cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Apsis (Astronomie)
Bahnellipse un Baryzentrum
Bim System Erde-Mo lit s'Baryzentrum (dr Erde-Mo-Schwerpunkt) fascht 5000 km usserhalb vum Geozentrum, also im im Mo zuegwendete Beriich vum Erdmantel. Dr Erdmiddelpunkt beschribt doher monatlich e Ellipse vu 10.000 km Durchmesser.
Bi Doppelsterne (lueg unde) isch säller Effekt noch wesetlich grösser un ka oft sogar astrometrisch erfasst werre. So isch bispilswis scho um 1800 e periodischi Ortsveränderig vum hellschte Stern Sirius feschtgstellt worre, aber erscht 1862 isch si kleine Begleiter, e Wisse Zwerg optisch noochgwiise worre.
Sunne: Perihel un Aphel
S' Perihel isch dr sunnenächscht, s' Aphel (sprich etymologisch korrekt „Ap-h e l“ menkmol, wil mer s ph fälschlich fer e griechischs phi haltet, „Af e l“)  dr sunnefernscht Punkt vu ere Planetebahn. D'Erde het ihr Perihel-Durchgang um dr 3. Jänner (2.–4. Jän.) bi 147,099 Mio. km un ihr Aphel-Durchgang um dr 5. Juli (3.–6. Juli) bi 152,096 Mio. km.
Entfernig vu dr Planete un Zwergplanete vu dr Sunne in Astronomische Einheite un Kilometer: Planete sin wiss, Zwergplanete sin grau hinterlegt.
Erde: Perigäum un Apogäum
Perigäum un Apogäum sin dr erdnächscht bzw. dr erdfernscht Punkt.
Bim Mo underschide sich dur die merklich elliptisch Form vu dr Mobahn (Exzentrizität 0,055) die beide Entfernige um über 13 Prozent. Si betrage 356.410 un 406.740 km un die gross Halbax 384.405 km (zue dr Differenz lueg obe, Baryzentrum).
Künstlichi Erdsatellite
Bi künstliche Erdsatellite heisse d'Apside gliich wie bim natürliche Erdmo. Git mer si as Höchi über dr Erdoberflächi a, fallt ihr Underschid natürlich meh uf wie bi geozentrische Distanze. Wird z. B. e 300 km hochi Kreisbahn uf e Exzentrizität vu numme 0,001 gänderet, ändere sich die zwei Höchene uf ca. 235 un 365 km. Russischi Synchronsatellite känne sogar Werte vu 500 bis ca. 80.000 km ufwiise, un e sog. Übergangsbahn zum Mond noch extremeri.
Um zuemindischt fer einigi Johre stabili Satellitebahne z'erhalde, muss s'Perigäum wäge dr Bremswirkig vu dr hoche Atmosphäri mindischtens 200 km hoch lige.
Mond-Satellit: Periselen un Aposelen
Periselen un Aposelen bezeichne dr mondnächscht bzw. der mondfernscht Punkt in dr Bahn vu eme Körper, wo um dr Erdmo kreist (englisch isch Perilune bzw. Apolune, vum latinische luna abgleitet, üblicher).
Zum Bispil het dr dritt Lunar Orbiter (1967) zuenächscht e Periselen vu 210 km Höchi un e Aposelen vu 1790 km gha. Nooch vier Däg isch d'Bahn uf 45 un 1850 km umgwandelet worre, um meh hochuflösedi Photos schiesse z'känne.
Mönd um anderi Planete
Konsequenterwiis wär an Peri- bzw. Apo- dr griechisch Namme vum Planet azhänge, wo aber oft nit geläufig isch. Doher umschribt mer's meischtens, numme bim Jupiter sait mer Perijovum un Apojovum (englisch Peri-, Apojove, vum latinische Genitiv Iovis).
Doppelsternsysteme: Periastron un Apastron (Peri- un Apozentrum)
Periastron un Apastron: Säller Punkt uf dr Umlaufbahn vu eme Doppelstern-Partner, wo säller am nächschte bzw. am wittschste vu sinem Begleiter entfernt isch.
Perizentrum un Apozentrum: Säller Punkt uf dr Umlaufbahn vum Partner in eme Doppelsternsystem, wo säller am nächste bzw. am wittschte vum Schwerpunkt (Baryzentrum) vum System entfernt isch.
Exoplanete
D'Definition fer Exoplanete bi ihrem Umlauf um ihr Zentralstern erfolgt analog.
Galaxie: Perigalaktikum un Apogalaktikum
Perigalaktikum un Apogalaktikum: Dr Punkt uf dr Umlaufbahn vu eme Stern ums Zentrum vum Milchstrossesystem, wo er am nächschte bzw. am witschte vu sällem ewegg isch.
Köf
Köf (Abchürzig für dütsch Kleinlokomotive mit ölmotor und flüssigkeitsgetriebe) isch d Bezeichnung für voschiddèni Baureiè vo chlynè Disellokomotyvè vo dè Dütschè Rychsbaan un dé Dütschè Bundesbaan, wo für dé lychte Rangyrdiènscht vorgsää sin. Für d Bediènung vo Chlylokomotyvè sin statt Lokfüürer wènniger umfangrych uusbildèti Chlylokfüürer vorgsää. Dõdurrè sin nit nu bim Faarzüüg, sondern au bim Personal erheblichi Yschparungè möglich. (D Umnummeryrung, wo 1987 bi dè Dütschè Bundesbaan vorgnõ worrè isch, vo dè Baureiè 260/261 in Chlylok vo dè Reiè 360 ff. isch wèg sèllèm Unterschiyd gmacht worrè)
Öschterrych
D Bezeichnungè bzw. Abkürzungè sin glychermaßè auch z Öschterrych bruucht worrè.
Dänemark
I dè Schriibwys Køf handlèt s sich um 40 Rangyrlokomotyvè, wo d Danske Statsbaner vo Frichs z Århus zwǜschè 1966 un 1969 als DSB Traktor 251–290 erbauè lõ hèt. Als Railion Danmark A/S 2001 sämtlichi Güèterzugaktividätè vo dè DSB übbernõ hèt, isch è großi Aazaal vo sèbbè Lokomotyvè mit übbernõ worrè.
Irchelpark
De Irchelpark isch e grosse naturnööche Park i de Stadt Zöri, wo d Baute vo de Universität Zöri stönd. Er isch ane 1986 offiziell eröffnet wore.
Brinkheim
Verwàltung
vun Brìnke ìsch. Brìnke ghert zem Kommünàlverbànd.
Irchelpark
Laag
De Irchelpark litt i de Zörcher Stadtquartier Unterstrass und Oberstrass, ufem Öbergang zwöschet em Zöriberg und em Chäferberg und grenzt an Zöribergwald. Ufem Gländ vom Irchelpark stönd Baute vo de Universität Zöri mitem Museum för Anthropologie und s Staatsarchiv vom Kantoo Zöri. Im Obertail stönd ono d Baute vo de eemoolige Landwertschaftliche Schuel Strickhof. Im Noorde isch no s Tierspitool dihai.
Brinkheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Brìnke ghert zem Hochàlemànnisch.
Irchelpark
Laag
De Park isch mit de Tramstatioo Milchbuck guet as öffetliche Verchersnetz abunde.
Gschicht
Noch de Gstalter isch de Park aber no lang nöd fertig, do noch de bauliche Ändrige i de 1980er Joore no die natürliche Verändrige biträchtlich zo de Gstaltig vom Park biträäge söled.
