cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jüdischer Friedhof am Ölberg
Beriemti Graabstätte
Uf em Jiidische Friidhoof am Eelbäärg sin vyl beriemti Persoone vergraabe woore, dodrunter dr Rabbi Chajim b. Mose Attar (1696–1743) un Judah Alkalai (1798–1878), ain vu dr Voorlaifer vum Zionismus, chasside Rebben vu schiidene Dinaschtie un Rabbiner vu dr Jischuw un au dr eerscht aschkenasisch Grooßrabbiner Abraham Isaak Kook (1865–1935). Derzue hän do d Henrietta Szold (1860–1945), d Grinderi vu dr US-amerikaanische zionistische Fraueorganisazioon „Hadassah“, d Diichteri Else Lasker-Schüler (1869–1945), dr Eliezer Ben-Jehuda (1858–1922), Vater vum modäärne Hebräisch, dr Nobelbryysdreeger fir Literatuur Samuel Agnon (1888–1970), dr Boris Schatz (1866–1932), dr Grinder vu dr Chunschtgwäärbschuel Bezal'el, un dr segst israelisch Premierminischter Menachem Begin (1913–1992) iri letscht Ruestätt gfunde. Uf em Friidhoof sin au di Gfallene vu dr araabische Uurueje vu 1929, vum araabische Ufstand vu 1936 bis 1939 un vum Unabhängigkaitschrieg vu 1948 vergraabe woore.
Lischt vu Graabstätte vu beriemte Lyt:
Karl Jaberg
Dr Karl Jaberg (* 24. April 1877 z Langetal; † 30. Mai 1958 z Bärn) isch e Schwiizer Romanischt gsi.
s Lääbe
Dr Karl Jaberg isch dr Soon vom Lehrer Christian Jaberg und dr Magdalena geb. Santschi gsi. Er het z Burtlef s Gymi bsuecht und drno a dr Uni Bärn und z Paris (bim Gaston Paris und em Jules Gillieron) studiert. Anne 1900 het er z Bärn s Dokterexame gmacht und denn z Aarau un z Züri Schuel ggä. 1906 het er sich bim Jakob Ulrich mit eren Arbet über südoschtfranzösischi Dialäkt habilitiert. Er het d Emma Herzig ghürootet.
1907 isch er Profässer für romanischi Filology a dr Uni Bärn woorde. Sit 1908 het er Forschige zu de Mundarte im Tessin, im Bünderland und im Piemont gmacht. Bim Jaberg syni Undersuechige isch d Sproochgeografy immer wider e wichtegi Methoode gsi, er het psunders zum Französische, em Iteliänischen und em Rätoromanische gforschet, aber au Sache vo anderen romanische Sprooche bis zum Portugysischen und em Rumänische aglueget. Im akademische Joor 1931 bis 19352 isch er dr Räktr vo dr Uni Bärn gsi.
Zäme mit em Jakob Jud het er dr Sprooch- und Sachatlas vo Italien un dr Süüdschwiiz plaanet und useprocht. Für das Wäärch sind dr Paul Scheuermeier, dr Gerhard Rohlfs un dr Max Leopold Wagner d Fäldforschig go mache.
Nach em Louis Gauchat isch dr Jaberg 1942 dr Diräkter vom Glossaire des patois de la Suisse romande woorde.
I dr Romanistik-Biblioteek vo dr Uni Bärn isch d Karl-Jaberg-Biblioteek e wäsentleche Teil; die grossi romanistischi Dokumäntazioon, wo au s Archiv vom Sprooch- und Sachatlas vo Italien un dr Süüdschwiiz drby isch, het d Familie vom Jaberg dr Uni gschänkt.
Chasper Pult
Dr Chasper Pult, wo vom 2. Jänner 1869 bis am 31. Oktober 1939 gläbt het, isch e Schwiizer Romanischt und Wörterbuechredakter gsi.
sys Lääbe
Er isch dr Soon vom Jon Pult vo Sent im Underengadyn und vo dr Barbara geb. Crestan gsi, und er het scho woner eerscht eis Joor alt gsi isch sini Muetter verloore. Dr bedüütend Engadyner Dichter Peider Lansel isch sy elter Bruoder gsi. Als Chly het dr Chasper Pult es paar Joor mit sym Vatter z Massa Carrara i dr Toskana gläbt, mit Zääni isch er zrugg uf Sent, won er wyter id Schuel ggangen isch. Dänn het er z Chur s Gimnasium bsuecht und 1889 d Matura gmacht. Studiert het er z Züri und z Losann, zeerscht Chemy und dänn Romanistik. Er het anne 1897 mit ere Arbet übere Dialäkt vo sym Heimetdorf, Le parler de Sent, doktoriert. Nach ere Zyt als Lehrer z Casale Monferrato het er au no vo dr Uni vo Genua es Diploom übercho, und dänn het er z Sanggallen als Iteliänischlehrer a dr Handelshochschuel gschaffet. 1908 het er d Lola Küng ghürootet.
Anne 1914 isch dr Pult – näbe synere Arbet z Sangaalle – als Nochfolger vom Florian Melcher als Scheffredakter zum Dicziunari Rumantsch Grischun DRG choo, won er scho sit 1907 i dr filologische Begläitkommission mitgmacht het. 1935 het dr Pult mit em Romanischt Andrea Schorta e zwöite wüsseschaftliche Redakter fürs DRG überchoo. Gwoont het er z Sanggale bis anne 1934, wo sini Frou gstoorben und äär zrugg uf Sent isch.
Dr Chasper Pult het Gedicht und Prosastuck gschribe. Uf es paar Hüüser vo Sent cha me Sprüüch uf romanisch lääse, won äär dichtet het. Für d Wüsseschaft het er Bytreeg gliferet, wo über d Filology use au für d Gschichtsforschig und d Volchskund vil bringe. Er het öppe di alti romanischi Sproochgschicht vom Rhintl im Sangallerland vor dr Germanisierig undersuecht.
Zu säbere Zyt het me vo iteliänischer Syte uus probiert us em Rätoromanische eifach nume no en iteliänische Dialäkt z mache; do drgäge het sech dr Chasper Pult so wie au dr Zürcher Profässer Jakob Jud, wo i dr filologische Kommission vom DRG gsi isch, mit dütleche Woorte gweert.
1938 het dr Chasper Pult erläbt, ass s Schwiizer Volch von eren Abschtimmig s Rätoromanische als vierti Landessprooch agnoo het, und grad am Ändi vo sym Lääbe het er no gseh, ass tank synere strängen Aarbet als Redakter anne 1939 dr erscht Täil vom Dicziunari trukt uescho isch. Am 31. Oktober 1939 isch er z Sent gstoorbe, so wien es paar Tääg drufabe au dr Ernst Tappolet, eine vo de Gründer vom Glossaire des patois de la Suisse romande.
Cornelia Gassner
D Cornelia Gassner (* 1. Mai 1958 z Grabs, Kanton St. Galle as Cornelia Matt; † 15. Dezämber 2016 z Muura) isch e liechteschtainischi Bolitikeri (FBP) gsii. Vu 1993 bis 1997 isch si Regierigsreeti mit dr Ressort Böuwääse un Vercheer gsii. D Gassner isch dodermit di eerscht Frau in ere liechteschtainische Regierig gsii.
