cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Verena Diener
s Läbe und d Politik
Politisiert het d Verena Diener zerscht as Mitgliid vo de Grüene. 1987 isch si as Nazionalröötin gwählt worde, und vo 1992 bis 1995 isch si d Presidäntin vo de Grüene Schwiiz gsi, und drufabe vo 1995 bis 2007 Regierigsröötin vom Kanton Züri.
Ane 2004 het’s e Striit bi de Grüene gää, und d Diener het mit anderne zäme die Partei verloo; mit em Martin Bäumle het si di Grüenliberal Partei (GLP) vo Züri gründet. Im Joor 2007 isch si für die nöi Partei nomol i Nazionalroot gwählt worde, und im zwöite Wahlgang au grad no i Ständeroot, wo si denn zwöi Wahlperiode lang gsi isch. Denn het si ane 2015 mit dr aktive politische Arbet ufghört.
D Verena Diener isch d Presidäntin vom Verwaltigsroot vo de Soledurner Spitäler.
This Fetzer
De This Michel Fetzer (* 2. Septämber 1976 z Khuur) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter. Hüt schaffet er as Redakter am Schwyzerischen Idiotikon.
Läbe
De Fetzer isch z Mäiefäld uufgwachse. D Matuur hät er a der Evangeelische Mittelschuel Schiersch gmachet. Vo 1996 bis 2001 hät er a der Uniwèrsitèèt Züri und dezwüschet äis Jaar a der Uni Wien Soziology, gèrmanischtischi Linguischtik und Publizischtik gstudiert. Drufabe hät er es paar Jaar verschideni Praktika und Wolontariaat abgläit, öppe bim Verlaag Wissenschaft und Politik z Köln, bim Unionsverlag z Züri, bi de zäntraale Spraachdienst vo de Bundeskanzlei z Bèèrn und bi de tüütschspraachige Zytschrift PEP! z Budapest.
Ab 2006 isch er dänn as Toktorand an der Uniwèrsitèèt Bèèrn aagstelt gsy; promowiert woorden isch er deet 2009. Wäret dère Zyt und bis 2015 hät er am Oortsnamebuech vom Kanton Bèèrn mitgschaffet. 2015 isch er dänn a s Schwyzerisch Idiotikon choo und isch deet zeerscht wüsseschaftliche Mitarbäiter gsy. 2016 isch er dänn Redakter woorde. Denäbet schaffet er au am Roland Ris sym Buech über populèèri Bèèrner Oortsnäme mit. Öppe zää Jaar lang hät er dezue ane as Koräkter am schwuule/queere Mannschaft Magazin gwürkt.
Publikazioone (en Uuswaal)
Monografye
Woortartikel
Winston Churchill
Dr Sir Winston Leonard Spencer-Churchill (* 30. Novämber 1874 z Woodstock (Ängland); † 24. Januar 1965 z London) gältet as dr bedütendst britisch Staatsmaa im 20. Joorhundert. Er isch vo 1940 bis 1945 und vo 1951 bis 1955 Brömieeminister gsi und het Groossbritannie im Zwäite Wältchrieg aagfüert. Er het vorhäär scho meereri Regierigsböste ghaa, under anderem dä vom Erste Lord vo dr Admiralidäät, dä vom Inne- und dä vom Finanzminister. Er het sich e Naame as Autor vo politische und historische Wärk gmacht und het 1953 dr Nobelbriis für Litratuur überchoo.
Karriere
Dr Winston Churchill isch uf d Eliteschuele z Ascot, Brighton und Harrow gange und isch e baar mol hocke bliibe. Bim Militär isch er zwäimol dur d Ufnaambrüefig gflooge, bevor er 1893 Kadett z Sandhurst und mit äinazwanzig Kawallerii-Lütnant bim 4. Husareregimänt worde isch. An dr Milidäärakademii und in dr Armee het s im Churchill gfalle und er het afo studiere und sälber afo schriibe.
Zwüsche 1895 und 1901 isch dr Churchill as aktive Soldat und Chriegsreporter bi fümf verschiidene Kolonialchrieg drbii gsi und isch in dr Schlacht vo Omdurman in äinere vo de letschte groosse Kawalleriiattacke in dr britische Milidärgschicht mitgritte.
Im Zwäite Burechrieg isch er Chriegsreporter gsi. D Bure häi en gfangnoo und er het chönne us dr Gfangeschaft flüchde. Dank de zwäi Büecher, won er drüüber gschriibe het, From London to Ladysmith via Pretoria und Ian Hamilton's March isch er in Groossbritannie populär worde.
Dr Politiker
1901 isch er as Konservative (Tory) Abgeordnete worde, het aber 1904 zu de Liberale gwäggslet, won er zum sozialreformerische Barteiflügel ghöört het. Dr David Lloyd George und dr Churchill, wo die konservativi Press as die „schrecklige Zwilling“ beschimpft het, häi vo 1908 bis 1911 d Grundlaage für die britischi Sozialgsetzgääbig gläit. Bi de Konservative isch er vo denn aa verhasst gsi, aber au mit dr Lingge het er sich 1910 umbeliebt gmacht, won er as Inneminister Churchill Soldate uf Südwales gschiggt het, zum d Laag noch em Tonypandy-Ufstand, wo d Bolizei niidergschlaage het, z beruejige.
1911 isch dr Churchill zum Erste Lord vo dr Admiralidäät (Marineminister) ernennt worde. Er het die britischi Chriegsflotte no bevor dr Erst Wältchrieg usbroche isch, vo Choole uf Ärdööl lo umrüste, und das het iire Akzionsradius dütlig gröösser gmacht.
Im Erste Wältchrieg
Dr Churchill isch am Aafang vom Chrieg dr Erst Lord vo dr Admiralidäät gsi. Er het s Osmanische Reich, wo mit em Dütsche Riich und Ööstriich-Ungarn verbündet gsi isch, vom Meer us welle aagriffe. In dr Schlacht vo Gallipoli an de Dardanelle häi am 19. Februar und 18. Merz 1915 d Türke die britische Aagriff abgweert. Zum e Verdrauenskrise abzweere het mä die Konservative in d Regierig iiglaade und dr Churchill het wägen em Misserfolg z Gallipoli as First Lord müesse zrugdräte.
Er isch am 20. Novämber 1915 as Major an d Front in Nordfrankriich, und het bis zum 6. Mai 1916 dr Befääl über e Batallion vo dr Royal Scots Fusiliers ghaa. Wo dr David Lloyd George im Dezämber 1916 Brömieeminister worde isch, het er dr Churchill am 16. Juli 1917 zum Munizionsminister ernennt und isch äine vo de Verantwortlige für d Entwigglig vom Tank gsi. Die erste Panzer häi im Summer 1918 wääsentlig zum Zämmebruch vo dr letschte dütsche Offensive an dr Westfront biidräit.
Im Kabinett
Noch em Chrieg isch dr Churchill Luftfahrtminister gsi und het dr Ufbau von ere Luftwaffe gförderet, wo denn scho 1920 im Irak Ufständischi bombardiert het. Vo 1919 isch er Chriegsminister gsi und isch für d Intervenzion vo de Westalliierte im russische Bürgerchrieg uf dr Site vo dr Wisse Armee gsi, aber au die äignigi Bardei het er nid vom Kampf gegen e Bolschewismus chönne überzüüge.
