cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martigny
Vercheer
Dur Martinach goot d Ysebaanlinie vo Lausanne uf Sitte und dure Simplondunnel uf Italie. Vom Baanhof vo Martinach us gönd zwei regionali Baanlinie wäg, die is Dransetal vo der Martinach-Ursere-Baan und d Schmalspurbaan vo der Martinach-Châtelard-Baan uf Salvan und is s französische Chamonix. Das isch der Montblanc-Express, wo sid em 1908i durs Bärgtal fahrt. Der Baanhof vo der Nochbergmeind Vernayaz a dere Linie isch uf em Gmeindbiet vo Martinach, wil grad nächär die steili Bärgstreki vo der Zahnradbaan durs Trienttal uf afoot. Die beide Talbaane hend sech im Joor 2000 zu der gmeinsame regionale Baangsellschaft Transports de Martigny et Régions zämegschlosse. Früener hets i der Stadt Martinach au no es elektrischs Tram gha.
Bi Martinach zweigt d Strooss ufe Bärnhardsbärg vo der Autobaan A 9 ab und goot näbe der Stadt dure e Mont-Chemin-Dunnel, wo südlech vo Martinach-Dorf wider us em Bärg usechunt. Im Norde vo Martinach liit a der A 9 und näbe der Seelandschaft d Raschtstett St Bernard.
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 14361 Iwonru 85 Prozänt Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,6 Prozänt Titsch, 4 Prozänt Talienisch und 9 prozänt anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Martigny gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Eidgenossenschaft (Begriffsklärung)
Eidgenosseschaft stoht für:
Eidgenoss stoht für:
Zernez
Zernez isch a politischi Gmaind i da Region Engiadina Bassa/Val Müstair im Schwizer Kanton Graubünda.
Geografii
D Gmaind Zernez ligt im mittlara Engadin und wird vom Inn durflossa. Si bestoot us da Frakziona (Dörfer) Lavin, Susch und Zernez. Nochbergmainda sind im Südoschta Val Müstair, im Oschta Scuol, im Norda Gaschurn (Vorarlbärg), im Nordweschta Klosters und Davos, im Südweschta S-chanf. Im Süde sind di italienischa Nochbergmainde Livigno und Valdidentro.
Gschicht
I da Johra noch 2000 hät ma z Zernez und i da umligenda Dörfer aagfanga über a Fusion nochazdenka. An da Gmaindsversammliga vom 21. Juni 2012 händ d Stimmbürger vo zwai Gmainda relativ knapp da damalig Fusionsvertrag abglehnt, Guarda mit 52,2 % und Zernez mit 52,9 %. Z Lavin (74,3 %) und z Susch (68,5 %) hät s Stimmvolk dütlich zuagstumma. Guarda hät nochhär Verhandliga mit Scuol ufgnoo und underdessa am säba Fusionsvertrag zuegstumma. Am 24. April 2014 händ d Bürgerversammliga vo da drei übriga Gmainda über nöji Fusionsplän chöna abstimma und händ dütlich Jo gsait.
Per 1. Jänner 2015 hät d Gmaind Zernez mit Lavin und Susch fusioniert. Dia nöji Gmaind trait da Nama Zernez und hät a neus Wappe überko.
Niklaus Rudolf von Wattenwyl
Dr Niklaus Rudolf vo Wattewyl (* 3. Januar 1760; † 10. August 1832) isch e Schwiizer General und dr letzt Schultheiss vo dr Restaurationsziit vo dr Stadt Bärn gsi.
Läbenslauf
Dr Niklaus Rudolf vo Wattewyl isch am 3. Jänner 1760 z Aarburg uf d Wält cho. Si Vater, dr Rootsherr Rudolf Sigmund vo Wattewyl isch dört dr Bärner Landvogt gsi. Er isch zerst privat underrichdet worde und denn isch er z Strossburg uf d Schuel gange. Mit sibzähni isch er in es holländischs Schwiizer Regimänt iidräte.
S Ancien Régime
1784 isch uf Bärn zruggcho, won er Hauptme im ene Grenadierregimänt worden isch und denn Landmajor vom Regimänt «Thun». Denn her er ghürotet und isch sit 1795 im Bärner Grosse Root gsässe, won er dr Schultheiss Steiger understützt het.
D Helvetik
Bi dr Invasion vo de Franzose het er zerst fümfhundert Ma z Murte befähligt, und denn her sich im Gfächt vo Neuenegg, wo d Bärner gwunne hai, uszeichnet. Noch dr französische Bsetzig isch er Mitgliid in dr provisorische Stadtregierig worde, het sich aber bald uf si Landsitz z Murte zruggzoge. 1802 isch er am Sturz vo der Regierig vo dr Helvetische Republik bedeiligt gsi. Dr französisch Erst Konsul Napoleon Bonaparte het en zur Helvetische Consulta z Paris iiglade und isch Mitgliid im ängere Usschuss gsi, wo d Mediationsverfassig usgarbeitet het.
D Mediation
Zrugg z Bärn isch er zum Schultheiss gwehlt worde. 1804 isch er Landamma vo der Schwiiz worde. Wo dr Chrieg zwüsche Frankriich und Östriich usbroche isch, isch er 1805 Oberbefählshaber vo dr eidgenössische Armee worde, wo d Gränze bsetzt het. 1810 isch er wider Landamma vo dr Schwiiz worde, het aber gege die französischi Annexion vom Wallis nüt chönne usrichde. Im Russlandfäldzug het er si eltischt Sohn z Borodino verlore. 1813, wo sich s Ändi vo dr napoleonische Herrschaft het afo abzeichne, het sich d Schwiiz no schnäll neutral erklärt, für zum dr Durchmarsch vo de allierte Armeä dur d Schwiiz z verhindere. Dr Wattewyl isch vo dr Dagsatzig wider zum General ernennt worde. Wo die Allierte iimarschiert si, het er si 12500 Ma starki Armee ohni Kampf us dr Gegend vo Basel zruggzoge und heimgschiggt.
D Restauration
Die Allierte hai Bärn bsetzt und e neui Regierig iigsetzt, Dr Wattewyl het abglähnt Mitgliid z wärde und het im östriichische Abgsandte Graf Senfft-Pilsach vorgworfe, ass sie jetzt mit dr Schwiiz wurde mache, was d Franzose 1798 mit ere gmacht haige. D Bärner hai sich nonig mit em Verlust vo ihre Underdanegebiet abgfunde, hai aber 1815 wider Deputierti an d Dagsatzig gschiggt, für zum nit isoliert do zstoh. Denn isch dr Wattewyl wider zum Schulheiss gwehlt worde, und het de Bärner erklärt, si müesse sich mit em Verlust abfinde. Si hai zwar dr Jura as Entschädigung übercho vom Wiener Kongress, was se aber nit glücklig gmacht het: die neue Underdane hai die falschi Religion und Sproch gha. In de Johr druf het sich dr Wattewyl mit em vo Mülinen as Schultheiss Johr für Johr abgwächslet. Die neui Ornig het Find vo inne und vo usse gha. Dr Karl Ludwig vo Haller het s neue Regime für revolutionär ghalte, wil es nit die völligi Restauration vom Ancien Régime agsträbt het. Au em Metternich si die baar republikanische und demokratische Ideä wo s z Bärn no ge het, nit ghüür gsi, und in dr royalistische Pariser Press het men em Jakobiner gsait. 1823, wo dr Wattewyl as Schultheiss vom Vorortskanton d Dagsatzig gleitet het, het er sich öffentlig gege d Komplott vo de Ultrakonservative usgsproche.
