cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaspisches Meer
Bodeschetz
Unter em Seebode het s vor allem bi Baku seli großi Reserve an Ärdel un Ärdgas. In dr Kara-Bogas-Bucht wird Salz abböue.
Fauna
Im Kaspische Meer het s e Huffe endimischi Fischarte. Endemisch isch au di Kaspisch Robbe. Wirtschaftlig wichtig isch dr Ster, wu dr Kaviar dervu gwunne wird.
Velkerrächtlige Status
Dr international Status vum Kaspische Meer isch bis hite nit ändgiltig gchlert. Wäg de däm hän d Aarainerstaate Aserbaidschan, Iran, Kasachstan, Russland un Turkmenistan anne 1992 d Kooperationsgmainschaft vu dr Kaspische Staate grindet, wu ne Abchuu zum Schutz un zue dr Nutzig vum Kaspische Meer as Ziil het.
Zuefliss
Zue dr greschte Zuefliss ghere ( alfabetisch sortiert ):
Miguel de Cervantes
Dr Miguel de Cervantes Saavedra (* 29. September 1547 z Alcalá de Henares; † 23. April 1616 z Madrid) isch eine vo de erfolgriichste und bekanntiste spanische Schriftsteller gsi. Er isch vor allem mit siim Don Quijote berüehmt worde. D Spanier halten en für iire Nazionaaldichder.
Lääbe
Dr Cervantes het en aabentüürligs Lääbe gfüert. Zerst het er studiert, denn isch er 1569 vor dr spanische Justiz uf Italie gflüchdet und isch 1571 in dr Schlacht vo Lepanto gege d Türke verwundet worde. 1575 isch er vo algerische Korsaare gfange gnoo und as Sklav uf Algier verschleppt worde. Drei Mol het er brobiert z flüchde und isch schliesslig 1580 dur e Trinitarier-Orde freikauft worde und isch uf Spanie zrugg. 1580-82 isch er wider als Soldat an de Chriegszüüg vo Spanie gege Portugal und uf de Azore drbii gsi.
Er het vili Schulde gha und het brobiert as Schriftsteller Gäld z verdiene. 1584 isch si erst Romaan La primera parte de la Galatea erschiine. Im gliiche Joor het er d Catalina de Salazar y Palacios, e Dochder vom ene Buur ghürootet. Mit siner Frau het er käini Chinder gha, aber e Dochder us ere Affääre mit dr Schauspiilere Ana Franca de Rojas. Am Ändi vo de 1580er Joor het er sich vo sinere Frau drennt. Er het under anderem as Stüüreiidriiber gschafft und isch wäge Verundröijig vo Staatsgälder 1597/98 und no äinisch 1602 e Zitlang ins Gfängnis choo.
Dört het er si bedütendsts Wärk, El ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha (dütsch Der sinnreiche Junker Don Quijote von La Mancha) afo schriibe. Dr erst Däil isch 1605 erschiine, dr zwäit isch 1615 uusechoo. Zwüsche duure si 1613 sini Novelas ejemplares veröffentligt worde, wo mit Exemplarische Novellen uf Dütsch übersetzt worde si. Mit em Don Quijote het er e Hufe Gäld verdient, het aber alles wider verloore und isch 1616 verarmt z Madrid gstorbe.
Wehra
D Weera isch èn Fluss im sûdweschtlichè Sûdschwarzwald z Badè-Württèbörg un èn rächtè Nebbèfluss vom Hochrhy.
Geografischi Laag un Topografy
S Dal vo dè Weera isch durch è markanti Dreideilig kennzeichnèt. Dè Obberlauf isch ei für dè Schwarzwald tûpischs Hòchdal, abber mit 200 bis 300 Metèr Düèfi abber dütlich mee Relièf wiè diè öschtlich benõchbõrtè Hochdäler vom Hotzèwald. Si Zèntrum isch dè Ort Todtmoos, wellè dè gröscht Deil vom Dalboddè uusfüllt, woby s uffällig übberformte Dal von eiszitlichè Glètscher gformt worrè isch. In irem Mittellauf schnydet d Weera è bis zu mee als 400 Meter düèfi Schlucht i d Südweschtflankè vom Schwarzwald. Diè bewaldetè gächè Haaldè sin von deilwys fascht 100 Meter hochè Felswänd durchsetzt. Dè gfällryche Fluss bildet dört è übberregional bekannti, extreem schwirige Wildwasserstreggi. Dè öppè sibbè Kilometer lange unterschte Dalabschnitt drènnt diè kaum glidertè, steile, guèt 500 Meter hoche Weschtflankè vom Hotzèwald vom stark vokarschtetè Plateau vom Dinkelbärg, wo weschtlich vom Weeradal nu guèt 100 Meter aaschtygt. Hauptort vo sellem breitè Dal isch diè chly Induschtryschtadt Weer, welli abber mee un mee touristisch brägt isch. Bim Stadtdeil Brennet mündet d Weera i dè Hochrhy, no in Sichtwite vo dè rhyobsi ligendè Stadt Säckingè.
Hûdrografy
Dè Hauptquèllascht vo dè Weera isch dè Rüttebach, mit dèmm sich dè namentlichi Quèllfluss, dört au Hochweera benamst, z Todtmoos voeint. Er hèt fascht diè virfachi Wasserfüèrig un mit 4,3 km diè doppelt Längi vo dè Hochweera. Dè Rüttebach bildet obberhalb s Dalbeggi vo Hintertodtmoos è Folg vo Wasserfäll, so wiè au vill vo dè Nebbèbäch a dè Wannèdalkantè vom Weeradal Schluchtè un Wasserfäll bildet.
Diè wichtigschtè Quèlläscht vo dè Weera sin:
Witeri erwähnenswerti Nebbèflüss sin:
A dè Mündig i dè Hochrhy hèt d Weera èn mittlerè Abfluss von 3,71 m³/s.
Erschlièßig
Dè Unterlauf vom Weeradal wörd durch d B 518 erschlossè, wo vo dè B 34 bi dè Weeramündig hèr dè Höger zu dè Wysè übberqueert un z Schopfè vo dè B 317 uffgnõ wörd.
D L 151 volauft im Weschtè durch s Sägibachdal. Zwischè Todtmoos un Hintertodtmoos füürt vo dè L 151 abgängig d L 146 witer durch s Rüttibachdal.
Entlang vom Weeradal füüre d Wanderwäg Schluchtèschteig un Weeradal-Erlèbnispfàd. Vo Todtmoos bis Todtmoos-Au chrützt dè Glasdrägerwäg.
Wasserchraft
Am Ènd vo dè Weeraschlucht, öppè 7,5 km obberhalb vo dè Mündig, lyt dè Weera-Stausee uff èrè Höchi vo circa. Uff èrè Längi von öppè 1,35 km wörd dört d Weera für d Wasserchraftgwinnig in Vobindig mit dè Hornbärgschtufè (Hornbärgbeggi, ugfäär uff ) gschtaut.
