cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pflanzennamen Einsiedeln
Pflanzänämä im Dialäkt vo Äiselä:
Brenntar
D Nam Brenntar, Brennt's Muas, Schwarzmuas, Schwarzer Brei sin epper ironisch gmoint. S Brenntar isch braun, wenns richti gmacht isch. Schwarz werds bloos, wennsd it ufbassed und s Muas verbrennt. S Habermuasmähl ka abr au durs zlang Röschte vom Droid in dr Darr schwarz were.
S Brenntar bzw. s Muasmähl isch eng verwandt mid em tibetische Grundnahrigsmiddl Tsampa. Tsampa ka ma huit iberall z Dytschland und dr Schwyz koufe, Muasmähl it.
Gschicht
Scho d Hildegard vo Binge hod Habermuas fir a gsunds Lebe empfohle. Ihr Schwarzer Brei werd aus Dinkelschrot gmacht und isch huit no als druckane Mischung – in Biolädle etc. – z koufa. D Hildegard hod agebli au gmoint, dass Haber mehr mit Lebesgeist (vgl. Habergoiß) z due hed als mid em Droid Haber.
In d lezte Johr isch s Brenntar fascht in Vergessehoid grate, aber im Trend vo dr bewusste Ernährig wiedrentdeckt wore – s Muasmähl isch aus Vollkoarn gmacht. Dr Schwarze Brei und s Muasmähl isch vo dr Slow Food Deutschland e. V. – als „nahezu in Vergessenheit geratenes regionaltypisches Nahrungsmittel“ in d Arche vom Gschmock ufgnomme wore.
Zuabereitig
Im klassische Brenntar isch bloos Habermuasmähl, Wasser, Salz und Millich. S Muasmähl werd ins koched Salzwasser gstruit, und es werd so lang griahrt bis s Muas dickli werd. Dazwische kommt immer wieder a Schuss Millich driber. Am End gits epper no a bitzle Butter odr Buttrschmalz druf.
Huit kommt oft no Röschtzwibele, kochde Grombiera, griibnr Käs, Pfeaffr, Kümmi und Lorbeer zum Muas dazue. Es git abr au siasse Variante vom Habermuas.
Original schwäbisches Muasmähl werd in dr Mühle Luz z Mensenga derzit wieder gmahle und im Mihlelädle verkouft. Vertriebe werds au iber e baar Verkoufsstelle und vo Manufactum Brot & Butter.
Maiweiler
Maiwilla (lothrìngisch; frànzeesch Mainvillers, ditsch Maiweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Machern (Lothringen)
Geogràfi
Machern lijt eschtlich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 217 un 332 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere d Ortsdeiler Cité Petit-Ebersviller, Le Moulin à Poudre, Le Moulin Neuf, Lenzviller, Les Trois Maisons un Petit-Ebersviller.
Bied (Les Ponts-de-Martel)
Der Bied oder au Grand Bied isch e Fluss im Bärgtaal Vallée des Ponts im Kanton Nöieburg. Er ghört zum Yzugsgebiet vo der Aare und do dermit au vom Rhy.
Machern (Lothringen)
Gschìcht
D Gmein Machern ìsch ànne 1811 entstànde durich dr Zàmmeschluss vun dr beide Derfer Machern un Kleen Ewerschwiller (fr. Petit-Ebersviller).
Machern ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Machera (1289: Makre, 1334: Makara, 1365: Macheren, 1485: Macheren by Hombürg, 1490: Maizière-lez-Hombourg, 1594: Machern, 1595: Macher, 1611: Maikerne, 1751: Makeren).
Kleen Ewerschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1220 àls Ebersswilre (1356: Ebrechweiler, 1365: Ebersweiler, 1395: Eberswille, 1407: Ebersvilr, 1428: Ernestwilre, 1453: Eberschweiler, 1460: Ebeszwiller, 1471: Eberzviler, 1485: Eberschewiller, 1485: Ermereswiller-Hoff, 1488: Eberswiller, 1534: Eberstweiler, 1575: Eibreschwiller, 1594: Eberssweiler, 1684: Ebrchvillers, 1751: Ebersveiler, 1779: Ebersviller-la-Petite, 18. Jh.: Petit-Eberschwiller).
Bied (Les Ponts-de-Martel)
Der Bärgbach isch zwölf Kilometer läng. Sini Kwelle het er bim Dorf La Sagne am Bärg Rochers Bruns uf der Höchi vo 1255 Meter über Meer. Er flüsst dur en grosse Deil vom Pont-Taal gäge Südweschte. Em Bach noo lauft e Deil vo der Gmeindgränze zwüsche Les Ponts-de-Martel und Brot-Plamboz.
Machern (Lothringen)
Gschìcht
Lenzviller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1693 àls Lensviller (1693: Lentzwiller, 1756: Linsweiller, 18. Jh.: Linsviller).
Bied (Les Ponts-de-Martel)
Der chly Fluss chunt dur ne wyti Moor- und Rietlandschaft, wo e Deil dervo hüt Naturschutzpiet isch. Bim Dorf Les Ponts-de-Martel goot der Bied in e töifi Dolyne im vercharschtete Chalchbode abe; bis dohi isch er uf 983 Meter über Meer abegloffe. Erscht öppe vier Kilometer wyter im Südweschte und zwöihundertsibezg Meter tüüfer chunt er bo Noiraigue im Val-de-Travers bin ere zwöite Kwelle, wo Source de la Noiraigue heisst, wider us em Jurabärg use, der Dorfbach vo Noiraigue, wo eigentlech der underlauf vom Grand Bied isch, heisst La Noiraigue, und dä Bach mündet gly drufabe unden am Dorf uf der Höchi vo 720 Meter in Fluss Areuse, wo zum Nöieburgersee abelauft.
Machern (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Bied (Les Ponts-de-Martel)
S Wort “bied” chunt us der frankoprovenzalische Sprooch und bedüütet uf Düütsch «Kanal» und au «Bach». Es isch i der Wälschschwiiz und de romanische Nochberregione en wyt verbreitete Gwässername. Me cha dervo meh bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg nochelääse.
Machern (Lothringen)
Verwàltung
vun Machern ìsch. Machern ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Machern ghert zem Rhinfrankisch.
Pompaples
Pompaples (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Maiweiler
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Pompaples
Geografi
Pompaples lyt am Fueß vum Jura. D Gmaiflechi umfasst 71,8 % landwirtschaftligi Flechi, 18,5 % Wald, 8,8 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtigi Flechi.
Maiweiler
Geogràfi
Maiwilla lijt fìmf Kilometer sìdweschtlich vun Faulquemont àn dr Stroß vun Pont-à-Mousson uf Saint-Avold uf re Heche zwìsche 248 un 296 m ìwer em Meeresspiejel.
Pompaples
Gschicht
Pompaples isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1049 as Pons Papuli.
Maiweiler
Gschìcht
Maiwilla ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Manvilre.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Pompaples
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 21,9 % gläge.
Maiweiler
Verwàltung
vun Maiwilla ìsch. Maiwilla ghert zem Kommünàlverbànd.
