cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neuenburger Patois
Dialäktologischi Yyornig
S glyche gseet mer bimene latyynische /[]/ wie in IAM ‚scho‘, DIURNU ‚dääglich, Daag‘ ùn GALBINA ‚gääl‘. Die Wörter hen in de Kantön Waadt ùn Frybùrg [], also dza, dzo/dzoua/dzor ùn dzona, wie au wiider d Gegende im Südweschte vùm Kanton Nöiebùrg, wo es dza, dzo/dzor/dzeu, dzona/dzana heisst. Im Rescht vùm Kanton Nöiebùrg hen die Wörter deno [], also dja, djor/djeur, djona/djana ùn im Jura deno djè, djor, djone (Französisch déjà, jour, jaune).
Soziolinguistischi Entwigglig ùn Verschwinde
Über die gnaue sproochliche Verhältniss im Mittelalter in de Groofschaft Nöiebùrg weiss mer nit viil. Sicher isch di gschwätzti Alldaagssprooch ällewell de Patois gsi, aber ab wenn s Französisch vo Paris au Yyzug ghalte het, weiss mer nit ganz. Scho im 16. Joorhùndert isch d Kanzleisprooch z Nöiebùrg scho e zentralfranzösischi Skripta gsi, wommer praktisch kei Regionalisme cha entdegge .Woorschynts het es also scho im Mittelalter e Diglossi gee: d Schriftsprooch isch Französisch gsi ùn di gschwätzti Sprooch d Mùndart.
Ab wänn s Französisch deno au gschwätzt worde isch, weiss mer nit gnau. Mer vermuetet aber, dass des wohl mit de Reformation passiert isch. S Nöiebùrgerland isch zue derre Zyt e wichtigi Zueflùcht für Reformatore uss Frankrych gsi, wo deno au bi de Etablierig vo Schuele – dertemool vorallem zue religiöse Zwegg – e sehr zentrali Roll gspiilt hen. Usser dass die französische Flüchtling wohl kei Problem gha hen, z Nöiebùrg verstande z werde oder ùff jeede Fall nüüt dezue gschriibe hen, weiss mer aber absolut nüüt über die sproochlichi Situation dertemool.
Sicher isch, dass bis öbe 1820 e stabili Diglossi gherrscht het, wo alli Lüt im Alldaag Patois gschwätzt hen, ùn s Französisch di formelli ùn gschriibeni Sprooch gsi isch – wie es öbe bis hüt in de Dütschschwyz isch. Vermuetlig isch d Bevölcherig dertemool au scho zweisproochig gsi. Gschriibe worde isch de Patois vor 1840 praktisch nie. De Louis Gauchat lischtet grad öbe zwölf schriftlichi Spuure vùm Nöiebùrger Patois zwüsche 1618 ùn 1815 ùff, de Groossdeil devo satirischi Werch. Eine devo isch en Brief vùmene Nöiebùrger Offizier z Frankrych öbe ussem Joor 1740. Uss däm Grùnd wird mangmool vermuetet, dass d Nöiebùrger viilmool de Patois als e Art Gheimsprooch yygsetzt hen, au wenn sùnscht nüüt überliiferet isch.
Am Aafang vùm 19. Joorhùndert isch de Patois wohl no di gwöönlichi Ùmgangssprooch vo de Lüt gsi. Scho ussem Joor 1841 git es deno aber Quelle, wo beschryybe, dass de Patois all weeniger gschwätzt würdi ùn dass d Chinder nümmi mit em würde ùffwaggse:
Näbe de Tatsach, dass s Französisch im Nöiebùrgerland scho lang e etablierti Sprooch gsi isch, wo wohl di meischt weenigschtens passiv kennt hen, isch woorschynts die friei Industrialisierig vùm Kanton im 19. Joorhùndert ùn d Yywandrig uss andre Regione e wichtige Faktor gsi.
Ab 1860 isch de Patois deno schynts nùmme no für e chlyne Deil vo de Gsellschaft e läbigi Sprooch gsi. Sogar de Circle du Sapin z La-Chaux-des-Fonds, wo 1861 gründet worde isch zume de Patois am Läbe z erhalte, het wohl scho 1865 kei Mitgliider mee gha, wo de Patois no hen chönne schwätze. Scho de Franc̜ois Haefelin im Joor 1873 ùn de Hermann Urtel im Joor 1897 hen deno groossi Mieje gha, no kompetänti Sprächer oder überhaupt öberen z finde, wo no Patois het chönne.
Bi de Veröffentlichig vùm Band Patois Neuchâtelois im Joor 1895, heisst es au, dass di meischte Sprächer vùm Patois scho sehr alt wäre. Im Vorwort heisst es:
Ùm s Joor 1900 daucht de Patois no ab ùn zue in Zytige ùn in de Literatur ùff, aber änder als Errinnerig aa alti Zyte, ùn nümmi als e läbigi Sprooch vo dertemool. Immerhi gseet mer, dass es no Lüt gee het, wo die Teggscht hen chönne schryybe ùn au verstoo. Ironischerwys isch e grad ab 1840, wo sich s Französisch als Alldaagssprooch duregsetzt het, dass plötzli viil mee im Patois gschriibe wird.
De Hermann Urtel het zwüsche de Joor 1895 ùn 1896 Wanderige dur de Kanton gmacht ùn schrybt dertemool:
Am Aafang vùm 20. Joorhùndert, wo Dialäktologe de Patois no hen welle dokumentiere, het es deno nùmme no einzelni Lüt gee, wo en no flüssig hen chönne schwätze. De Louis Gauchat schryybt zum Kanton Nöiebùrg im Joor 1904:
Zum Deil isch bi de Erhebige vùm Tableau Phonetique im Joor 1904 scho en Problem gsi, dass viili vo de letschte Patoisants scho sehr alt gsi sin. So sin die beide Gwährspersone uss Boudry dertemool scho 79 ùn 83 Joor alt gsi ùn beide hen Zään gfäält. Drùm wär nit ganz sicher gsi, ob die beide ts ùn dz oder tch ùn dj gsait hätte bzw. ob des änder dra gläge hätti, dass aa däm Ort e Übergangsmùndart gschwätzt worde wär, oder eifach dra, dass beidi nümmi alli Zään gha hen.
De letscht Ort, vo wo no Patoisants belait sin, isch d Gmei Le Landeron, e katholischi Enklave im Kanton, wo es no bis 1920 e paar Lüt hen chönne schwätze.
Hüt isch im Kanton Nöiebùrg viilmool au d Errinnrig dra, dass es emool e Sprooch vor em Französisch im Kanton gee het, verlore gange. Au s Wort „Patois“ aasoziere viili Lüt änder mit em regionale Französisch, wie mit de alte frankoprovenzalische Mùndart.
