cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alemannia (Deutschland)
Dass Alemannia als Bezeichnig fiers alemannisch Sprochgebiit wohl au in Ditschland nit grad gängig isch, dirft aber nit bloss an dr politische Ufdeilig vum alemannische Sprochgebiit in mehreri Länder un dr grosse Underschiid vu dr einzelne alemannische Dialekte liige. Dass mer nämlig au in beliebte Urlaubsländer wie Spanie oder dr Tirkei under Alemannia ebe Ditschland verstoht, dirft au e Näbeeffekt bi de ditsche Urlauber ha, wo mer nit underschätze sott: In dene baar Brocke Landessproch, wo sie läre mien, um sich mit dr Iheimische z'verständige, bezeichne si sich sozuesage als Alemanne. Es dät dorum nit verwundere, dass au in grosse Deile vu dr ditschsprochige Bevölkerig dr latinisiert Begriff Alemannia als synonym mit Ditschland agsähe wird. In dr Schwiz degege heisse die ditsche Dialekt Schwizerdütsch un alli Ditsche sin Schwobe. Die welsche Schwizer verstehn under Allemagne jo sowiso Ditschland. D. h. au dert dürft e menke mit Alemannisch als wisseschaftlich korrekti Bezeichnig fier Schwizerdütsch oder au mitem Begriff Alemannia nit viil afange chänne. Im Elsiss schliesslich wird wohl chum e Elsässer ebberem us Innerfrankriich ohni e langi Erchlärig sage chänne, s'Elsiss läg in ere Alemannia. So schribt die französisch Wikipedia am End vu 2005 iber d'Alemanne in de Vergangehait: Les Alamans ou Alémans étaient un ensemble de tribus germaniques. Alémanique isch dert 2005 mit Alsacien glichgsetzt worre – es isch e Page de redirection.
Folgedi Wikipedias betitle z. B. ihr Artikel iber Ditschland mit eme vu Alemannia abgleitete Begriff, wie dr folged Uszug us dr Interwiki-Links vum ditsche Wikipedia-Bitrag iber Ditschland zeigt:
Konstantin XI.
Dr '''Konstantinos XI. Palaiologos''' (, * 9. Februar 1404 z Konstantinopel; † 29. Mai 1453 z Konstantinopel) isch vo 1448 bis 1453 dr letscht byzantinisch Kaiser gsi. Dr Zuenaame Dragases, won er sälber bevorzugt het, isch vom bulgarisch-serbische Aadelsgschlächt Dragaš vo sinere Mueter Helena Dragaš abgläitet. Dr Konstantinos isch dr Noochfolger vo sim Brueder Johannes VIII. Palaiologos gsi.
Lääbe
Dr Konstantinos isch s achte vo zää Chinder vo sim Vater Manuel II. Palaiologos und sinere Mueter Helena Dragaš gsi und isch z Konstantinopel ufgwaggse. Vo 1437 bis 1439 isch er Regänt z Konstantinopel gsi für si Brueder, Kaiser Johannes VIII. Palaiologos, wo denn furt gsi isch. Bevor er Kaiser worden isch, isch dr Konstantinos dr Despot vo dr byzantinische Browinz Morea uf dr Halbinsle Peloponnes gsi, und er het dört die letschte Überräst vo dr fränkische Fremdherrschaft abgschafft. Noch em Dood vo sim Brueder im Oktober 1448 isch er Kaiser worde und mä het en am 6. Jänner 1449 no in dr Hauptstadt vom Despotat Mistra kröönt, so dass d Osmane nüt häi chönne sääge drgeege. Aber zu däm Zitpunkt isch dr Undergang vom Riich so guet wie sicher gsi.
Die osmanische Türke häi under em Sultan Mehmed II. scho fast ganz Chläiasie bsetzt ghaa. Nume e chliins Gebiet um Konstantinopel und e schmaale Küstesträife dr östlige Schwarzmeer-Küste nooch häi no zum byzantinische Riich ghöört. Dr Sultan het em Kaiser d Herrschaft über d Morea aabote, dä het das aber abgleent. Im Joor 1452 het die osmanischi Armee d Belaagerig afo vorberäite. Am 2. April 1453 het si denn aagfange. Am 29. Mai 1453 het sich dr Kaiser, die oströmische Soldaate und fümfhundert Genuese, wo uf Schiff aachoo si und vo de Byzantiner begäistert ufgnoo worde si, uf e letscht Kampf vorberäitet und häi non e letschts Mol in dr Hagia Sophia bätet, bevor d Osmane aagriffe häi. Es isch e herte Kampf mit vile Doote gsi, aber d Osmane häi Minöör ghaa und e Kanone mit eme enorme Kaliber (75 cm), wo erst churz vorhär erst vom ene ungarische Kanonegiesser erfunde worde isch. Es git Historiker wo dänke, ass si vil zweenig Munizioon ghaa häi für sä und ass d Brobleem mit em Rückstoss so grooss gsi si, ass si nid vil für e Siig do het. D Aagriffer häi e chlis Nääbedoor (d Kerkaporta in dr Nööchi vo Blachernae) gfunde, wo d Vertäidiger überluegt häi und wo nid abschlosse gsi isch, und si därt in d Stadt iine choo. Mä het dr Kaiser Konstantinos XI. no gsee wien er heldehaft bi de Door vo dr Hauptstadt kämpft het, aber si Liiche het mä nie gfunde. Es het Legände und Müthe gee um en – äi Saag verzelt, ass dr Erooberer Mehmed II. alli Liiche het lo wäsche und lo undersueche, bis män en aagääblig gfunde häig. Wil er vor em Kampf alli Amtsabzäiche abglegt het, het män en nume an de purpurfarbige Schue chönne kenne, won er vergässe het. Dr römisch-katholischi Babst het au hüte no purpurfarbigi Schue aa zur Erinnerig draa.
Dr Dood vom Konstantinos und d Iinaam vo Konstantinopel het dr Undergang vom byzantinische Riich bedütet, wo s letschte christlige Bollwärk gege s osmanische Groossriich gsi isch. Am Schwarze Meer in Chläiasie het s no s chliine Kaiserriich Trapezunt gee, wo christlig und byzantinisch brägt gsi isch. 1461 isch au das vo de Osmane erooberet worde.
Denkmööler
In dr griechische Hauptstadt Athen stoot uf em Mitropoleos-Blatz e Dänkmool für dä byzantinisch Kaiser. En anders Dänkmool für en stoot z Mystras.
Wolgafinnische Sprachen
Di wolgafìnnische Sprooche sìn genetisch e Undergrùppe vù de fìnno-uugrische Sproochfamìlie. Es ghöre mehreri ussgstorbeni ùn zwei läbigi Sprooche (Mordwinisch ùn Mari) dezüe. Wiil allerdings d'Theorii vù dèrre Sproochfamìlie z viil Froge ùfwürft, wùù nìt chönne beantwortet wèrre, wird si bi de Glìderig vù de fìnno-uugrische Sprooche all weniger bruucht.
Di wolgafìnnische Sprooche als Eiheit
Sälli Sprooche wèrre de wolgafìnnische Famìlie züegordnet:
Ildefons von Arx
Dr Ildefons von Arx (* 3. Oktober 1755 z Olte (SO), † 16. Oktober 1833 z Sanggalle) isch e Schwizer Mönch un Gschichtsschriber gsi.
Läbe
As Ars Joseph Nicolaus von Arx uf d Welt ku, isch er vu sinere Familie scho vu Chind a fier dr geischtlig Stand bestimmt gsi.
