cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bolheim
Schatz vo dr Burg Furta (Furtheim)
Mr said bis heit, dass a Schatz mit ner goldana Gron uf dr Ruine Hurwang (Burg Furta) vergraba isch. Vial Schatzsuachr send scho zr nächtlicha Stond zom Graba do gwea. Koiner hat n bis heit et gfonda. Abr vial Menscha glaubat an dia Sag vom vergrabana Schatz.
Andreas Kohm
D Andreas Kohm (* 1966 z Charlsrue) isch e dytsche Forschtwirt un Autor.
Lääbe
Dr Kohm isch z Durmersche ufgwagse. Vu 1986 bis 1990 het er an dr Hochschuel z Rauteburg Forschtwisseschaft studiert un as Diplom-Ingenieur (FH) abgschlosse. Derno het er z Charlsrue ab 1991 an dr Uniwersitet un an dr Hochschuel fir Gstaltig Literaturwisseschaft, Filosofy un Gschicht studiert un mit eme Magischter abgschlosse.
Är schrybt Gedicht un anderi Täxt uf Hochdytsch un im Dieläkt vu Durmersche, wu zue dr nerdligschte oberrhyalemannische Dialäkt uf dr badische Syte vum Rhy ghert.
D Martina David-Wenk het in dr Badische Zytig iber syni Dialäktgedicht gschribe:
En Uusdwahl vu syne Gedicht het er anne 1995 unter em Titel „Näherungen“ uusegee. Syt 2009 isch er e baarmool uuszaichnet woore bim „Gnitze Griffel“, em Dialäktdichter-Wettbewärb vum Regierigsbresidium Charlsrue.
Anne 2015 isch er yyglaade gsii zue dr Internationale Schopfemer Mund-Art Literatur-Wärchstatt.
Dr Kohm läbt mit syre Familie scho langi Johr in dr Pfalz, e baar Johr het er z Landaach gwohnt, mittlerwyli wohnt er z Edekowe.
Uusglääseni Wäärch
Derzue het dr Kohm e Hufe Artikel publiziert in verschiidene Zytige un Zytschrifte, unter anderem in dr Badische Zytig, dr Stuagerter Zeidong, dr taz un dr Allmende.
Pristina
Prischtina ( oder Prishtinë; ; ) isch d Hauptstadt vum Kosovo un mit rund 145.000 Yywohner (Stand 2011) au di grescht Stadt vum Land.
In dr Stadt sin dr Sitz vu dr Regierig, dr Barlemantssitz un dr Amtssitz vum Bresidänt. Derzue het s do d Hauptquartier vu dr UNMIK-, dr OSZE- un dr EULEX-Missione im Land. Im Mittelpunkt vum Amselfäld gläge, isch Prischtina au Verchehrschnotepunkt un wirtschaftli un kulturäll Zäntrum vu dr Republik Kosovo.
Zue dr Gmai Prischtina, wu rund 200.000 Yywohner zellt, ghere näb em Stadtbiet no 41 Ortschafte drum ume. Prischtina isch derzue au Hauptstadt vum glychnamige Bezirk. Rund 98 % vu dr Yywohner sin ethnischi Albaner.
Germanisches Neuheidentum
S Germanische Noihaidetum isch e neopagani religiösi Richtig, wo di alti Religioo vo de Germane vor de Christianisierig widerbilebt. Si bistoot us verschidnige Strömige und isch nume loos i eender chliine Gruppe organisiert. Hüüffig werd s germanische Noihaidetum mitem Name Ásatrú (isl. »Ase-Globe«) bizaichnet, doch isch Ásatrú nume ai Richtig, wenn hütt au die wichtigsti.
Verbraitig
Germanischi Noihaide lebet vor alem i germanischsproochige Länder, aso Mitteleuropa, Britischi Insle, Skandinavie, Nordamerika und Australie. Uf Island isch Ásatrú e staatlich anerchannti Religioo.
Politischi Iistelig
Do vorem Zwait Weltchrieg sozsäge all germanischi Noihaide em nationalsozialistische Lager aghöört hend und die Organisatione au nochem Chrieg verbotte wore sind, het sich i de Bivölkerig s Bild entwicklet, as noihaidnische Gruppe zo de rechtsradikale Szene ghööret. Allerdings isch d Situation die, as s politische Spektrum vo germanische Noihaide vom Neonazi bis zom Antifa goot. Meriri noihaidnischi Gruppe distanzieret sich düttli vo de rechtsradikale Noihaide. Di germanische Noihaide wered ahand vo de politische Iistelig vo de Relegioswösseschaft i drai Gruppe iitailt:
Inhält vom Germanische Noihaidetum
D Noihaide verstönd sich als Erbe und Widerbileber vo de alte germanische Relegioo. Debii spillt d Edda e zentrali Role. Aber au anderi altnordischi Schrifte und wösseschaftlichi Forschige, nöd selte aigewilig uminterpretiert, wered bruucht, um di vorchristlichi Religioo vo de Germane i d Noizitt öberezbringe. Usserhalb vo Skandinavie wered au lokali Quele vo de vorchristlichi Relegioo bruucht, wie d Merseburger Zaubersprüch im tütschsproochige Ruum oder de Nüüchrüttersege z England.
Debii findet natürli en Apassig as moderni Lebe statt. Zo de religiööse Aspekt wered aber au germanischi ethischi Ideal, wie Muet, Eer, Gastfründschaft oder Fliiss, wie si sich im eddische Gidicht Hávamál finde sölet, verinnerlicht.
Götterkult
Vo de Götter wered vor alem de Odin, de Thor, de Tyr und vo de Göttine d Freyja und d Frigg vereert, maist underem nordische Name, regional und individuell aber au under de altenglische oder althochtütsche Näme. De Widersacher vo de Götter isch de Loki, wo aber selte vereert werd. Opfer för de Loki wered vo villne Noihaide as Gotteslästerig agluegt. Noch de Aasicht vo alemannische Noihaide chönd d Gotthaite ase bischribe were :
Aanekult
I villne noihaidnische Chrais bistoot d Idee, as d Relegioo vomene Mensch dor sini Herkunft bistimmt sai. So gits z Amerika vill Gruppierige, wo nume Mitglider ufnemed, wo noowiise chönd, as si tütschi oder skandinavischi Vorfaare hend. Entsprechend wichtig isch drom au de Kult und d Vereerig vo de Aane. Die weered bsunders im Sumbel vereert. Ufem Huusaltoor vo vilne Noihaide stoot au en Aanecherze, dezue chönd no Bilder vo Aane choo. Da sind hüüffig aber gaistigi Aane oder au mythischi Volkshelde, wie de Hermann de Cherusker. Bi rassistische Noihaide chan au s Bild vom Adolf Hitler i de Aanegalerii hange.
Kulthandlige und Ritual
Vili germanischi Noihaide orientiered sich bi de Ritual und Kulthandlige nochem Vorbild vo «Ásatrú», doch gits au Underschiid:
Fest
Wie bi alne Noihaide spiled Fest e wichtigi Role, debii zaigt sich öberall e groosse Iifluss vom ageblich keltische achttailige Jooreskalender. Di germanische Noihaide leened au a da System aa, hend aber aigni Brüüch. Zo de wichtigste Fest ghööred d Wienachte-Jolablot zo de Zitt vo de Wintersummerwendi, denn s Früeligsfest Ostara-Sigrblot, denn um Johanni s Mittsummerfest-Sumarblot und im Herbscht d Sichelhenki-Haustblot. Zo de persönliche Fest ghööred d Chinderwiichi, d Jugetlaiti und d Hüroot.
