cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fideris
Geografy
Bi Fiderisch mündet dr Arieschbach i d Lankwart. Är isch eine vo de wilde Prättiger Bärgbech, wo s Wasser us eme grosse Piet uf den Alpen is Taal abebringe. Dr Bach, wo öppen acht Kilometer läng isch, samlet s Wasser uf ere Flechi vo äinezwänzg Kwadratkilometer i de Fiderscher Höibäärgen und vo teil Alpe näbedra. Er het zwe grösseri Kwellbech: dr Bärgbach  und dr Malanser Bach, und non es bar chlyneri Bechli a de Bärghäng ringsume. Vo dr rächte Syte chunt wyter unde dr Raschitschbach drzue, wo sini Kwellen uf dr Alp Duranna het und dur s Schindeltobel drdür aberünnt. I sym underen Abschnitt lauft dr Arieschbach dur es stotzigs und änggs Tobel zdurabb. Dr Wildbach het d Topografy im Taal starch veränderet. D Geolooge wüsse, ass bi Fiderisch am Ändi vo dr Yschzyt dr gross Taalgletscher no einisch isch blybe stoo; si säge däm s Fiderscher Stadium vo dr letschte Veryschig. Do isch mit vil Gschtei vo de Gletschermorääne s Piet, wo hütt druff s Dorf mit de drü Fälder ringsume und au d Fluer vo Straalig isch, ufgschüttet worde. Us em höche Taal im Süüde vo Fiderisch isch drzue no dr Arieschgletscher cho, wo au vil Felseschutt abegfergget het. Wo denn die grosse Gletscher verschwunde sind, het dr Arieschbach vil tuusig Joor lang wyters Schteine oben abe gschwemmt und dä Bode dört unde no vergrösseret. Do het aber mit dr Zyt d Lankwart ires nöie Tobel a dr andere Taalsyten äänen usegfrässe, so dass s Boord unden a de Wiise vo Fiderisch entstanden isch, und wäge däm het au dr Arieschbach syn Graabe nodisno immer tüüfer chönne mache. Drum lyt s Dorf hüt uf ere abheltige Terrasse, wo öppe hundert Meter höch über dr Au stoot; d Dorfmiddi isch im obere Deil vom Schuttchegel, uf 900 Meter über Meer.
Dr Arieschbach isch es luunigs Gwässer. Bi schlächtem Wätter chunt vil Wasser vo de Bäärgen abe und rysst Felsen und Dräck mit. Dr Prättiger Schifer und d Morääne wärde vo der Erosioon agriffen und abtreit, und a de steile Sytehäng rütscht dr Bode wenn s vil räägnet is Tobel abe. Im Taal unde het’s mängmol Überschwemmige ggä, und d Prättigerbaan cha denn nümme duure so wie anne 1987. Das isch nid nume für d Fiderscher Au schlimm, sondern bis an Rhy abe, wil d Lankwart sövel Material dur d Chluus vüregschwemt het, dass es bis wyt is Rhintl unde zu grosse Hochwasser cho isch und d Aue mängsmol bis zum Bodesee use überschwemmt worde sind. Im Bachbett vom Arieschbach het me drum e ganzi Reie vo starche Verbauige gmacht. Dr Bach und sis Tobel tüend d Geografe, d Geolooge und Inscheniööre sid langem erforsche zum usefinde, wurum ass es immer wider zu höchem Wasser, Murgäng und Rüfene chunt, und was me drgäge cha mache. Dr Arieschbach isch eine vo de Bärgbech, wo d Umwältämter vo Kanton und Pund als Bischpiil beobachte. I dr höche Patjänia-Rüüfi, wo für d Maiesäss bi Valzigg und für d Höibäärgstrooss chönt gfäärlech wärde, het me mit dr Technik vo dr Ingeniöörbiology dr steil Hang stabilisiert, und bim bsunders bööse Wätter anne 2005 het dä Bode, wie me gmerkt het, de scho rächt guet ghept.
Under dr Brugg vo dr Straaligstroos, wo d Schlucht chly breiter wird und dr Bach weniger steil isch, stoot s «Chiiswärk Arieschbach». Es het dört sövel Grien im Bach, ass das Wärch Chiis, Sand und Splitt für s ganze Prätiggä cha lifere, öppen au füre Beton, wo me pruucht für die grosse und wytume bekannte Brugge wie d Sunnibèèrgbrugg und die vom Salginatobel. D Stroomfirma SN Energie vo Sanggalle möcht zäme mit dr Gmeind Fiderisch am Arieschbach es Chlychraftwärch boue; d Konzässioon für en nöji Chraftwärchgselschaft het d Gmeind im Jänner 2016 scho bewiliget, jetz tuet dr Kanton s Projäkt aluege.
Ume Dorfchärn ume und de Fäldstroosse noo, wo wie en Stärn vo dr Dorfmiddi wäglaufe, wärde zu de eltere verströite Puurehüüser und Stadel immer meh Hüüser bout, und z usserscht usse am Waldrand isch d Baadi. Unden am Boord goot d Lankwart under de Flüe vom Putzer Schtäi dure. Dä Bärg isch us «Prätiger Flysch», und druff obe lyt s Dorf Putz, wo zu dr Gmeind Luzäin ghört. Grad über dr hööche Flue wisawi vo Fiderisch stoot d Burg Chaschtels, wo sid em Middelalter s obrikeitliche Herrschaftssimbol vom middlere Prättigä gsi isch. I dr schmale Schlucht vo dr Lankwart zwüsche Fiderisch und Putz sind d Böde Inner Äuli, Äuli und die grossi Au, wo vom Baanhof Fiderisch bis uf Jenaz abe goot. Dä Streife Land, wo näbe dr Lankwart d Kantonsstrooss, d Ysebaan und dr Fluerwääg drduur laufe, wird im kantonale Aueninväntaar ufgfüert.
Ännet em Arieschtobel lyt uf em chlynere Deil vom alte Schuttchegel d Fiderscher Frakzioon Straalig under em Chobelwald. Si het hüt öppe füfzg Hüüser. Zvorderscht vornen am Egg über em Lankwarttobel und em Arieschbach stoot d Burg Straalegg, wo dr ganz Dorfdeil von ere dr Name het; das Dörfli isch vermuetlich im Middelalter us em Puurebetriib vo de Burglüüt entstande. Vo dr alte Burg stoot hüt no d Ruyne vom grosse Durm und vom ehemolige Huus näbedra. Am Bäärg oben a Straalig liggen am alten Alpwääg d Mäiesäss Ramaidels, Underraschitsch und Oberraschitsch.
Oben am Dorf Fiderisch isch zwüsch em Lèrchwald und em Oberwald s Piet vo de Mäiesäss, wo vo Versals bis is Val Maladersch ine goot. S Landschaftsbild am Bärg zeigt es schöns, pflegts Mosaik mit Wiise und Weide, Waldstückli, grosse Böim, Stuude, Püsch und Heeg, und es het e Schuppele Hüüser und Stadel drzwüsche verströit. Dr Diego Giovanoli het zäme mit es par andernen Autoore es Buech drüber gschribe. No wyter oben sind am Bärgrügge d Alpe Larein und Nova, wo zum Bann vo dr Nochbergmeind Jenaz ghöre. Die Gmeind het drzue ane uf em Piet vo Fiderisch no d Jenazer Alp. Die Bärgwiise wärde vo dr Alp- und Sennereignosseschaft Jenaz pruucht. Au s Tschilfigger Dorf Peischt het am Bärg vo Fiderisch Weide.