Lubeln
Lubeln (lothringisch (moselfrankisch); rhinfrankisch Luuwle, frànzeesch Longeville-lès-Saint-Avold, ditsch 1871–1918 Lubeln, 1940–44 Langsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lubeln lijt ìn me Dàl àm Rànd vum Warndt, vier Kilometer weschtlich vun Saint-Avold un rund nin Kilometer vun dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 228 un 411 m ìwer em Meeresspiejel.
Züe dr Gmein ghert àui s Derfel Klendal (fr. Kleindal, dt. Kleinthal).
Gschìcht
Lubeln ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1180 àls Longavilla (1314: Longavilla Juxta Sanctum Martinum in Glandaria, 1416: Longaville puis Lungenfeld, 18. Jh.: Langendorf).
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lubeln ìsch. Lubeln ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lubeln ghert zem Moselfrankisch.
Lauchheim
Looche (amtlich Lauchheim) ischt a Stadt em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Looche leit em Jagschtdal am Drauf vom Härtsfeld, em eschtliche Doel vo dr Schwäbische Alb. D Nochbergmoede vo Looche send Westhausen, Bopfingen ond Aalen.
Vo dr Gmarkong send 40,1 % Landwirtschaftsfleche, 50,8 % Wald, 8,4 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Looche gheret d Stadtdoel Hülen, Lauchheim ond Röttingen.
Gschicht
Looche ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1248. D heitich Stadt ischt zom 1. Jänner 1975 entstanda durch dr Zammschluss vo dr Stadt Looche mit dr Gmoed Röttingen.
Verwaldong
Looche hot sich mit dr Gmoed Weschthouse zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
D Schuldese vo Looche ischt d Andrea Schnele.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Looche ghert zom Schwäbisch.
Communauté d’agglomération Sarreguemines Confluences
D Communauté d’agglomération Sarreguemines Confluences isch e Kommunalverband z Frankrych, wu 37 Gmaine im Département Moselle un ai Gmai im Département Bas-Rhin (Unterelsass) aaghere.
Anne 2002 isch dr ehmolig  District de Sarreguemines in e Communauté d’agglomération umgwandlet wore. Zum 1. Janner 2017 ìsch dr Kommünàlverbád mit dr Communauté de communes de l’Albe et des Lacs füsioniert wora.
Sitz vum Verband isch Sarreguemines, Presidänt isch dr Roland Roth.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Werner Luginbühl
De Werner Luginbühl (* 4. Januar 1958 z Krattige) isch en Schwiizer Politiker. Er isch vo 1998 Juschtiz-, Gmeinde und Chiledirektor vom Kanton Bärn gsi. Vo 1994 isch er Mitglied vo de SVP gsi. Im Juni 2008 het er mit andere zäme d Bürgerlich-Demokratische Partei gründet.
Läbe
De Werner Luginbühl het d Schule z Krattige un z Aeschi bsuecht un dann er Lehr als Heizigszeichner abgschlosse. Nach em höhere Wirtschaftsdiplom un em Führigsnachdiplom a de Universität Friburg isch er vo 1983 bis 1988 Gschäftsführer un Mitinhaber vo enem Ingenieurbüro gsi. Vo 1989 bis 1993 het er als Gschäftsführer vo de Bergregion Thun-InnertPort un em Planigsverein Gürbetal gschaffet. Vom Jahr 1994 bis 1998 isch er Partei- un Fraktionssekretär vo de SVP im Kanton Bärn gsi. Am 19. April 1998 isch er in de Regierigsrat gwählt worde, wo er d Justiz-, Gmeinde- und Chiledirektion (JGK) übernoh het. Am 21. Oktober 2007 hei en Stimmbürger vom Kanton Bärn i de Ständerat gwählt.
Courgenay JU
Courgenay isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut.
Bekannt worde isch d Gmäind in dr ganze Schwiz, wägen em Lied vo dr Gilberte de Courgenay us dr Zit vom 1. Wältchrieg, eme Romaan vom Rudolph Bolo Mäglin und eme Film vom Franz Schnyder us em Joor 1941, wo d Gilberte de Courgenay zun ere Schwizer Kultfigur gmacht häi.
Geographii
Courgenay ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Courgenay isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Jüdische Studien
Jüüdischi Stuudie und Judaistik si die offizielle Bezäichnige von ere wüsseschaftlige Diszipliin, wo an meerere dütschsproochige Uniwersidääte gleert wird und noch iirem Sälbstverständnis d Dradizioon vo dr Wüsseschaft vom Juudedum witerfüert, wo sich im 19. Joorhundert as äigeständigi akadeemischi Diszipliin entwigglet het.
Dr Forschigsgeegestand vom Fach
S Fach Jüüdischi Studie/Judaistik erforscht und vermiddlet d Gschicht, Liddratuur-, Religioons- und Kultuurgschicht vom Juudedum nit as passivs Objekt vo üssere Iiflüss, sondern as aktiive Däil vo dr allgemäine Kultuur. Für zum sich mit dr jüüdische Religioons- und Kultuurgschicht chönne usenandersetze, muess mä d Kwellesprooche vom Juudedum, bsundrigs Hebräisch, aber je noch dr Spezialisierig au Aramäisch, Judeo-Araabisch, Jiddisch, Ladino, Judeo-Persisch und Judeo-Griechisch chönne. S Studium vo dr hebräische Sprooch möögligst in alle iire Entwiggligsstuefe (biiblisch, rabbiinisch, middelalterlig, modäärn) wird as Grundvorussetzig für die kritischi Kwellelektüüre aagluegt scho vom Bachelorstudium aa.
D Judaistik und d Wüsseschaft vom Juudedum
D Judaistik stoot zwar in dr Dradizioon vo dr Wüsseschaft vom Juudedum, was dr filoloogisch und kulturhistoorisch Aaspruch aagoot, es git aber en Underschiid: Wäärend d Wüsseschaft vom Juudedum e Diszipliin vo Juude für Juude gsi isch, wo under anderem dr Nöidefinizioon vo dr jüüdische Identidäät im modärne Staat hätt sölle diene, wird in Jüüdische Studie/Judaistik Wärt druf gläit, s Juudedum vom ene nöitraale Standpunkt us z erforsche. Doorum isch s Fach mäistens an ere Filosoofische Fakultaät oder in äim vo de gschichts- und kultuurwüsseschaftlige Fachberiich dehäi und nit an ere Theoloogische Fakultäät.
Hans-Peter Tschudi
D Hans-Peter Tschudi (* 22. Oktober 1913 z Basel; † 30. September 2002 ebefalls z Basel) isch en Schwiizer Politiker (SP) gsii.
Dr Tschudi isch Bürger vo Schwande und vo Basel gsi. Er isch z Basel ufgwachse und het dört und z Paris Rächtswüsseschafte schdudiert. 1936 het er promoviert. 1938 isch er zum Vorsteher vom Gwärbinspektorat gwehlt worde. 1952 isch er Brofässer für Arbets- und Sozialversicherigsrächt an dr Universidät Basel worde. Im gliiche Johr het er d Irma Steiner (1912–2003) ghürotet.
