cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bad Säckingen
Gschicht
In de Dokumänt uss em 13. Johrhundert isch deno de keltorömisch Ortsname no mol verwändet worre: Sigillum Civium Seconiensium = Sigel vo de Bürger vo de Stadt Seconis ("bim Seconia-Tämpel"; 1275).
Albanifest
Es gaat uf es Eräignis im Drizääte Jaarhundert zrugg: De Graf Ruedolf vo Habsburg hät anne 1264 de Winterthurer s Stadträcht gää, es isch am 22. Juni gsii, und wägedämm hät me sider all Jaar am 21. Juni s «Albanimaal» ghalte und vorhèèr de Schultheiss und de Stadtraat gwäält. Das isch eso ggange bis anne 1874; dänn hät me demit uufghöört.
Sieben Reden von Burte
Sieben Reden von Burte isch e Buech, wu im Friähjohr 1943 z Stroßburg rüskumme isch un wu Rede vum ditsche un alemannische Dichter Hermann Burte enthaltet, wu dä zwische 1935 un 1942 ghalte het.
Ladinische Sprache
S Ladinisch oder au Dolomiteladinisch isch e romanischi Sprach, won im Norde vo Italie gredt wird. S Dolomiteromanisch isch äng mit em Püntnerromanisch und mee oder weniger au mit dem Furlanische (Friaulische) verwandt. Die drüü Sprache gänd zäme en Undergruppe vo de romanische Sprache, won rätoromanischi Sprache gheisst. Im Einzelne isch aber die gmeinsame Sprachgschicht no zwenig bekannt.
Bad Säckingen
Gschicht
D Stadt Säckinge isch um s Chlooster mit em glyche Name entstande; säll isch vom heilige Fridolin gründet worre. D Heiligevita vom Fridolin, wo allerdings als unsicheri Quälle ygschätzt wird, berichtet, dass s Chloster under em Schutz vom Franke-Chönig Chlodwig I. stoht. Dass es eso frieh entstande isch, zwyfelt mer aber mittlerwyli a; vylmeh nimmt mer a, dass es im 7. Johrhundert, also under em Chlodwig II. entstande isch. Es isch im 9. Johrhundert erstunlig noch zu de Karolinger gsi; sällemols sin dört e Dochter vom Ludwig em Dütsche, d Berta, und d Frau vom Karl III. gsi. Usserdem hät's e entfärnti Verbindig zum Ottone-Gschlächt gee. Im 10. Johrhundert isch d Reglind, d Großmüeter vo de Adelheid vo Burgund, Äbtissin vom Chloster gsi. Noch de Zerstörige vo me Großdeil vo de Stadt (yschließlig der Stifts-Chirch) vo me Brand hät mer um 1300 s gotisch Fridolinsmünschter agfange baue.
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
As s wichtigscht Bewiisstick fir d nationalsozialischtisch Verstrickung vum Burte gälte Rede, wun er zwische 1940 un 1942 ghalte het un wu in däm Buech dokumäntiärt sin.
Albanifest
Eerscht sit 1971 gits s Albanifäscht wider. Es gaat drei Täg, und me chan i de Altstadt, im Stadtpark und bim Stadthuus bi meh weder hundert Fäschtwirtschafte, i de Fäschtzält, bi de Ständ vo Veräin und vo Määrtfahrer und uff de Chilbibaane öppis go erlääbe. Es chömet schynts immer öppe hunderttuusig Lüüt a das Fäscht.
S Albanifäscht isch uf de Lischte vo de läbige Tradizioone vo de Schwiz.
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
Dr Wolfgang Heidenreich nännt im Burte si Red vum 9. 11. 1942 „Exzess einer Haltung, die in jenen Jahren nicht mehr nur mitläuferische Willfährigkeit gegenüber dem verbrecherischen Regime, sondern Mittäterschaft bedeutete“. Dr spricht a, ass zu sällere Zit d Deportatione vu dr Jude scho agfange gha hän un suggeriärt so, ass dr Burte do ebis drmit z due het.
Ladinische Sprache
Ladinisch wird vo öppe 30 000 Lüüt als Muetersprach gredt. Es ghört drum zu de chlinschte Sprache vo Europa, wien au Färöisch und Samisch.
Bad Säckingen
Gschicht
Bevor mer de rächt Arm vom Rhy 1830 züegschüttet hät, isch d Stadt uff re Rhyinsle gläge und mit Brucke mit de Umgebig verbunde gsi. Hütt git s zwei Brucke vo de dütsche Site uff d Schwizer Site (Stei): d Holzbruck vo Säckinge isch mit 203,7 Meter di längsti deckti Holzbruck vo Europa. Di moderni Sankt-Fridolins-Bruck für de Chraftfahrzügverchehr isch sit em Johr 1979 befahrbar. Uff säller Bruck stoht e Fridolinsstatue vom Schwizer Bildhauer Rolf Brem.
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
Dr Burte het diä Rede im Uftrag vu Ämter, Stedt un Gsellschafte ghalte, wu nit vu Systemgegner gfiährt gsii sin un wu vum e Redner minschtens e blakativ Bekänntnis zum Nationalsozialismus verlangt hän. Des Bekänntnis het dr Burte in dr meischte Rede abgä. E andere Wäg wär gsii, d Iiladung as Redner üszschlage. Si hätt in d Isoliärung gfiährt – verschiidini Persenligkeite hän dä Wäg gwehlt, so d alemannisch Dichteri Elisabeth Walter.
Ladinische Sprache
s Sprachpiet
D Gägend, wo me Ladinisch redt, verteilt sich z Italie über drü Verwaltigsregione. Das verstercht d Isolierig vo de Talschafte unterenand. Bsunders under em Faschismus isch die Trennig sit 1927 forciert worde.
Klettgau (Gemeinde)
Geografischi Lag
D Gmeind Chleggau lyt im undere Chleggaudal a dè drei Bachläuf Chlingegrabbè, Schwarzbach un Seegrabbè. S Gmeindegebièt lyt zwüschè 390 un 670 Meter übber NHN.
Ladinische Sprache
s Sprachpiet
Ladinisch redt mer i Teil vom Südtirol; vor allem im Grödnertal (Gherdëina) und em Gadertal (Badia) i de Provinz Bozen und em Fassatal (Fassa) i de Provinz Trient.
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
Dr Burte het in däne Rede e Spagat gmacht: dr het dr Hitler globt un het uf dr andere Sitte iidringlig (aber nit in jedere Red konsequänt) firs Geischtig plädiärt – im e Syschtem, wu ganz uf Gwalt un Militarismus gsetzt het. Dä rot Fade – dr Geischt soll Meischter wäre – isch im Vorwort rüsghobe un ziägt sich durch mehreri Rede: Si „sind aus der Zeit für die Zeit gesprochen, in der Schau auf das unzerstörbare ewige Deutschland und in dem Sinne, daß der Geist Meister wird in der Welt, es geschehe, was da mag.“
Klettgau (Gemeinde)
Geografischi Lag
Chleggau gränzt a d Schwizer Gmeind Traadingè un Wilchingè im Kanton Schaffuusè, d Schwizer Gmeind Hüntwangè im Kanton Züri un a di dütschi Gmeindè Öschingè, Lauchringè, Chüssabärg, Hoètängè am Hochrhy un Dettighoffè.
Ladinische Sprache
s Sprachpiet
Aber au i de Provinz Belluno i de Region Venetie redt mer ladinisch: im Tal vo Buechestei (Fodom) und öppe 40 Prozänt vo de Bevölkerig vom wältberüemte Skiort Cortina d’Ampezzo (Anpëz).
