cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rätoromanische Sprache
Etablierig als kantonali Amts- un Schuelsprooch ab 2001
Im Juni 2004 isch e zweiti Petition aa de Grossroot grichtet worde, wo vo öbe 180 Persönligkeite unterzeichnet worde isch. Dezue hen au viili romanischi Intelektuelle un Kulturträger ghört, un viili wo ursprüngli Befürworter vum Rumantsch Grischun gsi sin. Es isch gforderet worde, s Konzept Haltiner wiider uffzgryyfe, un de Lehrmittelentscheid zruggznee, demit nit in d Kulturautonomi vo de Gmeie yygriffe wird. D Petitionär hen gfürchtet, dass de Entscheid dezue fiert, dass statt em Rumantsch Grischun, vo de Gmeie Dütsch als Schuelsprooch yygfiert wird, un hen druff hygwyyse dass di romanischi Kultur dur d Idiom wytergee wird, un nit dur e gmeinsami romanischi Schriftsprooch wyl es kei gmeinsami romanischi Identität gäb. S Rumantsch Grischun dät wäge däm s Romanisch schweche statt sterche. De Grosse Root het es aber abgläänt, de Entscheid no emool z diskutiere.
Diamant
Beschrybig
S Gwicht vo äinzelne Diamante wird dradizionell in Karat aagee. Das isch en Äihäit, wo exakt 0,2 Gramm entspricht.
Rätoromanische Sprache
Etablierig als kantonali Amts- un Schuelsprooch ab 2001
Im Dezämber 2004 isch schliessli en Regierigsbschluss zur Yyfierig vum Rumantsch Grischun als Schuelsprooch gfasst worde. Er gseet drei Etappe vor: „Rumantsch Grischun passiv“, „Rumantsch Grischun aktiv“ un „pädagogische Weiterbetreunung“. D Yyfierig söll in drei Variante erfolge: „Pionier“, „Standard“ un „Konsolidierung“. D Gmeie chönne also sälber feschtsetze, wenn si die Variante yyfiere. De Entscheid, dass ab 2005 d Lehrmittel numme no uff Rumantsch Grischun ussegee werde, isch nit gäänderet worde. Bsunders d Engadiner Lehrerschaft isch empört gsi, dass ihri Meinig vo de Regierig ignoriert worde wär. D Lehrer uss Mittelbünde sin dergege z friide gsi, un in de Surselva sin wenig Reaktione luut worde, was je nooch Position als Zuestimmig oder Resignation gwertet wird.
Zwüsche de Schueljoor 2007/2008 un 2009/2010 hen ingsamt 40 sognannti „Pioniergemeinden“ s Rumantsch Grischun als Schuelsprooch in de 1. Klass yygfiert. Die 40 Gmeie finde sich vorallem im Münstertal, z Mittelbünde un in de Gegend um Ilanz. In 41 Gmeinde im Engadin un im grööschte Deil vo de Surselva wird dergege wyterhin im Idiom unterrichtet. Was mit denne Gmeie passiert, wo s Rumantsch Grischun überhaupt nit yyfiere wenn, isch nit klar. Rächtlich isch es nit mögli, si dezue z zwinge, wyl d Waal vo de Schuelsprooch z Graubünde e Kompetenz vo de Gmeie isch.
Diamant
Vorchoo und Brodukzioon
Die grösste Diamantlaager befinde sich in Russland, Afrika, bsundrigs in Südafrika, Namibia, Angola, Botswana, dr Demokratische Republik Kongo und Sierra Leone, in Australie, Kanada und in Brasilie. M' het aber Diamante uf alle Kontinänt gfunde.
Rätoromanische Sprache
Romanischi Literatur un Kultur
D Romane hen im Mittelalter e rychi mündlichi Überlieferig gha, wo aber usser z. B. vum Lied Canzun da Sontga Margriata, praktisch nit erhalte isch. Verschriftet worde isch s Romanisch ab em 16. Joorhundert, wo vorallem religiösi Werch entstande sin (für mee Informatione, lueg uff de Abschnitt „Entwigglig vo de bünderromanische Schriftsprooche“). E rycheri nit-religiösi Literatur isch deno ab de Mitti vum 19. Joorhundert entstande, wo mit de Ruggbesinning uff s Romanisch wääred de „romanischi Renaissance“ zämmehanget. D Literatur uss dere Zit bestoot zumene grosse Deil uss Gedicht un Erzäälige, wo di romanischi Muettersprooch preise un lobe, un wo Theme uss de ländliche Kultur vum Romanisch bhandle. Au e hüüfigs Thema isch de Uffenthalt im Ussland vo de „Randulins“. Dernäbe sin au viili Übersetzige in s Romanisch gmacht worde. Wichtigi Oberländer Dichter uss dere Zit sin zum Byspil de Théodore de Castelberg (1748–1818), de Placidus a Spescha (1752–1833) oder de Gion Antoni Huonder (1824–1867). De bekanntescht Dichter aber isch de Surselver Giachen Caspar Muoth (1844–1906) uss Brigels, wo als de sproochgwandescht romanischi Dichter überhaupt gilt. Syni Gedicht un Ballade handle viilmool vum Romanische sälber, wie syn bekanntescht Werch „Al pievel romontsch“ (em romanische Volch):
E andri wichtigi Persönligkeit vo de romanische Renaissance isch de Caspar Decurtins (1855–1916) uss Trun, wo volchstümlichi Sage, Ballade, Lieder un mee gsammlet het. Wytri sin de Giachen Michel Nay (1860–1920), au vo Trun, wo in syne Roman s büürlichi Läbe beschrybe het, de Alfons Tuor (1871–1904) un de Gian Fontana (1897–1935) vo Flims vo für syni Roman bekannt worde isch. Unter de Oberländer Autore isch schliessli no de Maurus Carnot (1865–1935) vo Samnaun, wo zwar sälber de romanisch Dialäkt vo sym Heimetort nümmi gschwätzt het, aber z Disentis Romanisch als Fremdsprooch glehrt het. Er het Drame, Lyrik un Erzäälige mit Bezug zum ländliche Läbe verfasst. Usserdäm de Flurin Camathias vo Laax, wo viili Übersetzige gmacht het, un usserdäm mehreri Drame, Gedicht un Epe verfasst het.
Diamant
Vorchoo und Brodukzioon
D Wältbrodukzioon an Naturdiamant (öbbe dur d Rio Tinto Group) lit hüte bi öbbe zwanzig Donne bro Joor. Mit däm cha zur Zit aber nume no öbbe 20 % vom industrielle Bedarf deckt wärde. Dorum wärde immer mee sünthetisch broduzierti Diamante verwändet, wo mä d Äigeschafte von ene wie Zeechhäit, Kristallhabitus, Läitfähigkäit und Räinhäit genau cha festleege.
Rätoromanische Sprache
Romanischi Literatur un Kultur
Im Surmeirische Idiom isch bsunders de Alexander Lozza uss Murmarera wichtig.