Die nöji Bärgstrooss vom Dorf id Hööchi ufe, wo d Wägbougnosseschaft Höibäärge drzue luegt, isch öppe zää Kilometer läng und het vil Cheerine dur d Syten ufe. Im Winter cha si emool wäge Lawyne zue sy. Näbedra gits no dr alt stotzig Alpwääg, wo chürzer isch und dure Lèrchwald uf Plattis, denn übere Eggaschtei ob em Arieschtobel i d Tüürliwiis und dur Laflina zu de Bärghüüser bi Arflina ine goot. Die beide Cluunerseeè im Moor zoberscht am Bärgbach sind schöni Ort, und me chunt mit Wanderwääg guet dört hii. Au über Malanser Tarnutz het’s uf eme Bödeli e chlyses Seeli. Vo de Bärgen und teil Seeli rünne Bechli dur Ruufen is Taal abe. Über d Lücke vo dr Arflinafurgge goot e Bärgwääg zum Faninpass derdur und uf Langwyys übere, und vom Strassbärger Fürggli chunt men im Fondei äne taaluus uf Strassbäärg und Sapüün und taaly zum Durannapass, wo zwüsche Guntersch und em Tschilfigg lyt. Über d Glattwang und d Hinderegg und bis zum Mattlischhorn goot e schöne Graatwääg, wo ganz im Norde au bi de Glattwang-Seeli vrby chunt; die sind scho uf em Bode vo Jenaz.
Gschicht
S eltischte Geböide vo Fiderisch, d Burg Straalig, chunt us em 13. Joorhundert. Hüt stoot drvo no dr Durm und vo de andere Hüüser no en Umfassigsmuur, wo dr Johann Rudolf Rahn im 19. Joorhundert abzeichnet het. Die Muur isch vo 2006 bis 2013 vom Burgeverein Graubünde gflickt worde; im Durm innen isch e Galery für d Schnitzkunschtwäärch und d Druck vom Marco Walli ygrichtet.
S Dorf Fiderisch isch im ene Dokumänt vo 1370 s erschte Mol gnänt. Es isch en Oort gsi vom Gricht Chaschtels, wo sech mit anderne am 8. Juni 1436, wo dr Graf vo Toggeburg gstorben isch, zum Zäägrichtepund zämetoo het.
Im 14. Joorhundert sind d Walser vo Tavaas us is Prättigä und au uf Fiderisch cho. Si händ dr Bärg wyt oben a Straalig pachtet und sich im Tarnuz nidergloo. Vo de Walser i de Prättiger Dörfer isch en entscheidende Bytrag cho, ass das Taal düütschsproochig worden isch.
1393 het sech für d Fiderscher d Glägeheit botte, die grossen Alpweide am Durannapass sälber z übernää, wo si em früenere Grundherr, em Heinz von Sigberg, wo uf dr Burg Aspermont bi Jenins gsässen isch, en grosse Deil vo dr Alp Duranna hinder em Chischtestei händ chönnen abchaufe. D Schrift vo däm Gschäft isch no doo, und si beschrypt d Laag vo dr Alp genau. Me vernimpt, ass au d Gunterscher scho vorhär es alts «Chessirächt» uf dr Alp, also e Sennerei gha händ und jetz wäge däm Chouf statt em Sigbärger de Fiderscher händ müesse zeise. Anne 1475 isch es zum ene Alpstryt zwüsche de beide Gmeinde cho, und es Schiidsgricht het drno d March nöi feschtgleit. Au i spötere Zyte sind d Gmeinde anenander groote, wie me i dr Alpgschicht vom Fiderscher Lehrer Hans Simmen gseht. Es muess am Ändi vom Middelalter gsi sy, ass me sech uf d Gmeindgränze geiniget het, so wie si bliben isch: D Alp «Fiderscher Duranna» lyt hüt im Gmeindbann vo Guntersch. Vo Fiderisch us cha me äntwäder dur Straalig dr stotzig Wääg über Raschitsch oder dr alt Alpwaääg über Pargütscha und dur d Rieder nää id d Duranna übere, oder me goot dur d Alp Tarnuz. Dr ofiziel Alpwääg und au die modärni Alpstrooss foot z Chüblisch aa und goot über Guntersch dört hii und au uf d Gunterscher Duranna. S erschte Mol isch öppis ufgschribe von ere Alphütte uf Duranna im Joor 1609. I dr Middi zwüschem Undersäss und em Obersäss isch dr Platz Uf em alte Stafel, wo vermuetlech früener en Alphütte gsi isch, und dr Wald undedra isch dr Fiderscher Alpwald. Anne 1656 händ d Fiderscher nöji Schäärme uf dr Alp ygrichtet. Wo 1835 d Hütte vom Undersäss abeprönnt isch, sind bis zum übernöchschte Alpsummer zwoo nöji Hütte bout worde; eini isch gly drufabe von ere Laui wider ygrisse worde, und es isch denn obedra es Ääbehöch hicho; im schwäre Lawinewinter 1951 het dr Schnee das Sennhuus und e Deil vo de Schäärme wider kabut gmacht. Vo 1876 isch s jüngere Huus und vo 1943 die modärni Alphütte uf em Duranner Obersäss.
1461 isch d Chilche z Fiderisch oben am Dorf bim Wald zue im spootgotische Styl bout worde. Im Gmeindarchyv lyt d Urkunde vom 28. Juni 1461, wo seit, dr Johannes, e Vikar vom Bischof vo Chur, em Ortlieb vo Brandis, sig uf Fiderisch cho und heig d Altäär i dr nöie Chilche uf d Nääme vo de Chilepatroon Gallus, Maria, Baschtian, Fabian und Chlaus gweit. Scho vorhär isch a däm Platz e Gallus-Chappele gstande, wo drvo no dr alt Durm stoot. Uf eme Wandbild vom 15. Joorhundert i dr Chilche isch dr heilig Gallus z gseh. Sid öppe 1530 sind d Fiderscher refermiert. 1749 het d Chilche s erschte Durmzyt übercho, wie dr Pfarrer Johannes Gujan denn is alte Fiderscher Chilchebuech gschribe het. Rund um d Chilche isch dr Dorffridhoof. D Chilchegmeind Fiderisch ghört zum Kollokwium IX vo dr Evangelisch-refermierte Landeschilche vom Bündnerland. I dr Dorfchilche sind farbegi Wappeschyybe us dr Bouzyt gsi, wo me im 19. Joorhundert em Rätische Museum z Chur verchauft het. Die einti Schyybe zeigt s Wappe vom Bischof Ortlieb vo Brandis, und die anderi mit em Schteibock das vo dr Fiderscher Familie Valär, wo vom Middelalter bis im 17. Joorhundert im Dorf es Huus und e Deil vom Baad im Tobel und no anderi Güeter, e Zyt lang schynts sogar d Burg Straalig gha het.
Früener het me d Strooss im Tal nid dr wilde Lankwart no pout, dr Wääg isch vo Chüblisch es Stück dure Gmeindbann vo Luzäin uf Straalig und Fiderisch und s Tal uus uf Jenaz ggange. 1780 isch d Brugg vo däm alte Prättiger Wääg im Arieschtobel nöi bout worde. Bi Chüblisch het die Stross en inträssanti alti Betonbrugg über d Lankwart, wo d Marietta Kobald im ene Artikel ufzeigt het, wie wärtvoll das Monumänt vo dr Technikgschicht isch.
1889 isch die erschte Linie vo dr Räätische Baan uufggange; das isch d Verbindig vo Landquart durs Prättigä uf Tavaas gsi. Bout het d Prättigerbaan die privati Gselschaft Schmalspurbahn Landquart–Davos AG, wo uf d Iniziatyve vom Holländer Willem Jan Holsboer vo Tavaas entstanden isch. D Prättiger Gmeinde händ sech a däm Undernääme beteiliget, wo druus anne 1895 die Räätisch Baan worden isch. So het Fiderisch dank em Frömdevercheer vo Tavaas scho bsunders früech au en eigete Baanhof übercho. Das Huus im Chaletstil, wo drby im nöie Fahrplan nume no wenig Züüg halte, ghört zu dene Bündner Baanhofgeböid us dr Gründigszyt, wo am beschte dr ursprünglech Zuestand no erhalte isch.
