cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Obergoms
Oberwaald
Z Oberwaald chunt dr Rottu dur es steils Felsetobel i s flache Taal abe, wo d Dörfer vom Goms ligge. Bim Baanhof vo Oberrwaald foot d Bärgstreki vo dr Ysebaan a, wo uf Gletsch und zum Scheiteldunnel vo dr Furka ufe goot. Ane 1915 isch die Linie bout worde. Sid em 1982i faare d Züg vo dr Matterhorn-Gottert-Baan vo Oberwaald dur e Furkabaasisdunnel is Urseretaal dure. Es hed dört au Züg zum d Auto druf z verlade. Über Gletsch und dr ober Dunnel faare sid 2010 d Züg vo dr Furka-Dampfbaan uf Realp.
Ulriche
Bi Ulriche isch es ane 1211 zu m ene grosse Kampf zwüsche de Truppe vom Herzog vo Zääringe und de Walliser cho.
Z Ulriche zweige d Nufenestroos is Tessiin und dr Fuesswäg übere Griespass vom Rottutaal ab.
Obergeschtele
Das Dorf isch in ere Schrift vo 1322 mid dr Schrybwys «de castellione» s erschte Mool erwäänt.
Im 17. und 18. Joorhundert hend Lauine es baar Mol s Dorf preicht und vil Hüüser beschädiget. Ane 1868 sind di meischte Hüüser bim ene Grossbrand zerschtört worde. Für de Kanton hend derno dr Ingscheniöör Ernest von Stockealper (1838–1919) und dr Architäkt Joseph de Kalbermatten (1840–1920) s Dorf nöi plant.
Z Obergeschtele hed men e Boum gfunde, wo schynts dr eltischt vo dr Schwiiz isch. Es isch e Lärche, wo öppe 1500 Joor alt dörfd sy.
Gletsch
Oberhalb vo Oberwaald liit dr Ort Gletsch, wo me zu de Ortsbilder von nationaler Bedüütig i dr Schwiiz zellt. D Hüüser sind a dr Chrüzig zu de Passstroosse uf d Grimsle und d Furka.
Im 19. Joorhundert isch dr gross Rottugletscher no fasch bis zu de Hüüser vo Gletsch abe cho.
Es het sid em 19. Joorhundert s grosse Hotäll Glacier du Rhône, wo dr Franz Seiler (1827–1865) i de 1850er Joore bout hed, und noch derby isch dr Baanhof vo Gletsch. Höch obe n a dr Passstrooss uf d Furka isch bim Rottugletscher s Hotel Belvédère. Im Obergoms erinneret me sech no hüt an Psuech vo dr änglische Chönigin Victoria im Augschte ane 1868 z Gletsch.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,8 % glägu.
Religion
88,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,6 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Obergoms ischt dr Christian Imsand (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 95,4 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Franzeesisch, 0,7 % Talienisch und 3,6 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Obergoms gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Stare Pole
Stare Pole (: Altfelde) isch e Dorf un Sitz vu dr glychnamige Landgmai (poln. Gmina) z Pole. Altfelde lyt sideschtlig vu Danzig im Powiat Malborski vu dr Wojewodschaft Pommern.
Gmai
Zue dr Landgmai Stare Pole ghere 12 Ortsdail (dytschi Näme bis 1945) mit eme Schultussenamt:
Hattmatt
Hàttmàtt (frz. Hattmatt, dt. Hattmatt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hàttmàtt ìsch. Hàttmàtt ghert zem Kommünàlverbànd.
Verkehr
Durich Hàttmàtt geht d Departementsstroß D6.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hàttmàtt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Murg (Nordschwarzwald)
Geographii
D Murg entstoht bim Zämmefluss vo de Rechtmurg und de Rotmurg z Obertal, em Ortsteil vo Baiersbronn. De Hauptquellfluss isch d Rechtmurg, wo unterhalb vom Schliffkopf uf ere Höchi vo öppe 875 Meter entschpringt und us mehrer Quelle gschpise wird. Au Rotmurg het mehreri Quellbäch und entschpringt unterhalb vom Ruhestei. S Iizugsgebiet vo de Murg het e Flächi vo 617 km² und de Fluss isch öppe 79 Kilometer lang. De Fluss mündet bi Rhiikilometer 344,5 in de Rhii. Genau uf de gägeüberligende Siite vo de Murg mündet d Sauer in de Rhii.
Dialäkt
D Murg isch us sproochlicher Sicht interessant, wil entlang em Flusslauf unterschidlichi Dialekt gredt werde. Am Oberlauf, rund um Baiersbronn, isch de weschtlichscht Zipfel vom schwäbische Dialektruum. Flussabwärt entlang de frühere politische Gränz zwüsche Bade und Württebärg isch d Gränze zum Oberrhiialemannisch und am Unterlauf bi Raschtatt isch de alemannisch Dialekt scho stark durch südfränkischi Mundartmerkmal kennzeichnet.
Wettiger Nochrichte
D Wettiger Nochrichte sind es Onlinenochrichteportal, wo Neuigkeite us de aargauische Gmeind Wettige uf Mundart verbreited. S Portal gids sit Aafang April 2012, wobi es erst sit em 2014 breiter wahrgnoh und gläse wird.
Gschicht
Wer d Website für d Wettiger Nochrichte im 2012 als Wordpress-Blog aaglegd hed, isch ned bekannt. Artikel über Wettige gits sit em Auguscht 2014, wo d Betriber gliichzitig d Site über es Facebook-Profil bekannt gmached hend. Meh wie 2'000 Bsuecher hend im 2014 über 4'000 Site aaglueged. Im 2015 sind s denn über 7'000 Bsuecher mit meh wie 12'000 Siteufrüef gsi. 2015 isch au drum wichtig gsi, wil de oder die bisherige Betriber mitteiled hend, dass sie s Projäkt nüm witer chönne betriibe. D Nachfolg hend dann de Fabi Schmid und de Lutz Fischer aaträte, wo vorher scho immer wider Föteli für d Wettiger Nochrichte glifered und au en YouTube-Kanal ufboued hend gha. D Zugriffszahle sind au im 2016 witer gstige, so dass me scho am 19. April 2016 wider bi de Zahle vom Vorjohr gläge isch.
Im Früehlig 2017 isch de Markus Haas zum Redaktionsteam dazuegstosse, het aber wege sinere Wahl in de Gmeindrot uf s Johresänd 2017 sin Ustritt us de Redaktion müesse bekannt geh. Am 31. Dezember 2017 hend d Redaktore mitteild, dass d Site zum noie Johr vo .net uf .ch zügled; di alte Biiträg chönnd aber under der alte Adresse witer gläse wärde.
Im März 2019 hend d Wettiger Nochrichte is Limmattal expandiird und betriibed sither au es Nochrichteportal, wo «Limmattaler Nochrichte» häisst.
Alliance F
Si het öpe 150 Mitgliiderverbänd und derzue öpe vierhundert Persoone als einzelni Mitgliider. Es isch e politischi Organisazioon, wo sech für d Situazioon vo de Frauen i der Gselschaft, der Familie und i der Pruefswält tuet angschiere.
