cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Valeyres-sous-Montagny
Gschicht
Valeyres-sous-Montagny isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1139-48 as Valeriis.
Religion
50,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 28,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 3,7 %, FDP 15,6 %, GLP 4,3 %, GP 12,0 %, SP 22,8 %, SVP 24,9 %, Sunschtigi 8,9 %.
D Burgermaischteri vu Valeyres-sous-Montagny isch d Sonja Roulet-Tribolet (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 534 Yywohner 93,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,6 % Dytsch, 2,2 % Italienisch un 1,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Mamer
Mamer (dt. Mamer, frz. Mamer) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Mamer ghere d Ortschafte Kapellen (Capellen), Holzem (Holzem) un Mamer.
Geografi
Mamer lyt im Weschte vu Luxeburg am Bach Mamer. Nochbergmaine sin Käerch un Kielen im Norde, Stroossen im Oschte, Bartreng un Dippech im Side un Garnech un Stengefort im Weschte.
Lörrach-Salzert
S Quartier Salzert (Satellitestadt Salzert) isch e Satellitestadt z Lörrach und litt östlig vom Stadtdeil Stette und uff dem siner ehemolige Allmändwiise. De Berg Salzert erreicht e maximali Höchi vo 440 Meter über em Meer.
Änd vo de 1950er-Johr isch sell Wohnbauprojekt vom dörtmolige Bürgermeister, em Karl Arzet betriibe worre, wyl s Wohngebiet z chlei gsi isch. S Projäkt, wo in de Bevölkerig am Afang umstritte gsi isch, hät de Stadtroot im Februar 1960 bschlosse. De Spatestich isch am 16. April 1963 gsi. D Satellitestadt Salzert litt uff em glychnamige Berg, wo zum Dinkelberg ghört, und isch vom Stettemer Wald umge. Mer cha numme vo zwei Audostroße ane: vo Weste her über de Steinewäg uss Richtig Stette, vo Norde über d Salzertstroß. De Salzert isch ins öffentlige Nochverchehrssystem vom Regio-Verchehrsverbund Lörrach über zwei Buslinie ybunde. Näbe me Chindergarte git s uff em Salzert e Grundschüel.
Mamer
Verwaltig
Mamer ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Mamer isch dr Gilles Roth (CSV). Scheffe sin dr Roger Negri (LSAP) un dr Marcel Schmit (CSV). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Mamer ghert zum Moselfränkisch.
4. September
Dr '''4. Septämber''' isch dr 247. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 248. in Schaltjohr), dodermit blybe no 118 Däg bis zum Änd vum Johr.
Wiesenbach (Baden)
Wiesenbach (sidfränkisch Wissebach) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Wiesenbach lyt am Biddersbach zwisch em Odewald un em Kraichgauer Bielland. S Dorf wird au s Dor vum Chlaine Odewald zum Kraichgau gnännt. Nochbergmaine vu Wiesenbach (Baden) sin Neckargemünd, Lobbach, Mauer un Bammental.
Dr Baan bstoht us 41,1 % Landwirtschaftsflechi, 46,5 % Wald, 11,9 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Wiesenbach ghere s glychnamig Dorf un Schloss un s Gheft Langenzell.
Gschicht
Wiesenbach isch zum erschte Mol gnännt wore in dr erschte Helfti vum 12. Johrhundert.
Verwaltig
Wiesenbach het sich mit dr Stadt Neckargemünd un dr Gmaine Bammental un Gaiberg zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Neckargemünd zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Eric Grabenbauer.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
BLS Ae 6/8
D Ae 6/8 isch ä ehemaligi Streggäloggi vu d'r Lötschbärgbahn. Si het 6 Aatribs- und 2 Laufachse. Di acht Fahrzüg sind vu 1926 bis 1943 als Be 6/8 buut wordä. Si ischt vor Allem uf em Stammnetz vu derä Privatbahn im Regeldiänscht gsi, isch aber ufgrund vu ihrer Bärechraft au vu de SBB für d' Gotthardstreggi gmiätät wordä. Hüt haltet d' Lötschbärgbahn reschpektiv di hüttig BLS AG d' Loggi mit d'r Nummärä 205 als historisches Fahrzüg. Si isch im Depo vu Schpiäz staziuniert und wird glägentlich vor Noschtalgiezüg iigsetzt.
Mousse Boulanger
Lääbe
Sisch e Doochter vum Otto Hermann Neuenschwander, eme Mechaaniker, un dr Bertha Neuenschwander geb. Naumann gsii. Si isch uf d Kantoonschuel Pruntrut gange un het deert anne 1945 s Handelsdiploom gmacht. Derno isch si uf e Schauspiilschuel gange. Bi re Uffierig vun eme Stuck vum von Tschechow z Gämf anne 1953 het si dr Schauspiiler Pierre Boulanger (1928–1978) chänngleert, anne 1955 hän si ghyroote.
Zäme mit irem Mann het si vu 1956 bis 1978 e Hufe Sändige fir s Weschtschwyzer Raadio gmacht. Au noch em Dood vu irem Mann 1978 het si als wyter fir dr Raadio as Kultiuurschurnalischti gschafft. Mir ire Raadiosändige, Artikel in Zytschrifte, Rezitazioons-Oobe un Ufdritt in Schuele het si vyl due fir s literaarisch Schaffe in dr Romandy. Ab 1967 het si aigeni Gediichtbänd, Proosawäärch un Chinderbiecher vereffetligt.
Si isch Mitgliid vum Verain Association vaudoise des écrivains (AVE) gsii. Vu 1978 bis 1982 het si dr Schwyzerisch Schriftstellerverband (SSV) bresidiert. Si sich au Bresidänti vu dr Kummissioon vu dr Schwyzerische Landesbibliotheek gsii un zytwyys Mitgliid vu dr Jury fir dr Literatuurbryys vu dr Société jurassienne d'émulation.
Si het im waadtländische Mézières glänt un iscm am 16. Jänner 2023 im Alter vu 96 Johr z Payerne gstoorbe.
Schwingerkönig
Schwingerkönig isch en inoffizielle Titel für de beschti Schwinger vo de Schwiiz. Er wird numme all drü Johr vergäh.
Franz II. (HRR)
Dr Franz Joseph Karl (* 12. Februar 1768 z Florenz; † 2. März 1835 z Wien) us em Huus Habsburg isch als Franz II. vo 1792 bis 1806 dr letzt Kaiser vom Heilige Römische Riich vo Dütscher Nation gsi und vo 1804 bis 1835 als Franz I. der erst Kaiser vo Östriich. Vo 1792 bis 1835 isch er usserdäm König vo Böhme, Kroatie und Ungarn gsi. Si Huusmacht si die Habsburgische Erbland gsi.
Schwingerkönig
De Eidgnössisch Schwingerverband organisiirt all drü Johr es grosses Schwing- und Älplerfäscht, s Aidgenössische. Bi dem Fäscht git's näbe Hornusse, Schteistosse und vilne andre traditionelle Schwiizer Bsunderheite es Schwingturnier. De Siger vo dem Turnier wird für di nöchschte drü Johr de Schwingerkönig.
