cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italienischer Faschismus
Gschicht
Nach de Landig vo de Alliierte uf Sizilie 1943 isch es im Juli zum Sturz vo de faschistische Diktatur cho. De König Viktor Emanuel III. hät de Mussolini für abgsetzt erklärt und sälber wider de Oberbefehl über d Stritchräft übernoh. Er hät am 3. September 1943 mit de Alliierte de Waffestillstand vo Cassibile gschlosse. D Wehrmacht hät denn in dr Operation Fall Achse Norditalie bsetzt und hät mit de italiänische Sozialrepublik en Marionettestaat gschaffe, wo bis 1945 existiert hät. 1945 hät de Faschismus in Italie mit de Befreiig durch d Alliierte gändet.
De italiänischi Faschismus isch es Modäll für ähnlichi Bewegige, Parteie und Organisatione in verschiedene Staate und Regione vo Europa ksi.
Hüt isch de Faschismus no i einige Teil vo Italie, vor allem im Norde, no allgegewärtig und hät immer no vil Ahänger.
Ideologii
Wesentlichi Elemänt vom Faschismus sind ksi:
Ideologisch umstritte isch hüt, ob de italiänischi Faschismus e autoritäri oder e totalitäre Bewegig ksi isch.
Antisemitismus
Au de Antisemitismus isch umstritte: obwohl es under sine Ahänger au Rassiste und Antisemite ge hät, hät der italiänischi Faschismus bis zum Erla vo Rassegsetz 1938 en söttige Rassismus nöd verträte,, im Gägesatz vili italiänischi Jude sind sälber Faschiste ksi oder händ mit de Bewegig sympathisiert.
Under em früeje italiänische Faschismus sind physischi Übergriff uf Jude unterbliibe, d Usüebig vo de Religion isch zu keinere Zit behinderet worde. Aber scho am Aafang vo de 1930er Jahr het s die erste Zeiche vom ene staatlich verordnete Antisemitismus gee. Wo de Adolf Hitler in Dütschland d Macht überna hät, si au z Italie ab 1936 immer mee antijüdischi Publikatione veröffentlicht worde. 1938 isch de antisemitisch Flügel vom Partito Nazionale Fascista sterker worde und d Jude si als en uneuropäischi und unitalienischi Bevölkerig definiert worde, wo darum nit chönne assimiliert wärde, und d Jude si registriert und usgrenzt worde. Öbbe 9.000 Jude si ab 1943 vo de Faschiste zämme mit de Nazis in dütschi Konzentrationslager deportiert und dört umbrocht worde, aber es het au vili italienischi Offizier gee, wo sich gweigeret händ, an antijüdische Aktione vo de nationalsozialistische Truppe mitzmache.
Ernest Rutherford
Dr '''Ernest Rutherford, 1. Baron Rutherford of Nelson''' (* 30. Augschte 1871 z Brightwater bi Nelson/Neiseeland; † 19. Oktober 1937 z Cambridge) isch e neiseeländische Atomphysiker gsii, wu anne 1908 dr Nobelbryys fir Chemi iberchuu het. Syter anne 1931 isch er Baron Rutherford of Nelson gsii.
Läbe
Dr Ernest Rutherford isch dr Suhn vum James Rutherford gsii, eme Buur vu Perth (Schottland), un dr Martha Thompson vu Hornchurch (Essex). D Eltere sin uf Neiseeland uusgwanderet go „Flachs un e Huffe Chinder großzzie“. Dr Ernest Rutherford het am Canterbury College z Christchurch studiert, dr hitige University of Canterbury.
Anne 1898 het er e Ruef an d McGill-Universitet z Montréal (Kanada) iberchuu, wun er bis 1907 gschafft het. Fir d Forschige, wun in däre Zyt gmacht het, het er im Johr 1908 dr Nobelbryys fir Chemi iberchuu. Derno het aagfange an dr Universitet Manchester z Ängland z lehre, wun er unter anderem mit spetere Nobelbryysdreeger wie em Niels Bohr un em Patrick Blackett gschafft het. 1919 isch er as Brofässor uf Cambridge gange, wun er Diräktor vum Cavendish-Laboratorium woren isch. 1921 isch syy Schrift Nuclear Constitution of Atoms („Iber d Chärnstruktur vu Atom“) uusechuu. Anne 1914 isch er zum Ritter gschlaa un 1931 zum Baron ernännt wore. Vu 1925 bis 1930 isch er Bresidänt vu dr Royal Society gsii.
Dr Lord Rutherford isch in dr Westminster Abbey z London in dr Nechu vum Grab vum Isaac Newton byygsetzt wore. Zue syne Ehre isch 1997 s Elemänt 104 Rutherfordium gnännt wore. Au dr Asteroid (1249) Rutherfordia isch noch em gnännt wore.
Laischtige
Dr Rutherford giltet as ain vu dr wichtigschte Experimentalphysiker. Scho anne 1897 isch em klar wore, dass di ionisierend Strahlig vum Uran us mehrere Dailliarte bstoht.
Anne 1902 het er d Hypothese ufgstellt, dass chemischi Elemänt dur radioaktive Verfall in Elemänt mit ere niderere Ornigszahl ibergehn. Är het 1903 d Radioaktivitet in Alphastrahlig, Betastrahlig un Gammstrahlig unterdailt no dr r positive, negative oder neutrale Ablänkig vu dr Strahledailli in eme Magnetfäld un het dr Uusdruck vu dr Halbwärtszyt yygfiert. Die Arbet isch anne 1908 mit em Nobelbryys fir Chemi uuszaichnet wore.
Syy bekannteschte Byydrag zuer dr Atomphysik isch s Rutherfordsche Atommodäll gsii, wun er anne 1911 us syne Streiversuech vu Alphadailli an Goldfolie abglaitet het. Dr Rutherford het dodermit s Atommodäll vum Thomson widerlait, w uno vun ere glychmäßige Masseverdailig uusgangen isch.
Dr Rutherford anne 1919 het zum erschte Mol experimentell noogwise, dass e Atomchärn (in syym Fall Stickstoff) dur Bstrahlig mit Alphadailli in e andere cha umgwandlet wäre (in sym Fall s negschtschwäärer Elemänt Suurstoff). Bi däne Experimänt het er s Proton entdeckt.
Epalinges
Epalinges (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lausanne im Kanton Waadt, Schwyz.
Ernest Rutherford
Laischtige
Unter syre Aalaitig hän dr John Cockcroft un dr Ernest Walton s erscht Mal mit chinschtlig bschlynigte Dailli ne Atomchärn uusenandergschlaa: mit Protone bschosse Lithium het sich ufgspalte in zwai Alphadailli, also Helium-Chärn. Eme andere Wisseschaftler z Cambridge, em James Chadwick, isch s anne 1932 glunge, s Neutron experimentäll noozwyse, wu dr Rutherford scho vil Johr vorhär theoretisch poschtuliert ghaa het.
Epalinges
Geografi
Epalinges isch umschlosse vum Bann vu dr Stadt Lausanne. Zue dr Gmai ghere Epalinges-Village, Les Croisettes, La Croix-Blanche un e baar Wyler. D Gmaiflechi umfasst 24 % landwirtschaftligi Flechi, 27,7 % Wald, 48,3 % Sidligsflechi.
