cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bregtalbahn
D Brägdalbaan isch è normalschpurigi, als Brivatbaan bedribbèni Näbbèbaan im Schwarzwald-Baar-Chrais. Diè urschprünglich 32,4 Kilometer langi Stichbaan isch vu Eschingè, wo si vo dè Schwarzwaldbaan abzwygt, uff Furtwangè gangè un isch dõdèby uff dè ganzè Längi a dè Bräg nõch gangè. 1901 isch dè èrscht Streggèabschnitt Eschingè–Hifingè vo dè Staatsbaan übbernõ worrè un dè ab Hifingè witter südlich volaufendè Höllèdalbaan zuègschlagè worrè. D Streggi volauft vo Eschingè bis Briilingè un witter bis Wolterdingè a dè Unterè Bräg übber d Hochflächi vo dè weschtlichè Baar, ab Wolterdingè gòt si witter im Brägdal bis Furtwangè.
Gschichtè
D Brägdalbaan isch am 20. Oktober 1892 vu Eschingè bis Hammeriisèbach in Bedryb gnõ worrè; dè zweite Deil vu Hammeriisèbach bis Furtwangè isch am 1. Auguscht 1893 dèzuè chò. Baut worrè isch sèlli Strèggi vum Baddischè Ysèbaakonsortium unter m Ysèbaaunternämmer Herrmann Bachschtei, wèlli sèlli Baan 1897 i diè Süddütschi Ysèbaan-Gsellschaft (SEG) ybrocht hèt.
Dè Bau vum èrschtè 2,643 Kilometer langè Abschnitt Eschingè–Hifingè isch uff Staatskoschtè gangè, well sèbbè Streggèabschnitt schu èn Deil vo dè blaantè hinterè Höllèdalbaan Neuschtadt-Eschingen gsi isch. Für dè Bedryb un Unterhalt vu sèllèm Streggèschtugg isch abber vo Aafang aa d SEG zuèschtändig gsi, welli d Streggi dõdèfür bis uff witteres koschtèlos übberlõ worrè isch. Uss sèllèm Grund gòt au d Kilometryrung vo dè Brägdalbaan bim Nullpungt z Eschingè los.
Well bim Bau vo dè Brägdalbaan um 1892/93 dè wittere Trassèvolauf bi dè Hinterè Höllèdalbaan zwǜschè Neuschtadt un Eschingè no nit feschtgschtandè isch (unter andrem isch è Trassèvariantè vo dè Höllèdalbaan übber Hammeriisèbach i dè Diskussion, wo vo Hammeriisèbach übber Hifingè bis Eschingè au für d Brägdalbaan mit bruucht worrè wär) hèt sich s Land Baddè vodraglich für d Streggi Hüfingen-Hammereisenbach zuè jedderè Zit è Rüggkaufsrächt vorbhaaltè. Für dè Abschnitt Hammeriisèbach-Furtwangè isch è Rüggkauffrischt vo 25 Johr voybart worrè.
Nõchdèm diè Hinteri Höllèdalbaan nõch yrer Fèrtigschtellung am 20. Auguscht 1901 dè Vokeer Eschingè–Neuschtadt-Fryburg uffgnõ ghaa hèt, isch d Bedrybsfüürung sowiè dè Unterhaalt vum Strèggèabschnitt Eschingè-Hifingè vo dè SEG a diè Großherzoglich Baddischè Staatsysèbaan übbergangè. D Staatsbaan hèt èn Gmeinschaftsbedryb mit dè SEG voybart, sèllèwäg hèn d Züüg vo dè Brägdalbaan uuvoändert z Eschingè abfaarè un aachò chönnè. D Bedrybslängi vo dè Brägdalbaan hèt sich asè uff 29,78 Kilometer vochürzt.
Am 1. Januar 1953 hèt s Land Baddè-Württèbärg d Streggi un hèt si durch diè Mittelbaddischè Ysèbaanè AG bedrybè lõ, bis sèlli am 1. Oktobèr 1971 i dè Südweschtdütschè Ysèbaanè AG (SWEG) uffgangè isch. Diè witti Streggèlängi im Vohältnis zuè dè gringè Sidlungsdichti, dè hoche Unterhaltsuffwand durch d Höèlaag un diè hartè Winter sin immer broblematisch gsi, vo allem, nõchdèm d Volagerung vo dè Güètertransport uff d Strõß aagfangè hèn. Au dè Personèvokeer hèt sich hauptsächlich uff dè untere Abschnitt bis Wolterdingè am Aafang vum Brägdal konzentryrt. D Streggi isch drum, wiè alli Näbbèbaanè i dè Region, vonõchlässigt worrè. Wegèm Zuèschtand vo dè Brägbrugg hinter Briilingè hèt d Uffsichtsbehördè schlièßlich d Sperrung vum Streggèabschnitt (Briilingè–) Aaschluss Straub z Furtwangè durrègsetzt. D Koschtè für d Instandsetzung vo dè Brugg sin uff 1,5 Mio. DM gschätzt worrè, dõrum hèt d SWEG d Sanyrung von èrè garantyrtè zuèsätzlichè Tonnage durch d Güèterkundè vo 20.000 t abhängig gmacht. D Zuèsaag isch nit gmacht worrè, sèllèwäg hèt d SWEG dè Bedryb am 30. Septembèr 1972 ygschtellt un d Streggi zwǜschè Briilingè un Furtwangè abgrissè. Sèll Abschnitt vo dè Brägdalbaan diènt hüt groschtèdeils als Bähnleradwäg. Uff èm voblibbènè Abschnitt bis Briilingè hèt bis am 15. Dezembèr 2003 nu Güètervokeer stattgfundè, wo zitèwys vo dè Dütschè Bundesbaan bedribbè worrè isch.
Sit 2003 wörd s Reschtschtugg bis Briilingè widder im Schinnèpersonènaavokeer bruucht, well s zum Ringzug-Konzèpt vum Landchrais Schwarzwald-Baar, Rottwyyl un Duttlingè ghört. S vokeerèd sit dèm Regio-Shuttles vo dè Hoèzollerischè Landesbaan im Stundètagt.
D Streggi wörd im Stichstreggèblock-Vofaarè gsichèrèt, dõhèr isch aktuèll kein Güètervokeer mee möglich.
Bürgergemeinde
D Bürgergmäind (regional au Burger-, Ortsbürger- bzw. Ortsgmäind) isch e Personalkörperschaft vom öffentlige Rächt in dr Schwiz.
Zu iire ghööre usschliesslig natürligi Persone, wo dr Status vom ene Bürger häi und eso s Häimeträcht vo dr jewilige (Bürger-)Gmäind, unabhängig vo iirem aktuelle Woonort.
Bürgergmäinde gits hütte (2018) no i öppe dr Helfti vo de Kantöön, nämlig Bärn, Uri, Obwalde (numme no z Ängelbärg), Zug, Soledurn, Basel-Stadt, Basel-Landschaft, St. Galle, Graubünde, Aargau, Thurgau, Tessin, Wallis und Jura. Aber au i däne chund si numme no in de Kantöön Uri, Zug, Soledurn, Basel-Stadt und Basel-Landschaft flächedeckend vor.
