cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heinrich von Thun
Biografii
Dr Bischof Heinrich II. isch in dr Krypta vom Baasler Münschter begraabe.
Lauterfangen
Lodderfang (lothrìngisch; frànzeesch Laudrefang, ditsch Lauterfangen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lodderfang lijt sìdlich vum Warndt, sechs Kilometer sìdweschtlich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 305 un 394 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Lodderfang ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Laudelinge.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1810 bìs 1837 ìsch Lodderfang ìn dr Nochberort Tritteling ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lodderfang ìsch. Lodderfang ghert zem Kommünàlverbànd.
Landwasser
Landwasser isch de Name vo däne Flüss oder Bäch:
Lauterfangen
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lodderfang ghert zem Moselfrankisch.
Landwasser
und witers:
Frischkäse
Früschchääs si Chääs sorte, wo, im Gegesatz zu vile andere Chäässorte, nit oder nume seer wenig müesse rife und wo mä sofort cha ässe. Iire Wasserghalt isch hooch, z Dütschland zum Bischbil muess er in dr fettfreie Chääsmasse mee as 73 Brozänt usmache. Dorum cha mä Früschchääs nid lang ufbewaare und er muess mögligst chüel glaageret wärde. Für zum Früschchääs mache, brucht mä weniger Lab as für anderi Chäässorte, d Tämpratuur bi dr Denaturierig isch niidriger, aber d Zit, wo s brucht, lenger. Mänggisch mischt mä Chuchichrüter dri und Gwürz. Es git en mit weenig aber au mit vil Fettghalt.
Bischbil vo Früschchääs:
Früschchääs häi kä Rinde und iir Aroma isch früsch und mild. Die mäiste si greemig und wäich und wärde dorum vilmol in Kunststoffbächer verpackt. D Farb änderet sich vo milchwiss bis bruun, je nochdäm wivil Fett din isch.
Herbert Liedecke
Dr Herbert Liedecke (* 19. Juli 1912 z Stuegert, † 22. Sebdembr 1998) ischt a deitscher Konzertorganischt, Pianischt, Chorleidr, Orglsachvrstendiger ond Hochschuellehrer gwäa.
Frischkäse
Z Dütschland darf Früschchääs nume us bastörisierter Milch gmacht wärde, und nit us Roomilch.
Herbert Liedecke
Aus seim Leaba
Dr Herbert Liedecke ischt am 19. Juli 1912 als Soh vo-ma Archidekda z Stuegert uff d Welt komma. Nôch seim Abi, wo-nr am renommiirda Stuegerter Eberhard-Ludwig-Gymnasiom abglegt hôt, hôt’r uff Wonsch vo seim Vadder ôôgfanga, an dr Technischa Hochschuel Stuegert Archidekduur zo studiira, obwohl’r dô drzua ibrhaupt koi Luscht ghet hôt. Sei Kopf ischt emmr voll vo laudr Musik gwäa. Scho en seira Schuelzeit hôt’r mit-ra wahra Begeischtrong Ondrricht em Klaviir-, Orgl- ond Cello-Schbiila gnomma ghet, ond dui Liabhaberei hôt-en s ganz Leaba lang et losglassa. Drom hôt dr Liedecke nôch-em virda Semeschtr s Archidekduur-Studiom an da Nagl ghengt, om druff bei seim Landsmôô Hermann Keller (1885 bis 1967) en seira Hoimetstadt Kirchamusik zo studiira. Dô drbei hôt’r sei schbätra Ehefrau Eva Hölderlin kennaglernt, wo-nr 1942 gheiradet hôt. En dera Ehe send drei Kender uff d Welt komma, zwoi Mädla ond oin Bua. Schbätr hôt’r sei Studiom an dr Akademii fir Kircha- ond Schuelmusik en Berlin beim Dom-Organischda Fritz Heitmann (1891 bis 1953) fortgsetzt.
Burg Bräunlingen
D Burg Briilinge isch e Burgruine bi dr Stadt Briilinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt in Ortslag am Rösslebuck uf rund 693 Meter iber Normalnull.
Herbert Liedecke
Aus seim Leaba
Sei erschda Ôôstellong als Kantor ond Organischt hôt dr Liedecke 1938 an dr Stadtkirch vo Stuegert-Feierbach kriagt. 20 Jôhr drnôch hôt’r zor Markuskirch ond 1970 zor Stiftskirch, dr evangelischa Hauptkirch vo seira Hoimetstadt, gwechslet. Hauptsächlich sei Orglschbiil ischt so perfekt gwäa, dass’r em Lauf dr Zeit zo-ma arg gfrôgda ond weitgreisda Konzert-Organischta wôrra ischt. Oft hend d Leit sei elegants Musiziira au vôr-em Radio, uffzoichnet vom Siddeitscha Rondfonk, vrfolga kenna.
Burg Bräunlingen
Gschicht
Die Ortsburg isch vu dr Herre von Bräunlingen böue wore. Anne 1305 isch si gschlisse wore un derno im Johr 1358 s letscht Mol urkundli gnännt.
Aalag
Vu dr ehmolige ovale Burgaalag mit ere obere un ere untere Burgterrasse sin no gringi Muurräscht erhalte.
Herbert Liedecke
Aus seim Leaba
Nôch-em Zwoida Weltkriag hôt s Land Bada Wirdaberg beschlossa, an seim Hochschuel-Inschdidut fir Musikerzihong z Drossenga a Abdeilong fir Kirchamusik eizorichda. Dô drbei isch dr Liedecke vo 1947 bis 1950 maßgeablich am Uffbau beteiligt gwäa. 1950 hôt’r a Stell als Orgl-Lehrer an dr Staatlicha Hochschuel fir Musik ond darstellende Konscht en Stuegert kriagt. 13 Jôhr schbätr hôt-en dui Hochschuel zom Professr ond Leidr vo dr Abdeilong Kirchamusik ernannt. Des Amt hôt’r bis ens Jôhr 1976 ausgiabt. Sei ôôschliaßenda Pensioniirong hôt-em abr noh koin Ruhestand bescheert. Er ischt weidr en dr Weltgschicht romgreist ond hôt Orglkonzert gäa. Ond en de wenige Zeida, wo-nr drhoim vrbrôcht hôt, ischt’r noh als Orgllehrer aktiv gwäa. Des älles ischt so lang ganga, bis-en a schwera Kranket drô ghendret hôt, seine Liablengsbeschäfdigonga weidrhin auszoiaba. Am 22. Sebdembr 1998 schliaßlich hôt’r seine Auga fir emmr gschlossa. 86 Jôhr alt isch’r wôrra. Sei ledschda Ruah hôt’r uff-em Alda Friidhof vo Stuegert-Rohr gfonda.
Quell
Elsie Pfitzer: ''„Halleluja! Gott zu loben bleibe meine Lebensfreud!“ Herbert Liedecke zum 100. Geburtstag, an Uffsatz en de Württembergische Blätter für Kirchenmusik'', Heft 6/2012, S. 21 bis 22, ISSN 0177-6487
Weblink
[http://www.kirchenmusik-wuerttemberg.de/verband/texte-3/ueber-personen/herbert-liedecke/ Herbert Liedecke zum 100. Geburtstag]
Deutsches Reich (1933–1945)
Dütschs Riich
Dütschland het under em Name Dütschs Riich in verschiidene Epoche underschiidligi Regierigsforme mit entsprächende Verfassige gha:
Grossdütschs Riich
D Nationalsozialiste hai s dütsche Staatsgebiet schrittwiis erwiiteret. Sit em «Aaschluss» vo Östriich an s Dütsche Riich am 12. und 13. Merz 1938 hai si Östriich in d «Oschtmark» umbenennt, 1942 in Donau- und Alpenreichsgaue. De dütsche und ehemols östriichische Deilgebiet zsämme hai si vom Merz 1938 a inoffiziell Grossdütschs Riich gsait, in dr Umgangssprooch churz Grossdütschland.