Gschicht
Früener het d Organisazioon Bund Schweizerischer Frauenvereine BSF gheisse. Der BSF isch ane 1900 vo 17 Vereine ggründet worde und är het sich für d Emanzipazioon vo de Frauen ygsetzt. Die wichtigschte Iniziantinne sind gsi: d Helene vo Müline vo Bärn, d Camille Vidart und d Pauline Chaponnière-Chaix vo Gämf, d Marguerite Duvillard-Chavannes vo Lausanne und d Emma Boos-Jegher und d Klara Honegger vo Züri. D vo Müline isch die erschti Presidäntin vom BSF woorde.
1903 isch der BSF em Internazionale Fraueroot byträtte.
Zäme mit em Schwiizerische Verband für s Frauestimmrächt SVF het der BSF ane 1918 der politisch Vorstoss understützt, ass i der Schwiiz s Frauestimmrächt sell cho. 1928 isch er bi der Organisazioon vo der Uusstellig SAFFA, der Schwiizerische Uusstellig vo der Frauenarbet, derby gsi – 1958 het er denn die zwöite SAFFA uf d Bei gstellt. Nach em Zwöite Wältchrieg het er vom Bund verlangt, ass d Fraue öpe bi de Gschäft vo der AHV und der Muetterschaftsversicherig müsse mitreede. Und jetzt het sech der BSF, wo vorhär e bürgerlichi Organisazioon gsi isch, politisch freier posizioniert, und so isch es glunge, au der Verband vo de Arbeiterinne SP-Fraue id Tachorganisazioon ufznää.
Sid 1970 isch der Verband under em Name Bund Schweizerischer Frauenorganisationen ufträtte. Und sid 1999 heisst si alliance F.
Kreisversammlungswahlen in Baden 1946
D Kraisversammligswahle z Bade hän am 13. Oktober 1946 stattgfunde. Gwehlt wore sin d Kraisret in dr Stadtkrais un Landkrais.
Buseno
Buseno isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Moesa im undere Deil vom Calancadaal. Zum Dorf Buseno ane het’s i dr Gmaind au no d Sidlig Molina, wo ganz unden im Daal isch, und d Wyler Giova, Scata, Fontana, Mazzucan, Porta und San Carlo uf Bärgterasse wyter obe. S Val de Mosghe z’duruff chunt mer oben am stäile Waldgebiet zum Mot Ciarin, wo Buseno es zimli es chlyses Alpgebiet het. Die beide Alpweide vo Buseno heisse Ciarin Bass und Ciarin Alt, slso uf düütsch ”Underciarin“ und ”Oberciarin“. Die underi Ciarinalp isch no im Wald in ere Liechtig, s obere Ciarin isch über dr Waldgränze.
D Giorgia Savioni vo Mesocco het en Arbet über die mundartliche Fluernäme im Gmeindbann vo Buseno gschribe.
Bi Buseno isch dr Fluss Calancasca im See Laghet de Buseno ufgstaut, wo zum Chraftwärch Calancasca ghört. Das isch tank ere Wasserrächtskonzessioon vo 1918 im Uftrag vo dr Aluminium-Induschtry z Nöihuuse entstande. S Wasser wird vo da us imene länge Stolle dure Bärg uf Roveredo abe gläitet, wo s uf d Turbine im Bärg inne und derno undenuse id Moesa flüsst.
Bi Buseno findt me schöni Cheschtelewälder.
Sprooch
Z Buseno redt me en Tieläkt vo dr Lombardische Sprooch.
Stimmlippe
D Stimmlibbe (au Stimmfalte, lat. plica vocalis) si e Bäärli vo Strukture in dr Gurgle, wo in Schwingig chönne versetzt wärde. Si si e wääsentlige Däil vom Apparat im Cheelchopf (dr Glottis), wo d Stimm erzügt. E Stimmlibbe bestoot us dr Stimmfalte, wo von ere Epithel überzooge isch, em äigentlige Stimmband (Ligamentum vocale), em Musculus vocalis und de Arychnorpel und es het je äini uf bäide Site. D Stimmlibbe uf bäide Site wärde aabloost dur Luft us em Brustchorb und eso noch em Bernoulli-Effekt in Schwingig versetzt. Si erzüüge d Stimm (Phonation) und bilde dr Primärschall vo dr menschlige Stimm.
Keilschrift
Gschicht
D Keilschrift isch öbbe 3000 vor dr Zitewändi z Mesopotamie bi de Sumerer ufchoo. Me het se us erä eltere Bildschrift entwicklet, wo im spoote vierte Johrduusig in dr Uruk IV-Zyt bruucht worden isch. Die sumerischi Keilschrift isch drno mit Abassige au übernoo worde für zum in andere Sprooche z schriibe. Es git Züügnis drvo für s Akkadisch, s Elamitisch, s Hethitisch, s Luwisch, s Hurritisch und s Urartisch. Die Schrifttradizioon het au Iifluss gha druf, wie me s Altpersische und s Ugaritische gschribe het.
Um 1400 vor Chrischtus isch d Keilschrift die am witischte verbreiteti Schrift im Middlere Oschte gsi. Au d Ägypter häi se bruucht im Verchehr mit de Herrscher z Chliiasie und z Mesopotamie.
Die letschti bekannti Inschrift isch vom Johr 75 noch dr Zitewändi.
D Form vo de Schriftzeiche ergit sech als Funktion vom Schriibmaterial: uf Dondafele het mä mit emä Schriibgriffel d Schriftzeiche z erscht iigritzt, spööter aber iidruckt. S Ändi vom stumpfe Griffel isch diefer iinedruckt worde und so si die typische keilförmige Strich entschdande, wo dr Schrift ihre hütig Name gä.
Bischbil: Entwigglig vom Zeiche “SAG”, «Chopf»
Bild 1: s Bildschriftzeiche für 'Chopf' - 3000 vor dr Zitewändi
Bild 3: Abschdraktion vom Zeiche, wie me s in alte Monumentalinschrifte vo 2600 cha gseh.
Bild 5: Spoots dritts Johrduusig.
Bild 6: Die altassyrischi Schriibwiis wie si im Hethitische bruucht worden isch - früeis zweits Johrduusig.
Bild 7: Die vereifachti assyrischi Schriibwiis vom erschte Johrduusig vor dr Zitewändi.
d Entzifferig
S Interässi vo de Europäer an dr Keilschrift isch scho im 18. Johrhundert gweckt worde, wo dr Dän Carsten Niebuhr 1756 z Persepolis Inschrifte abgschriibe het, wo in zwei verschiidene Keilschrifte gschriibe und in drei Sprooche abgfasst gsi si. Die erschti Keilschrift, wo het chönne entzifferet wärde, isch die altpersischi gsi. Das isch em dütsche Sproochwüsseschaftler Georg Friedrich Grotefend (1775-1853) ane 1802 glunge. Dr Ängländer Henry Rawlinson vo dr British East India Company het im Johr 1835 anderi dreisproochigi Inschrifte entdeggt. Eini drvo isch uf Babylonisch gschriibe gsi, emenä Dialäkt vom Akkadische.
