cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nena
Biografi und Karrierä
Nu im glyche Jahr lernd d Nena dä Schauschpiiler Benedict Freitag kännä, wo si 3 Chind mid hed: dr Christopher-Daniel, wo im Alter vo nur elf Monat verschtorbä isch und d Zwilling Larissa Maria und Sakias Manuel. Im Jahr 1992 trennd sich d Nena vom Benedict Freitag. Si läbt jetz midem 12 Jahr jüngerä Schlagzüger Philipp Palm z Hamburg und hed mid ihm zwei Söhn: dr Samuel Vincent Madou und dr Simeon Joel. Im Jahr 1989 started d Nena ihri Solokarrierä mid Lieder wie zum Byschpiil Nur geträumt. I derä Zyt isch si ai als Moderatorin tätig.
Im Jahr 2002 nimmt si nüüi Versionä vo ihrne alte Lieder uf und fyred es unerwartets Comeback. S Album Willst du mit mir gehn chund im März 2005 usä und mid ihrerä Single Liebe ist schafft's d Nena uf Platz 1 vo dr dütsche Charts. Am 22. September 2006 erschyt die nüü Single Caravan of Love.
Film
als Synchronsprecheri:
Rocky Mountains
D Rocky Mountains [] (, in dr Umgangssprooch säit men e au Rockies) si e usdeents Faltegebirg im westlige Nordamerika. D Bärgchetti isch, je noch Definizion, mee as 4500–5000 km lang und göön vo New Mexico dur die kontinentale Veräinigte Staate bis uf Kanada. Si bilde äini vo de wääsentlige geografische Browinze vo de USA.
Nit zu de Rocky Mountains ghööre d Coast Mountains, d Kaskadechetti und d Sierra Nevada. Dr Mount Elbert in Colorado isch  hooch und isch dr höggsti Bärg in de Rocky Mountains. D Rocky Mountains si Däil vo de Kordillere, wo vo Füürland bis Alaska göön. Es git in de Rockies bedütendi Nationalpark wie dr Yellowstone-Nationalpark odr dr Banff Nationalpark in dr Provinz Alberta und verschidnigi Wintersportzentre. Si sin au riich an Bodeschetz. Dr Region vo de amerikanische Bundesstaate, wo in de Rockies ligge, säit mä Mountain States.
Leo III. (Papst)
Dr Leo III. (* um 750 z Rom; † 12. Juni 816) isch Papscht vu 795 bis 816 gsii. Ai Dag noch em Dod vu sym Vorgänger Hadrian I. isch er am 26. Dezämber 795 gwehlt wore.
Härchumft
Dr Leo isch nit us em remische Adel bstammt un het si in dr Chilchehierarchi uffegschafft ghaa. Vor syre Wahl isch er Presbyter in Santa Susanna gsii.
Pontifikat
Sy Papschtname maint „dr Leeb“ (latynisch). Wel sy Vorgänger im Amt, dr Hadrian I., gueti Bezieige zwische Rom un em Frankerych härgstellt ghaa het, het dr Leo III. no syre Wahl d Schlissel zum Grab vum Hailige Petrus as Zaiche vun eme Dreiaid an Chenig Karl dr Groß gschickt. Däm isch s Amt vun eme patricius Romanorum zuegsproche un är isch dodermit Schutzherr iber Rom gsii.
Gfangenahm un Flucht
D Familie vu sym Vorgänger Hadrian, wu unter sällem sym Pontifikat yydragsrychi Ämter gsammlet ghaa het, isch em Leo fyndli gsinnt gsii. Wu dr Papscht am 25. April 799, em Fescht vum hl. Marcus, uf dr Litania-maior-Prozässion gsii isch, hän ihn syni Gegner (Optimate) schyns vum Ross gheit un versuecht ihn z blände un ihm d Zunge abzhaue. Schwär verletzt isch er isch vu dr Angryfer um dr Näffe vum Hadrian, Paschalis un Campulus in e Chloscher in dr Nechi brocht wore, wun em aber mit Hilf vu syne Diener d Flucht drus glunge isch. Mit dr Hilf vu fränkische Adlige isch er uf Paderborn chuu, wu si um die Zyt dr Karl dr Groß ufghalte het, wu wider Chrieg gege d Sachse gfiert ghaa het. Dr Karl het au d Gegner vum Leo chuu loo un si aaghert. Z Paderborn isch s aber zue kaire Entschaidig chuu, un dr Papst isch mit fränkische Chenigsbot (unter ihne dr Mainzer Erzbischof Richulf) uf Rom retuurgschickt wore, wel d Vorwirf un d Gfangenahm vum Papscht hän vor Ort sotte gchlert wäre. Wu die Untersuechige dert aber rächt firschi chuu sin, het si Karl entschlosse, anne 800 uf Rom z zie un die Ding sälber in d Hand z nee.
Chaiserchrenig vum Karl em Große
Z Rom het kain vu Papschtgegner geg dr Leo III. Bewys chenne vorbringe, wu glängt hätte, un wäge däm isch s au nit zue re Verurdailig vum Leo wäge Eebruch chuu. Dr Leo III. het aber sy Uuschuld dur e Rainigungsaid am 23. Dezämber 800 mieße bewyse. Bi dr Wynäächtsmäss am 25. Dezämber 800 het dr Leo dr Karl dr Groß derno zum Chaiser gchrent. Mänkmol haißt s, des sei gege dr Wille vum Karl gschää, des isch aber nume ne nit-historischi Konschtruktion, wel dr Karl het d Chaiserchrenig bewusst aagsträbt. Die Chrenig isch s Fundamänt fir s weschtli mittelalterli Chaiserdum gsii. Konstantinopel het där Akt as Usurpation aagluegt, aber d Chaiseri Irene isch innebolitisch z schwach gsii, zum geg dr Karl vorzgoo. E baar Däg speter het dr Karl iber d Gegner vum Papscht wäge Majeschtetsverbräche Gricht ghalte un si zum Dod verurdailt. Uf Bitte vum Papscht Leo sin si aber zue läbeslangem Exil begnadigt wore. Noch em Dod vum Lei sin si aber wider uf Rom retuurchuu.
Bi dr Chaiserchrenig vum Ludwig em Fromme z Aachen 813 isch dr Leo nit derby gsii. Schyns het er d Macht vu dr fränkische Chaiser iber Rom nit ohni Yyschränlkig welle anerkänne. Am 12. Juni 816 isch dr Leo gstorbe. Sy Dodesdag isch au sy liturgische Mahndag. 1673 isch dr Papscht Leo III. dur dr Papscht Clemens X. hailiggsproche wore.
Merishausen
Merishuuse (amtlich Merishausen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Schafuuse im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Geografi
Merishuuse lit an de Durach an de Grenze zue Dütschland. D Gmeindsflächi umfasst 30,3 % landwirtschaftlichi Flächi, 65,6 % Wald, 3,9 % Sidligsflächi und 0,2 % sustigi Flächi.
Gschicht
Merishuuse isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 846 als Morinishusun.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 10,2 % gläge.
Religion
74,2 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 14,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 2,8 %, FDP 6,9 %, SP 23,7 %, SVP 62,2 %, Sustigi 4,4 %.
