cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Europäische Honigbiene
Bedüütig und Bedrohig
I de Schwiiz gitts no 615 (z Europa rund 700 und z Dütschland öpe 500) anderi, sogenannti Wildbiene-Arte (au d Hummle ghöre derzue), wo für Honigliferig zwar kei Rolle schpiile, aber für d Beschtäubig sind einigi vo dene wiitere Arte ebefalls sehr wichtig.
Karl Klingler
Dr Karl Klingler (* 7. Dezember 1879 z Strôßburg, † 18. Merz 1971 z Nymphaburg – heit a Stadtdoil vo Mincha) ischt a deitscher Geiger, Bratschischt, Kombonischt, Autor vo Sachlitradur ond zeitweis au Hochschuellehrer gwäa.
Aus seim Leaba
Em Jôhr 1901 – dô ischt’r grad amôl zwoiazwanzga gwäa! – isch dr Klingler Erschtr Konzertmoischtr bei de Berliner Philharmoniker wôrra. Wia anno 1906 s weltberihmde Joachim-Streichquardedd (grendet ond benannt nôch-em Klingler seim erschda Hochschuellehrer) an nuia Bratschischda braucht hôt, hôt dr Klingler dui Stell eignomma. 1910 schliaßlich isch seller Môô zom Keniglich Preisischa Professor am Berliner Konservadorium ernannt wôrra. Deet hôt’r s Fach Geigeschbiila glehrt. Wia abr d Nazionalsozialischda an d Macht komma send, hend se kurzerhand em Klingler d Professur entzoga, weil der et uff deane ihrer Linie gwäa ischt.
Nôchdem sich s Joachim-Quardedd uffgleest hôt, hôt dr Klingler a oiges Streichquardedd grendet ond dô drmit dui graußa Tradizioo vom Joachim-Quardedd weitergfihrt. Weil abr en sellem Quardedd au a bridischer ond a russischer Musiker mitgschbiilt hend – also Birger vo Naziona, wo sich vo 1914 bis 1918 bekämpft hend –, isch des Quardedd em Erschda Weltkriag uffgleest wôrra. Dr Klingler hôt als Soldad en Kriag ziha miaßa. 1917 hôt’r d Margarethe von Gwinner gheiradet. Em Lauf dr Zeit hend viir Kendr s Licht dr Welt erblickt.
Em Lauf vo de Jôhr 1946 bis 1948 hôt dr Klingler sei ganza Kraft druff vorwendet, wiider a Streichquardett ens Leaba zo rufa, was-em schliaßlich au glonga ischt. D Mitschbiiler send seine ehemalige Schialer Agnes Ritter, Friedrich Hausmann ond Otto Garvens gwäa. 1949 isch d Familie Klingler nôch Mincha omzoga. Deet hôt’r hauptsächlich schriftstellerisch gschafft, indem’r Schrifda ibr musikalische Thema vorfasst hôt. S ischt abr kaum amôl an Dag vorganga, ohne dass em Haus Klingler et musiziirt wôrra ischt, sei’s mit seira Frau, mit de Kender, mit Freind ond Bekannde.
Am 18. Merz 1971 hôt dr Klingler z Nymphaburg seine Auga fir emmer gschlossa. Fascht 92 Jôhr alt isch’r wôrra.
Anton Raphael Mengs
Dr Anton Raphael Mengs (* 12. Merz 1728 z Aussig, Bööme; † 29. Juni 1779 z Rom) isch e dütsche Mooler gsi.
Lääbe
Vo 1741 bis 1744 isch er mit sim Vater z Rom gsi, zum d Antike und die alte Mäister studiere. Zrugg z Dresde isch er mit Sibzääni dört Kabinettmooler worde.
1746 isch er zum zwäite Mol uf Rom, het zum Katholizismus konvertiert und d Römere Margherita Guazzi ghürootet. 1749 isch er uf Dresde zrugg und isch 1751 zum säggsische Oberhoofmooler ernennt worde. 1755 isch dr Johann Joachim Winckelmann si Fründ worde. Er isch z Rom und 1759 z Neapel, won er die königligi Familie gmoolt het. Wo dr Karl IV. vo Neapel uf Madrid gangen isch as spanische Köönig, isch dr Mengs uf Rom zrugg. Er het in der Villa Albani s Fresko Der Parnass gmoolt, wo as Schlüsselwärk vom dütsche Klassizismus gältet. 1761 isch er wider uf Madrid won er zämme mit em Giovanni Battista Tiepolo am kööniglichi Balast gschafft het. Im Oktober 1766 häi sich dr Mengs und dr Winckelmann verstritte, und vo denn aa käi Kontakt me ghaa.
Vo 1772 bis 1773 het dr Mengs z Neapel d Mitgliider vo dr köönigliche Familie portretiert. 1773 isch si Sälbstbordret in de Uffizie under em Bild vom Raffael ufghängt worde. 1774 isch er wider uf Spanie won er dr jung Goya kennegleert het. Dr Winter isch z Madrid z chalt gsi für en und er isch chrank worde und isch dorum 1777 für immer uf Rom zrugg.
Dr Mengs isch am 16. Juni 1779 und in dr römische Chille Santi Michele e Magno begraabe worde.
Zu siner Zit het dr Mengs as dr grösst Moler gulte, aber si Ruef het en nid überläbt.
Evangelische Landeskirche in Baden
Di Evangelischi Landeschile in Bade isch en uniirte Chile, des heisst si isch durch e Fusion vo de reformiirte und de lutherische Chile entschtande. Im Gägesatz zu vilne andere uniirte Chilene isch si ned ufgrund von ere Verwaltigsunion entschtande, sondern isch e Bekenntnis-Chile. De Sitz vo de Landeschile isch z Karlsrue und de Landesbischof isch seit 1. Juni 2014 de Jochen Cornelius-Bundschuh.
Gschicht
Nach de Bildig vom Grossherzogtum Bade hets im Gebiet drei verschidnigi Konfessione kha. De Grossherzog het aber es Interesse dra gha, zumindescht di beide protestantische Chilene z fusioniire. Au us de Gmeinde isch teilwiis sit em 1817 immer wider d Idee von ere Fusion ufcho. So het de Grossherzog im 1821i zu ere Synode iiglade, wo – au wenn di Reformiirte numme öppe en Drittel vo de Proteschtante usgmacht hei – beidi Konfessione gliichschtark verträte si gsi. S Bsundrige an de badische Fusion isch gsi, dass di Chile es gmeinsams Bekenntnis reschpektiv gmeinsami Bekenntnis verabschidet hei und in de Frog vom Abigmahl – wo di Differenze zwüsche de Lutheraner und de Reformiirte am schtärkschte si gsi – s Gwüsse zu de oberschte Inschtanz erklärt hei. Im Einzelne het d Chile in de Unionsurkunde bi de Gründig folgendi Bekenntnis „namentlich und ausdrücklich“ anerkennt:
Leitig vo de Landeschile
A de Spitz vo de Evangelische Landeschile z Bade stoht de Landesbischof (bis 1933 „Prälat“, bis 1933 het s au no ne „Präsident vom Oberchilerot“ an sire Site gää), wo vo de Landessynode gwählt wird.
