Dernäbe het si dr Jung au ehrenamtlig engaschiert. Är isch Vizebresidänt vum Hebelbund gsii un Schriftfierer bim Museumverain un Verwaltigsrotysmitglid bi dr Stadtmusik.
Anne 1989 het er s Bundesverdienchtchryz iberchuu un 1975 dr Hebeldank vum Löörecher Hebelbund.
Är isch ghyrote gsii mit dr Ingeborg Jung geb. Schwärzel un het mit ire ne Dochter ghaa. Är isch vergrabe uf em Hauptfridhof z Löörech.
Verein Pendelzug Mirage
B 227
Sobaud der B218 wider fit isch söu dä Wage aus letschte vo üs o e Roschtsanierig u Nöilackierig übercho. Dä Wage chunt aus letschte dra, wöuer usser de Umriss vor aute SOB-Schrift und der chli blasse Farb am eheschte der EBT-Farbgäbig entspricht.
B 458 (usser Betrieb)
Dä Wage isch äbefaus vo der Schwizerische Waggons- und Aufzügefabrik in Schliere (SWS) bout worde, aber damals ad BLS gliferet worde woner bis im 2015 in Betrieb gsi isch. I dere Zyt heter o ussebündigi Usseschwingtüre becho. Da die Türe nid würklech is Fahrzügbiud vo damals passe isch dä Wage für üs nur e Übergangslösig gsi. Sit d Drehgsteuh mitem B218 tuuschet worde si isch dä Wage aus Ersatzteilspänder und Matriau- Lager abgsteut. Sini verschrottig isch vorgseh, aber zytlech no offe.
ABt 202
Der ABt 202 isch 1966 vor Schwizerische Waggons- und Aufzügefabrik in Schliere (SWS) ad SOB gliferet worde. Zäme mitem BDe 4/4 82 (em hütige VPM- BDe 4/4 II 201) heter nöii Füehrerstandssitefäischter u gändereti Übergangsbläch bechoo.
Im 2018 heter uf dr Stirnsiite vom Zwöitklassabteil sini damaligi WC- Kabine wider becho (richtig: ursprünglech het jedi Klass sis WC gha!). Auerdings heimer hie es zuesätzlechs Minibar- Service- Abteil igrichtet damitmer besseri Möglechkeite hei, d minibars mit Nachschub z versorge.
ABt 301 (usser Betrieb)
Der ABt 301 isch s einzige würkleche ehemalige EBT- Fahrzüg wo bis hüt überläbt het bim VPM. Momentan und bis uf Witeres wirds aus Lagerfahrzüg brucht. Nid ganz voukomme usgschlosse isch aber e möglechi Wiederinbetriebnahm, was aber sehr viu Gäud u Zyt bruchti.
X 101 (Rottewage)
Der Rottewage X 101 vom VPM, wo immer z Zell staht.
Tm 24
Für d Züg uner d Fahrleitig z verschibe, het meh im November 2022 d Tm 24 vo de OeBB chäne choufe.
RBDe I 222
Im Jahr 2013 isch der RBDe 566 I 222 vo der BLS als Reservependel an d CJ gange. Später im Jahr 2016 isch au no der RBDe I 221 als Reservependel dezue cho, wome aber im Jahr 2022 het verschrotet.
Am 27. Mai 2023 het de der RBDe I 222 vo Alle JU uf Zell überfüehrt wärde chäne.
Im August 2023 het me bim Tribwage d vorübergehend RM-Lackierig chäne abringe.
Bt 322
Zuglich zum RBDe I 222 het me ou der ABt 922 chäne überneh.
Fahrte
Der VPM füehrt jährlich ir Regu 4 öffentlichi Fahrte (je eini pro Quartal) düre. Derzue chöme möglechi öffentlichi Isätz bi Isebahn- oder süschtige Fescht. S Zügli cha ou vo Firmene u Gseuschafte bis rund 250 Persone für Fahrte ufem gsamte Normalspurnetz vor Schwiz gmietet wärde.
Markgrafschaft Baden-Baden
Entstehig und Gschicht vo de Markgrafschaft
Entschtande isch d Markgrafschaft Bade-Bade durch en Erbteilig im 1535i. De Markgraf Christoph I. het scho im 1515 d Regentschaft an sini drei Söhn Bernhard, Philipp und Ernst müesse abträte und isch eis Johr schpöter entmündigt worde. Ursprünglich het de Philipp alleige d Markgrafschaft solle erbe, di Lösig het sich aber nöd chönne durchsetze. Wo de Philipp dann au noch ohni männlichi Nachkomme im 1533 gschtorbe-n-isch, hei sini beide Brüedere d Markgrafschaft unter sich ufteilt. De Ernst het Bade-Dorlach übernoh, de Bernhard Bade-Bade. Residenzschtadt vo Bade-Bade isch d Schtadt Bade gsi. In de Ziit vom 30-jährige Chrieg und au bim Pfälzische Erbfolgechrieg het d Markgrafschaft und vor allem d Bevölkerig schwer müesse liide. Bsunders de Pfälzisch Erbfolgechrieg het fatali Folge gha. De Ludwig Wilhelm, de „Türkelouis“, het sini Residenz im 1705 vo Bade uf Raschtatt züglet und sich derte es Schloss la baue. Im Türkelouis sin Sohn, de August Georg, wo kei Nachkomme het gha, het im 1765i en Erbschaftsvertrag mit Bade-Dorlach gschlosse. De ernestinische Linie isch s Erbe vo Bade-Bade nach em Tod vom August Georg verschproche worde. Ei Bedingig derfür isch gsi, dass d Religionsfreiheit für die Bade-Badner Untertane gwährleischtet isch. D Bade-Badner sind nämlich katholisch gsi, d Bade-Dorlacher aber lutherisch.