D Schuelzit het er z Olte, im Toggeburg un schliessli z Sanggalle verbrocht. Anno 1773 isch er as Novize ins Chloster Sanggalle iträtte. Mit dr Profess e Johr später het er au si Ordenssnamme Ildefons agnu. Zum Prieschter isch er no 1781 gwihe worre,
Er isch e Fründ vum Pankraz Vorster gsi un demit au in Opposition zum Fürschtabt Beda Angehrn gstande. Sällewäg sin sälli beidi un noch zwei witteri Mönch vu 1789–1796 uf Ebrige bi Friburg im Brisgau verbannt worre – s Territorium vu dr Fürschtabtei, wo vu Sanggalle am wittischte entfernt gläge isch. Dert isch dr Ildefons von Arx dr Dorfpfarrer gsi. Die vier Verbannte hän sich mit eme Brunne verewigt, wo hit vor em Ebriger Pfarrhüs stoht.
Quelle
Artikel „Arx, Ars Joseph Nicolaus v.“ von Gerold Meyer von Knonau in: Allgemeine Deutsche Biographie, herausgegeben von der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Band 1 (1875), S. 615–616, Digitale Volltext-Ausgabe in Wikisource, URL: http://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Arx,_Ildefons_von&oldid=966337 (Version vom 8. Februar 2010, 09:26 Uhr UTC)
Lieschen und Fritzchen
Lieschen und Fritzchen (Originaltitl: Lischen et Fritzchen) ischt a franzeesischa Operedde en oim Uffzug vom Kombonischda Jacques Offenbach. S Libreddo stammt em franzeesischa Original vom Paul Boisselot. Zom erschda Mol ibr d Bihne ganga isch des Werk am 12. Juli 1863 z Bad Ems.
Handlong
En dr Handlong kommet bloß zwoi Persona vor, nemlich selle Titlfigura Lieschen ond Fritzchen.
S Lieschen ischt a Mädle us-em Elsass. A-ma scheena Dag macht-se sich auf noch Paris, om deet als Beasavorkaifere a bissle Geld fir sich selber ond fir ihrn alda kranka Vadder zo vordäana. Uff-em Markt begegnet-se e-ma flodda Kerle, wo sich Fritzchen nennt ond wia sui us-em Elsass stammt. S dauret et lang, ond dia zwoi jonge Leit vorliabet sich ganz arg en-anander. S Fritzchen dät des Mädle am gernschda glei hoim ens Elsass mitnemma.
Wia sich no s Lieschen ond s Fritzchen gegaseidich vo ihrer Vorgangaheit vorzehlet, stellet-se fescht, dass-se Gschwischder send. S Fritzchen ischt neemlich scho vor etliche Johr – wia’s Lieschen noh a Kend gwäa ischt – noch Paris ganga ond hot do drbei bald sei Schweschderle vorgessa. Au s Lieschen hot koi Erennrong meh an ihrn Bruader.
Weil s Fritzchen jetzt zwar zo-ra Schweschdr komma ischt ond dodurch sei geliibts Mädle vorlora hot, pressirts-em nemme, meglichscht bald ens Elsass zruckzokehra. Wia schliaßlich boide traurich von anander Abschiid nemma wellet, entdeckt s Fritzchen beim Lieschen an Briaf, wo-se noh gar et uffgmacht hot, weil-se et leasa koo. S Fritzchen abr beherrscht dui Fähichkeit. Drom geit-em s Lieschen des Schreiba, ond er liist-ra vor. Der Briaf ischt vom Lieschen seim Vadder, ond der teilt-ra en sellem Schreiba mit, dass sui a unehelicha Dochter vo seira Schweschder ischt. S Fritzchen selber ischt also bloß ihr Vedder. Wia s Lieschen ihr Mueder em Sterba gleaga ischt, hot-em ihr Bruader vorsprocha, sei Nichde zo adopdiira, ond dees hot’r au so gmacht. Do druff fallet sich dia zwoi Liibende frehlich en d Ärm, send glicklich ond machet sich mitnander uff da Weag en ihr geliibts Elsass.
Goms
As Goms (franz. Conches) wird dr obersti Daalabschnitt vom Oberwallis zwüsche dr Kwelle vo dr Rhone und dr Daalstuefe vo Grengiols in dr Nööchi vo Brig bezäichnet. Es isch dr östligst Däil vom Kanton Wallis. Im Oste wird s dur e Galestock begränzt und im Weste optisch dur s Wisshorn. S Goms wird no ins Obergoms, wo hüte au dr Naame von ere Gmäind isch und ins Undergoms iidäilt.
Gschicht
S Goms isch in dr Iiszit dur e Rhonegletscher usghoblet worde. Druf het d Rotte, die jungi Rhone, dr Daalbode ufgschüttet.
Goms isch zerst nume für Münster (1269 a Forcla de Conches inferius, 1272 apud Gomes) brucht worde; s Gebiet isch denn no as a Monte Dei (Deischberg) superius bezäichnet worde. Wo us em Zende im 15. Joorhundert e politischi Äihäit worde isch, het sich dr Naame Goms für s ganze Daal duuregsetzt (1403 vallis Comesii).
S Goms isch bis 1798 e Zende vo dr Landschaft Wallis gsi. Under dr Helvetik isch s vo 1798 bis 1802 dr Distrikt Erne im nöije Kanton Wallis worde. Vo 1802 bis 1810 isch s e Zende vo dr Republik Wallis gsi, vo 1810 bis 1814 e Kräis beziejigswiis e Kanton vom französische Departemänt Simplon, vo 1815 bis 1848 wider e Zende und sit 1848 e Bezirk vom Kanton Wallis.
Dr Naame Goms wird uf s keltische Wort kumbas (romanisch Conchas), d. h. Daalmulde, zrugggfüert.
Amun
Dr Amun, au Amen, Amon, Ammon usw. isch ä Gott us dr altägyptische Mythologii gsi.
Beschriibig
As Schöpfergott wird er as Gans, as dr „Grooss Schnatterer“, abbildet, as Fruchtbarkeitsgott as Schofsbock. Au as Schlange wird er zeigt und het denn dr Name Kematef, wo „dä, wo siini Ziit volländed het“ bedütet. Mit em Sunnegott Re verschmolze zue Amun-Re isch er ä Sunnegott gsi. As dr „Gott, wo in alle Sache isch“ isch er s ba (wo mänggisch-ungnau-as Seel übersetzt wird) vo allem wo erschiint.
D Dreiheit vo Thebe
Sit em Middlere Riich isch siis Kultzäntrum z Thebe in Oberägypte gsi. Dört si au d Hauptämpel vo dr Mut und em Chons gsi. Mit dene zwei Götter het dr Amun ä Götterdreiheit bildet, än Art Götterfamilie, wo dr Amun und d Mut Vater und Mueter und dr Chons dr Sohn isch.