Au wänn de Nöiebùrger Patois syt über 100 Joor ussgstorbe isch, git es en Nöiebùrger Arzt, de Joël Rilliot, wo de Patois als Erwaggsene mit Hilf vo Teggscht ùn dialektologische Date als Främdsprooch glehrt het ùn au mit synrer Familie schwätzt (lueg dezue bi de Links ùnte).
Jessica Jurassica
D Jessica Jurassica (* 1993 ; de börgerlich Name von ere wääss me nüd) isch de Chünschtlername von ere Bloggeri, Schriiberi ond e Sängeri os em Appezöller Henderland. Si träät e Schtormmaschge wenn si uftrette töt. Dromm wääs me nüd we si ussiet ond ou nüd wer si isch.
Laufbaa
Zerschtepotz het d Jessica Jurassica im Sommer 2018 vo sich z rede gmacht will en satiirische Bitraag, wo si gschrebe gha het, im Kulturblogg vo de Zittig De Bond glöscht wooren isch. I dem Tegscht het si de Verleger Pietro Supino vom Tagi uunig kritisiert. I dem Joor het si vom Kantoo Appezöll Osseroode im «Literaturland Schreibwettbewerb» en Uuszäächnig öberchoo.
Schriibe töt si under anderem im Kulturmagaziin Saiten oder im Onlinemagazin Republik.
Im Joor 2019 het Jessica Jurassica im Äägeverlaag de Chorzromaan Die verbotenste Frucht im Bundeshaus useggee, en «erotischi Fan-Fiction» mit em Protagonischt Alain Berset, wo en Aschpilig uf de gliichnamig Bondesroot Alain Berset ischt. Da het e groosses Medienecho ggee. En Abschprooch mit de Bondeskanzlai het si in ere zwoote Uflaag em Protagonischt de Name André Beret ggee.
Im Joor 2021 isch de Debütroman Das Ideal des Kaputten vo de Jessica Jurassica usechoo. För de het si 2021 de Literaturpriis vom Kantoo Bern öbercho.
Altweier
Altwihr (frz. Aubure, dt. Altweier) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Altwihr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1217 àls in Alburiis.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Altwihr ìsch. Altwihr ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Altwihr ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Obermaiselstein
Obermaiselstoe (amtlich Obermaiselstein) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.
Geografi
Obermaiselstoe likt am Riedberger Horn in dr Allgaier Alpe. Vo dr Gmarkung sind 45,3 % Landwirtschaftsfleche, 48,8 % Wald, 3,2 % Sidlungsfleche und 2,7 % sunschtige Fleche.
Gmaindsglidrung
Zua Obermaiselstoe gheret s gliichnamig Pfarrdorf und d Derfer Niederdorf, Oberdorf und Ried.
Gschicht
Obermaiselstoe isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1343.
Iiwohner
Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 5,8 % gleage.
Verwaltung
Obermaiselstoe hot mit Balderschwang, Bolschterlang, Fische ond Ofterschwang a Verwaltunggmuinschaft veriibart. Dr Birgermaischter vo Obermaiselstoe isch dr Peter Stehle.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Obermaiselstoe ghert zum Bodeseealemannisch.
Jakob Gerster
Dr Jakob Gerster isch e Tamburmajor vo Gälterchinde gsi. Är isch am 19. Jänner 1822 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 14. Oktober 1865 z Gälterchinde tödlig verunfallt.
Sy Bruef
Är isch z Gälterchinde Buur und ab 1848 Bammert gsi. Dr Gerster isch e übermessig grosse Maa gsi (meer als zwe Meter), wäge däm hei si ym dr Übername „dr lang Boni“ gee
Tamburmajor
Dr Jakob Gerster isch e bekannte und aagseene Maa gsi. Är isch Tamburmajor im Landschäftler Batallion 27 gsi. Über yn si vill Legände verzellt worde. In Uniform e schtattliche Maa mit Bärefällmütze, druff e rysige rot-wisse (baselbieter Farbe) Fäderebusch, silberigi Schultereschtück und wyssi Schtulpehändsche. Drzue e Schnauz und e Bakkebart, e maskuline Maa. D Gälterchinder hei schtolz gseit: „Dr schönschti Tamburmajor vo dr Schwyz“. Wenn är z Lieschtel dur s Schtadttörli gmarschiert sig, heig är dr Majorsschtock höch ufgschosse, übers Törli übere, sig schnäll unde dure und heig en äne wider ufgfange.
Dr Jakob Gerster isch nit alt worde. Mit numme 43i het är e Unfall gha, e Muni, wo wild worde isch, het yn verdrükt.
Dost
De Mazaroo oder ds Badchruut (Origanum vulgare L.; alemannischi Näme) isch a Chruut, wo idr Mittlmeergegad un au suscht in fascht ganz Europa wakst. Dr Mazaroo isch nooch varwannd mit am Majoran unn noo varwentar met am Origano.
D Büschle weerrand bis zomma halba Meeter hoch. A dan Escht senn an Huufa varschedda groosse Blätter, won uusluagan wie langga Härtsle. Of da Blättar - andrscht wia bim Oregano - gantz vil fiine Höörli domma. Im Sommar hoot'r luutar kliine rossarote Blüatle.
Ma kaa de Mazaroo az Ggwördz nee oddr as Tee. Dar Ggschmagg gliichet dem vom Origano, ar ischt abbr mildr und süassar und gräsalat a bits. Mazaroo isch ggsund förra Buuch, wellr t Vrdauig aaregd unn datsua no desinviziart.
Name
Der Name Mazaroo chùnd vùm rätoromanische "masaron" un maind noch em Voradelbergische Wèèrderbuech z Voradelberg normalerwyys dr ächd Majoran (Origanum majorana L.). Noch em Schwyzer Idiotikon isch dr Name Masaron au in dr Schwyz gängig, in maischde Geegnige ebe fir dr Majoran, im Ryywald au dr Dost (Origanum vulgare L.), im ùndere Ryywald dr Breitblättrig Thymian (Thymus pulegioides L.) ùn z Saas dr Edel-Gamander (Teucrium chamaedrys L.).
Z Obfige nänd mer Origanum vulgare Chrodeschmegi.
Regierungsbezirk Nordwürttemberg
Dr Regierigsbezirk Nordwirttebärg isch e Regierigsbezirk z Bade-Wirttebärg gsii, wu s vu 1952 bis 1972 gee het un ab 1. Jänner 1973 mit andere Gränze in dr hitig Regierigsbezirk Stuegert iberfiert woren isch. Sy Vorlaifer isch bis 1952 dr Landesbezirk Wirttebärg im domolige Land Wirttebärg-Bade gsii.
