cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ararat
Erstbestygig
Di erschti historisch beleiti Gipfelbestygig vom Grossen Ararat het am stattgfunde. Es isch e chlyni Expedition gsi, wo vom Friedrich Parrot isch agfüehrt worde. Der Friedrich Parrot isch denzmal der Rektor vo der Universität Dorpat (hüt Tartu, z Eschtland) gsi. Är isch begleitet worde vo sym armenische Füehrer Chatschatur Abowjan, wo später isch bekannt worde als Romancier. Äbefalls derby gsi sy di beide russische Soldate der Alexei Sdorowenko u der Matwei Tschalpanow. Si sy us em 41. russische Jegerregiment gsi. U di beide Buure der Howhannes Ajwasjan u der Murad Poghosjan hei die Expedition äbefalls begleitet. Si sy us em Arkori cho. Dä Ort isch nid wyt vom Bärg ewäg.
Der James Bryce isch 1876 uf der Ararat ueche gchlädderet u het verzellt, das är uf 4000 m Höchi es Stück bearbeitets Holz gseh heig.
Alpinismus
Syt em 2001 erloube di türkische Behörde under Uflage ne Gipfelbestygig für Ussländer. Me bruucht es Usnahmevisum. Das wird dür d Botschaft usgstellt u die bruucht d Gnämigung vom Tourismus- u em Verdeidigungsminischterium. Zuesätzlech wird ne Erloubnis vom türkische Bärgstygerberband gforderet. D Usstellig cha einigi Mönet duure. Ds Visum muess mindischtens zäh Wuche vor der Abreis beatreit wärde. Nid erloub sy Individualturischte; jede Bärgstyger muess sech enere Gruppe aschliesse. Wäret de klimatisch günschtige Summermonet für d Bestygig finde sech zahlrychi Expeditionen am Bärg y. Meischtens stygt mer vo der Südsyte uf der Bärg. Usgangspunkt isch d Gränzstadt Doǧubeyazıt, wo ne Fahrstrass zu der letschte Sidlig, em kurdische Hirtedorf Eliköy, füehrt. Ds Basislager lyt uf 315 m ü. M. D Gipfelbestygig wird vom Lager I vo 4200 m gstartet. Näbe der gängige Südroute git’s no e Ost- u e Nordroute. D Nordroute führt vo der Stadt Aralık zum erschte Camp uf 2750 m. D Bestygig geit de vom Bärgsee Köp Gölü us. I de Mönet März bis Mai cha mer ou mit Ski uf der Bärg. “Viele empfinden den Ararat als sehr leichten Berg, zum Beispiel im Juni, Juli und August […] doch im Winter ist är total schwierig und kann sehr gefählich sein. Wir haben auch ein Rettungssteam. Wir haben schon ein paar Leute runtergebracht – Tote.” (Uussag vom kurdische Bärgfüehrer Kemal Çeven, wo lut eigeten Agabe scho 200 Mal uf em Bärg gsy isch.) (Jörn Klare) I de Wintermonet isch ds Klima am Bärg sehr unbeständig, wäge Schneestürm chunt mer fasch nid uf der Bärg ueche.
Sabinianus (Papst)
Dr Sabinianus (* z Blera; † 22. Februar 606, vergrabe in St. Peter, Rom) isch vu 604 bis zue sym Dood Papscht gsii.
Lääbe un Wirke
Dr Sabinianus isch vu Blera (Bieda) bi Viterbo (Latium) chuu un isch e Suhn vun eme gwisse Bonus gsii, s Johr, wun er uf d Wält chuu isch, waißt mer nit.
Anne 593 isch er vum Gregor I. as Apokrisiar (Aposchtolische Nuntius) uf Konstantinopel gschickt, 595 aber wider retuurgruefe wore, wel er dr remisch Standpunkt z wenig entschide verfolgt un d Titelaanahm vun eme „Ekumenische Patriarch“ dur dr dertig Patriarch nit verhinderet heeb.
Noch ere Mission z Gallie un wun er dur alli Ämter vu dr Hierarchy glofen isch, isch er noch em Dood vum Gregor I. vermuetli im Merz 604 zum Papscht gwehlt wore, het aber no uf d Zuestimmig vum Chaiser Phokas mieße warte, wäge däm isch sy Wahl erscht am 13. Septämber 604 offiziäll wore. Är isch derfir kritisiert wore, ass er sy nit-chrischtlige Name as Papscht bhalte het.
Villicht isch s dur sy Vermittlig chuu, ass es zwisch em Smaragdus, em Exarch vu Ravenna, un em Agilulf, em Chenig vu dr Langobarde, zue me Friide chuu isch.
Wu s e Hungersnoot gee het, het er d Fruucht us dr päpschtlige Fruuchtschryyne verchauft, derwylscht syni Vorgänger die no cheschtelos verdailt hän, des het derzue gfeirt, ass es Volk ihn het aafange hasse. Di nechere Umständ vu sym Dood am 22. Februar 606 waißt mer nit, uf alli Fäll het sy Lyych vum Lateran in d Chilche St. Peter mieße brocht wäre, go si vor dr Wuet vum Volk schitze.
Oberhalbsteiner Alpen
D Oberhalbsteiner Alpe sin e Gebirgsgruppe im Schwyzer Kanton Graubünde. Sinonim brucht d AVE fir des Biet dr Name Plattagruppe. No SOIUSA wäre si Platta-Alpe oder in Aalähnig an dr SAC-Führer «Avers» au Averser Berge gnännt. An e baar wenige Stelle am weschtlige Rand goht d Gebirgsgruppe iber d Staatsgränze bis in di italienisch Provinz Sondrio.
Abgränzig
S Biet wird im Norde ab Splügepass bis Thusis vum Hinterrhy un bis Tüüfakhaschta vu de Albula un im Oschte bis zum Septimer vu dr Julia abgränzt wird. D Wescht- un Sidgränze bilde bis zum Zämefluss z Chiavenna dr Liro un d Maira. Dr hegscht Bärg in dr Region isch dr Piz Platta. Vu ihm chunnt au dr Name fir d Alpeclub Sektion vum Biet: Piz Platta SAC.
Geologisch ghert s ganz Biet (Surettadecki) zum Penninikum un nit zum Oschtalpin un derwäge zue dr Adula-Alpe zellt. Dur d Zwaidailig vu dr Alpe am Splüge in Oscht- un Weschtalpe isch die thematisch Zämefassig ufglest wore. Dr SAC-Fierer Bündner Alpe 3 «Avers» bschrybt s ganz Biet zwische Septimerpass un San-Bernardino-Pass.
Im Norden stoße d Plessur-Alpe, im Oschte d Albula-Alpe, im Side d Bernina-Alpe, im Weschte d Tambogruppe un im Nordweschte d Adula-Alpe an die Gebirgsgruppe.
