cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hendschiken
Geografy
D Nochbergmeinde vo Häntschigche sind Länzbrg, Otmisinge, Doddigche, Filmärge, Dintigche und Amerswyl.
Gschicht
S Dorf isch öpe ane 1160 i de Acta Murensia vom Chloschter Muri s erschte Mol erwäänt. Dr Ortsname chunt vom althochdüütsche Name «Hanzinghofun», und er bedüütet «bi de Hööf vo de Lüüt vom Hanzo».
Pest (Komitat)
Gschicht
Noch de osmanische Bsetzig vo Ungarn hät mer uss de ehemolige Komitat zwei neui bildet; au d Region vo Solt witer südlig isch zu Fejér cho. In de erschte Hälfti vom 19. Johrhundert isch in de Stadt Pest e Komitatssitz baut worre. 1876 hät mer au s Gebiet vo Kiskunság (zwüsche Budapest und Szeged) im Komitat züegordnet; eso isch s rysige Komitat Pest-Pilis-Solt-Kiskun entstande.
Hendschiken
Gschicht
Uf em Büel am Lütisbuech oben stoot d Versuechsastalt für Veezucht und Dierfuetter vo dr UFA.
Pest (Komitat)
Gschicht
S Komitat Pest in sine hüttige Gränze isch als Folg vo de Komitatsreform (1950) bildet worre; zletscht isch 1954 no e Sydlig zu me andere Komitat cho. 'S isch de nördlig Deil vom vorherige Komitat Pest-Pilis-Solt-Kiskun und e Deil vom ehemolige Komitat Hont. E baar Gmeinde sin au no zu Nógrád, Heves, Szolnok und Fejér übergange.
Dativ
Frànzeesch
Àwer Àchtung, mankmol gìtt's aui „à“ + Pronom:
Pest (Komitat)
Gschicht
== Bèvölcherig == Ìm Johr 2004 hät's ìm Komitat 30 Städt gee, d'Aazahl vò de wittere Gmeinde ìsch bi 157 gläge. Doodemìt ìsch Pest s Komitat mìt de meiste Städt vò ganz Ungarn, gfòlgt vò Szabolcs-Szatmár-Bereg.
Dativ
Rüssisch
Uf Rüssisch wìrd dr Dativ verwanda:
Italienische Sprache
Vokal
– –  –  –  –  –
Pest (Komitat)
Gschicht
D'Bèvölkerigsdìchti lìt bi rùnd 170 Iiwohner broo Quadratkilomeeter. Öbbe 580.000 Lütt wohne ìn Städt mìt ǜber zähdausend Iiwohner. Es gìt ìnsgsamt 397.000 Wohnige z Pest; ùf 100 Wohnige chömme 285 Pèrsone, doodemìt lìt s Komitat an de Spìtze vò Ungarn.
Italienische Sprache
Vokal
Im Idaliänische wird im Normalfall di zweitletschti Silbe betont. Wenn nit, no wird säll durch e Akzänt azeigt. Allerdings wird d Akzentsetzig nit konsequänt (wie z. B. im Spanische, Katalanische oder Portugysische) gmacht, sondern numme in de letschte Silbe un in eisilbige Wörter mit zwei Vokäl, wu de letscht devuu betont isch; anderi Silbe were numme dänn mit eme Akzänt markiert, wenn di genaui Ussproch vüreghobe were soll. Gsetzt wird in de Regel de Gravis (`):
Pest (Komitat)
Gschicht
Au ìn Bezùùg ùf de Aadeil vò de jùnge Lütt bsètzt Pest de èrscht Blatz: 191.621 vò de Iiwohner sìn ùnder 14 Johr alt, 241.655 zwǜsche 15 ùnd 29 ùnd 151.368 zwǜsche 30 ùnd 39.
Italienische Sprache
Vokal
Bi <e> wird je noch Ussproch aber au de Akut (´) gsetzt:
Pest (Komitat)
Gschicht
D'Aazahl vò Grùndschüele ìm Komitat lìt bi 317, sälli wère ìnsgsamt vò 101.000 Schieler bsüecht. 24.537 Pèrsone bsüeche eins vò de 53 Gymnasie ùnd de 54 Fachmìttelschüele.
Italienische Sprache
Vokal
De Akut dient uff em <o> in wenige Wörter dezüe, di gschlosseni Ussproch [] z verdütlige, wu s Wort vu'me-ne andere Wort mit de Ussproch [] unterscheidet; d'Verwändig isch allerdings fräiwillig. Uff em <i> un em setze mänki au de Akut, wiil sälli beide Vokäl allewiil gschlosse sin.
Pest (Komitat)
Gschicht
== Wìrtschaft == Òbwohl Pest ǜber Johrzähnt hìì zù de wìrtschaftlig weenig èntwìckelte Komitat ghört hät, ìsch's hǜtt eins vò de stärkste. Säll hät's vor allem de ussländìsche Ìnvèstitione ùnd de Modèrnisierig vò de Wìrtschaft z verdanke. S BÌP ìsch mìt 1.450.000 Forìnt 14,5 Brozänt hööcher wie des vò de andere Komitat. Zwar gön allewiil no vili Iiwohner ùf Budapest gò schaffe, dùrch de Ussbau vò de Ìnfrastrùktuur ìsch abber d'Aazahl vò de Arbetsblätz z Pest sitt 1995 ùm 30 Brozänt gstììge. Als Fòlg doodevoo ìsch au d'Arbetslosigkeit ùm 6,7 Brozänt gsùnke, momentan gìt's ca. 20.000 Arbetslosi. D'Zahl vò de freie Stèlle lìt bi rùnd 9600. Òbwohl d'Ùnderschììd zwǜsche de einzelne Chleigebiet vò Pest grooß sìn, ìsch d'Arbetslosigkeit dank Ìnvèstitione au ìn de bènoochdeiligte Gèbiet gsùnke. Au de Dùrchschnìttlslohn ìsch sitt 2003 ùm acht Brozänt gstììge. Dùrch de Biidrìtt vò Ungarn zù de EU ìsch au d'Zämmearbet mìt de slowakìsche Gèbiet erliichtert wòre.
Italienische Sprache
Vokal
Wenn e <i> zwüsche me <c> oder <g> und einem vo de Vokal <a, o, u> stoht, no spricht mer's nit us. Es dient in dem Fall dezüe, d'Ussproch vom <c / g> als [] z erhalte, wyl sälli beide Konsonante diräkt vor me <a, o, u> als [ usgsproche werre.
Johannes de Plano Carpini
Dr Johannes de Plano Carpini (au Giovanni Piano Carpini oder Giovanni da Pian del Carpini; * um 1185 z Fian dei Carpini, hüte Magione, bi Perugia in Umbrie; † 1. August 1252 z Bar, Montenegro) isch en italiänische Franziskaner gsi, wo vor allem dur si Räis in d Mongolei bekannt worde isch.
Italienische Sprache
Vokal
Wenn e [] uff e <c> oder <g> folgt, no setzt mer zwüschem Konsonant und em Vokal e <h>. Dodemit blibt d'Ussproch [] erhalte, wyl <c, g> diräkt vor me <e, i> als [] usgsproche werre.
