cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rapport Grégoire
Es isch es Schrybe vom Abbé Grégoire, wo äigentlich Henri Grégoire ghäisse und vo 1750 bis 1831 gläbt het. Dr Grégoire isch e wichtige Maa vo dr kulturelle Modärnisierig vom revoluzionierte Frankrych gsi. Er isch e vilsytig bildete Intellektuelle und e Filantroop gsi, und er het sich öppen au für Demokraty vo dr Schwiiz inträssiert. Das Dokumänt, wo s jetz do drum goot, isch am 4. Juni 1794 em Nazionalkonvänt vorgläit worde. Es verzellt, was dr Grégoire vom Zuestand vo de Sproochen im Land usegfunde het und was syner Mäinig noo jetz z tue sig.
Um was es ggangen isch, gseet men am ganze Titel; dä häisst Rapport sur la nécessité et les moyens d’anéantir les patois et d’universaliser l’usage de la langue française.
Hauptstrasse 1
D Hauptstrooss 1 isch e grossi Strooss, wo dur d Schwiiz goot, vo weschtlech vom Gämfersee bis zum Bodesee.
D Strooss foot ganz im Südweschte vom Land im Kanton Gämf bi dr Ortschaft Perly-Certoux aa. Si chunt dur d Stadt Gämf und drno em Gämfersee noo uf Losann. Vo dört goot si wyter über Murte uf Bärn und denn chly südlech vo dr Aare uf Länzbrg im Kanton Aargau. Über Brämgarte, wo me d Umfahrig vom Stedtli nimt, und dr Mutschällepass chunt men is Limettall und uf Züri, wo d Strooss uf dr Hardbrugg übr d Limet goot, und denn wyter id Oschtschwiiz, uf Winterthur, Frauefäld und zletscht bis uf Chrüüzlinge, wo die längi Strooss nach ere Strecki vo 345 Kilometer a dr Landesgränze bi Konstanz ufhört.
Rapport Grégoire
Zum syni Ygaab an Nazionalkonvänt z begründe, het dr Grégoire sit em joor 1790 e reglrächti soziolinguistischi Umfroog gmacht über d Sproochverhältnis i de französische Departemänt. Was bi dere politisch, nid sproochwüsseschaftlich konzipierten Enquête usecho isch, isch für d Zäntralischte z Paris schyter gsi. Numen öppen äine vo füüf Franzoose chönni s guete Französisch richtig, stoot im Pricht. Me het gmerkt, Frankrych het öppe dryssg verschideni grossi Sproochvariante und eerscht no vil vrschideni Spezialsprooche bi gwüssne Bevölkerigsgruppe; d Sproochforscher säge dämm hüt Sozioläkt.
Dr Abbé Grégoire het syni Idee so formuliert: «On peut uniformer le langage d’une grande nation… Cette entreprise qui ne fut pleinement exécutée chez aucun peuple, est digne du peuple français, qui centralise toutes les branches de l’organisation sociale et qui doit être jaloux de consacrer au plus tôt, dans une République une et indivisible, l’usage unique et invariable de la langue de la liberté.»
Fürstensteig
Dr Fürschtesteig isch en alpyne Wanderwääg im Liechtästäinische.
Es isch e luftige, chly schwirige Wääg i dr hööche Felswand am Alpspitz, em Bäärg ganz am nördlichen Egge vom Rätikon grad oben a Vaduz. Dr Fuesswääg zu däre Stell chunt vo Gaflei uf den Alpen i dr Gmäind Triisebäärg und goot wyter gäge Norde zum Gafleisaddel ufe.
Me het dr Bärgwääg anne 1898 ygrichtet, und dr liechtestäinisch Fürscht Johann dr Zwooti het d Arbete zum grööschte Teil zaalt; e grosse Bytraag isch vo dr Vorarlbärger Sekzioon vom Dütschen und Ööschtrychischen Alpeverein cho.
Oben a dr Felsepassaasche isch e Wääg bis uf die Drüü Schwöschteren ufe, wo me vo iirne Gipfel uus e gueti Ussicht uf s Rintl het.
Denkmalschutz
Dr Tänkmoolschutz isch drfüür doo zum alti Sache wägem Adänken an öppis ufbhalte.
Mäischtens goot’s um Hüüser; me säit dene i däm Zämehang denn «Boutänkmööler». Das isch e zuesätzlichi Kwalitäät, won es Huus näbet em äigentliche Zwäck no überchunt, und es isch nit s glyyche wien es Tänkmool im ängere Sinn, wo äxtra zum eim an öppis maane doo isch. Es isch e Froog vom «kollektyve Gedächtnis».
Bi so Hüüser und andernen Objäkt i dr Kulturlandschaft, womes schaad fungt wenn si nümm doo wääre, cha men im Voruus öppis gäge die Veränderige mache, und dämm säit me dänn Tänkmoolschutz. Es isch e hohäitlichi Ufgaab vo de Länder, de Stedt und Gmäinde, für «schützenswärti Sache» uf iirem Piet Gsetz und anderi Hilfsmittel zu iirem Schutz z mache und öpperem dr Uftraag z gää drfüür z luege.
Für em Tänkmoolschutz syni praktischi Umsetzig isch d Tänkmolpfleeg doo. Die goot z’eerscht mol go luege, was es für wärtvolli Sache in iirem Ruum git, si macht Lischte vo de «Kulturtänkmööler», das sind d «Tänkmolinfäntaar». So Verzäichnis git’s uf dr lokalen Ebeni bi täil Gmäinde und bi de Stedt, und au bi de Länder; und me het sogar wältwyte Lischte gmacht so wie öppe d UNESCO-Lischte vom Wältkultureerb. Immer wenn öpper sone Lischte zämestellt, tuet er uswääle us eme Huuffe Sache, es isch i filne Fäll schwirig z entschäide was me vo dr Vorselekzioon furtgheit, grad wen s um Bouwäärch vo dr modärnen Architektur goot und drum het d Tänkmoolpflääg solidi, standardisierti Kriterie won ere do drby hälfe. Anne 1964 isch bim zwäiten internazionale Kongräss vo den Architekten un de Tänkmolpfleeger d Charta vo Venedig usecho, wo dr internazional Massstaab für d Tänkmolpfleeg git.
Me mues aber au öppis drvo sääge, wie so gschützti Boutänkmööler doch wider vrschwinde. Das bassiert immer wider wäge nöie Bouprojäkt, wenn d Behörde tänke, s nöi plaanete sig wichtiger als es alts Huus won em im Wääg stoot. Es chunt au vor, ass me dr vorsorglich staatlich Schutz ufhebt. So tuet men öppe us politische Gründ Objäkt vo de Tänkmölerlischte furtgheie. Im Joor 2016 het d Regierig vom Kanton Bäärn zum Spaare pschlosse, elftuusig Sache us iirem kantonale Tänkmöölerinfäntaar useznää.
Wil s um ene bedüütendi Sach goot, het’s anne 1975 s Öiropäische Tänkmolschutzjoor gää.
Zum s Inträssi a de wärtvolle Hüüser z hebe macht d Wikimedia dr Weppewäärb Wiki Loves Monuments.
François Fridelance
Dr François Fridelance, wo vo 1859 bis anne 1933 gläbt het, isch e Schwiizer Lehrer, Mundartforscher und Volchskundler gsi.
Er isch usem Elsgau choo, wo zu synere Zyt im Kanton Bäärn gsi isch, und het z Charmoille als Schuelmäischter gschaffet.
