cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aargauer Kantonsbibliothek
Bsunderi Sammligen i dr Bibliothek sind s Archiv vom Verlaag Suurländer und d Schrifte vo Wüüseschaftler und Schriftsteller us em Aargau.
Twerenbold
Twerenbold isch e Familiename.
Bekanti Lüüt sind:
Twerenbold isch vo do häär au dr Naame von ere Firma:
Grete Borgmann
D Grete Borgmann, (* 1. Novämber 1911 z Koblenz as Grete Sieber; † 19. Novämber 2001 z Fryburg) isch e dytschi Fraueräächtleri gsii. Si isch vu 1976 bis 1979 Vizebresidänti vum Dytsche Frauering gsii.
Lääbe
D Borgmann isch as aacht Chind vum Boschtmaischter Heinrich Sieber un syre Frau Eva z Koblenz uf d Wält chuu. Si isch uf s Realgymnasial Lyzeum vu dr Ursuline gange, wu si s Abitur gmacht het. Si het Filology mit dr Sprooche Dytsch, Änglisch un Franzeesisch z Fryburg studiert, fir ai Semeschter isch si z Berlin gsii, ai Joor lang an dr Universiteet z Liverpool un het e Stipändium an dr Sorbonne z Paris iberchuu. Anne 1935 het si dr Karl Borgmann ghyroote un het derno s Studium vu dr Filology un d Dokteraarbet, wu si scho aagfange ghaa het, ufgee. In dr fimf Joor druf sin d Chinder Eva, Albert, Rainer un Margrit uf d Wält chuu. Chuurz voreb d von Margrit im Februar 1942 uf d Wält chuu isch, isch dr Karl zum Weerdienscht yyzooge woore. Bi sär noch em Chrieg im Augschte 1945 us dr amerikaanische Chriegsgfangeschaft frei chuu isch, hän d Grete un dr Karl enander e Hufe Brief gschriibe. Zäme umfasse die ganze Brief rund 1500 Schrybmaschiinesyte.
D Borgmann isch in Generaalroot vum Dytsche Akadeemikerverband gweelt woore un het an Kungräss z Ängland, z Wien, z Bonn un in dr Schwy dailgnuu. Z Fryburg het si noch em Chrieg as Dolmetscheri fir dr amerikaanisch Generaalkonsuul gschafft un het Gspräächsgruppe mit internazionaale Dailnämer*ne organisiert. Go iri Familie finanziäll unterstitze, het si as Dozänti an dr Fryburger Volkshoochschuel Volksdanzkiirs, Dytsch fir Uusländer un, wie si sälber gsait het, „Aastandskiirs“ gee.
Engaschmänt
D Borgmann het si in dr buurgerlige Frauebeweegig engaschiert un si anne 1949 em Dytsche Frauering (DFR) aagschlosse. Fir dää het si an internazionaale Dräffe un Kungräss dailgnuu. Fir dr Fryburger Oortsverband vum DFR het si vyl Projäkt un Iniziatiiven entwicklet, zem Byschpel: Anne 1973 het si ire Buech „Freiburg und die Frauenbewegung“ publiziert. Zwai Joor speeter isch si zur Laiteri vu dr Erzieigkummissioon vu dr Internazionaale Frauenallianz gweelt woore. Mit ere Gruppe Fryburgerne het si Alphabetisierigsprogramm z Afrika un z Asien organisiert. Si het d Frauenallianz bi dr UNESCO z Paris verdrätte. Vu 1976 bis 1979 isch si Vizebresidänti vum Dytsche Frauering gsii. Anne 1992 isch si z Athen zum letschte Mool bi me Kungräss vu dr Allianz gsii.
Hildesuse Gaertner
D Hildesuse Gaertner, au Gärtner, (* 10. Februar 1923 z Fryburg; † 10. Februar 2016 ebe deert) isch e dytschi Schyyrännlaiferi un Bolitikeri gsii. Zwische 1949 un 1952 isch si siibefachi Dytschi Maischteri gsii.
Lääbe
D Gaertner stammt us aire vu dr erfolgryychschte Schyylaiferfamiilie vu Dytschland. Iri Kusyyne Christl Cranz giltet as aini vu dr erfolgryychschte Laiferne vu allne Zyte. Au ire Kusäng Rudolf Cranz het e Hufe nazionaali un internazionaali Erfolg gfyyrt. Frie isch d Gaertner in d Fueßstapfle vu ire Verwandte drätte un isch scho im Alter vu 14 Joor in di dytsch Schyynazionaalmannschaft ufgruckt. Anne 1938 isch si an dr Sschyywältmaiscterschaft im schwyzerische Engelbärg derby gsii. Iri spoortli Entwicklig isch derno dur dr Uusbruch vum Zweete Chrieg unterbroche woore. D Gaertner isch as Chankeschwester vum Dytsche Roote Chryz in dr Versoorgig vu dr verwundete Soldaate yygsetzt woore.
Noch em Änd vum Chrieg het si si uf ire Stuudium vu dr Filosofy, Natuurgschiicht, Geografy un Zytigswisseschaft an dr Universiteet Fryburg kunzäntriert, wu si anne 1949 zum Thema „Der Obst- und Gemüsebau der Stadt Freiburg und ihrer Umgebung“ promoviert wooren isch. Im nämlige Joor het si z Oberschtdorf im Slalom ire eerscht dytsche Maischtertitel gwunne. Segs anderi sin in dr drei Joor druf derzue chuu: 1950 isch si Dytschi Maischteri in dr Abfaart un in dr Kumbinazioon woore, 1951 un 1952 baidi Mool im Slalom un in dr Kumbinazioon. 1950 het d Gaertner dr Riiseslalom gwunne un am 12. Jänner 1951 d Abfaart vu dr SDS-Ränne z Grindelwald (derzue am 12. Jänner Rang 3 in dr Kumbinazioon ).
No ire aktiive Laufbaan het d Gaertner e Karrieere as Repoorteri un Schurnalischti yygschlaa. Speeter het si aa Raisebriicht gschriibe iber Neiseeland un Auschtraalie. Fir di Freie Weeler het si anne 1962 erfolgryych bi dr Waal in Fryburger Gmairoot kandidiert un het däm bis 1975 aagheert. Noch ere fimfjeerige Paus isch si zue dr CDU gwagslet un isch wider gweelt woore. Anne 1989 isch si nimi widergweelt woore, isch aber 1991 as Nooruckeri wider in Gmairoot chuu. Anne 1994 het si ufgheert mit ire bolitischi Karrieere.
An irem 93. Gebuurtsdaag, am 10. Februar 2016, het si d Auge fir immer zuegmacht.
Emil Anner
Dr Emil Anner, wo am 24. Februar 1870 z Baden im Kanton Aargau uf d Wält cho und am 6. Februar 1925 z Brugg gstoorben isch, isch e Grafiker, Mooler, Zeichner und Büünebildner gsi.
Hansjörg Schneider
Er isch z Zofigen ufgwachsen und het a dr Uni Basel Germanistik, Gschicht und Psychology studiert. Drno het er als Lehrer und Journalischt und als Regieassistänt am Theater Basel gschaffet.
Emil Anner
Er isch dr Soon vom Gottfried Anner, wo z Bade Stadtroot gsi isch und s Schloss Schartefels het lo boue. Dr Emil Anner isch z Baden id Schuel und drno a d Kunschtgwärbschuel Züri, d École des Beaux-Arts z Gämf und di Königlichi Akademy vo de Künscht z Münche.
Hansjörg Schneider
Dr Schneider het Theaterstück, Romään und Verzellige gschribe. Bsunders bekannt woorde sind syni Krimigschichte mit em Kommissär Hunkeler, wo teils vom Färnsee als Mundartgschichte vrfilmt worde sind. Er het sich mit em dichterische Wäärch vom Paul Haller usenandgsetzt.
