cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schweizer Fische
Sälm (Salmonidae)
Au de Bachsoiblig (Salvelinus fontinalis Mitchill) isch dozmool us Nordamerika i d Schwiiz iigfüert wore und bivorzugt chalti schnelli Bäch bis 2500 müM und het hööchi Aasprüch a d Wasserqualität. Well er nöd so starch uf Versteck agwisen isch wie s Bachförnli, isch er för korrigierti Flüss und Kanääl gaignet. Au siis Uussetze isch bewilligungspflichtig. De Kanadischi Soiblig (Salvellinus namaycush Walbaum) isch e Fisch us Nordamerika, wo i chalte klare und näärstoffarme Alpesee bis 2800 müM uusgsetzt werd. Er isch en aaspruchsloose Roiber, wo sogär chlinneri Süüger fresst. Im Silsersee gits ussergwönlichi Exemplar wo 10 Kilo wöget.
De Röötel (Salvellinus umbla L.; al.N.) isch e Seefisch, wo chalti, klaari und näärstoffarmi Standgwässer liebt und tüüffi Seestele bivorzugt. Uf Wasserverschmutzig reagiert er seer empfindli und ghört drom zo de bidroote Fisch. Er chunnt im Alpevorland und i de Alpe bis 1600 müM vor. Früener isch de Röötel, wo 60 cm lang werd, nume uf de Alpenordsiite haimisch gsii, sit 1950 werd er mengisch uf de Alpesüüdsiite uusgsetzt.
Uusgstorbe sind de Jaunet (Salvelinus neocomensis Kottelat), wo im Noieburgersee glebt hett und de Tüüffseesoiblig (Salvelinus profundus Schillinger), en Endemit vom Bodesee.
De Huche (Hucho hucho L.) isch e grosse Fisch, wo nume i de Donau und e paar süüdliche Nebeflüss vorchunnt, bsunders im Inn, und i de Alpe i Oberloif laicht, so au früener im Engadin. Doch hend Flussverbauige und Zerstöörig vo de Laichplätz, dezue gfüert, as de Huche im Engadin verschwunden isch, und au sos starch gföördet isch.
Äsche (Thymallidae)
D Äsche (Thymallus thymallus L.; al.N.) isch e Schwarmfisch, wo voralem im Mittelland vorchunnt, aber au i Bergtäler bis 1800 müM. Si het gern chüeli und tüüffi Flüssgwässer mitere starche Ströömig, wo e chiisige oder stainige Bode uufwiiset. Well si nu suubers und klaars Wasser vertrait, ghört si zo de gföördete Arte. Au Flussverbauige, wo d Ströömig bremset setzed a de Äsche zue. Uusgwachsni Äsche wered 50 cm lang, d Jungfisch wered Iiser gnennt.
Dorsch (Lotidae)
D Triische (Lota lota L.; al.N.) isch e nachtaktive Raubfisch wo sich dör de Tag döre under Stai versteckt. Si werd e Meter lang und lebt i klare, chalte Stillgwässer und cha bis 200 Meter tüüf tauche. Im Summer füert d Triische i tüüffe und chüele Stele e rüebigs Doosii, im Winter werd si recht aktiiv.
Stichlig (Gasterosteidae)
De Stichlig (Gasterosteus aculeatus; al.N.) ghört zu de bidroote Fisch und werd nume 8 cm lang. Er chunnt i Flüüss- und Standgwässer bis 700 müM vor.
Schönheit
Scheehoit isch an wertender und abschtrakter Begriff, wo schtark mit alle Aschpekt vum menschliche Dåsii verbunde isch. Mit dr Beditung vu deam Begriff beschäftigt sich houptsächlich d philosophische Disziplin vo dr Ästhetik. Wie a jede Wertung, isch dr emotional positiv belegte Begriff Scheehoit vo Wertvorschtellunga (Bewertungsmaßschtäb) und Bewertungsziel abhängig, die ou dur gsellschaftliche Konventiona prägt werred. Weele Wertmaßschtäb deam Begriff z Grund liiged, und wie die z Schtand kummed, isch ou an Untersuechungsgegeschtand vo de Natur- und Goischteswisseschafte.
Schweizer Fische
Sunebärsch (Centrarchidae)
De Sunebarsch (Lepomis gibbosus L.) isch en Aquariefisch us Kanada, wo au i Taich ghalte werd und verwilderet i warme pflanzeriiche Standgwässer vorchunnt. Au de Forelebarsch (Micropterus salmoides La Cepède) isch i de 1880er Joore us Nordamerika iigfüert wore.
Lystal
S Lystal (Greschoneititsch: Walleschu; franz. Vallée du Lys) isch e Siitetal vom Aostatal z Norditalie. De Taaliigang lit bi Martinstäg. De Name het s Tal vom Fluss Lys.
Schweizer Fische
Echti Bärsch (Percidae)
De Kaulbarsch (Gymnocephalus cernua L.) isch en aaspruchsloose Schwarmfisch und lebt i Flüüss- und Standgwässer a tüüffe Stelle. Er werd 18 cm lang.
De Egli oder Chretzer (Perca fluviatilis L.; al.N.) isch e guet bikannte und verbraitete Schwarmfisch und nebet em Hecht, de wichtigst iihaimisch Raubfisch. Er isch recht aspruchsloos und lebt i pflanzeriiche Stillgwässer oder langsame Flüüssgwässer im Mittelland und im Alpevorland bis 1100 müM. Jungtier im erste Joor haisset Hüürlig, im zwaite Stichlig. Uusgwachsni Tier wered bi zu 35 cm lang und wered Reelig gnennt.
Lystal
Geografii
D Gmaind vom Lystal sind vo obe geg abe: Greschonei Oberteil, Greschonei Underteil, Goaby, Eischeme, Fontainemore, Lillianes und Perloz. Di beede Greschonei, Goaby und Eischeme bildet de Gmaindverband Unité des communes valdôtaines Walser, die andere drai d Unité de communes Mont-Rose.
Schönheit
Was im alltägliche Sinn als „schee“ bezoichnet wird, isch bis zu’ma gewisse Grad vo wechslende „Scheehoitsideal“ abhängig, weele sich bischpilswiis in Scheehoitswettbewerb äußred. So git as die Theese, dass in de Induschtriigsellschafte haitzdtag bloß desweage bsunders schlanke Mensche als schee gelted, wil as do Nahrung im Iberfluss git, während unter andere Umschtänd beloibte Mensche, die dur ihre Körperfülle a Wohlgnährthoit signalisiered, als schee bezoichnet werred.
Schweizer Fische
Echti Bärsch (Percidae)
De Zander (Sander lucioperca L.; al.N.) isch kann iihaimische Fisch, sondern stammt us Osteuropa und isch 1882 im Bodesee uusgsetzt wore. Au er isch wie de Chretzer und de Hecht e Raubfisch und werd 70 cm lang.
E Bsunderhait i de Fischfauna isch de Roi du Doubs oder Apron (Zingel asper L.). De nachtaktivi Fisch isch starch gföördet und lebt hütt nume no a vier Nebetflüss vom Rotte. I de Schwiiz chunnt er, wie de Name sait, im Doubs im Jura vor. Er werd 20 cm lang.
