cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Denis Coquoz
s Lääbe
Dr Coquoz het z Salvan bi Les Marécottes im Trienttal im undere Wallis gläbt. Er het näbe synere Arbet als Bärgbuur Sache vo dr Gschicht und vo der Natur us sym Tal undersuecht und ufgschribe. Als guete Botaniker isch er wyt übere Kanton Wallis use bekant woorde; me het sogar ere Blueme i dr botanische Sistematik syn Name gää.
Ganz psunders het en dr Patois, der Dialäkt vo sym Tal, wo zwüsche Martinach und Chamonix lyt, inträssiert. Das isch e regionali Variante vo dr Frankoprovänzalische Sprooch. Dr Coquoz het – mit Hilf vo sym Vatter Louis Coquoz – sit 1916 alles, was er vo deren alte, vom Französische starch uf d Syte trükte Mundart gfunde het, ufgschribe.
Das het men au bi de Redaktoore vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande gmerkt, und dr Denis Coquoz isch eine vo de gueten Informante vom Louis Gauchat für das grosse Wörterbuech gsi.
Mit syne vile Zedel über d Patoiswörter het dr Denis Coquoz i de 1950er Joor es Manuskript für s Wäärch Le glossaire du patois de Salvan zämegstelt. Bi de Mundartwörter stoot au vil über d Volchskund vom Triental drby, vo de lokale Brüüch, vo alte Sprüüch, vom Alltagslääbe und no vil anderem meh.
Em Coquoz syni Dokumänt sind spöter i d Händ vo dr Marcelle Derivaz und vom Raymond Lonfat und vo iim zum lokale Mundartveräin Li Charvagnou cho, wo von es paar a dr Kultur inträssierte Lüüt us dr Gägend anne 1994 gründet worden isch. Im Uuftrag vo dere Gselschaft isch s Material digitalisiert und sistematisch zämegstelt worde; d Sproochwüsseschaftlerin Gisèle Pannatier, dr Archivar vom Chlooschter Saint-Maurice und anderi Fachlüüt sin z Hilf cho zum mit däm sproochleche Schatz dr nöi Dictionnaire du patois de la vallée du Trient z mache, wo anne 2018 usecho isch.
Barbara Traber
D Barbara Traber (* 23. Februar 1943 z Thun) isch e Schwiizer Schriftstellerin, Journalistin und Lektorin.
s Lääbe
D Barbara Traber het z Bärn d Wirtschaftsmiddelschuel bsuecht und denn als Privatsekretärin füre Elias Canetti, als Sekretärin vom Schwiizer Botschafter z Lagos und als Flight Attendant bi dr Trans World Airlines z Paris gschaffet. Spööter isch si bim Hallwag-Verlag und bim Radio Studio Bärn agstellt gsi.
1979 isch si freji Schriftstellerin und Lektorin woorde. Und si tuet au Büecher us em Änglischen und em Französischen übersetze. D Traber schrybt iiri Wäärch uf Hochdüütsch und i dr Bärner Mundart. Si het au es paar Samelbänd mit Tegscht vo Dialäktautooren usegää; so anne 1987 s Buech Gredt u gschribe zäme mit em Dialäktoloog Christian Schmid.
Vo 1993 bis 1999 isch d Traber d Generalsekretärin vom Düütschschwiizer PEN-Zäntrum gsi.
Jakob Ulrich
Dr Jakob Ulrich (* 13. Septämber 1856 z Waltalinge; † 5. Septämber 1906 z Züri) isch e Schwiizer Romanischt gsi.
s Lääbe
Dr Ulrich het a dr Uni Züri und z Paris a dr Sorbonne indoeuropäischi Sproochwüsseschaft und romanischi Filology und z London Anglistik studiert. Er het dänn als Gymilehrer gschaffet, und nach synere Promozioon z Züri bim Heinrich Schweizer-Sidler isch er 1880 Privatdozänt und 1884 Profässer für romanischi Filology a dr Uni Züri woorde.
Dr Jakob Ulrich het vil zu dr Gschicht vo romanische Wörter und zu dr eltere Literaturgschicht vo de romanische Sprooche und meischtens vom Französischen, em Provänzaalischen, em Iteliänischen und psunders em Rätoromanische gforschet. Vo iim sind nöji Uusgabe vo der Engadinische Chrestomathie, vo dr Oberländische Chrestomathie, vom Ulrich Campell sym Engadynische Psalter und vo anderne Wäärch i de verschidene bünderromanischen Idioom. Do drmit isch dr Ulrich en bedüütende früene Forscher zum Rätoromanische gsi.
Anne 1893 het er dr Tegscht vom ene mittelalterliche Theaterstuck us Züri useggää.
Won er ane 1906 mit erscht füfzg Joor wägen ere schwääre Chranket gstorben isch, isch dr Louis Gauchat syn Noochfolger woorde.
Zeitschrift für romanische Philologie
D Zytschrift für romanischi Filology isch e Fachzytschrift vo dr Romanischtik.
Dr dütsch Filoloog Gustav Gröber het se anne 1877 ggründet.
Fachlüüt vo dr Sproochwüsseschaft un dr Literaturgschicht bsunders zu de romanische Sprooche schrybe d Arbete, wo drin veröfentlicht wärde. D Artikel sind in ere romanische Sprooch oder uf Düütsch. Für psunderi Abhandlige wäre separati Byheft trukt.
Landtagswahl in Vorarlberg 2019
D '''Landdaagswahl z Vorarlberg am 13. Oktober 2019''' isch di 16. Wahl vum Vorarlberger Landdaag syter anne 1945 gsii. Bi däre Wahl, wu nootwändig wooren isch, wel di fimfjeerig Amtsperiod vum 30. Vorarlberger Landdaag anne 2019 abglofen isch, sin sämtligi 36 Abgordnete nei gwehlt woore. Si wehlen im Aaschluss in ihre konschtituierende Sitzig am 6. Novämber 2019 di nei Vorarlberger Landesregierig.
Bi dr Wahl hän noch em vorlaifige Wahlergeebnis (ohni wahlkraisfrämdi Briefwahlstimme) di boode bishäärige Regierigsbarteie ÖVP un Grieni Zuegwinn ghaa. Au d SPÖ un NEOS hän lyychti Stimmezuewächs ghaa. Greeschte Verlierer vu dr Wahl isch d FPÖ, wu mit ihrem neie Spitzekandidat Christof Bitschi iber nyyn Brozäntpinkt verloore het un dr zweet Blatz dodermit an di Griene het mieße abgee. Wider aidytig uf em eerschte Blatz isch d Volksbartei, wu unter em Landeshauptmann Markus Wallner fascht 25 Brozäntpinkt vor dr zwaitblatzierte Griene gläägen isch.
Stefanie Grob
D Stefanie Grob, wo am 14. Dezember 1975 z Bärn uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schauspilerin, Mundartdichterin, Autorin, Kabarettischtin, Satirikerin, Journalistin und Spoken Word-Literatin.
s Lääbe
Si chunt vo Bärn, het Journalistik studiert und läbt jetz mit irere Familie z Züri.
D Grob schrybt Prosategscht, wo teils i Samelbänd abtrukt worde sind, und eigeti Stuck für uf d Büüni. Die meischte Sache sind i dr Mundart. Me könnt d Bärner Autoorin psunders au als Spoken Word-Literatin. 2019 isch si am Liestaler Poetry Slam gsi. Me cha se immer wider ufem Schwiizer Radio ghöre, wo si anne 2009 i dr Satiresändig Zytlupen agfange het. Am 31. Mai 2019 isch si i dr Live-Sändig vo dr Schnabelweid z Wort choo.
Sit 2018 isch si zäme mit dr Sibylle Aeberli uf ere Theater- und Kabaree-Turnee. Im Oktober 2019 isch si am Mundartfestival z Arosa uufträtte, wo si mit em Dialäktoloog Christian Schmid und em Bärner Schriftsteller Pedro Lenz diskutiert het. Au das Gsprööch het d Schnabelweid brocht.
