cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Georg Gottlob von Gutbrod
Aus seim Leaba
Dr Georg Gottlob Gutbrod – vorlaifich noh ohne Adlstitl – kommt am 19. Februar 1791 z Stuegert uff d Welt. Sei Vadder ischt a Metzgermoischtr en dera Stadt. Dr Georg ischt sei zehnts ond gleichzeidich sei jengschts Kend. Noch seira Schuelausbildong fangt der jonge Kerle – er ischt grad amol 17 Johr alt – en seira Hoimetstadt bei dr Stadtvorwaldong a Lehr oo ond schafft sich em Lauf dr Zeit bis zom Ratsschreiber nuff. Ab-em Johr 1820 isch dr August Willibald Feuerlein sei Chef. Neabaher isch der abr au noh Abgeordneder em wirdabergischa Landdag. Wia-nr abr 1832 gegenibr seim Mitbewerber Ludwig Uhland a Niiderlage eistecka muaß, spiilt’r de beleidicht Leaberwurscht ond legt zom Johresende au glei noh sei Amt als Stadtobrhaupt niider. Jetzt muaß dr Keenich Wilhelm I. vo Wirdaberg fir da Feuerlein an Nochfolger suacha, ond sei Wahl fellt uff da Georg Gottlob Gutbrod.
Wia sei Vorgenger Feuerlein isch dr Gutbrod neaba seim Amt als Oberbirgermoischtr noh Abgeordneder em wirdabergischa Landdag, ond zwar vo 1839 bis 1843. Em Johr 1858 schliaßlich koo dr Gutbrod sei 25-jährigs Dinschtjubileom feira. Des nemmt dr Keenich zom Olass, dean Moo weaga seine grauße Vordinscht om dui Residenzstadt en da persenlicha Adlsstand zo erheba. Jetzt derf’r sich Ritter des Ordens der württembergischen Krone nenna. Lang ko-nr an sellem Titl abr koi Freid meh han, denn drei Johr schbäder kriagt’r am 22. Okdobr a Schlägle, was noh am gleicha Dag sein Dod zor Folge hot.
(99) Dike
D' (99) Dike isch e Asteroid ussem Asteroiden-Hauptgürtel, wo am 28. Mai 1868 vum A. Borrelly in Marseille entdeckt worre isch.
Daift worre isch dr Himmelskörper uf eini vu dr drei Hore us dr grichische Mythologi.
D'Dike beweggt sich ime Abstand vu 2,6646 (Perihel) bis 3,1879 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,350 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 13,8563° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1964.
D'Dike het e Durmesser vu 72 Kilometer. Si besitzt e dunkli Chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,058.
In rund 10 Stunde un 21 Minute drillt si sich um die eige Ax.
Churrätien
Churräzie isch vom früeje Middelalter bis in die früeji Nöizit e Bezäichnig für dä Däil vo dr spootrömische Browinz Raetia prima, wo in dr Zit vo dr Välkerwanderig si sproochlig und kulturell Charakter het chönne bhalte und immer no vo Curia Raetorum (Chur) us verwaltet worde isch. D Raetia prima het scho in dr Römerzit au noch iirer Hauptstadt Raetia Curiensis ghäisse. «Churräzie» isch also zerst emol nüt anders as die dütscho Übersetzig vo dr latiinische Bezäichnig. Mä het aber dä dütsch Naame mäistens nume für e zentral und südlig Däil vo dr früenere römische Browinz Raetia verwändet. In dr Völkerwanderigszit, woorschinlig zwüsche 400 und 600, isch dr nördlig Däil zwüsche Konstanz und Bregänz vo de Alemanne besiidlet worde. Drbii isch die romanisierti Bevölkerig verdrängt oder assimiliert worde. Im Beriich vo Churräzie hingege isch die romanischi Kultur non e baar Joorhundert und däilwiis bis hüte erhalte bliibe, und wäge däm isch s Gebiet au as «Churwalche» oder «Churwahle» bezäichnet worde – wo „walch“ oder „wälsch“ us dütscher Sicht die romanischi Sprooch und Kultur bezäichnet.
Meer
Unter Meer verstoht mer di mitenander verbundene Gwässer vu dr Ärd, wu um d Kontinänt liige, im Geegesatz zue dr Binnegwässer, wu uf dr Landflechi liige.
Im Niderdytsche un au im Niderländische gits „d See“ in dr Bedütig vom alemannische Meer: D Meer, wu an Norddytschland aagränze, haiße derwäge Nordsee un Oschtsee. S Niderdytsche brucht hingege dr Usdruck Meer für was mä im Allemannische as „e See“ wurd bezäichne, zem Byschpel s „Steinhuder Meer“, wo im Landesinnere lyt, und in dr Niderlande isch d Zuiderzee in Ijsselmeer umgnännt wore, wu si yydaicht woren isch.
S Meer isch e Wassermasse, wu zämmehangt, stark glideret isch un rund 71 % vu dr Ärdoberflechi deckt. 31,7 % vum Wältmeer sin 4000–5000 m dief. D Meerflora produziert rund 70 % vum Suurstoff vu dr Atmosphäre.
Insgsamt het s Meer e Volume vu 1,338 Mrd. km³ un dodermit e Aadail vu 96,5 % am Wältwasservorchuu. Wäg em hoche Salzghalt vu rund 3,5 % cha mer Meerwasser nit drinke oder fir d Bewässerig nee. Nume 3,5 % vum gsamte Wasservorrat uf dr Ärd isch Sießwasser. Wisseschaftlig erforscht wäre d Meer vu dr Ozeanografi (au Meereskund).
St. Otmar
De Hailigi Otmar oder Opmar (ahd. Ôtmâr; * um 689; † 16. November 759 uf de Rhiiinsle Werd bi Stai am Rhii) isch en alemannische Priester gsii, wo 719 s Chlooster Sanggalle am Grab vom Hailige Gallus ggründet het und denn bis 759 au de ersti Apt vo dem Chlooster. Si Noofolger isch de Iohannes gsii.
Meer
Ozean
Mer unterschaidet d Ozean uzn ihri Näbemeer. Ozean sin:
Zue dr Näbemeer ghere unter anderem
St. Otmar
Lebe
Aageblich im Uuftrag vom alemannische Adlige Nebi het de Tribun Waltram de Churer Bischof um Hilf gfrööget, di loosi Mönchsgmainschaft am Grab vom Hailige Gallus z organisiere, wo i siim Piet, em Waltramshuntari, glegen isch. De Opmar isch denn a dere Uufgoob nochechoo und het e Chloster mit feste Regle ggründet. Nebete Mönchszele sind no e Cherche und usserhalb e Spitool för Leprachranki und e Aarmehuus baut wore. S Chlooster isch rasch gwachse und het bald mee as 50 Mönche zellt, devo sind en groosse Tail Rätoromane gsii. Im Lauf vo de Ziit het de Aatail vo Alemane aber zuegnoo.
Meer
Ozean
Im allgemaine Sprochbruuch schwätzt mer au vu nume drei Ozean: Atlantische Ozean, Indische Ozean un Pazifische Ozean.
