cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Somalia
Majerteen-Sultanat
In dr Bari-Region im Nordoschte un sidli dervu sin ab dr Mitti vum 18. Johrhundert zwai Sultanat vu dr Majerteen-Darod entstande, wu Mitti vum 19. Johrhundert ufgstige sin un e bliejige Handel mit Vii, Strußefädere un Gummi arabicum dribe hän. S aint vu dr baide isch vum Boqor Ismaan Mahamuud, s ander vu däm sym Kusäng Yuusuf Ali Keenadiid vu Hobyo gfiert wore. S erscht het vu dr Unterstitzig dur Großbritannie im Gegezug zum Schutz fir britischi Schiff profitiert, wu an syne Kischte gstrandet sin. Zytwys isch s dur e Burgerchrieg wäg em Machtkampf zwisch em Boqor Ismaan Mahamuud un em Keenadiid fascht gschlisse wore.
Kolonialzyt
Ab em Änd vum 19. Johrhundert isch s Biet, wu d Somali wohne, eso ufdailt wore, wie s zum Dail hit no isch. Harar un dodermit Ogaden sin dur d Eroberige vum Menelik II. unter d Herrschaft vu Ethiopie grote. Dr Side un Oschte vum hitige Somalia sin vu Italie as Italienisch-Somaliland, dr Norde (Britisch-Somaliland) un Kenia vu Großbritannie un Dschibuti (Franzesisch-Somaliland) im Nordweschte vu Frankrych kolonisiert wore. Dytischi Aasprich uf di gsamt Somalikischte zwische Aluula un Buur Gaabo sin zuegunschte vu Italie un Großbritannie ufgee wore.
Kolonialisierig un dr Widerstand dergege
D Kolonialmächt hän verschideni Motiv ghaa. Dr Sueskanal het d Bedytig vu dr traditionälle Handelsruute dur s Root Meer styyge loo, wäge däm isch die Region inträssant wore fir europäischi Kolonialmächt. Großbritannie het d Nordkischte as Quälle fir lääbig Vii as Naarig fir sy Kolony Aden welle kuntrelliere un het 1884 Verdreeg mit verschidene dertige Clan gschlosse. Frankrych het, wu s us Egypte dur Großbritannie verdrängt woren isch, Dschibuti as Zwischestation fir Schiff welle, go dr Seehandel zue syne Kolonie z Indochina z sterke. Derzue hän dur d Bsetzig vu Dschibuti britischi Blään fir e Yysebahnstrecki dur ganz Afrika bis dert solle verhinderet wäre.
Italiet dergege isch nonig lang as Staat verainigt gsii, het no kai Kolonie chenne bsetze un het wäge däm des nonig kolonisiert Biet welle haa, lueg au Italienisch-Oschtafrika). Anne 1888 het dr Sultan Keenadiid vu Hobyo eme italienische Protektorat zuegstimmt un 1889 au dr Herrscher vum Majerteen-Sultanat Osmaan Mahamuud. 1892 isch d Benadirkischte derzue chuu, 1905 isch Mogadischu Hauptstadt vu Italienisch-Somaliland wore. Anne 1925 isch d Region weschtli vum Jubba (Jubaland) mit Kismaayo as Zäntrum, wu vorhär Dail vum Sansibar-Protektorat britisch gsii isch, an Italie iberdrait wore. Si isch churz e separati Kolony (Oltre Giuba) gsii, voreb si 1926 as Provinz in Italienisch-Somaliland yyglideret woren isch.
Kolonialherrschaft
D Brite hän in ihrem Somaliland aafange nume ne Flaischversorgigsstation gsääneun hän si uf e indiräkti Herrschaft bschränkt. D Infrastruktur isch unter ihnen chuum uusböue wore. Verwaltigssitz vu ihre Kolony isch bis 1942 d Hafestadt Berbera gsii, wu d Viiexport driber abgwicklet wore sin, derwylscht si s Landesinner nit aaglängt hän. D Italiener hän u. a. Banane-, Zuckerrohr- un Böuwuleplantasche im Side vu Somalia ufböue un e baar Sidlige grindet, wie zem Byschpel Jawhar. D Sklaverei isch unter dr Kolonialherrschaft abgschafft wore, no dr faschistische Machtibernahm z Italie sin aber vor allem d Bantu zur Zwangsarbet uf dr Plantasche härzoge wore, wel nume wenig Somalier freiwillig gege Gäld fir d Europäer hän welle schaffe. Wu Mogadischu Hauptstadt vu dr Kolony woren isch, hän si d Handelsstreem allmedert aane verlageret, d Häfe im Nordoschte, wie Hobyo, hän dergege irhi Bedytig verlore.
Vu 1935 bis 1936 het s faschistisch Italie vu Italienisch-Somaliland un Eritrea uus dr Italienisch-Ethiopisch Chrieg gfiert. S het Ethiopie un 1940–1941 au Britisch-Somaliland unter sy Kuntroll brocht. Dodruf het Großbritannie im Zweete Wältchrieg au Italienisch-Somaliland bsetzt un het s Biet vu 1941 bis 1950 zuesätzli zue syre aigene Somaliland-Kolony verwaltet. Um die Zyt het mer versuecht, e demokratisch Sischtem yyzfiere, 1943 isch di Somalisch Jugedliga (SYL) as erschti bolitisch Bartei vu Somalia grindet wore. Si isch bim Sträbe no dr Unabhängigkait un denoch wichtig wore, vor allem wel s ere glunge isch, iber d Clanggränze ewäg zämezschaffe.
Drotz ass Italienisch-Somaliland rächtli wyter e italienischi Kolony gsii isch, isch uf dr Potsdamer Kumferänz 1945 entschide wore, ass es nit an Italie retuurgee wird. Statt däm isch s 1949 vu dr UN-Generalversammlig zum Dreihandbiet unter italienischer Verwaltig gmacht wore (1950–1960). D SYL, wu di sofortig Unabhängigkait aagträbt het, het si erfolglos däm Entschaid wiersetzt. Im letschte Johrzehnt vor dr Unabhängigkait sin dur UN-Entwickligshilf dytligi Furtschritt chuu, zem Byschpel im somalische Bildigssischtem. Zum Aadänke an die Unterstitzig isch dr Fahne vu Somalia an dää vu Verainte Natione aaglähnt.
Somalia un Groß-Somalia
In dr Somali-Bevelkerig hän Lyt welle, ass d Dailig vu ihrem Biet ufglupft wird un alli Somali in aim Staat (Groß-Somalia) veraint wäre. Au d SYL het des Ziil unterstitzt. Wäge däm het si Britisch-Somaliland, wu am 26. Juni 1960 unabhängig wore isch, am 1. Juli 1960 mit Italienisch-Somaliland, wu an däm Dag unabhängig wore isch, zum Staat Somalia zämegschlosse. Dr nei Staat het sSträbe ni dr Verainigung vu allne Somali-Biet in syre Verfassig feschtgschribe. Kenia het no dr Unabhängigkait 1963 sy somalisch bsidlete Landesdail aber bhalte, un z Dschibuti het s Bevelkerigsmee vu dr Issa-Somali 1977 d Unabhängigkait vu Frankrych duregsetzt, nit aber dr Aaschluss an Somalia.
Allgmain isch s Inträssi an Bolitik in dr somalische Bevelkerig groß gsii. Fraue hän si in Gränze au bolitisch engaschiert; s Stimmrächt hän si im vorhär italienisch bsetzte Landesdail syt 1948 ghaa un im vorhär britische Dail syt 1963. Di national Integration isch schwär gsii, wel d Unterschid zwisch em wenig entwicklete Norde un mee entwicklete Siden un Oschte dytli uusbregt gsii sin. Dr Norde, wu in dr Hauptsach Isaaq gwohnt hän, het si wage däm im Noodail gegeniber em Side gsääne.