Bad Säckingen
Gschicht
1973 isch de Landchreis Säckinge (SÄK) uffglöst; sither ghört d Stadt zum Landchreis Waldshüet. Der Nameszuesatz «Bad» isch der Stadt Bad Säckinge 1978 verlihe worre.
Ladinische Sprache
Status vo dr Sproch
Ladinisch isch in e paar Gmeinde mit ladinische Iiwoner als regionali Behörde- und Schuelsprach anerkännt. Und zwar i dene Gmeinde: Wulchestei (Sëlva), Abtei (Badia), Kurfar (Corvara), St. Ulrich (Urtijëi), St. Christina in Gröden (Santa Cristina), Enneberg (Maréo), Canazei (Cianacei), Vigo di Fassa (Vich) und Pozza di Fassa, won ali i de Region Trentino-Südtirol sind.
Klettgau (Gemeinde)
Gmeindegliderig
D Gmeind Chleggau bschtòt uss de Ortsdeil Büèl, Ärzingè, Gißlingè, Grießè, Rächbärg, Rièderè a. S. un Wyswyl (hochdütsch: Bühl, Erzingen, Geißlingen, Grießen, Rechberg, Riedern a. S., Weisweil). Di rümlichè Gränzè vo de Ortsdeil entschprächèd dènnè vo dè früènèrè Gmeind mit de glyche Nämmè; offiziäll wörrèd si nõch èm Nammè Klettgau (Chleggau) gschtellt und mit èm Bindestrich dõdèvo abdrènnt. D Ortsdeil sin nõch dè baddè-württèbärgischè Gmeindeordnig au Woonbezirk.
Ladinische Sprache
Status vo dr Sproch
Bis hüt sind d Ladiner i de Region Venetie nöd anerchännt.
Klettgau (Gemeinde)
Gmeindegliderig
Zum Ortsdeil Büèl ghörèd d Wyler Büèl, Mittelhof un Obberhof un d Höf Berchèhof (Summerau) un Chaiser-(Cheppeli-)Hof. Zum Ortsdeil Ärzingè ghört s Dorf Ärzingè. Zum Ortsdeil Gißlingé ghörd s Dorf Gißlingè un s Ghöft Heideggerhof. Zum Ortsdeil Grièßè ghörd s Dorf Grièßè, de Wyler Rittihof un s Ghöft Bergschüèrhof un d Hüser Alti Mühli un Brand, Baanschtation Grièßè un Ziégelhüttè. Zum Ortsdeil Rächbärg ghörèd d Dörfer Obberrièdèrè un Underrièdèrè. Zum Ortsdeil Wyswyl ghörd s Dorf Wyswyl un d Höf Burgschtall(-hof) un Nägeli(-fäld-)hof.
Ladinische Sprache
Status vo dr Sproch
D Ladiner sind e anerkännti sprachlichi Minderheit i de EU und sötted drum in Gnuss vom europäische Minderheiteschutz cho, bsonders de „Förderig vo Minderheitesprache i de Schule, i de Verwaltig, vor Gricht und i de Medie“.
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
Im Durchschnitt isch jedi Red in däm Buech 25 Sitte lang.
Bad Säckingen
Gschicht
1997 sin z Bad Säckinge und in sinem Nochberort Wehr d Heimetdäg Bade-Württebärg gsi.
Klettgau (Gemeinde)
Gmeindegliderig
Im Gmeindegebièt ligèd sälli Wüèschtigè un abgangéni Burgè: d Wüèschtig Hof Erwis (Ortsdeil Büel), im Ortsdeil Ärzinge d Wüéschtigè Harthuusè, Schlatt, Stièrèhuusè un nit mit Sicherheit im Ortsdeil Ärzingè Obberwyler; im Ortsdeil Grièßè d Wüèschtig Münchigè; im Ortsdeil Rièdèrè a. S. d Burgruinè Neukrènkingè un nit mit Sicherheit dört d Wüèschtig Hüüserhof; im Ortsdeil Wyswyl isch dè Burgschtall Wyßèburg (hochdt.: Weißenburg).
Alemannisches Theater Kehl
S Alemannisch Theater Kaal (dt. Alemannisches Theater Kehl e. V., ATK) isch e Volkstheater z Kaal, wu Stuck uf Alemannisch uffiert. S Theater isch anne 1926 grindet wore as Theater-Abdailig vum Kaaler Mannegsangverain „Sängerbund“, em Vorlaifer vum hitige Mannechor.
Klettgau (Gemeinde)
Gschicht
D Gmeind Chleggau isch am 1. Auguscht 1971 wägè dè baddè-württèbärgischè Gebiètsreform uss dè Ortschaftè Ärzingè, Grièßè, Rèchbärg, Rièdèrè am Sand un Wiswyl bildèt worrè. 1975 sin Büèl un Gißlingè dezuè chò. Alli neuè Ortsdeil sin vorhèr selbschtändig gsi.
Bolitik
Am 9. Novämber 2008 isch de Volker Jungmann (SPD) mit 98,22 Brozänt vo de Stimme in sinem Amt bstätigt worre. Am 27. November 2016 isch de Ozan Topcuogullari mit 56,79 % zum neuè Burgermeischter gwäält worrè.
Wahle
Ergäbbnis vo dè Landdagswaalè sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Diè Linkè
Partnerschaftè
Chleggau underhaaltet sit 1976 partnerschaftlichè Bezièigè zuè dè Gmeind Clisson i de Nöchi vo Nantes z Frankrych. Sit èm Summer 2006 git's usserdëm e Partnerschaft mit em idaliänischè Sanza südlich vo Neapel.
Wǜrtschaft un Infraschtruktur
Dè Aadeil vom Broduktionsgwèrbe lyt bi 67 Brozänt; de Handel, s Gaschtgwèrbe un de Vokeer hän 18 un di suschchtigè Diènschtleischtigè 15 Brozänt. D Marktdradition z Grièßè gòt uff s Mittelalter zrugg un hüt findè all Johr sechs Krämermärkt statt. I dè Gmeind wörd i dè Ortsdeil Ärzingè un Rächberg Wyybau bedribbè. De Räbèaabau isch usserdëmm i dè Ortsdeil Büèl un Rièdèrè am Sand bekannt. Sit 2002 findet all Johr im Früèhling e Wyymäss statt, wo vo de Gmeindevowaltig organisyrt wörd.
Alemannisches Theater Kehl
S isch e Laietheater, all Johr wird e nei Stuck ufgfiert. Zmaischt sin s Kumedine, wu äxtra vu de Brigitte Riedlinger uf Alemannisch ibersetzt wäre. D Reschy het vu 1996 bis 2014 d Barbara Ciesielski gfiert, syterhär macht s d Sigi Schwarz. Brobe dien si vu Oktober bis Dezämber un aafangs Jänner isch derno d Premiere. Bi in s Friejohr wird s Stuck derno no ufgfiert, zmaischt in dr Kaaler Stadthall, aber mänkmoll au in andere Gmaine in dr Region.
Klettgau (Gemeinde)
Vokeer
Chleggau lyt a dè Bundesschtrõß 34 (Basel–Singe (Hohentwyl)). Vo dè B 34 ewäg gön Landschtrõßè i s Wuètèdal: Ebbèso gön in Richtig Schwarzbachdal un Chlynè Randè Landschtrõßè vo dè B 34 èwäg: Innerhalb vo dè Gmeind git s è Schtrõß Ärzingè–Wyswyl–Rièdèrè, um Wyswyl aazbindè. De Ortsdeil Ärzingè hèt en (bedièntè) Baanhof mit ènèm große Parkblatz. S EG vo Ärzingè isch sit è baar Johr zuè un wörd inzwǜschè durch è Byrbeiz mit Läbbè erfüllt. Z Ärzingè haltet IRE- un RB-Züüg uff dè Hochrhybaan, selli Züüg vokeerèd am Wärchtig stündlich. Sit èm Johr 2015 wörd Ärzingè stündlich vo dè Schaffuuser S-Bahn aagfaarè, womit sich èn Halbschtundètagt bis Schaffuusè zämmè mit dè Eil-, IRE-Züüg ergit. Dè Baanhof im Ortsdeil Grièßè wörd nu nò sporadisch vo dè RB bediènt, vo allem für dè Schüèlervokeer. Beidi Bahnhöf lygèd a dè Hochrhybahn Basel–Singè (–Ulm/Konschtanz).
