cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lechtaler Alpen
Geology
D Lechtaler Alpe sin e Chettegebirg mit eme uusbregte Hauptchamm un rych verzwygte, lange Sytechämm. Si sin rund 70 km lang un im Durschnitt 20 km brait. Tipisch isch e vylfältig Ufböu vu dr Gschtai, wu vylmol uf chlaine Ruum wägslet, in dr Hauptsach us Sedimäntgschtaimit em seli abwägsligsryche Landschaftsbild. Wichtigschte Gipfelbildner isch dr Hauptdolomit, wu fir vylmol bruchigi, stark zerglidereti un schuttrychi Bärg sorgt (z. B. Dremelspitze, Leiterspitze, Vorderseespitze, Vallesinspitze). Wichtig isch au dr Fläckemergel mit geellächt-bruchige Schuttbärg in greßere Hechene (z. B. an dr Parseierspitze, Trittkopf, Freispitze) sun blueschtryche, dichte griene Matte in mittlere Hechene. Fir scharfe Grat sorgt dr Aptychechalch (Gipfelhuube vu dr Parseierspitze, Roggspitze). En arg herte, hälle Chalch mit beschte Chlättermegligkaite bietet dr Oberrhätchalch (z. B. Holzgauer Wetterspitze, Freispitze). Dr Wätterschtaichalch bildet di lang Muure vu dr Heiterwand un zaichnet si du e kompakt, wenig zerglideret Uussää mit yydrucksvolle Felswänd uus. E Bsunderhait sin d Gosauschichte im Muttekopfgebiet, wu dur uegwendli bunti Konglomerat, Brekzie un Sandschtai uffalle. Näbe dr Sedimäntgschtai het s aber am sidlige Rand auch metamorphi Gschati, zum Byschpel drifft me nerdli vu St. Anton am Arlberg am Galzig oder am Sidabfall vu dr Parseierspitze ab dr Dawinalp dalabezues uf Glimmerschifer, s tipisch Gschtai vu dr Zäntralalpe.
Nochber-Gebirgsgruppe
D Lechtaler Alpe gränze an die andere Gebirgsgruppe vu dr Alpe:
Umgränzig
In e Dail Charte un Atlante wird di weschtli vum Flexepass gläge Gebirgsgruppe zue dr Lechtaler Alpe zellt. In dr AVE vum Dytsche, em Eschtrchische un em Sidtiroler Alpeverain, wu do brucht wird, wird die Gebirgsgruppe aber aigeständig gfiert as Lechquällegebirg.
Untergruppe
Di eltere, vergriffene Uflage vum „Alpenvereinsführer Lechtaler Alpen“ dien d Gebirgsgruppe eso unterdaile:
Vyl vu däne Untergruppe wäre no wyter unterdailt.
Di aktuäll Uflag vum „Alpenvereinsführer Lechtaler Alpen alpin“ nimmt e weng e greberi Unterdailig:
Gipfel
In dr Lechtaler Alpe git s iber 600 Gipfel, wu ne Name drage un mit ere „Höhenkote“ versää sin. Die sortierbar Tabälle zellt di zee hegschte Bärg uf un derezue uusgläseni anderi Gipfel. In dr Lischt d Hechi ufgfiert, d Schartehechi (Prominänz) mit Bezugsscharte un sy Dominanz mit Bezugsbärg. Des macht s megli d Sälbschtändigkait vu me Gipfel abzschetze.
Bässe un Ibergäng
Ußer dr ufzellte Bäss, wu d Lechtaler Alpe mit dr Nochbergruppe verbinde, git s innerhalb vu dr Lechtaler Alpe ain Ibergang, wu me mit em PKW cha driber fahre:
Alpeverainshitte
In dr Lechtaler Alpe git s die Hitte vum Dytsche un Eschtrychische Alpeverain:
D Hitte sin im Allgmaine uf vu Aafangs Juli bis Mitti Septämber. Di meeschte Hitte biete au Äse un Drinke aa. Am beschte isch, wämer vor em Bsuech uf ere Hitte bi dr Alpeverain oder im Dal imOrt noofrogt.
Naturschutz
Im Tiroler Dail vu dr Lechtaler Alpe git s die Schutzbiet: Im (chlaine) Vorarlberger Dail vu dr Lechtaler Alpe git s zurzyt kai Schutzbiete.
Grafschaft Hauenstein
Grõfschaft Hauèschtai isch d Bezeichnung für è bolitisch-geografischi Vowaltungseinheit im Südschwarzwald, wo zuè dè Zit vo dè Hèrrschaft vu dè Habsburger übber Vorderöschterrych eksischtyrt hèt. È Bsunderheit vo dè Grõfschaft isch diè früèni Entwicklig von èrè witgehèndè demokratischè Sèlbschtvowaltig, der sog. Einung mit èm Redmaa, innerhalb vo dè Staatshoheit vo dè Habsburger. Sèlli Sèlbschtbschtimmungè sin im Volauf vo dè Johrhundert immer stärker ygschränkt worrè un hèn letschtlich zuè dé bekanntè Salpetèrerunruè gfüürt.
Begriff – Grõfschaft Hauèschtai
D Bezeichnung Grõfschaft Hauèschtai wörd èrschtmòls um 1562 in èm Memorandum vo dè Einigsmeischter bruucht worrè. Am Übbergang vom 13. zum 14. Johrhundert wörd im Habsburger Urbar s Vowaltigsgebièt als officium uffem Walde vnd ze Waltzhuot benamst. D Bewooner vo dè Region sin im 14. Johrhundert als lüte uff dem swartzwald gfüürt worrè.
Geografischi Laag un Gliderig
D Grõfschaft Hauèschtai bezeichnèt è früènères habsburgisches Hoheitsgebièt im Südschwarzwald un wörd oft mit èm Region Hotzèwald glychgsetzt, obwoll dè Hotzèwald èrscht nõch èm Èndi vo dè Grõfschaft asè dauft worrè isch. Ußerdèm stimmt s eifach nit, well dè Hotzèwald zwǜschè dè Alb un dè Weera lyt, also uff èm Gebièt vo dè weschtlichè Hälfti vu dè Grõfschaft Hauèschtai.
S Gebièt vo dè Grõfschaft sèlber isch vum Hochrhy im Südè bis uff d Höchi vum nördlichè Hotzèwald südlich vu St. Bläsy un vum Höchèschwander Bärg im Nordè gangè. Im Weschtè isch d Gränz a dè Haaldè un im Dal vo dè Weera nõch gangè, im Oschtè hèn d Däler vo dè Schlüècht un dè Schwarza, also d Oschtflankè vum Höchèschwander Bärg, hauptsächlich d Gränz zuè dè Grõfschaft Chlèggau un dè Landgrõfschaft Stüèlingè bildèt.
D Vogteiè Dodtmoos (am Obberlauf vo dè Weera), Schönau un Dodtnau (am Obberlauf vo dè Wyysè) am nordweschtlichè Rand vu dè Grõfschaft sin in èrè Vowaltigseinheit mit dè Grõfschaft Hauèschtai zämmè vowaltet worrè. Für churzi Zit isch au dè Brändemer Bärg im Nordoschtè vowaltigstechnisch a d Grõfschaft aaglidèrèt.
Diè sèlbschtvowaltèti Vowaltigseinheit vo dè Grõfschaft Hauèschtai hèt sich us 8 Gebièt zämmègsetzt, diè sognenntè Einigè (luèg au uff dè Detail-Chartè). Je vyr vo sellnè Einigè hèn widderum è Einheit gformt, wa für è baar intèrni Vowaltigsdetails maßgäbènd isch.
È topografischs Merkmòl vo dè Grõfschaft Hauèstai un dè dòmòls mitvowaltètè Vogteiè isch diè übberwigèndi Hochlaag vo dè Gebièt, wo uff dè sog. Südschwarzwälder Abdachig ligèd un in Nord-Süd-Richtig durch düèfi un dörtzmòl schwèr zuègänglichi Schluchtè (z. B. dè Alb-Schlucht) durchzogè sin.