Demokratischi Period (1960–1969)
Erschte Bresidänt vum unabhängige Somalia isch dr Aden Abdullah Osman Daar wore, e Mitglid vu dr SYL. Unter em Yyfluss vu nationalistische Chreft het an dr somalische Bietsaasprich gegeniber dr Nochbarländern feschtghebt, was s Land in dr Region isoliert het. 1963–1967 sin im Nordoschte vu Kenia im „Shifta-Chrieg“ Rebelle aktiv gsii, wu vu Somalia unterstitzt wore sin, un vu Februar bis April 1964 hän Somalia un Ethiopie ne churze Gränzchrieg gfiert. Im nämlige Johr hän Ethiopie un Kenia er Verdaidigungsabchuu gege Somalia gschlosse. Dernäbe het dr Osman Daar uf gueti Beziehige zue dr Sowjetunion gsetzt. Des het en in Konflikt mit em Abdirashid Ali Shermarke brocht – au vu dr SYL –, wu d Blockfreihait vu Somalia vorzoge un ihn no dr Wahle 1967 abglest het.
Em Shermarke sy Premierminischter Mohammed Haji Ibrahim Egal – e Isaaq vu dr Somalische Nationalliga (SNL), wu scho unter em Osman Daar erschte Premierminischter gsii isch – het fir e Entspannig zue dr Nochbere gsorgt. Di innebolitische Clan- un Barteirivalitete sin aber wytergange. Korruption un Vetterliswirtschaft sin in dr Nationalversammlig kai Sältehait gsii – was e Dai las normal in ere Gsellschaft aagluegt hän, wu Abstammig un Verwandtschaft wichtig sin, was anderi aber abglähnt hän. Di bolitisch Landschaft isch in iber 60 Barteie ufgsprysselet gsii, wu di maischte in dr Hauptsach d Inträsse vu ihre Unterclan un ihrem Biet verdrätte hän. Bsundersch bi dr Gmai- un Nationalversammligswahle im Merz 1969 hän si d Barteie gegesytig aagschuldigt, ass si bi dr Wahle bedroge hän.
Herrschaft vum Siad Barre (1969–1991)
Am 15. Oktober 1969 isch dr Shermarke vume Lyybwäächter umbrocht wore. Am 21. Oktober hän derno prosowjetischi Militeer unter em Siad Barre d Macht ibernuu. Dää het si aafangs äng an d Sowjetunion aagläänt un het e „wisseschaftlige Sozialismus“ versuecht yyzfiere un dr traditionäll Yyfluss vu dr Clan zrugzdränge. Doderby het er sy Macht aber wyter uf sy aigene Clan vu dr Marehan-Darod un uf d Ogadeni- un Dolbohanta-Darod – di sognännt „MOD-Allianz“ – gstitzt, derwylscht di bolitisch vorhär wichtige Majerteen-Darod an Yyfluss verlore hän.
Maßnahme vu dr Barre-Regierig fir d Ferderig vu dr Bidlig z Somalia sin aafangs populär gsii. 1972 isch e Standardisierig un Verschriftig vu dr somalische Sprooch uusgschafft wore go die as Nationalsprooch sterke. Dodermit isch Somalia en andere Wääg gange wie di maischte andere afrikanische Staate, wu di europäische Amtssprooche bhalte, wu vu dr Kolonialherre yygfiert wore sin.
1974–1975 het e Deeri zue Hunger un große Viiverluscht vor allem im Nordoschte vum Land gfiert. 1976 isch d Macht formäll vu dr Militeerregierig an d Somalisch Revolutionär Sozialistisch Barteoi ibergange, isch aber in ächt bim Siad Barre un syne Gfolgslyt blibe.
Dr Barre het 1976/77–1978 widr e Chrieg um Ogaden gege Ethiopie gfiert, wu Somalia verlore het. Doderby isch s kommunistisch Derg-Regime z Ethiopie vu dr Sowjetunion un dr Barre vu dr USA, wun er mit dr Sowjetunion broche ghaa het. Folge vum Ogadenchrieg sin Döuserti Dooti gsii, hochi Cheschte fir Somalia un dr Zuestrom vu iber 650.000 Flichtling us ethiopische Biet. Ab 1980 het Somalia dr USA Nutzigsrächt fir Flugblätz un Häfenaalage gwährt (u. a. Berbera im Norde vum Land), im Gegezug het d Regierig vu dr USA un andere weschtlige Staate umfangrychi Unterstitzig, Militeer- un Entwickligshilf iberchuu. Um die Zyt isch Somalia, wu wie anderi Entwickligsländer syt dr 1970er Johr verschuldet gsii isch, au vum Sozialismus zuen ere Wirtschaftsbolitik no Laitlinie vum Internationale Währigsfond ibergange. Korruption un Vetterliswirtschaft hän stark zuegnuu, derwylscht d Wirtschaftslag dur Chriegsfolge, hochi Militeeruusgabe, Deeri un erfolglosi Wirtschaftsbolitik all schlächter ore ische.
Sturz vum Siad Barre
D Isaaq im Norde vu Somalia hän si als marginalisiert un unterdruckt gsääne. Isaaq im Exil hän 1981 di Somalisch National Bewegig (SNM) grindet, wu as Ziil dr Sturz vum Barre-Regime ghaa un im Norde vu Ethiopie uus allmee as Guerilla kämpft het. Wu si noch ere Verbesserig vu dr Beziehigfe zwische Barre un Ethiopie ihri Militeerbase het mieße verloo, het d SNM anne 1988 mit ere Großoffensive aagfange un großi Dail vu Nordsomalia unter ihri Kuntroll brocht. D Regierig hetmit umfangrych Vergältigsmaßnahme gege d Isaaq reagiert un unter anderem d Stedt Burao un Hargeysa bumbardiert. Doderby sin rund 50.000 Mänschen um s Lääbe chuu. Hundertdöuserti Nordsomalier sin uf Ethiopie gflichet, wu Hartisheik zytwys zum greschte Flichtlingslager vu dr Wält woren isch.
D SSDF, wu au Ethiopie het mieße verloo, het d Kuntroll iber dr Nordoschte vu Somalia ibernuu, wu si syterhär as Macht dominiert.
Au dr Hawiye-Clan im Side, wu aafangs uf dr Syte vu dr Regierig gstande isch, het unter Repressione glitte. Exil-Hawiye hän dr oppositionäll Verainigt Somalisch Kungräss (USC) grindet, wu 1989 e Rebellion aagfierthet. In dr Hauptstadt Mogadischu isch s zue Demonschtratione chuu un Uurueje chuu, wu dr Staatsapparat mit Massaker an Demonschtrante un Zivilischte un Dodesurdail gege Regimekritiker druf regiert het. Go syni Macht sichere, het dr Siad Barre au no dr Taktik „Divide et impera“ d Clan gegenenander ufbrocht, vor allem d Hawiye gege d Darod. Wäg dr Mänscherächtsverletzige, un wel er noch em Änd vum Chalte Chrieg sy Bedytig as Bindnispartner verlore ghaa het, hän si d USA vum Barre dischtanziert. Ohni d US-Unterstitzig isch er als sterker unter dr Druck vu dr verschidene Rebällebewegige grote. Är het allmee d Kuntroll iber s Land verlore, bis er nume no s vum USC umstellt Mogadischu kuntrelliert het. Am 26. Jänner 1991 isch dr Barre abgsetzt wore un isch in s Uusland gflichet..