As sozialdemokratische Politiker isch er vo 1944 bis 1953 in dr Stadtbasler Grooss Root gwehlt worde, denn isch er in Stadtbasler Regierigsroot cho und vo 1956 bis 1959 isch er für Basel-Stadt im Ständeroot gsässe.
Er isch am 17. Dezämber 1959 in Bundesrot gwehlt worde anstatt vom Walther Bringolf vo Schaffhuuse, wo dr offiziell Kandidat vo dr SP gsi isch. Während siinere Amtszyt isch er em Departement vom Innere vorgschtande. Er isch Bundesbresidänt gsii i de Johr 1965 und 1970 und Vizepräsident in de Johr 1964 und 1969. Am 31. Dezember 1973 isch er zruggträte.
Drnooch het er an de Universidäte vo Basel und Bärn underrichdet. Vo 1967 bis 1992 isch er Bresidänt vo dr Abgeordneteversammlig vo der Pro Senectute gsi, vo 1975 bis 1987 au Präsidänt vom Forum Helveticum und vo 1975 bis 1992 Präsidänt vom Fründeverein vom Basler Zolli.
Dr Tschudi wird vilmol dr Vater vo dr AHV gnännt. Die Bezeichnig isch irrefüehrend, wil d AHV scho 1947 in ere Volksabschtimmig aagnaah worde isch. Dr Tschudi isch aber für wichtigi Wiiterentwicklige wie s Dreisüüle-Prinzip und d Ergänzigsleischtige verantwortlich.
Kunsthalle Basel
D Kunsthalle Basel isch e Usstelligsgeböid für zitgenössisch-avantgardistischi Kunst am Stäinebärg 7 z Basel. Si gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
D Funkzioon
D Kunsthalle verstoht sich «as Schnittstell zwüsche Künstler und Kunstvermiddler und as Ort, wo zwüsche lokale und internationale Entwicklige vermiddlet.» Näbe Wächselusstellige git s Vordräg, Performances und Film- bzw. Videovorfüehrige zum d Diskussion und Reflexion vo aktuelle Kunstpositione aazrege.
S Geböid
S historische Gebäud isch vom Archidekt Johann Jakob Stehlin im Ufdrag vom Kunstverein Basel entworfe und 1872 eröffnet worde. D Kunsthalle het as Künstlerhuus ursprünglig dr Zwäck gha, «dr bildende Kunst e Stett z biete, zum z Basel s Inträssi drfür aazrege, z fördere, z verbreite, und fründschaftligi Beziehige under Künstler und Kunstfründ z pfläge.» S Ruumprogramm het e Vereinslokal (hüte e Restaurant), e Bibliothek und e permanänti Usstellig im Parterre mit Wächselusstellige im erste Stock vereint. Die künstlerischi Dekoration hai dr Arnold Böcklin, Carl Brünner, Ernst Stückelberg und Charles Iguel gmacht. Währed de 1920er und 1930er Johr het sich bis zur Eröffnig vom Kunstmuseum Basel e Deil vo dr öffentlige Kunstsammlig in dr Kunsthalle befunde.
D Kunsthalle isch bis 1927 erwiteret worde, e Bildhaueratelier und e Skulpturehalle, wo hüte e Kino din isch, si drzue cho. Mit em benochberete Stadtcasino und em alte Stadttheater, wo 1975 abgrisse worden isch, het si e «Kulturmeile» bildet, wo Muusig, Theater und bildendi Kunst zum ene Ensemble vereint het. 1969 und 1973 isch d Kunsthalle renoviert worde, und no einisch 2004 vo de Archidekte Miller & Maranta, wobii vor allem im Innenusbau Veränderige gmacht worde si. Im gliiche Geböid befindet sich sit 2003 au s Architekturmuseum Basel, wo sich sit 2006 Schwizerischs Architekturmuseum nennt. Grad nääbedra, in dr ehemoolige Skulpturehalle an dr Klostergass 5, isch s Stadtkino Basel.
Transliteration
Transliterazioon (vo „üübere“ und litera [au littera] „Buechstaabe“) bezäichnet in dr aagwändete Linguistik s buechstaabedröiji Überdrääge vo Wörter us äinere Schrift in en anderi (z. B. griechisch  φ as ph, ruunisch ᛜ as ng). Drbii wärde wenn nöötig diakritischi Zäiche iigsetzt, so dass es mööglig isch, äidütig zruggzüberdrääge.
Zum transliterierti Wörter richdig chönne usspräche, muess mä d Ussproochreegle vo dr Ursprungssprooch kenne. Transliterazioon isch aber nützlig für die äihäitligi Sordierig vo Verfasser und Sachdiddel oder andere Listenelimänt us Sprooche mit nitlatiinische Buechstaabe. Im Bibliodeekswääse chunnt mä zum Bispil ooni nid us.
D Transliterazioon sött nit mit dr Transkripzioon verwäggslet wärde. In dr Egüptologii wärde aber die bäide Begriff mitenander verduscht verwändet.
Wariante
Mä underschäidet bi dr Transliterazioon (im witere Sinn) zwüsche:
Kwelle
Dr Ardikel «Transliteration» uf dr dütsche Wikipedia
Willy Spühler
De Willy Spühler (* 31. Januar 1902 z Ussersihl; † 31. Mai 1990 z Züri) isch en Schwiizer Politiker (SP) gsii. 1928 isch er ins Zürcher Stadtparlament gwählt worde. 1938 isch er Nationalrat worde. Vo 1955 bis 1959 isch er Mitgliid im Ständerat gsi.
Er isch am 17. Dezember 1959 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1970 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1963 und 1968 und Vizepräsident i de Jahre 1962 und 1967.
Liedermeie
Dr Liedermeie isch es Liederbuech us dr Schwiiz.
Die Schwiizer Lieder, wo drinn zämegstelt sind, hät me dur dä Titel vom Buech mit emene farbige Meie vo Blueme vergliche.
Dr ganz Titel vo däm Band, wo im Verlag Hug z Züri z’erscht anne 1951 und denn scho 1954 i dr zwöite Uflag usecho isch, heisst «Liedermeie. Volksliederbuch für Trachtenleute, Singkreise und die Familie». Dr Zürcher Musiker Alfred Stèèrn hät’s Liederbuech zämegstelt. Dr Uuftrag do drzue hät er vo dr Schwiizerische Trachtevereinigung gha.
Me findet drinn alti bekannti Schwiizer Volchslieder wie öppe:
Und es hät no vil anderi alti und au nöiere Lieder i de Dütschsschwiizer Mundarte und und es bar hochdüütschi, französeschi und iteliäneschi Gsäng drby. Bi de Autore chöme au dr Joseph von Eichendorff und dr Hans Georg Nägeli vor.
Die fyni Präägig vom lyynigen Yband für das Singbüechli hät dr Zürcher Grafiker und Fachlehrer Pierre Gauchat, wo en Soon vom Romanischt Louis Gauchat gsi isch und vom 5. Jänner 1902 bis zum 26. Februar 1956 gläbt het, gstaltet.