Alemannisches Theater Kehl
S ATK isch Mitglid im „Bund Deutscher Amateurtheater“, Vorsitzer vum Verain isch de Harry Wagner
Helvetische Republik
Wil si aber mehr oder weniger de Schwizer vo de Franzose ufzwunge worden isch, isch si in wite Kreis verhasst gsi. Das het Bürgerchrieg noch sich zoge und e französischi Bsatzig, wo witi Landstrich verwüestet het.
Ärmelkanal
Uf Französisch heisst s Meer La Manche, uf Bretonisch Mor Breizh und uf Kornisch Mor Bretannek. D Röömer hän nem Oceanus Britannicus gseit.
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
Im Burte sini Rede hän kei Dagesgespolitik zum Inhalt, s goht um Dichtung, Kültür un Sproch. Friili kunnt er änewäg in d Nächi vu dr Dagespolitik, wänn er dr antisemitisch Dichter Bartels, im Schiller si Griägsgedicht oder im Hitler si „Mein Kampf“ lobt. Uffellig isch: Dr Burte lobhudlet niä d Partei oder suscht e Organisation – alliwiil numme dr Hitler oder s System as Ganzes oder Ditschland.
Bad Säckingen
Gschicht
Durch de europawit Wättbewärb Entente Florale isch Bad Säckinge am 19. Septämber 2003 als eini vo de fümf schönste Städt uszeichnet worre. Di internationali Jury hät säll vor allem mit de Lag am Rhy, de Parkalage (z. B. de Schlosspark), de restaurierte Gebäude, de renaturierte Wasserläuf und de Revitalisierig vom Bergseeufer begründet.
Ärmelkanal
Es isch e Meeresarm, wo vom Atlantik em Ufer vom öiropäische Feschtland no goot und d Verbindig zu der Nordsee bildet. Dä Meeresdeil het e Lengi vo öppe 560 Kilometer. Im Oschte foot dr Eermelkanal bi de Stedt Dover und Calais a und im Weschte bim änglische Landvorsprung Land‘s End und bim französische Lüüchtdurm uf dr Insle Île Vierge bi Plouguerneau im Departemänt Finistère, was uf Dütsch «s Änd vom Land» heisst.
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
Diä meischte vu sinene sibe Rede zeige dr Burte as Nationalsozialischt, friili as enne, wu mit „Nazivokabular“ d Akzänt in dr meischte Rede zum Deil zimli anderscht setzt wiä d herrschend Bolitik.
Mer mueß do drbii beachte, ass s rassischtisch Vokabular elter isch wiä d Nazipartei – dr Burte het nit miäße bi dr Nazi in d Lehr goh; dr het sini Uffassunge scho vor em Erschte Wältgriäg erworbe un verdrätte. S isch umghert gsii: D Nazi hän sich üs em Vokabular vu dr „völkische Bewegung“ vor un noch em 1. Wältkriäg bediänt un hän e eigini Suppe drüs kocht. Dr Hitler sälber het scho vor em Erschte Wältgriäg z Wiän sich si Wältsicht ageignet.
Bad Säckingen
Politik
Gemeinderootswahl 2019:
Sieben Reden von Burte
Bedittig un Hintergrund
Drotz ass dr Burte d Akzänt anderscht gsetzt het wiä d Nazi, laschtet dr Vorwurf üs dr Zit noch 1945 uf-em, ass er sich nit dittlig abgwändet het, wu ner gsäh het, ass d Nazi uf Gwalt un Velkermord anschtatt uf Geischt setze.
Rue du Raisin (Mülhausen)
D’ Triiwelgàss (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Triwelgass; uff Frànzeesch rue du Raisin) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.
Ärmelkanal
I dämm Meer ligen es bar Insle: d Isle of Wight noch bim Ufer vo Hampshire, di änglische Scilly-Insle im Weschte und di änglische Kanalinsle Guernsey, Jersey, Sark, Herm und Alderney noch vor em französische Ufer.
Rue du Raisin (Mülhausen)
wu sa lììgt
D’ Triiwelgàss fàngt àn dr Kriizung vu dr Blüamagàss un vu dr Schüalgàss àà. Sa làuift uff äbba 110 Meeter ìn Rìchtung Nord-Nordwäscht bis àm Äcka vum Iitràchtsplatzla un dr Garwergàss. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa d’ Bäckergàss uff dr äschtliga Sitta un d’ Dräikeenigsgàss uff dr wäschtliga Sitta.
Ärmelkanal
Grossi Hafestedt am Eermelkanal sind Southampton, Plymouth, Dover, Cherbourg am Spitz vo dr Halbinsle Cotentin, Le Havre bi dr Mündig vo dr Seine is Meer und Calais.
Rue du Raisin (Mülhausen)
Gschìchta
Schun ànna 1649 ìsch dia Schtrooss unter’m Nàmma Trauben Gässlein bekànnt gsìì. Dr Nàmma schtàmmt vun dr Ìwwernàchtungsschtätta „zur Trauben“, wo sìch àn dr Schtross bfunda hàt. Ànna 1580 ìsch doo dr Michel de Montaigne blììwa; ìwwer siina Ärfàhrung z’ Mìlhüüsa hàt’r ìn siim Raisablättla Journal de voyage en Italie grädd. Schpeeter ìsch dia Schtätta-n-a Caféhüüs worra. Ànna 1873 ìsch s’ Gebäi vu’ma Brànd zärschteert worra un ìsch schpeeter uffbàuija worra. S’ Caféhüüs ìsch ànna 1926 gschlossa worra.
Sieben Reden von Burte
Rede auf Hebel
Red, ghalte z Huuse im Wiisedal am Hebelfescht vom 10. Mai 1935, wu im Hebel si 175. Geburtsdag gfiirt wore isch.
Bad Säckingen
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Klettgau (Gemeinde)
Bildig
S hät zwei Grundschüele in de Ortsdeil Ärzinge und Grieße und e Hauptschuèl mit Wärchrealschuèl z Ärzingè. Höcheri Schuèlè stönn under anderem i de Chraisschtadt Waldshuèt-Düèngè, Säckingè un z Singè zur Vofüègig. Dezuè chunnt d Möglichkeit, e Schwizer Fachschuèl oder Universidät z bsuèchè.
Ladinische Sprache
Gschicht
S Ladinische isch en Räschte vo de romanische Sprache us em Alperuum, won früener wiit verbreitet gsi sind. Öb das en einheitlichi rätoromanischi Ursprach gsi seg, da wird under de Romanischte drüber gstritte. Die Diskussion under em Name Questione Ladina het scho im 19. Jahrhundert agfange; dr Graziadio Ascoli isch bi dene Sprochforscher gsi, wo für e noch Zämehang vo dene Sprache gsi sind.
Sit em 6. Jahrhundert sin d Bajuware us em Norde cho und händ di romanisch Sprach zruggdrängt. S Eisacktal isch vom Brenner obe bis wyt über Bozen abe düütschsproochig worde, und drum isch sider s rätoromanische Sproochgebiet i d Region vom hütige Ladinisch im Oschten und em Romanisch vom Vinschgau im Bischtum Chur trännt. S Bärgland, wo me Ladinisch redt, isch d Gränzregion vo Tirol und dr Republik Venedig gsi. 1363 isch s Land Tirol und 1797 dr venezianisch Teil an Öschtriich cho.
