cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alemannische Kolumnen
Alemannischi Kolumne im Elsiss
In dr Zitschrift Land un Sproch, wu alli viärtel Johr rüs kunnt, sin d Dialäktbiitreg haüptsächlig in Kolumne. So het in dr Kolumne "Nota Bene" dr André Weckmann in dr zweite Helfti vu dr 90er Johr eigini Gedichter, meischtens uf Elsässerditsch, brocht. Vum Spotjohr anne 97 bis Afang 2002 hets viilmol d Kolumne „Kriwele Krawele“ gha, wu dr Roland Engel drin gschriibe het. Diä isch vu dr Kolumne „Hille Bille“ vum Joseph Schmittbiel abglest wore, wu im Jüli 2010 ufghert het. Wiä zum Deil scho dr Engel het dr Schmittbiel Kummentar zu dr Bolitik un Regionalbolitik brocht, wiä im Dezämber 2008, wun er iber d Abschaffig vu „Sür un Siess“ im Radio schribt: Dr het nit drvor zruckgschräckt, sinene Landslit dr Spiägel vorne dra z hebe: Siter anne 96 wäre in dr Kolumne „Dichter vun hit“ vu dr Emma Guntz Dichter uf hochditsch vorgstellt, viilmol isch aber e Dialäkttext- oder Gedicht vun ene mit abdruckt.
Alemannischi Kolumne z Ditschland
D Badisch Zittig het alli Wuch am Samschtig ihre Kolumne „Lueginsland“. Diä het anne 1976 unter em Namme „Landuff, landab“ 14-dägig agfange gha un isch vum „Dengelegeischt“ (Hans Schneider) gschriibe gsii. Däm isch ab 1995 der „Wunderfitz vum Wald“ (Markus Manfred Jung) gfolgt un d Spalte isch uf „Lueginsland“ umdaift wore. Anne 97 hätt si aber sotte abgschafft wäre. Do drgege hets e Unterschrifte-Kampagne gä, wu iber 200 Unterzeichner, zum Deil renomiärti Persenligkeite, sich gege d Abschaffig vu dr alemanische Spalte gwehrt hän; diä Unterschrifte sin in dr Badische Zittig aü as Azeig vereffentligt wore; d Keschte hän d Unterzeichner drait. Uf des hii het d Zittig d Kolumne wider iigfiährt – ab dert sogar alli Wuch. Diä därzittige Autore (2019) sin d Ulrike Derndinger, dr Markus Manfred Jung, d Beate Ruf, d Friedel Scheer-Nahor, dr Martin Wangler un dr Wendelinus Wurth – jedes vu däne verdrittet e anderi Dialäktspiilart üs em Oberbadische. Vu 1997 bis 2019 isch aü dr Martin Schley drbii gsii, dr Harald Noth vu 1997 bis 2016 un dr Philipp Brucker vu 1997 bis 1999.
Diä Kolumne erschiint im ganze oberbadische Verbreitigsgebiät vu dr Badische Zittig un erreicht theoretisch 400.000 Läser – sälbverständlig läsi si aber lang nit alli. D Theme sin meischtens regional oder üs em allgmein mänschlige, persenlige Bereich. Diä Glosse sin im Schnitt ca. 40 Ziilte (mit 40 Aschleg) lang.
In dr Gratis-Wuchezittig Kaiserstühler Wochenbericht hets fascht alli Wuch e alemannischs Gedicht vum Otto Meyer. Verbreitig: Am un um dr Kaiserstuehl.
In dr Gratis-Wuchezittig Dreisamtäler erschiint sit 2002 „Vum Wunderfitz“, e Kolumne vum Stefan Pflaum.
Dr Achertäler Heimatbote, s Verkindigigsblatt fir acht Gmeine in dr Ortenau, het in dr 90er Johr alli Wuch e alemannische Biitrag vum „Nepomuk der Bruddler“ (Otmar Schnurr) brocht – dä isch viilmol dr Haüptartikel uf dr Titelsitte gsii un het zu Deil – zämme mit ere Zeichnig – d ganz Sitte iignumme.
Im Offenburger Tageblatt het dr Rudolf Vallendor iber 1500 Glosse gschribe. Sit e baar Johr schriibe dr Wendelinus Wurth (als „Willi Trautmann“) un d Claudia Ramsteiner Kolumne uf Alemannisch im Tagblatt.
In dr Oberbadische het „dr Hage“ bis 2010 d Kolumne „Wiigeischt“ gschribe.
Im Oberbadische Volksblatt het dr Walter Jung ab 1956 e Kolumne unter em Titel Zwüsche Dülliger un Güggel gschribe.
In dr Weiler Zeitung het dr Karlfrieder Elsner as „Öbber vo Neume“ 35 Johr lang bis 2010 d regelmäßig alemannisch Kolumne „Guggehuus“ gschribe. Vu 2010 bis 2017 het drno dr Hansfrieder Geugelin d Kolumne „Dr Wiigeischt“ gschribe.
„Fenschtergügsler“ isch e Dialäktspalte, wu vu anne 1989 bis 2005 im Alb-Bote vum Landkreis Waldshuet erschine isch. Gschribe het die Spalte dr Hubert Roth vu Chleggau im Chleggi.
In dr Wuchezittig Konstanzer Azeiger het d Rosemarie Banholzer vu 1978 bis 2008 d ständig Kolumne „s Frichtle monnt…“ gha – d erschte 28 Johr alli Wuch, zum Schluss alli zwoo Wuche. Bim e Wägsel in dr Redaktion isch diä Kolumne abgschafft wore. Verbreitig vum Konstanzer Azeiger: Stadt Konschtanz un ditschi Nochberschaft.
17. August
Dr '''17. Augschte''' isch dr 229. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 230. in Schaltjohr), dodermit blybe no 136 Däg bis zum Änd vum Johr.
Alemannische Kolumnen
Alemannischi Kolumne z Ditschland
Im Singener Wochenblatt het dr Walter Fröhlich (wafrö) vo 1985 bis 2010 d Kolumne „Walter Fröhlichs Alemannische Dialektik“ gschribe.
Königreich Italien
Ära Giolitti
Sini angeschlageni Reputation hät er nur allmählich wieder chönne ufbaue, teilwiis indem er sich die folgende Ussenandersetzig vo de konservative Regierig mit de Sozialiste zunutze gmacht hät. Nach em Sturz vo de Regierige vom Luigi Pelloux 1900 und – nach em Mord am König Umberto I. – em Giuseppe Saracco isch er 1901 vom neue Ministerpräsidänt Giuseppe Zanardelli als Inneminister ins Kabinett zruckgholt, wo er gägeüber vo Streiks und Usschritige vodere Ziit de reformerische und revolutionäre Bewegige gägenüber z Zuegständniss bereit ksi isch. Nach em Rückzug vom gsundheitlich ageschlagene Zanardelli us de Politik hät de Giolitti diese im Novämber 1903 als Ministerpräsidänt beerbt. Mit zwei längere Unterbrächige 1905/06 und 1909–11 hät er s Amt danach bis März 1914 inne ka.
Alemannische Kolumnen
Alemannischi Kolumne z Ditschland
In dr Stuttgarter Zeitung schribt dr Hanns-Otto Oechsle all Wuche e Kolumne uf Schwebisch.