Gstaltig und Konzept
De Park isch ganz im domolige Gidanke vom Naturschutz plant wore. Me het versuecht, i de Stadt e Park z mache, wo naturnööch isch und wo a de Stadtmensche d Natuur nöcherbringe söll. S hüttige Ziil isch, im Park e möglichst groossi Biodiversität anezbringe, indem z. B. verschidnigi Wisenarte agstrebt wered.
De Park isch as e naturnööche Park plant, mit vile Chliibiotop för Mensch, Tier und Pflanze. So wechslet Füürstele, Ligi- und Spilwise, Taich und Tümpel mit Schilf, Hecke und Wise ab. Bim Aapflanze isch druf gluegt wore, as vor alem standortüblichi Pflanze gsetzt und gsait wore sind. Zodem isch de Park a de Tier öberloo wore. De Underhalt isch gring und s werd druf glueget, as bi de Pfleeg kai Gift iigsetzt wered. Drum wered im Winter d Weeg dör de Park nöd gsalze.
S Konzept vomene naturnööche Park isch noiartig gsii dozmool. Bis denn sind Pärk entweder as grossi Gärte oder Parkaalaage mit fremde und exotische oder züchtete Kulturpflanze aglait wore, wo denn e bstimmti vorgebni Gstalt hend, wo sich fast nöd änderet. De Irchelpark isch degege as e natürichli Landschaft mit haimische Pflanze und Tier plant wore, wo sich spontan noch de Bidürfnis vo Mensch, Tier und Pflanze ändere söll. Debii sind meriri Taich uusghobe wore und de Uushueb vo de Baute vo de Universität isch zo Hügeli uufgschüttet wore, so as de Park kai ebini Flächi darstellt. De groos Tail vom Ushueb isch aber as Lärmschutzwall mit Heckewäldli gege die starch bifaarene Stroosse um de Park aufgschichtet wore. De underi und de oberi Parktail werd dor e doppelspuurigi Autostroos tailt, aber de braiti Fuessgängeröbergang, d Hügeli und d Heckewäldli sind ase aglait wore, as me fast nöd merkt, as do e grossi Strooss verbiigoot.
Kritiker vom Projekt mainet, as de Park e Natürlichkait vortüüschi, wo nöd vorhanden sai, do ales im Park plant und künstlich aaglait woren isch. Trotzdem isch de Park aber as e Nooerholigspiet vo de umligete Quartier und bi de Aaghörige vo de Universität völig biliebt und de Park het de Ruef e mensche- und tiergrechte Park z sii.
Kunstwerch
Im Beriich vom Campus hets au meriri Kunstwerch, wo under anderem vo de Künstler Albert Cinelli, Florin Granwehr, Gottfried Honegger, Roland Hotz und Rolf Nagel stamed.
Gwässer
Im Park sind meriri Taich aaglait wore, wo hüt meriri Fischarte lebed. Vo de Planer isch nume de Hecht uusgsetzt wore, demit de Fischstand nöd z gross werd. Di andere Fisch sind entweder vo Wasservögel igschleppt wore, do Fischlaich im Gfider chlebe cha. Anderi Fisch, so de Goldfisch, sind illegal vo Privatpersone uusgsetzt wore. En Summer lang hets im Taich au illegal uusgsetzti Schildchrotte gha. Zo de Fisch, wo i de Taich biobachtet were chönd, ghöred s Rotteli und de Schwaal, wo ganz äänlich uusgsiend, denn d Schlaie, de Chaarpfe, de Goldfisch, de Weller und de Hecht. Fische isch nöd erlaubt.
Vo de Wasservögel isch d Wildente em hüüffigste. Si brüetet uf de Grüedächer vo de Universität. Im Almentwaier, de grööst vo de Taich, brüetet all Joor e Taucherlipaar. Ganz selte cha e Raigel bim Fische gsichtet were. Im Winter gselet sich no Alebögg dezue.
De Schilfgürtel um d Taich ume büütet em Taichroorsänger und a de Frösche e Haimet. Di drai Froscharte, de Seefrosch, de Taichfrosch und de Chlii Grüefrosch sind eng mitenand verwandt und chönd vo Aug nöd underschide were. Si chrüüzed sich au, doch sind d Mischlig selber nöd fortpflanzigsfähig.
Zo de Augeschüsser ghört di Grooss Königslibele und s bidrooti Grossi Granatenaug.
Süüger
Im Irchelpark chönd nöd bsunders vill Süüger biobachtet were. Zwösched de Baute vo de Universität gits e Fuchsbau, wo regelmäässig Jungfüchs uufzoge wered. D Feldmüüs chönd i gwösse Joor starchi Schäde a de Obstbömm bim Strickhof mache. Si hend im Park wenigi natüürlichi Find, do chuum Chatze uuftauchet, vermuetli wege de file Hönd, wo öbrigens a de Laine ghalte were müend. Und au d Raubvögel wooget sich nöd z wiit in Park ine.
Znacht gönd Fledermüüs uf d Jagd. Im Summer isch d Zwergfledermuus unterwegs, wo au Jungi uufzücht. Di zwo andere Arte, d Ruuchhuutfledermuus und de Grooss Oobedsegler sind nume Wintergäst.
Sarasvati
Göttin
I de vedische Zitt isch d Sarasvati d Göttin vom Fluss Sarasvati gsii. Im früene Hinduismus isch si mit de Vac, de Göttin vo de Sprooch und vo de Reed verschmolze. Hüt isch d Sarasvati d Frau vom Brahma und Göttin vo de Wösseschaft und vo de Chünst, wie Musig und Schriibkunst, und si isch d Schützeri vo de Schüeller und Studente, aber au vo de Handwercher. Si het d Devanagarischrift erfunde und s Sanskrit erschaffe. D Sarasvati werd maist mitere Vina, da isch en indisches Saiteinstrument, emene Buech und emene Roosechranz i de Händ abbildet.
Burg Tiefenstein
D Burg Diefestei isch e Burgruine bi Rüeßell, eme Ortsdeil vu dr Gmei Gerbel im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. D Burg lyt iber eme Steibruch bim Rüeßeller Ortsdeil Diefestei, si het däm Dorf au dr Namme gee. 300 Meter wyter sidlig lige d Räscht vun ere friejere Wallburg, dr Wallburg Diefestei.
Irchelpark
Süüger
Bim Strickhoof und bim Tierspitool wered no verschidnigi Huustier ghalte.
Helene Zapf-Beydeck
D Helene Zapf-Beydeck (* 22. Juli 1905 z Brigge; † 10. April 1977 z Haltinge) isch e dytschi Dichteri un Musikeri gsii.
Irchelpark
Flora
Im Irchelpark werd druf glueget, ases verschidnigi Chliibiotop för Pflanze git, und d Flachdächer vo de Universität sind zo Grüeflächine gstaltet wore, wo för d Öffetlichkait nöd zuegängli sind. Uf Gäärte mit Kultur- und Gartepflanze isch verzichtet wore, usser bim Strickhoof, wos e Chrüttergarte git. I de Parkalaag sind 490 Blüetepflanzenarte und Farnarte nochegwise, drunder 29 Pflanzenarte, wo regional oder schwiizwiit uf de Roote Liste stönd.
Burg Tiefenstein
Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no zwei Muurstuck erhalte. Im 16. Johrhundert het s no greßeri Deil vu dr Aalag gee, au wänn si dert scho ne Ruine gsi isch. Des het dr dertig Abt Caspar vu St. Bläsi bschribe: "noch das Gemeuer des Schlosses zum thail, aber unbehauset und zergangen".