S Territorium
Zu de Markgrafschaft het s Gebiet rund um d Residenzschtadt Baden ghört, wo vo Ettlinge bis Steibach gangen isch. Aber au d Grafschaft Sponheim, d Herrschaft Gräfenstein und anderi chlini Herrschafte an de Mosel hei zu Bade-Bade ghört. Au am Oberrhii het Bade-Bade no anderi Bsitzige gha, zum Bischpiel di gmeinsam Herrschaft über Lahr und Mahlbärg, zämme mit Nassau-Saarbrücke. Im 1629i het me di Herrschaft teilt und Lahr isch an Nassau-Saarbrücke cho, Mahlbärg an Bade-Bade.
Domherr
Domherr (au ) isch e (gäistligs) Amt in dr katholische Kiirche und en Eerenamt in dr evangelische.
Vor em 19. Joorhundert het dr Ditel mäistens aadeligi Manne bezäichnet, wo e Domherre- oder Domizellarius-Präbende gha häi, also s Rächt uf bestimmti Bezüg. D Domhere si also nit umbedingt Kapitular gsi, nit emol umbedingt gweiht gsi, sondern nume Beamti vo gäistlige Fürste, und dorum si au Chinder und Jugendligi, wo uf Chor- oder Chlosterschuel gange si, noch dr Firmig und Tonsurierig Zellarii worde. Mä het en Underschiid gmacht zwüsche wältlige und gäistlige Domhere, wo mänggisch au drennti Chorstüel gha häi. Die gäistlige Here häi die schwarzi Soutane döfe aahaa und häi in s Domkapitel chönne ufgnoo wärde. Das cha mä us de Lääbeslöif vo meerere Würzburger Domheren leere. As Domkapitular häi si dunkelveieletti, bis 1867 dunkelgrüeni Soutane und Pileoli aaghaa.
Faesch
Faesch isch dr Naame von ere Baasler Familie, wo mä bis ins früeje 15. Joorhundert cha zruggverfolge. Woorschinlig het si us em Brisgau gstammt, uf jeede Fall het d Familie 1409 s Baasler Bürgerrächt überchoo, het vo 1494 aa e Verdräter im stedtische Root gha und eso zur Oberschicht ghöört. Vo dr Middi vom 16. Joorhundert und bis zum Ändi vom 18. Joorhundert isch immer e Faesch in de oberste Stadtorgan verdräte gsi. D Familie isch 1563 vom Kaiser Ferdinand I. gaadlet worde.
Ass si so lang zur Baasler Elite ghöört het, het d Familie nid zlerscht ere gschiggte Hürootspolitik z verdanke ghaa. Wo dr Franz Faesch, en Offizier uf Korsika in genuesische Dienst, d Witwe Ramolino ghürootet het, si d Faeschs sogar mit dr Familie Bonaparte verschwöögeret gsi. D Dochder Laetizia vo dr Witwe Ramolino us iirer früenere Ee isch d Mueter vom Napoleon gsi, dr Soon Joseph Fesch (1763–1839) us iirer Ee mit em Franz Faesch im Napoleon si Unggle. Dr Joseph Fesch het e bedütendi Karriere gmacht. Er isch katholisch worde und denn Kardinal und Erzbischof vo Lyon. Er isch au no dr franzöösisch Botschafter z Rom gsi, Senator und Groof, isch 1806 in Rang vom ene suveräne Fürst erhoobe worde, isch 1807 franzöösische Brinz, 1815 Pair vo Frankriich und denn au no römische Brinz worde.
In dr Middi vom 17. Joorhundert si d Faeschs die riichsti Familie z Baasel gsi, iiri Familiestiftig, wo im 16. Joorhundert gründet worde isch, bestoot hüte immer no.
S Museum vo de Faesch
S «Museum Faesch», wo dr Jurist, Uniwersidäätsräkter und Kunstsammler Remigius Faesch (1595–1667) as e tüpischi Kunstkammere vom 17. Joorhundert aagläit het, het bis 1823 as Fideikommiss bestande; d Sammlig isch in Bsitz vo dr Uniwersidäät Baasel choo und isch wie vorhär scho s Amerbachkabinett e Kärnbestand vo de staatlige Baasler Museum worde.
Dr Kardinal Fesch het z Ajaccio uf Korsika e Kunstmuseum gründet, s Musée Fesch.
Centovalli TI
Centovalli, offiziell Comune delle Centovalli, isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Melezza im Bezirk Locarno.
Geografi
D Gmai isch im undere Deil vom Daal, wo dr Fluss Melezza drin flüüsst; das Daal het scho früener dr Name Centovalli gha. Zoberscht isch s Dorf Borgnone mit de Frakzione Camedo, Costa un Lionza; die sind linggs vo de Melezza. Zunderscht isch Intragna und zue däm ghere d Frakzione Golino, Verdasio, Pila, Vosa, Cremaso, Calezzo, Costa, Corcapolo un syt 1972 Rasa, wu bis 1864 zue dr Gmai Palagnedra ghert het. Zu Palagnedra, wo am rächte Bärghang lyt, ghere d Frakzione Bordei, Moneto un Cresto-Monadello.
