cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Martin Usteri
Sys Schaffe
Au uf Hochtüütsch hät de Usteri tichtet. Syn Tegscht Freut euch des Lebens isch bis hüt es bikants Volchslied.
Der Peloponnesische Krieg (Thukydides)
Dr Peloponnesisch Chrieg isch dr Ditel, wo mä im Dütsche für s Gschichtswärk über e Peloponnesisch Chrieg vom antike griechische Historiker Thukydides brucht. S Wärk gältet as e Klassiker und äins vo de eltiste Gschichtsbüecher im modärne Sinn. Dr Peloponnesisch Chrieg behandlet d Eräignis in dr Usenandersetzig zwüschen em Attische Seebund under dr Füerig vo Athen und em spartanische Peloponnesische Bund bis zum Joor 411 v. d. Z. Dr Xenofon het denn in sinere Hellenika die letschte Joor vom Chrieg beschriibe.
Johann Martin Usteri
Sys Schaffe
De Naachlass vom Usteri isch ide Zäntraalbiblioteek Züri.
Der Peloponnesische Krieg (Thukydides)
Hüte gits Wüsseschaftler, wo s Wärk as en objektivs und wüsseschaftligs Gschichtswärk aaluege, anderi wie dr W. R. Connor gseen s as e literarischs Wärk, und dr Thukydides isch in iire Auge e Künstler, wo sis Material sorgfältig usliist und zämmesetzt und eso s sümbolische und emozionelle Potenzial usschöpft.
Dr Inhalt vom Wärk
S Wärk isch in dr Spootantike in acht Büecher iidäilt worde.
S erste Buech behandlet d Zit vor em Chrieg und d Gründ für e Chrieg (433-432 v. d. Z.), s zwäite (431-428) beschribt dr Aagriff vo Theebe uf Plataiai, d Iifäll vo de Spartaner in Attika und d Epidemii in Athen. Im dritte Buech (428-425) goot s um die jöörlige Iifäll in Attika, um dr Ufstand vo Mytilene, dr Fall vo Plataiai und d Reakzioon vo Athen. Im vierte Buech (425-423) isch die athenisch Bsatzig vo Pylos uf em Peloponnes beschriibe, e Waffestillstand und spartanischi Friidensaagebot, wo dr Athener Kleon ableent, d Erooberig vo Amfipolis dur e Spartaner Brasidas, d Eräignis in Sizilie. Im fümfte Buech (422-415) chömme dr Athener Kleon und dr Spartaner Brasidas um, dr Nikiasfriide wird abgschlosse und Athen versklavt d Insle Melos. S säggste Buech beschribt d Zit vo 415 bis 414 mit em athenische Fäldzuug gege Sizilie und em Verroot vom Alkibiades, s sibte (414-413) d Niiderlaag vo Athen in Sizilie und d Vernichdig vo sinere Armee und Flotte und s achte (413-411) dr Ufstand in Ionie, d Iimischig vo de Perser, die politischi Instabilidäät vo Athen udn d Schlacht vo Kynossema, wo die athenisch Flotte die spartanisch gschlaage het.
Spanischer Bürgerkrieg
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
Kwelle
Dr Ardikel «Spanischer Bürgerkrieg» uf dr dütsche Wikipedia
Zwerchfell
S Zwärchfell (au Diaphragma, sèll chunnt vom altgrychischè διάφραγμα diáphragma „Drènnwand“ bzw. „Zwärchfell“) isch èn Muskel-Seenè-Blattè, wo bim Mènsch un dè übbrigè Säugedyr i d Bruscht- un d Buuchhöölè vonènand drènnt. S hèt è kuppel förmigi Gschtalt un isch dé wichtigschte Atemmuskel. D Muskelkontraktion vom Zwärchfell füürt zuè nèrè Yatmung (Inschpiration). Bim Mènsch isch es 3 bis 5 mm dick un leischtet in Ruè 60 bis 80 % vo dè Muskelarbèt, wo für d Inschpiration bruucht wörd.
È Struktur, wo im Zwèrchfell glych chunnt, hèn ußer dè Säugedyr nu d Krokodyl.
Worterklärungè
Dè Nammè „Zwärchfell“ leitet sich vom voaltetè dütschè Wort zwerch („quer“) ab. Dè Bstanddeil „Fell“ stammt vom germanischè *fel- für „Hutt“ (indogermanisch *pel-, vgl. Pellè, sich pellè für „hüttè“) ab, in dè glychè Bedütung au in Trommelfell, Buuchfell odder Dyrfell. Well s Lachè è stark beschlünigti Folgè vo Atembewegungè darschtellt un s Zwärchfell a sellèm Vorgang bedeiligt isch, git s im Dütschè è Reiè dysbezüglichè Redewendungè un Wortzämmèsetzungè („Zwärchfellattacke“, "Aagriff uff s Zwärchfell", "zwärchfellerschütternd").
Im antikè Grychèland hèt mò s Zwärchfell für dè Sitz vo dè Seelè ghaaltè, dõrum stòt s Wort „phren“ (φρήν) für beidi Begriff. Dõhèr chunnt s Wort au i dè Bezeichnung vo dè psǜchischè Krankèt Schizophreny vor.
Dè medizinisch-latinische Begriff Diaphragma chunnt us èm altgrychischè (διάφραγμα [] „Drènnwand“). Er wörd i dè Anatomy für witteri Drènnwänd, durch welli öppis durrègòt, wiè bim Beggèboddè (Diaphragma pelvis un Diaphragma urogenitale) odder m Diaphragma sellae (zwǜschè Gehirnbasis un Hǜpophǜsè) wiè au ußerhalb vo dè Anatomy vowendèt (→ Diaphragma).
Anatomischè Uffbau
Dè muskulöse Aadeil vom Zwärchfell wörd nõch èm Urschprung i drei Aadeil untergliderèt: Lendè-, Bruschtbei- un Rippèdeil. Alli drei Aadeil hörèd in érè gmeinsamè Seenèblattè (Centrum tendineum) uff, wo us dè mitènand voflochtènè Seenèfasèrè bschtòt. S Vohältnis zwǜschè dè muskulösè un dè seenigè Aadeil isch innerhalb vom Säugedyr unterschydlich. Hünd un Chatzè hèn è chlyni, schmali un Y-förmigi Seenèblattè, bi dè übrigè Huusdyr un bim Mänsch isch si V- bis härzförmig un stellt diè gröscht Zwärchfellportion dar.
Dè Lendèdeil (Pars lumbalis) fangt a dè Buuchsitè (ventral) vo dè Lendèwirbelsüülè aa. Er bschtòt us èm rächtè (Crus dextrum) un linkè Schènkel (Crus sinistrum). Sèlli „Zwärchfellpfyler“ stellèd Muskelschträng dar, wo bim Mènsch nõch obbè, bi dè Dyr wèg dè horizontalè Körperorièntyrung nõch vorn ziènèd. Dè rächt Schènkel isch chräftiger un cha i zwei (Mènsch: Crus mediale un Crus laterale) odder drei Unterabschnitt unterdeilt wörrè. Am Lendèdeil git s drei seenigi Bögè. D Quadratus- (Ligamentum arcuatum laterale) un d Psoasarkade (Ligamentum arcuatum mediale) umgriiféd buuchsitig diè beidè Aadeil vom Musculus iliopsoas, d Aortèarkadè (Ligamentum arcuatum medianum) dè Aortèschlitz (s. u.).
Friede von Utrecht
Dr Friide vo Utrecht umfasst meereri Friidensverdrääg, wo im Spanische Erbfolgchrieg 1713 en Änd gmacht häi und im niiderländische Utrecht abgschlosse worde si.
Zwerchfell
Anatomischè Uffbau
Dè Rippèdeil gränzt buuchsitig a dè chlyne Bruschtbeideil (Pars sternalis). Dè gòt am Ènd vom Bruschtbei los (Sternum), am sognanntè Schwèrtfortsatz (Processus xiphoideus).
