cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wilhelm Tell (Schiller)
Erschtdr Uffzug
Dr Konrad Baumgarten, a Birger vo Unterwalden, wuud vo de eschtreichische Soldada vrfolgt, weil’r oin vo de Veegt mit seira Akscht z dotgschlaga hôt. Dr Grond drfir ischt, dass dia eschtreichische Veegt d Waldstedder zorzeit arg terrorisiiret. Da sella, wo-nr ens Jenseits beferdret hôt, ischt grad drbei gwäa, em Baumgarten sei Frau zo vergewaldiga. Drom isch der Môô ausgraschdet. Jetzt siht’r bloß noh oin Ausweag: ibr da Viirwaldsteddersee zo fliha. Abr a starks Gwidder, wo grad uffziehet, raubt em Fischer da ledschda Muat. Zom Glick kommt grad dr Wilhelm Tell vorbei ond brengt dean guada Môô en Sicherheit beim Schwyzer Werner Stauffacher. Dr sell wuud vo seira Frau uffgstachlet, sich mit de Landsleit vo Uri ond Unterwalden zo beschbrecha, was mr gega dia Veegt ondrnemma kennt.
Dr schlemmschde vo älle deane Veegt isch dr Gessler. Der ischt uff dui Idee vrfalla, oin vo seine Hiat uff-ra Stang zo blatziira ond jedan Passanda zo vrpflichda, dean Huat als Symbol fir de eschtreichisch Herrschaft zo griaßa.
Zwoidr Uffzug
Am Hof vom Freiherra von Attinghausa sagt sich deam sei Neffe Rudenz vo seim Volk los, obwohl’r vo seim Onkl inständich biddet wôrra ischt, so ebbes besser bleiba zo lau. Abr ehn zuit’s mit äller Gwalt an da Hof vo de kaiserliche Machthaber, wo d Berta von Bruneck leabt, uff dui’r a Aug gworfa hôt.
Uff-em Rütli vrsammlet sich an Haufa Manna vo de Ur-Kandeen. Se stellet fescht, dass älle Beschwerda, wo-se bisher em Kaiser hend zuakomma lau, nix gfruchdet hend. Drom wellet-se sich jetzt selbr helfa ond selle vrhassde Veegt us-em Land vrtreiba. Zamma schweeret se da Eid: Wir wollen sein ein einzig Volk von Brüdern, in keiner Not uns trennen in Gefahr. Wir wollen frei sein, wie die Väter waren, eher den Tod, als in der Knechtschaft leben. Wir wollen trauen auf den höchsten Gott und uns nicht fürchten vor der Macht der Menschen.
Wer abr fehlt, isch dr Tell. Er lôôt’r abr ausrichda, dass der Plôô weage ehm et scheitra soll. Wenn mr ehn obedengt braucha dät, nô dät’r au mitmacha.
Dridder Uffzug
Dr Tell macht sich uff nôch Altdorf, wo-nr sein Schwiigrvadder bsuacha will. Begleidet wuud’r vo seim eldeschda Soh, em Walter. D Hedwig Tell hôt Angscht om ihrn Môô, weil sich z Altdorf grad dr Gessler uffhelt ond se befirchdet, dass sich dr sell an ihrem Môô weaga dr Flucht vom Baumgarten rächa kennt.
Dr Rudenz trifft sich derweil môl wiidr mit dr Bertha von Bruneck. Wia dia zwoi dô drbei uffs Los vo dr Schweizer Bevelkerong zo schbrecha kommet, isch dr Rudenz ganz baff, wo-nr heert, dass sei Geliibda vo-nem vrlangt, r soll fir seine Landsleit kempfa, sonscht kennt’r d Hochzeit mir ehra an Huat stecka.
Ahnongslos gôht dr Tell mit seim Jonga an deam Huat uff dr Stang vrbei, ohne dass’r en beachda duat. Em Nu wuud der guade Môô vom Gessler seine Kriagsknecht feschtghalda, was an graußa Aufruhr ausleest. Dô daucht dr Gessler selbr uff, begleidet vo-ma graußa Gefolge. Weil deam Vogt dr Tell scho lang a Dorn em Aug ischt, vrlangt’r vo-nem, r soll mit dr Armbruscht seim Jonga an Epfel vom Däz schiaßa, nô dät’r-en leaba lau. Zonägscht zeegret dr Tell ond fleht da Gessler ôô, r meeg doch vo deam oomenschlicha Vrlanga abseha. Dr sell abr bestôht uff seira Forderong.
Dr Tell schiaßt – ond vollbrengt an Moischtr-Schuss, was vo de Zusschauer mit-ma graußa Jubel quidiirt wuud. Uff-em Gessler sei scheiheiliga Frôôg, wôrom’r et bloß oin, sondern glei zwoi Pfeil uss-em Kecher gnomma häb, sait dr Tell ganz ehrlich:
Mit diesem zweiten Pfeil durchschoss ich Euch, wenn ich mein liebes Kind getroffen hätte! Und Eurer wahrlich hätt ich nicht gefehlt!
Dr Gessler helt zwar sei Vrschbrecha, da Tell am Leaba zo lau, r lôôt-en abr vrhafda ond will-en nôch Kissnacht en da Kerker brenga, wo-nr bis zo seim Ableaba schmachda soll.
Virder Uffzug
Ibr-em Viirwaldsteddersee tobt a Owedder. Vom Ufer aus gucket a baar Leit zua, wia des Boot, wo da Tell nôch Kissnacht brenga soll, uff de Wella romschauklet, wia wenn’s jeda Moment zerschella kennt. D Leit send vrzweiflet, weil dr alde Attinghausen em Sterba leit ond dr Tell en Gfangaschaft ischt. Abr zor Iberraschong vo älle daucht bletzlich dr Tell hegschdpersenlich auf ond vrzehlt vo seira Reddong: Uff da Befehl vom Gessler häb mr ehn losbonda, om des Schiff zo steira. Nô wär’r ans Land gfahra ond sei abgschbronga. Jetzt abr miaß’r dringend nôch Kissnacht.
Em Attinghausa seim Schloss machet sich dr Walter Fürst, dr Stauffacher, dr Melchthal ond dr Baumgarten Sorga om d Gsondheit vom Hausherra. Dr sell isch grad drbei, sei Leaba auszohaucha ond fordret zom ledschda Môl seine Freind auf, jô au emmer zammazostanda ond sich et zo vrkracha. En-ra graußa Eil kommt dr Rudenz drzua ond will em Onkl sein Senneswandl mitteila, abr dr sell hôt scho s Zeitliche gsegnet. Er wuud abr gern en da Kreis vo de Rütli-Verschweerer uffgnomma.
En dr Nähe vo Küssnacht wardet dr Tell e-ma Hohlweag uff sein vrhassda Widersacher. En seim Vrsteck siht’r, wia sich a arms Weible em Gessler zo de Fiaß wirft, om a guads Wertle fir ihrn Môô eizolega. Der abr will se wegjaga, ond wia se des et duat, reidet’r oifach ibr-se driiber. Uff oimôl wuud’r vo-ma Pfeil durchbohrt. Er brengt grad noh dia Werder “Das war Tells Geschoss” ibr d Libba ond fellt vo seim Gaul raa.
