cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quadrocopter
Stüèrung vom Quadrocopter
Dè Pilot vom Quadrocopter muè sich nit um diè konfigurationsabhängigè Aaschtüèrungsvariantè kümmèrè. D Bediènung vom Sender vo dè Funkfèrnschtüèrung isch sowoll bi Quadrocopter in +-Konfiguration wiè au bi söttigè in \times- bzw. H-Konfiguration völlig glych. Diè vom Sender übberdraitè Stüèrsignal wörrèd durch d! Empfänger, wo im Quadrocopter ybaut isch, a diè spezièll für diè jewyligi Konfiguration programmyrti Stüèrelegtronik übberdrait, wo ggf. unter Brüggsichtigung vo übbermittletè Datè vo dè Stabilisyrungselegtronik d Drèèzaal vo dè einzelnè Motorè reglèt.
Erektionszentrum
Bin ere Erektion wärde vom Hirni Signal an s Erektionszentrum gschiggt. Vom Erektionszentrum wärde Närvenimpuls an dr Penis wiitergleitet. Die bewirke en Erschlaffig vo der glatte Schwellkörpermuskulatur, wo nit dr willkürlige Kontrolle underlit.
Quadrocopter
Stüèrung vom Quadrocopter
Im Gsamtsischteem vom Quadrocopter entschtòt kei Drift wiè bi dè Heckrotor-Konfiguration vo dè Hubschrauber. Bi dè Stüèrung drèttèd kaum asǜmmetrischi Artefakt us Kreisel-Effèkt uff.
Um d Uusrichtung vom Quadrocopters im Flug für dè Pilot lychter erkennbar z machè (wo isch vornè bzw. hinnè), wörd meischtens d Farbgäbung von èm Propeller (bi Quadrocopter in \times- bzw. H-Konfiguration zwei vo dè söttigè) dütlich andersch gmacht. Sèlli unterschydlichi Farbgäbung soll im Pilotè s Erkènnè vo dè Flugrichtung vom Quadrocopter erlychtèrè. Wenn sèllè uff dè Pilot zuèflygt, muè dè Pilot bi dè Stüèrung umdenkè. So muè denn us dè Luègi vom Pilot nõch links gschtüèrèt wörrè, demit dè Quadrocopter in Flugrichtung nõch rächts flygt.
Durch Vomischlè vo dè Stüèrbefeel cha jeddè Schubvektor im Raum erzüügt wörrè. Je nõch Konschtruktion chönnèd Quadrocopter au Loopings, Rollè un èngi Turns flǜgè. I dè letschtè Johrè sin sèllèwäg im Freizitberych durch d Miniaturisyrung vo dè Stüèr- un Stabilisyrungselegtronik zimli chlyni kunschtflugfähigi un au bi Wind stabil fligendi Quadrocopter uff dè Märkt brocht worrè.
Bi dè Flugleischtungè chömmèd diè bekanntè Quadrocopter nit a voglychbari Hubschrauber hèrrè. Si sin abber meischtens au nit uff hochi Gschwindigkeit uusglait (Uusnaamè sin Wandelflugzüg i sèllèrè Bauwys) sondern mee uff stabili Fluglaag un eifachi Bediènung vo dè Stüèrung. Bi dè Konzentration vo dè Masse (Akkumulatorè, Stüèrelegtronik, Kamerasischteem) im Zèntrum vum Quadrocopter un durch dè schnèll voänderliche Schubvektor sin abber grundsätzlich è hochi Beschlünigung möglich.
Stabilisyrung durch unterschydlichi Straaluusrichtung
D Stabilisyrung um d Hochachsè cha durch vodrèyti Montage vo dè vyr Propèller gegèübber m Schwerpungt erreicht wörrè. Sèll hèt dè Vordeil, dass alli Propèller i dè glychè Richtung drüllè chönnè. S Stüèrè vo dè Drèè- un Kippbewegung fungtioniert im Brinzyp öppè glych wiè bi Rotorè mit unterschydlicher Drèèrichtung.
Elegtrischi Stabilisyrung durch Gǜroskop
Dõdeby chömmèd Gǜroskopsensorè uff Piezo-Basis odder MEMS (microelectromechanical systems) für d Messung vo dè Winkelgschwindigkeit zum Iisatz, wo vo dèm Prozessor bruucht wörd, um durch Drèèzaalregelung vo dè Elegtromotorè d Drèègschwindigkeit z reduzyrè, sèllèwäg bliibt s Fluggrät stüèrbar. Nõch hütigem Stand vo dè Technig söttet bim Neubau odder Kauf von èm Copter unbedingt uff MEMS-Gǜros gsetzt wörrè, well d Piezo-Sensorè uff unterschydlichi Witterungè un Temperadurunterschyd im Flug (Sunnè un Schattè) reagyrèd, wa zuè nèm unruhigè Flug füürè cha.
Anderi Bauwysè bruchèd èn mechanischè Kreisel, dèm sini Abwychungè vo dè Uusgangslaag öppè übber Hall-Sensorè uffgnõ wörrèd (Inertiales Navigationssischteem).
D Vofüègbarkeit vo chlynè bürschtèlosè Motorè (brushless motor) un Lithium-Polymer-Akkus mit dütlich vobessertem Leischtungsgwicht macht Flugzitè bis zu 30 min. möglich.
Well ußer dè Motorè keini mechanischè Deil wiè Servomotorè, Gschtänge un Rotorchöpf nötig sin, isch sèlli Bauwys mechanisch eifacher z realisyrè wiè n-èn Hùbschrauber.
Durch dè Iisatz vo GPS-Modulè isch es mittlerwyl bi villnè semibrofèssionèllè Modèll möglich, via Google Maps bschtimmti Wägpüngt (waypoints) z setzè. Diè gsetztè Püngt wörrèd mitsamt dè Kartè a s Naviboard vom Quadrocopter übberdrait. Sèll fangt a dè autonomè Abflüg a dè einzelnè Wägpüngt un cha mit ènèrè Kamera bschtüggt vollautomatisch Fotos a dè Wägpungt erschtellè. Für mee Sicherheit sorgt è GPS-gschtütztes Coming-Home-Brogramm, wo bi Empfangsvoluscht dè Quadrocopter autonom zum Homepoint flügè un landè lòt.
Aazahl un Aaordnung vo dè Rotorè
Näbbè dè obbè beschribbènè konventionèllè Konfiguration mit vyr exischtyrèd au Konschtruktionè mit sechs, acht odder zwölf Motorè – deilwys in asǜmmetrischè Aaordnungè –, woby deils dè Uusfall von èm Aadryb automatisch regischtryrt un uusgreglèt wörd (Redundanz). Modèll mit sechs Rotorè wöred Hexacopter, sèlli mit acht Octocopter benamst.
Bi Tricopter, wo durch Beschränkig uff drei Motorè Gwicht un Baudeile sparèd, wörd d Gyrachsè, wo mit drei Motorè allei nit stüèrbar wär, durch èn Motordräger aagschtüèrèt, wo von èm Servo gschwenkt wörd.
Obberbegriff für alli Copter ab drei Motorè uffwärts isch Multicopter.
Kyrylo Budanow
Dr Kyrylo Oleksijowytsch Budanow (ukràinisch Кирило Олексійович Буданов; * 4. Janner 1986 z’ Kiew, USSR) ìsch a ukràinischer Generààlmajor un Dirakter vum Militäärnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina.
