cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blue Fire Megacoaster
Fahrt
Als erschte fahrt dr Zug langsam us dr Station in dr Indoorberych. Noch ere zweifache Kurve haltet dr Zug a und d' Musik wird lüter. Sirene schälle und dr Zug beschleunigt vo 0 uf 100 km/h in 2.5 Sekunde. Es folgt e fascht 40 Meter hochi Steilkurve und dr Zug rast in der gröschti Katapultbahnlooping vo Europa.
Es folgt e zweifachi Rächtskurve und dr Zug haltet uf 27 Meter hoche Blockbrämse. Es folgt e Linksrolle, e Rächtsrolle und als Abschluss e 360 Grad Rächtsrolle.
Duggingen
Duggige (amtlig Duggingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Geographii
D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 586 Hektare, drvo si 30 % Landwirtschaftsflechi, 57 % Wald, 12 % Bauzone und 1 % unproduktivi Flechi.
Duggige isch wäge siiner ländlige Lag und de Zonevorschrifte e typischs Eifamiliehuusdorf. Die grosse voll erschlossene Baulandgebiet mache Duggige zur Zit zum ene attraktiven Ort für Zuezügler. D Landbriis si im Vergliich zu de benochberte Gmeinde Arlese und Aesch mit Quadratmeterbriis vo 400 bis 650 CHF moderat.
Wappe
Sit 1946 het Duggige en offiziells Wappe. Es zeigt en ufrächte, schwarze Bär mit rote Chralle und ere rote Zunge uf eme rote Dreibärg, vor goldigem Grund. Das isch s Wappe vo de Herre vo Bärefels und isch zum erste Mol im Johr 1305 offiziell erwähnt worde.
Bevölkerig
Zu de Duggiger Gschlechter ghöre d Familie Hofner, Ruetsch, Saladin und Zeugin, wo bis hüte im Dorf läbe. D Bevölkerig het in de letzte Johr wägen em riichlige Baulandaagebot stark zuegnoh. D Gmeind isch mit ihren Infrastrukture für e Bevölkerigszahl bis zu 1'600 Persone iigrichtet. D Bevölkerig z Duggige setzt sich us 14,8 % Usländer und 85,2 % Schwiizer zsämme.
Gschicht
1330 isch d Gmeind zum erste Mol urkundlig erwähnt worde as „Tuggingen“. Archeologischi Fund belegen aber, ass d Gegend scho vo de Römer besiidlet worden isch. Duggige het im Mittelalter zur Herrschaft vo Pfäffige und eso zum Fürstbistum Basel ghört. S Lääche hai vo 1330 aa d Ritter Jakob und Johannes vo Hofstette gha, zuesätzlig het dr Bischof Läächherre iigsetzt: d Herre vo Bärefels, vo Angestei und vo Thierstei. 1815 isch d Gmeind dur en Entscheid vom des Wiener Kongräss em Kanton Bärn zuegordnet worde. 1994 het er noch dr Gründig vom Kanton Jura zum Kanton Basel-Landschaft gwäggslet.
Verchehr
Duggige isch dur d Iisebahn, Regionallinie S 3, nume 15 Minute vo dr Stadt Basel, erschlosse. Die kantonali Autibahn H 18 goht bis zum Schloss Angestei und vo Duggige bruucht mä zwei Fahrminute für zum aanechoo. D Autibahn isch vo Riinech aa voll usbaut. Mä bruucht öbbe zäh Minute zum in d Stadt Basel z choo.
Selim I.
Dr Selim I. (* 10. Oktober 1470 z Amasya; † 21. Septämber 1520 bi Çorlu), mit em Biinaame, isch dr nünti Sultan vom Osmanische Riich gsi. Er het vom 24. April 1512 bis zu sim Dood im Joor 1520 regiert. Er isch dr erst osmanisch Herrscher gsi mit em Ditel „Diener vo de bäide Häiligdümer“.
Gschicht
Dr Selim het si Vater welle stürze und sich 1511 mit verbündete Tataredrubbe in Rumelie iimarschiert, isch aber vo dr Armee vo sim Vater bei Uğraşdere z Thrakie gschlaage worde. D Janitschare häi en aber witerhii understützt. So isch s em glunge, si Brueder Ahmed z schloo und er isch zum Oberbefäälshaaber vo dr Osmanische Armee ernennt worde. Am 24. April 1512 het dr Bayezid II. si Droon sim Soon müesse überloo und dä isch as Selim I. Sultan worde. Dr Bayezid bald druf uf dr Räis uf Dimotika gstorbe ooni dass mä wäiss wiso.
Dr Selim het denn sofort alli siini nooche Verwandte lo umbringe. Das isch denn under de Osmane gang und gääb gsi und dr Selim het usser sim Soon Süleyman, wo spööter Sultan Süleyman I. dr Brächtig worde isch, käini andere Chinder me gmacht, für dass son e Bruedermord nüm wurd bassiere.
Noch Egypte het er fast die ganzi arabischi Halbinsle underworfe und isch eso Herrscher über die häilige Stette vom Islam, Mekka und Medina worde. Vo denn aa het dr Selim au d Posiyion vom e Kalif iignoo.
Er het denn en Expedizion gege Rhodos afo vorberäite isch denn aber im Alter vo 46 Joor gstorbe., unweit des Ortes, an dem er die Truppen seines Vaters angegriffen hatte.
Wo dr Selim Sultan worden isch, het s Osmanische Riich e Flechi vo 2'375'000 Quadratkilometer ghaa. Acht Joor spööter isch s 6'557'000 Quadratkilometer grooss gsi. Sini milidäärische Erfolg si vo sinere Armeereform choo. Er het d Artillerii (Topçu) modärnisiert, d Macht vo de Janitschare verchliineret und e Flotte afo ufbaue. Dank sine Eroobrige z Asie und Afrika het di Soon Süleyman dr Rugge frei ghaa und d Osmane häi sich gege Öiropa chönne wände, was d Türkechrieg zur Folg ghaa het.
Persönligkäit
Dr Selim het under em Dichternaame Selimî hauptsächlig uf Persisch Gedicht gschriibe.
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater het e großi un e langi Vergangeheit un het sich ohni großi Unterbrächungen untere allene Reschiim kenne halte oder gschnäll wider ufrapple. D Grundlag drfir, d Volkssproch, dr Elsässisch Dialäkt, het sich bis noch em Zweite Wältgriäg kenne ohni großi Schäde hebe, egal eb d Herre z Paris oder z Berlin gsässe sin.
Uf d standardditsch un uf d franzesisch Dichtung un ihre Theater het drgege dr Staat, wu grad gherrscht het, kenne große Iifluss nämme – d Bildung in dr Staatssproche wird schliäßlig vum Staat bsorgt. Im Elsass het des gheiße: Wänn dr eint gherrscht het, het er im andere si Staatssproch versucht abzwurge.
1816 isch im Johann Arnold si "Pfingstmontag" rüskumme, e Luschtspiil in 5 Akt im Stroßburger Dialäkt. Wäge re Bsprächung dur dr Johann Wolfgang von Goethe isch des Stick zu Bekanntheit un Asähne im ganze ditsche Sprochgebiät kumme.
Mer mueß bim Elsässische Volkstheater s Elsässer Vereinstheater un s Elsässer Theater (Théâtre Alsacien) unterscheide.