1842 het dr Paul Émile Botta Niniveh usgrabt und im Assurbanipal si Bibliothek, also s ganze Archiv vo Tondafele, gfunde. Das het em Rawlinson und em Ägyptoloog Edward Hincks ghulfe bis ane 1852 öbbe 200 Schriftzeiche z läse.
Dr Julius Oppert het 1869 die sumerischi Schrift und Sprooch erforscht.
Germiyan
D Germiyan si en anatolischs Beylik gsi und äins vo de bekanntiste Gränzfürstedümer (Uc) vo de oghusische Stämm noch em Fall vom Sultanat vo de Rumseldschuke. Es het vo 1300 bis 1429 existiert. Für e churzi Zit isch s in dr zwäite Helfti vom 14. Joorhundert noch de Karamanide die sterksti Macht in Anatolie gsi. Si Hauptstadt isch Kütahya gsi.
Die Germiyan spielten eine wichtige Rolle bei der Besiedlung der ägäischen Küste durch die Türken. Die Gründer der Fürstentümer der Aydınoğulları, der Saruchaniden, der İnançoğlu und der Mentesche waren allesamt ehemalige Befehlshaber der Germiyan.
D Germiyan häi 1283 gegen iiri seldschukische Oberheere rebelliert, wo dr Sultan Kai Chosrau III. hiigrichdet worden isch und dr Mas'ud II. dank de Mongole uf e Droon cho isch. Erst 1299 isch s zum Friide choo und Ankara isch an d Germiyan gfalle. E Zit lang si d Beyliks im Weste von ene iiri Underdaane gsi, denn häi si aber d Karamanide vom Oste häär under Druck gsetzt, und d Germiyan si immer mee under e Iifluss vo de Osmane choo. 1429 si si Däil vom Osmanische Riich worde.
Bildungssystem in der Schweiz
S Bildigssüsteem in dr Schwiz isch wägen em Schwizer Föderalismus vor allem Aagläägehäit vo de Kantöön. E Verantwordig vom Bund git s nume in gwüsse Beriich. Mä underschäidet im Bildigssüsteem vo dr Schwiz die Beriich:
Gschicht
Im Middelalter und in dr früeje Nöizit isch s Schuelwääse vor allem e chirchligi Ufgoob gsi.
Middelalter
Vo dr Karolingerzit aa si d Chlosterschuele die bedütendste Bildigsdrääger gsi. Vor allem sonigi wo Mönch häi welle wärde, si dört go leere. In dr Grundusbildig häi si Underricht im Lääse, Schriibe, Grammatik, Logik und Latiinisch überchoo. Vom 12. Joorhundert aa häi sich die Siibe Freije Künst afo duresetze. S Studium in Filosofii und Theologii, Medizin oder Jurisprudänz het uf deene ufbaut.
Im 13. Joorhundert si in verschidene Stedt Stadt- und Rootsschuele entstande. Noch dr Grundusbildig, wo d Schüeler vor allem Latiinisch gleert häi, häi d Zöögling us dr stedtische Füerigsschicht as Ghilfe uf Kanzleie afo schaffe, und si denn in d Bolitik und Diplomatii iigstiige oder häi sich im ene Handelskontor witerbildet.
Die hööchere Studie het mä an usländische Universidääte z Bologna, Siena, Pavia, Bariis, Prag, Krakau, Erfurt, Köln, Leipzig und Heidelberg müesse absolviere, wil erst 1460 die ersti Hoochschuel in dr Schwiz, d Universidäät Baasel, gründet worden isch, wo denn au langi Zit die äinzigi Schwizer Uni bliibe isch. E Studium, vor allem im Usland, häi sich nume wenigi chönne läiste, vor allem sonigi, wo zum Klerus ghöört häi.
Früeji Nöizit
In dr früeje Nöizeit häi Ströömige wie dr Humanismus, d Reformazioon und die Katholischi Reform, Gleerti wie dr Erasmus vo Rotterdam oder dr Petrus Ramus und lokaali Grössene wie dr Thomas Platter dr Elteri e groosse Iifluss uf s Schwizer Schuelwääse gha.
Underi Schuele
Die undere Schuele häi sich im ganze Land afo usbräite. Die religiöösi Erzieig vom Volk isch in dere Epoche vo dr religiööse Ernöijerig zum ene wichdige Ziil erklärt worde. Gämf het under em Iifluss vom Johannes Calvin scho 1536 d Schuelpflicht iigfüert. 1615 het s reformierte Bärn und 1637 Züri alle iire Gmäinde befoole, Schuele iizrichde. Au in katholische Gebiet si immer bräiteri Bevölkerigsschichte underrichdet worde.
D Obrigkäit het allerdings dr Volksbildig immer misdraut, wil si Angst gha het, ass iir Machtmonopol chönnt in Froog gstellt würde, wenn d Lüt besser bildet weere. D Kwalideet vo de Schuele isch seer underschidlig gsi. Je noch dr Region, dr soziale Schicht und em Gschlächt het d Zaal vo de Lüt, wo häi chönne lääse und schriibe, stark gschwankt. Im letschte Viertel vom 18. Joorhundert het s z Gämf scho fast käini Analfabeete me gee, wäärend z Züri und z Zug öbbe drei Viertel wenigstens häi chönne lääse, im Tessin aber numen öbbe e Drittel. Je abgläägener e Gebiet gsi isch, um so schlächter isch s Bildigsaagebot gsi.
In de undere Schuele häi d Schüeler hauptsächlig s Lääse vo Druck- und Handschrifte gleert. Nume e Däil von ene het schriibe gleert, und rächne häi no weniger chönne. Dr Underricht het hauptsächlig uf em Äinzelunderricht vo dr Leerperson basiert und druf, ass d Schüeler sich geegesitig underichdet häi. Jedes Chind het für sich eläi güebt, dr Leerer isch verbiichoo und het kontrolliert. Lääse het mä mit Hilf vom Buechstabiere und Lutiere, wo mä jedem Buechstaab si Lut zuegordnet het, gleert. Mit em Katechismus isch s mechanische Uswändigleere iigfüert worde.
Middleri und hööcheri Schuele
Die middleri und hööcheri Schuelbildig häi in de katholischen Gebiet d Jesuiteschuele übernoo, in de reformierte d Latiinschuele. Bi dr Usbildig vo de Mäitli het dr Schuelorde vo de Ursuline e wichdigi Rolle gschbiilt. Under em iifluss vom Humanismus und vo dr Reformazioon häi sich die hööchere Schuele an de Wärt vo dr Antike (Kunst, Literatur, Philosophie) afo orientiere und häz au Griechisch, Hebräisch und klassischs Latiinisch underrichdet.
Z Züri, Bärn, Lausanne und Gämf si under em Iifluss vo de Reformatore hööcheri Leeraastalte zur Usbildig vo Pfärrer entstande. Wo Basel reformiert worden isch, häi d Katholike d Universidäät dört mit iirer theologische Fakultäät verlore. E gwüssen Ersatz isch s Collegium Helveticum z Mailand worde.
