cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pécs
Wìderùfbau ùn Industrialisierig
D'Stadt hät versüecht, sich vùm Bisdùùm löse ùn züe-n-re fräie Chönigsstadt werre. De Bischof György Klimó hätt dèm schù züegstìmmt ghaa, hät abber d'Erlaubnìs vù Room nìt griegt. De Klimó isch e ussergwöhnlig ùfchläärte Bischof gsìì; er hät di erschti Schüel fǜr Meidlì ùn 1772 di erschti Drùckeräi vù Ungarn gründet. Zwei Johr spöter hät er au di erschti öffentligi Bibliotheek landeswitt ùfgmacht, wùù 3000 Biecher enthalte hät; sälli Biecher sìn hǜt e Bstanddeil vù de Universitäätsbibliotheek vù Pécs.
Am 21. Januar 1780 hät d'Maria Theresia Pécs de Rang vù de fräie Chönigsstadt verlìhe, noochdèm de Bischof schù gstorbe gsìì isch.
Ìm Johr 1787 hät de József II. di erschti Volkszällig z Pécs iigleitet ùn 1474 Hüser, 1834 Famììlie ùn 8853 Iiwohner zällt. Vù sälle sìn 133 Geistligi gsìì ùn 117 Aadligi.
S 19. Johrhundert
Als Folg vù de Industrialisierig hän ìm Johr 1848 z Pécs 1739 Arbeter vù Manufakture gläbt. Vù de Fabrike sìn e baar au landeswitt bekannt gsìì; di modernste devùù sìn d'Babier- ùn d'Isefabrik gsìì. Di wichtigste Undernämme sìn Hamerli, Höfler ùn Erreth gsìì. De Hamerli (frieher Haberényi) isch e Maschììnefabrik gsìì, wùù au e wichtigi Branche vù de Industri z Pécs daargstellt hät. Ìm Wittere sìn d'Kupferfabrike, d'Gießeräie, de Orgelbauer Angster, wùù no witt ǜber di ungarische Gränze usee bekannt isch, d'Heerstellig vù landwirtschaftlige Werkzügg ùn d'Verarbeitig vù Läder erwähnenswert. Näbe de Schweerindustri hät's abber au Liichtindustri gee.
Durch de Ussbau vùm Handel hän sich ball au Gäldinstitut wie Banke ùn Versicherige z Pécs aagsììdelt. Zämme mìt em Ussbau vùm Isebahnnetz ùn de Verbesserig vùm Bildigssysteem hän si zùr Entwìcklig vù Pécs biidrage. Weenigi Zitt spöter sìn au Undernämme wie d'Zùckerfabrik, d'Tabakwerk, d'Porzellanfabrik Zsolnay ùn d'Bierbraueräi entstande. Pécs hät ìn de 1840er-Johr ǜber 14.000 Iiwohner ghaa. Es isch ìnfolg vù de Revolutione vù 1848/49 während-e-re churze Zitt vù de Kroate bsetzt gsìì, ìm Januar 1849 vù de Habsburger Drùppe under de Fiehrig vùm Joseph Jelačić von Bužim.
Wie di meiste andere ungarische Städt hät sich au Pécs nooch em Ööstriichisch-Ungarische Ussgliich schnäll entwìckelt. Di erschti Isebahnlììnie hät ùf Mohács gfiehrt ùn isch 1857 fertig gsìì, di zweiti (sitt 1867) ùf Barcs ùn di drìtti (sitt 1882) ùf Budapest. Au sìì hän zùr schnälle Entwìcklig vù Pécs biidrage.
S 20. Johrhundert
Am Änd vùm Erschte Wältchrieg hän d'Serbe de Sǜǜde vù Baranya bsetzt ùn d'Stadt no bìs 1921 ìn Atem ghalte. Ihri Blünderige hän dezüe gfiehrt, dass sich di industriälli Entwìcklig vù de Stadt wìder länger hììzoge hät. Noochdèm di nöie Staatsgränze zoge worre sìn, hät Pécs e Deil vù sinnem Gebiet ìm Sǜǜde verlore. 1923 isch d'Erzsébet-Universität ùs em verlorene Bratislava ùf Pécs zoge, was de Stadt wìder zù me-ne gwǜsse Ùfschwung verhulfe hät.
De Zweit Wältchrieg hät Pécs nìt soo schweer droffe wie zùm Bispiil Villány (20-25 Kilomeeter witter sǜǜdlig), wùù Chämpf zwüsche Banzer stattgfunde hän. Nùme e einzigi Bombe hät's droffe, wùù ìn de Nööchi vùm Bahnhoof iigschlaa isch. Am Änd vù de 1940er-Johr sìn di industriälle Iirichtige ìn de Bsìtz vùm Staat ǜbergange.
D'Entwìcklig nooch em Chrieg hät alli vorheerige ǜberflǜǜgelt ùn Pécs isch zù me-ne Zändrùm fǜr d'Industri worre. S Ise, de Stahl ùn s Kooks, wùù doo gwùnne worre sìn, isch fǜr ganz Ungarn unverzichtlig gsìì, de Abbau vù Uranerz, wùù ìn de 60er-Johr aagfange hät, hät ìn de 80er-Johr schù fümf Fabrike bschäftigt. Au d'Iiwohnerzahle sìn aagstììge ùn Pécs hät ìn de 80er-Johr ǜber 180.000 Iiwohner ghaa. Abber au nìt zletscht wägem Erfolg, wùù d'Bauindustri hät chönne verzeichne, sìn di beide nöie Stadtdeil Kertváros ùn Uránváros entstande. De Mecseki Park isch aaglegt worre ùn zahlriichi witteri Ussflùùgsziil wie de Vergnüegigspark, de Zoo ùn Fräibäder. Anstell vùm alte Fernsehdurm isch e nöie errichtet worre, wùù zùm Symbol vù de Stadt worre isch.
Nooch de Wändi
Ùf de Fall vùm iserne Voorhang sìn fǜr Pécs schweeri Joohr gfolgt. Di industriälle Iirichtige hän an Bedüttig verlore odder sìn sogar ganz züegmacht worre; d'Arbetsloosigkeit isch starch gstììge. Wägem Jugoslawiechrieg, wùù nìt witt vù Pécs ewèg stattgfunde hät, isch ìn de 1990er-Johr au de Tourismùs zrùckgange.
Obwohl d'Stadt ìn de letschte 15 Johr e wirtschaftligi Veränderig dùùregmacht hät (Züehnahm vù de pharmazeutische Industri ùn em Tourismùs) isch si viilfältig blììbe ùn e Stadt, wùù vù Aaghörige vù verschììdene Natione bewohnt isch. Säll hät au dezüe biidrage, dass Pécs am 19. Okdober 2005 zùr Öiropäische Kulturhauptstadt worre isch, was d'Bedribig vù zùm Deil rììsige Entwickligsbrojäkt ussglööst hät. D'M6 ùf Budapest isch no ìm Bau.