Vedute
E Vedute ( ‚Aasicht‘, ‚Ussicht‘) isch in dr Bildende Kunst (Moolerei, Grafik) die wirklichkäitsdröiji Daarstellig von ere Landschaft oder eme Stadtbild. S Wichdigste drbii isch die realistischi Abbildig und alli andere Aspäkt bi dr Gstaltig vom Bild wie Liecht und Schatte, Farbe usw. si däm undergordnet. D Vedutemoolerei isch Däil vo dr Landschaftsmoolerei und isch je noch em Expärte im 17. Joorhundert oder scho um 1500 mit Bilder wie em Gentile Bellini siner „Prozessioon uf em Markusblatz“ (1495) oder em Vittore Carpaccio sim „Wunder vo dr Reliquie vom häilige Chrüz“ (1494) entstande. Dr Schãr isch im 18. Joorhundert mit em Italie-Turismus vo de änglische Aristokrate bsundrigs populär gsi, wo die Bilder vo römische Antike oder norditaliänische Stedt as „Souvenir“ vo dr Grand Tour mit häi gnoo häi.
Pompaples
Religion
56,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 3,1 %, FDP 11,6 %, GLP 3,1 %, GP 14,1 %, SP 29,9 %, SVP 23,2 %, Sunschtigi 4,9 %.
Dr Burgermaischter vu Pompaples isch dr Roland Studer (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 761 Yywohner 90 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,4 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 7,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Maiweiler
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Maiwilla ghert zem Moselfrankisch. S Dorf lijt àn dr ditsch-frànzesche Sprochgranz. Àm Ortsingàng steht uf me Schìld „1er village de langue Francique“ („s erscht Dorf mìt re lothringischer Mundàrt“).
Landeck (Teningen)
Geographi
Landeck lit am Rand vu dr Vorbergzone vum Schwarzwald.
Geologi
Dr geologisch Undergrund vu dr Vorbergzone wird vu Buntsandstei oder Muschelchalch bildet, wo mit mit meh oder wäniger mächtige Lösspakete yberdeckt sin. Under Geologe bekannt isch die sog. Landecker Verwerfig im Ortsdeil Landeck, wo oberhalb vum Ort direkt an dr Stross sichtbar isch un e viilfach besuechts Exkursionszil vu geologische Lehrverastaltige darstellt.
Gschichte
Ersti schriftlichi Hiwiis uf dr Ort reiche bis ins 13. Johrhundert zruck. Dr Namme vu dr Burg un dr Sidlig isch erstmols 1260 erwähnt worre. Anno 1300 het Heinrich vu Geroldseck d'Burg an d'Johanniter in Friburg verkauft. Sälli hän si ihrersits churz druf mit em Ritter Johann Snewlin, eme Friburger Patrizier tuscht. Ort un Burg sin bis zum End vum 15. Johrhunderts in dr Familie vu dr Snewlin (Schnewelin) bliibe. 1511 isch e Deil der vu dr Burg Landeck an d'Markgrafe vu Bade chumme, 1538 die gsamt Burgalag mit Sidlig. Sither sin die Besitzige vum ebefalls markgräfliche Köndringe us verwaltet worre.
Ufgrund vu dr Zueghörigkeit zue dr Markgrafschaft Bade isch Landeck bi dr Reformation evangelisch worre.
Scho im 18. Johrhundert het Landeck e eigeni Schuel gha. Sit 1824 ghört Landeck zue dr Chilchegmei vu Mundinge, eme Deilort vu Emmedinge. Nit zueledscht wäge sällerer Verbindig hän d'Landecker scho im 19. Johrhundert nooch Mundingn iglideret werre welle. Under dr Nationalsozialiste isch dr Ort 1935 nooch Köndringe igmeindet worre.
S'Schuelhus in Landeck isch 1768 vu dr Gmei Köndringe baut worre. Anno 1804 isch vum Oberamt Hochberg vorgschlage worre, Landeck vu dr Chilchegmei Köndringen z'trenne un mit Mundinge z'vereinige. Dr Vorschlag isch vu Mundinge abglähnt worre. Erst sit 1972 ghört Landeck chilchlich nooch Mundinge. Politisch isch Landeck e Näbeort vu Köndringe gsi un vu dert us verwaltet worre. Es het e eigeni Gmeichasse gha, un isch mit eme Stabheber un eme Gmeirot z'Köndringe verträtte gsi. Die rächtliche Bestimmige iber zämmegsetzti Gmeie sin in dr §§ 95 ff. vu dr Badische Gmeiornig vum 14. März 1922 enthalde. D'Igliderig vu Landeck nooch Köndringe isch ufgrund vum § 2 vu dr Badische Yberleitigsverornig zue dr Dytsche Gmeiornig vum 10. April 1935 erfolgt.
Sidlig
Landeck isch sowohl hisichtlich vu sinere Flächi wie au vu dr Iwohner dr chleinst Deilort vu dr Gmei Däninge. Dr Ort bestot us ere Burg sowie dr chleine dezue ghörende Sidlig mit Gebäude, dere ihr Entstehig sich deilwiis bis ins 16. Johrhundert zruckverfolge losst. Im wäsetliche isch dr Ort bis hüt dur landwirtschaftlichi Gebäude prägt, dezue sin in dr vergangene Johrzehnte wänigi nöii Baugebiite chu.
Bauwercher
D'Doppelburg Landeck prägt dr Ort. D'Burganlag isch im 13. Johrhundert errichtet un in dr Folgezitt mehfach usbaut worre. Idrucksvoll isch dr Palas vu dr obere Burg, wo noch mit dri Ussewänd, eim mit Gibel, erhalde isch. In dr Wänd sin noch mehreri Kämmi sichtbar. In dr eher fer repräsentativi Zwecke baute Undere Burg isch vor allem dr Rest vu ere Chapelle sichtbar. Landeck giltet als schönsti Burgalag vum Brisgau.
Alemannisch
Dr ursprünglich örtlich alemannisch Dialekt ghört zum Oberrhialemannisch, wo zum Nideralemannische zellt.
Eschen
Escha isch dr Hauptort vom Underland in Liachtaschtä.
Gschicht
Escha ischt 842 zum erschte Mol gnennt worda im churrätische Rychsgueturbar als Essane (1045 Estanes), Nendeln 1395 als Nendlen.
Politik
Z Escha dr Vorsteher ischt set 2011 dr Günther Kranz (VU).
Religion
Vo dr 3718 Iiwohner sin im Johr 2000 76,8 % römisch-katholisch gsii und 10,3 % evangelisch-reformiert.
Václav Klaus
De Václav Klaus (* 19. Juni 1941 z Prag) isch en tschechische Politiker und Wirtschaftswüsseschaftler. Er isch Vorsitzende vom OF (1990–1991) und vo de ODS (1991–2002) ksi. Zudem hät er die höchste Staatsämter vo de Tschechische Republik kha: Vo 1992 bis 1998 isch er Ministerpräsident, vo 1998 bis 2002 Vorsitzende vom Abgordnetehuus und vo 2003 bis 2013 Staatspräsident ksi. Gmeinsam mit em Slowak Vladimír Mečiar hät er für d Teilig vo de Tschechoslowakei in zwei souveräni Staate zum Jahresaafang 1993 gsorgt.