Emil Anner
Anne 1901 isch er Zäichnigsleerer a dr Bezirksschuel Brugg woorde. Und drzue het er au am Leererseminar z Küsnacht gschaffet.
Hansjörg Schneider
Dr Hansjörg Schneider het 1976 dr Welti-Prys, 1986 dr Aargauer Literaturprys, 1998 dr Phantastik-Prys vo dr Stadt Wetzlar, 2003 en Uszeichnig vo dr Schillerstiftig und 2005 dr Friedrich-Glauser-Prys übercho. 2018 het em d Uni Basel dr Eeredokter ggää.
Emil Anner
Es git vo iim bsunders chlyformatigi Grafik für Zytschriften und Büecher. So het er Sache füren Aarauer Verlag Suurländer gmacht, zum Bischpiil d Zeichnige im Paul Haller sym Epos Juramareili.
Jost Meier
Dr Jost Meier (* 15. März 1939 z Soledurn) isch e Schwiizer Komponischt.
Er het am Konservatorium z Biel s Musiziere mit em Violoncello studiert. Drno isch er bi diväärse Ensemble und bim Tonhalle-Orcheschter Züri und bi der Camerata Bärn go spiile.
Er het bi dr Orcheschtergsellschaft Biel dirigiert und spöter bim Theater Basel. Sit 1983 isch er freischaffend als Komponischt und Dirigänt.
Theresa Schopper
D Theresa Schopper (* 9. April 1961 z Füessa im Allgai) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Si isch vu 1994 bis 2003 un vu 2008 bis 2013 Abgoordneti vum Bayerisch Landdaag gsii. Vu 2003 bis 2013 isch si Landesvoorsitzeri vu dr Griene Bayern gsii. Syt Mai 2016 isch si zeerscht as Staatssekreteeri fir di bolitisch Koordinazioon im Staatsminischterium Baade-Wiirtebäärg verantwoortli gsii. Am 9. Oktoober 2018 isch si noch em Uusschyyde vum Klaus-Peter Murawski zur Staatsminischteri ernännt woore.
Uusbildig un Beruef
Noch em Bsuech vum Gimnasium mit Schuelerhaim Hohenschwangau het si Soziology, Psychology un Kriminology an dr Ludwig-Maximilians-Universiteet Minche studiert. Derno het d Diploom-Sozioloogi vu 1988 bis 1992 as Gschäftsfiereri vu dr Bayerische Griene gschafft.
Bolitik
D Theresa Schopper isch syter anne 1983 Mitgliid bi dr Griene un het verschiideni bolitischi Ämnter ghaa. Zem Byschpel isch si di eerscht Stadtvoorsitzeri vu dr Minchner Griene vu dr 1992 bis 1994 gsii.
Vu 1994 bis 2003 isch si fir Bindnis 90/Di Griene im Bayerische Landdaag ghockt. Iri Schwäärpinkt sin d Soziaal- un Gsundhaitsbolitik gsii. Zwische 2008 un 2013 isch si wider Abgoordneti im Bayerische Landdaag gsii. D Theresa Schopper isch deert gsundhaitsbolitischi Sprächeri un Mitgliid vum Uusschuss fir Umwält un Gsundhait gsii. Si isch derzue stellverdrättendi Voorsitzeri im Uusschuss Erneerig, Landwiirtschaft un Foorscht gsii un Mitgliid im Unteruusschuss Hoochschuel fir Bolitik vum Bayerische Landdaag un im Landesgsundhaitsroot Bayern. Bi dr Landdaagswaal z Bayern 2013, wu si uf Blatz 3 vu dr Beziirkslischt Schwoobe un as Diräktkandidaati vu ire Bartei im Stimmkrais Marktoberdorf (Oschtallgai) aadrätten isch, het si dr Yyzuug in Landdaag verbasst.
Ab Mai 2016 isch d Theresa Schopper zeerscht beamteti Staatssekreteeri im Kabinett Kretschmann II z Baade-Wiirtebäärg gsii. Am 9. Oktoober 2018 isch si noch em Uusschyyde vum Klaus-Peter Murawski zur Staatsminischteri ernännt woore.
Privaats
D Theresa Schopper isch ghyroote un het zwai Chinder.
Christian Haller
Dr Christian Haller, wo am 28. Februar 1943 z Brugg im Kanton Aargau uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.
s Lääbe
Acht Joor het er bim Gottlieb Duttweiler Institut und vier Joor bim Theater Claque z Baade gschaffet. E Zyt lang het er z tue gha mit Dureluege vom Filosoof und Schriftsteller Adrien Turel (1890–1957) sym Nochlass.
Dr Haller het Romään, modärne Määrli, Vrzellige, Gedicht, Theater und au Kolumne für d Aargauer Zytig gschribe. Er het dr Aargauer Literaturprys, e Wäärchprys vo dr Schillerstiftig, en Eeregaab vo dr Stadt Züri un dr Kunschtprys vom Kanton Aargau übercho.
Anne 2007 het dr Haller zäme mit em Fridolin Stähli e Nöiusgab vom Dichter Paul Haller syne Wäärch gmacht. Er isch dr Presidänt vo de Veräinigte Theaterschaffende vo dr Schwiiz gsi und het bi dr Theaterkommission vo dr Stadt Züri und i dr Jury vo dr Schwiizerische Schillerstiftig mitgmacht.
Fledermäuse
D Flädermüüs sind e Gruppe vo Säuger, und si ghööre zäme mit de Flughünd zu dr Tieroornig vo de Flädertier. Im wytere sind si e Teil vo de Landwirbeltier. Me kennt uf dr Wält öppe tuusig Aarte vo Flädermüüs. Z Europa sind s öppe vierzg Aarte.
iire dütsch Naame
Iire Naame chunt vom althochdütsche Wort fledarōn, wo im hütige Düütsch zu «flattere» worden isch. Der latynisch name isch Microchiroptera.
was es für Tier sind
Es isch d Flughuut zwüsche de Handglänk un de Fuessglänk und die zwüsche de Finger un die zwüsche de Bei, wo s de Flädermüüs möglich macht, guet chönne z flüüge. Mit der Flughuut am Schwanz stüüre si ganz gschickt i dr Luft. Wemme me ne zueluegt bim Dunkelwäärde, stuunet me wie gschwind und akrobatisch si um eim umen und zwüsche de Böim dure flüüge.
A de Düüme het s e staarchi Chralle wie nen Hoogge. Au a de Zeehe sind so Chralle, wo d Flädermuus sich drmit am ene feschten Oort in ere Hööli oder under emene Huustach chan uufhänke zum schloofe.
D Tier suechen i dr Nacht bim Flüügen i dr Luft Insekte zum frässe. Sie finde se mit emene gnaue Schallsischteem, wo si Ultraschallwälle wie für d Echolootig usschicke; das funkzioniert dank de grossen Oore ganz prezis. Gwüssi Aarte i de Troope frässen au Frücht und Nektaar us Blüete. Teil gröösseri Flädermüüs frässen au chlyne Säuger oder Vögel. D Vampirflädermüüs suuge Bluet vo anderne Tier.