Dr Staat vergheit
Di verschidene Anti-Barre-Bewegige hän si im Vorfäld druf verständigt ghaa, ne gmainsami Regierig z bilde. Des isch aber fähl gschlaa, wu dr vu dr Hawiye Mohammed Farah Aidid un Ali Mahdi Mohammed gfiert USC dr Siig iber dr Barre un dodermit dr Hauptdail vu dr Macht fir si ellai reklamiert het. Di andere Oppositionsgruppe hän di vum USC bildet provisorisch Regierig nit anerkännt. Dr Norde vum Land het unter dr Fierig vu dr SNM as Somaliland aisytig d Unabhängigkait verchindet, wu international nit anerkännt woren isch. Dr USC säler het si zwische dr Unterclan vu dr Abgal- un Habre Gedir-Hawiye gspalte, wu si dr Ali Mahdi Mohammed (Abgal) ohni Yyverständnis vum Aidid (Habre Gedir) zum Bresidänt uusgruefe het.Em Siad Barre sy Verdaidigungsminischter un Dochtermann Siad Hersi „Morgan“ hän derwylscht im Side wyter uf dr Syte vum Barre kämpft. Somalia isch allmee vergheit in umkämpfti Machtberaich vu Clan un Chriegsherre un däne ihri Milize.
Uusländischi Interventione (1992–1995)
Fir d Bevelkerig isch dur d Kämpf d Versorgigs- un Sicherhaitslag all schlächter wore, bis zue re Hungersnot im Side. E Deeri het dr Hunger no schlimmer gmacht. Ab 1992 hän di Verainte Natione im Rame vu dr Mission „United Nations Operation in Somalia“ (|UNOSOM) versuecht, d Liferig vu Nahrigsmittelhilf z sichere un dr Fride widerhärzstelle. Wu si verschideni somalischi Chriegsbarteie geg d UNOSOM gchehrt un d Mission in ärnschthafti Schwirigkaite brocht hän, hän d USA aabote, ne multinationali Druppe (UNITAF) unter aigener Fierig as Unterstitzig zämezstelle. Ändi 1992 isch d UNOSOM dr UNITAF unterstellt wore. Dail vu dr somalische Bevelkerig hän aber in dr UNOSOM/UNITAF e Bsatzigsmacht gsääne un hän vor allem dr USA weniger edli Motiv unterstellt, zem Byschpel, ass si d Kuntroll iber Ärdeelvorreet wän sichere un duurhafti Militeerbase yyrichte. Wu si d USA spezifisch gege dr Aidid grichtete hän, het mer ene au Barteiligkait vorgworfe. No dr „Schlacht vu Mogadischu“ im Oktober 1993 sin si abzoge, un 1995 het si au d Mission UNOSOM II mieße zrugzie. Syterhär giltet Somalia as tipisch Byschpel fir e „failed state“.
Separatisme: Somaliland, Puntland, Maakhir un Sidweschtsomalia
Nume im faktisch unabhängige Somaliland im Norde isch syter 1996 – wu d Kunflikt zwische SNM-Fraktione un zwische dr Minderhaiteclan vu dr Dir un Darod un dr Isaaq-Mehhait byglaitwore sin– relativ fridli blibe. Dert isch e demokratisch Sischtem etabliert wore, in freie Wahlen isch 2003 dr Dahir Riyale Kahin zum Bresidänt un Noofolger vum Mohammed Haji Ibrahim Egal gwelt wore. 2005 het s Barlemäntswahle gee.
S Byschpel vu Somaliland het derzue bydrait, ass si Puntland im Nordoschte unter dr Fierig vum Harti-Darod-Clan 1998 zum autonome Dailstaat innerhalb vu Somalia erklert un e aigeni Regionalregierig bildet het. 2001–2003 isch zum Stryt zwisch em Abdullahi Yusuf Ahmed un em Jama Ali Jama chuu, wu beedi Aasprich gstellt hän uf d Bresidänschaft z Puntland.
Im umstrittene Gränzbiet zwische Puntland un Somaliland isch s ab 2003 zue all mee Konfrontatione chuu. In däm Gränzbiet het 2007 Maakhir as wytere Dailstaat d Unabhängigkait vu Somaliland un vu Puntland verchindet.
Im ibrige Land sin d Kämpf wytergange. Z Sidweschtsomalia hän em Aidid sy Suhn un Noofolger Hussein Mohammed Farah, d Rahanweyn-Widerstandsarmee (RRA), d Juba-Tal-Allianz, dr Siad Hersi un anderi gegenenander kämpft. D RRA het zytwys versuecht, en aigene Staat Sidweschtsomalia z etabliere, des isch aber wäg em Widerstand vu verschidene Clan un Chriegherre fählgschlaa. Z Mogadischu hän Abgal- un Habre Gedir-Hawiye un derzue Privatmilize gegenenander kämpft.
Ibergangsregierig (ab 2000)
Anne 2000 isch no Friidesverhandlige z Arta, Dschibuti e Ibergangsregierig us Verdrätter vu verschidene Clan bildet wore (Transitional Federal Government, TFG), wu bis 2004 ihre Sitz im kenianische Exil ghaa het. Si het si aber nie wirkli chenne duresetze, wel si nie d Unterstitzig vu allne Chriegsbarteie gfunde het.. Dr Hussein Mohammed Farah un d RRA hän z Baidoa e Gegeregierig (SRRC) bildet, wu bis 2003 gege d TFG kämpft het. Nachdem sie sich mit der SRRC und weiteren Parteien versöhnt hatte, konnte die Übergangsregierung 2005 ihren Sitz nach Baidoa verlegen. Übergangspräsident war 2000–2004 Abdikassim Salat Hassan, gefolgt von Abdullahi Yusuf Ahmed, dem vormaligen Präsidenten von Puntland. Letzteres schloss sich der Übergangsregierung an und strebt weiter nach einer Autonomie innerhalb Somalias.
Uf ere Friideskumferänz z Kenia 2004 hän si d TFG un d SRRC versehnt un e federali Ibergangsregierig unter em Bresidänt Abdullahi Yusuf Ahmed etabliert. D Islamischte un d di maischte Hawiye, wu Mogadischu kuntrelliert hän, si aber gege die Regierig gssi. Wäge dämhet si si z Baidoa nidergloo. Mitti 2006 het d „Union vu islamische Gricht Mogadischu un wyti Landesdail eroberet un het e gwiß Maß an Ornig no dr Scharia duregsetzt. An dr Gränze vu ihrem Machtberaich isch s als zue Kämpf mit dr Ibergangsregierig chuu.
Yymarsch vu Ethiopie (24. Dezämber 2006 bis Jänner 2009)
Wel Dail vu dr Union vu islamische Gricht zem Dschihad fir d Eroberig vu Ogaden ufgruefe hän, het Ethiopie am 24. Dezämber 2006 dr Union dr Chrieg erklert un isch z Somalia yymarschiert. D USA hän in Ethiopie e wichtige Verbindete im „Chrieg geg dr Terror“ gsääne un hän die Intervention billigt. D Union isch waidli un fascht iberall vu dr Macht verdrängt wore, un d Ibergangsregierig het s erscht Mol chnne z Mogadischu yyzie.