Gmeindspresident isch de Erich Tanner (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sproch und Dialekt
De hochalemannisch Dialekt vo Merishuuse ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Franz Kerber
De Franz Anton Josef Kerber (* 25. Februar 1901 z Friburg im Brisgau; † zwische April un em 4. September 1945) isch vu 1933 bis 1945 Owerburgermeischter vu de Stadt Friburg gsii.
Lewe
De Franz Kerber het scho frie im „Freikorps Oberland“ mitgmacht. Er het Volkswirtschaftslehr studiert un het s Studium mit em Diplom abgschlosse. 1925 het er an de Universität Erlangen promovoert iwer di wirtschaftlig Lag vum Rebbau z Bade. Im Johr 1930 isch er in d NSDAP iidrette, isch 1932 Kreisleiter vu de NSDAP, Hauptschriftleiter vu de NSDAP-Zittig Der Alemanne un Gau- un Richsredner wore. In dere Funktion het er no de Machtiwernahm vu de NSDAP mit ere Hetzkampagne aagfange gege de amtierend Owerburgermeischter Karl Bender, wu zue de Beurlauwig vum Bender am 9. April 1933 gfiert het. De Kerber isch am Dag denoo zum Noofolger vum Bender ernennt wore. Anne 1936 isch er Gauamtsleiter fir Kommunalbolitik z Bade wore. 1938 isch er in d SS iidrette, wu er 1941 zum Owersturmbannfierer beferderet wore isch. Vu 1939 bis Juni 1943 het er in de Wehrmacht dient.
Ab 1937 isch de Kerber au Mitglid vum Kolonialbeirot vum Gauverband Bade im Richskolonialbund gsii. Scho 1935 isch er Mitglid vu de Gsellschaft fir Rassehygiene gsii.
Em Kerber si Amtszitt het ufghert mit de Bsetzig vu Friburg dur franzesischi Druppe im April 1945. De Kerber isch vu franzesische Militärregierig interniert un am 4. September 1945 in eme Wald bi Friburg verschosse ufgfunde wore.
OpenURL
OpenURL isch e Schtandard, wo unter anderem drzue dient, typischi Verlinkigsprobläm vo URL z'verhindere. Drbi nutzt'r, ähnlich wie URN, für jeds Dokument e abschtrakte Name, wo durch e Mechanismus zue nem URL ufglöst wird.
Motivation
Bim herkömmliche Umgang mit URL ergän sich e baar Nochteil:
Uflösigsmechanismus
Bi nere Afrog über openURL wärde für's Suechergebnis nit nur de Suechtegscht, wo igee wore isch, sonder au Informatione übr de Benutzer an de Uflösigsserver gschickt. Sälle cha di Zuegriffsrächt übrpruefe un de Zuegriff dementschprächend verwalte. Bsitzt dr Benutzer di entschprechendi Rächt, so sendet dr Server e URL mit em därzitige Schtandort zruck.
Bochotnica
Bochotnica isch e Dorf un Sitz vu dr gliichnammige Landgmei im Südoschte vu Pole, im Powiat Puławski, Woiwodschaft Lublin un lit am Fluss Bystra. Es het öbbe 1076 Iiwohner.
In dr Nööchi vom Dorf stoot d Ruine von ere Burg us em 14. Joorhundert.
Gschicht
Scho im 6. Joorhundert het s dört e Siidlig gha, und 1993 si bi archeologische Usgraabige e pagane Friidhoof und e baar Artifakte gfunde worde. S'Dorf isch wohrschins im 14. Johrhundert entstande. E erschti urchundlichi Erwähnig isch vu 1317.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1972
D Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 1972 isch am 23. April gsii. Bi re Wahlbedailigung vu 80 % het di vum Minischterbresidänt Hans Filbinger gfiert CDU fascht nyyn Brozäntpunkt derzuegwunne un dodermit s absolut Meh im Landdag. D SPD het fascht glych stark derzuegwunne un isch uf s bescht bade-wirttebärgisch Landdagswahlergebnis vu ire Gschicht gwunne, derwylscht d FDP/DVP großi Verluscht het mieße hiinee. D NPD isch us em Landdag uusgschide. Ee CDU-Ellairegierig unter em alte un neie Minischterbresidänt Filbinger het di bishärig Groß Koalition vu CDU un SPD abglest.
Uusgangslag
No dr Wahl anne 1968 isch di vum Minischterbresidänt Hans Filbinger gfiert CDU/SPD-Koalition furtgsetzt wore. Oppositionsbarteie im Landdag sin FDP/DVP un NPD gsii. D NPD, wu no bi dr Landdagswahl 1968 seli erfolgryhc gsii isch, het druf verzichtet, nomol z kandidiere, un het statt däm iri Aahänger ufgforderet, d CDU z wehle. Vor däre Entschaidig het s e Serie vu Wahlniderlage fir d NPD gee, wu si iri Landdagsmandat in allne Landdag verlore ghaa het un bi kaire iber d 5-%-Hurd chuu isch.
Anna Maria Strada
D Anna Maria Strada del Pò (* z Bergamo; † villicht z Bergamo) isch en italiänischi Sopranistin in dr erste Helfti vom 18. Joorhundert gsi. Mä wäiss von ere us de Joor zwüsche 1719 und 1741, hauptsächlig im Zämmehang mit em Georg Friedrich Händel, wo si z London bin e Hufe vo sine Opere uf dr Büüni gstande isch.
Si het iiri Karriere z Italie aagfange und het u. a z Venedig in dr Opere vom Antonio Vivaldi La verità in cimento (1720) gsunge und isch au z Mailand und z Livorno ufdräte. Dr Händel het d Strada 1729 für sini 2. Opereakademii angaschiert. Dört het si d Adelaide in sinere Opere Lotario gsunge und isch vo denn aa im Händel si Primadonna in alle sine Opere serie und Oratorie bis 1737 gsi. Zu iire Rolle häi au d Angelica in Orlando ghöört, d Ditelrolle in Partenope, d Elmira in Sosarme, d Tusnelda in Arminio und d Arianna in Giustino. Si isch die äinzigi vo de füerende Sänger vo dr Royal Academy gsi, wo im Joor 1733 nit zur Konkurränz, dr Opera of the Nobility gange isch.
D Anna Strada het 1738 London verloo und isch uf Italie zrugg, wo si denn z Neapel zämme mit iirem Londoner Kolleeg Senesino ufdräte isch und denn z Turin gsunge het, bis si 1741 in iiri Geburtsstadt Bergamo zrugg isch.
Ausfahrsignal
È Uusfaarsignaal (Abkürzig Asig, AS) isch è Ysèbaasignaal mit ènèrè bschtimmtè bedryblichè Fungtion. È Uusfaarsignaal isch s letschte in Faartrichtung uffgschtellte Hauptsignaal in èm Baanhof, wo bi nèrè Faart dè freiè Streggi zuè bassyrt wörd (diè frei Streggi fangt abber nit am Uusfaarsignaal selber aa, sondern uff dè Höchi vum Yfaarsignaal i dè Gegèrichtig). Kein Zug darf uss ènèm Baanhof ohni Zuèschtimmig vum Faardiènschtleiter abfaarè. Im Regelfall git dè Faardiènschtleiter d Erlaubnis für d Abfaart durch Uusfaarsignaal, wo nèr uff Faart stellè duèt.