Gschicht
Epalinges isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1182 as de Spanengis.
Schwendi (Begriffsklärung)
Schwendi isch de Name
Epalinges
Religion
40,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 35,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,0 %, CVP 4,8 %, FDP 18,6 %, GLP 6,3 %, GP 12,9 %, SP 25,4 %, SVP 17,7 %, Sunschtigi 2,2 %.
Schwendi (Begriffsklärung)
Lueg au:
Epalinges
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Epalinges isch dr Alain Monod (Stand 2022).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 7516 Yywohner 85 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,5 % Dytsch, 2 % Italienisch un 7,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Politische Gemeinde
Di politisch Gmeind isch die wichtigscht Gmeindsform i dr Schwiiz.
I de Kantön Aargau, Appezäll Usserrhode, Basel-Landschaft, Basel-Stadt, Bärn, Obwalde, Soleturn, Uri und Zug gheisst si Iiwohnergmeind, i de Kantön Jura und Wallis Munizipalgmeind, i de Kantön Friburg, Gämf, Luzern, Nöieburg, Schaffhuse, Schwyz, Tessin und Waadt eifach Gmeind, im Kanton Appezäll Innerrode Bezirk, und bis Ändi 2010 hät mer ere im Kanton Glaris Ortsgmeind gseit.
Di politisch Gmeind verfüegt über di sogenannt allgemein Kompetänz i kommunale Aaglägeheite. Si ninnt alli kommunale Uufgabe wahr, wo s übergordnet Rächt nöd em Würkigschreis vomene andere Gmeindstyp (z. B. Chilegmeinde, Schuelgmeinde) zuewiist. Für bsunderi Uufgabe, wo mer besser im überkomunale Rahme chan lööse, bildet d Gmeinde spezielli Zwäckverbänd.
Pildet worde sind di politische Gmeinde, wo me di alte Gmeinwäse vom Ancien Régime im früene 19. Jarhundert uufteilt hät i Gmeinde, wo all Iiwoner dezueghööred (politischi Gmeinde oder Iiwonergmeinde), und Gmeinde für di Altiigsässene, wo denen iri Güeter verwalted (Bürgergmeinde).
Isteiner Schwellen
Si sin früeher e grosses Hindernis fer d'Schifffahrt churz underhalb vu Basel gsi. Under anderem wäge dr Isteiner Schwelle isch dr Rhisidekanal (französisch: Grand Canal d'Alsace) vu Wil-am-Rhi-Märkt bis uf Brisach vu Frankrich baut worre.
D'Isteiner Schwelle sin s'ledscht Überblibsel vu eme Jura-Massiv, (Isteiner Klotz) wo ursprünglich im Rhi dr Wäg in Richtig uf Norde versperrt het.
11. Mai
Dr '''11. Mai''' isch dr 131. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 132. in Schaltjohr), dodermit blybe no 234 Däg bis zum Änd vum Johr.
Eisenbahn
D' Ysebahn isch äs Verchehrsmittel für d' Beförderig vu Personä und Güeter, wu a Schine bunde-n-ischt.
Gschicht
Di erschtä Ysebahne sind afangs vom 19. Jahrhundert in Ängland entwiggled wordä. D'r erschti Versuech isch unbefridigänd gsii. Ufgrund vu d'r guete-n-Erfahrig mit de Dampftraggtore het de Richard Trevithick ä zwiiachsigä Dampfchraftwagä uf Schinä - mit e paar Aahänger - konschtruiert. Am Aafang isch d'r allererschti Güeterzug vu d'r Wält würggli gfare, doch dänn isch s' Syschtem überfordäräd gsii. D' Maschinä isch abbroche wordä. Erscht dä Georges Stephenson het's verschtandä, bruuchbari Loggänä z' konschtruiere. Damit s' hend dörfä fare, hend's ä-n-amtlichi Konzessiuu bruucht. Di britischä Behördä hend ihm vorgschribe, ass er het müese d' Spurbräiti vu de änglische Poschtkutsche aawände, das sind 1 Meter, 43 Santimeter und 5 Millimeter gsii.
De Georges Stephenson het mit sym Suu di erschti Loggifabrigg gründet und au gfüehrt. Si händ au s' europäisch Feschtland beliferet, und deet händ's di gliich Bräiti für d Gläis aagwändet. So isch das di erfolgriichscht Spurbräiti worde - mer redt vu d'r Normalspur. Näbebii git's au nuch d' Breitspur und d' Schmalspur.
Mit em Uufchuu vu d'r Eleggtrizität sind au di eleggtrische Bahne uufchuu. Für das hends müese Fahrläitige und eleggtrischi Loggene buue. Dänn git's au nuch vill Bahne, wu nur Diselzüg fahred.
En neui Entwigglig vom Endi vom 20. Jahrhundert sind d Hochgschwindigkeits-Züg. En bekannte vo däre Gattig isch de TGV (Train à grande vitesse), wo vorallem z Frangriich vercheert.
Es git Streggeabschnitt, wo hützutags nüme in Betriib sind. Gründ defür chänd sii; as die Streggene nüme rendiert händ oder as d Liniefüerig korrigiert worde isch. Mängmol wird e söttegi Streggi hüt wider as Museumsysebahn betribe.
Versione
Under de Ysebahne git's au d' Standseilbahne, mäischtens als Drahtseilbahne bezeichnet. Zum Höhedifferänze überwinde händ verschideni Äschiniöre Zahradsyschtem entwiggled (z. B. bi der Jungfraubahn). Erfinder drvo isch urschprünglich dr Schwiizer Niklaus Riggenbach 1862 gsii, wo sie no mit Dampf glauffe sii.
Schwändi
Schwändi isch de Name vo folgende Orte i de Schwiz:
Alain Claude Sulzer
Alain Claude Sulzer (* 17. Februar 1953 z Baasel) isch e Schwizer Schriftsteller und Übersetzer.
Lääbe
Dr Sulzer het en Usbildig zum Bibliothekar gmacht und spööter as Schurnalist gschafft. Sit de Achtzigerjoor het er äigeni literarischi Teggst veröffentligt, vor allem Prosa. Usserdäm het er e baar Wärk us em Franzöösische übersetzt. 1990 het er am Ingeborg-Bachmann-Wettbewärb z Klaagefurt mitgmacht; vo 2008 bis 2011 isch er dört Mitgliid vo dr Schüry gsi. Mit sim Roman Aus den Fugen isch er 2012 uf d Schortlist für dr Schwizer Buechbriis choo.
Lena Meyer-Landrut
D Lena Meyer-Landrut (* 23. Mai 1991 z Hannover) isch e dytschi Sängeri, wu unter em Chinschtlernamme Lena ufdritt. Si het mit em Lied Satellite.am 29. Mai 2010 z Oslo dr Eurovision Song Contest gwunne. Bekannt wore isch si as Deilnämmeri un Gwinneri vum dytsche Vorentscheid Unser Star für Oslo.