'''Tab. 1:''' Aazaal un topographischi Höèlaag vo dè Einigs- un Vogteiortschaftè sowiè uugfääri Flächè vo dè Einigè un Vogteiè.
D Aafäng
S wörd zuèkümpftig èmòl untersuècht, ob diè demokratischi Sèlbschtvowaltig vo dè Grõfschaft Hauèschtai, wo gnau gnõ niè è Grõfschaft gsi isch, mit dè Einigè wiè allgmein aagnõ èrscht im Spôtmittelaalter entschtandè isch odder ob s sich dõdeby nit öppè um è Übberbliibsel vo dè uralamannischè, gnossèschaftsäänlichè, Sèlbschtvowaltigseinheit von èrè Huntarè handlèt. Au dè Julius Cramer hèt d Aasicht deilt, wo diè aaltè Huntarè vum Gau in Zämmèhang mit dè Grõfschaftè Hauèschtai un dè Stüèlingè stellt. Witter füürt er aa: „Wenn der Klettgau und Albgau keine Huntaren waren, so ist es glaubhaft, dass sie je aus mehreren Huntaren bestehende Teilgaugrafschaften waren“. D Gränz vo dè beidè Huntarè, wo ab èm 11. Johrhundert in „Obberè-“ un „Unterè-Albgau“ uffdeilt worrè sin, isch durch s Schwarza- un s Schlüècht-Dal bildèt worrè, also vum Oschtzipfel vom Schluchsee bis fascht uff d Höchi vo dè Aarèmündig am Hochrhy gangè isch.
Um d Johrdausèndwèndi hèt s diè èrschtè Vorschtöß für d Bsidlig vo dè mittlèrè un höchèrè Laagè vum Südschwarzwald gää. Belait isch diè fèddèrfüürèndi Aktividät vo Klöschter un wältlichè Hèrrè gsi.
Landnaam durch Klöschter
Vom Hochrhy us hèt s Fridolinsschtift Säckingè sin Bsitz ab èm 9. Johrhundert durch Aasidlig vo Lehnshööf un Gründig vo einzelnè Sidligè i dè mittlerè Laagè vo Dossèbach, weschtlich vo dè Weera, bis uff Birkingè un öschtlich vo dè Alb erwitterèt. Spôter hèt s Kloschter witter gu Nordè übber dè Hotzèwald witter gschwendèt, um s Gebièt um Göhrwyyl un um Herrischrièd z kultivyrè.
Dǜèf im Südschwarzwald isch im 9. Johrhundert dè Cella alba gründèt worrè, sèlli Cella isch spôter zum Kloschter St. Bläsy mutyrt, un è Keimzällè für diè diversi Schwand vo dè Wälder uff èm Hotzèwald un Höchèschwander Bärg worrè. Vo St. Bläsy us isch znägscht s Obbere Albdal zwǜschè St. Bläsy un Mänzèschwand (am Nordrand vum Hotzèwald) kultivyrt worrè, dènõch d Gegènd um Höchèschwand.
S Kloschter St. Gallè hèt nò vor dè Johrdausèndwendi Bsitzungè am Unterlauf vo dè Schlüècht dèzuè chriègt, bsunders am Wyylèmer Bärg im Oschtè vum Vorderhag (südlichi Hälfti vum Hochèschwander Bärg), un hèt sèlli uus baut.
Chlynèri Klöschter, wiè s Kloschter z Detzlè/Rièdè (Hèrrè vu Chränkingè) un z Neuézäll (Hèrrè vo Dǜèfèschtai), wörrèd von wältlicher Sidligsaktividätè nõch sich zogè.
Landnaam durch diè wältlichè Hèrrè
Um d Wèndi vum 10. zum 11. Johrhundert hèt sich au dè niddère, lokale Adel bi dè Bsidlung uff èm Waald obbè engagyrt.
D Hèrrè v. Weer hèn im unterè Weeradal un a dè Oschtflankè vom Dal bis uè uff dè Hornbärg irè Gebièt uusbaut un hèn ab 1092 d Vogteirächte übber St. Bläsy uusgüèbt. Nõch dènnè yrèm Uusschtärbè isch d Hèrrschaft Weer a d Freihèrrè vo Chlingè übbergangè.
Au d Hèrrè vo Tegerfäldè hèn umfangrychi Bsitzigè im Gebièt um Birndorf ummè ghaa, wo wèg dè Hürõt vo dè Ita, dè Èrbdöchter vum Walter vo Tegerfäldè, ebbèfalls a d Chlingèmer Hèrrschaft übbergangè isch. S Wappè vo Birndorf zeigt uff einèrè Hälfti s Wappè vo dè Chlingèmer Hèrrschaft.
D Hèrrè v. Dǜèfèschtai sin nõch dè Johrdausendwèndi am Unterlauf vo dè Alb aasässig worrè un hèn d Freibuèrè in yrèm Gebièt dèzuè brocht, uff dè Hochlaagè links un rächts vum Albdal Schwändi un Rodungè aazlegè. Hützdaag cha mò sèll a dè Ortsnammè-Èndig "-schwand" guèt erkènnè, wo s im Hotzèwald un uff èm Höchèschwand huufig git (z. B. Èngelschwand, Hartschwand, Höchèschwand, Heppèschwand, Amrigschwand usw.).
D Hèrrè von Chrènkingè hèn im 12. Johrhundert d Kultivyrig vo Gebièt am Unterlauf vo dè Schlüècht un dè Steina bedribbè.
Zwǜschè dè Mettma un èm Oberlauf vo dè Steina sin d Grõfè vo Nällèburg mit dè Kultivyrig un Bsidlig vo sèbbè Gebièt an Start gangè.
Habsburger Gebiètsgwǜnn
S uffschtygènde Huus Habsburg bringt nõch dè Johrdausendwèndi d Gebièt im Südschwarzwald unter sin Yfluss. Im spôtèrè Gebièt vo dè Grõfschaft Hauèschtai gwǜnnèd d Habsburger aa Macht durch Aahüüfè un Durchsetzè vo Rächt un Macht:
Aafang vum 14. Johrhundert bezeichnèt diè habsburgischi Vowaltig èrschtmòls sèlli Gebiète als officium uffem Walde vnd ze Waltzhuot. Landvogt isch zuè sellrè Zit dè Johannes II. vo Waldburg.
Bolitischi Struktur
Diè bolitischi Struktur vo dè Grõfschaft Hauèschtai hèt zuè dè Zit vo dè Habsburger Hèrrscher drei Deil ghaa, èmòl abgsää vo dè Zitè vo dè Vopfändung:
Hoheitlichi Hèrrschaft
D Grõfschaft Hauèschtai isch übber diè ganz Zit vo irer Exischtenz Deil vum Huus Habsburg. Nõchdèm d Habsburger irè Machtzèntrum nõch Öschtrych volagèrèt hèt, isch d Grõfschaft a Vorderöschtrych zuègschlagè worrè. Für d Vowaltig vo Vorderöschtrych isch znägscht z Ensisheim, nõch èm Dryßgjöhrigè Chrièg z Fryburg, è Landesregyrig un è Kammèrè ygsetzt worrè.
Stellvodrètter vum Waldvogt sin i dè Einungè nid dè Alb je èn Vogt gsi, i dè Einungè ob der Alb für Birndorf un Dogèrè sowiè Wolpadingè un dè Höchéschwander Bärg je èn Vogt gsi.
Hoheitlichi Rächt un Pflichtè vo dè Habsburger
Feudalhèrrschaft
D Feudalhèrrschaft hèt uff è Aasammlig vo übberlifèrti Rächt gfuèßt, wo sich i dè Grõfschaft Hauèschtai s Kloschter St. Bläsy, s Stift Säckingè un s Gschlècht vo dè Barön Zweyer vo Evèbach deilt hèn.