Gschicht
Di hütig Gmai Centovalli isch entstande am 25. Oktober 2009 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Borgnone, Intragna un Palagnedra. Die drei Gmaine sind aber erscht ane 1838 sälpschtändig worde, wo die früeneri Gmai, wo vorhäär au scho Centovalli ghäisse het und wos sid em Middelalter ggä het, uufdailt worden isch.
Vercheer
Dur s Daal und durd Gmai goot d Kantonsstraass und d Baanlinie vu dr Centovallibaan, wo ane 1923 eröffnet worden isch und wo im Gebiet vo Centovalli wäg de vile Felsvorsprüng nünzää Dunnel het. Id Bärgdörfer ue hets es baar Luftsäilbaane. Uf de schmale Bärgrügge und Gräät beidsyts vom Daal sind schöni Wanderwääg.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialäkt
Dr lombardisch Dialäkt vu Centovalli ghert zum Ticinese.
Johann Philipp Glock
Dr Johann Philipp Glock (* 10. Dezämber 1849 z Schriesheim; † 14. Dezämber 1925 z Bad Nauheim) isch e badische Pfaarer un Haimetforscher gsii.
Lääbe
Dr Johann Philipp Glock isch as Suhn vum Lehrer Philipp Jakob Glock un däm sy Frau Charlotte im Schriesheimer Schuelhuus uf d Wält chuu. Em Glock sy Vater het bi dr Badische Revolution 1848/49 mitgmacht un isch vor Gricht chuu, isch baer freigsproche wore. Dr Glock isch uf s Gimnasium z Haidelberch ganmge un het noch em Abitur an dr Uniwersideet Erlangen aafange evangelischi Theology studiere. Sy eerschti Stell as Vikar het er an dr Hailiggaischtchilche z Haidelberch kriegt. As Sanideeter un speetere Militeergaischtlig isch er bim Dytsch-Franzeesische Chrieg 1870/71 derby gsii. Dernio het er Vikarstelle z Lohr, z Ämmedinge un z Baade-Baade ghaa. Drotz ass er z Baade-Baade hätt chenne Pfaarer gee, het er liber d Bfaarstell z Zuzenhausen aagnuu. Deert isch dno vu 1877 bis 1896 Pfaarer vu dr evangelische Pfaargmai gsii. Dr Glock het welle ne Dorfpfaarer syy, wel er d Neechi zum aifache Volk gsuecht het.
Anne 1880 het er in dr Hailiggaischtchilche z Haidelberch d Marie Heß ghyrote. S Baar hetz eh Chinder kriegt, fimf Deechtere un fimf Sihn. Näbe sytre Arbet as Pfaarer het er in sym große Pfaargarte gartneret un het Imme ghalte. In Imkerzytige un Broschüre het er zue vyl Froge vu dr Immezucht gschribe. Dr Glock isch langi Johr Bezirkspflääger vu dr Historische Kommission fir s Großherzogtum Bade gsii. As Abschidsgschänk an Zuzenhausen het er e umfangrychi Ortschronik unter em Titel „Burg, Stadt und Dorf. Zuzenhausen im Elsenzgau – eine Ortsgeschichte“ publiziert.
Anne 1897 het dr Oberchilcherot dr Glock mit syre Zuestimmig uf Wolfewyler versetzt, wu s e Pfaarhuus mit 14 Chammere fir sy großi Familie gee het. D „Lieder und Sprüche aus dem Elsenztale“, wun er anne 1898 vereffetligt het, het er no z Zuzenhausen zämegstellt ghaa.
Au z Wolfewyler het er si mit em Bruuchdum bscheftigt un in sym „Breisgauer Volksspiegel“ e großi Sammlig vu Sprichwerter, Redensarte, Schwänk, Lieder un Bryych im alemannische Dialäkt us dr untere Vogteie vu dr Herrschaft Badewyler, vor allem us em Dorf Wolfewyler sälber, zämedrait. Där Volksspiegel isch di umfangrychscht Dokumäntation vum Alemannisch us em sidlige Brysgau us däre Zyt.
Wäge dr schwäre Chranket vu syre Frau het er si anne 1916 in Ruestand versetze loo un s Baar isch uf Bad Nauheim zoge. Dr Dod vu drei Sihn, wu im Erschte Wältchrieg gfalle, un dr Dod vun eme Suhn, wu uf Amerika uusgwanderet isch, hän em syni letschte Lääbesjohr verduschteret. Z Laudenbach het er anne 1925 syni letscht Ruestätt gfunde.
D Gmai Schallstadt hat no ihm d Johann-Philipp-Glock-Grund- un Hauptschuel mit Wärchrealschuel gnännt.
Grundsheim
Grõndse (dt. Grundsheim) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zue Grõndse gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Grõndse ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1083 als Grundelheim.
Verwaltong
Grõndse hot sich mit dr dr Stadt Mõndergenge ond dr Gmoede Eenge, Emerkenge, House, Loudere, Obermaachtel, Oberstẽä, Õndermaachtel, Õnderschtẽä, Õnderwachenge, Reächteschtõẽ ond Rottenacker zom Gmoedverwaltongsverband „Verwaltongsgmoischaft Mõndergenge“ mit Sitz en Mõndergenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Uwe Handgrätinger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Buléon
Buléon (Gallo Bulion, bretonisch Buelion) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Buléon lyt 32 km vu Vannes un 55 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 89 m un 149 m iber Normalnull.