Gschicht
Dr Regierigsbezirk Nordwirttebärg isch mit Bildig vum Land Bade-Wirttebärg anne 1952 as ain vu dr vier Regierigsbezirk yygrichtet wore, di andere sin dr Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre gsii, dr Regierigsbezirk Nordbade un dr Regierigsbezirk Sidbade. Dr Regierigsbezirk Nordwirttebärg het dr nerdli Dail vum ehmolige Land Wirttebärg bzw. dr Landesbezirk Wirttebärg vum Land Wirttebärg-Bade gsii, wu 1946/46 dur di amerikanisch Militerverwaltig bildet woren isch. S zueständig Regierigsbresidium isch z Stuegert yygrichtet wore.
Bi dr Kraisreform, wu zum 1. Jänner 1973 umgsetzt woren isch, het mer d Gränze vum Regierigsbezirk dytli gänderet. S Regierigsbresidium z Stuegert isch no au fir Biet zueständig gsii, wu friejer badisch gsii sin. Im Gegezug sin Biet in d Zueständigkait vu dr Regierigsbresidie Kallsruh un Dibenga abgee wore.
Wäge däm isch dr Name vum Regierigsbezirk Nordwirttebärg in Regierigsbezirk Stuegert gänderet wore.
Verwaltigsgliderig
Zum Regierigsbezirk Nordwirttebärg hän die Stadtkrais (kraisfreie Stedt) un Landkrais ghert: right|400px|Charte vum Regierigsbezirk Nordwirttebärg
Fully
Fully (fp. [a fʊˈʎɪ]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Fully lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 30,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 27,7 % Wald, 5,7 % Sidligsflechi und 36,2 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Fully ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im 11. Jh. als Fuliacum.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 18,6 % glägu.
Religion
85,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,1 % evangelisch-reformierti.
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 5587 Iwonru 91,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 0,9 % Titsch, 0,8 % Talienisch und 6,4 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Fully gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Flörchingen
Fléschéngen (lothrìngisch, oi Flörschéngen oder Fléischéngen; frànzeesch Florange, ditsch Flörchingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Fléschéngen lijt àn dr Fensch, rund sechs Kilometer sìdweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 153 und 232 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Fléschéngen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh. àls Floriking (16. Jh.: Fleuranges).
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein durich dr Pyrenäefrìde züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fléschéngen ìsch. Fléschéngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Fléschéngen ghert zem Moselfrankisch.
Patrizier
Patrizier (Latiinisch: patricius, Griechisch: πατρίκιος) isch d Bezäichnig für Aaghöörigi vo dr altiigsässene Oberschicht im antike Rom. Doodrvo abgläitet wird dr Begriff Patriziat, wo für d Oberschicht in e Hufe middelalterlige und früenöizitlige Stedt, wo sozial relativ abgschlosse gsi isch, brucht wird.
In de dütsche Stedt im Mittelalter
In de dütsche Riichsstedt häi sich vom 11. Joorhundert aa Patriziat us em ehemoolige Ortsaadel oder dr örtlige Ministerialidäät uusebildet. Si häi sich sälber „Gschlächter“ gnennt. D Patrizier häi dr Root und wichdigi anderi stedtischi Ämter bsetzt und brobiert, alli andere vo deene Ämter uszschliesse, so dass nume Patrizier rootfähigi Gschlächter gsi si. Wil si vor allem Kauflüt gsi si, häi si sich in Gilde zämmengschlosse und häi schliesslig en erbligs Rächt uf die begeerte Ämter duuregsetzt.
Wo s Handwärk denn sterker worden isch, sich e Bürgerdum het afo uusebilde und daas sich in Zümft organisiert het, häi d Handwärker sit em 13. Joorhundert gege d Vorrächt vo de Patrizier afo kämpfe, wo in Gilde veräinigt gsi si. Mäistens häi s Zümft chönne duuresetze, ass si e Stimnme im Stadtroot überchoo häi. Z Köln isch die ganzi Stadtverfassig uf d Zumftverfassig zuegschnitte gsi, wääred z Augsburg, Nürnbärg, Bärn, Frankfurt und in de mäiste Hansestedt s Patriziat si Vorrang het chönne verdäidige. Nume z Hamburg het s käi gschlossniges Patriziat wie in de süddütsche Riichsstädte, z Breme und z Lübeck (Zirkelgsellschaft) gee. Dört si denn d Hanseate zur Füerigsschicht worde.
S middelalterlige „Patriziat“ het sich sälber nit eso gsäit; mä het im Allgemäine vo „Gschlächter“ gschwätzt, wie s öbbe für Köln, Frankfurt am Main und Nürmbärg noochgwiise isch. Dr Usdruck „Patrizier“ wird erst sit dr Rönessans für die stedtischi Oberschicht brucht und het sich im Lauf vom 17. und 18. Joorhundert allgemäin duuregsetzt.
Nit nume in Riichsstedt het s Patrizier gee. Au in Stedt, won e fürstlige Stadtheer ghaa häi, het sich e Stadtaadel chönne entwickle, so z. B. z Münster. Dört het mä de Aaghöörige vom Stadtaadel Erbmanne gsäit. Die häi s im Raame vom Erbmannestrit fertigbrocht, ass mä sä zum stiftsfähige und ridderbürtige Uraadel het afo zele.
D Patrizier gälte eebebürtig zum landgsässene Aadel. So nimmt s genealogische Handbuech vom Aadel alli Familie au ooni Aadelsbredikaat uf, wo chönne bewiise, ass iiri Mitgliider spöötistens im 14. Joorhundert erbgsässeni Rootsgschlächter in dütsche Riichsstedt gsi si.
In der Schwiz im "Ancien Régime"
Mit Patriziat isch in der Schwiz zur Zit vom Absolutismus bis 1798 en aristokratischi Oberschicht, vor allem in einige städtische Kantön, bezeichnet worde. Si hett - nach em Vorbild vom französische "Sunnekönig" Ludwig XIV. - alli politische Privilegie für sich in Aaspruch gnoo, und die übrigi Bevölkerig hett nume no en Untertane-Stellig gha.
Freie Reichsstadt
Der Begriff Freiji Riichsstadt bezeichnet umgangssprochlig im Heilige Römische Riich die Stadtgmeinde, wo nit emä Riichsfürst, sondern diräkt em Kaiser Untertan gsi si, und au ä baar Bischofsstedt, wo ä gwüssi Autonomii übercho hai, zum Bispiil ass si em Kaiser kei Heerfolg hai müesse leiste. Die ersti Art si die ursprünglige Riichsstedt gsi, der zweite het mä Freiji Stedt gsait. Die Stedt si vom 15. Johrhundert a im Stedtkolleg under em Sammelbegriff „Freiji und Riichsstedt“ zsämmegefasst worde, do drus het der Volksmund dr Begriff Freiji Riichsstadt bildet, wenn au nume ä Deil vo de Stedt Freiji Stedt und Riichsstedt gsi si.