Friede von Utrecht
Wo s im Früelig und Summer 1713 zum Abschluss vo Friidensverdrääg zwüsche de mäiste Staate choo isch, wo am Spanische Erbfolgchrieg mitkämpft häi, het dr Kaiser Karl VI. dänkt, ass nit gnueg wurd uuseluege für iin, wo aber Frankriich baraat gsi isch, witerzkämpfe het er 1714 dr Friide doch meer oder weeniger aagnoo. S Häilige Römische Riich und Bortugal häi erst spööter mit Spanie Friide gmacht.
Zwerchfell
Anatomischè Uffbau
S Zwärchfell isch von èrè Fasziè bedeggt un uff dÈ Bruschthöölèsitè vom Bruschtfèll (Pleura diaphragmatica), uff dÈ Buuchhöölèsitè vom Buuchfèll (Peritoneum) übberzogè. D Form von èrè Kupplè, wo s Zwärchfèll hèt, chunnt durch dè Unterdrugg i dè Pleurahöölè un s Beschtrebè vo dè Lungè, sich zämmè z ziè („Retraktionschraft“ vo dè Lungè) z schtand.
Friede von Utrecht
S Abkomme
Dr Philipp V. vo Anjou, dr Änkel vom Louis XIV. vo Frankriich, wo wäägen em dr Chrieg usbroche isch, won er Köönig vo Spanie worde isch, isch anerkennt worde. Drfüür häi Spanie und Frankriich versproche, ass die bäide Länder nie in ere bourbonische Personalunion veräinigt wurde. Dr Philipp het für sich und sini Noochkomme uf jede Aaspruch an dr Chroone vo Frankruich verzichdet, dr Louis XIV. het s gliiche gmacht für die franzuöösische Bourbone Spanie gegenüber. 1883 häi die spanische Bourbone denn aber doch Aaspruch uf die franzöösischi Chroone erhoobe, im Widerspruch zu dr Regelig vo Utrecht.
Zwerchfell
Anatomischè Uffbau
Im Zwärchfèll git s drei größeri Öffnungè. Dè Aortèschlitzle (Hiatus aorticus) isch a dè Ruggèsitè zwǜschè dè beidè Schänkel vom Lèndèdeil. Er is schräg aagordnèt un langèd bim Mènsch vom èrschtè Lèndèwirbel bis zum elftè Bruschtwirbel. Durch dè Aortèschlitz zièt sich d Hauptschlagõdèrè (Aorta) un èn großè Lymphsammelschtamm vom Ductus thoracicus. Dè Spiisröörèschlitz (Hiatus oesophageus) lyt zwǜschè dè Unterabschnitt vom rächtè Lèndèschenkel, bim Mènsch i dè Höchi vom zeentè Bruschtwirbel. Durch dè Spiisröörèschlitz gòt d Spiisröörè (Oesophagus) sowiè diè beidè Hauptschtämm vom Nervus vagus (Truncus vagalis anterior un posterior, bi Dyr als Truncus vagalis ventralis un dorsalis benamst). Diè dritt größeri Öffnung isch s Hoolvenèloch (Foramen venae cavae). S lyt i dè Seenèblattè. Durch sèll Loch gòt doè unteri Hoolvenè (Vena cava inferior, bi Dyr d Vena cava caudalis). Im Gegèsatz zuè dè beidè Schlitzle, wo diè durchdrèttèndè Strukturè voschièbbar glagerèt sin, isch d Hoolvenè in eim feschtè Bindegweebsring mit èm Zwärchfèll vowachsè. Sèlli Vowachsung isch für d Formvoänderung vom Zwärchfèll bi dè Kontraktion voantwortlich un vohinderèt s Zämmèkeiè vo dè Venè.
Buchloe
Buechla (amtlich Buchloe) isch a Stadt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Zwerchfell
Anatomischè Uffbau
Drübber usè git s è baar chlyneri Löchli. Im rächtè Lendèschenkel git s eins für d Vena azygos un dè Nervus splanchnicus major. Ruggsitig vom Aortèschlitz gòt dè Gränzschtrang (Truncus sympathicus) durch s Zwärchfèll durrè. Zwǜschè dé muskulösè Aadeil lockeres Bindegewebe, wo muskelfreyi Berych abdeggè duèt. D Larrey-Spaaltè (Trigonum sternocostale sinistrum) un s Morgagni-Löchli (Trigonum sternocostale dextrum) ligèd links bzw. rächts zwǜschè m Rippè- un Bruschtbeideil. Durch sèlli zièt d Vena epigastrica superior (bi Dyr Vena epigastrica cranialis), dè Èndascht vo dè innerè Bruschtkorbvenè (Vena thoracica interna). Zwǜschè Rippè- un Lendèdeil lyt beidsitig diè Bochdalek-Luggè (Trigonum lumbocostale, i dè Veterinäranatomy Arcus lumbocostalis). A sèbbè Stellè isch s Zwärchfèll am schwächschtè, sèllèwäg brèchèd dört am hüfigschtè Eitergschwür (Abszäss) durrè odder s drèttèt Zwärchfèllbrüch uff. Witteri Schwachschtellè sin s Aortè- un s Spiisröörèschlitzli, wo dõ nu durch lockeres Bindegewebe stabilisyrt wörd.
Friede von Utrecht
S Abkomme
Spanie isch ufdäilt worde. S Hauptland und d Kolonie het dr Philipp bhalte, dr Räscht isch an s Huus Ööstriich gange, drunder die Spanische Niiderland, s Köönigriich Neapel, s Köönigriich Sardinie und s Herzogdum Mailand. S Köönigriich Sizilie isch an Saboye gfalle. Groossbritannie het Gibraltar und Menorca überchoo und s Monopol für e Sklavehandel mit de spanische Kolonie z Amerika (Asiento de negros). Die Veräinigte Niiderland häi e Räije vo Barrièrefestige überchoo, zum sich gege Frankriich chönne verdäidige, und Handelsrächt in de spanische Kolonie. E Däil vom Herzogdum Geldern, wo Spanie dröi bliibe isch, isch zu Pröisse choo.
Zwerchfell
Vosorgung vom Zwärchfèll
D Nervèvosorgung (Innervation) vom Zwärchfell wörd durch dè Zwärchfellnèrv (Nervus phrenicus) erledigt. Séllè Nèrv fangt bim Mènsch zwǜschem drittè bis füüftè Halssegment (C3 bis C5) vom Ruggèmark aa un isch Deil vom Halsgflecht (Plexus cervicalis). Drübber usè chönnèd sognannti Näbbèphrenici (Nervi phrenici accessorii) vorchò, also zuèsätzlichi Närvè us dè Halssegmänt C5 bis C7. Bi dè meischtè Säugedyr chömmèd alli Phrenikusaadeil us èm füüftè bis sibbtè Halssegment, dè Nervus phrenicus vo dè Dyr entschpricht also im Näbbèphrenicus vom Mènsch. Èn gringè Aadeil vo dè Zwèrchfèllmuskulatur wörd au vo Äschtle vom Spinalnärvè vom hinterè Bruschtsegmänt innèrvyrt.
Buchloe
Geografi
Buechla leit im Gennachdal weschtlich vo Landsberg am Lech. Vo dr Gmarkung sin 67,2 % Landwirtschaftsfleche, 11,5 % Wald, 19,8 % Sidlungsfleche un 1,5 % sunschtige Fleche.
Friede von Utrecht
S Abkomme
Frankriich het in Nordamerika d Insle Nöifundland, Nöischottland und Nöibraunschweig an Groossbritannie müesse abdräte und s Gebiet um d Hudson Bay, wo si bsetzt ghaa häi, an d Brite zrugggee. Vo Savoye het Frankriich die chliini Groofschaft Barcelonnette überchoo und vom Huus Oranie-Nassau s Fürstedum Orange. D Verlust vo Frankriich si under anderem dank sinere gschickte Diplomatii begränzt bliibe.
