cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Häberle und Pfleiderer
Dr Erfolg
Bei dr erschda Vorstellong am 16. Dezembr 1931 hot dui Friidenskonforenz eigschlaga wia a Bomb. So arg isch em Excelsior no nia glacht worra. Dr Erfolg hot sich romgschbrocha, ond bald send älle Vorstellonga ausvorkauft gwäa. Em Lauf dr Zeit isch s Excelsior fir dia viile Leit, wo da Häberle ond dr Pfleiderer hend säa wella, z klei worra. Noh send se ens viil graißra Friedrichsbautheatr ausgwicha. Do drbei isch’s abr et bliiba. Au außerhalb vom Schwobaland hend d Leit des Komikrduo uf dr Biine âgugga wella. Drom send dr Heiler ond dr Reichert bald mit ihre Sketsch – middlerweile send an Haufa nuie vo vorschiidene Autora drzuakomma – uf Tournee ganga. Uftridd hend se ghet em Deitscha Theatr en Mincha, em Leipziger Krischdallpalascht, en Nirnberg ond en Dissldorf em Apollo-Theatr ond enna Haufa andre Städt. Schbätr send au noh dr Rundfunk ond s Fernsäa drzuakomma.
D Friidenskonforenz
En deam erschda Sketsch, ond zwar en dr schbätra akdualisiirda Fassong, dreffet sich dr Häberle ond dr Pfleiderer en ra Wirtschaft ond kommet em Lauf vo ihrer Ondrhaldong au uf d Friidenskonforenz zwischa deane zwoi Außaminischdr Dulles ond Molotow zo schwätza. Dr „gscheit“ Häberle duet grad so, als wär-er bei dera Vorhandlong selbr drbeigwäa ond vorsuecht, seim Geganiibr zo erklära, wia so a Konforenz ablauft. Om des Ganze ââschaulich z machet, schlegt’r em Pfleiderer a Rollaschbiil vor: Er selbr schlupft en d Haut vom Dulles (der wuud nadiirlich so gschwätzt wia ma da Nama schreibt, et „Dalles“), ond dr Pfleiderer soll da russischa Außaminischdr „Mollenkopf“ schbiila. Wia noh dr Pfleiderer en seira Roll et so funktioniirt, wia sich’s dr Häberle vorstellt, geit’r em d Sätz vor, wo-nr schwätza muaß, zom Beischbiil: „Herr Pfleiderer, jetzt fraget Se mich mal, was die Sorgen und Neete Amerikas verursacht!“ Em Lauf vo deam Sketsch griaget dia zwoi „Polidigr“ da graischda Grach mitnandr ond schreiet sich emmor meh â. Zom Schluss kommt d Bediinong ond frogt noch em Grond vo deam Gschroi. Nô griagt se d Antwort, dass ällas bloß a Schbiil wär. Se frogt nôôch: „Ja was schbiilet Se denn?“ – „Friidenskonferenz!!!“
Z guedr Letschd
A graußa schwäbischa Firma, wo fir ihre Päcklesubba bekannt ischt, hot noch-em Zwoida Weltgriag da Reichert ond da Heiler johrelang em Radio en kurze Heerschbiil fir ihre Subba d Werbedromml riira lau.
Dr schwäbisch Kabredischt Uli Keuler hot bei seim Studiom an dr Uni Diibenga a Doktrarbet ibr Häberle ond Pfleiderer gschriiba.
Vor em (nuia) Friedrichsbau en Stuegert – wo vor langer Zeit amôl des legendäre Friedrichsbau-Theater dren gwäa ischt – geit’s seit 1994 a Denkmal aus Bronce, wo da Oscar Heiler (lenks) ond da Willy Reichert (reachts) en ihre Rolla als Häberle ond Pfleiderer zeigt. Bis 2014 ischt em nuia Friedrichsbau s nuie Varieté-Theater ondrbrôcht gwäa, aber des ischt gega Ende vo sellem Jôhr an a andra Stell omzoga.
Saint-Martin-sur-Oust
Saint-Martin-sur-Oust (Gallo Saent-Martein-sur-Out, bretonisch Sant-Varzhin-an-Oud) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Martin-sur-Oust lyt 39 km vu Vannes un 83 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 2 m un 103 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Guégon, Guillac , Quily , Lizio un Cruguel.
Gschicht
Saint-Martin-sur-Oust isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Sanctus Martinus.
Verwaltig
vu Saint-Martin-sur-Oust isch. Saint-Martin-sur-Oust ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Martin-sur-Oust ghert zum Gallo.
Villnachern
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 575 Hektare, dodervo sind 285 Hektare Wald und 72 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 572 Meter, di tüfschti uf 338 Meter.
Gschicht
S erschti Mol taucht Filnacker in ere Urkund us em Johr 1141 uf. Im 1306 wird de Ort in eme Habsburger Urbar Wilnach gnennt und het schpöter zur Herrschaft Schänkebärg ghört. D Burg, wo s z Vilnachere gäh het, het ab de Mitti vom 13. Johrhundert de Herre vo Oschtrach ghört. Wo des Gschlecht im 1450i usgschtorbe-n-isch, isch d Burg verfalle.
Wo d Bärner im 1460i d Herrschaft Schänkebärg eroberet hei, isch Vilnachere zum Amt Schänkebärg cho. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Vilnachere ghört sither zum Kanton Aargau.
Priarius
De Priarius († 378) isch e Gaukönig (rex) vun de Lentienser gsi, emene alamannischa Deilstomm.
De Priarius het ogfonge e Feldzug ins Elsass zfyhre. Bi Argentovaria (Horwrig) hän die sich den mir d Truppe vum Kaiser Gratian oglegt. Des isch den als Schlacht bi Argentovaria in Gschicht igonge. D Römer hen underem fränkische Heerfüerer Mallobaudes gwunne un de Priarius tötet.
De erst Tail vom Name isch usem Germanische schwer z düte, de zwait Tail isch sicher -hari "Chrieger"; es sai denn, de Name isch usere fremde Sprooch.
Pont-l’Abbé
Pont-l’Abbé (bretonisch Pont'n-Abad) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pont-l’Abbé lyt im Pays Bigoude am Atlantik, 17 km vu Quimper un 62 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 37 m iber Normalnull.
Gschicht
Pont-l’Abbé isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1224 as Pons (1289 Pons Abatis, 1318 Le Pont l'Abbe, 1328 Pontlabbe, 1378 du Pont l'Abbe, 1454 de Pontlabbe, 1454 du Pont l'Abbe).
Verwaltig
vu Pont-l’Abbé isch. Pont-l’Abbé ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Pont-l’Abbé ghert zem Bretonisch.
Francis Crick
Dr Francis Harry Compton Crick OM (* 8. Juni 1916 z Northampton, Ängland; † 28. Juli 2004 z San Diego, USA) isch en änglische Füsiker und Biochemiker gsi. Zämme mit em James Watson het er d Molekularstruktuur vo dr Desoxyribonukleinsüüri (DNA) entdeckt.