Vom 26. Juni 1943 aa isch s dr offizielli Naame vom Staat gsi.
Dritts Riich
Dr Usdruck Dritts Riich stammt us dr christlige Apokalyptik vom Middelalter. Dr Arthur Moeller van den Bruck het en 1923 uf e kümftigs Groossdütschland bezooge, wo vom nationale Sozialismus brägt wurd si. Es wurd Noochfolger vom Häilige Römische Riich und vom Dütsche Kaiserriich si und dr «völkisch» äihäitligi Nazionalstaat vollkomme mache. In däm Sinn häi e Huffe Gegner vo dr Weimarer Republik dä Begriff vor 1933 brucht. Eso häi d Antidemokrate die ersti dütschi Demokratii us iirer Gschichtsvision verbannt, wil si sä as e Feelentwicklig aagluegt häi, wo mä so bald wie mööglig sott ändere.
Kanton Mülhausen-Süd
Dr Kanton Milhüüsa-Sud isch bìs März 2015 e Teil vum franzeesche Arrondissement Milhüüsa im Département Owerelsass (Haut-Rhin) gsi. Er het näbenem Süde vum Hauptort Milhüüsa folgedi Gmeinde, wo alli au zue dr Agglomeration vu Milhüüsa ghöre, umfasst:
Ursprünglichi Regionalsproch isch iberall Elsàsserditsch, wo awer ufgrund vum Zuezug us Innerfrankrich in dr städtische Agglomeration nit so verbreitet isch.
Deutsches Reich (1933–1945)
Dritts Riich
D NS-Propaganda het dr Naame Dritts Riich vor 1933 für e autoritäär Füererstaat, wo d Nazi aagsträbt häi, brucht. Noch dr Machtübernaam häi si en aber rasch wider ufgee.
Duusigjöörigs Riich
Dr Begriff Duusigjöörigs Riich het äänligi ideologischi Wurzle wie „Dritts Riich“. D NS-Propaganda het en brucht, zum zum Usdruck bringe, ass d Machthaaber die nöiji Herrschaftsornig as dr Ändzuestand vo dr dütsche und universale Gschicht gsee häi, wo für alli Eewikäit wurd duure.
Parlamentsdienste
De Parlamäntsdienscht isch d Stabsstell vo de Schwiizerische Bundesversammlig, vom Schwiizer Parlamänt.
De Parlamäntsdienscht schtaht under de Leitig vo de Generalsekretärin vo de Bundesversammlig, de Mariangela Wallimann-Bornatico. Sie bildet zämme mit drü Schtellverträter d'Gschäftsleitig, d'oberschti Füehrigs- und Koordinationsinschtanz.
Sie unterstützed die beide Rät vo de Bundesversammlig (National- und Ständerat) und deren iiri Organ, z. B. d Kommissione.
D Ufgaabe sind:
Wegscheid (Begriffsklärung)
Wegscheid isch dr Name vu däne Ortschafte:
z Frankrych
z Dytschland
z Eschtrych
Rösti
Röschti, im Seisler Dialäkt Brägel oder Brägu, uf Luzärnisch Brausi, im Aargau Bräusi, im Walliserdütsch Häärpflchoch, wyter ume i der Schwyz früehner prägleti oder präätlet/pröötlet oder praate/prootni oder gchochet(i) Härdöpfel, isch e Spezialität vo der Dütschschwyzer Chuchi und das in som ene Maass, ass d Gränze zwüsche de dütsch- und de französischspraachige Schwyz Röschtigrabe gnennt wird.
Zuebereitig
D Röschti isch e Zuebereitigsart vo Härdöpfu, wome zersch tuet im heisse Wasser choche u de e Nacht i Chüeuschrank schteut. Am nächschte Tag tuet me si schinte u nähr di gschintete Härdöpfle raschple. Ire Gussisepfanne tuet me de mit e chly Anke d Röschti aabrätle. Das isch die bärnischi Zuebereitigsart. Es isch sehr umschtritte, weles die originale Art zum Röschti choche isch. Aus Bylag git me z Bärn es bräglets Ei oder Schpäck drzue und z Züri gschnätzlets Chaubsfleisch.
Hie gseht dr, wie me Röschti chochet:
Unterzentrum
Unterzèntrum, Grundzèntrum odder Chlyzèntrum isch èn Begriff uss dè Ruumordnung un Wǜrtschaftsgeography. Er bezeichnèt èn zentralè Ort uff dè unterè Stufè nõch èm Sischteem vo dè Zentralè Ört, wo im wesèntlichè uff dè dütsch Geograf Walter Christaller (1893–1969) zrugggòt.
È Unterzèntrum diènt dè Grundvosorgig vo dè Iiwooner uss èm Umland. S sött è gwissi Vylfalt a zentralè Yrichtungè uffwysè, zum Byschpill:
Periodischi, übber dè dägliche Bedarf usègehendi Warè un Diènschtleischtungè stôn im nägschstè Mittelzèntrum zur Vofüègung, z. B. è Krankèhuus; bsunderi Aagebot für dè spezifische Bedarf sin dègegè im nägschstè Obberzèntrum z erreichè, z. B. è Universitätsklinik. Nõch sellèrè theoretischè Struktur sin Wägschtreggè i s nägschstglegeni Unterzèntrum wòrschinlich chürzer wiè d Entfèrnung zum nägschstè Obberzèntrum. Anderscht ummè aagluègt isch dè Umchrais von èm Unterzèntrum vill chlyner wiè s Yzugsgebièt von èm Obberzèntrum.
D Begriff Unter-, Grund- un Chlyzèntrum chönnèd mit abwychendè Definitionè Vowendung findè. So vowendet d Bundesländer für iri Raumordnung kei einheitlichi Terminology.
Helene (Mond)
D'  Helene  (au Saturn XII) isch e chleine (dr sibzehntgröscht) Mond vum Planet Saturn.
Entdeckig
D'Helene isch am 1. März 1980 vu dr französische Astronome Pierre Laques un Jean Lecacheux am Observatorium uf em Pic du Midi in dr französische Pyrenäe entdeckt worre.
Obwohl si gmäss vu dr Systematik die vorlaifig Bezeichnig S/ 1980 S 6 erhalde het. isch si wäge ihre Bahneigeschafte iblicherwiis Dione B gnennt worre - wil si in dr gliiche Bahn wie dr Mond Dione um dr Saturn lauft. Anno 1988 isch si no offiziell uf d Helene us dr grichische Mythologi daift worre, wo bim Champf mit em Held Achilles umku isch.
Ludwig Forrer
De Ludwig Forrer (* 9. Februar 1845 z Islike bi Goochlinge im Kanton Thurgau; † 28. Septämber 1921 z Bern) isch en Schwiizer Politiker gsii (FDP).
Helene (Mond)
Bahndate
D'Helene umchreist dr Saturn ime middlere Abstand vu 377.420 km in 2 Däg, 17 Stund un 41 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0022 uf un isch 0,021° gegeniber vu dr Äquatorebeni vum Saturn gneigt.