Die Räätisch Baan dänkt drüber noo, bi Fiderisch d Gleis in es Dunäll z verlegge; das wär s gröschte nöie Bouprojäkt vo dr Baan im Bündnerland.
s Baad Fiderisch
1464 ghöört me s erschte Mol öppis vom Fiderscher Baad, wo fasch föifhundert Joor lang gstanden isch und wo zytewys s wichtigschte Häilbaad vom Bündnerland gsi sig. 1497 het dr Heinrich Mathis vo Schiärsch s Baad gleitet. E gueti Zyt het s Baad under em Baadmäischter Johann Luzi Donau gha, wo s anne 1817 gchauft het. S Raschitscherwasser het aber e Deil vo de Hüüser im Joor 1825 furtgrisse. Me het alles wider gflickt, und es het denn e Trinkhallen und es Chäppeli im Badgarte gha. Es sind vil und au ganz bekanti Lüüt i das Talbaad cho, öppe dr Conrad Gessner, dr Jörg Jenatsch, dr Simon Bavier und d Johanna Spyri, und au Lüüt us em Ussland. Me het drüü Kwelle mit Mineralwasser gfunde, wo us em Schiferfelse uselaufe. S Wasser us dr obere Kwelle hinder em Baad het me au zum Trinke pruucht. Im 20. Joorhundert isch d Zyt au fürs Baad am Arieschbach schwirig worde, und anne 1939 het me s zuetoo; nach em Zwöite Wältchrieg isch d Baadgselschaft vo dr Bündner Kantonalbank likwidiert worde. Dr Peter Lietha vo Straalig het d Ligeschaft mit emene Partner gchauft, s Mobiliar isch wäggcho, und vom Lietha het denn d Gmeind s Baad übernoo. Es het sech aber zeigt, ass doch kei Baadbetriib me möglech isch, und drno me het d Hüüser id Luft gjagt. Im 1967i het e Rüüfi d Ruyne vom Baad furtgrisse, so dass me nüt me drvo gseht. Die alte Schrifte us em Archyv vo dr Baadgselschaft vom nünzääte und em Afang vom zwänzigschte Joorhundert wärde hüt im Bündner Staatsarchyv ufbewahrt; me list drin öppis vo de Baadpsitzer, vo de Kurgescht, vom Fidärscher Mineralwasser und au vo de Liferante us dr Region. Sogar dr Vertrag vom 21. Dezämber 1567 git’s no, wo d Gmeind Fidärisch em Badmäischter Walther Däscher erloupt het, Holz us em Bannwald z nää und s Veh uf d Alp z trybe, wenn er drfüür d Lüüt vo Fiderisch günschtig loot lo baade; no hüt heisst dr Bärg zwüschem Arieschbach und am Raschitscherbach Badwald.
s Dorfwappe
S Wappezeiche vo Fiderisch zeigt en Adler, wo e “rooti Bewehrig” het, wie d Heraldiker säge. Dr Vogel isch blau gmoolet vor em guldige Hindergrund, das sind die tradizionelle Farbe vom Zägrichtepund gsi. S Adlerwappe chunt schynts scho uf ere Fiderscher Sigelpetschaft us em 18. Joorhundert vor.
Spraach
Im Middelalter het s Prättigä no zum Piet ghört, wo me Romanisch gredt het. S Dorf Fiderisch het i dere Sprooch Fadrein gheisse; vo welem Wort dä Naamen am Afang cho isch, wüsse d Nameforscher nit gnau. Die düütschsproochige Walser sind wie gseit bi Fiderisch s erschte Mol 1389 uf Tarnuz erwäänt. Ofebar isch scho im 15. Jaarhundert, also nach es bar Generazioone, ganz Fiderisch under em Yfluss vo de Walser germanisiert gsi und me het nume no die walserdüütschi Ortsmundart gredt. Aber no hütt bruucht me im Dorf vil alti Fluernääme us em Middelalter, wo me no ghört, ass si us dr romanische Zyt chöme so wie jo au dr Name vom Dorf sälber.
Fiderscher Bischpiil für so uralti romanischi Landschaftswörter sind: Raschitsch, Caschnaus, Parmartsch, Versals, Fataunis, Runggalia, Travischina, Pardätsch, Prafieb, Cadieris, Clun, Padels, Val Maladersch und Schanänn. Alli Fluernäme vo Fiderisch sind i dr Lischte vom Projäkt ortsnamen.ch zämegstelt, wo men im Internet cha nocheläse.
Lüüt
D Gmeindverwaltig seit uf irere Website, z Fiderisch läbe grad öppe 600 Persoone. Bi dr Volchszäälig vo anne 1850 sind 460 Lüüt i dr Gmeind gsi, anne 1910 denn nume no 354, und sider het d Zaal vo de Ywooner im länge Schnitt wider zuegnoo bis hüt.
Im Dorf wohne öppe sibe Prozänt Ussländer.
Es bar Persoone vo Fiderisch:
Politik
Fiderisch het en Ywonergmeind und e Bürgergmeind. Für d Schuel het d Ywoonergmeind anne 2013 zäme mit Furnä, Jenaz und Schiärsch en Schuelverband bildet. En Chindergarte het’s in alne Dörfer ussert z Furnä, d Primarschüeler gönd i alne Gmeinde i die eigete Schuelhüüser, d Sek und d Realschuel sind dänn z Schiärsch und im Fäld z Pragg-Jenaz. Dr Chindergarte vo Fiderisch isch a dr Höibäärgstrooss, s Schuelhuus a dr Dorfstrooss.
Was die politische Verhältniss agoot, cha me luege, wie s bi de äignössische Waale anne 2015 usgseh het; dört sind öppe 32 Prozänt für d SVP, öppe 18 Prozänt für d FDP, öppe 17 Prozänt für d BDP uund füfzänehalb Prozänt für d SP gsi.
Dr Wald tuet d Gmeind Fiderisch nümme sälber bewirtschafte. Si isch bim 2016 im hindere Prättigä gründete Gmeindverband Forschtbetriib Madrisa drby, wo au Guntersch, Chüblisch, Luzäin und Chlooschters-Sernöis derzue ghöre. Die Organisazioon isch z Chüblisch dehei; si luegt im Uuftrag vo de Gmeinde fürs Holze, und si bout d Waldstroosse und d Bachspeerine.
D Arbet und d Ornig uf dr Allmänd und de Bärgmatten isch Sach vo der Alpgnosseschaft Fiderisch. Si isch drfür dr Gmeind, wo dr Bode ghört, verantwortlich. Die beide Parteie händ wägedäm en Alpvertrag gmacht, wo für d Alpe Duranna, Fondei, Tarnutz und  Steiner gilt. Was men uf em öffentleche und private Land im Gmeindbann darf machen und was nit, wo me dure darf und wenn d Matte gspeert sind, wie me muess haage und wie me s Gmeindwasser cha bruuche, das als stoot im bsundere Fluergsetz vo dr Gmeind.
Bim Wasser zeigt sech wider, wie dr Arieschbach dr Gmeindbann verschnydet. Fiderisch het zwöi Wassernetz uf de beide Syte vom Tobel. Bim Dorf sind d Wasserreservoir im Rözawald und bi Runinieb und s dritten isch ob Straalig mit ere eigete Kwellfassig. Für s Abwasser macht d Gmeind bi zwe Zwäckverbänd mit: em Abwasserverband Vorders Prättigä und em Abwasserverband Middelprättigä. S Abwasser vo Straalig goot id d Kläraalag grad undedra bi Dalvazza, das vom Dorf ännet em Tobel goot s Taal uus zu dr ARA vom Vodere Prättigä bi Seewis.
Wirtschaft und Frömdevercheer
Z Fiderisch gänd d Landwirtschaft mit em Alpbetriib und dr Turismus vil z tue. Es het no fasch zwänzg Puurebetriib im Dorf. I dr jüngere Zyt tuet dr nöi Prättiger Puureverband d Struktur vo dr Landwirtschaft mit gstalte. Ussert de Alpe Tarnutz und Duranna bruuche d Fiderscher au d Alp Steiner ob Langwys im Fondei; vo Fiderisch chunt me über d Duranna oder übers Straassbärger Fürggli dörthi. 1939 sind d Milchgnosseschaft und d Schoofzuchtgnosseschaft vo Fiderisch gründet worde.
