cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gutnisch
Gschicht
Gutnisch isch ä sehr archhaischi Schprôch, wo sich wege dr politischi Unabhängigkait vo Gotland bis 1361 hät chönne selbschtdändig entwiggle. S git au än elteri Teorii, aß Gutnisch mitem Gotischi verwandt gsi isch; wail d Gote möglicherwiis vo Gotland cho sin. Aber d Schprôchschtruktur aß ganzes isch doch klôr nordgermanisch. D‘ erschti schriftlichi Schpure vum Gutnischi schtammet usem 14te Jôhrhundert: äs Gsetzbuech (Guta Lagh), verschtreuti Rune Inschrifte, ä Chalender, un ä Beschriibig vo dr Gschicht vo dr Gotländer. Bis in 17te Jôhrhundert hät sich Gutnisch als Schriftschprôch chönne halte; danôch isch s vum Dänischi un schpöter vum Schwedischi verdrängt wore. In de näggschti Jôhrhunderte isch Gutnisch schtark vo denne Schprôche behiinflusst wore.
Schdatus
Gutnisch isch offiziäl nüt annerchannt, un wird hüt gwönli als ä schwedischa Dialekt agsehe. D‘ Wirklichkait schaut so us, aß es traditionelle Gutnisch numme nô im Innere vo dr Insel gschprôche wird, während mer in de Schtädt äs Gotländska schwätzt, wo ä schwedischa Dialekt isch mit schtarkem gutnischem Subschrat. Richtiges Gutnisch wird numme nô im Südoschte vo Gotland gschprôche; un im Rescht vo dr Insel manchmal nô in Lieder bbruucht. Gutnisch hät kai guetes Preschtige un isch akut am Usschterbe. Text wered numme nô selte uf Gutnisch verfasst.
Rheinaue Rietheim
Es lyt im Gmeindbann vo Riete drüü Kilometer oberhalb vo Choblez.
Gutnisch
Biischpil
Ä text usem Guta Lagh (vo etwa 1300)
''Þa en ogutniscr maþr drepr ogutniscan mann. þa dragi so bandu sum gutniscr. En hann a boli sielfs sins bor a gutlandi. Biauþi bot manni en hann orkar sen atmeli ir ut gangit oc lati at meli a milli. oc biauþi þrysuar vm þry ar. En hinn sei mandr oc scemdr þau en hann taki at fyrsta sinni. þegar buþit verþr. ¦ Þa en hann wil ai taka at fyrsta sinni. oc ai at andrv þa taki hann at þriþia. sen þry ar iru vt gangin wil hann ai þa taka. þa scal biera a þing firi alla lyþi.''
Gutnischi Wörter
Rheinaue Rietheim
Chly underhalb vom Chly Rhy isch die wildi Flussstrecki vom Choblezer Lauffe.
Im Schutzpiet stoot an alte Bunker vo der Schwiizer Armee, wo me en Uussichtsplatz druuf gmacht het; und es git en nöie hölzige Uussichtsdurm.
Skandagupta
Dr Skandagupta (Sanskrit स्कन्दगुप्त) (gstorbe 467) isch vo 455 bis 467 n. d. Z. Kaiser vom Riich vo de Gupta im nördlige Indie gsi. Er gältet as dr letscht vo de groosse Gupta-Kaiser.
D Häärkumft
Im Skandagupta si Abstammig isch umbekannt. Spööteri offizielli Genealogie erwääne si Naame nid, und sogar dr Naame vo sinere Mueter chunnt in de Inschrifte nid vor. Es git sonigi wo aanäme, ass er dr Soon von ere mindere Frau gsi isch. Es isch au mööglig ass er e General gsi isch, wo äifach dr Familienaame übernoo het.
Uf jeede Fall het dr Skandagupta am Ändi vo dr Regierigszit vom Kumaragupta I. s Riich vor eme groosse Ufstand vom Stamm vo de Pushyamitras grettet, won er die in Zentralindie am Narmada-Fluss gschlaage het. Die Wisse Hunne hingeege si us Middelasie im Nordweste iigfalle. En Inschrift verzellt, ass dr Kumaragupta I. in dr Schlacht gege d Hunne gfalle sig und ass dr Skandagupta d Inder zum Siig gfüert het (455). Er het denn dr Chronbrinz Purugupta verdrängt und sich sälber zum Kaiser erhoobe.
D Heerschaft
Dr Skandagupta isch vor groosse Brobleem gstande. Er het die Wisse Hunne chönne in Schach halte, aber das isch düür choo und s Land isch verarmt. E Däil vo de Usgoobe het er mit minderwärtige Münze zaalt. Dr Skandagupta isch 467 gstorbe und dr Purugupta (467–473) isch uf e Droon choo.
Im Skandagupta si Naame chunnt im javanesische Teggst `Tantrikamandaka' vor, und dr chinesisch Schriftsteller Wang-hiuen-tse schribt wie dr Köönig Meghvarma vo Sri Lanka e Botschafter zum Kaiser gschiggt het und drum bittet het, iim z erlaube, z Bodhgaya e buddhistischs Chloster z baue für d Mönch us Sri Lanka.
Eberhard IV. von Württemberg
Dr Eberhard IV., gnännt „dr Jinger“, (* 23. Augschte 1388; † 2. Juli 1419 z Woeblenga) isch Grof vu Wirttebärg vu 1417 bis 1419 gsii.
Läbe
Dr Eberhard IV. isch dr Suhn vum Grof Eberhard III. un dr Antonia Visconti gsii. Am 13. Novämber 1397 isch er mit dr Henriette vu Mömpelgard verlobt wore, speteschtens anne 1407 sin si ghyrote gsii. Dr Henriette isch di eltscht Dochter vum Heinrich vu Mömpelgard gsii, wu anne 1396 gstorben isch. Dur d Eh vu dr Henriette mit em Eberhard IV. isch d Grofschaft Mömpelgard wirttebärgisch wore.
Dr Eberhard IV. het ab 1407 z Wirttebärg mitregiert, ab 1409 zämme mit syre Frau au in dr Grofschaft Mömpelgard. Noch em Dod vum Eberhard III. am 16. Mai 1417 het er d Regierig in ganz Wirttebärg ibernuu. Wun er am 2. Juli 1419 gstorben isch, sin syni Sihn, di spetere Grofe Ludwig I. un Ulrich V., erscht sibe un sechs Johr alt gsii. Wäge däm isch e Vormundschaftsregierig yygsetzt wore us dr Henriette un bis zue 32 wirttebärgische Reet.
Chinder
Mit syre Gliebte Agnes vu Dagersheim het dr Eberhard IV. no ne baar Chinder ghaa, unter anderem:
22. Juli
Dr '''22. Juli''' isch dr 203. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 204. in Schaltjohr), dodermit blybe no 162 Däg bis zum Änd vum Johr.
Kernenergie
Chernenergi oder Atomenergi isch physikalisch Primärenergi, wo bi physikalische Atomchernreaktione freigsetzt wird. Debi werre chemischi Elemente in anderi umgwandelet. Technologisch betrachtet isch die fridlich Nutzig vu dr Chernenergi d'Stromgwinnig us sonige Reaktione. Die militärisch Nutzig vu dr Chernenergi isch demgegeniber dr Bau un gegebenefalls au Isatz vu Kernwaffe (Atombombe).