Dr Status vo der Riichsunmittelbarkeit het de Riichsstedt e Reihe vo Freiheite und Privilegie gä. Im Innere si si witgehend autonom gsi und hai im Allgemeine en eigeni niideri und hochi Grichtsbarkeit gha. Mit dr Hochgrichtsbarkeit si si de Fürste gliichgstellt gsi und hai sich vo de landständische Stedt underschiide, wo em ä Landesherr undertan gsi si. As Riichsständ hai d Riichsstedt aber au bsundrigi Pflichte em Kaiser gegenüber gha. So hai si ihri Stüüre diräkt an ihn abgfüehrt und uf Verlange Heerfolg gleistet.
Die Freie Stedt hai ihre Status vo Freiheitsprivilegie vom Kaiser und/oder em Bischof übercho. Si si dene vo de Riichsstedt meistens ähnlig gsi, mit em Underschiid, ass si au vo der Heerfolg (usser bi Chrüzzüg) und de Stüüre befreit gsi si.
Liste vo Riichsstedt
D Riichsunmittelbarkeit het ä Stadt chönne übercho aber au chönne verliere; d Zahl vo de Riichsstedt het doeum gschwankt. Ihr Maximum isch 83 gsi. (Under em Titel „Frei- und reichsstett“ het d Riichsmatrikel, wo uf em Wormser Riichstag vo 1521 ufgstellt worden isch, 85 Stedt verzeichnet; aber ä baar vo de Aagobe si falsch.)
Um s Johr 1800 het s im Heilige Römische Riich vo dr Dütsche Nation no die 51 Freie und Riichsstedt ge:
Bis zum Westfälische Friede au die eidgenössische Stedt (äxischtiered as Staatswäse bis hüt): und die elsässische Stedt, wo sit 1354 im Zähstedtebund verbunde gsi si:
Aargauer Vornamen
D Aargauer Vornääme het dr Aargauer Lehrer Ernst Ludwig Rochholz anne 1859 imene Pricht für d Zytschrift ''Die deutschen Mundarten. Monatschrift für Dichtung, Forschung und Kritik'' zämegstelt.
Dr Rochholz het gschribe, me chön vom ene Deil vo de Vornääme gschichtlechi und mundartliche Eigeheite vo de Regioone ableite. Er het dänkt, us dr Analyse vo dr Namewält findi men öppis use über d Bsunderheite vo de lokale Gmeinschafte. Me müess drfür halt i den Archyv vo dr Regioon alli Nääme us den alte Chilebüecher und süschtige Schriftkwellen usezie und bi de Lüüt go lose wie d Nääme heisse.
Dr Aarauer Profässer erklärt i sym Bytrag, wie gwüssi Vornääme i dr schwyzertütsche Umgangssprooch vo de Lüüt dur d Deklinazioon vo Familienäme, als mundartlechi Verchlynerigsforme und grobi Abchürzige und als Übername entstande sind. Us em Fricktal bringt er es Bischpiil für en Spottvärs, wo bi de Chinder für en eint Name beliept gsi isch:
Dr Fridli isch d Churzform vom Fridolin, em Patron vo Säckige, so wie z Zurzi us em Name vo der populäre Heilige Verena dr Meitliname «Vrendeli» woorden isch.
Und denn het dr Rochholz für die Nummere vo dr Zytschrift no e Lischte mit 222 Aargauer Vornääme zämegstelt und bi jedem anegschribe, vo was ass er chunt, und bin es baarne erklärt er d Namensgschicht no chly meh, deils mit Kwellenagabe. Das goot vo Aerli, was em jiddischen Aaron entspricht, bis zu dr Vronegg; das wäär d Veronika. Do drmit het dr Sproochforscher e schöni regionali Grundlaag für d Nameforschig und d Tieläktology usgschaffet.
Cisa
D Cisa (Cysa, Ciza, Zisa) isch e aageblichi Göttin gsii, wo z Augschburg vereert wore si söll.
Öberliferig
Die Göttin erschiint i merere früemittelalterliche Schrifte us de Zitt vom 12.-14.Jh. De Text isch en Uuszug vonere Gallische Gschicht (excerptum ex Gallica historia). Ali Quele sind fast wortgliich und au de Melchior Goldast het de Tegscht fast wörtlich öbernoo.
Nebet pseudohistorische Bigebehaite, wo scho i sich wdersprüchlich sind, werd au d Vereerig vonere suebische Göttin Cisa gnennt. Noch ere söll Augschburg Cizarim ghaiise haa. Si heb e hölzige Tempel ghaa, und en aigne Festtag, de dies Cize, mit Spiil und Froid, und zwor 59. Tag nochem 1. Augste, aso em 28. September.
Rezeption
Nebet em Goldast hend au anderi Autore de Text verarbaitet, so de Gaistlichi Küchlin i sim Lobpriis Herkommen der Stadt Augsburg (um 1440):
De Berg wo de Tempel druf gstande sai, het nochem Küchlin Zisenberck ghaisse.
De Bibliothekar Christian August Vulpius (1762-1827) het 1826 e phantasiivolls Handbuech underem Name »Mythologie der deutschen, verwandten, benachbarten und nordischen Völker« usegee und drinn füert er d Ciza uuf, e sorbischi Göttin vo de Fruchtbarkait und »als Cisara eine Art Ceres bei den Vindeliciern«, wo en Altoor z Augschburg ghaa heb. A erem Fest sai Chorn i Chöbel gschüttet wore.
Religiosforschig
De Jacob Grimm het i sim grundlegende Werch Deutsche Mythologie di mittelalterliche Tegscht abdruckt und bisproche. Obwoll er zuegitt, as de mittelalterlich Tegscht voll vo »unhailbare Widersprüch« sai, schenkt er em Bricht öber d Cisa Globe: De Grimm versuecht e Zämehang mit de vom Tacitus gnennte suebische Isis und em Ziu z herstele und chunnt zom Schluss, d Cisa sai woll e wiiblichi Form vom Ziu. De aigetümlich Name Cisara för Augschburg düttet er as *Cisae ara, »Cisa-Altoor«. Im Nootrag nennt er no anderi Ortsnäme, wo noch dere Göttin binent si chönntet, drunder s rhätische Zizers.
Spöteri Forscher sind sich ainig, as de pseudohistorisch Tegscht mit anachronistische Widersprüchlichkaite öberhopt kann Quelewert het und as drum au a de Aagoob vom Kult vo de Cisa nöd traut were cha.
Neopagani Chrais bitrachtet d Zisa tailwiis as hisrtorischi Göttin.
Studen BE
Stude (amtlech Studen) isch e Ywohnermeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Stude isch es Dorf am Jäissberg. Vor Gmeindsflächi si 43 % landwirtschaftlech gnutzte Bode, 19,6 % Waud u 37,4 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Ägerte, Büetige, Jäiss, Lyss, Schwaadernou u Worbe.