D Ernöierig vo 1750 aa
Mä het pedagogischi Reforme afo iifüere und sich drbii uf d Theorie vom Jean-Jacques Rousseau und vom Johann Heinrich Pestalozzi gstützt. Au dr Pietismus und d Filosogii vo dr Ufkläärig häi zum Nöierigswille biidräit. Was mä jetzt vo dr Schuel het afo verlange isch gsi, ass si ächti Religiosideet wurd fördere und gueti Staatsbürger wurd groosszie, ass d Unterrichtsmethode uf d Jugend wurde zuegschnitte und dr Leerstoff uf s braktische Lääbe wurd usgrichdet si. D Reformvorschleeg het mä uf alle Schuelstuefe afo in Aagriff nee. D Elementarschuele häi s Schriibe und Rächne bedoont und häi no anderi braxisorientierti Fächer aabote. Chlöster wie St. Urban und Bellelay häi Musterschuele ufbaut und sich dr Usbildig vo Leerchreft und em Uusegee vo Leermiddel gwidmet. Dr Äinzelunderricht und s mechanische Uswändigleere si dur d Iifüerig vo Schuelklasse und nöije Leermethode wie em Frontalunderricht abglööst worde. In de Gümnasie in de reformierte Stedt häi d Muetersprooch und Gschicht e hööchere Stellewärt überchoo. Au d Middelschuele in de katholische Ort si offe gsi für d Postulat vo dr Ufkläärig. In de reformierte Stedt het mä d Akademie witer usbaut. Aber drotz dene Entwickligsschritt isch s Schwizer Bildigssüstem reformbedürftig bliibe.
In dr Zit vo dr Helvetik (1798–1803) het dr Bildigsminister Philipp Albert Stapfer mit eme Volksschuelgsetz, wo für die ganzi Schwiz gulte het, mit ere Reform in dr Leererusbildig und dr Iifüerig vo Erzieigsrööt und Schuelinspäkter brobiert, Fortschritt z mache. Dr Föderalismus, wo in dr Mediazion und dr Restaurazioon wo denn cho si, het aber wider zu gröössere Underschiid zwüsche de kantonale Schuelsüsteem gfüert. Mä het aber doch in d Usbildig vo de Leerer investiert und so wenigstens in däm s Süsteem e chli veräihäitligt.
Dr Underricht an de Volksschuele het mäistens us de Fächer Religion, Lääse, Schriibe und Singe bestande. Dr Frontalunderricht, wo vo vile Schuelverwaltige aagordnet worde isch, isch uf Kritik gstosse, het sich aber schliesslig gegen e „Äinzelunderricht in dr Grubbe“ duuregsetzt. D Vorschleeg vom Pestalozzi zu de Underrichtsmethode si kuum umgsetzt worde. Mä het eender dänkt, ass d Lancasterschuele, wo elteri Schüeler die jüngere wurde underrichde, gäignet weere, zum groossi Grubbe vo Chinder mit underschiidlige Kenntniss und Fertigkäite z underrichde. Spööter het d Pedagogik vom Johann Friedrich Herbart dr Doon aagee.
Dr Usbau vo 1830 aa
Wäärend dr liberali Regenerazioon (1830–48) het s Schwizer Schuelwääse nöiji Reformaastööss überchoo. S Diktum vom Heinrich Zschokke, ass d Volksbildig Volksbefreijig sig, isch zum Losigswort in dr Schuelpolitik vo de regenerierte Kantöön worde. Es si no mee Brimarschuele uf em Land iigrichdet worde und jetz au witerfüerendi Schuele – je noch em Kanton häi si Sekundarschuele, Bezirk- oder Realschuele ghäisse. Mä het au Daubstumme- und Blindenaastalte ufdoo, aber au Armeschuele und Volks- und Jugendbibliotheke für zum d Bildig vom Volk z heebe. Dr Druck uf d Eltere, ass si iire Chinder wurde uf d Schuel schicke und si nit dehäim wurde lo schaffe, isch sterker worde. Mä het gmerkt, ass dr best Wääg dr Underricht z verbessere in dr Usbildig vo de Leerer lit, und dorum si no mee kantonali Lehrerseminar ufdoo worde. In dr Zit vo dr Regenerazioon si au nöiji Universidääte gründet worde, so 1833 d Universidäät Züri und 1834 d Uni Bärn.
S Zürcher Schuelgsetz vo 1832 isch vom Hans Georg Nägeli und Ignaz Thomas Scherr brägt worde und het s Systeem erheeblig äihäitliger gmacht. Es isch denn vo andere Ostschwizer Kantöön übernoo worde. D Brimarschuel isch in en Alldaagsschuel, wo säggs Joor lang gsi isch (vo 1899 acht Joor), und in die dreijöörigi Repetier- oder Ergänzigsschuel iidäilt worde. Die dreijöörige Sekundarschuel häi de hööchere Aasprüch no glängt. Dr Underrichtsblan isch uf die äinzelne Schueltüpe abgestimmt gsi und het d Leerziil vo de Jooresklasse fachbezooge festgläit. D Schuele häi obligatorischi Leermiddel müesse verwände, nid dr gringst Grund dodrfür isch gsi, ass d Methodik vom Frontalunderricht gfestigt wurd. S Zürcher Schuelgsetz het die gweelte Gmäindibehörde Schuele lo verwalte und ene so e sälbstständigi Stellig gee. Es het au bestimmt, wie d Leerchreft usglääse und zaalt wurde.
S verfassigsmässige Underrichtsobligatorium
Drotz de Underschiid zwüsche de äinzelne Kantöön häi doch alli Volksschuele gege s Ändi vom 19. Joorhundert äinigs gmäinsam ghaa. S wichdigste isch gsi, ass sit dr Dotaalrevisioon vo dr Bundesverfassig 1874 für alli Chinder dr obligatorischi Underricht an dr Brimaarschuel vorgschriibe gsi isch, wo unabhängig vo dr Konfession und gratis het müesse si. Dr Iifluss vor allem vo dr katholische Chille isch im Schwizer Kulturkampf stark beschnitte worde. Wäge dr Autonomii, wo d Gmäinde und d Kantöön in de Aagläägehäite vo de Schuele ghaa häi, het s aber immer no groossi Underschiid gee in dr Duur vo dr obligatorische Schuelzit, em Zitpunkt, wo d Chinder häi afo leere, de Leerblään und de Bedingige für s Wäggsle vo Schuele, dr Usbildig vo de Leerchreft und dr Brodukzioon vo de Leermiddel. 1882 isch im ene Referendum dr sogenannti Schuelvogt abgleent worde.
In de mäiste Kantöön isch scho vor em Joorhundertwäggsel nit nume dr Underricht an dr Brimarschuel gratis gsi, sondern au d Leermiddel und s Schuelmateriaal.
20. Joorhundert
Im 20. Joorhundert het sich nid vil gänderet dra, wie d Kompetänze im Bildigsberiich zwüschen em Bund, de Kantöön und de Gmäinde verdäiltz gsi si. En äidgenössischs Bildigsministerium isch nie iigrichdet worde. Erst vo de 1960er Joor aa het mä afo verlange, ass d Bildig uf dr nazionaale und spööter au uf dr internazionaale Ebeni äihäitliger sötte wärde.