Läbe
De Klaus isch 1941 im Protektorat Böhme und Mähre uf d Wält cho. I de 1960er hät er studiert und hät sich 1989 a de Samtige Revolution beteiligt, zersch isch er en treue Ahänger vom Václav Havel ksi, hät sich dän aber als Ministerpräsident vo de Tschechische Teilrepublik de Unabhängigkeitsbesträbige vo einige Politiker agschlosse. Wo Tschechie entstande isch, isch de Klaus vo 1993 bis 1998 tschechische Ministerpräsident ksi. I de Wahle vo 2003 isch er am 28. Februar 2003 mit knapper Mehrheit zum Präsidente vo de Tschechische Republik gewählt worde. I de Zit vo sinere Präsidentschaft isch s Land 2004 de EU biträte. Döt hät er starch d Beneš-Dekret verteidigt und hät e europaskeptischi Haltig ka. I de Wahle vo 2013 hät er gäge de Miloš Zeman verlore und isch sitdem nurno im politische Hintergrund aktiv. Während de Krise i de Ukraine hät er e prorussischi Haltig iignoo.
Schneider (Familienname)
Schneider isch e Familiename, wu abglaitet isch vum hochdytsche Wort fir Schnyder.
Eso haiße z. B. die Lyt:
Stefanija Turkewytsch
D Stefanija Iwaniwna Turkewytsch-Lukijanowytsch (* 25. April 1898 z Lemberg, Galizie, Eschtrych-Ungarn; † 8. April 1977 z Cambridge, Großbritannie) isch e ukrainischi Komponischti, Pianischti un Musikwisseschaftleri gsii.
Lääbe
Erschte Musikunterricht het si vu ire Mueter kriegt. Noch em Erschte Wältchrieg het si klassischi Kumpesizion bim Wassyl Barwinskyj (Василь Олександрович Барвінський; 1888–1963) un Klavier bim Vilém Kurz un em Jerzy Lalewicz (Є. Лялевич) am Hechere Musikinschtitut z Lwiw studiert. Derno isch si uf Eschtrych zoge un het bim Guido Adler an dr Universitet Wien un bim Joseph Marx an dr Musikakademy studiert.
Zwische 1935 un 1939 het si Harmonylehr un Klavier am Hechere Musikinschtitut z Lwiw glehrt un vu 1940 bis 1944 het si dert am Konservatorium unterrichtet, isch Klavierbeglaitig an dr Opere Lwiw un Pianischti fir s Radio gsii.
Uf dr Flucht vor dr Rote Armee isch si 1946 mit irem zweete Mann Narzys Lukijanowytsch (Нарциз Денисович Лукіянович; 1907–1985 ) uf Großbritannie emigriert un het dert an ire Komposizione gschafft. Si het Ballettmusik un e Opere, vier Simfonie, liturgischi Musik, Chammermusik un Stuck fir Klavier un Chunschtlieder komponiert.
D Stefanija Turkewytsch isch d Mueter vu dr Moleri Soja Lissowska-Nyschankiwska (Зоя Робертівна Лісовська-Нижанківська; * 1927) gsii.
Antarktika
Antarktika (von : wisawii vo dr Arktis) isch dr südligst Kontinänt uf dr Ärde. Er umfasst dr Südpol und lit zmizt in dr Antarktis, in dr Umgangssprooch wird er vilmol mit dere identifiziert. Anderi Bezäichnige si Südkontinänt und antarktische Kontinänt. D Antarktika het e Flechi vo öbbe 14 Millione Kwadratkilometer und isch fast vollständig vom Antarktische Iisschild zudeckt, wo die gröössti Iismasse uf dr Ärde isch. Wenn die ganz wurd schmelze, wurde d Ozean um 61 Meter aastiige, was für braktisch alli Länder, wo an en Ozean aagränze, en ökologischi Katastroofe wurd.
D Antarktika isch kä äigene Staat. Siibe Nazione, Argentinie, Australie, Chile, Frankriich, Nöiseeland, Norwääge und s Veräinigte Königriich, häi Gebietsaasprüch erhobe, wo sich zum Däil überschniide. 1961 isch dr Antarktisverdraag in Chraft drätte, wo alli Gebietsaasprüch uschlammeret und alle intressierte Nazione erlaubt, uf dr Antarktika frei für wüsseschaftligi Zwäck z forsche. Spööteri Zuesatzbrotokoll garantiere dr Schutz vo de natürlige Ressurse für d Zuekumft.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Rueberdshoofe (amtlich Ruppertshofen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Bärbl Mielich
D Bärbl Mielich (* 22. Mai 1952 z Wuppertal) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2006 isch si Abgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Geografi
Rueberdshoofe leit auf dr Frickehofer Heche, rond 15 km nerdlich vo Gmẽẽd. D Nochbergmoede vo Rueberdshoofe send Gschwend, Eschach, Täferrot, Durlangen ond Spraitbach.
Bärbl Mielich
Uusbildig un Beruef
Diplom-Sozialpädagogin Mielich isch z Bocholt/Westfalen uf s Gymnasium gange un het no dr Schuel e Lehr zur Erziehri gmacht. An dr Evangelische Fachhochschuel Düsseldorf Kaiserswerth het si derno Sozialpädagogik studiert. Derzue het si ne Zuesatzuusbildig zur Frauebeufdraiten un Familiemediatori gmacht. Si het e Lehrufdrag fir Supervision un Mediation an dr Katholische Fachhochschuel Friburg un schafft dernäben as sälbschtständigi Familienmediatori.
Dekeleia
Dr Athener Alkibiades isch wäärend em Siziliefäldzuug 415 v. d. Z. wäge dr Schändig vo Herme uf Sparta gflüchdet. Er het vo denn aa de Spartaner im Chrieg gege si Häimetstadt Rootschleeg gee. Äine vo deene isch gsi, ass si die chliini Stadt Dekeleia in Attika sötte bsetze und befestige. Dekeleia isch an de Nordgränze vo Attika zu Böozie glääge und mä het vo dürt Athen chönne gsee. D Spartaner si bis zum Ändi vom Peloponnesische Chrieg 404 v. d. Z. in Dekeleia bliibe.
Bärbl Mielich
Bolitischi Laufbahn
D Bärbl Mielich sich syter anne 1984 Mitglid bi dr Griene. Im Spotjohr 1987 isch si in dr Kraisdag vum Landkrais Brisgau-Hochschwarzwald noogruckt. Vum Jänner 1988 bis zue ihre Wahl in dr Landdag 2006 isch si dert Vorsitzeri vu dr griene Kraisdagsfraktion gsii.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 53 % Landwirtschaftsfleche, 35,7 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Rueberdshoofe gheret d Derfer Ruppertshofen, Birkenlohe ond Hönig, d Weiler Steinenbach ond Tonolzbronn ond d Hef Bittelhof, Boschenhof, Fohlenhof, Fuchsreute, Haldenhaus, Höllhof, Jakobsberg, Krebenhaus, Lettenhäusle, Lindenhof, Ölmühle, Striethof ond Ulrichsmühle.
