cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matura
mini|E Maturidäätszügnis vom Collège de Genève D Matura, Matur oder Maturität (lat. maturitas ‚d Rifi‘) isch d Rifibrüefig noch ere hööchere Schuelusbildig. Vor allem in dr Umgangssprooch bezäichnet si dr Schuelabschluss, wo dr Maturand bechunnt wenn er d Brüefig bestande het.
Verwändet wird d Bezäichnig Matura in Ööstriich, Matura bzw. Maturität in Liechtestäi, in dr Schwiz (dört offiziell und im Schriftvercheer vilmol Maturität bzw. Maturitätsbrüefig, in dr Umgangssprooch mäistens Matur oder au Matura; in de andere Sproochen mit em gliiche Wortstamm analoog) und Südtirol (dört au Rifibrüefig, staatligi Abschlussbrüefig). Usdrück wo dr Matur entsprache git s in Italie (maturità), Bulgarie, Ungarn, Tschechie (maturita), Slowakei (maturita), Sloweenie, Kroazie, Serbie, Montenegro, Nordmayedoonie, Bosnie und Herzegowina, Albaanie, Kosovo und Poole. Z Dütschland reedet mä vom Abitur (im Sinne vo: d Schuel mit em Rifizüügnis verloo).
Mit em Maturazüügnis (oder Maturitätszüügnis) het dr Maturant (in Ööstriich) bzw. Maturand (in dr Dütschschwiz) d Hoochschuelrifi und cha an ere Uniwersidäät oder andere Hoochschuel studiere.
Mit dr Bruefsmaturität in dr Schwiz und Liechtestäi (au: Bruefsmatura, Bruefsrifibrüefig) darf mä e fachiischleegigs Studium an ere Fachhoochschuel mache. In Östriich macht d Bruefsrifibrüefig dr vollwärdig Uniwersidäätszuegang innerhalb vo Ööstriich mööglig und die entsprächendi Ghaltsstuefe im öffentlige Dienst.
Rifi- und Diplombrüefig isch dr ööstriichisch Usdruck für die kombinierti Hochschuelrifi mit Bruefsabschluss (Diplombrüefig, BHS), Zentralmatura für d Matura im Ganze, wil d Abschlüss vo alle Schuelsparte veräihäitligt wärde.
D Matura z Ööstriich
D Matura wird je noch Schueltüp in dr 12. oder 13. Klass gmacht. Allgemäinbildendi hööcheri Schuele (AHS) schliesse im 12. Schueljoor ab; Bruefsbildendi hööcheri Schuel(BHS) im 13. Schueljoor.
«Matura» isch die umgangssproochligi Bezäichnig und «Rifipbüefig» die offizielli.
D Matura wird im Allgemäine an dr Schuel gmacht, wo d Maturantin oder dr Maturant zletscht gleert häi. Persoone, wo nid uf e Middelschuel gange si, chönne e Externistematura oder e Bruefsrifibrüefig mache. Bi dere Brüefig häi nid alli Schüeler vom gliiche Joorgang die gliiche Ufgoobe überchoo. D Ufgoobe für d Klausuure si bis zur Iifüerig vo dr Zentralmatura nume für e Schuelklass äihäitlig gsi, die für die mündlige Brüefige si vo Brüefling zu Brüefling verschiide gsi. Jede Leerer het Frooge noch de Schweerpünkt vo sim Underricht chönne frooge. D Matura isch in däm underschiidlig gsi zum Zentralabitur in mängge dütsche Länder oder zum franzöösische Baccalauréat.
Sit em Schueljoor 2014/15 isch d AHS-Matura zum Däil zentraal. Sit 2015/16 si au d Maturabrüefige vo dr BHS zum Däil zentraal.
Im Schuljoor 2019/20 isch d Matura wäge dr Covid-19-Pandemii abkürzt worde (Corona-Matura).
D Matura in dr Schwiz
Bis 1995 het s säggs verschidnigi Maturidäätsbrofiil gee, vo denn aa chönne d Schüeler noch bestimmte Reegle iiri Maturidäätsfächer sälber uuselääse und en entsprächends Underrichtsbrogramm zsämmestelle (s nöije Maturidäätsanerkennigsreglemänt MAR vom 15. Februar 1995, Revision am 27. Juni 2007).
Brüeft wird mä in mindestens fümf Fächer, schriftlig und mündlig (in e baar Kantöön git s bi nitsproochlige Fächer kä mündligi Brüefig, in andere Kantöön gältet das nume für Mathematik):
D Resultaat vo deene Brüefige mache 50 % vo dr Maturnoote in däm Fach us, d Noote vom letschte Schueljoor, die so genannti Erfaarigsnoote zelt au 50%. In de Fächer ooni Maturidäätsbrüefig zelt nume d Noote vom letschte Joor. Es wird grundsätzlig in dr Richdig vo dr Brüefigsnoote uf- oder abgrundet. Es git Kantöön wo halbi Noote kenne (6, 5.5, 5, 4.5 etc.).
Mä isch dur d Maturidäätsbrüefig duurechoo, wenn die dobbleti Summe vo alle Nooteabwiichige vo 4 gege unde nit gröösser isch as die äifachi Summe vo alle Noteabwiichige vo 4 gege oobe und nid mee as vier Noote under eme Vieri si.
Bi dr äidgenössische Matura git s in alle nüün Maturidäätsfächer nume Brüefigsnoote. An kantonaale Gümnaasie und Kantoonsschuele macht mä e kantonaali Matura, wo äidgenössisch anerkennt isch; je noch Kantoon git s no zuesätzligi Noote (Matuuraarbet, Filosofii etc.).
D Maturidäätsbrüefig daf nume äimol widerhoolt wärde.
Oberhünigen
Oberhünige (amtlech Oberhünigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Geografi
Oberhünige ligt am Churzeberg. D Gmeindsflächi bsteit us 37,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 58,1 % Waud, 4,2 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Mirchu, Zäziwiu, Bowil, Linge u Niderhünige.
Gschicht
Oberhünige het bis 1980 aus Exklave zue Schlosswiu ghört. Oberhünige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Huningen superior.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,5 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,8 %, CVP 0,2 %, EVP 3,5 %, FDP 2,0 %. GLP 3,4 %, GP 4,6 %, SP 9,1 %, SVP 43,1 %, Suschtigi 17,3 %.
Gmeindspresidänt vo Oberhünige isch dr Heinz Zurflüh (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 296 Ywohner 96,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,3 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Oberhünige ghört zum Hochalemannisch.
Landkreis Ludwigsburg
Der Landchrais Ludisburg isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Stuagert im Regierigsbezirk Stuagert.
Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Haalbrunn, im Oschde an dr Rems-Murr-Chrais ùn im Siide an di chraisfrèi Schdad Stuagert ùn an dr Landchrais Beeblenga. Im Weschde gränzd er an dr Enzchrais im Regierigsbezirk Chaarlsruei.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Ludisburg ghèère 18 Schded ùn 21 Gmaine.
Eudoxos von Knidos
De Eudoxos vo Knidos (* ca. 390 v. Chr.; † ca. 338 v. Chr.) isch e griechische Filosoof gsii, und zwor aine vode wichtigste antike Mathematiker und Astronome, aber au en guete Geograaf.