Lääbe und Wirke
Dr Crick het 1937 am University College z London e Füsikstudium abgschlosse. Er het e Zit lang für die britischi Marine an magnetische und akustische Seemine gschafft. Vo 1947 aa het er no Biologii studiert und het joorelang ooni Erfolg am Cavendish-Laboratorium vo dr Universität Cambridge an siner Promozioon gschafft. Er het sich mit dr röntgekristallografische Undersuechig vom Hämoglobinmoleküül beschafdigt, wo 1951 dr amerikanisch Biochemiker James Watson zun em cho isch und sich die bäide draa gmacht häi, d Strukduur vo dr DNA z entschlüssle. Am 28. Februar 1953 häi si s gschafft und e rüümligs Modäll vo dr DNA-Doppelhelix baut, wo uf d Date vo dr Röntgeböigig vo dr Rosalind Franklin und vom Maurice Wilkins basiert het. Das Modäll, wo si im Ardikel Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid in dr Zitschrift Nature am 25. April vorgstellt häi, isch wältberüemt worde und hüt no gültig. 1955 het dr Crick sini „adapter hypothesis“ vorgstellt, wo säit, ass e Strukduur, wo bis denn no unbekannt gsi isch, d Aminosüüre zu iirem Ziilort bringt und dört richdig iibaut (hüte wäiss mä, dass d tRNA as Adaptermoleküül das macht). 1958 het er s zentrale Dogma vo dr Molekulaarbiologii formuliert.
1962 häi dr Crick, dr Wilkins und dr Watson für iir rüümligs Modäll vo dr DNA dr Nobelbriis für Medizin überchoo. 1960 het dr Crick dr Albert Lasker Award for Basic Medical Research, 1961 dr Prix Charles-Léopold Mayer, 1962 e Gairdner Foundation International Award und 1972 d Royal Medal vo dr Royal Society überchoo.
D Forschigsgschicht vom Watson, Wilkins und Crick gältet hützudaag as Musterbischbil für wie Gueti Wüsseschaftligi Praxis nid usgseet. Si häi ooni Erlaubnis Forschigsresultat vo andere Forscher, vor allem vo dr Rosalind Franklin, brucht, wo die nonig veröffentligt gha häi. Über e Wilkins, wo zämme mit dr Franklin am King's College gschafft het, si si ooni z Frooge an deren iiri Date choo.
In de 1970er Joor het dr Crick d Panspermii-Hüpothese ufgriffe, wo säit, ass sich äifachi Lääbensforme über groossi Distanze dur s Universum beweege und so d Aafäng vom Lääbe uf d Ärde brocht häige.
Dr Crick isch scho seer alt gsi, won er an sim äigene Institut im kalifornische La Jolla brobiert het, s Wääse vom Gäist z enträtsle und dur en umfassendi Theorii z erklääre. So het er 1990 bostuliert, ass d Zit rif weer, s Rätsel vom menschlige Gäist naturwüsseschaftlig z undersueche. Er het in sim Buech The astonishing hypothesis: the scientific search for the soul, wo 1994 erschiine isch, gschriibe, ass was d Mensche aagieng, iiri Fröide und Liide, iiri Erinnerige, iiri Ziil, iir Sinn für iiri äigeni Identidäät und Freiheit vom Wille – bi alldäm handli es sich in Wirkligkäit nume drum, wi sich e riisigi Aasammlig vo Närvezälle und de Moleküül, wo drzue ghööre, wurd verhalte.
Landkreis Böblingen
Dor Landgraes Beblenga (ao Bebleng) isch a Landgraes en Bada-Wirrdabärg. Är ghaerd zo dor Regio Stuagert im Regierongsbezirk Stuagert ond håd ogfär 385.000 Aewonor.
Dor Graes Bebleng isch där mit de zwåedmaesde Nåchborgraes en Bada-Wirddabärg. Saene Nåchbor send em Urzaegor nåch: Em Norda dor Landgraes Ludigsburg, im Oschda d Landeshaobdsdadd Stuagert ond dor Landgraes Essleng, em Sidoschda dor Landgraes Reidleng, em Sida dor Landgraes Dibeng, im Wäschda dor Landchrais Calb ond em Nordwäschda dor Enzgraes.
Allgemaene Informaziona
Zendrom vom Graes isch Beblenga-Sendlfenga, en dor geografischa Mitte gläaga. Dia båede Sdedd send scho lengor eng zsẽmabaud ond hend zsẽma a bissle mae wia 100.000 Aewonor (Bebleng 46.000 und Sendlfeng 60.000). Se send aber poliddisch båede sälbsdendich. Weidore Zendra send Härrabarg em Sida ond Leobärg em Norda. D Aewonorzahl vom Landgraes weggsd scho lengor sbirbar durch dor allgemaene Zuazug en-d Regio Sduagord. Bsondors sdarg isch därzeid dor Sidlongsdrugg en dor sidlicha Hälfde vom Landgraes.
Dor Landgraes Beblenga isch haoch indusdrialisird. En Sendlfenga leid on graosor Sdandord vo dor Wäldfirma Daimler-Benz mid ibor 30.00 Arbeidsblätz. Edd weniche weidore Global Player send äbafalls vordrädda, wia zom Beisbil Hewlett-Packard, odor IBM mid glei mehrore Sdandord em Graes. Älles dees fird zor-a ibordurchschniddlich guada Kaofkrafd vo dor Bevelkorong.
Geografische Sacha
D Haobdlandschafda vom Graes Beblenga send em wäsdlicha Dåel s Obere Gae (frijor d Kornkammor vo Wirddabärg) ond s Heggagae (bis an dor Schwarzwald nã). Em Sida håd dor Graes on Ãdåel am Naturpark Scheebuach. En dor Midde ond em Norda vom Landgraes isch d Landschafd leichd wällich, mit offene Flechena ond mid a bissle Wald. S isch aber edd zomm iborsäa, dass grad en dor Midde ond em Norda schon viil Flechena iborbaud send. D haechsda Sdell em Graes isch dor Kialabärg bei Oborjeddeng mid 626 m ibor NHN, d nidrichsda Sdell mid 315 m ibor NHN leid då, må d Glems em Norda vom Graes nausfliasd.
Vorkehr
Middla durch Beblenga-Sendlfenga durch gåd d Audobã A81 von Sduagord nåch Singen, "Bodaseeaudobã" ghåesa. S geid Iborlegonga, se zom ibordeggla, wäagem Lärm ond wäage de Abgas. Dor effendliche Nahvorkehr isch sehr guad ausbaud. Mid dor S-Bã S1 ond mid dor Gaebã geid-s a diräggda Vorbendong ens Zendrom vo Sduagord nae ond mid dor S60 a zwåeda Vorbendong vo Beblenga nåch Sdaogord ibor Sendlfenga ond Leobärg. Weidors vorbended d Scheebuach-Bã eddliche graose Flägga mid Beblenga.
Aus dor Gschiichd
Bis uff Weil dor Sdadd send älle Sdedd ond Flägga endwedor altwirddabärgisch odor zmendesd ondor wirddabägischor Oborhohaed gwäa. D ledsda graosa Endorong håd-s mid dor Graesreform vo 1973 gäa. Dåmåls send ogfär zwåe Driddl vom uffglesda Landgraes Leobärg ond eddliche Oenzlgmaendena vo andore Graes zomm Landgraes Beblenga komma. Härrabärg mid saem Bereich isch schon anna 1938 zomm Graes Beblenga komma gwäa.
Schded und Gmaendena
Zomm Landgraes Beeblenga gaered nae Schdedd ond sibbzäa Gmaendena.
Ruländer
Dr Begriff Ruländer stoht fir
Aarberg
Aarbärg isch äs chlisäs Stedtli u ä Ywohnergemeind im Seeland. Es ligt zwüschä Biel und Bärn.
Überblick
Aarbärg het öppä 4000 Iwohner. Ds Stadt- und Märiträcht het Aarbärg no usäm Mittuauter. Wägä dr Brügg über d Aarä isch äs früächer ä wichtigä Vercherspunkt gsi, nämläch dr einzig Aaräübergang zwüschä Bärn und Bürä. No hüt steit eini vo dä beidä autä Houzbrüggä. Diä angeri isch einisch iigschtürzt, wo äs dschwärs Sauzfuärwärk drübergfahrä isch. Vor dr Juragwässerkorrektion isch Aarbärg no ä Inslä ir Aarä gsi. Hüt fliässt numä no ds Autä Äärli unger dr Houzbrügg dürä. Im Summer 2005 isch dä Flusslouf renaturiert wordä.
