cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
See
I dr Kulturlandschaft gits sehr vil Seeè, wo künstlech vo Mönsche gmacht sind, so wie d Stauseeè, d Baggerseeè, d Weier i de grosse Landschaftspäärk, d Schlossweier vo de Wasserburge (wie bi dr Rooseburg im elsässische Weschthoffe oder bim Schloss Binnige bi Basel), d Müüliweier, d Baadseeè, d Füürweerteich und d Trinkwasserspycher usw.
Killwangen
Geographi
D Nachbargmeinde vo Chillwange sin Würelos im Norden, Schpreitebach im Oschte, Oberrohrdorf im Südweschte u Noiehof im Nordweschte.
Gschicht
Di erschti urkundlichi Erwähnig vo Culliwanch isch us em Johr 1227, wo in eme Zinsverzeichnis vo de Propschtei z Züri s Dorf erwähnt wird. De Name isch Alemannisch u bedütet «bi de Abhäng vom Chullo». Im 1234i het en Ritter Ruom sini Güter u di nidrig Grichtsbarkeit an s Chloschter Wettige verchauft. Im 1259i hets Chloschter au Grundbsitz, wo vorher im Rudolf I. vo Habsbrg ghört het, chönne chaufe. Fascht sechs Johrhundert lang si d Bewohner vo Chillwange vom Chloschter Wettige abhängig gsi.
Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so isch Chillwange en Teil vom Amt Wettige in de Grafschaft Bade worde, ere gmeine Herrschaft. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Chillwange het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch.
Christentum
S Christetum isch mit ca. 2 Milliarde Ahänger die grössti Religion uf dr Wält un eini vu dr fümf Wältreligione. Glegentlich wird mit em Begriff au d Christenheit – d Gsamtheit vu dr Ahänger vu sällere Religion – bezeichnet.
Die andere ganz grosse Wältreligione sin dr Islam mit öpe 1,2 Milliarde un dr Hinduismus mit öpe 800 Millione Glöibige.
Gschicht und Glaube
Dr Begriff Christetum – abgleitet vom grichische χριστιανιμός /christianismós/ – chunt erstmols ime Brief vum syrische Bischof Ignatios vu Antiochie vor. D Ahänger vum Christetum nenne sich selber Christe, nooch em Begründer vo irere Religion, em Jesus Christus, wo vor zwöituusig Joor im Land Galiläa und Judäa gläbt het.
S Buech Apostelgschichte schribt, dass d Noochfolger vo Christus dr Namme «Christe» zerst vu dr Ugläubige vu dr syrische Stadt Antiochia (das isch hyt Antakya in dr Türkei) erhalde häbe, wo si nooch dr erste Verfolgige z Palästina ani gflohe seie.
S Christetum isch e monotheistischi, gstifteti un missionierendi Religion. Ihri Wurzle lige im Judetum, in Palästina, zue dr Zitt vu dr römische Herrschaft am Afang vum 1. Johrhundert. S Christetum got nooch eigener Darstellig zruck uf d Ahänger vum jüdische Wanderprediger Jesus von Nazaret. De Jesus wird vo de Christe als Christus (dr Gesalbti), also dr jüdischi Messias, verehrt, sowie als dr Mensch wordeni Sohn Gottes. Näbem Jesus isch dr Apostel Paulus dur si Missionierig vu Nicht-Jude dr ander Religionsstifter.