Gschicht
Stude isch zum erschte Maau im Jahr 1257 aus Studon gnennt worde.
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateeu isch 2010 bi 12,8 % gläge.
Religion
68 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2019 het s das Ergebnis ggää: SVP 37,6 %, BDP 13,2 %, SP 12,0 %, FDP 8,3 %, glp 8,2 %, GPS 8,0 %, EVP 4,5 %, CVP 1,7 %, SD 1,4 %.
Gmeindspresidäntin vo Stude isch d Theres Lautenschlager (FBS).
Wangen bei Olten
Wange bi Oute (amtlich Wangen bei Olten) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Studen BE
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,4 % gläge.
Wangen bei Olten
Geografi
Wange liit zwüschen em Born und dr vordere Jurachette. Zue dr Gmein ghööre d Dorfteil Grosswange nördlich und Chliiwange südlich vo dr Dünnere. D Gmeindsflächi umfasst 28,1 % langwirtschaftlichi Flächi, 53,9 % Waud und 18 % Sidligsflächi.
Studen BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2387 Ywohner 89,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,6 % Französisch u 1,5 % Italienisch.
Dr bärndütsch Dialäkt vo Stude ghört zum Hochalemannisch.
Wangen bei Olten
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 19,6 % gläge.
Religion
31,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 47 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 6,5 %, CVP 18,0 %, EDU 0,9 %, EVP 1,7 %, FDP 17,9 %. GLP 4,4 %, GP 4,5 %, SP 11,9 %, SVP 32,1 %, Suschtigi 2,0 %.
Gmeindspresidänt isch dr Beat Frey (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,6 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 4579 Iiwohner 89,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 2,3 % Italienisch und 7,9 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Wange ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Herr Mannelig
Herr Mannelig (oder au Herr Mannerlig) isch dr Titel von erä schwedische Ballade im mittelalterlige Stil. Si isch woorschinlig im 18. Joorhundert verfasst worde und isch 1877 im Druck erschiine.
Dr Inhalt
Das Lied git s in vile Variante, si Grundgschicht isch aber immer öbbe die gliichi. Es vezellt d Gschicht von erä verzwiiflete Trollin, won ä Mensch sii wet, für zum ihrer Existenz as Trollin wo si als Qual aluegt, z entcho. Si isch überzügt, ass si menschlig chönnt wärde, wenn ä Maa si wurd hürote. So macht si em Herrn Mannelig än Aadrag und verspricht im riichi Gschänk. Aber dä will nit, wil si, wien er sait, dr schlimmst Bärgtroll sig, wo vo Necke und Düüfel abstammi.
Uffüerige
D Ballade isch vo vile Künstler uf verschiidene Sproche gsunge worde. Die schwedisch Folkrockband Garmarna und die dütsche Mittelalterband Wolfenmond und In Extremo hai se uf Schwedisch ufgfüehrt, Des Koenigs Halunken uf Bärndütsch, s dütsche Klassik-Mittelalter-Metal-Orchester Haggard uf Italiänisch, die tschechischi Mittelalter-Folk-Band Psalteria uf Tschechisch. Es git au instrumentali Versione vo dr Bonner Mittelalterrock-Band Schelmisch und dr norwägische Ragnaroek.
Arnold Baader
Dr Arnold Baader isch am 16. Hornig 1842 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 25. Hornig 1888 z Basel gschtorbe. Är isch reformiert und Dokter (Mediziner) gsi.
Sy Härkunft
Dr Arnold Baader isch dr Soon vom Johann Jakob Baader gsi. No dr Primarschuel het är s Gymnasium z Basel bsuecht.
Sy Bruef
Är het z Basel, Würzburg, Prag, Münche und Bärn Medizin schtudiert. Im Joor 1870 isch är Adjutant vom eidgenössische Oberfäldarzt worde. Im Dütsch-Französische Chrieg het är in Fäldschpiteler gschafft. Bis 1878 isch är z Gälterchinde Landarzt gsi, denn het är z Chlybasel e Praxis ufdo.
Syni Ysätz
Will är so bekannt gsi isch, hätte si yn gärn für politischi Ämter gha, är het aber immer abgleent. Är isch e grosse Gönner und Förderer vom Erzieigs- und Armehilfswäse gsi, zerscht im obere Kantonsteil, denn in dr Schtadt. Är isch Bezirkspresidänt vom Basellandschaftliche Armeerzieigsverein und z Basel isch är Schuelinschpäkter gsi. Drnäbe het är in verschydene soziale Inschtituzione mit ghulfe und isch Vizepresidänt vo dr Schwyzerische Ärztekommission gsi. In de Joore 1873 bis 1886 isch är Redakter vom "Korreschpondänzblatt für Schwyzer Ärzt" und Zäntralpresidänt vo de Basler Turnverein gsi.
Wasserkran (Eisenbahn)
È Wasserkran diènt dè Vosorgig vo Dampfloks mit großem Wassermengè. Sell isch für dè Dampf bruucht worrè, wellè d Energy zum Faarè liferè duèt un d Lok wôrend dè Faart uss èm Chämmi uusstpßè duèt. Deshalb hèt mo dè Wasservorrõt von èrè Dampflokomotyv immer widder ergänzè wüèsè. Dè normale Wasserkran isch uss gusseisernè, senkrächt frei stehende Röörli mit èm Uusleger, wellè bi Normalschpuraalaagè mindeschtens 2,85 m übber s Gleis sitlich uusgschwenkt wörrè hèt könnè.
Gschichtlichi Entwicklung
I dè Früèzit vo dè Ysèbaan sin d Wasserkrän oft a dè Wasserschtationshüüser odder am Kollèbunker dirèkt a dè Wand befeschtigèt worr!. Bi spôterè Baanhofsumbautè hèt mo d Wandwasserkrän durch freischtehendi Wasserkrän ersetzt.
Jeddi Baangsellschaft im 19. Johrhundert hèt iri eigeni Konschtruktion, so dass es rächt unterschidlichi Bauartè gää hèt. Wasserkrän mit starrè (nur um ein Uffhängepunkt drèèbarè) Uusleger erforderè, dass d Dampflokomotyv zimli exakt unter dè Uuslauf vom Wasserkran haaltet, wa nèn langsamè Brèmsvorgang voruussetzt (d Fähigkeit vom Lokfüürer, bsundere mit schwèrè Züüg zimli exakt für s Wasseruffnèè aahaltè z könnè, isch è uusgschprochè hoches Qualidätskriterium vo irer Faarkunscht gsi). Wasserkran-Uusleger mit zuèsätzlichèm Glenk (preußisch) odder mit voschièbbarer Wasserwannè (bayrisch) hèm ermöglicht, dè Uuslauf vom Wasserkran in gwissè Gränzè übber dè Ylauf-Öffnig vom Wasserkaschtè nit ganz exakt aaghaltener Dampflokomotyvè odder Tender z bewegè, wa Rangyrzit ygschpart hèt. I dè Höchi variabli Wasserkranuusleger hèn s Befüllè vo zimli unterschydlich hochè Wasserkäschtè bsundere bi chlynè Tenderlokomotyvè erlaubt un sin dõher mengmòl bi Schmalschpurbaanè aazdrèffè. Diè DR hèt ab 1924 diè preußischè Konschtruktionè von èm normalè un èm Glenkwasserkran als Einheitsbauartè ygsetzt.