D Clementina Gilli (1858–1942) vo Zuoz het mehreri grossi Werch vo de europäische Schriftsteller übersetzt, un unter em Pseudonym Clio au eigni Poesi verfasst. Wytri Engadiner Persönligkeite uss de romanischi Renaissance sin de Pfaarer Schimun Vonmoos (1868–1940) wo übersetzt het, un Gedicht un Erzäälige verfasst het, iim sini Frau Angiolina Vonmoos (1862–1955), de Gian Gianett Cloetta (1874–1965) vo Bergün oder de Eduard Bezzola (1875–1948) wo Drame, Komödie un Lieder übersetzt oder sälber verfasst het. De bekanntescht Engadiner Dichter aber isch de Peider Lansel (1863–1943). Er het sich 1906 als vermögende Maa zur Rue gsetzt un sich ganz de Dichtig gwidmet. Bekannt worde isch er nit numme in synrer Heimet sundern au international. Sälber het er öbe 200 Gedicht gschribe wo in Sammelwerch 1907 (Primulas), 1912 (La cullana d'ambras) un 1929 in sym Hauptwerch Il vegl chalamêr erschiene sin. Näbe sym eigne Werch het er au Anthologie vo romanischi Dichter veröffentlicht, wie zum Byspil La musa ladina (1910) un La musa rumantscha (postum 1950). Churz vor sym Dod 1943 het er als erschte Rätoromane de Grosse Schillerprys erhalte.
Noochem zweite Wältchrieg isch au d Veränderig vo de traditionelle romanische Umwält un d Moderne e wichtigs Thema worde. De Unterengadiner Andri Peer (1921–1985) gilt als eine vo de bedüütenschte moderne romanische Schriftsteller, wo di romanischi Literatur mit Yyflüss uss andri literarischi Strömmige ergänzt het. Mit sym neue Stil isch er debi am Aafang bi viilene uff Abläänig gstosse, un ersch spööter ganz anerkannt worde. En wytre isch de Cla Biert (1920–1981) vo Scuol, wo für syni humoristischi Erzäälige beriemt worde isch. Als Lyriker isch de Flurin Darms (1918–) vo Flond bekannt, un als Verfasser vo Erzäälige bsunders de Gion Battesta Sialm (1897–1977) un de Guglielm Gadola (1902–1961), beed vo Disentis. Ihri Erzäälige sin viilmool humoristisch un bhandle ländlichi Theme. Einer vo de bekannteschte zitgnössische Roman-Schriftsteller isch de Toni Halter (1914–1986) ussem Lugnez, wo in syne Roman historischi oder büürlichi Theme bhandlet het. Au dur Roman un Churzgschichte bekannt isch de Gion Deplazes (1918–) vo Sumvitg. De Jon Semadeni (1910–) vo Vnà isch dur syni Theaterstügg un Sketsch bekannt worde, un het usserdäm au no Prosa verfasst. Au für ihri Theaterstügg bekannt sin de Men Gaudenz, de Tista Murk (1915–1992) vo Müstair un de Carli Fry (1897–1956) vo Disentis.
In jüngster Zyt sind de Arno Camenisch (* 1978) vo Tavanasa mit sym Dütsch-Romanische Buech Sez Ner (2009) und d Leta Semadeni usem Engadin, wo ane 2011 der Pryys vo der Schwiizerische Schillerstiftig übercho het, überregional bekannt worde.
Bi de Chinder- un Jugendliteratur finde sich näbe viili Übersetzige au Orginalwerch wie d Biecher vo de Selina Chönz, em Clo Duri Bezzola (Kindels dal malom), em Göri Klainguti (Linard Lum), em Linard Bardill (Il guaffen gelg), em G. Netzer (Martin steiler, Annina, La princessa loscha), em Theo Candinas (La fuigia dil Stoffel) oder de Claudia Cadruvi (Capuns ed il stgazi dals Franzos). S Chinderbuech Uorsin vo de Selina Chönz isch als Schellenursli bis über d Gränze vo de Schwyz bekannt worde.
Organisiert sin di romanischi Schriftsteller in de Uniun per la Litteratura Rumantscha, wo syt 1990 jeds Joor die Dis da Litteratura veraastaltet. De Grossdeil vo de Schriftsteller schrybe bis hüt in de Idiom. S Rumantsch Grischun wird all mee au ygsetzt, so zum Byspil in de Übersetzige vo Chinderbiecher dur d Lia Rumantscha.
In de Musik hen Chöre im romanische Sproochbiet e langi Tradition. Näbe traditionelli Gsäng un Lieder wird s Romanisch au in moderni Musikgenre wie de Popmusik un em Hip-Hop ygsetzt, wo zum Deil überregional bekannt sin. Im Joor 1989 isch d Schwyz zum Byspil mitem romanische Lied Viver senza tei bim Grand Prix verträte gsi. Syt 2004 isch d Hip-Hop-Gruppe Liricas Analas mit ihrene romanische Teggscht au usserhalb vo Graubünde bekannt worde.
Romanisch in de Medie
D Televisiun Rumantscha sändet regelmässig uff SRF 1, un wird uff Dütsch untertitelt. So wird vo Mentig bis Frytig d Informationssändig Telesguard ussgstraalt. Am Samschtig bzw. Sunntig wird au s Chinderprogram Minisguard un d Magazinsändig Cuntrasts ussgstraalt. Usserdäm werde in unregelmässige Abständ d Sändige Controvers un Pled sin via un wytri Sändige produziert.
D romanischi Presselandschaft isch langi Zit regional uffgspalte gsi. In de Surselva isch Gasetta Romontscha erschiene, im Engadin Fögl Ladin, de Sutselva Casa Paterna/La Punt un im Surmeir La Pagina da Surmeir. Syt 1997 sin die Zitige bis uff La Pagina da Surmeir, in di überregionali Tageszitig La Quotidiana integriert, wo zue de Südoschtschwyz Mediegruppe ghört. In La Quotidiana wird in allene Idiom un uff Rumantsch Grischun publiziert. Usserdäm erschyne in de Engadiner Post zwoo Syte uff Romanisch.
Syt 1994 erschynt monatlich d Jugendzitschrift Punts.
Sproochbyspiil
D Fabel vum Fuggs un em Rabe vum Jean de La Fontaine in allene Idiom un em Rumantsch Grischun.
Umweltschutz
Umwältschutz isch e zämefassende Begriff für alles wo unterno wird zum Schutz und zum Erhalt vomene usglichene Ökosischtem.
S Zyl
Im Umwältschutz sis Zyl isch, s Klima z stabilisiere und die globali Erwermig z brämse, um euse Nookomme e läbenswärti, intakti Nowält z erhalte. Umwältschtörendi Yflüss und Beyträchtige, wie zum Byschpil Umwältverschmutzig, Lärm, Flecheversigelig und Flecheverbruch sölle gschtoppt und ydämmt, das heisst möglichscht vermyde wärde.
D Läbensqualitet und Gsundheit vom Mönsch und sim Umfäld (dr Wält um yn umme) söll möglichscht erhalte oder sogar verbessert wärde. Dorum muess au d Natur won eus umgit gschützt wärde. Dr Naturschutz und dr Umwältschutz hei dorum meischtens ganz änlechi Zyl, sälte gits Zylkonflikt.
S Bewusstsy
Vo 1960 a het me gmerkt, dass die mönschliche und induschtrielle Dätigkeite e schlechti Uswirkig chönne ha uf d Natur und uf d Umwält. Bsunders eusi verdreckte Bäch und Flüss und natürlich s grosse Fischschtärbe im Ry nach em Brand in ere chemische Fabrik in dr Schwyzerhalle hei es Umdänke brocht. Au s Ozonloch oder d Chemykataschtrofene z Seveso in Italie oder im indische Bhopal hei nodänklig gmacht. Umwält kennt keini Gränze, uf all Fäll keini vom Mönsch zogene. Dorum het me agfange das Problem an internazionale Umwältkonferänzene z diskutiere. Im Kyoto-Protokoll hei sich d Induschtrynazione Mängebegränzige und zytlichi Frischte gsetzt um d Produkzion und dr Usschtoss vo Stoffe z verringere, wo d Umwält zerstöre.