Kultplätz
För di völkische Gruppe sind spezielli Plätz, wo as «tütsches/germanisches Kultureerb» verstande wered bsunders wichtig. Si versammlet sich regelmässig a gwössne Tag bi de Externstai, em Questenberg im Harz, em Kyffhäuser oder em Sachsenhain bi Verden. Di ökospirituelle bitrachtet die Plätz au as wichtig, versammlet sich aber hüüffig a lokaale Plätz, wie Hüünegräber, bsundrige Felsformatione oder Berggipfel, Waldliechtige und anderne Ort, wo si as Chraftort empfindet. D Universaliste versammlet sich degege mee spontan amene gaignete Ort. Denebet treffet sich Noihaide, äänlich wie Wikipedianer, i lokale Treffs oder «Haidestammtisch».
Symbol
S bikanntist Symbol vo de germanische Noihaide isch de Dunnerhammer Mjöllnir. Da Symbol isch im Früemittelalter vo haidnische Wikinger trait wore und d Archäologii het vili Exemplar uusgrabe. Da Symbol isch aber au i de Musigszene aaztreffe (z. B. Gothic, Heavy Metal), und drum kai sichere Hiiwiis uf glebts Haidetum. D Irminsul isch eender bi völkische Gruppe z finde. De Wotanchnoote oder Valknut bistoot us drai Drüüegg, wo inenand verschachtlet sind und isch e Symbol vom Odin und symbolisiert bi de Noihaide Wiishait und Chraft. Au da Zaiche isch nöd uf haidnischi Gruppe bischrenkt.
Gschicht
D Worzle vom germanische Noihaidetum liget im 16. und 17. Joorhundert, wo zerschtmool dör de Buechdruck di alti germanischi Religio i Büecher wie d Germania vom Tacitus, Gesta Danorum vom Saxo Grammaticus oder d Edda vom Snorri Sturlusson anere braitere Öffetlichkait zuegängli wore isch. Im Barock hend Forscher no versuecht di germanischi Relegio as verderbti, barbarischi Ummünzig vom Christetum z erchläre. Doch mit de Veröffetlichung vo de umfangriiche Deutsche Mythologie vom Jacob Grimm ane 1835 isch de Grundstai vonere seriöse Erforschig glait wore.
Noch de Befreiigschrieg gäge de Napoleon isch en tütsche Nationalismus uffcho, wo afange het sich uf di angeblich aigni alti Kultur z birüeffe, und sich dodebi uf di wösseschaftlichi Forschig abgstützt het. I dem Umfeld isch s Christetum immer mee als Zerstörer vo de alte raine tütsche Kultur verstande wore, wo vom «Karl em Sachseschlächter» gwaltsam iigfüert wore sai. I dem christe- und judefindliche Umfeld, sind di erste Ideene vonere Widergwünig vo de alte tütsche Relegioo uufchoo.
Ane 1906 het de J. Weber im sim Buech ''Allvater Wodan oder Jehova? Das deutsche Glaubentum'' e «rain tütschi Cherche» under Uuschaltig vo aleme Christliche gforderet, wa dodezue gfüert het, ass immer mee noihaidnischi Organisatione is Lebe grueffe wore sind, so 1910 d «Wodan-Gesellschaft», 1911 de «Deutsche Orden», wo 1912 as «Germanisch-deutschreligiöse Gemeinschaft» a d Öffetlichkait treten isch und ane 1913 isch di «Germanisch Glaubensgemainschaft» is Lebe grueffe wore. Denebet hend sich vili chliini Gruppe bildet, wo sich zom Tail heftig befeedet hend. 1927 het sich e Tail vo de «Deutschreligiösen Gemeionschaft» as «Nordischi Glaubensgemeinschaft» abgspalte.
Obwoll de Hitler sich i sim Werch Mein Kampf vehement gege d Noihaide uusloo het und si as »die grööste Faigling, womer sich vorstele cha« bizaichnet het und dezue 1938 verbotte het, as Noihaide i d NSDAP iitrettet, sind vili Noihaide us politische und ideologische Gründ em Hitlerregim troi blebe. Us dem Grund sind nochem Endi vom Zwaite Weltchrieg die alermaiste noihaidnische Gruppe verschwunde oder verbotte wore.
Nochem Weltchrieg hend nume die «Germanische Glaubensgemeinschaft» und die «Deutschgläubige Gemeinschaft» witter bistande. As Fortsetzer vo de «Nordische Glaubengemeinschaft» isch d «Artgemeinschaft» noi ggründet wore. .
Erscht i de 1970er Joor hend sich afange z Amerika, z England und z Island unabhängig vonenand ersti noihaidnischi Gruppe bilde. De Erfolg vo de isländische Gmainschaft «Ásatrú» het dezue gfüert, as i anderne skandinavische Länder, z Tütschland und au i de Schwiiz afange hend germanischi Noihaide formiere, wo sich me oder weniger starch a «Ásatrú» orientiered.
Island
De Puur und Dichter Sveinbjörn Beinteinsson het ane 1972 zäme mit elf Fründe d Ásatrúarfélagið («Gmainschaft vo de Ase-Vereerer») ggründet und isch as Allsherjargoði («Oberpriester») gwäält wore. Scho im Joor drufabe, isch de Verain as e religiösi Gmainschaft vom isländische Staat anerchennt wore, trotz em Widerstand vom isländische Bischof. Noch em Tod vom Sveinbjörn ane 1993 isch de Jörmundur Ingi Hansen zum Allherjarsgoði gwäält wore. Wel er sich gwaigeret het d Macht vo de wachsende Verain mit anderne z taile, isch er 2002 abgwäält wore und d Jónína Kristín Berg för chorzi Zitt iigsetzt wore. 2003 isch de Hilmar Örn Hilmarsson zom Allherjarsgoði erchoore wore. De Verain, wo hüt öber 1400 Mitglider (2010) zällt, denkt liberal und tolerant gegenöber anderne Relegione und isch hüt s Vobild vo de villne noihaidnischi Gruppierige.
2006 het de abgsetzti Jörmundur Ingi Hansen de Reykjavíkurgoðorð ggründet, wo ebefalls staatlich anerchannt isch.
USA
De ersti germanisch-haidnischi Verain i de USA isch 1972 z Texas vom Stephen McNallen und vom Rober Stine ggründet wore. Zerscht het er Viking Brotherhood («Wikinger Brüederschaft») ghaisse, isch denn aber gli i Asatru Folk Alliance (AFA) umbinamst wore. Well de Verain immer mee vo rechtsextreme und nazifründliche Persone underwanderet woren isch, wo Problem gmacht hend, hend di beede Gründer de Verain 1987 uufglööst. Drufabe hend sich zwoo noji Gruppe bildet: di rechtsextremi Ásatrú Alliance (AA) und de offnigi universalistischi Ring of Troth (chorz: The Troth). De Stephen McNallen het 1994 aber siin Verain noi ggründet, as Asatru Free Assembly (AFA), wo nume Persone as Mitgliid ufninnt, wo vomene Mitglid empfole wered. I
Di drai Verain harmoniered wenig mitenand. Ann vo de wichtigste Striitpünkt isch d Froog, wer e gloibige Noihaid were cha. De Troth isch de Mainig, as jede Mensch, wo sich zu Asatru zoge füelt, Mitgliid were cha, unabhängig vo de ethnische Herkunft. Di andere zwoo Gruppe verlanget degege de Noowiis, as s noi Mitgliid germanischi Vorfaare het. Si sind de Mainig, as es en Art «Volkseel» geeb, wo d Relegioo vomene Mentsch bistimi. Di drai Organisatione sind mee Tachorganisatione. Di Gloibige selber sind i lokaale kindreds organisiert. Im Gegesatz zo Island, gits kann Oberpriester.