Rue du Raisin (Mülhausen)
Gschìchta
Sallamols ìsch àn’ra Fàssààda àm Äcka vum Iitràchtplatzla-n-a Gmälda gsìì mìt da biblischa Figuura Josua un Kaleb, wo düan mìt’ra Schtànga-n-a rììsiga Triiwel trààga. Unter dr Gmälda ìsch uff Diitsch gschrììwa gsìì:
Ladinische Sprache
Gschicht
Mit de Vereinigung vo Italie sind nadisna ali Gebiet, wo mer Ladinisch gredt hät, vo Öschtriich a Italie cho. D Italiener händ im 19. Jahrhundert und au im 20. Jahrhundert fascht immer behauptet, Ladinisch seg en italienische Dialäkt. D Ladiner händ aber immer gseid, das stimmi nöd. Au im Gruber-De Gasperi-Abkomme vo 1946 isch kän Schutz vo de Ladiner vorgse gsi.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Red, ghalte am „Deutschen Dichtertreffen“ am 27. 11. 1940 z Weimar.
Klettgau (Gemeinde)
Vorein
I dè Gmeind hèts übber 100 Vorein. Si deilè sich i Fasnèts-, Fraué-, Musig-, Gsang- un Sportvorein uff. De gröscht Vorein isch dè Durnvorein Ärzingè mit übber 800 Mitglyder.
Bartholomäberg
Bèèrg (amtlich Bartholomäberg) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Montafon) z Vorarlberg, Öschtriich.
Klettgau (Gemeinde)
Suschtiges
Z Chläggi gits e regionali Internet-Zytig un die nännt sich „Hierzuland“. Si isch fir d Region Chläggi un de ganz Oschtè vum Landchreis Waldshuet, also d Gmeindè Chläggi, Jeschtettè, Lottschtettè, Dettikoffè, Hoètängè am Hochrhy un Küssabärg.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Fir dr Burte isch dr Goethe dr vollkummescht ditsch Dichter. E Dichter diäg wiä e Baüm im Grund vum e Volk wuzrle, wänn aber si Dolde hoch gnue wird, diäg er in d frei Atmosphäri rage, wu allene ghert – ''„in das freie Reich des Geistes, der die verschiedensten Dinge alle auf einen Nenner bringt und damit den besonderen Verhältnissen entrückt. Wer aus dem Geiste ist, der spürt den Geist, er brause, woher er mag, und fahre, wohin er will!“ So heb also dr Goethe d europäisch Dichtung befruchtet – wiä er sich sälber aü „ungefährdet Östliches und Westliches, Serbisches und Persisches“'' ageigenet un sinem Wäse glichgschaltet heb. (S. 12).
Bartholomäberg
Geografi
Bèèrg lit im Montafon. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 32,5 % Landwirtschaftsfläche, 31,5 % Wald, 32,4 % Alpa, 1,2 % Sidlungsfläche und 2,5 % sunschtige Fläche gsi.
Ladinische Sprache
Gschicht
Erscht dur s ''2. Autonomiestatut'' für s Südtirol vo 1972 händ d Ladinier i dem Gebiet Minderheitsrächt übercho.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Im Burte gfallt am Goethe unter anderem also, ass er geischtigi Giäter vu andere Velker ufgrifft un veredlet, un ass diä Giäter drno vu andere Velker wider ufgriffe wäre – dr Goethe het Dichter vu andere Natione stark beiiflusst. So ischs zum e geischtige rum un num zwische dr Velker kumme.
Bartholomäberg
Gschicht
Bèèrg ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1350.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
S isch dr Wärt zum Bemerke, ass dr Burte aü im Goethe sini „östlichen“ un „serbischen“ Quälle erwähnt, wun er „ungefährdet“ verarbeitet het – des bedittet, ass em diä Quälle nyt gschadet hän, wu noch NS-Asicht vu „minderwärtige Rasse“ (Slave un anderi) kumme.
Rue du Raisin (Mülhausen)
Gschìchta
S’ Zunfthüüs vu da Rablitt hàt sìch àn dr Schüalgàss bfunda.
Bartholomäberg
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Bèèrg ischt dr Martin Vallaster.
Büchel (Musikinstrument)
Der Büchel isch es Bloosinstrumänt, wo me tradizionell i teil Bärglandschafte vo der Schwiiz spiilt. Es ghöört zu der Familie vo de Naturtrumpeete.
Helvetische Republik
Däm Abschnitt vo dr schwizerische Gschicht sait me d Helvetik. D Bezeichnig vo dr Schwiz as «Helvetie» het sich am antike Volk vo de Helvetier orientiert, wie s em domolige Zitgeist entsproche het.
Rue du Raisin (Mülhausen)
Gschìchta
Sallamols ìsch d’ Triiwelgàss numma-n-a klain Gassla zwìschem Iitràchtsplatzla un dr Bäckergass gsìì. Àn dr wäschtliga Sitta vu dr Schtrooss, zwìscha dr Garwergàss un dr Dräikeenigsgàss sìnn àb’m 18. Joohrhundert d’ Müüra vu dr Ìwwernàchtungsschtätta zu da Dräi Keeniga gsìì, wo ìhra Iigàng àn dr Dräikeenigsgàss ghàà hàt. Ìnnerhàlb vu da Müüra sìnn àui àndra Gebäijer gsìì, wo zu dr Schtätta gheert hann.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Dr Burte schungliärt in däre Red zwar aü mit Nazi-Vokabular, stellt aber mit em Goethe e Mann ufs hegscht Podium, wu im nationalsozialischische Ideal iberhaüpt nit entspricht.
Helvetische Republik
D Situation vor dr Revolution
Zwüsche Frankriich und dr Eidgenosseschaft hai bis zum Sturz vom Louis XVI. sehr gueti Beziehige bestande. Wäge däm hai in dr Eidgenosseschaft au vili politischi Flüchtling us Frankriich gläbt und so isch si zum ene Zentrum für d Gegerevolution worde. Dr schlächt Iidrugg, wo d Aristokrate und Grossbürger in dr Eidgenosseschaft vo dr Revolution gha hai, hai d Bricht vo de Schwizer Soldate und Offizier no versterggt, wo z Frankriich Söldner gsi si und wo noch em Sturm uf d Tuilerie am 10. August 1792 fast alli heimgange si. D Agitation vo de französische Emigrante in dr Eidgenosseschaft gege d Revolution het Frankriich e zuesätzlige Grund gee, e politischi Veränderig in sim Sinn z fördere.
Rue du Raisin (Mülhausen)
Gschìchta
Vor 1439 ìsch àm Äcka vum Garwergàss a Bààdahüüs gsìì. Ànna 1672 ìsch doo s’ Zunfthüüs vu da Bäcker gsìì; s’ Gebäi ìsch àm And vum Äärschta Waltkriag àbgrìssa worra. Àm Äcka vu dr Dräikeenigsgàss ìsch àb 1458 d’ Niklàuiskàpall gsìì. Ànna 1559 ìsch d’ Kàpall ìn a Garwaräi un Woohnhüüs umgwàndelt worra. Hìnter àn dr Kàppal ìsch numma-n-a klainer Durgàng gsìì, wo bis àn d’ Schüalgàss gfiahrt hàt. Naawa-n-em Gebäi ìsch s’ Niklàuisbrìckla gsìì, wo s’ Niklàuisbachla ìwwerschrìtta hàt — s’ Bachla hàt witterscht hìnter da Hiiser vu dr Bäckergàss gflossa. Üsserdam ìsch biim Iitràchtsplatzla d’ Auguschtiinerbrìckla ìwwers Schtàdtbachla gsìì. Àm hìttiga Nr. 1 hàt maa-n-àm And vum 14. Joohrhundert a Bfäschtigungsturm vu da Schtàdtmüüra bàuia. Maa hàt’na z’äärscht àls Pulvermàgaziin bnutzt, un d’rnooh ìsch’r a Woohnhüüs worra; ìn dr zwaita Hälfta vum 19. Joohrhundert ìsch dr Turm àbgrìssa worra. Schpeeter hàt maa àn dara Schtälla-n-a näi Hüüs bàuia fìrs Gàschthüüs vum Joseph Meyer.