D Durchlaufmengi von èm Wasserkran hèt uff wènniger bedütendè Wasserschtationè 1-2 m³/min betrait, isch abber per Erlass ab öppè 1900 uff 5 m³/min erhöht worrè. Bi Wasserkrään für Lokomotyvè mit Schlepptender vor Schnellzüüg, wo am Baanschteig schnell mit Wasser befüllt wörrè hèn müèsè, hèt mò dè Wasserdurchlauf uff 10 m³/min. feschtgsetzt, so dass in nu 3 Minutè dè Tender gfüllt wörrè hèt könnè.
D Wasservosorgig vo Dampflokomotyvè
Mit Hilf vo Wasserbhälter a dè Haaldè odder èm Wasserturm isch diè bruuchti Wassermengi un dè erforderliche Wasserdrugg sichergschtellt worrè. In mengè Fäll sin zwei odder drei Wassertürm vo meerèrè Generationè an eim Ort gschtandè. Glegèntlich sin au Windbumpè ygsetzt worrè. Wasservorsorgigsaanlaagè hèn s z Dütschland öppè alli 25 bis 30 km gää, im Mittelgebirge bi bsunders stygungsreichè Streggè au in kürzerè Abschtänd. Meischtens hèn sich d Wasserkrän i dè Baanhööf am Baanschteigendi zwûschè dè Gleis a dennè Stellè befundè, a wellènè d Lokomotyvè ghaaltè hèn.
I dè Lokschtationè odder Baanbetrièbswärch(Bw) sin d Wasserkrään i dè Regèl a dè Entschlackungsaalaag gschtandè, mengmòl au am Bw-Uusfaargleis. In aaltè Rundschuppè, au Rotundè odder Heizhuusdom benamst, hèt mò am Aafang vo dè Ysèbaanzit chlyni Wasserkrään am Lokschuppèy- un -uusfaargleis uffgschtellt. Dô hèt sich au dè Schlackègruèb befundè. Spôter sin d Wasserkrääne in Lokschuppè oft durch Schluuchsischteem ersetzt worrè.
Durch Zuèsatz vo Soda odder Chalchmilch zum Kessèlschpysewasser isch dè Kessèlschteibildig vorbeugt worrè.
Hüt git s nu no wènnigi Wasserkrään. Si dièned in èrschter Linniè musealè Zwèck. Dè Wasservorrõt vo Dampfloks uff Sonderfaartè wörd dõher oft mittels Füèrweerschlüüch ergänzt, wodurrè d Befüllzitè dütlich länger sin als mit èm Wasserkran.
Communauté de communes du Pays de Sarre-Union
D Communauté de communes du Pays de Sarre-Union ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 30. Dezember 1998 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 13 Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Buckenum gsìì, Präsidant dr Marc Sené. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Communauté de communes d’Alsace Bossue zum neie Verbànd Communauté de communes de l’Alsace Bossue füsioniert wore.
Wenkerbogen von Ottenheim
Dr Wenkerboge vu Odéné isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert angefange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit bikumme, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Amerkung im Wenkerboge
Nähere Auskunft über die hiesige Mundart giebt die Broschüre: Grammatikalische Darstellung der Mundart des Dorfes Ottenheim. Lautlehre ppp von Karl Heimburger aus Ottenheim. Halle a. S. Druck von Ehrhardt Karras. 1887. Original vu däre Arwet
Neckarsulm
Näckarsulam (amtlich Neckarsulm) ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ). Seit em 1. Jänner 1973 ischt Näckarsulam a Grauße Kroesstadt.
Geografi
Näckarsulam leit auf dr Oschtseit vom Necker, an dr Mendong vo dr Sulm. D Nochbergmoede vo Näckarsulm send Bad Wimpfen, Untereisesheim, Bad Friedrichshall, Oedheim, Neuenstadt am Kocher, Eberstadt, Erlenbach ond Heilbronn.
Gschicht
Näckarsulm ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 771 als villa Sulmana em Lorscher Codex.
Verwaltong
Näckarsulam hot mit dr Gmoede Erlenbach ond Untereisesheim a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr OberSchuldes vo Näckarsulam ischt dr Steffen Hertwig.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Buggingen
Gmeigliderig
Zue dr Gmei Bugginge ghört sit dr Verwaltigsreform d'Noochberortschaft Seefelde mit em Wiler Betberg. Dr Ortsdeil Seefelde lit zwische dr Räbberge, dr Bundesstross 3 un dr Bahnlinie Friburg - Basel. Betberg lit östlich devu in dr Räbe.
Polo Montañez
Polo Montañez (eigetlich Fernando Borrego Linares) (* 5. Juni 1955 z El Brujito, Kuba; † 26. November 2002 z Pinar del Río, Kuba) isch e kubanische Songschriber un Sänger gsi. Bore worre isch er ca. 60 km vu Havanna entfernt. Scho im Alder vu 10 Johehren spielte er in dr Band vu sim Vadders Tumbadora (e Schlaginstrument) gspilt. Eins vu sine yberliiferte Zitate dezue lutet "I bi e Müsiker wil i e gueds Ohr fer Müsik ha". So isch es au numme logisch gsi, dass si Schlötterli "Little Wizard" gsi isch. 1971 isch si Familie nooch "Las Terrazas" umzoge un er het als Holzhauer un Bulldogfahrer gschafft. Z Nacht aber het er mit sine 6 Gschwister gsunge un isch vu Hus zue Hus gange un und het in Bars gspilt. Erst 1999 entdeckt, het er sin grösste Erfolg im März 2000 mit em CD-Erstling "Guajiro Natural" (dr "wohr Bur") gfiirt un em Lied "Un montón de Estrellas". Am 26. November 2002 isch er im Alder vu 47 Johre an dr Folge vume Verchehrsunfall gstorbe.
Buggingen
Wirtschaft un Infrastruktur
Dr industriell Ufstiig vu Bugginge het am Afang vum 20. Johrhundert mit erfolgriiche Kalibohrige uf dr Gmarkig agfange. 1923 isch mit dem Abbau vu Kalisalze agfange worre. Bis 1973 s'Werch gschlosse worre isch, isch Bugginge dr Standort vum gröschte Industribetrib in Südbade gsi. Die withi sichtbar Abruumhalde vum ehemolige Kaliwerch, uns Salz im Grundwasser erinneret an sälli Zitt. 1995 un 1997 het die holländisch Firma van der Have welle Genmais z'Bugginge üssaie. Doch wie z'Wyhl isch des vun de Lit durch zwei Acker-Bsetzunge verhindered worre.