Egg (Vorarlberg)
Egg ischt a Gmuond z`Ööschtriich in Vorarlbearg im Bezirk Breagaz mit Inwohnar. As ischt dio bevölkerungsrichschte und mit ar Fläche vo 65,37 Quadratkilomotar ou dio gröscht Gmuond vom Breogozarwold.
Geografii
Egg lit im weschtlichschto Bundesland vo Öschtorrich, Vorarlbearg, im Bezirk Breogaz südlich vom Bodosee uf 561 Metern Höhe. 38,7 % vo dor Fläche sand im Johr 1996 Wold gsi, 29,8 % Alpa, 24,9 % Landwirtschaftsfläche, 0,5 % Sidlungsfläche und 6,1 % sunschtige Fläche. Dio högschte Schtell ischt dor Hohe Ifen mit dom Schneaggoloo, dor gröschto Höhle vo Vorarlberg. Ortstölor vo dor Gmuond sand Egg und Großdorf.
D Nochburgmuanda vo Egg siand Alberschwende, Lingenau, Hittisau, Sibratsgfäll, Oberstdorf, Mittelberg, Bezau, Andelsbuch und Schwarzenberg.
Gschicht
1275 ischt s Dorf Anderegge zum erschto mol urkundlich arwähnt. Bis zum Ende vo dor Wäldarrepublik hat do s Hochgriht vom Innarbreogozarwold tagt. D Habsburger händ do Ort wäslota vom Tirol und vo Vorderöschtorrich (Freiburg im Breisgau) us regiert. Vo 1805 bis 1814 hat der Ort zu Bayern ghört, denn wiedor zu Öschtorrich. Zum Bundesland Vorarlbearg ghört Egg sit dor Gründung 1861. Dor Ort ischt vo 1945 bis 1955 an Tôl vo dor französischo Besatzungszone z Öschtorrich gsin.
Iiwohnerentwicklung
Dor Usländarantol hot 2002 4,3 % betreit.
Politik
Dor Gmuondsrat beschtoht us 24 Mitgliedorn. Bürgormeischteri ischt Theresia Handler. D Gemuondsinnahma us Stüra und ondara Abgaba sand 2001 bi 2.752.567 €, d Usgaba bi 6.460.538 €. Dor Schuldostand hat 2001 3.659.365 € betreit.
Wirtschaft und Infrastruktur
A dor Egg hat as im Johr 2003 92 Betrieb vo dor gewerblicho Wirtschaft mit 994 Beschäftigta und 41 Lehrlingo gio. Lohnschteuerpflichtige Erwerbstätige hat as 1.485 gio. Tourismus und Fremdovorkehr sand wichtig. Im Tourismusjohr 2001/2002 hat as insgesamt 63.218 Übernachtunga gio.
Bildung
A dor Egg git as drü Kindrgärto. As git (Schtand im Januar 2003) 793 Schüolar, dorvu 202 an allgemeinbildenda höhora Schuola (AHS) und koane a berufsbildenda höhora Schuola.
El Salvador
El Salvador (spanisch: Dr Heiland oder Der Erretter) isch e Staat in Zentralamerika und gränzt an Guatemala, Honduras und an dr Pazifik. El Salvador lit im en Ärdbebegebiet und isch s chliinste Land in Mittelamerika, het aber die höchsti Bevölktigsdichti.
Geografii
Mit ere Flechi vo 21.041 km² isch El Salvador öbbe so gross wie Hesse. Im Süde gränzt s an dr Pazifik und dr Golf vo Fonseca mit ere Küstelengi vo 307 km. Es het as einzigs Land in Mittelamerika kei diräkte Zuegang zum Karibische Meer.
El Salvador isch prägt dur e Chetti vo Vulkan, wo s Land grob in drei Regione iideilt: dr südlig Küstestreife, die zentrale Hochebene und Däler und die nördlige Bärg. Dr höchst Bärg isch dr El Pital (2730 m) an dr Gränze zu Honduras. Dr höchst Vulkan isch dr Santa Ana im Weste mit ere Höchi vo 2365 m. Dr lengst Fluss isch dr Río Lempa mit 320 km uf salvadorischem Staatsgebiet (422 km im Ganze).
Die grösste Stedt si (Stand 1. Januar 2005): San Salvador 525.990 Iiwohner, Soyapango (329.708 Iiwohner), Santa Ana (176.661 Iiwohner), San Miguel (161.880 Iiwohner), Mejicanos (160.317 Iiwohner), Santa Tecla (124.694 Iiwohner) und Apopa (112.158 Iiwohner).
Michel Maier
Dr Michel Maier (* 21. Mai 1913 z Lütterbàch/Elsass; † 2. Jänner 1978 z Fryburg) isch e dytsche Dialäktautor gsii.
Dr Maier isch z Fryburg ufgwagse un het as Versicherigsaagstellte gschafft. Är het Gedicht un volksdimligi Theaterstuck im alemannische Dialäkt vu dr Region gschribe. En Uuswahl vu syne Gedicht het er in zwai Biechli im Sälbschtverlag uusegee. Är het au verschideni Brys fir Mundartspiil gwunne.
Kuhmilch
Dr Mensch het vor öbbe 8'500 Joor vor allem in Südostöiropa Uurochse (Ur) afo domestiziere für iir Fläisch und iiri Milch. Im Lauf vo dr Zit si Chuerasse züchdet worde, wo druf spezialisert gsi si, ass si e Hufe Milch gääbe. Chuemilch wird as Roomilch oder verarbäiteti Milch (bastörisiert usw.) drunke und au zu haltbarere wie Chääs Brodukt verarbäitet.
Chuemilch bestoot us öbbe 87 Brozänt Wasser, 4,8 Brozänt Choolehüdraat, 4,2 Brozänt Milchfett, 3,5 Brozänt Äiwiss, und 0,7  Brozänt Spurenelimänt. Si isch vo de wichdigste Milcharte villicht dr Muetermilch am äänligste, het aber e chli mee Äiwiss und e chli weniger Choolehüdrat.
Liste der Äbte von Muri und von Muri-Gries
Das sind d Äpt vom Chloschter Muri i dr Schwiiz sid sinere Gründig im 11. Joorhundert und bis zur Ufhebig ane 1841 und vom nochfolgende Priorat Muri-Gries z Booze im Südtirol.
St. Alban-Kirche (Basel)
D Dalbekiirche (hoochdütsch St. Alban-Kirche) befindet sich im Baasler Dalbekwardier unden am Müülibärg im Dalbeloch, wo si Naame vom Dalbekloster überchoo het.
D Dalbekiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.