Fenfder Uffzug
Dr Kaiser Albrecht ischt vo seim Neffa Johannes Parricida, em Herzog von Schwaben, gmeichlet wôrra. Als Kloschdrbruadr vrkloidet biddet dr sell da Tell, ehm Ondrschlupf zo gewähra, schliaßlich häb er bloß genauso ghandlet wia er. Abr mit deam Vrgleich isch dr Tell ibrhaupt et eivrstanda. Er häb schliaßlich aus Notwehr ghandlet, om sei Volk zo redda. Dr Parricida abr sei a feiger Merder. Wenn er vo seira Schuld befreit werra will, nô soll’r nôch Rom pilgra ond da Pabscht om Absoluzioo bidda.
Emmr meh Volk stremt uff da Hof vom Tell ond feiret ihrn Befreier. D Bertha von Bruneck bekennt sich zo-ra freia Schweizere ond reicht em Rudenz d Hand.
Wia des Drama entstanda ischt
Bei seira dridda Reis en d Schweiz em Jôhr 1797 isch dr Goethe ondr andrem au uff d Sage vom Wilhelm Tell gschdoßa, wia dr Dichter em Kanton Uri an vrschiidene Tell-Stedda gweilt hôt. Der Stoff hôt-en so en sein Bann zoga, dass bald en ehm dr Plôô greift ischt, dô draus a Epos zo macha. Wia-nr nô wiidr drhoim gwäa ischt, hend scho wiidr nuie Plee en seim Kopf romgschbuugt, wo sei Uffmerksamkeit meh en Ôôschbruch gnomma hend wia dr „Tell“.
Em Goethe sei Freind Schiller hôt allerdengs a Riisa-Begeischtrong fir da Tell-Stoff zeigt. Drom hôt dr Goethe seine Mitbrengsel aus dr Schweiz kurzerhand leihweis seim Freind ibrlassa. Der selbr isch zwar nia en sellem Lendle gwäa, abr sei Frau Charlotte hôt sich deet – wia-se noh s Frailein von Lengefeld gwäa ischt – vo 1783 bis 1784 uffghalda. Drom hôt-se ihrem Môô au wertvolle Hinweis ibr Eiga-arda vo de Schweizer zuakomma lau kenna. Em Schiller sei Hauptquell fir sei Drama ischt abr s Chronicon Helveticum vom Schweizer Ägidius Tschudi (1505 bis 1572) gwäa. Om bei dr Beschreibong vo de geografische Vrheltnis koin Fehler zo macha, hôt dr Schiller am 16. Merz 1802 an sein Vrleger Friedrich Cotta, wo sich dômôls grad en dr Schweiz uffghalda hôt, da folgenda Briaf gschriiba:
''Können Sie eine genaue Special Charte von dem Waldstättensee und den umliegenden Cantons mir verschaffen, so haben Sie die Güte, sie mit zu bringen. Ich habe so oft das falsche Gerücht hören müssen, als ob ich einen „Wilhelm Tell“ bearbeite, daß ich endlich auf diesen Gegenstand aufmerksam worden bin und das „Chronicon Helveticum“ von Tschudi studierte; dieß hat mich so sehr angezogen, daß ich nun in allem Ernst einen „Wilhelm Tell“ zu bearbeiten gedenke, und das soll ein Schauspiel werden, womit wir Ehre einlegen wollen. Sagen Sie aber niemand kein Wort davon; denn ich verliere die Lust an meinen Arbeiten, wenn ich zu viel davon reden höre. Ist das „Chronicon von Tschudi“ um etliche Gulden zu bekommen, so bringen Sie mirs auch mit; denn ich möchte es wohl eigen besitzen.''
Wörterbuch der deutsch-lothringischen Mundarten
Im eibändige Werterbuech vu dr dytsch-lothringische Mundarte (dt. Wörterbuch der deutsch-lothringischen Mundarten) isch dr Dieläktwortschatz vu dr dytschsprochige Deil vu Lothringe ufgnuu. Im Gegesatz zum Pfälzische un Rhyynische Werterbuech verzeichnet des Werterbuech nume die Werter un Wändige, wu vu dr hochdytsche Schriftsproch abwyyche. Dodermit isch s Lothringisch Werterbuech wie au s Elsässisch Werterbuech e Idiotikon. Wel fir dr lothringisch Dieläktruum fascht keini schriftlige Quälle us dr eltere Zyt vorlige, diene vor allem Urkunde us dr frieje Nejzyt un Frogebege us Lehrerbefrogige as Quälle. Im Werterbuech het s Verwys in s Elsässisch Werterbuech, wu scho anne 1907 abgschlosse woren isch.
Materialbasis vum Werterbuech isch e Sammlig gsi, wu ab 1900, no dr Grindig vu dr Kommission dur d Gesellschaft für lothringische Geschichte 1898, zämmedrage woren isch. Näbe dr Frogebege, wu vum Louis Gustave Liebich (1824 - 1910) fir e Elsässischi Grammatik abgfrogt wore sin un Erzerpte us eltere Urkunde sin s vor allem handschriftligi Sammlige vu Lehrer un vu andre Privatlyt, wu fir s Werterbuech brucht wore sin. s Werterbuech isch anne 1909 vereffentligt wore.
Im Projekt „Werterbuechnetz“, wu im „Kompetenzzentrums für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften“ an der Universitet Trier entstoht, isch e Online-Version vum Dytsch-Lothringische Werterbuech gmacht wore, wu mit anderen Werterbiecher vernetzt isch.
In dr letschte Johre sin e baar nejeri Ortswerterbiecher vu lothringische Dieläkt erschine.
Altenburg-Rheinau
Alteburg-Rhiinau isch de Name vomene Oppidum, wo uf baidne Siite vom Rhii glegen isch. Hüt ghört de archäologischi Ort zu de bade-wirttäbergischä Gmaind Jestette im Chleggi und zu Rhiinau im Zürcher Wyyland.
Laag
Fööf Kilometer underhalb vom Rhiifall macht de Rhii e Doppelschlaufe und bildet ase zwoo Halbinsle, wo inenand verhoogget sind. Zwüschet de baide Halbinsle lit e chliini Flussinsle, wo ane 778 s Chloster Rhiinau gründet woren isch. Die östlichi Halbinsle isch de Schwoobe und ghört zu Jestette, die westlichi Halbinsle isch d Rhiinau.
Gschicht und Archäologii
Die ältiste Spuure vo Mensche us de nöchere Umgebig stammet us de Staizitt. Bim Schnellgalge bi Jestette sind Füürstai us de Mittelstaizitt gfunde wore und us de Jungstaizitt stammt Bandkeramik, wo bi Alteburg gfunde wore isch. I de spoote Bronzezitt isch d Rhiinau zerschtmol miteme Wall abgriglet wore und öppe gliichzittig isch im Sinkelosebuck bi Alteburg e Dörfli vo de Urnefelderkultur gstande, wo bis i di mittleri Latènezitt biwont gsii isch. Ebefalls i d Urnefelderzitt werdet die erste Fund vom Schwoobe datiert.
I de Mitti vom 1. Jh.v. Chr. isch öberem bronzezittliche Wall bi Rhiinau en noije Wall baut wore, wo e Flächi vo 82 Hektare abgsicheret het. Di nördlich Helfti vo de Rhiinau isch dicht bisidlet gsii, wo nebet Keramik, Schmuck oder Tierchnöche au Wiiamphore vom Mittelmeer gfunde wore sind. De Ort het mereri Schmittene ghaa, wie Fund vo Bronze, Ise und Silber zaiget und ales düütet druf hii, as do au Münze prägt wore sind.