Ds Aarbärg steit ou no d Zuckerfabrik und ä schöni Badi. Ds Wasserchraftwärk Aarbärg liferet Strom für d Region.
Mit äm Zug oder äm Poschi isch mä i 30 Minutä in Bärn oder Biel.
D Nachbergmeinde si Barge, Chappele, Lyss, Seedorf und Radelfinge. Zu Aarbärg ghört no dr chly Wiler Spins.
Politik
Bi dä Nationalratswahlä 2019 het Aarbärg so abstummä: SVP 33,7 %, SP 14,8 %, BDP 12,2 %, FDP 9,9 %, glp 9,9 %, GPS 10,5 %, EVP 3,8 %, EDU 1,3 %, CVP 0,8 %.
Gmeindpräsidänt isch dr Adrian Hügli (SVP) (Stang 2021)
Fuessnote
-- Aarberg derf ner nit verwexsle mit dr dytschen Stadt Aarberge.
Saint-Nicolas-du-Tertre
Saint-Nicolas-du-Tertre (Gallo Saent-Nicolas, bretonisch Sant-Nikolaz-ar-Roz) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografi
Saint-Nicolas-du-Tertre lyt 44 km vu Vannes un 86 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 22 m un 107 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Saint-Nicolas-du-Tertre isch. Saint-Nicolas-du-Tertre ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Nicolas-du-Tertre ghert zum Gallo.
P
Uusschpraach
P isch en härte Verschlussluut. Am Wortendi tritt im Dütsche (allerdings nüt i viilene Dialäkt vum Alemannische) bim // e Uusluutverhärtig ii. S dezueghörigi Fortis isch s P. Zäme mit eme h wirds als "ph" wie es // usgsproche und cha alternativ als "f" gschribe werde.
Bim Buechschtabiere und i Abchürzige wirds zäme mit eme "e" als "pe" gschproche. Im Buechschtabieralphabet heisst s "Paula" bzw. "Peter".
Herkunft
D Früehform vom Buechschtabe im proto-semitische Alphabet isch möglicherwiise s Symbol für en Wurfschtock. Allerdings isch daas Uusgangssymbol i dr Literatur nur teilwiis akzeptiert, einzelni Quelle gänd keis Uusgangssymbol aa. Sicher isch, dass im phönizische Alphabet en Buechschtabe mit em Name Pe (Muul) exischtiert, wo em proto-semitische Wurfschtock ähnelt und d Form vonere nach links offene Schleife hät. Dr Luutwert vom Pe ei de Phönizier isch [] gsii.
D Grieche händ de Buechschtabe mit dem Luutwert übernaah und händ ihm de Name Pi geeh. Am Aafang hät s Pi no em Pe gliche, isch aber mit em Wechsel vo dr Schriibwerchzüüg zuenehmend geometrisiert worde. Di ursprünglich verschiede lange vertikale Schtrich vom Pi sind bis zum klassische griechische Alphabet auf gliichi Längi bracht worde. Nebe ästhetische Gründe chönnti defür au d Verwechsligsmöglichkeit mit em Gamma Ursach gsii sii.
I s etruskische Alphabet isch no di früehgriechisch Form vom Pi übernaah worde. Andersch als bi de Grieche isch dr Aasatz nöd verlängeret, sondern abgrundet worde. I s latiinische Alphabet isch s P i dr etruskische Form übernaah worde, allerdings isch es bim Wechsel vo dr Schriibrichtig vo rechts-nach-links uf links-nach-rechts gschpieglet worde. Als wiiteri Modifikation isch dr abgrundeti Teil mit em Buechschtabeaasatz verbunde worde.
Lueg au
Abchürzig, Akronym, aafangend mit em Buechschtabe P oder p
Rupert Grint
Dr Rupert Lloyd Alexander Grint (* 24. Augschte 1988 z Stevenage, Hertfordshire) isch e britische Schauspiiler. Är isch bekannt wore dur Darstellig vum Ron Weasley in dr Verfilmige vu dr Harry-Potter-Roman.
Biografi
Dr Grint isch anne 1988 z Stevenage, Hertfordshire, uf d Wält chuu as Suhn vum Souvenirhändler Nigel Grint un dr Huusfrau Joanne Grint geb. Parsons. Är het vier jingeri Gschwischter, e Brueder mit Name James un drej Schweschtere, Georgina, Samantha un Charlotte. Scho ase jung het dr Grint in dr Schuel un mit ere lokale Amateurgruppe Theater gspiilt.
As große Fan vu dr Harry-Potter-Roman het sich dr Grint mit elf Johr ohni Filmerfahrig mit eme Video, wun er e sälber gschribe Lied rappt, fir d Rolle vum Ron Weasley in dr Verfilmig vum erschte Roman Harry Potter und der Stein der Weisen. Dr groß Erfolg vu däm Film het derzue gfiert, ass dr Grint wie syyni beide Schauspiilkollege Daniel Radcliffe (spiilt dr Harry Potter) un Emma Watson (spiilt d Hermine Granger) wältbekannt woren isch. Dr Grint sälber sait iber sich, ass är un syyni Filmfigur Ron Weasley sich in vile Pinkt ähnli sin – as Byschpel fiert er di rote Hoor, d Angscht vor Spinnobele un syy großi Familie aa
2002 isch er in dr britische Komödie Thunderpants näb em Simon Callow un em Stephen Fry as ibermietige junge Brofässer Alan A. Allen z sähne. Derno het er sich wider Hogwarts gwidmet un het d Harry-Potter-Furtsetzige Harry Potter und die Kammer des Schreckens (2002), Harry Potter und der Gefangene von Askaban (2004) un Harry Potter und der Feuerkelch (2005) drillt. Derno isch er im Film Unterwegs mit Evie mit dr Julie Walters un dr Laura Linney vor dr Kamera gstande. 2007 isch er in dr fimfte Harry-Potter-Verfilmig Harry Potter und der Orden des Phönix z säh gsi, 2008 het er dr Cherry Bomb drillt.
Zurzyt zellt dr Grint noch em amerikanische Forbes Magazine zue dr Jungschauspiiler z Hollywood, wu am beschte verdiene. Zwische Juni 2007 un Juni 2008 het er Gasche in Hechi vu 5 Mio. US-Dollar iberchuu un isch zämme mit dr Amerikaneri Hilary Duff hinter em Daniel Radcliffe, dr Miley Cyrus, Mary-Kate un Ashley Olsen, der Jonas Brothers, Zac Efron, dr Ashley Tisdale un dr Emma Watson uf Blatz acht gsi.
Anne 2004 het dr Grint d Richard Hale School mit em General Certificate of Secondary Education abgschlosse,
2009 het er sich no Mediebricht mit em Virus H1N1 aagsteckt, au as Schwyynegrippe bekannt. Wel s aber nume ne lindi Variante vu dr Infektion gsi isch, het er, wun er wider gsund gsi sich, an dr Premiere vu Harry Potter und der Halbblutprinz z London chenne deilneh.
Uuszeichnige un Nominierige
Im Juli 2007 hän si dr Rupert Grint, dr Emma Watson un dr Daniel Radcliffe zämme mit Abdruck vu ihre Händ, Fieß un Zaubwerstäcke vor em Grauman’s Chinese Theatre z Los Angeles verebigt.