Dr Chern vu dr christliche Religion chunt nooch ihrem Selbstverständnis us ere Zuewendig vo Gott an dr Mensch. In sällere Zuewendig, wu sich dr Herrgott drbi offebart bzw. sich selber erschliesst, wird d Beziegig zwüsche Mensch dr Welt und em Gott chlärt. Wie alli Religione mit Exklusivitätsaspruch verstoht sich s Christetum selber entweder als dr älleinig Ort, wo sich dr Herrgott dr Mensche zuegwendet het oder zuemindest als dr Ort, wo er säll in agmessenster, chlärtister un uüberholbarer Wiis due het. Nooch dr ersten Position werre alli andere Religione als uzuelässigi un umöglichi Versuech vum Mensch angluegt, mit sine Astrengige un „Wercher“ im Gott, oder des, was er defür haldet, z gfalle un sich ihm z nächere; die ander siht sälli Versuech als uzueriichend chlärti a. Sälli Chlärig, wo in Gottes Offebarig gschiht, isch aber fer beidi vu sällene Positione e Gschenk (Gnade) Gottes, kei aktivs Due vum Mensch.
Mehrheitlich herrscht im Christetum dr Glaube vor, dass dr Herrgott sich im Jesus Christus dr sündige Menschheit zuegwendet het. Dr Tod vo Jesus Christus am Chrüz wird debi als dienendi Erlösertat Gottes agsähe. Im Jesus sei somit d Schuld un d Sünde vu dr gsamte Menschheit ufghobe, wobi d Wirksamkeit vu sällere Sündevergäbig fer dr einzelne vu sällem sinere glaubende Anahm vum Gnadegschenk abhänge dät. Als Initialzündig vum christliche Glaube giltet d Erschliessig vu sällere Gwissheit an Ostere, im dritte Dag nooch dr Chüzigig vom Jesus, wo dr Herrgott am Jesus d Uferstehig bzw. Uferweckig als erstem vu allene Mensche gwirkt un demit d Botschaft vum Jesus vu Nazareth bestätigt ha soll (lueg au: Uferstehig vo Jesus Christus). Dur säller Oster- bzw. Uferstehigsglaube isch die christlich Gmeinschaft (d „Chilche“ entstande).
Chrischtligi Religionsüsiäbung
Im Zäntrum vu dr chrischtlige Religionsüsiäbung stoht s Gebätt. Do wird Gott agsproche – mer dankt em, bittet oder duet e lobe. S wichtigscht Gebätt in allene christliche Konfessione isch s Vatterunser – des isch e Gebätt, wu dr Jesus noch Matthäus 6, 9-13 in sinene Jinger esälber glehrt het.
In dr grischtlige Gottesdiänscht spiilt s gmeinsam Gebätt un s Bätte in Form vu Gsang e großi Roll. E bsunderi Form vum Gottesdiänscht isch d Heilig Mäss (in dr katholische un orthodoxe Kirch) un dr Gottesdiänscht mit Abendmahl (in dr proteschtantische un reformiarte Kirche). In allene Forme wird Brot un zum Deil Wii verzehrt, alli wäre uf s gmeinsam Obenässe vum Jesus mit sinene Jinger, de zwölf ängschte Ahänger, zruckgfiährt, wu noch em Obe, bevor e gfange gnumme wore isch, stattgfunde het. Noch em Matthäus 26, 26-30 het dr Jesus do gsait:
S Abendmahl – bi dr Katholike d Kummion – wird vu dr verschiidene Konfessione unterschiidlig interpretiärt; so hän aü dr Martin Luther, dr Zwingli un dr Calvin do unterschiidlichi Uffassunge gha. Bi dr Katholike isch offiziäll nit erwinscht, ass Glaibigi vu andere Konfessione an dr Kummion teilnämme.
Sinnesorgan
E Sinnorgan isch en Organ, wo spezifischi Informazioone, wo s überchunnt in dr Form vo Räiz us dr Umwält, in elektrischi Impuls umwandlet. Die wärde denn über Närvefaasere witergläitet, gfilteret, mit Informazioone vo andere Sinnorgan und gspiicherete Informazioone abgliche und kombiniert, so dass schliesslig im Hirni e Woornäämig z Stand chunnt. D Räiz wärde dur Rezeptore umgwandlet, wo für s Sinnsorgan spezifisch si.
