cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mali
Klima
Mali lyt im Ibergangsberaich zwische dr wächselfychte Savannen im Siden un dr vollaride Sahara im Norde. D Wächseiwrkig zwische dr innertropische Konvergänzzone im Summer un em druckene Nordoscht-Passat (Harmattan) im Winter fiert in allne Regione vum Land zuen ere uúsbregte Yydailig in Drucke- un Rägezyt. D Druckezyt isch im Winter un d Rägezyt im Summer. Di durschnittlige Johresniderschleg näme vu iber 1200 Millimeter im Siden uf weniger wie 25 Millimeter im Norden ab. Großflechigi Landwirtschaft git s wäg dr klimatisch ginschtigere Verhältnis fascht uusschließlig im Side. Im Norde het s in dr Oase nume chlaini landwirtschaftligi Nutzflechine.
Pfullingen
Verwaltong
Pfullenga ghert zue koenem Verwaltongsverband.
Mali
Klima
Nit nume di durschnittlige Johresniderschleg, au d Rägedäg pro Johr, d Lengi vu dr Rägezyt un d Regelmäßigkait vu dr Niderschleg sin im Side dytli ginschtiger wie im Norde. Z Sikasso rägnet s durschnittli an 97 Däg im Johr, z Bamako an 76 Däg, z Timbuktu an 29 un z Kidal an 18 Däg. Derwylscht s z Kidal iber d Helfti vu dr Johresniderschleg im Juli un Augschte het, git s im Side ne Rägezyt, wu im Maie aafangt, im Augschte uf em Hegschtpunkt isch un im Oktober ufhert. Wie wyter mer in Norde chunnt, wie mee Niderschleg het s in Form vu churze, heftige un lokal yygränzte Gwitterräge. Des macht s Buure no schwärer, wel d Ackerfälder vylmol uusdeere un d Buure e baar Mol mien saaje.
D Rägemängi vu me Johr hangt stark dervu ab, wie wyt di innertropisch Konvergänzzone no Norde goht un wie glychfermig si uusbregt isch. Isch si wällefermig oder unterbroche un nit stetig uusbregt, gheit weniger Räge oder d Rägezyt fangt speter aa. Het s e baar Johr hinterenander e uuginschtigi Uusbregig vu dr innertropische Konvergänzzone, chunnt s zue re Deeri. Des het sin dr Sahelzone in uuregelmäßige Abständ. Syt dr 1960er-Johr git s aber all mee Deerine. Au ne langfrischtige Rugggang vu dr Niderschleg cha mer fir die Zytspanne noowyse. Des wird mit ere verminderete Verdunschtung in dr Innertrope dur Umwältverwieschtig äxpliziert. E Dail Wisseschaftler gehen dervu uus, ass d Niderschleg z Mali als furt abnäme un ass si d Vegetationszone no Side verschiebe. D Uuswirkige uf d Landwirtschaft un d Versorgig mit Lääbesmittel wäre in däm Fall schwär.
Klimadiagramm vu Sikasso, Bamako (Sidweschte) un Timbuktu (Nordoschte)
Flora un Fauna
D Vegetation z Mali isch s Ergebnis vu johrhundertelange mänschlige Yygriff. E natyrligi Vegetation het s nume no in wenig Biet. D Kulturlandschaft, wu dur Waide, Ackerböu un Brandryti entstande isch, cha mer no dr Niderschlagsmängi in vier Zone yydaile. Vu wenige Uusnahme abgsää, dien d Bflanze in däne Zone alli am Aafang vu dr Rägezyt uusdryybe un gheie in dr druckene Monet ihri Bletter ab bzw. dr ober Dail stirbt ab.
Di dichte bis uffige Druckewälder im sidlige Dail vum Land sin dur Baumarte wie Kapokbaum (Ceiba pentandra), Karitébaum (Vitellaria paradoxa), Afrikanische Affebrotbaum (Adansonia digitata) oder Anabaum (Faidherbia albida) bregt. All die Baim wäre dur dr Mänsch intensiv gnutzt. Uf weniger ginschtige Beede drieje Combretum-Hirscht, Horschtgreser wie Hyparrhenia-, Pennisetum-, Loudetia- un Andropogon-Arte bilde d Grasschicht. Nerdli vu dr Druckewälder, wu s weniger wie 600 mm Johresniderschlag het, braite si di sahelisch Dorneheckesavanne uus. Dominiere dien do verschiden Akazie-Arte, Wieschtedattel (Balanites aegyptiaca) oder Combretum glutinosum, un d Gras-Arte Cenchrus biflorus oder Aristida mutabilis. Eragrostis tremula wachst vylmol uf Flechine, wu Hirsche aaböue wore isch. Bi däre Savanne handlet s si um dr „Digerbusch“; dert wächsle si Flechine mit un ohni Vegetation in Straifeform ab.
D Gränze zwische Dornbaumsavanne un Nordsahel lyt bi 250 bis 100 mm Johresniderschlag. In fychte Niderige vum Nordsahel drieje no Akazie-Arte, Hecke wie Leptadenia pyrotechnica oder di wichtige Fueterbflanze Maerua crassifolia oder Salvadora persica. D Sahara fangt dert aa, wu dr Johresniderschlag unter 100 mm lyt. In däne Biet drätte Akazie-Arte nume no in Wadi uf. An ginschtige Standort drieje Horschtgreser wie Aristida pungens, Aristida longiflora oder Panicum turgidum.
In Mali endemischi Arte sin Maerua de waillyi, Elatine fauquei, Pteleopsis habeensis, Hibiscus pseudohirtus, Acridocarpus monodii, Gilletiodendron glandulosum, Brachystelmam edusanthernum un Pandanus raynalii.
Insgsamt sin rund 140 Suugerarte z Mali haimisch. Vyl Arte vu Großsuuger sin uusgstorbe, dodrunter di frijer hyfige Säbelantilope un d Mendesantilope, oder sin uf chlaini Räschtpopulatione reduziert wore. Di Weschtafrikanisch Giraff isch urspringli in wyte Dail z Zäntralmali vorchuu, isch aber dur intänsivi Jagd uf e Räschtpopulation im Gränzbiet zue Niger reduziert wore un giltet hite au as uusgstorbe. Rund 350 Elifante läben in dr Region Gourma im Gränzbiet zum nerdlige Burkina Faso. Dert handlet s si um di nerdligscht Population vu dr Afrikanische Elifante un si zaige ne periodisch Wanderverhalte im Gränzbiet, s Areal z Mali macht aber dr grescht Dail vum Verbraitigsbiet uus. Im Niger, em Nigerbinnedelta, em Débo-See un im Senegal chunnt derzue dr Afrikanisch Manati vor, e Art vu dr Seechie. Di gfehrdet un international gschitzt Art chunnt regelmäßig vor, d Bständ sin aber dur Jagd un d Verschlächterig vu dr Wasserqualitet rugglaifig un soll in Zuechumft bsundersch gschitzt wäre.