Benken SG
Bängge (amtl. Benken SG) isch es Dorf und e politischi Gmeind im Sanggaller Tail vu de Linthebeni.
Geografii
S Dorf Bängge liit uugfähr füüf Kilometer öschtlich vum Zürisee und rächts vum Linthkanal. Früecher isch es de Bezirkshauptort gsii vum Gaschter. Zu Bängge gchört au ä Landwirtschaftszone linggs vum Kanal, wo fascht bis Riicheburg und Tugge goot. I däm Gebiet isch früener emal de Tuggnersee gsii. Deet häts hüt Sidlige und ä Vertäilstaziuu vum EW Züri. Dr Huusbärg isch dr «Bänggner Büchel» mit äre Höchi vo 605 Meter ü.M. Druff obe isch de Wallfahrtsort Maria Bildstai.
Gschicht
De Name vom Dorf isch us em alemannische Babinchova entstande. Babinchova bedüütet de Hof vom (alemannische Grundpsitzer) Babo oder Bebo. Dä isch en Schwager vo de Beata gsi, won de Hof 741 gee häd. Nach 1050 hät mer Bebenchon und Bebinkon gschribe. Sit em Ändi vom 12. Jahrhundert schribt mer i de Urkunde Benken.
Uf em Bänkner Büchel, im Kastlet, sind 1939 d Reschte von ere befeschtigte Sidlig us de Hallstattziit gfunde worde. Äigetli hät mer d Mure vom Chloschter Bänke gsuecht. Wo das gstande isch, isch nöd ganz klar. Wämmer de Undersuechige vom Tanner glaubt, mues s i de nöchi vo de hütige Chile gstande si. Im Starrbärg, also i de nöchi vom hütige Bahnhof, hät me römischi Silbermünze gfunde.
Im 11. Jahrhundert händ d Grafe vo Länzburg s mäischte vom Hof Bänke und de Chileschatz em Damestift Schänis ggee. Bänke hät dänn politisch zum Landeshärr vo Schänis ghört: Länzburg, Kyburg, Habsburg. Vo 1438 bis 1798 isch Bänke eini vo de sächs Tagwen vo de Vogtei Gaster gsi. I de Helvetik häd Bänke zum Distrikt Schänis ghört und isch 1803 zum neue Kanton St. Galle cho.
Wirtschaft
D Landwirtschaft und s Chliigwärb sind wiitverbräitet. Dr wuel bekanntischt Unternämer isch dr Ernscht Jakober mit dr Firma Oergelihuus. Er isch au dr Kapällmäischter vu De urchige Glarner gsii, ere Schwiizerörgeliformaziuu wu s hüt nüm git. Wobii mer d Huusbäckeri Romer, wo i de ganze Schwiiz Chliigebäck liferet, nöd vergässe söll.
Verchehr
Ä Hauptstrass mit Busverbindig füert vu Richäburg über Giesse uf Bängge und witer uf Chaltbrunn. Bängge het än äigene Bahnhof a dr Liniä Rapperschwil–Glarus–Lintl.
Lachsfangstreit
Dr Laggsfangshändel vo 1736/37 isch e politische Komflikt zwüschen em äidgenössische Basel und em Köönigriich Frankriich. Es isch drbii um Fischereirächt gange und drum, wo d Gränze im Rhii duuregoot.
Vorgschicht
S Gebiet vo dr Mündig vom Fluss Wiise isch vor dr Rhiibegraadigung im 19. Joorhundert voll vo langsaame Bächli, Sandbänk und Inseli gsi. Es het din e Hufe Fisch ghaa und isch guet für d Fischerei gsi. D Siidlig Chläihünige, wo grad nördlig vo dr Mündig isch, isch e Fischerdorf gsi. Dr eltist Händel um Fischereirächt an däm Ort, wo mä von em wäiss, isch im Joor 1413 bassiert, wo mä zwüsche de Fischer vom Chläibasel und vo Chläihünige, wo denn no markgräflig gsi isch, het müesse Friide stifte. 1459 isch s zum ene Rächtsspruch zwüsche em rächtsrhiinische Chläihünige und und em linksrhiinische Hünige grad wisawii choo. D Fischerei uf em Rhii isch frei gsi, mit Usnaam vo dr Lachswäid (Lachsfangsäsong) in de vier Wuche noch em 11. Novämber. In deere Zit häi d Fischer innerhalb vo iirem Gmäindibann müesse bliibe.
E nöiji Laag het s gee mit de Gebietsändrige im 17. Joorhundert. 1640 het Basel em badische Markgroof Chläihünige abkauft, und 1648 het mit em Westfälische Friide d Iigliiderig vom Elsass in s Köönigriich Frankriich im Raame vo dr Reunionspolitik aagfange. So isch au Hünige, wo vo 1521 bis 1623 de Basler und denn de Ööstriich ghöört het, zu Frankriich choo. Vo 1680 bis 1691 het dr Köönig Louis XIV. am Blatz vom Dorf d Festig Hünige lo baue. D Hüninger si us iire Hüüser verdriibe worde und häi Saint-Louis und Village-Neuf (au «Nöidorf» gnennt, öbbe zwäi Kilometer nördlig vo Hünige) gründet. D Festig het Vorwärk uf em nördlige Däil vo dr Schuesterinsle gha, wo nit zu Basel ghöört häi, und uf em rächte Rhiiufer e Bruggechopf bildet häi, was sich scho 1702 vor dr Schlacht bi Friidlinge für dr franzöösisch Truppenufmarsch vo Vordäil gsi isch. S Land, wo äigentlig markgrööfisch gsi isch, isch wäärend de Kabinettschrieg meermols vo franzöösische Drubbe bsetzt worde. Die Vorwärk si eso immer wider emol ufbaut (1693, 1702, 1714) und abgrisse (1697, 1713, 1751) worde. Wil mä bim Festigsbau s Ufer begraadigt het, si uf dr lingge Site vom Rhii Fischgründ verloore gange. D Gränze, wo nume ungnau markiert gsi isch, isch wichdiger worde, und wie mä sich früener informell arrangschiert het, het nüme glängt. D Hüniger und d Chläinhüniger Fischer si sich wäge däm immer wider in d Hoor groote, so 1682, 1725, 1726 und 1727.
D Usenandersetzige
In de Joor 1735 und 1736 häi d Nöidorfer bzw. Hüniger und d Chläihüniger am Aafang vo dr Laggswäid sich Schlödderlig afo aahänke und afo schleegle. Uf dr Hüniger Site sige s öbbe zwäi Dotzed Manne gsi, uf dr Chläihüniger zwüsche vierzig und zwäihundert. Au Basler Fischer häi sich iigmischt, wil die alti Bannornig nüme däät gälte.
Dr Komflikt isch zur Staatsaffääre worde, wo verbräitet worden isch, ass dr Jakob Christoph Frey, dr Obervogt vo Chläihünige und eso e Beamte vom Stand Basel, in de Gwaltdäätigkäite vo 1736 verwigglet gsi sig und si sogar organisiert häig, wil e Driddel vo de gfangene Fische iim ghöört häi. Usserdäm häig dr Dorfwächter uf dr Drummle drummlet und so em Uflauf dr Charakter vom ene milidäärische Ufgebot gee.
Basel het das abgstritte, aber die franzöösische Beamte häi d Informazioone für woor ghalte und häi no vor em Ändi vom Joor massiv Druck afo usüebe. Si häi vom 16. Novämber aa d Verbindige mit em Elsass underbroche, häi Basler Bürger nid lo usräise und häi drei von ene z Stroossburg iigspeert. Usserdäm häi si verlangt, ass d Chläihüniger, wo drbii gsi si, und dr Obervogt bestrooft wurde, und si häi au d Gränzmarkierige, wo s gee het, offiziell in Froog gstellt.