Ludwig Forrer
De Forrer, wo zwar im Thurgi uf d Wält choo, aber en Bürger vo Bäretschwiil im Züri-Oberland gsii isch, hät a der Universität Züri Jus gstudiert. und isch 1870 Staatsaawalt woorde; ab 1873 hät er z Winterthur en eiges Aawaltsbüro ghaa. 1867 hät er sich de Demokratische Partei aagschlosse, wo spöter i der FDP uufggange isch.
Helene (Mond)
Bahndate
Si isch ein vu zwei chleine Mönden uf dr selbe Bahn wie dr gross Mond Dione. D'Helene lauft in dr Dione ime Winkelabstand vu 60° im füehrende Lagrange-Punkt L4 vorus. Im folgende Lagrangepunkt L5 lauft dr Mond Polydeuces in dr Dione ime Winkelabstand vu 60° hinderher.
Ludwig Forrer
1868/69 hät er em Zürcher Verfassigsrat aaghört, wo di birüemt diräktdemokratisch Kantonsverfassig vo 1869 uusgschaffet hät. 1870 isch er in Kantonsrat gwählt worde, und deet hät er bis 1900 mitgmachet. Wäge sim Iisatz für demokratischi und soziali Rächt hät er de Spitzname «Löi vo Winterthur» ghaa.
Helene (Mond)
Ufbau un physikalischi Date
D'Helene isch e uregelmässig gformter Chörper mit ere Usdähnig vu 36×32×30 km. Ihri ring Dichti vu 1,4 g/cm3 dütet druf hi, ass si vor allem us Wasseriis sowie ringe Adeile an silikatischem Gstei zusämmegsetzt isch. D'Helene rotiert in 2 Däg, 17 Stund un 41 Minüte um die eige Ax un het demit wie dr Erdmo e bundeni Rotation. Si besitzt e helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,6, säll heisst, 60 % vum igstrahlte Sonnenliechts werre reflektiert.
Ludwig Forrer
Vo 1875 bis 1900 (mit eme churzen Underbruch) isch er au im Schwiizer Nationalrat ghocket. As Nationalrat hät er sich für es für es Chranke- und Unfallversicherigsgsetz nach tüütschem Vorbild iigsetzt, isch aber daademit gschiiteret.
Helene (Mond)
Ufbau un physikalischi Date
Vu dr Erde us gsähe isch si mit ere schinbare Helligkeit vu 18,5m e usserscht liechtschwachs Objekt.
Ludwig Forrer
Er isch am 11. Dezämber 1902 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezämber 1917 hät er siis Amt übergää, nachdem er am 11. Dezember siin Rücktritt aagchündt gha hät. Wäret sinere Amtsziit isch er dene Departemänte vorgstande:
Er isch Bundespresidänt gsii i de Jahre 1906 und 1912 und Vizepresidänt i de Jahre 1905 und 1911. As Bundesrat hät er gäge grosse Widerstand chöne de Gotthardvertrag zwüschet de Schwiiz, em Tüütsche Riich und Italie vo 1909 duresetze.
Montreux
Montreux (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Muchtern ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut im Kanton Waadt, Schwyz. Mer chännt d Stadt wältwyt fir s Montreux Jazz Festival.
Geografi
Montreux lyt am Gämfersee. Dr Bann vu dr Gmai goht bis zue dr Voralpe (Rochers-de-Naye) un umfasst di friejere Gmaine Montreux-Les Planches un Montreux-Le Châtelard. D Gmaiflechi umfasst 26,7 % landwirtschaftligi Flechi, 49 % Wald, 17,3 % Sidligsflechi un 7 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Montreux isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1215 as Mustruel Di hitig Stadt Montreux isch anne 1962 entstande us dr Fusion vu dr Gmaine Montreux-Les Planches (bis 1952 Les Planches) un Montreux-Le Châtelard (bis 1952 Le Châtelard)..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 44,2 % gläge.
Religion
30,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 38,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Montreux isch dr Laurent Wehrli (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 22.454 Yywohner 74,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,2 % Dytsch, 4 % Italienisch un 15,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Länge
Under Länge oder Längi verschtaht mer:
Lueg au Breiti, Höchi
Euro
De Euro isch e internationali Währig und im Moment in 26 Länder (zwanzg dervo Mitglyder vo de EU) s gültige Zahligsmittel. Zum abchürze wird s Zeiche € oder au d Abchürzig EUR bbruucht. S Wort „Euro“ leitet sich vom Wort „Europa“ ab.
Gschicht
Di erschti Stufe vo de Währigsunion hät am 1. Juli 1990 agfange, wyl dört de frei Kapitalverchehr zwüsche de EU-Staate agfange hät. Afang 1994 isch s Europäische Währigsinstitut (EWI) gründet worre (hütt heißt s Europäischi Zentralbank, Abk. EZB). De Namme isch am 16. Dezämber 1995 vom Europäische Root festglegt worre.
Am 1. Jänner 2007 isch de Euro au z Slowenie, am 1. Jänner 2008 z Malta un z Zypre, am 1. Jänner 2009 in dr Slowakei, am 1. Jänner 2011 z Eschtland, am 1. Jänner 2014 z Lettland am 1. Jänner 2015 z Litaue un am 1. Jänner 2023 z Kroazie iigführt worde.
Wel s zwische Franggryych ùn Monaco zwische Italie ùn San Marino bzw. der Vatikanstadt ùn zwische Spanie ùn Andorra Wäärigsunione gee hed, isch dr Èiro au in dääne Länder yygfierd woore. Derzue isch Montenegro chùù, wù scho vor dr Ùùabhängigkaid di dydsch D-Mark as Wäärig yygfierd ghaa hed. Au s Kosovo hed d D-Mark as Wäärig gha ùn hed doodermid der Èiro iiberchùù.
In de Zükunft werde vorußsichtlich no meh Länder folge.
Geldschyn
D Euro-Geldschyn sehn in allne Euro-Länder glych uß. Es git Schyne zu 500, 200, 100, 50, 20, 10 und 5 Euro und Münze zu 2 und 1 Euro, 50, 20, 10, 5, 2 und 1 Cent. In Gschäfte werde si ab 200 Euro (deilwis au scho ab 100 Euro uss Sicherheitsgründ nit agnoh.
Bi de Gstaltig vo de Geldschyn isch Wert druff glegt worde, dass si international isch, es hät kei Land bevorzugt oder benochteiligt werde soll.
Sicherheitsmerkmale
D Euro-Münze sin magnetisch, drum erkennt au e Automat gfälschti Münze sofort. D Geldschyne hän verschydeni Sicherheitsmerkmale wie z. B.
Fälschig
De Volust durch gfälschti Banknote goht immer mehr zruck. In de ganze EU sin 2006 21.039 gfälschti Schyn im Wert vo insgsamt 1,5 Millione Euro yzoge worre. Mit 41,3 % liige d 50-Euro-Schyn in de Azahl unter de gfälschte Schyn vorne.
Kreta
Kreta isch die gröösti griechischi Insle. Si het e Flechi vo 8261 Kwadratkilometer und d Küste isch 1066 Kilometer lang. Es isch die fümftgrösti Insle im Middelmeer.
De Name isch, Kriti f.Sg.; Krētā; s Ethnonym isch scho im mükenische Griechisch beläit im Wort ke-re-si-jo we-ke = Krēsio-wergēs (transkribiert us dr Linear B); türkisch Girit, früener au italiänisch Candia (vo arabisch Chandaq «Graabe».
Die griechischi Regioon Kreta isch 8331 Kwadratkilometer grooss und drzue ghööre usser Kreta sälber e baar vo de Insle um Kreta ume. D Insle Gavdos, wo vor dr kretischen Südküste lit, isch dr südligsti Punkt in Öiropa.