Läbe
D Lena Meyer-Landrut isch vum Vater syre Syte här e Änkelchind vum dytsche Diplomat Andreas Meyer-Landrut. Si isch as Einzelchind ufgwagse bi dr Mueter im hannoversche Stadtbezirk Misburg-Anderten. Ihre Vater Ladislas Meyer-Landrut het dr Familie verloo, wu d Lena zwei Johr alt gsi isch. Si isch uf di Integriert Gsamtschuel Roderbruch Hannover gange. Scho im Alter vu fimf Johr het si aagfange mit Danze. No Ballett un Jazz Dance het sich d Meyer-Landrut em Show Dance zuegwändet, wu us Elemänt us em Hip-Hop, em Jazz- un em Uusdruckdanz bstoht. Derzue het si Gfalle am Gsang gfunde. Anne 2007 het si mit eme Schuelfrynd s Musikduo „Stenorette 2080“ bildet, wu si noch em Diktierrät gnäntn hän, wu si ihri ersche beider sälber gschribene Lieder gnännt gha hän. As musikalischi Vorbilder nännt si unter anderem Clueso, Adele, Kate Nash, Vanessa Carlton un di dytsch Popgruppe Wir sind Helden.
Iber s Privatläbe vu dr Meyer-Landrut weiß mer wenig. Uf Froge zue däm Thema in Interviews git, ähnlig wie ihre Entdecker, dr Stefan Raab, sälte Antwort.
An ihre Ufenthalt z Taizé im Summer 2008 mahnt e Taizéchryz, wu si als as Halschette drait.
D Meyer-Landrut het 2009 vor ihre Gsangskarriere in dr Färnsehserie K11 – Kommissare im Einsatz, Helfen Sie mir! un Richter Alexander Hold as Komparsi mitgwirkt.
Unser Star für Oslo
Im Spotjohr 2009 het si sich beworbe fir d Castingshow Unser Star für Oslo, dr dytsche Vorentscheid zum Eurovision Song Contest 2010, wu vu dr ARD un ProSieben uusgrichtet woren isch, un het s vu iber 4500 Kandidate as eini vu 20 gschafft zuen eme Ufdritt bi dr beide erschte Färnsehshows. Wu si no ihre Motivation gfrogt woren isch, het si gsait:
Noch em erschte Ufdritt mit em Song My Same vu dr britische Soul- un Jazzsängeri Adele het di dertemol 18-jährig Schueleri, wu dervor no nie brofässionälle Gsangsunterricht gha het, großes Lob vu dr Jurore um dr Veraastalter Stefan Raab iberchuu. D Orginalfassig vum Song het sich– glyych wie s speter vun ere gsunge New Shoes vum Paolo Nutini – erscht no ihrem Castingshow-Ufdritt in dr dytsche Singlecharts blatziert. Auch in dr Kate Nash ihre Foundations, Neopolitan Dreams vu dr Lisa Mitchell un em Jason Mraz syy Mr. Curiosity sin no dr Interpretation vu dr Lena Meyer-Landruts in dr Färnsehshow in di dytsche Singlecharts retuurchuu. D Kate Nash, wu d Lena zwee titel vun ere interpretiert het, isch in eme Interview iberrascht gsi iber d Songuuswahl, wu fir e Castingshow uugwehnlig gsi isch („It was really weird, when someone showed me.“), un het dr Lena ihre Foundations-Interpretation „seli sieß“ gnännt.
Ufdritt bi "Unser Star für Oslo"
Love Me isch vu dr Meyer-Landrut sälber textet un vum Stefan Raab fir si kumpeniert wore. Dergege sin d Titel Bee un Satellite scho dervor us 300 Kumpositione fir d Finalshow uusgwehlt un dert vu dr Mitkunkeränti vu dr Meyer-Landrut, dr Jennifer Braun, glychfalls interpretiert wore.
Noch em Gwinn der Vorentscheidung
Ei Dag noch em Siig bi Unser Star für Oslo isch d Lena Meyer-Landrut mit dr Finalsong Satellite, Bee un Love Me as erschti dytschi Sängeri uf dr erschte drej Blätz vu große Download-Portal wie iTunes un Musicload gläge. Glyyzytig het si mit dr Singles e Verchaufsrekord ufgstellt. As erschti Interpreti syt dr Yyfierig vu dr dytsche Charts 1959 het si sofort drej Titel in dr Top fimf vu dr dytsche Single-Charts chenne blatziere.
Unter em Bihniname „Lena“ het d Meyer-Landrut am 7. Mai 2010 ihre Debütalbum My Cassette Player vereffentligt. S isch diräkt uf Blatz eis vu dr dytsche Charts yygstige.
Siig bim Eurovision Song Contest
As Verdrätteri vu eim vu dr vier Sponsore isch d Lena Meyer-Landrut diräkt fir s Final vum Eurovision Song Contest 2010 qualifiziert gsi. Iber e Wildcard, wu Dytschland zueglost woren isch, het dr NDR bis 25 Deilnämmerländer dr Startblatz 22 uusgwehlt. D Lena isch in eme ermellose schwarze Minichleid, ere schwarze Strumpfhose un schwarze Schue ufdrätte mit vier Backgroundsängerne, wu glych aazoge gsi sin. Si het mit 246 Pinkt dytli gwunne vor dr Band maNga us dr Türkei (170 Pinkt).
Abstimme hän alli 39 Länder chenne, wu an dr Halbfinal un em Final mitgnacht hän. S isch dr zwet siig fir Dytschland gsi no dr Nicole anne 1982.
Pinktvergab fir Dytschland:
Mit 14,69 Millione Färnsehzueschauer un eme Märtaadeil vu 49,1 % z Dytschland het d Iberdragig in dr ARD s hegscht Zueschauerinträssi an eme Eurovision Song Contest gfunde syt dr Yyfierig vum Privatfärnseh. Im Verlauf vu dr Pinktbekanntgab isch dr d Zueschauerzahl bis uf 20,45 Millione aagstige.
Scho zwee Däg noch em Final isch dr Siigertitel uf Blatz 1 vu dr norwegische Charts yygstige. Uf Blatz 1 vu dr Charts isch d Lena mit "Satellite" au in dr Schwyz, z Schwede, z Dänemark, z Finnland un z Georgie gschafft. Derzue het s hochi Blatzierige au z Eschtryych (2), z Irland (2), z Dänemark (2), in dr Niderlande (5), z Ungarn (5), z Flandern (4) un in dr Wallonii (6) gee.
D BBC het s Lied „Satellite“ „dr erscht zytgnessisch Pophit, wu dr Eurovision Song Contest fiiribrocht het in Johrzehnt“ gnännt.
Noch em Song Contest
Ab Ändi Juni 2010 bis aafangs Augschte 2010 het d Meyer-Landrut ihri erscht Promotiontuur dur e baar europäischi Stedt absolviert. Statione sin London, Paris, Amsterdam, Wien, Brüssel, Oslo, Malmö, Stockholm un Züri gsi. Näbe zahlryyche Radio-, Zytigs- un Färnsehinterview het d Meyer-Landrut Live-Ufdritt gha in dr norwegische Färnsehsändig Allsang på Grensen un in dr schwedische Färnsehsändig Sommarkrysset. Si isch au bim Schlagerfestival uf dr Stockholm Pride ufdrätte, näbe Safura, Didrik Solli-Tangen, Anna Bergendahl un Hera Björk.