Christentum
Liturgiisproch
D Sproch, wu im Gottesdiänscht un bi andere Glaübenshandlunge verwändet wird, isch nit immer d normal Volkssproch. So isch d Liturgiisproch in dr griächische Orthodoxii e elters Griächisch, wu siter mehrere Johrhunderte stoh bliibe isch un nit ohni witters verständlig isch. In dr slawische Orthodoxii spilt s Chilcheslawisch e ähnlichi Rolle.
Sinnesorgan
Liecht
Liecht wird bi alle hööchere Dier dur Auge umgwandlet, aber s Spektrum, wo woorgnoo wird, isch vo Dierart zu Dierart verschiide. Die elektromagnetischi Straalig, wo für s menschlige Aug umwandelbar isch, bezäichne mr as sichtbars Liecht. Es git aber Dierarte wie e Hufe Insekte, e baar Reptilie- und Voogelarte oder Diefseefisch wo s churzwälligere ultraveielette Liecht mit iire Auge chönne gsee, und anderi wien e baar Süesswasserfisch s lengerwällige infraroote.
Christentum
Liturgiisproch
In dr Katholische Kirch isch bis in d 60er Johr vum letschte Johrhundert Latiinisch d Liturgiisproch gsii, e Sproch, wu vu dr meischte Glaibige iberhaüpt nit verstande wore isch. Des isch scho im 16. Johrhundert vu dr Reformatore as Missstand agsähne wore un eine vu dr Grind fir d Reformation un Kirchspaltung gsii. Friili isch d Bredigt aü in dr latiinische Zit in dr Landessproch gsii.
Sinnesorgan
Tämpratuur
Für d Infrarotstraalig/Wermi mit ere Wällelengi vo 750 nm bis 0,01 mm het dr Mensch Wermi- und Cheltirezeptore in dr Hut. Schlange häi für das s Gruebenorgan oder Labialgruebe.
Christentum
Liturgiisproch
Im alemannische Sprochrüüm isch normalerwiis d Amtssproch oder Standardsprooch au d Liturgiisproch. Des bedittet, ass im Elsass s Franzesisch stark vorherrscht, in dr andere alemannische Landschafte üsserhalb vu dr Schwiz s Standardditsch, in dr Schwiz wird friili viilmol d Bredigt un eventuell anderi Deil vum Gottesdiänscht i dr Mundart ghalte. Im Elsass gits sälte elsässerditschi, standardditschi oder bilinguali (ditsch un franzesisch zämme) Gottesdiänscht.
Sinnesorgan
Schall
Au bim Schall isch s Spektrum wiit. Dr Ghörsinn vom Mensch nimmt über s Oor Döön vo 16 bis 20000 Hz woor. Ghörlosi Menschw chönne Schallwälle au über d Schädelchnoche, d Hut, d Lippe, d Händ und anderi Körperdäil empfinde. As Ultraschall bezäichne mer Wällelengene vo ~20 kHz (17,5 mm) bis 200 kHz (1,7 mm). Es git aber Dier wie zum Bischbil d Hünd, d Fläädermüüs und d Delfin wo s Oor von ene au in Däil vo däm Spektrum funkzioniert. Was für e Mensch Infraschall isch, das häisst mit Frekwänze vo weniger as 16 Hz nid höörbar, chönne bestimmti Dier wie Elifante und Üüle ghööre. Es git e fliessende Übergang vom Hörsinn zum Dastsinn.
Christentum
D Spaltig vom Christetum
S Christetum as dogmatischi Religion het sich scho immer schwer do mit Ideä, wo abgwiiche si vom offizielle Dogma. So hai sich im Verlauf vo dr Gschicht mit jeder grössere Usenandersetzig neui Deil vo de Chille, wo scho bestande hai, abgspaldet.
S Verhältnis vo de verschiidnige Chille zuenander isch immer wider zimli schlächt gsi und het sich öfters in Komflikt und mängmol sogar Chrieg güsseret. Im zwanzigschte Johrhundert het sich underem Iidruck vo dr Verbreitig vom Atheismus än interkonfessionelli Bewegig entwicklet, wo as Ökumene dr Dialog zwüsche de Chille, aber au mit andere Religione will fördere.
