cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Franz Georg Brustgi
Aus seim Leaba
Dr Franz Georg Brustgi kommt am 1903 z Ötlenga uff d Welt. Scho noch wenige Johr ziagt’r mit seine Leit om noch Enenga, wo-nr au en d Grondschuel goht. Obwohl dui Familie Brustgi et grad mit Reichdom gsegnet ischt, därf dr Franz Georg als erschder vo sellra Familie a hehera Bildong erfahra: zerscht dr Bsuech vo-ma Lehrerseminar ond hendrher noh a Universideets-Studiom. Kurz vor-em Zwoida Weltkriag erscheint em Brustgi sei erschder Roman: Eustachius Holderkling. Do drmit erreicht’r an Achdongserfolg, sodass sich der Moo entschliaßt, weiderhin schriftstellerisch tädich zo sei. Do droo ko au dui schmerzlicha Ondrbrechong durch Kriag, Gfangaschaft ond Interniirong nix ändra. Wia dui schlechda Zeit endlich fir-en rom ischt, kriagt’r a Stell als Lehrer bei dr Grond- ond Hauptschuel en Enenga. Deet wird’r 1950 zom Konrekdor ond 1963 zom Rekdor beferdret. Zeitweilich gheert’r au em Enenger Gmoidsrot oo ond wird em Birgermoischder sei Stellvortredor. En seira Freizeit vorfasst’r Gedichtbänd, sammlet Anekdoda, Saga ond Märla vo seira Hoimet, schreibt Artikel fir Zeidonga ond Zeitschrifda ond hot Auftridd em Radio ond em Fernseha, zom Beispiil als Experde fir Leaba ond Werk vom deitscha Archäologa Heinrich Schliemann en dr Quiz-Show Der große Preis.
Liturgiereform
Àls Litürgiireform (odd’r Litürgiireforma-n-ìm Pluràl; làtiin. instauratio liturgica) bezaichnet maa d’ umfàssenda Ärnäijerung vu dr reemisch-kàthoolischa Litürgii, wo-n-ìm 20. Joohrhundert gsìì-n-ìsch. Sa hàt schuu-n-unter’m Pàpscht Pius XII. ààgfànga, un ìsch drnooh vum Zwaita Vàtikàànischa Konzil so wia vu da Papscht Pooli VI. un Johànnis Pooli II. witter gmàcht worra. Doo drbii ìsch hàuiptsachlig d’ Litürgii vu dr hailiga Mass, vum Schtundagebat un vum Schpanda vu da Sàkràmanta ärnäijert worra.
Franz Georg Brustgi
Aus seim Leaba
Em obrschwäbischa Waldburg schliaßt dr Brustgi 1991 seine Auga fir emmer. 88 Johr alt isch der Moo worda.
Liturgiereform
Ìhra Wurzla fìndet d’ Litürgiireform vor àllem ìn dr litüürgischa Beweegung, wo-n-àm And vum 19. Joohrhundert ìm Diitschlànd, Frànkrììch un Belgia-n-ààgfànga hàt. Ìhra Beschtraawunga hàt dr Pius XII. ìn dr Enzyklika Mediator Dei kànàlisiart. Àm Ààfàng ìsch s’ Ziil vu dr Beweegung gsìì, d’ Litürgii bass’r üssz’drucka. Àwwer unter’m Iifluss vu diitscha un frànzeescha Litürgiiwìssaschàftler hàt maa noh z’ nooh-n-a achta Reform gwunscha. Wìchtiga Voràrweeta hann vor àllem dr Romano Guardini, Pius Parsch, Odo Casel un dr Josef Andreas Jungmann gmàcht. Àm 4. Dezamber 1963 ìsch d’ Konschtituzioon Sacrosanctum Concilium vum Zwaita Vàtikàànischa Konzil verkìndigt worra. Fìr d’ konkreeta-n-Umsätzung vu dr Litürgiireform ìsch s’ Consilium fìr d’ Üüssfiahrung vu dr Litürgiikonschtituzioon veràntwortlig gsìì. Bis 1965 sìnn äärschta Schrìtta gmàcht worra, un ànna 1969 ìsch s’ näi reemisch Massbüach veräffentligt worra. Drnooh hàt maa d’ ärnäijerta Litürgii ìn d’ verschìedena Volksschproocha-n-ìwwersätzt. Ànna 1975 hàt dr Pàpscht Pooli VI. d’ äärschta Mass ìn Volksschprooch àbghàlta.
Franz Georg Brustgi
Ehronga
Em Johr 1989 hot d Gmoind Enenga ondr dr Achl, wo dr Brustgi de lengscht Zeit vo seim Leaba vorbrocht hot, d Birgermedallje vorliha.
Liturgiereform
D’ kàthoolischa Tràdizionàlìschta kritisiara haftig wìchtiga-n-Elemanta vu dr Litürgiireform, odd’r leehna ’s gànz un gàr àb. Ìn ìhra Àuiga hann dia Änderunga ìn dr Litürgii a „modärnischta“ Tendenz un gliicha z’ vìel dr protäschtàntischa Litürgii.
Franz Georg Brustgi
Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora.
Quell
Ogaba uff-em Buachomschlag vo Eine kurze Spanne Zeit – Gelebtes und Erlebtes ond us-em Buach selber.
Liturgiereform
Sekundààrlìteràtüür
Gotteslehr
Perikopa-n-ordnung
Àrkitäcktüür un Kunscht
Schilthof
Dr Schilthoof isch e historischs Geböid in dr Schwizer Stadt Baasel. Er befindet sich in dr Groossbaasler Altstadt am Egge vom Stäinebärg und dr Freije Strooss am Banggeblatz. Er stoot under Dänggmolschutz und isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt, wo für d Region vo Bedütig si.
Gschicht
Dr Rudolf Forcart-Hoffmann (1800-1860), e Baasler Siidebandfabrikant, het sich in de 1830er Joor oobe an dr Freije Strooss, wo s Innere Äschedoor gsi isch, e Woonhuus welle baue. S Door aber het en gstört und dorum het er im August 1839 im Chläine Root en Aadraag gstellt, ass mä das alte Door wurd abbräche. Dr Blatz wurd schööner eso, het er gsäit, und d Iifaart in die Freiji Strooss bräiter, so dass dr vili Verkeer zum Määrtblatz und zur Schiffländi besser duurekiem. Scho im Juli 1840 het mä s Door afo abrisse und braggtischerwiis s Baumaterial grad könne bruuche zum im Forcart si Huus und s nöije Kaufhuus am Barfi z baue.
Dr Archideggt vom Schilthoof im klassizistische Stiil isch dr Johann Jakob Stehlin gsi, und im Stehlin si Soon, dr Johann Jakob Stehlin dr Jünger, wo drissg Joor spööter 1872 wisawii am Stäinebärg die neobarocki Kunsthalle blaant het, isch au drbii gsi. 1842 isch s Woonhuus fertig worde. Em Huusegge am Stroossenegge vo dr Freije Strooss und em Stäinebärg het dr Stehlin d Form von ere Rotunde gee mit korinthische Halbsüüle, was für Baasel nöi gsi isch. Woorschinlig het er s Schloss Wilhelmshööchi bi Kassel as Vorbild gnoo. Dr Schilthof isch bis 1864 im Bsitz vo dr Familie bliibe.