Pest (Komitat)
Gschicht
Zwar ìsch z Pest friehner no hauptsächlig Landwìrtschaft bèdrììbe wòre ùnd s Komitat hät hǜtt no e landwìrtschaftligi bìs ìndùstriälli Brägig, dank de Ìnvèstitione (zùm Bispiil ìn de Verchehr) ìsch's abber zù me Stùktuurwandel choo, woo sìch hǜtt no fùrtsètzt; de Schwèrpùnkt wìrd ùf d'Dienschtleistige verlègt. D'Ìndùstri bschäftigt hǜtt no öbbe drissig Brozänt vò de Bèvölkerig, di wìchtigste Branche sìn d'Läbesmìttel-, Maschììne- ùnd Bauìndùstri. Dass di lètschti e Züewachs ùfwiist, zeigt au, dass Pest als Standòrt ìmmer bliebter wìrd.
Johannes de Plano Carpini
Dr Missionäär
Dr Johannes isch e Schüeler vom Franz von Assisi gsi und het in de 1220ern as Missionäär z Dütschland gschafft und dört au dr Franziskanerorde organisiert. Er het meereri Chlöster im Rhiiland und in Saggse gründet. 1222 isch er uf Tunis go missioniere und 1225 uf die Iberischi Halbinsle. Vo 1228 aa het er die franziskanische Ordensbrowinze Teutonia und Saxonia gläitet, und isch immer witer gege Oste go missioniere.
Italienische Sprache
Konsonante
b, d, f, l, m, n, p, s, t, z werde glych usgsproche wie im Alemannische.
Pest (Komitat)
Gschicht
Di ussländìsche Ìnvèstitione kònzèntriere sìch ùf d'Agglomeration, d. h. ùf d'Städt ìn de Ùmgeebig vò Budapest. Sällewääg hän au di meiste vò de große Ùndernämme ìhr Hauptsìtz ìn de Region zwǜsche de Hauptstadt ùnd de Städt Szentendre ùnd Vác òder ìn de diräkte Nòchbergmeinde vò Budapest.
Italienische Sprache
Konsonante
D Büechstabe k, q, w, x, x werre numme in Främdwörter verwändet. Doppelkonsonante werre im Idaliänische als langi Konsonante usgsproche: s "mm" isch vyl länger wie-n-e einzels "m"; s "rr" hät (in de Musterussproch) 4 Zungeschläg, s "r" aber numme 2. Bi de Verschlusslut verwylt mer uff em Konsonant und löst deno de Verschluss. Bi Affrikate verwylt mer zerscht uff em Verschluss und löst en dänn zämme mit em Zischlut: /dʒ/ und /tʃ/ werre züe /d-dʒ/,/t-tʃ/.
Dialäkt
Di einzelne Dialäkt vom Idaliänische underscheide sich deilwis starch vonenand; in e baar Fäll isch ihr Status als Dialäkt oder eigeständigi Sproch au under de Linguiste umstritte. Alli idaliänische Dialäkt und romanische Sproche vo Idalie gönn diräkt uff s Vulgärlatyn zruck. Sällewäg chönnt mer überspitzt au alli idaliänische Dialäkt als latynischi Dialäkt bezeichne. Si hän e eigeni Sprochgschicht und sin kei degenerierti Form vom Idaliänische.
Degege isch d Yordnig zum Bispyl vom Sardische oder Ladinische als Einzelsproch in de Sprochwüsseschaft mittlerwyli aerkännt. S Friaulisch stoht im Französische nöcher wie im Idaliänische.
D Sproch, wo mit em Idaliänische am nöchste verwandt isch, isch s Rumänisch.
Klassifizierig
Stellig vo dr Italienische Sproche un Dialekt innerhalb vo dr Romanische Sproche
Pest (Komitat)
Gschicht
S landwìrtschaftlig nùtzbaar Land macht sèchs Brozänt vò dèm vò ganz Ungarn uss, vò ìhm sìn 3,9 Brozänt Nùtzgärte, 11,1 Brozänt Grasland ùnd 23,3 Brozänt Wald; ùf 2,2 Brozänt vò de Flächi wìrd Òbst broduziert, rùnd d'Hälfti ìsch Ackerland. Zwanzig Brozänt vò de Landwìrtschaft wìrd am üssere Rand vò Pest bèdrììbe.
Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Pest
Johannes de Plano Carpini
D Mission zum Groosskhan
1245 het dr Babst Innozenz IV. dr Johannes in d Ukraine gschiggt, wo denn vo de Mongole bsetzt gsi isch und denn het er no zum mongolische Groosskhan sölle go und brobiere z verhindere, ass d Mongole no witer in Öiropa wurde iidringe. Dr Innozenz IV. het au ghofft, ass d Mongole e Bündnis gegen e Islam wurd iigoo und so d Chrüzfaarerstaate sicherer wurde si.
Richard Steiff
Dr Richard Steiff (* 7. Februar 1877 z Giinga an dr Brenz, † 30. März 1939 en Jackson em amerikanischa Bundesstaat Michigan) isch dr Neffe vo dr berihmda Schbiilzeigherstellere Margarete Steiff ond sowohl a Erfender wia au a Gschäftsmôô gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Richard Steiff kommt am 7. Februar 1877 z Giinga an dr Brenz uff d Welt. Nôch dr „normala“ Schual bsuacht’r noh en Stuegert d Kunschtgewerbeschual. En dera Stadt gôht’r en seira freia Zeit emmr môl wiidr en da „Nill’scha Tiirgarda“. Dô dren hôt’r’s hauptsächlich uff d Bära abgseha. Stondalang sitzt’r vôr deane ihrem Gehege ond zoichnet vo selle Viicher Skizza uff-nen Block. Wia der Kerle nô 20 Jôhr alt ischt, tridd’r en da Betriib ei, wo vo seira Tande Margret grindet wôrra ischt. Uff Grond vo seine Bära-Skizza entwicklet’r em Jôhr 1902 da so gnannda Steiff-Bära mit dr Bezoichnong „55 PB“ als Schbiilzeig fir d Kender.
Johannes de Plano Carpini
D Mission zum Groosskhan
Bis uf Karakorum isch er nit cho, er het aber drvo ghöört und verzelt, ass d Mongole "käini Siidlige und käini Stedt" häige, "usser ere äinzige, wo von ere verzelt wird, ass si zimlig bedütend sig und Karakorum häissi." Äär sälber häig d Stadt nid gsee, sig aber bis uf e halbi Daagesräis in iiri Nööchi choo.
Öb er bi dr Audiänz im Groosskhan dr Brief vom Babst gee het, wo dä din vo dr Mongole verlangt nüme gege d Christe voorzgoo, wäss mä nid. Noch dr mongolische Dradizion het dr Khan dänggt, ass d Christe cho sige zum sich z ubderwärfe. ER het dorum d Abordnig mit eme Brief zruggschiggt, won er din dr Babst und die andere Köönig ufgforderet het, sofort zu iim z choo zum sich persönlig cho underwärfe.
D Mission vom Johannes isch also e Misserfolg gsi, aber dank sim Räisebricht „Ystoria Mongolorum quos nos Tartaros appellamus“, wo din zum erste Mol d Kultur und Gbrüüch vo de Mongole beschriibe si, isch d Mission aber wenigstens en Erfolg für d Wüsseschaft worde.
