cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruth Gattiker
Lääbe
D Ruth Gattiker isch di elter vu zwoo Deechtere vum Ingenieur Paul Gattiker (1881–1961) un dr Bertha Gattiker-Frischknecht (1888–1975) gsii un isch z Oerlike am Rand vu dr Stadt Züri ufgwagse. Wel dr Vater dergeege gsii isch, ass si uf s Gimnaasium gangen isch, het si d Handelsschuel vu dr Heechere Deechterschuel vu dr Stadt Züri absolwiert un het 1943 d Handelsmatura abglait. Derno het si duuregsetzt, ass si mit eme Zuesatzjoor an ere Privaatschuel e kantonaali Matura het chenne mache. Si het welle Dokteri gee, aber dr Vater isch dergeege gsii. Au het ere dooderzue di Aidgnessisch Matura gfäält. Anne 1944 hetr si aafange Mathematik studiere an dr Uniwersiteet Züri. Wel si aber alne het welle Dokteri wääre, het si no fimf Joor no häälige di Aidgnessisch Matura gmacht un het si fir Mediziin immatrikuliert. Dr Vater het doodruf sy Wiiderstand ufgee.
Ab 1946 het si Mediziin studiert. Anne 1951 isch si fir ai Semeschter an dr Sorbonne z Paris gsii. 1952 het si s Aidgnessisch mediziinisch Staatsexaame z Züri gmacht un 1953 an dr Uniwersiteet Lausanne promowiert, wu si bis 1955 as wisseschaftlgi Mitarbaiteri gschafft het. Derno isch si an s Chrankehuus vu dr Schwyzerische Bfläägerneschuel Züri as Assischtänzdokteri fir Chirurgy gwägslet. Wel ere di deertig Schefdokteri fir Chirurgy Marie Lüscher – doodmool di ainzig Schefdokteri in dr Schwyz –, het si dr Wunsch ufgee, Chirurgi z gee. Si isch dervu uusgange, ass si as Frau nume gringi Ufstiigsschangse in dr mannedomoinierte Chirurgy het, un het het si derno us doodmool no nei Fach Aneschtesiology kunzäntriert.
Anne 1956 isch si an s Kantoonsspital Züri as Assischtänzdokteri fir Aneschtesy gwägslet, 1960 isch si Ooberdokteri woore. 1961 isch dr schweedisch Häärzchirurg Åke Senning Laiter vu dr Chirurgische Klinik A vum Kantoonsspital Züri woore un d Ruth Gattiker aini vu syne ängschte Mitarbaiter*ne. Si het si in häärzchirurgischer Aneschtesy spezialisiert un dr Senning het iri akadeemisch Karrieere gfeerderet. 1963/1964 het si an dr Mayo Clinic z Rochester (Minnesota) bim John Webster Kirklin gschafft. 1969 isch si bi dr eerschte Schwyzer Häärztransplantazioon mit derbyy gsii, wu dr Åke Senning duuregfiert het. Im nämlige Joor het si iri Habilitazioonsschrift Anästhesie in der Herzchirurgie yygee. D Ruth Gattiker isch e Pionieri in irem Fachbiet gsii, s Buech isch zum Standardwäärch woore.
Anne 1976 isch si Laitendi Dokteri woore un Titulaarbrofässeri an dr Uniwersiteet Züri. Si isch dodermit aini vu dr eerschte Brofässerne an dr Mediziinische Fakulteet gsii un zäme mit dr Augedokteri Anne-Catherine Martenet di eerscht, wu us dr kliinisch Praxis chuu isch un e akadeemischi Karrieere gmacht het. Anne 1986 isch d Ruth Gattiker pänsioniert woore. Vu 1995 bis 2006 het si no Musikwisseschafte un Filosofy an dr Uniwersiteet Züri studiert. Mit ire voormoolige Voorgsetzte, dr Chirurgi Marie Lüscher, isch si, bis zue dääre Dood 1991, 36 Joor lang liiert bliibe. Si isch im Juuli 2021 im Alter vu 98 Joor uf Tafaas gstoorbe.
Cervantes (Begriffsklärung)
Cervantes isch dr Familiennaame vo deene Persoone:
Cervantes isch dr Naame vo Ortschafte
Adriana Chechik
D’ Adriana Chechik (bìrgerlig d’ Dezarae Kristina Charles; * 4. Nowamber 1991 z’ Downingtown, Pennsylvania) ìsch a US-àmerikànischa Pornodàrschtällera.
Cervantes (Begriffsklärung)
Cervantes häisse die Schiff:
Cervantes bezäichnet
Adriana Chechik
äärschta Schrìtta ìn dr Pornoìndüschtrii
Ìm Oktoower 2013 hàt d’ Chechik ìm Film Grease XXX: A Parody vum Schtüdio Adam & Eve d’ Rolla vu dr Cha Cha ìwwernumma — doo hàt sa a Szääna zamma mìt dr Gaia, em Anthony Rosano un em Talon gschpììlt. Dr Film ìsch bii da AVN Awards 2014 ìn dr Kàtegorii „Bäschta Parodii: Luschtschpììl“ üsszaichent worra, un d’ Szääna mìt dr Chechik ìsch àls „Bäschta Szääna ìn’ma Parodii-Wark“ nominiart worra. Àui ìm Oktoower 2013 hàt sa d’ Rolla vu dr Marnia ìm Film This Ain’t Girls XXX ìwwernumma — dàs ìsch a Parodii vu dr berìahmta Farnsahseria Girls. Ìm Dezamber 2013 hàt d’ Chechik a wittera Ànààl-Szääna fìr dr Film Ass Factor 5 vum Jules Jordan Video dräijt. Dr Film ìsch bii da AVN Awards 2015 àls „Bäscht Ànààl-Wark“ nominiart worra. Ìm Dezamber 2013 hàt sa ìm Film Incestuous d’ Rolla vu dr Kimberly ìwwernumma; ìhra Laischtung zamma mìt’m Steven St. Croix hàt ziamlig güata Kritik bikumma. Witterscht hàt sa ìm Dezamber 2013 ìm Film Oil Overload 10 a Doppelànààl-Szääna zamma mìt’m Ramon Nomar un em Tony Ribas gschpììlt. Ìm saalwa Moneet hàt sa naawa-n-em Tyler Nixon, em James Deen, dr Riley Reid un dr Kimberly Kane d’ wiibliga Hàuiptrolla ìm Film The Exhibitionist vum James Avalon gschpììlt. Àui àm Andsjoohr 2013 ìsch sa ìm läsbischa Film Women Seeking Women 95 ufftratta, wu sa a Szääna zamma mìt dr Amber Chase gschpììlt hàt.
Filmkritika
<references responsive group=K />
Internationaler Tag der Muttersprache
Dr 21. Februar isch sid 1999 dr International Muettersproch-Dag (französisch Journée internationale de la langue maternelle; änglisch International Mother Language Day). Es isch e Maantag, wo d UNESCO is Lääbe grueffe het.
um was goot s?
Dr Zweck vum Gedänkdag isch, di sprochlichi un kultureli Viilfalt un d Mehrsprochigkeit vürschi z bringe. Me weiss jo: über d Hälfti vo de über 6.000 Sproche vo dr Wält sin uf langi Sicht vum Usstärbe bedroht.
