cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amur
Flusssischteem vum Amur
Zämmè mit èm linkè Quällfluss vum Amur, dè Schilka, un èm rächtè Quällfluss, èm Onon, entschtòt dè 4411 Kilometer lange Flusslauf Onon-Schilka-Amur; zämmè mit èm rächtè Amur-Quällfluss Argun git s dè 4444 Kilometer lange Flusslauf Argun-Amur. Am Argun lyt Hailar (hüt: Stadtbezirk vu Hulun Buir) un öppè 150 Kilometer weschtlich dèvu lyt dè Hulun-See (Hulun Nur), wo eigèntlich kein Kontagt zum Argun hèt un vo ym us gsää witter öschtlich flǜèßè duèt. In bsunders rägèryché Johr lauft sèllè See, wo normalerwys abflusslos isch, mèngmòl a sim Nordufer übber, um nõch öppè 30 Kilometer i dè Argun innè z gò. Sèllèwäg chriègt dè Cherlen (Kerulen), wo i sèbbè See mündè duèt, è Vobindung zum Argun. Dè Argun isch vo sèllèrè Stell aa a sim Unterlauf uff 944 Kilometern Längi èn Gränzfluss zwǜschè China un Russland un gòt aaschlièßend i dè Amur übber, dotal git s asè dè 5052 Kilometer lange Flusslauf Kerulen-Argun-Amur zämmè.
Dè vohürõtete Amur-Fluss isch öppè so lang wiè d Donau. Dè Kerulen-Argun-Amur-Flusslauf isch dè sibtlängschte vo dè Ärde.
Gschichtè
I dè ärschtè Voybarung vom chinesischè Kaiserrych, wo mit èrè europäischè Macht droffènè worrè isch, im Vodraag vo Nertschinsk, hèt Russland am 6. Septembér 1689 s Gebièt uff beidè Sitè vum Amur als chinesischs Hoheitsgebièt reschpektyrt. Anno 1858 isch mit èm Vodraag vo Aigun dè Amur Gränz zwǜschè de beidè Staatè worrè. Allerdings hèt s i sèllèm Gränzabschnitt i dè (jüngerè) Vogangèheit meereri Gränzkonfligt gää.
Nadur
S Amurbeggi, wo die Nòdelwälder vu dè Taiga uff d Busch- un Sumpflandschaft vu dè Tundra drôffèd, isch è Region mit èrè großè Biodiversidät. Dõ git s èbbèso Sibirischi Tiger, Wölf, Luchs, Bruubärè un Elch wiè Reh, Amurleopardè, Chragèbärè, Mandarinäntè un Asiatischi Paradysschnäpper. S isch ußerdèmm è wesèntlichs Gebièt für diè asiatischè Kranich, un all Johr machèd i sèllèrè Region sechs voschiddèni Kranichartè Station. Ußerdèmm brütèd dõ dè Mandschurèkranich un dè Wyßnackèkranich.
Liste der Gemeinden im Département Cher
D Lischt vun dr Gmeina im Département Cher zellt àlla 287 Gmeina ìm Département Cher uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
Provinz Biella
D Provinz Biella isch e Provinz vo Itaalie i der Region Piemont.
D Hauptstadt vo der Provinz isch Biella. Im Ganze het d Provinz 82 Gmeinde.
Die Provinz isch erscht anne 1992 nöi ygrichtet worde. D Nochbergebiet sind s Aostatal, d Metropolitanstadt Turin und d Provinz Vercelli.
Grossi Gmeinde
Gregor I.
Gregor I. isch de Name vo däne Persone:
Lods
Lods isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.
Geografy
Lods lyt im Jura öppe 27 Kilometer südöschtlich vo der Stadt Besançon. S Dorf isch im Taal vom Fluss Loue. Es het öppe zwöihundertfüfzg Ywooner.
Gschicht
Im Bann vo Lods het me Spuure vo der Besidlig sid em früene Middelalter gfunde.
Der Oort isch s erschte Mol im ene Dokumänt vo anne 1189 erwäänt. 1678 isch d Gmeind an Frankrych cho.
Sache zum aaluege
Lods zellt zu de Schöönschte Dörfer vo Frankryych.
Bayerische Akademie der Wissenschaften
Die Bairischi Akademy vo de Wüsseschafte isch en öfentlich-rächtlechi Instituzioon z Münche. Si isch die gröschti Landesakademy vo Düütschland.
Gschicht
D Akademy isch ane 1759 vom Kurfürscht Maximilian III. Joseph ggründet worde. Si het zerscht Churbaierische Akademie gheisse und het für d Verträtter vo de verschidene Wüsseschafte zwöi Forschigsgruppe gha: die historischi Klass und die filosofisch Klass, wo au d Mathematik und d Füsik derzueghört händ. 1959 het d Zäntrale vo der Akademy Platz i der Münchner Residänz gfunde.
I der Akademy schaffet e Gmeinschaft vo Forscher us Baiern und vo usserhalb zäme. Si het vier Sekzioone:
Forschigsprojäkt und Institut
D Akademy het langfrischtigi Forschigsprojäkt vo der Grundlageforschig is Läbe grueffe:
Johannes Meyer-Rusca
De Johannes Meyer-Rusca (* 26. Meerze 1851 z Winkel bi Büüli; † 4. Februaar 1936 z Seeb, Gmäind Winkel) isch en Undernämer, Politiker und Puurefründ gsy. Zeerscht hät er as Groosschauffmen und Siden induschtrielle z Züri und z Mailand gwürkt. Nachanen isch er en Zürcher Kantoonsraat, Bankraat und Handelsrichter gsy, dezue ane z Winkel Presidänt vo de Zivylgmäind und de Schuelpflääg, Fridesrichter und Foorschtvoorstand. Er isch au na i männgem Verwaltigsraat und i männgem Gsellschaftsvoorstand gsässe.
Privaat hät er statt «Johannes» de Voorname Jean (Schang) pruucht; de Familiename hät er bis 1870 Meier gschribe; und Rusca isch de Ledigename vo synere Frau gsy, won er sym äigenen alewyl aaghänkt hät.
Uusbildig, eerschti Erfaarigen im Prueff, Hüraat
De Johannes Meyer isch de jüngscht vo vier Buebe gsy und uf eme Puurehoof zmitzt im Doorff Winkel uufgwachse – s Huus staat hüt na. Nach de Primaarschuel z Winkel und de Sekundaarschuel z Büüli isch er 1866 uf Nöieburg is Wältsch, zum Chauffme leere. 1868 hät er dänn bi de Sidebüütelfabrik Reiff-Huber z Wiedike reschpäktyv nachanen i der Ängi syni eerscht Stell ghaa. Im glyche Jaar isch er em Chauffmänische Veräin Züri byträtte, gly drufabe dëm syn Vizipresidänt und Vorsteeer vo den Unterrichtskürs und scho mit 21gi es Eeremitgliid woorde. 1872 hät er au de Büüli-Tielschtoorffer Veräin ggründet, das die us em Züri-Underland i de groosse Stadt Züri e Häimet hebed.
d Familie und s Schaffen as Sideninduschtrielle z Züri und z Mailand
1876 isch s jung Paar uf Züri; zwüsched 1877 und 1892 händs föif Söö und drei Töchteren überchoo: D Emilie (wo-n-en Chauffme ghüraate hät), de Hans (wo z Itaalie Chauffme woorden isch), s Hanny (wo au en Chauffme ghüraate hät), de Walter (wo Ingenieur woorden und uf Chile uusgwanderet isch), s Fanny (wo s Läbe lang für d Elteren und für d Familie daagsy isch), de Max (wo auch Chauffme woorden isch), de Moritz (wo Aarzt woorden isch) und de Hermann (wo Architäkt woorden isch und au zytewys z Chile gläbt hät).