D Kämpf mit Islamischte un andere hän si dert aber bal zum uffige Chrieg uusgwytet un hän zuen ere Flucht vu Hundertdöuserti us dr Stadt gfiert. Vor allem gmäßigteri Dail vu dr Union vu islamische Gricht hän im Exil z Eritrea d Allianz fir d Widerbefreiig vu Somalia grindet, derwylscht us dr radikalere Dail di militant Untergrundorganisation al-Schabaab firigangen isch, Die Gruppierige hän im Lauf vum Johr 2008 großi Dail vu Sid- un Zäntralsomalia unter ihri Kuntroll brocht. D Ibergangsregierig het nume no Dail vu Mogadischu un d Stadt Baidoa kuntrelliert. Ändi 2008 isch dr Bresidänt Abdullahi Yusuf Ahmed zrugdrätte.
Dail vu dr Allianz fir d Widerbefreiig vu Somalia hän dodruf Verhandlige mit dr Ibergangsregierig iber e Machtdailig un dr Abzug vu dr ethiopische Druppe gfiert. Im Jänne 2009 sin derno di ethiopische Druppe abzoge. Dr Allianz-Verdrätter Sharif Sheikh Ahmed isch zum neie Bresidänt gwehlt wore. al-Shabaab hän aber alsfurt gege d Ibergangsregierig kämpft. In dr Biet, wu si kuntrelliert het, het si ne strängi Uuslegig vu dr Schari'a duregsetzt.
Im Oktober 2011 sin zwai Bataillon vu dr kenianische Armee mit rund 2.400 Soldate z Somalia yymarschiert go gege d al-Shabaab kämpfe.
Federalisierig (ab Augschte 2012)
Am 1. Augschte 2012 het s Barlemänt vu Somalia ne neii Verfassig aagnuu. Mit ihre isch d Ibergangsregierig vu Somalia abglest un s isch azum erschte Mol wider e zmindescht formäll-normalisiert Staatsornig härgstellt wore. Somalia isch in e Bundesrepublik umgwandelt wore, doderby het mer no kaini Dailstaate bildet. No dr Verfassig hän di Abgordnete solle bstimme, wie vyl Dailstatte s soll gee. As erschte Bundesstaat isch im Augschte 2013 Jubaland im Rame vun eme Versehnigsabchuu vu dr Bundesregierig anerkännt wore. S bstoht us dr Regione Gedo, Jubbada Hoose un Jubbada Dhexe. Ai Johr speter isch e zweete Bundesstaat z Zäntralsomalia gschaffe wore, wu d Regione Mudug un Galguduud umfasse soll. Di de-facto-Regime vu dr Ahlu Sunna Waljama'a-Miliz, dr Galmudug un dr Himan & Heeb solle mitenander neii Strukture etabliere.
Noch ere zytwylige Hungersnot 2011 het no dr große Deeri z Oschtafrika ab 2015 wider e großi Hungersnot z Somalia gee
Verwaltigsgliderig
Die Nummern entsprechen den Nummern in der Karte.
Werthenstein
Wärtischtei (amtlech Werthenstein) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Äntlibuech im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Wärtischtei liid a dr Chliine Ämme. Zue dr Gmeind ghöre ou na d Ortsteil Schachen ond Wolhusen-Markt. Vo dr Gmeindsflechi send 59,6 % Landwirtschaftlechi Flechi, 32,4 % Waud, 6,9 % Sidligsflechi ond 1,1 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Wärtischtei send Äntlibuech, Mauters, Ruusmu, Schwarzebärg ond Wouhuuse.
Gschicht
Wärtischtei esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1303 aus Werdenstein.
Religion
84 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 6,7 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,5%, CVP 29,6% , FDP 11,8% , GLP 2,0% , GP 3,2% , SP 4,1% , SVP 42,2% , Süschtigi 5,7%.
Dr Gmeindspräsident vo Wärtischtei esch dr Beat Bucheli (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1892 Iiwohner 96,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,7 % Italienisch ond 2,8 % anderi Sprache.
Z Wärtistei redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Otto von Bismarck
Familie
Dr Otto von Bismarck isch dr zweet Suhn gsii vum Rittmaischter Karl Wilhelm Ferdinand von Bismarck (1771–1845) un dr ''Luise Wilhelmine geb. Mencken'' (1790–1839). Sy Vater isch us eme alte Adelsgschlächt us dr Altmark gstammt, sy Mueter as Dochter vum Anastasius Ludwig Mencken us er Burgerfamilie.
Anne 1847 het dr Bismarck d Johanna von Puttkamer ghyrote. Aus däre Eh sin drei Chinder firigange:
Bolitik
As Bolitiker het sich dr Bismarck im preußische Staat aafangs as Verdrätter vu dr Inträsse vu dr Junler im Chrais vu dr Konservative ne Name gmacht un isch in dr Zyt vu dr Reaktion Diplomat gsii (1851–1862). Anne 1862 isch er zum preußische Minischterbresidänt beruefe wore. Im preußische Verfassigskonflikt het er gege di Liberale fir dr Primat vu dr Monarchy gchämpft. As Usseminischter het er im Dytsch-Dänische Chrieg un im Dytsche Chrieg zwische 1864 un 1866 di bolitisch Vorherrschaft vu Preuße z Dytschland duregsetzt. Im Dytsch-Franzesische Chrieg vu 1870/71 isch er ain vu dr wichtigschte Bolitiker gsii bi dr Lesig vu dr „dytsche Frog“ im chlaidytsche Sinn un bi dr Grindig vum Dytsche Ryych.
D Bolitik vum nei gschaffene Ryych het er as Chanzler– im Volk un dr Gschichtsschryybig wird er vylmol dr „Yyseni Chanzler“ gnännt – un, bis uf e churzi Unterbrächig, as preußische Minischterbresidänt bis zue syre Entlossig anne 1890 entschaidend mitbstimmt. Ussebolitisch het er uf e Uusglyych vu dr europäische Mächt gsetzt.
Schweizer Singbuch
S Schwiizer Singbuech isch es Liederbuech, wo vo-n es baar Oschtschwiizer Kantöön für de Musig- und Singunderricht i de Schuele useggää wird.
Das Liederbuech git’s öpe sid dr Middi vom 20. Jaarhundert. Es isch i drü verschidene Fassige für d «Understuefe», d «Middelstuefe» und d «Oberstuefe» vo dr obligatorische Volchsschuel gmacht. Scho verhèèr hend d Schuele ofizielli Singbüecher gha, so wie s Zürcher Gsangsbuech, wo dr Kanton Züri ane 1923 useggèè hät.
Otto von Bismarck
Bolitik
Innebolitisch cha mer syni Regierigszyt no 1866 in zwoo Phasen yydaile. Zerscht isch s zuen eme Bindnis mit dr gmäßigte Liberale chuu. In däre Zyt het s e Huffe innebolitischi Reforme gee wie d Yyfierig vu dr Zivileh, doderby het dr Bismarck geg dr Widerstand vu dr katholische Syte mit drastische Maßnahme gchämpft (Kulturkampf). Syt dr spote 1870er-Johr het sich dr Bismarck allmee vu dr Liberalen abgwändet. In die Phase fallt dr Ibergang zue dr Schutzzollbolitik un zue staatsinterväntionistische Maßnahme. Doderzue zellt vor allem d Schaffig vum Sozialversicherigssyschtem. Innebolitisch bregt gsii sin d 1880er-Johr vum reprässive Sozialischtegsetz. Anne 1890 hän Mainigsverschidehaite mit em Wilhelm II., wu syt guet zwai Johr Chaiser gsii isch, zue dr Entlossig vum Bismarck gfiert.