Lystal
Kultur und Sprooch
Im Lystal werd traditionell Valdotanisch und Walsertitsch gredt, hüt ninnt aber s Italienische immer mee öberhand. Vo de Walsertielekt sind no s Eischemetöitschu im mittlere Lystal und s Greschoneitiitsch im obere Lystal lebig.
Schweizer Fische
Schliimfisch (Blenniidae)
D Cagnetta (Salaria fluviatilis Asso) lebt i klare Stand- oder langsame Flüüssgwässer miteme chiisige oder stainige Grund im Tessin. Er reagiert empfindli uf Wasserverschmutzig. Er het kai Schuppe und sini Huut füelt sich schliimig aa.
Grundle (Gobiidae)
De Ghiozzo (Padogobius bonelli Bonaparte) isch e Fisch, wo im Tessin vorchunnt.
Lystal
Kultur und Sprooch
D Walser hend sich im obere und mitllere Lystal niderloo und bis hüt eri Kultur chöne tradiere. Well si früener de Handel zwöschet em Wallis und Italie bitribe hend, isch s Lystal uf tütsch mengisch au «Krämertal» gnennt wore, e Name wo sich aber nie het chöne döresetze.
Hüt spillt de Turismus, bsunders im obere Lystal, e wichtigi Rolle.
Immaterielles Kulturerbe
S nit-materielle Kulturerb – uf Änglisch seit men em intangible cultural heritage – meint jedi Art vo Sachen i der Kultur, wo tradizionell, also über d Gänerazioone übere bi de Lüüt vorchöme und wo men als nit-materielli Objäkt im Gägesatz zu de Hüüser und andere feschten Yrichtigen und de bewegliche Gägestand und Gräät nit chan alänge.
Das meint öppe d Sache, wo me weiss und cha und wo me meischtens nume mündlich a die Junge wytergit, und d Brüüch und Gwoonete mit allem, was si de Mönsche vonnere Gmeinschaft bedüüte.
Und jetz het d UNESCO gmerkt, ass au die riisegi Gruppe vo kulturelle Forme öppis ganz Wichtigs und Wärtvolls isch, wo me derzue muess luege. Drum het si e Lischte, wo druff stoot, was es bi de Völker und i de Länder alls für so nit-materielli Kulturgüeter git. Und d UNESCO seit, me müess scho au gseh, ass me für die meischte söttige Sache sit langem Hilfsmittel und Gägeständ und Simbol bruucht, und alli die materielli Ruschtig, wo eso diräkt mit ere nit-materielle Traidzioon verchnüpft isch, nääm men au als Teil dervo uf d Lischte, mit der Meinig, s Ganze müsst im Inträssi vo der Mönscheit wyter erhalten und pflägt wärde.
Es bsunders Fäld vo de nit-materielle Kulturgüeter sin d Sprooche mit iirne Varianten und Mundarte, de Wortgschichte, de Saagen und Määrli und au mit de nit ufgschribene und de gschribene Arte vo der Literatur.
Anterus
Dr hailig Anterus (au Anteros, * z Griecheland; † 3. Jänner 236 z Rom) isch vum Novämber 235 bis Jänner 236 Bischof vu Rom gsii. Är isch dr Noofilger vum Pontianus gsii, wu zämme mit em Gegepapscht Hippolytus uf Befähl vum Chaisers Maximinus Thrax uf Sardinie deportiert woren isch. Sy Name isch e Latinisierig vum griechische Gott vu dr erwiderete Liebi Anteros.
Läben un Pontifikat
Noch em Name chennt dr Anteros griechischer Härchumft syy, syni Läbesdate sin gschichtli nit belait, s Pontifikat aber scho. Dr Bischof Anterus isch noch ere sibedägige Sedisvakanz am 21. Novämber 235 gwehlt wore. Iber sy Pontifikat, wu nume ne baar Wuche gangen isch, isch nyt Gsicheret iberliferet. Är giltet as dr erscht historisch gsicheret Amtsinhaber. Noch em um 530 entstandene Liber Pontificalis soll er Märtyrerakte gsammlet haa, doderfir sei er mit em Dod bstroft wore. Dr Dod as Märtyrer, wu au zue dr Hailigsprächig gfiert het, isch historisch nit belegbar. Är isch, as erscht Oberhaupt vu dr remisch-katholische Chilchen in dr Calixtus-Katakombe z Rom bstattet wore. S Grab isch anne 1854 widerentdeckt wore. Gedänkdäg sin dr 3. Jänner (katholisch) un 5. Augschte (orthodox).
In dr Darstellig wird er mit eme Papschtgewand uusgstattet un as Attribut wären em d Tiara un dr Chrystab mit zwee oder drei Querbalke zuegornet.
Speicherauszug
Handled's sich um de Inhalt vo dr Regischter vo ma Prozessor, dann schwätzt ma vum Regischterdump, handled`s sich um de Inhalt vum Houptschpoicher, isch vum Schpoicherdump d'Red. Analog dozue werred dr Uszug us ra Datebank als Datebankdump bezoichnet.
Unter Unix und Linux wird noch ma Abschturz de "coredump" erschtellt, wobii dr Kernel in a Datei gschriibe wird.
Unter Windows erzoigt 's Programm DrWatson noch ma Crash an Dump.
Bi dr Wikipedia werred all paar Wocha Datebankdumps (SQL-Dumps) erzoigt, wo ma sich unter http://download.wikimedia.org/ ou raalade ka.
ב
Beth (au Bet) isch de zweit Buechschtab im Hebräische Alphabet. Beth wird im moderne Hebräisch om Silbeofong nocheme Konsonant un om Wortofong wie [] usgschprôche (in de punktiert Schrybwis miteme Punkt (Dagesch) in de Mitt vum Buechstabe), sunsch wie []. Er het de Zahlewert 2.
Impasse des Bœufs (Mülhausen)
S’ Ocksagassla (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Ochsegàsslà; uff Frànzeesch Impasse des Bœufs) ìsch a klaina Sàckgàssa ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.
Gschìchta
Ànna 1561 ìsch d’ Schtrooss unter’m Nàmma Grossheintzen Gasslein bekànnt gsìì — àn dara Schtrooss hàt d’ Fàmìlia Grossheintz glabt. Uff’m Plàn vum Merian ànna 1642 hàt sa kää Nàmma trajt. Ànna 1798 ìsch sa Ochsen Gasslein gnännt worra — sallamols ìsch àn dr Wìnkel vu dr Metzgergàss a Schlàchthüüs gsìì. Ìn siim Schtrossaverzaichniss vum Joohr 1815 hàt dr Mathieu Mieg ìn dr Schtross zwai Nàmma gaa: Ochsen Gasslein uff Diitsch un rue du Bœuf uff Frànzeesch — bœuf ìsch s’ frànzeescha Wort fìr „Ocksa“. Schpeeter hàt maa àn dr Verbìndung mìt dr Schmììdgàss zwai Hiiser bàuja — domìt ìsch d’ Ocksagàss a Sàckgàssa worra. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 hàt d’ Gàssa offiziäll dr Nàmma Impasse du Bœuf bikumma — impasse bediitet aifàch „Sàckgàssa“.
Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt sa àb 1882 uff Diitsch Ochsengasse ghaissa. Noh-n-em And vum Äärschta Waltkriag ìsch sa ànna 1919 Impasse des Bœufs gnännt worra. Àm 16. Àuigscht 1940 hann sìe d’ Nàzis nochamol Ochsengasse gnännt, un noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma z’ruckkumma.
Àm Äcka vu dr Gàrwergàss ìsch bis 1449 dr Sìtz vu dr Schüamàcher-Kärwerschàft gsìì.
Rouspert
Rouspert (dt. Rosport, frz. Rosport) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Rouspert ghere d Ortschafte Dickweiler (Dickweiler), Giischt (Girst), Giischterklaus (Girsterklaus), Hénkel (Hinkel), Rouspert, Steenem (Steinheim) un Uesweller (Osweiler).
Geografi
Rouspert lyt an dr Sauer, wu do mit eme Staumdamm ufgstaut isch.
Verwaltig
Rouspert ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Rouspert isch dr Romain Osweiler. Scheffe sin dr Henri Zeimetz un dr Patrick Hierthes. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Rouspert isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 634 as Ruozuurt (902: Růchfurt, 953: Ruochesfurt, 973: Ruochesfurt).
Rouspert un Dickweiler hän zum freischte Bsitz vu dr Benediktinerinnenabtei Oeren (St. Irminen z Trier) ghert. D Giischterklaus isch am 27. Februar 1329 zum erschte Mol gnännt wore. Scho im 14. Jh. isch si ne Mareiewallfahrtsziil gsii. Dr romanisch Böu goht uf s Friemittelalter zruck, dr Wachtdurm uf di gallo-romanscih Zyt.
Wirtschaft
D Firma Sources Rosport SA isch dr grescht Mineralwasser-Härsteller z Luxeburg.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Rouspert ghert zum Moselfränkisch.
Partei des Demokratischen Sozialismus
D Partei des Demokratischen Sozialismus (Chirzel PDS) isch e dytsch Bartei gsii, wu s vu 1989 bis 2007 gee het.
Si isch us dr Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) firigange, wu si im Dezämber 1989 zerscht in Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – Partei des Demokratischen Sozialismus (SED-PDS) umgnännt ghaa het. Am 4. Februar 1990, noch eme personällen un inhaltlige Wandel, het si ihre Namen in Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) un im Juli 2005 in Die Linkspartei.PDS (Chirzel Die Linke.PDS) gänderet. Am 16. Juni 2007 isch si schließlig im Zug vu dr Fusion mit dr WASG in dr Bartei Die Linke ufgange. Ihri Mitgliderzahl isch im Dezämber 2006 bi 60.338 gläge.
Gutach (Schwarzwaldbahn)
Guedä (dt. Gutach (Schwarzwaldbahn)) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Guedä litt im mittlere Schwarzwald am glichnamige Fluss. Dr Bann bstoht us 19,5 % Landwirtschaftsflechi, 74,2 % Wald, 5,4 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
Guedä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1275. Bis 1810 het Guedä zue Wirttebärg ghert. Im Grenzverdrag zwische Wirttebärg un Bade, wu am 2. Oktober 1810 z Paris abgschlosse wore isch, isch ´Guedä zäme mit e baar Gmaine vum Oberamt Hornberg an s Großherzogtum Bade kumme.
Verwaltung
Guedä het mit dr Stadt Huusä e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dr Burgermaischter vun Guedä isch dr Siegfried Eckert (sitt 2003).
Wahle
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Tracht
Zämme mit dr Nochberortschafte Kirnbach (Ortsdail vu Wolfä) un Richebach (Ortsdail vu Hornberg) isch Guedä d Haimet vum Bollehuet, wu hite me uf dr ganze Wält als Symbol fir dr Schwarzwald kännt.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Guedä ghert zum Owerrhinalemannisch.
Daubensand
Düwesànd (frz. Daubensand, dt. Daubensand) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Düwesànd ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 18. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Düwesànd ìsch. Düwesànd ghert zem Kommünàlverbànd.
Franken
Franke (hoochdütsch Franken) stoht für:
Franke isch di dütschi Bezeichnig für Währige:
Franken bezeichnet sälli Ort:
Franken isch dr Familienaame vo däne Persone:
Amadeus Merian
Dr Amadeus Merian (* 12. Mai 1808 z Baasel, † 11. Januar 1889) isch dr erst Baasler Bauinspäkter gsi.
Biografii
Dr Amadeus Merian isch 1808 as dr Soon vom Zimmermäister Friedrich Merian und dr Margarethe, gebooreni Pfaffenschmied z Baasel uf d Wält choo. Er het z Pforze e Stäihauerleer gmacht und denn an dr Bauakademii z Münche studiert.
Er het sich as Archidekt z Baasel niidergloo und isch vo 1835 bis 1859 dr stedtisch Baumäister gsi. Mit em Brojekt von ere Verbindigsstrooss vom Santiihanns em Rhiiuufer nooch bis zur Rhiibrugg isch er nid duuredrunge. Schliesslig het er demissioniert, wo s wägen em Umbau vo dr Alte Uniwersidäät am Rhiisprung zu Strit cho isch. Au d Restaurazioonsblään für s Dalbedoor, won er zämme mit em Baasler Kunstveräin im Groosse Root vorgläit het, isch vo däm 1871 abgleent worde. Dr Merian het 1836 an dr Theodorskiirche Renowazionsaarbäite usgfüert, vo 1836 bis 1837 an dr Peterskiirche, 1838 an dr Lienerdskiirche und 1836 bis 1857 am Münster. 1858—1859 het er zämme mit em Christoph Riggenbach d Clarakiirche zum Däil nöi baut. Si erste Nöibau isch 1838-40 s Café Spitz gsi, s Gsellschaftshuus im klassizistische Stiil vo de drei Kläibaasler Eeregsellschafte grad näbe dr Rhiibrugg. Wisawii über em Rhii het er vo 1842 bis 1844 s Hotel Drei König baut.
Berglen
Bergle (amtlich Berglen) ischt a Gmoed em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Vo dr Gmarkong send 52,6 % Landwirtschaftsfleche, 34 % Wald, 12,6 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Bergle gheret d Ortsdoel Bretzenacker, Hößlinswart, Ödernhardt, Öschelbronn, Oppelsbohm, Reichenbach, Rettersburg, Steinach ond Vorderweißbuch.
Gschicht
D Gmoed Bergle ischt onter em Name Buchenberg grendet worda zom 1. April 1972 durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Bretzenacker, Ödernhardt, Öschelbronn, Oppelsbohm, Reichenbach bei Winnenden, Rettersburg, Steinach ond Vorderweißbuch. Zom 27. Dezember 1972 ischt dr Name en Berglen gänderet worda. Hößlinswart ischt am 1. Jänner 1975 eigmoedet worda. Öschelbronn, Rettersburg, Oppelsbohm, Bretzenacker ond Steinach send älle em, Johr 1293 zom erschte Mol gnennt worda.
Verwaltong
Dr Schuldes vo Bergle ischt dr Maximilian Friedrich.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Bergle ghert zom Schwäbisch.