Lääbe
D Cornelia Gassner isch anne 1958 im Spital z Grabs uf d Wält chuu. Iri Eltere sin dr Zaantächniker Egon Matt un däm syre Frau Waltraud geb. Ritter gsii. Si het vier Gschwischter ghaa, dodrunter di speeter Bolitikeri Andrea Matt. Vu 1970 bis 1978 isch si uf s Liechtestainisch Gimnasium z Vaduz gangr un het deert iri Matura gmacht. Derno het si vu 1978 bis 1984 z Innschbruck Räächtswisseschaft studiert. Anne 1984 het si zum Dr. iur. promoviert. Derno het si vu 1985 bis 1986 an dr London School of Economics and Political Science studiert un het deert anne 1986 en Master of Laws (LL.M.) iiberchuu. Vu 1987 bis 1997 het si as Mitarbaiteri in eme Aawalts- un Dreihandbiro z Vaduz gschafft un het si derno 1997 as Dreihänderi sälbschtändig gmacht. Ab 2000 het si as sälbschtändigi Räächtsaawälti gschafft. Vu 2000 bis 2002 isch si Bresidänti vu dr Gsellschaft Schwyz–Liechteschtai gsii. Dernääbe isch d Gassner vu 2001 bis 2004 Dozänti an dr Fachhochschuel Liechteschtai z Vaduz gsii. Vu 2003 bis 2005 het si em Verwaltigsroot vu dr Spitalregion Rhyntel-Werdeberg-Sarganserland aagheert un ab 2006 em Verwaltigsroot vu dr Liechteschtainer Volksblatt AG. Speeter isch si Mitgliid bzw. Bresidänti vum Verwaltigsroot vu dr Liechteschtai TeleNet AG un dr Telecom FL AG un vu dr us dr Fusion vu däne baid Unternäme 2008 entstandene Telecom Liechteschai gsii.
D Gassner isch Buurgeri vu dr Gmai Triesebärg gsii. Si isch syter 1980 ghyroote gsii mit em Arthur Gassner (* 1956) un het drei Chinder ghaa. Anne 1994 isch ere s Komturchryz vum Fiirschtli Liechteschtainische Verdienschtoorde verliie woore.
Annemarie Huber-Hotz
D Annemarie Huber-Hotz (* 16. Augschte 1948 z Baar, Kanton Zug; haimetberäächtigt au dert; † 1. Augschte 2019 bi Schwarzsee, Kanton Fryburg ) isch e Schwyzer Beamti gsii. Vu 2000 bis 2007 isch si Bundeschanzleri un di eerscht Frau in däm Amt gsii. Si isch Mitgliid vu dr FDP gsii.
Lääbe
D Huber-Hotz isch z Baar uf d Primaar- un Sekundaarschuel gange un derno uf d Kantoonsschuel z Zuug. An dr Universideete Bäärn, Uppsala (Schweede) un Gämf het s Soziology, Ethnology un Bolitikwisseschaft studiert. An dr ETH Züri het si 1976/77 en Noodiploomleergang in Ruumblaanig absolviert. In ihre Studiezyt het si nääbehäär as Ibersetzeri bi dr Internationale Arbetsorganisazion z Gämf gschafft un im Amt fir Ruumblaanig vum Kantoon Zuug
Anne 1978 isch d Huber-Hotz in d Bundesverwaltig yydrätte un het zeerscht im Generaalsekretariaat vu dr Bundesversammlig gschafft. Ab 1981 het si s Sekretariaat vum Ständsroot gfiert, zuesetzli het si ab 1989 dr wisseschaftli Barlemäntsdienscht glaitet. Anne 1992 isch si zur Generaalsekreteeri vu dr Bundesversammlig ufgstiige. Wu dr Bundeschanzler François Couchepin sy Ruggdritt aagchindet het, het d Bundesversammlig am 15. Dezämber 1999 sy Noofolg bstimmt. D Huber-Hotz het si im vierte Wahlgang geg dr Vizechanzler Achille Casanova (CVP) duuregsetzt un isch doodermit di eerscht Frau an dr Spitz vu dr Bundeschanzlei woore.
D Huber-Hotz het iire Amt aafangs 2000 aadrätte. Si het d Bundeschanzlei reorganisiert un si in vier Fierigsberaich unterdailt (Bundesroot, Blaanig/Strategy, Information/Kommunikation un Intäärni Dienscht). Unter iire Laitig isch s E-Government ufböue un d Räächtsgrundlaage fir s E-Voting gschaffe woore. Im Februar 2007 het si iire Verzicht uf e dritti Amtszyt aagchindet un isch per Ändi Johr zruggdrätte. As Bundeschanzleri het si ex-officio dr Gschäftslaitig vu dr FDP un em Vorstand vu däre Bundeshuusfraktion aagheert.
D Annemarie Huber-Hotz isch uf ere Wanderig mir iire Familie im Biet am Schwarzsee im Kanton Fryburg im Alter vu 70 Johr an akutem Häärzversaage gstoorbe. Si isch ghyroote gsii un het drei Chinder ghaa. Nääbe Schwyzerdytsch un Dytsch het si aa Änglisch, Franzeesisch un Schweedisch gschwätzt.
Base de données lexicographiques panfrancophone
D Base de données lexicographiques panfrancophone (abgchürzt: BDLP) isch es modärns Wörterbuech, wo mit der Hilf vo Informatikmittel dr gsamt Wortschatz vo der französische Sprooch wott samle.
Drhinder stoot es internazionals Projäkt, wo vil vo de ganz oder teilwys französischsproochige – also de frankofoone – Länder oder Landestäil uf dr ganze Wält mitmache:
Es goot also nit numen ume Wortbestand vo dr klassische französische Standardsprooch vom Zäntrum vom Muetterland, nöi, me wott jetz mol dr rych lexikalisch Schatz i de vile andere standard- und umgangssprochliche Varietääte drvo usem gsamte Piet vo dr «Frankofony» aluege. I dr Gschicht het men i de Landschafte, wo do drzue ghööre, vor allem wägem Kontakt mit anderne Sprooche – i dr Wälschschwiiz öppe mit em Schwiizerdüütsche und mit em Frankoprovänzaalische – chly verschideni französischi Umgangssprooche gha. I täil Sproochrüüm het d Forschig scho sit langem die eigete Forme vom Regionalfranzösischen ufgnoo, so wie öppe dr William Pierrehumbert anne 1926 mit sym Dictionnaire historique du parler neuchâtelois et suisse romand; i anderne Regioone het me do drmit erscht spoot agfange, so wie z Afrika i de 1980er Joor. Und jetz, wo d Sproochpolitik vo Frankrych sit ere gwüsse Zyt uf die kulturelli Vilfalt vo de Regioone chly meh ygoot, cha men au dr läbig Sproochgebruuch gnöier aluege.
Me het mit däm grosse Plaan anne 2004 wägen eren alten Idee vom bedüütende französische Lexikograaf Bernard Quemada (1926–2018) agfange. S Projäkt stoot under dr Ufsicht vo dr Agence universitaire de la Francophonie. Es mache Forschigszäntre vo de verschidene Länder mit.
Lüüt, wo psunders a dr BDLP mitschaffe, sind: Dorothée Aquino, Nathalie Bacon, Claudine Bavoux, Fouzia Benzakour, Claude Frey, Geneviève Geron, Andres Kristol, Danièle Latin, Christel Nissille, Claude Poirier, Simone Quenet.
D Aquino, dr Kristol, d Nissille, dr Pierre Knecht, d Sara Cotelli, d Gisèle Boeri un d Aurélie Reusser-Elzingre sind für d Schwiizer Bytreeg a das Projäkt zueständig; es isch en nazionali Ufgaab vom Centre de dialectologie et d’étude du français régional a dr Uni Nöieburg.