1880 aber hät en de Martin Bodmer i syni Roosidefirma Hans Conrad Muralt & Sohn (ab 1883 Bodmer-Muralt) gholt, was en rächten Uufstiig gsy isch – die Firma isch nämli vilicht di grööscht Sidefirma z Züri gsy; Züri und Mailand sind doozmaal Zäntre gsy vo de Sideninduschtry. Im Naachrueff i de Züri-Zytig ghäissts, es sei zum groosse Täil em Johannes Meyer-Rusca sys Verdienscht, das us dëren altmöödige Handelsfirma e modërns induschtriells Undernäme woorden isch. Er isch doo au wider i d Läitig vom Chauffmänische Veräin und hät mitghulffe, s Veräinshuus «alte Sidehoof» z gründe. A de Börse hät er mitghulffe, es «Sidezimer» yzrichte, wo sich di yschlegige Bsuecher us Europa händ chöne träffe. Mitgschaffet hät e au am Regelwëërch, wie me z Züri a de Börse mit Rooside sell handle. Vo 1897 bis 1899 hät er as Presidänt vo de Zürcher Sideninduschtry-Gsellschaft (wos hüt na git) ggamtet.
1902 isch us de Firma Bodmer-Muralt d Akziegsellschaft Banco Sete mit Sitz z Mailand und z Züri woorde, und d Familie Meyer isch i di lombardisch Groossstadt abe, wils deet de Meyer pruucht hät (z Züri isch de Tochtermaa Chaschper Bruppacher plibe). Deet händ en d Associazione Serica in ires Schiidsgricht und d Sidetröchnigsaastalt Mailand in ire Verwaltigsraat und i d Uufsichtskomissioon vo irem Sidelaboratoorium gholt. De Banco Sete hät i syne beschte Zyte 16 Spinereien und 8 Zwirnereie z Itaalien und im Tessyn ghaa, und au z Ungarn isch de Meyer aktyv gsy. Wo de Bodmer aber 1909 gstoorben isch und kän Naachfolger ghaa hät (syn Suu isch scho vor im gstoorbe), hät de Meyer de Banco Sete chönen em Mailänder Induschtrielle Giuseppe de Montel verchauffe. Drufabe hät er si us der operatyve Läitig zruggzogen und isch häi i sys Häimetoort Winkel; er isch aber bis 1934 na im Verwaltigsraat plibe – doo nämli isch, nach em Tood vom de Montel, die ruumrych Sidefirma liquidiert woorde.
zrugg i de Schwyz: Ysatz für Häimet und Wirtschaft
Ab em Alter vo jee 59 Jaar hät s Paar Meyer-Rusca im Züri-Underland gläbt. Bim Wyler Seeb hät de Meyer 1899/1900 e Villa poue ghaa, s Tusculum; de Buumäischter isch der Eduard Hafner (1861–1937) gsy, und de Park hät de Gaartetächniker Ernst Hermes aagläit, ales nach de gnaue Voorgaabe vo Buuhërr. D Villa und d Näbehüüser stönd sit 1995 under kantonaalem Tänkmaalschutz, wil ales na ganz originaal erhalten isch.
Vo jetz aa hät si de Meyer syneren ängeren und wytere Häimet gwidmet:
Z Winkel hät er as Presidänt vo de Zivylgmäind und Presidänt vo de Primaarschuelpflääg ggamtet und z Büüli as Mitgliid vo de Sekundaarschuelpflääg, er isch Fridesrichter gsy und Foorschtvoorstand. Er hät z Winkel us em Niderwald en Hoochwald gmachet; hät e nöii Foorschträchnig ygfüert, wo me nachanen im ganze Kantoon übernaa hät; hät 1911 d Veezuchtgnosseschaft Winkel und Umgäbig gründet und isch ire Presidänt gsy; isch Presidänt gsy vom Landwirtschaftliche Veräin Winkel und Rüüti; hät 1926 d Marggierig vom Privaatwald aagstoosse; und hät defüür glueget, das d Wasserläitigen uuspoue wëërded und das d Eläktrizitëët uf Winkel chunt. Wo d Gmäind em Bund hät müese Land für de nöi Waffeplatz Chlooten abträtte, hät er defüür gsoorget, das es vil mee Gält git für sys Häimetdoorff, weder as de Bund zeerscht hät wele zale.
Im Kantoon isch er vo 1910 bis 1926 Kantoonsraat gsy, zeerscht für di Freisinige (hüt FDP), dänn für d Puure (hüt SVP). Vo 1913 bis 1935 isch er Mitgliid vom Bankraat vo de Kantonaalbank gsy und vo 1911 bis 1917 Richter am Handelsgricht. Sys Würken as Bankraat isch gaar nöd daas gsy vomenen Induschtrielle, näi, er hät si bsunders für d Puuren ygsetzt.
Suscht isch er na im Voorstand vom Schwyzer Häimetschutz gsy und i de Bezirkskomissioon Büüli vo de Stiftig Pro Juventute. I vilne Zytige – öppen i de Züri-Zytig, i de Finanz-Revue, im Züri-Puur und i de Büüli-Tielschtoorffer Wuche-Zytig (hüt Züri-Underländer) – hät er männgs Tutzet Uufsätz publiziert. 1931 hät er dänn na (as Amatöör) s Büechli Geschichte von Winkel bei Bülach gschribe, wo 1936, churz nach sym Tood, usechoo isch und wo d Gmäind Winkel 2009 namaal naatruckt hät.
Gian Luca Barandun
Dr Gian Luca Barandun (* 28. Juni 1994; † 4. Novämber 2018 z Schluein) isch e Schwyzer Skirännfahrer gsii. Är isch vor allem in dr Diszipline Abfahrt, Super-G un Kombination erfolgrych gsii.
Lääbe
Dr Barandun isch vu Präz im Bündnerland gsii. As 15-Jehrige het er im Februar 2010 zum erschte Mol bi me FIS-Ränne mitgfahre. Greßeri Erfogl sin in dr erschte Johr uusblibe, wäge däm isch er au nie bi dr Juniorewältmaischterschafte gsii. Sy erschte Yysatz im Europacup het er im Jänner 2014 ghaa. Bis er in däre Rännserie het chenne Fueß fasse, sin nomol zwai Johr vergange. Am 20. Dezämber 2016 isch dr Barandun bim Super-G uf dr Reiteralm uf dr zweet Blatz chuu, dodermit isch er zum erschte Mol in syre Karriere ne Bodeschtblatz im Europacup glunge. Im Verlauf vu dr Saison isch no zai Mol Zweet wore, dodermit isch er in dr Gsamtwärtig uf dr viert Blatz chuu.
Sy Debüt im Wältcup het dr Barandun am 13. Jänner 2017 in dr Kombination vu Wänge ghaa. Är isch in däm Ränne uf Blatz 28 gfahere un het dodermit bi sym erschte Start scho Wältcuppinkt gwunne. S bescht Wältcupergebnis het er am 29. Dezämber 2017 mit Blatz 9 in dr Kombination vu Bormio ghaa. Am 22. Februar 2018 het er e Europacup-Super-G im Sarntal gwunne.
Am 4. Novämber 2018 isch dr Barandun im Alter vu 24 Johr bi Schluein bim Landeaaflug mit eme Glaitschirm deetli verunglickt.
Arboretum
Es Arboreetum isch en Oort, wo me verschideni Pflanze tuet setze oder asäje und wo me ires Läbe tuet undersueche. Es isch e psunderi Aart vomene Botanische Gaarte, wo’s vor allem um d Böim goot; die andere Gwächs wie öppe d Greser und d Strüücher sind do zum der Bode z teke oder rund um d Böim die bassende Biotop z gstalte. Arboreete sind mängmol au e Berych vom ene algemeine Botanische Garte so wie öppe bi däm vo Stroossburg, wo der zwöiteltischt Botanisch Garte vo Frankryych isch.