Im Septämber 1922 häi die Konservative s Kabinett verloo, und dr Lloyd George het im Oktober druf d Waale zum Underhuus verloore. 1924 isch dr Churchill wider Mitgliid vo dr Konservative Bardei worde. Under em Brömiee Stanley Baldwin isch er Schatzkanzler (Finanz- und Wirtschaftsminister) worde und het het im gliiche Joor wider dr Goldstandard iigfüert, was d Arbetsloosikäit in Groossbritannie aakurblet het. 1962 isch s zum Generalsträik choo, wo dr Churchill hert het welle duuregriffe, wo s aber nid drzue choo isch. 1929 isch dr Churchill zruggdräte und zwäi Joor druf het mä dr Goldstandard wider abgschafft.
Im innere Exil
Dr Churchill isch en überzügte Imperialist gsi und het sich mit sinere Bardei wäge iirer Haltig im Gandhi gegenüber verstritte. Wie die mäiste konservative Politiker in sällere Zit het er zerst dr Adolf Hitler underschetzt und het au Positivs in däm sinere Politik und dere vom Mussolini chönne gsee. Won er aber gmerkt het, ass dr Hitler e nöije Chrieg well, het er die änglischi Appeasementpolitik scharf afo kritisiere. Er het au Iilaadige vom Hitler abgleent. Eso isch er dr antifaschistische Lingge wider nööcherchoo, aber bi de Konservative het er nume no zwäi Aahänger ghaa, dr Harold Macmillan und dr Brendan Bracken.
Er het sich uf si Landsitz Chartwell in Kent zruggzooge, won er gmoolt und gschriibe het, drunder d Biografii vom Marlborough und d Gschicht vo de änglischsproochige Völker
Zrugg in d Regierig
Wo 1938 dr Aaschluss vo Ööstriich choo isch und d Annexion vom Sudeteland und denn drotz alle dütsche Verspräche die so genannti „Räst-Tschechei“ vom Dütsche Riich im Merz 1939 bsetzt worde isch, isch allne klaar worde, ass d Appeasementpolitik gschiiteret isch. Am 31. Merz häi denn Groossbritannie und Frankriich d Unabhängikäit vo Pole garantiert.
Dr Zwäit Wältchrieg
Noch em dütsche Überfall uf Pole het dr Brömieeminister Arthur Neville Chamberlain am 3. Septämber 1939 dr Churchill as Erste Lord vo dr Admiralidäät ins Kabinett grüeft und Groossbritannie het em Dütsche Riich dr Chrieg erkläärt. Dr Churchill het um Norwääge welle Mine lege und wo das nid gange isch, norwäägischi Hääfe welle bsetze. Die Dütsche si aber rascher gsi und häi am 9. April Dänemark und Norwääge afo bsetze. Dr Chamberlain het noch dr sogenannte Norwäägedebatte müesse zrugdräte und dr Churchill het am 10. Mai 1940 e Regierig vo alle Bardeie bildet. Am gliiche Daag het Dütschland Luxeburg, Belgie und d Niiderland aagriffe. Die Dütsche si zämme mit de Italiäner denn in Frankriich iigfalle und am 21. Mai si si z Abbeville an dr Kanalküste aachoo und häi eso s britische Expedizionskorps bi Dünkirche iigschlosse. Dr Marschall Philippe Pétain het e nöiji Regierig bildet und Frankriich het am 25. Juni kapituliert. Groossbritannie isch denn uf sich eläi gstellt gsi.
Dr Churchill het am 13. Mai in sinere erste Reed as Brömieeminister, sine Landslüt „nüt as Bluet, Müesal, Drääne und Schwäiss“ versproche und ass dr „Siig um jede Briis“ müess erkämpft wärde Noch dr Kapitulazioon vo Frankriich het er si Reed We Shall Fight on the Beaches am 4. Juni ghalte, won er din versproche het bis zum Ändi z kämpfe.
Es isch de Ängländer denn glunge, iir Expedizionskorp vo Dünkirche z ewakuiere und in dr Luftschlacht um Ängland im August 1940 d Aagriff vo dr dütsche Luftwaffe abzweere. Zum erste Mol het dr Hitler nid überchoo, was er het welle. Er het wäge däm, won er Russland aagriffe het, das müesse mache, was er nid het welle: e Chrieg an zwäi Fronte füere.
Am 3. Juli 1940 het d Royal Navy meereri franzöösischi Schlachtschiff und Zerstörer gsunke, wo vor em algerische Haafe Mers-El-Kebir gankeret häi, für dass die Dütsche si nid chönne usnütze. Daas und dr Appäll am 18. Juni 1940 vom Brigadegeneral und Staatssekretär im französische Chriegsministerium Charles de Gaulle an d Franzoose vo Ängland us het s Vichy-Reschiim drzue brocht, d Beziejige zu Groossbritannie abzbräche. Drotz alle sine Vorbeahlt het dr Churchill denn dr de Gaulle as dr legitim Representant vom Freie Frankriich anerkennt.
Vom Herbst 1940 bis in Früelig 1941 häi dütschi Bomber die ganz Zit London und vili anderi Stedt in Ängland aagriffe. D Royal Air Force noch de Luftaagriff gege Industriialaage im Ruergebiet denn au Woongebiet in dütsche Stedt afo bombardiere. Mit em Area Bombing Directive häi Flechibombardemänt aagfange, wo denn vo dr Middi vo 1944 aa, wo d Brite und d Amerikaner die uniigschränkti Luftheerschaft über em Riichsgebiet ghaa häi, die mäiste grössere dütsche Stedt fast volkomme zerstöört häi. Dr Churchill het das äntwääder nid chönne oder nid welle verhindere. Erst ganz am Ändi vom Chrieg het er sich vom Luftmarschall Harris distanziert, wo zu de Verfächter vom moral bombing ghöört het.
«Die Groosse Drei»
Dr Churchill het sich um e guets Verheltnis zum Franklin D. Roosevelt kümmeret. Er het s fertig brocht, ass dr amerikanisch Kongräss s Leen- und Pachtgsetz am 11. Merz 1941 aagnoo het und Grossbritaniie mit chriegswichdige Materiale versorgt het. Am 14. August 1941 häi sich dr Roosevelt und dr Churchill vor Nöifundland uf em Schlachtschiff „HMS Prince of Wales“ droffe, und häi d Atlantik-Charta underschriibe, wo mit iire „Acht Freihäite“ zur Grundlaag vo dr Noochchriegsornig und vo de Veräinte Nazione worde isch.
Denn isch d Laag vo Groosbritannie scho besser gsi: Die Dütsch häi uf em Balkan und in Nordafrika iigriffe und häi Ängland weniger chönne diräkt aagriffe. Wo denn d Weermacht am 22. Juni 1941 ub d Sowjetunion iimarschiert isch, häi die Dütsche e Meerfrontechrieg müesse füere. Dr Churchill het im Josef Stalin zwar nid draut, het em aber sofort Understützig aabote.
Am 7. Dezämber 1941 het Japan die amerikanisch Pazifikflotte z Pearl Harbour aagriffe, und am 11. Dezämber het au dr Hitler de USA dr Chrieg erkläärt. D Amerikaner si zwar schnäll d Füerer vo de westlige Allierte worde, aber dr Churchill het scho denn d Zit noch em Hitler sinere Niiderlaag vor Auge ghaa und het brobiert Iifluss uf d Amerikaner z nee, wo d Gfoor vom ene kommunistische Öiropa nid eso klaar gsee häi.
Am 8. Novämber 1942 si d Brite und d Amerikaner in Nordafrika glandet. Im Januar 1943 häi dr Churchill und dr Rooseveldt z Casablanca beschlosse, ass dr Kampf gege Dütschland zerst söll beändet wärde und häi usgmacht, ass Dütschland bedingungslos müess kapituliere.