Untergruppe
zwische Splügepass un Pass da Niemet zwische Pass da Niemet un Passo di Angelago zwische Passo di Angelago un Passo di Lei zwische Passo di Lei un Passo da la Prasgnola sidli vum Pass della Val da Roda ab Bergalgapass zwische Madrischer Rhy un zwische Bergalgabach un Averser Rhy zwische Bergalgapass un Jufer Joch vu Bergalgabach, Jufer Rhy un Val da la Duana umgränzt zwische Fuorcla da Faller (nerdli Juf), Jufer Joch un Pass da Sett zwische Fuorcla Curtegns un Juf ab Fuorcla Curtegns zwische Ava da Faller un Val Curtegns sidli vum Pass da Schmorras nerdli vum Pass da Schmorras
Wenkerbogen von Köndringen
De Kindringer Wenkerboge isch e Blatt vu däre groß Uffnahm vu de ditsche Sprooch, wu zwische 1876 un 1887 vum Sproochforscher Georg Wenker vorbereidet worre isch. Er het vierzig Sätz in allne Schüéle vum domolige Reich uffschriiwe lo. Diä üssgfillde Bege sinn d' Grundlag vum Ditsche Schbrochadlas.
Agabe zuer Tracht
Die Frauen tragen die allbekannte Markgräflertracht, die sich gegenwärtig in nichts von derjenigen der oberen Landesgegend bei Müllheim u. Lörrach unterscheidet. Vor etwa 20 Jahren war noch ein Unterschied bemerkbar, die sog. Bandkappen war von hier anders gestellt - etwas zurückstehend.
Wenkerbogen von Ottoschwanden
Dr Wenkerboge vo Oddeschwang isch e Blatt für di grosse Uffnahm vo dr ditsche Sprooch, wo de Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Ditsch Sprochadlas gmacht het. D Schuele im domolige ditsche Reych hän e Frogeboge kriägt mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt zuem iwwersetze. Aü im alemannische Sprochgebiet hend d' Gmeinschuele mitgmacht.
Wenkerbogen von Eisenbach (Hochschwarzwald)
Dr Wenkerboge vo Iisebach isch e Blatt für di grosse Uffnahm vo dr ditsch Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für dr Ditsch Sprochadlas gmacht hod. D Schuele im domolige ditsche Reych hend e Frogeboge kriägt mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt z ibersetze. Ao im alemannische Sprochgebiet hond d' Gmeindschuele mitgmacht.
Bär
Bär oder au Baer isch e Name, wo me doo drfüür bruucht:
Liste der Gemeinden im Département Bas-Rhin
D Lischt vun dr Gmeina im Unterelsàss zellt àlla 514 Gmeina ìm Département Bas-Rhin uf.
Veranderunge sit 2015
2016:
2017:
2018:
2019:
Liste der Gemeinden im Département Oise
D Lischt vun dr Gmeina im Département Oise zellt àlla 679 Gmeina ìm Département Oise uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
2018:
2017:
Wenkerbogen von Gutach (Breisgau)
Dr Wenkerboge vo Guétich isch e Blatt für di grosse Uffnahm vo dr ditsche Sprooch, wo de Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht het. D Schuele im domolige ditsche Reych hän e Frogeboge kriägt mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt zuem iwwersetze. Aü im alemannische Sprochgebiet hend d' Gmeinschuele mitgmacht.
Wenkerbogen von Baindt
Dr Wenkerboge vo Bãẽnd isch e Blatt für di grosse Oufnahm vo dr deytscha Sproach, wo dr Sproachforschr Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Deytscha Sproachadlas gmacht hod. D Schuele im domolige deytscha Reich hond e Frogeboga kriagt mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt zuam ibersetza. Au im alemannische Sprochgebiet hond d' Gmeindschuala mitgmachat.
Tracht
Die alte, nicht unschöne Volkstracht ist in Baindt bei Männern und Frauen in Abgang gekommen u. städtische Tracht hat Einfang gefunden.
Wenkerbogen von Hüfingen
Dr Wenkerboge vo Hifinge ischt e Blatt für di gross Uffnahm vo dr ditsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Ditsch Sprochadlas gmacht hodd. D Schuele im domolige ditsche Reich hond e Frogeboge kriagt mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hond d' Gmeindschuele mitgmacht.
Tracht
die ehemalige Tracht der Bauern hat der städtischen weichen müssen.
Wenkerbogen von Bermatingen
Dr Wenkerboge vo Bermadinge isch e Blatt für di grosse Oufnahm vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hod. D Schuele im domolige dütsche Rych hond e Frogeboge übercho mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt z üwersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend d' Gmeindschuele mitgmacht.
Danyal Bayaz
Dr Danyal Bayaz (* 15. Oktober 1983 z Haidelberch) isch e dytsch-dirkische Kommunikationswisseschaftler, Unternämesberoter un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Vu Oktober 2017 bis Mai 2021 isch er Mitglid vum Dytsche Bundesdag gsii. Syt em 12. Mai 2021 isch er Minischter fir Finanze vum Land Bade-Wirttebärg im Kabinett Kretschmann III.
Lääbe
Dr Danyal Bayaz isch anne 1983 z Haidelberch as Chind vun ere dytsche Mueter un eme dirkische Vater, eme Rundfunkredakteer, uf d Wält chuu un au dert ufgwagse. Är het di dytsch un au di dirkisch Staatsaagherigkait. Em Bayaz sy Großvater isch Botschafter vu der Dirkei z Dytschland gsii. Noch em Abitur am Haidelbercher Bunsen-Gimnasium het er sy Zivildienscht am Dytsche Chräbsforschigszäntrum glaischtet.
Dr Bayaz isch mit dr bairische Griene-Fraktionsvorsitzeri im Bairische Landdag Katharina Schulze liiert, un het mit ire ne Chind. Si läbe zäme z Minche.
Uusbildig un Beruef
Dr Bayaz het Kommunikationswisseschaft an dr Uniwersiteet Hoohaim studiert, speter het er iber Finanzmäärt promoviert. Unter anderem het er en Forschigsufenthalt as Fulbright-Fellow an dr New Yorker Cornell University absolviert. Vu 2013 bis 2017 het dr Bayaz as Beroter fir di global Strategyberotig Boston Consulting Group gschafft.
Bolitik
Dr Bayaz isch im Johr 2005 Mitglid vu dr Griene wore, vu 2013 bis 2017 isch er Mitglid im Landesvorstand vu dr Griene z Bade-Wirttebärg gsii.
Dr Bayaz isch au Mitglid vu dr iberbarteilige Europa-Union Dytschland.
Mitglid vum Bundesdag
Zum eschte Mol het dr Bayaz bi dr Bundesdagswahl 2013 fir e Mandat im Bundesdag kandidert. Bi dr Bundestagswahl 2017 het er wider kandidiert. Dr Landesbarteidag het dr Bayaz uf dr 12. Blatz vu dr Landeslischt gwehlt, derzue het er au as Diräktkandidat im Wahlkrais Bruusel – Schwetzinge kandidiert. Bi dr Bundesdagswahl 2017 sin di Griene z Bade-Wirttebärg uf 13,4 Brozänt chuu, 2,5 Brozänt mee wie 2013. Dr Bayaz isch as zwelfte vu 13 gwehlte Kandidate*ne vu dr Landeslischt in Bundesdag yyzoge. In sym Wahlkrais het er 8,3 Brozänt vu dr Erschtstimme gwunne, noch em Olav Gutting (CDU, 41,5 %), dr Nezaket Yildirim (SPD, 19,5 %) un em Dieter Amann (AfD, 14,4 %).