Käini Bürgergmäinde gits in de Kantöön Züri (sit 1866), Luzärn (sit 2005), Nidwalde (nie vorhande gsi), Schwyz (nie vorhande gsi), Glaris (sit 2011), Schaffuuse (sit 2000), Appezäll Usserrhode (sit 1995/2000), Appezäll Innerrhode (nie vorhande gsi), Waadt (seit 1803), Nöieburg (seit 1848) und Gämf (nie vorhande gsi); im Kanton Obwalde gits ekäini mee im «alte Kantonsdäil» (sit 2010). Luzärn, Nidwalde, Obwalde, Schwyz, Glaris und Appezäll Innerrhode kenne aber öffentlich- und privaträchtlig organisierti Korporazioone, wo in vilem wie Bürgergmäinde funkzioniere. E witeri Bsunderhäit gits im Kanton Friburg und es bitzeli au im Kanton Züri, wo me zwar au ekäini verfassti Bürgergmäinde kennt, wos aber in es baar Gmäinde no Bürgergüeter het.
In männge Kantöön het mä d Bürgergmäinde in die politische Gmäinde scho integriert oder isch me draa das z mache. In de Kantöön Bärn, Jura und Soledurn zum Bischbil existiere nääbenenand Gmäinde, wo d Iiwooner- und d Bürgergmäind drennt si, und au Gmäinde, wo scho zämmegläit si (sogenannti Gmischti Gmäinde oder Äinhäitsgmäinde). Im Kanton Glaris si d Tagwe, wo vo de ehemolige gmäinsame Tagwärk, Fronarbete oder Gmainwärk härcho sind, uf e 1. Jänner 2011 verschwunde, wo me da di alte Gmäinde im ganze Kanton im Projäkt «Glarner Gmäindreform» abgschaffft und dur grossi Äinhäitsgmäinde ersetzt het. Au in de Kantön Appezäll Usserrhode, Luzärn und Schaffhuuse liit d Abschaffig nooni lang zrugg.
Au z Baasel het d Bürgergmäind iiri Existänzberächdigung scho fast ganz verloore, sit dass 2009 d Sozialhilf en Aagläägehäit vom Kanton worden isch. Bikannt aber isch bis hütte d Burgergmäind Bärn, wo alewiil no e wichtige Rolle im kulturelle und soziaale Wääse vo dr Stadt Bärn spilt.
Jugoslawien
Jugoslawje (serbokroatisch Југославија/Jugoslavija, ; werdlich ybersätzt Südslawie) isch vu 1918/1929 bis 1992 bzw. vu 1992 bis 2003 en Schdaat im Südoschde vu Europa gsi. Er hät s Gebiet vu de hütige Schdaate Slowenie, Kroazie, Bosnie und Herzogowina, Serbie, Montenegro und Mazedonie umfasst.
Mr mueß drbyy zwischem erschde chenigliche Jugoslawje (zwische 1918 un 1944), em zwaide sozialistische Jugoslawje (zwische 1943/45 un 1991/92) un dr Bundesrepublik Jugoslawje (1992–2003), wo us Serbie und Montenegro bschdande hät, undrscheide.
Entschdande isch Jugoslawje als "Viilvölkerstaat" dür di Zerschlagig vu Österreich-Ungarn. Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Italie und Nazi-Dütschland bsetzt worde. Zerfalle isch där Schdaat aber z Lätscht dür di Autonomiibewegige vu dene einzelne Völker, was denn au dä Balkanchrieg usglöst hät.
D Lüt sind Slawe, wo zu de ethnische Gruppe vo Serbe, Kroate, Slowene, Albaner, Mazedonier usw. ghöred. D Bevölkerig redt verschidnigi slawischi Sproche und ghört zu underschidlige Religione.
Höri
Höri chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Athina Papafotiou
D’ Athina Papafotiou (griachisch Αθηνά Παπαφωτίου; * 23. Àuigscht 1989 z’ Athen) ìsch a griachischa Volleybàllschpìelera, wo-n-àls Schtällera schpìelt. Sa hàt unteràndrem dräi Joohra làng biim ASPTT Mulhouse z’ Mìlhüüsa gschpìelt, un àui zwai Joohra làng biim Allianz MTV Stuttgart ìm Diitschlànd. Ìnsgsàmt hàt sa fìmf Nàzionààlmaischterschàfta ìn viar Lander gwunna. Drzüa ìsch sa sitter 2011 Mìtglìed ìn dr griachischa Nàzionààlmànnschàft.
Old Royal Naval College
S Old Royal Naval College, früener Royal Naval College und ursprünglig  Greenwich Hospital, z Greenwich isch äins vo de bedütendste Barockbauwärk z Ängland und ghöört sit 1997 zum Wältkulturerb vo dr UNESCO. Dr William III. het s 1696 as Hospital für alti und verwundeti Seelüt noch em Vorbild vom Hotel des Invalides z Bariis lo baue.Dr Christopher Wren und si Assistänt Nicholas Hawksmoor häi d Blään gmacht und uf e Bezaalig verzichdet. Die erste Bangsionär si 1705 iizooge, d Kapälle isch aber erst 1752 fertig worde.
Athina Papafotiou
ìhra Kàrriar
Àls Junioora hàt d’ Athina Papafotiou z’äärscht ànna 2007/08 biim Ilisiakos ìm Griachalànd gschpìelt, un drnooh biim AE Agias Paraskevis ànna 2008/09 un biim GS Panionios ànna 2009/10.
Old Royal Naval College
Vo 1873 bis 1998 si d Geböid as Royal Naval College brucht worde, wo us Portsmouth do aane verläit worde isch. Hüte si si Däil vo dr Universidäät Greenwich, im King Charles’ Block befindet sich s Trinity College of Music.
Athina Papafotiou
ìhra Kàrriar
Ìhra Kàrriar hàt d’ Papafotiou ànna 2010 biim Panathinaikos Athen ààgfànga un ìsch mìt’m Verain ànna 2011 griachischa Maischtera worra. Dr Ärfolg hàt sa ain Joohr schpeeter mìt ìhrem näija Verain AEK Athen wìederholt. Ànna 2014 ìsch sa biim Allianz MTV Stuttgart ìn dr diitscha Bundesliga gànga ge schpìela. Mìt dam Verain hàt sa ìn dr Saison 2014/2015 dr DVV-Pokàl gwunna un ìsch diitscha Vìzamaischtera worra. Drnooh ìsch sa ìn dr ASPTT Mulhouse ìm Elsàss gànga ge schpìela, mìt wällem sa ànna 2017 d’ frànzeescha Maischterschàft gwunna hàt —ìn dara Saison ìsch sa àui àls „Bäschta Schtällera“ so wia-n-àls „Bäschta-n-Uffschlààgera“ vu dr frànzeescha Maischterschàft ärnännt worra. Ìn dr Saison 2017/18 hàt sa ìn dr itàlianischa Liga biim Imoco Volley Conegliano gschpìelt un ìsch àui därt Maischtera worra. Doo druff ìsch sa ìm ASPTT Mulhouse z’ruckkumma; ànna 2019 ìsch sa àls bäschta Schpìelera vu dr frànzeescha A-Liga-n-ärnännt worra. Ànna 2019/20 hàt sa nochamol ìm Itàlia gschpìelt, dàsmol biim Lardini Filottrano. Noh-n-ema wittera Joohr z’ Stuttgart ìsch d’ Papafotiou zu ìhrem Haimetverain Panathinaikos Athen z’ruckgànga.
Ainu (Sprache)
Ainu ìsch e Sprooch, wi hit àm maischte ìn Nordjàpàn (uf de Ìnsel Hokkaidō) geredt word.