Schweizer Singbuch
Wo denn z Basel ane 1937 grad im Verlag vom Bildigsdepartemänt s Basler Singbuech usechoo isch, sind i dr Oschtschwiiz im Uuftrag vo de kantonale Bildigsdiräkzioone d Mitglider vo dr Redakzioonsgruppe für nes nöis Liederbuech grad a dr Arbet gsi. Das sind dr Josef Feurer (1896–1973), dr Samuel Fisch, dr Rudolf Schoch (1896–1982) und dr Gustav Kugler (1874–1939) gsi. Dr Feurer isch Lehrer z Sanggale gsi, dr Fisch Musiglehrer am tuurgauische Lehrerseminar z Chrüüzlinge, dr Schoch Lehrer und Musigpädagoog z Züri und dr Kugler Räkter und Chordirigänt z Schaffuuse.
Ane 1938 hät d Redakzioon vo dr Zytschrift ”Schwiizer Schuel“ gschribe: ''«Sid Jaare sind de Josef Feurer, de Samuel Fisch und de Rudolf Schoch, wo ali bekante Musigpädagooge sind, dra, s schöne Liedguet z samle und für die drü Schuelliederbüecher z büschele. D Sache für e erscht Band, wo für d Understuefe (erschts bis dritts Schueljaar) tänkt isch, sind i dr Mappe parat, dr zwäit Band für d Middelstuefe (vom vierte bis zum sächste Schueljaar) wird jetz scho bim Zolikofer z Sanggale trukt, und dr dritt Band für d Sekundarschuel (sibts bis nüünts Schueljaar) bim Hueber z Frauefäld; a däm Band schaffet au de Räkter Kugler mit. […] Zum Inhalt vo de Liederbüecher ghöret deils alte, schöni Lieder vom Middelalter bis hüt und deils nöieri Lieder us dr Zyt vo dr Singbewegig. Es hät bsunders au Vaterlandslieder derby, und für d Oberstuefe au Lieder i dr französische, dr iteliänische und dr rätoromanische Spraach. […] D Kantöön Tuurgau, Sanggale, Apezäll Usserrode, Graubünde und Schaffuuse händ scho pschlosse, das Liederbuech für d Sekundarschuel yzfüere. Und es isch z hoffe, ass es bald wyter im Weschte au übernoo wird und so würklech s ”Schwiizer Singbuech“ wird.»''
Otto von Bismarck
Bolitik
In dr Johr dernoo het dr Bismarck as Kritiker vu syne Noofolger allnoo ne gwiisi bolitischi Rolol gspiilt. Vor allem syni vyl gläsene Memoire Gedanken und Erinnerungen hän sy Bild in dr Effetligkait noohaltig bregt.
Schweizer Singbuch
Vo de erschten Uusgabe a hät me Wärt druff gläit, die Singbüecher au schön z gstalte und mit vilne Bildi z verziere. Do derfür isch dr Wärchlehrer und Chünschtler Fritz Hegi (1916–2003) vo Sanggale zueständig gsi, wo uf fasch allne Syte und zu vilne vo däne Liedli bassendi Titel und Randzeichnige gliferet hät.
Die erscht Uuflag vom Singbuech für d Understuefe isch ane 1942 im Verlag vo dr Bildigsdiräkzioon vom Kanton Züri usechoo, wo das Buech für s Singe i de erschte Klasse für obligatoorisch erklärt hät. Dezue händ de Samuel Fisch und de Rudolf Schoch als Hilfsmiddel für d Lehrer au no d «Arbetsbletter füre Gsang und Musigunderricht» gmacht, wo bim Verlag ”Zürcher Liederbuechastalt“ useggèè worde sind.
S Singbuech für d Understuefe het i de Uusgabe bis zu de 1960er Jaar 105 Lieder gha; do dervo sind 33 Mundartlieder gsi. Vil vo dene Lieder sind hüt no algemäin bekanti Gsäng, wo me guet als Volchslieder cha bezeichne. Bi de meischte Gsäng sind d Näme vo de Schriftsteller, wo d Väärs tichtet händ, und vo de Komponischte, wo d Melodie gmacht händ, aggèè. Bi de Tieläktlieder findet me als Urheber öpe de Josef Reinhart, de Traugott Schmid, d Dora Haller, d Emilie Locher-Werling, de Edwin Kunz, de Rudolf Hägni und d Sophie Haemmerli-Marti – lueg da dezue au i dere Lischte: Mundartlieder vom Schwiizer Singbuech für d Understuefe vo 1962.
S Liederbuech für d Understuefe isch i dr erschte Uusgab ydeilt i die Kapitel:
Bi einzelne Lieder sind Hiwys, wie dr Lehrer oder d Lehrerin d Begläitmusig cha spile oder wie me se für Gruppetänz oder änligs cha bruuche, und au wie me se vor Publikum sell vorträge. Den isch im Buech no en Üebigsdeil, wo drin die algemeine Grundlage vom Singe und vom Gsangsunderricht erklärt sind.
Dr zwäit Band für d Middelstuefe isch sid 1938 näbenand vo de verschidene Kantöön useggèè worde. Es git Versioone, wo d Bildigsdiräkzioon vom Kanton Sanggale zäme mit dere vo Apezäll useggä het, d Zürcher Bildigsdiräkzioon het iry Versioon vom Musig Hug z Züri la truke.
Und für de dritt Band sind als Herusgäber d Komferänze vo de Sekundarlehrer i de Kantöön Tuurgau, Sanggale und Züri gmeinsam häregstande.
Vo dene Liederbüecher sind im Verlauf vo de Jaarzäänte ganz vil trukt worde, wil me se i de Schuele vo dr Oschtschwiiz und deils au in andere Kantöön fasch täglech pruucht hät. D Gsamtzaal vo de trukte Büecher isch wyt über ere halbe Milioon Exämplar. D Verlääg hend al baar Jaar nöji Uuflage gmacht, am Afang hät me derzue chuum öppis am bewäärte Inhalt ggänderet. I de 1960er Jaar isch den aber vom erschte Band e richtegi zwäiti Uuflag gmacht worde, wo jetzt de Josef Feurer zäme mit em Willi Gremlich und de Marianne Vollenweider zämegstellt hät. D Volleweider isch vo Zumike gsi und het sälber au Lieder gschribe, und si isch d Presidäntin vom Schwiizerische Lehrerinneveräin gsi. Dr Gremlich (* 1926) isch e Komponischt, wo d Kantorei vom St. Peeter z Züri gläitet und vil für de de Gsangsunderricht gleischtet hät. Er hät au Lieder uf hochdüütsch, i de düütschschwiizer Mundarte und vom Rätoromanische useggèè, und zwar meischtens bim Zürcher Chorliederverlag.
Dr Band für die erschte Klasse heisst sid de 1990er Joor "Schweizer Singbuch Unterstufe – Sing mit!", und es hät i dr nöje Form 162 Lieder. Für d Produkzioon isch i dr Oschtschwiiz der Verlag Schweizer Singbuch z Amriswil pildet worde; sid ane 1981 isch er als Verein organisiert.
Di nöischt Uuflaag vom «Sing mit! Schweizer Singbuch» vo ane 2016 isch vom Musiker und Kantonsschuellehrer Rolf Heeb vom Rorschacherbärg und vom tuurgauische Musiglehrer und Chorleiter Hanspeter Schär (* 1945) vo Chrüüzlinge bearbeitet worde; di modärn Grafik het d Sanggaler Zäichnerin Corinne Bromundt (* 1968) gstaltet. Dr Schär isch bsunders au dur syni Forschig i dr Musigbiblioteek vom Chloschter Äinsidle bekant worde. Me hät vor der Bearbeitig bi de Scheule en Umfroog gmacht zum usefinde, weli Lieder bsunders beliebt sind; und im nöje Liederbuech sind grad 50 aktuelli Lieder zu de alte, wo me wyters bhalte het, derzuecho. Es git au jetz no es Begleitbuech mit didaktische Underlaage füre Musigunderricht, und d Lieder, wo äxtra drfür a vil Schuele i dr Oschtschwiiz ufgnoo worde sind, sind inere bsundere Musigeditzioon uf 6 CeeDee useggèè, und me cha se deils au im Internet finde.