Die verschidene Umwältproblem
D Umwältproblem, uf die dr Umwältschutz reagiere muess leue sich in verschideni Kriterie yteile zum Byspil nach de betroffene Umwältberych oder au rüümlich
D Energy
Dr Hunger vom Mensch nach Energy isch s Hauptübel, wo d Umwält belaschtet und ihrer Zerschtörig Vorschueb leischtet. E vermerti Nutzig vo de verschidene erneuerbare Energye chönnti Abhilf schaffe. Es stekt no einiges in Wind, Wasserläuf, Ebbe und Fluet und im Energyliferant Nummer eis, d Sunne, wo dr Menschheit überall choschtelos es fascht unerschöpflichs Reserwuar vo erneuerbarer Chraft zur Verfüegig stellt. Au in sogenannte Abfäll schlummert seer vill Energy, wo me chönnti usehole.
D Zuekunft
Dr gröscht Usschtoss vo CO2 chunnt zur Zit vo de westliche Industrinazione im nordamerikanische Kontinänt und Europa. Mit ere schnäll wachsende Wirtschaft in vile Länder in Asie, wachst aber au dört d Umwältbelaschtig und s Bewusstsy für d Problematik isch no gringer as in de hochindustrialisierte Nazione, wo dr Energyverbruch (Strom, Heiz- und Trybschtoff) drotz aller Kritik immer no zuenimmt.
Philipp Rellstab
Dä Philipp Rellstab (* 28. Januar 1984 z Züri) isch en schwiizerisch-dänische Jazzmusiker (mitunter Trumpetä, Flügelhorn und Posuune), Bandschef, Komponischt und Arrangeur.
Musikalischä Werdegang
Dä Sohn vonere Dänin sich idä Nächi vom schwiizerische Züri ufgwachse. Scho früeh isch er dur d Schallplatte vu sim Grossvater mit äme breite Spektrum vo Jazz i Berüehrig cho.
Scho als Chind isch dä Rellstab dur sis musikalischä Talänt uufgfale und hed scho i däre Ziit i Schuolorcheschter und Jugendbands mitgschpiilt. Zerscht hed er sich bim Alois Kurmann uf de Posuune und dänn uf de Tuba usbilde lah. Scho zu däre Ziit het er sini Liebi zu dä Trumpetä entdeckt und het si, zerschtmal autodidaktisch, usgläbt. D Usbildig uf dä Trumpetä het er denn bim Jazzmusiker und Dirigänt, em Erwin Füchslin, gnosse. I vilne Meischterkürs, mitunter bim Simon Styles, bim Sam Pilafian und bim Roger Bobo het de Philipp Rellstab sis Schpiil uf de Tuba chöne verfiinere und sich als Jazztubischt en Name i dä lokale Szene gschaffe. Nach de Usbildig uf de Trumpetä und im Lauf vo dä letschte Jahr het die und s Flügelhorn Tuba langsam abglöst.
Zwüsched 1995 und 2008 isch dä Rellstab Mitgliid i diverse Orcheschter, mitunter bi dä Grenadiermusik Züri, sowie bi dä «Wood and Metal Connection» z Einsidlä gsii. I däre Ziit het er Märsch, A Cappella-Programm und unzähligi Bearbeitige vo bestehende Melodie für Blasorcheschter verfasst. Sit Mitti vo dä 2000er Jahr isch dä Bereich Komposition und Arrangement im Bereich Jazz und symphonische Blasmusik immer wichtiger worde.
Ab 2010 het sich dä Rellstab nachem Old Time Jazz und em Swing vermehrt em Smooth Jazz, wo au als Easy Listening bekannt isch, zuegwändet und isch uf di ziitgenössisch Strömig vom Jazz troffe. I däm Zämehang het er sich au meh uf s Flügelhorn und uf d Ventilposuune konzentriert. Er tritt hüüfig als Gaschtmusiker und Solischt i nationale und internationale Jazzorcheschter uf und het bereits mit Grössene wie em Dusko Goykovich zäme gschpilt.
Familie
Dä Rellstab het im 2011 d Gschtalteri und Fotografin, d Natasha Milojevic, ghürate.
Elke Brunnemer
D Elke Brunnemer (* 1. Oktober 1952 z Neckarbischofsheim) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Vu 2001 bis 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.
Uusbildig un Beruef
D Brunnemer isch z Adersbach uf d Grundschuel gang un derno uf s Gimnasium z Neckarbischofsheim, wu si 1971 Abitur gmacht het. An dr Universitet Haidelberch het si derno Biology un Sport uf Lehramt studiert. Anne 1976 het si s erscht Staatsexame abglait un noch em Referendariat z Haidelberch un z Wiesloch anne 1978 zwait Staatsexame. Vu 1978 bis 1995 het si am Auguste-Pattberg-Gimnasium Neckarelz unterrichte un vu 1995 bis 2001 am Wilhelmi-Gimnasium z Sinsheim.
Bolitik
Brunnemer war 1990 Mitgründerin des CDU-Ortsverbands in Adersbach und ist seither erste Vorsitzende. 1993 wurde sie Mitglied des Kreisvorstands der CDU Rhein-Neckar, seit 2005 ist sie stellvertretende Vorsitzende. Im Jahr 2001 wurde Brunnemer in den Landtag von Baden-Württemberg gewählt und vertrat dort bis 2016 den Wahlkreis 41 (Sinsheim). Elke Brunnemer war Mitglied in folgenden Landtagsausschüssen: Ausschuss für Arbeit und Sozialordnung, Ausschuss für Familie, Frauen und Senioren, Ausschuss für Ländlichen Raum und Verbraucherschutz. Sie ist Mitglied im CDU-Bezirksvorstand Nordbaden.
Politische Funktionen: Anne 1990 het d Brunnemer z Adersbach dr CDU-Ortsverband mitgrindet un isch syterhär Vorsitzeri vun em. 1993 isch si Mitglid vum Chraisverband vu dr CDU Rhy-Necker wore un syt 2005 isch si stellverdrättendi Chraisvositzeri. Si isch Mitglid vum Bezirksvorstand Nordbade.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2001 het si im Wahlchrais Sinsheim kandidert un het s Diräktmandat gwunne. Au bi dr Wahle 2006 un 2011 het si dr Wahlchrais gwunne. Bi dr Landdagswahl 2016 isch si nimi aadrätte.
Mitglid im Uusschuss fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore un im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid gsii im Ständige Uusschuss, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Europa un Internationals un in dr Enquetekommission „Pflege“.
Familie un Privats
D Elke Brunnemer isch ghyrote un het drei Chinder.
Néant-sur-Yvel
Néant-sur-Yvel (Gallo Néant, bretonisch Neant) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Néant-sur-Yvel lyt 52 km vu Vannes un 83 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 37 m un 150 m iber Normalnull.
Gschicht
Néant-sur-Yvel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Neant.
Verwaltig
vu Néant-sur-Yvel isch. Néant-sur-Yvel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Néant-sur-Yvel ghert zum Gallo.
Landkreis Rastatt
Der Landchrais Raschdi isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Midlere Ooberryy im Regierigsbezirk Chaarlsruei. Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Chaarlsruei, im Oschde an dr Landchrais Calp, im Siidoschde an dr Landchrais Freideschdad ùn im Siide an dr Ortenauchrais. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zue dr franzeesische Arrondissement Waiseburch und Hàwenau ùn ùf eme chùùrze Schdùg zuem ryyland-pfälzische Landchrais Germersche. Baade-Baade lyd as chraisfrèii Schdad zmids im Bied vùm Landchrais Raschdi.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Raschdi ghèère segs Schded ùn 17 Gmaine.