Helene Zapf-Beydeck
Lääbe
Ihre Vater Louis Zapf isch vu Dilsberg am Neckar gstammt un het as Lehrer gschaft, ihri Mueter Albertine Breideck isch us ere guet situierte Famile chuu, wu z Hügelheim e Kolonialwaregschäft ghaa het. Dr Vater isch zerscht Lehrer z Eimeldinge gsii un speter Rektor z Altwyyl, d Familie isch wäge däm mit em umzoge, wu d Helene fimfi gsii isch.
D Helene isch z Löörech uf Handelsschuel gange. Si het scho frie musikalischi Naigige ghaa, het chenne Klavier- un Orgelunterricht nee un het schließig am Konservatorium Basel Gsang studiert. Derzue het si au Gitarre un Zaichne glehrt. Finanziäll isch si dur dr Vater abgsicheret sii un het si wäge däm ganz ihre chinschtlerische Ínträsse chenne widme.
Si het in Chinder Klavierunterricht gee un au in dr Chilche z Eimeldingen Orgele gspiilt. Ab 1934 het si fir dr Rundfunk Sändige gmacht. Anne 1936 isch si bi dr Funkuusstellig z Berlin ufdrätte. Noch em Chrieg het si as freii Mitarbaiteri fir dr Sidweschtfunk gschafft.
Si het Gedicht un Gschichte uf Hochdysch un uf Alemannisch gschribe. As Musikeri het si Klavier gspiilt un gsunge (Alt). Au het si Chaschperlitheater gspiilt fir Chinder.
Wäg ere Bumbesprisseverletzig us em Chrieg het si ne chronischi Venenenzindig ghaa un het wäge däm ghunke. Mer diei si im Dorf derwäge as „Humpelhäx“ uze, schrybt si anne 1959 an dr Rotsschryber Wucherer.
An wellem Dag im Friejohr 1977 d Zapf gnau gstorben isch, waißt mer nit, wel s Hofers um die Zyt in dr Ferie gsii sin, un si d Zapf scho dod in ihre Wohnig gfunde hän.
S Hofers hän ihre alt Harmonium em Chrozinger Museum für historische Tasteninstrumente in Bad Krozingen gstiftet. Dr chinschtleri Nooloss vu dr Zapf isch hite im Markgräfler Museum z Mille, im Dreiländermuseum z Löörech un im Wyyler Stadtarchiv, verdailt no dr verschidene Wohnort vu dr Zapf un dr Zyt, wu si gschribe wore sin. S Hofers hänn die Schrifte chenne rette, voreb si verbrännt wore sin, wie s vum Amt aagordnet woren isch.
Zwisch dr Altweiler Chilche un em Museum am Lindeplatz het s e Mahnstai, wu iber Spände finanziert woren isch.
s Dichterisch Wäärch
Anne 1936 het d Helene Zapf im Aigeverlag e Gedichtband uusebrocht mit em Titel „Reb-Laub“, sunscht het si nie ebis publiziert.
E baar Johr no ihrem Dod, anne 1984, het si ne Fryndeskrais unter dr Laitig vum Eugen Katzenstein un dr Paula Röttele-Stoll bildet. Us em Nooloss sin Gedicht un Verzellige us ihre letschte 30 Lääbesjohr zämegstellt wore un unter em Titel „Feldblueme“ anne 1985 uusegee wore. Mit däre postume Anthology isch d Zapf bekannt wore.
E dritte Band, „Heimkehr“, isch vum Wyyler Museumskurator Michael Feldges, em Eugen Katzenstein un em Thomas Hofer us em Nooloss zämegstellt wore un anne 1995 erschine.
Im Nooloss het s no ne Hufe nit vereffetligti Gedicht un Verzellige, derzue Theaterstuck, Lieder, Ibersetzige, usw.
In ihre Gedicht un Verzellige bschrybt d Zapf ihri Juged im Markgreflerland, d Landschaft un Dorflääbe. Di Badisch Zytig schrybt zue ihrem Wäärch:
Friedrich Hecker
Lebe
Wu d Märzrevolution 1848 ogfonge het, her er sini Vorstellunge im Fronkfurter Vorparlament nit durchsetze kine. Er het verlongt, dass e revolutionäre Vollzugsusschuss sol grindet wäre, wu di politisch Macht het sole ibernämme. Wege dem het de Hecker vun Konstanz us e bewaffnete revolutionäre Ufstond gfiehrt. Der isch als Heckerufstond in d Gschicht iigonge. Die ugfähr 800 Onhänger vum Hecker hen aber gege di ca. 2200 Soldate vu Hesse, Nassau un Bade kei Chance ghet. Noch de Niderlag vu sinre Freyschar bi Chander im Schwarzwald isch er mit sine Onhänger in d Schwyz gflichtet. Des Scharmitzel vun Chander het kum Menschelebe gfordert, allerdings isch de Brueder vum Heinrich von Gagern, de Maximilian Freiherr von Gagern, derbi gfalle.
Im Gegesatz zem Struve het de Hecker di diitsch Revolution noch d Niderlag bi Chander als gschiteret aagluegt. De Struve isch zruck no Bade, wu er sich witer fir d Revolution engagiert het. De Hecker isch noch 1848 in d USA emigriert. Vu dert us isch er im Mai 1849 uf Eiropa zruck kehrt, wu er d Nochricht vum Badische Ufstond ghert gha het. Di badisch Revlution isch aber zletscht durich de Siig vu de preißische Truppe iber d Revolutionsarmee om 23. Juli 1849 in de letschte Baschtion Rastatt nidergschlage worre. Deno isch de Hecker endgiltig in d USA usgwanderet.
De Hecker isch aber e wichtig Vorbildfigur vun de entschidene Republikaner z Ditschland blibe, bsundersch im Siidweschte. D Heckerhuet un s ''Heckerlied" sin vilmol nochgahmt worre un hen zue siner Volkstimlichkeit bitrage.
In de USA, wu ihm e zwoti Heimet worre isch, het er e eigne Burehof z Summerville, Illinois ghet. Er het au mit em Adolph Blankenhorn e rege Briefkontakt ghaä, zum d Qualität vum ditsche Win z verbessre. Sii Vatter het Räbe ghet, vu do her isch sin Intresse kumme. In de USA het er Zuegong zue wilde Räbe ghet, wu gege d Reblus resischtent gsi sin. Er het sich wie vili ondri ditschi Revolutionsimmigrante in de Republikanische Partei vun Illinois fir d Abschaffung vun de Sklaverei un fir d Wahl vum Abraham Lincoln zuem Präsident iigsetzt. Im Sezessionskrieg het er in de Bataillone vum Franz Sigel kämpt. De Sigel isch bim Badische Ufstond vun 1849 ziitwis Oberbefehlshaber gsi. De Hecker isch in der Schlacht vu Chancellorsville/Virginia verwundet worre.
1873 het er Eichterse bsuecht, het aber nimmi welle z Ditschlond blibe. Di diitsch Einigung vu 1871 er zwar begrießt, uf de ondre Sitte het er aber di preißisch Hegemonii un speter di bonapartischtisch-polizeistaatliche Methode vum Bismarck bi d Verfolgung vun d Sozialdemokrate durch s Sozialischtegsetz verurteilt.
De Friedrich Hecker isch om 24. März 1881 uf sinre Farm bi Belleville (Illinois) gstorbe. Sin Grabschtein vun de Army uf em Gottsacker vun Summerfield het d Ufschrift "Col. Frederic Hecker 82nd Ill. Inf.".