Physikalischer Hindergrund
Prinzipiell underscheidet mer bi Chernenergi zwische Energi us Chernspaltig un Energi us Chernfusion. Chernfusion lauft in dr Natur im innere vu Sterne wie üsrer Sunne ab. Sälli isch also im Prinzip e gigantischs Fusionschraftwerch in ere Entfernig vo 150 Millione Kilometer. Chernspaltig isch in dr Regel die chünschtlich Beschlünigung vum radioaktive Zerfall vu instabile chemische Elemente, wie z. B. Uran-Isotope oder Plutonium.
Verbreitig in dr Welt
D eltscht Atommacht sin d USA; anne 1945 sin die japanische Stedt Hiroshima un Nagasaki vu amerkanische Atombumbe üsglescht wore. Die zweiti Atommacht churz nachhär isch d Sowjetunion gsii. Au Frankriich, Grossbritannie und China ghöre hüüt zu de grössere Chärnwaffe-Bsitzer.
In vile Länder, wo Chernenergi nutze, losst sich die zivil Nutzig vu dr Chernenergi nit vu dr militärische trenne. Iber die zivil Nutzig, also dr Bau vu Chernreaktore, cha nämlig jeder Staat sich völkerrechtskonform dr Stoff sälber herstelle.
Es git einigi Länder, wo d zivil Nutzig vu dr Chernenergi mit eme militärische Atomwaffeprogramm verbunde hän. Israel, Pakistan un Indie sin iber die zivil Nutzig vu dr Chernenergi zue illegale Atommächte worre. Südafrika, Schwede, Brasilie un Argentinie hän sonigi Ambitione zuegä un im Fall vu Südafrika au zitwiis iber nukleari Sprengsätz verfüegt. Au d Schwiiz het sich im Chalte Chrieg mit em für Dual-use Zwäcke (zivili Forschig und Plutonium-Erzüügig) geeignete Reaktor Diorit als nukleari "Schwellemacht" gseh, ohni je militärisch Plutonium abzweigt z haa.
Aktuell (2016) füehrt Nordkorea im Widerschpruch zum Atomwaffe-Sperrvertrag periodisch Atomteschts dure, wo wägem unberächebare totalitäre Regime als gfährlich aagluegt wärde.
Trotzdem het dr Isatz vu Chernenergi au anderi strategischi Zweck wie numme d'Meglichkeit, sich spaltbars Material fier dr Bombebau z'beschaffe. Länder mit Uranvorchumme sin in dr Regel nit die gliche wie Länder mit Ölvorchumme, so dass mer bim Import vu Primärenergi nit z'starch vu numme einem Land oder einere Staategruppe abhängig isch. Es goht also bim Isatz vu Chernenergi au um e strategisch motivierte Energimix.
Finanzielli Vorussetzige
In Ditschland nimmt dr Staat in dr Betriber s'Haftigsrisiko ab, indem s'Atomgsetz d'Haftig fier d'Betriber uf guet 500 Millione Euro begrenzt.
Technologischi Vorussetzige
Sit dr Entdeckig vu dr physikalische Chernchraft isch inzwische e Johrhundert, sit em Afang vu dr Stromproduktion us Chernspaltig iber e halbs Johrhundert vergange. Die fier Strom us Chernchaft nötig Technologi isch dorum inzwische fier jedes Land, wo sich d'Investitione leischte cha, verfüegbar.
Amergonga
<references group="A" />
Freudenberg (Baden)
Freudenberg (oschtfränkisch Fradeberch) isch e Stadt im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Freudenberg lyt am Main. Dr Baan bstoht us 30 % Landwirtschaftsflechi, 57,7 % Wald, 9,4 % Sidligsflechi un 2,9 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Freudenberg ghere d Stadtdail Boxtal (mit em glychnamige Dorf, em Gheft Tremhof un em Wohnblatz Sägmühlen), Ebenheid, Freudenberg, Rauenberg (mit em glychnamige Dorf un em Gheft un Wohnplatz Dürrhof mit Forst- un Waldhaus) un Wessental (mit em glychnamige Dorf un dr Wohnblätz Antoniusmühle un Blankenmühle).
Verwaltig
Freudenberg ghert zue kaim Verwaltigsverband.
Dr Burgermaischter vu Freudenberg isch dr Roger Henning.
Zwieselberg BE
Geografi
Zwisubäärg isch e Ströisidlig uf em glychnamige Hügu. D Gmeindsflächi bsteit us 65,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 25,9 % Waud, 7,4 % Sidligsflächi u 0,8 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Röitige im Süde, Spiez im Oschte, Tuun im Nordoschten, Asudinge im Nordweschten u Stocke-Höfe im Weschte.
Freudenberg (Baden)
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Freudenberg ghert zum Oschtfränkisch.
Zwieselberg BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,5 % gläge.
Religion
88,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 18,0 %, CVP 1,5 %, EVP 3,8 %, FDP 2,3 %. GLP 6,4 %, GP 10,9 %, SP 12,2 %, SVP 40,8 %, Suschtigi 4,1 %.
Gmeindspresidänt vo Zwisubäärg isch dr Ulrich Zurbuchen (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei auui 236 Ywohner Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Zwisubäärg ghört zum Hochalemannisch.
Kerbach
Kerboch (lothrìngisch; frànzeesch Kerbach, ditsch Kerbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Kerboch uf re Heche zwìsche 231 un 360 m ìwer em Meeresspiejel.
Fahne
E Faanen isch es rächteggigs oder kwadratischs Tuech, wo us farbigem Stoff gmacht isch und wome meischtens an ere Faanestange amacht oder nöime ufhänkt. Mä cha ne amenen Oort fescht ufstelle und an es Huus hänke oder au umeträäge oder uff Faarzüüg uufstecke.
Kerbach
Gschìcht
Kerboch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1257 àls Kerpach (1262: Gyrperes, 1277: Kirperch, 1577: Kerbanck, 1594: Kirbach, 1668: Kerpachen).
Fahne
Gschicht und Bedütig
S Wort «Faane» chunt vom althochdüütsche “fano” und em germanische “fanon”, wo eifach «Tuech» und denn au «Faane” bedüütet het. Es entspricht em latynische “pannus”. Im Französische isch es au eso, wo s Wort drapeau für «Faane» vom altfranzösische drap, wo Tuech bedüütet, chunt.
Im Middelalter isch s Wort «gonfanon» für d Chriegsfaane gebrüüchlech gsi. Zu der Gschicht vom Wort und vo der Sach «Faane» cha me vil Beleeg bim Schwyzerischen Idiotikon finde. S Idiotikon bringt au die wytere Bedüütige vom Wort, so wie öppe wenn me wott zeige ass men über öppis stuunet: «Potz heitere Faane!» S Wort isch i der alemannische Mundart und Literatur, wie wyter obe im Värs vom Schiffli, früener mit em männleche Gschlächt – «der Faane» – bruucht worde, erscht under em Yfluss vom Hochdütsche und vo der Schriftkultur hets i der nöieren Umgangsprooch au im Schwyzerdüütsche fasch algemein die wyblechi Form agnoo.
Kerbach
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Fahne
Gschicht und Bedütig
Die farbige Tüecher sind uuffelligi visuelli Sache im öfentleche Ruum. Me bruucht d Fääne als Zeiche für d Länder und dene ihri Teilglider und s Milidäär, und i dene Fäll ghöre si zu de Hoheitszeiche. Au Gmeinde, Organisazioone und privati Gruppe wie öppe d Veräin kännese. Als Zeiche vo der Gmeinschaft tuet me s Bild vom Faane, so wie me s au für d Wappe und d Sigel macht, formell und prezys beschrybe und offiziell für gültig erkläre; bi de Länder bassiert das i der Staatsverfassig oder imene Gsetz, bim Milidär dur staatlechi Vorschrifte und bi den anderne Organisazioone dur Pschlüss vom höggschte Gremium.