2006 het si mit em Pedro Lenz synere Autorregruppe Bern ist überall uf dr Audio-CD ''Bern ist überall. Im Kairo'' mitgmacht.
Für s Wäärch Inslä vom Glück het d Stefanie Grob dr Literaturprys vo dr Stadt Züri überchoo.
Liste der IATA-Airline-Codes
D IATA-Codes für Fluggsellschafte oder ou Zwöi-Buechstabe-Codes uf (änglisch: tow letter codes) wärde vo der Internationale Air Transport Association (IATA) ufgrund vo der Resolution 762 vergäh u besöh us ere Kombination vo zwöi Buechstabe und/oder ere Zahl. Si findet sech vor allem, aber nid nur, bi der Usgabe vom Flugschyn (änglisch ticketing) u i Fluggaschtinformationssystem Awändig. Si bildet ou der erschti teil vo der Flugnummere. (Zum Byspiil SR 111 für d Swissair-Flug 111)
Ufgrund vo der sehr gringe Azahl vo Kombinationsmüglechkeite (36 × 36 = 1296) het me im verlouf vo der Gschicht vili Codes mehrmals vergäh. Der glych Codes cha aber ou glychzytig a zwöi verschidenei Fluggsellschafte vergäh wärde. allerdings nur wenn di beträffendi Fluggsellschafte nid ds glyche Gebiet bediene. So het di US-amerikanischi Regionalfluggsellschaft Skyway Airlines u di wyssrussischi Fluggsellschaft glychzytig der Code AL über cho.
Bi eltere Fluggsellschafte chunnt's hüüffiger zu Verwächslige zwüschem IATA-Code u em ICAO-Code. Da beidi Instituone bis i ds Jahr 1982 identischi Codes gnutzt hei u die usschliesslech zwöitrangig si gsi, hets der Begriff IATA-Code u ICAO-Code no nid gä. Me het aber scho vom two-letter-airline-designators gred. Aber allei uf grund vom Code vo nere Fluggsellschaft isch es unmöglech gsi, Rückschlüss z zieh, öp si es Mitgliid im Linieflugdachverand IATA sy gsi oder nid. Bim IATA-Bytritt vonere Fluggsellschaft blibt ihre zwöistellig ICAO-Code unveränderet u wird mit gnützt. So het ds Chürzel LH vo der Liniefluggselschaft Lufhansa i de 1970er-Jahr e doppelfunktion als ICAO- u IATA-Code gha. Zu dere Zyt hei Frachtfluggsellschafte u Tscharterfluggselschafte wi d Gemanair oder Hapag-Lioyd Flug nid Mitgliid vo der IATA chönne wärde. Drum hei die für e two-letter-airline-designator der ICAO-Code gnützt. Im Jahr 1982 het d ICAO versuechswys e dreistellige Code ygfüehrt. Aber erscht füüf Jahr später, am 1. Novämer 1987 isch das du zu offizielle Standartsystem worde. D IATA het im glyche Momänt ihres zwöistellige Codesystem erwyteret u zwar i däm si ei Buechstabe mit ere Zahl kombiniert hei.
Dirigieren
S Dirigyrè isch è Orièntyrungs-, Koordinyrungs- un Gschtaltungshǜlfe für diè uusfüürendè Musiger von èm Orcheschter odder Chor odder ènèm andrè musizyrendè Ensemble. Dirigyrt wörd hauptsächlich mit Handbewegungè (eini odder beidei Händ) vom Dirigènt uusgfüürt, woby suschtigi Geschtik un Körperschprõch d Handbewegungè mee odder wènniger unterschtützt. Dirigyrè erfüllt meereri Fungtionè: S koordinyrt d Musiger am Aafang un am Ènd von èm Stugg sowiè bim Yhaaltè vom Tagt, zuèsätzlich wörrèd Ysätz aazeigt, dè Dirigènt beyflusst zuèsätzlich toujours diè musigalischi Gschtaltung, i dèm er Dǜnamik, Artikulation un dè musigalischè Uusdrugg vorgit.
S Dirigyrè isch bschtimmtè Reglè un Technigè unterworfè, wo sich historisch entwicklèt hèn. Dè Tagt wörd durch è Schlagfigur mit dè Füürhand aazeigt, bi Rächtshänder ergo mit dè rächtè Hand un bi Linkshänder mit dè linkè Hand. D Schlagfigur cha mit odder ooni Tagtschtogg aazeigt wörrè. Diè musigalischi Gschtaltung mit dè Dǜnamik un dè Artikulation wörd mit wènniger standardisyrtè Uusdruggsformè aazeigt. Di gestischi Vomittlung vo dè musikalischè Gschtaltung wörd vo allem mit dè andrè (meischtens dè linkè) Hand übbernõ, wo nit füürt un jò dè Tagt aazeigè duèt. Fortgschrittèni Dirigäntè zeigèd d Gschtaltung meischtens mit beidè Händ aa, um d Körperschprõch maximaal z unterschtützè. Dõdeby cha dè Tagt mit dè Füürhand nǜmmi aazeigt wörrè un sèllèwäg voruussetzt, dass graad kein Tempowechsèl odder kei Agogik aazeigt wörrè muè. Wôrend dè Begriff Dirigyrè sich ehnder uff dè braktische Vorgang un s Handwärchliche bezièt, benamsèd d Begriff Dirigat un musigalischi Leitung (odder eifach Leitung) ehnder s Dirigyrè von èrè komplettè Uffüürung, also è Konzèrt odder minimal è ganzes Stüggle. Mit dè musigalischè Leitung cha drübber usè au diè langfrischtigi Leitung von èm Ensemble odder Orcheschter gmeint sy, yschlièßlich dè Blaanungè, dè Probèarbèt un implizit au èm Dirigyrè.
Arbètsbrozèss
Dirigäntè machèd sich vor èm Dirigyrè intensiv mit èm Stugg un sinèrè Struktur vodraut. Sie wǜssèd, welli Inschtrumänt odder Stimmè (Bsetzung) s Stugg volangè duèt un sorgèd ggf. für è entschprèchèndi Ergänzung vom Ensemble mit zuèsätzlichè Musiger. Si entwicklèd uffgrund vo Vorgaabè vom Komponischt im Stugg (Tempo odder Metronomzaalè, Dǜnamik, Artikulation, Inschtrumentation) möglicherwys au mit Hǜlfe vo Audiouffnaamè, è eigèni, bräzisi Vorschtellung vom Charakter un Inhalt vom Stugg. Si merkèd sich d Ysätz vo dè voschiddènè Inschtrumänt odder Stimmè, Tagtänderungè, Tempo- un Charakterwechsel un übèd si gestisch un mental für sich y, bevor si vor s Orcheschter drättèd.
Si spürèd èm Inhalt vom Stugg nõch, wo durch Quällè (z. B. Brièf odder Dagebuèchnotizè vom Komponischtè), Aamerkungè odder uussagechräftigè Titel (Brogrammmusig) odder Tegscht in Vokalkompositionè usègfundè wörrè cha. Si kènnèd s musighistorische Umfäld vom Stüggle, wa dè spezifische Stil vom Wärch mitbeschtimmt, nõch Möglichkeit au anderi Wärch vom Komponischtè un sini Relationè i sèllèm Kontegscht. Idealerwys kènnèd si d Partitur nõch intensivem Studium uuswendig un hèn sich è gnaui Klangvorschtellung gschaffè, wo individuèll voschiddè isch, abber ebbèso vosuècht, dè Intention vom Komponischt un dè Komposition aa un für sich grächt z wörrè.
