cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agnes Monica
Lääbe
Näben iirem kommerzielle Erfolg het d Agnes as Sänger mee Uszäichnige as jedi anderi in Indonesie überchoo; drunder si zää Awards vo dr Anugerah Music Indonesia, siibe Panasonic Awards und vier MTV Indonesia Awards. Si fungiert as Anti-Droge-Botschaftere vo Asie und as Botschaftere vo MTV EXIT zur Bekämpfig vom Menschehandel.
Britomartis
D Britomartis isch e Töchter vom Zeus und vo de Karme. Si ghöört zo de Nymphe, wo mit de Göttin Artemis dör d Wälder striele tuet. De kretisch König Minos het sich i si verlueget und hett si dör di kretischi Berge verfolgt. Noch nüü Mönet isch si us Verzwiiflig vonnere Klippe is Meer gumpet. E paar Fischer, wo grad dai gsii sind, hend si mit de Fischernetz grettet, dromm hett d Britomartis bi de Kydone de Name Diktynna öbercho, vom Wort diktyon „Netz“.
D Britomartis isch denn as e Göttin vereert wore und tailwiis mit de Artemis gliichgsetzt wore. Si isch in Ostkreta und Mittelkreta vereert wore, bsundrigs i de Hafestädt Olous und Chersonesos. Baid Städt hend d Britomartis uf Münze abbildet. De Pausanias het gschribe, ass z Olous en aalti Statue us Holz vo de Britomartis gstande sai, wo de Daidalos gmacht hebi. I dere Stadt isch o s Fest Britomarpeia gfiiret wore. O anderi Städt us de Ugebieg, so Dreros,Lato und Lyktos hend si vereert.
De Solinus, wo d Britomartis mit de röömische Jagdgöttin Diana gliichsetzt, sait, de Name Britomartis bidütti  „süessi Jungfrau“ (dulcis virgo). Nochem Hesychios isch im kretische Tielekt s Wort för „süess“ britos gsii. I kretische Inschrifte werd si o Britomarpis gnennt. De Kult vo de Britomartis und de vo de Diktynna, wo z Westkreta vereert woren isch, sind nöd streng usenander ghalte wore und me hett o baidi Göttine gliichgsetzt. Zodem isch si uf de Insle Ägina underem Name Aphaia vereert wore.
Markus Ramseier
Lääbe
Er isch z Brattelen ufgwachse und het de a dr Uni Basel d Germanistik, d Anglistik und d Romanistik studiert. Mit ere Arbet zum Theema Mundart und Hochdüütsch am Radio vo der düütsche und der rätoromanische Schwiiz het er anne 1985 dokteriert. Er isch ghüroote gsi und het vier Chind gha.
Z’eerscht het dr Markus Ramseier als wüsseschaftlichen Assischtänt am Dütsche Seminaar vo dr Uni Basel gschaffet. Er isch de Lehrer, Journalischt und Lektoor gsi. Und vo 1995 bis 2017 isch syni Arbet am Baselbieter Namebuech ggange; er isch dr Leiter vo dr Forschigsstell für d Fluernäme vom Kanton Baselland gsi. Er isch i allne Gmeinde go d Kulturlandschaft aluege und mit de Lüüt über die lokale Nääme go reede. Derzue het me die alte Kwellen i den Archiv usegsuecht zum d Gschicht vo de Nääme und iiri sproochliche Wurzle erklääre. Für das alles het’s es ganzes Forschigsteam bruucht, und anne 2017 isch das sibebändige Wäärch trukt usecho, es het meh weder füfzgtuusig Nääme drinn.
Dr Ramseier het sälber es paar literarischi Wäärch gschribe, Gschichte und bsunders Romään. Er isch bim Schwiizer Schriftstellerverband und bi dr Basler Hebelschtiftig drby gsi. Vo 2008 bis 2011 het er näbeby s Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel gleitet.
Übere Autoor vo der Baselbieter Mundartkolumne Ärbslizeller, wo dr Ramseier für d Oberbaselbieter Zytig Volksstimme gschribe het, isch i dr Mundartsändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio am 29. Augschte 2019 en eigeti Sändig choo. Grad churz vorhäär isch dr Ramseier mit Drüesächzgi anere schwääre Chranket gstoorbe. Der SRF-Redakter Markus Gasser het drfür es paar Sache zum Adänken an Sproochforscher und Dichter zämegstellt; er seit i dr Sändig, bim Ramseier sig s bi allnen Arbeten immer uf verschideni Art um d Sprooch ggange: um d Mundart bi churze Tegscht, s Hochdüütsch für grossi Wäärch und au um d Värssprooch für d Basler Fasnacht, wo dr Ramseier mit sinere Schnitzelbankfigur «Stächpalme» uffträtte sig, wie dr Gasser verzellt. Me ghört i dere Schnabelweid-Nummere dr Ramseier tank früenere Tonufnaame vom Radio sälber no rede, und dr Redakter bringt au Muschter vom Ramseier syne Mundartkolumne.
Anne 2011 het dr Hebelbund Löörech em Baselbieter Sproochfründ als Anerchennig für syni vile Leischtige für d Mundart dr Heebeldank gää. 2014 het dr Markus Ramseier der Baselbieter Kulturpryys übercho.
Eschenbach LU
Öschebach (amtlech Eschenbach) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Öschebach liid zwösche Rüüstau ond Seetau. Vo dr Gmeindsflechi send 74,1 % Landwirtschaftlechi Flechi, 14,5 % Waud, 10,5 % Sidligsflechi ond 0,8 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Öschebach send Ämme, Baubu, Bueri, Eibu, Hofdere, Räin ond Rooteborg.
Gschicht
Öschebach esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 924 aus Eskinpah.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 10,2 % gläge.
Religion
80,5 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8,6 % evangelisch-reformiert.
Z Öschebach git s e Nonnechloster vo de Zisterzienser.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,7 %, CVP 31,5 % , FDP 19,9 % , GLP 3,9 % , GP 3 % , SP 6,8 % , SVP 27,4 % , Süschtigi 5,8 %.
Dr Gmeindspräsident vo Öschebach esch dr Guido Portmann (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sproch ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2966 Iiwohner 94,9 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 0,8 % Italienisch ond 3,8 % anderi Sprache.
Z Öschebach redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Lumino TI
Lumino (lombardisch Lümin, dytsch veraltet Lugmin) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Arbedo-Castione im Bezirk Bellinzona.
Geografi
Lumino lyt an dr Moesa am Yygang vum Misox (it. Val Mesolcina). S Dal duruf chunnt mer zum San Bernardino-Pass. Vu Lumino goht e Sailbahn uf d Monti Savorù (1000–1300 m) uffe. Nochbergmaine sin Arbedo-Castione un Bellinzona (friejer Claro) im Tessin, un Roveredo un San Vittore z Graubinde.
Gschicht
Lumino isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1168 as locus Lugomini.
Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Lumino zäme mit Arbedo-Castione us em Chrais Bellinzona in Chrais Arbedo-Castione gwechslet, wo neu grindet woren isch.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Lumino isch dr Curzio De Gottardi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lumino ghert zum Ticinese.