S bifestigte Doppeloppidum usem spoote Latène het vermuetli zum Stamm vo de Helvetier ghört und isch mit 316 Hektaare aini vo de grösste spootkeltische Oppida gsii. Archäologischi Fund zaiget, ases e wichtige Handelsplatz gsii isch, wo de Öbergang öber de Rhii kontrolliert het. Öb de Vercheer öber e Brugg gangen sich oder mit Böötli stattgfunde het, cha nöd nogwise werde; bis hüt sind ka Spuure vonere Brugg entdeckt wore. Gfundni Handelswaare stamet us Italie und em südliche Gallie und anderersits vo de Germane und au zu de Oppida a de Donau. As i baidne Oppida Münze prägt wore sind, understriicht nöd nu di wertschaftlich sondern au politisch Bidüttig vom Doppeloppidum.
De Grund wege wa de grossi und wichtigi Ort verloo woren isch, bliibt uugwüss. En Zämehang mitem Alpefeldzug ane 15 v. Chr. mue bistoo. Doozmol isch de Tiberius miteme Heer em Rhii noo an Bodesee zoge und as Folg sind d Helvetier endgültig is Römische Riich iiglideret wore. Bi Dangstette isch doozmol e römisches Truppelager errichtet wore, doch da het nu wenigi Joor bistande. I de Römerzitt isch d Umgebig vo de zwoo Halbinsle nu schwach bisidlet gsii und au d Alemane hend sich offesichtlich erst relativ spoot bi Jestette und Alteburg niderloo. E öberregionali Bidüttig het de Ort erst wider mit de Gründig vom Chloster Rhiinau uf de Rhiiinsle im 8. Joorhundert öbercho.
Schoner
E Schoner, au Schooner oder Schuner, isch ursprünglig e Segelschiff mit zwäi Mäst gsi, wo dr vorderi Mast chliiner als oder gliich grooss gsi isch wie dr hinderi (achteri) Mast. Spööter het mä au Schiff mit mee as zwäi Mäst as Schoner bezäichnet; vor allem in de Veräinigte Staate het mä im spoote 19. und im früeje 20. Joorhundert meermastigi Schoner baut.
Em vordere Mast, em Fockmast, vom ene Schoners säit mä au Schonermast. S Gaffelsegel am Schonermast häisst Schonersegel, s Gaffelsegel am hindere Mast, Groossmast, Groosssegel. Vor em Schonermast wärde mäistens zwäi Klüversegel und e Focksegel gfaare.
Stagsegelschoner häi statt de Rah- oder Gaffelsegel dreieggigi Stagsegel und am achtere Mast e Bermudasegel (Hoochsegel). Zuesätzlig cha mä zwüsche de Masttopp e Segel setze, wo kmen em „Fischermaa“ säit. Am Fockmast wärde die üüblige Vorsegel (Usseklüver, Klüver, Vorstagsegel) gfaare. Dank dere Takelig chönne die Schiff seer hooch am Wind segle. Die mäiste Stagsegelschoner si Dreimaster.
Postleitzahl (Österreich)
Z Öschterrych sin d Boschtleitzaal vyrschtellig un i dè Aaschrift toujours nit chürzt aazgää. Si sin am 1. Jänner 1966 vo dè Generaldirektion für d Boscht- un Telegraphèvowaltung ygfüürt worrè. Jeddi Boschtleitzaal kennzeichnèt è Boschtamt. D Uussaag vo dè Boschtleitzaal isch also übber dè Boschtort usè gangè un hèt sich au uff è bschtimmts Aanaamè-, Abhol- odder Zuèschtell-Bostamt bezogè. Dõdemit isch es zur Reglè worrè, dass für è Stadt mit è baar Boschtämter au è baar Boschtleitzaalè goltè hèn.
Vorgschichtè
Schu ab 1941 hèt s diè rychsdütschi Boschtleitzaal 12a un 12b für Öschtrych gää, wo anno 1938 mit èm Dütschè Rych zämmè gangè isch.
Gliderung
I dè Leitzonè 1 (Wyn) kennzeichnèd diè zweit un dritt Stell d Boschtleitzaalè vo dè jewyligè Gmeindsbezirk (z. B. 1030: 3. Bezirk, 1120: 12. Bezirk) un a dè vyrtè Stell stòt dè Leitort (Boschtfilialè) im jewyligè Bezirk.
Uusnaamè
S git abber Uusnammè vo sèllèrè Reglè, wo dransporttechnisch begründèt sin, bsunders bi Ortschaftè a dè Bundesländergränzè. Asè hèt zum Byschpill diè obberöschtrrychischi Gmeind Weyer d Boschtleitzaal 3335, well si vom nidderöschterrychischè Gebièt mit Boscht belifèrèt wörd. Dè steirisch-nidderöschterrychische Gränzort Dauché am Wechsel hèt è burgèländischi Boschtleitzaal (7421), well er bi dè Vogaab vo sèbbèrè Boschtleitzaal mit èm Ort Dauchè i dè burgèländischÈ Gmeind Mariasdorf vowechslèt worrè isch.
Dè Flughaffè Wyn-Schwechat, wo z 2320 Mannswörth in Nidderöschterrych lyt, hèt d Boschtleitzaal 1300, obwoll er uff èm Bann vo dè Gmeind Schwechat (Boschtleitzaal 2320) stòt. Z Wyn hèt d UNO-City d Boschtleitzaal 1400, obwoll sich sèlli im 22. Bezirk (PLZ 1220) dèheim isch. Bis Septembér 2011 hèt au s Austria Center Vienna, ebbèfalls im 22. Bezirk, mit dè 1450 è eigèni Boschtleitzaal.
Diè beidè öschterrychischè Zolluusschlussgebièt Jungholz in Tyrol un s Chlywalserdal z Vorarlbärg vofüègèd als Zollaaschlussgebièt vo Dütschland sowoll übber è vyrschtelligi öschterrychischi wiè au übber è füüfschtelligi dütschi Boschtleitzaal, wo uff sèbbi lutet:
Bsunderi Boschtleitzaalè
S eksischtyrèd öppè 400 bsunderi Boschtleitzaalè. Zuè sellnè zellèd Boschtleitzaalè für s Vodeilzèntrè (z. B. 1000 Wyn), Uuslandszentrè (z. B. 4005 Linz), 286 PLZ für Boschtfächer (z. B. 4021 Linz), Großkundè (z. B. 1136 Wyn für dè ORF, 8036 Graz für s LKH-Universidätsklinikum Graz, 8012 Graz für Neckermaa-Vosand) odder 1500, 1502 un 1503 für Fäldboscht im Raamè vo dè UNO-Friddenstruppè.
D Boschtleitzaal 1008 isch dè Riißwolf vo dè öschterrychischè Boscht. Sendungè mit èm Vomèrk „Retouren an Postfach 555, 1008 Wien“ wörrèd bi nèrè Retourè im nägschtè Vodeilerzèntrum uusgschiddè un vonichtet. D Boschtleitzaal 1350 isch defür dènkt, Rüggläufer im Uffdrag vo Massèvosender yzsammlè.
Änderungè
Wèg èm Zuèmachè vo Boschtämter sin sit 1999 öppè 50 Boschtleitzaalè nǜmmi vogää gsi. Anderersits sin auch übber 100 neui kreyrt worrè. Dõdemit hèn d Gmeindé, wo niè è Boschtamt ghaa hèn, d Möglichkeit, sich è eigèni PLZ zuèdeilè z lõ. Durch d Volagerung vo dè Zuèschtellung a regionali Zuèschtellbasè chönnèd au Gmeindè, wo bishèr è baar Boschtleitzaalè ghaa hèn, jetzt mit èrè einheitlichè PLZ uusgschtattet wörrè.
