cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dinkelbergisch
Luut
Eso het s Dinkelbergisch zum Byspil mit em Markgräflerische gmeinsam, dass es phonologisch nùmme di gschlossene Vokal /  / git ùn di ùffnige Vokal /  / nùmme als Allophon vorchömme. Im Hotzewald dergäge git es beidi als ùnterschidliche Luut, ùn eso chömme di ùffene Vokal au sehr viil hüüfiger vor. Eso sait mer im Wiisedaal ùn am Dinkelberg Bock, Glocke, Ross, spoot, Strooss, chlopfe, Moscht, choschtet, broote, Droot ùn Noot mit [] bzw. [], im Hotzewald dergäge Bòck, Glòcke, Ròss, spòòt, Stròòss, chlòpfe, Mòscht, chòschtet, bròòte, Dròòt ùn Nòòt [] bzw. []. Bi de Wörter grooss, Broot, Floo, gröösser ùn Flöö isch d Ussprooch dergäge glych.
Anderi vokalischi Merchmool, wo s Dinkelbergisch mit em Markgräflerische zämme goot, sin zum Byspil:
Bi de Palatalisierig vùm Vokal wie in „Muus“ ùn em Diphthong  wie in „Fuess“ stönn die Dinkelberger Ortsmùndarte zwüschem Wiisedaal, wo die Luut zue [] bzw. [] oder [] palatalisiert sin, ùn em Hotzewald, wo di ältri, nit-palatalisierti Ussprooch [] ùn [] erhalte isch. D Dinkelbergdörfer hen in de 1970er-Joor also mool di palatalisierte Ussprooch ùn mool di nit-palatalisierte gha. Äänlig isch es bi de Entrùndig vùm Diphthong wie in „Füess, Brüeder, Gmües“. De Luut isch im Hotzewald gar nit entrùndet, im Wiisedaal ùn am Dinkelberg aber sin au die entrùndente Variante „Fiess, Brieder, Gmies“ vorcho, aber sehr verschiide je nooch Ortschaft.
Bi de Entwigglig vùmene Vokal vor eme Nasal ùn Frikativ („em Staub sys Gsetz“) het d Dinkelberger Mùndart am Aafang vùm 20. Joorhùndert no Diphthongierige gha, also zum Byspil Chouscht statt Chùnscht, Fèischter statt Fènschter oder föif statt fünf. 1914 het de Karl Bohnenberger feschtgstellt, dass d Dinkelberger Mùndart no d Diphthong erhalte hätte, aber im Wiisedaal nùmme no bi ältre Lüt oder bi einzelne Wörter. Sùnscht wäre im Wiisedaal überall ùnterem Yyflùss vùm Hochdütsche d Forme mit em Nasalkonsonant bruucht worde. Bi de Erhebige vùm Südweschtdütsche Sproochatlas in de 1970er Joor het de Dinkelberger Dialäkt zum Deil no Diphthongierige gha, änder allerdings die Forme mit Nasalkonsonant. Im Wiisedaal dergäge het es nùmme no di Forme mit Nasalkonsonant gha, ùn im Hotzewald isch dergäge überall en Diphthong oder Langvokal gsi. In dänne siibzig Joor het sich d Dinkelberger Mùndart also em Wiisedaaler Markgräflerisch aagliche gha. E Übersicht devo gseet mer in derre Tabelle:
Bi de Konsonante het de Dinkelberger Dialäkt dergäge mee Äänligkeite mitem Hotzewälder Dialäkt ùn ùnterscheidet sich in meerere Pùnkt vùm Wiisedääler Dialäkt.
Wortschatz
Au bim Wortschatz isch de Dinkelberger Dialäkt zwüschem Wiisedääler Dialäkt ùn däm vùm Hotzewald. Bsùnders Adelhuuse, wo hööcher lait ùn au nööcher am Wiisedaal isch, het bi de Erheebige vùm Südweschtdütsche Sproochatlas viilmool di glyche Wörter wie s Wiisedaal gha. Charsau ùn Herte, wo wyter ùnte im Rhydaal sin, hen dergäge änder di glyche Wörter wie im Hotzewald gha.
Grammatik
Bi de Grammatik isch en Ùnterschid, dass im Hotzewälderische di zweiti Person Plural ùnterschide wird: mir mache, ihr machet, statt mir mache, ihr mache wie im Markgräflerische. Am Dinkelberg wird di zweiti Person Plural meischt ùnterschide, aber zum Deil chùnt au de Einheitsplural vor.
Rheinbrücke bei Laufen
D Rhybrugg bi Laufè (au Rhyfallbrugg benamst) isch è eingleisigi Ysebaabrugg vo dè Rhyfallbaan, wo i dè Schwiz zwǜschè Laufè-Uuwisè un Neuhuusè obberhalb vum Rhyfall dè Hochrhy übberquèrè duèt. S Bauwärch stammt uss èm Johr 1856 un isch am ÈndI vo dè 1950er um beidsitigi Fussgängerschteeg erwiterèt worrè.
Gschichtè
D Rhyfallbaan isch ab 1855 vo dè Rhyfallbaan-Gsellschaft baut worrè, wo am 4. Novembèr 1856 vo dè Schwizerischi Nordoschtbaan (NOB) übbernõ worrè isch. Dè Bau vo dè Baanschtreggi, wo Winti mit Schaffuusè vobindet, umfasst unter andrem zwǜschè dè Stationè Neuhuusè un Schloss Laufè am Rhyfall è Brugg übber dè Hochrhy, wo öppè 200 Meter obberhalb vum Rhyfall übber dè Stròm übbèrè gòt. Aafangs isch è 130 Meter langi iiserni Gitterdrägerbrugg mit drei Öffnungè un gmauèrtè Widderlager vorgsää gsi. Nõchdèmm abaer bim Büèz für èn Hǜlfsschteeg uff dè ganzè Längi vo dè Brugg è uusreichendi Aazaal vo Stellè mit stabilèm Chalchschteifels mit wènnig Düèfi feschtgschtellt worrè isch, hèt mò umblaant uff è gmuèrts Bogèviadukt. Des bedütet è Koschtèyschparig vo 90.000 Frankè. D Brugg isch zwǜschè 1855 un 1856 gmäss dè Blään vum Obberingenieur Carl Ruland baut worrè. D Bauköschtè hèn 220.000 Frankè bedrait. È umfangrychi Inschtandsetzig hèt öppè hundert Johr spòter vum Dezembèr 1957 bis März 1959 stattgfundè. Deby isch unter andrem s Gwölbe voschtärkt un èn Schotterdroog uss Staalbedong mit beidsitigè Stützè für è zuèsätzlichi Fussgängerschteeg, ybaut worrè. Zletscht isch es zwǜschè 2004 un 2007 zuè nèrè Inschtandsetzig für 1,2 Millionè Frankè chò. È Volegig vo de Haltestell Schloss Laufe uf d Brugg isch sit Endi vo de 2000er Johr diskutiert worde.
Konschtruktion
Diè eingleisigi, 177 Meter langi Ysèbaabrugg übberschpannt in èm Winkel vo öppè 55 Grad in uugfäär 10 Meter Höchi dè Hochrhy. Well d Laag vo dè Fundamänt sich dè stark furchigè Flusssollè aabassè hèt müèsè, isch s gmuèrte Viadukt im Grundriss nit graad un wyst nüü grossi Gwölbe mit unglychè lichtè Wittènè zwǜschè 12 un 18 Meter un a dè linkè Sitè vum Rhy è chlyns mit 6 Meter uff. D Pfylerachsabschtänd sin maximal 18,6 Meter gross un d Gewölbebreiti 4 Meter. Diè obber Schotterwannè uss Staalbedong isch yschlièsslich dü Sitèärm mit dè beiden 1,4 Meter breitè Trottoir dotal 7,6 Meter breit.