Wechingen
Wecha (amtlich Wechingen) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Wecha leit en dr Blanongsregion Augschburg em Rias.
Vo dr Gmarkong send 79,7% Landwirtschaftsfleche, 8,7 % Wald, 9,6 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Wecha gheret d Pfarrderfer Fessenheim, Holzkirchen ond Wechingen, dr Weiler Speckbrodi ond d Gheft Muttenauhof, Pfladermühle ond Wolfsmühle.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,2 % gleäge.
Religion
14,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 84,3 % evangelisch.
Verwaltong
Wecha hot mit dr Gmoede Ädern, Alera, Amerdinge, Deina, Foara, Alde, Degga ond Reimling a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Wecha ischt dr Klaus Schmidt.
Dialekt
Dr Dialekt vo Wecha ghert zom Schwäbisch.
My Generation
My Generation isch s Debütalbum vu dr glychnamige britische Rockband The Who. Es isch am 3. Dezember 1965 uusechoo. S Muusigmagazin Rolling Stone het s uf e 236. Blatz in dr Liste vo dä 500 beste Album vo alle Zite do. Es gältet in dr Rockmuusig as äins vo de iiflussriichste Album.
Groix
Groix (bretonisch Groe (Enez-Groe)) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Groix lyt uf dr Insle Île de Groix, 52 km vu Vannes un 14 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 48 m iber Normalnull. Dr Bann vu dr Gmai umfasst di ganz Insle.
Gschicht
Groix isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as Groe (12. Jh.: Groia, 1323: Groee, 1327: Groy, 1356: Groye, 1357: Groaye, 1370: Groys, 1380: Grouay).
Verwaltig
vu Groix isch. Groix ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Groix ghert zum Bretonisch.
Lungenbläschen
D Lungeblööterli (medizinisch Alveole, vo ; ENS pulmonary alveolus, air vesicles) si die strukturelle Elimänt vo dr Lunge, wo in ene bim Schnuufe dr Gasusdusch zwüschen em Bluet in de Lungekapillare und dr Luft in de Alveole stattfindet: S Bluet git Choolestoffdioxid ab und nimmt Suurstoff uf. S alveoläre Epithel isch so dünn, ass d Ootemgas dur s duure chönne diffundiere.
In de Lungeblööterli befinde sich Alveolarmakrofaage, wo us em Bluet stamme und Staub fagozytiere (Staubzälle) oder noch Bluetige dr Bluetfarbstoff ufnäme („Härzfeelerzälle“).
Baureihe (Eisenbahn)
Als Baureiè wörd bi Ysèbaanè jewyls è Gruppè vo Schinefaarzüüg benamst, wo in glychartiger Wys un technisch unterschydbar vo anderè Baureiè gfertigèt worrè isch. ÈN äHnlichÈ un reschpektyv au sùnonùm vowendètèt Begriff isch mit Gattig aagää. Vor allem in änglischsprõchigè Länder wörd dè Begriff class (Klassè) vowendèt.
Peter I. (Russland)
Dr Peter I., dr Groossi (🇷🇺 Pjotr I Weliki), uf d Wält choo as Pjotr Alexejewitsch Romanow (russ. Пётр Алексе́евич Рома́нов; * 30. Maijul./9. Junigreg. 1672 z Moskau; † 28. Jännerjul./8. Februargreg. 1725 z Sankt Petersburg), isch vo 1682 bis 1721 Zar und Groossfürst vo Russland und vo 1721 bis 1725 dr ersti Kaiser vom Russische Riich gsi. Er gältet as äine vo de bedütendste Herrscher vo Russland. Dr Biinaame Dr Groossi bezieht sich uf sini Läistige, aber au im Körper isch er grooss gsi. D Zitgenosse verzelle, ass dr Zar Peter daatsächlig e Riis gsi isch. D Kwelle reede von ere Gröössi zwüsche 2,01 und 2,15 Meter.
Baureihe (Eisenbahn)
D Bezeichnig vo Schinnèfaarzüüg wörd z Europa durch iri Betryber übberwigend durch Aagaab von èrè Baureiè un èrè Ornigsnummer durrègfüürt.
Peter I. (Russland)
Dr Nöijerer
Dr Peter het früe scho dänggt, ass Russland müess vo Öiropa leere. Er het öiropäischi Bekannti ghaa, wo denn zu Berooter worde si, het Dütsch und Holländisch gleert und isch 1697 bis 1698 in Westöiropa umegräist. Z Amsterdam het er e Leer zum Zimmermaa gmacht. Won er 1698 z Wien gsi isch, het er vom e Ufstand vo de Strelitze, sinere Palastwach, ghöört, isch sofort häim und het d Strelitze vernichdet. Er het denn aagfange sini Reformblään umzsetze. Zum d Wirtschaft z fördere, het er Groossbetriib lo baue und d Gründig vo Brivatundernääme understützt, het Reforme im Schuelwääse gmacht, Bärt und altrussischi Chläider verbote, d Verwaltig sterker zentralisiert und bürokratisiert und e Aadelrangdabälle ufgstellt. Das het s Russland mööglig gmacht, äini vo de groosse öiropäische Mächt z wärde.
Baureihe (Eisenbahn)
Dütschland
Z Dütschland bschtònn neu gschaffeni Baureiè sit dè Yfüürig vom Baureièschema vo dè Dütschè Rychsbaan jewyls uss fascht identisch bautè un uusduuschbar ysetzbarè Faarzüüg. Diè schu vorhandnè Lokomotyvè vo dè ehemõligè Länderbaanè hèt mo i sellem Schema nõch gmeinsamè Achsfolgè-Merkmõl un Vowendigszwèck in eignè Baureiè zämmègfasst. Dõby wörred eventuell konschtruktyv stark unterschidlichi Lokomotyvtùpè vo voschidnè Länderbaanè i gmeinsamè Baureiè ygordnèt. Innerhalb vo sèbbè Baureiè hèt mo èrschti Zifferè gschaffè, wo a dè Ornigsnummèr erkennbari Unterbaureiè hèn, wo jewyls nur mit Faarzüüg von èm Länderbahntùp bsetzt sin.
Peter I. (Russland)
D Uslandpolitik
Dr Peter het früe gsee, ass dr Zuegang zum Meer für e Groossmacht kritisch cha si. Er het 1695 brobiert, d Krim z eroobere so dass er Hääfe am Schwarze Meer überchiem, isch aber gschiiteret. Im Zwäite Nordische Chrieg (1700–1721) het er denn Gebiet im Baltikum erooberet. Er het 1703 Sankt Petersburg um Finnische Meerbuuse gründet und es zur Hauptstadt gmacht. 1716 isch er no äinisch und das Mol as Zar dur Westöiropa gräist. 1721 het er sich zum Kaiser erhoobe.
Si Dood
Am 8. Februar 1725 isch dr Peter I. z Sankt Petersburg gstorbe, wil er persöönlig Matroose wo in Seenoot gsi si, grettet het, und drbii chrank worde isch.