Gschicht
Buléon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1280 as Buellion (1322: Buelion, 1380: Beulion, 1381: Bulleon, 1406: Bueleon, 1422: Bulion, 1516: Buleon, 1554: Bullion).
Verwaltig
vu Buléon isch. Buléon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Buléon ghert zum Gallo.
Soul
Soulmuusig oder äifach Soul bezäichnet e Hauptströmig in dr afroamerikanische Underhaltigsmuusig. Si het sich am Ändi vo de 1950er Joor us em Rhythm and Blues und Gospel entwigglet. In de 1960er Joor isch Soul fast s Sünonüüm für schwarzi Popmuusig gsi. D Gschicht vo dere Stilrichdig isch äng verbunde mit em Kampf vo dr amerikanische Bürgerrächtsbeweegig gege d Rassedrennig und für d Gliichberächtigung.
Dr Stil
D Soulmuusig het sich in de 1960er an dr Muusig vo Gospelsänger orientiert und deren iirer Intensidäät vom Gfüül, wo sich zum Bischbil bim Singe im Shouting und eme rhütmische Chlatsche güsseret het, mit dr musikalische Energii und dr Bändstruktur vom Rhythm ’n’ Blues kombiniert. Aber wo dr Rhythm ’n’ Blues vilmol grob gsi isch, het d Soulmuusig Moode und Eliganz usgstraalt. Wichdig isch au s nöije Gfüül vom Sälbstwärt gsi, wo schwarzi Sänger wie d Aretha Franklin 1967 in „Respect“ und dr James Brown 1968 in „Say It Loud – I’m Black And I’m Proud“ vermiddlet häi.
Biedermeier
As Biidermäier wird d Zit vo 1815 (Wiener Kongräss) bis 1848 (Aafang vo dr bürgerlige Revoluzioon) in de Länder vom Dütsche Bund bezäichnet. Mit em Usdruck Biidermäier isch in dr politische Gschicht dr Begriff vo dr Restaurazioon verbunde, wo sich uf die staatspolitischi Entwigglig noch em Ändi vo dr napoleonische Zit und vom Wiener Kongräss bezieht.
Begriff
Dr Begriff isch bedütend as Epochebezäichnig in dr Kulturgschicht, aber nid genau abgränzt, wil e Hufe vo de Assoziazione mit em Biidermäier us em spöötere 19. Joorhundert stamme und mä sä vilmol as projizierti Zueschriibige muess bezäichne. Die entgegegsetzti Beweegig, wo zu däm Zitabschnitt ghöört und e politisch revoluzionääri Veränderig aagsträbt het, wird als Vormerz bezeichnet. Si het under anderem bi Literate wie dr Georg Büchner und dr Heinrich Heine Usdruck gfunde.
Dr Begriff Biidermäier bezieht sich uf dr äinte Site uf die äigeni Kultur und Kunst vom Bürgerdum, wo in dere Zit entstande isch (z. B. in dr Huusmuusig, dr Innearchidekduur und au in dr Chläidermoode), uf dr andere Site uf d Liddratur vo dere Zit, wo men em vilmol s Etikett «prosaisch» oder «konservativ» git. Tüpisch isch d Flucht ins Idyllische und ins Brivate.
In dr Muusig reedet mä eender vo Romantik as vom Biidermeier, wemm mä dere Zit e Naame will gee.
Künstler us em Biidermäier
Bildendi Kunst: Moritz von Schwind, Friedrich Gauermann, Eduard Gaertner, Adolph Menzel (s Früewärk), Ludwig Richter, Carl Spitzweg, Josef Kriehuber, Ferdinand Georg Waldmüller, Peter Fendi, Joseph Anton Koch
Muusig: Ludwig Berger, Christian Heinrich Rinck, Leopold Schefer
Archidektuur: Joseph Kornhäusel
Litratuur: Heinrich Clauren, Adalbert Stifter, Hans Christian Andersen
Weblingg
Empir
Âventiure
Allgemäins
Âventiure het sit em spoote 12. Joorhundert au zum Wortschatz vo dr Sälbstbeschriibig vo dr Verzelkunst (Poetologii) ghöört. Die dütsche Dichder häi eso uf dr äinte Site die literarische Vorlaage bezäichnet, wo mäistens us Frankriich cho si. Aber au die (äigeni) Gschicht as Ganzes cha as âventiure bezäichnet wärde. Dr Wolfram vo Eschebach loot e personifizierti Frau Aventiure as Partnere im Dialog mit em Autor lo ufdräte (Parzival 433,1); dä sälbstreflexive Kunstgriff häi e hufe Dichder bis zum Hans Sachs noochgmacht.
Âventiure im Sinn vom e «Däil von ere Gschicht» chunnt scho in de eltiste Handschrifte vom Nibelungelied als Überschrift für die äinzelne Handligsabschnitt vor.
Im dütsche Spootmiddelalter het s Wort Forme aagnoo wie affenteuer, ebenteuer, abenteuer; s hütige Wort Abentüür het sich doo drus entwigglet.
Judenpogrom in Straßburg 1349
Bim Juudepogroom z Stroossburg am Walentinsdaag 1349 (14. Februar) si mee as 2'000 jüüdischi Bürger vo dr Stadt Stroossburg ermordet worde.
Im Früelig 1348 isch s in Frankriich zu Pogroom an de Juude choo. Über Sawoye häi si sich denn bis zum Novämber 1348 au uf dütschsproochigi Gebiet verbräitet. Im Januar 1349 si z Baasel und z Freiburg im Brisgau Juude lääbig verbrennt worde und am 14. Februar isch fast die ganzi jüüdischi Gmäind z Stroossburg umbrocht worde.