Hintergrund
Dr Gedänkdag goot uf Unruhe z Oschtpakistan (hüt Bangladesch) im Johr 1952 zrugg. D Regierig vo Pakistan het doo bschlosse, s Urdu zur einzige Amtssproch vom Land z mache, e Sproch, wo numme vunere winzigi Minderheit gsproche worre isch. Z Oschtpakistan, wo d Mehrheit vo dr Bevölchrig gläbt het, redt me vor allem Bengali. Dr Governeur vo Pakistan, dr Khawaja Nazimuddin, het erklärt: "Urdu un numme Urdu wird d Amtssproch vo Pakistan sy". Binere Demonschtration drgäge het d Polizei am 21. Februar mehreri Mänsche verschosse.
D Regierig het druf noogää un s Bengali het glychi Rächt als Amtssproch überchoo. D Sprochbewegig het d Spannigi zwüsche Oscht- un Weschtpakistan wyter aagheizt un het 1971 zur Unabhängig vo Bangladesch gfüert.
dr Linguapax-Prys
Jeds Johr am 21. Februar wird vo dr UNESCO dr Linguapax-Prys vergebe.
2006 isch dr Prys aa d Natividad Mutumbajoy, e Ingano-Indianeri us Kolumbie gange, wo sich mitenere Schüel für d Erhaltig vo dr Sproch vo ihrem Volch starch gmacht het.
S Thema vom Joor 2007 isch d Mehrsprochigkeit gsi.
2007 isch dr Prys aa d Maya Khemlani David us Malaysia gange, wo syt Joore de Sprochwäggsel unter de sprochliche Minderheite vo Malaysia untersuecht.
2019 het en dr Larry Kimura vo dr Uni Hawaii übercho, wo sich für d Ernöierig vo dr yheimische Sprooch vo dr Inslegrupe ysetzt.
Loveparade
D Loveparade (au Love Parade oder Love-Parade gschribe) isch e Technoparade gsi, wu alljohr durgfiert woren isch. Mit rund zwelf Millione Bsuecher syt ihre Grindig isch si di grescht Danzveraastaltig vu dr Wält gsi. Vu 1989 bis 2006 het si z Berlin stattgfunde, in dr Johre 2007, 2008 un 2010 in verschidene Stedt im Ruhrgebiet. 2004, 2005 un 2009 isch d Parade uusgfalle. Bi dr 19. Loveparade am 24. Juli 2010 z Duisburg isch s im Yygangsberaich zuen eme Uuglick un ere Massepanik chuu, wu s 21 Dodesopfer derbyy gee het, 511 Lyt sin zem Deil schwär verletzt wore. Dää Vorfall het international Bedroffeheit uusglest un isch wältwyt in dr Medie bhandlet wore. Dr Organisator vu dr Loveparade 2010, dr Unternämmer Rainer Schaller, het am Dag no dr Katastrof mitdeilt, ass es zuechimftig kei Loveparade me git in dr bishärige Form.
Gschicht
Di erscht Loveparade isch im Summer 1989 vum Matthias Roeingh alias Dr. Motte in Zämmearbet mit syyre dertige Fryndi Danielle de Picciotto iniziiert wore. Vu urspringli 150 Bedeiligte isch die Veraastaltig uf rund 1,5 Millione Bsuecher anne 1999 aagwagse. Noch ere Paus in dr Johre 2004 un 2005 het d Loveparade mit eme gänderete Konzäpt 2006 wider z Berlin stattgfunde, no Aagabe vum Veraastalter Loveparade Berlin GmbH un em Senat mit iber eire Million Bsuecher. Di negscht Loveparade het eigetli am 7. Juli 2007 sotte stattfinde, isch aber im Februar vum Veraastalter abgsait wore. As Grund doderfir isch aagee wore, ass dr drotz dr absgchlossene Blanig un dr gsicherete Finanzierig no kei Gnähmigung dur d Stadt Berlin vorgläge sej.
Dr Veraastalter het in ganz Europa e neji Partnerstadt gsuecht. Am 15. Juni 2007 het d Wirtschaftsferderigsgsellschaft metropoleruhr GmbH mitdeilt, ass d Loveparade fir fimf Johr in s Ruhrgebiet umziech. Am 25. Augscht 2007 het si mit rund 1,2 Millione Bsuecher z Essen stattgfunde, am 19. Juli 2008 mit rund 1,6 Millione Bsuecher z Dortmund un am 24. Juli 2010 z Duisburg mit 1,4 Millione Bsuecher. 2011 hätt d Loveparade z Gelsenkirchen stattfinde solle.
Lueg au
Street Parade
Hochschule für Technik Stuttgart
D Hochschuel fir Tächnik Stuegert (dt. Hochschule für Technik Stuttgart) isch aini vu dr Hochschuele fir Aagwändti Wisseschafte Bade-Wirttebärg (HAW, friejher Fachhochschuele). Dr Campus vu dr Hochschuel lyt in dr Innestadt von Stuegert.
Vu dr Winterschuel zur Staatsböuschuel Stuegert
D Hochschuel fir Tächnik Stuegert isch anne 1832 as Winterschuel fir Böuhandwärcher (Böugwärchschuel) grindet wore. In dr Schuel hän si d Böuhandwärcher im Winter chenne wyterbilde, derwylscht uf em Böu nit gschaff woren isch, un im Summer hän si derno di praktishe Sache chenne lehre. Bis 1840 isch d Winterschuel mit dr Sunntigsgwärbeschuel zäme gsii un in dr untere Chenigstroß unterbrocht. Anne 1845 isch d Schuel in Winterbaugewerkeschule umgnännt wore. Aafangs het d Schuel 107 Studänte ghaa. 1858 sin 251 Studänte immatrikuliert gsii un 1862 iber 500. Im Johr 1865 isch e Geometerschuel yygrichtet wore. D Schuel het s Vorschlagsrächt füir d Beruefig vu Hauptlehrer as Profässer, wu vum Chenig ernännt wore sin, iberchuu. Bald ruf, 1868, isch e Fachschuel fir Maschineböuer derzue chuu. 1869 isch d Inschtituzion wider umgnännt in Königliche Württembergische Baugewerkeschule. Dr historisch Egle-Böu (dr hitig Böu 1 vu dr Hochschuel fir Tächnik) isch 1873 fertiggstellt wore; sy Architäkt sich dr Joseph von Egle gsii. Zwische 1912 un 1914 isch wäge Kapazitetsängbäss d Fachschuel fir Maschineböuer uusglageret gsii. Mit iber 923 Studänte isch di Chenigli Wirttebärgisch Böugwärkschuel Stuegert di grescht vu 67 Böugwärkschuele z Dytschland gsii. Anne 1938 isch d Bildigyyrichtig wider umgnännt wore, in Staatsbauschule Stuttgart.
Zweete Wältchrieg un Noochriegszyt
Anne 1944 isch s Schuelgebei im Zweete Wältchrieg gschlisse wore. Mer het as Ibergangslesig wytergmacht mit em Unterricht in verschidene Gebei vu dr Stadt. 1947 isch di stark verwieschtet Schuel wider ufböue wore. 1951 isch dr Verain Freunde der Staatsbauschule e. V. grindet wore go d Hochschuel unterstitze. Där Verain git s hite no unter em Name Freunde der Hochschule für Technik Stuttgart e. V. Im Johr 1964 isch d Schuel in Staatliche Ingenieurschule für Bauwesen – Staatsbauschule Stuttgart umgnännt wore. Im Zug vu dr allgmaine Entwicklige bi dr Ingenieuruusbildung isch d Schuel 1971 in Fachhochschule für Technik umgnännt wore. Syterhär ghert d Schuel zum tertiäre Bildigsberaich un isch as Kerperschaft vum effetlige Rächt dr Uniwersitete glychgstellt.
