cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Main
Geology
Nõch gegè Èndi vum Tertiär vor öppè 2,6 Millionè Johr isch s Maingebièt durch è baar Flussläuf gu Südè zuè dè Donau hy entwässerèt worrè. Èrscht mit dè Entschtehig vum Obberrhygrabbè hèt sich d Wasserscheidè nõch Südoschtè voschobbè. Demèntschprechend hét znägscht dè weschtlichschte vo sèllnè Donaunäbbèflüss sini Flièßrichtung gu Weschtè zum Untermain hy gänderèt, spôter isch öppis Ähnlichs au am öschtlichè Mainvyregg un am Maindreiegg bassyrt, wo beidi Zeugè vo dè altè Flièßrichtungè gèg d Donau hèrrè sin. Dè hütige Obbermain hèt abber èrscht i dè Donau/Günz-Interglazialzit d Haßfurter Keuperschtufè übberwundè un isch vo dört èwäg èbbèfalls nõch Weschtè gangè.
Ysèbaanè
D Ysèbaan bruucht èn großè Deil vum Maindal für Oscht-Wescht-Vobindungè. Im Berych vum Maindrei- un vum -vyregg chürzèd d Hauptschtrèggè è bitzeli ab, zum Deil wörd dè Flusslauf denn übber Näbbèschtreggè aabundè.
Hochwasser
Übber Hochwasserereignis us èm Mittelaalter git es keini zitgnössischè Dokumänt, sondern nu Bericht in Chronikè vum 16. odder 17. Johrhundert. So git s übber diè Übberschwemmungè keini schriftlichi Beleeg, wo vom Lersner uffzellt worrè un i dè Johr 855, 874, 879, 880 un 1174 bassyrt sin. Èrschti Dokumänt, wo indirèkti Ruggschlüss uff Hochwasserschäddè zuèlôn, stammèd uss èm 13. Johrhundert in Form vo kaiserlichè Privilegiè. Asè hèt am 10. Mai 1235 dè Könnig Heinrich VII. dè Frangfurter s Rächt gwäärt, d Hälfti vo dè Erlös vo dè hysigè Münzè auf ewige Zeiten für d Widderhèrschtellung un Erhaltung vo dè Mainbrugg z vowendè un s Holz, wo s dõdèzuè bruucht hèt, im Reichsforscht z entnää. Uffgrund vo dè großè Bedütung vo dè Frangfurter Mainbrugg für dè Vokeer findèt mò i dè älteschtè Bericht immer widder Hywys übber Hochwasserschäddè, z. B. 1192, 1235 un 1306: Anno domini da man zält nach gepurt Unsers Herrn Jesu Christi Tausent Dreihundert und sechs Jar, an unser Frauen Lichtmeß abendt (1. Februar), Ist geweß zu Frankfurt der Main von Eys und gewesser so groß das es die Zwen Thürm, und den Mehrern theil an der Brücken hat hinweg gestoßen, darzu Ist ein groß volk von Mann und Frawen bei fünfhundert Mensch uf der Brücken gestanden der sindt Zehen umbkommen.
Dè Untermain
Kurz vor dè Mündung, bi Hochheim, gôn d Wiibärg bis as rächte Ufer; sèll sin diè bekanntè Hochheimer Wiigärtè, wo schu zum Wiibaugebièt Rhygau zellèd.
Chèttèschifffaart
Nõch èm Bau vum Weschthaffè sin 90 % vum Vokeers übber dè Rhy gangè, nu 10 % uff dè Mainschtrèggi, wo no nit gschtaut gsi isch. Um diè gringi Dransportkapazidät vobessèrè z chönnè, hèn Mainzer Bürger un s Könnigrych Bayern d Aktiègsellschaft Mainchèttè gründet, dèmit d Chèttèschifffaart au uff èm Main ygfüürt wörrè hèt chönnè, wa sich schu uff dè Elbe un èm Neggar bewäärt cha hèt. Dõdèby isch im Fluß dinnè è Chèttè volait worrè, wo sich èn Dampfdragtor draa nõch schürgè hèt chönnè. Am 7. Auguscht 1886 isch d Chèttè zwǜschè Mainz un Aschèburch in Bedryb gangè. 1891 sin schu drei Chèttèdragtorè (benamst als Mainkuè) uff èm Main uè un abbè krochè. In dè Folgejohr isch d Chèttè immer witter volängèrèt worrè: 1893 bis Miltèbärg, 1899 bis Würzburch un 1905 bis Bambärch.
Nammè
I dè Mundartè am Main (vum 17. bis 19. Johrhundert au Main-Fluß dauft) wörrèd folgèndi Nämmè bruucht:
Flößerei
D Holzflößerei uff èm Main isch èrschtmòls urkundlich am Èndi vum 14. Johrhundert erwäänt worrè, Dransportflöß hèt s uff èm Main no bis i d 1950er Johr iè gää. D Flößerei hèt uff èm Main hauptsächlich im Dransport vo Holz uss dè Wälder vum Obbermain diènt.
Dè Uusbau zuè nèrè Großschifffaartsschtrõß
Barallel zuè dè Yfüürung vo dè Chèttèschifffaart isch dè Uusbau vum Main durch dè Bau vo Stauschtuèfè voraadribbè worrè. Dè Uusbau isch schrittwys fürsi gangè. Im Johr 1901 isch d Offèbacher Stauschtuèfè un dè Offèbacher Haffè in Bedryb gnõ worrè; d Offèbacher Stauschtuèfè isch 1949–1957 durch è neui ersetzt worrè. Anno 1921 isch dè Abschnitt bis Aschèburch mit sechs Stauschtuèfè un èm neuè Aschèburcher Haffè uusbaut worrè; 1965–1983 sin drei Stuèfè neu gmacht un drei abgrissè worrè.
Nõchdèm dè Main am 1. April 1921 Rychswasserschtrõß worrè isch, hèt s Dütsche Rych un dè Freischtaat Bayern am 13. Juni 1921 èn Vodraag übber d Uusfüürung vu dè Main-Donau-Wasserschtrõß zwǜschè Aschèburch un dè dütschè Gränz unterhalb vu Passau als Großschifffahrtsschtrõß für Schiff bis zuè nèrè Lascht vo 1500 t ratifizyrt. No im sèlbè Johr hèt si zuè dè Finanzyrung vom Bau d Rhy-Main-Donau AG (RMD) z Münchè gründèt. D RMD hèt für d Wasserchraftwärch, wo si hèt bauè müèsè, è Bedrybskonzèssion bis 2050 chriègt, um mit dè Gwinn s Baudarlehè z tilgè. Dènõch gòt s Wasserrächt uff d Bundesrepublik Dütschland übber. Hüt wörrèd d Stauweer vo dè EON gschtüèrèt, well d EON au d Chraftwärch bruuchè duèt. D Wasserschtrõßèabschnitt, wo fèrtig baut worrè sin, sin dè Wasser- un Schifffaartsvowaltung vom Bund übbergää worrè.
Drybendes Iis
Diè längscht Gförni im Johr 1768 hèt 79 Dääg (vum 3. Januar bis zum 22. März) aaduèrèt. Dõdemit isch dè Fluß zuè Oschtèrè fascht immer vom Eise befreit, wiè-s dè Johann Wolfgang Goethe im Osterspaziergang beschribbè hèt (Faust. Der Tragödie erster Teil. Vor dem Tor).
Strõßèvokeer
Im Rotè Main folgt ab Creußè übber Bayreuth bis Kulmbach d B 85. Dè Wyße Main hèt schu è baar 100 m nõch sinèrè Quällè d B 303 a sinèrè Sitè, wo-nim bis Unterschtainach folgè duèt. Ab dört folgt èm d B 289 bis Kulmbach. Sèlli Strõß gòt am Main nõch bis Lichtèfels, ab dört übbernimmt d BAB 73 am linkè Ufer bis Bambärch. Vo dört bis Schweinfurt füürt d B 26, wo z Eltmaa vum linkè uff s rächtè Ufer wechslèt. Mit größerèm Abschtand gòt au d B 70, d Maindalautobaan, vo Bambärch bis Schweinfurt am Main nōch abbè, dōdeby chrützt si bi Bambärch, Eltmaa un Schweinfurt dè Fluß. Unterhalb vo Schweinfurt isch dè Main stellèwys ooni Strōßègschpônli unterwägs. D B 26 nǜmmt dè diräkte Wäg uff Karlschtadt ooni Umwäg übber s Maindreiegg, d B 19 gòt diräkt gu Würzburch. Vo Ochsèfurt bis Würzburch volauft widder è Bundesschtrõß auf am rächtè Mainufer, d B 13, bis Karlschtadt d B 27, bis Loor denn widder d B 26. Diè dünn besidèlti Oscht- un Südsitè vum Mainvyregg wörd durch è Landesschtrõß für dè Vokeer zuègänglich gmacht. Vo Miltèbärg bis Aschèburch volauft mit dè B 469 widder è Bundesschtrõß uff èm linkè Mainufer. Vo Aschèburch übber Hanau un d Frangfurter Innèschtadt bis Frangfurt-Högscht volauft d B 8 uff dè rächtè Mainsitè, deilwys abber è bitzeli èwäg vum Fluß. Au d B 43 volòt uff yrèm Wäg vo Hanau übber Offèbach un Rüsselsheim gu Mainz mèngmòl s Bliggfäld vum linkè Ufer, vo allem zwǜschè Frangfurt-Sachsèhuusè un Kelschterbach. Uff èm rächtè Mainufer folgt d B 40 mit èm rächtè Abschtand zum Main diè letschtè Kilometer vum Main vo Hattersheim bis Mainz.