Königreich Italien
Ära Giolitti
Sin Ifluss uf die italiänischi Politik isch so erheblich ksi, dass die Periode als età giolittiana (Ära Giolitti) bezeichnet wird. Es isch d Ziit vo de industrielle Balligsgebiet, d Gründig vo sozialistische und katholische Volksmasse, de italiänische Kolonialpolitik, d Ufständ um Nahrigsmittel und de Enstehig vom italiänische Faschismus ksi. Vor allem Süditalie isch innem schreckliche Zuestand ksi, vier Fünftel vo de Süditaliäner sind Analphabete ksi und es hat e erneuti Hungersnot gherscht. De Giolitti hät als Reaktion uf das bsunders d Industrialisierig vo Italie und d Bekämpfig vo de Korruption gförderet. 1912 isch d staatlichi Sozialversicherig igführt worde und s italiänische Wahlrächt isch reformiert worde. Ab nun händ alli Männer ab 21. Jahr döfe wähle.
Alemannische Kolumnen
Alemannischi Kolumne z Ditschland
Im Stuttgarter Wochenblatt schribt dr Wulf Wagner sit 2006 all Wuche si schwebisch Kolumne Wulf Wagers wunderliche Weltbetrachtung.
Im Markgräfler Wochenblatt schribt d Margret Brombacher regelmäßig e Kolumne.
Königreich Italien
Ära Giolitti
Ussepolitisch hät er als Folg vo de Bosnische Annexionskrise vo 1908 d Distanzierig vom Drübund igleitet und hät 1911/12 mit Rückendeckig vo de Entente de Italiänisch-Türkische Chrieg gführt. Italie isch s erste Land ksi was Luftschiff für militärischi Zweck verwändet hät. Dur de italiänischi Sieg vo 1912 hät de Status vo de Nationaliste gstärkt worde. D Sozialistischi Partei vo Italie hät sich ingäge starch radikalisiert und hät zum Sturz vo de Regierig ufgrüeft.
Nach de Parlamäntswahle im Februar 1914, wo de linke und rächte Oppositionsparteie Stimmegwinn ipracht händ, hät de Giolitti sin Rücktritt verkündet und hät de Konservativ Antonio Salandra als sin Nachfolger vorgschlage.
Vorspiel zum Chrieg und internationals Dilemma
Im Vorfäld vom Erste Wältchrieg isch s Königriich Italie vorere Reihe vo kurz- und langfristige Problem bi de Bestimmig vo sinere Verbündete und Ziel. De jüngsti Erfolg vom Land i de Bsetzig vo Libye infolg vom Italiänisch-Türkische Chrieg hät Spannige mit sinere bisherige Verbündete Dütschland und Österriich-Ungarn vom Drübund zu Folg kha, will beidi Länder händ welle ihri Beziehige zum Osmanische Riich händ welle vertüfe. Aber au d Beziehige zwüsche Italie und Frankriich sind inem schlächte Zuestand ksi: Frankriich hät sich vo de italiänische Understützig vo Preuße im Dütsch-Französische Chrieg vo Italie, desse Einigung Frankriich understützt hät, verrate gfüelt. Zudäm händ beidi Länder um d Kolonii Tunesie rivalisiert. D Beziehige vo Italie mit em Vereinigte Königriich sind dur d Rivalität vo beidne Länder um Kolonie in Ost- und Nordafrika belastet ksi. D Brite händ umbedingt welle de Ufstiig vo Italie als witeri Grossmacht welle verhindere und händ d Vorherrschaft vo Italie im Mittelmeer als e Bedrohig vo de britische Interässensplän gseh.
Im Mittelmeerrum sind d Beziehige vo Italie mit Königriich Griecheland sehr agspannt ksi und händ sich verschärft, wo Italie di griechisch besiidlete Dodekanes Insele, mitsamt Rhodos, bsetzt und annektiert hät. Italie und Griecheland händ offe um d Bsetzig vo Albanie gstritte. Beide Länder händ nachere territoriale Expansion gsträbt. De König Viktor Emanuel III. isch dadrüber sehr beunrueigt ksi und hät sich, wie au später de Benito Mussolini im erste Punkt, für e Expansion vo Italie in Europa igsetzt und de kostspieligi Kolonialismus im Oste vo Afrika abglehnt. Die Istellig hät Italie i de Konflikt mit Österriich-Ungarn bracht, wo bis 1918 e grossi italiänischi Minderheit gläbt hät.
Alemannische Kolumnen
Alemannischi Kolumne in dr Schwiz
D Basler Zittig het in ihrere Wucheändbiilag „Dreiland-Zeitung“ bis anne 1999 johrelang e alemannischi Spalte gha. Do hän Autore üs allene drei Nochberschafte gschriibe, nämlig üs em Badische dr Hubert K. Frank un dr Markus Manfred Jung, üs em Elsass d Emilienne Kauffmann un dr Pierre Spenlehauer un üs dr Nordweschtschwiz d Vreni Weber-Thommen un dr Carl Miville-Seiler. D Basler Zittig isch vor allen in dr Nordweschtschwiz verbreitet; d „Dreiland-Zeitung“ het mer kenne äxtra abonniäre oder kaüfe; si het Artikel uf ditsch un franzesisch gha.
I der Oberbaselbieter Zytig Volksstimme isch d Mundartkolumne vom Lieschtler Markus Ramseier abtrukt worde.
Im Bieler Tagblatt het dr Werner Marti ab 1986 e bärnditschi Kolumne gha.
De Christian Schmutz und d Hildegard Emmenegger händ 2012–2015 abwächsligswys i de Fryburger Naachrichte ire „Seislerblog“ gschribe.
De Robert Balthasar Christ hät au langi Jaar Sprachkolumne gschribe, under anderem i de Basler National-Zytig. Für die hät er s Pseudonym Glopfgaischt pruucht; under sym andere Pseunonym, Fridolin, hät er syni Verzeligen und sys Wöörterbuech gschribe.
Im Zürcher Tages-Aazäiger hät de Jacques M. Bächtold vo 1963 bis 1972 jede Samschtig under em Name Häxebränz de Mundartegge gfüert mit mundartpflägerischen und literatuurkundlichen Artikel über s Züritüütsch und s Schwyzertüütsch, Tialäkt und Tialäktliteratuur. Die sind eso guet aachoo, das er zum „Dialäktpaapscht“ awangsiert isch.
Literatür
Verschiidini Autore hän e Deil vu ihrene Glosse no äxtra in Biächer publiziärt:
Maximilian Oskar Bircher-Benner
De Maximilian Oskar Bircher-Benner (au Max Bircher; * 22. Augste 1867 z Aarau; † 24. Jänner 1939 z Zöri) isch e Schwizer Dokter und Lebesreformer gsii und isch de Erfinder vom Birchermüesli. Er isch ann vo de erste Vertreter vo de Vollwertchost.
s Lebe
Er het denn z Wien, z Dreschde, z Berlin und z Zöri Medizin studiert und 1891 promoviert. Er het ane 1893 d Elisabeth Benner (1872-1945), e riichi Elsässeri, ghüüroote und mit ere sibe Chind ghaa. Im gliiche Joor het er im Zörcher Arbaiterviertel Ussersiil e Spitool uuftue. 1897 het er denn z Hottige e Villa zumene Chuurhuus gmacht und erchennt, as die gueternäärte Riiche onöd gsünder sind, as di underernäärte Büezer.