Von der Fachhochschule zur Hochschule für Technik
In dr Zwischezy isch d Zahl vudr Studänte*ne uf iber 1700 aagwagse. 1979 het mer dr Fachhochschuel fir Tächnik di beede obere Steck vum Gebei K2 vu dr Uniwersitet zuegwise. Dert isch s Internazional Furtbildigszäntrum fir Fotogrammetry-Operateur (IPO) yygrichtet wore mit em Zyl, Operateur furtzbilde. 1982 isch dr Böu 2 umböue un neii Ryym gschaffe wore. 1988 isch s Joseph-von-Egle-Inschtitut fir Innowazion un Transfer (hite Inschtitut fir Aagwändti Forschig) in dr Fachbiet vu dr Böutächnology grindet wore, fir d Durfierig vu Forschigs- un Abschlussarbete. 1988 het mer mit dr Böuarbete fir dr Fachberaich Architäktur, Böu 3, aagfange. In där isch mer 1992 yyzoge. Im Wintersemeschter 1989/90 isch in eme Gmainschaftsprojäkt mit dr Fachhochschuele Nirdenga, Reidlenga, Esslenga un Stuegert dr Ufböustudiegang Umwältschutz aabote wore. 1990 isch d Zahl vu dr Studänte*ne zum erschte Mol uf iber 2000 gstige.
Anne1995 isch im Rame vun eme Studieprojäkt dr hitig Block 4 böue wore, en Pavillon im Hof vu dr Hochschuel, wu hite ne Dräff fir Studänte*ne isch. 2001 sin di bishärige fimf Fachberaich in nume no drei Beraich umstrukturiert wore: as eerschte Architäktur un Gstaltig, as zweete Böuingenieurwäse mit Böuphysik un Wirtschaft un as dritte Vermässig mit Informatik un Mathematik. 2002 isch s Zäntrum fir Aagwändti Forschig – Noohaltigi Energytächnik as ais vu drei Exzellänzzäntre z Bade-Wirttebärg yygrichtet wore. 2003 sin zuesätzligi Ryym in dr Breitscheidstroß vu dr Uniwersitet Stutegert fir dr Studiegang Innenarchitäktur aagmietet wore. Dr nei Studieberaich Wirtschaft het zum Wintersemeschter 2003 zum eerschte Mol dr Bachelor-Studiegang Bedribswirtschaft aabote. Anne 2005 isch ium Rame vum Bologna-Prozäss uf Bachelor-Master-Studiegäng umgstellt wore. Mit em neie Landeshochschuelgsetz isch dr Name Fachhochschule Stuttgart – Hochschule für Technik in Hochschule für Technik Stuttgart gänderet wore. Ab 2012 hewt mer mit eme Erwyterigsböu aagfange, wu 2016 fertig gsii isch.
Mit dr neie Bachelor-Studiegängen KlimaEngineering, Wirtschaftsingenieurwäse (Böu un Immobilie) un Wirtschaftspsychology as Bachelor- un as Masterstudiegang, sin 2012 pro Johr 325 zuesätzligi Studieblätz entstande. In dr Lautenschlagerstroß isch nomol e Standort aagmietet wore, wu dr Studieberaich Wirtschaft ibernuu het.
Aktuell (Stand: 2020) umfasst das Angebot der Hochschule 14 Bachelorstudiengänge und aktuell 18 Masterstudiengänge. Für das Jahr 2021 sind zwei weitere Masterstudiengänge mit den Schwerpunkten Digitalisierung und Prozessmanagement geplant.
Fakultete un Studiegäng
An dr HFT Stuegert git s drei Fakultete, wu die Studiegäng aanbiete:
International
D HFT Stuttgart het mit rund 80 Partnerhochschuele im In- un Uusland Partnerschafte.
Zäntrum fir Bauphysik
Do wäre Schall-, Wermi- un fychtigkaitstächnischi Aigeschafte vu Böustoff un Böudail untersuecht.
Effetligi Böustoffbrifstell
D Böustoffbriefstell isch as Brief-, Iberwachigs- un Zertifizierigsstell anerkännt.
Bibliothek
In dr hochschuelaigene Bibliothek het s iber 45.000 Biecher un Zytschrifte un elektronischi Informationsmittel un Volltäxt.
Didaktikzentrum
S Didaktikzäntrum unterstitzt d Lehrprozäss mit praxisnoche Veraastaltige fir Studänte*ne mit dr Schwärpinkt Studierfähigkait, Beruefsfähigkait, Sozialkumpetänz un Fierigskumpetänz.
Forschig
D HFT Stuegert forscht inn dr Hauptsach interdisziplinär in zwee Forschigsschwärpinkt: Energyeffiziänti Gebei un Noohaltigi Stadtentwicklig un Tächnologie fir Ruumdate un Simulation. Im Inschtitut fir Aagwändti Forschig (IAF) duet mer d Forschigsaktivitete bilndle, s IAF isch in sibe Kumpetänzzäntre glideret: Zäntrum fir noohaltigi Energytächnik (zafh.net), Zäntrum fir Geodesy un Geoinformatik, Zäntrum fir Noohaltigi Stadtentwicklig, Zäntrum fir Integrali Architäktur, Zäntrum fir Noohaltig Wirtschafte un Management, Zäntrum fir akustischi un thermischi Böuphysik, Zäntrum fir induschtriälli Aawändige vu dr Informatik un Mathematik.
Mer cha d Forschig an dr HFT Stuttgart dr Themefälder Smart City un Digitalisierig / Induschtry 4.0 zueoorne, wu au zum Dail internazionali Verbundprojekt derzue duregfiert un koordiniert wäre.
Agroscope
D Agroscope isch s Forschigsinstitut vo dr Schwiiz für Frooge vo dr Landwirtschaft.
Organisazioon
Die Aastalt isch im Eidgnössische Departemänt für Wirtschaft, Bildig und Forschig em Bundesamt für Landwirtschaft zuedeilt. D Forscher probiere d Kwalitet vom Abou vo de Läbensmiddel im Land z verbessere und z hälfe, ass me sorgfältig mit em Bode umgoot und dr Schaade, wo bim Buure für d Umwält entstoot, tuet verchlynere und d Biodiversiteet pflägt. Drby undersueche si Sache im ganze Berych vo dr Landwirtschaft bis zu de fertige Läbensmiddel.
Es ghöre vier bsunderi Institut drzue:
Gschicht
A der ETH Züri sind ane 1878 e Stazioon zum d Pflanzesoome kontrolliere und es Institut für d Agrarchemy gründet worde. Do druff goot s Forschigszäntrum Reckeholz bi Afoltere zrugg, wo 1943 ygrichtet worden isch.
1886 isch i dr Weschtschwiiz e Forschigsstazioon für d Trüübel ygrichtet worde, wo sech drus die Eidgnössischi Forschigsastalt vo Changins entwicklet het.
1890 isch d Probierastalt für Opscht, Wyy und Gartebou z Wädischwil derzue cho und ane 1901 bi Liebefäld im Kanton Bärn es Institut, wo me Chemy und Milchwirtschaft undersuecht und en Guetsbetriib het.