Am 10. Juli 1943 si die Alliierte in Italie glandet und dr Benito Mussolini isch gstürzt. Z Teheran häi sich die «Drei Groosse» vom 28. Novämber bis 1. Dezämber 1943 droffe. Si häi under anderem beschlosse, ass Pole gege Weste verschoobe wurd und d Sowjetunion die ostpolnische Gebiet noch em Chrieg döf bhalte.
Am D-Day, em 6. Juni 1944, si die Allierte in dr Normandii glandet und häi bald scho Bariis befreit. Im Oktober si si bi dr Riichsgränze bi Aache aachoo. Dr Churchill het mit em Stalin abgmacht, wie Öiropa noch em Chrieg in Inträssesfäärene ufdäilt wurd: Rumänie, Bulgarie und Ungarn wurde zum sowjetische Beriich ghööre, Griecheland zum britische. In Jugoslawie häi die bäide Mächt iire Iifluss welle däile. Si häi au d Curzon-Linie as d Ostgränze vo Pole festgläit und d Oder as si Westgränze.
Uf dr Komferänz vo Jalte (4. bis 11. Februar 1945) isch beschlosse worde, ass Dütschland in vier Bsatzigszoone ufdäilt wurd und die westligi und die sowjetischi Iiflusssfääre si andgültig festgläit worde, und häi denn bis 1989 bestande. Dr Churchill het e schweere Stand im Stalin gegenüber ghaa, vor allem wil dr Roosevelt scho seer chrank gsi isch und weenig Chraft ghaa het sich mit em Stalin usenanderzsetze
Rhea
Rhea (altgriechisch: Ῥέα, Rhéa, oder Ῥεία, Rheía) bezaichnet:
Winston Churchill
«Die Groosse Drei»
Dr Roosevelt isch am 12. April 1945 gstorbe, und am 17. Juli häi sich dr Churchill, im Roosevelt si Noochfolger Harry S. Truman und dr Stalin uf dr Potsdamer Komferänz droffe, zum beschliesse was mä genau mit Dütschland und mit Japan, wo immer no kämpft het, wurd mache.
Noch em Zwäite Wältchrieg
Am 26. Juli het d Labour Party d Waale zum Underhuus gwunne gewonnen, und dr Attlee isch Brömieeminister worde. Dr Churchill isch in d Opposizioon gange. Er het uf dr äinte Site vor dr Sowjetunion gwarnt und d Amerikaner im Chalte Chrieg understützt, uf dr andere Site het er vorgschlaage die „Veräinigte Staate vo Öiropa“ z gründe und het en ängi Partnerschaft zwüsche Frankriich und Dütschland begrüesst. Groossbritannie wurd aber nid e Däil vo däm nöije Öiropa wärde.
Im Oktober 1951 häi die Konserwative d Waale gwunne, vor allem wil dr Churchill e Hufe vo de Absichte vo dr Labour Party sälber übernoo het. Er het immer no s Britische Empire und dr Kolonialismus verfochte und het sich wäge däm mit allerhand Krise müesse abgee: Im Iran, wo d CIA dr iranisch Brömierminister Mossadegh gstürzt het, in Malaya wo s sit 1948 e Rebellion gege die britischi Heerschaft gee het, oder in Kenia, wo 1952 dr Mau-Mau-Ufstand usbroche isch. Dr Churchill het e milidäärischi Löösig welle, het sich denn aber uf Friidensgsprööch mit de Ufständische iigloo.
1953 het er dr Novelbriis für Litratuur für si groosses historischs Wärk Der Zweite Weltkrieg überchoo. D Köönigin Elisabeth II. het en zum Ritter vom Hoosebandorde gschlaage. Mä het em au e Herzogsditel aabote, er het aber abgleent, zum witer für s Underhuus chönne kandidiere.
Er het Schleegli überchoo, 1955 isch er schliesslig zruggdrätte und dr Anthony Eden isch si Noochfolger worde. Churchill ließ sich 1955 und 1959 noch einmal ins Unterhaus wählen, dem er am Ende mehr als 60 Jahre angehörte, trat aber nicht mehr als Redner in Erscheinung.
D Familie
Im Septämber 1908 het dr Churchill in dr Londoner St. Margaret’s Church d Clementine Hozier, und het mit ere gläbt bis er gstorbe isch. Si häi vier Döchder und e Soon ghaa: d Diana (1909–1963), dr Randolph (1911–1968), wo spööter au Parlamentarier worde isch, d Sarah (1914–1982), d Marigold (1918–1921) und d Mary (* 1922), wo 2005 dr Hosenbandorde überchoo het. Au zwäi Änkel si im britische Underhuus gsässe.
Antarktis
D Antarktis (altgrièchisch ἀνταρκτικός antarktikos „dè Arktis gegèübber“) umfasst alli Land- un Meeresgebièt, wo um dè Südpol lige, also im Grobè dè Kontinènt Antarktika un dè Südlichè Ozean (Südpolarmeer, Antarktik). Als geographisch-aschtronomischi Zonè wörd si durch dè südliche Polarchreis begränzt un langèd somit vom Südpol bis 66° 33′ südlichi Breiti. Als geografischi Gränz gildet diè antarktischi Konvergènz bi öppè 50° südlichi Breiti, wo s kaalti antarktischi unter s wärmeri subtropische Obberflächèwasser abbèfliesst. D Zonè zwǜschè 50° Süd un èm Polarchreis wörd au als subantarktisch benamst. Sit dè Definition vom Südlichè Ozean mit èm 60. Breitègrad (2000) fangt diè Gränz aa, sich au uff dè Antarktisbegriff uuszwǜrkè, d Subantarktis bildet denn jewyls d Südzonè vo dè Meeresgebièt zringsum, Südatlantik, Südpazifik un dè Südliche Indische Ozean.
D Antarktis isch ab 1820 vo voschidènè Forscher un Seefaarer erschlossè worrè. 1959 sin im Antarktisvodraag Reglè für diè frydlichi Nutzig un Forschig uffgschtellt worrè.
Dè Feschtlandberych vo dè Antarktis, de Kontinent Antarktika, bildet diè gröscht Iiswüèschtè vo dè Èrdè.
Übbersicht
D Antarktis isch è geographisch-aschtronomischi Polarchreiszonè bis 66° 33′ südlichi Breiti un hèt è Flächi vo 21,2 Millionen km²; diè geographischi Region gòt bis 50° südlichi Breiti un isch 52 Millionè km² groß. Dèvò isch dè gröschte Deil abber Wasser; nu wènnigi Landdeil vo dè antarktischè Halbinslè gön übber dè 66. Breitègraad drübber usè, ebbèso chlyni Deil vo dè Oschtantarktika. Dè Kontinènt Antarktika isch mit fascht 13,2 Millionen km² um öppè 2,7 Millionè km² größer wiè Europa. Diè exakti Flächi vom Festlandsberych isch nit bekannt, well großi Deil vo dè permanentè Iisbedeckig am Rand uss Schelfiis beschtôn, d Wasserflächènè wiè z. B. Meeresbuchtè übberdeckt.
Diè nägschtglägènè größerè Landmassè sin Füèrland a dè Südschpitzè vo Südamerika, denòch s Kap Agulhas z Südafrika sowiè d Inslè Tasmaniè un Neuseeland.
Antarktika
Antarktika bezeichnèt dè Kontinènt, wo öfter umgangssprõchlich als Antarktis bezeichnèt wörd.
Meer
Antarktika isch umgää vom Südlichè Ozean. I dè Küschtènôchi git es è Reiè vo Randmeer, drunter:
Robert Walser
Dr Robert Walser (* 15. April 1878 z Biel, Kanton Bärn, Schwiiz; † 25. Dezämber 1956 bi Herisau, Kanton Appezäll Usserhode, Schwiiz) isch e dütschsproochige Schwiizer Schriftsteller gsi.
