cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mit Rathenau am Oberrhein
d Interpretationsgschicht
Dr Berger interpretiärt des politisch: „Kann man es feiner ausdrücken, dass im Zeitlichen und Endlichen, auf dieser kampferfüllten Erde, die Ausgleichung gerade solcher Gegensätze „ewig“ ein frommer Wunsch bleiben muß?“
Ass dr Burte Hermann 1939 däre Üslegung vum Dufner-Greif widersproche hätt, isch nit bekannt.
e Orginalzitat
Dr Walther Rathenau am 28. 2. 1917 im Briäf an dr Fritz von Unruh: "Der Verfasser des Wiltfeber (...) ist ein Mensch von starker Begabung, bei dem ich freilich mir nicht ganz klar darüber bin, ob seine Zukunft auf dichterischem, rednerischem oder politischen Gebiet zu suchen sein wird. (...) In dem Roman, von dem sie sprechen, einem Werk von Gehalt und jugendlicher Unausgeglichenheit, sind die eingesprengten Reden und politischen Betrachtungen von eigenartiger Kraft. (...) Als Mensch trägt er die gleichen Züge kräftiger ländlicher Frische, die seine Arbeit erfreulich macht; eine Mischung aus Ungebärdigkeit und Schmiegsamkeit, wie sie dem guten alemannischen Schlage zu eigen ist. (...) Den Menschen habe ich gerne, denn er verdient Vertrauen; jede Förderung, die ihm zuteil würde, wäre als Dienst an dem zeitgenössischen, an kräftigen Menschen nicht reichen geistigen Deutschland zu danken und mir eine Freude."
Volker Habermaier
Der Volker Habermaier, wo ane 1962 z Ludisburg uf d Wält cho isch, isch e düütsche Lehrer und Schueldiräkter, und er isch der Presidänt vom Hebelbund vo Löörech.
s Läbe
Dr Habermaier het vo 1986 bis 1993 a der Ludwig-Maximilians Universität z Münche und a der Uni vo Stuttgart Germanistik, Gschicht, Politikwüsseschaft, Filosofy und Kunscht- und Musiggschicht studiert. Z Stuttgart und z Ludisburg het er s Referendariat zum Gymnasiallehrer gmacht, und spöter het er au s Rächt zum Wirtschaftskund z underrichte übercho. Er wohnt z Schopfe im Landchreis Löörech. Er isch ghüroote und het zwo Döchtere.
Vo ihm git’s Uufsätz zu der Fachdidaktik, zu der Musig und der Literatur und er het, deils zäme mit andernen Autore, Gschichtsbüecher für die dütsche Schuele gschribe.
für d Mundart
Der Habermaier het au Vortreeg und Artikel zu der alemannische Mundartliteratur usegää. Mit em Dichter Markus Manfred Jung, wo au am Theodor-Heuss-Gymnasium z Schopfe Lehrer gsi isch, leitet er sid 2005 di Internazionali Schopfemer Mund-Art Literatur-Wärchstatt.
Wäge sim Inträsse füre Dialäkt vo sinere Gägend isch der Volker Habermaier denn au zum «Löörecher Hebelbund» cho. Er het für dää d Leitig vo de "Literarischen Begegnungen" übernoo, un er isch denn däm si Vizepräsident und 2015 als Nochfolger vom Hansjürgen Schmidt (1941–2015) der Presidänt vom Hebelbund worde. Füre e Hebelbund schaffet er regelmässig mit em Löörecher Dreiländermuseum und dämm sim Diräkter Markus Moehring zäme.
Pfingstmontag
I Frankreych isch dä Pfingstmäntig vo 2005 bis 2007 en Arbeytstag gse. Dia zusätzliche Arbeitszeyt hät ähnlich wia beym Bues- on Bättag i Deytschland zorr Finanziirung vorrä Pflegeversicherung diine solle. Des isch aber vo de Beschäftigte net akzeptiirt worre.
Termin
De Pfingstmäntig findet em Mai oder Juni statt. Er isch de Dag noch em Pfingsunntig und dodamit dä 50. Tag noch em Ostersunntig (dä 51. wem mr dä Ostersunntig mitzellt).
Ribel
Ribel, Ribl oder Ribil, o Türgge- oder Törggeribel (im Voralbärg: Riebel, au Stopfer, Pflutta oder Brösel), ischt a oafachs Maisgricht us em St. Galler Rhintl, Föarstetum Liachtasta und em nördliche Churer Rhintl. Sit em Augste 2000 ischt i de Schwiz de Rhintaler Ribelmais, wo ma brucht zum drus Ribel macha, a gschützti Ursprungsbezaichnig.
Gschicht
Er ischt e nahrhafti, vegetarischi und o priisgünstigi Mohlzit.
Zuaberaitig
Für en tüpische Ribel wörd s Ribelmeal mit a chli Salz öber Nacht i Milch iigwaicht. Am Morge wörd deann de Brai innere Pfanne mit a chli Butter oder Schmaalz langsam (bis zunnere Stund) pröatlet. Dors ständig rible mit ennere flache Chelle entstoht langsam de Ribel (uuregelmässig rundi, liecht aaproteni Chlümpli, Ribeli). Mit e bitzli Zucker gits us deam Ribel a oafachi Süessspiis. Däzue trinkt me en Milchkafi oder me tunkt de Ribel ime Chacheli warme Milch. I ältere Rezäpt ischt de Ribel mit grafflete Eardlig (Härdöpfel) gstreckt und so als nahrhafti Hoptmohlzit geasse wore.
Rhintaler Ribelmais AOP
De Mais spillt im Rhintl sit langem a kulturgschichtlichi aber o a wertschaftlichi Rolle, vorallem de Fuettermais. Damit de Fuettermais sich nöd mit em Ribelmais chrützt und so em Ribelmais sini Qualität sinkt, hät me a gwüssi Distanz bim Aabau iigfüart. Und im Sommer 2000 ischt dean de Rhintaler Ribelmais, als tradizionelli Maissoarte, a gschützti Ursprungsbezaichnig (doozmol AOC, sit 2013 AOP) wora. Us deam Törgge weard e grobs Meal gmale, wo ma drus Ribel ka kocha.
Wariante
Wer zum kocha vom Ribel nöd sövil Zit bruche wil, de ka i de hütiga Zit a pfannefertigs Produkt koofe, wo me nu no ir Pfanne mos bröötle. E anders Produkt entstoht, wenn d Maiskörner nöd so fii gmale wörid. Da griesartig Meal aignet sich zum Bramata kocha, wo ähnlich ischt wia d Polenta.
Herkunftsgebiet
De Aabau vo dem Ribelmais beschränkt sich uf s Gebiet zwüschet em Bodesee und em nördlige Churer Rhintl:
Kanton Basel-Landschaft
Dr Kanton Basel-Landschaft, in dr Umgangssprooch Baselbiet, isch e Kanton i dr Schwyz. Si Hauptstadt isch Lieschtel. Er umfasst s dicht besidlete Gebiet im Bezirk Arlese, s obere Baselbiet mit de Bezirk Lieschtel, Sissech und Wolbrg und dr Bezirk Laufe, wo 1994 vom Kanton Bärn zum Baselbiet gwächslet het.