Gschicht
Urschbrünglig isch dr Amun nid eini vo de wichdige ägyptische Gottheite gsi. Er wird zwar in de Pyramideteggscht erwähnt, wie dr König zum Himmel ufschdiigt und uf em Dron vom Amun wird sitze. Siit dr 11.Dynaschdii wird er z Thebe verehrt. Im Neue Riich isch er as Amun-Re dr Schdaatsgott worde nochdäm die 18. Dynaschdii wo vo Thebe cho isch, s ganze Land vo de Hyksos eroberet het. Im Name vom Amun hai d Pharaone Chrieg gfüehrt. Är het ihne ghulfe z gwünne und isch drfür beschanggt worde. Si Brieschterschaft het vo de Schänkige wo d König ihrem Gott gmacht hai, brofitiert. Mä dänggt, ass mögligerwiis öbbe ä Drittel vo dr ägyptische Wirtschaft de Amuntämpel ghört het. Dr Amenhotep III. het brobiert, dr Iifluss vo dr Amunbrieschderschaft z reduziere und noch ihm het si Sohn, dr Amenhotep IV.—besser bekannt as Echnaton—de Amuntämpel ihre Riichdum aweggnoh. Noch em Echnaton siim Dod, isch d Reschdoration vom Tutanchamun cho, wo de Tämpel ihri Ländereie zruggeh het. Nach em Undergang vom Neue Riich isch d Macht in Oberägypte uf d Amunbrieschder übergange. Dr Amunkult het sich schdark au in Nubie und Kusch verbreitet. Im achte Johrhundert vor dr Ziitwändi het dr kuschitisch König Piye Ägypte im Name vom Amun eroberet.
Albert Schott
Läbe
De Schott isch en Soo gsy vom glychnamige Jurischt und liberaale würtebëërgische Politiker Albert Schott. Gstudiert hät er a der Uniwërsitëët Tüübinge, und gschaffet hät er dänn as Tüütschleerer zeerscht am Gimi z Züri und nachanen am Gimi z Stuegert.
Würke
De Schott hät sich mit zwäi Wëërch en Name gmachet.
Volchsverzelige
Zum äinte händ ëër und syni Schüeler schwööbischi und au schwyzerischi Volchsverzelige gsamlet. Di schwööbische sind nie vollständig truckt woorde (en Täil hät de Klaus Graf 1995 publiziert ); d Manuskript ligged i de Würtebëërgische Landesbiblioteek z Stuegert. Di schwyzerische – dryssg Saage, acht Schwänk und zwäi Mareielilieder – hät d Volchskundleri Emily Gerstner-Hirzel 1984 useggëë.
Walserforschig
Zum anderen isch de Schott en Pionier vo de Walserforschig gsy. Nach ere chlyne Schrift zum Theema Südwalser, wo 1840 zum Aalass vom nöie Schueljaar a de Kantonsschuel Züri usechoo isch, hät er 1842 sys Grundlaagewëërch «Die deutschen Colonien in Piemont» publiziert. Es gaat deet drin um d Walser vo de Monte-Rosa-Gruppe – d «Silvier», wien er säit –, das ghäisst vo Issime, Gaby, Gressoney, Alagna, Rima, Macugnaga und Rimella. Gwidmet isch die Undersuechig «den deutschen Landsleuten von Gressoney in dankbarer Freundschaft». Esone Gsamtübersicht häts dänn eerscht wider vom Karl Bohnenberger (1913, mit em Fokus uf de Spraach) und vom Paul Zinsli (1968; mit em Fokus uf Land und Lüüt) ggëë.
De Schott schrybt zeerscht gäge nüünzg Syten über die Tääler und Döörffer. Nachanen chunt en vierzgsytigen Abschnitt über d Lüüt – d Volchszaal, d Religioon, d Chile, d Läbeswys, d «Wyber», d Gaschtlichkäit, de Mäntscheschlaag, d Tracht und Bouaart von Hüüser. Über sächzg Syte bschlaat dänn s Kapitel über di süüdwalserisch Mundaart, won er i vile Hiisichten aalueged. Er brichtet über d Spraachverheltnis, bringt en Verglych ahand vom Glychnis vom verloorene Soo us em Lukas-Evangeelium, wie das doozmaal gëërn gmachet woorden isch (lueg öppen i de schwyzertüütsche Gramatik vom Franz Joseph Stalder!), und von e paar Stückli us Alagna und Rima, prësentiert echli Konjugazioon vo Rima, schelt d Underschiid zwüsched den Äinzelmundaarten use, schrybt über d Romanisme, widmet sich em Theema Altertümlichkäit (öppen em «altertümlich kühn[en]» Genityv) und macht Überleggige zum Verheltnis zwüsched em «Silvisch» und em «Lepontisch» (gmäint isch s Südweschtschwyzertüütsch). Dänn gaat er fascht zwänzg Syte de Hëërkumpft von «Silvier» naa (für in isch klaar, das d Walser us em Walis chömed). E seperaats Kapitel mit über dryssg Syten isch über Përsoonen- und Oortsnäme, und dänn häts na uf e paar Syten Gidanke zur «muetmaassliche» Zuekumpft.
De Schluss vom Buech isch e fascht hundertsytigs «silvischs» Wöörterbuech. Viles hät er sälber uufzäichnet, bsunders z Gressoney und z Rimella. Er hät au em Julius Maximilian Schottky syni 1836 publiziert Zämestelig übernaa (suuber mit eme Stëërndli uusgwise), heg aber – wien er schrybt – bim äinten oder andere Woort rächt müese röötle, wils vom Schottky edërewääg misverstande woorde seg. Woort us de romaanische Naachbertialäkt hät er au uufgnaa und mit eme bsundere Zäiche garniert.
Faustina Bordoni
D Faustina Bordoni (* 30. Merz 1697 z Venedig; † 4. Novämber 1781 au dört) isch en italiänischi Mezzosopranistin gsi.
s Lääbe
D Bordoni isch von ere vornääme Familie us Venedig choo. Iiri künstlerischi Usbildig het sie u. a. vom Alessandro Marcello und Benedetto Marcello überchoo; äine vo iire Mitschüeler isch dr Michelangelo Gasparini gsi.
Im Herbst 1716 het im Teatro San Giovanni Crisostomo z Venedig d Brömieere vo dr Opere Ariodante vom Carlo Francesco Pollarolo stattgfunde. In deere Opere het d Bordoni iir sensazionells Debü gmacht. Bis 1725 isch si dört und an andere Theater z Venedig ufdrätte. 1718 und no äinisch 1719 isch si scho zämme mit iirer spöötere Konkurräntin Francesca Cuzzoni uf dr Büüni gstande.
Vo 1726 het d Bordoni an verschidnige Theater z London gschafft. Dr Georg Friedrich Händel het für sä meereri Stück gschriibe und si het verzellt, er häig gärn mit ere zämmegschafft. Am 5. Mai 1726 isch si zum erste Mol zämme mit iirer Konkurräntin Francesca Cuzzoni am King's Theatre z London ufdrätte. Am 6. Juni 1727 isch s bi dr letschte Vorstellig in deere Säsong vo dr Opere Astianatte vom Giovanni Battista Bononcini zum ene Skandal choo, wo die bäide Primadonne wäärend ihrem Ufdritt uf dr Büüni häi afo händle. D Bordoni het denn Angaschemang in halb Öiropa überchoo. Si het in de neggste Joor z Parma, Floränz, Turin, Mailand, Rom und Venedig gsunge und isch äine vo de Sängerinne in Öiropa gsi, wo am beste zaahlt worde si.
1730 het d Bordoni dr dütsch Komponist Johann Adolf Hasse ghürootet. Die bäide si im Joor druf vo dr säggsische Hoofopere z Dresde angaschiert worde. Bis 1747 isch si die unumstritteni Brimadonna vo dr Hoofopere gsi. In deere Zit het iiri Stimm aber die erste Spure vom Altwärde afo zäige und dr Hoof het e Noochfolgere afo suche und d Sopranistin Regina Mingotti gfunde. Si isch zwar zerst nume die zwäiti Sängere gsi, aber bald het s schlimme Händel gee zwüsche de bäide, wo dr Metastasio und dr Pisendel in iire Brief drüber gschriibe häi. Das isch eso bis 1750 gange, wo d Mingotti für e Joor uf Neapel isch. 1751 isch d Bordoni vo dr Büüni abdrätte, und d Mingotti isch iiri Noochfolgere as Dresdner Brimadonna worde.