Mit Gmeindsfusionè, wo mèngmòl sogar Bezirksgränzè voschièbèd, änderèd sich zmindescht d Zämmèhäng zwǜschè dè Boschtleitzaalè un Gmeindsgränzè.
Boschtvokeerschartè
Au z Öschterrych hèt s è offizièlli Landchartè (mit Logo vo dè Boscht, vom Volaag Freytag & Berndt, mit Neuufflaagè bis öppè 1988) mit allnè Boschtleitzaalè, -zonè un -gebièt gää, d Boschtvokeerschartè vo Öschterrych. Si isch als Nõchdrugg widder uff Bapyr z chriègè.
Karl Willy Straub
Dr Karl Wilhelm Straub, zmaischt Karl Willy Straub (* 12. Merz 1880 z Charlsrue; † 20. April 1971 z Saarbrücken), isch e dytsche Schriftsteller gsii.
Juged un Studium
Dr Karl Wilhelm Straub isch e Suhn vum Boschtdiräkter Karl Straub un däm syre Frau Wilhelmine geb. Neuz gsii. Ase chlai isch er zerscht z Charlsru un z Manne ufgwagse. Wu sy Vater anne 1893 ins Rychsland uf Schlettstàdt versetzt woren isch, isch dr Karl Willy uf s dertig Gimnasium gange. Sy Abitur het er anne 1900 z Raschti gnacht. Derno het er sy Militerdienscht as Aijehrige z Stroßburi glaischtet.
Em Straub sy Zyt im Elsass het en nit nume kulturäll bregt, au literarisch dur syni Fryndschafte mit em Paul Schmitthenner, em Paul Bertololy un em Franz Spieser, scho as Schueler het er erschti schriftstellerischi Versuech gmacht. Au in dr Zyt vu sym Jurastudium ab 1902 z Stroßburi, z Fryburg, z Berlin un z Haidelberch het er si Literatur, Theater un Architäktur inträssiert un het au Vorläsige in Filosofy, Germanischtik un Chunschtgschicht bsuecht. Dernäbe het er gschribe un het 1903 in dr Münchner Neueste Nachrichten e Nowälle chenne vereffetlige.
Beruef un Beruefig
Anne 1908 het dr Karl Willy Straub e Volontariat bi dr Haidelbercher Zytig absolviert. Wu dr Haidelbercher Staatsrächtler Lilienthal anne 1909 sy Dissertazion iber Zeugnispflicht und Zeugniszwang in der Presse abglähnt ghaa het, het dr Karl Willy Straub bschlosse, as freie Chinschtler z läbe. Näbe schurnalistische Arbete het er 1909 sy erscht groß Prosawärch ''Vollblutfrauen. Acht Frauenschicksale'' vereffetligt. Wu Straub vu 1911 bis 1914 z Würzburg as Redakter fir s Feuilleton bi dr Bayerische Landeszytig gschafft het, het er dr dert aasässig dryzeh Johr eltere Schriftsteller Max Dauthendey chänneglehrt. Im Erschte Wältchrieg het dr Straub an dr lothringische un dr russische, gege Chriegsänd an dr Haimet-Front kämpft. Noch em Erschte Wältchrieg isch er uf Saarbrücken zoge, wun er d Vereinigung der Kunstfreunde an der Saar mitgrindet het, wu em kulturälle Läbe dert neii Impuls gee het. Anne 1920 het er d Klara Maria Emonds ghyrote. Us däre Eh sin e Dochter un e Suhn firigange.
Anne 1928 het en dr Brofässer fir Architäktur Paul Schultze-Naumburg an d Berliner Uniwersitet gruefe. Dert het dr Straub vu 1927 bis 1932 as Privatdozänt fir Böukultur gschafft. Z Berlin het er d Schriftsteller Paul Fechter un Hans Martin Elster chänneglehrt. 1928 het dr Straub uf Empfählig vu sym Jugedfrynd Paul Schmitthenner d Redakzion vu dr Zytschrift Deutsche Baukultur ibernuu. Syt syre Juged mit „dytscher Architäktur“ bregt dur dr Aablick vum Stroßburger Minschter het dr Straub dr Historismus un au dr Bauhausstil abglähnt. Gege di nei Sachligkait het er 1932 sy Buech Die Architektur im Dritten Reich gschribe.
Au as Schriftsteller isch dr Straub konservativ gsii. Är het dr Expressionismus abglähnt un syne Kollege as Maischter vum Sonett gulte. Au in syre Prosa isch sy lyrische Stil duregschine wie zem Byschpel in sym Dagebuechroman etwa vu 1926 Die Reise um Silvia. Im Johr 1931 isch dr Straub Mitglid vu dr NSDAP wore. Im nämlige Johr isch dr Straub bin ere Dagig vum Rynische Dichterkrais z Fryburg gsii un het derno entschide, si in dr oberrhynische Stadt niderzloo.
Im Dritte Rych
Z Fryburg isch er 1933 kulturälle Beroter un Laiter vum Prässamt vu dr Stadt wore. Im Lauf vu dr Zyt isch s zue all greßere Spannige zwische ihm un Oberburgermaischter Franz Kerber chuu. Wäge däm isch dr Straub 1937 ins Fryburger Stadtarchiv gwägslet un het dert Biografie un Ufsätz zur badische Literatur gschribe. Anne 1939 het er d Frieda Franziska Auguste Koller in zwooter Eh ghyrote, wu chinderlos bliben isch.
Anne 1940 isch dr Fryburg-Roman Hüter der Flamme uusechuu, wu as Hommage an dr Emil Gött verfasst gsii isch un au autobiografischi Zig ghaa het. Fir s Sälbschtbild un s Dichtigsverständnis vum Straub giltet där as Schlisselroman. D Erinnerige an syni Jugedjohr, wu 1940 bi re Dichterfahrt dur s vu dytsche Druppe bsetzt Elsass ufchuu sin, het er in sym Buech vu 1966 ''Erinnerungen an das Elsaß. Ein Zeitdokument'' verschafft.
Noochriegszyt
Bi syre Entnazifizierig no Chiegsänd het d Spruchchammere dr Karl Willy Straub as Mitlaifer yygstuft. Fir ihn isch ainewäg e Wält zämebroche. Im Gegesatz zum literarische Wandel vu dr 1950er Johr isch er als syre aigene literarische Wält vu Autore wie Richard Sexau, Ludwig Finckh, Hermann Burte, Hermann Eris Busse, Emil Strauß un Paul Sättele verhaftet blibe, wu im 19. Jorhundert fu Wält chuu sin un alli mit em Nazi-Regime simpathisiert ghaa hän. Dr Straub het gmerkt, ass di literarisch Erneierig noch em Chrieg, zem Bysxchpel mit dr Gruppe 47, nimi sy Sach gsii isch, wäge däm het er sy Gsellschaftsroman Ruf nach Istanbul nit drucke loo. Fascht drotzig het er syne gsammlet Sonett dr Titel Hundert Sonette eines Zeitlosen gee. E baar Johr het er no fir dr Sidweschtfunk gschafft un het Theme vu dr Badische Haimet bhandlet. Anne 1968 isch dr Karl Wilhelm Straub zrug zoge uf Saarbrücken, wun er 1971 gstorben isch.
Literarisches Erbe
D Witfrau Frieda Straub het dr literarisch Nooloss vum Karl Wilhelm Straub an s Staatsarchiv Fryburg gee. Sy privati Bibliothek het s Stadtarchiv Fryburg iberchuu.