Meilenstein
E Meileschtei isch es Wäägzeiche, wo an ere Hauptstrooss stoot und zeigt, wie wyt ass me vom ene wichtige Zäntraloort wägg isch.
Franz II. (HRR)
Für zum em französische Kaiser Napoléon Bonaparte, wo noch dr Hegemonie in Europa gsträbt het, Paroli z biete, e Statusverlust z verhindere und die habsburgisch Kaiserchrone wiiterzfüehre, het sich der römisch-dütsch Kaiser am 11. August 1804 als Franz I. zum Kaiser vo Östriich usgrüeft und doodermit s Kaiserdum Östriich gründet. Am 6. August 1806 het er en Erklärig abgee, ass er die dütsch Kaiserchrone und s Riichsregiment wurd niiderlege, und ass er d Churfürste, Fürste und übrige Ständ, und au alli Aghörige und d Dienerschaft vom dütsche Riich, vo ihre bishärige Pflichte wurd entbinde. Das het er gmacht wil er besorgt gsi isch, ass d Riichschrone in französischi Händ chönnt falle und ass denn siini östriichische Länder wo zum Riich ghört hai, de jure chönnte under die napoleonischi Herrschaft grote. Er het zwar nit s Rächt gha drzue, het aber eso de facto s Riich ufglöst, wo as Nochfolger vom Ostfrankeriich im Johr 962 mit der Regäntschaft vom Otto I. agfange het.
Schwingerkönig
Bisher hei s drü Schwinger gschafft jewils drümol bi dem Wettkapf z gwünne. Des sind de Stucki Hans im 1900, 1902 und 1905, de Hunsperger Ruedi im 1966, im 1969 und im 1974 und de Abderhalden Jörg im 1998, im 2005 und im 2007 gsi. Es hät scho Aidgenössischi geh, wos zwee Schwingerkönig geh hät, au scho häts kaine geh, däfür en Erstkrönte oder zum Schwingerkönig no zuesätzlich en Erstkrönte.
Meilenstein
Gschicht
Dr Name chunt vo de Schteisüüle, wo d Röömer a irne grosse Stroosse durs Rych ufgstellt händ und wo die meischte en Inschrift träge. Do drinn stoot d Distanz zum ene Oort in römische Meile (deils au in Löige) und bi vil Inschrifte au no wär die Strooss het lo mache. Die inträssante Kwelletegscht wärde im Band 17 vom Corpus Inscriptionum Latinarum publiziert.
Schwingerkönig
De aktuelli Schwingerkönig isch de Glarner Matthias, wo s Aidgenössische vo Estavayer 2016 gwunne het.
Mosche Dajan
Dr Mosche Dajan (uf d Wält choo am 20. Mai 1915 im Kibbuz Degania; gstorbe am 16. Oktober 1981 z Tel Aviv) isch en israelische General und Politiker gsi. As Ussenminister vo Israel het er d Verhandlige in Camp David gfüert.
Meilenstein
Gschicht
Es bar röömischi Meileschtei sind im hütige alemannische Gebiet no erhalte, so öppe z Amsoldinge bi Thun, z Baden und z Mumpf im Aargau, z Sitte im Wallis und bi Marthale.
Franz II. (HRR)
Er het e füehrendi Rolle gspiilt in dr Usenandersetzig mit em revolutionäre und denn mit em imperiale Frankriich. Er het bim Wiener Kongress mit Hilf vo siim Kanzler Metternich die reaktionäri Restauration im kontinentale Europa duregsetzt, isch e Partner in dr konservative Heilige Allianz gsi und het sich in die innere Aglägeheite vo andere Staate iigmischt, wenn sich dört e liberaleri Politik het afo duuresetze.
Schwingerkönig
Alli Ustragigsort und d Schwingerkönig findet me under: Eidgnössischs Schwing- und Älplerfäscht
Mosche Dajan
Karriere
Wo dr Dajan vierzääni gsi isch, isch er Mitgliid vo dr Hagana (hebr. „Verdäidigung“) worde. 1939–1941 häi en d Brite z Akko iigsperrt. 1941 isch er Kommandöör vo Palmach-Drubbe under em Befääl vo dr 7. Australische Infanterii-Division gsi und het im Sürisch-Libanesische Fäldzug sis lingge Aug verloore. Im Israelische Unabhängigkäitschrieg het er d Verdäidigung im Jordandaal organisiert und spööter an dr zentrale Front kämpft. Denn het er die israelisch Delegazioon bi de Friidensverhandlige uf Rhodos gläitet. Im Joor 1954 isch er Generalstabsschef und Oberkommandöör vo dr Israelische Armee worde und het 1956 dr Ooberbefääl im Sinaifäldzug gha.
1958 het er d Armee verloo und isch im Joor druf Mitgliid vo dr sozialdemokratische Mapai worde. As Verdäidigungsminister im Säggsdaagchrieg isch er in Israel zu hoochem Aasee choo und uf dr ganze Wält bekannt worde. Im Herbst 1973 het er d Armee nit welle mobilisiere, wil er nid glaubt het, ass d Egüpter und d Sürer en Aagriff wurde wooge. D Regierig vo dr Golda Meir het noch em Jom-Kippur-Chrieg denn müesse zrugdräte. D Mapai het 1977 d Waale verloore und dr Menachem Begin isch Brömieeminister worde. Si Bardei, dr Likud, het denn kuum Erfaarig gha im Regiere. Dr Dajan as Ussenminister het groosse Iiflussuf d Politik chaa und het e wichdigi Rolle bim Usarbäite vom Friidensabkomme mit Egüpte vo 1979 (Camp David I) ghaa. 1979 isch er us Brotest u. a. gege d Siidligspolitik vo dr Regierig zruggdrätte.
Christoph Schäublin
Dr Christof Schöibli (* 4. Merz 1941 z Baasel) isch e Schwizer Altfiloloog.
Si Lääbe
Dr Christof Schöibli het Klassischi Filologii an dr Uni Baasel studiert, won er 1967 bim Bernhard Wyss bromowiert und 1973 habilitiert worde isch. In sinere Studiezit isch er Mitgliid vom Schwizerische Zofingerveräin worde. Denn het er als Brivatdozänt gleert, sit 1979 as usserordentlige Brofässer an dr Uniwersidäät Baasel. 1982 isch er an d Uniwersidäät Bärn uf e Leerstuel für Latiinischi Filologii gange. 1995 isch er zum Räkter vo dr Uniwersidäät gweelt worde. Dä Boste het er bis zu sinere Emeritierig (2005) ghaa, sit 1997 hauptamtlig.
Dr Christof Schöibli beschäftigt sich hauptsächlig mit dr latiinische Litratuur vo dr Antike. Er behandlet pagaani wie au christligi Autore und isch Spezialist für römischi und christligi Religioon.
Lustenau
Luschnou (schriftdütsch Lustenau) ischt di gröüscht Marktgmouond vo Öschtriich.