Dr Umsturz
D Mäister vo dr Stadt, wo d Representante vom patrizische Bürgerdum gsi si, häi no brobiert, d Juude z schütze, aber im e Zumftufstand, wo vo de aadlige Familie understützt worde isch, si si entmachdet worde. D Aadelsfamilie vo de Zorn und de Müllehäim, wo 1332 us em Root und de Ämter verdrängt worde si, häi e groosse Däil vo iirer Macht zruggüberchoo und d Zümft, wo bis denn kä politischi Bedütig gha häi, häi s wichdigste Amt in dr Stadt chönne bsetze, das vom Ammaamäister. Die Revoluzioon isch mööglig worde, wil die mäiste Iiwooner vo dr Stadt d Macht vo de Mäister und bsundrigs vom Ammaamäister in dere Zit, em Peter Swarber, für z grooss ghalte häi und s Volk au im Swarber sinere Politik, wo d „Juude gschoont“ het, het welle en Ändi mache. E nöije Root isch gweelt worde und am Daag druf het dr Pogroom aagfange.
Dr Massemord
De nöije Machthaaber isch dr Schutzverdraag mit de Juuden egaal gsi und au ass d Stadt wägen eme Pogroom wirtschaftlig wurd Schaade nee. Die bäide abgsetzte Stadtmäister häi de Juude müesse verzelle, ass si sä us dr Stadt wurde begläite, und häi si zum Blatz müesse füere, wo si denn ermordet worde si. Dört het mä e Huus us Holz baut gha, het d Juude iine driibe, und s Huus aazündet. Säggs Daag lang häig s Füür brennt und alli Juude si umchoo. Nume die, wo sich häi lo daufe, Chinder und schööni Fraue sige verschoont worde.
D Folge
S Ziil, vor allem vo de Aadlige isch s gsi, sich vo de Schulde z befreije. Au d Zumftmitgliider häi e Möögligkäit gsee, sich z beriichere. Dr Root het nämlig beschlosse, ass alles Baare vo de Juude under de Handwärker verdäilt wurd.
D Juude si äigentlig under em Schutz vom Köönig Karl IV. gstande, dä het aber nüt gmacht. Dr Stadt, wo hät sötte bestrooft wärde wägen em Massemord, isch nüt bassiert.
Konservatismus
Dr Konservatismus isch entstande as Reaktion uf die Französischi Revolution mit dr Terrorherrschaft vom Robespierre und vo andere Revolutionäre. Gegen e Umsturz vo de bestehende Verheltnis und dr Diktatur, wo drmit verbunde gsi isch, het dr Konservatismus die „gueti und bewährti Ornig“ bedont (lueg Edmund Burke). Modernismus oder Progressivismus si d Gegepol vom Konservatismus.
Sit de 1980-er Johr wird differenziert zwüsche Strukturkonservatismus und Wärtkonservatismus. Strukturkonservatismus bezeichnet e Wältaschauig, won e politischi oder organisatorischi Ornig gege Kritik verteidige und ihri Verdeilig vo Macht und Ressource vor Veränderig wei schütze oder au e idealistischi Ordnigsidee, wo in dr Vergangeheit entwigglet worden isch, wei duresetze. Die Form vom Konservatismus cha au bi ehnder lingge Gruppierige ufdräte, wenn öbbe d SPD für dr Erhalt vom Steichohlebärgbau gsi isch und drmit e Strukturänderig im Ruhrgebiet uusezoge het. Im Underschiid drzue bedont dr Wärtkonservatismus bestimmti inhaltligi Positione wie zum Bispil d Bedütig vo dr traditionelle Familie. Zum die Wärt durezsetze, isch me wenn nötig au barat, Strukture z verändere, öbbe dur en Änderig vom Stüürrächt.
Martin Feigenwinter
De Martin Feigenwinter (* 20. März 1970 z Liestal) isch en ehemalige Schwiizer Isschnellläufer.
Konservatismus
Us dr Sicht vo dr Gschicht vo Ideä verstoht me under Konservatismus ehnder d Position vom Wärtkonservatismus. Dr Konservatismus verlangt, ass me e Position, wo s scho git, wurd bhalte, sofärn s Neue nit as sehr vil besser gseh wird. Vili konservativi Dänker halte dr folgend Satz für dräffend: «Konservatismus ist nicht ein Hängen an dem, was gestern war, sondern ein Leben aus dem, was immer gilt.» (Dä Satz wird au em Antoine de Rivarol und au em Albrecht Erich Günther zuegschriibe.)
Eifach usdruggt luutet dr Grundsatz vom klassische Konservatismus: «Me sött Alts erst mit Neuem ersetze, wenn sich zeigt het, ass s Neue besser isch.»
Martin Feigenwinter
De Martin Fiigewinter isch z Liestal als zweite Sohn vo de Doris und vom Bruno Fiigewinter uf d Wält cho. Er hät en Lehr als Biologielaborant gmacht und hät schliesslich bi de Basler Chemii uf dem Bruef gschaffed. Wo er 25i worde isch, hät er sich für ä professionelli Isschnelllaufkarriere entschide. Er hät im 1994 bi de Olympische Spiil z Lillehammer teil gnoh und hät uf 5000 Meter dä 28. Rang beleit. Bim Weltcup z Hamar 1996 isch er im Schnellauf mit 10’000 Meter Längi Foifte worde. 1997 isch er im Weltcup-Renne z Baselga di Pinè wider mit 10'000 Meter Längi Nünt worde. S beschte Ergebnis im ene Weltcup-Renne hät er z Innsbruck gschafft. Er hät bi mene Renne mit 10'000 Meter d Bronze-Medaille gholt. Bi de Olympische Spiil 1998 z Nagano isch er im Isschnellauf mit 5000 Meter uf de 21. Rang cho.