Er het bim Archytas Mathematik studiert und bim Philistion Medizin. Woner 23i gsii isch, isch er uf Athen cho und het ade Vorlesige vom Platon zuegloset. Im Joor 365 v. Chr. isch er uf Ägypte woner sis Buech Oktaedris gschribe het, en Abhandlig öber Astronomie und de achtjöhrig Kalenderzyklus. Drufabe het er in Kyzikos e Schuel gründet isch aber um 350 v.Cgr. uf Athen züglet, woner e noiji Schuel ufbaut het und het sich de Ruef vomene ussergwöhnli guete Lehrer erworbe. Mit 53i isch er z Knidos gstorbe.
De Eudoxos het ufgrund vo sinene Überlegige d Grundlaag vode Mathematik as Lehr vo de Grössine glait, wa de Filosoof Aristoteles öbernoo het. Er het sich au mit de geometrische Proportionelehr beschäftigt, und mit de Lehr vo de Chegelschnitt, und de Bestimmig vom Goldene Schnitt. Zudem het er s Volume vode Pyramide und vom Chegel bestimmt.
As Astronom het er versuecht d Bewegig vode Himmelskörper mitemene System vo 27 homozentrische Sfääre z erkläre, wo um d Erde chraiset, e Modell wo de Aristoteles übernoo und liecht abgänderet het. Sini Schrifte vode Sterne und Sternbilder hend e wichtigi Grundlaag für d Arbaite vom wüsseschaftliche Dichter Aratos vo Soloi bildet.
As Geograaf het er de Umfang vode Erdchugle usgrechnet und het Grundsetz vode Bestimmig vomne geograafische Ort ufgstellt.
Weblinks
Eudoxos & Co. Aafäng vode Astronomi
Euktemon
De Euktemon (, um 430 v. Chr.) isch en athenische Astronom, Geograaf und Meteoroloog gsii. Mitem Meton zäme het er d Sunewendige beobachtet um d Längi vom tropische Joor z bestime. Baidi Astronome geltet als d Entdecker vom 19jöörige lunisolare Zyklus, em sogenannte Metonische Joor. Und baidi sind maasgeblich a de attische Kalenderreform betailigt gsii.
Zudem het er au d Uufgäng und d Untergäng vode Sterne beobachtet, und zwor, wie de Ptolemäus schribt, z Athen, uf de Kyklade, in Makedonie und in Thrakie. Mit Hilf vode Tierchraiszaiche het er Regle festglait, wo die regelmässige jooreszitliche Wechsel vom Wetter beschribet.
Nochem Euktemon isch e Krater ufem Moo benannt.
Domleschg (Begriffsklärung)
Domleschg chan folgendes bedüte:
Margaret Crofoot
Lääbe un Wirke
D Crofoot het an dr Stanford University studiert, wu si 2001 mit em Bachelor in Humanbiology abgschlosse het, un an dr Harvard University, wu si 2003 en Master-Abschluss in Anthropology iberchuu het un 2008 promoviert woren isch. As Post-Doktorandi isch si syter 2010 am Smithsonian Tropical Research Institute z Panama gsii. Vu 2017 bis 2019 isch si Associate Professor an dr University of California z Davis gsii. Anne 2018 het si ne Humboldt-Profässur fir d Universiteet Konschtanz iberchuu. Derrt het si dr Beraich Bewegigsekology uusböue un vu Fisch un Vegel uf Affe uusgwytet. Syt Juli 2019 isch si "Wisseschaftli Mitglid" vu dr Max-Planck-Gsellschaft un aini vu dr drei Diräkter*ne am 2019 grindete Max-Planck-Inschtitut fir Verhaltesbiology, mit Sitz Radolfzell un z Konschtanz.
Si forscht zue dr Bewegigsmuschter zum Byschpel vu Pavian-Rudel mit GPS-Sänder un zue dr Frog, was firigi Ruggschliss mer dodrus cha zie, wie d Gruppe si entschaide. Doderby het si chenne zaige, ass es au Meehaitsentschaidige un refläxartig Verhalte git un d Bewegig nit nume vum Aafierer bstimmt wird.
Si isch Mitglid im Rot vu dr ICARUS-Initiative (International Collaboration for Animal Research Using Space) vum Martin Wikelski.
Mariella Mehr
D Mariella Mehr (* 27. Dezämber 1947 z Züri; † 5. Septämber 2022) isch e Schwyzer Schriftstelleri gsi.
Domleschg GR
Gschicht
D Gmaind Domleschg isch uf da 1. Januar 2015 us da bisheriga Gmainda Almens, Paspels, Pratval, Rodels und Tomils entstanda. Di einzelna Gmaindsversammliga händ Endi März 2014 ama Fusionsvertrag zuegstumma, z Almens mit 54:30 Stimma, z Paspels mit 166:31, z Pratval mit 71:22, z Rodels mit 62:26 und z Tomils mit 132:53 Stimma.
Mariella Mehr
Lääbe
D Mariella Mehr isch as Aagherigi vu dr Minderhait vu dr Jenische anne 1947 z Züri uf d Wält chuu. Si isch e Opfer vum Hilfswärch fir d Chinder vu dr Landstroß gsii, wu Chinder vu ire «fahrenden» Eltere zwangswys drännt ghaa het. Si isch in 16 Chinderhaim un drei Erzieigsaaschtalte ufgwagse. Viermol isch si in e psichiatrischi Aaschtalt yygwise wore, 19 Monet het si in dr Frauestrofaaschtalt Hindelbank verbrocht.
Radium
S Radium, abkürzt Ra, isch es chemischs Elemänt mit dr Ornigszahl 88. Si Name chunnt vom latiinische radius für Schdrahl wäge siiner Radioaktivität. Es ghört zue de Erdalkalimetall, dr zweite Hauptgrubbe vom Periodesyschdem, zsämme mit em Beryllium (Be), Magnesium (Mg), Calcium (Ca), Strontium (Sr) und em Barium (Ba). Es reagiert schdark mit Wasser und oxidiert rasch, meh no as s Barium. Es isch ä Feschdschdoff bi Zimmertämprature, weich, glänzt silbrig, glüeit bläulig im Dunkle und sott, wäge siiner Radioaktivität, mit gröschter Vorsicht behandlet wärde. Es het Isotop mit Masse vo 213 bis 230, wo Halbwärtsziite vo 182 Nanosekunde für s Isotop 216 bis zu 1602 Johr für s Isotop 226 hai. Wenn s zerfallt, isch eins vo de Brodukt s Gas Radon.
In dr Natur chunnt s Radium nur sehr sälte und immer mit em Uran zsämme in de gliiche Erz vor, bliibt aber bi dr Verarbeitig vom Uran im Abfall zrugg. Es het wirtschaftlig braktisch kei Bedütig. Früehner isch s bruucht worde in Kapsleform wenn öbbis het müesse radioaktiv beschdrahlt wärde. Hützudag zieht mä radioaktivi Kobalt- und Caesiumisotop vor, wo me eifacher cha zuebereite und wo sicherer si bim Bruuche.
Domleschg GR
Gschicht
Da erschti Gmaindspresident vo da Gmaind Domleschg, wo am 1. Oktober 2014 in das Amt gwehlt worda isch, haisst Werner Natter. D Gmaindsverwaltig isch z Tumegl/Tomils.
Mariella Mehr
Lääbe
Ab 1975 het si, zerscht schurnalistisch, no schriftstellerisch publiziert. Si het e Hufe literarischi Uuszaichnige iberchuu. 1981 isch ire erscht Roman (Steinzeit) uusechuu.