Allgemeins
D Faartschtellig vum Uusfaarsignals isch zum eintè vo dè vollschtändigè Yschtellung von èrè Faarschtrõß bis i s Streggègleis abhängig, zum andrè abber au devò, dass dè folgendi Abschnitt frei isch. Sell cha entwedder - wenn s ein git - durch dè Strèggèblogg sichergschtellt wörrè, wo technisch sicherschtellt, dass d Streggi frei isch, odder durch èn entschprechends Zugmeldevofaarè.
Dütschland
D Pflicht für d Uusrüschtig mit Uusfaarsignaal ergit sich us Absatz 3 EBO. Si gildet uff allnè Hauptbaanè un Nebbèbaanè, wenn mit mee wiè 60 km/h uusgfaarè wörrè söll.
Isch es Uusfaarsignaal vom Baanschteig uus nit immer z sää, wörd sellèm sini Faartschtellig mit èm Faartaazeiger aazeigt, sellè isch im Baanschteigberych aabrocht. Dè Aazeiger bschtòt us èm wyß lüchtendè, nõch rächts stygendè Balchè. Dè Faartaazeiger isch nit signaltechnisch sicher un ghört nit zuè dè Ysèbaansignaal; er darf dè Lokfüürer nit devò abhaaltè, s Uusfaarsignaal z beobachtè. Dè Trybfaarzügfüürer muü bi schlèchtè Sichtvohältnis, au wenn dè Faartaazeiger glüchtet hèt, so vorsichtig a s Uusfaarsignaal hèrrèfaarè, dass er dè Zug nò aahaaltè cha, au wenn dè Signaalbegriff Halt nit z erwartè isch.
Z Dütschland wörd durch èn Faartbegriff vum Uusfaarsignaal im Trybfaarzügfüürer kein Abfaaruffdraag erdeilt. S zeigt nu aa, dass d „Uusfaart stòt“, also d Faarschtroõß für d Uusfaart zgschtellt isch un dè Zug gfòrlos abfaarè cha (dõher au dè Uusdrugg Zuèschtimmig vum Faardiènschtleiter, s.o.). Dè Abfaaruffdraag wörd durch d Zuguffsicht mit èm Signaal Zp 9 gää. D Zuguffsicht cha ènèrè örtlichè Uffsicht odder im Zugfüürer übberdrait sy. Oft isch dezuè am Uusfaarsignaal è Zuèsatzaazeiger aabrocht, wo Zp 9 als Lichtsignaal (è grüèn lüchtendè Ring odder è senkrächtè grüènè Lichtschtreifè) aazeigè duèt. Sell Lichtsignaal wörd mengmòl durch è uff èm Baanschteig uffgschtelltè Schalter betätigt. Isch s Drybfaarzügfüürer selber Zugfüürer, dem mò d Zuguffsicht übberdrait hèt, denn keit d Erteilung vum Signaal Zp 9 ewäg.
Signaalbegriff für Uusfaarsignaal
Uusfaarsignaal zeigèd bi dè Faartfreigaab unterschydlichi Signaalbegriff aa, sell isch abhängig vom Übbergang vom Baanhofsgleis i d Uusfaarweichè. Wenn d Weichè graad befaarè wörd, wörd dè Signaalbegriff Faart odder Hp1 aazeigt, bi abzwygender Weichèschtellig zeigt s Uusfaarsignaal Langsamfaart odder Hp2 aa. Bi dè früèner vowendetè Formsignaal hèt sell bedütet, dass ei Uusfaargleis mit èm einflügeligè Uusfaarsigaal vosää gsi isch, alli witèrè mit èm zweiflügeligè Formsignaal. Usserdèm hèt s bi dè Formsignaal kei Möglichkeit gää, uff èm glychè Signaalschild d Signaalbegriff für s Schutzsignaal aa z zeigè, mit dèm d Rangyrfaartè übber d Uusfaarweichè ewäg greglèt worrè sin. Us sellèm Grund isch uumittelbar vor èm Uusfaarformsignaal è separates Schutzsignaal als Formsignaal uffgschtellt worrè. Sit dè Yfüürig vo dè Lichtsignaal wörred d Signaalbegriff Sh0 un Sh1 mit zuèsätzlichè Signaallichter uff èm glychè Signaalschirm aazeigt.
Schwiz
D Faartschtellig vum Uusfaarsignaal gildet grundsätzlich nu als faardiènschtlichi "Zuèschtimmig für d Faart". Si stellt no kei Abfaarerlaubnis dar. Selli wörd durch dè Zugbegleiter erdeilt, entwedder per Handsignaal odder per SMS odder - wo s vorhandè isch - durch Stellè von èm ortsfeschtè Signaal für d Abfaarerlaubnis. Bi sellèm handlet sich um èn quadratischè Signaalschirm mit eim grüènè un eim wyßè Liècht. Für einigi Züg cha i dè Faarornigè un für mengi Baanhööf i dè Beschtimmigè vum Infraschtrukturbedryber feschtglait sy, dass d Abfaarerlaubnis vum Faardiènschtleiter chò cha.
Gruppèuusfaarsignaal
In älterè Baanhofsaalaagè findet mò deilwys Gruppèuusfaarsignaal. È söttigs Signaal stòt i dè Regel a dè Uusfaarweichè von è baar zammèfüürendè Gleis und gildet entschprèchend für sämtlichi Faartè übber selli Gleisgruppè.
Sebbi Konschtellation brucht bi dè Lokfüürer è erhöhti Uffmerksamkeit, sellèwäg geltet è baar bsunderi Bschtimmungè.
Asè findet sich ofter a jeddem vo dè bedrèffendè Gleis è asè benamsti Gruppèignaaal-Haltdaflè, wo dè spôteschte Halteort von èm yfaarendè Zug markyrt. Uffgrund vo irèm Uussää - è urõgefarbigs, uff dè Spitzè stòhends Dreiegg uff wyßem Hintergrund - wörd si au als "Rüèbli"-Daflè benamst.
Um eidütig z signalisyrè, für welles Gleis d Zuèschtimmig für d Faart gildet, git s unterschydlichi Zuèsatzsignalisyrigè: Faarbegriffsdaflè, Faartschtelligsmelder, Faart zeigends Zwergsignal, belüchtets Gleisnummèririgssignaal, belüchtetè Hywyspfyl Gruppèsignaal.
Isch keins vo sellè vorhandè, muè dè Faardiènschtleiter sämtlichi faarbereitè Lokfüürer i dè Gleisgruppè voschtändigè, für sebbi d Zuèschtimmig für d Faart nit gildet. Sell cha byschpillswys au bi nèm einzigè wartendè Zug dè Fall sy, wenn sellè vor enèm durchfaarendè Zug übberholt wörrè soll.
Wegè m höcherè Risiko vo Zugskollisionè wörred Gruppèuusfaarsignaal bi Modernisyrungsmassnaamè vo dè Baanhööf durch reguläri Uusfaarsignaal ersetzt.
Tour de Suisse 2017
Di '''81. Tour de Suisse''' isch e Etapperänne in dr Schwyz gsii. S Radränne het vum 10. bis zum 18. Juni 2017 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2017 gsii. Gsamtsiiger isch dr Slowen Simon Špilak wore.
