cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pietro Axerio
Darom walj’ech Gatt batu, Doss ar macha usser mech an brova mon, Und falgen, wos du schägt min attu: Mu miassat sporen, wann mu wellt aswos hon!
Minen liaben toten, dos im fritthof stohn, Denen schäg ich au kumpfiata! Dei luagi mech van im hemmel on Und werde mech halfa hiata!
Min liabun altattu und altaju, Ar hai’ mech so gera g’hoba! Dar liab Gatt hat so walje, Doss mu si so pfant, ach so pfant, vargroba!
FUEV
D’Fédéràlistische Union vun d'europäische Volkgruppe – abkürzt FUEV, anglisch: Federal Union of European Nationalities, FUEN, ditsch: Föderalistische Union Europäischer Volksgruppen, frànzeesisch: Union fédéraliste des communautés ethniques en Europe, UFCE – ìsch e nìtstààtliche Orgànisation un e Dàchverbànd zu de Verteidigung vun d’nationàle Mìnderheite (Volksgruppe) ìn gànz Europa. Hiitzedàs repräsentiert sie meh às 80 Mìtgléder üs 32 europäische Staate.
Attiswil
Attiswiu (amtlech Attiswil) esch e politischi Gmeind im Verwautigschreiis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwiiz.
Geografi
Attiswiu legt am Jurasüdfuess. D Gmeindsflächi besteit us 52,9 % langwertschaftlecher Flächi, 35,9 % Waud, 10,9 % Sedligsflächi und 0,4 % söschtiger Flächi.
FUEV
Ziele un Aktivitäten
Noch'm Art. 3 vun de FUEV Vorschrìft: "Die FUEV bezweckt die Erhaltung der nationalen Eigenart, Sprache, Kultur und Lebensrechte der europäischen Volksgruppen, sowie die Schaffung eines international anerkannten Volksgruppenrechtes."
Attiswil
Gschicht
Attiswiu esch zom erschte Mol gnennt worde im Johr 1364 aus Attenswile. Bes zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zom Bezirk Wange ghört.
FUEV
Ziele un Aktivitäten
D Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen (1992 vun Europàràt beschlosse) ìsch vun d'FUEV verfàsst worre. Jeder nejer EU-Bitrater müen zerscht diese Charte unterschriwe un derno soll se ràtifiziert sì.
Attiswil
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Der Osländeraateil esch 2010 be 7 % gläge.
FUEV
Ziele un Aktivitäten
Sie orgànisiert Johreversàmmlung, Traffe mìt Vertrater üs europäische Volksgruppe, Séminär, Sìtzung in Europàràt (Strossburi), und no me.
Attiswil
Religion
72,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 17,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
FUEV
Ziele un Aktivitäten
Zwei Mol ìm Johr erscheint d'Ziitschrìft Europa Ethnica.
Attiswil
Politik
Be de Nationaurotswahle 2011 het s das Ergebnis gää: BDP 18,8 %, CVP 1,3 %, EVP 1,8 %, FDP 9,2 %, GLP 3,6 %, GP 4,1 %, SP 19,0 %, SVP 36,6 %, Söschtigi 5,6 %.
Schwarzwälder Bote
Dr Schwarzwälder Bott (dt. Schwarzwälder Bote) isch e regionali Dageszytig im Ruum Schwarzwald un obere Neckar. Är bedrybt e Netz us 20 Gschäftsstelle un 26 Lokalredaktione. S Hauptverbraitigsbiet, wämer syyni Partnerzytige Oberbadischi Zytig un Lohrer Zytig mitderzuerächnet, vu Calp un Herrealb im Norde bis uf Löörech im Side, vu Lohr im Weschte bis uf Balenge un Albstadt im Oschte. Di verchauft Uflag lyt bi
Attiswil
Politik
Gmeindspresidänt vo Attiswiu esch der Gaudenz Schütz (Stang 2019).
Schwarzwälder Bote
Unter em Dach vu dr Schwarzwälder Bott Mediegruppe veraint dr Verlag näbe syne Dageszytige au Unternämme fir Wärbig un Online-Dienscht, Delifonmarketing un Firmevereffetlichunge, Druck un Verdailig. Syt 2003 wird d Zytig im Druckzentrum Südwest z Villinge druckt. Verwaltig un Mantelredaktion hän ihre Sitz wyter am Verlagsstandort Oberndorf am Neckar. Dr Rusgeber Schwarzwälder Bote GmbH & Co. KG isch e Holding im Bsitz vu dr Familie vum erschte Rusgeber vum Schwarzwälder Bott, em Wilhelm Brandecker. S Blatt ghert hite zue dr Südwestdeutsche Medien Holding GmbH (SWMH) mit Sitz z Stuegert.
Gschicht
Dr Schwarzwälder Bott isch anne 1835 z Sulz am Neckar grindet wore. Im nämlige Johr het dr Oberndorfer Wilhelm Brandecker s Unternämme ibernuu. Är het dr Schwarzwälder Bott as e „Amts- und Intelligenzblatt“ rusgee un het s Unternämme bis 1884 zämme mit syre Frau Amalie glaitet. 1837 isch dr Verlagssitz uf Oberndorf am Neckar verlait wore. Go s Verbraitigsbiet uuszwyte het dr Brandecker 1842 e „Schwarzwälder Bott“ in persona vu Stadt zue Stadt gschickt. Die Aktion isch e große Erfolg gsii: anne1844 sin scho 5000 Exemplar ufglait wore. As erschti Zytig z Dytschland het s Blatt 1846 Furtsetzigsroman yygfiert. Wu anne 1896 di erschte Olympische Spiil vu dr Neizyt gsii sin, het mer s erscht Mol au Sportnochrichte druckt. 1899 isch dr Schwarzwälder Bott mit ere Uflag vu 27.778 Exemplar di am wyteschte verbraitet Zytig z Wirttebärg gsii. Uf em Hegschtpunkt vu dr Wältwirtschaftskriste vu dr 1920er Johr anne 1923 het e Uusgab vu dr Zytig 40 Milliarde Mark gchoschtet. No dr „Machtergryfig“ vu dr Nationalsozialischte umgoht dr Schwarzwälder Bott 1938 d Glychschaltig vu dr NS-Presse, durdes ass er sich mit andre barteilose Zytige zum „Dienst mittlerer Tageszeitungen“ (Dimitag) zämmeschließt. Di erscht Noochriegsuusgab isch anne 1945 wäge Bstimmige vu dr Bsatzigsmächt unter em gänderete Titel Schwarzwälder Post erschine, ab 1950 wider as Schwarzwälder Bote mit 26 Lokaluusgabe un ere Uflag vu 110.000 Exemplar. 1978 wird e Aazeigeblatt, dr Schwarzwälder Wochenmarkt (hite WOM - die große Wochenzeitung), aagfange. Wu dr Schwarzwälder Bote 1982 zum Pflichtblatt vu dr Stuegerter Börse woren isch, het mer dr Wirtschaftsdail um Börsebricht erwyteret. S Aazaigeblatt WOM het floriert un isch anne 1987 uf e Uflag vu 250.000 Exemplar chuu.