Schloss Sargans
S Schloss Sargans isch e Burgaalaag obe vo Sargans im Kanton Sanggalle in dr Schwiz. D Burg het zämme mit em Stedtli e Festigsaalaag bildet.
D Burg Sargans isch 1282 zum erste Mol urkundlig erwäänt worde, wo mä dr Grööfin Elisabeth vo Wärdebärg-Sargans en Urkunde für e dr Verchauf vo Güeter usgstellt het.
Bis 1480
Under rm Groof Hugo vo Montfort (* um 1160, † 1228), het mä am Aafang vom 13. Joorhundert d Burg baut, vermuetlig e nchlini Burgaalag vergröösseret. Dr Bärgfriid mit dr Ringmuure mit Zinne druf isch dr eltist Däil vo dr Aalaag, wo no existiert. D Archeologin Franziska Knoll-Heitz het aber e Muureegge gfunde, wo druf hiiwiist, ass es Fundamänt git vom ene eltere Geböid, wil dr Durm über die Muureräst baut worde isch.
Um d Middi vom 13. Joorhundert isch d Aalaag under em Hartmann I. dr Stammsitz vo de Groofe vo Wärdebärg-Sargans worde. Zu dere Zit het mä woorschinlig au dr Palas an dr Westsite aabaut, dr grösst Bau vo dr ganze Aalaag. 1459 isch er bim ene Ärdbebe iigstürzt. 1460 het mä aagfange mit Ufbaue und im östlige Däil isch s so genannte Hinderschloss an Durm aabaut worde. Wil s hät chönne iistürze het mä dä Däil noch 400 Joor abgrisse und an sim Blatz die hütige Ussichtsterrasse baut.
D Jooreszaal 1506 am ene Dachbalke vom Palas und d Zaale 1508 und 1510 an Düürestürz wiise aber druf aane, ass mä bis am Aafang vom 16. Joorhundert dra baut het.
Underdanegebiet vo de Äidgenosse
Wääred em Alte Züürichrieg (1436–1450) isch Sargans aabebrennt worde, dr Burg isch aber nüt bassiert. Spööter isch e Däil vo dr Aalaag iigstürzt. 1483 isch d Groofschaft en Underdaneland vo de äidgenössische siibe alte Ort worde. Vo 1459 bis 1798 häi si dä Bsitz as Gmäini Herschaft verwaltet.
Wil d Burg dr Amtssitz vo de regierende Landvögt hätt sölle wärde, het mä au dr Palas mit de entsprächende Rüüm nöi müesse iirichde. D Audiänzstube het sich im erste Stock im Südegge befunde; hüte isch dört e Restorant din. An ere Supraporte im Nordostegge stoot d Jooreszaal 1510. Im ene Ruum in dr dicke Muure isch en Inschrift iigritzt:
«Diss.stübli.ist.gemacht.alle.vögten.zum.guten.Jar. von.hansen.Jouchen.von.Uri.Der.zit.Landvuogt.1537.»
Die eltisti Wandverzierig vom Landgrichtssaal stammt us em Joor 1580, wo dr Daniel Tettling Landvogt gsi isch und zäigt d Wabbe vo de eltiste Vögt us em Kanton Schwyz. Au wo mä under em Palas vom Zwinger zum Burghof iinefaart het s Moolereie vo 1581 und Wabbe vo Vögt us em 17. Joorhundert.
Noch 1800
Noch dr Französische Rewoluzioon isch s Schloss 1798 Äigedum vom Staat worde und isch mit dr Mediazioon 1803 in Bsitz vom nöi gründete Kanton Sanggalle choo. 1811 isch s noch em groosse Stadtbrand as Schuelhuus iigrichdet worde. Dr Johann Georg vo Toggeburg, wo 1832 zum e französische Groof gmacht worde isch, het 1834 s Schloss as Brivatmaa kauft und het sich denn afo «Groof vo Toggeburg-Sargans» tituliere.
Noch 1900 isch s Schloss zum erste Mol ganz restauriert worde. 1969/70 het mä mit dr Hilf vom Heimetschutz, em Bund und em Kanton Sanggalle d Fassaade und d Muure no äinisch renowiert.
Näben eme Restorant isch im Schloss sit 1966 e Heimetmuseum din, wo 1983 noch eme Umbau nöi as Museum Sarganserland eröffnet worde isch.
Dr Durm
Dr Durm, wo mit eme Walmdach zuedeckt isch, misst vo inne 8,5 uf 5,3 m; d Muure isch in de undere Stöck vom Durm zwüsche 2,5 und 2,1 m dick. Die undere Däil bestöön us Tuffstäiblöck, wo oobe am Schloss broche worde si; die obere Däil bestöön us Muurwärk, wo zum Däil verbutzt isch.
Dr Durm het fümf Stöck und isch as Woondurm baut worde. Dr ehemoolig Hoochiigang lit uf dr Südostsite im erste Stock. Im zwäite Stock het s nume en äinzig Rundbogefänster an dr Südsite. Mä het im dritte Stock gwoont, und dört cha mä no Spure vom ene Chemmi gsee. Im oberste Stock isch dr Zinnechranz um e Durm ume vermuurt worde, was mä immer no cha gsee.
Vom Bärgfriid us lit gege Norde und Weste dr Burghof, und zringsume isch e starki Ringmuure und e Zwinger stoot im Weste. Die innere Geböid si immer an dr Bärgfriid aabaut worde, und eso isch d Ringmuure frei bliibe. Die Geböid het mä immer wider umbaut oder abbroche. So isch an dr Südsite vom Durm d «Groofestube» entstande, wo von ere no zwäi Fänsterbööge mit Sitzstuefe vorhande si. Räst vo Moolereie, wo mä 1900 bin ere Renowazioon entdeggt het, zäige s Lääbe im Middelalter.
<Gallery> Sargans Castle.jpg|S Schloss Sargans vo Oste us gsee. Im Hindergrund dr Gonze Schloss_Sargans.jpg|S Schloss Sargans mit em Schlossbärg vo Süde us gsee Schloss Sargans - 03.JPG|Dr Bärgfriid (Durm) Sargans_Palas.jpg|D Fassade vom Palas </Gallery>
S Museum Sarganserland
D Heimetmuseum isch 1983 as Museum Sarganserland im Schlossdurm nöi ufdoo worde. Im gliiche Joor isch s as Öiropäischs Museum vom Joor uszäichnet und under d 37 Museum uf dr Wält ufgnoo worde, wo s wärt si sä go bsueche. S Museum isch e Geostett vom Geopark Sardona.
Es zäigt e Duurusstellig über d Gschicht und Kultur vom Sarganserland und immer wider Sonderusstellige. D Drotte mit em schwere Torkelbaum stammt us em 16. Joorhundert und so wäiss mä, ass im Sarganserland sit mee as 1000 Joor Rääbe aapflanzt wordesi und dank em Föön drus e guete Wii entstoot. S Museum isch vom 1. April bis zum 31. Oktober jede Daag offe.
Werner Herzog
Dr Werner Herzog, (eigetlich Werner H. Stipetić) (* 5. September 1942 in Münche) isch en dütsche Filmregisseur, Opereregisseur, Schauspiiler und Autor. Dr Werner Herzog isch näbe em Volker Schlöndorff, em Alexander Kluge, em Wim Wenders, em Walter Bockmayer und em Rainer Werner Fassbinder en bedütender Verträter vom "Neuen deutschen Film" bzw. vom Autorefilm.
Ragnarök
D Ragnarök si d Schicksal vo de Götter in dr nordische Mythologii gsi.