Kloster St. Blasien
Kloster St. Blasien isch de Name vo däne Chlöschter:
Merzhausen
Geographi
Zwischenem Schimberg un em Schwarzwald am Nordend vum Hexedal gläge, ghört Merzhuse sowohl zue dr sognennte Vorbergzone, wie au scho zum Schwarzwald, wil durch d'Gmei d'Hauptverwerfig zwischem Oberrhigrabe un Schwarzwald verlauft.
Gschicht
Merzhuse isch erschtmols 786 erwähnt worre, wo dr örtlich Grundbsitzer Heimo Güeter an d'Abtei St. Galle verschenkt het. Noochdem verschideni Friburger Adelsgschlechter dr Ort besesse hän, het ihn 1635 s'Friburger Jesuitekloschter kauft. Bi dr Schlacht bi Friburg im August 1644 isch s'Dorf no fascht völlig zerstört worre.
Merzhuse isch lang numme e chleis Dörfli gsi un het 1945 numme e baar hundert Iwohner gha. Vu 1950 bis 1980 isch no d'Iwohnerzahl starch agstiige un dr Ort mit dr Bebauig vu Friburg verschmolze. Sit 1980 pendelet d'Iwohnerzahl um 4500 Lit.
Religione
Merzhause isch au nooch dr Reformation römisch-katholisch bliibe. Erscht dur d'Zuewanderig vu Heimetvertriibene nochem Zweite Weltchrieg het sich e relevanti evangelischi Gmei bildet.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Behörde
Bis 2005 het's z Merzhuse e eigene Polizeiposte gä. Säller isch ufglöst worre, so dass s'next Polizeireveer jetze z'Friburg isch.
Als einzigi Gmei im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald het Merzhuse kei eigeni Firwehr, sundern e Löschvertrag mit dr Stadt Friburg.
Au
De Usdruck Au bezaichnet:
und wyters:
Lueg au:
Ulmiz
Ùumiz (amtlich Ulmiz; franzöösisch Ormey) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Ùumiz liit ùf, 7 km öschtlich vam Bezirkshùùptort Mùùrte i de Talmuelde va de Bibere, im nördliche Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Ùumiz ghöört o de südlich Tül vam Wyyler Chäppelimatt. Va de Gmiinflechi si 68,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 24,8 % Waud ù 6,3 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Ùumiz si Gempenach, Murten, Gurmels ù de Staatswaud Gaum im Kanton Fryybùrg ù Kriechenwil ù Ferenbalm im Kanton Bärn.
Gschicht
Ùumiz isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1200 als Hulmeis (1250 Ulmitz; 1390 Ormeis).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 3,1 % gläge.
Religion
80,2 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 10,9 % römisch-katholisch.
Spraach und Tialäkt
De seislertüütsch Tialäkt va Ùumiz ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Moräne
Moräne (frz.: moraine „Grell“) sin d Gsamtheit vum Matrial, wu vu Glätscher transportiert wird, im speziälle d Schuttablagerige, wu vu Glätscher bi ihre Bewegig mitgschlaipft oder ufghyflet wäre, derzue di im Gländ erchännbare Formatione.
Worthärchumft
Urspringli stammt dää Uusdruck us em frankoprenvenzalische Dialäkt vu dr Gegnig um Chamonix, wun ere fir Felswäll brucht wird, wu d Glätscher aaghyflet hän. In di wisseschaftli Literatur isch dr Uusdruck anne 1799 vum Schwyzer Glätscherforscher Horace Bénédict de Saussure yygfiert wore.
In dr Fachliteratur isch s in dr letschte Johr gängig wore, dr Uusdruck „Moräne“ nume no uf Matrial z bezie, wu aktuäll im Glätscheryys bewegt wird, un uf d Reliefforme, wu unter un um s Glätscheryys entstehn. D Ablagerige (Sedimänt) dergege wäre hite ender Gschiebmergel (oder au Till) gnännt.
Arte vu Moräne
Grundsätzli unterscheidet mer zwoo Arte vu Moräne, d Wandermoräne un di abglagerete Moräne. Wandermoräne sin diejenige, wu vum Yys bewegt wore sin. Moräne wu abglageret, derno aber nimi bewegt wore sin, heißt mer abglagereti Moräne.
Zue dr abglagerete Moräne ghere:
Noch dr Zyt, wu si entstande sin, wäre Jungmoräne (Weichselyyszyt, Wirmyyszyt) vu Altmoräne (us dr vorrige Yyszyte) unterschide.
Zämmesetzig
Dr Uusdruck Moräne umfasst alli Schuttmasse, wu dur s Yys mitgfiert un abglageret wore sin. Moräne bstehn us Matrial mit verschidene Chärnigsgreßine, vum Ton iber Sand bis zue greßere Gsteinsbleck. S Matrial isch aber durmischlet un wyyst in dr Regle kei Sortierig oder Schichtig no dr Greßi uf.
Au finde sich Änd- un Grundmoräne as Sohl-, Zwische- oder Deckschicht gmischlet, derzue Altgstei. Ufermoräne, des sin Sytemoräne, wu scho abglageret sin, chenne au ne uusuuferi Schichtig ufwyyse.
SEX
SEX isch der Titel vom ene Bildband über d Künstlerin Madonna mit erotische Fotografie vom Steven Meisel. Für d Gstaltig isch der renommierti Designer Glenn O’Brien zueständig. D Text het d Madonna sälber verfasst.
D Veröffentlichung vom Buech am 21. Oktober 1992 het wältwiit für e plante Skandal gsorgt: D Madonna, wo as Sängere sehr erfolgriich isch, het e Buech veröffentlicht, wo d Gränze zur Pornografii berüehrt und uf sadomasochistische Konzept ufbaut isch. Wäge däm isch s Buech in vile Länder verbote worde. S Buech isch wältwiit 1,5 Millione mol verchauft worde und isch eso s erfolgriichste Coffee Table Book, wo s je ge het.
Revisionismus
Dr Begriff Rewisionismus (lat. revidēre „wider aaneluege“) bezäichnet Versüech, e historischi, politischi oder wüsseschaftligi Erkenntnis oder Posizioon, wo allgemäin as anerkennt gältet, no äinisch z undersueche, in Froog stelle, nöi bewärte oder umdüte. Dr Begriff wird allgemäin vo allne verwändet, sige si Befürworter oder Gegner vo sonige Rewisione.
Dr Begriff
Dr Begriff chunnt historisch vo dr „Rewisionismusdebatte“ (vo 1896 aa) in dr dütsche Sozialdemokratii. Er het denn e brinzipielli Abwiichig vom ursprünglige theoretische Marxismus gmäint, wo aagnoo het, ass dr Kapitalismus nume dur e Sozialrevoluzioon chönn überwunde wärde. D Rewisioniste under em Eduard Bernstein häi dänggt, ass mä d Situazioon mit Reforme noodinoo chönn verbessere (Reformismus). In däm Sinn häi gwüssi Richdige im Kommunismus spööter dr Stalinismus eso bezäichnet und d Staliniste d Entstalinisierig.
Rosselange
Rosselange (lothrìngisch Rossléngen, ditsch Rosslingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem ìm Arrondissement Thionville.