Quadrocopter
Entwicklung
Mit dè Entwicklung vo Taumelschiibè un dè Heggrotor-, Tandem- odder Koaxial-Bauwys isch d Quadrocopter-Bauwys us èm Bliggfäld vo dè Entwickler voschwundè. Èrscht mit èm allgmeinè Intresse für d VTOL-Faarzüüg i dè 1950er Johr sin widder neui Quadrocopter uffdaucht: Im Oktobèr 2011 hèt d Startup-Firma e-volo èn personèdrägendè, elegtrisch aadribbenè Multicopter mit 16 Rotorè vorgschtellt.
Kyrylo Budanow
siina Kàrriar
Dr Budanow hàt ànna 2007 siina militäärsicha-n-Üssbìldung àm Odessa-n-Ìnschtitüüt vum Ukràinischa Heer àbgschlossa. D’rnooh hàt’r ìn Schpeziààlainhaita vu dr Hàuiptnoohrìchtadiräkzioon vum Vertaidigungsminìschterium vu dr Ukràina diant.
Quadrocopter
Iisatz
Bis vor churzem sin keini personèdrägendè Quadrocopter ygsetzt worrè. In Kombination mit dè Autonomy vo unbemanntè Multicopter git s abber Entwicklungè, wo dè Ysatz vo Multicopter zum Personèdransport voraadrybèd. S chinesische Unternämmè Ehang byschpillswys baut mit dè Ehang 184 è autonom flygendi Transportdroonè für dè Personètransport. Im aerodǜnamischè Sinn von èm Rotor handlet s sich bi dè Droonè um èn Quadrocopter. Selli Droonè hèt abber acht Propeller – je Motor ein obbè un ein unnè. S Fluggräät hèt è Gwicht vo 200 kg. Diè maximaali Traglascht bedrait 100 kg. Entschprèchend isch d Kabinè für dè Transport von èrè Person baut. Mit ènèrè Reisegschwindigkeit vo 100 km/h un èrè Flugzit vo 23 Minutè lyt s aavisyrte Ysatzgebièt bi kommerzièllè (Luft-)Taxiunternämmè in Städt un dènnè iri Umgäbung. Um Blatz sparè z chönnè, bsunders in Ballungsräum, chönnèd d Rotorärm yklappt wörrè. I sèllèm Fall basst d Ehang 184 uff ein normalè Parkblatz. Am meischtè wörrèd Quadrocopter i dè Luftbildfotografy un -videografy ygsetzt.
Kyrylo Budanow
siina Kàrriar
Ànna 2014 ìsch’r ìm Kriag ìm Donbas mehrmols verwunda worra. Ìn da Joohra 2018 bis 2020 hàt’r àn Militääroperàzioona mìtgmàcht, wo-n-ìhra Informàzioona ghaim sìnn. Àm 4. Àwrìl 2019 hàt ìm Budanow sii Wààga-n-ekschplodiart — äbber hàt ìm Wààga-n-a Bùmba glajt. Dr Budanow ìsch àwwer nìt verlätzt worra. Wagem Ààschlààg ìsch a verdachtigter Mànn verhàfta worra.
Quadrocopter
Iisatz
Näbbè dè kommerzièll aabotenè Gräät mit Fèrnbedryb entschtönn au mee un mee Brivatbrojèkt un Eigèentwicklungè. È witeri Aawendung näbbè dè Luftbildfotografy isch s Spaß- un Kunschtflügè. Fluggräät dõdèfür basyrèd uff dè glychè Grundkomponèntè, sin abber in Masse un Leistung anderscht konfiguryrt. Zum Deil lön sich d Quadrocopter im Hobbyberych (wiè d Parrot AR.Drone) mit èm Bewegungssensor im Smartphone odder Tablet stüèrè, sodass d Bediènung schnell un intuitiv erlernbar isch. Au bschäftiget sich voschideni Hochschuèlè mit èm Konzèpt, robuschti un koschtègünschtigi Vosuèchsobjèkt zur Vofüègung z haa, öppè für d Forschung im Berych vom Schwarmvohaaltè.
Kyrylo Budanow
siina Kàrriar
Ànna 2020 ìsch dr Budanow schtällvertrattender Dirakter vum Üsslàndsnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina worra. Ìm saalwa Joohr hàt’na dr ukràinischa Presidànt Wolodymyr Selenskyj àls Dirakter vum Militäärnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina brüafa. Ìn dara Funkzioon hàt dr Budanow ìm Hornung 2022 dr rüssischa-n-Ìwwerfàll uff d’ Ukràina-n-ärlabt — ar hàt vorhar z’racht gsajt ghàà, àss Rüsslànd d’ Ukràina wurd ààgriffa. Ìm Moneet druff ìsch’r Laiter worra vu dr Koordiniarungsschtälla fìr d’ Behàndlung vu Kriagsgfàngana. Ìn dara Funkzioon hàt’r unteràndrem Gfàngana-n-üsstüücha mìt Rüsslànd orgànisiart. Ar hàt àui Sabotaasch-Àkzioona hìnter àn dr Fììndalinia koordiniart. Àm 24. Àuigscht 2021 ìsch’r àls Brigààdagenerààl befäärdert worra, un d’rnooh àls Generààlmajor àm 3. Àwrìl 2022.
Quadrocopter
Iisatz
Im Zämmèhang mit èm FPV (First Person View) wörrèd Multicopter au als Sportgrät ygsetzt: Dè normale FPV Flug wörd dõdeby mit ènèrè VR-Brǜllè kombinyrt. Asè hèt dè Pilot d Luègi vo dè Drohnèkamera. Sèlli Sportart hèt sich zèrscht i dè USA entwicklèt, s hèt abber au z Dütschland scho diversi Wettbewärb (Drohnè-Rennè).
Quadrocopter-Drohnè wörrèd ußerdèmm bim Milidär ygsetzt. Näbbè dè großè Drohnè, wiè zum Byschpill dè General Atomics MQ-9, wörrèd au Quadrocopter milidärisch ygsetzt. Sèlli diènèd denn meischtens dè Uffklärig in schwèr zuègänglichè Krisègebièt. Quadrocopter chönned abber au ußermilidärisch vo Vordeil syy. Katastrophèopfer chönnèd mit dè Tragchraft vom Quadrocopter, wo è baar Kilogramm bedrägè cha, mit läbbensnotwendigi Hilfspaket vosorgt wörrè, no bevor d Rettungsteams vor Ort sy chönnèd. An andrer Stell diènèd Quadrocopter au dõdezuè, Hüserfassadè uff Riss z untersuèchè, um so möglichi Gfòòrè früèner z erkennè.
Kyrylo Budanow
siina Kàrriar
Ìm Hornung 2023 ìsch bekànnt worra, àss dr Budanow Vertaidigungsminìschter vu dr Ukràina soll wara — doo soll’r em Oleksij Resnikow noohfolga.
Quadrocopter
Iisatz
Im Raamè vom umschtrittenè EU-Brojèkt INDECT wörd au dè Ysatz vo kamerabeweertè Drohnè für d „Erhöhung vo dè Sicherheit“ vo dè Bürger vor Kriminalidät erforscht. D Drohnè söllèd Personè, wo sich i dè Öffentlichkeit „vodächtig vohaltè“ hèn, selbschttätig identifizyrè un vofolgè un sin dõdefür mitènand per Funk vonetzt.
Im Johr 2013 hèn èn Huufè Vosandunternämmè aakündigt, Paketuusliferungè mit Drohnè z teschtè. Diè Dütsch Boscht AG hèn mit irem Paketservice DHL im Dezembèr 2013 èn Demonschtrationsflug durchgfüürt. Dõdeby sin Medikamänt mit eim Quadrocopter an Mitarbeiter vo dè Dütschè Boscht gliferèt worrè. Inzwǜschè wörd mit èm DHL-Paket-Quadrocopter d Inslè Juischt jeddè Fritig mit Medikamänt un andrè dringendè Sachè beliferèt. S isch s èrschte kommerzièlle Pilotbrojèkt vo sellèrè Art z Europa.