In de Joor 1899 und 1900 isch s Geböid dur e Fritz Stehlin umbaut worde. S Huus isch e Gschäftshuus worde. Es isch e Zit dr Hauptsitz vo dr Baasler Handelsbangg gsi und bis 1979 isch d Handwärkerbangg Baasel din gsi. D Ostschwizer Bangg, wo 2012 Däil vo dr Bank Wegelin übernoo het und an d Grubbe Raiffeisen Schwiiz verkauft worde isch, het dr Schilthoof umbaut und renowiert
Liebersbronn
Liebersbronn isch a Stadtdoel vo Essleng. S ligt am Schurwald em Nordoschta vo dr Stadt zwischa Wiflengshausa em Norda ond Hegneschberg ond Kemmichsweiler im Sida.
Zom erschta Mol gnennt worda isch Liebersbronn em Johr 1284 als Luibersbrunne. Em Johr 1803 isch Liebersbronn zamme mit Wiflengshausa ond Kennaburg zua Essleng eigmoended worda.
Zom Aagucke gibt s d Villa Zenneck vo 1871, d Alt Schual vo 1848, d Ruahbank vo 1846, s Gaschthous zua dr drei Lenda vo 1899 ond s Alt Jägerhous vo 1750.
Neudorf
Neudorf isch dr Name vu däne Ortschafte:
z Dytschland
z Eschtrych
in dr Schwyz
z Frankrych
in wytere Staate
as ehmolige dytsche Name:
Schlussstrich (Notenschrift)
Dè Schlussschtrich isch i dè Musiknotation è spezielli Form vom Taktschtrich, wo s Ènd vom Musigschtugg aazeigt. Au èn i sich abgschlossenè Deil von èm größerè musikalischè Wärch wiè èn Satz odder èn Akt von èm musigdramatischè Wärch wörd durch èn Schlussschtrich abgschlossè.
Physikalisches Kabinett der Universität Basel
S Füsikalische Kabinett vo dr Uniwersidäät Baasel isch e Sammlig vo alte wüsseschaftlige Instrumänt. S Kabinett ghöört zum Historische Museum und befindet sich im Huus zum Kirschgaarde.
Schlussstrich (Notenschrift)
Dè Schlussschtrich hèt d Form vo zwei senkrächtè, èng biènenand ligendè Strich, bi dennè dè zweiti öppis dicker isch un sich meischtens ganz am Ènd vom Notèsischteem befindet.
Physikalisches Kabinett der Universität Basel
Gschicht
Dr Benedikt Stäächeli het as Brofässer für Füsik im Stachelschützehuus e Labor iigrichdet, und im ene Aabau die füsikalische Gräät und Instrumänt ufbewaart, won er für Versüech und Vorfüerigszwäck brucht het. Si Noochfolger dr Daniel Bernoulli het die Sammlig erwiteret und vo dene Apparäät si au hüte no e groosse Däil vorhande. Won er 1776 zruggdrätte isch, isch dr Underricht wie au s Kabinett mee und mee vernoochläässigt worde. Schliesslig het mä d Instrumänt us em Stachelschützehuus in s Undere Kollegium am Rhiisprung züüglet. Mit em Peter Meriaa, wo 1820 die meerjöörigi Wakanz gfüllt het, isch e Verbesserig im Underricht choo. 1821 het er zämme mit em Mathematiker Daniel Hueber und em Brofässer für Naturgschicht Christoph Bernoulli d Gründig vom Museum für Naturgschicht im Falkestäinerhoof aagstoosse. Au s füsikalische Kabinett und s chemische Labor si in Falkestäinerhoof verlegt worde. Dr Meriaa het die Füsikalisch Sammlig usbaut.
Schlussstrich (Notenschrift)
Dè Schlussschtrich kennzeichnèt s Ènd vom klingendè Musigschtugg, muss dõby abaer nit notwendigerwys am Ènd vom notyrtè Musigschtugg stòò. Byschpillswys stòòt bi Da-capo-Ariè i dè Form A – B – A dè Schlussschtrich am Ènd vom zu widderholendè, abaer nu eimòl notyrtè A-Deil. Meischtens wörd s Èndi zuèsätzlich durch s Wort Fine un/odder è Fermatè übber m Schlussschtrich kennzeichnet. Am Ènd vom B-Deil stòt degegè èn eifachè Doppeltaktschtrich un d Spylawysig da capo (D. C.).
Physikalisches Kabinett der Universität Basel
Gschicht
Bi dr Baasler Kantonsdäilig isch au s Füsikalische Kabinett uf s Dabeet cho. Mä het d Instrumänt, wo dört ufbewaart worde si, nid as historischi Objekt aagluegt sondern as Instrumänt, wo no chönne brucht wärde oder as Grümpel.
Schlussstrich (Notenschrift)
Darschtellig in Computersischteem
Im internationalè Zeichèkodyrigssischteem Unicode lyt dè uff Position: Sell wörd abber nit uff allnè Computersischteem korrèkt dargschtellt.
Physikalisches Kabinett der Universität Basel
Gschicht
Under em Ordinarius für Füsik und Chemii Christian Friedrich Schönbein, wo s Ozon entdeggt het, isch s Füsikalische Kabinett as Däil vom Naturwüsseschaftlige Museum 1849 in s nöije Museum an dr Augustinergass choo.
1951 het mä s Huus zum Kirschgaarde afo as Woonmuseum iirichde und es het Blatz ghaa für anderi Sammlige wie e Borzellansammlig, en Uuresammlig und eben au s Füsikalische Kabinett. D Instrumänt us em 18. und früeje 19. Joorhundert si ins Kirschgaarte kho, s Departemänt für Füsik vo dr Uniwersidäät het si Sammlig vo nöijere Instrumänt bhaltet.
Ingersheim (Neckar)
Engersche (amtlich Ingersheim) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Engersche leit am weschtliche Ufer vom Necker, rond 20 Kilometer nerdlich vo Stuegert. D Nochbergmoede vo Engersche send Hessigheim, Mundelsheim, Pleidelsheim, Freiberg am Neckar, Bietigheim-Bissingen ond Besigheim.
Telesphorus
Dr Telesphorus (* z Griecheland; † 136 oder 137 z Rom) isch Bischof vu Rom (um 125/126–136/137) in dr Regierigszyt vum Chaiser Hadrian gsii. D Tradition vu dr Mitternachtsmäss an dr Wynächte, d Fyyr vu dr Oschtere am e Sunntig, di sibe Wuche Faschtezyt vor dr Oschtere un s Singe vum Gloria wäre normal ihm zuegschribe, au wänn Hischtoriker des aazwyyfle. Dr Irenäus vu Lyon nännt dr Telesphorus e Märtyrer.
Ingersheim (Neckar)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 66,1% Landwirtschaftsfleche, 11,1 % Wald, 16,8 % Sidlongsfleche ond 6,1 % sonschtiche Fleche.
Telesphorus
In dr katholische Tradition wird sy Gedänkdag am 5. Jänner begange, in dr orthodoxen am 22. Februar. D Karmelite verehre dr Telesphorus as ihre Schutzhailige, wel er uf em Bärg Karmel as Eremit soll gläbt haa.
Ingersheim (Neckar)
Gschicht
Engersche ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 779.
Verwaltong
Engersche hot mit dr Stadt Biedge-Bissenge ond dr Gmoed Tamm a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Engersche ischt dr Volker Godel.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Engersche ghert zom Schwäbisch.
Moschee
D Moschee (arabisch مسجد - masdschid; DMG: masǧid) isch dr Ort, wo d Muslim zämme bäte, het aber au anderi soziali Funktione.