Gschìcht
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rosselange ìsch. Rosselange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Rosselange ghert zem Lorrain.
Erstein
Eerstain (frz. Erstein, dt. Erstein) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Eerstain ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 817 àls Villa Herinstein.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Eerstain ìsch. Eerstain ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eerstain ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Steindorf (Schwaben)
Steindorf (bairisch Stoadarf) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Der Ort leit rond 20 Kilometer sideschtlich vo Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 71,6% Landwirtschaftsfleche, 20,0% Wald, 7,0% Sidlongsfleche ond 1,4% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Steindorf gheret d Ortsdoel Steindorf, Eresried, Hausen bei Hofhegnenberg, Hofhegnenberg ond Putzmühle-
Gschicht
D Gmoed Steindorf ischt entstande mit em Gmoedsedikt vo 1818.
Zom 1. Mai 1978 send Eresried, Hausen ond Hofhegnenberg eigmoedet worde.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2 % gleäga.
Religion
90,2 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4 % evangelisch.
Verwaltong
Steindorf hot mit Mering ond Schmiechen a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Steindorf ischt dr Paul Wecker.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Steindorf ghert zom Lechroanerisch.
Magène
Magène isch e Organisation in dr Normandi, wo sich drùm bemiet, di normännischi Sprooch z bewaare ùn z fördere, in de Hauptsach dur d Förderig vo musikalische Aktivitäte in de Sprooch. De Name Magène chùnt vùmene normännische Wort, wo öbe ‚no chlar, bstimmt‘ bedütet.
Magène isch 1987 z Coutances vùm Marcel Dalarun ùn em Daniel Bourdeles gründet worde. Magène isch ùff dr Halbinsel Cotentin aktiv ùn isch di einzigi verglychbari Organisation in dr ganze Normandi. D Organisation isch vorallem musikalisch aktiv ùn produziert normännischi Lieder im normännische Patois, im Gägesatz zue andre Grùppe ùn Produzänte, wo entweder ùff Französisch oder aber keltischi Musik produziere.
Andri Aktivitäte vo Magène sin kulturelli Veraastaltige ùn dr Versuech, d Sprooch au in dr Schuel z fördere. Ùff ihre Websyte duet die Organisation usserdäm e normännischs Wörterbuech, Biecher über die Sprooch, Teggscht ùn wyteri Informatione zum Normännische zuegängig mache.
S Zyyl vo Magène isch es, s Normännische vorem Usstärbe z rette ùn dur des e Deil vo de normännische Kultuur z erhalte. Usserdäm isch Magène defür, dass di verschiidne Langues d'oïl als Regionalsprooche anerkannt werde.
1971
uf d Wält chuu
ohni Datierig
Hellenismus
As Hellenismus (vo ‚Griechedum‘) wird die gschichtligi Epoche vom Aafang vo dr Herrschaft vom Alexander em Groosse vo Makedonie 336 v. d. Z. bis zu wenn s Römische Riich s letschte hellenistische Groossriich, s ptolemäische Egüpte übernoo het, bezäichnet. Die Gränze vo dr Epoche, wo d Groossriich vom Alexander und vo de Diadoche im Middelpunggt häi, sin allerdings nume für die politischi Gschichte sinnvoll. Kulturgschichtlig isch dr Hellenismus nit nume d Fortsezig vo eltere Entwigglige, sondern het au über die römischi Kaiserzit uuse bis in d Spootantike e Wirkig ghaa. Dr dütsch Historiker Johann Gustav Droysen het as erste in dr Middi vom 19. Joorhundert dr Begriff „Hellenismus“ as Bezäichnig für en Epoche brucht. Im Sinn vom „Noochmache vo dr griechische Lääbenswiis“ si s Substantiv „hellenismós“ und s Wärb „hellenizein“ aber scho in dr Antike brucht worde.
Kennzäiche für die Gschichtsepoche si e verstärkti Hellenisierig, d Verbräitig vo dr griechische Kultur vor allem im Oriänt, aber au dr Iifluss vo dr orientalische Kultur uf d Grieche, wo immer sterker worde isch. Die hellenistischi Wält het e riisige Ruum umfasst, wo vo Sizilie und Underitalie (Magna Graecia) über Griecheland bis uf Indie und vom Schwarze Meer bis uf Egüpte und bis ins hütige Afghanistan gange isch. D Hellenisierig vo dr orientalische Bevölkerig het drfür gsorgt, ass no bis ins Früemiddelalter iine wenigstens die stedtischi Bevölkerig vo Sürie und Chläiasie e Form vom Griechische gschwätzt het, d Koine (vo koinós „allgemäin“). Die kulturelle Dradizioone vom Hellenismus häi dr politisch Zämmebruch überstande und no Joorhunderti in Rom und im Byzantinische Riich witergwirkt.
Burgstetten
Burgstette (amtlich Burgstetten) ischt a Gmoed em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Burgstette leit em Dal vo dr Murr.
Vo dr Gmarkong send 68,6 % Landwirtschaftsfleche, 12,1 % Wald, 17,3 % Sidlongsfleche ond 2 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Burgstette gheret d Ortsdoel Buhrschl (amtlich Burgstall) an der Murr ond Erbstetten.
Gschicht
D Gmoed Burgstette ischt entstanda zom 1. August 1971 durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Buhrschl an der Murr ond Erbstetten. Buhrschl ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1301, Erbstetten 794.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Burgstette ghert zom Schwäbisch.
Ruhlingen
Rulinge (lothrìngisch; frànzeesch Rouhling, ditsch Ruhlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rulinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1249 àls Raldinga (1315: Ruldinga, 1544: Rullinga, 1581: Rulingen, 1682: Rauling).
Ìm Johr 1798 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rulinge ìsch. Rulinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Rulinge ghert zem Rhinfrankisch.
Römische Verträge
Di Remische Verdreg (usser z Dytschland un z Italien zmaischt Verdrag vu Rom gnännt) sin am 25. Merz 1957 vu Belgie, dr Bundesrepublik Dytschland, Frankrych, Italie, Luxemburg un dr Niderlande z Rom (uf em Kapitol, im Senatorepalascht) unterzaichnet wore. D Verdreg sin am 1. Jänner 1958 in Chraft drätte:
Di ufzellte Gmainschafte hän zäme mit dr Europäische Gmainschaft fir Chohle un Stahl di Europäische Gmainschafte (ab 1992 di Europäischi Gmainschaft) bildet. Erscht mit em Fusionsvertrag (1965) sin au d Kommission un dr Minischterrot entstande.
Henriette Engbersen
D Henriette Engbersen (* 1980 z Holand ) isch e Schwiizer Schurnalischtin.
Si isch z Romanshorn und z Salmsach im Kanton Tuurgau ufgwachse. In ihrere Jugendzyt het si sech als Leiterin vom Cevi engaschiert. Bis ane 2002 het si s Lehrerseminar z Chrüüzlinge bsuecht und dänn ane 2006 z Winterthur a dr ZHAW dr Bachelor in Kommunikazion und Schurnalismus gmacht. Drno het si bim Sanggaller Tagblatt, als Videoschurnalischtin bi Tele Oschtschwiiz und dänn als Oschtschwiiz-Korespondäntin vo SRF gschaffet. Derzue ane het si 2012 au no dr Master of Arts für visuelli Komunikazion a dr ZHdK gmacht. Für d Tuurgauer Landeschile isch si i dr Jury vom Projäkt «Prix Diakonie».