Antarktis
Schelfysgebièt
D Küschtè vo Antarktika bschtòt zu nèm großè Deil uss Schelfys. Diè zwei gröschtè Schelfys, s Fichner-Ronne-Schelfys un s Ross-Schelfys, bedeggèd è Flächi, wo jewyls größer wiè Dütschland isch.
Robert Walser
1878–1897
Dr Robert Otto Walser stammt us ere chinderriiche Familie. Si Brueder Karl isch e bekannte Bühnebildner und Mooler gsi. Dr Walser isch z Biel, wo an dr dütsch-französische Sproochgränze lit, zweisproochig ufgwachse. Er isch dört uf d Primarschuel und s Progymnasium gange, het s aber vor em Exame müesse verloo, wil d Familie d Schuel nüm het chönne zahle. Scho früeh isch dr Walser vom Theater begeisteret gsi; si Lieblingsstück si Die Räuber vom Schiller gsi. En Aquarell vom Karl Walser isch überliiferet, wo dr Robert Walser as Karl Moor zeigt.
Vo 1892 bis 1895 het dr Walser e Lehr bi dr Kantonalbank vo Bärn z Biel gmacht. Denn het er churz z Basel gschafft. Im Walser si Mueter, wo „gemüetschrank“ (e zitgenössischi Bezeichnig für e psychischi Chranket, eventuell e Depression) gsi isch, isch 1894 gstorbe. 1895 isch dr Walser uf Stuegert züglet, wo si Brueder Karl gwohnt het. Dört het er bi dr Union Deutsche Verlagsgesellschaft und bim Cotta-Verlag as Bürolist gschafft und het näbebii ohni Erfolg brobiert, Schauspiiler z wärde. Denn isch er z Fuess in d Schwiiz zrugggwanderet, won er sich Ändi Septämber 1896 z Züri aagmäldet het. In de Johr druf het er hüfig – wenn au unregelmässig – as „Kommis“ gschafft, das heisst als Büroaagstellte und Schriibchraft. Spöter isch er eine vo de erste dütschsproochige Autore gsi, wo s Läbe vom Aagstellte als Topos in d Litratur iigfüehrt het.
Antarktis
Ysbärg
Tǜpisch für d Antarktis sin gigantischi Dafèlysbärg, wo regèlmäßig vom Schelfys wägbrèchèd un uff èm Meer drybènd dausendi vo Kilometèr zrugglegè chönned. S cha è baar Johr duèrè, bis èn großè Ysbärg vollschtändig gschmolzè isch; allerdings cha èn großè Ysbärg lycht in è Huufè chlyneri usènandbrèchè, zum Byschpill durch differenzièlli Meeresschtrömig. Selli Langlèbigkeit vo großè Ysbärg hèt au d Grundlaag vo futuristischè Vorhabè gliferèt, Ysbärg als Süèßwasserschpycher, öppè mit Schlepper, nõch Afrika odder in anderi Drochègebièt z transportyrè.
Robert Walser
1898–1912
1898 het dr iiflussriichi Kritiker Joseph Victor Widmann e Reihe vo Gedicht vom Walser in dr Bärner Zitig Der Bund veröffentligt. Dr Franz Blei isch dur das uf en ufmerksam worde und het en 1899 in dr Kreis um d Zitschrift Die Insel, wo vom Jugendstil brägt gsi isch, iigfüehrt. Dört het er under andere dr Frank Wedekind, dr Max Dauthendey und dr Otto Julius Bierbaum kenneglehrt. In dr Insel si denn Gedicht, Dramolette und einzelni Prosastück vom Walser erschiine.
Antarktis
Ysbärg
Am 30. April 1894 isch zmitts im Atlantischè Ozean bi (südöschtlich vo Trindade) èn Ysbärg gsichtet worrè; s isch diè nördlichschti Bosition von èm antarktischè Ysbärg, wo je uffgzeichnèt worrè isch.
Robert Walser
1898–1912
Im Walser si Hauptwohnsitz – d Zimmer het er sehr hüfig gwächslet – isch bis 1905 Züri bliibe. Er het aber für churzi Zite au z Thun, Soledurn, Winterdur und Münche gwohnt. 1903 het er d Rekruteschuel gmacht und isch vom Summer aa „Gehülfe“ vom ene Ingenieur und Erfinder z Wädeschwil bi Züri gsi. Die Episode het em Stoff für si Roman Der Gehülfe (1908) gliiferet. 1904 isch im Walser siis erste Buech Fritz Kochers Aufsätze im Insel Verlag erschiine.
Antarktis
Packyszonè
Dè antarktische Kontinènt isch von èrè rysigè Packyszonè umgää, i dèrrè sich eins vo dè üppigschtè Ökosischteem vo dè Wält entwicklèt hèt. I dè Meer wimmlèt s vo rysigè Schwärm vo antarktischem Krill (Euphausia superba) un anderè Chlychrèbs. Sellè Krill bildèt dè Aafang vo dè Naarungschetti für diè zaalrychè Meer- un Landdyr, wiè Fisch, Waal, Kalmare, Seelöwè, Seehünd, Pinguin un zaalrychi Meeresvögel.
Robert Walser
1898–1912
Im Spootsummer 1905 het er z Berlin e Kurs zur Usbildig als Diener gmacht und het sich als sonige im Herbst 1905 für e baar Mönet uf em Schloss Dambrau in Oberschlesie lo aastelle. S Diene isch spöter e wichdigs Thema vo siim Wärk worde – bsunders usbrägt in siim Roman Jakob von Gunten (1909). Aafangs 1906 isch dr Robert Walser wider uf Berlin gange, wo si Brueder Karl schon e zitlang as Mooler, Buechgrafiker und Bühnebildner erfolgriich gsi isch. Dank ihm het er Zuegang zu Literate-, Verleger- und Theaterkreis überchoo. Dr Walser het denn mänggisch as Sekretär vo dr Künstlervereinigung Berliner Secession gschafft. Under anderem het er in dere Zit d Bekanntschaft vom Verleger Samuel Fischer, vom Industrielle Walther Rathenau und vom Schauspiiler Alexander Moissi gmacht.
Antarktis
Packyszonè
Uff èm antarktischè Packys brütèd zwei Pinguinartè: Dè Kaiserpinguin un dè Adelièpinguin. Zu dè uff èm antarktischè Kontinènt brütendè Vögel zellèd abber au 19 flugfähigi Vogelartè wiè byschpillswys dè Königsalbatros sowiè dè Schneeschturmvogel un dè Silbèrschtrumvogel, welli beidi zum Deil uff hundert Kilometer landywärts ligendè Bärg brüètè düèn, wo ysfrei sin.
Robert Walser
1898–1912
Z Berlin het dr Walser siini Roman Geschwister Tanner, Der Gehülfe und Jakob von Gunten gschriibe. Die Büecher si im Verlag vom Bruno Cassirer uusechoo; si Lektor dört isch dr Christian Morgenstern gsi. Näbe de Romän het er in dere Zit e Hufe Prosastück verfasst. In denen het er hüfig us dr Sicht vom ene ermlige Flaneur populäri Lokal wie zum Bischbil s „Aschinger“ oder d „Gebirgshalle“ skizziert. Die Romän und Prosastück – wo vili von ene in dr Schaubühne erschiine si – si sehr positiv ufgnoh worde. Under anderem hai dr Robert Musil und dr Kurt Tucholsky d Prosa vom Walser globt, und so underschiidligi Autore wie dr Hermann Hesse und dr Franz Kafka hai dr Walser zu ihre Lieblingsautore zellt.
