cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roveredo GR
Geografy
Im Südoschte isch s Val Traversagna. Z’hinderscht im Taal und obe uf em Gipfel vom Bärg Cima de Cugn, wo 2237 Meter über Meer höch isch und ganz im Süüde vom Gmaindbann vo Roveredo lyt, träffe sech d Gränze vo de Kantöön Graubünde und Tessin und d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Itaalie. I däm Gebiet isch dr süüdlechscht Punkt vom Kanton Graubünde. Uf em Bärg het’s en chlyni Gasärne vo de Alpini us em Erschte Wältchrieg, wo jetz als Bärghütte Capanna delle Aquile für d Wanderer zwäggmacht isch, und dernäbe es Huus uf dr Schwiizer Syte vo dr Gränze.
Fische
Fisch (Pisces) sind wächselwarmi Wirbeltier mit Kieme, wo fast usschließlich im Wasser läbe. Öbe d Hälfti vo allene Wirbeltierarte sind Fisch, die älteste Fossilie, wo bekannt sind, sind rund 450 Millione Johr alt. Me unterscheidet Knorpelfisch (Chondrichthyes), zu dene zähle unter anderem d Hai und d Roche, und Knochefisch (Osteichthyes), wo alli anderi Fisch umfasse. Zwei witeri Fischtaxa, d Panzerfisch (Placodermi) und d Stachelhai (Acanthodii), sind usgstorbe. Däm Forschigsgebiet wo sich mit Fisch befasst seit mer Ichthyologie.
Systematik
D Fisch sind ä paraphyletisches Taxon, das bedütöt, dass d Gruppe nid alli Nochkomme vo de gemeinsame Vorfahre vo allene Fische umfasst. Es fehle nämlig d Landwirböltier (Tetrapoda), wo eigentlich ä Untergruppe vo de Chnochefisch darstelle. So sind bispilswis d Quasteflosser und d Lungefisch änger mit de Landwirböltiere vorwandt als mit andere Fisch. Us kladistischor Sicht sind d Fisch dohär kei gültigs Taxon me, da noch die Medode nur monophyletischi Gruppe anorkannt und benennt wärde. Fisch lön sich am beste als Uusschlusstaxon definiere: Fisch sind alli Chiifermülor, wo keini Landwirböltier sind. Grundsätzlich nid zu de Fisch gehöre die Chiiferlose (Agnatha), wie bispilswis d Nünauge, wo trozdäm mängmol im populäre Sprochgebruch als "Fisch" bezeichnöt wärde.
Kulturälli Bedütig
Dr Fisch wird im Christetum als Sinnbild vom Jesus Christus benutzt. Oft wird dor Name mit de Buechstabe vom griechische Wort für Fisch (Ichthys) düdöt: J(esus) Ch(ristos) Th(eou) Y(ios) S(oter) (dt. „Jesus Christus, Gottes Sohn, der Erlöser“).
Wirtschaftlichi Bedütig
In wirtschaftlicher Hisicht bedütend isch d Fischerei vo Spiisfisch, aber au dr Handel mit Zierfisch. Beidi könne jedoch d Fischbeständ bedrohe, wo zudem au durch d Yleitig vo Schadstoff in ihre Lebensraum gfährdet sind; e zu starki Belastig ka zu Fischstärbe füere. Uf d ökologischi Gfährdig vo dr Fisch soll d’regelmäßigi Uusruefig vo je einere Art als Fisch vom Johr ufmerksam mache.
Strand (London)
D’ Strand ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu London ìm Groossbritànnia. Sa ìsch d’ histoorischa Verbìndung zwìscha dr City of London un dr City of Westminster gsìì, wo-n-ìm Mìttelàlter noch gtrännta Sìedlunga gsìì sìnn. Bis zem 17. Joohrhundert ìsch jedoch d’ Themse d’ Hàuiptverkehrsàcksa zwìscha da baida Orta gsìì. Hìtt fàngt d’ Schtrooss àm Trafalgar Square àà un verlàuift uff Oschta bis züa dr Granz vu dr City of London, wu sa vu dr Fleet Street verlängert wìrd. Àn dam Punkt ìsch dr Temple Bar s’ Kännzaicha vu dr Granz.
Ìm Volksmund wìrd d’ Schtrooss The Strand gnännt, àwwer sa haisst offiziäll numma Strand. Dr Nàmma schtàmmt üss dr àltanglischa Schprooch un bediitet äbbis wia „Ufer“ odd’r „Flussufer“. Vor’m Uffbàui vum Themse-Uferdàmm hàt d’ Schtrooss direkt naawa dr Themse verlàuift.
Beringen (Dorf)
Beringe (amtlich Beringen) isch en Ortstail vo Beringe und isch bis Endi 2012 e Iiwohnergmeind im Bezirk Oberchlettgi im Kanton Schafuuse, Schwiz gsi.
Geografii
Beringe isch e Bach- un Stroossedorf am Südfuess vom Rande im obere Chleggi. D Gmeindsflächi hed us 28,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 59,8 % Wald, 11,3 % Sidligsflächi und 0,2 % sustigi Flächi bestande.
Gschicht
Uf de 1. Januar 2013 händ Gudmedinge und Beringe fusioniert. De Name vo de nöie Gmeind heisst Beringe.
Religion
58,1 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 23,3 % sind römisch-katholisch gsi (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 7,4 %, FDP 22,2 %, SP 24,7 %, SVP 38,1 %, Sustigi 7,5 %.
Gmeindspresident isch de Hansruedi Schuler gsi (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sproch und Dialekt
De hochalemannisch Dialekt vo Beringe ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Massenmedien
Massemedie si Kommunikatioonsmiddel für zum Inhalt an d Öffentlikäit vermiddle, das häisst zur Kommunikazioon mit ere groosse Zaal vo Lüt. Zu de Massemedie ghööre druckti Medie, sogenannti Printmedie, z. B. Zitige, Zitschrifte, Blakaat oder Flugbletter und elektronischi Medie wie Rundfunk und Internetdienst).
S wüsseschaftlige Fach, wo sich mit dr Gschicht und dr Wirkig vo de Massemedie beschäftigt, häisst Mediewüsseschaft. Mit de Aktöör, Strukture und Läistige vom Schurnalismus befasst sich d Schurnalistik, e Däilgebiet vo dr Kommunikazioonswüsseschaft. Die wüsseschaftligi Betrachdig und Beschäftigung mit Massemedie findet also interdisziplinär im Spannigsfäld vo de Gäisteswüsseschafte, de Sozialwüsseschafte und de Kulturwüsseschafte statt. Drzue chunnt, ass mä au dr theoretisch Hindergrund vo de jewiilige Aawändigsgebiet no muess berücksichtige (z. B. Wirtschaftswüsseschaft für e Wirtschaftsdäil, Sportwüsseschaft für e Sportdäil usw.)
Gschicht
Es git e Hufe verschidnigi Aasätz zur Mediegschicht. Näbe Iiflussfaktore und charakteristische Merkmol git s au e Räije vo Grundbroblematike, wo s schwer mache, e Mediegschicht z schriibe. Medie si vilfältig und in sich komplex. Usserdäm si iiri Usbräägige nazionalspezifisch und die mediali Entwigglig isch hoch differänt. Mit Mediegschicht as Wüsseschaft häi sich z Dütschland vor allem dr Klaus Merten, dr Knut Hickethier und dr Werner Faulstich usenandergsetzt.