1874 het dr Bund z Thun mit dr eigene Zucht vo Rösser agfange; sid 1927 het das Huus «Eidgnössischs Gschtüüt» gheisse, hüt isch es s «Schwiizerische Nazionaalgschtüüt» z Avenches.
Und erscht 1974 isch no d Forschigsstazioon für Dier im fryburgische Posieux bout worde.
Dauernde Neutralität
As duurendi Neutralität bezeichnet mä e  grundsätzligi Verpflichdig vom ene Staat zun ere neutrale Ussebolitik, wo dur e völkerrächtlige Verdrag oder dur en Erklärig und die allgemeini Anerkennig entstande isch. Im Fall vo dr Schwiiz und vo Östriich redet mä au vo immerwährender Neutralität.
D Schwiiz
Die duurendi Neutralität vo dr Schwiiz, wo sich sit dr Schlacht bi Marignano 1515 vor allem wäge dr Zerbrächlikeit vom eidgenössische Staatebund, wo innepolitisch gschwecht gsi isch wäge konfessionelle Differänze, nüme an internationale Chrieg bedeiligt het und sit ihrer völkerrächtlige Lösig vom Heilige Römische Riich 1648 neutral gsi sich, isch 1815 mit em Zweite Pariser Friide vo allne europäische Mächt anerkennt worde. Aber eso wie d Schwiiz gwehlt het, sich in internationale militärische Komflikt neutral z verhalte, und nid dur internationali Verdräg drzue bunden isch, so cha si vo sich us au wider uf d Neutralität verzichte.
Östriich
Die duurendi Neutralität vo Östriich goht zrugg uf s Moskauer Memorandum vom 15. April 1955, wo zwüschen Östriich und dr UdSSR usghandlet worden isch und zu de Bedingige ghört het, ass Östriich si Souveränität zruggüberchiem. Dört het sich Östriich verpflichdet, «immerwährend eine Neutralität der Art zu üben, wie sie von der Schweiz gehandhabt wird». Die Verpflichtig isch am 26. Oktober 1955 mit dr Festschriibig vo dr „immerwährende Neutralität“ in dr östriichische Verfassig iiglöst worde.
Adrian Frutiger
Lääbe
Dr Frutiger isch dr Suun vum Handwääber Johann Frutiger gsii. Noch ere Schriftsetzerleer (bis 1948) bi dr Inderlacher Buech un Chunschtdruckerei Otto Schlaefli (hite Verlag Schlaefli & Maurer AG) un eme Stuudium an dr Chunschtgwäärbschuel Züri (1949–1951) bim Alfred Willimann un em Walter Käch (Diploomaarbet: Die europäische Schriftentwicklung vom Griechischen Lapidar-Alphabet bis zu Renaissance-Schriften) het dr Frutiger zeerscht as Graafiker z Züri gschafft. Anne 1952 het er bi dr Pariser Schriftgießerei Deberny & Peignot aafange schaffe un isch deert bis 1962 chiscntlerische Laiter gsii. Anne 1962 het dr Frutiger sy aige Graafikatelier z Arcueil bi Paris grindet, zäme mit em Bruno Pfäffli un em André Gürtler. E baar Joor het er dernääbe an dr École Estienne (1952−1960) un dr École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs (1954−1968) gleert. Ab 1992 het er z Bremgarte bi Bärn gläbt.
Syni zwoo bekannteschte Schrifte sin di serifeloos Linear-Antiqua Univers un di fir dr Pariser Fluughaafe Charles de Gaulle entwoorfe Roissy, e frieji Foorm vu dr Frutiger. Dernääbe hetz dr Frutiger e Hufe anderi Schrifte gstaltet, wie d Avenir, Centennial, Iridium, Meridien un Serifa. Syni uf Maschiinelääsbarkait optimiert OCR-B isch 1973 zum ISO-Standard woore. Em Frutiger sy Buech Der Mensch und seine Zeichen, wu 1978 uusechuu isch, giltet as Standardwäärch zue dr Zaichetheory fir di praktisch graafisch Aawändig, zum Byschpel fir d Gstaltig vun eme Loogo. S Buech isch in siibe Sprooch ibersetzt un vereffetligt woore.
Syter 2003 wääre Vercheersschilder in dr Schwyz mit dr Schriftaart ASTRA-Frutiger Standard un ASTRA-Frutiger Autobahn bschriftet.
Dr Frutiger isch zwaimool ghyroote gsii. Sy eerschti Frau, d Paulette Flückiger, isch 1954 no dr Gebuurt vum gmainsame Suhn Stéphane gstoorbe. Anne 1955 het er d Simone Bickel ghyroote, wu 2008 gstoorben isch. Di boode Deechtere us däre Ee, d Anne-Sylvie un d Annik, hän si im Alter vu 16 bzw. 20 Joor umbrocht. In irem Aadänke hän d Eltere d Stiftig Fondation Adrian et Simone Frutiger grindet, wu neuropsychologischi un neuropsychiatrischi Foorschig unterstitze duet.
Uusglääseni Schrifte
Die Schrifte sin vum Adrian Frutiger entwicklet woore:
Korpuskeltheorie
D Korpuskeltheorii (au Emissionstheorii, Emanationstheorii, ballistischi Liechttheorii oder Korpuskulartheorii) isch e füsikaalischi Theorii, wo vor allem em Isaac Newton zuegschriibe wird. Noch dere Theorii bestoot s Liecht us chliinste Däili bzw. Korpuskel (Körperli). D Korpuskeltheorii isch im 19. Joorhundert vo dr Wälletheorii vom Liecht abglööst worde, aber sit dr Fotoonetheorii vom Einstein (1905) schribt mä nä däilwiis wider korpuskulaari Äigeschafte zue.
Wil die ursprüngligi Emissionstheorii sich mit em Relatividäätsbrinzip verdräit und eso mit em Michelson-Morley-Experimänt, het mä am Aafang vom 20. Joorhundert sonigi Modäll wider afo diskutiere und als Alternative zur Relatividäätstheorii in Bedracht zooge. In dr Emissionstheorii weer aber d Liechtgschwindigkäit vo dr Gschwindigkäit vo dr Liechtkwelle abhängig, und das cha mä mit e Hufe andere Experimänt äidütig widerleege. Doorum cha mä d Emissionstheorii nüme as ärnsthafdi Alternative zur Relatividäätstheorii in Bedracht zie.
Siglistorf
Siglischdorf (amtlich Siglistorf) isch e Gmäind im Bezirk Zurzach vom Schwiizer Kanton Aargau.
Geografii
S Dorf liit im Taal vom Tägerbach, wo vom Rütihof us em Butaal chunt, gäge Norde dur s Dorf flüsst dur d Jurahügel gäge Norde flüsst und bi Melike in Rhy mündet. Der Gmeindbann het 551 Hektaare.
Im Weschte vom Dorf isch der höch Felse vo der Hezleflue und im Nordoschte der Hügel, wo Belche heisst. Dört drüber goot d Landschtrooss vo Bade uf Chaiserschtuel und uf Dütschland.
D Nachbergmäinde vo Siglischderf sind Wislike, Fisibach und Schnäisige im Aargau und Oberwenige, Schliinike und Niderwenige im Kanton Züri.