Zwerchfell
Vosorgung vom Zwärchfèll
Diè zentrali Stüèrung vom Zwärchfèll wörd vom Atemzentrum im volängertè Mark un i dè Brugg übbernõ. Vo dört uus wörrèd diè motorischè Wurzelzällè vom Nervus phrenicus im Halsmark unwillkürlich rhǜthmisch aagregt. S Zwärchfèll unterlyt dõdemit deilwys ènèrè autonomè Stüèrung. Wiè diè übbrigi Skelettmuskulatur isch s Zwärchfèll abber au willkürlich z beyflussè. Sèll wörd übber Nèrvèbaanè vo dè Großhirnrindè gmacht, wo asè byschpillswys s „Luftaahaaltè“ ermöglichè duèt.
Buchloe
Gmoandsdail
Zua Buechla gheret d gleichnamig Stadt, d Pfarrderfer Honsolgen und Lindenberg, s Kirchdorf Hausen, dr Weiler Schöttenau und d Gheft Koppenhof und Sinkelmühle.
Friede von Utrecht
S Abkomme
Dr Friide vo Utrecht wird im Allgemäine als dr erste Aasatzpunkt für s spöötere Gliichgwicht vo de Mächt aagluegt, wo bis zum Aafang vom 19. Joorhundert zun ere Pentarchii in Öiropa gfüert het.
Zwerchfell
Vosorgung vom Zwärchfèll
D Bluètvosorgung wörd übber è baar chlyneri Arteriè gmacht. A dè innerè Bruschtkorbarteriè (Arteria thoracica interna) gòt beidsitig d Arteria pericardiacophrenica (nur bim Mènsch) un d Arteria musculophrenica (alli Säugedyr) los. Drübber usè gôn vom Bruschtdeil vo dè Aorta bim Mènsch d Arteria phrenica superior (obberi Zwärchfèllarteriè) un us èm Buuchdeil vo dè Aorta bi allnè Säugedyr d Arteria phrenica inferior (unteri Zwärchfèllarteriè, bi dè Dyr als hinteri Zwärchfèllarteriè, Arteria phrenica caudalis, benamst) zum Zwärchfèll hèrrè. Bi è baar Säugedyr (z. B. Raubdyr, Sauè) vosorgt au diè vorderè Buucharteriè (Arteria abdominalis cranialis) s Zwärchfèll mit. Dè Bluètabfluss gòt übber diè glychnamigi Venè.
Buchloe
Gschicht
Buechla isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1150.
Zwerchfell
Bildung vom Zwärchfèll
Bim Embryo isch dè Rumpf znägscht nit uffdeilt un wörd dõ als intraembryonals Coelom benamst. S Zwärchfèll entschtòt znägscht im vorderè Halsberych uss vyr unterschydlichè Aalaagè.
Buchloe
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,7 % gleage.
Zwerchfell
Bildung vom Zwärchfèll
D Seenèblattè entschtòt us èm Septum transversum. Es handlèt sich dõdeby um è Drènnwand, wo us èm Mesoderm uuswachsè duét un vo dè Buuchsitè in Richtung Ruggè wächsè duèt, langèt abber no nit bis dört hèrrè. Vo dè ruggsitigè Wand vom Coelom wachsèd im Septum transversum diè sognanntè pleuroperitonäalè Membranè (Membranae pleuroperitoneales) zuè dèrrè Drènnwand hèrrè. Us èm ruggsitigè Gekröse vo dè Spiisröörè (Mesoesophagus dorsalis) bildèt dè Lendèdeil s Zwärchfèll. Dè Abschnitt im Winkl zwǜschè Rippè un Zwärchfèll (Recessus costodiaphragmaticus) entschtòt us dè Körperwand sèlber. In diè spôter muskulösè Aadeil wanderèd Muskelvorläuferzällè (Myoblaschtè) vom Myotom vom Hals yy, wodurrè sich au diè übberwigendo Innervation us Äscht vo dè Halsnèrvè erklärè duèt.
Buchloe
Religion
93 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 4,2 % evangelisch.
Zwerchfell
Bildung vom Zwärchfèll
S Zwärchfèll erfaart i dè witterè Entwicklung mit dè Streggung vom Hals un dè Volagerung vom Härz bim Embryo è Volagerung nõch kaudal (bim Mènsch nõch unnè, bi Dyr entschprèchend nõch hinnè) in sini endgültigi Bosition.
Buchloe
Verwaltung
Buechla hot mit em Markt Waul und dr Gmoanda Jinga und Lamerdinge a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Buechla isch dr Josef Schweinberger.
Zwerchfell
Fungtion
Luèg au: Atmung
S Zwärchfèll isch dè „Motoor“ vo dè sognanntè Zwärchfèllatmung odder Buuchatmung. D Rollè vom Zwärchfèll bim Lufthollè (Inschpiration) wörd durch witteri Musklè, diè sognanntè Inschpirationsmusklè unterschtützt, welli durch è Aahebbè vo dè Rippè zuè nèrè witterè Vogrößerung vom Bruschtkorb bydrägèd (Bruschtatmung). S Vohältnis vo Bruscht- zuè Zwärchfèllatmung variyrt dyrartlich sowiè alters-, trainings- un blaschtungsabhängig un cha drübber usè au willkürlich beyflusst wörrè. Bi Säugling un aaltè Mänschè dominyrt d Zwärchfèllatmung, Erwachsèni hollèt 60 bis 80 % vo Luft uff sèlli Art. Bi dè meischtè Säugedyr cha durch d Bruschtatmung sèlbscht bi nèrè komplèttè Läämung vom Zwärchfèll è uusreichendi Belüftung vo dè Lungè uffrächterhaaltè wörrè, we-mò ruhig isch odder nu è gringi Blaschtung hèt.
Buchloe
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Zwerchfell
Fungtion
S Zwärchfèll, wo zum Bruschtruum gwölbt isch, zièt sich bim Yatmè zämmè. Bim Mènsch vochürzt s sich dõdeby um maximaal 30 bis 34 %. Bim Zämmèziè flacht s sich s gwölbte Zwärchféll ab un d Kuppelform gòt in èn Kegèl form übber. Zuè sèllèrè Formvoänderung drait diè fescht Vobindung mit dè unterè Hoolvenè am Scheitel vo dè Zwärchfèllkupplè by, s Hoolvenèloch volagerèt sich nu wènnig nõch unnè un vornè (bi Dyr entschprèchend nõch hinnè un unnè, fachschprõchlich kaudoventral). Ußerdèm bewǜrkt d Kontraktion vom Zwärchfèll au è gringes Aahebbè vo dè unterè Rippèränder un dõdemit au è gwissi Erwitterung vom Bruschtkorb. Durch d Zwärchféllaktion wörd vo allem dè Ruum im Winkel zwǜschè Bruschtwand un Zwärchfèll, dè Recessus costodiaphragmaticus, erwitterèt.
Buchloe
Dialekt
Dr Dialekt vo Buechla ghert zum Oschtschwäbisch.
Zwerchfell
Fungtion
Durch sèllè Vorgang wörd dè Bruschtruum vogrößerèt un dõdemit dè Unterdrugg i dè hermetisch abgschlossenè Pleurahöölè voschtärkt. Dè Bruschtfèllübberzug vo dè Lungè (Pleura pulmonalis) isch bi dè meischtè Säugedyr durch èn Flüssigkeitsfilm, diè sogenannti Pleuraflüssigkeit, adhäsiv mit dè Innèuuskleidung (ebbèfalls us Bruschtfèll) vo dè Bruschthöölè un dõdemit au mit èm Zwärchfèll vobundè. Lungè un inneri Bruschthöölèwand/Zwärchfèll sin also wiè zwei aagfüchteti, uffènandglaiti Glasschiibè mitènand vobundè, wo sich zwar nit vonènand abhebbè lôn, abber gegènand voschièbbar sin. Well sèlli Flüssigkeit sich nit uusdeenè cha, wörd mit dè Vogrößerung vo dè Bruschthöölè au d Lungè erwitterèt. Jetzt strömt bi uffgmachter Stimmritzè Luft i d Lungè, well dè üßere Luftdrugg größer isch wiè dè Drugg i dè Lungè. Bi-n-è baar Säugedyr (Elefantè, Tapir) sin diè beidè Bruschtfèllblätter mitènand vowachsè, sèllèwäg muè d Lungè nadürlich dè Bruschthöölèerwitterung èrscht rächt folgè.