Dè Untermain
Bi Karlschtai isch 1961 s èrschte Atomchraftwärch vo dè Bundesrepublik entschtandè. Dè Vosuèchsreaktor isch 1985 stillglait un bis Èndi vum Johr 2008 abbaut worrè. Z Kaal, wo diè niddrigschti Gmeind vo Bayern isch, entwässerèt s glychnamige Flüssle uff am rächtè Ufer i dè Main.
Dè Uusbau zuè nèrè Großschifffaartsschtrõß
Z Bambärch fangt dè Main-Donau-Kanaal aa, wo d Wasserschtrõßè vo Weschteuropa mit dè Donau vobindet.
Drybendes Iis
Im 20. Johrhundert hèt d Uffheizung durch Chraftwärch un Induschtryaalaagè vobundè mit dè Stauregelung, dèzuè gfüürt, dass uff èm Fluß sèlber in strängè Winter immer sèltèner è Iissdeggi entschtandè isch. Z Frangfurt isch dè Main zum letschtè Mòl im Winter 1962/1963 zuègfrorè. Am Obberlauf isch es bsunders i dè strängè Winter 1984/1985 un 1995/1996 no zuè starkè Voiisungè chò, asè hèt d Schifffaart ygschtellt wörrè müèsè. Zletscht isch es im Januar 2002, Januar un Februar 2006 sowiè im Januar 2009 nõch längerè Kälteperiodè zuè Behinderungè vo dè Schifffaart wegè Drybiis chò.
Strõßèvokeer
Dè Main hèt fascht uff ganzer Längi Bundesschtrõßè a dè einté odder andrè Uferzonè. Sèll drǜfft au beidi Quällflüss.
Dè Untermain
Uff dè Uferzonè, wo dè Main i diè aaschlièßendi Schlaufè druff dätscht, lyt linksufrig s Zèntrum vo dè 120.000 Ywooner zellèndè Induschtry- un Lèddèrwarèschtadt Offèbach am Main. S markanteschte Bauwärch a dè Offèbacher Mainpromenadè isch s Isèburger Schloß.
Hochwasser
Diè högschtè Wasserschtänd: D Högschtschtänd im 21. Johrhundert sin im Januar 2003 (519 cm) un im Januar 2011 (485 cm) gsi. Insgsamt isch sit dè Stauregelung vum Main un dè dõmit vobundènè Vodǜèfung vum Fluß dè Schutz gegèübber chlynèrè Hochwässer vobessèrèt worrè.
Eigèschaftè vum Main
S Yzugsgebièt vum Main un sinè Näbbèflüss umfasst 27.292 km² un gòt übber dè gröschtè Deil vo Fròngn, s Hoèlooische, also dè nordöschtliche Deil vo Baddè, un bildèt am Nordrand dè Übbergang vo Süd- un Mittelhessè. S gränzt im Südè a s Yzugsgebièt vo dè Donau (è baar hundert Meter südlich vo dè Wyßmainquällè lyt d Quällè vo dè Fichtelnaab, wo übber d Naab un d Donau i s Schwarze Meer entwässerè duèt); d Gränz zwǜschè beidè Deil isch diè Europäischi Hauptwasserscheidè Rhy/Donau. Uffallend dõdraa isch, dass beidi Flüss in Wescht-Oscht- odder Oscht-Wescht-Richtung volaufè düèn, wa uff d Abweseheit vu größerè Flüss in Nord-Süd-Richtung schlièßè lòt.
Dè Untermain
Weschtlich vo Hanau chunnt am rächtè Ufer Maindal, am linkè Mainufer dè nägschtè nõch Dietesheim, èn Stadtdeil vo Müülheim am Main, un aaschlièßend d Chèrnschtadt Müülheim am Main. Übberregional bekannt isch Müülheim für sini Dietesheimer Basaltschtaibrugg, è Nadurschutzgebièt mit dè beidè vobundènè Seè mit èm Nammè Vogelsbärger See un Obberwald. D Seè sind im Zug vo dè Renaturyrung nõch èm Basaltabbau entschtandè un bǜètèd idǜllischi Perschpektyvè vo dè bis 12 Meter hochè Klippè vum See. Am Müülheimer Mainufer bi Dietesheim lyt d Müülheimer Mainschlüsè. Ußerdèmm vokeert zwǜschè Müülheim am Main un èm Maindaler Stadtdeil Dörnigheim d Mainfäärè Müülheim. Vo Hanau flǜèßt dè Main gu Weschtè un chunnt churz druffhy zum S-förmigè Mainbogè zwǜschè Maindal un Frangfurt rächts un Offèbach links. Dört ligèd am südlichè Ufer d Offèbacher Stadtdeile Rumpèheim mit èm Rumpèheimer Schloß un Bürgel. Dèzwǜschè lyt i dè Auè s Nadurschutzgebièt Schultheis-Wyèr. È Autofäärè vobindet dè Offèbacher Stadtdeil Rumpèheim mit èm Maindaler Ufer bi Maindal-Bischofsheim.
Eigèschaftè vum Main
Dè Main isch mit ènèm mittlerè Abfluß vo 211 m³ pro Sekund a dè Mündung i dè Rhy nõch Aarè (560 m3/s), Maas (357 m3/s) un Mosel (315 m3/s) dè vyrtgröschte Näbbèfluss vum Rhy.
Dè Untermain
Diè èrschte hessische Gmeind am rächtè Mainufer isch Großkrotzèburg mit èm witthy sichtbarè Chraftwärch Staudinger. Uff èm gegèübberligèndè Ufer lyt Hainburg, èbbèfalls im Hessischè. Beidi Ufer vobindet unterhalb vum Chraftwärch è moderni Strõßèbrugg, d Limesbrugg. Dèsèll Nammè isch gwäält worrè, well dè Limes zwǜschè Miltèbärg un Mainz vum Main bildèt worrè isch. Ab dört volauft dè Main bis Mainz nu nò im Land Hessè, allerdings drènnt er dört Südhessè vom Taunus un dè nördlichè Agglomeration vu Frangfurt am Main.
Stauschtuèfè
Als Deil vo dè Stauschtuèfè Gerlachshuusè git s bi Volkach è Weer mit Bootsschlüsè un Wasserchraftwärch, wo für dè nötige Wasserschtand im Kanaal gu Gerlachshuusè sorgè duèt. Umkeert isch dè Schlüsèkanaal durch è Hochwasserschperrdor gegè Hochwasser gschützt. Übber s Weer wörd è Reschtwassermengi a dè Altmain abgää. Zaalrychi Rüggschtauflussabschnitt sin zum Landschaftsschutzgebièt deklaryrt worrè un diènèd als Vorbild für Flussuusbautè in ganz Europa. Zwǜschè dè Mündung un dè Schlüsè Lengfurt bi Trièfèschtai isch d Faarrǜnni ganzjöhrig mindeschtens 2,90 m dǜèf. Dè Main isch uff sèllèm Abschnitt für Schiff bis 135 m Längi, Schubvobänd un Koppelvobänd bis 185 m Längi un 11,45 m Breiti befaarbar. Er isch dört i diè europäischi Wasserschtrõßèklass Vb ygordnèt. Koppelvobänd un Einzelfaarer übber 110 m bruuchèd è Sondererlaubnis. D Strèggi bis zum Main-Donau-Kanaal söll bis zum Johr 2018 vo 2,50 m uff 2,90 m Faarrǜnnèdǜèfi un 40 m Faarrǜnnèbreiti uusbaut wörrè. Nõch eim landschaftspflegerischè Begleitblaan sin dõdeby Uusgleichs- un Ersatzmaßnaamè für Ygriff in Nadur un Landschaft vorgsää. Bis dörthy hèt dè Abschnitt ab Lèngfurt d Wasserschtrõßèklass Va (Schiff bis 110 m Längi).