Soul Jah Love
Dr Soul Jah Love (* 22. Novämber 1989; † 16. Februar 2021 z Harare; mit richtigem Name Soul Musaka) isch e simbabwische Zimdancehall-Sänger.
Dr Soul Jah Love isch z Harare as Halbwaise ufgwachse und het früe s Elterehuus verlo. Sit sim 7. Lebensjohr lidet er unter Diabetes. Är het d Zimdancehall-Musikerin Bounty Lisa ghürote; si hei sech gägesitig in irer Karriere beiiflusst.
Em Soul Jah Love isch 2012 der musikalischi Durchbruch mit em Song Ndini uya uya glunge. Är het derno mehreri Priise bi de Zim Dancehall Awards gwunne.
Är het (unter anderem mit sim Song Kuponda nhamo vo 2015) wäsentlech derzue bitreit, dass sech Zimdancehall as politischs Ventil für di wirtschaftlech unterdrückti Bevölkerig vo Simbabwe etabliert het.
Ula Stöckl
D Ula Stöckl (* 5. Februar 1938 z Ulm) isch e dytschi Filmmacheri, Reschisseeri, Autori un Schauspiileri.
Lääbe
D Stöckl isch e Doochter vum Klarinettischt Alfons Stöckl un däm syre Frau Katharina geb. Kreis. No dr Mittlere Ryfi anne 1954 het si Sekreteeri gleert. Ab Februar 1958 het si z Paris un z London Sprooche studiert. Ab 1961 isch si Främdsprooche- un Diräkzionssekreteeri z Paris un z Stuegert gsii. Von Mai bis Augschte 1963 het si as Redakzionsassischtänti vum DM-Verlaag z Sandweier bi Baade-Baade gschafft.
Anne 1963 het si ire Studium am Inschtitut fir Filmgstaltig z Ulm aagfange, wu si 1968 abgschlosse het. Ire Abschlussfilm Neun Leben hat die Katze isch aini vu dr eerschte Filmprodukzione gsii, wu s diräkt um s Lääbe as Frau in dr bundesdytsche Gsellschaft gangen isch.
Anne 1968 het d Stöckl iri aige Produkzionsfirma grindet, d ‚Ula Stöckl Filmproduktion‘. 1969 het si mit em Edgar Reitz d Geschichten vom Kübelkind gmacht, en Film mit 22 Episoode us em Lääbe vun eme Maidli, wu si nit in di buurgerli Gsellschaft yyfiegt. Dr Film zellt zum Neie Dytsche Film.
Derno het d Ula Stöckl e baar Johr fir s Fäärnseh gschafft. Immer wiider sin Konfliktsituazione us dr Siicht vu Fraue un Chinder ire Theema gsii. Si het doodin jeedi Aisytigkait vermiide un het iri Figuure mit schier uuswäägloose Probläm kunfrontiert, vyylmool mit Draummotiiv.
Chuuri Zyt het d Ula Stöckl au am Theater gschafft, wu si 1974 z Frankfurt im Theater am Turm am 8. Oktober 1974 s Stugg Fräulein Julie zur Uruffierig brocht het. Lehrufdreeg het si unter anderem an dr Dytsche Film- un Fäärnsehakademy Berlin ghaa un in dr USA an dr Hollins University z Roanoke (Virginia) un an dr University of Central Florida z Orlando (Florida).
15 Johr lang, syt dr Grindig 1978, het si si engaschiert fir s Internazionaal Festival Films de Femmes z Paris. Fir d Berlinale het si ab 1982 in dr Beraich Wettbewäärb un Panorama gwiirkt un het Prässekumferänze un Publikumsgsprääch moderiert. Syter 2002 isch si Programm-Adviser im Uuswahlgremium vu dr Internazionaale Filmfeschtspiil vu Venedig.
Blasmusik
Blõsmusig isch ä Obberbegriff für Musik, wo nur oder gröschdedeils Blosinstrument iigsetzt werde.
Hischtoriè
Dyrhörner, Muschlè un anderi eifachi Blõsinschtrumente sin vo Naturvölker bi religiösè Riit ygsetzt worrè. Fundschtugg uss de è Schteizit uff dè Schwòbischè Alb beinhaaltet au übber 35.000 Johr aalti Knochèflötè, diè als älteschti erhaalteni Musikinschtrument vo Europa geltè. Im Aaltertum zeuget d Bosuunè vo Jericho odder d Fanfarè uss dè Römerzit vo spezièll hèrgschtelltè Inschtrument für rituelli Zwäck.
D Vorläufer vo dr Blosmusik, wie si sitt em 19. Johrhundert entstande sin, sin Bläsergruppe wie Harmonimusike am Änd vom 18. Johrhundert gsi. Hywys dô druff hèt mo zum Byschpil z Waldshuèt um 1753 odder z Stüèlingè 1785 gfundè. I dr glichè Zit hèn sich au d Inschtrument vo dè "Türkischi Musik" durrègsetzt, sell sinn vu allem d Großi Trummlè, d Beckè un dè Schellèbaum gsi, wo dört dezuè cho sin. Diè Türkischi Musik hèt sich no èm Türkechrièg vo allem z Öschtrych un z Süddütschland usèbildet, zerscht i dè Milidärmusik, spôter denn au im zivilè Berych.
D Musikè früèner sin vill chlyner gsi, wiè s hütt üblich isch. Uff aalte Bilder cha mo mengmoll nu zee odder zwölf Musiker zellè. Sit öppè dè 1970er Johr sin villfach Bsetzigè vo 30 bis 50 Musigger üblich.
I dè letschtè Johrè nennet sich zaalrychi Orcheschter au „Sùmphonischè Blõsorcheschter“, „Wind Symphony“, „Symphonic Wind(s) (Orchestra)“ odder „Wind Project“. Dõby handlet s sich villfach um Milidär- odder Profi-Orcheschter abaer au vo engagyrtè Laiè traiti Stadtmusigè odder Uuswaalorcheschter, wo sich Originalkompositionè odder qualifizyrti Bearbeitigè vo klassischè Wärk odder populärer Musig gwidmet hèn. È Merkmool vo dè „Sùmphonischè Blõsorcheschter“ isch, dass villi Stimmè vo dè jewyls gschpilltè Stugg chorisch (=meefach) bsetzt sin (was bi Musigkapellè villfach nit dè Fall isch).
Bsetzigè
Well s innerhalb vo dè Blõsmusig unterschydlichschte Ensembles (Big Band, Brass Band, Bosuunèchor u.v. a.) git, isch es unmöglich, è allgemein gültigi, einheitlichi Bsetzig uffzfüürè.
Grundsätzlich unterdeilt mo d Inschtrumänt, welli i dè Blõsmusig vorkömmet, i:
Deilwys macht mo no è vofynereti Yteilig (luèg au Regischterfüürer) in
Somit ergebet sich diè voschidnè Regischter, welli oft Inschtrumänt vo dè glycheè Stimmlaag (Stichwort: Sopraan, Alt, Tenor, Bass) zämmè fasset.