Basel het die äidgenössische Ständ um Understützig bittet, was aber wäge konfessionelle und politische Geegesätz und wägen em Iifluss vom franzöösische Botschafter z Soledurn zu nüt choo isch. Die usserordentligi Daagsatzig, wo Basel für en Aafang vom Januar 1737 het lo iiberüefe, het käini Beschlüss gfasst. Mä het Basel gsäit, es söll noochgee. Die franzöösische Amtsdrääger häi Basler Delegazioone z Stroossburg und z Soledurn und Rächtfertigungsschriibe, wo uf Bariis gschiggt worde si, zrugggwiise. Au e baar Verhaftige z Chläihünige und Kontakt zum holländische Gsandte z Bariis häi nid grad ghulfe, d Laag z entspanne. Es het sogar Grücht gee, ass Frankriich e milidäärischi Stroofakzioon vorhäig.
D Äinigung
Schliesslig häi d Basler im Januar 1737 dr Basler Bruefsdiplomat Lucas Schaub, wo denn in britische Dienst gstande isch, und dr Obervogt Frey uf Frankriich gschickt. Si häi s fertig brocht mit em Kardinal André-Hercule de Fleury z reede, wo dr de facto Premierminister vom Louis XV. gsi isch. Dr Schaub het e Hand im Abschluss vo dr Kwadrupelallianz gha, isch vo 1721 bis 1724 Botschafter z Bariis gsi, und het gueti Verbindige zum Fleury ghaa. Im ene Dokumänt vom 9. Februar 1737 het denn dr Kardinal im Naame vom Köönig erkläärt, ass d Aagläägehäit erleedigt sig und het gsäit:
Dr Obervogt Frey het wider häim chönne, und d Retorsionsmassnaame gege Basel si beändet worde. Allerdings isch dr Gränzvercheer nüme wie vorhäär ganz stüürfrei gsi. Basel het de verhaftete Chläihüniger Fischer nume chliini Stroofe gee. Bis zum Ändi vom 1738 het e Kommission d Gränze und d Fischereirächt im Rhii für bäidi Site verbindlig festgläit. D Basler Behörde häi die häikle Verhandligen nit welle in Gfoor bringe. Si häi die fastnächtlige Umzüüg verbote, so dass es zu käinere öffentlige Kritik an Frankriich het chönne choo. Dr Schaub het zum Dank Eereditel und staatligi Immobilie überchoo, d Stadt Basel het 1771 si Bortret vom Hyacinthe Rigaud kauft und het s in dr öffentlige Kunstsammlig im Huus zur Mugge usgstellt. Dr Frey isch zum Ghäime Root und Deputat (Ufsicht über s Chille-, Arme- und Schuelwäse) ernennt worde.
D Bedütig vo dr Schuesterinsle
Dr Aalass zum Lachsfanghändel isch e Schleeglete um d Fischereirächt im Rhii gsi. Im Zentrum si aber d Gmäindibänn, wo drmit verbunde gsi si, und die Basler Gränze uf dr Schuesterinsle und deren iiri milidäärischi Nutzig gstande. 1733 het dr Polnischi Thronfolgchrieg aagfange, wo bis 1738 gange isch und wo Frankriich über d Rhiigränze ewägg Fäldzüüg in Süddütschland gfüert het. D Hüniger Festig isch e wichdige Stützpunkt gsii, und die franzöösische Milidäär häi vorghaa, au d Basler Helfti vo dr Schuesterinsle für s Vorwärk z übernee. In de Verhandlige vo dr Kommissioon isch aber die franzöösischi Aasicht widerläit worde, ass dr Hüniger Bann ursprünglig über die ganzi Schuesterinsle bis an d Mündig vo dr Wiise gange sig. Usserdäm het s usgsee, wie wenn dr Chrieg bald fertig wer. Die völkerrächtligi Gränzziehig isch denn mee as siibe Joorzäänt nüm aaglängt worde. Allerdings het Frankriich 1749 erfolglos verlangt, ass mä dr Rhiiarm bi dr Schuesterinsle wurd usgraabe, zum d Hüniger Uferbefestigunge vom Wasserdruck vom Hauptstroom z entlaste. S Vorwärk uf dr Schuesterinsle isch 1796/97 wäared em Erste Koalitionschrieg e letschts Mol ufbaut und schliesslig zerstöört worde.
Dr Napoleon Bonaparte het 1810 verlangt, ass mä d Schuesterinsle wurd an Frankriich abdräte. Das isch denn aber mit em Fall vom Erste Kaiserriich zu nüt choo. D Festig Hünige isch 1815/16 gschläift worde. D Schuesterinsle, wo aane sich no im April 1848 Freischärler und Sümpathisante vom Heckerufstand häi chönne zruggzie, isch verlandet. Dr Basler Däil ghöört jetzt zum stedtische Haafenareaal. D Dreiländerbrugg zwüsche Hünige und Wiil am Rhii, wo 2007 iigweiht worden isch, isch am Blatz vo de divärse Schiffsbrugge baut worde, wo mit Underbrüch vo 1688 aa d Festig und d Schuesterinsle verbunde häi.
Waynes Buchs ZH
D Waynes sind en lokale Verein us em Züri Underland, wo im Dezember 2008 gründet worde isch.
Wos immer debi sind isch am Dorffest z Buchs mit de Waynes Bar. D Bar isch em Name treu im gmüetliche Westernlook ghalte. Bi de Deko wird immer sehr vil selber Hand agleit.
De Verein isch stetig am wachse und isch bemüet, öbis z mache zums Lebe i Buchs z berichere.
Christian Gross
Dr Christian Jürgen Gross (* 14. Auguscht 1954 z Züri) isch e Schwizer Fuessballtrainer und e ehemolige Fuessballspiler.
Karriere als Spiler
Dr Gross, dr Sohn von emne Bolizischt, het sini Karriere bim Grasshopper-Club Züri aagfange, het dä Club aber 1975 vrloh. Nach drey Joor bi Lausanne-Sports und zweiz Saison im Dress vo Neuchâtel Xamax het dr Gross 1980 in die dütschi Fuessball-Bundesliga zum VfL Bochum gwäggslet. Während zwei Saison het dr Gross 29 Bundesliga-Spil beschtritte und drbi vier Goals gschosse. Är isch in d Schwiz zruggkehrt und het no je drey Joor füre FC St. Galle und dr FC Lugano gspilt. Dr Gross het ei Länderspil für d Schwiz absolviert.
Karriere als Trainer
1988 isch dr Gross zum FC Wil, wo är als Spilertrainer in dr vierhöggschte Spilklass, dr 2. Liga, gwirggt het. In sinere Amtszit (1988-1993) sind d Wiler mit em Gross in eim Zug über die 1. Liga in d Nationalliga B (hüt: Challenge League) ufgschtige.
FC Basel
Dr Gross isch vom 1. Juli 1999 a bis zum Ände vo dr Saison 2008/09 Trainer vom FC Basel gsi, wo är in drey Joor zum erschte Meischertitel sit 1980 gfiehrt het. Vorhär het dr FC Basel unter em Gross dr Iizug in Final vom UI-Cup gschafft. 2002 und 2008 het sich dr Gross mit em FC Basel für d Champions League könne qualifiziere, 2004, 2005 und 2008 het dr FCB dr zweit, dr dritt und dr viert Meischtertitel unter em Gross gwunne. 2002, 2003, 2007 und 2008 het är mit em FCB dr Schwizer Cup gwunne.
Am 27. Mai 2009 het dr FC Basel bekannt gäh, dass dr Vertrag mit em Christian Gross per Ändi Saison ufglöst wird.