Am 6. Augschte 2010 isch in dr Meyer-Landrut ihri viert Single Touch A New Day erschine, wu vum Stefan Raab gschribe un produziert woren isch.
Im Novämber 2010 het d Adam Opel AG näb dr Meyer-Landrut as Werbedregeri au s Sondermodäll Corsa Satellite bresäntiert, wu an ihre Hit aaglähnt isch.
Eurovision Song Contest 2011
D Lena Meyer-Landrut isch bim Eurovision Song Contest 2011 z Düsseldorf nomol aadrätte. As dytschi Verdrätteri isch si diräkt fir s Final am 14. Mai 2011 qualifiziert gsi. In dr dytsche Vorentscheidig Unser Song für Deutschland hän d Färnsehzueschauer s Lied fir dr ESC gwehlt. Doderby het d Sängeri in zwoo Halbfinalshow, wu am 31. Jänner un 7. Februar bi ProSieben live iberdrait wore sin, beidi Mol sechs Lieder vordrait, wu drej dervu in s Final vu dr Voruusscheidig chuu sin. In däre am 18. Februar vu Das Erste iberdraite Livesändig hän sich d Zueschauer fir s Lied Taken by a Stranger entschide, wu vu dr kalifornische Komponischte Gus Seyffert un Nicole Morier zämme mit dr norwegische Sängeri Monica Birkenes gschribe woren isch. Uf s Meyer-Landruts zweitem Studioalbum Good News, wu am 8. Februar 2011 vereffetligt woren sich, het s alli Byydreg vu dr dytsche Vorentscheidig. Wie s Meyer-Landruts Debütalbum het s au Good News an dr Spitz vu dr dytsche Albumcharts gschafft un isch no eire Wuche uf Goldstatus chuu.
Am 14. Mai 2011 het d Lena Meyer-Landrut z Düsseldorf zum zweite Mol fir Dytschland gsunge go ihre Titel verdeidige. Si isch mit ihrem Lied Taken by a stranger uf dr 10. Blatz chuu.
Georges Wolinski
Dr Georges Wolinski (* 28. Juni 1934 z Tunis ; † 7. Jänner 2015 z Paris) isch e franzesische Comiczaichner gsii.
Lääbe
Dr Wolinski isch dr Suhn vun eme polnische Jud un ere italienische Katholiki gsii. Anne 1946 isch er mit syne Eltere uf Frankrých chuu. No dr Schuel het er zerscht z Paris Architektur studiert, het s Studium aber abbroche. Derfir het er anne 1960 aagfange Comicstrip fir d Satrizytschrift Hara-Kiri z zaichne. Ab 1968 het er au fir s Satiremagazin L’Enragé gschafft un ab 1970 fir Actuel. Ab 1971 isch er Schefredakteur vum Magazin Charlie Mensuel gsii, derzue het er ab 1977 regelmäßig Cartoon fir d Dageszytig L’Humanité zaichnet. Au in dr Zytschrifte France Soir un Charlie Hebdo, em Noofolger vu Hara-Kiri, het er Cartoon publiziert.
Sy bekanntescht Wärch isch d Serie Paulette, wun er ab 1971 as Autor zämme mit em Zaichner Georges Pichard entwicklet het.
Dr Wolinski isch am 7. Jänner 2015 bim Terroraaschlag uf d Redaktion vu Charlie Hebdo z Paris ermordet wore. Bim glyche Aaschlag sin au dr Charb, dr Cabu, dr Tignous, dr Honoré, dr Bernard Maris, d Elsa Cayat un fimf wyteri Mänsche, dodrunder zwee Bolizischte, um s Läbe chuu.
Mongolei
D Mongolei (mongolisch Монгол Улс/Mongol Uls; /mongɣol ulus, wörtlich Mongolische Staat) lit zwüsche Zentral- und Oschdasie und isch ä dünn besiidlete Binneschdaat. Si gränzt im Norde an Russland mit 3.485 km Gränzlängi und im Süde an d Volksrepublik China mit 4.677 km Gränzlängi.
In eltere Atlante findet sich no der Name „Üsseri Mongolei“ (im Unterschiid zur Innere Mongolei, wo as Autonoms Gebiet zur Volksrepublik China ghört). Bis zur Verfassigsänderig im Juli 1992 het d Mongolei dr Name Mongolischi Volksrepublik gha.
Bevölkerig
Die groossi Mehrheit vo der Bevölkerig vo der Mongolei (ca. 85 %) ghört zum Volk vo de Mongole. D Untergruppe vo däm Volk wärde im Wäsentlige dur ihre Dialekt underschiide. Vor allem im Weschde vom Land (Bajan-Ölgii-Aimag und Chowd-Aimag) läbe Minderheite us verschiidene Turkvölker, wie Kasache und Tuwiner (Urianchai). Zuegwandereti Russe und Chinese läbe vorwiegend in de Schdedt oder as Fachchreft im Bärgbau. Der Adeil vo de Russe isch noch der Demokratisierig allerdings schdark zruggange.
Kanton Giromagny
Dr Kànton Giromagny ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Giromagny.
Gmeine
Zem Kànton ghere 22 Gmeine:
Kurt Meyer
De Kurt Werner Meyer (* 22. Augschte 1921 z Züri; † 7. Meerze 2017 z Aarau) isch en Schwyzer Gërmanischt gsy, wo as Läxikograaf und as Bibliotekaar gschaffet hät. Bikant isch er bsunders mit synen Aarbete zum Hoochtüütsch i de Schwyz woorde.
Läbe
De Meyer hät z Züri d Matuur Tipus A (mit Latyn und Griechisch) bistande und dän a der Uniwërsitëët Züri Tüütsch und Gschicht gstudiert. Abgschlosse hät er 1951 bim Ruedolf Hotzeköherli mit ere Tokteraarbet über di schwyzertüütsch Adjektyvabläitig (truckt 1960); nachane hät er s Gimileererdiploom gmachet.
für s Idiotikon
Im Zäntrum vom Meyer sym Würke isch d Spraach gstande – au doo na, wo-n-er a d Kantonsbiblioteek gwächslet isch. Scho i synere Dissertazioon hät er zäiget, das er en äxakte Schaffer mit vill dialäktoloogischem Wüssen isch. Am Idiotikon hät er di schwirigschten Artikel mit groosser Gnauigkäit – oder «äusserster Akribie», wies im Jaarespricht über s Jaar 1968 ghäisst – gschribe: d Chröönig sind di beeden Artikel über s Pronoome dër, die, das as Demonschtratyv und Artikel gsy. Ab 1987 hät er de vierzäät Band für s Gramatisch Regischter vom Wöörterbuech uusgwërtet; uf dëë Wääg isch er em Idiotikon verbunde plibe.