Richard Steiff
Aus seim Leaba
Dr „Bär PB 55“ bleibt abr et de oinzig Erfendong vom Richard Steiff. Schbäter entwicklet’r noh da so gnannda „Rolloplan“. Des ischt a Dracha, wo mr Luftaufnahma drmit macha kôô, zom Beischbiil vo dr Steiff’scha Fabrik ond ihrer Omgeabong sowia vo ganz Giinga. Uff dui Erfendong wuud schliaßlich au d Fihrong vo dr kaiserlicha Armee uffmerksam ond teschdet se, ob mr-se villeicht au zo milidärische Zweck eisetza kôô. Abr bald stellt sich raus, dass dô drfir dui Erfendong et en Frôg kommt, weil der Dracha z langsam ischt.
Johannes de Plano Carpini
D Mission zum Groosskhan
Uf dr Räis zrugg het dr Johannes in 106 Dääg öbbe 4800 Kilometer zrugggläit. An Allerhäilige 1247 isch er z Lyon achoo, und isch im Babst go verzelle, was em bassiert isch. Öb er em Babst dr Brief vom Groosskhan wirklig gee het, wäiss mä bis hüte nid.
Richard Steiff
Aus seim Leaba
Am 30. März 1939, 30 Jôhr nôch-em Ableaba vo seira Tande, schliaßt dr Richard Steiff z Jackson en de USA, wo-nr sich grad gschäftlich uffhelt, seine Auga fir emmer. 62 Jôhr alt isch’r wôrra.
Johannes de Plano Carpini
Wider in Öiropa
Dr Johannes de Plano Carpini 1248 isch zum Erzbischof vo Bar im hütige Montenegro ernennt worde. Dr serbisch Köönig Stefan Uroš I. het en drbii understützt, sich gege d Asprüch vom Metropolit us Dubrovnik durezsetze. Dr Carpini isch öbbe 65 gsi, won er am 1. August 1252 gstorbe isch.
22. Januar
Dr '''22. Jänner''' isch dr 22. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 343 (in Schaltjohr 344) Däg bis zum Änd vum Johr.
Breitenwang
Gschicht
Broatewang ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1094 als Breitinwanc und Breitenwanch.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 1578 Aiwohner sin im Johr 2001 241 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1578 Aiwohner 1406 Daitsch als Umgangsproch aagea, 140 Daitsch und andere Sproche und 32 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Broatewang ghert zum Schwäbisch.
La Neuveville
La Neuveville (bis 1948 Neuveville, frankprovenzalisch [a la vel], bärntütsch Nöiestadt, hochdütsch Neuenstadt) isch e Ywohnergmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Nöiestadt ligt zwüsch em Schwizer Jura un em Bielersee. Zue dr Gmeind ghöört ou na dr Willer Schafis (französisch Chavannes). D Gmeindsflächi bsteit us 21 % langwirtschaftlecher Flächi, 63,7 % Waud, 15 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Ligerz u Prêles im Kanton Bärn u Lignières u Le Landeron im Kanton Nöieburg.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 16,5 % gläge.
Religion
50,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 27,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 5,1 %, CVP 2,3 %, EVP 2,4 %, FDP 19,2 %. GLP 3,5 %, GP 13,0 %, SP 29,2 %, SVP 17,4 %, Suschtigi 7,9 %.
Gmeindspresidänt vo Nöiestadt isch dr Roland Matti (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3445 Ywohner 76,7 % Französisch aus Houptsprach aaggää, 15,7 % Dütsch u 2,9 % Italienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo La Neuveville isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jahrhundert uusgstorbe.
Rheinbrücke Feuerthalen
D Rhybrugg Füèrthalè isch è eingleisigi Schwizer Ysebaabrugg vo dè Seelinniè. S Bauwärch uss èm Johr 1895 übberschpannt zwǜschè Füèrthalè un Schaffuusè dè Rhy bi Kilometer 44,310. D Rhybrugg Füèrthalè lyt öppè 400 m südöschtlich vum Schaffuuser Wòrzeichè, im Munot, un öppè 280 m rhyobsi vo dè Füèrthaler Brugg, welli dè älteschte Rhyübbergang zwǜschè dè Stadt Schaffuusè am Nordufer vom Hochrhy un Füèrthalè am Südufer vom Hochrhy un im Kanton Züri darschtellt. Diè Nôchi vo dè Strõßè- un dè Ysèbaabrugg wörd woll vom Umschtand voursacht, dass dè Èmmèrsbärg, dè Buggel, wo dè Munot druff schtòt, glychmässig nõch Südè bis fascht a s Hochrhyufer abbè keit, un dõdemit èn Èngpass am nördlichè Rhyufer broduzyrt. Zuèsätzlich isch s Nordufer obberhalb vo Schaffuusè a zwei Stellè bis Schtei am Rhy dütsches Staatsgebièt (bi Büsingè un im Hegau öschtlich vo Gailingè), wodurrè d Schaffuuser iri Hauptvokeerswäg in Richtig Boddèsee sicherheitshalber uff schwizer Territorium am Südufer vom Hochrhy witergfüürt hèn, zmòl bi binationalè Vokeerswäg èn Staatsvodraag als Grundlaag bruucht wörd, wiè z. B. a dè Hochrhybaan bi Basel un uff èm Abschnitt Tradingè-Thayngè. Übber d Rhybrugg Füèrthalè wörd dè Schaffuuser Baanhof a s Schinnènetz am Südufer vum Boddèsee aabundè. È wituus bedüternde innerschwizer Schinnèvobindig für Schaffuusè isch allerdings d Baanschtreggi uff Züri un Winterthur, beidi gänn uff dè Schaffuuser Sitè bis Neuhuusè dè Rhy durab.
Gschichtè
Dè Bau vo dè Baanschtreggi zwǜschè Etzwylè in Moschtindiè un Füèrthalè im Zürcher Wyland isch 1870 bschlossè worrè, d Eröffnig durch d Schwizer Nordoschtbaan (NOB) isch am 1. Novembèr 1894 übber d Bünni gangè. Dè Abschnitt zwǜschè Füèrthalè un èm Baanhof Schaffuusè isch am 2. April 1895 nõch dè Fèrtigschtellig vom Èmmèrsbärgdunnel un dè Rhybrugg in Bedrièb gnõ worrè.
1954 isch dè Flusspfyler sanyrt un 1964 d Schotterwannè neu gmacht worrè. Zwǜschè dè Johr 2003 un 2005 hèt s è Inschtandsetzung vom Viadukt mit èm Ybau von èrè neuè, 6,6 Meter breitè Schotterwannè uss Staalbedong gää. D Koschtè hèn 4,7 Millionè Frankè bedrait.
Konschtruktion
Dè 262 Meter lange Bruggèzug bschtòt uss gmuèrtè Bogèviadukt uff beidè Rhysitè un uss eim Staalfachwärchdräger mit zwei Öffnungè als Stròmbrugg mit eim gmuèrtè Mittelpfyler, wo im Rhy stòt.
Dè 112 Meter lange, gniètete Fachwörchdräger uss Schweissysè hèt baralleli Gurt un è Höchi vo 6 Meter. Er übberschpannt mit zwei glych langè Öffnungè im schäbs d Laufrichtung vom Rhy. D Konschtruktion hèt s Unternämmè Bosshard & Cie. uss Näfels gliferèt. D Montaage isch mit Hǜlf von èm Holzgrüscht gmacht worrè, wo im Rhy uff Pfaaljoch gründet gsi isch. Bi nèrè spôterè Voschtärkung isch s Fachwärch durch dè zuèsätzliche Ybau vo Pfoschtè i s hütige doppelte Ständerfachwärch umbaut.