Baureihe (Eisenbahn)
Nordamerika
D Bahngsellschaftè nummeryred hüt iren Faarzüügbschtand dõdemit, woby vosuècht wörd, Lokomotyvè vo glycher Bauart mit fortlaufendè Nummerè z vosää. Dezuè kömmed denn no diè vo dè AAR uusgäènè „Reporting Marks“. Uffgrund vo dè technischè Begränzig vo dè ygsetztè EDV-Sischteem könned nu Nummerè im Berych 0000 bis 9999 vogää wörrè. Well diè großè Ysebaagsellschaftè mee Lokomotyvè in irem Beschtand hèn, als es Sischteem zuèlôtt, müèn meereri Reporting Marks vowendet wörrè.
Johannes-Passion (J. S. Bach)
D Johannes-Bassioon (Passio Secundum Johannem, BWV 245) isch usser dr Matthäus-Bassioon die äinzigi authentischi Bassioon vom Johann Sebastian Bach, wo vollständig erhalte isch. Si ergänzt dr Evangeliebricht noch em Johannes, wie dr Jesus Christus gfangegnoo und krüzigt worden isch, dur Chorääl und Teggst, wo frei drzuezudichtet worde si. Si isch für e vierstimmige Chor, Gsangssoliste und Orchester gschriibe. S Wärk isch öbbe zwäi Stunde lang und wird hüte mäistens as Konzärtmuusig ufgfüert. Si isch aber ursprünglig Däil vom e Gottesdienst gsi und isch am Karfritig, am 7. April 1724, in dr Leipziger Nikolaichille urufgfüert worde.
Nooteusgoobe
Die Nummerierung der Sätze in den verschiedenen Ausgaben ist nicht einheitlich. Dieser Artikel folgt der Nummerierung der Neuen Bach-Ausgabe.
Esperanto
Gschicht
De Zamenhof schtammt us de ostpolnische Stadt Bialystock, wo damals zum russische Zareriich ghört het. I dere Stadt händ damals fier Folksgruppe gläbt, unter dene schrecklichi Schpannige und Hass gherrscht het. De Zamenhof het sich entschlosse, öppis dagege z’tue und e Schprach z’entwickle, i dere sich alli Mänsche unabhängig fo ihrer Herkunft mitenand ferschtändige chönnd.
Sis erschte Schprachprojekt het de Zamenhof mit sine Schuelkamarade a sinere Maturfiir forgschtellt. Sin Vater aber, wo Angscht ghaa het, dass en jüdische Jüngling wäge söttige Ideeä mit Ferfolgige dur d’Behörde rächne muess, het sim Soon ferbotte, sich wider mit söttige Projekt z’befasse und hät alli Dokumänt fo dem erschte Wältschprachenentwurf is Füür grürrt. So het de Zamenhof in Warschau und Moskau Medizin schtudiert und ischd Augenarzt worde. Sin Traum aber het er nöd fergässe. Zäme mit sinere zuekünftige Frau Klara Silbernik und de finanzielle Unterschtüzig fo sim Schwigerfater het er 1887 unter em Psoidonym D-ro Esperanto s’erschti Leerbuech fo de Lingvo Internacia publiziert. Esperanto bedüütet "de wo hofft" und hüt isch d´Schprach uf de ganze Wält unter dem Psoidonym fom Dr. Zamenhof bekannt.
Grammatik
D’ Esperanto-Grammatik isch follkomme regelmässig und kännt überhaupt e käi Uusnaame. Me cha mit Hilf fo fixe Ändige fo wenige unferänderliche Wortwurzle ganz en Huufe noii Wörter abläite. Drumm isch Esperanto ganz äifach z’erlerne. Da äs im Esperanto en fil laatinischi Wortschtämm git, töönt d’ Schpraach e bitz Romanisch, fo de Schtruktur und de Grammatik her het Esperanto aber äigetli fil mee Gmäinsamkäite mit Ostasiatische Schprache wie Japanisch und Koreanisch.
Verbräitig vo Esperanto
Hüt (im Oktobär 2007) wird Esperanto vo zwüschäd 5 und 10 Millionä Mänschä uf dä ganzä Wält gschprochä. Wenn mär im Google nach Esperanto suächt dänn findät mär je nach Suächziit zwüschäd 50 und 100 Millionä Träffär. Es git in Esperanto inzwüschä fascht 2 Millionä Internet-Siitä und Esperanto isch im Internet a 15-är Stell vo allnä Sprachä vo dä Wält!
Monts d’Arrée Communauté
D Monts d’Arrée Communauté (bretonisch Menez Are Kumuniezh) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Communauté de communes des Monts d’Arrée un dr Communauté de communes du Yeun Elez un bstoht us 12 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Loqueffret.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Veränderunga sitt 2017
2019: Füsion Poullaouen un Locmaria-Berrien → Poullaouen
Swiss Volley
Swiss Volley (SV) ìsch dr Dàchverbànd vum Volleybàllschport ìn dr Schwiiz. Grìnda worra-n-ìsch’r àm 22. Hornung 1958 àls Schwiizerischer Volleybàllverbànd (SVBV) z’ Friiburg ìm Üechtland. Züa ìhra-n-Uffgààwa gheera d’ Beträijung vu da Nàzionààlmànnschàfta vu da Fràuija un da Manner. Swiss Volley-n-ìsch Mìtglìed ìm Internàzionààla Volleybàll-Verbànd (FIVB) un ìm Öiropäischa Volleybàll-Verbànd (CEV).
Gschìcht
Dr Schwiizerisch Volleybàllverbànd (SVBV) ìsch ànna 2002 noh mehrera finànziälla Kriisa komplätt umgschtällt worra. Drbii ìsch dr hìttiga Namma Swiss Volley (SV) uffgnumma worra, fìr d’ Ärnäijerung ìn da Àuiga vum Pupblikum verdiitliga. Doo ìsch àui dr Sìtz vum Verbànd vu Stans (NW) uff Bärn verlagt worra.
Volleybàll
Swiss Volley orgànisiart d’ dräi heechschta Schpìelklàssa ìn dr Schwiizer Volleybàll-Maischterschàft (àlso d’ Nàzionààlliga A, d’ Nàzionààlliga B un d’ 1. Liga) so wia dr Schwiizer Cup un dr Supercup. Ìn dr NLA wara d’ Schwiizer Volleybàll-Maischter ärmìttelt. ’S gìtt àui dr Indoor Sports Supercup.
D’ 15 Regionààlverband orgànisiara-n-Amateurliga:
Pontresina
Pontresina (uf Oberengadiner Rätoromanisch ) isch e politeschi Gmeind im Oberengadin und i dr Bündner Region Maloja.
Name
Dr Ortsname isch s erschte Mol ane 1137 i dr latynische Form “pontem sarasinam” gnännt. Es het scho vil Diskussione über d Bedütig vo dem Name ggä. Es isch nid waarschinlech, ass dä e Zämehang het mit de Sarazeene, wo im früene Middelalter dur d Alpe zoge sind. Me het vermuetet, er chönt vom Name vom Baumeischter cho, wo die schöni Brugg über s Tobel vom Berninabach gmacht het, wo Punt Ota (das isch uf Dütsch Hochi Brugg) heisst.