I de chüelere Gägende wie au z Mitteleuropa mache d Flädermüüs e Winterschloof. Do drby vrsammle sich meischtens vill Tier a eim Oort nooch zäme. So hälfe si sich mit dr Kermi vom Körper. Und au im übrige Lääbe gseht men biinne es sozials Verhalte. Si jaage gäärn zäme i dr Nacht.
d Flädermüüs un d Mönsche
Die Tier sind für d Kultur vo de Mönsche immer öppis speziells gsi. Z China ghööre si zu den Aarte, wo me i dr tradizionelle Chuchi und teils au füre die alti Medizin bruucht. So isch es au derzue choo wie me dänkt, ass sich uf emene Määret i dr Stadt Wuhan änds 2019 öpper mit emene Virus vonnere Flädermuus agsteckt het, do druus s isch innert wenige Wuche bi ganz vil Persoonen zun e schwäri Lungenenzündig choo, und das het de gly en epidemy in vile Länder und de die wältwyti Coronavirus-Pandemy 2019/2020 gää.
Nelly Naumann
D Nelly Naumann (* 20. Dezämber 1922 z Löörech as Thusnelda Jost; † 29. Septämber 2000 z Fryburg) isch e dytschi Japanoloogi gsii. Si het wiichtige Abhandlige fir d Jaapanfoorschig verfasst, unter anderem iri Analys vu japaanische Mythe im Zämehang mit em Shintō. Ire Wiirken isch unter em Yyfluss vu dr Wiener Schuel vu dr Chunschtgschiicht gstande.
Lääbe
Noch em Abituur 1941 am Hebel-Gimnasium z Löörech het si Japanology, Sinology, Velkerkund un Filosofy z Wien studiert. Wäg em Chrieg het si eerscht anne 1946 iri Dissertazioon iber „Das Pferd in Sage und Brauchtum Japans“ chenne abschließe un het as eerschti Japanoologi an dr Universitet Wien ir Doktergraad iberchuu.
Bis 1954 het si z Shanghai gläbt, dernoi het si an dr Bayerische Staatsbibliothek z Minche gschafft. Vu 1966 bis 1970 het si Leerufdreeg im Fach Japaanischi Volkskund z Bochum, z Münster un z Fryburg ghaa. Anne 1970 het si iri Habilitazioon „Das Umwandeln des Himmelspfeilers“ abgschlosse, derno het si d Brofässuur fir Japanology z Fryburg ibernuu.
No ire Emeritierig anne 1985 het si wyteri Schriften verfasst, u. a. „Die einheimische Religion Japans“ (Leiden 1988–1994) un „Die Mythen des alten Japan“ (München 1996).
Monique Meyer
D Monique Meyer, wo anne 1979 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Kunschthistorikerin und Germanischtin.
Si het Gschicht, Dütschi Literatur un d Sproochwüsseschaft studiert. Drno het si als Kuratorin im Kunschtmuseum Bärn und vo 2010 bis 2015 als wüsseschaftlichi Mitarbeiterin fürs Kunschthuus Züri gschaffet und sit 2015 isch si wüsseschaftlichi Mitarbeiterin am Museum Allerhäilige z Schaffuuse.
Si hilft bi Publikazioonen und Uustelligskatalöög mit, und si isch i der Redakzioon vo dr Zytschrift artensuite.
Öppe 2019 het si ghulfe, wo dr Germanischt Fridolin Stähli d Websyte www.paulhaller.ch mit Sachen us em Lääben und us de Schrifte vom Aargauer Dichter Paul Haller gmacht het.
Erwin Haller
Dr Erwin Haller, wo am 12. März 1885 z Räi bi Brugg im Kanton Aargau uf d Wält cho und anne 1971 gstorben isch, isch e Schwiizer Germanischt und Mittelschuellehrer gsi.
S Lääbe
Sy Vatter isch dr Pfaarer und Schuelinspäkter Erwin Friedrich Haller (1840–1911) gsi, d Muetter isch d Angelika Marie Haller, geboreni Schwaab (1840–1918), gsi. Dr Erwin Haller isch dr Brueder vom Theodor, dr Marie (* 1877), em Adolf (* 1880) und em Paul Haller (1882–1920).
Er isch nach dr Kanti z Aarau anne 1905 a d Uni Züri go d Germanistik un d Gschicht studiere. Und er isch für s Studium au uf München und Berlin. Mit eren Arbet überen Aargauer Bürgermeischter Johannes Herzog von Effingen (1773–1840) het er s Dokterexame gmacht. Nach verschidenen anderen Arbeten isch er sid 1926 z Aarau Bezirksschuellehrer gsi bis zu synere Pänsionierig 1956.
Ussert dr Schuel het sich dr Haller im Verein vo de Schwiizer Gimnasiallehrer und sit 1926 als zwöite Presidänt vom «Bund für vereinfachte rechtschreibung» engaschiert, wo au dr Bärner Germanistikprofässer Otto vo Greyerz mitgmacht het; me het probiert für s Schwiizerhochdütsch und d Mundart e gmässigti Chlyschrybig duresetze, die Froog het me doo im ganze düütschsproochige Ruum staarch diskutiert. Dr Erwin Haller isch als Obmaa vom BVR drüehalb Joorzäänt, vo 1926 bis 1962, z vorderscht bi dere Sach drby gsi.
Als Mundartschriftsteller het me vom Erwin Haller ghöört, won er es Dialäkttheater gschribe het.
I dr Literaturgschicht isch dr Lehrer guet bekannt als Biograaf vo sym Brueder, em Pfaarer und Dichter Paul Haller, und als Usegääber vo däm syne Schrifte. Di Arbete sind bim Aarauer Verlag Suurländer usecho. Dr Brueder het im Paul Haller syn Nochlass dr Aargauer Kantonsbibliothek vrmacht, won en em Staatsarchiv Aargau wytergää het.
Stephan Hunziker
Dr Stephan Hunziker, wo anne 1967 uf d Wält cho isch, isch e Musiker us em Kanton Aargau.
Er chunt vo Mänzike. Er spiilt Gitarren und di elektrischi Gitarre und macht zäme mit em Schlagzüüger Benno Ernst Musig, iires duo heisst Salut les copains. Si singe französischi Chansons.
Beedi sind zämen au als Duo Choommerbuebe bekannt.
Im Hunziker und em Ernst iirem Repertoire sind Mundartlieder nach vrdoonte Gedicht vom Paul Haller. Dr Hunziker het scho lang mit em Haller syne Wäärch z tue. Vo iim isch d Musig füre Film Dunkelschwarzi Auge übere berüömt Aargauer Dichter.
Joe H. Eagle
Dr Joe Henry Eagle (* 23. Janner 1870 z’ Tompkinsville, Monroe County, Kentucky; † 10. Janner 1963 z’ Houston, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Ar hàt zwaimol dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta: z’äärscht vu 1913 bis 1921 un drnooh vu 1933 bis 1937, jeedsmol fìr d’ Demokràtischa Pàrtäi.
sii Laawa
Dr Joe Eagle ìsch ànna 1870 z’ Tompkinsville ìm Kentucky-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga, un drnooh bis 1887 uffs Burritt College vu Spencer. Drnooh hàt’r uff Vernon ìm Norda vum Texas gwàndelt, wu-n-’r ìn Schüala gschàfft hàt. Bis 1893 ìsch’r Lehrer gsìì. Drzüa ìsch’r vu 1889 bis 1891 Schüalroot z’ Vernon gsìì, so wia Schüallaiter vu 1891 bis 1893. Ar hàt drnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1893 àls Rachtsawalt züaglooh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Wichita Falls gschàfft. Ìn da Joohra 1894 un 1895 ìsch àui jurischtischer Vertratter vu dara Schtàdt gsìì. Ànna 1895 ìsch’r uff Houston gwàndelt, wu-n-’r witter Ànwàlt gsìì-n-ìsch. Bii da Kongrasswàhla vu 1896 un vu 1898 ìsch’r ärfolglooser Kàndidàt vu dr Populist Party-n-ìm 1. Wàhlkrais vum Texas gsìì.