KZ Natzweiler-Struthof
S Konzentrazionslager Nàswil-Struthof isch zwüschen em 1. Mai 1941 und em 23. Novämber 1944 e sogenannts Stroof- und Arbetslager vom nazionalsozialistische Dütschland in dr Nööchi vom Ort Nàswil im besetzte französische Elsass gsi, öbbe 55 Kilometer südwestlig vo Stroossburg. Es lit acht Kilometer vom Baanhoof Rothau äwäg am Nordhang vom ene Vogesegipfel uf ere Hööchi vo öbbe 700 Meter. Wo d Front gege s Ändi vom Zwäite Wältchrieg nööcher cho isch, het d SS s Hauptlager und e baar Nääbelager uf dr lingge Rhiisite am Ändi vo 1944 ufglööst.
Öbbe 52'000 Gfangnigi us ganz Öiropa, bsundrigs us Gfängniss in de lothringische Stedt Épinal und Nancy und us Belfort in dr Franche-Comté, si dört aane und in die aagschlossene Usselager deportiert worde. 22'000 Persone si an de Folge, an Chrankhäite, an dr Chelti, am Hunger gstorbe oder ermordet worde.
1960 het dr Staatsbresidänt General de Gaulle s „Mémorial de la Déportation“ (Maanmol) dört iigweiht; spööter isch e Museum drzuechoo.
Im Usselager Neckarelz und de Iirichdige, wo mit em verbunde gsi si, häi d Nazi d KZ-Kommandostrukture bsundrigs vo de Nääbelager und die nominelli Kommandantur vom Hauptlager mit dr Bezäichnig Konzentrationslager Natzweiler-Struthof im dütsche Neckardaal z Guttebach (hüte en Ortsdäil vo Neckargerach) vo 1944 bis 1945 witergfüert. Dodra erinneret dört sit 1998 d KZ-Gedänkstatt Neckarelz z Mosbach.
Kabinett des Großherzogtums Baden (1806–1817)
In dr Lischt vum badische Kabinettsrot wäre d Minischter ufzellt, wu vu 1806 bis 1817 d Landesregierig vum Großherzogdum Bade bildet hän. D Aagabe in dr Literatur sin zum Dail nit gnau, wäge däm isch d Lischt nit vollständig.
Jürgen Filius
Dr Jürgen Filius (* 5. Oktober 1960 z Berlin) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Uusbildig un Beruef
D Eltere vum Jürgen Filius sin anne 1961 mit em uf Ulm zoge. Är het anne 1981 am Humboldt-Gymnasium s Abitur un derno im Chinderhaim Guter Hirte Zivildienst gmacht. Derno het er an dr Universitet Haidelberg Rächtswisseshafte studiert. Noch em Referendariat het er ab 1992 as Rächtsaawalt gschafft, syt 1998 in ere aigene Kanzlei. Är isch Sozius vu dr Ulmer Aawaltskanzlei Filius, Brosch, Bodenmüller, Mayer, Ruß & Kollegen.
Yun Chi-ho
Dr Yun Chi-ho (rev. Rom. Yun Chi-ho, McCune-Reischauer Yun Chi-ho, koreanisch 윤치호, hanja 尹致昊; 26. Dezämber 1864 z Ahsan, denn in Korea, hüte in Südkorea; † 9. Juni 1945 z in der Unterprovinz Keikidō, Provinz Chōsen vom domoolige Japanische Kaiserriich, im hütige Südkorea) isch e koreanische Unabhängikäitsaktivist und Politiker, Nationalist und Journalist gsi. As e Mitgliid vom Unabhängikäits Club (독립협회, 獨立協會) in de 1890er Joor het er für politischi Rächt und Demokratii kämpft und isch vo dr koreanische Joseon Dynastii zerst as Verrööter aagluegt worde. 1904 het er verschidnigi Böste in dr Regierig übernoo, isch aber scho im Joor druf zrugdräte.
Jürgen Filius
Bolitischi Laufnahn
D Filius isch im Johr 1993 in d Bartei Bindnis 90/Di Grienen yydrätte. Vu 1997 bis 2009 isch er Gmairot in dr Stadt Ulm gsii, syt em Merz 2009 bis zum Änd vu dr Amtszyt as Vorsitzer vu dr Griene-Fraktion. Syt 2009 isch er Vorsitzer vum griene Kraisverband z Ulm.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch er mit 24,7 Brozänt vu dr Stimme iber s Zwaitmandat im Landdagswahlkrais Ulm in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er stellverdrättende Vorsitzer vum Ständigen Uusschuss un ordeli Mitglid vum Innenuusschuss. Är isch Laiter vum Wahlbriefigsuusschuss fir Landdagswahl 2011 un stellverdrättende Vorsitzer im Untersuechigssusschuss „Ankauf der EnBW-Anteile der Électricité de France (EdF) durch das Land Baden-Württemberg und seine Folgen (EnBW-Deal)“.
Yun Chi-ho
Im Novämber 1945 isch dr Yun Chi-ho im Alter vo achzig gstorbe.
Jürgen Filius
Bolitischi Laufnahn
Dr Filius isch rächtsbolitische Sprächer un Strofvollzugs-Beufdraite vu dr Griene-Fraktion.
Persenligs
Dr Jürgen Filius isch ghyrote un het drei Chinder. Är isch katholisch un läbt mit syre Familie z Ulm. Sy Frau Christine isch Gschäftsfiereri vu dr Mariaberg-FortSchritt gGmbH.
Yun Chi-ho
Im Yun Chi-ho si Unggle isch dr Yun Bo-seon gsi, wo 1960 Bresidänt vo Südkorea worde isch.
Erna Jansen
D Erna Jansen (* 10. Septämber 1932 z Dodtmis-Rüti as Erna Kaiser, † 23. Jänner 2019 ebedert ) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.
Lääbe
D Erna Kaiser isch im Hotzewald uf d Wält chuu un dert mit vier eltere Schweschtere ufgwachse, ihre Vater isch e Hotzewälder gsii, ihri Mueter isch vum Chaiserstuel chuu.
Si isch ghyrote mit em Rainer Jansen (* 1936) us em Sauerland, mit ihm het si vier Chinder, zwoo Dechtere un zwee Sihn. Elf Johr het si z Zäll as Verchaiferi un in ere Fabrik gschafft, derno isch si mit ihre Familie wider retuur gange in s Dodtmis un wohnt syterhär wider in ihrem Elterehuus z Rüti. Dert hän si un ihre Mann zäme buurt.
Anne 1977 het d Jansen aafange Gedicht uf Alemannisch schrybe. „Sither schriib i mänks, wa mi bewegt, begeischteret, oder freut in mire Muettersproch“, schrybt si uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft.
Dr Andreas Schuller het anne 2009 iber d Jansen gschribe:
D Jansen isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii, „well die alemannisch Sproch e Herzenssach“ fir si isch. Vu 2008 bis 2009 isch si Vorsitzeri vu Regionalgruppe Hochrhyy gsii.
Iber ihre Engaschemänt fir s Alemanisch schrybt s Markgräfler Tagblatt 2014:
D Jansen het zwai Biechli mit Gedicht im aigeverlag publiziert, anne 1995 „E Chrömli us em Schwarzwald“ un 2004 „Söömli für Söömli us em Schwarzwald“.