S Wort chunt vom latynische arbor, das heisst uf düütsch „Baum“. Der Begriff isch schynts anne 1838 vom John Claudius Loudon prägt worde. I teil Länder redt me nid vo Arboreetum, sondern vom ene Dendrarium, wil me der Name vom alte griechische Wort δένδρον (dendron), wo au „Baum“ bedüüet, tuet ableite.
Die meischte Arboreete sind vo de Naturwüsseschaftler, wo a de Universitääte zu der Botanik forsche, gründet worde. Es goot drum, Exämplaar vo allerhand Pflanzegattige us verschidene Naturrüüm zämezbringe, z undersueche und z vermehre. Es isch e didaktischi Ufgaab vo dene Instituzioone, d Vilfalt und der Wärt vo de grosse Pflanze für d Biodiversitäät z zeige.
Als die erschti settigi Pflanzesammlig gilt s Arboreetum vo Trsteno bi Dubrovnik z Kroazie, wo’s sid 1492 gitt.
Im Arboreetum vo Fryburg, wo am Afang vom zwänzigschte Joorhundert nodisno im Stadtwald bi Günterstal entstanden isch, stoot der hööchscht Baum vo Düütschland. Es isch e Duglasie, wo meh als hundert Joor alt und meh als 63 Meter hööch isch und „Waldtraut vom Mühlwald“ heisst.
Der Kannefäldpark z Basel isch 1868 als stedtische Fridhof uftoo und fasch sächzg Joor spöter, wo s z Basel nume no der Zäntralfridhof Hörnli pruucht het, 1932 en algemeine öfentleche Park worde; sider het d Stadtgärtnerei die grossi Grüenflechi mit de alte Böim teils als Arboreetum wyter entwiklet.
Im Arboreetum vom nöie Botanische Garte vo der Uni Tübinge, wo 1969 als Ersatz vom alte Botanische Garte im Stadtzäntrum agleit worden isch, pflägt me e spezielle Deil mit alte Opschtböim us Dütschland, der Schwiiz und andrne Länder.
S grosse Arboreetum vo Aubonne i der Wälschschwiiz isch anne 1963 ygrichtet worde. Es heisst uf Französisch Arboretum National du Vallon de l’Aubonne. Der Baumpark isch zwöihundert Hektaare gross und het meh als drüütuusig Aarte vo Böim und Strüücher. Dört isch au die spezielli Schwiizerischi Holzbliblioteek.
Anderi Baumsamlige
Anders als bi de wüseschaftleche Baumgäärte het me Böim vo verschidenen Aarte au süsch gärn zämegstelt. I der Nöizyt isch es öppe bi de grosse Schlosspäärk e richtegi Mode worde. Me het do derby druf gluegt, e schöni künschtlechi Landschaft z gstalte, äntwäder noch geometrische Prinzip wie i de Barockgäärte oder mit der Idee, vil underschidlechi Gwächs und Pflanzegrupe so z platziere, ass dermit e ganz en abwächsliggsrychi Szenery entstoot wie bi de änglische Gäärte; es guets Bischpiil isch d Baumlandschaft, wo au „Arboreetum“ heisst, uf der Insle Mainau im Bodesee. Di ästhetischi Würkig vo de Forme und de Farbe vo de Böim und ass me dermit attraktyvi Waldwääg cha alegge isch bi dene Projäkt wichtig. Me cha derzue alles yheimischi Böim bruuche oder au settigi vo ganz andere Wältregioone; so genanti „exotischi“ Gwächs sind bi gwüssne Uftraggäber vo Päärk psunders beliept gsi.
Sülchen
Sülche isch en Ort bin ere ehmolegi Sidlig, wo i nordöschtliche Richtig chli usserhalb vo Rotteburg liit, gad a de Strooss, wo öber Wurmlinge uf Tübinge füert.
Beschriibig
Übrig blibe vo däre ehmolige Sidlig isch nu no de Fridhof, wo rundummi a Muur hät, und wie Uusgrabige zaiged händ, scho 1500 Johr lang en chrischtliche Beärdigungsort isch. Am nordweschtliche Rand stoht es Liichehuus vo jüngerem Datum. Gad südlich devoo isch es schmaals toorartigs Huus mit em Hauptzuegang zum Fridhof. D Chile stoht au im Nordweschte vom Fridhof.
Gschicht
Vermuetlich isch de Ort vom 6. bis is 13. Johrhundert besidlet gsi. S erschtmol erwähnt wird de Ort Sülche als „Sulichi(n)“ i de Läbesgschicht vom Hailige Meinrad, wo vo Mönch us em Chloschter Sanggalle, noch em Vorbild von ere ältere Läbesgschicht, am Aafang vom 10. Johrhundert verfasst worden isch. Noch däre Legände söll de Meinrad us em Sülchgau cho sii. Im 11. Johrhundert isch Sülche zum ene Herrschaftszentrum vo de Adelsfamilie vo den Hessone worde und dodemit au s Zentrum vom Sülchgau, wo öpen em hütige Landchrais Tübinge entsproche hät. Mit a di 48 Hektare Flächi isch Sülche zitewiis viermol so gross gsi, wie Rotteburg bi sinnere Gründig um 1280. Ab de Gründig vo de Stadt Rotteburg hät Sülche as Wohnort immer meh a Bedütig verloore. Vo 1323 bis is 17. Johrhundert isch de alti Pfarrhof es chlises Frauechlöschterli gsi. D Gruft under de Chile dienet sit 1869 as Grablegi vo de Bischöf vom Bischtum Rotteburg-Stuttgart. Wäge Wasserschäde hät d Bischofsgruft vo 2011 bis 2017 saniert wäre möse.
Surbtal
S Sùùrbtaal ìsch e Taal ìm Zùùrzipiet ìm Nordoschte vom Schwizer Kanton Aargau. Es ìsch di weschtlich Furtsetzig vom zürcherische Wèèntaal, und de Taalbach ìsch d Sùùrb.
Zum Sùùrbtaal ghööred d Gmäinde Längnau, Ändige und Tägerfäld. Z Töttige, wo scho zum ùnderen Aaretaal ghöört, flüüsst d Sùùrb dän i d Aare.
Gschìcht
S Sùùrbtaal ìsch 1415 a d Graafschaft Baade choo, e gmäini Hèrrschaft vo den Äidgnosse. Sit 1803 ghöörts zum dòòzmòòl nöi ggründete Kanton Aargau.
D Jùden ìm Sùùrbtaal
S Sùùrbtaal ìsch bekannt wäge de Sùùrbtaaler-Jùde. Wo mer die zwǜschet 1623 und 1633 us de Schwizer Stedt vertrìbe ghaa hääd, händ s bis 1866 nù no z Längnau ùnd z Ändige tö̀fe wone. Die Döörffer sìnd fǜr si drùm gäbig gsy, wìl s nòòch bì Zùùrzi lìgged, und daa ìsch mìt sir Mäss, de Zùùrzimäss, ì de früene Nöizit de wìchtigscht Handelsoort wit und bräit gsy. Vergäbe ìsch s Deet-Wonen aber nöd gsy, si händ mǜse bìm Landvogt z Baade Schùtz- und Schìrmbrief chauffe. Ìm Groossen und Ganze händ d Chrìschten und d Jùde frìdli näbedenand gläbt, aber 1802, ìm Zwätschgechrieg, sìnd di jǜdische Wonigen ùnd Gschäft vo Chrìschte plǜnderet woorde. Nòch 1866, wo alli Schwizer di frei Nìderlassig ǜberchoo händ, sìnd di mäischte Sùùrbtaaler-Jùde zìmli gschnell fùrtzoge, bsùnders de Stadt Zǜri zue.