Je nõch Art vo dè Zämmèsetzig bzw. Musigrichtig könnet nu alli Stimmlaagè un Inschtrumäntètùpè (Regischter) vorhandè sy odder au nit. Dõdurrè lôt sich s tùpische Klangbild vo dè voschidnè Blasmusigrichtigè erreichè. So ergit sich bi nèrè Brass Band welli übber kei Holzblõser vofüègt, è ganz ander Klangbild wiè zum Byschpill bi nèm Spylmannszuug,odder è Big Band, welli uff Inschtrumänt wiè Tuba, Hörner odder Querflötè vozichtet.
È gmischti Art vo dè Bsetzig wörd au generèll als Harmonybsetzig bezeichnet. Dört sin Blèch- un Holzblôser glychermaßè votretè. Diè umfassendschti Bsetzig hèt s sognannti Sinfonische Blõsorcheschter, wo d Holz- un Blèchregischter erwiterèt sin, um è äänlichs Klangbild un somit au è möglichs Musigrepertoire wiè nè klassischs Sinfonyorcheschter (welles uss Streicher un Blõser beschtòt) z erreichè. Tûpischi Erwiterungè sin Oboè, Fagott, Waldhörner un Euphoniè. Mit wèniger Musiger chömmed Orcheschter uus, diè traditionelli Blòsmusig (Marsch, Polka, Walzer) spillèt. I dèrè Bsetzungsschtärki vo uugfäär 40 Musiger un in Harmonybsetzig sin au Formationè wiè Marching Bands odder Guggèmusigè z findè.
Nebbè dè gmischtè Formationè isch es je nõch Region üblich, Bsetzigè nu mit Blèch- odder Holzregischter uuszschtattè.
Bim Holz gits Spylmannszüüg, welli nu übber Querflötè bzw. Piccolos un Trummlè (Schlaagwärk) vofüègè. Ußerdèmm gits chlyneri Formationè, diè uss Holzblôser un eventuell au Strycher bschtônn un sich mit Kammermusig beschäftigè düèn.
Marshallinseln
D Marshallinsle si en Inselgruppe im westlige Pazifische Ozean, wo zu Mikronesie ghört. Politisch si d Marshallinsle under em Name Republik Marshallinsle (marshallesisch Aolepān Aorōkin M̧ajeļ) en Inselstaat, wo die ganzi Inselgruppe umfasst.
Geographii
D Marshallinsle bestöhn us zwei fast parallele Insel- beziehigswiis Atollchettene: D Ratak-Chetti (Sunneufgangsinsle) mit 14 Atoll und 2 Insle im Oste und d Ralik-Chetti (Sunnenundergangsinsle) mit 15 Atoll und 3 Insle im Weste.
Zu de Inselchettene ghöre im Ganze 1.156 grösseri und chliineri Insle und 870 Riff. Si si über e Gebiet vo 1.900.000 km² im mittlere Pazifik verstreut.
S Klima isch füecht und heiss mit ere Rägezit vom Mai bis zum Novämber. D Insle wärde glägentlig vo Taifun heimgsuecht.
Zwei Drittel vo dr Bevölkerig läbe uf de Insle vom Majuro-Atoll und uf Ebeye. Die andere Insle si nume dünn besiidlet oder unbewohnt wil Arbets- und Entwickligsmöglichkeite fehle.
D Hauptstadt isch d Gmeind Majuro im Südoste vom Atoll mit em gliiche Name.
Bevölkerig
90 Prozänt vo dr Bevölkerig ghöre zur Unabhängige Protestantische Chille vo de Marshallinsle, 8,5 Prozänt si römisch-katholisch.
Hasel (Baden)
Hasel [IPA: 'ha:z̥əl] isch e Gmeind im Landchreis Lörrach, Bade-Württeberg.
Gschicht
Hasel isch am 7. Juni 820 zum erschte Mol erwähnt worre. Des isch in re Urkunde vom Chloster St. Galle als Hasalaho gsi. 1005 hät de dörtmolig Kaiser e Hofgüet uss em Dorf verschenkt. In de Folgezit hän im Lauf vo de Gschicht verschydeni Herrscher d Macht über s Dorf gha; 1305 isch es zämme mit Röttle an Bade cho. 1557 isch es noch de Reformation evangelisch worre; di erschti Chirch isch 1275 zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre. In säller vo 1779 isch e Daufstei vo de alte Chirch erhalte.
Im 17. Johrhundert hät mer im hüttige Ortsdeil Glashütte agfange, Glasware herzstelle. Des isch hütt nümmi de Fall; d Gmeind dient gröschtedeils als Wohngebiet, agsydelti Undernehme hät s wenig.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
D Hasler Höhli
D Hasler Höhli oder Erdmannshöhli isch e Sehenswürdigkeit vo Hasel. Si isch eini vo de älteste Tropfsteihöhle vo Dütschland; in re findet mer au de ältst Tropfstei vo Dütschland, wo vier Meter hoch und ca. 135'000 Johr alt isch. D Höhli isch insgsamt 2185 Meter lang; 360 dodevo cha mer besichtige. De Namme chunnt vo de Erdmännli, wo do de Legände noch ghust hän. Under anderem hät au de Johann Peter Hebel über si gschribe.
Stimmlose postalveolare Affrikate
Di stimmlosi postalveolari Affrikate isch e Konsonant, wo in viilene Sprooche (zirka 45% vo de Sprooche vo dr Wält ) vorchùnt.
Im Alemannische isch de Luut änder sälte; er chùnt do in Wörter wie Tschechisch, batsche oder Dütsch vor.
Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit oder  transkribiert. Vorallem in dr Slawistik findet mer oft au <č>.
Mühlhausen
Mühlhausen isch de Name vo däne Ortschafte:
z Bade-Würtebärg
z Bayern
z Thüringe
Lueg au:
Münsingen
Münsingen isch de Name vo folgende Ort:
Elsenheim
Else (frz. Elsenheim, dt. Elsenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Else ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Else ìsch. Else ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Else ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Bauer
Lueg au:
Saint-Quirin
Saint-Quirin (Patois Saint Kurieng, ditsch Sankt Quirin) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Saint-Quirin lijt sìdlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 282 un 897 m ìwer em Meeresspiejel.
Akte Grüninger
Akte Grüninger isch de ofizielli Titel vome Film öber en churze Usschnitt us em Läbe vom Paul Grüninger, wo de Alain Gsponer drait hät und em 30. Januar 2014 i de Schwiz und im Öschtrych is Kino cho isch. D Wältprömiere isch drü Täg vorhär, am 27. Januar, a de Solothurner Filmtäg und d Erstuustrahlig im Färnseh isch am 19. Oktober vom gliiche Johr uf SRF 1 gsi.
ᚷ
gebô (ᚷ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de g-Ruune. Er lutet uf Altenglisch gyfu und im Hrabanische Alphabet gibu. D Bidütig isch "Goob". Au de gotisch Buechstabe "g" (𐌲) haisst wie die Ruune geuuo d Form entsprecht aber em griechische Gamma.