Wappe
Ùf em eifache Wappe sìn voor-e-me blaue Hindergrund ǜber-e-me griene Deil ìn dräi Bergspìtze z seh. De mìttler devùù, wùù de Mecsek daarstellt, lìt diräkt hinder de Daarstellig vù de Stadt ùn drait e goldeni Chrone mìt dräi Spìtze. Am Füeß vùm Berg isch di fräii Chönigsstadt Pécs z seh, ùmgee vù-ne-re viereckige Muur, wùù an jedem Ecke e wisses Dürmlì mìt rotem Dach ùn mìt-e-me Ussgang ùs de Stadt hät. Ìn de Mìtti vù de Stadt isch e Chirchdurm z seh. Ùf de linke Sitte isch de Berg Aranyhegy z seh, rächts de Tettye, an sinnem Füeß entspringt s gliichnamig Flǜsslì, wùù deno ǜber e Wììse an de Stadt vorbii fließt. Vùm rächte Dürmlì uss fiehrt e Wäg züe-n-re Brùck ǜber s Flǜsslì. Links vùm Mecsek isch e goldene Stern mìt sechs Zacke z seh, rächts e silbrige Moond. De Rahme vùm Schild isch gold, obedraa stönn d'Büechstabe ''I(osephus) II. M(aria) T(heresia)''.
S grooß Wappe enthaltet zùdèm e goldeni Chrone ùf em Schild drùf, links ùn rächts vùm Címerpajzs stönn zwei Figùùre, wùù am Schild lähne. Am Füeß vù de linke Figur lìt e wisse Hund, näbe de rächte, wùù e Spate ìn de Hand hät, stoht e goldene Bienestock, wùù vier Biene drǜber flììge.
Minderheite
Z Pécs sìn zwei vù de Minderheite ìn nänneswertem Ussmaaß verdrätte, nämlig di Düttsche ùn d'Kroate. Indressant isch, dass d'Bevölcherigszahl vù de Stadt ìm Gsamte zwaar gsunke, d'Zahle vù sälle Minderheite ìn de letschte Johrzähnt abber gstììge sìn: die vù de Düttsche vù 996 (1980) ùf 1704 (1990) ùn die vù de Kroate vù 629 (1980) ùf 637 (1990) ùn 2001 ùf 820. Säll wird voor allem de Iiwanderig ùs de draditionäll düttsch- bzw. kroatischsproochige Gmeinde ìm Ùmfäld vù Pécs züegschrììbe.
Z Pécs werre au Schüele aabotte, wùù bìs iischließlig Gymnasiùm ùf Kroatisch underrichtet wird. Au de August Šenoa Club drait dezüe bii, dass di kroatischi Sprooch z Pécs erhalte blibbt. Es gìt kroatischsproochigi Theater, Radiosändige ùn am Sùnndig Gottesdienscht.
Wirtschaft
S bekanntest Brodukt vù Pécs isch s Zsolnay-Borzellan, wùù sii bsundere griene Farbdoon ìm Eosin verdankt. Churz Zitt nooch de Gründig vù de Fabrik isch s Bauborzellan dezüechùù. S Zsolnay-Borzellan isch an vile wichtige Geböide als Schmùck z finde, ùn des ùf em ganze Gebiet vù de friehnere Ööstriichisch-Ungarische Monarchi: vù Lemberg bìs ùf Triest ùn vù Wien bìs ùf Budapest. Pécser Geböide, wùù riich mìt Zsolnay-Keramik verziert sìn, sìn zùm Bispiil de Bostpalast ùn s Zsolnay-Mausoleum. Z Pécs stoht au d'Bierbraueräi, wùù zù de vier bekannteste Braueräie vù Ungarn ghöört. Si isch 1848 under em Name Pannónia Sörgyár gründet worre. Bìs voor churzer Zitt sìn z Pécs au Chohle ùn Uranerz abbaut worre.
Z Pécs gìt's 31 Bank- ùn Versicherigsfiliale. Voor churzem hät d'Verwaltig vù de Stadt nöii Industrigwerbefläche gschaffe: zerscht isch s Industrigebiet ìn de Ìnnestadt (mìt draditioonsriiche Undernämme wie de Maschììnebau- ùn de Läderindustri) restauriert worre, deno säll ìm Sǜǜde ùn säll ìm Oste vù Pécs. Sälli dräi Gebiet sìn insgsamt rund 50 Hektar grooß.
Kultur
Pécs isch eini vù de älteste ungarische Städt ùn riich an Denkmöler. Es wird viilmool als Zändrùm vù Dransdanubie aaglüegt. S kulturäll Läbe isch sowohl ìn Bezùùg ùf d'Musik wie au ìn Bezùùg ùf d'Chunscht einzigartig z ganz Ungarn: Musee wie s Modern Magyar Képtár, s Csontváry Múzeum, s Martyn Ferenc Múzeum, s Victor Vasarely Múzeum, s Amerigo Tot Múzeum ùn s Utca-Museum vù de Erzsébet Schaár zeige e ussergwöhnlig vollständigi Sammlig an ungarischer Chunscht ùs em 20. Johrhundert. Z Pécs gìt's au e Opere, e Symphoniorchester ùn mehreri Theater; es isch draditionäll e beläbti Stadt ùn Schaublatz vù zahlriiche Veraastaltige ùn Fest.
Tourismùs
Z Pécs ǜberlagere sich d'Züügnìss vù 2000 Johr Gschicht: d'Rest vù de römische Sììdlige, di friehchristligi Nekropolìs ùs em 4. Johrhundert, d'Ìnnestadt mìt ihrer Muur, di türkische Moschee, di bürgerlige düttsche Hüser, de Doom, s Zsolnay-Viertel ùn di skandinavischi Sììdlig – e einzigartigi Sammlig z Öiropa.
Z Pécs gìt's meh wie 250 Musee ùn e riichi Usswahl an Veraastaltige, wùù voor allem ìm Sùmmer stattfinde. Ùf de Ìnternetsitte vù Pécs cha mer e virtuälle Spaziergang durch d'Stadt mache ùn sich Bräsentatione ǜber d'Sehenswürdigkeite vù de Stadt aalose.
Au bietet Pécs e großi Zahl an Ussflùùgsziil. De Mecsextrém-Park lìt zwei Kilometer ewèg, usserdèm gìt's e Vergnüegigs- ùn e Dierpark, wùù vù-ne-re Schmoolspuurbahn mìtenand verbunde sìn. Sälli fahrt ùf de chürzeste Schmoolspuurstrecki (570 m) vù Ungarn.
Bildig
Di zäh Chindergärte z Pécs sìn ìm Johr 2008 vù insgsamt 4408 Chinder bsüecht worre. D'Aazahl Schieler vù de Grundschüele isch zämmegrächnet bi 9.342 gläge, die vù de Mìttelschüele bi 10.493.
Vùm Chönig Lajos Nagy isch 1367 z Pécs di erschti ungarischi Universität ǜberhaupt baut worre. Ǜber sìì isch nùme weenig bekannt. Di hǜtigi Universität, d'JPTE (Janus Pannonius Tudományegyetem) isch di gröschti vù ganz Ungarn ùn zällt ǜber 30.000 Studänte. 2006 isch s Systeem vùm Bologna-Brozäss iigfiehrt worre.
Usserdèm stoht z Pécs di erschti Mìttelschüel, wùù äxdra fǜr d'Roma gründet worre isch, s Gandhi Gimnázium.
Nagib Mahfuz
Dr Nagib Mahfuz (, au Nagib Machfus oder Naguib Mahfouz, ängl. Nadjib Mahfus; * 11. Dezämber 1911 z Kairo; † 30. August 2006 z Kairo) isch en egüptische Schriftsteller gsi. Er het as äine vo de bedütendste Autore in siner Häimet gulte und as äine vo de füerende Intellektuelle in dr arabische Wält. 1988 het er as dr erst arabischsproochigi Autor dr Nobelbriis für Litratuur überchoo.