Im Taalboden unde isch d Gwärbzone Sand/Rauber vo Fiderisch und Jenaz, wo d «Standortförderig Induschtry» vom Kanton Graubünde aktyv Wärbig macht drfür. Anne 2002 isch s Spanplattewärch zueggange, wo zerscht mit Holz vom aprochene Fiderscher Baad bout worden isch; dank dere Fabrigg händ z Fiderisch und au z Jenaz meh Lüüt i dr Induschtry gschaffet als i anderne Prättiger Gmeinde. S Gwärbverzeichnis vo dr Gmeind isch e Lischte mit fasch drüü Dotze Undernääme.
Uf den Alpen oben isch 1932 s Bärghuus Höibäärge bout worde; es isch e Hütte vom SAC gsi. 1935 het s Bärghuus Arflina uuftoo, wo me 1979 nöi gmacht hat. D Höibärge sind zum Schyfahre und für Schy- und Schneeschuetuure bekant und anne 1957 het me s erscht mol mit eme Schylift uf e Bärg chönne; i de 1960er Joore het’s au en Schylift vo dr andere Syte häär, vo Barga im Fondei uf s Strassbärger Fürggli ggä; s Hüüsli bi dr ehemolige Bärgstazioon isch hüt e Schärme für d Wanderer, wenn s Wätter umschloot. En Atrakzioon vom Wintersport isch die zwölf Kilometer längi Schlittelbaan vo Arflina bis is Taal abe, wo als dr lengscht Schlittelwääg vo dr Schwiiz gilt. D Höibäärgstrooss isch zytewys für e Privatvercheer zue, und im Summer chame druff mit Trottinett is Dorf abe fahre. Für d Psuecher het d Höibeerg AG Büss, wo vom Parkplatz im Taal id Höchi ufe fahre, und si luegt fürs Schlittle und d Trotti.
Am Ändi vom 20. Joorhundert het’s Plään ggä zum s Schygebiet vo Parsenn z vergrössere und e nöji Säilbaan vo Fiderisch Stazioon is Fondei z boue. Me hätt ghofft, esoo en Deil vo de Gescht scho über Fiderisch i s Schygebiet vo Parsenn chöne bringe, zum d Vercheersprobleem deet z lööse. S Naturschutzpiet uf Duranna und im Fondei, wo als Riet vo nazionaler Bedüütig gilt, wäär do drby vränderet worde, und drum het’s Ysprooche vom SAC, vo dr Pro Natura und em WWF ggä, und vil Lüüt us dr Gägend händ sech mit ere Petizioon für die schöni Landschaft gweert. Drno het s Bündner Verwaltigsgricht entschide, ass us däm Plaan nüüt wärdi.
Vercheer
Ab dr Prättiger Nazionalstroos Nummere 28 chunt me vo dr Chrüüzig bim Baanhof i dr Au der Stutz bim Schelmerain z duruff oder vo Chüblisch uff dr alte Strooss dur d Straalig uf Fiderisch. D Fiderscher Stazioon vo dr Rätische Baan us em 1889i isch ganz im Noorde vom Gmeindbann a dr Landquart unde. Vo dr Stazioon goot au no dr alt Fuesswääg s «Boord» uf und über s Fäld grad uf Fiderisch; das sind öppen anderthalb Kilometer.
We mer mit em Bus uf Fiderisch wott, muess me mit de Rätische bis Schiärsch faare und deet is Poschtauto umstyge.
Öppis vo dr modärne technische Infrastruktur isch die grossi Stroomläitig vo dr repower, wo über s Fiderscher Grossfäld lauft. I dr Au wird drvo Stroom fürs Underwärch bim Baanhof Fiderisch und bi dr Gwärbzone gnoo.
und no öppis Psunderigs
E feini Sach isch d Fiderschertuurte, wo me derfüür tradizionell zur Houptsach Määl, Eier, Haselnüss und Himbeerigumpfi pruucht. Si stoot scho im Buech «Koch-Rezepte bündnerischer Frauen», wo d Bündner Sekzioon vom Schwiizerische Gmeinnützige Froueveräin anne 1905 z Chur useggä het. Die Tuurte, wo dr Beck Gujan im Dorf macht, isch i die nazionali Lischte vom «Kulinarische Eerb vo dr Schwiiz» ufgnoo worde! S Rezäpt vo hütt sig es Gheimnis, list me i dr Reportaasch vo dr Straaliger Jurnalischtin zum hundertjeerige Jubileeum vo dr Beckerei.
Doppellokomotive
Ä Doppelloggi isch wiä dä Namä säit ä doppläti Loggi mit 'me horizontal beweglichä Glängg und uf jeder Site je ä Motor. Uf usländische Bahne hend's sich im Güeterverchehr guet bewährt, wi zum Bischpil uf d'r Erzbahn vu Kiruna uf Narvik. I d'r Schwiiz hend's sich aber als unwirtschaftlich erwise.
BLS Ae 8/8
D' Ae 8/8, de BLS-Muni, isch d' Doppelloggi vu d'r Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn gsi. Si sind vum 1959 bis zum 1966 us em Zämebuu vu je zwii BLS Ae 4/4 entstande. Mer het diä Entschäidig troffe, will di nüüe BLS Re 4/4 di verblibene Ae 4/4 fascht überflüssig gmacht hend. Ä sone Doppelloggi het e Längi überchuu vu meh als 30 Meter, was im Betrieb oft hinderlich gsii ischt. Si händ trotz ihrer Bärechraft nuch ä Villfachstüürig überchuu - das heisst, ass ä Zug mit zwii oder nuch mih Loggene cha beschpannt und gliich vu nur eim Loggifüehrer bedient wärde. Ihres Hauptiisatzgebiet sind schwäri Güeterzüg gsi. Si sind aber au vor Personezüg aazträffe gsi. De letscht Regeldiänscht vu d'r Ae 8/8 273 isch d' Befördärig vu Uushuäbzüg für ä Lötschbärgbasistunnel gsi. Hüt sind zwii historischi Exemplar im Bsitz vu d'r BLS AG.
SBB Ae 8/14 11801
D Ae 8/14 (säg A-e acht-vierzäche) isch als Loggi für d' Gotthardbahn buut wordä. Det hät's Stäilrampe mit Stiigige vu bis zu 27 Promill. Das stellt höchi Aasprüch vor Allem a Güeterverchehr. Schwäri Güeterzüg müend dänn immer mit zwii Loggene beschpannt wärde, und jedi Loggi het müese vu 'me Loggifüehrer bedient wärde, dänn s' Syschtem vu d'r Villfachstürig isch duezmal nuch i de Chinderschue gsi. So het mer s' duezmal versuecht mit ere Doppelloggi. D' Ae 8/14 isch soz'säge ä doppleti Uusfüehrig vu d'r Konschtrukziuu „SBB Ae 4/7“.
Hüt isch si im Depo vu Erschtfäld als historischi Loggi staziuniert.
SBB Ae 8/14 11851
Diä Doppelloggi isch im 1932 buut wordä und het üsserlich d'r erschtä Ae 8/14 ggliche. Si het aber chliineri Triibredär gchaa und ä Universalaatrib vu d'r SLM. Im 1961 isch si umbuut wordä und hät Füehrerständ für ä Bediänig in sitzender Stellig überchuu - ähnlich wi diä vu de SBB Ae 6/6. Im 1976 isch si uusrangschiärt wordä. Ali bruuchbare Beschtändtäil hend's i d'r Hauptwerchstatt z' Bellinzona abmondiert und d' Überreschtä z' Biasca verschrottet. Es het nur wenig Tag duuret, und denn het mer vu derä Loggi nüt mi gsii.