De Balkon, wu de Hecker d Republik usgruefe gha het, kon hit no z Konstanz bschaut werre. Nebedro z Radolfszell gibt s e Friedrich-Hecker-Gymnasium.
Trogen AR
Troge isch e politischi Gmäänd i de Region Mittelland vom Kanton Appezäll-Usserrhode i de Schwiiz.
Geografii
Troge liit uf eme Hügelrugge im Appezäller Vorderland mit Blick öber de Bodesee. D Gmäänd grenzt a Wald (AR), Oberegg (AI), Altstetta (SG), Gääs (AR), Büeler, Spiicher und Rechtobel. Im Dorf isch de Chopfbahof vom Trogenerbähnli, wo vo Sanggalle une ufe chunnt und sit 2006 vo de Appezäller Bahne betrebe werd.
Gschicht
Troge werd 1168 als Trugin s erstmol erwähnt. Bi de Landstäälig vom dozmolige Kanton Appezäll im Johr 1597 isch Troge de Hoptort vom Kanton Usserrhode worde.
D Landsgmäänd isch bis zu erer Abschaffig im Johr 1997 abwägsligswiis z Troge und z Hondwil abghalte worde. Wil Herisau grösser als Troge isch und döt hüt au d Kantonsregierig und de ander Tail vo de Verwaltig isch, gilt maisten Herisau als Kantonshoptort vo Usserrhode.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,3 % gläge.
Religion
28,8 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 49,5 % evangelisch-reformiert.
Politik
D Gmäändspresidäntin vo Tròge isch d Dorothea Altherr (Stand November 2017).
D Kantonspolizei, s Kantonal Obergricht, s Kantonsgricht, s Verwaltigs- und s Jugendgricht händ eren Sitz z Troge. Obwohl de Kanton Appezäll Usserrhode lut Kantonsverfassig känn Kantonshoptort hät, tailed sich de Titel Herisau (Sitz vo de Legislative und de Exekutive) und Troge (Sitz vo de Judikative und em Polizeiwese). Z Troge isch au d Kantonsbibliothek vom Kanton Appezäll Usserrhode.
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1867 Iiwoner 92,9 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 5,9 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo Tròge ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Schuele
Z Troge chame nöd nu alli Stufe vo de obligatorische Schuelzit bsueche, es git au s Aagebot vom freiwillige Zääte Schueljohr. Au d Matura chame i de Usserrhoder Kantonsschuel, a de Kanti Troge mache.
Jungwacht Blauring Schweiz
Bundesleitig
Gmeinsam hät d Jubla in Luzern e Gschäftsschtell, d Bundesleitig. Nebed Verwaltigsuufgabe kümmeret si sich au um pädagogischi und pastorali Aalige.
Verbandsleitig
Di ehrenamtlichi gmeinsam Verbandsleitig vo Jungwacht und Blauring isch dr Vorschtand vo de beide Verbänd. Die Zämearbet isch uf Bundesebeni vertraglich greglet. Dur das isch es nöd nötig für beidi Verbänd trennt d Poschte z bsetze. Lediglich s Präsidium isch no gsonderet z wähle.
Mitglider und Schare
Uf Bundesebeni händ Jungwacht und Blauring 29'850 Mitglider und 423 Schare (d Zahle beziend sich uf s Johr 2016 ):
Bursinel
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 7,3 %, FDP 18,4 %, GLP 7,1 %, GP 5,4 %, SP 19,5 %, SVP 34,6 %, Sunschtigi 4,2 %.
Dr Burgermaischter vu Bursinel isch dr Pierre Burnier (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,2 % gläge.
Schützenmatte
wo si isch
Es befindet sich im Bachlätte-Kwardier, an dr Gränze zum Gotthälf-Kwardier und zum Ring-Kwardier. Es wird begränzt dur s Schützehuus, dr Bundesblatz und die bäide Hauptstroosse Nöibaadstrooss und General-Guisan-Strooss. D Schützematte isch in zwäi Areaal iidäilt: Dr östligi Däil bestoot us em Schützemattpark, eme öffentlige Freizit- und Sportpark mit ere groosse Matte, Böim zringsum und eme Restorant (e Bawillion, wo früener emol abebrennt isch). Im westlige Däil si s Stadion Schützematte, wo s Häimstadion vom BSC Old Boys Basel isch, und witeri Sportblätz für Liichtathletik, Schutte und Dennis. Zwüsche de bäide Areaal goot d Brennerstrooss duure.
was dört bassiert isch
D Schützematte isch für sportligi Aktividääte scho im 15. Joorhundert brucht worde, wo s Gebiet vo dr Gsellschaft vo de Füürschütze as Schiessblatz zum Büggseschiesse brucht worde isch. Die Schiessveraastaltige häi mit dr Zit festligi Züüg überchoo, und eso het sich d Schützematte au zum ene dradizionelle Festblatz entwicklet. Under anderem het dört 1827 s Äidgenössische Eer- und Freischiesse stattgfunde, 1844 s Äidgenössische Schützefest und d 400-Joor Fiir vo dr Schlacht vo St. Jakob, 1879 s Äidgenössische Schützefest, 1886 s Äidgenössische Durnfest, 1909 s Äidgenössische Muusigfest und im Joor 1912 s Äidgenössische Durnfest.
D Schützematte isch in de Joor 1875/76 an d Iiwoonergmäind choo und 1899 het mä e nöije Schiessstand am Allschwiler Weijer ufdoo und das isch s Ändi gsi vo dr Gschicht vo dr Schützematte as Schiessblatz. S Areaal isch vo denn aa für verschidnigi sportligi und kulturelli Zwäck brucht worde.
Am 26. Juli 1913 isch der Flugpionier Oskar Bider nach eme Flug über d Alpe uf der Schützematte glandet.
Birwinken
Berwingge, au Bìrwingge (amtlich Birwinken) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Berwingge bstoht us de Ortschafte Klarsrüti, Andwil, Mattwil, Happerswil-Buch und Birwinken. D Gmaindsflechi bstoht us 76,3 % landwertschaftliche Flechi, 16,3 % Wald, 6,9 % Sidligsflechi und 0,4 % sustige Flechi. D Nochbergmainde vo Birwingge sind Lengwil im Norde, Langriggibach im Oschte, Eerle im Süde, Sulge im Südweschte und Bürgle und Bèèrg im Weste.
Gschicht
Berwingge isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 822 as Wirinchova (1275 Birbichon, 1362 Birbinggen'').
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 7,3 % gläge.
Religion
63,4 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 20,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 10,4 %, CVP 9,9 %, FDP 5 %, GLP 5,3 %, GP 5,6 %, SP 8,3 %, SVP 49,6 %, Sustigi 5,9 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 0,9 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1216 Iiwooner 96,9 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 0,4 % Italienisch und 2,4 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Berwingge ghöort zum Oschtschwizerisch.
Nagold (Stadt)
Nagld (amtlich Nagold) isch a Schdadd en Bada-Wirddabärg, rond 50 Kilomedor sidlich vo Pforza. Nåch dor Graessdadd Calb isch Nagld d´ zwåedgraeschda Schdadd em Landgraes Calb ond seid em 1. Januar 1981 Graosa Graesschdadd.