S Elsässisch Volkstheater vu 1871 bis 1918
Kurz vor dr Iigliiderung vum Elsass ins Ditsch Rich ab 1871 isch d franzesisch Bildung un Dichtung bi dr junge Generation eweng in Gang un zu Beliäbtheit kumme gsii, wänn aü d Volkssproch noch Elsässerditsch gsii isch. Dr 70er Griäg het e Bruch brocht un e Macht an d Herrschaft brocht, wu im Franzesische feindlig gsunne gsii isch. Um 1890 rum het e neiji Generation dä Schock aber iberwunde gha, wu d Iigliiderung in s Ditsch Rich bedittet het un het gluegt, was kenne mer mache. Mer isch in ere Abwehrstellung gege d ditsch Herrschaft un ihri preißisch Vormacht gstande un het dr Dialäkt entdeckt – was nit heißt, ass es nit vorhär scho alliwiil emol Dialäkttheater gä het. Aber jetze ischs no politisch in dr Ufwind kumme. Starki Dichter sin in däre Afangszit ufdrätte – dr Gustav Stoskopf, dr Albert un dr Adolf Mathis.
Mer mueß Vereinstheater un Elsässer Theater unterscheide. S Vereinstheater isch ab dr 1890er Johr mit dr Arbeiterverein stark wore, ebefalls stark entwicklet het sich s konfessionäll Vereinstheater. Diä seige aber, no dr Verfasser vu dr „Das Elsass von 1870 – 1932“, nit iber e Mittelmaß nüskumme.
Orsingen-Nenzingen
Orsinge-Nenzinge (dt. Orsingen-Nenzingen ) isch e Gmai im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1871 bis 1918
S Elsässer Theater isch üs em intellektuälle Dichter- un Kinschlermilliee entstande. Anne 1898 hets z Stroßburg mit em „Ami Fritz“ vum Erckmann-Chatrian agfange un het im gliche Johr mit em „Herr Maire“ vum Stoskopf dr Erfolg no kenne steigere – d Lit sin begeischteret gsii, des Stick het „das lebendige zeitgenössische Elsass“ dargstellt un isch as „das elsässische Stammesdebüt“ gfiirt wore. Aü z Milhüüse, z Colmer, z Dànn, z Gabwiller, un z Hàwenau sin bal druf oder eweng speter Elsässer Theater grindet wore. Witteri taläntiärti Dichter sin ufdrätte. S sin aü „Kindermärel“ un „Singspiil“ ufgfiährt wore.
Orsingen-Nenzingen
Geografi
D Gmarkig vo Orsinge-Nenzinge setzt sich zämme us 47,3 % landwirtschaftlicher Flechi, 34 % Wald, 17,3 % Sidligsflechi un 1,4 % suschtiger Flechi.
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1871 bis 1918
Bi dr 50. Uffiährung (!) vu „D’r Herr Maire“ het dr Kaiser Wilhelm II. zuegluegt un dr Stoskopf mit eme Orde üszeichnet. Aber d ditsch Effentligkeit het sich keini Illusione driiber gmacht, ass diä ganz Dialäktrichtung – Dialäkttheater un Dialäktdichtung – sich abkapsle will un d Machthaber ablähnt. Dr Kaiser isch drno aü wäge sinere Geschte gritisiärt wore.
Orsingen-Nenzingen
Gmaindsgliiderig
Zue Orsinge-Nenzinge ghere d Ortsdail Orsinge un Nenzinge.
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1871 bis 1918
Näbe dr Stremung, wu dr Dialäkt hochghobe het, hets in dr 1890er Johr aü e Richtung gha, wu sich zwar mit ihre Theme uf s Elsass bezoge het, wu aber dr Dialäkt bewusst abglähnt het un Aschluss an d ditsch Literatürszene gsuecht het. Des isch dr „Alsabund“ mit sinere Zitschrift „Erwinia“ gsii. Zu däm ghert dr Friedrich Lienhard, wu gsamtditschi Bedittung erreicht hat. E anderi Gruppe het sich um d Johrhunderwändi um d Zitschrift „Der Stürmer“ gsammlet gha, bi däne het dr René Schickele dr Ton agä. Dr "Stürmer" het vu dr erschte Stund a mit em "Elsässer Theater streng ästhetisch abgerechnet".
Orsingen-Nenzingen
Gschicht
Nenzinge isch zum erschte Mol gnännt worre anne 839 als Nancingas, Orsinge anne 1094.
Christkindelsmärik
Dr „Christkindelsmärik“ isch dr speziell Johrmärik, wo ze Strosburi jeds Johr in dr Adventszit un uem Wihnàchte (!) ghàlte wurd, un wo bsundrs Spielsàche, Chrischtbaamschmuck und wihnàchtlichi Dekoràtione, dekorativ Objekte üss'm Artisanat, 'm Kunschthàndwerik un àndri klein (un zuem Deil gross) Gschenke, Wihnàchtsbredele un -gebäck un àndri wihnàchtlichi Speise, typischrwis mit Vin chaud (Glühwin) vrköift were. Dr Strosburjr Chrischtkindelsmärik fàngt jeds Johr àm erschte Adventssamschdaa àn un geht jetz, zitr e pààr Johr, bis zuem Owe vum 31. Dezembr. 'R wurd aach hitzedaas untr sinem elsassische Nàmme vrànstàltet, wi'r traditionel (mit e kleini Änderung) schun zitr 1570 het. De frànzeesch Iwwrsetzung isch „marché de l’Enfant-Jésus“, àwwr 'r wurd, aach ze Frànkrich, wo'r làngi Zit dr einzig vum gànze Lànd gsin isch, àls „Christkindelsmärik (marché de noël de Strasbourg)“ touristisch bekànnt gmàcht. De Stàdt Strosburi vrleiht sich met derer Inschtitution un Tràdition im Rucke e witere Haaptstàdtfunktion: „Strasbourg - capitale de noël“! Dr Chrischtkindelsmärik zieht jeds Johr geje zwei Millione Bsuechr üss dr gànz Welt àn - un stellt so e wichtich (touristisch) Wirtschàftsfakter fer de Stàdt dar.
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1918 bis 1940
Dr Erscht Wältgriäg un d Iigliiderung vum Elsass in dr franzesisch Staat hän wider e Bruch brocht. S Schriftditsch, d Sproch vum Gegner, isch jetz in Verruef grote. In effentlige Theater ischs johrelang verbotte gsii, standardditschi Sticker ufzfiähre. Scho gar nit hän kenne „üsländischi“ Gaschtspiil stattfinde – do isch aü s Basler Stadttheater drvu betroffe gsii, s Friiburger Stadttheater sowiso.
Orsingen-Nenzingen
Verwaltig
Orsinge-Nenzinge het mit dr Stadt Stocke un dr Gmaine Bodme-Ludwigshaffe, Eigeltinge, Hochefels un Mühlinge e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Christkindelsmärik
Dr Strosburjer Chrischtkindelsmärik steht in de Tradition vun de Wihnàchtsmärike, wo bsundrs im ditschsproochige Rüüm bsteht (une spécificité du monde germanique) un wo aach Advent(s)markt odr Glühweinmarkt odr nooch lokali Spezialitäte zem Bispiil ze Aache Printenmarkt gheisse were. Dr beriehmtescht - un sehr àlt - isch wohl där vun Nüreberi, do heisst'r Christkindlesmarkt. Aach in àndri Städt isch dr Nàmme etwa àls Christkindlmarkt odr Christkindlemarkt vrbreitet. Dr Nüremberjr isch àwwr nit emols aanr vun d'älteschte. Frànkfurt, Dresde, Minche odr Wien gehn noch widdrsch zerück. Un aach dr Strosburjer Chrischtkindelsmärik isch aanr vun d'älteschte, wo de Tradition noch bis vor'm Nàmme bis in's Mittelàlter zerückgeht. Dodemit isch'r newwe'm Chrischtbaam e wichtijr Teil vun de Wihnàchtstraditione vum Elsàss, wo e grossr Influss ghet hàn, aach wenn mr meischt nit weiss, vun wo's komme-n-isch.