Oberburg
Oberburg isch de Name för de oberi Tail von ere mittelalterliche Burgaalag, im Gegesatz zu de Underburg, s Vorwärch von ere Burg
Oberburg isch de Name vo däne Ortschafte:
Chlöster:
Höcheburge:
Niderigsburge:
Oberburg isch en Namestail vo däne Persone:
Kinzheim
Kìnze (frz. Kintzheim, dt. Kinzheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Kìnze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774 als Quuningishaim (881: Chuniggesheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kìnze ìsch. Kìnze ghert zem Kommünàlverbànd.
Sunschtigs
Àm Àffebari ìm Wàld vun Kìnze hàt s rund 280 Berberàffe.
Wittlingen
Wittlige (IPA: ['vɪtli,gə], hochdütsch Wittlingen) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach. Näbem Dorf Wittlige ghöre zu de glychnamige Gmeind keini Ortschafte.
De Ort isch Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband Vorders Chanderdal mit Sitz z Binze.
Geografischi Lag
Wittlige isch im undere Chanderdal im Markgräflerland nördlig vo Lörrach.
D Gmeind gränzt im Norde an de Ortsdeil Wullbach vo de Stadt Chandre, im Oste an d Chreisstadt Lörrach, im Süde an Rümmige und im Weste an Schallbach.
Im Gmeindegebiet liige d Wiestig Crensheim und di abgangeni St.-Marins-Chirch.
Gschicht
Bodefünd lönn uff e erschti Besydlig durch Alemanne schließe, bevor s Dorf um 600 in fränkischi Händ cho isch. Wittlige isch im Johr 874 in re Urkunde vom Chloster St. Galle als Witringhove zum erschte Mol erwähnt worre. In andere Urkunde dauche au d Nämme Witelichon und Wittlikeim uff, bevor sich im 16. Johrhundert de hüttig Ortsnamme duregsetzt hät. S Chloster hät umfangryche Grundbsitz z Wittlinge und de gsamte Region gha, wo aber im Hochmittelalter noch de Chämpf mit de Habsburger an s Bistum Basel und anderi Herrschafte verlore gange isch. 1503 isch s Dorf zu de Markgrafschaft Bade cho und mit säller 1806 zum Großherzogtum Bade, wo sällemols neu gründet worre isch. Dass für d Nammesgebig vo de Fastnachtsclique usgrächnet de Kürbis hät herhalte mieße, chunnt doher, dass er in de Gmeind scho vor langer Zit vorzugswis abaut worre isch. In de beriehmte Handschrift vom Röttler Oberamtsma vo Leutrum, re Beschrybig vo de Markgrafschaft uss em friehe 18. Johrhundert, wird Wittlige als Dorf mit vyle Arme gschildert, wo sich chümmerlig ernähre und alles, was uff Äcker, Matte und Räbe wachst, zu eigener Notdurft bruche. Wörtlig schribt de markgräflig Oberverwalter: D Wittliger werre Chürbsefrässer gnännt, vermüetlig uss Armüet und wyl si nit im Stand sin, besseri Frücht z pflanze. (frei übersetzt)
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verchehr
Bis 1983 isch Wittlige durch d Chanderdalbahn (Haldige-Chandre) ans überregionale Schynenetz abunde gsi. Hütt verchehrt dört aber numme no e Museumsbahn, 's Chanderli. Über de Wittliger Buck (437 Meter ü. NN) fiehrt d'Kreisstroß 6344 vom Dörfli noch Haage, wo de Ort un 's vordere Chandertal mit em vordere Wiesetal verbindet.
Gundi Scharpf
Lääbe
D Gundi Lindner het in dr 1950er Johr e Lehjr in Gfliigelzucht gmacht. Dodmool hän Zoo Maidli noonig as Dierbfläägerne uusbildet. Anne 1960 het si ne Aastellig as Dierbfläägeri bim Stuegerter Zoo Wilhelma gfunde. Dert het si dr Dierbflääger un Laite vum Affehuus Heinz Scharpf chänneglehrt, wu in dr Bräss vylmol iber ne brichtet woren isch wel er Schaufueterige vu dr Seeleebe zäme mit ere Schimpansi gmacht het. Si hän ghyroote un zwoo Deechter kriegt.
Anne 1962 het d Wilhelma vier Orang-Utan kriegt, wu no in dr Wildnis gfange wore sin. Si sin schyych un vergelschteret gsii un d Gundi Scharpf het noch ene gluegt. 1967 het e Orang-Utan-Mueter ire Noowugs nit aagnuu. S Baar Scharpf het s Affebaby mit haim gnuu, wel si kai Alternativ ghaa hän, un d Gundi Scharpf het s ufzooge. Ire aigene Chinder siun um des Zyt knapp 4 bzw. 1 Johr alt gsii. D Gundi Scharpf het balg merkt, ass s Affebaby wie Mänschebaby vyl Hutkontakt un Zuewändig bruucht, go rächt drieje. Eso het si s Affebaby in eme Draagduech am Lyyb drait, derwylscht si d Huusarbet gmacht un no dr Chinder gluegt het. D Scharpf het d Method, Mänscheaffe wie Mänsche ufzzie, ne Durchbruch gnännt. In dr Aafangsjohr vu dr Mänscheaffehaltig het mer uf hygienischi Verhältnis un Bflääger mit Muulschutz gsetzt ghaa. D Scharpf het aber zaigt, ass Hutkontakt, Mimik un Zuenaigig essenziäll sin. Dr Diräkter vu dr Wilhelma Dieter Jauch het speeter emol gsdait: „Ohne die Scharpfs gäbe es die Erfolge in Haltung und Aufzucht von Menschenaffen nicht.“
Noch eme erschte Affebaby sin no vyl ynderi Jungdier chuu, zum Dail het s Scharpfe glychzytig segs chlaini Affe dehaim ghaa. Im Lauf vu dr negschte 15 Johr het d Gundi Scharpf rund 35 Jungdier versorgt, wu si fir d Wilhelma ufzooge het.
D Affechinderschuelk bi s Scharpfe isch bliibe, bis d Wilhelma anne 1982 e Jungdierufzuchthuus yygriichte het, wu au d Erfahrig vu s Scharpfe bi dr Ufzucht in Böu yygflosse sin. D Gundi Scharpf isch d Laiteri wore. Zäme mit dr Zoologi Marianne Holtkötter het si iri Erfahrige in eme Fachbricht zämegfasst, dodruf hän anderi europäischi Zoo aagrofgt, eb si iri Jungdier in s Jungdierufzuchthuus vu dr Wilhelma chennte gee. D Scharpf het spetewr verzellt, ass si – wäg irem Gschläächt un au wel si kai akademischi Uusbildi ghaa het – in dr Fachwält lang nit akzeptiert woren isch. Des heeb si eerscht gänderet, wu di vu ire ufzoogene Affe sälber Noowugs kriegt un dää vorbildli versorgt ghaa hän.
S Jungdierufzuchthuus het international e guete Ruef ghaa, wel d Dier dert nit vermänschligt wore sin un hinterhär in d Häärd hän chenne integriert wäre. D Gundi Scharpf het die Re-Integration vylmol mitbeglaitet un dr Bflääger*ne Root gee. Anne 2000 isch si in Ränte gange. S Entstoh vum neie Affehuus vu dr Wilhelma, wu anne 2013 ufgmacht woren isch, hän s Scharpfe no mitgmacht.