Kyrylo Budanow
siina Kàrriar
Dr Budanow ìsch mìt’m Oorda fìr Tàpferkait (1. Ritterklàssa) üsszaichent worra.
Quadrocopter
Dütschland
Èn Flug i dè 1,5 Kilometer langè Schutzzonè um dè Haag vo dè 16 internationalè Flughäffè isch grundsätzlich vobotè. Bi allè andrè Flugblätz bruucht s Flǜgè innerhalb vo dè 1,5-km-Zonè einèwäg immer è Èrlaubnis (§ 20 Abs.1 1.d) LuftVO).
Ußerhalb vom 1,5-km-Abschtand bruucht jeddes Luftfaarzüüg, wo i diè unterschydlich langè Kontrollzonè drin iè flǜgt, è Freigaab vo dè Dütschè Flugsicherung. Für Flugmodèll mit ènèm Gwicht unter füüf Kilo isch è maximaali Flughöchi vo 30 Meter erlaubt, für Quadrocopter, wo wènniger als 25 Kilogramm wigèd, sin 50 Meter Höchi zuèglõ. Für sèlli Gränzè hèt d Dütsch Flugsicherung pauschal è Freigaab innerhalb vo sèllèrè Kontrollzonè erdeilt.
Wem-mò è söttigs Fluggräät nit für dè Sport odder Freizit bedrybt, bruucht s è Uffschtygserlaubnis. Sèlli gildèt vo allem für gwerblichi Luftbildfotografy un anderi Aktividätè, wo uss gwerblichè Gründ entschtônn.
Für unbemannti Flugobjèkt bschtòt z Dütschland sit 2005 è Vosicherungspflicht. Gildèt s Fluggräät als Spillzüüg, sin etwaigi Schäddè i dè brivatè Haftpflichtvosicherung abdeggt. Allerdings git s è rächtlichi Grauzonè: Ab wenn è Flugobjèkt als Spillzüüg gildèt, isch vom Gsetzgäber nit exakt definyrt. Vill ygsetzti Droonè dürftèd nimmi als Spillzüüg geltè. Iri Bedryber müèn i sebbèm Fall è eigeni Vosicherung dõdefür abschlièßè.
Bis zum Johr 2016 sin z Dütschland öppè 400.000 Drohnè vokauft worrè.
Öschterrych
Quadrocopter sin Modèllflugzüg glychgschtellt, solang si unter 15 kg wygè düèn un „nur zum persönlichè Vognüègè“ ygsetzt wörrèd. D. h. dass Fluguffnaamè (Foto un Video) nu brivat bruucht wörrè dürfèd. S git Meinungè, dass dõmit au d Voöffentlichung im Facebook usw. nit erlaubt isch.
LFG (1. Jänner 2014): § 24c. (1) Flugmodelle sind nicht der Landesverteidigung dienende unbemannte Geräte, die selbständig im Fluge in direkter, ohne technische Hilfsmittel bestehender Sichtverbindung zum Piloten verwendet werden können und
Für Film- un Fotouffnaamè gèltèd zuèsätzlich no d Beschtimmungè vom Datèschutzgsetz.
Schwiz
Flugobjèkt bis 30 Kilogramm dürfèd bi Sichtkontagt generèll ohni Genemigung bedribbè wörrè. Dè Bedryb mit technischè Hilfsmittel isch erlaubt, wenn è zweiti Person s Flugobjèkt beobachtet un im Zwyfelsfall i d Stüèrung ygriifè cha. Quadrocopter dürfèd nu mit mindeschtens 100 Meter Abschtand zuè nèrè Menschèaasammlung bedribbè wörrè. Witterhy dürfèd Fluggrät nit nöcher als 5 km zuè nèrè Pischtè von èm Flugblatz gflogè wörrè.
Dè Bedryber von èm Quadrocopter über 500 Gramm muè nè Haftpflichtvosicherung im Umfang vo mindeschtens einèrè Million Schwizer Frankè abschlièßè.
Maurice-Yves Sandoz
Dr Maurice-Yves Sandoz (au Maurice Sandoz; * 2. April 1892 z Basel; † 5. Juni 1958 z Lausanne) isch e Schwizer Schriftsteller gsi. Er gältet as dr bedütendsti Schwizer Verzeler vo dr Fantastik. Glägentlig zelt män en au zum Surrealismus.
Lääbe
Dr Sandoz isch dr Soon vom Edouard Sandoz, em Gründer vo de Basler Sandoz-Wärk, gsi und dr Brueder vom Bildhauer Edouard-Marcel Sandoz. Er isch e Groossänkel vom berüemte Chirurg Matthias Mayer und Groossnöwöö vom Mooler Emil David. Die Abstammig erklärt viellicht die wüsseschaftlig-künstlerischi Doppelbegoobig vom Autor, wo mer em näbe belletristische Wärk au Arbäite über d Spektroskopii und d Zämmensetzig vo de Farbstoff verdanke. Si Familie isch seer riich gsi und drotzdäm het er gschafft, zerst as Chemiker und Komponist. Wäge siner Forschigsarbet het er en Augechrankhäit überchoo und het si Laufbaan as Wüsseschaftler müesse ufgee. Vo denn aa het er brueflig afo schriibe, was er vorhär nume as Hobby gmacht het. Dr Sandoz het si Hauptwoonsitz z Rom gha, isch aber die ganzi Zit uf Räise gsi. 1958 het er Sälbstmord begange.
Lens VS
Leis (fp. [lɛ̃];, offiziell uf Französisch Lens) isch e Munizipalgmeind im Kanton Wallis im Bezirk Siders.
Maurice-Yves Sandoz
Wärk
Zentraal isch au dr Topos vom Gäisterhuus, wo in de Romään Le labyrinthe (Das Labyrinth, 1949) und La maison sans fenêtres (Das Haus ohne Fenster, 1943) variiert und mit em Motiv vom hedonistisch-dekadänte Dandy verbunde wird (nit zletst au e kritischi Usenandersetzig mit em äigene Lääbensstil). Contes suisses (Schweizer Erzählungen, 1956) isch en Anthologii vo eltere und nöiere Gschichde.
Lens VS
Geografii
Leis liit am nördleche Bärghang über em Rhonetal chly underhalb vo der Stadt Siders. S Dorf sälber stoot uf emene Bärgsaddel über em steile Bärg, wo undedra Wälder wachse. Im Räbpiet unde am Bärg ligge d Dörfli Flanthey und Chélin, wo zu Leis ghöre. Wyter obe isch d Feriesidlig vo Crans-sur-Sierre en Deil vo Leis; dört het das Dorf früener Alpweide und Meiesäss gha, bevor die im 20. Johrhundert mit Hotäl, Wohnhüser und Gwärbgebäu überbout worde sind. Die grosse Turischtestadt uf em Bärg isch hüt d Weschthelfti vo däm wyt ume bekannte Ferieort, wo der ander Berych uf em Gmeindpiet vo Crans-Montana liit.
Maurice-Yves Sandoz
Wärk
Dr Sandoz isch au Dramatiker gsi: 1928 isch e Nöibearbäitig vom Stück The Curse of the Wraydons (Der Fluch der Wraydons) vom W. G. Willis erschiine, wo 1946 d Grundlaag für e Film mit em gliiche Naame gsi isch. S Stück isch e Variante vo dr Müthologii um dr Spring Heeled Jack.