Gschicht
D Kiirche isch im Alban vo Mainz oder em Alban vo Ängland gweiht und het früener zum Dalbekloster vom Cluniazenserorde ghöört, wo no dusse vo dr domoolige Stadtmuure baut worde isch. Scho um 1083 si dört Gotteshüüser gstande. Die hütigi Kiirche isch um 1270 baut worde. Scho im Middelalter het mä sä e baar Mol veränderet. Wo mä im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut het, si s Kloster und si Kiirche in dr Stadt dinne gsi.
Noch dr Reformazioon vo 1529 isch s Kloster ufghoobe worde und d Stadt het s übernoo, aber für e baar Joor het s wiiterhii e Prior ghaa, wo vom Root bestätigt worde isch, und in dr Kiirche si no Früemässe abghalte worde.
1845 hät mä d Kiirche fast abbroche, het sä denn aber vom Johann Jakob Stehlin em Jüngere lo umbaue. Dä het die vorderi Helfti vom Langhuus und s südlige Siteschiff abbroche. D Westfassade, wo s immer no originali Däil vo 1270 git, und die verbutzte Holzgwölb vom Langhuus stamme vo 1845. S Usgsee vo dr Kiirche isch wäsentlig dur e «Stehlin-Umbau» vo 1845 brägt. En Usserenovazion het mä 1911 gmacht und 2013/14 e Sanierig.
D Orgle
D Metzler-Orgle uf dr Empore isch 1966 komplett nöi baut worde und wird vo dr Muusigakademii vo dr Stadt Baasel brucht zum Underricht gee.
Oulens-sous-Echallens
Oulens-sous-Echallens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Oulens-sous-Echallens lyt uf dr Hochflechi vum Gros de Vaud, zwische Dr Däler vu dr Venoge im Weschten un vum Talent im Oschte. D Gmaiflechi umfasst 65,6 % landwirtschaftligi Flechi, 25,2 % Wald un 9,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Oulens-sous-Echallens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1207 as Ollens.
Religion
67,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 15,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Oulens-sous-Echallens isch dr Dominique Tille (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 427 Yywohner 94,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,7 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 1,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Neu-Breisach
Nej-Brisach (frz. Neuf-Brisach. dt. Neu-Breisach) isch e frànzeesche Gmein im Arrondissement  im Owerelsàss (Haut-Rhin). Umgangssprochlich sait mer im Elsass numme Brisach zue dr Stadt un hebt Àlt-Brisach devu ab. In Ditschland macht mer's degege umkehrt. D'Stadt isch Mitglid in dr Verwaltungsgmeinschaft.
Nej-Brisach isch es Objekt vum UNESCO-Weltkulturerb.
Geographi
D'Stadt lijt guet drei Kilometer weschtlich vum Zämmefluss vun Rhinsitekanal (Grand Canal d'Alsace) un em Rhin, wo do die franzeesch-ditsch Grenze bildet. Uf dr andere Rhinsite leijt Alt-Brisach.
D'Entfernung zum weschtlich glejene Colmer isch guet 15 km. D'Gmarkung isch fascht vollständig vin dr Volgelsemer umgäwe, us wellere si bi dr Gründung rüsgnumme worre isch. Nümme in Weschte grenzt au d'Gmarkung vum Nochberort Wolfganze an Nej-Brisach.
Öschtlich vu dr Stadt verläuft dr alt Rhein-Rhone-Kanal, wo uf sällem Streckeabschnitt durch dr Rhinsitekanal un dr usbaut Rhin awer praktisch beditungslos worre isch.
Stadtgründung
Nej-Brisach isch als domols greeschti Feschtungsalag vun 1699-1703 bäut worre. Noochdem s'starch befestigt (Alt-)Brisach mit em Elsass im 17. Johrhundert franzeesch worre isch, het es awer 1697 nooch em Fridensvertrag vun Rijswijk wiider an Öschtriich zrückgäwe werre miesse. So isch fier Frankriich e neji Grenzbefestigung am Rhin notwendig worre. Drum het dr Sunnekenig Louis XIV. sin Feschtungsarchitekt Vauban mit em Bau vu ere Gegefeschtung zue Alt-Brisach, ewe Nej-Briasch, beuftrait.
Wil d'Stadt in dr Ewene het känne aglegt werre, isch es möglich gsin, d'Idealform vum Feschtungsbäu umzsetze, anderscht wie bispilswiis z'Friburg im Brisgau, wo um 1680 vum Vauban befeschtigt worre isch. Demit isch die Nej-Brisacher Stadtanlag repräsentativ fier d'Militärarchitektür vum Barock, wo underem Louis XIV. viili befeschtigti Städt an dr franzeesche Grenze agelejt worre sin.
Dr Vauban het d'Stadt als Planstadt in dr Form vu eme Achteck mit eme zentrale Exerzierplatz, wo hit dr Märktplatz isch, aglegt, un mit eme schachbrettförmige Strossenetz. D'Stadt stellt demit d'Idealform vun ere Feschtungsstadt dar. In dr Stadt het's Unterkimfte fier d'Soldate un Offiziere, Versorgungsinrichtunge, e Kìrech, Hiser fier d'Zivilpersone us dr verschidene Ständ sowie e beindruckendi Alag üs Müre, Gräwe un Tore um d'Stadt gäwe.
E Feschtungsstadt isch bauti Geometri. Jeder Punkt vun dr Befestigung muess vun mindeschtens eim eigene Gschütz bestriche werre känne, drum hän sich die typische Bastione ergäwe wo e Sternform bilde. Nej-Brisach isch als e Achteck aglegt, wo an jedem Eck e bastionierte Turm besitzt. Vor sällem un durch e Grawe trennt befinde sich Baschtione un Poterne. Die modern Feschtung isch nidrig, um möglichscht wänig Agriffsflächi z'biete. Si fangt feindsitig mit eme samft anstigende Glacis a, gfolgt vu eme deckte Wäg un eme Grawe. Dehinter erhebt sich, küm höcher wie dr Kamm vum Glacis, dr Wall. Schiesst d'Artilleri z'dief, blibt d'Kugle im Erdriich vum Glacis stecke. Zilt si z'hoch, fliegt d'Kugle iwer dr Wall riwer, ohni Schade azrichte. Im Gegesatz zue mittelalterliche Burge, wo oft uf schwer zuegängliche Höchene errichtet worre sin, het mer die moderne Feschtunge an dr Hauptinfallsstrosse bäut. D'Infanteri het d'Feschtunge wohl umgo känne, awer nit ihr Tross. E schweri Kanone het immerhi an die zwei Tonne gwoge. E Batteri vu zehn 24-Pfünder het an eim Dag zwölf Tonnen Kugle un sechs Tonne Pulver verschosse. Fier dr Transport vu sällem Kriegsgrät sin feschti Strosse erforderlich gsin und die sind dur d'Feschtung gange.