Dr Schimpans chunnt nume im usserschte Sidweschte vum Land im Gränzbiet zue Guinea vor, erscht anne 1977 isch zum erschte Mol noogwise wore, ass es en dert git. Ihri Zahl isch 1984 uf 500-1000 Individue gschetzt wore,, 1993 isch mer dergege uf e Zahl vu 1800 bis 3500 chuu. Di wichtigschte Habitat sin d Wälder, wu mit Gilletiodendron glandulosum dursetzt sin. Im Gilletiodendron-Wald het s rund 60 Bflanzearte, wu d Schimpanse chenne frässe. D Gruppe sin dert greßer wie in sällene Verbänd, wu in dr Savanne läbe. D wichtigscht Schutzbiet isch dernäbe di 1990 yygrichtet Réserve faunique du Bafing. Anderi Primate, wu z Mali vorcheme, sin dr Husarrenaff, di Weschtli Grienmeerchatz, dr Anubispavian, dr Guinea-Pavian (nume im usserschte Weschte) un dr Senegal-Galago. Unter dr Raubdier het mer in dr Vergangehait unter anderem Leebe un Geparde z Mali gfunde, wu d Bständ als abgnuu hän un wu s hite wie dr Afrikanisch Wildhund au in dr gschitzte Biet nimi het. Chlaineri Raubdier wie dr Blassfuchs, d Sandchatz un d Wildchatz un e baar Arte vu Schlychchatze un Marder cheme z Mali allno vor. Anderi Suuger sin chlaineri Antilope, d Mähnegaiß, s Ärdfärli un s Flusspfärd, derzue e Hufe Chlaisuuger.
No Aagabe vu BirdLife International sin fir Mali insgsamt 562 Vogelarte noogwise, dodervu 117 Wasservegel. 229 Arte wären as Zugvegel klassifiziert. E Hufe Vogelarte läbe vor allem im Binnedelta vum Niger, in däm Biet iberwintere au vyl Zugvegel vu Europa. Dr Mali-Amarant, wu in Raisefierer zum Dai las Endemit fir Mali uusgwise wird, chunnt aber au in Nochberländer vor. Zue dr gfehrdete Vegel vu Mali ghere greßeri Vegel, wu uf em Bode läbe, wie dr Afrikanisch Struß, Trappe wie d Arabertrappe un di Nubische Trappe un au Perlhiener.
Unter dr Reptilie vu Mali git s iber 170 Ächsenarte, unter anderem Waran un Dornschwanz-Agame, un iber 150 Schlangenarte. Doderzue zelle Vipere wie d Puffotter, verschideni Sandrasselottere un d Wischte-Hornviper un au Giftnattere wie meereri Kobra un d Boomslang, wu s im Side het. Au dr Nerdli Felsepython isch Bstanddail vu dr Herpetofauna vum Land. Im Niger un andere Fliss läbe dezue, wie in dr maischte greßere Flisse z Afrika, Krokodil, vor allem s Nilkrokodil. Näbe däne Arte sin au 15 Schildchrottenarte fir Mali noogwise.
In dr Fliss un See vu Mali het s iber 140 Fischarte, dodrunter 18 Welsarte, 14 Salmlerarte, 9 Buntbarsch (u. a. d Niltilapie, Sarotherodon galilaeus un Coptodon zillii) un 4 Karpfefisch. Dr grescht Fisch vu Mali isch dr Afrikanisch Chnochezingler, wu Plankton fisst.
Fir d Ekosischtem vu dr Sahelzone sin Termite wichtig, wu dr Bode luck mache un Humus bilde. Bsundersch uffellig sin d Böu vu dr Art Cubitermes fungifaber. D Wäbervegel-Arte duet mer ferchte as Schädling in dr Ryysfälder. No mee Sorge mache dr Bevelkerig Wanderhaigumper. Dr Wieschtehaimgumper, wu do sy Bruetbiet im Maghreb het, cha in Johr mit gnue Niderschleg in risige Schwärm iber d Sahara in dr Sahel wandere un di natyrli Vegetation wie au d Nutzpflanze verwieschte.
Dr ainzig Nationalpark z Mali isch dr Boucle-du-Baoulé-Nationalpark im Weschte vum Land, rund 200 km nerdli vu Bamako. Är umfasst e Flechi vu 5430 km² un dient em Schutz vu Flusspfärd, Giraffe, Wasserbeck, Rossantilope, Rise-Elenantilope, Lyyrantilope un Wassersei, derzue em Schutz vu dr Flora. Syni Wälder sin aber dur Buure un Hiirde glych gfehrdet wie s Réserve de Fina im Side.
Ethnie
Di wichtigscht ethnisch Gruppe z Mali sin d Mande, si mache rund 40–45 % vu dr Bevelkerig uus. Zue däre Gruppe ghere d Bambara (35 %), d Malinke (5 %) un d Jula (2 %). Ihri Sidlige lige im sidweschtlige Dreieck vum Land. Zue dr Sudanvelker, wu 21 % vu dr Bevelkerig uusmache, ghere d Soninke oder au Sarakolle (8 %), d Songhai (7 %), d Dogon (5 %) un d Bozo (1 %). D Volta-Velker sin mit rund 12 % verdrätte. Si sidle vor allem an dr Gränze zue Burkina Faso. Zue ihne ghere d Senufo (9 %), d Bwa, d Bobo (2 %) un d Mossi (1 %).
Derwylscht all die Gruppe sässhaft läbe, sin d Fulbe (10 %), d Tuareg (6 %) un d „Maure“ (3 %) traditionäll Nomade oder Halbnomade. Vyl Nomade hän dur klimatischi Veränderige un chriegerischi Ussenandersetzige ihre traditionäll Läbe mieße ufgee.
Sproche
SIL International fiert insgsamt 68 Sproche uf, wu z Mali gschwätzt wäre :
Religione
Mali isch e muslimisch bregt Land. Zwische 85 % un 90 % vu dr Bevelkerig ghere zum sunnitische Islam us dr malikitische Rächtsschuel. Scho im 11. Johrhundert het im hitige Mali e Richtig vum Islam e große Yyflus iberchuu, wu d Glychhait vu allne Muslim bredigt un hite z Weschtafrika wyt verbraitet isch. Dreger vu däre Variante vu dr Islamisierig sin berberischi Händler gsii, wu as Charidschite mit dr Sudan-Zone Handel dribe hän. Fir langi Zyt isch dr Islam uf d Elite vu stedtische Zäntre bschränkt blibe. Herrscherfamilie, Händler un Wyysi sin zum Islam konvertiert, derwylscht s Mee vu dr Bevlekerig em traditionälle Glaube drei bliben isch. Ainewäg het s in e Dail Stedt im hitige Mali ab em 13. Johrhundert e Bluescht vu dr islamische Glehrsamkait gee. No 1800 isch s z Weschtafrika zuen ere Bildig vu islamische Staate chuu: dur dr Usman dan Fodio, dr Grinder vum Kalifat vu Sokoto, oder em Seku Amadu Bari, wu s theokratisch Massina-Rych grindet het. Um die Zyt sin vyl jungi Manne zum Islam kovertiert, as Gegebewegig zue dr europäische Kolonialilisierig. Dodermit het dr Islam Landbevelkerig durdrunge. Dr Islam z Mali het im Lauf vu dr Zyt e Hufe Elemänt vu dr traditionälle Religione ufgnuu. Vor allem dr Sufismus het dr Mänsche Ruum bote fir ihri Vorstellige vu Gaischter, Dämone un ghaime Chreft. D Sufi-Tradition vu dr Qādirīya us em 11. Johrhundert un dr Tidschānīya us em 18. Johrhundert, wie au dr Uusdusch mit andere Velker vu Weschtafrika hän dr malisch Islam stark bregt. As Gegebewegig doderzue hän syt dr 1930er Johr Glehrti Yyfluss gwunne, wu z Egypte oder z Saudi-Arabie studiert ghaa hän. Vor allem in dr 1940er un 1950er Johr het si unter malische Studänte un Händler s Wahabitedum uusbraitet.