Gschicht
Siglischdorf isch in ere Urkunde vom Joor 1113 s erschte Mol erwäänt, wo s Chloster Sank Bläsi im Schwarzwald Land i däm Taal gschänkt übercho het.
Sid 1803 ghört d Gmäind zum Kanton Aargau.
Bilzheim
Gschìcht
Bìlze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1278 àls Bilolzheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bìlze ìsch. Bìlze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìlze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Lore Fischer (Sängerin)
D Lore Fischer (* 27. Mai 1911 z Stuegert, † 16. Okdobr 1991 en Mincha) ischt a deitscha Sängere mit dr Stemmlag „Alt“ ond a Geigere gwäa.
Aus ihrem Leaba
D Lore Fischer ischt am 27. Mai 1911 z Stuegert uff d Welt komma. Nôch-em Abi hôt-se zerscht amôl an dr Musikhochschual vo ihrer Hoimetstadt Gsang ond s Geigaschbiil studiirt. Hendrher hôt-se ihr Studiom am Konservadoriom z Keln fortgsetzt, wo-ra d Schweizere Maria Philippi de wichdigschd Lehrere em Alt-Fach gwäa ischt. Scho em Aldr vo 23 Jôhr ischt-se a gschätzda Altischdin bei Uffironga vo Oratoria ond Kandada ond a gfrôgda Liadsengere gwäa.
Em Jôhr 1942 hôt d Lore Fischer da Bratschischda Rudolf Nel gheiradet. Zamma mit sellem ond em Stuegerter Kombonischda Hermann Reutter hôt-se s „Lore-Fischer-Trio“ bildet, wo sein musikalischa Schwerponkt uff d Barock-Musik glegt hôt. Vo dera Grubbe geit’s au etliche Schallpladda. 1953 ischt vom Ehepaar Nel/Fischer d Dochtr Kristina Nel uff d Welt komma. Dui ischt heit a Schauschbiilere, wo-ma hin ond wiidr em Fernseh siht.
Ihre ledschde Lebensjôhr hôt d Lore Fischer en Mincha vorbrôcht, wo-se am 16. Oktobr 1991 em Altr vo 80 Jôhr ihre Auga fir emmr gschlossa hôt.
Kanton Behren-lès-Forbach
Dr Kànton Behren-lès-Forbach ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Forbach ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 13 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Behren gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2008 dr Jean-Bernard Martin gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Blodelsheim
Gschìcht
Blodelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Johrhundert àls Flatolvesheim, 1064: Bladolvesheim, 1272: Bladoltzheim, 1441: Blodoltzheim, 1580: Blodelsheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Blodelse ìsch. Blodelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Blodelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
James Browning
Dr James Nathan Browning (* 13. März 1850 bii Arkadelphia, Clark County, Arkansas; † 9. Nowamber 1921 z’ Amarillo, Texàs) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Zwìscha 1899 un 1903 ìsch’r Vìzagouverneur vum Bundesschtààt Texàs gsìì.
sii Laawa un Kàrriar
Dr James Nathan Browning ìsch ànna 1850 uff’ma Büürahoof bii Arkadelphia ìm Süüda vum Bundesschtààt Arkansas uff d’ Walt kumma. Mìt viar Joohra hàt’r sii Vàtter verloora. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Wahrem Bìrgerkriag hàt’r nìt ìmmer ìn d’ Schüal känna geh, àwwer ar hàt salbscht naawa dr Schüal vììla Dìnga glarnt. Ànna 1866 ìsch’r mìt siinera Fàmìlia ìns Texàs kumma, wu-n-’r fìr ain Joohr ìm Stephens County àls Cowboy gschàfft hàt. D’rnooh hàt’r zamma mìt siim Brüader z’ Fort Griffin a Ranch betrììwa. Ar hàt d’rwillscht Racht gschtudiart un ìsch ànna 1876 z’ Albany àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ar ìsch z’äärscht Frììdarìchter gsìì, àwwer boll druff ìsch’r fìr zwai Joohra Bezirksschtààtsànwàlt ìm Shackelford County worra. Üsserdam hàt’r àn Sunntigsschüala unterrìchta. Ànna 1881 hàt’na dr Gouverneur Oran M. Roberts àls Schtààtsànwàlt ìm 35. Grìchtsbezirk vum Texàs ärnännt.
Ìn Politik ìsch dr Browning Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi gsìì. Zwìscha 1883 un 1888 so wia nochamol ìn da Joohra 1891 un 1892 ìsch’r Mìtglììd ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì. Därt hàt’r zittawiis dr Juschtizüssschuss glaita; ar ìsch àui Mìtglììd ìn da Üssschìss fìr Zuchthiiser un Bewässerung gsìì. Noh siinera Zitt ìm Represantàntahüss hàt’r sìch z’ Clarendon nììdergloo; doo hàt’r wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ìm Joohr 1896 hàt’r z’ Amarillo zamma mìt’ma Pàrtner a Ànwàltsbüroo grìnda. Ànna 1898 ìsch dr Browning àn dr Sitta vum Joseph D. Sayers àls Vìzagouverneur vu siim Schtààt gwählt worra. Àn dara Schtälla-n-ìsch’r amol wììdergwählt worra, dàsmol àn dr Sitta vum Joseph D. Sayers — ar ìsch àlso vu 1899 bis 1903 Vìzagouverneur gsìì. Naawadràà ìsch’r Schtällvertratter vum Gouverneur un Vorsìtzender vum Schtààtssenààt gsìì. Nooh siinera Ziit àls Vìzagouverneur hàt dr Browning wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ar ìsch àui Vorschtàndsmìtglììd vu dr Üniwärsiteet vum Texàs worra. Ànna 1904 hàt’r z’ Amarillo sii aiga Ànwàltsbüroo grìnda. Zwìscha 1906 un 1914 ìsch’r àls Bezirksrìchter taatig gsìì.
Dr Browning ìsch Fräimüürer un Mìtglììd vu dr methodìschta Kìrìch gsìì. Ar ìsch àm 9. Nowamber 1921 z’ Amarillo ìm Norda vum Texàs gschtoorwa. Ar ìsch därt uff’m Llano-Frììdhoof beardigt worra.
Ungerundeter halbgeschlossener Hinterzungenvokal
De ungrundet halbgschlossnig Vorderzungevokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch.
James Browning
sii Laawa un Kàrriar
Dr James Browning hàt z’äärscht d’ Cornelia E. Beckham ghiiroota ghàà. D’ Ehafràui ìsch àwwer zwai Joohra schpeeter gschtoorwa. Àm 9. März 1879 hàt’r d’ Virginia Bozeman ghiiroota; mìt ìhra hàt’r fìmf Seehn un viar Techter ghàà.
Ostwald
Oschwàld (frz. Ostwald, dt. Ostwald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Oschwàld ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 974. Bìs 1789 hàt dr Ort Wickersheim oder Illwickersheim gheiße.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Oschwàld ìsch. Oschwàld ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Oschwàld ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Seine
D Seine [] (keltisch Sequana) isch e Fluss in Nord-Frankriich. Iiri Kwelle isch im Burgund, si fliesst vo Oste uf Westen und mündet bi Le Havre in dr Ermelkanaal. Si isch 777 Kilometer lang und eso dr zwäitlengsti Fluss z Frankriich. S Iizugsgebiet vo dr Seine umfasst öbbe 78.650 Quadratkilometer.