Dekeleia
Uf em Gebiet vo dr antike Stadt, wo näbe em offizielle nöigriechische Dekelia au Tatoi (gr. Τατόι) häisst und zur Gmäind Acharnes ghöört, het sich dr Summersitz Tatoi vom Köönigshuus befunde. Er isch hüte zämme mit dem Friidhoof vo dr griechische Köönigsfamilie offe für s Publikum.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Gschicht
Rueberdshoofe ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1344.
Bärbl Mielich
Bolitischi Laufbahn
Vu 1996 bis 2000 het si em Landesvorstand vu dr bade-wirttebärgische Grienen aaghert. Syter anne 2000 isch si Sprächeri vu dr Bundesarbetsgmainschaft vu dr Griene fir Arbet, Sozials un Gsundhait.
Dekeleia
Dr Flughaafe Dekelia isch bis in d 1930er Joor dr Flughaafe vo Athen gsi und denn e Milidäärflugblatz worde. Hüte befindet sich dört s Museum vo de Griechische Luftstritchreft.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Verwaldong
Rueberdshoofe hot sich mit Däferraot, Durlãnge, Muedlãnge ond Schproebach zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Bärbl Mielich
Bolitischi Laufbahn
Bi dr Landdagswahl 2006 isch si iber s Zwaitmandat im Wahlkrais Brisgau in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch si gsundhaitsbolitischi Sprächeri vu ihre Fraktion un syt 2009 Mitglid im Fraktionsvorstand. D Mielich verdritt di Grienen im Petitionsuusschuss un isch Vorsitzeri vum Sozialuussyschuss.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Verwaldong
Dr Schuldes vo Rueberdshoofe ischt dr Peter Kühnl.
Bärbl Mielich
Bolitischi Laufbahn
Bi dr Bundesdagswahle 1998 un 2002 isch si Kandidati vu dr Grienen im Wahlkrais Löörech – Mille gsii.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Bärbl Mielich
Persenligs
D Bärbl Mielich isch ghyrote un het drei Chinder. Si läbt z Pfaffewyler.
Ruppertshofen (Ostalbkreis)
Dialekt
Dr Dialekt vo Rueberdshoofe ghert zom Schwäbisch.
École centrale de Lyon
D École Centrale de Lyon (ECL, Centrale Lyon) isch e franzesischi Ingenieursschuel (grande école).
Si isch Mitglid vu dr Conférence des Grandes Ecoles un vu dr France AEROTECH. Dr Lehrblan isch multi-disziplinär, d Studiezyt zum Ingenieur drei Joor lang. D ECL isch anne 1857 as École Centrale Lyonnaise pour l’Industrie et le Commerce grindet wore. Dr Campus isch syt 1967 z Écully in dr Nechi vu Lyon. Dr Name École Centrale de Lyon drait d Hochschuel syter 1970. Syter anne 1992 isch si ne staatligi Hochschuel.
Vindonissa
Vindonissa isch es ehemoligs römischs Legionslager i dr Schwiiz.
Dr archäologisch Platz ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau.
Gschicht
D Laag vom Römerlager isch an ere strategisch günschtige Stell erfolgt, wo wichtigi Nord-Süd- und Wescht-Oscht-Wäg zämme chömed. Zwüschet 58 vor Chrischtus, wo d Helvetier mit de Röömer under em Caesar sin go kämpfe, und de römische Bsetzig isch a dem Ort e Oppidum vo de Helvetier gstande.
Ugfähr zum Regierigsaatritt vom Kaiser Tiberius im Johr 14 noch Chrischtus het en Abteilig vo de Drizääte Römische Legion aagfange es Lager z errichte, zerscht us Holz. S isch dann etappewiis usbaut worde, bis es ums Johr 40 sini ganzi Grössi het gha.
Wo im Johr 45 oder 46 die Äinezwänzigschti Legion die bishärig Bsatzig abglöst het, hei sie s Legionslager teilwiis umbout. D Holzbaute sin durch Fachwerkgebäud mit Steisockle u Ziegeldächr ersetzt worde. Wo im Johr 70 die Elfti römischi Legion ins Lager cho isch, het si d Gebäud wider umbauet un repariert, d Aalag isch aber erhalte blibe.
de Plaan und d Zivilsidlig
Ums Lager umme het sich e Siedlig entwickelt. Bi Uusgrabige het mer en grosser Meert, es Amphitheater un mehreri Friedhöf gfunde. Au verschideni Tempel un Wasserleitige si uusgrabe worde.
Vindonissa hüt
Vom Legionlager un de vorglagerte Siidlig gits no viel Relikt. S Amfitheater, s Nord- un s Weschttor cha ma aaluege. S Südtor isch 2006 usgrabe un erforscht worde, denn aber – zums für künftige Generatione z erhalte – wider zugschüttet worde. Dodefür het mer e moderni Rekonschtruktion errichtet, wo zeigt, wie s Tor einisch gsi isch.
Im Gebiet vom Lager stoot d Chlooschtrchile vo Köönigsfälde.
Sit em Juni 2009 gits z Vindonissa de so gnennti Legionärspfad. D Bsucher sollte sich derbi i d Ziit vo de Römer zruck versetze loo. De Legionärspfad het verschidnigi Statione und fangt bi de Contubernia a, de Unterkünft vo de römische Legionär. Di zweiti Schtation isch bim Weschttor un die dritti in de Cloaca Maxima. Di Abwasserleitig isch parallel zu de weschtliche Lagermuur gloffe un het d Kloake zur Aare abgleitet. En Teil vo de Cloaca Maxima isch uf em Legionärspfad begehbar. Da Pfad goht dann witer zum Nordtor, wo nach de noischte Ergebnis vo de Archäologe vermuetlich numme bauet worde-n-isch, wil alli Römerlager es Nordtor gha hei. Wäge de Fund, wo s unterhalb vom Tor git, weiss me hüt, dass s Nordtor füre usgang zu dr Müllkippe, wo s dört gha hed, bruucht worde-n-isch. Me hed früener vermuetet, ass a de Aare an Hafe gsi isch. .
Sigrun Mattes
D Sigrun Mattes (* 23. Dezember 1941 z Haslach im Kinzigtal; † 1. Januar 2016 z Singe) war e alemannische Mundart-Schauspielerin und e Fasnachterin. Sie isch mit alemannische Stückle uffträte und hot es heimische Brauchtum wach ghalte.