Dè sechseggige Pfyler i dè Flussmitti bschtòt uss gmuèrtè Naturschtei. Er wyst obbè èn Querschnitt mit dè Abmessungè 2,4 × 7,4 Meter uff, wo sich nõch unnè im Vohältnis 1:50 vogrösserè un stòt uff eim 4,3 × 9,0 Meter grossè Bedongfundamènt, wo 7 Meter düèf i dè Flusssollè drin stôn.
Diè beidè gmauèrtè Viadukt bschtôn ebbèfalls uss Naturschtei, woby im Innerè d Gewölbe un Kämpfer mit Bruchschteimuürwärch uusgfüürt sin. Des mit èm Widderlager vo dè Flussbrugg 97 Meter lange un 5,2 Meter breite Viadukt Schaffuusè hèt acht Gwölbeöffnungè, vo dennè sibbè è lichti Witti zwǜschè 9,0 un 9,6 Meter uffwysèd. S Gwölbe übber dè Fischerhüüserstrõss spannt sich 13,0 Meter witt. D Höchi vom Bauwärch übber m Boddè schwankt zwǜschè 4 un 17 Meter. S Viadukt Füèrthalè isch yschlièsslich em Widderlager vo dè Flussbrugg 66 Meter lang. S hèt sechs Gwölbeöffnungè mit èrè lichtè Witti vo 8,4 Meter un Pfyler mit Breitè zwǜschen 1,86 un 1,40 Meter. D Höchi vom Bauwärch, wo im Grundriss mit èm Radius vo 400 Meter krümmt isch, schwankt zwǜschè 6 un 15 Meter übber m Boddè.
Reich von Metz
S Riich vo Metz isch e Nochfolgriich vom Salfränkische Riich gsi und e Vorläufer vo Austrasie. Es het vo 486 bis 584 existiert. D Herrscher vom Riich hai alli dr Titel König gha. D Deilrich si entstande, wil noch fränkischem Bruuch s Erbland under de Söhn vom König ufdeilt worden isch. Die andere Riich wo bi de Deilige vo 511 und 561 entstande si, si s Riich vo Paris, s Riich vo Soisson und s s Riich vo Orléans gsi.
Rudolf Ludwig von Erlach
Dr Rudolf Ludwig von Erlach (1749-1808) isch e Schwiizer Bruefsmilidär und Politiker zur Ziit vo dr Helvetik und dr Mediation gsi.
Läbenslauf
Dr Rudolf von Erlach isch am 26. Oktober 1749 z Bärn uf d Wält cho. Wie vili anderi Patriziersöhn isch au dr Erlach as Söldner in fremde Dienste gstande; vo 1765 bis 1771 het är as Grenadieroffizier im Regimänt ”Von Erlach“ z Frankriich dienet. Won er uf Bärn zruggcho isch, het me-n en 1785 i Bärner Groossroot gwehlt, s Johr druf isch er Landvogt vo Lugano worde, 1789 Sächzähner (e Mitgliid von ere Wahlbehörde), 1794 Stadtmajor vo dr Bärner Stadtwach und 1796 Schultheiss vo Burtlef.
Dief konservativ het dr Erlach die helvetischi Verfassig, wo 1798 ygfüert worden isch, abglähnt. Er isch am 13. Septämber 1802 noch dr Beschiessig vo Züri dur die helvetische Druppe under em General Andermatt dr milidärisch Füehrer vo dr Grosse Schwiizerische Verbrüederig worde und isch sofort in Kanton Bade gange, wo dr Ufstand scho usbroche gsi isch. Freiwilligi sin em vo alle Siite zuegloffe, s Problem isch nur gsi, ass ne d Waffe gfehlt hai; dorum het dr Chrieg dr Name Stäcklichrieg übercho. Vo Soledurn, wo sich die Ufständische mit Waffe us em Züüghuus hai chönne bewaffne, het dr Erlach siini Druppe am 18. Septämber 1802 uf Bärn gfüehrt, wo dr Andermatt scho bi Chilchbärg gstanden isch. E churzi Beschiessig vo dr Hauptstadt het gnüegt zum die helvetischi Regierig zur Kapitulation und zur Flucht us dr Hauptstadt Bärn z bewege.
Dr Napoleon het denn de Schwiizer e neui Verfassig ufzwunge, won e Kompromiss zwüsche de Wünsch vo de Föderaliste und vo de demoralisierte Unitarier gsi isch, und d Schwiiz isch under em Druck vo Frankriich zur Rueh cho. 1803 isch dr Erlach wider Bärner Groossroot worde. 1807 isch er Chaufhuusverwalter worde. Am 13. Juni 1808 isch är z Bärn gstorbe.
Familie
D Von Erlachs si e regimäntfähigi, wohledelvesti Bärner Patrizierfamilie gsi. Si Vater, dr Franz Ludwig Viktor vo Erlach, isch, wie si Sohn noch em, Offizier und Landvogt gsi. 1773 het dr Erlach d Rosina vo Bonstette, d Dochter vom Guetsherr Franz Emanuel Bonstette vo Wichtrach, ghürotet.
Dr Erlach, wo-n au as ”Hudibras“ bekannt gsi isch, het en Autobiografii und politischi Schrifte verfasst, öpe s staatspolitische Lehrbuech Précis des devoirs du souverain und dr Code du Bonheur, wo ”L’esclavage des Nègres“ e Deil drvo isch.
Dalilah (Krater)
Dalilah isch e Krater uf dr Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus. Dalilah isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre, aber erst vu dr Cassini-Sonde in ere hoche Uflösig photographiert worre. Dr Krater lit uf 52.9° nördlicher Breiti un 246.4° westicher Längi. Er het 14 km Durmesser. Brüch hän d'Südostsite vum Krater sowie d'Wölbig in im Zentrum deformiert. Dr Effekt vu ere dur viskosi Entspannig bildete Wölbig cha mer ime chlai weng größere Stil bim Dunyazad-Krater sähe.
Munzingen (Freiburg)
Munzige isch e ländlich prägte Stadtdeil vu Friburg im Brisgau am östliche Rand vum Tuniberg, wo am 01. Juli 1973 zue Friburg igmeindet worre isch. D'Munziger Gmarkig mit ihre 677 ha isch dr westlichst Deil vum Friburger Stadtgebit, an dr nächste Stell isch si 3 km vum Rhi entfernt. Zum Stadtzentrum sins vu Munzige guet 12 km Luflinie. Dr Ort het zum 31.12.2006 2735 gmeldeti Iwohner gha. Di erst urchundlich Erwähnig vu Munzige datiert uf's Johr 845. Nooch dr Reformation isch Munzige katholisch blibe.
Wibau
Dr Ort isch yberregional als bedütends Wi- un Spargelabaugebit bekannt. Im zweijährige Rhythmus het früher rund um s'Schloss Munzige s' Munziger Bildhauersymposium stattgfunde, e europäischi Verastaltig, wo jungi Steimetz un Bildhauer ihr Chänne un ihri Wercher dr interessierte Öffetlichkeit hän präsentiere chänne. Inzwische findet säll z'Friburg statt.
Dalilah (Krater)
Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
Munzingen (Freiburg)
Ortschaftsrot
Ergebnis vu dr Ortschaftsrotswahl am 7. Juni 2009:
Québec (Stadt)
Québec (französisch [], änglisch Quebec [] oder [], uf tüütsch au [], offiziell frz. Ville de Québec, ängl. Quebec City [], isch d Hauptstadt vo de Provinz Québec z Kanada. S isch di einzigi Stadt z Nordamerika, won en Altstadt und intakti Festigsanlage hät. Drum hät d UNESCO 1985 gsäid, Québec isch Wältkulturärb.