Bartholomäberg
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Ladinische Sprache
Dialäkt
S hütige Ladinisch chame i föif Idiom ufteile:
Bartholomäberg
Dialekt
Dr Dialekt vo Bèèrg khört zum Bodeseealemannisch.
Simmer
Simmer (dt. Simmern, frz. Septfontaines) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Näbe dr Goethe stellt dr Burte e zweite Internationalischt: dr Friedrich Schiller. Dä heb d Brite „ein edelherziges Volk“ gnännt, Frankrich „das schönste Land“; d Schwizer seige e Volk, „das fromm die Herden weidet, sich selbst genug nicht fremden Guts begehrt“. Dr Schiller diäg „von einem Bunde der Völker“ schwärme, „geschlossen durch die Freude und ihre Kraft.“ Dr nännt dr Schiller e „Edelmann des Geistes“, un dr seig e „großartiger Liebender und Glaubender, der Millionen Wesen umschlingt und der Welt den Kuß bietet, nicht den Biß.“ (S. 16)
Rue du Raisin (Mülhausen)
Gschìchta
Noh-n-em Ààschluss vu Mìlhüüsa àns revoluzionäära Frànkrììch ìsch d’ Schtross uff Frànzeesch Rue du Raisin gnännt worra — dàs bedittet aifàch „Triiwelgàss“. Daa Nàmma hàt d’ Schtrooss offiziäll dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 bikumma. Ànna 1867 ìsch dr Tail vu dr Schüalgàss zwìscha dr Bäckergàss un dr Blüamagàss ìn dr Triiwelgàss gaa worra. Ànna 1878–1879 hàt maa näija Gebäijer ààschtàtt da Hiiser vu dr Ìwwernàchtungsschtätta zu da Dräi Keeniga bàuia. Domìt ìsch d’ Schtrooss braiter worra. Ànna 1898 ìsch s’ Gebäi vu dr ehamààliga Niklàuiskàppal, wia àui àndra Gebäijer drumm umma, àbgrìssa worra. Numma dr Meewelmàkler Léon Schwob hàt sii Hüüs nìt wälla fàraloo, àlso ìsch sii Gebäi nìt àbgrìssa worra un hàt allai ìn dr Mìtta vu dr Kriizung gschtànda. Wagadam hàt maa s’ Gebäi „Schwobìnsla“ odd’r „Schwoowaìnsla“ gnännt. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lohtrìnga so wia vum Drìtta Raich hàt d’ Schtrooss uff Diitsch Trauben Strasse ghaissa.
Ànna 2023 soll dr Tail vu Triiwelgàss zwìscha dr Gàrwergàss un dr Bäckergàss a Füassgangerzoona wara.
Taxon
Taxon (das, Pl.: Taxa; vo griech. τάξις táxis, ‚Ornig‘, ‚Rang‘) bezäichnet in dr Biologii e Grubbe vo Lääbewääse, wo as süstematischi Äihäit definiert worde isch und en äigene Naame überchoo hets. D Reegle wie wüsseschaftligi Nääme für Taxa bildet wärde, si dr Inhalt vom entsprächende nomenklatorische Cod. Wie si noch em Grad vo dr Verwandtschaft in s entsprächende hierarchische Süstem iigordnet wärde, isch d Ufgoob vo dr akademische Disziplin vo dr Taxonomii, wo sich sälber uf d Ergäbniss vo dr biologische Süstematik stützt. Underschidligi süstematischi Vorstellige füere zu underschidlige taxonomische Aasätz und eso zu verschiidene Ergäbniss bim wüsseschaftlige Naamegee vo Taxa. Es isch Dradizion ass d Nääme hüfig us em Latiinische oder Griechische abgläitet wärde. E Taxon, wo son e Naame überchoo het, wird as „nominells Taxon“ bezäichnet.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Friili unterstellt dr Burte im Schiller, wu ghofft un gsähne heb, ass d ditsch Sproch d Wält beherrsche wird, däm Schiller unterstellt er: ''„Wie würde dem Kämpfer Schiller das Herz in Jubel und Freude schlagen, könnte er wie wir die Macht und den Geist kämpfend verbunden sehen! Wie würde er, der Dichter des Soldatischen, der Unheber des besten deutschen Kriegsgedichtes ’Die Schlacht’, erstaunen und erstrahlen in Glück, wenn Buch und Schwert im Bund im Triumph über Deutschland schweben!“'' (S. 16f)
Drno zeigt dr Burte vum George, vum Rilke, vum Nietzsche un vum Hölderlin ebefalls däne ihrini internationale Iifliss.
Helvetische Republik
D Situation vor dr Revolution
Mit em Friide vo Campo Formio, wo im Oktober 1797 dr Erst Koalitionschrieg beändet het, si alli linksrhiinische Gebiet vom Heilige Römische Riich an Frankriich gfalle. Mit däm isch au d Aagliiderig vo de Herrschaftsgebiet vom Fürstbistum Basel as Département du Mont Terrible sanktioniert worde. Gliichzitig het Frankriich aagfange, diplomatische Drugg uf d Eidgenosseschaft uszüebe und mit Gäld und Propaganda d Patriote z understütze. D Aahänger vo dr Revolution, wo sit 1789 in groosse Zahle us dr Eidgenosseschaft noch Frankriich gflüchtet si, hai dä Drugg no versterggt. Under ihne het dr Waadtländer Frédéric-César Laharpe, wo 1796 über Gämf noch Paris cho isch, schliesslig die entscheidendi Füehrigsrolle iignoh.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Zu dr ditsche Dichtung zu dr Zit vu sinere Red sait dr Burte: ''„Sie sucht vor allen Dingen das Herz des eigenen Volkes; sie will Eins sein mit dem Fühlen Aller, und ihr allereigenster Beruf ist der: Art zu schaffen! Sie muß alle Lebenskraft des deutschen Volkes auf die Findung, Festigung und Verewigung des deutschen Wesens wenden: denn was hülfe es ihr, die Welt zu gewinnen, aber die Seele zu verlieren?“ (S. 20) Mit dr Vorstellung, ass Dichtung „Art“ schafft, herbschtet dr Burte im falsche Stick: noch dr NS-Ideologie isch „Art“'' genetisch bedingt un ka nit durch Dichtung gschaffe wäre.
Dr Burte hebt kenni zitgnessische Dichter rüs: „Namen nennen wir nicht; wen heute der Schatten des Schweigens deckt, den kann morgen Licht und Schall treffen.“ E Sitte witter nännt dr Burte aber doch e Namme un stellte as positivs Biispiil rüs: Üsgrächnet dr Hans Grimm („Volk ohne Raum“, 1926) – dr Grimm, wu dr Goeppels 1938 het welle iisperre un wu stark isoliärt gsii isch.