Er het i synere Gägend gluegt, wie d Lüüt i dr alte Mundart rede und het drvo vil Sachen ufgschribe. Er het alti Brüüch beschribe, Mundartlieder und Sprichwörter und Zaubersprüüch notiert und alles das für die Schwiizerischi Gselschaft für Volchskund dokumäntiert. Im rychen alte Achyv vom ehemolige Bischtum Basel isch er go früeni Beleeg über s Zaubere im Jura usesueche. Und er het sich als öpper, wo zimli nooch a dr Sproochgränze zum düütschsproochige Laufetaal woont, au füre Sproochkontakt züschem Patois und em Schwiizerdüütschen inträssiert und er isch gon e Lischte mache vo Leenwörter, wo men usem Düütschen is jurassische Patois übernoo het. Me het dr Fridelance bi de Redaktoore vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande als zueverlässigen und flyssigen Informant über s Patois vom Land im Halltal bi Pruntrut gschetzt. Äär un dr chly jünger Jules Surdez (1878–1964), Leerer im Clos-du-Doubs und uf de Freibäärge, sin die beschte Gwäärslüüt für die regionali Freigrafschäftler Sprooch im schwiizerische Jura gsi. Dr Glossaire-Redakter Ernest Tappolet het vonnem gsäit, dr Fridelance sig bi den eerschten Arbäiter a däm grosse Wörtebuechprojäkt gsi, er häig als guete Patoisant und bildete Möntsch prezys uf d Frooge vo de Redaktoore bi de Enquête chönnen Uskumft gää und er sig bsunders gschickt gsi zum mit de Lüüt uf em Land go rede und go hiilose was si säägen und iiri Patois-Wörter won er ghöört gnau ufzschrybe; dr Schuelmäischter vo Charmoille heig füre Glossaire-Zedelchaschte mee weder zäätuusig Bletter mit Mundartwörter vo däm Doorff gliferet. Dr Tappolet säit au no, em Fridelance sys Glossaire de Charmoille sig (zu säber Zyt) eis vo de rychschte Patois-Wörterbüecher von ere äinzelne Wälschschwiizer Gmäind gsi, numen öppe z vrglyche mit däm vom wadtländische Blonay am Gämfersee vo dr Mundartforscherin Louise Odin (1836–1909), wo sälber äini vo Blonay gsi isch. Was em Fridelance sys Wäärch eerscht rächt uszäichni, sig s bräite technische Vokabulaar, wo dr Schuelmäischter vo de Gwäärb und de tradizionelle Handwäärch ufgnoo heig, und s Verzäichnis vo de mundartliche Pflanzenääme.
Etymologie
D Etimology isch d Ufgaab vo de Sproochwüsseschaftler, go luege, was de Wörter iiri Gschicht isch.
Es het bi de verschidene Sprooche vil mitenand verwandti Wörter. Un drum wott me wüsse, wohäär si chöme, i welne Sprooche me se bruucht und was si bedüüte, wie gwüssi Wörter zwüsche de Sprooche hin und häär wandere und was sech drby tuet ändere bi dr Bedüütig oder der Aart, wie me se säit. Was mit de Wörter bim Kontakt vo frömde Sprooche alles cha bassiere, do drüber schaffe d Sproochgschichtsforscher – s Fach häisst Historischi vrglychendi Sproochwüsseschaft – und psunders d Dialäktolooge scho lang. Bi den alemannischen oder «weschtoberdüütsche» Mundarte, wo im Weschten und im Süüde grad nes paar romanische Sprooche begägne, het me scho vill drzue usegfunde, wo täil Wörter härchöme.
Das het ganz früe agfange. Vor mee weder zwöiehalbtuusig Joor het s dr indisch Sproochleerer Yaska im Buech Nirukta au drvo gha, wohäär d Wörter vom Sanskrit chöme. Es paar Generazioone spööter het au im alten Indie dr eerscht Grammatiker Panini i syne Büecher, wo s eltischte komplete Wäärch über d Grammatik von ere Sprooch isch, d Wurzle vo de Wörter agluegt und gsäit, wie me us de Grundforme, de Wortschtämm, zämegsetzti Begriff gmacht het und was d Usdrück bedüüte. Me cha dr Yaska un dr Panini als die eerschte bekanten Etimoloogen aluege.
Bi vilne grosse modärne Wörterbüecher het d Etimology e guete Platz. Me beschrybt dr Wortschatz von ere Sprooch, luegt, wo d Wörter vorchömen und was si bedüüte, und erkläärt iiri Gschicht, so wyt das bi de sproochgschichtliche Kwelle möglich isch.
Es eigets Fäld isch d Nameforschig, wo men öppe wott usefinde, was d Persoonenääme bedüüte und wohäär d Orts- un d Fluernäme chöme. Es Buech, wo d Gschicht vo vilnen Oortsnäämen erkläärt, isch em Andres Kristol sys Lexikon vo de Schwiizer Gmäindnääme.
Jurapark Aargau
Dr Jurapark Aargau isch e regionale Naturpark im Jura. Dr gröscht Deil von em lyt im Kanton Aargau.
I dr Bärglandschaft zwüsche dr Aare und em Rhy isch sid 2012 dä Park entstande, wo hüt zu de «regionale Naturpärk mit nazionaler Bedüütig» i dr Schwiiz ghört.
Es het i dere Landschaft Bärge, Tääler, Dörfer, Landwirtschaftsgebiet und Gwässer, und es bar Stroosse laufe kwer dur s Areal und über d Jurapäss.
Zum Parkareal ghöre – ganz oder deilwys – d Aargauer Gmeinde Gipf-Oberfrick, Schupfart, Wägestette, Wittnau, Wölflinswil, Herznach, Zäie, Gaueschtei, Biberschtei, Däischbere, Chüddige, Oberhof, Schinznach, Taale, Välte, Bööze, Efige, Elfige, Gansige, Lauffeburg, Mettauertal, Mööntel und Vilige und drzue no s soledurnische Dorf Chiembärg.
Severinus (Papst)
Dr Severinus († 2. Augschte 640) isch vu 638 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wirke
Är isch us ere remische Familie chuu, sy Vater het Abienus ghaiße. Anne 638 isch er drei Dääg noch em Dood vu sym Vorgänger Honorius I. zum Papscht gwehlt wore. D Bot, wu uf Konstantinopel gschickt wore sin go d Bstetigung vu syre Wal dur dr Chaiser hoole, sin aber zerscht abgwise wore. Wu si dr Severinus gwaigeret het, di monotheletisch Glaubesformle Ecthesis z unterschrybe, isch em fir fascht zwai Johr dr Zuegang zum Papschtsitz verwaigeret wore. Erscht am 28. Mai 640 het er dert sy Pontifikat chenne aadrätte. Är isch aber churzi Zyt speter gstorbe.
Theodor I. (Papst)
Dr Theodor I. (* im 6. oder 7. Johrhundert z Jerusalem; † 14. Mai 649 z Rom) isch vum 24. Novämber 642 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wirke
Dr Theodor isch us ere griechischstämmige Familie chuu, sy glychnamige Vater isch Bischof vu Jerusalem gsii. As Papscht isch er bsundersch geg dr Monotheletismus yydrätte. Är het um 647 dr Pyrrhos empfange, wu 641 as Patriarch vu Konstantinopel gstirzt un verbannt woren isch. Wel dr Pyrrhos dr Monotheletismus verworfe het, het en dr Theodor as rächtmäßige Patriarch anerkännt. Wu dr Pyrrhos no syre Ruckchehr uf Konstantinopel si aber wider em Monotheletismus zuegwändet het, het er dr Bannfluech (Anathema) iber en verhänkt. Au mit em Noofolger vum Pyrrhos, em Paulos II., het er des eso gmacht.