Dr Ufbau und d Ustattig
Die früehje Moscheä si eifachi Grundstück gsi, wo as heilig gulte hai, ähnlig wie dr Hof vom Mohammed siim Huus z Medina, wo dr Brophet bätet het. D Moschee isch immer non e öffentlig frei zuegänglige Ort, hützudag im allgemeine im e Gebäud. Hüfig het s Minarett, ursprünglig eifach en Erhöhig - hüte Dürm, vo wo us dr Muezzin die Gläubige fümfmol am Dag zum Gebät rüeft. Für die rituelli Reinigung vor em Gebät het s in dr Nöchi vo dr Moschee e Brunne mit Wasser. Hüfig isch s grad näben em Iigang.
Statue und Bilder vo Läbewäse z mache isch im Islam verbote. D Verzierige in de Moscheä beschränke sich uf geometrischi Muster und Text us em Koran.
Funktione
D Moschee, siigs e grossi Masdschid dschamia, e Gmeinschaftsmoschee oder e privati Moschee, wo vo chliinere Gruppe vo Gläubige drait wird, isch vor allem e Gebätsort. D Masdschid dschamia, wo in vile Länder staatlig kontrolliert wird, isch sit de früehje Ziite, wo d Herrscher dört sälber zu ihre Unterdane gredet hai, es Instrumänt in dr Hand vo dr füehrende politische Klass. Vor allem am Friitig, wo e grösseri Zahl vo Gläubige in d Moschee goht as an de Wuchedäg, cha e Bredigt grosse Iifluss ha. Dört wo d Brediger nit vollständig under dr Kontrolle vom Staat si und es grossi soziali und politischi Spannige git, cha e Bredigt Ufrüehr uslöse. In Ostjerusalem zum Bispil sperrt die israelischi Bolizei dr Iigang zu de Moscheä uf em Tämpelbärg für Manne, wo jünger as vierzig si, wenn under dr Wuche öbbis bassiert isch, wo grosse Widerstand in dr muslimische Bevölkerig uslöst. Au im Iran vom Schah hai die Gläubige, agfüehrt vo de Geistlige, vil drzue biidrait, ass dr Schah gstürzt worden isch.
Anere Mosche isch hüfig e Madrasa (Koranschuel) agschlosse. Im Middelalter si si mit ihre Bibliotheke Zentre vo dr Forschig und em Underricht gsi. Eini vo de grösste Institutione vo dere Art isch d al-Azhar Moschee z Kairo, wo bis hüt in dr ganze islamische Wält e guete Ruef het. S Niveau vom Underricht an vile Schuele, vor allem uf em Primarschuelniveau, isch in de Drittwältstaate hüfig nit sehr hoch. Usser dass d Schüeler dört vor allem religiöse Underricht überchömme, wärde si mänggisch au politisch indoktriniert, wie s in vile pakistanische Koranschuele bassiert.
Dr Gottesdienst
Noch dr rituelle Reinigung usserhalb vo dr Moschee, chömme die Gläubige, wo bescheideni und suuberi Chleider ahai, barfuess in Bätsaal. D Fraue bliibe hinder de Manne oder göhn in bsundrigi Bätrüüm. Die Gläubige stöhn in Reihe hinder em Imam, und mache däm siini Geste noch. Im Verlauf vom Gebät verneige sich die Gläubige und wärfe sich uf e Bode. Mängisch singe bruefligi Sänger Värs us em Koran, sust git s kei Musig.
Etymologii
S dütsche Wort "Moschee" chunnt vonere nordafrikanische Form vom hocharabische مسجد - masdschid, z Ägypte masgid, und maint »Ort vo dr Niiderwärfig« (zum Bätte). Es isch abgleitet vo dr Wurzle سجد, sadschada »sich niiderwärfe«, wo sich im Spanische as mesquita und im Italiänische as moschea iibürgeret het.
Baldruus
De Baldruus isch e Göttername, wo möglicherwiis inere römerzitliche Inschrift us de Provinz Germania inferior vorchunnt. I de ältere Forschig isch er mitem germanische Gott Balder gliichgsetzt wore, aber s git au Mainige wo seget, er wäär en keltische Gott. Doch di moderni Forschig isch de Mainig, as d Existenz vomene Gott mitem Name Baldruus i de Römerzitt nöd erwisen isch.
Utrechter Inschrifte
Us de römische Sidlig Trajectum (hüt: Utrecht) stamet zwoo Tafle mit Inschrifte, wo absichtlich mit Schnörkel unleserlich gmacht wore sind. Die Tafle werdet is 3./4. Joorhundert datiert und sind vermuetli anere Tempelmuur plaziert gsii. Nebetem Name Baldruus chömet no anderi Götternäme vor: de Hercules Alabuandus und de Lobbonus sind sus nöd bikannt, de Hercules Magusanus, wo uf dene Tafle zwaimoll vorchunnt, isch as anzige e guet bikannte Gott. Denn chömet no d Göttine Borvoboendoa, Cobba und Vabusoa vor, wo sus o nöd bikannt sind. Die eltiri Forschig het sich no um e Düütig vo de Inschrifte bimüet, doch die moderni Forschig tuet d Lesige und d Dütige nüme anerchene. Dodemit isch aber d Existenz vomene römerzittliche Baldruus und au vo de andere gnennte Gotthaite nöm erwise.
Gotthaite
D Neme vo de postulierte Gotthaite sind zum Tail Germanisch und zum andere Tail Gallisch. So cha Borvoboendoa aidütig as gallischi »Warmi Wiissi Chue« dütet werde und d Vabusoa werd as germanischi »Wespi«-Göttin aglueget. De Name Cobba chönt gradsoguet Gallisch (»Siigeri«) wie Germanisch (»Spine«, »Hoorbüscheli«. »Holzchlotz«) sii. De Hercules Alabuandus wär en germanische »Ganzbuur« und de Lobbonus sinersits chönnt entweder as e gallische oder au germanische Hailgott erklärt werde. Anderi Dütige sind nöd uusgschlosse. Au de Name Hercules Magusanus cha usem Germanische und usem Gallische use interpretiert werde.
Quelle
+
Magusanus
De Magusanus (Macusanus) isch de Name vomene römerzittliche Gott gsii, wo i de Provinz Germania inferior vereert woren isch. Offesichtlich isch er vo Kelte und Germane agruefe wore.
Öberliferig
De Name Magusanus chunnt uf öppe zee römerzittliche Inschrifte us em 2. und 3. Joorhundert vor, denn no uf vier Armring und zwoo Münze vom gallische Chaiser Postumus (260-269). Die maiste Fund stammet us Nidergermanie, je an Stai chunnt us Rom, de Provinz Dacia und vom Hadrianswall z England. Er werd mitem römische Götterheld Hercules gliichgsetzt und wie de mitere Chüüle und emene Loiefell abbildet. En Inschrift vo Geldern nennt en zäme mit de Göttin Haeva. De Name vo dere cha zu ahd. hîwa »Gattin« gstellt werde.
Düütig
I de Forschig ischs umstritte, öb de Hercules Magusanus jetz e keltische oder e germanische Gott gsii isch. Well aber die maiste Dedikante e germanische Name träget, dörft er gmäss de Interpretatio Romana e früeni Form vom germanische Donnergott Donar gsii sii. E Dütig vom Name usem Germanische chnüpft as Verb *maganan- »möge, chöne« aa, aso etwa germ. *Maguznaz »Mächtige«, wobii aber d Namesbildig nöd klar isch. Aifacher loot er sich sproochlich as Gallisch *Magusanos »de vom Feld« (zu magos »Feld«) erchlääre. Denn chönnt de Name au vomene Ortsname abglaitet sii, möglicherwiis vo Noviomagus »Noifeld« (hüt: Nijmegen), wo de Hoptort vo de germanische Bataver gsii isch.