Vor dr Islamisierig hän traditionälli afrikanischi Religione vorgherrscht, wu in abglägene Regione vum Sidweschte bis hit erhalte blibe sin.
Basel-St. Alban
D Dalbe (dt. St. Alban) isch e Quardier vo dr Stadt Basel. Es ligt im Grossbasel am südöschtlige Stadtrand und wird vo de Quartier Breiti, Bruederholz, Gundeldinge, Am Ring und de Vorstedt begränzt. De Iiwohner vom Dalbe-Quartier sait mä Dalbanese oder Dalb(l)emer.
Mali
Religione
Chrischte mache je no Quälle zwische 1 un 5 % vu dr Bevelkerig uus. Di maischte sin kadolisch un ghere dr Dogon un dr Bobo aa.
Vorkoloniali Period
Felsmolerei zaige d Bsidlig vu Mali syt em Paläolithikum. Mer waißt, ass dr Transsaharahandel mit Nordafrika scho vor iber 2000 Johr arg wichtig gsii isch un derzue gfiert het, ass d Handelsort am Sidrand vu dr Sahara rych wore sin. Um 300 v. Chr. isch d Jenne-Jeno-Kultur ufbliet, wu dur archäologischi Fund dokumentiert isch.
Pfullingen
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Michael Schrenk.
Mali
Vorkoloniali Period
Zwisch em 4. un em 11. Johrhundert het s Ghana-Rych vu dr Soninke d Region zwische Senegal un Niger dominiert. Sy Zäntrum isch in dr Nechi vum hitige Néma gläge. Zwai Johrhundert speter het s islamisch Mali-Rych vu dr Malinke d Hegemony iber d Regio kriegt, sy Zäntrum isch am Oberlauf vum Niger gläge. S Mali-Rych isch dur d Ufzaichnige vum Ibn Batuta, aber au dur d Pilgerfahrt vu sym sagehaft ryche Herrscher Mansa Musa beriemt wore. No sym Nidergang im 15. Johrhundert isch s Songhairych mit Zäntrum z Gao chuu, wu Stedt wie Djenné un Timbuktu zue me Bluescht verhulfe het, unter anderem mit universitetsähnlige Bildigsyyrichtige.
Pfullingen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Pfullenga ghert zom Schwäbisch.
Mali
Vorkoloniali Period
S Songhai-Rych isch zerscht dur e marokkanischi Invasion am Änd vum 16. Johrhundert mit dr Eroberig vu Timbuktu un Gao gschwecht wore un s sin e Hufe chlaineri Staate entstande. Ab em 17. Johrhundert hän d Bambara Herrschaftszäntre am Niger lang um Ségou ufböue (Rych vu Bambara). Im Biet vum Massina isch s Massina-Rych vu dr Fulbe entstande. Ändi 18. Johrhundert hän Herrscher vum Volk vu dr Tukulor fascht im ganze hitige Staatsbiet vu Mali d Macht ibernuu.
Kolonialzyt
Scho syt dr 1930er Johr het s Intellektuälli gee, wu fir d Unabhängigkait vu dr Kolony yydrätte sin. D Barteie Parti Soudanais Progressiste (PSP) un Rassemblement Démocratique Africain (US-RDA) entstande, di letschter isch sterker antikolonialistisch ufdrätte. Wu 1956 allne Burger vu dr Kolonie s Wahlrächt zuegstande wore isch un wu di franzesisch Verfassig vu 1958 dr Kolonie volli inneri Autonomy erlaubt het, hän si d Kolonie Senegal un Franzesisch-Sudan am 4. April 1956 zämedue un hän as Mali-Federation am 20. Juni 1960 d Unabhängigkait verchindet. Wäg dr Differänze zwische dr wichtigschte Bolitiker vu dr beede Landesdail, Modibo Keïta un Léopold Sédar Senghor, isch d Federation scho am 20. Augschte vum nämlige Johr wider ussenandergheit. Am 22. Septämber 1960 het di friejer Kolony Französisch-Sudan formäll ihri Sälbschtändigkait unter em Name Republik Mali verchindet.
Unabhängigkait
No dr Unabhängigkait isch Mali ne Aibarteiestaat unter em Bresidänt Modibo Keïta wore, wu sy Macht uf d US-RDA gstitzt het. Är het e sozialistisch orientierti Bolitik verdrätte, wu uf Zäntralisierig un Mobilisierig vu dr Masse dur d Barteistrukture abzilt het. Ohni ass s Land mit Frankrych broche hätt, isch ängeri Zämmearbet mit dr Oschtblockstaate gsuecht wore. S Regime vum Keïta isch wäg dr schlächte wirtschaftlge Lag un dr all greßere Uuzfriidehait in dr Bevelkerig als repressiver wore. Am 19. Novämber 1968 het si ne Gruppe vu junge Militeer um dr Moussa Traoré an d Macht butscht. Zue ihre Machtbasis isch d Ainhaitsbartei Union Démocratique du Peuple Malien (UDPM) wore. Si het im Große un Ganze wytergmacht mit dr sozialistische Bolitik vum Keïta, het aber ab dr Mitti vu dr 1970er Johr sterker dr Aaschluss an di weschtlige Induschtrystaate gsuecht. In dr Ära vum Traoré het zwoo schlimmi Deerine gee, anne 1980 bolitischi Uurueje un Mali het derzue au no zwai Mol Gränzkumflikt mit em Nochberstaat Burkina Faso mit Waffe uusdrait. Im Norde hän d Tuareg revoltiert.
Dr Touré isch am 26. Merz 1991 sälber dur e Butsch gstirzt wore. Anne 1992 het s di erschte fre Wahle in dr Gschicht vum Land gee, wu dr Gschichtsbrofässer Alpha Oumar Konaré (ADEMA-PASJ) gwunne het. No zwoo Amtsperiode isch dr dr Butschischt vu 1991, dr Amadou Toumani Touré in s Amt gwehl wore. Um des Zyt sin mit uusländischer Unterstitzig wichtigi Reforme in Verwaltig un Juschtiz durgfiert wore. Drotz ass Mali as glunge Byschpel fir d Demokratisierig z Afrika globt wore isch, isch d Staatsverwaltig ineffiziänt un korrupt un d Armuet hoch blibe. Beedi Bresidänt hän derzue kai Lesig fir d Tuareg-Frog gsuecht.
Basel-St. Alban
S Dalbe-Quardier gältet als dr vornähmschti und grienschti Stadtdeil vo Basel, well sich do e baar Villequardier (z. B. s Gellertquardier) befinde. In däm Quardier hän friehner, aber au hüt immer no die meischte Aaghörige vo de vornähme und wohlhabende Altbasler Familie gwohnt.
Altweiler
Àltwiller (frz. Altwiller, dt. Altweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geschlechtliche Fortpflanzung
As gschlächtligi oder sexuelli Furtpflanzig bezäichnet m d Erzüügig vo äigeständige Noochkomme, wenn die mit dr Usbildig vo Gschlächter verbunde isch. Mäistens wärde drbii wiibligi und männligir Käimzälle (Gschlächtszälle) bildet, wo denn mitenander zun ere Zygote verschmelze (Befruchdig). Näbe dere zwäigschlächtlige oder bisexuelle Furtpflanzig git s bin e Hufe Organisme au en äigschlächtligi oder unisexuelli Furtpflanzig, wenn us wiiblige Gschlächtszälle ooni Befruchdig oder us meerzällige Furtpflanzigskörper nöiji Indiwidue entstöön. Vo dene bäide Forme vo dr gschlächtlige Furtpflanzig wird die ungschlächtligi oder asexuelli Furtpflanzig underschiide, wo s bin ere kä Differenzierig in verschiideni Gschlächter git. Die gschlächtligi Furtpflanzig chunnt bi fast alle Organisme mindestens gläägentlig vor. Wil s drbii vo äinere Generazioon zur neggste zun ere Rekombinazioon vo Erbaalaage (Gen) chunnt, waggst eso die genetischi Vilfalt innerhalb vo dr Populazioon.