Saint-Prex
Saint-Prex (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Saint-Prex lyt am Gämfersee. Zue dr Gmai ghere näb em glychnamige Dorf d Wyler Les Iles, Beaufort, Senaugin un Fraidaigue. D Gmaiflechi umfasst 55,1 % landwirtschaftligi Flechi, 8 % Wald, 36,5 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Saint-Prex isch zum erschte Mol gnännt wore anne 885 as Sanctus Prothasius.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 32,8 % gläge.
Religion
38,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 38,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 6,1 %, FDP 17,7 %, GLP 5,9 %, GP 10,8 %, SP 23,1 %, SVP 24,3 %, Sunschtigi 2,3 %.
Dr Burgermaischter vu Saint-Prex isch dr Daniel Mosini (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4210 Yywohner 82,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5 % Dytsch, 3,3 % Italienisch un 9,2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Partherreich
S Partherriich isch vor zwöituusig Joor e Grossmacht im Middleren Oschte gsi.
Gschicht
D Parther si die dominierendi Macht vom erste vorchristlige bis zum zwäite nochchristlige Joorhundert z Persie und im Zwöistromland gsi.
D Parther – uf altpersisch Parθava, latiinisch Parthi – si es iranischs Volk gsi, wo vom dritte Joorhundert vor Chrischtus aa im hütige Iran und i de Länder drumume e Riich ufbaut het. Me dänkt, ass si es Deilvolk vo de Sküüte gsi sin, wo im dritte Joorhundert vor Chrischtus d Landschaft Partia vom Riich vo de Seleukiide eroberet het. D Stadt Ktesifoon isch d Hauptstadt vo de parthische Grosskönige gsi.
Zur Zit, wo das Riich am grösste gsi isch, het s au groossi Däil vo Mesopotamie, vom südwestlige Middelasie und e baar Randgebiet nääbedraa umfasst. Mängisch wärde d Herrscher noch em Naame vo dr regierende Dünastii au as Arsakide bezäichnet.
Es het i dr Gschicht immer wider Chrieg zwüsche de Parther und de Röömer gee. Do drbii isch es um d Herrschaft über d Piet vo Süürie, Armeenie und s Zwöistromland ggange, und au um e Handelswääg uf Indie und d Siidestrooss uf China. Ane 53 vor Chrischtus het die römischi Armee gäge d Parther bi Carrhae e grossi Schlacht verloore, wo öpe driissgtuusig römischi Legionäär gfalle und zäätuusig in parthischi Gfangeschaft choo sind. Dr Kaiser Augustus het mit de Parther ane 20 vor Chrischtus Fride gmacht. Aber au spöter isch es immer wider zu Chrieg zwüsche de beide Grossmächt choo.
S Riich vo de Parther isch mit dr Machtübernaam vo de Sassaniide im Iran im früeje dritte Joorhundert noch Chrischtus undergange.
Kerns
Chärns (schriftdiitsch Kerns) isch ä Gmäind im Kanton Obwaldä.
Geografi
Chärns isch flächemäässig diä greescht Gmäind z Obwaldä. Nachbergmäinde sind (dr Oorfiigä naa) Alpnach, Sarnä, Sachslä, Lungrä, Haslibäärg, Innertkirche, Wolfeschiässe, Dalewiil und Ännemmos. Uf Dalewil ibere gaat der Ächerlipass.
D Gmäind beschtaad us em äigetlichä Dorf und us verschidene Wiiler und Sidligä. Uifzellä chamä hiä bsunders dr Sand, aber ai Samiglaisä, ds Melchtel und p Frutt.
Name und Wappe
Äs gid nu käi Diitig vom Namä Chärns, wo wirklich uberziigd. S Wappä vo Chärns zäigt drii goldigi Chorngarbe uf blawem Grund. Das Wappe isch um d Mitti vom 18. Jaarhundert entschtandä und cha als «redends Wappe» agluägt wärdä.
Synapse
Sünapse (vo griech. σύν syn ‚zämme‘; ἅπτειν haptein ‚grife, fasse, daste‘) bezäichnet d Stell wo äi Närvezälle Kontakt mit ere andere Zälle het, das cha mit ere Sinneszälle, ere Musklezälle, ere Drüesezälle oder ere andere Närvezälle si. D Sünapse überdrääge e phüsiologischi Erreegig, mache s aber au mööglig ass d Signal moduliert wärde und si chönne sich eso verändere ass si au Informazioone chönne spiichere. Im Hirni vom ene Erwaggsni git s öbbe 100 Billionen (1014) Sünapse, en äinzels Nöroon het zwüsche 1 und 200.000.
Dr Usdruck Sünapse het 1897 dr Charles S. Sherrington brägt für d Verbindig zwüsche de Nöiroone, zum Bischbil zwüschen em verzwigten Ändi vom Axon von ere Närvezälle und em verzwigte Dendrit von ere andere Närvezälle.
Mäistens si s chemischi Sünapse. Bi iine wird s Signal, wo als elektrischs Akzioonspotenziaal aachunnt, in e chemischs Signal umgwandlet und in deere Form fliesst s über e Spalt ywüsche de bäide Zälle und wird denn wider in en elektrischs Signal umgwandlet. Drbii schüttet d Zälle, wo s Signal sändet, Botestoffe us, NeurotransmitterNöirotransmitter, wo sich an Membranrezeptore vo dr zwäite Zälle binde. Eso cha s Signal nume in äinere, immer dr gliiche Richdig goo und das isch grundlegend für d Verarbäitig vo Informazioon in neuronale Netz. Dr Dransmitter, wo d Erreegig witerläitet, wird äntwääder am Ändi vom Axon vom Nöiron won en sändet, bildet oder in däm sim Zällkörper sünthetisiert und dur s Axon zu de presünaptische Membranregione dransbortiert.
Im Underschiid zu de chemische si elektrischi Sünapse Kontaktstelle, wo d Ionekanääl vo zwäi Zälle diräkt anenader aachömme, so dass Ione und chliini Moleküül vo äinere Zälle in en anderi chönne wandere. Sonigi Sünapse het mä zerst emol zwüsche Nöirone entdeckt, aber äänligi Kontaktstelle git s au in andere Gwääb, au bi Pflanze.
Meistersinger
Die künstlerischi Organisazioon
Dr Gsang, si Värs- und Stroofestruktur (und am Aafang au d Begläitig mit dr Lute) si an Mäistersinger-Schuele gleert worde. D Sängerzumft het verschiideni Grad kennt: Schüeler, Schuelfründ, Singer, Dichter und mä het dr Mäisterditel erst noch dr Approbazioon vom ene Mäisterlied bekoo. As dr Patron isch dr biblisch Psalmist Köönig David vereert worde.
D Zentrum vo de Mäistersinger si Augsburg, Nürmbärg, Stroossburg und Frankfurt am Main gsi, aber es het Muusiggilde vo Handwärker z. B. au in Ooberööstriich und em Tirol gee, im Elsass, z Danzig, Breslau oder Prag. D Mitgliider häi sich regelmäässig in Chille oder in Roothüüser droff, spööter au Bäize. Bi dene Zämmekümft si Dichdige vordräit worde und d L#itig vo dr Gilde („Merker“) het si noch de Regle vo dr Tabulatur beurdäilt. Mäister häi nume Dichder chönne wärde, won e nöiji Melodie („Ton“, Wiis) erfunde häi und die ganz ooni Feeler vordräit häi. In dr Marthakiirche vo Nürmbärg häi si en äigeni Büüni gha.