SBB Ae 8/14 11852
Für d' Landesuusstellig im Jahr 1939 hend sich d' SBB trozt d'r negative Erfahrig doch nuch für a wiiteri Ae 8/14 entschidä. Si hend nach 're Form g'suecht wu uusgseht wie-n-e Wiehnachtsverpackig. Si het au ä Universalaatriib vu d'r SLM überchuu. Nach ihrem Uuftritt a d'r Landi '39 isch si uf d'r Gotthardbahn im Regäldiänscht. D' Ae 8/14 isch di stärchschti Loggi vu d'r Wält gsi aber unwirtschaftlich. Si isch ä-n-Art Prototyp gsi für di speeter SBB Ae 4/6. Im 1971 isch uf ere Fahrt dur ä Gotthard ä Kabelbrand passiert, und ä Revisiuu het sich nümme g'lohnt. D' Loggi isch - fahruntauglich - optisch uufg'arbeitet und is Verchehrshuus vu Luzärn überschtellt wordä. Wänn s' Verchehrshuus z'wänig Platz het, stuht si unter friiem Himmel bi d'r Bahnlinie wu d'r Gotthardbahn zueg'ordnet wird. Det isch si au scho verschpreyt wordä.
Tunnel
Èn Tunell odder Tunellbauwärch isch è unterirdischs Bauwärch ähnlich von èrè Röörè, wo d Unterquerig vo Hinderniss wiè Bärg, Gwässer odder anderè Vokeerswäg diènt. Sèltener diènèd Tunell andrè Zwèck wiè èm Schutz vo dè Aawohner vor èm Strõßè- odder Schinnèvokeerslärm. Tunell zellèd zuè dè Ingenieursbauwärch.
Sprõchlichi Hèrkumpft
Dè Begriff tunnel isch zum èrschtè Mòl im früènè 15. Johrhundert im ENS undefined uffdaucht un hèt è drichterförmigs Vogelnetz benamst. S isch nit klar, ob dè Begriff vo odder  stammè duèt. I dè 1540er Johr isch tunnel èrschtmòls für Röörè un i dè 1660er Johr denn für unterirdischè Durchgang vowendet worrè. Uss èm Änglischè isch dè Begriff zrugg is Französische chò un hèt dört s dèvor für unterirdischi Bauwerke vowendete Wort mine vodrängt.
Im Dudè wörd näbbè m Stichwort dè Tunnel au s Tunell als üblichè alemannischè Uusdrugg uffgfüürt. I dè Schwiz wörd s Tunnel mit eim l un zwei n bruucht.
Im Sprõchgebruuch isch d Vowendung als Neutrum i dè nördlichè Alemannia nu nò seltè, im Südè i dè Schwiz öfter aazdräffè. Diè am Aafang vom 20. Johrhundert no tǜpischi Betonung am Ènd wiè im Französischè isch witgehend dè Betonung uff dè èrschtè Silbè gwichè, mit Uusnaam vo Deilè vom alemannischè Sprõchruum, bsunders z Südtirol.
Messgrößè
Witerhy chönnèd alli Messgrößè aagää sii, wo für Wäg im freiè Glände gèltèd, wiè d Stygung odder dè Radius vo Bögè.
Antike un Früèmittelaalter
Vorläufer vo dè Vokeerstunell sin unterirdischi Be- un Entwässerungsschtollè, wo scho sit dè Antike baut worrè sin. Sit èm Aafang vom 1. Jahrdausend v. Chr. sin i dè voschidenè Staatè vom Oriènt Grundwasser durch Qanat erschlossen worrè, bi dènnè uff dè Linniè vo dè zuèkümpftigè Stollè senkrächti Schächt i d Dǜèfi dribbè un mitènand vobundè worrè sin. Èn Qanat hèt immer è lychtes Gefälle zuè nèrè Sidlung hèrrè. Dõdurch hèt unterirdisch s Grundwasser erschlossè wörrè chönnè un durch s Qanat zuè dè Sidlung gfüürt wörrè chönnè. Suscht het s glyche Grundwasser uss großer Dǜèfi unterhalb vo dè Sidlung uègholt wörrè müèsè. D Kanaaniter hèn z Megiddo scho èn 70 Meter langè Stollè i dè Fels gschlagè, wo-nè èn deggtè Zuègang zuè nèrè unterirdischè Zischternè ußerhalb vo dè Stadtmuèrè gwäärt hèt.
Anderscht dè Tunellbau: Dõ isch d Linnièfüürung im sognanntè Gegèortvofaarè gmacht worrè. Dõdeby sin vom Uusgangs- un vom Èndpungt vom Tunell znägscht Suèchschtollè gschlagè worrè, wo èrscht nõch èm Uffènanderdräffè uff dè nötige Querschnitt erwiterèt worrè isch. I dè früèbronzezitlichè Sidlung Khirbet ez-Zaraqon z Jordaniè exischtyrt èn 200 Meter langè Tunell, an dèm sin Firscht sich d Suèchschtollè no guèt nõchvollziè lôn. Sini Datyrung i d Zit vor dè Vowendung vo Iisèwärchzüüg schint problematisch z sy. D Grychè hèn byschpillswys uff Samos für diè vodeggte Wasservosorgung um 530 v. Chr. dè 1063 Meter lange Eupalinos-Tunell baut. Unter m judäischè Könnig Hiskija isch ebbèfalls für d Wasservosorgung bi Belagerungè vo dè Gihon-Quällè zum Siloah-Weier z Jerusalem dè 533 Meter lange Hiskija-Tunell grabbè worrè. Èn öppè 150 v. Chr. gschlagenè 700 Meter langè Tunell nõch Qumran am Dotè Meer hèt ebbèfalls dè Wasservosorgung diènt. D Etrusker hèn diè wènniger spektakulärè zaalrychè Cuniculi gschaffè, sèll sin schmali Tunell, wo dè Wasserleitung, dè Drainage odder als Wasserreservoir diènt hèn. Scho im 6. Johrhundert v. Chr. hèn si i dè Albaner Bärg èrschti Strõßètunell baut. Bsunders d Römer hèn vill Tunellbautè uusgfüürt, drunter d Ableitung vom Fucino-See, èn 5623 Meter langè Tunell vo dè Mitti vom 1. Johrhundert. Vespasian hèt im Johr 77 uff dè Via Flaminia èn neuè Tunell durch dè Intercisa-Pass (Furlo) bauè lõ. Bsunders bekannt isch èn Aquädukttunell im algerischè Bejaia us èm 2. Johrhundert n. Chr. durch dè römische Baumeischter Nonius Datus, wo in èrè Inschrift d Schwirigkeitè vom Gegèortvofaarè beschribbè hèt. Strõßètunell hèn d Römer nu z Italiè baut: Dè Architegt L. Cocceius Auctus hèn im Bürgerchrièg mit Sextus Pompeius 38/37 v. Chr. drei Tunell um Cumae un am Averner See baut sowiè zwei witeri zwǜschè Neapel un Puteoli, wo è Längi vo knapp 1000 Meter ghaa hèn. Uff dÈ Inslè Ponza isch èn Strõßètunell nõchwysbar. Uffgrund vo Rèschtè vo antikè Schachtbauwärch i dè Umgebung vo Dover gòt diè moderni Forschung devò uus, dass scho d Römer sich mit èm Gedankè von èm Ärmelkanaltunell nit nur theoretisch beschäftigt hèn.
Obligationenrecht (Schweiz)
S Schwizerische Obligazioonerächt (OR) isch dr fümft Däil vom Schwizerische Zivilgsetzbuech (ZGB), het aber en äigeni Ardikel-Nummerierig überchoo und isch im Umfang lenger as die andere vier Däil zämme.