D Insle het 2001 e chli mee as 600'000 Iiwohner ghaa. S Verwaltigs- und Wirtschaftszentrum vo Kreta isch Iraklio. D Stadt het öbbe 140'000 Iiwooner und isch am grösste uf Kreta.
Bernweiler
Bernweiler isch dr Name vu däne Ortschafte:
Scheide
Scheide stoht für:
Wilhelm Tell (Burgen in Flammen)
Wilhelm Tell (Burgen in Flammen) isch a Schweizer Schbiilfilm us-em Jôhr 1960, wo zwar weitgehend em Drama „Wilhelm Tell“ vom deitscha Dichtr Friedrich Schiller folgt, abr au Element vom Aegidius Tschudi seira Chronik ond vom „Weißen Buch von Samen“ enthelt. D Reschii hend sich zwoi Manna doilt: dr Michel Dickoff ond dr Karl Hartl. Der Film vrzehlt d Gschicht vom sagahafda Freiheitshelda Wilhelm Tell, wo em friha 14. Jôhrhondert d Urschweiz vo de dikdadorisch herrschende eschtreichische Landvegt befreit hôt. Am Drehbuach hend glei fenf Persona drô romgschaffet, ondr andrem dr Max Frisch.
Kanton Mülhausen-Nord
Dr Kanton Milhüüsa-Nord isch bìs März 2015 e Teil vum franzeesche Arrondissement Milhüüsa im Département Owerelsass (Haut-Rhin) gsi. Er het die nördliche Bezirke vu dr Stadt Milhüüsa umfasst un kei Verwaltungseinheit dargstellt, sundern isch numme e Wahlbezirk fer dr Generalrat vum Département Owerelsass (Haut-Rhin).
Wilhelm Tell (Burgen in Flammen)
Handlong
Der mit-ma graußa Uffwand drehde Film schildret da Freiheitskampf vo dr oiheimischa Bevelkrong en de Kanton Schwyz, Uri ond Unterwalden. Ôôfanga duat’r mit dr Flucht vom Konrad Baumgarten, wo oin vom Kaiser seine Burgvegt doodgschlaga hôt, weil sich dr sell an seim Weib hôt vrganga wella. Weitre Szena behandlet da Ritlischwur, da Epflschuss, d Gfanganahm vom Tell ond deam sei Fahrt ibr da Viirwaldstettersee ond gega Schluss d Ermordong vom Gessler en dr Hohla Gass. Zwischadurre geit’s Gschbräch zwischem Ulrich von Rudenz on dem Landfrailein Berta von Bruneck. Uffheera duat der Film mit-ma Uffstand, wo d Burga vo de Veegt gschdirmt ond en Flamma gsetzt werret.
Produkzioo
D finanzielle Middl, wo de Macher vo deam Film zor Vrfigong gschdanda hend, send 3,5 Milliona Schweizer Franka gwäa. Dreht wôrra isch der Film en „Eastmancolor“ ond em Broitwandformat an de Originalschaublätz vo de Kanton Uri, Schwyz ond Unterwalden sowia em Tessin. Dia Dreharbeida hend zwelf Wocha en Ôôschbruch gnomma, jeweils d Hälfde fir d Ussauffnahma ond fir d Ennauffnahma em Studio. D Urauffihrong ischt – en Ôwesaheit vo de Hauptdarsteller ond dr Schweizer Regiirong, vrdredda durch da Bundesrat Ludwig von Moos – em Dezember 1960 em Corso-Kino en Zirich gwäa. Dr „Blick“ hôt des Ereignis als „glanzvoll“ bezeichnet. Dr Erfolg ischt so grauß gwäa, dass mr d Vorfihrongszeit om acht Wocha vrlengret hôt. Dômôls hôt seller Film als oiner vo de bedeidenschde Schweizer Film golda. Eigschbiilt hôt’r abr bloß d Hälfde vo de Produkziooskoschda.
Kanton Mülhausen-Nord
Ursprünglichi Regionalsproch isch z'Milhüüsa Elsàsserditsch, wo awer ufgrund vum Zuezug us Innerfrankrich in dr Grossstadt nit so verbreitet isch.
Wilhelm Tell (Burgen in Flammen)
Produkzioo
Em Lauf dr Zeit ischt’s em Kaelin abr doch nô glonga, sei Defizit zo decka. Ond des isch so komma: Dr Kaelin hôt sich et bloß als Filmproduzent, Schauschbiiler, Glasmôler ond Senn betädigt, sondern au als Erfender. Dô drbei ischt’s-em glonga, a nuiardigs Belifdongs-Syschdem zo erfenda (Belüftungs-System Kaelin). Om des vrmarkda zo kenna, hôt’r a Firma grendet, d NORM AMC AG. Mit dera hôt’r en-ra reladiv kurza Zeit an Omsatz vo 3,5 Milliona Franka gmacht.
Kridik ond Auszeichnonga
S Lexikon des internationalen Films weist druff nô, dass en sellem Film et s klassische Drama vom Schiller em Middlpunkt stôht, der Stroifa abr a landschafts-scheener „hischdorischer“ Film vo aufwendich-herkemmlicher Machart wär, ond dass dr Darsteller vom Tell kaum ibr a treiherziga Tarzanfigur nauskommt. D Neue Zürcher Zeitung beôstandet, dass glei a baar Rolla falsch besetzt send. S Lexikon der Schweizer Filmgeschichte „lobt“ d Koschdiim vo de Schauschbiiler, wo guad biiglet send, ond hebt de hibsch fodografiirde Landschafda hervor.
Em Gegasatz vo selle negadive Kridika hôt der Film a Auszeichnong bei-ma Film-Feschdival en Indien kriagt, ond uff-em Indrnazionala Filmfeschdival z Moskau hôt’r das Preis fir de bescht Reschii kriagt. Heitzodag stôht der Film ondrem Kuldurgiadrschutz vo dr Schweiz. Dr Vrkauf vo de DVDs wuud drzua vrwendet, dean Film en seira opdischa Qualideet zo erhalda.
Kunst in der Steinzeit
Fundord
Do hod ma Nasenkratzer ond en Haufa Abschläg (Doil vo ama ganza Schdoi) haufaweis gfonda. Geschoßspitza Glättr und Pfriem, driebr naus warad Grädschafda aus Elfaboi drbei. Doil vo gjagde Viechr wia Wollnashorn, Höhlalöwa, Rothirsch ond Wölf warad au drbei. A Lochstab, mo aus Elfaboi geschnidsd worra isch. Au tropfaförmige Elfaboiaahenger, Perlea ond Knocharöhrle, durbohrde Fuchzeeh und a graoßr Aahengr aus Knocha odr Kalkschdoi. A Flöt aus ama Voglknocha (Schwaan)
Knochenpfriem, Lochstäb aus Elfaboi ond Elfaboi stäb, en Hufa dobbld Elfaboiperla mid zwoi Löchr. Scho 1931 send zeha Elfaboifigura gfonda worra.
Venusfigurine aus Elfaboi.
Aamergonga
<references group=A />
Gebietsreform in Baden-Württemberg
D Gebiètsreform z Baddè-Württèbärg isch i dè Johr 1968 bis 1975 durrègfüürt worrè un hèt s Zyl ghaa, leischtungsfähigeri Gmeinde z etablyrè. Sell hèt durch größeri Vowaltungseinheitè erreicht wörrè söllè, wo nõch Aasicht vo dè dõmòligè Landesregyrung effizienter schaffè würded. Denäbbè isch 1973 d baddè-württèbärgischi Chraisreform durrègfüührt worrè.