FUEV
Orgànisàtion
's Präsidanz vun de FUEV besteht üs Repräsentànte vun Mìnderheite üs sechs verschiedeni Staate. 's Généràlsekretariat het sin Sìtz in Flensburg (Schleswig-Holstein). 's gitt noch e Jungiàbteilung, wu Jugend Europäischer Volksgruppen (JEV) heisst.
Schwarzwälder Bote
Gschicht
1993 het s e Wächsel in dr Fierig gee: dr Richard Rebmann isch Verleger un elainige Gschäftsfierer wore. In dr Johr derno het er dr Verlag zum Medieunternämme erwyteret. Im nämlige Johr het er d PSV Presseservice- und Vertriebs-GmbH as Agäntur fir Huushaltsdiräktwärbig grindet, 1995 d uf Neji Medie, Multimedia un Internetaawändige spezialisiert DIG Digital Information Group, 1996 dr Online-Ufdritt un regionale Internetprovider SWOL. 1997 wird s Druckzentrum Südwest z Villinge-Schwenninge grindet, dodermit di tächnische Dienschtlaischtige vum Schwarzwälder Bott uusglageret mit ere glychzytige Fusion mit dr VID Verlags- und Industriedrucke, bedribe as Gmainschaftsunternämme mit dr Hermann Kuhn GmbH & Co. KG. S Verdailnetz vu dr PSV het sich bis 1999 uf iber 5000 Zuesteller vergreßeret. Anne 2000 chemme d Kreisnachrichten Calw zue dr Mediegruppe derzue. As Uusgliderige sin 2000 d KIM - Kommunikation im Mittelpunkt GmbH as Chundeservice-Center vum Schwarzwälder Bott un 2002 dr GuG as Spezialischt fir Chundenevent un Gebeideservice entstande. Im Johr 2003 isch d Schwarzwälder Bote Mediengesellschaft GmbH Gsellschafter bi dr Lahrer Zeitungs GmbH wore un het d Dageszytig Der Enztäler mit Sitz z Neiebürg ibernuu. 2005 isch dr „Briefbote Südwest“ as brivate Briefdienschtlaischter grindet wore un dr Schwarzwälder Bott isch Mehrhaitsgsellschafter bim Kresse & Discher Wirtschaftsverlag wore, em Rusgeber vu dr regionale Wirtschaftszytschrift econo. Im Johr 2008 hän d Schwarzwälder Bote Mediengesellschaft mbH un d Zeitungsgruppe Stuttgart, wu zue dr Südwestdeutsche Medien Holding GmbH (SWMH) z Stuegert zellt, ihri unternämmerische Aktivitete in ere gmainsame Gsellschaft zämmeglait. Di Schwarzwälder Bote GmbH & Co. KG het ihri 90%-Bedailigung an dr Schwarzwälder Bote Mediengesellschaft mbH (SBM) yybrocht, d SWMH ihre 10%-Aadail an dr SBM. D SWMH haltet an dr zum 1. Jänner 2008 nei grindete Zwischeholding Mediengruppe Süd 82%, d Schwarzwälder Bote GmbH & Co. KG 18%.
FUEV
Orgànisàtion
Vo 1996 bis 2007 isch dr Romedi Arquint, e Rätoroman us em Bündnerland, dr Presidant vo dr FUEV gsi.
Urknall
Schwierigkeita
Schwierigkeita macht dodrbei, dass scho vor am Urknall (wemma en da Zeit ruckwärts von jetzt Richtung Urknall goht) des Universum so klei ond so hoiß wird, dass koine von deana physikalische Theoria, wo mir kennad, do no gilt (beziehungsweise, ma woiß id, ob dia no galdad). Drom kamma streng physikalisch gar koi Aussage driber macha, obs den Urknall noch geah hot, odr id. Neiere Theoria (Quantenschleifengravitation zom Beischbiel) schlagad do vor, dass des Universum bloß ganz kloi wird, aber koin Punkt, ond dass domit der Urknall au koin Nullzeitponkt isch, sondrn sowas wia en Tunnl zu ma friara Universum sei kennt.
Attiswil
Wirtschaft
D Arbeitsloosigkeit esch im Johr 2011 bi 2,3 % gläge.
Sproch ond Dialäkt
Bir Vouchszöig 2000 hei vo de 1334 Ywohner 94,6 % Dütsch aus Houptsproch agäh, 0,4 % Französisch und 1,1 % Italienisch.
Der Dialäkt vo Attiswiu ghört zum Hochalemannisch.
Oberranspach
Oberraischbi oder Oberrauischbi (frz. Ranspach-le-Haut, dt. Oberranspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
D Gmei lijt ìm Sìdoschte vum Sundgöi, rund 13 Kilometer weschtlich vun Basel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Oberraischbi ìsch. Oberraischbi ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Oberraischbi ghert zem Hochàlemànnisch.
Burg Grünburg
D Burg Grienburg (dt. Burg Grünburg) isch e abgangeni Burg bi dr Stadt Bluemberg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.
Die Burg isch anne 1487 s erscht Mol gnännt wore. Bsitzer vu dr Burg sin d Herre vu Schelleberg gsi. No 1780 isch si abbroche wore.
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Elton John
Singles With You Like That Look Tonight/Candle in the Wind 1997 De Sir Elton Hercules John (* 25. März 1947 im Dorf Pinner ide Grafschaft Middlesex in England) isch e britische Pianist, Komponist und Sänger. Bis hüt hed er öppä 400 Millionä Tonträger verchauft. Bekannt worde isch er dur sini Musig ide 70er Jahr, won er sich selber am Klavier begleitet.
Läbä
Ufgwachse vorallem bi sinere Grossmuetter Ivy, isch er mid Elfi ad Royal Academy of Music in London. Woner 6 Jahr döt studiert hed, hed er ide 60er Jahr en Band gründet midem Name Bluesology. Döt hed er zwei Vornämä vo Bandmitglieder gnoh und so sin Name vo Reginald Kenneth Dwight uf Elton John gänderet.
1968 hed de Elton John durnes Inserat woner ufgeh hed de Bernie Taupin kenneglehrt. Mid ihm hed er vili Erfolg chönne verbueche obwohls doch Unterbrüch vo mehrere Jahr geh hed.
Im Jahr 1969 hed er mid siim erste Album "Empty Sky" no kei Erfolg chönne erziele. 1970 jedoch isches midem zweite Album "Elton John" ufwärts gange. S' dritte Album "Tumbleweed Connection" isch ebefalls en wältwiite Erfolg gsi. Ide mitti vo de 70er Jahr ischer vorallem ufgfalle will er en "schräge Vogel" gsi isch. Er hed ide zweite helfti vo de 80er es Künstlerisches Tief gha und hed mid Drogeproblem z kämpfe gha. Am 21. Dezember 2005 hed er siin langjährige Partner David Furnish ghürate.
Basler Johanniterhaus
S Baasler Johanniterhuus isch d Niiderlassig vo de Johanniter an dr Santihanns-Vorstadt gsi. Es isch as s letschte Geböid vo dr Niiderlassig im 20. Joorhundert abgrisse worde.