Cissonius
De Mercurius Cissonius (au Cisonius) isch en keltische Gott gsii. Sin Name werd zum gallische Wort cissium »Wage« gstellt, drum werd er as Wagegott aaglueget. Well Wäge för Händler wichtig sind, passt da guet zu sinere Gliichsetzig mitem römische Handelsgott Mercurius. Er isch denn au vor alem a Maartort oder Stroossestatione vereert wore.
Vogorno
Vogorno (lombardisch Vegorn) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch es sälber e Gmai gsi.
Geografi
Vogorno lyt am Stausee Lago di Vogorno, oberhalb vum Staudamm Selvatica. E paar Hyyser vum Dorf sin vor em Ufstaue vum See im Summer 1965 gsprängt un gfluetet wore. Zue Vogorno ghere d Fraktione Berzona, Sant’Antonio un San Bartolomeo.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vogorno ghert zum Ticinese.
Westeuropa
Westöiropa bezäichnet d Länder im Weste vo Öiropa, aber was drzueghöört isch je noch em Konteggst verschiidle.
D Gränze vo Westöiropa si lang vo de Machtverheltniss wääred em Chalte Chrieg bestimmt worde. Öiropa isch vo dr Middi vom 20. Joorhundert aa dur dr sogenannt Iisig Vorhang in zwäi Helfte drennt gsi. E genauji Underschäidig in West- und Ostöiropa isch hüte schwiirig und wird vilmol vermiide.
Im Bezug uf d Gschicht vo dr Nöizit umfasst Westöiropa die Länder, wo relatiiv früe Erfaarige mit Demokratii bzw. konstitutionelle Monarchie, Rächts- und Nazionaalstaatligkäit gmacht häi, also vor allem Frankriich und s Veräinigte Köönigriich, d Niiderlande und Belgie. Denn wird dr Begriff verwändet, zum Länder wie Dütschland, Italie oder Spanie uszschliesse, wo die (politische) Charakteristika vo dr Modärne erst wääsentlig spööter ufdräte si und wo s no bis wit ins 20. Joorhundert autokratischi und diktatorischi Regierigsforme gee het.
Noch dr statistische Iidäilig vo de Veräinte Nazione ghöören die Staate zu Westöiropa: Belgie, Dütschland, Frankriich, Liechtestäi, Luxeburg, Monaco, d Niiderland, Ööstriich und d Schwiz.
Joseph Lefftz
Joseph Lefftz (* 14. April 1888 in Owernah, † 13. November 1977 in Stroßburj) isch e Forscher vo dr elsässische Folklore un Literaturwüsseschaftler gsi.
Fueßnote
<References/>
Ägäisches Meer
D Ägäis oder s Ägäische Meer (ngr. Αιγαίο Πέλαγος, Egeo Pelagos, türk. Ege Denizi) isch e Nebemeer vom Mittelmeer. D Ägäis ghört zum grösst Tail zu Griecheland und zum chlinnere Tail zu de Törkai.
Geografii
D Ägäis litt im nordöstliche Tail vom Mittelmeer. Im Oste und Norde werds vo de griechische Chüste abgrenzt und im Oste vo de türkische Chüste. Im Süüde bildet d Insle Kythera, Antikythera, Kreta, Kasos, Karpathos und Rhodos d Grenze gege s Mittelmeer. Im Nordoste gönd d Dardanelle is Marmarameer und vo dai gööts öber de Bosporus is Schwarzi Meer.
Gschicht
De Ägäisch Ruum cha as Wiegi vo de europäische Kultur agluegt were. I de Bronzezitt isch uf Kreta di Minoischi Kultur verbraitet gsii, wo en aignigs Schriftsystem ghaa het. Die isch vo de Mykenische Kultur ufem südliche griechische Festland öbernoo wore. Uf de Kyklade het sich scho früe di Kykladischi Kultur entwicklet und a de Ostchüste hend Troia und s hethitische Land Arzawa a d Ägäis grenzt.
Nochem Zämebruch vo de bronzezittliche Kulture um 1100 v. Chr. isch de ägäischi Ruum meriri Joorhundert ooni grossi Bidüttig blibe. Abem 8.Jh. het sich die hellenischi Kultur entwicklet, wo sich öber wiiti Tail vom Mittelmeer verbraitet het. Mit de Iigliderig vo de Grieche is Römische Riich het di lebeschräftigi Kultur und Philosophii vo de Grieche e grosse Iifluss uf d Römer uusgüebt.
Nochem Zämebruch vom Römische Riich im früene Mittelalter isch d Ägäis zum Byzantinische Riich choo, wo di alti Kultur witterpflegt het, aber uf eme starche christliche Hindergrund. Noch de Chrüzzüüg hend vor alem di italienische Stadtstaate Genua und Venedig sich um d Insle i de Ägäis gstritte. Die sind wichtig gsii, för de Handel mit de Piet am Schwarze Meer und öber seb au mit China.
Patton Oswalt
De Patton Peter Oswalt ( * 27. Januar 1969 z Portsmouth, Virginia) isch en US-amerikanische Schauspiiler un Komiker.
Er het zerscht d Krimiautorin Michelle McNamara ghürootet, und wo die ane 2016 gstorben isch, het er es Joor spööter d Meredith Salenger ghürootet.
Dr Oswalt het Büecher gschribe und Comics gmacht. Me kännt en us de Film, won er mitgspiilt het, wie öpe Starsky & Hutch, Magnolia und Blade:Trinity. Er isch au i de Sitcom King of Queens ufträtte.
Im Animazioonsfilm Ratatouille isch är d Stimm vo de Wanderratte Rémy.
Typosquatting
Typosquatting isch e Form vo Cybersquatting, wo druf berueht, dass e Person e Webadräss in eme Webbrowser versähentlich falsch iitippt un drno uf e alternativi Syte gfüehrt wird wo eme Cybersquatter ghört. Sälli Syte isch meischtens pornografisch odr satirisch, mänggmol aber au e Konkurrenzagebot.
'S git abr au Fäll, wo e Firma e Azahl vo Webadresse mit Tippfähler bsitzt un die zue dr richtig buechstabierte Hauptwebsyte umleitet, wie z. B. www.goolge.de, www.googel.de un www.gogle.de, wo alli zue www.google.de umleite.
D' Domäni vo dr Website vom Präsident vo dr Vereinigte Schtaate, www.whitehouse.gov, het zwei bekannti "Tippfehler": www.whitehouse.com, e pornografischi Website un www.whitehouse.org, e satirischi Syte.
Au d' Wikipedia isch e Typosquatting-Opfer: www.wiipedia.org, www.eikipedia.org un www.wilipedia.org sin alles Websyte, di Pop-Ups, Spyware/Adware un Wärbig-Suechmaschine enthalte.
Öbbis ähnlichs hät AT&T drzue bewegt plötzlich di Telifonnummere "1-800-OPERATOR" ufzgeh un sie mit "1-800-CALL-ATT" z'ersetze. 'S schient, als ob vieli Amerikaner "Operator" nit buechstabiere chönne, will MCI viel Arbet gha het mit dr Nummere "1-800-OPERATER".
Avenches
Avenches ([]), iihaimisch uf Arpitanisch Aventso ([]), tütsch Wiflisburg oder Wifflisburg, isch e politischi Gmaind im Bezirk Broye-Vully im Waadtland. Zu de Gmaind ghört au de Ort Donatyre, wo bis em 1. Juli 2006 en aigni Gmaind gsii isch.