D Regeneration
Ass d Landbevölkerig praktisch vo dr Politik usgschlosse gsi isch, het vil Unrueh verursacht. Dr Wattewyl het ohni Erfolg brobiert d Stimmberächdigung z erwiitere. 1831 isch er no einisch zum Schultheiss gwehlt worde. Won e grossi Volksversammlig e Verfassigsreform verlangt het, isch dr Grooss Root am 13. Januar 1831 zruggdrätte. Am 31. Juli vom gliiche Johr isch in ere Volksabstimmig d Rächtsgliichhäit und s allgemeine Stimmrächt für Manne mit ere riisige Mehrheit agnoh worde und am 20. Oktober isch die aristokratischi Regierig zruggdrätte.
René Descartes
Dr René Descartes (* 31. März 1596 z La Haye en Touraine; † 11. Februar 1650 z Stockholm) isch ä französische Philosoph gsi. Er isch dr Begründer vom moderne Rationalismus und het s Sälbschtbewusstsii as philosophischi Grundlag iigfüehrt (Cogito ergo sum–I dängg aso exischdier i.) Er het underschiide zwüschem Schbirituelle und em Materielle, dere Uffassig sait me hützudage dr 'Cartesianisch Dualismus'. In dr Mathematik het er mit dr analytische Geometrii d Algebra und d Geometrii verbunde. Er isch dr Meinig gsi, ass ä mechanischdischi Physik d Natur besser beschriibt as die arischtotelischi Physik und het au brobiert physikalischi Erschiinige z erkläre, aber siini Theorie (wie d Vortextheorie) si vo bessere vom Isaac Newton abglöst worde.
Biografii
Dr René Descartes isch am 31. März 1596 z La Haye in Touraine uf d Wält cho. Er isch an dr Jesuiteschuel La Flèche erzoge worde und het sit 1618 bis 1621 in dä Armeä vom Moritz vo Nassau und vom Kurfürscht vo Bayre dient. Noch siiner Entlassig isch er in ganz Europa umegreist, und het sit 1629 meischtens z Holland gläbt. 1649 isch er noch Stockholm zoge, für zum die schwedischi Königin Christine z underrichde, isch aber scho vier Möned druf gschdorbe.
Wärk
Us Angschd vor dr Inquisition, wo 1633 dr Galileo Galilei het lo verurdeile, het dr Descartes siini Wärk z erscht anonym uusegä. 1637 isch dr Discours de la Méthode erschiine mit zwei naturwüsseschaftlige Abhandlige Dioptrique und Météores und mit La géométrie, wo die analytisch Geometrii entwicklet het. 1641 si die latinische Meditationes de prima philosophia zsämme mit Gegedarschdellige vom des Mersenne, Gassendi, Hobbes und andere und im Descartes siini Antworde druf, erschiine. 1644 het er Principia Philosophiae uusegä, wo s ganze Syschdem beschriibe het. 1646 het er für d Brinzässin Elisabeth vo dr Pfalz Traité des passions de l'âme gschriibe. Posthum isch De homine 1662 uf latinisch uusecho, und uf französisch as Traité de l'homme zsämme mit em Traité de la lumiè ou le monde im Johr 1677. Zwei Jugendschrifte, Regulae ad directionem ingenii und Inquisitio veritatis per lumen naturale si 1701 druckt worde.
Platon
Dr Plato, au Platon ( "wiitstirnig"), wo vo ane 423 bis ane 347 vor chrischtus gläbt het, isch ä griechische Philosoph gsi.
Zsämme mit siim Lehrer, em Sokrates, und siim Schüeler, em Aristoteles, het er die philosophische Grundlage für die weschdlig Kultur gleit. Z Athen het er die erscht Schuel für höcheri Erziehig, d Akademie, gründet.
s Läbe
Dr Plato het acht Johr lang biim Sokrates glehrt, und wo dä zum Dod verurtdeilt worden isch im Johr 399, isch dr Plato überzügt gsi drvo, ass alli Staate schlächt regiert wurde. Er het Athen verlo und isch uf Reise gange. Z Underitalie het er d Pythagoreer bsuecht, und 388 isch er bim Tyrann vo Syrakus, em Dionysos em Erschte gsi, het sich aber mit däm verstritte und isch wider uf Athen zrugggange. Dört het er im Johr 387 die erschti Philosopheschuel vo Athen, d Akademii, gründet, wo ihre Name vom Ort, wo si gsi isch, em heilige Wäldli vom Heros Akademos, übercho het. D Akademie isch eini vo de wichtigschte Hochschuele vo dr Antike gsi, bis si vom Kaiser Juschtinian im Johr 529 noch dr Ziitwändi zuegmacht worden isch.
Dr Plato isch vom Tyrann vo Syrakus, em Dionysos em zwöite, im Johr 388 iiglade worde, und er het ghofft, si ideal Staat, wo vom enä Philosoph regiert wurd, chönne z verwirklige. Aber s het nid funktioniert und d Erfahrige, won er gmacht het, si d Grundlage gsi für siis Alterswärk Nomoi (d Gsetz), won er nie ferdig gmacht het. Er isch im Johr 347 z Athen gstorbe.
Cademario
Cademario (lombardisch Canvee) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Agno im Bezirk Lugano.
Geografi
S Dorf im obere Malcantone. zue dr Gmai ghere d Wyler Renera un Bogno. Nochbergmaien sin Alto Malcanton, Aranno un Bioggio
Gschicht
Cademario isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1163 as Cademerio, 1335 Cadelmario Superiore.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cademario isch dr Adriano Servalli.
Kreis Sur Tasna
Da Krais Sur Tasna (dütsch: oberhalb oder ob Tasna) hät zämma mit da Krais Val Müstair, Ramosch und Suot Tasna da Bezirk Inn vom Kanton Graubünda i da Schwiz bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Zernez gsii.
Cademario
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cademario ghert zum Comasco-Lecchese.
Kreis Sur Tasna
D Gränze zwüschet Ob Tasna und Under Tasna isch im Bach Tasnan gsi.
Bis Endi 2014 sind im Krais Sur Tasna sächs Gmainda gsi. Da Krais hät sich dänn nur no us ainra Gmaind zämmagsetzt und isch i da Folg vo da Bündner Gebietsreform uf Endi 2015 ufglöst worda.
Gmainda
Gmaindsbstand im 2015:
Le Sourn
Le Sourn (bretonisch Ar Sorn) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Le Sourn lyt 46 km vu Vannes un 43 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 46 m un 184 m iber Normalnull.
Le Bono
Le Bono oder Bono (bretonisch Ar Bonoù) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Weinburg (Unterelsass)
Winburi (frz. Weinbourg, dt. Weinburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Winburi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1371 àls Windeberg (1411: Windbrug, 1419: Windenberg, 1430-1481: Windeberg, 1515: Wingberg, 1502-1565: Winberg, 1566-1584: ''Weinburg').