Di Refermierten ìm Sùùrbtaal
D Jùde sìnd zwòòr mee uufgfalle, aber si sìnd nöd der äinzig «Frändkörper» ìm Taal gsy: Z Tägerfäld und z Ändige sìnd nämli en räächte Täil vo den Ywoner sid de Refermazioon refermiert. Und daa wott ìm sùscht fascht ganz katolischen Oschtaargau öppis häisse. Mer häd sich au entsprächend zläidgwèrchet – di Katolische de Refermierten am Karfritìg und di Refermierte de Katolischen a de Fronlychnaam.
D Sùùrbtaalbaan
Mer häd sìch öppedie ǜberläid, d Wèèntaalbaan ìm Oschte mìt de Baanstrecki Tùùrgi–Choblez–Waldshuet ìm Weschte z verbìnde und dùr s Sùùrbtaal e Baanlinie z boue. 1916 sìnd die Plään sogaar vo de schwizerische Bùndesversammlig ùnd 1917 ìn ere Volchsabstìmmig aagnoo woorde. Wäg em Eerschte Wältchrieg häds aber nüüd druus ggèè. Drùm häd mer 1921 d SBB verpflìchtet, en Autobus-Betrììb mìt Baantaryf z füere. Eerscht 1971 ìsch dèè a d PTT ǜbereggange.
Liste der Gemeinden im Département Val-d’Oise
D Lischt vun dr Gmeina im Département Val-d’Oise zellt àlla 184 Gmeina ìm Département Val-d’Oise uf.
Veranderunge sit 2015
2018: Füsion Avernes un Villers-en-Arthies → Avernes
Alaska-Airlines-Flug 261
Der Alaska-Airlines-Flug 261 isch e Flug mit ere McDonnell Duglas MD-83, am 31. Januar 2000 vo Puerto Vallarta z Mexiko nach Seattel i der USA, mit em ne Zwüschestopp z San Francisco gsi. Ds Flugzüüg isch vor Los Angelas i ds Meer gstürzt. Alli 88 Persone an Bord sy gstorbe.
Ds Flugzüüg
D McDonnell Douglas MD-83 isch im Jahr 1992 isch Boue worde. Ds Flugzüüg het 26.200 Flugstunde uf em Buggel gha.
Der Start u die erschte Problem
Nach em Start im Puerto Vellarta um 13:37 Uhr PST (22:37 Uhr MEZ) isch ds Flugzüüg uf d Reiseflughöchi vo 31.000 Fuess (9400 Meter) gstige u het Kurs i Richtig San Francisco gno. Churz druuf abe het’s di erschte Problem gä. Ds outomatische Trimmsystem isch usgfalle, wo derfür sorgt, das sech ds Höheleitwärch ohni grosse Chraftufwand gäg ufe u abe bewegt. Mit Hilf vom Höheleitwärch haltet me ds Flugzüüg im Reiseflug stabiil. Da’s usgfallen isch, hei di beide Pilote starch am Stüürchnüppel müesse zieh, um d Flughöchi chönne z halte. Zwöi Stund nach em Start hei der Käpten Ted Thompson u sy Kopilot William “Bill” Tansky, ds Wartigscenter vo der Alaska Airlines z Seattle kontaktiert. Zuesätzlech hei si über ne Landig uf em Flughafe z Los Angeles nache dänkt. Weder d Pilote no d Lüt im Wartigscenter hei di gnaui Ursach vom Problem gfunde. Da d Pilote gmeint hei d Modul, wo ds Höheleitwärch bewege, funktionieri nümm, hei si versuecht, ds verchlemmte Höheleitwärch z befreie. Abwächsligswys hei si ds Houpt u ds Alternativtrimmsystem ygschalte, um ds Leitwärch wider i gang z setze. Das isch ne allerdings nid glunge. Underdesse hei d Pilote mit em ne Flugdienschtberater drüber diskutiert, ob ds Flugzüüg z San Francisco oder z Los Angeles söll glandet wärde. D Pilote hei sech du für der Flughafe Los Angeles entschide. Später het ds NTSB gseit das die Entscheidig vo dene Pilote sehr umsichtig u gschyd sygi gsi. Doch der Flugdienschtberater vo der Alaska Airlines het versucht d Pilote derzue z bewege nach San Francisco wyterzflüüge. Uf em Stimmerekorder isch ds ghöre, dass sech d Flugdienschtberater übere Zytplan sorge gmacht hei, we das Flugzüüg uf L.A. chämti.
Der erschti Sturzflug u der Abfang
Der Alaska Airlines Flug het du der Flugkontrolle z Los Angeles mitteilt, dass si es Problem mit der Stüürig heigen u si uf em Los Angeles International Airport wei Lande. D Aflugkontrolle het du welle wüsse, ob d Pilote uf e ne tieferi Flughöchi wei sinke. Uf das abe het der Käpten Tompsen gseit, dass är uf rund 10.000 Fuess well sinke, um sicher z ga, dass är der Jet chönni stüüre. Är willi der Sinkflug über der Bucht düre füehre. D Pilote hei nid bewohnts Gebiet welle überflüüge u so Mönsche uf em Bode i Gfahr bringe. Das het ds NTSB später als sehr gschyd komentiert.
Der zwöiti Sturzflug u der Absturz
Um 16:19 Uhr PST (01:19 Uhr MEZ) sy uf em Stimmerekorder vier dütlech hörbari Schleg z ghöre u uf das abe es extrem luuts Grüüsch. Aschliessent isch ds Flugzüüg wider i ne Sturzflug übergange. Flugzüüg wo i der Neechi sy gsi u d Maschine beobachtet hei, hei das was sy hei gseh der Aflugkontrolle gmäldet. Drum het d Aflugkontrolle z Los Angeles ou der Versuech under no d Pilote z kontaktiere. Obwohl ds NTSB bim ablose vom Stimmerekorder der Kopilot het ghört Mayday rüefe, isch dä Funkspruch nie bi der Aflugkontrolle acho. D Pilote hei wäret em ganze Sturzflug probiert ds Flugzüüg abzfange. Doch d MD-83 isch nümme z rette gsi. D Maschine isch du vo 18.000 Fuess (5500 Meter), mit ere Gschwindigkeit vo 400km/h u ere Sinkrate vo 67 m/s, i tiefi gschosse u isch gueti 81 Sekunde Chopfüber gfloge. Um 16:22 Uhr PST (01:22 Uhr MEZ) isch der Flüüger Chopfüber, 23 km zwüsche de beide Küschtestedt Port Hueneme z Kalifornie u der Insle Anacapa, uf em Wasser ufgschlage. Der Ufschlag uf ds Meer isch so heftig gsi, das ds Flugzüüg sofort kabutt gangen isch u alli Mönsche an Bort ougeblicklech sy tot gsi.