Noh-n-em Tood vum Àbgoordneta Daniel E. Garrett, wo-n-ànna 1920 Kongrassmìtglìed worra gsìì-n-ìsch, hàt ìm Janner 1933 a Nochwàhl ìm 8. Bezirk vum Texas schtàttgfunda, wu dr Eagle àls sii Noohfolger ìns Represantàntahüss gwählt worra-n-ìsch. Do drbii hàt dr Eagle mehr àls driizehn Kàndidàta gschlààga. Ìm Hüss ìsch’r àb’m 28. Januar 1933 gsassa. Ar ìsch ainmol wìdergwählt worra un ìsch àlso bis’m 3. Janner 1937 ìm Kongrass blìewa. Ìm Kongrass hàt ma-n-àb 1933 a groosser Tail vu da Gsätzer vum New Deal vum Presidànt Franklin D. Roosevelt siinera Bundesregiarung äntschaidet. Ìm Ràhma vum New Deal hàt dr Eagle d’ Soziàlversìcherung bfìrwortet un mehrera Bàuiprojakter vu dr Work Projects Administration ìn siim Wàhlkrais gfeerdert. Züadam hàt ma-n-ànna 1933 dr 20. un dr 21. Verfàssungszüasàtz ràtifiziart.
Àn dr Wàhl vu 1936 hàt dr Eagle nìt mìtgmàcht. Schtàttdässa hàt’r Kàndidàt vu siinera Pàrtäi fìr d’ Senàtwàhl wälla sìì, àwwer ärfolgloos –ar ìsch naamlig vum Morris Sheppard bii dr Äärschtwàhl gschlààga worra. Ìn da folgenda Joohra-ìsch’r nochamol Ànwàlt gsìì. Àm 10. Janner 1963 ìsch’r z’ Houston gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Forest Park Lanwdale-Frìedhoof vu Houston.
Monica Cantieni
Si schaffet als Läiterin vom Beraich Multimedia für d Abtäilig Kultur bim Schwiizer Radio und Färnsee.
Si schrybt Gschichte, und es git von ere au en Roman und e Vrzellig. Für iires bishäärige Wäärch het si Prys und Wäärchbytreeg übercho vo dr Stiftig Pro Helvetia, dr Stadt Züri, em Aargauer Kuratorium und vom Festival Rilke z Siders.
Rätien (Begriffsklärung)
Rätien steht für:
Lueg au:
Charles K. Bell
Dr Charles Keith Bell (* 18. Àwrìl 1853 z’ Chattanooga, Tennessee; † 21. Àwrìl 1913 z’ Fort Worth, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1893 bis 1897 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa
Ìm Joohr 1906 hàt dr Charles Bell d’ Florence Smith Bell vu Fort Worth ghiirota. S’ Pààr hàt a Suhn ghàà.
Dr Bell ìsch Mìtglìed gsìì vu dr Epischkopàlkìrich vu da Verainigta Schtààta, so wia vu dr fräimüürerischa Orgànisàzioon Ancient, Free and Accepted Masons.
Teresa Bücker
Lääbe un Wiirke
Vu 2010 bis 2012 isch si Referänti fir Digitaali Strategy vum Barteivoorstand vu dr SPD un vu 2012 bis 2014 Referänti fir Social Media vu dr SPD-Bundesdaagsfrakzioon gsii. 2011 het si zue dr Grindigsmitgliider vum Verain „D64 – Zentrum für Digitalen Fortschritt“ gheert, wu su vu 2012 bis 2014 au im Voorstand vun em gsii isch.
Vu 2014 bis 2017 isch d Bücker Redaktionslaiteri vum feministische Onlinemagazin Edition F un vu 2017 bis 2019 Schefredakteeri vun em gsii. Syter em Novämber 2019 schrybt si fir s „Süddeutsche Zeitung Magazin Online“ all Wuche d Kolumne Freie Radikale – die Ideenkolumne.
D Teresa Bücker gheert zue dr Gsiichter vu dr dytsche Internetszene, wu mer chännt, iri Byydreeg cheme reegelmääßig uf hoochi Verbraitigszaale. Vor allem syt irem Wägsel zue Edition F wird d Bücker au steerker as Feminischti vu dr aktuälle Generazioon woorgnuu un si schwätzt reegelmääßig uf Kumferänze wie au in Fäärnseee-Talkshow. Vyl vu ire Byydreeg in däm Online-Magaziin sin um s Spannigsfäld vu dr allgmaine gsellschaftlige Entwicklige, vum Mueter-Syy un drum, wie dr Feminismus hite uusegfoorderet wird, gange. Zäme mit anderehet si no dr sexuälle Iibergriff in dr Silvestchernaacht 2015/16 z Köln d Kampagne „#ausnahmslos“ gegen sexualisierte Gewalt und Rassismus“ iniziiert. Mit em Uffruef hän si no dr Zytig der Freitag „Feministinnen gegen die Vereinnahmung der Ereignisse von Köln durch Rechtspopulisten“ gweert.
Vatter&vatter
vatter&vatter isch e Schwiizer Verlag. Dr ganz Name isch: ''vatter&vatter. Verlag für wort-bild-kultur.''
Es isch es Projäkt vo dr Texterin Anja Vatter und em Medieproduzänt Matthias Vatter. Dr Gschäftssitz isch z Bäärn. D Anja Vatter, wo au z Bäärn ufgwachsen isch, läbt z Berlin. Es git dr Verlag sit 2013.
Im Verlag chöme Büecher und anderi trukti Sachen use. Im Programm git’s zum Bischpiil Wimmelbüecher und literarischi Poschtcharte; und öppis bsunders isch dr nöiartig «Wortfächer», wo me mit usgwäälte Wörter vo dr dütsche Sprooch und speziell au dr Mundart und us de Wäärch vo gwüssne dütschsproochige Schriftsteller cha spile. Bi de «Wortfächer Autorinnen/Autoren» sind originelli Wörter und Wörtschöpfige vo dene Lüüt z finde: vom Theodor Fontane, em Hermann Burger, em Rudolf von Tavel und em Paul Haller.
Vom «Wortfächer» usem Bäärndüütsch isch d Reed gsi i der SRF-Sändig Schnabelweid vom 22. Septämber 2016.
Eine vo de Wortfächer isch Flüech|Schlämperlige, en andere Ybbürgereti Usländer.
Hermann Burger
Dr Hermann Burger, wo am 10. Juli 1942 z Mänziken im Kanton Aargau uf d Wält choo und am 28. Februar 1989 z Brunegg gstoorben isch, isch e Schriftsteller, Journalist und Germanischt gsi.
s Lääben und s Wäärch
Er isch im obere Wynetal ufgwachsen und i d Schuel und drno uf Aarau a d Kanti. A dr Uni Züri het er Architektur, Germanistik und Kunschtgschicht studiert. I de 1970er Joore isch er e Zyt lang uf em Chirchbärg bi Chüddige gsi, won er sich mit em Paul Haller sym Wärch usenandgsetzt un d Kirchberger Idyllen gschribe het. Sid 1975 het dr Hermann Burger am Poly als Dozänt gschaffet und au mol a dr Uni z Frankfurt am Main, und er het für s Feuilleton vom Aargauer Tagblatt gschribe. 1967 het er d Anne Marie Carrel ghürootet. Zu iirne Fründe het s Aargauer Dichterehepaar Erika Burkart und Ernst Halter ghöört.
Dr Hermann Burger isch e Schwiizer Schriftsteller, wo mit ere ryche, ganz sorgfältig komponierte Sprooch Gschichte vo originell gfundene Figuure verzellt. Es sind Gstalte am Rand vo dr Gsellschaft oder i zimli eigete, teils schwirige Läbensverhältnis.
Vom Verlag vatter&vatter git’s en «Wortfächer» mit es paar vom Burger syni spezielle Wörter.