Kerbach
Verwàltung
vun Kerboch ìsch. Kerboch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Kerboch ghert zem Rhinfrankisch.
Fahne
Gschicht und Bedütig
I der middelalterliche Herrschaftsornig, wo d Regle vom Leenswääse gälte, het der König zum Zeiche für d Verantwortig über en Regioon em Leenstreeger e Faane fyrlech übergää.
Im spoote Middelalter het me a teil Oorten underschide zwüsche de grosse «Hauptbanner» (s Wort chunt vom gootische “bandwa”) – das sind die grosse Fääne vom Uuszug gsi, und der ganz Druppekörper het denn grad der glych Name «Banner» übercho – und de chlynere «Fäänli», das sind die mindere Faane vo einzelne Druppedeil gsi. Der Faaneträäger vom Hauptbanner vonnere Stadt isch der «Venner» oder «Fäänrich» gsi, e bedüütendi Person i der kommunale Organisazioon vo de alte Stedt z Europa. Vo do här isch «Fähndrich» zum ene wyt verbreitete Familiename worde. Fääne vo de Ryterdruppe heisse «Standarte», und das Wort, wo scho anne 1080 s erschte mol in ere Urkunde erwäänt wird, giltet au für die chlynere milidärische Faanezeiche und vo dört für chlyni Fääne vo teil Sportklüb.
Bi vilne Religioone bruucht me Fääne für verschideni Sache, z Asien öppe als Verzierig vo de Tämple und für Gibättfane im Buddhismus, und bi de Chrischte kännt me se bsunders als Prozässionsfääne. Für vil Undernääme vo der Wirtschaft, für gselschaftlechi Gruppe, politischi Parteien und Opposizionsbewegige sind Fääne es Elimänt vo ihrem visuellen Uuftritt. I der Konsumgsellschaft sind öppe Wärbefääne wyt verbreitet, und im Internet bruucht me der Begriff vom «Banner» für Wärbefäischter ufem Bildschirm.
Im Sport chöme Fääne i vilne Variante und für ganz verschideni Zwäck vor. Bi grosse sportleche Wettkämpf wärde d Fääne vo de Länder, wo d Gwünner härchöme, bi der Siigereerig uufzoge und me spiilt derzue d Nazionalhimne; bi de modäärnen Olimpische Spiil isch der Momänt, wo der gross IOC-Faane id Arena treit und mit der IOG-Melody uufzoge wird, der simbolisch Afang vo der Wettkampfzyt; d Lüüt wo bi de Wettkämpf zueluege mache de Sportler Muet wenn si Fäänli i de Landesfarbe schwänke. I der Fäänkultur vo grosse Tschuttklüb sind Fääne Teil vo de «Choreos» im Stadion. Und aler modärnere Technik z Trotz ghöre im modärne Motorsport Fääne als Signalmiddel immer no zum Ritual. Nit z vergässe d Banner und Fäänli, wo d Sponsoore dermit Wärbig mache a dänen Oort, wo vill Lüüt hiichöme und s Färnsee zueluegt.
Bi de groosse Musiggruppe ghöre Fääne derzue, wenn d Musikante in ere Paradeformazioon ufträtte und Marschmusig spiile; das chunt vo der Tradizioon vo de Milidärmusige usem 19. Joorhundert und het au öppis mit der uralte Gschicht vo de religiöse Prozässioone z tue. So Musigverein bringe bi de Fäschtumzüüg Abwächslig is zimli asträngende stundelange Waarten und lauffe; me ghöört se scho wytem ide Gasse, und bi de erschte Töön und wemme afe dr Faane über de Chöpf gseht säge d Lüüt, wo scho lang am Stroosserand warte: «jetz chömesi!» So Musige mit iirne Fääne laufen öppe bi de Jugendfäscht und am am Sächsilüütenumzug z Züri mit, wo men au d Zouftfääne umetreit.
Im maritime Vercheerswääse isch es für d Schiff nach internazionale Regle vorgschribe, ass si en Faane ufzieh zum faare; dört seit men en uf hochdüütsch «Flagge»; I den alemannische Mundarte chunt das Wort suscht numen als Frömdwort usem Hochdüütsche vor. S nautische Flaggesyschteem, wo us der Zyt chunt lang bevor s Funkgräät gää het, gwüss scho sid der antike Schifffahrt, isch en aspruchsvolli Zeichesprooch, wo bit guetem Liecht au uf grossi Dischtanz funkzioniert.
Zum algemein vertroute Bild vom Schiff mit em Faane git’s em schööne schwiizerdüütsche Chinderväärs vom Zürcher Schriftsteller Konrad Bänninger (1890–1981); das Gedicht vom chlyni Schiffli isch mit sinere eifache und frööliche Melody i der Schwiiz es bekants Chinderlied: I han e chlyses Schiffli, i gahne mit zum See und gib em dänn es Püffli, dänn fahrt s devo, juhee! Im Schiffli staht en Fahne, de fladeret hin und her, es tuet mi ganz dra mahne, wie wänn s es Dampfschiff wär. Bärgstyger, wo s erschte mol uf ene Bärg chöme, stecke dört gärn es Fäänli uf mit em Wappebild vom Land, wo si här chöme, und machen e Foti vo Siich und däm nazionale Zeiche. De erschten Astronauten uf em Mond het men an amerikaneschi Faane mitggä zum se dört nach der Landig, wo am 17. Juli 1969 gsi isch, fyrlech i Bode stecke, und die russeschi Marine het vor es baar Joor mit emene U-Boot ufem Bode vom Nordpol e russeschi Faane agmacht zum Zeiche, ass Russland d Bodeschetz usemPolarmeer für siich wett hole.
D Wüsseschaft vom Faanewääse isch d Vexillology. Sid em Middelalter het me d Fääne wie die andere Hoheitszeiche und d Wappe algemein dokumäntiert und abzeichnet ass me die Symbol bi offizielle Begägnige mit Lüüt us anderne Länder und grad au im Chrieg wider könnt het. D Fachlüüt für die grossi Wält vo dene Symbol sind d Herold gsi. Die Schwiizerisch Gselschaft für Faanekund isch anne 1967, die Düütschi Gselschaft für Flaggekund 1995 gründet worde. Si sind Mitglider vom Internazionale Bund fo de Faanegselschafte, der VIAF, wo 1967 ufem Kongräss vo de Faanekundler z Züri gründet worden isch.
I der Schwiiz und im Süddütsche und au i anderen Gägende isch s Faaneschwinge e volchstümleche Bruuch. Es git middlerwyle au scho Wältmeischterschafte im Faanehööchschwinge; anne 2016 isch so en Wettkampf z Tauberbischofsheim gsi. Mit de Fääne verwandt sind anderi farbegi Tüecher wie öppe d Wimpel, wo au als optischi Signal würke. Chlyni Wimpel us agmooletem Bläch stelt men als Verzierig uf d Brunnestöck; uf alte Brünne het’s i vil Stedt im düütschsproochige Ruum d Figur vom Faane- oder Bannertreeger. Der «Wätterfaane» isch au e sones Stück Bläch, wo hööch ufemene Turm agmacht isch und sech cha dräje wenn der Wind cheert; er isch hüüffig i der Form vonere Tuechfaane wo fladeret usgschnitte.