Drybendes Iis
Bis zum Èndi vum 19. Johrhundert isch dè Main öppè i jeddem zweitè Johr übber sin gsamtè Lauf zuègfrorè, früèschtens im Novembèr (1513 am 13. Novembèr) un spôteschtens im Januar. S Iis isch im Allgmeinè zwǜschè Èndi Januar un Èndi März (spôteschtè Termin: 25. März 1845). Dè drybendè Iis hèt öfters voheerèndi Schäddè a Bruggè un Ufer aagrichtèt.
Dè Untermain
Rächts vum Main lyt d Stadt Flörsheim mit Schiffsaalegèr un Bootshüsli vom Ruèderclub, èn Haffè für Kysumschlag un èn Tanklager-Haffè, links vum Main stòt diè großzügig aaglaiti Stadt Rüsselsheim am Main mit èm Stammwärch vo dè Adam Opel AG.
Wassergüèti
Nõch èm Zweitè Wältchrièg hèn d Strandbäder peu à peu zuègmacht wörrè müèsè. Sit dè 1960er Johr sin mee un mee Fisch massèwys gschtorbè un i dè 1970er Johr isch d Wasserqualidät vum Untermain i dè Gewässergüèteklassè III-IV odder IV (schlèchter Zuèschtand, vulgo au Kloakè). Am Höepungt vom Vodreckè vum Untermain isch im bsunder heißè Summer 1976 aaglangèt. Großes Uffsää hèt è Experimènt erzügt, wo Frangfurter Schüèler aagschtellt hèn. Diè Brojèktgruppè hèt Goldfisch in Wasserprobè ygsetzt, wo a voschiddènè Stellè im Frangfurter Stadtgebièt us èm Main usègholt worrè. Ein vo dè Goldfisch, wo in èm Aquarium mit sebbèm Wasser gschwummè isch, wo vo nèrè Stell unterhalb vum Wärch Högscht gschtammt hèt, hèt sèll Experimènt nit übberläbt.
Dè Obbermain
In Burkunschtadt mündet dè Wysmain vo links in Obbermain iè, dè Wysmain sött nit mit èm Wyßè Main vowechslèt wörrè, wo au Wyßmain dauft wörd.
Näbbèflüss
Lischtè vo dè Quäll- un Näbbèflüss
Dè Obbermain
Zwǜschè Lichtèfels un dè Chlyschtadt Bad Staffelschtai bassyrt dè Main è kulturèll rychè, wittè Dalschaft. Dõ stòt uff èm Höger übber m linkè Ufer eins vo dè bedütendschtè Bauwärch vum dütschè Barock, d Wallfaartskirchè Vyrzeeheiligi, wo nõch Blään vom Balthasar Neumann baut worrè isch. Vom Baumeischter Neumaa git s flussabsi witteri Bauwärch, bsunders um Würzburch ummè. Am Ufer gegèübber thront s Benediktinerkloschter Banz, èn Barockbau, wo im 11. Johrhundert gründèt worrè isch. Obberhalb vo Bad Staffelschtai mit sim historischè Stadtbild un sim großè Fachwärchrõthuus us èm 17. Johrhundert lyt dè 540 m hoche Staffelbärg, dèm sy Gipfelplateau us Fels sit dè Staizit besidlèt gsi isch. Dört wörd d Stadt Menosgada vomuètet, wo im 2. Johrhundert v. Chr. vom grychischè Geograph Claudius Ptolemäus erwäänt worrè isch. Menosgada isch vomuètlich um 30 v. Chr. uffgää worrè.
Näbbèflüss
Im folgendè sin d Näbbèflüss vum Main mit mee wiè 20 km Längi uffglischtet.
Dè Obbermain
Ab Staffelbärg gòt er südlicher witter un schlänglèt sich mit è Huufè Flussschlaufè durch è Auèlandschaft durrè. Dõdeby nimmt er bi Breitègüßbach vo rächts d Itz uff un chunnt nõch è baar Kilometer a diè nordweschtlichi Stadtgränz vo Bambärch. Dört vohǜrõtet sich dè Obbermain mit dè Regnitz, wo mit irer Schüttung è wituus größeri Mitgift ybringt un dè gröscht Näbbèfluss vum Main isch. Obwoll d Regnitz größer isch un im Obbermain sini nordweschtlichi Flǜeßrichtung uffzwingt, heißt dè Fluß unnè draa witterhy Main.
Geology
Innerhalb vo sèllè Terrassèschtufè isch s Phänomen z beobachtè gsi, wo s Dal voschütt gòt. Gegè Èndi vum Altpleischtozän hèt dè Main sy Dal mit bis zuè 60 m mächtigè Sedimänten zuègschobbè. D Ursach isch bis hüt nit eidütig klärt. Sèll Zuèschièbe hèt übber meereri Kalt-Warm-Wechsèl aaghaltè un gegè Èndi vum Mittelpleischtozän (wòrschinlich Cromer III) hèt dè Main widder z erodyrè aagfangè, bis er uff sy hütigs Dalniveau glangt isch.
Charakteristisch für dè Main sin d Dalmäander, wo sich dört bildèt hèn, wo dè Main durch Muschelkalch un Buntsandschtai durrè gòt. Meefach chunnt s dõdeby zuè Mäanderdurchbrüch un zuè Bildung vo sognenntè Umlaufbärg, z. B. bi Loor un bi Marktheidèfäld. D Mainschlaufè vo Volkach isch è Byschpill von èm noch nit vollschtändig durrè brochènè Mäander.
Dè obbere Main flǜèßt durch diè Kulturlandschaft durrè, wo nõch im benamst isch, nämlich s Obbermainland näbscht sim Chèrn, èm Obbermainischè Högerland
Mittelaalter
Fundsachè un Urkundè us èm Mittelaalter zeigèd diè hochi Bedütung vo dè Mainschifffaart. Zaalrychi Sidlungè vodankèd iri Entwicklung entwedder dè Rollè als Umschlagblätz odder als Zollschtationè. Dè Karl dè Große hèt als èrschtè s Brojèkt von èm Kanaal zwǜschè Main un Donau uffbrocht. D Blään sin abber a dè technischè Schwirigkeitè gschittèrèt, wo für diè dõmòligi Zit nit übberwundè hèn chönnè. technischen Schwierigkeiten. Rèschtè vo dè Fossa Carolina sin hüt no bi Dreuchtlingè z findè.
Mainvyregg
In Gmündè mündet vu Nordoschtè dè gröschte rächte Näbbèfluß vum Main, diè Frängischi Saale, un z Loor dè gröschte Fluß us èm Spessart, d Loor. Ab dõ wörd s Maintal, wo gu Südè gòt, änger, waldrych un sidlungsarm.
Dè Untermain
Am wittè Kelschterbacher Bogè lyt links èn Ölhaffè, wo u. a. für dè Frangfurter Flughaffè bruucht wörd, un è Aalegeschtell für Güèterschiff. Öppis höcher übber m rächtè Ufer lyt Hattersheim-Okriftel mit ènèm chlynè Fääraaleger (Okriftel–Kelschterbach, für Personè un Faarräder, im Sommerbedryb cha mò Bötli i s Wasser lõ), è ehemòligi Fabrik, wo Deil vo dè Induschtrykultur-Routè Rhy-Main isch, sowiè è Kys- un Sandvoladeschtell. Au dè Fachwärchsort Eddersheim unterhalb vo dè glychnamigè Stauschtufè lyt è bitzeli höcher am rächtè Ufer.
Rotè Main
Hörlasreuth isch s èrschte Dorf, wo dè Rote Main tangyrt, s Städtle Creußè dè èrschte größère Ort. Dè Rote Main flǜèßt witter in nördlicher Richtung bis Bayreuth un denn mit èm Huufè Schlaufè nordweschtwlich durch è wittes Dal.
Dè Uusbau zuè nèrè Großschifffaartsschtrõß
Bis 1941 hèt mò bis Würzburch wittèri 13 Stauschtuèfè baut un dè Haffè Würzburch in Bedryb gnõ. 1950 isch dè Uusbau vum Main zwǜschè Würzburch un Bambärch mit 14 Stauschtuèfè witter uè zogè worrè. Dõdeby sin d Erfaarungè vo dè Vorchriègszit gnutzt worrè, so dass diè neui Strèggi vo vornèiè leischtungsfähiger worrè isch. È bsunderi Usèforderung isch dè Bau vo dè Würzburcher Schlüsè gsi, well d Wasserschtrõß unter dè historischè Aaltè Mainbrugg durrè un vor dè Marièbärger Feschtung dra nõch z füürè. Am 25. Septembèr 1962 isch glychzitig mit èm Staatshaffè Bambärch dè Uusbau vum Main bis Bambärch fèrtig gsi.