Massemedie häi sich erst chönne afo entwiggle, wo mä Technike gha het, zum Informazioone z vervilfältige und under ere groosse Zaal vo Lüt as eme anonüme, wit verströite Publikum z verbräite. Das isch mit dr Druckerpress mööglig worde und bis im zwanzigste Joorhundert elektronischi Technike entwigglet worde si, isch d Öffentlikäit nume über s druggte Wort und Bild mit Zitige, Zitschrifte und Flugbletter as Massemedie informiert und beiiflusst worde.
Italische Sprachen
[[Datei:Italie -800.png|thumb|160px|Völcher ùf de idaliänische Halbìnsle am Aafang vù de Isezitt
]] Di idalische Sprooche sìn e Ùndergrùppe vù de ìndogèrmanische Sprooche. Dass si – wie friehner vermüetet worre isch – mìt de keltische Sproochfamììlie nööcher verwandt sìn, isch bìsheer nò nìt noochgwììse.
Ìm Alterdùùm, bevoor s Latinisch, wùù sälber zù de idalische Sproochfamììlie ghöört, di andere Sprooche ùs derre Grùppe zrùckdrängt hät, sìn sälli ùf de idaliänische Halbìnsle ùn ùf Sizilie gschwätzt worre. Wänn si ussgstorbe sìn, cha nìt genau bstìmmt werre, di meiste sìn abber wohl ìn de Antike ùn no voor de Zittwändi verschwùnde. Ùs em Latin hän sich deno di hǜtige romanische Sprooche entwìckelt.
Schrìftligi Züügnìss vù de idalische Sprooche gìt's ìn größere Mänge nùme vùm Latin, em Oskisch ùn em Ùmbrisch. Vù de andere sìn nùme no weenigi chùrzi Ìnschrìfte ǜǜbrig.
Ìn de Sproochwǜsseschaft sìn mìt em Begrìff „idalischi Sprooche“ nìt öbbe alli Sprooche gmeint, wùù ìm alterdǜǜmlige Idalie gschwätzt worre sìn, sùndern nùme zwei Grùppe devùù; sälli sìn sälber no ìn vili Ùndergrùppe ùn Dialäkt ùnderdeilt gsìì. De Grooßdeil vù de Sprooche cha nìt genau züegordnet werre, wiil si z weenig bezüügt sìn; nùme fǜr d'Namesgäber vù de beide Ùndergrùppe cha d'Züeordnig mìt Sicherheit gsait werre. Di beide Ùndergrùppe existiere drùm, wiil s Latinisch ùn s Faliskisch ùf de eine ùn s Oskisch ùn s Ùmbrisch ùf de andere Sitte äng mìtenand verwandt sìn.
Bim Messapisch, wùù z Apulie gschwätzt worre isch, hät's sich ùm e illyrische Dialäkt ghandelt; Veneetisch isch wohrschints e eigene Zwiig ìnnerhalb vù de ìndogèrmanische Sprooche gsìì. Lepontisch hät zù de festlandkeltische Sprooche ghöört.
Ùnder de moderne idalische Sprooche verstoht mer sälli, wùù vùm Vulgärlatin abstamme. Si werre voor allem z Idalie, Frankriich, Spanie, Portugal, Rumänie ùn Sǜǜd- bìs Mìttelameerika gschwätzt.
Gschicht
D'Ùrsprüng vù de idalische Sprooche lììge nìt z Idalie. D'Sprächer sìn ùm 1500 v. e. Chr. vù Mìttel- bìs Ostöiropa, wùù si entlang de Donau gläbt ghaa hän, iigwandert. Voor-e-ne hän ùf de Apenninehalbìnsle d'Edrùsker ùn anderi nìt-ìndogèrmanischi Völcher gläbt.
Di älteste Züügnìs vù de idalische Sprooche sìn zwüschem 6. ùn em 5. Johrhùndert v. e. Chr. entstande. Si sìn mìt em altidalische Alphabeet gschrììbe worre, wùù sich vùm griechische Alphabeet ableitet. Es macht sich e Iiflùss ùs em Griechisch ùn ùs em Edrùskisch bemerkbaar.
Cajus (Bischof von Rom)
Dr Cajus oder Gajus (* z Dalmatie; † 22. April 296) isch vum 17. Dezämber 283 bis zum 22. April 296 Bischof vu Rom sii.
Italische Sprachen
Gschicht
Dùrch d'Vergrößerig vùm Römische Riich isch s Latin di dominantesti vù de idalische Sprooche worre. Sällem sinni verwandte Sprooche z Idalie sìn bìs ìns erscht Johrhùndert v. e. Chr. ussgstorbe. Ùs em spötere Vùlgärlatin hän sich deno di romanische Sprooche usebìldet.
S Veneetisch, wùù ìm 1. Johrhùndert ussgstorbe isch, wùù abber dùrch Ìnschrìfte sogar vollständigi Sätz devùù erhalte sìn, isch äng mìt de idalische Sprooche verwandt gsìì ùn wìrd ne sällewääg vù mänke Linguiste au züegordnet.
De Radoslav Katičić hät noochgwììse, dass de nordöstlig Deil vù de römische Brovìnz Illyrie züe-n-re anthroponymische Eiheit ghöört hät, wùù sich vù Istrie (em Gèbiet, wùù s Veneetisch verbreitet gsìì isch) bìs an di östlige Alpe erstreckt hät. Di benochberti dalmato-pannonischi anthroponymischi Eiheit, wùù au vù de Römer beherrscht worre isch, hät au vili Gmeinsamkeite mìt em erschte ghaa.
Cajus (Bischof von Rom)
Lääben un Wirke
In syre Amtszyt het d Chrischteverfolgig wider zuegnuu, drotz ass neii Chilche un Fridhef hän chenne böue wäre. Wahrschyns isch er nit as Märtyrer gstorbe, wel d Chrischteverfolgig unter em Diokletian het erscht anne 303 aagfange, also noch em vermuetete Dod vum Cajus, un dr Diokletian isch uf sym Wäg zum Chaiser dr Chrischte gegeniber nit immer fyndli yygstellt gsii. As Bischof vu Rom het dr Cajus verfiegt, ass e chimftige Bischof zerscht Lektor, Exorzischt, Akolyth, Subdiakon, Diakon un Prieschter mueß gsii syy.
Italische Sprachen
Gschicht
Sälli Entdeckige zeige, dass di idalische Sprooche bìs ìns mìttler Öiropa verbreitet gsìì sìn.
Cajus (Bischof von Rom)
Lääben un Wirke
Em Cajus sy Grab, wu au sy Siigelring dine gsii isch, isch mit dr originale Grabinschrift in dr Calixtus-Katakombe z Rom entdeckt wore. Anne 1631 isch sy vermuetete Amtssitz in e Chilche umgwandlet wore, wu aber 1880 em italienische Verdaidigungsminischterium het mieße wyche, syni Reliquie sin derno in d Kapäll vu dr Familie Barberini iberfiert wore.
Italische Sprachen
Moderni idalischi Sprooche
De Begrìff „moderni idalischi Sprooche“, wùù allerdings rèlatiiv sälte aazdräffe isch, ùmfasst 48 Sprooche, iideilt ìn zwei Ùndergrùppe:
Cajus (Bischof von Rom)
Lääben un Wirke
Sy Mahndag isch, zäme mit däm vum Soterus, dr 22. April. In dr Chunscht wird dr Hailig Cajus mit dr Tiara mit eme Bild vum Hailige Nereus dargstellt. Är wird in dr Hauptsach z Dalmatie un z Venedig verehrt. Z Floränz isch em d Chilche San Gaggio geweiht.