Im Dodtmis het si d Jansen 20 Johr lang im Vorstand vu dr Räntnergmainschaft engaschiert. Vu 1998 bis 2016 isch si Vorsitzeri vum Verain gsii.
22. Mai
Dr '''22. Mai''' isch dr 142. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 143. in Schaltjohr), dodermit blybe no 223 Däg bis zum Änd vum Johr.
Politikwissenschaft
Bolitikwüsseschaft – au Bolitischi Wüsseschaft, Wüsseschaft vo dr Bolitik, oder Politologii – isch en Integrazioonswüsseschaft und Däil vo de modärne Soziaalwüsseschafte. Si beschäftigt sich mit em wüsseschaftlige Leere und Erforsche vo bolitische Brozäss, Strukduure und Inhalt und de bolitische Fenomeen vom menschlige Zsämmelääbe. D Bolitikwüsseschaft ghöört as Wüsseschaftsdiszipliin im witere Sinn au zu de Staatswüsseschafte. Mit Noochberdiszipliine wie dr Soziologii, dr Rächtswüsseschaft, dr Gschichtswüsseschaft, de Wirtschaftswüsseschaft und dr Psüchologii isch dr Gegestand vo iirer Forschig hützudaag interdisziplinäär, und goot über e Staat und sini Instiduzioone wit uuse.
Däilberiich
S Fach setzt sich us verschiidene Däilberiich zämme. Dr Underschiid zwüsche de Beriich vo dr Bolitische Theorii (inklusiiv dr Bolitische Filosofii und Ideägschicht), vo dr Vergliichende Bolitikwüsseschaft (früener Vergliichendi Regierigsleer oder Vergliichendi Analüüse vo bolitische Süsteem) und vo de Internazionaale Beziejige (inklusiiv Internazionaali Bolitik) isch grundleegend. Im Fall vom ene Leeraagebot, wo bräiter aagläit isch und eso an mängge Uniwersidääte betriibe wird, wärde zum Bispil zuesätzlig d Däildiszipliine Süsteem- bzw. Regierigsleer, Bolitischi Soziologii, Bolitischi Ökonomii, Bolitischi Methoodeleer, Verwaltigswüsseschaft, öffentligs Rächt und Bolitikfäldanalüüse oder in jüngere Zit Gschlächterforschig underschiide.
Studium
Absolwänte vo bolitikwüsseschaftlige Studiegäng cha mä usser in dr Bolitikwüsseschaft in e Hufe Bruefsfälder finde. Klassisch si drbii vor allem die Bolitischi Bildig, as Underrichtsfach im Leeramt, in dr Publizistik und in de Meedie, in Bardeije und Parlamänt, in Verbänd aber au in dr öffentlige Verwaltig, in internazionaale Organisatioone und dr Wirtschaft. Die indiwiduelli Bruefslaufbaane orientiere sich drbii au an zuesätzlige Kwalifikazioone wie Sproochkenntniss oder witere fachlige Kwalifikazioone.
Kwelle
Dr Ardikel «Politikwissenschaft» uf dr dütsche Wikipedia
Gunzweiler
Gunzwiller (frànzeesch Guntzviller, ditsch Gunzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gunzwiller lijt rund nin Kilometer sìdeschtlich vun Sarrebourg uf de Wàsserscheid zwìsche Sààr und Zorn ìn dr Vogese. Züe dr Gmein ghere àui no d Hef und Willer Gast, Langmatt, Neumuhle (Neumühle) und Wackenberg.
Gschìcht
Gunzwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 699 àls villa Gundvino.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gunzwiller ìsch. Gunzwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gunzwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Ärzte ohne Grenzen
Ärzte ohne Grenzen isch di dütsch Übersetzig vom medizinische Nothilfswärch Médecins Sans Frontières, wo 1971 gründet worde isch. D Abchürzig isch MSF und chunt vom französische Name, uf englisch heissts Doctors Without Borders.
Gschicht
Am 20. Dezember 1971 isch s Hilfswärch vo Ärzt und Schurnalischte gründet worde. Eine vo de Mitbegründer isch de Elsässer Arzt Louis Schittly gsi. 1999 isch Ärzt ohni Gränze as Anerchännig vo de humanitäre Pionierarbet uf merere Kontinent mit em Fridesnobelpriis uszeichnet worde.
Personal
55 % sin medizinisch Persona. 24 % Logistik un Technik, 11 % Proäktorganisatio un 10 % Verwaltung.
Aktivitäte
Ärzt ohni Grenze arbeit mit 53 % in Afrika, 40 % in Asie, 4% in Europa un 3% in Südamerika. Ärzt ohni Grenze het i 2017 10,725.800 ambulati Konsultatine, 110.000 Operatione durchgfiehrt.
Finanze
Ärzt ohni Grenze finanziert se us Spende. En Dütschland het s Iinahme vu 153,6 Millione. 88 % devu gehe in Projäkt.
Sekzione
Wil da Hilfswärch internazional isch, gits au z Dütschland, z Frankriich und i de Schwiiz je e Sekzion. Au en Australie, Belgie, Brasilie, Dänemark, Griecheland, Großbritannie, Hongkong, talie, Japan, Kanada, Luxeburi, Niederlande, Norweege, Eschtrych, Schwede, Spanie, im Südlichen Afrika und in den USA sin se vertrete.
Sekzion Schwiz
Sit 1981 gits au e Schwizer Sekzion, wo i öpe 20 Länder aktiv isch.
Sekzion Dütschland
Ärzt ohni Grenze, sit 1993, isch i öpe 42 Länder aktiv.
Marco Bauen
Sys Läbe
De Bauen, Soo vomene refermierte Pfarer, hät nu churz a sym Giburtsoort zwüsched Biel und Soleturn gwont. Won er sächsi gsy isch, isch d Familie i s Tessyn uf Lugano züglet, wil de Vatter deet e Pfarstell übernaa hät. Z Lugano isch er dreispraachig uufgwachse: Dihäime hät me Bëërntüütsch gredt, a de Schuel Italienisch und mit de Gspööndli Tessynertialäkt. Nach de Matuur a de Tessyner Kantonsschuel (Liceo Cantonale) hät er si 1944 a der Uniwërsitëët Bëërn immatrikuliert, zum Theology studiere.
Us de Stuudieplään isch aber lang nüüt woorde. Eerscht 1964 hät er dänn wider chönen a d Uni zrugg und hät deet bim Paul Zinsli, bim Walter Henzen und bi anderne tüütschi Spraach, Literatuur und Volchskund, Romanischtik und italienischi Literatuur gstudiert. 1965 hät er – uf Wuntsch vom Zinsli – aagfange, de walsertüütsch Dialäkt vo de piemonteesische Gmäind Rimella erforsche. Daadezue isch er beschtens predeschtiniert gsy, hät er doch scho Schwyzertüütsch, Tessynertialäkt und Standarditalienisch chöne. Wil er aber vier chlyni Chind dihäime ghaa hät (ghüraate gsy isch er mit em Heidi Bauen-Krieg, 1935–2022), im Prueff Hauptleerer gsy isch und dän au na chrank woorden isch, isch es bis 1974 ggange, won er dänn sy Dissertazioon «Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella» hät chönen em Zinsli übergëë; promowiert woorden isch er im 75i.