Mainvyregg
Z Aschèburch gòt d Agglomeration Rhy-Main los, diè zweitgröschti dütschi Metropolregion. S Wòòrzeichè vo dè ehemòligè kurmainzischè Residenzschtadt, s Renaissanceschloß Johannisburg, lyt rächts übber m Prallufer von èm Mainbogè, wo witt nõch Oschtè uusgryfè duèt; è wèng unterhalb lyt s Pompejanum, wo vom König Ludwig I. baut worrè.
Mainfäärè
Am Main wörrèd no zwölf Fäärè bedribbè (Stand Juli 2018). Sit dè 1960er Johr hèn schu vill Fäärlinniè stillglait wörrè müèsè, well si nit rentyrt hèn. D Fäärè wörrèd i dè Reglè vo dè Kommunè a d Fäärlüt vopachtet, belaschtèd abber diè kommunalè Huushalt chräftig, idèm diè nötigè Zuèschüss wègkaièd. D Meezaal vo dè Fäärè isch für dè Dransport vo Personèwägè un Laschtchraftwägè bis zuè nèm bschtimmtè Gsamtgwicht ygrichtet worrè, è baar nu für Personè un Faarräder. Èn Deil vo dè Fäärè isch faart frei, andri wörrèd am Hochseil gfüürt, hèn abber èn eigènè Aadryb. Für dè Vokeer im Maindal hèn d Fäärè nõch wiè vor è wesèntlichi Bedütung. Vo allem dè Buèrè bringèd si èn großè Zitvordeil, well mò sich sèllèwäg èn Umwäg vo bis zuè 20 km sparè cha. D Fäärè zwǜschè Escherndorf un Nordheim, weschtlich vo Volkach, lyt am Altmain uff ènèm Abschnitt, wo durch dè Schlüsè- un Chraftwärchskanaal vo Gerlachshuusé abgschnittè wörd.
Dè Untermain
Vo Seligèschtadt bis zuè dè Mündung, also im gsamtè hessischè Abschnitt, flǜèßt dè Main durch è dicht bebauti Stadtlandschaft. Nur voeinzlèt findèd sich übber è baar Kilometer Uferschtüggle, wo nit zuèbaut sin.
Dè Main, wo für sini Schlaufè berüümt isch, git am folgendè Volauf mit sini Mäander in Richtung Nordweschtè nòmmòl alles. Links vom sich schlängelndè Fluß lyt d Stadt Seligèschtadt, wo zuè nèm römischè Kaschtell ghört hèt, un sich durch diè karolingischi Einhard-Basilika un ènèrè staufischè Pfalz uuszeichnèt. Gegèübber lyt s bayrische Karlschtai.
Dè Flußabschnitt, wo jetzt chunnt, lyt i dè Frangfurter Innèschtadt zwǜschè dè Dütschhèrrèbrugg un dè Main-Neggar-Brugg un bǜètet è großstädtischi Flußpromenadè, wo mit dé Uferpromenadè vo dè Rhyfront z Köln un Düsseldorf sowiè dè Elb-promenadè bim Drèèsdner Terrassèufer un dè Binnèalschter z Hamburch mithebbè cha.
Dè Obbermain
Z Bambärch fangt dè Main-Donau-Kanal aa, wo 1992 fèrtig baut worrè isch. Übber sèllèn Kanal isch schu sit 1972 d Induschtryregion Nürnbärch a s dütsche Binnèschiffaartsnetz aaghängt worrè. Sini Kilometryrung fangt a dè Mündung vo dè Regnitz (Main-km 384,07) bi Bischbärg aa. Öppè 2 km obberhalb vo dè Regnitzmündung lyt am Nordufer vum Main dè Bambärcher Hafè, wo 1962 eröffnèt worrè isch. Schu 1846 isch dè Ludwig-Donau-Main-Kanal zwǜschè Bambärch am Main un Keelheim a dè Donau uffgmacht worrè, sèllè Kanal isch abber wèg dè Schäddè vom Zweitè Wältchrièg 1950 uffgää worrè.
Dè Untermain
È baar Kilometer unterhalb vo dè Innèschtadt, a dè Mündung vo dè Nidda, lyt diè aalti Stadt Högscht, wo hüt zuè Frangfurt ghört, uff dè Höchi übber m rächtè Mainufer. Dè Renaissancedurm vum èrzbischöflichè Högschter Schloß, d Justinuskirchè un dè erhaaltene Deil vo dè Stadtbefeschtigung sin dört z sää. Uumittelbar weschtlich vo dè Högschter Altschtadt chunnt an beidè Ufer dè Induschtrypark Högscht, wo vyr Quadratkilometer groß isch un s ehemòlige Stammwärch vum Chemykonzärn Hoechst AG gsi isch. Im Induschtrypark git s dè Trimodalport, èn Gwèrbehaffè mit Containerumschlag un Baanaaschluss. Uff dè rächtè Sitè erschint dènõch dè Stadtdeil Sindlingè un nõch èrè Linkskurvè d Stadt Kelschterbach.
Maindreiegg
Dè weschtliche Schenkel vum Maindreiegg isch suscht wènniger dicht besidlèt; nordweschtlich vo Würzburch git s a größèrè Sidlungè nu d Chlyschtädt Karlschtadt un Gmündè, wo s Maindreiegg i s Mainvyregg un dè Main in südlichi Richtung übbergòt.
Eigèschaftè vum Main
Diè 388 km langi schiffbari Strèggi vum Main fangt bi Bambärch aa un isch sit 1992 übber dè Rhy-Main-Donau-Kanaal übber d Altmüül mit dè Donau vobundè. Vor allem im Ballungsruum Rhein-Main um Frangfurt ummè git s è baar großi Binnèhäffè.
Quällflüss
Dè Main hèt zwei churzi Quällflüss, dè Wyße Main un dè Rote Main.
Mainvyregg
Uumittelbar obberhalb vo Wärtheim gòt dè Main widder mòl durch è langi Schlaufè, d Upharer Mainschlaufè. Dört flǜèßt er uff füüf Kilometer Längi um è in südlichi Richtung zeigendès Hörnle, s sognannte Himmelrych, wo a sinèrè schmalschtè Stell nu 400 m breit isch.
Dè Untermain
Stromabsi vu Hochheim un dè gegèübberligèndè Gmeind Bischofsheim übberschpannt d Hochheimer Brugg, wo èn Deil vum Meenzer Autobaaring isch, un d Ysèbaabrugg Hochheim dè Main.
Stauschtuèfè
Diè folgènde Tabèllè enthaaltet è Übbersicht vo allnè Stauschtuèfè im Berych vo dè Bundeswasserschtrõßè:
Dè Untermain
Churz unterhalb vo dè Stauschtufè Offèbach lyt uff èm linkè Ufer d Frangfurter Gärbermülli, èn belièbter Uusflugsort. Dört hèn sich im Septembèr 1815 dè Goethe un d Marianne vo Willemer zum Tête-à-Tête droffè.
Näbbèflüss
Diè längschtè Näbbèflüss vum Main sin diè Frängischi Saale (rächts, 125 km), d Dauber (links, 114 km), d Nidda (rächts, 90 km), d frängische Kinzig (rächts, 86 km) un d Regnitz (links, 59 km). e Zämmè mit yrem Quällfluß Pegnitz isch d Regnitz allerdings 162 km lang un dõdemit dè längscht Näbbèfluß. Zuèdèmm füürt d Regnitz a dè Mündung dütlich mee Wasser (56,6 m³/s) wiè dè Main (44,7 m³/s), asè cha mò si hǜdrographisch sogar als dè Hauptfluß vum Mainsischteem aaluègè. A dè Pegnitz lyt ußerdèmm Nürnbärch, wo mit Abschtand diè gröscht Stadt an èm Main-Zuèfluß isch.
Rotè Main
Dè Rote Main isch 72 km lang un isch dè linke un südliche Quällfluß vum Main. Er entschpringt i dè Frängischè Alb – 10 km südlich vo Bayreuth, 5 km weschtlich vo Creußè. Sini ungfassti Quällè (Düchlè)) lyt im Lindèhardter Forscht knapp 2 km nordweschtlich vo Hörlasreuth. Dè Fluß füürt Sedimènt uss èm Lättègrund vo sim Yzugsgebièts mit, wo-nèm è rötlichi Farb git un sin Nammè bschtimmt.