für de Tüütschschwyzerisch Spraachveräin
Wil de doozmaalig Scheffredakter, der Hans Wanner, Obme vom Tüütschschwyzerische Spraachveräin (hüt Schwyzerische Veräin für di tüütsch Spraach) gsy isch, isch au de Meyer deet dezuegstoosse. Dëë Veräin setzt sich ganz bsunder y für di schwyzerisch Wariante vom Hoochtüütsch. Vo 1957 bis 1968 isch de Meyer Bresidänt vom Zürcher Spraachveräin und as söttigen au Voorstandsmitgliid vom gsamttüütschschwyzerische Tachverband gsy; vo 1976 bis 1993 isch er au dëm syn stellverträttenden Obme gsy. Wyt über dryssg Jaar lang, vo 1960 bis 1996, isch er Mitgliid gsy vom schwyzerische Dudenuusschuss, aso dëm Greemium, wo lueget, das es im «Duden» nüd nu bundestüütschi, sunder au schwyzerhoochtüütschi Woort und Wändige drin hät. Ab öppe 1970 hät er dëë au presidiert. Vo 1964 bis 1971 isch er au na Redakter vo de Veräinszytschrift, em «Sprachspiegel», gsy.
für s Schwyzerhoochtüütsch
D Verbindig vo Idiotikon-Erfaarig und Mitmache bim Spraachveräin isch di bescht Grundlaag gsy, zum de schwyzerhoochtüütsch Woortschatz läxikograafisch z erfasse. De Meyer isch zwaar nöd der eerscht gsy, wo a die Sach aneggangen isch – scho de Stephan Kaiser hät 1969/70 e zweebändigi Publikazioon über d Bsunderhäite vo de tüütsche Schriftspraach i de Schwyz verfasst, und au vo de Hannelore Fenske häts daadezue e – mee abstrakt ghalteni – Publikazioon ggëë. Sys «Wie sagt man in der Schweiz?» isch aber nöd nu für Wüsseschafter tänkt gsy, näi, er häts für de ganz normaal spraachintressiert Mäntsch gschribe, günschtig im Brys, liecht verständlich, mit gueten Erchlëërige und äim, zwee Byspiilsätz – die hät er us syneren äigete Samlig gnaa. Usechoo isch die Aarbet 1989 as «Duden»-Täschebuech. Wil de «Duden» das Buech nüme hät wele namaal uuflegge, isch de Meyer zum Hueberverlag uf Frauefäld, und deet isch dänn 2006 e starch uuspoueni nöii Wërsioon under em Titel «Schweizer Wörterbuch. So sagen wir in der Schweiz» usechoo. Er hät au de Schwyzer Schüelerduden redigiert, wo 1970 publiziert woorden isch. Näbet dëne Büecher hät er au e ganzi Zaal Uufsätz über s Schwyzerhoochtüütsch und über s Schwyzertüütsch gschribe.
Em Meyer syn Naachlass i Sache Schwyzerhoochtüütsch lyt im Archyv vom Schwyzerischen Idiotikon.
Publikazioone
Monografye
Idiotikon-Artikel i Uuswaal (mit em Stichwoort isch alewyl di ganz Woortfamilie mitgmäint)
Uufsätz i Uuswaal
Großrederchingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gross-Rederschinge isch e Dorf im Bitscher Lànd uf re Heche zwìsche 256 und 376 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànn lijt d Quall vun dr Ache.
Gschìcht
Gross-Rederschinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1304 àls Ruderchingen. Züe Gross-Rederschinge ghere àui no s Derfel Singling, wie ìm 17. Jh. grìndet worre ìsch, und dr Willer Olferding.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gross-Rederschinge ìsch. Gross-Rederschinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Gross-Rederschinge ghert zem Rhinfrankisch.
Le Haut Soultzbach
Le Haut-Soultzbach ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Gschìcht
Le Haut-Soultzbach ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Dia Gmein kummt vu dr Fusion vu Ewersulzbàch un Morzwiller.
Verwàltung
vum Haut-Soultzbach ìsch. Le Haut-Soultzbach gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vum Haut-Soultzbach ghert zum Owerrhinàlemànnisch.
Säuren
Süürene si im ängere Sinn alli chemische Verbindige, wo in dr Laag si, Protone (H+) an e Reakzionspartner abzgee, d. h. si chönne as Protonedonator fungiere. In ere wässrige Löösig isch dr Reakzionspartner im Wäsentlige Wasser. Es bilde sich Oxonium-Ione (H3O+), dr pH-Wärt vo dr Löösig wird eso niidriger. Süürene reagieren mit sogenannte Base und bilde Wasser und Salz. E Base isch also s Gegestück zun ere Süüri und cha die nöitralisiere.
Im witere Sinn beschriibe verschiideni Süüri-Base-Konzept wääsentlig bräiteri Palette vo chemische Reakzione, wo wit über d Reakzione, wo witer oobe erwäänt worde si, chönne uusegoo.
Münsinger Vertrag
Dur dr Mensenger Verdrag vum 14. Dezämber 1482 isch d Grofschaft Wirttebärg widervereinigt wore, wu zyter em Nirtenger Verdrag vu 1442 in zwe Deil ufdeilt gsi isch. D Erbstrytigkeite zwischen em Uracher un em Stuegerter Deil sin no 40 Johr byygleit wore. Dr Grof Eberhard V. im Bart, ab 1495 Herzog Eberhard I., wu z Urach residiert isch, het d Regierig vum Land ibernuu un d Residänz uf Stuegert verleit, dr Hauptstadt vum andre Landesdeil. D Erbfolg isch uf dr amtierend Grof im Stuegerter Landesdeil Eberhard VI. feschtgleit wore. Mit em Verdrag, wu unter Bedeiligung vu dr Verdrätter vu dr wittebärgische Landständ, dr sognännte Ehrbarkeit uusghandlet woren isch, sin d Uudeilbarkeit vum Land un d Primogenitur (s Erschtgeburtsrächt) z Wirttebärg rächtsverbindlig feschtgleit wore. Dr Mensenger Verdrag het verhinderet, ass Wirttebärg in all meh Chleistaat usenander ghejt isch un het eso e wichtigi Voruussetzig gschaffe fir d Hebig vu Wirttebärg zum Herzogtum im Johr 1495.
D Originalurkund vum Verdrag wird hite im Hauptstaatsarchiv Stuegert verwahrt.
Uusschnitt
Uf em Deckblatt vum Verdrag heisst s:
Dippech
Dippech (dt. Dippach, frz. Dippach) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Geografi
Nochbergmaine sin Garnech un Mamer im Norde, Bartreng im Oschte, Reckeng op der Mess un Suessem im Side un Nidderkäerjeng im Weschte.
Verwaltig
Dippech ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Dippech isch dr Claude Bosseler (CSV). Scheffe sin d Gaby Schaul-Fonck (CSV) un dr Jean-Paul Rischard (CSV). Gwehlt wird syter 2005 iber e Proporzwahl.
Gschicht
Dippech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 786 as addeobace.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Dippech ghert zum Moselfränkisch.
Bihar
Bihar (Hindi: बिहार, Bihār []) isch en indische Bundesstaat mit ere Flechi vo 94.163 Kwadratkilometer und öbbe 104 Millione Iiwooner (Volkszelig 2011).
Si Hauptstadt isch Patna, s antike Pataliputra. Bihar isch landwirtschaftlig brägt und gältet as dr eermst und au as äine vo de instabilste Bundesstaate vo Indie.
Geografii
Bihar gränzt an d Bundesstaate Uttar Pradesh im Westen, Jharkhand und Westbengale im Süüde und im Norde an Nepal.