D Bärgig vom Frack u d Analyse
D Ermittler hei mit Hilf vo mene Sonar ds Frack gfunde u 85% vo allne Teili chönne bärge. Under dene Teili sy ou ds Heck u di beide Flugschryber gsi. Ou d Metallstange mit em Gwing für ds Trimmsystem, so wi d Muettere, dür die sech ds Gwing bewegt u d Ändmuettere het me gfunde. D Gwindestange wird mit eim Motor dräjt. We sech d Gwindestange dräjt, bewegt sech d Muettere je nach Dräjrichtig ufe oder abe. So wird ds Höheleitwärch bewegt. D Gwindestange isch mit Metallfäde umwicklet gfunde worde, die sy als Räschte vom Gwing vo der befeschtigte Muettere identigiziert worde. D Analyse het später ergä, dass ds Gwing vo der Muettere scho vor em Flug 261 dür e hüüffig Gebruuch zu 90% isch abtreit gsi u ds Gwing währed em Unfallflug du komplett kabutt gangen isch. Sobald ds Gwing verseit het, isch ds Höheleitwärch lose gsi u isch dür di aerodynamische Chreft ruckartig nach ufe drückt worde. Das het der erschti Sturzflug usglöst. D Gwindestange wo am Höheleitwärch isch befeschtiget gsi, isch du nume no vo nere einzige chlyne Ändmuettere i syre Position ghalte worde. So het sech ds Höheleitwärch nid über die aerodynamische Gränzen us bewegt u d Pilote hei ds Flugzüüg chönne flüge. Di Ändmuettere isch aber nie derfür dänkt gsi, ds ganze Leitwärch i syre Position z halte. Si isch de Belaschtige wo uf se gwürckt hei nid gwachse gsi, so das si nach e mene wyli het la gah. So hei d Pilote di kompletti kontrole über d Höchi verlohre u z Flugzüüg het sech i sy final Sturzflug gsänkt. Ds NTSB het ahand vom Zytruum vo de letschte Inspäktione am Flugzüüg fescht gstellt, das ds Gwing vom Höheleitwärch stercher isch verschlisse gsi, als das es normal gsi wär. D Abnutzig vom ne Gwing entspricht pro 10.000 Flugstunde 0,3 mm u di vorussichtlechi Abnuzig lyd bi 25 µm. Ds NTSB het du einigi potentielli Gründ für die starchi Abnutzig gsammlet, da drunder ou der Wächsel vom Fett zum Schmiere vo der Gwindestange vom Schmierfett Typ 28 zum Typ 33 nach däm das vo Boeing isch erloubt worde. Später het ds NTSB usegfunde, dass der Wäschsel vom Schmierfett nid der Grund für e Absturz isch gsi. E wytere mügleche Grund, däm ds NTSB nache isch, isch di fählendi Schmierig vo dene Teili gsi. Nach ere gnaue Untersuechig vo der Gwindestangen u der Muettere hei si feschtgstellt, dass bim Unfall kei würksami Schmierig isch vorhande gsi. Schlussändlech isch di fählendi Schmierig u di druus resultierendi starchi Abnutzig vo de Teili zur Ursach vom Unfall erchlärt worde.
Di Fählendi Schmierig u d Axialspiilprüefig
D Untersuechig isch du fortgsetst worde, für e Grund für ds Fähle vo der Schmierig z finde. Me het du der Wartigsmechaniker wo d Maschine vom Flug 261 zletscht gwartet het befragt u dä het gseit das d Wartig ei Stund duuret het. McDonnell Dougles het i de Büecher allerdings e Wartigszyt vo vier Stund a gä. Nach dene Agabe seit ds NTSB, dass der Mechaniker die Teili nid gnüegend gschmieret het. D Laborteschts hei aber ergäh, dass d Abnutzig innerhalb vo vier Mönet zwüsche der Schmierig u em Absturz vom Flugzüüg unmüglech so starch het chönne usfalle. Drum het’s no anderi Ursache müesse gä ha.
Um e Verschleiss vom Gwing u dä innerhalb vo der Muettere z überwache, het me regelmässig e Axialspiilprüefig (end play check) düregfüehrt. Drum het ds NTSB nach em Grund gsuecht, wiso das bim letschte end play check di fählendi Schmierig u di starchi Abnutzig nid ufgfalle sy. D Undersuechig het ergä, dass d Alaska Airlines bim end play check Wärchzüüg verwändet het, wo si sälber härgstellt het, ds Wärchzüüg het nid de Aforderige vom Härsteller entsproche. Teschts hei du zeigt, dass die Wärchzüüg zu ungnaue Mässige chöi füehre. We bi der letschte Inspäktion gnaui Mässige vorgläge wäre, de wärs müglech gsi, das die Mässig di extremi Abnutzig azeigt hätti u die betroffene Teili usgwächslet worde wäre. Am 27. Septämber 1997, währed der letschte planmässige Kontrolle, wo e Axialspiilprüefig isch düre gfüehrt worde, het d Mässig vo der Abnutzig ergä, dass me am Limit vo der Toleranz isch. Uf das abe het der Mechaniker der Usdusch vo der Muettere in Uftrag gä. Drei Täg später isch die Arbeit no immer nid gmacht gsi u e nachdräglechi Mässig het e Wärt underhalb vo der Toleranz ergäh. Drum isch d Uswächslig nid usgfüehrt worde.
D Verlängerig vo de Wartigsintervall
Zwüsche 1985 u 1996 het d Alaska Airlines mit der Erloubnis vo der FAA der Zytruum zwüsche de Schmierige vo der Gwindestange sowi der “End Play Check” erhöht. Da vo däm Zytpunkt a jedi Schmierig oder jede “End Play Check”, nümme düregfüehrt worde sy, isch das ou e Müglechkeit gsi di extremi Abnutzig z erchläre. D Alaska Airlines het i dere Zyt wenig Gäld gha u het versuecht dür gringeri Wartigschöschte Gäld z spare. Ds NTSB isch der Meinig gsi, dass Alaska Airlines hätti müesse überprüefe, ob die Erhöhig vo de Wartigsintervall nid e Gfahr würd darstelle. Öppis derartigs isch aber gar nid düregfüehrt worde. Zudäm seit ds NTSB, d Wartig u ds Wartigspersonalusbildig bi Alaska Airlinse sygi über mehreri Jahr mangelhaft gsi.
Der John Liotine
Ab 1996 het Alaska Airlines allerdings kei Sondergenämigung me gha vo der FAA. Lut der Sändig Mayday - Alarm im Cockpit, het d Alaska Airlines aber d Flugzüüg für Ysatzfähig erchlärt obwohl ds Wartigspersonal no gar nid isch fertig gsi mit der Wartig. 1998 het der John Liotine e Agstellte vo der Alaska Airlines d Airlines bi der FAA gmäldet. Är het sech sorge gmacht das di Mangelhafti Wartig eines Tages chönnti Mönscheläbe choschte. Am 22. Dezämber 1999 het d Behörde e Razia bi der Alaska Airlines düre gfüehrt u Wartigsunderlage beschlagnamt. Uf das abe het d Alaska Airlines der John Liotine i d Ferie gschickt. Der Liotine het du aber e Verlümdigschlag gäge d Airlines erhobe. Die het mit e mene Verglych vo öppe 500.000$ gändet. Nach der Beschlagnamig vo de Wartigsunderlage het’s du e Undersuechig gä wo drei Jahr hät sölle dure. D Undersuechig het du ergä, das es mehreri 100 Verstöss gäge di Nationale Vorschrifte het gä. Es sy zum Bispil Wartigs Brichte gfälscht worde. Für das Verhalte het d Alaska Airlines e Gäldstraf zalt.
Nach em Absturz vom Flug 261 enteckt der John Liotine i syne alte brichte, das es e diräkte zäme hang zwüschem Absturz u ihm git. 1997 het är der Uftrag zur Uswächslig vo der Muettere gä, wo när nid isch usgfüehrt worde.
Schlussfolgerige
D NTSB luegt di folgende Facktore als Unfallursach a.
D Nachwürckige
Nach em Absturz vom Flug 261 het d Alaska Airlines in Port Hueneme es Dänkmal i der Neechi vo der Absturzstell la errichte, ganz ähndlech wi’s d Swissair nach em Absturz vom Swissair-Flug 111 u d Trans World Airlines nach der Explosion vom Flugzüüg uf em TWA-Flug 800 gmacht hei. D Sunnenuhr wo der Bud Bottoms entworfe het, wirft ihre Schatte all Jahr am 31. Januar um 16:22 Uhr Ortszyt uf d Gedänktafele vo de Opfer.