Vo Aldors här isch Nagld a wirddabärgischa Schdadd. Nagld ghaerd jetz zwår vorwaldongsrächdlich zom badischa Regierungspräsidium Karlsrua. Abor wirdschaflich ond kuldurell laofed älle wichdige Vorbendonga en dor wirdschafdlich attraktive Bereich Bebleng/Sendlfeng, mo blos 25 Kilomedor weid wägg isch, ond weidor nåch Schduagord.
Nagld isch s´Middlzentrom fir d Flägga dromrom: Äbhausa, Aldasdåeg, Egahausa, Håedorbach, Raordorf, Semmorsfäld ond Wildbärg. Ausordem send ao dia zwåe benåchborde Flägga Jeddeng ond Metzeng, båede em Landgraes Bebleng gläaga, schdarg nåch Nagld ausgriichd.
Durch d´ Landesgaardaschao 2013 håd Nagld schdeddebaulich vil gwonna. Glei sidlich ond wäschdlich vo dor Ennaschdadd isch on graosor audofreior Bereich endschdanda, mo gärdnorisch schee ãglegd isch ond zom Erhola aeläd. Där Bereich gåd vom Zẽmafluss vo dor Nagld ond dor Waldach ã bis zom Europapark ond Freibad nom.
Geografi ond Geologi
Nagld leid enora graesora Daalweidong, zwisch-m Obere Gae em Oschda ond-m Schwarzwald em Wäschda, am Zẽmafluss vor dor Nagld ond dor Walddach. D´ Nagld kommd vo Nordwäschda här ond machd on ganz scharfa Gnigg nåch Norda. D´ Waldach fliasd vo Sida en d´ Nagld nae.
D´ Kernschdadd vo Nagld leid am rächda Flussufor. Uff dor andora Seid vom Fluss leid uff-ma Bärgschborn d´ Ruine Hohanagold, uff-ra Haeche vo.
Ã de Seida vom Nagolddaal kommd dor Raode Bondsandschdoe raus, där må fir dor nerdlich Schwazwald tibisch isch. Iborm Bondsandschdoe leid uff de Haechena dor Muschlkalk, em Oschda uff dor ganza Gaeseid, em Wäschda dorgega blos no an oenzelne Schdella, zom Beischbil uffm Kabf bei Egahausa, weil dor Bondsandschdoe em Schwarzwald ansonschda komblädd ãdraa wårda isch.
Nåchborgmaendena
Em Uhrzaegor nåch liged folgende Schdedd ond Gmaendena om Nagld rom:
Em Norda Wildbärg (Graes Calb), em Oschda ond Sidoschda Jetteng ond Metzeng (båede Landgraes Beblenga), em Sida Raodaburg (Landgraes Dibenga), Eidenga ond Horb (båede Landgraes Fraedaschdadd), em Wäschda Håedorbach, Raordorf ond Äbhausa.
Stadtgliederung
S´ Schdaddgebiid vu Nagld glidered sich en d´ Kernschdadd Nagld (12.602 Aewonor zom 30. Juni 2008 ) ond achd Schdadddåel:
Dia Schdadddåel send frior sälbschdändiche Gmaendena, må zwischa 1939 ond 1974 nåch Nagld aegmaended wårda send. Älle Schdadddåel send Ortschafda em Senn vo dor bada-wirddabärgischa Gmaendeordnong, mid-ma åegena Ortschafdsråd ond-ma åegena Ortsvorsteher als Vorsitz.
Gschichd
Nagld ischt zom erscht Mol gnennt worde em Johr 786 als villa Nagaltuna.
Verwaltong
Mid Håedorbach, Äbhausa ond Raordorf hådd Nagld a Verwaldondsgmaeschaft gschlossa.
Dr Oberbirgermoeschter vo Nagld ischt dr Jürgen Großmann.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Nagld ghert zom Schwäbisch.
Cajon-Pass
Dè Cajon-Pass (Höchi 1151 m) isch èn Gebirgspass im US-Bundesschtaat Kaliforniè. Dèsèll Pass lyt uff dè Gränz zwǜschè dè San Bernardino Mountains im Südè un dè San Gabriel Mountains im Nordè. D Interstate 15 lauft übber dè Cajon-Gipfel, wo i dè Nôchi lyt, d SR 138 lauft dirèkt übber dè Cajon-Pass sèlber. Mit beidè Pass-Schtrõßè wörd Las Vegas mit èm Ballungsruum Los Angeles vobundè. Parallel zuè dè SR 138 volauft è Ysèbaaschtreggi übber dè Cajon-Pass, wo dè Union Pacific Railroad un dè BNSF Railway ghört un èbbèfalls d Agglo vo Los Angeles a dè Mittlere Weschtè bzw. d Oschtküschtè vo dè USA aabindèt. Lokaler aagluègt vobindèt dè Cajon-Pass dè Bezirk vo San Bernardino un s Coachella Valley am Südrand vo dè Mojave-Wüste mitnand. Dè Pass isch nõch èm span. Uusdrugg cajón benamst, wa Chaschtè odder Schublädli bedütet. Datsächlich bezièt sich dè Nammè uumittelbar uff dè spanische Landbsitzer, wo sèlli Gegènd als Èrschtes erkundet hèt. Unter m Nammè Cajón-Pass isch dè Pass zèrscht 1852 in èrè änglischsprõchigè Landchartè uffdaucht.
Geografy
Zwǜschè dè Städt San Bernardino un èm Coachella Valley volauft èn San Gabriel Mountains, wo insgsamt bis zuè 3000 m hoch isch, nördlich vo San Bernardino abber bim Cajón-Gipfel abber nu 1151 m hoch isch un dõdemit ideal für èn Pass isch. Wiè dè südöschtlich vo San Bernardino glègène   San-Gorgonio-Pass isch dè Cajón-Pass wiè d San Gabriel Mountains durch dè San-Andreas-Grabbè entschtandè. Der Cajón-Pass isch einè vo dè dǜèfschtè Gebirgspäss i dè Continental United States, öppè voglychbar mit èm Tejon-Pass.
Ysèbaavokeer
D California Southern Railroad, wo zuè dè Atchison, Topeka and Santa Fe Railway ghört, isch s èrschte Ysebaa-Unternämmè, wo dè Cajon-Pass bruucht hèt, um s Gebirge im südlichè Kaliforniè z übberwindè. D Baanlinniè übber dè Pass isch i dè früè 1880er Johr als Deil vo dè Vobindung zwǜschè dè hütigè Städt Barstow un San Diego am Südzipfel vo dè kalifornischè Pazifikküschtè baut worrè. Hützdaag bruucht d Union Pacific Railroad un d BNSF Railway (s Nõchfolgeunternämmè vo dè Santa Fe) dè Cajón-Pass, um Los Angeles un San Bernardino z erreichè.
Wäg dè Huufè Züüg, dè bemerkenswärtè Landschaft drum ummé un èm eifachè Zuègang isch dè Cajón-Pass è belièbti Stell für Baanfans, sèllèwäg git s zaalrychi Fotos vo Güèterzug am Cajón-Pass in Ysèbaa-Büècher un -Zitschriftè. Wèg dè langè (öppè 3000 m) un schwèrè (öppè 6000 t) Züüg un dè Huufè Loks (füüf un mee wèg dè Südrampè) isch dè Cajón-Pass au bi internationalè Baanfans üßerscht belièbt.