Bleichemiefabrik Marckolsheim
Die blaanti Bleichemiifabrik z Markelse isch äine vo de Aaläss für die Baadisch-elsässische Bürgeriniziative vo 1974 gsi und iire Bau isch schliesslig vo dr franzöösische Regierig verbote worde.
Marco Bauen
Sys Läbe
Bis zu synere Pänsionierig isch er Leerer für italienischi Spraach und Literatuur am Stedtische Leererineseminaar im Marzili gsy. Drüberusen isch er en gfröögete Gchänner vom Süüdwalsertüütsch gsy und hät em Paul Zinsli sys grooss «Südwalser Namenbuch» vo 1984 uf Italienisch übersetzt. Wenig Jaar nach de Pänsionierig isch de Bauen 1993 amene Hëërzinfarkt gstoorbe.
Bleichemiefabrik Marckolsheim
Dr Lauff vo dr Affääre
1973 het mä im Elsass drotz Brotest mit em Bau vom Atomchraftwärk Fassene aagfange und z Brisach het s Baadewärk (spööter EnBW) vorghaa, en anders Atomchraftwärk z baue. Und denn isch no bekannt worde, ass die Chemische Wärk Münche im elsässische Markelse e Bleichemiifabrik wäi baue, was dr Vorschau noch e bedütendi Bleibelastig uf bäide Site vom Rhii zur Folg gha hät. Am 25. August 1974 häi sich Umwältschützer us Baade und em Elsass bin ere groosse Demonstrazioon gege s badische Atomchraftwärk und d Bleifabrik zur Badisch-Elsässische Bürgeriniziative zämmegschlosse und vier Wuche druf s Bauareal z Markelse bsetzt. D Bolizei isch zwar baraat gsi, het aber nid iigriffe. Dr franzöösisch Brefekt het druf zwäi Brugge im Kräis Emmedinge für Auti lo spere, zum d Iniziative z spalte. Sübadischi Buure und Umwältschützer häi denn d Brugge bsetzt und niemer mee duuregloo. Bi de Waale zum Gmäindiroot vo Markelse häi d Gegner vom Bleiwärk gwunne. Es isch denn no bis zum 25. Februar 1975 gange, bis die französisch Regierig dr Bau vom Bleiwärk offiziell verbote het.
D Bürgeriniziative häi sich aber nid ufglööst und sich erfolgriich gegen e Bau vom e Chärnchraftwärk z Brisach und denn z Whyl gspert.
Marco Bauen
Sys Schaffe zum Rimellertüütsch
I synere Dissertazioon hät de Bauen wele «das Wesentliche des gegenwärtigen Bestandes an mundartlichen Ausdrucksformen des Rimellerdeutschen noch vor seinem abzusehenden endgültigen Untergangs sicherstellen und zur genaueren Kenntnis dieser Mundart im Rahmen der Walserforschung beitragen». Doozmaal isch de Spraachzuestand vo Rimella zwaar no rächt guet gsy – vo de 320 Ywoner (1971) händ na fascht all Rémmaljertitschu gredt (sit doo hät d Gmäind vil Ywoner verloore; s Walsertüütsch isch aso nöd zletscht dur s Uusstëërbe vom Doorff gföördet). Die Spraach vo dëre ganz abglägene Gmäind isch aber, ganz eläi uf sich sälber gstellt, em Italienisch und em Piemonteesisch gägenüber rächt offe, und bsunders i de Sintax zäiget si starchi romaanischi Yflüss. De Bauen hät drum de Satzbou vom Rémmaljertitschu am mäischten intressiert, d Fraag, wie i dëm Gibiet vo de Spraach Walsertüütsch und Romaanisch mitenand verschränkt sind.
De Bauen hät de Rimeller au e Schrybwys für ire Tialäkt voorgschlage. Di eerschte Versüech vo de Rimeller, Rémmaljertitschu z schrybe, händ rächt aabetüürlich uusgsee. Wo s Heft «Remmalju» vom Centro studi Walser – Rimella 1990 s eerscht Maal usechoo isch, händs deet e Schrybig presäntiert, wo scho vil besser gsy isch, aber alewyl na daa und deet echli gspässig – für s vertumpft /a/, aso s [ɔ(ː)], händs zum Byspiil d Schrybig ‹oa› welen yfüere. Im Heft vo 1992 isch dänn en eerschte Voorschlaag vom Bauen choo, won er für s Heft vo 1994 namaal duregschaffet hät. Die Wërsioon isch dän au i de bäide Wöörterbüecher und de Gramatik pruucht woorde, wo s Centro studi Walser – Rimella under de Läitig vom Dino Vasina spööter useggëë hät.
De Bauen hät sich au na wyter wele, zäme mit em Centro studi Walser, für s Rémmaljertitschu ysetze. Syn früene Tood hät dëne Plään es Änd gsetzt.
Publikazioone
As Übersetzer:
Neuere deutsche Literaturgeschichte
Die neueri dütschi Literaturgschicht behandlet d Gschicht vo dr dütsche Literatur vo dr Ufklärig aa bis zur Gegewart.
D Ufklärig
Si setzt aa um 1720 mit der philosophische Schtrömig von der Uufklärig, wo au literarisch umgsetzt worden isch. Der bekanntischt Autor dervon isch der Gotthold Ephraim Lessing. Sini Wärk, drunter die wohl bekanntischte, Nathan der Weise und Minna von Barnhelm atme der damals neui Geischt von der uufklärerische Toleranz; allerdings hett er denn derfür au der alti Geischt von der preussische Monarchie z schpüre übercho, der Friedrich II. het ihm churz nach em preusse-kritische Minna-Schtück en Schtell zur Leitig von der Königliche Bibliothek verweigeret.
Dr Sturm und Drang
Um 1767 setzt denn die nächschti wichtigi Epoche, der Sturm und Drang, ii. Höhepunkt dervon isch d Ziit zwischem Götz von Berlichingen vom Johann Wolfgang von Goethe und von Kabale und Liebe vom Friedrich Schiller gsii. Sie isch im ene gwüsse Sinn die emotionaleri Fortfüehrig von der Uufklärig, wobii em Verschtand, der "Ratio", von dere Schtrömig mehr s Triibhafte entgäge gschtellt wird. Zuedem poschtuliert z. B. der Goethe mit siim Götz von 1771 weniger en Fortschritt in Richtig mehr Freiheit vom Mensch allgemein, sondern nimmt nostalgisch Rückgriff uffs Naturrecht vom freie mittelalterliche Ritter.
D Klassik
D Wendi vom Schturm und Drang 1786 zur Klassik wie au die ganzi Duur von dere Klassik bis 1832 isch offesichtlich der persönliche Biografie v. a. vom Goethe (Todesjohr 1832) nachempfunde: Er isch persönlich griift, nach em ungeschtüme jugendliche Uustobe, em Idealismus, z. B. im Götz, nimmt in siim Wärk jetzt die intellektuelli Klarheit und Schtrengi überhand. Das prägt denn damals au en ganzi Literate-Generation wiitgehend im Schtil, iigschlosse der 10 Johr jünger Schiller. Der Goethe dischtanziert sich in dere Phase denn auch uusdrücklich von der Französische Revolution von 1789, won ihm in ihre Uusartige von de Folgejohr (v. a. Jakobinismus) viel z ungeschtüm und z radikal isch, er bliibt bis am Schluss Anhänger von der konschtitutionelle Monarchie.