Drachenzähmen leicht gemacht
Drachenzähmen leicht gemacht isch en computeranimierte Film in 3D vo DreamWorks, wo am 26. März 2010 erschiene isch.
Handlig
De Hicks wohnt im Wikingerdorf Berk. Er isch de Sohn vom Häuptling Haudrauf. Das Dorf wird regelmässig vo Drache überfalle, wo d'Schaf als Beute verschlepped. Alli Iwohner sind drum versesse druf, Drache z'tödä. Au de Hicks wär gern en erfolgriche Drachetöder, aber er isch eifach nöd so starch wie alli andere.
Wo s'Dorf wiederemal agriffe wird, schlicht sich de Hicks devo und versuecht mit eme Katapult, won er selber konstruiert het, eine vo de sagenumwobene Nachtschatte-Drache z treffe. Sonen Drache isch extrem gfährlich, er chann Blitz usspeiä. Es het bis jetzt na niemer sonen Drache gseh. Em Hicks glingts tatsächlich, de Drache zträffä; er gseht en über em Wald abstürzä. Aber es glaubt em niemer.
Am nächste Tag gaht er in Wald und sucht de Drache. Er findet ihn und wot en tödä. Aber er chan aifach nöd. So befreit er de Drache vo sine Fesslä.
Woner später emal im Wald underwägs isch, begägnet er em Drache wieder. De Drache cha nüme richtig flügä, wil im es Stuck vo siner Schwanzflosse fählt. De Hicks zähmt de Drache und tauft en Ohnezahn. Er bringt ihm Fisch und baschtlet en Flügel us Leder, woner am Drache amacht. Mit dere Prothese cha de Drache wieder flügä und de Hicks ritet uf ihm und stüret d'Prothese.
I de Zwüscheziit het em Hicks sin Vater beschlosse, dass sin Sohn is Drachetöter-Training ga söll. De Hicks hät scho vil über Drache glehrt und cha guet mitene umgah ohni si tödä z'müese. So wird er de agsehenschti Wikinger im Dorf. D'Astrid, es Vikingermeitli, wird ifesüchtig uf de Hicks. Sie spioniert ihm nah und gseht schliesslich de Drache. De Hicks versuecht sie devo z'überzüge, dass de Drache harmlos isch. Zäme ritet si ufem und de Ohnezahn bringt si is Drachenescht. Det wohnt en riisige uralte Drache, wo die andere Drache füetere münd; susch werded sie selber vo ihm gfrässä. Das erchlärt die regelmässige Raubzüg. D'Astrid und de Hicks beschlüssäd, niemerem ihres Gheimnis z verrate.
Am nächschte Tag kämpft de Hicks gäge en Drache. Er wott allne zeigä, dass Drache harmlos sind. Es glingt ihm au fascht, aber sin Vater schreit lut, zum de Kampf beände und de ufgschüchti Drache grift de Hicks a. De Ohnezahn ghört em Hicks sini Schrei und chunt em z'Hilf. D'Dorfbewohner nämed de Ohnezahn gfange. De Hicks versuecht sim Vater sini Fründschaft mit em Drache z'erchläre, aber er lost nöd zue. En Drache cha schliesslich niemals en Fründ si. Vesehentlich verzellt de Hicks vom Drachenest. De Haudrauf beschlüsst sich vom Ohnezahn det anefüere zla, um ali Drache endgültig z vernichte.
De Hicks isch deprimiert. D'Astrid ermunteret en, sin Fründ z befreie. Si rited uf de Drache vom Training und chömed grad nah rechtzitig zum d'Chrieger bi ihrem Kampf gägä de riisigi Drache z understütze. Em Hicks sin Vater hilft ihm, de Ohnezahn z befreie und zäme glingts ihne, de Riesedrache z besiege. De Hicks chunnt aber fascht um i de Explosion. De Ohnezahn chan ihn rette; wo de Hicks wieder verwachet, stellt er aber fescht, dass er sin lingge Fuess verlore het. Er het jetzt e Prothese. De Ohnezahn isch bi ihm. Drache sind jetzt d'Huustier vo de Wikinger und de ewige Kampf isch verbii.
Enzyklopädie
Abgränzi und Ischränkig vam Bigriff
Än Enzyklopedi müäss nid umbdingt äs Naschlagwärch si. Enzyklopedie chenunt Wissu in unnärschidlichu Forme darstellu. Irusch gregscht Merkmal gägunubär va aneru Literaturgattige isch där Universalitätsaspruch.
Vor allum enzyklopädische Naschlagiwärch mit ämu bigränztu Fachumfang tüät mu ehnär als Fachlexika oder Sachwerterbüäch bizeichnu. Ds’Lexikon wird innär Wissuschaft fa de Lexikografie ärforscht. Ira ligut d’Lexikontheorie zugrund.
Siäntu wärdunt öi Wertärbiächär als Lexikon bizeichnut. Wertärbiächär biihaltund und ärklerund einzelni lexikalischi Iheite (zum Bispiel d’einzelnu Wertär vom Wortschatz ärä Sprach).