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1918 bis 1940
Statt däm sin franzesischi Sticker gspiilt wore. Diä hän aber nit kenne ihre Afangserfolg ufrächt halte, s Inträssi isch abbrocklet. Zuedän hän jo viil s Franzesisch nit oder nit guet verstande. As Üswäg het mer dr Dialäkt agsähne.
Orsingen-Nenzingen
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Orsinge-Nenzinge isch dr Bernhard Volk.
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1918 bis 1940
D Autore vu „Das Elsass von 1870 – 1932“ wiise druf ani, ass des nit üs eme elsässische Bewußtsii rüs gschähne isch. D erscht Wälle vu Dialäkttheater seig in ere „patriotische Form“ ufgwallt, d zweit heb sich dur e „rücksichtslose Verulkung alles Deutschen“ üszeichnent. Vu 1918 bis 1926 sin vu Sticker 50 Autore Sticker 70 neiji Dialäkttheaterstickli gschriibe wore. Drnäbe hebs Arbeite gä, wu nit vu dr Politik agstachlet gsii sin; gueti Volkssticker hebe gschriibe dr Fuchs, Katz, Deutsch, Buchert, Rieffel-Haniel, Grunder, Will, Michel, Bobb un dr Naegelen. Bsunders rüsgragt hän dr Milhüüsemer Victor Schmitt, dr Stroßburger Georges Baumann und dr F. Bastian – diä letschte Zwee hän fir s Elsässer Theater aü Wihnächtsmärli gschriibe.
Orsingen-Nenzingen
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1918 bis 1940
Zu dr Autore, wu fir s Vereinstheater gschriibe hän un rüssrage, ka mer dr Andrès, dr Geiger, dr Oswald, dr Schmidlin, dr Stintzi un dr Trarbach zelle.
Orsingen-Nenzingen
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Orsinge-Nenzinge ghert zum Bodeseealemannisch.
Elsässisches Volkstheater
S Elsässisch Volkstheater vu 1918 bis 1940
Noch 1918 sin e Hüffe Elsässer ins Exil gange. Eine vun ene, dr Desiré Lutz, het anne 1924 z Friiburg im Briisgaü s "Elsässisches Theater Freiburg" grindet, wu noch em 2. Wältgriäg - alliwiil no unter dr Leitung vum Lutz - in "Alemannische Heimatbühne" un noch speter in "Alemannische Bühne Freiburg" umdaift wore isch.
S Elsässisch Volkstheater vu 1940 bis 1945
Während dr Bsatzung vum Elsass dur s nationalsozialischtisch Ditschland isch s Franzesisch sträng unterdruckt wore, d Nazi hän aber aü dr elsässisch Dialäkt un s Elsässisch Volkstheater mit Argwohn agluegt.
S Elsässisch Volkstheater vu 1945 bis hit
Noch em Zweite Wältgriäg isch dr nägscht groß Bruch kumme - jetze isch d Ditsch Standardsproch, aber aü dr elsässisch Dialäkt in Verruef kumme un in d Nechi vu dr Nazi gstellt wore. Aber d Dradition vum elsässische Volkstheater isch muetig witergfiährt wore; hit ischs Theater eins vu dr entscheidende Refugiä, wu fir dr alemannisch Dialäkt im Elsass no vorhande sin.
In viile Ortschafte hets alliwiil no un wiider Vereinstheater, wu alli Johr ei oder zwei Sticker iistüdiäre un bsunders in dr Wintersaison spiile. In gleinere Ortschafte hets viilmol numme zwo oder nit viil meh Uffiährige vum e Stick. Bsunders in Stedt un in greßere Ortschafte schafft s Elsässer Theater witter. Mer verlengeret d Richwitti un d Zahl vu dr Uffiährige ab un zue, mit däm, ass mer Gaschtspiil in andere Ortschafte macht.
Anne 2003 hets no Sticker 200 elsässischi Dialäkttheatergruppe gha.
D Theme vu dr Theaterstickli sin s meischtmol gspässigi Begäbeheite üs em alldäglige Läbe, bsunders üs em Familiäläbe un üs dr Zit vu dr erschte oder zweite Liäbi. Drnäbe gits, bsunders in greßere Theater, sältener aü Sticker mit politischem Hintergrund wiä "Enfin ..., redde m'r nimm devun", e Stick vum Germain Miller, wu zletscht im Spotjohr 2008 z Milhüüse vum Théâtre Saint Fridolin gspiilt wore isch. Des "Enfin ..., redde m'r nit devun" isch zum e Klassiker wore, aber aü alti Glassiker wär no gspiilt, so zum Biispiil im Stoskopf si "In's Ropfer's Apathek", wu 1987 z Biäse (Théâtre Alsacien de Biesheim) gspiilt wore isch. S Stick "D'r Hansi" isch e witters Biispiil fir Elsässer Theater, wu ghobini Unterhaltig will bringe. Dr René Vogel, dr Bräsidänt vum Elsässer Theater z Colmer, het am 1. März 2009 bi dr Premiäri gsait, ass mer zeige will, ass es nit numme Lachsache git, nai, "mir Elsässer hän aü Kültür". Im Stick "D'r Hansi" gohts ums Läbe vum Jean-Jacques Waltz.
Fir d Schaüspiiler bedittet e Theater iistüdiäre un vorfiähre e gwaltigi Schuelung in dr eigene Sproch, wu suscht niäne gferderet oder viilmol nit duldet wird. As Publikum wäre vor allem elteri Lit agsproche un erreicht, wu no guet Elsässisch verstehn un schwätze, aber aü esonigi, wu s Elsässisch nimmi viil oder nimmi guet schwätze. Was s Théâtre Alsacien z Colmer schibt, losst sich fir alli Theater sage:
In einzelne Theatergruppe sin fir diä Junge agsdra Dialäktkurs iigrichtet, wu si kenne Elsässisch lehre oder verbessere. Einzelni Nochwugschaüspiiler lehre ägsdra firs Theaterspiile Elsässisch, so z Milhüüse bim Sankt-Fridolin-Theater.
Ungarische Dialekte
Di ungarischi Sproch hät mehreri Dialäkt, wo sich meistens numme in de Ussproch underscheide. Numme sälli in abglägene Gebiet bilde do e Usnahm, do ghöre vor allem d Csángós z Rumänie dezüe. Di meiste Ungare chönne sich aber ohni größeri Problem verstoh.