Lens VS
Geografii
Über de Maiesäss vo Crans goot s Gmeindpiet vo Leis imene schmale Streife zwüsche de Alpe vo Crans-Montana und der weschtleche Nochbergmeind Icogne uf di grossi Alp am Mont Lachaux und au no bis uf d Höchi vo Bella Lui ufe (bis – churz vor em Hauptgipfel).
Maurice-Yves Sandoz
Wärk
Im Sandoz sini Büecher si zerst in seer chliine, exklusive Uflaage erschiine, und si hochluxuriöös usgstattet gsi; er het sä vo Künstler wie em Fabius von Gugel oder em Salvador Dalí ufwändig lo illustriere. Dr Dalí, wo dr Sandoz in de 1940er Joor z Nöi York kennegleert het, het z. B. Bilder für Büecher wie Souvenirs fantastiques, La Maison sans fenêtres, Le labyrinthe und La Limite (Am Rande, 1951) gmacht. Bis hüte isch im Sandoz si Wärk au vile Litratuurwüsseschaftler witgehend umbekannt. Erst in de letzte Joor si e baar vo sine Gschichde nöi uusegee worde.
Lens VS
Gschicht
Lens ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1177 als de Lenz. S Piet vo Leis, wo di alti Pfarrchile vom ganze Leiserbärg mit Chermignon, Icogne und Montana gsi isch, het sid em 13. Johrhundert em Bischof vo Sitte ghört. Ane 1851 het der Grossrot vom Kanton Wallis us däne Viertel am Leiserbärg en modärni Gmeind gmacht, aber scho ane 1905 händ sech Icogne, Chermignon und Montana dervo abgschpalte und sind eigeti Gmeinde worde.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 29,6 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Lens ischt dr David Bagnoud (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3357 Iwonru 3,8 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 85,7 % Franzeesisch, 3,3 % Talienisch und 7,2 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Lens gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Bouwärch
D Pfarrchile isch em heilige Petrus gweiht. Vom Chilebou, wo der berüemt Walliser Boumeischter Ulrich Ruffiner 1537 gmacht het, isch no der Gloggedurm mid em Chor dernäbe erhalte. S Chileschiff isch vo 1843.
Uf em Hügel Le Châtelard stoot sid 1935 die risigi, 15 Meter höchi Chrischtchönig-Statue.
Persone
Z Leis het zytewys der Schriftsteller Charles Ferdinand Ramuz (1878–1947) gläbt.
Schweizerische Nordostbahn
Die Schwizerischi Nordostbaan (NOB) isch en Iisebaangsellschaft in dr Schwiz gsi. Si het au Schifffaart uf em Boodesee und uf em Züürisee betriibe. Bis si 1890/1891 mit de Westschwizer Baane zur Jura-Simplon-Baan (JS) fusioniert het, isch si die grössti schwizerischi Baangsellschaft gsi.
Gschicht
Die Schwizerischi Nordostbaan isch am 1. Juli 1853 dur d Fusioon vo dr Schwizerische Nordbaan (SNB), besser bekannt as d „Spanisch-Bröötli-Baan“, und dr Züüri-Boodeseebaan entstande, wo vom Zürcher Alfred Escher iniziiert worde isch. Ursprünglig isch blaant gsi, d Nordbaan vo Baade bis uf Baasel witerzfüere. Das isch aber wäge de underschiidlige Inträsse vo de Kantöön Züüri, Aargau und Baasel--Stadt gschiteret.
D NOB und anderi Iisebaangsellschafte häi in dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert hert gegenenander konkurriert und mit de Verlierer fusionert. 1897 het s Personaal vo dr NOB afo sträike. Druf isch in ere Volksabstimmig 1898 beschlosse worde, die grösste Brivaatbaane in dr Schwiz z verstaatlige.
Am 1. Januar 1902 isch d NOB mit eme Streckinetz vo 853 km samt dr Schwizer Bodeseeflotte vo de Schwizerische Bundesbaane (SBB) übernoo worde.
Deutsches Wörterbuch
S Tüütsch Wöörterbuech isch di grööscht läxikograafisch Daarstelig vo de tüütsche Spraach, wo s git. Gründet woorde isch es vo de Grimm-Brüedere, em Jacob und em Wilhälm Grimm, drum säit mer em au de Grimm oder s Grimmsch Wöörterbuech.
Inhalt
S Tüütsch Wöörterbuech dokumäntiert de nöihoochtüütsch Woortschatz, und dèm gaat er bis i s früe Mittelalter zrugg naa. Andersch als im Schwyzerischen Idiotikon chömed aso ekäi Wöörter drin voor, wo scho lenger uusgstoorbe sind.
De grooss Täil vo de Beleeg chunt us de Hoochliteratuur, was s Wöörterbuech echli äisytig macht. Aber es hät au dialäktaali Quäle drunder.
Wöörterbuechgschicht
Mit em Wöörterbuech aagfange händ d Grimm-Brüedere 1838. Mee weder achzg Mitarbäiter händ 600'000 Beleeg defüür gsammlet. Doozmaal händ di beede Grimm gmäint, zum das Wöörterbuech schrybe bruuchi s öppe zää Jaar. Die Aarbet händ s aber gwaltig underschetzt: Wo beed gstoorbe gsy sind, isch s Wöörterbuech eerscht bi Frucht aachoo gsy. A de Furtsetzig händ dänn ganz bikannti Gèrmanischte wie de Rudolf Hildebrand, de Moriz Heyne und de Matthias von Lexer draa wytergschaffet. Fèrtig woorden isch es 1961 – mit 32 Bänd; 1971 isch dänn na en Quäleband dezuechoo. (Es git zwoo Bandzelige: 32 sinds, wämer ales durezellt, aber wil mer am Aafang lätz plaanet hät, stönd uf de Titelsyte vo den Originaalbänd ganz anderi Zaale und en Huuffe Numere vo Täilbänd.)
Am Aafang isch es es Privaatprojäkt gsy. Aber scho der Otto von Bismarck, de tüütsch Rychskanzler und prüüssisch Minischterpresidänt, hät defüür gsoorget, das es Subwänzioonen überchunt. 1908 häts dänn di Prüüssisch Akademy vo de Wüsseschafte z Berlyn übernaa. Nach em Zwäite Wältchrieg isch d Redakzioon uf de Weschte (Göttinger Akademy vo de Wüsseschafte und der Oschte (Tüütschi Akademy vo de Wüssenschafte z Berlyn) uuftäilt woorde. Nach de tüütsche Widerveräinigung isch d Berlyner Redakzioon vo de Berlyn-Brandeburgische Akademy vo de Wüsseschafte übernaa woorde.
Scho lang hät mer gwüsst, das das Wöörterbuech namal nöi müesst aaggange wèèrde. De Täil A bis F isch dänn vo 1957 (eerschti Liferig vom eerschte Band dusse: 1965) bis 2016 i nüün Bänd nöi gschribe woorde. Wil mer aber hät müese spaare, isch d Mindischtaazaal vo de Quäle, wos bruucht, das mer druus en Artikel schrybt, naadisnaa uegsetzt woorde – mit em Resultaat, das i dère Nöibiarbäitig en Huuffe Wöörter fèèled.
Wüsseschaftsgschicht
S Tüütsch Wöörterbuech isch vil gloobt woorde – es sei e «Katedraale» – und vil kritisiert woorde – es sei e Kataschtrooffe.