Dè Dirigänt studyrd mit èm Ensemble s Stugg mit Musigprobè y, bis es dènnè Vorschtellungè vom Dirigänt entschprèchè duèt, wo dèsell sich im Vorfäld bildèt hèt. Dè Dirigänt un d Orcheschtermusiger voschtändigèd sich dõdeby exakt übber d Umsetzung vo bschtimmtè, nit explizit vorgäènè Stellè i dè Partidur, dè Vorschtellung vom Dirigänt, diè korrekti Uusfüürung un dè Charakter un Inhalt vo dè Komposition. Dè Dirigänt korrigyrt s Ensemble wôrend dè Probè so lang, bis es Wärch möglichscht perfèkt uffgfüürt wörrè cha. Hilfsinschtrumènt für s Yschtudyrè vo vokalè Ensemblepartiè isch dõdeby meischtens è Klavyr, welles vom Dirigänt selber odder von èm Korrepetitor gschpillt wörd. Dõdeby isch dè Dirigänt Entscheidungsdräger un brägt dõdemit d Interpretation von èm Stugg in hochem Maß. Schlièßlich leitet er s Ensemble in allnè vorgsäènè Ufffüürungè vom Stugg (im Fall vo Gaschtdirigäntè im Repertoire-Musigtheater bzw. i dè Operè im dütschschprõchigè Ruum allerdings oft nu d Premièrè un è baar Folgevorschtellungè; diè räschtlichè Vorschtellungè wörrèd denn vo feschtaagschtelltè Kapèllmeischter „nõchdirigyrt“).
Dè Dirigänt isch im professionéllè Berych nit für s Yschtudyrè vo dè individuèllè Partiè voantwortlich. Sèlli Uffgaab übbernimmt jeddè Musiger für sich selber. Chorischtè wörrèd im Regelfall durch irèn Chorleiter yschtudyrt, Solosänger un -sängerinnè hèn am Theater odder in Opèrèschuèlè èn Korrepetitor.
Technig
Dirigyrè isch d Kunscht, musigalischi Informationè in Ächtzit aa uusfüürendi Musiger z übbermittlè. S git zwar keini absoluti Reglè für s korräkte Dirigyrè, sèllèwäg git s è großi Zaal vo voschiddènè Dirigyrtechnigè un -schtyl, abber è grundlegèndes Voschtändnis für d Basiselemänt vom musigalischè Uusdrugg (z. B. Tempo, Rhǜthmus, Artikulation, Dǜnamik) un d Fähigkeit, sèbb mit Geschtè effektyv sim Ensemble zu übbermittlè, isch nötig, um dirigyrè z chönnè.
Händ
S git für jeddi Tagtart è bschtimmti Schlagfigur, wo als normal aagluègt wörd. Sèlli Figur wörd i dè Regel mit dè rächtè Hand un mit èm Tagtschtèggè aazeigt. D Fähigkeit, Uusdruggs- und Phrasyrungsnuancè durch variabli Geschtik z übbermittlè, isch äbbèso vo Vordeil. Sèlli Nuancè söttèt einersits mit dè Schlagfigur vo dè rächtè Hand mit aazeigt wörrè, anderersits diènt hauptsächlich diè link Hand dèzuè, sèlli Nuancè unabhängig vom Schlagmuschter vo dè rächtè Hand aazzeigè un z vodütlichè.
Haltung
Dè Dirigänt stòt übblicherwys graad dõ, uff beidè Füèß un für alli Musiger guèt sichtbar vor èm Orcheschter un ergo mit èm Rüggè zum Publikum. Isch dè Dirigänt nit vo allnè Ensemblemitglyder sichtbar, wörd è Podescht vowendet. Èn hochè Dirigyrschtuèl bzw. è Steehǜlfi isch è Möglichkeit, wôrend langè Probè auch (halb) im Sitzè dirigyrè z chönnè. Sèllè Stuèl wörd allerdings im Konzärt nu seltè vowendet (z. B. vom Sergiu Celibidache odder James Levine in irè letschtè Johr); im Orcheschtergrabbè vo dè Oper dègegè wörd dè öfter bruucht. Ganz im Sitzè cha mò nit vonümpftig dirigyrè, well mò asè d Körperschpannung nit voll uffrächt erhaaltè un au nit a d Musiger witter gää cha, well s Dirigyrè für dè perfekte Uusdrugg vollè Körperysatz (au vo dè Hüftè absi) volangè duèt. Blõsorcheschterdirigäntè un Chorleiter müèn im Stòò dirigyrè, um d Stütze bzw. d Buuchschtimm i s Dirigat voll mit ybringè z chönnè. Allgmein sött dè Dirigänt zu allnè Mitglyder vom Ensemble bi Bedarf sofort Bliggkontagt uffnää z chönné un gnuèg Bewegungsfreiheit z haa.
Schlagebèni
È Voruussetzung für s Dirigyrè isch d Beachtung vo dè Schlagebèni, uff diè sich alli Schlagfigurè bezièd. Wenn d Schlagebèni unklar isch, wörd s Dirigat ungnau, s Signaal wǜrkt entschprèchend unklar uff s Orcheschter. D Schlagebèni cha in bschtimmtè Gränzè vom Dirigänt individuèll gwäält wörrè, un sie cha sich innerhalb von èm Stugg temporär gändèrèt wörrè, zum Byschpill uffgrund è Änderung vo dè Dǜnamik, dè Donhöchi odder dè Orcheschtration bim Übbergang vo Solopassagè i s Tutti.
Aafang, Ändi, Abbrèchè
S Signaal am Aafang von èm Stugg isch èn Schlag vor èm èrschtè Ysatz vom Stugg, also vor èm Ysatzzitpungt für d Musiger. Sèlli Ysatzvorbereitung heißt Vorbereitendè Schlag. Dè vorbereitende Schlag lait s Tempo, d Dǜnamik un dè Charakter vom Aafang vom Stugg fescht. Dè vorbereitende Schlag sött i dè Regel in kongruèntem zitlichè Vohältnis zuè dè Schlaggschwindigkeit vo dè jewyls folgendè Schlagfigur bzw. im folgendè Metrum stò. Wenn dè èrschte Ysatz èn Ufftagt isch, lyt dè vorbereitende Schlag uff dè Zellzit vornè draa, z. B. bin nèm Ufftagt uff 3 im Vyrvyrteltagt also uff èm Schlag 2. Well dè vorbereitende Schlag s wichtigschte Signaal für s Aafangè isch, muè-ner für jedden Musiger einwandfrei sichtbar syy. Uss dèm Grund muè dè vorbereitende Schlag immer vo dè obberè Schlagebèni uusgò, unabhängig vom folgendè Ufftagt. Bi nèm Ufftagt näbbèm Schlag, z. B. èm Achtel-Ufftagt uff 1 im Vyrvyrteltagt, muè dè vorbereitende Schlag au è Achtel lang sy und uff 4 chò, i sellèm Fall schwätzt mò allgemein von èm Churzè Vorbereitendè Schlag. Bi Blõsmusigdirigäntè un Chorleiter git s bim vorbereitendè Schlag diè Bsunderheit, dass dè Dirigänt glychzitig mit èm vorbereitendè Schlag Luft holt, um dè Ysatzimpuls für d Musiger z voschtärkè. Sèll Lufthollè cha abber vo mengè Musiger nu schlècht odder gar it ghört wörrè, dõrum visualisyrèd sèlli Dirigäntè s Lufthollè mit èm offenè Muul un èm lychtè Aalupfè vo dè Bruscht- un Schulterparty.