D'Strosse sin um e Quadrat rechtwinklig agordnet. D'Hiserblöck (50 x 50 m) sin glich gross, e zentrale Platz vu 2 x 2 Blocks isch als Exerzierplatz freiglosse. Alles in sällere Kleistadt, sogar d'Kìrech, isch in dr militärische Absicht untergordnet. Dr Märktplatz mit dr Mairie befindet sich in Randlag zum Place d´Armes. Vier Tore leje an dr vier Strosse wo vum Place d´Armes wegfüehre. D'Kaserne hän sich rund um d'Stadt hinter dr Wäll befunde.
sit dr Gründung
E Kìrech isch erst 1736 z'Nej-Brisach bäut worre, d'Mairie (s Rothüs) 1758, noochdem e provisorische Bau abgrisse worre isch. 1743 het d'Feschtung ime öschtriichische Agriff widerstande. Üsser sällem Ereignis het d'Stadt nie e Rolle in dr europäische Gschicht, nit emol in dr regionale Gschicht gspilt. Gegenem End vu anno 1870 isch Nej-Brisach, wo 5.500 Soldate stationiert gsi sin, vu ditsche Truppen belageret worre. Debi isch d'Stadt starch zerstört un schliesslich ingnumme, später awer wiider ufbäut worre. D'Alag isch awer im 20. Johrhundert militärisch beditungslos worre. Mer het e Bahnlinie durch dr Feschtungswall broche. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Am 6. Februar 1945 isch d Stadtkìrech Saint Louis bombardiert und zerstört worre. Erst 1965 isch si wider ufbäut gsi.
Wirtschaft un Infrastruktür
D'Stadt het durch d Feschtungsalag un die klei Gmarkung keini Entwicklungsmöglichkeite. Si isch zwar dr Hauptort vu eme Kanton mit 15.000 Inwohner, d'Entwicklung findet aber z'Biese un z'Volgelse statt. Sit dr Uflösung vun dr Garnison anno 1992 isch Nej-Brisach fascht e reini Wohngmeind fier Pendler uf Colmer un in dr Brisgau.
Hit bestoht zwische Alt- un Nej-Brisach e Strossebruck iwer Rhin un Kanal, wo zwische 1960 un 1961 als Balkebruck uf d Fundamente vu der alte Bruck bäut worre isch. D'Isebahnbruck isch am End vum Zweite Weltkrieg anno 1945 gsprengt worre. S'git zwar Plän fier e neje Isebahniwergang iwer dr Rhin bi Brisach, doch fählt s'Geld defir.
Verwàltung
vun Nej-Brisach ìsch. Nej-Brisach ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
Hite lewe guet 2.100 Mensche im Städtel. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Sehenswürdigkeite
Näwe dr Befestigungsalage un dr erhaltene Stadtstruktür git's e Vauban-Museum im Beffert-Tor, wo iwer d'Stadtbäugschichte informiert.
Partnerschaft
Sit anno 2000 gi's e sehr lebendigi Partnerschaft mit alt-Brisach uf dr andere Rhinsite.
Lorquin
Lorquin (Patois Louonrking, ditsch Lörchingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lorquin lijt rund zehn Kilometer sìdweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 260 un 341 m ìwer em Meeresspiejel. Àn dr Granz züe dr Gmein Hermelange ìm Nordoschte kumme d Rote un d Wisse Sààr zàmme.
Züe dr Gmein Lorquin ghert àui dr Willer Zufall.
Gschìcht
Lorquin ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 699 àls Launarigo.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lorquin ìsch. Lorquin ghert zem Kommünàlverbànd.
Courtedoux
Courtedoux isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut.
Geographii
Courtedoux ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Courtedoux isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Mosche de Leon
Dr Mosche ben Schem Tov de Leon (משה בן שם-טוב די-ליאון, * um 1250 z Guadalajara in Spanie; † 1305 z Arévalo) isch ursprünglig en Aahänger vom Maimonides gsi und spööter e Kabbalist worde. Er het under anderem z Guadalajara und z Ávila gläbt.
Dr Mosche de Leon isch mit em Josef Gikatilla bekannt gsi und het si brofeetischi Kabbala kenne gleert. Under däm Iifluss het er sich noch em Studium vo nöiplatonische Teggst zum iiflussriichste Verdräter vo dr theosoofische (sephiroth-theoloogische) Richdig entwigglet. Iim wird dr grösst Däil vom Wärk Sohar zuegschriibe, wo in ere aramääische Kunstsprooch verfasst isch und vom Mosche de Leon vo öbbe 1275 aa „as en aagääblig alts Wärk vom Tannait Shim`on bar Jochaj“ us em früeje 2. Joorhundert verbräitet worde isch. Er het denn under sim äigene Naame kabbalistischi Schrifte verfasst und in deene us em Sohar zitiert wie us eme alte Buech. Dr Sohar isch zum Hauptwärk vo dr Kabbala worde und het die übrige kabbalistische Schrifte in Hindergrund drängt, aber über e Mosche de Leon as dr muetmaasslig Verfasser isch weenig bekannt.
Napoleon (Begriffsklärung)
Napoleon bezeichnet die folgende Herrscher und Adlige:
Napoleon isch dr Familiename vo:
Napoleon bezeichnet au no:
Schloss Gundeldingen
S Gundeldinger Schlössli isch e chliises Schlössli an dr Gundeldingerstrooss 280 im Gundeli z Baasel. Es isch e zwäistöckigs Fachwärkhuus und lang dr Landsitz vo meebessere Baasler gsi, under anderem vom Thomas Platter und häisst dorum hüte au Thomas Platter Huus.
S Schlössli ghöört zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.
Gschicht
S Schlössli isch im 14. Joorhundert as Wejerschlössli vor dr Stadtmuure im ländlige Gundeli entstande und het emol s Undere Middlere Gundeldinge ghäisse. Vo 1549 bis 1582 het s im Thomas Platter ghöört, wo am liebste dört gwoont het. Si Soon Felix het s Schlössli gerbt und spööter verkauft. Vo denn aa isch s in de Händ vo riiche Kauflüt und hooche Baasler Amtspersone gsi. Im Joor 1842 häi s d Erbe vom Samuel Hartmann im Bürgerspidaal verchauft, und das het d Liigeschaft bis 1958 bsässe und d Milch, wo d Chüe vom Schlössli gliiferet häi, dä Baziänte serwiert.
In de 1960er Joor isch s Aawääse aber scho seer verlodderet gsi, und mä het sich überlegt, öb mä s nid söll abrisse. E Grubbe vo Häimetschützer mit dr Understützig vom Allgemäine Konsumveräin Coop het s Schlössli aber chönne rette. D "Stifdig Thomas Platter Huus" het s Schlössli denn vo dusse und vo dinne bis 1974 lo renowiere. Denn isch s Rektorat vo dr Brimarschuel Groossbaasel-Ost iizooge und het bis zum Früelig 2006 dört si Sitz ghaa. Im oobere Stock isch s Unfalldezernat vo dr Staatsaawaltschaft Baasel-Stadt dehäi gsi. Im Bardeer isch hüte e therapöitischi Braxis.
Im Gundeli het s emol vier Schlössli ge, übrig si no zwäi, s Thomas Platter Huus und s Schlössli Vorders Gundeldinge.