De birüemt Gèrmanischtikprofässer Hermann Paul hät am Tüütsche Wöörterbuech überhaupt nüüt Guets gsee und hät 1897 grad sälber en äibändigs Tüütsches Wöörterbuech useggèè zum zäige, wie mers äigetli sett mache – dèm syni zäät Uuflaag isch, i überarbäiteter Form, 2002 usechoo. Au de Leerer Daniel Sanders hät gsäit, s Grimm-Wöörterbuech sei i synere ganzen Aalaag und zum groosse Täil au i der Uusfüerig «verfèèlt» – und au èèr hät es Wörterbuech vo de tüütsche Spraach useggèè, zeerscht 1859–1865 und nachane namaal in eren Überarbäitig 1876, jee i drei (nominaal zwee) Bänd, plus en Ergänzigsband 1885 (das isch doozmaal zwaar chuum rezipiert woorde, hät aber dänn glych de Wääg zur modèrne Lexikografy paanet).
Göfis
Gefis (amtlich Göfis) ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Walgau) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Gefis lit am Iigang zum Walgau uf 558 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 33,6 % Landwirtschaftsfläch, 49,3 % Wald, 10,2 % Sidlungsfläche und 7,0 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Gefis ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 842 als Segavio.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Gefis ischt dr Helmut Lampert.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Gefis khört zum Bodeseealemannisch.
Diefmatten
Diefmàtte (frz. Dieffmatten, dt. Diefmatten) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Diefmàtte lijt ìm Sundgöi im Dàl vum Sulzbàch, eme Zuefluss vun dr Làrg. Nochbergmeine sìn Needersulzbàch ìm Norde, Gìldwiller ìm Oschte un Sìdoschte, Hecke ìm Sìde, Starnebarg ìm Sìdweschte un Bratte ìm Weschte.
Gschìcht
Diefmàtte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1394 àls Tiefmatten.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Diefmàtte ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Daniel Keel
Dr Daniel Keel (* 10. Oktober 1930 z Äisele; † 13. Septämber 2011 z Züri) isch e Schwyzer Verleger gsii. Ä isch Grinder un bis zue sym Dod aktive Laiter vum Diogenes Verlag gsii.
Rihanna
Familie
De Rihanna ihri Eltere gheisset Ronald und Monica Fenty. Ihre Vater chunnt us Barbados und ihri Muetter us Guyana. Sie het zwei chlineri Brüedere mit de Näme Rorrey und Rajad.
Daniel Keel
Lääbe
Dr Keel het s Gimnasium abbroche un het Buechhändler glehrt. Er het 1952 dr Diogenes Verlag grindet, aafangs as Ai-Mann-Unternäme. Anne 1954 isch sy Jugedfrynd Rudolf C. Bettschart zum Unternäme dezue gstoße. Dr Diogenes Verlag isch aafangs e Cartoon-Verlag gsii, dr erscht Titel isch e Band vum Ängländer Ronald Searle gsii. S Buech isch unter em Titel Weil noch das Lämpchen glüht erschine.
Rihanna
Musigkarriere
Mit 15 het ihri Kollegin sie am Produzent Evan Rogers vorgschtellt, wo er z Barbados ide Ferie gsi isch. Er het mit ihre Demoufnahme gmacht und hend sie a einigi Plattelabel gschickt, unter anderem an Jay-Z und CEO vo Def Jam Recordings wo sie denn unter Vertrag gno het.
Daniel Keel
Lääbe
Anne 1962 het er d Moleri Anna Diekmann (1940–2010) ghyrote. Dr jinger Suhn, Philipp (* 1968), isch 2012 dr Verleger vu Diogenes wore, dr elter, Jakob, hockt zäme mit em Bettschart em Verwaltigsrot vum Verlag vor. Em Daniel Keel sy Brueder Othmar Keel isch Theolog, Bibel- un Religionswisseschaftler un Egyptolog.
Dr Diogenes Verlag het unter em Keel e Hufe wichtigi Autore verlait, wie z. B. dr Friedrich Dürrenmatt, dr Georges Simenon un au ne Hufe änglischsprochigi Krimiautore wie dr Dashiell Hammett un d Patricia Highsmith. Dr Verlag isch bis hit uf iber 200 Millione verchaufti Biecher un fascht 6000 verlaiti Titel chuu, wu iber 2000 allno liferbar sin.
Rihanna
Musigkarriere
Im Jahr 2005 het sie s'Album Music Of The Sun usegäh und mit de Single Pon The Replay en weltwiite Hit glandet.
Im Jahr 2006, öppe 8 Monät nach ihrem Debüt, ischs zweite Album A Girl Like Me usecho. S'erschte Lied druf, S.O.S (Rescue Me) isch bis jetzt ihres erfolgrichschte Lied gsi.
Im Jahr 2007 isch s'Album Good Girl Gone Bad usecho. Det druf isch unter anderem d'Single Hate That I love You mit em Ne-Yo druf und Umbrella mit em Jay-Z.
Christian Thomasius
Dr Christian Thomasius (* 1. Januar 1655 z Leipzig; † 23. Septämber 1728 z Halle (Saale)) isch e dütsche Jurist und Filosoof gsi. Er gältet as äine vo de Wäägberäiter vo dr Ufkläärig in Dütschland. Dr Thomasius het e humaani Stroofornig im Sinne vo dr Ufkläärig propagiert. Er het eso wääsentlig drzue biidräit, ass d Häxebrozäss und d Foltere abgschafft worde si.
Wärk
In dr Zitschrift Monats-Gespräche het er vo 1688 bis 1690 kritischi Besprächige vo Büecher uusegee, bis si zuedoo worden isch wil sich Dänemark beklagt het, und dr Thomasius het uf Berlin müesse flüchde. Er het juristischi und filosofischi Schrifte veröffentlig, drunder Summarischer Entwurff Derer Grund-Lehren/ Die einem Studioso Iuris zu wissen/ und auff Universitäten zu lernen nöthig, De crimine magiae (1701), won er din gforderet het, ass alli Häxebrozäss abgschafft wurde und daas zun ere Zit, wo an Universisääte d Häxeleer immer no ‹wüsseschaftlig› bedriibe worde isch, Selecta Feudalia (1708), won er din gege d Gültigkäit vom römische Rächt in Dütschland kämpft het und Institutiones iurisprudentiae divinae und Fundamenta iuris naturae et gentium, won er din sini politische Theorie beschriibe het.
Eteimbes
Eteimbes (els. Welschestaibach, dt. Welschensteinbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Eteimbes elit ìm Sundgöi àm Steinbàch, 23 Kilometer sìdweschtlich vun Mìlhüüse.
Gschìcht
Eteimbes ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1331 àls Steinbach (1779 Estaimbes).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Eteimbes ìsch. Eteimbes ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Eteimbes ghert zem Franc-comtois.
Oberschwaben
Obrschwoba odr s Schwäbisch Oberland wurd d Gegend ghoißa, mo oogefäha zwischa em Südrand vo dr Schwäbischa Alb (obere Donautal), em Bodensee ond em Lech a Dreieck bildad. Heid wurd als Oschdgrenz meh d Iller mid dr Landesgrenz zwischa Baden-Württemberg ond Bayern aageseha.
Gschichd
S historische Obrschwoba war em Mittelalter a wichdigr Doil vom 911 grendeda ond zom ostfränkischa Reich ghairiga Herzogdom Schwoba. Noch 1283 a groaßr Doil hod bis zom endgüldiga rechtlicha Zrfall am Anfang vom 19. Jahrhundert zu Vorderösterreich ghaird. Desdrwega hod der Doil vo Vorderösterreich au Schwäbisch-Österreich ghoißa. bezeichnet. Schwäbisch-Österreich isch ned vom friahr vorderösterreich-elsässischen Ensisheim regiert worra, sondrn war direkt dr Regierung in Innsbruck ondrschdelld.