Werner Herzog
Läbe
Dr Werner Herzog isch im bayrische Dorf Sachrang uufgwachse, i de Nöchi vo de öschtrichische Gränze. Won er zwölfi gsi isch, isch er mit sinere Mueter nach Münche zoge.
Filmografi
Er hät einigi Film uf Änglisch dräht. I füf Film hät er d'Hauptrolle mit em Klaus Kinski bsetzt.
Ragnarök
In dr isländische Völuspá verzellt d Wohrsagere Völva, wie d Wält vernichdet wurd im Kampf vo de Götter gege d Riise. Dr Odin chunnt um im Kampf mit em Fenriswolf, wird aber vom Vidar gräächt, wo d Ragnarök überlebt. Dr Thor dödet d Midgardschlang, schdirbt aber an ihrem giftige Schnuuf, dr Füürriis Surtr dödet dr Freyr und verbrennt denn dr Sitz vo de Götter.
Dr Richard Wagner het sich uf d Gschicht vo de Ragnarök gschdützt, wo er dr „Ring der Nibelungen“ komponiert het. Er redet dört vo dr Götterdämmerig.
Norbert Hofer
Dr Norbert Gerwald Hofer (* 2. Merz 1971 z Vorau, Steiermark) isch e eschtrychische Bolitiker un syt em 14. Septämber 2019 Bundesbarteiobmann vu dr FPÖ.
Är isch zum erschte Mol anne 2006 im Nationalrot as Abgordnete aaglobt wore un isch vu 2013 bis 2017 Dritte Bresidänt vum Nationalrot gsii. Syt 2005 isch er stellverdrättende Bundesbarteiobmann gsii un syt 2006 stellverdrättende Landesbarteiobmann vu dr FPÖ Burgeland. Vu 2006 bis 2013 isch er stellverdrättende Klubobmann vum Freihaitlige Barlemäntsklub gsii. Syt em 27. Mai 2019 isch er zäme mit em Herbert Kickl as gschäftsfieredem Klubobmann – Klubobmann vu dr FPÖ-Fraktion im Nationalroot.
Bi dr Bundesbresidäntewahl 2016 isch er im zweete Wahlgang em Alexander Van der Bellen unterläge, het aber mit fascht 50 Brozänt vu dr Stimme s bescht Ergebnis in dr Gschicht vu syre Bartei iberchuu. Am 1. Juli het s eschtrychisch Verfassigsgricht die Stichwahl wäge Uuregelmäßigkaite fir uugiltig erklert. D Widerholig vo dr Stichwahl isch uf dr 2. Oktober aagsetzt wore. Am 12. September isch bekannt wore, as dr Wahltermin uf dr 4. Dezember verschobe wäre mues, wil de Liim bi gwüssne Briefumschleg, wo d Wahlunderlage drmit verschickt wore sin, nöd guet gsi isch und drum d Guwer nöd richtig kläbt heted. Bi dr Widerholig vo dr Stichwahl am 4. Dezember isch dr Norbert Hofer em Alexander Van der Bellen wider unterläge.
Stefan Mappus
Dr Stefan Mappus (* 4. April 1966 z Pforze) isch e dytsche Bolitiker vu dr CDU. Är isch vum 10. Februar 2010 bis zum 12. Mai 2011 Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg gsi, derzue isch er vum 20. Novämber 2009 bis zum 23. Juli 2011 Landesvorsitzende vu dr CDU Bade-Wirttebärg gsii.
Uusbildig un Beruef
Vu 1972 bis 1976 isch dr Mappus uf d Grundschuel z Mihlacker-Enzberg gange un derno bis zum Abitur 1985 uf s Theodor-Heuss-Gymnasium z Mihlacker. No dr Uusbildig zem Induschtriichaufmann bi dr Standard Elektrik Lorenz z Pforze het er ab 1987 syy Grundwehrdienscht bim Raketeartilleriibataillon 122 z Philippsburg gleischtet, wu dodmol dr 12. Panzerdivision unterstellt gsi isch.
Vu 1988 bis 1993 het dr Mappus Wirtschafts- un Sozialwisseschafte an dr Universitet Hoheheim studiert un het dr Abschluss as Diplom-Ökonom gmacht. Vu 1993 bis 1995 isch er Wisseschaftlige Mitarbeiter am Lehrstuehl fir Bolitischi Wisseschafte an dr Universitet Hoheheim gsi. 1995 bis 1998 het er im Beraich Verdrib vu Telekommunikationsaalage bi dr Siemens AG z Stuegert gschafft.
Ändi Augschte 2011 het er si us dr Bolitik zruggzoge un het zum 1. Septämber 2011 bim Pharma- un Chemiekonzern Merck e Fierigsposition im Uusland ibernuu. Zum Johresänd 2011 het er syy Arbet fir Merck uffgee.
Im Novämber 2012 het dr Mappus as Beroter vum Vorstand bim IT-Berotigsunternämme pmOne AG aagfange (Stand: Juli 2014).
Bolitischi Arbet
Dr Stefan Mappus isch anne 1983 in di Jung Union yydrätte un 1985 in d CDU. Vu 1988 bis 1990 isch er Chreisvorsitzende vu dr Junge Union Enzchreis/Pforze gsi un vu 1989 bis 2002 Mitglid im Landesvorstand vu dr Junge Union Bade-Wirttebärg. Syt 1994 isch er Chreisvorsitzende vu dr CDU Enzchreis/Pforze un ab 2005 stellverdrättende Landesvorsitzende vu dr CDU Bade-Wirttebärg.
Vu 1989 bis 1995 isch er Mitglid vum Gmeirot vu dr Stadt Mihlacker gsi un vu 1994 bis 1995 Chreisrot im Enzchreis. Syt 1996 isch dr Stefan Mappus as Inhaber vum Diräktmandat vum Landdagswahlchreis Pforze Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg. Bi dr Landdagswahl 2001 isch d Ute Vogt, d Landesvorsitzende un Spitzekandidati vu dr SPD Bade-Wirttebärg fir s Amt vum Minischterbresidänt im nämlige Wahlchreis aadrätte. D Ute Vogt het im Wahlchreis e Stimmezuewags vu 13,5 Prozäntpinkt gschafft, des het aber nit glängt fir s Diräktmandat
Vu 1998 bis 2004 isch dr Mappus bolitische Staatssekretär im bade-wirttebärgische Minischterium fir Umwält un Verchehr gsi un 2004 bis 2005 Umwält- un Verchehrsminischter. Är isch am 21. April 2005 as Noofolger vum Günther Oettinger, wu Minischterbresidänt vum Land woren isch, in ere Champfabstimmig geg dr Peter Hauk zum Vorsitzende vu dr CDU-Landdagsfraktion gwehlt wore. No dr Landdagswahl am 26. März 2006 isch er mit ere großer Mehrheit in däm Amt bstetigt wore.
Syt em Jänner 2011 isch er Bevollmächtigte fir di dytsch-franzesisch kulturäll Zämmearbet.
Mit dr Wahl vum Winfried Kretschmann zum neie bade-wirttebärgische Minischterbresidänt am 12. Mai 2011 isch em Mappus syy Amtszyt z Änd gange.
Ändi Augschte 2011 het er syy Landdagsmandat niderglait Fir ihn isch d Zwootkandidati Marianne Engeser noogruckt.
Fir dr Chauf vu dr EnBW dur s Land in syre Zyt as Minischterbresidänt isch dr Mappus stark kritisiert wore. Ihm isch vorghalte wore, dr Chaufbryys sei z hoch gsii. Im Juli 2012 d Staatsaawaltschaft Stuegert im däm Zämmehang Ermittlige gege dr Mappus wäg em Verdacht vu Uudreji ufgnuu. Am 28. Oktober 2014 sin die Ermittlige yygstellt wore.