Für s Liederbuech vo dr Middelstuefe isch sid de 1970er Jaar d Redakzioon au bi guete Musiker und Didaktiker glääge: Dr Willi Gremlich het di nöi Uuflag zäme mit em Walter Emch (* 1936) und em Josef Röösli (* 1935) gmacht. Dr Emch chunt vo Grueb im Apezällerland; er spylt Klavier und Orgele, und er isch am Semi z Rorschach Musigprofässer gsi und hät Chöör gleitet. Dr Röösli vo Hetzchöuch im Kanton Luzärn isch Musiker und Komponischt, er isch Musiglehrer am Seminar z Hetzchöuch gsi und hät au a dr Luzärner Akademy für Schuel- und Chilemusig underrichtet, sälber hät er no anderi Singbüecher useggèè
S Singbuech für d Middelstuefe chunt bim Lehrmiddelverlag vom Kanton Sanggale z Rorschach use und hät sid de Uusgabe vo de 1990er Joor dr Titel «Sing Ais!», und gly het me dezue au en Uusgab uf CeeDee gmacht. I däm Buech sind jetz 178 Lieder gsi, wo zu vil Musigrichtige ghöre, vom tradizionelle Volchslied bis zu Gsäng vo dr Rock- und vo dr Popmusig. D Redakzioon händ i dr jüngschte Zyt dr Jost Nussbaumer und dr Pablo Winiger gha. Dr Nussbaumer isch Musigpädagoog, Chorleiter und Komponischt z Sanggale; dr Winiger (* 1951) chunt vo Dietschwil im Toggeburg und isch Musiker und Heilpädagoog.
S Schwiizer Singbuch für d Oberstuefe isch i de 1970er Joore au von ere deils nöje Projäktläitig wyter entwiklet worde. Dasmol hät dr Rudolf Schoch zäme mit em Willi Gohl (1925–2010) dr Inhalt usgwäält. Dr Gohl isch vo Gossau gsi und hät z Züri und z Winterthur als Musiglehrer gschaffet; er hät i dr Öfentlechkeit i dr Schwiiz und au uf dr internazionale Büüni so vil für s Singe und für d Chorbewegig gmacht und isch au i de Meedie so präsent gsi, ass me-n iim mängmol dr Titel vom ”Schwiizer Singpapscht“ aghänkt hät. Füre Buechschmuck hät dr Verlag dasmol dr Bündner Kunschtmooler Andreas Juon (1895-1991) engaschiert.
S aktuelle Buech vo ane 2017 für die 7. Klass mit em nöie Titel «Musik aktiv – Lieder, Musikkunde» treit d Handschrift vom Redakzioonsteam mit em Musiglehrer Fredi Fluri vo Malters, em Sanggaler Musiker Robert Fricker, em Musiker, Musiglehrer und Dirigänt Suso Mattle vo Oberriet, em Zürcher Musiglehrer und Rockmusiker Daniel Nösberger vo Höngg und em Verlagsleiter Bernhard Weber. Es bringt 239 Lieder us verschidene Singtradizioone, Kulture und Musigstil, vo Lieder vom Mani Matter bis zum Spiritual, vo Schwiizer Lieder wie zum Bischpiil em Luegit vo Bärgen und Tal und vo klassische Lieder öpe vom Beethoven bis hii zu Songs vo modärne Interpreete, und es het au wider vil anders Material füre zytgemäss Musigunderricht.
Totenkopf (Kaiserstuhl)
Dr Dotekopf isch 557 m hoch un die höchst Erhebig im Kaiserstuehl z'Bade-Württeberg, (Dütschland).
Dr Berg lit uffem südliche Hauptkamm vum Kaiserstuehl un die bewaldet Gipfelregion het vulkanischs Gstei as Undergrund. An dr undere Häng wird uf Lössböde Wii- un Obstabau betribe.
Uf em Dotekopf befindet sich bi 48°4'51" Nord un 7°40'9" Ost e withi sichtbari Richtfunkalag vu dr Dütsche Telekom AG mit eme 120 m hoche Stahlbetonturm as Antenneträger und eweng östlich devu e Ussichtsturm.
Oberammergau
D Gmeind lyt im Landchreis Garmisch-Partakirche und am Fluss Ammer.
Oberammergau isch bsunders wäge de Passionsspiil, wo al zää Joor ufgfüert wärde, wytume bekant.
Gschicht
Im Gebiet vo Ammergau isch im 9. Joorhundert es Chloschter bout worde. Ane 1074 isch in dr Nöchi is Chloschter Rottenbuch entstande. D Chile vo Oberammergau isch öpe 1120 s erschte Mol erwäänt.
Das Blaue und das Weisse Haus
S Blaue und s Wisse Huus, au Riichestäiner- und Wendelstörferhoof gnennt, si zwäi Patrizierhüüser, wo näbenenander am Rhiisprung 18 und 16 in der Stadt Basel si. Die bäide Hüüser stöön uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.
Dr Lukas Sarasin het in de Joor 1763 bis 1775 minuziöös e Baurächnigsbuech gfüert und dinne findet mä nid nume d Löön vo de Handwärker und d Chöste für d Materiaalie. Au d Nääme vo de Künstler si ufgschriibe, wo die brächtigi Innedekorazioon gmacht häi. Im Blaue Huus het s Stuckdeckene vom Johann Martin Frohweis und Chachelööfe vo dr Fayence-Manufaktur Frisching z Bärn, usserdäm e Hufe Gmäld über de Düüre, sogenannti Supraporte, wo mäistens vo dütsche Mooler gliiferet worde si. Dr Peter Vischer het 1802 s Blaue Huus vo sim Schwiigervater Lukas Sarasin übernoo, zämme mit dr Siidebandfabrik, wo din gsi isch.
D Geböid si 1942 und 1968 in d Hand vo dr Iiwoonergmäind vo dr Stadt Basel choo. Hüte si dört Büro vo dr Regierig und vo dr Verwaltig vom Kanton Basel-Stadt dehäi.
Messung
Mit ere Mässig macht mä e kwantitativi Ussaag über e Mässgröössi dur e Vergliich mit ere Maassäihäit. Drbii isch d Mässgröössi die füsikalischi Gröössi, wo mä will mässe. D Bezäichnige für d Mässtechnik wärde für Dütschland in dr DIN-Norm DIN 1319 definiert, für Ööstriich in dr ÖNORM M 1330.
Dr Begriff «Mässig», wo in dr Füsik und de Ääscheniöörwüsseschafte gwaggse isch, wird au uf anderi Gebiet überdräit, bechunnt denn aber en andere Sinn über. D Vorstellig vom Mässe cha nit äifach uf d Sozialwüsseschafte überdräit wärde, wil Massäihäite in däm Sinn dört immer no feele.“ Für dass mä dr Begriff drotzdäm cha verwände, wird in dr gliiche Kwelle definiert ass mä bim Mässe Objekt oder Eräigniss Zaale zueordnet, eso dass die Zueordnig e homomorfi Abbildig vom ene empirische in e numerischs Relativ isch.