Radium
Gschicht
S Radium isch vo dr Marie Curie und ihrem Ma, Pierre Curie, 1898 us Pächbländi isoliert worde. Nochdäm d Curies s Uranium uusegnoh hai, isch dr Räscht immer no radioaktiv gsi und si hai ä radioaktivi Mischig, wo gröschdedeils us Barium mit ä chli Radium beschdande het, isoliert. Erscht 1902 isch Radium in purer Form dur Elektrolyse isoliert worde.
Mariella Mehr
Lääbe
Ab dr 1970er-Johr het si d Mehr fir d Inträsse vu dr Roma engaschiert, wu si au di Jenische derzue zellt het. In eme Interview het si anne 1982 gsait: «Das Roma-Volk setzt sich aus 29 Stämmen zusammen. Darunter sind die Jenischen ein relativ kleiner Stamm.» Im nämlige Interview het si erklert, ass si us dr jenische Gmainschaft «hinausgeschmissen» wore sei, wel si Widerstand dergege glaischtet heeb, ass d Fraue, wu d Organisatione vu dr Roma bzw. vu dr Jenische grindet hätte, dodin zruggdrängt wore seie.
Radium
Gschicht
No lang het mä nit gwüsst, ass d Radioaktivität dr Gsundheit schadet, und bis in d Middi vom Zwanzigschde Johrhundert het mä Lüchtzahle us radiumhaltiger Farb uf d Uhre ufgmolt.
Mariella Mehr
Lääbe
D Mehr isch anne 1975 Grindigsmitglid vu dr Radgnosseschaft vu dr Landstroß gsii, wu si, zerscht as Kassieri, vu 1976 bis 1982 as Sekreteri gwirkt het. Si het in d erschte Johr au as Redaktori vu dr Gnosseschaftszytschrift «Scharotl» gschafft, wu ne jenische Uusdruck fir e Wohnwage isch. In irem Buech «Kinder der Landstrasse» het si d Zyl vu dr Jenische uf brogrammatischi Wys formuliert un het d «die Versuche der Jenischen, ihre soziale und kulturelle Identität wiederzufinden» betont. Bi dr Generalversammlig vum 5. Merz 1983 isch si njit derby gsii un isch vu dr Versammlig nimi as Mitglid vum Verwaltigsrot widergwehlt wore.
D Mehr het si sälber weniger as Schwyzer, derfir as Roma-Schriftstelleri gsää. Dodurs hän Lyt szum Dail gschlosse, ass si uf Romanes deet schrybe. Die -jenische hän aber ne aigeni Sproch, s Jenisch. D Mariella Mehr het no sällem Interview aber Romanes verstande, si het uf Dytsch gschribe, Täxt vun ere sin uf Italienisch ibersetzt wore; Gedicht au ins Romanes, ibersetzt vum Rajko Đurić.
Fir iri schriftstellerisch Laischtig un au fir ire minderhaitsbolitisch Engaschmänt het d Mehr 1998 d Ehredoktorwird vu dr Uniwersitet Basel iberchuu.
No zwanzg Johr in dr Toskana het d Mehr syt 2015 wider in dr Schwyz gläbt.
Anne 2000 isch d Mehr us dr Autoreverainigung Gruppe Olten uusdrätte, wel die s Zyl, «eine demokratische sozialistische Gesellschaft» z verwirklige, us em Zwäckartikel vu ire Statute gstriche het. Si isch Mitglid vu dr International Romani Writers (IRWA) gsii un zytwys au d Vizebresidänti vu däre.
D Mehr sich am 5. Septämber 2022 gstorbe.
Tréal
Tréal (Gallo Teréau, bretonisch Treal) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Tréal lyt 45 km vu Vannes un 86 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 27 m un 101 m iber Normalnull.
Gschicht
Tréal isch zum erschte Mol gnännt wore anne 858 as Treal.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Tréal ghert zum Gallo.
Galileo (Raumsonde)
D'Ruumsonde Galileo isch am 18. Oktober 1989 vu dr NASA gstartet worre, um dr Jupiter un sini Mönd z'undersueche. Wichtigster internationaler Partner sich Dytschland gsi, wo s'Tribwerch (vu Messerschmitt-Boelkow-Blohm) un drei wisseschaftlichi Instrumenter bigstürt het sowie öbbe 10% vu dr Missionschoste. Ihr Namme het d'Sonde zu Ehre vum italienische Erfinder un Naturwissenschaftler Galileo Galilei.
Ala (Göttin)
D Ala isch e luwischi Göttin, wo zeme mittem Hirschgott Rundiya vereert woren isch. Wie de isch si e Gotthait vo de Wildnis und vo de Jagd. I de neohethitische Zitt isch si mit de Göttin Kubaba verschmulze. Si hett bi Ancoz, emene Ort am Euphrat, wo hütt vom Atatürkstausee öberfluetet isch, zeme mitem Rundiya e Hailigtum ghaa, wo au anderi Gotthait, wie de Sunegott Tiwad und de Berg Hurtula vereert wore sind. Vermuetli isch di antiiki Göttin Perasia, wo mit de Artemis und de Kubaba gliichgsetzt woren isch, e spooti und lokaali Form vo de Ala.
Galileo (Raumsonde)
Mission
Noch nie vocher isch dr Planet Jupiter direkt agfloge worre. Zwar sin scho vier Ruumsonde devor an ihm vorbi gfloge (Pioneer 10 un 11 sowie Voyager 1 un 2), aber si hän dur dr Vorbiflueg numme Momentufnahme lifere chänne. Des het sich Galileo ändere solle. Es het e chünstliche Satellit um dr Jupiter chreise solle um sowohl dr Planet selber wie au sini Mönd z'beobachte.
Start mit Hindernisse
Dr ursprünglich Start isch fer dr April 1986 mit eme Space Shuttle vorgsähe gsi. Us dr Ladebucht vum Shuttle het d'Sonde mit ere zuesätzliche Raketestufe no uf dr Wäg zum Jupiter starte solle, wo scho noch zwei Johre 1988 erreicht worre wär. D'Explosion vu dr Ruumfähre Challenger het aber die verblibene Space Shuttles fer iber zwei Johr am Bode glo un d'Mission isch um drei Johr verschobe worre.
D'Galileo-Sonde isch igmottet worre. Usserdem het müesse dr Weg zum Jupiter gänderet werre. Us Sicherheitsgründe het mer in dr Ladebucht vu ere Ruumfähri jetz kei witteri Raketestufe meh underbringe welle, so dass Galileo numme mit eme leistigsschwache Tribwerch gstartet isch, wo nit gnueg eigene Schub zum Jupiter het lifere chänne.
Am 18. Oktober 1989 isch es no so witt gsi. D'Ruumfähri Atlantis het Galileo in d'Erdumlaufbahn brocht, wo si usgsetzt worre isch. Dr z'gering Schub het es no erforderlich gmacht, dass Galileo gravitative Schub dur ei Vorbiflueg an dr Venus un zwei an dr Erde het hole müesse, um mit dene Swing-by-Manoeuver gnueg Schwung fer d'Reis zum Jupizer z'hole.
Im Februar 1990 isch Galileo in 16.000 km Entfernig an dr Venus vorbigfloge, Afang Dezember vum selbe Johres no s'erst mol an dr Erde un zwei Johr später nochmol. Ufgrund vu dr beide noche Erdvorbiflüeg un dr Radioisotopebatterie vu dr Sonde fer d'Energigwinnig (Plutoniumoxid) het es vor em Start versueche vu Umweltschützer gäbe, Galileo am Bode z'losse, was aber bekanntlich gschitteret isch.