Chèttèschifffaart
D Chèttèschifffaart isch abber è Episodè blibbè. Wèg èm Uusbau vo dè Stauschtuèfè mainobsi hèt mò d Chèttèschifffaart, wo zletscht uff 314 km uusbaut gsi isch, 1908 unterhalb vo Frangfurt ygschtellt, 1940 denn unterhalb vo Würzburch un è baar Johr spôter unterhalb vo Bambärch.
Vokeerswäg im Maindal
Wiè a dè meischtè Flüss hèt s au am Main früè Uferwäg gää, wo für d Treidelschifffaart bruucht worrè sin. Well s a beidnè Ufer vum Main è hochi Sidlungsdichti hèt un s Bärgland i dè Umgebung s Abchürzè vo dè Flussschlaufè schwirig gmacht hèt, hèt s Maindal zèrscht au als Trassè für neuzitlichè Vokeerswäg diènt, also für Ysèbaanè un moderni Strõßè. Spôter sin z. B. stärkeri Lokomotyvè uffchò, mit dènnè-s möglich worrè isch, steileri Rampè z befaarè, asè hèt mò u. a. mit dè Spessartrampè mèngi Flussschlaufè abchürzè chönnè.
Dè Untermain
D Mündung i dè Rhy wörd Mainschpitz dauft un lyt gegèübber vo dè Meenzer Zitadellè. Èn andrè, ehemòligè Mündungsarm isch zum Koschtheimer Floßhaffè worrè, wo mit èm Main un èm Rhy zämmè um d Inslè Mainauè drum ummè flǜèßt.
Mittelaalter
D Schiff vum Mittelaalter hèn bi nèrè Laddefähigkeit vo 10 bis 20 Tonnè flussabsi ca. 100 km pro Daag zrugglegè chönnè. Flussobsi sin d Schiff gschtakt odder dreidlèt worrè. Uff sèbbi Wys hèt mò Dagesetappè vo übber 30 km gschafft. Nachts hèn d Schiff nǜmmi faarè chönnè, un d Schiffslüt hèn müèsè an Bord bliibè. Sit èm 12. Johrhundert hèt s è regelmäßigi Vobindung zwǜschè Frangfurt un Mainz gää, s Marktschiff. Sit èm 14. Johrhundert hèn zwei Schiff im däglichè Wechsèl uff èm Main vokeert, eins flussobsi un andre flussabsi. D Schiff hèn im Personè- un Güèterdransport, abber au im Boschtvokeer diènt. D Faart flussabsi z Frangfurt isch däglich um 10 Uhr vum Faardor uus losgangè. D Faarzit uff Mainz isch öppè sibbè bis nüü Stundè gangè. 1391 hèt dè römisch-dütsche Könnig Wenzel d Grichtsbarkeit übber d Marktschiff a diè Freyi Stadt Mainz vogää. 1474 hèt dè Kurfürscht vo Mainz d Hoheit übber s Marktschiff aageignèt.
Maindreiegg
Am Maindreiegg un sini Umgebung lyt èn großè Deil vo dè Aabauflächi vum Wiibaugebiètes Fròngn. S fangt mit dè ehemòligè Freyè Rychsschtadt Schweinfurt aa, wo Zèntrum vo dè europäischè Wälzlagerinduschtry voortèt isch. Zuè dè Kunschtschätz vo Schweinfurt ghörèd s Alte Rõthuus (1572), wo eins vo dè schönschte Bauwärch vo dè süddütschè Renaissance isch, sowiè d St.-Johannis-Kirchè un s Museum Georg Schäfer mit dè wältgröschtè Gmäldesammlung vom Carl Spitzwäg. È baar Kilometer südlich vo Schweinfurt stòt am linkè Mainufer vum 2015 abgschaltètè AKW Grõfèrhyfäld, wo beidi Küèltürm mit irè 143 m das Landschaftsbild behèrrschèd.
Antike
Am Unterlauf isch dè Main sit dè auguschtinischè Zit durch Rychsgebièt – Brovinz Germania superior (Obbergermaniè) – voloffè, è Ußègränz hèt er a dè Weschtsitè vum Vyreggs gfundè. Dört dürftèd d Römer dè Limes mit Patrouillèbötli kontrollyrt haa, well siè s uff dè Donau witter südöschtlich vom Limes au èso gmacht hèn. Dè Limes isch von èrè Reiè vo nüü bis zee Kaschtäll bewacht worrè, dört isch dè Limes nit durch diè suscht üblichè Gränzwäll mit Muèr odder Palisadèwäll samt Grabbè vom freyè Germaniè abgränzt worrè. S hèt glangèt, d Flussgränzè vum Fluss uus z übberwachè, um unerwünschtè Bsuèch dè Zuègang z voweerè. Dè so daufte Mainlimes, wo nèn Deil vum Obbergermanischè Limes gsi isch, hèt bi dè hütigè Ortschaft Großkrotzèburg aagfangè un bi Bürgschtadt uffghört.
Neuzit
D Stadt Frangfurt hèt iri Gsichtbarkeit volorè, wo bis dört Bschtand ghaa hèt. Im Jahr 1600 isch au è Marktschiff ygsetzt worrè, wo meefach i dè Wuchè zwǜschè Hanau un Frangfurt vokeert isch. Aalass isch d Gründung vo dè Neuschtadt Hanau gsi. S Marktschiff isch regelmäßig bis 1848 übber dè Fluß gangè, ab dört isch d Frangfurt-Hanauer Ysèbaa in Bedryb gnõ worrè. Gegèübber dè regulärè Marktschiff isch diè freyi Schifffaart ehnder unbedütend gsi. Nõch 1337 hèt s z Frangfurt keini Schifferzumpft mee gää, diè wennigè ygschribbènè Schiffer sin glychzitig Obscht- un Fruchthändler gsi. Nõch dè Gründung vo dè Hanauer Neuschtadt hèt sit 1602 zwǜschè m Früèling (Laetare) un Hèrbscht (Michaelis) meefach wöchentlich au è Marktschiff vo Hanau nõch Frangfurt pendlèt, wo unter dè (vom Kurmainz beschtrittè) Hoheit vum Grõfè vo Hanau-Münzenberg gschtandè isch. Dè Vokeer isch èrscht uffgää worrè, nõchdèm d Frangfurt-Hanauer Ysèbaa 1848 in Bedryb gangè un sèlli Leischtungè übbernõ hèt.
Dè Obbermain
S Gebièt vo dè Quällflüss bis uff Höchi vo Bambärch wörd als Obbermainland bezeichnèt. Vom Zämmèfluss vo dè beidè Quällflüss z Kulmbach flǜèßt dè junge Main weschtlich durch è wittes Dal am Nordrand vo dè Frängischè Alb. Nõch dè zwei Mittelschtädt Bayreuth un Kulmbach a sinè Quällflüss gòt dè Obbermain a dè èrschtè zwei vo vill Chlyschtädt mit guèt erhaaltenèm historischem Stadtbild vorby, sèll sin Burkunschtadt un Lichtèfels. Burkunschtadt isch us èrè karolingischè Burg entschtandè, Lichtèfels hèt è Rõthuus, wo anno 1740 vom Dièntzèhofer Heinrich baut worrè isch, è Stadtschloß, è Pfarrkirchè sowiè Dortürm.
Unterhalb vo Bambärch flǜeßt dè Main öppè 20 km wit uugwöönlich graad in weschtlicher Richtung gu Schweinfurt und cha ab Bambärch durab mit Bötli befaarè wörrè. Dè Main drènnt d Haßbärg rächts vum Steigerwald links. Au dört ligèd Chlyschtädt mit guèt erhaaltènè historischè Chärn wiè d Burgschtadt Eltmaa, Zeil mit sim Fachwärch-Marktblatz odder Haßfurt mit dè gotischè Ritterkapèllè un èm Kloschter Mariaburghuusè am Ufer. Z Limbach un Zeil git s bekannti Wallfaartskirchè. Churz vor Schweinfurt stòt obberhalb vo Wiibärg s mächtige Schloß Mainbärch. Z Schweinfurt gòt dè Main i s so gnennte Maindreiegg übber, dè èrschte vo zwei uffällig-geometrischè Voläuf vom Main (näbb èm Mainvyregg) z Unterfròngn.
Maindreiegg
A dè Mainschpitzè lygèd am linkè Ufer d Städte Marktbreit (Renaissance-Rõthuus, barocki Wiihandelshüser) un Ochsèfurt (gotischs Rõthuus un deilwys erhaaltèni Mainbrugg vo 1519). S Dorf Segnitz gegèübber vo Marktbreit isch mit sim Nammè s weschtlichschte Zügnis vo dè Mainslawè am Main, abber nit diè weschtlichschte früènèrè slawischi Sidlung z Süddütschland.