VFB Stuttgart
Afang Dezember isch er als neue Trainer bim VFB Stuttgart vorgstellt worde und isch sither ganz Erfolgriich gstartet unter anderem staht er mit em Club im Champions League Achtelfinal. Nach em ene schlächte Saisonstart i d Bundesliga-Saison 2010/2011 isch der Chrischtian Gross am 13. Oktober 2010 bi Stuttgart entlah worde.
BSC Young Boys
Am 8. mei 2011 isch uscho, dass der Christan Gross ab der Saison 2011/12 nöye Trainer bi YB wird. Am 29. April 2012 isch er wider entlaa worde.[7]
Willehari
De Willehari (lat. Vilarius, Willeharius, Willicharius) isch en alamannische Herzog i dr Ortenau gsi.
In dr Vita vum Heilige Desiderius wird bschribe, des dr fränkisch Husmeier Pipin der Mittleri in de Johr 709 bis 712 Feldzüg gege de dux Willehari, im Biet vun de Alamanne, gmacht het, wil dä, wie scho si Vorgänger Gottfried sich druf beruefe het, ass er de König vo de Franke wurd Lehnspflicht schulde, aber nit de Husmeier.
Mark Cavendish
Dr Mark Cavendish (* 21. Mai 1985 z Douglas, Isle of Man) isch e britische Velorennfahrer. Er ghört näben em Alessandro Petacchi, em Tyler Farrar und em André Greipel zu de beste Sprinter uf dr Wält. Er het uf dr Bahn aagfange und 2005 zämme mit em Rob Hayles d UCI-Bahn-Wältmäisterschafte im Zwäier-Mannschaftsfahre (Madison) gwunne. Im gliiche Johr het er aagfange bi Stroosserenne mitzmache und het s britische Circuit Road Race Championship z Otley gwunne. Er het sich vor allem mit Etappesiig in dr Tour de France uszeichnet, het aber au bi de andere groosse Toure vil Erfolg gha. Im Herbst 2011 isch er z Kopehage Wältmäister im Stroosserenne worde vor em Matthew Goss und em André Greipel.
SBB Re 4/4 I
S' Re 4/4 I isch ä ehemäligi Schnällzugsloggi vu d'r SBB. Im Ganze sind füfzg Exemplar buut wordä vum 1946 bis 1951. Si ischt in Zämmenarbet mit d'r Schwiizerische Loggi- und Maschinefabrigg in Winterthur, Brown, Boveri & Cie., d'r Maschinefabrigg Örlike und d'r Société Anonyme des Ateliers de Sécheron buut wordä. Si sind di erschtä Drehgschtellloggänä uhni Laufachse vor SBB gsii und händ i verschidene Beriich d SBB Ae 3/6 I abglööst. Äis vu ihrne Iisatzgebiet isch d'r Städteschnällzug gsii. Für d'r Iisatz für d' Zugskategorie Trans-Europ-Express (TEE) träit di z'letscht buuti Loggi mit d'r Nummärä 10050 ä wiirot-bééschä-n-Aaschtrich. Diä söll als historischäs Guet erhaltä werdä. Hüt exischtiered nuch sämtlichi Fahrzüüg. Si wärded als Rangschier- oder historischi Loggi erhaltä. Vor Allem d' Mittelthurgaubahn het im Güeterverchehr uf diä Baukonschtrukziuu gsetzt, und das nüd zur Freud vu d'r SBB, wu händ müese ihri Trassee a d' MThB vermiätä. Si sind 57 Tonnä schwär und chänd mit 125 Stundäkilometer fare.
Di bedüütendschte Naachfolger vu d'r Re 4/4 I sind di bsunders erfolgriiche SBB Re 4/4 II.
Baden AG
Bade (amtlich Baden) isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz.
S isch de Houptort vom Bezirk Bade. D Gmeind het es biz meh als 19'000 Iwohner und isch so d Gmeind mit de drittmeischte Iwohner im Kanton, nach Aarau und Wettige. D Stadt isch scho i de Römerziit für ihri Thermalquelle bekannt gsi. Während de Ziit vo de Alte Äidgnosseschaft isch si en Tagsatzigsort gsi. Sit 1962 ghört au Dättwil zur Gmeind Bade.
Geografii
Bade lyt anere änge Stell im Limetdaal. Vo Weschte und vo Oschte laufe Felsgrööt von ere Jurachetti bis noch an Fluss, im Oschte isch das d Lägere und im Weschte, oben a dr Altstadt, dr Felse mit dr Burg Stäi.
D Nachbergemeinde vo Bade sind Obersiggedaal im Norde, Ännepade und Wettige im Oschte, Neuehof im Südoschte, Fislisbach im Süde, Birmischtorf und Gäbischtorf im Weschte und Turgi im Nordweschte. D Exklaafe Rütihof wird vo Birmischtorf, Fislisbach und Melige umschlosse. D Gemeind Turgi het e chlini Enklafe mit Wald und Matte im Nordweschte vom Badener Stadtgebiet.
Gschicht
Ane 1847 isch d Spanisch-Bröötli-Baan vo Züri bis uf Bade choo.
D Gmeindsversammlig vo Noiehof het, wi au de Iiwohnerrot vo Bade am 30. März 2010 de plante Fusion mit de Stadt Bade zugschtimmt, wo uf de 1. Jänner 2012 het sölle realisiirt werde. D Volksabstimmig het am 13. Juni 2010 stattgfunde. S Schtimmvolk vo Noiehof het de Fusion zwar dütlich zugschtumme, d Bevölkerig vo Bade het si aber knapp abglähnt.
Schuele und anderi Yrichtige
Z Bade gits näbed de Primar- und Bezirksschuel au no e Kantonsschuel mit ere Informatikmittelschuel.
Bade het es aargauischs Kantonsspital.
10-Tage-Krieg
Dr 10-Daag-Chrieg (au Slowenie-Chrieg; Slowenische Unabhängigkäitschrieg) gältet as dr Aafang vo de chriegerische Usenandersetzige im ehemoolige Jugoslawie. Er isch as Folg vo dr Unabhängikäitserkläärig vo Slowenie 1991 usbroche. Uf dr äinte Site vo däm Bürgerchrieg si d Drubbe vo dr Slowenischi Territoralverdäidigung (Teritorialna obramba Republike Slovenije) und uf dr andere die Jugoslawischi Volksarmee. Dr Chrieg het am 27. Juni 1991 aagfange und isch am 7. Juli 1991 ume gsi, wo s Brioni-Abkomme vo Slowenie, Kroazie und Jugoslawie underschriibe worde isch. S Abkomme isch vo dr Öiropäische Union vermiddlet worde und Slowenie het din versproche, d Unabhängikäit für drei Möönet z verschiebe und Jugoslawie het drfür sini Drubbe abzooge.
Slowenie isch denn am 8. Oktober 1991 unabhängig worde, und bald druf isch in Kroazie Chrieg usbroche.
Formsignal
Formsignaal sin mechanischi Ysebaasignal, bi wellè dè Signalbegriff durch beweglichi Elemänt – meischtens Daflè odder Flügel – dargschtellt wörd. Sy wörred sit dè Aafangszit vo dè Ysebaa nõch èm Vorbild vo dè optischè Telegrafy vowendet.
Mittlerwyl wörred d Formsignaal gröschtèdeils vo dè Lichtsignaal vodrängt, wörred abber au no uff nit modernisyrtè Bahnhööf witerhy vowendet.