Karäer
D Karäer (karaim. Къарайм/Qarajm, Къараймлер/Qarajmler) si uf dr äinte Site e jüdischi Religionsgmäinschaft, uf dr andere en Volksgrubbe innerhalb vo de Turkvölker. Iiri Sprooch, s Karaimisch, ordnet mä bi de Krim-Karäer dr pontisch-aralische Undergrubbe vo de westtürkische (kiptschakische) Sprooche zue. Iiri Religion und religiöse Braktike underschäide sich zum Däil dütlig vom rabbinische Juudedum oder andere jüdische Ströömige. Dr Ursprung in bäide Hiisichte isch umbekannt, es git aber meereri Gründigslegände.
Die ethnischi Grubbe
Bedütendi Zentrum vo de Karäer si d Halbinsle Krim und Anatolie gsi. Hüte git s uf dr ganze Wält öbbe 45'000 Karäer. Vo dene häi im Joor 2002 öbbe 25'000 z Israel gläbt, drei bis vier duusig in dr Ukraine und in Litaue, dr Räst vor allem z Pole und in Australie.
No uf dr Krim häi d Karäer die tatarisch Sprooch übernoo, die hebräischi Schrift aber bhalte. S Karaimisch ghört zu de Turksprooche, het verschiideni Dialäkt und isch am Usstärbe.
D Religion
Für d Karäer isch die jüdischi Religion e strikti Buechreligion. Si interpretiere d Gebot (hebr. Mitzwot) usschliesslig us dr Tora und nit us de übrige Däil vo dr jüdische Bible oder us dr mündlige Tora vom rabbinische Juudedum, d. h. us em Talmud. Hützudags wärde d Karäer z Israel as nitreligiösi Juude aagluegt. Wenn en Aahänger vom rabbinische Juudedum sich iine aaschliesst, zelt das nid as Konversion.
Wil si dr Talmud nid anerkenne, häi d Karäer käini Jeschiwot (Talmud-Schuele) wie die rabbinische Juude. Iire Gebätshüüser säge si Kenesa statt Beit Knesset (Synagoge). Wääred em Gottesdienst stöön si und sitze nid. Wenn si bäte luege si gege Süde statt gege Oste und legge die klassische Tefillin (Gebätsrieme) nid aa. Au anderi Rite si bi de Karäer andersch. Iire Kaländer richdet sich stränger noch em Mond as dr rabbinisch und wiicht zimlig stark vom dradizionelle jüdische Kaländer ab.
2. Oktober
Dr '''2. Oktober''' isch dr 275. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 276. in Schaltjohr), dodermit blybe no 90 Däg bis zum Änd vum Johr.
Victor Ambartzumyan
De Victor Ambartzumyan (armenisch Վիկտոր Համբարձումյան, anderi Schribige; Viktor Hambardzumian, Viktor Amazaspovich Ambartsumian, Wiktor Amasaspowitsch Ambarzumjan, * 5. Septämberjul./18. Septämbergreg. 1908 z Tiflis, Georgie ; † 12. August 1996 z Bjurakan bi Jerewan, Armenie) isch en armenisch-sowjetische Astrophysiker gsii, eine vo de Begründer vo de theoretische Astrophysik.
I de Liste vo de „wichtigste Persone vom 20. Johrhundert“, wo s Time Magazine im 2000 veröffentlicht hät, isch de Victor Ambartzumyan i de Kategorii „Wichtigsti Wüsseschaftler und Dänker“ uf Platz drüü uufglischted gsii.
Uuszaichnige
De Victor Ambartzumyan hät zwaimol, 1946 und 1950 de Stalinpriis gwunne. 1956 hät er de Jules-Janssen-Priis überchoo.
Rudolf Gebhard
De Rudolf Gebhard (* 1965) isch en Schwiizer Pfarrer. Er isch vom Oktober 2012 bis Dezember 2018 erscht Co-Präsident und dann Präsident vom Pfarrkapitel vo de Reformierte Landeschille Aargau gsi.
Er het z Züri, z Bärn und z Wuppertal evangelischi Theologii gschtudiirt und in Chillegschicht promoviirt. Vo 1995 bis 2000 isch er Pfarrer z La Punt Chamues-ch in Bündnerland gsi und danach bis ins 2007 Pfarrer vo de Communauté Protestante de Langue Française de Bonn, Düsseldorf et région. Im 2007 isch er dann uf Chöllike im Aargau cho, wo er d Schwerpünkt Erwachsenebildig und Seniorenarbet gha het. Im Sommer 2019 het er in d Chilegmeind Zofige gwächsled.
Ab em 2009 isch er im Vorschtand vom Pfarrkapitel gsi und im Oktober 2012, als Nochfolger vom Dominique Baumann, zum Co-Präsident gwählt worde. So het er sich s Präsidium bis Endi Juni 2013 mit em Lutz Fischer-Lamprecht teilt, bevor er s ab em 1. Juli 2013 alleige gfüert het. Zu sim Nochfolger het s Kapitel am 23. Oktober 2018 de Matthijs van Zwieten de Blom gwählt, wo s Amt am 1. Jänner 2019 übernoh het.
De Rudolf Gebhard isch ghürote und het zwei Chind.
Köngen
Kengga (schwäb. Kengga ['keŋgɐ], adjektivisch Kenggamor (mit m, weil dor Nãma aus Kenkhaem endsdanda isch), dt. Köngen ['køŋgn̩], wäaga dor Schreibong ao falsch als ['køŋən] ausgsbrocha) isch a Gmaende em Landgraes Esslenga en Bada-Wirttabärg.
[[Datei:Köngen und Wendlingen am Neckar.JPG|mini|Kenga (onda) ond Wendleng [oba). En dor Midde d B 313 ond dor Näggor, rächds oba d Audobã A 8]] [[Datei:Köngen - Ulrichsbrücke über den Neckar.JPG|mini|D hisdorischa Ulrichsbrugg]] [[Datei:Kastellturm nördliche Ansicht Köngen.JPG|mini|Rekonsdruirdor Turm vom Kasdell Grinario]]
Geografi
Kengga leid uff dor lengga Seid vom Näggor, am wäschdlicha Hang vom Daal. Nåchborgmaendena send Deizisao em Norda, Wärnao em Nordoschda, Wendleng em Sidoschda, Ondorẽseng em Sida ond Denggadårf em Wäschda (älle Landgraes Esslenge).
D Gmarkong sezzd sich zsẽma aus 32,8 % landwirdschafdlichor Fleche, 5,9 % Wald, 13,6 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschdichor Fleche.
Aus dor Gschiichd
Kengga isch zomm aerschda Mål anna 1075 erweend wårda. Ibor saene Grenza naus isch Kengga bekannd wäaga saem remischa Kaschdäll Grinario. D aerschde Ausgrabonga hend schao anna 1783 ondorm Oboramdmã Rosor schdaddgfonda. Zwischa Kengga ond Wendleng gåd d Ulrichsbrugg ibor dor Näggor. Baud hådd dui 1602-1604 dor bedeidende wirddabärgische Hofbaumåeschdor Heinrich Schickhardt. Bis 1975 isch dor ganze Vorkehr ibor dui Brugg ganga. Jetzt isch-se fir Radfahror ond Fuasgengor resärvird ond mor kã se en ällor Rua ãgugga.