St. Otmar
Lebe
S Chlooster het sofort bim alemannische Volch und sim Adel vill Aahänger gfunde, won em Güeter vor alem im Thurgau und Zörigau gschenkt hend, aber au sus im alemannische Piet. Offesichtlich sind d Karolinger, wo nochem Bluetgricht z Cannstatt Alemannie völlig under eri Macht hend wöle underornne, nöd guet em Chlooster gsinnt gsii. Si hend de Opmar zwunge, d Benediktinerregle aznee. Zudem hend di baide fränksiche Groofe Warin und Ruadhard afange Chlostergüeter entaigne. Wo de Opmar Chlaag erhobe het, isch er vo de Groofe igspeert wore und vor s Gricht vom Bischof vo Chostetz gstellt wore. E Mönch, wo bestoche woren isch, het bizügt, ass de Opmar Unzucht mit Fraue tribe heb und de Apt isch denn zum Tood dur Verhungere i de Pfalz Bodme verurtailt wore. De Groof Gozbert, wo em Chloster fründli gsinnt isch, het immerhii chöne erraiche, as d Stroof abgmilderet woren isch und de Opmar isch uf d Rhiiinsle Werd bi Stai am Rhii verbannt wore, woner am 16. November 759 gstorben isch.
Meer
Ozean
Wel s Kaspisch Meer un s Doot Meer uf eme Kontinänt lige, zelle si nit zue dr Meer, sundern zue dr Binnesee.
St. Otmar
Lebe
D Liich vom Opmar isch zee Joor spöter uf Sanggale proocht wore, wobi si kai Spuure vo Verwesig zaigt haa söll, ussert em chliine Zeche. De Opmar isch rund hundert Joor noch sim Tood hailiggsproche wore.
Meer
Ozean
Alli Meer unterlige dr Gezytechreft. Dur d Aaziehig vum Mond entstehn Ebbe un Fluet. Dr Meeresbode, wu bi Nidrigwasser frei lyt, nännt mer Watt. Dr Unterschid zwische Nidrigwasser un Hochwasser isch regional arg unterschidlig: z Chile lyt er bi bis zue 15 m, an dr Nordseekischte bi rund 2 m, in dr weschtlige Oschtsee bi maximal 40 cm un in dr eschtlige Oschtsee un im Mittelmeer gspyrt er en chuum.
St. Otmar
Würke
Nebet de Chlostergründig gelt de Opmar as „Vatter vo de Arme“, wel er vill Geld wonem gspendet woren isch, a de Aarme vertailt het. Zudem het er nebetem Chlooster au en Aarmehuus baue loo und e Spitool för Leprachranki. Dargstellt wert de Opmar miteme Fässli. Noch de Legende, söll nämli sis Trinkfässli nie leer wore sii, egal wievil Lüüt druus trunke hend. De Opmar ghört mit em St. Gallus und de St. Wiborada zu de drai Huushailige vo Sanggale.
Meer
Meeresgrund
Vor dr Erfindig vum Echolot het mer sich dr Meerbode as ebeni Flechi vorgstellt. Speter het mer gmerkt, ass dr Meergrund glych bärgig isch wie d Ärdoberflechi. Unter dr Wasseroberflechi git s Riff, Gebirg, Ärdspalte, Grebe un Runse. Dur d Verschiebig vu dr Ärdblatte (Tektonik) chunnt s zue untermeerische Vulkanuusbrich Seebidem.
Salzghalt (Salinität)
Meerwasser zaichnet sich uus dur e relativ ainhaitligi Salinitet, wu durschnittlig bi 3,5 % lyt. Im Mittelmeer isch si mit 3,8 % e weng hecher, wel dert d Verdunschtig seli hoch isch, doderdur wird di relativ Wassermängi weniger, derwylscht dr Salzghalt stygt. Zuesätzli stygt er, wänn s nume wenig Zuefliss het, wu s Meer mit Sießwasser verdinne.
Wirtschaftligi Bedytig
Meer sin vu jehär e wichtigi Nahrigsquälle fir Mänsche gsii. Syt Johrdöuserte läbe e Huffe Mänsche an dr Kischte, läbe ganzi Velker vum Fischfang im Meer.
Vor dr Erfindig vum Flugzyg isch dr Transdport dur Schiff iber s Meer di ainzig Megligkait gsii uf Amerika oder Auschtralie z chuu. Au uf di maischte im Ozean glägene Insle, wie z. B. Madagaskar, un Inselgruppe, wie z. B. di Kanarische Insle, isch mer nume uf em Meerwäg chuu.
Meer sin seli wichtig fir dr international Verchehr un dr Warenuusdusch. Wel dr Transport per Luftfracht um e Vylfachs dyrer isch wie per Schiff, isch dr Waretransport iber d Meer fir Massegieter au hite no di erscht Wahl. No Gwicht wäre 92 % vu allne Gieter im Wälthandel – 5,7 Milliarde Tonne alljohr – iber dr Seewäg transportiert. Di maritime Branche chemme uf e Wältmärtumsatz vu 1.200 Milliarde Euro im Johr.
In dr letschte Johrzehnt sin au allme Idee umgsetz wore, Energi in dr Meer z gwinne, z. B. Windenergi, Gezytechraftwärch, Wällelaufchraftwärch oder Osmosechraftwärch.
Soziali Bedytig
S Meer as Wirtschafts- un Läbesruum bregt d Lyt, wu uf em Schaffe (Seelyt, Fischer), aber au ganzi Gsellschaften un Staate, wu uf Seehandel un Schifffahrt uusgrichtet sin (z. B. Venedig, Großbritannie), vu dr Volkskultur (Seemannssproch, Shanty) bis in Religion (Meergetter) un Hochkultur (vgl. z. B. em Herman Melville sy Roman Moby Dick oder em Homer sy Odyssee).
Naturschutz un Klima
Im Zug vu dr globale Ufwermig wäre au d Meer wermer. Doderdur stygt dr Meerspiegel un d Habitat vu dr Dierer un Pflanze, wu im Wasser läbe, verschiebe sich.
Aber au dr Aastiig vum CO2-Ghalt in dr Luft het fir d Meer schwäri Folge. S CO2 us dr Atmosphäre lest sich im Meerwasser un gibt Chohlesyri H2CO3. Dur des wäre d Meer suurer un d Bedingige fir Meerdierer, wu Chalch zum Läbe bruche (z. B. Schnäcke, Muschle) wäre schlächter, wel Syrine Chalch lese.
Au Iberfischig isch e groß Probläm fir d Fischbständ in dr Meer, zum Dail sin derwäge Fischfangquote yygfiert wore. Schiffsunglick chenne zue schwäre Umwältschäde fiere, wän Ärdel us dr Schiff uuslauft, vor allem an dr Kischte
Gänsbrunnen
Gänsbrunne (amtlich Gänsbrunnen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Thal im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Gänsbrunne liit im Soledurner Jura i me Tauchessu vom Bantlibach. D Gmeindsflächi umfasst 30,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 66,8 % Waud, 2,1 % Sidligsflächi u 0,2 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Herbertswiu, Wäuscheror, Oberdorf und Söuze im Kanton Soledurn u Court, Eschert, Grandval, Crémines, Corcelles u Seehof im Kanton Bärn.