E wichdigs rächtligs Instrumänt zur Veräihäitligung vo de Schuelsüsteem isch s Konkordat über d Schuelkoordinazioon vo 1970, wo Frooge in Bezug uf dr Schueliidritt, dr Schuelduur und em Aafang vom Schueljoor reglet, und bis 2001 si däm alli Kantöön usser em Kanton Tessin biidräte. Im Geegesatz zur Entwicklig uf dr politisch-rächtlige Ebeni häi sich die pedagogische und didaktische Methode witgehend aagliche.
Brivaatschuele und öffentligi Schuele
In dr Schwiz git s brivati und öffentligi Schuele. Im Joor 2006 si 5 % vo de Schwizer Schüeler uf Brivaatschuele gange. Es het also in dr Schwiz seer vil weniger Schüeler an Brivaatschuele als im Durchschnitt in de Länder vo dr OECD. D Schwiz isch äins vo de wenige OECD-Länder, wo d Schüeler vo de öffentlige Schuele dene vo de Brivaatschuele läistigsmäässig überlääge si.
D Verantwortig für s Bildigssüsteem
Dr Bund und d Kantöön däile sich d Verantwortig für s Bildigswääse, wobii d Kantöön groossi Autonomii häi. D Bundesverfassig garantiert e freije Grundschuelunderricht. Es git aber öbbe 200 Familie in dr Schwiz, wo vom Rächt uf e Häimunderricht bzw. Unschooling Gebruuch mache. Dr Bund stellt sicher, ass d Schuele d Kwalidäätsaaforderige erfülle. Sust lige alli andere Kompetänze bi de Kantöön. D Reegle wo d Schuelpflicht bzw. Bildigspflicht, d Duur vo dr Brimaarschuel und d Zaal vo de Ebene (Läistigsnivoo) in dr Sekundarstuefe I festleege, si vo Kanton zu Kanton verschiide.
Au in dr Terziärstuefe si d Kompetänze däilt. Dr Bund het d Regligskompetänz für e Beriich vo dr hööchere Bruefsbildig, das häisst, er isch für die hööcheri Bruefsbildig wie au für d Fachhoochschuele (FH) und die bäide Äidgenössische Technische Hoochschuele (ETH) verantwortlig. Für d Universidääte hingeege si d Kantöön zueständig. Si wärde vom Bund finanziell understützt.
Es git also in dr Schweiz nit äi äihäitligs, federals Schuelsüsteem, sondern 26 verschidnigi, kantonali. Wil s aber interkantonale Abkomme git, wo s Süsteem im Groosse und Ganze doch zimlig äihäitlig mache, cha mä äinewääg vom ene Schwizer Schuel- oder Bildigssüsteem reede.
Grimisuat
Grimisuat (fp. [a grimɛˈjwɑː, grɤmɤˈʒwɑ]; dt. Grimseln) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sittu im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Grimisuat lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt öi ds Doorf Champlan und d Wiiler Comera und Les Combes. Vannr Ggmeindsflechi sint 54,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 18,9 % Wald, 24,5 % Sidligsflechi und 2 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Grimisuat ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im 11. Jh. als Grimisoch
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 13,2 % glägu.
Religion
85,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,4 % evangelisch-reformierti.
Politik
D Ggmeindspresidentin va Grimisuat ischt d Géraldine Marchand-Balet (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2331 Iwonru 91,3 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 4,1 % Titsch, 1,1 % Talienisch und 3,5 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Grimisuat gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Hôpital-Camfrout
Hôpital-Camfrout (bretonisch An Ospital) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Hôpital-Camfrout lyt am Aulne an dr Bucht vu Brest (Rade de Brest) am Atlantik, 38 km vu Quimper un 20 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 93 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Daoulas im Norde, Irvillac im Nordoschte, Logonna-Daoulas im Weschte, Hanvec im Oschte un Le Faou im Sidoschte.
Gschicht
Hôpital-Camfrout isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1394 as N.D. de Gamfrout (1574 Galfrout, 1630 Lopital, 1701 N.D. De Galfroute).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Hôpital-Camfrout ghert zem Bretonisch.
Castroville (Texas)
Castroville ìsch a Stàdt vum Medina County, ìm Texas.
Sa ìsch bekànnt unter'm Nàmma "The Little Alsace of Texas". Ìhra Bevälkerung stàmmt meischtens üss elsassischa un bàdischa Iwànderer; sa han z'Castroville làng s Elsassischa àls Müetersproch bhàlta.
D Stàdt hàt a Gsàmtflächa vu 6,6 km², dervu ìsch 0,4 km² Wàsserflächa.
Gschìcht
Castroville ìsch àm 1. Septamber 1844, vum Henri Castro, grìnda worra. Ar ìsch dr Generàlconsul vu dr Texas Republik gsìì. Ar ìsch ìn s Elsàss kumma ku Litt hola, wo iverstànda gsìì sìn fer uf Àmerikà ge wàndla. Àls Hìlf han dia Litt a Stìck Boda bikumma: 259 ha pro Fàmìlia, ìn dr Gegend àm Fluss Medina entlàng, 30 km ìm Oschta vu San Antonio.
D Stàdt ìsch dr Sìtz vu dr Countyverwàltung gsìì, bis sa dur Hondo ersetzt worra ìsch.
D kulturella Identität ìsch àwer elsassisch blìewa, d Litt han ìhra Tràdition un Lawesàrt bhàlta.
Ìn da Johra 1970 sìn Litt vu Castroville un vum Elsàss wìdder zammakumma. Sa han Reisa orgànisiart fer sìch traffa un lehra z'kenna.
Castroville ìsch Pàrtnerstàdt mìt Ansa, ìm Owerelsàss.
S Verein AMCT (Alsace Medina County Texas), z'Ansa, bekìmmert sìch um da Beziahunga zwìscha Castroville un s Elsàss.
Microsoft
D Microsoft Corporation isch dr weltwyt gröscht Programmhersteller mitm Hauptsitz in Redmond (en Vorort vo Seattle, US-Bundesstaat Washington). Ds Unternehme isch 1975 vum Bill Gates und em Paul Allen gründet worde. Dr Name „Microsoft“ stoht für Microcomputer-Software und isch zum erschte Mal am 29. November 1975 vum Bill Gates inem Brief an dr Paul Allen benutzt worde. Am 6. Jänner 1976 isch „Microsoft“ e ytrageni Handelsmarke worde. Dr jetzig CEO isch dr Satya Nadella.
Castroville (Texas)
Züestànd vu dr elsassischa Sproch z'Castroville
Ìn da eerschta un zweita Waltkriag, wo d Ditscha ìn Àmerikà schlacht ààgsah gsìì sìn, hàn d Iwohner vu Castroville nìmm so tràuia Elsasserditsch reda. Sa han sìch àns Anglischa gwehnt, d ursprungliga Müetersproch ìsch ìn da Kìnder weniger glehrt worra, un a so hàt s Elsassischa fànga-n-à làngsàm üsstaarwa. Derzüe sìn noch àndra Iwàndler uf Castroville kumma ku wohna, wo kè elsassischa oder bàdischa Àbstàmmung ghàà han. Dia han sowìeso Anglisch gredt.