Baum
As Baum wird im allgemäine Sproochgebruuch e verholzti Pflanze verstande, wo us ere Wurzle, eme Stamm wo us dere uusewaggst und ere belaubte Chrone bestoot.
Engweiler
Angwiller (frz. Engwiller, dt. Engweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Angwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1250.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Angwiller ìsch. Angwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Angwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kabinett Pfordten II
S Kabinett Pfordten II isch vum 4. Dezämber 1864 bis zum 29. Dezämber 1866 di vum Chenig Ludwig II. gruefe Landesregierig vum Chenigrych Bayern gsii. Dr Ludwig II. het bi sym Regierigsaadritt 1864 dr von der Pfordten wider zum Vorsitzer im Minischterrot gmacht. Wu däm syni Vermittlige zum Sichere vu dr Souveränitet vu Bayern gschyteret sin un no dr militärische Niderlag vu Bayern im Dytsche Chrieg uf dr Syte vu Eschtrych gege Preuße isch dr von der Pfordten im Dezämber 1866 ändgiltig zruggdrätte.
Berne (Indiana)
Berne isch e Stadt im Adams County im US-Bundesstaat Indiana. Si ligt ca. 56 km südlech vo Fort Wayne.
Lut der US-amerikanische Voukszeuigsbhörde United States Census Bureau het Berne im Jahr 2010 3.999 Ywoner gha. D Gmeind het e Flächi vo 5,39 km². Es het auso 742 Ywoner uf 1 Quadratkilometer preicht.
Gschicht
D Sidligsaafäng ligen im Jahr 1852. Due hei tütschschprachegi Mennonite us em Ämmitau un us em Bärner Jura dr hütig Ort Berne gründet. D Müglechkeite zum Verchouf vo landwirtschaftleche Produkte si nid eifach gsy, wil d Verchehrswäge gfääult hei. Wo d Ysebahngsöuschafte gäng wie meh Linie poue hei, hei d Ywoner vo Berne iri Chance gseh cho. D Hilty-Brüeder hei dr Grand Rapids and Indiana Railroad de Vorschlag gmacht, gäge dr Bou vonere Hautsteu z Berne dr Ysebahngseuschaft gratis Land abzträtte. Die isch yverstange gsy, u d Strecki isch am Wiehnechtstag 1871 ygweiht worde. Me het nöii Hüser poue, u 1872 isch e Poschtsteu z Berne uuftaa worde. Die gueti Infraschtruktur het wyteri Sidler us dr Schwiz, us Tütschlang u änglischsprachege Länder aazoge. E Bsungerheit vor Gmeind isch dr höch Aateu a Amische, wo viu vonene bis hüt Schwyzertütsch aus Erscht- oder Zwöitschprach rede.
Demographischi Date
Nach em United States Census 2010 hei hie 3999 Menschen i 1620 Hushautige u 1078 Familie gläbt. D Ywonerdichti isch 742 Ywoner pro km² gsy. D Ywoner sy zu 94,12 % Wyyssi, 0,53 % Afroamerikaner, 0,13 % amerikanische Urywoner und 0,55 % Asiate. 0,63 % sy vo angere ethnische Gruppene abgstammet u 0,05 % vo zwo oder meh Rasse. 4,0 % vo den Ywoner hei e spanischi oder latin-amerikanischi Abstammig.
Vo de Wyysse hei 30,1 % hei e tütschi, 27,4 % e schwyzerischi, 7,3 en amerikanischi, 6,8 % en änglischi u 5,4 % en irischi Härkumft aaggää.
Vo de 1620 Hushautige hei 29,3 % Ching u Jugedlechi unger 18 Jahr gha, wo binene gläbt hei. 53,4 % si verhürateti Paar gsy, 9,9 % si Müetere gsy, wo d Ching elei uufzoge hei, 3,3 % Vättere, wo d Ching elei uufzoge hei, u 33,5 % sy kener Familie gsy. 31,3 % hei i Singuhushaute gläbt, u i 17,5 % sy Mönsche im Auter vo 65i oder drüber gsy. D Durchschnittshushautsgrössi isch bi 2,35 u die durchschnittlechi Familiegrössi bi 2,94 Persone gläge.
24,1 % vo den Ywoner sy unger 18 Jahr aut gsy, 7 % zwüsche 18i u 24i, 22,4 % zwüsche 25i und 44i, 22,6 % zwüsche 45i und 64i, u 24 % sy 65i oder euter gsy. S Durchschnittsauter isch bi 42 Jahr gläge. Drvo si 46,1 % Manne u 53,9 % Froue gsy.
Moksha-Patamu
Gschicht
S Moksha-Patamu isch es Spiel für Chind und isch in Indie entstande und het en moralische Hintergrund gha. Tugende wie Zuverlässigkeit, Grosszügigkeit, Glaube und Askese sind de Leitere zuegordnet. Zu jeder Schlange ghört e schlechti Charaktereigeschaft wie Eitelkeit, Ungghorsam, Habgier oder Böses wie Lüge oder Diebstahl. S Ziilfeld symbolisiert Nirvana.
Um 1890 isch das Spiel uf Europa bracht worde. De moralisch Hintergund het me allerdings weg glaa. In England kennt mes under em Namä „Snakes and Ladders“.
Spiilablauf
Zum Spile bruucht mer näbem Spilbrett e Spilfigur für jede Spiler und en Würfel.
Am Afang muess mer abmache, wer afangt. Alli Spiler started vom Feld mit de Nummere 1. Denn würflet de erst Spiler und zieht sovili Felder vorwärts, wie d Zaal, won er gwürflet het. Nach ihm würflet de nöchscht und e so gahts zringsum.
Wer als erschts im Ziilfeld achunnt, het gwunne.
Es git verschideni Versione vo dem Spiel und d Regle chönd variire. D Leitere und d Schlange sind nöd immer uf de gliiche Fälder und es git au nöd immer gliich vil Leitere oder Schlange. Je nachdem dörf mer namal würfle, we mer äs 6i würflet, oder me muess mit em letschte Wurf genau ufs Ziilfeld cho. Drum söt mer vor em Spiil d Regle abmache.
Bezirk Andelfingen
De Bezirk Andelfinge isch en Bezirk im Nordoschte vom Kanton Züri in de Schwiiz. En Tail vom Bezirk, wo ländlich prägt isch, ghört zur Region Zürcher Wiiland.
Königreich England
S Chenigrych Ängland het s vum Zämmebruch vu dr Heptarchy im Friemittelalter bis zum Johr 1707 („Act of Union“) gee, wu dur dr Zämmeschluss vu Ängland un Schottland s Chenigrych Großbritannien entstanden isch.
Dr Offa vu Mercia, 757 bis 796, isch dr erscht Angelsachs gsii, wu si Chenig vu Ängland gnännt het (774). Speter isch dr Alfred dr Groß vu dr angelsächsische Firschtetuimer as Chenig vu dr Angelsächsen anerkänt wore, nume s vum Chenig Guthrum regiert Danelag het en nit anerkänt.
Noch em Vorbild vum Karl em Große het dr Alfred e Huffe Chleschter grinde loo. Dur d Neischaffig vu Schuele het er s kulturäll un gaischtig Läbe vu sym Rych gferdert. Är het sälber Latynisch glehrt un het Glehrti us em Frankerych uf Ängland yyglade. Unter syre Regierig isch mit dr Niderschrift vum Common Law aagfange wore. Syni Noofolger hän e Verwaltigssischtem gschaffe, mit Sheriff as Chronbeamte an dr Spitz vun ere Grofschaft, eme Shire. Mehreri Groofschafte sin zuen eme Earldom zämmegfasst wore, wu ne Earl unterstande sin.