Athina Papafotiou
ìhra Kàrriar
Sitter 2011 ìsch àui d’ Papafotiou Mìtglìed ìn dr griachischa Nàzionààlmànnschàft. Àn da Mìttelmeerschpìeler vu 2013 ìsch sa zamma mìt dr Mànnschàft uff Plàtz 5 ànakumma.
Ainu (Sprache)
Friejer ìsch se au ìn Rüsslànd (uf de Ìnsel Sachalin) geredt worre, àwer d letschte Spracher sìn àm And vum 20. Johrhundert gstorwe.
Laider ìsch die Sprooch ìn G’fàhr.
Ìm Johr 2007, het s numme zehn àldi Persone gann, wi Ainu àls Müetersprooch ghet hàn. Àwer hunderti Litt zaje Intressiere àn de Sprooch.
De Nàmme Ainu bedit « Mensch » ìn dere Sprooch.
D Sprooch schriibt sich mìt Katakana (e Bschtàndtail vu de jàpànisch Schrìft) odder mìt unsr’m làtinische Alphabet, bsunderscht üsserhàlb Jàpàn.
Beispiiler
E pààr Werter uf Ainu:
カムィ (kamuy) kànn au "Bar" bedite. S Ainu Volk verehrt de Bar àls Gott.
Wirbeltiere
D Wirbeldier (Vertebrata), hüfig Schädeldier (Craniota oder Craniata) gnennt, bilde en Understamm vo de Chorddier (Chordata) und umfasse Schliimaal, Nüünauge, Chnorpel- und Chnochefisch, d Amphibie, d Reptilie, d Vögel und d Süüger mit zsämme fast 58.000 Arte. Das si noch Schetzige öbbe ei Brozänt vo alle Arte, wo je existiert hai. Wältwit si bis jetzt mehreri zähduusig fossili Arte entdeckt worde.
Dr Begriff „Vertebrata“ cha – je noch Quelle und taxonomischer Bedrachtig – au änger oder wiiter verstande wärde. Im erste Fall wärde d Schliimaal us dr Gruppe usgschlosse (as Vertebrata sensu stricto), im zweite Fall, wo hüte as veraltet gältet, wärde au die Schädellose iibezoge. Ufgrund vo dr hoche Verbreitig und wägem Bekanntheitsgrad wird do für s Taxon „Chiiferloosi und Chiifermüüler“ dr Name „Wirbeldier“ (Vertebrata) anstatt vom semantisch korräkte „Schädeldier“ bruucht.
Sit 2005 gältet dr Fisch Paedocypris progenetica mit ere Lengi vo 7,9 mm bim Wiibli und 10 mm bim Männli as s chliinste läbende Wirbeldier. S grösste Wirbeldier isch dr Blauwal mit ere Lengi vo bis zu 33 Meter und 200 Donne Gwicht.
Systematik
Öb e wiiteri Gruppe, die usgstorbene Conodonta au zu de Wirbeldier ghöre, isch grad so umstritte wie öb d Schliimaal drzue ghöre.
Schliimaal und Nüünauge si früehner as Rundmüüler zsämmegefasst worde, die usgstorbene, oft stark banzerete, chiiferlose Taxa as Ostracodermi. Beidi Gruppe zsämme hai d Überklass vo de Chiiferlose (Agnatha) bildet. Die Chiiferlose und ihri beide Undergruppe si aber kei monophyletischi Taxa und wärden dorum in ere modärne Systematik nüme bruucht.
Bemdez
Ziel
Der Vrei med Sitz en Vannes will älles ondrschdüdsa, was emma Beleba vo dr bretonischa Schbrooch ond Kuldur nüdsa duad.
Ärbed
2000 hod dr Vrei midgmachd bei ama „Bummel“-Schdreik, mo d Coordination antirépressive de Bretagne (Bündnis gega s Ondrdrigga) vor em Roodhaus vo Lanester fir „bolidische bretonische Gfangene“ vraaschdalded hod. Bemdez hod da „Marche des libertés bretonnes“ (Marsch fir d Frehoida vo de Bretona) organisierd, an dem meh als fuffzig Organisationa, Verinigonga ond Bewegonga midgmachd hend. Bei dem Marsch hods Ärger gea, weil a baar Leid (Jean-Louis Le Cuff, Eugène Riguidel, Alain Malardé (Confédération maritime)) a Solidaridädserklärong vo dr Joëlle Aubron, era französischa Terrorischdin und Mitbegründerin vo dr Action Directe (AD), an Zeidonga geba hend.
Ibr a Buach vo dr Françoise Morvan, „Le Monde comme si“ (D Weld, so .. – D Draumweld vo dr bretonischa Bewegong), hod se d Vreinigong öffendlich echauffierd, weil se mid em Inhald ned eivrschdanda wared.
Bemdez isch au gega da Vrsuch, Schdoßaschildr en Bretonisch abzbaua, mo dr „Conseil Général“ em Oschda vo Morbihan bschlossa hod, ara Gegend, mo seid em 12. Jahrhodrd kei Bretonisch meh gschwädsd worra isch. Em März 2008, hod s Vrwaldongsgrichd en Rennes d Klag gega den Bschluss abglehnd
Cavigliano
Cavigliano isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Melezza im Bezirk Locarno ghert. Uf dr 14. April 2013 het Cavigliano mit dr Nochbergmaine Tegna un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte fusioniert.
Geografi
Cavigliano lyt am Yygang vum Onsernonedal an dr Bahnlinie dur s Centovalli uf Italie. Zämme mit Tegna un Verscio bildet s Dorf d Region Terre di Pedemonte. Nochbergmaine sin Intragna, Maggia, Verscio, Losone un Isorno.
Gschicht
Cavigliano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1213 as Caveliano (1591 Caviano, Pedemonte di sopra, Terra di cima).
Am 22. Septämber 2002 het s e Volksabtimmig gee iber d Fusion vu dr Gmaine Tegna, Verscio un Cavigliano zue dr neie Gmai Pedemonte. Wel d Burger vu Tegna s Projäkt abglähnt hän, isch s nit zum Zämmeschluss chuu. Am 25. Septämber 2011 hän d Burger vu dr drei Gmaine eme neie Fusionsbrojäkt mit Tegna un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte zum 14. April 2013 zuegstimmt.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cavigliano isch bis 2013 dr Fabrizio Garbani-Nerini gsi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Mickey Rooney
Dr Mickey Rooney (* 23. Septämber 1920 in Brooklyn, Nöi York as Joe Yule junior, † 6. April 2014) isch en amerikanische Schauspiiler gsi. Er het 1926 im Filmgschäft aagfange, und e Karriere as Chinderstar entwigglet, und drbii mäistens frächi Charakter gspiilt. Für e Zit isch er dr berüemtist Filschauspiiler überhaupt gsi. Wo noch em Zwäite Wältchrieg si Andy Hardy-Serii abgsetzt worde isch, isch s em Drissigjöörige zerst schweer gsi, si Karriere witerzentwiggle. Er het denn aber in de 1950er Joor Rolle in seriööse Film übercho wie dr dr Gangster Babyface Nelson in So enden sie alle (1957), d Karikatur vom ene Japaner in Frühstück bei Tiffany (1961) und dr Boxdrääner in Die Faust im Gesicht (1962). Er het bis zum Dood Ufdritt in Film ghaa.