D Romantik
Die parallel zur zweite Phase von der Klassik laufendi Romantik bringt ab ca. 1797 en Abkehr vom schträng Rationale von der Klassik wie auch vom Schtürmische vom Sturm und Drang, das zugunschte vom Überweltliche und Traumhafte. Wiitgehend unabhängig von politische Schtrömige händ d Gründerfigure Tieck, Schlegel und Novalis gnueg ghaa vom diesseits-betonte Analysiere und von politische Deklamatione. Bi ihne sind wieder Poesie und Mystik klar im Vordergrund gschtande.
S Junge Dütschland
Nach Klassik und Romantik het sich mit em junge Dütschland wieder en klar am aktuelle politische Gschehe orientierti literarischi Schtrömig duuregsetzt, wo ihre uffälligschte Exponent im Heinrich Heine ghaa het. Der Ruef nach ere liberale Schtaatsordnig und ere Vereinigung von de fascht unzählige dütsche Einzelschtaate im ene nationale Bundesschtaat isch mehr oder weniger au im Zentrum vom literarische Schaffe gschtande.
Dr Realismus
Nach em Schiitere von der 1848er-Revolution isch denn allerdings die politischi Ernüechterig relativ gross gsii. Der Realismus isch denn nachhär en sehr langi literarhistorischi Epoche worde, wo von gwüsse Fachlüüt ischliesslich von einzelne Gägeschtrömige sogar bis zum Uusbruch vom erschte Weltchrieg 1914 uusdehnt wird. Der Begriff Realismus bezieht sich nit nur uuf d Zrückdämmig von de liberale Schtrömige durch die monarchistischi Reaktion, sondern auch uuf de gwaltig Uufschwung von de Naturwisseschafte Physik, Chemie und Biologie in däm Ziitalter von der resolute Industrialisierig in Mittel- und Weschteuropa. S naturwisseschaftliche Denke het au d Philosophie und sogar d Theologie radikal beinflusst, d Lehre vom Materialismus und Atheismus händ en Gottes-Exischtänz teils komplett abgschtritte, s Irdische hett bim ene Grossteil von de geischtige Elite (marginal sogar - Biischpil David Friedrich Strauss - bi theologisch Uusbildete) als einzig exischtierendi Realität golte. Das ganze het sich denn auch uuf d Literatur abgfärbt, wo näbscht eme sehr realitätsnoche Erzählschtil mit z. B. uusfüehrliche Detail-Schilderige relativ wiitgehend auch die neue materialistische Ideeä übernoh het. Als Biischpil do s Endi vom ene Gedicht vom Schwiizer Gottfried Keller: .... Löscht ihr aus, dann hat die Seele Ruh - Legt sich auch in ihre finstre Truh. Gmeint isch, dass d Seel nit gemäss religiösem Glaube uuferschtoht, sondern sich - symbolisch gsagt - auch mit em Liichnam in de Sarg legt.
Allerdings het s mit der Ziit auch einigi Gägeschtrömige zum literarische Realismus geh. Der Friedrich Nietzsche isch zwar auch en Materialischt und Religionsverachter gsii, er het sich aber mit siim literarische Schtil sehr düütlich von der realistische (schpäter au naturalistisch gnannte) Literatur abghobe und en sehr kreativi Schprachkraft prägt, wo teils bis hüüt uffs literarische Schaffe abfärbt. Der Öschterriicher Adalbert Stifter und der Schwiizer Jeremias Gotthelf andersiits sind ganz grundsätzlichi Ziitkritiker von damals gsii und händ nach Chräfte probiert, die chrischtliche Traditione am Läbe z erhalte.
Verloreni Ideal
Der erscht Weltchrieg mit siine 17 Millione Chriegstote isch denn auch in der Folgeziit wieder en Umbruch im künschtlerische Schaffe ganz allgemein gsii. D Desillusionierig von de Kunschtschaffende het sich als erschts in Form von der dekonstruktivistische Schtrömig vom Dadaismus zeigt. Schriftschteller wie der Gottfried Benn, wo auch unter Droge-Iifluss gschriibe het, oder der Franz Kafka händ das au in der Literatur umgsetzt, begrenzt und mehr links-ideologisch orientiert auch der Bertolt Brecht. Anderersiits het sich nach em Chrieg auch en konservative Schtrang bim literarische Schaffe abzeichnet: Verschiedeni Autore und Autorinne händ em Verschwinde von der Monarchie nochetruuret. Es uusgeprägts Biischpil dervo isch der Stefan George gsii, wo sogar Sympathie biim Adolf Hitler gfunde het, bevor sich der George nach 1933 langsam von ihm dischtanziert het. Konservativ-bürgerlich isch der berüehmti Thomas Mann gsii.
D Moderni
Unmittelbar nach em zweite Weltchrieg het sich en Literatur uusebildet, wo als "Trümmerliteratur" bekannt worde isch. Me het in Dütschland s traumatisch Erlebnis von der Hitler-Diktatur und der totale Niederlag, wo halb Dütschland in Trümmer gleit het, müesse verarbeite. Schpöter het sich der Schtil an die politischi Moderni mit em Fakt vom Chalte Chrieg und an die moderni Induschtrie-Gsellschaft anpasst, d Groteske mit in der Mehrheit auch links politisierte Inhalt und Kritik von der bürgerliche Gsellschaft het Iizug ghalte. Exemplarisch einigi Autore und Autorinne: Heinrich Böll, Günter Grass, Martin Walser, Hans Magnus Enzensberger, Ingeborg Bachmann, Peter Handke, Friedrich Dürrenmatt, Max Frisch.
D Postmoderni
En Umbruch isch denn wiederum der Fall von der Berliner Muur 1989 und der folgendi allgemeini Zämmebruch von der kommunistische Ideologie in Oschteuropa gsii. D Literatur het sich zumindescht teilwiis entpolitisiert, unpolitischi Aschpekt sind wieder mehr in de Vordergrund träte.
Biograph
E Biograaf,(altgriechisch βίος bíos „Lääbe“ und γράφειν gráphein „schriibe“) isch dr Verfasser von ere Lääbensbeschriibig (Biografii), as Fachhistoriker, Sachbuechautor, Familieforscher, as Literaat oder Laie. Biografe wäi Lääbensgschichte in Schrift, Bild, Doon oder in ere andere Form ufbewaare und chönne Schriftsteller, Autore (au Ghostwriter), Höörbuechbroduzänte und Filmmacher si. Autobiograafe si Lüt, wo daas mit iirem äigene Lääbe mache.
Mä cha dr Griech Xenophon im vierte Joorhundert vor dr Zitewändi as dr erst Biograaf im ängere Sinn aaluege.
Dr literarischi Biograaf schribt Wärk, wo in d Kategorie vom historisch-biografische Roman über Noochdichdige vom ene Lääbenslauf bis zu fiktiv-biografische Historieromään gönge.
Hellenenbund
Hellenebund isch e modärni Bezäichnig für d Symmachii, wo 481 v. d. Z. vo meerere freie griechische Poleis zur Abweer gege s Riich vo de Perser gründet worde isch. Im Ganze si 31 griechischi Stedt Mitgliid gsi, usser Athen, Sparta und Korinth alli eender umbedütend. Wichdigi Stedt und Gebiet wie Argos, Thebe, Thessalie und die italische Grieche häi nid mitgmacht. Noch de Siig in de Schlachte vo Salamis (480 v. d. Z.), Plataiai (479 v. d. Z.) und Mykale (479 v. d. Z.) het sich s Bündnis, wo formal under dr Füerig vo Sparta gstande isch, afo uflööse.