Italische Sprachen
Moderni idalischi Sprooche
Di romanische Sprooche werre meistens ìn zwei Grùppe ùnderdeilt, wùù vù de Lììnie zwüsche La Spezia ùn Rimini vùnenand drännt werre:
E anderi Klassifikation mìt drèi Zwiig isch sälli:
Lostallo
Lostallo isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmaind lyt in der Region Moesa.
S Dorf isch uf dr rächte Syte vom Fluss Moësa.
Zunft zu Schmieden
E. E. Zumft zu Schmiid isch en öffentlig-rechtligi Korporazioon in dr Stadt Baasel und äini vo de Baasler Handwärkerzümft. Historisch isch si d Veräinigung vo de Schmiid und Schlosser gsi, hüte isch si für alli Bruefsständ offe, wo Metall verarbäite.
S Zumfthuus vo dr Zumft zu Schmiid am Schmiidhoof 10 isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
Gschicht
D Zumft isch isch zu Läbzite vom Bischof Heinrich vo Thun gründet worde, und dä isch 1238 gstorbe. Die eltisti Urkunde, wo si din erwäänt wird, isch us em Joor 1255, wo dr Zumftmäister vo de Schmiid as Züüge uf ere Erburkund vorchunnt. Zu dr Zumft zu Schmiid häi under anderem au d Uuremacher ghöört und äine vo deene, dr Mäister Heinrich Halder, het 1373 am Münster e nöiji Schlaaguur aagmacht im Lauf vom Wiiderufbau vo dr Stadt noch em Ärdbeebe vo 1356. 1411 het d Zumft für 350 Gulde in Gold am alte Rindermäärt wisawii vom Kaufhuus d Liigeschaft kauft, wo hüte s «Schmiidzumfthuus» stoot.
Zu de Ufgoobe vo de Zümft het d Wach uf dr Stadtmuure ghöört. 1444 si zum Bischbil die vo «Zu Schmiid» für en Abschnitt vom Durm uf em Luginsland (bi dr hütige Bernoullistrooss) bis zum domoolige Eglofsdoor uf dr Lyss verantwortlig gsi. Zum Bränd lösche het d Zumft 12 bis 16 usgrüsteti Manne müesse stelle.
1650 het d Zumft vo dr Stadt s Rächt uf en äignige Brunne überchoo. Dr Meergottbrunne stoot immer no im Hoof vom Geböid, und mä chann en gsee, wemm mä vo dr Gärbergass in Schmiidhoof iine goot.
1887 het dr Zumftvorstand vo dr Bürgergmäind d Erlaubnis überchoo, iir Zumfthuus an d «Gsellschaft zur Förderig vom Guete und Gmäinnützige in Baasel» z verkaufe. Au wenn s Huus nüme dr Zumft ghöört, het si dört aber immer no iire Zumftsaal mit Wandmoolereie vom Hans Sandreuter. Vor em Schmiidhoof an dr Gärbergass 24 stoot e dänggmolgschützts Standbild vom Gründer vo dr GGG, em Isaak Iselin.
Burg Bickensohl
Iber d Bsitz- un Herrschaftsverhältnis vu dr Burg Bickesohl isch wenig bekannt.
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Kydonia
Kydonia isch en antiiki Hafestadt a de Noordwestchüste fo de Insle Kreta gsii, gegenöber fo de Peloponnes. De Oort isch sitt de Staizitt bisidlet und i de Bronzezitt isch do e minoische und spööter e mykenische Palast gstande. I de Antiiki isch Kydonia di drittgrööst Stadt uf Kreta gsii, werd aber nöd grad hüüffig i de antiike Literatur gnennt. D Stadt haisst sittem Mittelalter Chania ( n.Pl.) und isch hütt noch Iraklio di zwaitgrööst Stadt uf Kreta.
Name und Saag
D Stadt hett i de Bronzezitt Kudōniā (Linear B: ku-do-ni-ja) ghaisse. De Stadtname erschiint, zäme mit anderne kretische und griechische Ortsnäme, as k3-tw-n3-jj, oder vokalisiert ku-tu-na-ja, i de Städteliste im Tootetempel vom ägyptische Pharao Amenophis III. (gstoorbe um 1350 v.Chr.) bi Kom el-Hetan.
De Homer nennt die Stadt nöd, woll aber nennt er i de Odyssee d Kydone as ais fo de fööf Fölcher, wo uf Kreta wonid. Noch de Saag no isch de Gründer vo Kydonia de kreetischi König Minos gsii oder de Kydon, e Groosschind fonem. Demm sini Muetter isch nämmli d Akakallis, e Töchter vom Minos und sii Vatter isch de Gott Hermes. Do antiiki Münze us Kydonia under anderem e Büebli zaiged, wo annere Foitsch süggelet, ninnt mer aa, ases e Saag ggee hett, as de Kydon vo sinnere Muetter uusgsetzt wore sai und denn fonnere Foitsch uufzoge wore sai.
Bi antiike Dichter isch „kydonisch“ e poetisches Wort för „kretisch“ gsii. De Stadtname hett a de Frucht Chütte (althochtütsch: chutina) de Name ggee. Aaltgriechisch kydónia mála (κυδώνια μᾶλα n.Pl. „kydonischi Öpfel, Chüttene“) isch öber latiinisch cydoneum „Chüttesaft“ i di westeuropäische Sprooche choo. Do d Chüttene uursprüngli us Chliiasie chömid, mue de aaltgriechischi Name en Umbildig vonere chliiasiatische Bizaichnig sii.
Bronzezitt
Im Kastelli i de Aaltstadt vom hüttige Chania sind neolithischi Fünd gmacht wore. I de früene Bronzezitt isch do e minoische Palast gstande miteme Archiif, wo Toontäfeli gfunde wore sind, wo mit de Linear A-Schrift bischribe sind. Die Schrift chamer no nöd ganz sicher lese und d Sprooch isch föllig unbikannt, so asmer de Inhalt fo de Tegscht nöd chene tuet. Im ganze sind z Chania öber 200 Täfeli und Sigel mit Linear A-Zaiche gfunde wore. Usserhalb vo de Sidlig sind spootminoischi Chammergräber gfunne wore.
O i de mykeenische Zitt isch do e Palast gstande und me hett 5 Toontäfeli gfunde, wo mit Linear B-Schrift beschriftet sind. D Sprooch isch Mykenisch, en aalti Form vom Griechische. De Tegscht ufem Täfeli KH Gq 5 sait, ass im Hailigtum vom Zeus (myk. Diwion) em Zeus und em Dionysos Biilihung gopferet woren isch. Kudonia isch abhängig gsii vom Palast vo Knossos und e wichtige Liferant för Tier gsii, Schööff, Gaisse, Chüe und Soi. Do mer im mykeenische Palast fo Thebe z Mittelgriecheland importierti Amphore gfunde hett, wo us de Geget vo Kudonia stammed, mue de Ort o e wichtige Uusfuerhafe vo Kreta gsii sii.
Antiiki
Vo de antiike Gschicht isch nöd vill bikannt und s gitt o nume wenigi Fünd us de Antiiki, well im Mittelaalter und i de Noizitt fili Ruine öberbaut wore sind. Im Joor 524 v.Chr. hend sich do vertribeni Samier niderloo und die sölid e Tempel för d Göttin Diktynna baut haa. Fööf Joor spööter hend d Äginete d Samier vertribe und versklaaft und i de Stadt hend sich Äginete niderloo. Ase hets de Historiker Herodot gschrebe. Ane 429 v.Chr. hend d Athener im Peloponnesische Chrieg d Stadt bilaageret und s Umland plünderet. Ane 342 v.Chr. isch d Stadt vom Phalaikos bilageret wore. Öppe um 220 v.Chr. hett sich Kydonia vo Knossos und Gortyn politisch glööst. Ane 74 v.Chr. isch di röömischi Flotte for de kydonische Chüste bisiigt wore. Aber fööf Joor spööter, ane 69 v.Chr. hett di röömischi Flotte underem Caecilius Metellus d Stadt und de Hafe iignoo. Dozmool isch Kydonia noch Knossos und Gortyn die drittgrööst kretischi Stadt gsii. De Chaiser Augustus het denn a de Stadt de autonoomi Status ggee. I de Spootantiiki isch Kydonia de Sitz vomene Bischof gsii.