Ufere Wanderig i de Alpe het em e Sennefrau e »recht seltsams Esse« us Chorn, Milch, Obst, Nüss und Milch uuftischet. Drus use het er e Rezept kreiirt, wo ner "d Spys" gnennt het und hüt underem Name Birchermüesli bikannt isch. Er het e Konzept för e "Sunneliechtnaarig" uusgschaffe. Deno sölet d Mensche statt Flaisch und Aiwiis, villmee pflanzlichi Produkt - Blätter, Frücht, Soome, Chörner, Worzle, Chnolle - und Cholehydraat esse. Da Konzept het er z Zöri i de Zouft zum Saffere a de Zörcher Äzteschaft vorgstellt. Die hend aber nu de Chopf gschüttlet und "extremste Vegetarismus" diagnostiziert. Doch de Maximilian Bircher-Benner het sich nöd verwere loo und 1903 sini Schrift Grundzüge der Ernährungstherapie auf Grund der Energetik publiziert.
De Max Bircher-Benner isch au en Vertreter vo Sport und Biwegig gsii und het zu de Mitinitiatore vo de erste öffetliche Zörcher Badi ghört.
1904 het er am Züriberg nebetem Waldhuus Dolder s Sanatorium »Zur lebendigen Kraft« baut und sini Chuurgäst strengste Regle underworfe. Bikannti Lüüt wie d Schriftsteller Hermann Hesse, Rainer Maria Rilke, Thomas Mann oder de Musiker Yehudi Menuhin und d Golda Meïr hend zu sinere Chundschaft ghört. Zum Zmorge und Znacht hets Birchermüesli mit Vollchornbrot, Butter und Chrüttertee gee. Denebet hend d Churgäst vorem Zmorgenesse e Waldspaziergang müese mache und sich sus fill verusse biwege und Sport mache und im Garte helfe; aber au Luft- und Sunebäder sind vorgschribe gsii. De Thomas Mann het vomene "hygienische Zuchthuus" gredt und gmaint, er chömi sich vor wiene Nebukadnezar, wo Grääs essi und im Luftbad uf allne Viere göng. De Klinikufethalt het en zum Roman "Der Zauberberg" inspiriert. Und em Hermann Hesse sin "Kurgast" erinneret au a die Klinik.
De Erst Weltchrieg het en Iibruch i de Entwicklig vo de Klinik bidütet. 1923 het de Maximilian Bircher-Benner afange d Zittschrift Der Wendepunkt usegee.
De Max Bircher-Benner isch em 24. Jänner 1939 amene Herzriss gstorbe.
Nochem Max Bircher-Benner sind de Bircher-Benner-Platz im Zörcher Quartier Hottige und de Bircher-Benner-Weg z Aarau binennt.
d Bircher-Benner-Klinik
Nochem Tod vom Max Bircher-Benner hend sini Erbe s Sanatorium Lebendiges Licht i Bircher-Benner-Klinik umtauft. Di erste Direkter sind vo 1939-1949 sini Chind Ralph Bircher (1899-1990) und Ruth Kunz-Bircher gsii, vo 1949 bis 1973 sini Nichte Dagmar Liechti-von Brosch (1911-1993). Sini beed Söö Franklin Emil Bircher (1896-1988) und Willy Alfred Bircher (1898-1970) sind Chefärzt i de Klinik gsii. Ane 1973 isch d Bircher-Benner-Klinik in Bsitz vo de Stadt Zöri choo het aber müese 1994 gschlosse werde, well si nöd gnueg uusglastet gsii isch. S Huus ghört sit ane 1998 a de Züri Versicherig.
d Idee vo de Lebesreform
De Max Bircher-Benner het revolutionäri Vorstellige vo gsundem Lebe und Esse ghaa. Scho as junge Maa het er nochem Vorbild vom Auguste Forel ufghört Alkohol trinke. Er isch a östliche Wiishaite interessiert gsii und de Lao Tse, de Mahatma Gandhi und de Vivekananda hend zu sinene Vorbilder ghört. Verzicht und Disziplin sind för en essentiell gsii, well si Körper und Gaist rainiget und de Mensch zu Gott füered. Biwegig und bsunders d Ernäärig isch för en as Arzt wichtig gsii und zu de vier Yogaweg vom Vivekananda het er no de Yoga vo de Ernäärig as "föfti Hoptstrooss" propagiert.
Em Max Bircher sini Lebesreform isch völlig underem dozmol biliebte Motto "Zrugg zu de Natur" gstande. Vill Biwegig und Sport i de fraie Natur und Sunebäder hend zu sinene Therapiiforme ghört. Bsunders het er aber Theorii vo de "Sunneliechtnaarig" uufgstellt. Deno hend essbaari Pflanzetail wie Blätter und Fröcht de höchst Näärwert, well si am maiste a de Sune uusgsetzt sind und anorganischi Molekül i organischi verwandlet, aso Lebloses i Lebe umwandlit. Gchochts Gmües und gchochti Fröcht geltet scho as weniger wertvoll, well dör s Choche de "Suneliechtwert" verminderet werdi. Vo Zucker, Wiissmeel, Konserve und Flaisch het er degege abgroote. Obwoll er immer drum bimüet gsii isch, sini These wüsseschaftlich z understütze, isch sini Diät vo de domolige Wüsseschaft nöd anerchennt wore. Au wenn sini Erchlärige wüsseschaftlich nöd verhebet, so gelt er hüt as Pionier vo de Vollwertchost, wo mittlerwiile wüsseschaftlich anerchennt as gsund bitrachtet werd und statt vo "Suneliechtwert" redt mer hüt vo Vitamiin wo bsundrigs i Gmües und Fröcht vorhande sind.
Satyajit Ray
Dr Satyajit Ray (bengalisch সত্যজিত্ রায়, Satyajit Rāẏ; * 2. Mai 1921 z Kalkutta; † 23. April 1992 ebd.) isch e indische Filmregisseur vum bengalische Film gsii. Är het e humanistische Personalstil entwicklel, wu vum franzesische un italienische Neorealismus inschpiriert gsii isch. By syne Film het er wichtigi Ufgabe sälber ibernuu oder het si in Zämmearbet mit dr Spezialischte gmacht, zem Byschpel het dr Ray mitgmacht bi Casting, Regie, Kamera, Schnitt, Musik un Produktion.
Lääbe un Wärch
Dr Ray isch us ere guetsituierte bengalische Chinschtlerfamilie chuu. Syy Großvater Upendrakishore Raychowdhury isch as Verfasser vu Chinderliteratur, Musiker un Wisseschaftler bekannt. Syy Vater Sukumar Ray isch dr beliebtscht bengalisch Verfasser vu Nonsense-Vers (Sammlig: Khai Khai) gsii, är isch gstorbe, wu dr Ray zwaiehalb Johr alt gsii isch. Dr Ray sälber het e Huffe Biecher fir Chinder gschribe, unter anderem e Serie mit Detektivgschichte mit em Detektiv Feluda un aini mit em Profässor Shanku, eme Wisseschaftler, as Hauptkarakter.