Dè Obbermain
Bis Bambärch isch dè Main èn belièbtè Fluss zum Wasserwandèrè. Us sèllèm Grund isch 1934 sogar am Weer z Huusè s wältwitt èrschte Faltbötli-Hebbewärch baut worrè.
Eigèschaftè vum Main
Im Main nõch volauft dè Main-Wanderwäg un dè Main-Radwäg.
Induschtryzitaalter
I dè 1920er Johr hèt d Breiti vum Nòdelweer un dè Schlüsè a dè füüf Stauschtuèfè s Vokeersuffchò uff èm Main nǜmmi packt, dõrum hèt d Ygangsschtuèfè vo Koschtheim schu 1921 è zweiti Schlüsè chriègt. 1929–1934 sin diè vyr Stauschtuèfè obberhalb vo Koschtheim durch d Stauschtuèfè Eddersheim un Grièsheim ersetzt worrè. Si bschtôn us èm Walzèweer, zwei Schlüsè für Binnèschiff, è Bootsschlüsè, èm Wasserchraftwärch un ènèrè Fischschtägè erwitterèt worrè.
Antike
È Legion isch i sèllèrè Gegènd nit stationyrt gsi, ei Legion isch abber immer z Mogontiacum, im hütigè Mainz glègè, un hèt übber d Mündung èn eifachè Zuègang zum Maindal ghaa. Sit 1985 isch è großes Lager bi Marktbreit nõchgwisè; sèll Lager hèt abber offèbar nit der Unterwèrfung vo Obbergermaniè diènt, well s kein Grund für d Aanaam git, dass übber dè Main è Expansion gu Oschtè hy blaant gsi isch.
Wassergüèti
Dè Uus- un Neubau vo kommunalè un induschtrièllè Kläraalaagè sowiè Vofaarensvobesserungè vo dè Induschtry hèn dèfür gsorgt, dass sich d Wasserqualidät suksessyv widder vobessèrèt hèt. Nõch èm aktuèllè Bericht übber diè Biologischi Gwässergüèti vo dè Flǜèßgwässer z Hessè hèt d Wasserqualidät vum Main im Johr 2010 im gsamtè hessischè Abschnitt vo dè Güèteklassè II (guètè Zuèschtand). Diè vobliibèndi Wasserbelaschtung isch zuè nèm großè Deil uff Obberflächèabflüss, z. B. nõch starkè Regèfäll, odder uff Belaschtungè uss dè Landwǜrtschaft zruggzfüürè un nu schwèr witter z voringèrè.
Dè Main i dè Kunscht
Èn Huufè Mòler hèn dè Fluss in irè Wärch dargschtellt, u. a. dè Conrad Faber, Matthäus Merian, Domenico Quaglio, Gustave Courbet un dè Max Beckmann. Unter dè früènè Fotografè vum Main isch dè Carl Fridrich èn ganz Bsunderè gsi.
Wyßè Main
Dè Wyße Main vodankt sin Nammè im hellè Granitschtai vo sim Quällgebièt, wo s Wasser wyßlich uussää lòt.
Dè Untermain
Dè historische Chèrn vo dè früènèrè Residänz- un Garnisonsschtadt Hanau lyt uff èm rächtè Ufer. Er isch 1945 bi-nèm Huufè Luftaagriff fascht ganz druff gangè. Dè historische Mainkanal füürt zuè dè Hanauer Neuschtadt, sin flußnögschtè Abschnitt wörd hüt no vum Schifffaartsamt Aschèburch als Diènschthaffè bruucht. Zwǜschè dè Hanauer Neuschtadt un èm baroggè Schloß Philippsruè z Chesselschtadt volauft barallel zum Fluß d Philippsruèr Allee, wo i dè Mitti vum 18. Johrhundert baut worrè isch, un glychzitig èn Maindamm isch. Unterbrochè wörd sèlli Allee vo dè Kinzig-Mündung, d Kinzig flǜèßt in èm wittè Bogè fascht um diè gsamti Hanauer Altschtadt ummè.
Dè Frangfurter Stadtdeil Fèchèheim lyt gegèübber vo Offèbach un wörd vo sèllèrè Schlaufè ygfasst. Dört drǜfft dè Main uff eins vo dè gröschtè zämmèhängendè Gwerbegebiète vo Dütschland, sèll langèt vum Frangfurter Stadtdeil Bärgè-Enkheim übber Fèchèheim un s Oschtènd bis uff diè südlichi Mainsitè gu Offèbach. I sèllèm Gwerbegebièt befindèd sich drei Mainhäffè: dè Haffè vo Offèbach, dè Frangfurter Obberhaffè un dè Oschthaffè, mit insgsamt füüf großè Haffèbèggi. Im Zug vum Strukturwandel vo dè letschtè Johr isch èn Deil vo Haffèaalaagè stillglait. Uff dè Molè vum Offèbacher Haffè isch èn Beach-Club entschtandè.
Flora un Fauna
Nò im 19. Johrhundert hèt dè Main zuè dé artèrychschtè Gwässer vo Dütschland ghört. In vill Ortschaftè hèt s sit èm Mittelaalter Fischerzümpft gää, z. B. z Frangfurt sit èm Johr 945. D Flussregulyrung, vobundè mit dè künschtlichè Aabassungè a dè Flussbankètt (z. B. Uferbefeschtigungè) für d Schifffaart, hèn zämmè mit dè schu erwääntè dreckigè Wasser zuè nèm massyvè Rügggang vo dè Fischartè gfüürt, am Untermain byschpillswys sin d Artè vo ca. 30 bis 35 uff vyr zrugggangè. Diè gwèrblichi Fischerei isch ganz Ygangè. Mittlerwyl isch dè gröscht Deil vo dè urschprünglich heimischè Artè widder zrugg chò, allerdings chönnèd vill Artè yrèn Bschtand nit sèlber erhaaltè, s bruucht bi sèllnè èn gezyltè Bsatz mit jungè Fischli.
Induschtryzitaalter
Wèg èrè Initiativè vum Frangfurter Obberbürgermeischter Mumm vo Schwarzèschtai isch ab 1868 èn 36 km langè Main-Sitèkanaal zwǜschè Mainz un Frangfurt blaant worrè. D Blään sin allerdings meefach gändèrèt worrè. 1883 sin d Uferschtaatè übbery chò, dè Fluß mit Stauschtufè uuszbauè, un dè Wasserschtand vo bishèr durchschnittlich èm halbè Meter uff znägscht zwei un ab 1891 uff zweièhalb Meter aazhebbè, dèmit er für d 1000-Donnè-Mainschiff befaarbar gsi isch. 1883 bis 1886 sin am Unterlauf vum Main zwǜschè Mainz un Frangfurt füüf Stauschtufè mit Nòdelweer, Schlüsè (85×10,5 m), Floßrǜnnè mit Drummelweer un Fischschtägè baut worrè (Koschtheim, Flörsheim, Okriftel, Högscht un Nidderrad) un am nördlichè Mainufer isch èn großè Haffè neu baut worrè, dè Frangfurter Weschthaffè, wo 1886 uffgmacht worrè isch. Glychzitig isch am gegèübberligèndè Ufer dè Kollèhaffè baut worrè, wo bis 1912 bedribbè worrè isch. Bis 1905 isch dè Umschlag vum Weschthaffè uff 1.565.000 Donnè gschtygè, wo halber us Kollè un Koks us èm Ruurgebièt un halber us Frucht, Sand un Kys bschtandè hèt. Schu zee Johr nõch sinèrè Eröffnung sin d Kapazidätè vum Weschthaffè übberlaschtet gsi, un 1912 isch dè neue, dütlich größère Oschthaffè uffgmacht worrè.
Wassergüèti
S wörd trotzdèm witterhy dèvo abgrõtè, im Main z bädèlè, well mikrobièlli Drèck im Wasser sy chönnt. Nõch èm Rõt vum HMUKLV sind Flüss (im Hessischè) generèll als Baddewasser nit geignèt. Im Johr 2004 isch diskutyrt worrè, d Wasserqualidät uff èm Flussabschnitt zwǜschè dè Stauschtuèfè Offèbach un Grièsheim mit meerèrè 100.000 m³ Drinkwasser temporär asè z vobessèrè, dass dè Schwimmwettbewärb vum Triathlon Ironman Germany im Main statt im Langèmer Waldsee uusdrait wörrè cha. D Blään sin abber i dè Öffentlichkeit umschtrittè un bis hüt nit realisyrt worrè.