Tunnel
Antike un Früèmittelaalter
Dè mitteleuropawit älteschte früèmittelaalterliche Wasserschtollè isch dè Stiftsarm vom Almkanal z Salzburg, wo dè Bruuchwasservosorgung vo dè Stadt diènt hèt un 1143 durch dè Mönchsbärg gschlagè worrè sin. Èn witerè Tunell, wo vomuètlich uss sellèrè Zit stammt, isch dè so daufte Fulbèrt-Schtollè am Laacher See, wo nõch 1164 baut worrè sin un èm Abbègò vom Wasserschpygel bi Hochwasser diènt hèt.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
S OR behandlet in dr Erste Abdäilig allgemäini Bestimmige
Tunnel
Neuzit
Nördlich vo dè Alpè hèts z Dütschland vor èm Zitalter vom Iisèbaabau nu vyr Tunell gää, wo-n-èm Vokeer diènt hèt. Zu sellnè zellt dè Dyrgartè-Tunell z Blankèheim i dè Eifel. D Yfüürung vom Schwarzpulver für d Felsschprengung hèt sit èm 17. Johrhundert Tunell dè Bau vo Kanälen realisyrbar gmacht, byschpillswys vom 157 Meter langè Malpas-Tunell für dè Canal du Midi (um 1680) un dè Schifffahrtstunell vo Weilburg a dè Lahn. 1708 isch mit èm Urnerloch bi Andermatt dè èrschte Tunell an èrè Alpèschtrõß (Längi 64 m) für dè Güèter un Personèvokeer baut worrè. S 1765 fèrtiggschtellte Sigmundstor z Salzburg mit èrè Längi vo 131 Meter isch dè älteschte Strõßètunell vo Öschterrych. Dè 1789 uffgmachte Sapperton-Kanaaltunell im Thames & Severn Canal z Ängland isch 3,5 Kilometer lang un hèt dè Transport vo Kollèfrachter zuèglõ. Dè 2869 Meter lange Norwood-Tunell z Ängland, wo 1775 uffgmacht worrè isch, git è witeres Byschpill ab. Durch dè vo 1842 bis 1847 baute 4880 Meter lange Mauvages-Tunell im Canal de la Marne au Rhin im Elsass sin Bötli un Schiff mit ènèm im Johr 1912 in Bedryb gnõènè elegtrischè Kettèschlepper treidlèt worrè. D Treidelyrichtung isch abber nimmi in Bedryb, well dè Kanaal übberwigend vo Freizitschiffer bruucht wörd.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
1. wie Obligazioone, d. h. Schuldverheltnis, entstöön,
Tunnel
Neuzit
Dè èrschte Vokeerstunell unter nèm Fluss isch unter dè Themsè z London zwǜschè Rotherhithe un Wapping vo 1825 bis 1841 mit enèrè Unterbrechung vo sibbè Johr erschtellt worrè. Nõch dè Uusrüschtung mit Liècht, Faarbaanè, Stègè un ènèrè Maschinnèaalaag für d Drainage isch er am 25. März 1843 für dè öffèntliche Vokeer freigää worrè. Für d Fußgänger isch er nu bis 1865 bruucht worrè, denõch isch sellè Thames Tunell vo dè East London Railway als Deil vo dè London Underground (zletscht East London Line) bruucht worrè.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
2. d Wirkig vo de Obligazioone, d. h. wien e Obligazioon ornigsgmäss erfüllt wird,
Tunnel
Neuzit
Diè èrschtè Ysèbaatunell hèt dè George Stephenson uff dè Streggi Liverpool–Manchester 1826 bis 1830 baut. 1837 bis 1839 isch uff dè Streggi Leipzig–Dresdè bi Obberau dè èrschte Tunell von èrè Vollbaan uff èm europäischè Feschtland baut worrè. D Erfindungè vom Dǜnamit un dè Gschteinsboormaschinnè, wo mit Druggluft betribbè worrè isch, hèt dè Bau vo großè Gebirgstunell möglich gmacht.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
3. wenn Obligazioone usglöscht wärde, mäistens häisst daas, ass alli Obligazioone erfüllt si,
Tunnel
Neuzit
Bemerkenswèrt isch dè 1882 unter m Col de Tende durrèdribbene 3182 Meter lange Col-de-Tende-Strõßètunell. Er isch dè èrschte Strõßètunell unter nèm Alpèpass un isch wòrschinlich zu sellèrè Zit dè längschte Tunell uff dè Wält gsi, wo für dè öffentliche Vokeer freigää worrè isch.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
4. bsundrigi Verheltniss wie d Solidarschuld und d Konwenzionalstroof
Tunnel
Jüngeri Gschichtè
Tunell hèn au bolitischi un milidärischi Gschicht gschribbè: Gegè Ènd vom Zweitè Wältchrièg hèt diè dütsch Rüschtungsinduschtry èn Huufè Fertigungsschtättè in bombèsicher vomuèrti Vokeerstunell im Raamè vom so dauftè U-Volagerungsprogramm uusglagerèt. I dè 1960er Johr sin gheimi Fluchttunell us Oschtbèrlin un dè DDR nõch Weschtbèrlin un Spionagetunell im Gegèzug wôhrend dè Zit vo dè Bèrliner Muèr baut worrè. Wôhrend èm Viètnamchrièg hèt dè Vietcong i dè 1970er Johr èn Huufè Tunell bis i d Nôchi vo dè südviètnamesischè Hauptschtadt Saigon aaglait, i dènnè d Soldatè vo dè Vietnamesischè Volksbefreiungsarmee sich bi amrikanischè Luftaagriff un Patrouillè voschteggt hèn, Nôchschublager unterhaaltè un Vowundeti operyrt un pflegt hèn. Wôhrend èm Bosnièchrièg i dè 1990er Johr hèn diè bosnischè Truppè èn gheimè Tunell vo Sarajevo unter m serbischè Belagerungsring durrè baut, sellèwäg hèt èn bscheidenè Nõchschub organisyrt wörrè chönnè.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
5. S Abdräte vo Forderige und s Übernee vo Schulde
Tunnel
Artè
Tunell chönnèd nōch irem Gebruuch ydeilt wörrè. Sy chönnèd vo Schinnèfaarzüüg, Strõßèfaarzüüg, Wasserfaarzüüg, Fuèßgänger, Roorleitungè, Elegtrischè Leitungè odder Dyrli wiè Amphibiè bruucht wörrè.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
Die Zwäiti Abdäilig isch über die äinzelne Verdraagsverheltniss
Tunnel
Artè
Tunell für Vokeerswäg chönnèd ein-, zweischpurig odder meeschpurig sy. Tunell chönnèd im wèchslwysè Einrichtungsvokeer bedribbè wörrè. Zwei paralleli Röörè chönnèd wiè nè Tunellbauwärch aagluèget wörrè.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
6. dr Chaufverdraag
Tunnel
Ysèbaatunell
Ysèbaatunell diènèd in erschter Linniè dezuè, topografischi Hindernis z umgõ. Im Gegèsatz zuè Strõßèfaarzüüg chönnèd Adhäsionsbaanè nu minimi Steigungè übberwindè (Stygigsmaß öppè 1:33) un großi Bögè (Bogèradius öppè 300 m) befaarè, sèllèwäg cha s Trassee oft nit übber odder um d Hindernis ummègfüürt wörrè.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
7. d Schänkig
Tunnel
Ysèbaatunell
Bi Bärgbaanè wörrèd Keertunell für dè Höhègwinn vo dè Streggi bruucht, bi dènnè wörd d Streggi durch èn Tunell im Bärg künschtlich volängerèt wörd. Keertunell chömmèd bi extremè topografischè Vohältnis au bi Zaanradbaanè vor.
Èn Einzelfall dürft dè 300 m lange Tunell uff dè Neubauschtreggi Mattschtettè-Rothrischt sy, wellè è Chäslager vor èm Dreck schützè duèt, wo vo dè Schnellfaarzüüg broduzyrt wörd.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
9. s Usleene
10. dr Aarbetsverdraag
12. dr Verlaagsverdraag
13. dr Ufdraag (Ehe- oder Partnerschaftsvermiddlig, dr Kreditbrief und dr Kreditufdraag, dr Maklerverdraag, dr Agenturverdraag)
14. d Gschäftsfüerig ooni Ufdraag
15. d Kommissioon
Chrysippos von Soloi
Chrysippos von Soloi (* 281/76 v. Chr. en Soloi en Kilikien; † 208/4 v. Chr. wahrscheinlich en Athen), oft kurz als Chrysipp zidiert, isch an griechischer Philosoph gwäa. Noch am Tod vo seim Lehrer Kleanthes 232/1 v. Chr. isch er s Schulhaupt vo dr Stoa worra ond hot dui Philosophaschual als wichtigschder Vertreter erneiert.