Scho sy Debut Pather Panchali (1955) het em – un zum erschte Mol fir dr indisch Film – wältwyti Anerkännig brocht. Dr Film het rund e Dutzed Filmbryys iberchuu, dodrunter dr Sonderbryys vu dr Jury bi dr Filmfeschtspiil vu Cannes 1956. S isch dr erscht Dail vu syre Apu-Trilogi gsii, wu zue dr Myylestai vum internationale Kino zellt. Fir syni Film Mahanagar (1963) un Charulata (1964) het er dr Silberne Bär vu dr Berliner Filmfeschtspiil iberchuu, fir Ashani Sanket (1973) dr Guldeni Bär. Anne 1978 het er fir Shatranj Ke Khilari (syy ainzige Film in Urdu/Hindi un Änglisch), wu au dr Richard Attenborough as Darsteller z sähne isch, e Filmfare Award fir di Bescht Regie iberchuu. Derwylscht dr Ray in dr 1980er Johr wäge Chranket vu dr Filmarbet het mieße zruckdrätte, isch em mit syne Alterswärch Shakha Proshakha (1990) un Agantuk (1991) wider groß Filmchunscht glunge.
Dr Satyajit Ray het fascht uusschließlig literarischi Wärch verfilmt, näbe aigene au Verzellige vu andere bengalische Autore. Syy greschte kommerziälle Erfolg, dr Chinderfilm Goopy Gyne Bagha Byne (1968), basiert uf ere Gschicht vu syym Großvater Upendrakishore Raychowdhury. Ghare Baire (1984) un Teen Kanya (1961) sin Verfilmige vu Verzellige vum Rabindranath Thakur, wun er au mit eme Dokumentarfilm gwirdigt gha het. Mit Ganashatru (1989) het er e indischi Adaption vu Ein Volksfeind vum Henrik Ibsen gschaffe.
Anne 1961 isch dr Ray Mitglid vu dr Berlinale-Jury gsii. 1987 isch em d Uuszaichnig „Officier dans l'Ordre des Arts et des Lettres“ vum François Mitterrand verlihe wore, wu oderzue extra zum bettlägerige Ray uf Kalkutta graist isch. Churz vor syym Dod 1992 het er dr hegscht indisch Zivilorde Bharat Ratna iberchuu un isch vu dr Academy of Motion Picture Arts and Sciences mit em Oscar fir syy Lääebeswärch gehrt wore. Är het die Trophäe uf em Stäärbebett iberchuu.
Näb em Ritwik Ghatak un em Mrinal Sen isch dr Ray dr renommiertscht bengalisch Regisseur vum nit-kommerziälle Kino gsii. Dr japanisch Regisseur Akira Kurosawa wird mit dr Wort zitiert: „S Kino vum Ray nit gsähne z haa, haißt, in dr Wält z syy, ohni d Sunne oder dr Mond z sähne.“
Syt 1996 wird vu dr britische Satyajit Ray Foundation dr „Satyajit Ray Award“ an dää Regisseur vergee, wu mit syym uf em London Film Festival zaigte Filmdebut dr filmische Vision vum Ray am negschte chunnt
Rothau (Bas-Rhin)
Rôte oder Ronte (Patois, frz. Rothau, els. Ruudöi, dt. Rothau) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Rôte lijt im Dál vun dr Brìsch ìn dr Vogese uf re Heche zwìsche 319 un 690 m ìwer em Meeresspiegel, rund zeh Kilometer nordweschtlich vun Schlettstàdt. D Nochbergmeine sìn La Broque un Schirmeck ìm Norde, Barembach ìm Nordoschte, Nàswil un Oudir'pa ìm Sìdweschte un Solbàch ìm Sìde.
Gschìcht
Rôte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1371 àls Roto.
Verwàltung
vun Rôte ìsch. Rôte ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Rôte ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Der Fürst
S Buech Dr Fürst (italiänisch Il Principe) isch öbbe 1513 vom Niccolò Machiavelli verfasst und 1532 postum veröffentligt worde. Es isch näbe de Discorsi si Hauptwärk. Es isch deilwiis in dr Tradition vo de mittelalterlige Fürstespiegel gschriibe, me luegt s as eins vo de erste – wenn nit as ersts – Wärk vo dr modärne politische Philosophii aa. En eigeni Interpretation isch im Machiavellismus bzw. Antimachiavellismus entstande.
Hindergrund
Dr Machiavelli isch eigetlig en überzügte Republikaner gsi. Er het s Buech gschriibe, für zum d Gunst vo de Medici überzcho, wo zu dere Zit z Floränz regiert hai. Noch em Sturz vo dr Republik Floränz hai die ihn in s Gfängnis gheit und e baar Mol lo foltere. Er het ene Bättelbrief gschriibe und het ins Exil müesse goh, won er us em Gfängnis cho isch. S Buech het de Medici allerdings nit gfalle, und so het dr Machiavelli nüt drvo gha. Er isch erst 1521 als Bürger vo Floränz rehabilitiert worde.
Dr Machiavelli het in ere revolutionäre Ziit gläbt. Z Italie isch d Renaissance entstande, und dr Absolutismus het agfange sich uszbreite. D Renaissancemensche hai uf d Antike zrugggluegt und sich die zum Vorbild gnoh. Si hai agfange, ihr Schiggsal in die eigeni Hand z neh und sich nit drii z erge, wie s im Mittelalter dr Fall gsi isch.
Au dr Machiavelli und sini Wärk si stark vo de Gedanke vo dr Renaissance prägt und hai dr spöter Absolutismus vorbereitet. Zu dere Zit isch Italie in zahlriichi Chliistaate und Fürstedümer ufdeilt und die ganz Zit vo sine Nochbere, de Spanier, de Franzose und de Dütsche bedroht gsi. Dr Machiavelli het Il principe nit nume us Eigenutz gschriibe, er het vom ene italiänische Nationalstaat dräumt und het ghofft, ass e Fürst chiem, wo s wurd fertigbringe, Italie z vereinige und ihm si alte Ruhm zruggzge. Er het dr Cesare Borgia, wo für si Skrupellosikeit berüehmt gsi isch, für son e Prinz ghalte und het däm siini Date zum Deil stark glorifiziert und ihn as „läbends“ Bispil agfüehrt für vili vo de Empfählige, won er im Buech macht. Im Lorenzo II. de Medici, em Änkel vom Lorenzo de Medici, het er en andere Hoffnigsdräger gseh und het em si Wärk gwidmet as en Art vom ene politische Leitfade.