D Vowaltigs- un Gebiètsreform
I dè zweitè Hälfti vo dè 1960er Johr hèn sich d Länder vo dè Bundesrepublik Dütschland mit èm Gedankè von èrè umfassendè Vowaltungsreform usènand gsetzt. Im Gegèsatz zu dè Gsellschaft un Wǜrtschaft hèt sich diè öffentlich Vowaltung i dè Nõchchriègszit strukturell wènig voänderèt. S hèt sich èn wachsendè Reformdrugg i dè Vowaltungssachè entwicklèt – bedingt durch neui Uffgaabè, zuènämendi Spezialisyrung un im Wunsch nõch größerè Vowaltungseinheitè –, sellèm hèn d Regyrungè vum Bund un dè Länder nõchchò muèsè.
Diè einzelnè Kommunè hèn i dè Nõchchriègszit è zimli unterschydlichi Entwicklig durrègmacht. Durch diè zuènämmendi Mobilität isch oft è Drènnung vo Wohn- un Arbètsblatz d Folg gsi. D Gmeindè, wo als Woonort diènt hèn, abber kaum Gwerbe odder Induschtry uffzwysè ghaa hèn, hèn d Laschtè für d Infraschtruktur (Kindergärtè, Schuèlè, Sportblätz odder Strõßè) nimmi finanzyrè chönnè. Gmeindè, wo sich absits vo dè Wǜrtschaftszentrè befundè hèn, sin langsam entvölkerèt worrè. Diè dörtigè Handels- un Gwerbebetrièb hèn wegè m Rückgang vo dè Kaufchraft großi Ybußè müèsè in Kauf nää. Im Gegèsatz dezuè hèn d Gmeindè mit wachsender Induschtry è guèti Infraschtruktur ghaa. Sell hèt die Abwanderig vo dè ländlichè Gmeindè i diè größerè Städt voschtärkt un d Gegèsätz zwǜschè dè sich entvölkerndè Gmeindè un dè sich vogrößerndè Städt voschärft.
Diè aagschtrebtè Reformè hèttèt selli Gegèsätz uusglychè un d Gmeindè neu ordnè söllè. Witter hättet d Vowaltungsuffgaabè neu vodeilt wörrè söllè, d Rächts- un Vowaltungsvorschriftè voeifacht un d Uus- un Witterbildung vo dè Staatsbediènschtetè vobesserèt wörrè söllè. S isch è Netz uss Obber-, Mittel-, Unter- un Chleizentrè entschtandè:
Mit èm Landesentwicklungsblaan hèt è bolitischi Strukturreform aagfangè, wo i dè èrschtè Hälfti vo dè 1970er Johr realisyrt worrè isch. Dè Landesentwicklungsblaan isch am 22. Juni 1971 uffgschtellt un am 11. April 1972 für vobindlich erklärt worrè.
D Gemeindereform
Barallel zu dè Gebiètsreform isch dè Brozess vo dè Gmeindereform z Baddè-Württèbärg abgloffè, wo am 1. Septembèr 1968 aagfangè un am 1. Januar 1975 uffghört hèt. D Gemeindereform isch mit èm Gsetz für d Stärkung vo dè Vowaltungschraft vo chlynerè Gmeindè vum 26. Septembèr 1967 ygleitet worrè, welles vum baddè-württèbärgischè voabschydet worrè isch, um glychwèrtigi Läbbensvohältnis für d Bürger hèrrè z bringè un Interessègegèsätz zwǜschè dè Gmeindè – entschtandè durch diè wǜrtschaftlichi un soziali Entwicklung – abzbauè. Uss 3379 Gmeindè z Baddè-Württèbärg söttet durch Zämmèschlüss un Ygmeindungè 1.111 Gmeindè entschtò; unterschti Ebèni hèttèt Gmeindè mit mindeschtens 8000 Ywooner wörrè söllè. D Mindeschtaazaal isch dõmit begründet worrè, dass èrscht ab sebbèrè Größi diè gschtigenè Bedürfnis vo dè Bevölkerig – nõch Schuèlè, Kindergärtè, Freizityrichtungè, Altèheim, Sport- un Schwimmaalaagè, Kultur- un Sozialyrichtungè – entschprochè hèt wörrè söllè. Dè Gmeindè, wo sich freiwillig ygmeindet hèn, hèt d Landesregyrung Sonderzuèschüss nõch èm Fiananzuusglychsgsetz. Bedingung isch gis, dass è Bürgeraahörung bis zum 2. April 1972 stattgfundè haa hèt müèsè un d Ygmeindung hèt bis zum 1. Januar 1973 vollzogè wörrè muèsè. Uff èm Land, z. B. im Schwarzwald, hèt sich abber jetzt s Problem ergää, dass d 8000-Markè bi dè Ywoonzerzaal nit z erreichè gsi isch. Sellèwäg hèt d Landesregyrung s Limit uff 5000 Ywooner abgsènkt. Allnè Gmeindè, wo selli Markè bis Aafang 1975 nit erreicht ghaa haa hèn, isch d Ygmeindung odder è Vowaltigsgmeinschaft in Uussicht gstellt worrè. Uff èm Land dussè hèt sell dezuè gfüürt, dass Chlyzentrè iri Unabhängigkeit hèn uubedingt wellè bhaaltè, un dõdefür so vill Dörfer wiè möglich ygmeindet hèn. Leider isch dè Dörflisgeischt vogessè worrè, un s isch am Schluss zämmè gwachsè, wa nit zämmè ghört. È baar wènigi Gmeindèdeilört hèn vosuècht, nõch è baar Johr d Gmeindreform widder rügggänig z machè bzw. z modifizyrè. Witterhy hèn vill Dörfer rächt schnèll iri dörflichi Infraschtruktur volorè, Rõthüser, Grundschuèlè un spôter Kindergärtè sin im Synergieeffèkt gopferèt worrè. Èn witterè Effèkt vo dè Gmeindereform isch gsi, dass vill Dörfer, diè ygmeindèt hettèt wörrè söllè, mengi dringendi Infraschtruktur vor dè zwanghaftè Ygmeindung am 1. Januar 1975 nò gschwind baut hèn. Dõrum git s uff èm Land è veritabli Schwemmi vo Meezwèckhallè, wo mò zwǜschè 1970-1975 baut hèt. Nit zletscht hèn èn Huufè Bürgermeischter um irè Amt bangt, well bi grösserè Gsamtgmeindè füüf un mee Bürgermeischterposchtè liquidyrt worrè sin.
Stadttor
Architektur
D Stadtdoor si hüfig mit ere Zugbrugg, wo über e Grabe vor em Muurering ggangen isch, gsicheret gsi. Zuesätzlige Schutz hai Holz- oder Iisegitter bote, wo mä het chönne abeloo, und mächtigi Düüre us Eicheholz.
Stadtmuure und Stadtdoor hai mit em Ufchoo vo dr Artillerii ihre milidärisch Wärt verlore und si meh und meh bruucht worde zum d Bevölkerig z kontrolliere und zum Zöll z erhebe. Dorum het mä im 19. Johrhundert mänggisch no repräsentativi Stadtdoor baut, aber je witer s Johrhundert fortgschritten isch, um so meh hen Stadtmuure und Stadtdoor afo d Entwicklig vo dr Stadt und vom Vercheer stööre und me het si vilerorts abbroche.
Burnhaupt
Burnhaupt ìsch dr Nàme vun denne Ortschàfte ìm frànzesche Owerelsàss:
Unterschächen
Unterschächä isch e politischi Gmeind im Kanton Üri in de Schwiiz. Si lit z hinderscht im Schächetal uf em Wäg zum Klausepass.