Lääbe
Dr Nagib Mahfuz isch z Kairo ufgwaggse, het Filosofii studiert und in de 1930er-Joor as Beamter im egüptische Bildigsministerium afo schaffe. In siner Freizit het er Churzgschichte verfasst und 1939 dr erst vo drei Romään über d Faraonezit veröffentligt. Egüpte het in sällere Zit e halbkoloniale Status ghaa und mit deene historische Romään het dr Mahfuz brobiert, d Erinnerig an die groossi Vergangehäit vom Land wachzhalte und die nazionali Identidäät vo de Egüpter z sterke.
In de Vierzger Joor het er realistischi Romään mit zitgenössische Themene afo schriibe und mit sinere Kairoer Trilogii isch er dr bedütendst arabisch Schriftsteller und wältberüemt worde. Mit sim Roman us em Joor 1959, Die Kinder unseres Viertels, het er d Islamiste gege sich ufbrocht, won em Gotteslästerig vorgworfe häi.
Dr Mahfuz het dr Friidensprozäss mit Israel understützt und isch vo Fundamentaliste und arabische Nazionaliste aagriffe worde. Ass er 1988 dr Nobelbriis überchoo het, häi d Islamiste as westligi Provokazioon aagluegt. 1994 het en än Islamist mit eme Mässer aagriffe und schweer verletzt.
Am 30. August 2006 isch dr Nagib Mahfuz z Kairo im ene Chrankehuus gstorbe.
Usser Romään, Churzgschichte und Essey het dr Mahfuz au Dräibüecher gschriibe. E Hufe vo sine Wärk si verfilmt worde, u. a. Qasr asch-Schauq (Palast der Sehnsucht, 1967) und As-sukkariyya'' (Zuckergässchen, 1972) mit dr Nour El-Sherif.
Bärenthal (Lothringen)
Bäredal (lothrìngisch; frànzeesch Baerenthal, ditsch Bärenthal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Bäredal lijt àn dr Nerdlije Zinsel ìn dr Nordvogese, 15 Kilometer von Bitche uf re Heche zwìsche 190 un 473 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Bäredal ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1318 àls Berebdal.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bäredal ìsch. Baerenthal ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bäredal ghert zem Rhinfrankisch. Ìn e Deil Literàtür steht, dàss Bäredal un d Nochbergmein Philippsbourg zem àlemànnische Dialektrüüm ghere. Das stìmmt àwer nìt, d Gmeine leie weschtlich vun dr p/pf-Isoglosse, mer sait z Baerenthal zem Beispil Kopp un Appel un nìt Kopf un Apfel wie ìm Elsassisch.
Siegfried Lenz
Dr Siegfried Lenz (* 17. Merz 1926 z Lyck, Ostpröisse; † 7. Oktober 2014 z Hamburg) isch e dütsche Schriftsteller gsi und äine vo de bekanntiste dütschsproochige Verzeler in dr Noochchriegs- und Gegewartslitratuur. As si wichdigsts Wärk gältet dr Roman Deutschstunde (1968) über d Zit vom Nationalsozialismus und e falsch verstandnige Pflichtbegriff, wo in e Hufe Sprooche übersetzt und au verfilmt worde isch. Au sini ersti Sammlig vo Churzgschichte vom Joor 1951, So zärtlich war Suleyken, isch mit sinere nöiartige Wiis vom Verzele und wil er dr masurisch Dialäkt verwändet, seer erfolgriich worde.
Dr Lenz het sich für d SPD anggaschiert und het d Ostpolitik vom Willy Brandt understützt. Wo dr dütsch-polnisch Verdraag 1970 underschriibe worde isch, het män en uf Warschau iiglaade. Im Oktober 2011 isch er Eerebürger vo sinere Geburtsstadt worde.
Wärk
Näbe vierzää Romään het dr Siegfried Lenz über hundert Verzellige, Theaterstück, Höörspiil, Essey, Reede und Rezensione gschriibe und het sich immer wider in dr Politik iigmischt. Noch em Hanjo Kesting het er näben em Heinrich Böll und em Günter Grass zu de Autore vo dr dütsche Noochchriegslitratuur ghöört, wo bestimmt häi und uusegstande si.
Demokratische Arabische Republik Sahara
Die Demokratischi Arabischi Republik Sahara (Spanisch República Árabe Saharaui Democrática, DARS, au Arabischi Saharauischi Demokratischi Republik genannt) isch 1976 währed em Westsaharakonflikt vo dr POLISARIO proklamert worde.
Grundlegends
D DARS beaasprucht s ganze Gebiet vo dr Westsahara, wo sit Spanie im Johr 1975 abzogen isch, grösstedeils vo Marokko kontrolliert wird. Marokko betrachtet ganz Westsahara as Deil vo sim Territorium. Wil sich El Aaiún, noch dr provisorische Verfassig d Hauptstadt vo dr DARS, im marokkanisch kontrollierte Deil vom Land befindet, dient Bir Lehlu im Nord-Oste vo dr Westsahara as provisorischi Hauptstadt, dr Regierigssitz befindet sich z Tindouf (Algerie).
D Zuekumft vo dr Westsahara hängt luut em Vorschlag vo dr UNO vom ene Referendum ab. Mä het sich aber nonig chönne drüber einige.
Ostalbkreis
Der Oschtalbchrais isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg, vù dr Flächi här isch er dr dridgreeschd. Är ghèèrd zue dr Oschtwirteberg im Regierigsbezirk Stuagert. Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Schwebisch Hall, im Siide an dr Landchrais Hoidna ùn dr Landchrais Geppenga ùn im Weschde an dr Rems-Murr-Chrais. Im Oschde gränzd er an Bayere, an dr Landchrais Ansbach ùn dr Landchrais Donau-Ries.
Schded ùn Gmaine
Zem Oschtalbchrais ghèère nyyn Schded ùn 33 Gmaine.
Feuchtnasenaffen
D Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) si en Underornig vo de Primate. Früehner si d Dier in dere Gruppe as Halbaffe bezeichnet worde, zu dene si au no d Koboldmaki grächnet worde. Die Bezeichnig gältet aber as veraltet.
Allgemeins
D Füechtnasenaffe underscheide sich in ere Reihe vo Merkmol vo dr anderen Underornig, de Drochenasenaffe. Dr Underschiid won e dr Name ge het, isch dr Nasespiegel (Rhinarium), wo bi dene Dier wie bi de Chatze füecht isch, was sich au im besser entwicklete Gruchssinn widerspieglet. Wiiteri Underschiid lige im Duume, wo nume im ene schwechere Usmass de andere Finger cha gegenübergstellt wärde, ere Butzchralle am zweite Zeche und andere anatomische Merkmol. Drüber us chömme bi Füechtnasenaffe ehnder Mehrlingsgeburte vor, währed bi de Drochennasenaffe d Einzelgeburte hüfiger si.
Verbreitig
Fümf vo de siibe Familie läbe uf dr Insle Madagaskar. Die beiden andere chömme im mittlere und südlige Afrika und in Süd- und Südostasie vor.