1983 het er dr Oscar für si Lääbenswärk überchoo, und isch usserdäm mit zwäi Golden Globes und eme Emmy uszäichnet worde.
Corine Mauch
D Corine Mauch (* 28. Mai 1960 z Iowa City, USA; vo Töüffetu und Züri) isch e Schwiizer Politikeri vo de SP und sid 2009 d Stadtpresidänti vo Züri.
ires Läbe
Si hät zeerscht as Umwältbeuufträiti bi de Stadt Uschter, für di Schwiizerisch Gselschaft für Umwältforschig und Ökology, bim Büro Interface Politikstudien Luzern und as Projäktläiteri bi de Parlamäntsdienscht vo de Schwiizerische Bundesversamlig z Bärn gschaffet.
i de Politik
D Corine Mauch isch sid 1999 für d SP im Gmäindraat vo Züri gsi. Am 2. Dezämber 2008 hät d SP sy as Kandidati fürs Amt vom Stadtpresidänt nominiert. Ane 2009 isch si im zwäite Waalgang vo de Zürcher und Zürcherine zur Stadtpresidänti gweelt worde. Und da drmit isch si au d Läiterin vo dr stedtischen Exekutyve, em Stadtraat vo Züri.
Bi de Stadtratswaale ane 2010, 2014, 2018 und 2022 häpme si i dem Amt bestätiget.
Erbach (Donau)
Ärrbach (dt. Erbach) ischt a Stadt em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 59 % Landwirtschaftsfleche, 22,1 % Wald, 13,5 % Sidlongsfleche ond 5,4 % sonschticher Fleche.
Gschicht
E Fridericus de Helribach wird anne 1083 zom erschte Mol gnennt.
Verwaltong
Ärrbach ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Schuldes ischt dr Achim Gaus.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Ärrbach ghert zom Schwäbisch.
Niederwil AG
Niderwil (amtlech Niederwil) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind het drei Ortsteil: Niderwil, Nesselnbach un Gnadethal. De Ortsteil Nesselnbach isch bis zum Johr 1901 e eigeschtändigi Gmeind gsi.
D Gmeind het vor 1890 zur Abgränzig vo Niderwil (Zofinge) (em hüttige Rootrischt) au Niderwil (Brämgarte) gheisse.
Geografii
Dr öschtlich Teil vo dr Gmeind ligt in ere langzogene Ebeni am lingge Ufer vo dr Rüüss. D Hauptsidlig Niderwil ligt nooch bi dr südliche Gmeindsgränze, öppe en halb Kilometer vom Fluss ewägg, un isch fascht mit em Noochberdorf Fischbach-Göslike zämegwachse. Öppe anderhalb Kilometer nördlech vo Niderwil ligt dr öppe halb so gross Ortsteil Nesselnbach. Chli witer nordöstlich im Wiiler Gnadethal a de Rüüss isch s ehemolig Zisterzienserinnechloster Gnadethal und s Pflägezentrum Rüüsspark.
D Noochbergmeinde sind Stette im Norde, Chünte im Oschte, Fischbach-Göslike im Südoschte, Wole im Süde, Hägglige im Weschte un Tägerig im Nordweschte.
World's Greatest Dad
World's Greatest Dad isch en US-amerikanische Film us em Johr 2009, wu dr Robin Williams, dr Daryl Sabara un d Alexie Gilmore d Hauptrolle din spile. D Reschy het dr Bobcat Goldthwait gfiert.
D Gschicht
Dr Lance Clayton, gspiilt vom Williams, isch en elläierziende Vater, Änglischleerer und erfolgloose Schriftsteller. Si fufzääjöörig Bueb, Kyle (gspiilt vom Sabara), cha niemer usstoo, vor allem nid si Vater. Wil er sich schlächt benimmt und nüt leert, schloot dr Schueldiräkter (Geoff Pierson) sim Vater vor, in uf e Sonderschuel z schicke. Äi Nacht verstickt dr Kyle bim ene autoerotische Spiili und si Vater macht, ass si Dood wien e Sälbstmord wurd usgsee. Dr Sälbstmordbrief, wo dr Vater schribt, wird öffentlig und spricht zun e Hufe Lüt. Dr Lance foot druf aa, e falschs Daagebuech im Naame vo sim Soon schriibe, wo zum ene Kultfenomeen an dr Schuel wird. S Buech wird veröffentligt und d Schuel will dr Bibliothek dr Naame vom Kyle gee. Dr Lance git schliesslig zue, ass nit si Soon sondern äär sälber s Buech gschriibe häig.
Kyros II.
Dr Kyros II. (altpersisch Kūruš, nöi- (Kurosch-e Bozorg; Kurosch dr Grooss), babylonisch Kuraš, elamisch Kuraš, aramäisch Kureš, hebräisch כורש Koreš, lateinisch Cyrus; * um 590 bis 580 v. d. Z.; † Aug. 530 v. d. Z.), vilmol au Kyros dr Grooss, Soon vom Kambyses I., het Persie vo öbbe 559 bis 530 v. d. Z. regiert. Er isch dr säggst Köönig vo dr Achämenide-Dünastii, won er sträng gno äigentlig gar nid drzueghöört het, und het si Soon Kambyses II. zum Noochfolger ernennt.
Dr Kyros het mit sinere Expansionspolitik d Gränze vom altpersische Riich, wo vorhär eender chlii gsi isch, dütlig erwiteret. Under sine Noochfolger isch s denn vo Indie über e Iran, Babylon, Chläiasie bis Egüpte gange und het bis 330 v. d. Z. bestande, wo s vom Alexander eroberet worde isch.
Scho bald noch sim Dood isch er vo sim Volk as dr ideali Köönig legändehaft verkläärt worde. Au d Grieche häi en positiv aagluegt und in dr Bible isch er as e religiös tolerante Regänt daargstellt und bis hüte isch das die allgenäini Mäinig.
D Fäldzüüg
Im Joor 541 isch er gege Lydie im westlige Chläiasie zooge und dr lydisch Köönig Krösus het sich mit Egüpte und Babylon verbündet. Dr Kyros het sini Drubbe aadriibe und het woorschinlig no im gliiche Joor die lydisch Haupstadt Sardes erooberet. 540 häi d Perser en Ufstand vom Lyder Paktyes underdruggt und sich denn an däm sine griechische Verbündete in Chläiasie gräächt.
Im Früelig 539 het dr Kyros Babylon aagriffe, und am 6. Oktober 539 v. d. Z. häi d Perser Babylon iigno und dr Köönig vom Nöibabylonische Riich Nabonid gfange gnoo. Dr Kyros het dr babylonisch Gott Marduk respektiert und het au lokali Beamti in iire Böste gloo. Phönizie isch sälbständig bliibe, het aber mit de Perser kooperiert, vor allem uf em Meer.
Im Oste het dr Kyros 538 Baktrie underworfe, denn Gandhara, Sogdien und Choresmie. D Perser si über e Chaiber-Bass bis zum Indus und schliesslig in s Gebiet am Yachša-Arta (Jaxartes) choo, wo an dr üsserste Gränze vom hütige Iran glääge isch.