Dr Theodor I. het dr Bischof Stephan vu Dor uf Paläschtina gschickt go d Händel in dr dertige Chilche z schlichte. Im Kampf geg dr Monotheletismus het er d Lateransynode vu 649 vorberaitet, wu die Lehr derno verdammt woren isch. Är isch aber gstorbe, churz voreb die Synod aagfange het.
In dr Papschtbiografie wird em Theodor sy Barmhärzigkait, Freigeebigkait un Mildi globt, un au, ass er nit noogee het im theologische Stryt mit Konstantinopel. Dr Theodor isch bi St. Peter vergrabe wore.
Exil
S Exil (vo lat. ex(s)ul = i de Främdi labä) isch d Situazioon vo Persone, Manschägruppè oder Völker, wo ihri eigeni Heimat verlooh hend, meischtens wil si vo dene wo d Macht dört usüebe vertribe oder usbürgeret oder suscht irgendwie verfolgt und underdrückt worde sind. Es git vil Forme vo politischer und au religiöser Verfolgig.
Gisela Biedermann
D Gisela Biedermann (* 5. April 1948 z Alzey as Gisela Jung) isch e dytsch-liachtaschtaanischi Bolitikeri (VU) un isch vu 2009 bis 2013 Abgoordneti liachtaschtaanische Landdaag gsii. Si isch Fachäärzti fir Inneri Medizin.
Exil
was s Exil isch
Völker wo us iirere Heimet furtgange sind, säge vo sich deils au, si läbe i frömde Länder i dr «Diaspora».
Gisela Biedermann
Lääbe
D Biedermann isch Doochter vum Gimnasialleerer Fritz Jung un syre Frau Erna Elisabeth, geb. Krebs. Si isch zäme mit der Brieder z Alzey, ere Chraisstadt z Rhyyhesse ufgwachse. Iri Familie isch arg engaschiert gsii in dr Chilche.
Exil
freiwilligs Exil
Én Uuswanderig in es anders Land, öppe zum e nöji wirtschaftlechi Existänz ufz'boue, chan mer au als Wääg is Exil aaluege.
Gisela Biedermann
Lääbe
Vu 1958 bis 1966 isch si z Alzey uf s Gimnasium gange. Noch em Abitur het si vu 1967 bis 1972 an dr Universiteete Mainz un Fryburg Medizin studiert. Anne 1973 het si dr Dr. med. gmacht un syter 1983 isch si Fachärzti fir Inneri Medizin.
Exil
ufwzungnis Exil
Í de Ziitè vom Nationalsozialismus hand villì Judè nur chönne überläbè, wil sie sich rächtzytig in Nachbarländer vom NS-Staat, wie Polè, Frankriich und Grossbrittaniè abgsetzt händ.
Gisela Biedermann
Lääbe
As Ärzti het si ire speetere Mann chännegleert, dr Theoloog Richard Biedermann (1948–1995), wu vu aus Muura gstammt isch, chännegleert, Am 31. Meerz 1978 hän si ghyroote, si isch dodermit au Buurgeri vu Liachtaschtaa woore (vu Schellabärg, syt 2009 vu Vaduz). Si hän zäme drei Chinder, e Doochter un zwee Siin.
Exil
s Exil mit Asylrächt
Í villnè Länder hend Exilantè t'Möglichkeit en Asylatraag z'stellè. Mit em Asylatraag überchömmed sie unter de richtigè Verrussetzigè en Asylstatus, wo sie davor schützt í ihres Heimatland abgschobè zwerdè.
Gisela Biedermann
Lääbe
Aafangs hän si zäme z Bensheim an dr hessische Bärgstrooß gwoont, anne 1981 sin si uf Liachtaschtaa zooge. Im Joor 1983 het si d Konzession as Ärzti z Liachtaschtaa iberchuu un 1989 het si z Vaduz ire aige Praxis ufgmacht. Vu 1986 bis 2007 isch si Laiteri vu dr Schwangerschaftsberootigsstell (SBS) z Vaduz gsii.
Vu 1983 bis 1989 isch d Biedermann Vorstandsmitgliid vu dr Familiehilf Vaduz gsii un vu 1983 bis 1995 Mitgliid vum Bfarreiroot Vaduz (1987 bis 1995 as Bresidänti). 1991 bis 2007 isch si Stiftigsreeti vu dr Berootigsstell fir Eltere, Chinder un Juugedligi z Vaduz, 1996 bis 2009 vu dr Liachtaschtaanische Alters- un Chrankehilf (LAK) un 2001 bis 2009 vum Kriseninterventionsteam (KIT) gsii. 2000 bis 2008 isch si Bresdänti vu dr Stiftig Liachtaschtaanischi Musikschuel gsii un syt 2008 vum Verain «Freundeskreis Musikschule», 2013 bis 2016 isch si au Bresidänti vu dr Maturakommission vum Liachtaschtaanische Gimnasium gsii. Syter anne 1996 isch si derzue Vorstandsmitgliid vum Verain „Pastorales Forum zur Förderung der Kirchen in Ost(Mittel)Europa, Wien“.
Bi dr Landdaagswaal 2009 isch si fir di Vaterländisch Union in Landdaag vuj Fiirschteduum Liachtaschtaa gweelt woore. Zue dr Landdaagswaal 2013 isch si nimi aadrätte.
Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz
Dr Sprooch- und Sachatlas vo Itaalien un dr Süüdschwiiz, abgchürzt nach em iteliänische Titel als AIS (für Atlante linguistico ed etnografico d'Italia e della Svizzera meridionale), isch es sproochwüsseschaftlichs Chartewäärch, wo d Sproochelandschaft vom Iteliänischen und vo gwüssne romanische Nochbersprooche zäigt. Es verchnüpft d Qualität vom ene Wörterbuech mit volchskuntliche Sache.
Dr Atlas isch es monumäntaals Wäärch vo de Schwiizer Romanischte Karl Jabärg (1877–1958) und Jakob Jud (1882–1952).
Er isch i dr Zyt vo 1928 bis 1940 usecho, er het en Yläitigsband und acht Chartebänd. Wo die beede Projäktläiter scho gstorben gsi sind, isch no en zuesätzliche Indexband drzuechoo.
Gschicht vom Projäkt
Wo dr Nöieburger Romanischt Jules Gilliéron als Profässer für Sproochgeografy z Paris dr innovatyv Atlas vom französische Sproochruum, dr Atlas linguistique de la France ALF gmacht het, das isch 1902 bis 1910 gsi, sind dr Jabärg un dr Juud grad bi syne Schüeler gsi. Si sin druuf choo, so öppis au für d Sprooche südlech vo den Alpe z mache, i dr Südschwiiz un z Italie. Si sind mit de füerende iteliänische Linguischte Carlo Salvioni und Ernesto Parodi go rede und me het ne gsäit, es grad plaantes eigets iteliänischs Projäkt sig no zwenig ryyff und si chönte guet iri Arbet cho mache.
Es isch drum ggange, gnaui Uskumpft über d Wörter un d Luutig bi de verschidene Dialäkt z gwünne, und zwar so, ass me mit de Lüüt i de underschidliche Mundartrüüm isch go rede. Wemme gsuuch, wo weli Wörter für en bstimti Sach vorchöme, chönt me vrstoo, wie sech die verschidene romanische Sprooche i dr Gschicht vrändere. Vo Floränz uus isch die iteliänischi Standardsprooch immer wie wyter im nöie Landespiet bruucht worde und für die anderen italische Mundarte und für so Sprooche wie s Lombardische, s Frankoprovänzalischen und s Rätoromanische isch s immer wie schwiriger woorde z überläbe, fasch wie i dr romanische Schwiiz jo au.