Name
De Ort (galloromanisch: Aventicum, 1518: Avenche) isch binennt nochem Name vo de Quelle Aventia (ie. H2euentiH2 »Quelle«). I de Römerzit isch die Quelle as d Göttin dea Aventia vereert wore. Im Mittelalter het de Ort au Wiflisburg (1266: Wibilsburg; 1302: Wipelspurg) ghaisse, en Name wo Iigang i di nordischi Heldesaag gfunde het: D Söö vom Ragnarr Lodbrok hend wo si gege Rom zoge sind i de Alpe Vífilsborg plünderet.
Geografii
S Städtli Avenches (480 m ü. M.) lit wenig südlich vom Murtesee zwüschet Murte und Payerne ufeme Höger zmitzt ide Ebeni vo de Broye, wo in Murtesee ine flüüsst. De nördlich Tail vo de Gmaind ghört zu de fruchtbare Broyeebeni und wert landwertschaftlich intensiv gnutzt, de südlich Tail isch hügelig. De höchst Punkt mit 630 m.ü.M. isch de Bois de Châtel. Im Norde goot Gmaind bis an Murtesee ane. Di gsamt Gmaindflächi vo 17,5 km² werd zu 70% landwertschaftlich bruucht, 15% sind biwaldet wäred d Sidlige 14% iinemet (1997).
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Gschicht
I de Latène-Zitt het d Geged zum Cherngibiet vo de Helvetier zellt, wo im 1.Jh.v. Chr. ufem Bois de Châtel e Oppidum baut hend, vermuetli as Noofolger vom wichtige Oppidum ufem binochbuurte Mont Vully, wo d Helvetier bim gschitrete Uuszug usem Land abebrennt gha hend.
Nochdem Römer d Helvetier underworfe hend, hends de Ort wege sinere Laag zum Vorort bestimmt und ere de Name Civitas Helvetiorum ggee. Si hend abem Joor 12 v. Chr. afange de Ort uusbaue, wo denn langsam zunere Stadt anegwachsen isch. De Kaiser Vespasian het d Erlaubnis ggee, e Muur um d Stadt z baue und ere de stolzi Name Colonia Pia Flavia Constans Emerita Helvetiorum fœderata verlait. D Stadt isch noch römischem Vorbild miteme rechteggige Stroossemuster baut wore, het Bäder, Tempel, e Theater und en Amphitheater ghaa. De Cigogner-Tempel - so gnennt well uf de Süüle obe Störch gnistet hend - isch as wichtigste Tempel vo de Stadt vermuetli im Caturix gwidmet gsii. D Verfassig vo Aventicum isch die vonere römische Kolonii gsii. Di iihaimisch Bivölkerig het aber ersch im 3. Joorhundert s römische Bürgerrecht öbercho. Aventicum het i sinere Blüeti guet 20 Tuusig Iiwoner ghaa.
Ane 259/60 hend d Alemane Aventicum plünderet, doch het d Stadt sich chöne guet erhole und ufem Bois de Châtel isch zum Schutz vom Volch e Kastell baut wore. Aber ane 354 hend d Alemanne d Stadt definitif abegmacht und d Bivölkerg het sich den uf de Höger am südliche Stadtrand zruggzoge. Nochdem d Zitte wider rüebiger wore sind, isch i de Ebeni une nomol e bifestigti Stadt baut wore und isch denn au Sitz vomene Bischof gsii, mit mindestens zwoo Cherche: Saint-Martin und Saint-Symphorien. Nochdem de Bischof Marius i de 2. Hälfti vom 6. Joorhundert de Bischofssitz uf Losann verlait het, isch d Römerstadt endgültig uufgee wore und d Ruine sind as Staibruch bruucht wore.
Ane 1074 het denn de Losanner Bischof Burkhard vo Oltige ufem Höger s hütige Städtli gründet und mitere Ringmuur umgee. Ane 1259 het de Ort denn Stadtrecht öbercho. Nochdem d Berner 1536 s Waadtland eroberet hend, isch d Stadt Sitz vode Landvogtai Avenches wore. Wäred de Helvetik het Avenches zum Kantoo Friburg ghört und isch ane 1803 dur d Mediationsverfassig schlussendli uf aigne Wunsch zum noi gschaffne Kantoo Waadt choo.
Vo 1910 bis 1921 isch nördlich vo de Stadt e Flugplatz gsii, wo im Erste Weltchrieg vom Militär bruucht woren isch.
Politik
Bi de Nationalrotswahle 2011 het s das Ergebnis gää: BDP 1,4 %, CVP 3,1 %, FDP 17,2 %, GLP 6,3 %, GP 6,0 %, SP 27,8 %, SVP 23,8 %, Suschtigi 5,7 %.
Dr Burgermaischter vu Avenches isch dr Daniel Trolliet (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,1 % gläge.
Tyrrhenos
De Tyrrhenos oder Tyrsenos (agr. Τυρρηνός, Tyrrhēnós; Τυρσηνός, Tyrsēnós) isch noch antike Saage de Stammvatter vo de Etrusker, wo vo de Grieche Tyrsener gnennt wore sind. Er het d Etrusker staatlich organisiert.
De Tyrsenos isch de Soo vom lydische König Atys und vo de Kallithea und de Brüeder vom Lydos. Wegere Hungersnoot, het er e Tail vom Volch vo Lydie uf Italie gfüert, wo dozmol Umbrer gwont hend. Er gelt as de Gründer vo de etruskische Stadt Caere.
Noch römische Quelle isch er au de Schutzgott vom Tyrrhenische Meer.
Quodlibet
Dr Begriff Quodlibet (lat. „was beliebt isch“) bezäichnet:
Binau
Binau (sidfränk. Bina) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Binau lyt am Necker zwisch em Hoche un em Chlaine Odewald. D Gmai lyt im Naturpark Neckartal-Odewald.
Plogoff
Plogoff (bretonisch Plougon) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Binau
Geografi
Dr Baan bstoht us 38,3 % Landwirtschaftsflechi, 34,8 % Wald, 18,4 % Sidligsflechi un 8,5 % sunschtiger Flechi.
Plogoff
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Chaux (Territoire de Belfort)
Chaux ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
Plogoff
Gschicht
Plogoff isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Ploegomff (1368 Ploegoff, 1405 Ploegouff).
Binau
Gmaigliderig
Zue Binau ghere s Dorf Binau un d Ortschafte Bahnstation Binau un Chemische Fabrik.
Chaux (Territoire de Belfort)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Juan Gris
Dr Juan Gris (* 23. Merz 1887 z Madrid; † 11. Mai 1927 z Boulogne-sur-Seine, Frankriich; äigentlig José Victoriano Carmelo Carlos González-Pérez) isch e schbanische Mooler gsi.
Binau
Gschicht
Binau sich zum erschte Mol gnännt wore anne 769 as Benenheim oder Bienenheim (772 Beonanheim, 774 Beninheim, 1536 Buenaw, 1629 Binheimb un im 18. Johrhundert Neckarbinau).
Plogoff
Verwaltig
vu Plogoff isch. Plogoff ghert zum Kommunalverband.
Suleviae
D Suleviae oder Suleiviae sind e Gruppe vo Göttine, wo vo de Kelte vereert wore sind. Vo ine sind öppe 40 epigraphischi Zügnis bikannt, vor alem im östliche Gallie, aber au z England, i de baide Provinze Under- und Obergermanie, z Noricum und z Rom.