S Zämmèziè vom Zwärchfèll vodrängt d Orgaan vom Obberbuuch (bzw. dè vorderè Buuchhöölè bi Dyr) nõch unnè (resp. hinnè). Durch è Erschlaffung vo dè Buuchmuskulatur un dè Vorwölbung vo dè Buuchdeggi wörd dè Orgaan abber dè notwendigi Ruum parat gmacht, sodass es bi normaler Atmung zuè keim Druggaaschtyg i dè Buuchhöölè chunnt.
Bim Uusatmè (Exspiration) entschpannt sich s Zwärchfèll. Durch diè elastischè Fasèrè i dè Lungè sowiè dè Obberflächèchräft i dè Lungenblôsli (Retraktionschräft) zièt sich d Lungè zämmè un s Zwärchfèll widder i d Kuppelform zrugg. Für s Uusatmè im ruigè Zuèschtand bruucht s ergo kei aktivi Muskelbewegung.
Näbbè dè Luftholfungtion cha s Zwärchfèll zämmè mit dè Buuchmusklè zum Drugguffbau i dè Buuchhöölè ygsetzt wörrè, nämlich wenn si sich glychzitig kontrahyrèd, d Vorwölbung vom Buuch also unterbundè wörd. Sèll findet z. B. bim Stuèlgang odder bi Presswehen statt. Technikè bim Luftusèlõ wiè d Atèmschtütze bruuchèd s Zwärchfèll mit der übbrigè Atèmmuskulatur zämmè. Uff d Beteiligung vom Zwärchfèll bim Lachè isch schu im Abschnitt „Wortbedütungè“ hygwisè worrè.
Dè Lendèdeil vom Zwärchfèll unterschtützt als „üßerè Schlièßmuskel“ dè unter Spiisröörèschlièßmuskel, én komplèxè Voschlussmechanismus am Übbergang vo dè Spiisröörè zum Magè. D Kontraktion vom Zwärchfèll füürt durch è Voèngung vom Spiisröörèschlitzle zuè nèm Druggaaschtyg im Spiisröörèschlièßmuskel bi jedèm Lufthollè.
Schlièßlich sin dié Druggvoänderungè innerhalb vo dè Bruschthöölè, wo durch s Zwärchfèll bewärchschtelligt wörrèd, für dè Bluètdransport i dè Venè, wo durch d Bruschthöölè laufèd, vo Bedütung.
Im Sport hèt d Zwärchfèllmuskulatur è doppelti Fungtion: Einersits isch si durch s intensive Lufthollè bsunders gforderèt, anderersits drait diè aagschpannte Muskulatur zuè dè Stabilisyrung vom Obberkörper by. Au wenn bis i d 1930er Johr Atèmüèbungè (auch am offnè Fenschter) zum Standardtrainingsbrogramm vo allem bi dè Mittel- un Langstreggler ghört hèt, so isch si spôter vonõchlässigt worrè. Well abber d Zwärchfèllmuskulatur äänlich wiè andri Muskulatur drainyrt wörrè cha, isch s erforderlich, d Muskulatur durch Chraftüèbungè z stärkè. Dõdezuè isch byschpillswys Training gegè Wasserwiderschtand sinnvoll. D Forschung dõdezuè zeigt, dass bi entschprèchendem Training d Ermüdungsruggschtänd vo dè Atmungsmuskulatur signifikant zrugg gangè.
Fungtionsschtörungè un Brèschtè
È Vochrampfung vom Zwärchfélls füürt zum – i dè Regel harmlosè – Gluggser (Singultus). Dõdèby handlèt s sich um èn klonischè Chrampf. Nõch neuerer Aasicht wörrèd diè ebbèfalls meischtens harmlosè Sitèschtich durch è Vochrampfung vom Zwärchfèll wègè-rè Sauerschtoffuntervosorgung voursacht. Aaduèrndi un dõdèmit läbbensgfôrlichi Zwärchfèllchrämpf chönnèd byschpillswys bim Wundschtarrchrampf uffdrèttè.
È Voletzung vom Zwärchfèll, zum Byschpill è Perforation mit ém spitzigè Gegèschtand odder èn Bruch vom Zwärchfèll (Zwärchfèllruptur), cha läbbensbedroolichi Folgè haa, well durch sèll kein Unterdrugg im Bruschtkorb erzüügt wörrè cha (Pneumothorax). Bi dè Frèmdkörperkrankèt vo dè Widderkäuer löcherèd Frèmdkörper us èm Netzmagè s Zwärchfèll un chönnèd è eitrigi Härzbütelentzündung odder Lungèentzündung provozyrè, Störungè vo dè Atemmechanig drèttèd abber pragtisch niè uff.
Als Zwärchfèllherny (Hernia diaphragmatica) benamst mò è Ydringè vo Buuchhölléorgan durch s Zwärchfèll i dè Bruschtkorb. È Zwärchfèllherny cha durch è Fäälbildung vom Zwärchfèll aageborè syy, si wörd bi eim vo 2.500 Neugeborenè beobachtet. Dõdeby cha dè Buuchhöölèinhalt i d Pleurahöölè, s Mediaschtinum odder sogar i d Härzbütelhöölè (peritoneoperikardiali Zwärchfèllherny, hüüfigschti aageborèni Herny bi Hund un Chatzè) iègò. Nõch dè Geburt sin Zwärchfèllherniè zmeischt traumatisch (Unfäll, schwéres Lupfè, Schwangerschaft, Übbergwicht, Sport) bedingt. Dõdeby unterscheidet mò èchti Zwärchfèllherniè, bi dènnè èn Buuchféll-Sack um diè iidrungènè Orgaan ummè gòt, un Zwärchfèllbrüch, wo ooni Bruchsack us èm Buuchfèll usè uuschömmèd. Herniè drèttèd am hüüfigschtè a dè Schwachschtellè vom Zwärchfèll (Bochdalek-Luggè, Morgagni-Loch un Larrey-Spaaltè) odder im Berych vom Aortè- odder Spiisröörèschlitzle (Hiatusherny) uff. È Hiatusherny begünschtigt s Retourlaufè (Reflux) vom suurè Magèinhalt i d Spiiseröörè, well s Zwärchfèll denn nit zum Voschlussmechanismus vom unterè Ösophagussphinkter biidrägè cha.
Bim Hǜperventialtionsssǜndrom chunnt s uffgrund von èrè psǜchischè Störung zuè nèrè Erhöhung vo dè Frequènz vom Zämmèziè („Zwärchfèllsneurosè“).
É Entzündung vom Zwärchfèll wörd als Diaphragmitis benamst. Si isch è lokalisyrti Muskelentzündung (Myositis), wo meischtens mit Zwärchfèllhochschtand, Schmèrzè un Bewegungsyschränkung vom Zwärchfèll dehèr chunnt. È uusschlièßlich uff s Zwärchfèll begränzti Muskelentzündung isch abber üßerscht sèltè. È hüüfigi Ursach isch dè Befall mit Trichinè (Trichinellose). Sèlli parasitäri Krankèt isch durch diè bi allnè Schlachtdyr, wo keini reinè Pflanzéfrässer sin, gsetzlich vorgschribbeni Trichinèuntersuèchung witeschtgehend zruggdrängt worrè. Bi dé Trichinèschau wörd è Muskelpröble us èm Lendèdeil vom Zwärchféll (Zwärchfèllpfyler) vom Schlachtdyr gnõ un mikroskopisch uff s Vorhandèsy vo Trichinè untersuècht.