Dr Inhalt
S Buech isch in 26 Kapitel ufdeilt. Dr Machiavelli schribt zerst vo de verschiidene Fürstedümer und wie me an d Herrschaft cha cho, denn über die richtigi Führig von ere Armee und schliesslig über s richtige Verhalte vom ene Fürst und weli Eigeschafte er sött ha. Do lit dr Schwerpunggt vom Buech. Scho mit em usfüehrlige Inhaltsverzeichnis macht dr Machiavelli klar, was er vorhet:
Schlussändlig beziehn sich fast alli Rootschleg vom Machiavelli uf s Schluss-Kapitel, uf d Befreijig vo Italie vo de „Barbare“. Mit vile Bispil zeigt er, was in der jüngere Vergangeheit z Italie alles falsch glofen isch und dass s Land wäge däm zerfallen isch. Er stellt Vergliich mit Situatione in dr Antike aa und belüchdet underschidligi Chriegs- und Eroberigs-Szenarie, denn für dr erfahreni Diplomat isch usser Frog gstande, dass d Chriegskunst s Wichtigste sig, won e Fürst sich drmit sött beschäftige. Er warnt: „D Verachtig vo dere Kunst isch die ersti Ursach für e Verlust vo dr Herrschaft; d Erfahreheit in ere isch s Mittel, si z erwärbe.“
Ein vo de bekanntiste und am meiste umstrittene Abschnitt vom Buech behandlet d Frog, öb e Herrscher lieber sött gruusam oder barmhärzig erschiine. Dr Machiavelli foot s achzähte Kapitel mit dr Ussag aa, ass e Fürst immer söll brobiere, as barmhärzig und nit als grausam z gälte. Isch das aber nit möglig, so isch s vorzzieh, für grausam ghalte z wärde. Uf kei Fall darf e Fürst s zuelo, ass men en verachti. Dr Grund sig, ass d Mensche im Allgemeine undanggbar, falsch und feig sige. Im Friide und Glück wurde si zu eim stoh und eim mit ihrem Läbe Dreui schwöre. Wenn sich aber s Glück änderi, chönnt me sich nit uf d Understützig vom Volk verlo, wil s eim dr Rugge wurd zuedreihe und ein wurd im Stich lo. Wenn me aber dr Fürst wurd für grausam halte, so hät s Volk Angst vor siner Rache und wurd sich nit draue, ihn z verrote. Im erste Fall sig dr Fürst also vom Wohlwolle vom Volk abhängig, im zweite chönn sich dr Fürst immer no uf d Angst vor em verlo. Me sött aber nit vergässe, ass dr Fürst, wenn er de Lüt Angst macht, sich nit au verhasst wurd mache. Das chann er verhindere, wenn er sine Undertane nie ihr Hab und Guet wurd wägnäh und ass er, wenn Blutvergiessen nötig sig, immer e guete Grund sött ha oder ass d Ursach offesichtlig sött si. Das het dr Machiavelli drmit begründet, ass es sehr vil menschliger sig, s Bluet von e baar Lüt z vergiesse, as Unruehe und Anarchii zuezlo, wo dr ganzen Gmeinschaft wurde schade. As Afüehrer von ere Armee muess dr Fürst as grausam erschiine, wil er nume so in dr Lag sig, Unruehe und Ufständ under sine Druppe z verhindere und sini Find z schlo. Do erinneret dr Machiavelli an s Vorbild vom Hannibal, wo berüehmt gsi sig für si Grausamkeit, und au wenn er Duusigi vo Soldate us de verschiidenste Länder in d Schlacht gfüehrt het, nie mit Unruehe oder sogar mit Ufständ z due gha haig.
Dr Fürst isch en Aleitig für Politiker, wo persönlige Erfolg und Macht wei. Noch em Buech si für e Fürst alli Mittel rächt, für zum sis Land in Ruhe und Friide z füehre. Das aber stoht im Gegesatz zum Machiavelli sim Hauptwärk Discorsi, won er as liideschaftlige Republikaner sait, ass nit s Wohl vom ene Einzelne sondern s öffentlige Wohl e Staat gross machi und au ass Republike Staate sige, wo s Volk Fürst isch. Ufklärer wie dr Spinoza, dr Rousseau und dr Diderot hai spöter dänggt, ass dr Machiavelli mit em Principe in erster Linie ere korrupte Machtpolitik die ideologischi Legitimation haig welle entzieh. Wil dr Machiavelli zur gliiche Zit mehreri Komödie und Satire gschriibe hat (z. B. Belfagor, La Mandragola) und Il Principe im ene Brief an si Fründ Guicciardini (19. Mai 1521) as „Ghiribizzi“ (Phantastereie) bezeichnet het, git s vili Interpretations-Spiilrüüm. Dr dütsch Politiker Carlo Schmid het in siner Machiavelli-Biographii gschriibe, ass dr Machiavelli nit Gwalt und Skrupellosikeit as ersti Mittel für e Politiker empfohle haig, sondern ass e Politiker nume chönn funktioniere, wenn er die Mittel im Notfall richtig chönn awände.
As de Ideä, wo im Fürst vorchömme, het sich en eigeni politischi Maxime, dr Machiavellismus, bildet, än Ideologii, wo hüte meistens negativ bewärtet wird. Die Ablehnig het churz noch em Erschiine vom Wärk as Antimachiavellismus agfange. Vor allem s Christedum, wo dr Machiavelli ehnder abglehnt het, het die eisitigi Bedonig vom Läbe in dere Wält ohni Rücksicht uf d Tugende, wo me für s Jensits bruucht, kritisiert. Hüte verbindet mn Tyrannei, Usbütig und Gwüsselosigkeit mit em Begriff Machiavellismus.
Au wenn er scho 500 Johr alt isch, isch Il principe immer non e Pflichtlektüre für alli, wo sich mit Politik beschäftige.
Manila
Manila lit uf dr Hauptinsle Luzon in dr Manilabucht. Sie isch eini vo 16 wiitere Schtädt und Kommune, wo zäme di 636 Quadratkilometer gross Region Metro Manila bilde. In dr Schtadt Manila läbe 1,7 Millione Mänsche, i dr Agglomerazioon Metro Manila 11,9 Millione (2010). Die Iiwohner, wo usserhalb vo de Metropolregion wohne, nenne hüfig di gsamti Metropolregion Manila.
D Hauptstadt isch ds politischi, wirtschaftlichi und kulturelli Zäntrum vom Land und Verchehrschnotepunkt mit Universidäde, Hochschuele, Theater und Musee. D Schutzpatronin vo dr Schtadt isch d La Naval de Manila.
Geografi
Manila lit am öschtliche Ufer vo dr Manilabuecht und het e Flächi vo 38,55 Quadratkilometer.
D Stadt isch vo dene Städt und Gmeinde vo dr Metro-Region Manila umgäh: Navotas City, Caloocan City, Malabon City und Valenzuela City im Norde, Quezon City und Marikina City im Nordoschte, San Juan, Pasig City und Mandaluyong City im Oschte, Makati und Pateros im Südoschte und Pasay, Taguig und Paranaque City im Süde.
Dr Pasig-Fluss teilt d Schtadt in zwöi Teil. Quezon City isch di gröscht, bevölkerigsriichscht (2,7 Millione Iiwohner 2010) und riichscht Schtadt im Grossruum Metro Manila.
Balgheim
Baalga (amtlich Balgheim) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 35 % Landwirtschaftsfleche, 53,4 % Wald, 11,2 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Baalga ghert nur s gleichnamig Dorf.
Gschicht
Baalga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1113.
Vissoie
Vissoie (uf dytsch Esso, uf frankoprovenzalisch Vissôye) isch es Dorf i de politische Gmeind Eifisch im Schwiizer Kanton Wallis.
Balgheim
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Baalga ischt dr Helmut Götz.
Vissoie
Geografii
Vissoie isch i de Mitti vom Eifischtaal gläge. Di ehmolig Gmeind het us em Dorf Vissoie und em Wiiler Les Morands bsande.
Balgheim
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Baalga ghert zom Schwäbisch.