Zwische dr beide Erdvorbiflüeg isch Galileo am Asteroid Gaspra vorbigfloge (1991, in numme 1.600 km Entfernig) un uffem Weg zum Jupiter an dr Ida (1993), wobi detaillierti Ufnahme vu sälle Himmelskörper entstande sin. Bi dr Ida isch au dr erst Asteroidemond entdeckt worre. Dr numme 1-2 km chlei Brocke isch Dactyl daift worre.
Shoemaker-Levy 9 Einschlag
E Johr später het Galileo ime dramatische Ereignis biwohne. Dr Komet Shoemaker-Levy 9 isch uf em noch 238 Millionen km entfernte Jupiter igschlage, un Galileo het dr Logeplatz gha, wil d'Sonde d'Ischläg, wo uf dr erdabgwendete Site vum Jupiter stattgfunde hän, trotz dr grosse Entfernig het direkt beobachte chänne.
Probleme
Doch es het, wohrschinlich verursacht dur d'Startverzögerig un drei Johre, au grossi Problem z'bewältige gä. Die 4,8 Meter Durmesser gross Hauptantenne isch wägenem Vorbiflueg an dr Venus un dr dert herrschende starche Sunneistrahlig, zum Schutz vor dr Strahlig iklappt gsi. Wie si Middi April 1991 no het solle entfaltet werre, isch si verchlemmt un demit ubenutzbar gsi. Demit isch d'Möglichkeit mit ere Dateybertragig vu meh wie 130 kbit/s umöglich worre. Mer het d'Entfaltig mehreri dausend Mol versuecht, umsust. D'Sonde isch no so umprogrammiert worre, dass die empfangene Date sowohl uf em Zentralrechner, als au uf eme Bandrekorder zwischegspeicheret worre un deno portionswiise vu dr vil schwächere Rundantenne mit numme 40 bit pro Sekunde zuer Erde gfunkt worre sin. Au do het es witteri Probleme gä: Dr Umspulmechanismus vu dr Magnetbänder isch öfters stecke blibe. Mer het zwar s'Band immer wiider zum Laufe brocht, aber s'erst Stuck devu erst churz vorem Missionsend sich uszläse traut, wil mer befürchtet het, e vollständigs zruckspule chännt's Band risse lo. Ufgrund vu dr langsame Dateybertragigsrate her mer d'Beobachtig vum Jupiterwetter während dr Mission erheblich gegenyber dr ursprüngliche Pläne reduziere müesse un au sust uf einigi Beobachtige verzichtet.
Beginn vu dr Jupiter-Erforschig
In 82 Millione km Entfernig zum Jupiter isch im Juli 1995 d'Dochtersonde vom Muederschiff abtrennt woore un am 7. Dezember 1995 mit ere Gschwindigkeit vu 170.000 km/h un eme Winkel vu ca. 9° in d'Atmosphäri vum Jupiter itaucht. Innerhalb vu numme zwei Minute sich d'Gschwindigkeit uf 3.000 km/h abbremst worre, wobi die maximal Verzögerig vu dr Sonde 230 g betrage het. S'Material vum Hitzeschild isch fast vollständig abtrage worre, wobi Temperature vu bis zue 16.000 °C ufträtte sin, doch die empfindliche Instrumenter sin ubeschädigt bliibe. In öbbe 40 km Höchi bi 0,35 bar Druck het sich dr Bremsfallschirm göffnet.
Dr Jupiter isch e Gasplanet. D'Dichti vu dr Atmosphäri stigt mit zuenämmender Diefi, wo ybergangslos (jensits vum kritische Punkt) flüssig wird. Dr flüssig wird schliessli in circa 20.000 km Diefi abrupt metallisch. In Analogi zue dr Erde het mer e Nullniveau uf em Wert vu 1 bar definiert.
Dr Hitzeschild isch abgworfe worre un d'Messige hän agfange. In ere Diefi vu 50 km under em Nullniveau hän Windgschwindigkeite vu iber 500 km/h gmesse werre chänne. Sälli Winde sin aber nicht bloss horizontal ufträtte, sundern es het au stärchsti Fallwinde un Turbulenze in dr Senkrechte gä. Un des, obwohl d'Sonde ime „Schönwettergebiet“ (es sin keine Wasserwolke registriert worre) nidergange isch, wo s'Nephelometer (Näbelmesser) chlars Wetter registriert het.
Dr Funkkontakt isch nooch circa einere Stund nooch em Itritt in ere Diefi vu 160 km abbroche. In dr letzte Sekunden het d'Sonde e Druck vu 22 bar bi ere Temperatur vu 152 °C gfunkt.
Währenddesse isch d'Muedersonde nooch eme enge Vorbiflueg an dr Io - wo mer nit fer Forschige het nutze chänne, wil mer dr Bandrecorder fer d'Date vu dr Dochtersonde brucht het - zum Abbremse un ere 50-minütige Haupttribwerkszündig in e elliptische Jupiterorbit igschwenkt. Dr jupiternächste Punkt (Perijovum) her dert 185.000 km un dr entferntist (Apojovum) 19,3 Millionen km betrage. S'Apojovum isch no im März 1996 durfloge worre, un mit ere 24-minütige ernöite Tribwerkszündig isch s'Perijovum uf 786.000 km aghobe worre, denn mer het die starche Strahligsgürtel in dr Nächi vu dr Io-Bahn zum Schutz vu dr Bordelektronik mide müesse. Die wittere Umläuf sin in jewils verschidene Bahne durgfüehrt worre, um die Galileische Mönd besser beobachte z'chänne. D'Schwerchraft vu dr Mönd isch debi fer d'Bahnänderig gnutzt worre.
Erchundig vu dr Mönd; Verglüehe 2003 im Jupiter
D'Hauptufgab vu dr Mission isch d'Erforschig vu dr vier Galileische Mönd gsi, während mer wäge dr Antenneprobleme d'Beobachtig vu dr Jupizeratmosphäri het reduziete müesse. S'Verständnis vu dr Galileische Mönd isch gwaltig gstiige. d'Europa het wohrschinlich e Ozean under ihrer Iischruste, dr Ganymed het e zibleschaleartige Ufbau mit eme Iisechern un eme eigene Magnetfeld sowie in sinem Mantel Zone vu flüssigem Salzwasser. D'Kallisto het nooch dr Voyagerdate unerwarteterwiis doch e differenzierte Ufbau. Dr Vulkanismus uf dr Io isch nit nur vu Schwäfel verusracht, sundern au silikatisch mit dütlich höchere Temperature wie dr irdisch.
Kubaba
D Kubaba isch di altsyrischi Stadtgöttin vo Karkamis am Euphrat. Si werd scho im 19. Jh.v. Chr. gnennt und isch vo de Hurriter, Hethiter und Luwier öbernoo woore.
Galileo (Raumsonde)
Erchundig vu dr Mönd; Verglüehe 2003 im Jupiter
Am 21. September 2003 isch Galileo in d'Jupiter-Atmosphäri glenkt worre un verglüeht, wil d'Sonde wäge Tribstoffmangel un Usfälle vu dr Elektronik, bedingt dur die vu dr Sonde während dr letzten Johre erhaldene hoche Strahligsdosis, später nimmi mehr lenkbar gsi wär. Es het d'Gfahr bestande, dass Galileo uf dr Mond Europa stürze un ihn mit terrestrische Bakterie verureinige chönnt. Säll hätt chünftigi Missione zur Erforschig vu Läbensspure dert möglicherwiis erschwert.