Gschichtè
Diè erschtè Signaal hèn lediglich us èrè Schybè, wo entweder uffgrichtet un frontal sichtbar gsi sin odder wegklappt wörrè konnè, sodass si vom Gleis uus nimmi sichtbar gsi sin. Sell Sischtem bildet d Grundlaa vom voeinheitlichtè Formsignaalsischtem z Frankrych un wörd au bi dè dütschè Formvorsignaal vowendet. Anfang vo dè 1840er Johr hèt dè John James Stevens è Patent uff d Erfindg vo Flügelsignaal erhaaltè, wo sich langsam durrègsetzt hèn. S erschte asè baute Signaal isch 1842/43 vom Charles Hutton Gregory z New Cross (London) a dè London and Croydon Railway errichtet worrè un i dè nägschste 30 Johr hèt es sich gegè anderi mechanischi Signaalsischtem durrègsetzt. Diè erschtè söttigè Signaal sin eifach uff èm Dach vom Stellwärk montyrt gsi, erscht spòter hèt mo Seilzüüg entwicklet, um au vom Stellwärk entfärnt herrègschtellti Signaal bedienè z könnè.
Technik
Flügelsignaal vofüèget übber ein odder meereri Ärm (Flügel), wo nõch obbè odder unnè in voschidnè Laagè gschwenkt wörrè könnè. Durch s Schwenkè hèrgschtellti Aaordnigè vo dè Flügel in beschtimmti Winkel stellet dõdeby voschidni Signalbegriff dar. Èn einzelne, horizontal ligendè Flügel entschpricht i dè Regel dè stärkschtè Beschränkig, wo s Signaal darschtellè ka (meischt Halt!). Uff- odder abwärts zeigendi Flügel schwächet sellen ab odder hebè den ganz uff. Im aktuellè Signaalsischteem vo dè DB AG bedütet byschpillswys èn einzelnè Flügel, wo nõch rächts obbè um 45 ° zeiget, dè Signaalbegriff Hp 1 Faart aa.
Formsignaal wörred meischt mechanisch von Hebelschtellwärk übber Stelldròt odder Stellschtangè gschtüèret. Well sell d Stellentfärnigè begränzt, müèn bi besunders langè Stellentfärnigè un generell bi elektromechanischè Stellwärk elektrischi Signaalaatryb vowendet wörrè. Alternatyv sin früèner au Aatryb durch Druckgas (CO2) us Staalflaschè, welli am Standort vo dè Signaal in besunderè Schränk unterbrocht worrè sin, benutzt worrè.
Diè zu dè Färnschtellig vo dè Signaal vowendetè Drôôtzüüg sin durch è Spannwärk, welles Längèänderigè durch Temperadurschwankigè uusglycht, unter glychmäßigi Zuugschpannig ghaaltè. S Spannwärk isch bi dè meischtè Sischteem so konschtruyrt, dass bi nem Bruch vo dè Stellleitig diè abbèkeiendè Spanngwicht dè Signaalaatryb gegè èn Endaaschlaag i d Stellig Hp 0 Halt!, bzw. diè reschtriktivschti vofüègbari Stellig ziènet un en dört feschthaaltet. So wörd sichergschtellt, dass im Zug nit irrtümlich èn Faartbegriff aazeigt un ihm so z. B. d Yfaart in èn Streggèabschnitt gschtattet wörd, wo durch èn anderè Zug bsetzt isch.
Am Aafang hèn sämtlichi Formsignaal durch dè Stellwärker manuell widder i d Halteschtellig brocht wörrè, i dem er èn Hebbel zrugg gschtellt hèt. Mit Yfüürig vo sognanntè Flügelkuppligè (bi Hauptsignaal) bzw. Schiibèkuppligè (bi Vorsignaal) hèt durch d Ywirkung von èrè Zugfahrt uff di isolyrte Schinnè s Signaal automatisch uff Halt keiè könnè.
Zuèsätzlich zu beweglichè Elemänt vofüèget Formsignaal au oft übber Laternè, welli bi Nacht odder bi schlechter Sicht dè Signaalbegriff durch farbigi Lichtpünkt darschtellet, diè sogenanntè Nachtzeichè. Durch beweglichi Farbfilter, diè sogenannti Blendèyrichtig, könnet diè Lichtpünkt abdunklet odder diè abgschtraalti Farb gwechslet wörrè. Zu dè eifachè Wartig sin d Laternè un Blendè am Laternèuffzug asè aabrocht, dass mo si abbèlõ ka. Als Lüüchtmittel sin urschprünglich Petroleumlampè vowendet worrè, welli abber täglich hèn müèsè gwartet wörrè un nit uugfòòrlich gsi sin. Bi heftigè Bewegigè vo dè Signaalmechanik hèt s vorkǒ könnè, dass Petroleum usègschlüderet worrè isch, wo sich am Docht entzündet hèt un è Laternèexplosion verursacht hèt. Deshalb sin nõch èm Zweitè Wältchrièg Propangaslaternè ygfüürt worrè, welli i dè Regel mit einèrè Gutterè sechs Wochè glüüchtet hèn un nit uff selli Art explodyrè hèn könnè. Bsunders bi elektromechanischè Stellwärk wörred d Signaal elektrisch belüüchtet, Stromversorgig un Kabel sin in sebbem Fall schu vorhandè gsi. I dè letschtè Johr hèt mo d Signalbelüüchtig uff wartungsarmi Lüüchtdiodè umgschtellt, wo bi vorhandnè freiè Kabelõderè us èm Netz, suscht dezentral durch Solarzellè un Akkus betribbè worrè sin.
Dütschland
Luèg au: Ysebaasignaal z Dütschland Urschprünglich hèt am Aafang vo dè Ysebaagschicht z Dütschland jedi Ysebaagsellschaft vo dè Länderbaanè è eignes Signaalsischteem kaa. Erscht mit dè Gründig vo dè Dütschè Rychsbaan 1924 isch è deutschlandwit einheitlichs Signaalsischteem gschaffè worrè. D Signaal wörred in Haupt- (Hp) un Vorsignale (Vr) unterschidè. Wegè m langè Bremswèg vo Züüg zeiget Vorsignaal d Stellig vo dè Hauptsignaal in uusreichendèm Abschtand (je nõch gfaarener Gschwindigkeit 400–1500 Metèr) aa, dômit èn Zug rächtzitig vor èm haltzeigendè Signaal zum Stõõ kunnt.
Als rächtlichi Bsunderheit befindet sich am Mascht vom Formsignaal z Dütschland kein als Signaal würkendes Mastschild sondern lediglich è fahrdiènschtlich unbedütendes Maschtblèch. Uffgrund vo dè Konschtruktion goot mo dèvo uus, dass, im Gegèsatz zu Lichtsignaal welli uusgõõ könnet, dè Flügel im Fälerfall Halt gebiètè ka.
Ungültigkeitschrütz
Uff Streggè, wo entwedder stillglait, uff zentraali Stellwärk umgschtellt worrè sin odder durch Bauschtellè in èrè bsunderè betryblichè Situation sin, git s Formsignaal, wo für ungültig erklärt worrè sin. Für sell wörd s Ungültigkeitschrütz vowendet, wo us zwei wyssè Streifè beschtoot, wo wiè ne Chrüz odder è X  aagordnet sin.
Frankrych
S französischi Formsignaalsischtem vowendet zum gröschte Deil Schiibè, wo mo um è senkrächti Achs umklappè ka, un unterschidlichi Formè un Farbè aufwyset. Dè unygschränkte Faarbegriff (voie libre „Gleis frei“) bschtôt dõby us dè Nitsichbarkeit vo yschränkendè Daflè. D Bezeichnig vo dè Signaalbegriff basyrt deilwys uff èm Uussää vo sellenè Schybè, wi byschpillswys carré (rouge) („Absolutè Halt“), carré violet („Halt für Rangyrfaartè“), semaphore („Flügelsignaal“: Blockhalt). Selli Signaal wörred durch separati, farbigi Lichter ergänzt, wo je nõch Faarbegriff ufflüüchtè.