Sinnesorgan
Druck
Für Ändrige vom Druck git s Dastrezeptore in dr Hut (Dastsinn). Fisch und au mänggi anderi Wasserdier näme dr Wasserdruck und eso au Beweegige im Wasser mit em Sitelinieorgan woor.
Beweegig
S Woornää vo Fremdbeweegige si für Dier vo existenzieller Bedütig und bi vile wärde si mit mee as äim Sinn woorgnoo. Wichdig isch dr Seesinn wo zum Bischbil bi de Brimate mit em perifere Luege vom Aug e zuesätzligi Funkzioon het, dr Ghöörsinn, wo s Oor Verändrige vo de Äigeschafte vom Schall wie relativi Lutsterki, Klangfarb usw. woornimmt, dr Dastsinn wo mä mit em cha gspüüre wenn äim öbbis berüert, dr Gruchsinn, wenn e Gruch sterker oder schwecher wird und anderi. Für d Äigebeweegig und d Körperposizion relativ zur Umwält git s zuesätzlig zum Luege, Loose usw. no dr Gliichgwichtssinn, wo zum Bischbil bim Mensch vom Gliichgwichtsorgan im Innenoor woorgnoo wird. Für d Posizioon vo de Körperdäil het s Rezeptore in de Muskle und Glänk (Golgi-Sehnenorgan, Musklespindle, usw.
Chemischi Räiz
Dr Geruchssinn nimmt chemischi Räiz über d Gruchschliimhut in dr Nasehööli uf und im Muul befinde sich d Organ vom Geschmackssinn wie d Gschmackschnospe uf dr Zunge. Au in dr Hut het s Rezeptore wo uf chemischi Räiz chönne reagiere.
Elektrischi Fälder
S Woornää vo elektrische Fälder isch bi mängge Raubfisch usbrägt. Elektrischi Fisch wie dr Zitteraal und dr Zitterrochen chönne nid nume jaage mit de starke elektrische Fälder, wo si chönne broduziere, sondern bruche au schwachi Fälder zum sich in drüebem Wasser z orientiere. Hai, Roche und Seechatze häi die Lorenzinischi Ampulle, wo si mit ene au seer schwachi elektrischi Fälder und chliinsti Tämpratuurunderschiid chönne woornää. Au bim Guyana-Delfin het mä d Elektrorezepzioon gfunde.
Magnetischi Fälder
Zugvögel, aber nid nume si, chönne sich dank eme Magnetsinn noch em magnetische Fäld vo dr Ärde orientiere. Bi Rootbrüstli isch dä im Aug, bi Duube in dr Schnabelhut). Starki magnetischi Wäggselfälder chönne au vom Mensch dur e Vibrazioon vo de Auge bemerkt wärde.
Clay Stone Briggs
Dr Clay Stone Briggs (* 8. Janner 1876 z’ Galveston, Texàs; † 29. Àwrìl 1933 z’ Washington, D.C.) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1919 bis 1933 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Clay Stone Briggs ìsch ànna 1876 z’ Galveston ìm Süüdoschta vum Bundesschtààt Texàs uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum George Dempster un dr Olive Briggs geboorena Branch. Ar ìsch ìn äffentliga un prìwààta Schüala vu siinera Haimet gànga. Doo druff hàt’r àn dr Üniwärsitäät vum Texàs z’ Austin un àn dr Harvard-Üniwärsitäät gschtudiart. Drnooh hàt’r àn dr Yale-Üniwärsitäät Racht gschtudiart un ìsch ànna 1899 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Galveston gschàfft. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1906 un 1908 ìsch’r Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì. Vu 1909 bis 1919 ìsch’r Rìchter ìm zehnta Grìchtsbezirk vu siim Schtààt gsìì.