Antarktis
Packyszonè
Unter dè Robbè, wo i dè Antarktis an Land gõn, sin vo allem d Weddellrobbè, d Krabbèfrèsser un dè Seeleopard z erwäänè. Im Summer chömmèd nò mee wiè 100 Millionè Zugvögel dezuè, wo uff èm Packys un dè vorglagertè Inslè brütèd. Eschtimyrt frèssèd allei d Waal im Südlichè Ozean 55 Millionè Tonnè Tintenfisch, sell entschpricht öppè drei Virtel vo dè Mengi vom Fischfang vo dè wältwitè Fischereiflottè.
Im Gegèsatz zum vylfältigè Läbbè i dè Ozeane un a dè Schelfysränder erschinèt diè wènigè ysfreiè Regionè, wo auch als antarktischi Oasè bezeichnèt wörred un diè sich im Innerè vo dè Antarktis befindèd, öd un leer, well dört kaum höcher entwicklèti Läbensformè vorgfundè wörred. Stattdessè wörred selli Gebièt vorwigend vo Mikroorganismè, Moos un Flèchtè sowiè einigè wirbellosè Dyrle bevölkerèt. I dè gsamtè Antarktis git s nu zwei Blüètèpflanzè: diè Antarktischi Schmièlè (Deschampsia antarctica) un s Nelkègwächs Antarktischi Pèrlwurz (Colobanthus quitensis). Durch dè Mènsch ygschleppt worrè sin abber au dè Krǜchende Haanèfuèß, d Wasserseggè, d Rischpègräser Poa annua un Poa pratensis sowiè dè Hüenerdarm. S gröschte duèrhaft landläbendi Dyr i dè Antarktis isch è 12 Millimeter großi, flügellosi Zuckmuggèart, wo Belgica antarctica heißè duèt. Nebbè diversè Algè wörred mittlerwyl mee wiè 200 Flechtèartè, mee wiè 100 Moos- un Läbermoosartè sowiè öppè 30 Macrofungi vorgfundè.
Robert Walser
1898–1912
Dr Walser het e Hufe chliini Prosastück in Zitige und Zitschrifte veröffentligt. Die „Chliiform“ isch zu siim Markezeiche worde. Dr grösst Deil vo siim umfangriiche Wärk bestoht us sonige Prosastück – literarische Skizze, wo mä nid genau cha kategorisiere. Uswahle us dene Text si au as Büecher veröffentligt worde, so in de Bänd Aufsätze (1913) und Geschichten (1914).
Antarktis
Packyszonè
D Antarktis bildèt è eignes Pflanzèrych, wo antarktischs Pflanzèrych heißè duèt. S umfasst d Südinslè vo Neuseeland, dè süd-weschtliche Deil vo Patagoniè un dè antarktische Kontinènt un beherbärgt drizee unterschidlichu Pflanzègattigè, wiè zum Byschpill d Südbuèchè (Nothafagus), Gunnera odder Fuchsia, vo dennè diè meischtè allerdings nit i dè Antarktis selbscht deheim sin.
Robert Walser
1913–1929
1913 isch dr Walser in d Schwiiz zrugggange. Si Schwöster Lisa het as Lehrere in dr Pflägaastalt für Geisteschranki z Bellelay gschafft, un er het zerst für churzi Zit bi ihre gwohnt. Dört het er d Bekanntschaft vo dr Wäschere Frieda Mermet gmacht und si si gueti Fründ worde. Denn isch er churz bi siim Vater z Biel gsi und het schliesslig dört im Juli 1913 e Mansarde im Hotel Blaues Kreuz bezooge. Im Johr druf isch im Walser si Vater gstorbe.
Z Biel het dr Robert Walser e Hufe chliini Prosastücke gschriibe, wo in Zitigen und Zitschrifte z Dütschland und in dr Schwiiz erschiine si und e Uswahl in de Bänd Kleine Dichtungen (1915), Prosastücke (1917), Kleine Prosa (1917), Poetenleben (1918) und Seeland (1919) druckt worde si. Der Spaziergang (1917) isch en umfangriicheri Prosaarbet, wo zerst sälbständig usechoo isch und spöter überarbeitet in Seeland. Dr Walser isch immer scho e begeisterete Spaziergänger gsi, und het in dere Zit agfange, regelmässig langi Fuesstoure, hüfig au Nacht- und sogar Gwaltmärsch z mache. In siine Prosastück us dere Zit git s sonigi us dr Sicht vom ene Wanderer, wo fremd dur die nochi Fremdi goht, und spiilerischi Ufsetz über Schriftsteller und Künstler.
Währed em Erste Wältchrieg het dr Walser e baar mol müesse Militärdienst mache. Ändi 1916 isch im Walser si Brueder Ärnst gstorbe, wo schon e zitlang psychisch chrank gsi isch, in dr Heilaastalt Waldau. 1919 het sich si Brueder Hermann, Profässor für Geographii z Bärn, umbrocht. In dere Zit isch dr Walser, au wil er wägen em Chrieg vo Dütschland witgehend abgschnitte gsi isch, in d Isolation groote. Usserdäm het er as freie Schriftsteller kuum chönne läbe, au wenn er vil produziert het. Aafangs 1921 isch dr Walser dorum uf Bärn züglet, won er für e baar Mönet e Stellig as Bibliothekar im Staatsarchiv aagnoh het. Z Bärn het er sehr zruggzoge gläbt und in möblierte Zimmer gwohnt, won er hüfig gwächslet het.
1929–1956
Aafangs 1929 isch dr Walser, wo schon e zitlang vo Angstzueständ und Halluzinatione blogt worden isch, noch eme geistige Zsämmebruch in d Heilaastalt Waldau bi Bärn gange. Im ene Arztprotokoll heisst s: „Der Patient gibt zu, Stimmen zu hören.“ D Sälbstiiliiferig isch also villicht nid ganz freiwillig gsi. In dr Aastalt het sich im Walser si Zuestand noch e baar Wuche normalisiert und er het witer Text verfasst und publiziert, wenn au mit Pause und im Ganze sehr vil weniger als in de Johr vorhär. Er het d Scheiibwiis, won er brucht het, as „Bleistiftmethode“ bezeichnet: In dr dütsche Kurrentschrift, mit Buechstabe, wo gege s Ändi vo dere Phase kuum meh höcher as e Millimeter gsi si, het er Gdicht und Prosatext gschriibe. Us dene Mikrogramm het er denn Wärk uusegläse, redigiert und mit dr Fädere ins Reini gschriibe. Allerdings si nid e Hufe vo de Entwürf us dere Zit erhalte bliibe, meh as Reinschrifte und veröffentligti Text. Erst wo dr Walser gege si Wille 1933 in d Heil- und Pflägaastalt Herisau in siim Heimetkanton versetzt worden isch – und vermuetlig au, weil mit dr Machtübernahm vo de Nationalsozialiste e wäsentlige Märt für siini Text in dütsche Zitige und Zitschrifte verschwunde isch –, het er mit em Schriibe ufghört.
In dr Heilaastalt Herisau het en vo 1936 aa hüfig si Bewunderer – und spöteri Vormund – dr Carl Seelig, bsuecht wo spöter im Buech Wanderungen mit Robert Walser über siini Gspröch mit em Walser us dere Zit brichtet het. Dr Seelig het früeh brobiert, dr Robert Walser, wo scho fast vergässe gsi isch, dur Neuusgoobe vo siine Wärke wider bekannt z mache. Noch em Dod vom Brueder Karl (1943) und dr Schwöster Lisa (1944) het dr Seelig d Vormundschaft übernoh. Dr Walser, wo zwar verschrobe gsi isch, aber scho lang keini Zeiche von ere psychische Chrankhet meh zeigt het, het s in dere Zit immer wider abglehnt, d Aastalt z verloo.