Geografii
D Gmeind liit uf dr Nordsyte vom Berninapass imene Sytetaal vom Engadiin, wo der Bärgbach Flaz durelauft. Uf beide Syte vom Taal hets höchi Bärge, im Süde s Massiiv vom Piz Bernina und em Piz Palü, und im Norde der Piz Languard. Der under Deil vom Roseggtaal ghört zu Pontresina. A der Diavolezza und em Piz Lagalb cha me schiifahre, und im Taal unde het Pontresina Aschluss as Langlaufareal vom Oberengadin.
Uf der Nordsyte vom Berninamassiv isch es grosses Gletschergebiet. Die gröschte Yschflechine sind dört der Morteratschgletscher und der Persgletscher.
Übere Berninapass goot e kontinäntali Wasserscheidi: Der Berninabach flüsst gäge Norde, in Flaz abe und wyter unden im Tal isch der Inn, wo id Donau mündet. Südlech vom Pass goot s Wasser is Yzugsgebiet vom Po. Im Gebiet vom Berninapass und am Piz Languard ligge Bärgseeè: der Lago bianco, der Lej Nair, der Lej da Diavolezza, der Lej Minor, der Lej Languard und der Lej da Pischa sind die gröschte dervo. Bim Lej Minor foot s Minortal a, wo es höchs Sytetal vom Berninatal isch so wie au s Faintal, wo zwüschem Piz Lagalb und em Piz Fain isch und bi der Alp Bernina is Haupttal abechunt.
Uf de Languardbärge und am Piz Albris und im Hochgebirg ringsume läbe vil Schteiböck. Es isch die gröschti Kolony vo dene Dier im Bündnerland und i der ganze Schwiiz. Es sind fasch zwöituusig. Me cha se uf Exkursione mit Pontresina Turismus go aluege, und anne 2017 het d Gmeind Pontresina uf der Alp Languard der Spilplatz «Steinbock-Paradies Pontresina» ygrichtet.
Sprooch
Pontresina het sid em Middelalter zum rätoromanische Sproochgebiet ghört. Im Oberengadin wird die rätoromaneschi Sprooch Puter gredt.
Sid em spoote 19. Joorhundert isch der Adeil vo de dütschsproochige Lüüt wägem Turismus immer grösser worde. Schon ane 1880 isch s Romanische uf 45,7 Prozänt vo dr Bevölkerig zrugg ggange gsi. D Gmeindbehörde bruuche s Dütsch als Amtssprooch.
Gschicht
Pontresina ghört sid dr spootantike Zyt zum Bischtum Chur. Ane 1549 isch z Pontresina d Reformazion iigfüert worde.
I dr Middi vom 19. Joorhundert isch im Dorf a dr Berninastrooss dr erscht Gasthof eröffnet worde, und 1871 isch der Bergführerverein Pontresina entstande. 1908 isch d Berninabaan mit em Baanhof wyt usserhalb vom Dorf in Betriib cho. Die Streki ghört hüt der Rhätische Baan und isch beliebt, wil me a de Gletscher vom Berninagebiet verbyfahrt.
Die Bärgbahn isch sid anne 2008 uf der UNESCO-Lischte vom Wälterb.
Ramsteinerhof
Dr Ramstäinerhoof isch e historischs Geböid an dr Rittergass 7-9 in dr Groossbaasler Altstadt. Er stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.
Zala (Komitat)
Zala (Ungarischi Ussproch: ), uff Dütsch Sala, isch e Komitat im Weste vo Ungarn. Es gränzt im Weste an Kroatie und Slowenie, im Norde an Vas, im Nordoste an Veszprém und im Süde an Somogy. De Komitatssitz heißt Zalaegerszeg.
Ramsteinerhof
Gschicht
D Ramstäiner si e wichdigi Baasler Aadelsfamilie gsi. Si sin d Burghere z Gilgebärg, z Zwinge und z Laufe gsi und häi im 14. und 15. Joorhundert in dr Stadt immer wider hoochi gäistligi und wältligi Ämter gha, as Bürgermäister, Rootshere und Vögt. So grooss iire Iifluss isch, so grooss isch s Areal an dr Rittergass gsi, wo si gwoont häi, und isch vom Gässli hinder dr Ulrichskiirche bis zur Kiirche vo de Dütschritter gange. Si häi im spoote Middelalter zwäi Hööf gha dört, dr Chli Ramstäi (hüte d Liigeschaft Riddergass 22-24) und dr Grooss Ramstäi, grad wisawii vom Hoof vo de Thierstäiner. Dr Ridder Burkhard Werner vo Ramstäi isch dr erst bekannt Bsitzer vom Ramstäinerhoof gsi. Uf däm Gebiet em Rhii nooch häi denn au d Rootbärger e Hoof baut (hüte Rittergass 25) und d Äbtissin vo Olsbärg het sich grad näbe dr Dütschridderkapälle im Olsbärgerhoof e pied a terre gläistet.
Zala (Komitat)
Geografy
D'Oberflächi vom Komitat isch wällig und vo Hügel brägt. Es git zwei Landschafte, s Gebirge vo Keszthely, wo e Deil vom Dransdanubier Mittelgebirge isch, und s Zalaer Hügelland, e Deil vom Dransdanubier Hügelland.
S Zalaer Hügelland isch e Landschaft im üsserste Weste vo Ungarn. Sini Däler sin in de Yszit enstande. Es bstoht uss de fümf Hügel Göcsej, Hetés, Egerszeg-Letenyeer Hügel, Zalakaros-Zalaapát-Zalaszentgróter Hügel und Nemesbük-Türjeer Hügel.
Ramsteinerhof
Gschicht
D Rittergass isch au im 18. Joorhundert en aagsäiti Adrässe gsi und vili vo de Hüüser dört si in dere Zit umbaut worde. Au dr Ramstäinerhoof het denn e nöije Bsitzer gfunde, dr Samuel Burckhardt, wo drfür e halbi Million Pfund (das weere im Joor 1930 fast siibe Millione Schwizer Franke gsi) aanebletteret het, und das isch no ooni s Land gsi und en im Stiil vom Barock het lo renowiere.
Zala (Komitat)
Geografy
Im Süde sin zimlig steili Däler, wo zahlrych und ehner chlei sin. Säll Landschaftsbild hät zur Folg, dass sich keini größere Ortschafte hän chönne entwickle; di meiste Dörfer sin bis hütt eher bevölcherigsarm.
De wichtigst Fluss isch d'Zala. Usserdem isch de Balaton (Blattesee) wichtig für d'Drinkwasserversorgig.
Di flachsti Landschaft isch d'Umgebig vom Blattesee. Au um d'Flüss Zala und Mura wie au um de Principális-csatorna (Hauptkanal) git's flachi Däler.
Gschicht
S Gebiet, wo hütt s Komitat Zala litt, isch scho sit de Bronzezit bewohnt. Bsunders vyli Sydligsspure findet mer z Pannonie; dört isch di römischi Valcum-Stroß duregange, wo's hütt numme no Überblibsel devo git. Im 9. Johrhundert isch es Bstanddeil vom Fürschtedum Pribina gsi. Noch de Landnahm vo de Magyare, under em Stephan I., wo de ungarisch Staat gründet hät, sin z Zala di erschte Chirche baut worre (z. B. z Zalavár oder z Tihany). Z Tátika, Csobánc und Sümeg hät's zwar chönigligi Schlösser gee, wo aber nie im Mittelpunkt gstande sin. Im 13. Johrhundert hät's do di erschte Komitat vo Ungarn gee, wo vo Adlige gründet worre sin. Im 15. Johrhundert hän sich au ungarischi Barone z Zala agsydelt und dört gherrscht; Zala isch für si eine vo de wichtigste Residänze gsi.