Tunnel
Fuèßgängertunell
Selli Tunellart wörd hauptsächlich in Städt bruucht. Dört diènèd Fuèßgängertunell hüüfig als Ersatz für Fuèßgängerübberfüürungè übber breiti Strõßè odder als Vobindung vo U-Baan-Stationè. Bsunders in Baanhööf wörrèd Personètunell aaglait. In Städt in kälterè Klimazonè git s größeri Netz us Fuèßgängertunell, welli Untergrundschtädt benamst wörrèd. Byschpill für Fuèßgängertunell sin d Berliner Fuèßgängertunell odder dè so daufte Eiertunell z Bad Kleinè.
Vobrecher un Gfangeni bauèd mitunter temporäri Tunell, um in è Bank yzbrechè, rächtswidrig Drogè unter Landesgränzè drunter wèg z transferyrè bzw. um ènèm Gfängnis z entchò. Mitunter wörrèd Schinnè glait, um dè Transport vo Uusbruch z erlychtèrè. Z Mexiko isch vor Johrè è motorisyrts Dreirad für è Transportmittel bim Uusbruch von èm Drogèboss bruucht worrè.
I dè Lamprèchtshöölè im Land Salzburg isch vor Johrzeent èn Tunell gschprèngt worrè, un spôter mit èrè iisernè Dürè voschlièssbar gmacht wörrè, um èm Siphong umgòò z chönné, wellè temporär dè drochène Wäg voschperrèt hèt.
Kanaaltunell
Als Kanaaltunell (Schiffstunell) wörrèd Bauwärch bezeichnèt, mit sellè cha èn schiffbarè Kanaal unter Höger odder Büggel durrègfüürt wörrè. Bi dè Blaanung vo Kanääl wörrèd Büggel, wo nit mit èm Gländeyschnitt z übberquerè sin, wenn immer möglich mit èrè längerè Streggi uff glychblybender Höchi umgangè odder mit Schleusereiè übberschrittè wörrèd. Wo beides nit in Frõg chunnt odder für è sebbi Lösung è z großi Massèbewegung erforderlich wär, cha dè Bau von èm Tunell diè wǜrtschaftlich optimali Variantè sy. Kanaaltunell bildèt in Kanääl mit è baar Schleusèschtufè èn Abschnitt vo dè Scheitelhaaltung.
Kanaltunell sind meischtens für einschpurigè Vokeer uusglait. Vor beidè Portal sin uusreichendi Warterüüm un Signaalyrichtungè für d Vokeersregelung erforderlich. In è baar Tunell wörd dè Wasserwäg von èm Bankett übber m Wasserniveau begleitet, wa für Kontrollgäng un s Treidlè vo Kään diènt. Dè èrscht Kanaaltunell wörd im 17. Johrhundert für dè Canal du Midi baut.
Thielle-Wavre
Thielle-Wavre isch en Ortsdeil vo dr Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg.
Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit Marin-Epagnier die nöi Gmeind La Tène gründet.
Tunnel
Kanaaltunell
Uuswaal vo langè Kanaaltunell
Thielle-Wavre
Es het i däm Piet d Ortschafte Thielle und Wavre. Thielle lyt am Zylkanal und Wavre uf eme Hoger grad obedra.
Chrysippos von Soloi
Logik
Am Chrysipp sei omfangreiche grammatikalische Logik isch bloß arg fragmendarisch erhalda en Kommendar von spätere Stoiker oder Kritiker. Am meischda woiß ma vom Skeptiker Sextus Empiricus; der hot nemlich d stoische Logik akribisch verrissa. Trotzdem send am Chrysipp seine Hauptidea, mit dena er d spädere stoische Logik prägt hot, gsichert. Aussaga hot er als wohr oder falsch definiert ond abgrenzt von Froga, Befehl, Wensch ond andere sprochliche Ausdrick. Als Kernstick vo seira Logik hot er da Prototyp von ara zwoiwertiga axiomatischa Aussagalogik entwigglet. D wesentliche logische Baustoi send d Konjunktio, d Negatio, s Konditional ond d ausschließende Disjunktio; fir dia hot er a zwoiwerdige Semantik ageh; se lässt sich in moderne Wohrheitsdafla ibertraga, wenn ma wohr mit 1 ond falsch mit 0 abkirzt: Mit dem Modell hot dr Chrysipp durch Eisetza vo Wohrheitswert d Giltigkeit vo seine Axiom ermittla kenna, nemlich vo de fenf Obeweisbara, die er mit griechischa Zahlavariabla formuliert hot. D fenf Obeweisbare hot ma seit am 2. Johrhondert als hypothetische Syllogisma bezoichnet. Onder dem Nama hänt se sich iber da Boëthius em Middelalder verbroidet. Ma hot domols allerdings dr stoische Urheber längscht vergessa ghet. Seit dr Spätantike isch also am Chrysipp sei Logik emmer anonym weiderdradiert worra ond au ovollständig: Seine Schlussregla (vier Themata zom Awenda von de obeweisbare Syllogism) send verscholla ond kennet aus da stoischa Fragment nemme komplett rekonschdruiert werda. S isch aber zweifelsfrei, dass dr Chrysipp da erschde explizite logische Kalkül en ara fast scho formalisierda Form ageh hot. S zwoiwerdige Modell vom Chrysipp bestimmt no heit d klassische Aussagalogik.
Trivia
Noch ara Anekdot isch dr Chrysipp am Lacha iber an oigana Witz gstorba.
Tunnel
Kanaaltunell
Dè einzige schiffbare Tunell z Dütschland isch dè 195 Meter lange Weilburger Schifffaartstunell a dè Laan, wo am 18. Septembèr 1847 in Bedryb gangè isch.
Thielle-Wavre
Bi Thielle isch d Stroossebrugg übere Kanal.
Tunnel
Scheiteltunell un Basistunell
Tunell, wo durch Gebirge odder Bärg füürèd, chönnèd in Scheiteltunell, seltner Passtunell, un Basistunell ydeilt wörrèd.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
16. dr Frachtverdraag
Tunnel
Scheiteltunell
Scheiteltunell benamsèd Bauwärch, wo übber ZuÈfaartsrampè erreicht wörrèd un meischtens unter ènèm Gebirgspass durrèfüürèd. Dõdeby isch dè högschte Pungt vom Vokeerswäg – d Passhöchi – mèngs Mòl im Tunell dinnè.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
17. d Prokura und anderi Handligsvollmachte
Tunnel
Basistunell
Mit Basistunell wörrèd Tunellbauwärch benamst, wo ooni Rampè mit minimer Stygung durch è Gebirge füürèd, dõdefür wesèntlich länger un uffwändiger im Bau sin wiè Scheiteltunell.
Byschpill für Basistunell i dè Alpè:
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
19. dr Hinderlegigsverdraag
Tunnel
Gmeinsamkeitè
Scheitel- wiè Basistunell chönnèd zimli lang si, um d Höhèmeter a dè Zuèfaartè z minimyrè. Um d Vokeerswäg möglichscht leischtungsfähig z gschtaltè, sin meischtens Lösungè gwäält worrè, wo mit dè dõmòligè Technig graad no machbar gsi sin un a d Gränzè vo dè Finanzyrungsmöglichkeitè gschtoßè sin. Bi dè langè Tunell, wo nu mit dè Entwässerung nötigè Gfäll volaufèd, git s meischens kei guèti Entlüftung, well dè högschte Pungt vom Tunnel im Bärg lyg. Sèll füürt byschpillswys bim Furka-Basistunell zuè dè Bildung vo Nèbel, wo d Schinnè korrodyrè lõt, so dass si vorzitig uusduuscht wörrè müèn. Sicherheitstechnisch sin diè langè Tunell è bsunderi Herussforderung, well si oft in entlegènè Gebièt ligèd un d Rettungsdiènscht langi Anfaartswäg bi Störfäll im Tunell hèn. Im Mont-Blanc- un im Tauerntunell hèt s 1999 schweri Tunelbränd gää, welli Maßnaamè für d Vobesserung vo dè Tunellsicherheit nõch sich zogè hèn.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
20. d Bürgschaft
Tunnel
Unterwassertunell
Unterwassertunell chönnèd für s Unterquerè vo Wasserflächè ygsetzt wörrè. Generèll sin Unterwassertunell koschtschpyliger als Bruggè, chönnèd dõdèfür abber größeri Dischtanzè übberwindè, wo selbscht Hängebruggè nimmi witter chömmèd. Bi Schifffaartswäg chönnèd Bruggé oft nu ygschränkt ygsetzt wörrè, well si d Schifffaart behindèrèd. Byschpill für Tunell, wo us Schifffaartsgründ a Stell vo Bruggè baut worrè sin, sin dè Holland- un Lincoln-Tunell zwǜschè New Jersey un Manhattan, sowiè dè Elizabeth-Tunell zwǜschè Norfolk un Portsmouth z Virginia.