Z’Bigirffswertärbüäch isch än Zwischuform va ra Enzyklopedi und ämu Wertärbüäch. Es unnärsüächt du Gibrüch va Wrtär us Ideu – und/odär sozialgschichtlichär Sicht und isch därbi wissuschafltich aspruchsvollär als z’Sachwertärbüäch. Tübischi Bispiel sind gschichtlichi Grundbigriffa und z’historisch Wertärbüäch vannär Philosophie.
Värglich va äs paar Enzyklopedie
(*) ischliässlich. Audio- und Video-Datie
Anne Will
D Anne Will (* 18. Merz 1966 z Köln) isch e dytschi Färnseeschurnalischti. Vu 2001 bis 2007 het si d Nochrichtesändig Tagesthemen im Erschte moderiert, syt em Septämber 2007 laitet si di bolitisch Talkshow Anne Will vum NDR im Erschte.
Lääben un Uusbildig
D Anne Will isch as Dochter vun eme Architäkt un ere ehmolige Boschtaagstellte z Hürth ufgwachse. Si het en elötere Brueder. Noch em Abitur am Albert-Schweitzer-Gymnasium z Hürth het si an 1985 an dr Universitet Köln un dr Freie Universitet Berlin Gschicht, Bolitikwisseschaft un Anglischtik studiert. In dr Zyt vum Studium het si as Schurnalischti bi dr Kölnische Rundschau un em Spandauer Volksblatt gschafft un isch Stipendiati vu dr Friedrich-Ebert-Stiftig gsii. Anne 1990 het si ihre Studium z Köln mit em Magischter abgschlosse.
ARD
Noch em Studium het si bim Sender Freies Berlin gschafft un het dert vu 1991 bis 1992 e Volontariat im Herfunk un Färnsee gmacht. Ab Ändi 1992 het e greßere Zueschauerchrais d Will gchännt, wu si fir dr SFB d Talkshow Mal ehrlich un dr Sportpalast moderiert het. Vu 1996 bis 1998 isch si d Gaschtgeberi in dr Medieshow Parlazzo vum WDR gsii. Ab Novämber 1999 het si as erschti Frau d Sportschau bresäntiert, wu bis dert vu Manne dominiert gsii isch. Dodermit het si schnäll e groß Publikum gchännt. Anne Jahr 2000 het si fir d ARD Sportsändigfe vu dr Olympische Spiil vu Sydney bresäntiert.
As Noofolgeri vu dr Gabi Bauer het d Will am 14. April 2001 ihri nei Ufgab as Moderatori vu dr Tagesthemen aadrätte, zerscht im Wächsel mit em Ulrich Wickert, ab Septämber 2006 mit däm sym Noofolger Tom Buhrow. Ihri letscht Sändig het si am 24. Juni 2007 moderiert. Si isch derno vu dr Caren Miosga abglest wore.
Wu dr Günther Jauch di aabote Position abglähnt het, hän d Intendante vu dr ARD d Will zur Noofolgeri vu dr Sabine Christiansen fir ihri bolitisch Talkshow gwehlt, wu unter em Name Anne Will am 16. Septämber 2007 zum erschte Mol uusgstrahlt woren isch. Si wird produziert vu dr Will Media GmbH, wu d Anne Will Gschäftsfierewri dervu isch. Am 10. Juli 2011 het si ihri letscht Sändig uf däm Sändeblatz moderiert, voreb ab em 11. Septämber 2011 doch dr Günther Jauch dää yygnuu het. Ihri Sändig isch derno als am Mittwuche am 22.45 Uhr im Erschte glofe. Syt em Ruggzug vum Jauch Ändi 2015 wird Anne Will wider am Sunntigoobe gsändet.
Im Septämber 2013 het si zäme mit dr Maybrit Illner, em Peter Kloeppel un em Stefan Raab s Chanzlerkandidate-Duell zwische dr Angela Merkel un em Peer Steinbrück moderiert.
Privatlääbe
D Will läbt z Berlin. Ihri Lääbespartneri isch d Kommunikationswisseschaftleri Miriam Meckel, Schefredakteuri vu dr Wirtschaftswoche un Professori an dr Universitet St. Galle gsii. D Beziehig, wu scho lang bstande het, het d Will anne 2007 effetli gmacht. Am 19. Augschte 2016 hän di boode z Düsseldorf ghyrote. Im Novämber 2019 hän si verchindet, ass si si drännt hän.
Creux du Van
Der Creux du Van isch e Bärglandschaft im Jura a der Gränze zwüsche de Kantöön Nöieburg und Waadt. Dä Ort, wo wie ne riisegi Arena i de Bärge uusgseet, lyt im Gmeindbann vo La Grande Béroche im Nöieburgische. Uf de Felshöchine zringsetum sind Alpweide vo de Nöieburger Ortschafte Saint-Aubin-Sauges, Montalchez und Val-de-Travers und d Alp Le Soliat vo de Waadtländer Gmeind Provence.
Die halbrundi Felswand isch öpe 1200 Meter lang und 500 Meter höch. Di höchsti Stell obedra isch uf 1450 Meter über Meer. Das Bärgtaal isch fascht wie bin ere Chlus dur d Erosioon vom Jurachalch i dem Rügge vom Chettejura entstande. I de Yschzyte het en lokale Gletscher uf dem Bärgzug dä Chrache im Bärg usgrumet und d Form vo der Felsarena vergrösseret. Dr nördlech Felsgrat, wo vom Creux du Van bis zu dr Sännerei Ferme Robert abe louft, heisst «Eselsrügge» (französisch: Dos d’ Ane). Uf em Bode im Taal unden a de Felswand isch Bärgwald gwachse. I de Felse läbe Gämschi und Schteiböck.