Hüt sin Landwirtschaft un Wibau die expandierende Gwerbe un zuenähmendi Agebote im Främdeverchehr bilde die strukturelle Schwerpunkt vum wirtschaftliche Läbe vu dr Gmei. Gröschter Arbetgäbber in Bugginge isch s'Elektronik- un Software-Versandhus Pearl Agency.
Kohlenbunker
Èn Kollèbunker isch èn Lagerraum für Kollè in Chraftwärch, Baanbetrièbswärch odder Hüüser. In vill Fäll handlet s sich dõby eifach um è gmuèrti unterirdischi Gruèb, z. B. unterhalb vo dè Chuchi von èm nit unterkellertè Woanhuus, wo durch è Falldürè vom Chuchihèrd zuègänglich isch. Èn Kellerraum, i dèmm Kollè für dè Bedarf im Huus glagerèt worrè sin, wörd als Koölèkeller bezeichnèt.
Als Kollèbunker sin i dè Zit vo dè Dampfschifffaart Schiffsrüüm bezeichnè worrèt, wo zum Deil in glycher Höchi, zum Deil au höcher als d Kesselrüüm glägè sin.
Hochbunker nènnt mò hüt meischtens 'Kollèsilo'; sit èm Zweitè Wältchrièg voschtòt mò unter Hochbunker meischtens obberirdischi Luftschutzbunker.
Größeri, im Freiè lagerndi Kollèhuufè heißèd Kollèhaaldè.
Lièpvre
Co Lieuf (Patois, els. Laweröi oder Lawerot, frz. Lièpvre, dt. Leberau) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Co Lieuf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 763 àls Fulradocella (774 Lebrahheinse monasterium).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Co Lieuf ìsch. Co Lieuf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Co Lieuf ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Lana Del Rey
D Lana Del Rey (* 21. Juni 1985 z New York as Elizabeth Woolridge Grant ) isch e US-amerikanischi Sängeri.
Lääbe
D Elizabeth Grant isch z New York uf d Wält chuu un z Lake Placid im Bundesstaat New York ufgwachse. Ihri Eltere sin dr Robert England Grant, Jr. un d Patricia Ann geb. Hill, si het e jingeri Schweschter, Caroline Grant, un e Brueder, Charlie. Ab em 18. Lääbesjohr het si as Sozialarbaiteri in New Yorker Obdachlosehaim un in Rehabilitationszäntre fir Alkoholiker un Drogensichtigi gschafft. Mittlerwyli läbt si z Kalifornie. Si stoht bi dr Plattefirma Universal under Verdrag.
Mit sibzeh het si ihri musikalisch Karriere aagfange. Si isch aafangs unter verschidene Pseudonym mit ere Gitarre oder chlaine Ensemble in Club z Brooklyn un in dr Lower East Side ufdrätte. Zwische 2005 un 2006 het si unter em Pseudonym May Jailer s Album Sirens ufgnuu. Anne 2010 het si unter em Name Lizzy Grant s Album Lana Del Ray a.k.a Lizzy Grant vereffetligt. Mit em Lied Video Games (2011) un em Album Born to Die (2012) het si ihre internationale Durchbruch gha.
Ihre hitige Chinschtlername Lana Del Rey, wu si syt 2010 brucht, het si noch em Ort Delray Beach bi Miami im Bundesstaat Florida gwehlt. Ihre Ex-Frynd isch vu dert gsi un si het dertemol z Miami vylmol Kontakt ghaa zue kubanische Kamrade.
Crans
Crans, bis änds 2020 Crans-près-Céligny (frankoprovenzalisch ), isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Crans isch e Dorf iber em Gämfersee weschtli vu Nyon. D Gmaiflechi umfasst 58,3 % landwirtschaftligi Flechi, 14,1 % Wald, 27,4 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Crans isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1008 as Cranos.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 32,8 % gläge.
Religion
34,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 32,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 5,2 %, FDP 21,5 %, GLP 7,8 %, GP 7,8 %, SP 13,8 %, SVP 24,2 %, Sunschtigi 2 %.
Dr Burgermaischter vu Crans isch dr Jean-Léon Blanc (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1963 Yywohner 75,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,3 % Dytsch, 1,3 % Italienisch un 16,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Communauté de communes du Pays de Wissembourg
D Communauté de communes du Pays de Wissembourg ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 28. Dezember 1994 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 12 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Waisseburch, Präsidant ìsch dr Serge Strappazon.
Communauté de communes de l’Aéroport de Lorraine
D Communauté de communes de Bitche et environs isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu fimf Gmaine im Kanton Verny im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Flughafe Metz-Nancy-Lothringe. Är isch am 2. Jänner 2002 grindet wore. Sitz vum Verband isch Goin gsii, Presidänt dr Jean-Marc Rémy.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Siegel
S Sigel (vo lat. sigillum, Bildli) isch e Form vo dr Beglaubigung vo Urkunde oder Sicherschtellig (Verschluss) vo dr Unversehrtheit vo Gegeschtänd oder Behältnis (Briefumschlag, Tür) mit Hilf vonere Schablone, wo i e weichi erhärtendi Masse (Sigellack) gdrückt wird.
Grundsätzlichs und Rechtlichs
Rechtlich isch jedes "Sigel" einzigartig (gegeüber vo beliebig herschtellbare "Schtempel" - es verhaltet sich deet ähnlich wie bim Underschied zwüsched "Fahne" und "Flagge"). Wers füehre dörf, isch eigens greglet. Bi behördliche Sigel isch z. B. es unbruuchbar wordes Sigel nur under Hinzueziehig vomene Züüge und mit eme entschprechende Protokoll vernichtbar, en unbruuchbare Schtempel hingege zerschniidet mer und wirft en weg.
Sigelbruch isch in Düütschland schtrafbar ( Abs. 2 StGB).
Historisches
Di früeheschte Stempelsigel sind im vordere Orient sit dr Djemdet-Nasr-Zit beleit. Sit dr Uruk-Zit sind Rollsigel uufchoo, wo au bi de Sumerer, Akkader, Assyrer, und Babylonier üblich gsii sind. Das sind chliini Schteizylinder us Onyx, Lapislazuli, Achat, Fritte oder andere Schtoffe, wo Figure und Inschrifte iigraviert worde sind. D Grössi schwankt zwüsched 0,15 cm und 10 cm. Durs Abrolle vom Zylinder i e weichi Masse (z. B. Ton) entschtaht dr charakteristisch Sigelabdruck. Sit dr Perser-Zit werded wieder Schtempelsigel üblich.