Je noch Ydeilig litt d'Zahl vo de Dialäkt zwüsche acht und zäh. In de Ydeilig noch acht Dialäkt werre de Tschango- und de sybebürgisch Dialäkt zum „Ostdialäkt“ (keleti) und de Süddransdanubisch und de Süddiefebeni-Dialäkt zum „Süddialäkt“ (déli) zämmegfasst. Uff de Charte und in de folgende Liste werre Dialäktpaar, wo di züeghörige Dialäkt deilwis als selbständig aglüegt werre, mit de Büechstabe a und b kännzeichnet (in Chlammere jewyls de ungarisch Name):
1. Westdialäkt (nyugati), 2. Mitteldransdanubisch (közép-dunántúli), 3. Süddialäkt (déli), devo 4. Theißdialäkt (tiszai), 5. Nordwest- oder Palóczedialäkt (északnyugati bzw. palóc), 6. Nordostdialäkt (északkeleti), 7. Mittelsybebürgischi Dialäkt (mezőségi), 8. Ostdialäkt (keleti), devo
S Büech A mai magyar nyelvjárások („di ungarische Dialäkt vo hütt“) vom Samu Imre und em László Deme zällt usserdem näbe de zäh „chlare“ Dialäkt 18 gmischti Dialäkt uff.
Di Ungarischi Schriftsproch baut hauptsächlig uff em Nordostdialäkt uff, si enthaltet aber au Elemänt uss andere Dialäkt.
Gschicht
Di ungarische Dialäkt könne gschichtlig gseh nit mit de dütsche vergliche werre. Im hüttige dütschsprochige Gebiet hät s friehner Stämm wie Alemanne, Bayre, Sachse und anderi ge, wo vo Stamm zu Stamm e anderi Variation vo de Sproch gschwätzt hän. D Entwicklig vom Ungarische isch e bitz anderscht verloffe. D Ungare hän sich erscht im 9. Johrhundert dört agsydelt, wo si hütt sin. S Volk hät sällemols uss 7 Stämm bstande, wo sich ihri Sprochvariatione underenand underschyde hän. Erscht dörtmols hän Dialäkt agfange under em Yfluss vo benochberte Länder, vo Migratione und gschichtlige Ereigniss z entstoh. Dialäkt, wo noch an de ungarische Gränze liige und sällewäg Lehnwörter uss de benochberte Sproche uffgnoh hän, nännt mer „peremnyelvjárások“, was sich öbbe als „Randdialäkt“ übersetze losst. Mer hät allerdings scho im 11. Johrhundert versüecht, alli Yflüss vo Främdsproche z vertrybe.
Forschigsgschicht
Di Glehrte hänn sich in de Zit vum moderne Ungarisch (ab 1772) aagfange mit de ungarische Dialäkt befasse. Im Zug vu de Sprocherneuerigs-Bewegig in de erschte Hälfti vum 19. Johrhundert, wu unter anderem d'Ersetzig vu latiinische un dütsche Främdwörter zum Ziil gha hät, sin au Wörter us verschidene Dialäkt in di neui Standardsproch entlehnt wore. Sällemols isch s erscht Dialäktwörterbüech vum Ungarische erschine (Magyar Tájszótár), wu vu de Ungarische Akademii für Wüsseschaft (MTA) veröffentligt wore-n-isch.
Di erschti wüsseschaftligi Arbet yber des Thema isch im Johr 1934 z Budapest erschyne. Säll Werk vom Antal Horger (A magyar nyelvjárások) hät au diachronischi Faktore, d. h. d Variatione vo de Sproch detailliert behandelt.
1968–77 isch e witers Werk zu dem Thema entstande, de Ungarisch Sprochatlas (A magyar nyelvjárások atlasza). Er bildet d Grundlag vo de ungarische Dialektology; zwüsche 1995 un 2004 hät s Büech A romániai magyar nyelvjárások atlasza (De rumänisch-ungarisch Dialäktatlas) en um d Variante vo Rumänie ergänzt.
Süddialäkt
Vo de Lexik her git s innerhalb vom Dialäktgebiet größeri Underschyd, wyl s während de Bsetzig durch s osmanische Rych entvölkert und neu besydelt worre isch. Phonetischi Hauptmerkmol sin d Verschiebige
Hüttigi Situation
Sit de zweite Hälfti vom 19. Johrhundert verliere d'Dialäkt ihri Bsunderheite immer meh under em Yfluss vo de Standardsproch, wo durch d'Medie, di gschribeni Sproch usw. bständig isch. Si sin im Allgemeine uff em Land no witer verbreitet wie in de Städt und ihri Verwändig hängt au vo de familiäre bzw. soziale Situation vo de Lüt ab. Di hüttigi Umgangssproch („köznyelv“) gchännt hauptsächlig no di phonologische Merkmol vo de Dialäkt, regional charakterisdischi Wörter sin numme no wenig in Gebruch. Au in gschribener Form findet mer d'Dialäkt sälte.
Sarnersee
Dr Sarnersee isch en 7.5 km² grosse See i dr Zentralschwiiz im Kanton Obwalde. Er erschtreckt sich in Südwescht-Nordoscht-Richtig, isch ungefähr 6 km lang und hät e mittleri Breiti vo 1.3 km. Di mittleri Seehöchi liit uf 469 m ü. M., dr tüüfschti Punkt vom Seegrund uf 418 m ü. M., was ere maximale Tüüfi vo 51 m entschpricht.
Laag
Dr See liit imeme vo de iisziitliche Gletscher uusgschliffene breite Tal. Er isch iibettet zwüsched de Höhezüüge vo Jänzi (bis 1738 m ü. M.) im Nordweschte und Arnigrat (bis 2105 m ü. M.) im Südoschten. Siini Ufer sind überwiigend flach, schteileri Ufer gits nur am Süüdeggä sowie im Nordweschte. Dr südlichi Zuefluss vom Sarnersee isch dr Dreiwässerkanal, wo s Wasser vom Lauibach, vo dr Aa (us em Lungeresee) und vo dr Chliine Melchaa mit sich füehrt. Wiiteri Zueflüss sind dr Schteinibach vo Weschte und di Grossi Melchaa vo Oschte. Bi Saarne am Nordoschtufer verlaat d Sarner Aa de See.
Gschicht
I dr Periode nach dr letschte Iisziit isch dr Sarnersee Teil vom hütige Vierwaldstättersee. Er hät de hinterschti Abschnitt vo dr Alpnacher Bucht bildet. Im Lauf vo dr Ziit händ aber di Grossi und die Chliini Schliere sowie di Grossi Melchaa viil Gschieb herägfüehrt und händ Schwemmchegel uufbaut, so dass es zunere Abschnüerig und nachfolgende Uufschtauig vom Sarnersees choo isch. Hüt liit dr Seeschpiegel vom Sarnersee 35 m über demjenige vom Vierwaldstättersee.
Verfassung
D Verfassig vomne Schtaat tuet d rächtlichi Grundlag vo däm Schtaat feschtlege. D Verfassig schriibt zum Biischpil vor, weli Regierigs- und Verwaltigsform de Schtaat hät.
I einige Schtaate isch d Verfassig es schriftlichs Dokumänt, i andere, zum Biischpil in Großbritannie, beschtaht sie us einere Folg vo gschichtlich gwachsene Gsetztegscht, diä zämme d momentani Verfassig darschtelle tuet. In Israel, wo s Rächtswäse wägem britische Mandat uf anglosächsische Draditione berueht, stoosst d Idee von erä Verfassig bi ultrareligiöse Jude uf Widerstand, wil si nume s Wort vo Gott, so wie s in dr Bible überdrait isch, as Verfassig akzeptiere. D Knesset, s israelische Parlamänt, het ä Reihe vo Grundgsetz verabschiidet mit dr Absicht, die schlussändlig zun erä Verfassig zsämmezfasse.