Um die sproochlichi Vilfalt vom Französische wälteyt kümmeret sich au die Internazionali Organisazioon vo dr Frankofony, wo z Paris do drfür s Observatoire de la langue française ygrichtet het.
William Pierrehumbert
Dr William-Edouard Pierrehumbert, wo am 14. Augschte 1882 z Cormondrèche im Kanton Nöieburg uf d Wält cho und am 15. Dezämber 1940 z Löibringe gstorben isch, isch e Schwiizer Lehrer, Gschichtschryber und Wörterbuechredakter gsi.
sys Lääben und syni Arbet für nes Wörterbuech
Er isch dr Soon vom Edouard-Charles Pierrehumbert (1847-1920) und vo dr Ida-Julie geb. Botteron (1841-1890) gsi. Dr Familiename Pierrehumbert chunt vom erschte bekante Stammvatter vo dr Sippe, em Petrus Humbertus, wo im 14. Joorhundert i dr Gägend vo Nöieburg gläbt het.
Dr William-Edouard Pierrehumbert isch Lehrer vom Kanton Nöieburg worde. Sit anne 1900 het er z Boudevilliers im Val de Ruz Schuel ggä. Er het agfange s Gmäindarchiv vo dämm Doorff dureluege und het wäge synere gueten Arbet dr Uftraag vo Auvernier überchoo, au ires Gmäindarchiv z sortiere. Bim Lääse vo den alten Archivdokumänt het er sech mit de tradizionelle französische Schrybforme vo der Gägend vertrout gmacht, de provincialismes romands, und au mit de Wörter vom Nöieburger Dialäkt, em Patois. Er het gmerkt, wie vill vo den alte Uustrück i dr Umgangssprooch vo de Lüüt nümme vorchoo sind und dass es mängs psunders Wort git, wo i de grosse Dictionnaire vom Französische fääle; und so isch er denn gly dra ggange, vom alte Schwiizer Regionalfranzösisch sälber es Wörterbuech zämezstelle. Das isch nach dr Vorberäitigszyt vo öppe zwänzg Joor sit 1921 i Täilfaszikel und dänn anne 1926 als ganzes Buech bim Victor Attinger sym Verlag z Nöieburg usecho. Es erklärt öppe zwänzgtuusig Wörter, nid numen us em Pierrehumbert sym eigete Kantoon, nei, grad vo dr ganze Wälschschwiiz. Es isch s erschte grosse Wörterbuech vom regionale Französisch vo dr Schwiiz und me luegts überhaupt als dr Afang vo dr differänzielle Lexikografy i däm Landesteil aa. Dr kanadisch Sproochforscher a dr Sorbonne und Spezialischt für die regionali Vilfalt vom Französische André Thibault, wo sälber au es paar Joor a dr Uni Nöieburg gsi isch, het vonnem gsäit: «En Suisse, le Dictionnaire historique du parler neuchâtelois et suisse romand de Williem Pierrehumbert avait ouvert la voie dès 1926 de brillante manière.»  Das nöie Wäärch isch, wi d Dorothée Aquino-Weber zeigt het, i dr Wälschschwiiz guet achoo.
Dr Wörterforscher het mit sym Wäärch en originelle Bouschtäi a die modärni Wälschschwiizer Sproochforschig gliferet und em Louis Gauchat sym Wörterbuechprojäkt Glossaire des patois de la Suisse romande ghulfe. Mit em Glossaar-Redakter Jules Jeanjaquet het er nooch zämegschaffet.
Für die grossi Arbet mit sym Wörterbuech het dr Pierrehumbert vo dr Uni Basel dr Eeredokter übercho.
Mi synere zwöite grosse Sach, em Dictionnaire toponymique neuchâtelois, won er d Nöieburger Fluernääme zämegstellt het, isch er nit fertig woorde un das Wäärch isch nie trukt usechoo. Me het vom Nöieburger Sproochforscher numen Ufsätz us de Joor 1929 und 1938 über gwüssi Teil vo dr kantonale Fluernamegschicht.
Drfüür het dr Pierrehumbert e Zylete Abhandligen über anderi Gebiet vo dr Naamekund, dr Wirtschaftsgschicht un dr Volchskund us sym Kanton gschribe.
Anne 1997 het me z Nöieburg zum Adänke an bedüütend Lexikograaf d Gselschaft Association William Pierrehumbert gründet.
Annalas da la Societad Retorumantscha
Annalas da la Societad Retorumantscha isch e sproochwüsseschaftlichi Fachzytschrift us dr Schwiiz.
Si isch eini vo de Reihe ufem Gebiet vo dr Schwiizer Romanischtik, und me bruucht se zum Sache über s Rätoromanische oder gnöier: s Bünderromanische und d Kulturgschicht und Literatur vom Bündnerland z truken und z veröfentliche.
D Zytschrift isch es Groossprojäkt vo dr Societad Retorumantscha. D Lia Rumantscha un d Kulturförderig vom Kanton Graubünde hälfe d Truckchöschte zaale.
D Societad Retorumantscha isch von es paar Bündner anne 1885 ggründet woorde und si wott für d Sprooch und die romanischen Idioom vo Graubünde doo sy. Bi den Inizianten isch me dr Mäinig gsi, d Romaane müsste sälber für iiri läbigi Sprooch luege und öppis mache, dass sii mit irere Kultur nit ganz verschwindi: «Nus essan dall’opiniun, ils Romanschs doveien sezs lavurar per lur lingua,» häisst’s im Vorwort vom eerschte Band. Me het trum dozmol grad au abgmacht, es sell e Schriftereihe gää, wo d Inträsse vo dr Societad verträtti.
Sit 1886 chöme d Annalas – das häisst uf düütsch: «Joorbüecher» – alljoor use. S eerschte vo dene Büecher het scho zäigt, wie me’s wetti haa, mit emene Pricht vom Gion Antoni Bühler, eim vo den aktyvschte Vrfächter vo dr romanische Kultur im nüünzääte Joorhundert, über di langi Vorgschicht vom Veräin und mit Dokumänt vo irere Gründig, mit gschichtlechen und volchskuntlichen Abhandligen und mit emene Kapitel «Provas in divers dialects», also es paar Tegscht us de verschidene bünderromanische Sproochregioone, und emene andere «Diversas Poesias da divers Aucturs» mit uralten und nöie romanische Gedicht.
S zwöite grosse Wäärch vo dr Gselschaft isch s Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun, wo me drmit 1904 agfange het. Vo dämm Joorhundertprojäkt sin di jöörliche Pricht jewyle es wäsentlichs Kapitel i de Annalas.
Me cha i de vile Bänd huuffe Bytreeg us dr Rätoromanischtik und vil vo dr Literatur un dr Kultur vom bünderromanische Sproochgebiet lääse. Es chöme au Originaldokumänt us den Archyv, Theatertegscht und chürzeri literarischi Wäärch vor. Und d Schriftereihe isch e wärtvolli Kwelle für d Gschicht vo dr Forschig über s Romanische, wil me immer wider schööni Pricht über Lüüt, wo wägen iine d Sach vo dere Sprooch wyterchoo isch, abtrukt het.