Politische Geographie
Theoriientwicklig
Es git zwei aktuelli theoretischi Entwicklige (vor allem im anglo-amerikanische Sproochruum), wo sich nit gegesiitig usschliesse. Die konstruktivistischi Sichtwiis brobiert d „Entzauberig“ vo eisiitig konstruierte Wältbilder. Mit däm isch d Enttarnig vo dr strategische Bedütig vo geopolitische Regionalisierige gmeint. (z. B. dr Orient us dr Sicht vo de USA und vo Europa)
Liste der chemischen Elemente nach der Ordnungszahl
E Liste vu dr chemische Elemente sortiert nooch dr Ornigszahl.
Gotisches Alphabet
S gotische Alphabet isch d Schrift wo de Wulfila, de erschti Bischof vo de Gote erfunde het, um d Bible i s Gotische z öbersetze. Er het as Vorlag s Griechische Alphabet gnoo und da mit latinische Buechstabe und Ruune ergänzt. Nochem griechische Vorbild het er jedem Buechstabe e Name gee, wo zum Tail mit de Ruunenäme öberistimet. Zudem het jede Buechstabe nochem griechische Vorbild e Zaalewert, demit me au het chöne Zaale ufschriibe.
Hiwiis: S Sternli * zaigt aa, as die Wörter i de öberlifrete gotische Text nöd vorchömed und drum die Form, wo aggee werd, nume erschlosse isch.
Matthäuskirche (Basel)
D Matthyskiirche in dr Stadt Basel isch e evangelisch-reformierti Kiirche im nöigotische Stiil, wo zmidzt uf em Matthysblatz im Matthys Gwardier stoot. Iir Durm isch 80 Meter hooch und eso isch si die höggsti Kiirche z Baasel, hööcher as s Münster (62.7 Meter), d Antoniuskiirche (62 Meter) und d Elisabethekiirche (72 Meter).
D Kiirche isch vo 1893 bis 1895 noch Blään vom Felix Henry us Breslau baut worde. Si bestoot us Sandstäi, wo dennzumol hüfig brucht worde isch und wo in de Vogese nid wit äwägg abbaut worde isch. Dr Soggel bestoot us Gotthardgranit und druf si Bruchstäi und Ziegelstäimuurwärk ufbaut. S Üssere orientiert sich an dr Gotik vo dütscher Bräägig, wäärend mä im Innere d Iiflüss vom Wiesbadener Programm dütlig cha gsee. D Dachflechene, wo uffellig grooss si, si mit Ardenneschiefer abdeckt.
2001 isch mä mit ere umfassende Usserenovazion fertig worde.
Rosa Grünstein
D Rosa Grünstein (* 24. Augschte 1948 z Berlin) isch e dytschi Bolitikeri (SPD). Vu 2000 bis 2016 isch si Mitglid im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.
Uusbildig un Beruef
D Grünstein isch z Berlin uf di Evangelisch Schuel Charlottenburg un derno uf di Technisch Oberschuel gange. Am neispraochlige Maidligimnasium z Weiden in der Oberpfalz het si s Abitur gmacht. Si het as Sachbearbaiteri bim Arbetsamt z Schwandorf gschafft un speter as Schefsekreteeri an dr Tächnische Universitet Kaiserslautern im Fachberaich Biology bim Heinrich Kauss. Ab 1985 het si as sälbschtständigi Immobiliechauffrau gschafft.
Bolitik
D Rosa Grünstein isch syter anne 1970 Mitglid vu dr SPD. Vu 1979 bis 1983 isch si z Dransfeld, Nidersachse Stadt- un Samtgmaireeti sii. Vu 1989 bis 1998 isch si Vorsitzeri vu dr Arbeitsgmainschaft vu sozialdemokratische Fraue im Rhy-Necker-Chrais, vu 1994 bis 2003 stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr SPD Rhy-Necker un vu 1999 bis 2001 Mitglid vum SPD-Landesvorstand Bade-Wirttebärg gsii.
Anne 2000 isch d Grünstein fir dr Karl-Peter Wettstein in Landdag vu Bade-Wirttebärg noogruckt. Bi dr Landdagswahle 2001, 2006 un 2011 isch si iber e Zwaitmandat im Wahlchrais 40 (Schwetzinge) wider in Landdag gwehlt wore. Vu 2000 bis 2011 isch si Mitglid im Petitionsuusschuss un im Umwältuusschuss gsii. Im Mai 2011 isch si zue dr stellverdrättende Fraktionsvorsitzeri gwehlt wore. Si isch Sprächeri vu ihre Bartei fir Uusländer-, Migrations- un Integrationsbolitik gsii. Zue dr Landdagswahl 2016 isch si nimi aadrätte.
Familie un Privats
D Rosa Grünstein isch evangelisch un läbt z Altlosse. S isch verwitwet un het e Suhn un e Dochter. Ihre Mann Gerhard Greiner isch Burgermaischter vu Nailosse gsii.
Mit ihrem verstorbene Mann het si dr „Kulturtreff Alter Bahnhof“ z Nailosse grindet. Si macht Lääsige un „Buch-T-ripp“ un singt Couples in Berliner Dialäkt. Syter 1998 duet si as Dozänti an Volkshochschuele unterrichte.
Staatenverbund
Dr Begriff „Staateverbund“ isch e Neologismus für e politischs Mehrebenesystem, wo d Mitgliidsstaate änger zsämmeschaffe as in eme Staatebund, aber im Gegesatz zum ene Bundesstaat ihri eigeni staatligi Souveränitet bhalte. Dä Begriff wird z Dütschland bruucht für zum die Europäischi Union z beschriibe und het kei Entsprächig in andere Sprooche.
Dr Ursprung und die ursprüngligi Bedütig
Dä Begriff isch 1992 vom Paul Kirchhof prägt worde, won en aber nit as Rächtsterminus bruucht het. Er isch denn aber Bundesverfassigsrichter gsi, und so het dr Begriff 1993 Iigang in d Rächtsprächig vom dütsche Bundesverfassigsgricht zum Verdrag vo Maastricht gfunde.
Umdütig zum ene Rächtsterminus
Spöter isch dr Begriff in dr Rächts- und Politikwüsseschaft ufgriffe und zun ere eigenständige Kategorii umdütet worde, wo näbe bzw. zwüsche Staatebund und Bundesstaat stoht.
In dr Entscheidig vom Bundesverfassigsgricht zum Verdrag vo Lissabon vom Juni 2009 isch dr Begriff vom Staateverbund denn au vo höchstrichterliger Siite definiert worde. Vo denn aa meint dr Begriff en ängi Verbindig vo souveräne Staate, wo uf Duur agleit isch und öffentligi Gwalt uf ere Grundlag vo Verdräg usüebt, wo aber d Mitgliidstaate elei über ihri Grundornig verfüege und$ d Völker – das heisst die staatsaghörige Bürger – vo de Mitgliidstaate d Subjekt vo dr demokratische Legitimation bliibe.
E Staateverbund isch aso e supranationali Institution, wo in bestimmte Beriich Hoheitsakt cha usfüehre (also z. B. Gsetz erloo oder Rächt spräche), aber nit d Kompetänzkompetänz het, die Beriich sälber z festlege. In dr Europäische Union isch das dur s Prinzip vo dr begränzte Einzelermächtigung verwirkligt, wonooch d Organ vo dr EU nume denn döfe Rächtsnorme erloo, wenn si dur d EU-Verdräg, s sogenannt primäre Europarächt, drzue explizit ermächtigt si. D EU-Verdräg ihrersiits chönn nume vo d souveräne EU-Mitgliidstaaten gschlosse und veränderet wärde, wobii jewiils e Ratifizierig noch de Modalitäte nötig isch, wo im nationale Verfassigsrächt vorgseh si.