Vissoie
Gschicht
Vissoie isch zum erschte Mol im Joor 1250 als Vyssoy gnännt worde.
Uf de 1. Jänner 2009 het Vissoie mit de ehmolige Gmeind Ayer, Chandolin, Grimentz, Saint-Jean und Saint-Luc zur nöie Gmeind Eifisch fusioniert.
Waldo von Reichenau
Dr Waldo vo Riichenau, au Walto (* um 740; † 814 z Bariis) isch Abt und Bischof gsi.
Lääbe
Dr Waldo vo Riichenau isch vom ene hooche fränkische Gschlächt abgstammt. 782 isch er Abt vom Kloster Sanggalle worde und het dört e Bibliothek iigrichdet. Vo 786 bis 806 isch er Abt vom Kloster Riichenau am Boodesee gsi, und het dört e Bibliothek und e Klosterschuel ufdoo. Er het dr Egino vo Verona d Cella St. Peter und Paul am Spitz vo dr Insle lo iirichde. S Kloster Riichenau isch e wichdigs Zentrum im Karolingische Riich worde. 791 isch er vom Karl em Groosse zum Bischof vo Pavia und Baasel erhobe worde. Z Baasel isch dr Waldo aber kuum je gsi, wil er z Pavia für d Erziejig vom Soon vom Karl em Groosse, em Pippin, zueständig gsi isch. 805 isch er Riichsabt und Huusbischof vo dr Abtei Saint-Denis z Bariis worde.
Roald Amundsen
Dr Roald Engelbregt Gravning Amundsen (* 16. Juli 1872 in Borge, hüte Fredrikstad, Norwääge; † vermuetlig 18. Juni 1928 in dr Arktis in dr Näächi vo dr Bääreninsle) isch en erfolgriiche norwäägische Polarforscher gsi.
Dr Amundsen und säggs anderi si vo 1903 bis 1906 as Ersti uf em Schiff Gjøa dur d Nordwestpassaasche gfaare.
Am 14. Dezämber 1911 si är und vier Begläiter as ersti Mensch bim geografische Südpol aachoo, no vor sim britische Rival Robert Falcon Scott, wo am am 18. Januar am Pol gsi isch und denn uf dr Räis zrugg umchoo isch.
1918 isch er vom norwäägische Tromsø us dur d Nordostpassaasche uf Nome z Alaska gfaare, und isch dört 1920 aachoo. Vor iim het das nume dr Adolf Erik Nordenskiöld fertigbrocht.
Wil weder dr Robert Peary no dr Frederick Cook oder dr Richard Byrd chönne bewiise, ass si am geografische Nordpol gsi si, isch s mööglig, ass dr Amundsen au zu de erste Mensche ghöört, wo dört aachoo si. Zämme mit 15 andere Expedizionsmitgliider isch er am 12. Mai 1926 uf eme transarktische Flug im Luftschiff Norge am Nordpol aachoo.
Dr Amundsen isch 1928 umchoo, won er e Rettigsflug gmacht het, zum em italiänische Polarforscher Umberto Nobile go z hälfe, wo mit sim Luftschiff in dr Arktis in Noot groote isch. Mä het si Liiche nie gfunde.
Claude Lorrain
Dr Claude Lorrain, au bekannt as Claude Gellée oder Claude Le Lorrain, (* 1600 z Chamagne, Lothringe; † 23. Novämber 1682 z Rom) isch e franzöösische Mooler vom Barock gsi, won en äigene lürisch-romantische Stiil vo dr klassizistische Landschaftsmoolerei entwicklet het.
Lääbe
Scho mit drizääni het er z Rom gläbt und het e Leer bim Agostino Tassi gmacht. Spööter isch er woorschiinlig z Neapel bim fläämische Landschaftsmooler Gottfried Wals gsi, 1625 z Frankriich bim Claude Deruet, won er a de Freske vo dr Karmeliterchille z Nancy gschafft het. Denn isch er für immer zrugg uf Rom.
Um 1630 het er dört im Palazzo Crescenzi zum letschte Mol Freske gmoolt, vo denn aa het er nume no an dr Staffelei gschafft und het sich as dr füerend Landschaftsmooler etabliert. Für e Köönig Philipp IV. vo Schbanie het er mindestens siibe groossi Landschaftsbilder gmoolt.
1682 isch dr Lorrain gstorbe und isch in dr Sanctissima Trinità dei Monti Chille begraabe worde.
Lysander
Dr Lysander ; † 395 v. d. Z. bi Haliartos) isch e spartanische Staatsmaa und Fäldheer zur Zit vom Peloponnesische Chrieg und vom Korinthische Chrieg gsi.
404 v. d. Z. het nume no Samos Athen understützt und dr Lysander het mit ere Blockade vom Piräus Athen zur Kapitulazioon zwunge und het in dr Stadt en Oligarchii iigfüert; vo de Samier isch er vo denn aa wie e Gott vereert worde, und das isch s erste Mol gsi, ass so öbbis bassiert isch. E Hufe Forscher gseen das as e früeji Form vom Herrscherkult, wo spööter im Hellenismus üüblig worde isch und in Rom zum Kaiserkult gfüert het.
Au in de ehemoolige athenische Bündnispoleis si spartafründligi Reschiim (d "Drissig" ) ufchoo. Wil aber die spartanischi Regierig im Lysander si Politk nid understützt, het Athen wider zrugg zur Demokratii chönne. Das isch zar für e Lysander en innepolitischi Niiderlaag gsi, aber er het sust si Macht chönne verdäidige und het under anderem dr spööter spartanisch Köönig Agesilaos 399 v. d. Z. uf e Droon brocht.
Dr Lysander isch im Herbst 395 v. d. Z. am Aafang vom Korinthische Chrieg im ene Scharmützel vor Haliartos gfalle. Er het as äine vo de grösste spartanische Fäldheere gulte, wo aber wäge sim Eergiz e Hufe Find gha het.
Johann V. von Venningen
Johann V. vo Venninge (* ?; † 20. Dezämber 1478, uf Schloss Pruntrut ) isch vo dr lingge Niidestäiner Linie vo de Here vo Venninge abgstammt. Er isch vo 1458 bis zu sim Dood Bischof vo Baasel gsi.
D Familie
Dr Johann isch dr Soon vom Johann vo Venninge († 1432) gsi, wo Hoofmäister vo dr Kurpfalz z Häidelbärg gsi isch, und vo dr Margret vo Zeiskam. Si Brueder Jost isch Dütschmäister vom Dütsche Orde worde, und si Brueder Siegfried († 1444) het dr Familiebsitz übernoo.
S jüngere Seelbuech vom Spezrer Domstift verzelt, ass dr spööter Baasler Bischof Johann vo Venninge, wo denn Domdekan z Speyer gsi isch, für sini Mueter Margaretha de Lustat, wo am 15. Juli 1450 gstorbe usch, dört e Joorgedächtnis dotiert het. S Seelbuech säit usdrücklig, ass dr Johann vo Venninge iire Soon gsi isch. Es isch aber mööglig, ass mä kä Underschiid gmacht het zwüsche Soon und Stiefsoon, sust weer daas e Hiiwiis druf, ass dr Bischof us dr 2. Ee vo sim Vater abstammt isch.