Gschicht
Gänsbrunne isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1428 aus Gänsbrunnen.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 5 % gläge.
Religion
52,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 33,3 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,8 %, CVP 12,3 %, EDU 0,0 %, EVP 16,7 %, FDP 32,1 %. GLP 0,0 %, GP 4,8 %, SP 1,2 %, SVP 29,4 %, Suschtigi 0,8 %.
Gmeindspresidänt isch dr Roland Sauter (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 84 Iiwohner 95,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää u 4,8 % Französisch.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gänsbrunne ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Rosa Luxemburg
D Rosa Luxemburg (* 5. Merz 1871 as Rozalia Luksenburg z Zamość in Kongrässpoole oder im Weichselland, wo dozmol zum Russische Kaiserriich ghört het, hüt isch es z Poole; † 15. Januar 1919 z Berlin) isch e iiflussriichi Verdrätere vo dr öiropäische Arbäiterbeweegig, vom Marxismus, vo dr früene Sozialdemokratii und vom „Proletarische Internazionalismus“ gsi.
s Läbe
D Rozalia Luksenburg isch d Dochter vom jüdische Holzhändler Eliasz Luxenburg (1830–1900) und vo dr Lina Luxenburg (1835–1897) gsi. Ire Unggle isch Rabbiner z Lemberg gsi. Si het z Warschau s Gymnasium bsuecht, wo si sech ere gheime marxistische Gruppe agschlosse het.
1889 isch d Rosa Luxemburg uf Züri ggange, wo si dr Uni studiert het. 1897 het si z Züri als Ökonomin mit ere Arbet über d Induschtrygschicht vo Poole dr Doktertitel übercho. I dere Stadt het si mit andere Flüchtling us Düütschland, Polen und Russland z tue gha. 1893 het si als Journalistin am dritte Kongräss vo dr 2. Internationale z Züri i dr Tonhalle mitgmacht.
1898 isch d Luxemburg vo Züri uf Berlin, wo si Artikel für d Sozialdemokratii gschribe het und e wichtigi Vordänkerin vo dere Beweegig gsi isch. 1905 isch si Redaktöörin vo dr SPD-Zytig Vorwärts worde.
Si het vor allem in dr polnische und dr dütsche Sozialdemokratii as marxistischi Theoretikere und Antimilitaristin gschafft. Si het am Aafang vom Erste Wältchrieg 1914 d „Gruppe Internationale“ gründet, wo gege d Understützig vom Chrieg agitiert het, und si het mit em Karl Liebknecht zäme dr Spartakusbund gläitet, wo us dere Grubbe uusegwaggse isch.
Si isch e politischi Autorin gsi und het e Hufe zitkritischi Ufsetz und ökonomischi Analüüse verfasst, vor 1914 vor allem in dr Leipziger Volkszeitung und bis 1918 au wo si in Haft gsi isch und in dr Novämberrevoluzioon als Herusgääbere vo dr Zitig Die Rote Fahne.
Ändi 1918 aafangs 1919 het si ghulfe d KPD gründe und het s mäiste vo deren iirem Brogramm verfasst. Wo dr Spartakusufstand, e Gäneralstreik z Berlin, am 13. Jänner 1919 zämmegschlaage worden isch, isch d Rosa Luxemburg zwöi Tag spöter mit em Karl Liebknecht gfange gnoo und bim ene Transport vo Aaghöörige vo dr pröissische Garde-Kavallerii-Schütze-Division ermordet worde.
Dr Rosa Luxemburg iiri theoretischi und praktischi Arbet für e Sozialismus, die internazionali Solidaridäät vo dr Arbäiterklass, gegen e Militarismus und Chrieg het no lang noch iirer Zit und über d Gränze vo Dütschland uuse iiri Wirkig ghaa.
Götz George
Dr Götz George (* 23. Juli 1938 z Berlin; † 19. Juni 2016) isch e dytsche Schauspiiler gsii. Seli populär woren isch er z Dytschland as Duisburger Kommissar Horst Schimanski in dr Krimiserie Tatort.
Chindhait un Juged
Dr Götz George isch e Suhn vum Heinrich George, eme beriemte Film- un Theaterschausspiiler, un dr Berta Drews, wu au as Schauspiileri bekannt gsii isch. Dr Vater isch anne 1946 im Speziallager Nr. 7 Sachsenhausen gstorbe. Dr Götz George ich mit sym eltere Brueder Jan (* 1931) bi dr Mueter z Berlin ufgwachse. Är isch z Berlin-Lichterfelde uf d Berthold-Otto-Schuel gangen un am Lyceum Alpinum z Zuoz di Mittler Ryfi gmacht.
Schauspielkarriere
Sy Bihnedebüt het dr George anne 1950 am Berliner Hebbel-Theater gee im Stuck Mein Herz ist im Hochland vum William Saroyan, sy Filmdebüt 1953 an dr Syte vu dr Romy Schneider im Haimetfilm Wenn der weiße Flieder wieder blüht. Vu 1955 bis 1958 het er am Berliner UFA-Nowuchsstudio bi dr Else Bongers studiert. Sy erschti Hauptroll het er im DEFA-Film Alter Kahn und junge Liebe anne 1956 ghaa. Vu 1958 bis 1963 het er am Dytsche Theater z Göttingen unter em Heinz Hilpert gspiilt. Wyteri Engaschmänt het er am Kölner Schauspiilhuus ghaa un bi dr Salzburger Feschtspiil
Sy Durbruch as Filmschauspiiler het er anne 1959 mit Jacqueline ghaa. Eme braitere Publikum isch er bekannt wore mit Rolle in Karl-May-Film, unter anderem 1962 in Der Schatz im Silbersee.
Vu 1981 bis 1991 het er in dr Krimiserrie Tatort dr Kommissar Schimanski gspiilt un het dodermit sy greschte Erfolg bim Publikum ghaa, vu 1997 bis 2013 isch er in däre Roll au in ere aigene Serie ufdrätte.
Fir sy Darstellig vum Seriemerder Fritz Haarmann in Der Totmacher het er 1995 bi dr Filmfeschtspiil vu Venedig dr Darstellerbryys („Coppa Volpi“) iberchuu.
Privatlääbe
Dr George isch vu 1966 bis 1976 mit dr Schauspiileri Loni von Friedl ghyote gsii. Si hän zäme ne Dochter. Syt 1997 het er mit dr Hamburger Schurnalischti Marika Ullrich zämeglänt, syt 2014 sin si ghyrote gsii. Dr Götz George isch am 19. Juni 2016 gstorbe un isch im ängschte Familiekrais z Hamburg bygsetzt wore.