S Änd von èm Stugg wörd durch èn Abschlag kennzeichnèt. Dõdeby chönnèd beidi Händ mit dè Unterärm in èrè chraisförmigè Bewegung gegèläufig unnè zämmè odder nõch ußè gò. Alternatyv wörd d Hand nõch èrè Chraisbewegung übber odder vor èm Chopf zuè nèrè Fuscht gmacht odder suscht wiè zämmè zogè. Für lysligi Schlüß wörrèd au nu d Finger odder d Handflächè zämmè gmacht. Wichtig isch nu dè präzis aazeigte Zitpungt vom Änd vom Schlussdon. Bi Stüggle, wo mit ènèm Diminuendo odder Morendo lyslig bis zuè dè Stilli hy vochlingèd odder in quasi unändlicher Widderholung bis zum Lutlosè vochlingèd, wörd è decrescendo bis zum Stillhebbè vo dè Händ vom Dirigänt aazeigt.
Zmitts im Stüggle Abriißè wôrend enèrè Musigprob wörd mit èrè fürsi keerti Handinnèflächi odder mit èrè beidhändigè, schnellè Bewegigi nõch ußè hyy aazeigt. D Ruè bim Yschtimmè/Inschtruyrè/Aafangè wörd durch d Händ vom Dirigänt i dè Achtungsschtellung ygforderèt. Zum Voschtärchè vo sèllèm Zeichè chönnèd au d Handflächè nõch ußè keert wörrè, odder diè mittlerwyl aaltbachènè Attitüdè vom widderholtè Aaschlaa vom Tagtschtogg am Dirigäntèpult bruucht wörrè.
Tempo
S Tempo wörd durch rhǜthmisch glychi Dirigyrgeschtè (Schlagfigurè) allgmein mit dè rächtè Hand aazeigt; sie chönnèd bi Bedarf choreographisch mit èm Studium vo dè Partidur yschtudyrt wörrè odder au spontan syy. D Schlagfigurè stôn dõdeby im Diènscht vom Tempofluss, wo vom Dirigänt greglèt wörd. Dè Ysatz vo dè linkè Hand isch bi dè voschiddenè Dirigyrschuèlè unterschydlich greglèt. Einersits s wörrèd glychzitig mit dè linkè Hand bsunderi Zeichè gää, wo allerdings s Ensemble voschtò wörrè müèn, damit si fungtionyrèd. Sèlli Zeichè chönnèd z. B. d Ysätz, d Artikulation, d Dǜnamik un dè Ablauf (Codaschprüng, Widderholig) im Stugg bedräffè. Zum Voschtärkè vo dè Schlagfigur rächts cha mò au mit links s Tempo simultan aazeigè. Diè linki Dirigyrhand muè sèllèwäg immer unabhängig vo dè rächtè Füürhand ygsetzt wörrè chönnè. Scherzhaft wörd sèlli Dirigyrtechnik au mit èm Spruch Diè linki Hand rettèt d Wält beschribbè Anderersits git s au dè Aasatz, dass diè rächti un linki Hand alli bsunderè Sachè, also d Artikulation, Dǜnamik usw., zämmè aazeigèd, um d Wǜrkung vo dè Zeichè z voschtärkè, woby diè rächti Hand nǜmmi s Tempo aazeigè cha. Wenn s nüt Bsunders zum Aazeigè git, füürt diè rächt Hand s Tempo witter un cha eventuèll vo dè linkè Hand unterschtützt wörrè. Unter Amateurmusiger wörd sèllè Dirigyrschtyl spöttisch au als Mòlè betitlèt, well d Aazeig vum Tempo öfter wègkait. È allmäälichi Tempoänderung wörd durch langsamer odder schneller wörrèndi Schlagfigurè mit dütlichè Impüls aazeigt; bi plötzlichem Tempowechsel muè sich au s Tempo vo dè Schlagfigur uff ein Schlag z änderè.
Dǜnamik
S Aazeigè vo dè Dǜnamik – odder dè Lutschtärki – cha uff voschiddèni Artè gmacht wörrè. Dǜnamik cha durch d Größi vo dé Schlagfigurè aazeigt wörrè: Je größer diè ygsetztè Geschtè sin, um so luter soll dè Klang sy, by chlyni Geschtè git s abber nu chlyni Lutschtärki. Wechsel i dè Dǜnamik un Übbergäng vo dè einte i dié anderi wörrèd bsunders mit dè Hand aazeigt, wo nit zum Aazeigè vom Tagt bruucht wörd, bi Rächtshänder ergo mit dè linkè Hand. È uffschtygendi Bewegung (normal mit dè Handflächi nõch obbè) signalisyrt è crescendo; è Bewegung absi (normal mit dè Handflächi nõch unnè) zeigt è diminuendo aa. Allerdings cha d Voänderung vo dè Lutschtärki unbeabsichtigt au è Voänderung vom Tempo mit sich bringè, well mit größerer Geschtik au für d Händ, wo d Schlagfigurè uusfüürèd, èn größerer Wäg sowiè mit chlynerer Geschtik èn chürzerè Wäg zruggzlegè isch, wa-nè Reduktion vom Tempo bi großer Lutschtärki un è höchers Tempo bi chlyner Lutschtärki nõch sich ziè cha. Um selli Temposchwankungè z vohindèrè (well jò nu d Lutschtärki sich änderè söll), muè s Gschwindigkeit vo dè Handbewegung dè Dǜnamik aabasst wörrè, sèll heißt, im forte muè sich d Schlaghand schnèller un im piano langsamer bewegè. Sèlli Adaption z behèrrschè gehört mit zum Grundrüschtzüüg bim Dirigyrè.
Drübber usè git s no witteri individuèlli Geschtè, wo sich uff d Dǜnamik beziènèd. È Handflächi, wo nõch obbè offè ghaaltè wörd un nit dè Tagtsteckè haaltè duèt un/odder s Tempo schlaat, cha-n-è crescendo odder è forte aazeigè wiè-nè Handflächi, wo nõch unnè offè ghaaltè wörd, è diminuendo odder è piano aazeigè cha. Plötzlichi Wechsel vo dè Dǜnamik (forte odder piano) wörd mit zitglych wechslèdè Dirigyrgeschtè (groß odder chly) aazeigt. Au eini vor èm Obberkörper ghaaltèni, offeni Handflächi, wo nõch vornè zeigè duèt un nõch vornè unnè bewegt wörd, cha-nè plötzlichs piano yfordèrè odder draa erinnèrè. Mèngi Dirigäntè müèn für bsunders intensyvi un lutti Ysätz d Fersè aalupfè, èn chlynè Gump machè odder fascht dè gsamte Obberkörper bewegè, um d Größi vo dè Bewegung dütlich vo dè vorigè Geschtè abzsetzè; umkeert gön si i d Chnǜ un/odder bügèd sich fürsi, um è lysligi Dǜnamik aazzeigè.
Ysätz
Wenn è bschtimmtes Inschtrumènt, è bschtimmts Regischter vom Orcheschter odder è bschtimmti Stimmgruppè mit Spillè reschpektyv Singè aafangt, bruuchèd diè bedeiligtè Musiger èn Ysatz (änglisch: „cue“). Dirigyrtechnisch gsää isch èn Ysatz s Glychè wiè-nèn Ufftagt. Èn Ysatz isch dèfür dõ, dè ysetzendè Musiger nõch èrè längerer Paus dè richtige Zitpungt vom Ysatz aazzeigè. Wenn è Gruppè odder Regischter ysetzè söll, duèt mò mit èm Ysatz sicherschtellè, dass dè Ysatz mitnand un glychzitig chunnt. Èn Ysatz muè mit großer Bräzision un dütlich gää wörrè, demit er fungtionyrt. Diè klari Konzentration uff dè Musiger bzw. uff d Regischter/Stimmgruppè un è unmissvoschtändlichi Geschtè sin genau glych nötig wiè è churzes Signaal am Aafang. Dõdeby sött dè Dirigènt sich im Musiger zuèwendè un dè Bliggkontagt ghaaltè wörrè. Bi-nè Huufè Ysätz in churzer Zit langt au meischtens èn Bliggkontagt odder è Bligg i diè uagfääri Richtung vom Musiger allei. Größeri musigalischi Ereignis söttèd mit dütlich sichtbarerè Ysätz (zimli großi Geschtè, Gebruuch vom ganzè Obberkörper) gää wörrè.