Ungeld
Etymologii
mhd. gelt „Zahlig, Abgob“;
Weinburg (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ungeld
Etymologii
mhd. un... odr um..., wo mänggisch bruucht wird für zum dr Sinn vom Wort nochhär z versterke (vgl.: Ummängene)
Weinburg (Unterelsass)
Verwàltung
vun Wimburi ìsch. Winburi ghert zem Kommünàlverbànd.
Ungeld
Charakter und Verbreitig
S Umgäld isch en Art Umsatzstüür gsi, wo sit em 13. Johrhundert vo de Riichsstedt uf Verbruuchsgüeter erhobe worden isch, bsundrigs uf Getreid, Wii, Bier, Fleisch und Salz. D Stüür isch uf de Märt und bi de Stadttor iizoge worde.
Le Bono
Geografi
Le Bono lyt 14 km vu Vannes un 33 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 42 m iber Normalnull.
Ungeld
Charakter und Verbreitig
Sit em 16. Johrhundert isch s Umgäld vo de Landesherre überno worde, zerst nume as Abgob uf Getränk. D Höchi und d Art vo dr Bestüürig si vo Ort zu Ort verschiide gsi, und sogar im gliiche Herrschaftsgebiet het me d Stüür nit überall müesse zahle. 1549 het d Kurpfalz in ere Ornig festgleit, ass in Zuekumft alli Wirt und Beize vo jedem Mass (1575 z Heilbronn öbbe 1,4 Liter) Wii oder Bier ei Pfennig Umgäld schuldig siige. Niene het me in der Pfalz Getränk döfe lagere ohne ass dr ungelter, der Iizugsbeamti, drvo gwüsst het. Die hai d Fässer kontrolliert und mit de Wirt jede Monet abgrächnet. S Gäld isch in e Chaste mit zwei verschiidene Schlösser cho, so dass d Umgälder und d Finanzbeamte vo dr Herrschaft ihn nume zsämme hai chönne ufmache.
Le Bono
Gschicht
Le Bono isch bis anne 1947 e Dail vu dr Gmai Plougoumelen gsii. Urspringli het s Dorf em Chloschter Saint-Gildas-en-Rhuys ghert un isch am 19. März 1669 an dr Ritter Pierre de Montigny, dr Herr vu Kerisper verchauft wore.
Le Sourn
Gschicht
D Gmai isch entstande anne 1869 us em Zämmeschluss vu Dail vu dr Nochbergmaine Guern, Malguénac un Bieuzy.
Le Bono
Verwaltig
vu Le Bono isch. Le Bono ghert zum Kommunalverband.
Ungeld
Charakter und Verbreitig
Ursprünglig isch s e Stüür uf Gedränk gsi, me het s denn aber au uf anderi Ware erhobe. Wil s zwüsche de Rächt vom Landesherr und dene vom Ortsherr keini genau definierte Gränze ge het, het mänggisch au dr Ortsherr e Deil vom Umgäld für sich beasprucht.
Le Sourn
Verwaltig
vu Le Sourn isch. Le Sourn ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Le Sourn ghert zum Bretonisch.
Ungeld
Charakter und Verbreitig
Mit em Umgäld si bedütendi Summe iidriibe worde. So het s z Östriich im Johr 1438 über 30.000 Pfund, öbbe 40% vo de ordentlige Iinahme, usgmacht. Wie anderi Stüüre au isch s Umgäld nit sälte Grund für Komflikt gsi. So isch dr Basler Rappechrieg 1591 wägen ere Umgälderhöhig usbroche.
Le Bono
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Le Bono ghert zum Bretonisch.
Bad Dürrheim
Diire (dt. Bad Dürrheim) isch e Stadt im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Dirre liit in de Mitti vo de Boor. Dr Bann bstoht us 64,2 % Landwirtschaftsflechi, 20,5 % Wald, 14,2 % Sidligsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.
Mit isch Dirre s hechschtglege Solebad vo Europa.
Nochbergmonde sin Bad Dürrheim grenzt n an Villinge-Schwenninge un Tuningen im Norde, Talheim, Immendingen un Geisingen im Oschte, Eschinge im Südweste un Briggedal im Side.
Gmondsgliderig
Zue Diirä ghere d Ortsdoal Biisinge (dt. Biesingen), Hochemminge (dt. Hochemmingen), Baldinge (dt. Oberbaldingen), Efinge (dt. Öfingen), Sundhuuse (dt. Sundhausen) un Underbaldinge (dt. Unterbaldingen).
Gschicht
Diirä ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 889 als Durroheim.
Im Johr 1822 hot ma 1822 e unterirdisch Salzlager gfunde. D Sole mit eme Salzghalt vo 27 % isch ab 1823 gferderet worde un in dr Saline in große Pfanne gsidet worde. Siit 1883 wird d Sole fir Badekure bruucht. Siit 1921 hoaßt Dirre Bad Dürrheim. D Dirremer Saline hot siit de 1960er Johr zue de Sidweschtdiitsche Salz AG ghert, ab 1971 zue de Sidweschtdiitsche Salzwerk AG un isch speter stilltgleit worde.
Iigmondunge:
Siit em 28. Mai 1974 isch Dirre e Stadt.
Verwaltung
Diirä ghert zue konem Verwaltungsverband.
Burgermoaschter:
Dialekt
Dr Dialekt vo Diirä ghert zum Bodeseealemannisch.
Fricktaler Rappenkrieg
Dr Frickdaler Rappechrieg, wo vom Juli 1612 bis zum September 1614 duurt het, isch e Konflikt im Süde vom vorderöstriichische Oberamt Briisgau gsi. D Buure in de östriichische Gebiete, wo hüte im Schwiizer Kanton Aargau und im Süde vom dütsche Bundesland Bade-Württebärg uf beide Siite vom Hochrhii lige, hai sich gege die östriichischi Regierig erhobe. Me sött dä Konflikt nit mit em Basler Rappechrieg vo 1591 bis 1594 verwächsle, au wenn er ähnligi Ursache gha het.
Vorgschicht
Doch d Regierig het sich nit um die Beschwärde kümmeret und het verlangt, ass d Buure sich wurde unterwärfe. Im Juli 1612 isch s bi Mumpf zu Verhandlige zwüsche Regierigsverdräter und öbbe 800 bewaffnete Buure cho, wo aber ohni Ergäbnis bliibe si. Druf isch en offene Ufstand usbroche.
Eidgenossenschaft (Rechtsbegriff)
D Eidgenosseschaft as abstrakte Rächtsbegriff us em Middelalter und dr früehje Neuziit bezeichnet e politische Bund vo gliichberächtigte Gnosse. Si wird abgschlosse mit eme Eid, wo im Name vo Gott gschwore wird. Si cha ziitlig begränzt oder für 'alli Ewigkeit' gültig si. Wil d Bündnispartner gliichberächtigt si, stoht d Eidgenosseschaft im Gegesatz zur Feudalherrschaft mit ihrer hierarchisch-asymmetrische Organisation.
Eidgenosseschafte kennt me us em alemannische Ruum. Die gschichtlig erfolgriichsti isch die schwiizerischi Eidgenosseschaft, wo dr Nochfolger drvo dr modärn Schwiizer Bundesstaat isch. Dr Legände noch isch dr Bund 1291 uf em Rütli beschwore worde, dr Bund isch aber e chlii elter. Er isch im August 1291 schriftlig mit em sogenannte Bundesbrief erneueret und besiiglet worde und no einisch im Bund vo Brunne 1315.