Serge Rieger
Dr Serge Rieger ìsch a elsassischer Dìchter, Müüsikànt un Liadermàcher üss Sürburi. Ar schribbt un sìngt ìm Dialäkt.
sii Laawa un Wark
Schuu ìn da Joohra 2000 hàt dr Serge Rieger hüüfig ìn da Schüala ìm Nordelsàss un ìn Diitschlànd vor àn da Kìnder gsunga. Ar orgànisiart Traffa àm Büüramüsee z’ Kutzahüüsa; doo hàt’r àui Elsassisch glehrt. Fìr siina Àktiwiteet ìn da Schüala ìsch’r ànna 2012 mìt’ma „Friehjohrs Schwälmele“ üsszaichent worra. Ìm saalwa Joohr hàt’r dr Conrad-Winter-Priis fìr Dialäkt-Dìchtung bikumma. Ànna 2016 hàt’r biim Festival Summerlied dr 2. Priis vum Dìchterwättbewarb „Poésie Patrick-Peter“ bikumma.
Ìm Jüüni 2018 hàt dr Rieger z’ Schlettschtàdt d’ Finààla vum Dialäkt-Gsàngswättbewarb D’Stìmme gwunna. Doo hàt’r sii Liad Nìt ùm’s verrecke gsunga — ’s ìsch a elsassischa Cover-Wärsioon vum Pierre Perret siim Liad Lily. Àls Belohnung hàt’r sii äärscht Àlbum Serge Rieger ìm Schtüdio vu France Bleu Elsàss därfa uffnamma. Àm Uffnamma hann dr Gaiger Daniel Muringer, dr Gitàrrìscht Jean Paul Distel un dr Zällìscht Joel Espesset mìtgmàcht. D’rzüa ìsch ìn’ma Liad d’ Sangera Cindy Blum z’ loosa. S’ Àlbum ìsch ànna 2019 üssagànga. Uff’m Àlbum ìsch s’ Liad Nìt ùm’s verrecke z’ loosa.
Ìm Nowamber 2020 ìsch sii zwait Àlbum Horich de Storich üssagànga — ’s ìsch a Karaoké-Àlbum fìr d’ Kìnder un Ärwàcksana mìt 12 Liader ìwwer Tiarla un Nàtüür. Dr Riegler hàt a Pàrtnerschàft mìt’m Schüalbezirk Schtroossburi unterzaichent, fìr àss d’ Lehrer s’ Àlbum känna benutza, fìr ìn da Kìnder Elsassisch lehra. S’ Projakt ìsch vu dr Joseph-David-Schtìftung unterschtìtzt worra, wo s’ diitsch-frànzeescha kültürälla Zammaschàffa befäärdert. D’ Liader kààt m’r fräi loosa uff’m Rieger siim YouTube-Kànààl.
Ìm Mai 2022 hàt dr Riger s’ offiziälla Liad vum Sprochrenner kùmponiart, fìr dr Dialäkt befäärdra. Ìm Dezamber vum saalwa Joohr ìsch sii drìtt Àlbum üssagànga — ’s haisst Ich tùe so garn mit Wöerter spiele un zeehlt 15 Liader. 1.000 Toontraager vum Àlbum sìnn veräffentligt worra. Zem Wiahnàchta 2022 hàt’r uff France Bleu Elsàss a pààr Liader üss’m Àlbum gsunga.
Ànna 2021 ìsch dr Rieger nochamol fìr sii Engaschement ìn da Schüala-n-üsszaichent worra — dàsmol mìt’m Charles-Goldstein-Priis vum Verain Heimetsproch un Tràdition.
Dr Rieger ìsch Mìtglììd ìm Àuitooranätzwark Ortenau/Elsàss.
Tschechische Sprache
Die tschechischi Sprooch (tschechisch: český jazyk, bzw. čeština) ghöört zum westslawische Zwiig vo dr indogermanische Sproochfamilie.
S Tschechische wird vo öbbe 12 Millioone Mensche as Muetersprooch gschwätzt (Stand: 1999). Vo deene lääbe 10 Millioone z Tschechie, wo s d Amtssprooch isch. Sit em 1. Mai 2004 isch Tschechisch au en Amtssprooch vo dr EU. D Wüsseschaft, wo sich mit dr tschechische Sprooche befasst, isch d Bohemistik.
Tschechisch und Slowakisch stöön sich seer nooch und si geegesitig verständlig. Schriftlig underschäidet mä die bäide Sprooche am äifachste dur d Buechstaabe ř, ě und ů, wo s im Tschechische git aber nit im Slowakische. Hingeege git s d Buechstaabe ä, ľ, ŕ, ĺ und (e Difthong) ô nume im Slowakische. D Konsonantekombinazioone dz und dž und d Difthong ia, ie, iu, wo im Slowakischen hüfig si, chömme im Tschechische nume seer sälte oder überhaupt nit vor.
Wil iiri Sprooche sich so äänlig si und wil si e gmäinsami Gschicht häi und lang in dr Tschechoslowakei verbunde gsi si, verstöön d Slowake und d Tscheche enander relativ broblemloos, allerdings isch s dür die jüngeri Generazioon, wo noch dr Drennig vo dr Slowakei und Tschechie sproochlig sozialisiert worden isch, scho e chli schwiiriger. Drotzdäm wärde au hüte no offizielli Dokumänt in dr jewiilige Sprooch geegesitig zwüsche Tschechie und dr Slowakei automatisch anerkennt und s Rächt, ass mä im Amtsvercheer die anderi Sprooch daf verwände, git s explizit vo Gsetz us wie zur Zit vom gmäinsame Staat, und zwar im Minderhäitssproochegsetz 184/1999 Zb. in dr Slowakei und im Verwaltigsornigsgsetz 500/2004 Sb. z Tschechie. Z. B. dr Gustáv Slamečka, dr Vercheersminister in dr tschechische Übergangsregierig vom Jan Fischer, won e slowakische Staatsbürger isch, het die slowakischi Sprooch brucht, won er im Amt gsi isch. TV-Biidrääg in dr jewiils andere Sprooch wärde in bäide Länder unübersetzt gsändet. Es git Slowake, wo in Tschechie lääbe, won e Mischig us Tschechisch und Slowakisch schwätze, wo in dr Umgangssprooch „Tschechoslowakisch“ („českoslovenština“) häisst. E bekannts Bischbil dodrfür si d Reede vom letschte tschechoslowakische kommunistische Bresidänt Gustáv Husák („husákovština“) gsi.
Busbetrieb Grenchen und Umgebung
Der Busbetriib Gränche und Umgebig (BGU) isch en regionale Nahverchersbetriib im Kanton Solothurn iner Schwiz. Sit 1975 en Aktiegschellschaft, isch ds Unernähme mehrheitlich in öffentlicher Hand (Kantön Bärn und Solothurn, Gmeinde vo der Region Gränche).
Gschicht
1918 isch ds erschti Mal versuecht worde, in Gränchr en Busbetrib izfüehre. Der Betrib überläbt ufgrund vo finanzielle Problem allerdings nur drei Jahr. Ersch 1945 isch erneut en Busbetrib gründet worde, understüzt durch d ortsasässige Uhrenindustrie het me sogar uf kantonali und staatlichi Subventione chöne verzichte. Wäge der Uhrekrise isch es au für de Busbetrieb finanziell eng worde, darum isch 1975 d hütig Aktiegsellschaft gründet worde. Die isch in ihrer Form sit damals ned verändert worde, jedoch hets sukzessivi immer mehr Fortschritt bezüglich Fahrplan und Busflotte gä.