D'Türkeherrschaft hät scho 1480 agfange; wo si im Johr 1600 Nagykanizsa im Süde vo Zala bsetzt hän, isch fast s ganz Gebiet vom hüttige Komitat Zala under de türkische Herrschaft gsi. Erscht 1690 hän si chönner verdrybe werre. Denoch isch Zala langi Zit wenig entwickelt gsi, bis 1937 d'Erdölgwinnig agfange hät.
Infolg vom Frydesverdrag vo Trianon (1920) isch s Land südlig vo de Mura zu Jugoslawie cho, nochdem 1919 zum Deil uss ungarischem Gebiet d'Murrepublik bildet worre isch. 1941-1945 hät's widder zu Ungarn ghört.
Markus Gasser
Markus Gasser isch de Name vo däne Persone:
Zala (Komitat)
Gschicht
1946 isch d'Umgebig vo de Stadt Balatonfüred zu Zala zruckcho; 1950 sin Keszthely, Tapolcsa und Sümeg als Folg vo de Komitatsreform an Veszprém agschlosse worre. Keszthely isch am 31. Dezämber 1978 zu Zala zruggcho.
Bevölcherig
D'Ywohnerzahl überstigt 300'000 nit; 2007 hät e Volkszällig 293.443 Ywohner gee. 56 Brozänt vo de Bevölcherig wohne in de Städt. E Drittel vo de Lüt läbt im Chleigebiet Zalaegerszeg, witeri 22 Brozänt z Nagykanizsa. Noch de Ywohnerzahle isch Zalaerszeg landeswit s sibzähnt-, Nagykanizsa s zwanzigst- und Keszthely s sybnefuffzigstgröscht Chleigebiet vo Ungarn. S ganz Komitat isch mit siner Ywohnerzahl uff em sächzähnte Blatz.
Tourismus
De Tourismus konzendriert sich uff zwei Regione, nämlig Westdransdanubie und de Blattesee. Au de Hévízer See isch e Touristeattraktion, usserdem di unberiehrti Natur, d'Thermalbäder, d'Göcsejer Landschaft, wo als romantisch gältet, und di draditionälle Dörfer. Z Zala git's zudem Wälder, wo sich über e großi Flächi erstrecke.
Burg Husen
D Burg Huse isch e hochmittelalterligi Burgruine iber dr Stadt Huse im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg.
Lag
D Ruine lyt im Kinzigdal im Schwarzwald.
Gschicht
Wahrschyns hän d Herzöge vu Zähringe im 12. Johrhundert do ne erschti Burg böue loo. Si isch anne 1246 s erscht Mol as Castrum Husen gnännt wore. Si isch derno in dr Bsitz vu dr Grofe vu Fryybeg chuu. Anne 1303 isch d Burg dur d Hochzyt vu dr Verena vu Fryybeg mit eme Firschtebärger an d Grofe vu Firschtebärg) chuu.
Dr Grof Heinrich IV. vu Firschtebärg het d Burg zwische 1453 un 1477 großzigig umböue un erwytere loo. E Halsgrabe un e Vorburg hän di eigetlig Burg mit em Palas un em Bärgfrid gschitzt.
D Burg isch d Wohnig vu dr firschtlige Burgvegt gsi. Im Johr 1632 isch d Burg abbrännt un isch derno wider ufböue wore. 1643 isch si vu franzesisch-weimarische Truppe unter em Grof Jean Baptiste Budes de Guébriant gschlisse wore.
Speter isch d Ruine in d Schanze mit yybezoge wore fir d Verdeidigung vum Dal gege fyndligi Truppe.
Anne 1896 het dr Bärgfrid e Zinnechrone iberchuu statt em Durmhelm. 1968 het d Stadt Huse d Ruine vum Firschtehuus Firschtebärg ufgchauft.
Aalag
Erhalte sin Deil vu dr Palasmuure, dr sognännt Batteriidurm un dr Bärgfrid.
Gamsen
Gamsen isch de Name vo däne Ortschafte:
Lueg au:
Palais des Sports (Mülhausen)
Dr Palais des Sports Gilbert-Buttazzoni ìsch a Mehrzwackhàlla z’ Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss. Sa befìndet sìch àm Boulevard Charles-Stoessel 16.
D’ Hàlla-n-ìsch ànna 1958 bàuia worra. Ànna 2000/2001 ìsch sa vu dr Gsällschàft AEA Architectes ärfrìscht un vergreessert worra —d’ Àrweeta hann ìnsgsàmt 10,603 Milioona Öiro koschta. Sitter’m 1. Janner 2010 wìrd sa vum Kommünààlverbànd Mulhouse Alsace Agglomération verwàltet.
Dr Palais des Sports ìsch äbb 7.000 Kwàdrààtmääter grooss. Ar bschteht aigentlig üss zwai Schportshàlla. Ìm groossa Sààl känna 3.613 Besüacher sìtza, ìm klaina Sààl numma 250. ’S gìtt àui a VIP-Ràuim fìr d’ Schponsor. Bnutzt wìrd dr Palais des Sports vu mehrera lokààla Schportsveraina, wia Volley Mulhouse Alsace, Mulhouse Handball Sud Alsace un FC Mulhouse Basket.
Sitter 2019 ìsch dr Palais des Sports noh-n-em Mìlhüüser Politiker Gilbert Buttazzoni gnännt.
Gemeindenummer
D Gmeindsnummere (au Code-Nr., GEOSTAT-Nr. oder BFS-Nr. gnännt) isch e vom schwiizerische Bundesamt für Schtatistik mit em Amtliche Gmeindsverzeichnis im Jahr 1986 vergäbeni Zahl, wo der eidüütige Bezeichnig vo territoriale Einheite im Iizugsberiich vo de Schwiiz dient. S Gliiche in Düütschland und Öschterriich nännt sich Gmeindsschlüssel.
Zu rein schtatistische Zweck sind au d Gmeinde vom Fürschtetum Liechteschtei, wie au einigi Ortschafte in Düütschland (Konschtanz südlich vom Seerhy und d Enklave Büsinge) und z Italie (d Enklave Campione) Nummere zueteilt worde. D Vergaab vo dernige Nummere begründet kein Bsitzaaspruch.
Allgemeins
D Nummerevergaab erfolgt nach der Uufzehlig vo de Kantön im Artikel 1 vo der Bundesverfassig, innerhalb vo de Kantön nach Bezirk und wiiter alphabetisch nach Gmeindsname. Gmeinde von Kantön ohni Bezirk sind fortlaufend durenummeriert worde. D Gmeindsnummere bestaht us ere Zahl vo ein bis vier Ziffere.
Uusnahme von dere Regle düüted uf späteri Änderige (nach 1986) hii.