Verrès
Verrès (frankoprov. Verrèts, töitschu Verez) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Verrès ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Evançon.
Geografi
Verrès lyt im Val d'Ayas, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler La Barmaz, Le Baracon, Bérat, Carogne, Casset, Champore, Chapine, Chavascon, Le Crest, Le Glair, Le Gramonier, Le Grange Neuve, La Murasse, La Nâche, Omeins, Piet, Polarey, Possuey, Praz-Ussel, Couassod, Roléchon, Riorte, Riverolaz, Rovarey, Sérémont, La Tour, Torille, Vert, Vianad, Vigne-Gard, Veusoz. Nochbergmaine sin Arnad, Challand-Saint-Victor, Champdepraz, Issogne un Montjovet
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Verrès dr italienisiert Name Castel Verres drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Verrès isch dr Luigi Mello Sartor.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Verrès ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Verrès sin 102 Froogebeege wider retuurchuu.
Zimmern unter der Burg
Zemmern (dt. Zimmern unter der Burg) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 60,6 % Landwirtschaftsfleche, 29,3 % Wald, 8,5 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Zemmern gheret s Dorf Zimmern ond s Gheft Aspenhof.
Gschicht
Zemmern ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1297.
Verwaltong
Zemmern hot sich mit dr Stadt Schemmbärg ond dr Gmoede Dautmärga, Doarmeddenga, Doddernhausa, Hausa, Rotshausa ond Weila zom Gmoeverwaltongsverband „Oberes Schlichemtal“ mit Sitz en Schemmbärg zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Elmar Koch.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Zemmern ghert zom Schwäbisch.
Blumberg
Blumbärg (dt. Blumberg) isch e Stadt im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 48,3 % Landwirtschaftsflechi, 41,9 % Wald, 8,8 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmonde sin Hiifinge im Norde, Giisinge un Tenge im Oschte, Begginge, Merishuuse un Baarge im Side un Wuetach un Stüelinge im Weschte.
Gmondsgliderig
Zue Blumbärg ghere no dr Ortsdoal:
Gschicht
D Herren von Blumberg sin zum erschte Mol gnennt worre anne 1260. Dä Deilgmeind Achdorf isch 702 erwähnt worrä, Oselfingä 750, Eschä un Opfrdingä 950, Ibrachä 1350.
Ab 1934 isch z Blumbärg e paar Johr Doggerärz gwunne worre.
Iigmondunge:
Verwaltung
Blumbärg ghert zue konem Verwaltungsverband.
Dr Burgermoaschter isch dr Markus Keller (CDU).
Dialekt
Dr Dialekt vo Blumbärg ghört zum Boddèseealemannisch. Gnauer beschtimmt ligèd d Ortsdail im Fiètzèmer Dalkessel sowiè am Achdorfer Wuètèknǜè im Berych vo dè Isoglossègränz vum Boddèseealemannisch un Hochalemannischè, wôrènd alli Ortsdail un d Stadt Blummbärg sèlber, wo nördlich oder öschtlich vo dè Wuètè ligèd, eidütig zum Boorèmerdütsch ghörig sin.
Akbar
Dr Jalaluddin Muhammad Akbar ( – Ǧalāl ad-Dīn Muḥammad Akbar; * 15. Oktober 1542 z Umarkot, Sindh; † 27. Oktober 1605 z Agra) isch noch sim Vater Nasir ud din Muhammad Humayun Groossmogul vo Indie worde und het vo 1556 bis 1605 gherrscht. Er gältet näben em Ashoka as äine vo de bedütendste Herrscher in dr Gschicht vo Indie. Er isch au e hervorragende Diplomat und Militärstrateeg gsi und het eso mit ere Politik vo religiöser Toleranz im Dialog mit Verdräter vo de wichdigste Glaubensrichdige sini Gebiet chönne erwitere. Dr Akbar het as erste Mogul-Herrscher e Hindu ghürootet, e Rajpute-Brinzässin us Amber und het d Sonderstüüre für Nit-Muslim abgschafft. Er het mit sinere Hürootspolitik die lokale Fürste an sich bunde und es effiziänts Stüürsüstem iigfüert.
Neukaledonien
Nöikaledonie (frz. Nouvelle-Calédonie „Neuschottland“) isch en Inselgrubbe im südlige Pazifik, wo zu Frankriich ghöört. D Aahänger vo dr Unabhängigkäit vo Nöikaledonie säge dr Inselgrubbe au „Kanaky“. Geografisch ghööre d Insle zu Melanesie. Nöikaledonie het dr Sonderstatus von ere Collectivité sui generis noch de Ardikel 76 und 77 vo dr franzöösische Verfassig. Bi me Referändum am 4. November 2018 häi 56,4 % vu dr Wähler gege d Unabhängigkäit vo Frankriich gstimmt. Au bim Referendum am 4. Oktober 2020 stimme s Mee (53,3 %) gege d Unabhängikäit.
Noch dr letschte Volkszelig im Joor 2009 het Nöikaledonie 245'580 Iiwooner. Sit 2008 ghöört s Nöikaledonische Barriereriff zum Wältnaturerb vo dr UNESCO.
D Wirtschaft
D Wirtschaft bestoot vor allem us Handwärk, Bärgbau, Industrii und Turismus. 40 Kilometer vo dr Hauptstadt Nouméa äwägg isch dr internazionali Flughaafe La Tontouta, dr Flughaafe Megenta für lokali Flüg zu alle nöikaledonische Insle isch grad näbe Nouméa. S Stroossenetz isch guet usbaut. Dr grösst Haafe isch dr Haafe vo Nouméa.
D Bevölkerig
Öbbe 44 Brozänt vo dr Bevölkerig si Melanesier, die Wisse mache öbbe e Drittel us. Fast e Zääntel si vo Wallis und Futuna im südlige Pazifik. Fast alli Iiwooner schwätze Franzöösisch.
Sixtus III.
Dr Sixtus III. (Xystus) (* im 4. oder 5. Johrhundert; † 18. oder 19. Augschte 440) isch vu 432 bis zue sym Dod Papscht gsii. Sy Name maint: S(e)xtus = dr Sechst (lat..) bzw. Xystus = dr Glättet (griech.)
Lääbe un Wirke
Dr Sixtus isch am 31. Juli 431 zum Bischof vu Rom gwehlt wore. Är wird vylmol in Verbindig brocht mit em Böu vu wichtige Chilche z Rom: Santa Sabina uf em Aventin, Santa Maria Maggiore, wu d Widmig an Maria, dr Gottesmueter, sy Anerkännig vum Konzil vu Ephesos (431) widerspieglet. Uf däm Konzil het mer drum dischpetiert, eb Chrischtus e mänschligi oder e gettligi Natur ghaa het, un um d Frog, eb d Maria as Mueter vu Jesus wie ne Mänsch oder as Mueter vum Chrischtus wie ne Gott soll aagluegt wäre. S Konzil het ere dr griechisch Titel „Theotokos“ (die, wu Gott uf d Wält brocht het) gee, un d Widmig vu dr große Chilche z Rom isch e Antwort dodruf gsii. Dr Sixtus III. soll dr St. Patrick uf Irland gschicht haa.
Bräunlingen
Briilinge (dt. Bräunlingen) isch e Stadt im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Nochbergmonde sin Eschinge im Norde, Hiifinge im Oschte un Side, Leffinge im Side un Weschte un Iisebach un Vehrebach im Nordweschte.