Artikulation
D Dirigyrgeschtè odder s Bedonè von èrè Schlagfigur sin charakteristisch für d Artikulation. D Bewegung gòt vo churzè un scharfè, dõdeby hoch konzentryrtè Bewegungen für è staccato bis zuè weichè un lang zogènè Bögè für è legato. Vill Dirigäntè voändèrèd d Spannung vo dè Händ un Ärm: Aagschpannti Musklè un rigidi, schnèlli Bewegungè stôn für „marcato“ (scharfi, gschtoßèni Artikulation), wôrènd entschpannti Händ un Ärm un sampfti, flǜèßendi Bewegungè legato odder espressivo uusdruggèd. Mèngi Dirigäntè bruuchèd für diè korrekti Artikulation iri gsamti Körperschpannung. Well d Artikulation sich innerhalb von èm Tagt un dõdemit innerhalb von èrè Schlagfigur ändèrè cha, bschtòt d Chunscht vom Dirigyrè mèngmòl dõdrin, sèlli voschiddènè Bewegungsartè toujours mitènand kombinyrè zu chönnè.
Phrasyrung
D Phrasyrung wörd ebbèfalls übber d Händ aazeigt, idèm chlyneri un größeri sowiè langsameri un schnèlleri Bewegungè inènand übbergän. Beschtèfalls cha mò uss dè dirigentischè Geschtè sää, wo è Phrasè hèrrè gòt, demit diè Absicht vom uusfüürendè Musiger umgsetzt wörrè cha. È Fermatè (ghaaltenè Klang) wörd mit èrè ghaaltènè Dirigyrbewegung aazeigt, sèll heißt, d Händ bliibèd obbè stò odder bewegèd sich ganz langsam nõch usè. È offeni Handflächi, wo d Innèsitè nõch obbè zeigt, unterschtützt s Haalté vum Klang. D Duèr vo dè Fermatè wörd mit sèllèrè langsamè Bewegung nõch ußè aazeigt, dè Schluß vo dè Fermatè wörd mit èm eigènè Handzeichè odder mit èm Stòbliibè vo dè Händ vodütlicht. Sicherer für dè Schluß isch è Handzeichè, wo oft mit beidè Händ è Ringelschwänzle i d Luft gmòlt wörd. Bi nèrè Fermatè, wo lyslig voklingè sött, bliibèd d Händ us èrè Bewegung usè eifach stò. Für Blõsmusigdirigäntè un Chorleiter isch es möglich, bim Haaltè vo dè Fermatè mit èrè offenè Gosch guèt sichtbar yzatmè un bim Schluß guèt sichtbar uuszatmè, idèm dè Dirigènt d Gosch widder zuèmacht. Mit sèllèm Vormachè vo dè Atemtechnig für dè Musiger chriègt mò dè Fermatèschluß dütlich besser hèrrè.
Indonation
D Indonation wörd durch d Stimmung vo dè Inschtrumänt vor dè Prob odder èm Konzèrt greglèt. Im Symphonyorcheschter isch s d Uffgaab vom Konzèrtmeischter, s Yschtimmè z leitè; i dè Reglè git er dè Kammerdon „a“ vor, wo meischtens zwǜschè 435 un 445 Hz lyt un im Sinfonyorcheschter sowiè symphonische Blõsorcheschter durch s Inschtrumènt Oboè aagää wörd. Für sèll nimmt d Oboe, well s bi nèrè gschtimmtè Oboè wènnig Spylruum für Stimmungsschwankungè wègèm Aasatz odder dè Mensur git. Bi A-cappella-Chorwärch wörd dè èrscht Don odder Akkord vor èm Konzèrt übber è Stimmgablè vom Dirigänt vorgää.
Wôrend dè Probè sött dè Dirigènt d Kontrollè übber d Indonation vom Ensemble haa. Für è erfolgrychi Probè- un Ufffüürungsarbèt es erforderlich, dass dè Dirigènt è guèts un gnaues Ghör hèt, um Ungnauigkeitè übber Schwebungè odder Riibungè z hörè un korrigyrè z chönnè. Je gnauer sy Gehör isch, um so minutiöser cha-ner i s Klangbild ygryfè zu korrigyrè. Innerhalb vom Stüggle cha dè Dirigènt übber nõch obbè odder unnè zeigendè Handzeichè vo dè freiè (linkè) Hand d Indonation vo einzelnè Musiger odder Stimmgruppè korrigyrè.
Uusdrugg
D Mimik vom Dirigänt, sini Geschtik un sini Körperhaltung bzw. d Körperschpannung chönnèd dè gwünschte Uusdrugg von èm Stückle zuèsätzlich vodütlichè. È Voschtändigung übber dè Inhalt vor èm Stüggle isch zwar mèngmòl sinnvoll, vor allèm bi Amateurochester. um Übberdriibungè odder Fèèlinterpretationè vorzbügè, anderersits erschpart è eidütigi gestischi, körpersprõchlichi odder mimischi Kommunikation im Probèvolauf d Unterbrechung un verbali Inschtruktion.
Kammerorcheschter, Striichquartett un Chor
Bi chlynè, kammermusigalischè Ensemble cha d Roll vom Dirigänt vo eim vo dè Musiger übbernõ wörrè. Sèll bassyrt bsunders bi Kammerorcheschter durch dè Konzèrtmeischter un bi nèm Striichquartett durch dè èrschtè Giiger, au Primarius dauft, idèm sèlli Musiger vor, nõch un wôrend èm Stugg im Ensemble Signaal gän. Ebbèso cha-s bi A-cappella-Chör èn Dirigènt unter dè Musiger gää. Für sèlli au ehnder aadüteti Form vom Dirigyrè bliibt dè Musiger a sim Blatz un stòt bim Dirigyrè uff, um sich nonverbal (verbal gòt bi laufendem Stugg ganz schlècht) übber Bliggkontagt un reduzyrti Geschtik mit sinè Mitmusiger z voschtändigè, wa vum Publikum nit regischtryrt wörrè söll. Chlyneri Orcheschter sin im 18. Johrhundert vum Taschtèinschtrumènt uss gleitet worrè, wa-s bi chlynerè Chör bis hüt nò git. Dõdeby sin früèner au dütlicheri Geschtè bruucht wörrè.
Bsunders uusbrägt hèt dè Dirigènt un Pianischt Daniel Barenboim sèlli Sittè am Flügel braktizyrt, wenn er Klavyrkonzärte uffgfüürt hèt. Lorin Maazel hèt gèrn bim Dirigyrè d Violinè gschpillt, zletscht im Wyner Neujohrskonzèrt 2005 (Solostimme im Vorspiel der Geschichten aus dem Wienerwald von Johann Strauss).
Großi Ensemble un Opèrè
Bi dè Leitung von èm mittelgroßè (Symphonyorcheschter) odder zimli großè Gruppè vo Musiker (Orcheschter mit Chor) wörd èn Tagtschtogg bruucht, wo hauptsächlich dèzuè diènè duèt, chlyneri Bewegungen vo dè Hand mit dè Hebelwirkung z vogrößerè, um d Bewegung übber è größeri Entfèrnung hy sichtbar z machè. Dè Dirigènt stòt i sèllèm Fall guèt sichtbar vor èm Ensemble mit èm Ruggè zum Publikum, meischtens uff ènèm Bodescht. Èn Uusnaam sin dõ d Milidärmusig un Feschtumzüg, bi wèllnè s Orcheschter bzw. d Kapèllè in Bewegung isch un dè Dirigent mit marschyrt.