Ribel
Weblink
Verglichbari Produkt:
Kanton Basel-Landschaft
Geografy
Dr Kanton ligt im Nordweschte vo dr Schwiiz i dr Umgäbig vo dr Stadt Basel, wo en eigete Kanton isch. Abgseh vo-n-es paar Usnahme umfasst er alli dütschsprochige Gmeinde a dr Birs (me seit däm Unterbaselbiet) und alli Gmeinde dr Ergolz nooch (das isch s Oberbaselbiet) mitsamt de Sytetäler bis ad Wasserscheidi vom Jura. Grossi Usnaame sin die soledurnische Bezirk Dorneck und Dierstai, wo au uf dr Nordsyte vom Jura ligge und fasch bis uf Basel abechöme und wo sogar Exklaafe a dr Gränze zu Frankrych hei. Die geografischi Form vom Kanton isch wäge dem zimli unregelmässig und verwinklet.
Zum Kanton ghört e Teil vo dr Agglomeration Basel.
Vo dr Flechi här gseh ghört er zu de chlainere Kantöön vo dr Schwiiz (Platz 18 vo 26). Will er aber zimmli dicht bevölkeret isch liggt er im Ywoonerrang uf Platz 10.
S Baselbiet gränzt im Oschte und Nordoschte an Kanton Aargau und an dr Rhy, wo d Landesgränze zu Dütschland bildet. Im Norde gränzt er an Kanton Basel-Stadt, im Weschte und Nordweschte an Frankryych, teilwys au an soledurnischi Exklave. Au im Süde gränzt dr Kanton Solodurn (dasmoll nid als Exklave) ans Baselbiet, und züsserscht im Südweschte schliesst sich dr Kanton Jura no a.
D Usdeehnig vom Kanton wird au thematisiert in siner inoffizielle Hymne, em Baselbieterlied Vo Schönebuech bis Ammel.
Gschicht
S Gebiet vom hütige Kanton Basel-Lanschaft het vor de napoleonische Umwälzige zem Teil em Fürschtbischtum Basel, zem Teil als Untertanegebiet zu Basel ghört, wo 1501 as Stadtort dr Schwizerische Eidgenosseschaft biträtte isch. 1798/1803 sin Teil vom Fürschtbischtum Basel a d Stadt Basel gange (Birs-/Leimedal), anderi Teil sin 1815 bim Wiener Kongräss em Kanton Bärn zuegschlage worde (u. a. s Laufedal).
1832 hän sich d Landgmeinde (Ober- und Unterbaselbiet; ohni s Laufedal, wo zue Bärn ghört het) gege d Dominanz vo dr aristokratisch regierte Stadt Basel gwehrt. Gwehrt hän sich die meischte, aber nid alli Landgmeinde, denn nid wenigi Gmeinde sin wirtschaftlig sehr stark vo Basel abhängig gsi und/oder hän vo dr Stadt profitiert, so z. B. Sydebändelwäberei. So isch also au durs Baselbiet e Grabe gange, zem Teil au dur Nochbergmeinde. 1833 hett dr Uffstand zu bluetige Kämpf, u. a. z Lieschtel im Stedtli, gfüehrt. Am 3. Auguscht 1833 hän d Baselbieter Truppe d Basler Truppe bi dr Hülfteschanz zwüsche Fränkedorf und Brattele vernichtend und überus und unnötig brutal gschlage. Drno hett Basel und au d Schwizer Daagsatzig Basel-Land als eigene Kanton anerkannt mit allne Gmeinde links vom Rhy. D Basler Landgmeinde rächts vom Rhy – Bettige, Rieche und Glaihünige – sin mit dr Stadt Basel zum Kanton Basel-Stadt worde.
Die letscht Hiirichtig im Kanton Basel-Landschaft datiert vom 15. Oktober 1851, vollstreckt am Raubmörder Hyazinth Bayer.
Uffgrund vo innere Spannige het sich s Baselbiet im 19. Joorhundert mehreri Moll neui Verfassige ge, so wäge dr Beschränkig vo Kompetänzstrittereie 1838 und 1850, em Durchbruch vo dr demokratische Bewegig 1863 und em witere Usbau vo dr Demokratii und dr Erhebig vo Staatsstüüre 1892. Die hütig Verfassig vo 1984 – die sächsti überhaupt – hett e zuesätzligi Erwyterig vo de Volksrächt brocht und über zwei Dutzed Teilrevisione formal neu gfasst.
1994 isch s Laufedal vom Kanton Bärn zum Kanton Basel-Landschaft cho.
Versüech zunere Widervereinig mit Basel-Stadt sin hüfiger unternoo worde, zletscht sin si 2014 am Nai vo de Baselbieter Stimmbürger gschiteret.
Wappe
S Wappe vom Kanton – entstande 1833 – zeigt en rote Stab vomene Hirt. Uff dr Biegig vom Stab befinde sich Usstülpige, au Krabbe gnennt. Die hän in de Versione vor 1948 dr Stab nony beriehrt, sin also Kugle gsy. E heraldischi Bsunderheit isch d Linkswändig vom Stab, also wäg vo dr Fahnestange. Die Linkswändig symbolisiert d Trennig/Abwändig vom Kanton Basel resp. dr Stadt Basel 1833 und unterstriicht d Unabhängigkeit.
S Wappe entspricht em alte Stadtwappe vo Lieschtel us em 14. Joorhundert. Um d Wappe besser kenne z’unterscheide isch die rot Umrandig entfärnt worde. 1921 hett Lieschtel sy Wappe dütlig gänderet drmit gar e kei Verwächslige meh möglig sin.
Bevölkerig
D Wohnbevölkerig het per 30. September 2012 277'614 Yywoner betrage. Näb 220'970 Schwiizer hän 56'644 Usländer im Kanton gwoont, was emene Ateil 20,4 % entspricht. Dodrvo sin 2011 19,5 % us Italie, 19,3 % us Dütschland, 9,5 % us der Türkei, 6,2 % us Serbie un Montenegro, 2,0 % us Öschtryych und 1,6 % aus Frankryych ko.
Sproch
D Amtssproch isch Hochdütsch (schriftdütsch).
D Umgangssproch im Kanton isch Baselbieterdütsch. Anders als s Baseldyytsch, wo i dr Stadt Basel traditionell gschwätzt wird, isch s Baselbieterdütsch (wie die meischte andere schwiizerdütsche Dialäkt) e hochalemannische Dialäkt. Bsunders im Oberbaselbiet ischs Baselbieterdütsch no sehr eigeständig erhalte. Im Unterbaselbiet, grad rund um Basel umme, isch s Baselbieterdütsch weniger klar, es vermischt sich mit andere Schwiizer Dialäkt vo Zuezüger und bsunders mit em Baseldyytsch vo Stadtbasler, wo uffs Land zoge sin zum Woone.
Im Norde und Weschte ischs Baselbiet Sprochgränze zum Französische: Im Norde zum Elsass, wo s Französische als wie meh s Elsässisch verdrängt het, und im Weschte zum Kanton Jura, wo traditionell französischsprochig isch (Gränzgmeinde sin Roggeburg und Lieschbrg.