Spanische Grippe
Die Schpanischi Grippe isch en Grippe-Epidemie gsii, wo vor allem 1918 im letschte Chriegsjahr vom Erschte Wältchrieg wältwiit rund 20 Millione Toti gforderet het.
Die anerkanntischti These vo dr Verbreitig gaht dervo uus, dass sii vo chinesische Arbeiter in d USA iigschleppt worde isch und denn über amerikanischi Soldate, wo nach Europa in Chrieg zoge sii, dort here verschleppt worde isch. Binne churzer Ziit isch sii denn au zum Chriegsgegner Düütschland und Öschtrich-Ungarn übertreit worde.
In dr Schwiiz het die Grippewälle 20'000 Toti hinterloo, was 0,6 Prozänt vo dr Bevölkerig gsii sind. Im Juni 18 hets no keini Tote gäh, im Juli denn isch d Rate uuf bereits 2'000 uufegschnellt. Jungi Lüüt, und zwar bii wiitem nit nur Soldate, sind zämme mit dr Landbevölkerig düütlich am schtärkschte betroffe gsii. D Antibiotika sind leider erscht churzi Ziit nachhär erfunde worde, sii hättet nach Ansicht vo Fachlüüt s Uusmass von dr Epidemie chönne reduziere, sii allerdings nit völlig chönne verhindere.
Quelle
Referat vom Christian Sonderegger 1995 vor em Soledurnische Historische Verein
Museum für Neue Kunst Freiburg im Breisgau
S Museum fir Neji Chunscht isch s Chunschtmuseum vu dr Stedtische Museä z Fryybeg.
S Gebei lyt in dr Marienstroß 10a, s isch in dr ehmolige Maidli-Burgerschuel Adelhuuse unterbrocht. S Gebei isch anne 1902 in eme historisierende Stil böue un 1984 bis 1985 dur d Adelhuuserstiftig fir di nei Nutzig umböue wore.
S zaigt Wärch vu dr klassische Modärni bis zue dr dr Gegewartschunscht un duet regelmäßig Sunderuusstellige veraastalte.
Dr Grundstock vu dr Sammlig bildet di Klassisch Modärni mit Wärch vum Expressionismus un dr Neje Sachligkait, derzue Uugegeständligi Chunscht no 1945, verdrätte dur Byschpel vu dr Lyrischer Abstraktion, un dr tachistischer un konkrete Molerei. Verdrätte sin u. a. fir d Zyt zwische Expressionismus un Nejer Sachligkait dr Lyonel Feininger, dr Otto Dix, dr Erich Heckel, dr Karl Hofer, dr August Macke, dr Rudolf Dischinger, dr Willi Baumeister, fir d Noochriegsabstraktion dr Willi Baumeister, dr Emil Schumacher, dr Karl Otto Götz un dr Rupprecht Geiger, derzue dr Thomas P. Kausel. E aigene Saal isch em Chinschtler Julius Bissier gwidmet, wu z Fryybeg uf d Wält chuu isch.
Anne 2008 het s Museum 29.140 Bsuecher ghaa.
Giuseppe Verdi
Lääbe
Im Verdi sis ussergwöönlige Talänt isch scho früe ufgfalle, und dr Organist z Busseto het em musikalische Underricht gee. Dr Kaufmaa Antonio Barezzi isch si Mezeen worde und vo 1823 aa isch er z Busseto au uf s Gümnasium gange. 1832 het en aber s Konservatorium z Mailand nid welle, und er isch Brivatschüeler vom Vincenzo Lavigna worde. 1836 isch er Muusigdiräkter z Busseto worde und het im Barezzi si Dochder Margherita ghürootet.
Dr Diräkter vo dr Scala, dr Bartolomeo Merelli, het en aber chönne überreede non e Opere z schriibe. Das isch dr Nabucodonosor (1842; spööter Nabucco) gsi und het e Riiseerfolg ghaa, und dr Verdi isch au internazional as dr „füerend italiänisch Operekomponist“ anerkennt worde.
In de säggs Joor druf het er denn meereri Opere gschriibe: I Lombardi alla prima crociata („Die Lombarden auf dem ersten Kreuzzug“, 1843) und Ernani (1844) wo groossi Erfolg worde si. Denn si non e baar anderi choo, drunder Macbeth (1847) und Luisa Miller (1849), La battaglia di Legnano („Die Schlacht von Legnano“, 1849), Stiffelio (1850), Rigoletto (1851), Il trovatore („Der Troubadour“, 1853) und La traviata (1853).
Dr Verdi het 1859 d Sängere Giuseppina Strepponi ghürootet. Dr Verdi het denn au für usländischi Operehüüser afo schriibe. Für d Bariiser Opere (Les vêpres siciliennes 1855), s Mariinski-Theater z St. Petersburg und für d Wältusstellig z London Inno delle nazioni („Hymne der Völker“). Dr Meyerbeer isch wäärend Joore si Rival gsi, aber mit em Don Carlos het er en chönne überflüügle. Er het in deene Joor vil gschafft und sini Verdienst in sis Landguet Sant’Agata investiert und isch finanziell unabhängig gsi.
Im Novämber 1869 isch s Operehuus vo Kairo mit em Verdi sim Rigoletto iigweiht worde, e baar Dääg vor dr Eröffnig vom Suezkanal. 1870 het er für d Egüpter d Aida komponiert und die isch 1871 z Kairo urufgfüert worde. 1873 het er zum erste Doodesdaag vom Schriftsteller und Fründ Alessandro Manzoni si bedütendsts Wärk, wo nid für d Büüni gsi isch, d Messa da Requiem komponiert.
Vo denn aa het sich dr Verdi sim Landguet gwidmet und z Mailand d Casa di Riposo per Musicisti, en Altershäim für ehemooligi Musiker, gründet. 1874 isch er zum Senator vom Königriich Italie ernennt worde.
Si Verleeger het en denn doch no chönne überreede, non emol afo komponiere und 1887 isch Otello („Othello“) und 1893 si letschti Opere Falstaff fertig worde. Er het au non e Te Deum (1895) und Stabat mater (1897) komponiert.
1897 isch si Frau gstorbe und am 27. Januar 1901 dr Verdi sälber.
Opere
Unterlegt: Nöifassige und Überarbäitige
Otfried Preußler
Dr Otfried Preußler (* 20. Oktober 1923 z Reichenberg, Tschechoslowakei; † 18. Februar 2013 z Prien am Chiemsee ) isch e dütsche Chinderbuechautor gsi. Sini bekanntiste Wärk si Der kleine Wassermann, Der Räuber Hotzenplotz, Krabat, Das kleine Gespenst und Die kleine Hexe. Sini zwäiädrissig Büecher si in 55 Sprooche übersetzt worde. D Gsamtuflaag isch 50 Millione Exemplar.
Läbesstazioone
Dr Preussler isch z Riichebärg ufgwaggse. Noch dr Matur im Joor 1942 isch er Soldat in dr Weermacht worde und isch 1944 as Offizier in sowjetischi Chriegsgfangeschaft gfalle. Fümf Joor lang isch er in Gfangenelaager in dr Tatarische Republik gsi, het Typhus, Malaria und Fläckfieber überchoo und bis uf 40 Kilo abgmaageret.