Dè Union Pacific Railroad ghört un bruucht ei Trassè übber dè Pass, wo vo dè Southern Pacific Railroad Palmdale im Johr 1967 übbernõ worrè isch. D BNSF Railway hèt zwei Trassè un bedrybt è dritts Gleis sit èm Summer 2008. D Baanunternämmè deilèd sich d Zuègangsrächt übber dè Pass sit d Union Pacific d Zuègangsrächt vom Santa Fe Deil übbernõ hèt, wo no unter dè urschprünglichè Los Angeles and Salt Lake Railroad uusghandlèt worrè sin. Diè urschprüngliche BNSF (ATSF) Streggi isch i dè 1880er Johr baut worrè. Spôteri Übbergäng, d U.S. Route 66 un d I-15, sin èm Volauf vo dè Baanlinniè grob gfolgt. D Südrampè hèt für è baar Kilometter è Neigung vo 3O Promille, wa n-èm Steigungsmaß vo 1:33 entschprèchè duèt. Sèll Steigungsmaß isch für langi Züüg uff dè Südrampè è ächti Usèforderung, wa vor allem für diè Züüg weschtwärts gu Los Angeles faarendè Züüg wäg èm Gefälle grundsätzlich gfôrlich isch, wenn d Lokfüürer sich bim Brämsè vom Zuug vodüèn, z. B. idèm d Nutzbräms z wènnig ygsetzt wörd, diè mechanischè Brämsè heiß laufè duèt odder dè Luftdrugg im pneumatischè Sischteem nit langèd. Diè zweit Trassè, wo anno 1913 baut worrè isch, isch 3,2 km länger gmacht worrè, um d Neigung unter 22 Promille z druggè. Sèlli Trassè isch durch zwei churzi Tunnel gangè, wo abber wèg gmacht worrè sin, nõchdèm diè dritt Trassè näbb dè zweitè nõch baut worrè isch. Züüg chönnèd uff dè graadè Abschnitt am Fuèß vom Pass Gschwindigkeitè vo 100-115 km/h erreichè, bim Uffschtyg gòt d Gschwindigkeit uff 23-36 km/h abbè, bim Abschtyg gòt si bis uff 38-50 km/h zrugg. Mit dè drittè Trassè isch d Kapazität uff 150 Züüg bro Daag uff dè BNSF Streggi uè gangè.
Strõßèvokeer
Dè Mojave Freeway (I-15) isch im Johr 1969 übber dè Cajon-Gipfel weschtlich vom Cajon-Pass baut worrè. Dört volauft dè Hauptwäg zwǜschè Los Angeles un Las Vegas. D Autobaan gòt drübber un barallel zum urschprünglichè Abschnitt vo dè historischè Route 66 un dè U.S. Route 395. Dèsèll Abschnitt, wo hützdaag als Cajon-Boulevard bekannt isch, isch è churzès, guèt erhaaltenes Fragmènt, wo durch è Neutrassyrung un Vobreiterung vo dè Autobaan i dè früè 1950er Johr übbrig blibbè isch. Nur diè südweschtlichè Faarbaanè sin in Gebruuch; diè nordöschtlichè Faarbaanè mit irè Bruggè sin für dè öffentliche Vokeer gschperrt. Uff sèllèm stillglaitè Abschnitt, wo übber d Kenwood Drive odder d Cleghorn Road Uusfaart erreichbar sin, findèt d Baanfans diè beschtè Uussichtspüngt.
Wanderwäg
Dirèkt übber dè Cajón-Pass gòt dè Pacific Crest Trail, èn Fèrnwanderwäg, wo d Sierra Nevada-Bärgchètti übberquert. Wôrènd dè Wander-Saison passyrèd meerèri hundert Wanderer d Passhöchi, wo vo dè Mojave-Wüèschti unnè uè chömmèd un Richtung Pazifikküschtè witter gän. Well sèlli Wanderer graad diè heißèschti un drochenschti Wüèschti uff èm Wanderwäg hinter sich brocht hèn, wörd s (obligatorische) Goldene M uff dè Passhöchi vo durschtigè un uuszeertè Wanderer öfters gschtürmt. Mèngi übbernachtet au im einzigschtè Motel, wo s uff dè Passhöchi git.
Hochschpannungsleitungè
Zuèsätzlich zuè dè Vokeerswäg gön au drei Hochschpannungstrassè vo dè Southern California Edison mit 500 kV Hochschpannung übber dè Gipfel. Sèlli Leitungè füürèd zum Umschpannwärch nordöschtlich vom Cajón-Pass un sin Deil vom Hochschpannungstrassè 46, wo d Wasserchraftwärch i dè Gegènd um dè Colorado River un diè ölgfüèrtè Chrafwärch uss èm Vyr-Länder-Egg (Utah, Arizona, New Mexico, Colorado) mit dè Agglo vo Los Angeles vobindè duèt.
Naturkataschtrophè
Im Oktobèr un Novembèr 2003 hèt è Seriè vo Waldbränd im Bärgland bim Pass un drum ummè zuè dè Spèrrung vo dè I-15 gfüürt. Im nägschté Winter hèt Règèfäll zämmè mit dè vobränntè Vegetation zuè-n-è baar Ärdrütsch un sèllèwäg zum Spèrrè vom Pass gfüürt.
Am 17. Juli 2015 hèt è schnèlli, vom Wind aagfachti Füèrwalzè uff d I-15 übbergriffè, nõchdèm è längeri Dürri dè Bundesstaat Kaliforniè blòògt un ekstreemi Waldbränd voursacht hèt. Dè Waldbrand am Cajón-Pass hèt zwǜschè dè Uusfaartè zuè dè SR-138 un dè Oak Hill Road uff d I-15 übbergriffè, wodurrè Autofaarer iri Kärrè stò glò un um irè Läbbè grènnt sin sowiè au 20 Faarzüüg in Flammè uffgangè sin. Dè Waldbrand, wo für d Spèrrung vo dè südlichè Faarbaanè vo dè I-15 un dè Reduktion vo dè nördlichè Faarbaanè uff eini gsorgt hèt. hèt èbbéso è baar Faarzüüg abgfacklèt.
Im Johr druff hét s Blue Cut Füèr zuègschlagè un ab èm 16. Auguscht 2016 widder für è baar Dääg für d Spèrrung vo dè I-15 gfüürt. Dè Rrand hèt è baar allei stehèndi Gebäude un Hüser vonichtet, s Summit Inn Restaurant z Oak Hills isch abbrènnt. Bim McDonald's-Fillialè uff èm Pass isch aagangè, ooni größèri Schaddè z voursachè. S Füèr hèt Hüser in Lytle Creek, Phelan, Oak Hills un Wrightwood abbè brènnt un 14800 ha Bärgland vobrènnt.
Näbb dè Waldbrand-Gfòòr git s uff èm Cajón-Pass è bemerkènswärti Sturm-Gfòòr. Bi starkè Bisè isch es bsunders schwirig, übber dè Pass z faarè, well d Santa Ana Bisè normalerwys übber sèll Gebièt fägè duèt. Dè Sturm duèt mèngmòl Orkanstärki erreichè, dõrum sin normalerwys Vokeersschilder mit Schturmwarnungè am Pass-Abschnitt uffgschtellt.
Bi Sturm odder Schnee uff èm Cajón-Pass isch es zimli oft èso, dass dè Fèrnsee-Wetterbricht für San Bernardino, San Diego un Los Angeles mit Vorort-Bericht vom Cajón-Pass ergänzt wörd.
D San Andreas Schpaaltè gót übber dè Cajón Pass drübber wèg (si chrützt d I-15 a dè Südflankè vom Gipfel) un isch voantwortlich für die einzigartigi geographischè Vohältnis am Pass.