Allgemeins
E Verfassig im formelle Sinn isch e zivilisatorischi Errungeschaft, wo grundlegändi Rächt und Pflichte im Gmeinwese mit Rächtssicherheit tuet regle.
Am 3. Mai 1791 isch z Pole d erschti demokratischi Verfassig in Europa verabschiedet worde, d zweiti uf de Wält nach de Vereinigte Schtaate. De 3. Mai isch in Pole immer no en nationale Fiirtyg.
I vilne Schtaate gits Verwaltigsgricht. Diä tüend feschtschtelle, ob einzelni Gsetzt oder Regierigssbefehl d Verfassig nöd tüed verletze. (lueg Bundesverfassigsgricht in Dütschland oder de Supreme Court of the United States; diä Funktione ninnt i de Länder, biischpielswis in Breme, de Verfassigssgrichtshof oder au Schtaatsgrichtshof wahr). I de iranische Verfassig hät de sogennanti Wächterrat d Funktion vomene Verfassigsgricht mit letzschter Kompetänz i allne Entscheidige. Er trifft sini Entscheidige ufgrund dä imamitische Form vo dä Scharia. lueg au islamischi Rächtsschuele.
E zwenig witreichendi Regle vo Zueschtändigkeite und Verwaltigsabläuf chann zunere Verfassigschrise füehre.
Under äm Schlagwort „äng:corporate government“ fanged au Firmene a, sich e Verfassig zgäh, demit e grösseri Transparänz gägeüber Eigetümer und Mitarbeiter entschtaht.
Dütschland
Hauptartikel: Landesverfassig
Öschterriich
lueg au: Öschterriich, Gschicht Öschterriich
Call of Duty: Modern Warfare 2
Call of Duty Modern Warfare 2 isch en Taktik-Shooter vo Infinity Ward. Es isch am 10. Novämber 2009 vo Activision für de PC, d´Xbox 360 und d´PlayStation 3 veröffentlicht worde. Das Spiel isch en diräkti Fortsetzig vom Vorgänger Call of Duty 4 Modern Warfare wo au vom glieche Entwickler stammt. Das Spiel isch vo de USK prüeft worde und wird ide Schwiiz gschnitte und ab 18 erhältlich sii. D`Entwickligschoste beträgid öpe uf rund 200 Millionä US-Dollar.
Handlig
Im neue Teil vo de meistverchaufte Shooterserie Call of Duty wird d´Gschicht vo Call of Duty 4 Modern Warfare fortgsetzt. 5 Jahr nochem Tod vom Ultranationalischt Imran Zhakaev (Russland) stiegt de Spieler id Huut vom US Army Ranger Joseph Allen. De Joseph Allen isch en Teil vo de Multinationale Eliteeinheit "Task Force 141". De Captain isch de "Soap" MacTavish, d`Houptperson im Call of Duty 4 Modern Warfare.
Nochem Tod vom Imran Zhakaev wird de skrupellose Makarov zum Afüerer anerkannt. De Kommandeur vo de TaskForce 141 General Sheperd het de Joseph Allen zumene Undercover-Iisatz rekrutiert. Er wird id Organisation vom Makarov igschleust. Aber währendem Aschlag ufe Flughafe in Moskau wird er vo Makarov tötet und als Sündebock zruggglaa um d´Beziehige zwische Russland und de USA z´verschlechtere. Er brucht nur es Symbol um Krieg zverlange und en Terroraschlag mit amerikanische Unterstützig isch en Grund gnueg.
Gliechziitig infiltrierit de Captain Soap MacTavisch und de Sgt. Gary "Roach" Sanderson vo de TaskForce en Luftwaffestützpunkt z´Kasachstan um es Freund-Feind-Modul vomene abgstürzte US-Satellit z´berge. De Makarov, wo en Krieg zwische Russland und de USA azettlet het, dür de Aschlag ufe Flughafe in Moskau wo vieli zivili Opfer gforderet het, startet mit massivi Luftagriff gege d´USA. De Spieler de James Ramirez und sis Team verteidigid gege d´ernormi Astürm vo russischi Soldate in Washington D.C.
Währenddesse suecht d´TaskForce 141 i de Favelas vo Rio de Janeiro noch Informatione zu Makarov. Aber wil det alli Spure nüt gnützt hend entscheidet de Captain Soap MacTavish de Gfangnig 627 (meischtverhasste Feind vom Makarov) imene russische Gulag zbefriee. De Gfangnig 627 isch wied TaskForce vorort grettet hend de Captain Price. Gmeinsam glingt d´Flucht usem Gulag und sie kaperid es Atom-U-Boot um en Interkontinentalrakete über d´Erdatmosphäre vo Washington D.C explodiere zlaa. Die Rakete zerstört mit emene Impuls dgsamti Elektronik vo Amerika um de Asturm z´mildere.
Am Endi vo de Gschicht stellt sich use dass de General Sheperd de Makarov agheuert het und er will alli Beteiligti wied TaskForce 141 uslösche um alli Bewiis z´vernichte. De Captain Price und Soap sind ihm aber uf de Spur und tötid ihn nachere Verfolgigsjagd.
Infinity Ward
Infinity Ward isch en US-amerikanische Spielentwickler. Das Unternehme isch im Auguscht 2001 vo de ehemalige Entwickler vo Medal of Honor (ebefalls en Shooter) gründet worde. Gleitet wird Infinity Ward vom Mitbegründer Grant Collier. Call of Duty, die erscht Veröffentlichung vo Infinity Ward het zahlriichi Uuszeichnige becho als beschtes Spiel. Modern Warfare 2 het mit 4.7 Millione verkaufte Exemplar ide erschte 24 Stund en Verkaufsrekord.
Witeri Titel:
Gameplay
Neui Funktione sind zum Biispiel s´glichziitige Benutze vo zwei Waffe und das Werfe vo Messer. D´Funktion us de Deckig use z´spähe isch aber entfernt worde. Im Spiel werdid sehr abwechsligsriichi Schauplätz zeigt. Unter anderem in Russland, im Kaukaus, Rio de Janeiro und in Washington D.C.. Neb de Kampagne beinhaltet das Spiel au nu d´Funktion "Spezialeinheit". Es sind Missione wo ide Kampagne ebefalls zfinde sind. Aber me cha die Missione in "Spezialeinheit" au szweite i 3 verschiednigi Schwierigkeitsgrad z´spiele. Im Singleplayer wie au im Multiplayer chamer jetz au de neu Riot Shield nutze. Es isch es Schutzschild wo de Spieler vor Explosione und Schüss schützt. S´Riot Shield isch en taktischi Unterstützig vorallem für im Multiplayer.
The Carpenters
The Carpenters sin e US-amerikanisch Pop-Duo gsii. Bstande isch s us dr Gschwischter Richard Carpenter (* 15. Oktober 1946 z New Haven, Connecticut) un Karen Anne Carpenter (* 2. Merz 1950 z New Haven, Connecticut; † 4. Februar 1983 z Downey, Kalifornie). D Carpenters hän dr Hegschtpunkt vu ire Karriere in dr 1970er Johr ghaa.