Unterwassertunell chönnèd wiè Absènktunell baut wörrè, idèm vorgfertigti, zimli schwèri Elemänt is Wasser glõ wörrèd, wo einèwäg mitènand vobundè, abdichtet un leer bumpt wörrèd.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
21. Spiil und Wett
Tunnel
Tunellbau
Dè Bau von èm Tunell isch koschtèintensyv un huufig è Hèrussforderig a d Ingenieurschunscht. Langi Tunell wörrèd üblicherwys vo beidè Seitè hèr im Gegèortvordryb baut, sèll gildèt vo allem i dè Bärg odder unter m Meer. Inzwǜschè git s Bauwärch, bi dennè èn Zwǜschèaagriff vo Bohrungè i diè uugfääri Mitti vom kümpftigè Tunell uus in beidi Richtungè startet wörd (als Byschpill dè Gotthard-Basistunell).
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
22. dr Liibränteverdrag und d Verpfründig
Tunnel
Tunellbau
Dè Bau vo Tunell cha mò i dè gschlossenè odder i dè offenè Bauwys durrèfüürè. Bi dè gschlossenè Bauwys wörd d Hèrschtellung bärgmännisch i dè Neuè Öschtrychischè Bauwys mit Bohr- un Sprèngvordryb bezièungswys Baggeruusbruch odder maschinèll mit èrè Tunellbohrmaschinnè. Bim Tunellbau i dè offnè Bauwys wörrèd Tunellbauwärch in èrè offenè Baugruèb hèrgschtellt, welli aaschlièßend widder uffgfüllt wörd.
Bi längerè Tunell i dè Bärg un im Hochgebirge chunnt oft nu dè Gegèortvordryb, eventuèll ergänzt um witteri Vordryb vo Zwǜschèaagriff uus, als Bauwys in Frõg, um d Bauzit uff è wǜrtschaftlich sinnvolli Zitduèr z begränzè. D Grundlaag für èn erfolgrychè Tunellbau isch è präzisi Vomessung vom Tunell, wo baut wörrè soll.
Bora Bora
Bora Bora isch en Atoll, wo zur Grubbe vo de Gsellschaftsinsle in Franzöösisch-Polynesie ghöört, gnauer zu de Insle under em Wind, im Süd-Pazifik. S Atoll lit öbbe 260 km nordwestlig vo Tahiti bi 151° 44' West und 16° 29' Süd und het e Landflechi vo im Ganze 38 km2.
Tunnel
Tunellbau
Bim Bau vom Tunell wörrèd Lokomotyvè mit diselelegtrischèm Aadryb un optimalè Traktionseigèschaftè ygsetzt.
Bora Bora
Geologii und Geografii
Bora Bora isch en Atoll, wo die klassischi Atollform het mit eme Bärg in dr Middi und eme Ring vo Koralle mit e Hufe Motus zringsum het, wie s dr Charles Darwin beschriibe het. S Atoll het sich scho wit entwigglet: D Caldera vom Zentralvulkan isch scho versunke und nume no Däil vom Rand vom verwitterete Krater stönde no us em Meer uuse, drunder die höggste Erhebige vo dr Insle: dr Mont Otemanu mit 727 m, dr Mont Pahia mit 661 m und dr Mataihua mit 314 m.
Tunnel
Tunellbau
Bi nèm langè Tunell (mit graadlinigèm Streggèvolauf) wycht d Linniè vom konschtantè Gfäll scho dütlich von èrè Graadè ab. Sèlli Linniè lyt wèg dè Èrdchrümmung näherungswys uff eim Chrais mit èm Erdradius. D Abwychung vo dè Graadè bedrait uff 10 km Längi schu 8 m. Öppè ab 1 km langè Bauwärch isch sèllèwäg Höcheri Geodäsy nötig, um uusreichendi Gnauigkeit z haa. Dè feschtgeschtellte Vomessungsfääler bim Zämmèdräffè vo dè beidè je öppè 10 km langè Richtschtollè vom Simplontunell hèt öppè 22 Zentimeter uusgmacht.
Bora Bora
Geologii und Geografii
D Zentralinsle Bora Bora bestoot zum grösste Däil us basaltischer Lava. Die chliinere Motus si flachi, sandigi Koralleinsle. D Hauptinsle isch 9 km lang und an iirer bräitiste Stell 5 km bräit. D Siidlige befinde sich alli an dr Küste, s Innere vo dr Insle isch fast ganz unerschlosse. Um d Insle ume dr Küste nooch goot e Ringstrooss, wo 32 km lang isch.
Obligationenrecht (Schweiz)
Inhalt
Die dritti Abdäilig behandlet d Handelsgsellschafte und d Gnosseschaft, die vierti s Handelsregister, Gschäftsfirme und kaufmännischi Buechfüerig und die fümfti d Wärtbabbiir.
Tunnel
Tunellbau
Dè Bau vo Tunell isch zimli inveschtitionsintensyv. Asè schlaat z Dütschland èn zweischtreifigè Strõßètunell, wo bärgmännisch in mittelschwèrè Boddèvohältnis hèrgschtellt wörd, im Schnitt mit 20.000 Euro pro Meter z Buèch. Sèll isch nu èn Durchschnittswärt, wo nõch unnè, vo allem stark nõch obbè hy abweichè cha. D Uusschtattung vom Tunell machèd öppè 15 bis 20 Brozènt uus, zum Byschpill d Belüchtung, Notruèfsüülè. Näbbè dè zum Deil enormè Baukoschtè isch dè Unterhalt vom Tunell ebbèfalls zimli koschtschpillig. Im Schnitt wörd mit jöhrlich 180.000 Euro Folgekoschtè pro Kilometer Tunellschtreggi grèchnèt.
Bora Bora
Geologii und Geografii
Bora Bora het 9'610 Iiwooner (Stand: 2012). Dr grösst Ort isch Vaitape und het öbbe 4'600 Iiwooner. Er lit uf dr Westsite vo dr Insle, wisawii vo dr Hauptpassaasche in d Lagune, dr Passe Teavanui, wo au für grösseri Chrüzfaartschiff dief gnueg isch. Anderi Ortschafte si s Dörfli Faanui im Nordweste, wo früener d Herrscherfamilie gwoont het, und Anau im Oste.
Tunnel
Tunellbau
Dòmit Mènschè im Vordrybsschtollè Sicht un vonünftigi Luft zum Atmè bi akzeptabler Füèchti un Temperadur hèn, un au um us èm Bärg uusdrèttends Gas abzfüürè, isch Belüftung nötig, wo mit èrè a dè Stollèdeggi abghängti Luttè odder übber èn Parallelschtollè un Querschlaag odder èn quer volaufendè Lüftungsschtollè gmacht wörd. Sèbbi Stollè biètèt auch è Fluchtmöglichkeit im Brandfall, für desèll au dichti Schutzkabinè ygrichtet sy chönnèd.
Èn großè Uufall, wo vomiddè wörrè muè, isch au d Havary von èrè Vordrybsmaschinnè.