Verwaldong
Kengga hådd sich mit dor Stadt Wendleng zomm Gmaendevorwaldongsvorband Wendleng mit Sitz en Wendleng zsẽmagschlossa.
Birgermåesdor isch dor Otto Ruppaner.
Wahla
Ergebnis vo de Landdaagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dor Dialekt vo Kengga ghaert zom Middlschwäbischa.
Neuweiler
Neuweiler isch dr Name vu däne Ortschafte:
z Dytschland
z Frankrych
Neuweiler isch dr Name vu däne Persone:
Verwaltungskreis Bern-Mittelland
Dr Verwautigskreis Bärner Mittuland isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Bärner Mittuland un umfasst 76 Gmeinden uf 943,5 km² mit zämme Ywohner (Stang: ). Dr Kreis bsteit us auuene Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Bärn, Froubrunne, Chonufinge, Loupe, Schwarzeburg u Seftige u dr Gmeinde Meikirch (früener Amtsbezirk Aarbärg) u Bäriswiu (früener Amtsbezirk Burdlef).
Soyhières
Saugere isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Dälschberg.
Geografii
Saugere lyt uf ere Höchi vu, öppe 3.5 km nordnordöschtlech vum Kantonshauptort Dälschberg (Luftlinie).
Zum Gmeindsbann ghöre d Wiiler Oberriederwald und mehreri Äinzelhöf.
D Nochbergmeinde sind Lüttusdorf, Dälschberg, Mettebärg und Moderschwiiler im Kanton Jura und Roggeburg und Lieschbrg im Kanton Baselbiet.
Gschicht
Saugere isch im Joor 1102 als Sougere und 1136 als Sohires erwäänt worde.
Anne 1271 isch Saugere an s Fürschtbistum Basel verchouft worde. I de Joor 1793 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghert, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Sit de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Heiligenstein (Unterelsass)
Heljestään oder àui Heljestain (frz. Heiligenstein, dt. Heiligenstein) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Heljestään ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1181.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Heljestään ìsch. Heljestään ghert zem Kommünàlverbànd.
Josua Maler
De Josua Maler oder au Maaler oder Mahler, humanistisch latinisiert Josua Pictorius (* 15. Juni 1529 z Züri; † 5. Juni 1599 z Glattfälde), isch en refermierte Pfarer und Läxikograaf gsy. Er isch der eerscht gsy, wo-n-e richtig groosses Wöörterbuech gschribe hät, wo di tüütsch Spraach im Fokus staat.
Sys Läbe
De Vatter vom Josua isch de Balthasar Maler gsy, en Buechbinder us Villingen im Schwarzwald, wo 1524 uf Züri chaa isch; d Mutter, d Chüngolt vo Grafeneck, hät emaal as Äbtissin vom Chlooschter Königsfälde ggamtet gha. De jung Josua hät dänn z Züri, z Lausanne und z Oxford Theology gstudiert. Drufaben isch er 1552 Pfarer z Witike woorde, dänn 1553 z Elgg – deet hät er sys Wöörterbuech Die Teütsch Spraach gschribe – und 1571 z Bischofszäll. 1582 händ s en as Pfarer uf Wintertuur gholt, und deete hät er vill taa, das s Schuelwäse besser wiird, ganz bsunders d Mäitlischuel. 1598 dänn isch er uf Glattfälde, wo-n-er aber nu na es Jaar lang gläbt hät.
Jürgen Habermas
Dr Jürgen Habermas (* 18. Juni 1929 z Düsseldorf) isch e emeritierte dütsche Brofässer. Er isch äine vo de wichdigste Filosoofe und Soziolooge in dr Geegewart. In dr filosofische Fachwält isch er mit Aarbäite in dr Sozialfilosofii mit diskurs-, handligs- und razionalitäätstheoretische Bidrääg bekannt worde, won er mit en die Kritischi Theorii uf ere nöije Basis witergfüert het. Für e Habermas si kommunikativi Interakzioone, wo in ene razionaali Gältigsgründ gmacht und anerkennt wärde, d Grundlaag vo dr Gsellschaft.
Überblick
Dr Habermas isch dr bekanntist Verdräter mit nazionalem und internazionalem Ruef vo dr Generazioon, wo noch dr Kritische Theorii cho isch. Er het immer wider an usländische Uniwersidääte Underricht gee, vor allem in de USA, und sini wichtigste Aarbäite si in mee as 40 Sprooche übersetzt worde. Das het sini Theorie uf dr ganze Wäkt bekannt gmacht.
Er gältet as e broduktive und anggaschierte öffentlige Intellektuelle. Er het e bräits Spektrum vo nöije Theorie rezipiert und intefriert und het sich eso vom hegelianisch-marxistische Ursprung vo dr Frankfurter Schuel glööst. Er het dr historisch Materialismus vom Marx mit em amerikanische Pragmatismus, mit dr Entwiggligstheorii vom Piaget und Kohlberg und mit dr Psüchoanalüüse vom Freud verbunde. Er het e maassgääblige Iifluss uf die dütsche Sozialwüsseschafte gha und uf d Moral- und Sozialfilosofii. Mäilestäi si vor allem sini Theorie des kommunikativen Handelns gsi und sini Diskurstheorii vo dr Moral und vom Rächt, wo immer wider dur die diskurstheoretischi Usenandersetzig mit em Karl-Otto Apel inspiriert worde isch.
Josua Maler
Was es isch
Im Wöörterbuech häts aber nöd nu Äinzelwöörter, näi, au ganzi Sätzli wëërded praacht, under schmöcken öppen eso schööni wie Die roß Schmöckt von weytnuß «Rosa recens à longinquo olet» oder ''Schmöckts der vatter nit? Wil in nit etwas beduncken? Zweyfflet im nichts dar an?'' «Nunquid patri subolet?»
Jürgen Habermas
Überblick
Für iin isch d Versöönig vo dr zerfallende Modärne mit sich sälber s Hauptmotiv vo sim multidisziplinäre Wärk. Er verzichdet au generell uf Letschtbegründige, im Geegesatz zum Apel, und will die universalistische Frooge vo dr Dranszendentaalfilosofii behandle und gliichzitig d Methode und d Ziil detranszendentalisiere. Dr Habermas het an alle groosse theoretische Debatte in dr Bundesrepublik mitgmacht und het sich in gsellschaftspolitische Kontrowärse, wie em Historikerstrit, dr Bioethik, dr dütschi Veräinigung, dr Öiropäischi Verfassig und em Irak-Chrieg, as „öffentlige Intellektuelle“ anggaschiert und dütlig Stellig bezooge.
Josua Maler
Wie und wurum s zstand choo isch
Wie isch das Wöörterbuech z Stand chaa? Usem Nüüt use häts de Maler nöd gschaffe: Die Teütsch spraach isch zeerscht emaal en Umsortierig vo de Voorlaag vom Fries sym Wöörterbuech gsy, em Dictionarium Latino-Germanicum, und dëm sys Wöörterbuech hät s latynisch-französisch Dictionarium seu Linguae Latinae Thesaurus vom Robert Estienne verschaffet gha. S isch wäge dëm aber nöd äifach e Spiegelig vom Fries, wil deet wimslets nu so vo Zitaat vo römischen Autoore, bim Maler aber sind die äitwäder as söttigi nöd zäichnet oder aber si sind mit andere Satzbyspil uustuuschet woorde. Naawyse cha me bim Maler drüberusen au Yflüss us de Wöörtersamlige vom Chuered Gässner.