Call of Duty: Modern Warfare 2
Multiplayer
De Multiplayer isch im Prinzip es Update vom Vorgänger Call of Duty 4. Dur verschiednigi Leistige sammlet de Spieler Erfahrigspünkt und cha zwüsche de Levels ufstiige. Je nach Level gids au immer meh Waffe und Zuebehör zum friischalte. Neu isch aber dass mer neui Belohnige bechund für Abschussserie. Zum Biispiel chamer nach 11 Abschüss en Luftschlag afordere. Äbefalls debie sind zude Spezialfähigkeite (Perks) au nu en fortgschrittniti Variante. Die gröscht Änderig isch, dass alli Server uf persönlichi Computer sind. I jedem Match isch 1 Spieler de (Host). Um Lags zvermeide wechslet de Host je nach Internetverbindig. Uf de Xbox 360 und de PlayStation3 cha mer neb de Standard Asicht (First Person) au ide externi Asicht (Third-Person) spiele.
Prestige-Modus
Wenn de Spieler d´Multiplayer Kampagne uf Rang 70 abgschlosse isch, bechunt mer bim 2. Durchlauf es Prestige Symbol. Das cha insgesamt 10 mal wiederholt werde. Es werdid Herusforderige friigschalte, wie au verschiedeni Emblems und anderi Funktione.
Technik
Das Spiel basiert uf de grafisch Stufe vo Call of Duty 4 Modern Warfare und het sich darum nur wenig veränderet. Infinity Ward setzt weniger ufd Grafik sondern eher, dass alli Spieler au mitemene leistigschwache PC das Spiel spiele chönt. Verbesseret sind vorallem d´Partikeleffekt und au Charakter- und Waffemodelle sind ufgwertet worde. Äbefalls neu sind zahlriichi Gägäständ wo dur Beschuss explodierid, en vergrösserti Spielwält wo am Spieler taktischi Freiheit gid und weniger linear gstaltet sind. En witeri Neuerig isch die Steampflicht. Das heisst, dass alli Spieler uf Steam agmeldet münd sii und über en Verifikationscode verfüege münd. Das verhindert d´Beteiligung vo de Spieler mitenere illegale Version. Als Anti-Cheat-Tool isch fungiert ez es Steam-Tool und nümme wie bi Call of Duty: Modern Warfare Punkbuster.
Musigg und Sprächer
De Hollywood-Komponischt Hans Zimmer het d´Musigg zu Modern Warfare 2 produziert. De dütsch Musiker isch au beteiligt a Filme wie "Gladiator" und "Der König der Löwen".
D´Sprächer:
Rezension
Gamestar: 89/100
4Players: 88/100
PC Games: 88/100
Kritik
Vorallem d´Flughafeszene isch kritisiert worde. Vieli Spieleziitschrifte schriebit vo de Hemmigslosigkeit es Flughafe-Massaker z´zeige. Nid nur s´übertriebe dargstellte Bluet isch kritisiert worde, sondern au d´Motivation dehinder. Infinity Ward zeigt wie grausam de Terrorismus cha sii und me luegt debie teilnahmslos zue ohni iigriife zchönne. D´Flughafemission (Ke Russisch) isch aber überspringbar und i anderne Länder sogar verbote worde. Au ade Gschicht hapereds. Das dütsche Spielmagazin "Spieletipps" schriebt, dass d´Story löchrig isch wie en Schwiizer Chääs. D´Gschicht dient nume dezue d´einzelni Levels zemezhalte. Es anders Spielmagazin schriebt, dass die Kombination zwüsche pauselose Action, ruhigi Passage und die perfekt inszenierti Gschicht wieder mal s´Könne vo de Spielentwickler zeigt.
Minimalismus (Kunst)
Dr Minimalismus oder änglisch Minimal Art isch e Kunstströömig in dr Bildende Kunst (Moolerei, Bildhauerei, Objektkunst), wo in de früeje 1960er Joor in de USA as Geegebeweegig zur gestische Moolerei vom Abstrakte Expressionismus entstande isch. In dr Archidekduur isch er sit de 1980er Joor verdräte. Dr Minimalismus sträbt noch Objektividäät, schematischer Klaarhäit, und Logik und will alles Persönlige entfärne. Tüpisch für Skulptuure und Objekt vom Minimalismus isch, ass si uf s Äifache und Übersichtlige reduziert si, mäistens uf geometrischi Grundstruktuure (sogenannti Primary Structures), wo sich hüfig seriell widerhoole. Die industrielli Brodukzioon und dr Iisatz vo Fertigbrodukt (z. B. Stäi- und Metallblättli (Carl Andre), Neonrööre (Dan Flavin), Staalrääme (Donald Judd), oder die überdimensionaali Vergröösserig (Ronald Bladen, Tony Smith) si vilmol Kennzäiche. So si äigeni Ordnige entstande mit iire äigene Reegle und Gsetz, wo mit Geegesätz wie Aafang und Ändi, voll und leer, operiert häi. Verdräter vo dr minimalistische Skulptuur si dr John McCracken, dr Sol LeWitt, dr Walter De Maria, dr Robert Morris, dr Larry Bell, d Anne Truitt und dr Fred Sandback. Zwar si au in dr Moolerei Farbe und Forme uf s Äifachste reduziert worde (uf Grundstruktuure, monochromi und geometrischi Flechene), wird dr Minimalismus vor allem bi dr dreidimensionaale Kunst aagwändet.  Wichdigi Wäägberäiter vo dere moolerische Kunstuffassig, wo vo konstruktivistische Vorstellige usgange si, si dr James Rosenquist, dr Ellsworth Kelly, dr Frank Stella, d Jo Baer oder d Agnes Martin.
Dr Begriff isch 1965 vom britische Filosof und Kunstkritiker Richard Wollheim in sim Essey Minimal Art (in: Art Magazine, Januar 1965) brägt worde, wo sich allerdings uf en anderi Kunst bezooge het. Au dr Donald Judd isch wichdig für d Bildig vom Begriff gsi. Noch sinere Vorstellig isch s drum gange, dr Farb e blastischi Form z gee und so in dr Ruum iine z wirke (vgl. Judds Artikel Specific Objects, 1965). Die „Inszenierig“ in dr Ruum iine het au e maassgääblige Iifluss uf d Entwicklig vo dr postmodärne Konzept- und Akzioonskunst ghaa.
Dr Minimalismus isch as e speziell amerikanischi Kunstbeweegig verstande worde, wo brobiert het, sich vo öiropäische Dradizioone wie öbbe em Konstruktivismus, dr Konkrete Kunst und dr Moolerei am Bauhuus abzgränze. Mit gliichem Rächt chönnt mä dr Begriff für s Wärk vo öiropäische Bildhauer bruuche, wo mit geometrische Struktuure schaffe, wie dr Max Bill, dr Erwin Heerich, dr Peter Roehr oder dr Ulrich Rückriem. 1969 si Wärk vo dr amerikanische Minimal-Art zum erste Mol in ere Usstelligs-Turnee mit Stazioone z Düsseldorf und z Berlin in Dütschland presentiert worde. In dr Archidekduur und dr Landschaftsarchidekduur vom 20. Joorhundert het dr Minimalismus, bsundrigs d Skulpture vom Donald Judd, Carl Andre und Sol LeWitt, näbe dr Land Art wäge siner starke rüümlige Usdruckskraft zu de wichdigste Inspirazionskwelle zelt, und si Iifluss cha mä no bis hüte spüüre.