Gschicht
Dr Johanniterorde, si vollständige Naame isch Souveräne Ridder- und Hospitalorde vom häilige Johannes vo Jerusalem vo Rhodos und vo Malta – früener z Jerusalem, gnennt vo Rhodos, gnennt vo Malta, isch im 11. Joorhundert z Jerusalem gründet worde. Er het sich um Pilger und Bedürftigi kümmeret und Chranki pflägt.
Im 13. Joorhundert het sich dr Orde z Baasel uf offnigem Fäld, e baar hundert Meter vor dr erste Baasler Stadtmuure an dr wichdige Landstrooss in s Elsass niidergloo, in dr Vorstadt, wo denn noch em Naame vom Stadtdoor dört, em Chrüzdoor, no d Vorstadt zum Chrüz gsi isch. D Kommende oder Komturei isch die bedütendsti gsi im Gebiet vo dr spöötere Schwiz. Um s ganze Areal vo de Johanniter mit dr Kapälle und de Nääbehüüser häi si e Muure baut. Wo im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure um d Vorstedt ume baut worde isch, isch d Niiderlassig dinne in dr Stadt grad näben em nöije Santihanns-Door gsi.
Noch dr Reformazioon si Däil vo dr Niiderlassig verchoo.1673 isch e Stügg vo dr Muure in Rhii gheit und d Stadt het sä druf repariert. S Langhuus vo dr Kapälle isch 1680 abgrisse worde und dr Chor isch 1775 eso baufellig gsi, ass Däil von em iigstürzt si.
Zur Kapälle het e Friidhoof ghöört, und dä isch spöötistens im 19. Joorhundert ufghoobe worde. S Ritterhuus, wo dr Kaiser Sigismund vo Luxeburg (1368-1437) abgstiige isch und wo dr venezianischi Gsandti zum Baasler Konzil, dr Andrea Gatari, as "uno bello pallazo" bezäichnet het, häi d Johanniter 1806 verkauft und es isch denn 1808 no äinisch umbaut worde. Im Joor 1929 het mä s abgrisse, zum Blatz für e Woonblock z mache.
Christoph Blocher
De Christoph Blocher (* 11. Oktober 1940 z Schaffhuuse) isch än Schwiizer Unternehmer und Politiker (SVP). Vo 2003 bis 2007 hett er sini Partei als Bundäsrat verträtte. Är isch reformiert, isch verhüratet und het drei Töchtere, en Sohn u 12 Änkle. Sini Heimatorte si Züri und Schattehalb im Haslital (Bärner Oberland). Är isch z Laufe bim Rhyfall ufgwachse. Sini schuelischi Usbildig het är mit sächs Jahr Grundschuel agfange und denn no mit drei Jahr Sekundarschuel beändet. Nachder Schuel het är e landwirtschaftlichi Lehr gmacht. Denn het är di Landwirtschhaftlichi Winterschuel z Winterthur gmacht. Nachär het är Matur Typ C im Gymnasium gmacht. Nach der Matur isch är ga Jura studiere. Är isch Mitglied vo dä Zürcher SVP. Und är het d Aktion für äh unabhängigi und neutrali Schwiz (AUNS) gründet. Vor sire politische Karriere isch är ir EMS Chemie i d Rächtsabteilig igstige. 1983 het är Aktiemehrheit vo dere Firma ufkauft. I däm Jahr wo är isch Bundesrat worde, het är d Diräktion vor EMS Chemie sire Tochter übergä. Im Militär isch är Oberscht. Dur sini Ateil a dr EMS Chemie und dur Finanzgschäft mit em Martin Ebner het dr Blocher e Privatvermöge, wo me uff zwei bis drei Milliarde Schwiizer Franke gschätzt hät (Stand 2009). Är ghöört drumm zue de riichschte Schwiizer.
Sini politischi Karriere:
Burg Neudingen
D Burg Niidinge (dt. Burg Neudingen) isch e abgangeni Burg bi Niidinge, eme Ortsdeil vu dr Stadt Eschinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.
Euch-enk-Linie
D euch-enk-Linie oder au Lech-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu di bairisch Form enk fir 2. Person Plural Dativ/Akkusativ vum Personalpronome vu dr Grundform euch im Oschtfränkisch bzw. im Schwebisch drännt. D euch-enk-Linie bildet im Norde d Gränze vum bairische zum oschtfränkscihe un im Weschte d Gränze zum schwebische un dodermit zum alemannische Dialäktruum. Wel si im Weschte im Große un Ganze am Lech verlauft, wird si au Lech-Linie gnännt. In dr eltere Sprochwisseschaft het mer si as Dail vu dr Karlsruher Linie aagsääne.
Verlauf
D euch-enk-Linie fangt an dr Siidgränze vum dytsche Sproochruum aa as Gränze zwisch em bairische Tirol un em alemanische Vorarlberg. Eschtlig vu Füssen chunnt si iber di dytsch-eschtrychisch Gränze un goot derno iber Landsberg - Augschburg - Wertlenge - Monheim bis uf Oettingen, wu si no Nordoschte abbiegt. Derno goot si iber Weissenberg – Abenberg – Allerberg – Nürnberg – Hersbruck – Auerbach bis uf Goldernach. Bi Wunsiedel chunnt si an di dytsch-tschechisch Gränze un dodermit an di hitig Oschtgränze vum dytsche Sproochruum. Friejer isch si no wytergange iber Asch – Eger – Graslitz – Duppau bis uf Karlsbad.
Rosenau (Oberelsass)
Rosenöi (frz. Rosenau, dt. Rosenau) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rosenöi ìsch grìndet worre ànne 1727 vun drej Familie üs em bàdische Istei, wie sìch do in dr Rhinöie nìderglosst han.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rosenöi ìsch. Rosenöi ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rosenöi ghert zem Hochàlemànnisch.
Obersaxen
Obersaxe (rät. ) isch es Gebiet un en ehemolegi politischi Gmeind i de hüttige Gmeind Obersaxe Mundaun im Bündnerland. Obersaxe isch e Walsersiidlig un e dütschsproochigi Sproochinsel, wo vo allene Syte vum romanische Sproochbiet umgee isch.
Geographi
Obersaxe lait uff ere Terasse uff de rächte Talsyte vum Vorderryhtal, uff de Nordflanke vum Piz Mundaun in de Surselva. Dozmoligi Noochbargmeinde sin gsii: Somvix im Weschte, Truns, Brigels, Waltensburg un Ruis im Norde uff de linke Talsyte, Mundaun im öschtliche Deil vum Nordhang vum Piz Mundaun, un uff de Südsyte Villa, Igels, Vigens un Lumbrein im Lugnezertal.
D Terass wo Obersaxe druff lait, isch öbe 14 km lang. Insgsamt het Obersaxe e Flächi vo 62 km² gha. Devo isch uff 54,8 % buuret worde, 23,4 % isch Waldflächi, 2 % sin bsiidlet (Stroosse un Hüüser) un di reschtliche 19,8 % sin nit gnutzt worde (Wasserfläche, Bärg, Gletscher). De höchsti Bärg isch s Schwarzhorn mit, bekannter isch aber de Piz Val Gronda mit 2'820 m ü.M.
Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird de Ort 765, wo im Testament vum Bischof Tello Güter bi Supersaxa em Abt vo Disentis vermacht het. 956 werde die Güter un e Chilch wiider em Bischof vermacht. D Gegend isch also scho dertemool bewohnt gsi, mer weiss aber nit wie dicht. D Talsyte vo Obersaxe isch im Verglych zur linke Talsyte nämli weniger guet für d Landwirtschaft geignet. 1227 wird de Ort als Ubersahse erwäänt, un öbe ab em Änd vum 12. Joorhundert sin d Walser über de Oberalbpass yygwandret. Wänn gnau die erste Walser uff Obersaxe cho sin, weiss mer nit. Warschynts het debi s Chloschter Disentis e Roll gspiilt, wo dertemool starchi Verbindige in s Wallis gha het, un wie vili Grundherre en Intress dra gha het, dass neus Land erschlosse wird. D Romane wo scho z Obersaxe gläbt hen, sin deno wohl in de Walser uffgange.
Lehnsherre sin ab em 14. Joorhundert d Freiherre vo Rhäzüns gsi, wo sälber em Bischof zinspflichtig gsi sin. Mit de Gründig vum Obere- bzw. Graue Bund 1424 isch Obersaxe als Deil vo de Herrschaft vo de Rhäzünser au zum Bund cho. Im Oberen Bund het Obersaxe mit Waltensburg un Laax e Hochgericht bildet, un ei Stimm im Bund gha.
Wo d Freiherre vo Rhäzüns 1458 ussgstorbe sin, isch Obersaxe nooch Stryytereie 1497 schliessli zue de Habsburger cho. Bis 1819 het Obersaxe wyter de Herrschaft Rhäzüns unterstande. In däm Joor isch d Herrschaft aa de Kanton übergange, un Obersaxe het sich für 4400 freigchauft.
Vo 1890 bis 1895 isch d Kantonsstrooss uff Ilanz baut worde, un 1913–14 d Strooss uff Tavanasa im Tal. Obersaxe isch lang vorallem e Buuredorf gsi, wo mer vorallem für d Eigeversorgig Viewirtschaft un Ackerbau betryybe het. No 1910 hen 80 % in de Landwirtschaft gschafft. 1952 isch en Skilift baut worde, un ab de 60er un 70er Joor het sich d Gmeind zume Wintersportzentrum entwigglet. Hüt isch de Tourismus de wichtigscht Erwerbszwyyg, einewäg spiilt d Landwirtschaft hüt ällewell no e grossi Roll.
Bevölcherig
Obersaxe het im Joor 2009 alles i allem 812 Yywohner gha. In de Volchszäälig vo 2000 hen 89,3 % Dütsch als Sprooch, wo si am beschte schwätze, aagee, 5 % Romanisch un 3,7 % Portugiesisch. De Dialäkt vo Obersaxe ghört zum Walserdütsche. Öbe 65 % vo de Schwiizer Yywohner het d Sekundarschuel oder e post-sekundäri Ussbildig abschlosse. D Arbetslosigkeit z Obersaxen isch 2005 bi 0,71 % gläge. In de Landwirtschaft un im 2. Sektor het je öbe en Viertel gschafft, un öbe d Hälfti im Dienstleistigssektor.
Als dütschi Insle in de romanische Surselva, bestoot zwüsche Obersaxe un de romanische Noochbare e bsunders Verhältniss. Vo de Romane hen d Obersaxner de Übername ils Glimaris da Sursaissa übercho. De Name wird durch e Erzäälig erklärt, wie de Herrgott zerscht d Surselver erschaffe hät, deno aber erschöpft em Petrus de Ufftrag gee hät, d Obersaxner z erschaffe. Wie de Petrus no grad eine vo de Obersaxner mitbrocht het, söll de Herrgott in Brigelser Mundart gsait ha: „Gatti da carstgauns ois oi!“ (Mänscheäänlig isch es).
Marcel Luipart
Aus seim Leaba
Dr Marcel Luipart ischt am 8. Sebdembr 1912 z Milhausa em Elsass uff d Welt komma. Nôch dr Schuelzeit hôt’r sich zom Balledd-Denzer ausbilda lau. Seine Lehrer send dr Nikolai Legat, dr Victor Gsofsky ond d Evgenia Eduardowa gwäa, laudr Vrdredder vo dr sognannda Petersburger Schule. Em Jôhr 1933 ischt’r z Dissldorf zom erschda Môl uff dr Bihne gschdanda. Em Jôhr druff hôt’r beim Wiiner Tanzwettbewerb da erschda Preis gwonna. 1936 isch’r en d Kombanii vom Leonide Massine seim Ballet Russe de Monte Carlo uffgnomma wôrra. Als deitscher Staatsbirger hett’r em Zwoida Weltkriag sein Denscht bei dr Wehrmacht dua miaßa. Om des zo vrhendra, hôt’r sich nôch Italia abgsetzt ond sich deet om a Engagement bemiaht. D Italiener hend-en abr nôch Deitschland ausgliifret; ond drom hôt’r doch noh sein Denscht an dr Front ableischda miaßa. Zo seim Glick abr et lang! Er hôt nemlich en dr Leitere vom Reichsballett Kraft durch Freude, dr Friderica Derra de Moroda, a Fiirschbrechere ghet, wo sich mit äller Kraft fir-en eigsetzt hôt. De sell hôt’s dadsächlich gschafft, dass dr Luipart vom Kriagsdenscht freigschdellt wôrra ischt.
Wia dr Kriag romgwäa ischt, hôt de Boirisch Staatsopr z Mincha da Luipart zo ihrem Balledd-Direktr ernannt. En dera Stadt hôt’r 1948 firs Prinzregenda-Theatr d Choreografii zom Werner Egk seim Ballett Abraxas gschriiba. Am 6. Juni vo deam Jôhr isch des Werk zom erschda Môl uff d Bihne komma ond hôt da Luipart mit oim Schlag en ganz Deitschland bekannt gmacht. Dr Grond dôfir ischt a Skandal gwäa, wo des Balledd ausgleest hôt: Dr boirisch Kuldusminischtr Alois Hundhammer hôt des Werk als moralisch oo-ôôstendich eigstuaft ond drfir gsorgt, dass’s scho nôch dr fenfda Vorstellong vom Schbiilplôô wiidr vrschwonda ischt. Dô drnôch hôt sich dr Luipart selbstendich gmacht ond ischt als freier Choreograf ond Denzer bei vorschiidene deitsche Balledd-Kombania tädich gwäa. 1951 hôt’r am Theatr Geddenga en dr Roll vom Escamillo em Hans von Kusserow seira Danzfassong vo dr Opr Carmen glanzvolle Vorstellonga gäa.