As historische Grindigsdag vum Änglische Chenigrych giltet dr 12. Juli 927, wu si no dr Schilderig vu dr Angelsächsische Chronik un dr Hischtoriker William of Malmsbury un John of Worcester d Chenig Æthelstan, Konstantin II., Eógan I., Howell dr Guet un Ealdred I. bi Eamont Bridge im hitige Cumbria droffe hän. D Chenig hän do d Oberherrschaft vum Æthelstans anerkänt.
Dr Chenig Æthelstan het anne 936 d Cornwaller vu Exeter chene verdrybe un het e Gränzen am Usserand vu sym Chenigrych Wessex, am Fluss Tamar zoge. Är het si Rex totius Britanniae (Chenig vu allene Brite) gnännt, het Wales un Schottland aber numen unter e lucki Oberhochait chene bringe. Dergege het er Northumbria duurhaft eroberet. Wahrschyns isch Winchester unter ihm e Art Hauptsatd gsii, wel alli syni Urkunde ab 930 dert gschribe wore sin.
Di änglische Chenig vum Hochmittelalter hän wyt uusgriffen uf Frankrych. Dur d Personalunion vu Ängland un Schottland, wu ab em Jakob I. gulte het, isch Schottland schließli anne 1707 zuen eme Zämmeschluss zum Chenigrych Großbritannie drängt wore.
Di Ornig vum Chenigrych het si vun eme Regionalchenigtum mit dr Hegemony vun eme ainzelne Chenig bis zuen eme dytlig uusbregt Feudalsischtem unter em Wilhelm em Eroberer entwicklet. Die isch ab em Johann Ohniland un versterkt unter em Eduard I. zuen ere Chenigsherrschaft unter Mitwirkig vum Barlemänt gwandlet wore. Dr Jakob I. un dr Karl I. hän versuecht en absolutistischi Herrschaft durezsetze, was aber im änglische Burgerchrieg gschyteret isch, wu zue dr Hiirichtig vum Karl I., dr zwischezytligen Abschaffig vu dr Monarchy un dr Yyfierig vum Commonwealth of England – ere Republik – gfiert het. Noch em halbabsolutistische Zwischespiil unter em Karl II. un em Jakob II. isch unter em Wilhelm vu Oranien un dr Maria II. e Vorform vu dr konschtitutionälle Monarchy yygfiert wore.
Satteldorf
Saddeldorf (amtlich Satteldorf) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Saddeldorf leit an dr Jagscht, rond 4 km nerdlich vo Craalse. D Nochbergmoede vo Saddeldorf send Wallhausen, Schnelldorf, Kreßberg, Crailsheim ond Kirchberg an der Jagst.
Vo dr Gmarkong send 64,3 % Landwirtschaftsfleche, 17,7 % Wald, 14,7 % Sidlongsfleche ond 3,3 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Saddeldorf gheret d Ortsdoel Ellrichshausen, Gröningen ond Satteldorf.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda am 1. Januar 1974 durch dr Zammaschluss vo Satteldorf, Gröningen ond Ellrichshausen. Saddeldorf ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1240, Gröningen scho em 8. Johrhondert.
Verwaltong
Saddeldorf hot mit dr Stadt Crailsheim ond dr dr Gmoede Frankenhardt ond Stimpfach a Verwaltonsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Saddeldorf ischt dr Kurt Wackler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Saddeldorf ghert zom Oschtfränkisch
Portein
Portein (rätoromanisch: Purtagn) isch e Dorf i de politische Gmeind Cazis, Region Viamala, im Kanton Graubünde.
Geografii
S Heinzeberger Dorf lait oberhalb vo Cazis uff 1167 Meter Hööchi.
Gschicht
De Ort wird 1378 als Purteyn zum erschte Mool erwäänt. In de Feudalzit isch Portein vo altfreii Buure bewohnt gsi, wo d niideri Grichtsbarkeit sälber ussgiebt hen. Chilchlich isch d Gmeind syt 1530–40 reformiert un hängt mit Sarn un Tartar zämme.
Am 1. Januar 2010 het Portein zämme mit Cazis, Präz, Sarn un Tartar zur neue Gmeind Cazis fusioniert. Vor de Fusion isch Portein iiwohnermässig di chlynscht Gmeind vum Kanton Graubünde und Endi 2001 sogär di chlynscht vu de Schwiz gsi.
Bevölcherig
Portein isch vor de Fusion di chlynscht Gmeind vo Graubünde gsi, un zitewys di chlynscht Gmeind vo de Schwiiz.
Sprooche
Ursprüngli isch z Portein Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. De Sproochweggsel zum Dütsche isch numme wenig dokumentiert; d Germanisierig isch aber scho im 19. Joorhundert wyt fortgschritte gsi. 1860 sin no 85 % vo de Huushaltige uff Romanisch gsi, 1870 sin es 50 % un 1900 30 % vo de Yywohner gsi. De Aadeil stygt un fällt in de Volchszäälige immer wiider, was wohl uff di chlyni Bevölcherigszaal zruggoot. 1980 sin no 2 Yywohner (10 %) romanischsproochig gsi, wo aber warschynts Zuezogeni gsi sin. Syt 1990 git es überhaupt kei Romane mee z Portein. De Mathias Kundert vermuetet, dass s Romanisch zwüsche 1870 un 1910 als Gassesprooch vum Dütsche abglööst worde isch. Vermuetli hen scho in de spööte 1970er kei yyheimischi Romane mee z Portein gläbt.
Alexandria Ocasio-Cortez
D’ Alexandria Ocasio-Cortez (uff Àmerikànisch Anglisch ; uff Schpànisch ; * 13. Oktober 1989 z’ Nöi York), hüüfig bii ìhra Ààlütta AOC gnännt, ìsch a US-àmerikànischa Àktìwìschta un Politikera vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Sa ìsch sitter Janner 2019 Mìtglììd ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta fìr dr 14. Wàhlbezirk vu Nöi York.
Bekànnt worra-n-ìsch d’ Ocasio-Cortez àm 26. Jüüni 2018, wu sa d’ demokrààtischa-n-Ürwàhl ìn ìhrem Wàhlkrais gwunna hàt. Doo d’rbii hàt sa dr Joe Crowley gschlààga, wo 10 Joohra làng Àbgoordnet ìm Kongrass gsìì-n-ìsch —dàs ìsch dr maischt unterwàrteta Ürwàhlsiig vor da Hàlbzittwààhla vu 2018 gsìì. D’rnooh hàt sa mìt wittem Àbschtànd d’ Kongrasswàhl vu Nowamber 2018 geega dr Repüblikààner Anthony Pappas gwunna. Bii dr Kongrasswàhl vu 2020 hàt sa dr Repüblikààner John Cummings gschlààga un ìsch àlso wììdergwählt worra.
Mìt 29 Joohra-n-ìsch d’ Alexandria Ocasio-Cortez d’ jìngschta Kongrassàbgoordneta worra. Sa ìsch àui d’ jìngschta Fràui, wo ìn dr Gschìcht vu da USA àls Kongrassmìtglììd diant hàt. Ìm Vergliich züa da àndra Kongrassàbgoordneta düet sa hüüfig d’ Soziààla Nätzwark benutza fìr kommuniziara. D’ Ocasio-Cortez hàt àn dr Üniwärsitäät vu Boston gschtudiart ghàà —doo hàt sa a Doppelàbschluss vu da Internàzionààla Beziahunga un da Wìrtschàftswìssaschàfta bschtànda. Vor dr Wàhl ìsch sa Àktìwìschta gsìì un hàt àls Bardààma un Källnera gschàfft.