Wil sich d Spartaner gwäigeret häi, dr Schutz vo de Grieche in Chläiasie z übernee, isch s 478/77 v. d. Z. zum Hegemoniiwäggsel vor Byzanz choo und zur Gründig vom attische Seebund, wo vo Athen aagfüert worde isch. Das isch dr Aafang vo dr Riwalidäät zwüsche Athen und Sparta gsi, wo schliesslig zum Peloponnesische Chrieg gfüert het.
Faoug
Faoug (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Pfauen ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Faoug lyr am Sidstade vum Murtesee. D Gmaiflechi umfasst 55,6 % landwirtschaftligi Flechi, 25,1 % Wald, 18,7 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Faoug isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Fol.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 15,8 % gläge.
Religion
56 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,4 %, CVP 6,4 %, FDP 11,9 %, GLP 6,3 %, GP 14,4 %, SP 22,2 %, SVP 22,2 %, Sunschtigi 6,8 %.
Valserberg
Der Fallerbärg (uf de Schwizer Landcharte Valserbärg ) isch e Bärgpass im Bündnerland.
Übere Bärg goot der gwoont Wääg vom Rhywald uf Falsch im Falschertaal. Me dänkt, ass über dä Bärgpass au scho d Walser im Mittelalter usem Taal vom Hinderrhy is Falschertaal cho sind.
Faoug
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,4 % gläge.
Valserberg
Es git kei Strooss übere Fallerbärg, numme en Fuess- und Soumwääg. Dää foot bim Dorf Hinderrhy a und goot dur d Alpe Casana und Piänätsch stotzig z duruff. Es sind grad nüünhundert Meter vo Hinderrhy ufe Bärg, wo d Passhöchi uf 2502 Meter über Meer isch.
Faoug
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 559 Yywohner 56,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 34,2 % Dytsch, 1,6 % Italienisch un 7,5 % anderi Sproche.
Valserberg
Ännedra goot der Bärgwääg nid so stotzig s Peil, es Sytetaal vom Falschertal, duruus über d Alpweide Chella und Zum Hirt und vo dört denn s Port ab zum Bärgdörfli Wallatsch, wome äntwader der Wääg grad abe uf Innerpeil und dure Peilwerwald oder graad füra uf Tschifera goot. Beid Wääg chöme denn grad uf Platz abe; das isch s Hauptdorf vo Falsch. Das Dorf lyt 1250 Meter wyter unde weder der Fallerbärg.
Faoug
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Valserberg
Wie d Lüüt vo Falsch früener der Fallerwääg bruucht händ zum ihri Sache im Süüde go hole, verzellt d Walser Schriftstellere Paula Jörger i der walserdüütsche Gschicht D Valler Bäärgtreger, wo d Walservereinigung Graubündä anne 1974 useggä het; anne 1942 het d Jörger do drüber uf hochdüütsch scho i der Zytschrift Schweizer Volkskunde gschribe.
Hüt chame uf em «Grosse Walserwääg» und ef em «Walserwääg Graubünde», wo beidi a d Wanderige vo de Walser i früenere Joorhunderten erinnere, dört dure goo.
23. Mai
Dr '''23. Mai''' isch dr 143. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 144. in Schaltjohr), dodermit blybe no 222 Däg bis zum Änd vum Johr.
Haboudange
Haboudange (ditsch Habudingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Haboudange lijt àn dr Kline Seille ìm Saulnois, zwìsche Château-Salins und Morhange uf re Heche zwìsche 210 und 305 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
D Gmein hàt friejer dr Bischef vun Metz ghert. Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Haboudange ìsch. Haboudange ghert zem Kommünàlverbànd.
Alexander von Württemberg
Dr Alexander Christian Friedrich Graf von Württemberg – wia-nr mit seim ganza Nama ghoißa hôt – (* 5. November 1801 z Kopenhagen, † 7. Juli 1844 z Wildbad), ischt a deitschr Dichter ond Offizier gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Schwôb Alexander vo Wirdaberg ischt am 5. November 1801 en dr deenischa Hauptstadt Kopenhagen uff d Welt komma. Sei Vadder isch dr Herzog Wilhelm Friedrich von Württemberg, a Bruader vom Keenich Friedrich I. von Württemberg, gwäa ond sei Mueder d Wilhelmine von Thunderfeld-Rhodis, a Hofdam us-ma niidriga Adl. Weil so ebbes dômôls ibrhaupt et standesgemäß gwäa ischt, hôt em Alexander sei Vadder fir sich selber ond drzua au noh fir älle seine Nôchkomma uffs wirdabergische Thronrecht vorzichda miaßa. Drom hend dia Nachfahra au bloß da Titl „Graf“ fihra däffa. Wia’s dômôls beim Hochadel so iiblich gwäa ischt, hôt dr Alexander zerscht amôl a milidärischa Ausbildong zo-ma Berufsoffiziir durchlaufa. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, ischt’r als Oberschtleitnant ens dridde wirdabergische Reiterregiment eitredda, wo z Esslenga am Necker stazioniirt gwäa ischt. En sellra Stadt hôt dr Alexander em Obera Palmscha Palää am Marktplatz gwohnt.
Em Jôhr 1828 hôt der Môô em Oberamtsrichder Georgii sei Villa en Serach abkauft ond zo-ma scheena kloina Schlessle ausbaua lassa. Weil sich dr Alexander e-ma graußa Maß dr Dichtkonscht vorbonda gfihlt hôt, hôt sich oft en sellem Schlessle a kloina Schar vo Dichter troffa: dr Weinsberger Justinus Kerner, dr Stuegerter Gustav Schwab, dr Diibenger Ludwig Uhland ond dr Reitlenger Hermann Kurz. Schbädr hôt sich deam Heifle noh dr eschtreichische Lyriker Nikolaus Lenau ôôgschlossa, wo mit-em Alexander vo Wirdaberg en-ra diafa Freinschaft vorbonda gwäa ischt. Des Heifle bezeichnet mr heitzodag als Seracher Dichterkreis. Bei ihre Zammakinft hend dia Manna an rega Gedanka-Ausdausch pfleagt ond sich gegaseidich ihre neieschde Werk vorgleasa, om zo heera, was de andre dorzua moinet.
Mit-em Alexander seira Gsondheit isch’s oft et gued bschdellt gwäa. Drom hôt’s dean Môô 1843 nôch Italia zoga, wo-nr a Lenderong vo seine Leida erhofft hôt. Nôchdem sich sei Wonsch abr et erfillt hôt, ischt’r em Jôhr druff wiider en sei Hoimet zruckkomma ond vo de Ärzt zor Kur nôch Wildbad gschickt wôrra. Deet hôt’r am 7. Juli 1844 sei Leaba ausghaucht. Grad amôl 42 Jôhr alt isch der Môô wôrra.