I dè Opèrè übbernimmt dè Dirigènt è Doppelrollè: er leitet d Sänger un Chör uff dè Bünni un s Orcheschter im Orcheschtergrabbè. Er muè für alli sichtbar syy, um s Zämmèschpyl vo dè beidè Ebènè einersits immer z koordinyrè un anderersits Yfluss uff d Gschtaltung vo dè Ufffüürung nää z chönnè. Dè Opèrèdirigènt stòt mit èm Ruggè a dè Wand vom Orcheschtergrabbè un hèt asè s Orchester un d Bünni vor sich. Durch d Datsach, dass d Musiger uff dè Bünni durch d Regy rümlich in Bewegung sin, wörd d Kommunikation zwǜschè Dirigènt un sebbè müèsam. I sèllèm Fall wörrèd zuèsätzlich d Bewegungè vom Dirigènt behelfswys vo Monitor sitlich vo dè Bünni übberdrait un/odder durch èn zweitè Dirigènt unterschtützt, wellè so gnau wiè möglich d Bewegungè vom èrschtè Dirigènt von èm Monitor übbernimmt un wittergit. In mengè Opèrèhüser übbernimmt dè Souffleur zuèsätzlich sèlli Rollè, byschpillswys a dè Metropolitan Opera z New York odder a dè Königlichè Staatsopèrè z Stockholm.
Uusbildung
Wenn s auch möglich isch, als Amateur mit odder ooni Uusbildung è Ensemble zu dirigyrè, so isch s Dirigyrè sit èm 19. Johrhundert èn universitärè Studiègang, wo hützdaag vyr Johr duèrèd und vo dè meischtè Musighochschuèlè aabotè wörd. Kirchèmusiger un Schuèlmusiger chriègèd ebbèfalls è grundlegèndi Uusbildung im Dirigyrè.
Im dütschsprõchigè Ruum wörd Hochschuèl-Uusbildung zum Dirigènt traditionsgmääß hauptsächlich mit ènèm Klayvr (odder au è baar dèvu) realisyrt. S Klavyr söll dè große logistische Uffwand von èm Orcheschter ersetzé un s Orcheschterschpyl imityrè. Dè Dirigyrschtudènt leert sy technischs Handwärch dõdemit meischtens vor Klavyr, welli i dè meischtè Fäll vo dè Kommilitonè un Leerer gschpillt wörd. Folglich isch è guèts Klavyrschpyl mitunter Voruussetzung für s Dirigyrschtudium. Well abber s Klavyr in meefacher Hysicht (Klang, Klangreaktion, rüümlichi Situation vo dè Bsetzung) nit mit dè Inschtrumänt vom Orcheschter voglychbar isch, bschtòt für dè Dirigyrschtudènt zwangsläufig èn Unterschyd zwǜschè m Klavyr- un Orcheschterdirigat. Für d Abschlussbrüèfungè (Vordiplom odder Diplom) wörd normalerwys è Orcheschter zur Vofüègung gschtellt, um dè Studäntè dört Live-Bedingungè z biètè. In andrè Länder, bsunders i dè USA, wörd vosuècht, im Dirigyrschtudènt è inschtrumentals Ensemble regelmäßig zur Vofüègung z stellè, vor wellèm sèlli denn irè Unterricht erhaaltè chönnèd.
Uff èm Wäg vo dè Laièuusbildung vo dè Musigvobänd un Chör – öppè im Bund (vo dè) Dütscher Musikvobänd (hochdt. "Bund Deutscher Musikverbände") (BDB), im Dütschè Chorvoband usw. – isch es möglich, è Qualifikation als Dirigènt z chriègè. Au dèsèll Wäg nimmt meereri Johr (i dè Regèl drei für d C- un zwei für d B-Qualifikation) in Aaschpruch. Er bschtòt uss ènèrè Reiè vo stringèntè Kürs (C1->C2->C3) odder uss èrè beruèfsbegleitendè Uusbildung mit meerèrè Phasè bro Johr, wo zwei Johr lang gòt (B-Qualifikation), wo im aaltè B-Abschluss von èm universitäre Studiègang entschpricht. Im BDB wörd vor allèm d C-Qualifikation nit nur zentral, sondern dezentrail uff Vobandsebèni un sogar ggf. uff Bezirksebèni aabotè. Andèrèfalls wär s nit möglich, diè breit Basis vo Laiè- un Hobbyorcheschter mit qualifizyrtè Dirigäntè z vosorgè. D B-Qualifikation cha nur zentral z. B. an èrè Bundes-Musigakademy erworbè wörrè. D Absolventè mit èrè B-Qualifikation dürfèd dè Titel Musig-Direktor (MD) drägè.
Internationales Mundartarchiv „Ludwig Soumagne“
S Internazionale Mundartarchiv „Ludwig Soumagne“ isch en Yrichtig, wo tuet d Dialäktliteratur vom düütschsproochige Ruum dokumäntiere.
Es isch anne 1986 gründet worde und sit 1990 z Dormagen-Zons im Rhy-Kreis Neuss dihäi. Dä Oort lyt zwüsche Düsseldorf und Köln.
Dr Name het s Archiv wägem Mundartautoor und Lyriker Ludwig Soumagne (1927–2003) vo Neuss überchoo. Es isch syne Gründer drum ggange, die modärne Schrifte im Dialäkt und d Lieder vo de nöie Mundartsänger z samle. D Mundartautore sälber sind dra inträssiert gsi, en Oort z ha, wo speziell für d Mundartkultur doo isch. S Huus z Zons het e Samlig vo Dialäktschrifte und vo digitale Toonträäger und drzue ane vil süschtigi Dokumänt vo Schriftsteller. Und es stelt e Biblioteek mit Mundartwörterbüecher vo düütschsproochige Dialäkt zäme.
Dr Verein zur Pflege und Förderung der Mundart im Rhein-Kreis Neuss e. V. betröit s Zonser Mundartarchiv.
All zwöi Joor git s Internazionale Mundartarchiv öpperem, wo öppis Guets für d Mundart too het, dr Friedestrompryys, wo wäge dr Burg Friedestrom bi Zons so häisst, und öpperem us em Rhyland d Franz-Peter-Kürten-Uuszäichnig zum Adänke an rhyländisch Dichter Franz-Peter Kürten (1891–1957) vo Leverkusen.
1992 het dr Schwiizer Mundartautor Julian Dillier und 2018 dr Schwiizer Dialäktoloog Christian Schmid dr Friedestrompryys übercho.
All Joor macht s Archiv d Zonser Hörspiiltääg, wo me nöji Dialäkthörspiil cha lose und wo eis drvo dr Zonser Hörspiilpryys überchunt.
Im Mundartarchiv isch d Dokumäntazioon vom Internazionale Dialäktinstitut.
Mundartfestival Arosa
S Mundartfestival Arosa isch es Festival für d Dialäktkultur, wo z Arosa im Bündnerland über d Büüni goot.
Es goot vier Tääg lang, und me cha de Dichter, wo i dr Mundart schrybe, go zuelose, wie si öppis vo irne churze Verzelligen und us irne Romään lääse, Konzärt vo Naturjutz bis Rap und Slam Poetry-Uuftritt bsueche und bi Diskussioone zu dr Dialäktkultur drby sy. Dr Kursaal Arosa isch s Festivalzäntrum.
S erschte Mol isch s Mundartfestival Arosa anne 2017 im Hotäl Schwiizerhof gsi. Ufem Programm, wo vom 12. bis zum 15. Oktober 2017 ggangen isch, isch es Podiumsgsprööch zum Thema vo de Schwiizer Dialäkt gstande, wo dr Bernhard Thurnheer, dr Churer Gimma (Gian-Marco Schmid), d Leonie Barandun-Alig un dr SRF-Mundartredakter Markus Gasser sind cho rede. Am Festival sind Züri West, Liricas Analas, dr Pedro Lenz, dr Renato Kaiser, d Gülsha Adilji, dr Andreas Neeser, dr Walter Lietha, Trummer & Nadja Stoller mit Lieder vo dr Maria Lauber, d Marietta Kobald und dr Christian Schmid ufträtte. Dr Schmid het sys nöie Buech Mir stinkts vorgstelt.