Wichdigi Stedt an dr Seine si Bariis, Troyes und Rouen. Z Bariis und Rouen befinde sich die wichdigste Binnehääfe vo Frankriich. Über Kanääl isch si mit dr Schelde, dr Maas, em Rhii, dr Saône und dr Loire verbunde. Am undere Lauf vom Fluss im Gebiet vo dr Normandi häi sich Daalschläife bildet, wo für e Fluss, wo so vil Wasser füert wie d Seine, ussergwöönlig grooss si. D Lengi bis Nogent-sur-Seine, wo Schiff chönne vercheere, isch 560 Kilometer. Seeschiff chönnen dr Fluss uufe bis Rouen (120 Kilometer im Landesinnere).
D Uuferbromenaade vo dr Seine z Bariis stoot uf dr Liste vom Wältkultuurerb vo dr UNESCO.
Kanton Forbach
Dr Kànton Forbach ìsch e Kànton ìm Arrondissement Forbach ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere 7 Gmeine. Hàuiptort vum Kànton ìsch d Stàdt Forbach.
Lingolsheim
Lìngelse (frz. Lingolsheim, dt. Lingolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lìngelse ìsch. Lìngelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lìngelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Freyming-Merlebach
Dr Kànton Freyming-Merlebach ìsch e Kànton ìm Arrondissement Forbach ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere 11 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Freyming-Merlebach.
Hans-Dietrich Genscher
Dr Hans-Dietrich Genscher (* 21. Merz 1927 z Reideburg, Saalchrais, syter 1950 Ortsdail vu Halle; † 31. Merz 2016 z Wachtberg-Pech) isch e dytsche Bolitiker (FDP) gsii. Är isch vu 1969 bis 1974 Bundesminischter vum Innere un mit ere churze Unterbrächig vu 1974 bis 1992 Bundesminischter vum Uuswärtigen un Vizechanzler vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii. Vu 1974 bis 1985 isch er derzue au Bundesvorsitzer vu dr FDP gsii.
Uusbildig
Dr Hans-Dietrich Genscher isch in ere burgerligen un nationalkonservative Familie ufgwachse. Är isch e Suhn vum Jurischt Kurt Genscher, em Syndikus vum Landwirtschaftsverband († 1937), un dr Hilde Kreime, ere Buuredochter († 1988), gsii un isch uf s Stedtisch Reformrealgymnasium z Halle gange, wu d Familie syter anne 1933 gwohnt het. 1943 isch er Luftwaffehälfer gsii, het sy Wehrdienscht im Harz absolviert un isch vu Oktober bis Novämber 1944 zum Ryychsarbetsdienscht (RAD) im Erzgebirg kommandiert wore. Anne 1944 isch dr Hans-Dietrich Genscher im Alter vu 17 Johr Mitglid vu dr NSDAP wore. No aigener Uussag isch des per Sammelaadrag ohni sy Mitwisse gschääne. Är het welle Reserveoffizier wären un im Jänner 1945 het er si au wäge däm freiwillig zum Chriegsdienscht zue dr Wehrmacht gmäldet, no aigener Uussag zum ere Zwangsrekrutierig dur d Waffe-SS z entgoo. Är isch zue dr Pionier z Wittenberg yyzoge wore. As Aagherige vu dr „Armee Wenck“, wu in dr Schlacht um Berlin yygsetzt gsii isch, un im Dienschtgrad vun eme Gfreite isch er churz vor Chriegsänd im Mai 1945 zerscht in US-amerikanischi un derni in britischi Chriegsgfangeschaft chuu.
Wun er im Juli 1945 entloo woren isch, het dno zerscht as Böuhilfsarbaiter gschafft. Ab Dezämber 1945 isch er wider uf d Friedrich-Nietzsche-Oberschuel z Halle (Saale) (syt 1946 Friedrich-Engels-Oberschuel) gange un het dert im Merz 1946 s Ergänzigsabitur gmacht. Im Winter 1946/47 isch er mit ere Tuberkulose schwär chrank woren un isch drei Monet in eme Sanatorium gsii. Dodmol isch die Chranket nonig hailbar gsii, dr Genscher het in dr negschte zeh Johr als wider mießen in Chrankehuus derwäge. Ainewäg het dr Genscher vu 1946 bis 1949 an dr Universitete Halle-Wittenberg un Leipzig Rächtswisseschaft un Volkswirtschaftslehr studiert un 1949 s erscht juristisch Staatsexame gmacht. Derno isch er bis 1952 Referändar bim Amtsgricht im Oberlandesgrichtsbezirk Halle gsii.
Barteilaufbahn
Dr Genscher isch vu 1946 bis 1952 Mitglid vu dr LDP im Landesverband Sachse-Anhalt gsii. Im Weschten isch er 1952 Mitglid vu dr FDP wore. Anne 1954 isch er zum stellverdrättende Landesvorsitzer vu dr Jungdemokrate z Bremen gwehlt wore. Vu 1956 bis 1959 isch er wisseschaftlige Assischtänt vu dr FDP-Bundesdagsfraktion z Bonn gsii.
Vu 1959 bis 1965 isch er FDP-Fraktionsgschäftsfierer gsii, vu 1962 bis 1964 au Bundesgschäftsfierer vu dr FDP. 1968 isch er zum stellverdrättende Bundesvorsitzer gwehlt wore. Vum 1. Oktober 1974 bis zum 23. Februar 1985 isch er schließli Bundesvorsitzer vu dr FDP gsii. In syre Amtszyt as Barteivorsitzer isch d Wändi vu dr sozialliberale Koalition 1982 zue dr Koalition mit dr CDU/CSU chuu. Anne 1985 het er uf s Amt vum Bundesvorsitzer verzichtet. No sym Ruggdritt as Bundesusseminischter 1992 isch dr Genscher zum Ehrevorsitzer vu dr FDP ernännt wore.
Sonnengesang (Franz von Assisi)
De Sunegsang (it. Cantico di Frate Sole; lat. Canticum Fratris Solis) oder s Lob vo de Gschöpf (lat. Laudes Creaturarum) isch e Gibet vom hailige Franz vo Assisi. S isch en Lobpriis uf d Schöpfig. De Franz vo Assisi het s um d Jooreswendi vo 1224 uf 1225 dichtet gha, won er chrank i de Chile San Damiano bi Assisi glegen isch. Die letzte Vers vom Tod söl er erst spöter uf sim Todesbett dichtet gha ha. Drufabe hend die baide Brüedere Angelo und Leo de ganzi Sunegsang zwaimol gsunge. S Lied isch im umbrische Dielekt dichtet wore und vom ene Brüeder is Latinische öbersetzt wore.
I de Öbersetzig us em umbrische Dialekt sind i drai Fäll d Wörter „Brüeder“ und „Schwöster“ ustuuscht wore, well im Italienische und Alemanische s Gschlecht vo de Wörter „Sune“, „Moo“ und „Tood“ nöd öberii stimet.
Originaltegscht
Wikiquele
Hans-Dietrich Genscher
Effetligi Ämter
No dr Bundesdagswahl 1969 het dr Genscher e wichtige Bydrag glaischtet zue dr Bildig vu dr sozialliberale Koalition. Am 22. Oktober 1969 isch er as Bundesinneminischter in d Bundesregierig unter em Bundeschanzler Willy Brandt gruefe wore. In sy Amtszyt isch d Gaiselnahm vu israelische Sportler bi dr Olympische Spiil 1972 z Münche gfalle. Dr Genscher het si as Gaisel zum Uusdusch aasbote, des hän aber di palestinesische Gaiselnämer abglähnt. Noch em bluetigen Änd het dr Genscher as Reaktion druf d GSG 9 im Bundesgränzschutz grindet.