Akte Grüninger
Handlig
D Gschicht im Film spillt i de Johr 1938 und 1939, also vor em Usbruch vom Zwaite Wältchrieg. D Grenzä isch ab Mitti Augste 1938, uf Grund vo me Bundesrotsbschluss, för Mensche ohni gültigs Visum zue. Trotzdäm chömed im Sanggaller Rhintl mehreri Tuusig jüdischi Flüchtling dank eme Hilfssystem, wo vo braite Tail vo de Bevölkerig trait und vom Sanggaller Polizeihoptma Paul Grüeninger ermöglicht werd, öber d Grenzä. De Eidgenössisch Chef vo de Fremdepolizei schickt en Beamte vo Bärn uf Sanggalle, zum däm Sachverhalt uf d Spur z cho. De Grüeninger hät offesichtlich bi e paar Tuusig Flüchtling, wo illegal öber d Grenzä cho sind, e Aug zue truckt oder sogär Dokumänt gfälscht, indäm as er s Iiraisedatum gfälscht hät. Ebefalls e trägendi Rolle spillt de Sidney Dreifuss (Vater vo de spötere Bundesröti Ruth Dreifuss ), de Laiter vo de Israelitische Flüchtlingshilf Sanggalle. Näbed villne Lüt us Diepoldsau und Umgebig, wo zu dem Netz vo Hälfer ghöred, isch under anderem au s Konsulat z Bregenz, als Aalaufstell änet de Grenzä, betailiged.
Saint-Quirin
Gschìcht
Saint-Quirin ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 966 àls Godelsadis (1120 S. Quirtnus). Bìs züe dr Frànzesche Revolütion han àui d Gmeine Métairies-Saint-Quirin un Vasperviller züe Saint-Quirin ghert. Ìn dr Revolütionsjohr hàt d Stàdt Cœur-Francs gheiße.
Akte Grüninger
Handlig
Im Film gits öpe e Gsprööch zwüsched em Hoptma Grüeninger und em Inspäkter Frei, wo de Grüeninger verzellt, was er so alles vo de Flüchtling erfaare hät. Bi däne Szene wärded Orginal-Bilder oder Filmusschnitt us em 2. Wältchrieg iipländet.
ᚷ
D g-Ruune isch die sibet Ruune im Ruunealphabet und di sibet Ruune im erste Ætt. Z Skandinvie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und mit de ᚲ|k-Ruune gschribe worde.
Welzheim
Welze (amtlich Welzheim) ischt a Stadt em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
ᚷ
Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d g-Ruune Gschenk, au im spirituelle Sii. Im Ruuneyoga stoot mer uufrecht und spraizt baid Bai und geg ufe bai Arm, so ases vo voore wie die Runne ussiet.
Akte Grüninger
Draiort
Gfilmet isch a 23 Täg im Herbst 2012 und zuesätzlich au im Früelig 2013 im Sanggaller Rhintl worde, under anderem i de Dörfer z Diepoldsau und z Widnau, also a Originalschauplätz, wie am Alte Rhii bim Schmitter Zoll z Diepoldsau oder uf de Wiseraibrugg zwüsched Widnau (Schwiz) und Luschtnou (Öschtrych). Wyteri Draiort sind Sanggalle und Mels i de Schwiz, wie au Tarrenz, Hall in Tirol, Innsbrugg, Jenbach, Kufstai und Hohenems z Öschtrych.
Saint-Quirin
Verwàltung
vun Saint-Quirin ìsch. Saint-Quirin ghert zem Kommünàlverbànd.
Akte Grüninger
Sprooch
De Originalton vom Film isch Schwizerdütsch und Hochdütsch. De Film hät dütschi Undertitel. De Hauptdarsteller Stefan Kurt hät för de Sanggaler Dialäkt e sprochlichi Understützig us Sanggalle gha.
Saint-Quirin
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Saint-Quirin ghert zem Lorrain.
Arno Ruoff
Dr Arno Ruoff (* 26. Juni 1930 en Sduagord; † Sommer 2010 en Wolfahausa) isch on schwäbischor Språchwissaschafdlor gwäa. Golda hådd-or als dor besde Kennor vo dor gsbrochena Sbråch en Bada-Wirdabärg. Bsondors fir s Schwäbische hådd-or sich vordäaned gmachd.
Richard Beitl
Richard Beitl (* 14. Mai 1900 en Schruu; † 29. März 1982 au do) war a österreichischer Volkskundler ond Autor.
Welzheim
Geografi
Welze ischt a Luftkurort em Welzemer Wald.
Richard Beitl
Endwigglong
Beitl hod s Jesuitakolleg Stella Matutina en Fealdkirch ond hod drnooch a Studium vo Germanistik, Kunstgschichd ond Philosophie gmachd. Drnooch hod dr Beitl am Atlas der deutschen Volkskunde en dr Zentralstell Berlin gschaffd. 1933 isch r an dr Universidäd Berlin habilidierd worra mid em Thema Deutsches Volkstum der Gegenwart. En dr folg war r Dozent an dr Universität Berlin ond Kulturdezernent en Schruu. Sei Arbeidsgebied war d Volkskund.
Welzheim
Geografi
Vo dr Gmarkong send 38,4 % Landwirtschaftsfleche, 46,9 % Wald, 13,9 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschtiche Fleche.
Richard Beitl
Endwigglong
Er isch dr Vaddr vom Klaus Beitl.
Welzheim
Gmoedsglidrong
Zua Welze gheret d Stadt Welze, d Weiler Aichstrut, Birckachhof, Breitenfürst, Eberhardsweiler, Eckartsweiler, Eselshalden, Gausmannsweiler, Langenberg, Lettenstich, Obersteinenberg, Schafhof, Seiboldsweiler, Steinbruck, Taubenhof ond Vorderhundsberg, d Hef Bausche, Neuhof ond Obermühle ond d Wohnplätz Aichstruter Sägmühle, Ebnisee, Eierhof, Klingenmühle, Laufenmühle ond Leinhalde.
Arno Ruoff
Läaba
Zsẽma mid-em Hermann Bausinger hådd-or ab 1955 ibor 2000 Tonbanduffnãma aus mae wia 500 Flägga en Bada-Wirddabärg, Bairisch-Schwåba, Vorarlbärg ond Liichdasdoe gmachd. Ibor 850 Sdonda besdes Schwäbisch vo älle megliche Leid ond no edd vom Haochdeidscha beschädichd, send so zsẽmakomma. Dia Uffnãma hådd-or ao vorschrifdlichd ond bis ens Detail wissaschafdlich durchgschaffd. So hådd-or d Grammatik, dor Satzbau, d Wortwahl ond viiles andore analisiird. Saene Tonbendor send scho lengor digitalisird wårda. Se send laedor beim Brand vom Dibengor Institut em Merz 2017 sdarg beschädicht wårda, abor durch d Digitalisirong send se als Sbråchdokumend weidor guad vorfigbar.
Em Jår 1973 hådd-or d Tübinger Arbeitsstelle Sprache in Südwestdeutschland grended. Dui geid-s bis haed, an d Universided Dibenga ãgschlossa. Bis zo saenor Pãsionirong 1995 isch-or dor Laedor vo dära Sdell gwaä.
Klaus Beitl
Klaus Beitl isch 1929 als Soo vom österreichischa Volkskundler Richard Beitl en Berlin gebora.
Welzheim
Gschicht
Welze ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1181 als Wallenzin (1355 Wallenzingen, 1446 Walzen, 1473 Walzan).
Verwaltong
Welze hot mit dr Gmoed Kaisersbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Klaus Beitl
R war vo 1978 bis 1995 Direktor vom Österreichischen Museums für Volkskunde (ÖMV). Zwischadure war r au Schriftleiter vo dr Österreichischen Zeitschrift für Volkskunde.