Im Band 130 vom Joor 2017, zum es nöis Bischpiil z zäige, list men näbem Joorespricht 2016 vom Presidänt vo dr Societad, em Christian Collenberg, und em Pricht vo dr Dicziunari-Redakzioon füüf Bytreeg zu dr Sproochwüsseschaft (d Autoore sind gsi: Jan-Andrea Bernhard, Georges Darms, Gunhild Hoyer, Philippe Maurer, Annetta Zini), eine vom Clà Riatsch usem Gebiet vo dr Literatur, zwee Artikel zu dr Kulturgschicht (Martin Bundi, Leza Dosch) und no zwee Sache im Buechkapitel Forum für jungi Autooinnen und Autoore (Uolf Candrian, Sandro Buchli).
Sid 2012 cha men alli Bänd vo den Annalas, au die früenere sit em Afang vo dr Reihe, uf dr Websyte vom Projäkt e-periodica.ch digitalisiert aluege.
Angelika Kauffmann
D Maria Anna Angelica Catharina Kauffmann (* 30. Oktoober 1741 z Kuur, Freistaat vu dr Drei Bind; † 5. Novämber 1807 z Room) isch e schwyzerisch-eschtrychischi Mooleri vum Klassizismus gsii.
Chindhait un Juuged
D Angelika Kauffmann isch anne 1741 as Doochter vum Porträt- un Freskemooler Joseph Johann Kauffmann un syre Frau, dr Hebamm Cleophea Lutz, in dr Rychsgass 57 vu dr Gotteshuusbund-Stadt Kuur uf d Wält chuu, wu ihre Vater um des Zyt am bischeflige Schloss gschafft het. Im Johr 1752 isch d Familie uf Como zooge, wu di greeschte Ufdraaggeeber vum Vater – wie au speeter vu dr Angelika Kauffmann – schließli d Groofe vu Salis woore sin. S Maidli isch am Comer See ufgwachse, het mit sechs Johr scho as zaichnerisch Wunderchind gulte un isch vu ihrem Vater un verschiidene Leerer z Como un z Mailand in Moolerei un Musik unterriichtet woore, wel s fir Maidli kai reguläri Schuelbildig gee het. Ihre Vater het ere s Lääse un Schryybe byybroocht, un d Mueter het si in Sprooche unterriichtet, zeerscht Dytsch un Italieenisch, derno Änglisch un Franzeesisch. Ihre eerscht Sälbschtbildnis het si 1753 gmoolt, no voreb si zwelf wooren isch. D Angelika Kauffmann sälber het iber ihri Juugedzyt gsait, si sei breegt gsii dur heerligi Paläscht, scheeni Ville, eleganti Boot un bräächtigi Theater. Vu 1754 bis 1757 isch d Familie z Italie gsii, wu si z Mailand, am Hoof vum eeschtrychische Generalgouverneur Francesco III. d’Este, Herzoog von Modena, gwoont hän.
Noch em Dood vu dr Mueter am 1. Meerz 1757 z Mailand isch si mit ihrem Vater in sy Huus uf Schwarzabearg im Breagazerwald zooge. Deert sin anderi Juugedwäärch entstande. Noch ere grooße Brunscht in dr Chilche im Ort het dr Vater d Neigstaltig vum Innere vum wider ufböute Gotteshuus ibernuu. D Angelika het dryzee Halbfiguure vu dr Aposchtel no dr Vorlaage vum Giovanni Battista Piazzetta gmoolt un het speeter au no s Bild vum Hoochaltaar gmoolt. Die Freske sin ihre ainzig Wäärch uf em Biet vu dr Wandmoolerei bliibe.
Karriere
In dr Johr 1757–1759 hän si Ufdraagsraise uf Meerschburg un Dettnãng gfiert, wu si nääbe andere dr Fiirschtbischof vu Konschtanz, dr Franz Konrad von Rodt, un Mitgliider vu dr greeflige Familie vu Montfort porträtiert het. In dr fir sii aafangs uugweente Umgeebig het si si bal wyterentwicklet, voreb si 1760 mit em Vater wider uf Italie ufbrochen isch, go deert d Chunscht vu dr Antike un dr Renaissance studiere. Unterwägs hän si s Raisegäld verdient, indäm si im Bündnerland un im Veltlin Yyhaimischi porträtiert hän.
In dr Johr 1760–1762 isch si mit em Vater fir lengeri Zyt z Mailand, z Modena un z Parma gsii. Am 9. Juuni 1762 sin si uf Floränz chuu. Am 5. Oktoober isch d Kauffmann zum Ehremitgliid vu dr Accademia Clementina di Bologna gwehlt woore un fimf Dääg speeter het si s Diploom vu dr Accademia del Disegno iiberchuu. Ab Jänner 1763 het si mit em Vater z Room gwoont, wu si bis anne 1766 bliiben isch. Deert het si e Hufe Zytgnosse gmoolt. Schlaagaartig het mer si gchännt, wu si 1764 dr Grinder vu dr modäärne Chunschtwisseschafte un dr Klassische Archeology Johann Joachim Winckelmann gmoolt het.
Vum 6. Juuli 1763 bis zum 12. April 1764 sin si z Neapel un z Ischia z Bsuech gsii, wu d Angelika Kauffmann im Palazzo Capodimonte e baar Kopie het deerfe mache un em Cheenig vu Neapel fir d Erlaubnis dankt het. Derno het si si spezialisiert uf Porträt vu beriemte Lyt, wu uf Italie graist sin, in dr Hauptsach Ängländer. S Bildnis vum bekannte Schauspiiler David Garrick isch ere eso guet glunge, ass es ihre Vater uf London zue dr Uusstellig vu dr Society of Artists gschickt het. Des Wäärch het si au z Ängland beriemt gmacht. Mit ihrem Ufnahmstuck „Die Hoffnung“ isch d Kauffmann am 5. Mai 1765 Mitgliid vu dr Accademia di San Luca z Room woore. Am 1. Juuli 1765 sin si iber Bologna uf Venedig graist.
Uf Empfählig vun ere Lady Wentworth sin Vater un Doochter im Friejohr 1766 vu Italien uf London iibergsiidlet, wu si am 22. Juuni aachuu sin un si eerscht emol in ere Wohnig in dr Suffolk Street z Charing Cross yygriichtet hän. D Kauffmann het deert unter anderem am 30. Juuni dr beriemt änglisch Mooler Joshua Reynolds in sym Atelier bsuecht. Am 20. Oktoober 1766 het si ne schließlig uf Lyynwand porträtiert. Sy Hyrootsaadraag soll si abgläänt haa, är het aber ainewääg ihri Karriere z Ängland gfeerderet. D Kauffmann un dr Reynolds hän si geegesytig porträtiert. Dr Kauffmann ihre Reynolds-Bildnis chaa mer nääbe drei andere Wäärch vun ere im Saltram House z Plympton bi Plymouth aaluege.
Am 22. Novämber 1767 het d Kauffmann dr aageebli schweedisch Groof Frederick de Horn ghyroote. Die chuurz Eh isch fir si uuglickli verlofe. Dr Horn, wu wahrschyns e Hyrootsschwindler gsii isch, isch zmools mit allem Gäld verschwunde. Am 10. Februar 1768 isch ihri Eh dur e Griicht vu dr anglikanische Staatschilche fir uugiltig erkleert woore.
D Kauffmann isch näb dr Mary Moser di ainzig Frau unter dr 34 vum Cheenig ernännte Grindigsmitgliider vu dr Royal Academy of Arts (1768). Ab doo het si ihri Bilder all Ritt in dr Ryym vu dr Academy z London uusgstellt. Wu d Royal Academy uf Somerset House iibergsiidlet isch, het si deert vier ovali allegorischi Deckegmääld deerfe gstalte.