Settigi Sigelabdrück (in Ton) finded sich usser bi de Sumerer, Assyrer und Babylonier (Rollsigel), schpäter au bi Grieche und Römer, vo dene sie d Herrscher vom Früehmittelalter übernaah händ. Sigel brucht hendem Aafang Einzelpersönlichkeite, schpäter au Körperschafte. Kaisersigel finded sich i Byzanz sit em 6. Jahrhundert, Papstsigel sit em 9. Jahrhundert. Im früehe und hohe Mittelalter händ Kaiser und Könige und Aaghörigi vom Adel und dr hohe Geischtlichkeit gsieglet, wo d Bürger sit em 13. Jahrhundert gfolgt sind. Sigel vo geischtliche Korporatione finded sich sit em 11. Jahrhundert, Schtädtesigel sit em Aafang vom 12. Jahrhundert (Trier 1113, Köln 1149).
Schpäter hät mer Metallsigel ("Bullen") bruucht (us Gold und Silber bi byzantinische Kaiser, us Blei bi Päpste). Schpäter hät mer gsieglet
Schpäter sind d Oblate (rundi wiissi Papierfläche) a d Schtell vom Wachs träte und im 16. Jahrhundert dr bekannti Sigellack. Sit em 11. Jahrhundert isch es üblich worde, bildlichi Darschtellige (wie Wappe) i d Sigel iizbezieh.
Zum verhüete vo Sigelmissbruuch, sind d Sigelschtempel im Mittelalter sorgfältig uufbewahrt worde. Di grosse Sigel vo de Herrscher sind hohe Beamte aavertraut worde. Schpäter isch s Amt vom Sigelbewahrer zum blosse Titel (z. B. Lordsigelbewahrer in England).
Mit de historische Sigel beschäftigt sich d Sphragistik.
Forme vo Sigle
Wänns en Griff draa hät, wird es Sigel Petschaft gnännt, gebrüüchlicher sind Sigelring. S Sigel chann uf d Urkund gdruckt sii oder anere Schnuer oder eme Pergamentschtreife befeschtigt sii.
Anderi Uusfüehrigsforme mit Sigel-Funktion sind Uufchläber wie s Pfandsigel (umgangsschprachlich au Kuckuck gnännt), wo a Kfz-Kennzeichenschilder aagbrachti Zuelassigs-Prüefplakette, Plombe a Verschlüsse und Gräte, Sicherigsschtempel a Messgräte.
Sigel im oschtasiatische Kulturchreis
Sigel händ in Oschtasie en hohe Schtellewert. Einersiits werded si i dr chinesische Malerei und Kalligrafie verwendet, anderersiits sind si es Mittel vo dr Legitimation, wo em Wert vonere Originalunderschrift entschpricht. Bim Schturz vonere Dynaschtie isch dr Übergang zur nächschte Dynaschtie erscht dänn legitimiert, wenn dr Nachfolger s Riichssigel vom vorherige Kaiser i siine Händ ghalte hät.
Zwei schpeziell defür ernännti Mandarine sind nötig gsii, um es Sigel vom Kaiser präzis aufzsetze, denn di quadratische Sigel händ e Kantelängi vo 15 bis 30 Zentimeter ghaa und händ us Sandelholz oder Bronze beschtande. Teilwiis sinds sogar vergoldet gsii.
Di japanisch Bezeichnig für Sigel isch Inkan (印鑑) oder Hanko (判子). Die Sigel werded gschäftlich und privat iigsetzt und sind oft wichtiger als di eigehändig Underschrift. I mänge Fälle wird sogar nur s Sigel als Beglaubigung akzeptiert.
Basel-Altstadt (Kleinbasel)
D Altstadt vom Glaibasel isch dä Deil vo der Basler Altstadt, wo uf dr rächte Siite vom Rhii lit. Zsämme mit dr Grossbasler Altstadt bildet si s historische Zentrum vo der Stadt. Uf der Glaibasler Siite si die beliebte Uferplätz am Rhiiufer und s ehemolige Klingedaalkloster. Die beide Altstadt-Quartier si verbunde dur die Mittleri Brugg und eini vo de Rhiifährene.
Vernaccia di San Gimignano
Vernaccia di San Gimignano isch e italienische Wisswi us dr Gmei San Gimignano in dr Provinz Siena, Toskana. Dr Wi wird zue 90 - 100% us dr Räbsorte Vernaccia chelteret un het sit 3. März 1966 als erster italienischer Wi dr Status vu ere DOC. Middlerwili isch im Vernaccia di San Gimignano 1983 dr Status vu ere DOCG verlihe worre. 210 Winzer bewirtschafte die 660 ha zueglossene Räbfläche un erzüge im Middel 38.890 hl Wisswi. Bim Winzer riift dr Wi 6 - 12 Munät in underschidliche Tanks bevor er vermärktet wird. Ab 1 Johr Rifig un eme Alkoholghalt vu meh wie 11,5 ° cha dr Wi d'Qualitätsbezeichnig Riserva trage. Dr Wi sott jung trunke werre.
Bundeskanzler (Schweiz)
De Bundeskanzler reschpektiv d Bundeskanzlerin vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft, isch de Kanzler vo de Schwiiz un leitet di Schwizerischi Bundeskanzlei.
Ufgabe
D Ufgab vom Bundeskanzler isch d Unterstützig vo de Landesregiirig, em Bundesrot. Zämme mit de beide Vizekanzler, wo zur Unterstützig vom Bundeskanzler do sin, plant er d Gschäft vom Bunderot und duet a de Sitzige vom Bundesroot teilnäh. Di Sitzige findet i de Rägle einisch i de Wuche schtatt. De Bundeskanzler het in dene Sitzige e berotendi Schtimm und es Aatragsrächt.
Bi de Gsamterneurigswahl vom Bundesrot wird au de Bundeskanzler gwählt. S Wahlgremium isch di Vereinigti Bundesversammlig, wo us de Mitglider vom Stände- und vom Nationalrot bestoht. D Amtsdur isch vier Johr. Im Unterschiid zu de Vizekanzler isch de Bundeskanzler also e Magischtratsperson und kei Beamter.
Gschicht
De Bundeskanzler isch die älteschti Inschtitution vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft, wos hüt no git. D Tagsatzig het scho im 1803 d Iisetzig vo eme Eidgnössische Kanzler bschlosse. Im 1848, bi de Gründig vom Bundesschtaat, isch us dem Eidgenössische Kanzler dann de Bundeskanzler worde. Als Stellverträter het de Kanzler vo Aafang a en Eidgnössischer Schtaatsschriiber gha, wo im 1852 zum Vizekanzler worde-n-isch. Sit em 1896 gits no en zweite Vizekanzler.
Neuburg an der Kammel
Neiburg (amtlich Neuburg a.d.Kammel) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.
Geografi
Neiburg leit en dr Region Donau-Iller an der Kammel.