Großbritanniè
Diè traditionellè britischè Semaphor-Signaal zeiget i dè Grundschtellig èn waagrächtè Flügel (Halt).
Bi dè ab 1870 bi dè britischè Ysebaagsellschaftè ygfüürtè lower quadrant-Signaal („unterè Quadrant“) zeigt dè Flügel 45 ° nõch unnè, um Faart z signalisyrè. Èn Nõchdeil vo sellè Signaal isch znägscht, dass si bi Schädè a dè Stellmechanik odder dè Drôtzüüg i dè Faartschtellig voblybet, well si nit i d Haltschtellig keiè hèn könnè.
Bi dè upper quadrant-Signaal („Oberè Quadrant“) zeigt dè Flügel für dè Faart-Begriff 45 ° nach obbè. Si sin ab 1924 bi dè Bahngsellschaftè LNER, LMS un SR ygfüürt worrè, well si bi Schädè a dè Stellmechanik odder dè Drôtzüüg uffgrund dè Massevodeilig vom Flügel i d Haltschtellig zrugg keit sin. D GWR hèt dõgegè a dè lower quadrant-Signaal fescht ghaaltè. Spòter sin au d Flügel vom lower quadrant-Signaal mit Gegègwicht uusgschtattet worrè, um im Schadensfall ebbèfalls sofort i d Haltschtellig z glangè.
Zuè nem Stellwärkberych ghört immer è distant signal (gäälè Flügel, fischtailed arm, s erlaubt d Yfaart i dè Stellwärkberych) un ein odder meereri home signals (roti Flügel, si zeiget dè freigäèni Faartvolauf im Stellwärkberych aa). È witeri Eigèheit vo dè britischè Formsignaal sin d Signaalkombinationè, well bi Vozwygigè für jedi abzwygendi Faarmöglichkeit èn zuèsätzlichè Nebenmascht mit eignè Flügel aagordnet isch. Signaalbruggè an Baanhofsuusfaartè könnet dõher zimli komplex gschtaaltet sy.
Holland
Diè holländischè Ysèbahnè hèn vili technischi Entwickligè vo dè britischè Baanè übernõ. Au dört git s lower quadrant-Signaal, allerdings mit Flügelformè, wo vo dè britischè Signaal abwychet.
Schwedè
Z Schwedè wörred fascht uusschlièßlich Lichtsignaal ygsetzt. Allerdings sin uff dè Inlandsbaan odder bi Museumsbaanè einigi Formsignaal („Semafor“) erhaaltè blibbè. Schwedischi Formsignaal ähnlet dè dütschè, nu dass si uff dè linkè Streggèsitè uffgschtellt sin un demmzfolg in Faart-frei-Stellig vo dè Flügel nõch links obbè zeigt.
Dè Baanhof Moskosel a dè Inlandsbaan isch sit 2013 widder stundèwys bsetzt un dürft somit dè einzigi Baanhof sy, wellè sich im Bsitz vom Staat befindet, bi demm diè aalt Technik no gnutzt wörd. Well Formsignaal nimmi im aktuellè Signalbuèch uffgfüürt sin, isch è extra Aahang für dè Baanhof i dè Streggèbeschrybig notwendig.
Schwiz
I dè Schwiz wörred Formsignaal im Signalsystem M (mechanisch) vowendet. Sell wörd sit dè 1940er Johr durch s Signaalsischteem L (Lichtzeichè) un spòter durch s 1986 ygfüürte Signaalsischteem N (numerischi Gschwindigkeitsaazeig) abglöst.
Öschterrych
Z Öschterrych sin Nachtzeichè durch Lichtpünkt abgschafft worrè. Signaalflügel un -schiibè sin reflektyrend uusgfüürt. Dè Trybfaarzügfüürer erkennt iri Stellig durch Uusschtraalè mit dè Fahrzüügbelüüchtig. Möglich isch sell durch d Uusrüschtig vo sämtlichè Trybfaarzüüg un Stüèrwagè mit leischtungsfähigè Schywòrfer.
Colosseum
S Colosseum (italienisch: Colosseo) isch en Amphitheater fer 50.000 Zueschauer in Rom und isch zwische 72 und 80 n. Chr. vom Kaiser Titus baut wore. Es isch nid nume s gröscht Amphitheater vom römische Reich, sondern s grösste wo je uf dr ganze Wält baut wore isch. Es het d Form von ere Ellipse und isch 156 Meter bräit, 188 Meter lang und het en Umfang vo 527 Meter und e Hööchi vo 48 Meter.
Zueschauer
Im Colosseum het s 50'000 Blätz für Zueschauer ghaa. S podium, die ersti Räije vo de Sitzblätz, isch für die römische Senatoore reserviert gsi. Au dr Käiser het do si Losche (pulvinar) ghaa. In de Räije drüüber isch s Maenianum primum gsi, wo d Equites ghockt sii. Witeroobe si d maenianum secundum gsi, wo im underste Sektor drvo (imum) die woolhabende Bürger gsässe si, und im oberste (summum) die ermste Römer. D Fraue vo de Arme häi ganz oobe nooch müesse stoo.
D Arena
D Arena isch elliptisch, 54 Meter bräit und 86 Meter lang. Si het käini Egge ghaa, so dass d Gladiatoren, zum Dood Verurdäilti oder d Dier sich nid im ene Egge häi chönne verstecke. Dr Boode isch us Holz gsi und druf het mä Sand gströit. Vo doo chunnt dr Begriff Arena, wo uf latiinisch Sand bedütet. Under em Holzboode si Chäller gsi, wo s Cheefig gha het für d Dier und die Verurdäilte.
Es isch mööglig gsi, dr Holzboode uuseznee und d Arena mit Wasser z fülle und denn het mä Seeschlachte chönne organisiere.
Gibuld
De Gibuld oder au Gebavult, (lat. Gibuldus, Gebavultus; alem. *Gibawulþu „de wo Aseehe git“) isch um 470 e alamannischer Kini (rex) gsi. Bim Gibuld un em Gebavult handelts sich warschiints um d gliiche Person, es kennte aber au zwei verschidni sii
Iberlieferung
De Eugippius het in siinere Vita Sancti Severini driber gschribe. D Manne vum Gibuld hen in dr zweiti Hälfti vum 5. Johrhundert d Schtadt Passau immer wider heimgsuecht. Drno isch vor de Schtadt Passau zwischem Gibuld und äm Abt Severin verhondelt wore. De Severin het verlongt, d remische Kriegsgfongeni freizloo. De Severin muess de Gibuld dermase beiidruggt ho, dass er däm Diener vu Gott d Wahl freygstellt het, z verlonge, was er het welle. No het er sibzg Gfongne freyglosse. D Gschicht het sich nochem Eugipp in d Johre 469 un 470 zuetrait.
Noch de Vita vum Hl. Lupus solls däm Bischof Lupus vu Troyes, fascht zur gliiche Zit, glunge si, Gfongeni vum Kinig Gebavult freizbekume.
Interpretation
Me weiss ni, ob de Gibuld als Kini iber alli Alemanne gherrscht het oder nur iber e Deil. Wiil er aber z Passau mitem Severin und z Gallie mitem Lupus verhondlet hät, goht me devu us, dass de Gibuld de elleinig Kini gsii isch. Megli isch aber au, as de Lupus eifach vom Severin abgschribe het.