Si Lääbe
Dr Johann vo Venninge het 1426 z Häidelbärg afo studiere und und si Baccalaureus Artium gmacht. As Soon von ere iiflussriiche Familie, wo het müesse versorgt wärde, isch er sit 1428 für e Domherrepfrund z Speyer und sit 1431 z Mainz und z Worms vorgsee gsi. Vo 1431 bis 1437 het er e Kaplaneipfrund z Sulzfäld gha. Schliesslig isch er 1433 Domherr z Speyer worde und het 1439 au e Domherrepfrund ooni Presänzpflicht z Baasel. 1444 isch er z Speyer Domdechant worde und 1451 het en dr Bischof Reinhart vo Helmstatt uf Rom gschiggt, zum bim Babst d Gnäämigung vom ene Ablass duurezsetze. 1456 isch dr Johann no äinisch z Rom gsi, zum d Waal vom Siegfried III. zum Bischof vo Speyer lo bestäätige. Dr Siegfried isch e Verwandte us em rächte Hilsbacher Zwiig vo de Herre vo Venninge gsi. Im gliiche Joor isch dr Johann Domdechant vom Domkapitel z Baasel worde und am 17. Mai 1458 het ens Kapitel zum Bischof gweelt. Am 8. April 1459 isch er im Münster z Baasel fiirlig gweiht worde.
„Johann vo Pfenninge“
Dr Johann vo Venninge isch guet drbii gsi, em Bistum Baasel, won er 20 Joor verwaltet het, Gäld z beschaffe und em Klerus Disziplin aazgwööne und Brunksucht abzgwööne. Dorum het er dr Spitzname Johann vo Pfenninge überchoo. Äins vo sine wichdigste Verdienst isch d Stifdig vo dr Uniwersidäät Baasel im Joor 1460 gsi, en anders ass er d Stadt und d Landschaft Pruntrut und dr Elsgau wider zrugüberchoo het, wo vom Imer vo Ramstäi verchauft worde isch. 1472 isch dr Johann vo Venninge Kanzler vo dr Uniwersidäät Freiburg worde. In sinere Funkzion as Landesherr het er 1468 dr Stadt Biel d Hochgrichtsbarkäit gee und 1474 het er noch ere lange Pause d Landständ wider iiberüeft.
Dr Johann vo Venninge isch am 20. Dezämber 1478 gstorbe und am 22. Dezämber im Baasler Münster begraabe worde, wo hüte no im lingge Siteschiff si Graabstäi stoot. In sim Testamänt vom 19. Mai 1469 het er au an si Häimet dänggt und in dr Pfarrkiirche vo sim Häimetort Niidestäi über Graab vo sim Vater en Ewigs Liecht gstiftet het. In sinere Häimetkathedrale, em Speyrer Dom het er en ewigi Mäss uf em Santihanns-Altar dotiert. Er het „seine cristallin kannen“ zum Schmuck vom Sakramäntaltar em Domstift vermacht und si „special messbuch, mit dem richen swartzen sammet bezogen“, em Stift St. Guido z Speyer.
Rougemont VD
Rougemont (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Retschmund ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Rougemont umfasst näb em glychnahmige Dorf un Flendruz au no e baar Wyler, unter anderem Le Vanel un Ciernes-Picat. D Gmaiflechi umfasst 47,9 % landwirtschaftligi Flechi, 31,6 % Wald, 2,7 % Sidligsflechi un 17,9 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Rougemont isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1115 as Rubeus Mons.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 31,7 % gläge.
Religion
59,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 16,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
D Burgermaischteri vu Rougemont isch d Claire-Lise Blum Buri (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 901 Yywohner 73,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 16,6 % Dytsch, 1,3 % Italienisch un 9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
WikiLeaks
WikiLeaks (vilmol au Wikileaks, vgl. ängl. leaks 'Lecher, uudichti Stelle') isch e Internet-Plattform, wu anonym Dokumänt chenne vereffetligt wäre, wu ne effetli Inträssi dra aagnuu wird. S Projäkt will Doderzue isch no Aagabe vu WikiLeaks e Syschtem  gschaffe wore.
Fir d Vereffetlichung aagnuu wäge gheimi, zensierti oder uf andri Wyys in ihre Vereffetlichung bschränkti Dokumänt, wu vu bolitischem, diplomatischem oder ethischem Inträssi sin.
Hintergrund
WikiLeaks isch 2006 in s Läbe gruefe wore un isch noch em Wiki-Prinzip ufböue. S isch noch ere eigene Uussag nit zensierbar. D Websyte vu WikiLeaks isch e Zytlang z Schwede bi dr Firma PeRiQuito AB (PRQ) ghostet wore, speter isch uf Server z Frankryych un uf e Huffe Spiegel (Mirrors) gwägslet wore. Vu Aafangs bis Mitti 2010 het s d Websyte zytwyys nume in ere Blog-ähnlige Version gee wäge Finanzierigsprobläm.
Gschicht
Grindet woren isch WikiLeaks 2006 no eigene Aagabe vu chinesische Dissidänte, Journalischte, Mathematiker un Tächniker vu Startup-Unternähme us dr USA, Taiwan, Europa, Auschtralie un Sidafrika. D Grinder sin no eigene Aagabe uf dr Homepage vu WikiLeaks anonym. WikiLeaks beziet sich in syyre Sälbschtdarstellig uf d Wikipedia, ischt aber kei Projäkt vu dr Wikimedia Foundation. Vu dr Bedryyber isch nume dr auschtralisch Programmierer un Autor Julian Assange mit Name bekannt, wu s Projäkt firschi drybt, derzue dr Dytsch Daniel Domscheit-Berg, wu zerscht effetli nume unter em Pseudonym Daniel Schmitt bekannt gsi isch un sich im Septämber 2010 wäge intärne Stryt mit em Assange us em Projäkt zruckzoge het. Churz derno sin fimf anderi Mitglider gange. Em Advisory Board ghere verschideni, unter anderem chinesischi, Mänscherächtsaktivischten aa.
Im Dezämber 2009 isch uf wikileaks.org statt dr normale Syte nume no ne Spändeufruef un e Video vum WikiLeaks-Byytrag uf em 26. Chaos Communication Congress z säh gsi. Uf dr Syte isch aagee wore, ass si bis zmindescht 18. Jänner 2010 inaktiv blybt wäge Gäldmangel. Ab em 18. Jänner 2010 isch d Syte zue blibe ohni ne Hiiwyys uf e Rraktivierigszytpunkt. Dr Julian Assange het in eme Interview em Verglyych mit eme Streik zuegstimmt. Syt Merz 2010 isch d Syte wider uffe gsi mit im Verglyych zue friejer stark reduzierte Inhalt un ohni Wiki-Funktione, dr voll Funktionsumfang isch ab Mai 2010 wider z Verfiegig gstande.
Tächnik
S Brojäkt brucht verschideni Softwarepaket wie OpenSSL, Freenet, Tor un PGP. D Verschlisseligsmechanisme, wu doderby brucht wäre, solle d Anonymität un d Unuffindbarkeit vu dr Quälle sichere.
Mitarbeiter
Fir WikiLeaks hän im Jänner 2010 no Aagabe vum Grinder fimf feschti Mitarbeiter gschafft, bishär ohni Gäld, un rund 800 Glägeheitsbyydreger.