Munzingen (Freiburg)
Alemannisch
Z'Munzige schwätzt mer wie suscht numme weschtlich vum Tuniberg (so z'Niderrimschige), traditionell Oberrhialemannisch, wo zum Nideralemannisch zellt. Die andere Noochberorte werre degege zum Hochalemannisch Sprochruum grechnet.
Québec (Stadt)
D Stadt häd 500.691 Iinwoner. De Lüüt won deet woned säit mer Québécois bzw. gnauer Québécois de Québec, zum si vo de Québécois us de Provinz z unterschäide. De Name chunt vo de Flussängi zwüsched Québec und de Stadt Lévis uf em andere Ufer vis-à-vis. S Wort Kebek us de Spraach vo de Algonkin bedüütet „Ängi“.
69 (Begriffsklärung)
D'Zahl 69 stot fer
Fessenheim
Fassene (IPA:, frz. und dt. Fessenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Teilkönigreich Paris
S Deilkönigriich vo Paris isch in dr Ziit von 511 bis 567 eins von e baar fränkische Deilriich gsi und het si Name vo dr Residänz vom König übercho. Die Deilriich si entstande, wenn s Riich under de Söhn vom ene fränkische König ufdeilt worde si. In dr früehje Merowingerziit hai d Deilriich no kei historischi Identitet gha. S Deilriich Paris isch dorum, nochdäm s im widervereinigte Riich ufgangen isch, nüme widerbeläbt worde. Im Gegesatz zum Deilriich Paris hai die spötere Deilriich Austrasie, Burgund und Neustrie en eigeni Identität aufbaut und hai die moderni Staatenornig in Middeleuropa beiiflusst.
In de Riichsdeilige vo 511 und 561 si jedes Mol vier Deilriich entstande: Paris, Metz, Soissons und Orléans.
Fessenheim
Gschécht
Der Ort hat frieier em Kloster vu Mürbach ghért un ésch derno an d Habsburger éwergange. Er ésch awer schu én der Jungstàizit bsédelt gsé, wie Üssgrawunge bewise. Zudàm hat e Rémerstroß duregfiehrt, wu am „Hochstraßel“ noch Ràst dervu ébrig sén.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fassene ìsch. Fassene ghert zem Kommünàlverbànd.
Gmeipartnerschafte
Sit 1991 bestoht e Gmeipartnerschaft mit dr ditsche Nochbergmei Harde
Wértschaft
Én der Landwértschaft wàre vor allem Rénder un Soi zéchtet. Es wàre oi Wi un Gedràide aboie. Oi e Dàil vu der Fassener Wértschaft sén s Kàrn- un s Wasserkraftwàrk. S lètscht broduziert jéhrlig 970 Millione Kilowattstunde.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Fassene ghert zem Owerrhinalemannisch.
23. Januar
Dr '''23. Jänner''' isch dr 23. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 342 (in Schaltjohr 343) Däg bis zum Änd vum Johr.
Reich von Orléans
S fränkische Deilkönigriich vo Orléans isch im Lauf vom 6. Johrhundert zweimol in underschiidliger Grössi und Zsämmesetzig bin ere Riichsufdeilig under d Söhn vom ene König entstande. D Idde bi dr Ufdeilig isch nit gsi, e neue Staat z gründe, sondern jedem Sohn e Deil vom fränkische Erbland z ge. D Deilriich s en integrale Deil vom Fränkische Riich bliibe und hai erst mit dr Erschaffig vo Austrasie, Neustrie und Burgund e politischi und historischi Identitet übercho.
S Deilkönigriich Orléans het si Name vo dr Residänz übercho. Die andere Deilriich, wo bi de Deilige vo 511 und 561 entstande si, si s Deilriich vo Paris, s Deilriich vo Soissons und s Deilriich vo Metz gsi. Dr Titel wo d Herrscher vo dene Deilriich gha hai isch "König" gsi.
Hadrian I.
Dr Hadrian I. († 25. Dezämber 795 z Rom) isch vum 1. Februar 772 bis zue sym Dod Papscht gsii.
Lääbe un Wirke
Dr Hadrian sich dur dr Papscht Stephan III. zum Diakon ordiniert wore. Är wird as Kardinaldiakon vu dr Regio vu Santa Maria z Via Lata aagsää.
Im Kampf geg dr Langobardechenig Desiderius, wun er dr Wunscht uusgschlaa het, em Karlmann sy Sihn zue Chenig z salbe, het si dr Hadrian I. an dr fränkisch Herrscher Karl dr Groß gwändet, wu dr Desiderius zum Ruggzug zwunge het. Wu dr Karl dr Groß an dr Oschtere 774 uf Rom chuu isch, het er s vu sym Vater Pippin gegeniber em Papscht Stephan II. gsait Schänkigsverspräche erneiert. Anne 787 hän em Hadrian syni Druppe Terracina eroberet, wu bis dert zum byzantinische Dukat vu Neapel ghert het – dr eerscht päpschtli Aagriffschrieg.
Theologisch isch s Pontifikat vum Hadrian wichtig, wel unter ihm anne 787 uf em Zwaite Konzil vu Nicäa d Bilderverehrig wider zuegloo woren isch, wu 754 uf Druck vum oschtremische Chaiser Leo III. verdammt woren isch. Im Frankerych het si ders aber nit chenne dursetze: Dr Karl der Große het d Konzilsbschliss, wu aber nume in schlächte Ibersetzige vorgläge sin, vu dr Synod vu Frankfurt anne 794 verwärfe loo. Uf Bitte vum Karl em Große het dr Hadrian anne 795 s Bischtum Köln zum Erzbischtum glupft.
Sy Pontifikat vu fascht 24 Johr isch rund 1000 Johr lang, bis zum Pius VI. (1775–1799), s lengscht vu dr Gschicht gsii.
Stadtbergen
Staberga (amtlich Stadtbergen) ischt e Stadt im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Staberga leit am Weschtrand vo dr Stadt Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 24,2 % Landwirtschaftsfleche, 33,9 % Wald, 40,8 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Staberga gheret dr Hauptort Staberga, dr Stadtdoel Virchow-Viertel, s Pfarrdorf Leitershofen ond s Kirchdorf Deuringen.
Gschicht
D heitich Gmoed Staberga ischt entstande am 1. Mai 1978 durch dr Zammeschluss vo dr Gmeode Deirenga, Leiterschhofa ond Staberga. Am 14. Juni 1985 ischt d Gmoed e Markt gwea ond seit em 10. Jenner 2007 hot si s Stadtreacht.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,8 % gleäge.
Religion
81,9 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 15 % evangelisch.
Verwaltong
Staberga ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Staberga ischt dr Paul Metz.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Staberga ghert zom Schwäbisch.
Pollegio
Pollegio (lombardisch Puléisg, dytsch veraltet Klösterli) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina.
Geografi
Pollegio lyt uf dr Dalsohle vu dr untere Leventina. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion Pasquerio, wu mit Biasca zämmegwagsen isch. Nochbergmaine sin Biasca, Bodio, Personico un Serravalle.
Gschicht
Pollegio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1237 as Poleccio/Puletio, 1256 de Polecci,.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Pollegio isch dr Marcoli John (Stand 2018).