Baselbieter Mundartdichter:
Religion
Die traditionelli Konfession im Baselbiet (mit Usnahm vo Deil vom Bezirk Arlese und em Laufedal, wo erscht spoot zem Baselbiet cho isch) isch reformiert, susch katholisch (Laufedal, hinders Leimedal und Birseck – die hän friener zem Fürschtbischtum Basel ghört). Wäg dr modärne Migration und Agglomerationsbildig sin die Gränze aber stark verwüscht worde. E mänggi Gmeind im Bezirk Arlese hett unterdesse e refomierti Mehrheit, umgekehrt hett d Agglomeration Lieschtel e starggi katholischi Minderheit.
Am 31. Dezember 2011 sin 34,7 % evangelisch-reformiert, 27,9 % römisch-katholisch und 0,4 % christ-katholisch gsi. 37 % sin Mitgliider vo nid chrischtliche Religione oder konfessionslos.
Politik und Verfassig
S Kantonsparlament heisst Landrot. Dä umfasst 90 Volksverträter (Landrööt). Dr Landroot wird all vier Joor gwählt noch em Proporzsyschtem. E vorzytigi Uflöösig isch nid möglich.
Wie die andere Schwizer Kanton kennt au s Baselbiet Initiative und Referendum. 1500 Wahlberächtigte kenne mit enere Initiative dr Erlass, d Änderig oder d Uffhebig vo dr Verfassig oder – anders als im Bund – au vomene Gsetz verlange. Änderige an dr Verfassig unterstöön enere obligatorische Volksabstimmig (Referendum), ebeso alli Gsetzesänderige, usser wenn mindeschtens 4/5 vom Landroot zuegstimmt hän, denn gitts nur e Volksabstimmig, wenn 1500 Stimmberächtigte das verlange.
D Regierig heisst Regierigsrot. Si umfasst fünf Mitglieder (Regierigsrööt), wo noch em Marjorzsyschtem alli vier Joor diräkt vom Volk gwäält wärde. Vorsitz hett dr Regierigsbresidänt, wo jöörlig vom Landroot us de Mitgliider vom Regierigsrot gwählt wird. Im Momänt hetts Baselbiet e bürgerligi Regierig.
S höggschte kantonale Gricht isch s Kantonsgricht z Lieschtel, wo 2001 us em bishärige Obergricht, Verfassigsgricht, Verwaltigsgricht, Versicherigsgricht und Enteignisgricht bildet worde isch. Pro Bezirk gitts für Zivilsache no es Bezirksgricht, uff kommunaler Ebeni no Friidensrichter. E Grichtsreorganisation isch plant. Spezialgricht – alli mit Sitz in Lieschtel – exischtiere für Strofsache (Strofgricht), Stüüre (Stüürgricht) und Enteignige/Vorteilsabgoobe (Enteignigsgricht).
S Baselbiet entsändet – als Halbkanton – ei Ständerot und siibe Nationalröt uff Bärn ins nationale Parlament.
S Oberbasebiet isch politisch gsee konservativer ygstellt als dr under Kantonsteil, wie me bi vilne Abstimmige gseht.
Wirtschaft
S Baselbiet isch e stark induschtrialisiärts Buureland mit Milchwirtschaft und Obschtbau. D Industrii broduziert Textilie, Iise, Maschiine, Chemikalie, Elektronik, Don und Zemänt, im Jura wärde au Uhre härgschtellt. D Rhyhäfe Schwyzerhalle und Äu sy wichtig für en Import vo Flüssigdrybschtoff und Brennschtoff. Bekanni Firmene uss em Baselbiet sin u. a. Endress+Hauser, Ronda, Novartis, Hoffmann-La Roche, Ricola, Bombardier, Renata und Georg Fischer JRG AG. D Arbetslosigkeit liggt normalerwyys knapp under em Schwizer Durchschnitt – im Novämber 2010 bi 3,4 % (Schwiz: 3,6 %).
Turismus
S Baselbiet isch für sini molerischi Jura-Landschaft im Oberbaselbiet witume bekannt, e hüfigs Poschtkartesujet sin d Chirsiböim im Früehlig, wenn si blüeje. Zahlriichi Wanderwäg verbinde Bärg und Tal. Bsunders beliebt isch d Wasserfalle uff guet 1000 Meter über Meer, wo au e Gondelbahn uufe fahrt (die einzig wyt und breit).
Wyteri turischtische Attraktione
Verkehr
S Baselbiet liggt an zwei Hauptverkehrsaggse:
Dr wichtigschte Bahnhof – mit Halt vo Interregio, Intercity und einige Intercity-Expresszüg – isch Lieschtel.
Stedt und grösseri Gmeinde
D Gmeinde sin autonomi Sälbschtverwaltigseinheite uff lokaler Ebeni. Däre ire Bstand ka nume mit iirer Zuestimmig und mit dere vom Landrot gänderet wärde. D Normalform isch d Ywoonergmeind, drnäbe gitts no Bürgergmeinde, wo s Bürgerrächt verleihe und im kulturelle Beriich aktiv sin. Bi Bürgergmeinde sin nume Bürger stimm- und wahlberächtigt. Wos kei Bürgergmeind gitt, wärde d Uffgoobe vo dr Ywoonergmeind übernoo.
Uffglischtet sin Gmeinde mit meh als 10'000 Ywooner (Stand 31. Dezember 2011). Für e Lischte vo allne Gmeinde lueg do.
All die Gmeinde befinde sich im Bezirk Arlise (usser Lieschtel und Brattele, beidi im Bezirk Lieschtel) und usser Lieschtel sins alles Gmeinde vo dr Agglomeration Basel. Dr Bezirk Arlise isch drumm au mit Abstand dr bevölkerigsriichscht Bezirk. Lieschtel bildet e eigni chleini Agglomeration, wo mit de unmittelbare Nochberort uff knapp 40'000 Yywooner kunnt. Usser Lieschtel sin aber alli gressere Ort kei historischi Stedt, sondern frieneri Derfer. Näbe Lieschtel hän au no Wolbrg und Laufe s Stadträcht und sin friener Schtedt gsi, mit nume no guet 1'000 resp. 5'000 Ywooner sin die Ort hytte aber relativ chlei.
Bezirk
Die fünf Bezirk vom Kanton sin dezentrali Einheite vo dr Kantonsverwaltig und ohni inneri Autonomii. Ihri Bedütig wird immer chliiner.
Sanry-lès-Vigy
Sanry-lès-Vigy (ditsch 1915–18 Sanringen, 1940–44 Senn bei Wigingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Sanry-lès-Vigy lijt 15 Kilometer eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 185 un 277 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Sanry-lès-Vigy ghert àui no s Derfel Méchy.
Gschìcht
Sanry-lès-Vigy ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1404 àls Sanrey deleiz Vegey (1437: Sanrey, 1606: Sanri, 1681: Xanrey).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sanry-lès-Vigy ìsch. Sanry-lès-Vigy ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Sanry-lès-Vigy ghert zem Lorrain.
Melissa Khalaj
D’ Melissa Khalaj (* 23. Mai 1989 z’ Mìncha) ìsch a diitscha Farnsahmoderàtoora un Sangera vun irànischer Àbschtàmmung. Sitter 2014 schàfft sa fìr d’ Sander vu dr ProSiebenSat.1 Media Grupp, vor àllem fìr dr Sander sixxx. Bekànnt worra-n-ìsch sa àls Moderàtoora biim Jugendsanger Joiz Germany vu 2013 bis 2015.