D Feudalhèrrè hèn unter andrèm Aaschpruch uff Frondiènscht un Abgabè ghaa, wo meischtens in Form vo Naturaliè gleischtet worrè sin. D Feudalhèrrè hèn diè Niddergrichtsbarkeit uusgüèbt. Deilwys sin d Abgabè a Bedürftigi witter gää worrè, wiè s beschte Chleidigsschtugg im Liibfall (dè Dot vum Famillièobberhaupt).
Hauèschtainischi Sèlbschtvowaltig
Zimli einzigartig im absolutistischè Zitaalter sin diè früènè demokratischè Strukturè vo dè Hauèschtainischè Sèlbschtvowaltig, wo au als Einigswesè bezeichnèt wörd. Im Raamè vo dè hoheitlichè Vorgabè isch d Uffdeilig un s Ydriibè vo Stüèrè eigèvoantwortlich durrègfüürt worrè. Im wittèrè sin diè milidärischè Diènscht un Laschtè diè meischt Zit eigèvoantwortlich greglèt worrè. D Einigsmeischter hèn in è baar Ortschaftè diè niddèri Grichtsbarkeit eigèschtändig uusgüèbt un sin bi andrè Gricht als Beisitzer dèby gsi. D Einigè sin mit zwei Einigsmeischter bi dè wöchentlichè Amtsdääg im Waldvogteiamt bräsent gsi un hèn è Vorschlagsrächt bi dè Benènnig vo dè Vögt cha.
D Vowaltig vo dè Grõfschaft Hauèschtai hèt im wesèntlichè folgèndi Orgän umfasst:
Diè wesèntlichè Kennzeichè vo sebbèrè demokratischè Sèlbschtvowaltig sin gsi:
Für sèlli Art von-èrè demokratischè Struktur sin zwei Gründ wòòrschinlich:
Einigsmeischter
Jeddè vo dè 8 Einigè hèn èn Einigsmeischter ghaa, wo i sinèrè Amtszit èn blauè Tschopè aaghaa hèt. D Einigsmeischter sin jöhrlich am 23. April (St. Georg) nõch èm Gottesdiènscht in èm mündlich aagsaitè Pfarrort i dè jewyligè Einig unter freiem Himmel gwäält worrè. Dè Waldvogt hèt dört nit dèby syy dürfè.
Waalberechtigt sin alli vohǜrõtèti Mannè gsi. Wäälè hèt mò einèwäg alli vohǜrõtètè Mannè chönnè, nu dè amtyrènde Einigsmeischter nümmi. (Rollyrendes Sischteem).
Einigè-Obmaa
Dè Einigè-Obmaa isch dè Vorschtand vo dè Einigsmeischter gsi un als Redmann titulyrt worrè. Er hèt als Zeichè vu sim Amt è Schwert a sim blauè Tschopè drait. Dè Obmaa isch a dè Spitzè vum Kollegium vo dè Einigsmeischter un dè Vowaltig gschtandè un hèt d Region nõch ußè vodrèttè. D Waal vum Redmann isch jewyls Aafang Mai uff Yladung vum Waldvogt z Görwyyl übber d Bünni gangè.
Waalbrechtigt sin alli Einigsmeischter vo dè letschtè Amtszit, diè amtyrèndè Einigsmeischter un dè Waldvogt gsi. Dè Waldvogt hèt è Vorschlagsrächt ghaa un hèt als èrschtè sini Stimme abgää dürfè. Zum Redmann hèt mò im jöhrlichè Wechsel diè amtyrèndè Einigsmeischter us dè Einigè ob dè Alb odder nied dè Alb chönnè.
Diè amtyrèndè Einigsmeischter, zuè dènnè au dè Einigè-Obmaa ghört hèt, hèn nõch dè Waal gegèübber m Waldvogt èn Amtseid ablegè müèsè, das landesfürstliche Interesse zu befördern, von der Einung Schaden und Nachteil zu wenden, in allem ein Aufsehen zu tragen und mit den Steuern und Geldern so umzugehen, wie sie es vor dem allerhöchsten Gott zu verantworten sich getrauen.
Gschpônle Dè Obmaa hèt èn Stellvodrètter chriègt, s Gschpônle, wo ein vo dè vyr Einigsmeischter gsi isch, zuè dènnè dè Obmaa nit ghört hèt. S Amt vum Gschpônle isch zuèschtändig gsi für :
Ständevodrètter
D Grõfschaft Hauèschtai isch als Vodrètter vum drittè Stand mit Sitz un Stimmè i dè vorderöschtrychischè Kammèrè durch dè Obmaa un 2 Einigsmeischter vodrèttè.
Störungè vo dè Sèlbschtvowaltig
D Sèlbschtvowaltig i dè Grõfschaft Hauèschtai hèt übber d Johrhunderte, wo si eksischtyrt hèt, bezogè uff iri Reglè un Kontinuidät ekstreem zuèvolässig fungtionyrt. Trotzdèm hèt s Zitè mit gravyrèndè Störungè gää:
Milidärischi Struktur
Dè wichtigschte Bydraag vo dè wǜrtschaftlich schwachè Grõfschaft Hauèschtai mit dè aagschlossènè Vogteiè, dè Waldschtädt un èm Zwing un Bann vum Kloschter St. Bläsy für d Landeshoheit isch d Landt Miliz gsi, diè asè dauftè Landfahnè.
Hauèschtainer Landfaanè
D Landfaanè sin Mannè gsi, wo dõdefür uusgwäält resp. abgschtellt worrè sin. D Landfaanè sin bi Bedarf für d Voteidigung odder für Kampfysätz i dè Habsburger Chrièg ußerhalb vum Südschwarzwald yberuèfè worrè. Im Einigsvodraag mit dè Vogteiè vo 1433 wörd s Vohältnis vo dè Uffdeilig vum Miliz-Kontingènt wiè folgt feschtglait: … sollent die uff dem walde haben drey teil vndt die von Tottnow und Schönöw den vierden teil ….
Zuè dè Zit vo dè Vopfändig a s Burgund (1471) wörd d Stärki vo dè Miliz mit 600 Maa aagää. Zuè sellrè Zit ghörèd dè Landfaanè au Mannè uss dè vogteye Berow (Vogtei Berau) aa. Im kurz druff (1471) gfüürte Chrièg gegè d Pfandhèrrè Burgund wörd d Stärki vo dè Landfaanè mit 1000 Mannè aagää.
Als regulärè Hauptmaa vo dè Miliz uff èm Schwarzwald im Èrnschtfall wörd gegè Ändi vum 15. Johrhundert dè Waldvogt bschtimmt. 1528 hèt mò statt èm Waldvogt èn Hauptmaa für d Landfaanè durch diè vorderöschtrychischi Regyrig bschtimmt. Wôrènd èm Spanischè Ärbfolgechrièg isch dè Luttinger Pfarrer Johann Caschper Albrècht Kommandant vo dè Landfaanè gsi. Wôrend sellrè Zit (1703) wörd è Stärki vo dè Landfaanè vo 906 Maa brichtèt.
Voteidigungsaalaagè
D Bärg un Schluchtè vum Südschwarzwald hèn sich bsunders für dè Bau vo Voteidigungsaalaagè geignèt. I dè Grõfschaft Hauèschtai sin zwei Voteidigungslinniè uusbaut un unterhaaltè worrè un bi Bedarf bsetzt worrè. Dè Büèz vum Schanzè vo sellnè Aalaagè sin Deil vum Milidärdiènst vo dè Landfaanè gsi.
Schwarzwaldlinniè
D Schwarzwaldlinniè (well s kai belaitè Bezeichnung git, asè benamst) isch vu Rothuus am Hochrhy, weschtlich vo dè Gmaind Murg, übber d Feschtig Rhynsbärg uè übber diè nördlichè Haaldè gangè un isch sellnè Haaldè Richtig Weschtè nõch gangè, witter isch si dènõch hoch übber dè öschtlichè Weerahaaldè witt übber s Gebièt vo dè Grõfschaft usè gu Nordè bis in Hochschwarzwald gangè. D Aalaag isch nõch dè Kartyrig diè bedütendschti Fortifikationslinniè im Schwarzwald hèt sich im 18. Johrhundert am witteschtè uusdeent. D Linniè isch unter Ybezièig vu älterè mittelalterlichè Voteidigungsaalaagè un -stelligè entschtandè un isch witgehènd befeschtigt worrè. D Aalaag, wo im hauèstainischè Gebièt als Wallmuèr odder Landsletzi dauft worrè isch, hèt als Bollwärch gegè Aagriff us èm Weschtè, bsunders bi dè Chrièg gegè Burgund un Frankrych, guèti Diènscht gleischtet.