D Gmeindsnummere wird nöd nur als Schlüssel für alli schtatistische Uuswertige verwendet, sondern au für viili wiiteri Aawendige, z. B. im Strassebau für d Bruggebezeichnige.
Nummereberich
Es sind folgendi Kantonsnummere vergee worde:
D Kantön händ die nachfolgende Gmeindsnummereberiich zueteilt überchoo:
Biispiil
Kanton Züri
Kanton Bern
Schpezialgebiet
Zwüsched Bezirke und Kantön sind freyi Beriich glaa worde, wo e gwüssi Flexibilität für Änderige erlaubed.
Gmäss Bundesamt für Schtatistik sind die unde uufglischtete Schpezialgebiet ''Teil des BFS-Nummerierungssystems, obwohl es sich bei diesen Gebieten nicht um Gemeinden handelt. Die Nummern dieser Gebiete dienen dazu, zusammen mit den kantonalen Seeanteilen die vollständige, d. h. lückenlose Fläche der Schweiz in Statistiken, geographischen Informationssystemen u.dgl. zu erheben bzw. darzustellen.''
Veringenstadt
Verenga (dt. Veringenstadt) ischt a Stadt em Landkreis Semmerenga en Bada-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 38,3 % Landwirtschaftsfleche, 50,1 % Wald, 10,3 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschticher Fleche.
Gschicht
A Markward von Veringen ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1134.
Verwaltong
Verenga hot sich mit dr Städt Gãmerdenga ond Hädenga ond dr Gmoe Nuifra zom Gmoeverwaltongsverband „Gãmerdenga“ mit Sitz en Gãmerdenga zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Armin Christ.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Verenga ghert zom Schwäbisch.
Marlene Hoffmann
D Marlene Hoffmann (* 1990 z Fryburg) isch e dytschi Schauspieleri.
Lääbe
D Hoffmann isch z Fryburg ufgwagse. Noch em Abituur 2009 het si an dr Hoochschuel fir Musik un Daarstellendi Chunscht Frankfurt am Main studiert.
Guégon
Guégon (Gallo Gégon, bretonisch Gwegon) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Guégon lyt 35 km vu Vannes un 63 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 27 m un 162 m iber Normalnull.
Gschicht
Guégon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1284 as Guezgon (1330: Cezgon, 1387: Guegon).
Verwaltig
vu Guégon isch. Guégon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guégon ghert zum Gallo.
Kasachstan
Kasachstan (kasachisch Қазақстан, latinisiert Qasaqstan) isch ä Schdaat z Zentralasie und – wenn mä dt Fluss Ural as Gränze zwüsche Europa und Asie aaluegt – zum ä chliine Deil (öbbe 5,4 % vo der Landesflechi) im üsserschde Oschdeuropa. Z Kasachstan sälber gseht mä sich in erschter Linie im Zentrum vo Eurasie. Kasachstan gränzt im Norde und Weschte an Russland, im Südoschte an d Volksrepublik China, im Süde an Kirgisistan, Usbekistan und Turkmenistan und im Südweschten an s Kaschpische Meer.
S Land wird autoritär vom Bresidänt Nasarbajew regiert, won ä Vetterliwirtschft iigfüehrt het. Die bolitisch Opposition schdoht under schdarkem Druck und d Medie wärde kontrolliert. Im Johr 2006 isch dr oppositionell Bolitiker Altynbek Sarsenbajew ermordet worde. Sit de Wahle vo 2007 isch d Opposition überhaupt nüm im Parlamänt verdräte.
Wemding
Wemding ischt a Stadt em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Wemding leit am Rand vom Rias em Gopark Rias.
Vo dr Gmarkong send 50,8% Landwirtschaftsfleche, 31,6 % Wald, 15,8 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Wemding gheret dr Hauptort Wemding, s Kirchdorf Amerbach, dr Weiler Amerbacherkreut, s Gheft Wildbad ond d Wallfahrtskirch.
Gschicht
Wemding ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 793 als uuemodinga.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,5 % gleäge.
Religion
81,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 14,1 % evangelisch.
Verwaltong
Wemding hot mit dr Gmoede Füschtatt, Huisi, Otti ond Wolferstadt a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Wemding ischt dr Martin Drexler.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Wemding ghert zom Schwäbisch.
Ederswiler
Ederswiler isch die einzigi dütschsprochigi Gmeind im Kanton Jura (Bezirk Dälsbrg) in dr Schwiiz.
Geografii
Ederswiler ligt uf 553 m ü. M. relativ abgläge siibe Kilometer nördlig vom Kantonshauptort Dälsbrg (Luftlinie) unwyt vo dr französische Gränze im nördlige Juragebirge in ere Talmulde am Bösebach. Mit 33 Hektare ghört Ederswiler zue de chliine Gmeinde vom Jura.
Nochbergmeinde vo Ederswiler sin Pleigne und Movelier im Kanton Jura und Roggeburg im Kanton Basel-Landschaft.
Gigon/Guyer
Gigon/Guyer heisst es Architäkturbüro vo Züri.
Es isch d Firma vo den Architäkte Annette Gigon (* 24. Mai 1959 z Herisau) und Mike Guyer (* 5. Juli 1958 z Columbus, Ohio, USA). D Gigon het a dr ETH Züri Architäktur studiert und isch sit 2012 döört aus Profässorin. Dr Guyer het s Diplom für Architäktur au a dr ETH gmacht, er het 1987 mit em Büro z Züri agfange und er isch au Poly-Profässer.
S Huus Gigon/Guyer isch i dr Schwiiz und im Ussland für syni modärne Bouwäärch bekant.
Vo dr Stadt Züri het s Architäkturbüro es paar Mol en Uuszeichnig übercho für gueti Hüüser, wo si gmacht händ.
Ederswiler
Bevölkerig
Ederswiler isch die einzig dütschsprochig Gmeind (84,5 %) vom Kanton Jura, es läbe aber numme ca. 120 Lüt z Ederswiler. Dur das ghört Ederswiler au yywoonermässig zue de chliinschte Gmeinde vom Jura. Uffgrund sinere Abglägeheit het Ederswiler vo 1850 bis 1900 fasch d Helfti vo sine Yywooner verlore (1850: 219 / 1900: 124). Sitdäm stagniert d Zaal meh oder weniger.
Wirtschaft
Ederswiler isch sehr landwirtschaftlig prägt, meh als d Helfti vo de Erwärbstätige sin dört am Schaffe, die andere schaffe vor allem uswärts. Jedes Joor findet e internationals Motocross-Renne statt (mit Roggeburg zämme).
Verkehr
Ederswiler ligt zimli absits; es gitt e Regionalstroos noch Dälsbrg resp. ins französische Ferrette wie au e Verbindig uf Roggeburg. Postautolinie füere vo Dälsbrg und vo Laufe-Roggeburg noch Ederswiler. Als einzigi jurassischi Gmeind isch Ederswiler im Tarifverbund Nordweschtschwiiz, aber au im jurassische Verkehrsverbund.