Àn da Kongrasswàhla vu 1918 ìsch dr Briggs ìm sìebta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch’r àb’m 4. März 1919 àls Noohfolger vum Alexander W. Gregg gsìì. Ar ìsch sìewa Mol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis züa siim Tood àm 29. Àwrìl 1933 ìm Kongrass blìewa. Wahrend dara Zitt hann d’ Kongrassmìtglìeder ànna 1919 un 1920 dr 18. un dr 19. Verfàssungszüasàtz ràtifiziart. Sitter 1929 ìsch àui d’ Àrwet vum Kongrass vu da Ärraignissa vu dr Waltwìrtschàftskriisa gepräägt gsìì.
Gschtoorwa-n-ìsch dr Briggs àn’ma Harzààfàll ìn dr àmerikànischa Hàuiptschtàdt Washington, D.C.. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Oakwood-Frìedhoof z’ Syracuse ìm Bundesschtààt Nöi York. Ìm Represantàntahüüs hàt ìhm dr Clark W. Thompson noohgfolgt.
Kanton Geispolsheim
Dr Kànton Gäispìtze ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Stroosburi-Lànd ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Clay Stone Briggs
sii Laawa un Kàrriar
Dr Clay Stone Briggs hàt zwaimol ghiiroota. Siina zwaita-n-Ehafràui ìsch d’ Lois Slayton Woodworth gsìì. Mìt ìhra hàt’r zwai Kìnder ghàà.
Kanton Geispolsheim
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Stroosburi grindet worre.
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Stroosburi (Lànd) ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum Arrondissement Stroosburi-Lànd.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Drüdersche granzt, ìm Nordoschte àn dr Kànton Ìllkìrich-Gràffestàde, ìm Oschte àn Ditschlànd mìt em Ortenaukreis em Regierungsbezirk Friburi z (Bade-Wirttebari), ìm Side àn dr Kànton Eerstain ìm Arrondissement Schlettstàdt-Eerstain, ìm Sidweschte àn dr Kànton Ruuse ìm Arrondissement Molse un ìm Weschte àn dr Kànton Molse ìm Arrondissement Molse.
Gmeine
D greschte Gmeine vum Kànton sìn (mìt Inwohner ànne 1999) gsin:
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Gaispìtze 10 Gmeine ghet:
Who’s Next
Who’s Next isch s fimft Studioalbum vu dr britische Rockband The Who. S isch anne 1971 uusechuu.
Schwellbrunn
Schwöllbronn isch e politischi Gmeind i da Region Henderland vom Kanton Appezell-Uuserhode i dä Schwiiz.
Geografii
Schwöllbronn liid uffere Ahöchi oberhalb vo Tegersche ond Herisau ond isch e beliebte Usflugsort. Schwöllbronn isch mit 972 m ü.M. die höchstglägnigst Gmeind im Kanton ond büüted ä Uusicht bis as Nordufer vom Bodesee. Nochbergmeende sönd im Uhrzägersinn ommi; Herisau, Waldstatt, Urnäsch, Schönegrond, Neckertal ond Tegersche.
Schwöllbronn hed zwee Skilift mittere Längi vo 340 und 750 Meter. Die beede Lift werded miteme Ponylift verbunde. Wils i de letschde Wenter immer weniger Schnee geh hät, sönd d Lift mängmol nöd glaufe. Bi guete Schneeverhältnis wärded d Pischte aber präpariert ond d Lift wider i Betrieb gno.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 1794 hed Schwöllbronn 2'436 Iiwohner gha und im Johr 1980 nume no 1'142 Iiwohner. Sid em Johr 2000 isch d Zahl vo da Bevölkerig mit knapp 15 Hondert öppa gliich blebe. Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 6,7 % gläge.
Religion
19,3 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 70,2 % evangelisch-reformiert.
Sport
Im Johr 1981 händ a paar Manna us em Turnverein a Fuuschtball-Riiga gründet. Dia Riiga ischt hüt no em Turnverein underschtellt, heisst aber underdessa "Fuuschtball Schwöllbronn". Si händvo 2005 bis 2011 rächt erfolgriich i da Nazionalliiga A gschpillt und sind au a paar mol Schwiizermaischter worda.