Dr Robert Walser gärn langi, einsami Spaziergäng gmacht. Am erste Wiehnachtsfiirdig 1956 isch er am ene Härzschlag uf ere Wanderig dur e Schneefäld gstorbe. D Fotene vom dote Spaziergänger im Schnee erinnere fast unheimlig an en ähnligs Bild vom ene Dote im Schnee us em Robert Walser siim erste Roman Geschwister Tanner.
Antarktis
Artèrychtum am Meeresboddè
A dè Küschtè un uff èm Schelf vo dè Antarktis läbed insgsamt 208 Fischartè. Dèvò ghöred 96 Artè (46 %) zu dè Antarktischè (Notothenioidei), ènèrè bsunders a s Läbbè bi zimli nidrigè Temperaturè abasstè Unterornig vo dè Barschartigè (Perciformes). D Schybèbüüch (Liparidae) un d Aalmuètèrè (Zoarcidae) stellèd 31 bzw. 11 % vo dè voblybèndè Fischfauna. Diè großi Mehrheit vo sellnè Fischartè läbt uff èm Meeresboddè).
S marine Benthal vo dè Antarktis, dè Läbbensruum am Meeresboddè, isch von èrè Villzaal vo Dyrli un Pflanzè, im sognanntè Benthos, bevölkerèt.
Einigi Individuü vo sellèrè Boddèfauna sin schu meereri hundert Johr aalt, wa druff schlièßè lòt, dass d Verhältnis am antarktischè Meeresboddè i sellèm Zitrüüm kei größeri Voänderigè erfaarè hèn. D Ysbärg, wo jöhrlich vom Antarktischè Ysschild wägkeièt un sich mit brutaler Chraft is Meer schièbèd, pflüègèt dè Meeresboddè um. Mindeschtens füüf Brozènt vom Kontinèntalsockel sin durch sellèn Vorgang „vonarbt“. Sell bedütet è durchuus großi Voänderig für diè lokalè Läbbensformè.
Rutscht èn Ysbärg is Meer, schliferèt er oft bis zuè nèm Kilometer übber glatti Flächè, ooni im Grund steggèzbliibè. Uff sim Wäg zièt er langi Gräbbè i dè Boddè, bis er an èm Höger zum Stòò chunnt, wo mò au „Ysbèrgfridhof“ mènnè duèt. D Folgè vom kabuttè Boddè uffgrund vo sellèm Vorgang un s aaschlièßende Abschmelzè i sellèm Beraich vom Meeresboddè bliibet meereri Johr lang bschtò.
D Widderbesidlig vom durchzogenen Beraich fangt mit dè Fisch aa, s folget d Seeschtèrnli un Seeigel. Mit dè Rüggkeer vo Glasschwämm als letschti Pionyr stellt sich nõch è baar Johrzehnt wieder è Glychgwicht y.
Sellè Vorgang widderholt sich byschpillswys am Ysbèrgfridhof vom südöschtlichè Weddellmeer uugfäär alli 35 Johr, im Beraich vom Kontinentalsockel alli 230 Johr. Au wenn diè rutschendè Ysbärg è Kataschtroph für diè lokal Flora un Fauna vom Meeresboddè sin, bewǜrked si langfrischtig è Zuènaam vo dè Artèvillfalt, well asè bis denn ortsfrèmdi Artè d Möglichkeit für d Besidlig gää wörd.
Aschtrophǜsik
Im Lauf vom 20. Johrhundert hèt mò d Möglichkeitè regischtryrt, welli d Antarktis für aschtrophǜsikalischi Untersuchigè bǜètet. 1912 hèt dè Frank Bickerton, è Mitglyd vo dè Mawson-Expedition, zuèfällig dè èrschte Meteorit i dè Antarktis èntdeggt. Sit 1969 wörd sǜstematisch nõch Meteoritè gsuècht, well d Antarktismeteoritè zimli guèt konservyrt sin un nu gringi Vowitterigsschpurè zeigèd. An è baar Örtlichkeitè i dè Antarktis sin meteoritischi Objèkt gfundè worrè. Sit dè 1950er wörred Detektorè für kosmischi Straalig bedribbè, sit dè 1980er wörd selli untersuècht un mò bruucht dè Standort au mee un mee für d Infrarot-, Submillimeter-, Radio- un Neutrinoaschtronomy.
Klimatology
Diè vo Glaziologè gwunnenè Ysboorchèrn bildèt è wichtigi Informationsquällè für Klimatologè, well uss dè Zämmèsetzig vo sellènè un dè Schichtuffbautè Rüggschlüss zogè wörrè chönned übber d Klimagschicht vo dè Èrdè. Selli Ysarchiv langèd witter i d Èrdgschicht zrugg wiè an jedem anderè Ort vom Èrdball. Zglych lifèrèd si komplementäri Informationè zu dè Ysboorchèrn vo dè Nordhalbkuglè, wiè zum Byschpill uss Grönland, well durch diè großi rüümlichi Dischtanz vo dè Probèentnaam regionali Unterschyd identifizyrt wörrè chönnèd.
Witerfüürendi Informationè zu dè Klimaforschigsbrojèkt findet mò im Artikel vom Cape-Roberts-Boorbrojèkt.
Medizin
S Personal vo dè Antarktisschtationè wörd nõch strengè medizinischè un psǜchologischè Kriteriè uusgwäält, well d Stationè meischtens übber längeri Zit vo dè Ußèwält isolyrt sin. Diè medizinischi un psǜchologischi Beobachtig vo dè Wǜssèschaftler bǜètet einzigartigi Möglichkeitè, u. a. für d Untersuèchig vom Yfluss vom Daag-/Nachtrhǜthmus, vo dè Ernäärig un èm psǜchischè Woolbefindè vo chlynè Gruppè unter hochem Stress.
Meteorology
D Antarktis spillt für s Wetter vo dè Südhalbkuglè è wichtigi Rollè, dõrum wörred uff èm Kontinènt umfangrychi meteorologischi Untersuchigè durrègfüürt. Selli Untersuchigè wörred sit dè 1950er a d Anrainerschtaatè witergää, well si è großi Bedütig für d Wettervorhèrsaag ynämmed.
Au aeronomischi Untersuchigè, sell heißt, Untersuchigè vo dè höcherè Schichtè vo dè Èrdatmosphärè, vo allem vo dè Stratoshärè, hèn im uusgehendè 20. Johrhundert a Bedütig gwunnè. Dè Schwèrpunkt bildet dõ Forschigè übber s Ozonloch, wo 1985 erschtmòls nõchgwisè wörrè hèn chönnè.
Ozeanography
Dè Südliche Ozean untergliderèt sich in sinèrè Düèfèschtruktur i drei Berych: s antarktische Obberflächèwasser, s zirkumpolare Düèfèwasser un è drunter ligendi stationäri Schicht. Im Beraich vom Kontinèntalschelf sin dõgègè nu zwei Beraich unterschidè; übber è lycht modifizyrti Schicht vom zirkumpolarè Düèfèwasser lyt è Schicht Schelfwasser.
S zirkumpolare Düèfèwasser isch i s wältumschpannende Zirkulationssischteem vo dè Ozean ybundè, so dass d Region è großi Rollè im globalè Wärmehuushalt spillt.
È wesèntlichu Rollè chunnt dõdeby dè vertikalè Zirkulationsschtrööm zuè, wo dè Uusduusch zwǚschè m Düèfè- un Obberflächèwasser bewǜrked. Sell füürt dezuè, dass zum eintè s Düèfèwasser durch Wärmeabgaab a dè vill kälterè Atmosphärè abküèlt, zum anderè abber au mit Koll!èdioxid un Sauerschtoff uss dè Luft aagreicherèt wörd.