Dr Bundesstaat isch jeedes Joor vo Monsunrääge betroffe, wo vilmol Überschwemmige verursache und wo denn Millioone vo Lüt chönne Schaade nee.
12. Mai
Dr '''12. Mai''' isch dr 132. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 133. in Schaltjohr), dodermit blybe no 233 Däg bis zum Änd vum Johr.
Neptun (Planet)
Dr Neptun isch dr vu dr Sunne us gsähe dr acht Planet im Sunnesystem. Er isch daift uf dr Neptun, dr römisch Gott vum Meer un vu dr fliessende Gwässer, un isch e Gasriis. Si Zeiche isch e stilisierte Dreizack, d'Waffe vum Meergott Neptun. Dr Neptun isch nooch em Volume dr viertgrösst, nooch dr Masse dr drittgrösst Planet vum Sunnesystem. Er isch e chlei weng chleiner wie dr Uranus, het aber e höcheri Dichti wie säller.
Umlaufbahn
Dr Neptun isch dr usserst vu dr grosse Gasplanete vum Sunnesystem un lauft uf ere fast chreisförmige Umlaufbahn mit ere Exzentrizität vu 0,0113 um d'Sunne. Si sunnenächste Punkt, s'Perihel, lit bi 29,709 AE un si sunnefernste Punkt, s'Aphel, bi 30,385 AE. Jensits vum Neptun lit dr Kuipergürtel, wo au dr Pluto umlauft, wo wege sinere Bahn ab un zue (zledst vu 1979-1999) dr Sunne nächer wie dr Neptun chummt. S'Plutosystem isch s'grösste us dr Familie vu dr Plutinos, säll sin Objekte, wo in drei Neptunjohr gnau zweimol um d'Sunne chreise. D'Neptunbahn isch mit 1,769° numme liicht gege d'Ekliptik gneigt. Fer e Umlauf um d'Sunne brucht dr Neptun öppe 165 Johre.
Peter Welti
Läbe
De Peter Welti isch z Ittethal im Fricktal mit sine vier ältere Gschwischterte ufgwachse, wo sini Eltere en chline Buurehof hei gha. Im 1812 het sin Vater de Hof verchauft und d Familie isch uf Stette züglet. Scho früeh isch de Familie klar gsi, dass de Welti einisch söd Priester werde und si hei ihn z Bade in d Schuel gschickt. Wil de Vater sis ganze Vermöge verlore het, het de Welti sis Studium selber müesse finanziere und het sich mit Unterrichte e chli öppis chönne verdiene. Zudem het er vo Verwandte Geld chönne uslehne, so dass er, wo er sini erschti Stell als Kaplan z Stette aaträte het, hoch verschuldet isch gsi. Sini Köchin, d Anna Maria Fischer isch mit 22 schwanger worde und de Welti het si ins Elsass gschickt, um das möglischt gheim z bhalte. S Chind isch derte kurz nach de Geburt gschtorbe. Vo Stette isch de Welti öppe im 1832 uf Woleschwil cho, wo er Dorfpfarrer worde-n-isch. Aber nach wi vor het er Geldproblem gha, isch gern in Beize gange und het derte au gschpild.
Verbräche
In de Nöchi vo Woleschwil isch in de Nacht vom 12. uf de 13. November d Poschtkutsche vo Aarau uf Züri überfalle worde. De Täter, wo unerkannt het chönne entcho, het 1'100 Franke chönne erbüte. Numme ei Woche spöter isch d Poschtkutsche no einisch überfalle worde, wobi es dismol numme 300 Franke sind gsi, wo de Täter het chönne mitneh. Danach isch es in und um Woleschwil zu verschidnige Füür cho, wo grosse Schade aagrichtet hei und zwei Mönsche s Läbe choscht het. De erschti Brand isch am 10. Jänner 1834 z Woleschwil im Huus vom Jakob Meyer usbroche und noch während de Lösch- und Rettigsarbeite hets Huus vom Metzger Jakob Wirth aafange brönne. Derte isch en 10-jährige Bueb ums Läbe cho. Au im Eschtrich vom Pfarrhuus het es aafange brönne, aber das Füür het schnell chönne glöscht werde. Z Wohleschwil hei an dem Tag 46 Persone alles verlore, wo si vorher gha hei. Nöd emol en Monet spöter, am 6. Februar, isch z Mägewil es Füür usbroche, wo de Justa Huber s Läbe choscht het. Wil de Peter Welti bim Usbruch vom Brand z Mägewil isch gsi, het es erschti Grücht geh, er chönnti de Brandstifter gsi si. Wo dann am 21. Februar z Birret wider es Huus brönnt het und wider de Welti vor Ort isch gsi, hei sich d Verdächtigunge gege de Welti noch verstärkt.
D Strofuntersuechig und s Urteil
En Tag nach em Brand z Birret, am 22. Februar, isch de Bezirksamtmaa vo Bade uf Woleschwil cho. Er het de Welti eigentlich numme welle usfroge, warum er immer in de Nöchi vo de Tatört gsi sig. Im Dorf hets aber scho en Mönscheuflauf geh und d Lüt hei sich vor em Pfarrhuus versammlet gha. De Bezirksamtmaa het au erfahre, dass de Dorfpfarrer immer nach de Poschtkutscheüberfäll Geld heig gha. Er het insgsamt 120 Züüge befrogd und Indizie gsammlet. Am 1. März isch de Welti dann uf Bade brocht und in Haft gsetzt worde. Am Aafang het et alles glügnet und wil er au aagfange het «ärgerlichen Liebeshandel mit einer Weibsperson» z mache, het me ihn im alte Gfängnisturm z Bade bi Wasser und Brot iigschperrt. Am 3. Mai het er sich dann de Verbreche, wo me ihm vorgworfe het, schuldig bekannt. Überlifered isch sis Gständnis so: «Ich bin der Verbrechen, deren ich angeklagt wurde, leider aller schuldig, und bereue sie aus Herzensgrund, und bitte den Richter, es dem mächtigen Gefühl der Selbsterhaltung zuzurechnen, dass ich bisher geleugnet habe; auch bitte ich ihn, mir dieses Leugnen verzeihen zu wollen.» Am 5. Ougschte het s Bezirksgricht vo Bade de Pfarrer Peter Welti wege mehrfacher Brandstiftig mit Todesfolg zum Tod verurteilt. Er heti d Möglichkeit gha, bim Grosse Rot en Umwandlig vo de Todesstrof in läbeslänglichi Kettestrof z erbitte, het aber druf verzichtet.
Vollstreckig vom Todesurteil
D Hiirichtig het am 4. September 1834 uf em Richtplatz z Bade stattgfunde. Am Morge um achti het de Stadtpfarrer vo Bade im Welti d Degrationsakte vom Bischof vorgläse, wo ihn offiziell vo sine Rächt und Pflichte als Pfarrer entbunde het. Am nüni isch er dann begleitet vo ere Kompanii Soldate zum Richtplatz gfüert worde. Derte isch s Todesurteil verlese worde und de Scharfrichter, en 68-jähriger Maa vo Rhyfälde, het de Peter Welti mit eme Schwertstriich köpft. Nach de Bricht vo Augezüüge siged me wi 10'000 Lüüt z Bade gsi, um bi dere Hiirichtig chönne derbi z sii und im Aaschluss an d Vollstreckig vom Urteil sig der Tag zu eme grosse Volksfäscht worde.