Landhag
Dè Landhag isch è Voteidigungslinniè gegè Aagriifer gsi, wo us èm Hochrhydal nõch Norden vorstoßè hèn wellè. Sèllè Hag hèt us wènnigè befeschtigtè Stelligè un us vill Waldgürtel bschtandè. Sèllèm Waldgürtel sait mò bis hüt nò dè Hagwald. Dè Landhag resp. dè Hagwald gòt in wescht-öschtlicher Richtig übber dè ganz Südrand vum Höchèschwander Bärg durrè. Sèllè Hagwald wär im Ernschtfall durch s Umhauè vo Bäum zuè nèm undurchdringlichè Holzwall gmacht worrè. I dè Charte von Schwaben – Blatt Wutach us èm Johr 1827 isch dè Landhag zwûschè Alb un Schwarza no i dè vollè Wescht-Oscht-Uusdeenig kartyrt.
Lätzè
D Lätzè sin Voteidigungsschtellungè a strategisch günschtigè Blätz, wiè Ygäng zuè Schluchtè un a dè zwei Voteidigungslinniè nõch gsi.
Burgè
Im früènè Mittelaalter sin für d Sicherung vum Land Burgè aaglait worrè. Bekannti Burgè im Gebièt vu dè Hèrrschaft Hauèschtai sin:
Grichtswesè
Es spòtmittelalterliche Grichtswesè hèt sich i diè hochi un nidderi Grichtsbarkeit glyderèt. Diè hochi Grichtsbarkeit isch i dè Grõfschaft Hauèschtai fascht vollschtändig bim Landeshèrr glègè. È Uusnaam bildet s Dorf Unteralpfè, wo dè dörtige Feudalhèrr Zweyer mit dè hochè Grichtsbarkeit zitèwys belèènt worrè. Allerdings isch au dõ dè Bluètbann, also bluètigi Strõfè, spezièll d Todesschtrõf, uusgnõ.
Dè Waldschtädt Säckingè (1467) un Waldshuèt (1530), wo a d Grõfschaft südlich im Hochrhydal agränzt hèn, isch als Aaerkènnig diè hoch Grichtsbarkeit zdeil worrè. S Kloschter St. Bläsy (1597) hèt diè hochi Grichtsbarkeit übber dè Zwing un Bann, wo im Nordè a d Grõfschaft agränzt hèn, pfandwys erworbè.
Niddergricht
Diè nidderi Grichtsbarkeit (au nidderi Juschtiz gnennt) isch für diè übberwigendi Zaal vo dè Orte au dè hoheitlichè Rächtschprechig unterschtandè, wo i dè hoheitlichè Landgricht uusgübt worrè isch (luèg au obbè). Bi dè Bewooner vo sellnè Ortschaftè hèt s sich im dõmòligè Sprõchgebruuch um immediat kayserliche untertanen ghandlèt.
Diè Waldschtadt Waldshuèt (öschtliche Deil) un Waldschtadt Säckingè (weschtliche Deil) mit irè Niddergrichtsortè sowiè dè Einigsortè mit eigner niddèrè Einigsgrichtsbarkeit sin mittelbar im hoheitlichè Yfluss unterschtandè. Im 17. Johrhundert isch dõdemit schlièßlich für wènniger als d Hälfti vo dè Ortschaftè diè nidderi Juschtiz bi dè Feudalhèrrè glègè. Obwoll s Kloschter St. Bläsy übber diè Johr sin Yfluss langsam abber ständig uuswittè hèt chönnè, hèn sich diè niddergrichtlichè Zuèschtändigkeitè, bsunders wèg dè Abgaab vo Dörfer durch s Stift Säckingé, uff diè hoheitlichi Sitè voschobè.
'''Tab. 2:' Niddergrichtlichi Zuèschtändigkeit nõch Aazaal vo dè Ortschaftè vum Grichtshèrr je Einig'' im 18. Johrhundert un Voänderigè gegèübber dè Zit dèvor in Klammèrè.
Jeddè Grichtshèrr hèt sin Grichtswesè nõch eigenèm Ermessè organisyrt. S Kloschter St. Bläsy als gröschtè feudalè Grichtshèrr hèt sy Grichtswesè zweimòl umorganisyrt.
I dè Niddergrichtsvohandlungè vum Kloschter St. Bläsy hèt dè Waldprobscht dè Vorsitz ghaa. D Dinggricht sin zweimòl im Johr z Remetschwyl durrègeführt worrè. S Amt Guètèburg hèt nõch dè Zämmèlegig vo dè Gricht Birndorf, Nöggèschwyl un Wyylè èn Obbervogt diè nidderi Rächtschprèchig chriègt.
Als Berufigsinschtanz für s Dinggricht z Remetschwyl isch s Wuchègricht z Görwyyl zuèschtändig gsi. Berufigsinschtanzè i dè Gschicht vum Kloschter St. Bläsy sin zuèdèm s Kammergricht un s Hofgricht unter m Vorsitz vum Abt vo St. Bläsy vorgsää gsi. Für s Grichtsvofaarè sin è Brozènt vum Strittwärt als Gebüür zuèsätzlich zu andrè Vofaarenskoschtè volangt worrè.
Vom Damèschtift Säckingè wörrèd d Chlymaier mit dè niddèrè Rächtschprechig ärblich vosää. Nõch èm Rüggkauf am Ändi vum 14. Johrhundert wörd s Amt vum Großmaier vum Kloschter wòrgnõ. I dè Grõfschaft hèt s Kloschter Dinghöf z Herrischrièd, Murg un Obberhof ghaa. Mit èm Maiè- un Hèrbschtgeding sin zwei Grichtsdääg im Johr normal gsi. Wôrend s Stròfmaß i dè Niddergricht vum Stift Säckingè uff 3 Schilling begränzt gsi isch, wörd d Obbergränz vo dè Buèßè z St. Bläsy mit 10 Pfund (öppè 200 Schilling) aagää. D Chly- bzw. Großmaier hèn Ykümpft us dè Buèßgälder ghaa.
D Beruèfigsinschtanz vo dè Niddergricht isch s Gricht unter m hochè Bogè i dè Stiftskirchè z Säckingè unter m Vorsitz vo dè Äbtissin.
I dè Ortschaftè, wo d Einigè sèlber für diè niddèri Juschtiz zuèschtändig gsi sin, hèt mò d Gricht vo dè Einigsmeischter unter m Vorsitz vum Redmaa abghaaltè. D Beruèfigsinschtanz isch s Waldvogteiamt z Waldshuèt gsi.
I dè Waldschtadt Waldshuèt un im Dogermer Einigsort Indlekofè hèt dè Rõt vo dè Stadt diè nidderi Grichtsbarkeit uusgüèbt. Well sit 1527 dè högschte Landesbediènschtete i dè Grõfschaft, dè Waldvogt, auch s Amt vum Stadtschultheiß uusgüèbt hèt, hèt sich sèbb Gricht nu è chly wèng vo dè Landgricht unterschiddè. Ab 1530 isch d Zuèschtändigkeit vum Gricht i dè Waldschtadt um d Hochi Juschtiz erwittèrèt worrè.
D Freilüt hèn jöhrlich irè eignes Früèlings- un Hèrbschtgeding ghaa. Dèzuè hèn sich sèlli vo nied der Alb (rächts vo dè Alb im Hotzèwaald) in Dinghöf z Görwyyl un Hochsèl, sèlli ob der Alb (links vo dè Alb im Vorderhag) z Birkingè un z Obberalpfè vosammlèt. S Gricht abghaaltè hèt èn fryer hofrichter.