S zwöite Mundartfestival Arosa vo anne 2018 het s Thema Mundart-Kultur in den Bergen gha. Im Programm sind gsi: d Steff la Cheffe, Knackeboul, dr Dänu Siegrist, dr Andrea Zogg, d Nyna Dubois, dr Mario Pacchioli, d Leonie Barandun-Alig und no anderi, und au dr düütsch Kabarettischt Thomas C. Breuer isch yglade gsi.
S dritte Mundartfestival Arosa isch vom 3. bis zum 6. Oktober 2019 ggange. Drby sin gsi: d Stefanie Grob, dr Rolf Hermann, dr Hanspeter Müller-Dossaart, dr Dominik Muheim, dr Baze (Basil Anliker), s Trio Chäslädeli un d Fiona Cavegn. D Mundartsändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio isch au uf Arosa cho und het diräkt usem Festival brichtet. Dr Christian Schmid het vo sym Buech ''Häbet nech am Huet! E Chiflete'' gredt.
S vierte Mundartfestival Arosa goot vom 1. Oktober bis zum 4. Obtober 2020.
Basile Luyet
Dr Basile Joseph Luyet (* 10. Juli 1897 z Savièse im Wallis; † 29. März 1974) isch e Schwiizer Volkskundler, Naturforscher und Ordensprieschter gsi.
Dr Luyet isch im chlyne Dorf Chandolin bi Savièse als Soon vom Müller Joseph Frédéric Luyet und vo dr Wäberin Marguerite Héritier uf d Wält cho. Er isch ane 1909 is Gimnasium vo de Missionaar vom häilige Franz vo Sales im fryburgische Givisiez ggangen und het sit 1917 z Fryburg d Theology studiert. Er isch em Oorde vo de Missionaar vom Franz vo Sales byträtte und het 1921 d Prieschterweih übercho.
Er het z Gämf studiert und i de Fächer Biology und Füsik dokteriert. 1929 isch er uf Amerika ggange, won er als Forscher und Hochschuellehrer gschaffet het, zerscht no a dr Uni Yale und am Rockefeller Institute und sit 1931 a dr Jesuiten-Uni z Saint-Louis im Bundesstaat Missouri als Profässer für Biology und Biofüsik. 1934 het er e Zytschrift gründet, wo Biodynamica gheisse het, und do drin isch vom Forschigsgebiet vo der Zälle d Reed gsi, wo immer im Zäntrum vom Luyet synen Undersuechige gsi isch. Sys spezielle Forschigsgebiet isch d Kryobiology gsi, also d Forschig über läbigi Zälle bi ganz tüüfe Tämperatuure. Er het als Pionier vo däm Fach wältwyt d Ergäbnis vo synere Arbet bekant gmacht. Di amerikanischi Wüsseschaftshistorikerin Joanna Radin vo dr Uni Yale seit, em Walliser Naturforscher syni nöjen und grundlegenden Experimänt siget wichtig gsi wo men agfange het läbigs Material möglechscht chalt ufzbwaare bis mes wider bruucht, s Biobanking, öppe bi de Bluetresärve für Notfäll oder bim Soome vo Dier i dr Veezucht; und hüt spilt das e grossi Rolle bim Uufbou vo Bioarchiv.
1935 isch dr Basile Luyet amerikanische Staatsbürger worde. Vo 1956 bis 1974 isch er dr Scheff vom Departemänt Biofüsik vo dr American Foundation for Biological Research z Madison, Wisconsin, gsi und vo 1959 bis zu sym Läbensändi dere ire Diräkter. 1964 isch er dr erscht Presidänt vo dr Internazionale Gselschaft für Kryobiology und Herusgäber vo dr Fachzytschrift Cryobiology woorde.
I syne junge Joore, bevor er mit Zwöiedryssgi uf Amerika isch, het dr Basil Luyet Sache vo dr Walliser Natur und Volchskund am Bischpiil vo synere Heimetgmeind aglueget und er het psunders übere wälsch Underwalliser Patois gschribe, die regionali Form vo dr Frankoprovänzalische Sprooch im middlere Wallis. Er het, teils zäme mit anderne Forscher, Arbete zum Patois gschribe, emol über dä vo Savièse, dänn zäme mit em Lehrer Emile Gillioz (1886–1935) über dä vo Isérables und mit em Lehrer und Journalischt René Jaquemet (?–1976) über d Mundart vo Conthey. Dr Luyet isch dr Gründer und e Zyt lang dr Heruusgäber vo de Cahiers valaisans du folklore gsi. Me het en als Gwäärsmaa füre Dialäkt vo Savièse bi dr Redakzioon vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande gschetzt.
Am 29. März 1974 isch dr Basil Luyet im Spital z Madison gstorbe. Zu Eere vom bekante Forscher het me 1997 z Sitten es wüsseschaftlichs Koloquium organisiert und vor em Gmeindhuus z Chandolin es Tänkmool für iin ugfgstelt.
Margrith Ladner-Frei
D Margrith Ladner-Frei, wo anne 1949 uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Mundartautoorin.
Si isch vo Schiers und woont z Grüsch im Prättigau, und si het als Awalts- und Grichtssekretärin gschaffet. Si isch Journalischtin und Schriftstellerin; und me könnt sen au als Jeegerin.
D Margrith Ladner-Frei schrybt Gschichten im Prättigauer Dialäkt, wo zum Walserdüütsch ghöört. Iri eerschte Stuck sind i de Zytige Prättigauer & Herrschäftler (ab 1975) und Bündner Woche vröfentlicht woorde, dänn im Buech Läsiblüescht vo 2017 und drufabe 2019 imenen äigene Buech mit em Titel Schälleria. Es git vo dr Autoorin au es Buech uf Hoochdüütsch: Emotionen einer Jägerin.
D Mundartautoorin isch i de Sändig Schnabelweid vom 22. Oktober 2009, vom 2. Mai 2013 und vom 27. Septämber 2019 z Wort choo.
Jüdischer Friedhof am Ölberg
Dr Jiidisch Friidhoof am Eelbäärg (hebräisch: בית הקברות היהודי בהר הזיתים; transliteriert: bet hakvarot hajehudi behar haseitim) z Jerusalem mit dr Nekropolis vu Silwan isch dr eltscht un wäg dr jiidische Rituaal un Tradizioon wiichtigscht jiidisch Friidhoof vu dr Wält. Di eerschte Graableegige am 809 Meeter hooche Eelbäärg, wu bis rund 50 Meeter iiber dr Jerusalemer Altstadt goot, het s vor eppe 3000 Joor am Aafang vum Eerschte Tämpel stattgfunde. E Dail vu dr Graabstätte sin hite Böudänkmeeler.
Dr Friidhoof lyt eschtli vu dr Altstadt im Kidrondaal (Daal Joschafat) vor em Tämpelbäärg. Dr eltscht Dail isch in dr oobere Haale vum Eelbäärg uf dr Oschtsyte vum Kidrondaal. Wyter unterhalb sin d Juude us dr Zyt vu dr Zwoote Tämpelperiood vergraabe. Drotz ass es uf em Friidhoof mittlerwyyli chuum no Blatz het, isch d Dradizioon vu dr zytli uubegränzte Frischt vu dr Rue nit ufghoobe woore. Noch em Midrasch steen do di eerschte Dooten uf, wänn dr Messias uf em Eelbäärg erschyynt un derno mit ene in d Jerusalemer Altstadt ziet.