Für ihri Tat währed em Flug isch der Käpten Ted Thompson u der Kopilot Bili Tansky vo der International Air Line Pilots Association mit der guldige Medallie für ihri Heldetat uszeichnet worde. Bis hüt isch dä Fall der einzig, wo d Pilote die Medallie nach em Tod übercho hei.
Liste der Gemeinden im Département Côte-d’Or
D Lischt vun dr Gmeina im Département Côte-d’Or zellt àlla 698 Gmeina ìm Département Côte-d’Or uf.
Leipzig
Leipzig – im sächsische Dialäkt Leibzsch – isch e chreisfreii Stadt z Düütschland. S isch die gröschti Stadt vom Freistaat Sachse.
Liste der Gemeinden im Département Côte-d’Or
Veranderunge sit 2015
2019:
Swissair-Flug 111
Am 2. Septämber 1998 esch en McDonnell Douglas MD-11 of em Swissair-Flog 111 of em Wäg vom New Yorker John F. Kennedy International Airport of Gänf vor em kanadische Halifax in Atlantik gheit, wil’s zomene Kabelbrand i de Bordelektronik cho esch. Bi dem schwerschte Onglöck vo de Swissair send alli 214 Passagier ond 14 Bsatzigsmetgleder om s Läbe cho.
Liste der Gemeinden im Département Côte-d’Or
Veranderunge sit 2015
2017: Füsion Cormot-le-Grand un Vauchignon → Cormot-Vauchignon
Swissair-Flug 111
Öber Kanada esch es s schwerschte Flogzügonglöck gsi, set em Onglöck vom Arrow-Air-Flug 1285 am 12. Dezämber 1985. Bes höt esch es au de schlemmschti Flogzügsbsturz vonere Airline us em dütschsprochige Ruum.
Liste der Gemeinden im Département Côte-d’Or
Veranderunge sit 2015
2016: Füsion Ivry-en-Montagne un Jours-en-Vaux → Val-Mont
Alaska-Airlines-Flug 261
D Nachwürckige
Der Flugunfall vom Alaska-Airlines Flug 261 isch i der vierte Episode vo der 1. Staffle vo der Fernsehserii Mayday – Alarm im Cockpit verarbeitet worde. Uf änglisch isch der Film under em Titel “Cutting Corners” erschine. Uf dütsch heisst der Film Ausser Kontrolle.
Leipzig
D Stadt het mee weder füüfhunderttuusig Ywooner, und si isch mit dr Stadt Halle im Land Sachsen-Anhalt es Zäntrum vom Balligsruum Leipzig-Halle; dää gört zu dr Metropolregioon Middeldüütschland.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
Alli Ziite nach UTC
Burg Manegg
D Burg Manegg staat uf eme Gländvorsprung uf de Oschtsyte vom Albisgrat im Piet vo de Stadt Züri. Hüt isch vonnere nu na ganz wenig vo de Ruyne übrig.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
00:18 (20:18 Ortsziit): De Swissair-Flog SR 111 startet planmässig vom Floghafe John F. Kennedy (JFK) z New York, USA, of Gänf. Näbsche de beide Pilote send 215 Passagier ond 12 Flogbegleiter debi.
01:10:38: D Pilote merken en ongwöhnleche Groch im Cockpit ond mache sech uf d Suechi nach de Ursach. Nach emene kurze Gschpröch führe si ehn of d Klimaalag zrugg („Air conditioning, is it?“ – „Yes“).
01:13:14: Rauch drengt is Cockpit ii.
01:13:33: D Pilote beschpräche möglechi Uswichfloghäfe.
Rüdiger Manesse der Ältere
Der elter Rüdiger Manesse, wo im drizääte Joorhundert uf d Wält choo und am 5. Septämber 1304 z Züri gstorben isch, isch e Ritter und Rootsherr gsi.
Burg Manegg
D Burgstell lyt uf de Hööchi vo 624 Meter, diräkt oben am Stadtdäil Läibach, am Bèèrg oben a de Syl. So wie de Platz Manegg git’s am Albis und am Üetlibèèrg non es baar anderi Uuslöifer vom Bèèrg, wo mene im Dialäkt -egg säit: d Juchegg, d Bernegg, d Rossweidliegg und na anderi. So wie uf de Manegg isch au na uf ere andere Egg en Zürcher Burgruyne z gseh, d Frysebèèrg.
D Burg Manegg chunt s erschte mal im ene Dokumänt vo ane 1303 vor. Wie alt ass si isch wäiss me nöd. Im 14. Jaarhundert hät d Burg de Zürcher Ritterfamilie Manesse ghöört. De Ital Manesse hät se anne 1393 emene Visli vrchauft, und im Jaar 1400 isch si in Psitz vom Chlooschter Selnau cho. 1409 isch si abeprännt, und dänn isch si en Ruyne plibe.
De Burgplatz isch hüt en schönen Oort, wo men uf Wanderige hiigaat. Me cha verschideni Fuesswääg vo de Allmänd und vo Läibach gaa und bi de Manegg verby oben a de wilde Falätsche dure uf de Albisgrat.
Leipzig
Geografy
Dr Stadtbann isch 298 Kwadratkilometer grooss. Er isch dr süüdlichschti Teil vo dr Norddüütsche Tüüfebeni.
Bi Leibzsch – wie mer dr Stadt jetz doo au wänd sääge – träffe sech d Flüss Wyssi Elster, Pleisse und Parthe. A de Flüss het’s im zimli flache Land wyti Auewälder. Dr Pleissemüligraben un dr Elstermüligrabe sind im Middelalter gmacht worde zum Wasserwäärch i dr Stadt aztrybe. dr Kulkwitzer See un dr Cospuduner See sind wäge ehemolige Tageboulöcher entstande.
D Stadt het zää Stadtbezirk und 63 Ortsdeil.
Sprooch und Mundartkultur
Die yhäimischi Sprooch isch d Leipziger Mundart, dr osterländisch Dialäkt, wo zu dr Thüringisch-obersächsische Dialäktgruppe ghöört. Dr Schwiizer Linguischt und Dialäktoloog Beat Siebenhaar, wo a dr Uni Leipzig leert, het gseit, als gwöönlechi Umgangssprooch gäb’s i dr Stadt äigentlech dr alt Leipziger Dialäkt sit em früene 20. Joorhundert gar nümme; me redi i dere Gägend vo Düütschland nume no underschidlechi Regioläkt.
Rüdiger Manesse der Ältere
Er isch us emene Adelsgschlächt vo Züri gsi, und me weiss, ass er ane 1264 als Stadtbürger ufgnoo worden isch. 1268 isch er in Root vo dr Stadt choo, und er chunt i de Kwelle vo dr Gschicht i säber Zyt immer wider vor.
Liste der Gemeinden im Département Indre
D Lischt vun dr Gmeina im Département Indre zellt àlla 241 Gmeina ìm Département Indre uf.
Rüdiger Manesse der Ältere
Dr Manesse isch bekant für syni Fröid a der Kunscht vom Minnesang. Er het bekanti Lieder vo de Sänger us synere Zyt gsamlet. Mit sym Soon het er e bedüütendi Liedersamlig zämegstellt, wo hüt als Codex Manesse oder Heidelberger Liederhandschrift berümept isch.
Liste der Gemeinden im Département Indre
Veranderunge sit 2015
2019:
Leipzig
Sprooch und Mundartkultur
Dr Stadtdialäkt isch öppe no bi de vile Kabaretischte, wo z Leibzsch ufträtte sin, z ghööre – und das isch scho i dr Zyt vo dr DDR so gsi: so bim Kabarett Leipziger Brettl, dr Pfäffermüüli und andere. Dr Bernd-Lutz Lange (* 1944) het über d Gschicht vo dere Kultur gschribe.