Landschafd
Obrschwoba iisch em Südoschda vo Baade-Wiirdebäärg ond em südweschdlicha Bayern gläga. S isch a bucklige Gegend. S wichdigschd send d Baura. En dr Gegend om d Schussa wurd Hopfa ond Obschd aabaud, en de andre Gegenda wurd Milch ond Gedräid aabaud.
D Geologa ordned Obrschwoba dr Donau-Iller-Lech-Platta zua, au Oberschwäbische Hochebene ghoißa. Als öschdliche Grenz vo Oberschwoba gild dr Lech, em Norda gild d Schwäbische Alb als Grenz.
Westschwoba
Mid Westschwoba wurd in dr Lidradur moischdens dr Bereich weschdlich vo dr Iller, nördlich vom Allgai ond südlich vo dr Schwäbischen Alb gmoind. Der Doil wurd vo de Leid heid als Obrschwoba aageseha.
Mittelschwoba
Dr Begriff Mittelschwoba isch em 19. Jahrhonderd erfonda worra, om dia Doil vo Oberschwaba mo s Königreich Württemberg griagd hod, vo dene, mo s Königreich Bayern griagd hod, z ondrschoida.
Em Oschda grenzd s Mittelschwoba an d Schdauda, heid dr sidliche Doil vom Naturpark Augsburg – d Mindel isch d Grenz. Em Norda grenzd Mittelschwoba an s Donauried ond em Weschda isch d Iller d Grenz zua Westschwoba. em Süda grenzd Mittelschwoba an s Allgäu, d Endmoränen vo dr Würmeiszeit send do d nadurräumlich Grenz.
Oogfähr send des d Landkrois Unterallgai,  Nej-Ulm ond  Genzburg, a Doil vom Landkreis  Augschburg ond d Stadt  Memmenge.
Weil dr Begriff Allgai  a an guada Nama isch, nemmad n meh Gmoinda fir se en Aaschbruch als s oigendlich schdemmd.
Ostschwoba
Ostschwoba wurd in dr Lidradur moischdens midt em Bereich vom heidiga bayerischen Schwabenteils gleich gsedsd.
Allgai
S Allgai isch d Region vo Oberschwoba, mo da südlicha Doil, noo meh südlich vo dr Donau-Iller-Lech-Platte vom Alpenvorland bilded.
D Schdädt
En Obrschwoba hods an Haufa Schdädt mo frieher Freie Reichsschdädt warad. A Doil isch vo de Welfa grended worra, d andre send mid dr Induschdrialisierong aus Marktgmoinda zu Schdädt worra.
Amergonga
<references group="A" />
22. November
Dr '''22. Novämber''' isch dr 326. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 327. in Schaltjohr), dodermit blybe no 39 Däg bis zum Änd vum Johr.
Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
D Europäischa Chàrta vu da Regionàl- oder Mìnderheitasprocha ìsch a europäischer Vertràg, wo àm 5. Novamber 1992 vum Europarot ààgnumma worra ìsch.
Es isch e Froog vo der Politik für die viile Forme vo dr Kultur bi de Völker und Gselschafte.
Ziel
S Ziel vu dr Chàrta ìsch, d Regionàl- oder Mìnderheitasprocha z'unterstìtza.
Zu dana Sprocha gheera:
Do gheera nìt derzüe:
Ìnhàlt
D Chàrta enthàltet 5 Hàuptteiler.
Teil I: Àllgemeina Bestìmmunga
S erschta Teil enthàltet a sehr breita Definition vum Thema. Do wìrd erklärt wella Àrt Sprocha fer d Unterstìtzung vorgsah sìn.
Teil II: Ziela un Grundsätza
S zweita Teil formuliart Zielsetzunga. D Stààta wo mìtmàcha, känna, fer a pààr Sprocha, a liichtera Unterstìtzung irìchta, numma mìt da Màßnàhma wo ìn dam zweita Teil vorgsah sìn.
Teil III: Màßnàhma
S drìtta Teil enthàltet a Katalog vu Màßnàhma ìn verschìedena Gebìeta: Bìldung, Racht, Verwàltung, Media, Kültür, Wìrtschàft. Fer àn dàs 3. Teil mìtz'màcha, müeß a Stààt mìndschens 35 vu da 98 Màßnàhma, wo dr Katalog vorschlààt, ìn Üswìrkung màcha.
Békés
S Komitat Békés (ung. Békés megye, IPA:, ungarndütsche Name: Bekesch) isch eins vo de 19 Komitat vo Ungarn. S litt im Südoste; de Komitatssitz heißt Békéscsaba.
Geografischi Lag
Békés litt in de Große Ungarische Diefebeni uff zimlig flachem Bode. De höchst Punkt ligt z Battonya im Süde vom Komitat uff 106, de diefst zwüsche Szarvas und Békésszentandrás uff 81 Meter.
Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
Teil IV: Ààwandung vu dr Chàrta
S viarta Teil definiart d Berìchtspflìcht, fer d Stààta wo mìtmàcha.
Teil V: Schlussbestìmmunga
S fìmfta Teil enthàltet Regel fer s Unterschriiwa un fer s Ikràfttratta.
Békés
Gschicht
Di erschti Besydlig, wo belegt werre cha, isch etwa im 5. bis 4. Johrdausend vor Christus gsi. Mer bezeichnet sälli Sydler als Körös. Nochdem d Ungare um 900 dört acho sin, hän si di vorgfundene Sydlige usbaut, deno sin si aber durch de Yfall vo de osmanische Türke vernichtet worre. Erscht im 18. Johrhundert sin Züewanderer uss verschydene Länder uff Békés cho.
Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
Àktiona wo vu dr Chàrta verlàngt wara
D Stààta wo d Chàrta unterschriiwa un ràtifiziara han Pflìchta:
Békés
Bevölcherig
Z Békés git's Ywohner mit zimlig vyl verschydene Nationalitäte. Numme 6,2 Brozänt vo de Ywohner sin im Johr 2001 Yheimischi gsi. Slowakischi Immigrante konzendriere sich z Békéscsaba, z Szarvas und z Tótkomlós, rumänischi z Méhkerék und z Kétegyháza und serbischi z Battonya. D'Roma läbe im ganze Komitat verstreut. Friehner hän au Dütschi (Donauschwobe) e nänneswärte Adeil vo de Bevölcherig usgmacht (z. B. z Elek), si sin aber noch em Zweite Wältchrieg verdrybe worre.
Ab de 1940er-Johr hät d'Bevölcherig kontinuierlig abgnoh; im Johr 1941 hät Békés numme no ungfähr 477'000 Ywohner gha. Säll isch d'Folg vo de Industrialisierig gsi; d'Lüt sin in urbaneri Gebiet wie zum Bispyl Budapest abgwandert, wyl si im erschte Wirtschaftssektor durch Maschine ersetzt worre sin und's im zweite und dritte Sektor nit gnüeg Arbetsblätz gha hät.
Tourismus und Sehenswürdigkeite
Gröschti Touristestädt vo Békés sin Gyula, Szarvas, Orosháza, Mezőhegyes und d Hauptstadt Békéscsaba. Z Békéscsaba isch de Mihály Munkácsy uff d Wält cho; mer cha drum 21 Gmälde vo ihm besichtige. Z Gyula git s e bekannts Thermalbad und usserdem e Burg uss Zygel. Kulinarischi Beriehmtheite sin d Würscht vo Csaba und Gyula sowie d Gänsläber vo Orosháza.