Us Kydonia stammt de Kresilas (um 450 bis 420 v.Chr.), wone Schüeller vom Pheidias gsii isch. Er hett grüemti Statue us Bronze gmacht, drunder e Porträ vom Perikles.
Bürgerliches Waisenhaus Basel
S Bürgerlige Wäisehuus Basel isch en Instituzioon vo dr Bürgergmäind vo dr Stadt Basel, wo Chinder und Juugendligi, wo in ere schwiirige soziale oder familiäre Laag si, uffnimmt, understützt und förderet.
S Wäisehuus isch e sälbständigi öffentligi Stifdig, wo vo dr öffentlige Hand (Bund, Kanton, Gmäind) understützt wird und au Spände aanimmt. Es het si Sitz am Theodorskirchplatz 7, Basel.
D Woongrubbe vo de Chinder
Es git d Durchgangsgrubbe in dr Kartause, wo für churzfristigi Ufenthalt doo isch und die intärne Woongrubbe für en Ufenthalt vo bis zu zwäi Joor: Excelsior und Basilisk für Fümf- bis Drizääjöörigi, Orion und Sirius für Drizää- bis Sächzääjöörigi. D Ussewoongrubbe Schoore und Wettstäi si für die Eltere. Für Juugendligi vo öbbe sibzää aa, wo gnueg Sälbstverantwordig häi, hilft s Wäisehuus mit em Woonexternat. Do lääbe si eläi in ere Äizimmerwoonig oder z zwäit in ere Dreizimmerwoonig. Bim begläitete Woone si die Juugendlige sälbständig, wärde aber no vo Sozialpedagooge bedröit.
Gschicht
Vo 1667 aa si d Baasler Wäise im Stäinekloster underbrocht worde, wo au e Gfängnis gsi isch. D Kinder häi dört zämme mit de Häftling gläbt und häi für e Bandfabrikant müesse schaffe.
S Wäisehuus in dr ehemoolige Kartause im Glaibasel, wo 1401 as letschts Kloster z Basel gründet worden isch und sit 1564 leer gstande isch, isch 1669 ufdoo worde und isch äins vo de erste Wäisehüüser in Öiropa gsi. Es het Zucht- und Waisenhaus Basel ghäisse. In dr Gründigsurkunde si drei Zwäck aagee: ''Müssiggang bei Jugendlichen Einhalt zu thun. Die Erziehung verlassener Waisen. Lasterhafte Buben zu züchtigen.'' S Züchtige isch mänggisch au überdriibe worde. Im 18. Joorhundert isch zum Bischbil e Wäisevater entloo worde, wil er e Mäitli z hert gstrooft het.
D Finanzierig vo dr Iirichdig het sich under anderem au uf freiwilligi Goobe gstützt. Bi dr Gründig häi sich fast alli Zümft erbote, jeedes Joor e Gäldbiidraag z mache und d Schifflüt häi au no versproche, Waisebuebe, wo uf d Wanderschaft gienge, bis uf Stroossburg aabe mitznee. Au Brivatpersone häi em Waisehuus immer wider Legat gmacht, so 1823 dr Johannes Brunner, wo de Waisekinder e jöörligs Mööli vermacht het, oder acht Joor spööter dr Kaufmaa Emanuel Frei, wo em Huus e grösseri Gäldsumme gschänggt het.
Lang isch s Waisehuus e Häim für Waisekinder ooni Familie gsi, wo in dr Stadt umegstrüünt si, es het sich aber langsam zum hütige Kinder- und Juugendhäim entwicklet, wo noch modärne sozialpedagogische Grundsetz gläitet wird. Die erste Schritt in dere Richdig si in dr Helvetik gmacht worde, wo ufkläärerischi Ideä sich wit verbräitet häi. Bis 1887 het s Wäisehuus si äigeni Schuel ghaa, wo aber denn ufghoobe worden isch, und d Zöögling si uf öffentligi Schuele gschiggt worde, so dass si besser in d Gsellschaft integriert wurde. Sit 1928 läbe d Kinder in Woongrubbe.
D Chinder
D Chinder, wo ins Wäisehuus cho sin, si vilmol nid Wäise gsi, sondern es si au verwaarlosti Chinder us soziale Randgrubbe drunder gsi, wo mä äso het welle verhindere, ass si zu Bättler wurde. Vom Aafang vom 19. Joorhundert aa si s mee und mee Chinder gsi, wo d Behörde iigwiise häi, die mäiste vom Almoosenamt, vo dr Lööblige Inspekzioon und vom Wäisenamt. S Wäisehuus het bis 1809 käni Chinder under zääni ufgnoo. Chliichinder si bi Verwandte underbrocht worde und s Almoosenamt het e Chostgäld zaalt. Aber mee und mme het sich s Wäishuus beklagt, ass die Chinder schlächt erzooge worde sige und dorum het mä s Ufnaamalter aabegsetzt uf fümfi. Im Vergliich zu vile andere Wäisehüüser isch das z Baasel liberal gsi in dr Ufnaambolitik und het au Findelchinder, unehelig Gebooreni und körperlig oder gäistig behindereti Chinder ufgnoo. Es isch zwar e Bürgerligs Wäisehuus gsi, aber es het scho glängt, wenn d Mueter e hiisigi gsi isch.
Dr Underricht
Bis 1776 het s Süsteem vo dr Admodiazioon gherscht - das häisst dr Wäisvater het drvo müesse lääbe, was d Arbet vo de Chinder iibrocht het. Das Usnützigsreschiim isch abgschafft worde und vo denn aa het mä dr Underricht and dr Wäishuusschuel mee und mee verbesseret. 1836 het s e letschti groosi Reform gee und 1887 isch d Schuel ufglööst worde und d Chinder häi in gwöönlige öffentlige Schuele afo leere. In dr Zit vo dr Helvetik und dr Mediazioon häi d Chinder immer besser gleert lääse und Analfabeete het s fast gar käini me gee, au wenn d Gröössi vo de Buebeklasse in dere Zit vo weniger as drissig uf mee as sächzig gwaggse isch und die vo de Mäitliklasse vo zwanzig uf vierzig.
D Chinder häi ursprünglig nume Lääse, Schriibe und Katechismus gleert, vo 1776 aa au Rächne und die fortgschrittnige Buebe no Franzöösisch. 1821/22 häi die eltere Buebe au Underricht im Briefschriibe, in Geografii und in vaterländischer Gschicht becho, wääred mä woorschinlig aagnoo het, ass Mäitli emol eme Hushalt wurde vorstoo und si dorum besser für s Lääbe usgrüstet weere, wenn si e Hushaltigsbuech chönni füere. Noch dr Reform vo 1836 häi begabti Buebe au uf s Gymmeli chönne goo, für Mäitli het s dennzumol z Baasel no kä Gümnasium ghaa.
