cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kylian Mbappé
Biim AS Monaco (2015–2017)
Sii äärscht Schpììl ìn dr frànzeescha Ligue 1 hàt dr Mbappé àm 2. Dezamber 2015 geega dr Stade Malherbe de Caen gschpììlt (1–1). Ar ìsch numma 16 Joohra un 11 Moneeta àlt gsìì. Àn dr 88. Schpììlminüüta hàt’r dr Fábio Coentrão ärsätzt. Domìt ìsch’r dr jìngschta Schpììler vum AS Monaco ìn dr Ligue 1 worra — sitter 1994 hàt dr Rekord zem Thierry Henry gheert ghàà. Daa Rekord hàt dr Pietro Pellegri ànna 2018 gebrocha. Àm 20. Hornung 2016 hàt dr Mbappé sii äärscht Toor àls Profischpììler ärziilt, ìn dr Noochschpììlzitt geega dr ES Troyes AC (3–1). Mìt 17 Joohra un 62 Taaga-n-ìsch’r domìt dr jìngschta Toorschìtza ìn dr Gschìchta vum AS Monaco worra — àui doo hàt’r dr Rekord vum Thierry Henry gebrocha. . Àm 6. März 2016 hàt dr Mbappé sii äärschter Profi-Vertrààg mìt’m AS Monaco unterzaichent — ’s ìsch a Vertrààg fìr dräi Joohra gsìì, bis ìm Jüüni 2019. Ìwwer d’ Verhàndlunga hàt maa vììl ìn da Meedia grädd.
Ìm Mai 2016 hàt dr Mbappé zamma mìt dr U-19-Mànnschàft vum AS Monaco d’ Coupe Gambardella gwunna. Àm Andschpììl vum Pokààl hàt’r a Doppelpàck geega dr RC Lens ärziilt. A pààr Wucha schpeeter hàt’r zamma mìt dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft vu da U-19 d’ Öiropàmaischterschàft gwunna. Ìn dr Maischterschàft hàt’r viar Toora-n-ärziilt — àui doo ìsch’r jìnger àls 17 gsìì.
Wahrem Summer-Transfermàrkt 2016 hàt dr anglischa Verain Manchester City FC dr Mbappé fìr 40 Millioona Öiro wälla loo transferiara, àwwer dr AS Monaco hàt s’ Ààgebot àbglahnt. . Àm 11. Hornung 2017 hàt dr Mbappé sii äärschter Dräjerpàck ìn dr Ligue 1 geega dr FC Metz ärziilt (5–0). Zehn Taaga schpeeter hàt’r sii äärscht Toor ìn dr UEFA Champions League geega Manchester City ärziilt — dr AS Monaco ìsch jedoch mìt 5–3 gschlààga worra. Domìt ìsch’r noh-n-em Karim Benzema dr zwaitjìngschta Toorschìtza-n-ìm Turniar worra.
D’rnooh hàt dr Mbappé mehrera Rekorda gebrocha: àm 5. März 2017 hàt’r àls jìngschter Schpììler 10 Toora ìn dr Ligua gschossa noh-n-ema Doppelpàck geega dr FC Nantes. . Àm 12. Àwrìl hàt’r sii äärschter Doppelpàck ìn dr Champions League ärziilt — dàs ìsch ìm Hìnschpììl vum Viartelfinààla geega dr Borussia Dortmund gsìì. Ìm Ruckschpììl hàt’r àls jìngschter Schpììler sii fìmfter Toor ìm Turniar gschossa; ar ìsch àui dr jìngschta Schpììler worra, wo ìn jeedem vu da viar äärschta Schpììler ìn dr K.-o.-Runda vu dr Champions League mìndeschtens ain Toor ärziilt hàt. Àn dr Hàlbfinààla geega dr Juventus FC ìsch’r nochamol dr jìngschta Toorschìtza worra — dr AS Monaco ìsch àwwer vum itàlianischa Verain gschlààga worra.
Àm 17. Mai 2017 hàt’r zamma mìt’m AS Monaco d’ Ligue 1 gwunna — domìt hàt dr Verain dr Tìtelvertaidiger Paris SG gschlààga. Dr Mbappé hàt ìnsgsàmt 15 Toora gschossa — dàs hann àui viar àndra Schpììler gmàcht, àwwer dr Mbappé ìsch numma 1.500 Minüüta làng uff’m Fald gsìì.
Rekorda un Top 10 ìm Ballon d’Or (2017–2018)
Dr Mbappé hàt àm 8. Septamber 2017 sii äärscht Schpììl mìt’m Paris SG geega dr FC Metz gaa. Doo hàt’r sii äärscht Toor mìt dr Verainsmànnschàft gschossa — s’ Schpììl hàt dr Paris SG mìt 5–1 gwunna. Viar Taaga schpeeter hàt’r zem äärschta Mol zamma mìt dr Pàriiser Mànnschàft àn’ma öiropäischa Schpììl mìtgmàcht, geega dr Celtic Glasgow — ’s ìsch a 5–0-Siig gsìì. Doo hàt’r s’ zwaita Toor vum PSG gschossa. Mìt 18 Joohra un 9 Moneeta-n-ìsch’r àlso dr jìngschta Toorschìtza vum PSG ìn dr Champions League worra — ar hàt domìt dr Rekord vu siim Mànnschàftspàrtner Marquinhos gebrocha. Àm 27. Septamber 2017 hàt dr Mbappé ìm Schpììl geega dr Bayern Munich ìn da Àuiga vu da Kritika-n-a sehr güata Laischtung ärziilt: Ar hàt zwai äntschaidanda Pass gmàcht un ìsch àls bäschter Schpììler vum Schpììl gwählt worra — s’ Schpììl hàt dr PSG mìt 3—0 gwunna. Noh dam Schpììl hann mehrera Pärseenlikaita dr Mbappé gràtuliart, wia dr Carlo Ancelotti un dr Neymar, wo gsajt hàt, àss’r amol dr Ballon d’Or kààt gwìnna. Dr Arsène Wenger hàt gsajt, àss dr Mbappé a „näijer Pelé“ kààt wara.
Àm 23. Oktoower 2017 ìsch dr Mbappé àls „Golden Boy“ ärnännt worra — ’s ìsch a öiropäischa Üsszaichnung fìr dr bäschta Füassbàllschpììler jìnger àls 21. Ìn da Wucha druff hàt àwwer dr Mbappé nìt go güat gschpììlt, àlso hann d’ Meedia gfrooga, ob’r Fäschtschpììler ìm PSG kààt bliiwa. Ar hàt àwwer schpeeter wittera Toora gschossa, z’äärschta geega dr SCO Angers (Doppelpàck fìr a 0–5–Siig) un geega dr RC Schtroossburi Elsàss (1 Toor fìr a 2–1–Nììderlààg) ìn dr Liga 1. Àui ìn dr Champions League hàt’r wittera Toora gschossa, wia geega dr Celtic FC (1 Toor fìr a 7–1–Siig) un geega dr Bayern Mìncha (1 Toor fìr a 3–1–Nììderlààg). Àm 7. Dezamber 2017 ìsch dr Mbappé bii dr Verlaihung vum Ballon d’Or 2017 uff Plàtz 7 kumma — doo ìsch’r dr bäschta Frànzooser gsìì. Ar ìsch dr jìngschta Schpììler ìn dr Gschìcht, wo ìm Top 10 vum Ballon d’Or ànakumma-n-ìsch. Àm 20. Dezamber 2017, siim 19. Geburtstààg, ìsch’r nochamol Fäschtschpììler gsìì un hàt a Toor d’haim ìm Parc des Princes geega Caen ìn dr 19. Journée de Ligue 1 gschossa. Domìt ìsch’r mìt 33 Toora bäschter frànzeescher Toorschìtza worra, vor dr Alexandre Lacazette, wo ìn dr anglischa Premier League gschpììlt hàt.