Hagiographie
D Hagiografii (us „s Häilige, Häiligdum“ bzw. ἅγιος „häilig, eerwürdig“ und γράφειν gráphein „schriibe, zäichne“) umfasst d Daarstellig vom Lääbe vo Häilige (latiinisch Vita) und iire Daate (latiinisch Gesta) wie au d Erforschig vo sonige Daarstellige. Hagiograafischi Kwelle si Text oder materielli Überräst, wo über s irdische Lääbe vo de Häilige, iire Kult und d Wunder, wo si noch dr Überzüügig vo dr jewiilige Kultgmäinschaft bewirkt häi, chönne Ufschluss gee. Zu de Text zele öbbe s Lääbe vo de Häilige (Vite), Translazioonsbricht, Chloster- und Bistumschronike, Erwäänige in sustige Chronike und andere historiograafische Gattige, Beglaubigungsdokumänt für Relikwie, Häiligekaländer (Kalendarie), literaarischi Gattige in liturgische Handschrifte, zum Bispil Hümne, Sekwänze, Antifoone oder Litaneie, epigraafischi Züügniss (Inschrifte); zu de materielle Überräst öbbe Ikone und anderi bildligi Daarstellige, Kultbaute, Kultgräät, Häiligegreeber, Relikwie und Relikwiaar, Wotiivgoobe und Dewozionaalie.
Kwelle
Dr Ardikel «Hagiographie» uf dr dütsche Wikipedia
Anne (Großbritannien)
D Anne Stuart (* 6. Februarjul./16. Februargreg. 1665 im St. James’s Palace z London; † 1. Augustjul./12. Augustgreg. 1714 im Kensington Palace, London) isch vo 1702 bis 1707 Köönigin vo Ängland und Schottland gsi und vo 1702 bis 1714 au Köönigin vo Irland. Am 1. Mai 1707 isch d Anne die ersti Herrscherin über Groossbritannie worde, wo Ängland und Schottland mit em Act of Union sich zu äim Köönigriich veräinigt häi. D Anne isch die letschti britischi Köönigin us em Huus vo de Stuarts gsi. Dr Georg I., wo dank em Act of Settlement iire Noochfolger uf em Droon het chönne wärde, het zum Huus Braunschweig-Lüneburg ghöört.
D Anne het sich kuum um d Regierigsgschäft kümmeret. Wääred iirer Herschaft het sich s britische Kabinettssüsteem afo entwiggle. Im Spanische Erbfolgchrieg isch Groossbritannie Mitgliid in dr antifranzöösische Haager Groosse Allianz gsi. Ängland het e wirtschaftligi und kulturelli Blüetzit erläbt. Mit em Sonderfriide vo Utrecht het Groossbritannie 1713 d Haager Allianz verloo, und aagfange sich uf en Usbau vom britische Empire afo konzentriere.
Liste der keltischen Stämme
Britischi Insle
Uf de Britische Insle hend i de Antiki nöd nu keltischi Stämm glebt. So sind d Picte z Schottland obe vermuetli e nödindoeuropäisches Volch gsii.
Hibernia
De Ptolemäus zällt 16 Stämm uf de Insle Hibernia (Irland) uf; si wered do im Uurzaigersii ufzällt. Dezue chömet no d Lukener bim Orosius. Öb all die Stämm zo de Kelte grechnet were chönet, isch umstritte.
Britannia
D Insle Britannia oder Albion (Grossbritannie) het mit Uusnaam vo Schottland zum Römische Riich ghört. Vor alem im Norde hend Stämm glebt, wo welewäg nöd zu de Kelte grechnet were töred. Uufzälig goot vo Süüd geg Nord.
Gallia
D Uufzälig vo de Stämm erfolgt noch Iitailig vo Gallie i vier Piet Belgica, Celtica, Narbonensis, Aquitania, noch em Julius Cäsar.
Belgica
I de Belgica, wo s Piet zwöschet de Seine und em Rhii umgfasst het, hend nebet de Kelte au germanischi Stämm glebt, wie d Bataver, d Usipeter oder d Tencterer. E klari Trennig zwöschet Kelte und Germane isch nöd immer mögli. D Stämm wered as Belger (Belgae) zämegfasst und sind vo Norde noch Süüde uufglistet.
Celtica
D Uufzälig goot entlang vo de wichtigste Flüss.
Narbonensis
I de Alpetäler hend au ligurischi Stämm glebt, wo zum Tail keltisiert wore sind und denn Keltoligurer gnennt wered. E aidüttigi Abgrenzig isch nöd immer mögli. D Uuflistig volg so Nord noch Süüdweste.
Aquitania
D Biwoner vo Aquitanie wered i de antike Literatur as verschide vo de Gallier bischribe. Si dörsted d Vorfaare vo de Baske sii. Di wichtigste Stämm sind: Ausci, Bigerriones, Soriates, Tarbelli.
Iberia
Uf de Iberische Halbinsle hend sich d Kelte zum Tail mit de vorkeltische Iberer vermischt. En Abgrenzig zu de nödindoeuropäische Iberer isch nöd immer aidüttig. D Uflistig goot vo Nordweste gege Südoste.
Gallia Cisalpina
I de römische Provinz Gallia cisalpina, wo am Alpesüdfuess und i de Poebini glägen isch, hend ebefalls Kelte gwont. I de Alpetäler isch en Abgrenzig gege d Ligurer nöd immer mögli. D Ufzälig goot vo West noch Oost:
Alpeprovinze
Di westliche Alpe sind i de Römerzitt i vili chliine Provinze uuftailt wore. D Abgrenzig zu de Ligurer isch nöd immer aidüttig. D Ufzälig goot vo Süüde geg Norde:
Raetia
I de römische Provinz Raetia hend nebet Kelte au Räter glebt, e Volch, wo mit de Etrusker verwandt isch. Nöd jede Stamm vo Rätie cha aidüttig zuegornnet were. D Uuflistig goot vo Südwest geg Nordost:
Noricum
D Noriker (Norici) sind e keltische Stammverband gsii, wobii offesichtlich Taurisker und d Alaune nöd dezue ghört hend. D Uufzälig goot vo Süüd geg Nord:
Pannonnia
D Uufzälig goot vo Nord geg Süüd:
Mitteleuropa
Stämm wo nördlich vo de Donau usserhalb vom vom Römische Riich gsidlet hend:
Görlingen
Geerlinge (frz. Gœrlingen, dt. Görlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Geerlinge ìsch s erscht Mol gnannt worre ànne 1314 àls Geroldingen. 1557 sìn z Geerlinge unter em Grof Adolf vun Nassau-Saarwerden Hugenotte àngsìdlet worre, wie üs dr Normandie un üs Lothringe gflìchtet sìn.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Geerlinge ìsch. Geerlinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Geerlinge ghert zem Rhinfrankisch.
Alagna Valsesia
Im Land oder Lannja (i’ piemontäisischu: Alagna; i’ wailschu Alagna Valsesia) ist as bergdourf mid 458 wounre in dar Provinz Vercelli im Piemont.
Da’ alti Walser-G’mai g’heirind di deirfer: Zar Sogu, Im Undre Grobe, Z’ Jakmuls Hus, Z’ Pudelenn, Fum Diss, In d’ Stitz, Zar Chilchu, Zam Steg, Im Oubre Rong, Im Rong, Z’ Kantmud, Z’ Purratz Hus, In d’ Bundu, Fum d’ Boudma, Fum d’ Rufinu, Im Garrai, Im Adelstodal, In d’ Merlette, Z’ Utters Hus, Z’ San Miklos und Im Wold. – Sid 2019 g’heird auch d’ wailsch G’mai Fun d’Rifu (piemontäisisch: S’la Riva; wailschu: Riva Valdobbia) dar g’mai Im Land.