É Schädigung vo Zwärchfèllnervè (Phrenikusläämung) odder è Querschnittläämung obberhalb vom Urschprung vom Zwärchfèllnärv un dõdemit von èrè Unterbrechung zwǜschè m Taktgeber Atemzèntrum un dè Wurzelzällè vom Phrenikus füürt zuè nèré Läämung vom Zwärchfèll. Bi nèrè eisitigè Schädigung vo dè Närvè chunnt s zuè nèrè paradoxè Zwärchfèllbewegung (Kynböck-Zeichè): S Zwärchfèll bewegt sich uff dè krankè Sité bim Lufthollè wèg èm Unterdrugg uè- un bim Luftusèlõ durch dé Druggaaschtyg abbè. È einsitigi Drènnung vom Zwärchfèllsnèrv (Phrenikotomy) isch früèner zuè nèrè Ruhigschtellung von èrè Lungè z. B. bi Tuberkulose durrègfüürt worrè. Gfôrlicher wiè Phrenikusläämungè sin Störungè, wo dè ganz Körper bedrèffèd (generalisyrti) Störungè vo dè neuromuskulärè Übberleitung (z. B. bi dè myasthenischè Krisè, bi Botulismus odder durch Curare un andri Muskelrelaxantiè), well si diè gsamt Atemmuskulatur beydrächtigè düèn un zuè nèm Atemschtillschtand füürèd.
„Zwärchfèll“ vo dè Krokodyl
Krokodyyl hèn è Bindegeweebskapslè um d Läbbèrè, wo nè Drènnwand zwǜschè Bruscht- un Buuchhöölè isch. Si entschpricht am ehnschtè im Septum transversum (s. o.) vo dè Säuger, au bi dé Säugedyr entschtòt d Läbbèrè im Septum transversumm, bi Erwachsènè isch si mit churzè Läbberbänder äng mit èm Zwärchfèll vobundè.
Zwärchfell als Läbbensmittel
D Zwärchfellpfyler vom Rind wörrèd i dè Chuchischprõch als Nyrèzäpfle benamst, diè übbrigè Muskelaadeil als Saum- odder Kronfleisch bezeichnèt.
Absperrbauwerk
Ès Abschperrbauwärk isch èn Deil von èrè Stauaalaag, èmène Bauwärk, wo vo Menschè gschaffe worde isch. Ès wörd meischtens im Lauf vo Flièßgwässer errichtet, um èn Stausee entschtô z lõ un in Kraftwärk Elegdrizität z erzüügè chöne.
Abschperrbauwärk-Artè:
Köbi Kuhn
Spiilerkarriere
As Sibzeejeerige sch er vum Edi Nägeli, em Bresidänt vum FC Züri, entdeckt un fir di eerscht Mannschaft verbfliichtet woore. Är het 125 Franke Moonetsloon iberchuu as Spiiler, 40 Franke fir e jeede Siig, un fimf Franke fir e jeeds bsuecht Training.
In syre ganze Karriere as aktiive Fueßballer het dr Kuhn bim FC Züri im Mittelfäld gspiilt, abgsääne vun eme zweemooenetige Abstächer zum Stadtrivaal Grasshoppers Club. Är het vu 1962 bis 1977 segsmool d Schwyzer Maischterrschaft un fimfmool dr Schwyzer Cup gwunne. Fir d Nazionaalmannschaft het er 63 Länderspiil absolviert.
Syni grooß Dreiji zum FC Züri het e internazionaali Karriere verhinderet, wäge däm het mer en as Spiiler nume in dr Schwyz gchännt. D Nazionaalmannschaft het si mit em Kuhn zwaimool fir d WM (1962 z Chile un 1966 z Ängland) chenne qualifiziere, het aber baidi Mool alli Spiil verloore.
Dr Kuhn isch 1966 bi dr 0:5-Niiderlaag geege Dytschland (1. Gruppespiil) zäme mit eme andere Laischtigsdreeger vu dr Mannschaft, em Werner Leimgruber, nit derby gsii wel er wäge Iberdrätte vum «Zapfestraich» vor em Spiil vum Trainer Alfredo Foni as Stroof nit ufgstellt wooren isch. Mit em FC Züri isch er am Aafang un nomool am Änd vu syre Karriere bis in s Halbfinaal vum Europapokaal vu dr Landesmaischter chuu (1964, uusgschiide geg Real Madrid, un 1977, uusgschiide geg dr FC Liverpool).
Trainerkarriere
Voreb er zum Nazionaaltrainer gruefe wooren isch, het er erfolgryych as Noowugstrainer bim FCZ un speeter bi dr U21-Nazionaalmannschaft gschafft. Är het in dr letschte Joor vyyl jungi Spiiler nominiert un isch au nit dervoor zruggschreckt, si vu arrivierte Spiiler z dränne, wu die Harmony villicht gfäärdet hätte (wie dr Ciriaco Sforza). Är het au alsfuurt junge Spiiler wie em Tranquillo Barnetta, em Valon Behrami, em Philippe Senderos s Verdröue gschänkt, wu iim des mit guete Laischtige dankt hän.
Syter anne 2001 im Traineramt fir s sognännt A-Team, isch dr Kuhn an sy eerrscht Zyyl chuu: As Gruppesiiger het si d Mannschaft fir d EM 2004 z Portugal qualifiziert, wu si in dr Gruppefaas no zwoo Niiderlaage (geg Frankryych un Ängland) un eme Unentschiide (gege Kroazie) uf em letschte Blatz glandet isch. Dur zwai Entschaidigsspiil geege d Dirkei (2:0 z Bäärn; 2:4 z Istanbul) het er im Novämber 2005 s Team zue dr WM 2006 z Dytschland gfiert, wu s bis ins Achtelfinaal chuu isch. As Eerig isch am 19. Novämber 2005 mit Gnäämigung vu dr Stadt Züri z Wiedike, dr Haimet vum Köbi Kuhn, dr nit-offiziäll «Köbi-Kuhn-Platz WM 2006» yygweit woore. Im Oktoober 2006 het dr Kuhn aagchindet, ass er no dr EM 2008 as Nazionaaltrainer zrugdritt. Am 17. Dezämber 2006 isch er zum Schwyzer Trainer vum Joor gweelt woore, am 13. Jänner 2007 zum Schwyzer vum Joor.
Privaatlääbe
Dr Jakob Kuhn isch in ere siibechepfige Familie ufgwagse. Mit sym Vater, eme Schryyner, het er vylm Spiil im Hardturm un im Letzigrund bsuecht. Scho ase chlai isch er begaischteret gsii vum Fueßball un het dr Ferenc Puskás bewunderet, dr ungarisch Stiirmer vu dr 1950er Joor.
Fir d SVP het er fir s Barlemänt vu d Stadt Züri un speeter fir Barlemänt vum Kanton Züri kandidiert. Nume weenig Stimme hän em fir s letscht Amt gfäält. Mit eme finanziälle Engaschmänt, dr „Köbi Kuhn Versicherungen“, het er iiber ai Millioon Franke verloore. Anne 1987 isch iber iim dr Konkurs ufgmacht woore.
Sy Frau Alice, wun er anne 1965 ghyroote ghaa het, het e as Manageri un Berooteri unterstitzt. Si isch anne 2014 noch eme Hiirnschlaag gstoorbe. Sy Doochter Viviane isch vier Joor speeter gstoorbe, mit 46 Joor, an dr Folge vun ere psychische Chranket un ere Drogenabhängigkait. Sy Mueter isch 103 Joor alt woore.
Anne 2013 isch bim Kuhn e chroonischi lymphatischi Leukämy feschtgstellt woore. Anne 2019 isch dr Kuhn uf dr Intensivstazioon vum Zürcher Triemlispitaal wäg ere Lungechranket un ere Bluetvergiftig bhandlet woore. Am 26. Novämber isch er im Alter vu 76 Joor im Spitaal Zollikerbärg gstoorbe.
Robert Haab
De Robert Haab (* 8. August 1865 z Wädischwiil; † 15. Oktober 1939 z Züri) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 13. Dezember 1917 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1929 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Poscht- und Iisebahndepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1922 und 1929 und Vizepräsident i de Jahre 1921 und 1928.