Dr Bayaz isch im 19. Bundesdag Obmann im 3. Untersuechigsuusschuss gsii, ordeli Mitglid im Finanzuusschuss, stellverdrättend Mitglid im Uusschuss Digitali Agenda, im Uusschuss fir Wirtschaft un Energy un au in dr Enquete-Kummission fir Chinschtligi Intelligänz, derzue au stellverdrättend Mitglid im Huushaltsuusschuss. Ab 2019 isch er Mitglid vu dr Dytsch-Franzesische Barlamäntarische Versammlig gsii. In syre Bundesdagsfraktion isch er fir s Thema Start-up-Unternäme zueständig gsii un het dr Wirtschaftsbyrot glaitet.
Finanzminischter vu Bade-Wirttebärg
Am 12. Mai 2021 isch dr Bayaz vum widergwehlte Minischterbresidänt, Winfried Kretschmann, zum Minischter fir Finanze vum Land Bade-Wirttebärg ernännt wore. Är isch am nämlige Dag im Landdag bstetigt un veraidigt wore. Dodermit isch er Mitglid vum Kabinett Kretschmann III. Dr Bayaz het sy Abgordnetemandat im Bundesdag zum Ablauf vum 28. Mai 2021 niderglait. Fir ihn isch dr Marcel Emmerich in Bundesdag noogruckt.
Hitzewelle
E Hitzewälle isch für d Meteorolooge e Zyt von es baar Tääg, wo s Wätter und d Luft anduurend ganz heiss isch.
was es isch
D Wüsseschaft het bis jetz kei algemäini Definizioon vo dämm, wo en Hitzewälle gnau isch. Je nach Regioon gälte verschideni Tämperatuure als Minimalwärt für en ungwöönlech heisse Taag. Z Amerika nimt men öppe der Wärt vo nünzg Grad Faareheit drfüür; z Schweede isch es füüfezwänzg Grad Celsius und für Middelöiropa dryssg Grad Celsius. Mängisch seit men au, es chiem drufaa, wieviel d Temperatur überem langjöörige Durchschnittswärt lyt. Und anderi dänke, me sött luege, öb s Wätter mindeschtens e gwüssi Zahl vo Tääg hööch blybt, öpe meh weder füüf Tääg oder so.
Wämme das wo me für wichtig aluegt tuet mässe, so chunt me druuf, wie starch so en bsunders heissi Wätterepisode gsi isch, wie lang ass si ggangen isch und i welem Piet si so gsi isch.
Wenkerbogen von Wasserburg
Dr Wenkerboge vo Wasserburg isch e Blatt für di grosse Oufnahm vo dr deytsche Sproach, wo dr Sproachforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Deytscha Sprochadlas gmachat hod. D Schuele im domolige deytscha Reych hond e Frogeboge kriagt mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt zuem übersetza. Au im alemannische Sprochgebiet hond d' Gmeindschuele mitgmachat.
Hitzewelle
was es isch
Zun ere Hitzewälle chunt’s, wenn es Hochdruckgebiet lengeri Zyt nöime blybt stoo und d Sunne in ere Gägend d Luft und dr Bode lang gnue starch chan uufhäize. Wänn es grosses «Hooch» weschtlech vo Öiropa überem Atlantik lyt, chunt ganz warmi Luft vo Süüde, also vom Mittelmeer oder sogar vo Afrika häär, uf Middelöiropa, und denn wird s döört richtig heiss. Es chunt den au öppe vor, dass mit em heisse Wind us der Wüeschti Sahara fyne bruune Staub dur d Luft bis uf Öiropa flügt.
Me dänkt, ass es i der letschte Zyt wägem Klimawandel und dr Ärderwermig meh und meh zu Hitzewälle choo isch.
was drwäge cha bassiere
E Zylete heissi Tääg mache, dass s Land vertröchnet, d Waldbränd meh wärde, d Flüss z wenig Wasser füere, d Gletscher no chlyner wärde und au d Möntsche under dr Hitz lyyde.
wie men em au no seit
Im Französische seit me son ere heisse Zyt im Summer canicule. Das Wort chunt vom latynische «canicula»; das heisst «chlyne Hund». Es isch e Stärn im Stärnbild «Grosse Hund»; hütt heisst dä Stärn Sirius. I der heisse Summerzyt chunt dä Stärn mit em Stärnbild grad glychzytig wie d Sunne an Himel ufe, und drum het me bi den Alte glaubt, es sig der Stärn «canicula», wo die grossi Hitz machi.
Im Tüütsche seit me de heisse Tääg Änds Juni «d Hundstääg», was au vom Stärnbild vom Grosse Hund abgleitet isch. S Schwyzerischen Idiotikon het do drzue vil alti Beleeg.
Wenkerbogen von Hilzingen
Dr Wenkerboge vo Hilzinge isch e Blatt für di groß Ufnahm vo dr ditsch Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmachet hod. D Schuele im domolige ditsche Reych hond e Frogeboge übercho mit Muschdersätz, zuem si in lokale Dialäkt züem üwersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hond d' Gmeindschuele mitgmachet.
Wenkersätz
Das o wird immer tief gesprochen u wie in "Odem". Ausnahme "hoh"
Tracht
Ist keine ausgeprägte Volkstracht mehr vorhanden.
Liste der Gemeinden im Département Meurthe-et-Moselle
D Lischt vun dr Gmeina im Département Meurthe-et-Moselle zellt àlla 591 Gmeina ìm Département Meurthe-et-Moselle uf.
Veranderunge sit 2015
2019: Füsion Velaine-en-Haye un Sexey-les-Bois → Bois-de-Haye
2017: Füsion Briey, Mance un Mancieulles → Val de Briey
GP Rüebliland
Der GP Rüebliland isch es internazionals Velorenne im Kanton Aargau.
was es isch
Der Aargauer Kantonalverband vom SRB het anne 1977 drmit agfange. Sid 1980 isch es d IG GP Rüebliland, wo s Renne organisiert. Es isch all Joor im Herbscht.
Mit mache chönne Junioore us der Schwiiz und us andere Länder. Es chömet immer öppe zwöi dotzed Mannschafte a das Renne.
Der Name vo däm Sportevent chunt vom Übername Rüebliland für en Aargau.
Judith Keller
Judith Keller isch de Name vo däne Persone:
Liste der Gemeinden im Département Yonne
Veranderunge sit 2015
2017:
2016:
Macau
Macau isch e Sonderverwaltigszone vo dr Volchsrepublik China.
Si lyt öpe füfzg Kilometer weschtlich vo Hongkong. D Stadt isch doo, wo der Perlefluss is Meer mündet. Früener isch s Gländ vo Macau nume uf drüü Insle gsi. Mit dr Zyt het me s Meer zwüschedrin teils zuegschüttet. Es het jetz vo Macau ufs chineesische Feschtland es paar Brugge.
Macau isch öppe dryssg Kwadratkilometer gross. Es woone öppe 650.000 Lüüt i dere Region, die meischte drvo sind Chineese.
Sid em sächzääte Joorhundert und bis anne 1999 isch Macau e Kolony vo Portugal gsi.