Dr Kauffmann ihre zweete Mann, wu si noch em Doods vum Frederick de Horn († 1780 oder 1781) uf Wunsch vum Vater im Juuli 1781 z London ghyroote het, isch dr dytli elter veneziaanisch Mooler Antonio Zucchi (1726–1795) gsii. Chuurz no d Hochzyt isch s frisch ghyroote Baar mit s Kauffmanns Vater uf Flandere, Schwarzabearg, Verona un Padua graist un isch im Oktoober uf Veneedig chuu. Im Jänner 1782 isch s Kauffmanns Vater gstoorbe.
Im Novämber vum nämlige Johr het si s Baar e Huus un Atelier bi Santa Trinità dei Monti uf em Pincio z Room yygriichtet. Des friejer Huus vum Mooler Anton Raphael Mengs in dr Via Sistina 72 isch zum Dräffpunkt vu dr Chinschtler vu dr Stadt woore, aber au vum Hoochaadel. Dr Chaiser Joseph II. isch deert z Gascht gsii, dr bayrisch Chroonbrinz, d Anna Amalia von Sachsen-Weimar-Eisenach, dr Johann Wolfgang von Goethe (1787) un dr Johann Gottfried Herder (1788/1789). Dr Herder het d Kauffmann di „kultiviertescht Frau vu Europa“ gnännt. En ängi Fryndschaft het si mit em Chunschtagänt Johann Friedrich Reiffenstein (1719–1793) bis zue sällem sym Dood verbunde.
Anne 1792 het d Kauffmann ihre wohl wichtigscht Sälbschtporträt gmoolt, s Selbstbildnis am Scheideweg zwischen Musik und Malerei, wu hite im Moskauer Puschkin-Museum hangt. Im Johr 1795 isch dr Antonio Zucchi gstoorbe, un dernoo het si sich us dr Effetligkait zrugzooge. In ihre Moolerei het si sich allmee religieese Theeme gwidmet. Vun ere schwääre Chranket 1802 het si si nie mee riichtig chenne erhoole. Am 5. Novämber 1807 isch d Angelika Kauffmann im Alter vu 66 Johr gstoorbe un isch in dr Chilche Sant’Andrea delle Fratte vergraabe woore. No im nämlige Johr isch e Bischte vun ere im Pantheon z Room ufgstellt woore.
Goethe
Dr Goethe het d Angelika Kauffmann in ihre Blietejohr chänne un schetze glehrt. Är het ere di grad volländet nei Fassig vu dr Iphigenie auf Tauris vorglääse un het si arg iber ihri positiv Mainig gfrait. D Kauffmann het fir s Schauspiil Illuschtratione gmacht, dr Goethe het si mit ere Wäärchuusgaab revanchiert.
In sym Wäärch Zur Farbenlehre het dr Goethe iber syni Diskussione mit dr Angelika Kauffmann gschriibe un het ihri Experimäntierfraidigkait globt. As Unterstitzig vu ihre Argumänt heeb si „Landschaften ganz ohne blaue Farbe“ gmoolt.
No dr Abrais vum Goethe het d Kauffmann ihm gschriibe: ''Theürer Freünd! Ihr abschid von uns durchdrang mier Herz und Seele, der tag Ihrer abreis war einer der traurigen tagen meines Lebens.''
In dr „Gespräche mit Goethe“ vum Johann Peter Eckermann isch fir dr 5. Dezämber 1823 vermeerkt: ''Ich brachte Goethen einige Mineralien, besonders ein Stück thonigen Oker, den Deschamps zu Cormayan gefunden, und wovon Herr Massot viel Rühmens macht. Wie sehr aber war Goethe erstaunt, als er in dieser Farbe ganz dieselbige erkannte, die Angelika Kaufmann zu den Fleischpartieen ihrer Gemälde zu benutzen pflegte. „Sie schätzte das Wenige das sie davon besaß, sagte er, nach dem Gewicht des Goldes. Der Ort indeß wo es herstammte und wo es zu finden, war ihr unbekannt.“''
Dood un Noolääbe
D Lyycht vu dr beriemt Mooleri isch vum Bildhauer Antonio Canova as prunkvolle Druurzuug gstaltet woore. D Kauffmann un ihre Mann liigen in dr reemische Chilche Sant’Andrea delle Fratte. Di boode Graabinschrifte sin vu dr Angelika Kauffmann sälber verfasst woore un sin e Zaiche fir ihre Sälbschtverständnis un Sälbschtbewusstsyy as wiichtigi Chinschtleri vu ihre Zyt.
Scho anne 1810 isch di eerscht Biografy iber d Kauffmann vum Giovanni Rossi uf Italieenisch erschiine, 1814 di dytsch Fassig vum Alois Weinhart unter em Titel Leben der berühmten Malerin Angelika Kauffmann.
Di vorletscht Uusgoob vu dr Hundert-Schilling-Note zaigt s Porträt vu dr Angelika Kauffmann noch eme Gmääld vum Reynold.
D Angelika Kauffmann gheert zue dääne Fraue in dr Chunscht, wu no ihrem Dood nie vergässe woore sin. Die amerikanischi Künschtlerin Judy Chicago het iire Naame im grosse Wäärch The Dinner Party ufgschribe.
Wäärch (Uuswaal)
D Angelika Kauffmann het Porträt un Hischtoriebilder gschaffe. Ihri Porträt sin idealisiert gsii un breegt vu Rokoko un Empfindsamkait. Speeter het si unter em Yyfluss vum Johann Joachim Winckelmann un em Anton Raphael Mengs au im klassizistische Stil gschafft. Insgsamt het si iber 800 Wäärch hinterloo.
Isaak (Erzvater)
Der Isaak isch e Figur us em Tanach u em Alte Teschtamänt. Är isch e Sohn vom Abraham u der Vater vom Esau u em Jakob. Är zelt drum zu de drei “Erzvätere”. Em Isaak syni Gschicht spiilt sech im 1Mose 21-27 und 1Mose 35,27-29 ab.