Star Trek
Star Trek (uf Dütsch «Stärnreis») esch en Science-Fiction Färnseserie mit 726 Episode. Es isch au dr Name vo elf Kinofilm, e Hufe Romän und Computer-Spiil und andere Wärk, wo dr Inhalt von ene uf dr Färnsehserii Raumschiff Enterprise basiere, wo 1966 vom Gene Roddenberry erschaffe worde isch. Star Trek isch eins vo de populärste Wärk in dr Gschicht vo dr Science-Fiction-Unterhaltig und eins vo de bekanntiste Franchises in dr Gschicht vom Färnsehe. S Phenomen «Star Trek» wird überall uf dr Wält immer wider in kulturelle, technische oder gsellschaftlige Zsämmehäng zitiert. D Rächt an Star Trek si zurzit ufdeilt, d Filmrächt het Paramount Pictures, d TV-Rächt d CBS Corporation.
La Chaux-de-Fonds
La Chaux-de-Fonds (frankoprovenzalisch ) isch e Stadt und e Gmai vom Kanton Nöieburg. Es isch die gröschti Stadt vom Kanton.
Wägem psundere Stadtbild stoot La Chaux-de-Fonds im Verzeichnis vom Wältkulturerb vo der UNESCO.
der Name
D Sproochwüsseschaftler sind sech nid ganz einig was d Wörter im Ortsname La Chaux-de-Fonds gnau bedüüte. Der erscht Teil “chaux” erkläre teil us der vorindoöiropäische Wurzle calmis, wo öppe «trochni Hochebeni» oder «mageri Matte» dörft bedüüte, und anderi leite s vom latynische calce häär, und fonds chönt vom latynische Wort fons cho; das heisst uf Düütsch «Kwelle». Das würd dänn heisse, es wär dört uf em Bärg e Summerweid für d Lüüt vo der Ortschaft Fontaines gsi. chaux oder chaz isch i der Nordweschtschwiizer Mundart, em frankoprovenzalische Waadtländer und Nöieburger Patois, es algemein verbreitets Wort für «Bärgweid» und au für Chalch und es het no wyteri Bedütige, wie me bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech a der Uni Nöieburg, em Glossaire des patois de la Suisse romande, cha nochelääse.
Geografi
Im Norde chunt s Land vo La Chaux-de-Fonds bi Biaufond uf emene ganz churze Stückli, nume öppe zwöihundert Meter, an Kanton Jura und im Oschte beidsyts vo der Schlucht Combe du Valanvron an Kanton Bärn. Uf der Südsyte louft d Gmeindgränze bi Les Convers verby und chly underhalb vo der Kreete dure, wo d Strooss uf Nöieburg bim Pass Vue des Alpes drübergoot. Ussert em Doubs git’s nume wenig Gwässer uf em Bode vom Gmaibaan, wil s Wasser im Chalchbode liecht cha versikere.
Dr Gmaibann isch bis vor es baar Joor dr gröscht vo alne Gmaine vom Kanton gsi; sid de Gmaindfusione vo Val-de-Ruz und Val-de-Travers isch es no die drittgröschti Gmain, was d Flechi agoot. S Gebiet vo La Chaux-de-Fonds umfasst 55 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 28 %Wald, 16 %Prozänt Sidligsflechi un 1 Prozänt sunschtigi Flechi.
D Nochbergmaine vu La Chaux-de-Fonds sin Les Planchettes, Le Locle, La Sagne un Val-de-Ruz im Kanton Nöieburg, Renan un La Ferrière im Kanton Bärn, Les Bois im Kanton Jura un Fournet-Blancheroche, Bonnétage un Grand’Combe-des-Bois z Frankrych im Departemänt Doubs.
La Chaux-de-Fonds isch e Vercheerschnotepunkt im Nöieburger Jura; mit em Auto chunt me uf der Schwiizer Hauptstross 20 vo Nöieburg über d Passstrooss vo Vue des Alpes oder uf der nöie Schnällstrooss J20 durs Vue des Alpes-Dunäll dörthi, vo Le Locle uus über d Höchi vo Le Crêt-du-Locle, us em bärnische Sankt Immertaal über d Bärgchuppe La Haut de Cibourg und us de jurassische Freibärge über d Höchi bi Crêt de la Borne, was uf Düütsch «Gränzschteichuppe» bedüütet. E Näbestrooss goot uf La Sagne und is Tal Vallée des Ponts und no wyter übere is Val de Travers. Und es het au e Strooss vo La Chaux-de-Fonds diräkt uf Frankrych; die goot bim Dörfli Joux Derrière verby und dänn s stotzige Tobel durabb zu de Hüüser vo La Maison Monsieur, wo en wytume bekante Gaschthof isch und wo me cha chlyni Schiffli miete für uf em Biaufondsee umezfahre, und dänn em See no füre zum alte Zollposchte bi der Doubs-Brugg, wo me uf Fournet-Blancheroche chunt.
Vo La Chaux-de-Fonds het’s Ysebaanlinie uf Nöieburg, uf Le Locle, uf Les Ponts-de-Martel und is Sankt Immertaal. Und La Chaux-de-Fonds het en chlyne Flugplatz.
Gschicht
La Chaux-de-Fonds isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1350 as La Chaz de Fonz, 1378 Chault de Font. Im Johr 1900 isch d Gmai Les Eplatures Dail vu La Chaux-de-Fonds wore.
Syt 1648 isch Nöieburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon em Eerschte abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bis anne 2017 isch La Chaux-de-Fonds der Hauptort vom Bezirk La Chaux-de-Fonds gsi. Uf 2018 het der Kanton Nöieburg d Bezirk ufghobe, und d Gmaine sind jetz diräkt under em Kanton, betröit dur s Gmeindampt im kantonale Finanzdepartemänt.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19,8 Prozänt gläge.
Religion
44,2 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 32 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 Prozänt, CVP 3,8 Prozänt, FDP 33,2 Prozänt, Grüeni 6,4 Prozänt, PdA 1,3 Prozänt, SP 24,7 Prozänt, SVP 23,7 Prozänt.
Wirtschaft
La Chaux-de-Fonds isch e wichtige Standort für d Induschtry vo de Zyt. Uf der wyte Hochebnei isch rund um d Stadt es grosses Landwirtschaftsgebiet, und i der Stadt sälber sind Betriib vo vilne Wirtschaftsbransche.
Sproch un Dialäkt
Die alti Mundart vom Nöieburger Jura het zu der frankoprovenzalische Sprooch ghört.
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 37016 Yywohner 87,3 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,2 Prozänt Dytsch, 2,1 Prozänt Italienisch un 5,3 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt nöieburgisch Patois vom Frankoprovenzalisch isch wahrschyns Ändi 19. oder Aafangs 20. Johrhundert uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Stadtbild un Böuwärch
S Stadtbild vu La Chaux-de-Fonds isch bregt dur e sträng Schachbrättmuschter, wu noch dr Brunscht vu 1794 am Aafang vum 19. Johrhundert aaglait woren isch. Ände Juni 2009 isch La Chaux-de-Fonds – zämme mit Le Locle – zum UNESCO-Wälterb erklert wore.
1994 het d Stadt der Wakkerpryys übercho.
Wichtegi Böuwärch:
Sport
Der Hockey Club La Chaux-de-Fonds isch en erfolgryche Schwiizer Schlittschueklub. Er spilt i der Swiss League, und er het scho sächsmol d Meischterschaft vo der NLA gwunne.
Burg Dottighofen
D Burg Dottighofe isch vermuetlich e abgangeni Burg bim zue Chrozige-Bienge ghörige Wyyler Dottighofe im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg gsi.
Si zellt zue dr zwifelhafte Alage, wil vu dr Burg nit meh erhalde isch. D'Topographi vum Dottighofer Buck eschtlig vum Wiler losst aber e Burgalag vermuete.