Hite no wääre Juude us dr dr ganze Wält doo uf däm Friidhoof vergraabe. Do het s no Schetzige zwische 200.000 un 300.000 Graabschtai us verschiidene Zyte, dodrunter beriemti Perseenligkaite us dr jiidische Gschiicht wie dr Abraham Isaak Kook (1865–1935) oder dr Eliezer Ben-Jehuda (1858–1922).
10. bis 6. Joorhundert v. u. Z.
In dr Zyt vum Eerschte un Zweete Tämpel (Yysezyt bis frieji Reemischi Chaiserzyt) sin d Juude vu Jerusalem in Felsegraabheeline an dr Haale vum Eelbäärg vergraabe woore.
Nekropolis vu Silwan
D Nekropolis vu Silwan isch dr wiichtigscht Dail vum Friidhoof, wu allwäg vu dr hegschte Beamte vu Jerusalem bruucht wooren isch. Si lyt am stainige Oschthang vum Kidrondaal mit Blick uf dr eltscht Dail vu Jerusalem. Speeter isch uf dr Nekropolis s paleschtinänsisch Doorf Silwan böue woore.
D Graabstätte sin in dr Zyt vum 9. bis 7. Joorhundert v. u. Z. aaglait woore. Si sin im Lauf vu dr Joorhundert umböue un zum Woone bruucht woore. In dr byzantinische Zyt hän si Mench as Menchszälle dient, aber au as Chilche un Kabälle. Speeter hän muslimischi Yywooner vum Doorf Dail vu andere Graabstätte fir dr Böu vu zuesetzlige Hyyser, Zischtäärne un Abwassersammelbeckine bruucht.
Ass es die Greeber git, waißt d Allgmainhait eerscht syt em 19. Joorhundert. Um des Zyt sin no 40 Felsegreeber mit ere ussergweendlige Greeßi vorhande gsii. Di maischte dervu sin bis anne 1868 erhalte bliibe, wu gnaueri archäoloogischi Foorschige dur dr Charles Warren (1840–1927) unternuu woore sin, eme britische Generaal vu dr Royal Engineers un Archäoloog. Bi syne Untersuechige isch er in e baar Fäll vu Lyt us em Doorf aagriffe woore. Är het des uf „di fyndli Natuur vu dr Doorfbewooner“ zruggfiert, wun er e „gsetzloosi Gruppe“ gnännt het. D Greeber sin um die Zyt scho ufgmacht un uusgruumt gsii.
D Architektuur vu dr Graabstätte un au d Aart vu dr Bstattig unterschaide si vu allem, was mer us em hitige Paleschtina chännt. Nume do het s Elemänt wie hooch gläägeni Yygäng, Giibel- un Simsdeckine, droogfeermigi Ruestätte un ooberiirdischi Greeber mit Inschrifte uf Hebräisch. Nischebankgreeber, wu d Lyyche din abglait woore sin, un di chlaine quadraatische Yygäng findet mer au im hitige Judäa. Dr israelisch Archäoloog David Ussishkin (uf d Wält chuu 1935) het d Theese entwicklet, ass d Äänligkait mit Böustiil vu phönizische Stedt di biblisch Bschryybig vum phönizische Yyfluss uf di israelitische Cheenigryych bsteetigt.
Di bekannteschte bis hite erhalteni Ruine vu dr Nekropolis sin dr Monolith vu Silwan us dr Eerschte Tämpelperiood un s Tomb of the Royal Steward, wu d Inschrifte druf saage, ass doo dr cheenigli Verwalter, dr Royal Steward, vergraaben isch. Wu die Graabstätte entstanden isch, het si as Chäller vun eme Doorfhuus dient, wu zeerscht as Zischtäärne un speeter as Laageruum bruucht woren isch.
1. Jhdt. n. u. Z.: Graabmool vum Abschalom
Dr oober Dail vu dr aigeständige Graabstruktuur dient as Nefesh, as Dänkmool fir s Graab, wu drunter lyt, un s Greeberfäld, wu drum ume lyt bzw. aagränze duet. D Graabchammere mit dr drei Nischebankgreeber isch in dr massiiv unter Dail vum Dänkmool gmaißlet. In die Chammere cha mer nume iber e Yygang im oobere Dänkmooldail un e Stääge chuu. Die Böuwyys cha mer mit sällere im jordaanische Petra verglyyche, ere Ruinenstätte mit monumentaale Graabtämpel, wu d Fassaade au diräkt us em Fels uuseghaue sin.
16. bis 19. Joorhundert
Eerscht ab em 16. Joorhundert het dr Friidhoof noodisnoo sy hitig Foorm aagnuu. Im 19. Joorhundert isch dr jiidische Friidheef z Jerusalem e bsunderi Bedytig zuegschriibe woore, wel si nit nume di letscht Begeegnigstätte vu dr Jerusalemer, sundern au vu allne Juude uf dr Wält gsii sin. Im Alter sin all mee Juude uf Jerusalem chuu, go ire Lääbesoobe deert z verbringe un im hailige Grund vergraabe z wääre. Dr Wunsch, uf em Eelbäärg vergraabe z wääre, chunt vun ere Segula, eme Rituaal vu dr kabbalistische un talmudische Tradizioon.
1949–1967: Jordaanischi Zyt
Unter jordaanischer Herrschaft, zwisch em Waffestillstandsabchuu vu 1949 un em Segsdäägchrieg 1967, sin Dail vum Jiidische Friidhoof dur e sischtemaatische Abböu vu dr Graabstai un Graabstätte gschlisse woore. Scho Ändi 1949 hän Augezyyge gsait, si heebe vum Bäärg Zion uus dr Abböu vu Graabstai dur d Araaber gsää. Di israelisch Regierig het anne 1954 bi dr Generaalversammlig vu dr Verainte Nazioone ne formälli Bschwäärd iber s Schlysse vu dr Graabstätte un s Umbräche vum Boode yygee, wu aber weenig Wiirkig ghaa het. In dr spoote 1950er-Joor het di jordaanisch Armee Militeerlaager böue un doderfir Graabstai vum Jiidische Friidhoof bruucht, zem Byschpel fir e Laager bi Al-Eizariya, wu mer si zum Böu vu Staibeede, Hitte un Kloo bruucht het.
Mit Chiis vu dr verbrochene Graabstai isch uf em Eelbäärg s Seven Arches Hotel böue woore, d Zuefaartsstrooß isch au mit Graabstai bflaschteret woore. Bi dr Verlengerig vu dr Strooß uf Jericho hän jordaanischi Böuarbaiter segs Graabzyylede abgrisse. Si hän doderby aachtloos Chnoche un Grund in untere sephaardische Friidhofsabschnitt gheit, wu derno het mieße ufgruumt wääre. S sin au alti Graabstai us em Beraich vum Graab vum Zacharias ewäggnuu woore, go d Zuefaartsstrooß zum Doorf Silwan uuszwyte. In sym Buech מול החומה הסגורה (uf Alemannisch Uf dr andere Syte vu dr Muure) bschrybt dr Meron Benvenisti (uf d Wält chuu 1934), ass mer Graabstai au in d Davidszitadäll broocht het, wu si verhaue un Bruchstuck dervu as Maarchstai fir dr Exerzierblatz bruucht woore sin.
Geegewaart
D Aazaal vu dr Greeber un Graabstätte wird hite uf bis zue 300.000 gschetzt. Wel Dail vum Friidhoof vor allem in dr Zyt vu dr jordaanische Herrschaft gschlisse wooren isch, cha mer hite d Aazaal nimi gnauer saage. Au hite no wääre Juude us aller Wält uf em Friidhoof vergraabe  – wel s aber fascht kai Blatz me het, sin die Lyycht aber aarg dyyr.
Au hit no wääre Graabstätte uf em Jiidische Friidhoof bschädigt, entweit un gschlisse. E Raie vu Regierigsentschaidige zur Sanierig, Instandhaltig un Renovierig hän d Situaziooin bishäär chuum gänderet.