Noch em Siibejöörige Chrieg isch d Dresdner Hoofopere zuedoo worde. D Bordoni und iire Maa Hasse häi bim ene Brand wo Dresde beschosse worde isch, e groosse Däil vo iirem Riichdum verloore und si 1760 uf Wien gange, wo si mit iirem Soon und iire bäide Döchder mindestens bis 1772 gwoont häi, und denn si si uf Venedig züüglet. D Faustina Bordoni isch vierenachzgi gsi, wo si am 4. Novämber 1781 z Venedig gstorbe isch.
Balkanhalbinsel
Dr Balkan oder d' Balkanhalbinsle (türk. „Gebirge“, oft synonym mit Südosteuropa verwendet) isch e Region im Südoste vu Europa. D'Balkanhalbinsle isch die östlichst vu dr drei südeuropäische Halbinsle, wo im Middelmeer liged.
Gschicht vum Begriff „Balkan“
D'Bezeichnig „Balkanhalbinsel“ isch anno 1808 vum Berliner Geograph Johann August Zeune prägt worre. Dr Zeune het d'Vorstellig vu antike Geographe ibernumme, dass sich s'Balkangebirge iber dr gsamt südosteuropäisch Ruum vu dr slowenische Alpe bis zum Schwarze Meer erstrecke dät un e ähnlich prägendi Bedütig fer dr Gsamtruum häb wie dr Apennin fer die italienisch Halbinsle. Säll het sich aber als falsch rusgstellt. Noochdem d'Uhaltbarkeit vu sällere Anahm erchennt worre isch, sin d'Begriff "Balkanhalbinsle" oder "Hämus-Halbinsle" uf zunämmendi Kritik gstosse. 1893 het dr Geograph Theobald Fischer agregt, dr Begriff "Balkanhalbinsle" dur "Südosteuropäischi Halbinsle" z'ersetze. Si Vorschlag het sich aber numme deilwiis dursetze chänne.
Dr Balkan-Begriff un demit verbundeni Emotione
Underem Begriff Balkanländer werre underschidlichi Länder zämmegfasst, wo d'Gmeinsamkeit dorin bestoht, dass ihri hütige Territorie johrhundertelang im östriichisch-russisch-türkische Spannigsfeld gläge sin. Die ständige Gebitsveränderige un Umsidlige bzw. Vertribige hän dr Staat in vile Gegende als Repräsentant vu wexelnde Fremdherrscher erschine lo, wo kei Loyalität het erwarte dürfe.
Dr Begriff Balkan wird in Westeuropa oft im Hiblick uf Konnotatione wie "Konfliktträchtigkeit", "Zersplitterig" ("Chleistaaterei"), "Emotionalität" un "Ruckständigkeit" abwertend gebruucht (Stichwort "Pulverfass vu Europa"). Dr Metternich het gmeint, dr Balkan dät scho am Rennwäg in Wien-Landstrasse afange. Em Bismarck wird dr Spruch noochgsait, dr Balkan sei "nit d'Chnoche vume einzige pommersche Grenadier wert".
Dr Bezug uf e Zersplitterig isch aber so nit richtig. In dr ledschte 2000 Johre isch dr Balkan südlich vu Donä und Save die meist Zit vu Rom bzw. Konstantinopel us beherrscht worre. Chleistaaterei git's erst sit dr ledschde 150 Johr.
Als wertneutraler Begriff bürgeret sich nit zueledscht deshalb immer meh dr (geographisch nit ganz deckigsgliich) Terminus Südosteuropa i. In dr Balkanländer isch d'Bezeichnig Balkan aber biswiile e durus positiv benutze Begriff: In Bulgarien isch bispilswiis Balkan Nammebestanddeil vu viile Undernämme un touristische Irichtige (wobi sich Balkan do uf s'Balkangebirge beziegt), un d'Bulgare pfläge e rächt positivs Verhältnis zue ihrer "Balkan-Identität". E Grund defyr dürft d'Datsach si, dass säll Gebirge iber Johrhunderte als Zuefluchtsort vu verschidene bulgarische Freiheitskämpfer dient het, wie z. B. d'Heiducke im Champf gege die osmanisch Herrschaft. Die nöi, politisch bedingt Wortschöpfig West-Balkan setzt sich us dr Noochfolgestaate vu Jugoslawie ohni Slowenie, aber um Albanie ergänzt, zämme.
Anderst isch d'Situation degege in Kroatie, Ungarn oder Slowenie: Als ehemoligi Aghörigi vu Östriich-Ungarn füehle sich vili Bürger vu sälle Staate mit traditionell katholischer Bevölcherigsmehheit em so gnennte middeleuropäische Kulturchreis verbunde un distanziere sich vum Balkanbegriff. Ähnlich verhaldet es sich au mit dr orthodoxe, aber au glichzittig romanische Rumäne un de Grieche.
Gmeinsamkeite vu dr Balkanländer
D'Staate uffem Balkan wiise trotz alle Gegesätz doch zahlriichi Gmeinsamkeite uf:
Zue dr vile kulturelle Gmeinsamkeite lueg au:
Geographi
D' Halbinsel mit öbbe 502.000 km² Flächi (inklusiv vorglgerter Insle) wird an drei Siite dur Meere (Schwarzes Meer, Marmarameer, Ägäischs Meer, Ionischs Meer un Adriatischs Meer) begrenzt.
Zue Chleiasie wird dr Balkan debi näbem Marmarameer dur die beide schmale Meerenge vu dr Dardanelle un z'Istanbul vum Bosporus abgrenzt. Z'Istanbul git's drüü Autobrucke iber dr Bosporus. E Stroosse- und en Iisebahntunnel, wo dr Bau dur d'Entdeckig vum alde Hafe vu Konstantinopel im Bauberiich verzögeret worden isch, isch sit 2013 und 2016 offe.
Nooch Norde, zum Innere vum europäische Subkontinent hi, existiert aber kei geographisch usprägti Grenzlinie vum Balkan. Meistens wird defür – aus us historische Gründe – die Save-Donä-Linie gnennt. Underschidlichi Uffassige git's hisichtlich vu dr Abgrenzig im usserste Nordweste un am Underlauf vu dr Donä. So wird glägetlich d'Kupa (alem. Kulpa), meistens aber d'Una (beidi Näbeflüss vu dr Save), als Nordwestgrenze betrachtet. Im erste Fall wird Zentralkroatie bzw. s'Gebiet vu dr ehemolige kroatische Militärgrenz zum Balkan grechnet, im zweite Fall nit. E anderi gängigi Definition siht d'Bucht vu Triest un s'Ljubljana-Dal als Nordwestbegrenzig vu dr Balkanhalbinsle, wo no iber d'Save un d'Donä no au bis ans Schwarz Meer verlauft. Glägetlich zellt mer zum Balkan-Begriff au d'Walachei, Ungarn un Moldawie dezue (wobi's zue Iberlappige zwischenem geographische un em historisch-politische Balkan-Begriff chummt). Usserdem wird glegetlich au d'Triest-Odessa-Linie verwendet, wo sich aber nit durgsetzt hat.