Weblink
Artikel
Südseeblase
D Südseeblootere (ängl. South Sea Bubble, au Südsee-(Börse)schwindel) vo 1720 isch e bedütendi Spekulazioonsblootere in dr früeje Nöizit gsi. Es het scho vorhäär Spekulazioonsblootere gee wie die Groossi Dulpemanii in Holland wo 1637 blatzt isch.
Dr Börsebuum
Z London het sich am Aafang vom 18. Joorhundert e Wärtbabbiirbörse entwigglet. D Handelsgsellschaft South Sea Company, wo 1711 gründet worde isch, het groossi Brofit im Handel vo exotische Brodukt, Roostoff und Sklaave in dr Südsee versproche, aber e Handelsräis in d Südsee im Joor 1717 isch nid grad en Erfolg gsi. Drfür het d South Sea Company d Staatsschulde (vo dr Bank vo Ängland) in dr Hööche vo 9 Millione Pfund übernoo und e Jooreszins vo 6 % versproche. Si het drfür d Bewilligung überchoo, no mee Aktie uusezgee. Dr Kurs vo de Akzie vom Undernääme im Nennwärt vo 100 Pfund isch am Aafang vo 1720 no 120 Pfund gsi, isch denn aber bis zum Juli uf 950 Pfund gstiige. Dr Köönig Georg, d Duchess of Marlborough und e Hufe usländischi Investore häi iiri Akzie denn abgstoosse. Wo si aber am 1. August die ersti Diwidände hät sätte uszaale und käi Gäld ghaa het drfüür, isch dr Wärt vo dr Akzie kollabiert. Im Dezämber isch si öbbe no 100 Pfund Wärt gsi.
D Folge
En andere Finanzskandaal, d Mississippiblootere z Frankriich, isch au zu dere Zit exblodiert. D Folge si en allgemäini Rezession gsi. E Däil vo de Läiter vo dr South Sea Company si ins Gfängnis choo, anderi häi Sälbstmord begange oder si ins Usland gflüchdet. D South Sea Company het aber no witer Handel driibe, bis si in de Reforme in de 1850er ufglööst worde isch.
Gempen
Geografi
Gämpe isch es Dorf am Oschthang vo dr Scharte- un Gämpefluh. zue dr Gmein ghööre au no d Wiiler Gämpestolle, Schönmatt un Baumgarte. D Gmeindsflächi umfasst 51,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 41,5 % Wald un 6,5 % Sidligsflächi.
Monika Helfer
D Monika Helfer (* 18. Oktober 1947 z Ou, Vorarlberg) isch e eschtrychischi Schriftstelleri.
Gempen
Geografi
Nochbergmeine si Muttenz BL, Nugle-St. Päntleon, Büüre, Hobel, Dornech un Arlise.
Monika Helfer
Lääbe
D Monika Helfer isch z Vorarlbärg ufgwagse. Ire Vater isch Verwalter in eme Erholigshaim fir Chriegsversehrti gsii un het no dr Pänsionierig as Bibliothekar gschafft.
Gempen
Gschicht
Gämpe isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1277 als Gempenon.
Monika Helfer
Lääbe
Si het Roman, Verzellige un Chinderbiecher vereffetligt. Fir iri Arbete het si e Hufe Uuszaichnige kriegt. Thema vu ire Biecher sun vylmol schwirigi Familiebezieige, e bsundere Schwärpunkt isch d Perschpektvi vu dr Chinder. „Die Figuren in Monika Helfers Büchern haben Mut, Überlebenswillen und den gesunden Trotz eines Kindes, nämlich den Trotz, sich von gesellschaftlichen Wertvorstellungen und Kategorisierungen nicht beirren zu lassen“, maint d Dorothea Zanon in ire Laudatio zue dr Verleiig vum Eschtrychische Ehrechryz fir Wisseschaft un Chunscht.
Gempen
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 17,2 % gläge.
Monika Helfer
Lääbe
Syter anne 1981 isch si mi em Schriftsteller Michael Köhlmeier ghyroote. Su hän Chinder, d Dochter Paula Köhlmeier isch 2003 bi me Uufall gstorbe. Dr Roman Bevor ich schlafen kann vu dr Helfer vu 2010 isch ihrem Mahne gwidmet. D Helfer un dr Köhlmeier lääbe z Ems.
Gempen
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,8 %, CVP 7,2 %, EDU 0,2 %, EVP 0,8 %, FDP 16,3 %. GLP 5,7 %, GP 13,7 %, SP 22,4 %, SVP 29,0 %, Suschtigi 2,0 %.
Monika Helfer
Lääbe
Anne 2018 isch ire Roman Oskar und Lilli (1994) vum Arash T. Riahi unter em Titel Ein bisschen bleiben wir noch verfilmt wore.
Gempen
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Patrik Stadler (Stand 2017).
Monika Helfer
Lääbe
In irem Roman Die Bagage (2020) verzellt si d Gschicht vu ire Großeltere un däre ire Chinder, vor allem vu ire Mueter Grete.
Gempen
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 747 Iiwohner 94 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1,3 % Französisch, 0,7 % Italienisch un 4 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gämpe ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Briefmarke
E Briefmarke isch d Bestäätigung vom ene bostalische Beförderigsundernääme, ass dr Bedraag, wo de Beförderig vo dr Bost chostet, zaalt worde isch. Briefmarke wärde mäistens uf Babbiir druckt, si üübligerwiis rächteggig und häi uf dr undere Site e Gummierig. Zum d Marke besser vom Booge chönne abdrenne, git s mäistens zwüschene e Perforierig, d. h. reegelmäässigi Räije vo chliine Löcher im Babbier (Zeenig). Wemm mä e Beförderigsläistig oder anderi Läistig vom Undernääme in Aaspruch nimmt und käi anderi Zaaligsart vorfsee isch, wärde Marke an dr Stell, wo drfüür vorgsee isch ufkläbt, zum noochwiise, ass d Gebüüre zaalt worde si. Für zum verhindere, ass ass d Briefmarke no äinisch chönne brucht wärde, wärde si mit eme Boststämpel, mänggisch au mit eme Chuugeleschriiber oder eso, markiert und eso entwärtet.
Die erste Marke
D Briefmarke si am Aafang nid zeent gsi und mä het sä mit ere Scheeri vom Booge müesse abschniide. Au d Gummierig isch denn nid sälbstverstandlig gsi. Die ersti offizielli Briefmarke isch vom 1. Mai 1840 aa im Veräinigte Köönigriich uusegee worde. Si het äi Penny kostet und wird in Sammlerkräis as One Penny Black bezäichnet.
In dr Schwiz isch s Bostwääse bis noch em Sonderbundschrieg kantonal gsi. Die erste Briefmarke in dr Schwiz, d Züri 4 und d Züri 6, si am 1. Merz 1843 z Züri uusecho und im Kanton Züri gültig gsi. Gämf het am 30. Septämber im gliiche Joor d Dobbelgämf uusegee und Basel s Basler Düübli am 1. Juli 1845.