Vo 1778 aa het d Wäisehuusinspekzioon zämme mit em Antistes d Leerer noch ere Brüefig sälber chönne weele. Mä het drbii nid nume s fachlige Wüsse vom Leerer undersuecht sondern au si sittligi Verfassig.
Iffwil
Ifwiu (amtlech Iffwil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Ifwiu ligt uf em Rapperswiler Plateau. D Gmeindsflächi bsteit us 55,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 36,6 % Waud, 7,6 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Graferied, Iegischtoorf, Züzwiu, Bangerte, Schüne u Etzukofe.
Gschicht
Ifwiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Iffenwilere. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört.
Religion
79,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Ifwiu isch dr Heinz Knuchel (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 413 Ywohner 98,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,5 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Ifwiu ghört zum Hochalemannisch.
Verwaltungsrat
Verwaltigsroot stoot für:
Antares
De Antares, au α Scorpii gnennt, isch de hellst Stern im Sternbild Skorpion (lat. Scorpius). Er isch etwa 520 Leechtjohre vu de Erde entfernt. De Namme stammt us em Grichische un bedütet sovil wie »Ares entgegegsetzt«. De Gott Ares isch vu de Römer Mars gnennt worre, un de Antares het sowohl ä ähnlichi Farb, wie au - usser bi Marsoppositione - ähnlichi Helligkait wie de Mars, weshalb baidi liicht z'verwexsle sin, wemmer vu Sternbilder nit vil waiß, zuemol si sich stets in de Nächi vu de Ekliptik befinde. Witteri Nämme sin Kalb al Akrab (arab. qalb al-ʕaqrab "Herz vom Schkorpio") un Vespertilio.
Helligkait
Mit ere schinbare Helligkait vu 0,96 mag isch er de 15.-hellste Stern vum Himmel. Si absoluti Helligkait betrait -5,2 mag. D'Oberflächi isch relativ chalt, d'Temperatur betrait lediglich 3.400 Kelvin, weshalb de Antares ä orangeroti Farb ufwiist un bsunders viil, fer s'Auge usichtbars Infrarot abstrahlt. Ziegt mer säll in Betracht, besitzt Antares die etwa 40.000-fach Lüchtchraft vu de Sunne. Si Spektralklasse isch M1, d'Lüchtchraftchlasse isch Iab.
Wie die maiste Rote Yberriise isch Antares ä veränderliche Stern vum Typ vu de My-Cephei-Sterne.
Größi
Us de nidrige Temperatur un de starche Helligkait losst sich schließe, dass de Antares gwaltigi Usmaß besitzt. Si Durmesser betrait etwa 6,24×108 km (ca. 624 Millione Kilometer), dodemit dät er, an d'Stelle vu de Sunne versetzt, äweng yber d'Umlaufbahn vum Mars rusrage. De Antares zellt wie d Beteigeuze zue de Rote Yberriise. In siner derzittige Entwickligsphase verleert er sini ussere Gasschichte, un bildet debi ä planetarische Näbel, wo ufgrund vume Beglaitstern sichtbar isch.
De Antares besitzt gnueg Masse, um nooch Erraiche vum Heliumbrenne ä Iisechern z'erzüge un in ere Supernova z'explodeere, noch bevor er alli Gasschichte abgestoße het.
Sustiges
De Antares isch ä Doppelstern. Im Winkelabstand vu 2,6" befindet sich bim Positionswinkel vu 273° ä blauwisse Stern (Spektraltyp B3V) vu de Helligkait 5,5 mag. D'Umlaufszitt betrait 878 Johr. Um säller Beglaiter z'sähne, isch ä Fernrohr vu 10 Zentimeter Objektivöffnig nötig.
De Antares cha als ekliptiknocher Stern vum Mond un sehr selte au vu Planete bedeckt werre. Die letzt Bedeckig vum Antares dur ä Planet isch am 17. September 524 v. Chr. dur d'Venus erfolgt, die nächst wird am 17. November 2400 wiider dur d'Venus erfolge,.
Kerlouan
Kerlouan (bretonisch Kerlouan) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Kerlouan lyt am Atlantik, 75 km vu Quimper un 30 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 61 m iber Normalnull.
Gschicht
Kerlouan isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Kerlouen (1426 Kerlouan, 1435 Kerlouan, 1467 Kerlouan, 1516 Kerlouan, 1630 Klouen, 1709 Kerloüan).
Verwaltig
vu Kerlouan isch. Kerlouan ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Kerlouan ghert zem Bretonisch.
Saint-Just (Ain)
Saint-Just isch e französischi Gmeind mit Yywohner (Stang ) im Département Ain in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmai ghert zum Kanton Ceyzériat im Arrondissement Bourg-en-Bresse.
Geografii
Saint-Just liit öppe vier Kilometer oschtsüdoschtlich vo Bourg-en-Bresse in dr historische Browinz Revermont. D Nachbergmeinde vo Saint-Just sind Jasseron im Norde und Nordoschte, Ceyzériat im Oschte und Südoschte, Montagnat im Süde und Bourg-en-Bresse im Weschte.
Urs Altermatt
Dr Urs Altermatt (* 18. Juli 1942 z Biberist) isch e Schwizer Historiker. Vo 1980 bis 2010 isch er ordentlige Brofässer für Zitgschicht an dr Universidäät Freiburg gsi. Vo 2003 bis 2007 het er as Räkter vo deere zwäisproochige Universidäät fungiert.
Lääbe und Forschig
Si Studium vo Gschicht, Soziologii und Politikwüsseschaft het er z Bärn, z Freiburg und z Berlin gmacht und het s 1970 mit dr Dissertazioon an dr Universidäät Bärn abgschlosse. Vo 1973 bis 1980 isch er Lekter an dr Universidäät Bärn gsi, nochhäär Brofässer z Freiburg. Er het Gastdozenture und Forschigsufenthalt z Harvard, Wien, Budapest, Krakau, Sarajevo, Sofia und Löwen (Leuven) gmacht.
Im Altermatt sini Forschigsschwerpünkt si s politische Süsteem vo dr Schwiz, Kultuur, Religion, Gsellschaft, Minderhäite, Nazionalismus, Antisemitismus und Rächtsextremismus.
Mount Wilhelm
Dr Wilhelmbärg (in dr lokale Sproch vu dr Kuman Enduwa Kombuglu, dt. Wilhelmsberg, ängl. Mount Wilhelm) isch mit ere Hechi vu 4509 Meter dr hegscht Bärg vu Papua-Neiginea. Är isch Dail vum Bismarckgebirg.
Am Wilhelmbärg gränze d Provinze Simbu, Western Highlands un Madang anenander.
Dr Wilhelmbärg het sy europäische Name anne 1988 iberchuu, wu dr dytsch Schurnalischt un Forschigsraiser Hugo Zöller uf s Finisterre-Gebirg sideschtli vu Madang gstigen isch un di vier hegschte Bärg vum Bismarckgebirg noch em Rychschanzler Otto Fürst von Bismarck un syne drei Chinder, Marie von Bismarck-Schönhausen, Herbert von Bismarck un Wilhelm von Bismarck, „Ottoberg“, „Mariaberg“, „Herbertberg“ un „Wilhelmsberg“ gnännt het.
Im Augschte 1938 sin dr Leigh Grant Vial, en auschtralische Regierigsbeamte, un zwee Yyhaimischi di erschte gsii, wu noowysli uf dr Bärg gstige sin.
Im Zweete Wältchrieg isch am 22. Mai 1944 e US-amerikanisch Flugzyyg vum Typ F-7A am Bärg abgstirzt.