A. Francke Verlag
Dr Francke-Verlag isch es Verlagshuus z Bäärn.
Hansrudolf Twerenbold
Dr Hansruedi Twerebold, wo am 29. Oktober 1939 z Baden uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schauspiiler.
Nach dr Schauspiilusbildig z Züri het er a verschidene Theater chönnen ufträtte. Er isch a dr Landesbüüni Rhynland-Pfalz gsi, am Zimmertheater Heidelberg und z Baden am Theater Claque. Und wyters au no am Stadttheater Chur und em Theater Biel-Soledurn.
A. Francke Verlag
Sit 1992 ghöört dr Verlag zum Undernääme Narr Francke Attempto Verlag z Tüübinge.
Hansrudolf Twerenbold
Sit 1986 isch er freischaffende Schauspiler.
A. Francke Verlag
Drzue git Francke au Wäärch vo dr Belletristik use.
Hansrudolf Twerenbold
Er het sich mit em Wäärch vom Aargauer Dichter Paul Haller usenandgsetzt. Er het für d Pro Argovia dr chly abasst Text vo iim synere Balaade Juramareili in ydrückliche Lääsige vorträit; vo dere Fassig git s au e Sändig vom Schwiizer Radio.
Schweizerland (Zeitschrift)
Dr ganz Titel vonere isch zerscht ''Schweizerland. Monatshefte für Schweizer-Art und -Arbeit und de Schweizerland. Monatshefte für Literatur, Kunst und Politik'' gsi. S Heft isch vo anne 1914 bis 1921 z Chur usechoo.
Usegää h et d Zytschrift dr Paul Kaegi, dr Redakter isch für die meischte Heft dr Schriftsteller Felix Moeschlin (1882–1969) gsi.
Aargauer Literaturhaus
S Aargauer Literaturhuus isch e kulturelli Institutioon z Länzbig im Kanton Aargau.
was es isch und was me do macht
Es isch es Huus, wo me d Literatur un algemäin d Sprooch cha uf verschideni Aarten erlääbe: mit rede, lose, lääse, schryben und spiile. Me probiert uus, was me mit Buechstabe, Wörter und Sätz cha mache. D Textstatt isch dr Oort, wo me jungen Autoore bi iirem Schrybe hilft. Es git Vortreeg, me diskutiert drüber was d Literatur isch, was d Dichter und Autoorinne schrybe und was das für d Gsellschaft bedüütet.
Me luegt uf d Schwiizer und die ussländischi Literatur. Es wird vo Zyt zu Zyt öpper als Gaschtautoor yglade, wo de im Huus taarff lääben und do cha schrybe. Im Atelier Litera chöme Chinder bi Projäkt vo dr Begabteförderig im Kantoon cho Gschichten und Gedicht schrybe.
S Literaturhuus git’s sit 2004. Es schaffet im alte Länzbiger «Müllerhuus» am Bläichiräin. Syni Arbet macht s mit dr Hilf vom Aargauer Kuratorium.
Es paar Mol isch im Länzbiger Huus s Literaturfestival für di mödärni Lyrik Neonfische gsi.
Am 10. Merz 2020, grad hundert Joor noch em Dichter Paul Haller sym Todestaag, isch en Oobig im Aargauer Literaturhuus gsi under em Motto «Kais Stärndli schickt e Häiteri».
Organisazioon
D Läitig vom Literaturhuus isch bi dene Lüüt gsi:
Leukippiden
D Leukippide (, Leukippides) sind i de griechische Mythologi zwoo Schwöstere, wo vo de Dioskure graubt wore sind. Si haisset Hilaeira (Ἱλάειρα) und Phoibe (Φοίβη „Helli“).
Mythos
D Leukippide sind d Töchtere vom Leukippos. Di beede Dioskure hend si entfüert und denn ghüroote. De Soo vo de de Hilaeira und em Kastor isch de Anaxis oder Anagon, und de Soo vo de Phoibe und em Polydeukes isch de Mnasinos oder Mnesileos. Nochere Version vo de Saag, sind d Leukippide mit de Apharetide Idas und Lynkeus verlobt gsii, und drom sais zom Champf zwösched de Dioskure und de Apharetide choo.
Kult
D Leukippide sind z Sparta as Göttine vereert wore, miteme aigne Tempel und aigne Priesterinne, wo entweder selber Leukippide oder Poloi (πώλοι, pṓloi „Füli“) gnennt wore sind. Inschriftlich isch e Priester vo de Leukippide und de Tyndaridai, da isch en andere Name vo de Dioskure, bizügt. Uufälig isch as d Dioskure z Thebe Leukṑ pōlṓ (λευκὼ πωλώ, Dual: „die baide wiisse Füli“) und z Elis Leukippoi („Schümmel“) gnennt wore sind.
Lykos (Sohn des Pandion)
De Lykos ( „Wolf“) isch i de griechische Mythologi de Brüeder vom athenische König Aigeus und gelt as de Eponym vom chliiasiatische Volch vo de Lykier.
De Lykos isch de Soo vom Pandion und vo de Pylia. De Pandion isch de König vo Athen gsii, isch aber vom Metion vertribe wore. De Lykos und sini drei Brüedere, de Aigeus, de Nisos und de Pallas hend spööter vo Megara uus Athen zruggeroberet und s Land under sich uuftailt. Well de Aigeus hett wöle elai regiere, hett de de Lykos und die andere Brüedere vertribe.
De Lykos isch uf Messenie gfloche, woner vom Aphareus uufgnoo woren isch. Dai hett er z Andania d Myste grainigt und de Aphareus, dem sini Frau Arene zäme mit de Chind i d Mysterie vo de Grosse Göttine iigwiicht. Da isch imene Aichewald gschie, wo sitt den de Name „Lykoswald“ (agr. Λύκου δρυμόν, Lykou drymon) haisst.
Nochere andere Version isch er uf Lykie gfloche zom Sarpedon und vonem söll s Volch vo de Lykier binamst wore sii.
Pamisos
Pamisos isch de Name vo:
Fridolin Stähli
Dr Fridolin Stähli, wo anne 1957 z Brugg uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Ethikprofässer und Literaturhistoriker.
Er het z Aarau d Kantonsschuel bsuecht und a dr Uni Züri Germanistik, Gschicht und Kunschtgschicht studert. Er het s Diplom für s Hööchere Leeramt übercho. Drno isch er uf Altdorf as Gimi go Schuel ggää, und sid 1988 schaffet er als Dozänt für Ethik, Kultur und Kommunikation a dr HTL Brugg und sid 1996 als Profässer a dr Fachhochschuel Nordweschtschwiiz.
I syne Schrifte redt er meischtens vo dr Ethik und vo dr Literatur.
Dr Stähli isch ghüroote und läbt z Aarau.
Lechquellengebirge
S Lechquällegebirg isch e chlaini Gebirgsgruppe vu dr Nerdlige Chalchalpe in dr Oschtalpe. S lyt zganz im eschtrychische Bundesland Vorarlberg un umfasst dr Oberlauf vum Lech mit syne Quällbäch in ere Huefyyseform un au s ober Groß Walserdal.
Li Wenliang
Dr Li Wenliang, chineesisch: 李文亮, wo am 12. Oktober 1986 z Beizhen uf d Wält choo und am 7. Februar 2020 z Wuhan gstoorben isch, isch e chineesische Dokter gsi.