Robert Quincy Lee
Dr Robert Quincy Lee (* 12. Janner 1869 bii Coldwater, Tate County, Mississippi; † 18. Àwrìl 1930 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Ìn da Joohra 1929 un 1930 hàt’r Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa
Dr Robert Quincy Lee-n-ìsch ànna 1869 ìm Tate County-n-ìm Bundesschtààt Mississippi-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch z’äärscht ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Ìm Joohr 1891 hàt’r mìt siim Vàtter uff Caddo-n-ìm Texas gwàndelt. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu Fort Worth gànga un hàt a Schüalàbschluss vu dr Sekundàrschüal vu Fort Worth bikumma. Drnooh hàt’r z’ Caddo a Wààrahüss glaita, un ìsch àui doo Vìehzìchter gsìì. Drzüa hàt’r fìr a kurza Zitt s’ Poschtàmt vu Caddo glaita. Àb 1913 hàt’r z Cisco glabt, wu-n-’r Büüraräija bwìrtschàftet hàt un glichzittlig vu 1915 bis 1930 Presidànt vum Cisco Banking Company gsìì-n-ìsch. Ànna 1919 hàt’r d’ Cisco & Northeastern Railroad Co. grìnda un ìsch vu 1919 bis 1927 Presidànt vu dara Gsällschàft gsìì. Ìn da Joohra 1926 un 1927 ìsch’r Presidànt vum Hàndelskàmmer vum Wäschttexas gsìì. Züadam ìsch’r Mìtglìed vum Schüalroot vu Cisco gsìì.
Ìn Politik ìsch dr Lee Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Bii da Kongrasswàhla vu 1928 hàt ma-n-ìhn ìm 17. Wàhlbezirk vum Texas àls US-Represantànt gwählt. Ìm Kongrass ìsch’r àb’m 4. März 1929 àls ìm Thomas L. Blanton sii Noohfolger gsassa. Doo ìsch’r Mìtglìed vum Üssschuss vu da Ranta gsìì. Sii Àmt hàt’r bis züa siim Tood àm 18. Àwrìl 1930 üssiawt. Drnooh ìsch sii Vorganger Blanton nochamol gwählt worra. Dr Robert Lee hàt ma uff’m Oakwood Cemetery z’ Cisco beardigt.
Ànna 1895 hàt dr Lee d’ Ada Magdeline Cook ghiiroota, wu-n-ìm Joohr 1875 uf d’ Walt kumma-n-ìsch. Mìt ìhr hàt’r zwai Kìnder ghàà. Nohdam àss sa-n-ànna 1902 gschtoorwa-n-ìsch, hàt dr Robert d’ Clara Edna Lee (geborena Lee, 1883–1933) ghiiroota. Dr Lee hàt mìndeschtens zwai Teechter un dräi Seehn ghàà, wo noch noh siim Tood glabt han.
OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung
D OLMA – mit em ganze Titel d OLMA Schwiizer Mäss für Landwirtschaft und Ernäärig isch e Mäss z Sanggalle, wo s um alli mögleche Frooge vom Puure goot.
Gschicht
Die grossi nazionali Verastaltig isch anne 1943 s erschte Mool über d Büüni ggange, und denn no mit em Name, wo OLMA derfür d Abchürzig isch: Ostschweizerische Land- und Milchwirtschaftliche Ausstellung. Scho i de Joor vorhär, zmitzt im Zwöite Wältchrieg, sind z Sanggalle zwöimol Puurenusustellige gmacht worde, anne 1942 im Schützegarten und 1943 i der Toonhalle. Sid dr Usfüerig vo 1946 isch dr Name OLMA, Schwiizer Mäss für Land- und Milchwirtschaft gsi. Dä Name het bis 2003 verhept, denn het me uf s 2004i dr hüt no üblech Name gnoo.
1946 het dr Schwiizer Bundesroot pschlosse, die Sanggaller Mäss heig e nazionali Bedütig fürs Land.
D OLMA isch all Joor im Herpscht. Si foot immer am Donschtig a, wo um Gallustag veruusgoot. Dr Fyrtig vom Sanggaler Stadtpatroon, em heilige Gallus, isch am 16. Oktober.
Gescht
D OLMA Sanggalle tuet fascht sid em Afang vo dere länge Fäschtsery immer en Schwiizer Kantoon oder au s Nochberländli Liechtstei als spezielle Gascht ofiziell ylade, und dää präsentiert es par vo sine volkskuntlechen und wirtschaftleche Psunderheiten am Fäschtumzuug, wo dur d Stadt goot. Mit der Zyt händ au wyteri ussländeschi Piet oder anderi nazionali Fäscht oder Tradizioone uff Sanggalen a d OLMA törfe goo. So sind a dr OLMA z Psuech gsi:
Max Havelaar (Roman)
„Max Havelaar oder die Kaffeeversteigerungen der Niederländischen Handels-Gesellschaft“ isch dr Titel vom ene Buech, wo dr holändisch Schriftsteller Eduard Douwes Dekker under em Pseudonym Multatuli gschriben und usegää het.
Uf Holändisch heisst s Buech Max Havelaar of de koffij-veilingen der Nederlandsche Handelsmaatschappij.
Es isch e Roman, wo i dr Raamehandlig verzellt wird, es sig en Chauffme z Amsterdam gsi, dää heig Droogstoppel gheisse, und zu däm sig öpper choo, ass er iim hälfi es Manuskript trucke. I däm Entwurf isch d Gschicht vom ene holändische Kolonialbeamte beschribe gsii, wo Max Havelaar gheisse heig und für d Holänder uf dr Insle Java sig go gschaffe.
Es isch e kritische Bricht vo dr holändische Kolonialzyt. S Buech isch z Holand ganz populäär worde. Me het s es paar Mol nöi truckt und au i verschidene Fassigen is Dütschen übertreit. Di nöischti düütschi Übersetzig isch z Berlin als Ullstein Taschebuech usecho anne 1997 (ISBN 3-548-24166-2). D Gschicht isch anne 1976 au verfilmt worde.
Vo dr fiktyve Figuur vom Max Havelaar chunt dr Name von es paar modärnen Organisazioone, wo füre fair Handel uf dr Wält luege, so wie öppe di schwiizerischi Max-Havelaar-Stiftig.
Hubei
Hubei isch e Provinz vo der Volksrepublik China.
Seuchenzug
Bin ere Süüchi tuet sich e asteckendi Chranket i relatyv churzer Zyt wytume vrbreite.
Hubei
D Landschaft isch i dr Mitti flach; es isch e wyti Ebeni. A de Gränze vo dr Provinz het s Gebirge. Zmitzt i der Provinz Hubei mündet der Fluss Hans in Jangtsekiang. Es het no vil anderi Flüss und Gwässer im Piet; drum het me der Provinz dr Zuename 千湖之省 gää, was uf Düütsch «Provinz mit de tuusig Seeè» heisst.
Seuchenzug
Es git Süüchine bi de Mönschen und au bi de Tier. Si chöme vo hööch asteckende Chranketserreger, das sind meischtens Viire, wo vo öpperem, wo drvo chrank worden isch, liecht uf anderi cha überegumpe, wemme nit ufbasst.
D Chranket goot vom ene eerschte chrankne Individuum uus und macht denn immer wie mee anderi chrank. Wenn öpper agsteckt isch, chan er Chranketserreger i synere Umgäbig vrbreite ooni s z meerke und anderi überchöme se und wärde dervo vilecht au chrank. So cha s ganz gly zun ere Epidemy choo mit vilne Chranke oder zun ere Pandemy, wo sich au uf anderei Länder, jo wältwit chan uusbraite.