Perestroika
Perestroika (🇷🇺, sältener au Perestrojka „Umbau, Umgstaltig, Umstrukturierig“) bezäichnet dr Brozäss zum Umbau und zur Modärnisierig vom gsellschaftlige, politische und wirtschaftlige Süsteem vo dr Sowjetunion, wo vom Michail Gorbatschow am Aafang vo 1986 iigläitet worde isch.
Dr Brozäss isch im ene änge Zämmehang mit dr Ufheebig vo de Iischränkige vo dr Mäinigs- und Pressfreihäit in dr Sowjetunion under em Schlagwort Glasnost (wörtlig: Offehäit, Reedfreihäit, Informazionsfreihäit) gstande. Dr Begriff het sich uf witi Däil vo dr Gsellschaft bezooge und het im witere Sinn d Demokratisierig vom Staat vo 1986 aa bedütet. Öbbis vom erste wo im Raame vo dr Perestroika gänderet worde isch, isch gsi, ass d Direktive vo dr Partei in dr Politik vo dr Zentralverwaltigswirtschaft nüme so strikt gsi si und d Betriib häi vo 1987 e Hufe sälbstständig döfe entschäide. Die Iifüerig vo de erste Elimänt vo dr Marktwirtschaft isch e bedütende Iischnitt in dr Era vom Sozialismus gsi.
D Folge vo dr nöije Politik
S nöije wirtschaftlige Süsteem isch weder Blan- no Marktwirtschaft gsi und het dr Verfall vo dr sowjetische Wirtschaft iigläitet. S Bruttoinlandsprodukt isch gsunke und d Inflation isch rasant aagstiige.
S Ändi vo dr Sowjetunion
Im Juni 1991 het dr Ministerbresidänt Pawlow brobiert im Gorbatschow e Däil vo dr Macht wägznee, was im aber nid glunge isch. Im Augustputsch 1991 häi die Konserwative d Macht welle a sich risse, das isch aber am Widerstand vom Volk, wo im Boris Jelzin e mächdige Fürspräch gfunde het, gschiteret. Wo d Mitgliidstaate vo dr Sowjetunion sich für d Uflöösig vo dr Union häi afo iisetze, isch d Sowjetunion im Dezämber 1991 usenanderbroche.
Henri Poincaré
Dr Jules Henri Poincaré [] (* 29. April 1854 z Nancy; † 17. Juli 1912 z Bariis) isch e bedütende französische Mathematiker, theoretische Füsiker und Filosoof gsi. Sini Forschige häi under anderem au groosse Iifluss uf d Astronomii, d Geodäsii, d Potenzialtheorii und d Kwantefüsik ghaa.
Mathematik
Dr Poincaré gältet as dr Begründer vo dr algebraische Topologii. Er hat dr Begriff vo dr Fundamentalgruppe iigfüert, d Homologii wiiterentwigglet und d Mannigfaltigkeit definiert. E These von em, wo dr Naame Poincaré-Vermuetig überchoo het, isch erst 2002 vom Grigori Perelman bewiise worde. Er het sich mit em n-Körper-Brobleem befasst, und au wichdigi Biidrääg gmacht zur kwalitative Theorii vo de Differenzialgliichige, dr Theorii vo de analütische Funkzioone in meerere komplexe Wariable, dr Theorii vo de automorfe Forme, dr hyperbolische und algebraische Geometrii und dr Zaaletheorii.
Füsik
Dr Poincaré het wichdigi Vorberäitigsaarbede für die spezielli Relatiwidäätstheorii gmacht. Er het d Broblematik vo dr klassische Füsik gsee, het aber die alti Mechanik nid wie dr Albert Einstein mit ere nöije welle ersetze, sondern si nume umbaue. So het er an dr Theorii vom Äther festghebt, het aber gsäit, ass män en wägen em Relatividäätsprinzip nit chönn erkenne. Er het het dänggt, ass d Begriff von ere „absolute Zit“ und ere „absolute Gliichzitigkäit“ kä Sinn wurde mache. Er het d Grubbenäigeschaft vo dr Lorentz-Transformation gsee, ass wäge däm alli Bezuugssüsteem mathematisch vollkomme gliichberächtigt sin. der e ergibt, und het dr Naame Lorentz-Gruppe brägt. Er het groossi Schritt in dr Richdig vom Einstein sinere Ekwiwalänz vo Masse und Energii gmacht, aber nid gmwrkt, ass wenn e Körper Energii absorbiert oder emittiert, si Masse gröösser, beziejigswiis chliiner wird.
Zämme mit em Hendrik Antoon Lorentz het dr Poincaré grundlegendi theoretischi Aasätz für d Kwantefüsik entdeggt, und eso het dr Louis de Broglie die mit em Einstein sinere spezielle Relatiwidäätstheorii chönne kombiniere und d Theorii vo de Materiewälle formuliere. Au in dr Elektrodynamik het er wichdigi Aarbede gschriibe.
Astronomii
In dr Astronomii het dr Poincaré vor allem Biidrääg zur Himmelsmechanik gmacht und het zum Bischbil s deterministische Chaos entdeggt, won er d Stabilidäät vom Sunnesüsteem undersuecht het.
Litratuur
Speziell über e Poincaré und d Relatiwidäätstheorii:
Großtänchen
Tensching (lothrìngisch; frànzeesch Grostenquin, ditsch Großtänchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Tensching ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1179 àls Tannecha (1255: Tenchen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Tensching ghert zem Rhinfrankisch.
Landtag von Württemberg-Baden
Dr Landdag vu Wirttebärg-Bade isch syt em 10. Dezämber 1946 as Noofolger vu dr am 30. Juni 1946 gwehlte Verfassiggebende Landesversammlig dr Landdag vum Land Wirttebärg-Bade gsii, wu noch em Zweete Wältchrieg in dr amerikanische Bsatzigszone entstanden isch. S Landesbarlemänt isch no dr Verainigung vu Bade-Wirttebärg am 17. Mai 1952 ufglest wore.
Gschicht
Di Verfassiggebend Landesversammlig fir Wirttebärg-Bade het am 24. Oktober 1946 dr Verfassigsentwurf fir s Land aagnuu un dr 24. Novämber 1946 zum Wahltermin vum erschte Landdag bstimmt ghaa. Glychzytig mit dr Wahl zum Landdag hän d Wehler driber abgstimmt, eb di vu dr Verfassiggebende Landesversammlig bschlosse Verfassig het solle in Chraft drätte. Fir dr Verfassigsentwurf hän 921.628 vu dr Wahlberächtigte gstimmt, 140.657 hän en abglähnt. Am 28. Novämber 1946 isch d Verfassig verabschidet wore.
Landdagswahl 1946 un 1. Legislaturperiod
Di erscht Landdagswahl isch no Wahlrächt un Wahlgsetz vum 16. Oktober 1946 gsii, wie bim Vorbarlemänt sin iber d Wahlkrais un Landeslischte 100 Abgordneti gwehlt wore. Bi re Wahlbedailigung vu 71,7 % isch d CDU uf 38,4 % vu dr Stimme chuu, d SPD uf 31,9 %, DVP uf 19,5 % un d KPD uf 10,3 %. D CDU het as sterkschti Fraktion 39 Mandat kriegt, d SPD 32, d DVP 19 un d KPD 10.