Was es für Naawürkige ghaa hät
Vom Maler syre Teütsche spraach häts weder Nöiuuflaage no Naatrück ggëë. D Wöörterbuechforscher händ aber chöne zäige, das em Maler sys Wëërch rächt vil Yfluss ghaa hät uf di tüütsch und di niderländisch Lexikografy. Vo de Tüütsche häts de Chasper Stieler rächt starch pruucht; de Johann Leonhard Frisch zitiert s immerhin füfzäämaal, und welewääg hät au de Justus Georg Schottel s äint oder s anders us em Maler übernaa. Und vo de Niderländer häts de Cornelius Kiliaan uusgwärtet; no wichtiger aber isch, das s eerscht wichtig niderländisch Wöörterbuech, de dreispraachig Thesaurus Theutonicæ linguæ vo 1573, em Maler sys Wöörterbuech als tiräkti Voorlaag und wichtigschti Quäle pruucht hät. Und wills eben es Wöörterbuech isch, wo de Fokus uf de schwyzerisch-alemanische Spraach hät, isch es e paar hundert Jaar spööter au für s Schwyzerisch Idiotikon uuszoge woorde.
Ägyptisch-Hethitischer Friedensvertrag
Dr ägyptisch-hethitisch Friidensverdrag zwüschem ägyptische Pharao Ramses II. und em hethitische König Hattusili II. isch im 13. Johrhundert vor dr Ziitwändi abgschlosse worde und isch dr eltist bekannti schriftligi Friidensverdrag. Er isch uf Ägyptisch und uf Hethitisch verfasst worde und beidi Versione hai überläbt.
Püttlingen bei den Seen
Pittlinge (lothrìngisch; frànzeesch Puttelange-aux-Lacs, 1927-71 Puttelange-lès-Farschviller, ditsch Püttlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Ägyptisch-Hethitischer Friedensvertrag
Vorgschicht
Ägypte und d Hethiter hai sech sit em 15. Johrhundert vor dr Ziitwändi um d Hegemoniistellig in dr Levante gstritte. Die letzt grösser Usenandersetzig isch d Schlacht vo Kadesch gsi, wo d Ägypter nume mit vil Glück e Niiderlag und mögligerwiis dr Dod oder d Gfangeschaft vom Pharao Ramses II. hai chönne verhindere. Aber au d Hethiter hai nume wenig Nutze vom Usgang vo dr Schlacht gha. Dr Ramses het sich zwar noch Kanaan zrugzoge, aber d Gränze vo de respektive Iiflussgebiet het sech kuum veränderet. In de Johr noch dr Schlacht isch die bestehendi Ornig im Middlere Oste vo neue Chreft wie de Assyrer, wo an Macht zuegnoh hai, bedroht worde. So hai sich dr Hattusili und dr Ramses 16 Johr noch Kadesch, im 21. Regierigsjohr vom Ramses II. – noch em Ägyptolog von Beckerath im Johr 1259 – entschlosse, Friide zmache.
Püttlingen bei den Seen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Ägyptisch-Hethitischer Friedensvertrag
Dr Verdrag
Dr Verdrag isch in ere ägyptische und in ere hethitische Version überliiferet, wo braktisch idäntisch si usser em Vorwort: d Ägypter beschriibe, wie dr Hethiterkönig um Friide bittet haig, währed in dr hethitische Version dr Pharao Underhändler noch Hatti gschickt haig. Dr Verdrag isch es Abkomme zwüsche zwei Grosskönig, wo sich as Brüeder bezeichne. Er het zum Inhalt, ass kein dr ander wurd agriffe und brobiere wurd ihm Gebiet wägznah, dass mä sech wurd understütze im Fall von ere Bedrohig dur en andere König, dass mä enander Hilf wurd ge, wenn s Regime vo innere Find bedroht wurd, dass Gegner vom König im Land vom andere sech dört nit dörfe ufhalte und müesse usgliferet wärde, aber au ass die Usgliiferete und ihri Familie nit dörfe misshandlet wärde. D Götter wärde agrüeft dr Friide z garantiere.
Dr Verdrag erwähnt keini Details. Wo d Gränze zwüsche de Iiflussberiich gsi isch, weiss me us andere Dokumänt. Amurru, wo früehner zum ägyptische Gebiet ghört het, isch jetzt Deil vo dr hethitische Sphäre gsi. Im Anastasy A Papyrus wird vo Sumur, ere Hafestadt nördlig vo Byblos, erwähnt, ass si vo Ägypte kontrolliert wurd.
Folge
Dr Friide isch mit Ehene zwüsche em Pharao und hethitische Prinzässine verdieft worde. D Assyrer hai e weniger agressivi Bolitik de Hethiter gegenüber driibe und wo z Hatti e Hungersnot usbrochen isch, het Ägypte Chorn gschickt. Wo aber d Hethiter agriffe worde si, het dr Pharao Merneptach kei Hilf gschiggt und s Hethitische Riich isch undergange.
Püttlingen bei den Seen
Geogràfi
Pittlinge lijt rund zeh Kilometer von Sarreguemines ìn dr Neche vun dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 220 un 277 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànn git s e Hüffe Weiher, wie durich s Wüere vun dr Quallfliss vum Müeterbàch (le Moderbach), me Nawefluss vun dr Albe, àngeleit worre sìn, z. B. dr Étang de Diefenbach un dr Étang de Welschhof.
Züe dr Gmein ghert àui no dr Ortsdeil Dieffenbach-lès-Puttelange. D Nochbergmeine vun Pittlinge sìn Loupershouse, Guebenhouse, Ernestviller, Grundviller, Rémering-lès-Puttelange, Saint-Jean-Rohrbach un Hoste.
Gschìcht
Pittlinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1069 àls Putilinga. Ìm Johr 1274 hàt d Buri Puttelange s Dorf em Heinrich IV., Grof vun Salm ghert, 1409 dr Grofe vun Nassau-Saarbrücken.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Pittlinge ìsch. Pittlinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Pittlinge ghert zem Rhinfrankisch.
Bernau
Bernau chan aini vo däne Bedütige ha:
Bernau isch de Name vo däne geografische Objekt:
Gmainde:
historisch:
Gebäu:
Munneref
Munneref (dt. Bad-Mondorf, frz. Mondorf-les-Bains) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg. Bekannt isch Munneref vor allem dur syy Thermalbad un s Spiilcasino, s ainzig z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Munneref ghere d Ortschafte Altwis (Altwies), Elleng (Ellingen/Ellange) un Munneref, derzue d Wyler un Gheft Kaaschtelmillen, Elleng-Gare, Heinrichsmillen un Maison Brehm.
Verwaltig
Munneref ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Munneref isch dr Maggy Nagel (DP). Scheffe sin dr Norbert Soyka un dr Steve Schleck. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Munneref isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1069 as Muomendorph (1. H. 12. Jh.: Muomundorf, 1148: Momendorf, 1156: Momenthorp, 1161: Muomendorp). Vu 1659 bis 1769 het Munneref zämme mit dr Gmaine Biermereng, Bus un Duelem zue Frankrych ghert. Im Johr 1769 ich dr Siddail vu dr Gmai Munneref widr zue Franrych chuu un bildet syterhär di lothringisch Gmai Mondorf.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Munneref ghert zum Moselfränkisch.