Sy Name isch uf dr ganze Wält bekannt woorde, wil er änds 2019 es paar Koleege über en nöiartigi Lungechranket informiert het, wo denn gly ganz vill Lüüt agsteckt het, und will iim die chinesische Behörde scharfi Vorwürf gmacht hend drwäge; er schüüri i dr Aart vom ene «Whistleblower» öfentlichi Unrue, vrbräiti faltschi Noochrichten und sig tschuld an ere sozialen Unsicherhäit. Drby het me halt de chly spööter doch gmerkt, die Chranket, wo vom früener nit bekante Virus SARS-CoV-2 chunt, het sich i dr Regioon Wuhan un dr ganze Provinz Hubei scho so wyt vrbräitet, ass mee weder achzgtuusig Lüüt chrank worde sind. Und im Februar 2020 isch drvo die wältwyti COVID-19-Pandemy woorde.
Dr Li Wenliang isch sälber au vom Virus infiziert woorden und im Alter vo Drüedryssgi a dr Lungenenzündig gstoorbe.
Brigitte Fuchs
D Brigitte Fuchs, wo anne 1951 z Widnau im Kanton Sanggallen uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Lyrikerin.
Si isch z Widnau im Sanggaller Rhintl mit iirem Mäitliname Brigitte Frei ufgwachsen und ufs Leereseminar Mariabäärg z Rorschach ggange und het i de Kantöön Sanggallen und Aargau Schuel ggää. Si het 1973 dr Paul Fuchs ghürootet und läbt sit 1979 z Töüffetu. Näbet dr Schuel het si sich au für s Chinderhilfswäärch Unicef und für e Schriftstellerinneverband femscript engaschiert. vo 1995 bis 2003 het si d Redakzioon vo dr Kulturzytschrift vom Schwizer Ex Libris-club gha.
D Fuchs schrybt Lyrik, Prosa und Aforismen und macht sproochspiilerischi Texte. Väärs vo iire sind in Zytige, Lyrikzytschriften und Anthologie usecho und i verschideni anderi Sproochen übertreit. D Lyrikerin isch uff Lääseverastaltige ufträtte, so wie am Rilke-Festival z Siders anne 2003 und bim Internazionale Lyrikfestival Basel 2019. Si isch bim Veräin Autorinnen und Autoren der Schweiz drby. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Fuchs s Gedicht «De Fade söl kes Ändi ha» gschribe.
D Brigitte Fuchs het dr Joachim-Ringelnatz-Prys, en Prys vom Förderprys Meran, und Uszäichnige vom Aargauer Kuratorium übercho und macht bi dr Jury vom Heinz-Weder Prys für Lyrik mit.
Lechquellengebirge
Umgränzig
S Lechquällegebirg gränzt an die andere Gebirgsgruppe vu dr Alpe:
Untergruppe
Dr Alpeverainsfierer Lechquellengebirge dailt d Gebirgsgruppe in die Untergruppe uf:
Gipfel
Di 10 hegschte Gipfel vum Lechquällegebirg:
Appenzeller Alpen
D Appezäller Alpe sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe. Si lige in dr Schwyz in dr Kanten St. Galle, Appezäll Innerrhode un Appezäll Usserrhode un hän e Flechi vu rund 1800 km². Si sin dr nordeschtli Eckpunkt vu dr Weschtalpe. D Gränze vu dr Gebirgsgruppe im Oschte, s Alperhydal, isch glychzyti au d Gränze zwische dr Oscht- un dr Weschtalpe.
Lechquellengebirge
Gipfel
Anderi Gipfel vum Lechquällegebirg, wu mer chännt, gornet no ire Hechi:
Appenzeller Alpen
Dr hegscht Bärg vu dr Appezäller Alpe isch dr Säntis mit ere Hechi vu. D Appezäller Alpe bstehn us verschidene Bärgmassiv, wu dur markanti Däler drännt sin. Mer chännt vor allem dr Alpschtai (mit em Säntis) un d Churfirschte.
Lechquellengebirge
Bäss un Ibergäng
Ußer dr ufzellte Bäss, wu s Lechquällegebirg mit dr Nochbergruppe verbinde, git s innerhalb vum Lechquällegebirg kai Ibewrgang, wu mer mit em Pkw cha driber fahre.
Appenzeller Alpen
D Gebirgsgruppe wird gärn brucht vu Wanderer un Chlätterer. In di hechere Regione fiere e baar Bärgbahne. Fir großi Glätscher sin d Bärg nit hoch gnue, nume am Säntis git s zwee chlaini Glätscher.
Lechquellengebirge
Bäss un Ibergäng
Turistisch wichtig Ibergäng sin unter anderem
Appenzeller Alpen
D Nechi zue dr Schwyzer un siddytsche Balligszäntre fiert derzue, ass d Appezäller Alpe vyl bsuecht wäre. Dur d Lag am Alpenordrand isch d Region dr Wescht- un Nordweschtwätterlage, wu s do vylmol het, voll uusgsetzt. Des fiert derzue, ass es dert vylmol weniger ginschtig Wätter het wie in dr zäntrale un sidlige Alpedail. Derzue git s mee Niderschleg.
Lechquellengebirge
Geology
Ähnli wie di nerdlige un eschtlige Nochberbiete zaichnet si s Lechquällegebirg uus dur e großi geologischi Vylfalt. S Gschtai, wu vorherrscht, isch Chalch (Oberrätchalch), mit große Vorchuu an vercharschtete Flechene. Dernäbe cheme au no Hauptdolomit vor un Fläckemergel un Mergel vum Lias.
Appenzeller Alpen
Umgränzig un Nochber-Gebirgsgruppe
Fascht kai anderi Gebirgsgruppe vu dr Alpe isch eso dytli vu dr Nochber-Gebirgsgruppe abgränzt wie d Appezäller Alpe. Nume im Norde bim Ibergang in s Alpevorland in Richtig Bodesee un Rhy fählt e dytligi Gränze.
Lechquellengebirge
Landschaft
Landschaftli wird s Lechquällegebirg bregt vum Gegesatz zwisch em ender schläne, no Nordoschte gnaigte obere Lechtal, wu zue dr Donau entwässeret, un dr diefe un zum Dail gäche Däler, wu zum Rhy zues entwässere un wu s Wasser in e Hufe Wasserfäll iber gäche Stafple aabegheit. D Wasserschaide verlauft huefyysefermig um d Lechquälle ume, un s greßer Gfäll zum Rhy fiert derzue, ass (in geologisch relativ churze Zytryym) all mee Bäch vum Rhy aazapfz wäre un dodermit d Wasserschaide alsfurt gege d Lechquälle zues verschobe wird.
Appenzeller Alpen
Untergruppe
D Appezäller Alpe duet mer in d segs Untergruppe ufdaile:
Vu dr nerdlige zur mittlere Chette verlauft dr Linsegrat.
Lechquellengebirge
Landschaft
Di huefyyefermig Wasserschaide drait au di hegschte Gipfel, doderby gheit d Gipfelflur vu Sidoschte no Nordweschte gege dr Breagazer Wald ab.
Appenzeller Alpen
Gipfel
Di acht hegschte Gipfel vu dr Appezäller Alpe:
Lechquellengebirge
Landschaft
S Klima vu dr Region isch niderschlagsrych un chiel, d Bärg sin seli schneerych un ylmol no bis in Hochsummer schneedeckt. Wäge däm het s do zwee chlaini Glätscher in ere uugwehndli nidere Hechelag: dr Hochglätscher an dr Braunarlspitze un dr Glätscher an dr Rote Wand in Hechene unter 2700 m NN. Derzue het s an dr Untere Wildgrubenspitze un dr Flexespitze Yysräscht vu eemolige Glätscher, wu zum große Dail im Schutt vergrabe sin un wäge däm nume arg langsam abschmilze. D Gegnig isc im Winter ideal zum Skifahre.
Baim het s ender wenig. Dominiere dien Fohre, Bärg-Fohre un di gege Lawine seli reschistänte Grien-Erle. D Waldgränze lyt nidrig, bi eppe 1.700 bis 1.800 Meter. Verainzelt wagse Baim bis eppe 1.900 Meter.