Noch em Ruggdritt vum Willy Brandt un der Wahl vum Walter Scheel zum Bundesbresidänt isch dr Genscher am 16. Mai 1974 as Usseminischter un Vizechanzler in d Bundesregierig vum Helmut Schmidt gruefe wore.
Bi dr Bundesdagswahl 1980 isch di sozialliberal Koalituion bstetigt wore, dr Genscher het aber ab Mitti 1981 unterstitzt vum Bundeswirtschaftsminischter Otto Graf Lambsdorff uf en Änd vu dr Koalition zues gwirkt. Grund doderfir sin vor allem unterschidlig Aasichte in dr Sozial- un Wirtschaftsbolitik gsii un d Abchehr vu dr SPD vum NATO-Doppelbschluss. Am 17. Septämber 1982 isch dr Genscher zäme mit dr andere FDP-Bundesminischter zruggdrätte. Am 1. Oktober 1982 isch dr bishärig Oppositionsfierer Helmut Kohl in eme konschtruktive Missdröuesvotum au vu dr maischte FDP-Abgordnete zum Bundeschanzler gwehlt wore. Am 4. Oktober 1982 isch dr Genscher wider Usseminischter un Vizechanzler wore.
As Usseminschter isch er fir e Uusglychsbolitik zwische Oscht un Wescht gstande un het Strategie fir en aktivi Entspannigsbolitik un dr Dialog mit dr UdSSR entwicklet, derzue fir s Zämmewachse vu dr EG. Är het e große Aadail am Glinge vu dr dytsche Widerveranigung ghaa, wun er 1990 mit sym Amtskolleg us dr DDR, em Markus Meckel verhandlet het. Im Spotsummer het er en Uusraiserlaubnis fir die Burger vu dr DDR uusghandlet, wu si in di bundesdytsch Botschaft z Prag gflichtet ghaa hän.
Am 18. Mai 1992 isch dr Genscher uf aigene Wunsch us dr Bundesregierig uusgschide.
Hirzfelden
Hìrzfalde (frz. Hirtzfelden, dt. Hirzfelden) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Hìrzfalde ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Hiruzfeld.
Hans-Dietrich Genscher
Privatläbe
Dr Hans-Dietrich Genscher isch vu 1958 bis 1966 mit dr Luise Schweitzer ghyrote gsii, us dr Eh isch d Dochter Martina firigange. Syt Oktober 1969 isch er mit dr Barbara geb. Schmidt ghyrote gsii. Si hän zäme syter anne 1977 z Wachtberg bi Bonn (im Ortsdail Pech) gwohnt, wu dr Genscher am 31. Mer 2016 im Alter vu 89 Johr gstorben isch.
Domus-Haus
S Domus-Huus isch e modärns Huus im Stiil vom Nöije Baue an dr Pflueggass 3 z Basel. Hüte isch e Buechhandlig für Archidektuur und Disäin din.
Beschriibig
Dr Schwizer Archidekt Martin Steinmann (* 1942) het in sim Ufsatz über Form und Dauer gschriibe, es sig «gwüssermasse durchsichtig» und «zitlos im ene Loos’sche Sinn.»
Baugschicht
S Domus-Huus isch in de Joor 1958/59 vom Archidektuurbüro Rasser & Vadi as Gschäftshuus baut worde. Domus het dört dänischi Hushaltswaare verkauft. D Konstrukzioon und d Struktur vom Bau si uf die Funkzioon abgstimmt gsi: Über dr durchsichtige Laadewitrine im Bardeer het s fümf Stöck ghaa, und im ooberste isch e Woonig gsi. Dr ganz Laade isch en Art Regal gsi, wo mä het chönne umelaufe din.
1984 het mä s Domus-Huus au wäge sinere klassisch zitlose Modernidäät zum Sitz vom Schwizerische Architekduurmuseum gmacht, und s Geböid eso vor em Abriss grettet. D Renowazioon isch vom Archidektuurbüro Diener & Diener 1984/1985 usgfüert worde. Mä het äigetlig nume müesse d Fassaade butze, d Wänd nöi aamoole und d Boodebeleeg uswäggsle. Mit zuesätzlige Elimänt het mä de Usstelligsrüüm e nöiji Ornig chönne gee. Das si beweegligi Wänd gsi, wo an d Geometrii aabasst gsi si, wo vo de drei Pfiiler vorgee gsi isch. Mä het eso uf em freije Grundriss underschiidligi Beziejigsnetz us Ruum und Struktur chönne ufbaue.
Bis dass s Architekdurmuseum im Joor 2003 in Rüüm vo dr Kunsthalle züüglet worde isch, häi im Domus-Huus öbbe hundert Usstellige stattgfunde.
Hirzfelden
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hìrzfalde ìsch. Hìrzfalde ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hìrzfalde ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Walter Füsslin
Dr Walter Max Füsslin (* 25. Oktober 1897 z Laufe; † 20. Augschte 1978 z Fyburg isch e dytsche Psychiater un Dialäktdichter gsii. Är isch dr zweet Bresidänt vu dr „Muettersproch“, Gesellschaft für alemannische Sprache gsii.
Lääbe
In dr Zyt vum Dritte Rych isch er mitverantwortli gsii fir Zwangssterilisierige vu psychisch chranke Mänsche, wel er as Amtsarzt Zwangsyywyysige derzue unterschribe het. Au bim Mord an psychisch Chranke un an Gaischtig Behinderte („Euthanasie“) het dr Füsslin dur Zwangsyywyysige in Mordaastalte mitgwirkt.
Anne 1971 het er in dr Zytschrift „Deutsches Ärzteblatt“, wu vu dr Bundesärztekammer uusegee wird, e Stuck publiziert, wun er versuecht, sy Verhalte un des vu dr Dekter im Dritte Rych z rächtfertige. D Elena Schöfer kritisiert des Stuck in eme Artikel in dr „Zeit“ massiv. Dr Füsslin diei uf aire Syte schryben iber „die Schuld all derer, keine Helden gewesen zu sein, die Schuld der Verzagten, die sich selbst in Lebensgefahr fühlten, die nicht den Mut zum Widerstand hatten“, uf dr andere Syte diei er dr Yydruck wecke, mer heb s dodmol s Chind mit d Bad uusgläärt, „unnötige Grenzüberschreitungen begangen“, wie wänn ändli „ein ordentliches Gerichtsverfahren ..., ich meine ein deutsches, ordentliches Gericht...“ sälli mießt rehabilitiere, wu si lieber uf dr Mord „geisteskranker Schwerverbrecher“ oder „schlecht betreuter Vollidioten“, eben uf „lebensunwertes Leben im Sinne von Hoche/Binding “ bschränkt hätte. Au d Zwangsyywyysig vun eme gaischteschranke Chind in aini vu dr Mordaastalte versuecht dr Füsslin in däm Stuck z rächtfertige. Är heb scho gwisst, ass mer dr „Kollegen in den Anstalten ... die Kranken förmlich aus den Händen reißt, um sie zu vergasen“, aber s sei em jo „nichts übriggeblieben, als die Familie von der Hauptlast zu befreien“. D Mueter heb sälber drum bätte, ass es Chind ermordet wird, wel si no drei gsunde Chinder un e glähmte Mann z versorge heb: „Beim großen Angriff im November 1944 schlug eine Bombe in das Haus, als die Familie gerade den schützenden Keller betreten hatte. Bei Anwesenheit des idiotischen Kindes hätte Frau Hemscher den Luftschutzraum nicht mehr erreicht, weil sie stets die letzte war.“
Bi dr bolitische Iberbriefig noch em Zweete Wältchrieg isch er as „Mitlaifer“ yygschetzt wore un dodermit stroffrei uusgange. No aigene Aagobe anne 1947 isch er bi Chriegsänd 88 Däg „zue Uurächt“ im Gfängnis gsii. Anne 1949/1950 sei er „vom Amt ferngehalten“ wore, des seie fir en „Zurücksetzungen, die ich nur schwer zu überwinden vermochte“, gsii. Wu 1948 z Fryburg Stelle nei bsetzt wore sin, sei er „als angeblich belastet und den Franzosen nicht angenehm übergangen“ wore.