Parallel zue dr Südwestchüste vu dr gebirgige Halbinsle bilde die Dinarische Alpe e grossdeils verkarstete Wall. Dr Südoste un Oste durziege s'Rhodope- un s' Balkangebirge. Sowohl d'Westküste (Slowenie, Kroatie, Montenegro, Albanie) wie au d'Ostchüste vu dr Balkanhalbinsle sin starch zerrisse und in zahlriichi Insle un Halbinsle ufglöst. Zwische dr iberwigend chahle, numme dünn besidelte Gebirge lige zahlriichi fruchtbari un wirtschaftlich bedütsami Becke.
Länder
Folgendi Staate lige grösstedeils oder komplett uf dr Balkanhalbinsle: Albanie, Bosnie un Herzegowina, Bulgarie, Kroatie, Republik Makedonie, Montenegro, Rumänie, Serbie un Gricheland. Au dr europäische Deil vu dr Türkei, sowie – wemmer dr Karst als Nordwestgrenze anluegt – au Deile vu Slowenie un Italie (Provinz Triest) ghöre zum Balkan.
Bevölcherig
D'Balkanhalbinsle isch insbsunders bevölcheret vu Serbe, Bosniake, Bulgare, Griche, Kroate, Makedonier, Rumäne (Wlache), Albaner, Türgge un je nooch dr gnaue geographische Definition au vu Slowene un Ungarn. Usserdem bilde d'Roma in mehrere Balkanländer e grossi ethnischi Minderheit.
D'Türke stelle debi mit circa 20 Millione Lüt die mit Abstand grösst ethnischi Gruppe, wo sich allerdings hauptsächlich in Ostthrakie un dr Agglomeration Istanbul konzentriert. Usserdem het Bulgarie e bedütendi türkische Minderheit vu 10-20 Prozänt vu dr Bevölcherig.
Kulturelli Iflüss
Die nooch Oste hi offene Chüste un d'Durgängigkeit vum Norde mache dr Balkan sit jeher zu ere wichtige Bruck zwische Chleiasie un Europa, aber au immer wiider zum Schauplatz vu Konflikte, Chriege un ethnische Unruehe.
Dominiereds Zentrum isch sit dr antike Ziit Istanbul, s alte Konstantinopel, slawisch: Zarigrad, gsi, wo dr günstigst Ibergang zwische Chleiasie un Europa bestoht und dr Bosporus d s'Schwarz Meer iber s'Marmarameer mit em Middelmeer verbindet. S'christliche Konstantinopel isch die einzig christlich Metropole vu Weltbedütig im ganze Middelalder gsi un het als Hauptstadt vum Byzantinsche Riich d'Kultur nit nur vum Balkan noochhaltig bestimmt.
Noch dr osmanische Erobrig 1453 isch d'Stadt nit nur s'Zentrum vu dr orthodoxe Christe bliibe, sundern au als Hauptstadt vum Osmanische Riich e grosses islamischs Zentrum worre. Die kulturell Dominanz vu Konstantinopel/Istanbul het bis zum erste Weltchrieg aduurt.
In dr ledschde dausend Johre hän usserdem die folgende Staate un Riiche usserhalb vum eigetliche Balkan e bedütendi Rolle in dr Kultur un Gschichte vu sällere Region gspilt:
Klima
Im Winter wird es im Innere vum Balkans sehr chalt und im Summer druckend heiss. An dr Chüste herrscht durgehend agnehmes Middelmeerklima. Im Winter wird's dert chüehl und im Sommer heiss.
Flora
D' Entstehig vu dr hütige balkanische Flora het sich während tertiärer, iiszittlicher un noochiiszittlicher Phase vollzoge. Hüt trätte keini alde Vertretter ussem Erdmiddelalder (wie z. B. in dr Flore vu Ostasie oder Argentinie) meh uf. Dr Basisbestand insbsunder vu dr Waldflora isch trotzdem sit dr Chriidezitt bekannt (z. B. Eiche (Quercus), Bueche (Fagus), Kastanie (Castanea), Erle (Alnus), Wiide (Salix)). Die wärmeliebenderi tertiär Flora isch an tropische Elemente riicher gsi wie die hüttig, wo numme e chleini Zahl vu übrigbliibene Arte (Frauehoorfarn (Adiantum capillus-veneris)), Gattige (Yams (Dioscorea)) un Familie (Gesneraceae) iberläbt het. Ussertropischi tertiäri Forme sin degege riichlich verträtte (z. B. Platanegwäxe (Platanus), Rosskastanie (Aesculus hippocastanum), Tollchrütt (Scopolia), Sibiraea, Thelygonum, Serbischi Fichte (Picea omorika), Pinus peuce, Forsythia europaea, Gmeine Flider (Syringa vulgaris)). Dur die isoliert Stellig (die nächste Verwandte sin zuemeist in Ostasie oder em vordere Orient z'finde) un die underschidlich pfanzegeographisch Entstehig, sin alli alde endemische (d. h. nur dert vorchummende) Tertiäriberblibsel ökologisch sehr differenzierti Verträtter vu underschidliche vegetationsgeographische Eiheite. Sit em Tertiär isch d'Evolution vu dr mediterrane Gebirgsflora erfolgt, säll uabhängig vu Ilüss us dr Alpe.
Levi Eschkol
Dr Levi Eschkol (, ursprünglig Levi Schkolnik; * am 25. Oktober 1895 z Oratiw im Guwernemänt Kiew im Russische Riich, hüte Oblast Winnyzja, Ukraine; gstorbe am 26. Februar 1969 z Jerusalem), isch vo 1963 aa dr dritt Ministerbresidänt vo Israel gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Levi Eschkol isch 1895 in dr Ukraine, wo denn zum Russische Riich ghöört het, uf d Wält cho. Si Familie isch vermööglig und religiöös gsi, d Mueter eender uf dr Site vo de Chassidim, dr Vater vo de Mitnagdim. As Chind isch er uf e dradizionelli Schuel gange, wo religiöös brägt gsi isch (sog. Cheder) und spööter uf s Hebräische Gümnasium z Wilna. Im Joor 1914 isch dr Eschkol uf Palestina, wo denn no Däil vom Osmanische Riich gsi isch. Im Erste Wältchrieg het er in dr Jüüdische Legion uf dr Site vo dr Britische Armee dient. Noch em Ändi vom Chrieg het er bi dr Gründig vom Kibbuz Degania B mitghulfe und isch isch dört bald Schatzmäister und Wirtschaftsblaner worde. Vo 1921 aa het er e Hufe Iirichdige vo dr Gwärkschaft Histadrut gründet und gläitet. 1922 isch er uf Öiropa zum Waffe chaufe und isch vo dr Bolizei z Wien verhafdet worde. Er isch meereri Wuche in Undersuechigshaft gsässe wäge illegalem Waffechauf. Er het Mekorot gründet, en Organisazion, wo d Wasserversorgig vo de jüüdische Siidlige sicher gstellt het, und isch vo 1937 bis 1951 deren iire Diräkter gsi. 1934 isch er bim Abschluss vom Ha’avara-Abkomme drbii gsi, wo d Überwiisig vo jüüdischem Kapital us em nationalsozialistische Dütschland uf Palestina greeglet het. 1940 isch er e Mitgliid vom nazionale Kommando vo dr Hagana worde, het deren iiri Finanzabdäilig gläitet und die illegali Brodukzioon vo Waffe organisiert. Vo 1948 bis 1963 het er d Siidligsabdäilig vo dr Jewish Agency gläitet.