Psychiatrische Universitätsklinik Zürich
S Burghölzli, oder ofiziell di Psychiatrischi Universitätsklinik Züri (PUK), isch e psychiatrischi Klinik mit internationalem Ruef, wo zu de Uni Züri ghört. Si lit im Stadtzörcher Quartier Rieschpach.
Gschicht
De Arzt Wilhelm Griesinger, wo z Zöri de Laiter vo de Klinik för Inneri Medizin gsii isch, het d Idee ufbroocht, ases e moderni Klinik för Lüt bruuchi, wo psychisch chrank sind. 1864 het denn de Grossi Root vom Kantoo Zöri bischlosse, die "Irreastalt" nochem Konzept vom Griesinger z baue. D Klinik isch 1870 eröffnet wore und de ersti Direkter isch bis 1872 de Bernhard von Gudden gsi. Vo 1879 bis 1898 isch de Auguste Forel de Direkter gsii, wo sinerzit recht umstritte gsii isch, wel er d Gliichberechtigung vo Maa und Frau, d Strooffraihait vom Konkubinat und d Ehi zwüschet zwee gsunde Mane vertrete het. Anderersits isch er aber au för d Eugenik und d Zwangssterilisation itrete. Sin Noofolger bis 1927 isch de Eugen Bleuler gsii, wo sich bsundrigs mit de Schizophrenii beschäftiget het. Zu sinere Zit, nämli vo 1900 bis 1909, het de Psychoanalytiker Carl Gustav Jung im Burghölzli gschaffet. 1953 sind zerstmol Psychopharmaka igsetzt worde und i de Joore 1967 und 1968 het mer t Muure um d Klinik ume abproche.
Königsmord von Windisch
De Chönigsmord vo Windisch isch am 1. Mai 1308 bassiert.
De Habsburger Chönig Albrecht isch uuf em Weg uf Rhyfälde vo sim Neffe Johann Parricida und vo vier Mitverschwörer bi Windisch ermordet worde. Si händ das gmacht, wil dr Chönig em Johann siis Erb – chly Land mit de Lüüt, wo döört gläbt händ – no nit het welle übergäh. Mitgmacht bii dere Mordtat händ au einigi regionali Ritter.
S brutalen Ereignis isch für di öiropäischi Gschicht folgerych gsii: Statt de Habsburger sind wege dere Mordtat denn d Luxeburger e Zyt lang ad Macht im Heilige Römische Riich choo.
Am Ort vom Chönigsmord het em Albrecht syni Witwe, d Chönigin Elisabeth, gly drufabe s Chloschter Chönigsfälde gstiftet.
Peter Schopfer
Läbe un Wirke
Dr Schopfer isch Ehremitglid vu dr Dytsche Botanische Gsellschaft. Anne 2002 isch er Mitglid vu dr Leopoldina wore.
Internationale Kampagne zur Abschaffung von Atomwaffen
D International Kampagne fir d Abschaffig vu Atomwaffe (ICAN – International Campaign to Abolish Nuclear Weapons) isch en international Bindnis vu Nitregierisorganisatione, wu si fir d Abschaffig vu allne Atomwaffe dur e bindende velkerrächtlige Verdrag, e Atomwaffekunväntion, yysetzt.
Dr Hauptsitz, e chlai Biro fir e Hampfle Mitarbaiter, isch uf em Biet vu dr Gmai Le Grand-Saconnex am Stadtrand vu Gämf im Ekumenische Zäntrum, wu au dr Wältchilcherot sy Sitz het. Generalsekretäri isch d Schwedi Beatrice Fihn.
Am 6. Oktober 2017 isch dr ICAN dr Friidesnobelbryys zuegsproche wore fir „ihri Arbet, Ufmerksamkait uf di katastrofale humanitere Kunsequänze vu Atomwaffe z länken un fir ihri bahnbrächende Bemiejige um e verdragli Verbot vu sonige Waffe“.
Gschicht
D ICAN isch anne 2007 bi dr Kumferänz vum Atomwaffespeerverdrag z Wien vu dr IPPNW – Internationali Ärzt fir d Verhietig vum Atomchrieg un andere Organisationen ins Läbe gruefen un in zwelf Länder aagfange wore. Anne 2011 het d Kampagne 200 Mitglidsorganisationen in 60 Länder ghaa, 2017 sin s 468 Organisationen in 101 Länder gsii.
Zyyl un Aktivitete zum Atomwaffeverbotsverdrag
[[Datei:ICAN Humanitarian Pledge or nuclear arsenal world map.png|thumb|350px|
]] D ICAN will dr globale Effetligkait d Gfohr, wu 27.000 us em Chalte Chrieg verblibene Atomwaffe darstelle, ins Bewusstsyy riefe, d Abschaffig in di effetli Diskussion bringen un Druck uf Regierige uusiebe. Zue dr wytere Zyyl vu dr Kampagne ghert d Vernetzig vu Organisatione, wu wältwyt fir d Abschaffig vu Atomwaffe schaffe. D ICAN schafft uf e megli braiti Basis vu Partner zues, vu Gwärkschaften iber religiesi un humaniteri Inschtitutione bis zue Umwältschutzorganisatione.
D ICAN het in dr letschte Johr mit e Hufe Kampagne fir d Unterstitzig vun eme Verdrag zum velkerrächtlige Verbot vu Atomwaffe gworbe. Im Juli 2017 hän 122 Staate vu dr Verainte Natione fir e sonige Verdrag gstimmt. Di bishär bekannte Atommächt un di maischte NATO-Staate sin nit derby gsii bi dr Verhandlige. Au Dytschland as Mitglid vu dr nukleare Dailhab hän nit an dr Verhandlige dailgnuul, was vu ICAN Dytschland kritisiert woren isch. Syt em 20. Septämber 2017 lyt dr Verdrag zur Unterschrift uus. Är dritt in Chraft, sobald er vu 50 Staate ratifiziert woren isch.
Unterstitzer
Zue dr prominänte Unterstitzer vu dr Kampagne ghere dr Dalai Lama, dr ehmolig Generalsekretär vu dr Verainte Natione Ban Ki-moon, d Fridesnobelbryysdreeger Desmond Tutu un Jody Williams un dr Jazzpianischt Herbie Hancock.
Thomas Henry Ball
Dr Thomas Henry Ball (* 14. Janner 1859 z’ Huntsville, Texas; † 7. Mai 1944 z’ Houston) ìsch a àmerikànischer Rachtsànwàlt un Politiker gsìì. Vu 1896 bis 1903 hàt’r dr Bundesschtààt Texas vertratta ìm Representàntahüs vu da Verainigta Stààta.
Schuldknechtschaft
Schuldchnächtschaft (Obnoxiazioon) isch e rächtligi Stellig, won e Schuldner as Sicherhäit für e Schuld sini persönlige Dienstläistige verpfändet. Si isch e sklavereiäänligs Abhängigkäitsverheltnis. Dr Glöibiger het s Rächt si Schuldchnächt wirtschaftlig uszbüte und är cha eläi und willkürlig drüber entschäide, was für en Abhängikäit es isch und wie lang si gültig söll si.