Drno hebt dr Burte änglischi Dichter positiv rüs, nämlig dr Shakespeare, dr Carlyle un dr Houston Stewart Chamberlain un findet si glichgsinnt. Dä international Schulterschluss isch eigentlig e guets Wärk, dänn Ditschland un Ängland sin im Griäg mitenander. Aber drno sait dr Burte, dr Chamberlain (e Rassischt) heb 1922 si Hoffnung in dr Hitler gsetzt. Des stellt er as vorbildlig ani: „Von Goethe zu Hitler war sein Weg!“ (im Chamberlain sine) Es ist unser aller Weg, liebe Kameraden!“''
Drno reiht dr Burte dr Hitler (wäge sinem Buech „Mein Kampf“) bi dr Dichter ii: „Der große Staatsmann der Deutschen ist, ehe er an das Werk tritt, eine Art Dichter und Denker (...).“ Allewäg isch dr Hitler schiints nit dr grescht vu dr Dichter, dänn dr Burte erhofft e andere: ''„Aus der Tiefe unseres Herzens danken wir dem Führer, aus der Fülle unseres Glaubens erhoffen wir den künftigen großen Dichter! Er wird zu Adolf Hitler stehen wie Goethe zu Friedrich dem Großen. (...) Er wird eine Art von König des Geistes sein, dem alles gehört, was über den Scheiteln schwebt.“''
Helvetische Republik
D Situation vor dr Revolution
Die französischi Förderig vo de Patriote in dr Eidgenosseschaft isch uf fruchtbare Bode gfalle, bsundrigs in dene Landesdeil, wo sich am sterkste benochdeiligt gseh hai. D Underdanegebiet vo de Drei Bünd im Veltlin hai sech scho 1797 dr Cisalpinische Republik aagschlosse, wil si d Gliichberächtigung nid übercho hai und Widerstand wer wäge dr französische Übermacht zwäcklos gsi. Graubünde und d Eidgenosseschaft hai dr Gebietsverlust under Protest müesse akzeptiere. Es het usgseh, ass dr Abfall vo de Ennetbirgische Vogteie im Tessin au nume non e Froog vo dr Zit sig und e grossi Unrueh het sich vor allem au in de französischsproochige Underdanegebiet vo Bärn in dr Waadt usbreitet.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Do drmit isch üsgsait: Dr Hitler isch nit dr Kinnig vum Geischt, wu alles ghert, was iber dr Scheidel schwäbt. Eb diä Üssicht, näbe sich e „König des Geistes“ z bikumme, dr „Fiährer“ begeischteret hätt, wänn er drvu ghert hätt, derf bezwiiflet wäre.
Helvetische Republik
D Situation vor dr Revolution
Am 8./9. Dezämber 1797 hai z Paris dr französisch Diräkter Jean François Reubell, dr Napoléon Bonaparte und dr Basler Oberzumftmeister Peter Ochs d Umwandlig vo dr Eidgenosseschaft in e Eiheitsstaat beschlosse. Dr Ochs het sölle d Verfassig für die neui Republik entwärfe, d Revolution hätt sölle d Sach vo de schwizerische Patriote bliibe, und Frankriich hätt nume indiräkt d Revolution sölle understütze. As Vorbereitig het dr Napoléon no im Dezämber e Division us Italie noch Versoix verleit und het zwüschen em 13. und 16. Dezämber 1797 dr südlig Deil vom ehemolige Fürstbistum Basel, Moutier, Erguel, Montagne de Diesse und Biel militärisch lo bsetze. Die eidgenössische Verbündete vom Zuegwandten Ort Biel hai däm zuegluegt ohni öbbis z mache. Frankriich het sich au no zum Schutzherr und Fürsprächer vom Waadtland erklärt.
Mit dere Bedrohig vo eidgenössischem Gebiet vor Auge hai sich die eidgenössische Gsandte uf Iiladig vom Vorort Züri vorzitig am 26. Dezember 1797 z Aarau zun ere usserordentlige Dagsatzig droffe, wo si eigetlig erst im Früehlig hätte sötte zsämmecho. Näbe de 13 Kantön hai nume no die Zuegwandten Ort Stadt und Fürstabtei St. Galle, Wallis und Biel e Verdräter gschiggt. D Stadt Mülhuuse im Elsass het scho dr Aaschluss an Frankriich erwartet und het uf d Deilnahm verzichdet. D Dagsatzig het beschlosse, Gsandti zum Kongräss vo Rastatt z schigge und dört dr Rückzug vo de französische Druppe us em Jura z verlange. Für zum Sterki gegen Usse z demonstriere, isch zum erste Mol sit dr Zit vo dr Reformation wider e gmeinsami Beschwörig vo de alte Bünd für s Ändi vo dr Dagsatzig am 25. Jänner 1798 beschlosse worde. Under freiem Himmel vor öbbe 25'000 Zueschauer hai die Gsandte — scho ohni d Verdräter vo Basel, wo am 20. Jänner e friidligi Revolution duuregfüehrt het — no churz vor em Undergang vo dr Alte Eidgenosseschaft die alte Bünd beschwore und si denn ohni konkreti militärischi Beschlüss uusenandergange.
Sieben Reden von Burte
Die europäische Sendung der deutschen Dichtung
Dr Rüdiger Hoffmann, wu diä un anderi Rede vum Burte scharf gritisiärt, mueß doch feststelle; "Bewundernswert die Weite des geistesgeschichlichen Bogens, den er dabei schlug, wobei sich seine große Kenntnis der europäischen Literaturen manifestierte." Aber wiä ner dr Hitler globt het, seig meh wiä e Pflichtiäbung gsii, wiä si dertemol dr Brüch gsii seig.
7. November
Dr '''7. Novämber''' isch dr 311. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 312. in Schaltjohr), dodermit blybe no 54 Däg bis zum Änd vum Johr.
Sieben Reden von Burte
Rede auf Schiller
Ghalte im „Freien Deutschen Hochstift“ z Frankfurt am Main am 10. 11. 1941.
Simmer
Ortsdail
Zue Simmer ghere d Ortschafte Gräisch (Greisch), Léisbech (Leesbach), Rued (Roodt/Roodt-sur-Eisch), Simmern, Simmerfarm un Simmerschmelz.
Sieben Reden von Burte
Rede auf Schiller
Dr Burte setzt do am e Griägsgedicht (Die Schlacht) vum Friedrich Schiller a, wus drin heißt: „(...)Aber der Krieg hat auch seine Ehre, Der Beweger des Menschengeschicks; Denn der Mensch verkümmert im Frieden; Aber der Krieg läßt die Kraft erscheinen, Alles erhebt er zum Ungemeinen, Selber dem Feigen erzeugt er den Mut.“ (S. 36) Wänn er dr Ziige vum jetzige Wältkriäg kennt sii, wär er glicklig, dr Schiller, meint dr Burte. Drno setzt er wider zum Spagat a, wänn er iber dr schwebisch Dichter sait: ''„Er verteidigt die Würde des Menschen gegen die schamlose Willkür der Institutionen! Er glaubt an die Würde des Menschen, wenn er nach dem Gesetze der Freiheit leben kann! (...) Dieser glühende Kämpfer für edle Sitte, reinen Geist, Freiheit des Denkens, gegen Despoten und Hierarchien (...).“'' (S. 39f) Diä Sitte vum Schiller, wu dr Burte do rüshebt, het dr Nazi küüm gfalle. Aber dr länkt ball wider ii uf Ten, wu dertemol wenniger verfänglig gsii sin: ''„Mit dem Schwerte in der Faust öffnet das Neue Deutschland das Tor der kommenden Zeit, aber nur, um den deutschen Geist dort walten zu lassen, den Geist der Ordnung, der Zucht, des Maßes! Dieser Geist, der heute die Geschichte Deutschlands lenkt und leitet, ist in der Wurzel eins mit dem Geiste des Dichters, der die Räuber, Kabale, Wallenstein und den Tell schuf.“'' (S. 40)
Simmer
Geografi
Simmer lyt im Dal vu dr Äisch (Eisch), Gräisch lyt uf dr Hochebeni iber em Dal.