Basel-St. Alban
In de Köpf vo vilne Bewohner isch d Dalbe in mehreri Gebiet unterteilt. Zum eine isch im Weschte s Gebiet ume SBB Bahnhof, wo fliessend in d Aesche (s Gebiet um e Aescheblatz und d Aeschevorstadt) übergoht. S Gebiet zwüschen em Joggeli-Dänkmol und de beide Brugge über d Isebahnlinie wird hüffig als Grosspeter bezeichnet. Gege Norde kunnt me sehr schnäll ins Gebiet, wo hütte allgemein als Gellert-Quartier bezeichnet wird. Ganz in Oschte lit s Joggeli. Döt stöhn unter anderem s Fuessballstadion, dr St. Jakob-Park, d St. Jakob-Halle, s Gartebad St. Jakob und d Iishalle St. Jakob-Arena. Aber nur s Fuessballstadion isch uf städtischem Bode, dr Räscht ghört zur Baselbieter Gmeind Münchestei. Vom Joggeli us nach Süde goht s dr Bärg uf zum sognennte Wolf. Vo döt us chunnt me in dr südlichscht Zipfel vom Dalbe-Quartier, wo allgemein als Dreispitz bekannt isch. Das isch e Induschtriiareal, won e grosse Deil drvo zum Kanton Basel-Landschaft ghört.
Altweiler
Geogràfi
Àltwiller löeit ìm Nordweschte vum Elsàss àn dr Granz zem Département Moselle.
Gschìcht
Àltwiller ìsch ìm 15. Jh. vun àllne Inwohner verlosse worre, 1559 sìn derno unter em Grof Adolf vun Nassau-Saarwerden Hugenotte àngsìdlet worre, wie üs dr Normandie un üs Lothringe gflìchtet sìn.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Àltwiller ìsch. Àltwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Àltwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Mali
Unabhängigkait
Im Dezämber 2012 hän di Verainte Natione ere Resolution zuegstimmt, wu dr Wäg fir e militeerischi Interväntion vum Weschte frei gmacht het. Wu d Rebälle im Jänner 2013 aagfange hän, au dr Side z erobere, het dr Ibergangsbresidänt Dioncounda Traoré di friejer Kolonialmacht Frankrych um Hilf bätte. Mit dr „Opération Serval“ sin d Islamischte schnäll bsiigt wore un s Kommando isch an afrikanischi Druppe retuurgee wore. Di negschte Bresidänschatftswahle z Mali het dr dr friejer Premierminischter Ibrahim Boubacar Keïta gwunne. D Lag im Land isch aber speziäll im Norde allno instabil.
Mazurek Dąbrowskiego
Mazurek Dąbrowskiego isch d' Nationalhymne vo de Republik Pole.
Mali
Verwaltigsgliderig
Dr Staat isch in acht Regione un dr Hauptstadtdischtrikt glideret. Die sin 49 Krais un 703 Gmaine dailt. D Regione sin no ihre Hauptstedt gnännt.
Mazurek Dąbrowskiego
Gschicht vo dem Lied
Am Aafang hät de Titel vo dem Lied „Lied vo de Polnische Legionen in Italie“ gheisse (Pieśń Legionów Polskich we Włoszech). Józef Wybicki hät de Tegscht 1797 i de italienische Schtadt Reggio nell’Emilia gschriibe. S'Lied isch 1798, by i allne drü Teil vo Pole gsunge worde, 1830 und 1831 bym Noväberuufschtand (Powstanie listopadowe), 1863 und 1864 bym Jänneruufschtand (Powstanie styczniowe), vo de Polen vo de Wielka Emigration (Wielka Emigracja), 1905 by de russische Revolution und au no im Erschte Wältchrieg und Zweite Wältchrieg.
Hörbeispiel
Kreuzkapelle Wettingen
D Chrüzkapelle z Wettige isch e Kapelle wo im 1660i bauet worde-n-isch. Si schtoot a de Chrüzig vo de frührerne Schtroose uf Otelfinge u Würelos. Hüt ligt si direkt am öschtliche Ortsrand.
D Kapelle
D Chrüzkapelle isch im Johr 2006 s letscht mol reschtaurirt worde. Wäge de archäologische u de denkmalpflägerische Untersuechige het me sich entschide, d Kapelle wider so zwäg z mache, wi si im 1890i gsi isch. Scho i de Johr 1826 u 1827 isch d Kapelle renoviirt worde, wi au im 1880i. Für vili Johr het di Kapelle zwei Glockene gha, hüt gits numme no eini. Des isch di, wo grösser isch gsi, het 120 kg u isch mit de Joherszahl 1796 aagschribe. Was mit de andere Glocke passiirt isch weiss ma ned.
Inschrift
Über em Iigangsportal vo de Kapelle isch e schriftdütschi Inschrift: Zu Lob und Ehr dem wahren Gott Auch danck um Christi Creütz und Tod Die Cappel widrum erbauet war Durch Kraft des Creütz uns Gott bewahr 1660
Kanton Lanmeur
Dr Kanton Lanmeur (breton. Kanton Lanneur, frz. Canton de Lanmeur) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Morlaix im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Hauptort vum Kanton isch Lanmeur gsii. Verdrätteri im conseil général vum Département isch d Nathalie Bernard gsii.
Gmaine
Dr Kanton Lanmeur isch us acht Gmaine bstande:
Borgward
Borgward isch d Stammmarke vo dr Borgward Group.
Miglieglia
Miglieglia (lombardisch Mijoia) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Breno im Bezirk Lugano.
Borgward
Gschicht
S broduziert fahrzüüg dr Stammmarke: Borgward, Hansa, Goliath und Lloyd.
Miglieglia
Geografi
Miglieglia lyt uf ere Terrasse am Fueß vum Monte Lema im obere Malcantone an dr Gränz zue Italie. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Aranno, Novaggio un di italienische Gmaine Curiglia con Monteviasco un Dumenza.
Gschicht
Miglieglia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1214 as Mullielia.
Borgward
Gschicht
In de 1924er Blitzkarren entwigglet. In de 1937er Borgward 2000 isch broduziert, und in de 1940er Borgward 2300, und in 1952er Borgward Hansa 1500, und in 1954er in 1962er Borgward Isabella entwigglet. In de 1959er Borgward Hansa 2400 isch broduziert, und in 1961er Borgward P100 entwigglet.
Miglieglia
Gschicht
Zue dr Gmai ghere im Norde au Dail vum Bann vum ehmolige Dorf Tortoglio (1335 Tortolio), wu im 16. Jh. dur e Epidemi uusglescht wore soll syy.
Borgward
Gschicht
In de 1963er Borgward stopf broduziere als Marke und in de 2015er isch verfiegbar wider. Das isch s Ergäbnis vom Zämeschluss vo de Borgward Group AG mit de chinesisch BAIC Group.