Varsberg
Warschberg (lothrìngisch; frànzeesch Varsberg, ditsch 1915–18 un 1940–44: Warsberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Warschberg lijt eschtlich vun Metz in dr Neche vun dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 222 un 395 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Warschberg ìsch entstànde um d Buri Àlt-Warsberg (frz. le vieux Warsberg), wie ànne 950 geböit worre un ìm 12. Jh. e Leche vum Bistum Metz gsin ìsch. Dr Nàme zem erschte Mol gnannt worre ànne 1024 àls Warnesperch (1280 Warlesperch, 1283 Wairinperch, 1309 Warsperch). S Dorf hàt dr Àbtei Saint-Martin-de-Glandières z Longeville-lès-Saint-Avold ghert. Ìm 13. Jh. ìsch d Buri gschlìsse un drno àls näie Buri Nei- oder Groß-Warsberg (le nouveau Warsberg, uf em Bànn vun dr Nochbergmein Ham-sous-Varsberg) wìder ufgeböit worre, speter àui no d Buri Klin-Warsberg. Ànne 1433 sìn d Burje Klin- un Groß-Warsberg gschlìsse, d Groß-Warsberg àwer wìder ufgeböit worre. S hiti Schloss üs em 15. Jh. steht àn dr Stell vun dr Àlt-Warsberg.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Warschberg ìsch. Varsberg ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Warschberg ghert zem Moselfrankisch.
Musa × paradisiaca
Gschicht
D Banane stammt ursprünglig us dr südostasiatische Inselwält. Austronesischi Iiwanderer, wo Madagaskar vom hütige Indonesie us besiidlet häi und dr Riis uf Madagaskar brocht häi, häi woorschinlig au d Banane uf Afrika mitgnoo.
Vo de Kanarische Insle, wo d Spanier si scho 1400 uf Plantaasche aapflanzt häi, si si uf Amerika choo.
Bis in d 1960er Joor isch d Hauptsorte für en Export d Gros Michel gsi, wo gröösser gsi isch und mee Gschmack gha het as d Banane hüte. Si si aber von ere Chranket aagriffe worde und mä het ufghöört si z exportiere. Au d Cavendish Banane, wo sä abglööst het, het sit de 1990er Joor e schweere Stand und mä muess bald e nöiji Sorte entwiggle, wo beständig isch gege Chrankäite.
Fair Isle
Fair Isle isch e chlini schottischi Insle. Sie ghört administrativ zu de Shetlandinsle obwohl si es bizli nöcher an de Orkney ligt. Si isch öpe 90 km südlich vo Lerwick (Shetland), vo dr Südküste bi Sumburgh sind's nur 25 km, und 95 km nordwestlich vo Kirkwall (Orkney) entfärnt. Es git drei Fährverbindige und vier Flugverbindige pro Wuche. Die sin aber stark wätterabhängig.
D'Insle isch öpe 9 km lang und 4 km breit und het e Flechi vo öpe 9 km². Im Norde isch si maximal 217 m hoch.
Bewohnt isch d'Insle mindischtens sit dr Bronzeziit. Es git Spure vo vorchrischtliche Baute.
Berüemt isch s'Inseli au für sis Vogel-Observatorium. Me cha dört z. B. sibirischi Spatze, Stelze oder verschidnigi Schwirle beobachte.
D'Insle ghört sit 1954 zu dr National Trust for Scotland.
Hützutags wohne 69 Lüt dört und läbe vo dr Fischerei, dr Landwirtschaft und vo sälber gschtrickte Pulis.
Karlsruher Linie
Karlsruher Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Zämmefassig vu Isoglosse gnännt, wu in dr eltere Literatur as Gränze zwische dr mitteldytsche un dr oberdytsche Dialäkt aagsääne wore isch.
D Karlsruher Linie isch gnännt wore no dr Stadt Charlsrue, wu si sidlig dervu iber dr Ryy goht.
Im Weschte bstoht d Karlsruher Linie us dr Ainhaitsplurallinie (mähe/mähet-Linie), wu di siidfränkische zwoofermige Pluralforme (mähe - mäht - mähe) vum Ainhaitsplural im Oberryyalemannisch (mähe - mähe - mähe) bzw. im Schwebisch (mähet - mähet - mähet) drännt, un im Oschte us dr euch-enk-Linie, wu s oschtfränkisch euch vum bairische enk drännt. Weschtlig vu Charlsrue/Ettlinge wird d Karlsruher Linie furtgfiert mit dr Speyerer Linie.
Verlauf
D Karlsruher Linie drännt sich bi Waißeburch vu dr Speyerer Linie un goht derno zwische Charlsrue un Ettlinge iber dr Ryy un dodermit iber di dytsch-franzesisch Gränze. Vu Ettlinge uus goht si iber Neuenbürg - Esslenge-Weil – Sachsenheim – Bönningheim – Murrhardt bis uf Oettingen. Dää Abschnitt entspricht dr mähe/mähet-Linie.
Eschtlig vu Oettingen goht d Karlsruher Linie dr euch/enk-Linie noo iber Weissenberg – Abenberg – Allerberg – Nürnberg – Hersbruck – Auerbach un Goldernach. Bi Wunsiedel chunnt si an di dytsch-tschechisch Gränze un dodermit an di hitig Oschtgränze vum dytsche Sproochruum. Friejer isch si no wytergange iber Asch – Eger – Graslitz – Duppau bis uf Karlsbad.
E Dail Germanischte verlege d Karlsruher Linie au uf e nerdligeri Näbelinie vu dr euch/enk-Linie, di sognännt fränkisch-bairisch Plural-Linie. Die Näbelinie isch in dr Charte gstrichlet dargstellt.
Sandfelchen
Uussie
De Sandfelche gliicht em Blaufelche. Er isch e slibrige längliche Fisch, wo 55 bis 60 cm lang werd. Sin Rugge isch heller as bim Blaufelche und sini Flosse sind eener grau gfärbt.
Verbraitig
De Sandfelche isch en endemischi Art, wo nume im Bodesee haimisch isch. Er chunnt bsunders im Undersee vor, aber au im Obersee,
Lebeswiis
De Sandfelche isch e Bodefisch, wa a flache Stelle i Uufernööchi lebt und Würmer, Schnegge, Muschle und Insekte fresst. D Laichzitt goot vo Endi November bis in Dezember und de Laich werd a flache Stele abglait, won e chiisige Grund hend.
Raggal
Rakool (amtlich Raggal) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Großes Walsertal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Rakool lit uf 1.015 Meter Höhe im Große Walsertal. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 13,1 % Landwirtschaftsfläch, 36,0 % Wald, 49,6 % Alpa, 0,3 % Sidlungsfläche und 1,0 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Rakool ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1387 als Rungäl. Ab ca. 1300 hond si Walser in dr Region aagsidlat.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Rakool khört zum Walserdütsch.
Bistum Feldkirch
S Bistum Fealdkirch isch e römisch-katholischi Diözese z Östriich, wo für s Bundesland Vorarlberg zueständig isch (mit Usnahm vom Gebiet vo de Territorialabtei Wettige-Mehrerau). Si het ire Sitz z Fealdkirch und ghört zur Chileprovinz Salzburg.