ᚷ
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Welzheim
Verwaltong
Dr Schuldes vo Welze ischt dr Thomas Bernlöhr.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Welze ghert zom Schwäbisch.
Zeichenschule Basel
D Zäichnigsschuel Baasel isch e Witerbildigsschuel im Zäichne in dr Stadt Baasel im 19. Joorhundert gsi.
Gschicht
D Gsellschaft für s Guete und Gmäinnützige Basel (GGG) isch im Joor 1777 vom Isaak Iselin und ander Baasler Ufklärer grübdet worde und het sich vorgnoo, d Baasler Gsellschaft vor allem dur Aagebot vo Bildig und Kultur z verbessere. Scho früe het si e Näi- und Flickschuel für Mäitli ufdoo und Schüeler vo dr Zäichnigsschuel für jungi Handwärker understützt, wo sit 1782 im Klingedaal bestande het.
1796 het d GGG mit Hilf vo de Zümft und em Staat en äignigi Zäichnigsschuel im Markgrööfler Hoof an dr Hebelstrooss 4, wo d Schüeler Underricht im Zäichne und in Gemometrii bechoo häi. D Idee drhinder isch gsi, ass mä mit em Zäichne s Beobachdigsvermööge und s technische Verständnis über die däägligi Aarbet uuse chönn fördere. Drzue isch denn Usbildig vom Geschmack bi de junge Handwärker choo und d Entwigglig vo daarstellerische Fähigkäite, wil ma »nume dur d Ufkläärig vom Gäist d Mängel im Lääbe vom Äinzelne und vo dr Gsellschaft sich nit wurde lo besitige«. 1814 het au d Basler Künstlergesellschaft bi dr Läitig vo dr Zäichnigsschuel mitghulfe. Am Aafang het dr Underricht an zwäi Wuchedääg stattgfunde. D Schuel äi Leerer gha und äi Klass mit zwölf Schüeler. Zwölf Joor spööter, im Joor 1808, isch e zwäiti Klass drzuechoo, und säggs Joor druf e dritti.
Wo 1857 d Lienerd-Schuel us em Schuelhuus am Stäinebärg 4-6 uszooge isch, isch im Joor druf d Zäichnigsschuel dört iizooge. Vo 1869 aa häi au Mäitli an dr Zäichnigsschuel döfe leere. Wo dr Wilhelm Bubeck 1881 Diräkter worde isch, het d Schuel scho Zäichnigs- und Modellierschuel ghäisse und het 125 Schüeler us 25 Brüef ghaa. Si het denn Klasse für Modelliere und Bildhauerei ghaa, e Moolklass, und äini für Teggstiil-Dessinatöör. Au e gümnasiale Bildigsgang mit ere Matur het s gee, wo mä denn am Äidgenössische Polytechnikum het chönne go studiere.
1887 het dr Staat d Zäichnigs- und Modellierschuel übernoo und die Allgemäini Gwärbschuel mit em Gwärbmuseum gründet. Säggs Joor spööter si d Schuel und s Museum in die nöije Geböid am Egge Petersgraabe-Spaalevorstadt züüglet.
Schmutz (Begriffsklärung)
Schmutz cha Verschides ghäisse:
Nöd alemanisch isch Schmutz im Sinn vo Dräck.
Schmutz isch de Familiename vo däne Persone:
Dezue git s au no
Genremalerei
E Schanerbild (franz.: Tableau de genre; vo lat.: genus ‚Art‘, ‚Gschlächt‘; früener emol: Sittebild und vo doo Sittemoolerei für Schanermoolerei) isch die gmoolti Abbildig von ere Alldaagsszene – zum Bischbil Menschegrubbe, Szene und Handlige – zum Lääbensforme vom ene Volk und sini landschaftligi Umgääbig daarzstelle.
Dr Übergang zur Landschaftsmoolerei isch mänggisch fliessend, bsundrigs in dr Epoche vo dr Romantik. Z Spanie und Latiinamerika säit mer dr Schanermoolerei vom 19. Joorhundert au as Costumbrismo.
Emlingen
Emlìnge (frz. Emlingen, dt. Emlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Emlìnge lijt zwìsche Witterschdorf ìm Weschte un Dàgschdorf ìm Oschte, vier Kilometer eschtlich vun Àltkìrech un 14 Kilometer sìdweschtlich vun Mìlhüüse àm Thàlbàch.
Gschìcht
Emlìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1394 àls Emilingen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Emlìnge ìsch. Emlìnge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Emlìnge ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Salonnes
Salonnes (ditsch 1915–18 un 1940–44 Salzdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Salonnes lijt sìdeschtlich vun Metz àn dr Seille ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 195 un 308 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Haute-Burthécourt (dt. 1915–18 Ober-Bürthenhofen, 1940–44 Bürthenhofen). Ìn dr Neche lijt s Château de Burthécourt.
Gschìcht
Salonnes ìsch zum erschte Mol gnannt worre ànne 777.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Salonnes ìsch. Salonnes ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Salonnes ghert zem Lorrain.
Pergamon
Pergamon (, s Pérgamon, sältener, d Pérgamos; latiinisch Pergamum) isch e griechische Stadt in dr Antike gsi öbbe 80 km nördlig vo Smyrna, em hütige İzmir. Si isch in dr Nöchi vo dr Westküste vo Chläiasie in dr hütige Türkei glääge, am nördlige Rand von ere Eebeni, wo vom Fluss Kaïkos (em hütige Bakırçay) bildet worde isch. Si isch um und uf eme daafelbärgförmige Massiv us Andesitgstäi, wo öbbe 335 Meter hooch isch, baut gsi. Dr Burgbärg fallt gege Norde, Oste und Weste seer stäil ab, wäärend s uf dr Südsite drei natürligi Absätz git, won e flachere Übergang zur Eebeni bilde. Im Weste fliesst dr Selinus (hüte Bergamaçay) an dr Akropolis vorbii dur d Stadt, im Oste fliesst dr Ketios (hüte Kestelçay).
Der hütig türkischi Naame vo dr Stadt isch Bergama.
S pergamenische Riich
Noch ere antike Legände isch s Pergamänt dört erfunde worde und het vo dr Stadt si Naame überchoo.
Benedikt XVI.
Läbeslauf
De Joseph Ratzinger isch Profässer für katholischi Dogmatik und Dogmegschicht a verschidene dütsche Universitäte gsi. Vo 1977 bis 1982 het er as Erzbischof vo Münche und Freising gwaltet. Vo 1982 bis 2005 het er as Kurienkardinal as Prefäkt vo de Kongregation für d Glaubeslehr ggamtet und vo 2002 bis 2005 as Dekan vom Kardinalskollegium gwürkt. Mer seit, er sig eine vo de iiflussriichschte Kardinäl gsi und i theologische und chilchebolitische Frooge di rächt Hand vo sym Vorgänger Johannes Paul II.
Liste der Mitglieder des Grossen Rates des Kantons Aargau in der Wahlperiode 2017–2020
I de Lischte vo de Mitglider vom Grosse Rot vom Kanton Aargau in de Wahlperiode 2017–2020 sind alli Grossröt ufgführd, wo bi de Wahle am 23. Oktober 2016 i de Grossi Rot vom Kanton Aargau gwählt worde sind. Rücktritt und d Nachfolgende sind ineme witere Abschnitt verzeichned.
Benedikt XVI.