Geografii
Näbem Dorf sälber ghöret zu de Gmeind Unterschäche d Wiler und Sidlige Urige (1282 m ü.M.), Schwande (1072 m ü.M.), Schwandebärge, Brunni (1395 m ü.M.) und de Wiler Klausepass. Zu de Gmeind ghöret au no verschidnigi Einzelhöf, Sidlige und Hüüsergruppe.
Nochbergmeinde vo Unterschächä sind di schwyzerisch Gmeind Muätital, de Urnerbode, wo en Exklav vo de Gmeind Spiringe isch, Siilenä, Schaateref, Spiringe und Birglà.
Gschicht
Ùnderschächä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1290 als underschechen.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 1,7 % gläge.
Religion
0,7 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 95,7 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 63,8 %, CVP 27,9 %, GP 7,0 %, Suschtigi 1,4 %.
Dr Gmeindspräsident vo Ùnderschächä isch dr Sepp Müller (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,6 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 764 Iiwohner 99,6 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0 % Franzesisch, 0,3 % Italienisch und 0,4 % anderi Sprache.
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Ùnderschächä ghert zue dr Schächetaler Mundart.
Gustáv Husák
De Gustáv Husák (* 10. Jänner 1913 z Dúbravka; † 18. November 1991 z Bratislava) isch en tschechoslowakische Jurist und kommunistische Politiker ksi. Als Generalsekretär vo de Kommunistische Partei vo de Tschechoslowakei (KSČ) isch de Husák vo 1969 bis 1987 de mächtigsti Politiker vo de (ČSSR) ksi.
Eisenbahntor
S Iisebahndoor isch e Stadtdoor vo dr Stadt Basel gsi, wo im 19. Johrhundert vo dr Elsässerbahn baut worden isch.
Mammutmuseum Niederweningen
S Mammutmuseum Niderwenige isch es im 2005 eröffnets Museum z Niderwenige, wo d Mammutfund uf em Gmeindsbann düent zeige und d Umständ düent darstelle, unter denne in de Iiszit vor öppe 45'000 Johr d Mammut im Wehntal gläbt hei.
Vorgschicht
Scho in de Johr 1890/91 het me z Niderwenige Fossilie vo Mammut gfunde. Bis hüt sins Überräscht vo mindescht nün Mammut, wo me usgrabe hät. Au anderi Tiir, wi Wollnashörner, Wildross, Steppebison, Wölf und Höhlehyäne, aber au Insekte- und Pflanzeräscht sind gfunde worde. Am spektakulärschte isch de Fund vo eme Mammutskelett im Juni 2003 gsi, wo denn zur Gründig vom Museum gführt het.
Eisenbahntor
S Door isch von ere Schildwach vo dr Bahngsellschaft bewacht worde, wo s am Morge ufgmacht und am Oobe abgschlosse het. D Basler Behörde hai sich s Rächt vorbehalte, bi Chrieg, Ufstand oder Süüchegfohr s Door z verschliesse.
Mammutmuseum Niederweningen
S Museum
Im Museum wärdet Fund vo 2003 präsentiirt, aber au d Rekonschtruktion vo eme Skelett vo eme Mammutkalb und vo eme usgwachsene Mammut. Dezue chunnt d Darstellig vo de Läbesbedingige in dere Ziit mit de Flora und Fauna. En Zitkanal zeigt, wi me d Fund ziitlich muess iiordne. Mit emem Mikroskop cha me sälber d Räscht vo Insekte, chlini Chnoche- und Zahnfünd vo Müüs, Grasfrösch, Fisch und Pflanzesame ga aaluege.
Eisenbahntor
S Door isch mit dr Stadtmuure bis 1880 verschwunde.
Kamm
E Schträäl isch e Inschtrumant us Holz, Horn odr Chunstschtoff zum strääle, da isch ordne und frisiere vun de Hoor. En anders Instrument womer för d Hoorpfleeg bruucht isch d Bürste.
Früener wo no d Hoorluus verbraitet gsii isch, hend voralem d Chind müese regelmässig miteme Luusstrèèl gstrèèlet werde. Bi sonam sind Zacke vil fiiner und nöcher binenand, so as die lästige Lüüs hangeblibe sind. Hüt bruucht mer Luusstrèèl no voralem bi Filzlüüs und för Huustier, wie Chatze und Hünd.
Wemma'na Papiir datsua ninnt, kamma mepma Strêêl vo Muul Musig mahha.
Streel ide Landwertschaft
Zum Beera giidz Beerstrêêl. Dia luagand uus wia Schüüfile mit ama Griff, und vôrna zin Negl. Asoo muama ned jeedz Beerle am ôana tsemmaklüüba.
Streel in dr Industrii
Streel wärde überall bruucht, wo me Material wo us lange Fasere beschdoht muess sübere und ordne. In dr Textilindustrii werde Wulle, Bauelle und anderi natürligi Fasere gstreelt, bevor si gschbunne oder suscht verarbeitet wärde, und z churzi Fasere wärde uussordiert und schböter mänggisch zu Filz verarbeitet.
Die maschinelle Streel beschtöhn us Drummle, wo sich dreihe und vil churzi Zehn uf dr ganze Oberflächi hai.
Laumesfeld
Laumëschfeld (lothrìngisch; frànzeesch Laumesfeld, ditsch Laumesfeld) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Laumëschfeld lijt rund 21 km eschtlich vun Thionville in dr Neh vun dr Granz züe Ditschlànd uf re Heche zwìsche 234 un 306 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànn entsprìngt dr Weistroff.
Züe dr Gmein ghere àui no d Derfel Calembourg (Kalemburg) un Hargarten.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme.
Kalemburg ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1571 àls Callembourg. Kalemburg un Hargarten sìn ànne 1812 ingmeindet worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Laumëschfeld ìsch. Laumesfeld ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Laumëschfeld ghert zem Moselfrankisch.
Yazılıkaya
Yazılıkaya (törkisch „agmoolete Fels“) isch e wichtigs Hailigtum vo de Hethiter gsii, i de Nööchi vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa. S Hailigtum bistoot usere natürliche Felsgruppe und emene Tempel bim Iigang. In e paar Felse sind Götterbilder inegmaisslet wore, wo s spoothethitische Pantheon abbildet. Dezue chömet no Abbildige vo Schutzdämone und vom hethitische Grosskönig Tudḫaliya IV.
Sitt ane 1986 ghört Yazılıkaya zäme mit de Uusgrabige vo Ḫattusa zom UNESCO-Weltkulturerb und isch e Tail vom törkische Nationalpark Boğazköy-Alacahöyü (Boğazköy-Alacahöyük Tarihi Milli Parkı).
Laag
Yazılıkaya litt am Berghang östlich vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa bim hüttige Dorf Boğazköy (Boğazkale). Vo de eemoolige Hoptstadt isch e Prozessionsweg zom Hailigtum ggange, wo nume ahand vo de Topographii erschlosse were cha. Deno isch de vo de Understadt vo Ḫattusa eweggange, öber de Bach, wo d Stadt im Norde abgrenzt. De Weeg goot richtig Nordoste de Hang doruuf. Halbwegs chunnt d Felsgruppe Osmankayası mitere Quelle. Do sind hethitischi Gräber gfunde wore. Südlich vo Yazılıkaya flüüsst de Bach Büyükkaya.
Uufbau
S Hailigtum Yazılıkaya bistoot usere Aasammlig vo Felse us Chalchstai, wo meriri Chammere und Nische bildet und emene Tempelkomplex. D Felse bildet zwoo Hoptchammere, di „Grooss Chammere A“ und di „Chlii Chammere B“.