Nachpurg’maine sind Grussnai (wailschu und frankprovenzalisch: Gressoney-La-Trinité und Gressoney-Saint-Jean), Z’Makanà (wailschu: Macugnaga), Alto Sermenza (darzua g’heird In Rimu, wailschu: Rima San Giuseppe) und Zermatt.
Landwissendschaft
Im Land ist ds letsch dourf im Tseschrutol (Piemontäisisch und Wailschu: Valsesia) gor under da’ Gourner (Monte Rosa) fun ainer heiji va’ 1205 m. Ds ourd häd a boude va’ 72 km² und a wounrudicki va’ 6 wounre/km².
Zeljung und Sproch
luag da Hauptartikel Laindertitzschu
Wia auch In Rimu, Kirkhofer (Piemontäisisch: Carcòfo; Wailschu: Carcoforo) und Remmalju haind schich d’Walser im 13. und 14. hunderkjor Im Land g’ainsidlut. Van disem volch geind d' heichstalemannisch Landzunga, etlichi bruucha und d’aigendi holzbuwwa ihru ursprung.
Ds Walsertitzscha ist ober im 20. hunderkjor Im Land im grousste tail usg’stourbe.
2008 ist ds grouss weirterbuch der titzschu sproch van Prof. Sergio Maria Gilardino uscheme.
D Maria Concetta Di Paolo hed ane 1999 e Schtudie verefendligd, wù si d Dialäktkompetänz vù dr Siidwalser Gmaine din ùndersuechd hed. D Daate fir Im Land sin ùfgnùù woore vù dr Angela Galiardini.
Vù dääne 32 aktive Dialäktschprächer ane 1996 sin 24 iiber 65 gsii, 6 zwische 51 ùn 65, 2 zwische 36 ùn 50 ùn kaini ùnder 36.
Vù dääne 23 passive Dialäktschprächer ane 1996 sin 10 iiber 65 gsii, 4 zwische 51 ùn 65, 6 zwische 36 ùn 50, 3 zwische 26 ùn 35 ùn kaini ùnder 26.
Noch em Pier Paolo Viazzo hän im Land ane 1935 vù dr 499 Yywooner no 292 chene gued Laindertitzschu schwäze ùn 25 hän s verschdande. Scho dèrdemol hed s doderbyy ne Aldersunderschiid gee: vù dr ùnder 20-jèèrige hän 43 % Titzschu chene schwäze, vù dr iber 60-jèèrge aber 80 %. Noch em Karl Bohnenberger hän im friene 20. Joorhunderd vù dr 632 Yywooner 442 dytsch greedet.
No im 19. Joorhùnderd sin Im Land Theater-Schdùg, klassischi Drame ùn religieesi Schbiil ùf Hoochdydsch ùfgfierd woore. Bis hide gid s in ainzelne Familie no dydschschbroochigi Biecher ùn Schrifde ùf Hoochdysch us vergangene Joorhùnderd. E Zyygnis fir di dydschschbroochig Bildig, wù s Im Land bis in s 19. Joorhùnderd gee hed, isch e Magdalenenklage, wù dr Paul Zinsli in syym Walserbuech publiziert hed, lueg Maria Magdalena im alemannische Wikisource.
Ds Walsermuseum
Ds Walsermuseum findt sich im dourf Z’ Kantmud, warschinlich dar erstu Walserainsidlung (13. hunderkjor) im lainder g'biat.
Es ïst in ainem hus vam 1628 ongeruchts, dos dank dar arbait der wounru sine ursprunglichu aigenschafte häd ubercheme.
Im Walserhus chad mu ds lebi und d’ brucha der aswennigu Walserg’mai g’sei. Under as ainzigs toch findind sich d’ wounung, der godu und der stodal.
In ainem tail ds gode chad mu noch da’ stand g’sei, ds g’hold, wo ds husvolch häd aswenn g’lebed. Der stand ïst ds herz ds Walserhus g’si. Da haind d' ljit g’gasse und g’werchud im länge tzsieschrutoler winter und foul häd mu im samstog umobend z’semmend g’sasse. Im stand häd mu g’sunge, g’tanzud, gigu oder trumpu g’spiljt. In aimmourd haind d’ wiber und di techtre bi’m liacht g’sasse um z’ g’sein biatze, spinne und werchu zam strichnatji. Im andrenourd haind d’ manna und d’ jungu sitzra g’sasse, wenn si van danna sind haimcheme.
Im “ses” häd mu d’oltu Walserstourie g’zolt. D’oltu ljit haind g’said, si haigi da’ chritzgang der verstourbnuseilu g’sei, di haigi vïrsich dam Gournergletscher g’wandlud mid dam g’zunte fingerlji, um ihru weg z’ zinte.
Mu häd ds g’zoltji vam verlourne tol g’zolt, aswo fum berg under schnei und g’frouru verbourgne, wo d’eltru sind durchg’gange, wenn si vam Wallis im Tzsieschrutol sind g'fore, g’fiarte vam held Hainrich Stauffacher.
Ds Walsermuseum häd zwai firhiser und zwai godma.
Oubna da’ gode sind d’ schlofstube und a' ljikki zimmermans werchstuba. In disem g’hold sind d’ oltu werchg’schirri b’halte.
In ainer schlofstubu findind sich as bett, as legred, an kardanzia und an brudchastu mid dam linwand.
A b’sonderhait der walserhiser: d’ holzwänd haind ds ganza a “seilbalgu” g’hobe. Wenn aswer ist im hus g’stourbe, so haind d' husljit d' ljikki “balgu” (pfansterlji) arg’to, um z’tüann d’seilu us’z'gehn. Si haind sa darnoh richtig b’to, umdos d’ seil cheinde nimme im hus ercheirre.
Usser dam gode – der stainmure häd – ïst ds walserhus van ainem holzine schopf umlaidts. Hia häd mu im churze bergsummer ds hai und ds omad loh trochni, ebi si im stodal fïr da’ winter z’ zuatroge.
Oubna d’ stube sind der stodal und der spicher. Im stodal häd mu ds hai b’halte und im spicher sind d’ernourungsmittla (rokkis und wiss melu, chouri, wïrst und broud) g’si erholti. Ds broud häd mu nua ais oder zwaimol im jor g’bache.
Ds toch ïst mid stainblattu g’tachuts.
Vourna dam hus ïst as scheins platzji mid ainem olte brunne und ds ganz dourf chad mu als as museum ds walservolchs schätze va’ wegen siner hïbschi und frewwi.
Literatur
D urolt Sproch ist vïr als in disi Werche nouch gschriftzaichud:
Verlag Herder
De Herder-Verlag (offiziell Verlag Herder) z Friburg, mit Dail au z Minche, isch e ditsche Buech- un Zittschrifteverlag in de Rechtsform vun ere GmbH. Er widmet sich schwerpunktmäßig de Theme chrischtligi Theologi, Kilche un Religion, Spiritualität in andere Religione, Erziehung un Vorschuelpedagogik, Bolitik un Gsellschaft un Lewesgstaltung un Psychologi.
De Verlag zellt mit sinre iwer zwaihundertjehrige Tradition zue de eltschte Verlage z Ditschland. Er ghert zue de Verlagsgruppe Herder, wu sitt sechs Generatione in Familie- un Stiftungsbsitz isch.
De Verlag Herder isch Mitglid im Berseverain vum Ditsche Buechhandel.