Sinfonieorchester Basel
S Simfoniiorkester Baasel (abkürzt SOB) isch äins vo de eltiste Orkester in dr Schwiz. Es isch e hundertköpfigs Bruefsorkester und spiilt äigeni Konzärträije und Gastkonzärt im In- und Usland. Es spiilt au regelmäässig bi Ballett- und Operebrodukzioone vom Theater Baasel. Dr Schefdirigänt isch sit 2009 dr rönommierti amerikanischi Dirigänt und Pianist Dennis Russell Davies. Vo dr Säson 2016/17 aa wird dr Brit Ivor Bolton dr nöi Schefdirigänt und dr Michał Nesterowicz dr 1. Gastdirigänt.
Gschicht
S Orkester isch im Joor 1876 as Baasler Simfonii-Orkester gründet worde, wo dr Muusigsaal im Stadtcasino Baasel baut worde isch. Dä isch au hüte no d Spiilstatt vom Ansembel. Under de Dirigänte, wo mit em Simfoniiorkester Baasel äng verbunde gsi si oder es immer no si, findet mä Nääme wie Johannes Brahms, Felix Weingartner, Gustav Mahler, Wilhelm Furtwängler, Antal Doráti, Gary Bertini, Walter Weller, Armin Jordan, Horst Stein, Otto Klemperer, Nello Santi, Pierre Boulez und Valery Gergiev. E ganzi Räije vo bedütende Wärk vom 20. Joorhundert – under anderem vom Béla Bartók, Arthur Honegger und Bohuslav Martinů – si vom Simfoniiorkester Baasel urufgfüert worde.
1997 het s Baasler Simfonii-Orkester mit em Radio Simfoniiorkester Baasel fusioniert. S Ansämbel het dr Naame Simfoniiorkester Baasel überkhoo, wo hüt no gültig isch. E witere Mäilestäi in dr Gschicht vom Orkester isch s gsi, won es sich 2012 vo dr langjöörige Veraastaltere AMG (Allgemeine Musikgesellschaft Basel) glööst het und en äigeni Abonnemänt-Räije ufbaut het. Sit e baar Joor isch s SOB vil mee au internazional presänt. So het s zum Bischbil 2010 und 2015 e Turnee z China und z Südkorea gmacht, und im Herbst 2012 het s Orkester zwäi Gastspiil z St. Petersburg und z Moskau gee. Im Früelig 2014 isch s z Ängland gsi und in London, Cambridge, Basingstoke, Coventry und Cardiff ufdräte. Wägen em groosse Erfolg isch s SOB au im Herbst 2015 uf Ängland und uf Irland und het fümf Konzärt z London, Cheltenham, Leeds und Dublin gee.
D Schefdirigänte
D Schefdirigänte vom Simfoniiorkester Baasel:
D Konzärtmäister vo dr Säson 2015/16 si dr Axel Schacher und dr Soyoung Yoon.
S Repertuar
S Repertuar vom SOB isch bräit: Es goot vo dr Wiener Klassik über d Romantik bis zu Komposizioone vo dr jüngste Modärne. Au nöiji Konzärtforme wärde usbrobiert und Koprodukzioone mit Dschääs-, Rock- oder Techno-Acts realisiert. Under em Dennis Russell Davies isch s Repertuar immer mee usbaut worde. D Schwerpünkt si näbe de Klassiker vo dr Modärne au Wärk vo schwizerische und amerikanische Komponiste. Dr Davies und s Simfoniiorkester Baasel schaffe äng mit dr Paul-Sacher-Stifdig zämme.
Uszäichnige
D Ufnaame "A different Schumann Vol. 1-3" häi im Mai 2004 dr Diapason d’or überkhoo. Non e Diapason d'Or het s für "Felix Weingartner: Sinfonische Werke I" im Septämber 2005 gee. „Le Sacre du Printemps“ isch mit em Supersonic-Briis uszäichnet und für e ICMA Music Award 2015 nominiert worde.
Elsa Cayat
D Elsa Cayat (* 9. März 1960; † 7. Januar 2015 z Paris) isch e franzesischi Psychiateri, Psychoanalytikeri un Kolumnischti gsii.
Lääbe
D Elsa Cayat het e aigeni psychologisch-psychiatrischi Praxis ghaa. Dernäbe het het si au as Autori un Kolumnischit gschafft. In dr franzesische Satirezytschrift Charlie Hebdo het si all zwoo Wuche d Kolumne „Charlie Divan“ (noch em Scheslon vum Psycholog) gschribe, wu si aktuälli Probläm vu dr Erziehig, vum Gschlächterverhältnis un dr franzesische Gsellschaft bhandlet het.
Am 7. Jänner 2015 isch d Cayat zämme mit em Charb, em Cabu, em Tignous, em Georges Wolinski, em Honoré, em Bernard Maris un fimf wytere Mänsche, drunder zwee Bolizischte, bim Terroraaschlag uf s Redaktionsbiro vum franzesische Satiremagazin Charlie Hebdo ermordet wore.
D Elsa Cayat isch ghyrote gsii un het e Dochter ghaa.
Schmetterlinge
Falter oder Schmetterling (Leptidoptera; alemanischi Näme) sind en Ornnig vo de Insekte. Si bildet 127 Familie und zälet weltwiit öber 180000 Arte; i Mitteleuropa chömed rund 5000 Arte vor. Falter mached e Metamorphose döre. Im erste Lebesstadium sind si Raupe, den verpuppet si sich und lebed deno im letschte d Stadium als Falter.
Hartheim (Breisgau)
Harde (amtl. Hartheim am Rhein) isch e Gmei im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg un lit fascht 20 km südwestlich vum Zentrum vu Friburg im Brisgau entfernt.
Schmetterlinge
Iitailig
Sproochlich werd zwösched tagaktiive Summervögel (oder Pfifolter) und nachtaktiive Flipper underschide. Aber au d Motte ghöred dezue und vili tagaktiivi Falterarte, wo nöd as Summervögel agluegt wered.
Hartheim (Breisgau)
Gschichte
Dr Namme Harde got uf s'middelhochdytsch Wort „hart“ zruck, wo Wald- oder feste Sandbode bedütet, un wiist uf dr Ursprung vu dr Ortschaft als ere Sidlig im oder am Wald hi (verglich dezue au dr Hardwald bi Milhüse im Elsiss). D'Gmei wird erstmols 772 im Lorscher Codex urchundlich erwähnt.
Schmetterlinge
Iitailig
Biologisch isch die Iitailig aber nöd ganz korrekt und drumm gits hüt kai wösseschaftlich anerchannti Näme mee för d Gruppe vo de Summervögel (früener Diurna) oder de Flipper (früener Phalaena). D Falter wered i vier Underornnige und 127 Familene iitailt. Di vier Underornnige sind:
Vorchoo
Falter sind uf Pflanze aagwise. Si chömed i Waldliechtige und am Waldrand vor, uf Waide, Magerwise, Flachmoor, naturnöchi Pärk und i Gärte.
Ernäärig
Gwüssi Falter lebet numeno vo de Vorröt, wo si sich as Rauppe agfresse hend und sterbed churz noch de Paarig. Anderi Falter lebet meriri Mönet und suuged de Nektar us de Blüete und spiled drum e wichtigi Role i de Bestoibig vo Pflanze. Summervögel sitzed bim Suuge i de Regle uf d Blüete ab, Flipper degege schwebed öber de Blüete und hend drom e vill längere Suugrüssel. Mengi Rauppe und Falter sind uf e bisitmmti Pflanzeart spezialisiert.