Alexander I. (Bischof von Rom)
Dr Alexander I. (* z Rom; † 115/116 z Rom) isch vu eppe 106 bis 115 dr sechst Bischof vu Rom gsii, dr Noofolger vum Evaristus un Vorgänger vum Sixtus.
Läben un Pontifikat
Noch em Eusebius vu Caesarea het dr Alexander im zwelfte Regierigsjohr vum Trajan, also anne 109/110 s Bischofsamt ibernuu. Noch ere zehjehrige Amtszyt isch dr Alexander im dritte Regierigsjohr vum Chaiser Hadrian gstorbe, also no Augschte 119. Noch em Liber Pontificalis isch er dr Suhn vun eme Remer gsii, wu Alexander ghaiße het un us dr Region Caput Tauri chuu isch. Är soll zeh Johr, sibe Monet un zwee Däg Bischof vu Rom gsii syy un in dr Zyt vum Chaiser Trajan unter Konsulat vum Aemilius Aelianus un em Antistius Vetus anne 116 gstorbe syy. Dr Bischofsstuel sei fir 35 Däg uubsetzt blibe, vorbe dr Sixtus d Noofolg aadrätte heb. Im Catalogus Liberianus wären em Alexander dergege elf Johr, zwee Monet un ai Dag zuegschribe. Doderno sei er in dr Zyt vu dr Konsul Cornelius Palma un Calvisius Tullus anne 109 zum Bischof gweit wore un in dr Zyt vu dr Konsul Aelianus un Vetus anne 116 gstorbe syy. Är soll d Märtyrer Balbina un dären ihre ater Quirinus zum Chrischtetum gchehrt un daift haa.
Dr Alexander I. isch im Lauf vu dr Johrhundert mit em Märtyrer Alexander vu dr Via Nomentana glychgsetzt wore, sällem sy Gedänkdag isch wie bim Bischof dr 3. Mai (in dr orthodoxe Chilche dr 16. Merz). Vun eme Martyrium vum Alexander I. schrybt aber dr Irenäus nit un au nit dr Eusebius.
Dr Alexander wird gege Chrepf un Skrofulose aagruefe. Reliquie vum Alexander I. sin anne 834 uf Freising chuu, wäge däm wird dert e Gedänkdag zue dr Reliquietranslation am 5. Mai begange. Au uf Aschaffenburg in d Stiftschilche St. Peter un Alexander sin Reliquie chuu.
Schedel'sche Wältchronik vu 1493
Iber dr Alexander het s en aigene Yydrag in dr Schedel'sche Wältchronik vu 1493. Uf Blatt CXII iber s sechste Wältalter haißt s:
Schwäbischer Bibelkuchen
A Biblkuacha ischt a Gebäck, wo d Zuatada em Rezept durch Vorweis uf vorschiidene Bibelstella ôôgäa send, wo ma zerscht nôchleasa muaß, om zo wissa, was ma nemma soll. Hoißt’s zom Beischbiil Acht Stick Jeremia Kabidl 17 Vers 11, nô suacht mr dui Stell en dr Bibl ond liist: Wie ein Vogel, der sich über Eier setzt, die er nicht gelegt hat, so ist, wer unrecht gut sammelt; denn er muss davon, wenn er’s am wenigsten denkt, und muss zuletzt noch Spott dazu haben.
Wer s erscht Môl uf dui Idee komma ischt, a Rezept so zo vorschlissla, woiß ma et gnau. D Ôgaba dô drzua ganget usnandr. Dr enzwischa vorstorbene Beckrmoischtr Karl Albrecht vo Nei-Ulm hot behaupdet, er sei’s gwäa (luag dô drzua da erschda Weblink). S hoißt abr au, s wär d Erfendong vo ma Pfarrer, wo gern bacha hot ond uf dui Art ond Weis seine Schäfla hot drzua brenga wella, a bissle meh en dr Bibl zo leasa. Vo de Biblkuecha geit’s ondrschiidliche Rezept. Sell, wo en deam Artikl vorgschtellt wuud, soll vo Wanga em Landkreis Gebbenga stamma. Bsondrs gern bachet d Leit dean Kuacha e dr Advents- ond Weihnachtszeit.
Quell
D Stuegerter Zeidong vom 27. Juli 1985, S. 39. Deet fend mr a Beschbrechong vom Kochbuach Was Wangener esset ond möget. Abdruckt ischt au oi Seit us deam Buach mit-em Rezept vom Biblkuacha, gschriiba en Sütterlinschrift.
Václav Havel
Dr Václav Havel [] (* 5. Oktober 1936 z Prag; † 18. Dezämber 2011 z Vlčice-Hrádeček, Okres Trutnov, Královéhradecký kraj) isch e tschechische Schriftsteller und Politiker gsi. Wäärend dr Herrschaft vo dr kommunistische Bartei isch er äine vo de füerende Reschiimkritiker in dr Tschechoslowakei gsi und isch drfüür fümf Joor im Gfängnis ghockt. 1989 het er e wichdigi Rolle gspiilt in dr Samtige Revoluzioon, wo dr Tschechoslowakei d Demokratii brocht het. Vo 1989 bis 1992 isch er Bresidänt vo dr Tschechoslowakei gsi und vo 1993 bis 2003 Bresidänt vo dr Tschechische Republik. Er isch Eeremitgliid im Club of Rome gsi.
Advent
Advänt (vu lat.: adventus „Aachumft“) heißt d Johreszyt, wu sich d Chrischteheit uf d Aachumft vum Herr vorbereitet. Mit em erschte Adväntssunntig fangt au s nej Chilchejohr aa. Dr Advänt isch d Vorbereitigszyt uf s Hochfescht vu dr Geburt Jesu, Wynächte, wu syy Mänschwärdig as erscht Chuu gfyyrt wird. Derzue mahnt dr Advänt draa, ass Chrischte solle wachsam syy un uf s zweit Chuu vum Herr solle warte.
Zwische dr Konfession vu dr Adväntiste un dr chilchlige Johreszyt „Advänt“ bstoht kei diräkte Zämmehang, nume ne mittelbari Verbindig, wel sich bodi Bezeichnige uf d Aachumft vum Christus bezien.
Gschichte
Urspringli het dr Uusdruck Advänt em griechische Uusdruck epiphaneia („Erschyynig“) entsproche un het d Aachumft, Aawäseheit, Bsuech vun eme Amtsdreger, vor allem d Aachumft vum Chenig oder vum Chaiser bedytet. S het aber au d Aachuzmft vu dr Gottheit im Tämpel chenne meine. Des Wort isch derno vu dr Chrischte ibernuu wore go ihri Beziejig zue Jesus Christus, em Suhn vu Gott, zem Uusdruck bringe.
D Adväntszyt isch friejer e Faschtezyt gsi, wu di alt Chilche uf d Däg zwisch em 11. Novämber un em urspringlige Wynächtstermin, em Erschyynigsfescht am 6. Jänner feschtgleit gha het. Die acht Wuche hän ohni di faschtefreje Sunntig un Samschtig insgsamt vierzg Däg gee. Syt 1917 wird s Adväntsfaschte vum katholische Chilcherächt nimi verlangt.