Nammè
Dè Nammè Main hèt èn keltischè Urschprung; d Keltè hèn dè Fluß Moin odder Mogin benamst. Wo d Römer am Aafang vum 1. Johrhundert n. Chr. i sèll Gebièt chò sin, hèn si dèsèll Nammè in Moenus gänderèt. Dè älteschte Beleg (als Moenis) hèt dè Pomponius Mela gliferèt (churz nõch 43/44 n. Chr.), spôteri Erwäänungè findè sich z. B. bi Plinius (Naturalis historia) odder Tacitus (Germania). Flüss mit äänlichem Nammè git s z Irland (Maoin) un Britanniè (Meon, lat. maionus). Für dè Urschprung vum Nammè wörrèd meereri Erklärungè evaluyrt. È baar Autorè füürèd n uff è indogermanischs Wort mei mit dè Bedütung Wasser zrugg (vgl. lettisch maina odder litauisch maiva: Sumpf), anderi uff è Muèr odder èn Hag (vgl. lat. moenia: Ringmuèr). Im Mittelalter isch dè Fluß meischtens als Moyn odder Moyne übberlifèrèt worrè, dè Nammè Meyn isch èrschtmòls us èm 14. Johrhundert tradyrt worrè.
Mainvyregg
Z Wärtheim mit mittelalterlichem Stadtbild un Burgruinè mündet vo Südè hèr d Tauber i dè Main. Ab Wärtheim flǜèßt dè Main in Mäander gu Weschtè, woby er d Länder Baddè-Württèbärg un Bayern drènnt. Wärtheim am linkè Mainufer isch baddisch un ghört sit 1952 zuè Baddè-Württèbärg, s rächtsmainische un dütlich ältère Chrützwärtheim isch dõgegè bayrisch.
Rotè Main
Diè beidè Quällflüss vohǜrõtet sich am weschtlichè Stadtrand vo Kulmbach bim Schloß Stainèhuusè. A sèllèrè Stell fangt dè Flussabschnitt aa, wo als Main benamst wörd. Dõ hört s Zellè vo dè Flusskilometer mainobsi uff.
Wasserschüttung
Sit dè 1970er-Johr bis zum Johr 2000 isch z Bayern a dè sognenntè Übberleitung Donau-Main baut worrè. Dõdeby wörd s Niddrigwasser vo dè Règnitz maximaal 15 m³/s höcher, well s Wasser us dè Altmüül un übber dè Main-Donau-Kanaal i s Yzugsgebièt vum Main umgleitet wörd. Übber s Frängische Seèland chömmèd asè öppè 150 Millionè m³ Wasser pro Johr i s wasserarme Fròngn un i dè Main. D Übberleitung isch s gröschte wasserwǜrtschaftliche Brojèkt vum Freischtaat Bayern. S isch 1970 eischtimmig im Bayrischè Landdaag beschlossè worrè, doch sin vo Kritiker ökologischi Bedenkè güßèrèt worrè. D Übberleitung vo größerè Wassermengè übber diè europäischi Wasserscheidè us èm Yzugsgebièt vo dè Donau i sèll vum Rhy bedütet für d Kritiker èn unzuèlässigè, well grobè Ygriff i dè natürliche Wasserhuushalt. D Befürworter vum Brojèkt argumentyrèd dègegè, well s Brojèkt d Ökology vum Mainsischteem vobesserè dät (wèg dè Vobesserung vo dè Wasserqualidät i dè Sommermonèt), wôrend im Altmüüldal un a dè Donau d Gfòòr vo summerlichem Hochwässer reduzyrt wörd.
Flora un Fauna
Fischökologisch ghört dè gröschte Deil vum Main zuè dè Brachsèregion odder zuè dè Barbèregion. Zuè dè Artè, wo beobachtet worrè sin, ghört dè Aal, d Barbè, d Brachsè, dè Döbl, dè Flussbarsch, d Güschter, d Hasel, dè Hecht, dè Karpfè, d Nasè, dè Rapfè, s Rotaug, d Rotfèddèrè, d Schleiè, d Ukelei, dè Wäls un dè Zander. No nit widder dèhaim worrè sin bsunders dè Salm un dè Stör. Im Raamè vum Brojèkt Lachs 2020 wörd aavisyrt, bis 2020 im Flusssischteem vum Rhy widder Läbbensbedingungè für dè Salm hèrrè z bringè. Dõdeby söllèd durch d Aktivyrung vo denaturyrtè Flussauè un Vobesserungè vo dè Gwässerschtruktur, z. B. Aaschluss vo Altärm un Schutz vo Kysabschnitt, gèignèti Laichblätz ygrichtet wörrè. Im Yzugsgebièt vum Main chömmèd dõdèfür è baar Näbbèflüss in Frõg, wo schu früèner Salm dèhaim gsi sin, z. B. Rodach un Kinzig.
Dè Untermain
Diè letschtè Ortschaftè am Main sin Koschtheim uff èm rächtè un Guschtavsburg am linkè Ufer, beidi sin zämmè mit Bischofsheim Meenzer Stadtdeil rächts vum Rhy gsi, wo 1945 durch è alliyrti Zonègränz vo dè Stadt Meenz drènnt worrè sin. Sitdèm isch Koschtheim èn Stadtdeil vo Wysbaddè un Guschtavsburg ghört zuè dè Stadt Ginsheim-Guschtavsburg. I dè Höchi vu Guschtavsburg lyt d Stauschtufè Koschtheim als letschti Stauschtufè am Main.
Maindreiegg
Uff èm weschtlichè Schenkel vum Maindreiegg folgèd Winterhuusè, Summerhuusè, Eibelschtadt un Randersacker. Beidersits vum Fluß breitet sich denn Würzburch uus, diè zweitgröschti frängischi Stadt. D Würzburcher Altschtadt isch im Zweitè Wältchrièg vo dè Weschtalliyrtè fascht platt gmacht worrè. Bedütèndi Bauwärch, wiè dè romanische Dom odedr d Feschtung Marièbärg, sin erhaaltè blibbè odder widder hèrgschtellt worrè. Diè barocke Residènz isch als Wältkulturèrbe uusgwisè worrè, d Sommerresidènz vom Würzburcher Fürschtbischof mit èrè Rokoko-Gartèaalaag im benõchbòrtè Veitshöchheim sin Wärch vum Balthasar Neumaa.
Mainvyregg
Eggpüngt vo sèllèm offènè Vyregg, wo gu Nordè hy offè isch, sin nachènand d Städt Gmündè, Wärtheim, Miltèbärg un Aschèburch. Dè Main umflǜèßt in sèllèm Abschnitt uff öppè 100 km dè südlichè Deil vum Spessart.
Näbbèflüss
Grafik vo dè Quäll- un Näbbèflüss mit übber 40 km Längi (je mit Quällflüss)
Flusslauf
Wôrend dè Main vor allem im unterfrängische Abschnitt durch sidlungsarmes Gebièt durrè gòt, isch d Untermainebèni vo Aschèburch bis zuè dè Mündung von èrè großè Sidlungsflächè un vill Vokeerswäg vom Rhy-Main-Region bschtimmt.
Mainvyregg
Acht Kilometer südlich vo Lohr èwäg lyt uff dè rächtè Sitè Neuschtadt am Main mit èm 1250 Johr altè ehemòligè Benediktinerkloschter. Vo sèllèm Kloschter un vo Würzburch us isch d Chrischtianisyrung vo Oschtfròngn im 8. Johrhundert uusgangè. Rothèfels am Fuèß vo dè romanischè glychnamigè Burg isch mit öppè 1000 Ywooner diè chlynscht Stadt vo Bayern. Èrscht am südöschtlichè Eggpungt vum Mainvyregg folgèd mit Marktheidèfäld un Wärtheim widder zwei Chlyschtädt.
Flusslauf
Dè Main flǜßt vo Oscht nõch Wescht durch Obberfròngn, Unterfròngn un Südhessè un gòt dõdeby durch d Städt Bayreuth (am Rotè Main), Kulmbach (am Wyßè Main), Lichtèfels, Schweinfurt, Würzburch, Aschèburch un Frangfurt am Main, am Ènd mündet er a dè Mainschpitzè gegèübber vo Mainz i dè Rhy.
Mainvyregg
S Maindal gòt nõch Nordè un zwǜschè Oudèwald un Spessart durrè, dört isch diè alemannischi Sidlung Gruèbingè glègè, wo bis im 17. Johrhundert am Mainufer gschtandè isch, sèbbi Kirchè St. Michaelis isch bis 1778 am Mainufer gschtandè. S folgèd wittèri Chlyschtädt mit guèt erhaaltènè Ortschärn, wiè Klingèbärg un Obèrèburg. D Sidlungsdichte am Main nõch nǜmmt ab dört dütlich zuè.