Liste der Gemeinden im Département Indre
Veranderunge sit 2015
2016:
Rüdiger Manesse der Ältere
So isch er eini vo de bedüütende Figuure us dr Afangszyt vo dr Stadtzürcher Literaturgschicht.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:14:15: SR 111 schickt Pan-pan (en Fonkruef met höcher Priorität) a s zueschtändige Loftfahrt-Kontrollzentrom z Moncton, Kanada. S Flogzüg esch zo dem Ziitponkt 66 Seemeile (122 Kilometer) südweschtlech vom Halifax International Airport. Eine vo de Pilote mäldet Rauch im Cockpit ond bettet um d Freigab för en Landig of em nöchschtmögleche Floghafe. Er schlot Boston, Massachusetts, vor, das liit zu dem Ziitponkt 300 Seemeile (556 km) entfärnt. SR 111 bechonnt us Moncton d Freigab of Boston ond för en Floghöche vo 31.000 Fuess zuegwese.
Schwamendingen
Schwamedinge isch e Stadtdäil vo Züri im Glattdaal uf der Nordsyte vom Züribèèrg.
Gschicht
Früener isch Schwamedinge en äigeni Gmäind gis. Im Middelalter hät’s daa nu e ganz e chlyses Doorf gha, es git es Dokumänt im Archyv vom Faumöischter vo ane 915, wo säit, z Schwamedinge siged dazmal nu grad zää Hüüser gsi. 1428 isch s Piet vo Schwamedinge und Umgäbig en Zürcher Obervogtei woorde. Bis 1872 hät s Piet vo Öörlike au na zu Schwamedinge ghöört; erscht dänn isch Öörlike e separati Gmäind woorde.
Ane 1934 hät me d Gmäind Schwamedinge zu de Stadt Züri ygmäindet, und hüt isch daa de Stadtchräis zwölf. D Stadt hät us dem Gebiet drüü Kwardier pildet:
Schwamedinge isch äine vo de sibe Schuelchräis vo Züri.
Architektur und öfentlechi Aalage im Chräis zwölf
Für d Sportaalag Heereschürli hät d Stadt Züri vom Internazionalen Olümpische Komitee und vo de Internazionale Veräinigung für Sport- und Freizytyrichte en Medalie übercho.
Vercheer
Dure Stadtchräis Schwamedinge laufe d Kantonsstraasse vo Züri uf Dübedorf, Efreetike und Chloote, d Ysebaan vo Züri uf Winterthur und is Oberland und dänn na s Nüüni- und s Sibnitram – vom Milchbuck bis fascht zum Schwamedingerplatz underirdisch. De Stadtchräis isch vom Autobaanzuebringer A1L mit de Uusfaarte Schwamedingen und Aubrugg ganz verschnitte, wo me drüber jetz es grosses Tach plaanet Die groossen Autobaanchrüüzige Züri-Oscht und Waliselle sind grad näbed Schwamedinge.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:15:06: D Flogverchehrskontrolle schloot de Pilote vor, of Halifax go lande. Halifax liit iez 56 Seemeilen (104 km) nordöschtlech. D Crew nemmt de Vorschlag aa ond bechonnt d Freigab. Beidi Pilotei setze ehri Suurschtoffmaske uf.
Bonifatius V.
Dr Bonifatius V. (* z Neapel; † 25. Oktober 625) isch vum 23. Dezämber 619 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:16:34: D Flogverchehrskontrolle get d Freigab för de Senkflog of 10.000 Fuess ond erkondiget sech nach de Azahl vo de Passagier ond em no vorhandene Tribschtoff a Bord, damet si d Date of Halifax chöned witergeh.
Bonifatius V.
Är soll si arg derfir yygsetzt, ass Ängland missioniert woren isch. Derzue wird em au d Yyfierig vum Chilcheasyl zuegschribe.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:17:19: D MD-11 senkt met 4.000 Fuess pro Minute ond voll usgfahrnige Loftbrämse.
01:18:17: D Pilote wärde bäte, Kontakt zo de Bodekontrolle z Moncton ufzneh. SR 111 wächslet sofort d Fonkfrequenz ond mäldet sech aa. D Floghöche beträit iez 25.400 Fuess, Kurs 050 rechtig Halifax. D Bodekontrolle z Moncton erteilt d Freigab zom Senkflog uf 3.000 Fuess. D Crew bettet om 8.000 Fuess, bes d Kabinenbsatzig parat zor Landig esch. Das werd beschtätiget.
01:19:28: D Flogverchehrskontrolle get d Anwiisig a SR 111, of Kurs 030 för en Aaflog of de Landebahn 06 z dreie. SR 111 esch iez 30 Seemeile (56 km) vor de Landebahn z Halifax. S Flogzüg senkt of 21.000 Fuess, ond d Crew teilt met, das di verblibende 30 Seemeile för de Senkflog ned länged. D Flugsecherig wiist si dorom aa, of Kurs 360 z dreie, zom inere Schlaufe Höche chönne verlüüre.
01:20:48: D Pilote beschlüsse, vor de Landig Triibschtoff abzloh.
01:22:01: SR 111 dreit nach Südsüdwescht of Kurs 200, zom öber em Meer Triibschtoff abzloh. S Flogzüg esch iez 25 Seemeile (46 km) vo Halifax entfärnt.
01:22:01: De Kopilot räduziert d Senkrote ond fahrt d Loftbrämse ii. S Flogzüg chonnt zwösche 10.150 ond 10.300 Fuess in Horizontalflog.
01:23:30: De Floglotse z Moncton nennt 180 als neue Stüürkurs ond informiert d Crew, das d Köschte no 15 Seemeile (28 km) entfärnt esch. De Floghafe befendet sech zo dem Ziitponkt i 34 Seemeile (63 km) Entfärnig.
01:24:01: De Kopilot bettet de Floglotse om s Kommando zom Triibschtoffabloh.
01:24:09: De Autopilot a Bord vo de MD-11 schaltet sech ab. En Warnton ertönt im Cockpit.
01:24:25: De Kopilot informiert Moncton, das er iez manuell flügt, ond bettet om es Höefeischter vo 9.000 bes 11.000 Fuess. De Floglotse erlaubt dr SR 111 en Floghöche zwösche 5.000 ond 12.000 Fuess.
01:24:42: Beidi Pilote mälde glichziitig en Notfall („Emergency Call“, höchschti Priorität, das heisst unmettelbari Gfohr för Liib ond Läbe). D Flogverchehrskontrolle beschtätiget de Empfang.
Leipzig
Sprooch und Mundartkultur
Bekanti Mundartdichter vo Leibzsch sin d Lene Voigt (1891–1962) und dänn au dr Edwin Bormann (1851–1912), dr Franz Ehregott Hauptvogel (1872–1932), dr Gustav Schumann (1851–1897), wo die literarischi Figuur vom «Fritze Bliemchen» kreiert het, dr Hans Reimann (1889–1969), wo au als Satiriker bekant worden isch, un dr Georg Bötticher (1849–1918) gsi; em Georg Bötticher sy Soon isch dr Dichter Hans Gustav Bötticher (1883–1934) gsi, wo men under em Künschtlername Joachim Ringelnatz kännt.
Unterwasser
Unterwasser bezaichnet:
Ort:
Zentralalpen
Zäntralalpe seit me däne Piet vom Alpegebirg:
Unterwasser
wie au:
Lueg au:
Leipzig
Gschicht
Im 10. Joorhundert isch am Fluss Parthe es Doorff vo Slaawe gsi. Anne 1015 het dr Thietmar von Merseburg dr Oort als urbs Libzi s erschte Mol gnännt. Leibzsch het öppen ane 1165 vom Markgraf Otto vo Mäissen s Stadträcht und au s Määreträcht übercho. Gly drufabe het me mit em Bou vo dr Thomaschilen und dr Nikolaichilen agfange. Scho am Ändi vom 12. Joorhundert het döört d Gschicht vo dr Leipziger Mäss agfange, und sit 1497 isch Leibzsch offizielli Rychsmääsestadt gsi. So isch d Stadt es bedüütends Zäntrum vom Handel woorde, und hüt isch si es wichtigs Vercheers- und Logistikzäntrum.