Ìn’ma Schpììl geega dr Olympique Lyonnais ìsch dr Mbappé haftig geega dr Toorhiater Anthony Lopes gschtoossa un ìsch domìt verlätzt worra. Ar hàt àlso s’ Schpììlfald müassa fààraloo. S’ Schpììl hàt dr PSG verloora. Àm 30. Janner 2018 hàt’r ìm Hàlbfinààla vum frànzeescha Liigapokààl geega Rennes siina äärschta rota Kàrta bikumma, wial’r a Foul geega dr Ismaïla Sarr veriawt hàt — d’r Sarr hàt s’ Schpììlfald uff’ra Trààgbàhra fààraloo.
Àm 21. Hornung 2018 ìsch dr Mbappé vum frànzeescha Presidànt Emmanuel Macron iiglààda worra, fìr a Mìttàgassa àm Elysée-Pàlàscht mìtmàcha, fìr dr ehamààliga Füassbàller George Weah ehra, wo àls Presidànt vum Liberia gwählt worra-n-ìsch. Doo sìnn vììla berìahmta Schportler kumma.
Ìm Schpììl geega dr Olympique de Marseille àm 25. Hornung 2018 hàt dr Mbappé s’ äärschta Toor gschossa un ìsch domìt dr jìngschta Toorschìtza ìn’ma Schpììl geega dr OM ìn dr Ligue 1 worra — ar ìsch mìt 19 Joohra, 2 Moneeta un 8 Taaga àlt gsìì. Domìt hàt’r dr Rekord vum ehamààliga Marseiller Schpììler Samir Nasri vum 10. Septamber 2006 gebrocha. . Àm 31. März 2018 hàt’r d’ Coupe de la Ligue geega dr AS Monaco (3–0) gwunna — ’s ìsch siina äärschta Tìtelgwìnnung mìt’m PSG. D’rzüa ìsch’r àls bäschter Schpììler vum Schpììl gwählt worra. Schpeeter ìsch’r mìt dr Verainmànnschàft frànzeescher Maischter worra. Ìn dr frànzeescha Ligue 1 hàt’r bii da bäschta Toorschìtza vu dr Saison gezehlt, mìt 15 gschoossana Toora. Siina Mànnschàftspàrtnera ìm PSG hann’na dr Ìwwernamma „Donatello“ gaa.
Statik
Statik (gr. statikos „wo zum Stillstand bringt“) stoot für:
Statik isch dr Naame vo dene Persone:
Swissmill
D Swissmill isch die grööschti Müli vo dr Schwiiz.
D Firma het der Sitz z Züri. Hütt verarbeitet d Swissmill öppe 200'000 Donne Choorn pro Joor zu Määl und Griess.
S Undernääme goot zrugg uff e chlyni Müli, wo im 19. Joorhundert underhalb vo Züri a dr Limet gstanden isch. Das isch denn uf em Gebiet vo dr Gmeind Ussersyl gsi, wo am Ändi vom 19. Joorhundert zu Züri ygmeindet worden isch. Me het em Betriib mit dr Zyt eifach d Stadtmüli gseit. Ane 1913 het d Mülignosseschaft vo de Schwiizer Konsumveräin a däm Ort en induschtrielli Grossmüli bout. Spöter sind wyteri Hüüser drzue cho, so wie i de 1950er Joor s 40 Meter hööche Choornsilo.
Als Fabrigg vo de Konsumgnosseschafte isch d Stadtmüli e Deil vom Konzärn vo Coop worde. Ane 1998 het d Stadtmühle CMZ Zürich AG mit der Müli Minoterie Coop Rivaz, wo sid 1917 im wattländische Rivaz am Gämfersee gsi isch und au dr Mülignosseschaft vo de Schwiizer Konsumveräin ghört het, zäme d Swissmill gründet. Ane 2001 isch d Müli z Rivaz zuetoo worde und d Fabrigg het me apoche; hüüt isch dört im e modärne Huus s Vinorama vom Lavaux.
Zum mee Lagervoluume z gwünne, het d Swissmill s Choornsilo a dr Limet vo 2013 bis 2016 uff 118 Meter Höchi vegrösseret. Es isch schynts jetz s hööchschte Choornsilo vo dr Wält, und es isch s zweithööchschte Huus z Züri.
Ingenheim
Ìngne (frz. Ingenheim, dt. Ingenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìngne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 739.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ìngne ìsch. Ìngne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ìngne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wëntger
Verwaltig
Wëntger ghert zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Wëntger isch dr Marcel Thommes (CSV). Scheffe sin dr Pierre Neser (CSV) un dr Carlo Weber (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
D Gmai Wëntger isch entstande am 1. Jänner 1978 dur d Fusioun vu dr Gmaine Aasselbur, Béigen, Helzen un Uewerwampech.
Wëntger isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1222 as Wicringen.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Wëntger ghert zum Moselfränkisch.
Stumpfgleis
È Stumpfgleis, au Stutzgleis, Sackgleis, Chopfgleis, Blindgleis, dotes Gleis odder i dè Schwiz Stumpègleis dauft, isch è Gleis, wo nu a eim Èndi èn Weichèaaschluss un am andrè Énd èn definyrtè Pungt hèt, wo mò nit witterfaarè chann. Sèllè Pungt isch oftmòls s Schinnèènd, wo i dè Regel durch èn Gleisabschluss (Brèllbock) odder è äänlichi Konschtruktion) abgrigèlt wörd. Allerdings cha s Schinnèènd sich au èrscht é baar Kilometer hinter m Gleisènd ligè. A dè Weichè hört s Gleis definitionsgmäß am Härzschtugg vo dè Weichè uff. In èm Chopfbaanhof sin alli Gleis Stumpfgleis. Au Spitzkeerè bruuchèd è Stumpfgleis.
Gleis, wo a eim Ènd èn Weichèaaschluss hén, am andrè Ènd abber uff è Drèèschiibè, Schièbèbünni odder Laddebrugg von èrè Fäärè füürèd, wörrèd nit als Stumpfgleis benamst, dört schwätzt mò von èm Zuèfaartsgleis.
Im Netz vo dé Dütschè Baan isch diè zuèlässigi Högschtgschwindigkeit für Zugfaarté i s Stumpfgleis grundsätzlich uff högschtens 40 km/h limityrt. Im Berych vo dè ehemòligè Dütschè Bundesbaan dürfèd Yfaartè i s Stumpfgleis dõdèby nu mit 30 km/h brojektyrt wörrèd. In bsunders churzè Stumpfgleis darf mò nu mit èrè Gschwindigkeit yfaarè, wo im Bedrybsschtellèbuèch feschtglait isch. Möglichkeitè zuè dè Gschwindigkeitsschteigerung, wiè byschpillswys è permanènte Übberwachung vo dè Yfaargschwindigkeit, wörrèd uss Koschtègründ no nit realisyrt (Stand: 1987).