D’ Ocasio-Cortez bezaichent sìch àls demokràtischa Soziàlìschta. Sa befìrwortet Demokràtii ìm Àrwetsplàtz, Bìrgerversìcherung, fräijer Züagàng züa Hoochschüala, Àrwetsplàtzgàrantii, Mààsnààhma geega Klimawàndel so wia d’ Àbschàffung vu Iiwànderungshìndernissa. Zamma mìt dr Rashida Tlaib ìsch sa d’ äärschta Fràui vu dr Orgànisàzioon „Demokrààtischa Soziàlìschta vun Àmerikà“ gsìì, wo ìn dr Kognrass gwählt worra-n-ìsch. D’rzüa gheert sa züa dr informälla Gruppa „The Squad“, wo-n-üss viar junga wiibliga-n-Àbgoordneta mìt Migràzioonshìntergrund bschteht.
Burkhard Mangold
Dr Burkhard Mangold (* 10. Septämber 1873 z Baasel; † 17. Oktober 1950 z Baasel) isch e Schwizer Blakaatgstalter, Mooler, Grafiker und Glaasmooler gsi. Er het Wandmoolereie gmacht und isch e Pionier vo dr Schwizer Blakaatkunst gsi.
Dschami' at-tawarich
Dschami' at-tawarich, im dütschsproochige Ruum as Universalgschicht bekannt, isch en enzyklopedischs Wärk us em spoote 13. oder früeje 14. Joorhundert, wo d Gschicht vo de Mongole bis zu deere Zit verzelt.
Burkhard Mangold
Lääben und Wärk
Im Mangold si Familie isch vo Böckte cho und isch 1868 z Baasel iibürgeret worde. Dr Mangold isch im gliiche Huus ufgwaggse wie dr August Suter, an dr Dalbevorstadt 44 z Baasel. Won er mit dr Schuel fertig gsi isch, het er an dr Allgemäine Gwärbschuel Baasel bim Fritz Schider Zäichne und Moole gleert. Von 1890 bis 1893 het er e Leer as Dekorazioonsmooler gmacht.
Dschami' at-tawarich
Es isch uf Persisch gschriibe und isch vom Wesir Raschid ad-Din (Rašīd ad-Dīn Faḍl Allāh) verfasst worde, wo Minister am ilkhanische Hoof vom Öldscheitü gsi isch. Näbe dr Ghäime Gschicht vo de Mongole isch d Universalgschicht die bedütendsti historischi Kwelle für die mongolischi Früegschicht.
Burkhard Mangold
Lääben und Wärk
1894 isch er uf Bariis, 1894 bis 1900 isch er z Münche gsi, zerst zum sälber leere, denn as Leerer an dr Kunstakademii. Münche isch in sällere Zit füerend gsi in dr Blakaatkunst. Dr Mangold isch zum ene Exponänt vo dr Juugedstiil-Blakaatkunst in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert worde. In deere Zit het er au no s «Atelier für dekorative Kunst» gläitet und het in Rumäänie d Wandbilder vom Schloss Peleș restauriert.
Liechtensteinerisch
S Liachtaschtänerisch ischt net änn änzige Tielekt, sondern es hät elf verschidini Mundarten im Land Liachtaschtä, nämlig vu da verschidana Gmända. Dr Tresabärg hät sprochlich gseh Walliser Worzla. Di andra Dialäkt sind ned so fescht öber dr Rhii met em Rhiitalerisch (vgl. Schwizerdütsch) verwandt, es isch eher a Meschig zwöschet Graubündnerisch und Vorarlbergerisch und ghörd wia die zum Bodeseealemannische. Mer miarkt immer meh, wia sich di verschidana Dialäkt hüt vermeschend und es tönend langsam alli gliich. Dr Rhii ischt höt nümma di gliich Schprochbarriera wia früaner und o d Mobilität vu höt schpelt natürlig a grossi Rolla. Es sind meh nuno di einzelna Lüt und hoptsächlig di eltara wo no dr alt Dialäkt schwätzend. Vu da Junga kamma es nümma so säga.
Burkhard Mangold
Lääben und Wärk
Dr Mangold het Wand- und Glaasgmäld gmacht, Dekorazioonsentwürf für Umzüüg und Fest, Buechillustrazioone, Chläigrafik wie Exlibris, Diploom, Kaländergrafik, Festcharte und Fasnachtsladärne. Bedütend isch, was er as Pionier vo dr modärne künstlerischen Blakaatlithografii und Glaasmoolerei gläistet het. Er het mit em Emil Cardinaux, em Eduard Stiefel und em Otto Baumberger zu de erste Künstler ghöört, wo d Gstaltig vo Blakaat as e Hauptbeschäftigung und en äigeständigs Medium aagluegt häi.
Liechtensteinerisch
Gschichtliche Hindergrund
Wäred de Röömerzitt isch s Piet vom hüttige Förschtatum Liachtaschtää romanisiert wore. S het zo de Provinz Räzie köört. S Romanische isch im 13. Joorhundert nodisnoo vo Feldkierch her s Riintl duruuf vom Tütsche, und zwor vom ene alemannische Tielekt verdrängt wore und s werd agnoo, ass um 1300 d Sproochgrenze südlich vo Balzers glegen isch. Om die Zitt ume hend sich au Walser i de Gmäind Trisabäärg niderloo und hend iire Walserdialekt mitgnoo. S romanische Subschtrat isch no im ganze Piet voralem i Orts- und Flurnäme düttli erchennbar.
Im Mittelalter hend sich im nördlichen Unterland d Herrschaft Schellebärg und im südlichen Oberland d Groofschaft Vadoz bildet. D Grenze zwösched de beide Piet bildet uugföör d Tielektgrenze zwösched em Unterland (Schellebärg) und em Oberland (Vadoz). Natüürli isch die Grenze nöd e scharfi Linie.
Burkhard Mangold
Lääben und Wärk
Im Joor 1900 isch dr Mangold zrugg uf Baasel. Er het d Anna Katharina Krauss ghürootet, wo us Franke gstammt isch. Si häi drei Chinder ghaa.
Liechtensteinerisch
Gliderig
D Tielekt vom Förschtetum Liechteschtää chöned i drai Tielekt glideret were, wa scho dütli im Landesname zom Uusdruck chunnt:
Burkhard Mangold
Lääben und Wärk
Vo 1903 aa het er e Hufe Fassaade- und Wandbilder in Baasel gmacht (u. a. Zwinglihuus, Roothuus, Rhiisprung 1, Hauptbost, «Zum Wolf», s Restorant Schuemacherzumft, Restorant «Zum Braunen Mutz», Hotel «Basler Hof», Aula vom Gotthälf-Schuelhuus und an dr ETH Züüri, Kasärne Chur, reformierti Chille Urnäsch. 1905 isch si Blakaatentwurf für s Äidgenössische Sängerfest in Züüri bremiert worde. Vo 1905 aa het sich dr Mangold au mit Glaasmoolerei beschäftigt. 1911 het er zsämmen mit em Otto Plattner d Fassaadebilder vom Wilhelm Balmer am Baasler Roothuus restauriert. Dr Mangold und dr Plattner häi sich dört as die bäide Gsichder hinder Gitterstaäb verewigt. In dr Zit vo 1919 bis 1921 het dr Mangold d Fänster vo dr Lienerdkiirche z Baasel gmacht, in de 1930er Joor e Hufe Schiibe für d Brauerei «Warteck» und deren iiri Restorant, 1911 bis 1912 zwäi Fänster in dr Chille Konolfinge im Juugedstiil, Im Chriegsjoor 1915 d Choorfänster vo dr Chille vo Hasle bi Burgdorf mit em zentraale Thema vom barmhärzige Samariter as zitgemäässi Interpretazioon vom Konolfinger Fänster und au e Räije «Totentanz». Mangold isch e Fründ vo dr klassische Chillemuusig und e begeisterete Choorsänger gsi.