John Hench
Dr John Hench (* 29. Juni 1908 z Cedar Rapids, Iowa; † 5. Februar 2004 z Burbank, Kalifornie) isch en amerikanische Illustrator, Storyboarder und Production Designer gsi. Er isch äine vo de erste Zäichner vo dr Walt Disney Company gsi und het bin e Hufe Drickfilmklassiker wie Dumbo, Peter Pan oder Cinderella mitgschafft. Noch em Dood vom Walt Disney 1966 isch er maassgäblig an dr Entwicklig vo de Disneyland-Themepark bedäiligt gsi. Dr John Hench isch dr „offizielli“ Mooler vom Micky Maus gsi und het zum 25., 50., 60. und 75. Geburtsdaag vo dere Comic-Figuur iir Bordret gmoolt.
Arisdorf
Wappe
S Aschdrfer Wappe zeigt e schwarze Bär, wo uff emene rote Dreibärg stoot. Dr Hintergrund isch goldig. S Wappe entspricht em Siigel vom letschte adlige Dorfbsitzer, em Herr vom Bärefels.
Gschicht
1154 isch Aschdrf erschtmols als Dorf vom Arnold (Arnolsdorf) erwähnt. 1300 isch s Dorf vo de Froburger a d Herre vo Thierstai ibergange. 1446 hän denne de Herre vom Bärefels s ganze Dorf uffkauft und 1532 an d Stadt Basel verkauft. 1798 isch Aschdrf Usgangspunkt vo dr Basler Revolution gsi, wo de Landschäftler Untertane d Glichberächtigung mit dr Stadt Basel brocht hett (nid z'verwäggsle mit dr Kantonstrennig 1832).
S Dorf Olsbärg isch 1461 deilt worde, wo dr Dorfdeil uf dr lingge Site vom Violebach zu Basel cho isch. Sit 1882 isch Olsbärg e Deil vo dr Gmeind Aschdrf.
Wirtschaft
Aschdrf isch e typischs Buuredorf mit vilne Chriesi- und Epfelböim.
Diedenhofen
Diddenuewen, Diddenowen oder Déionwen (lothrìngisch; frànzeesch Thionville, ditsch Diedenhofen) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Arrondissement ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
E Deil vun dr Stàdt ghert zem Kanton Thionville, e àndre Deil zem Kanton Yutz.
Gschìcht
Diddenuewen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 707 àls Dietenhoven (753: Theodonis villa, 8. Jh.: Theudone villa, 842: Theothonis villa 842, 12. Jh.: Didenhoven, 1236: Thionisvilla).
Ìm Johr 1659 ìsch d Stàdt züe Frànkrich kumme. Vu 1871 bis 1918 hàt si zem ditscha Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ingmeindunge
Ìm 20. Johrhundert sìn verschìdene Gmeine züe dr Stàdt Diddenuewen ingmeindet worre: Élange un Veymerange àm 1. Janner 1967, Volkrange (mit dr ànne 1811 ingmeindete Ortsdeiler Metzange un Beuvange-sous-Saint-Michel) àm 1. Janner 1969, Garche, Koeking un Œutrange àm 1. Janner 1970.
Verwàltung
vun Diddenuewen ìsch. Diddenuewen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Diddenuewen ghert zem Moselfrankisch.
Voli Geiler
D Voli Geiler (* 18. Novämber 1915 z Winterthur; † 11. Novämber 1992 z Züri; haimetberäächtigt z Bürgle TG) isch e Schwyzer Theater- un Filmschauspiileri un Kabarettischti gsii.
Lääbe
D Geiler het z Züri Haute Couture gleert un näbehäär an dr Schauspiil- un Danzschuel vum Rudolf von Laban privaate Schauspiil-, Gsangs- un Danzunterriicht gnuu. Eerschti Ufdritt het si 1935 un 1936 am Summertheater Winterthur un 1936 bim Cabaret Bäretatze Bärn ghaa. Derno isch si uf Paris gange un het deert Haute Couture un Kosmeetik gleert. Vu 1938 bis 1946 isch si Mitgliid vum Cabaret Cornichon gsii, wu si ire speetere Bihnepaartner Walter Morath chänngleert het. 1946 un 1947 isch si mit dr Danz- un Pantomime-Druppe vu dr Trudi Schoop dur Amerika tuurt. Anne 1948 het mer si zäme mit em Werner Finck, dr Olga Gebhardt un em Karl Meier im Brogramm vum Cabaretistische Theater Nebelhorn im Zürcher Hirsche chenne sää. Im nämlige Johr het si ire eerscht Ufdritt mit em Morath (Programm für zwei) im Embassy z Züri ghaa. Bis 1970 isch s Duo mit e Hufe Brogramm ufdrätte, dodrunter A la carte (1953), Adam und Eva (1954), Dolce Vita (1960), European Rendez-vous (1962), Expo – Impo (1963) un Lachende Souvenirs (1968/69). In dr 1950er un 1960er Johr hän d Geiler un dr Morath zue dr wiichtigschte Schwyzer Kabarettischte*ne gheert. D Täxt gschriibe hän unter anderen dr Charles Ferdinand Vaucher, dr Fridolin Tschudi, dr Werner Wollenberger un dr Roman Brodmann, kumpeniert hän dr Werner Kruse, dr Walter Baumgartner, dr Lutz Harteck un dr Tibor Kasics. D Geiler un dr Morath hän ire Brogramm gstaltet mit Pantomime un Groteske. In aim Brogramm hän s bis zue vierzg verschiideni Figuure parodiert. Dur iri Sproochvirtuositeet un wel mer iri Koomik iiberall het chenne verstoh, hän si au usserhalb vum dytschsproochige Ruum chenne ufdrätte. Näbe Dytschland un Eeschtrych hän si au Turnee gmacht dur Holland, Ängland, Israel, d Dirkei un Noord- un Siidamerika.
Syt Aafangs 1960er Johr het si as freii Schaupiileri gschafft, zmaischt in Musical un Boulevardkumedine, unter anderem an dr Komödie Basel (1962 d Katharina Petkoff in Helden vum Bernard Shaw), am Operehuus Züri (1965 d Öffentliche Meinung in Orpheus in der Unterwelt vum Jacques Offenbach) am Bernhard-Theater Züri (unter anderem 1967 d Schweschter Lisbeth in Die Kaktusblüte vu Barillet/Grédys, 1968 d Doris in Verrückte Wahrheiten vum Alan Ayckbourn, 1977 d Huushälteri Berthe in Boeing, Boeing vun Marc Camoletti, 1990 d Mrs. Higgins in My Fair Lady vu Loewe/Lerner), uf Turnee, unter anderem as Jente in Anatevka vum Jerry Bock, un mit dr Schauspiildruppe Züri (1973 d Wohrsaageri in Wir sind noch einmal davongekommen vum Thornton Wilder, 1975 d Rhodippe in Lysistrata vum Aristophanes). Zue ire letschte grooße Erfolg zelle 1986 d Claire Zachanassian in Der Besuch der alten Dame vum Friedrich Dürrenmatt (Freiliechtprodukzioon uf em Bahnhoofblatz im bärnische Eiss, Reschy: Lukas Leuenberger) un 1988 d Duchesse de Crakentorp in La Fille du régiment vum Gaetano Donizetti am Ooperehuus Züri.
Näbe däne Theaterolle het si Rolle in verschiidene Film gspiilt, unter anderem d Phyllis Knightsbridge-Littelton in Der Teufel hat gut lachen vum Kurt Früh (1960) un d Madam in Despair vum Rainer Werner Fassbinder (1978).