Birchermüesli
S Birchermüesli oder churz Müesli ghört zu de typische Schwizer Spiise, wo weltwiit bikannt wore sind. S bistoot us ere Mischig vo Chorn, Milch, Frücht und Nüss.
Gschicht
De Erfinder vom Birchermüesli isch de Dr. Maximilian Oskar Bircher-Benner (1867–1939) gsii. As junge Arzt het er erchennt, as vill Mensche drum chrank sind, well si s Falschi und dodevo z vill essid. Er het ane 1900 z Zöri i de Zouft zum Saffere e Vortrag öber sini “Sunneliechtnaarig” ghalte, wo us früsche Pflanzeprodukt und Cholehydraat, statt us Flaisch und Aiwiis bistande het. D Ärzteschaft vo Zöri het en aber abegchanzlet und en Fall vo “extremstem Vegetarismus” diagnostiziert.
d Spys: s Originalrezept
noch em Dr. Maximilian Oskar Bircher-Benner
D Spys isch zum Zmorge und zum Zoobe a de Churgäst zäme mit Vollchornbrot, Butter und Chrüttertee uuftischet woore.
s Birchermüesli hüt
Hüt werd s Birchermüesli chuum no im Originalrezept ggesse und statt de früsche Produkt werdet vo verschidnige Hersteller halbfertigi Müesli verchauft, wo zum Tail wiit ewegg vo de Philosophii vo de “Sunnenaarig” vom Maximilian Bircher-Benner sind. Statt numen Öpfel werdet aber au verschidnig Frücht und Beeri, je noch Jooresziit und Glust, dezue gmischt und d Kondensmilch isch entweder dör Pastmilch oder Jugurt ersetzt woore. Ggesse werd s Birchermüesli aber hüt no entweder zum Zmorge oder zum Znacht, aber au zum Zvieri isch es no willchoo.
Salomon Landolt
De Salomon (züritüütsch: Salemaa) Landolt (* 10. Dezämber 1741 z Züri; † 26. Novämber 1818 z Andlefinge) isch en Zürcher Landvogt, Richter, Militèèrmaa, Landwiirt, Kantonaalpolitiker und Maaler gsy.
Läbe
Uufzoge woorden isch de Landolt, wo us emen alte regimäntsfèèige Gschlächt vo de Stadt Züri choo isch, hauptsächli vo sym Grosvatter mueterssyts, em Gänerall Salemaa Hirzel, wo uf Schloss Wülflinge (hüt zu Wintertuur) gwont hät. Deet hät er au afa maale. 1765 isch er uf Metz (hüt z Nordoschtfrankrych) gschickt woorde, won er d Militèèr schuel bsuecht hät. Aber wenig drufaben isch er uf Parys zum Architäktuur studiere. 1767 isch er uf Züri zrugg und Richter am Stadtgricht woorde. Dezue ane hät er s Zürcher Militèèr uf Vordermaa praacht: Er hät d Milize nöi organisiert und es Scharffschütze-Corps uufpoue.
1776 isch er uf Berlyn, won er em König Fridrich em Groossen uufgfalen isch – und dèè hät en prompt yglade zum lenger blybe und zum syni Truppen aazluege. Er hett sogaar chönen im prüüssische Heer e hööchi Posizioon ynèè, aber das hät de Landolt dänn doch nöd wele. Na im glyche Jaar isch er wider uf Züri häi.
1781 hät en de Raat zum Landvogt vo Gryffesee gwelt. Das isch zwaar nu e chlyni Vogtei gsy, aber ä nöd nüüt.
1787 isch syni Amtszyt z Gryffesee abgloffe, und drum hät er sich im Jaar voranen i der Ängi bi de hüttigen Utobrugg es Landguet mit 6 Jucherte Acherland, 7 Jucherte Wise, 2½ Jucherte Räbe und e bitz Wald gchaufft ghaa. Uf dèm hät er as tipischs Chind vo der Uufklèèrig afa en inowatyvi Landwirtschaft trybe.
1792 hät er de Bifeel über s Zürcher Truppekontingänt überchoo und isch Gämf gäge d Franzoose z Hülff choo.
1795 isch er Landvogt vo Eglisau woorde und deete bis zum Änd vom Ancien Régime 1798 plibe. D Eglisauer händ en aber gèèrn ghaa, und drum händ s en grad zum Stadtbresidänt gwelt. Im Novämber 1798 isch er aber glych i d Ängi uf sys Landguet zrugg.
1803 isch mit de Meditazioonsakte vom Napoleon de modèèrn Kanton Züri gschaffe woorde und daademit au es Kantoonsparlamänt, de Grooss Raat. Vo dèm isch er grad Mitgliid woorde. 1805 isch er zum Oberscht vom Scharffschütze-Corps ernännt woorde und hät wider emaal s Zürcher Militèèr modèrnisiert.
1808 isch syni Huushelteri, d Marianne Klaissner, gstoorbe; ghüraate ghaa hät de Landolt nie. Er hät sys Guet i der Ängi verchaufft und isch zu sym Schwaager uf s Schloss Tüüffe zoge. 1818 isch er dänn zumene Fründ i s Schloss Andlefinge züglet, wo deet Oberame gsy isch. Churz drufaben isch er gstoorbe.
Michelbrunn
Grossbrunn (frz. Grandfontaine, dt. Michelbrunn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Salomon Landolt
Läbe
De Landolt isch au en Künschtler gsy. Er hät Militèèr-, Jagd- und Landschaftsszeene i Gouache gmaalet, wo zum Täil de Franz Hegi naagstoche hät.
Michelbrunn
Gschìcht
Grossbrunn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1152.
Salomon Landolt
Läbe
De Göpf Chäller hät em Landolt i synere Noväle «Der Landvogt von Greifensee» es Tänkmaal gsetzt. Und z Eglisau gits es Quartierwäägli, wo im syn Name hät.
Michelbrunn
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Grossbrunn ìsch. Grossbrunn ghert zem Kommünàlverbànd.
Mondlandung
Under Moolandig verstoht mer in dr Ruumfahrt allgmein e kontrollierti Landig vu eme vu Mensche hergstellte Ruumflugkörper uffem Erdmoo.
Speziell verstoht mer drunter die erscht bemannt Moolandig in dr Nacht vum 20. uf dr 21. Juli 1969 vu Apollo 11.
S'Wort Moolandig isch am End vum 20. Johrhundert in d'Ufstellig vu dr ''100 Wörter vum 20. Johrhundert'' in sällere spezielle Bedütig ufgnumme worre. Es isch demit e Synonym nit nu fier e bahnbrechendi Pionierleischtig vergliichbar mit dr Entdeckig vu Amerika in dr menschliche Gschichte, sundern d'Moolandig isch au in dr Gschicht vum irdische Läbe e sehr besundere Vorgang: Vermuetlich s'erscht Mol in dr Gschicht vum irdische Läbe hän Läbewese vu dr Erde aktiv e andere Himmelskörper beträtte, in sällere Hisicht isch d'Moolandig demit dr bedütsamscht Vorgang in dr Gschicht vum irdische Läbe sit dr Eroberig vum Land un au säll, wo d'Menschheit vu alle andere Lebewese underschidet.
Gschicht
Sit dr 1950er-Johre isch es zum Wettlauf ins All zwische dr USA un dr Sowjetunion kumme. Dr erscht Ruumflugkörper uf em Moo isch die sowjetisch Sonde Lunik 2 gsi, wo am 13. September 1959 uf dr Moo gstürzt isch. Am 3. Februar 1966 isch Luna 9 als erschter Flugkörper weich uf em Moo glandet.
Ranger 8 isch dr erscht amerikanisch Flugkörper gsi, wo uf em Moo ufgschlage isch (20. Februar 1965). Surveyor 1 isch as erschti amerikanischi Sonde am 2. Juni 1966 uffem Moo glandet. Die erschte Mensche (d'Amerikaner Neil Armstrong un Edwin Aldrin) sin mit Apollo 11 am 20. Juli 1969 uffem Mo glandet. Am 21. Juli 1969, 2.56 Uhr UTC het no dr erschte Mensch si Fuess uf dr Moo un demit e anderi Welt gsetzt. Fimf witteri bemannti Moolandige vum Apollo-Programm sin bis Ende 1972 gfolgt. Sitterher sin keini Lit meh uffem Mo glandet.