Au bi dè Stadtbaanè un Strõßèbaanè exischtyrèd Stumpfgleis. Meischtens sin si als asé benamsti Stumpfèndschtellè aazdräffè, sofèrn dè jewylige Vokeersbedryb Wendefaarzüüg ysetzt odder es sich um Stumpfgleis an èm Wendedreiegg handlèt. É witteri Variantè sin Stumpfgleis zum Faartrichtungswèchsel a dè Zwǜschèèndschtellè – deilwys au als Wendeaalaag zwǜschè dè beidè Richtungsgleis aagordnèt – odder in Form vo Abschtellgleis für Ysatzwägè, Theaterwägè, Arbètswägè odder Resèrvewägè. Hüüfig aazdräffé sin Stumpfgleis ußerdèmm innerhalb vo Wendegleis, sèlli diènèd byschpillswys dè vorübbergehendè Abschtellung vo kabuttè Wägè. Deilwys exischtyrèd im Strõßèbaanberych au Stumpfèndschtellè ooni irgènd ein Gleisabschluss.
András Horn
Dr András Jenő Horn (* 11. Februar 1934 z Budapest ) † 7. Mai 2021 isch en ungarisch-schwizerische Litraturwüsseschaftler gsi.
Biografii
Dr Horn isch 1960 an dr Uniwersidäät Baasel bromowiert worde. Er het as Gymnasialleerer gschafft. 1977 isch er habilitiert und 1983 usserordentlige Brofässer für Litratuurtheorii worde. Er het au vergliichendi Litratuurwüsseschaft, Ungarisch und ungarischi (Kultur-)Gschicht underrichdet. 2005 isch er emeritiert worde. .
Dr Horn het z Baasel gwoont. Er isch verhürotet gsi und het Chinder gha.
Padiglione
Dr Padiglione /pa.diʎˈʎo.ne/ (itàlianisch), àui Bàsilikaschìrm, Conopeum, Umbraculum (làtiinisch) odd’r Ombrellino (itàlianisch) gnännt, ìsch a gaal-root gschtraifter, keegelformiger Siidaschìrm, wo maa-n-urschprìnglig zem Schutz vum Priaschter odd’r vum Kàntoor bii da kàthoolischa Prozässioona bnutzt hàt. Hìttz’tààgs ìsch’r naawa-n-em Tintinnabulum —era litürgischa Glocka— s’ Àbzaicha vun’ra pàpschtliga Basilika vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch. Ìn da Bàsilika schteht dr Schìrm biim Hàuiptàltàr. Wahrem Besüach vum Pàpscht ìn’ra Bàsilika ìsch dr Schìrm uffgschpànnt. Üüsserdam ìsch dr uffgschpànnta Padiglione s’ Àbzaicha vun’ra pàpschtliga Sedisvakanz. Àls Àbzaicha vu dr Sedisvakanz ìsch dr Padiglione zem äärschta Mol uff Mìnza bnutzt worra, wo-n-ìm Joohr 1521 präägt worra sìnn. Drzüa-n-ìsch uff jeedem Wàppa vu da Kàrdinàlkammerer a uffgschpànnter Padiglione z’ sah.
Gerundeter halbgeschlossener Vorderzungenvokal
De grundet halbgschlossnig Vorderzungevokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch. In de alemannische Dialäkt wo es en git, chunt de Vokal meischt in zwei Forme, lang un churz, vor. Mer bezeichnet de Luut im Alemannische meischt als „gschlossnigs-ö“.
Monika Hildbrand
D Monika Hildbrand-Egli (* 9. Oktober 1952 z Ämmebrogg) isch e Schwyzer Joodleri un Sängeri vu volksdiimlige Lieder un Schlaager.
Lääbe
D Hildbrand isch in ere musikaalische Familie ufgwagse. Schoa se chlai het si gäärn gsunge un het im Alter vu zee Joor Gitarre gleert. Bi Familiefescht het si iri eerschte Ufdritt ghaa, si het gsunge un derzue Gitarre gspiilt.
Anne 1973, no Sproochufenthalt z Floränz un z London, het si autodidaktisch aafange Joodle leere. 1974 isch si vum Schwyzer Bandleader un Hotelier Joe (Julius) Schmid, dm Brueder vu dr Gschwischter Schmid, entdeckt woore.
Derno isch si reegelmääßig mit Live-Gsang un -Joodel uf dr Showbiini vu s Schmids Hotäl-Reschtaurant „Kindli“ z Züri vor internazionaalem Publikum ufdrätte. In dr eerschte Joor het si Joodelunterriicht bi dr Klärli Schmid vu dr Gschwischter Schmid gnuu. Bi dr Oopersängeri May Steinhoff het si drei Joor lang Stimm- un Gsangstächnik studiert.
Mit dr Bigband vum Joe un em Willy Schmid het d Monika Hildbrand vu 1975 bis 1993 vyyl Gaala-Ufdritt usserhalb vum „Kindli“ im In- un Uusland absolviert – vu Dytschland bis Kenia. As Soolojoodleri isch si u. a. z Amerika, z Thailand, z Spaanien un z Itaalien ufdrätte.
Dreimool het si d Monika Hildbrand fir dr Grand Prix vu dr Volksmusik vu SRG, ZDF un ORF qualifiziert. 1991 un 1992 het si si in d Finaal-Sändige gschafft. Anne 1991 isch si uf Blatz 11 chuu mit em Lied Ja, das isch traumhaft, 1992 uf Blatz 14 mit em Lied Wir haben alle unsere Fehler. Si het no Hyfe anderi TV- un Raadioufdritt ghaa.
Bis 2014 het d Hildbrand fimf Langspiilblatte/CD vereffetligt, ire Gsang cha mer au uf vyyl andere Doondreeger heere. Zue verschiidene Kumpesizioone het s d Täxt sälber gschriibe. Fir iri Produkzioon „Schwiizer Wunschkonzert“ hän sii un ire Produzänt Carlo Brunner 1982 e Guldeni Schallblatte kriegt (doodmool 25'000 verchaufti Doondreeger).
2015 un 2016 het d Monika Hildbrand in iiber 130 uusverchaufte Voorstellige im Zürcher Bernhard-Theater gsunge, gjoodlet un gspiilt, im musikaalische Schwyzer Luschtspiil „Stägeli uf, Stägeli ab“ vu dr spock produktion vum Erich Vock un en Hubert Spiess.
Im Novämber un Dezämber 2021 het d Hildbrand as Speziaalgascht im „Nightmär-chen 'Urmel aus dem Eis'“ vum Erich Vock un em Hubert Spiess im Zürcher Theater am Hechtplatz gsunge, gjoodlet un gspiilt.
Issenhausen
Issehüse (frz. Issenhausen, dt. Issenhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Issehüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1135.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Literaturwissenschaft
D Litratuurwüsseschaft isch d Wüssenschaft, wo sich mit dr Litratuur befasst. Hützudaags ghööre doodrzue Däilgebiet wie d Litratuurgschicht, d Litratuurkritik, d Litratuurinterpretazioon, d Literaturtheorii und d Edizionsfilologii. Gschichtlig het sich d Litratuurwüsseschaft entwigglet us dr Beschäftigung mit d Rhetorik und dr Poesii, wie si an de Uniwersidääte gleert worde si, em Roman als Gegestand vo de belles lettres und em Naame nooch mit „Litratuur“, wo bis in s 19. Joorhundert s Fäld vo de wüsseschaftlige Publikazioone gsi isch.
In dr litratuurwüsseschaftlige Dradizioon stöön under anderem d Theaterwüsseschaft und d Mediewüsseschaft.
D Litratuurwüsseschaft as en umfassends wüsseschaftligs Gebiet gits vor allem in Öiropa, aber zum Bischbil im änglischsproochige Ruum wird s Ekwiwalänt «literary science» kuum brucht und mä reedet vo «literary theory», «literary criticism», oder «literary studies», je noch em Däilgebiet, wo mä drüber schwätzt.