D Reegle vom Mäistergsang häi bim Komponiere sölle hälfe, si denn aber immer änger usgläit worde. Dr Richard Wagner het in sinere Opere Die Meistersinger von Nürnberg 1868 das karikiert – vor allem in dr Person vom stränge Stadtschriiber Beckmesser, wo dr Naame von em im Dütsche zum e Sünonüüm für Düpflischisserei worde isch.
Dr Johann Christoph Wagenseil (1633–1705) het 1697 s Wärk Von der Meister-Singer Holdseligen Kunst gschriibe und din e hufe Nääme vo Nürmbärger Mäistersinger überliiferet.
Herusragendi Mäister
In dr Bildig vo dr Dradizioon vo de Mäistersinger häi die „Zwölf alten Meister“ vom Minnesang as Vorbild gulte: Walther vo dr Vogelwäid, Wolfram vo Eschebach, Reinmar dr Alt, Heinrich vo Meisse (dr Frauelob), Konrad vo Würzburg, Konrad Marner, Hermann vo Aue, Heinrich vo Mügele, Reinmar vo Zweter, Brueder Wernher, Friedrich vo Sunneburg und Meister Boppe. Au die vier „krönte Mäister“ si Vorbilder gsi: näbe em Heinrich vo Meisse (Frauelob) und em Konrad Marner si daas dr heinrich vo Mügele und dr Spruchdichter Räägeboge gsi. Usserdäm si d Wärk vom Neidhart vo Reuedaal seer beliebt gsi.
D Singschuel vo Nürmbärg isch 1770 ufglööst worde, die in Ulm und Memminge 50 bis 100 Joor spööter, wo d Männergsangsveräin ufcho si, wo uf en Art e Fortsetzig gsi si. Die letschti Veräinigung vo Mäistersinger isch 1872 z Memminge ufglööst worde. Dr letscht aktivi Mäistersinger isch 1922 z Memminge gstorbe.
Backnang
Baggnang (so allgemaen schwäbisch, lokal Bagena ['bagenɐ̭͂], dt. Backnang) isch a sdadd enn Bada-Wirddebärg ogfär 27 km nordeschdlich vo Stuagord. Se isch nåch Waebleng, Fällbach ond Schorndorf de virrdgraeschd Sdadd vomm Rems-Murr-Graes ond bilded a Mittelzendromm firr d Gmaendena enn dor Omgäbong. Bis ǎnna 1973 isch-se dor Sizz vom frijora Landgraes Baggnang gwäa, där må emm Rãma vo dor Graesreform midd-em frijora Landgraes Waebleng zomm nuia Rems-Murr-Graes zsẽmagleedg wårda isch. Seid-mor d alde Audokennzaecha wiidor hao därf, siid-mor ao wiidor viile Audo midd "BK" (Baggnang) sdadd "WN" (Waebleng).
D Aewonorzaal vo Baggnang hådd 1953 d Grenz vo 20.000 Aewonor iborschridda. Desswäaga isch d Sdadd schao am 1. April 1956 zorr-a Graosa Graessdadd uffgsduafd wårda. Emm Zsẽmahang midd dor Vorwaldongsreform isch midd de Gmaendena Allmorschbach, Aldhidde, Aschbach, Aoawald, Burgsdedda, Kirchbärg, Obbaweilor und Weissach emm Dal a Verwaldongsgmaeschafd ausgmachd wårda.
Nåchborgmaendena
An d Sdadd grenzed ã (emm Uhrzaegor nåch): Obbaweilor, Sulzbach, Aoawald, Weissach emm Dal, Allmerschbach, Wenneda, Leidebach, Burgsdedda, Kirchbärg an dor Murr ond Aschbach (älle Rems-Murr-Graes).
Stadtgliidoron
Baggnang sezzd sich zsẽma aus dor Kärnsdadd, Sdoebach (schao 1941 aegmaended), ond de viir Sdadddåel, dia må emm Rãma vo dor Gmaendereform en de 1970-or Jår aegmaended wårda send: Sdrempflbach emm Norda ond Hoenenga, Maubach ond Waldrems emm Sida. Dia faef Gamendena send bis haed Gmaendena midd-ma åegene Ordschafdsräd emm Senn vo dor bada-wirddabärgische Gmaendeordnong. Bei jedora Kommunalwahl wird dor Ordschafsdråd middgwehld. Saene Middgliidor wehled nå on Ortsvorsteher als Vorsizzendor.
Uff-m Gebiid vor dor Gsamdsdadd liiged 21 separat gläagene Wohnbläzz mit åegene Nãmã. Dui Viilzahl vo glaene ond glaenore Siidlonga zaegd, dass bei Baggnang s alde frenggische Siidlongsgebiid ãfangd. Näaba dor aegendlicha Sdadd ghaered dorzua: d Ordschafd Sdoebach, d Weilor Germannsweilor, Middlschedl, Oberschedl, Saggsaweilor, Seehof, Stifdsgrondhof, Ungheerhof, Omdorschedl, d Hef Redleshof ond Sdåegaggor ond dor Wohnblazz Nuischedl. Zo Hoenenga ghaerd oezich d Flägga. Zo Maubach ghaerd dor Fläggas ond dor Wohnblazz Schualhaus (Alda Schuel). Zo Strempflbach ghaered dor Flägga, s Schloss ond dor Wohnblazz Kathrenahof. Zu Waldrems ghaerd dor Flägga, dor Weilor Horbach ond dor Wohnblazz Ebni.
Sbeziell uff-m Gebiid vo dor Kärnsdadd leid d aagangena Wiisdong Hagabach. Dor Flurnãma „Weilor“ bei Sdoebach låd a weidora Wiisdong vormuada. Omm 1870 enn Baggnang uffganga isch dor Wohnnblazz Walke. Nåch 1936 isch dor Wohnblazz Spennorei enn Sdoebach uffganga. . Bsondore Nãma firr Wohngebiid enn dor Kärnsdadd ganged jezz zmaeschd uff nuie Baugebiid zrugg; so d Siidlong Bladdawald, d Robert-Kaess-Siidlong ond d Plaisir-Siidlong.
Raomplanong
Baggnagn bilded a Mittelzendrom enn dor Regio Sduagord; Oborzendrom isch Sduagord. Zomm Middlbereich Baggnang ghaered d Sdedd ond d Gmaendena em Norda vomm Rems-Murr-Graes: Allmerschbach, Althidde, Aschach, Aoawald, Burgsdedda, Graoserlach, Kirchbärg, Murrhard, Obbaweilor, Schbiiglbärg, Sulzbach an dor Murr ond Weissach emm Dal.
Vorkehr ond Fremdavorkehr
Enn Baggnang isch Endsdazio firr zwåe S-Bãlinia, die må vor Sduagord härkommed: S3 (Sduagord-Vaihinge-Haubdbãhof-Waebleng-Baggnang) ond S4 (Sduagord-Schwabsdrås-Haubdbãhof-Ludwigsburg-Marbach/Näggor-Baggnang). Dorzua kommd d Regionalbãsdregge vo Sduagord nåch Schwäbisch Hall. Baggnang sich ao on Ausgangspungd firr Toura enn dor Schwäbisch-Frenggische Wald, oes vo de graesde gschlossene Waldgebiid enn Wirddabeärg.
Verwaldong
Baggnang hådd midd saene Nåchborgmaendena Allmorschbach, Althidde, Aoawald, Aschach, Burgsdedda, Kirchbaärg, Obbaweilor ond Weissach a Verwaldongsgmaeschaft ausgmachd.