ìhra Kàrriar
Ìn dr Melissa Khalaj ìhra Äältra sìnn ànna 1986 üss’m Iràn ìns Diitschlànd kumma.
D’ Khalaj hàt àn dr 6. Schtàffel vu dr Farnsahsandung Popstars mìtgmàcht un ìsch d’rnooh Mìtglììd ìn dr Mìnchner Band Charly Bravo worra. D’ Band hàt sa àwwer fàraloo, fìr Moderàtoora bii Joiz Germany wara. Därt hàt sa d’ Sandunga Living Room, Home Run, d’ Wardrobe Challenge un àui glaagentlig Coffee+Charts moderiart. S’ greesera Puplikum hàt sìe kännt, wu sa ìn dr ProSieben-Sandung Circus HalliGalli z’ sah gsìì ìsch. Ìm saalwa Joohr hàt sa Etage 7, a Webshow zu Germany’s Next Topmodel, moderiart. Naawadràà ìsch sa ìn’ma Müüsikvideo vum Rapper MC Fitti ufftratta. Fìr dr Sander Joiz hàt sa zamma mìt dr Alexandra Maurer vum roota Teppich bii dr Echoverlaihung 2014 moderiart.
Vu 2014 bis 2015 hàt d’ Khalaj zamma mìt dr Annie Hoffmann un dr Miriam Rickli d’ Sandung Crash Games – Jeder Sturz zählt! uff ProSieben moderiart. Naawa dr zwaita Schtàffel vu Promi Big Brother uff Sat.1 hàt sa uff Sixx zamma mìt’m Jochen Bendel d’ Late-Night-Show Promi Big Brother Late Night LIVE moderiart. Vu 2015 bis 2016 hàt sa dàs Format unter’m näija Tìtel Promi Big Brother – Die Late Night Show nochamol presantiart un àui sitter 2018. Ìm Nowamber 2014 hàt sa mìt àndra Prominanta àn dr Sixx-Sandung Frauendingsbums tailgnumma. Ìn dr zwaita Schtàffel vù dara Sandung hàt sa àui tailgnumma. Ìm Hornung 2015 hàt d’ Khalaj fìr Sixx a Show mìt da Highlights vù da Grammy Awards 2015 moderiart.
Àm 27. Jüüli 2015 hàt d’ Khalaj verkìndigt, àss sa dr Jugendsander Joiz Germany fàraloo wurd. Vun Oktoower bis Dezamber 2015 hàt sa uff dr Websitta vum Farnsahsander sixx d’ Big-Brother-Wucha vu dr 12. Schtàffel zammagfàsst. Ànna 2017 hàt sa vor un nooh dr Hàuiptsandung vu Promi Big Brother ìm Internet Shows zamma mìt’m Aaron Troschke moderiart. Sitter Septamber 2017 moderiart d’ Khalaj ìhra aigena Radiosandung mìt’m Tìtel Die Melissa Khalaj Show bii Jam FM. Sitter 2022 moderiart sa d’ Sandunga All Together Now un The Voice of Germany uff’m Kànààl Sat.1.
d’ Sandunga, wo sa moderiart hàt
ehamààlig odd’r numma ainmol
Christoph Schrempf
Dr Christoph Schrempf (* 28. April 1860 z Besigheim bei Ludwigsburg, † 13. Februar 1944 en Stuegert), ischt a deitscher Filosoof, Pfarrer, Kircharebell ond Hochschuellehrer gwäa, wo sich en seine Schrifda hauptsächlich kridisch mit dr Theologii usnandergsetzt hôt.
Aus seim Leaba
Dr Christoph Schrempf kommt am 28. April 1860 z Besigheim uff d Welt. Weil sei Vadder a gwalddädiger Alkoholiker ischt, ziagt d Mueder mit ihre Kender fenf Jôhr schbäder noch Kleiningersheim am Necker, wo-se bei ihrem Bruader Ondrschlupf fendet. Deet wechst s Chrischdofle e-ma arg piedischdischa Umfeld auf. So kommt’s, dass der Bua nôch seira Schuelausbildong an dr Eberhard Karls Universideet Diibenga Theologii studiirt. Nôch seim Vikariat en Metzenga bei Herraberg kriagt dr Schrempf 1886 a Pfarrstell z Leizadorf em Hoaloíscha. En sellem Derfle bassiirt fenf Jôhr schbäter ebbes, was mr sich bloß schwer vorstella kôô: Dr Pfarrer „vorgisst“, sei Gmoid bei-ma Daufgoddesdenscht s aboschdolische Glaubensbekenntnis uffsaga zo lau. Dô drmit will’r abr bloß sei Kirchleidong provoziira. Er hofft, dass ebbr vo seira Gmoid dean Fehler bemerkt ond-en bei dr Kirchleidong ôôzeigt. Vo seine „Schäfla“ abr fellt des gar koim auf! Drom zeigt’r sei Sakrileg selber bei dr Kirchaleidong ôô. Uff dui Weis wuud em Schrempf seira Gmoid schliaßlich doch noh bewusst, wia ihr Pfarrer gega sei Gehorsamspflicht vorstoßa hôt. Ohne uff d Antwort vom Oberkircharat zo warda, vorkendet dr Schrempf effentlich, dass-es ehm gega da Strich gôht, soddiche Passascha wia „empfangen durch den Heiligen Geist“, „geboren von der Jungfrau Maria“ ond „aufgefahren in den Himmel“ zo saga. Dô druff beschweret sich an Haufa Leit vom Schrempf seira Kirchagmoid bei dr vorgesetzda Kirchabeherde ond fordret, sellen aufmipfiga Pfarrer so bald wia meglich abzoberuafa. Zonächscht amôl wuud dr Schrempf en da „Wardestand“ vorsetzt. Weil der abr koine Kompromiss schliaßa will, sondern ganz stur bei seine Ôsichda bleibt, kommt d Kirchaleidong et drom rom, am 3. Juni 1892 dean Rebella zo entlassa. Jetzt ziegt dr Schrempf om nôch Cannschdadd.
1893 wuud seller Kircharebell Herausgeaber vo seira oigena Zeitschrift «Die Wahrheit». 1895 wuud’r Lehrer fir d Fecher Deitsch, Litradur ond Madde an dr privada Hehera Handlsschuel en Stuegert. 1906 promoviirt’r zom Dr. phil. an dr Uni Diibenga. Noh em gleicha Jôhr wuud dr Schrempf Privatdozent fir Filosofii ond Litradur an dr Technischa Hochschuel Stuegert. An de meischde Sonndich, wenn’s Zeit fir da Goddesdinscht ischt, helt der Môô – dr Kirch zom Trotz – Vorträg en dr Stuegerter Liiderhalle.
Bis ens hohe Alder wuud dr Schrempf et miad, semtliche Werk vom dänischa Filosoofa Sören Kierkegaard ens Deitsche et bloß zo ibrsetza, sondern au selber rauszogäa. Am 13. Februar 1944 schließt der Môô em Stuegerter Stadtdoil Degerloch seine Auga fir emmer. Knabb 84 Jôhr alt isch’r wôrra.