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Pollegio ghert zum Ticinese.
Sunschtigs
Uf em Bann vu dr Gmai isch anne 1999 dr riisig Inschtallationsblatz fir s Sidportal vum neie Gotthard-Basistunäll entstande. Im Merz 2003 isch s Bsuecherzäntrum Gotthard-Sid ufgmacht wore, wo noch dr Ereffnig vom Tunäll, im Juni 2016 wider gschlosse woren isch. Ebefalls uf em Gmaisbann stoht d Betriibszentrale vom Basistunäll. S Sidportal sälber lyt hinter dr Gmaigränz z Bodio.
Zeit des Nationalsozialismus
As Zit vom Nazionalsozialismus (abkürzt NS-Zit) wird d Regierigszit vo dr Nazionalsozialistische Dütsche Arbäiterbartei (NSDAP) im Dütsche Riich bezäichnet. Si het am 30. Januar 1933 mit dr Ernennig vom Adolf Hitler zum Riichskanzler aagfange und isch am 8. Mai 1945 mit dr bedingigsloose Kapitulazioon vo dr Weermacht vor de Alliierte und iire Verbündete ume gsi.
D Nazionalsozialiste häi in dere Zit z Dütschland e Diktatur noch em Füererbrinzip iigrichdet und mit em Überfall uf Pole am 1. Septämber 1939 dr Zwäit Wältchrieg aagfange.
Näbe dr Verfolgig und Ermordig vo Lüt, wo politisch anders dänkt häi, häi si e hufe anderi Verbräche gege d Menschligkäit gegenüber ethnische, religiööse und andere Minderhäite begange. Öbbe säggs Millione öiropäischi Juude si im Holocaust, wo historisch bischbillos isch, ermordet worde, bis zu 500'000 Sinti und Roma si im Porajmos umchoo und öbbe 100'000 Mensche mit gäistige und körperlige Behindrige im Raame vo dr „Aktion T4“ und dr „Aktion Brandt“. Noch dr Strategii vom sogenannte Hungerblaan häi die dütsche Bsatzer in dr Sowjetunion zwüsche 1941 und 1944 gschätzti 4,2 Millione Mensche bewusst lo verhungere und öbbe 3,1 Millione sowjetischi Soldate si in dütscher Chriegsgfangeschaft gstorbe.
D Era vo dr nazionalsozialistische Herschaft z Dütschland und über witi Däil vo Öiropa wird im ene ethisch-moralische Sinn as Zivilisazioonsbruch aagluegt und as Diefpunkt bsundrigs vo dr dütsche, aber auch der öiropäische Gschicht im Ganze.
Wenkerbogen von Eichsel
Dr Wenkerboge vo Eichsle isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in de lokal Dialäkt z üwersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend Gmeindschuele mitgmacht.
Therwil
Däärwil oder Däärwyl (hochdüdsch Therwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Arlise vom Schwyzer Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Geografyy
Däärwil isch im middlere Leimetal. Dr Bann good öbe vom Birsig bis übere ins Birstal. Grösseri Gwässer gids zwar nid. Me chönd drfür faschd saage, dass z Däärwil all die ville Bäch vom Leimetal zämme fliesse. S Dorf gränzd an d Leimedaler Gmäinde Oberwyl, Biel und Bängge, em scho solothurnische Wyderschwyl, und den widder s baselbyederische Eddige. In die andery Richdyg gränzd dr Bann no an die zwäi Birseggische Gmäinde Ääsch und Rynech. Dr Gmäindsbann umfassd 766 ha Land. Do drfo sind 196 ha bewalded, 386 ha wärde landwirdschafdlech gnuzzd und denne sind no 184 ha Siidlygsgebied.
Dorfwabbe
E gäle Schild mid eme schwarze Vieregg im oobere lingge Egge (heraldisch gsee, noch allgemeiner Betrachtig obe rächts). Das isch s Wabbe vo dr scho im Middelalder ussgschdorbene Familie "von Terwilr".
Dorfbild
Z Däärwil food dr zämmehängendi Agglomerationsgürdel vo dr Schdadd Basel aa. Für d Yywooner bieded das dr Vordäil, dass sy vo dr guede faschd scho schdäddische Infraschdruktur und sehr groose Nööchy zur Nadur providiere chönne. Me isch mid em Dram inere vierdel Schdund im Zendrum vo Basel, aber zfuess in fünf Minude irgendwo uf Wald und Wiise.
S enorme Waggsdum vom Agglomorazionsgürdel vo Basel hed au s Dorfbild vo Däärwil enorm verändered. Hüdde chönd me, wenn me Gmänds- und Landesgränze äifach emol missachded, Däärwil faschd scho als zu Basel zueghörig bezäichne. Das obwool e Dischdanz vo 10 km und drey andery Gmäinde drzwüsche liige. D Yywoonerzahl hed sich in Däärwil in de ledschde hunderd Joor zimleg genau verzääfachd. Das fierd drzue, dass dr dörflechy Charaggder als wie mee am verschwinde isch. Dr Dorfchärn sälber isch in de sächziger und sibziger Joore mid vyereggige Betonbaude zerschdüggled worde. Hüde schdön die verbliibene Buurehüüser zwüsche weniger schööne Blögg mit Flachdächer. Woobyy, es gid no Ördle, wo Däärwil dr dörflechy Charaggder hed chönne palde. Im Middlere Kräis zum Byschbyyl cha me eme Bächle nooch bis hindere an die aldi Müüli spaziere. Me chönd dörd no mäine, d Schdadd syg wyd wäg.
Bevölgerig
Uursprüngleg wär Däärwil e katholische Ord. D Lüd hän iire ganz äigeny Dialäkd kha, wo eigendlech es gmisch us Elsässisch und Schwyzerdüdsch isch gsii. Däärwiler sin e wäldoffes Volgg, wo aber doch sehr mid Ord und Tal verbunde sind. Hüde driffd me aber nümmy vill ächdi Däärwiler a. Under de ville Zuezüger vom ledschde Joorhunderd sind sy faschd e chli undergange. Die folgende Zaale zäige das reladiv düdlech:
Au wenn me die religiöse Zaale aaluegd, merggd me nümmi, dass Däärwil äigendlech e katholisch Ord wär:
(D Quelle vo de Zaale: www.therwil.ch, Schdand: 31.12.2005)
Ganz fryener
Vili Fünd züüge vonere seer frye Besiidlyg vo Däärwil. Me hed villy Sache us dr Jungstäizyd, dr Bronzezyd und dr Yysezyd gfunde.