Kontroverse
Im Zug vu dr umstrittene Druurreed, wu dr bade-wirttebärgisch Minischterbresidänt Günther Oettinger 2007 zum Dod vum Hans Filbinger ghalte het, het dr SPD-Landdagsabgordnete Thomas Knapp uf eme Chreisbarteidag au em Mappus schwäri Vorwirf gmacht, är diej unter anderem am rächte Rand fische. Wel dr Knapp e Unterlassigserklärig abglähnt het, het dr Mappus e Aadrag uf e einschtwyyligi Verfiegig gstellt, wu aber vum Landgricht Karlsrueh am 31. Mai 2007 abglähnt woren isch.
Wu anne 2005 dr CDU-Sozialminischter Andreas Renner d Schirmherrschaft fir dr Christopher Street Day Stuegert ibernuu het, het dr Stefan Mappus em grote, CDU-Bolitiker sotte besser ewäg blyybe vun eson eme "frivolen, karnevalesken Zurschaustellen sexueller Neigungen". Är heb kei Nochholbedarf in Sache Toleranz, aber do deet versuecht wäre, "auf eine für mich abstoßende Art und Weise eine Woche lang Veranstaltungen durchzubringen, die wir ablehnen"..
Wu d Bundesjuschtizminischteri Brigitte Zypries (SPD) im Summer 2009 ne Adoptionsrächt fir Homo-Baar gforderet gha het, het dr Mapuus kritisiert: „Kinder sind denkbar ungeeignet für Experimente im Bereich der gleichgeschlechtlichen Lebenspartnerschaften und bedürfen dem besonderen Schutz der Gesellschaft“.
Dr Stefan Mappus isch ein vu dääjenige Bolitker gsi, wu dergege gsi sin, ass yydraiti Läbensbartnerschafte in dr Dröuzimmer vu dr Standesämter gschlosse wäre. Dr Dibenger Oberburgermeischter Boris Palmer (Bündnis 90/Die Grünen) het wäge däm im Oktober 2009 gsait, dr Mappus heb z verantworte, „dass sich schwule und lesbische Paare in baden-württembergischen Kfz-Zulassungsstellen trauen lassen“ mießte.
Privat
Dr Mappus isch evangelisch un stammt us ere Schuemacherfamilie vu Mihlacker-Enzberg. Är isch syt 2001 ghyrote mit dr Susanne Verweyen-Mappus vu Kleve, dr ehmolige Landesgschäftsfiereri vu dr CDU Bade-Wirttebärg. Si hän zämme zwe Sihn.
Melgven
Melgven (bretonisch Melwenn) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Melgven lyt 23 km vu Quimper un 72 km vu Brest uf ere Hechi zwische 1 m un 155 m iber Normalnull.
Gschicht
Melgven isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Melgvan (1368 Melguen, 1383 Melleven, 1516 Melguen, 1536 Melgven, 1630 Melven).
Verwaltig
vu Melgven isch. Melgven ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Melgven ghert zem Bretonisch.
Duško Gojković
Dä Dušan „Duško“ Gojković, Künschtlername: Dusko Goykovich (* 14. Oktober 1931 in Jajce, Königriich Jugoslawie, hüt Bosnie-Herzegowina; † 5. April 2023 in Münche), isch en serbische Jazz-Trumpeter und -Flügelhornischt, Arrangeur und Bandschef gsi.
Läbe und Würke
Dä Gojković het nach sinere Uusbildig a de Musikschuel in Belgrad vo 1951 bis 1955 em det asässige Rundfunk-Tanzorcheschter aghört. Nach churzer Ziit bi de Frankfurt All Stars isch er 1956 zum Max Greger und 1957 zum Kurt Edelhagen gange. Nacheme erschten Uufenthalt i de USA am Newport Jazz Festival 1958 mit de International Youth Band vom Marshall Brown het er 1959 bim Albert Mangelsdorff bzw. bim Jazzensemble vom Hessischen Rundfunks gschaffet und het ab 1960 wieder i de Bigbands vom Edelhagen, vom Herb Pomeroy, vom Maynard Ferguson und em Woody Herman gspielt, lediglich unterbroche vomene Studium am Berklee College of Music in Boston ab 1961. Er isch 1966 nach Düütschland zruggkehrt und hed in Köln sis International Quintet gründet. 1967 isch er de Leiter vode Jazzcombo i dä Third Stream-Oper The Visitation vom Gunther Schuller gsie, wo a dä Hamburgische Staatsoper und dä Metropolitan Opera vo New York uufgefüehrt worden isch. Ab 1968 isch er in Münche als Solist u. a. i dä Kenny Clarke-Francy Boland-Band, bim Heinz von Hermann, bim Peter Herbolzheimer, bi dä George Gruntz Concert Jazz Band, em Joe Haider und em Nicolas Simion und als Leiter vo eigene Formatione (u. a. Soul Connection) aktiv gsie. S‘letschte Konzert het er churz vorem erschte Corona-Lockdown, im Februar 2020, gäh.
2004 het er mit änere internationale All Star Big Band in Belgrad sini CD A Handful of Soul uufgnoh. Sis Album Samba Tzigane isch 2006 erschine. Aalässlich vo sim 75. Geburtstag het in Belgrad es grosses Konzert zu sine Ehre stattgfunde. Sis letschte Album RE:BOP het er 2018 im Alter vo 84 Jahr alässlich vomene Live-Konzert ufgnoh.
Laichinger Tiefenhöhle
D Loichanger Diefahehle ischd de oizeg Schachdhehle in Deidschland wo au a Schauhehle ischd. Si ligt südlech vo Loichanga ond goht uff Beddo- ond Eisedrebba 55 m na.
Om d Hehle rom geits em Wald en Haufa Lecher, des ischd der Reschd von Gruaba mo dr Loichanger Sandgräbr Johann Georg Mack, dr „Sandmack“, graba hod. Do hanna hods nemlich Dolomid, des isch a schbeziella Sord Kalk, und dui zerfelld zo Sand. Den Sand hod ma fir Schbeiss ond zom Budsa als Scheiermiddel brauchd. On wie der so graba hod, hodder en Schbald gfonda wos end Hehle nei ganga ischd. Noch ra alda Gschichd hot er en Sandhaufa gmachd ond wo r am andra Morga mid ama Schubkarra komma ischd war dr Sand im Schbald vrschwonda. Ond weil der Enddeggerschbald so saggrisch eng war hod blos sei Jonger, dr Ulrich nei bassd. Der war do grad vierzehna ond a zemlichs Häschbale.
Leid sand so guad, dand a gscheids Häs a wennr end Hehle ganged. Guade Schuah ond en warmer Kiddl isch s mendeschd! Wer will ka au sei oigana Daschalamb midbrenga.
Hehlakundlechs Museom
S Hehlamuseom geids scho seid de sächzger Johr, des hot dr Frank Helmut wo domols Forschungsgrubbaleider war sich ausdengd. Aber wo dr Hehlavärei om 2000 rom s Hehlaraschdhaus nui bauad hod, hend se glei s Museom as da ganza nui gmachd. Wia vorhär koschd des Museom koin Eidridd, do ka ma also au nei wenn ma ed end Hehle gohd.