Kubaba
I de neohethitische Zitt isch d Kubaba die wichtigsti Göttin vo de Luwier gsii und isch „Königin vo Karkamis“ gnennt wore. Dargstellt werd si miteme Granatöpfel und emene Spiegel i de Händ. Ere Beglaiter isch de Stadtgott Karhuha. Im Land Kumaha isch si mit de Göttin Ala synkretisiert wore.
Galileo (Raumsonde)
Weblink
Lueg au: Liste vu dr ubemannte Ruumafahrtmissione
Flandern-Rundfahrt
D Flandern-Rundfahrt („De Ronde van Vlaanderen“) isch s populärscht Eidagesränne z Belgie un zellt zue dr fimf sognännte Monumänt vum Radsport.
D „Ronde“ findet alljohr Aafangs April statt, genau ei Wuche vor Paris-Roubaix. S Ränne isch Deil vum Rad-Weltcup gsi, wu no dr Saison 2004 abgschaffte woren isch, un isch syter anne 2005 zue dr UCI ProTour, ere nej yygfierte Serie vu dr wichtigschte Radränne vum Johr.
Gschicht
Spitzname vum Ränne isch Vlaanderens mooiste (s Schenscht vu Flandern). Di Hyffe vu flämische Aahänger mache d Ronde alljohr wider zum greschte Volksfescht vu Belgie. Z Oudenaarde git s e Museum zue dr Gschicht vu dr Rundfahrt.
Strecki
D Strecki vu dr Flandern-Rundfahrt änderet sich vu Johr zue Johr nume wenig. S Ränne fangt aa am Grote Markt z Brügge un blybt di erschte rund 150 km flach. Im zweete Deil vum rund 250 km lange Ränne fiert d Strecki dur di bielige sognännte „flämische Ardenne“, vilmol uf änge Wäg un iber churzi, gäächi Stich. Doderdur giltet s Ränne as dytli schwärer wie Paris-Roubaix. S Ziil lyt syt 1973 uf em Halsesteenweg z Meerbeke.
„Hellingen“
Vil „Hellingen“ wäre scho vor dr Flandern-Rundfahrt in e Hyffe andere flämische Friejohrsklassiker gfahre, z. B. bim Scheldepriis, em E3-Priis, dr Drej Däg vu De Panne oder em Omloop Het Nieuwsblad.
„Kasseien“
D „Kasseien“ (flämisch fir Chopfsteibflaschter) gehn bi dr Ronde regelmäßig zämme mit dr Hellingen, doderdur sin d Aastiig no schwäärer. Uusnahme bilde nume d Paddestraat un Mater, zwoo rund zwee Kilometer langi flachi Passasche uf Chopfsteibflaschter.
Dr Koppenberg isch vu 1988 bis 2003 us em Programm gnuu wore, wel dr Radfahrer Jesper Skibby uf em rutschige Chopfsteibflaschter uusgrutscht isch un fascht vum Jury-Auto iberfahre wore wär. Mittlerwyyli isch dr Stroßebelag vum Aastiig grindli iberholt wore un dr Berg isch in dr Saison 2006 wider Deil vu dr Strecki gsi. Wel bi dr 90. Flandern-Rundfahrt im Friejohr 2006 nume zeh Fahrer dää Aastiig uf em Rad uffe chuu sin un di andere s Rad hän mieße uffe schalte wäg dr Hyffe Stirz am „Chilchhof vu dr Ambitione“ un dodermit alli Siigschangse verlore gha hän, hän d Organisatore vum flämische „Monumänt“ bin ere Pressekonferänz Aafangs Novämber 2006 bekannt gee, ass dr Koppenberg bi dr Uusgab 2007 nimi gfahre wird.
Siiger
Je drej Siig bi dr Flandern-Rundfahrt hän dr Italiener Fiorenzo Magni, d Belgier Achiel Buysse, Eric Leman un Johan Museeuw un dr Schwyzer Fabian Cancellara ufzwyyse. Di einzige dytsche Siiger sin dr Rudi Altig 1964 un dr Steffen Wesemann 2004. Näb em Cancellara isch dr Heiri Suter (1923) dr einzig Schwyzer Siiger gsi.
Syt 2004 git s au ne Fraueränne, wu vu Oudenaarde uus iber di glyych Strecki fiert wie s Manneränne, aber e baar Stund vo däm losgoht. Ränne fir Noowuchsfahrer git s syt 1936 (U23) bzw. 1975 (Juniore).
Am Dag vor em Profiränne git s e Jedermann-Version vu dr Ronde, wu näbe Deilstreckine iber 75 oder 140 km au di komplett original Strecki iber ca. 260 km cha absolviert wäre.
Neu-Delhi
Nöi-Delhi (ängl. New Delhi; Hindi नई दिल्ली ; Urdu نئی دلی; Panjabi ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) isch d Hauptstadt vo Indie, Sitz vo dr indische Regierig, vom Parlamänt und vom oberste Gricht. Es isch Däil vo dr indische Metropole Delhi. Dr Grundstäi isch wääred dr britische Kolonialzit am 15. Dezämber 1911 südlig vo dr Altstadt vo Delhi gläit worde. Es isch gründet worde, zum die dradizionelli Hauptstadt Kalkutta abzlööse. Dr Naame Nöi-Delhi het dr nöi Stadtdäil erst im Joor 1927 überchoo.
Melaneus (Bogenschütze)
De Melaneus isch i de griechische Mythologii e grüemte Bogeschütz gsii. Er isch de König vo de Dryoper gsii und e Soo vom Gott Apollon, vo dem hett er au d Chunst vom Bogeschüüsse glernt. Mit sinnere Frau Oichalia het er zwai Chind ghaa, de Eurytos und d Ambrakia.
Noch de Eroberig vom Epeiros hett er d Stadt Ambrakia noch sinnere Töchter binamst. Spööter isch er uf Messenie zom Perieres cho, wo em s Land bim Karnasische Hain zuegwise hett. D Stadt, wo dai glegen isch, hett de Melaneus denn noch sinnere Frau Oichalia binamst.
Primelin
Primelin (bretonisch Prevel) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Primelin lyt uf dr Halbinsle Cap Sizun an dr Bucht vu Audierne am Atlantik, 37 km vu Quimper un 41 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 59 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plogoff im Weschte, Cléden-Cap-Sizun un Goulien im Norde un Esquibien im Oschte.
Verwaltig
vu Primelin isch. Primelin ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Primelin ghert zem Bretonisch.
Wohlensee
De Wohläsee isch ä Stausee im Kantuu Bärn. Im 1917ni het di bärnisch Kantuunsregierig d' Konzessiuu für s' Chraftwärch ertäilt. Im Nüünzächehundertzwänzg isch d' Gwichtsstaumuure fertiggschtellt gsii und di Bärnische Chraftwärch hend aagfange Strom z' produziäre. Zu dem Zwäck hend's s' Wasser vu d'r Aare uufgschtaut, und s' isch ä lange, 365 Heggtaare grosse See entstande.
Im 1931gi isch d' Liiche vum Dällebach Kari im Wohläsee gfunde wordä.
Fondue
E Fondue [, schweiz. ] (us frz. fondue, „gschmulze“, vo fondre) bzw. e Fonduta (ital.) isch ursprünglig e Gricht us gschmulznigem Chees gsi, wo us de Westalpe – dr französischsproochige Schwiiz, Savoye und em Piemont – stammt. Hützudags bruucht mä dä Begriff allgemein für Gricht, wo uf em Konzept vom Dunke vo Läbensmiddelbrocke in erhitzti Flüssigkeite basiere, au wenn nüt drbii gschmulze wird.