Homer
De Homer (8. Jh. v. Chr.) isch de erscht griechisch Dichter, vo vonnem de Name überliefert isch. Er isch de Autor vo de Ilias, de Odyssee und de Homerische Hymne, de ältiste Werch vode europäische Literatur.
de Name
De Name Homer isch altgriechisch Ὅμηρος, Hómēros, gsi; noigriechisch ischer Όμηρος, Ómiros. Er bedütet „Geisle, Bürge“. Allerdings isch dr Name i de Antiki wägem Dichter sinere angäbliche Blindheit o vo "ὁ μὴ ὁρών" (ho mē horōn) „dä wo nüt gseht“ abgleitet worde.
s Lebe
Die gnaue Lebeszite und de Geburtsort vom Homer sind nöd bikannt, und scho i de Antiki hend mehriri Ortschafte de Aaspruch erhobe, d Haimet vom Homer z sii. Well sin Dielekt aber ionisch mit äolische Spuren isch, isch e Herkunft us de östliche Ägäis nöd unwohrschinli, eventuell isch er vo Smyrna oder de Insle Chios cho. Au de Ort, woner gstorben isch, isch umstritte. Sis Grab werd aber uf de ägäische Insle Ios zaiget. D Näme vo sinene Eltere sind gänzlich unbekannt. S höchi Nivo vo sinene Werch dütet druf hii, as de Homer us adlige Chraise stamme mue und e gueti Bildig gnosse het.
Sagehaft isch, as er de Soo vode Nymphe Kritheis und em Flussgott Meles isch und drum au Melesigenes gnennt worde sai. Oder aber sini Mueter bringt ire Soo am Fluss Meles uf d Welt und de Vater isch unbekannt oder de lydischi König Maion.
Wege dene usichere Imformazione het sich e glehrte Maa hiirysse loo, im Gspass z säge, as es nöd sicher sai, öb de Homer au würkli glebt het, aber sicher sai, ass er blind gsii isch. Und en andere het dezue gmaint: Wenns nöd de Homer gsii isch, wo d Ilias gschribe het, so mueses en andere Maa mitem gliche Name gsii sii.
s Werch
De Homer werd als Verfasser vode baide bidütende Eepe Ilias (Ιλιάς, Iliás) und Odyssee (Ὀδύσσεια, Odýsseia) gnennt, wo under anderem au is Berndütsche übersetzt worde sind. Die baide Werch, wo zämeghöret, verzelet t Gschicht vom Trojanische Chrieg und vo de oobetürliche Haifahrt vom Held Odysseus. Baid Eraignis hend je zee Johr lang duuret.
I de Antiki und au i de Noizit isch immer wider d Historizität vo de Ilias diskutiert worde; de Trojanisch Chrieg isch ufem Marmor Parium (264 vor Chrischtus) i d Johr 1218/1209 datiert. Und au hüt stellet moderni Wüsseschaftler immer wider fest, as d Ilias Begebehaite und Sache schilderet, wo i di mykenischi Bronzezit bassed, drum nemet verschidnigi Forscher a, as die Eepe wenigstens zumene Tail beraits usem 12. Johrhundert vor Chrischtus stammet. Sprochlich und sachlich isch s 8. Johrhundert aber trotzdem vill wohrschinlicher, wa nöd usschlüsst, as de Homer älteri Heldelieder verarbaitet het. Zudem isches vermuetlech so, as die grosse Eepe längiri Zit mündlich überliferet worde sind, bevor me se ufgschribe het.
Weniger bikannt sind die Homerische Hymne (῾Ομηρικοί ῾Ύμνοι, Homērikoí Hýmnoi), da sind 33 Priislieder uf verschidnigi griechischi Gotthaite.
Witeri Werch, wo am Homer zuegschribe werdet, sind beraits scho i de Antiki as "unecht" erchennt worde.
Baumbiedersdorf
Bambidaschtroff oder Bidaschtroff (lothrìngisch; frànzeesch Bambiderstroff, ditsch Baumbiedersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bambidaschtroff lijt sechs Kilometer weschtlich vun Saint-Avold àm sìdweschtlije Rànd vum Warndt uf re Heche zwìsche 269 un 405 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Bambidaschtroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Brudeville.
Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bambidaschtroff ìsch. Bambiderstroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bambidaschtroff ghert zem Moselfrankisch.
Nairobi
Nairobi isch d Hauptstadt vu Kenia. Dr Name vu dr Stadt chunnt vu Engare Nyarobie (Maa-Sproch]), was „chiele Fluss“ haißt. D 2.750.561 Yywohner (Stand 1. Jänner 2005) läbe uf ere Flechi vu rund 693 Quadratkilometer. Nairobi isch au d Hauptstadt vu aire vu dr acht Provinze vum Land.
Geografischi Lag
Nairobi lyt im Side vu Kenia uf ere durschnittlige Hechi vu am Fluss Nairobi, eme Näbefluss vu dr Athi.
Klima
D Stadt lyt in dr tropische Klimazone, het aber wäg ihre Hechi e weng e milder Klima. Di durschnittlig Johrestämperatur lyt bi 19 Grad Celsius, d Johresniderschlagsmängi bi 1024,2 Millimeter im Mittel.
Dr wermscht Monet isch dr Merz mit durschnittli 20,5 Grad Celsius, dr cheltscht dr Juli mit 16,8 Grad Celsius im Mittel. Dr maischt Niderschlag gheit im April mit durschnittli 219,4 Millimeter, dr gringscht im Juli mit 17,5 Millimeter im Mittel.
Stadtglidering
Rund 60 Brozänt vu dr Yywohner vu Nairobi läbe in Slum, wu siber 200 dervu git. Im Nordoschte vu dr Stadt im Mathare Valley lyt s eltscht Slum vu dr Stadt. An dr Yysebahnlinie im Sidweschte lang lyt s Slum Kibera, mit rund 200.000 Yywohner. Friejeri Schetzige, s sei s grescht Slum vu Afrika mit bis zue 1 Million Yywohner, sin mit ere Volkszellig widerlait wore. Anderi Slum sin Korogocho un s Slum z Kariobangi.
Im Side vu Nairobi lyt dr mondän Vorort Karen, gnännt no dr dänische Schriftstelleri un Farmeri Karen Blixen, wu dert vil Johr gläbt het.
Gschicht
Nairobi isch us eme Yysebahnlager un Versorgigsdepot entstande, wu di britisch Verwaltig vu Uganda anne 1896 im moosige Biet im ääntrum vu Kenia errichtet ghaa het. Ai Johr dervor isch vu Mombasa uus mit em Böu vu dr Yysebahnlinie aagfange wore, wu d Kischte un Uganda hätt solle verbinde. Dää Ort im Hochland, wu vu Massai un Kikuyu bsidlet gsii isch, isch fir s Yysebahnlager gwehlt wore wäg dr Fliss in dr Geegnig un wäg em ginschtige Klima.
Anne 1899 het d Verwaltig vu dr Uganda Railways ihr Hauptquartier uf Nairobi verlait, im nämlige Johr, isch au d Adminischtration vu dr Ukamba-Provinz vu Machakos uf Nairobi zoge. Im Dezämber 1901 het sich e erschte Stadtrot bildet. Um des Zyt het d Ortschaft allmo dr Karakter vun eme riisige Zältlager ghaa, e Beobachter het si as "dr gsetzlosescht un gfehrligscht Ort vu Afrika" bschribe.