Gmondsgliderig
Zue Briilinge ghere d Ortsdoal Brugge (dt. Bruggen), Degginge (dt. Döggingen), Mischdlbrunn (dt. Mistelbrunn), Underbränd (dt. Unterbränd) un Waldhuuse (dt. Waldhausen).
Gschicht
Briilinge ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 802.
Iigmoandunge
Verwaltung
Briilinge hät sich mit dr Städt Eschinge un Hiifinge zum Gmondverwaltungsverband „Donaueschingen“ mit Sitz z Eschigen zämmegschlosse.
Burgermoaschter:
Südgeorgien und die Südlichen Sandwichinseln
S Gebiet wird vo Argentinie beaasprucht, wo sich as Erb vo Spanie gseet, und sich druf stützt, ass d Spanier d Insle scho früener gsee häige. Woorschinlig isch aber Südgeorgie zum erste Mol im April 1675 vom britische Kaufmaa Anthony de la Roché gsichdet worde.
Bräunlingen
Dialekt
Dr Dialekt vo Briilinge ghert zum Bodeseealemannisch.
Burgundische Eidgenossenschaft
D Riichsstadt Bärn het die Burgundischi Eidgenosseschaft agfüehrt. Es het vili Bünd ge zwüsche Stedt, Landschafte und adlige Herre und Bärn isch im Zentrum gsi. Ihr politischs Hauptziil isch gsi, d Unabhängikeit, wo si noch em Usstärbe vo de Herzög vo Zähringe gnosse het, gege die grosse Territorialherrschafte Savoye und Habsburg, wo immer sterker worde si, z schütze. Mit Bündnis zwüsche Bärn und Solodurn uf der einte und em Rhiinische (1327) und em Schwäbische Stadtbund (1385) uf dr andere Siite, het die Burgundischi Eidgenosseschaft e starki Ruggedeckig im Riich gha. D Stadt Bärn het schliesslig 1323, 1341 und 1353 Bündnis mit dr schwiizerischen Eidgenosseschaft abgschlosse und, wie ihri Koalitionspartner gwächslet hai, au mit Savoye und de Habsburger.
Innerhalb vo dr Burgundische Eidgenosseschaft het s immer wider Spannige ge wäge de Bündnis, wo sich deilwiis widersproche hai. Bsundrigs zwüsche de Stedt Bärn und Freiburg het mänggisch e starki Rivalität gherrscht, wo im Laupechrieg eskaliert isch. As Folg vo däm Konflikt isch Bärn 1353 definitiv dr schwiizerische Eidgenosseschaft biidräte. Vili vo de früehnere Partner vo Bärn si spöter Untertane vo der Stadt worde oder si Mitgliider oder Zuegewandti Ort vo dr schwiizerischen Eidgenosseschaft worde.
Freiburger Barockorchester
S Fryburger Barockorcheschter (FBO) isch e uf historisch-informierti Uffierigsprxis spezialisiert Orcheschter mit Sitz z Fryburg, wu vor allem Musik us em 17., 18. Joorhundert un dr eerschte Helfti vum 19. Joorhunderts spiile duet. S Orcherschter isch vu dr Räächtsfoorm här e Gsellschaft vum buurgerlige Räächt.
Musikalisch Wiirke
S FBO isch anne 1987 us studäntische Initiative vu dr Fryburger Musikhochschuel, nit zletscht vu Schueler*ne vum Rainer Kussmaul grindet woore. S spiilt reegelmääßig aigeni Kunzärtraie im Kunzärthuus Fryburg, in dr Liederhalle Stuegert un dr Berliner Philharmonie. S FBO isch uf internazionaale Kunzärtraise unterwägs un giltet hite as „eines der besten Alte-Musik-Ensembles der Welt“.
Nääbe Yyspiilige un Uffierige vu dr Musik vum Barock, wun em dr Name gee het, stehen au all Ritt Wäärch us dr Klassik un Romantik uf em Brogramm un s git au „Uusfliig“ in di Nei Musik (zem Byschpel uf dr. Eschinger Musikdääg 2006).
S FBO duet in dr grooße Kunzärtsääl vu dr Wält ufdrätte (u. a. Wigmore Hall, Lincoln Center, Concertgebouw Amsterdam, Palau de la Música Catalana, Kölner Philharmonie, Wiener Musikverein, Philharmonie de Paris), vylmol zäme mit Chinschtler*ne wie Christian Gerhaher, Philippe Jaroussky, Cecilia Bartoli, Thomas Quasthoff oder em RIAS Kammerchor. Doderby wird s unterstitzt vu Solischte wie dr Spezialischte fir historischi Taschteninschtrumänt Andreas Staier, Kristian Bezuidenhout oder Alexander Melnikow un dr Gyygeri Isabelle Faust un dr Gambischti Hille Perl.
Dr Barockgyyger Gottfried von der Goltz un dr Pianischt un Tschembalischt Kristian Bezuidenhout daile si di di chinschtlerisch Laitig. Reegelmääßig wird s Orcheschter au vu namhafte Gaschtdirigänt*ine wie René Jacobs, Trevor Pinnock, Philippe Herreweghe, Ton Koopman, Ivor Bolton un Pablo Heras-Casado glaitet.
E chlaini Formazioon spiilt as Fryburger BarockConsort vor allem Chammermusik us em 17. un 18. Joorhundert. Zum Repertoire gheere unter anderem Wäärch vu Heinrich Ignaz Franz Biber, Johann Heinrich Schmelzer oder Antonio Bertali.
Zaalryychi CD-Ufnaame sin yygschpiilt woore, unter anderem mit Kumpesizioone vu Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel, Antonio Vivaldi, Georg Philipp Telemann, Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Franz Schubert, Robert Schumann un Felix Mendelssohn Bartholdy. S Orcheschter vereffetligt bim franzeesische Label harmonia mundi un em Label vum Carus-Verlag. Meereri vu däne Yyspiilige sin uuszaichnet woore.
Anne 2013 het s Ensemble dr Orcheschterpart in ere fir s Fäärnsee produzierte Inszenierig vu Idomeneo gspiilt, Reschy het dr Stéphan Aubé gfiert, gsunfge hän unter anderem dr Gaëlle Arquez un d Sophie Karthäuser.
Syt Mai 2012 het s Orcheschter sy Haimet zäme mit em ensemble recherche im nei böuene Ensemblehuus Fryburg mit Biro- un Proobryym näbe dr alte Stadthalle un in dr Noochberschaft zue dr Musikhochschuel.
Malojapass
S Bsundrige an däm Alpebass isch, ass er uf siner Nordsite sehr flach isch, uf dr Südsite aber sehr stotzig. Vom italiänische Chiavenna bis uf Maloja stigt dr Basswäg uf 32 km um 1482 m. Uf de neggste 49 km gege Nordoste, bis Zernez, isch dr Höchenunderschiid nume 343 m.
Innsbruck
Innschbrugg oder tirolerisch Innschpruckh isch d Landeshauptstadt vom Land Tirol z Ööstriich.
Überbligg
Innsbrugg het (Stand: ) Iiwooner und isch noch Wien, Graz, Linz und Salzburg die fümftgrössti Stadt vo Ööstriich. Im Balligsruum Innschbrugg lääben öbbe 190'000 Mensche, drzue chömme öbbe 30'000 Studänte und anderi Nääbewoonsitzinhaaber und jeede Daag übernachte öbbe 3000 Stadtturiste doo.