Wuchègricht
S Wuchègricht odder au Sechzenner-Gricht hèt kei klassischi niddergrichtlichi Fungtion un au kei hochgrichtlichi Zuèschtändigkeit ghaa. Im wesèntlichè isch es è Beruèfungsinschtanz für niddergrichtlichi Strittfäll. S hèt jöhrlich im Mai nõch dè Einigsmeischterwaalè ei Wuchè z Görwyyl unter m Vorsitz vum Waldvogt daget. Als Richter hèn diè acht amtyrendè un diè acht Einigsmeischter vo dè Amtszit dèvor fungyrt. S Gricht isch au Bruèfungsinschtanz für bschtimmti niddergrichtlichi Strittfäll vo dè feudalè Grichtshèrrè.
Wǜrtschaftlichi und soziali Struktur
Näbb dè Landwǜrtschaft hèt s in è baar Ortschaftè vo dè Grõfschaft è bitzeli Bärgbau gää, wo sin Schwèrpungt i dè Silber- un Bleigwǜnnung ghaa hèt. Dütlich mee Bedütig hèt dè Bärgbau i dè mitvowaltetè Vogteiè ghaa, bsunders z Todtnau. Us èm Holz vo dè Wälder hèt mò zuèdèm Holzkollè für d Silber-, Blei- un Iisèhüttè vo dè Region, wiè au Pottäschè für diè heimischè Glashüttè gmacht.
Hörigkeit un Leibeigèschaft
I dè Grõfschaft Hauèschtai hèn sich im Wesèntlichè s Kloschter St. Bläsy un s Frauèschtift Säckingè d Feudalhèrrschaft. In einzelnè Ortschaftè un zitèwys isch d Feudalhèrrschaft zuèdèm vum Kloschter Könnigsfäldè (spôter vum schwizerischè Bärn), dè Freihèrrè vo Schönau un èm Baron Zweyer vo Evenbach wòrgnõ. D Feudalhèrrschaft hèt sich im Wesèntlichè uff drei vonènand unabhängigè Rächtsaaschprüch:
Obwoll d Feudalhèrrschaft nit uff diè niddergrichtlichi Zuèschtändigkeit beschränkt gsi isch, lòt sich dõdruus öppè d Aadeil vo dè feudalè Hèrrschaft vo dè einzelnè Feudalhèrrè i dè Grõfschaft abläsè (luèg dèzuè Tabällè 2).
Grundhörigkeit
Bi dè Grundhörigkeit laschtet uff Güèter vum Feudalhèrr Rächtsaaschprüch, wo dè jewylige Bsitzer erfüllè hèt müèsè. Selli Aaschprüch hèn Ziiszalligè, Zeentabgabè un au Frondiènscht umfasst.
È tǜpischi Grundlascht ruèt uff dè zaalrychè Wimännigüeter vo dè Klöschter, dènnè iri Bsitzer zuè Wyyfuurè us dè Wyygüèter i dè Schwyz, im unterè Wyysèdal, dè Region Baddèwyyler un èm Briisgau zuè dè Klöschter vopflichtet gsi sin.
Bsunderi Konschtellation: Dè Rächtsaaschpruch vo dè Grundhörigkeit füürt bi Freibuèrè, wo im Bsitz vo dõdemit belaschtètè Güèter gsi sin, dõdèzu`hèn si au ggf. Rächtsaaschprüch wiè dè Zeentè, Güèterfall odder Frondiènscht erfüllè müèsè.
Leibhörigkeit
Diè Leibhörigè sin diè eigèntlichè Leibeignè vo dè Feudalhèrrè, wo sich bsunders durch èn Aaschpruch vo dè Feudalhèrrè uff èn Deil vum Ärbe manifeschtyrt isch. Dõdèzuè sin d Huldigung, dè Zeentè, Yschränkig vo dè Freizügigkeit un Frondiènscht chò.
S Hǜrõtsrächt vo dè Leibeigènè mit freiè Bürger isch im Gegèsatz zuè andre Gegèndè nur mittelbar durch diè ygschränkti Freizügigkeit bschränkt gsi. È Hǜrõtsbeschränkig für diè Leibeigènè durch d Feudalhèrrè isch übberflüssig gsi, well i dè Grõfschaft Nõchchò von èrè Ehe zwǜschè freiè un unfreiè immer leibeigè worrè sin.
Rächt vo dè Feudalhèrr
D Rächtsaaschprüch, wo vo dè Feudalhèrrè i dè Grõfschaft gältend gmacht worrè sin: Diè meischtè Rächtsaaschprüch, wo obbè schu erwäänt sin, sin gmääß vo dè Braxis vum Kloschter St. Bläsy widdergää; diè konkreet Uusbrägig vo dè Feudalhèrrschaft hèt sich dütlich je nõch Feudalhèrr gänderèt.
In è baar Fäll sin Vodrääg bzw. Gnossamè vo dè Feudalhèrrè mit Hèrrè vo andrè Gebièt dokumentyrt, wo d Rächtsbezièungè zuè dè Leibeigénè greglèt hèt, wo sich ußerhalb vum Gebièt vo irèm Feudalhèrrè vohǜrõtet odder nidderglõ.
Freibuèrè
In è baar Gebièt vo dè Grõfschaft Hauèschtai sin Buèrè aagsidlèt gsi, wo im Gegèsatz zuè dè Leibeigèschaft, wo im Mittelaalter üblich gsi isch, im bsunderè abber nu bedingt voärblichi Freiheits- un Bsitzrächt gha hèn. Sèlli Freibuèrè, wo in historischè Schriftstüggle als frygen luit, vrigen Luite odder fryen lutten benamst worrè sin, hèn übberwigend irèn Urschprung i dè Bsidligsbolitik vo wältlichè Hèrrè. Bsunders in Gebièt, wo d Hèrrè vu Düèfèschtai dè Waald urbar gmacht hèn, sind übberwigènd Freibuèrè dokumentyrt. So ligèd d Ortschaftè, wo s Freibuèrè gää hèt, ghüüft weschtlich un öschtlich vo dè Burg Düèfèschta im mittlerè Albdal. Bsunders d Einigè Görwyyl un Wolpadingè sin vo Freibuèrè brägt gsi. Im Habsburger Urbar, wo è baar Johr dènõch entschtandè isch, nõchdèm d Habsburger d Hèrrschaft übber s Chèrngebièt vo dè Grõfschaft chriègt hèn, sin au Freibuèrè dokumentyrt. Reini Kloschtergebièt wyysèd keini Woonortschaftè vo Freibuèrè uff.
Diè bsundèrè Rächt vo dè Freibuèrè sin übberwigend a d Buèrè vogää gsi, wo diè unwǜrtlichè Gebièt vo dè Grõfschaft urbar gmacht hèn. D Gebièt mit dè Freibuèrè hèn sich übberwigènd i dè Höchi obbè befundè (durchschnittlichi Ortshöchi um 800 m ü. NN), wo dè Ackerbau stark ygschränkt gsi isch, wèg dè höcherè Nidderschlääg un dè harte Winter.
I dè früènè Johr vo dè Grōfschaft Hauèschtai hèt è dütlich übberwigèndi Aazaal vo dè Bewooner zuè dè Freibuèrè ghört. S Rächt zuè dè Freibuèré z ghörè isch abber durch è mittelaalterlichi Regelung nu bedingt voärbbar. Bi nèrè Hǜrõt zwǜschè Freibuèrè un Leibeigènè sin Nõchchò wèg sèllèrè Regelig zuè dè ärgèrè Hand übbergangè, also leibeigè worrè. D Zaal vo dè Freibuèrè, wo am Aafang vum 16. Johrhundert no fascht 2/3 vo dè Grõfschaftsbewooner uusgmacht hèn, isch bis zum 18. Johrhundert uff wènniger als d Hälfti abbè gangè.