Microsoft
Nach de afängliche Erfolg mit nem BASIC-Interpreter am Endi vu de 70er-Johre hett die Firma erschtmals 1981 ds Betriebssyschtem MS-DOS vorgstellt. D Entwicklig vu MS-DOS isch im Uftrag vu IBM duregfüehrt worde. Dr IBM-PC und deri Nachbaute uf PC-Basis sind ide 80er Johre mit dem DOS- Betriebssyschtem usgstattet worde. Mit em grafische Benutzersyschtem Microsoft Windows und em Büroprogramm Microsoft Office isch Microsoft Marktfüehrer worde.
Castroville (Texas)
Züestànd vu dr elsassischa Sproch z'Castroville
Dàto bliiwa wenig Litt, meischtens ältra, wo s Elsassischa noch gànz güet beherrscha. S Luschtiga ìsch àss anglischa Wärter ohna ufz'fàlla ìns Elsassischa derzüe kumma sìn. Zum Beispiel:
D Gràmmàtik ìsch àwer àlemànnisch blìewa.
Bi da jìngera Litt ìsch's sehr verschìeda: teil känna noch reda, teil känna numma noch Wärter, teil känna fàscht nit meh.
Ànna 1981 han dr Ralph un d Annette Tschirhart a Elsassisch-Anglisch Wärterbüech gschrìewa.
Bosnien und Herzegowina
Bosnie-Herzegowina isch ä Schdaad in Südoschd-Europa uf em Balkan. Er grenzt an Kroazie, Montenegro un Serbie.
Gschichd
Bosnie-Herzegowina isch vo 1918 bis 1941 und ab 1945 ä Republik vun Jugoslawie gsi. Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Nazi-Dütschland und Italie bsetzt worde. Noch em Zerfall vun Jugoslawie 1991 isch es in Bosnie-Herzegowina zum Bürgerkrieg komme, wo erschd mit em Abkomme von Dayton 1995 het beendet werre kenne. Sitter sellem Abkomme beschdeht de Schdaad us zwei Entitäte, de Republik Srpska („Serbeschi Republik“) un de Föderazion Bosnie und Herzegowina („Bosniakisch-Kroateschi Föderazion“).
Heinz Stefan Herzka
Dr Heinz Stefan Herzka (* 1. Februar 1935 z Wien; † 14. Februar 2021 ) isch e Schwyzer Chinderdokter, Chinderpsichiater un Brofässer an dr Universitet Züri gsii.
Lääbe
Dr Herzka isch anne 1935 as Suhn vu dr Psichologi Dr. Else Freistadt Herzka († 1953 ) un em Buechhalter Hans Herzka z Wien uf d Wält chuu. Anne 1938 isch d Familie in d Schwyz emigriert, wu dr Herzka z Amden, z Gämf un z Züri ufgwagse isch. Vu 1954 bis 1961 het er z Züri un z Basel Medizin studiert. Sy Studium het er 1961 mit em medizinische Staatsexame un ere Dissertation abgschlosse. Anne 1960 het dr Herzka d Irène Langsam ghyrote, us däre Ee het er drei Chinder ghaa. No dr Drännig 1979 het er 2000 d Verena Nil ghyrote. In syre medizinische Laufbahn isch er 1962 bis 1967 Assischtänzdokter z Leiden (NL) un z Sheffield (GB) gsii un het e Uusbildig zum Chinderdokter FMH (1965), Chinder- un Jugedpsichiater un Psichotherapeut z Aarau un z Züri gmacht. Anne 1968 isch er Oberdokter vvu dr psichiatrische Universitetspoliklinik fir Chinder un Jugedligi z Züri wore. 1969 het dr Herzka as Privatdozänt fir Chinder- un Jugedpsichiatry an dr medizinische Fakultet vu dr Universitet Züri zum Thema Psichopathology vum Chinds- un Jugedalter habilitiert. Vu 1971 bis 1985 isch er laitende Dokter vu dr Zwyg- un Regionalstelle vum Chinder- un Jugedpsichiatrisch Dienscht vum Kanton Züri gsii. Ab 1975 het er e nei grindeti Dagesklinik glaitet, wun er ab 1974 blant un ufböue het, 1998 isch er as laitende Dokter zrugdrätte. Ab syre Emeritierig 2001 isch dr Herzka Supervisor fir Chinderpsichotherapy z Züri gsii un het an verschidene Fachhochschuele glehrt.
Ab 1980 isch dr Herzka all Johr uf Raise dur d Wält im Zämehang mit em aigene Projekt "Schalmeie vu dr Wält" gange. S Baar Herzka Nil het mit dr Schänkig vu ire Sammlig vu Musikinschtrumänt un Kulturobjäkt s Museum MúSIC musée des instruments et des cultures du monde im franzesische Céret grindet, di international grescht Sammlig vu dradizionälle Schalmeiinschtrumänter.
Dr Vorloss vum Herzka het er anne 2007 sälber zum Archiv fir Zytgschicht brocht, mit Foto, Familiefilm un Lehrmaterialie. E Großdail vum Bstand gojht um sy Effetligkaitsarbet: Publikazione, Bydreg in Biecher un Radio- un Färnsehsändige. Dr Nooloss vu vu syne Eltere Else un Hans Freistadt-Herzka isch au im Archiv fir Zytgschicht. Dr Herzka isch im Februar 2021 im Alter vu 86 Johr gstorbe.
Uusgläseni Schrifte
Zäme mit andere Autor*ne:
Liechtensteiner Tiernamen
Die Liste zällt Näme vo Tiier uuf, wo im Liachtastää bruucht werdet. Abchörzige bidüütet:
Littenheim
Littne (frz. Littenheim, dt. Littenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Littne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 8. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Littne ìsch. Littne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Littne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Martine Kempf
D Martine Kempf (* 9. Dezamber 1958 z Stroßburg) ìsch a frànzeescha Unternammera. Ìn ìhra Jugend ìsch sa bekànnt worra wial sa d Katalavox, a Sprocherkennungssytem, entwìckelt hàt.
Jugend
D Martine Kempf hàt ìn dr Walldorf Schüel gleht, ìm Frànkrìch un ìn Ditschlànd. Sa beherrscht drèi Sprocha un spììlt drèi Müsikìnschtrumanta: Piano, Giiga, Fagott. Ànna 1980 hàt sa s Baccalauréat ìm frànzeescha Gymnàsium vu Athen bikumma.
Sa ìntressiart sìch àn Mathematik un Wìssaschàft, bsunderscht Àschtronomii; ìn dam Bereich hàt sa ìhra Studia ààgfànga. Nawesbii ìntressiart sì sìch aui àn Elektronik: wo sa küüm 22 Johr àlt gsìì ìsch, hàt d Martine Kempf ìhra erschta elektronischa Màschìnla entwìckelt: s COMELDIR MULTIPLEX.
Ìhra Vàter, dr Jean-Pierre Kempf († 2002), ìsch làhm gsìì un hàt a Auto benutzt wo dr Fàhrer numma d Hand brüücht. Ar hàt a Unternamma grìnda wo Auto fer Behìnderta harstellt.
Entwìcklung vum Katalavox
Ànna 1983 hàt d Martine Kempf a Sprocherkennungsprogramm entwìckelt, gnennt „Katalavox“. Mìt dam System brüücht ma nìt amol kè Hand meh, numma noch d Stìmm. As blibt ìm gliicha Prìnzip às d Auto wo ìhra Vàter produziart, àwer mìt'ma Fortschrìtt: so känna noch mehr Behìnderta àn Autonomie gwìnna. Mìt dr Katalavox kààt ma a Rollstüehl ìn verschìdena Rìchtunga fiahra, numma dur d Stìmm.