Segs Johr speter, 1907, isch Nairobi Hauptstadt vum britische Protektorat Oschtafrika (wie di speter Koloni Kenia bis 1920 ghaiße het), un het dodermit Mombasa abglest. Scho in däre Phase isch si enorm gwagse. Iber 1200 Wyssi hän do in dr Zwischezyt gläbt. Nairobi isch s kommerziäll un kulturäll Zäntrum fir all greßer zahl vu europäische Sidler im noche Hochland gsii un d Basis fir dr Jagdtursimus, wu all mee zuegnuu het. Dr Böu vum greschte Dail vu dr Gebei het dr indisch Chaufmann un Böuunternämmer Alibhoy Mulla Jeevanjee ibernuu, wu sich scho dur e Verdrag mit Uganda Railways iber d Verschiffig vu dr indische Böuarbaiter un d Versorgig vu ene bewehrt ghaa het.
Yywohnerentwicklig
Die Ibersicht zaigt d Yywohnerzahle noch em jewylige Bietsstand.
Sproche
Di am maischte gschwätzte Sproche z Nairobi sin Kiswahili un Änglisch. In dr Slum braitet sich d Jogedsproch Sheng uus.
Internationals
Nairobi isch e stark international bregti Stadt:
Langatta Giraffe Center
S Langatta Giraffezäntrum wird vum African Fund for Endangered Wildlife (AFEW) im Stadtdail Langatta unterhalte. Vis-à-vis vum Zäntrum fangt e ca. 1-2 km lange Naturwanderwäg aa in eme urspringlige Wald.
Karen Blixen Museum
S Karen Blixen Museum isch anne 1986 ufgmacht wore im ehmolige Wohnhuus vu dr dänische Schriftstelleri Karen Blixen, wu dur d Verfilmig vu ihrem Roman Afrika - dunkel lockende Welt unter em Titel Jenseits von Afrika wältberiemt woren isch. Ihre Haus isch vum kenianische Staat ufgchauft wore un isch syterhär e Museum.
Bildig
Z Nairobi git s d University of Nairobi (UoN), d Kenyatta University, d Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology (JKUAT), e Polytechnikum, di Katholisch Universitet vu Oschtafrika un e baar anderi Forschigsinschtitut.
Communauté de communes Lesneven et Côte des Légendes
D Communauté de communes Lesneven et Côte des Légendes (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro Lesneven hag Aod ar Mojennoù) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 26. Dezämber 1994 grindet wore un bstoht us 14 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Lesneven.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Kanton Fricktal
Der Kanton Frickdaal isch e Kanton vo der Helvetische Republik gsi. Er isch us de Gebiet, wo denn zu Östriich ghört hai, bildet worde und het us de hütige aargauische Bezirk Rhiifälde und Laufeburg bestande. Der Kanton Frickdaal het’s vo 1802 bis 1803 gää.
Am Ändi vom 18. Johrhundert isch der Briisgau non e Deil vo der habsburgische Provinz Vorderöstriich gsi. Au s Frickdaal, wo südlich vom Rhii lit, het derzue ghört. 1799, ei Johr noch der Usrüefig vo der Helvetische Republik, si französischi Druppe au in s Frickdaal iimarschiert. D Brüeder Karl und Sebastian Fahrländer us Etteheim und e baar anderi hai gueti Beziehige zu füehrende französische und schwiizerische Politiker gha und hai d Gründig vom ene eigeständige Kanton Frickdaal chönne duresetze. Si hai sech drbii uf d Friidensverdräg vo Campo Formio (1797) und Lunéville (1801) berüeft, wo genau das vorgseh hai.
D Frickdaaler hai sich diplomatisch stark bemüeht, d Uflösig vo ihrem Kanton z verhindere, aber am 19. Februar 1803, also genau noch eme Johr, het er ufgört z existiere. Dr Napoleon het am 19. März in der Mediationsakte d Verschmelzig mit de Kantön Aargau und Bade verfüegt.
Hekataios von Milet
Dr Hekataios vo Milet  (latin. Hecataeus) isch en antike griechische Gschichtsschriiber und Geograaf gsi. Er isch dr Soon vom Hegesandros gsi und vo öbbe 560 bis 480 v. d. Z. z Milet gwirkt.
In dr Antike het men en wie au hüte no immer wider mit em Hekataios vo Abdera verwäggselt, wo öbbe zwäi Joorhundert noch em Hekataios vo Milet gläbt het und näbe gschichtlige Büecher au Wärk über e Homer und Hesiod verfasst het.
Si Wärk
Si Wärk in vier Bänd, wo spööter as Genealogiai (griechisch Γενεαλογίαι) bekannt worde isch, isch s eltiste griechische Gschichtsbuech, wo erhalte isch. Es markiert dr Aafang von ere Gschichtsschriibig, wo uf ere Ruum-Zit-Erkenntnis basiert, und het en erste Aafang gmacht, mythologischi Inhalt razional züberbrüefe.
Staufen (Adelsgeschlecht)
D Herre vu Staufe sin e siddytsch Adelsgschlächt gsii, wu us em Brysgau chuu isch un dert au sy Bsitz ghaa het. S Gschächt sin urspringli Minischteriali vu dr Zähringer gsii un isch ab 1120 belait. Anne 1602 isch s im Mannesstamm uusgstorbe.
S Gschlächt isch nit verwandt mit em hochadlige Gschlächt vu dr Staufer.
Gschicht
Zur Zyt vum Zähringer-Herzog, Berthold IV. (um 1160) het e Gottfried vu Staufe s Amt vum Marschall ghaa un syt 1218 sin si zwyfelsfrei as Vegt vum Chloschter St. Trudpert belait, wu au d Grablegi vum Gschlächt woren isch. D Vogtei iber St. Trudpert un d Stadt Minschter het dr Herre vu Staufe dr Zuegriff uf d Silberbärgwärch im obere Minschterdal gee. D Kuntroll iber s Biet hän s vu ire Burg Scharfeschtai uusgiebt.
In dr erschte Helfti vum 13. Jorhundert sin die vu Staufe schyns in Rang vu Edelfreie ufgstige. Unter em Chaiser Friedrich III. (1452–1493) sin di Edelfreie vu Staufe no in Rychsfreiherrestand ghobe wore. Ainewäg sin si unter em Druck vu dr ibermächtige Habsburger Mitglid vu dr vordereschtrychische bzw. Brysgauer Landständ wore.
Anne 1346 het dr Johann vu Staufe vu dr Habsburger d Burg Werrach bi Wäär as Lääche kriegt. Des het zue dr Entschädigung fir dr Verchauf vu dr Stadt Minschter un dr Burg Scharfeschtai ghert.
Mit em Georg Leo vu Staufen isch di männli Linie vum Huus anne 1602 uusgstorbe.
In dr Literatur wird aagnuu, ass scho dr Marschall Gottfried vu Staufe um 1175 d Vogtei vum Chloschteer ghaa het, belait sin d Herre vu Staufe as Vegt aber erscht syter 1218. Syt 1277 hän d Staufener d Vogtei vum Chloschter St. Trudpert as Lääche vu dr Habsburger ghaa. Bis 1325 hän d Herre vu Staufe d Schirmvogtei iber s Chloschter St. Trudpert as Erblääche ghaa, derno isch d Schirmvogtei als an e jede per Läächeverdrag ibergee wore.