Appenzeller Alpen
Glätscher
D Appezäller Alpe cheme nit uf die Hechene, wu s normalerwys brucht fir Bildig vu Glätscher. Ainewäg sin im Alpschtai bim Säntis zwee chlaini Glätscher erhalte. Si heiße Blau Schnee un Gross Schnee. Dr Blau Schnee lyt im Nordoschte vum Säntisgipfel, dr Gross Schnee im Sidoschte. Dur dr Klimawandel sin die schneefälder aber scho arg chlai wore. Ass es die Gläschter in däre relativ nidere Hechelag git, lyt an dr hpoche Nidertschleg in dr Appezäller Alpe un di chlairumig Lag vu dr Schneeflechene in gäche, no Oschte uusgrichtete Hochkare. In dr Riss-Chaltzy un dr Wirm-Chaltzyt het dr Rhyglätscher vu däm Biet uus sy greschti Uusdehnig ghaa.
Dier
In dr Appezäller Alpe findet mer Schtaibeck, Gämse, Murmeli un Schneehiener.
Lechquellengebirge
Naturschutz
S Biosphärereservat Großes Walsertal umfasst au Dail vum Lechquällegebirg. Bsundersch inträssant sin d Chärnzone, w uno dr Vorgabe vu dr UNESCO Bstanddail vu jedem Biosphärereservat mien syy. Im Lechquällegebirg het s zwoo greßeri Chärnzone, s Gadetal un s Biet Faludriga Nova. D Gebirgswälder in däne Chärnzone wäre syt e baar Johr nimi forschtwirtschaftli bruucht. Doderdur biete die Chärnzone scho hite s in dr Nerdlige Chalchalpe sälte wore Bild vu naturnoche Gebirgswälder mit Baim in dr unterschidligschte Altersklasse un eme hoche Dotholzaadail.
Markus Bundi
Dr Markus Bundi, wo anne 1969 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Literaturwüsseschaftler und Autor.
Appenzeller Alpen
Landschafte vu nationaler Bedytig
No Artikel 5 vum Bundesgsetz iber dr Natur- un Haimetschutz fiert d Schwyz e Bundesinventar vu dr Landschafte un Naturdänkmeler vu nationaler Bedytig.
Lechquellengebirge
Naturschutz
Im Lechquällegebirg git s die Naturschutzbiet:
Markus Bundi
Er het a dr Uni Züri Filosofy, Nöji Dütschi Literatur und Linguistik studiert. Er het als Sport- und Kulturredakter gschaffet und jez isch er Lehrer a dr Alti Kanti z Aarau.
Lechquellengebirge
Naturschutz
Pflanzeschutzbiet:
Appenzeller Alpen
Landschafte vu nationaler Bedytig
In dr Appezäller Alpe git s zurzyt zwoo vu däne Landschafte:
Michael Schneider
Michael Schneider isch der Name vo dene Persone:
Appenzeller Alpen
Turismus
S Biet vu dr Appezäller Alpe bietet vylfältigi turistischi Megligkaite im Summer un Winter. D Region bietet zem Byschpel e wyt Wanderwägnetz, wu vum Flachland bis zue Bärgwanderige goht. Im Winter wird vor allem Skisport dribe.
Markus Bundi
Dr Bundi schrybt sit 2001 literarischi Sache.
Lechquellengebirge
Naturschutz
Natura-2000-Biet:
Appenzeller Alpen
Winterturismus
Dr Winterturismus isch in dr Appezäller Alpe au wichtig. Di grescht Wintersportregion isch s ober Toggeburg mit dr Ort Wildhuus, Unterwasser un Alt St. Johann un dr Gipfel Gamserrugg un Chäserrugg in dr Churfirschte mit ere Lengi vu iber 60 Pischtekilometer. Amde un Chrummenau-Wolzenalp im Speer-Mattstock-Biet sin chlaineri Biet. Au dr hoch Säntis bietet d Megligkait vu alpine Abfahrte. Im Kanton Appezäll Innerrhode lyt au s Skibiet uf dr Ebenalp un anderi Lift. Arg gärn wäre d Appezäller Alpe au fir Skiture brucht. Dr chlai, sunscht turistisch ender weniger wichtig Ort Stäi wird zem Byschpel as Uusgangspunkt an sunnige Winterdäg zum Mekka vu dr Turegänger. Au Skilanglauf un Winterwandere wäre gärn gmacht.
Markus Bundi
Er isch dr Usegäber vom Wäärch vom Aargauer Schriftsteller Klaus Merz.
Lechquellengebirge
Turismus
Di (mautpflichtig) Nutzig vu Hechestroße erlaubt s, mit em Auto in s Inner vum Gebirg bis uf e Hechi vu fascht 2000 Meter z chuu. S git aber au Biet, wu zimli abgschide vum Verchehr sin.
Ufschließig
S Lechquällegebirg isch wenig turistisch ufgschlosse, wämer mol vun e baar Skilift un Bahne diräkt bi Lech un Zürs absiit. In d Däler fiere schmali Mautstroße, vu Lech het s im Summer ne Pändelbusverchehr an d Lechquälle. Dergege isch s Gebirg ideal firs Wandere ufgschlosse dur Bärghitre, wu dur e Hechewäg verbunde sin. Är folgt em ganze „Huefyyse“ vu dr Gipfel, mer bruucht aber – zmindescht bis zum Aafang vum Hochsummer – alpini Erfahrig.
Noch em Sidrand vum Lechquällegebirg chunnt d Weschtrampe vu dr Arlbergbahn. Dr Strom derfir wird mit Wasserchraft us em ufgstaute Spullersee gwunne, wu 700 Meter hoch iber em Kloschtertal im sidlige Dail vum Lechquällegebirg lyt.
Hitte vum Alpeverain
Im Lechquällegebirg git s fimf Alpeverainshitte:
Die Hitte sin, mit Uusnahm vu dr Fraßehitte, Dail vu dr Lechquällerundi.
Werner Erne
Dr Werner Erne, wo am 9. April 1931 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Fotograf.
Lechquellengebirge
Färn-/Wytwanderwäg
Dr Nordalpewäg (Eschtrychische Wytwanderwäg 01) goht eso dur s Lechquällegebirg:
Werner Erne
Er het z Züri i dr Fotofachklass bim Hans Finsler und bim Walter Binder studiert. 1970 isch er em Schwiizer Wäärchbund byträtte. Sid 1960 het er z Aarau es eigets Fotoatelier gha. Und vo 1971 bis 1996 isch er sälber Lehrer a dr Kunschtgwärbschuel z Züri gsi.
Lechquellengebirge
Färn-/Wytwanderwäg
D Via Alpina, e Wytwanderwäg, wu iber d Gränze mit fimf Dailwäg dur di ganze Alpe goht, verlauft au dur s Lechquällegebirg.
Leonhard Ragaz
Dr Leonhard Ragaz (* 28. Juli 1868 z Tamins; † 6. Dezämber 1945 z Züri) isch e refermierte Schwiizer Theoloog und Uniprofässer gsi.
Lechquellengebirge
Färn-/Wytwanderwäg
Dr Rot Wäg vu dr Via Alpina verlauft mit drei Etappe eso dur s Lechquällegebirg:
Leonhard Ragaz
sys Lääbe
Er isch z Tamins im Bündnerland ufgwachsen und het z Basel, z Jena un z Berlin d Theology studiert. 1890 isch er Pfaarer z Fleerde woorde und 1895 z Chur. Sid 1902 isch er Pfaarer am Basler Münschter gsi, und 1908 het men en als Profässer a di Theologischi Fakultär vo dr Uni Züri gholt.