Sieben Reden von Burte
Rede auf Schiller
Fir d Beurteilung vunere sonige Red mueß mer sich in d Zit versetze, wu si ghalte wore isch.
Dr Burte sait in däre Red: Wämmer im Schiller sini Gedichter ständig hert, kas bassiäre wiä mit ere Minz - si wird abgriffe un licht un gheit dur dr Aütomat durch un ka „keinen Hebel mehr bewegen und keine Wirkung im Innern mehr auslösen“.
Simmer
Verwaltig
Simmer ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Simmer isch dr Marie-Josée Gressnich-Weiler. Scheffe sin dr Joëlle Noesen-Mamer un dr Jean-Pierre Kunnert. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Sieben Reden von Burte
Rede auf Schiller
Wiä ischs aber mit em Lobsang uf s Hitlersyschtem? Längt dä, zum dr Stab iber dr Burte bräche? Oder ka mer drvu üsgoh, ass im markgräfler Dichter sini Zitgnosse dä Lobsang as unvermeidligi Routine abghokt hän? Ass empfindligi Zuehorcher do uf gleini Fiinheite un uf Sinn zwische dr Ziilte gachtet hän, derf mer as sicher anämme. Dr Schiller, wu in däre Red diäfi, gliähnigi Verehrung dur dr Burte erfahrt, isch im Dritte Rich verdächtig gsii – sini Freiheitsdrame sin zensiärt oder verbotte gsi! Des mueß mer wisse, zum erfasse, was diä Red sait. „Groß ist jedes seiner Werke in sich und an sich, verfehlt eigentlich keines“, beschiinigt dr Burte im Schiller. Dr Gotthold Ephraim Lessing het as „Judegnächt“ golte, mit sinere Firsproch fir d Toleranz zwische dr Religione un Natione. Un dr Burte riäft üs, wänn er uf s Gedicht „Die Weltweisen“ vum Schiller kunnt: „Was für ein heller, lessinghafter Verstand (...)!“ Do het megligerwiis in einem oder andere Zuehorcher scho dr Odem gstockt. Witter unte wird dr Burte no dittliger: „(...) Parteileute bestreichen ihn mit ihrer klebrigen Farbe, und die Macher der Tagesmeinung erlassen ihre Parolen über den Wert und Unwert des Jahrtausendmannes.“ Un drno kumme witteri Adittunge iber d Schillergegner. Dr losst aü dr Schiller esälber schwätze: ''„(...) Der Pöbel, worunter ich keineswegs die Gassenkehrer allein will verstanden wissen, der Pöbel wurzelt weit um und gibt zum Unglück – den Ton an. (...)“''
Simmer
Gschicht
Simmer isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1144-68 as de vii fontibus (1192: de vii fontibus, 1205: Septem fontium).
Sieben Reden von Burte
Wesen und Werk des Dichters Grabbe
Ghalte in dr Grabbe-Wuch im Jülli 1941 z Bochum, Weschtfale.
Dr Dichter Christian Dietrich Grabbe (1801 – 1836) isch zu sinere Zit verkännt un isoliärt bliibe. Im Nationalsozialismus het mere wäge sinem Antisemitismus un sinene Stoff üs dr germanische Zit verehrt. Dr Burte wird nit miäd, dä „glicklig“ Umstand z lobe, ass dä Dichter jetz im Dritte Rich ändlig zu sinem Rächt kunnt. Zum Schluss vu dr Red, wämmer scho meint, des ischs jetz gsii, frogt dr Burte: „Ist es heute unmöglich, daß ein wirklicher Dichter so verkannt, übergangen und fast verächtlich abgelehnt wird?“ Dr Hermann Burte sait: jo ämmel: ''„Wem die Götter die Gabe des Gesanges schenken, der scheint gefährdet, alles Große und Edle lebt am Rand des Abgrundes, und es ist – ganz groß und gesamt betrachtet! – gut so.“'' Drno sait er am Afang vume lengere Gedicht: „Sagen wir’s ehrlich: Dichten und schreiben Muß lebensgefährlich ''Und lohnlos bleiben! (...)“''
Simmer
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Simmer ghert zum Moselfränkisch.
Büchel (Musikinstrument)
Er isch vo der Konstrukzioon häär verwandt mit em Alphorn. Er het aber e bogeni Rööre, fascht wie nes zämegleits Alphorn, und drum isch er chüürzer und me chan en i de Händ hebe wie nen Signaltrumpeeten und muess ne nit a Bode stelle wie s Alphorn.
Jazzstandard
Dschäässtandards si Dschääs-Komposizione us dr Vergangehäit, wo vo Dschääsmusiker bsundrigs vil gspiilt wärde, drotz alle Verändrige im Dschääs. Eme Hufe Dschäässtandards isch au dr Übergang in anderi Muusigstiil glunge.
Kappelen
Kappelen isch dr Name vu däne Ortschafte:
Lueg au:
Jettingen (Oberelsass)
Jettinge (frz. Jettingen, dt. Jettingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Jettinge lijt ìm Sundgöi, zwelf Kilometer eschtlich vun Àltkìrech un 25 Kilometer sìdlich vun Mìlhüüse.
Gschìcht
Jettinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1146 àls Uttingen (1152 Hütingen).
Jazzstandard
Umkeert si vili Melodie, wo zu Dschäässtandards worde si, ursprünglig us de verschiidene Schaner vo dr amerikanische Underhaltigsmuusig sit dr Erfindig vo dr Schallblatte choo, drunder Gattige wie Schanson, Schlaager, Popsong, us Broadway-Shous und Miusikal oder Melodie us Hollywood-Film. D Hoochfaasem wo Standard ebtstabde si, isch d Eera vom Swing. E baar Dschäässtandards stamme aber au us em 19. Joorhundert, us Ragtime, klassischem Blues und früejem Dschääs, us em Schicago-Dschääs vo dr zwanziger Joor, em Swing vo de drissiger und vierziger, em Bebop und Hardbop, em Bossa Nova, em modale und sogar us em Free Jazz.
Jettingen (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ladinische Sprache
Sprachbispil
al sides santifiché to inom, al vëgnes to rëgn, tüa orentè sides fata, sciöche al cil insciö söla tera. sibe santificà ti inuem, vënie ti rëni, sibe fata ti ulentà, coche en ciel enscì en tiera. sie fat sent to inom, fa che vegne to regn, to voler sie semper respetà, tant sun ciel che su la tera. benedât lé l tuo inóm, resta con nos, che sará fat ci che te vòs sun ciél e su la tièra. sée fato santo el to gnon, viene el to regno, sée fato chel che te vos tu, tanto in zielo che su ra tera. al sie santifiché ti inom, al vegne ti regn, sia fata tia volonté, coche en ciel enscì en tera. geheiligt werde Dein Name. Dein Reich komme. Dein Wille geschehe, wie im Himmel so auf Erden. sia santificato il tuo nome, venga il tuo regno, sia fatta la tua volontà come in cielo, così in terra.
Jettingen (Oberelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Jettinge ghert zem Hochàlemànnisch.
Ladinische Sprache
Sprachbispil
fat sonch vegna teis nom, teis reginam vegna nanpro, tia vöglia dvainta sco in tschel eir sun terra.
Sieben Reden von Burte
Volk und Sprache am Oberrhein
Red bi dr Ereffnig vu dr 1. Buechüsstellig im Alte Schloss (Rohan-Palascht) z Stroßburg am 16. 11. 1940.