Mer chännt die Vegt vu St. Trudpert us em Huus vu Staufe:
Die Zylede vu dr Vegt us em Huus vu Staufe wird ab un zue unterbroche dur e Vogt us eme andere Huus, s Huus Staufe dominiert aber.
Woobe
Dr Woobe zaigt uf rotem Schild dreimol e guldine Stauf, deckt mit ere Patene. D Stadt Staufe het s ibernuu, uusgwytet um fimf Stärn. Au mänki Ort, wu d Herre vu Staufe emol d Ortsherrschaft ghaa hän, zaige dr Stauf in ire Woobe. Aktuäll cha mer en finde in däne vu Ballrächte-Dottige un Pfaffewyler, wie au in dr ehmolige Woobe vu Wettelbrunn, Norschige un Schärzige.
Westberlin
Westberlin isch dur d'Abtrennig vum dr sowjetische Sektor vu Gsamtberlin in dr Johre 1946-48 entstande. D'Mitglidschaft zue Westdütschland isch vo dr drei Westalliierte supendiert gsi.
Westberlin vo 1949 bis 1989
Während dr Isolierig vum Umland isch d'Iwohnerzahl vu Westberlin zwische 1949 un 1989 vu 2,4 uf 1,9 Millione Lyt gsunke. D'Stadt isch wäge dr Abschnürig dur DDR numme dur hochi Subventione us Westdytschland un Priviligie fer d'Iwohner yberläbensfähig gsi.
Sit dr 1960er Johre isch Berlin dur dr Zuezug vu türkische Gastarbeiter zu einere vu dr grösste türkische Kommune usserhalb vu dr Türkei worre (öppe 150.000 Türke 1989). D'Volkslegende, Berlin sei nooch Istanbul un Ankara die drittgrösst türkisch Stadt, isch aber immer e blossi, liicht usländerfeindlichi Propaganda gsi un het nie zuetroffe. (Lueg dezue au Liste vu dr türkische Städte)
Westberlin het im dytsche Bundesrot kai Stimmrächt gha, d'Westberliner Abgeordnete im Bundestag sin vum Abgordnetehus un nit vum Volk gwählt worre un sin im dytsche Bundestag ebefalls ohni Stimm gsi.
D'Stadt het s'Alleivertretätigsrächt fer ganz Berlin fer isch beasprucht. Westdytschi Gsetze hän müesse vum Westberliner Abgeordnetehus nomol beschlosse un vu dr westalliierte Stadtkommandante genähmigt werre müesse, demit si golte hän.
Westberlin het au eigeni Briefmarke gha.
Dr Fall vo dr Berliner Muure
Nooch em Fall vu dr Berliner Mure am 9. November 1989 isch Berlin de facto un mit em Bitritt vu dr DDR mit Ostberlin zum Geltigsberiich vum Grundgsetz am 03. Oktober 1990 au de iure wiidervereinigt worre. Devor isch Westberlin im Juli 1990 zu eme vollwertige Bundesland vu Dytschland ufgwertet worre, indem es volls Stimmrächt im Bundesrot erhalde het.
D Verschuldig
Ufgrund vu dr Alimentierig sowohl vu Westberlin dur d'Bundesrepublik wie au vu Ostberlin dur d'DDR het sich bi dr Berliner Lokalpolitiker e Subventionsmentalität usbildet, wo mit yberzogene Erwartige an d'Stadtentwicklig nooch dr Wiidervereinigung in dr 1990er Johre dezue gfüehrt het, dass Berlin s'Bundesland mit dr höchste Pro-Chopf-Verschuldig worre isch.
Exklave
En Exklave (vo ‚usgschlosse‘ us  ‚us‘ un clavis ‚Schlüssel‘) isch e Deil vomene politische Gebiet, wo vom Hauptdeil vom säbe Gebiet dur es Stuck främds Land rüümlich abtrännt isch un wo mer aso usschliesslech öber främds Gebiet anechunt.
Oberuzwil
Oberozwil isch e ländlichi Gmaind im Wahlchrais Wiil vom Kantoo Sanggale i de Schwiz.
Exklave
Byspiil für Exklave im Staatswäse sind Estavayer-le-Lac (Exklave vom Kanton Fryburg), Rüedlinge, Buechberg und Staa am Rhy (Exklave vom Kanton Schaffuuse), Büesinge am Hochrhy (Exklave vo Dytschland i de Schwyz) oder usserhalb vo der Alemannia s Kaliningrader Gebiet (Exklave, vo Russland), di Autonom Republik Nachitschewan (Exklave vo Aserbaidschan), Llivia (Exklave vo Schpanie i de franzesische Pyrenäe), Ceuta un Melilla (Exklave vo Schpanie z Marokko) oder Alaska (Exklave vo de Verainigte Staate). Bis nach em Zwöite Wältchrieg isch s süddytsch Hoochezollere eini vo über sächzg Exklave vo Preuße gsy.
Oberuzwil
Geografii
Die Gmaind lit im Undertoggeborg und het öppe 5700 Iiwohner. Si bestoot us de Dörfer Oberozwil (4300 IW), Bichwil (800 IW) und Nidrglatt (IPA: []) und merere Wiiler wie Riggetschwiil, Bueche oder Ramsau im Rindl. D Gmaind grenzt a Ozwil, Oberbüre, Floowil, Degersche und Jonschwil. Im Süde vo de Gmaind stoot de Eppeberg, wo 809 m höch isch und vo wo me bi guetem Wetter bis öber de Bodesee luege cha. Im Sommer werdet uf em Eppeberg im „Garte-Kino“ Film zaiget. Im Weschte ghört de Bettenauer Waier (IPA: ˈbetːənauər waijər) zomene beliebte Usflugsziil. Aber bade chamer im Waijer nöd. Oberozwil het aber e Fraibaad und bide Sekundarschuel isch e Halebaad.
Exklave
In überdragene Sinn redt me au bi andere geografische Fragestellig vo Exklave, zum Bispiil bi de Verbreitigsgebiet vo Dier- un Pflanzearte oder – sälte – bi dr Verbreitig vo Spraache (Spraachinsle) un Kulture.
Oberuzwil
Geografii
Wo d Isebaan vo Sanggale uf Zöri baut woren isch, hend sich d Oberozwiler gwehrt, as die Baan dor s Dorf faari und drom macht de Zug jetzt churz vor em Baahof Uzwil en Riiserangg, aine vo de engste Iisebaanrängg wos git! De Intercity-Bahof ghört aber zo Ozwil und Oberozwil.
Exklave
S Gegedeil von ere Exklave isch en Enklave. Us Schwyzer Sicht isch aso Büesinge en Enklave.
Oberuzwil
Gschicht
Die ältiste Fund uf Oberuzwiiller Bode sind röömischi Münze. So isch uf em Eppeberg e Münze vom röömische Chaiser Magnentius gfunde wore.
De Ort Oberozwil erschint underem Name Uzzinwilare zerschtmol 819 und 824 i Uurchunde vom Chloschter Sanggale. Bichwil und Wiile (IPA: []) werdet zerschtmol in ere Urchund us em Joor 865 gnennt, as Pichilinwilare und Wila. Alem Aaschii no, isch Oberuzwil wäred de alemannische Landnaam Grichtsort gsii, wie de Flurname Malloh (IPA: []; ahd. *mahal-lôh „Grichtshügel“) bim Bettenauerwaier zaigt.