In de Joor vo 1909 bis 1911 isch er Mitgliid vo dr Äidgenössische Kunstkommissioon gsi und vo 1909 bis 1910 iire Bresidänt. Für die Schwizerischi Landesusstellig 1914 het dr Mangold verschiideni Lithografie entworfe. Vo 1915 aa isch er drei Joor lang Leerer für Lithografii und Glaasmoolkunst an dr Gwärbeschuel gsi. Äine vo sine Schüeler isch dr Niklaus Stoecklin gsi.
Liechtensteinerisch
Gliderig
S Uufääligschte Merkmool zwöschet de Unter- und em Oberländertielekt litt i de Vertrettig vo Mittelhochtütsch (mhd.) /ei/, wo im Unterländische as langs /oo/ und im Oberländische as e langs /ää/ erschinnt, dezwöschet gits no e chliises Piet, wo denebet ono langs /aa/ vorchunnt. Im Oberländische sind mhd. /ie, üö, uo/ as /ie, üe, ue/ erhalte, im Unterländische sind si voreme Nasal monophthongisiert wore, aso /ee, öö, òò/, wo zodem e nasale Klang hend. Degege sind /i, ü, u/ voreme /r/ im Underland diphthongiert wore zu /ier, üer, uer/, im Oberland sind si gsenkt wore zu /er, ör, or/, s Walserische het /ir, ür, ur/. Di offnigi Silbe sind im Underland konsequent deent wore, im Oberland nu mengisch.
Burkhard Mangold
Lääben und Wärk
Bis 1929 isch dr Mangold Bresidänt vo dr Kommissioon vo dr Gwärbschuel gsi und vom Gwärbmuseeum, wo mit em verbunde gsi isch. Er het au Büecher illustriert, zum Bispil d Wärk Treue und Ehre (Schweizer in fremden Kriegsdiensten), Schweizer eigener Kraft im Verlag Zahn, Nöieburg, in Lithografiitechnik; und Holzschnitt für d C. F. Meyer-Gsamtusgoob, 1945 für die Schwizerischi Bibliofiili Gsellschaft Das Buch Jesus Sirach, meereri Basler Bilderbogen und vil anders. Wääred Joorzäänt isch er bis 1944 Leerer für Holzschnittkunst z Budapest gsii. Er het Gostüm und Büünibilder entworfe, z. B. im Raame vo dr Fiir «500 Jahre Basel in der Eidgenossenschaft», und um 1944 as Reschissöör für d Uffüerig vom Händel sim Acis and Galatea im Baasler Stadttheater.
Liechtensteinerisch
Gliderig
S Walsertütsch vo Trisabäärg zaigt typische Walser Eigeheite mit villne konservative Züüg. Zo de obe gnennte Konservatisme ghört no de Erhalt vo mhd. /â/ as /aa/ (sös /òò/) und mhd. /ou/ as /òu/ (sös /oo/) und vili Bsunderhaite i de Flektion, bsunders vo de Adjektiv und bi de Verb. Uufäälig isch de Verbplural mit zwoo Forme (-en, -ed, -en), wääred s Under- und Oberländische nu ai Form kennt (-en, -en, -en). Noirige vom Walsertütsche, wo au z Trisabäärg vorchömed, sind Palatalisierig vom /s/ i Wörter wie Iisch, schi, böösch oder Müüsch oder de Wechsel vo /-rn/ zu /-re/.
Burkhard Mangold
Lääben und Wärk
2020 si bim Abbrotze vom ehemoolige Radiostudio Baasel uf em Bruederholz meereri Wandgmäld freigläit worde, wo vom Mangold und vom Charles Hindenlang gmoolt worde si.
Kabinett Hohenlohe
S Kabinett Hohenlohe isch vum 29. Dezämber 1866 bis zum 7. Merz 1870 di vum Chenig Ludwig II. gruefe Landesregierig vum Chenigrych Bayern gsii. Wun em bodi Chammere vum bayerische Landdag s Missdrözue uusgsproche ghaa hän, isch dr von Hohenlohe-Schillingsfürst zruggdrätte.
Socin
D Socins si e Baasler Familie vom Daig.
D Familie stammt ursprünglig us Bellinzona, dass es e Patrizierfamilie us Siena gsi sig, isch nid beläit. In de 1560er isch dr Pietro Socino, wo scho sit de 1530er Joor z Baasel gschafft het, zämme mit sine fünf Söön iibürgeret worde. Dr erst Baasler Socin isch im Pietro si Soon Anton gsi, wo 1568 gstorbe isch, 1565 isch au si Brueder Benedikt (1536–1602) Bürger vo Baasel worde und het in Daig iine ghürootet. Wie si Soon Emanuel isch au är Offizier in venezianische und savoyische Dienst gsi. En andere Soon vom Benedikt, dr Josef (1571–1643), isch Oberstzumftmäister und Rootsheer worde. Im Josef si Soon Benedikt (1594–1664) isch sälber Oberstzumftmäister worde und het au in dr Äidgenosseschaft e politischi Rolle gspiilt. Dr Emanuel (1594–1664) isch im Drissigjöörige Chrieg Offizier bi de Schweede gsi. Zrugg z Baasel het er e Hufe öffentligi Böste gha und isch Oberstzumftmäister und schliesslig Bürgermäister worde. E wichdige Verdräter vo dr Familie, dr Bernhard Socin (1777–1854), het 1815 mitghulfe, d Baasler Mission z gründe, isch Richder gsi und im Chläine Root gsässe. As Bresidänt vom Finanzkollegium het er die groossi Baasler Stüürrevision voraadriibe und 1847 e brogressivi Iikomme- und Erwärbstüür iigfüert. Im 18. und 19. Joorhundert het d Familie meereri Akademiker füürebrocht, under iine d Ärzt Abel (1729–1808) und August (1837–1899 ) und d Sproochwüsseschaftler Adolf (1859–1904) und Albert (1844–1899).
Sanriku-Erdbeben 869
S Sanriku-Ärdbäbe 869, au Jōgan-Ärdbäbe (jap. 貞観地震, Jōgan jishin) oder Jōgan-Sanriku-Ärdbäbe (貞観三陸地震, Jōgan Sanriku jishin) gnännt, isch es Ärdbäbe vor de Oschtküschte vo de japanische Hauptinsle Honshu gsi, wo sich am 9. Juli 869 ereignet het. S het, wi s Bäbe vo 2011 d Region um Sendai troffe. S Ärdbäbe, wo öppe d Stärki vo 8,6 uf de Oberflächewelle-Magnitude-Skala gha het, het en Tsunami usglöst, wo d Sendai-Ebeni bis zu 4 Kilometer vo de Küschte entfernt überschwemmt het. Im japanische Tekscht Nihon Sandai Jitsuroku wird vo dem Ärdbäbe brichtet. Wil s Ärdbäbe in ere Ziit passiirt isch, wo s noch kei Messige gäh het, isch s Stärki ufgrund vo de Verwüeschtige, wo bi archäologische Usgrabige feschtgschtellt worde sin, gschätzt worde.