Lag
Luschnou lit ar schwyzar Grenz diräkt am Rhin im ondrö voradlbäorgar Rhintal. D Nôôchbuurgmouonda siönd Höüscht, Fuößa, Lutra, Dorröbirrö, Äms und im schwyzar Kanton Sanggallö: Diöpoldsou, Widnou, Ou und Sammargreötö.
Parzella und Bvölkeri
Urschpröngli ischt Luschnou us siibö vrschiidna Parzella bstandö (Haag, Wiilar, Kirchdorf, Wisörouö, Holz, Staldö und Griöndl), hützötag siönd deini abr kaum me uuszumacha, wil 's ganz Ortsgebiöt zämögwaagsö ischt.
Hützötag ischt Luschnou i drü Haupttäöl ondrtauölt: is Hasöfäöld, s Oobrdorf (Kirchdorf) und s Ondrdorf (Rhindorf).
Z'Luschnou leöband ätta 21.000 Lüt, dövouö hônd ätta 16% kön öschtriichischi Schtaatsbürgarschaft.
Gschicht
Luschnou isch zm eyschtô Môl am 1. Juli 887 erwähnt worö als Lustenoua, in am Schriftstuck vôm karolingischö Kaiser Karl III.
Uusbildi
Z'Luschnou git as drü Hôptschuöla, i jedar Parzeaöllö uöni, vier Volksschuöla und zechö Kiöndörgärtö. Usserdeim a HAK, HASCH und a Gymnasium.
Dialekt
Dar Luschnouar Dialäkt ghöuort zom Bodösejöalemannischö, ischt aber bodö rôôß andrscht as di Dialäkt vo dö andara Orta rondom.
Gaanz bsondrig für Luschnou siönd di sogenanntö Triphtonge, also drüü Seöbschtlaut hiöndrönand, wie zom Beischpiel in „Brouöt“, a „ch“ wou suus a „ss“ wär („lach mi“ für houöchdütsch „lass mich“ oder „i muöch“ für houöchdütsch „ich muss“) und ingschobni Nasale (m und n) wi zom Beischpiel in „Muns“ oder „Schumfl“. As git ou an huufö Uusdrück, wou gad z'Luschnou verwändat wörönd, wi „Pfiffös“ für „Schmetterling“ oder „Bismiötta“ und „Bisnaacht“ für „Vormittag“ und „Nachmittag“.
Lola Pagnani
D' Lola Pagnani (* 3. April 1972 in Rom, Italie; eigentli Anna Lola Pagnani Stravos) isch e italienischi Filmschauspielerin.
S Lebe
D Pagnani isch als Tochter vum Schriftsteller und Filmbuechautor Enzo Pagnani uff d Wält cho. Im Alter vu 17 Joohr hett si in Paris e Uusbildig im ziitgenössische Tanz absolviert. Druff hii hett sie als Prima Ballerina d Illusionistengruppe Momix uf ihrere Welttournee begleitet und hett ar Choreography vum irque du Soleil in Montréal gschaffet. Unter dr Regie vur Lina Wertmüller und em Dirigente Giuseppe Sinopoli hett sie am Münchner Nationaltheater tanzt. Ds New York hett si ihri Tanzuusbildig am Alvin Ailey American Dance Theater fortgsetzt und hett ide HB Studios Schauspiilunterricht gnoh.
Nachdem si nach Italie zrugg cho isch, hett me sie unter dr Regie vum Ettore Scola, Giulio Base und Lina Wertmüller in mehrerne Spiel- und Fernsehfilm xeh.
D Pagnani cha neb Italienisch au flüüsend Französisch, Spanisch und Englisch rede.
Deißlingen
Deißlinge (amtlich Deißlingen) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Deißlinge leit am Oberlauf vom Negger, rond sibe Kilometer vo dr Kroesstadt Rottweil. Nochbergmoede send Zimmern ob Rottweil ond Rottweil em Norde, Aldingen ond Trossingen em Oschte, boede em Landkroes Duttlinga, Villingen-Schwenningen em Side ond Dauchingen ond Niedereschach em Weschte, älle drei em Schwarzwald-Boor-Kroes.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 35,2 % Landwirtschaftsfleche, 45,3 % Wald, 17,4 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Deißlinge gheret d Gmoedsdoel Deißlingen (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Hinterhölzer Höfe, dr Hef Langenfeld ond Maienbühl ond em Wohnblatz Bundesbahnhof Trossingen) ond Lauffen ob Rottweil (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Hochhalden ond Niederhalden, em Gheft Lerchenbühl ond em Wohnblatz Schachthaus).
Gschicht
Deißlinge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 802 als Vila Tussenlinga.
Verwaltong
Dr Schuldes vo Deißlinge ischt dr Ralf Ulbrich.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Deißlinge ghert zom Schwäbisch
Stöttwang
Stöttwang isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Stöttwang leit sibe Kilometer eschtlich vo Kaufbeire. Vo dr Gmarkung sin 60,6 % Landwirtschaftsfleche, 31,9 % Wald, 6,1 % Sidlungsfleche un 1,5 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Stöttwang gheret d Kirchderfer Linden und Reichenbach, d Derfer Gennachhausen und Thalhofen a.d.Gennach und d Gheft Hammerschmiede und Holbratshofen.
Gschicht
Stöttwang isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 831.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1 % gleage.
Religion
84,7 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 9,6 % evangelisch.
Verwaltung
Stöttwang hot mit em Markt Kaltetal und dr Gmoanda Oberoaschtdorf, Wässdorf und Zell a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Stöttwang isch dr Christian Schlegel.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Stöttwang ghert zum Oschtschwäbisch.
Rowan Atkinson
De Rowan Sebastian Atkinson, CBE (* 6. Jänner 1955 z Consett, County Durham, Ängland) isch e britische Komiker und Schauspiler. International bekannt worde isch er vo allem durch sini Paraaderolle als dr komisch Chutz Mr. Bean.
Si Karriere het er 1979 bi dr BBC in dr Comedy-Show Not the Nine O’Clock News aagfange, wo au d Mel Smith, d Pamela Stephenson und dr Griff Rhys Jones mitspiilt häi.
Vo 1982 isch dr Atkinson in de vier Staffle vo dr Serii Blackadder ufdrätte, won er d Titelrolle vom Edmund Blackadder (wörtlig: Chrüzottere) gspilt het. D Serii isch vom Richard Curtis und Ben Elton gschriibe worde und het in vier verschiidene Epoche gspiilt. E hufe historischi Persönligkäite us dr änglische Gschicht si din dur e Gaggo zooge worde, und si macht sich au lustig über die nazionale, kulturelle und politische Äigehäite und Itelkäite vom änglische Volk. Wil aber dr Wortwitz kuum cha übersetzt wärde und wil Nid-Ängländer die satirische Aaspiilige uf die aktuelli britischi Politik kuum chönne verstoo, isch dr Erfolg witgehend uf en änglischsproochig Ruum beschränkt bliibe.
Arithmetik
D Arithmetik (griechisch, arithmitiké [téchne], wörtlig „die Zahlemässigi [Kunst]“) isch e Deilgebiet vo dr Mathematik. D Arithmetik isch vo de Pythagoräer begründet worde und im Buech VII-IX vom Euklid siine Elimänt zum erste Mol gsammlet worde. Si umfasst vor allem s Rächne mit de Zahle, also d Grundrächenarte Addition (Zsämmezele), Subtraktion (Abzieh), Multiplikation (Vervilfache), Division (Deile) und d Rächegsetz, wo drzueghöre. Zur Arithmetik ghören au d Gsetz vo dr Deilbarkeit vo de ganze Zahle und d Division mit Rest. Witer cha mä s Rächne mit Brüch erwähne.
Fundamentalsatz vo dr Arithmetik: Jedi natürligi Zahl grösser as 1 isch e Produkt vo Primzahle, wo bis uf d Reihefolg eidütig isch.
D Arithmetik leitet zur Zahletheorii über, wo sich im witiste Sinn mit dr Charakteristik vo de Zahle beschäftigt.
Mä duet gärn dr Carl Friedrich Gauß zitiere, wo gsait hat: „Die Mathematik ist die Königin der Wissenschaften, und die Arithmetik ist die Königin der Mathematik.“ – An dere Wortschöpfig cha mä gseh wie gärn dr Gauß d Zahletheorii gha het. Wie dr Gauß sälber in dr Vorred zu sine berüehmte "Untersuchungen über höhere Arithmetik" bemerkt, ghöre d Theorii vo dr Kreisdeilig oder vo de reguläre Polygon, wo im sibte Abschnitt behandlet wird, zwar an und für sich nid in d Arithmetik; doch müesse ihri Prinzipie einzig und ellei us dr höchere Arithmetik gschöpft wärde. Wil sich die hütigi Zahletheorii wit drüber use entwicklet het, sait mä nume dr elementare Zahletheorii au arithmetischi Zahletheorii (= höcheri Arithmetik noch em Gauß). D Bezeichnig "Arithmetik" (elementari Arithmetik noch em Gauß) im eigentlige Sinn isch zur Hauptsach em Rächne vorbehalte.
Uetliberg
Gschicht
För die vorhistorischi Höhesidlig uf em Üetliberg obe lueg: Oppidum Üetliberg.
De Üetliberg isch scho i de Stäiziit bisidlet gsii und i de Hallstattziit und i de Latèneziit isch e bifestigti Hööchesidlig uf em Üetliberg gstande, wo, wie de Grabhügel bim Sunebüel zäigt, au Fürste residiert händ. Wo ane 15 v. Chr. d Römer d Helvetier i s Römisch Riich iglideret händ, isch d Sidlig verlaa worde. D Römer händ aber e Wachposte uf em Üetliberg ghaa.
Im früene Mittelalter isch uf em Berg e Burg gsi, wo villicht nach em bayrische Herzog Uatilo de Name Uotelenburch (ane 1218) träit hät, wo denn au em Berg sin Name gää hät (1315: Uotilinberg). De Herzog Ernst vo Schwaabe hät die Burg ane 1025 bifestigt. D Burg isch dänn zu de Fräiherre vo Sälebüüre cho und spääter zu däne vo Rägischberg. Im Herbscht 1267 händ d Zürcher d Burg abegmacht. Später isch nume e Hochwacht uf em Üetliberg gsii.
Roland Burtsche
Dr Roland Burtsche (* 1939 z Ihringe) isch e dytschi Hotelier un Gaschtronom.
Uetliberg
Turismus
De Üetliberg isch guet erschlosse und e wichtigs Naaerholigsgebiet vo de Stadt Züri. Zwar gits käi öffetlichi Straass ufe, aber d Üetlibärgbahn faart im Halbstundetakt vom Zürcher Hauptbahnhof uf de Berg, und es git vill Wanderwääg. En Panoramawääg, wo au en Planetewääg isch, füert vo de Bergstation zu de Felsenegg. S hät es paar Restaurant ufem Graat obe und au es Hotel. Debii isch en Uussichtsturm. De 132 Meter hööch Fernseeturm cha aber nöd bistige werde.
Roland Burtsche
Lääbe
Dr Roland Burtsche het mit 13 Johr z Sulzburg e Lehr zum Metzger aagfange, wel s dr Vater het welle, är sälber het s nit gärn gmacht. Mit 17 isch er uf Hamburg gange go uf eme Schiff schaffe. Ab 1956 het er anderthalb Johr lang as Chochsmaat un Metzger uf em Bananefrachter MS Quadriga gschafft, wu iber d Wältmeer gfahren isch. Derno het er im „Gustav Adolf“ z Hamburg Choch glehrt. Mit syre Freindin Waltraud Zähringer, wu z Oberbärge am Chaiserstuel ufgwachsen isch, isch er 1960 uf Nordamerika uusgwanderet, dr Burtsche aafangs uf Kanada, d Zähringer in d USA uf New York, wu Unkel vun ere gläbt hän. Dr Burtsche het z Kanada z Nova Scotia un z New Brunswick gschafft. Mitti 1961 isch er in d USA gange, wel er in dr Nechi vu syre Freindin het welle syy, wu an dr Wall Street un speter an dr 5th Avenue z New York bi re Bank gschafft het. In dr USA het dr Burtsche z Fort Lauderdale un derno as Saucier im „Pine Hollow Country Club“ z Long Island/New York gschafft. Speter isch er an d Weschtkischte vu dr USA gange, isch z Santa Rosa/Kalifornie uf d Hotelfachschuel gange un het z San Francisco zytwys zwoo Stelle glychzytig ghaa: Im Hotel „Jack Tar“ het er demorge gschafft, im noble „Sir Francis“ zoobe. Aafangs 1960er het er zum amerikanische Militeer fir dr Yysatz im Vietnamchrieg solle yyzoge wäre. Um dr Dienscht in dr Armee isch mer aber umechuu, wämer uf eme Schiff gschafft un dodermit zue dr Handelsmarine ghert het. Wäge däm het er 1963 uf em Ozeandampfer "President Roosevelt" vu dr American-President-Lines, wu in Orient gfahren isch, as Choch aagfange. No aim Johr het er wider welle ufhere. Wun er retuur z San Francisco gsii isch, het mer em aaglitte, ass dr Sous-Chef, dr zweet Chuchichef, chrank sei. Wäge däm hän s e mit em Fluugzyyg uf Hawaii brocht, wu s Schiff glägen isch, un är het uf em Luxusdampfer as Sous-Chef aagfange un isch mit em rund um di ganz Wält gfahre.
Uetliberg
Turismus
Im Jaar 1840 isch s Gast- und Kurhuus Üetliberg eröffnet worde. D Üetlibergbahn-Gsellschaft isch ane 1872 is Läbe grüefft worde, und scho drüü Jaar spöter isch de erst Zug uf de Üetliberg gratteret. 1894 isch den de erst Uussichtsturm ufgstelt worde. Im Jaar 1953 isch de 53 Meter hööch Fernseeturm boue worde. Dä isch dänn 1968 dur de 132 Meter hööch Maschte ersetzt worde, und der alt Uussichtsturm isch 1990 dur en nöie ersetzt worde.
Die hüttige Boute sind eerst i de letschte Jaare zum Täil illegal poue worde, seer zum Läid vo vile Stadtzürcher, wo nöd wänd, dass ires Naaerholigsgebiet ase verkomerzialisiert wird. Wil d Boute aber uf em Bode vo de Gmäind Stalike ligged, cha d Stadt Züri nöd vill dergäge undernää.
Roland Burtsche
Lääbe
Im Johr 1967 hän är un d Waltraud Zähringer ghyrote. Us dr Eh sin drei Dechtere firigange, Kirsten, Heidi un Birgit.
Si hän zäme s „Hotel zum Markgrofe“ z Betzige gfiert, ab 1970 dr „Glai Meyerhof“ in dr Rothuusgass z Fryburg, s „Café Herzog“ un dr „Rotskäller“ im Kornhuus am Minschterblatz. Anne 1979 hän si Colombi-Hotel z Fryburg gchauft un umböue. Vu 1975 bis 2000 hän si derzue au no s Café „Schwarzes Kloschter“ un d Restaurant „Wolfshehli“ un d „Tessiner Stube“ gfiert. Dr Burtsche isch au Gsellschafter bim „Gryffeneggschlessli“ gsii un het an Mässe d Stadthalle gwirtschaftet.
Anne 2004 het dr Roland Burtsche s ehmolig Boardinghuus an dr Brysacher Stroß gchauft, wu dertemol e Ruine gsii isch. Är het drus s „Hotel Stadt Fryburg“ gmacht, e Vier-Stärn-Huus mit Privatklinike un Praxisryym. Zum Familienunternäme vu s Burtsches ghere au no d „Chloschtermihli“ z Offnadinge, s „Colombi-Chalet“ un e Catering-Service. Anne 2014 hän si s Unteräme an ihri Dechtere ibergee.
Im Johr 2014 hän si insgsamt 270 Mitarbaiterne un Mitarbaiter ghaa, im Lauf vu dr Johr hän s Burtsches rund 790 Lehrling uusbildet. S „Colombi-Hotel“ drait s Gietezaiche „Leading Hotels of the World“, s Reschtaurant “Zirbelstube” im Colombi het syt 1982 e Stärn im Guide Michelin.
Anne 1980 isch dr Burtsche mit dr Brillant-Savarin-Plakette uuszaichnet wore un 2008 as „Hotelier des Jahres“ (Gault-Millau). S Colombi isch im Johr 2000 as „Hotel des Jahres“ (Schlummeratlas) uuszaichnet wore.
Dr Wolfram Siebeck het iber dr Roland Burtsche mol in ere Laudatio gsait, är sei e Mänsch, wu mit sym „Drang zur Perfektion einen gastronomischen Traum gestaltet“.
Kieselbronn
Kisselbronn (amtli Kieselbronn) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Kisselbronn lyt uf eme Hechezug, rund sibe Kilometer nerdli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Kisselbronn sin Pforze, Ispringen, Neulingen, Ölbronn-Dürrn, Mühlacker un Niefern-Öschelbronn
Dr Baan bstoht us 65,6 % Landwirtschaftsflechi, 18,8 % Wald, 15,1 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Kisselbronn ghere kaini wytere Ortsdail.
Gschicht
Kisselbronn isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1100.
Verwaltig
Kisselbronn het si mit Neilinge un Elbronn-Diarn zum Gmaiverwaltigsverband „Neilinge“ zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Kisselbronn isch dr Heiko Faber.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Kisselbronn ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Niederstinzel
Nidderstinzle (lothrìngisch; frànzeesch Niederstinzel, ditsch Niederstinzel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Nidderstinzle lijt nerdlich vun Fénétrange àm lìnke Stàde vun dr Sààr uf re Heche zwìsche 222 un 286 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Norde granzt dr Bànn àn s Elsàss. Dr Mosterwald ìm Weschte ìsch Deil vum lothringische Weihergebiet Pays des Étangs ìm Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Nidderstinzle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1050 àls Steinsilide.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nidderstinzle ìsch. Nidderstinzle ghert zem Kommünàlverbànd.
Valeyres-sous-Rances
Valeyres-sous-Rances (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Valeyres-sous-Rances lyt oberhalb vu Orbe. Zue dr Gmai ghert näb em glychnamige Dorf au no dr Wyler La Robellaz. D Gmaiflechi umfasst 82,2 % landwirtschaftligi Flechi, 11,7 % Wald, 5,9 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Valeyres-sous-Rances isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1272 as Valieres.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 17,9 % gläge.
Religion
59,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 19,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
D Burgermaischteri vu Valeyres-sous-Rances isch d Corinne Tallichet Blanc (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 497 Yywohner 95 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,8 % Dytsch, 0,8 % Italienisch un 2,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Cressier FR
Cressier (Friburger Patois [krəsi]; tüütsch Grissach ob Murten; alem. Grissech) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Cressier liit ùf, 4 km südöschtlich vam Bezirkshùùptort Mùùrte ùber em Tal va de Bibere. Va de Gmiinflechi si 73,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 18,6 % Waud, 7,5 % Sidligsflechi ù 0,2 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Cressier si Gurmels, Courtepin ù Murten im Kanton Fryybùrg ù Münchenwiler im Kanton Bärn.
Gschicht
Cressier isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1080 aus Crissey (1243 Cressier; 1249 Grissacho).
Religion
58,4 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 30,6 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 729 Yywoner 54 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 40,1 % Tüütsch ù 5,9 % anderi Spraache.
Dietingen
Diadinga (amtlich Dietingen) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Diadinga leit em Obere Neggerdal, zwische Schwarzwald ond dr Schwäbische Alb, rond faef Kilometer vo dr Kroesstadt Rottweil. Nochbergmoede send Epfendorf em Norde, Rosenfeld ond Zimmern unter der Burg em Zollernalbkroes em Oschte, d Kroesstadt Rottweil em Side ond Villingendorf em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 51,1 % Landwirtschaftsfleche, 36,4 % Wald, 10,6 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Diadinga gheret d Gmoedsdoel Böhringen (mit em gleichnamige Dorf ond dr Wohnblätz Böhringer Mühle ond Kapellenhof), Dietingen (mit em gleichnamige Dorf, em Schloss ond Gheft Hohenstein, em Gheft Tierstein ond em Wohnblatz Hasler-Wasen), Gößlingen, Irslingen (mit em gleichnamige Dorf ond dr Heiser ond Kapelle Mariahochheim) ond Rotenzimmern (mit em gleichnamige Dorf ond em Gheft Bettenberger Hof).
Gschicht
Diadinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 786.
Verwaltong
Diadinga hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.
Dr Schuldes vo Diadinga ischt dr Frank Scholz.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Diadinga ghert zom Schwäbisch
5. September
Dr '''5. Septämber''' isch dr 248. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 249. in Schaltjohr), dodermit blybe no 117 Däg bis zum Änd vum Johr.
Bezirk Wangen
Dr Amtsbezirk Wange isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Wange gsi. Är het 23 Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Thun het 26'853 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 129 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde vom Amtsbezirk Thun zum Verwautigskreis Oberaargou.
Multiplikation
D Multiplikation (v. lateinisch multiplicare ‚vervilfache‘, au Molneh gnennt) isch eini vo de vier Grundrächenarte in dr Arithmetik. Ihri Umchehroperation isch d Division (s Deile). In de Wirtschafts- und Sozialwüsseschaften verstoht mä under Multiplikation dr Prozäss vo dr Verbreitig vo Praktike, Kompetänze und Iistellige mittels Multiplikator bzw. Multiplikatore.
Begriff
D Multiplikation vo natürlige Zahle entstoht dur s widerholte Addiere (Zsämmezele) vom gliiche Summand:
a und b nennt mä Faktore, wobii a au as Multiplikator und b au as Multiplikand bezeichnet wärde.
D Rächnig „a mol b“ heisst Multiplikation, s Ergäbnis Produkt.
Christoph Möhrlen
Dr Christoph Möhrlen (* 20. Januar 1800 in Baiersbronn (Württemberg); † 28. Februar 1871 in Daillens (Kanton Waadt) ; Psöidonüm: Christoph Irenius) ische dütsche Pfarer, Léhrer und Schriftsteller gsi, wo id Schwiiz usgwanderet isch. Er hed bsungers Chinder- u Jùgendbüecher gschribe.
Multiplikation
Begriff
Merkhilfe:
Christoph Möhrlen
Läbe
Dr Möhrlen isch Léhrer am Léhrerseminaar z Schiers im Bündnerland, ar Armenaaschdalt Calame z Le Locle und ar „Griechenaaschdalt“ z Böigge gsi, wo ane 1827 uf Iniziatiive vom Christian Friedrich Spittler gründed worden isch, zum Bueben us Griecheland, wo us dürkischer Sklaveréi fréigchoufd woorde sii, chrischdlech uuszbilde“.
Multiplikation
Begriff
Zum Bischbil schribt mä 3 · 4 für 4 + 4 + 4, und sait „drei mol vier“. Anstatt vo 3 · 4 wird mänggisch au 3 × 4 oder 3 * 4 gschriibe.
Christoph Möhrlen
Läbe
Schbéter isch er Pfarrer z Payerne worde, won er e Buebenerziehigsaaschdalt gründed u o gléited hed, u zledscht hed er as Pfarrer z Daillens im Kantòon Waat gschaffed, won er em 28. Februar 1871 o gschdoorben isch.
Multiplikation
Begriff
Bi dr Multiplikation mit Variable loot mä dr Punkt hüfig wäg (5x, xy).
Christoph Möhrlen
Läbe
Näb éinige pédagògische Teggschden u Übersedzige hed er 1839 unger em Psöidonüm Christoph Irenius ds outobiográfische Buech Eine wahrhafte Geschichte veröffendlechd, won er drinne ds Dorf won er ufd Wält choo isch, „Baierquell“ aschdatt mid em würkleche Name Baiersbronn nennt.
Multiplikation
Begriff
Bi dr Multiplikation vo mehrere oder vile Zahle cha mä s Produkt-Symbol \prod (abgleitet vom grosse griechische Pi) bruuche: n, m si ganzi Zahle, i wird Laufvariable gnennt. Für e Fall n < m isch s Produkt als 1 definiert.
Christoph Möhrlen
Läbe
Dr Möhrlen isch mid em Röösli Fridenouer verhüraated gsii u hed achd Chinder ghaa, unger anderem d Erenstine, di schbéteri Frou vom Schriftsteller Otto Sutermeister.
Dr Uränkel Hans Martin Sutermeister het dr Familiename „Moehrlen“ als Pseudonym gnoo für s autobiografische Wärch Zwischen zwei Welten.
Crésuz
Crésuz (patois [ɛ̃ krəˈʒy], tüütsch Kürjü; alem. Ggürschì) isch a politischi Gmiin im Greyerzerbezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Crésuz liit ùf, 6.5 km öschtlich vam Bezirkshùùptort Bulle am Südhang vam Mont Bifé ùber em Stausee Lac de Montsalvens. Va de Gmiinflechi si 39,4 % landwirtschaftlichi Flechi, 33,9 % Waud, 17,8 % Sidligsflechi ù 8,9 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Crésuz si Broc, Châtel-sur-Montsalvens ù Val-de-Charmey.
Gschicht
Crésuz isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1301 aus Cresu ù Crisu.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 18,6 % gläge.
Religion
80,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,6 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 229 Yywoner 77,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 18,3 % Tüütsch ù 4,4 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 6 va de 229 Yywohner ggredt.
Die Mühle im Schwarzwäldertal
Die Mühle im Schwarzwäldertal isch a deitschr Hoimetfilm mit viil Dramadig vom Regisseur Hermann Kugelstadt us-em Johr 1953, dreht en Schwarz-Weiß. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 18. Septembr 1953.
Handlong
Eigentlich isch dr Philipp Kemper, wo e-ma idillischa Dal vom Schwarzwald a Mihle betreibt, a grondehrlichr Kerle, abr’r hot a grauß Laschtr. Emmr wiidr lôôt’r sich vom Hotelier Rapp zo-ma Kardaschbiil vorfihra, wo’s om grauße Geldbeträg goht. Do drbei schbiilt dr Rapp mit zenkde Karda, was dr oifäldig Philipp abr et merkt. Uf dui Weis hot dr Rapp scho an Haufa Schuldvorschreibonga uf da Kemperscha Familiabsitz griagt.
Kaum ischt d Gertrud em Philipp sei Weib, lôôt sich der wiidr vom Rapp zo ma Glickschbiil vorfihra. Dr ald Familiabsitz ischt ernschthaft gfährdet. Drom telegrafiirt d Muadr Kemper em Paul, er soll hoimkomma ond-ra helfa.
Wiidr amol sitzt dr Philipp mit-em Rapp beim Kardaschbiil ond vorliirt dô drbei vollends de ganz Mihle. Wia-nr wiidr alloi ischt, sauft’r sich oin ôô. E dr Nacht kommt dr Rapp ond will d Mihle ôôgugga. Dô drbei brengt’r mit seim Gschwätz da Philipp zor Weißgluat. Wia nô au no dr Rapp s Mahlwerk en Bewegong brengt, langet dr Philipp noch-ra Brechstang ond schmeißt se ens Mahlwerk. Om dean tobsichtiga Kerla drô zo hendra, ällas vollends ganz hee-zmachet, wirft sich dr Rapp em Philipp entgega.
Des Geraddr en dr Mihle weckt d Gertrud ond dean vo ihrer Schwiigrmuadr zruckgruafena Paul auf. Mitnandr ganget se naa en Mahlroom. Deet miasset se entsetzt mit ôôgugga, wia dr Rapp da Philipp gega ois vo de grauße Schwongreder wirft. E-ma Hui schbrengt des Schwongrad aus seim Lagr ond vorgrabt dia zwoi Manna ondr sich. Solang dr Rapp da letschda Schnaufr duat, kô dr Philipp grad noh sein Bruadr om Vorzeihong bidda ond em erklära, dass d Gertrud ehn bloß uf Wonsch vo dr Muadr gheiradet, ihr Herz abr emmr bloß ehm golda häb.
Der Film heert uf, wia dr nägschde Dag ôôbricht ond d Gertrud mit-em Paul langsam aus dr Mihle kommet. E dr letschda Eistellong legt dr Paul sein Arm om d Schuldr vo dr Gertrud ond zuit se langsam zo sich her.
Litradur
S Programm zom Film (Illustrierte Film-Bühne, Nr. 2069)
Krebs (Medizin)
Chräbs, Chräbsgschwulst, syn. Malignom bezäichnet in dr Medizin e böösartige Tumor, d. h. e böösartigi Bildig vo nöijem Gwääb (Neoplasii). Im ängere Sinn si die maligne epitheliale Tumor (Karzinom) und die maligne mesenchymale Tumor (Sarkom) gmäint. In dr Umgangssprooch wärde au die bösartige Hämoblastose as Chräbs bezäichnet, wie zum Bischbil d Löikemii as „Bluetchräbs“.
Alli sustige Tumor, wo au benigni (guetartigi) Neoplasie drzuezele, si kä „guetartige Chräbs“ oder Chräbs in irgendere Form. Die si Gwääbsvermeerige oder Ruumforderige im Körper, wo käni Metastase bilde. Das betrifft d Schwellig bin ere Entzündig wie au guetartigi Neoplasie (Nöibildige vo Körpergwääb wäge Feelregulazioone vom Zällewaggsdum).
Guetartigi Tumor wie Muetermool und Fettgschwülst (Lipom) wärde in dr Fachsprooch nit as Chräbs bezäichnet, aber si chönne äinewäg gföörlig wärde, wil si chönne entarte oder d Funkzion vo lääbenswichdige Organ chönne stööre (wie dr Chläinhirni-Bruggewinkeltumor). Chräbs isch im allgemäine Sproochgebruuch e Sammelbegriff für e Hufe verwandti Chrankhäite, wo bin ene Kürperzälle unkontrolliert waggse, sich däile und gsunds Gwääb chönne verdränge und zerstöre. Chräbs wird vo verschidnigem usglööst, aber es chunnt schliesslig immer zun ere Stöörig vom genetisch greeglete Gliichgwicht zwüschen em Zällezüklus (Waggsdum und Däilig) und em Zälledood (Apoptose).
Die medizinischi Fachdisziplin, wo sich em Chräbs widmet, isch d Onkologii.
Stärbligkäit
D Stärblikäit bi Chräbs hängt stark vo dr Art vo Chräbs ab und wie früe er entdeggt wird.
6. September
Dr '''6. Septämber''' isch dr 249. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 250. in Schaltjohr), dodermit blybe no 116 Däg bis zum Änd vum Johr.
Poeninus
De Poeninus isch e keltische Gott gsii, wo i de Antiki ufem Groosse Sankt Bernhard vereert woren isch. Er isch mit em römische Gott Iuppiter glichgsetzt wore.
Gschicht
De römisch Schriftsteller Livius (59 v.-17 n. Chr.) schribt, as d Veragrer und d Seduner de Gott Poeninus ufem höchste Punkt bim Pass Poeninum iugum (Gross St. Bernhard) vereert hebet.
Archäologe hend denn au wenig südlich vo de Passhöchi e römische Tempel (7,4 x 11,3 Meter) und Rest vomene Rasthuus (mansio) gfunde und erforscht. Debi sind öppe 50 Bronzetäfeli gfunde wore, wo d Lüt em Poeninus oder au Iuppiter Optimus Maximus Poeninus gwidmet hend. Au e chliini Bronzestatue vom Gott isch gfunde wore. D Gliichsetzig vo Berggötter mit em Jupiter isch i de Antiki üblich gsii. Meriri Fundstuck, wie Schmuck und keltische Münze, zaiget, ass scho vor de Römer ufem Pass obe e Hailigtum gsii isch. D Fund sind im Hospizmuseum vom Grosse Sankt Bernhard ufem Biet vo dr Gmeind Sankt Petersburg uusgstellt.
Noch de Saag het de Hailig Bernhard († 1081) e Hospiz ufem Pass iirichte loo und im Mittelalter isch er statt em Poeninus bim Pass vereert wore. Abem 13. Joorhundert taucht denn de Name Mont-Saint-Bernard uuf. Hüt stoot a de Stell vom römische Hailigtum e Statue vom Hailige Bernhard.
Name
De Name isch nöd würkli düütet, s werd aagnoo as de Name Poeninus, wie au Apennin, »Berg, Bergzug« bidütet. D Walliser Alpe (lat. Alpes Poeninae ) und s Wallis (lat. Vallis Poeninae ) hend i de Antiki de gliich Name trait. Er isch hüt no erhalte im Name vom Valpelline südöstlich vom Pass und nördlich vo Aosta.
Dangolsheim
Dàngelse (frz. Dangolsheim, dt. Dangolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dàngelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 758 àls Danckratzheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dàngelse ìsch. Dàngelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dàngelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Herbert Meier (Autor)
Dr Herbert Meier (* 29. Augschte 1928 z Soledurn; † 21. Septämber 2018 z Zollike) isch e Schwyzer Schriftsteller un Ibersetzer gsii.
Lääbe
Dr Herbert Meier het an dr Universitete Basel, Wien un Frybùrg im Üechtland Literaturwisseschaft, Chunschtgschicht un Filosofy studiert. An dr Universitet Frybùrg het er 1954 mit ere Arbet iber d Drame vum Ernst Barlach zum Dokter vu dr Filosofy promoviert un derno as Lehrer un Läkter z Paris un z Poitiers gschafft. No syre Rugchehr in d Schwyz het er e Schauspiiluusbildig z Basel gmacht un het as Dramaturg un Schauspiiler am Theater z Biel gwirkt. Syt 1955 het er as freie Schriftsteller z Züri gläbt. Vu 1977 bis 1982 isch dr Meier Schefdramaturg vum Zürcher Schauspiilhuus gsii. Vu 1994 bis 1998 het er im Schwyzer Färnseh d Sändig Sternstunde Philosophie moderiert.
Dr Meier isch vor allem Theaterautor gsii, het aber au Roman, Gedicht un Essay verfasst. E wichtige Dail vu sym Wäärch bilde vyl Ibersetzige vu klassische un au vu modärne Stuck, in dr Hauptsach us em Franzesisch.
Är isch Mitglid vum Dytschschwyzer PEN-Zäntrum gsii un vum Verband Autoren un Autore vu dr Schwyz. Wenig Wuche no sym 90. Geburtsdag isch dr Meier z Zollike gstorbe.
Volksinitiative
Lueg au:
BLS Re 4/4
D Re 4/4 isch ä schwiizerischi, vierachsigi Universalloggi. Si isch zur gliiche Ziit wie d' SBB Re 4/4 II für d' Bärn-Lötschbärg-Simplon-Bahn buut und in Betrieb gnoo wordä. Trotz d'r technische Verwandtschaft hend's am Aafang d' Bezäichnig „Ae 4/4 II“ überchuu. Di guet Erfahrig mit de laufachselose BLS Ae 4/4 het d' Bahngsellschaft zu dem Schritt bewoge. Si isch d' Nachfolgerin vu de BLS Ae 6/8, de BLS Ae 4/4 und de BLS Ae 8/8 und wird sit em 1964 vor Persone- und Güeterzüg iigsetzt. Bis 1983 sind dur di Schwiizerisch Loggi- und Maschinefabrigg (SLM) und d' Brown Boveri 35 Stugg buut wordä wu alli nuch in Betrieb sind.
Wiesloch
Wiesloch (sidfränkisch Wissloch) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
BLS Re 4/4
S' Bild näbeddranne zäigt ä hüttigi Epochä mit zwii Re 4/4 in Villfachstüürig im Güeterverchehr.
Wiesloch
Geografi
Wiesloch lyt an dr Uuslaifer vum Chlaine Odewald. Uf em Bann.fließe dr Leimbach, dr Gauangelbach, dr Waldangelbach, dr Ochsenbach un dr Maisbach. Nochbergmaine vu Wiesloch sin Nußloch, Leimen, Mauer, Meckesheim, Dielheim, Rauenberg, St. Leon-Rot un Walldorf.
BLS Re 4/4
D'r hüttig Iisatz
Si wardet au mit Stüürwäge uf d'r Liniä S11 vu d'r S-Bahn Bärn iigsetzt.
Wiesloch
Geografi
Dr Baan bstoht us 52,4 % Landwirtschaftsflechi, 9,6 % Wald, 34,7 % Sidligsflechi un 3,2 % sunschtiger Flechi.
BLS Re 4/4
D'r hüttig Iisatz
Sit d'r Uuftäilig i d' Divisiune für ä Güeter- und ä Personäverchehr gchöred d' Loggene 161-180 d'r BLS Cargo. Si wärdet aber gliich wi di andere Loggene im Persone- und im Güeterverchehr iigsetzt. So gaht ihres Iisatzgebiet au über ä Badisch Bahnhof vu Basel bis uf Weil am Rhii.
Wiesloch
Gmaigliderig
Zue Wiesloch ghere d Stadtdail Baiertal (mit em glychnamige Dorf, em Gheft Schatzgrundhof un dr Wohnblätz Hohenhardterhof un Pumpstation Maisbachtal), Schatthausen un Wiesloch (mit dr glychnamige Stadt, em Stadtbezirk Altwiesloch un d Ortschafte Beim Staatsbahnhof, „Frauenweiler, Siedlung“, Heil- und Pflegeanstalt un Hühnerfarm Zimmermann.
BLS Re 4/4
D'r hüttig Iisatz
Ebefalls mit Stüürwäge chänd si vor- oder hinter de Autozüüg, wu durä Lötschbärgtunnel fared, zum Iisatz.
Wiesloch
Gschicht
Wiesloch isch zum erschte Mol gnännt wore am 12. Septämber 801 in ere Schänkigsurkund vum Chloschter Lorsch as Wezzinloch.
Verwaltig
Wiesloch het e Verwaltigsgmainschaft veryybart mit dr Gmai Dielheim
Dr Oberburgermaischter isch dr Dirk Elkemann.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wiesloch ghert zum Sidfränkisch.
Warenhaus S. Knopf
S Waarehuus S. Knopf (im Fryburger Dialäkt s Knopfe) isch e Ainzelhandelsunternäme z Fryburg gsii, wu Ändi 19. Jorhundert vum jiidische Chaufmann Sally Knopf (aigetli Simon Knopf; 1845–1922) grindet wooren isch. Anderi Familiemitgliider, vor allem syni Brieder Max, Moritz un Albert, sin au Chauflyt gsii, lueg Waarehyyser Knopf.
Gschiicht
Am 20. Merz 1887 het im Oobergschoss vu dr Chaiserstrooß 32 (hite Kaiser-Joseph-Straße/Ecke Weberstraße) s Strassburger Engros-Lager M. Knopf ufgmacht, wu vu Aafang aa em Sally Knopf un syre Frau Rebekka gheert het.
Anne 1895 sin si ins Oobergschoss vum Gebei Chaiserstrooß 60 (Kaiser-Joseph-Straße 192) umzooge. Dr Knopf het 1898 fir 175.000 Maark s ganmz Huus 60 gchauft, 1904 fir 400.000 Maark d Nr. 62 links dernääbe un 1910 fir 290.000 Maark mit dr Nr. 58 au s räächt Noochberhuus.
S Huus Nr. 60 het dr Knopf abrysse un vum Fryburger Architäkt Friedrich Ploch dur e Waarehuus ersetze loo, wu grooßi Fänschter in dr eerschte drei vu syne vier Stockwäärch ghaa het. Wu s Huus 62 vis-à-vis vu dr Minschtergass anne 1904 vu dr Fryburger Architäkt Walther un Jacobsen as Juugedschtiil-Chaufhuus umgstaltet wooren isch, sin 1910 di baide Noochbergebei zue re zuenige Sandschtaifassaad umböue woore. Si het neoklassizistischi Elemänt mit Juugedschtiilmerkmool verbunde un isch vum Fryburger Architektuurbiro Philipp Walter & Cie. blant woore.
Dr Arthur, dr Suhn vum Sally Knopf, het s Unternäme no däm sym Dood wytergfiert. Anne 1927 het er fir 180 000 Maark s Grundstuck Nr. 56 (hite 190) mit em Wempesche Huus uf dr andere Syte vu dr Franziskanergass gchauft. S 1888 dodruf böue representatiiv Gebei, het er abrysse loo un dur s Neiböu vum Philipp Walther ersetzt. Mit syne runde Foorme het där Neiböu an d Chaufhyyser vum jiidische Architäkt Erich Mendelsohn gmaant. D Fassaad vum Neiböu isch an s Huus 192 aagliche un mit ere scho glyy bim Aadrag heftig umstittene Brugg iber d Franziskanergass an Stammsitz aabunde woore. Böublään doderzue het s hite no in dr Akte vum Staatsarchiiv Fryburg iber e Brozäss, wu dr Fryburger Kommerzieroot Julius Mez 1910/1911 vor em Landgriicht Fryburg (A 25/1 Nr. 300) gege s Waarehuus Sally Knopf wäge „Hypothekengefährdung“ gfiert ghaa het. Em Arthur Knopf sy Visioon isch s gsii, dur dr Chauf vu dr Hyyser 54 un 52 e grooße, ainhaitlige Waarehuusneiböu realisiere z chenne.