Sport
Z Munneref hän zwaimol – 1989 un 1995 – d Europamaischterschafte im Dressurryte stattgfunde. Vu 1983 bis 2002 (user in dr Europamaischterschaftsjohr) isch do au ne international Spring- un Dressurrytturnier uusdrait wore. Derzue het z Munneref s CDIO***-Turnier vu Luxeburg mit eme Dressur-Nationebryys stattgfunde.
3. Oktober
Dr '''3. Oktober''' isch dr 276. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 277. in Schaltjohr), dodermit blybe no 89 Däg bis zum Änd vum Johr.
Pierre Yoyotte
Dr Pierre Yoyotte (uf d Wält cho noch 1900, gstorbe 1940) isch e Surrealist gsi.
Er isch uf Martinique uf d Wält choo. Gstudiert het er an dr Sorbonne z Bariis. Wie si Schwöster, d Dichdere Simone Yoyotte (öbbe 1910-1933), het er zur Surrealistegrubbe um e André Breton ghöört. Er het zwar die antikolonialistischi Schrift Humanitarisme meurtrier wie die andere Surrealiste underschriibe, het aber nid zur antikolonialistische Grubbe Légitime défense ghöört, im Geegesatz zu siner Schwöster. 1933 het er in dr fümfte Nummere vo dr Zitschrift Le surréalisme au service de la révolution e fenomenologischi Analüse veröffentligt under em Ditel «Théorie de la fontaine», wo de Ideä vom Salvador Dalí gäänelet het. Däm isch er zu deere Zit noochgstande und wo dr Breton 1934 dr Dalí us dr Grubbe het welle usschliesse, isch dr Yoyotte dr äinzig gsi, wo nid drfüür gstimmt het. Anderi Schrifte vom Yoyotte si marxistisch und freudianisch, wie si Essei über die antifaschistischi Bedütig vom Surrealismus in Documents 34.
1939 het er sich freiwillig zur franzöösische Armee gmäldet und isch Korporaal in de Kolonialdrubbe worde. Er isch 1940 uf ere Erkundigsmissioon umchoo.
Hyginus (Bischof von Rom)
Dr Hyginus (* ane 74 z Griecheland, villicht z Athen; † 142 z Rom) isch Bischof vu Rom (ebbe 138–142) gsii.
Iber dr Hyginus isch fascht nyt iberliferet. Är soll Athener un Philosoph gsii syy oder aber dr Suhn vun eme Athener Philosoph. In dr Zyt vu sym Pontifikat sin d Gnoschtiker Valentinos un Kerdon, wu speter us dr Chilchen uusgschlosse wore sin, uf Rom chuu go dert lehre. Är giltet as Märtyrer, s git doderfir aber kaini Quälle me. Sy Fescht isch dr 11. Jänner.
Baldingen
Baldingen isch de Name vo däne Ortschafte:
Baldingen bi Donaueschinge z Bade-Würtebärg, isch umgangssprochlich d Bezaichnig für d Gsamthait vo de baide ehmols aigeständige Gmainde wo hüt zur Stadt Bad Dürrheim ghöred
Lueg au:
Hohwald (Unterelsass)
Dr Hoowàld (frz. Le Hohwald, dt. Hohwald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
D Gmein Hoowàld ìsch ànne 1867 gschàffe worre üs Deil vum Bànn vun Bàrr, Breitebàch und Erlebàch.
Friaul-Julisch Venetien
Friaul-Julisch Venezie (italiänisch Friuli Venezia Giulia, furlanisch Friûl Vignesie Julie, slowenisch Furlanija Julijska krajina) isch e autonomi Region vo Italie.
Hohwald (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Friaul-Julisch Venetien
Geografischi Laag
Friaul-Julisch Venezie liit im üsserste Nordoste vo Italie und gränzt im Weste a Venezie, im Norde a Östriich und im Oste a Slowenie. Im Süde liit d Adria. D Küste isch e Landschaftsteil vo dere Region, so wie au d Usläufer vo de Poäbeni im Friaul, de Ostalpe und em Karstgebiet i de Nöchi vo Triest.
Gschicht
S Friaul, hüt d Provinze Udine und Pordenone, isch 1866 als Teil vom vorhär östriichische Venezie is Königriich Italie iiglideret worde.
Hohwald (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vum Hoowàld ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Friaul-Julisch Venetien
Gschicht
Julisch Venezie, hüt d Provinze Görz und Triest, isch s ehemalige östriichische Küsteland, wo mit em Vertrag vo Saint-Germain 1919/20 zu Italie cho. Nach em Zweite Wältchrieg isch es zue wiitere Gränzverschiebige zwüsche Italie und Jugoslawie cho. Bis 1954 isch Triest, d Hauptstadt vo de Region, under de Alliierte als freis Territorium verwaltet worde, sithär isch es definitiv e Teil vo Italie.
Bevölkerig
Näbe Italiänisch git's im Friaul-Julisch Venezie drü anerchännti Minderheitesprache: Furlanisch, Dütsch und Slowenisch. Furlanisch isch e rätoromanischi Sprach, kei italiänische Dialäkt. Dütsch isch die chlinsti Sprachgruppe, gredt i de Täler a de Gränze zu Osttirol und Kärnte. Slowenisch isch d Sprach vo de bestgschützte Minderheit a de Gränze zu Slowenie, vom Kanaltal bis Triest.
4. Oktober
Dr '''4. Oktober''' isch dr 277. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 278. in Schaltjohr), dodermit blybe no 88 Däg bis zum Änd vum Johr.
Hoi
Verbraitig
Um 1925 isch hoi! nu im Apizellische, im Toggeborg und im Werdebergische bruucht wore, und zwoor under Chind und junge Mane, wo sich guet gchennt hend. Da Gruesswort het sich aber uusbraitet und werd hütt bsunders i de östliche Landestail vo de Schwiz bruucht. Vili Lütt finded hüt, hoi! seg e typische Zörcher Gruess. Abä dä Gruess wäd döruus au vil witer ume bruucht.
Näbet hoi! chan o hoi du!, hoi zäme! oder im Plural hoiet! (Nüd z verwächslid mit «Heuen») bruucht were.
Äänlichi Grüess
Im Sanggaller Rintl gelt unter Fründ de Gruess hop! und z Brienz GR isch under Chind hoop! oder hoopid! üblich.
Uursprung
Hoi!, hop!, hallo! oder englisch hi!, holländisch hoi! und schwedisch hej! sind uursprüngli Rüef oder Interjektione, zum Persone uf sich uufmerksam z mache und grad im Fall vo hoi! au Tier aztriibe.