Öppè 1500 Kilometer vor dè Küschtè findet mò mit dè antarktischè Konvergenz è stabili Strömig, dè antarktische Zirkumpolarschtrom, wo dè Kontinènt oschtwärts umschpüèlt. Selli Strömig drènnt s kaalte antarktische Wasser vo dè wärmerè nördlicherè Ozean un sorgt dõdurrè für è effektivi Wärmeisolation vo dè Antarktis, diè wesèntlich zu dè extreem nidrigè Temperaturè vom Kontinènt bydrait.
Bolitik un Wǜrtschaft
Wit entfèrnt vo dè Wälthandelsroutè, öd un läbènsfindlich, isch d Antarktis vo dè Kolonialisyrig im 19. un früènè 20. Johrhundert nit bedroffè gsi. Au d Staatè, wo klassischi Territorialaaschprüch geltènd machèd, hèn sich ygschtò müèsè, dass diè tatsächlich Durrèsetzig vo sebbè Anschprüch schlichtwäg unrealistisch isch.
Uff Initiativeè vom Geophǜsikalischè Johr i dè Johr 1957/58 isch sellèwäg è Form vo dè internationalè Zämmèarbèt gfundè worrè, wo ebbèso eimòlig isch wiè d Antarktis selbscht. Uff dè Grundlaag vom Antarktisvodraag vo 1959 hèt sich s Antarktische Vodraagssischteem entwicklèt, wa unabhängig vo dè UNO isch un d Antarktis von èrè wǜrtschaftlichè Uusbeutig un militärischer Nutzug freischtellt. Uff èm Höhepungt vom Kaaltè Chrièg isch è internationals Vodraagswärch gschaffè worrè, wo hüt è Schlüsselschtellig i dè internationalè Umwältbolitik hèt. Luèg dezuè au Antarktisvodraag
Fischerei
I dè rychè antarktischè Fischgründ sin i dè Saison 1998/99 offizièll knapp 120.000 Tonnè, durch illegalè Fischfang abber schätzungswys s Füüffache, gfangè worrè. 1998 sin vo dè französischè un australischè Marine acht illegale Fischtrawler uffgbrocht worrè.
Ferdinand Hodler
Dr Ferdinand Hodler (* 14. März 1853 z Bärn; † 19. Mai 1918 z Gämf) (Bürger vo Gurzle BE) isch e Schwiizer Mooler und Verdräter vom Symbolismus und vom Jugendstil gsi. Er isch hüte dr bekanntist Schwiizer Mooler us em 19. Johrhundert.
Antarktis
Tourismus
Obwoll d Antarktis für d Menschè è läbbensfeindlichi Umgebig darstellè duèt, sin touristischi Reisè dörthy immer belièbter. D Abgschiddèheit, fäälendi Infraschtruktur, Witterungsvohältnis un strèngu Umwältschutzufflaagè machèd selli Uusflüüg abber zuè nèm Vognüègè, wo nu zimli zahlungschräftigè Personè vorbhaaltè bliibt. S git einigi kommerzièlli Aagebot für Chrützfaartè i d Antarktisregion. Dõdrübber usè bǜèted Voaaschtalter Landuusflüüg uff dè Kontinènt un diè vorglagertè Inslè aa. Ußerdèmm isch es für Tourischtè möglich, mit èm Chlyflugzüüg diè US-amrikanischi Amundsen-Scott-Südpolschtation z besuèchè. Für Vollprofis git s au d Glegèheit, einigi Bärg uff èm antarktischè Kontinènt zu beschtiigè. Für Fans vo extremè Outdoor-Erläbnis biètet sich èn Uffenthalt im Zeltlager Patriot Hills aa, sèll isch nu per Chlyflugzüüg z erreichè isch. Alli Reisè i s antarktische Gebièt (dèzuè zellt alles südlich vom 60. Breitègrad) unterligèd dè Beschtimmungè vom 1991 in Chraft drètènè Umwältschutzprotokoll, welles Beschtanddeil vom internationalè Antarktisvodraags isch.
Ferdinand Hodler
Läbe
Dr Hodler isch in ermlige Verheltniss ufgwachse. Si Vater, dr Schriiner Johannes Hodler, isch früeh an dr Schwindsucht gstorbe. D Mueter, d Margarete Hodler het denn dr Dekorationsmaler Gottlieb Schüpbach ghürotet und isch 1867 sälber gstorbe und het acht Chinder zrugggloo. Dr Ferdinand isch dr Eltisti gsi. 1865, no vor em Dod vo dr Mueter het er as 12-Jöhrige d Wärkstatt vom alkoholchranke Stiefvater übernoh und d Familie ernährt.
Antarktis
Tourismus
Dè Tourismus beschränkt sich im Wesèntlichè uff d Monät Novembèr bis Februar. Wôrend 1990/91 1.055 Tourischtè i d Antarktis chò sin, sin s i dè Saison 2010/11 schu 34.000 Tourischtè (2008/09 sogar 40.000) gsi. Nõch dè USA stellt Dütschland diè zweitgröschti Besuèchergruppè. Belièbteschtè Startpunkt für Antarktisreisè isch Ushuaia am Südzipfèl vo Argentiniè. Vo dört uus isch diè antarktischi Halbinslè durch d Drake-Passagè z erreichè un nu ca. zwei Dagesreisè entfèrnt.
Cavagnago
Cavagnago (lombardisch Cavagnèi) isch bis Endi Merz 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina ghert.
Antarktis
Aanaamè un Aanäherig
Lang vor dè Entdeckig vom Kontinènt Antarktika im Johr 1820 hèt mò d Exischtenz von èm rysigè Südkontinènt aagnõ, wo è Gegègwicht zuè dè Landmassè vo dè Nordhalbkuglè bildè hèt söllè. Sellè Kontinènt mit èm Nammè Terra australis isch uff zaalrychè Wältchartè vo dè früè Neuzit abbildèt. Well è baar vo sebbè Darschtelligè, zum Byschpill d Chartè vom Piri Reis vo 1513, d Chartè vom Orontius Finaeus vo 1531, d Chartè vom Gerhard Mercator vo 1569 odder d Chartè vom Philippe Buache vo 1754, gwǜssi Ähnlichkeitè mit dè datsächlichè Laag un Form vo dè Antarktis uffwysèd, git s Autorè, wo vermuètet, dass d Antarktis schu lang vor èm offizièllè Datum 1820 entdèckt worrè isch. Bsundere für d Chartè vom Piri Reis isch sell abber nit diè einzigi un nit diè plausibelschti Dütungsmöglichkeit.
Wassermusik (Händel)
D Wassermuusig vom Georg Friedrich Händel (1685–1759) isch e Sammlig vo orchestrale Wärk. Si wird mäistens in drei Suite (HWV 348, 349 und 350) gliideret, wo underschiidlige Charakter und underschiidligi Bsetzig häi. Nume die zwäiti Suite cha mä dokumentarisch mit ere Lustfaart vom änglische Köönig Georg I. am 17. Juli 1717 uf dr Themse in Verbindig bringe. S Orchester, wo öbbe fufzig Maa stark gsi isch, isch uf e baar Boot verdäilt gsi und hinder dr köönigliche Barke hindedri gfaare. Im Georg I. het d Muusig so guet gfalle, ass er s Wärk und äinzelni Stück drus e baar Mol het lo widerhoole. D ersti Uffüerig vo de bäide andere Suite cha mä nit genau datiere.