Artur Mas
Dr Artur Mas i Gavarró (* 31. Jänner 1956 z Barcelona) isch e katalanische Bolitiker un Generalsekretär vu dr Bartei Convergència Democràtica de Catalunya (CDC). Säll isch e liberali Bartei, wu fir d Abspaltig vu Katalonie vu Spanie isch. Är isch em 23. Dezämber 2010 zum 129. Presidänt vu dr katalanische Generalitat gwehlt wore, dr Gsamthait vu dr bolitische Inschtitutione, wu im Rame vum Autonomystatuts d Sälbschtverwaltig vu dr Autonome Gmainschaft Katalonien uusiebt. Dervor isch er syt em 27. Mai 2004 Oppositionsfierer im katalanische Barlemänt gsii.
Dr Mas isch as eltscht vu vier Chinder in erte großburgerlige Familie ufgwachse. Sy Mueter isch us ere Textil-, sy Vater us ere Metallinduschtriällefamilie. Är isch uf s Lycée Français gange un het derno Bedribs- un Volkswirtschaft studiert. Mit 26 Johr isch er in d Convergència i Unió yydrätte.
Är isch vu 1987 bis 1995 im Stadtrot vu Barcelona ghockt un isch syt 1995 Mitglid vum katalanische Barlemänt. Vu 2001 bis 2003 isch er Conseller en Cap gsii, wu uugfehr eme Minischterbresidänt entspricht.
Bi dr Wahle vum 28. Novämber 2010 het d CiU mit em Artur Mas as Spitzekandidat 62 vu dr 135 Sitz gwunne. Am 23. Dezämber isch er zum 129. Bresidänt vu dr Generalitat gwehlt wore. Im Jänner 2016 isch er vom Carles Puigdemont, wo äbefalls für di katalanische Unabhängigkeit vu Spanie yystoht, abglöst worde.
Friseur
E Coiffeur, Coiffeuse und Coiffeuri; im Baadische Frisöör oder Frisèèr, (veraltet au Hoorschniider; Nöidütsch Hairstylist, Hair-Stylist ) isch e Fachchraft für d Pflääg vom Haar uf em Chopf und d Gstaltig vo dr Frisur. Dr Bruef het sich im dütschspraachige Ruum und im e grosse Däil vo Wescht- un Middelöiropa us de mittelalterliche Brüef vom Baader und vom Barbier äntwicklet.
Dr Bruef isch hüte e klassischi Frauedomäne. 2010 häi d Fraue in de DACH-Länder 93 Brozänt vo de Coiffeur usgmacht. D Usbildig isch in de dütschsproochige Länder drei Joor lang.
D Bezeichnig
Ds Wort chunnt us em Franzöösische und leitet sich vo coiffer (Huet usw. uf e Chopf setze) und vo coiffe („Huube“) ab. Au Frisöör chunnt us em Franzöösische. S Wärb friser bedütet so vil wie „chrüüsle“. Dr Begriff Friseur wird im Französische nüme brucht.
Schwende AI
Schwendi ischt emol politeschi Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode gsee. De Sitz vo de Bezirksvewaaltig ischt im Wissbad gsee.
Geografii
Schwendi ischt vo de Flechi här de grööscht Bezirk im Kantoo gsee. S gaanz Gebiet ischt prägt vo Streusidlige und höche Bäg. Zum Bezirk hend d Schwendi und d Wasseaue ghöört, de Tääl vom Wissbad, wo südlech vom Brüelbach und westlech vo de Settere liid, und au en Tääl vo Appezöll, dai isch es s Gebiet zwösched em Bahof ond de Settere gsee. Säb ischt met 781 m de tüüfscht Punkt vom Bezirk gsee, wo bis in Säntis, uf ui gangen ischt.
Tourismus
Vo Appezöll faht s Zögli vo de Appezölle Bahne a Wissbad ond Schwendi vebii bes i d Wasseaue hönderi. Die Bah ischt im Juli 1912 i Betriib gnoo woede ond es ischt plaaned gsee, as me si emol bis in Säntis ui bout.
Vo de Wasseaue füet e Loftsäälbah i d Ebenalp uf 1'589 m ui. Vo dai cha me wiite in Schöfler (1'912 m) ui wandere. Wänn epid mag, so chan e wiite bis in Säntis ui loufe. Vo de Ebenalp cha me abe au dös Wöldchölchli, da ischt e prähistorischi Höhli, in Ääsche abi spaziere, vo dai us in Sealpsee döri ond zrogg i d Wasseaue abi.
Es ged uf em Gebiet vo de Schwendi no en Huffe anderi Möglechkaite zom gi wandere goo. Zom Biispil; uf d Alp Sigl, d Marwees, d Meglisalp, d Altenalp, de Mesmer oder öber de Lehme in Chrobäg ui. Öberall häts e Weetschaft, wo me näbis ässe ond trinke cha, mängmol cha me sogär öbenachte.
Im Soome cha me nöd nu wandere, me cha au vo de Ebenalp mit em Glaitscherm abi flüüge. Im Weente ischt i de Ebenalp obe ond am Hang hönde Schwendi bi guete Vehältnis en Schiilift i Betriib. D Pischte bim Horn-Lift bi Schwendi cha beschnait wääde ond döt büütids sogär öpenemol Nachtschiifahre aa.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik
ᚺ
haglaz (ᚺ ᚻ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de h-Ruune. Er lutet uf Altnordisch hagall, Altdänisch ᚼᚭᚴᚭᛚ hagal; Altenglisch hægl und im Hrabanische Alphabet hagale. D Bidütig isch "Hagel". Au de gotisch Buechstabe "h" (𐌷) haisst haal, d Form stammt aber vo de latiinische Unziale h.
D h-Ruune isch die nüüt Ruune im alte Ruunealphabet, aber die sibet im nordische Futhork. Si isch di erst Ruune im Hagals ætt.
Form
Di aistrichig Ruune ᚺ werd bis is sechst Joorhundert bruucht, denn setzt sich z England di zwaistrichig Form ᚻ düre, wo di anzig Form ufem Kontinent isch. Abem achte Joorhundert ninnt d Ruune z Skandinavie d Form ᚼ aa.
Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d h-Ruune Verderbe aber au Useforderig.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Gertrud Frei
D Gertrud Frei – gsäit hät mer ire Trudi – (* 11. Jäner 1930 z Bäärn; † 17. Jäner 2015 z Wauggringe; Bürgeri vo Hedinge) isch e Schwyzer Gërmanischtin und Leereri gsy. Si hät en wichtige Bytraag zur Känntnis vom Süüdwalsertüütsch gläischtet.
Ires Läbe
D Getrud Frei isch as Äinzelchind z Bëërn uufgwachse; iri Familie vätterlichersyts isch zwoo Gänerazioone voranen us em Züripiet i d Bundesstadt choo. 1945, under em Ydruck vo de Gröiel i de Konzäntrazioonslaager und vo de Romään vom Jeremias Gotthälf, hät si bschlosse, Primaarleereri z wëërde. No vor as si s Badänt überchoo hät, isch si für zwäi Jaar Huusleereri bin ere belgische Diplomaatefamilie z Israel gsy. Iri eerscht Stell im Kanton Bëërn hät si an ere Nüün-Klasse-Schuel a de Lengg im Simetaal ghaa, nachanen äini ime Puuredoorff im Mittelland.
Si hät sich drufabe as Sekundaarleereri la uusbilde. Tüüff beydruckt vom Paul Zinsli, hät si bschlosse, das Stuudium bis zur Promozioon z verlengere. Gstudiert hät si Musig, Tüütsch und Gschicht, und abgschlosse hät si 1966 mit ere Dissertazioon über de Walsertialäkt vo Saley im Piemont. Zäme mit em Paul Zinsli und em Paul Scheuermeier hät si 1959 bis 1962 au z Aager, z Greschonei und z Eischeme Uufnaame vo de deetige Fluernäme duregfüert.
Gschaffet hät si nachanen am Leererineseminaar z Bëërn, wo si Tüütsch und Gschicht ggëë hät. Zytewys isch si au Bresidäntin vom «Berner Sprachverein» gsy und hät sich asewääg für di tüütsch Spraach und Literatuur ygsetzt. Si hät sich auch scho lang mit der Antroposofy vom Ruedolf Steiner usenandgesetzt, und spööter im Läbe isch die ire zäntraal Läbesinhalt woorde. Im Alter hät si sich dänn bsunders für d Stiftig Rüttihubelbad z Walchringe und s kulturell Läbe vo de Bewoner und Bewonerinen anngaschiert.
Iri Dissertazioon
D Gertrud Frei hät iri Tokteraarbet uf Voorschlaag vom Paul Zinsli gschribe. S Ziil isch gsy, s Saleytüütsch spraachinhaltlich daarzstele, aso z zäige, wie in ere bëërgpüürliche Gmäind d Spraach d Wält erschlüüsst. Me isch devoo uusggange, das s Saleytüütsch nöd nu i syne Luut, Formen und Woort archaaisch isch, sunder au im Tänke, wo mit dëne Woort und Bigriff uustruckt wiird. Wil s ganz e chlyses Döörffli gsy isch, hät me gmäint, me chönn s Saleytüütsch ganz guet as Ganzhäit erfasse.
D Realitëët hät dän aber täilwys andersch uusgsee. D Frei hät scho gly müese feschtstele, das die Doorffgmäinschaft i der Uuflöösig stäckt und das di letschte Puure, wo si 1962 no z Saley aatrooffe hät, chuum de Zyt ghaa händ, uf eso «gspässigi» Fraage von ere Studäntin Antwort z gëë. Dunen im Taaloort Passo hät si dänn e Frau gchänegleert, wo deet scho sit zää Jaar gläbt hät und wo Inträsse für all die Fraage ghaa hät. Vor dëne Hindergründ hät s uursprünglich Konzäpt müese naadisnaa reduziert wëërde: s Sachkundlich und e ganzi Räie Woortfälder hät si müesen ewëgglaa.
Pliben isch aber immer na vil. Tokumäntiert wëërded de mäntschlich Körper und syni Orgaan, d Biwegige, di mäntschliche Sinn und iri Waarnämigsfälder, d Gfüül, s Welen und s Tue, s Tänke, Mäntschetipen und Charakteräigeschafte, de Ruum und d Zyt. Imene Schlusstäil stelt si na zäme, woo s Saleytüütsch inerhalb vom Alemanisch und vom Walsertüütsch staat: Woort, Luutforme, Bidüütige, Woortbildige, s Verheltnis zwüsched starchem Grundwërb und Kausatyv und, ganz äimaalig im obertüütsche Sprachruum, s Prëtëritum vo de starche und de schwache Wëërb mit den Abluut und Rückumluut.
D Frei isch vom Hërbscht 1962 bis zum Hërbscht 1965 zämegnaa 27 Wuche z Saley oder im Taaloort Passo gsy. Gwidmet hät si iri Aarbet denne Wybru, diu da di schwäär Burdi trägen, und «in Dankbarkeit» au irem Profässer Paul Zinsli.
ᚾ
nauðiz (ᚾ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de n-Ruune. Er lutet uf Altnordisch nauð, Altdänisch ᚾᚭᚢᚦᛦ naudr; Altenglisch nyd und im Hrabanische Alphabet not. D Bidütig isch "Not, Zwang". Au de gotisch Buechstabe "n" (𐌽) haisst noicz.
Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch labiali Nasal (IPA //).
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Föderierte Staaten von Mikronesien
Die Föderierte Staate vo Mikronesie (änglisch Federated States of Micronesia) si en Inselstaat im westlige Deil vom Pazifischen Ozean.
Geographii
Zum Staat ghört dr grösst Deil vo de Karoline, ere Inselgruppe in Mikronesie. D Föderation bestoht us de Staate Chuuk, Kosrae und Pohnpei, wo d Ostkaroline bilde, und em Staat Yap, wo zsämme mit dr unabhängige Nation Palau d Westkaroline usmacht. Die grössti Stadt im Land isch Weno mit öbbe 17'624 Iiwohner uf dr Insle Moen im Oste vom Chuuk-Atoll; d Hauptstadt isch Palikir uf dr Insle Pohnpei.
Hauptinsle und -atoll
(vo Weste uf Oste)
Philipp V. (Makedonien)
Dr Filippos V. (, ; * 238 v. d. Z.; † 179 v. d. Z.) isch vo 221 v. d. Z. aa Köönig vo Makedonie gsi. Er het us em Huus vo de Antigonide gstammt und isch dr Soon vom Köönig Demetrios II. Aitolikos und vo dr Fthia/Chryseis gsi.
Lääbe
Wil dr Filipp non e Chind gsi isch, wo si Bater gstorbe isch, het si Groossunggle und Stiefvater Antigonos III. Doson d Herrschaft über Makedonie übernoo und dr Filipp adoptiert. 221 v. d. Z. isch er Köönig vo Makedonie worde und Hegemon über dr grösst Däil vo Griecheland (dr hellenisch Bund). Im sogenannte Bundesgenossechrieg (220–217 v. d. Z.) het dr Filipp das Erb erfolgriich chönne verdäidige.
Wäge sine Chrieg gege die hellenistische Groossriich vo de Ptolemäer und Seleukide und gege chlineri griechischi Mächt het sich Rom mee und mee in Griecheland iigmischt.
Kerngehäuse
S Bütschgi oder au Gröibschi, Gigetschi, Gürbschi, Bitzgi, Butze, Bützgi isch s Chärnghüüs vom ene Öpfel oder von ere Bere. Mänggisch zelt mä au dr Stiil und d Fliege drzue. Es git im dütsche Sprochruum no e Mängi vo witere Begriff, wo för de innerst Tail vom Chärnobst bruucht wärded.
Philipp V. (Makedonien)
Lääbe
Im Zwäite Punische Chrieg het dr Filipp 215 v. d. Z. woorschinlig e Bündnis mit em Hannibal abgschlosse und es isch zum erste makedonisch-römischen Chrieg choo. Im Friide vo Phoinike im Joor 205 v. d. Z. isch d Macht vom Filip e chli beschnitte worde.
Won er si Macht in dr Egeis uf Choste vom Ptolemäerriich het welle usbaue, het dr Filipp Händel mit Rhodos und em Köönigriich Pergamon aagfange, wo d Römer um Hilf bittet häi. Im zwäite makedonisch-römische Chrieg (200–197 v. d. Z.) het dr Filipp 197 v. d. Z. die entschäidendi Schlacht bi Kynoskephalai gege d Römer verloore und het im Friidensverdraag si Flotte und wichdigi Stützpünkt und d Hegemonii über Griecheland müesse ufgee.