En de Fuffzger-Jôhr hôt dr Luipart da schbätra deitscha Litradur-Nobelpreisträgr Günter Grass kennaglernt. Dr sell hôt scho emmr a graußa Schweche firs Balledd gheet. Drom isch’s au et ausbliiba, dass zwischa deane zwoi a Freindschaft entstanda ischt. Dui hôt zor Folge ghet, dass dr Grass drei Libreddos zo Balledd vrfasst hôt, wo dr Luipart d Choreografii drzua gmacht hôt: 1954 Die Gans und die fünf Köche zor Musik vom Horst Geldmacher, 1957 Stoffreste zor Musik vom Aribert Reimann ond 1970 schliaßlich Die Vogelscheuchen, wiidr mit dr Musik vom Aribert Reimann. Da Stoff dô drzua hôt dr Grass vo seim oigena Roman Hundejahre entnomma, wo scho siiba Jôhr vorher entstanda ischt. Dô dren kommt au a Figur vor, wo Marcel Fenchel hoißt ond wo ooschwer zo erkenna ischt, dass dô drmit dr Luipart gmoint ischt.
En de Sibzger-Jôhr hôt dr Luipart a Zeit lang dui Danz-Abdeilong vo dr Staatsakademii z Wiin gleidet. Schbätr ischt’r fascht bis zo seim Ableaba am 23. Okdobr 1989 – er hôt a Krebsleida ghet – als Pädagog ond Berôtr vo dr Wiiner Staatsopr tädich gwäa.
Effingen
Efige (amtlich Effingen) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt vo Brugg us ännet em Bözberg im obere Fricktal, wo s geografisch derzu ghört, historisch sträng gno aber nöd.
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 685 Hektare, dodervo sind 323 Hektare Wald und 58 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 634 Meter, di tüfschti uf 424 Meter.
Nochbargmeinde sind Müendl im Norde, Bözbrg im Oschte und im Südoschte, Zeihe im Süde, Böze im Weschte und Elfige im Nordweschte.
Gschicht
S erschti Mol taucht Efingen in ere Urkund us em Johr 1284 uf. Im Mittelalter isch s Dorf en Teil vom Dinghof Elfige gsi u het zum Chloschter Murbach im Elsass ghört. De Dinghof het verschidnigi Rächt i de nöchere Umgebig gha un isch im 1291i a d Habsburger verkauft worde. D Agnes von Ungarn het dann im 1322i de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt. Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, wo au Efige derzu ghört het, eroberet. So hei si sich de Pass über de Bözbärg chönne sichere, wo in de Nöchi vo de Gränze zu Vorderöschtriich gläge-n-isch. Efige isch zu eme Teil vom Grichtsbezirk Böze vom Amt Schänkebärg worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Efige ghört sither zum Kanton Aargau.
Mönthal
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 181 Hektare, dodervo sind 34 Hektare Wald und 34 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 674 Meter, di tüfschti uf 440 Meter. Nochbargmeinde sind Gansige im Norde, Remige im Oschte, Oberbözberg im Süde, Efige im Südweschte, Elfige im Weschte und Laufeburg im Nordweschte.
Sein oder Nichtsein, das ist hier die Frage
„Sein oder Nichtsein, das ist hier die Frage“,   „Sy oder Nödsy, das isch hie d Frag“, (uf änglisch To be, or not to be, that is the question) isch es Zitat us de Tragödiä Hamlet, Prinz vo Dänemark vom William Shakespeare, 3. Ufzug, 1. Szene. I dem Schtück fangt dä Protagonischt Hamlet mit däm Satz en Monolog a, i dem er drüber nachdänkt, dass er vorem entschlossene Handle Mühe hät, wil er Angscht voräm Tod hät.
Zitiert wird de Satz i Situationä, diä für irgendöpper exischtänziell vo Bedütig isch.
Änglischi Tägscht
To be or not to be, that is the question—
Whether 'tis nobler in the mind to suffer
The slings and arrows of outrageous fortune,
Or to take arms against a sea of troubles,
And by opposing, end them. To die, to sleep—
No more; and by a sleep to say we end
The heart-ache and the thousand natural shocks
That flesh is heir to — 'tis a consummation
Devoutly to be wish'd. To die, to sleep—
Dütschi Tägscht
I de dütsche Übersetzig vom August Wilhelm von Schlegel heisst äs: Sein oder Nichtsein; das ist hier die Frage:
Obs edler im Gemüt, die Pfeil und Schleudern
Des wütenden Geschicks erdulden oder,
Sich waffnend gegen eine See von Plagen,
Durch Widerstand sie enden? Sterben - schlafen -
Nichts weiter! Und zu wissen, daß ein Schlaf
Das Herzweh und die tausend Stöße endet,
Die unsers Fleisches Erbteil, 's ist ein Ziel,
Aufs innigste zu wünschen. Sterben - schlafen -
Alemmanischi Tägscht
S' wüetende Schicksal erdulde oder,
Nöd witer! Und z' wüsse, dass en Schlaf
S' Härzweh und diä tusend Schtöss ändet,
Diä üsers Fleischs Ärbteil, 's isch es Ziel,
Ufs innigschti z' wünsche. Schterbe - schlafe -
Jussy GE
Jussy (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Jussy lyt am linke Stade vum Rottu. Zue dr Gmai ghert au no d Wyler La Monniaz un Lullier. Dr Bann umfasst 57 % landwirtschaftligi Flechine, 13 % Wald, 25 % Sidligsflechine, 3 % Vercheersflechine un 1 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Gy, Presinge un Meinier. Im Oschte gränzt d Gmai an Frankrych.
Gschicht
Jussy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1180 as Jussiacum Episcopi, Lullier anne 1305 as Lullye. Bis anne 1850 het au no d Nochbergmai Gy zue Jussy ghert.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 29,8 % gläge.
Religion
25,2 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 40,6 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 27,4 %, CVP 12,3 %, GLP 3,2 %, GP 14,9 %, MCR 4,6 %, SP 11,3 %, SVP 17,4 %, Sunschtigi 9,0 %.
Gmaindspresidänt isch dr Josef Meyer (Stand 2012).
Giovanni Giordani
„Des Volkes Sprache ist des Volkes Geschichte“
Giovanni Giordani ïst an arzner und sprochwissendschaftler g'si. Er ïst dan 27. wimonud 1822 im Land, ainem walserdourf im Piemont, g’boure. Noh da’ humanistischi studie häd er sich dar arzni ong’went und häd z’erst in Vercelli und darnoh in Tïri studiart, wo er 1846 zam doktor ïst wourte. Er häd als arzner z’erst z’ Briona und z’ Fubel (Fobello i’ wailschu) g’werchud und darnoh ïst er dourfarzner in Skupell (Scopello i’ wailschu) wourte, wo er sine labtog ïst g’bljibt. G’feire bergstiger häd er 1842 dar erstu stigu zar Signalkuppe (4554 m uber meer) mit dem heir Gnifetti tail g’geicht. Er häd sich dar sprochwissendschaft und foul dar ersuachung siner liabu laindertitzschu ong’went. 1888 häd er ds Chritz der Italiuchrounu vam chönig Humbert 1. fïr sini totickait als arzner ubercheme. Er ïst dan 12. groussemonud 1890 g’stourbe oni ds werch sis lebis usg’gebens z’ g’sei, dos d’ akademikra siner zit als „nid g’nuag wissendschaftlichs“ haind g’hobe g’achtud.