Gschicht
S Land Vorarlberg het ursprünglich im Süde zum Bistum Chur ghört, im Norden zum Bistum Konstanz und im Nordoste zum Bistum Augschburg. De Kaiser Joseph II. het erfolglos de Iifluss vo de nid-habsburgische Diözese uszschalte. Erst 1816 hend s Bistum Chur und 1819 s Bistum Konstanz müesse iri Aateil a s Bistum Brixe abträtte. Z Vorarlberg isch nume es Generalvikariat mit em Sitz z Fealdkirch errichtet worde und d Generalvikär sind au Weihbischöf gsi.
Wo nach em Erste Wältchrieg das z Südtirol glägende Brixe zu Italie cho isch, sind 1921 die z Östriich glägene Gebiet vom Bistum Brixe in e eigni Apostolischi Administratur Innsbruck-Fealdkirch (zerst Fealdkirch-Innsbruck) überfüehrt worde, wo ab 1925 em Heilige Stuehl diräkt understellt worden isch.
Am 6. August 1964 het de Papst Paul VI. i synere Summerresidänz z Castel Gandolfo drü Bulle underzeichnet:
Am 8. Dezämber 1968 het de Papst Paul VI. denn mit de Bulle Christi caritas d Diözese Fealdkirch errichtet. Voruusgange isch e staatsvertraglichi Regelig mit Östriich. Di fiirlichi Proklamation isch am 14. Dezämber 1968 erfolgt. De Bruno Wechner isch de ersti Fealdkirchner Bischof worde.
Arbetsbereich
S Ehe- und Familiezentrum bietet Ehevorbereitig und Familiebegleitig mit natürlicher Empfängnisregelig. Denn gits de Diözesani Arbetschreis für Homosexuelle-Pastoral, Gruppe für Alleierziehendi und Gigagampfa(r), den Bereich Jugend und Liebe Wolke 6 und allgemeini Ehe-, Familie- und Läbesberatig.
D Stiftig plan:g vom Bistum engagiert sich im Bereich vo de Entwickligszämenarbet.
Feldbach (Oberelsass)
Falbi (frz. Feldbach, dt. Feldbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Falbi lijt ìm Sundgöi, zwelf Kilometer sìdlich vun Àltkìrech un rund 30 Kilometer weschtlich vun Basel. D Gmeind lijt am glichnàmige Bàch, wie z Hìrsinge ìn d Ill mìndet. Z Falbi fàngt dr Romànisch Stroß vum Elsàss (Route Romane d’Alsace) àn.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Falbi ìsch. Falbi ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Falbi ghert zem Hochàlemànnisch.
Vasperviller
Vasperviller (lothr. Woschperwiller, ditsch Wasperweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Vasperviller lijt rund elf Kilometer sìdlich vun Sarrebourg àn dr Rote Sààr uf re Heche zwìsche 275 un 374 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Hef La Marcarerie (dt. Meierei) un La Rouge Eau (Rotwasser).
Gschìcht
Vasperviller ìsch ìm Drissgjehrije Kriej gschlìsse un vun dr Inwohner verlon worre. Erscht ìm 18. Johrhundert ìsch s Dorf wìderbsidelt worre.
Ìm Johr 1661 ìsch s Gebiet züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vasperviller ìsch. Vasperviller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vasperviller ghert zem Lorrain.
Orschweiler
Orschwiller (frz. Orschwiller, dt. Orschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Orschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 768.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Orschwiller ìsch. Orschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Orschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Steinmar
s Läbe
D Forschig vermuetet, dr Minnesänger sig identisch mit em Ridder Berthold Steinmar vo Chlingnau, wo i der zwöite Helfti vom 13. Joorhundert urkuntlech meermols i verschidene Archyv z Chlingnau, z Sankt Bläsi, z Rhyfälde, z Basel, z Beugge, z Säckinge und z Waldshuet bezüügt isch. . Dr Steinmar isch e ridderleche Dienschtmaa, e Ministeriaal vom Minnesänger Walther vo Klinge gsi und er het mit däm zäme zu dr Gfolgschft vom König Rudolf I. vo Habsburg ghört.
Donautalbahn (Baden-Württemberg)
Di Schwôbischi Donaudalbaan isch è Ysèbaaschtreggi vo Ulm uff Immèdingè, wo gröschtedeils eingleisig un witgehend nit elegtrifizyrt isch. Si isch 133,8 Kilometer lang und wörd au als Donaubaan bezeichnèt. Bekannt isch d Streggi bsunders wègèm Abschnitt im Naturpark Obberi Donau, wo si vo allem bi Radtourischtè belièbt isch. Diè Württèbärgischi un diè Badischi Staatsysèbaanè hèn d Streggi als Deil vo voschidènè Ysèbaabrojèkt zwǜschè dè Johr 1865 un 1890 baut. Dè Bau vom Abschnitt zwǜschè Duttlingè un Inzigkoffè hèt dè dütsche Generalschtaab durrègsetzt, für sellèn hèt d Donaudalbaan als strategischi Baan für dè nôgschste Chrièg mit Frankrych hèt diènè söllè. Sit 1901 isch d Donaudalbaan in Vobindig mit dè Höllèdalbaan Deil vo dè übberregionalè Ysèbaavobindung vo Ulm uff Fryburg. D Donaudalbaan mit irè Bruggè, Stellwärch, Böschungè, Wärterhüsle, Dunnels un diè nõch jewyls badischer odder württèbärgischer „Philosophy“ erbautè Baanhööf isch hüt è ydraits Kulturdenkmòl, dè Obberbau mit dè Schinnè vo dè Baanschtreggi Inzigkoffè-Duttlingè isch allerdings nit gschützt.
Steinmar
s Läbe
Dr Ridder vo Steinmar isch öppedie z Stroossburg gsi, wie me us de Urkunde weiss. Im Stroossburger Münschter stoot es alts chlyses Figürli, wo d Inschrift Stei[n]mar treit und schynt s sognänte Herpschtlied vom Minnesänger adüütet, es Trinklied, wo vermuetlich i dr Landschaft am Oberrhy populäär gsi isch. Au s Bild vom Ridder Steinmar i dr Zürcher Liederhandschrift, em Codex Manesse, zeigt en als Maa, wo Fröid am Trinke und Fäschte gha het.
Donautalbahn (Baden-Württemberg)
Streggèvolauf un Uusbau
D Donaudalbaan zièt sich übber vir Landchreis un diè kreisfreii Stadt Ulm. D Streggi isch in insgsamt vir Vokeersvobünd integryrt. Z Ulm, im Alb-Donau-Chreis sowiè im Landchreis Biberach, also zwǜschè Ulm Hauptbaanhof un Rièdlingè, volauft d Streggi im Berych vom Naavokeersvobund (DING). Im Landchreis Sigmaringè, wo d Streggi zwǜschè Herbertinge un Beuron s Dal durchquert, isch si i dè Vokeersvobund Neggar-Alb-Donau (NALDO) ygliderèt. Zwǜschè Fridingè un Geisingè volauft d Donaudalbaan durch dè Landchreis Duttlingè un dèm sin Vokeersvobund TUTicket.
Bi dè Donaudalbaan handlèt s sich um è Hauptbaan, wo nit elegtrifizyrt isch un – mit Uusnaam vom Abschnitt Ulm Hbf–Hèrrlingè – durchgehend eingleisig isch. Zwǚschè Ulm un Sigmaringè isch d Donaudalbaan für d Neigetechnig-Vokeer ertüchtigt.