Läbbe
Nach ihrer Gburt 1941 z Haslach im Kinzigtal isch se mit ihrer Familie nach Zizenhausen bei Stocke und denn nach Singen (Hontes) verzogge. Dett hot se in de Birschtefabrik Lais und bis 1983 aan de Rezeption vum Singener Krankehus gschafft. So hot se echts Alemannisch schwätze und d Leit us de Region, wie se sind, kenne glärnt. Sie isch Vorstand vu de Hegauer Mundart-Bühne gwäse und hot det mitgspillt, isch regelmäßig mit ihrene alemannische Stückle uffträte bim Singener Stadtfest, bim Konschdanzer Oktoberfest, bi de Regionalgruppe vu de Muettersproch-Gsellschaft und jährlich im SWR-Fernsähe in de Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil. Sie isch uf em Waldfriedhof in Singen beigsetzt.
Valstrona
Valstrona oder uf düütsch Stronatal isch e Gmeind vo der iteliänische Provinz Verbano-Cusio-Ossola im Piemont.
S Gmeindpiet het e Flechi vo 49 Kwadratkilometer. D Gmeind isch im 20. Joorhundert mol vil grösser gsi; 1927 sind die meischte vo de Dörfer im ganze Tal zämegleit worde, und 1929 isch au no Campello Monti derzuecho. Anne 1955 sind aber vil vo de Dörfer wider usträtte und eigeti Gmeinde worde. Hüt het d Gmeind nume no d Ortschafte Strona und Campello Monti.
I der Gmeind sind die Frakzione: Strona, Luzzogno, Fornero, Piana di Fornero, Inuggio, Sambughetto, Rosarolo, Otra, Preia, Forno, Piana di Forno und Campello Monti.
D Nochbergmeinde sind: Anzola d’Ossola, Calasca-Castiglione, Cravagliana, Loreglia, Massiola, Urnafaasch, Pieve Vergonte, Quarna Sopra, Quarna Sotto, Rimella, Sabbia und Varallo Sesia.
Im Middelalter isch vo de Walser s Bärgdorf Kampel im Tal obe gründet worde; das isch s hüttige Campello Monti. Der Paul Zinsli het dört no es bar alti düütsche Fluernäme uufgnoo.
Bischholz
Gschìcht
Bìscholz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bìscholz ìsch. Bìscholz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìscholz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Ranrupt
Ranrupt (dt. Roggensbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Züe Ranrupt ghere àui no d Ortsdeil Le Haut-Ranrupt, Fonrupt, Stampoumont und La Salcée.
Gschìcht
Ranrupt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ranrupt ìsch. Ranrupt ghert zem Kommünàlverbànd.
Flusskraftwerk Stallegg
S Flusschraftwärk Stallegg lyt i dè Wuètèschlucht unterhalb vo Göschwyler, eme Ortsdail vo de Stadt Leffinge, un isch 1895 in Betrièb gnõ worrè. Es isch s drittälteschtè Flusschraftwärk vo Dütschland un stòt unter Denkmõlschutz.
Ranrupt
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Ranrupt ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Flusskraftwerk Stallegg
Es bschtòt uss èrè aafänglich 6 m hochè Dalschperri un èm Turbinèhuus, wo übber èn 191 m langè Uusleitigskanaal mit 10 m Nutzgfälle vobundè sin. Dè Beu hèt 1894 aagfangè, neu sin zum eintè s Bauprinzyp vo dè Bogèschtaumuèr un dè neue Bauschtoff Bedong gsi. Erbauè hèt s dè Karl Egon IV. vo Fürschtèbärg lõ, um sy Schloss z Donaueschingè z belüchtè un d Energy für diè Fürschtebärgischi Brauerei bereitzschtellè. Dè Bau isch mit Ufflagen verbundè gsi, s Sägewärk Schattèmülli nit im Betrièb z schtörè un uusreichend Wasser für d Fische übrig z lõ.
Bim Bsuèch vom Kaiser Wilhelm II. z Donaueschingè isch dè Schlossgartè belüchtet worrè. Ab èm 6. Oktober 1895 sin d Strõßè z Donaueschingè un 3480 Wohnungen mit elegtrischem Stròm belüchtet worrè.
Im Johr 1939 isch d Staumauèr höcher gmacht worrè un 1940 è zweitu Turbinè ybaut worrè, um dè Energybedarf vo dè Gegènd z deckè. S Chraftwärk isch 1979 a s Chraftwärk Laufèburg vokauft und am 1. Juli 1979 stillglait worrè. Im Jahr 2000 isch es nõch gründlicher Reschtauryrig durch dè derzitige Bsitzer Norbert Blauschtei widder as Netz gangè un broduzyrt hüt ca. 2,1 Mio. Kilowattschtundè pro Johr für d NaturEnergie AG. Sell bassyrt mit zwei Turbinè, einèrè Kaplan-Turbynè mit 40 kW a dè Staumuèr und èrè Francis-Spiralturbynè mit 355 kW. Vo dè Originalturbynè use èm Johr 1895 isch nimmi mee vorhandè, d Francis-Turbynè mit 150 kW vo 1900 cha bsichtiget wörrè.
I dè Nöchi vom Chraftwärk stòt d „Stallegger Dannè“, è aalti Wyßdannè, wo als „Gschütztes Nadurdenkmõl“ uusgwisè isch. Ebbèfalls i dè Nöchi befindet sich d Ruinè vo dè ehemõligè Burg Stallegg.
Literadur
Stefan Limberger-Andris: Das Wasserkraftwerk Stallegg, in: Heimat am Hochrhein Band XXXI., 2006, S. 60 bis S. 64, ISBN 3-86142-377-4.
Lägern
D Lägere isch en schmale, langgstreckte Bergrugge im Nordweschte vo de Stadt Züri un im Oschte vo de Stadt Bade. Er isch de öschtlichschti Berg vom Kettejura.
Geografii
De Hügelzug isch öppe zäänehalb Kilometer läng. Er verlauft vo Bade im Weschte, wo d Limet de Jura duet in ere Klus durschniide, bis uf Rägeschbärg un Tielschtoorf im Oschte. De weschtlichi Teil vom Berg ligt im Kanton Aargau, de öschtlichi im Kanton Züri. D Kantonsgränze goot übere höchschti Punkt vo dr Lägere, s Burghorn. De Bergrugge het uf de Weschthälfti en steile Grat, wo nach Norde Richtig Äredinge rasch abfallt un au uf de Südsite noch Wettige seer stotzig isch. Wäge dr Wescht-Oscht-Usrichtig vom Höhezug isch s Klima a de Lägerenordsiite düütlich anderscht wi uf de Südsite. Im Früehlig cha me de Unterschiid bsunders guet gsee, aber au d Bsidlig am Lägerehang goot uf de Südsite düütlich wyter ue wi uf de Nordsite.
Geologii
D Lägere isch in Schichte ufbauet, wo vo Norde nach Süde düent abfalle. Di oberi Schicht, wo teils us hertem, teils us weicherem Chalchstei bestoht un i d Wettiger-, d Badener- un d Wangenerschichte iiteilt wird, bildet de Grat vom Bergrugge. Drunter ligt di sognannti Effingerschicht us Chalchstei un Mergel un no düüfer Dogger un Malm.