Lechquellengebirge
Färn-/Wytwanderwäg
Dr Lechwäg fangt am Formarinsee aa un fiert iber 125 km zum Lechfall uf Füssen.
Leonhard Ragaz
sys Lääbe
Anne 1913 isch dr Ragaz dr Sozialdemokratische Partei byträtte. Im erschte Wältchrieg isch er für s internazionale Zämegoo vo de sozialdemokratische Bewgegige gsi. Dr Marxismus het em aber nit basst. Bi syne Zürcher Fründ isch dr David Farbstein gsi. 1918 het er sich bim Landesstreik z Züri uf d Syte vo den Arbeiter gstellt. 1921 isch dr Leonhard Ragaz vo dr Uni furt zum sich ganz dr Arbeiterbegegig und dr pazifistische Bewegig z widme. Sys Ideal wäär en gnosseschaftlich organisierte Sozialismus uf ere religiöse wältaschauliche Basis gsi. Do drvo chunt d Ströömig vom religiöse Sozialismus. Do drmit het dr Ragaz au en staarchen Yfluss gha uf s Dänke vo dr Germanischtin Clara Stockmeyer und vom Schriftsteller und Pfaarer Paul Haller gha.
Me luegt hüt em Ragaz syni Arbet mit der Bible als eini vo de Grundlaage fü di «ökologischi Theology» aa, wo au dr Natur en eigete Wäärt zueschrybt.
Dr Ragaz het zletscht z Züri-Ussersyl gwoont. Syni Frau isch d Frauerächtlere und Pazifischtin Clara Ragaz-Nadig.
Lechquellengebirge
Färn-/Wytwanderwäg
D Lechquällerundi goht vu dr Biberacher Hütte zur Raveschburger Hitte (optional zur Stuegerter Hitte).
Pamisos (Mani)
De Pamisos oder Chliine Pamisos isch de antiki Name vom Flüssli Milia, wo süüdlich vo Leuktron uf de Halbinsle Mani in Messenische Golf mündet. Er hett i de Antiki zittewiis d Grenze zwösched Lakonie und Messenie bildet.
Johns Hopkins University Press
D Johns Hopkins University Press, abgchüürzt JHU Press oder JHUP, isch e Verlag z Amerika.
Er isch dr Univerlag vo dr Johns Hopkins University z Baltimore.
Er isch anne 1878 gründet worde und isch der eltischt Univerlag vo Amerika, wo s hüt no git. Er isch eini vo de wichtigeren Instituzioone für s Usegää vo wüsseschaftliche Büecher und Zytschrifte.
Bedüütendi Publikazioone vom Verlag sind, in eren Uuswaal:
Kirche Kirchberg
D Chile Chiirchbärg isch e refermierte Chile im Kanton Aargau. Si stoot i dr Gmeind Chüddige.
Si chunt s erschte Mol in eren Urkunde vo anne 1036 vor; dr Name Chiirchbärg anne 1245.
Di hüttigi gootischi Chile isch öppen um 1500 bout worde, dr Haupttäil vom Turm isch no romanisch. Es het es paar schönni gmooleti Fäischter vom Felix Hoffmann i dr Chile.
Näbe dr Chile lyt dr Fridhoof vo dr Pfarräi. Uf der andere Syten isch d Chileterasse, wo im öschtlichen Egge d Nüsperli-Linde stoot. Si isch vom Jakob Nüsperli, wo afangs 19. Joorhundert dr Chiirchbärger Pfaarer gsi isch. I dr Zyt afangs 20. Joorhundert, wo dr Paul Haller doo Pfaarer gsi isch, het er e Teil vo syne literarische Wäärch gschribe. Spöter het dr Aargauer Schriftsteller Hermann Burger uf Chiirchbärg gläbt.
Marburg
Marburg isch e Stadt z Dütschland. Si lyt im Bundesland Hesse und isch d Chräisstadt (s Hauptort) vom Chräis Marburg-Biedenkopf. Es woone (änds 2018) 76.851 Lüüt i dr Stadt.
Geografy
Marburg lyt a dr Lahn und im Marburger Bärgland. Im Stadtbann isch e Bärg, wo dr Gipfel uf 412 Meter über Meer chunt.
D Stadttäil vo Marburg sind: d Altstadt, s Campus-Viertel, s Südviertel, Weidenhausen, Dilschhausen, Elnhausen, Hermershausen, Haddamshausen, Michelbach, Dagobertshausen, Wehrshausen, Cyriaxweimar, Wehrda, Marbach, Ockershausen, Gisselberg, Richtsberg, Cappel, Ronhausen, Bortshausen, Ginseldorf, Bauerbach, Schröck und Moischt.
Gchicht
Dr Ortsname, wo anne 1138 s erscht Mol im ene Dokumänt ufgschriben isch, chunt do drvo: im Mittelalter isch d Gränze, also d March zwüsche Thüüringen und em Land Mainz do duregange. A dr Lahn isch d Burg vo de Landgraafe bout worde.
D Landgräfin Elisabeth von Thüringen het sid 1228 z Marburg gwoont und im Oort es Spital bout. Anne 1235 isch si zun ere Häilige erkläärt worde, und uf iirem Grab het me do grad d Elisabethechile bout, die erschti gootischi Chile z Dütschland.
1527 isch d Uni Marburg gründet worde. 1529 isch ufm Marburger Schloss s Marburger Religionsgsprööch mit em Martin Luther und em Uelrich Zwingli gsi.
1866 het Pröisse Kurfürschtetum Hesse(-Kassel) und dodrmit au Marburg annektiert. 1945 isch es denn a «Grosshesse» (s hüttig Hesse) choo. Vo 1929 bis 1974 isch d Stadt chräisfräi gsi.
Sproochwüsseschaft
Z Marburg isch dr Düütsch Sproochatlas (DSA) domiziliert, es Inschtitut, wo di dütsche Dialäkt dokumäntiert. Dr Georg Wenker het i de 1870er Joor als Bibliothekar a dr Unibibliothek Marburg das Institut gründet.
D Dialäktforschig het a dr Uni Marburg e langi Tradizioon. Au dr Schwiizer Germanischt Jürg Fleischer het z Marburg gschaffet, und früener emool isch dr Schwiizer Walter Haas dr Läiter vom Sproochatlas gsi.
Idas (Sohn des Aphareus)
De Idas isch i de griechische Mythologie ann vo de Argonaute gsii und er hett o a de Kalydonische Jagd tailgnoo. Er isch e König vo Messenie gsii. I de Saage werd de Idas as zimmli striitsüchtig bischribe.
Martin R. Dean
Dr Martin R. Dean, wo am 17. Juli 1955 z Mänziken im Aargau uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.
Nach dr Zyt a dr Alte Kanti z Aarau het er z Basel d Germanistik, d Filosofy und d Ethnology studiert. Er isch vil uf Reise gsi, öppen uf Südamerika, Portugal und Frankrych, und au uf Griecheland und Italien isch er ggange.
Idas (Sohn des Aphareus)
De Idas hett sich i d Marpessa verliebt, e Töchter vom Flussgott Euenos, und hett die miteme Wage, wo vo Flügelross zoge wore isch, entfüert. De Wage isch e Gschengg vom Poseidon gsii. De Apollon, wo ebefalls i d Marpessa verliebt gsii isch, hett sich em in Weeg gstellt und di beede hend afange mitenend striite. De Champf isch ase heftig wore, ass de Zeus di beede Striitheen vonenand trennt hett und bistume hett, as d Marpessa wääle söli. D Marpessa hett denn de Idas gwäält, well si gförcht hett, as de Apollon, wo eebig jung bliibi, si verlösi, wenn si aalt und runzlig weeri. . S Chind vom Idas und vo de Marpessa isch d Kleopatra gsii.