Kerngehäuse
Botanisch gsee isch s Bitzgi e Chranz von Balgfrücht - Öpfel häi fümf drvo, Biire vier - wo sich zmizt im Fruchtfläisch vo dr Schiinfrucht (dr Öpfelfrucht), wo vom Blüetebode bildet wird, entwiggle. Bi de Stäiöpfel sin das käini Balgfrücht in ere wäiche Hut, sondern Nüss mit herte Schaale.
Philipp V. (Makedonien)
Lääbe
Er het sich denn mit Rom im Chrieg gege dr Aitolisch Bund verbündet uund het si Stellig im Balkanruum wider chönne konsolidiere.
Noch em Filip sim Dood het si Soon Perseus brobiert, d Macht vo Makedonie wider z vergröössere. Rom het en aagriffe und 168 v. d. Z. im Dritte Makedonische Chrieg in dr Schlacht vo Pydna gschlaage
Arisierung
Arisierig isch dr Begriff gsi, wo d Nazionalsozialiste bruucht häi, wenn si s Äigedum und dr Bsitz von ere Minderhäit, vo Juude oder Lüt, wo vo Juude abgstammt si, häi welle stääle, sig s im Dütsche Riich 1933 bis 1945 oder im ene aagschlossene oder bsetzte Land. Dä Raub isch äinzelne Lüt z guet choo, wo sich as „arisch“ bezäichnet häi und zur Meehrhäit vo dr Bevölkerig ghöört häi. Das sött underschiide wärde vo dr Beschlagnaamig bzw. Konfiszierig vo jüüdischem Äigedum dur e Staat, wo zum Däil gliichzitig mit dr Arisierig duuregfüert worde isch. D Arisierig wie au d Konfiszierig si Schritt gsi uf em Wäg zur Deportazioon vo de Juude in d Vernichdigslaager im Oste vo Öiropa. Für die bäide Arte vo Raub und Diebstaal häi d Nazi äxtra Gsetz und Verordnige erloo, so dass die Raubakzioone 'gsetzligi' Ufgoobe worde si.
Im erwiterete Sinn het mä dr Begriff au in andere Beriich brucht, z. B. im Kulturlääbe, und het mit em d Verdriibig oder Vernichdig vo jüüdische Kulturschaffende und Wüsseschaftler bezäichnet.
Kreis Lugano Nord
De Chrais Lugano Nord bildet zäme mit de Chrais Agno, Breno, Capriasca, Ceresio, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Magliasina, Paradiso, Sessa, Taverne, und Vezia de Bezirk Lugano vom Kanton Tessin i de Schwiz. De Sitz vom Chraisamt isch z Lugano.
De Chrais isch per Dekret vom 17. Juni 2013 uf de 13. August 2013 gründet worde und setzt sich us de ehemolige Gmainde Sonvico, Cimadera, Villa Luganese, Davesco-Soragno, Certara, Bogno, Valcolla und Cadro zäme, wo hüt zur Stadt Lugano ghöred.
D Quartier, wo bishär em Chrais Lugano Oscht zuetailt gsi sind (Davesco-Soragno sit 2003 bi Lugano und Villa Luganese sit 2007 iigmaindet) händ zum Chrais Lugano Nord gwächslet.
Die Nöiorganisazion vo de Chraisstruktur isch mit de Iigmaindig vo Valcolla nötig worde, wil e paar Ortschafte vo däre Gmaind (Scareglia, Signora, Colla, Cozzo und Bogno) ligged uf am rächte Ufer vom Fluss Cassarate und hettid em Chrais Lugano Wescht zuetailt wärde müese, di andere Ortschafte am lingge Ufer (Certara, Cimadera und Piandera) hingege em Chrais Lugano Oscht.
Gmaine
Dr Chrais setzt sich zämme us dr Quartier entlang vum Fluss Cassarate nördlich vu däre Gmai:
Schinznach
Schinznach isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg vom Kanton Aargau. Si isch uf de 1. Jänner 2014 us ere Fusion vo de Gmeinde Oberflachs und Schinznach-Dorf entstande.
De hütig Ortsteil Schinznach-Dorf het bis 1938 offiziell scho einisch Schinznach gheisse.
Lag
D Gmeind ligt im untere Schänkebärgerdaal am Dalbach. D Nochbergmeinde sind Bözbrg, Villnachere, Brugg, Välte, Gaueschtei, Tale und Zääje.
Sanry-sur-Nied
Sanry-sur-Nied (ditsch 1915–18 Sanringen an der Nied, 1940–44 Senn an der Nied) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Sanry-sur-Nied lijt àn dr Nied sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 215 un 300 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Sanry-sur-Nied ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1196 àls Senrei (1235: Sanray, 1250: Xanrei, 1386: Jenanrey, 1404: Sanrey sus Niet, 1491: Sanri surs Niedz).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sanry-sur-Nied ìsch. Sanry-sur-Nied ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Sanry-sur-Nied ghert zem Lorrain.
Winterbach (Remstal)
Wẽnderbach (amtlich Winterbach) ischt a Gmoed em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Wẽnderbach leit em Dal vo dr Rems an dr B 29 (Stuegert – Oole). Nochbergmoede vo Wẽnderbach send Schorndorf, Lichtenwald, Baltmannsweiler, Weinstadt ond Remshalden.
Vo dr Gmarkong send 30,2 % Landwirtschaftsfleche, 51 % Wald, 16,8 % Sidlongsfleche ond 2 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Wẽnderbach gheret s gleichnamig Dorf, dr Weiler Manolzweiler ond dr Ort Engelberg.
Verwaltong
Wẽnderbach hot mit dr Stadt Schorndorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Hieronymus Hess
Dr Hieronymus Hess (* 15. April 1799 z Baasel; † 8. Juni 1850 z Baasel) isch e Schwizer Zäichner und Mooler in dr erste Helfti vom 19. Joorhundert gsi. Er isch bsundrigs für sini zitkritische Karikature und Vorlage für Zizehuusener Terrakotte bekannt.
Winterbach (Remstal)
Verwaltong
Dr Schuldes vo Wẽnderbach ischt dr Sven Müller.
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Wẽnderbach ghert zom Schwäbisch.
Hieronymus Hess
Lääbe und Wärk
Dr Hieronymus Hess stammt us ere Baasler Chläibürgerfamilie ooni künstlerische Hindergrund. Er het en Usbildig zum Flachmooler gmacht und isch denn uf die öffentligi Zäichnigsschuel gange und het bis 1817 au no e Leer bim Mooler Maximilian Neustück gmacht. Dr Künstler und Verleger Peter Birmann het em 1817 dr Ufdraag gee, Kopie vo de Freske vom Hans Holbäi em Jüngere z mache, wo denn im Roothuus widerentdeggt worde si. Dank Beziejige vo sim Aarbetsgääber und eme Stipendium het dr Hess vo 1819 bis 1823 z Neapel und z Rom chönne schaffe und studiere. Er isch dört mit em Joseph Anton Koch, em Bertel Thorvaldsen und em Kräis vo de Nazarener in Kontakt gstande, und die häi in stilistisch beiiflusst. Noch Italie isch er 1825–1826 z Nürmbärg gsi, won er dr Ludwig Richter kennegleert het. Denn het er sich z Baasel niidergloo und 1828 ghürootet. Dr Hess het vo 1831 bis 1835 as Zäichnigsleerer gschafft. Zu sine Schüeler häi under anderem dr spööter Bildhauer Ferdinand Schlöth ghöört, wo von em 1843 e Gipsstatue gmacht het.