Sennheim
Sanna (frz. Cernay, dt. Sennheim) ìsch a frànzeescha Gmeind ìm Owerelsàss ìn der Region Grand Est (bis 2015 Region Elsàss). D'Gmeinda gheert zum un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sanna ìsch zum erschta Mol gnännt worra ànna 1144 àls Sennenheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Der elsassischa Dialekt vu Sanna gheert zum Owerrhinàlemànnisch.
Bundesstaaten Nigerias
S’ Nigeria, a Bundesrepüblik ìm Wäschtàfrikà, zehlt 36 Bundesschtààta (anglisch states). Jeed’r Bundesschtààt hàt siina aigana Làndesregiarung, wo vu’ma Gouverneur glaita wìrd, un sii aigana Làndespàrlamant. Dr Gouverneur wìrd diräkt vum Volk gwählt. Unt’r da Bundesschtààta gìtt’s ìm gànz Nigerià 774 lokàla Regiarungsgebiater (Local Government Areas). S’ Gebiat um d’ Hàuiptschtàdt Abuja, wo ma s’ Federààla Hàuiptschtàdt-Gebiat nännt, ìsch kää Bundesschtààt, àwwer ’s ìsch a bundesunmìtterbàr Gebiat. Noh dr nigeriànischa Verfàssung sìnn d’ 36 Bundesschtààta gliichberachtigt, àwwer d’ Souveränität lìegt bii dr Bundesregiarung. D’ Bundesverfàssung därft vu dr nigeriànischa Nàzionàlversàmmlung gändert wara; jeeda Änderung müass àwwer vu mìndesschtens zwai Drìttel vu da 36 Bundesschtààta bschdaatigt wara.
Lischta mìt Flächa un Beväälkerung
(VZ = Volkszählung) (Sch = Schätzung)
wia d’ Bundesschtààta äntschtànda sìnn
Wu s’ Nigeria noch a Kolonii gsìì ìsch, ìsch’s gtailt gsìì ìn d’ Schutzhärrschàft Nord-Nigerià un d’ Schutzhärrschàft Süd-Nigerià. Schpeeter sìnn a Nordprowìnz, a Oschtprowìnz un a Waschtprowìnz gsìì, un d’rzüa d’ Schtàdt Lagos. Nohdam àss s’ Nigeria ànna 1960 unàbhangig worra-n-ìsch, hàt ma dia Prowìnza „Regioona“ gnännt.
Ìm Mai 1967 ìsch a Gebiatsumbàui gsìì, wo s’ Lànd ìn zwälf Bundesschtààta gtailt hàt. Daa Umbàui ìsch ain’r vu da Üssleeser Biafra-Kriag gsìì: d’ ehamààliga Oschtprowìnz Biafra hàt sìch vum Niegria gtrännt, wial dur dr Umbàui d’ Igbo nìmm d’ Ardeel-Gebiater kontrolliart hann.
D’ Bundesschtààta gìtt’s sitter 1967: z’äärscht sìn 12 Bundesschtààta gsìì, drnooh 19 àb 1976, 21 àb 1987, 30 àb 1991, un sitter 1996 sìnn 36 Bundesschtààta.
D’ gebiatliga Äntwìcklung vu da Bundesschtààta:
d’ Làndesregiarunga
D’ nigeriànischa Bundesschtààta därfa-n-ìhra aigana Làndesregiarunga orgànisiara, wia sa wìlla, sofarn àss sa da Iischtällunga vu dr nigeriànischa Verfàssung folga. Jeeds Schtààtspàrlamant hàt numma-n-a Kàmmra; dr Ààzàhl àn Làndesàbgoordneta ìsch gliich’m Dräifàch vum Ààzàhl àn Bundesàbgoordneta, wo jeed’r Bundesschtààt ìm federààla Represantàntahüss hàt. Dr Schäff vu dr Làndes-Gsätzüssfiahrung nännt maa „Gouverneur“. Ar därft Litt ìn dr Exekutiivroot ärnänna; dia Ärnännunga mian àwwer vum Làndespàrlamant biigschtìmmt wara. Jeeds Làndesminìschterium wìrd vu’ma „Kummissàr“ glaitet, wo vu’ma schtandiga Sekretäär unterschtìtzt wìrd, wo àui a hoocher Beàmter ìsch. Ìn jeed’m Bundesschtààt wara d’ Landesgsätzer dur d’ Làndesjuschtiz üssgfiahrt. Dr Schäffrìchter (Chief Justice) wìrd vum Gouverneur ärnännt; dia Ärnännung müass vum Làndespàrlamant biigschtìmmt wara.
Wuermeldeng
Wuermeldeng, im lokale Dialäkt Wormer (dt. Wormeldingen, frz. Wormeldange), isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Wuermeldeng ghere d Ortschafte Cité Lehbusch, Dräibur (Dreiborn), Éinen (Ehnen), Kapenaker (Kapenacker), Meechtem (Machtum), On (Ahn), Uewerwuermeldeng (Oberwormeldingen/Wormeldange-Haut), Wuermeldeng (Wormeldange) un Wuermerbierg.
Geografi
Wuermeldeng lyt an dr Mosel, im Oschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Dytschland.
Gschicht
Wuermeldeng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1148 as Wormeringa (1161: Vormeringa), Ohn anne 1245.
2NE1
D’ Grupp ìsch z’äärscht ìm März 2009 äntdäckt worra, wu sa zamma mìt dr Büa-Grupp Big Band uff dr Warbungs-Sìnggel Lollipop gsunga hàt. Bekànnt worra-n-ìsch sa noh dr Ärschiinung vun ìhrem äärschta-n-EP 2NE1 ànna 2009, wu d’ Sìnngel Fire un I Don’t Care z’ loosa sìnn. D’ Sìnggel I Don’t Care ìsch bii da Mnet Asian Music Awards àls „Liad vum Joohr“ üüsszaichent worra; domìt ìsch 2NE1 d’ äärschta-n-Idolgrupp worra, wo-n-a Groosspriis (a daesang) ìn ìhrem Ààfàngsjoohr bikumma hàt. Ànna 2010 ìsch ìhr äärscht Schtüdio-Àlbum To Anyone arschìena, wo dräi Moneeta làng àm Schpìtzaplàtz vum koreànischa-n-Àlbumchart gsìì-n-ìsch. Ìm gliicha Joohr ìsch àui s’ zwaita-n-EP 2NE1 veräffentligt worra; d’ Sìnggel Don’t Cry, Lonely, I Am the Best un Ugly sìnn uff Plàtz 1 vu da Charts ànakumma. Ànna 2012 hàt d’ Grupp ìhra Tournee New Evolution Global Tour ìn sìewa-n-àsiàtischa un nordàmerikànischa Lander gmàcht; ’s ìsch d’ äärschta internàzionààla Tournee vun’ra K-Pop-Girl-Grupp gsìì. Ìhra Uffiahrung àm Prudential Center ìm New Jersey hàt d’ New York Times àls s’ zwaitbäschta Konzärt vum Joohr ärnännt.
Ànna 2014 hàt 2NE1 ìhr lätscht Schtüdio-Àlbum Crush veräffentligt. ’S ìsch s’ äärscht Àlbum vu’ma koreànischa Kìnschtler, wo-n-a Plàtz ìm Top 100 vum àmerikànischa Billboard 200 ghàà hàt. Mehr àls zwai Joohra làng ìsch’s koreànischa-n-Àlbum mìt da bäschta Chart-Plàtziarunga gsìì. Bis àm Andsjoohr 2014 hàt 2NE1 insgsàmt niina Top-1-Liader ìm Gaon Digital Chart ghàà.