Drzue isch cho, ass me bi däm Atlas ussert dr sprochwüsseschaftliche Sicht au no, wie’s dr Buechtitel zäigt, e volchskuntliche Plaan gha het. Wemme dänkt, wie me bim Rede d Wörter nume für konkreti Sachen und Vorstelige bruucht, isch es guet au no z vrglyche, was für Gägeständ und Brüüch und soziali Konzäpt men i de Landschafte cha finde. Das isch im Sinn vo dr wüsseschaftliche Methode «Wörter und Sachen» gsi, wo dozmol ufchoo isch. Mit Fotine und Zäichnige isch dr Explorator bim Rede mit de Lüüt au grad no iri Alltagsgägeständ go dokumäntiere. Im Archiv vom AIF het’s öppe drütuusig Fotine.
1908 isch dr Afang gsi vo de Sproochufnaam im Piemont, im Tessin und im Vältlyn; mit den erschte gsamlete Wörter und im Verglych zum ALF het me d Frogeböge verfyneret und d Umfroog 1911 is Bünderland usgwytet; d Methode het men au no tank dr Zämenarbet mit em Bündner Sproochforscher Robert von Planta verbesseret, wo dozmol grad s rätoromanische Wörtebuech Dicziunari Rumantsch Grischun vorberäitet het. Bi de Befrogige het me drüü Arte vo Frogeböge gha: die normali Frogelischte mit zwöituusig Sache, dr erwyteret Frogeboge mit viertuusig, wo bi de wichtigere Dialäktgruppe gnoo worden isch, und en chlynere mit numen achthundert Froge.
Es het sech denn zäigt, ass em Jabärg und em Jud iire ursprünglich Plaan vom ene Wörterbuech- und Chartewäärch füre ganz iteliänischsproochig Ruum nit chönt zaalt wärde, und so isch me druuf choo, nume Norditalien und d Südschwiiz azluege. Dr südlich Rand vom Forschigsgebiet isch am Afang bi dr Linie vo Livorno weschtlich vo Floränz am Tirrenische Meer bis uf Ancona a dr Adria ääne gsi. Dr räschtlich Täil vom iteliänische Schtifel mit Rom isch also zeerscht nit drby gsi, im ene zwöite Projäkttäil aber, vil gröber, au no aglueget worde.
Johann-Peter-Hebel-Denkmal (Karlsruhe)
S Johann-Peter-Hebel-Dänkmool isch es Dänkmool, wo z Karlsrueh im Schlosspark stoot.
Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz
Gschicht vom Projäkt
Dr Eerscht Wältchrieg het denn d Arbet im Land ussen underbroche. I de 1920er Joore isch dr «Explorator», also dr «Sproochsamler» Paul Scheuermeier (1888–1973), eine vom Jud und em Louis Gauchat irne Schüeler, nach gnaue Wysige vo den Inizianten a die vil hundert Stazionen im Forschigsgebiet gründlich und sistematisch go Umfrooge mache. Spöter het dr Scheuermeier Versterchig bi dr Fäldforschig überchoo für Süditalien und Sardinie mit em Gerhard Rohlfs (1892–1986) und em Max Leopold Wagner (1880–1962). Es isch bi de Fäldforscher gläge, a de Ufnahmepünkt go Lüüt finde, wo dr lokal Dialäkt guet rede. Vo jederen Uskumftsperson het me die persönlichi Situazioon ufgschribe.
Johann-Peter-Hebel-Denkmal (Karlsruhe)
Es erineret eim an bedüütend baadisch Schuelmeischter, Dichter vo der alemannische Sprooch und Schryber vo hochdüütsche Kaländergschichte, en Johann Peter Hebel.
Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz
Gschicht vom Projäkt
S ganze Material vo de Räise dur s Land isch i dr Schwiiz usgwärtet und uf d Wörtercharte übertreit worde. Dr Jabärg un dr Jud sind als geografischi Grundlaag vo dr Charte im Massstab 1:250'000 vom Touring Club Italiano usgange. Für zum d Wörter schrybe het me s Transkripzionssischteem vom iteliänische Dialäktoloog Graziadio Ascoli gnoo.
Johann-Peter-Hebel-Denkmal (Karlsruhe)
Das Dänkmool het me z Karlsrueh lo ufstelle, will der Hebel dört dr gröscht Deil vo sinere pruefliche Karriere gmacht het.
Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz
Gschicht vom Projäkt
Anne 1927 sin d Romanischte mit em Verlagshuus Ringier & Kompany z Zofige äis woorde übere Truck vom Wäärch. 1928 sin die eerschte beede Bänd usecho und dr letscht 1940. D Büecher vom Atlas bringe s Wortmaterial und d Sachkultur vertäilt uf bestimti Sachgebiet. Die schöne Zäichinge, wo’s drin het, sind vom Paul Boesch.
Johann-Peter-Hebel-Denkmal (Karlsruhe)
wie s Dänkmool usgseht und wie me s gmacht het
S Monumänt isch ane 1835 entstande. Dr Plan für di neugotischi Architektur vom Dänkmool het dr Architekt Karl Joseph Berckmüller zeichnet. Uf em höche schmale ysige Sockel isch d Büschte vom Dichter, wo dr Künschtler Fridolin Fechtig us Bronze gmacht het. Uf em Chopf het dr Hebel e guldige Lorbeerchranz. Ringsum s Dänkmol isch es achteggigs Ysegitter, wo s tuet yraame.
Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz
Gschicht vom Projäkt
S volchskuntliche Material het dr Scheuermeier im Buech Bauernwerk in Italien, der italienischen und rätoromanischen Schweiz separat veröfentlicht.
Johann-Peter-Hebel-Denkmal (Karlsruhe)
anderi Sache zum Adänke an Hebel
Es git no meh Dänkmööler ufe bekant Dichter:
Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz
Gschicht vom Projäkt
S ganze Material vom Atlas-Projäkt isch a d Karl-Jaberg-Biblioteek vom Romanische Seminar vo dr Uni Bäärn ggange. Em Scheuermeier sini Fotine het me zäme mit Memoriav digitalisiert und übers Internet abrüefbar gmacht.
Bibliomedia Schweiz
Bibliomedia Schwiiz isch e Stiftig i dr Schwiiz. Si het ire Sitz z Bärn.
D Stiftig, wo anne 1920 gründet worden isch, wott de öfentliche Biblioteeke vo dr Schwiiz hälfe und algemäin s Lääse i alne Sproochregioone vo dr Schwiiz fördere.
Bibliomedia Schwiiz het drüü «Bibliozäntre»:
D Stiftig het vili Joor s «Lexikon vo de Schwiizer Autorinnen und Autore» use. Uf 2020 het si druff vrzichtet, die Lischte sälber wyterzfüere; jetz sind die Date bi viceversaliteratur.ch.
Si git sit 1980 d Uuszeichnig Prix Bibliomedia an Dichter und Dichterinnen us dr Wälschschwiiz. Ane 1990 het d Anne Cuneo dää Prys übercho.
Germania superior
D Germania superior isch e Römischi Provinz gsi.
Uf düütsch seit men ere Obergermanie.
I dr Zyt vo dr Völkerwanderig sind d Alemannen i die Landschaft choo.