Drbii wird e Cheesmasse, Schoggolade, Brüehji oder Fett, wo vorhär heiss gmacht worden isch, am Disch über eme chliine Füür, em Rechaud, warm ghalte. In die Substanz dunkt mä mit spezielle Spiess oder Gable (bim Chees-, Fett- und Schoggoladefondue) oder Chörbli (bim Brüehjifondue) Bissli vo, je noch dr Fondueart, Brot, Härdöpfel oder Fleisch u.s.w., wo eso gar kchocht (Fett- und Brüehjifondue) oder überzoge (Chees- und Schoggoladefondue) wärde.
S Cheesfondue
S Cheesfondue isch die eltisti und ursprüngligi Variante vo de Gricht, wo als Fondue bezeichnet wärde. Es bestoht us ere Mischig vo gschmulznigem Chees und Wisswii, wo mä as Bindigsmiddel Sterki drzueduet und mit eme Schuss Kirsch (Obstler), Chnoblauch und Pfäffer gwürzt wird. Je noch dr Art vom Chees variiert dr Gschmack vom Fondue, was mä bsunders bi de vile regionale Variante vom Fondue gseht.
Us Frankriich stammt s Fondue savoyarde („Savoyer Fondue“), wo us de Cheessorte Ämmedaaler, Comté und Beaufort bestoht. E Spezialitet us em Nordweste vo Italie isch d Fonduta valdostana („Aostadaaler Fondue“) bzw. d Fonduta piemontese („Piemonteser Fondue“), wo uf dr Grundlag vo Fontina mit Anke, Eigääl, Milch und wiisse Drüffle gmacht wird.
Mä macht d Mischig heiss und serviert sä im ene speziellen Dopf us Keramik, em Caquelon, wo mä uf s Rechaud setzt. D Deilnähmer stecke Brotstückli oder Härdöpfel, wo vorhär kchocht worde si, uf e langi Gable, hebe die in dr flüssig Chees und bewege sä im Kreis, bis dass s Brot bzw. dr Härdöpfel mit Chees überzogen isch.
Fett- und Brüehjifondue
Au as Fondue bezeichnet mä hüte Fleisch- oder Fischdöpf, wo as Fettfondue (Fondue bourguignonne, „Burgunder Fondue“) oder Brüehjifondue (Fondue Chinoise, „chinesischs Fondue“, oder in dr japanische Variante Shabu-Shabu) gserviert wörde. Im Gegesatz zum Cheesfondue bruucht mä do kei Dopf us Keramik sondern eine us Metall, wil s Fett oder d Sauce nid nume warmghalte wärde, sondern chochend heiss müesse si. Bim Brüehjifondue wird zwar nüt gschmolze, mä sait em – wohrschiinlig wäge dr Ähnlichkeit, aber etymologisch falsch – au „Fondue“.
Wiifondue
Bin ere andere Variante, wo as Fondue-Vigneron oder Fondue-Bacchus bekannt isch, duet mä Fleischstück in chochendem Wii choche.
Schoggoladefondue
Bim Schoggoladefondue wärde Fruchtstück vo Öpfel, Banane, Äbbeeri, Biire oder au chliini Chuechestück mit ere Gable in gschmulzniger Schoggolade dünklet.
S Zsämmehocke
E wichdige Aspäkt vom Fondue-Ässe isch ass mä alles zsämme macht vo dr Vorbereitig vom Gricht, em Ässe us em gmeinsame Dopf bis zum Ufruume am Schluss. Wichdigi Faktore si, ass s Ässe eifach z machen isch und uf eme offene Füür kocht wird.
Henman Sevogel
Dr Henman Sevogel (* vor 1419, gfalle 26. August 1444 in dr Schlacht vo Sankt Jakob an dr Birs) isch e Baasler Rootsher und Hauptmä us em Achtburgergschlächt vo de Sevogel gsi.
D Schlacht bi St. Jakob an dr Birs
Dr Henman Sevogel isch hüte no bekannt, wäge sinere Rolle in dr Schlacht vo St. Jakob an dr Birs. Wo am 25. August 1444 die äidgenössische Drubbe vo Liestel us bi dr Birs aachoo si, isch dr Henman Sevogel as Hauptmä vo öbbe 200 Maa us Liestel und em Waldeburgerdaal biinene gsi. Si Ufdraag isch äigetlig nume gsi, Armaniake z verjaage, wo im Baaselbiet marodiert häi. Au d Äidgenosse hätte äigetlig die franzöösischi Hauptarmee nid sötte bekämpfe.
Wo si aber emol am Uufer vo dr Birs gstande si, häi si sich nüme um iiri Befääl kümmeret und si über e Bach üübere. Dr Sevogel het s nid chönne verhindere, ass au sini Baaselbieter mitgange si. Wie und wo er denn gfalle isch, wäiss mä nid. Die zitgenössische Chroniste verzelle nume, ass er umchoo sig. Spööter isch ufchoo, ass er im Kampf zmidzt under sine Manne gfalle sig und denn het mä afo verzelle, ass sini äigene Lüt iin umbrocht häige, wil er sä nid häig welle über d Birs lo goo. Uf jeede Fall isch er nid im Massegraab hinder dr Kiirche vo St. Jakob begraabe worde sondern in dr Stadt sälber.
Eerige
Dr Henman Sevogel läbt im Gedächtnis vo de Baasler witer. Dr Brunne mit em Hellebardiee uf em Martinskiircheblatz isch Sevogelbrunne dauft worde. 1861 het e Strooss si Naame überchoo, 1884 s Schuelhuus an dere Strooss und 1919 au dr Blatz, wo d Sevogelstrooss in en iine chunnt.
Antilly (Moselle)
Antilly (Patois Anc’hi, ditsch 1915–18 Antullen, 1940–44 Antingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Antilly lijt rund zeh Kilometer nordeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 170 un 224 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Antilly ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1297 àls Antiley (1424: Antillon, 1435: Antilley, 1474: Antillei, 1493: Antelley, 1641: Antely, 1756: Anthilly).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Burg Stein
Burg Stein, Schloss Stein, Ruine Stein isch de Name vo folgende Baute:
Antilly (Moselle)
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Antilly ghert zem Lorrain.
Burg Stein
Öschtrych:
Schwiz:
Frankrych:
Italie:
Tschechie:
Tour of the Alps
D Tour of the Alps (bis 2016 Giro del Trentino, dt. Trentino-Rundfahrt) isch en Etapperennen für Velorennfahrer in dr Trentino-Südtirol Region z Italie. S Renne findet Ändi April statt und het meistens vier Etappe. Wil e schweri Alpenetappe din isch, si e Hufe Fahrer derbi as Vorbereitig uf dr Giro d’Italia, wo bald derno chunnt.
Gschicht
1962 isch dr Giro del Trentino zum erste Mol usdrait worde. Denn het s en einzelni Etappe gha, wo z Trento aagfange und ufghört het. Dr Enzo Moser het säll Renne gwunne. Aber scho zwei Johr druf het er nüme stattgfunde. Es het zwar 1977 und 1978 wider zwei Renne gee, die wärde aber offiziell nid anerkennt. Sit 1979 wird er jöhrlig gfahre.
Bim Renne vo 1986 het s Klassemänt für Einzelfahrer gee. Es isch e Mannschaftsrenne gsi und het Coppa Italia gheisse. D Mannschaft Carrera-Inoxpran isch Ersti worde.