Mìt dara Entwìcklung ìsch sa vììl vu da Media iglàda worra. Àls junga begàbta Erfìndera, wo gànz allei aso ebbis hàt känna harstella, ìsch sa ufgfàlla. Zwei Johr speeter, àm 31 Oktower 1985, hàt's plätzlig a ànder Ton ìn da Media gaa : d Katalavox sèig kè so tecknologischa Revolution, d System vu dr Konkurranz sèiga besser.
D Martine Kempf hatt a finànziella Hìlf vum frànzeescha Stààt erwàrta, sa hàt àwer nit bikumma. Noh dam ìsch sa ìm Oktower 1985 ìn d Silicon Valley, ìn Kàlifornia, gànga, ìhra Firma z grìnda.
D Katalavox hàt a Erfolgriicha Kàrriar ghàà, sa wìrd jetz meischtens vu da Chirurg benutzt.
Witterscht ìn dr Fàmìliaunternamma
Noh-n-em Rod vu sim Vàter ànna 2002 hàt d Martine Kempf si Unternamma ìwernumma, sa süecht ìmmer bessera Leesunga àss d Behìnderta Auto känna fàhra: zum Beispiel „Darios“, a Rìng unter em Lenkràd fer d Gwìndigkeit reegla, oder „Picado“, wo a Rückstellkràft ìn'ma Knopf àm Lenkràd gìtt. Ìhra Firma, KEMPF Inc. un KEMPF SAS, befìnda sìch jetz ìm Elsàss, ìn Kàlifornia un ìn Chinà.
Internet Explorer
Dr Internet Explorer isch en Webbrowser, wo vu Microsoft entwickelt worden isch. Afangs hett er no Teil us'm erschte Webbrowser NCSA Mosaic gha, hett sich aber im Lauf vu dr Zyt zunem eigenem Browser entwickelt. Zum erschte Mol isch er 1995 mit Windows 95 usgliefert worde. Momentan isch er i'de Version 10 dusse. Es Zytli lang isch dr Internet Explorer au für Unix-artigi System und Mac OS entwickelt worde. Dr Internet Explorer für Mac isch e eigeständigi Software gsi (Codenamme Tasman), wo - im Gegesatz zue dr Windows-Version (Trident) e vorbildlichi Unterstützig vu CSS-Standards un au vu PNG mit Alpha-Transparenz het.
Gschicht
Dr Internet Explorer isch wie dr Netscape Navigator us'm NCSA Mosaic entstande. Dr Browser isch sit Windows 95 en wichtige Teil vum Windows-Betriebsystem, was drzue gfüehrt hett, dass bis vor wenige Johr dr Internet Explorer es Monopol gfüehrt hett. Das ganze isch ab dr Version 4.0 passiert. Mit dere Version isch au dr Active Desktop ihgfüehrt worde. Das Modul ermöglicht das automatische Aktualisiere vu Websitene, Wetterchartene, Aktiekursene und anderne Darstellige. Es isch so zsäge en Vorläufer vu AJAX xi. Mitm Update uf'd Version 4.0b1 het dr Internet Explorer zum erschte Mal PNG-Grafike chönne Ahzeige, das jedoch zum Teil sehr fehlerhaft und ohni Alpha-Transparenz.
Ab dr Version hets Unterstützig vu bidirektionalem Text, Ruby-Markup, XML und MHTML geh. I de nöchschte Version, Internet Explorer 5.5, hets e Verbesserig vu dr Druckvorschau, dr CSS- und HTML-Unterstützig sowie dr Unterstützig vu Programmierschnittstellene geh.
Mit Windows XP isch die sechst Version usecho. Sie hett e verbesserti Unterstützig vu CSS 1, DOM 1 und SMIL 2.0 brocht. Drzue isch d'XML-Unterstützig, e Medie-Symbolleischte und e Bilder-Symbolleischte erwytert worde. Usserdem isch d'Benutzerschnittstelli überarbeitet worde, so dases sich am Ussehe vu Windows XP ahpasst hett. Ab 9. September 2002 isch ds Service Pack 1 für dr Internet Explorer 6 veröffentlicht worde, wo zahlrichi Sicherheitsproblem behobe hett, aber drvo kei grundlegendi Änderige brocht hett. Im Auguscht 2004 isch s'zweite Service Pack für Windows XP und dr Internet Explorer 6.0 veröffentlicht worde. Im Gegesatz zum erschte Service Pack, hets jetzt verschideni Ernürige geh, unter anderem en Pop-up-Blocker und e Verwaltig für Browserzuesätz (Plugins). D Version 9, wo CSS3 und HTML5 understützt, isch nume no uf Windows Vista und Windows 7 gloffe, mit Windows 8 chunnt dr Internet Explorer 10.
Kommunikation
S Wort „Kommunikazioon“ wird usser in dr ursprünglige Bedütig vo Sozialhandlig au für anderi Vorgäng in underschidlige Zämmehäng verwändet. D Kommunikatioonstechnologie wärde immer mee aagwändet und esoisch s zum Bischbil drzue choo, ass au technischi Aspäkt Däil vom Kommunikazioonbegriff worde si. Under Kommunikazioon wärde also au s „Überdrääge vo Signal“, „wäggselsitigi Stüürig“ und in äifache Fäll au „Verbindig“ vo Gräät verstande; in andere Situazione wird Kommunikazioon uf Instiduzioone oder Undernääme und dene iiri Ziilgrubbe bezoge. Denn wärde nüm Lääbewääse, sondern organisierti Äihäite (oder „Süsteem“) as Kommunikatore (Broduzänte und Rezipiänte) aagluegt, zum Bischbil wenn im Zämmehang mit Schurnalismus, Publizistik oder Marketing vo Kommunikazioon d Reed isch.
Kommunikazioon isch alldääglig und s gseet us, wie wenn si eso sälbstverständlig isch, ass mä käini Brobleem drmit cha gsee. Für die mäiste Situazione längt das; es wer z kompliziert, wemm mä die äigeni Kommunikazioon ständig wurd hinderfrooge. Erst bi Missverständniss und Misserfolg, wo mit Kommunikazioon chönne in e Zämmehang brocht wärde, wird d Kommunikazioon zum Brobleem. In dr wüsseschaftlige Behandlig vo dr Kommunikazioon wird d Froog gstellt, wie Kommunikazioon cha erkläärt wärde; under was für Bedingige si ablauft; was d Kriterie si dass si erfolgriich isch; und wie mä Modäll cha mache, wo mä mit ene Vorussaage cha abkäite und wie mä sött handle.
Bodenseealemannisch
Bodeseealemannisch oder Mittelalemannisch schwätzt mer im Oschtdeil vum niideralemannische Sprochruum.