Üs däre Red im bsetzte Elsiss vor iiheimischem Publikum wird dittlig, ass es bi dr Elsässer e Wiiderstandhaltung gege s Ditsch gä het, dänn dr Burte sait: „Jeder Versuch, die alemanische Mundart als Waffe gegen die deutsche Sprache zu benützen, ist innerlich unwahr, äußerlich lächerlich und im ganzen: unwahr.“ Dr Burte sait in dr Elsässer, ass si ihrere Heimet des, was ere zuestoht, zwar im Dialäkt kenne gä, dr mahnt si aber, si solle des, was s Volk, s Vaterland un s Rich betrifft, uf Hochditsch gä – ''„in der Sprache Luthers, Goethes, Bismarcks und Hitlers! Es wird nichts verdammt und nichts verboten, was des Volkes ist, im Gegeteil!“''
Dr Noth Harald interpretiärt des 1993 eso: S isch e Verbotsdrohung fir elsässischi Diäläktschriftsteller in dr Luft gläge. Dr Burte rotet ene, ihrini Pflichtiäbunge – Lob vum Fiährer – uf Hochditsch z mache – drno brüchte si ke Angscht vor Verbot ha. Dr Noth meint, dr Burte seig „keiner der schärfsten Einpeitscher“ gsii, er heb Solidarität giäbt, wu ner in däre Red e elsässisch Gedicht vum Gustav Stoskopf (2 ½ Sitte lang!) vordrait het – d Nazi hän dr Stoskopf uf dr Latt gha. Dr Burte heb mit sinene Mahnunge villicht „noch schlimmeren Plänen der Partei“ welle zvorkumme.
Die Deutsche Sendung von Laut und Letter
Ghalte z Mainz bin ere Gutenberg-Fiir im kurfrischtige Schloss, 21. Jünni 1942.
In däre Red wirdigt dr Burte dr Johannes Gutenberg un si Erfindung vum Buechdruck. Wel aber vum Gutenberg fascht nyt bekannt isch, macht sich dr Burte Gedanke iber s Schenii un s Schepfertum im Allgmeine un iberlegt, wiäs zu s Guetebärgs Zit hätt kenne sii. Grundsätzligi Iberlegunge zum Buechstabe, zum Wort, zum Buech folge. Dr stellt dr Buechdruck as ditschi Erfindung dar, wu aü in andere Länder fruchtbar wore isch. S italiänisch ‚Wunderbuech’ Polyphilius findet si greschts Lob. Friili fliäßt, so meint dr Burte, üs em Üsland ke Aerkännung ins Land vu dr Erfindung zruck. ''„Deutscher Samen fiel in die fremde Erde. (...) Dieser wurde vergessen und beschwiegen.“'' Vum Guetebärg isch also, in s Burtes Red, d ‚ditsch Sändung vum Letter’ üsgange; un d ‚ditsch Sändung vum Wort’ seig vum Goethe üsgange, bsunders vu sinem „Faust“. Dr Burte bedüürt, ass in dr (latiinische) Bibel vum Guetebärg nit uf ditsch im e Gott vu dr Ditsche s Wort gredet wird. Noch sinere Meinung sott d Gschicht vu Gott mit dr Mänsche „an Meer und Wald, an Rhein und Main, im Land der Eichen und Reben, nicht der Dornbüsche und Feigenbäume“ spiile.
Am Schluss vu däre Red verglicht dr Burte dr Hitler mit em Fauscht un zollt sinem Buech „Mein Kampf“ e Lob. Dr Paul F. Wagner schribt 1990 iber diä Red: „Mit ihr hat sich Burte übernommen. Geistig wie sprachlich. Am Ende dieser Rede steht der lobhudelnde Vergleich Faust/Hitler, der nicht nur peinlich ist.“ Dr Wagner meint, dr Burte heb Fiir gfange un seig bsoffe vu sinem eigene Wort. „So unkritisch könnte er Hitlers „Mein Kampf“ nicht gelesen haben – es ist, um sich Burtes eigener Sprache zu bedienen, Schwulst und Schwamm.“ Dr Wagner het dr Verdacht, ass dr Burte „Hitlers üblen Schmöker“ niä gläse het.
Dagebuechnotiz I
Zum eso ne Red halte ghert wuchelangi Vorbereitung – Matrial sammle, läse un schliäßlig in ere dichterische Form zämmeschriibe. Keini viär Wuche vor däre Red - also wahrschiints in dr Vorbereitungszit – schribt dr Burte in si Tagebuech (26. 5. 1942): „Es ist verderblich, wenn alle paar Wochen ein Vortrag von mir verlangt wird, dessen Thema ich nicht besitze, sondern mir erst durch die Lese von Vorträgen meiner Vorgänger notdürftig erwerben muss – mich in Ruhe zu lassen, wäre die beste Politik des Dritten Reiches, aber viel zu gescheit, um geübt zu werden!“
Worte an Bartels
Red bim „Deutschen Dichtertreffen“ am 9. 11. 1942.
Dr Adolf Bartels (1862 – 1945) isch Dichter, Rüsgäber un Literatürkritiker un -hischtoriker gsii, dr het sich erscht im Laüf vu sinene Schaffensjohr zum Antisemit entwicklet. In sinere „Geschichte der Literatur“ un andere Aktivitäte wird des dittlig. Im Dritte Rich isch er wäge sinem Antisemitismus gehrt wore – dr isch aber niä in d Bartei iidrätte.
Wu dr Burte sälli Dichtung vum Bartels bhandlet gha het, wu wenniger verfänglig isch, kunnt er zu sinere „Geschichte der Literatur“. Do heb dr Bartels ebis gwagt, was „noch unerschaut un unerhört war, Sie schieden in unbedingt ehrlicher Sichtung Deutsche und Juden in der Dichtung“. Des heißt, dr het jüdischi Autore konsequänt as Jude bezeichnet.
Drno git dr Burte sine un im Bartels si Rasse-Begriff zum Beschte: ''„Sie erkannten, daß in der Dichtung sich die Rasse durch das Wort am unbedingtesten offenbart, dass der Geist einer Dichtung viel mehr von der Rasse enthält und offenbart, als es sinnfällige, körperliche Merkmale tun. (...) Dichtung ist (...) das einer Rasse innewohnende ewige Urbild, vom Geist nach außen geworfen. “ Wänn des „eingeborene Urbild durch feindliche Einflüsse im Wachstum verändert, verkümmert, gebrochen“ wird, drno "ändert sich ihm nach im Niedergang die Rasse, das Volk, der Mensch. Eine lebenswichtige Quelle ist die Dichtung; wird sie getrübt, erkrankt das Volk, das ihr Wasser trinkt. Das weiß der Jude, der böse Feind des Menschengeschlechtes, wie ihn Tacitus nannte, schon jahrtausendelang, also suchte er hier zu wirken, um uns zu verderben.“
Im Burte si Rassebegriff
Im Burte si Rassebegriff isch nit licht zum fasse, well er grad in so Sache in dichterischem Iberschwang formuliärt un nit niächter darstellt. Villicht verbreitet er absichtlig Näbel, ass mer e nit ka fasse. Dr Vorwurf vu „Zersetzung“ isch dertemol gschnäll bi dr Hand gsii.
Wänn dr Burte dr Dichtung d Graft zueschribt, „Art (...) zu schaffen“, schribt er im dichterische Geischt e Macht zue, wun er noch dr nationalsozialischtische Rasselehr nit het. Ass „Geischt“ fir dr Burte iber „Rass“ stoht oder mindschtens e starki Iiflussquälle isch, isch nit numme in däre Red gsait, an viil andere Stelle klingts a; am dittligschte kunnts im Gedicht „Hebel rassisch!“ rüs.