Gränzproblematik un èrschti Initiativè zum Bau vo dè Baan
Èrschti Übberlegungè für dè Bau von èrè Ysèbaanschtreggi vo Ulm donauuffwärts sin i dè 1850er Johr entschtandè. Wiè a villè Ortè hèn sich auch i dè Städt un Gmeindè a dè Donau nõch Ysèbaakomitees gründet, wo sich für dè Bau von èrè söttigè Streggi ygsetzt hèn. 1861 sin 17 vo sellnè Ysèbaakomitees mit èrè Dènkschrift a d Öffentlichkeit gangè, wo sich d Schrift für è Oscht-Wescht-Vobindig vo Ulm übber Ehingè, Mèngè, Meßkirch un Singè is schwizerische Schafuusè mit Aaschluss nõch Duttlingè sowiè a diè nõ i dè Blaanungsphasè befindlichè Schwarzwaldbaan starkgmacht hèn. Au isch zuè sèllèrè Zit dè Bau von èrè Ysèbaanlinniè dè Donau nõch als Deilschtugg von èrè europäischè Magischtralè vo Wyn nõch Paris diskutyrt worrè. Well è Ysèbaaschtreggi vo Ulm nõch Wyn z Aafang vo dè 1860er Johr schu bschtandè hèt un Paris im Oschtè schu mit Chaumont vobundè gsi isch, isch èn Luggèschluss vo Ulm dè Donau nõch bis Donaueschingè un witer durch dè Schwarzwald nõch Friburg im Briisgau, übber dè Rhy un d Vogesè nõch Chaumont als kürzeschti Vobindung zwǜschè Paris un Wyn diskutyrt un bsunders au vo Städt a dè Donau nõch propagyrt worrè. Nebbè dè erheblichè topografischè Brobleem, wo dè Bau von èrè söttigè Baanschtreggi mit dè Mittel vo de dõmòligè Zit voursacht hett, sin diè Huufè Staatsgränzè dezuè chò, wo bi nèrè söttigè Streggèfüürung übberquert wörrè hettèt müèsè.
1865–1873: Bau vo dè Abschnitt Ulm–Sigmaringè un Duttlingè–Donaueschingè
Württèbärg hèt deshalb znägscht chlyräumiger blaant un sich in Vohandligè mit Preußè un Baddè s Rächt gsicherèt, bis is preußische Sigmaringè bauè z dürfè un z Mèngè durch d Hegau-Ablachdal-Baan Aaschluss a s baddische Streggènetz un asè a dè weschtliche Boddèsee z erhaaltè. Am 28. April 1865 hèt dè württèbärgische Landdaag denn s entschprèchende Gsetz bschlossè, wo dè Bau von èrè Ysèbaaschtreggi vo Ulm übber Blau, Ach un Schmièch bis Ehingè un denn witer dè Donau entlang bis Sigmaringè vorgsää hèt. Diè erheblich chürzeri un koschtègünschtigeri Variantè von èrè Baanschtreggi, wo z Erbach vo dè scho fèrtiggschtelltè schwôbischè Südbaan abzwygt und sich konsequènt am Lauf vo dè Donau orièntyrt hett, isch abber zgunschtè von èm Aaschluss vo Blaubeurè un Schelklingè a d Ysèbaan voworfè worrè. Uusschlaggèbend für selli Entscheidung isch dè Yfluss vom dõmòligè Blaubeurer Abgordnetè Ferdinand vo Steibys gsi, dè druff hy d Ehrèbürgerrächt vo dè Stadt Blaubeurè erhaaltè hèt. Dè Büèz a dè Streggi hèt no im Johr 1865 aagfangè. Am 13. Juni 1868 isch dè Abschnitt zwǜschè Ulm un Blaubeurè im Vokeer übbergää worrè. 1869 hèt mò Ehingè erreicht, 1870 isch d Streggi schu bis Scheer a dè württèbärgisch-preußischè Gränz fèrtiggschtellt gsi, wa dè Könnig Karl I. als Aalass für è Sunderfaart gu Mèngè gnö hèt. Für diè zaalrychè Dunnel un Donaubruggè hèt diè Könniglich-Württèbärgischi Staats-Ysèbaan bsunderi Büèzer uss Italiè aagworbè. Dè Dütsch-Französische Chrièg vo 1870/71 sowiè Brobleem bim Bruggèbau hèn d Inbetrybnaam vom Rèschtschtugg vo Scheer uff Sigmaringè no bis 1873 vozögerèt.
Schu wo diè Könniglich-Württèbärgischi Staats-Ysèbaan 1868 dè èrschtè Abschnitt vo dè Donaudalbaan vo Ulm nõch Blaubeurè in Bedryb gnõ hèt, isch dè Büèz vo dè Baddischè Staatsysèbaan a dè Schwarzwaldbaan vo Singè gu Offèbürg wit fortgschrittè gsi. Schu am 15. Juni 1868, zwei Dääg nõch dè Inbedrybnaam vom Abschnitt nõch Blaubeurè, hèt diè Badisch Staatsysèbaan dè Abschnitt vo dè Èngè gu Donaueschingè, wo sich zwǜschè Immendingè un Donaueschingè ebbèfalls am Lauf vo dè obberè Donau orièntyrt hèt, im Vokeer übbergää. Württèbärg hèt dè baddischè Ysèbaabuèz im Schwarzwald gnau beobachtet un wôrenddessè s Zyl formulyrt, si Ysèbaanetz a diè baddischi Schwarzwaldbaan aazbindè. Selli Vobindig hèt allerdings znägscht nit durch è Volängerung vo dè Donaudalbaan vo Sigmaringè zum baddischè Aaschlusspungt z Immendingè gmacht wörrè söllè, wa schu früèzitig è Vollèndig vo dè Donaudalbaan bedütet het. Württèbärg hèt villmee druff gsetzt, diè hütig Naggar-Alb-Baan, wo z Plochingè vo dè Filsdalbaan abzwygt isch un wo znägscht Reitlingè, denn Tybingè un 1867 als Obberi Neggarbaan scho Rottèburg am Neggar erreicht hèt, witter übber Horb un Rottwyl durch s Neggardal Richtig Südweschtè un asè a diè württèbärgisch-baddischi Staatsgränz z füürè, wo mò a d Schwarzwaldbaan aaschlièßè hèt wellè. È Witerfüürig vo Reitlingè übber diè Schwôbischi Alb isch zwar au realisyrt worrè, s isch abber absääbar gsi, dass dè Albtrauf z steil isch für è leischtungsfähigi Vobindig dirèkt i dè schwôbischè Deil vom Donaudal, anderscht gsait, diè kürzescht Streggi hèt nit fungtionyrt. Nebbè ènèrè Streggi vo Rottwyl uff Villingè, wo èn Umwäg in Richtung Immèdingè het muèsè in Kauf nää, hèt mò vo Rottwyl uusgehend au è Streggi nõch Duttlingè baut, wo am 15. Juli 1869 erreicht worrè isch. D Entscheidig für d Gäubaan isch uff dè schwôbischè Sitè au vom Wunsch drait worrè, zwǜschè Rottwyl un Immèdingè so wit wiè möglich uff württèbärgischem Gebiet z blybè. Vo Duttlingè hèt Württèbärg sini Aaschlussbaan a d Schwarzwaldbaan durch s Donaudal bis Immendingè witter gfüürt, wo am 26. Juli 1870 uffgmacht worrè isch. Intressant a sèllèrè Vobindig isch diè Datsach, dass vo dè Duttlinger Weschtuusfaart bis zu dè Immèdinger Oschtyfaart diè ganz Streggi uff baddischem Gebièt lyt, well si hauptsächlich uff dè Gemarkig vo dè Gmeind Mööringè z ligè chò isch. Dõmit isch dè Donaudalbaan-Abschnitt vo Duttlingè nõch Immendingè als württèbärgischi Vobindungsbaan zu dè Schwarzwaldbaan fèrtiggschtellt worrè.