Konschtituiert het si dr Landdag uf dr Sitzig am 10. Dezämber 1946 unter em Altersbresidänt Wilhelm Keil im Feschtsaal vum Furtbachhuus z Stuegert. In dr Plenarsitzig sin dr Wilhelm Simpfendörfer (CDU) zum Bresidänt un dr Gustav Zimmermann (SPD) un dr Henry Bernhard (DVP) zue dr Vizebresidänte gwehlt wore. Noch em Ruggdritt vum Simpfendörfer am 20. Dezämber 1946 sin d Chrischtdemokrate nimit im Bresidium verdrätte gsii, s Amt vum Landdagsbresidänt het am 15. Jänner 1947 dr Wilhelm Keil vu dr Sozialdemokrate ibernuu. Noch em Dod vum Zimmermann am 1. Augschte 1949 het dr Landdag am 3. Novämber 1949 dr Friedrich Töpper (SPD) zum Zweete Vizebresidänt gwehlt, derwylscht dr Henry Bernhard Erschte Vizebresidänt woren isch. Mitti Dezämber 1946 het dr Landdag di vum Minischtebresidänt Reinhold Maier (DVP) bildet Allbarteiekoalition bstetigt.
Syt em Summer 1947 het dr Landdag sy Sitz im 1889 böuene Eduard-Pfeiffer-Huus vum Allgmaine Bildigsverain in dr Heusteigstraße 45 z Stuegert ghaa.
Am 18. Mai 1949 het dr Landdag s Grundgsetz fir d Bundesrepublik Dytschland aagnuu.
Landdagswahl 1950 un 2. Legislaturperiod
Di zwoot Landdagswahl isch am 19. Novämber 1950 gsii, s sin wider 100 Abgordneti gwehlt wore. Bi re Wahlbedailigung vu nume no 57,2 % isch d SPD uf 33,0 % vu dr Stimme chuu, d CDU uf 26,3 %, d DVP uf 21,1 % un s Wahlbindnis us DG un BHE uf 14,7 %. D SPD isch des Mol us dr Wahl as sterkschti Fraktion firigange un het 34 Mandat kriegt, d CDU 28, d DVP 22 un s Wahlbindnis DG/BHE 16. Wäg dr im Landdagswahlgsetz vum 5. Oktober 1950 vorgschribene Fimf-Brozänt-Hurd het d KPD mit 4,9 % dr Yyzug ins Barlemänt nit gschafft.
Konschtituiert het si dr zweet Landdag am 5. Dezämber 1950. In dr Sitzig isch dr Altersbresidän Wilhelm Keil (SPD) zum Landdagsbresidänt gwehlt wore, dr Wilhelm Simpfendörfer (CDU) zum Erschte un dr Carl Schaefer (DVP) zum Zweete Vizebresidänt. Am 11. Jänner 1951 het dr Landdag dr Reinhold Maier wider zum Minischterbresidänt gwehlt, wu druf e Regierig us DVP un SPD bildet het.
No Artikel 2 vum Gesetz über die vorläufige Ausübung der Staatsgewalt im südwestdeutschen Bundesland („Überleitungsgesetz“), wu di Verfassiggebend Landesversammlig fir Bade-Wirttebärg am 15. Mai 1952 beschlosse ghaa het, isch dr Landdag vu Wirttebärg-Bade per 17. Mai 1952 ufglest wore.
Saas-Fee
Saas-Fee (frz. Fée) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis.
Geografi
Saas-Fee lit am Füass vam Doms. Vannr Ggmeindsflechi sint eppä sächs Prozänt landwirtschaftlechi Flechi, zää Prozänt Wald, zwei Prozänt Sidligsflechi und 82 Prozänt süschtigi Flechi a de Bäärgen und uf de Gletscher obe.
Im Weschten ischt oben am Taal im Mischabelmassyv e Chranz va hööche Bäärge: Gämshore, Ulrichshore, Noodlehore, Länzspitz, dom, Täschore, Alphubil, Allalinhore. Undedra isch dr wyt Feegletscher.
Vam Doorff cha me mit Bärgbaanen uf Plattje, Felschinn, Middelallalin und d Längflue ufe. Ufem Allalingraat ischt ds hechschte Träigaschthuus va dr Wäält.
Gschicht
Saas-Fee ischt zum eerschtu Mal in re Urkunde gnennt choo im Jaar 1304 mit em Naame Vee.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi dryssg Prozänt glägu.
Religion
81 Prozänt vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii und sibe Prozänt evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Saas-Fee ischt dr Roger Kalbermatten (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1454 Iwonru 85,5 Prozänt Titsch als Höiptspraach aagigää, eis Prozänt Franzeesisch, 0,8 Prozänt Talienisch und 12,6 Prozänt anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Saas-Fee gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Saas-Grund
Grùnd (amtlich Saas-Grund) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Grùnd lit im Saastal. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Grùnd, d Wiiler Unter dem Berg und Ze Laubinu und en Teil va dr Wiiler Tamatten und Unter den Bodmen. Vannr Ggmeindsflechi sint 11 % landwirtschaftlechi Flechi, 12,5 % Wald, 1,3 % Sidligsflechi und 75,2 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Grùnd ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1438 als grunderro.
Religion
80,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,5 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Grùnd ischt dr Bruno Ruppen (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Grùnd gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Lindau ZH
Lindau isch e politischi Gmäind im Bezirk Pfäffike im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Lindau liit im untere Chämttaal. Zue de Gmäind ghööred d Döörfer Lindau, Tagelschwange (Tagelswangen), Winterbèèrg (Winterberg) und Grafschtel (alt Grooschtel, dt. Grafstal) mit Chämtaal oder Chäntel (Kemptthal).
S Piet vo de Gmäind umfasst 41,8 % landwirtschaftlichi Flèchi, 34,8 % Wald, 14,2 % Sidligsflechi, 8,8 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi.
Gschicht
Lindau isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 774 als Lintauvia, Tagelschwange 1179 als Dagilswanch, Winterbèèrg 1223 als Wintirberc, Grafschtel 745 als Craolfestale.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 19,7 % (Stand 2011).
Religion
41,2% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,3% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,0 %, CVP 2,8 %, EDU 7,0 %, EVP 3,1 %, FDP 12,7 %. GLP 9,3 %, GP 10,8 %, SP 14,0 %, SVP 34,9 %, Suschtigi 0,4 %.
Gmäindspresidänt isch de Bernard Hosang (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,1 % gläge.
Dmitri Iwanowitsch Mendelejew
Dr Dmitri Iwanowitsch Mendelejew (russ. Дмитрий Иванович Менделеев,, wiss. Transliteration Dmitrij Ivanovič Mendeleev; * 27. Jänner (jul) / 8. Februar (greg.) 1834 z Tobolsk, Russland; † 20. Jänner (jul) / 2. Februar (greg.) 1907 z Sankt Petersburg) isch e russische Chemiker gsii.