Nochdäm i da Halla-Schpiilzyt 2010/11 a paar Stammschpiler wäg ganga send, hät di verjüngti 1. Mannschaft i da Schpiilzyt 2011/12 bim Wettkampf uf em Fäld und i de Halle da Schlussrang beleit und isch i d Nazi B abgschtiga. Noch wiitere Abgäng vo Stammspiler isch Fuuschtball Schwöllbronn am End vo da Fäldsaison 2013 freiwillig i di 2. Liga abgstige. E neuformierti 1. Mannschaft isch i de Hallesaison 2013/14 gstarted und hät d Fäldsaison 2014 uf em 1. Platz abgschlosse.
Politik
De Gmäändspresidänt vo Schwëllbrònn isch de Hansueli Reutegger (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1468 Iiwoner 97 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,1 % Italienisch ond 2,6 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo Schwëllbrònn ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Maschinenfabrik Oerlikon
D Maschinefabrigg Öörlike (abgchürzt: MFO) isch e schwiizerischi Firma z Züri-Öörlike gsi, wo Maschine, Wärchzüüg, Turbynen und elektrischi Apperäät gmacht het.
Gschicht
Dr Zürcher Ingenieur Peter Emil Huber-Werdmüller het d Fabrigg ane 1876 gründet. Si isch grad bim Baanhof vo Öörlike gsi, wo ane 1855 uufgangen isch.
E grossen Erfolg het am Ändi vom 19. Joorhundert d Elektro-Abteilig vo dr Firma gha, wo dr Charles E. L. Brown und dr Walter Boveri ganz nöii Sache vo dr junge Elektrotechnik hän chönne usprobiere. E Sensazioon isch es gsi, wo s ene mit dr MFO a dr Internazionale Uusstellig für Elektrotechnik ane 1892 z Frankfurt gglungen isch, s erschte Mol überhaupt elektrische Strom vom ene Chraftwärch wyt wägg am Neckar mit ere Läitig, wo 175 Kilometer läng gsi isch, übers Land bis zu de Maschine im Uusteligsgländ z transportiere. Dr Brown und dr Boveri sind drufabe gly furt fo dr MFO, uf Baaden abe go d Brown, Boveri & Cie (BBC) ufboue.
D MFO het aber wyter innovatyvi Projäkt vo dr Elektrotechnik gmacht: 1897 het si mit ere Konzässioon vom Bund, vom Kanton und vo dr Stadt Züri s elektrische Tram vom Cäntraal z Züri uf Öörliken und Sebach abe ygrichtet und füre Betriib d Gselschaft Strassebahn Züri–Öörlike–Seebach gründet.
Zum de Schwiizer Baane vorzmache, wie dr elektrisch Baanbetriib gaat, het d MFO 1904 uf dr Streki vo Seebach dur s Furttal uf Weddige en Alaag für elektrische Strom ygrichtet und drfür au grad sälber d Lokine bout. Die nöiartigi elektrischi Baan het men au im Ussland mit Inträssen aglueget.
Drufabe sind d Baangselschafte vo dr Schwiiz zimli gly vom Tampfbetriib uf die elektrisch Trakzioon umgstige, erscht rächt wo dänn dr Eerscht Wältchrieg cho isch und me chuum me gnueg Cholen us em Ussländ hätt chönen übercho. Trum isch d MFO zu vilnen Uuftreeg choo.
Ane 1906 het me die tradizionelli Abteilig für Wärchzüügbou us dr Firma id Fabrigg Werkzeugmaschinenfabrik Oerlikon (SWO) übertreit. Die het ane 1937 dr Fabrikant Emil Georg Bührle gchauft. Er het ere dr nöi Name Werkzeugmaschinenfabrik O. & Co. ggää, und z Züri het men ere eifach Oerlikon-Bührle gseit.