Autor*ne un Verlagsprogramm
Im Verlag kumme hauptsächlig Sach-, Fach-, Kilche-, Gschenk- un Kinderbiecher un Biografie rus, in de jingschte Zitt auas Herbuech un sitt 2008 als E-Book. In de Herderbücherei isch ab de 1960er Johr e Däschebuechserie mit aafangs unterhaltsame, speter maischt theologische un pedagogische Theme ruskumme. Newe de Däschebuechraie INITIATIVE (ab 1974), Spektrum un de broschierte Raie Premiere, wu si hauptsächlig mit Sachbuechtheme rund um Gsellschaft un Religion bschäftige, ghert au s Kinderbuechimprint KeRLE zum Herder. Unter Kilchebiecher kennt me d Herder-Bibel, wu s zur bessere Orientierung e Evangelieschlissel din het.
Bsundersch erfolgrich im Berich Religion sin u. a. Biecher vum Papscht Benedikt XVI., em Pater Anselm Grün un em Dalai Lama un Biecher iwer si.
Vu 1963 bis 1996 sin bim Herder Spiil verlait wore, e Dail sin in d Uuswahllischt zum „Spiel des Jahres“ ufgnumme wore.
Zittschrifte
Im Herder-Verlag kumme d Zittschrifte Herder Korrespondenz, de Christ in der Gegenwart un d Stimmen der Zeit rus. Si widme sich em Dialog zwische Kilche, Kultur un moderner Gsellschaft. Anderi chrischtlig oder kilchlig orientierti Format sin de Anzeiger für die Seelsorge, einfach leben – ein Brief von Anselm Grün, Ideenwerkstatt Gottesdienst, Gottesdienst un praxis gottesdienst, diakonia undForum Weltkirche. D Zittschrifte Römische Quartalschrift un Theologie und Philosophie, wu all Vierteljohr ruskumme, hän als Zilgruppe s theologisch Fachpublikum. Im Berich Pedagogik were d Zittschrifte kindergarten heute, kizz, Entdeckungskiste un Kleinstkinder rusgewwe.
Nochschlagewerk
Anne 1854 isch Herders Conversations-Lexikon, ains vu de wichtige ditsche Lexika vum 19. Johrhundert erschine, wu im 20. Jahrhundert als „Der Große Herder“ wittergfiert wore isch. Im Berich Theologi isch de mittlerwili 36-bändig Herders Theologischer Kommentar zum Alten Testament (HThKAT, rusgewwe vu Erich Zenger †, Ulrich Berges, Christoph Dohmen un Ludger Schwienhorst-Schönberger) un s Lexikon für Theologie und Kirche (LThK) ruskumme. Bis in d 90er Johr isch s mehbändig Herders Staatslexikon in katholische Krais e wichtig Nochschlagwerk fir Theme vu de Bolitik, Wirtschaft un Gsellschaft. Im Verlag sin au d Raie Ars Antiqua – Große Epochen der Weltkunst vu Kunscht-Bildbänd un Der Große Ploetz erschine.
Lizio
Lizio (Gallo Lizio, bretonisch Lizioù) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Lizio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1427 as Lisou.
Verwaltig
vu Lizio isch. Lizio ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Lizio ghert zum Gallo.
Weissach
Weissich (dt. Weissach) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 47,1 % Landwirtschaftsfleche, 30,8 % Wald, 18,2 % Sidlongsfleche ond 3,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Weissich gheret d Ortsdoel Flacht ond Weissach.
Gschicht
Weissich ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1100.
Verwaltong
Weissich ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Schuldes ischt dr Daniel Töpfer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Weissich ghert zom Schwäbisch.
Reischacherhof
Gschicht
Wo spööter emol dr hütig Hoof baut worden isch, het mä bi Usgraabige Fünd us dr keltische und römische Zit gfunde. Im früeje Middelater isch dört im 7./8. Joorhundert e Gruebehuus gstande, wo 1977 usgrabt worde isch.
Im spoote Middelalter isch e Domherehuus baut worde. Noch dr Reformazioon häi die katholische Prelate Basel verloo, und d Familie von Reischach, wo im Huus dr hütig Naame gee het, isch iizooge. 1764–68 isch s Huus under dr Läitig vom Archidekt Johann Jacob Fechter umbaut worde. Vo 1765 aa het dr Stadtschriiber Isaak Iselin im Huus gwoont und het am 30. Merz 1777 d Gsellschaft für s Guete und Gmännützige Basel gründet, wo 1807 d GGG Stadtbibliothek Basel ufdoo het.
Zur Zit vo dr Helvetik het dr Statthalter Johann Jakob Schmid im Reischacherhof residiert. Dört aane isch 1799 dr Johann Caspar Lavater us em Badische usgliiferet worde, wil men en verdächdigt het, in umstürzlerischi Akzioone gege d Franzoose verwigglet z si.
D GGG het 1977 s Huus zu iirem 200jöörige Jubileum vom Kanton Basel-Stadt gschänkt öberchoo.
Hüte isch s Restorant «Zum Isaac» im Reischacherhof dehäi.
Adligenswil
Adlige (amtlech Adligenswil) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Adlige liid uf de Nordsite vom Würzebachtau. Zue de Gmeind ghöred ou na d Wiiler Stuben ond Dottebärg. Vo dr Gmeindsflechi send 54,5 % Landwirtschaftlechi Flechi, 24,3 % Waud, 19,5 % Sidligsflechi ond 1,7 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Adlige send Dierike im Norde, Udlige im Nordoschte, Chüsnacht im Oschte, Megge im Süde, Lozärn im Südweschte ond Äbike im Nordweschte.
Gschicht
Adlige esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1243 aus Adelgeswiler.
Politik
D Gmeindspräsidentin vo Adlige esch d Ursi Burkart-Merz (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Z Adlige redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Matière de Bretagne
Matière de Bretagne, au änglisch Matter of Britain oder Arthurian romance, isch e Bezäichnig für die middelalterlige Saagestoff, wo sich uf die keltische Gschicht vo Britannie und dr Bretagne düen bezie. Noch dr änglische Bezäichnig Arthurian legend („Artuslegände“) si d Legände um en Artus dr Hauptbestanddäil vo däm Saagesüsteem. Es git aber no mee historischi Legände vo de Britische Insle, wo au zu dere Thematik ghööre, wie die bom Brutus vo Britannie, Coel, Köönig Lear und Gogmagog. Die Saage si im Middelalter kodifiziert worde; e Bischbil für daas isch d Historia regum Britanniae vom walisische Kleriker Geoffrey vo Monmouth.
Griesingen
Griesenge (dt. Griesingen) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 61,6 % Landwirtschaftsfleche, 28,8 % Wald, 8,5 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Griesenge gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Griesenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 760.
Verwaltong
Griesenge hot mit dr Stadt Eegne ond dr Gmoede Epfenge ond Oberdischenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Oliver Klumpp.
Dialekt
Dr Dialekt vo Griesenge ghert zom Schwäbisch.
Ferdinand Raspieler
Dr Ferdinand Raspieler, wo am 28. Oktober 1696 z Saint-Ursanne im Basel-fürschtbischöfliche Jura uf d Wält cho und am 27. Augschte 1762 gstoorben isch, isch e Schwiizer Pfaarer, Dichter und Lexikograaf gsi.