Hubei
Im Weschte stoot am Jangtsekiang die grossi Schtaumuur vo der Drei-Schluchten-Talsperre.
D Hauptstadt vo der Provinz isch Wuhan. Anderi groossi Stedt sind Jingzhou, Shiyan und Xiangyang. Bi Wuhan, em ene zäntrale Vercheerschnoote vo der chinesischen Ysebaan, goot e wichtigi Brugg übere Jangtsekiang.
Seuchenzug
De Tiersüüchine seit men Epizooty.
Grossi Epidemiè sind öppe früener vo dr Pescht choo, de au vo dr Cholera und immer wider vo dr Grippe.
Änds 2019 isch z China en Epidemy usbroche, wo druus innert es paar Wuche die wältwyti Süüch Coronavirus-Pandemy 2020 worden isch.
Ostantarktika
Oschtantarktika (ängl. East Antarctica oder Greater Antarctica) isch de öschtlich vom Weddell- und weschtlich vom Rossmeer glägeni Teil vom Südkontinänt Antarktika. Das entschpricht grob däm Teil vo Antarktika, wo i de öschtliche Hemisphäre (öschtlich vom Nullmeridian und weschtlich vom 180. öschtlichen Längegrad) liet.
Geographii
Oschtantarktika nimmt mit über 8 Millione km² de wiitus gröschti Teil vom Feschtland i de Antarktis ii. Es isch grösser als Auschtralie und hät demit wahrhaft kontinäntali Uusmass, während de anderi Teil vo Antarktika, Weschtantarktika, eher en Subkontinänt oder en riesigi Halbinsle darschtellt.
S Gebiet isch i Richtig Norde überall vom Südliche Ozean umgäh. S oschtantarktische Feschtland erschtreckt sich, vom Südpol her, gröschteteils bis öppe zum südliche Polarchreis; lediglich d Küschte bim Königin-Maud-Land liet südlicher, nämlich grob bim 70. südliche Breitegrad. In Richtig Weschtantarktika wird d Oschtantarktika dur d Küschtene vom Weddell- und Rossmeer sowie dur die sich jewils südlich a die beide Meer aschlüssende Schelfiis begränzt. Dur die Meer, wo sich tüüf i de Kontinänt ischniided, wird zwüsched em Gebiet vo de Zentralantarktis (Teil vo Oschtantarktika) und Marie-Byrd-Land (Teil vo Wesschtantarktika) en Landängi bildet. Die stellt d Abgränzig vo de Oschtantarktis uf em Feschtland dar. Au de geografischi Südpol liet im Oschtteil vo Antarktika.
Insgesamt wiist Oschtantarktika es no läbensfeindlichers Klima als de weschtlich Teil vom Kontinänt uf. D Temperature sind da no niedriger und iisfreyi Stelle, wie s sie z. B. a de Küschte vo de Antarktische Halbinsle git, exischtiered da praktisch nöd. Entlang vomene Gebirgsrugge zwüsched de beide Hochebene Dome A und Dome F sind vom Satellit Landsat 8 im Jahr 2013 Temperature vo minus 93 Grad Celsius und drunder gmässe worde. Demit isch das de chältischti Ort wältwiit. Au de Pol vo de Unzuegänglichkeit, de hööch uf em Iispanzer glägeni küschtefernschti Punkt vom Kontinänt, befindet sich i Oschtantarktika. En wiitere signifikante Unterschied zue Weschtantarktika isch, dass da de antarktischi Iisschild überwiegend uf em Feschtland rueht, wo sich über em Meeresspiegel uusbreitet.
Uuswirkige vo de globale Erwärmig
Im Gägesatz zum i de Wüsseschaft unschtrittige Iisverlust vo de Wesschtantarktis vermittlet Oschtantarktika no keis eidütigs Bild. Während en aktuelli Studie vom Januar 2019 es beschlünigts Abschmelze au für die oschtantarktische Regione postuliert, chunnt hingäge en Publikation vo de European Geosciences Union zum Ergäbnis, dass de Oschtantarktischi Iisschild derziit no relativ stabil isch und kein signifikante Masseverlusscht uufwiist.
Es international bsetzts Expärteteam, bestehend us öppe 80 Erdsyschtem- und Geowüsseschaftler, het im Juni 2018 die bisher umfangrichschti Untersuechig zu däm Thema veröffentlicht. Dämna wachst de Iispanzer i Oschtantarktika im Unterschied zum Gsamttränd sogar, wie en Langziitmässig us em Ziitraum 1992 bis 2017 ergäh hät (Zuewachs 5 Mrd. t pro Jahr). De schiinbar gäge die allgemeini Erderwärmig grichteti Effekt wird demit erchlärt, dass die erhöhti Verdunschtig über de Ozeane zu verschtärktem Schneefall i de Oschtantarktis füehrt. De Masseverluscht vom weschtantarktische Iisschild überwiegt mit 7 Mrd. t pro Jahr em Massegwünn vo de Oschtantarktis jedoch dütlich.
Wichtigi Grosslandschafte
I Oschtantarktika befindet sich einigi bedütendi Grossregione:
Daniel E. Garrett
Dr Daniel Edward Garrett (* 28. Àwrìl 1869 bii Springfield, Tennessee; † 13. Dezamber 1932 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Vu 1913 bis 1932 hàt’r mehrmols dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa
Dr Daniel Garrett ìsch ànna 1869 bii Springfield, ìm Robertson County ìm Bundesschtààt Tennessee-n-uff d’ Walt kumma, àls Suhn vum Edward C. un vu dr Susan Olive Garrett geborena Haddox. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Ar hàt drnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1893 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht ìn Springfield gschàfft. Gliichzittig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1892 bis 1896 ìsch’r Àbgoordneter ìm Represantàntahüss vum Tennessee gsìì. Drzüa ìsch’r vu 1902 bis 1905 Mìtglìed vum Schtààtssenàt gsìì. Ìm Joohr 1905 ìsch’r uff Houston ìm Texas gwàndelt, wu-n-’r àls Ànwàlt gschàfft hàt.
Bii da Kongrasswàhla vu 1912 ìsch dr Garrett àls àmerikànischer Represantànt gwählt worra, ìm 17. Wàhlbezirk vum Texas, wo ma grààd ärschtällt ghàà hàt. Ìm Represantàntahüss ìsch’r àb’m 4. März 1913 gsassa. Ìm Joohr 1914 hàt ma-n-ìhn nìtt bschdaatigt, àlso hàt’r àm 3. März 1915 dr Kongrass müassa fàralooh. Drnooh hàt’r nochamol àls Ànwàlt gschàfft. Zwai Joohra schpeeter ìsch dr Garrett nochamol àls Represantànt vum 17. Wàhlbezirk vum Texas gwählt worra. Desmol ìsch’r àb’m 4. März 1917 ìm James Harvey Davis sii Noohfolger ìm Kongrass gsìì. Ìm Joohr 1918 hàt àwwer dr Garrett àn dr Kongrasswàhl nìt mìtgmàcht. Wagadam ìsch’r bis’m 3. März 1919 fìr aina Àmtszitt ìm Represantàntahüss blìewa; wahrend dara Àmtszitt ìsch dr Äärschta Waltkriag gsìì.