Die ersti dütschi Briefmarke isch dr Schwarzi Einser gsi, wo s Köönigriich Bayre am 1. Novämber 1849 uusegee het. 1850 häi die dütsche Staate Hannover, Pröisse, Saggse und Schleswig-Holstäi und 1851 Baade äigeni Briefmarke afo bruuche. Die ersti ööstriichischi Marke isch vom 1. Juni 1850. Si isch au für Liechtestäi gültig gsi.
Val d’Oust
Val d’Oust (bretonisch Traoñ-an-Oud) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
d Gmai lyt am Fluss Oust. D Nochbergmaine sin Guillac, Montertelot un Ploërmel im Norde, Monterrein im Nordoschte, Caro im Oschte, Saint-Abraham im Sidoschte, Sérent im Side, Lizio im Weschte un Saint-Servant im Nordweschte.
Verwaltig
vu Val d’Oust isch. Val d’Oust ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Val d’Oust ghert zum Bretonisch.
Wädenswil-Einsiedeln-Bahn
D' Wädischwil-Äisidle-Baan isch e ehemooligi Ysebaangsellschaft und e Ysebaanstreggi zwische Wädischwil und Äisidle in dr Schwiiz. Si isch Normalspurig.
D' Vorgschicht und di erschtä Buuarbätä
Wädischwil isch es Puuredorf gsii, wu zu-n-ere chliine Schtadt aagwachse-n-isch. De Gmäindrat het im Jaar 1867 de Zürcher Kantuunsäschiniör Chaschper Wetli biizoge, mit em Ziil, ä besseri Schtrasseverbindig zum Wallfahrtsort Äisidle z' buue. De het den aber d' Idee gchaa, ä Ysebaanlinie z' buue und hät se in ere Volksabschtimmig chänne duresetze. Si hend under dr Läitig vum Chaschper Wetli aafe buue, doch mit dr Ziit sind alli finanzielle Mittel uusgschöpft gsii, und d' Buuarbete sind iigschtellt wordä. Erscht nach langem hii und här het mer chänne dr Buu vu dr Ysebaanschtreggi wiiterverfolgä.
S' Wetli-Syschtem
D'r Chaschper Wetli, wu au ä erfaarene Ysebaanäschiniör gsii isch, het ä eigeni Dampfloggi für diä Baan entwigglet. Diä het er mit me Walzerad uusgrüschtet. S' Walzerad isch ä Alternative zum Zaarad gsii. Das Syschtem het de Chaschper Wetli sälber entwigglet, het aber drmit käi Erfolg gchaa. Iseschtääb sind pfiilförmig a de Schwellä vum normalschpurige Gläis befeschtiget wordä. A denä het sich d' Loggi bi dr Probefaart müese ufeschtämme.
S' Uuglügg
D' Hiifaart isch nuch guet ggange, und vill Verantwortlichi sind mitgreist. Im Abewäg het s' Walzerad aber nümme funkziuniert, und d' Brämse hend versäit. Diä Zuugskomposiziuu het es Tempo überchuu vu ungfäär 120 Schtundekilomeeter. Im Baanhof vu Wädischwil het si sich wäg d'r änge Kurve überschlage. Gad einigi Mitreisendi sind tödlich verunglüggt.
D' Buuarbete under em Äschiniör Tobler
Di nuch uusschtehendä Buuarbete het mer em Äschiniör Tobler aavertruut. De hät schu d'r Buu vu d'r Üetlibergbahn gläitet und het s' verschtande, e Baan mit 70 Promill Schtiigig uhni Zaaradhilf z' entwiggle.
D Baanlinie isch im 1877 ooni groossi Fiirlichkäitä eröffnet wordä. De Schogg vum Uufall isch immer nuch tüüf gsässe. Will si käs eiges Rollmaterial gchaa hend, hends e Loggi vu dr Üetlibergbaan samt Wäge aagmietet.
Diä hüttig Baanlinie
Am 12. August 1889 het d' Wädischwil-Äisidle-Baan mit dr Zürisee-Gotthardbaan zur Schwiizerische Südoschtbaan fusioniert. Au diä Baan isch eleggtrifiziärt wordä. Zum Täil git's diräggti Züüg vu Äisidle bis Züri. Als Rollmaterial het mer di huusäigene ABe 4/4- und BDe 4/4-Triebwage und Loggene vu dr Lokoop und de Buuräihä Re 4/4 III und Re 4/4 IV bruucht.
Lennon (Finistère)
Lennon (bretonisch Lennon) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lennon lyt am Stêr Goanez am Rand vum Regionale Naturpark Armorique (Parc naturel régional d’Armorique), 27 km vu Quimper un 49 km vu Brest uf ere Hechi zwische 27 m un 151 m iber Normalnull.
Gschicht
Lennon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1217 as Lemnon (1218 Loco Sanctae Nonnitae, 1368 Lennon).
Verwaltig
vu Lennon isch. Lennon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lennon ghert zem Bretonisch.
Kanton Nidwalden
Nidwaudä isch ä Kanton idä Zentralschweyz. Zämä midäm Haubkanton Obwaudä biudäd är dr Kanton Underwaudä, das isch einä vudä drey Urkanteen, wo 1291 bidä Grindig vudä Schweyzerischä Eidgenossäschafd drbiä gsi sind.
Geografii
Nidwaudä befindet sich im Zentrum vudä Schweyz. Im Nordä wird d'Gränzä vum Viärwaudschtettersee biuded und i aunä andärä Richtigä vu Bärgchettänä. Diä agränzendä Kanteen sind: Obwaudä, Uiri, Luzärn, Schwyz und Bärn.
Verfassig
Innerhaub vudä Schweyzer Eidgenossäschafd isch Nidwaudä ä Haubkanton. Das gid ihm grundsätzlich aui Rächd und Pflichdä we dä andärä Kanteen; einzigi Uisnahm isch, dass Nidwaudä numä einä schtatt zwee Verträtter im Schtänderat hed, und dass sey Schtimm bi Abschtimmigä bim Schtändemehr numä aus haubi Schtimm zeud wird.
Legislativä
S gsetzgäbendi Organ (Legislative) isch s Kantonsparlament, womä z Nidwaudä Landrat nännd. Dr Landrat umfasst 60 Sitz und wird nachm Proporzwahlverfahrä ufnä Legilatuirperiodä vu viär Jahr gewehld. D Sitzzuäteilig chund sid 2014 nachm System vum doppuproportionalä Zuteiligsverfahrä (Doppelproporz) z stand.
Diä letschdä Landratswahlä hend am 23. Merz 2014 stattgfundä. Diä birgerlicheä Parteyä Schweyzerischi Voukspartey (SVP) mit 17 Sitz, Christlichdemokratischi Volkspartey (CVP) mit 17 Sitz und FDP.Diä Liberalä mit 15 Sitz hend d Mehrheit. Diä Griänä Nidwaudä (GN) und die Sozialdemokratisch Partey (SP) machid dr Landrat mid achd bzw. drey Sitz komplett.