Ìm Àwrìl 2016 hàt d’ Minzy d’ Grupp fàraloo. Àm 25. Nowamber 2016 hàt sìch d’ Grupp offiziäll uffgleest. D’ dräi Sangerinna hann d’ lätschta Sìnggel Goodbye uffgnumma, wo-n-ìm Janner 2017 ärschìena-n-ìsch.
Ìm Làuif vun ìhrer Kàrriar hàt d’ Grupp zàhlriicha Priisa bikumma, drunter niina Melon Music Awards, älf Cyworld Digital Music Awards, zeh Mnet Asian Music Awards. Ìm Àwrìl 2022 hàt 2NE1 àn da Faschtschpìeler vu Coachella zem äärschta Mol noh-n-ìhra Uffleesung a Konzärt gaa. Mehrera Zittschrìfta hann gsajt, àss dàs aina vu da bäschta-n-Ufffiahrunga uff dana Faschtschpìeler gsìì-n-ìsch.
Schweighausen (Oberelsass)
Schwaighüse (frz. Schweighouse-Thann, dt. Schweighausen bei Thann) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Schwaighüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1251 àls Suuecose.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schwaighüse ìsch. Schwaighüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schwaighüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
UBS
D UBS AG isch e Schwizer Grossbank mit Hauptsitz z Züri und z Basel. Si zelt zu de wältwit grösste Vermögensverwalter.
S historische Archiiv vom Konzärn befindet sich am Äscheblatz 6 z Baasel und isch e Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.
Konzärnüberblick
D UBS AG isch im Juni 1998 us dr Fusion vo de beide Schwizer Grossbanke entstande:
D UBS isch in über 50 Länder und an alle wichdige Finanzplätz uf dr Wält mit Niiderlassige verdräte. Am 31. Dezämber 2007 het dr Konzärn wältwit 83'560 Mitarbeiter beschäfdigt, drvo öbbe 39 % in Nord- und Latiinamerika, 33 % in dr Schwiz, 16 % im übrigen Europa und 12 % im asiatisch-pazifische Ruum. Ändi 2007 het d UBS 3‘189 Milliarde Franke Kundegälder verwaltet und isch die grössti Vermögensverwalterin uf dr Wält gsi. Si isch en Aktiegsellschaft noch schwizerischem Rächt. Ihri Aktie si an dr SIX Swiss Exchange und an dr New York Stock Exchange (NYSE) glistet.
Dr Konzärn isch in vier Beriich iideilt: Global Wealth Management & Swiss Banking, Investment Bank, Global Asset Management und Corporate Center.
Konzärnleitig und Verwaltigsroot
Konzärnleiter (CEO) isch sit em 26. Februar 2009 dr Oswald Grübel, er isch noch em Marcel Rohner cho.
Verwaltigsrootspresidänt isch dr Kaspar Villiger (sit 2009), Vizepresidänt dr Sergio Marchionne (sit 2007). Zum Verwaltigsroot ghöre no dr Michel Demaré (sit 2009), dr Rainer-Marc Frey (sit 2008), dr Bruno Gehrig (sit 2008), d Ann Godbehere (sit 2009), dr Axel Lehmann (sit 2009), dr Helmut Panke (sit 2004), dr William G. Parrett (sit 2008), dr David Sidwell (sit 2008) und dr Peter Voser (sit 2005).
Usbildig
D UBS AG bietet jedes Johr über 300 Blätz für Lehrling und Praktikante in dr ganze Schwiz aa. Wenn möglig wärde alli wenn si mit dr Usbildig fertig si, vo dr UBS AG übernoh. Drnäbe bestöhn wältwit Taläntförderigsprogramm für die beste Lehrabsolvänte und für Hochschuelabgänger.
Wealth Management
Mit eme Netz vo öbbe 180 Gschäftsstelle wältwit duet d UBS e Summe vo mehr als 3,27 Billione Franke verwalte (2,18 Billione €).
Investment Banking und Wärtschriftegschäft
D UBS ghört zu de wältwit grösste Investmentbanke und nimmt im Gschäft mit institutionelle und Firmekunde e füehrendi Stellig ii.
Global Asset Management
D UBS isch e füehrendi Vermögensverwalterin für institutionelli und privati Kunde und Finanzintermediäri uf dr ganze Wält.
Privat- und Firmekundegschäft Schwiz
Im Schwizer Bankgschäft bedräit dr Marktaadeil vo dr UBS je noch Kundesegmänt zwüschen eme Viertel und eme Drittel. D UBS füehrt Bank- und Wärtschriftedienstleistige für öbbe 2,6 Millione Privat- und rund 143'000 Firmekunde us. D Kundebasis umfasst institutionelli Aaleger, öffentligi Körperschafte und Stiftigen mit Sitz in dr Schwiz und 3000 Finanzinstitut wältwit.
Jim Morrison
De Jim Morrison (* 8. Dezämber 1943 z Kalifornie, USA, as James Douglas Morrison, † 3. Juli 1971 z Paris, Frankrich), isch än amerikanische Rocksänger und Komponischt gsi. Er isch dr Frontmaa vo dr Rockgruppe The Doors gsi und het d Teggst für die mäiste Lieder von ere gschriibe.
Dr Jim Morrison gältet as Rockmusiker, wo d Fantasie, Visione, Ängst und d Sälbstzerstöörig vo dr Generazioon vo de spoote 1960er Joor artikuliert und exemplarisch usgläbt het. Er zelt zu de charismatischste Persönlichkäite vo dr Rockmuusig in dere Zit. Mit de Doors het er s Repertuar vo dr Rockmuusig um meerschichtigi Konzeptstück und Forme vom Rocktheater erwiteret. Dr Morrison het zu Läbzite drei Gedichtbänd veröffentligt und het d Doors-Konzärt regelmäässig für spontani Rezitazioone vo poetische Teggst usgnützt. Er het e Dokumentarfilm über d Doors broduziert und en experimentelle Spiilfilm dräit.
Dr Morrison het sich mit sim Rock-Bariton und sine poetische Songteggst e Naame gmacht, in sine spöötere Joor wird er aber mäistens mit eme ufrüererische und sälbstzerstörerische Lääbensstil assoziiert. Dr früe Dood vom Morrison, wo die nööchere Umständ von em nit mit Sicherhäit häi chönne kläärt wärde, het vil zur Legändebildig um si Person bidräit.
Melania Trump
D’ Melania Trump /məˈlɑːniə tɹɐmp/ (* 26. Àwrìl 1970 z’ Novo Mesto, SR Sloweenia, SFR Jugoslààwia, àls Melanija Knavs []) ìsch a ehamààlig sloweenisch-àmerikànisch Modäll. Àls Ehafràui vum Donald Trump ìsch sa vu 2017 bis 2021 d’ First Lady vu da Verainigta Schtààta gsìì.
Theresa Dold
D Theresa Dold ( * 1983) isch e dytschi Liedermacheri. Si schrybt und singt Lieder uf Dytsch, Änglisch un au uf Alemannisch.
Lääbe
Ufwagse isch d Theresa Dold z Stääge im Schwarzwald. Di erschte Akkord uf dr Gitarre het ere d Mueter bybrocht, wu si zeh Johr alt gsii isch. Scho in ire Juged het d Theresa Dold aafange sälber Lieder schrybe un het Stroßemusik gmacht un isch uf Jugedfeschtival ufdrätte.