Dè Loskauf
Dè Stritt um d Leibeigèschaft, wo übber Johrhunderte aaghaltè hèt, hèt ändlich mit èm Freikauf bzw. Loskauf vo dè Hauèschtainer uffghört. Am 15. Januar 1738 isch im Gurtwyyler Schloss dè Loskaufvodraag vo dè Hauèschtainer vo dè Leibeigèschaft unterzeichnet worrè. 11500 bedroffèni Lüt hèn sich dõdeby für è Summè vo 58.000 fl ändgültig us dè Leibeigèschaft freikauft. D Einig Birndorf mit èm Ort Indlekofè hèt sich gweigerèt, sich freizkaufè, sèllèwäg hèt d Einigsorganisation sèlli Koschtè übbernõ un hèt denn dõdefür d Gfäll yzogè un au d Huldigung bis zuè dè Uffhebbung vo dè Leibeigèschaft unter m Joseph II. durch s Untertanèpatent vo 1781 volangt. D Uffhebungsgälder hèt s Kloschter St. Bläsiy dèzuè bruucht, um d Hèrrschaftè Staufè un Kirchhofè z kaufè.
Ändi vo dè Grõfschaft Hauèschtai
Im Johr 1806 isch s Gebièt vo dè Grõfschaft Hauèschtai Deil vum neu bildètè Großherzogdum Baddè im Zug vo dè Säkularisation worrè un hèt dört uffghört z eksischtyrè.
Mona Ardeleanu
Lääbe un Wäärch
D Ardeleanu het vu 2003 bis 2010 bim Alexander Roob Freii Moolerei an dr Staatlige Akademy vu dr Bildende Chinscht z Stuegert studiert un deert ire Diploom gmacht. Dernääbe het si 2004 au bim Franz Ackermann an dr Staatlige Akademy vu dr Bildende Chinscht z Charlsrue vum vu 2008 bis 2009 bim Daniel Richter an dr Akademy vu dr Bildende Chinscht z Wien un 2009 bi dr Karin Kneffel an dr Akademy vu dr Bildende Chinscht z Minche studiert.
In ire Moolerei entwicklet d Mona Ardeleanu e ainzigaartigi Variante vum Stillääbe. Uusgänds vu monochrome Hintergrind, fillt si iri Lyynwänd mit Arrangschmänt us unterschiidli gmuschterete, graffte oder gfaltete Stoff, Detail vu Chlaider, Hoor, Guurt, Bänder, spitzige Stääb oder andere Geegeständ.
D Mona Ardeleanu läbt un schafft bi Stuegert.
Ainzeluusstellige
2015
Willrath Dreesen
Dr Willrath Dreesen (* 14. Mai 1878 z Noorde, Oschtfrysland; † 14. Augschte 1950 uf Langeoog) isch e dütsche Redakter und Mundartschriftsteller gsi.
1913 het er als Lektor a dr Uni Frankfurt agfange schaffe. Nach em Erschte Wältchrieg isch er vo 1919 bis 1924 z Leipzig Redakter bim Reclam-Verlag woorde.
Es paar Joor lang isch dr Dreesen Gmeindvorsteher und Kurdiräkter uf dr Insle Langeoog gsi un drno Diräkter vom Kurbaad Lausick. Nach synere Pänsionierig isch er uf Langeoog zrugg, won er wider Kurdiräkter worden isch.
Dr Willrath Dreesen het im oschtfrysische Dialäkt es paar Wäärch gschribe. Es sind Romään, Gedicht und Theater.
Lisa Martinek
D Lisa Martinek (* 11. Februar 1972 z Stuegert as Lisa Wittich; † 28. Juni 2019 z Italie) isch e dytschi Schauspiileri gsii.
Leben
Si isch e Dochter vum Architäkt Roland Wittich gsii, dr Reschisser Frieder Wittich isch e Brueder vun ere gsii.
Si het si Schauspiiluusbildig vu 1993 bis 1997 an dr Hochschuel fir Musik un Theater z Hamburg gmacht. In däre Zyt het si scho am Hamburger Thalia Theater gschafft un bi Färnseh- un au Kinoproduktione mitgmacht. Vu 1997 bis 2001 isch si am Schauspiel Leipzig fescht engaschiert gsii. Derno het si Gaschtengaschmänt ghaa bim Schauspiel Frankfurt un am Dytsche Theater Berlin.
Fir ihri Roll as Fahrradkurieri Lena in Härtetest isch si anne 1998 fir dr Dytsche Filmbryyss nominiert wore. Fir dr Film Jagd auf den Flammenmann isch si au in dr Kategory Hauptroll fir dr Dytsche Färnsehbryys nominiert wore. Anne 2007 isch si in ere Färnseh-Neiverfilmig vu s Helmut Käutners Die Zürcher Verlobung in dr Hauptroll als Juliane z sääne gsii, wu im Orginal 50 Johr vorhär vu dr Lilo Pulver gspiilt woren isch. Vu 2006 bis 2012 het d Martinek in dr ZDF-Krimiraie Das Duo d Kommissari Clara Hertz gspiilt. Ihri Seriepartneri, d Hauptkommissari Marion Ahrens, het d Charlotte Schwab dargstellt.
Engaschmänt
D Lisa Martinek het as Botschafteri d „Stiftung Atemweg“ unterstitzt, wu iber Lungechrankete ufklere duet. Syter 2017 isch si au Botschafteri fir „Mother Hood e. V.“ gsii, ere Bundeseltereinitiative, wu si fir dr Schutz vu Mueter un Chind in dr Schwangerschaft un bi dr Geburt un fir e gsund Ufwachse vu dr Chinder im 1. Lääbesjohr yysetzt.
Privats
D Martinek het scho in dr Schuelzyt dr Reschisseer Krystian Martinek chänneglehrt un ihn mit 20 Johr ghyrote. No drei Johr hän si si drännt. Syter 2002 isch si mit em italienische Schauspiiler Giulio Ricciarelli liiert gsii, im Juni 2009 hän si ghyrote. Syt dr Hochzyt het si dr Nooname Ricciarelli drait, het aner as Chinschtlername Martinek bhalte. S Baar het z Minche un z Berlin gläbt un het zwoo Dechtere un e Suhn ghaa.
Am 28. Juni 2019 isch d Martinek z Italie gstorbe.
Jutta Makowsky
D Jutta Makowsky (* 26. Augschte 1928 z Fryburg; † 18. Jänner 2013 z Minche) isch e dytschi Schurnalischti un Autoori gsii.
Neue Deutsche Biographie
Di Nöji Dütschi Biografy NDB isch es Lexikon mit de Läbensgschichte vo Persoonen us em düütsche Sproochgebiet.
Jutta Makowsky
Lääbe
D Makowsky isch z Fryburg in ere Chinschtlerfamilie ufgwagse. No dr Schuel isch si uf Stuegert uf d Schauspiilakademy. Si het Engaschmänt as Schauspiileri z Haidelberch un z Fryburg ghaa. Dernääbe het si bim Siidweschtfunk as Sprächeri gschafft, unter anderem het si bi alemannische Heerspiil mitgmacht. Si hetdoodmool au aagfange uf Alemannisch schryybe, si het zem Byyschpel e baar Heerspiil gschriibe, wu im SWF gsändet woore sin.
Neue Deutsche Biographie
Es isch s Nochfolgeprojäkt vo dr ADB, der Algemeine Dütsche Biografy. Der eerscht Band vo der Sery isch anne 1953 usechoo. D Redakzioon lyt bi dr Historische Komissioon vo dr Bayrischen Akademy vo de Wüsseschafte. Bis Februar 2020 sind 27 Bänd usechoo, es het öppe 23.000 Artikle drinn. D Büecher wärde vom Verlag Duncker & Humblot z Berlin gmacht.
Jutta Makowsky
Lääbe
Ab 1959 het si z Minche gläbt un het deert as freii Schurnalischti fir Präss un Rundfunk gschafft. In dr 1960er Joor het si aagfange chlaini Alldaagserlääbnis in Proosa as Satiire un Glosse ufschryybe, wu in Zytige erschiinne sin un speeter au in Biecher. Ab 1974 isch si ständigi freii Mitarbaiteri bi dr Süddeutsche gsii. Si het au fir dr Bayrische Rundfunk Byydreeg verfasst.