Oben a dere spektakuläre Felsformazion, wo i der Turismuswärbig vo der Schwiiz vil zeigt wird, goot e Wanderwäg verby.
S Gländ vom Creux du Van isch im Nazionale Inväntaar vo de Landschafte und Naturdänkmööler ufgschribe und stoot sid 1972 under Naturschutz.
SNCF Z 22500
D Z 22500 „Eole“ sind zweisystemfähige Doppelstock­triebzüg, wo vo der SNCF uf der französische Linie RER E im Grossrum Paris igsetzt wärde. Ursprünglich sinds au im Saint-Lazare-Netz igsetzt worde. D Iheite sind vo GEC, Alstom und ANF (Bombardier France) baut worde. D Iheite sind au als SNCF-Version vo de MI 2N bekannt.
D MI 2N bo der SNCF ähnle de RATP-Iheite vo der Bauart Z 1500, doch unerscheide si sich d Iheite bispilswis bi der Atribsusrüschtig und der Ufteilig vo de Innerüm.
Ubersicht
Jede Wage heh drei Igangstüre, wo jewils inen Gang mit Stäge füehrt, wo entwäder nach obe oder unde zum jewilige Stockwärch füehre. Ds Undergschoss isch vo beide Seite über d Gäng zuegänglich, ds Obergschoss isch aber wie en Sackgass gschtaltet und nur vo einer Seite zuegänglich. En Unerschid zur Bauart Z 1500 beschteit dari, das im innere vom MI2N ade Türe en LED-Routecharte mit de negste Statione het und dass au Asage vo de negste Statione vorhande sind. Der Z 22500 het aber kei Asage oder LED-Routecharte, sondern nur ufzeichneti Sicherheitsasage an paar Statione.
Isatz
D 53 Z 22500 Züg wärde usschliesslich uf der RER E igsetzt.
Meischtens verchere d Züg in Doppeltraktion.
Ludwig IV. (HRR)
Dr Ludwig IV. (bekannt as Ludwig dr Bayer; * 1282 oder 1286 z Münche; † 11. Oktober 1347 z Puch bi Fürstefäldbrugg) us em Huus Wittelsbach isch vo 1314 aa dr röömisch-dütsch Köönig und ab 1328 dr Kaiser vom Häilige Röömische Riich gsi.
Kwelle
Dr Ardikel «Ludwig IV. (HRR)» uf dr dütsche Wikipedia
Akkad
Akkad (Sumerisch Agade) isch än antiki Schdadt nöime in dr Middi vo Mesopotamie gsi. Es isch d Hauptschdadt vom akkadische Riich gsi, wo si gröschdi Macht in dr Ziit vom 24. bis em 22. Johrhundert vor dr Ziitwändi under em Sargon vo Akkad und siine Nochfolger erreicht het.
D Schdadt isch wohrschiinlig uf em weschtlige Ufer vom Euphrat gläge, zwüsche Sippar und Kisch, öbbe 50 Kilometer südweschdlig vo Bagdad. Bis hüt het mä dr Ort nit gfunde.
Schbrooch und Schrift
Die akkadisch Schbrooch, wo zu de semitische Schbrooche ghört, isch in dr alte Babylonische Periode dr Dialäkt gsi, wo am wiitischde in Mesopotamie verbreitet gsi isch. D Sumerer, won ä Schbrooch gschwätzt hai, wo zu keiner Schbroochgrubbe in dr Region ghört het, hai semitischi Übersetzige vo sumerische Teggscht mit akkadû, was „in dr akkadisch Schbrooch“ bedütet, beschriibe. S Akkadische isch in Keilschrift gschriibe worde, wo vo de Sumerer erfunde worden isch.
Gschicht
Die zwei wichdigste Völkergruppe im früeie südöstlige Mesopotamie si d Sumerer, wo Sumerisch, än isolierti Sproch, gschwätzt hai, und Lüt, wo semitischi Sproche gredet hai. D Akkader hai zu dere Gruppe zelt. Zum erste Mol in dr Gschicht wärde si erwähnt, wo dr Enschakuschanna vo Uruk verzelt, wien er d Stadt besiigt haig.
Die akkadischi Dynastii
Öbbe zweihundert Johr spöter, im 24. Johrhundert vor dr Ziitwändi, isch dr Sargon, noch dr Legände dr Sohn vom Gärtner La'ibum, wohrschiinlig noch emä Putsch gege dr Ur-Sababa uf ä Dron cho, und het sich sälber Scharru-kin, dr legitimi König tituliert. Mit siiner Regierigsziit foot die akkadischi Datierig aa. Er het die mesopotamische Stedt unterworfe und ä Königriich erschaffe, wo vom Persische Golf bis zum Mittelmeer glängt het. Sächsafuffzig Johr het er gregiert und ä Reihe vo Festige baut, für zum dr Handel z sichere und die landwirtschaftligi Versorgig z gwährleiste. Gege s Ändi vo siiner Regierigsziit si Unruehe usbroche, aber dr Sargon het si alli chönne niiderschloo.
Arzano (Finistère)
Arzano (bretonisch An Arzhanou) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.