No dr Schuel het si 2005 z Hamburg an dr Hochschuel fir Musik & Theater dr Kontaktstudiegang fir Popularmusik gmacht un nocherdani drei Johr lang Popmusik an dr Hamburg School of Music studiert. In däne Johr het si scho verschideni Engaschmänt un Ufdritt as Solischti, im Duo, im Trio un mit dr Theresa Dold Band ghaa.
Si het verschideni Bryys un Uuszaichnige gwunne. Scho 2004 isch si bis ins Halbfinal vum Dytsche Rock & Pop Bryys chuu. Anne 2005 het si mit aigene Lieder dr erscht Bryys bim „SongLive“ Kreativ-Wettbewärb vu dr Sängerakademie Hamburg gwunne. 2008 isch si as „Elexir Strings-Künstlerin“ uuszaichnet wore. Si het au as Sänger un Täxteri bim Liederoobe „Cafe Amazonien“ vum Franz Wittenbrink mitgmacht.
Anne 2008 het si ire Debüt-Album „Irgendwo dazwischen“ vereffertligt, wu si Lieder iber s Lääbesgfiel vum „Derzwische-Syy“ un vu dr innere un ussere Haimelosigkait druf gsunge het. Scho uf däm Album het si mit „Regeinsel“ e Lied uf Alemannisch vereffetligt.
Im Summer 2009 isch s vu Hamburg uus 1200 Kilometer dur Dytschland bis in iri alt Haimet im Schwarzwald gwanderet, mit eme Ruggsack un ere Gitarre. Im Johr druf isch si vum Schwarzwald uus wyter gwanderet iber d Schwyzer Alpe bis in s Tessiner Bärgdorf Montagnola, wu dr Hermann Hesse, aini vu ire greschte chinschtlerische Inschpirazione, langi Johr gläbt ghaa het. Ire Erläbnis un Yydrick vu däre Wanderzyt het si in Lieder verschafft un e Liveprogramm us Lieder un ere Diashow drus entwickelt, wu si unter em Titel „Unterwegs daheim - Zu Fuß durch Deutschland“ (2009-2012) bzw. as „Sehnsucht Süden - Zu Fuß über die Alpen nach Montagnola“ (2013-2014) ufgfiert het. 2011/2012 het si iber iri Wanderig dur Dytschland au s Audio-Raisedagbuech „Unterwegs daheim“ vereffetligt mit aigene Täxt un Lieder un im Mai 2012 het si d Lieder vu däm Heerbuech as Soundtrack-Album „Unterwegs daheim - Soundtrack zur Reise“ vereffetligt.
2015/2016 het d Theresa Dold zäme mit em Gitarrischt un Produzänt Uli Kringler d Lieder fir ire dritt Studio-Album „Strandgut - Zwischen Ebbe & Flut“ ufgnuu, wu im Spotjohr 2016 uusechuu isch.
D Dold isch Mueter vun ere Dochter un eme Suhn. Syt 2018 läbt si mit ire Familie wider z Stääge im Schwarzwald.
Parc Housen
Parc Housen (dt. Park Hosingen, frz. Parc Hosingen) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Parc Housen ghere d Ortschafte Buckels (Bockholtz), Duerscht (Dorscheid), Ënnereesbech (Untereisenbach), Ënnerschlënner (Unterschlinder), Holztem (Holzthum), Houschent (au Stroosshouschent gnännt), Houschter-Déckt (Hoscheid-Dickt), Housen (Hosingen), Konstem (Consthum), Näidsen (Neidhausen), Rouderssen (Rodershausen ), Uewerschlënner (Oberschlinder) un Wuelessen (Wahlhausen), derzue die Wyler un Gheft: Akescht, Dickt, Doosber-Bréck, Duerschterhaischen, Fennbierg, Geieschhaff, Honich, Housenerbarrière, Kéiermillen, Kohnenhaff, Maarkebaach, Schmitzdell, Veianenerstross, Waldberg un Wegscheid
Verwaltig
Parc Housen ghert zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Parc Housen isch dr Jacquot Heinen. Scheffe sin dr Guy Trausch, dr Josy Birkel un dr Jos Degrand. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
D Gmai Parc House isch entstande am 1. Jänner 2012 dur d Fusion vu dr friejere Gmaine Konstem, Houschent un Housen.
Housen isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 968 as Hosinga. Anne 1106 het dr Gerhard I. vu Sponheim, Herr vu Clerf, zämme mit syre Frau Adelheid d Abtei Housen grindet.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Housen ghert zum Moselfränkisch.
Staffelfelden
Stàffelfalde (frz. Staffelfelden, dt. Staffelfelden) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Stàffelfalde ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1245 àls Stabula.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Stàffelfalde ìsch. Stàffelfalde ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Stàffelfalde ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Göttliche Komödie
D Commedia (italiänisch für Komödie) isch s Hauptwärk vom italiänische Dichder Dante Alighieri (1265–1321). Hützudags säit men em Wärk hüfig Divina Commedia, das häisst „Göttligi Komödie“, e Naame wo dr Boccaccio brägt het. Si isch entstande, wo dr Dante im Exil gläbt het. Woorschinlig het er sä 1307 aagfange und er isch erst churz vor sim Dood ferdig worde. Si gältet as die bedütendsti Dichdig in dr italiänische Liddratuur und as äins vo de grösste Wärk vo dr Wältliddratuur.
Campione
Campione bedüütet:
Göttliche Komödie
D Commedia isch en epischs Wärk in griimte Elfsilber, und het im Ganze 14.233 Värs, wo noch em Brinzip vo dr terza rima griimt si. Si isch in drei Büecher oder Cantiche iidäilt und bestoot us hundert (34, 33 und 33) Gsäng (canti).
Lixhausen
Lìxhüse (frz. Lixhausen, dt. Lixhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lìxhüse ìsch. Lìxhüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lìxhüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Moritat und Bänkelsang
D Begriff Moritada ond Bänklsang (oder Bänklliad) bezeichnet Liadr, wo en greimde Strofa a handlongsreicha schaurig-scheena Gschicht vorzehlet ond vom 16. Johrhondert bis en de 30er Johr vom 20. Johrhondert vo-ra bestemmda Art vo Schausteller, genannt Moritada- oder Bänklsenger, uff effentliche Plätz vortraga worra send. Do drbei send dia Manna en dr Ofangszeit uff-em Boda ond en schbädre Zeida uff-ma kloina Bänkle gschdanda ond hend mit-ma langa Stock uf d Schaudafla zeigt, wo ihrn Gsang en naiv gmoolde, ibbich koloriirde Bilder – manchmol kunschtvoll ond noo wiidr kitschich – drasdisch illuschtriirt hend. Manchmol hot dr Vortragende au bloß gsonga ond des Zeiga uff d Bilder ema Familiamitgliid odr ema andra Ghilfa ibrlassa. Des, was dia Senger von sich gäa hend, hot mr entweder Moritat odr Bänklliad ghoißa, wobei dr Begriff Bänklliad wahrscheinlich erscht a bissle schbäder uffkomma ischt. Begleidet hend sich dia Senger meischdens mit-ra Drehorgl, seldener mit-ra Geig, ama Zupfinstrument oder ara Ziiharmonika. D Sproch ischt ganz schemadisch uffbaut gwäa ond dia wenige Melodiia, oft „entlehnt“ vo ma bekannda Volksliad odr ama Choral, hend sich vo Zeit zo Zeit wiiderholt.