Lueg au
Grüezi
Büecher und ander Täggscht
Wörterbüecher
Jean-Marie Zoellé
Dr Jean-Marie Zoellé (* 16. Nowamber 1944 z’ Siarentz, Owerelsàss; † 6. Àwrìl 2020 z’ Bonn, Diitschlànd) ìsch a elsassischer Kommünàlpolitiker gsìì. Vu 2011 bis züa siim Tood ìsch’r Bìrgermaischter vu Sää-Louis-n-ìm Owerelsàss gsìì.
siina politischa Kàrriar
Dr Zoellé-n-ìsch ànna 1989 schtällvertrattender Bìrgermaischter vu Sää-Louis worra, unter’m Jean Ueberschlag. Wu dr Ueberschlag ànna 2011 z’rucktratta-n-ìsch, hàt dr Zoellé sii Àmt vum Bìrgermaischter ìwwernumma. Àn da Kommünàlwàhla vum 23. März 2014 ìsch’r ìm äärschta Wàhlgàng mìt 79,91 Prozant vu da Schtìmma wìedergwählt worra —uffgschtällt hàt’r sìch àls Schpìtzakàndidàt vu dr Lischta „Diwärsa Rachta“. Ìm Elsàss ìsch dàs s’ bäschta Wàhlärgìbniss gsìì ìn’ra Schtàdt greesser àls 20.000 Iiwoohner. Àm 15. März 2020 ìsch’r nochamol ìm äärschta Wàhlgàng wìedergwählt worra, dàsmol mìt 84,03 % vu da Schtìmma. Àn dara Wàhl hann àwwer numma 24,09 Prozant vu da Wähler mìtgmàcht. Kurz noh dr Wàhl ìsch dr Zoellé àm Koronavirüs SARS-CoV-2 ärkrànkt un ìsch waga-n-Ootmaschwiarigkaita ìn’ma Mìlhüüser Schpitààhl iiglìefert worra. Àm 28. März hàt maa-n-ìhn ìns Krànkahüüs St. Petrus z’ Bonn ìm Diitschlànd gbrocht. Därt ìsch’r àm 6. Àwrìl gschtoorwa, ìm Àlter vu 75 Joohra, àn da Folga vum COVID-19. Dr Zoellé salbscht hàt s’ Àbhàlta vu da Kommünàlwàhla wahrend dr Korona-Waltversöichung àls Fahler bezaichnet ghàà. Àls Bìrgermaischter hàt ìhm d’ Pascale Schmidiger noohgfolgt.
Dr Jean-Marie Zoellé-n-ìsch mìt dr Chantal verhiirootet gsìì. Ar ìsch Vàtter un Groossvàtter gsìì.
noh siim Tood
Noh siim Tood hann mehrera wìchtiga Litt dr Jean-Marie Zoellé geehrt, wia d’ Vorsìtzenda vum Owerlesassischa Départementsroot Brigitte Klinkert, dr Vorsìtzender vu dr Regioon Grand Est Jean Rottner un d’ ehamààliga Miss France Delphine Wespiser. Vìela àndra Litt hann ìhn uff da soziààla Nätzwark geehrt.
Noh-n-em And vum nàzionààla-n-Üüssgàngsschpärra wahrend dr Pandemii ìsch àm 3. Jüüli 2020 ìn’ra Faschthàlla z’ Sää-Louis a schtààtliga Trüürfaijerligkait gsìì. Doo sìnn äbb 1.200 Litt kumma, drunter ìm Zoellé sii Vorgànger Jean Ueberschlag un dr Prefäkt vum Owerelsàss Laurent Touvet. Ìn dr Hàlla-n-ìsch a Gedanktààfla-n-àm Zoellé iigwäjt worra. D’ Faschthàlla-n-ìsch àui ìn „Forum Jean-Marie-Zoellé“-n-umbnännt worra.
A pààr Taag noh-n-em Tood vum Zoellé-n-ìsch dr Vorsìtzender vu dr Saint-Louis Agglomération Alain Girny gschtoorwa.
Zitrone
D Zitrone isch d Frucht vom Zitronebaum (Citrus × limon) us dr Gattig vo de Zitruspflanze (Citrus). Es handlet sich um e Grubbe vo Sorte, wo us ere Chrüzig zwüsche Bitterorangsche (Citrus × aurantium) und Zitronatzitrone (Citrus medica) entstande isch, woorschinlig im Norde vo Indie. Um s Joor 1000 cha mä die erste sichere Noochwiis z China und au im Mittelmeerruum finde.
D Böim si immergrüen und häi lenglig-ovali Frücht (d Zitrone) öbbe so grooss wien e Fust mit ere gääle oder grüen-gääle Schale. S Fruchtfläisch isch saftig und suur und s het din 3,5–8 % Zitronesüüri und e Hufe Vitamin C. Us Zitrone bechunnt mä Saft, Zitronesüüri, etherischs Ööl und Pektin.
St. Anton (Zürich-Hottingen)
Dr Sankt Anton isch e katolischi Chile i dr Stadt Züri.
Ane 198 het dr Kanton Züri d Chile id Lischte vo de schützenswärte Gebäud mit kantonaler Bedütig uufgnoo.
D Chile stoot im Stadtdeil Hottinge am Ändi vo dr Apollostrooss. Als Chilepatron het di neu Chile dr Antonius vo Padua (1195–1231) übercho. Si isch vo 1906 bis 1908 bout worde. D Plään sind vo dr Architekte Robert Curjel und Karl Moser gsi. Füre Moser, wo spöter ETH-Profässer worden isch, isch das dr erscht öfentlech Bouuftrag z Züri gsi. D Chile Sankt Anton isch imene modärne neuromanische Stil bout und het au scho Elemänt vom Jugendstil.
Sankt Anton isch dozmol die föifti römisch-katoleschi Chile vo Züri und s Pfarreizäntrum für d Katolike vo Fluentere, Hottinge, Hirslande, Witike und Riisbach gsi. Vo 1027 aa het für es baar Joor au Zolike zu dr Pfarrei Sankt Anton ghört.
D Chile Sankt Anton het bsunders innedra e ganz e vilfältegi Verzierig und vil schöne Bilderschmuck. Uff Bronzerelief gseht me die grosso Chileväter vom Oobeland, dr Sankt Ambrosius, dr Sankt Gregor, dr Hieronymus und dr Augustinus. Uff Bilder a dr Sytewand cha me luege, was dr Heilig Antonius für Wunder too het. Und au am rächte Sytealtar chunt dr Antonius vor, wie-n-er Brot und Almose emene Vater gitt, wo d Uniform vomene Schwiizer Soldat ahett.
D Glogge ufem Chiledurm sind vo dr Gloggegüsserei Grassmayer, wo se z Buchs SG im Rhytaal ggosse het. Am 17. Merz 1912 het dr Bischof Georg Schmid vo Chur s Glüüt vom Sankt Anton ygweit, wo sächs Glogge het:
Mais
Wirtschaftlig bedütend isch d Underart Zea mays subsp. mays. Jedes Joor wärde uf dr ganze Wält uf mee as 170 Millione Hektare (24 % vo dr Flechi wo Gedräid aabaut wird) über 850 Millione Donne (34 % vo dr Gedräidbrodukzioon) Mais gärntet. Mais wird vor allem as Fueterpflanze gnützt, isch aber au e wichdigs Naarigsmiddel (vor allem in Latiinamerika und Afrika) und en Energiipflanze (Energiimais, vor allem in Industriiländer). Maissterki isch e Naarigsmiddel, en Usgangsbrodukt für Biokunststoff, Fermentazioonsroostoff usw.
Beschriibig
Dr Kulturmais isch lang züchtet worde und het hüte vili Forme.
Vegetativi Merkmol
Dr Kulturmais isch e äijöörigi, chrutigi Pflanze, wo chreftig baut und im Summer grüen isch. Er chunnt uf e Hööchi vo 1 bis zu 3 Meter. Dr Halm isch rund, mäistens nid verzwigt und steckt uf sinere ganze Lengi in glatte Blattschäide. Im Stängel dinne het s Mark und am Boode chann er bis zu 5 Santimeter dick wärde. Er het e Hufe Chnote, vor allem nooch am Boode. Us iine spriesse Wurzle, wo d Pflanze mit ene Wasser und Näärstoff ufnimmt, wo aber au wichdig si für s Stoo.
Püttlingen (bei Diedenhofen)
Pëttléngen oder Pëttléng (lothrìngisch; frànzeesch Puttelange-lès-Thionville, bìs 1915 Puttelange-lès-Rodemack, ditsch Püttlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).