Grösseri römischi Oort i dr Provinz sind gsy:
Johannes VI. (Papst)
Dr Johannes VI. († 11. Jänner 705 z Rom) isch vu 701 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wiirke
Dr Johannes isch e Griech gsii. Syt Amt het er am 30. Oktober 701 aadrätte. In dr Zyt vu sym Pontifikat hän d Langobarde unter em dux Gisulf I. vu Benevent d Campagna Romana blinderet. Bi dr Stadt Horrea (villicht Puteoli) het er si mit pääpschtlige Abgsandte droffe, wu di Gfangene freigchauft un dr Gisulf dur „Gschänk“ derzue broocht hän, mit em Fäldzuug ufzheere. Dr Johannes het au dr Chaiser Justinian II. vu dr Aawändig vu Gwalt abghalte.
Louise Odin
D Louise Odin-Pilliod, wo am 14. März 1836 z Tercier i dr Wadtländer Gmäind Blonay uf d Wält cho und am 19. Jänner 1909 au döört gstoorben isch, isch e Schwiizer Leererin und Mundartforscherin gsi.
Si isch d Dochter vom Jean François Pilliod und vo dr Marie Antoinette geb. Bonjour gsi. Si het dr André-Martin Odin, e Dütschen us em Kurland, ghürootet, wo si e Zyt lang als Leererin z Düütschland und z Russland gsi isch. Wo iire Maa früe gstorben isch, isch si anne 1868 mit de beede Chinder zrugg in iiri Heimet i dr Riviera oben am Gämfersee. Iire jünger Soon, dr Auguste Odin, Mathematiker z Lausanne, isch anne 1890 bim ene Unglück ufem Bäärg Rochers de Naye gstorbe, und iire elter, dr Filoloog Alfred Odin, 1896 an ere Chranket.
Wo änts 19. Joorhundert dr Romanischt Louis Gauchat mit anderne zämen am Plaane vom Grossprojäkt vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande gsi isch, het men au vo dr flyssige Sproochsammlerin im Gämferseedoorff unde ghöört. Dr Gämfer Profässer Ernest Muret isch ere bi dr riisigen Arbet zää Joor lang go hälffe bi de sproochliche Froogen und der foneetische Schrybwys vom Patois. Und dr Odin iiri gsamlete Beleeg sind für s Glossaire psunders wärtvoll gsi, wil i däm Täil vo dr Romandie dr Dialäkt als läbigi Sprooch grad scho am Vrschwinde gsi isch.
Romania
Romania isch i dr antike Zyt en andere Naame für s Römische Rych gsi.
Louise Odin
D Louise Odin het sälber nümmen erläpt, wie iires Wörterbuech vo Blonay anne 1910 im Truk usechoo isch. Das Wäärch het d Georges Bridel et Cie z Lausanne mit Hilf vo dr Äiggnosseschaft und dr Filologische Kommission vom Glossaire useprocht, und es het 715 Syte. Dr Glossaire-Redakter Ernest Tappolet säit, dr Odin iires Wörterbuech sig eis vo de beschte Wäärch vo deren Aart über en lokali Mundart, z vrglyche nume no öppe mit em Jurassier François Fridelance sym Glossaire de Charmoille.
Iire äint Soon, dr Romanischt Alfred Odin (1862–1896), het syni Arbet au uf d Wadtländer Mundarten usgrichtet. Er het anne 1886 s Buech Phonologie des patois du canton de Vaud gschribe.
Romania
Spöter isch Romania der Eigenaame vom Oschtrömische Reich („Byzanz“) gsy.
I dr Zyt, wo Venedig über es grosses Piet ufem Balkan regiert het, isch eso au e Teil vo dere Region bezeichnet woorde.
Für d Sproochwüsseschaft isch Romania e Begriff, wome zämethaft für die Sproochrüüm bruucht, wo die Romanische Sprooche vorchöme.
Magui Bétemps
D Magui Bétemps, wo am 8. Jänner 1947 uf d Wält cho und am 19. Nofämber 2005 gstoorben isch, isch die bekantischti Mundart-Sängerin und Liedermacherin vom Augschttaal, e Cantautrice, wie me z Itaalie säit. Si het iiri Lieder i dr tradizionelle Augschttaler Sprooch, em Valdotèn, und täils au uf Französisch gschribe.
S Bétemps sind uf Sen-Cretoublo go woone. Do het d Magui Bétemps bim örtliche Theater Lé badeun de Choueley mitgmacht. Wäge däm git’s hüt dr regional Dichterweppewäärb für Theaterautoore Concours d'écriture théâtrale Magui Bétemps.
Mit irne Lieder, wo me cha zu dr Folk-Kultur zellen, isch d Magui Bétemps i dr autonome Regioon Augschttaal populäär worde. Si het s in irne Songtegschte als Sproochkämpferin mit dütliche Woort drvo gha, wie die tradizionelli Läbenswys vom Tal i dr modärne Zyt immer wie weniger wird und wie s für die alti valdostanischi Sprooch, won e Variante vom Arpitanischen isch und wo men ere im Land Patois säit, und au fürs regionale Französisch gäge di dominierendi Sprooch im Land, s Iteliänischen, immer wie schweerer wird. Si het scho au tänkt, d Lüüt wo si fürse singt chönte do draa no öppis ändere; si isch drfüür gsi, me chönni in ere meersproochige Kultur läbe: «Mais moi j’aime mon patois, mon français et les montagnes autour de moi, je me sens Italienne oui, mais encore plus Valdôtaine.»
Im Lied Qu’est-ce qu’un bon Valdôtain maanet d Bétemps: «Toi, institutrice, toi, professeur, apprends à tes élèves l’histoire, la valeur, le respect de notre terre, de notre culture … Toi, maman, parle notre langue à ton petit … Toi, politicien, défends-nous; toi, mieux que les autres tu peux le faire; toi, mieux que les autres, tu pourrais nous l’apprendre.»
Es schynt, das heig öppis gwürkt; uf all Fäll isch die arpitanischi Umgangssprooch im Tal läbig bis hüt (und wie niene me im tradizionellen arpitanische Sprochpiet i dr Schwiiz un z Frankrych ääne), und es git e Kulturszeene, wo se pflägt.
Am 17 Juli 2006 isch z Aosta zum Adänken a d Liedermacherin es Konzärt mit de beschte Augschtaler Sänger vo hüt gsi; es het L'oiseau chante encore – Souvenir de Magui Bétemps ghäisse.
Internationales Dialektinstitut
S Internazionale Dialäktinstitut (dütsch Internationales Dialektinstitut, churz «IDI») isch en Organisazioon, wo sech für d Literatur und die sproochepolitische Situazioon vo de Mundarte inträssiert.
Gschicht
Es isch ane 1976 uf de Internazionale Dialäktdääg im öschtryychische Krems als Verein gründet worde. Syni Gschäftsstell isch zerscht z Wien gis und 1992 uf Innsbruck cho, sid 2015 isch si z Niedernsill im öschtrychische Land Salzburg.
Bi däm Verein mache meh als hundert Dialäktautoore und -autoorinne mit oder sind früener drby gsi, die meischte vonne chöme us em düütschsproochige Gebiet; und es het derby au anderi Organisazioone, wo sech für d Dialektliteratur und für Minderhäitesprooche angaschiere.
Es goot bim IDI syne Aktivitääte – andersch als deilwys bi n ere alte mundartleche «Heimetdichtig» – um d Bedüütig vo dr Literatur i de öiropäische Minderhäitesprooche, um aktuelli Frooge vom Dialäkt und dr Dialäktology und um d Sproochforschig. Me redt bi der Mundartkultur öppe vonnere «nöie Dialäktdichtig» und vom ene «nöie Dialäktlied» und dokumäntiert au d Gschicht vom mundartleche «politische Volkslied».