Biblischi Überliiferig
Der Isaak isch dä Erzvater, wo me em wenigste über ne erfahrt. Der Isaak isch der zwöiti Sohn vom Abraham u der einzig Sohn vo der Sara. Är isch der Halbbrueder vom Ismael. Der Isaak wird im Alter vo acht Tag beschnitten u nach däm d Sara abgstillt het, richtet der Abraham es grosses Fescht us. (1Mose 21,1-8 ELB)
Nach der Vertrybig vom Ismael u der Hagar wird der Abraham uf d Prob gstellt u söll der Isaak opfere. Der Abraham folget u geit i ds Land Morja. Dert bout är en Altar u wott der Isaak opfere. Im letschte Momänt gryft der Ängel Gottes y u sorgt derfür, dass der Isaak nid muess stärbe. A syre stell opferet der Abraham e Widder, wo sech im ne Dornegstrüpp verhänkt het gha. (1Mose 21-22 ELB)
Nach däm d Sara gstorben isch, beuftreit der Abraham der Chnächt, wo sys Guet verwaltet, dermit em Isaak e Frou us der Stadt Nahor z Haran (Hütigi Türkei) ga z hole. Wo der Chnächt i der Stadt Nahor achunnt, bittet är Gott um nes Zeiche, damit är di rächti Frou für e Isaak us suecht. Är isch no nid ganz fertig gsi isch d Rebekka u es stellt sech use, dass si d Frou vom Isaak söll wärde. D Rebekka isch d Tochter vom Betuël u ds Grosschind vom Nahor. Wo d Familie erchennt das Gott hinder de Hüratsplän vo ihrer Tochter steckt, hei si nüt gäge die Plän. So chunnt si nach Kanaan. Der Isaak isch 40 Jährig gsi woner Rebekka het ghüratet. (1Mose 23-24 ELB)
Der Abraham het nach der Sara no e dritti Frou gha. D Chind vo dere Frou het är no vor sym Tod mit Gschänk oschtwärts gschickt. (1Mose 25,1-5 ELB)
20 Jahr nach der Hochzyt mit dem Isaak bringt d Rebekka die beide Buebe, der Esau u der Jakob, uf d Wält. Im erwachsene Alter, verchouft der Esau im Jakob sys Erstgeburtsrächt, für nes Linsegricht. (1Mose 25,19-34 ELB)
Wäg ere Hungersnot muess di ganzi Familie nach Gerar, i ds Land vo de Philister, flüchte. Wi sy Vater git ou der Isaak syni Frou als syni Schwoscht us. Wo der örtlech Chönig Abimelech das per Zuefall use bechunnt, stellt är der Isaak zur redt. Der Isaak git dadruuf abe zue, das är das gmacht het, wil är Angscht um sys eigete läbe het gha, da syni Frou so ne Schönheit isch. So chunnt’s, das der Abimelech der Befähl erlat, das z Volk dene beidne nüt darf tue. Nach däm der Isaak im Land vo de Philister darf aboue, Ärntet är so vil das d Philister yversüchtig wärde u ne drum nümm im Land wei ha. (1Mose 26,1-16 ELB)
Im Tal vo Gerar git’s du krach mit de Hirte us dere Gägend. Der Isaak lat e Brunne grabe. Wo dä fertig isch, chöme d Hirte vo dem Tal u beaspruche der Brunne für sich. Der Isaak lat drum nomal e Brunne grabe. Doch ou dä wird vo de Hirte als Eigetum agluegt. Erscht bim dritte Brunne git du keiner Lämpe me. Im Aschluss a die Gschicht chunnt’s zum Bund zwüschem Isaak u em Abimelech z Beerscheba (1Mose 26,17-33 ELB)
Wo der Isaak isch Alt worde, isch är erblindet. So isch es cho, das der Isaak sy Erschtgeboreni Sohn Esau het welle sägne. Da d Rebekka der Jakob het lieber gha u das mit übercho het, forderet si der Jakob uf, sy Vater z tüüsche. Si hilft ihm ou, i däm si ihrem jüngere Sohn Fäli über di glatte Stelle am Körper leit. Trotz mehrfachem nache Frage erchennt der Isaak, der Schwindel vo sym jüngere Sohn nid u so sägnet der Isaak der Jakob. Wo der ganz Schwindel ufflügt, isch der Esau am Bode zerstört u versteit d Wält nümm. Är isch sogar so yversüchtig, das är der Jakob wott ermorde. Doch das weiss d Rebekka z verhindere. Si bittet ihre Maa drum, dass är der Jakob nach Paddan-Aram zu ihrem Brüetsch Laban schickt. So chunnt’s das der Jakob vom Isaak persönlech nach Paddan-Aram gschickt wird. (1Mose 27-28 ELB)
Toggenburgerhaus
S Toggeburgerhus isch s althärbrocht Puurehus im Toggeburg. Die Art vo Hüser sind i de zwäte Hälfti vom 17. ond 18. Johrhondert baut worde und präget hüt no d Landschaft vom Tal.
Isaak (Erzvater)
Biblischi Überliiferig
Der Isaak stirbt lut der Bibel im Alter vo 180 Jahr u wird vom Esau u em Jakob beärdiget. (1Mose 35,27-29 ELB)
Adrian Hasler
Dr Adrian Hasler (* 11. Februar 1964 z St. Galle) isch e liechteschtainische Bolitiker (FBP) un syt em 27. Meerz 2013 Regierigsschef vum Fiirschteduum. Derzue isch dr Hasler im aktuälle Kabinett fir s Minischterium fir Bresidials un Finanze verantwoortli.
Toggenburgerhaus
Gschicht
D Puurehüser uf de Alpenordsite sind vor em Drisgjöhrige Chrieg chli ond inne tunkel gsi. Si händ ä Tach gha mit no wenig Gfäll, well mer zom Teggä no iihämischi Brätterschindle mit grobe Schtää druf gha hät. Am Aafang vom Chrieg hät mer no wenig Isenägel öbercho. Chorz vor äm Johr 1600 hät mer z Lüttich ä neus Vofahre entwicklet zom Nagelise z schpalte schtatt mit äm Hammer z schmede. Die Nägel, wo mer so gmacht hät, hät mer zerscht emoll im holländische Schiffsbau brucht. I de zwäte Hälfti vom 17. Johrhondert sind denn d Priise vo de Isenägel zämekät, und ab 1670 hät mer im Toggeburg die erschte schtattleche Schtrickbauhüser mit schtähle Nageltächer baut. Die Hüser händ aber käne äfache Puure ghört, sondern riiche Kauflüt, wo mit äm Linegwärb riich worde sind.
Adrian Hasler
Lääbe
Dr Hasler stammt vu Balzers. Vu 1979 bis 1984 isch er uf s Liechteschtainisch Gimnasium z Vaduz gange, wun er mit dr Aidgnessische Matura Typus E abgschlosse het. No dr Schuel het er vu 1984 bis 1991 Bedriibswiirtschaft, mit em Verdiefigsbiet Finanz- un Räächnigswääse. an dr Hochschuel St. Galle studiert un het e Lizenziat (lic.oec.HSG) iiberchuu. Vu 1992 bis 1996 sich dr Hasler Laiter fir Controlling im Gschäftsberaich Thin Films bi dr Balzers AG gsii un vu 1996 bis 2004 Laiter fir Group Finance un stellverdrättende Diräkter bi dr Verwaltigs- un Privat-Bank z Vaduz.
Toggenburgerhaus
Gschicht
S klassisch Toggeburgerhus schtoht för sich älää ohni aabaute Schtall. Im schpote 18. ond im früene 19. Johrhondert sind Hüser mit Mansardetächer entschtande. Die sind för di alte Toggeburger Wertshüser gradewägs tüpisch. Im 19. Johrhondert hät mer d Raihefenschter villfach mit grössere Änzelfenschter mit ämene ägne Rägetächli ärsetzt. Sit äm Afang vom 20. Johrhondert isch dä Eternit-Scherm tüpisch.
Adrian Hasler
Lääbe
Anne 2001 isch er fir di Fortschrittlich Bürgerpartei (FBP) in liechgteschtainisch Landdaag gweelt woore. As Abgoordnete isch er Mitgliid vu dr Finanzkummission gsii. Im Meerz 2004 het er sy Mandat niiderglait go neie Bolizeischef vu dr Liechteschtainische Landesbolizei wääre. Am 1. April 2004 het er dr interimistisch Bolizeischef Martin Meyer abgleest. Fir dr Hasler isch dr stellverdrättend Abgoordnet Marco Ospelt in Landdaag noogruckt.