Sis buach La colonia tedesca di Alagna Valsesia e il suo dialetto (1891) ïst erst noh sinem toud g’si usg’geh. Disem „unwissendschaftliche buach“ – dar ältstu grammatik der walsersproch enund dan berge mid vili bispïlje der dua gengig g'schwetztu sproch – verdanckiwer d’uberlebung bis hitigstogs der laindertitzschu und d’ heibi fïr d’ufersteijung der sproch in dan andru aswennigu walsersidlungu.
Entrundung
Entrundung (sältener: Entlabialisierung) heißt mers in dr Sprochwisseschaft, wänn sich in dr Sprochentwicklung alti 'ö' un 'ü' zu 'e' un 'i' oder andere ungrundete Vokal entwicklet hän. Dr Begriff Rundung im Zämmehäng mit 'ö'un 'ü' beziägt sich do druf, ass diä zwee Vokal mit grundete Lippel üsgspoche wäre. Bi 'e' un 'i' sin d Lippel entspannt.
E Entrundung hets ime große Deil vum ditsche Sprochgebiät gä, nit betroffe sin numme dr grescht Deil vum Niiderditsche un vum Hochalemannische, üsserdäm dr grescht Deil vu Voradelbärg. D Tabälle zeigt Biispiil üs em Alemannische:
Entrundung im Niideralemannische un Schwebische
Do isch s ganz Oberrhiinalemannisch betroffe, s ganz Schwebisch un s nerdlig Bodeseealemannisch (mit em ganze Allgai).
Voradelbärg un Allgai
Noch em VALTS (Kart II/55 schön) heißts z Voradelbärg numme z Bregenz un in e baar Ortschafte eschtlig un nerdlig drvu entrundet schä. Suscht heißts schö, schöe, schöü un ähnlig. In dr Werter fir "Flöhe", "größer", "rösten" (Kart 54) heißts im gleine Bregenzer Gebiät Fleh usw., suscht Flöh usw. Im alemannische Oberallgai herrscht ebefalls Entrundung, derte meischtens als schi, Fläa.
Gschicht
D Entrundung soll noch em Werner König im Alemannische am friähschte im Elsass iigsetzt ha – im 13. Johrhundert, also scho im Mittelalemannische; noch dr Annelise Meyer aber erscht e Johrhundert speter. Ebefalls scho im 13. Johrhundert sin im Bairische Entrundunge ufdrätte (König). Dur des, ass dr grescht Deil vum ditsche Sprochgebiät schliäßlig vu dr Entrundung iignumme wore isch, kennt mer meine, ass sich des aü in dr Schriftsproch hätt miäße durchsetze. Aber d Schriibtradition wirkt arg konservativ, d Entrundung het sich do nit kenne durchsetze. Well gsprochini un gschriibini Sproch in dr meischte Gegende üsenanderklafft sin, hets alliwiil hyperkorrekti Forme gä, des heißt, d Schriiber hän nit gwisst, heißts jetz 'Witterung' oder 'Wütterung', heißts 'stehn' oder 'stöhn'. Mer het also kenne läse: "Bei schener Wütterung stöhn ..." un ähnligs. Däm Broblem hän sich nit emol nit dr Goethe un dr Schiller kenne entziäge. Dr Goethe reimt zum Biispiil 'König' / 'wenig', 'schweigen' / 'zeugen' - des zeigt, ass er 'König' un 'zeugen' as 'Kenig' un 'zeigen' üsgsproche un fir e korrekti Lütung (Luutung) ghalte het. Allerdings hän - so schribt dr Werner König - Entrundunge im 17., 18. un noch im 19. Johrhundert as vorbildlig gulte.
Entrundige im Änglische
Im Altänglische het's noo grundeti Vordervokal gää wo für d'Markierig vum Plural wichtig gsi sin. Spöter sin die Vokal entrunded worre un aaschliessend durch de grosse Vokalwandel noo emol verschobe worre. De Luutwandel isch d'Ursach vo de irreguläre Pluralforme wie geese un mice (Gäns un Müüs). Im Altänglische isch dr Plural also durch s'Suffix -i markiert worre wo glychzitig zur Umluutig vum vorherige Vokal gführt het. Noochem Wegfall vo dr Inflektion im Mittelänglische sin d'Umluut ö un ü d'einzigi Pluralmarkierige gsi. Durch d'Entrundig sin schliesslich e un i übrig blybe wo drno züe i verschobe bzw. züe ei diphthongiert worre sin. I dr Schrybig sin allerdings d'Forme vorem grosse Vokal Wandel erhalte.
Sunschtigs
Mänsche üs Sprochbereich, wus kenni grundete Vokal (ke 'ü' un ke 'ö') git (zum Biispiil Kroatiä), hän mänkmol Broblem drmit, d ditsch Standardsproch korräkt üszspräche un entrunde spontan: "Ich habe meine schenen Bicher zurick lassen missen!" Z Griächeland heißt dr ehmalig ditsch Kanzler, dr Schröder, ο Σρεδερ /o Sreder/.
Lueg aü
Palatalisierung, Rundung, Alemannischi Grammatik
Heimatlosenplatz
De Heimetloseplatz oder au In der Freyheit isch es noitrals Gebiet zwüsche de Kantön Aargau, Soledurn und em Baselbiet gsi. S Biet het e Flächi vo 63 Are gha und het bis 1931 zu keim vo dene drü Kantön ghört und au nöd zu de aagränzende Gmeinde Wittnau, Anwil und Kienberg. Uf eme Plan vo 1837 wird s Biet In der Freyheit gnennt, uf ere eidgnössische Charte us em Johr 1877 heissts Heimatlosenplatz. Di drü Kantön hei um s Johr 1930 umme Verhandlige über d Ufteilig vom Biet gfüert und de Bundesrot het am 28. Augschte 1931 de Bschluss zu de Ufteilig vom Heimetloseplatz gfasst.
Burg Neu-Fürstenberg
D Burg Nej-Firschtebärg (dt. Burg Neu-Fürstenberg) isch e abgangeni Burg bi Hammeriisebach-Bregebach, eme Stadtdeil vu Vehrebach im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme Felssporn iber dr Mindig vu dr Urach in d Breg gläge.
Die Hecheburg isch vu dr Herre vu Driberg böue loo wore, um 1440 isch si gschlisse wore. Bsitzer vu dr Burg sin d Herre vu Althornberg gsi, d Grofe vu Hocheberg un d Habsburger. Anne 1641 isch d Burg Althornberg im Dryssgjehrige Chrieg vu franzesische un schwedische Druppe ändgiltig gschlisse wore. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Quader un e Felsechammere erhalte.
Gschicht
Die Spornburg isch vu 1275 bis 1350 vu dr Grofe vu Firschtebärg böue wore, wahrschyns uf ere friejere Aalag, go d Verbindigsstroß zwische dr Boor un em Breyysgau z sichere un d Erzvorchuu un d Verarbeitig vun ene im Iisebachdal z kontrolliere. D Burg isch in ere Urkund us em Johr 1381 gnännt. Anne 1485 isch si vum Grof Heinrich VI. vu Firschtebärg e „wärtlos Huus“ gnännt wore. Im Buurechrieg isch d Burg Nej-Firschtebärg am 8. Mai 1525 gschlisse wore dur dr „Chleggauer Huffe“ unter em Hans Müller.