Sid 2005 ghört s Renne zur UCI Europe Tour, zerst in dr Kategorii 2.1, sid 2011 in dr 2.HC.
Iya
De Iya isch e luwische Gott und trait de Biiname König (luw. handawatti). Sini Frau isch d Damkina.
De Iya isch öber syrischi und hurritischi Vermittlig zo de Luwier cho und ursprüngli identisch mit em mesopotamische Waishaitsgott Ea. I luwische Inschrifte us de neohethitische Zitt werd er hüüffig gnennt und di phönizisch-luwischi Bilingue vom König Azza-Tiwada setzt en mit em ˀl qn ˀrṣ (/ˀIl Qōne ˀArṣ/ „Gott Schöpfer vo de Erde“) gliich. I de klassische Antiki isch de Göttername no i Manename wie Iazarmas (‘Iya isch Schutz’) erhalte.
Seschat
D Seschat isch die ägyptischi Schriibergöttin und werd as Schwöster, oder mengisch as Töchter, vom Thoth aglueget.
D Seschat isch d Herrin vom Büecherhuus und vo de Baulütt, wo för de Grundriss vo de Baute zueständig sind. Si schribt au d Taate vom Pharao uuf. Dargstellt werd si miteme sibestroolige Stern ufem Chopf und dröber zwoo Falkefedere.
Trédion
Trédion (Gallo Terdion, bretonisch Tredion) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Trédion lyt im Dal vum Fluss Claie, 20 km vu Vannes un 58 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 24 m un 121 m iber Normalnull.
Gschicht
Trédion isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Tereduihon (12. Jh.: Treduihon, 1324: Tredyon, 1427: Treduon).
Verwaltig
vu Trédion isch. Trédion ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Trédion ghert zum Gallo.
Hechinger Landesdeputation
D Hächenger Landesdeputazion isch zwische 1798 un 1850 dr Landdag vum Firschtedum Hauezollre-Hächenga gsii.
Dr Landesverglych vu 1798
No langjehrige Prozäss vor em Rychschammergrichtt um s Rächt vu dr Firschte vu Hauezollre-Hächenge, ass si chenne Styyre hebe, isch 1798 e Rezäss zwisch em Firscht un dr Stedt un Gmaine vum Firschtedum gschlosse wore, nume Bisenga isch em Landesverglych nit bydrätte. Mit däm Verglych isch d Hächenger Styyrdeputazion as landständigi Verdrättig gschaffe wore. Chärn vu dr Kompetänze vu dr Landesdeputazion isch s Rächt zum Styyre bewillige un s Ufstelle vum Staatsbudget un d Kuntroll vu däm gsii. Si isch us zwelf gwehlte Verdrätter vu dr Stedt un Gmaine bstande. Zwai Mitglider sin dur d Stadt Hächenga, dr Räscht dur di andere Gmaine gwehlt wore.
Dr ächt Yyfluss vu dr Landesdeputazion isch gring gsii. Sälbscht s Räücht zum Bewillige vu Styyre isch zum Dail ignorioert wore. Zem Byschpel het dr Firscht Hermann e „Chammerstyyr“ ohni Zuestimmig vu dr Landesdeputazion yygfiert. In dr napoleonische Zyt het mer em Volk e Hufe zuesätzligi Laschte ufglait.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
Dr Gerhard-Jung-Wettbewerb zur Förderung alemannischer Mundartdichtung isch e Wettbewärb fir alemannischi Dialäktautore us Sidbade, wu syter anne 2003 all drei Johr uussgschribe wird.
Hechinger Landesdeputation
D Wahlornig vu 1835
Mit dr Grindig vum Dytsche Bund het § 13 vu dr Dytsche Bundesakte greglet, ass d Mitglidsstaate verpflichtet gsii sin, „landständische Verfassungen“ z erloo. D Firschte vu Hauezollre-Hächenga hän aafangs argumäntiert, mit em Landesverglych vu 1798 heb mer die Verpflichtig yyghalte. Nodisno sin aber in allne Nochberländer Landdäg yygrichtet wore. Bade, Bayern un Wirttebärg hän des scho 1818/1819 gmacht ghaa, no dr Julirevoluzion vu 1830 z Frankrych hän si di maischte andere Länder aagschlosse. Anne 1833 sin au d Landständ vum Firschtedum Hauezollre-Semmerenga yygrichtet wore.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
Wettbewärb
Dää Wettbewärb isch zum fimfte Dodesdag vum Gerhard Jung im April 2003 vu dr Stadt Zäll gstiftet wore. Organisiert wird dää Wettbewärb in dr Hauptsach vum Markus Manfred Jung, em Suhn vum Gerhard Jung. D Muettersproch-Gsellschaft un d Sparkasse Schopfe-Zäll unterstitze dr Wettbewärb finänziäll un organisatorisch. In dr Konzäption hän sich d Organisatore an dr Mundartwettbewärb vu 1975/76 ghalte, wu vum Regierigsbresidium un dr Muetersproch-Gsellschaft uusgschribe un unter anderem au vum Gerhard Jung mitbstimmt woren isch.
Hechinger Landesdeputation
D Wahlornig vu 1835
Mit dr Wahlordnig vum 1. Februar 1835 isch d Styyrdeputazion in Landesdeputatzon umgnännt un iri Kumpetänze dytli uusgwytet wore. Jetz hän si au in dr Gsetzgebig solle mitwirke un hän s Rächt ghaa, Petizione an Firscht z richte. Wäge däm het mer dr Sitzige vu dr Hächenger Landesdeputazion jetz au Landdag gsait. Dr Landdag het blanmäßig all drei Johr as ordelige Landdag dagt.
Otto-Erich Schilling
Dr Otto-Erich Schilling (* 6. April 1910 z Stuegert, wo-nr am 11. Juli 1967 au gschdorba ischt) ischt a deitscher Kombonischt, Musikkridiker ond Publizischt gwäa.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
Wettbewärb
Dailnee chaan e ejede, wu s 35 Lääbesjohr nonig abgschlosse het un wu in eme alemannische Dialäkt us Bade schrybt. Au Schuelklasse oder anderi Gruppe chenne as Gmainschaft mitmache. E jede cha in jedere Sparte ebis yyschicke, in dr Kategori Lyrik bis zue sechs Gedicht, in Prosa bis zu zwee Täxt, bis zue drei Lieder un ain oder zwoo Spiilszene.
Hechinger Landesdeputation
D Wahlornig vu 1835
D Zämesetzig vu dr Landesdeputazion isch di nämlig gsii wie in dr vorhärige Reglig. Si isch us zwelf Abgordnete bstande, wu in däne Wahlkrais gwehlt wore sin:
Otto-Erich Schilling
Aus seim Leaba
Dr Otto-Erich Schilling (hin ond wiider liist mr d Vornama au ohne Bindestrich) ischt am 6. April 1910 z Stuegert uff d Welt komma. Noch dr Schuelausbildong ond-em Studium vo dr Musik ischt’r 1937 en seira Hoimetstadt Musikkridiker worra. Em Lauf vo seim Leaba hot’r mehrere Ballett-Musika komboniirt, ondr andrem zo Emil und die Detektive noch-em gleichnamiga Kender-Roman vom Erich Kästner. Des Ballett ischt et bloß z Stuegert uff d Bihne komma, sondern au z Mincha. Späder hot dr Schilling en de Nachtsendonga vom Zwoida Programm beim domoliga Siddeitscha Rundfunk (heit Sidweschtrundfunk) da Bereich Neue Musik betreit. Vo 1960 bis 1963 ischt’r dr Herausgeber vo dr Fachzeitschrift Opernwelt gwäa. En dr Zeit vo 1957 bis 1963 hot’r au d Musik zo sechs Film beigschdeiret.