Läbeslauf
Im Konklave vom 19. April 2005 isch er vo 115 Kardinäl, wo dert gsi sind, im vierte Wahlgang (nachere unerwartet kurze Konklavduuer vo nu 26 Stunde) zum Nochfolger vom Johannes Paul II. gwählt worde.
Tarnobrzeg
Tarnobrzeg isch e Stadt z Pole in dr Wojewodschaft Karpatevorland.
Geografi
Tarnobrzeg lyt im Sidoschte vu Pole am rächte Satde vu dr Weichsel. D Stadt gränzt im Norde an Sandomierz.
Gschicht
D Stadt Tarnobrzeg goht zruck uf d Dorf Miechocin, scho anne 1567 het s dert Bemiejige gee e Stadt z grinde. Am 28. Mai 1593 het dr Sigismund III. Wasa schließlig an d Gmai s Stadträcht no Magdeburger Rächt vergee, dodermit het si s Rächt ghaa, zwaimol im Johr ne Märt abzhalte. Anne 1676 isch e Chilche un e Franziskaner-Chloschter grindet wore.
ᚹ
wunjô (ᚹ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de w-Ruune. Er lutet uf Altenglisch wynn und au de gotisch Buechstabe "w" (𐍅) haisst uuinne. D Bidütig isch »Froid, Wunne«, de gotisch Name chönnt aber au »Waid, Wise« haisse, wie im schwitzertütsche Uusdruck »Wunn und Waid«. Z Skandinavie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde.
D w-Ruune isch die acht Ruune im Ruunealphabet und die acht Ruune vom Erste Ætt.
Luutwert
D Ruune stoot i alne Traditione för de gmaingermanisch labiali Halbvokal /w/, wo nöd wie s Tütsche sondern wie s Englische "w" (IPA: //) uusgsproche werd.
Wiiterlebe
Die Ruune isch z England is latiinische ABC ufgnoo worde (gross: Ƿ; chlii: ƿ) und het au de Name Altenglisch wynn und Mittelenglisch wen. Spöter isch er dur d Schriibig "w" ersetzt worde. Au s Hildebrandslied bruucht da Zaiche.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Arabischer Aufstand 1936-1939
Dr arabisch Ufstand, arabisch thawra dt. Revoluzioon, au dr Grooss arabisch Ufstand bezäichnet e Serii vo Gwaltakt, wo arabischi Iiwooner gegen e jüüdisch Jischuv und gege d Brite im Völkerbundsmandaat für Palestina vom April 1936 bis 1939 begange häi. Dr Mohammed Amin al-Husseini het sich zum Füerer vom Ufstand gmacht, und e Generalsträik vo dr arabische Bevälkerig organisiert. An dr Revolte häi öbbe 2000 Ufständischi mitgmacht und isch vo de britische Drubbe, wo mee as 20.000 Maa stark gsi si, drunder e Hufe Vetraane us em im Anglo-Irische Chrieg, zsämmebrätscht worde. Zitgenössischi britischi Kwelle häi dr Ufstand as disturbances bezäichnet.
Heidolsheim
Haidelse (frz. Heidolsheim, dt. Heidolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Arabischer Aufstand 1936-1939
Vorgschicht
Scho 1921 und 1929 isch s im Mandaatsgebiet Palestina z Gwaltdate vo de Araber gege d Juude choo, bsundrigs d Unrueje vo Jaffa (1921) und s Massaker vo Hebron 1929. Dr Grund isch dr arabisch-jüüdischi Geegesatz gsi und d Wäigerig vo dr britische Regierig, im Mandaatsgebiet d Unabhängikäit z gee as arabische Staat. Dr Antisemitismus in Öiropa, bsundrigs in Nazi-Dütschland, het en Iiwanderigswälle vo Juude usglööst. Zwüsche 1931 und 1939 isch die jüüdischi Bevölkerig vom Mandatsgebiet vo 175.000 uf 460.000 gwaggse. Dr Ufstand vo 1936 isch gröösser gsi as die früenere Unruje. Das wird zum Däil dur d Verbesserig vo dr Bildig vo de Araber erkläärt und dur die besseri infrastrukturelli Vernetzig vom Land.
Heidolsheim
Gschìcht
Haidelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 831.
Arabischer Aufstand 1936-1939
Dr Lauf
Über e genau Aafang vo dr Revolte si sich d Historiker nid äinig. In de erste Möönet vom Joor 1936 isch s immer wider emol zu Gwaltdäätigkäite vo Araber gege britischi und jüüdischi Instiduzioone choo. Am 19. April 1936 het d Gwalt z Jaffa en erste Höhepunkt erräicht, wo Araber sächzää jüüdischi Haafenarbäiter umbrocht häi. D Usred für die Mord isch e Grücht gsi, wo Juude e Mord an ere Frau und drei süürische Arbäiter in d Schue gschoobe het. Die britischi Bolizei het iigriffe und säggs Araber verschosse. Im Raame vo dr „Operazioon Anker“ wo die britischi Mandaatsregierung as zur Terrorbekämpfig duregfüert het, si 1936 groossi Däil vo dr Altstadt vo Jaffa zerstöört worde.
Heidolsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Arabischer Aufstand 1936-1939
Dr Lauf
Druf häi chliini Grubbe vo bewaffnete Araber im ganze Land jüüdischi Vercheerskonwoi und Fuessgänger aagriffe. Dr Mohammed Amin al-Husseini het am 25. April s Arabische Hoochkomitee gründet zum dr Aafüerer vo dr ganze Beweegig z wärde. S Komitee under sim Vorsitz het am 15. Mai e Generalsträik usgrüeft. Noch 173 Dääg het dr Husseini dr Generalsträik im Oktober abbroche, offiziell uf d Bitte vo de arabische Monarche vo Egüpte, Dransjordanie und Irak. E wichdige Grund für s Ändi vom Sträik isch d Zitrusfruchtärnt gsi, wo grad hät sötte aafoo und wo für die stedtischi Elite e Hauptiinaamekwelle gsi isch. Bis zum Oktober 1936 si 28 Brite, 80 Juude und öbbe 200 Araber um s Lääbe choo. Die britischi Regierig het d Peel-Kommission iigsetzt zum Rue z schaffe.
Heidolsheim
Verwàltung
vun Haidelse ìsch. Haidelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Arabischer Aufstand 1936-1939
Dr Lauf
Vom Juni 1937 isch dr unerlaubt Waffebsitz, wo vor allem bie de arabische Palestinenser verbräitet gsi isch, mit em Dood bestrooft worde. 112 Lüt si wäge däm im Gfängnis Akkon ghänkt worde, die mäiste von ene Araber. Wo aber d Peel-Kommissioon in iirem Abschlussbricht am 7. Juli e Däilig vom Mandaatsgebiet in e jüüdischen und en arabische Däil in Ussicht gstellt het, het dr Husseini wider mit dr Revolte im Septämber 1937 witergmacht. Bekämpfigskampanje isch vom Charles Tegart blaant worde, eme Kolonialoffizier, wo sich uf däm Gebiet in Britisch Indie bewäärt het. Öbbe 25.000 Bolizei- und Militärpersonaal si uf Palestina versetzt worde. Dr Wäggsel vo dr Politik isch wägen em Mord vom britische Guvernöör vo Galiläa dur arabischi Ufständischi gmacht worde. Es het wider gerillaartigi Aagriff uf jüüdischi und britischi Ziil gee, drunder uf vili Ziviliste. Die jüüdische Paramilidäär vom Irgun Tzwa’i Le’umi häi druf Bombenaaschleeg as Vergältigsmaassnaame gmacht. Au d Hagana het milidäärischi Operazioone as Vergältig gege arabischi Dörfer und Stadtdäil duuregfüert, wenn si dört e Basis vo de arabische Gerilla vermuetet het.
Heidolsheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Haidelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Arabischer Aufstand 1936-1939
Dr Lauf
Im Septämber und Oktober 1937 het die britischi Füerig energischi Maassnaame iigläitet, zum d Revolte z beände. E Gränzhaag, wo zum Däil vermiint gsi isch, isch baut worde, zum dr Noochschub us em Libanon für d Rebelle abzschniide. Zuesätzlig häi d Brite öbbe 3'000 Juuden as bewaffneti Hilfsbolizei (die sogenannte Notrim) iigsetzt und chliineri Äihäite vo loyale Araber. Si häi befestigti Bolizeistazioone baut, zum d Vercheerswääg vom Land z kontrolliere. Z Jaffa, won e Hoochburg vom Ufstand gsi isch, häi britischi Drubbe fast die ganzi Altstadt zerstöört. Si häi au s Arabische Hoochkomitee verbote und 300 Palestinenser us dr Füerigsschicht festgnoo, drunder dr Husseini, wo denn aber ins Usland het chönne flüchte.
Im Frülig vo 1938 het d Rebellioon iire Hööhepunggt erräicht mit öbbe 15'000 bewaffnete Ufständische, dodrvo öbbe 10 % in Vollzit. Dr grösst milidäärisch Erfolg vo dr Rebellioon isch d Bsetzig vo dr Altstadt vo Jerusalem für e churzi Zit gsi. Im Summer vo 1938 häi 2'000 britischi Soldaate under em General Archibald Wavell dr Chärn vo de Gerilla in ere regulääre Schlacht bi Dschenin zerstöört. Ooni iirenominell Füerer Abd-al-Rahman Al Haj Muhamad, wo no vorhär döötet worden isch. isch s Änd vo dr Rebellioon in Sicht gsi, au wenn s bis 1939 immer wider emol indiwiduelli Terror- und Gwaltakt gee het.
D Folge
D Brite häi d Araber uf iiri Site welle zie im Komflikt mit Dütschland, wo sich denn scho abzäichnet het. Dorum häi si dr Ufstand as Rächtfertigung gnoo, zum de Araber Zuegständniss z mache. Im Wissbuech vo 1939 wärde die ufzellt und das, wo d Juude am mäiste ufbrocht het, isch d Beschränkig vo dr Iiwanderig gsi grad zu deere Zit, wo s für Juude immer schwiiriger worde isch Asüül z finde.
D Wirtschaftschraft vo de palestinensische Araber het starke Schaade gnoo. Öbbe 10 % vo dr männlige Bevölkerig, wo für e Milidäärienst in Froog cho were, isch antwäder umcho, interniert worde oder ins Usland gflüchdet. De Juude hingeege het dr Ufstand milidäärischi Sachkenntnis biibrocht dur d Gründig vo dr Jewish Settlement Police und de Special Night Squads.
Über en Ufstand isch in de Medie vil brichdet worde und das het dr Komflikt internazionalisiert. In de arabische Länder het mä, was z Palestina bassiert isch, genau verfolgt und im Sinn vom Panarabismus as gsamtarabische Komflikt verstande. Z Egüpte het e Kampanje vo vile gsellschaftlige Persöönlikäite und Grubbe dr Ufstand understützt. Vorallem d Muslimbrüeder si seer aktiiv gsi, häi Spände gsammlet zum dr Ufstand z understütze und häi zum Boykott vo jüüdische Gschäftslüt ufgrüeft. Ass die egüptisch Regierig sälber unfääig gsi isch, de palestinensische Araber z Hilf zchoo, het iiri Legitimidäät in de Auge vo dr Bevölkerig undergraabe.
Mit Rathenau am Oberrhein
Dr Walther Rathenau isch dr Suhn vum AEG-Grinder Emil Rathenau, dr isch Schriftsteller un Induschriälle gsii un noch em Wältkriäg Politiker (Üsseminischter) wore. 1922 isch dä jüdisch Politiker vu politische Gegner umbrocht wore.
Inhalt
Was jetz folgt, goht alles üs em Biächli viiri:
Am 30. 3. 1912, ball, nochdäm im Burte si Roman „Wiltfeber“ rüskumme isch, het dr Rathenau im Burte zwee Biächer vu sich gschickt. In einem drvu mit em Titel „Kritik der Zeit“ isch e Widmung drin gsii: Si fangt mit eme griächische Üsspruch a - dä bedittet, Wort-fir-Wort ibersetzt: Dr Wäg obe unte eins – des nimmt dr räscht vu dr Widmig vorwäg un soll wahrschiints sage: Unser Wäg isch ungfähr dr glich.
Mit herzlichen Wandergrüßen des Ewigen Juden Martin Wiltfeber dem Ewigen Deutschen freundschaftlich überreicht durch Walther Rathenau 30. 3. 12 Mit Ewiger Jude het dr Rathenau sich gmeint, mit Wiltfeber un Ewiger Deutscher dr Burte – dr Wiltfeber isch dr Held in s Burtes Roman gsii.
Dr Burte, wu dr Kleist-Briis nonit gha het un wu nonit het kenne sicher sii, as er dr Durchbruch as Dichter schafft, isch glicklig iber diä Sändig gsii: „Ich gab mich einem dankbaren Empfinden hemmungslos hin; es war die erste Gegengabe, die ich für mein Buch erhielt.“ Aber s wichtigscht an däm Gschänk isch em dr Briäf mit dr geischtige Aregig gsii.
Ball druf het dr Rathenau wäge Kraftwärksprojäkt z Laufeburg un z Basel z due gha; dr het dr Burte iiglade, ihne z begleite. Z Laufeburg an dr Kraftwärkboistell am Rhiin het ihre Konversation agfange. Des, was sich vor ihrene Aüge abgspiilt het, hän si mit Gedanke un Szene vu große Dichter in Verbindig brocht. So isch in ere Szene bim Shakespeare emol dr Caesar in dr Tiber gumpt, aber dur e Muetige grettet wore. Dr Rathenau frogt dr Burte, eb är do aü in des wild Wasser dät droie gumpe. „Ich würde auch dem Italiener dort unten nachspringen, der die Klammhaken in die Schalbretter schlägt!“, git dr Burte Antwort.
Dr Autor bschribt dr Rathenau un sini Gedanke mit großer Zueneigung. Zwar hän in däm oder sällem Punkt aü unterschiidligi Meinige gherrscht. So het dr Rathenau verdrätte, "die ganzen oberbadischen Spinnereien und Webereien seinen am unrichtigen Orte; sie müssen mit der ganzen Arbeiterschaft in die Gegend von Wesel verlegt werden, um Frachten zu sparen." Drno "empörte sich mein Oberländer Herz und der hohe Schädel Ratenaus erschien mir wie der eines Eroberers, eines Tartarenkönigs (...)"