Miglieglia
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Miglieglia isch dr Marco Marcozzi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Miglieglia ghert zum Bosino.
Albert Weber
Der Albert Weber (uusgsproche Wäber oder synerzyt na Wääber; * 16. Juli 1883 z Tann bi Düürnte; † 17. Mäie 1957 z Mexiko-Stadt), isch en Schwyzer Leerer und Gërmanischt gsy. Sy züritüütsch Gramatik vo 1948 isch di eerscht umfassend und äxakt Tialäktgramatik gsy, wos vomene schwyzertüütsche Tialäkt git, und s züritüütsch Wöörterbuech, won er aagfange hät (eerschti Uuflaag usechoo 1961), hät nach de dritten Uuflaag vo 1983 en Buum vo Tialäktwöörterbüecher uusglööst, wo bis hüt umprochen isch.
Läbe
De Weber isch as Soo vomene Schlosser und ere Leererstochter im Zürioberland, aber as Bürger vo Wintertuur, uufgwachse. 1903 hät er am Seminaar Chüsnacht (de hüttige Kantonsschuel Chüsnacht) s Primaarleererbadänt überchoo und 1904 oder 1908 a der Uniwërsitëët Züri s Sekundaarleererstuudium abgschlosse. Sy Abschlussaarbet isch über de Rudolf Hildebrand (1824–1894) gsy, en Volchserziier und drüberuus en Mitarbäiter vom «Tüütsche (oder Grimmsche) Wöörterbuech». 1906 hät er e Stell a de Sekundaarschuel Züri-Wiediken überchoo, isch aber scho 1910 uf London, zum sys Änglisch perfäktzioniere.
Wider dihäime, hät de Weber de Leererprueff wider uufgnaa, aber au es Gërmanischtik- und Anglischtikstuudium a der Uni Züri aagfange. S Tokteräxaame hät er 1918 bim Albert Baachmen abgläit; sy – erwyteret – Dissertazioon über d Luut und d Forme vom Zürioberländertialäkt isch 1923 as 15. Band vo de Räie «Byträäg zur Schwyzertüütsche Gramatik» truckt woorde. 1919 händs en zum Profässer für Tüütsch und Änglisch a de Kantonaale Handelsschuel z Züri gholt, won er bis zu syre Pänsionierig 1950 gwürkt hät. Er isch aber glychzytig wyter tialäktoloogisch tëëtig gsy isch (lueg une). 1955 isch er uf Mexiko-Stadt uusgwanderet und deet nu zwäi Jaar spööter amene Hirnschlaag gstoorbe. Bigrabe woorden isch er z Züri.
D Grammatik
Der Aastooss für em Weber sy «Züritüütsch Gramatik» isch vo de doozmaaligen Arbetgmäinschaft (hüt Stiftig) Pro Helvetia choo. Voorlaage für esoo öppis häts i dëre Zyt aber na chuum ggëë. Äxischtiert händ di äiget Dissertazioon über de Zürioberländertialäkt, wo aber en andere Zwäck ghaa hät, nämli d Hëërkumpft von Luut und Forme z erchlëëre. Si hät em Weber aber d Grundlaag für sy Gramatik und für sys Wöörterbuech gläit. Und dänn isch na em Karl Stucki sys Leerbuech «Schweizerdeutsch» vo 1921 ume gsy, wo au en bsundere Zwäck ghaa hät, nämli söttige Lüüt, wo nöd Schwyzertüütsch reded, e Möglichkäit z gëë, dëë Tialäkt z leere. Em Stucki sys Buech isch didaktisch suboptimaal gsy und hät drum as Leerbuech ekän Erfolg ghaa, aber s isch di eerscht synchroonisch Daarstelig von ere Tüütschschwyzer Mundaart überhaupt gsy und em Weber asewääg ganz e groossi Hülff. Dezue isch em der Eugen Dieth mit Raat und Taat zur Syte gstande.
Usechoo isch 1948 es Mäischterwëërch: Es gaat i dëre vierhundert Syte ticke Tialäktgramatik um d Luut, um d Forme und, das isch würkli nöi gsy, ganz vil daadrum, wie mer wänn weli Form und weles Woort bruucht, wie me Sätz konschtruiert und wie d Woort pildet sind. Em Weber sy Gramatik isch s Voorbild gsy für em Ludwig Fischer sy luzëërntüütsch Gramatik und em Ruedolf Suter sy baseltüütsch Gramatik, aber au für di chly zugertüütsch Gramatik vom Hans Bossard und em Peter Dalcher. Si isch bis hüt di inhaltrychscht Spraachleer vom Züritüütsch und äini von beschte Gramatike vom Alemanisch überhaupt. Di beede Nöiuuflaage vo 1964 (abgsee vo der Yläitig) und vo 1987 sind nu Naatrück, wil sich niemert hät wele und niemert hät chöne dërewääg i s Züüg legge, daa öppis z ändere.
S Wöörterbuech
Sys Wöörterbuech aber hät er nüme chöne sälber abschlüüsse; won er gstoorben isch, isch es bim Buechstaben S gstande. Em Weber sy Tochter hät s Manuskript doo emene Fründ vom Weber, em Jacques M. Bächtold, überlaa. Dëë häts dänn nöd nu fërtig gmachet, näi, er hät au müese de ganz, vil z bräit Täil vorane zämechürze. Ghulffe hät em daadeby en Uusschuss vom Bund Schwyzertütsch mit em Bruno Boesch, em Ernst Buss und em Adolf Guggebüel, und d Tochter hät d Aarbet finanziell understützt
Mit dëm Wöörterbuech, wo 1961 usechoo isch, isch e langi Faasen überwunde woorde, wo nach de früene Wëërch vom Titus Tobler (1837), em Valentin Büeler (1870–1886), em Jakob Hunziker (1877), em Gustav Adolf Seiler (1879) und em Martin Tschumpert (1880–1896, nöd abgschlosse) überhaupt ekäi schwyzertüütschi Wöörterbüecher vo äinzelne regionaale oder lokaale Mundaarte me gschribe woorde sind. Di dritt Uuflaag vo 1983 händ dänn de Jacques M. Bächtold, de Johannes Jakob Sturzenegger und de Ruedolf Trüeb starch uuspoue – und si isch zum Uuslööser vo vil Totzet wytere schwyzertüütsche Mundaartwöörterbüecher woorde, wo sit doo usechoo sind.
S Sinoniim-Wöörterbuech
De Weber hät au amene Sinoniim-Wöörterbuech vo de schwyzertüütsche Mundaarte gschaffet. Was mit dëm Materiaal passiert isch, wäiss der Autor vo dëm Artikel nööd.
Em Wäber sy Objäktspraach und sys Ziil
D Spraach, wo de Weber aalueget, isch die von Döörffer am Zürisee und am Limig und die i de Stadt Züri, i eerschter Linie aber die vo syre Häimet um Rüti und Hiwyl. Wil s Züritüütsch aber wenig regionaali Underschiid hät, gälteds glych au für fascht de ganz Kanton Züri, nu nöd für s Wyland änet de Tuur und s Rafzerfäld änet em Ry, wo bäidi scho zum schafuusisch-tuurgauische Tialäktruum ghööred. D Wëërch vom Weber sind deskriptyv und normatyv im Glyche – deskriptyv, wil si d Spraach bischrybed, normatyv, wil si au säged, was guet isch und was nööd. Si sind kontraschtyv zum Hoochtüütsch aagläit, wänd aso zäige, was im Züritüütsch andersch isch weder i de Schriftspraach. Si sind sinchroonisch uusgricht, bischrybed aber es Züritüütsch, wo de Weber i syre Chindhäit und Juged ghöört hät, und diachroonischi Aamërkigen über de Spraachwandel findt men i de Gramatik zäntume. D Gramatik (weniger s Wöörterbuech) isch wüsseschaftlich basiert, blybt aber ganz ime gmëëssigte Raame, was d Fachtërminology aagaat. Zum Schluss: S Ziil wëër gsy, das die Wëërch «in die Hand der zürcherischen Lehrerschaft» chëëmed und as «Wehr und Waffe gegen die Einbrüche der Schriftsprache in die Mundart» diented – das aber isch en Wousch plibe.
Seraina Friedli
D’ Seraina Friedli (* 20. März 1993 z’ Samaade, Bìndnerlànd) ìsch a Schwiizer Füassbàlltoorhiatera. Zamma mìt’m FC Züri-n-ìsch sa mehrmols Schwiizer Maischtera un Schwiizer Pokààlsiigera gsìì. Sitter 2022 schteht sa biim FC Züri Fràuija unter Vertrààg un ìsch drzüa sitter 2016 Mìtglìed ìn dr Schwiizer Nàzionààlmànnschàft.
ìhra Kàrriar
Ìhra Kàrriar hàt d’ Friedli ànna 2005 biim FC Lusitanos de Samedan ìn ìhrer Haimetschtàdt Samaade-n-ààgfànga. Ànna 2010 ìsch sa ìn dr FC Thusis-Cazis, eewafàlls ìm Bìndnerlànd, gànga ge schpìela. Ànna 2012 ìsch sa àls Amatöörin ìn dr FC Züri gànga ge schpìela. Zamma mìt dam Verain hàt sa zwìscha 2012 un 2018 fìmfmol d’ Schwiizer Maischterschàft un viarmol dr Schwiizer Pokàl gwunna. Sa hàt àui àn dr UEFA Women’s Champions League mìtgmàcht. Àb 2018 hàt sa zwai Joohra làng bii da BSC Young Boys z’ Bärn gschpìelt. Àui därt hàt sa àn dr Champions League mìtgmàcht. Ìm Sommer 2020 ìsch sa ìn dr Verain Florentia San Gimignano ìn dr itàlianischa Seria A gànga ge schpìela. Därt hàt sa a Vertrààg fìr ain Joohr unterschrìewa. Ìhr äärschter Schpìel ìm Itàlia-n-ìsch geega-n-Empoli gsìì —doo hàt sìch ìhr Verain mìt 2:1 duuragsätzt. D’ Saison 2021/22 hàt d’ Friedli fìr dr FC Aarau ìn dr Schwiiz gschpìelt. Àb dr Saison 2022/23 hàt sa nochamol biim FC Züri Fràuija gschpìelt, wu sa schuu vu 2012 bis 2018 gsìì-n-ìsch.
Sitter 2016 schpìelt d’ Friedli ìn dr Schwiizer Nàzionààlmànnschàft. Ìhra äärschta Nàzionààlschpìel hàt sa ìn dr Kwàlifikàzioon fìr d’ Öiropàmaischterschàft ghàà. Sa hàt àn dr Öiro 2017 ìn da Nììderlander mìtgmàcht. Ànna 2022 hàt sa àls Ärsàtzgooli àn dr Öiropàmaischterschàft ìm Anglànd mìtgmàcht, wu d’ Schwiiz ìn dr Vorrunda-n-üüsgschaida-n-ìsch.
Marietta Kobald
Marietta Kobald-Walli (* 31. Oktober 1960 z Chuur, aber uufgwaggsä z Fiderisch, waa schii au ds Bürgerrächt hed) ischt ä Prättiger Schurnalischti, Fotograafi und Kultuurvernetzeri, und schriftstellerä tued sch au äsiä.
Bissert (Unterelsass)
Bìssert (frz. Bissert, dt. Bissert) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Marietta Kobald
Iräs Läbä
Marietta Kobald chund us dr altygsässnä Fiderscher Fämiliä Walli, waa z Chüblisch äs Holzbuu-Undernäme hed. Drum hed di Töchter au än Uusbildig as Hoochbuuzäichneri gmachet. In däm Pruäff hed sch under anderem bim Peter Zumthor gschaffet.
Bissert (Unterelsass)
Gschìcht
Bìssert ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1542 àls Bussert.
Marietta Kobald
Iräs Läbä
Duä aber hed sch uf dn Schurnalismus verläid und am Inschtituut für Meediä und Komunikäzioon an dr HTW z Chuur va 2002 bis 2004 dn Diploomgang «Medien» bsuächt. Va 2003 bis 2006 ischt schi bir Regionaalzytig «Prättigauer und Herrschäftler» aagstellt gsin. Sit 2007 ischt schi sälbstendig und füert dn Schryb- und Fotografiär-Serwiss «luagaläsä». Va 2011 bis 2015 hed sch au as Kultuurbeuufträiti vam Regionaalverband «Pro Prättigau» gwirkt.
Bissert (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Marietta Kobald
Iräs Läbä
Marietta Kobald ischt mit dm EDV-Speziälischt Fridel Kobald vrhüraatet. Schi ischt Mamä vamä Sun und ärä Töchter und woont mid irär Fämiliä z Straalig, in dr Gmäind Fiderisch.
Bissert (Unterelsass)
Verwàltung
vun Bìssert ìsch Bìssert ghert zem Kommünàlverbànd.
Marietta Kobald
im Pruäf
Marietta Kobald liggend Land und Lüüt van iräm Taal speziell am Häärz. As fryi Schurnalischti schrybt schi über Gägäwärtigs und Vrgangäs, fotografiärt, fabriziärt Wiänachts- und anderi Chaartä, stellt Chroonikä zämä, produziärt Wärbig, macht all Jaar dn «Prättiger Kalender», formuliärt Meediämittäiligä, organisiärt Uusstelligä und Voorläsigä – und ischt au as «Gäischterschryberi» teetig.
Bissert (Unterelsass)
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Bìssert ghert zem Rhinfrankisch.
Marietta Kobald
in dr Öffentlichkäit
Marietta Kobald ischt va 1990 bis 1994 Fiderscher Gmäirääti gsin und hed as Buuamtsscheffi gwirkt; va 1994 bis 2002 ischt schi duä im Uuftraag var Gmäi di Brandschutzsachvrständig gsin. Va 1996 bis 2003 hed sch au as di Presidenti var Chräisbiblioteek Chüblisch ggamtet.
Sit 2008 ischt schi Stiftigsrääti und sit 2013 di Presidenti var «Anny Casty-Sprecher Stiftung», waa ds kulturellä und künschtlärischä Schaffä im Prättigä förderet. Schii ischt drzuä no sit 2011 im Voorstand var Walserveräinigung Graubündä aktiv – sit 2016 ghöört sch dm enggärä Uusschuss aa. Nid lang zrugg hed sch au bim Projekt «Audiovisuelle Medien Kanton Graubünden» mitgschaffet.
As Autoori und Vrzelleri
Marietta Kobald schrybt Gädichtjäni und Gschichtänä. Schi verchauft sch ättä uf mä Marcht old publiziärt sch äswaa – äsiämaal in dr Kolumnä «Convivenza» var Südoschtschwyz. Au in dr Sendig «Schnabelweid» va Radio SRF 1 und in dr «Musigwälle» ischt schi schon uufgäträttä. Schi hed drüberuus di Tragöödie «Sendung 08» va dr poolnischä Künschtlergruppä Azorro in ds Prättigertüütsch übertraagä; die Wersioon ischt undr em Titel «Äs hed alls schon ämal gään» as Höörspil uufgnun choon.
Nüüi Uuflaag vam Prättiger Wöörterbuäch
1991 ischt ds «Prättigauer Mundartwörterbuch» usserchoon, waa under dr Läitig va Jakob Casal in Zämenaarbet mit viilnä Lüüt us em Taal zämägstellt choon ischt. Marietta Kobald hed zwenzg Jaar speeter drfüür gluäget, das es ä nüüi, überarbäiteti und ärwytereti Fassig gid. D Redakzioon vam Wöörterbuächtäil ischt ds säb Maal bim Germanischt Luzi Thöny glägä, und usserggään heds di Kultuurkomissioon vam Regionaalverband «Pro Prättigau». Ds nüüä Buäch va 2014 ischt aber nid nun äs Wöörterbuäch, waa 3700 Wöörtläni ärchleert, näi, äs hed au 27 egschträ für diä Uusgaab gschribni Mundaartgschichtläni dinnä. Drum häisst diä nüü Uuflaag au «Prättigauer Dialekt – Wörter und Geschichten».
Mundaartantology «Läsiblüescht»
Marietta Kobald hed au ds groossä Projekt varä «Mundaartantology Prättigä-Tavaa» aagräiset. Zäb läitet sch jetz im Uuftraag var Walserveräinigung Graubündä, und au ds Schwyzerischä Idiotikon und ds Inschitut für Kultuurforschig Graubündä sind drby.
Diä Landschaft hed e lenngi dialektliteraarischi Tradizioon: Dr eerscht Mundaarttegscht uf Walser­tüütsch, Das alt Mändli am Flüela, ischt va Johann Andreas va Sprächer, und usserchoon ischt är 1858 in dr Zytig «Der Bund». Di eerscht Alpänowällä hed Michael Kuoni mit schym Spusägang gschribä. Rächt bekannt sind au ättä di Gschichtä va Georg Fient und Hans Valär. Ds literaarischä Schaffä gäid aber bis in di hüttig Zyt wyter.
Diä nüü Antology mit dm Titel «Läsiblüescht» – d CD, waa mitglifred chund, häisst «Losiblüescht» –, ischt 2017 usserchoon und gid dr Öffentlichkäit än bräitä Überblick van derä Literatuur. Marietta Kobald hed 2500 Gschichtläni, Gädichtjäni und Teaaterstuck va gägä 130 Autoorä und Autoorinnä us 159 Jaar zämägätraagä ghan, und 129 derä Tegscht, gschribä va 56 vrschidnä Lüüt, sind in d Antology uufgnun choon.
«Zwiärggälä, Ärschlig und Burrä»
Waa Marietta Kobald 2015 für iräs Projekt Mundaart-Antology au bim Schwyzerischä Idiotikon z Zürich vrby choon ischt, hed sch dört äs 130-sytigs Tiposkript va Johannes Steiner-Mathis (1919–2014) fundä. Äs gäid in Steinersch Ärzelligä um di gfeerli und streng Waldaarbet im Furner tobel, wiä sch äso um 1940 um gsin ischt. Im zwäitä Täil hed Johannes Steiner Land und Lüüt va Furna Station in vilnä Anekdootä und Gschichtjäni gschilderet. Die nid nu lokaalgschichtlich, näi, au kultuurhischtoorisch wichtigä Tegscht, gschribä im Jenazer Dialekt va Furna Station, hed Marietta Kobald denn 2018 in dn Truck gäprungä.
Angers
Angers isch e Stadt im Weschte vu Frankrych un d Hauptstadt vum Département Maine-et-Loire in dr Region Pays de la Loire.
Geografy
D Stadt lyt am Fluss Maine, in dr Nechi vum Zämmefluss vu dr Maine un dr Loire.
Angers lyt im Mittel 20 Meter iber em Meeresspiegel, dr Bann umfasst 4.270 Hektare.
Gschicht
Es isch di alt Hauptstadt vu Anjou gsii.
D Altstadt ghert zum UNESCO-Wältkulturerb.
C (Programmiersprache)
D Programmiersproch C isch vom Dennis Ritchie i de früe 70er-Jahr in de Bell Labs für das damals neu entwickelte Betriebssystem Unix entworfe worde. Dä Ken Thompson hät do zsemma mid em Dennis Ritchie zerscht d Programmiersproch BCPL a sine Wünsche anpasst und sie i d Sprach B umgnännt (Nach de Bell Laboratories, vo er sie entwickelt hät). Später isch drus dän d Sprach C entstande. D grundlegendi Programm vo allne Unix-System und d Systemkerne vielä Betriebssystem sind in C programmiert.
Vill Sprachä, wie C++, Java, C#, Objective-C, PHP oder Perl orientiered sich a dä Syntax und anderä Eigenschaftä von C.
Übärblick
C isch uf fascht allne Computersystem verfüegbar. Sie isch e sogenannti prozedurali Programmiersprach. In C gschribeni Programm werded rächt schnell usgfüert und bruched wenig Systemressource.
D Verbreitig vo C isch immer no höch und vill i C gschribeni Programm mönd gwarted und witerentwickled werde.
Dank es paar Eigeschafte wie em relativ diräkte Speicherzuägriff eigned sich C guet für d Systemprogrammierig. Bi dä Awendigsentwicklig wird C aber immer meh dur anderi Sprache wie C++, Objective-C, Java und C# verdrängt, diä sind im Bezug uf Entwickligsgschwindigkeit, Wartbarkeit, Informationssicherheit und Entwurfsunterstützig besser.
D Sprach C isch mit em Ziel entwickelt worde, ä Sprachabstraktion zu Assembler z implementierä. Es söt e direkti Zueordnig zu wenigä Maschinäinstruktionä gä, um d Abhängigkeit vo än rä Laufzitumgäbig z minimierä. Dank dem Design isch es möglich C-Code uf ä rä hardwarnäche Ebeni z schribe, analog zuä Assemblerbefehl. D Portiärig vo emä C-Compiler uf noiä Prozessorplattformä isch im Gägäsatz zuä anderä Sprache weniger ufwändig, so dass sich das praktisch immer lohnt, vom Mikrocontroller bis zum Grossrächner. Dä GNU-C-Compiler (gcc) isch zum Bispil für vil verschiedeni Prozessorä und Betriebsystem verfüegbar. Es gid also für fascht jedi Plattform än C-Compiler, so chönd Quelltegscht mit chline Änderigä uf anderä Plattforme wieder verwänded wärde.
Wie Code in C usgseet
E munzigs Brogramm in C, wo Hallo Welt! uf e Bildschirm schribt, wo as änglisch Hello world! uf dr ganze Wält bekannt isch:
Klassische Musik
Dr Usdruck Klassischi Musig isch nit äidütig und cha je noch em Kontext verschidnigi Bedütige haa.
Im öiropäische Ruum
Mit em Begriff Klassischi Musig fasst mä in dr öiropäische Musigdradizioon die Epoche bzw. Stilrichdige zämme:
Die klassischi Musig as Geegesatz zur Pop- und Volksmusig
Dr Begriff klassischi Musig wird als Sünonüm für Kunstmusig bezieigswiis ärnsti Musig (E-Musik) brucht. Es isch dr Geegebegriff zur Popmusik (U-Musik, Underhaltigsmusig) und zur Volksmusig – die regionaltüpischi Musigdradizioon. Wil saber immer mee Mischforme git und elteri U-Musig zur E-Musig erkläärt wird, isch die Ufdäilig in E/U-Musig veraltet und wird hüte nüme brucht.
Usserhalb vo Öiropa
Bi nit-westlige Musigkultuure reedet mä vo klassischer Musig, zum elteri Dradizioone vo dr modärne Popularmusig abzgränze, öbbe für e islamisch Kultuurruum (klassischi arabischi Musig und klassischi türkischi Musig), dr indisch Kultuurruum (klassischi indischi Musig) oder China (klassischi chinesischi Musig). Alli klassische Dradizioone und iiri Verheltnis mitenand und mit dr Popularmusig wärde under em Begriff Wältmusig zämmegefasst.
Hergiswil bei Willisau
Geografi
Hergiswiu liid nördlech vom Napf. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Ortsteil Hübeli, Opfersei (708–715 m ü. M.), Unterskapf (860–879 m) ond St. Joder. Vo dr Gmeindsflechi send 59,3 % Landwirtschaftlechi Flechi, 36,6 % Waud, 3,5 % Sidligsflechi ond 0,5 % süschtigi Flechi. Nochbergmeinde vo Hergiswiu bi Wilisou send Luutere, Wilisou, Mänznou ond Romoos im Wauchreis Äntlibuech.
Gschicht
Hergiswiu esch zom erschte Mau gnamsed worde 1217/22 aus Hergiswile.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 3,1 % gläge.
Religion
86,1 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 7,5 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,4 %, CVP 44,1 %, FDP 12,6 %, GLP 1,1 %, GP 1,8 %, SP 1,6 %, SVP 36,3 %, Süschtigi 2 %.
Dr Gmeindspräsident vo Hergiswiu bi Wilisou esch dr Urs Kiener-Schmid (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,5 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1809 Iiwohner 98 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,2 % Italienisch ond 1,7 % anderi Sprache.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Hergiswiu bi Wilisou ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.
Garlan
Garlan (bretonisch Garlann) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Garlan lyt 72 km vu Quimper un 59 km vu Brest uf ere Hechi zwische 18 m un 119 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouezoc’h im Nordweschte Saint-Jean-du-Doigt im Norde, Morlaix im Weschte, Lanmeur im Oschte un Plouigneau im Side.
Gschicht
Garlan isch zum erschte Mol gnännt wore im 14. Jh. as Garlan (1516 Garlan).
Verwaltig
vu Garlan isch. Garlan ghert zum Kommunalverband.
(30) Urania
D (30) Urania isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 22. Juli 1854 vum John Russel Hind entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Urania, d'Muse vu dr Astronomi.
D'Urania beweggt sich zwische 2,0648 (Perihel) un 2,6665 (Aphel) astronomische Eiheite um d'Sunne. D'Bahn isch 2,0648° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1272.
D'Urania het e Durmesser vu öppe 104 km un ghört demit zue dr grössere Asteroide vum Hauptgürtel.
Lueg au  Liste vu dr Asteroide
Gouesnach
Gouesnach (au Gouesnac'h, bretonisch Gouenac'h) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Gouesnach lyt 9 km vu Quimper un 60 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 58 m iber Normalnull.
Gschicht
Gouesnach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Guouenech (1368 Goumenech, 1516 Gouvenech, 1536 Goumenech, 1574 Gouvenech, 1630 Gouenech, 1654 Gouenec).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Gouesnach ghert zem Bretonisch.
Balsthal
Bauschtu, öuter Bolschtel (amtlich Balsthal), isch e Iiwohnergmein im Bezirk Thal im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Bauschtu liit am Obere Hauestei. Zue dr Gmein ghöre s Dorf Bauschtu, d Chlus und dr Wiiler Sankt Wolfgang. D Gmeindsflächi umfasst 29,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 55,6 % Waud, 13,6 % Sidligsflächi und 1,1 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Mümliswiu, Houderbank, Oberbuchste, Önsige, Niderbipp BE und Lauperschtorf.
Gschicht
Bauschtu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 968 aus Palcivallis (1255 Balcetal).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 30,4 % gläge.
Religion
52,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 römisch-katholisch gsii, 21,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Roland Stampfli (Stand 2015).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,0 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 5574 Iiwohner 84,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 2,7 % Italienisch und 11,8 angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bauschtu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Susanne Kiebler
D Susanne Kiebler, au Susanne Kiebler-Jäckle (* 1959 z Oedra) isch e dytschi Chinschtleri un Dozänti.
Lääbe un Wiirke
D Kiebler isch z Oedra uf d Wält chuu un ufgwagse. Vu 1981 bis 1984 het si an dr Staatlige Akademy vu dr Bildende Chinscht Minche Moolerei studiert. Nor het si deert au drei Joor lang Chunschterzieig un Chunschtgschiicht studiert. Vu 1987 bis 2004 het si an dr Schuel fir Gstaltig Raveschburg un dr Chunschtschuel Boodeseechrais z Meersburg unterriichtet. Syter anne 2005 isch si Dozänti fir Bildnerisch Gstalte an der Pedagoogische Hoochschuel Tuurgau z Chrüzlige un Gaschtdozänti an dr Pedagoogische Hoochschuel Wien.
D Kiebler läbt mit irem Mann un zwee Siin z Konschtanz am Boodesee.
St. Moritz
St. Moritz (RMS undefined) isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Maloja. Si het d Ortsdäil St. Moritz-Dorf, St. Moritz-Bad, Suvretta und Champfèr.
Under em Dorf isch dr St. Moritzersee, wo eine vo de Oberengadiner Seeè am Inn isch.
Spraach
Bis zu dr Middi vom 19. Jaarhundert hend d Lüüt z St. Moritz Rätoromanisch gredt, und zwar s Idiom Putèr. Hüt redet vil mee vo de Ywooner düütsch und Iteliänisch.
Sprengstoff
E Sprängstoff oder au Explosivmiddel isch e chemischi Verbindig oder e Mischig vo chemische Verbindige, wo under bestimmte Bedingigen seer schnäll reagiere und drbii e relativ groossi Energiimängi in dr Form von ere Druckwälle (vilmol mit Hitzentwicklig) freisetze (Detonazioon). D Gschwindigkäit, wo sich d Reakzion mit ere innerhalb vom Sprängstoff usbräitet, isch hööcher as die innerstoffligi Schallgschwindikäit.
D Sprängstoff ghööre zämmen mit de Inizialsprängstoff, Driib- und Schiessstoff (Schwarzbulver und Schiessbulver oder Driibladigsbulver), Zündmiddel und pürotechnische Brodukt zu de explosionsgföörlige Stoff (Explosivstoff
Gschicht
S Schwarzbulver isch vom Middelalter aa, wo s erfunde worde isch, bis zur Entwigglig vo de erste modärne Sprängstoff in dr Middi vom 19. Joorhundert dr äinzig milidäärisch und zivili Explosivstoff und s äinzige Driibmiddel für Artillerii- und Handfüürwaffe gsi. Denn häi s brisanteri Sprängstoff - wie s Nitroglyzerin, s Dynamit, wo uf em Nitroglyzerin basiert, d Nitrozellulose (Schiessbauelle), Nitroaromat, Nitramin usw. witgehend as Explosivstoff und Driibmiddel verdrängt.
Pliezhausen
Bliazhausa (dt. Pliezhausen) ischt a Gmoe em Landkreis Reitlenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).