Gschicht, bsunders Kantonszueghörigkeit
1323 isch dr Ort als Ernswilre urkundlig erwäänt worde. S Dorf het zur Pfarrei Roggeburg ghört, wo widerum unter em Bischof vo Basel gstande isch. 1793 bis 1815 het Ederswiler zue Frankriich ghört, sit em Wiener Kongräss zum Kanton Bärn.
In de 1960er und 1970er Joor hetts im französische Teil vom Kanton Bärn grösseri Unruehe geh und es isch en eigene französischsprochige Kanton gforderet worde. 1970 hetts Bärner Stimmvolk de entsprächende nordjurassische Bezirk und em Bezirk Laufe s Rächt geh, sälber z entscheide, zu welem Kanton si ghöre welle. Ederswiler het sich als nume eini vo drei nordjurassischi Gmeinde 1974 gege en Kanton Jura gwändet. Do dr Bezirk insgesamt aber jo gstumme het und e Gründig vomene neue Kanton au vom Schwiizer Volk agnoo worde isch, isch dr Kanton Jura entstande. Dr Bezirk Laufe het sich 1975 gege e Bytritt zum Kanton Jura und für e Verbliib bim Kanton Bärn entschiide, obwoll er ke Verbindig mit em räschtliche Kanton gha hett.
Dene südjurassische Gmeinde, wo unmittelbar an d Kantonsgränze Bärn/Jura agränzt hän und dene Gmeinde, wo unmittelbar ans Laufetal agränzt hän - de sog. Gränzgmeinde - hett me druffabe s Rächt ygruumt, z entscheide, ob si bi Bärn bliibe wän oder zum Jura ghööre wän. Rumd ums Laufetal hets näbem Laufetal nume zwei dütschsprochigi jurassischi Gmeinde geh: D Nochbergmeind Roggeburg und Ederswiler sälber, beidi im Bezirk Dälsbrg. Roggeburg het unmittelbar ans Laufetal gränzt - zwar nur mit ei einzigem Gränzstei, aber immerhin. Die Chance hän d Roggeburger gnutzt und hän sich em Bezirk Laufe dörfe aschliesse. Ederswiler aber, wo e langi gmeinsami Gränze mit Roggeburg gha het, aber kei diräkti Gränze mit em Laufetal, het ke Sälbschtbestimmigsrächt gha. So isch Ederswiler geg sin Wille am 1. Januar 1979 zum Kanton Jura cho - als einzigi dütschsprochigi Gmeind - und so vo Roggeburg kantonal trennt worde.
In de 1980er Joor isch e Gebietsabtuusch zur Diskussion gstande: S französisch-bärnische Vellerat, wo wie Ederswiler au nid hett dörfe entscheide, zu welem Kanton si ghöre wänn (wil si kei gmeinsami Gränze mit em Nordjura gha hän), hetti selle zem Kanton Jura cho und Ederswiller zrugg in Kanton Bärn. 1990 het sich allerdings d Bevölkerig vom Laufetal (wo au Roggeburg drzueghört) zum Kantonswächsel ins Baselbiet entschiide. Dur das wär Ederswiler zunere wyt entfärnte Exklave vom Kanton Bärn worde und en Kantonswächsel isch denn nümm zur Debatte gstande. Vellerat isch übrigens 1994 zem Kanton Jura cho. Me darf spekuliere, dass, hetti Vellerat scho in de 1980er Joor gwäggslet und Ederswiler denn zue Bärn cho wär, Ederswiler zämme mit em Räscht vom Laufetal baselbieterisch worde wäri.
Grundsätzlig wurd e Wäggsel vo Ederswiler zum Kanton Basel-Landschaft Sinn mache (in zweiter Linie zum Kanton Solothurn, aber au widr als Exklave). Do me sich allerdings in Ederswiler mit dr Situation arrangiert het und uffgrund vo dr Strukturschwächi vom Gebiet kei Kanton Interässi anere Übernaam hett, gitts derzyt kener Besträbige für e Kantonswächsel.
Hochdeutsch
Under Hochdütsch verstoot mer zwei verschidni Sache:
Ederswiler
Sehenswürdigkeite
Sankt-Anna-Kapelle vo 1857.
Hochdeutsch
Wyl de Süde vom dütsche Sprochgebiet wirtschaftlig stärker gsi isch wie de Norde, hät de Martin Luther d Bible uff eine vo denne Dialäkt übersetzt, wo hütt Hochdütsch gnännt werre. S Hochdütsch isch also nöcher an de südlige Mundarte gsi. Während dem hän aber die Norddütsche Hochdütsch als Fremdsproch lerne mieße und sin nöcher an dem dra gsi, was de Luther als Schriftsproch gnoh hät. In de Grammatik git s aber größeri Underschyd. Dodezüe ghört d Verwändig vo de Zite; s Hochdütsch hät do die latynische Regle übernoh. In Norddütschland wird oft s Plusquamperfekt anstell vom Perfekt/Präteritum brucht. Wit verbreitet isch d Ufffassig, dass s Hochdütsch, wo mer in de Region Hannover schwätzt, Standard isch. Säll trifft aber numme uff d Ussproch züe.
Nochdem de Martin Luther d Bible übersetzt hät, isch sälli ball im ganze dütsche Sprochgebiet gläse worre. D Standardsproch vom Luther hän au Zitige und Biecher übernoh. De Theodor Siebs hät 1898 e Büech über di Bühnedütschi Ussproch verfasst, wo di norddütschi Ussproch als Basis gha hät. Grund dodefür isch gsi, dass ab 1800 vyli dütschi Theater e eiheitligi Sproch verlangt hän.
Arconciel
Arconciel (im Friburger Patois ) isch e politeschi Gmeind im Saanebezirk vom Kanton Friburg.
Name
Der früener düütsch Ortsname Ergenzach wird hüt chuum me bruucht.
Geografii
S Dorf Arconciel lyt sibe Kilometer südweschtlech vo Friburg. Es isch uf emene Plateau uf dr Oschtsyte vom Saanegrabe am Fuess vo de Friburger Voralpe.
Im Norde chunt dr Gmeindbann as Chraftwärch Hauterive a dr Saane.
Gschicht
Dr Ortsname isch s erschte Mol ane 1082 i dr latynische Form castrum Arconciacum gnännt, dr dütsch Name Erchunzacho im Joor 1236.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 9,9 % gläge.
Religion
82,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,6 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 656 Yywoner 91 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 6,3 % Tüütsch ù 2,7 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 19 va de 656 Yywohner ggredt.
Guéhenno (Morbihan)
Guéhenno (Gallo Gèceno, bretonisch Gwezhennoù) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografi
Guéhenno lyt 28 km vu Vannes un 57 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 58 m un 155 m iber Normalnull.
Gschicht
Guéhenno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1260 as Mousterguezenou (1371: Monasterio Guezenoci, 1422: Monster Gueheneuc, 1453: Gueheno, 1501: Gueheno).
Verwaltig
vu Guéhenno isch. Guéhenno ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guéhenno ghert zum Gallo.
James Brydges, 1. Duke of Chandos
Dr '''Henry James Brydges, 1. Duke of Chandos''', PC (* 6. Januar 1673 z Dewsall, Herefordshire; † 9. August 1744 z Canons, Whitchurch, Middlesex) isch e britische Aadlige, Bauheer und Mezeen gsi.