Dr Burte sait iber dr ander Mänsch, wu großtechnischi Alage blant het un uf dr andere Sitte in dr „zartesten und zärtlichsten Art“ iber dr Fliiderbluescht gschwätz het: „Es war hier wie dort derselbe unheimliche Wille, alles Empfinden in Bewußtsein, alles Gefühl in Gedanken zu verwandeln.“
Bim e spetere, zweite Zämmedräffe sin si vu Basel zum Schloss Bürgle gfahre, dr Rathenau verzellt im Burte Novelle ohni dr Schluss, un si dänke sich üs, was es fir Megligkeite git, diä fertig z mache. Eimol zitiärt dr Rathenau e Stick üs em Wiltfeber üsewändig un fascht fählerfrei – e Stell, wu dr Kaiser charakterisiärt isch. Do schlet dr Burte im Rathenau vor, dr Wäg vum Disraeli z goh. Dr Benjamin Disraeli isch e jüdischstämmige Schriftsteller un zwei Mol änglische Premierminischter gsii. Dr Burte schlet do dermit im Rathenau vor, Richskanzler z wäre. Aber dr AEG-Manager sait, dr diäg nit kenne.
Wus bim Schloss Bürgle dämmeret het, het dr Rathenau dr Dichter Eichendorf zitiärt. „Niemals in meinem Leben habe ich ein Gedicht so herrlich sagen hören, niemals die unfassbare Magie des Wortes so empfunden, niemals von einem Werk so gemeint und geglaubt, es sei in dem Augenblick entstanden, in dem ich es vernahm“, schribt dr Burte.
d witter Gschicht vu dr Beziähung
Dr Rathenau un dr Burte hän sich mehreri Mol aü üsserhalb vum Oberrhiingebiät droffe, so z Berlin, z Schafhuuse/z Minche, z Ulm un im Elsiss. Si hän viilfach korrespondiärt. Üs em Briäf vum Rathenau an dr Burte vum 11. 2. 1913 goht viri, ass dr Burte in finanziälle Schwiirigkeite isch, wel si Verleger Sarasin nit zahlt. Do schickt dr Rathenau „einen Betrag“, zum dr Burte unterstitze. Dr Burte schribt am 14. Juli: ''„Ich will nicht von Ihnen Geld, das fälscht und färbt, so nobel Sie sind, unser Verhältnis. (...) Aber Sie können mich anderen Leuten empfehlen (...)“ Dr Burte bedüürt, ass er üs Eigetum oder eigener Arbet ke Iikumme het; wänn des dr Fall wär, no wisst er nit; „was für liebere und bessere Gesellschaft oder gar Freundschaft ich haben könnte, als Sie.“''
In däm Biäf widerholt dr Dichter nomol, was er scho bim Schloss Bürgle gsait gha het (Stichwort Disraeli):
Üs em Briäfwägsel wird dittlig, ass diä zwee sich iber geischtrichi Unterhaltig nüs aü verschiidini Gfelligkeite due hän. So het dr Rathenau fir dr Burte 1913 bim Hof- und Nationaltheater Mannheim e Wort drfir iiglegt, ass si Stick Katte gspiilt wird – zu däm Zitpunkt isch aber scho bschlosse gsii, as s Stick uf dr Blan kunnt. Dr Ratenau, wu e griägswichtigi Position gha het, het dr Burte 1914 um Informatione iber Fäll vu änglisch-franzesischer Spionage bittet, wu dr Burte bi badische Grichtsbeherde het solle iihole. Dr Rathenau het dr Burte (ohni Erfolg) bi dr "Zentralstelle für Auslandsdienst" vorgschlage.
Im Briäf an dr Fritz von Unruh kunnt e enormi Wärtschetzung vum Burte dur dr Rathenau zum Üsdruck (lueg Orginalzitat vum 28. 2. 1917).
Dr letscht Briäf zwische däne zwee isch vum 13. 10. 1918, dr Rathenau dankt do im Burte fir e Sonett. In däm Gedicht heißts:
Des Gedicht beziägt sich druf, ass dr Rathenau Afang Septämber 1918 gege d oberscht ditsch Heeresleitig ufdrätte isch, wu Waffestliistandverhandlige het welle fiähre (meh drzue lueg do).
Noch em Erschte Wältgriäg isch dr Burte in dr Deutschnationalen Volkspartei (DNVP) biidrätte; dr Rathenau het versuecht, e eigini Bartei z grinde, isch dno aber in d Deutsche Demokratische Partei (DDP) iidrätte. Do wird dittlig, ass diä zwee afange hän mit sich politisch üsenander läbe.
D Dora Nichtenhauser vu Haage bi Lerrach het e Schriibe an dr Rathenau grichtet, wus schiints um dr Strübe (= Burte) goht. Dr Rathenau schribt am 31. 1. 1919 as Antwort:
D Publikation vu „Mit Rathenau am Oberrhein“ 1925 dur dr Burte zeigt, ass er däm gegnerische Politiker e hoche mänschlige Reschpäkt entgegebrocht het. Glichzittig zeigts, ass er zu einzelne jüdische Mänsche greschti Hochachtung het kenne ha un ass er ängi Frejndschaft mit ene het kenne pfläge.
d Publikationsgschicht
Dr Text vu däre Publikation isch e Fragmänt vu 1917 üs em Buech „Weg und Wahl“, wu niä fertig wore un rüskumme isch. Wu dr Rathenau 1922 e „cäsarisches Ende“ (dr Burte so zum Mord am Ratenau) gfunde het, het er sich schiints fir e Vereffentlichung vu sinem Fragmänt entschiide, allewäg isch dä Text unveränderet in ere bibliophile Üsgab 1925 z Lerrach in dr 'Wiesentäler Handelsdruckerei Carl W. Auer' rüskumme (Antiqua-Alphabet, japanischs Büttebabiir). Vu däm iber Din-A4-große Buech mit 30 Sitte sin numme 50 Exemplar druckt wore un an üsgwehlti Persenligkeite gange - wahrschiints as Gschänk vum Dichter. Im Burte-Archiv isch e Exemplar, wu vum Autor 1938 unterschriibe un im Erwin Klusterer gwidmet isch. Friili isch des Buech änewäg ime große Greis bekannt wore. So isch in dr Zitschrift Der Markgräfler am 31. 10. 1925 e erlaübte Üszug drüs kumme, ebefalls im Heidelberger Tageblatt am 12. 11. 1927; am 29. 6. 1928 het dr Karl Aretz, e politische Frejnd vum Rathenau, e Besprächig in dr Konstanzer Zeitung gmacht. Dr Aretz bedüürt, ass dr Burte e üszugswiise Nochdruck grundsätzlig nit erlaübt – was friili im Markräfler un im Heidelbärger Dagblatt scho gschähne gsii isch.
Im Novämber 1948 isch „Mit Rathenau am Oberrhein“ nommol z Heidelbärg ufglegt wore, un zwar – wiäs Vorschrift gsii isch - mit ere Lizäns vu dr amerikanische Bsatzig. Aü diä gleiformatig Üsgab (47 Sitte, 3000 Stuck) isch schen ufgmacht – wämmer berucksichtigt, ass d Papiirqualität un d technische Megligkeite dertemol no allgmein misrablig gsii sin.
d Interpretationsgschicht
Dr Schiller-Forscher Dr. Karl Hans Berger het in ere Bsprächung vu dä Buech (1925) d Differänze zwische däne zwee betont. So heb dr Burte si „erregte Bewunderung für den ihm fremden Geist“ gsähne. Zu dr Widmung, wu dr Rathenau sich as „Ewiger Jude“ un dr Burte as „Ewiger Deutscher“ darstellt, meint dr Berger:
S Buech ändet kurz noch dr Szene, wu dr Burte im Wald am Schloss Bürgle s Eichedorfgedicht vum Rathenau ghert gha het: