cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ühlingen-Birkendorf
Geografischi Lag
Üehlinge lyt uff dè Abdachung vom Südschwarzwald uff èrè Höchi vo 640 m über NHN. Üehlinge lyt im Obberè Schlüèchtdal in èm Dalbeggi, dõdemit isch s Geläuf um Üehlinge ummè wènig abhäldig. Sèll ändert sich 2 km unterhalb vom Dorf schlagartig, well d Schlüècht ab dört in èrè ängè Schlucht volauft. Durch sèll Plateau un èm Wasserzuèlauf vo dè Schlüècht biètet Üelinge voglychwys guèti Bedingungè, um sich dört aazsidlè. Birchèdorf isch am Südhang vom Schwarzwald uff 450 bis 950 Meter Höchi über NHN; es isch ugfähr 15 Kilometer vo de Chreisstadt Waldshuet-Düèngè ewäg. Birchèdorf lyt uff dè Höchi zwüschè Steina- un Schlüèchtdal, a dè Schlüècht öppè 3 Kilometer obberhalb vo Ühlingè.
S Gmeindegebièt vo Üehlinge-Birchèdorf deggt vyr Däler vo de Schwarza ab, im Weschte über d Mettma und d Schlüècht bis zu de Steina im Oschte; dodemit isch es e typischi Flächegmeind. D Usdehnig isch 10 Kilometer in Nord-Süd-Richtig und 15 Kilometer in Wescht-Oscht-Richtig.
Nochbergmeinde
D Gmeind gränzt im Norde an Bonndorf im Schwarzwald, im Oste an d Stadt Stüehlige und an Egginge, im Süde an Öschinge und Waldshuet-Düènge und im Weschtè an Wyle, Höcheschwand und Grafehuse.
Gmeindegliiderig
D Gmeind setzt sich uss de acht Ortsdeil Berau, Birchèdorf, Brändè, Hürrlingè, Obbermettingè, Rièdè, Üehlingè un Undermettinge mit gsamt 43 Dörfer, Wyler, Zinke, Höf un Hüser. Dõmit isch d Gmeind Üülingè-Birchèdorf sit dè Gmeindereform vo 1975 è tûpischi Flächègmeind im Südschwarzwald. È netteri Umschrybig für sellèn Umschtand isch d Bezeichnig Vier-Däler-Gmeinde, wo sich druff bezièt, dass im Gmeindsgebièt d Däler vo dè Schlücht, dè Steina, dè Mettma un dè Schwarza liget.
D Gränze vo de Ortsdeil stimme mit sälle vo de früènèrè Gmeind mit de glyche Nämmè übberii; si werre offiziäll mit Üehlige-Birkedorf, Ortsdeil ... benännt. D Ortsdeil bilde glychzitig Wohnbezirk und Ortschafte noch de bade-württebärgischè Gmeindeordnig, des heißt si hän e eigene Ortschaftsroot und e Ortsvorsteher, wo Vorsitzende vo sällem Ortschaftsroot isch.
Im Ortsdeil Berau liige d Wiestige Bürgle und Heidedor. Z Birkedorf isch d Ortschaft Vogelsang mit Vogelsang uffgange; usserdëm litt d Wiestig Rombach z Birchèdorf. Im Ortsdeil Undermettige litt d Wieschtig Rudolfsbärg, wo zwar nit hät chönne lokalisiert werre, aber in sällem Ortsdeil vermüetet wörd. Im glyche Ortsdeil litt d Ortschaft Hofwys, wo villicht mit Endermettigè idäntisch isch.
Gschicht
D Gründig vo Birchèdorf hèt wohrschins i dè Zit vo dè alemannischè Landnahm im 4. Johrhundert stattgfunde; dodruff wyst d'Ändig -inge hy. Z Birchèdorf git s Gräber vo Alemannè. Im Johr 1095 isch Birchèdorf èrschtmòls in Urkundè erwäänt worrè. D Hèrren vo Birchèdorf hèn vomuètlich im 12. Johrhundert d Burg Birchèdorf baut. Im Johr 1530 isch Birchèdorf zämmè mit Grõfuusè im Dausch gegè Beggingè un Schlaatè vo dè Stadt Schaffuusè a d Landgrõfschaft Stüèlingè chò. Im Johr 1612 isch Birchèdorf zum Kloschter Sankt Bläsy übbergangè.
Üehlinge wörd èrschtmòls im Johr 816 erwäänt, in Urkundè vom Kloschter St. Gallè wörd s Dorf Hulingen benamst. Nõch è baar Wechsel vo dè Ühlinger Diènschthèrrè hèt s Kloschter St. Bläsy unter m Abt Christoph im Johr 1480 s Dorf Üehlinge erworbè, mit dèby d Lüt, dè Frucht-, Wyy-, dè Heu- un Lämmerzeentè sowiè dè St.-Martins-Groß- un Grund- un Zehnthèrr vom Dorf Üehlinge. Meereri Brandkatastrophen i dè Johr 1890, 1911 un vo allem 1930 hèn defür gsorgt, dass èn Huufè aalti Schwarzwaldhüser inzwǜschè voschwundè sin.
E nänneswerti Besydlig häts aber erscht im 10. Johrhundert gee, wo d Chlöster baut worre sin. Bsunders s Chloster z St. Bläsi hät d'Bsitzige in de Gmeind beyflusst. Um 948 isch Üehlige-Birkedorf zum erschte Mol erwähnt worre.
Ygmeindung
D Gmeind Üehlinge-Birkedorf isch durch d Verwaltigsreform vo Bade-Württeberg im Johr 1975 entstande. Folgendi, devor selbschtändigè, Gmeindè sin uff Üehlinge ygmeindet worrè : Well Birchèdorf un Üehlinge bi dè Ygmeindung sowoll bi dè Aazahl Ywooner wiè dè Gmarkungsflächi fascht glych groß gsi sin, hèt mò dè Nammè vo dè Flächègmeind 1975 uff Üehlige-Birchèdorf gänderèt. D Ygmeindung vo dè beidè gröschtè Dörfer uff èm Brändmer Bärg, Bèrau un Brändè, isch ebbèfalls am 1. Januar 1975 wǜrksam worrè. Sell spôti Ygmeindung isch au èrscht zschtand chò, nõchdèm d Blään, è Gmeind Brändemer Bärg z bildè, bis zum 1.1.1975 nit umsetzbar gsi sin. Alli anderè Ortsdeil sin vor dè Gmeindsreform nõch Üehlingè ygmeindet worrè. Dè zitliche Ablauf vo dèrrè Gmeindsbildung isch wiè folgt abgloffè:
Bolitik
D Gmeind isch de Sitz vom Gmeindeverwaltigsverband Obers Schlüchttal, wo usser Üehlige-Birkedorf au Grafehuse dezüeghört.
Partnerschaftè
D Gmeind underhaltet partnerschaftligi Beziehige zu
Bibracte
Bibracte (hüt: Mont Beuvray) isch e Oppidum vom Spoot-Latène und de Vorort vo de Häduer, emene keltische Stamm z Gallie gsii. Bi dem Oppidum het de Julius Cäsar ane 58 v. Chr. d Helvetier bisigt und wider haigschickt. De Name isch Gallisch und isch e Kollektivform zum Wort »Biber«.
s Oppidum
De Mont Beuvray isch en 822 Meter höche isolierte Berg vom Morvan-Massiv i de Dèpartement Saône-et-Loire und Nièvre öppe 20 Kilometer westlich vo Autun, em antike Augustodunum. S Oppidum het e Flächi vo rund 135 Hektare und umfasst drai Erhebige. De Ort isch hüt en archäologische Park.
S Oppidum isch sit 1865 vo Archäologe undersuecht wore und ser guet erforscht. Nebet de Befestigunge het mer au Wonhüser und Werchstett usgrabe und uf em höchste Gipfel Le Porrey en Kultplatz. Nördlich vom Oppidum het mer ono en Fridhof mit Brandgreber gfunde.
De Chaiser Augustus het agornnet, as s Oppidum Bibracte verloo mues werde und het d Biwoner i de noije Stadt Augustodunum (hüt: Autun) agsidlet. I dere Stadt het mer drai Inschrifte gfunde, wo d Göttin Bibractis nenet.
Stefan Sonderegger
Dr Stefan Sonderegger (* 28. Juni 1927 z Herisau; haimetberächtigt z Hääde; † 7. Dezämber 2017 ) isch e Schwyzer Sprochwisseschafter un Nameforscher gsii. Är isch ordelige Brofässer fir germanischi Filology an dr Universitet Züri gsii.
Lääbe
1961 isch er zum usserorderlige, 1964 zum ordelige Brofässer fir germanischi Filology beruefe wore. Anne het er e Gaschtbrofässur an dr University of Michigan z Ann Arbor (USA) iberchuu. Bis zue syre Emeritierig anne 1994 het er an dr Universitet Züri glehrt. Vu 1980 bis 1982 isch er Dekan vu dr Filosofische Fakultet I gsii un vu 1973 bis 1984 Forschigsrot vum Schwyzerische Nationalfonds zur Ferderig vu dr wisseschaftlige Forschig. D Hauptbiet vu syre Forschig sin dytschi Sprochgschicht, vor allem s Althochdytsch z St. Galle, un d Namekund gsii, derzue au di germanistisch (inkl. schwyzerdytsch) Wisseschaftsgschicht.
Dr Sonderegger isch zwaimol ghyrote gsii, mit dr Irène Elisabetha Kummer un mit dr Ruth Ritter.
Ab 1960 isch er Generalstabsoffizier vu dr Schwyzer Armee gsii, ab 1973 Oberscht, ab 1982 Brigadier un Schef vum Druppeinformationsdienscht.
Forschig
Em Sonderegger syni wichtigschte Byträäg zur Wüsseschaft sind die über s Althoochtüütsch. Er hät as Eerschte di soginannte Voorakt – das sind Notize, wo d Schryber gmachet händ – vo de Sanggaler Uurkunden us em 8. Jaahrundert undersuecht und hät chöne zäige, das die imene quasi «Gibruuchsalthoochtüütsch» gschribe sind, wo vil nööcher bi de gredte Spraach staat weder s «räin» Althoochtüütsch, wo dän i den Uurkunde sälber und i de Literatuur z finden isch und mer us de Handbüecher und Gramatike gchänt. Er hät dän au na anderi althoochtüütschi und spööter mittelhoochtüütschi Quälen uf Refläx vo de gredte Spraach abgschlopfet. Dezue ane hät er für di renomiert Sammlig Göschen au en ganze Band über di althoochtüütsch Spraach und Literatuur gschribe. Bunders nööch isch em de Nootgeer de Tüütsch gstande, wo s Altalemanisch literatuurfëëig gmachet hät; dëm sym Schaffe hät er e ganzi Räien Uufsätz gwidmet.
Au i de tüütsche Spraachgschicht hät er mit eme nöie Buech welen uustrampeti Wääg verlaa. Statt die i de klassische chronoloogische Räiefolg naazäichne, hät er wele dëren iri Äinzelaschpäkt sischtemaatisch aagaa. Tipisch für das Buech sind au die vile, vile graafischen Übersichte. Die Spraachgschicht isch aber i de Wüsseschaftswält nöd eso richtig guet aachoo. De zwäit Band, wo s um s Verheltnis und d Gschicht vo Mundaart, Schrybspraach und Schriftspraach hett sele gaa, isch dän ämel nümen usechoo.
Wichtig gsy isch em d Gschicht vo de Gërmanischtik as Ganzer und vo der Alemanischtik im Bsundere. I dëm Zämehang hät er zum äinte groossi Übersichtsartikel gschribe, öppen über di alemanisch Mundartforschig, zum anderen aber au über Äinzelpërsoone wie d Grimm-Brüedere, de Johann Peter Hebel und der Andreas Hüüsler.
Andersch, as i gwüsse Naarüeff bhauptet woorden isch, hät de Sonderegger (im Gägesatz zu sym Vorgänger uf em Leerstuel, em Ruedolf Hotzeköherli, und synere Naachfolgeri, der Elvira Glaser) nu wenig über s Schwyzertüütsch gforschet. Syni beede wichtigschte Byträäg i dëm Gibiet sind e bibliograafischs Handbuech über di schwyzertüütsch Mundaartforschig von 1800 bis 1959 und de grooss Übersichtsartikel über Die Entwicklung des Verhältnisses von Standardsprache und Mundarten in der deutschen Schweiz vo 1984. D Räie ''Studia Linguistica Alemannica. Forschungen zum alemannischen Sprachraum, wo-n-er im Aaschluss a di groosse Räie Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik vom Albert Baachme und Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung'' vom Ruedolf Hotzeköherli ggründet hät, isch aber scho nach wenige Bänd wider ygschlaaffe.
Ales i alem isch de Sonderegger en Filoloog gsy, «wie s im Buech staat». Er hät e risigi Biblioteek und e groosses Wüsse gha und hät am liebschte für sich sälber gschaffet. Andersch as syni zytglyche Koleegen a der Uni oder syni Voorgänger und Naachfolger uf em Leerstuel (der Albert Baachme mit de Nöiorientierig vom Schwyzerischen Idiotikon und de vile schwyzertüütschen Oortsgramatike, de Ruedolf Hotzeköherli mit em Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz und d Elvira Glaser mit em Sintaxatlas vo de tüütsche Schwyz) hät er ekäi groossi Projäkt a sym Leerstuel uufzoge.
Wärch
Publikatione (Uuswahl)
Schrifteverzeichnisse
Verwaltungsgliederung Liechtensteins
S Förstetum Liachtaschta ischt uftaalt i zwo Wahlkrais mit total ölf Gmonda.
Undrland
Zom nördleg glägne Wahlkrais Undrland ghören föf Gmonda vor historischa Herrschaft Schellabärg. Do dezue ghören Escha, Gamprii, Muura, Ruggäll und Schellabärg. Dia ehemolig Rychsherrschaft Schellabärg isch Anno 1699 dor da Först vo Liachtaschta kooft wore. De höttig Wahlkrais hät ko Verwaltigsfunkzione meh.
Oberland
Zum flähamässig grössara Wahlkrais Oberland ghöran sächs Gmanda vo da historischa Grofschaft Vadoz. Do dezua ghöran Baalzers, Planka, Schaa, Tresa, Tresabärg und Vadoz. Dia ehemolig Rychsherrschaft Vadoz isch im Johr 1712 dor da Först vo Liachtaschta erworba wora. Da hüttig Wahlkrais hät ka Verwaltigsfunkzione meh.
Gmonda / Gmanda
D Glederig vor Gmonda (Undrland) oder Gmanda (Oberland) mit erna Dörfer, Exklave und Enklave im Ländle send under Gmonda vom Förschtatum Liachtaschtaa beschreba.
Schuh
E Schue isch es Chleidigsstugg füre Fuess. S Wort chunt vom althochdütsche scuoh, und das goot schynts uf s Indogermanische Ursprache *skeu- zrugg; das Wort het worschyns öppe «verdecke» oder «ypacke» bedüütet.
E Schue het zwee Teil: dr Bode, wo under em Fuess isch und d Huut bim Lauffe schützt, und der Schaft, wo am Boden agmacht isch und ume Fuess goot.
Römische Republik (Begriffsklärung)
Röömischi Republik stoot für:
Shoppi Tivoli
Gschicht
Am 12. März 1970 isch z Schpreitebach s Shoppi eröffnet worde. Es isch s erschte Shopping-Center vo de Schwiiz gsi, het 50 Läde gha mit ere Verchaufsflächi vo 25'000 qm. Scho in dere Aafangsziit sind bis zu 60'000 Lüt pro Dag zum Lädele ins Shoppi cho. Im 1974 isch uf de andere Site vo de Landschtroos s Tivoli eröffnet worde, wo mit em Shoppi durch e offeni Brugg verbunde gsi isch. Im 2001 hei sich d Verwaltige vo de beide Iikaufszäntre zu de Shoppi Tivoli Management AG zäme gschlosse und me het aagfange, s Shopping-Center umzbaue.
S Shoppi Tivoli hüt
De Umbau vom Shoppi Tivoli, wo im 2010 isch abgschlosse worde, het öppe 280'000'000 Schwiizer Franke koscht. Di beide Hüüser links und rächts vo de Landschtroos sind durch e gschlosseni Lade-Passage mitenand verbunde. Insgsamt hets im Shoppi Tivoli öppe 150 Läde uf ere Verkaufsflächi vo 78'000 qm.
Schuh
Schue gits sit dr Urzyt; ganz alti Bischpiil het me zäme mit em Maa im Ötztalgletscher gfunde.
Flüsse der Schweiz
Wäge dr Topographi und de vil Niderschleeg het d Schwiiz sehr vili Flüss. Die Flüss hän über e sehr längi geologeschi Zyt zumene grosse Deil s hytige Bild vor Schwiiz prägt, will si – zämme mit de Gletscher vo de letschte Yyszyyte – die hitige Dääler bildet hän. Praktisch jedi Region vor Schwiiz wird dur e Fluss prägt. Rund um d Alpe het’s au vil Seeè.
D Schwiiz als Wasserschloss und Hauptwasserscheidi
Fasch alli wichtige Flüss vor Schwiiz entspringe im Gotthardmassiv, nämli vor allem dr Rhy, dr Rotte (au Rhone gnennt), d Aare, d Rüüss und dr Ticino. Au d Linth entspringt zimli noch am Gotthardmassiv.
Vor allne andere präge dr Rhy (zäme mit sim grosse Hauptnäbefluss, dr Aare) und dr Rotte d Landschaft vo dr Schwiz. Si beid ghöre zu de grööschte Flüss vo Europa.
Dur d Schwiiz verlaufe meereri europäischi Hauptwasserscheide: Si trenne d Yyzugsgebiet vo Nordsee, Mittelmeer und Schwarzem Meer. Sogar e dreifachi Hauptwasserscheidi findet sich uff em Lunghinpass im Engadin. D Idee, mit eme transhelvetische Kanal dur s Mittelland zwische Rhy und Rotte d Nordsee und s Mittelmeer zverbinde, isch nie umgsetzt worde.
Rhy
Dr Rhy isch mit enere Lengi innerhalb vo dr Schwiiz vo 375 km dr lengscht Fluss vor Schwiiz. Mit all sine Näbeflüss het er Yyzugsgebiet vo 36'494 km² – dodrmit verloot s Wasser vo 80 % vor ganze Flechi vor Schwiiz s Land bi Basel über e Rhy.
Dr Rhy het total 13 Quellflüssli, die wichtigschte sin Vorder- und Hinderrhy. Die beide fliesse bi Reichenau im Kanton Graubünde zämme. Allerdings duet nume dr Vorderrhy würkli us em öschtlige Gotthardmassiv entspringe. Dr Hinterrhy entspringt im Rhywald in dr Nöchi vom San Bernardino-Pass a dr Gränze zum Tessin – und dodrmit südlig vom Gotthardmassiv. Noch em Zämmefluss wändet sich dr Rhy in nördliger Richtig an Chur vrby em St. Galler Rhytal zue. Dodrby bildet er zerscht Gränze vor Schwiiz zem Fürschtetum Liechtestei, drno, mit zwee Uusnaame, zem öschtriichische Bundesland Vorarlberg. Drno mündet er in Bodesee. Vo do a und bis uf Basel bildet er (usser z Schaffhuuse und z Basel sälber) d Gränze zue Dytschland.
Z Konstanz verloot er dr Bodesee gege Weschte zue. Grad noch Schaffhuuse, südlig drvo, zwüsche Neuhuuse und Laufe, befindet sich dr gröscht Wasserfall vo Mitteleuropa, dr Rhyfall. Bi Choblez ströme Rhy und Aare zämme. Mit em Zuefluss vor Aare vergrössert sich d Wasserfiehrig vom Rhy um meh als Dopplete. Wiiter im Weschte durfliesst dr Rhy – unterdesse zum ene Strom worde – d Stadt Basel und verloot d Schwiiz Richtig Norde, won er d Gränze vom Elsass zu Bade bildet und wiiter i Richtig Nordsee fliesst.
Aare
D Aare isch dr wichtigscht Näbefluss vom Rhy, het e Lengi vo 295 km und es Yzugsgebiet vo 17'779 km². Si isch dodrmit dr lengschti rein schwiizerischi Fluss. Zuedäm isch si au dr Fluss mit am meischte Wasser, bim Zämmefluss mit em Rhy het si 50 % mee Wasser als är. Do dr Rhy aber zem Zytpunkt, wo me d Flüss systematisch binännt het, wenigi Kilometer lenger gsi als d Aare, heisst dr Fluss bis zum Meer Rhy. Dur d Begradigung vom Rhy im St. Galler Rhytal und d Juragwässerkorrektion an dr Aare isch dr Rhy mittlerwiile kürzer und d Aare lenger worde. So isch hütte d Aare bim Zämmefluss lenger als dr Rhy und bringt au mee Wasser. Trotzdäm bliibt dr Name Rhy us historische Gründ.
D Aare entspringt im weschtliche Gotthardmassiv im Bärner Oberland und prägt s weschtliche Mittelland. Zwüsche Innerchirche und Meiringe zwängt sich dr jung Fluss dur d Aareschlucht nordwärts. Es baar Kilometer witer fliesst si zerscht in Brienzer- und denn in Thunersee. Drno durchquert si im ene grosse Boge d Bundesstadt Bärn und chunt aschliessend in Wohlesee. Bi Aarbärg fliesst d Aare sit 1878 wäg dr Juragewässerkorrektion in nordöstlicher Richtig in Bielersee. Vo dört fliesst si in westlicher Richtig em Jurasüdfuess noche dur Soledurn und Olte, und bi Brugg tuet si sech im Wasserschloss mit Rüüss und Limmat vereinige. Wenigi Kilometer nordwärts trifft d Aare denn uff e Rhy
Saane
D Saane (frz. Sarine, 126 km / 1'892 km²) entspringt bi Gsteig im westliche Bärner Oberland. Si fliesst zerst westwärts dur s waadtländische Pays-d’Enhaut, aschliessend noch Norde, dur s Greyerzerland – mit em Greyerzersee. Sowiso isch d Saane dr Hauptfluss vom Kanton Fryburg und hüfig bildet er au d Sprachgränze. Unden a Fryburg und em Schifenesee fliesst d Saane bi Aarbärg in d Aare.
Linth / Limet
E bizz witer öschtlich entspringt bim Tödi d Linth (140 km / 2'416 km²), wo gege Nordoschte zue die öschtlige Voralpe Richtig Walesee durchquert. Über e Linthkanal fliesst si drno in Zürisee. Am andere Änd lauft si bir Stadt Züri wider us em See. Si heisst ab denn Limet und flüsst gege Nordweschte zu dr Aare im Wasserschloss bi Brugg.
Thur
Nomoll witer öschtlig entspringt mit dr Thur (125 km / 1'724 km²) dr gröscht Fluss vor Oschtschwiiz. Si chunt dur s Doggeburg, dr Thurgau und dur Teil vom Zürcher Hinderland. Churz noch em Rhyfall fliesst d Thur in Rhy.
Rotte (Rhone)
Dr Rotte, im Wälsche bekannt unter sim französische Name Rhône und ir Dütschwiiz Rhone, isch in dr Schwiiz 264 km lang und het e Yzugsgebiet vo 10'403 km². Är entspringt uf dr weschtlige Syte vom Gotthardmassiv im Rhonegletscher und durfliesst dr Kanton Wallis: zerscht dur s Goms und denn vo Brig über Martinach (Fliessrichtig neu nordwärts) zum Gämfersee. Bis dohi bildet er s Walliser Haupttal, s Schwiizer Rhonetal. Am andere Änd vom Gämfersee verloot dr Rotte dr See und durfliesst d Stadt Gämf, verabschiidet sich drno grad vor Schwiiz und mündet schliesslig im Mittelmeer.
Tessin (Ticino)
Dr Namensgäber vom Kanton Tessin, dr Tessin (it. Ticino, 91 km, 1616 km²), entspringt im südliche Gotthardmassiv, fliesst noch Süde dur dr nördlig und mittleri Teil vom Kanton Tessin (Sopraceneri), vereinigt sich mit dr Moesa, wo us em bündnerische Misox chunt, strömt in Langesee, wo au dr zweit bedütend Fluss vom Kanton Tessin, d Maggia, ynefliesst, und verloot im See d Schwiiz. In Langesee fliesst au d Tresa, wo als Abfluss vom Luganersee grossi Teile vom Sottoceneri entwässeret. Dr Ticino fliesst schliessli im Süde us zum Langesee us und mündet grad unden a Pavia in Po, wo am Änd in d Adria fliesst.
Inn
Dr Inn (104 km, 2150 km²) entspringt bi Maloja im Engadin. Er fliesst dur Silser- und Silvaplanersee in Richtig Nordoste, verloot d Schwiz bi Vinadi und mündet im bayrische Passau in d Donau, wo ins Schwarze Meer fliesst.
Flüss mit Quelle usserhalb vor Schwiiz
Mit Usnaam vo eim vo de 13 Quellflüss vom Rhy, em Reno di Lei, und em Doubs entspringt kei grössers Schwiizer Gwässer im Usland, aber doch es paar gleineri. Das sin d Wiise, Birsig, Biber, Spöl, Faloppia, Melezza, Isorno und Arve.
Chauvinismus
Chauvinismus isch e übertribeni Form vaam Patriotismus. Es gaat deby um e Uufwärtig vaam eigene Land, Volk, Spraach oder Region. Dr Begriff wird mit Nationalismus, Rassismus, und Faschismus verbunde, aber er wird mindestens so hüfig mit Spott bruucht, zum Byspil we öpper übertribene Spraachpurismus betribt. Im moderne Sprochbrüch het dr Begriff Chauvinismus e Üswittung erfahre. Mer bezeichnet sitter dr 70er Johr aü Männer, wu sich fraüefejndlig verhalte, as "Chauvis" (Chauvinischte).
Nationalischtische Chauvinismus ka bi Mehrheite un bi Minderheite vorkumme. D Mehrheite hän aber meischtens d Macht, dr Minderheit ihrini Sprochgsetzer usw. ufzzwinge. Mä ka en au bi allene politische Richtunge gsee, nit numme bi rächtsradikale, won er allerdings am hüfigste vorkunnt. So het dr Kemalismus, wu d Tirkei in d Moderni un zu Airopa ani gfiährt het, fascht e Johrhundert nit aerkännt, ass d Kurde e bsunderi Ethniä mit ere eigene Sproch sin un het d kurdisch Sproch in dr Effentligkeit verbotte.
D Feschtstellung vum Chauvinismus isch nit alliwiil eifach, wel d Abwärtig vu Velker, Sproche, Religione, Fraüe usw. viilmol in satiirischer Form vordrage wird un wel Gspass un Ernscht do durrenander gehn. So ischs zum Biispiil schwär, z entscheide, eb des hochditsche Sprochchauvinismus isch, wiä dr ditsch Radiosänder SWR3 Sketsch mit Dialäktsprächer bringt. Gegner meine do, dr Dialäkt un sini Sprächer wäre lächerlig gmacht; Befiirworter meine, des isch alles blos Gspass. Ähnlig isch s bi dr Oschtfriisewitz.
Eschenbach SG
Eschebach isch es Dorf und e politeschi Gmeind vom Kanton Sanggalle.
Geografii
D Gmeind ghört zum Waalchrais See-Gaster und isch grad oben a de Gmeind Schmerike, wo am Zürisee liit. Dur gmeind dure goht d Hauptstrooss Nummer 8, wo vo Sanggale über de Ricke und witer über Rappi, de Seedamm und de Sattel bis uf Brunne füert.
Dudley G. Wooten
Dr Dudley Goodall Wooten (* 19. Jüüni 1860 bii Springfield, Missouri; † 7. Hornung 1929 z’ Austin, Texàs) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1901 bis 1903 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
Eschenbach SG
Geografii
Im Gmeindbann vo Eschebach sind d Dörfer Eschebach, Nöihuus, Bürg, Diembärg, Ermeschwyl, Lütschbach und sit em 1. Jänner 2013 au Goldige, Hintergoldige, Oberholz, Sanggallechappele, Rüeterswil und Walde.
Dudley G. Wooten
sii Laawa un Kàrriar
Dr Dudley Goodall Wooten ìsch ànna 1860 bii Springfield ìm Süüda vum Bundesschtààt Missouri-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vu dr Henrietta geboorena Goodall un vum Thomas Dudley Wooten. Ìn siinera Kìnderjoohra, wahrem Bìrgerkriag, hàt’r mìt siina Äältra ìns Texàs gwàndelt. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala ìn dr texànischa Schtàdt Paris gànga. Gschtudiart hàt’r bis 1875 àm Princeton College, un doo druff àn dr Johns-Hopkins-Üniwärsitäät z’ Baltimore. Drnooh hàt’r Racht àn dr Üniwärsitäät vum Virginia z’ Charlottesville gschtudiart un ìsch ànna 1880 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Austin ìm Texàs gschàfft. Vu 1884 bis 1888 ìsch’r doo Schtààtsànwàlt gsìì. Àb 1888 hàt’r z’ Dallas gschàfft. Ìn da Joohra 1890 bis 1892 ìsch’r doo Bezirksrìchter gsìì. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Drzüa ìsch’r ànna 1897 Uffsàtzlaiter vu dr Zittschrìft Texas Magazine gsìì. Gschrìewa hàt’r àui fìr d’ Zittschrìfta Scribner’s Monthly un Century. Züadam hàt’r a vollschtandiga Gschìcht vum Texàs verfàsst, wo ànna 1898 veräffentligt worra-n-ìsch. Ìm gliicha Joohr ìsch dr Wooten Vorsìtzend’r vum Texas State Historical Association worra.
Vu 1898 bis 1899 ìsch dr Wooten Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì. Ànna 1900 ìsch’r Mìtglìed ìm Voschtànd vu dr Nàzionààla Schtààtsbìrgerliga Federàzioon gsìì; ànna 1901 ìsch’r Delegiart’r uff dr Nàzionààla Schtiirkumferanz z’ Buffalo gsìì. Schuu-n-ìm Joohr 1898 hàt’r àn’ra nàzionààla kàrtällfaindliga Kumferànz z’ Chicago mìtgmàcht. Noh-n-em Tood vum Àbgoordnet Robert E. Burke ìsch dr Wooten àn dr Nàchwàl ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Represantàntahüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch’r àb’m 13. Jüüli 1901 gsìì. Ànna 1902 hàt’r àls Àbgoorndet ìns Alaska graist, fìr a Schtudia-n-ìwwer d’ Bedìrfnissa vu dam Territorium màcha. Dàsjoohr hàt ìhn siina Pàrtäi nìt fìr a Wìederwàhl nominiart; ar hàt àlso àm 3. März 1903 dr Kongrass müassa fàraloo.
Walter Hauser
De Walter Hauser (* 1. Mai 1837 z Wädischwil; † 22. Oktober 1902 z Bärn) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Ottavio Cagiano de Azevedo
Dr Ottavio Kàrdinàl Cagiano de Azevedo (* 7. Nowamber 1845 z’ Frosinone, Kìrchaschtààt; † 11. Jüüli 1927 z’ Anzio, Prowìnz Rom) ìsch a itàlianischer Gaischtlig’r un Küriakàrdinàl vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch gsìì.
Walter Hauser
Er isch am 13. Dezember 1888 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Ottavio Cagiano de Azevedo
sii Laawa
Dr Ottavio Cagiano de Azevedo ìsch a Növöö gsìì vum Antonio Maria Kàrdinàl Cagiano de Azevedo.
Walter Hauser
De Walter Hauser isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1892 und 1900 und Vizepräsident i de Jahre 1891 und 1899.
Ottavio Cagiano de Azevedo
sii Laawa
Siina filosoofischa un theologischa Üssbìldung hàt’r ìm Seminààri vu Grottaferrata bikumma. Ànna 1868 ìsch’r zem Priaschter gwäijt worra. Doo druff ìsch’r Gmaindaseelsorger z’ Rom gsìì. Vu 1892 àà hàt’r fìr d’ reemischa Küria gschàfft; doo ìsch’r bis 1901 Pàpschtliger Kammerer un àb 1901 Pàpschtliger Majordomus gsìì.
Scott Field
Dr Scott Field (* 26. Janner 1847 z’ Canton, Madison County, Mississippi; † 20. Dezamber 1931 z’ Calvert, Texàs) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1903 bis 1907 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
Ottavio Cagiano de Azevedo
sii Laawa
Àm 11. Dezamber 1905 hàt’ne dr Pàpscht Piüs X. àls Kàrdinàldiàkon kréiart —sii Tìteldiàkonii ìsch Santi Cosma e Damiano gsìì. Ànna 1913 hàt’r ’ne àls Pro-Prefäkt ärnännt, un d’rnooh àls Kàrdinàlprefäkt vu dr Religioosakongregàzioon. Dr Cagiano de Azevedo hàt àn dr Pàpschtwàhl vu 1914 tailgnumma, wu dr Benedikt XV. gwählt worra-n-ìsch. Dr Benedikt XV. hàt’ne àm 6. Dezamber 1915 àls Kànzler vu dr Hailiga Reemischa Kìrìch ärnännt un hàt’ne àm saalwa Tààg zem Kàrdinààlpriaschter mìt dr Tìtelkìrìch San Lorenzo in Damaso ärhoowa. Witterscht hàt dr Cagiano de Azevedo àn dr Pàpschtwàhl vu 1922 mìtgmàcht, wu dr Piüs XI. gwählt worra-n-ìsch.
Scott Field
sii Laawa un Kàrriar
Dr Scott Field ìsch ànna 1847 z’ Canton ìm Zäntrààl-Mississippi-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Henry un vu dr Jane Field geboorena Bates. Ar ìsch ìn d’ McKee-Schüal ìn siinera Haimetkàntoon gànga. Schpeeter hàt’r trotz siinera Jugend àm Bìrgerkriag tailgnumma, àls Soldàt ìm Heer vu dr Konfederàzioon. Bekampft hàt’r ìm Georgia unter’m Joseph E. Johnston un ìm Atlanta-Faldzug unter’m John Bell Hood. Noh-n-em Kriag hàt’r bis 1868 àn dr Üniwärsitäät vum Virginia z’ Charlottesville gschtudiart. Drnooh hàt’r zwai Joohra làng àls Lehrer gschàfft. Ar hàt Racht gschtudiart un ìsch ànna 1872 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Calvert ìm Texàs gschàfft. Vu 1878 bis 1882 ìsch’r Schtààtsànwàlt ìm Robertson County gsìì. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Vu 1887 bis 1891 ìsch’r Mìtglìed ìm Senàt vum Texàs gsìì. Ànna 1892 ìsch’r Delegiart’r uff dr Demokrààtischa Nàzionààlkumferanz z’ Chicago gsìì, wu dr Grover Cleveland àls Kàndidàt fìr d’ Presidàntschàftswàhl nominiart worra-n-ìsch.
Ottavio Cagiano de Azevedo
sii Laawa
Dr Ottavio Cagiano de Azevedo ìsch àm 11. Jüüli 1927 z’ Anzio bii Rom gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Frììdhoof Campo Verano z’ Rom.
Scott Field
sii Laawa un Kàrriar
Àn da Kongrasswàhla vu 1902 hàt maa dr Field ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch dr Field àb’m 4. März 1903 gsìì, àls Noohfolger vum Dudley G. Wooten. Ar ìsch ainmol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1907 ìm Kongrass blìewa. Ànna 1906 hàt’r sìch nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm Represantàntahüüs hàt dr Field witter àls Ànwàlt gschàfft. Ànna 1913 hàt’r daa Berüaf fàraloo, fìr intänsiv ìn dr Làndwìrtschàft schàffa.
Gschtoorwa-n-ìsch dr Field àn’ra Wäänaverschtupfung àm 20. Dezamber 1931 z’ Calvert. Ar ìsch doo uff’m Schtàdtfrìedhoof beardigt worra.
Dr Scott Field hàt sìch dräimol verhiirootet: z’äärscht mìt dr Victoria Luckey-n-üss’m Mississippi —wo zwai Joohra schpeeter gschtoorwa-n-ìsch—, drnooh mìt dr Lucy E. Garrett Randolph üss Calvert —mìt wäller ar dräi Seehn ghàà hàt— un schliasslig mìt dr Maude Harlan Green üss Calvert.
Dudley G. Wooten
sii Laawa un Kàrriar
Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm Represantàntahüüs hàt dr Wooten uff Seattle ìm Bundesschtààt Washington gwàndelt, wu-n-’r witter Ànwàlt gsìì-n-ìsch. Ìn siinera näija Haimet ìsch’r àui mehrfàch Rìchter àm Owergrìcht gsìì. Ànna 1912 hàt’r àm Nàzionààla Kongrass fìr d’ Flìss un Haafa mìtgmàcht; ìm Joohr druff ìsch’r Delegiart’r uff’ra Umwaltkumferanz gsìì (em „National Conservation Congress“). Ànna 1919 ìsch dr Wooten Mìtglìed ìm Üüssschuss fìr d’ Fäschtleegung vu da Schtudialeehrplaan ìn siim Schtààt gsìì. Zwìscha 1924 un 1928 hàt’r juristischa Vorlaasunga àn dr Üniwärsitäät vu Notre Dame ìm Indiana ghàlta. Ar ìsch wahrend’ma Besüach z’ Austin àm 7. Hornung 1929 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r bii siinera Ehafràui uff’m Calvary-Frìedhoof z’ Seattle.
Ànna 1883 hàt dr Dudley Wooten d’ Ella R. Carter ghiiroota ghàà. Zamma hann sa zwai Kìnder ghàà. Wu d’ Ehafràui ànna 1886 gschtoorwa-n-ìsch, hàt sìch dr Wooten wìeder verhiirootet. Dr Wooten ìsch Taifer gsìì. Ar ìsch àui Mìtglìed gsìì ìn dr Briaderschàft Phi Kappa Psi.
UEFA Champions League
D UEFA Champions League [] isch e Wettbewärb für öiropäischi Fuessball-Veräinsmannschafte vo de Manne under em Dach vom öiropäische Fuessballverband (UEFA). Die Bezäichnig gältet sit dr Säsong 1992/93, vo 1955 bis 1992 het d Veraastaltig as Öiropapokal vo de Landesmäister stattgfunde. Er wird jeedes Joor im Raame vom Öiropagöp usdräit und gältet im Vergliich zu dr UEFA Europa League as dr wichdigeri vo de bäide Wettbewärb.
Am mäiste gwunne het dä Wettbewärb dr spanisch Klub Real Madrid, wo 13mool Erste worde isch. Us em dütsche Sproochruum si bis jetz dr FC Bayern München (sächs Siig), dr Hamburger SV und Borussia Dortmund (bäidi äimol) erfolgriich gsi.
Dr CL-Siig kwalifiziert e Mannschaft zum UEFA Super Cup und zur FIFA-Klub-Wältmäisterschaft.
Peter Paul Rubens
Dr Peter Paul Rubens (IPA: []) (au Pieter Pauwel Rubens oder Petrus Paulus Rubens, * 28. oder 29. Juni 1577 z Siegen; † 30. Mai 1640 z Antwerpen) isch äine vo de bekanntiste Mooler vom Barock und Diplomat vo dr schbanisch-habsburgischen Chroone gsi.
Lääbe
Dr Peter Paul Rubens isch woorschiinlig am 28. Juni 1577 as Soon vom Jan Rubens und vo dr Maria Pypelincks z Siige uf d Wält choo. Er het säggs Gschwüsterti gha.
Z Antwärpe
Si Vater isch e Rächtsaawalt gsi, wo z Italie usbildet worden isch. Wil er reformiert gsi isch, isch er 1568 wo s Religionsunrueje gee het, mit siner Familie uf Köln gflüchdet. Dr Vater isch 1587 gstorbe und d Mueter isch mit de Chinder uf Antwärpe züüglet. Dört isch dr Peter Paul Rubens uf d Latiinschuel vom Rumoldus Verdonck (1541–1620) gange und isch denn e Zitlang e Paasche am Hoof vo dr Marguerite de Ligne (1552–1611) gsi.
Noch 1592 het er bi de Mooler Tobias Verhaecht (au T. Verhaegt), Adam van Noort und Otto van Veen gleert. 1598 isch er mit dr Leer fertig gsi und isch in d Moolergilde z Antwärpe ufgnoo worde.
Wider z Antwärpe
1608 isch er z Antwärpe gsi und het d Isabella Brant (* 1591; † 1626) ghürootet. Im Rubens si wichdigste Mezeen dörte isch dr Bürgermeister vo Antwärpe gsi, dr Nicolaas Rockox. 1609 het er für s Roothuus „D Aabätig vo de Häilige Drei Köönig“ gmoolt, denn „Samson und Delila“. 1610 isch er dr Hoofmooler vo de Erzherzöög worde.
Si Ateliee isch bald voll vo Schüeler gsi. Die erste Bilder us dere Periode si: D Aabätig vo de Köönig (1610, Museum zu Madrid), dr Altaar vom häil. Ildefonso (Wien) und s bekannte Bild in dr Alten Pinakothek z Münche, wo iin und si Frau zäigt wie si in ere Laube sitze. Dr Rubens isch riich und bekannt worde und het immer mee Schüeler überchoo.
Z Bariis
1622 het en d Maria de' Medici uf Bariis iiglaade, das er dört im Luxembourgbalast wurd usschmücke. Dr Rubens het d Skizze (Münchener Pinakothek) entworfe und sini Schüeler häi d Gmäld gmoolt, wo dr Rubens 1625 sälber uf Bariis brocht het. Vo 1622 bis 1623 het er d Kartong für d Dapisserie vo dr Konstantinfolg für e Ludwig XIII. gmacht, wo in dr Manufacture des Gobelins usgfüert worde si.
Vo Schbanie uf Ängland
1628 het en d Erzherzogin Isabella no äinisch in ere diplomatische Mission uf Schbanie gschickt. Dr Rubens isch Sekretäär vom Ghäime Root worde und het z Madrid meereri Wärk usgfüert. Vo Madrid het män en 1629 diräkt uf London gschickt, won er mit em änglische Köönig über e Friide zwüsche Schbanie und Ängland verhandlet het. Im Joor druf isch denn dr Friidensverdraag underschriibe worde. Dr Köönig Karl I. vo Ängland het en drwääge zum Ritter gschlaage. Au z London isch er as Mooler däätig gsi. Spööter isch er in non e baar Staatsgschäft verwicklet gsi.
Die zwäiti Hüroot
Nochdäm si ersti Frau gstorbe isch het er 1630 d Helene Fourment ghürootet, wo hüfig für en Modäll gstande isch. Vo denn aa het er fast nume no d Skizze sälber gmacht und d Schüeler häi zum grösste Däil d Bilder gmoolt. Er het mänggisch in dr Stadt gwoont, und mänggisch uf sim Landsitz Steen bi Mecheln.
Si Dood
Er het lang an dr Gicht glitte und isch am 30. Mai 1640 z Antwärpe draa gstorbe. Er isch in dr St.-Jakobschille z Antwärpe begraabe.
En Uswaal vo sine Wärk
Ditel, (ungfäärs Daatum), wo s hüte isch
Pascal Zuberbühler
Dr Pascal Zuberbühler (* 8. Jänner 1971 z Frauefäld, Schwiiz), gnennt Zubi, isch en ehemolige Schwiizer Fuessball-Goali.
Vereinskarriere
Bis 1991 het dr Pascal Zuberbühler bim FC Frauefäld gschuttet. Vom FC Frauefäld isch er denn zu de Grasshoppers Züri gwächslet. In de 8 Joor wo dr Zubi bi GC gse isch het er insgsamt 187 Pflichtspiil absolviert und isch dreimol Schwiizr Meister und eimol Pokalsieger worde. 1999 isch dr Zubi zum FC Basel gange. Dört het er vili Erfolg in dr Meischterschaft, em Pokal und dr Champions League könne fiire. In de Joohr 2000 und 2001 isch er zu Bayer Leverkusen und schpöter zum FC Aarau usglehnt woorde. Während de 7 Joohr in Basel het dr Pascal Zuberbühler zwar vili Erfolg könne fiire, är isch jedoch ziitewiis au wäge Fehler heftiiger Kritik usgsetzt gsi. 2006 isch dr Zubi den nach Ängland gange, zu West Bromwich Albion. Dört isch är unter em Trainer Bryan Robson Stammgoli gse und het gueti Laischtiige zeigt. Dä isch denn jedoch entloo worde und dr Tony Mowbray isch Trainer worde. Dä het dr Zubi in die 2.Mannschaft versetzt, was zu grosse Fanprotescht gfiert het. Nachdäm si "Nochfolger" dr Russell Hoult suschpendiert worde isch het dr Mowbray dr Pascal Zuberbühler wiider in die 1. Mannschaft gholt. Nach dr Verpflichtiig vom Dean Kiely het är jedoch kai Spiil me bestritte. Dodurch het dr Zubi sini Chance uf e Stammplatz im Nati-Trikot an dr Euro 2008 gfährdet gse und isch im Summer 2007 zu Neuchâtel Xamax gwächselt. Scho nach 1 Joohr isch dr Zubi wiider zrugg nach Ängland gange, als Ersatzgoli hinter em Mark Schwarzer bim FC Fulham. Dört het är in zwai Saisons, abgseh vo eim Iisatz im Ligacup kai Pflichtsspiil mehr bestritte. Noch dr Säsong 2010/11 het er sini aktivi Karriere beändet und isch Trääner worde.
Nati
Sis Comeback in dr Nati het dr Zubi scho am 6. Septämber 1994 gege die Vereinigte Arabische Emirat beschtritte. In de folgende Joohr isch är allerdings eher sälte zum Iisatz ko. Vo 2004-2007 isch är Stammgoli bi dr Nati gsi, s'Highlight in däre Ziit isch ganz klaar d'Wältmeischterschaft 2006 gsi wo dr Zubi in allne Gruppespiil kai Goal ineglo het. Im Achtlfinal gege d Ukraine het är, nachdäms 0:0 gse isch in der reguläre Spiilziit sogar no dr erschti Penalty ghebt. Trotzdäm isch d'Schwiiz usgschiide. An dr Haimeuro 2008 isch dr Pascal Zuberbühler hinter em Diego Benaglio nume no d'Nummere 2 gsi. Im letschte Gruppespiil gege Portugal het ihn dr Trainer Köbi Kuhn nomol schpiile loo, wills um nüt mehr gange isch. In sim letschte Länderspiil het dr Zubi bim 2:0 nomol kai Goal ineloo.
Privat
Dr Zubi isch mit dr Schpanierin Beatriz verhüürotet.
Weblinks
Sini offizielli Homepage
Gaiberg
Gaiberg (pfälzisch Gaiberg) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Gaiberg lyt ian dr Gränz zum Odewald und zum Kraichgau im Naturpark Neckerdal-Odewald, rund zeh Kilometer sidli vu Heidelberg. Nochbergmaine vu Gaiberg sin Bammental, Leimen un Heidelberg.
Dr Baan bstoht us 44,8 % Landwirtschaftsflechi, 37,3 % Wald un 17,8 % Sidligsflechi.
Gmaigliderig
Zue Gaiberg ghere kaini wytere Ortsdail.
Gschicht
Gaiberg isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1312 as Gauberg.
Verwaltig
Gaiberg het sich mit dr Stadt Neckargemünd un dr Gmaine Bammental un Wiesenbach zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Neckargemünd zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Klaus Gärtner.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Gaiberg ghert zum Pfälzisch.
Buchheim (Landkreis Tuttlingen)
Buacha (amtlich Buchheim) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Buacha leit uf dr Hegaualb, em sidweschtliche Doel vo dr Schwäbische Alb, em Naturpark Obere Donau. Nochbergmoede send Beuron em Norde ond Leibertingen em Oschte, boede im Landkroes Semmerenga, Neihousa ob Eck em Side ond Friddinga em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 52,5 % Landwirtschaftsfleche, 41,3 % Wald, 5,6 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Buacha gheret s gleichnamig Dorf, d Hef Gründelbuch, Hilbenhof, Scheuerlehof ond Vorderer Jakobenhof ond dr Wohnblatz Kiesgruben.
Gschicht
Buacha ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861 als Puachheim.
Verwaltong
Buacha hot sich mit dr Städt Mihla ond Friddinga ond dr Gmoede Bäradal, Irndorf, Kolbinga ond Renquishause zom Gmoedverwaltongsverband „Donau-Heuberg“ mit Sitz en Friddinga an der Donau zammegschlosse.
D Birgermoeschtere vo Buacha ischt d Claudette Kölzow.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Buacha ghert zom Schwäbisch.
IKEA
D IKEA isch es weltwitt aktivs Ichoufszentrum vo Schweede. Gründet worde isch das Unternähme 1943 vom Ingvar Kamprad woner numme 17 Johr alt gsi isch.
D Unternehmensphilosophi vu IKEA isch es, funktionali Irichtigsgegeständ in guetem un modernem Design zue erschwingliche Priis aazbiete. D Ikea füehrt rund 10'000 Artiku, jedes Produkt het e originau schwedische Name wie zum Bispiu al vine blad fürne Bettdecki oder bibbi snuur fürnes rots Chüssi.
Firmenamme, -farbe un Konzern
Dr Firmenamme IKEA setzt sich us de Afangsbuechstabe vu Ingvar Kamprad, vum elterliche Burehof Elmtaryd un em im Hof nächstglägene Ort Agunnaryd zämme. Die hütige Undernämmensfarbe sin die schwedische Staatsfarbe blau un gäl.
D Eigetümeri vum IKEA-Konzern isch hüt in erster Linie d Stiftig Stichting INGKA Foundation mit Sitz in dr Niderlande. D Niderlande sin deshalb gwählt worre, wil dr Ingvar Kamprad het sicherstelle welle, dass die einzelnen Deiler vum Konzerns nit verchauft werre chänne. Dr Ingvar Kamprad sitzt im Ufsichtsroot vu dr Stiftig. D Muettergsellschaft vu alle Undernämme vum Konzerns (vu vile Zueliferfirme bis zue dr Verchaufsgsellschafte mit dr Irichtigshüser) isch d Holding INGKA Holding B. V. D Firma Inter IKEA Systems B.V. isch Inhaberi vu dr Markerächte un em IKEA-Konzept. Si isch Franchisegäberi fer alli IKEA-Irichtigshüser un dr Konzern selber. Die meiste Irichtigshüser sin in dr IKEA Group vereint, wo ebefalls zum Konzern ghört.
Gschichte
Ingvar Kamprad het mit sinere Firma am Afang allerlei verschideni Ware, dorunder Chugelschriber, Briefdasche, Bilderrämme, Dischdeckene, Uhre, Zündhölzli, Schmuck un Nylonstrümpf verchauft.
1947 het Kamprad agfange au priiswerti Möbel per Versand, bsunders an d Bure vu dr Region, dem Småland, z verchaufe. So het er d Choste vum Hersteller bis zum Chunde nidrig halde chänne. Die hert Kalkulation isch bis hüt ein vu dr Sockel vu dr Undernämmensphilosophi bliibe.
1951 isch dr erste IKEA-Katalog erschine. S Geschäft het sich jetzt numme no uf Möbel konzenriert. In IKEA-Katalogen sin bal Möbel nit bloss als einzelni Objekte, sundern als Deil vum e gsamte, fertig igrichtete Zimmer abbildet worre. Sälli Darstellige sin zue sällere Zitt revolutionär gsi. D Kataloge sin zum perfekte Bindeglied zue dr Chunde un zum wichtigste Marketinginstrument vum Undernämme worre.
Ab 1955 het Kamprad erstmols eigens fer IKEA entworfeni Möbel abotte. Um d Möbel besser verschicke z chänne, het er si ab 1956 in Einzeldeile zämme mit ere Baualeitig in flache Kartons verpacke lo. Säll eifach Konzept het IKEA - un dr biglegt Imbussschlüssel -in Zuekumft weltwitt bekannt un erfolgriich mache solle.
1958 het s erste IKEA-Gschäft in Älmhult eröffnet. Zue ere wittere Stütze vum IKEA-Konzept isch dr Selbsttransport vu dr Möbel dur d Chunde worre. So hän d Chunde (un IKEA) nomols spare chänne. Zuedem het es vu Afang a, uf Aregig vum Kamprad, in jedem Warehus au e Restaurant gä solle, um leere Irichtigshüser zue dr Middagszitt entgege z wirke. Dr IFS (Ikea Food Service) isch aber so erfolgriich, dass Chunde oft numme zum Morgeesse, Esse oder Kaffee trinke chumme. Die alkoholfreie Trinke git's debi - in Dytschland un dr Schwiiz uüböoch, in Schwede oder dr USA degege iberall im Schnellimbissgwerbe gängig - zum chostelose Noochfülle. Die meiste Spiise git's au im sognennte „Schwede Shop“ z chaufe, um si deheim selber zuezbereite z chänne.
Die sich dur d Nidrigpriise in ihrer Existenz bedroht füehlend, etabliert schwedisch Möbelindustri het zum Boykott vu IKEA ufgruefe. D Zueliferefirme hän sich gweigeret, IKEA witter z belifere. Dr Kamprad het die erst Krise vum Undernämme mit Bravour glöst. Er het im diefste Chalte Chrieg sini Möbel forta in Pole produziere lo un het somit d Prise nomol drucke chänne. Scho 1963 isch IKEA iber d Landesgrenze nus expandiert und het e Möbelhus im norwägische Asker, bi Oslo eröffnet.
1965 het e witters IKEA-Hus in Stockholm eröffnet, s domols grösst Möbelzentrum vu Schwede. Dr Asturm isch so uerwartet gross gsi, dass gar nit alli Möbelbestellige hän abgschafft werre chänne. Wiiderum het Kamprad si undernämmerischs Talent zeigt un het d Läger fer sini Chunde öffne lo. Bis hüt sin d Läger Verchaufsruum bliibe. 1970 isch es in sällem Irichtigshus zu eme schwere Brand chu. IKEA het aber zue sällere Zitt scho so grossi Rucklage bildet gha, dass sälli finanziell Belastig het gmeisteret werre chänne.
In dr 1970er Johre het IKEA s Möbel als Modeartikel un Verbruuchsgegestand propagiert ("Benutz es un wirf es ewäg"). Möbel hän nimmi iber Generatione verwendet werre solle, wie domols noch yblich. IKEA het sich e Image erarbeitete, wo fer moderni, ästhetischi Wohnkultur stot. Doch mit mangelnder Qualität het IKEA si Ruef ufs Spil gsetzt. Dorufhi het mer agfange, d Produktion stärcher z automatisiere un demit d Qualität sowie die inhaltlich Vollständigkeit vu dr Möbelpackige (oft hän Einzeldeile wie Schruben gfählt) z sichere.
1973 isch es zue dr zweite schwere Krise vum Undernämme chumme. Inflation un Ölkrise hän d Produktionschoste stige lo. Doch IKEA het domols scho in sine Katalogen e Prisgarantie fer s gsamt Johr gä. IKEA het sich entschide, d Prise z halde un het demit wiiderum e glücklichs Händli bewiise. Am Johresend het s Undernämme trotz dr Schwirigkeite Gwinne igfahre gha.
Die grösst Krise in dr letzte Zitt het IKEA 1994 z verchrafte gha. Schwedischi Zittige hän Ingvar Kamprad mit Nazigruppierige in Verbindig brocht. D Medie hän ufdeckt, dass er die rächt Organisation vu eme Fründ un bekannte Nazis finanziell understützt gha het. Schnell isch zum Boykott ufgruefe worre. Eini vo im Kamprad sini Grossmueder isch Sudetedytschi gsi un het wohl si politischi Meinigsbildig beiflusst. Dr Kamprad het sich ime handgschribene, offene Brief bi sine Mitarbeiter un dr Chunde entschuldigt un het d Zahlige später als die "grösst Dummheit vu minem Läbe" bezeichnet.
Fer Ufsähe het IKEA anno 2004 mit eme Stand uf dr IT-Messe CeBIT gsorgt. Zämme mit eme grosse Softwarehus us Redmond im US-Staat Washington isch e Mischig us Möbel un Medie präsentiert worre.
IKEA in dr dytschsprochige Länder un in dr Welt
Ir Dütschschwyz gits 4 Ikeafilialene u när no je eini im Tessin u im Wäutsche. In Östriich git es je sex IKEA-Möbelhüser. D Filiale in Spreitebach (Schwiiz, Kanton Aargau) wo 1973 eröffnet worre isch die erst usserhalb vu Skandinavie gsi.
IKEA giltet in Dytschland fer vili als imagebildend fer s modern Schwede. S erst IKEA-Möbelhüs in Dytschland isch am 14. Oktober 1974 in Eching bi Münche eröffnet worre. In Dytschland git's momentan 38 IKEA-Irichtigshüser. In Dortmund will s Undernämme e fer ganz Europa zueständigs Verdeilzentrum errichte.
D Dytschlandzentrale vu IKEA befindet sich in Hofheim-Wallau (bi Frankfurt am Main). Plant sin derzitt witteri Filiale in Frankfurt am Main, Gersthofen/Augsburg, Hannover, Koblenz, Oldeburg, Rastatt un Würzburg. Dytschland isch demit dr weltwitt grösst Märkt fer IKEA un mit ebba 19% vum Gsamtumsatz Umsatzspitzerytter.
Dr grösste Wachstumsmärkt isch Russland. S git scho fümf Hüser (in Moskau, St. Petersburg un Kasan) un witteri zehe sin plant.
Weltwitt git's zur Zitt 231 IKEA-Einrichtungshäuser in 33 Ländern und Territorien. Die derzitt grösst IKEA-Filiale befindet sich in Stockholm mit 55.200 m². Die chleinst Filiale isch in dr Stadt Odense (1.500 m²) in Dänemark. Die grösst dütsch IKEA-Filiale befindet sich in Münche-Brunnthal mit 37.700 m². IKEA isch hüt die grösst Hushaltsmöbelmarke vu dr Welt un e Global Player. S'Undernämme isch in 24 Länder mit 206 eigene Filialen verträtte. Zuesätzlich git's 25 Filiale in 15 Länder, wo vu Franchisennämmer betribe werre (alli Zahle Stand Dezember 2005). IKEA het im Gschäftsjohr 2005 rund 14,8 Milliarden Euro umgesetz und het insgsamt 90.000 Mitarbeiter (Stand 2005). IKEA losst weltwitt produziere.
IKEA isch 2005 in ere Leserbefrogig vum amerikanische Onlinemagazin Brandchannel ernöit zue dr stärkste Marke vu Europa gewählt worre.
Marketing
Uffallend isch, dass IKEA sini Chunde, wie im Schwedische yblich, in dr Katalog un uf Plakate in dr Filiale generell mit "du" aspricht (im dytsche Sprochruum sit 2004).
Usserdem verwendet IKEA - wenn es im Izugsberiich vu dr jewilige Filiale gnüegend relevanti Chunde git - mehsprochigi Hiwiisdafele in dr Hüser. Z'Friburg im Brisgau zum Bispil uf dytsch un französisch.
Sortiment
IKEA het ebba 10.000 Artikel im Sortiment. Dr grösst Umsatz wird nit mit Möbel, sundern mit so gnennte „Satellite“ tätigt, also Ware, wo keini Möbel, sundern Accessoires, Chuchi- un Bruuchsartikel un Chleideile sin. Stuckzahlspitzerytter sin Teeliechter. Numme no 40 % vum Gwinn erwirtschaftet IKEA mit Möbel.