Hechinger Landesdeputation
D Wahlornig vu 1835
D Wahl isch e indiräkti Wahl gsii: Vu je zeh Yywohner vun ere Gmai isch ai Wahlmnann gwehlt wore. As Urwehler wahlberächtigt sin uubescholteni Manne gsii, wu s 25. Läbesjohr volländet ghaa hän. D Wahlmanne vun eme Wahlbezirk hän derno dr Abgordnete un e Stellverdrätter gwehlt.
Otto-Erich Schilling
Aus seim Leaba
Am 11. Juli 1967 hot dr Schilling en seira Hoimetstadt seine Auge fir emmer gschlossa. Grad amol 57 Johr alt ischt’r worra. Heitzodag isch seller Moo bloß noh e-ma kloina Personakreis an Begriff.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
Wettbewärb
In jedere Sparte wird en erschte, e zweete un e dritte Bryys uusschribe, dr 1. Bryys isch mit 500,- € verbunde, dr 2. Bryys mit 250,- € un dr 3. Bryys mit 125,- €.
Hechinger Landesdeputation
D Wahlornig vu 1835
D Urwahle z Hächenga sin im April 1835 gsii, die in dr Landort in dr Monet druf. S Ergebnis vu dr Wahl het wäge däm erscht am 26. Septämber 1835 chenne vereffetligt wäre.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
Wettbewärb
D Jury bstoht us em Mitgliid vu dr Familie Jung – bishär isch des allmol dr Markus Manfred Jung gsii -, eme Verdrätter vu dr Muettersproch-Gsellschaft un eme Verdrätter vu dr Stadt Zäll.
Hechinger Landesdeputation
D Wahlornig vu 1835
Gwehlt worte sin:
Gerhard-Jung-Wettbewerb
Wettbewärb
D Siiger wäre bi me Feschtakt z Zäll bremiert un chenne dert ihri Täxt vorläse.
Hechinger Landesdeputation
D Wahlornig vu 1835
Uf dr konschtituierende Sitzig vum Landdag am 14. Oktober 1835 het dr Landdag dr Josef Blumenstetter (10 Stimme), dr Cajetan Koller (10 Stimme) un dr Pfaarer Johann Baptist Diebold (9 Stimme) uf d Vorschlagslischt zum Vorstand (Barlemäntsbresidänt) gwehlt. Dr Firscht het druf dr Koller zum Vorstand vum Landdag ernännt, as Grund het er aagee, dr Koller sei dr Eltscht vu dr drei, wu vorgschlaa wore sin. Dr Blumenstetter isch em Koller sy Stellverdrätter wore un dr Diebold Schriftfierer.
Fir di di negscht Wahle isch d Wahlornig dur dr Landdag lycht gänderet wore. Jetz sin zwelf Abgordnetei in segs 2-Personewahlkrais gwehlt wore.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
2003
Bi dr erschte Uusgab vum Wettbewärb sin insgsamt 64 Byydreg yyschickt wore, di maischte in dr Kategorie „Prosa“ un „Lyrik“. In dr Sparte „Lied“ un „Spiil“ het s nume je ai Byydrag gee, wu au derno gwunne hän.
Hechinger Landesdeputation
Revolution, 59er Landdag un Aaschluss an Preuße
D Revolution 1848 het au zum Änd vu dr Arbet vu dr Landesdeputazion gfiert. Dr Firscht het en usserordelige Landdag yygruefe, wu 59 Verdrätter vu dr Stedt un Gmaine aaghert hän, dr sognännt „59er Landtag“. Zue re neie Verfassig un dr Wahl vun ere neie Volksverdrättig isch s z Hauezollre-Hächenga aber nit chuu. Stattdäm het dr Firscht wie au di verwandt Linie z Hauezollre-Semmerenga dur e Bschluss vum 7. Dezämber 1849, proklamiert am 27. Februar 1850, abdankt un s Firschtedum em Schef vu dr hauezollersche Huus, em Chenig vu Preuße, gege ne Lybränte vu 10.000 Taler ibergee. abdankt un d Rächt an Preuße ibergee.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
2006
Bi dr zwote Uusgab vum Wettbewärb sin insgsamt 154 Bydreg vu 105 Autore (dodrunter 77 Schueler) yygschickt wore. In dr Sparte „Prosa“ isch dr dritt Bryys dreimol vergee wore. In dr Kategorie „Lied“ un „Spiil“ sin nume je ai Bydrag yygschickt wore, wu d Bryys derno beedi gwunne hän. Fir d Schuelklasse het s Klassebryys gee.
Hechinger Landesdeputation
Revolution, 59er Landdag un Aaschluss an Preuße
Zum 8. April 1850 isch Hauezollre-Hächenga Dail vu Preuße wore. Di baide Firschtedimer sin zämegfiert wore un hän as Regierigsbezirk Semmerenga di Hauezollersche Land bildet. Mit dr Ibernahm dur Preuße anne 1850 isch kai diräkti Noofolgorganisazion fir dr Landdag gschaffe wore. Anne 1875 isch dr Kommunallanddag vu dr Hauezollersche Land zum erschte Mol zämechuu, wu dodermit indiräkt Noofolger vu dr Landesdeputatzon woren isch. Ai ainzig Mitglid vu däm erschte Kommunallanddag isch vorhär scho Mitglid vu dr letschte Landesdeputazion gsii.
Gerhard-Jung-Wettbewerb
2009
Bi dr dritte Uusgab anne 2009 isch in dr Kategori „Prosa“ dr dritt Blatz zwaimol vergee wore. Bi „Lyrik“ het s nume zwee Bryys gee. In dr Kategori „Lied“ het s dergege gar kai Yysändige gee, in dr Kategori „Theater“ nume aini.
Anerkännigsbryys het s gee fir d Sechstklässler vu dr Grund- un Hauptschuel St. Märge.
2015
Bim fimfte Wettbewärb anne 2015 sin fascht 200 Täxt yygschickt wore. Zum erschte Mol syt 2006 sin wider Bryys in allne vier Kategorie vergee wore, derzue au an Schuelerklasse in dr Kategory Jingschti Mundart.
2022
Wäg dr COVID-19-Pandemi isch dr Wettbewärb vu 2021 um ai Johr uf 2022 verschobe wore.
Quiche
D  Quiisch , isch a Essa, mo emmr meh Leid megad. Se wurd gmachd mid ama Mirbdoig ara Fillong ond ama Oierguss oba druff. D bekanndesch isch d Quiisch Lorrain. En alle megliche Variaziona hod se se ibr d ganz Weld vrbroided.
Nama
Dr Nama lässd se abloida vom Kuacha. R isch z fenda seid em Middlaldr, z erschd en Lothringe ond hod se zerschd en  Frànkrich ond no en em Reschd vo dr Weld, zsemma mid dr französischa Kuche ausbroided.
Wamma abr vo ara Asia Quiche moind des Quiche blos da Aufbau ond des Asia d Zuaada.
Forma
S Beschd, om a Quiisch z z bacha, isch a Schbrengform. D Quiisch-Forma aus Schdoiguad odr Porzlaan kaa ma nemma wamma oizlne Porziona bacha will.
Zuadada
A Quich hod drei Doil – Boda, d Fillong ond Guss. Fir d Fillong ond da Guss geid s en Haufa Variaziona.