Im Mittelalter isch s Piet vode Gmaind us em Fraigricht Oberuzwil, em Fraigricht Homberg (Nidrglatt, Hailigetschwil) und em Gricht Eppeberg (Bichwil, Hailig Bueche) bestande, wäret s Dörfli Riggetschwil (IPA: rɪkːətʃˈwiːl) zu de Fraiwaibelhueb Tegersche ghört het. Die oberi Grichtsbarkait isch a de Groofe vo Toggeburg understande.
Di Edle vo Eppeberg sind zerschtmol mit em Hainrich I. von Bichwil (1222) und em Chuonrat I. von Eppenberg (1259) in Erschinig trete. Wäred de Appizellerchrieg isch die Burg im Johr 1403 abgfagglet worde und 1521 isch d Burg Eppeberg vom Blitz troffe worde und abebrennt. S Gschlecht vo de Eppeberg isch den verarmt und die nidri Grichtsbarkait isch uf d Here vo Thurn und Taxis öbergange. Hüt haltet sich im Dorf Bichwil s Grücht, ass vo de Burgruine Eppeberg en underirdische Ghaimgang is Dorf füeri, doch physikalischi Messige vo de ETH Zöri hend kai Hiiwiis uf de Tunel gfunde.
Ends vom 15. Joorhundert het de Förstabt vo Sanggale bifole, ass s Moor mit em Tümpel bi Bettenau ufgstaut werdi, demit me dai Fisch züchte cha. Erst 1932 isch de Waijer ganz zo de Gmaind Oberozwil cho, s Dörfli Bettenau ghört aber zu Jonschwil.
Im Joor 1768 isch Bichwil zunere aigne katholische Pfarrai worde und me het denn 1808 us de Stai vode Ruine Eppeberg d St. Maurizius-Cherche baut, so asmer hüt kum näbis vo de Ruine gsie cha. Erst 1935 hend d Katholike vo Oberozwil en aigni Cherche öbercho. Die reformierte Oberozwiler degege hend scho 1766 en aigni Cherche baut, wo vom Baumaister Hans-Ueli Gruebemaa plant woren isch. De het gad ono de Taufstai gstiftet. Die Cherche stot sit 1966 underem Schutz vode Aidgnössische Denggmoolpfleeg. Z Bichwil sind bis 1970 d Schüeler uf zwoo Schuele uftailt worde, jenochdem öb si katholisch oder reformiert gsi sind.
1803 isch mit de Mediationsakte vom Napoleon de Kantoo Sanggale gründet worde und debi sind d Dörfer Oberozwil, Bichwil, Riggetschwil, Nidrglatt und Wiile zu de politische Gmaind Oberozwil verbunde wore. Hüt sind d Dörfer Oberozwil und Bichwil mit em Industriort Ozwil zämegwachse. Die maiste Lüt schaffet i de Industrii Ozwil oder sind Buure.
Hersiwil
Hersiwiu (amtlich Hersiwil) isch bis Endi 2012 e Iiwohnergmein im Bezirk Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz gsi.
Geografi
Nochbergmeine si Horriwiu, Ääschi, Heinrichswiu-Winistorf, Haute un Ökinge gsi.
Gschicht
Hersiwiu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1324 aus Hersenwile.
Vor 1798 het Hersiwiu mit Heinrichswiu e Doppugmeind biudet. Deno hei die beide mit Winistorf d Dreihofgmeind Heinrichswil-Hersiwil-Winistorf biudet. Im Johr 1854 si die drei Gmeinde politisch eigeständig Gmeinde worde. Sit Aafangs 2013 ghörts mit Heiriswiu-Winischdorf zäme zur Gmeind Drei Hööf.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 0,5 % gläge.
Religion
31 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 60,7 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 7,0 %, CVP 22,2 %, EDU 1,4 %, EVP 0,2 %, FDP 15,7 %. GLP 9,3 %, GP 10,5 %, SP 15,6 %, SVP 17,7 %, Suschtigi 0,5 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,5 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 168 Iiwohner 99,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0 % Französisch u 0,6 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Hersiwiu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Papagei
D Babbegäije entspräche in dr Süstematik vo de Vöögel dr Ornig vo de sittaciformes (Babbegäievöögel). D Süstematik vo de Babbegäije isch wäge nöije fülogenetische Undersuechige stark im Umbruch. Dradizionell underschäidet mä zwäi Familie, nämlig d Kakadu und die Äigentlige Babbegäije. D Kakadu häi e Huube us Fäädere, wo si chönne ufstelle. Es feelt ene aber die so genannti Dyck-Struktur vo de Fäädereest, wo sich s Liecht vo dr Sunne dra bricht. De Äigentlige Babbegäije feelt d Fääderehuube, au wenn e baar Arte Fäädere am Hals häi, wo si win e Chraage chönne ufstelle. Bi iine git s d Dyck-Struktur vo de Fäädereest.
Alli Babbegäije halte dr Körper ufrächt und alli häi e chreftige Schnaabel. Si ernääre sich vo Soome, Beeri, Frücht, Blüete und Chnospe und Wurzle. Vili Arte frässe au Insekte und deren iiri Larve. E baar Arte lääbe in groosse Schwärm. D Schwärm vom Nacktaugekakadu chönne mee as 70'000 Individue haa.
Babbegäije wärde sit langer Zit as Husdier ghalte. In e baar Gebiet uf dr Wält luegt mä sä as Schädling aa. Bsundrigs z Australie richde groossi Schwärm vo de Rosa-, Gäälhuube- und Nacktaugekakadu zum Däil bedütendi Schääde in dr Landwirtschaft aa. Si wärde dorum as landwirtschaftligi Schädling in gwüsse Regioone verfolgt.
Raumordnungsregion
Ruumornigsregione sin e Inschrumänt vù dr Ruumornig in dr Bundesrepublik Dydschland. S gid 96 Ruumornigsregione, d Abgränzig good in dr Reegle no dr Gränze vù dr ainzelne Bùndesländer. Uusnaame doodervù bilde d Ruumornigsregion 13 (Bremerhave), wù nebe der Stadt Bremerhave au di nidersächsische Landchrais Cuxhave ùn Wesermarsch ùmfasd, d Region Donau-Iller (Baade-Wiirdebäärg ùn Bayern) ùn d Metropolregion Ryy-Necker (Baade-Wiirdebäärg, Ryyland-Pfalz ùn Hesse).
D Ruumornigsregione wääre us dr NUTS-3-Regione bilded (Chrais, chraisfrèii Schded, derzue Hamburg ùn Berlin). Uuser dr Schdadschdaade sin d Ruumornigsregione groosryymigi, funktional abgränzdi Ruumainhaide fir Ruumornigsberiichderschdadig vùm Bùnd. Doderbyy wird e ekonomisch Zäntrum ùn syy Ùmland bschriibe, wichdig sin z. B. Pändlerverfläächdige. D Ruumornigsregione sin in dr Reeegle au d Blaanigsregione vù dr Länder. Uusnaame doodervù sin:
Gaius Julius Cäsar
De Gaius Julius Cäsar (lat. Gaius Iulius Caesar, [], 100-44 v. Chr) isch en römische Politiker, Triumvir, Outor, Fäudherr u Diktator gsi. Är het under anderum Gallie eroberet, d Helvetier unterworfe, de römisch Bürgerchrieg gwunne u Ägypte eroberet. Är isch vo Brutus u republikanisch gsinnte Senatore erschdoche worde, wo Angscht gha hei, dass är wet König vo Rom wärde.