1960 isch er Mitgliid vom Kabinettusschuss worde, wo dr Pinchas Lavon vo dr Verantwortig in dr Lavon-Affäre entlastet het, aber e baar Möönet spööter het er im Lavon si Entlassig as Generalsekretär vo dr Histadrut understützt und het sich in de Joor druf Müeh gee, d Krise mit em David Ben Gurion zun ere guete Löösig z füere. Wo dr Ben Gurion schliesslig 1963 as dr israelisch Ministerbresidänt het müesse zruggdräte, isch dr Eschkol zu sim Noochfolger as Brömiee und Verdäidigungsminister gweelt worde. Dr Ben Gurion het Druck uf en gmacht, d Lavon-Affäre witerzundersueche, dr Eschkolhet aber nid welle. Dr Eschkol isch vom amerikanische Bresidänt Lyndon B. Johnson iiglaage worde und het as erste israelische Ministerbresidänt in de Veräinigte Staate e Bsuech gmacht. D USA häi druf aagfange, Israel bedütendi Mänge vo Waffe z verchaufe, aber bis zum Säggsdaagchrieg isch Frankriich dr wichdigst Waffelieferant vo Israel bliibe. Under em Eschkol het Israel 1965 zum erste Mol diplomatischi Kontakt mit dr Bundesrepublik Dütschland ufgnoo. Er het kulturelli Kontakt mit dr Sowjetunion aagstoosse und dorum häi e baar jüüdischi Sowjetbürger däfe usräise. Vo 1963 bis 1967 isch er au Verdäidigungsminister gsi, und het wääred dr Krise im Säggsdaagchrieg im Ben Gurion si Bardei Rafi und im Menachem Begin si Bardei Gachal iiglaade, sich ere „Regierig vo dr Nazionale Äihäit“ aazschliesse. Verdräter von ere hertere Linie wie dr Begin und dr Mosche Dajan häi druf groosse Iifluss uf d Politik überchoo, au wenn dr Eschkol dr Jigal Allon vorzooge hät.
Noch em Säggsdaagchrieg isch dr Eschkol d Hauptfigur bi dr Gründig vo dr Awoda, dr israelische Aarbetsbardei, gsi, wo us dr Fusion vo Mapai, Achdut Haawoda/Poale Zion und Rafi im Januar 1968 entstande isch. Dr Eschkol isch bis zu sim blötzlige Dood im Februar 1969 iir Vorsitzend gsi.
Sindelfingen
Sendlfenga (altschwäbisch Sendlfeng, dt. Sindelfingen) isch a Schdadd en dor Midde vom Bundesland Bada-Wirttabärg, ogfär 15 km sidweschdlich vo Stuegert. Sendlfenaga isch d´graeschd Schdadd vom Landgraes Beblenga. Zsẽma mid dor sidlicha Nåchborschdadd Beblenga bilded-s a Middelzentrum fir d´ Gmaendena dromrom.
Seid-m 1. Februar 1962 isch Sendlfenga Graosa Graesschdadd.
Geografie
Sendlfenga leid ausorhalb vom Nordoschdrand vom Obera Gae, am Fuas vom Glemswald zwischa dor Schwippe, dui må em Schdaddgebid ãfangd, ond-m Sommerhofabach. Dor haechsde Punkt leid uff 532, dor diafschde ufff 409 m i. NN. S´ Schdaddgebid sälber gåd vo 425 bis 460 m i. NN. Zom Nordschwarzwald brauchd-s a halba, zor Schwäbischa Alb a gnabba Schdond.
Klima
Emm-a normala Jår geid-s ogfär 735 mm Räaga. Där Wärd leid em middlora Driddl vo de ibliche deitsche Mässwärd. Am droggnedschda isch dor Januar, am maeschda Räaga geid-s em Juni.
Schdedd ond Flägga dromrom
An Sendlfenga grenzed (em Uhrzaegor nåch, em Oschda ãgfanga): Stuagert (Stadtgraes), Laefelda-Echderdenga (Landgraes Esslenga) ond Beblenga, Ehnenga, Åedlenga, Grafenao, Magstadt ond Leoberg (älle Landgraes Beblenga).
Schdaddgliederong
Sendlfenga sezzd sich zsẽma aus dor Kärnschdadd ond de Schdadddåel Måechenga (Maichingen) ond Darmsa (Darmsheim), dia må em Rãma vo dor Gebietsreform 1971 aeglidored wårda send. Dia båede Schdadddåel send haed Ortschafta em Senn vo dor bada-wirttabärgische Gmaendeordnong mid ma Ortschaftsråt, där må bei jedora Kommunalwahl nui gweld wird, ond mid ma åegena Ortsvorsteher. Seid-m Januar 2008 endschdåd uff dor graosa Fleche vom friora Beblengor Flugblatz dor nuie Schdadddåel Flugfeld, a Vorhaba zsẽma mid Beblenga.
Uff dor Gemarkong vo dor Kärnschdadd send en de ledschde Jårzehnd Wohngebiet mit zum Dåel åegene Nãma endschdanda. Då dorza ghaered zom Beischbiel Viehweide, Pfarrwiesen, Spitzholz, Eschenried, Eichholz, Hinterweil ond Goldberg.
Raomblanong
Sendlfend bilded zsẽma mid dor Nåchberschdadd Beblenge a Middelzentrum en dor Regio Stuagert. Stuagert isch´s Oberzäntrum. Zom Middlbereich Beblenge/Sendlfenga ghaered Aidlenge, Altdorf, Ẽhnenga, Gärdrenga, Grafenao, Hildrizhausa, Holzgerlenga, Magstadt, Scheeåech, Sdoenabronn, Waldabuach ond Weil.
Was es so alles geit
S´ Wichdiggschde zom gugga isch d´ romanischa Martinskirch, wo von der Aldschdadd aus ganz oba aufm Buggel schdåd. Vor der Kirch schdåd a moderna Skulptur vom St. Martin, wia er sein Mandl doilt. Oemål em Jår geid-s ao on Martinsritt. D´ Kirch selber isch 1083 gweiht worda ond isch noch italienischem Vorbild baud worda, drom hot se da Durm näabadra schdanda, da Zwischaraum hend se erscht schpäder zuabaut. Heit isch se evangelisch. Ennadrenn isch se zemlich oifach aufbaud, aber grad dees macht se so scharmand. S´ geit dord efters mol a schene Musik, dia hend a oiges Streichorcheschter ond a baar Cheer ond sonscht no guete Leit.
En der Aldschdadd ka mor no an Haufa Fachwerg ãgugga ond´s alde Rothaus, dees må se zu ma Museeum omfunktioniert hend. Oberhalb vom Margdblatz schdåd´s middlere Rothaus, des isch ao a Museeum mit Gemälde. Dord isch ao der Kartaverkauf fir Veranschdaldonga ond d´ Tourisdainformatio. D´ Zebrastroefa a baar Meder weider send aus Carrara-Marmor. S´ nuie Rothaus isch ed weit dorvo, aber des isch a blosor Funktionsbau.
Enduschdri
En Sendlfenga isch der Daimler, midd mae wia 30.000 Arbeitsbläzz. S´ Werg selber isch ogfähr so graoß wia d´ Aldschdadd. Ond au dromrom geits an Haufa Enduschdri ond Logischtig vo Firmena, dia må ihre Sacha an dor Daimler liefered. Dees gild au fir Beblenga, bsonders auf der Hulb, wo dor Daimler ao no Sacha broduziert, außorhalb vo saem Haubtgelände. Manche Leid holet sich ihr Audo dort selber em Werg ab ond mached no a Werksfiehrung. Sae nuis Audo hold mor am „Magic Point“, wo ãgeblich äbbes Magisches bassird, wenn mor de Audokaefer dor Schlissl en d´ Hand druggd.