Mustafa Kemal Atatürk
Dr Mustafa Kemal Pascha, syt 1934 Atatürk (* 1881 z Selânik, hite Thessaloniki; † 10. Novämber 1938 z Istanbul), isch dr Grinder vu dr modärne Republik Tirkei gsii un un dr erscht Bresidänt vu dr Republik, wu noch em Erschte Wältchrieg us em Osmanische Rych fiirigangen isch.
Syy Verdienscht as Offizier bi dr Verdaidigung vu dr Halbinsle Gallipoli 1915 gege alliierti Druppe, wu d Dardanelle unter Kontroll hän welle bringe, dr Abwehrkampf ab 1921 gege d Grieche, wu no Anatolie fiiridrunge sin un dr Offensivchrieg gege Armenie im Oschten hän e zur Symbolfigur vum tirkische Sälbschtbhauptigswille un em Nationalbewusstsyy wäre loo. As Machtbolitiker, wu d Modärnisierig vu syym Land no weschtligem Vorbild fiiridribe het, het er mit dr Abschaffig vum Sultanat un em Kalifat un mit große gsellschaftlige Reforme ne Staatstypus gschaffe, wu in däre Form aimolig isch. Dodruf gehn di personekultartig Verehrig zruck, wun em in dr Tirkei bis hite entgege brocht wird un dass dr Name „Atatürk“ (Vater vu dr Tirke), wun eme anne 1934 vum tirkische Barlemänt verlihe woren sich, bis hite brucht wird, drotz ass syy Wirke hite au zem Dail kritisch gsähne wird.
Innsbruck
Geografii
D Stadt liit im Inndaal und am nördliche Endi vo dr Alpe-Transit-Strecki Brenner (Auti- und Iisebaan), wo is Südtirol (Italie) füert. Im Norde vo de Stadt isch d Nordchetti (Kleiner Solstein ), di südlichscht Chetti vom Karwendelgebirge. Im Süde liit de Bergisel, en 746 m höche, gschichtsträchtige Hügel, mit de Bergisel-Schanze dobe.
Naame
Dr Naame chunnt vom Flussname Inn und vom Wort «Brugg» (Brugg über en Inn).
Bildig
Sit 1669 gits z Innsbrugg en Uni.
Grafschaft Greyerz
D Grafschaft Greyerz isch vom 11. Johrhundert bis 1555 e bedütends Herrschaftsgebiet in dr Westschwiiz gsi und und het s obere Saanedal umfasst. Im Johr 1555 isch si ufdeilt worde in zwei Vogteie, Greyerz und Saane. S Wappedier vo de Greyerzer isch dr Kranich (französisch la grue) gsi, wo hüte au uf em Wappe vo Greyerz isch.
Lag und Usdehnig
Zum Kärngebiet vo der Grafschaft Greyerz het s ganze obere Saanedal vo dr Saanequelle im Beriich vom Sanetschpass bis zum hütige Lac de la Gruyère in dr Nöchi vo Broc und La Tour-de-Trême ghört. Au s Jaundal isch e Deil drvo gsi. S Gebiet vo dr Grafschaft isch vo Bärge gege d Ussewält abgschlosse gsi und ihre Mittelpunggt isch immer s Stedtli Greyerz gsi. D Grafschaft isch iideilt gsi in d Landvogteie Greyerz, Montsalvens und Vanel wo vo Burge mt de gliiche Näme beherrscht worde si. Erst spöter hai au Château-d'Œx und La Tour-de-Trême dr Status von ere Vogtei übercho.
Kalash Criminel
Dr Kalash Criminel (bìrgerlig dr Amira Kiziamina; * 14. Hornung 1995 z’ Kinshasa, Zaire) ìsch a kongoleesischer Rapper un Täkschtdìchter, wo bii Pàriis labt un schàfft. Ànna 2016 hàt’r sii aigana Müüssiklabel, Sale Sonorité Records, grìnda.
sii Laawa un Kàrriar
Uff d’ Walt kumma-n-ìsch dr Amira Kiziamina ànna 1995 z’ Kinshasa, dr Hàuiptschtàdt vu dr hìttiga Demokrààtischa Repüblik Kongo. Ar ìsch Melaninàrm. Siina äärschta Laawesjoohra hàt’r ìn siinera Geburtsschtàdt verbrocht. Wahrem Äärschta Kongokriag ìsch’r zamma mìt siinera Fàmìlia ìns Frànkrììch gflechta. D’ Fàmìlia hàt sìch ìm Viartel Rougemont z’ Sevran nordeschtlig vu Pàriis nììdergloo. Ìn siinera Jugend hàt dr Kiziamina fànga-n-àà rappa; àm Ààfàng hàt’r dr Grupp „Hall 14“ zamma mìt da Rapper Stilday, Kifa, Krimo JS un Zino gebìlda. Ànna 2012 hàt d’ Grupp ìhr äärscht Liad Traumatiser veräffentligt.
Ànna 2015 hàt dr Kalash Criminel siina Solo-Kàrriar ààgfànga. Sii äärscht Liad 10 12 14 Bureau ìsch ìm Nowamber 2015 üüssagànga. Drnooh hàt’r d’ Freestyle-Raihja Sauvagerie veräffentligt. Schpeeter hàt’r zamma mìt da Rapper Ixzo, Sofiane, Kaaris, Jul un Damso gschàfft. Àm 20. Jüüli 2016 hàt’r verkìndigt, àss’r a Vertrààg biim Label Def Jam France unterzaichent hàt.
Zamma mìt’m Kaaris hàt’r s’ Liad Arrêt du cœur uffgnumma, mìt wällem’r ìn dr frànzeescha Rap-Szääna bekànnt worra-n-ìsch. Àm 23. Septamber 2016 ìsch sii äärscht Solo-Müüssikvideo Sale Sonorité üüssagànga. S’ Video ìsch mehr àss 10 Millioona glüagt worra. Àm 28. Oktoower 2016 ìsch sii äärscht Mixtape R.A.S veräffentligt worra. Ìn dr äärschta Wucha-n-ìsch s’ Wark 2.970 Mol verkàuift worra. S’ Mixtape ìsch uff Plàtz 22 vu da frànzeescha-n-Àlbumcharts gsìì, un uff Plàtz 29 ìm Wallonia. Ìm Oktoower 2017 ìsch s’ Mixtape Guldiga-Schàllplàtta-n-ìm Frànkrììch worra, mìt mehr àss 50.000 verkàuifta Schàllplàtta.
Àm 19. Mai 2017 ìsch ìm Kalash Criminel sii zwait Mixtape Oyoki-n-üüssagànga. Dr Tìtel bediitet „Hàsch verschtànda“-n-uff Lingala. S’ Wark ìsch bis àm Plàtz 8. vum frànzeescha-n-Àlbumcharts glunga, un bis àm Plàtz 29 ìm Wallonia. Ìm Àwrìl 2022 ìsch s’ Mixtape ìm Frànkrììch Plàtin-Schàllplàtta worra, mìt mehr àss 100.000 verkàuifta Schàllplàtta.