Di Gross Chammere A im Weste zaigt e Götterprozession (Relief 1-63) und messt öppe 30 Meter i de Längi und werd vo Chalchfelse abgrenzt, wo bi 12 Meter hööch sind. A de östliche Felse isch d Prozession vo de Göttine (43-63) inegmaisslet und a de westliche Felse d Raie vo de männliche Götter (1-42). I de hethitische Zitt isch de Bode öppe e halbe Meter hööcher glege as hütt und vermuetli isch er pflasteret gsii. Vor de Götterrelief sind 40 bis 60 Santimeter hööchi Staibänk gsii, wo hütt numeno zom Tail erhalte sind. Di Chlii Chammere B im Oste isch e schmoole lange Gang und hett nume wenig Relief (69-83). Denebet gitts no meriri chlinneri Nebetchammere ooni Relief oder Inschrifte. E Tail vo de Relief isch mit luwische Hieroglyphe bischriftet. Ali Bilder und Inschrifte hend hütt e Nummere, wo vo 1 bis 83 gönd. Südlich vo de Chammere hend d Hethiter Tempel anebaut, wo de Iigang zom Hailigtum bildet hend und e bitzeli witerune sind zwai künstliche Wasserbecki gsii.
Gschicht
Di ältiste Fund vo Yazılıkaya stamed us de früene Bronzezitt (3. Joortuusig v. Chr.), die erste Hiiwiis uf e kultischi Nutzig stamed aber erst usem 15.Jh.v. Chr. De hethtitischi Groosskönig Ḫattusili III. (1265–1235 v. Chr.) und sini Frau Puduḫepa hend s Hailigtum noi uusbaue loo und Relief i d Felse maissle loo. Noch em Tood vom Ḫattusili III. (um 1235 v. Chr.) hett sii Soo, de Tudḫaliya IV. (1235–1215 v. Chr.), s Hailigtum fertig baue loo. De hett denn au e Bild vo sich selber zäme mitem Gott Sarrumma (81) i de Chlii Chammere B afertige loo. Noch siim Tood isch offebar e zwaits Bild vonem (64) i de Grooss Chammere A hergstellt wore und spööter, woll um 1200 v. Chr., isch i de Chlii Chammere B no e Kartusche mit em Name vom Tudḫaliya (83) in Fels inghaue wore.
Groossi Chammere A
Di Grooss Chammere A bildet de zentrali Tail vom Hailigtum. D Götterprozession wo do abbildet isch, goot wege de natüürliche Aornnig vo de Felswänd um meriri Egge. Si werd i drai Tail glideret, s Hoptbild (40-46) und links dodevoo di männlichi Raie (1-39) und rechts di wiiblichi (46a-63). Dezue chunnt e Bild vom Groosskönig Tudḫaliya IV. (64) und inere separate Nische e Götterpaar (65-66). D Numerierig vo de Bilder goot im Uurzaigersii noo und fangt im End vo de männliche Raie aa, goot öber s Hoptbild bis zom End vo de wiibliche Raie und denn no d Nebetbilder.
Mythologische und kultische Hindergund
S Pantheon vo Yazılıkaya isch e Mischig vo hethitische und hurritische religiööse Vorstelige und d Götterzeremonii folgt meerhaitlich a de hurritische kaluti-Liste, womer us de hethitische Archiiv chennt. Die kaluti-Liste sind zwaifach: d kaluti-Liste vom Wettergott Tessub zällt di männliche Götter (hurritisch: en=na turoḫe=na) uuf un d kaluti-Liste vo sinere Frau Ḫebat zällt di wiibliche Göttine (hurr: en=na astoḫe=na) uuf. Allerdiing gitses wenigi Uusnaame, wo au e Göttin i de männliche Raie uuftauche cha und o anderschume. Au verschidnigi Ainzelhaite vo de Darstelige lönd sich us de hurritische Mythologii erchlääre; zuedem sind d Inschrifte – obwoll si mit luwische Hieroglyphe gschribe wore sind – uf hurritisch gschribe.
Zwee hethitischi Tegscht chönnt sich möglicherwiis uf Yazılıkaya bizüche, doch isch da nöd sicher, domer nöd waiss, wie da Hailigtum bi de Hethiter ghaisse het. S erst Zügniss bihandlet kultischi Handlige vode Noijoorfiir, wo usserhalb vo de Hoptstadt Ḫattusa gfiiret woren isch:
Im elfte Taag bringt denn de Palastbiamti s Joor in Tootetempel. Do d Chamere B woll de Totetempel vom Tudḫaliya IV. gsii isch, passt aso die Stell guet zo Yazılıkaya.
En anders Ritual passt au ganz guet zo Yazılıkaya:
Ikonographii
D Gotthaite vom Hoptbild und di männliche Götter sind gnauer und detaillierter uusgarbaitet, wääred di maiste Göttine äänlich ooni individuelli Züüg dargstellt wered. D Gotthaite vom Hoptbild stönd uf Berge oder Tier. Di maiste männliche Götter trääget e Waffe, wobii di wichtigste Götter e hethitisches Schwert trääged. Em hüüfigste isch aber s ägyptische Sichelschwert, wo vo de Hethiter nöd bruucht wore isch. Seltniger trait e Gott e Chüüle, e Bieli oder e Lanze. Di männliche Götter trääged i de Regle e Chnüüschurz und Schnabelschue und e Spitzhelm, mengisch aber e rundi Chappe. D Berggötter wered i de typische hethitische Art dargstellt und sind ikonographisch liecht z erchene. D Göttine trääged i de Regle e lange Falterock und e Bluuse miteme Umhang, und e Polos as Chopfbideckig und Schnabelschue. Ali Göttine wered ooni Waffe dargstellt.
Meriri Gotthaite chönnt dör d Inschrifte, wo uf Hurritisch i luwische Hieroglyphe aabroocht wore sind, identifziert were. Di männlich Raie uf de lingge Sitte werd vom Wettergott Tessub aagfüert, gfolgt vo sim Brüeder, und witter em Chorngott Kumarbi, denn chunnt de Waishaitsgott Eya, denn d Sauska, wo d Göttin vo de Liebi und vom Chrieg isch, mit ere sinene zwoo Tiennerine, drufabe de Moogott, de Sunegott vom Himmel, de Astabi und de Nubadig. Noch zwee wittere Götter wered d Erde und de Himmel dargstellt, wo vo zwee Stiermentsche trait werd und wo uf de Erde stönd. Denn chömed meriri Gotthaite und e paar Berggötter und im End e gschlossni Göttergruppe. Di wiiblich Prozession uf de recht Sitte werd vo de Ḫebat agfüert, gfolgt vo ere sim Soo Sarrumma und ere sinere Töchter Allanzu, den e Groosstöchter vom Wettergott, deno d Taru-Dakitu, d Muetter- und Schicksalsgöttine und denn d Fraue oder Biglaiterine vo de männliche Götter.
Rima San Giuseppe
Rima San Giuseppe isch bis Ändi 2017 e sälbschdändigi Gmai gsii. Dr Dobbeloord – San Giuseppe isch dr ùnder Wyyler, Arrimmu, au Rimmu oder In d Rimmu (ital. Rima) dr ober Wyyler – ligd im Sermenzadaal (ital. Val Sermenza), eme Sydedaal vùm Tseschrutol in dr idalieenische Provinz Vercelli (VC), Region Piemont. Dr Wyyler Arrimmu isch e eemoolig Walserdoorf, wù hid nùme no im Sùmer bewoond isch.