Ergäbnis vudä Wahlä 2002–2014:
Dr gwehlti Verträter vudä PLD hed sich seynerzeyt dr SVP-Fraktion agschlossä. D SP und s DN hend sich gägäseytig unterschtitzt. Das hed 2006 zunärä gmeinsamä Leyschdä i zwei Gmeindä (Freyi Leyschdä) gfiährd. S Demokratischä Nidwaudä gherd zudä Griänä Partey vudä Schweyz und hed sey Namä per 1. Januar 2009 zu Griäni Nidwaudä gändered. Sid 2010 trätid diä Griänä und d SP wider separat a.
Exekutivä
D Exekutivä nännt sich Regiärigsrat und bestaad us sibä Personä. Äs sind zur Zeyt:
Dr Vorsitzend vum Gremium heisst Landammä – i dr weyblichä Form isch s d Frai Landammä – und isch fir eis Jahr gwehlt.
As Landschreyber fungiert dr Hugo Murer.
Wirtschaft
Traditioneui Betriib idä Land- und Forschtwirtschaft sind immernu vu Bedeytig. D Landwirtschaft isch uf Veehautig und Miuchprodukt spezialisiärt. D Puiräbetriib sind immer nu Familiäbetriib. Heyffig chend d Puirä eläi vudä Landwirtschaft nid läbä, wäg dem gend huiffä Puirä vor auäm wärentem Winter amenä Näbänerwärb nachä.
Fremdäverchehr
Wäg dä bärgigä Umgäbig isch Fremdäverchehr z’Nidwaudä wichtig. Dr See und d Bärgä ziähid Tourischtä im Summer und im Winter a. Diä wichtigschtä Fremdäverchehrsgebiät sind d Chlewänaup, s Stanserhorn, dr Titlis Gletscher, d Bannaup und dr Birgästock.
Oberottmarshausen
Oppertshausa (amtlich Oberottmarshausen) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Oppertshausa leit sidlich vo Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 67,2 % Landwirtschaftsfleche, 11,0 % Wald, 17,2 % Sidlongsfleche ond 4,5 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Oppertshausa gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
En Oppertshausa hot s Hochstift Augschburg Grondbsitz ghet, seit 1313 ao s Domkapitel Augschburg.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2 % gleäge.
Religion
93,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,4 % evangelisch.
Verwaltong
Oppertshausa hot mit dr Gmoede Oitenga ond Kchloitenga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Oppertshausa ischt dr Gerhard Mößner.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
(98) Ianthe
D' (98) Ianthe isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 18. April 1868 vum Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf eini vu dr Okeanide gnennte Döchter vum Titan Okeanos.
D'Ianthe beweggt sich zwische 2,1775 (Perihel) astronomische Eiheite bis 3,1935 astronomische Einheite (Aphel) in 4,401 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 15,6139° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1892.
D'Ianthe besitzt e Durmesser vu 104 km. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,047.
In 16 Stunde un 30 Minüte rotiert si um die eige Ax.
Zürich 4 und Zürich 6
D Züri 4 und Züri 6 si die erste und äinzige Briefmarke, wo dr Schwizer Kanton Züri uusegee het. D Bezäichnig Züri 4 und Züri 6 chunnt vo dr Wärtbezäichnig, wo die Usgoob dominiert.
D Züri 4 und Züri 6 gälte als die erste Schwizer Briefmarke. Mit em Usgoobdatum vom 1. Merz 1843 weer d Schwiz s zwäite Land uf dr Wält mit äigene Briefmarkeusgoobe nch Groossbritannie. Die Aasicht isch allerdings vor allem usserhalb vo de dütschsproochige Gebiet umstritte, wil es sich bi Züri nit um en äiges Land, sondern um e witgehend suverääne Kanton ghandlet het. Us däm Grund wird d Züri 4 und Züri 6 mänggisch nume as Lokalusgoobe aagluegt und nit as richdigi Briefmarkeusgoob.
Dr Bostwärt isch 4 beziejigswiis 6 Rappe gsi. Die umperforierte Marke si in schwarzer Farb uf wissem Babbiir im Stäidruck in dr Druckerei Orell, Füssli und Co. in Bööge vo 100 Marke häärgstellt worde. Die bäide Freimarke si ganz ooni Gummierig uusechoo und gummiert worde, wemm mä sä brucht het. Näbe dr Ziffere si uf de Marke no d Bezäichnig vom Land und d Inschrift Local-Taxe uf dr Züri 4 und Cantonal-Taxe uf dr Züri 6, wo druf hiiwiise für was die bäide Wärtstuefe dänkt gsi si. D Züri 4 isch also für Brief vo dr Stadtbost und d Züri 6 für Brief innerhalb vom Kanton bis zum ene Gwicht vo äim Lot verwändet worde. Für iigschriibeni Brief het mä 10 Rappe müesse zaale, d. h. e Züri 4 und e Züri 6 uf e Brief chlääbe.
Dr hoochi Sammlerwärt vo dr Züri 4 und dr Züri 6 chunnt drvoo, ass d Marke sälte und seer bekannt si. Für e Spezialist duet sich do e wits Fäld uf. Er cha do zwüsche woogrächte und sänkrächte Underdruck underschäide, fümf verschiideni Tüpe vo jedere Briefmarke sammle und Blattefeeler sueche. D Züri 4 und Züri 6 ghööre näbe dr Dobbelgämf und em Basler Düübli zu de beliebtiste Briefmarke bi Schwizer Filateliste.
Popeye (Begriffsklärung)
Popeye cha si:
Pest (Begriffsklärung)
in dr Kultur
Zeihen
Zäie, offiziell: Zeihen, isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.
Geografy
D Gmeind isch i dr Middi vom Jurapark Aargau.
Gschicht
S Dorf isch öpe ane 1308 im Habsburger Urbar s erschte Mol gnännt.
Uf em Eich stoot e Fäldchappele, wo bim alte Eichchrüüz bout worden isch.
Homberg
Homberg isch de Name oder Namesbestandteil vo däne Ortschaften:
Ali Baba (Krater)
De Ali Baba isch ä Krater uf de Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus. De Ali Baba isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre. Er lit uf 57.2° nördlicher Braiti un 12.0° westlicher Längi un het ä Durmesser vu 35 km. De Ali Baba het ä grossi Wölbig in sinerem Innere, was nohlegt, dass der Krater ä gwissi viskosi Entspannig erfahre het. De Gipfel vu de Wölbig isch sogar höcher wie de Karterrand.
De Krater isch daift uf de Held Ali Baba us Tusendunaini Nacht wo de Schatz vu de 40 Raiber gfunde het.
Homberg
i de Schwiz:
Ali Baba (Krater)
Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
Homberg
Homberg isch de Familiename vo däne Persone:
Lueg au:
Aladdin (Krater)
Aladdin isch ä Krater uf de Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus. Aladdin isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre. Er lit uf 63.1° Nördlicher Braiti un 16.9° westlicher Längi und het ä Durmesser vu 34 km. Aladdin het ä grossi Wölbig in sinerem Innere, was nohlegt, dass der Krater ä gwissi viskosi Entspannig erfahre het.
De Krater isch daift uf de Held Aladdin us Tusendunaini Nacht wo d'Wunderlampe gfunde het.
Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographie
Andronikos II. (Byzanz)
Dr '''Andronikos II. Palaiologos''' (, * 1259/1260 z Nikaia; † 13. Februar 1332 z Konstantinopel) isch dr byzantinisch Kaiser vo 1282 bis 1328 gsi. Er isch dr eltisti Soon vom Kaiser Michael VIII. gsi.
Lääbe
Dr Andronikos het mit Rom broche, e Stüürreform iigläitet und d Armee verchliineret, um d Wirtschafts- und Finanzkrise in d Hand überzchoo. D Flotte isch druf verfalle, und Byzanz isch denn no weniger in dr Laag gsi, Venedig und Genua Paroli z biete. Dr Andronikos het nrobiert, sini milidäärischi Schwechi dur en umfassends Bündnissüsteem mit Serbie, de Bulgare und Osmane uszgliiche, isch aber me und mee vo Genua abhängig worde.
Wääred sinere Regierigszit häi d Osmane under em Sultan Osman I. s byzantinische Chläiasie fast vollständig erooberet. Dr Andronikos het dr Roger de Flor iigstellt mit ere Drubbe vo Aragoneser und Katalane, wo as Almogàvers bekannt si. Si häi d Türke gschlaage, aber d Byzantiner häi bald gsee, ass dr Roger genauso gföörlig gsi isch für die kaiserligi Macht. 1305 het en im Andronikos si Soon und Mitregänt Michael ermordet. Im Roger sini Manne, die Katalanischi Kompanii, het im Andronikos dr Chrieg erkläärt und bis 1311 groossi Däil vo Thrakie und Makedonie verwüestet. Si häi Thebe erooberet und vollständig zerstöört und s Herzogtum Athen.
Innebolitik
Im Andronikos isch s 1310 glunge, dr Arsenitestrit z beände. D Blüeti vo dr Kunst und dr Wüsseschaft in dene Joor wird in dr eltere Forschig as „Palaiologischi Rönessans“ bezäichnet; es isch mee e intensivi kulturelli Noochblüete vo dr kulturelle Widerbelääbig under em Michael VIII. noch dr Zruckerooberig vo Konstantinopel (1261) gsi.
Familie
Dr Kaiser Andronikos II. het 1273 d Anna vo Ungarn ghürootet, e Dochder vom Köönig Stephan V. vo Ungarn, wo iire Naame as Kaisere bhalte het. Si häi zwäi Söön ghaa:
1284 het er d Yolande vo Montferrat ghürootet, e Dochder vom Markgroof Wilhelm VII. vo Monferrat, wo dr Naame „Irene“ aagnoo het. Si häi die Chinder ghaa:
Paradiso TI
Paradiso (lombardisch Paradìs) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.
Geografi
Paradiso lyt am Stadtrand vu Lugano am Luganersee vis-à-vis vu dr italienische Exklave Campione d’Italia, am Fueß vum Monte San Salvatore. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Paradiso, Fontana, Geretta, Boggia, Calprino, Carzo, Corona, Guidino superiore, Guidino inferiore, Morchino un San Martino e Valle.
Gschicht
Paradiso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Calprino, 1835 zum erschte Mol unter em Name Paradiso, wu syt 1929 dr offiziäll Name isch.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Paradiso isch dr Ettore Vismara.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Paradiso ghert zum Comasco-Lecchese.
Berwang
Bearwang (amtlich Berwang) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Bearwang likt im Bearwanger Dal ond im Rotlechdal. D Nochbergmoanda sin Heiterwang, Reutte, Namlos, Tarrenz, Nassereith, Lermoos und Bichlbach.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 638 Aiwohner sin im Johr 2001 72 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 638 Aiwohner 592 Daitsch als Umgangsproch aagea, 19 Daitsch und andere Sproche und 27 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Bearwang ghert zum Schwäbisch.
Werdenberg (Adelsgeschlecht)
D Groofe vo Wärdebärg, dr Naame chunnt vo dr Burg Wärdebärg in dr hütige Gmäind Grabs (Kanton Sanggalle), si e südwestdütsch-schwizerischs Hoochaadelsgschlächt im Middelalter und dr früeje Nöizit gsi, wo s Zentrum vo iirer Macht uf de bäide Site vom Alperhii, an dr obere Donau und uf dr Schwäbische Alb glääge isch.
Am Aafang vom 16. Joorhundert het vor allem d Linie Wärdebärg-Häiligebärg-Sigmaringe-Trochtelfinge e seer groosse Iifluss gha. Dr Hugo (Haug) vo Wärdebärg isch Berooter vom König Maximilian gsi, wo denn no Kaiser worde isch, und het e groossi Rolle gspiilt bi dr Gründig vom Schwööbische Bund. Er isch au däm si erst Bundeshauptmaa worde.
1534 isch s Gschlächt vo de Wärdebärger usgstorbe.
Gipf-Oberfrick
Gipf-Oberfrick isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt im Fricktal am Bruggbach, wo bi Frick id Sissle mündet. Im Taal isch undedra d Gmeind Frick und obedra Wittnau.
Gschicht
Bis ane 1804 hend die beide Dörfer und Oberfrick no zu dr Gmeind Frick ghört und sech denn von ere trennt.
Ufem Dierstäibärg im Weschte vom Dorf lyt d Ruiine vo dr Burg Alt-Dierstäi vo de Groofe vo Hombärg-Dierstäi und noch derby uf em Hombärg d Ruiine vo dr Burg Alt-Hombärg.
Im Joor 1259 isch Gipf mid em Name «Guphfe» s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt, ane 1288 s Dorf «Obiren Vrieche». Dr Name Vrieche wird erklärt als Form, wo vom latynische Wort «ferraricia» chöm, wo uf Dütsch Gebiet mit Yse heisst.
La Ferrière BE
Geografi
La Ferrière isch e Ströisidlig uf über 1000 m im Schwizer Jura. D Gmeindsflächi bsteit us 61,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,6 % Waud, 3,5 % Sidligsflächi u 0,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Renan u Sonvilier im Kanton Bärn, Les Bois im Kanton Jura u La Chaux-de-Fonds im Kanton Nöieburg.
Gschicht
La Ferrière isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1590 aus les Hautes Montagnes d'Erguël, 1749 La Ferriere oder Communauté des Montagnes de Saint-Imier. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,7 % gläge.
Religion
64,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 16,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo La Ferrière isch dr Henri Bärtschi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 513 Ywohner 16,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 81,5 % Französisch u 1 % Italienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo La Ferrière isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Elektrizitätswerk der Stadt Zürich
S' Eleggtrizitätswärch vu d'r Stadt Züri (EWZ) isch en Grossverteiler für eleggtrische Strom, wie de Name seit, vor Allem für d' Stadt Züri. Das isch ä öffentlich-rächtlichi Instituziuu.