Oberbirgormåesdor vo Baggnang isch dor Maximilian Friedrich (parteilos).
Wahla
Ärgäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Sonsdichs
Dor Gerhard Raff nemmd en saem Besdsällor-Biachle "Herr, schmeiß Hirn ra" ) dor Nãma "Bak-Nang" (näaba viile andore rond omm Sduagord) als oen vo de Beweis, dass s schwäbische Gebiid schao lang vårr de Alemanna vo Chinesa besiidled wårda wär.
Dialäggd
Dor Dialäggd vo Baggnang sälbor ghaerd noo zomm Zendralschwäbischa. Nordesdlich voå Banggnang gåd dor Dialägg nå enns s Siidfrenggische ibor.
James Cook
Dr James Cook (* 27. Oktoberjul./7. Novembergreg. 1728 z Marton bei Middlesbrough; † 14. Februar 1779 in dr Bucht vo Kealakekua uf Hawaiʻi) isch e britische Seefaarer und Entdecker gsi. Berüemt worde isch er dur drei Faarte im Pazifische Ozean, won er e Hufe Insle entdeggt, vermässe und kartografiert het.
Si Lääbe
Dr James Cook isch as Soon vom ene Daaglööner uf d Wält cho und het siibe Gschwüsterti ghaa. Dr Dienstherr vo sim Vater, dr Thomas Skottowe, het en uf d Dorfschuel z Great Ayton in d Schuel gschiggt. Mit achzääni het er uf Chooledransportschiff afo schaffe und isch 1754 Underoffizier (master’s mate) uf dr HMS Eagle vo dr Royal Navy worde. 1757 het er d Brüefig zum Master gmacht. 1758 het er sis Talänt für d Kartografii bewiise, won er wäärend em Siibejöörige Chrieg (1756–1763) dr Sankt-Lorenz-Strom, neufundländischi Gwässer und anderi Däil vo dr Ostküste vo Kanada vermässe und kartografiert het. Dank deene genaue Charte häi d Brite under em James Wolfe im Septämber 1759 d Franzoose bi Québec entschäidend chönne schloo.
Vo 1764 bis 1767 het er s Kommando über dr chlii Schoner Grenville überchoo und het bewiise, was er für e gute Seemaa isch. Am 25. Mai 1768 isch er zum Lütnant ernennt worde und denn het men em s Kommando über en Expedizioon in dr Pazifik gee.
Die ersti Räis (1768–1771)
D Royal Society het empfoole, die Expedizion zmache: Es het zu dere Zit en internazionals Groossbrojekt gee zum dr Durchgang vom Blaneet Venus vor dr Sunneschiibe (Venustransit vom 3. Juni 1769) uf Tahiti z beobachte. Mit dene astronomische Mässig het mä d Distanz zwüsche dr Ärde und dr Sunne welle bestimme und het eso dank em dritte Gsetz vom Kepler d Abständ vo alle andere Blaneete im Sunnesüsteem chönne berächne. Dr Cook het e baar Wüsseschaftler (darunder dr Astronom Charles Green) und iiri Instrumänt sicher uf Tahiti und wider zrugg müesse bringe. D Admiralitäät het für d Expedizioon e 340 Donne schwere Chooledransporter kauft und umbaut. S Schiff het denn dr Naame Endeavour überchoo. Am 26. August 1768 si si abgfaare.
Dr James Cook het au e Ghäimorder überchoo won er erst noch dr Beobachtig vom Venustransit het döfe lääse. Dr Ufdraag isch gsi, dr Ozean südlig vom 40. südlige Bräitigrad z erforsche und e riisige Südkontinänt, d Terra Australis incognita, z finde, wo vo Kartografe postuliert worde isch. Si häi nämlig aagnoo, dass es son e Landmasse müess gee as Gliichgwicht zu de Kontinänt in dr nördlige Halbchugele. Usserdäm het dr Cook d Torres-Strooss sölle erforsche, wo d Spanier häi welle ghäimhalte.
Dr Naturforscher Joseph Banks mit eme Staab vo zää Lüt isch uf äigeni Chöste drbii gsi und het vorghaa, botanischi Sammlige aazleege. Z Rio de Janeiro isch s Schiff drei Wuche lang gründlig repariert worde, und am Aafang vom Dezämber isch s witergseeglet und Aafangs Januar 1769 in dr Bay of Good Success an dr Le-Maire-Strooss in Füürland aachoo.
Si häi Glück ghaa bi dr Umrundig vom Kap Hoorn und si Middi April z Tahiti gsi. In dr Matavai-Bucht häi si s Fort Venus baut und aafangs Mai isch au s Observatorium barat gsi.
D Beobachtige si erfolgriich gsi und middi Juli het dr Cook Tahiti verloo, isch zwüsche Tetiaroa, Moorea, Huahine, Bora Bora, Raiatea krüzt und isch im August vo de Gsellschaftsinsle gege Süde gseeglet. Aafangs Oktober het er Nöiseeland entdeckt und e halbs Joor lang kartografiert.
Am 29. April 1770 si si as ersti Öiropäer in dr Botany Bay uf dr Ostküste vo Neu-Holland, wie Australie denn no ghäisse het, glandet, und denn dr Küste nooch gege Norde gseeglet, und dr Cook het witer kartografischi Informazione gsammled. Am 11. Juni isch d HMS Endeavour am Cape Tribulation uf s Endeavour Reef ufgfaare, wo im Great Barrier Reef lit, und wär fast verloregange. Säggs Wuche lang häi d Schiffzimmermanne s Schiff gflickt und in dere Zit het dr Banks „riisigi Hase“ gsee, wo die Iigeborene iine Känguru gsäit häi. Middi August het dr Cook e Passaasche, d Cook-Passaasche dur s Great Barrier Reef gfunde und het witer gege Norde chönne seegle.
Er isch dur d Endeavour-Strooss gege Weste gseeglet und und het uusegfunde, ass Nöiholland und Nöiginea vonenander drennt si. Am 10. Oktober isch er z Batavia aachoo, und het döört s Schiff drei Wuche lang gründlig usbesseret. In dere Zit si sibe vo sine Manne an Durchfall gstorbe, und e Hufe anderi, under ene dr Astronom Green, si uf dr Witerfaart umchoo. Im Merz 1771 isch d HMS Endeavour z Kapstadt aachoo.
Am 13. Juli 1771 isch dr Cook zrugg z Ängland gsi und am 16. isch d HMS Endeavour z Woolwich vor Anker gange. Am 14. August het en dr Erst Lord vo dr Admiralitaät dr Earl of Sandwich im Köönig George III. vorgstellt, und dä het en persönlig zum Commander ernennt.
Die zwäiti Südseeräis (1772–1775)
Wil si nid gnueg „literarischi Kwalidäät“ ghaa häi, si im Cook sini Bricht nit veröffentligt worde. Daas het mä denn erst 1863 gmacht. Mä het aber d Version vom Romanautor und Librettist John Hawkesworth uusegee. Dä het zwar im Cook und im Banks sini Daagebüecher brucht, aber es nid seer genau gnoo. Dr Geograaf Alexander Dalrymple, wo glaubt het, ass er mit eme zwäibändige Wärk d Existänz vo dr Terra Australis logisch bewiise häig, het dr Cook wägen em Hawkesworth sim Machwärk kritisiert und het dr Südkontinänt, won er bostuliert het, in Gebiet verlegt, „wo dr Cook nid gnueg erforscht“ häig.