Anne 1987 isch ire eerscht Buech, „Mamas Lieblinge“, uusechuu. Insgsamt het si vierzee Biecher vereffetligt. Nääbe Proosa het si au Gediicht verfasst.
Neue Deutsche Biographie
Sit 2008 cha men alli Artikel über s Internet bi der E-ADB online abrüöffe.
Jutta Makowsky
Lääbe
Anne 1970 isch au ne Byydraag uf Alemannisch vun ere in dr Anthology „Alemannische Geschichten“ uusechuu.
Si isch Mitgliid vum Künstlerkreis 83 München-Pasing (KK83) gsii un 2001 mit dr Goldene Rose vum KK83 uuszaichnet woore.
Si het zue dr eerschte wyyblige Autoorne gheert, wu vu dr Münchner Turmschreiber ufgnuu wooren isch, anne 2001. Im Joor 2004 isch si mit em Bayerische Poetentaler vu dr Turmschreiber uuszaichnet woore.
Si het iber 35 Joor lang Oorgele gspiilt in dr Gottesdienscht, wu vu dr evangeelisch-lutherische Paul-Gerhardt-Gmai in dr Altershaim Alfons-Hoffmann-Haus un Senioren-Residenz Westpark gfyyrt wääre.
D Makowsky isch ghyroote gsii un het e Suun ghaa.
Tista Murk
Dr Tista Murk, eigentlich Johann Baptista Murk, wo am 15. April 1915 z Müstair uf d Wält choo und am 18. Augschte 1992 z Truns gstoorben isch, isch e bedüütende bündnerromanische Schriftsteller und e Bibliothekaar gsi.
Er isch z Müstair, z Disentis un z Saarnen id Schuel und het z Fryburg un z Bärn un z Paris studiert. Er het für s Äiggnössische Innedepartemänt gschaffet und isch 1946 Bündner Kantonsbibliothekaar woorde. Vo 1969 bis 1979 het er di Schwiizerischi Volksbiblioteek gleitet.
Dr Murk het im Underengadiner Romanisch, uf Dütsch, Iteliänisch und Französisch gschribe. Er het 1946 ghulfe d Autooregsellschaft Union da Scripturas e Scripturs Rumantsch gründe.
Er het Gedicht, Vrzelligen und Theater gschribe und au Wäärch is Romanischen übertreit so wien em Paul Haller sys Mundartdrama Marie und Robert.
Guy P. Marchal
Dr Guy Paul Marchal (* 29. Septämber 1938 z Basel; † 3. März 2020) isch e Schwiizer Historiker gsi.
Er het a dr Uni Basel Gschicht studiert und s Dokterexame gmacht. Bi syne Leerer sin dr Albert Bruckner un dr Werner Kaegi gsi. 1984 isch er usserordentliche Profässer vo dr Uni Basel woorde, und 1989 isch er uf Luzärn, won er bis 2003 a dr Uni Luzärn Profässer für Allgemeini und Schwiizer Gschicht gsi isch.
1998 bis 2004 isch dr Marchal dr Presidänt vo dr Schwiizerische Gsellschaft für Gschicht gsi.
Er het vill über d Schwiizer Landesgschicht gforschet und publiziert.
Wasserflue
D Wasserflue isch e Hööchi vom Jura im Kanton Aargau.
Es isch s öschtlichen Ändi vom Bärgzuug, wo sich über drüü Kilometer vo dr Salhööchi über d Egg hiiziet und wo d Wasserflue mit ere hööche Flue abschliesst. Dr Felschopf, wo s uf drüü Syte stotzig abegoot, stoot über der Heerematt und isch im Gmeindbann vo Chüddige.
Samnaungruppe
D Samnaungruppe isch e Gebirgsgruppe in dr zäntrale Oschtalpe. Aadail hän Eschtrych mit dem Bundesland Tirol un d Schwyz mit em Kanton Graubünde.
Wasserflue
Drufoben isch es Chänzeli, wo men e gueti Uussicht uf s Aaretal aben und über s Mittelland bis zu den Alpe het. Es hett druff es Signal, wo me für d Landesvermässig bruucht.
Samnaungruppe
In dr Samnaungruppe het s verschideni großi Wintersportbiet, du Dail vu dr Gruppe fir dr Bärgturismus im Summer entwärte. Ainewäg het s in dr Gruppe allno greßeri urspringligi un ainsami Bärgbiet. In dr Gruppe het s e baar Dreidöuserder. E greßeri Verglätscherig wie in dr Nochbergruppe Silvretta het s nit.
Wasserflue
Uf em Bärgrugge isch drüühundert Meter weschtlich vom Felschopf dr Sändeturm Wasserflue, wo drüber s Färnsee, s Radio und d Verbindige für d Händy lauffe.
S Mundartwort «Flue» isch i dr Schwiiz wyt vrbreitet für markanti Felse. S chunt vom althochdütsche fluoh, wie men uf dr Websyte ortsnamen.ch cha go lääse. Bi dr Syte zu dr Wasserfluh i dr Oschtschwiiz vrnimt men au, dä Bärgname sig d Vrchürzig vo «Wasserscheidefluh». Er bedüütet also: dr Felse bi dr Wasserscheidi. Gmeint isch im Fall doo d Bärglinie, wo s Wasser im Süde gäg dr Aaren und im Norde uf Oberhof im Fricktal abe laufft.
Samnaungruppe
Umgränzig un Nochbergruppe
Im Norde bildet s Paznaun, s Dal vu dr Trisanna, un di unter Sanna d Gränze bis Landeck. Im Oschte un Sidoschte bildet dr Inn d Gränze. D Gränze im nerdlige Sytechamm vu dr Zäntralalpe (Rätikon–Silvretta–Samnaun) wird am Fimberpass bi dr Haidelbärger Hitte gsää, aim vu dr wenige guete Ibergäng vu däre Chette. D Oschtgränze isch s groß Chny vum Inn, wu do dur dr Zäntralalpechamm dtoßt, un ab dert d Nordgränze vu dr Gruppe bildet.
No AVE isch d Samnaungruppe (Nr. 27) umgränzt dur d Linie:
Dr Fimberpass mit verbindet d Samnaungruppe mit dr Silvrettagruppe, dr diefscht Punkt isch d Sannamindig bi Landeck uf. Des gibt Gsamt-Profildifferänz un  Gsamtschartehechi vu dr Gruppe. Si ragt also arg iber s dief yygschnitte Inntal ufe un isch gege d Silvretta wenig abgsetzt. D Gruppe bildet also nume dr Oschtuuslaifer vu dr friejer Verwallalpe gnännte Großgruppe, wi as Sytegruppe vum Flüela no Oschte strycht, un am Arlberg in di Nerdlige Chalchalpe ibergeht.
Gliderig un Untergruppe
Dr Alpenvereinsführer Samnaungruppe dailt s Gebirg in drei Untergruppe uf. D Untergruppe hän kai aigeni Näme. Si wäre nume dur iri Gränze definiert.
Gipfel
E Dail vu däne Gipfel hän au no Näbegipfel iber 3000 m: Im lange Chamm vum Piz Mundin un im Weschtgrat vu dr Stammerspitze het s verschideni anderi Gipfel mit bis zue 30 m Schartehechi. Schließli git s no ne 3029 m hoche Nordoschtgipfel vum Bürkelkopf, wu also nume ai Meter niderer isch wie dr Hauptgipfel, mit ca. 35 m Schartehechi.
Schutzbiet
No Artikel 5 vum Bundesgsetz iber dr Natur- un Haimetschutz fiert d Schwyz e Bundesinventar vu dr Landschafte un Naturdänkmeler vu nationaler Bedytig. In dr Samnaungruppe git s zurzyt aini vu sonige Landschafte:
Hitte
Im Tiroler Dail vu dr Samnaungruppe git s drei Hitte vum Alpeverain.