Im Johr 1873 hèt s dõdemit è Baanschtreggi Ulm–Sigmaringè sowiè è Baanschtreggi Duttlingè–Donaueschingè gää. S Vobindigsschtugg Duttlingè–Sigmaringè hèt abber no gfäält.
1873–1890: Dè Luggèschluss uff milidärischem Drugg
Obwoll d Donaudalgmeindè zwischen Sigmaringé un Duttlingè sowiè d Stadt Duttlingè sèlber immer widder uff dè Bau vo dèrrè Baan drängt hèn, hèt sich einewäg übber mee als zee Johr zimli wènnig duè. Nu dè 5,1 Kilometer lange Abschnitt zwǜschè Sigmaringè un Inzigkoffè hèn diè Königlich Württèbärgischè Staats-Ysèbaanè baut, er isch 1878 fèrtiggmacht worrè. Zyl deby isch wellèwäg gsi, d Luggè zwǜschè Duttlingè un Sigmaringè z schlièßè un asè dè Bau vo dè Donaudalbaan z Ènd z füürè. Villmee isch au dè Bau vo sellèm Deilschtugg èn Reschtè von èm anderè Ysèbaabaubrojèkt: Württèbärg hèt Preußè vodraaglich zuègsicherèt, è Ysèbaaschtreggi vo Tybingè übber diè hohèzollerisch-preußischè Hechingè, Balingè un Ebingè is hohèzollerische Sigmaringè z bauè. Bi dè letschtè Bauabschnitt vo Balingè nõch Sigmaringè isch mò z Inzigkoffè uff s Donaudal droffè un hèt vo dört donauabsi zum Èndpungt uff Sigmaringè gfüürt. D Luggè vo dè Donaudalbaan zwǜschè Inzigkoffè un Duttlingè isch abber witerhy blibbè.
Sell hèt sich èrscht denn grundlegend gänderèt, wo sich Mitti vo dè 1880er Johr dè dütsche Generalschtab für d Streggi z intressyrè aagfangè hèt. D Generalidät hèt dõdeby vo allem d Erfaarig vom Dütsch-Französischè Chrièg 1870/1871 vor Augè ghaa. D Ysebaa hèt sich i sellèm Chrièg als üßerscht hilfrych erwisè, un für dè Fall von èm witerè Chrièg gegè Frankrych isch mò devò uus gangè, dass è leischtungsfähigi Oscht-Wescht-Vobindig für èn Sièg unabdingbar sig. Problematisch für d Milidärs isch dõdeby bsunders dè Nõchschub vo Truppè un Gräät vo Bayern un Württèbärg is 1871 annektyrte Elsass gsi. Dõdefür isch è Schinnèvobindung vo dè Bundesfeschtung Ulm zu dè Feschtung vo Belfort im Obberelsaß vo zentraler Bedütung gsi. D Hochrhybaan, wo dõfür zur Vofüègig gschtandè isch, hèt abber durch dè Kanton Schaffuusè sowiè durch Basel un dõdemit durch Schwizer Gebièt gfüürt. È milidärischi Nutzig vo sellèrè Streggi isch im Staatsvodraag zwǜschè Baddè un dè Schwiz schu 1865 uusgschlossè worrè. Selli Linniè isch asè im Chriègsfall unbruuchbar gsi. Dè dütsche Generalschtab hèt deshalb Übberlegigè aagschtellt, è Sischteem vo strategischè Umgehigsbaanè z etablyrè, um Schwizer Territorium im Chriègsfall nit z tangyrè. I sellèm Zämmèhang isch dè Bau vo dè Streggi Inzigkoffè–Duttlingè intressant worrè, èn potentiellè Deil vo sellèm milidärisch motivyrtè Baansischteem.
Dõdeby hèt diè Streggi Ulm–Sigmaringè–Inzigkoffè bis Duttlingè volängerèt wörrè un denn übber diè schu eksischtyrendi Streggi gu Immendingè witergfüürt wörrè söllè. Des hèt è Streggi für d Umgehung vom Kanton Schaffuusè bis Obberlauchringè hèt söllè entschtõ lõ, wa zum Bau vo dè Wuètèdalbaan gfüürt hèt, im Härzschtugg vom Kanonèbäänli-Sischtem z Südbaddè. Vo Waldshuèt bis Brènnèt hèt mò d Hochrhybaan bruuchè chönnè, wo i sellèm Abschnitt uusschlièßlich uff dütschem Territorium volauft. Z Brènnèt isch denn d Hochrhybaan volõ worrè, um d Agglo vo Basel grossräumig z umgõ, woby mò übber Schopfè gangè isch, wa dè Bau vo dè Weeradalbaan zu Folg ghaa hèt. Vo Schopfè bis Lerrach isch mit dè Wysèdalbaan widder è eksischtyrendi Streggi vowendèt worrè, ab Lerrach hèt s denn no d Gartèbaan bis Wyl am Rhy un d Palmrainbaan witter übber d Gränz uff Saint-Louis im Obberelsaß bruucht, wo s Aaschluss nõch Belfort gää hèt. Uff milidärischè Drugg isch es zum Bau vo sèllènè Kanonèbäänli z Südbaddè chõ. 1887 hèt dè Generalschtab dè Lüggèschluss zwǜschè Inzigkoffè un Duttlingè vodraaglich abgsicherèt un am 26. Novembèr 1890, 15 Johr nõch èm Staatsvodraag zwǜschè Württèbärg un Baddè, hèt mò d Streggi yweiè chönnè. Sell isch mit èrè Sonderzug-Faart bassyrt, a dèrrè nebbè m württèbärgischè Minischterbräsident Hermann von Mittnacht, baddischi un hohèzollerischi Vodrètter un vo allem füürendi Generäl vom dütschè Generalschtab deilgnõ hèn. S Dütsche Rych, dèmm sini Generäl am meischtè dè Bau vo dèrrè Streggi forcyrt hèn, hèt èn Großdeil vo dè Baukoschtè uffbrocht. Abber au Württèbärg, wo è großes ziviles Intresse am Luggèschluss zwǜschè Duttlingè un Inzigkoffè ghaa hèt, hèt sich mit erheblichè Mittel draa bedeiligt. Dè Bau vo dè Donaudalbaan isch um 1890 mit Hǜlf vo italiènischè Gaschtarbeiter durrèzogè worrè.