Vereerig
Bi de Helvetier isch d Formle SVLEIS SVIS (»sini Suleviae«) verbraitet und ainisch z Rom au »mini Sulevie«, wa uf persönlichi Schutzgöttine schlüsse loot. Si werdet au »sini hüüslichi Sulevie« gnennt, Schwöstere , Müettere oder au SVLEVIS IVNONIBVS. Da düütet uf e familiäri Vertrauthait mit dene Göttine hii. Mengisch hend si Biinäme, wie Atumarae.
Inere Inschrift us Südgallie tret nu ai Sulevia Idennica uuf, wo mit de römische Göttin Minerva gliichgsetzt werd, wäred im Hailbad vo Aquae Sulis (hütt: Bath, England) d Göttin Minerva Sul vereert woren isch. Ai Inschrift us dem Ort isch aber vom Bildhauer Sulinus a de Sulevie gstiftet wore !
Name
De Name isch Gallisch und bidütet »Gueti Füererine« (kymr. hylyw »füere«; bret. helevez »gueti Füerig«), wa guet zu persönliche Schutzgöttine passt.
Binau
Verwaltig
Binau het sich mit dr Gmaine Neckargerach, Waldbrunn un Zwingeberg zum Gmaiverwaltigsverband „Neckargerach-Waldbrunn“ mit Sitz z Neckargerach zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Rene Friedrich.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Binau ghert zum Sidfränkisch.
Plogoff
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plogoff ghert zem Bretonisch.
Chaux (Territoire de Belfort)
Gschìcht
Chaux ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1252 als Chas.
S Gebiet um Chaux hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Chaux ìsch. Chaux ghert zem Kommünàlverbànd.
Juan Gris
Näben em Pablo Picasso und em Georges Braque isch er dr Hauptverdräter vom sünthetische Kubismus. Dr Gris het vor Allem Stilllääbe gmoolt. In deene het er Bildelimänt as Collasche näben- und überenander gsetzt. Dr Gris het die nöije Gstaltigsbrinzipie vom Kubismus in e razionaals Süsteem integriert und het sich wääred sim aktive Lääbe immer Müe gee, au d Theorii hinder siner Kunst z erklääre.
Chaux (Territoire de Belfort)
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Chaux ghert zem Franc-Comtois.
Anna Keller (Frauenrechtlerin)
D Anna Katharina Keller (* 24. Jänner 1879 z Baasel; haimetberäächtigt z Baasel un z Waldcherch; † 31. Augschte 1962 z Baasel) isch e Schwyzer Lehreri, Schriftstelleri un Fraueräächtleri gsii.
Lääbe
D Anna Katharina Keller isch as Doochter vum Karl Albert un dr Anna Katharina, geb. Eckenstein, z Baasel uf d Wält chuu. Si isch uf d Deechterschuel z Baasel gange un het no as Primaarlehreri z Binningen, z Gelterkinden un z Baasel unterriichtet. Dernääbe het si vu 1903 bis 1907 an dr Uniwersitet Baasel studiert un mit eme Diploom as Mittelschuellehreri abgschlosse.
Si het 24 Johr lang as Sekundaarlehreri im Dreirooseschuelhuus Baasel glehrt un isch vu 1924 bis 1932 Iebigslehreri am Lehrerseminar Baasel gsii. Si het modäärni pedagoogischi Idee verdrätte wie die vum Gsamtunterriicht. Si isch Bresidänti vu dr Baasler Sekzioon vum Schwyzerische Lehrerneverain woore un vu 1920 bis 1924 däm sy Zäntraalbresidänti.
D Keller het si fir di räächtli Glyychstellig vu dr Gschläächter engaschiert. An dr Lehrerneversammlig vum 24. April 1918 z Baasel het si ne Referaat iber «Glyychi Aarbet, glyyche Lohn» ghalte. Si isch Mitgrinderi vu dr Verainigung fir Frauestimmräächt Baasel un Umgeebig gsii.
Näb em Beruf un no dr Pänsionierig het si as Schriftstelleri Proosaa un Lyrik fir Chinder un Erwagseni gschriibe, uf Schriftdytsch un au uf Baaseldytsch. Mer chännt si vor allem dur iri Chinder- un Juugedbiecher.
Glanebezirk
Dr Glanebezirk (, Patois ) isch ain vu dr sibe Bezirk vum Kanton Frybùrg in dr Schwyz. Hauptort isch Romont.
Gmaine
Zum Saanebezirk ghere 18 Gmaine:
Domodossola
Dööm isch e Stadt im Piemont. Dr ofiziell iteliänisch Name isch Domodossola.
Glanebezirk
Gmaine
Stand: 1. Jänner 2020
Domodossola
dr Name vo dr Stadt
Uf Düütsch het Domodossola dr Name «Tüem» oder «Duum» übercho; d Walser säget ere «Dööm».
Die Stadt het en inträssanti Namensgschicht. Bi de Röömer het si uf latyynisch zerscht «Oscella Lepontiorum» und spöter «Domus Ossulae» gheisse. Do druss isch dr hüttig iteliänisch Ortsname entstande. I dr yheimische lombardische Sprooch heisst si «Dòm».
Geografy
Domodossola isch e Vercheerschnotepunkt. Im Nochberdorf Crevadossola zweigt d Passtrooss übere Simplon vo dr Talstroos, wo wyter ufe is Pomatt goot, ab. E Strooss git’s is Bognancotaal, und no eini is Vigezzotaal. Im Baanhof bi dr Stadt foot d Bärgstrecki vo dr Ysebaan aa, wo zum Simplundunnel ufe stygt und wyter uf Brig füehrt. Gägen Oschte fahrt me vo Dööm uus mit dr Centovallibaan uf Locarno in dr Schwiiz.
Tour de Suisse 2016
Di '''80. Tour de Suisse''' isch e Etapperänne in dr Schwyz gsii. S Radränne het vum 11. bis zum 19. Juni 2016 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2016 gsii. Gsamtsiiger isch dr Kolumbianer Miguel Ángel López wore.
Chavanatte
Chavanatte (ditsch Kleinschaffnatt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Chavanatte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1458.
Verwàltung
vun Chavanatte ìsch. Chavanatte ghert zem Kommünàlverbànd.
Tarchon
De Tarchon (lat. Tarchon; agr. Τάρκων, Tárkōn) isch noch antike Saage de Gründer vo merere etruskische Städt.
De Tarchon isch de Brüeder oder de Soo vom Tyrrhenos. Er het zwölf Städt gründet, drunder au Tarquinii (etr. Tarχna) und de Etruskischi Bund vo de Zwölfstädt organisiert.
I de Nöchi vo Tarquinii het er de Tages, en Enkel vom Jupiter, us de Erde pflüegt. De het em Tarchon di "Etruskischi Disziplin" (disciplina Etrusca) biibroocht, wo us Woorsägerai, de Düütig vo Vorzaiche und Omen bistande het.
De Name Tarchon werd mitem hethitische Wettergott Tarḫunna i Verbindig broocht.
Wilhelm Altwegg
Dr Wilhelm Altwegg (* 6. Dezember 1883 z Basel, † 13. Februar 1971 dört) isch e Schwizer Altphilolog, Germanischt un Pädagog gsi.