Des Museom konzendrierd sich uf ällas was mid de Hehla zom doa hod, wie endschdanded Hehla, was fend ma en de Hehla an Drobfschdoi, an Knocha, ond von de Hehlamenscha. Vill hod mid dr Alb zom doa, aber s Museum isch allgemein ibr Hehla. Em Kallr geid no a Abdeilong wos blos iber d Loichanger Hehle gohd.
Rumänien
Rumänie isch a osteuropäischs Land mit ca. 210.000 qkm und über 20 Mio Iwohner. D Hauptstadt isch Bukarest und der wichtigschte Hafa isch Konstanza. Des Land isch sytem 1. Januar 2007 Mitglied vo dr Europäischa Union.
Geografi
Rumänie het ä Flechi vo 238.391 km². Es lit in der Übergangszone zwüsche Mittel-, Süd- und Osteuropa und gränzt im Süde an Bulgarie (Gränzlängi 608 km), im Weste an Serbie (476 km) und Ungarn (443 km), im Norde an d Ukraine (431 km), und im Oste an Moldawie (450 km) und s Schwarze Meer. D Landschaft bestoht zu öbbe je eme Drittel us Gebirg, Hochland und Ebeni. Der prägend Gebirgszug si d Karpate, wo die drei historische Regione Moldau, Walachei und Siebenbürge vonenander trenne. Dr höchst Punkt vo Rumänie isch dr Moldoveanu mit 2.544 m, sälle lit in de Karpate im Norde vum Land. De zweitgröscht Bärg isch de Negoiu, au in de Karpate, mit 2.535 m, gfolgt vum Parîngu Mare (2.518 m), em Peleagamit (2.509 m) un em Omul (2.505 m).
Rumänie wird ìn sälli kulturhistorische Landschafte iideilt: Bukowina ùn Moldawie (NO; nìt z verwechsle mìt em Land Moldawie), Maramureş (NW), Banat (W), Wallachei (S), Dobrudscha (SO) ùn Sììbebürge (Mìtti). De Norde ùn voor allem Sììbebürge sìn bärgig, während ìm Sǜǜde s flach Donaudaal lìt.
De wichtigst Flùss isch d'Donau, wùù ùf ere Längi vù 1.075 Kilometer quèèr durch s Land fließt. Sìì mündet ìn s Schwarz Meer ùn s Delta voor ihrer Mündig ghöört zù de am beste erhaltene nadürlige Läbensrüüm vù Europa. De zweitgröscht Flùss, de Pruth, entspringt ìn de Ukraine ùn macht ìm Oste d'Gränze zù Moldawie uss; bi Galaţi mündet er ìn d'Donau. Zù de gröschte Stehgwässer ghöre de Razim, de Sinoe, de Zmeica ùn de Siutghiol, wùù alli Lagune vùm Schwarze Meer sìn.
Ìm Sǜǜdoste gränzt Rumänie ùf ere Längi vù ca. 225 Kilometer an s Schwarz Meer. De Underschììd zwüsche Ebbe ùn Flüet isch mìt wenige Dùtzend Zäntimeter rèlativ gring.
Klima
Rumänie hät ìn de Nööchi vùm Schwarze Meer e gmäßigts, maritiims Klima; d'Temperature werre ìm Sùmmer vù-n-ere Brise ìn Gränze ghalte, während sälli ìm Winder milderi Temperature bringt. Schnee lìt zwüsche Dezämber bìs Abrìl ùn normalerwiss ìn größere Mänge wie z Mìtteleuropa. Ìm Ìnnere vùm Land degege – bsunders ìm Flachland – sìn d'Sùmmer heiß ùn d'Winder bringe voor allem ìn de Karpate chalti Temperature ùn Schnee. Au d'Nììderschlaagsmängi variiert ìnnerhalb vù Rumänie ùn isch ìn de Karpate am höchste ùn an de Chüste am nììdrigste.
Antike
Di älteste bekannte Sììdler ùf em Gebiet vùm hǜtige Rumänie sìn d'Daker ùn d'Gete gsìì, wùù ìm 2. Johrdausend v. Chr. aagfange hän sich nììderzloo. Si werre zùm erschte Mool ìn griechische Schrifte ùs em 6. Johrhundert v. Chr. erwähnt.
D'Eroberigsversüech vù de Römer hän ìm 1. Johrhundert v. Chr. aagfange, sìn abber ùf Wììderstand gstoße vù de iiheimische Völcher, vereinigt under em Chönig Burebista, wùù ìn ere griechische Ìnschrift z Dionysopolis als „erschte ùn gröschte Chönig vù de Thrakier“ bezeichnet wird. D'Römer hän sälle ihr Riich erscht nooch zwei Chrieg ìn de Johr 101/102 ùn 105/106 chönne iineh. 106 isch d'Brovinz Dakie dört gründet worre, wùù hǜt Moldawie lìt. Lutt ere Ǜberlììferig vùm Ptolemäus hät si 44 Städt ùmfasst.
D'Dakier sìn zwaar nìt vù de Römer ussgrottet, abber an si assimiliert worre. D'Assimilierig isch z Sììbebürge, ìm Banat ùn ìn de Chleine Walachei als Deil vùm römische Riich stärcher ussbräägt gsìì wie ìn de Große Walachei ùn de Moldauregion. D'Romanisierig hät sich erscht verlangsaamt, wùù de römisch Kaiser 271 d'Verwaltig witter nooch Sǜǜde verlegt ghaa hät, einewääg isch d'Bevölcherig christianisiert worre ùn hät di spötere Staate nooch römischem Voorbild iigrichtet. Ab em 4. Johrhundert isch s Volch vù de Rumäne ùs ere Mischig vù de aasässige Römer ùn de Iiwanderer (Slawe, Hùnne, Aware) entstande. D'Macht vù de Römer isch schù ab em 3. Johrhundert wäge de Iifäll vù de Westgote gföhrdet ùn bìs ùm s Johr 600 definitiv z Änd gsìì.
Mìttelalter
„Rumänie“ hät jetz ùs Wojwodschafte bstande, wùù sich ìm 12. ùn 13. Johrhundert bildet hän. Di ältere devùù sìn Sììbebürge ùn d'Dobrudscha gsìì. No bìs ìn d'Moderne hät's d'dräi Fürschtedǜǜmer Walachäi, Moldau ùn Sììbebürge gee.
Sitt Sììbebürge ìm 10. Johrhundert an s Chönigriich Ungarn aagschlosse worre isch, hän sich d'Rumäne mìt de Magyare aafange mische ùn ìm 12. ùn 13. Johrhundert sìn au Düttschi iigwandert, wùù em ungarische Chönigriich dient hän ùn zùm Schùtz vù de Gränze chùù sìn, ùn hän sich wie au voor ene d'Magyare voor allem z Sììbebürge nììdergloo (Sììbebürger Sachse).
D'Osmane hän no ìm 14. Johrhundert erschti Eroberigsversüech undernùù. D'Wallachei hät sich fräiwìllig understellt ùn e gwǜsses Maaß an Selbständigkeit chönne bhalte, de Chönig Vlad III. hät abber heftige Wììderstand gleistet ùn de Walachei e churzläbigi Unabhängigkeit verschafft, wùù allerdings nooch sinnem Dood wìder verfalle isch. Au s Fürschtedùùm Moldau ùn Sììbebürge (1456 bzw. 1526) sìn de Osmane underläge.
Nöizitt
Di rumänische Völcher sìn vùm Mihai Viteazul („Michael der Tapfere“) ìn de Johr 1599 ùn 1600 fǜr churzi Zitt vereinigt worre.