Basler Mission
Die Evangelische Missionsgsellschaft z Baasel (Baasler Mission) isch en ökumenischi missionarischi Organisazioon us Baasel, wo im Joor 1815 vo Pietiste wie em Bernhard Socin und em Christian Friedrich Spittler gründet worde isch und in wite Däil vo dr Wält bis 2001 operativ däätig gsi isch. Si isch hüte dr Dräägerveräin vo dr mission 21, wo die ganzi operativi Ebeni vo dr Baasler Mission übernoo het. In iirer Obhuet isch e historisch bedütends Archiv, wo as Kulturguet im Kanton Baasel-Stadt gältet, wo nazionali Bedütig het.
Marcel Duchamp
Läbe
As Studänt an dr Bariser Académie Julian het er sich vor allem mit dr impressionistische Moolerei usenandergsetzt. Er het e Johr Milidärdienst gmacht und denn het er vom Juli 1908 bis zum Oktober 1913 z Neuilly in dr Nöchi vo siim eltere Brueders Jacques Villon gläbt, wo z Puteaux gwohnt het. In dam siim Garte hai sich vo 1911 aa am de Sunndig Künstler und Schriftsteller wie dr Albert Gleizes, dr Henri Le Fauconnier, dr Roger de La Fresnaye, dr Jean Metzinger und dr Guillaume Apollinaire droffe, dr sogenannte Puteaux-Gruppe. 1909 het dr Duchamp bin e baar Ustellige Bilder usgstellt, zwei Johr druff het er im kubistische Stil afo moole und isch e Fründ vom Guillaume Apollinaire und vom Francis Picabia worde. 1912 het er afo glaube, ass d Moolerei kei Zuekumft meh haig und het si s erste Objet trouvé gmacht, s «Velorad». Wie dr Constantin Brâncuși und dr Fernand Léger het er brobiert siiner Kunst d Schönheit vo industrielle Maschine z gee. Mit dr Armory Show 1913 z New York, wo avantgardistischi Stilströmige us Europa vom Impressionismus bis zur abstrakte Moolerei zeigt worde si, isch er bekannt worde und het alli vier Wärk, won er dört usgstellt het, verchauft. 1915 isch er uf New Zork züglet und het im Johr druf zsämme mit andere Künstler d Society of Independent Artists gründet. 1917 het er mit em Henri-Pierre Roché und dr Beatrice Wood die früehji dadaistische Publikation The Blind Man usegee, wo in zwei Usgoobe im April und Mai vo däm Johr erschiine si. 1918 het er für d Katherine Sophie Dreier siis letzte Ölbild gmoolt mit em Ditel Tu m’, was als „tu m’emmerdes“ interpretiert wird. Noch em Chrieg isch er uf Baris zrugg und het dr André Breton, dr Louis Aragon, dr Paul Éluard, dr Philippe Soupault und dr Jacques Rigaut kenneglehrt, Dichder us em Kreis vo de Dadaiste und spötere Surrealiste. 1920 het dr Duchamp zsämme mit dr Dreier und wm Man Ray d „Société Anonyme Inc.“ gründet und isch in Kontakt mit andere Künstler vo dr Avant-Garde cho. 1936 het dr Alfred H. Barr jun. im Museum of Modern Art z New York d Usstellig „Phantastic Art, Dada, Surrealism“ organisiert, wo dr Duchamp u usgstellt het. 1938 het dr Breton zsämme mit em mit Éluard und em Duchamp z Baris d «Exposition Internationale du Surréalisme» in dr Galerii Beaux-Arts organisiert. 1942 isch dr Duchamp uf New York emigriert. Im Duchamps si Partnere, d Mary Reynolds, isch z Baris bliibe, het sich dr Résistance aagschlosse, isch vo dr Gestapo verfolgt worde und über d Pyreneä uf Spanie gflüchdet und vo dört uf New York. Churz vor em Ändi vom Chrieg isch s elei uf Baris zrugg. Z Amerika het dr Duchamps underdesse Usstellige organisiert und s surrealistische Magazin VVV gründet. 1950 isch d Mary Reinolds z Baris gstorbe, vier Johr druf het sich dr Duchamp wider verhürotet mit dr Ex vom bekannte New Yorker Galerist Pierre Matisse. Am 30. Dezember 1955 isch er en amerikanische Staatsbürger worde. In der Nacht vom 1. uf e 2. Oktober 1968 isch dr Duchamp z Neuilly gstorbe.
Badische IV d
D Lokomotyvè vo dè Gattig IV d vo dè Großherzoglich Badischi Staatsysèbaanè sin Personèzug-Tenderlokomotyvè mit zwei kuppletè Achsè uss èm Johr 1891. Diè vo dè Dütschè Rychsbaan 1925 blaanti Umzeichnig i diè Baureihè 71.70 isch nimmi erfolgt, well diè Maschinnè inzwischè uusgmuschteret worrè sin.
Gschichtè
Diè Tenderlokomotyvè umgebautè Maschinnè vo dè Gattig IV b sin nit für dè Ysatz im lychtè Schnellzugdiènscht geignet gsi. Für dè Ysatz uff dè Schwarzwaldbaan hèt mo abber è Lokomotyv gsuècht, wo sötigi Züg übber d Gebirgsstreggi un diè aaschlièßendè ebenè Streggè beförderè hèt könnè. Für sellen Zwèck hèt d Maschinnè èn Zug vo 110 Tonnè uff rè Streggi mit 2 % Stygig noch mit 35 km/h ziè könnè söllè.
Diè vo Maffei gliferètè 14 Lokomotyvè hèn nit befridigt. Dè Bogèlauf vo dè Maschinnè isch schlècht gsi un bi höherè Gschwindigkeitè hèn si ungnüègendi Laufeigèschaftè bsässè. S sin deshalb keini witerè Lokomotyvè mee bschafft worrè un schu drei Johr spõter hèt mo si uff dè Schwarzwaldbaan durch d Faarzüüg vo dè Gattig IV e ersetzè könnè. Füüf Lokomotyvè sin no im vorläufigè Umzeichnigsblaan vo dè Dütschè Rychsbaan als 71 7001 bis 7005 enthaaltè gsi. È Umzeichnig isch nimmi erfolgt, well alli Lokomotyvè bis 1925 uusgmuschteret worrè sin.
Konschtruktivi Merkmōl
Diè Lokomotyvè vofüèget übber èn innèligendè Blechraamè. Dè Langkessèl hèt uss drei Schüss bschtandè. Uff èm hinterè isch èn großè Dampfdom un uff èm vorderè dè Reglerdom aabrocht gsi. Dè Stehkessèl isch düèf zwischè dè beidè Raamèwangè glägè. D Yschtrömroor zu dè Zilinder sin ußèligend gsi.
S ußèligendi Zweizilinder-Nassdampftrybwärk hèt uff di hinter Kuppelachs gwürkt. Diè Heusingerstüerig isch ußèligend gsi. D Kuppelräder sin durch unnèligendi Blattfèdèrè abgfederèt gsi. Diè Laufachsè sin als Adamsachs uusbildet gsi un hèn sich nõch beidè Sitè um 23 mm bewegè lõ. Als Rückschtellvorrichtig hèn Keilflächè diènt. D Blattfèdèrè hèn sich obberhalb vom Achslager befundè.