Im Schwyzer Dail het s ai Hitte:
Färn-/Wytwanderwäg
Dr Zäntralalpewäg 02, ain vu dr 10 eschtrychische Wytwanderwäg, fiert au dur d Samnaungruppe. Där Wäg verlauft dur Dail vu dr Zäntralalpe mit zwee Alternativwäg.
Di lychter Alternativtrasse (Dailstrecki 18.1) chunnt zue dr Samnaungruppe bi Prutz am Inn. Vu dert uus goht s iber Serfaus, St. Zeno, s Furglerjoch un s Medrigjoch uf See, Kappl un Ischgl im Paznauntal.
Di hochalpin Alternativ (Dailstrecki 18.2) chunnt zue dr Samnaungruppe bi Pfunds im Inntal Vu dert uus fiert dr Wäg iber Lafairs un Tschupbach uf St. Zeno un vu dert uus wyter wie bi dr Dailstrecki 18.1.
Schybiet
In dr Samnaungruppe git die Schybiet:
Franz Fröhlich
Dr Franz Fröhlich (* 4. Novämber 1849 z Brugg; † 5. Dezämber 1912 z Aarau) isch e Schwiizer Althistoriker und Gimileerer gsi.
A dr Uni Züri het er Alti Gschicht studiert und mit ere Dokterarbet übere römisch Afrikachrieg vom Gaius Julius Cäsar het er anne 1873 promoviert.
Manuela Biedermann
D Manuela Biedermann (* 1965 z Biel/Bienne) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
Noch em Wiirtschaftsgimnasium z Biel het d Biedermann vu 1986 bis 1989 s „Dramatisch Studio“ z Bärn un z Burdlef unter dr Laitig vu dr Eva Klar-Kerbler absolviert. Chuurz no Abschluss vu ire Schauspiiluusbildig het si ire eerscht Engaschmänt am Théâtre pour enfants de Lausanne (TPEL) z Lausanne ghaa, wu si anne 1989 in dr Produkzioon Les poupées magiciennes unter dr Regy vum Fulvio d Roll vu dr Pauline gspiilt het. In dr Joor 1991 un 1992 het si Engaschmänt in dr freie Theaterszeene in dr Schwyz ghaa, zem Byschpel am Theater Arte z Basel. In dr Spiilzyt 1992/93 het si am Theater am Turm z Frankfurt am Main d Roll vu dr „Sii“ in s Marguerite Duras Die Krankheit Tod gspiilt.
Vu 1993 bis 1996 het si ne fescht Engaschmänt am Stadttheater St. Galle ghaa. Deert hän u. a. d Titelroll in Fräulein Julie (1993), d Lucille in Der Bürger als Edelmann (1993), d Recha in Nathan der Weise (1994) un d Cheenigi Elisabeth in Richard III. zue ire Biinerolle gheert.
1996/1997 het si as Maria im Musical Linie 1 am Stadttheater St. Galle gaschtiert. 1997 het si am Stadttheater Lozärn derzue d Rolle Fee/Hexe in ere Produkzioon vu Der Zauberer von Oz ibernuu. Anne 1998 het si im Sadttheater Bärn unter dr Reschy vum Gerd Heinz as Grisette Rosalie in ere Inszenierig vu Dantons Tod gaschtiert. In speetere Joor het si au wider bi freie Theaterprodukzioone mitgwiirkt.
Syt Mitti vu dr 1980er Joor het d Biedermann all Ritt au in Film- un Fäärnseeprodukzioone mitgmacht. Fir s Kino het si mit Reschiseer wie Christof Schertenleib, Jacob Berger, Lutz Konermann, Dennis Ledergerber, Philipp Stölzl (im Hischtoriefilm Der Medicus, as elteri Huer), Peter Greenaway (in Walking to Paris) un Andreas Arnstedt (as Bundeschanzleri Angela Merkel in dr Kumeedi Das schaffen wir schon) zämegschafft. Im franzeesische Fäärnseefilm Les Malgré-Elles (2013) het si d Roll vu dr Mme. Spenger gspiilt, d Diräkteri vun eme franzeesische Lebensborn-Haim. Im April 2018 het mer d Biedermann in dr dytsche Fäärnseeserine WaPo Bodensee in ere Episoderoll as Kliniklaiteri un Stiefmueter Ilse von Lohe chenne sääne.
Si läbt im Kanton Bärn.
Gottfried Wälchli
Dr Gottfried Wälchli (* 1899 z Olte; † 1960) isch e Schwiizer Lehrer und Kunschthischtoriker gsi.
Er het z Dijon und z Züri d Germanistik studiert. Er het als Mittelschuellehrer z Olte gschaffet.
Er het über s Lääbe vo de Künschtler Martin Disteli und Frank Buchser und übere Dichter Paul Haller gschribe.
Kirche Rein
D Chile vo Räi isch e Chile vo der refermierte Chilegmäind Räi.
Si stoot im Doorff Vorderräi, wo i dr politische Gmeind Rüfenach im Kanton Aargau isch.
Scho im früene Mittelalter isch uf däm Platz e Chile gsi. Si het em elsässische Chlooschter Müerbe ghöört.
Die hütigi Räiner Chile het dr Boumeischter Heiri Buume vo Vilige anne 1864 für d Chilegmäind nöi gmacht.
Ufe m Fridhof näbedraa isch als Tänkmool dr Grabschtäi vom Räiner Pfaarer Erwin Friedrich Haller (1840–1911) und synere Frou Angelika Marie Haller, geboreni Schwaab (1840–1918). Iiri Söön sin dr Dichter Paul Haller un dr Germanischt Erwin Haller.
Coronaviridae
D Koronaviire sind e Familie vo Viire, wo zu dr Oornig vo de Nidovirales ghööre.
Si mache ass gwüssi Wirbeltier, öppe d Süüger, d Vögel un d Fisch uff verschideni Aarte chrank wärde. Wenn es Viirus, wo natürlicherwys im ene andere Tier vorchunt, uf son en nöie «Wirt» überegumpet wo nit annen gwöönt isch, git’s dur Infekzioone hüüffig schwääri Chrankete, wo sech liecht anderi Lüüt astecke, un de chunt’s zu grosse Süüchine so wie im Fall vo der wältwyte Koronavirus-Pandemy 2020, wo s Virus SARS-CoV-2 dra tschuld gsi isch.
Der Name vo de Koronaviire chunt vo von iirere Form, wo men underem Elektroonemikroskoop cha gsee: um die rundi Form, wo numen öppe hundertfüfzg Nanometer gross isch, drumume isch so öppis wien en Chranz vo Straale, und das het me mit der Korona vo der Sunne vrglyche.
Aargauer Kantonsbibliothek
D Aargauer Kantonsbibliothek, wo z Aarau stoot, isch en öfentlichi Bibliothek vom Kanton Aargau.
Si sammlet und hüetet möglichscht alli Schrifte, wo im Kanton gschriben und truckt wäärde oder wo dr Aargau drin vorchunt. Es isch es modärns Zäntrum für d Informazioonsvermittlig, und d Kantonsbibliothek luegt au zum aargauische Bibliotheksnetz.
Agfange het s i dr Zyt vo der Helvetik, wo dr Kanton Aargau d Büecher und Schrifte vom Beat Fidel Zurlauben (1720–1799) a sich zoge het. Anne 1807 isch denn d Kantonsbibliothek offiziell gründet worde. Im 19. Joorhundert het d Bibliothek die grosse alte Buechsammlige vo de Chlööschter Muri und Wettingen übernoo. Drum het s im Bestand au ganz alti Sache sid em Mittelalter so wie öppe s Oschterspiil vo Muri us em drizääte Joorhundert und mee als achthundert Büecher, wo vor 1500 truckt sind.
Sit 2016 macht d Kantonsbibliothek zäme mit em Staatsarchiv Aargau die gmeinsami Instituzioon «Bibliothek und Archiv Aargau» uus.