Die erscht Landestell uffem Mo heisst mittlerwili offiziell Statio Tranquillitatis.
Noch vor Apollo 11 het d'Sowjetunion versuecht, ubemannt zum erschte Mol Moogstei uf d'Erde z'bringe. Säll isch allerdings erscht in dr am 20. September 1970 glandete Luna 16-Sonde glunge. Ihr bemannts Mooprogramm het d'Sowjetunion am End vu dr 196oer Johre nooch dr katastrophale Explosion vu ihrer Trägerrakete bi eme Startversuech igstellt.
Middlerwili nimmt s'Interessi an Moolandige wiider zue: Am 3. September 2006 isch die europäisch Sonde SMART-1 planmässig uffem Lacus Excellentiae (See vu dr Vortrefflichkeit) ufgschlage. Indie het sit Ende 2008 e eigene Moosatellit, d'NASA pünktlich zum Jubiläum vu Apollo 11 sit Juni 2009 e ubemannte Satellit.
Nooch eme halbe Johrhundert Abstinenz wenn d'Amerikaner um 2020 wiider bemannt uffem Moo lande, allerdings isch d'Finanzierig vu sällem Vorhabe nit gsicheret.
Johann von Venningen
Johann vo Venninge isch dr Naame vom
* e dütsche Riichsritter und Vogt vom kurpfälzische Oberamt Häidelbärg, wo 1425 gstorbe isch
Liste der Pröpste von Klingnau
D Probstei isch ganz am Aafang es steinigs Huus mit ere Schüür i dr nöie Stadt gsi. Im 18. Joorhundert het Sankt Bläsi s grosse Schloss vo synere Probstei usserhalb vo de Stadtmuure oben a dr Aare bout.
Abraham a Sancta Clara
Dr Abraham a Sancta Clara OEDSA (Ordensname), au Abraham a Santa Clara, (* 2. Juli 1644 as Johann Ulrich Megerle z Kreenheinstetten bi Messkirch; † 1. Dezämber 1709 z Wien) isch e katholische Gäistlige, Brediger und Schriftsteller gsi. Er gältet mit öbbe 600 Äinzelschrifte as dr bedütendsti dütschi katholische Brediger und Poet vo dr Barockzit mit ere ungwöönlige Sproochchraft und Sproochfantasii. Er het under anderem Gedicht gschriibe, Sammlige vo Bredigte uusegee und Bidrääg zur Narrelitratur gmacht. Si Hauptwärk Judas, der Ertz-Schelm isch in vier Däil in de Joor 1686, 1689, 1693 und 1695 uusechoo. Er het gegen e Aberglaube bredigt, gege d Alchemiste aber au gege s Juudedum und dr Islam.
Artur Fischer
De Artur Fischer (* 31. Dezember 1919 z Tumlinge, † 27. Januar 2016 z Waldachdal) isch en glernte Bauschlosser, Unternehmer und Erfinder gsi. Er het wit über 1000 Patent und Bruchsmuschter für sini Erfindige gha.
Läbe
Scho als chline Bueb het de Artur Fischer sini erschte Erfindige gmacht. Mit 38 het er dann eini vo sine bekannteschte Erfindige uf de Märt brocht, de S-Dübel us Polyamid. Au s „fischertechnik“-Baukaschtesyschtem und es Blitzliechtgrät für Fotiapparät mit ere synchrone Uslösig im 1949, ghöre zu sine bekannteschte Erfindige. En Dübel zum Fixiire vo Chnochebrüch het er ebeso erfunde, wi es essbars Chinderspiilzüg us Härdöpfelstärcki, wo mit em Name fischer TiP verchauft wird.
Sini 1948 gründt Firma Fischerwerke het er im 1980 an sin Sohn Klaus Fischer übergeh. S Unternehme het im 2013 en Umsatz vo öppe 618 Millione Euro gha.
De Artur Fischer het bis Endi 2013 insgsamt 1136 Patent und Bruchsmuschter aagmeld gha und zählt zu de erfolgrichschte Erfinder vo de Wält.
Bezirk Pfäffikon
De Bezirk Pfäfike isch en ländlich prèègte Bezirk im Kanton Züri i de Schwiiz. Hauptort isch Pfäfike.
Zivilgmeinde
Es hät bis Ändi 2009 no die Zivilgmeinde ggèè:
Franz Fankhauser
Der Franz Fankhauser, wo am 2. Septämber 1883 z Burtlef uf d Wält cho und am 16. Novämber 1959 gstorben isch, isch e Schwiizer Romanischt gsi.
Er het a dr Uni Basel und z Bäärn, z Pisa, z Nöieburg und z Züri klassischi Sprooche, Sanskrit und Gschicht studiert. Als Schüeler vom Louis Gauchat und em Karl Jaberg het er die aktuelli romanistischi Forschig lehre könne. 1908 het er mit eren Arbet über d Mundart vo Val d’Illiez im Underwallis s Dokterexame gmacht. Vo 1909 bis 1953 isch er Lehrer für Latyn und romanischi Sproochen am Gimi Winterthur gsi. Er het e Zyt lang als Redakter s Burtlefer Joorbuech gleitet.
Vo 1906 bis 1917 het er näbe der Schuelarbet für s Glossaire des patois de la Suisse romande i vilnen Oortschafte vo dr Wälschschwiiz Informazioone über Orts- und Fluernäme gsamlet.
Der Fankhauser isch als bekante Romanischt vilne Projäkt go hälfe, bsunders de Redakzioone vom Dicziunari Rumantsch Grischun, won er i däm synere Folologische Kommissioon gsi isch, und em Glossaire. Zum iim z danke het me vornen im erschte Band vom Rätische Namebuech, wo anne 1939 usecho isch, en Widmig uf iin (und drzue au ufe Jakob Jud) abtrukt.
Hesso von Reinach
Dr Hesso vo Rynech (* 1234 vermuetli z Burg; † öppe 1280) isch e Ridder und e Minnesänger usem Aargöi gsi.
Vo sym Läbe weis me nid vil. Im Codex Manesse sind zwöi vo syni Lieder ufgschribe. Es heisst i däm Buech, er sig en vornääme Adlige gsi und är wird als eine zeigt, wo de Bätler i dr Noot hilft. Vo ane 1265 bis 1276 isch dr Hesso im Stift vo Schöönewerd Probst gsi.
Hornbergbecken
S Hornbärgbeggi isch s Obberbeggi vom Bumpspycherkraftwärk Wehr, welles Unterbeggi vo dè Wehradalschperri darschtellt. Es lyt bi Herrischryd (Ortsdeil Hornbärg) un bi dè Stadt Wehr im Landkreis Waldshuèt z Badè-Württèbärg uff dè Kuppè vom Langè Eck, èm högschstè Bärg vom Hotzèwald. S Beggi isch 1975 in Betrièb gnõ worrè, un diènt allei dè Stromerzügig im Bumpschpycherbetrièb un wörd vo dè Schluchseewärk AG betribbè.
È baar hundert Metèr süèdlich vom Hornbärgbeggi soll als Deil vom zuèkünftigè Bumpspycherkraftwärk Atdorf bis 2021 s Hornbärgbeggi II entschtô. Mit fascht 1 km Längi un 9 Millionè m³ Spycherraum soll s dütlich größer uusfallè als es bereits vorhandene Hornbärgbeggi.
Bauwärk
S Hornbärgbeggi isch mit sim Stauzyl uff diè högchstglegeni Stauaalaag vo Dütschland. S 700 m lange, 300 m breite un 46 m düèfe Beggi hèt èn Ringdamm mit èrè Grundrissform wiè nè Stadion (Halbkreis mit graadè Stuck). Dè Staudamm beschtôt uss Fels- un Èrdmassè. Er isch uff dè Innèsitè durch Asphaltbedong abdichtet un d Ußèsitè isch durch d Begrünig vor Erosion gschützt. Im Beggi stönn zwei Türm, dè Ylaufturm un dè Uffzugsturm. Beidi Türm sin a irem Kopfènd mitenand vobundè. Dè Zuègang zum Uffzugsturm erfolgt übber èn Gang, wellè unter dè Beggèsollè volauft.