Toggenburgerhaus
Baumerkmol
S Toggeburgerhus isch än Block- oder Schtrickbau, wien är för di zentrale ond di dra aaschlüssende öschtleche Alpe tüpisch isch. Gäge Norde häts oogfor vom Schnäbelhorn uf Bütschwil ond witer Richtig Nordoschte ä Grenzlinie. Z Tägersche isch de Blockbau tüpisch, z Flowil chonnt är öppe zor Hälfti vor. Die Grenzlinie teckt sich öppe au mit de Konfessionsgrenze. Nördlech dävo isch de Bohleschtänderbau tüpisch, ä Mischform von Schtänderbau (Rahme) ond Schtrickbau (Föllig). Z Bütschwil ond Lütisburg sind än Drittel vo de Puurehüser Bohleschtänderbaute, z Flowil ond z Uzwil isch äs öppe d Hälfti ond z Jonschwil ond z Oberuzwil isch äs meh as d Hälfti.
Förs Toggeburgerhus sind voschidäni Merkmol tüpisch:
Adrian Hasler
Lääbe
Bi dr Landdaagswaal aafangs 2013 isch er Spitzekandidaat vu dr FBP fir s Amt vum Regierigsschef gsii. Am 27. Meerz 2013 het er noch em Waalsiig vu dr FBP un dr Veryybaarig vun ere neie Koalizioonsregierig mit dr VU sy nei Amt aadrätte. Dr Jules Hoch, um des Zyt Laiter vu dr Kriminalbolizei, isch am 28. Meerz interimistisch Bolizeischef woore.
Toggenburgerhaus
Baumerkmol
Vilfach händ d Toggeburgerhüser uf änere oder bäde Traufsitene ä Laube. Onder de wättergschütze Laube uf de Oschtsite isch villfach de Husiigang. D Toggeburgerhüser sind mit de Fassade wenn mögli gäge Süde bis Oschte usgrichtet. Schattehalb häts je noch Lag au anderi Usrichtige.
Adrian Hasler
Lääbe
Dr Hasler isch ghyroote un het zwai Chinder.
Anne 2016 het er aagchindet, ass er bi dr Landdaagswaal 2017 wider as Spitzekandidaat fir d FBP kandidiere wett, zäme mit dr Aurelia Frick un em Mauro Pedrazzini. Drotz Verluscht isch d FBP au us däre Waal as Siiger fiirigange un dr Hasler het sy Amt in dr neie Koalizioonsregierig mit dr VU chenne fuurtsetze.
Karl Coelestin Moser
Dr Karl Moser (* 10. Augschte 1860 z Bade; † 28. Februar 1936 z Züri) isch e Schwiizer Architäkt gsy.
Toggenburgerhaus
Baumerkmol
D Grondriss vo de Toggeburgerhüser sind mäschtens gliich. Uf de Gibelsite sind Schtobe ond Näbedschtobe. De Chachelofe i de Schtobe wird vo de Chochi hene iigfüret. Im erschte Schtock sind drü oder vier Schlofchammere. D Schlöff (di agschrägete Eschtrich uf de Sitene onderem Tach) händ vorne ä chlises Fenschterli. Di groose Hüser mit de Hustöre uf de Gibelsite händ vorne ä symmetrischi Fassade. One isch de Iigang, wo villfach än Rondboge hät. Obedra isch d Firschtchammere, links ond rechts vo däre Sümmetrilinie sind Fenschterwäge. Sötig Hüser händ zwo Wohnige uf bäde Site vo de Sümmetriachs. Groosi Hüser händ sich früener glohnt, denn d Abgobe hät mer nöd müese uf d Chöpf zahle, sondern uf d Hushaltige.
Die villne Wäbchäller zäget, wie wichtig s Liwand- ond s Bomwollgwerb früener als Husinduschtri im Thur- ond im Neckertal gsi isch. Die Wäbchäller mit äme ne Wäbschtuel dine kennt mer a de groose, längleche Wäbchällerfenschter mit de tüpische Chlappläde dra. Wägem zitwis guete Vodienscht bim Wäbe ond Schpinne sind vil scho chline Puurehöf i no chlinere uftält worde ond de Groostäl vom Gäld hät mer mit äm Bomwollegwerb vodient.
Noch äm Ondergang vo de Bomwollevoarbätig isch s Schticke ufcho. I dä Schtickerblüeti oms Johr 1900 ome hät mer i vilne Hüser Handschtickmaschine ufgschtellt, wo vill grösser sind als Wäbschtüehl. D Schticklokal sind rächteckigi Gebüü mit villne groose rächteckige Fenschter. Fö die gnau Arbet hät mer guets Liecht brucht.
Firschtchammere
Mit äm schtähle Tach häts Platz ghä för än neue Ruum, d Firschtchammere. Si isch kä Toggeburger Bsonderhät. Aber schpeziell isch, wievill sehr groosi Firschtchammere mit bis zu zäh Fenschter s git im Toggeburg. D Massnahme vo de Fürschtabtai Sanggale noch 1648 im Rahme vo de Gägäreformazio händ die Reformierte als Schikane aaglueget. Noch 1670 sind s froh gsi för dä groos Ruum, wo mer sich hät chönne oogschtört vosammle. Di paritätische Chirchene, wos do no fascht öberall im Tal gha hät, händ immer wider zu Schtritt mit de Katholike gfüert. De Psalmegsang vo de Reformierte isch 1673 im Toggeburg vobote worde. D Wertshüser sind onder de katholische Fürschtabtai zomänä politische Inschtroment worde. I de Firschtchammere hät mer bätet ond gsunge. Wäg dä villne Fenschter cha mer döt guet läse. Än Hufe Reformierti händ döt läse glehrt, denn im 17. ond 18. Johrhondert hät s no kä Schulhüser gha. Well d Fraue nöd i d Wertschafte händ törfe, händ si sich i de Firschtchammere troffe.
Zwöschet 1750 ond 1830 hät mer i de Firschtchammere vo de Puurehüser im mittlere ond obere Toggeburg meh als hondert Husorgle ufgschtellt. Si sind mäschtens vo Fraue gschpillt worde, wo mit de Husorgle d Husaadachte beglätet händ.
Karl Coelestin Moser
sys Läben und Wèèrch
Dr Karl Coelestin isch dr Soon vom Architäkt Robert Moser gsy. Er het a dr ETH Züri und z Paris Architäktur studiert, und ane 1888 het er zäme mit em Robert Curjel z Karlsrue es Architäkturbüro uftoo. Die beide händ es baar grösseri Chile chönne boue und au anderi bedüütendi öfentliche Geböid usgfüert. Z Züri het dr Moser s Kollegiegeböid vo dr Uni plaanet; 1914 hät em d Uni dr Eeredokter gää. 1915 isch dr Moser Profässer für Boukunscht a dr ETH woorde; syn Nachlass wird hütt au bi der ETH ufbewahrt.
Federica Diémoz
D Federica Diémoz, wo am 28. April 1975 uf d Wält choo und am 19. Augschte 2019 gstorben isch, isch en iteliänischi und Schwiizer Romanischtin und Dialäktoloogin gsi.
Lääbe un Forschig
Si isch vo Roisan im Augschtaal choo. Vo chly uuf isch si drüüschproochig gsi: Si het scho dänn Iteliänisch, Französisch und dr Augschttaaler Patois vom Frankoprovänzaalische chönne. Nach de Schuele in irem Tal isch is uf Turin abe ggange zum döört a dr Uni go Sproochen und Literatur studiere. 1999 het si mit dr volchskuntlichen Arbet über d Landwirtschaftsterminology ''Mémoire ethnolinguistique. La céréaliculture à Roisan de l’après-guerre jusqu’à nos jours à travers les témoignages ethnotextuels s Studium z änd broocht, und 2004 het si z Nöieburg mit dr Dokterarbet Morphologie et syntaxe des pronoms personnels sujets dans les parlers francoprovençaux de la Vallée d’Aoste'' promoviert. Dänn isch si Oberassistäntin und 2009 Profässoorin für d Sproochwüsseschaft a dr Uni Nöieburg woorde, mit de Spezialgebiet Galloromanischi Dialäktology und Soziolinguischtik. D Federica Diémoz isch die eerschti muettersproochlichi Frankoprovänzaalin vo de Nöieburger Dialäktologyprofässoore gsi.