Bärgstyge
Zwee Wäg fieren uf dr Gipfel. Dr beliebter isch dr relativ aifach Wäg vum Dorf Keglsugl an dr Stroß vu Kundiawa in dr Provinz Simbu. E zweete, schwirigere Wäg fangt im Dorf Ambullua in dr Western Highlands Province. Di bescht Johreszyt zum Bstyge vum Wilhelmbärg isch vu Mai bis Novämber.
George Gordon Byron
Lääbe
1809 isch er im Middelmeerruum ume gräist: über Lissabon uf Spanie, isch z Malta gsi, z Albanie, z Griecheland und an dr Küste vo Chläiasie. 1812 het er die erste bäide Canti vo Childe Harold's Pilgrimage uusegee und isch sofort bekannt worde. Er het denn e Dächtelmächdel mit dr verhürootete Lady Caroline Lamb ghaa, was in dr änglische Gsellschaft e Skandal usglööst und si Ruef ruiniert het. Er het denn e Verheltnis mit sinere Halbschwöster Augusta gha, und s Mäiteli, wo im April 1814 uf d Wält choo isch, d Elizabeth Medora, isch woorschinlig si Dochder gsi. 1815 het er d Annabella Milbanke ghürootet und mit ere e Dochder, d Ada Lovelace, ghaa. Im Joor druf het si Frau en verloo.
Er het denn z Cologny am Gämfersee gwoont, won en dr Percy Shelley und däm si Partnere d Mary Shelley si go bsueche. D Mary Shelley het dört iire Roman Frankenstein or: The New Prometheus gschriibe. Vom Oktober 1816 aa het dr Byron mit dr verhürootete Grööfin Teresa Guiccioli z Italie gläbt und dr Pisan Circle gschriibe.
Am Aafang vo 1823 häi d Grieche im Byron s Kommando über die freije griechische Stritchreft aabote. Er het aagnoo, isch aber scho im Joor druf z Messolongi gstorbe.
Dr Iifluss vom Byron
Im Byron sini Protagoniste si as „Byronic Hero“ in dr Litratuur archetüpisch worde und häi mit iirer Liideschaft und iirem Äinzelgängerdum Iifluss uf mee as nume d Romantiker ghaa.
Dr Byron isch e Fründ vom Shelley gsi und het mit em Goethe korrespondiert, und si Wärk Manfred isch as Antwort uf em Goethe si Faust I däm gwidmet. Dr Goethe het im denn postum e Dänkmol gsetzt mit dr Figur vom Euphorion im Faust II. Dr Heinrich Heine het im Byron e Gedicht (Eine starke, schwarze Barke) gwidmet. Dr Iifluss vom Byron uf e jung Edgar Allan Poe isch grooss gsi, und au uf e änglisch Mooler William Turner und uf e russisch Dichder Alexander Puschkin.
Römerswil
Römerswiu (amtlech Römerswil) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn.
Geografi
Römerswiu liid südwestlech vom Baldeggersee uf em Bäärg Eerloose. Es isch am Südrand vom Seetal.
Uf em Gmeindgebiet het’s Räschte vo Morääne vom yschzytliche Rüüssgletscher; bim Wyler Lauffebärg isch e bekante Findling, wo me früener au as Chindlischtei agluegt het.
Zue dr Gmeind Römerswiu ghört dr Ortsteil Herlisberg, wo bis ane 2004 en eigeti Gmeind gsi und de zum 1. Jänner 2005 iigmeindet worde esch.
Derzue het’s im wyte gGeindbann non es par Wyler und Sidlige: Waldhuus, Lauffebärg , Oberriinech , Schteihuus, Ludige , Nunwil , Ärebolge, Tämpike, Räckolderen und Eiholdere, Sydebärg, Huwil , Rehag, Williswil , Niffel, Goschperdinge, Ludiswil, Bäärelinge, e Teil vo Ligschwil und Bueche – alles schöni alte alemannischi Ortsnääme.
Im Oschte chunt dr Gmeindbann bis an Fluss Ron, wo dr Talbach vom obere Seetal isch. Vom Römerswiler Bärg lauffen es paar Bech ad Ron und dr Baldeggersee abe: Dr Geissbach chunt uf Ligschwil füre, dr Eiholderbach chunt unden a Niffel is Tal abe, der Sagibach laufft vom Wyler Saagi dure Saagiwald uf Huwil, im Räckholdertobel isch dr Bach für Nunwil, der Ärebolgetobel bach flüüsst im Eigetobel a Baldeggersee, dr Mülibach laufft bi Hinderalp verby uff Retschbel abe, wo die alt Müüli isch. Retschbel isch scho i dr Gmeind Hetzchöuch. Der Burgbach vo Oberriinech chunt au ufs Land vo Hetzchöuch abe, der Schoorebach und der Wyssebach au, und zwüsche all dene Bech sind non es paar chlyni Gwässer, wo uf der Schattsyte vo der Erloose zum Baldeggersee abelauffe.
Vo dr Gmeindsflechi send 77 Prozänt Puureland, uf 16,5 Prozänt het’s Waud und uf 6,5 Prozänt Sidlige.
D Nochbergmeinde vo Römerswiu send: Ärmisee, Höudisriede, Hetzchöuch, Hofdere, Möischter ond Räin.
Gschicht
Der Name Römerswiu chunt zum erschte mau im ene Dokumänt vo Beromöischter vom Jahr 1270 vor, er heisst döört Remerswil; Herlisberg isch 1150 erwäänt aus Erlinsberg. Nunwil isch scho anne 860 im Zinsrodel vom Zürcher Fraumöischter.
Bi Oberriinech isch d Ruyne vo der alte Burg Oberriinech.
Anne 1275 wird dr Pfaarer vo Römerswil in ere Lischter vom Bischtum Konstanz ufgschribe; das isch dr eerscht Nochwys für d Chilche im Doorff.
Devise (Begriffsklärung)
Devise bezäichnet:
Römerswil
Gschicht
1386 isch d Gägend zu Luzäärn cho. 1836 het dr Kanton die alti Groosgmeind am Bäärg ufteilt und druus die nöie Gmeinde Römerswiu, Rain und Hiudisriede gmacht.
Devise (Begriffsklärung)
As Ortsnaame bezäichnet Devise:
Devise isch dr Familienaame vo deene Persoone:
Römerswil
Gschicht
Anne 1882 het men uf em Platz vo der alte die nöiromanischi Pfarrchile bout. 1932 isch drby d Lourdes-Grotte ygrichet worde. D Chappele z Herlisbärg isch vo 1838; me het se ufem Platz von ere eltere Chappele bout, und si isch em Opfer vo dr Muettergottes gweiht. Im Bueche isch d Adrianschappele.
Ane 2005 sind die beide Gmeinde Römerswiu und Herlisbärg en einzegi worrde.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 5,3 Prozänt gläge.
Religion
83,1 Prozänt vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 6,7 Prozänt evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää:
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr Iiwohner 98,3 Prozänt Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 Prozänt Französisch, 0,1 Prozänt Italienisch ond 1,4 Prozänt anderi Sprache.
Z Rämerswiu redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Bratsch VS
Bratsch (walliserditsch: Bratsch) isch es Dorf und Teil vo der politischu Gemeind Gampel-Bratsch im Bezirk Leuk im ditschsprachigu Teil vom Kanton Wallis iner Schwiiz.
Namu
Im Geographischu Lexikon vo der Schwiiz wird d Vermüetig güssrut, dass schich der Namu Bratsch vom mittellateinischu bracca, „Deich, Wall, mächtigi Mürra“ ableitut, da Bratsch ufra Terrass ligt, wa nach dri Seite in hohi Felswänd abfallt. D Erschtterwähnig vo Bratsch finut schich im Jahr 1228 als Praes.