Dr Hess het Lithografie noch de Passioonsdaafele vom Hans Holbäi broduziert, Glasmoolereie, Illustrazioone für d Basler Nöijoorsbletter und im Martin Disteli si Schwizerische Bilderkaländer. Die wichdige Vorlaage für d Zizehuusener Terrakotte, wo vom Anton Sohn härgstellt und über d Kunsthandlig J.R. Brenner in Basel verdriibe worde si, het dr Hess 1828–1834 gmacht. 1839 het er im Ufdraag vom Verleeger Hasler dr Baasler Dootedanz in 40 Äinzelbilder gmoolt, und het grad no vier nöiji Motiv drzuedoo. Drunder befindet sich au s Bild Der Tod zum Maler, wo sich dr Hess sälber bordretiert het.
Sini romantisch inspirierte Zäichnige, Akwarell, Druckgrafike und Gmäld si vo hoocher Kwalidäät. Si stelle Schanerszene daar, Historie, Allegorie, Bordret und Karikature mit politische, antiklerikale und soziale Inhalt. Mä cha in ene gsee, wie dr Hess vo dr Baasler Gsellschaft, wo künstlerisch nid grad ufgschlosse gsi isch, entdüscht gsi isch. Sini Wärk si als Bilddokumänt zur Restaurazions- und Regenerazioonszit in Baasel vo gschichtswüsseschaftliger Bedütig.
Pierre Kretz
Dr Pierre Kretz, wo anne 1950 z Schlettstadt im Underelsass uf d Wält cho isch, isch e französische und alemannische Schriftsteller.
s Läbe und s Schaffe
Er het z Stroossburg und z Saarbrücken Jura studiert und drno als Aawalt gschaffet. Hüte läbt dr Kretz z Sainte-Marie-aux-Mines im Owerelsass.
Als Schriftsteller schribt dr Pierre Kretz Romään und kulturpolitische Essay uf Französisch und Theaterstuck uf Elsässerdütsch. D Büecher vo ihm sind drno au uf Düütsch usecho. Sini Wärch gitt er deils bim Verlag La Nuée bleue z Stroossburg use. I der Schrift Le nouveau malaise alsacien zeigt er sis Beduure do drüüber, ass s Elsass kei administratyvi Einheit me isch, sid s die französischi Regierig mit de Piet Lootringe und Champagne-Ardenne zämegleit het, so dass es jetz e Deil vo dr Groossregion Grand Est isch. Das Manifescht het bi de Lüüt es grosses Echo gfunde, und me het i dr Politik jetz glueget, ob men em Elsass wider e bessere Platz chönt gää.
Ane 2015 het d Sändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio i der Uusgoob vom 12. Novämber es Hörspiil vom Kretz vorgstellt: «Ich bin a beesi Frau», wo au bim SWR gsändet worden isch. Und für das Stuck het er ane 2017 au dr Zonser Hörspiilpryys übercho. Im Joor 2019 isch das Theater a vilnen Oort uf ere Turnee im Elsass z gseh; es isch e Monolog vo der Figur d Ulmer Theres über ihres schwääre Läbe im ene elsässische Dorf, gspilt wird si vom Schauspiiler Francis Freyburger. 2017 isch dr Kretz bim Verein MundArt Bad Zurzach cho us sim Wärch vorlääse.
Am 5. Mai 2019 het dr Hebelbund Löörech em Elsässer Schriftsteller im Dreiländermuseum z Löörech d Uszeichnig «Hebeldank» gää, wil er sech wie dr Presidänt vom Hebelbund, dr Volker Habermaier, gseit het für s Zämegoo vo dr französische und der dütsche Kultur ysetzi, was jo au scho füre Johann Peter Hebel öpis wichtigs gsi sig.
Geschirr
Geschirr (ahd. giskirri, Gfäß, Gerät, Werkzeig, Eispannong usw.)
1958
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Hornberg
Hornberg (dt. Hornberg) isch e Stadt im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Hornberg litt an dr Mindung vim Riichebachdal in s Guetedal im mittlere Schwarzwald. Dr Bann bstoht us 20,5 % Landwirtschaftsflechi, 73,7 % Wald, 4,5 % Sidlungsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Gutach im Nordweschte, d Stadt Wolfach im Norde, Lauterbach un Schramberg im Oschte (baidi im Landkrais Rautweil), d Stadt Triberg im Side (im Schwarzwald-Baar-Krais), Schonach im Sidweschte (im Schwarzwald-Baar-Krais) un d Stadt Elzach im Weschte (Landkrais Ämmedinge).
Gmaindsgliiderung
Zue Hornberg ghere d Ortsdail Niidrwassr (dt. 'Niederwasser', iigmaindet zum 1. Dezember 1971) un dä Richäbach (dt. 'Reichenbach', iigmaindet zum 1. April 1974).
Verwaltung
Hornberg ghert zue kainere Verwaltungsgmainschaft.
Dr Burgermaischter vun Hornberg isch dr Siegfried Scheffold (sitt 2001).
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Wirtschaft un Infrastruktur
Hornberg litt an dr B 33 un an dr Badische Schwarzwaldbahn.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Hornberg ghert zum Owerrhinalemannisch.
Tracht
Dr Ortsdail Richebach isch zämme mit dr Nochberortschafte Guedä un Kirnbach (Ortsdail vo Wolfä) d Haimet vum Bollehuet, wu hite uf dr ganze Wält als Symbol fir dr Schwarzwald bekannt isch.
Eiffelturm
De Eiffelturm (frz. La Tour Eiffel) isch s Wohrzeiche und eini vo de beliebteste Sehenswürdigkeite vo Paris.
Gschicht
De Name chunnt vom Erbauer, em Gustave Alexandre Eiffel. Säller hät en zur Weltusstellig 1889 baue lo, wo s Hundert-Johr-Jubiläum vo de Französische Revolution gsi isch. Bis s Chrysler Building z New York fertig gstellt worre isch, isch de Eiffelturm s höchste Bauwerk gsi, wo vo Mänsche gmacht worde isch.
Eigetlig isch de Eiffelturm nit defür denkt gsi, stoh z blybe. De Eiffel hätt en Èndi 1909 widder mieße abriße, well diè 20-jöhrigi Konzession dört abglaufè gsi isch. D Bevölkerig vo Paris hät nit bsunders viil Gfalle am Turm gfunde. Wyl de Turm aber (wäge siner Höchi) vor allem zimli nützlig für diè milidärischi Kommunikation gsi isch, hät mer en doch stoh lo, idèmm d Konzession wèg dè strategisch-milidärischè Bedütig um 70 Johr volängerèt worrè isch. Wôrend dè èrschtè Konzessionsphasè hèt dè Ingenieur Eiffel s alleinige Nutzigsrächt für dè Turm ghaa. Well d Baukoschtè schu rächt schnèll amortisyrt gsi sin, isch dè Eiffel i sellènè 20 Johr zum Multimillionär worrè.
Hütt isch de Eiffelturm s Wohrzeiche und eini vo de wichtigste Sehenswürdigkeite vo Paris.