Sid em Afang het s IDI all zwöi Joor wider die Internazionale Dialäktdääg organisiert, si sind abwächligswyys i sächs verschidene Länder gsi, und derzue ane macht s Institut Fachtagige und Komferänze zu dr Sprooch und dr Literatur. Im Oktober 2019 isch die Internazionali Fachtagig zur Mundartliteratur z Stans i dr Schwiiz.
Dr Verein git s Heft „IDI-Information“ mit Fachtegscht und literarische Wärch use und er het Audiomeedie mit Lieder und Tegscht vo Dialäktautore gmacht. Är hilft de Organisatoore vo regionale Mundart-Verastaltige, zum Bischpiil dene vo de Mund-Art Literatur-Werkstatt im südbadische Schopfe.
D Schrifte und Dokumänt vom IDI wärde im Internazionale Mundartarchiv Ludwig Soumagne z Dormagen, Nordrhy-Weschtfale, ufbewahrt.
dr Vorstand
Sid ane 2017 sind au no die Lüüt im Vorstand vom IDI: Annemarie Regensburger, Anneliese Zerlauth, Adolf Vallaster, Ulli Derndinger, Gerd Allmayer, Sepp Wittmann.
Johannes V. (Papst)
Dr Johannes V. (* z Syrie; † 2. Augschte 686 z Rom) isch vum 23. Juli 685 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wiirke
Är isch vu Syrie chuu, villicht vu Antiochia. Syter anne 680 isch e paäpschtlige Legat gsii. Wel er Griechisch het chenne, isch er uusgwehlt woore, am Sechste Ekumeenische Konzil vu Konstantinopel mitzmache. Sy Amt as Paapscht het er am 23. Juli 685 aadrätte. Dr Chaiser Justinian II. het em e baarmol d Gunschr erwiise. Derzue het er d Bischef vu Sardinie unter sy Herrschaft chenne bringe. Am 2. Augschte 686 isch er z Rom gstorbe. Är isch in dr Basilika vum Petersdom vergraabe woore.
Hebel-Wanderweg
Ane 2007 het me bim Hebelbund Lörrach d Idee für dä literarisch Wanderwääg gha, und mit Hilf vo de Gmeinde, wo dr Wääg duregoot, isch s Projäkt bis 2010 z Stand choo. Em Huusemer Bürgermeischter Martin Bühler isch d Leitig vom Projäkt z verdanke. S Gält für zum der Wääg zwäägzmache isch vo de Wiisetaaler Gmeinde, em Verein «Naturpark Südschwarzwald», vom Land Baade-Würtebärg und vo dr EU choo.
Dr Hans-Jürgen Schmidt, wo dozmol dr Presidänt vom Hebelbund gsi isch, het gseit, me chönn uf däm Wäg go luege, was der Hebel i sim schöne und grosse Gedicht «Die Wiese» über die Gägend gschribe het. I dere länge gryymtei Verzellig prichtet dr Hebel vo däm, wo dr Fluss, d Wiise, ufem Wääg vo dr Kwelle am Fäldbärg obe s Wiisetaal z’durabb und bis ganz abe an Rhy alles so erläpt und macht.
Es het em Wanderwääg noo a vilne Oort Dafele, wo eim öpis zum Hebel sim Gedicht vo dr Wiise und vo sim Lääbe und über d Kulturgschicht vo dere Flusslandschaft sääge. Dr Schwarzwaldverein het, wil e Deil vom nöie Hebel-Wääg uf däm sine alte Wanderwääg isch, ghulfe die Dafele ufstelle. Die meischte Tegscht uff de Dafele sind vom Hans-Jürgen Schmidt, em Dominique Wunderlin und vo dr Eva Ehrenfeld.
Aglaja Veteranyi
D Aglaja Veteranyi (* 17. Mai 1962 z Bukarest; † 3. Februar 2002 z Züri) isch e Schwiizer Schauspilerin und Schriftstellerin gsi.
s Läbe
D Aglaja Veteranyi isch von ere rumänische Familie gsi, wo 1967 us irem Land het müesse flüchte und 1977 id Schwiiz cho isch. So wie dr Vatter Alexandru Veteranyi und d Muetter Iosephina het au d Aglaja bim Zirkus gschaffet; si het keini Schuele bsuecht und drum het si die düütschi Sprooch ganz sälber müesse leere läse und rede. Si isch denn Lehrerin bi dr Schauspiel Gemeinschaft Zürich woorde und het die Schuel au e Zyt lang gleitet.
D Veteranyi het sit 1982 als sälbständigi Schauspilerin und Schriftstellerin z Züri gläbt. Si het bi Theaterprodukzioone mitgmacht und Romään und Gedicht und au Churzgschichten und Tegscht für Zytschriften und Sammelwärch gschribe. Si het bim Düütschwiizer P.E.N.-Zäntrum mitgmacht.
Wägen ere psychische Chranket het si sech ane 2002 im Zürisee sälber s Lääbe gnoo. Me het sen im Fridhof Manegg im Zürcher Quartier Wolishofe begrabe.
Teil vo dr Aglaja Veteranyi irne Wäärch sind erscht postum usechoo.
Boeing 737
D Boeing 737 vom US-amerikanische Flugzüüghärsteller Boeing isch di meischte boueni Familie vo strahlbetriibene Verchehrsflugzüüg. Der als Schmalrumpfflugzüüg usgleite Flugzüügtyp, wird mittlerwile i der dritte u vierte Generation parallel boue. Über di ganzi Zyt het sech ds üssere Erschynigsbild vom Flugzüüg chumm veränderet. Ursprünglech isch es als chlyses Churzstreckeflugzüüg plant worde. Di aktuelle Modäll d Boeing 737NG (“Next Generation” u 737 MAX sy hingäge Mittelstreckeflugzüüg für e kommerziell Passaschierverchehr. D 737 wird aber ou uf der Langstrecki ygsetzt.
Di erschti Boeing 737-100 het d Lufthansa im Dezämber 1967 übercho. Bis hüt sy 14.731 Bstellige für d 737-Familie ygange u 10.584 sy Usgliferet worde. (Stand: Ändi Oktober 2020) Im Juli 2019 sy wältwyt im Schnitt über 2000 Boeing 737 glychzytig i der Luft gsi. Im durchschnitt isch uf der Wält alli zwöi Sekunde e Boeing 737 gstartet oder glandet.
Nach zweene Abstürz vo nere Boeing 737 MAX 8 mit 346 Tode ufgrund vo identische Fählfunktione, sy im März 2019 alli 371 Maschine vom Typ MAX 8 u MAX 9 wältwyt mit em ne Flugverbot beleit worde.
D MAX Version
Am 30. Ouguscht 2011 het Boeing under der Bezeichnig 737 MAX, nach ere grosse Bstellig vo de American Airlines e ernöiti Modernisierig vo der 737 mit wirtschaftlechere LEAP-Tribwärch bekannt gä. Nachdäm im Jahr 2010 Airbus e Überarbeitig vo der Airbus-A320-Familie agchündiget het, het ou Boeing e Überarbeitig beschlosse anstatt der Neuentwicklig ahand vonere agfangene Studie Boeing Y1. D Modäll 737 MAX 7, 737 MAX 8 u 737 MAX 9 basiere uf d Next-Generation-Modäll 737-800 u 737-900ER. Di chlynschti Next-Generation-Version 737-600 wird nid als MAX-Version boue, d MAX 7 isch im verglycht zu der 737-700 verlengeret u mit strukturelle Elemänt vo der 737 MAX 8 usgstattet.