Maindreiegg
Kitzingè lyt südlich a dè öschtlichè Flankè vum Maindreiegg. Kitzingè hèt früèner èn bedütendè Wiihandel ghaa un isch hüt mit dè Gebiètswinzergnossèschaft Fròngn no immer è bedütendes Zèntrum für sèllèn Wǜrtschaftszweig. Z Kitzingè übberschpannt näbbè vyr wittèrè eini vo dè wènnigè erhaaltènè mittelalterlichè Mainbruggè de Fluss, si stammt us èm 13. Johrhundert. Behèrrscht wörd d Silhouettè vo dè rächtsmainischè Altschtadt durch sibbè Türm us unterschydlichè Epochè, wo dè Falterturm dè bekannteschte isch. Im Stadtdeil Etwashuusè uff dè gegèübberligèndè Flusssitè stòt dirèkt am Mainufer diè bedütendi Chrützkapèllè vom Balthasar Neumaa.
Induschtryzitaalter
Dè Uffschtyg vum Dransportmittel Ysèbaa im 19. Johrhundert isch dè znägscht dè Aafang vum Untergang vo dè Mainschifffaart gsi. Drotz dè Yfüürung vo dè Dampfschifffaart i dè 1830er Johr hèn nur chlyni Schiff bis zuè nèrè Lascht vo 1000 Zentnèr (50 Donnè) uff èm Main faarè chönnè, wôrènd uff èm Rhy i dè Mitti vum 19. Johrhundert schu Schiff mit bis zuè 16.000 Zentnär (800 Donnè) vokeert sin. Wèg sèllèm hèt d Fracht, wo für dè Main bschtimmt gsi isch, z Mainz odder Guschtavsburg umgschlagè wörrè müèsè. Ab 1836 isch dè Main ab Bambärch mit èm Ludwich-Donau-Main-Kanaal witter gangè. 1843 hèt sèbbè Kanaal bis uff Nürnbärch glangèt, un ab 1846 isch er durchgängig bis zuè dè Donau befaarbar gsi, wa kurzzitig è höcheri Donnage mit sich brocht hèt. Befördèrèt isch unter andrèm großi Mängè vo Kollè us èm Ruurgebièt i dè Südè, Stai, forscht- un landwǜrtschaftlichi Erzügniss i dè Nordè (80.000 bis 200.000 Donnè jöhrlich). Allerdings hèt mò meischtens z Bambärch umladdè müèsè. Zuèsätzlich hèt d Schifffaart Probleeme chriègt durch diè zuènämmendi Vosandung vo dè Mainmündung un s im Lauf vum Johr stark schwankende Abflussregime, asè isch öfter wènnig Wasser im Main gsi. Sèllèwäg isch 1846–1876 diè sognannti Mittelwasserkorrektur mit Schlächt un Barallelwärch zwǜschè dè Saalemündung z Gmündè un Frangfurt durrègfüürt worrè. Regulyrungszyl sin è Mindeschtfaarrǜnnèdǜèfi vo 90 cm un è Faarrǜnnèbreiti von 26 m. Mit èm Bau vo dè Taunus-Ysèbaan uff Wysbaddè anno 1839, dè Frangfurt-Hanauer Ysèbaan anno 1848 un dè Mainbaan gu Mainz anno 1863 isch es Frachtuffchò uff èm Main vo früèner übber 200.000 Donnè jöhrlich drastisch zrugg gangè un uff èn Dǜèfpungt vo öppè 93.400 Donnè im Johr 1879 gsunkè. Dè Ysèbaan-Frachtvokeer z Frangfurt isch dègegè im glychè Johr uff öppè 1,4 Millionè Donnè gschtygè.
Geology
Am Aafang vum Pleischtozän isch s Flusssischteem vum Main scho witgehènd im hütigè Zuèschtand. Sithèr hèn sich diè hütigè Dalformè uusbildèt. Dõdeby hèt sich dè Main in relatyv churzer Zit um mee wiè 100 m ygschnittè. Durch dè Wechsèl zwǜschè Warmzit un Kaltzit sin znägscht relatyv breiti un flachi Däler entschtandè, wo spôter änger un dǜèfer ygschnittè worrè sin. I dè Kaltzitè hèn sich durch Froschtvowitterung großi Mengè Schotterglump abglagerèt, wo i dè Warmzitè widder uusgrumt worrè sin. Durch dè meefachen Wechsèl vo Klima un Wasserfüürung hèn sich i dè Däler meischtens meerèri Terrassèschtufè abglagerèt.
Dè Main i dè Kunscht
Anders als dè Rhy un d Mosel isch dè Main ehnder seltè besungè worrè. Anderersits sin im Lauf vo dè Zit è Reiè vo deils zimli bekanntè Gedichtè übber dè Main vofasst worrè. Dõdèzuè zellèd:
Dè Obbermain
Nõch dè Gründung vum Bischtum Bambärch anno 1007 isch dè Main zwǜschè Hallschtadt un Michelau öppè 800 Johr d Gränz zum Bischtum Würzburch gsi.
Dè Untermain
Bayrischè Untermain sait mò dè Landchrais Miltèbärg un Aschèburch sowiè dè Chraisfreyè Stadt Aschèburch. Dõdemit übberschniidèt sich dè Untermain-Abschnitt mit èm Mainvyregg.
Dè Uusbau zuè nèrè Großschifffaartsschtrõß
Zwǜschè Viereth bi Bambärch un dè Main-Mündung ligèd hüt 34 Stauschtuèfè, wo uff 388 km zämmè èn Höèunterschyd vo 149 m (bi Mittelwasserschtand vum Rhy) übberwindè düèn. Die Fallhöchi a dè Stauschtuèfè ligèd zwǜschè 2,36 un 7,59 m. D Längi vo dè Rüggschtaubeggè lyt zwǜschè 5 un 19 km. D Schlüsèchammèré sin durchschnittlich 300 m lang un 12 m breit, woby d Schlüsè obberhalb vo Würzburch èn Mittelhaupt hèn für è chlynèri un è größeri Deilchammèrè, um je nõch Vokeer Wasser z sparè. Sechs Stauschtuèfè unterhalb vo Aschèburch hèn è zweiti Schlüsè, z Koschtheim, Eddersheim un Grièsheim mit èrè Breiti vo 15 m. D Weer hèn normalerwys drei Fälder mit Walzè zum Zuèmachè. Alli Stauschtuèfè sind mit Fischschtègè als Uffschtygshilfi uusgschtattet. Ußer Viereth un Würzburch vofüègèd alli Stauschtuèfè übber è Bootsschlüsè. D Gsamtuusbauleischtung vo dè 33 Wasserchraftwärch bedrait 127,55 MW.
Dè Main i dè Kunscht
Prosategscht übber dè Main sin dõgegè zimli zaalrych, vo allem Reisebeschriibungè un Feuilleton. È Reiè vo Metaphèrè sin übber dè Main gschaffè worrè, z. B. dè Wyßwurschtäquator (um diè kulturèlli Gränz zwǜschè Nord- un Süddütschland z charakterisyrè), Mainlinniè (D Sprõchgränz zwǜschè mitteldütschè un obberdütschè Dialäkt) odder Pfaffengasse des Deutschen Reiches (wegè dè zaalrychè Bischtümer, bischöflichè Residänzè un Klöschter am Main). Zuè dè Schriftschteller, wo Prosategscht übber dè Main hinterlò hèn, zellèd: Wilhelm Heinrich Wackèroder, Ludwig Tieck, Heinrich vo Kleischt (in Brièf a sini Brutt), Clemens Brentano, Friedrich Stoltze, Rudolf G. Binding, Alfons Paquet un d Eva Demski. Dè Main im Titel füürt dè Roman „Dè Schleier im Main“ vom Alexandre Dumas, im Autor vo dè „Drei Musketière“, wo è dramatischi Abentüèr- un Lièbesgschicht vozellt, wo sich vor èm Hintergrund vo dè Chriègsbolitik vom Bismarcks 1866 hauptsächlich z Frangfurt abgschpillt hèt.
Maindreiegg
Diè beidè Schenkel vum Maindreiegg spannèd sich zwǜschè dè Städt Schweinfurt un Marktbreit sowiè Ochsèfurt un Gmündè uff, si bildèd uff dè Landchartè è abgschtumpftes Dreiegg, wo gu Nordè hy offè isch. Im Früèmittelalter isch sèlli Landschaft dè Oschtè vum Waldsassègau gsi.
Dè Untermain
Drei Bruggè gôn im Berych vo dè Stadt Hanau übber dè Main durrè.
Häffè
k. A. = keini Aagabè, a. B. = ußer Bedryb, n. C. = nu Containerumschlag