Läbe
Dr Wilhelm Altwegg het 1902 am Humanistische Gymnasium z Basel d Matura abglegt un e Studium vo dr Altphilologii z Basel und z Berlin aagfange, wo n er anne 1907 an dr Universität Basel mit ere Dissertation über de Philosoph Antiphon abgschlosse het. 1908 het er e n Aastellig als Lehrer für Dütsch un Latinisch in Biel gfunde. 1911 isch er als Lehrer an s Humanistische Gymnasium Basel gange. Sii läbenslanges Intresse am Johann Peter Hebel, wo z Basel uf d Wält cho isch, un an siim Wärk het e mengge Usdruck gfunde, öbbe in siinere Mitgliedschaft in dr «Komission» vo dr Basler Hebelstiftig vo 1920 bis 1966 (Bresidänt vo 1935 bis 1960). Anne 1930 het er sich habilitiert un isch Privatdozent für Dütschi Philologii z Basel worde. 1935 isch siini bis hütstag immer no güldigi Hebel-Biographii usecho. Im gliiche Jahr isch er Präsident vo dr Basler Hebelstiftung worde un het säll Amt bis 1960 wohrgnoo. 1936 isch er ußerordentliche Professer mit eme Lehruftrag für dütschi Lyrik un Erzählig an dr Universität Basel worde. 1948 isch er als Lehrer am Humanistische Gymnasium Basel pensioniert worde, 1953 het er siini Lehrtätigkeit an der Basler Uni beendet.
Homburg (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kuppenheim
Kuppene, (amtlich Kuppenheim) isch ä klains Städtl im Weschde vu Bade-Wirdeberg bi Raschdi.
Homburg (Oberelsass)
Verwàltung
vun Humburg ìsch. Humburg ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Humburg ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kuppenheim
Geografie
Kuppene liegt im uuslaufendi Murgdal im Nordschwarzwald. Sell isch ou der Grund, warum mer die Stadt net blooß "Knepflestadt", sondern ou "´s Door zum Murgdal" haiße dud. Scho middel in da Stadt fongt ´s Glände wegga da Rondlag zum Schwarzwald schu o ozstiege. D´Heheunterschied uff Kuppener Gemarkung raiche vun 118 m im Gwann "Unnerer Aichelblan" ibber 127 m in der Stadtmitt bis 297 m uffem Hirschacker. Wemmer in de Kuppener Hiigel steht, kammer bi guedem Wedder bis zu da Kiehldirm vum Kernkraftwerk Philippsburg gugge.
Benachbarde Städte unn Gmainde
Im Uhrzeigersinn, vom Norde ogfonge:
Gschicht
Wenn Kuppene grindet worre isch, waißt mer net, ´s isch abber sichér, daß es schu in der Zitt vun da Reemer ä Osiedlung uff da Gemarkung gebbe hat, wiel´s zu sellerer Zitt ä wichtigi Reemerstraß entlong da Hiegel gebbe hedd, uff derre ihre Fundamende noch hitt die Londstraß nach Bade entlongfiehrt.
Kuppene isch im Johr 1095 s´erschde Mol in ´re Urkund erwähnt worre. In derre Zitt isch der wichtigscht Ort im gonze Ufgau gsi. Usserdem isch d´Murg die friehere Grenz zwische da alemannische unn fränkische Sprooch. Desdrum hedd da aldi Kuppener Dialekt, wo zu da niederalemannische Dialekt ghert, ou ä paar fränkische Eischläg.
Nachem erschdi Weltkrieg, wo ou viele Kuppener gfalle sinn, isch d´Stadt vun der Depression in da zwonziger Johr hart troffe worre, zumal des ou noch in da entmilidarisierdi Zon glege isch. Än Huffe Litt sinn wege dem nach Amerika uusgwondert. Unn in da Nazizitt isch 1935 ou noch des Stadtrecht aberkannt worre. Im zwaidi Weltkrieg isch Kuppene reladiv ungschore davukomme. 1950 hedd da badisch Staatspräsident Leo Wohleb ´s Stadtrecht widder verliehe.
Ab 1850 hedd´s dann ou in Kuppene än vorindustrieller Uffschwung gäbe. Vom reine Buuredorf hedd´s sich mit der Zitt zure moderni Stadt entwickle kenne, mit na reichhaldigi Induschdrie. Dazu bigetrage hedd abber ou die ginschdigi Lag im Dreieck Raschdi-Gaggenau-Bade.
D´Sag vu da Knepflestadt
Im drissigjährigi Krieg isch d´Bezaichnung "Knepflestadt" entstonne. Kuppene isch damols vun da Schwede belagert worre. Wo d´Vorrät longsom wenjer worre sinn, hänn d´Birjer alles, was se an Mehl unn Eier noch ghatt henn, zammetrage, um Knepfle, so ä Art Spätzle, druus z´mache. Dess henn se deno ibber d´Stadtmauer gschmisse, um da Schwede zu zaige, daß se noch gnueg zum Esse hänn. Glich druff sind Schwede donn abzoge unn Kuppene isch grettet gwä.
Iigmaindunge
Sitt 1. Januar 1971 isch Oberndorf, wo 1288 ´s erschde Mol erwähnt worre isch, än Stadtdail vun Kuppene.
Birjemaischder
Vor 1831 isch Stabhalter d´Bezeichnung für Birjemaischder gwä
Wabbe
´S Kuppener Wabbe bschdeht uus dem tibbische badische, goldene Staatswabbe mit rodem Schrägbalge. Im rechde ober Feld isch ä Kleebläddl, wo villicht ä stilisierdes Kritz darstelle soll. Wahrscheins isch des firs Dekanat Kuppene gschdonne. Im linke unnere Feld isch ä Wolfsongel bzw. än Fleeßerhoke, was ä Zaiche dafir isch, daß es ou in Kuppene Fleeßerai gebbe hat.
Am Huus Friedrichstrooß 68 isch des äldeschdi badische Wabbe ogebroocht, wiel do frieher mol eins vun da vier Stadtdoore gwä isch, wu ma allesomt 1813 abgrisse hedd.
Städtepartnerschafte
Kuppene hedd sitt 1986 ä Städtepartnerschaft mit da fronzesischi Stadt Raon L'Étape.
Musee
In da Johann-Schäuble-Strooß gibt´s ä kleins Heimatmuseum.
Bauwärk
Ubedingt ogugge sott ma:
Nadur
Knapp 2/3 vu da Kuppener Gemarkung werre vu da Vorberg vum Schwarzwald eignomme. Uff da zahlreichi Wonderweg konn da Stadtwald mit seine Däler unn Hiegel durchgwondert werre, z. B. bis nuff zur Burgruin Alt-Eberstein
Pfingschdträg
Urspringlich im gonze Londkreis Raschdi haimisch, hedd sich der aldi Brouch bloß noch im Stadtdail Oberndorf erhalde. Der geht zrick uff d´Sag vum Pfingschdkenig unn -kenigin, wo vum Pfingschdträg begleided worre sinn. Sell war än fauler Gsell, wu au noch varrickt nach Erbse gwä isch unn jedes Mol bim Eizug vum Kenigspärle z´spot gwä isch unn sei Gaul vagesse hot. Weg dem singe d´Kinner immer folgendes Sprichl:
Pfingstträg, Pfingstträg, oha! Hat Erbse g´fresse, hat sei Roß im Stall vergesse!