Dr Brydges het as Musterbild vom korrupte, ummoralische Aadlige us em 18. Joorhundert gulte, wo d Bracht gliebt und d Künst gförderet het. Er isch im Schatte vom Marlborough enorm riich worde und het für sich äins vo de brächdigste Heerehüüser z Ängland lo baue. Sini Zitgenosse häi gsäit, ass zu sine beste Zite si ufwändig Lääbensstil däm vom ene dütsche Kurfürst entsproche häig und häi em dorum "The Princely Chandos" (dr fürstligi Chandos) gsäit. Aber so schnäll wie si Stärn ufgstiige isch, so schnäll isch er wider verlosche. Dr Jonathan Swift het 1734 gschriibe: "Was er dur Betrueg erworbe het, het er dur Akzie verloore.". Zum sini Schulde abzaale, isch noch sim Dood si Residänz Canons abgrisse und s Baumaterial verstäigeret worde.
Dr Chandos isch e Patron und Förderer vom Komponist Georg Friedrich Händel gsi, und si Naame isch dank em Händel sine Chandos Anthems unstärblig worde.
Caesarea (Israel)
Keisarija oder Caesarea ( Keisarija; ; ) isch e Stadt in Israel. Si lit am Middelmeer in dr Middi zwüsche Tel Aviv und Haifa und nördlig vo dr antike Stadt Caesarea Maritima.
Si het öbbe 4500 Iiwohner und wird as dr äinzig Ort in Israel von ere brivaate Organisazioon, dr Caesarea Development Corporation verwaltet.
Die ersti jüüdischi Siidlig im Gebiet vo Caesarea isch s Kibbuz Sdot Jam gsi, wo 1940 gründet worde isch.
Noch dr Gründig vom Staat Israel im Joor 1948 isch e modärni Stadt entstande. E Hufe vo de Iiwooner vom Ort, wo us nooble Willeviertel bestoot, ghööre zur oobere Bevölkerigsschicht; do het z. B. dr früener israelisch Staatsbresidänt Ezer Weizmann e Huus ghaa. In dr Nööchi vo dr Stadt isch e Golfblatz, wo lang dr äinzig in Israel gsi isch. S antike Theater vo Caesarea isch widerufbaut worde und wird hüte für Muusig- und Theateruffüerige vor dr Kulisse vom Middelmeer brucht.
Qin Shihuangdi
Dr Qín Shǐhuángdì (, äigentlig Yíng Zhèng ; * 259 v. Chr. z Handan; † 10. Septämber 210 v. Chr. z Shaqiu) isch dr Gründer vo dr chinesische Qin-Dünastii gsi und vom chinesische Kaiserriich.
Dr Yíng Zhèng isch in dr Zit vo de Stritende Riich uf d Wält cho, wo siibe Staate um d Vorheerschaft in China kämpft häi. Si Häimetland Qin isch nit nume äins vo de riichste chinesische Riich gsi, sondern scho sit 288 v. d. Z. au s grösste. Usserdäm het s scho e Generazioon vor em Yíng die effiziäntisti innerstaatligi Organisazioon ghaa. S Qin-Riich sig vo de Überleegige vom Legalismus brägt gsi, wo s Kollektiv über dr Äinzeln gstellt het für zum d Macht z waare Beloonig und Stroofe iigsetzt het. Nochdäm si Vater scho früe gstorbe isch, isch dr Yíng Zhèng scho im Alter vo dritääni Köönig worde. Vo 230 v. d. Z. aa het er in meerere Fäldzüg alli verfindete Staate underworfe und China gäinigt, und sich sälber under em Naame Qín Shǐhuángdì zum Kaiser erhoobe. Zämme mit sim Kanzler Li Si, wo dr Legalismus ooni Vorbehalt befürwortet het, het er e Beamtestaat ufbaut und eso sis Riich vollstanändig chönne kontrolliere. Er het e Hufe Reforme und Normeregulierige iigfüert, het sich aber uf Zwangsarbet und e rücksichtslosi Gwaltheerschaft gstützt, was Millione vo sine Underdaane s Lääbe kostet het. Wäge däm isch sis Aasee in dr modärne Volksrepublik China seer umstritte.
Es het e Hufe Spiilfilm, Romään, Theaterstück und äänligs gee, wo dr Qín Shǐhuángdì zum Thema häi, und dorum isch er dr färnöstlig Heerscher, wo in de westlige Kulturkräis am bekanntiste isch. Au d Entdeckig vo dr Terrakottaarmee vor sim sim Mausoleum het drzue biidräit.
Audrey Azoulay
D Audrey Azoulay (* 4. Augschte 1972 z La Celle-Saint-Cloud) isch e französischi Beamtin und Politikerin. Si isch d Generalsekretärin vo der UNESCO.
ihres Läbe
D Audrey Azoulay chunt us ere Familie vo marokkanische Sepharde. Ihre Vater isch der Journalischt und Politiker André Azoulay, und d Muetter heisst Katia Brami und isch e Schriftstellere. D Azoulay isch z Paris ufgwachse und het der Master i der Betriibswirtschaftslehr, wo si a der Uni Paris Dauphine und a der Uni vo Lancaster studiert het. Derzue ane het si au no z Paris am Institut für Politischi Studie und a der École nationale d’administration studiert. Si isch verhürootet mit em François-Xavier Labarraque und het zwöi Chinder.
Nach em Studium het si i der Abteilig für audiovisuelli Meedie vom französische Kulturminischterium und spöter bim Rächnigshof vo der Regioon Île-de-France und sid 2006 am nazionale Filmzäntrum vo Frankrych gschaffet. Si isch au als Expertin über d Meedie für die Öiropäischi Kommissioon gsi.
2014 het se der Presidänt François Hollande im Elysée-Palascht zur Berooterin für Kultur und Kommunikazioon gmacht, und zwöi Joor spöter isch si i der französische Regierig Ministerin für Kultur und Kommunikazioon woorde.
Wo ane 2017 en nöie Generalsekretär für d UNESCO, wo der Sitz z Paris het, gsuecht worden isch, het Frankrych d Audrey Azoulay derfür vorgschlage, und am 13. Oktober 2017 het se der UNESCO-Exekutyvroot in ere Wahl, wo verschideni Lüüt us bar Länder Kandidate gsi sind, den au gwählt. Am 10. November het se d Generalkomferänz vo de UNESCO-Mitglider i däm Ampt bestätiget. Si het gseit, d UNESCO sell sech bsunders für d Fraurächt, füre Schutz vo de Kulturgüeter vor em Terrorismus, für d Schuele z Afrika und für d Stüürig vo der Digitalisierig ysetze.
D Audrey Azoulay isch zur Kommandörin vom französische Orde für d Künscht und d Literatur ernänt worde.
S/2003 J 23
S/2003 J 23 isch ain vu de ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 23 isch am 6. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna un Yanga R. Fernández entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 23 bezaichnet.
Bahndate
S/2003 J 23 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.563.000 km in 732 Däg, 10 Stund un 34 Minute. D' Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2714 uf. Mit ere Naigig vu 146,314° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.