Gschicht
Bratsch umfasst z glichnamig Huufedorf ufran Terrass am steil abfallundu Hang, druber d Höhesidlig Änggersch sowie iner Äbeni vom Rhonetal d Sidlige Getwing und Nidergampel. 1228 und 1242 Praes, 1309 Prahcs, 1322 Praes, 1357 Prayes, 1408 Prages, 1532 Bratsch. Alemannischi Besidlig leitut d Germanisierig ih, d im 15. Jahrhundert abgeschlossu isch gsi. D erschtmals im 14. Jahrhunert erwähntu Communitas kehrunt zum Vizedominat Leuk, wo 1613 an d gleichnamige Zenden chunt. Bis zer Gründig vo der Pfarri Erschmatt-Bratsch (1721) isch Bratsch uf Leuk pfarrgenössig (Marienkapelle üssum 17. Jahrhunert). Nach 1666 ligt z Erschmatt en Pestfriedhof. Änggersch, vorher es kommunals Doppelgebilde mit Bratsch (Burgerstatut 1672, gmeinsami Bürgerlischta 1826), sinkt im 19. Jahrhunert zer Filialsidlig ab. 1873 vergressert schich d Gemeind durch de teilwisu Aschluss vo de ehemaligu Temporärsidlige und hittigu Wohngemeind Nidergampel. Nach der Eröffnig vo der Lonzawärch z Gampel (1897) gänd d Arbeiterbürufamilline bald vo der tradierte mehstufigu Mischwirtschaft ― Ackerbau (Zweizelgensystem mit Flurzwang), Viihhaltig (Einzelalpig mit gmeinsamer Hut uf Alp Niwen), im Tal Rebbau ― zu extensivere Bewirtschaftigsforme uber. 1990 schaffunt 94 % vo de Erwerbstätigu üsserhalb vo Bratsch.
Bivelkerig
1902 zellt mu iner damaligu Gemeind Bratsch 88 Hüser mit 364 römisch-katholische Ihwohner.
Am 20. Januar 2008 bischliessunt d Stimmbürger vo der Gemeinde Gampel und Bratsch d beidu Gemeinde z fusionieru. D Fusion isch am 1. Januar 2009 rächtschräftig.
Burg Bischoffingen
D Burg Bischeffinge isch e Burgruine bim Stadtdeil Bischeffinge vu dr Stadt Vogtsburg im Kaiserstuehl im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si lyt in Ortslag uf rund 225 Meter iber Normalnull am sidlige Rand vu Bischeffinge in dr Dorfstroß 5.
Gschicht
D Burg isch vu dr Herre von Bischoffingen im 11. Johrhundert böue wore (1083 bis 1087 isch e Hermann von Bischoffingen gnännt) un gege Änd vum 14. Johrhundert vu dr Herre von Trottikofen uusböue wore. No böulige Verändrige isch d Aalag au as Zehntschyyre un as Drotte brucht wore.
Hite isch d Aalag in Privatbsitz.
André Weckmann
Weckmann ésch uffgwàchse àls Sohn vun e Wirtsfàméli im „Verkehrsderfel“ Steiweri im Unterelsaß. Steiweri liejt zwésche Kanàl (Marne-Rhin), Stross (hitzedaas de Autoroute nooch Bàris) un Isebàhn ém Oschte vun Zawere - eini vun de aktivschti Vogesepassage. 1943 ésch´r wie àlli Elsasser én sinem Àlter vun de Ditsche Wehrmacht zwàngsrekrutiert wore (de "Malgré Nous"); e Johr spoter ésch´r vum Hitlerkriej desertiert. Nochher het´r sisch én de Forces françaises de l'intérieur engagiert. Nooch´m Kriej het de Weckmann studiert un ésch Lehrer f´r Ditsch wore. Bis 1989 als Professeur d´études (Studienrat) am Lyzeum ze Strosburi.
De Weckmann ésch zitt´r 1970 én de (alternativ) elsassisch Kültürpolitik engagiert un ésch öi én d´Umweltbewegung, bispielswiis geje´s Atomkraftwerk Wyhl aktiv wore.
Grono
Grono isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy und Gschicht
D Gmaind lyt in der Region Moesa und im Tal Misox.
Am 1. Jänner 2017 het sech s Gmaindgebiet vo Grono uf mee ass s Doplete vergrösseret, wo sech die ehemolige Misoxer Gmainde Verdabbio und Leggia mit Grono zämetoo hend. D Idee do dezue isch vo Verdabbio us cho, wo am 3. April 2009 em Regionalverband Mesolcina gschribe het, me sell en Zämeschluss vo Gmainde i däm Deil vom Misox prüefe; während em Vorprojäkt, wo den agfange het, isch gly klar gsi, ass d Gmaind Cama, wo zwar nooch bi Verdabbio lyt, nid wott mitmache, und im Jaar 2014 sind au d Gmainde Roveredo, Lostallo und Soazza uusgstige. Die andere drü Gmainde hend mit em Projäkt wytergmacht, und in alne drü isch dr fertig Fusioonsfertrag am 29. Nofämber 2015 aagnoo worde: Z Grono sind, wie dr Corriere del Ticino prichtet het, bi dr Abstimmig 336 Jo-Schtimme füre Fertrag gäge 85 Näi, z Leggia 61 Jo gäge 11 Näi und z Verdabbio 65 Jo gäge 4 Näi usecho; das sind im Ganze öpe 70 Prozänt wo füre Gmaindzämeschluss gsi sind. Am 1. Septämber 2016 het derno dr Grossroot vom Bünderland die Gmaindfusioon bewiliget.
D Bürgergmaind vo Verdabbio het sech ane 2015 sälber ufglöst. D Bürgergmainde vo Grono und Leggia hend s glych ufe 1. Jänner 2007 gmacht.
S Dorf Grono lyt ufem breite Schuttchegel, wo dr Fluss Calancasca um Usgang vom Calancatal ufgschichtet het, rächts vo dr Moësa. S Dorf isch imene Dokumänt vo ane 1219 s erschte Mol erwäänt. Vo Grono us goot d Strooss is Calancataal ine. Uf dr andere Talsyte lyt s Gronotal, wo z’hinderscht hinde die stäile und chlyne Alpe Portola, Caurit, Bec und del Pro sind. Bi Grono stoot es chlyses Wasserchraftwärch, wo s Wasser us em Gronotaal und us em Traversagnataal vo Roveredo tuet usnütze.
Leggia isch s Dorf ufem Taalbode bim Fluss Moësa grad obena Grono. Im Südoschte goot s Gebiet vo Leggia bis zum Pizzo Paglia a dr Landesgränzen ufe. Im Leggiatal, emene länge Sytetaal vom Misox, sind d Alpe Dara, Alp de Comun und Lugazzon.
Verdabbio, wo ane 1203 s erschte Mol erwäänt isch, lyt am Bärghang chly wyter obe, drüühundert Meter überem Taalbode, oben a de Dörfer Leggia und Cama. Verdabbio het im Camataal inne es eigets Alpareal, wo mit em Dorf nid diräkt verbunden isch, mit dr Alp del Lagh am Camasee, dr Alp de Sambrog am Sambrogsee, dr Alp de Broiete wyt obe bim Bressimpass, wo mer id Bärge vo Lostallo chunt, und dr Alp di Brion. Die Flechi i de Bärge isch au hüt en grossi Exklaafe vo dr Gmaind Grono. Wyters s Misox z’duruf ghört zu Verdabbio no d Flechi Piani di Verdabbio im Taal unde, won es alts Wasserchraftwärch a dr Moësa stoot und d Brugg uf Norantola übere goot. Über de Piani di Verdabbio isch s steile Tobel Val de la Molera, wo sech a schmale Landstreife bis zum Gipfel vom Piz de Groven im Gmaindbann vo Verdabbio ufe ziet.