De Strom unterwägs
S' EWZ bezieht sit em Aafang vum Zwänzgischte Jahrhundert Strom us em Bündnerland. Dur daas hends au d' Konzessiuu überchuu, zum Täler im Bündnerland mit Strom z' belifere. Äs sind vor allem diä Täler, wu's Durchläitigsrächt hend, und das für 220-Kilovolt-Läitige wu glägentlich für 380 Kilovolt uusbuut wärdet.
Varia
S' EW Züri isch au Mitbsitzeri vu d'r höchscht umschtrittene Läitig vu Bängge uf Mettlä.
Si belifered au d' Üetlibärgbaan und s' Tram vu Züri mit Schtrom.
Mängmal kämpfeds mit Kapazitätsängpäss vu ihrnä städtische Läitige. Zum dä Schtrombedarf möglichscht guet abzdeggä, händs rund um d' Stadt und au i Ussäquartier verschideni Unterwärch.
Gerlafingen
Gerlafinge (amtlich Gerlafingen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Gerlafinge isch es Dorf uf dr öschtliche Siite vor Emme. D Gmeindsflächi umfasst 11,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 11 % Waud, 77 % Sidligsflächi u 0,5 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Biberischt, Däredinge, Chriegstette, Obergerlafinge, Zielebach u Bätterchinge.
Gschicht
Gerlafinge isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1278 aus Nidergerolvingen.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 38,4 % gläge.
Religion
35,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 26,4 % römisch-katholisch.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Kurt Ritter (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 4,6 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 4694 Iiwohner 77,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 7 % Italienisch u 15,3 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gerlafinge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Marseillaise
Dr Ursprung vo de Marseillaise
D Marseillaise isch vom Claude Joseph Rouget de Lisle i de Nacht uf de 26. April 1792 währed de Chriegserklärig a Öschtriich im elsässische Strossburi verfasst worde. Si het zerst de Titel Chant de guerre pour l’armée du Rhin, d. h. „Kriegslied für die Rheinarmee“, träit. Si isch Grafen Luckner, em Oberbefählshaber und Gouverneur vo Straßburg, gwidmet gsi. Er isch im Jahr vorhär zum Marschall vo Frankriich ernännt worde. Zu syne Ehre wird d Marseillaise no hüt täglich z Mittag um füüf nach zwölfi vom Gloggespil uf em Määrtplatz z Cham i dr Oberpfalz, em Geburtsort vom Graf, gspilt.
Scho am Ändi vom 18. Jahrhunderts isch aazwyflet worde, dass de Rouget de Lisle de Urheber vo de Marseillaise sig. I de Mitti vom 19. Jahrhunderts und nomal 1915, wo syni Gebei i Invalidedom z Paris überfüehrt worde sind, hend Zytigs- und Zytschriftenartikel brichtet, dass d Melody usgrächnet vomene dütsche Komponist, eme gwüsse Organist Holtzmann vo Meerschburg, stammi. Jedefalls chönni mer si ufene alti dütschi Melody zruggfüehre. Die Behauptig taucht immer wider uuf, meistens anekdotisch oder im Zämehang mit ere Polemik gäge französischi Staatssymbol, obwohl si spötistens syt 1922 als überzüügend widerläit gälte cha.
Als Komponist vo de Marseillaise wird mängmal au de Jean-Baptiste Lucien Grisons (1746–1815) erwähnt, en ehnder unbekannte Kapellmeister und Organist z Saint-Omer. I sym Oratorium Esther, wo 1787 entstande sy söll, chunnt d Arie „Stances sur la Calomnie“ vor. D Yyleitig vo deren Arie hebi e starchi Ähnlichkeit mit de spötere Nationalhymne, wird behauptet. Usserdäm isch vermuetet worde, dass d Melody vo de Marseillaise vom langi Zyt z Paris würkende Cembalist und Komponist Jean-Frédéric Edelmann (1749–1794) stammen chönnti. Er het sich ab 1789 und au no zur Zyt vo dr Entstehig vom Lied z Strossburi ufghalte.
I dem Zämehang isch au d Ähnlichkeit vom Anfang vo de Melody mit em erste Satz vom Flötequintett in C-Dur G. 420 vom Luigi Boccherini us em Jahr 1773 z erwähne. E wytere mögliche Vorgänger vom Motiv chönnti au s 2. Thema vom 1. Satz im Klavierkonzert KV 503 vom Mozarts us em Jahr 1786 sy. Es het aber nume e sehr entfärnti Verwandtschaft mit em Chopfmotiv vo de Marseillaise. De Rouget de Lisle cha das nid kännt ha. Bis zum Zytpunkt vo dr Entstehig vo de Marseillaise isch es nämli nume vom Mozart sälber z Wien ufgfüehrt und erst spöter veröffentlicht worde.
D Nationalhymne vo Frankreich
S Lied het de Name Marseillaise drum übercho, wil s vo Soldate us Marseille am 30. Juli 1792 bim Yyzug z Paris, churz vor em Sturm uf d Tuilerie, gsunge worden isch. D Hymne isch scho bald bekannt und beliebt worde. Me het si uf allne grössere Bürgerfäscht vo de junge Republik gsunge. 1793 het de Nationalkonvänt verfüegt, dass d Marseillaise uf allne öffentliche Veraastaltige gsunge wärde söll. Uf Aatrag vom Abgordnete Jean de Bry het de Nationalkonvänt am 14. Juli 1795 (em 26. messidor III) d Marseillaise per Dekret zum „französische Nationalgsang“ (chant national) gmacht. D Marseillaise het sich deby vor allem gäge Le Chant du Départ, es anders bekannts Revolutionslied duregsetzt.
Nach em Staatsstreich vom Napoleon Bonaparte 1799 het d Marseillaise als zu jakobinisch ggulte und isch am 14. Juli 1800 zum letschte Mal bimene offiziellen Aalass gsunge worde. Zur Zyt vom napoleonische Kaiserriich (1804 bis 1814) isch s Lied sogar verbotte gsi und di inoffizielli Hymne vom Kaiserreichs isch Veillons au salut de l'Empire gsi. S Verbot hets au währed de bourbonische Restauration (1815 bis 1830) no gäh. Zur Zyt vo de Julimonarchy und em Zweite Kaiserriich vom Napoleon III. isch d Marseillaise zwar nümme verbotte gsi, me het si aber bi offiziellen Aaläss nid gsunge und si het als ufrüehrerischs Lied vo de Opposition ggulte. D Hymne vo de Julimonarchy isch La Parisienne gsi und währed em Zweite Kaiserriich isch Partant pour la Syrie als Nationalhymne gsunge worde. Le Chant des Girondins isch denn vo 1848 bis 1851 d Nationalhymne vo de churze Zweite Französische Republik gsi.
I de Dritte Französische Republik isch d Marseillaise dur e Beschluss vo de Abgordnetechammere vom 14. Februar 1879 wider zur offizielle Nationalhymne (hymne national) vo Frankriich worde. Das isch si au i de Vierte und Fünfte Französische Republik blibe. Zur Zyt vom Vichy-Regime (1940 bis 1945) het s Lied Maréchal, nous voilà en ähnliche Stellewärt wie d Marseillaise gha.