Won er im Juni 1949 häi het döfe, het er si Familie im oberbayrische Roosehäim widergfunde. Au si Verlobte Annelies Kind us Riichebärg isch därt gsi und si häi ghürootet und drei Döchder überchoo.
Karriere as Schriftsteller
Zerst het dr Preußler nume nääben em Bruef gschriibe, under anderem Radiohöörspiil für Chinder. Spööter si die erste Chinderbüecher uusechoo und au e baar Übersetzige. Im Ganze het er 32 Chinder- und Jugendbüecher gschriibe. Die dütschsproochigi Gsamtuflaag isch über 15,2 Millione Exemplar. Es git öbbe 275 Übersetzige in 55 Sprooche.
Wärk
Posthum:
Max Weber (Politiker)
Er isch am 13. Dezember 1951 in Bundesrat gwählt worde. Siini lang vorbereiteti Finanzreform isch inere Volksabschtimmig gscheiteret. Am 31. Januar 1954 hät er siis Amt übergeeh, nachdem er am 8. Dezember 1953 siin Rücktritt aakündegt hät. Während siinere Amtsziit isch er em Finanz- und Zolldepartement vorgschtande - gege de Wille vo dr Sozialdemokratische Partei.
Val Müstair (Begriffsklärung)
Val Müstair isch de Name oder en Namesbestandtail vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Eleanor Roosevelt
D Anna Eleanor Roosevelt [] (* 11. Oktober 1884 z New York City; † 7. Novämber 1962 äbeda) isch e US-amerikanischi Mänscherächtssaktivistin und Diplomatin gsi. Si isch au d Ehefrau vom 32. US-Presidänt Franklin D. Roosevelt gsi. So isch si vom 4. März 1933 bis zum 12. April 1945 d First Lady vo de Vereinigte Staate gsi. Nach em Zweite Wältchrieg isch sie e hochrangigi Politikeri bi de UNO gsi. Sie gilt näbe de Hillary Clinton, wo au First Lady gsi isch, als eini vo de yflussrychste Fraue i de US-amerikanischen Politik vom 20. Jahrhundert.
Schrifte
Büecher
Artikel (AÚuswahl)
Brief
Leinzell
Leinzell ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Leinzell liegt em Vorland vo dr eschtliche Schwäbische Alb an dr Lein, rond zeh Kilometer nordeschtlich vo Gmẽẽd. D Nochbergmoede vo Leinzell send Göggingen, Iggingen ond Täferrot.
Vo dr Gmarkong send 37,9 % Landwirtschaftsfleche, 25,6 % Wald, 33,6 % Sidlongsfleche ond 2,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Leinzell gheret s gleichnamig Dorf ond dr Weiler Ölhäuser.
Gschicht
Leinzell ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1259 als Cella.
Verwaldong
Leinzell hot sich mit Eschach, Geggenge, Iggenge, Obergrẽänenge ond Schechenge zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Leinzell ischt dr Ralph Leischner.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Leinzell ghert zom Schwäbisch.
Osterspiel von Muri
S Oschterspiil vo Muri isch en Deil vomene dütschsproochige Tegschtheft für nes geischtlechs Theaterstück zu dr Oschtere us em Middelalter.
Gschicht
Das Dokumänt isch i dr Middi vom 13. Joorhundert im hochalemannische Piet uf Pergamänt gschribe worde, vermuetli z Züri. Uf dene Stück, wo no vorhande sind, stoot nur en chlyne Deil vo de dütschsproochige Dialogtegscht vom ganze Oschterspiil und e churze latynische Värs. S Spiil dörft no mee latyneschi Abschnidd und Gsäng gha ha.
Im früene 16. Joorhundert sind die Bitz vo däm Pergamänt bruucht worde, zum de Yband von ere trukte Bible z versterche, wo ane 1466 z Stroossburg gmacht worden isch. Spöter isch das Buech id Biblioteek vom Chloschter Muri cho, wo im 19. Joorhundert noch dr Ufhebig vom Chloschter im Joor 1841 id Aargauer Kantonsbiblioteek brocht worden isch. Ane 1840 het dr Theodor Oehler d Pergamäntschtreife gfunde. Tegschtusgobe vom Oschterspiil sind vo 1846, 1863, 1944 und 1967.
Inhalt
Im Spiil chöme en Krämer, drü Marie, Ritter, Diener, dr Pilatus, Jude, Wächter und dr Tüüfel vor.
Dr Afang vom Stück isch nümm bekannt. Dr Tegscht uf dene Pergamänt foot aa, wo dr Pilatus zu de drü Wächter, won er vor s Grab vo Jesus loot lo stoo, seit:
und er selbe hat geseit, daz ist en rehtú warheit: er ist erstanden, daz ist war.''
D Wächter sind den zum Pilatus ggange zum vo däm Ereignis z prichte:
als wir des grabes phflagen mit vil grozen vlize, do cham en engel wize, der begonde zuo zúns gahen, und duo er uns wolte nahen, do chan vor im en tonrshal […] dar zuo han wir oh gesehen daz der engel den stein vom dem grabe ruhte en ein, und Jesus ist erstanden úns und úh ce shanden.''
Monarchie
Dr Begriff Monarchii stammt vom griechische (monarchía) ab, wo sich us de Wörter μόνος (monos = „ein“) und  (archein = „herrsche“) zsämmesetzt, und bedütet „Eleiherrschaft“. Er bezeichnet e Staats- bzw. Regierigsform, wo e Monarch oder e Monarchin s Amt vom Staatsoberhaupt usüebt, und bildet so s Gegestück zur Republik.
D Machtbefuegniss vom Monarch chönne je noch dr Form vo dr Monarchii variiere: S Spektrum goht vo fast keine (parlamentarischi Monarchii, z. B. aktuell z England und i fascht allne andere europäische Staate) über di vonere Verfassig begränzti (konstitutionelli Monarchii, z. B. aktuell z Marokko) bis zur uneigschränkte politische Macht (absoluti Monarchii, z. B. aktuell de Vatikan oder Saudi-Arabie).
D Merkmol vo dr konstitutionelle Monarchii, wie si in Europa s ersche Mol bi der französische Revolution 1789 und denn im 19. Johrhundert verbreitet (z. B. z Preusse) inschtalliert worde isch, isch zum erschte e Verfassig mit Grundrecht vo dr Bevölkerig, zum zweite e Parlamänt, wo bi de Gsetz mitredt, und zum dritte, dass d Regierig vom Monarch abhanget, nüd vo dr Parlamäntsmehrheit. I dr parlamäntarische Monarchii, wie si hüt z Europa d Norm isch, isch d Regierig im Underschid zur konstitutionelle Monarchii vo dr Mehrheit im Parlamänt – und dadrmit indiräkt vom Volch – abhängig, nüme vom Monarch.