Uff dr 1. Jänner 2018 hèd Rima San Giuseppe mit Rimasco zuer neie Gmaind Alto Sermenza fusioniert. Noochbergmaine vùm frienerige Rima San Giuseppe sin gsii Im Land, Boccioleto, Chalchoufu, Makanaa, Mollia, Rimasco ùn Rifu.
Geografyy
Bäärg: Grìnner (2761 m, ital. Dso. Grinner), Ischamberg, au Tajaffer (2964 m, ital. M Tagliaferro), Mudhoora (2802 m, ital. Corno Mud), Piljimo (2894 m, ital. Corno Piglimò), ds Rimmer Haupt (2118 m, ital Corno di Rima)
Päss: Laida Weeg, Ljegg Altarlje (2738 m, Piccolo Altare, Pass ùf Makanaa)
Alpe: Balma (ital. Alpe Balma), uwam Breesèdsch, War Muntòòsko (ital. Val Montasca), In Wòòrko (ital. Alpe Vorco), wa Landschula (ital. Lanciole), wa Loowazai (ital. Alpe Lavazei), Ooberwaalar (ital. Valle di Sopra), wan t Schkorpju (ital. Scarpia), Waalar (ital. Alpe Valle)
Yywooner
Noch ere groose Lawiine ane 1803 sin e Dail Hyyser nimi ùfböue woore. Im Lauf vùm 19. ùn 20. Jh. hed Arrimmu al mee Yywooner verloore. Ane 1958 sin no 15 Lyd s ganz Joor z Arrimmu gwoond. Syder dr 60er Joor woone nùme no im Sùmer e baar Lyd z Arrimmu. Au im ùndere Dail vù dr Gmai, San Giuseppe, woone al weeniger Lyd.
Gschiichd
S Bied vùm Tseschrutol isch e Lèèche vù dr Groofe vù Biandrate gsii. Ane 1083 hed dr Guido di Biandrate s Sermeenzatal im Benediktiner-Chlooschder Cluny gschänggd. Im 13. Jh. isch s Bied an dr Bischof vù Novara chùù. Novara hed zem Hèrzogdùm Mailand ghèèrd.
D Walser hän sich im Bied vù Arimmu am Änd vùm 13. Jh. niidergloo. Chùù sin si vùm Land. S èèrschd Mool gnänd wird Arrimmu in ere Uurkùnd vùm 26. Mèèrz 1383 as Alp: alpis Rime, iacenti vallis Sicide. Vier Familie vùm Land, wù dèrd no zue Pressmelch (Rifu) ghèèrd hed, hän d Alp vù dr Scarognini phaachded. D Scarognini sin e Familie vù Varallo gsii, wù im Ùfdraag vù dr Bischef vù Navaro s Tscheschrutal verwalded hän. Vier Joor schbeeder wääre in ere Uurkùnd d Yywooner vùm Daal gnänd: habitatores Vallis rime (1387). Ane 1421 hed dr Antonio Scarognini d Alp Arrimmu an zee Walser vùm Land verphaachded. 1861 isch dr Ord Dail vùm neie Cheenigryych Idalie woore.
Chilche
Bis 1635 hed Arrimmu zue dr Chilchegmai Rimasco ghèèrd. Anne 1636 hed s e aigeni Chilche, d Parrochia S. Giovanni Battista, griegd ùn isch dermid au ne aigeni Chilchegmai woore. S gid z Arrimmu au no ne Kapälle, Beate Virgine delle Grazie, vù ane 1480. Z San Giusepe schdood d Chilche S. Giuseppe vù 1780.
Noch Aafangs vùm 19. Jh. isch in dr Chilche an aim Sùndig im Mooned hoochdydsch breedigd woore. An andere drèi Sùndig Idalieenisch, wel d Gmai dr Godesdienschd zäme ghaa hed mid dr Noochbergmai Piana. Ane 1830 hed dr Bischof vù Navaro aber di dydsch Schbrooch in dr Breedig verbode, nùme no in dr Byychd hed dr Bfaarer dèrfe Dydsch schwäze.
Verwaldig
Dr Schindek (ital. sindaco, dr Bùùrgermaischder) vù Rima San Giuseppe isch syder em 08. Juni 2009 dr Roberto Pedretti vùn ere ùùabhängige Lischde (lista civica).
D Verwaldig vù Rima San Giuseppe hed iire Siz in dr Noochbergmai Rimasco.
D Schtukkatèèr vù Arrimmu
Wel d Buure in dr Bäärg vù Arrimmu aarm gsii sin, sin d Mane vù Arrimmu scho frie in d Främdi zooge as Muurer ùn Schtukkatèèr. Im 19. Jh. hän d Arrimmer Schtukkatèèr e bsùndere Chùnschdmarmoor (dr „scagliola“) häärgschdeld ùn sin dooderfir in ganz Eiropa beriemd gsii. Vor alem ùf Dydschland aber sogar bis ùf Russland sin d Familie Viotti ùn Axerio as Marmorierer gange. D Arrimmer Schtukkatèèr sin mid iirem Handwäärch ryych woore ùn hän sich derhaim z Arrimmu zem Dail groosi Hyyser böue. Ane 1908 isch Arrimmu vù dr Yywooner här di ryychschd Gmai z Italie gsii.
Museä
Z Arrimu gid s zwai Museä, s Casa del Marmo Artificiale (syd 1988) mid ere Uuschdelig iber dr Arrimmer Chùnschdmarmoor ùn s Museo Gipsoteca „Pietro Della Vedova“, wù Gibsschtatue vùm Chinschdler Pietro Della Vedova us em 19. Jh. z sää sin.
Dialäkt
lueg dr Haubdartikel Arimmerditsch
Arimmerditsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Arrimmu. Au im Arimmerditsch finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt:
Sùnschdigi Mèèrgmool vùm Arimmerditsch:
Ane 1912 hed dr Karl Bohnenberger no 88 Schbrächer vùm Walserdialäkt zeld vù insgsamd 280 Yywooner.
Dr Emil Balmer schrybd vù drèi Familie, wù in dr 1930er Joor no Arimmerditsch gschwäzd hän. Chinder, wù dr ald Walserdialäkt no gschwäzd hän, hed s doo scho kaini me gee.
Ane 1965 hän vù 20 schdändige Yywooner no fimf Arimmerditsch gschwäzd, derzue no vier Fraue, wù nùme im Sùmer ùf Arrimmu chùù sin.
Wù dr Max Waibel zue dr Jooreswändi 1989/90 ùf Arrimmu chùù isch, hed des Doorf no vier Yywooner im Winder ghaa, dodervù hän no zwoo Fraue chene Arrimmerditsch schwäze, boodi sin scho iber 80 gsii. In dr Joore derno hän au di leschde Yywooner Arrimmu im Winder verloo. S Arimmerditsch hed dodermid syyni Grùndlaag as gschbrocheni Schbrooch verloore ùn isch waarschyyns am Änd vùm 20. Jh. uusgschdoorbe.
Erasmuspreis
Dr Erasmusbryys wird syter anne 1958 vu dr niderländische Stiftig Praemium Erasmianum an Personen oder Inschtitutione verlihe, wu ne wichtige Bydrag im kulturälle, sozialen oder sozialwisseschaftlige Beraich glaischtet hän. Benännt isch dr Bryys noch em Humanischt Erasmus vu Rotterdam (ca. 1465–1536). D Stiftig isch am 23. Juni 1958 vum Prinz Bernhard vu dr Niderlande grindet wore. Dr Bryys isch mit 150.000 Euro dotiert un wird alljohr im Paleis op de Dam z Amsterdam vergee.