Antarktis
Aanaamè un Aanäherig
Tatsächlich abber git s nit dè gringschte Bewys für d Aawesèheit vo Lütt i dè Antarktis vor èm 19. Johrhundert. Allerdings sin durchuus schu Entdeckigsreisè im Südpolargebièt unternõ, asè sin zum Byschpill diè Südlichè Shetlandinslè wõrschinlich schu 1599 durch dè Dirk Gerritz odder Gabriel de Castilla 1603 entdèckt worrè. Dè James Cook hèt dè Südlichè Ozean i dè Johr 1772 bis 1775 durchchrützt un deby 1773 als wõrschinlich erschtè Mènsch dè Südlichè Polarchreis übberquert, abber Packiis hèt vohinderèt, dass er d Antarktis selbscht z Gsicht chriègt hèt.
Entdeckig un Polerkundig
Luèg au bi; Lischtè vo dè Antarktisexpeditionen
Nõchdèmm 1831 dè arktische Magnetpol lokalisyrt worrè isch, isch dè James Clark Ross mit sinè Schiff HMS Erebus un HMS Terror 1839 zum antarktischè Magnetpol uffbrochè. Uff dè Suèchi dènõch hèt dè Ross zwar sini uugfähri Bosition bschtimmè chönnè, dè Pol sèlber abber nit erreichè chönnè. Deby hèt er au d Ross-See kartyrt, è Seeregion, welli spôter nõch ym benamst worrè isch.
Diè eigèntlich Eroberig vo dè Antarktis abber hèt 1895 mit èm 6. Internationalè Geographischè Kongrèss aagfangè, wo in Londoner Imperial Institute stattgfundè hèt. Am 3. Auguscht isch uff sellèm Kongrèss è Resolution voabschydet worrè, wo feschtghaaltè hèt, „that this Congress record its opinion that the exploration of the Antarctic regions is the greatest piece of geographical exploration still to be undertaken“, un hèt diè Wǜssèschaftler vo dè Wält uffgforderèt, Expeditionè dörthy z blaanè.
In èrè Zit, wo mò gmeint hèt, diè gsamt W$lt sig entdeckt worrè, hèt mò d Antarktis als letschtes unbekannts Flèckli uff dè Èrdè aagluègt, un d Eroberig vo sellèm Deil vo dè Èrdè wurde isch zuè nèrè Metapher für dè Triumph vom Imperialismus worrè. I dèmm Sinn hèt dè Leonard Darwin, dè Bräsident vo dè Royal Geographical Society wôrend sim Abschièdsèssè für dè Robert Falcon Scott, bevor desèll zuè sinèrè Antarktisexpedition uffbrochè isch:
Diè èrscht Antarktisexpedition vom Scott (1901–1904) isch bis uff 400 Meilè a dè Südpol hèrrè chò.
Diè èrschti dütschi Südpolarfaart, d Gauß-Expedition, hèt vo 1901 bis 1903 unter dè Leitig vom Erich vo Drygalski stattgfundè. Uusgschtattet mit èm Schiff Gauß sin d Forscher uff èm Kaiser-Wilhelm-II.-Land glandet un hèn von èm Forschigsballon uus dè Gaußbärg gsichtet.
D Nimrod-Expedition (1907–1909) vom Ernest Henry Shackleton, früères Mitglyd vom Scott sinèrè Mannschaft, hèt sich èm Südpol bis uff 97 Meilè gnähèrèt, bis si zum Retourgõ zwungè worrè sin.
Am 14. Dezembèr 1911 hèt dè Roald Amundsen mit èrè norwegischè Expedition als èrschtè dè Südpol erreicht, èn Monnet bevor dè Scott Robert un sini Begleiter, wo zèrscht i dè Antarktis aachò sin, am Pol ygloffè. Dè Scott isch uff èm Retourwäg durch èn Schneegschtürm uffghaaltè worrè – sini Gschpôônli un er durch diè extreemi Kälti zu sellèm Zitpunkt ums Läbbè chò.
Als vyrtè großè Antarktisentdecker i sellèrè Ära hèt dè Douglas Mawson goltè, zèrscht è Mitglyd vo dè Nimrod-Expedition unter dè Leitig vom Shackleton, bevor er 1911 è eigni Expedition i d Antarktis gleitet hèt.
Wassermusik (Händel)
D Zämmesetzig vom Wärk
'''Suite Nr. 1 in F-Dur, HWV 348'''
Antarktis
Entdeckig un Polerkundig
Diè zweit dütschi Südpolarexpedition unter dè Leitig vom Wilhelm Filchner hèt 1912 mit èm Expeditionsschiff Deutschland, wo für nüü Monnet im Packys ygschlossè gsi isch, s Filchner-Ronne-Schelfys un s Prinzregent-Luitpold-Land.
Wassermusik (Händel)
D Zämmesetzig vom Wärk
'''Suite Nr. 2 in D-Dur, HWV 349'''
'''Suite Nr. 3 in G-Dur, HWV 350'''
Antarktis
Entdeckig un Polerkundig
Eini vo dè legendärschtè Expeditionè i dè Antarktis isch abber diè 1914 aagfangèni Expedition Endurance gsi, wo zum Zyl gha hèt, d Antarktis z übberquerè, abber ebbèso wiè s Expeditionsschiff Deutschland, im Packys ygschlossè gsi isch.
Drey-Verlag
dr Verlag
Grindet woren isch dr Drey-Verlag anne 1995 vum Wendelinus Wurth, em Markus Manfred Jung und em Franz Handschuh. Aaloss isch gsii, ass dr Waldkircher Verlag, wu dr Jung syni Biecher bishär vereffetligt ghaa het, vun em verlangt het, ass er d Druckcheschte vorschießt, wel s Buech chennt mer jo „nume maximal 200-mol verchaufe“. Dr het si dr Jung dänkt, no chaan er s au grad sälber mache un het mit em Wurth un em Handschuh dr Drey-Verlag grindet. Dr Jung un dr Wurth hän si as Sportstudänte z Fryburg chänneglehrt un au zäme bi dr ehmolige Kulturzytschrift „Deyflsgiger“ mitgmacht ghaa.
Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei
Di Nationalsozialistisch Tütsch Arbaiterpartei (hochtütsch Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, churz NSDAP) isch vo 1920 bis 1945 e faschistischi (rächtsradikali) tütschi Partei gsy. Vo 1933 bis 1945 isch si di elai härrschend Partei gsy. De Partei isch mit ihrem "Führer" Adolf Hitler fer de Unterdrückung vun de dütsch Bevelkerung – wo de politisch Verbräche dur de diktatorisch Regierung awwer au massiv unt'rstitzt het, de Entfesselung vum-e Angriffskriag und de Tod vun meh als 30 Millione Mänsche us gànz Europa, dodrunter ca. sechs Millione Jude us Dütschland und de im Kriag b'setzte Länd'r (Holocaust), verantwortli.
D Partei isch nitt nur nach usse en Tötigsmaschine gsii, sondern hett sich sogar nach inne zerfleischt. Bim Röhm-Putsch sind der Hitler-Rival Ernst Röhm und einigi anderi Gefolgslüüt vom Gwärkschaftsflügel "liquidiert" worde.
Heuberg
Heuberg cha si
Damaskus
Damaskus [] (kurdisch Şam oder Dimeşq; []; ) isch d Hauptstadt vo Sürie und vom Guwernemänt Rif Dimaschq (Umgääbig vo Damaskus). D Stadt het offiziell 1.834.741 Iiwooner, in dr Agglomerazioon lääbe offiziell 2.831.738 Lüt (Stand 1. Januar 2010). Noch inoffizielle Schetzige isch d Iiwoonerzaal wääsentlig hööcher. D Hauptstadt bildet en äigeständigs Guwernemänt. Es wird vom ene Guvernöör regiert, wo vom Inneminister ernennt wird.