Sit em früene 13. Joorhundert git’s dr wältberüemt Thomanerchor, e Choor ume für Buebe. Er isch anne 1212 zäme mit dr Schuel a dr Thomaschile gründet worde. Vo 1723 bis 1750 isch dr Johann Sebastian Bach Thomaskantor gsi.
Sankt Theodul
Dr Sant Theodul, wo im spoote 4. Joorhundert im Wallis gläpt het, isch e Bischof gsi und het z Octodurus, der antike Stadt im Gebiet vom hütige Martinach im Underwallis, gwoont. Oktodurus isch dr Houptort vo dr römische Alpeprovinz Vallis Poenina gsi.
Leipzig
Gschicht
1409 het d Uni Leibzsch agfange. 1519 isch vo dere d Leipziger Dischputazioon mit em Martin Luther und anderne organisiert worde, es wichtigs Ereignis i dr Afangszyt vo dr Reformazioon.
Salzburger Stier
De Prys chonnt jedäs Johr näbert öber, wo Chlykunscht oder Gabare macht ond vo Öschtrych, Dütschland oder vo de Schwiz chonnt. D Prys wärded amäne Feschtival, wo zwe oder drüü Täg goht, vomäne berüemte Künschtler öbergeh. De erscht Salzburger Schtier isch im Johr 1982 vogeh worde. Bis 1996 isch d Voraaschtaltig immer z Salzburg gsi. Sither wächslet mär i voschidäni Schtädt vo dene Länder, wo bim Salzburger Schtier mitmachet. Sit 1998 chonnt vo Zyt vo Zyt än Künschtler än «Ehräschtier» öber för sis Läbeswärk.
Vogeh werd de Prys vo de Kulturabtailige vo voschidene Radiosänder. Mitmache tüend de Südwäschtrundfunk, s Schwizer Radio ond Färnseh ond anderi öffentlich-rächtlichi dütschi Radiosänder osserhalb vom alemanische Schprochruum, de ORF ond sit äm Johr 2004 s Radio Rai Südtirol.
Bekannti Prysträger wo alemannisch ufträttet sind d Dodo Hug, de Lorenz Kaiser, d Birgit Schtänegger, de Viktor Tschagobbo, d Acapickels (1994), Ursus & Nadeschkin, de Simon Enzler, de Renato Kaiser, d Lara Schtoll und de Gabaretischt Dominic Deville. De Emil ond de Franz Hohler händ än Salzburger Ehräschtier för eres Läbeswärch öberchoo.
Leipzig
Gschicht
Under em Dryssgjöörige Chrieg het d Stadt schampaar glitte. Sit 1650 isch doo d Reie vo de Einkommende Zeitungen usecho, wo die eerschti Tageszytig vo dr Wält isch.
Sankt Theodul
Em erschte bikante Walliser Bischof sin Name isch Theodor oder gnauer Theodor vo Octodurus gsi. Jetz gchönnt me ne aber fasch nur no als dr Heilig Theodul und i dr Umgangssprooch als dr Sankt Joder – im Walliserdütsch seit men em Sant Jodern. Dr Joder isch dört au e beliepte Vorname.
Leipzig
Gschicht
1693 isch d Oopere Leibzsch uufggange, es isch nach dere vo Venedig und dere z Hamburg s dritti stedtische Ooperehuus gsi. Do sind so bedüütendi Komponischte wie dr Richard Wagner, wo sälber vo Leibzsch gsi isch, dr Georg Philipp Telemann, dr Heinrich Marschner und dr Albert Lortzing tätig gsi. 1781 het s Gewandhausorchester, s eerschte düütsche Konzärtorcheschter, agfange spile; dr Felix Mendelssohn Bartholdy isch emol däm syn Läiter gsi.
1813 isch d Völkerschlacht vo Leibzsch gsi, en entscheidende Momänt im Kampf vo de öiropäische Grossmächt gäge Napoleon. 1839 het d Gselschaft Leipzig-Dresdner Eisenbahn-Compagnie die erschti wyti Baanlinie vo Düütschland uftoo, wo vo Leibzsch uf Dreesden ggangen isch.
Sankt Theodul
Dr Theodul isch dr Landespatron vom Wallis und vom Bischtum Sitte.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:24:46: D Kabinecrew vo de MD-11 informiert de Kapitän öber en Stromusfall im Passagierabteil.
Kraftwerk Letten
S Chraftwèèrch Lätte isch es Wasserchraftwèèrch vo de Stadt Züri.
Leipzig
Gschicht
Im 20. Joorhundert isch im Land ringsume vil Bruuncholen abbout worde. Do drmit isch es i de 1990er Joor ummegsi. Es paar vo de grosse Tagebou wäärde jetz zu nöie Seeè.
Kraftwerk Letten
Es staat a de Limet zmitzt i de Stadt, und es isch es schööns Dänkmal vo de Technikgschicht.
Wo ane 1868 d Zürcher Wasserversorgig gründet worden isch, hät die scho gly s mechanisch Wèèrch a de Limet boue zum d Pumpene aztrybe, wos bruucht hät zum s Wasser i die hööch glägne Stadtkwartier ufezpumpe. Am Züribèèrg oben isch als Wasserspycher de Resiweiher usgrabe worde. Sid 1878 hät s Wasserwèèrch dezue ane au scho mit ere Transmission Chraft i d Fabrigge vo de Umgäbig im Induschtrykwartier gliferet. Am Afgang hät s Wèèrch i de Limet es Naadlewehr gha zum de Fluss chly ufzstaue.
Leipzig
Gschicht
1989 het bi dr Nikolaichile d Bewegigi vo de Määntigsdemonschtrazioonen aagfange, wo drwäge scho gly drufabe s Ändi vo dr DDR choo isch.
Kraftwerk Letten
Scho 1892 hät me s Lätte-Wèèrch zum ene elektrische Chraftwèèrch uspoue. De Resiweiher isch jetz defüür daa gsi, zum mit de elektrischen Energy i Zyte, wo wenig im Stromnetz pruucht worden isch, Wasser ufezpumpe, wome dänn bi Spitzeverbruuch wider hät uf d Turbyne chönnen abelaa.
D Stadt Züri isch aber jetz so starch gwachse, ass s alte Lättewèèrch nüme glanget öät; sid 1904 isch au na Strom vom Chraftwèèrch i de Beznau a de Aare und sid 1906 vom Albulawèèrch im Pündnerland choo. 1935 staat i de Limet am Platz vom alte Naadlewehr e hööcheri Staumuur, und 1938 und 1952 isch s Chraftwèèrch modernisiert worde.
Leipzig
d Buech-, Sproochforschigs- und Literaturstadt Leibzsch
Vo Leibzsch sind vil Verlääg gsi: Fritz Baedeker, Brockhaus – wo d Brockhaus Enzyklopädie usegit, S. Hirzel Verlag, Insel Verlag, Gustav Kiepenheuer, Edition Peters, Reclam, E. A. Seemann, B. G. Teubner und Georg Thieme. Wäge dr Teilig vo Düütschland isch die Tradizioon chlyner worde, es sind aber nach dr Wändi vo 1989 wider anderi Verlääg i d Stadt choo so wie öppe dr Klett-Verlag, d Connewitzer Verlagsbuechhandlig, di Evangelischi Verlagsanstalt, Voland & Quist, Faber & Faber und au Lehmstedt.