Wäägberäitend für d Minimalismus-Ströömig isch d Usstellig Primary Structures gsi, wo 1966 im Jüdische Museum z Nöi York stattgfunde het.
Salmbach
Sàlembàch (frz. Salmbach, dt. Salmbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Wie vìle Derfel ìm Elsàss ìsch àui Sàlembàch prägt vun dr vìle Fàchwarkhiser, wie noch erhàlte sìn.
Geogràfi
S Dorf Sàlembàch lijt zwìsche Niderlauterbach und Schlatel àn dr D 244. Ìn d sìdlige Nochberderfer Sije und Owerlauterbàch gìt s àui direkte Stroßeverbindunge.
Gschìcht
Sàlembàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1049.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Sàlembàch ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Pfäffikersee
De Pfäffikersee isch en 3,3 km² grosse See im Zürcher Oberland, Schwiiz. S Iizugsgebiet isch 40 km² gross. Er liit inere Talänki im Weschte vo de Hügel im Zürcher Oberland. De See isch i Nord-Süd-Richtig zwüsched Pfäffike ZH und Wetzike. Er isch 2,5 km lang und im Schnitt 1,3 km breit. De mittleri Seeschpiegel isch uf. De tüüfschti Punkt vom Seeboden isch uf 501 m ü. M.. De See isch aso 36 m tüüf; im Durchschnitt aber nume 18,5 m.
De Chämtnerbach, wo d Quäle im weschtliche Tössbergland zwüsched Bäretschwil und Fischetaal häd, isch de äinzig Zuefluss vom Pfäffiekersee. De Chämtnerbach isch öppe 8 km lang. D Mündig isch im Südoschte vom See bi de Badi vo Auslike. D Aa verlaat de See wider richtig Süüde und flüüsst zum Griifesee. S Seeufer isch uf allne Siite usser im Weschte sehr flach.
De See ghört zu Pfäffike, Seegräbe und Wetzike. De alti Ortschern vo Pfäffike isch nööch am Nordufer. S Puuredorf Seegräbe isch im Südweschte. Robehuuse, e frünerigie Zivilgmäind vo Wetzike, isch im Süüde. Im Gebiet um de Pfäffikersee händ scho i de Jungschteiziit Lüüt gwont. Vo dene hät mer vil Reschte gfunde. Die sind us de ur- und früehgschichtliche Ziit (Pfahlboute).
Entschteig
De Pfäffikersee isch im Lauf vo de letschte Iiszeit entschtande, wo de Linthgletscher im Molasseundergrund e übertüüfti Wanne zrugg glaa hät, wo sich mit Wasser gfüllt hät, wo sich s Iis zruggzoge häd. De See wird dur e Endmoräne am Nordwescht- und Nordufer gschtaut, so dass sis Wasser nöd nach Nordweschte id Richtig vo Winterthur abflüüsse chann. Mit dr Ziit hät de de See agfange verlande. Es gid fascht rund um de See en Schilf- und Sumpfgürtel, wo im Süüde im Robehuuser Riet öppe 1 km breit isch. Vom Aafang vom 18. Jahrhundert bis öppe 1950 isch deet Torf gschtoche worde.
Schiffaart
De Sohn vom Pfäffiker Hecht-Wirt, de Emil Leeme, häd 1910/11 s erschti Motorboot für de Pfäffikersee pout: de Hecht. De Stapellauf isch am 21. Maie 1911 gsi. Zerscht häds nume Rundfarte gee, ab em 27. Aprile 1916 au en regelmässige Kursvercheer zwüschet Pfäffike, Seegräbe, Auslike und Robehuuse. E Faart vo Robehuuse uf Pfäffike häd 17 Minute tuuret. Binere Teschtfaart mit eme noie Rännboot isch de Leeme 1939 vertrunke. D Schiffaart isch 1941 iigschtellt worde, wills wäge em Chrieg zwenig Benzin gee häd. Später sind nieme Kursschiff dur de Kanal bis uf Robehuuse abe gfare, Rundfaarte aber no sicher bis id 1970er-Jaar. Wo de Emil Leeme gstorbe gsi isch, häd d Gmäind Pfäffike d Wärft kauft und sie ab 1942 de Familie Schufelbärger verpachtet. De Willy Schufelbärger isch Bootsbouer und vorane de Agstellti vom Leeme gsi. No 1984 sind d Schiff a de drü Statione all 20 Minute abgfaare. Hüt wird de Betriib vom Schufelbärger sinere Tochter gfüert. Es git aber nume no Faarte uf pschtelig, wil de Kanton di andere Faarte nüme erlaubt.
Seegfrörni
Wänns lenger sehr chalte isch, gfrüürt de Pfäffikersee im Winter zue. Dezue bruuchts im Mittel e Chältisumme vo 120 Grad (im Vergliich: für de Zürisee sind 320, für de Bodesee 370 Grad nötig). Für di offizielli Freigaab vo dr Eisfläche isch e Iisdicki vo 12 Zentimeter nötig.
S letscht mal isch s Iis vom 26. Januar bis zum 8. Februar und vom 10. bis zum 14. Februar 2006 freigee worde. Zäätuusige Mänsche sind uf de gfroreni See. Di vorletschti Seegfrörni isch im Jahr 2002 gsii.
Naturschutzgebiet
De See mit siim Schilfgürtel isch es beliebts Natur- und Erholigsgebiet im Kanton Züri. Er schtat under Naturschutz und ghört zu de Landschafte vo nationaler Bedüütig. I de gschützte und nöd zuegängliche Rietbereiche findet mer e einzigartigi Flora mit typische Hochmoor- und Flachmoor-Pflanzengsellschafte.
9. Jahrhundert v. Chr.
S '''9. Joorhundert v. Chr.''' hät am 1. Januar 900 v. Chr. aagfange und isch z Äänd gange am 31. Dezember 801 v. Chr.
Ziitalter/Epoche
In Mitteleuropa fangt d Iiseziit a.
Wolfgang Jäger
Dr Wolfgang Jäger (* 24. Aügschte 1940 z Niedereschach) isch e ditscher Professor fir Bolitikwisseschaft un vu 1995 bis 2008 Rektor vu dr Universität Friiburg gsi.
Läbe
Dr Jäger Wolfgang het vu anne 1960 bis 1966 Politikwisseschaft, Gschicht un Latiin gstüdiärt, un zwar an dr Uni vu Friibirg im Briisagaü, Minche un an dr London School of Economics and Political Science. Anne 1966 het er s Staatsexame gmacht; im Johr druf isch er z Friiburg wisseschaftlige Assischtänt wore.
Anne 1969 het er promoviärt (Titel vu dr Dokterarbet: "Politische Partei und parlamentarische Opposition im Denken von Lord Bolingbroke und David Hume").
Anne 1973 het er habilitiärt (d Vorüssetzig, zum as Brofässer kenne schaffe) mit dr Arbet: "Öffentlichkeit, Parlamentarismus und Parteienstaat. Zur Kritik an einem deutschen Demokratieverständnis".
Siter 1974 isch er z Friiburg Profässer fir Wissenschaftligi Politik.
Zu dr nationale un internationale Ehrige, wun er bikumme het, ghert dr Ehredokter vu dr Uni Iasi (Rumäniä, 1999), dr franzesisch Orde "Chevalier dans l’ordre des Palmes Académiques" (2000), d Verdiänschtmedalliä vum Land Bade-Wirttebärg (2000) un dr Ehredokter vu dr Uni Montréal, Kanada (2004).