Gschicht
Vili Gsetzgääber häi brobiert, d Schuldchnächtschaft z begränze. Dr Hammurapi het s Gsetz erloo, ass d Frau und d Chinder vom ene Schuldner noch drei Joor müesse freigloo wärde. Bi de Sumerer het s dr öffentlig Schuldenerlass gee, wo d Chinder dr Mueter zrugg gee het und noch dr Tora häi d Sklave im Jubeljoor, wo alli fuffzig Joor gfiirt worde isch, müesse freigloo wärde. Bi de alte Grieche, Römer, Germane und in Gallie isch d Schuldchnächtschaft e Middel gsi, zum Gäldschulde iidriibe: dr Schuldner isch dr Sklav vom Glöibiger worde. Do und dört isch d Schuldchnächtschaft begränzt oder abgschafft worde. Z Athen het sä dr Solon im Raame vo dr Seisachtheia abgschafft und z Rom isch si 326 v. d. Z. dur s Gsetz „Lex Poetelia Papiria de nexis“ abgschafft worde, isch aber no in dr Kaiserzit gang und gäb gsi.
Im Middelalter het s d Schuldchnächtschaft in Öiropa immer no gee. In dr früeje Nöizit isch si dur die öffentligi Schuldhaft im Schulddurm ersetzt worde. Bis in s 19. Joorhundert het s in Üiropa Schuldgfängnis gee, isch denn no di noo in äim Land noch em andere abgschafft worde.
Thomas Henry Ball
si Lawa
Dr Ball ìsch Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Ar hàt fìr d' Demokràtischa Pàrtäi vum Texas àn mehrera Schtälla gschàfft. Vu 1896 bis 1903 ìsch’r US-Represantànt gsìì: z’äärscht fìr dr 1. Wàhlkreis vun Texas vum 4. März 1897 bis àm 3. März 1903, un dernoh fìr dr 8. Wàhlkreis vun Texas vum 4. März 1903 bis sim Rücktrìtt àm 16. Novamber 1903. Àls Mìtglìed vum Üssschuss fìr d' Flüssa un d' Hàfa hàt’r unterànderem d’ ärschta Färdergalder vum US-Bundesregiarung fìr dr Houston Ship Channel iigfiahrt. Noh sinera Zitt ìm Kongress hàt’r nochamol àls Ànwàlt gschàfft, fìr Andrews Kurth z’ Houston.
Schuldknechtschaft
D Schuldchnächtschaft hützudags
Au hützudags isch si non e Brobleem. Zwar isch 1976 dr Internazionali Pakt über bürgerligi und politischi Rächt in Chraft drätte, wo im Ardikel 11 bestimmt: „Niemer darf in Haft gno wärde, nume wil er nit in dr Laag isch, e verdraagligi Verpflichtig z erfülle.“ aber d Schuldchnächtschaft isch immer no in vile Länder verbräitet, zum Bischbil in Indie, wo si as bonded labour bezäichnet wird, oder in Latiinamerika, wo si peonaje – Chnächtschaft – häisst. Und au in Öiropa isch d Schuldsklaverei drotz de Gsetz drgeege immer no gang und gääb. Le Comité Contre l'Esclavage Moderne (CCEM) zum Bischbil schetzt, ass z Frankriich meereri zääduusigi vo Lüt zwunge wärde, in häimlige Wärkstett z schaffe, vilmol as Briis drfür ass mä sä ins Land gschmugglet het.
Thomas Henry Ball
si Lawa
Dr Ball hàt àb 1887 d' texanischa Prohibition unterschtìtzt. Ànna 1914 hàt’r àn dr demokràtischa Urwàhl-Versàmmlung fìr dr Wàhl vum Gouverneur vu Texas vu 1912 mìtgmàcht. Ar ìsch àwer nìtt nominiart worra: obwohl ar àls Prohibitionischt vum US-Presidant Woodrow Wilson un vum William Jennings Bryan unterschtìtzt worra ìsch, ìsch’r vum Anti-Prohibitionischt James E. Ferguson gschlààga worra. Dernoh ìsch dr Ferguson nochamol àls Gouverneur gwählt worra. Noh sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt dr Thomas Ball noch bim US-Kongress un bim texanischa Parlament Verbässerunga fìr dr Hàfa vu Houston befìrwortet. Noh dr Äntwicklung vum Fluss Buffalo Bayou ìsch dr Ball Generàlràt vum Houston Port Commission worra. Üsserdam ìsch’r Biigordneter gsìì àn da Democratic National Conventions vu 1892, 1924 un 1928.
Schuldknechtschaft
D Schuldchnächtschaft hützudags
D Schuldchnächtschaft gältet as d Form vo dr „nöije Sklaverei“, wo am witiste verbräitet isch.
Thomas Henry Ball
si Lawa
Dr Thomas Ball ìsch àm 7. Mai 1944 z Houston gschtorwa un ìsch àui doo beardigt worra.
Mìt sinera Fràui Minnie F. Thomason hàt ar säcks Kìnder ghàà, drunter dräi Kìnder, wo sa adoptiart han.
Noh sim Lawa
Zitter 1907 ìsch d’ Schtàdt Tomball (nordwäschtlich vu Houston) noh-n-ìhm bnännt.
Tessin
Tessin isch de Name vo däne Familie:
Tessin isch de Familiename vo däne Persone:
Lueg au:
Martin Schütt
Dr Martin Schütt (* 21. Merz 1948 z Lichtenau) isch e dytsche Lehrer un Liedermacher.
Lääbe
Dr Schütt isch z Fräästett ufgwachse. Noch em Abitur anne 1967 am Einsteingymnasium z Kähl het er zerscht an dr Pädagogische Hochschuel z Löörech studiert, derno z Basel un z Fryburg no d Fächer Dytsch un Geografy. Vu 1971 bis 1973 het er s Referendariat gmacht.
Anne 1974 isch er uf Griecheland gange un het dert fir e dytschi Firma ne dytschi Schuel grinde, wun er derno au glaitet het. Z Griecheland het er sy Frau Despina Arapi chänneglehrt, e Dolmetscheri un Chunschtmoleri. Mit ihre het er e Suhn, Alexander. Wu d Firma Konkurs het mieße aamälde, isch dr Schütt mit syre Familie 1975 wider retuur gange uf Dytschland. Si sin uf Achre zoge un dr Schütt het dert bis zue syre Pensionierig 2004 as Lehrer fir Dytsch un Geografy an dr Lenderschuel z Saaschbach unterrichtet. Anne 1984 hän är un sy Frau ne Buurehuus z Fräästett gchauft un sin ins Hanauerland zoge.
Syter anne 1985 isch dr Schütt as Liedermacher mit aigene Lieder uf Alemannisch unterwägs, mit Ufdritt hääne un dääne vu dr Gränze. Är het au scho in dr 1980er Johr aagfange mit Liedermacher us em Elsass zämezschaffe, unter anderem het er mit em Roland Engel, em Jean-Pierre Albrecht un em Pierre Zeidler zwelf Johr lang s Programm „Winachte bie uns“ gmacht. Derzue het er d Burgetournee organisiert, Liederfescht un anderi Veraastaltige.
Uf ihrem Buurehof hän s Schütte anne 1987 im ehmolige Chuestaal mit Chlaichunscht-Veraastaltige („Stallowe“) aagfange. D Despina het ihre Atellier iber em Chuestaal ghaa. Im Johr 2000 hän si d Chlaichunschtbihni „Ku-Stall“ grindet, wu si syterhär Ufdritt vu Liedermacher, Theater, Kabarett un anderi Veraastaltige organisiere.
Anne 1999 het dr Schütt dr Dytsch-Franzesisch Fryndschaftsbryys vu dr Stadt Zàwere kriegt.
Johann Jakob Baader
Dr Johann Jakob Baader isch Schwyzer Nazionalrot und Dokter gsi. Är isch am 4. Aprelle 1810 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 16. Merze 1879 z Gälterchinde gschtorbe.