Waldreservat
Viir Zürcher un zwei Aargauer Gmeinde hei mitenand es Waldreservat realisiert. Uf ere Flächi vo 159 Hektare soll 50 Joor lang s Holz ned wirtschaftlich gnutzt werde. S Alt- u Totholz, wo uf die Art als wi mee entschtoot, bildet mit dr Zyt en Läbesruum für selteni Vögel, Insekte un Pilz. D Flora vom Bärg isch uf de Nord- un uf de Südsite unterschidlich. Obe-n-am Lägeresüdhang wachsed vili chliwüchsigi Eiche un Linde, wil d Humusschicht derte dünn isch un es wägem Chalchbode seer troche-n-isch. Uf de Nordsite si zum Bischpil d Bueche bis zu zää Meter höcher, wil d Böde tiifgründiger un füechter si.
Kultuurlandschaft
Über d Lägere füert en Wanderwääg. Är isch au de öschtlichscht Deil vom länge Höewääg über e Jura, wo z Tielschtoorf afoot. Bi Rägeschbärg heds au en Blaneetewääg.
Ufem Berg träffe sech d Gmeindbänn vo vier Aargauer un sibe Zürcher Gmeinde. Bi Bade, Otelfinge, Sünike un Tielschtoorf hed me in Steibrüch dr Chalch gunne. Zmitz uf em Grat stoot e Radarstazioon vo de Skyguide.
Zürcher Hochschule der Künste
D Zürcher Hoochschuel vo de Künst (ZHdK, ENS Zurich University of the Arts) het mee as 2000 Studierendi und isch die grössti Kunsthoochschuel in dr Schwiz. Si isch 2007 entstande, wo d Hoochschuel für Gstaltig und Kunst (HGKZ) und d Hoochschuel für Muusig und Theater (HMT) fusioniert häi. Sit em Septämber 2014 isch dr Standort vo dr Hoochschuel im Toni-Areaal in Züüri-West. Dr Studiegang Batscheler Theater isch immer no an dr Gessnerallee 9–13 dehäi. D ZHdK isch äini vo de vier Däilschuele vo dr Zürcher Fachhoochschuel.
Dr ZHdK aagschlosse isch s Museum für Gstaltig Züüri, s Theater vo de Künst, dr Muusigklub Meerspuur, s KINO TONI und s Medie- und Informazioonszentrum MIZ.
Kwelle
Dr Ardikel «Zürcher Hochschule der Künste» uf dr dütsche Wikipedia
Châtillon JU
Châtillon isch e politischi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Dälschbrg.
Geographii
Châtillon ligt uf ere Höchi vo 523 m ü. M., im Süde vo Dälschbrg.
Gschicht
Châtillon isch zum erschte Mol im 1148i mit em Näme Chastellun in ere Urkunde uftaucht. De Papscht Eugen III. het in dere Urkund beschtätiget, dass s Dorf zu de Propschtei Münschter-Granfälde ghört. Au in de Ziit vo de Reformation isch Châtillon katholisch blibe. In de Johr 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Bi de Volksabschtimmig über d Schaffig vom Kanton Jura sind d Lüt im Dorf in de Mehrheit für de noii Kanton gsi und so isch Châtillon im 1976 vom Bezirk Münschter zum Bezirk Dälschbrg cho und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura.
Maizeroy
Maizeroy (Patois  Mach’reu, ditsch 1915–18 un 1940–44 Macherich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Maizeroy ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1312 àls Maixeroy (1429: Maxeroy, Malxerôy, 1467: Maseroy, 1544: Maseroi, 17. Jh.: Maiserois, 1635: Maizereux, Maizerieux, 1756: Mezeroy).
Chevillons ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne àls 1230 (1404: Chavillon, Chaivillon)
Zitter em 21. September 1812 ghert àui s Derfel Chevillon (1940-44 Kabligen) züe dr Gmein Maizeroy.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Maizeroy ìsch. Maizeroy ghert zem Kommünàlverbànd.
Pomy VD
Pomy (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Pomy lyt sideschtli vu Yverdon-les-Bains an dr Stroß uf Moudon. Zue dr Gmai ghert näb em glychnamige Dorf au no dr Wyler Chevressy. D Gmaiflechi umfasst 78 % landwirtschaftligi Flechi, 15,9 % Wald un 6,1 % Sidligsflechi.
Gschicht
Pomy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1184 as Pomiers. Bis 1964 het au no dr Wyler La Grand-Fin zue Porny ghert, wu derno zue Cuarny chuu isch..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,9 % gläge.
Religion
66 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 21,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 %, CVP 2,8 %, FDP 15,8 %, GLP 6,7 %, GP 10,9 %, SP 13,5 %, SVP 43,1 %, Sunschtigi 1,4 %.
Dr Burgermaischter vu Pomy isch dr Yves Pellaux (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 583 Yywohner 95,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,9 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 1,2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Johann Christoph Burckhardt
Dr Johann Christoph Burckhardt, au bekannt as Christophe Bourcard isch e Baasler Händler gsi. Er isch 1766 as dr zwäit Soon vom Christoph Buurget uf d Wält cho und 1815 gstorbe.
Si Lääbe
Er het sich 1790 z Nantes niidergloo und e Handelsgsellschaft, d Bourcard, Legrand & Cie (spööter Bourcard Fils & Cie) gründet, wo ganz uf e nordatlantisch Handel vo Bauele, Sklaave und Kolonialgüeter spezialisiert gsi isch und e Zit lang zu de wichdigste Baasler Handelshüüser zellt het. E groosse Däil vom Kapital isch us Baasel cho. Mit dr Franzöösische Revoluzioon het sich aber d Stimmig z Frankriich gege d Sklaaverei afo wände und d Händler häi zämme mit de Blantaaschebsitzer Druck uf d Assemblée nationale gmacht, so dass die nid d Befreijig vo de Sklaave wurd beschliesse. Wäge däm isch z Saint-Domingue e Sklaaverewolte usbroche, wo zää Joor lang duurt het.
Vo 1793 aa het dr Überseehandel wäge dr Seeblockaade braktisch nüm existiert. Dr Burget, wie anderi Kauflüt au, het sich afo überleege, in dr Freibüterei iizstiige. 1798 het er entschlosse, sich am Kapereischiff Adelaide as Usrüster z bedäilige. In dere Rolle chönnt er zwar e gröössere Brofit mache, aber dass sis persöönlige Risiko seer vil gröösser chönnt wärde, het er erst spööter entdeggt.
D Bourcard Fils & Cie isch am Ändi vo de Napoleonische Chrieg fast bankrott gsi und isch nume dank dr Understützig vo sim Vadder sinere Firma, dr Christoph Burckhardt und Cie., no z Schlaag cho. Dr Buurget het aber witer gmacht mit em Menschehandel, au wo dr Kongräss vo Wien dr Sklaavehandel verbote het. Wil aber d Franzoose en Üübergangszit bechoo häi, isch s Inträssi am Sklaavehandel immer no grooss gsi, au bi de Baasler, wo aber vorsichtig bliibe sin. Dr Buurget het in zwäi Exbedizioone inwestiert gha, wo am 1. Merz 1815 dr Napoleon vo Elba zruggchoo isch und d Sklaaverei verbote het. D Schiff si zwar scho usgfaare, häi aber zerst e Hufe Brobleem gha und dr Buurget het em Bankrott ins Gsicht gluegt und het sich am 20. Oktober 1815 s Lääbe gnoo. Ass d Räis vo äim vo sine Schiff, vom Cultivateur, doch e finanzielle Erfolg worde isch und schliesslig sine Erbe mee as 16 Duusig Franke iibrocht het, het er nüme erläbt.