Bumpschpycherbetrièb
S Wasserkraftwärk mit èm Wasserschloss isch als Kavernenkraftwerk uusgfüürt. Diè elegtrischi Nennleischtig vo dè vir Turbinè betrait zämmè 910 MW, bim Bumpè 980 MW. Im Bumpbetrièb wörd èn Volumèschtrom vo bis zu 144 m³/s erzylt, womit 7,9 Schtundè benötigt wörred, um 4,1 Millionè m³ Wassèr us èm 625 m düèfer glegenè Unterbeggi i s Hornbärgbeggi z beförderè. Sy Gsamtfassigsvomögè reicht uus, um im Volllascht-Turbinèbetrièb Strom für 6,8 Stundè z erzügè (Uusbauwassermengi 180 m³/s ). Dè Wassèrschpygel im Staubeggi sènkt sich dodurch um 36 m.
Pascal Burri
De Pascal Burri (* 4. September 1965 z Neueburg i de Schwiz) isch en katholische Geistliche und Kaplan vo de päpstliche Schwizergarde im Vatikan.
Läbe
De Pascal Burri isch 1989 is Priesterseminar vo de Diözese Lausanne, Gämf und Friburg iiträtte und hät Religionswüsseschaft a de Theologische Fakultät vo de Universität Friburg gstudiert. 1994 hät er mit em Lizenziat abgschlosse und isch am 21. Mai 1995 i de Liebfraue-Basilika vo Neueburg zum Priester gweiht worde.
Vo 1994 bis 1999 hät er als Seelsorger z Bernex bi Gämf, vo 1999 bis 2005 z Greyerz und aaschlüssend i de Seelsorgeeinheit Sainte-Thérèse/Saint-Laurent (Pfarreie vo Friburg, Givisiez und Granges-Paccot) gschaffed. Vo 1996 bis 2004 isch de Burri Armeeseelsorger i de Schwizer Armee gsi.
Am 28. Juni 2014 isch de Burri vom Papst Franziskus zum Gardekaplan i de Vatikan beruefe worde. Sit em 1. September 2014 isch er Gardekaplan und hät somit s Amt vo sim Vorgänger öbernoo, em Alain de Raemy, wo am 30. November 2013 zum Weihbischof im Bistum Lausanne, Gämf und Friburg ernennt worde isch.
Edmund Schulthess
Der Edmund Schulthess (* 2. März 1868 z Vilnachere im Aargau; † 22. April 1944 z Bärn), Bürger vo Züri und Brugg, isch en Schwiizer Politiker vo der FDP gsii.
Er isch am 17. Juli 1912 in Bundesraat gwählt worde. Während siinere Amtsziit isch er em Volkswirtschaftsdepartement vorgschtande. Am 15. April 1935 hät er siis Amt em Nochfolger wytergää.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1917, 1921, 1928 und 1933 und Vizepräsident in de Jahre 1916, 1920, 1927 und 1932.
Brühl (Baden)
Brühl (pfälzisch Brihl) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Brühl lyt am rächte Stade vum Rhy. Iber dr _Baan goht dr Leimbach, wu in Rhy mindet. Di 400 Hektar groß Kollerinsel isch näbe dr Altstadt vu Konschtanz ais vu dr baide linksrhynische Biet vu Bade-Wirttebärg. Nochbergmaine vu Brühl (Baden) sin Mannheim im Norde, Schwetzingen im Oschte un Ketsch im Side. Weschtlki vu dr Kollerinsle lige d rhyland-pfälzische Gmaine Altrip, Waldsee un Otterstadt.
Dr Baan bstoht us 47,8 % Landwirtschaftsflechi, 9 % Wald, 30,3 % Sidligsflechi un 12,9 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Brühl ghere d Derfer Brühl un Rohrhof.
Gschicht
Brühl isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1157 as Bruowele, Rohrhof anne 976 as Rorheim.
Verwaltig
Brühl ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter isch dr Ralf Göck.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Brühl ghert zum Pfälzisch.
14. August
Dr '''14. Augschte''' isch dr 226. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 227. in Schaltjohr), dodermit blybe no 139 Däg bis zum Änd vum Johr.
Chanakya
Wärch
Zwai Biecher wäre em Chanakya zuegschriibe: Arthashastra un Nitishastra. S Arthashastra isch e bolitisch Lehrbuech, wu iber Gäld- un Finanzbolitik, internationali Beziehige, militerischi Strategie un anderi Staatsaagläägehaite dischpetiert. Dr Verfasser vu däm Buech nännt sich „Kautilya“, wu mit em Chanakya identifiziert wird. S wird aber vermuetet, dass no ne andere Autor Dail byydrait het. S Nitishastra isch e Schrift iber di ideal Lääbeswyys, wu vil iberliferet iber di indisch Kultur in sällere Zyt.
Solothurnisch
Under em Begriff Solodurner Dialäkt oder Solodurnisch wärde die verschiidene schwizedütsche Mundarte, wo im Kantoon Soledurn gschwätzt wärde, zsämmegfasst.
Umschriibig
D Soledurner Dialäkt si drei underschiidligi Mundarte, wo sproochlig zwar mit de Dialäkt verwandt sind, wo in de Kantöön nääbedraa gschwätzt wärde, aber doch gwüssi Äigenarte häi. Die drei Sproochrüüm umfasse d Regioone vo dr Hauptstadt Soledurn, vo Olte und vom Scharzbuebeland. Dr Dialäkt in dr Regioon Soledurn hed Gmäinsamkäite mit em Bärndütsch, däär im Ruum Olte (v. a. im undere Niideramt) hingeege mit em Südwestaargauer Dialäkt, und im Schwarzbuebeland äänet em Jura si d Gränze zum Baaseldütsch fliessend. Im Buechibärg wird, dialäktologisch gsee, nit Soledurnisch, sondern Bärndütsch gschwätzt.
Merkmol
D Soledurner Mundarte ghööre zum Nordwestschwizerdütsche. Tüpischi Merkmol für das si d Deenig in offene Silbe (z. B. Naase ‚Nase‘, lääse ‚lesen‘, Greeber ‚Gräber‘ das aber nid in dr Regioon Olte), d Lenisierig vo /t/ zu /d/ im Aalut (z. B. Daag ‚Tag‘) und d exdreemi Verdumpfig vom middelhochdütsche lange /a:/ zum e gschlossene /o:/ (z. B. Oobe ‚Abend‘; ooni d Regioone Gränche, Wasseramt und Olte).
E tüpisch soledurnischs Wort, wo fast im ganze Kanton brucht wird, isch Weiefäcke für d Söiblueme (hoochdütsch Löwenzahn); usserhalb vom Kanton git s es nume in de Däil vom Baasel- und Bärnbiet an de Gränze und im Südwestaargau - im nordjurassische Schwarzbuebeland dominiert hingege dr Sunnewirbel, im Buecheggbärg d Häliblueme.
Regioon Soledurn
Dr Dialäkt in dr Regioon Solrdurn het vil gliichi Merkmol wie s Bärndütsch. S vor eme Konsonant, bi dobbletem  oder am Ändi von ere Silbe wird as gschlossnigs /u/ usgsproche, wie z. B. in Müuch ‚Milch‘ (aber bärndütsch: Miuch), öuf ‚elf‘ (aber bärndütsch e-uf), Fauue ‚Falle‘ oder Esu ‚Esel‘. S hoochdütsche // wird mäistens as [] (vor allem in de Bezirk Buecheggbärg und Wasseramt) usgsproche, z. B. angers ‚anders‘, Ching ‚Kind‘, Hang ‚Hand‘, aber Fründ ‚Freund‘.