Basel und s Fürschdbischdum Basel
S erschdi mol isch Däärwil mid em Name Tervvilre im Joor 1223 erwäänd worde. Mid em Noochberord Ettige, wo dr Däärwiler Chirche underschdande isch, heds sich dörde dr Bischof vo Basel und s Chloschder Reichenau d Herschafd däild. D Lehensherschafd hed dr Graf vo Thierstein gha. Wo 1519 Thiersteiner ussgschdorbe sin, hän sich d Solothurner und dr Bischof vo Basel um d Rächd am Ord gschdridde. Schlussändlech hed d Schdadd Basel denne 1525 ins Burgrächd gnoo, und dr Ord den au reformierd. Dr Bischof hed aber schlussändlech doch d Üüberhand gwunne, indem er 1555 vo de Solothurner mid de Reichenauer Rächd beleend worde isch. 1585 hed er das Dorf widder vo Basel chönne löse und hed den grad e Gegereformation duuregfyerd. So isch Däärwil für die nägschde baar hunderd Joor Bsitz vom Fürschdbischof vo Basel gsii. Das Fürschdbischdum Basel isch e Land gsi, wo meer oder weniger dr hüdigi Jura (Kandon Jura und dr Bärner Jura), s Laufetal, s Birseck und no e baar süddüdschi und sundgauischi Dörfer umfassd hed. Nachdäm es im Bischof vo Basel im reformierde Basel nümmi e so gued ergange isch, hed er sy Siz definitiv ins jurassische Pruntrut verschobe. Dr Bischof vo Basel wär immer gärn dr Eidgenosseschafd bydrädde, aber die hän nid vill vo im welle wüsse. E so ischs Birsegg, und drmid au Däärwil erschd seer vill schbööder schwyzerisch worde als dr Kandon Basel.
Dr Dryssygjeerigy Chriegg
Wäärend em Dryssygjeerige Chriegg hed Däärwil au enorm miesse lyyde. Als Dorf vom Fürschdbischdum Basel heds nid vill Schuzz gnosse. Dye Gmände vom Leimental, wo zu Solothurn und zu Basel ghöörd hän, händ dangg dr schdargge Eidgenosseschafd seer vill weniger myesse lyyde. Däärwil hed seer villy Plünderige und Brandschazzige myesse erlääbe. Wär den 1640 nid umchoo isch, hed under Hungersnööd und Süüchene glidde.
Riniken
Rinike (amtlich Riniken) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf liegt zwüschem Bruggerbärg und de Ebni.
Therwil
Die Raurachisch Repuplik und die franzessisch Revolution
Denne isch es e gueds Zydle lang rächd ruhig gsii. Erschd wo in Frankrych d Revoluzion ussbroche isch, sin au im Fürschdbischdum als wie meer Freyhäidsböim ufgschdelld worde. 1792 hän den die yyhäimische Revoluzionäre mit Underschdüzig vo de Franzose die Raurachisch Repuplik ussgrueffe und dr Bischof gschdürzd. E so isch us em Fürschdbischdum eini vo de erschde französische Dochderrepuplike worde. Dye hed aber nid lang beschdande. Churz drufaabe hän d Franzose das Gebyed denn iirem äigene Land yyverläibd. Somid hed Däärwil bis zum Zämmebruch vom Rych vom Napoleon zu Frankrych khörd. Bim Wiener Kongress 1815 isch den s Gebied vom ehemalige Fürschdbischdum Basel nöi verdäild worde. D Bärner hän dr Jura und s Laufetal bechoo, wärend s Birseck, also au Däärwil, zu Basel gange isch. Erschd ab däm Daag hed Däärwil wirklech zur Schwyz ghörd.
Kandonsdrennig vo Basel
Das häissd aber nid, das es in Däärwil denne ruhig und friidlech worde isch. Im Gegedäil. D Lüd vom Birseck hän doch scho Demokratie und au dr Freyhäidskampf drfüür kennegleerd. Basel isch, wie äigendlech die mäischde schwyzer Ord zu dääre Zyd, widder ins Ancien Regime zruggkheyd. Es isch vo dä aristokratisch prägde Zünfd beherschd worde. D Landbevölkerig hed do nid vill zmälde kha. E so isch es au nid erschduunlech, dass bim Basler Bürgerchrieg 1833 Birsegger faschd no am gschlossnigschde hinder dr Revolution gschande sind. Z saage isch do äu no, dass dr Häupdrevoluzionär in däm Konfligt, dr Stephan Gutzwiller, e Däärwiler gsii isch. E so hed Däärwil nur 18 Joor nach em Byydridd zur Schwyz scho widder d Schdaadszueghörigkäid gwägslet, nämleg zum neu gschaffene Halbkandon Basel-Landschaft.
Riniken
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 476 Hektare, dodervo sind 270 Hektare Wald und 59 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 514 Meter, di tüfschti uf 373 Meter.
Gschicht
S erschti Mol taucht Rinichon in ere Urkund us em Johr 1253 uf. Scho im 11. Johrhundert isch uf em Ibärg e Burg entschtande, wo aber bi de erschte urkundliche Erwähnig vo Rinike scho nüm bewohnt isch gsi. Im Mittelalter isch Rinike im Bsitz vo de Habsburger gsi und het zum Gricht Bözberg ghört. Derte hei d Habsburger di höchi Grichtsbarkeit gha. Ab em 1348 hei d Bsitzer vom Gricht immer mol wider gwächslet, wil s verpfändet worde-n-isch. Ab em 1377 het s Dorf dann zu de Herrschaft Schänkebärg ghört. Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, eroberet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Im 1566i isch de Grichtsbezirk Bözberg teilt worde und Rinike het sini Grichtsfäll ab do z Stilli verhandlet. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Rinike ghört sither zum Kanton Aargau.
Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec
Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec (bretonisch Logeginer-Sant-Tegoneg) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2016 isch si mit Saint-Thégonnec zue dr Commune nouvelle Saint-Thégonnec Loc-Eguiner fusioniert wore.
Geografi
Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec lyt an dr Penzé am Rand vum Regionale Naturpark Armorique (Parc naturel régional d'Armorique), 53 km vu Quimper un 39 km vu Brest uf ere Hechi zwische 83 m un 181 m iber Normalnull.
Gschicht
Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1652 as Logueguiner.
Verwaltig
D letscht Maire vu Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec isch d Françoise Raoult gsii.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec ghert zem Bretonisch.
Theix-Noyalo
Theix-Noyalo (bretonisch Teiz-Noaloù) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
D Gmai lyt am Golf vu Morbihan. D Nochbergmaine sin Vannes im Nordweste, Treffléan im Norde, Sulniac im Nordoschte, Lauzach im Oschte, La Trinité-Surzur im Sidoschte, Surzur im Side, Le Hézo im Siweschte un Séné im Weschte.
Gschicht
Theix-Noyalo isch as Commune nouvelle zum 1. Jänner 2016 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Theix un Noyalo.
Verwaltig
vu Theix-Noyalo isch. Theix-Noyalo ghert zum Kommunalverband.
Jüdischer Friedhof (Freiburg im Breisgau)
Dr Jidisch Fridhof Friburg isch e jidische Fridhof in de Stadt Friburg im Brisgau, wu 1870 am Eck Elsässer Stroß/Rosbaumweg aaglait wore isch un hit no brucht wird. Er isch e gschitzt Kulturdenkmol.
Theix-Noyalo
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Theix-Noyalo ghert zum Bretonisch.
Jüdischer Friedhof (Freiburg im Breisgau)
Gschicht
E Grabstätt fir di mittelalterli jidisch Gmai z Friburg het nit kenne noogwise were. Villicht isch e jidische Fridhof in dr Umgewig brucht wore, villicht z Brisach oder z Waldkilch.