Àm 23. Nowamber 2018 ìsch ìm Kalash Criminel sii äärscht Schtüdio-Àlbum La Fosse aux lions bii siim aigena Label Sale sonorité Records ärschìena, ìn Pàrtnerschàft mìt Universal. Mìt’m Liad Cougar Gang uff’m Àlbum ìsch a Kontrowärs gsìì, wial dr Rapper doo d’ Brigitte Macron, dr Ehafràui vum frànzeescha Schtààtspresidànt Emmanuel Macron, àls „Cougar“ bezaichent hàt. S’ Label Universal hàt àlso s’ Liad üss’m Àlbum àwaggnumma. S’ Àlbum ìsch àm Plàtz 7 vu da Àlbumcharts ìm Frànkrììch gsìì, un àm Plàtz 28 ìm Wallonia. Ìm Mai ìsch’s ìm Frànkrììch Guldiga-Schàllplàtta worra, mìt mehr àss 50.000 verkàuifta Schàllplàtta.
S’ zwaita-n-Àlbum Sélection naturelle ìsch àm 20. Nowamber 2020 üüssagànga. Àm Wark hann mehrera wìchtiga frànzeeschschproochiga Rapper mìtgmàcht: dr Nekfeu, dr Damso, dr JuL, dr Niska, dr Bigflo et Oli un dr 26Keuss. S’ Àlbum ìsch bis àm Plàtz 4 ìm Frànkrììch glunga,, un bis àm Plàtz 5 ìm Wallonia. Ìm Jüüni 2022 ìsch s’ Àlbum ìm Frànkrììch Guldiga-Schàllplàtta worra. Ìm März 2021 hàt dr Rapper a Wìederüüssgààb vum Àlbum Sélection naturelle ààkìndigt; sa ìsch ìm Nowamber 2021 üüssgànga.
Àm Andsjoohr 2021 hàt dr Kalash Criminel zamma mìt’m frànzeescha Rapper Kaaris a gmainsàm Àlbum uffgnumma. ’S haisst SVR un ’s ìsch àm 28. Janner 2022 ärschìena.
Ìn da Videos un uff dr Bììhna-n-ìsch dr Kalash Criminel ìmmer mìt’ma Kàppadütz z’ sah. Sii Gsìcht hann d’ Fans nia känna sah. Àui dr Kaaris hàt ìm Kalash Criminel sii Gsìcht nia gsah.
Dr Kalash Criminel ìsch dr Kusää vum kongoleesischa Füassbàllnàzionààlschpìeler Jonathan Okita.
Grafschaft Greyerz
Liste vo de Gräf vo Greyerz
D Herrschaft vo de Gräf vo Greyerz het öbbe 480 Johr duurt. 19 von ene si historisch beleit:
Kreis Ramosch
Da Krais Ramosch (RMS undefined: Circul da Ramosch, dütsch: veraltet und bis 1943 offiziell Remüs) hät zämma mit da Krais Val Müstair, Sur Tasna und Suot Tasna da Bezirk Inn vom Kanton Graubünda i da Schwiz bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Ramosch gsii.
Da Kreis isch bi da Bündner Gebietsreform uf Endi 2015 ufglöst worda.
Gmainda
Da Krais hät sich us folganda Gmainda zämmagsetzt (Stand 2015):
Molsheim
Molse (fr. Molsheim, dt. Molsheim) ìsch e Stadt ìm Arrondissement  im Unterelsàss (Bas-Rhin).
Genossenschaft
Gschicht
Scho im Altertum si Notbündnis mit gnosseschaftlige Züg bi dr Bildig vo Gmeinde (Poleis), Religionsgmeinschafte oder Stämm entstande. Im Mittelalter hai sich gmeinschaftligi Zsämmeschlüss vo sonige, wo im Allgemeine sozial, wirtschaftlig oder politisch schwach gsi si, für e gmeinsame Zwäck. Zum Bispil für zum de Gnosse en aständigs Begräbnis möglig z mache (Beärdigungsgnosseschaft) oder um e Deich z erhalte (Deichgnosseschaft). Im Alperuum hai sich d Siidler zu Alpgnosseschafte zsämmegschlosse, wil die modärni Alpwirtschaft nume kooperativ cha glinge. D Gnosseschaft reglet die gmeinschaftligi Nutzig vo de Weide und Alpe und verhinderet ass Gmeineigedum verlore goht. In der Schwiiz het sich us dene Gnosseschafte in de Gmeinde die Diräkti Demokratii entwigglet, wo s politische Läbe vo dr modärne Schwiiz immer no stark prägt.
Molsheim
Geogràfi
Molse lijt àn dr Brisch, eme kline Fluss, wie vun dr Vogese züe dr Ill fließt. S Stadtel lijt rund 30 km sìdweschtlich vun Stroßburi àm Ìwergàng vun dr Rhinewene züe dr erschte Bickel vun dr Vogese, wie Rawe wàchse. D elsassisch Winstroß geht durich Molse.
Genossenschaft
Gschicht
Dr Robert Owen zelt as dr Begründer vo dr modärne Gnosseschaftsbewegig. 1799 het er in siiner Bauellespinnerei z New Lanark in Schottland) en Experimänt für menschewürdiger Arbets- und Läbensbedingige agfange. Das het 1844 dr Astoss ge für die ersti eigeständigi Arbeiter-Gnosseschaft vo 28 Arbeiter von ere Bauellespinnerei in Nordängland ge. D Rochdale Equitable Pioneers Society isch en Iichaufsgnosseschaft gsi und het mit ihrer grössere Märtmacht niidrigeri Priis sötte garantiere. Zerst het s nume vier Nahrigsmittel ge: Mähl, Anke, Zucker und Haberflocke. Am Afang isch s Gschäft zweimol in dr Wuche z Obe ufgmacht worde, isch aber schnäll gwachse, und scho noch drei Mönet isch s an fümf Däg offe gsi.
Molsheim
Gschìcht
Molse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 820.
Genossenschaft
Gschicht
Im dütschsprochige Ruum hai zwei Manne gliichziitig und unabhängig von enander die erste Gnosseschafte gründet. 1847 het dr Friedrich Wilhelm Raiffeisen z Weyerbusch dr erst Hilfsverein zur Understützig vo dr Landbevölkerig in Not und 1862 dr „Heddesdorfer Darlehnskassenverein“ gründet. Zur gliiche Ziit het dr Hermann Schulze-Delitzsch z Delitzsch e Hilfsaktion ins Läbe ghrüeft, wo Notliidendi Handwärker hätt sötte understütze. Noch de Grundsetz vo dr Sälbsthilf, Sälbstverwaltig und Sälbstverantwortig het er 1847 die ersti „Rohstoffassoziation“ für Dischler und Schuehmacher gründet und 1850 dr erst „Vorschussverein“ − e Vorläufer vo de hütige Volksbanke.
Molsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Molse ìsch. Molse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Molse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Regisheimerhof
Dr Regishäimerhoof isch e historischs Bauwärk am Münsterblatz 10 in dr Altstadt vo Baasel. Er gältet as äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Dr Regishäimerhoof ghört hüte zämme mit em Falkestäinerhoof am Münsterblatz 11 nääbedraa und em Domhoof (Münsterblatz 12) zum Baudepartemänt vo Baasel.
Baugschicht
Im 16. Joorhundert het dr Ambrosius Froben im «Neuwen Hoff Regesheim» gwoont und 1561 het s dr Rootsher Remigius Faesch (1541–1610) nöi usgrüstet. Spööter si stedtischi Magistrate dri khoo.