In dr akademische Sälbschtverwaltig an dr Friiburger Uni het er vu anne 1982-86 dr Vorsitz vun Große Senat gha, vu 1987 bis 1989 isch er Prorektor gsii un ab 1995 bis 2008 isch er Rektor vu dr Uni gsii.
Colonia Tovar
Colonia Tovar isch a Gmeind mit über 14.309 Iiwohner (2001) und liggt zirka 70 km weschtlich vu Caracas z Venezuela im Bundesstaat Aragua. D Mehrzahl vun de Bvelkerung stammt vu ditsche Inwanderer us em Kaiserstuel ab. Colonia Tovar liggt in de Küstekordillere weschtlich vun Caracas in ere Heh vun 1800 bis 2000 Meter.
S Wetter
Subtropisch, aber en küehle Rägewald. D mittlere Johrestemperatur isch bi 16 °C
Us alte Zite
Im Johr 1843 sind 358 Birger us de Gegend um de Kaiserstuel, bsunders us Ändige, Wyhl un Oberberge ibber Le Havre uf Venezuela usgwandert. Dett hott mer se nooch a paar Umwäg do angsidelet, wo se hit no sind. D Büüre hän wie in de alte Heimat Gmües und Obscht aapflanzt und au s erschti Bier in Venezuela braut. Sie hän d Hiiser as Fachwerkhiiser baut. Selles Dorf mit de Siedler hot abgschide bis 1942 nach sinem Guschto gläbt und isch immer mehr in Vergesseheit grote.
Denno, nooch em Bau vun enere Asphaltstroß 1964 hot d Colonia Tovar wiider meh mitbekumme vun de Umgäbig. In de 1960er Johr hond d Inwohner vun Colonia Tovar wiider engi Beziehunge zue dr badische Heimat uffgnomme, wo ihre Vorfahre herkumme sind. Au hit no pfleget se nebbe de spanische Sproch no ihre alemannische Dialäkt und ihri Traditione wie d alemannische Fasnet, wo vun de Tourischte us em übrige Venezuela arg gschätzt wird. So ischs möglich worre, dass ville jungi Lit ihri Ausbildung z Ditschland mache. Des Dorf isch hit a bliebts Wochenendusflugsziil für d Caraqueños.
D Sproch
D gsprochene alemannische Sproch hosst dett Alemán Coloniero und wird vun de Alte bim Schwätze unterenand agwandt. Aber d Jüngere könne it selbschtverständlich meh im Dialekt schwätze, wiil sich d Nachfahre vun de alemannische Sidler in dr letschti Johrzehnt immer mehr mit dr venezolanische Bevölkerung sich ustuusche und hirote. So hot sich au mehr s Bewusstsi vum Ibettetsii in d venezolanische Gsamtheit bildet. Hit ischs „Ditsch“ schwätze für d Jugendliche und Kinder vergällt, und si wenn in der Schuel it ghänselt werre. Aber für en echte Tovarer isch alemannisch schwätze a kulturelle Bericherung vum Gsamte. Sie tuen alles was se könne um d kulturelle Viilfalt z erhalte. S gitt en enge Kontakt mit de Partnerschtadt Ändinge, es gitt dett Uusbildung vun de Tovarer in verschideni Beruef und so könne Sproch und Kultur in beidi Biet vun enander läre.
Musee
Historischs und kunschthandwerklichs Museum
D alemannische Fasnet
Sie hond no d gliche Fasnetssprüch und s Häs (Jokili) wie in Ändinge.
Badischi Koscht
Es gitt die bwährt alemannisch Husmannskoscht: Bluetwurscht, Iisbei, Kassler, Sürkrütt, Ärdäpfel, verschideni Bratwirscht, dazue e starks „Tovar“-Bier
Guilliers
Guilliers (Gallo Gilier, bretonisch Gwiler-Porc'hoed) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Guilliers lyt 51 km vu Vannes un 79 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 47 m un 114 m iber Normalnull.
Gschicht
Guilliers isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1108 as Guilleri (1164: Guiler, 1365: Guillie).
Am 18. Jänner 1944 isch z Guilliers e dytsche Soldat verschosse ufgfunde wore. Wel di Schuldige nit gfunde wore sin, hän di dytsche Bsatzer 43 Manne vu Guilliers gfange gnuu un in d Konzentrationslager Mauthausen un Dachau verschlaipft, 25 dervu sin dert bis zum Änd vum Chrieg umbrocht wore.
Verwaltig
vu Guilliers isch. Guilliers ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guilliers ghert zum Gallo.
Issimedeutsch
S Eischemtöitschu isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Eischeme (franz. Issime). Es gheert zum Sidwalsertiitsch.
Foorschigsgschiichd
Eischeme isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii. D Ùfnaam isch vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle im Juli 1950 gmachd woore.
Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Wilhelm Doegen vùm Berliner Lutarchiv im Oktober ane 1929 Tonbandùfnaame gmachd. Die Ùfnaame sin vùm Fritz Gysling, em Rudolf Hotzenköcherle ùn dr Clara Stockmeyer voorberaided ùn vù dr èrschte beede ane 1952 verefendligd woore.
In dr 1970er- ùn 80er-Joor hed dr Renato Perinetto vier Bublikatione wääge dr Phonology ùn dr Morphology vùm Eischemtöitschu gschriibe. Ùn 1981 hed er e detaillierti Zämmestellig vù dr Deklination vù dr Substantiv ùn Adjektiv publiziert.
D Fluernäme vù Eischeme hed dr Paul Zinsli zäme mid em Paul Scheuermeier ùn dr Gertrud Frei ane 1960–62 ùfgnùù, mid Noochùfnaam ane 1964 ùn 1981. Dr Paul Zinsli hed die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd.
Ane 1982 isch s Walser Kulturzentrum / Centro Studi e Cultura Walser grinded woore, wù s kulturäl Èèrb vù dr Walser wil erhalde. Nääbe Uusschdelige sin vùm Kulturzentrum v. a. Biecher uusegee woore. S wichdigschd dervu isch s Eischemtöitschu-Wèèrderbuech. Des Wèèrderbuech isch vùm Kulturzentrum zäme mid em Greschoneititsch-Wèèrderbuech in ere Kassette uusegee woore, ùn baide sin zäme gratis an ali Huushald z Eischeme ùn z Greschonei verdaild woore.
Im 21. Jorhùnderd hen dr Marco Angster ùn d Silvia Dal Negro s Eischemtöitschu fir iiri Schbroochforschige bruucht.
Soziolinguistischi Situation
Z Eischeme isch nie di dydsch Schrifdschbrooch bruuchd woore, bis in d 20er Joor isch Franzeesisch gschriibe woore, derno Idalieenisch. D Eischemer hän imer au chene Frankoprovenzalisch schwäze. Syder em 19 Jh. isch derno no s Piemontesisch ùn s Idalieenisch derzue chùù. D Chilche ùn d Schuel sin bis in d 1920er Joor franzeesich gsii, derno isch s Idalieenisch ùfchùù. Dydsch isch in dr Chilche ùn dr Schuel nie bruuchd woore. Dydsch wird in dr Schuel nume as Främdschbrooch ùnderrichded. Syder 1986 gid s in dr Schuel au Ùnderriichd in Eischemtöitschu.