D Herkunft vo selle zwoi Begriff
Ibr d Herkunft vom Wort Moritat ko-mr bloß spekuliira. De oine saget, s wär a leichda Abwandlong vom Wort Mordtat. Dui These dät abr bloß uff-nen Doil vo deane Liader zutreffa, wo’s om d Schilderong vo-ma Mord goht. En de Moritada werdet abr au andre Sachvorhalt besonga, zom Beischbiil Bekehrong ond Erbauong, Liibe, Treie, Eifersucht, Nadurkadaschdroofa, Schicksalsschläg, Wonder ond Profedii. Manchmol goht dui gsongena Gschicht sogar fir älle Beteiligte guat aus. Drom leit’s villeicht näher, de selle zo glauba, wo da Begriff Moritat vom franzeesischa „moralité“ ableidet, also a Liad mit-ra Moral, oder vom Rotwelscha „moores“ (Lärm, Schrecken).
Oifacher isch dui Erklärong beim Wort Bänkelliad (abgwandlet au Bänkelsang ond Bänkelgesang). Irgendwann hot amol so a Moritadasenger dui Idee ghet, er kennt sich uff-nen Schemel, a Bänkle, stella, damit’r besser vo seine Zuaheerer gseha werde koo. Des hend-em de andre Moritadasenger nochgmacht, ond so isch dr Begriff Bänkelliad als a Synonym zom Wort Moritat entstanda.
Gschicht
Ogfanga hot älles zo Beginn vom 16. Johrhondert. Aus dera Zeit stammet de eldeschde ibrliiferde bildliche Darstellonga. Mit deane send dia Senger vo oim Ort zom andra zoga, hend deet Halt gmacht, wo grad ebbes los gwäa ischt, zom Beischbiil an Johrmarkt, a Kirchweihfescht odr a andrs Ereignis, wo viil Leit oozoga hot. De meischde vo de Leit hend domols weder läasa noch schreiba kenna ond send drom froh gwäa, irgend a Neiichkeit ibr a Gescheha zo erfahra, wo entressant ond meglichscht weit weg vo dr Hoimet bassiirt ischt. Während-em Vortrag ischt a Familiamitgliid oder sonscht a Gehilf vom Moritadasenger mit-ma Huat bei de Leit romganga ond hot Spenda eigsammlet.
De ursprengliche Bezeichnonga vo de Vortragende send „Zeidongssänger“ ond „Schildersänger“ gwäa.
'''Hochkonjunkdur em 19. Johrhondert'''
Wia noh mit dr Zeit dr Analphabetismus emmer meh zruckganga ischt, send aus deane „Zeidongs-Senger“ uff oimol „Zeidongs-vorkaifer“ worra. Uff oimol hot s Volk dia Liader au druckt kaufa ond drhoim nomol nochleasa kenna. En viile Fäll ischt uff deane druckde Ausgaba au noh a ganz ausfihrlicha Schilderong vom Ereignis en Prosa enthalda gwäa. Drom stammet dia ibrliiferde Tekscht vo alde Moritada erscht aus so-ra spädra Zeit us-em 19. Johrhondert. A Kennzeiche vo deane Tekscht ischt, dass en de selle oft ganz dick ufftraga wuud: S Grausame koo et grausam gnuag sei ond des, was d Leit rihra soll, et rihrend gnuag. Außerdem hend de meischde Liader an arg lange Titl vorpasst kriagt, zom Beischbiil
Vorbroidet isch der Brauch vom Moritada-Senga en fascht ganz Eiropa gwäa.
Em Lauf dr Zeit hend emmer meh Manna des „Handwerk“ ausgiabt, so dass mr bald emmer wiider an Nochschuab an Moritada ond Bild-Dafla braucht hot. Uff dui Weis send mehrere Berufszweig entstanda, wo vo deam Gschäft leaba hend kenna: oinerseits d Vortragskinschtler ond ihre Gehilfa, andrerseits au d Autora vo de Liader ond nadiirlich au d Schildermoler. Ofangs hend sich dia besongene Ereignis oft weit en dr Vorgangaheit abschbiilt. Weil abr so nooch ond nooch s Publikom meglichscht akduelle Gschichda hot heera wella, mit so ebbes dia Macher abr et nochkomma send, hot mr sich halt do drmit beholfa, dass dui Gschicht nemme datiirt gnannt worra ischt, sondern ganz oifach „en jengerer Zeit“ oder „en deam Johr“ gschbiilt hot.
Schwiirichkeida mit dr Obrichkeit
S leit uff dr Hand, dass dia Moritadasänger en viile Städt et bloß uff Gegaliabe gschdoßa send, schliaßlich hend se et selda polidische Eißeronga von sich gäa oder gar gerichtliche Entscheidonga kommendiirt. Drom send se en dr Regel vo dr Ortspolezei streng beobachdet ond ggf. ermahnt odr gar vorhafdet worra. Viilerorts isch’s au iblich gwäa, dass se ihre Tekscht vor-em Absenga dr Polezeibeherde hend vorlega miaßa, wo no des Werk zensiirt freigeaba odr gar vorbodda hot.
Mit-em Aufkomma ond dr Vorbreidong vo de Media Film ond Radio em erschda Virdl vom 20. Johrhondert isch dui Bänkelsängerei emmer meh zruckganga ond schliaßlich vom Markt ond vo dr Stroß vortriiba worra.
A Moritada-Beispiil
Schreckliches Unglück, welches sich in Gossau im Canton Zürich im Jahre 1825 durch ein Erdbeben zugetragen hat, allwo in einigen Minuten über 1000 Menschen theils verwundet, verkrüppelt, theils aber ihren Tod fanden.
<poem style="font-style:italic"> 1. Höret, Freunde, die Geschichte, Welche in der Schweiz gescheh’n. Wovon ich Euch hier berichte, Was noch nie ein Mensch geseh’n. Eine Kirche wollte dorten Die Gemeinde sich erbau’n. Was geschah – läßt sich mit Worten Nicht beschreiben anzuschau’n.
2. Armuth hat dieß Dorf gedrücket, Doch ihr Wille, der war Gut; Was das Schicksal öfters schicket, Dieses kommt uns unvermuth’t. Doch den Schöpfer zu verehren, Wandten sie auch alles an, In dem Haus des Herrn zu hören, Wie er Christus segnen kann.
3. Wie der Grundstein war geleget, Fingen sie zu mauern an. Welche Freude dies erreget, Denk sich jeder fromme Mann. Sparsam gingen sie zu Werke, Ihre Casse war zu schwach; Doch belebt von Muth und Stärke, Mauerten sie bis ans Dach.
4. Nun sind Zimmerleute kommen, Die den Dachstuhl drauf gemacht; Jedermann, der dieß vernommen, Hat die neue Kirch betracht’t. Wie die Deck nun aufgeschlagen, Die den Dachstuhl mit verband, Konnte noch kein Mensch nicht sagen, Was die Zukunft macht bekannt.
5. Ohne Säulen sollt sie stehen, Daß sie recht hell möchte seyn, Damit man den Pfarr’r könnte sehen Und mehr Menschen gehn hinein. So weit war sie nun gebauet, Beinah‘ zur Vollkommenheit; Wer den schönen Bau beschauet, Hat im Herzen sich gefreut.
6. Viel Bewohner aus dem Orte, Die man Pfarrgemeinde nennt, Eilten an des Kirchhofs-Pforte; Nachbarn kamen auch behend, Um die Rede anzuhören, Die Pfarr’r Waser allda hielt, Gott, den Höchsten zu verehren, Weil ihr Wunsch nun war erzielt.