1767 het dr Johann Jacob Fechter am gotische Regishäimerhoof afo schaffe und iim si barocki Fassade gee. Das isch Däil vo dr Modärnisierig vom Münsterblatz im 18. Joorhundert gsi, wo mit em Umbau vom Falkestäinerhoof 1779 abgschlosse gsi isch.
Im 19. Joorhundert isch dr Regishäimerhoof s Domizil vom Johann Jakob Meriaa gsi. Wo aber si Frau Elisabeth 1815 gstorbe isch, het dr Meriaa zwäi Joor druf d Henriette Wieland ghürootet und d Familie isch in dr Andlauerhoof am Münsterblatz 17 züüglet. Vo 1903 bis 1906 isch dr Geböidkomplex am Münsterblatz 10-12 vom Baasler Hochbauinspäkter Theodor Hünerwadel umbaut worde für zum kantonali Verwaltigsorgan driizdue.
Hüte isch in de drei Geböid Münsterblatz 10 bis 12 s Baasler Baudepartemänt dehäi. Im Raame vo de Aasträngige vo dr Regierig, d Innestadt z belääbe, überläit mä sich, öb mä s Amt nid chönnt verleege und d Geböid as Hotel, Woonhüüser oder äänligs chönnt bruuche.
Erster Kappelerkrieg
Der Erscht Chappelerchrieg isch en Konflikt zwüsched reformierte und katholische Orte i dr Schwiiz gsii. Er isch 1529 uusbroche, hät aber ohni äigetlichi Kampfhandlige mit eme Versöönigsässe, der „Chappeler Milchsuppe“, ggändet.
Uusgangspunkt im Ziitalter vo dr Glaubesschpaltig isch de Grabe zwüsched de alt- und nöiglöibige Orte vo dr Alte Äidgenosseschaft gsii.
De Zürcher Reformator Huldrych Zwingli hät zum Schutz vom evangelische Glaube 1529 mit Choschtez s „chrischtlich Burgrächt“ gründet. Das Bündnis under dr Füerig vo Züri isch in erschter Linie gäge Öschterriich und in zwäiter Linie gege di katholische innere Orte Luzern, Uri, Schwyz, Underwalde und Zug grichtet gsii. Di 5 innere Orte händ als Gägemassnaam mit Öschterriich di „chrischtlichi Veräinigung“ gründet. Im Zäntrum vom Glaubesschtriit sind d Fürschtabtei St. Galle und di gmäine Herrschafte, bsunders s Thurgi, gstande. De Zwingli hät miteme militärische Schlag em Gägebündnis de Bode welle entzie und hät nacheme Chriegsgrund gsuecht. Im Mai 1528 händ d Zürcher im Thurgi en altglöibige Feldwöibel laa hiirichte, es Jaar spöter händ d Schwyzer de reformiert Pfarrer J. Keyser verbrännt. Wo en Underwaldner als Landvogt in Bade iigsetzt worde isch, hät Züri de innere Orte am 8. Juni 1529 de Chrieg erchlärt. D Zürcher sind bi Chappel am Albis uufmarschiert und händ s Thurgi und d Sanggaller Landschaft bsetzt.
Ganz ohni Kämpf isch dr Erscht Chappeler Landfride gschlosse worde. Me hät abgmachet, dass jedi Gmäind dur Meerhäitsbschluss dr alt oder nöi Glaube törf aanee. Dr Fride isch dur es Versöönigsässe, d Chappeler Milchsuppe, bsiglet worde.
De Konflikt isch aber 1531 mit em Zwäite Chappelerchrieg wider uusbroche.
Helen Christen
D Helen Christen (* 5. Augschte 1956 z Soorsi) isch e Schwyzer Spraachwüsseschafteri, wo vo 2002 bis 2021 de Leerstuel für Germanistischi Linguischtik a der Uniwèrsitèèt Friburg ghaa hät.
ires Läbe
D Chrischten isch im luzèèrnische Teret (uf hoochtüsch St. Erhard), emen Oort i de Gmäind Chnuutu, uufgwachse. Ire Vatter hät deet e Schmitte ghaa. Si isch a s Gimnaasium vo Soorsi und hät nachane a der Uni Friburg (Schwyz) Gèrmanischtik und Romanischtik gstudiert. Promowiert hät sie deet bim Elmar Seebold mit eren Aarbet über d Wokalisierig vom Luut /l/ im Kanton Luzèèrn, und habilitiert hät si sich 1996 au deet mit eren Aarbet daadrüber, wie wyt me hüt na bi Lüüt, wo schwyzertüütsch redet, au der Oortstialäkt useghöört.
Drufabe hät d Chrischten es Wyli lang as Chargée de cours am Département d’allemand a der Uniwèrsitèèt Gämf gschaffet. 2002 isch si dän as Naachfolgeri vom Walter Haas uf de Leerstuel für Germanistischi Linguischtik z Friburg im Üechtland gholt woorde, wo si fascht zwänzg Jaar spööter, 2021, emeritiert woorden isch. Denäbet isch si sit 2002 au Kooptierti Profässoorin am Forschigszäntrum Tüütsche Spraachatlas im hessische Marburg.
ires Schaffe
Mit Understützig vom Schwyzerische Nazionaalfond oder mit Drittmittel hät si e ganzi Räie Projäkt uufzoge. Dazue ghööred es Projäkt über s nöitraal grammatisch Gschlächt bi Frauevoornäme, wo si zäme mit em Peter Gilles z Luxeburg und de Damaris Nübling z Mainz aatäigget hät; es Projäkt über de Spraach(wüsses)ruum Innerschwyz, e Volchsuusgaab vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz mit em Name Der Kleine Sprachatlas der deutschen Schweiz, wo si zäme mit em Matthias Friedli und der Elvira Glaser uf d Bäi gstellt hät, und zwäi Projäkt über Hoochtüütsch i de Schwyz.
Dezue anen isch d Chrischte d Verträtteri vom Schwyzerischen Idiotikon i de Kommissioon «Nazionaali Wöörterbüecher» vo de Schwyzerischen Akademy vo de Gäischtes- und Soziaalwüsseschafte (sit 2007), Presidäntin vom Kuratoorium für s Digitaal Wöörterbuech vo de tüütsche Schwyz (DWDS; sit 2006), Eerschti Voorsitzeri vo der Internazionaale Gsellschaft für Dialäktology vom Tüütsch (IGDD; vo 2015 bis 2022) und Mitgliid vom Internazionaale Wüsseschaftliche Raats vom Leibniz-Inschtituut für Tüütschi Spraach z Monem (sit 2012).
Ensemble recherche
S ensemble recherche isch e aachtchepfig Solischtenensemble, wu vor allem Wäärch vu dr zytgnessische Musik interpretiert. S isch anne 1985 grindet woore un het sy Standort z Fryburg im Brysgau.
Musikalisch Wiirke
S Repertoire het sy Schwäärpunkt in dr Musik vum 20. un 21. Joorhundert un deckt doderby s Späktrum vu dr klassische Modäärni iber d Darmstädter Schuel bis zue dr Geegewaartsmusik ab, mänkmool wäären aber au Wäärch us dr Zyt 1700 us zytgnessischer Siichtwyys interpretiert.