D Adväntszyt goht zruck uf s 7. Johrhundert. In dr remische Chilche im Weschte het s zerscht zwische vier un segs Sunntig im Advänt gee, bis dr Papscht Gregor dr Groß ihri Zahl uf vier feschtgleit het. Di vier Sunntig sin symbolisch fir d 4.000 Johr gstande, wu d Mänsche no dr chilchlige Gschichtsschryybig uf dr Erleser müend warte. Die Regelig isch vum Konzil vu Trient bstetigt wore, wel au anderi regionali Draditione entstande sin. Di rächtsverbindlig Regelig isch 1570 chuu dur dr Papscht Pius V.. Im ambrosianische Ritus un in e Deil Diezese, z. B. in dr Diezese Mailand, wu im ambrosianische Ritus verbliben isch, het sich di segswichig Adväntszyt bis hite ghalte. Im gallische Beraich het mer s ändzytli Motiv vu dr Widerchumft vu Christus betont, wu zue dr Uusgstaltig vum Advänt as Zyt vun ere ernschthafte Bueß gfiert het, derwylscht im remische Yyflussberaich s wynäächtli-freidig Aachumftsmotiv vu dr Mänschwärdig vu Gott Yyfluss gwunne het. Die Ambivalenz het sich uf Liturgi an dr vier Adväntssunntig uusgwirkt.
D Adväntszyt im chilchlige Feschtkaländer
D Adväntssunntig im Chilchejohr hän jede ne bsundere Charakter: Dr erscht Adväntssunntig mahnt an dr Yyzug vum Jesus z Jerusalem, dr zweet Adväntssunntig an di erhofft Widerchumft vum Herr, dr dritt Adväntssunntig an dr Johannes dr Daifer as Vorlaifer vum Jesus Christus. Im Zäntrum vum Gottesdienscht am vierten Adväntssunntig stoht dr Lobgsang vu dr Mareje. Di liturgisch Farb vu dr Adväntszyt isch vejelet.
Dr dritte Adväntssunntig, im remisch-katholische, altkatholische, anglikanische un lutherische Chilchejohr Gaudete gnännt, drait syy Name no dr latyynische Aafangswort vum Introitus „Gaudete in Domino semper“, „Freien ejch im Herr allzyt!“ Die Vorfreid druckt sich in dr remisch-katholische, altkatholische, anglikanische un in dr Liturgi vu dr 'Sälbschtändige Evangelisch-Lutherische Chilche' un dr 'Evangelical Lutheran Church in America' dur di megli Verwändig vu roserote Paramänt uus.
In dr katholische Chilche verbreitet sin sognännti Roratemässe, des heißt Mässfyyre im Schyy vu Cheerzeliecht.
Di orthodoxe Chilche begehn dr Advent bis hite segswichig as Faschtezyt ab em 15. Novämber bis zum 24. Dezämber. Dr Uusdruck „Advänt“ isch dert nit eso verbreitet bzw. wird erscht in dr jingere Zyt brucht. Mer sait dert ender Philippus-Faschte bzw. Wynächtsfaschte. S Chilchejohr fangt in dr orthodoxe Chilche nit am 1. Advänt aa, derfir am 1. Septämber. Au dr Ambrosianisch Ritus in dr latyynische Chilche het e segswichigi Adväntszyt.
Adväntskaländer
Uf verschideni evangelischi Bryych im 19. Jahrhundert, wu d Däg bis zue dr Wynächte abzellt wore sin, goht dr Adväntskaländer zruck, wu z Dytschland aafangs 20. Johrhudnert entstanden isch, vor allem fir Chinder. Syt 1920 git s sonigi mit Dirli, wu mer cha ufmache. Si hän zmeischt 24 Dirli, fir jede Dag vum 1. bis 24. Dezämber je eini. Sälte sin Adväntskaländer, wu mit em 1. Advänt aafange.
Soundprozessor
E Saundbrozässer (SPU, änglisch Sound Processing Unit) isch e Brozässer, wo uf d Verarbäitig und d Erzüügig vo Doon spezialisiert isch. In dr Gschicht vo de Häimkompiuter spiile Saundcharte e Rolle, wie öbbe bim Commodore C64 und bim Amiga; en Usnaam isch s Nintendo 64 gsi, wo käi äigene Saundbrozässer ghaa het und alles, was mit em Doon z due ghaa het, mit em Hauptbrozässer berächnet het, was sich nit sälte an dr Doonkwalideet vo mängge Spiil gräächt het.
Advent
Adväntschranz
Dr Adväntschranz wyyst mit syyne vier Cheerze uf s Liecht aane, wu dr Christus in d Wält brocht het. Anne 1839 het dr evangelisch Theolog Johann Hinrich Wichern (1808–1881) im Bättsaal vum „Ruche Huus“ z Hamburg zem erschte Mol e helzine Lyychter mit 23 Cheerze ufhänke loo – 19 chleini roti fir d Wärchtig bis zue dr Wynächte, vier dicki wyssi fir d Sunntig.
Soundprozessor
Mit dr Entwigglig vom Personal Computer (PCs) häi Saundcharte mee und mee die Ufgoobe übernoo. Hüte si d Saundcharte in modärne Kompiuter vilmol e feste Bestanddäil vo dr Hauptplatine.
Advent
Adväntschranz
In dr Ostchilche isch dr Adväntschranz hite deilwyys ibernuu un uf segs Cheerze erwyteret wore. In dr Zwischezyt isch dr Bruuch au vu dr katholische Chilche ibernuu wore. D Cheerze sin do zmeischt in dr liturgische Farbe ghalte: drej vejeleti Cheerze fir dr erscht, zweet un viert Adväntssunntig un e roseroti Cheerze fir dr dritt (Gaudete).
Liechterbege
As Relikt vu dr erzgebirgische Bärgmannedradition findet mer in dr Advänts- un Wynäächtszyt in vile Fänschter, wänn s dimmeret wird, e Schwibboge, wu mit elektrische Cheerze belyychtet wird. In dr dunkle Johreszyt het dää d Sehnsucht vu dr Bärglyt noch em Sunneliecht zem Uusdruck brocht, wu in dr Wintermonet no bi Dunkelheit in dr Stoole aabegfahre un zerscht znaacht wider uf dr Heimwäg sin. E jedes Liecht het urspringli ei Gruebelatärne dargstellt, wu us em Bärg zruckbrocht woren isch. E „vollständige“ Liechtboge am Huus het bedytet, ass alli Bärgmanne vu däm Huus wider us dr Gruebe zruckchuu sin.
Näbe dr draditionäll Motiv us em Läbe vu dr Bärgmanne git s bi modärne Schwibbege au Natur-, Winter- un Landschaftstheme un d Darstellig vu lokale Säheswirdigkeite (z. B. d Dresdner Frauechilche).
Vor allem z Sachse, z Thüringe un in dr Oberpfalz findet mer hite dää Adväntsbruuch, aber driber uuse hite mittlerwyyli in ganz Europa.