Fǜr Sììbebürge als Deil vù Ungarn hät de Frììde vù Karlowitz d'Unabhängigkeit vù de Osmane bedüttet ùn si sìn an d'Habsburger gfalle. Sälli hän 1718 au d'Wallachei iignùù ùn 1775 e Deil vùm Fürschtedùùm Moldau. De Räst isch witterhìì under de osmanische Herrschaft gstande.
Alli dräi Fürschtedǜǜmer hän an de 1848er-Revolution deilgnùù, allerdings isch sälli an de Moldau chürzer gsìì wie ìn de Walachei ùn z Sììbebürge. D'Ungare ùn d'Sììbebürger hän am Aafang mìt vereinte Chräft gege d'Habsburger chämpft, wiil abber Sììbebürge drotz Forderige vù rumänischer Sitte vù de Ungare annektiert worre isch, hän si enand spöter sogar bechämpft.
1862 hän sowohl s Fürschtedùùm Moldau wie au d'Walachei de Oberscht Alexandru Ioan Cuza zù ihrem Fürscht gwählt ùn sìn durch ihn zù me-ne nöie Staat mìt em Name Rumänie vereinigt worre. Gründigsdatùm isch de 24. Januar; Bukarest isch zùr Hauptstadt gwählt worre. Am 9. Mai 1877 hät e erfolgriiche Unabhängigkeitschrieg gege d'Osmane aagfange.
1881 hät de Carol I. vù Hohezollere-Siigmaringe Rumänie zùm Chönigriich gmacht.
Ìm Erschte Balkanchrieg isch Rumänie neudral blììbe, ìm nooch em Zweite hät's d'Sǜǜd-Dobrudscha griegt, noochdèm d'Nord-Dobrudscha schù 1878 dezüechùù isch.
Di beide Wältchrieg
Au ìm Erschte Wältchrieg isch Rumänie am Aafang neudral blììbe, bìs es 1916 e Chrieg mìt Öösriich-Ungarn aagfange hät. Ìm Frììde vù Bukarest nooch em Chrieg hät's d'Dobrudscha an Bulgarie mieße abdrätte. Defǜr hät Rumänie ìm Januar 1918 Bessarabie, Verdraag vù Saint-Germain d'Bukowina ùn ìm Verdraag vù Trianon zwei Drìttel vùm Banat ùn ganz Sììbebürge züegsproche griegt.
Es isch e Zitt vù Spannige gfolgt, under anderem wiil jetz 33 Brozänt vù de Iiwohner andere Ethniie aaghöört hän. D'Regierig hät viilmool gwechselt ùn d'Macht vù de rächte Partäi Iserni Garde hät züegnùù. De Chönig Karl II. hät 1938 e Diktatur ùs Rumänie gmacht, indèm er alli andere Partäie verbotte ùn d'Verfassig ùs em Johr 1923 fǜr ungültig erchläärt hät.
Au ìm Zweite Wältchrieg isch Rumänie bìs 1941 neudral blììbe. Ùf Drùck vùm nationalsozialisdische Düttschland hät's 1940 Sììbebürge an Ungarn, d'Nordbukowina ùn Bessarabie an d'UdSSR ùn d'Sǜǜddobrudscha an Bulgarie mieße abgee. Am 6. Septämber hät de Suhn vùm Karl II. de Droon bstììge, di eigentligi Macht hät allerdings de Gèneral Ion Antonescu ghaa, wùù „Staatsfiehrer“ gsìì isch. Èr hät sich mìt Düttschland verbündet ùn Chrieg gege d'UdSSR gfiehrt, dank ihm hät Rumänie 1941 di beide verlorene Gebiet vù de UdSSR zrùckgriegt. De Karl II. hät gheim mìt de westlige Mächt ùn de UdSSR verhandelt, bevoor er de Antonescu 1944 verhaftet ùn Düttschland de Chrieg erchläärt hät. Di Roti Armee hät Rumänie bsetzt ùn es hät mieße mìt de Sowjètunion Sitte an Sitte chämpfe. Bessarabie ùn d'Nordbukowina hät's vù nöiem verlore.
Vù de Volchsdemokrati bìs hǜt
Nooch em Zweite Wältchrieg hät d'Regierig Rumänie am sowjètische Voorbild ussgrichtet ùn Landwirtschaft, Handel, Land ùn Banke sìn verstaatligt, d'Industrialisierig vorwärtsdrììbe worre. Di Rumänischi Arbeterpartäi, e Vereinigung vù Sozialiste ùn Kommuniste, hät ihri Geegner abgsetzt. Nooch de Stürzig vùm Chönig isch am 30. Dezämber 1947 d'Volchsrèpublik ussgrüefe worre. Rumänie isch Mìtglììd vùm Root fǜr gegesittigi Wirtschaftshilf (COMECON), vùm Warschauer Pakt ùn vù de UNO gsìì.
De Generalsektretär Dej hät ìn de Folgezitt meh Unabhängigkeit fǜr Rumänie ersträbt, genauso sii Noochfolger Ceaucescu. Èr hät durch d'Blatzierig vù Verwandte ùf wichtige Böste ùn e Gheimbolizäi e Diktatur ùfbaut. Durch Kritik an de Bolitik vù de Sowjètunion, Handelsverdrääg mìt westlige Mächt wie de USA ùn Zämmearbet mìt China hät er d'Unabhängigkeit vù de Sozialisdische Republik Rumänie (ab 1965) vüreghobe. Entgege de Kritik vùm Europaroot ùn de UNO hät er ùf d'Versorgigskrise mìt em „Sììdligsbereinigungsbrogramm“ reagiert, d. h. Sììdlige ìn Bode stampfe loo zùm d'Fläche landwirtschaftlig chönne nùtze.
1989 hän z Temesvár/Timişoara Demonstratione aagfange, wùù am Aafang vù-n-ere Gegebewegig gstande sìn. De Ceaucescu ùn sinni Frau, wùù e wichige Faktor ìm Ùfbau vù de Diktatur gsìì isch, sìn am 22. Dezämber festgnùù ùn dräi Daag spöter verschosse worre. Di nöii Regierig hät ùs de „Front vù de nationale Rättig“ mìt em Staatsbräsidänt Iliescu an de Spìtze bstande; d’Republik Rumänie hät au di andere Partäie wìder erlaubt. Em Iliescu sii Boste isch ìm Mai 1990 durch di erschte fräie Wahle sitt 1947 bstätigt worre.
Em Iliescu sinni Regierig hät zwaar e erschti Brivatisierig vù de Wirtschaft ùn e Aanööcherig an de Weste aagsträbt, wird abber ùf de andere Sitte als Usslöser vùm ìmmer diefere Läbensstandard gseh. 1996 hät de konservativ-liberal Demokratisch Konvänt under em Emil Constantinescu d'Mehrheit vù de Stìmme gwùnne. De Regierigschef Ciorbea hät e liichte Aastììg vùm Wirtschaftswachsdùùm chönne erreiche, gliichzittig hät Rumänie allerdings meh Schulde gmacht. 2000 isch wìderùm de Iliescu zùm Staatsbräsidänt worre.
Völuspa
D Völuspá isch s Afangsgedicht vo dr Eltere Edda und ihre Hauptdeil. Dr Name Völuspá bedüted 'Vorussage vo dr Sehere'. Si isch in dr schbootgermanische Ziit, öbbe ums Johr Duusig entschdande und mündlig wiitergä worde. Dr Teggscht isch im 13. Johrhundert zimli feschtgleit gsi, won ä Deil vo de Draditione, wo sich s Wärk druf schdützt, scho nüme gläbt hai.
Rumänien
Vù de Volchsdemokrati bìs hǜt
Rumänie isch sitt 2004 Mìtglììd vù de Europäische Union.