Hartheim (Breisgau)
Bremge
Bremge (amtl. Bremgarten) wird erschtmols anno 1313 erwähnt, wo dr Johanens vu Staufe s'Dorf an d'Johanniter verchauft. Yber sälli chummt es an d'Grafe vu Friburg im Brisgau. Im Drissigjährige Chrieg wird Bremge fascht vollständig zerstört, aber bal wiider ufbaut. Au im Zweite Weltchrieg erfolgt wiider e erheblichi Zerstörig vum Ort. Anno 1973 wird es zue Harde igmeindet.
Schmetterlinge
Körperbau
De Körper vo de Falter bistoot us em chugelförmige Chopf, us de Brust und us em längliche Hinderliib. Si hend sechs Bai und zwai Flügelpaar.
Hartheim (Breisgau)
Feldchilche
Feldchilche (amtl. Feldkirch) wird erschtmols 1160 urchundlich erwähnt. 1475 hän sich 10 Familie um d'Chilche agsidlet. Nooch dr Zerstörig im Drissigjährige Chrieg werre Dorf un Chilche wiider ufbaut. 1974 isch d'Igmeindig zue Harde erfolgt.
Schmetterlinge
Körperbau
Am Chopf sind d Auge, d Füeler und de Suugrüssel. D Facettenauge bistöönd je noch Art us hunderti vo ainzelne Facette, bi de Flipper sinds bis zu 12000. D Summervögel sind i de Laag UV-Liecht z gsie, doch gsiend si nöd wiiter as grad föf Meter. D Füeler dienet au as Gruchsorgan. De Suugrüssel isch je noch Art verschide lang. Er isch i de Regle uufgrollt und werd zur Naarigsuufnaam uusgrollt. Debii suuget si de Blüetesaft uuf. E paar Arte, drunder z. B. d Motte, hend kann Rüssel sondern schabed Naarig vo de Oberflächi ab.
Hartheim (Breisgau)
Gwerbepark Brisgau
Dr Nordoschtdeil vum Gwerbepark Brisgau lit uf dr Gamrkig vu Bremge un ghört demit ebefalls zue Harde. D'Boschtleidzahl isch aber sälli vu Eschbe.
Schmetterlinge
Körperbau
A de Brust sind di baide Flügelpaar aagmacht und di sechs Bai. Wobii d Summerfögel öppe nüümool i de Sekunde mit de Flügel schlönd und d Flipper sibezgmool. D Höörorgan sind bi de Falter entweder a de Brust oder am Hinderliib und au uf Ultraschall uusgrichtet, grad bi de Aarte, wo i de Dämmerig und znacht flüüget und vo Fledermüüs gjagt wered. S gitt aber au Falter, wo kai Ghöör hend.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald lit im Südweschte vu Bade-Württeberg (Dytschland). Im Chreis ghöre 50 Städt un Gmeinde mit 133 Ortsdeiler a. Dr Chreis selber ghört zue dr Region Südlicher Oberrhi innerhalb vum Regierigsbezirk Friburg.
Schmetterlinge
Körperbau
De Hinderliib enthaltet d Verdauigsorgan und d Geschlechtstail. Die sind bi jedere Art andersch gstaltet und hüüffig e verlässlichs Merchmool bi de Artbistimmig. D Wiibli hend e Legborer, wo si demit d Aier ableget. D Mandli hend e Chlammerorgan, wo si sich bi de Bigattig am Wiibli festmache chönd. Bi de Flipper hend d Wiibli e Duftorgan em Hinderliib, um Manndli aazlocke. Bi villne Summervögel isch es anderschume und d Mandli hend Duftorgan zum Wiibli aazlocke.
Hartheim (Breisgau)
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Harde ghert zuem Markgreflerische. Ne erschde Iidruck vum Dialäkt vu Harda un Noochberort, wie er am Änd vom 19. Johrhundert gsproche worre isch, gänn ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Harde.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Im Norde grenzt dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald an dr Landchreis Emmedinge, im Oschte an dr Schwarzwald-Baar-Chreis, im Südoschte an dr Chreis Waldshuet un im Südweschte an dr Landchreis Lörrch. Dr Rhi bildet im Weschte d Staatsgrenze zum Elsiss (Frankriich). Dert lit s Departement Haut-Rhin. S Landrotsamt het si Sitz z Friburg im Brisgau: d Stadt lit in dr Middi vum Landchreis, ghört aber nit zue sällem. Dodryber nus underhaldet s Landrotsamt Ussestelle z Mille, z Titisee-Nejstadt un z (Alt-)Brisach.
Schmetterlinge
Körperbau
D Raupe sind ganz anders baut. Si hend kai Flügel und bistönd us merere Segment. Si hend kai Suugrüssel, deför aber chräftigi Chauapperät. Am Chopf hend si links und rechts je sechs chliini Punktauge.
Hartheim (Breisgau)
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Mit ere Flächi vu 1.378,3 Quadratkilometer isch dr Chreis Brisgau-Hochschwarzwald dr sextgröscht Landchreis in Bade-Württeberg. Guet 131,0 Quadratkilometer devu sin 1997 Sidligs- un Verchehrsflächi gsi, (es dürfte inzwische einigi meh si). Dr Landchreis het in Oscht-Wescht-Richtig e Usdähnig vu 65 Kilometer un vu 42 Kilometer in Nord-Süd-Richtig.
Alemannisch
Dur dr Landchreis verlauft hischtorisch d Grenze zwische Hochalemannisch (Markgräflerisch) un Nideralemannisch (Oberrhi) – also e Dialektgrenze vum 1. Grad. S Nideralemannisch isch dur e Dialektgrenze vum 2. Grad zwische dr Friburger und Brisgau-Kaiserstüehlerische Variante einersits un dr Schwarzwalddialekt andrersits ufdeilt. Im Oschte vum Landchreis goht dr Schwarzwälderdialekt no nooch un nooch ins Bodeseealemannisch iber.
Schmetterlinge
Fortpflanzig
Us de Aier schlüüffet denn d Raupe, wo maist uf ai bistimmti Pflanzenart spezialisiert sind. Well d Huut vo de Raupe hert isch, tuet si sich öppe drai- bis viermol hüüte. Het d Raupe e gwüssi Gröössi erraicht, tuet si sich verpuppe. I de Puppe findet denn d Verwandlig zom Falter statt. Nochem Sprenge vo de Puppe sind d Flögel no waich und verchnitteret und de Falter mue öppe e Stund warte, bis er flüüge cha.
Hartheim (Breisgau)
Verchehr
Harde isch iber d'Linie 241, 242, 243 vu dr ortsasässige Firma RAST-Reise im Regio-Verchehrsverbund Friburg (RVF) an s'Netz vu dr öffentliche Verchehrsmiddel agschlosse.
Schmetterlinge
Find
Zo de natürliche Find vo de Falter zäled Fledermüüs und Vögel, sind aber wegem nöd birechebare Zickzackfluug schweer z fange.
Hartheim (Breisgau)
Verchehr
D'Bundesautobahn A 5 (Niederaula - Wil am Rhi) füehrt umiddelbar am Ort vorbi. Harde verfüegt mit dr 64b (Harte / Heidersche) iber e eigeni Aschlussstell.