7. Eine große Menschenmenge Stieg auf das Gebälk hinauf, Es entstand ein groß Gedränge – Warnend sprachen gleich darauf Die Vorsteher und Bauleute: Nehmt Euch, liebe Leut, in Acht, Dass Ihr Euch aus Neugierfreude Nicht unglücklich dabei macht.
9. Welch ein Jammer, welcher Schrecken Entstand nicht in diesem Ort! Menschen sah man leider stecken Unterm Holz, als wie ermord’t. Der Herr Pfarrer wollte eben Seine Rede legen ab. Welch‘ Entsetzen muß das geben, Wenn man lebend kommt ins Grab.
10. Todte und Blessirte brachte Man noch aus dem Schutt heraus. Mancher, der daran nicht dachte, Starb in diesem Kirchenhaus. Daher soll man sich nicht wagen, Wenn man die Gefahr schon sieht. So ist schon in unsern Tagen Mancher junge Mensch verblüht.
Parodija
En dr heidiga Zeit wirket manche Moritada scho wia ihr oigena Parodii. Trotzdem isch’s et ausbiliiba, dass sich an Haufa Poeda drogmacht hend, au d Moritada zo parodiira. Send bei de echde Moritada Gschichda vorzehlt worra, wo sich tatsächlich zuatraga hend, hend d Parodischda oigene Gschichda erfonda ond do drbei noh meh ibrtriiba wia bei de Original, zom Beispiil:
Manche vo selle Parodija hend’s sogar gschafft, zo-ma Volksliad zo werra, zom Beischbiil Vo de Liader geit’s – wia des bei Volksliader oft dr Fall ischt – Tekschtfassonga, wo manchmol arg vo-n-anander abweichet.
En dr Tradizioo vom parodiirenda Bänkelsang standet au dia Schnitzelbenk, wo viilerorts bei dr schwäbisch-alemannischa Fasnet ond dr Basler Fasnet ihrn feschda Platz hend.
Aber et bloß bei dr Fasnet wuud dui Tradizioo vom parodiirenda Bänklsang fortgfihrt. S entstandet emmer mol wiider neie Werk, wo bei-ra passenda Gleagaheit e-ma Saal ond manchmol au em Freia zom Beschda gäa werret, zom Beischbiil vom Michael Federsee ond vom Heiner Schäfer. Dr Ledschdere treibt des Ganze ad absurdum uff d Spitze en seira Moritat vom Moritatensänger. Dr Refrain goht so:
<poem style="font-style:italic"> Er war Moritatensänger, er zog oft von Ort zu Ort, sein Gesang ward bang und bänger, manchmal jagte man ihn fort.
Do drnoch vorzehlt des Liadle dui Gschicht vo sellem Moo, wo bei an Haufa Leit weaga seim Schauergsang uff a rigorosa Ablehnong gschdoßa ischt. Irgendwann hot noo a Wichdichduer da Pebl uffgfordret, dean Kerle om d Ecke zo brenga. Uffheera duat dui Moritat so:
<poem style="font-style:italic"> Und so ward’s dann auch geschehen: Umgebracht ward jener Mann. Zum nächsten Markt konnt er nicht gehen, weil sein Blut in Strömen rann.
Die Moral von der Geschichte: Singe nie von einem Mord! Denn es lehret dies Gedichte: Schändlich ist des Todes Wort!
Grabliadr
A Unikum em geischtlicha Gwand isch dr oberschwäbische Pfarrer Michael von Jung (1781 bis 1858) en seira Kirchagmoind z Kirchdorf bei Memmenga an dr Iller gwäa. Der Moo hot sich zom Dichter beruafa gfihlt ond sei Neigong so ausgleabt, dass’r bei de Beerdigonga vo seine „Schäfla“ d Predigt durch a selbschtvorfassts Grabliad em Stil vo-ra Moritat ersetzt ond des Liad mit Gidarrabegleidong am offena Grab vortraga hot. Uff dui Weis ischt-em a graußa Aufmerksamkeit zoteil worra. Wia no schliaßlich em Jung sei vorgsetzda Kircha-Beherde Wend vo dera Sach kriagt hot, ischt-em des Senga am offena Grab ondr Odrohong vo-ra Stroof vorbodda worra. Des abr hot sellen Pfarrer ibrhaupt et gschdeert: Er hot sei Stroof zahlt ond weiderhin gsonga.
Bis 1837 send so viile Liadr zammakomma, dass dr Jung glaubt hot, an deane kenndet villeicht au andre Leit ihr Freid dro han, wo net vo Kirchdorf send. S wär doch schee, wenn dia Liadr e-ma Biachle standa dätet! Abr als Pfarrer därf’r dia et so oifach drucka lassa, er braucht a kirchlicha Druckerlaubnis. Also schickt’r hondert vo seine Liadr, wo-nr denkt, se seiet de schenschte, ans Bischefliche Ordinariat nôch Roddaburg ond biddet om Druckerlaubnis. Abr do drmit stoßt’r beim Ordinariat uff daube Ohra. S wuud-em et bloß d Druckerlaubnis vrsagt, er kriagt au noh da Befehl, endlich mit dera ärgerlicha Sengerei uff-em Kirchhof ufzheeret. Dr Jung abr schert sich au do drom et. Er geit dia Liadr em Selbschdverlag raus ond sengt weiter bei de Leicha seine Moritada. Seira Liadrsammlong geit’r da Titel Melpomene oder Grablieder. Zor Oschauong folget a baar Vers us-em Grabliad
Bei dem Grabe eines Mannes, der mit einem Regenschirm erstochen wurde
<poem style="font-style:italic"> Hier schlummert eines Mannes Leiche, Und modert in der Todtenbahr, Der selbst durch seine bösen Streiche Die Ursach seines Todes war. Er war der Trunkenheit ergeben Der Spötterey und Händelsucht, So ward von seinem bösen Leben Sein früher Tod die böse Frucht.
Noch dera Eileidong vorzehlt des Liad, wia der Kerle noch-ma Mädle Ausschau ghalda, schliaßlich au gfonda ond sich vormählt hot. Sei Weib ischt abr et glicklich mit-em worra, weil’r arg oft sei Geld em Wirtshaus vorsoffa hot. Wia-nr no amol en-ra Nacht ibrhaupt et hoimkomma ischt, hot sich sei Frau em Morgagraua uff d Suache noch-em gmacht. Em Wirtshaus wuud-ra gsait, dass ihr Moo noch-ra Schlägerei fortganga wär. Gemeinsam hend sich noo älle uff d Suache gmacht.
<poem style="font-style:italic"> Sie suchten ihn den ganzen Morgen, und fanden ihn am Nachmittag In eines Waldes Nacht verborgen, Wo er an einem Stumpen lag. Doch welch ein Anblick! Blut entstellte Das schwer verwundete Gesicht, Und zu der Schmerzensqual gesellte Sich Mangel an Verstandeslicht.
Man säumte nicht, ihn heimzutragen, Und rief sogleich den Arzt herbei, Der nicht ermangelte, zu sagen: Daß tödlich er verwundet sey. … So starb der Mann an seinen Wunden, In seiner beßten Lebenskraft, Und hatte seinen Tod gefunden Im Sturme wilder Leidenschaft; Denn hätte er nach Lieb und Frieden, Wie Jesus uns befiehlt, gestrebt, So hätte er vielleicht hienieden Noch fünfzig Jahre lang gelebt.
1849 isch dr Michael von Jung vom Bischeflicha Ordinariat noch Tettnang stroofversetzt ond zom Kaplan degradiirt worra.