Bii da Wàhla vu 1920 ìsch dr Garrett a drìtter Mol ìn dr Kongrass gwählt worra, desmol ìm 8. Bezirk vum Texas. Ìm Kongrass hàt’r àb’m 4. März 1921 em Joe H. Eagle noohgfolgt. Ar ìsch fìmfa Mol wìdergwählt worra un ìsch àlso bis züa sim Tood àm 13. Dezamber 1932 ìm Kongrass blìewa. Noh sim Tood hàt a Sunderwàhl schtàttgfunda, wu dr Joe Eagle nochamol gwählt worra-n-ìsch.
Obwohl dr Garrett ìn dr àmerikànischa Hàuiptschtàdt Washington, D.C. gschtoorwa-n-ìsch, hàt ma-n-ìhn uff’m Forest Hill-Frìedhoof z’ Houston beardigt.
Dr Liberty-Schìff USS Daniel E. Garrett, wo ma noh-n-ìhm bnännt hàt, hàt ma-n-ìm Zwaita Waltkriag iigsätzt.
Leipziger Buchmesse
D Leipziger Buechmäss isch e grossi Mäss für d Buechkultur un d Literatur z Düütschland.
Si isch nach dr Frankfurter Buechmäss die zwöitgrööschti im Land. Si isch all Joor im Monet Merz z Leipzig. Und es git se sit em sibezääte Joorhundert. Es isch s eerschte ganz groossen Ereignis im Joor für di dütschsproochigi Buechszeene. D Buechverlääg zeigen iiri nöie Wäärch, und es isch es bedüütends Träffe vo de dütschsproochige Dichter.
Es goot nit numen ume Buechhandel. Uff dr Leipziger Buechmäss träffe sich d Autooren und Autoorinnen un d Lääser un d Lääserinne. Do drfüür isch bsunders au s Lääsfäscht Leipzig liest, wo d Stadt Leipzig, dr Böörseverein vom Düütsche Buechhandel un dr MDR organisiere. Anderi Momänt z Leipzig sin d Manga-Comic-Convention un d Leipziger Antiquariatsmäss. Zum Programm vo dr Mäss ghören au dr Pryys vo dr Leipziger Buchmäss, dr Düütsch Jugendliteraturpryys un d Leipziger Autoorerundi.
Anne 2008 sind meh weder zwöihundertuusig Lüüt a d Leipziger Buechmäss choo.
Max-Havelaar-Stiftung
D Max Havelaar-Stiftig isch en Organisazioon i dr Schwiiz. Si git sönige Handelsprodukt iires Qualitätssigel, wo nach de Regle vom faire Handel produziert und ustuuscht wäärde. Es isch e Non-Profit-Organisazioon.
Leipziger Buchmesse
Die ganzi Veraastaltig het men anne 2020 wäge der wältwyte Coronavirus-Pandemy churzfrischtig müessen absääge.
Max-Havelaar-Stiftung
Gschicht
Der Name vo dr Organisazioon chunt vom Roman Max Havelaar oder die Kaffeeversteigerungen der Niederländischen Handels-Gesellschaft, wo der holändisch Autoor Eduard Douwes Dekker anne 1860 gschribe het.
Di Stiftig isch anne 1992 nach em Vorbild von ere holändischen Iniziative entstande. Dr Schwiizer Organisazioon iiri Gründer sind s Hilfswäärch Brot für alle, d Caritas Schweiz, s Faschtenopfer, d Heks, d Helvetas und d Swissaid.
D Stiftig luegt uf d Qualitätsstandard, wo d Organisazioon Fairtrade International beschrybt. So wott si de Puuren und Arbeiter i dr Dritte Wält hälfe. Es goot au drum, der Bio-Landwirtschaft uf dr Wält e bessere Platz z gää und d Natur und d Umwält z schoone.
Es eigets Zyl vo Max Havelaar isch es, de Lüüt und Konsumänte i de weschtliche Länder z zeige wie faire Handel funkzioniert und wie wichtig ass er isch. Drfüür truckt men e bsundere Fairtrade-Code uf d Verpackige, wo me de Chöiffer im Internet drmit gnaui Informazioone zum Produkt git. Anne 2014 isch der Umsatz vo Fairtrade-Produkt i dr Schwiiz scho uf fasch e halbi Milliarde Franke choo, im Joor 2018 uf fasch gnau achthundert Milioone Franke.
Zeerscht het d Max Havelaar-Stiftig ufe rächt Handel vom Kafi gluegt. Es isch e Zyt lang für ganz vill chlyni Kafibuure i den Entwickligsländer chuum me möglich gsi, drvoo z lääbe.
Produkt mit em Max-Havelaar-Label
Bis anne 2015 het d Stiftig mit iirem Logo es paar Produkt vo dene Sorte zertifiziert:
Sider het me no drzue gnoo:
John W. Cranford
Dr John Walter Cranford (* 28. Jüüli 1859 bii Grove Hill, Clarke County, Alabama; † 3. März 1899 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Ar ìsch Mìtglìed vum Senàt vum Texas gsìì un hàt vu 1897 bis 1899 dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa
Dr John Walter Cranford ìsch ànna 1859 ìm Clarke County-n-ìm Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma, àls Suhn vum Dr. James H. Cranford un vu dr Caroline Cranford, geborena Bettis. Siina Fàmìlia hàt vu Schottlànd un Irlànd gschtàmmt. Dr John ìsch z’äärscht ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Noh-n-em And vum Sezessioonskriag ìm Joohr 1865 ìsch’r mìt siina Ältra uffs Hopkins County ìm Nordoschta vum Texas gwàndelt. Doo ìsch’r eewafàlls ìn d’ äffentliga Schüala gànga, un hàt drzüa Prìwààtunterrìchta ghàà. Wu-n-’r noch a Büa gsìì-n-ìsch, ìsch siina Müatter ànna 1865 gschtoorwa, àlso ìsch’r bii sim Vàtter uffgwàcksa. Wänn’r driizehn Joohra àlt gsìì-n-ìsch, ìsch àwwer àui dr Vàtter gschtoorwa. Fìr siina Schtudia zàhla hàt dr John Cranford ìn verschìedena Betriiwer müassa schàffa. Ar hàt Racht z’ Fort Worth un Sulphur Springs gschtudiart un ìsch ànna 1880 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Ar hàt a Ànwàltsbüroo z’ Sulphur Springs grìnda, wu-n-’r àui gwoohnt hàt. Schpeeter hàt’r ìn da Büroo Cranford un Garrison so wia Cranford, Garrison, un Keasler gschàfft.
Ìm Nowamber 1888 ìsch dr Cranford ìns Senàt vum Texas gwählt worra, fìr dr fìmfta Wàhlkrais (Gràfschàfta Hunt, Hopkins, Delta, Franklin County un Camp). Ànna 1892 ìsch’r nochamol gwählt worra. Ìm Senàt ìsch’r bis 1896 blìewa, un hàt doo mehr àss zehn Gsätzäntwìrfa iigfiahrt. Drzüa ìsch’r Vorsìtzender gsìì vum Üssschuss fìr d’ Schtààtsààglagahaita un d’ àbfärtigta Gsätzäntwìrfa, so wia Vorsìtzender pro tempore vum Senàt vu 1890 bis 1891.