Nach em Absturz vo zwöi Flugzüüg het Boeing der Bou vo de MAX Flugzüüg um 20% zrügg gfahre.
Boeing 737 MAX 8
D Boeing 737 MAX 8 isch d Wyterentwicklig vo der Boeing 737-800 u isch mit bis zu 189 Sitzplätz u meh als 6500 km Reichwyti, ds diräkte Konkurränzmodäll zum Airbus A320neo. Der Roll-Out vom erschte Prototyp Spirit of Renton het am 8. Dezämber 2015 stattgfunde. Ds Flugzüüg mit de neue CFM-LEAP-1B Triibwärch het am 29. Januar 2016 erfolgrych der Erschtflug vo Seattle us absolviert. Der Ysatz vo dene sehr grosse Triibwärch hei d Aerodynamik vom Flugzüüg veränderet.
Am 29. Oktober 2018 isch e fasch neui Boeing 737 MAX 8 verunglückt. Churz nach em Start vom Lion-Air-Flug 610 vo Indonesien isch der Flüüger i z Meer gstürzt. Alli 189 Persone an Bord sy derby um ds Läbe cho. Am 10. März 2019 isch du der Ethiopian-Airlines-Flug 302, e Boeing 737 MAX 8 wo grad mal vier Mönet alt isch gsi, sächs Minute nach em Start vom Flughafe Addis Abeba abgstürzt. Bi däm Unfall sy 157 Persone um ds Läbe cho. Em Absturz sy e Reihe ärnschthafti Warnige zum konkrete Problem dür Piloten i der USA vorus gange. Uf das abe isch der Flugzüügtyp Boeing 737 MAX 8 u MAX 9 am 11. März 2019 z China u z Indonesie mit em ne Flugverbot beleit worde. Am 12. März hei du d Länder Oustralie, Singapur, Malaysia, Indie, Vereinigti Arabischi Emirate u Kuwait äbefalles es Flugverbot usgsproche. D Schwyz het zersch gseit das si d MAX Version vorerscht nid verbietet. Der Grund für dä entscheit isch da dran gläge das es kei Schwyzer Fluggsellschaft mit ere Boeing 737 MAX 8 oder 9 het gä. Erscht wo d EASA es Flugverbot für die beide Type für di Europäischi Union usgsproche het, het du ou ds BAZL für d Schwyz es Flugverbot usgsproche. Näbscht de verschidene Länder hei sech ou d Fluggsellschafte Ethiopian Airlines, Turkish Airlines, Norwegian, Icelandair, Cayman Airways u Gol Linhas Aéreas freiwillig derzue entschide, d Boeing 737 MAX 8 uf em Bode z la. Am 13. März 2019 het du ou Kanada u d USA es Flugverbot für d Boeing 737 MAX 8 u MAX 9 usgsproche. Am 11. Oktober 2019 isch e Bricht erschine über d Fähler bi der Zertifizierig vom Flugzüüg. Dä Bricht dient derzue, das Boeing d MAX 8 u d MAX 9 wirder cha zertifiziere la. Zudäm isch ou der Abschlussbricht zum Lion-Air-Flug 610 veröffentlecht worde. Am 29. Oktober 2019 het sech der Chef vo Boeing entschuldiget u het erschtmals Fähler zue gäh. Im Januar 2020 het me wyteri Softwerproblem gfunde. Die Problem sy wichtig für d Widerzuelassig vo der Maschine. Boeing het aber gseit das sy die Problem müglechscht schnäll wott behäbe.
Boeing 737 MAX 9
D Boeing 737 MAX 9 isch die modernisierti Version vo der Boeing 737-900ER. Si het e Reichwyti vo rund 6500 km u isch für bis zu 220 Passagier zuegla. So konkuriert si mit em Airbus A320neo u em A321neo. Der Erschtflug het d Maschine am 13. April 2017 absolviert.
Uf Grund vom Absturz im Oktober 2018 u däm im März 2019 het ou die Maschine am 12. März i der EU u der Schwyz es Flugverbot übercho.
Hanf
Dr Hanf (Cannabis) isch e Pflanzegattig us de Familie Hanfgwächs. Hanf zellt zu de ältischte Nutzpflanzè überhaupt.
Beschriibig
Hanf chan je nach Umwèltbedingigè bis zu 5 Meter höch wachsè. I de Reglè wachst er ide Freihèit nöd höcher als 3 Meter. Aber au scho chlini Pflanze mitèrè Wuchshöchí vo öppe 20cm chönet scho blüè.
T'Bletter vom Hanf sin handförmig und hend im Schnitt öppe 7 bis 9 Blettli. De Rand vo de Bletter gseht ús wie gsagèt.
T'Samè vom Hanf sin gschlèchtertrènnt; männlichí und wíblichí Blüetè wachset uf unterschliedlichè Pflanzè.
Würkig
Zum Konsum als Rúschmittel werdet diè trocknetè Blüetè verchlínert und denn graucht. T'Würkig chunnt vo de Cannabinoidè, das sin Tetrahydrocannabinol (THC) und Cannabidiol (CBD). THC het e psychoaktiví Würkig. Es het en sehr sedierendè Ífluss uf de Körper.
T'Nutzig als Rúschmittel isch gegèwärtig uf eme höche Stand. Im Jahr 2017 isch Cannabis diè meischt gnutztí Drogè weltwít mit 183 Millionè Konsumentè gsii. Die medizinischí Würkig und Awèndbarkèit werdet derzít erforscht.
Grossí Erfolg het dè medizinischí Gebrúch bsunders bi Schmèrzpatientè í allne Altersgruppè. Patientè mit Chrèbs hend zuedem es neus Medikamènt, das nöd nur bi de Schmèrzè hilft, sondern au t'Chèbszèlle ágríft.
É Sèlbstmedikation bi psychischè Beschwerdè chan au negativí Úswürkigè hà - so chönd sich negativí Gedankè und Gfühl verstèrche was für de Konsumènt è sehr unagnèhmi Erfáhrig sí chan.
Liste der Gemeinden im Département Allier
D Lischt vun dr Gmeina im Département Allier zellt àlla 317 Gmeina ìm Département Allier uf.
Veranderunge sit 2015
2017: Füsion Meaulne un Vitray → Meaulne-Vitray
2016: Füsion Givarlais, Louroux-Hodement un Maillet → Haut-Bocage
Michelle Steinbeck
D Michelle Steinbeck (* 1990 z Länzbrg) isch e Schwiizer Schriftstellerin.
Si isch z Züri gross worde und het z Biel am Schwiizerische Literaturinstitut uf e literarischi Aart gleert schrybe.
Sid 2016 isch d Länzburgerin d Kuratorin vom Lyrikforum Babelsprech.
Si macht bim Verein Autoorinne und Autoore vo dr Schwiiz mit.
Salomon Tobler
Dr Salemaa Tobler (* 10. Dezämber 1794 z Züri; † 19. Novämber 1878 au döört) isch e Schwiizer Pfarrer und Dichter gsi.
Isolde Schaad
s Läbe
D Isolde Schaad isch d Dochter vom Werner Schaad. Si het Kunschtgschicht, Ethnology und Publizistik studiert. Zerscht het si bi der Zytig Weltwoche gschaffet, bis si sech ane 1982 als Schriftstellerin sälbständig gmacht het. Sit 1982 woont si z Züri.