Finanzierig
No Aagabe vu dr Bedryyber finanziert sich WikiLeaks us Spände. Wel d Mitarbeiter vu WikiLeaks ohni Gäld un vu derheim uus schaffe, sin d hegschte Cheschtefaktore d Servercheschte, Registrierigsgebihre, Bankgebihre un Birokrati-Cheschte. Grichtsgebihre machen wäg dr Verwicklig in zahlryychi Brozäss glychfalls e Deil vu dr Cheschte vu WikiLeaks uus. Di jehrlige Gsamtcheschte lige no eigene Aagabe bi rund 600.000 US-Dollar, wu us Spände vu Privatpersone deckt wäre. Spände vu Unternähme oder Regierige nimmt WikiLeaks nit aa. Aawaltshonorar git s nit, wel d Aawaltszyt gspändet wird, unter anderem vu Unterstitzer wie dr Los Angeles Times, Associated Press un dr National Newspaper Association. Cheschte us verlorene Verfahre git s no Aagabe vum WikiLeaks-Mitarbeiter Julian Assange bishär keini:
Unterstitzt dur d Zahlig vu Aawaltscheschte wird au dr US-amerikanisch Soldat Bradley Manning, wu vorgworfe wird, Informatione an d Organisation gliferet z haa un wu mit ere lange Haftstrof mueß rächne
Di dytsch Wau Holland Stiftig, wu as gmeinnitzig aaerchännt isch, ferderet s Brojäkt mit umfangryyche Bedreg un rieft au zue Spände dur Iberwyysige an d Stiftig uf.
Mit dr Speerig vu dr WikiLeaks-Konte dur PayPal, Mastercard un VISA blyybe wirkli no drej Megligkeite, Gäld an WikiLeaks z spände: Bis Oktober 2009 het sich WikiLeaks zuen ere zäntrale Sammelstell entwicklet mit 1,2 Millione Dokumänte vu Regimekritiker un anonyme Quälle. Unter anderem d Regierige vu China, Israel, Nordkorea, Russland, Simbabwe un Thailand hän dr Zuegang zue WikiLeaks im Land gsperrt.
Erryychbarkeit
E erschti Lischt vu iber 50 Spiegelserver (Mirrors), wu zem Deil nume ne wytere Namesyydrag darstelle, deilwyys aber au vollständigi Kopie vu dr Websyte sin, isch am 5. Dezämber 2010 uf em Etherpad-Server vu dr dytsche Piratebartei vereffetligt wore. As Reaktion uf d Versuech, dr Webserver z blockiere, hän d Organisatore vu WikiLeaks Netzwärch-Aktivischte effetli drum bätte, d Webbresänz massehaft z kopiere un uf eigene Server z Verfiegig z stelle. Doderzue isch dr Brozäss vu dr Vervilfältigung vu dr Websyte automatisiert wore. S Spiegle vu dr Websyte isch international au vu dr Piratebarteie unterstitzt wore. Dr Ufruf isch uf e seli großi Resonanz gstoße. Bis zum Oobe vum 5. Dezämber 2010 sin uf 76 Server uuabhängigi Kopie vu dr Websyte inschtalliert wore. D Websyte https://web.archive.org/web/20101208060721/http://savewikileaks.net/another-wikileaks-address verfolgt am 6. Dezämber mit ihrem Automated Wikileaks mirror tracker iber 800 Werbserver, wu bi dr Spieglige vu dr Websyte mitgmacht hän, wu aber nit alli aktuäll oder erryychbar gsi sin. Am 10. Dezämber isch d Zahl vu 1600 Spiegelserver iberschritte wore, am 16. Dezämber sin s 2194 gsi. Zuesätzli hän namhafti Webhosting-Firme zem Byschpel z Dytschland ihri doderzue notwändigi Unterstitzig erklert.
Vor allem geg dr Assange het s syt dr Vereffetlige zue dr Chrieg im Irak un z Afghanistan e Huffe Drohige bis zue Mordufruef gee. As Sicherigsmaßnahm gege ne Verhaftig oder e fysischi Bedrohig vu dr Organisatore vu WikiLeaks het dr Assange in eme Interview aagee, ass e wyteri Datei mit em Namme insurance.aes256 gäb, wu mit em AES-256 Verfahre verschlisslet isch un rund 1.4 Gigabyte Umfang heb. Die Datei sej iber BitTorrent scho an iber 100.000 Lyt verbreitet wore un heb as "Läbesversicherig" (Life Insurance) e Huffe wyteri Nochrichte. Wänn eme Mitarbeiter vu WikiLeaks ebis zuestoßt, no wurd dr Schlissel automatisch vereffetligt. .
Ufdeckige
Zurzyt wäre alli friejere Verefftlige iber e 7zip-Archiv aabotte, wu vu dr Websyte cha abeglade wäre un derno s dezentral Abelade mit em BitTorrent-Client megli macht.
D Plinderig vu Kenia im Guardian
Am 31. Augschte 2007 isch in dr britische Dageszytig The Guardian e Artikel iber Korruption in Milliardehechi in dr Familie vum ehmolige kenianische Bresidänt Daniel arap Moi erschine. D Zytig het sich uf e Report beruefe, wu bi WikiLeaks vereffetligt woren isch.
Guantánamo-Bay-Handbiecher
WikiLeaks het im November un Dezämber 2007 d Richtlinie vu U.S.-Armee fir s Gfangenelager Guantánamo Bay (Camp Delta Standard Operating Procedures) vereffetligt. Die Dokumänt hän zem erschte Mol d Verletzig vu dr Mänscherächt un vu dr Gämfer Konventione bewise, wie zem Byschpel dr systematisch Entzug vum Kontakt vu bstimmte Gfangene zur Internationale Rotchryz- un Rothalbmond-Bewegig.
Bank Julius Bär
WikiLeaks het im Februar 2008 Hunderti vu intärne Dokumänt vu dr Julius Bär Bank & Trust Co vereffetligt, eme Unternämme vu dr Schwyzer Bankhuusgruppe Julius Bär. In däne Dokumänt het s Detail gee zue Styyraktione vu dr Bank un vu ihre Chunde iber d Cayman Islands.
Scientology
Am 7. April 2008 het WikiLeaks e vum 27. März 2008 datierte Brief vu Religious Technology Centre vu dr Scientology iberchuu, wu Aaspruch gstellt het uf d Rächt an Inhalt, wu vu WikiLeaks zue dr Scientology-Chilche publiziert wore sin, unter anderem im Zämmehangn mit dr OT-Levels-Handbiecher.
BNP-Mitgliderlischt
Am 18. Novämber 2008 het WikiLeaks d Mitgliderlischt vu dr British National Party vereffetligt. D Lischt het au d Nämme, Adrässe, s Alter un dr Beruef vu fascht allene 12.801 Mitglider vu dr Bardei umfasst, dodrunter au Bolizischte, Aawält, Bfaarer, Ärzt un Lehrer an Grund- un Mittelschuele.
Internetsperrlischte un Ermittligsverfahre gege WikiLeaks
WikiLeaks publiziert syt 2008 Internetsperrlischte vu verschidene Länder, dodrunter reschtriktivi Staate wie China  un Thailand, aber au Sperrlischte vu zem Byschpel Dänemark, Finnland, Norwege, Italie un Auschtralie.