Sit 1401 het iwer Johrhundert z Friburg e Aasidligsverbott fir Jude gulte, wu erscht anne 1806 ufghowe wore isch. Di 1863 rechtlig konschtituiert Jidisch Gmai z Friburg het 1870 e aigene Fridhof am Eck Elsässer Stroß/Rosbaumweg aaglait mit ere Flechi vu 82,61 Ar. Hit git s uugfehr 900 Grabstai (Mazevot). Di 1891 baut privisorisch Fridhofshalle isch vor 1914 dur e Neibau ersetzt wore, wu in dr Zitt vum Nationalsozialismus anne 1938 zerstert wore isch. 1949 bis 1952 isch di hitig Fridhofshalle entstande. De Fridhof, wu sit 1870 gnutzt wird, dient hite no fir Liichte, drotz ass wege Blatzmangel scho ne Gräwerfeld uf em kommunale Fridhof z Sant Jerge fir di jidisch Gmai z Verfiegig stoht.
E anderi Bsunderhait vu dem jidische Fridhof isch, ass in eme abdailte Beriich au nitjidischi Mänsche kenne begrawe were. Des isch awer nur megli bi Familiemitglider oder Litt mit bsundere Verdienscht.
Kriegerdenkmol
Uf em jidische Fridhof het s Mahnstätt fir d Mitglider vu de jidische Gmai vu Friburg, wu im Erschte Weltkrieg gfallene sin.
Mahnmol
Anne 1986 isch e Mahnstai ufgstellt wore, mit ere hebräische un ere ditsche Inschrift: „Den jüdischen Opfern der Gewaltherrschaft 1933−1945“.
Hochburg (Emmendingen)
D Hochburg, au Hachberg gnännt, isch e Burgruine zwische Ämmedinge (Winderytti) un Säxoi im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg.
Noch em Heidelberger Schloss isch d Hochburg di zwotgrescht Burgaalag z Bade. D Linie vu dr Markgrofe vu Bade-Hachberg het ihre Namme vu däre Burg.
Gschicht
D Burg isch wahrschyns im 11. Johrhundert vum Dietrich von Hachberg böue loo wore. Di erscht urkundli Nännig stammt us em Johr 1127.
Anne 1218 het dr Markgrof Heinrich I. vu Bade d Linie vu dr Markgrofe vu Bade-Hachberg grindet. 1415 het dr Markgrof Bernhard I. us dr badische Hauptlinie d Burg un d Herrschaft vum verschuldete Markgrof Otto II. vu Bade-Hachberg ufgchauft. D Burg het 1424 dr Chrieg vum Oberryynische Städtebund gege dr Bernhard I. iberstande. Au im Burechrieg 1525 het si standghalte.
Im Dryssgjehrige Chrieg isch d Burg vu 1634 bis 1636 belagert wore un no dr Kapitulation vu dr Verdeidiger gschleift wore.. Ab 1660 isch si derno wider ufböue wore.
Scho 1681 sin aber d Verdeidigungsaalage vu dr Burg frejwillig wider gschlisse wore, wu d Franzoose noch em Fride vu Nimwegen ihri Herrschaft bis Fryybeg uusdehnt gha hän un d burg dr neje Nochbere e Dorn im Aug gsi isch. Des isch jetz dr aafang gsi vum ändgitlige Nidergang vu dr Aalag. Drej Johr speter het dr Brunscht dr Räscht vu dr Burg vernichtet, wu dur s Gsind fahrlässig verursacht woren isch. nomol vier Johr speter, 1688, hän franzesischi Druppe d Ruine bstetz un hän di letschte Verdeidigungswärch gsprängt.
Hitigi Nutzig
D Hochburg isch uffe fir Bsichtigungen. Si zellt zue dr landeseigene Monumänt un wird vu dr Yyrichtig Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg bedrejt. Syter anne 1991 isch im Chäller vu dr Oberburg e chlei Burgmuseum yygrichtet.
Waldkirch SG
Waldcherch isch e politischi Gmaind im Waalchrais Sanggalle vom gliichnaamige Oschtschwizer Kanton i de Schwiz.
Geografii
D Gmaind Waldcherch setzt sich us de zwe Dörfer Waldcherch im Weste und Bärnhardzäll im Oste zeme und lit direkt a de Grenze zum Kanton Thurgau. Nochbergmainde sind döt Bischofszäll und Hoptwil-Gottshuus. Im Kanton Sanggalle grenzt Waldcherch a Häggeschwil, Wittebach, Gaiserwald, Andwil, Gossau und Niderbüre.
Kappel (Freiburg)
Kappel isch e Stadtdeil mit eigener Ortsverwaltig vu Friburg im Brisgau. Die guet 2700 Iwohner zellend Ortschaft lit im Oste vu dr Stadt südlich vu dr Dreisam un dr Hölledalbahn. Kappel isch am 01. Juli 1974 zue Friburg igmeindet worre.
Kappel lit ime südlichen Sitedal vum Dreisamdal am Fuess vun 1284m hoche Schauinsland im Schwarzwald.
Geographi
S'Kappler Dal deilt sich nooch Süde hi in e grosses un e kleins Dal. In beide Däler lige verstait einigi Burehöf, im Norde vum grosse Kappler Dal lit mit dr Molzhofsidlig au e kleiners Wohngebit.
D'Kappler Gemarkig längt vu 338 m am diefste Punkt im Norde bis zum Schauinslandgipfel in 1284m Höchi im Süde nuf.
Dr Haldepunkt Kappel an dr Hölledalbahn isch scho in dr 1980er Johre stillglegt woore. Dr Bahnstiig het mer abbaut, so dass e Reaktivierig ohni grösseri Investitione nit möglich isch.
Ortschaftsrot
Ergebnis vu dr Ortschaftsrotswahl am 7. Juni 2009:
Wiedikon
Wiedike isch en Stadttail vo de Stadt Züri und bildet de Chrais 3. Är bistoot us de drüü Quartier Alt-Wiedike, Frieseberg und Siilfeld. De alti Dorfchern, wo no e paar alti Hüser stönd, lit am Fuess vom Büel gege d Schmidi Wiedike hii. Wiedike het en aigne Baanhof vo de SBB und d Üetlibergbaan het vier Statione i dem Stadtchrais. En Drittel vo de Iiwooner sind Usländer. E Minderhait bildet die orthodoxe Jude, wo iri aigni Sinagog Agudas Achim hend und weg irer Tracht uuffalet.
Quartierbild
Im alte Dorfchern isch s Huus vom hüttige Ortsmuseum Wiedike beraits för s Joor 1594 bizügt. Drüber erhebt sich de Büelhügel, wo mit Villene gsoimlet isch. Vom Büel cha mer öber d Stadt luege. Obwoll de Fridhoof Siilfeld die grööscht Grüealaag vo de Stadt isch, wiist Wiedike wenig öffitlichi Grüeflächi uuf. Da werd uusgliche dur Woonsidlige, wo nöd selte en grüene Hinterhoof hend und au, ass de Chrais im Süüde vo de Allmend und im Weste vom Üetliberg bigrenzt werd. D Hochhüser vom Triemlispitool, wo ane 1970 baut wore sind, chamer öber di ganzi Stadt gsie; über iri Architektuur gönd d Mainige usenand. Im Gmainschaftszentrum Höiriet git s en Straichelzoo.
Wiedike het es paar Fridhööf. De grööscht isch de Fridhof Siilfeld, wo birüemti Lüt bigrabe sind, so de Gottfried Keller, d Johanna Spyri und de Henry Dunant. Nöd öffetlich zuegänglich sind die baide israelitische Fridhöf.
Im Oste goot Wiedike bis a d Sihl. S Ostportaal vo de Nordrööre vom Üetlibergtunnel isch no uf em Gebiet vo Wiedike; s Portal vom Südtunnel isch im Quartier Züri Laibach.