Salomon Tobler
s Läbe
Dr Salemaa isch dr Soon vom Johann Chaschper Tobler und däm sinere Frau Ursula Hirzel gsi. Er het Theology studiert und ane 1816 s Exaame gmacht.
1816 isch er Pfarrvikar z Mönchaltorf worde, und drno het er z Wülflingen und z Wädischwyl gschaffet. 1819 isch er Pfarrer vo Stärnebärg worde, und 1826 vo Hirzel. 1839 het er die Pfarrstell müessen ufggää, wil er us liberaler Sicht die aktuelli Politik kritisiert het. Er isch denn Pfarrer z Ämbri gsi. 1864 isch er zrugg uf Züri, won er Musigstuck komponiert het.
Main (Begriffsklärung)
Main chan eini vo däne Bedütige ha:
Salomon Tobler
s Läbe
1836 isch sys Buech Die Enkel Winkelried’s usecho, 1846 das übere Christoph Kolumbus.
Isolde Schaad
s Läbe
D Schaad isch bekant für iri gselschaftskritische Tegscht. Si het au es paar Theaterstuck gschribe. Ires Privatarchiv isch im Schwiizerische Literaturarchiv z Bärn.
Universität Liechtenstein
D Universiteet Liachtaschtaa isch e staatligi Hoochschuel mit dr fachlige Schwäärpinkt Architäktuur un Ruumentwicklig un Wiirtschaftswisseschafte (Entrepreneurship, Finance, Wiirtschaftsinformatik, Wiirtschaftsräächt). Si het ire Sitz z Vaduz im Fiirschteduum Liachtaschtaa. Di inhaltli Fokussierig orientiert dodraa, was Wiirtschaft, Bolitik un Gsellschaft vu Liachtaschtaa un dr Regioon (Alperhyydaal, Boodesee) bruuche.
Salomon Tobler
s Läbe
Syn Nachlass isch i dr Zäntralbiblioteek Züri.
Universität Liechtenstein
Gschiicht
Vorlaifer isch s anne 1961 uf Initiativ vu Wiirtschaft un Staat grindet Abendtechnikum Vaduz. Anne 1965 isch us em Oobetächnikum di Höcheri Techneschi Lehraastalt (HTL) entstande, wo 1988 in Liachtaschtaaneschi Ingenieurschuel (LIS) umbenennt woren isch. Im Joor 1992 isch d LIS as Fachhoochschuel anerkännt woore. 1997 isch d LIS zue dr Fachhoochschuel Liachtaschtaa as Stiftig vum effetlige Räächt umgwandlet woore un 2005 zur Hochschule Liechtenstein. Im Juli 2008 het d Regierig vum Fiirschteduum Liachtaschtaa d Duurfierig vu Doktoraatsstudiegäng (Promozioonsräächt) gnäämigt.
Dr offiziäll Iibergang zue dr «Universiteet Liachtaschtaa» isch zum 1. Februar 2011 uf dr Basis vum Gsetz iber d Universiteet Liachtaschtaa vollzooge woore, wu dr Landdaag am 25. Novämber 2010 verabschiidet het, S Orgaan fir Akkreditierig un Qualiteetssicherig vu dr Schwyzerische Hoochschuel (OAQ) het uf Basis vun ere umfangryyche Evaluazioon bsteetigt ghaa, ass d Qualiteetsriichtlinie vu dr Schwyzerische Universiteetskumferänz (SUK) erfillt wääre. Dreeger sin dr Staat un Organisazioone vu dr Wiirtschaft. Rund 800 Studänt*ine sin in dr Bachelor-, Master-, Doktoraats- un Wyterbildigsprogramm yygschriibe. Studänt*ine un Leerrer*ine us iiber 40 Länder mache dr Campus zue me internazionaale Studienoort am Wiirtschafts- un Finanzblatz Liachtaschtaa.
D Universiteet Liachtaschtaa isch im Schwyzer Bildigsranking 2017 uf em eerschte Blatz in dr Kategory "Universiteete" glääge.
Inschtitut un An-Inschtitut
An dr Universiteet Liachtaschtaa sin fimf Inschtitut aagsiidlet, wu d Foorschigszäntre vu dr Universiteet sin:
Anne 2003 het s KMU Zäntrum as eerscht An-Inschtitut d Aarbet ufgnuu un 2004 isch d KOFL – Konjunktuurfoorschigsstell Liachtaschtaa as zwait An-Inschtitut ufgmecht woore. S KMU Zäntrum bietet Dienschtlaischtige (Coaching, Businessblaan, Wettbewäärb) un Seminaar un Kiirs fir chlaineri un mittleri Unternäme aa.
Bachelor-, Master- un Doktoraatsstuudiegäng
D Diploom sin staatlig anerkännt un erfille d EU-Riichtliinie iber di geegesytig Anerkännig vu dr Diploom, Briefigserfoordernis un sinschtige Befähigungsuuswyys.
Bachelorstuudiegäng
D Bachelorstuudiegäng geen zmindescht segs Semeschter (180 ECTS). S wääre Bachelorstuudiegäng in dr Fachriichtige Architäktuur (BSc Arch.) un Bedriibswiirtschaftsleer (BSc) aabote.
Masterstuudiegäng
D Masterstuudiegäng (MSc) geen zmindescht vier Semeschter (120 ECTS). Aabote wääre Masterstuudiegäng fir die Beraich:
Doktoraatsstuudiegäng
S Doktoraat cha mer im dritte Stuudiezyklus mache (zmindescht drei Joor). Verfiegbaar sin Stuudiegäng in Architäktuur un Ruumentwicklig un in Wiirtschaftswisseschafte.
Wyterbildigsbrogramm
An dr Universiteet Liachtaschtaa cha mer au verschiideni Wyterbildigsbrogramm in Foorm vu Vordreeg, Seminaar, Chiirs, Master-Stuudiegäng (Executive Master, MBA, LL.M.), Diploomstuudiegäng un Zertifikaatsstuudiegäng bsueche. D Universiteet Liachtaschaa bietet die Wyterbildigsbrogramm aa:
Foorschig
Dr gsetzli Ufdraag un di internazionaal gängige Hoochschuelstandard verbfliichte d Universiteet Liachtaschtaa zue Foorschig. Foorschig bildet näb dr Uus- un Wyterbildig di zwoot Syyle vu dr Universiteet. Unter em Motto Lokali Uusriichtig – internazionaali Yybettig siit d Universitet Liachtaschtaa iri primeer Ufgaab doodin, en postive Yyfluss z nee uf di wiirtschaftli un gsellschaftli Entwicklig vu Liachtaschtaa un s vorhande Foorschigs-Know-How erfolgryych in dr europäisch Foorschigsruum yyzbette. Foorschig soll dr Transfer vu neischtem Wisse in d Leer un Praxis gwäärlaischte. Foorschigsschwäärpinkt sin:
Wisse- un Technologytransfer
Foorschig un Wisse- un Technologietransfer gheere zum gsetzlige Ufdraag vu dr Universiteet Liachtaschtaa. Si stehen in ängem Bezuug zur Leer un dien die ergänze. Dr neischt Wissestand un d Brobläämleesigskumpetänz wääre dur Projäkt us dr Praxis vermittlett. Au d Wiirtschaft bruucht d Foorschigskapazitet vu dr Universiteet. Bsundersch chlaini un mittleri Bedriib (KMU), wu kai aigeni F&E-Ressource hän, bruuche di aagwändet Foorschig un Entwicklig. Die Laischtige bringe d Inschtitut un An-Inschtitut.