D Alemanne am Bodesee
Im Johr 15 v. Chr. hot de Kaiser Auguschtus d Unterwerfung vu de Kelte und Rhäter bfohle. Denn hond d Römer am Bodesee Kaschtelle in Bregenz, Arbon, Eschenz und Konschdanz aaglegt. Scho um 260 n. Chr. isch es nördliche Ufer vum Bodesee vu de Alemanne ignomme worre. Erscht am End vum 4. Johrhundert n. Chr. hond d Alemanne de Raum bis zu de Alpe ibbernomme.
Gegende und Usbreitung
D Nordgränz vum Bodeseealemannisch bildet s Schwebische, im Weschte stoßt es Bodeseealemannisch ufs Oberrheinalemannisch, im Süde uf es Hochalemannisch (Südalemannisch). Mit em Namme Bodeseealemannisch firs Niideralemannisch im Oschte sind ville it z fride. Aber seller Usdruck isch anno 1983 durch de Hugo Steger un de Karlheinz Jakob ind Sprochwisseschaft (Dialäktgeografi) igfiehrt und anerkannt worre und wird drum weiter verwendet. Am Schweizer Südufer vum Boddesee wird bis uff Usnahme hochalemannisch und it Bodeseealemannisch gschwätzt. Drum isch de Usdruck Boddeseealemannisch fir d boddeseeferne Alemanne vu Villingen oder Liechtenstein it so leicht zum verstande.
Es Bodeseegbiet hot in sinem Sprochraum immer Iflüss vu de fünf Länder, wo aan de See aagrenzet und wo d Verwaltungsleut her kummet: Bade, Wirtteberg (heut Bade-Wirtteberg), Bayern, Öschtreich, Schweiz.
Im nördliche Bodeseeumland
S nideralemannisch Bodeseeumland und -vorland im Uhrzeigersinn vu Öhninge ibber d Höri uf Radolfzell, Reichenau, Konschdanz, Bodme-Ludwigshaffe, Sipplinge, Iberlinge, Meerschburg, Hange, Immeschdaad, Fridrichshaffe, uff de Insel Lindau bis Bregez. Selbscht im Hinterland vum Bodesee wird in Salem, bis zuem Berg Högschte, in Markdorf, Tettnang und im Oberschwäbische in Raveschburg Bodeseealemannisch gschwätzt. D meischte Mitglider vu de Narrevereinigung Hegau-Bodesee schwätzet Bodeseealemannisch.
Versprenkelt in de Schweiz
Uff de Schwizer Seite ghert s Bodeseevorland it dezue - usser em Zipfel um St. Margrethe. Aber in onnige Gmeinde am Schweizer Ufer vum Untersee, bsunders Triboltinge, Ermatinge, Mannebach, Steckbore und Eschez wird bodeseealemannisch gschwätzt. Selle Gmeinde hond zum Einflussbreich vum Kloschter Reichenau oder zu dem vu de Firschbischöfe vu Konschdanz ghört und sind erscht 1798 zum Schwizer Kanton Thurgau kumme.
Uf de andere Sitte zellet Gegende im Schwarzwald oder z Voradelbärg dezue, wu sich it zum Bodesee zueghörig fielet.
Noch em Oschte
Zum Bodeseealemannische dezue ghört de nideralemannisch Deil vum Allgai mit Sonthofe.
In Öschtreich schwätzet se es Bodeseealemannische vu Bregenz mit em ganze Voradelbärg bis nach Landeck. It dezue ghört es große und gleine Walserdal.
Dezue ghört es Land Liächtestei mit Vadoz.
Noch em Süde
De Obberlauf vom Fluss Wuètè, d Wuètèschlucht, isch e Sprochgränz nach em Süde. Ab Achdorf gòt disèll Isoglossè südöschtlich witer zimli gnau übber Füètzè bis zum Hochè Randè, wo si uff diè dütsch-schwizer Gränz drûfft. Uff èm Randè un öschtlich im Hegau schnörred mò schu meeheitlich Boddèseealemannisch. Diè Isoglossè isch it scharf ygränzt, sondern volauft in èm meereri Kilometer breitè Übbergangsband, so lyt Singè un au Ewedingè i sellèm Berych, wo s „ch“ un s „k“ scho mit em Rachelutt „chrätzt“ wörd, anderersits sait mò z Grimmelzofè schu Sòapfè statt Seifè un Lòatèrè aschtell vo Leitèrè, woby s ei wiè im Boddèseealemannischè zuè òa wörd. Z Mulifingè uf de Baar gitts no èn lychtè schwôbischè Eischlag.
Wortschatz und Ussproch
De Dichter Bruno Epple hot Werter im bodeseealemanniche Sprochgbrauch zsammegstellt, wo mer us em Mittelhochdeutsche ableite kaa. E paar Beispiel: lupfe (heben), hebbe (halten), lampe (hängen), jucke (hüpfen), schucke (stoßen), klepfe (knallen), keie (fallen), brinzle (urinieren).
Selbscht im Landkreis Konstanz gibt es Unterschied in de Ussproch. D „Kehlkopflinie“ goht vu Iznang nach Singen (Hohentwiel) bis Watterdingen. Südlich isch es Hochalemannisch, nördlich isch es Niederalemannisch. Für hochdeutsch gesagt kann es hosse gseit, gsaat, gsoot, gsoat, gseet.
De Dichter Hanspeter Wieland hot uffs ghackte Spreche uffmerksam gmacht. E kurze Betonung liggt uf de erste Wort-Silbe mit em Vokal: Reggl (Regel), Schnabbl (Schnabel). Wenns Wort mit -el uffhört, wird es e usglasse wie bei Nabl (Nabel). Konsonante werret kurz usgsproche, mer kaa sagge verdoppelt: Boddesee (Bodensee), Vatter (Vater).
Vu de andere alemannische Sprochbildunge hebbt sich es Bodeseealemannische bsunders durch d Verwendung vu de Endig "-et" statt "-e" bei Verbe in de 1. und 3. Person Plural ab. Z. B. "mähet" statt "mähe" (uf Hochdeutsch: "mähen"). Ibbergäng zu de Schwäbische Sproch gitts immer. In Friedrichshaffe, Lindau, oder em Weschte vum Allgäu wird selle Mundart aus historisch-politische Gründe efters Schwäbisch gnennt.
Innerhalb vum Bodeseealemannisch isch d Entrundig e uffellige Unterscheidig zwische Nord und Süd. Im Norde do hossts Hiiser, sche(n), im Süde - im greschte Deil vu Voradelbärg - hossts Hüüser, schö(n).
Pflege und Erforschung vum Bodeseealemannische
Uf Bodeseealemannisch gitts au Biecher ibber alltägliche Begebeheite, wo unter Literatur uffgfiert sind. E bodeseealemannische Gruppe vu de Muettersproch-Gsellschaft, d Seealemanne, mit um die 130 Mitglieder, trifft sich in Konschdanz. In de Volkshochschul Ibberlinge gitts en Kurs fir alemannische Vokable. Aan de Universidät Konschdanz wird au ibber d (See-)Alemannische Sproch gforscht (Eleonore Brandner). Aan de Universität Tübingen werret in de Wiso-Fakultät d Sproche und d Sprochgrenze in Südwestdeitschland erforscht und in Tondokumente im Arnold-Ruoff-Archiv gschpeichert.
Rain LU
Räin (amtlech Rain) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.