Dr Admiralidäät het s Chartematerial wo dr Cook gliiferet het, gfalle und si isch intressiert gsi an ere andere Expedizioon, het zwäi Schiff lo usbaue und iine d Nääme Resolution und Adventure gee. D Endeavour het mä nüme chönne bruuche.
Dr Joseph Banks het wider welle mitfaare. Er het aber verlangt, ass mä uf em Bord vom Schiff Rüüm für iin und si Sammlig wurd ufbaue. Wo mä daas aber mit dr Resolution gmacht het, het mä uf ere Broobefaart gsee, ass d Seedüchtikait vom Schiff under dene Veränderige z stark liidet. Mä het d Ufbaute wider abgrisse und dr Banks het sich entschlosse, nid mitzfaare. Drfüür si dr pröissisch Naturwüsseschaftler Johann Reinhold Forster und si Soon Georg drbii gsi, dr klassizistisch Mooler William Hodges und zwäi Astronome (uf jedem Schiff äine), wo sich um d Kontrolle vom nöie time keeper häi müesse kümmere. Wil im Cook sini Maassnaame gegen e Skorbut erfolgriich gsi si, het mä nöiji Experimänt in dere Richdig welle mache und het usser Malz und Suurchrut iigsalzene Chööl, Rüeblischlee und Bierkondensat mitgnoo.
Am 51. Bräitigrad häi si die erste Iisbärg aadroffe. Am 3. Januar 1773 si si öbbe fümf Grad südliger gsi as s Festland, wo dr Bouvet entdeckt het. Wil dr Cook d Bouvetinsle niene gsee het, het er aagnoo, ass dr Bouvet e Iisbärg für Festland ghalte het. Am 17. Januar isch d Expedizion als ersti über e südlig Polarkräis (66° 30' S) uuse, wil si aber nid witer dur s Iis duure häi chönne, si si bi 67° 15' südliger Bräiti umkeert und in Richdig Nordoste gseeglet.
Am 9. Februar isch in dr Nööchi vo de Kerguelen Insle wägem Nääbel dr Kontakt zwüsche de bäide Schiff abbroche. Im ene sonige Fall isch abgmacht gsi, ass mä sich am ene Dräffpunkt in Nöiseeland wurd widergsee. Dr Cook het e Noomiddaag lang mit de Kanoone gschosse, das het aber nüt gnützt und er isch denn mit dr Resolution eläi witer gege Süde gfaare. Am 24. Februar isch er bi 61° 52' S aachoo, und het denn wider gege Norde müesse stüüre. Am 27. Merz isch er noch 117 Dääg uf See uf e Südspitz vo Nöiseeland gstoosse, won er im Duskysund sine Lüt zwäi Wuche gönnt het und s Schiff het lo repariere. Er isch bis Nöiseeland im Ziggzagg um e 60. Bräitigrad gege Oste gseeglet und het niene e Kontinaänt gfunde. Eso isch im Dalrymple si Hüpothese widerläit gsi.
Wo dr Cook am 18. Mai zum Dräffpunkt im Königin-Charlotte-Sund cho isch, het d HMS Adventure scho sit säggs Wuche dört gwartet. Uf em Schiff vom Cook het s denn äi ärnste und drei liichti Fäll vo Skorbut gee, uf dr HMS Adventure hingege zwanzig schweeri Fäll, wil iire Kommandant es mit de Diätvorschrifte nit allzu genau gno het. Mä het denn d Gäisse, wo mä mitbrocht het, usgsetzt und Härdöpfel und Rüebe aapflanzt.
Aafangs Septämber isch er witergseeglet und isch am Aafang vom Oktober bi de Tongainsle aachoo, won en d Lüt fründlig ufgnoo häi, und wäge däm het er de Insle dr Naame Fründschaftsinsle gee. Hüte wäiss mä aber, ass er es nume em Zuefall verdankt het, ass si Grubbe in dr Nacht noch em fründlige Empfang nit umbrocht worde isch. D Insulaner häi nämlig under sich afo händle und häi wäge däm iiri Mordblään nid chönne usfüere.
Dr Cook isch denn wider in Richdig Nöiseeland gseeglet und het s am 21. Septämber gsichdet. Am 30. Septämber het er im ene Sturm dr Kontakt zur HMS Adventure verloore und isch dr Küste nooch witer gfaare. Am 25. Novämber het er am ene veriibarte Ort in ere Fläsche e Noochricht für d HMS Adventure hinderloo und d Rute aagee, won er vorghaa het z nee. Denn isch er gege Süde gfaare und het dr 67. Bräitigrad überschritte, het aber am 24. Dezämber 1773 wägen em Iis wider Kurs uf Norde iigschlaage.
Am 11. Januar 1774 isch er wider gege Süde gseeglet, was dr Mannschaft, wo scho dänggt het ass mä jetz wurd häimfaare, nit rächt gsi isch. Am 30. Januar isch er am südligste Punkt vo dr Räis, 71° 10' S, 106° 54' W, aachoo und isch denn sicher gsi, ass es au dört käi gröössers Land chönn gee. Erst dr James Weddell isch 1823 no witer gegen e Südpool cho: bis uf 74° 15' S.
Dr Cook isch jetz nordwärts gseeglet, und het ooni Erfolg dr Juan-Fernández-Archipel gsuecht, wo 1563 as „Kontinänt“ bezäichnet worde isch. Er het e Gallekolik überchoo und dr Forster het si Lieblingshund lo schlachte und choche, zum dr Kapitän z häile und dä isch wider gsund worde (23. Februar). Am 11. Merz isch s Schiff bi dr Osterinsle aachoo und dr Cook het über s Drinkwasser dört gschriibe, ass es so schlächt sig, dass es kuum wärt wer es uf s Schiff z bringe. Denn si si dur dr Tuamotu-Archipel und Melanesie no äinisch uf Tahiti (22. April), zu de Nöie Hebride und wider uf Nöiseeland, und si häi drbii no Nöikaledonie entdeckt. Won er die nöiseeländische Maori gfrogt het, was mit dr HMS Adventure sig, häi si käi Antwort welle gee. Spööter isch uuse choo, ass si e Landigsboot mit elf Manne aagriffe häi, und die umbrocht und mögligerwiis gässe häi. D HMS Adventure isch Ändi 1773 vo Nöiseeland abgfaare, isch um s Kap Hoorn ume und im Juli 1774 z Ängland aachoo. Si isch s erste Schiff gsi, wo gege Oste um d Wält ume gseeglet isch.
D Resolution isch am 10. Novämber in See gstoche, isch um s Kap Hoorn, het no dr Südatlantik erforscht und für Ängland die öde Insle Südgeorgie und die Südlige Sandwitschinsle entdeggt. Vo Kapstadt het si Kurs uf St. Helena und Ascension gnoo, die imaginäru „Matthäus-Insle“ gsuecht, wo uf portugiisische Charte us em 15. Joorhundert iizäichnet gsi si, und isch so nooch zu Brasilie gsi, ass dr Cook no d Posizioon vo Fernando de Noronha bestimmt het. Über d Azore si si am 30. Juli 1775 uf Ängland zrugg. Vo dr Besatzig vo 112 Maan si underwägs nume vier gstorbe (zwäi bi Umfäll, äine an ere Alkoholvergifdig und äine het Sälbstmord begange), käine isch an Skorbut gstorbe.
Die völkerkundlige Objekt us dr Südsee, wo wäärend dr Expedizioon gsammlet worde si, het mä an Museum in Öiropa verdäilt; e groosse Däil von ene si in d Cook/Forster-Sammlig vom Völkerkundlige Museum Göttinge choo.