Är isch ghyrote gsii mit dr Magdalena Johanna Burger (1902-1992). Si hän zäme fimf Chinder ghaa.
Sy Wirke fir s Alemannisch
Dr Füsslin het si arg fir s Alemannisch yygsetzt. Sälber isch er mit em Markgrefler Dialäkt ufgwachse un het au uf Markgreflerisch gschribe. Aafangs vu dr 1960er Johr het er dr Zuegang zum Dichterkrais gfunde, wu si um dr Hubert Baum bildet het. Anne 1965 isch us däm Krais d „Muettersproch“, Gesellschaft für alemannische Sprache grindet wore. Dr Füsslin isch zwai Johr speter dr zweet Bresidänt vum Verain as Noofolger vum Karl Asal wore. Unter ihm isch d Mitgliderzytschrift „Alimannisch dunkt is guet“ grindet wore. Dr Richard Gäng het anne 1970 fir d Muettersproch-Gsellschaft e Alemannisch Lääsebuech uusegee un mer het si Miei gee, dur Veraastaltige un Lääsige bekannter z wäre. Wel dr Verain aber iberalteret gsii isch und Mitgliderzahl ab 1970 wider retuurgangen isch het s Iberlegige gee, eb mer si em „Bund Heimat- und Volksleben“ aaschließt. Im Merz 1972 isch dr Klaus Poppen zum Noofolger vum Füsslin gwehlt woren as Bresidänt. Die Iberlegige sin noch ere Mitgliderumfrog 1972 ufgee wore un unter em Poppen het s derno ab 1975 ne starken Aastig vu dr Mitgliderzahle gee.
Anne 1972 het dr Füsslin e Chronik vum Laufemer Ortsdail St. Ilge publiziert.
Münchhausen (Oberelsass)
Gschìcht
Mìnkhüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1250 àls Muonchusen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mìnkhüse ìsch. Mìnkhüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mìnkhüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Meienheim
Maiene (frz. Meyenheim, dt. Meienheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Maiene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 780 àls Maginheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Maiene ìsch. Maiene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Maiene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Hutzelbrot
S Hutzelbrod isch a schwäbisch-alemannische Schbezialidäd. S hot au da Nama Kletzebrod, Schnitzbrod oder au Bierewecke, Berawegga. S Hutzelbrod geits zua Weihnachta. Onderm Nama Früchtebrod hot es au ausserhalb viele Freind gfonda ond wurd au s ganz Johr gessa.
Beschreibong
S Hutzelbrod isch a Brod mid Hutzla ond andre oihoimische trocknete Frücht wia Zwtschga ond Nüss. Älles was meh dren isch, ka nei, muas aber net.
Rezebd
Variazona geits viele. Dia oine nemmat Sauerdoig, dia andere deant no vrschiedene Alkoholsorta nei....
Om vo Mandla d Haut abzmacha, iberbriahd ma se, danoch ka ma se aus dr Haut drucka. Haselnüss strait ma uf a Backblech on schiabt se en an Bachofa mit 60 Grad. Da muass ma abr ufbasse, dass se net braun werdet. Nachara Weile platzet dia Häutle. Nochhelfa ka ma, indem ma se in am Küchahandduch anander reibt. Wenn d Nüss z alt send, gots nemme guat. Wenn ma d Frücht aus ara Obschtmischon ausliest (d Äpfel do dren ka ma et braucha) muass ma se abassa. Die trocknete Zwetscha, Hutzla ond Feiga über d Nacht von anander trennt en Wasser oiweicha (des Oiwoichwasser vo de Zwetscha braucht ma hinterher zom Bestreicha vo de Loible, s Wasser vo de andre kommt en Doig, soweit nedig). Wenn se woich send, schneidat ma d Frücht so kloi wia ma s mog.
Jetzat macht ma an normala Hefadoig mit emma Vordoigle. Will ma aussarom en Doigmantl, muass ma meh Doig macha, ogfähr om d Hälfte mehh. Drweil, bis dr Doig ganga isch, rühart ma d andere Zutata zemma, drmit se noche em Hutzelbrod gleichmässe verdoild send. Wann dr Doig soweit isch, schafft ma d Zutate en da Doig nei. Aus dr fertige Mischung macht mr kloine Loible. Dia Loible sottet it z groas sei, drmit se durbacket, vor se aussa z donkl send. No lässt ma se no amol a bissle gange. D fertige Loibla dekorierd ma mid de ganze Mandla (stärn- odr kreizförmig) ond benslt se mid am Eiwoichwassr vo de Zwetscha ei. No gohts auf ama gfetteta Blech en Bachofa, bei 180 Grad. D Bachzeid, ogfähr a Stond, häng au drvo a, wia feicht d Fillong isch ond wia gross d Loibla send. Zwischadue ka ma se no amol mid em Eiwoichwasser eibinsla ond gucka das dia Loible net z donkl werrat.
Tibère Vadi
Dr Tibère Vadi (* 5. August 1923 z Baasel; † 20. Juli 1983 z Baasel) isch e Baasler Archidekt und Partner im Archidekturbüro Rasser & Vadi gsi.
Dr Vadi isch dr Soon vom ene Archidekt und Baasler Beamte gsi. Er het e Bauzäichnerleer bi Bräuning, Leu, Dürig gmacht. Dört het er an dr Blaanig vom Baasler Bürgerspiddaal gschafft. Denn isch er für zwäi Joor uf Zug zum Alois Stadler. Spööter het er fümf Joor z Züüri gläbt und bim Eberhard Eidenbenz und bi Weideli und Müggler gschafft. Gliichzitig isch er Fachhörer an dr ETH Züüri gsi. 1949 isch er uf Bariis und het Kürs an dr Sorbonne gnoo.
Hutzelbrot
Dradiziona
S Hutzelbrod isch ebbas mit dem d oifache Leit, moischtens Baura, zue de Weihnachtsfeiertäg s normale Brod, des ma domols (manchesmol heit no) selbr bacha hot, zu ama Feschtessa gmacht henn. S Hutzelbrod wurd mit de Klopfernächt zsamma brocht.
Lideradurspura
En dr Geschichte vom „Stuttgarter Hutzelmännlein“ vom Eduard Mörike (1804–1875) kommt s Hutzlbrod als a bsondrs Vesper vor.