Rundume sind d Gmainde Roveredo, Buseno, Castaneda, Santa Maria in Calanca, Calanca, Lostallo und Cama; im Oschte berüert d Gränze vo Grono uf em Bärggraat die iteliänesche Gmäinde Gordona i dr Provinze Sondrio und Dosso del Liro i dr Provinz Como.
Domestizierung
D Domestizierig oder Domestikazioon isch en innerartlige Veränderigsbrozäss vo wilde Dierarte oder Pflanze, wo binem dr Mensch Indiwidue vo dene Arte vo iirer Wildform wääred Generazioone genetisch isoliert und ziilt noch gwüsse Gsichtspünkt vermeert. Eso wird s mööglig, ass die domestizierte Indiwidue mit em Mensch chönne zämmelääbe oder von em chönne gnutzt wärde, dass si sozusaage „in sim Huus“ lääbe.
Im überdräite Sinn brucht mä dr Begriff au zum s beschriibe, wenn en ursprüngligi Idee wien e politischs Konzept oder e wüsseschaftligi Theorii verfelscht oder eso aabasst wird, ass d Lüt mit em «chönne lääbe».
Domestiziere isch nid s Gliiche wie s Zeeme. Bim Domestiziere änderet mä d Gen von ere Grubbe vo Indiwidue, wääred mä bim Zeeme nume s Verhalte vom ene äinzelne Indiwiduum veränderet.
Wichdigi domestizierti Dierarte
Die mäiste Dierarte si as Liferante vo Äiwiss, sig s in dr Form vo Fläisch oder vo Äier, domestiziert worde, d Raubdier weniger as d Pflanzefrässer. Wichdig si aber au d Faasere gsi, wo vor allem d Schoof und d Kamelarte gliiferet häi, und d Chraft vo Oggse, Ross und Kamel, wo dr Mensch gleert het, für sich usznütze.
Wichdigi domestizierti Pflanzenarte
Öbbe 4900 Pflanzenarte wärde hüte kultiviert. Von dene Kulturpflanze häi öbbe 150 Arte e bsundrigi Bedütig, wil si zämme öbbe 90 % vom Naarigsbedarf vo dr Wältbevölkerig decke.
Geträid
D Geträidearte stamme vo Wildgreeser ab. Ooni Geträid cha mä sich äigetlig d Entwigglig vo de Hoochkulture gar nid vorstelle.
Kardinal
Kardinaal isch e gäistlige Diddel in dr römisch-katholische Chille und im Rang dr höggste noch em Babst. Mit em Kardinaalsdiddel überchunnt dr Gäistlig e bsundrigi Mitverantwortig an dr Gsamtläitig vo dr Chille im Kardinaalskollegium und dr Röömische Kurie und git em s Rächt bis zur Volländig vom 80. Lääbensjoor grundsätzlig bi dr Waal vom Babst mitzstimme.
Diözesaanbischöf mit em Kardinaalsdiddel kümmere sich um die Ufgoobe zuesätzlig zur Läitig vo iirem Bistum, wääred Kuriekardinääl mit Minister chönne vergliche wärde und an dr Kurie in Room schaffe.
S Kardinaalskollegium isch in drei Klasse vo Kardinääl iidäilt, si Vorsitzend isch dr Kardinaaldekaan. Vo de 225 Kardinääl, wo zur ZIt no lääbe, weere 126 im Konklaav waalberächdigt (Stand: 27. November 2022).
D Häärkumft vom Begriff
Dr Usdruck Kardinaal chunnt vom latiinische cardinalis „wichdig, vorzüüglig“ (abgläitet us cardo „Düürangle, Drüll- und Angelpunkt“). Ursprünglig het er sich uf e Gäistlige bezooge, wo an ere räömische Hauptchille (cardo) – aagstellt gsi isch au usserhalb vo Rom (incardinatus cardinalis), wo em e Chille oder Diakonii as Ditelchille (tituli cardinales) in Rom aaverdraut gsi isch.
Diddel und Aareed
As Bestanddäil vom Naame wird in dr röömisch-katholische Chille s Wort Kardinaal mäistens zwüsche dr Vor- und dr Familienaame gstellt. Die protokollarischi Aareed isch „Öicheri Eminänz“.
Kwelle
Dr Ardikel «Kardinal» uf dr dütsche Wikipedia
Citroën Xantia
Der Xantia isch äs Modäll vu dä französischä Automarkä Citroën. Äs isch 1993 als Nachfolger vum Citroën BX vorgschtellt und bis 2001 i Frankriich, im Wärk Rennes iner Bretagne, baut cho. Der Combi "Break" isch ab 1995 und nid bi Citroën, sondern im Carosseriewärk Heuliez hergschtellt cho. Nachfolger isch denn der Citroën C5.
Na immer wird än einfach usgschtattäti Version vum Xantia im Iran bi SAIPA baut.
D' Hydropneumatik isch bi dän einfacherä Modäll nachm gliichä Prinzip wiä bim BX ufbaut xi, di tüürerä Variantä hend di wiiterentwicklät Hydractive II - Federig mit 2 unerschiedlichä Federkonstantä und elektronischer Regelig gha. Bi dem System isch pro Achs än zuäsätzlichi Federchuglä ahbracht. Diä vergrösserät s'Federvolumä und wird bi Kurväfahrt, Bremsig und Beschlüünigung dur äs elektrischs Ventil abtrennt, was d'Federig straffer macht.
Ab Modälljahr 1994 isch d'Hydropneumatik zuäsätzlich mit ämä "Anti-Absink-System" ergänzt cho. Das hät bim parkiertä Auto d'Rückläuf vu dä Federig gschperrt und so äs Absinkä vum Auto verhinderät. Will der Bremsdruck vu dä Hinterachs dur dä Federigsdruck gschpisä wird, isch aner Hinterachs än zuäsätzlichi Federchuglä is System integriert cho wo d'Versorgig vu dä Hinterachs-Brems bi stillstehendem Fahrzüg sichergschtellt hät. Der Xantia ischs letscht Modäll vu Citroën mit Zentralhydraulik wo Federig, Brems und Lenkig mit Öldruck versorgt hät.
Toyota LiteAce
Dä Toyota LiteAce isch äs Modäll vu Toyota gsi. Er isch in verschiednä Carosserievariantä härgschtellt cho: Chaschtäwagä, Chaschtäwagä (hinä verglast), Combi, Pick-Up. Di Usschtattigsvariantä sind guät xi für unterschiedlichschti Nutzig, vum einfachä Handwerchär-Lieferwagä bis zum komfortabäl usgschtattätä Chliibuss mit Platz für 8 Personä.
Motorä sind verschiedeni Benzin- und Dieselmotorä, je nach Beschtimmigsland, zum Iisatz cho, Benziner vum Typ K und Y (unäliegendi Nockäwellä, Vergaser oder Multipointiischprützig), Diesel vum Typ L (Verteileriischprützpumpi Lizenz Bosch). Fahrzüg mit Typ "Y"-Motor hend technisch am Toyota Model-F entsprochä und sind denn au mit zuäschaltbaräm Allradantrieb oder Automatikgetriebe (Aisin-Warner Typ A43) lieferbar xi.