D Diémoz het bin es paar Forschigsprojäkt uf de Gebiet vo dr Dialäktology vom Patois un vo dr Soziolinguistik speziell im Alperuum gschaffet und au a de Universitääte vo Turin, Aosta und Basel glehrt. Eini vo irne Projäktarbete isch dr Atlas linguistique audiovisuel des dialectes francoprovençaux du Valais romand über die yhäimische Sprooche vom Underwallis gsi. Für dialäktologische Fäldarbete isch si mit irne Studänten i diväärsi frankofooni Regioone ggange, id Pikardy, uf Walloonie, uf Südfrankrych, is Augschtaal und uf Québec und Akaadie.
Zletscht isch si als Nochfolgerin vom Andres Kristol d Diräktoorin vom Zäntrum für Dialäktology und Frankoprovänzaalischforschig vo dr Uni Nöieburg gsi; d Diräkzioonsassischtäntin isch d Dialäktoloogin Dorothée Aquino woorde. Vo 2015 bis 2017 het d Diémoz interimistisch als Diräktoorin au s Glossaire des patois de la Suisse romande gläitet, ire Nochfolger isch döört dr Yan Greub.
D Diémoz isch im Stiftigsroot vom Forum für d Zwöisproochikäit z Biel und i dr wüsseschaftliche Kommission vom Französischen Etimologische Wörterbuech gsi; si isch 2017 id SAGW-Fachgruppe für d Weschtschwiizer Fluernameforschig choo und sit afangs 2019 isch si d Presidäntin vo dr SAGW-Kommission für die nazionale Wörterbüecher vo dr Schwiiz gsi. Und au i dr berootende Fachkommissioon vom Zürcher Institut für Kompiuterlinguistik mit em Fonogrammarchyz Züri het si mitgmacht. Im Augschtal isch si Vizepresidäntin vom Centre d’Études francoprovençales René Willien woorde.
2012 het si als Verträtterin vo dr Sproochforschig us irem Heimettaal d Guldmedalie vo dr Frankofony übercho.
Am 19. Augschte 2019 isch d Federica Diémoz mit eerscht vierevierzg Joor an ere schwääre Chranket gstoorbe. E Truurfyyr für se isch am 21. Augschte 2019 i dr Pfarrchile vo irem Heimetoort Roisan gsi. Dr Regionalpresidänt vom Augschttaal Antonio Fosson het gseit: «Federica è stata una professoressa straordinaria, una valdostana che ha consacrato la sua vita agli studi e alla ricerca nei campi della dialettologia e della sociolinguistica […] le sue opere e le sue attività resteranno per sempre nel patrimonio della Valle d’Aosta.» Dr Andres Kristol het zum Diémoz irem Adänke en schöne Pricht vo irem Lääben und Tue ufe Newsletter vo dr Uni Nöieburg gstellt.
Zürichsee-Schiffahrtsgesellschaft
D Zürisee-Schifffaartsgselschaft, abgchürzt ZSG, isch es schwiizerischs Undernääme, wo Schiff uf em Zürisee hät. D Firma hät iren Sitz z Züri. D Schiff faared uf em Zürisee, em Obersee und i de Stadt Züri uf de Limet.
Sid ane 1834 git’s uf em Zürisee Transportfirmene, und scho 1835 isch s eerschte Tampfschiff ufe See choo; es hät Minerva gheisse.
Im 19. Jaarhundert sind grad es baar verschideni Schiffgselschafte am See und auf uf em Waalesee gründet woorde. Ane 1890 isch d Zürcher Tampfbootgselschaft entstande, wo druus ane 1957 d ZSG woorden isch.
Hütt macht d ZSG bim Zürcher Vercheersverbund, em ZVV, mit.
Vo de ZSG sind zwei alti Radtampfer, d Stadt Züri und d Stadt Rapperschwyl, und zwölf Motoorschiff und drüü nidrigi Limetboot uf em Wasser underwägs. Iiri Wèrft hät d Firma z Wolishofe.
Platzspitz
De Platzspitz isch e Park im Zäntrum vo Züri.
Es isch das Landstuck oben a de Mündig vo de Limet i d Syl. I de Schwiiz seit men au an andernen Oorte dene Flechine bi de Flussmündige -spitz.
Sit em 15. Jaarhundert händ d Zürcher uf däm Fäld, wo usserthalb vo de Stadtmuure glägen isch, iires Schützehuus gha. De Chnaabeschüüsset hät am Afang au daa stattgfunde.
Im 18. Jaahundert hät me de beede Flüss naa Böim pflanzt, und so isch de Park entstande, wo z’eerscht na Platzpromenade ghäisse hät. Druff staat bis hütt s Tänkmaal vom Dichter Salomon Gessner. Wo nach em Schlysse vo de alte Stadtmuure und de Schanze ane 1846 näbedra de Zürcher Hauptbahnhof und am Änd vom 19. Jaahundert dänn au na s Landesmuseum poue woorde sind, isch de Park hinedra so wie versteckt gsy.
Scho für d Schwiizer Landesuusstelig vo 1883 hät d Stadt s Areaal uf em Spitz und au na en Täil vom Sylfäld ussedra zum ene wyte Park gmacht, wo sid dänn zmitzt i de Stadtquartier lyt.
I de 1980er Jaare isch uf em Platz en chuum kontrolierti Droogeszeene entstande, wo Lüüt vo wyt hèèr hii choo sind und wo d Polizei und d Sanitèèt vil demit z tue gha händ. Erscht ane 1992 hät d Stadt dere schlimme Gschicht es Änd gmacht.
Sid dänn isch de Platzspitz wider en beliepte öfentleche Park. Für de Bou vom Erwyterigstrakt vom Landesmuseum häpme vonnem alerdings es zimli grosses Stuck abgschnitte.
Jakob Jud
Dr Jakob Jud (* 12. Jänner 1882 z Wängi im Thurgau; † 15. Juni 1952 z Seelisberg im Kanton Uri) isch e Schwiizer Romanischt gsi.
s Lääben und s Schaffe
Dr Jud isch dr Soon vom Jakob Jud und vo dr Wilhelmine geb. Hess gsi; d Familie isch vom Züri Oberland choo. Er het d Schuel und s Gimnasium z Winterthur bsuecht. Denn isch er a dr Uni Züri bim Heinrich Morf und em Ernest Bovet, z Wien bim Wilhelm Meyer-Lübke, z Berlin bim Adolf Tobler, z Paris bim Jules Gilliéron, em Joseph Bédier und em Mario Roques un z Floränz go d Sproochwüsseschaft studiere. E Zyt lang het er z Züri als Gymilehrer gschaffet, und anne 1922 het er a dr Uni Züri als Profässer für romanischi Sproochwüsseschaft und altfranzösischi Literatur aagfange. 1931 isch er als Nochfolger vom Louis Gauchat Profässer für romanischi Filology woorde und het bis 1950 z Züri glehrt. 1909 het dr Jakob Jud d Anna Maria Hunziker ghürootet.