Dr Baasler Dootedanz
Wo im August 1805 dr Baasler Dootedanz abgrisse worde isch, häi e baar meebesseri Baasler Däilstück vo dr Muure kauft. Dr Buurget het sich d Bilder vom Bischof, vom Chrüppel und vom Fall vom Mensch aagäignet.
Liste der badischen Lokomotiven und Triebwagen
Selli Lischtè enthaaltet è Übbersicht über diè Lokomotyvè vo dè Großherzoglichi Badischi Staatsbaan.
Diè Staatsbaan hèt zwischè 1840 un 1920 insgsamt 1681 Lokomotyvè bsässè. Dè högschste Bschtand isch um 1920 mit 915 Lokomotyvè z verzeichnè. 620 sin 1925 nõch èm Baureièschema vo dè Dütschè Rychsbaan umzeichnet worrè.
Bezeichnigsschema
Bi dè Großherzoglichè BadischÈ Staatsbaan sin diè Lokomotyvè nõch Gattigè gordnet worrè un hèn è Bahnnummer sowiè èn Nammè erhaaltè. Di zugwisenè Nämmè entschtammed èm Dyrreich, dè Geografy (Flüss, Bärge, Städt) sowiè Personè. Da mit fortlaufender Beschaffig d Namenswaal immer schwyriger worrè isch, hèt mo ab dè Lokomotyv mit dè Nr. 218 uff è Namensgebig vozichtet. 1882 sin alli Namensschilder entfernt worrè.
D Baannummerè sin fortlaufend vogää worrè. Nõch dè Uusmuschterig vo Lokomotyvè sin diè freiworrenè Nummerè a diè nägschstè neuè Loks vogää worrè. Bis 1882 isch au dè Nammè mit übernõ worrè. Ab 1872 isch vosuècht worrè, d Nummerèfolg vo dè Lokomotyv innerhalb `vo dè Gattigè zu ordnè. S sin unter Bybehaltig vo dè Nammè d Bahnnummerè uusduuscht worrè. Well sich dè praktische Nutzè in Grenzè ghaaltè hèt, isch selli Ordnung schu füüf Johr spòter widder uffghobè worrè isch. Ab dè 1880er Johr hèt d Staatsbaan nomols versuècht, d Bahnnummerè öppis z ordnè. Zuerscht hèt mo vosuècht, Rangyrlokomotyvè mit Nummerè ab 500 z vosää. Als durch dè normale Fahrzüügpark selli Schwèllè erreicht worrè isch, hèn d Loks 600er Nummerè un spòter nômols um 1000 höcheri Nummerè erhaaltè.
Im Gegèsatz zu anderè Baanè sin schu ab Betrièbsaafang Gattigsbezeichnigè ygfüürt worrè. Für jedes neue Baulos hèt mo è neui Gattigsnummerè vogää. Bis 1868 sin so d Gattigè I bis XIV entschtandè. 1868 hèt mo è neus Sischtem iigfüürt. Dodebi sin Loks mit glychè Merkmõl odder Aaforderigè zämègfasst worrè.
Di bisher i s alti Schema ygordneti Lokomotyvè sin entsprechend i di neuè Gattigè übernõ wörrè. Zu dè besserè Unterscheidbarkeit sin diè aaltè Gattigsbezeichnigè im folgendè kursiv gsetzt.
Durch zuèsätzlichi Kleinbuèchschtabè „a" bis „h" sin verschidnè Bauartè innerhalb von èrè Gattig kennzeichnet. Zuèsätzlich isch jedi Liferseriè no mit èm hochgschtelltè Index kennzeichnet.
Asè isch d VIb10 diè zeent Liferig vo Personèzugtendèrlokomotyv vo dè Gattig VIb.
Dampflokomotyvè
Vor 1868 gültigi Gattigsbezeichnigè sin i dè Tabellè zu dè besserè Unterscheidbarkeit kursiv gsetzt.
Schmalschpurlokomotyvè
Diè badischè Schmalschpurlokomotyvè sin für d Metèrschpur baut gsi.
Elegtrolokomotyvè
Diè badischè Elegtrolokomotyvè sin für d Wisè- un Weeradalbaan baut worrè, uff wellerè am 13. Septembèr 1913 dè elegtrische Betrièb uffgnõõ worrè isch.
Trybwagè
Diè badischè Trybwagè sin im Beschtand vo dè Personè- un Gepäckwagè gfüürt worrè, wo in Gruppè ydeilt gsi isch.
Amerbach (Familie)
D Familie Amerbach isch e Familie vo humanistisch bildete Baasler Drucker und Juriste im 15. und 16. Joorhundert gsi. Dr Johannes Amerbach isch um 1480 us em fränkische Amorbach im Odenwald uf Basel cho. Scho 1591 isch dr Basilius Amerbach as letschte Maa us dr Familie gstorbe. D Familie isch über d Faustina (1530-1602), dr Dochter vom Bonifacius mit de Iselin verschwöögeret gsi.
Michelangelo Merisi da Caravaggio
Dr Michelangelo Merisi, noch em Häärkumftsort vo sine Eltere churz Caravaggio gnennt (* 29. Septämber 1571 z Mailand; † 18. Juli 1610 z Porto Ercole am Monte Argentario), isch en italiänische Mooler vom Früebarock gsi, wo sich dur sini nöiartigi und realistischi Bildgstaltig uszäichnet het. Vor allem wenn er christligi Theme behandlet het, het er s Sakraale mit em Brofaane verbunde, was e nöije Wääg gsi isch. Er gältet zämme mit em Annibale Carracci as Überwinder vom Manierismus und Gründer vo dr römische Barockmoolerei.
Scho früe noch sim Dood si Legände entstande, won er din dr „Archetüp vom verruechte Künstler“ isch. Bis hüte existiert dr „Müthos Caravaggio“ immer no. E noochhaltige Iifluss het er uf e Hufe italiänischi, niiderländischi, franzöösischi, dütschi und schbanischi Mooler vo siner Zit gha, wo zum Däil au as Caravaggiste bezäichnet wärde.