Aalag
Die Burgaalag isch relativ chlai un bildet e uuregelmäßig Viereck ohni Bärgfrid. D Aalag isch dur e mächtigi 15 Meter hochi un 3,5 Meter starki Schildmuure im Weschte gschitzt wore. E chinschtlige Burggrabe het d Burgstell vum Bärg drännt. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nume no d Schildmuure erhalte.
Sag
Um d Burg Nej-Firschtebärg git s die Sag:
Capanna Regina Margherita
D’ Capanna Regina Margherita ïst an alpuberghitta fum spïtz der Signalkuppe ainem grod ds Gournermassivs (Monte Rosa) inzwischund Piemont und dar Schwiz.
D’ grenza zar Schwiz lauft ettlich maistra z’ schattsitu/obendsitu der hittu. Si findt sich fun ainer heiji van 4559 m uber meer und ïst dorum der heichstg’laidtne buww Europu. D’ hitta g’heird dar Vroler sektiou ds Club Alpino Italiano (CAI) und ïst van mïtti brochud bis mïtti herbstmonud offendi. Si biated im summer 70 schlofplätz. In dar ïbrigu zit bljibt nua der wintersool mit 12 plätze offende. In dar hittu findt sich as internationals zentrum fïr heijiphysiologischi ersuachung.
Signalkuppe
D’ Signalkuppe oder Punta Gnifetti i’ wailschu ïst a’ spïtz ds Gourners (Monte Rosa) ds zweinde heichste bergs in Europu inzwischund Piemont und dar Schwiz. Fun ainer heiji van 4554 m uber meer traid ds grod d’ heichstg’laidtni berghitta Europu, d’ Capanna Regina Margherita, soste g’nammti noh dar italienischu chönigi Margherita va’ Savoyen. D’erstu bergstiga zar Signalkuppe ïst dan 9. augstu 1842 durch da' chilchheir Giovanni Gnifetti und sibni b’laitra (unter di dan arzner Giovanni Giordani) g’scheit. Fum spïtz haigi d’ stigra as routs fandlji als zaichu oder „signal“ g'loh und darvon geid der spïtz sine titzsche nome.
Wallbach AG
Wallbach isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im Weste vo dr Region Frickdaal am Hochrhii, an dr Gränze zu Dütschland. Uf dr andere Rhiisite lit dr glichnammig Säckinger Stadtdeil Wallbach. Beidi Wallbach sin früeher durch e Furt im Rhi verbunde gsi.
Bevölkerig
D Bevölkerigsentwicklig vo 1850 bis 2000:
Am hai  Lüt z Wallbach gwohnt, drvo 10,4 % Usländer. Bi dr Volkszellig 2000 si 52,0 % römisch-katholisch, 22,0 % reformiert und 7,7 % christkatholisch gsi; 1,8 % hai en anderi Religion aagee und 14,1 % hai gsait, ass si konfessionslos siige. 94,2 % hai Dütsch als ihri Hauptsprooch bezeichnet, je 1,2 % Französisch und Italiänisch, je 1,0 % Änglisch und Albanisch.
Politik und Rächt
D Versammlig vo de Stimmberächtigte, d Gmeindiversammlig, het d Legislativgwalt. Die usfüehrendi Behörde isch dr fümfchöpfig Gmeindiroot. Si Amtszit isch vier Johr lang, und er wird im Majorzverfahre vom Volk gwehlt. Er füehrt und repräsentiert d Gmeind, vollzieht d Beschlüss vo dr Gemeindiversammlig und d Ufgoobe, won em dr Kanton und dr Bund zuedeile.
Für Rächtsstriitigkeite isch s Bezirksgricht Rhiifälde zueständig. Wallbach ghört zum Friidensrichterkreis Möhli.
Auswil
Ousu (amtlech Auswil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Ousu ligt im Oberaargau im Schwizer Mittuland. D Gmeindsflächi bsteit us 84,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 11,7 % Waud u 4,1 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Madiswiu, Gummiswiu, Huttu, Roorbachgrabe u Roorbach.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,7 % gläge.
Religion
87,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,4 %, CVP 1,5 %, EVP 3,3 %, FDP 3,2 %. GLP 3,4 %, GP 6,5 %, SP 6,0 %, SVP 47,5 %, Suschtigi 9,2 %.
Gmeindspresidänt vo Ousu isch dr Willy Horisberger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 505 Ywohner 99,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Ousu ghört zum Hochalemannisch.
Guénin
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Guénin lyt 32 km vu Vannes un 34 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 32 m un 152 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Pluméliau im Norde un Nordoschte, Remungol un Plumelin im Oschte, La Chapelle-Neuve un Baud im Side un Saint-Barthélemy im Weschte.
Gschicht
Guénin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Guinin (1422: Guignin, 1482: Guynin, 1630: Guiny).
Verwaltig
vu Guénin isch. Guénin ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guénin ghert zum Bretonisch.
Eidgenössisches Departement des Innern
S Eidgenössische Departemänt vom Innere (EDI) isch eis vo de sibe Departement i dr Schwiiz. Amig eine vo de Bundesrät schtaht em Departemänt vor.
Am Aafang vom Bundesschtaat hät s Departemänt Departemänt vom Innere gheisse. Sit 1979 firmierts as Eidgenössischs Departemänt vom Innere.
Friedrich II.
Friedrich II. isch dr Name vo dene Herrscher gsi:
Wickerschweier
Wickerschwihr ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschicht
Schu d Hallstatt-Kultur hat z Wìckerschwihr gsììdelt, doodervuu ziigt e Armreif, wuu zwische 750 un 450 v. Chr. heergstèllt wore ìsch. Oi e Reemerstrooß ìsch durch s Dorf verloffe. D èrschte urkundlige Erwähnung kunnt uss em Johr 728 (Wichereswiler), wuu's der Graaf Eberhard der Abtèi Murbach gschänkt hat. Wìckerschwihr hat bis 1837 zu Holtzwihr gheert, der Bsìtzer hat awer ìm 11. Johrhundert gwèchselt, wuu d Haabsburger d Rächt draa bikumme hän. D Beede vum Dèrfle sìn fruchtbaar un hän frieier häuptsächlig religieese Organisatione gheert wie der Abtèi Marmoutier, em Klooster Sainte-Catherine etc.
Nooch em Üsssterwe vu der Hastatt-Lììnie ìm Johr 1585 sìn d'Bareen vu Montjoie di nèie Bsìtzer vum Ort wore. Säller ìsch 1639 vu de Schweede an Kolmer aagschlosse wore, gnäu wie oi Holtzwihr. Nooch der Abdrännung vu Holtzwihr ìm Johr 1837 hat's kìrchlig noch bis 1854 zur Pfarrèi Holtzwihr gheert, bis e aigene Kìrech boie wore ìsch.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ìm Zweite Wältkrieg ìsch Wìckerschwihr zu 50 Brozänt zersteert wore; ab em 16. Juni 1940, acht Dääg nooch der Évakuierung, sìn d Ditsche iigfalle. Am 27. Januar 1945 ìsch's wìder vu Kolmer unabhängig wore. Nooch em Krieg hat sìch d'Bevèlkerung häuptsächlig durch d Landwìrtschaft ìwer Wasser ghalte (Aaboi vu Hèrdèpfel, Sürkrüt un Zuckerrììwe), langsam hat awer oi e Èffnung hìì zu der Industri- un Dienschtleistungsbranche stattgfunde.
Bevölkerung
Wickerschwihr het in dr 1960er Johre numme um 200 Inwohner gha. D'Inwohnerzahl het sich no bis 2005 uf meh wie 600 Lit verdreifacht. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Architèktur
D Saint-Jacques-le-Majeur-Kìrech ìsch 1853 fèrig gsìì. 1843 hat d Gmeind bschlosse ghaa, nooch ìhrer bolitische Unabhängigkeit oi d kìrchlige z erlange un hat zur Finanzierung vum Boi vu der Kìrech 4 Hèktare un 7 Are Wald verkäuft. Der Èrscht Wältkrieg hat se unbeschadet ìwerstande, ìm Zweite Wältkrieg awer sìn Deile vum Glockedurm, s Dach vum Kìrecheschìff un d Sandsteistütze vum Glockedurm ìm Kìrcheschìff drìnne zersteert wore.
Tavetsch
Tavetsch (rät. un offiziel ; dütsch Tavetsch) isch e politischi Gmeind i de Region Surselva im Bündnerland.
Geografy
Es isch di weschtlichschti Gmeind vum Kanton Graubünde, si foot am Oberalppass aa un isch demit di oberscht Gmeind vum Vorderrhytal, de Surselva. S Gebiet vo Tavetsch gränzt a d Kantöön Uri und Tessin. Tujetsch/Tavetsch isch de Name vum Tal, e Siidlig mit däm Name git’s nit. Tavetsch isch eini vo de Gmeinde mit em höggste Aadeil vo rätoromanischsproochige im Kanton Graubünde. D Mundart vo Tavetsch nimmt debi zämme mit dere vo Medels e sproochlichi Sunderstellig innerhalb vum Surselvische yy, un wird als Tuatschin bezeichnet. S Tujetsch lait in de Cadi im obere Deil vo de Surselva un goot vo de Fraktion Bugnei im Oschte bis zum Oberalppass. Tavetsch bzw. Tujetsch isch de Name vum Tal, e Siidlig mit däm Name het's nie gee. D Gmeind bestoot uss de elf Fraktione Tschamut, Selva, Dieni, Rueras, Zarcuns, Camischolas, Gonda, Sedrun, Bugnei, Surrein un  Cavorgia. De Hauptort isch Sedrun uff 1441 m ü.M. Di höchschti Siidlig isch Tschamut uff 1667 m.ü.M.
D Gmeind gränzt aa Eriels (Tessin), Andermatt (Uri), Disentis (Graubünde), Guurtnelle (Uri), Medels, Quinto (Tessin) un Siilene (Uri).
Si het e Gsamtflächi vo 133,91 km² un isch demit di elftgröschti Gmeind vo Graubünde. Devo wird uff 25,7 % buuret, 10,8 % sin Waldflächene, 1,4 % sin bebaut (Stroosse un Hüüser) un 62 % chönne nit gnutzt werde (vorallem Wasserflächene, Gletscher un Bärg). Uffem Biet vum Tujetsch sin drüü Seeje, d Stauseeje Lai da Nalps un Lai da Curnera un de Tomasee (rät. Lai da Tuma). De Tomasee uff 2345 m ü.M. gilt als Quell vum Vorderrhy.
Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird de Name 1237 inere Urkund als de Tiuesch. Bsiidlet worde isch s Tal wohl scho friener, warschynts im 8./9. Joorhundert. Uss de vorgschichtliche Zit un de Römerzit sin dergege kei Spure gfunde worde. S Tal het wäge synrer Lag am Oberalp- un Chrüzlipass als Verbindig zwüschem Wallis un Graubünde e strategischi un wirtschaftlichi Bedütig im Oscht-Wescht Vercheer gha. D Bsiidlig isch warschynts durch s Chloschter Disentis betrybe worde, un vum Tavetsch uss sin romanischi Siidler deno bis in s Urscheledaal vorgstosse, was me a de romanische Flurnäme gseet. Usserdäm sin warschynts au Siidler ussem Medel aa de Urbarmachig beteidigt gsi.
Im 12. Joorhundert sin usserdäm dütschsproochigi Walser vum Wallis uss in s Tavetsch cho. Di erschte Walsersiidlige sin warschynts Tschamut un Selva (im Holz) gsi. Noochwyyse cha mer all die Yyfluss vorallem durch Flur- un Familiename. Di friei Bevölcherig vo Tavetsch het so zum eine uss Liibeigene vum Chloschter Disentis, un zum andre uss freii Buure bstande. D Walsersiidlige hen langi Zit e Eigeläbe gfiert, un hen au nit s Bürgerrächt vo Tavetsch gha, au wo si schliessli im 16. Joorhundert vum Walserdütsche zum Romanische gweggslet hen. So isch Tschamut ersch 1866 zur Gmeind Tavetsch cho. Tavetsch het zum Gericht Cadi ghört, un isch in däm Gericht de zweiti Hof gsi. D Herrschaftsrächt vum Chloschter Disentis sin zwüsche 1390 (de Schoofszins), 1622 un 1745/55 ussgchauft worde.
Wääred de Revolutionschrieg hen 1799 mehrmool französischi Druppe de Oberalppass überquert, un hen uffem Wäg uff Disentis un Chur s Tavetsch plünderet. Im 19. Joorhundert sin wäge de wirtschaftliche Not vili Tavetscher ussgwanderet, so im Joor 1850 200 Persone uff Nordamerika, un 119 uff Bayre. Dernäbe sin vili Tavetscher Chinder als Schwoobegänger uff Süddütschland gange.
Bis in de 1950er isch Tavetsch e Buuregmeind blybe. S Tavetscher Schoof, wo d Zucht devo emool e grossi Bedütig gha het, isch in de 1940 ussgstorbe. De Tourismus het ab de 1920er mit em Bau vo de Furka–Oberalp-Bahn aagfange, aber ersch 1956 bis 1962 mit em Bau vo de erschte Skilift e grössri Bedütig dezuegwunne. Hüt isch usserdäm d Wasserchraft mit de Stauseeje Lai da Nalps un Lai da Curnera en Erwerbszwyyg.
Bevölcherig
D Gschlächterverdeilig isch 2009 zue 60,2 % männlig un 39,8 % wyyblig gsi. Öbe 21,1 % sin unter 20 Joor alt gsi, 58,5 % zwüsche 20 un 59 un 20,4 % sin über 60 gsi. Bi de Volchszäälig vo 2000 hen 80,1 % als Konfession Römisch-katholisch aagee, 9,3 % reformiert, öbe 4 % muslimisch, un de Rescht het andri christlichi Konfessione, konfessionslos oder gar ke Angabe gmacht. Rund 60 % vo de Yywohner hen e Sekundär- oder wyyterfierendi Ussbildig abgschlosse. D Arbetslosigkeit isch 2005 bi 1,57 % gläge. Über 60% hen im Dienstleistigsektor gschafft, öbe 28 % im 2. Sektor, un numme 9 % in de Landwirtschaft.