Adventslieder (Uuswahl)
Zu dr gängigschte Adväntslieder in dr chrischtlige Chilche ghere:
Pharmacie au Lys
wu ’s ìsch
D’ Pharmacie au Lys lìegt àm Roothüüsplàtz 37 ìn dr Mìlhüüser Àltschtàdt. Sa bfìndet sìch àn dr süüdwäschtliga-n-Äcka vum Plàtz, àn dr Äcka vu dr Bäckergass.
Gschìcht
S’ Hüüs ìsch zem äärschta Mol ànna 1464 urkundlig ärwäähnt worra. Schuu vor’m 17. Joohrhundert hàt’s züa verschìedena Handler gheert. Ànna 1634 ìsch’s vum Tüachfàwrìkànt Henri Risler ìwwernumma worra, wo ’s uffbàuia un vergreessert hàt. Uff dr Fàssààda hàt’r d’ Ààfàngsbüachschtààwa vu siim Namma un vum Namma vu siinera Ehafràui Catherine Hartmann loo iischriiwa, wia àui s’ Dàtum 1634.
Ànna 1649 hàt dr Jean Henri Engelmann ìm Hüüs a Àpateek gäffnet. Sitterhar ìsch ununterbroocha-n-a Àpateek gsìì. Vu 1945 bis 1975 hàt s’ Gschaft zem Härr Kah gheert, un züa dr Fràui Vockel vu 1975 bis 1980. Hìttz’tààgs ìsch doo d’ Àpateek Aux Lys Zielinski, wo zem Simon Zielinski gheert. Jeeder Tààg kumma-n-äbb 350 Kunda.
S’ Hüüs ìsch ìm frànzeescha Generààlverzaichniss vum kültürälla-n-Äärwa glischtet.
Geschichtsrevisionismus
Vo Gschichtsrewisionismus schwätzt mä in dr Gschichtswüsseschaft vilmol ooni bestimmti politischi Konnotazioon, wenn s drum goot, s Gschichtsbild, wo bis denn gherrscht het, z überbrüefe oder z ändere. E Historiker muess as Wüsseschaftler für nöiji Kwelle immer offe bliibe, daf aber alti nid äifach under e Deppig wüsche, wenn s em vo sim Standpunkt us eso ins Züüg basst. Sit 1945 git s zum Bischbil rächtsgrichdedi „Rewisioniste“, wo daas Etigett missbruche, zum Gschichtsfelschig z betriibe. Si bruuche drbii psöidowüsseschaftligi Methode und ignoriere Daatsache, wo s Bewiis für sä git, und erfinde aagääbligi ‹Daatsache›, wo s käni Bewiis für sä git, und daas mit em Ziil, s nazionalistische und faschistische Dänke z versterke.
E bsundrigi Form vom Gschichtsrewisionismus, wo mit politische Ziil verbunde isch, isch dr Verdraagsrewisionismus, wo uf d Rewisioon vo bestimmte internazionaale Verdrääg aaneschafft, öbbe zum Gebiet, wo noch ere Niiderlaag im ene Chrieg verloore gange si, uf eme legaale politische Wääg wider zruggzbechoo. Au die Form isch z Dütschland sit 1918 mäistens mit ere rächtsgrichdede Politik Hand in Hand gange.
As „rewisionistisch“ bezäichnet mä au Staate, wo en Änderig in ere Machtverdäilig aasträäbe, wo für si unvordäilhaft si. So het men em Dütsche Riich in internazionaale Beziejige noch em Versailler Verdraag gsäit, und dr britisch Wirtschaftswüsseschaftler Robert Skidelsky het s postsowjetische Russland as e „rewisionistischi Macht“ charakterisiert.
„Rewisionismus“ isch au in dr sozialhistorische Wüsseschaft in de 1970er und 1980er Joor, wo si dr Stalinismus erforscht und drbii brobiert het, d Totalitarismusthese z rewidiere, as Sälbstbezäichnig verwändet worde.
Finnische Sprache
Finnisch (uff finnisch suomi, IPA: [’suɔmi]) isch d Amtssproch vo Finnland. Als finno-ugrischi Sproch hät s grammatikalischi, allerdings fast keini Vokabularverwandtheite mit em Úngarische.
Verwandtschafte
Di finnischi Grammatik und di meiste Finnische Wörter underscheide sich dytlig vo de andere Europäische Sproche, wyl Finnisch kei Indogermanischi Sproch isch. Wie Finnisch ghöre aber Estnisch und Úngarisch zu de Uralische Sproche; Finnisch- und Estnischsprochigi könne sich drum relativ güet verstoh. Finnisch und Úngarisch hän sich allerdings vor längerer Zit zu Finnische bzw. Ugrische Sproche entwickelt und underscheide sich sither so stark, dass e Finnischspræcher kei Úngarisch verstoh ka und anderschtrum. E baar Wörter sin allerdings immer no ähnlig, z. B. "Hand" (F: käsi, U: kéz), "goh" (F: mennä, U: menni) oder "Fisch" (F: kala, U: hal).
Verbreitig
Finnisch isch d Amtssproch vo Finnland (woby aber 6% vo de Ywohner dört Schwedisch als ihri Müetersproch alüege ), usserdem isch in de benochberte Länder (vor allem z Schwede) als Minderheitssproch anerkännt (lüeg Infobox). D Sprächerzahl isch mit ca. 6 Millione relativ dief.
Züeordnig
Di finnischi Ussproch isch derre vom Dütsche zimli ähnlig. Wyl di finnischi Umschrift e Lutschrift isch, cha mer si relativ lycht erlerne. Alli Wörter werde uff Finnisch uff de erschte Silbe betont. Wenn zwei idäntischi Konsonante direkt uffenand folge, no spricht mer si dehnt uß (d. h. tt wird zu [t:]). Einzelni Vokal werde immer churz usgsproche; verdoppelti stelle langi Lut dar.
Phonology
Finnisch hät
ai [ɑi̯], au [ɑu̯], ei [ɛi̯], eu [ɛu̯], ie [iɛ̯], iu [iu̯], oi [ɔi̯], ou [ɔu̯], ui [ui̯], uo [uɔ], yi [yi̯], yö [yœ], äi [äi̯], äy [äy], öi [œi̯] und öy [œy]
Vokalharmony
Finnisch underscheidet Hindervokal (a, o, u), neutrali Vokal (e, i) und Vordervokal (ä, ö, y). Normalerwis chömme keini Hinder- und Vordervokal in einem Wort vor. D Suffix richte sich noch de gnännte Vokalharmony: Noch Hintervokal chunnt e Suffix mit Hindervokal, noch Vordervokal entsprächend eins mit Vordervokal. <e> und <i> chönne in Vorder- und Hindervokal-Wörter vorcho; wenne Wort numme sälli neutrale Vokal enthaltet, no hänkt mer di "vordere" Ändige a.
Grammatik
E Hürde für Afänger isch di hochi Azahl an Fäll und Fallsuffix, wo di finnischi Sproch hät. Namentlig handelt s sich bi denne 15 Fäll um Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Essiv, Partitiv, Translativ, Inessiv, Elativ, Illativ, Adessiv, Ablativ, Allativ, Abessiv, Kommitativ und Instruktiv.