Ànna 1886 hàt ma dr Cranford àls Represantànt vum Texas ìm 55. àmerikànischa Kongrass gwählt. Bii dara Wàhl hàt dr Cranford unteràndrem dr popülistischa Kàndidàt James H. Davis gschlààga. Ìm Repräsantàntahüss ìsch’r offiziäll vum 4. März 1897 bis àm 3. März 1899 blìewa, àwwer hàt gsundhaitshàlwer ab’m 17. Janner 1899 doo nìt känna sìtza. Àm 3. März 1899, wu sii-n-Àmtszitt färtig gsìì-n-ìsch, ìsch dr Cranford ìm Providence-Krànkahüss vu Washington, D.C. gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r ìm Schtàdtfrìedhoof vu Sulphur Springs.
Dr Cranford ìsch àb 1880 mìt dr Medora Ennis vu Sulphur Springs verhiirotet gsìì, wo-n-ànna 1898 gschtoorwa-n-ìsch. Mìt ìhr hàt’r viar Kìnder ghàà. Dr ältschta Suhn ìsch eewafàlls Jurischt worra.
Swissaid
D Swissaid isch es Schwiizer Hilfswäärch.
Es isch us der Schwiizerischen Europahilf, wo anne 1948 gründet worden isch, usechoo. Dere het me sid 1956 Schweizerische Auslandshilfe (SAH) gseit zum au de Lüüt uf anderne Kontinänt go hälfe, wenn si s bruuche. D SAH het anne 1969 dr nöi Name Swissaid übercho.
Es isch e Stiftig. Si understützt d Lüüt in aarme Piet vo den Entwickligsländer. Es goot drum, de Puure z hälfe bi der Arbet un de Frauen iiri Stellig i de tradizionelle Gsellschafte z verbessere. E wichtigi Uufgaab isch es au, i schlächt organisierte Länder de Lüüt go hälfe gnueg suubers Wasser z haa.
Sid 1960 isch d Swissaid z Indie aktyv. Und sider het si scho i vilne Länder Hilf gleischtet. 1971 het d Stiftig zäme mit Brot für alle, em Fastenopfer un dr Helvetas d Organisazioon Alliance Sud gründet. Und si het au ghulfe d Max-Havelaar-Stiftig uf d Bei schtelle.
Yaël Meier
D Yaël Meier (* 8. Mai 2000 z Lozärn) isch e Schwyzer Schauspiileri un Schurnalischti.
Lääbe
Ire eerscht Engaschmänt as Schauspiileri het d Yaël Meier in s Tobias Ineichens Filmdraamaa Upload, wu si d Hauptroll gspiilt het. Doodmool isch si 14 Joor alt gsii. Si het sälber gsait, ass es fir si ne Iberraschig gsii isch, ass si d Rol iberchuu het, wel si «us Spass» an s Casting gange sei. Syterhäär het si in verschiidnige Kino- un Fäärnseeprodukzioone mitgwiirkt. Unter anderem isch si in s Lisa Brühlmanns Film Blue My Mind fir e greeßeri Nääberoll bsetzt woore.
Nääbe dr Schauspiilerei schafft d Yaël Meier im Schurnalismus un het unter em Titel Yaëls Talk: So ist es, jung zu sein. e aignei Wuchekolumne im Blick am Abend ghaa. Fir dr Blick produziert si dr glyychnamig Podcast-Format „Yaël’s Talk“. Si schafft derzue as Redaktoori bim Blick un bim SRF. Si het au scho Titelgschiichte fir Magaziin verfasst, unter anderem fir d Wältwuche.
Emmentaler Alpen
D Ämmetaler Alpe (dt. Emmentaler Alpen, im Geographische Lexikon vu dr Schwyz Emmengruppe) sin e Gebirgsgruppe am Aplenordrand un lige in dr Schwyer Kanten Bärn, Lozärn, Obwalde un Nidwauda. In irem sidlige Dail (Bärgchette nerdli vu Thunersee un Brienzersee) fangt scho s Bärner Oberland aa. Drumume sin s Schwyzer Mittelland, d Ürner, Bärner- un Fryburger Alpe. S lozärnisch Äntlibuech isch in irem Zäntrum. Di hegscht Hebig isch s Brienzer Rothorn oberhalb vum nerdlige Stade vum Brienzersee, wu drei Kanten zämecheme.
Dr Name het d Gruppe vum Ämmetal mit em Fluss Ämme.
Umgränzig
D Ämmetaler Alpe wäre abgränzt (im Uhrzaigersinn, vu Norde) vu dr Chlyne Ämmi, em Vierwaldstättersee mit Alpnachersee, Sarner Aa, Lungerersee, Brünigpass, Brienzersee, Thunersee, Aare, Chise, Schüpbachkanal, Ämme, Grüene, Griesbach, Rotbach, Langete, Luthere un Seewag un decke ne Flechi vu 1.800 km2.
Vu dr Hechi här goht d Gruppe vu (Ämme) bis  (Brienzer Rothorn).
Gliderig
Nomol no sibe Kilometer drännt s dief Dal vu dr Ämmi dr Gebirgsstock vu dr Schrattefkue ab. Mit dr Waldemme endet där Stock no segs Kilometer uf un scließe ne baar nideriun chlaineri Kämm aa, dodrunter d Beichlen.
Ruth Bunkenburg
D Ruth Bunkenburg (ghürote Ruth Arend-Bunkenburg, Pseudonym Rudolf Reiner), wo am 2. Juni 1922 z Sulingen (Nidersachse) uf d Wält choo und am 29. April 2015 z Achim bi Bremen gstorben isch, isch e niiderdütschi Schauspiilerin und Mundartautoorin gsi.
Emmentaler Alpen
Gliderig
Dodruf flacht s Gländ e bitzeli ab, bis si zum Vierwaldstättersee s Massiv vum Pilatus aaschließt.
Zwische Hohgant un Brienzersee isch dr Brienzergrat, wu dr hegscht Gipfel dervu, s Brienzer Rothorn, au dr hegscht Gipfel vu dr ganze Gruppe isch.
Di nerdligscht Untergruppe, wu scho in s Mittelland ibergoht, isch s Napfbiet mit em Napf as hegschtem Bärg.
Ruth Bunkenburg
Spööter isch si a Theater z Osnabrück, z Wilhelmshaven, z Krefeld un z Mönchengladbach gsii und het für s Radio Bremen Höörspiil, Feature, Lääsigen und Literatursändige gmacht.
D Bunkenburg het hochdütschi Churzgschichte und niderdüütschi Höörspiil und Theater gschribe. Bi vilnen andere niderdütsche Höörspiil vo Radio Bremen het si dr Tegscht glääse.