Bernd Murschel
Dr Bernd Murschel (* 24. Novämber 1956 z Leabärg) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2006 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Uusbildig un Beruef
Dr Murschel het z Leabärg di Mittler Ryfi an dr Realschuel gmacht un derno ne Lehr zum Lacklaborant bi dr Firma Cetelon z Ditzenga. Noch eme Zivlidienscht in ere Behinderetenyyrichtig het er uf em zweete Bildigwääg s Abitur an dr Technische Oberschuel z Stuegert gmacht. An dr Universitet Hohene het er Agrarwisseschafte studiert un dert derno im Fachberaich Bodephysik promoviert. Derno het er as Wisseschaftler im Sonderforschigsberaich Umweltgerechte Nutzung von Agrarlandschaften an dr Universitet Stuegert gschafft. Syter anne 1995 schafft er as sälbschtständige Umwältberoter, är isch au staatlig anerkännte Beroter fir Ainzelbedribligi Managemäntsischtem in dr Landwirtschaft. Bis 2006 het er derzue ne Lehrufdrag an dr Hochschuel fir Wirtschaft un Umwält Nirdenga-Geislenga ghaa un vu 2006 bis 2010 isch er dert as Wisseschaftler aagstellt gsii.
Bolitischi Laufbahn
Dr Bernd Murschel isch syter anne 1986 Mitglid bi dr Griene. Vu 1989 bis 2014 isch er Gmaindsrot z Leabärg gsii un isch dert ab 2009 au Vorsitzer vu syre Fraktion. Im Stadtrot isch er Mitglid im Blanigsuusschuss gsii. Vu 2004 bis 2006 isch er Mitglid im Kraisdag vum Landkrais Beblenga gsii un dert Mitglid im Umwält- un Verchehrsuusschuss. Mitglied des Landtags von Baden-Württemberg ist er seit dem 11. April 2006.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2006 isch er mit 12,6 % vu dr Stimmen iber s Zwaitmandat im Wahlkrais Leabärg in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2011 isch er mit 24,5 vu dr Stimme widergwehlt wore. Im Landdag isch er Mitglid im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, derzue stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Finanzen un Wirtschaft, im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur, im Uusschuss fir Wisseschaft un Forschig, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Petitionsuusschuss un im Europauusschuss. Är isch Sprächer vu syre Fraktion fir Klimaschutz, Ländlige Ruum un Demografy.
Anne 2009 het dr Murschel bi dr Wahl vum Oberburgermaischter vu Leabärg kandidiert. Är het 38,9 % vu dr Stimmen iberchuu, isch dodermit aber nit gwehlt wore.
Persenligs
Dr Bernd Murschel isch ghyrote un het e Dochter un e Suhn. Är isch evangelisch un läbt mit syre Familie z Leabärg.
Internationales Jahr der indigenen Sprachen
S Internazionale Joor vo de indigene Sprooche isch es Projäkt vo der UNO für s Joor 2019.
s Projäkt
Es goot drum, uf der ganze Wält druf ufmerksam z mache, ass ganz vili chlyni Sprooche aktuell gfäärdet sind wäge soziale, wirtschaftleche und politische Gründ. I vilne Länder mache d Regierige wenig oder gar nüüt zum de Minderheitesprooche hälfe.
«Indigeni Sprooche» oder au «autochthoni Sprooche» – im Alemannische chönt men au säge: «yheimischi Sprooche» – sind d Sprooche vo Urywooner, wo scho sid langer Zyt i so Länder läbe, wo spöter vo Lüüt us anderne Piet, meischtens us Öiropa besidlet worde sind. Die wirtschaftlechi und politischi Macht lyt bi de nöie Bevölkerigsgruppe, wo au was d Zahl agoot vil stercher weder die alte yheimische Ethnie sind und d Kultur dominiere. Meischtens redt me i däm Zämehang i dr Öfentlechkeit vo soziale Probleem z Amerika und z Auschtralie mit de Aborigines. Gfäärdet sind aber au Idioom z Afrika und in es bar Länder vo Südoschtasie.
Und me cha zum Verglych gwüss au dra dänke, ass es bi der alemannische Sprooch au regionali Dialäkt gitt, wo immer wie weniger gredet wärde und drum in ihrere Exischtänz bedroht oder wo sogar scho ganz usgstorbe sind, wie öppe bi de Südwalser; und s Probleem betrifft zimli starch au teil Mundarte vom Rätoromanische. D UNESCO dokumäntiert scho lang, wie s de gfäärdete Sprooche uf der Wält goot, und si het gseh, ass vo de regionale Sprooche vo de «indigene Völker», also de chlyne Gruppe vo yheimische Lüüt i einzelne Regioone immer wie meh verschwinde und uusstärbe, und si wott zeige, was es für Verchnüpfige git zwüsche der Sproochefroog, der algemeine Entwicklig i de Länder, der Fridens- und der Komfliktpolitik. Ass die chlyne Minderheite ihri Kultur und Identität verlüüre, do dra isch i vilne Fäll tschuld, ass me ne s Rächt uf di eigeni Entwicklig nid gönnt und ass si sech z wenig gäge grossi wirtschaftlechi Inträsse vo usse chönne weere, wo ne i vilne Fäll d Läbensgrundlage wäggnää. D Lüüt gwööne sech dra, statt der tradizionelle eigene Sprooch die nöi Umgangssprooch von ere grössere Regioon oder d Nazionalsprooch vomene Land z schwätze, und die wo no a der alte Mundart feschthalte wärde immer weniger, bis se zletscht niemer me cha.
Am 19. Dezämber 2016 het d Gäneralversamlig vo der UNO pschlosse, ass s Joor 2019 s Internazionale Joor vo de indigene Sprooche sell wärde. Das het si gmacht, will s «UNO-Forum für Aglägheite vo de indigene Völker» en Entwurf für d Resoluzion do derfüür ygreicht gha het. So wie s Forum vorgschlage het, het me der UNESCO d Projäktleitig für das Themejoor gää. Mit däm Projäkt wott d UNO luege, ass me d Läbenssituazion vo de gfäärdete Minderheite und Volchsgruppe verbesseret, ass me übere Wärt vo dene ihrer Kultur und über d Schwirikeite, wo si aträffe, tuet rede. I däm Joor sell s verschideni Akzioone gää, wo glychzytig au der «UNO-Agända für nochhaltegi Entwicklig» vo anne 2010 entspräche:
Linard Bardill
Dr Linard Bardill (* 16. Oktober 1956 z Chur) isch e Schwizer Liedermacher und Schriftsteller.
Lääbe
Dr Linard Bardill isch im dütschsproochige Bündner Dorf Cazis ufgwaggse. Über si Mueter het er Wurzle ins rätoromanischsproochige Underengadin und Val Müstair.
Si ersti Schallblatte isch Meine Wege führen zu den Dichtern gsi. Er het sä äigentlig nume für d Familie gmacht, aber es het druf e baar Stück ghaa, won er spööter uf dr Blatte Lieder verbrannter Dichter (1988) veröffentligt het, zämme mit Gedicht vo bekannte Dichder, wo dr Linard Bardill Muusig für sä gschriibe het. Sit sim Erfolg Luege was der Mond so macht, wo dr Bärner Chindergärtner Lorenz Pauli dr Teggst drfüür gschriibe het, macht er Karriere as Schwizer Chinderliedermacher.
S Atelieehuus vom Linard Bardill z Scharans isch vom Bündner Archidekt Valerio Olgiati baut worde (2007).