1890–1950: Zwǜschè Uusbau un Chriègszerschtörig
Mit dè Fèrtigschtellung vo dè Höllèdalbaan vo Donaueschingè nõch Fryburg 1901 isch èrschtmòlls diè schu i dè 1850er Johr diskutyrti Vobindung vo Ulm nõch Fryburg möglich worrè, wo ab 1909 durch Eilzüüg hèrgschtellt worrè isch, wo ab 1912 deilwys sogar bis Colmar gloffè sin. Ußerdèm, hèn ab 1913 au Schnellzüüg vo Münchè übber d Donaudalbaan nõch Fryburg vokeert. Selli Züüg hèn deilwys sogar Spyswägè deby ghaa. D Durchschnittsgschwindigkeit uff dè Donaudalbaan isch abber trotz sellèrè Fèrnvokeerfungtion mit normalerwys unter 50 Kilometer bro Stund minim gsi. Trotz einigè Yschränkungè wôrend dè Wältchrièg isch dè Fahrblaan mit erè Mischung uss langlaufendè Eil- un Schnellzüüg sowiè Naavokeerszüüg, wo uff allnè Stationè ghaaltè hèn, bis 1945 relativ stabil gsi. Zum Ysatz isch znägscht bsunders diè Schwõbischi Fc chò, wo no bis Mitti vo dè 1920er Johr dè Bedryb vo dè Donaudalbaan bräägt hèn. Ab ca. 1926 sin selli durch d DR-Baureiè 38.4 abglöst worrè isch. Zwǜschè 1929 un èm Ènd vom Zweitè Wältchrièg hèn mit dè Baureiè 24 moderni Faarzüüg dominyrt. Dè Güètervokeer hèt wäge dè no gringè Induschtrialisyrig a dè Streggi nu è marginali Bedütung gha.
Gegè Ènd vom Zweitè Wältchrièg hèt dè alliyrte Luftchrièg gegè Dütschland au d Städt a dè Donaudalbaan erreicht. Im Dezembèr 1944 hèn alliyrti Bombervobänd dè Ulmer Hauptbadnhof sowiè dè Söflinger Rangyrbaanhof vollständig zämmèglait. Schweri Yschlääg hèt s 1944 au am Mengener un Duttlinger Baanhof gää. D Streggi sèlbscht isch abber nu lycht kabutt gmacht worrè un isch fascht bis Chriègsènd mit Yschränkungè befaarbar gsi. Schwèri Schäddè hèt degegè 1945 d Weermacht aagrichtet wo si sich uff èm Rückzug befùnde het. Selli hèt è baar Ysèbaabruggè gschprèngt un asè èn durchgängigè Vokeer uff dè Donaudalbaan bis 1950 unmöglich gmacht. Deilschtreggè sin abber schu ab 1946 widder bediènt worrè.
Sit 1950: Zwǜschè Ruggbau un Aagebotsvobesserungè
Bis 1963 isch diè T 5 für d Beschpannung vo dè Naavokeersleischtungè vo Bedütig gsi, wa ab 1961 mee un mee d DR 64 übbernõ hèt. S Güètervokeersuffchò isch wiè schu vor èm Zweitè Wältchrièg minim gsi un isch bis 1976 normalerwys durch d DR 50 bewältigèt worrè. Ab 1969 hèt diè diselbedribbeni V 90 d Baureiè 50 schrittwys abglöst. Sit dè 1950er Johr sin abber voeinzelt au Diseldrybwägè im Personèvokeer zum Ysatz chò. Als èrschtes Diselfaarzüüg hèt dè VT 60 d Donaudalbaan befaarè. Ab 1961 sin diè i dè 1970er Johr dominyrendè Uerdinger-Schinnèbus-Einheitè dezuè chò. Selli sin bis 1995 uff dè Donaudalbaan vokeert, sin abber ab 1988 zuènèmmend durch d DB 628 ersetzt worrè sin, wo bis zum Aafang vom neuè Johrdausend èn Großdeil vom Bedryb uff dè Donaudalbaan erfüllt hèn un in gringem Umfang bis hüt im Ysatz sin. D V 160 hèt ab 1966 vill vo dè langlaufendè Züüg übbernõ, ab 1975 isch d DB 218 dezuè chò.
Am 25. Dezembèr 1959 sin uff dè Donaubrugg bi Guètèschtei d Personèzüüg P 3400 un P 3421 frontal zämmè dätscht. Ursache isch gsi dass beidi Lokfüürer wiè au d Zugfüürer übbersää hèn, dass wegè dè Weihnachtsfièrtig nõch èm Sunntigsfaarblaan gfaarè worrè isch un si sellèwäg z Thyrgartè d Chrützung mit èm Gegèzug hättet abwartè müèsè. Bi sellèm Frontalzämmèschtoß uff dè Brugg isch dè èrscht Wagè von einè Zug uffgschtigè un hèt dè Füürerschtand vo dè stòò blibbènè Tenderlok 75 048 vodruggt. Dè Lokfüürer isch ums Läbbè chò, drei witeri Ysèbaaner sin schwèr voletzt worrè. Nu wegè dè relativ gringè Gschwindigkeit vo beidnè Züüg isch keins vo beidnè Faarzüüg vo dè Brugg abbèkait.
Dè Faarblaan vo dè 1950er Johr hèt im Bedryb glichè, wo s scho vor 1945 gää hèt. Durchgängigi Züüg vo Ulm nõch Frankrych hèr sin allerdings èbbèso wägghait wiè ab 1953 dirèkti Züüg vo Münchè übber Ulm nõch Fryburg, wo ab 1954 mit èm Kleber-Exprèss übber Memmingè–Aulèdorf–Herbertingè un nit übber Ulm gfüürt worrè sin.
Personèvokeer
S vokeerèd im Zwei-Stundè-Tagt Interregio-Exprèss-Züüg (einzeln au RE-Züüg) zwǜschè Immendingè un Ulm. Selli Züüg faarèd ab Immendingè übber d Schwarzwaldbaan un d Höllèdalbaan witer uff Neuschtadt im Schwarzwald. Zitvosetzt dezuè bediènèd Regional-Exprèss-Züüg ebbèfalls im Zwei-Stundè-Tagt dè Abschnitt vo Sigmaringè gu Ulm, asè git s zwǜschè Sigmaringè un Ulm èn Stundè-Tagt. Im Abschnitt vo Ehingè nõch Ulm voschtärkèd stündlich faarendi Regionalbaan-Züüg sebbèn Stundè-Tagt nomòl. D Regionalbaanè wörrèd ab Ulm übber d Illerdalbaan uff Memmingè durrèbundè. Uff dè Deilschtreggi zwǜschè Ehingè un Ulm hèrrscht somit mit zwei Züüg bro Stund pro Richtig èn zimli dichtè Vokeer. Ähnlich dicht isch dè Vokeer au zwǜschè Herbertingè un Sigmaringè, wo d Züüg vo dè Zollèrèalbbaan, wo im Abschnitt Sigmaringè–Aulèdorf stündlich vokeerèd, im Stundè-Tagt d Regional-Exprèss-Züüg Neuschtadt–Ulm un Sigmaringè–Ulm ergänzèd.
Alli Züüg uff dè Donaudalbaan mit Uusnaam vo dè Ringzüüg sowiè èm Naturpark-Exprèss, wo d Hohenzollerischè Landesbaan (HzL) bedrybt, bedrybèt Dochtergsellschaftè vo dè Dütschè Baan. D Durchschnittgschwindigkeit vo dè langlaufendè Züüg vo Neuschtadt gu Ulm bedrait uff dè Donaudalbaan zur Zit widder unter 70 Kilometer bro Stund un isch i dè letschtè Johrzeent nimmi aagschtigè.
Güètervokeer
D HzL bedrybt è bitzeli Güètervokeer übber witi Deil vo dè Streggi. Zwǜschè Sigmaringèdorf un Ulm bruucht d HzL d Streggè bsundere für Salztranspört. Fèrner transportyrt d HzL Güèter für s Tanklager vo dè Tyczka Totalgaz z Sigmaringè, für s Hammerwärch Fridingè, s Sägewärch Börsig, ebbèfalls z Fridingè, sowiè für s Schredderwärch z Hèrbèrtingè. Zemènt wörrèd vo Dotterhuusè uss Ganzzüüg i d Schwiz transportyrt.