Vo sym Lääbe weiss me läider fasch nüüt. Sy Vatter het im Wyler Lobschez weschtlich vo Soubey am Doubs sit öppen em Joor 1700 e chlyni Glashütte gha, won e Rolle für d Entwicklig vo dr Glasmacherei i dr Freigrafschaft gha het; es hät hüt döört non es paar Spuure vo dere Glaasi zum aluege. 1969 isch d Familie Raspilier vo Lobschez furt in es anders Glaaswäärch z Caborde i dr Freigrafschaft go ufboue. Dr Ferdinand Raspieler isch Pfaarer vom Doorff Courroux näbe Dälschbrg gsi.
Anne 1736 isch vo iim d Schrift Les Painies usechoo, won er drfüür bis hüt bekant isch. Das isch es satirischs Gedicht mit 760 Väärs, wo der eerscht Entwurf drvoo vom J.-L. Bisot gsi isch, und dr Raspieler hets in jurassisch Patois übertreit, won e Mundart vo dr Sproochfamilie vom Grafschäftlerischen isch. Das Gedicht stoot am Afang vo dr Patoisliteratur im Schwiizer Jura. Es isch anne 1849 vo dr jurassische Kulturgselschaft Société Jurassienne d’Emulation s erschte Mol abtrukt woorde. Es isch e gueti früeni Kwelle für d Forschig über d Wälschschwiizer Mundarte. Dr Philippe-Sirice Bridel het s i sys Handbuech Glossaire du patois de la Suisse romande ufgnoo.
Dr Pfaarer het schynts es paar geischtlichi Schriften ufgsetzt, wo zmeischt numen als Manuskript umesy. Öppis psunders isch es Mundartwörterbuech vo sym Dialäkt, won äär zämegstellt het. Das Lexikon isch wärtvoll, wil s die eerschti grossi Lischte vo Patois-Wörter usem Jura isch. Das vom Raspieler handschriftlich usgfüllte Heft het vor der Wörterlischte e churzi Yleitig, wo dr Autoor seit: Er well vo synere schööne Muettersprooch en Uswahl vo Wörter ufschrybe, so dass d Landesverwaltig und d Justiz drmit besser chönn d Agaabe vo de Lüüt verstoo: «… trouvant … me langue maternelle belle, expressive, emphatique et laconique, j’ai voulu en faire ce recueil qui sera, ce semble, de quelque utilité …» Me könnt drvo au no en überarbeiteti Fassig vom Jean-Georges Quiquerez (1755–1832) au i dr handgschribnige Form; beide Schrifte ghööre dr Kantonalbiblioteek vom Kanton Jura.
Ben E. King
Dr Ben E. King (* 28. Septämber 1938 as Benjamin Earl Nelson z Henderson, North Carolina; † 30. April 2015 z Teaneck, New Jersey) isch e amerikanische R&B- und Soulsänger gsi. Er isch als Tenor in dr Bänd The Drifters im Joor 1959 bekannt worde. 1959 het er e Solokarriere aagfange. Si Song, wo kommerziell am erfolgriichste gsi isch, isch Stand by Me us em Joor 1961.
Museum der Kulturen Basel
S Museum vo de Kulture isch e dradizionsriichs Völkerkundmuseum am Münsterblatz in Baasel. Es gältet as s grösste ethnologische Museum in dr Schwiz. Dr Kanton Basel-Stadt isch dr Drääger vom Museum, wo öbbe 300'000 Objekt und grad so vil historischi Fotene ufbewaart.
Usstellige
D Sammlig umfasst Objekt us Öiropa, Afrika, Asie, Nord-, Zentral- und Südamerika und Ozeanie, drunder e 16 Meter hoochs Kulthuus vo de Abelam in Papua-Neuguinea. Sit dr Umbenennig het sich s Museum dur bedütendi Sonderschaue brofiliert, drunder:
S Geböid
S Museum isch vo 1844 bis 1849 entstande und isch s Hauptwärk vom Melchior Berri, wo vom Schinkel sinere Bauakademii inspiriert worde isch. Vom Oktober 2008 und bis August 2011 isch s Museum noch Blään vom Baasler Archidekturbüro Herzog & de Meuron umbaut und erwiteret worde. Dr Iigang vom Museum befindet sich jetzn diräkt am Münsterblatz. Eso chunnt mä besser drzue und und es isch vom Naturhistorische Museum drennt. Dr Erwiterigsbau uf dr Hoofsite vo de Archidekte Vischer & Söhne vo 1917 het mä mit eme gfaltete Dachstock für Sonderusstellige erwiteret, was dr Schwizer Häimetschutz zerst bekämpft het. Dr Hoof isch abgsänggt worde und mä het so dr Iigangsberiich, wo s e Garderoobe und e Museumschop het, chönne in Chäller verlege.
Meta Hiltebrand
Meta Hiltebrand (* 8. April 1983 in Bülach) isch a Schwiizer Fernsehchöchin, Kochbuechautorin und Gaschtrounternehmerin.
Läbe & Usbildung
Meta Hiltebrand isch z Büüli als jüngschts Chind vom ene Bsitzer vom ene Elektrogeschäft gebore worde. Sie hät no en acht Joor älteri Schwöschter und en sächs Joohr ältere Brüeder. Meta Hiltebrand hät en Kochschuel i Zürich bsuecht und hät ihri Lehr in de Reschtaurant Rigihof und Bauhaus i Zürri gmacht. Sie isch vom Lehrmeschter Fabio Coderini, wo Küchenchef im Restaurant Rigihof isch, und von Patrick Buser, em Küchenchef im Widder Hotel und vom Château Mosimann, usbildet worde. Spöter hät sie au für de VIP Club Haute und fürs Monte Primero Münschterhof i Zürri gchochet.
Brufliche Karriere
Meta Hiltebrand isch bis gege Endi vom 2010 Fernsehchöchin i dr Sending kochen.tv vom TeleZüri gsi. Im Johr 2011 hät sie s Lokal Meta’s Kutscherhalle a dr Müllerstross i Zürri eröffnet. 2013 hät si als zweiti Lokalität s Restaurant Le Chef vom Gastrounternehmers Fred Tschanz übernoh, wo im 2012 gstorbe isch.
Argol (Finistère)
Argol (Finistère) (bretonisch Argol) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Argol lyt am Atlantik, 32 km vu Quimper un 20 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 191 m iber Normalnull.
Gschicht
Argol isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Archol (11. Jh. Arcol, 1405 Argoll, 1516 Argol).
Verwaltig
vu Argol isch. Argol ghert zum Kommunalverband.
Marc Dietrich
Marc Dietrich (* 1948 z Bärn), alias Cuco, eigentlich Marcel Dietrich , isch en Schwiizer Sänger. Er isch bis 1981 Mitgliid vo de Gruppe Peter, Sue & Marc gsi.
Läbe
De Marc Dietrich hät de Peter Reber i sinere Jugend känneglernt. De Marc Dietrich isch Schlagzüger gsi und hät mit em Peter Reber zämme in enere Beatband gspilt, wo 1963 und 1964 im Bärner Mattequartier bi Tanzobige ufträtte isch. De Marc Dietrich hat im 1968 d Sue Schell am ene Fescht känne glernt und hät si spöter am Peter Reber vorgstellt. Das isch dä Aafang vom bekannte Trio Peter, Sue & Marc worde. Mit dem Trio isch der Marc Dietrich 1971, 1976, 1979 und 1981 für d Schwiz bim Eurovision Song Contest auftrette. 1981 hät sich die Gruppe ufglöst.