Birgermåeschdor
A Schultheiss vom Flägga Sendlfenga wird anna 1255 gnennt, 1271 a Schultheiss vo dor Schdadd. Seid 1280 håd-s on Vogt gäa, där må bis anna 1605 z´ Beblenge saen Sitz gheed hådd. Nå isch Sendlfenga vom Amt Beblenge drennt wårda, und nå hend Amtmanna bzw. Oberamtmanna d´ Schaddvorwaldong glaeded.
Vo 1819 ã hådd s´ Schdaddoberhaupt d Bezeichnong „Schdaddschulteß“ draga ond vo 1930 ã Birgermåeschdor. Seid dor Erhebong zor Graosa Graesschdadd am 1. Februar 1962 håesd-or Oberbirgormåeschdor. Schdaddoberhaipter seid 1819
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Steinach
Steinach isch de Name vo däne Gmeinde:
Diwärsi Ortsteil z Bayern händ de Name Steinach.
Gwässer:
Steinach isch de Name vo däne Persone:
Deutsches Kaiserreich
Dütschs Kaiserrich isch e Bezeichnig für s Dütsch Riich im Zitruum vo 1871 bis 1918. Mit ihm wird zwüsche em Dütsche Riich als Monarchii und de System differenziert, wo noch em cho si (Weimarer Republik, Nationalsozialismus, BRD). Es isch mit de Riichsgründig am 18. Januar 1871 im Spiegelsaal vom Schloss Versailles noch em Siig vom Norddütsche Bund und de süddütsche Staate, wo mit em verbündet gsi si, im Dütsch-Franzöösische Chrieg gründet worde und het die chläidütschi Lösig under dr Herschaft vo de pröissische Hoochezoller verwirkligt.
De Monarchi seit mer au Zweits Riich, s Heilig Römisch Riich wäär doodrmit s Erst Riich. Der Bundesstaat, wo offiziell dr Naame «Dütschs Riich» gha het, isch bis zur Novemberrevolution und de Abdankig vom Dütsche Kaiser und König vo Preusse Wilhelm II. am 9. November 1918 e konstitutionelli Monarchii ksi, wo nach em monarchische Brinzip usgrichtet gsi isch.
Geografii
Im Norde hät s a Dänemark (77 Kilometer), im Nordoste und Osten a s Russische Riich (1.322 Kilometer), im Südoste und Süde a Österriich-Ungarn (vor allem a s österriichische Kronland Böhme) (2.388 Kilometer), im Süde a d Schwiiz (385 Kilometer), im Südweste a Frankriich (392 Kilometer), im Weste a Luxemburg (219 Kilometer) und Belgie (84 Kilometer) und im Nordwese an d Niderland (567 Kilometer) gränzt.
Die Grenze isch insgesamt 5.434 Kilometer lang ksi (ohni d Gränze im Bodesee).
Hüt isch s ehemalige Staatsgebiet uf Dütschland, Pole, Tschechie, Russland, Litaue, Belgie, Niderland, Frankriich und Dänemark verteilt.
Vorgschicht
D dütschi Gschicht vom 19. Johrhundert isch bis zu de Riichsgründig vo ständige politische und territoriale Veränderunge prägt ksi, wo nach em Ändi vom Heilige Römische Riich, wo im Johr 1806 dur d napoleonischi Chrieg ufglöst worde isch, iträte sind. Mit de Understüzig vom französische Kaiserriich vom Napoléon I. isch im gliche Jahr de Rhiibund gründet worde.
In de Folgezit hät sich s dütsch Nationalbewusstsi verstärkt und d Lüt händ under em Iifluss vo der französische Revolution und de Befreiigschrieg gäge de Napoléon, nacheneme liberale dütsche Nationalstaat gstrebt. Wobi mer es Riich uf de Grundlag vo de grossdütsche Lösig mit em Ibezug vo Österrich hät welle schaffe.
Mit de liberale und bürgerlich-demokratische Bewegige isch es im Johr 1848 zu zahlriiche Erhebige in ganz Europa cho. In de dütsche Staate isch es zu de Märzrevolution cho. De Versuech vo de Frankfurter Nationalversammlig, en Grossteil vo de dütsche Staate uf ere konstitutionelle Basis z vereinige, isch gschiteret. De preussisch König Friedrich Wilhelm IV., wo men em die dütsch Kaiserkrone abote hät, hät nöd welle uf d Beruefig uf sis „Gottesgnadetum“ verzichte und hät wege dem abglehnt.
De Dütschi Bund hät au nach de Märzrevolution witer existiert. Im Johr 1864 isch es aber zum Dütsch-Dänische Chrieg cho, wo Preusse und Österriich zwar verbündet ksi sind, wo s aber später zum Strit um Schleswig-Holstein cho isch. 1866 isch de Dütschi Chrieg zwüsche Preusse und Österriich usbroche. I dem hät Preusse mit einige norddütsche Staate und zämme mit em 1861 gründete Königriich Italie gäge Österriich und di süddütsche Staate kämpft. Nach de Niderlag vo Österriich isch 1867 de Norddütsch Bund under preussischer Führig gründet worde. Die süddütsche Staate händ mit Preusse Schutz- und Trutzbündnis abgeschlosse. 1870 isch, wäge Stritigckeite zwüsche Preusse und Frankriich um die spanisch Erbfolg, de Dütsch-Französisch Chrieg usbroche. Frankriich, wo de Chrieg aagfange hät, hät de Chrieg verlore. De preußisch Ministerpräsident Otto von Bismarck hät das gnutzt und hät versuecht, die süddütsche Staate im Rahme vo de chlidütsche Lösig in es geints Riich izbinde.
Riichsgründig
Nach em dütsche Sieg bi Sedan und de Gfangenahm vom französische Kaiser Napoleon III. (beides am 2. September 1870) isch am 18. Januar 1871 de preussischi König Wilhelm I. von de dütsche Bundesfürst zum erste dütsche Kaiser im Spiegelsaal vom Schloss Versailles proklamiert worde. Die preussischi Domination im neue Staat isch damit festgschribe ksi. De bayrischi König Ludwig II. hät aber erst nachere erhebliche Bestächigssumme vo 4 bis 5 Millione Goldmark dem zuegstimmt.
De Friede vo Frankfurt hät am 10. Mai offiziell de Dütsch-Französischi Chrieg beändet. Dur s Riichsmünzegsetz isch d Goldmark als einheitlichs Zahligsmittel im Riich igfüert worde. Die neu Währig hät uf em Goldstandard basiert.
Entwicklig bis 1918
Wääred em Kaiserriich isch Dütschland wirtschafts- und sozialgschichtlig dur d Hoochindustrialisierig brägt gsi. Ökonomisch und sozial-strukturell isch in de letschte Joorzäänt vom 19. Joorhundert us eme Agrarland en Industriiland worde. Au d Bedütig vom Dienstläistigssektor isch gwaggse, wo dr Handel und s Bankwääse sich entwicklet häi. Die franzöösische Chriegsreparazioone noch 1871 häi d Wirtschaft no witer aakurblet bis es 1873 zum sogenannte Gründerchrach choo isch, und die langjöörigi Konjunkturkrise, wo vo däm usglööst worden isch, het s Waggsdum für e Zit usbrämst. Das het zwar erheebligi politischi Folge ghaa, het aber an dr strukturelle Entwicklig zum Industriistaat nüt gänderet.