Emmentaler Alpen
Geology
Dr geologisch Untergrund wird dur Formatione us Chalchschtai, Flysch un Molasse bildet. Chalch vu dr Chryde findet mer vor allem im Beraich Pilatus, Schratteflue, Hohgant, Güggisgrat un Sigriswilgrat. Dr Schrattechalch isch durzoge vu uusdehnte Charrefälder un Helesischtem. Dr helvetische Randchette vorglageret findet mer d Schichte vu dr subalpine Molasse Sandschtai, Nagelflue un Mergel. D Randchette wird vu Flysch unterlageret, wu s waich Gschtai dervu d Iberschiebig vum ganze Chryd-Paket iber di subalpin Molasse megli gmacht het. As oberscht Stockwärch vu dr Chette findet mer dailwys no Gschtai us dr Tertiärformation (Hohgantsandschai, Lithothamniechalch). E bsunderi Stellig hän d Giswilerstöck. Si sin e Räscht vu dr penninische Decki, wu do sunscht ganz ewäg erdodoert isch.
Gipfel
Bärg in dr Ämmetaler Alpe, wu ebe 2'000 Meter un hecher sin.
Flora un Fauna
D Verbraitigsgränze vu Wyss-Danne lyt bi 1'800 Meter, vu Bueche bi 1'600 Meter un vu Esche bi 1'400 Meter. In dr Wälder um s Äntlibuech bstoot dr Wald fascht ganz us Rot-Danne. Am Hohgant het s greßeri Bärgfohrewälder an dr Sidhaale.
In dr Beraich vu Eigental, Hohgant un Brienzer Rothorn het s Kolonie vum Schtaibock.
Dachs (Musikduo)
Dachs isch es Schwiizer Pop-Musig-Duo, wo Lieder uf Schwiizerdütsch macht.
Der Basil Kehl un dr Lukas Senn vo Sanggalle händ anne 2018 iires eerschten Album «Immer Schö Lächlä» mit Lieder im Oschtschwiizer Tieläkt useprocht. Iiri Musig isch e Mischig us Elektro-Pop und Synthie, d Text vo de meischtens nume so wie ghuuchete Mundartlieder sin teils ganz ganz eifach, bi andernen aber chunt au öppe chly Sozialkritischs und Politischs vor.
Es git vo Dachs au Musigvideo. Eis vo 2017 isch DüDaDo, wo s um s Schwiizer Poschtauto goot.
Millionenstadt
Milioonestadt seit me dene Stedt, wo 1.000.000 oder mee Lüüt drin woone.
Es git uf dr Wält öppe füüfhundert vo dene.
Im Durchschnitt het e Melioonestadt mee weder drüü Milioone Mönsche. Drby rächnet me nid immer alli Lüüt von ere ganze Sidligslandschaft drzue, wenn d Gmeindgränze nume d Chäärnstadt zeige und nit e ganzi Aglomerazioon, wo no anderi Gmeinde het.
Sandra Detzer
D Sandra Detzer (* 21. April 1980 z Minche) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene. Syt Novämber 2016 isch si Landesvoorsitzeri vu dr Griene z Baade-Wiirtebäärg.
Lääbe
D Detzer het an dr Ludwig-Maximilians-Universiteet z Minche Bolitikwisseschaft un Volkswirtschaftsleer studiert. An dr Universiteet Haidelberch het si zum Theema fiskaalischi Dezäntralisierig in Bundesstaate promoviert. Im Aaschluss het si as wisseschaftligi Mitarbaiteri am Lehrstuel vum Uwe Wagschal zue Budgetkonsolidierig gschafft. In dr Bolitik het d Detzer zeerscht fir dr Uusschuss vu dr Regioone im Staab vum Generaalsekreteer z Brüssel gschafft, voreb si as Huushaltsreferänti fir di Grien Bundesdaagsfrakzoon z Berlin aafange het schaffe. Vu 2011 bis zue ire Waal zur Landesvorsitzeri het d Detzer as barlemäntaarischi Berooteri fir Finanze un Wiirtschaft z Stuegert gschafft.
Anne 2014 isch d Detzer in Gmairoot vu dr Stadt Haidelberch gweelt woore. Bi dr Euroopaweel 2014 het si uf Blatz 19 vu dr griene Lischt fir s Europäisch Barlemänt kandidiert.
Am 19. Novämber 2016 isch si mit 73,8 % vu dr Stimme uf em Barteidaag z Gmẽẽd zur Landesvorsitzeri vu dr Griene z Baade-Wiirtebäärg gweelt woore, zwai Joor speeter, uf em Barteidaag am 21. Septämber 2019, isch si mit 90,9 % vu dr Stimme bsteetigt woore.
Li Brëjoyoeü
Li Brëjoyoeü isch e Mundartgruppen us em wälsche Wallis.
Si isch vo Fully und luegt sit em Joor 1977 für d Kultur vom lokale Dialäkt vo der Wälschschwiizer Sprooch Frankoprovänzalisch.
Au z Fully redt men als gwoonti Umgangssprooch sit langem s regionale Französisch so wie i dr ganze Wälschschwiiz; Lüüt, wo s alte frankoprovänzalische Patois als Muettersprooch chönne, git s im Doorff fasch keini mee.
Der Verein Li Brëjoyoeü isch eini vo vilne lokale Mundartorganisazioone vom undere Wallis. Er het e Mundartchor uf d Bei gstellt, wo Patois-Lieder singt, und er macht i dr Gmeind Fully vo Zyt zu Zyt öppis für die alti Mundart, bsunders mit Theateruffüerige.
Robert Koch-Institut
S Robert Koch-Institut (RKI) isch e sälbständigi Instituzioon vo der dütsche Bundesverwaltig. Es luegt, was es im Land für schwääri asteckendi und au anderi Chrankete git. Es isch em Bundesministerium für Gsundheit zuegordnet.
Es forschet über vil Frooge vo dr Gsundheit vo de Lüüt, wo z Dütschland woone, und es isch die wichtigschti dütschi Yrichtig für di medizinischi, biologischi und epidemiologischi Forschig über die gfäärliche Chrankete, wo s druus chönnt Süüchine gää. Es schaffet au mit ussländischen Instituzioone vo dr Forschig un dr Gsundheitspolitik zäme.
Em RKI sys Haupthuus isch z Berlin, und anderi Hüüser het s au i z Berlin un z Wernigerode. Es schaffe biinem öppe 1100 Lüüt.
Anne 1891 isch s Pröissische Institut für Infekzioonschrankete gründet worde, wo der Robert Koch gleitet het; vo iim isch dr hüttigi Name vom Huus.
Franz Fröhlich (Begriffsklärung)
Franz Fröhlich isch der Name vo dene Persoone:
Lechtaler Alpen
D Lechtaler Alpe sin e Gebirgsgruppe vu dr Nerdlige Chalchalpe un mit ere Flechi vu fascht 1000 km² di grescht Gruppe dervu. Si lige im weschtlige Eschtrych vor allem im Bundesland Tirol un, zue me chlaine Dail, z Vorarlberg.
D Gipfel vu dr Lechtaler Alpe sin di hegschte vu dr Nerdlige Chalchalpe, dr ainzig Dreidöuserder vu däne, isch do (Parseierspitze mit ). Alpeverainshitte un Hechewäg mache s megli s Gebirg in e baar Däg z durwandere, wäge däm isch d Gebirgsgruppe ne gärn gschetzt Wanderbiet. Ainewäg sin d Lechtaler Alpe im Verglych zue ne baar andere Gebirgsgruppe vu dr Nerdlige Chalchalpe, zem Byschpel dr Allgaier Alpe, turistisch weniger ufgschlosse un hänwäge däm an vyl Ort no ne urspringligere Karakter.