Zeller Blauen
Dr Zäller Blaue (au Hochblaue) isch e hoche Bärg im Sidschwarzwald. Är ghert zum Baan vu dr Gmai Zäll im bade-wirttebärgische Landchrais Löörech.
Dr Berg dominiert mit syre gääche Haale no Side, Weschten un Oschte s Wiisedal nerdli vu dr Stadt Zäll un iberragt die um iber 600 Meter. Im Norde zues goht vum waldige Gipfel vum Zäller Blaue, zwisch em Chlaine Wiisedal im Weschten un em Wiisedal im Oschte, e Hecherugge wyter bis zum zeh Kilometer ewäge Belche.
An dr Sidflanke vum Zäller Blaue lang het s Räscht vu Verschanzige. Am Weschthang, in rund 700 bis 800 Meter Hechi, ligen uf em Baan vum Zäller Ortsdail Adelsberg d Wyyler Blauen un Oberblaue.
In ere Schwarzwaldcharte vum Chloschter St. Bläsi vu anne 1788 wird dr Berg „auf dem hohen Blauen“ gnännt. Im Topographischen Atlas ueber das Grossherzogtum Baden wird er 1846 „Hochblauen“ gnännt. Dää Name wird au bruucht fir dr zwelf Kilometer weschtnordweschtli glägene Bärg Blaue bi Badewyyler.
Melanesien
Melanesie (griech. schwarzi Insle) nennt mä die pazifische Inselgruppe, wo vo dunkelhütige Mensche besiidlet si, wo weder polynesischi no mikronesischi Sprooche schwätze. Die Insle lige nordöstlig vo Australie.
Insle und Inselgruppe
Die folgende Insle, Inselgruppe, Staate und Regione zelt mä under anderem zu Melanesie (alphabetischi Sortierig):
Theodor-Haecker-Preis
Dr Theodor-Haecker-Bryys wird syter anne 1995 all zwai Joor vu dr Stadt Esslenge an Persone vergee, wu sich dur e „bsundere bolitische Muet un Ufrichtigkait“ uuszaichne. Dr Bryys isch noch em dytsche Schriftsteller Theodor Haecker gnännt un zurzyt mit € 10.000 dotiert.
Derzue wird e Ehregab zum Theodor-Haecker-Bryys an Wisseschaftler vergee, wu sich bsundersch verdient gmacht hän um Erforschig vum Läb un Wärch vum Theodor Haecker. 2007 isch d Ehregab au an s Fanbrojäkt Babelsberg vergee wore, as Byschpel fir e glungeni Arbet mit Jugedlige gege Gwalt, Rassismus un neonazistischi Tendenze.
Bishärigi Bryysdreeger
Anne 2000 isch an dr verschwunde wyssrussisch Oppositionsbolitiker Viktor Gontschar e usserordelige Bryys vergee wore.
Thonville
Thonville (ditsch 1915-18 un 1940-44 Odersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Thonville lijt rund 34 km eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 240 un 311 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1552 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vum 1. Dezember 1973 bìs zem 3. Öigschte 1985 ìsch Thonville züe Brulange ingmeindet gsin.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Thonville ghert zem Lorrain.
Türkenbund
Dè Türkèbund (Lilium martagon; alemannischi Näme), oder au Türkèbund-Liliè, isch è Pflanzèart us dè Gattig vo dè Liliè (Lilium) i dè noch irè benamstè Martagon-Sektion. Durch iri uffällig gformtè Blüètè un iri großi Wuchshöchi giltet si als eini vo dè stattlichschtè Liliè, wo z Europa heimischè sin.
Beschrybig
Dè Türkèbund isch è uusduuerndi, chruttählichi Pflanzè, wo zwischè 30 un 150 Zentimeter, seltè bis 200 Zentimeter, erreichè duèt. Diè ovali Zwiblè ka bis acht Zentimeter Durchmesser erreichè un bschtoht uss enèmè Huufè gälè, taillyrtè Schuppè. Wiè vill Geophyten zeichnet si sich durch Zugwurzlè uus, wo für uusreichendi Bodèdüèfi vo dè Zwiblè sorget.
Dè eifache, kräftige Stängel isch rund un meischt rotfleckig. Dè Stängel isch bsunders unnè dichter bebläteret. I dè Mitti vom Stängel stönn d Blätter i vir bis acht Schyquirlè us acht bis virzeh Blätter, welli vo unnè noch obè kliiner wörret, suscht sin selli wechselschtändig aagordnet. Diè lanzett ähnlichè Laubblätter wörred circa 15 Zentimeter lang un 5 Zentimeter breit. Si hön èn glattè Rand un sin kahl.
D Frücht sin dreifächrigi Kapslè, wo ugfähr ab Septèmber ryfet un pro Frucht bis zu 100 Samè enthaltè könnet. Diè Pflanzè vobreitet d Samè als Schüttelschtreuer (Windschtreuer un Tirschtreuer). Diè flachè Samè sin gflüglet, so könnè si sich zuèsätzlich als sognannti Schybèflüger usbreitè. Bi Nässi isch zusätzlich è Wasserhaftuusbreitig möglich. Diè Samè sin Dunkelkeimer un keimet verzögert-hypogäisch. Diè Chromosomèzahl betrait 2n = 24.
Blüètèökology
Dè Türkèbund voschtrömt bsunders obends un au nachts èn schwerè, süèßè Duft, wo vor allem Schmetterling mit èm langè Rüssel, wiè zum Byschpyl Schwärmer (Sphingidae) aaloggt. Duubèschwänzlè (Macroglossum stellatarum) un diè Schwärmer vo dè Gattig Sphinx zelet zuè dè Hauptbeschtäuber.
Bim Aaflug wörred zerscht Fremdpollè uff d Narbè übertrait. Wäärend dè Nektaruffnahm wörd denn d Pollè vo dè graad bsuchtè Pflanzè bi dè Berüürig vo dè Staubbütel uff Kopf un Körper vo dè Insektè übertrait.
Durch dè Bau vo d Blüètè könnet jederzit Pollè uff d Narbè gelangè, wodurrè è Selbstbeschtäubig möglich isch. Diè Selbstbefruchtig wörd jedoch durch d Selbschtschterilidät vohinderèt.
Diè Pflanzè ka durch kräftigi un grüèni Blätter au im schattigè Waald gedeiè, s entwicklèt sich denn abber oft nu wenigi Blüètè odder diè Pflanzè glanget überhaupt nit zu dè Blüètè.
Natürlichi Feind
D Knoschpè wörret gern vo Ree (Capreolus capreolus) gfressè. È witeri Schädigung duèt durch s Lilièhähnlè (Lilioceris lilii) aufdrettè, en Käfer, wo d Blüètèschtänd durrètrennt, aber au berits zuvor diè Pflanzè so stark schädigè ka, dass si erscht überhaupt nit zu nèrè Blüèti glangè ka.
Vobreitig
Dè Türkèbund wyst è eurasiatischi Vobreitig mit ènèrè kontinentalè Tendenz uff. S Gebièt umfasst großi Deil vo Europa, s reicht vo Portugal als weschtlichschtem Standort bis i diè sibirischi Taiga, süèdlich übber dè Balkan bis zum Kaukasus, Uusnammè sin s westliche Nordeuropa sowiè Mittel- un Süüditaliè. Diè nordöschtlichi Grenz vo sim Vobreitigsgebièt markyrt dè sibirische Fluss Jenissei, südlich dodèvo findet er sich vo dè Mongolei übber China bis noch Japan. In Skandinavien isch selli Pflanzèart nu ybürgeret.
Z Österrych isch diè Art hüüfig bis voschtreut in allè Bundesländer vo dè collinè bis subalpinè Höhèschtufè.