Die inne- und ussepolitischi Entwicklig het dr Otto von Bismarck bestimmt, dr ersti Kanzler, wo vo dr Riichsgründig bis 1890 im Amt gsi isch und am lengste vo alle Riichskanzler gregiert het. Si Regierigszit cha mä in e relativ liberaali Faase, wo vo innepolitische Reforme und vom Kulturkampf brägt gsi isch, und in e eender konservativ brägti Zit noch 1878/79 iidäile. As Zäsur gältet dr Übergang zum Staatsintervenzionismus mit dr Iifüerig vo Schutzzöll, vo dr Sozialversicherig und vom Sozialistegsetz.
Dr Bismarck het sich Müe gee, s Riich ussepolitisch mit eme komplexe Bündnissisteem abzsichere. In siner Amtszit het au dr dütsch Imperialismus in Übersee aagfange, wenn er au erst spööter intensiviert worde isch. Wäge däm het s immer mee internazionaali Inträssekomflikt mit andere Koloniaalmächt gee, bsundrigs mit dr Wältmacht Groossbritannie.
D Zit noch dr Eera vom Bismarck wird vilmol as s Wilhelminische Zitalter bezäichnet, wil dr Kaiser Wilhelm II. (vo 1888 aa) nochdäm dr Bismarck entloo worden isch, persönlig groosse Iifluss uf d Politik usgüebt het. Allerdings hä drnääbe au anderi Aktöör, wo zum Däil mit em konkurriert häi, e wichdigi Rolle gschbiilt. Si häi d Entschäidige vom Kaiser beiiflusst und wäge däm het s vilmol usgsee, wie wenn si Politik widersprüchlig und unberächebar sig.
Erst gege s Ändi vom Chrieg isch s 1918 zu de Oktoberreforme choo, wo under anderem bestimmt häi, ass dr Riichskanzler s Verdraue vom Riichsdaag müessi haa. Scho bald druf isch in dr Novämberrevoluzioon d Republik usgrüeft worde, und die verfassigsgääbendi Nazionaalversammlig z Weimar het s Riich 1919 as parlamentarischi Demokratii konstituiert. S hütige Dütschland isch völkerrächtlig mit em Dütsche Riich vom Joor 1871 idäntisch, au wenn sich d Form vo dr Regierig und s Staatsgebiet sithär e baar Mol gänderet häi.
Bundesstaate (Länder)
S Kaiserriich hät sich us 25 autonome Bundesstaate (Bundesglieder) zämmegesetzt. Di mäiste sind konstituzionelli Monarchiie gsii, aber mit de Hansestädt Hamburg, Bremen und Lübeck häts au Republike gä. S Riichsland Elsaß-Lothringe het en bsundere Status gha, s isch aber 1911 de Bundestaate fast gliichgstellt worde.
Die Liste undedraa füert d Bundesstaate noch dr offizielle Räiefolg uf, wie si in dr Riichsverfassig gstande isch.
Staatssymbol
S Dütsche Kaiserriich hät kei offizielli Nationalhymne und am Aafang au kei offizielli Nationalfaane ka. Als Ersatz händ d Lieder Heil dir im Siegerkranz und Die Wacht am Rhein dient.
S Wappe vom Riich isch vo däm vo Preusse inspiriert gsi und hed de schwarz Riichsadler zeiget. Es isch offziell am 3. August 1871 igfüert worde.
Zerst isch mit Schwarz-Wiss-Rot d Bundesflagge vom Norddütsche Bund als Marinefaane und Handelsfaane überno worde. Erst 1892 isch si zur Nationalflagge bestimmt worde. D Farbe händ sich aagääblich us de Farbe vo Preusse schwarz und wiss und dene vo de Friie und Hansestädt (wiss über rot) zämmegsetzt.
Litratuur
Überblicksdarstellige
D Era Bismarck
S Kaiserriich und dr Erst Wältchrieg
Marlies Lansche
D Marlies Lansche (* 12. Merz 1963 z Meerschburg) isch e dytschi Gaschtwirti un alemannischi Dialäktautori.
Lääbe
D Lansche isch z Meersburg uf d Wält chuu un z Dingelsdorf ufgwagse, wu syter 1975 e Stadtdail vu Konschtanz isch. Mit irem Mann Rüdiger fiert si z Dingelsdorf s Gaschthuus „Rose“ mit ere Pension.
Wu d Muettersproch-Gsellschaft anne 2000 e Wettbewärb uusgschribe het zum e Asterix-Heftli ins Alemannisch z ibersetze, het d Lansche aagfange mit Schrybe im Dialäkt. Si het verschideni Gedicht un Gschichtli im Heftli vu dr Muettersproch-Gsellschaft vereffetligt un au ne Gschicht fir d CD „Horch emol“ bydrait, wu anne 2015 uusechuu isch. D Lansche isch Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un engaschiert si in dr Regionalgruppe „Seealemanne“.
Alemannisch dunkt üs guet
D Mitgliiderzitschrift vu dr Muettersproch-Gsellschaft heißt Alemannisch dunkt üs guet un wird alli halb Johr an d Mitgliider verschickt.
E halbjährig Doppelheft het als öppe hundert Sitte, diä meischte Biiträg sin uf Alemannisch; jede Autor schribt in sinere Dialäkt-Spiilart un schribt no sinere Orthographii. Dr Inhalt isch meischtens:
S Heft wird vun ere Redaktion gstaltet; lang verantwortlig isch dr Klaus Poppen gsii, ab 2006 s Friedel Scheer-Nahor. Sit 2014 git s di neiere Usgabe aü online als pdf-Version.
Mickhausen
Mickhouse (amtlich Mickhausen) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Mickhouse leit em Naturpark Augschburg Weschtliche Wälder.
Vo dr Gmarkong send 52,5 % Landwirtschaftsfleche, 36,1 % Wald, 9,6 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Mickhouse gheret d Pfarrderfer Grimoldsried ond Mickhouse, s Kirchdorf Münster, d Derfer Kelchsried, Rielhofen ond Niederhof, d Weiler Rieger, Schweinbachhof ond Zirken ond d Hef Blessenauhof, Köpfingerhof ond Laiber.
Gschicht
Em 13. ond 14. Johrhondert hot d Augschburger Patrizierfamilie Stolzhirsch Grondbsitz en Mickhouse ghet.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2 % gleäge.
Religion
88,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 9,2 % evangelisch.
Verwaltong
Mickhouse hot mit dr Gmoede Langeneufna, Mittelnufna, Scherstetta ond Walkertshofe a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Mickhouse ischt dr Hans Biechele.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Mickhouse ghert zom Schwäbisch.
Tiengen (Freiburg)
Dienge (, amtlich Freiburg-Tiengen) isch e Stadtdeil mit eigener Ortsverwaltig vu dr chreisfreie Stadt Friburg im Brisgau. D'Ortschaft lit ca. 10 km westlich vu dr Stadt am Tuniberg in dr Noochberschaft zu dr Ortschafte Obfige un Munzige. Anno 1973 isch s'Dorf zue Friburg igmeindet worre.
(7) Iris
D' (7) Iris isch e Asteroid im Hauptgürtel, wo am 13. August 1847 vum John Russel Hind as sibter Asteroid entdeckt worre isch.