Imma an Pfingschdmändi dinn d´Kinner än Bub verklaide unn durchs Dorf fiehre, wiel er selber kaum noch laufe konn. Dert sammle se vun da Eiwohner milde Gabe. Ai Bub tragt än Stecke mit na Schell dro unn kindigt so da Pfingschdträg o. Danoch wird er widder in da Wald gfiehrt unn d´Verklaidung ragnomme
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Kuppene ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Kuppene sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
Kuppene isch e Belegort vum SSA gsii (RA-6).
Vakehr
Kuppene hedd än Bohnhof an der Murgtalbahn und isch somit ou ans Verkehrsnetz vum Karlsruher Verkehrsverbund (KVV) ogschlosse, Vum Bohnhof uus fahre au d´Buss u. a. direkt uf Bade in d´Stadt nei. Usserdem kammer d´Audobohn 5 vu Kuppene uus in wenje Minudde über d´vierspurig uusgebauti B462 erraiche.
Medie
Immer om Durschdi erschint in Kuppene unn Bischwier ´s Kommunal-Echo, wu nebbe da lokale Noochriechde au da Verrain als Informationsplattform diene dud.
Jonas Kuppenheimer
In da USA hedd´s vun 1862 bis 1997 ä Firma mittem Nome Kuppenheimer Men´s Clothiers Inc. gebbe. Die isch spezialisiert gwä uff d´Herstellung vun exklusiver unn diere Herreklamotte für d´hechere Litt in da amerikonische Gsellschaft. Grinder isch än Monn gwä, wo da Nome vun seinere Heimatstadt als sei Familienome getrage hedd: Jonas Kuppenheimer (* 6. März 1837). 1857 hedd er sei Staats- unn Birjerrechte verlore, wiel er net zum Milidär hedd gehe welle. Nood isch er nach Amerika gange und hedd dert än Klaidergroßhondel uffgmaacht. Gschdorbe isch er am 11. Juli 1902. Sei Firma isch abber wieders gwachse unn hedd in da beschdi Johr 167 Filiale in da USA ghatt. In da letschte Johrzehnte isch´s abber bergab gonge unn 1997 hänn se Konkurs gmaacht. In da zwonziger unn drissiger Johr hedd die Firma ä paar scheeni Plakate mit Werbung gmaacht, wu vum ebbefalls uus Ditschlond ussgwonderte Kinschdler Leyendecker gmalt worre sinn.
Ehepaar Erwin unn Theresia Roos
De Erwin Roos isch än Undernehmer und bidiendender Kunschtmaler gwä. Sei Mudder hedd ä Farbefabrik ghatt, unn do isch er on da Quell ghockt. Nach seine Plän isch z. B. des Kriegerdenkmal am Werdelstadion bout worre. Er isch au gern an seinere Staffelei in da Rheinstroß ghockt unn hedd verschiedene Osichte vun Kuppene gmalt. Am 21. Mai 1960 isch er gschdorbe. Vor ä paar Johr isch dann au ä Stroß nach em benonnt worre.
Sei Frau Theresia Roos isch in baide Weltkrieg Kronkeschweschder in verschiedene Lazarette gwä unn hedd d´Kuppener DRK-Schweschdere vun 1935 bis 1974 glaidet. Für ihr Engagement hedd se ´s DRK-Ehrezaiche unn ´s Bundesverdienschtkritz kriegt.
Julius Kahn
De Julius Kahn isch än amerikonischer Kongreßabgeordneter gwä, wu am 28. Februar 1861 gebore worre isch. Sei Eldern sinn, wo er fünf Johr alt war, nach Kalifornie uusgwondert. In San Francisco hedd er Jura studiert. Er hedd um d´Johrhunderwend bis zu seim Tod 1924 mehrere Kongreß oghert unn isch au Mitglied im Milidär-Uusschuß gwä. Später isch än Spielplatz nach em benonnt worre.
Modoball
Der 1960 gegründete 'MSC Puma Kuppenheim' hedd scho mehrmols die ditsche Modoballmeischderschaft gwunne.
Schach
D`Schachgemeinschaft Rochade Kuppenheim isch 1979 gegründet worre. Fir da stärkschde Amadeerverrain im "Goldene Schach-Dreieck" zwische Bade, Raschdi unn Karlsruh, spiele vier Monnschafte, d´Erste in der Oberliga, d´Zweite in der Londesliga, d´Dritte in der Bereichsklass unn d´Vierte in d´Kreisklass I.
Lideradur
Beide Biecher sinn vun da Stadt Kuppene ruusgebbe worre unn kenn au ibba d´Stadtvawaldung bezoge werre.
Epona
D Epona isch literarisch und epigraphisch seer guet bizügt. Di maiste Widmige i Stai stamed usem nördliche und östliche Gallie. Abem 2. Joorhundert het sich ere Kult afange öber s ganz Römische Riich nördlich vom Mittelmeer verbraite, im ganze sind me as 60 Inschrifte und öber 250 Darstelige bikannt. De Grund sind Händler und Soldaate gsii, wo si zäme mitem Heldegott Hercules und em Chrieggott Mars vereert hend. In e paarne Inschrifte werd si as Königin (Epona Regina) agredt. I acht Inschrifte werd si zäme mit de Suleviae gnennt. En Festkalender vo de Cenomane, emene gallische Stamm i de Poebini, git as Festtag vo de Epona de 18. Dezember aa.
Antiki Literatur
E Sammlig vo chliine Anekdote bringt e Gschicht, won e Maa mitem Name Fulvius Stellus oder Fulvius Tellus d Fraue ase ghasst hebi, as ers mit ere Stuete tribe heb und die heb den e schöös Maitli mitem name Epona uf d Welt brocht, wo denn zu de Schutzgöttin vo de Ross wore sai, aidütig e Reminiszenz an Hieros gamos, de Hailige Hochzitt. No im Mittelalter het z Irland en König bi de Chröönig müese sich mitere Stuete veraine. Meriri Forscher bitrachtet aber die Anekdote as e raini Erfindig oni keltische Hindergrund.
Schlussendli findet sich no inere früemittelalterliche Rezeptsammlig de nöd dütbari Zauberspruch: »irrifa epona nupsit illegy«.
Düütig
I de moderne Forschig werd d Epona mit de irische Macha und de kymrische Rhiannon vergliche. Es werd agnoo, as si symbolisch för di Gross Muetter stend und as d Verainigung vom König mit ere Stuete de seb zum Maa vo de Muetter Erde machi; womit er au Macht öbers Land öberchömm. D Epona isch jo i epigraphische Inschrifte au Königi (Epona Regina) gnennt worde und de Name Rhiannon (< *Rigantona) bidütet »Grossi Königi«. S gitt aber au Forscher wo en Zämehang ableenet.
Chavannes-les-Grands
Chavannes-les-Grands ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Chavannes-les-Grands ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1291.
S Gebiet um Chavannes-les-Grands hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Chavannes-les-Grands ìsch. Chavannes-les-Grands ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Chavannes-les-Grands ghert zem Franc-Comtois.
Schaltjahr
Als Schaltjoor wird es Joor im Kalender bezeichnet, wo im Unterschiid zum Gmeinjoor en zuesätzliche Schalttag oder Schaltmonat hät.