D MFO isch ane 1967 e Teil vo der BBC woorde, und die isch im Wältkonzärn ABB uufggange, wo hüt syn Sitz im ehemolige MFO-Gländ het.
Z Öörlike het me vo den alte Fabrigge hüt nume no es paar schööni Hüüser, s Huus vo dr MFO-Verwaltig isch grad bim Bahnhof Öörlike. Uf eme Teil vo dr ehemolige Fabrigg isch hüt dr modärn MFO-Park.
Burg Neu-Windeck
D Burg Nej-Windeck, au Burg Neuwindeck, Burg Lauf oder Laufer Schloss gnännt, isch e Burgruine uf em Schlossberg, ere Aahechi in Ortslag vu Lauf im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg.
Gschicht
D Burg isch anne 1371 s erscht Mol in ere Urkund gnännt wore. Si isch um 1300 vu dr Herre vu Windeck böue loo wore. Däne ihri Familie het sich in zwo sälbstandigi Linie drännt gha: Alt- un Nej-Windeck. 1377 isch in ere Urkund e Burgkapälle gnännt, wu dr Heilige Drej Chenig gwejt gsi isch.
Di bode Linie vu dr Familie, wu in dr Gschicht nit immer eidytig usenanderzhalte sin un au s nämlig Wappe gfiert gha hän, hän wäge ihre unterschidlige Inträsse vilmol in Gegnerschaft gläbt. Eso isch s chuu, ass d Burg dr Stroßburger im Schleglerkrieg (1394 – 1396) as Stitzpunkt gege Alt-Windeck dient gha het.
D Fyndseligkeite hän erscht anne 1466 ufghert. Dr Berthold von Neu-Windeck het in däm Johr d Anna von Alt-Windeck ghyrote. Dr letscht Erb, dr Jakob von Windeck, isch uf dr Ruckreis vu syyre Junkerfahrt, wu ne dur Frankryych, Spanie un Italie uf Palästina gfiert gha het, z in Venedig 1592 an ere schwäre Chranket gstorbe. D Läche sin an s Ryych un an dr Markgrof Eduard Fortunat vu Bade zruckgfalle, di verblibene Allodie sin zue glyche Deil an di bode Schweschtere gange: Alt-Windeck an d Ursula un Nej-Windeck an d Elisabeth.
Scho anne 1500 het dr Sebastian von Windeck e Deil vu dr Burg an dr Markgrof Christoph I. vu Bade verpfändet gha. D Markgrofe vu Bade hän derno e Deil vu dr Burg vu 1520 bis 1570 dr Herre vu Dürrmenz iberloo. S git keini gsicherete Känntnis driber, wänn d Burg gschlisse woren isch. Aber scho anne 1580 isch d Burg as Ruine bezeichnet wore.
Elliant
Elliant (bretonisch Elien) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Elliant lyt am Jet, 16 km vu Quimper un 62 km vu Brest uf ere Hechi zwische 31 m un 187 m iber Normalnull.
Gschicht
Elliant isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1084 as Elgent, (1107 Elgent, 1350 Elgient, 1368 Elyen, 1368 Elyent, 1408 Elyent, 1454 Elient).
Verwaltig
vu Elliant isch. Elliant ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Elliant ghert zem Bretonisch.
Weitersweiler (Unterelsass)
Witerschwiller (frz. Weiterswiller, dt. Weitersweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Witerschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Verwàltung
vun Witerschwiller ìsch. Witerschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Witerschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Le Faou
Dr Kanton Le Faou (breton. Kanton ar Faou, frz. Canton du Faou) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Châteaulin im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Hauptort vum Kanton isch Le Faou gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Roger Mellouët gsii.
Gmaine
Dr Kanton Le Faou isch us vierzeh Gmaine bstande:
Schauenburg (Oberkirch)
D Schaueburg isch e Burgruine oberhalb vu Gaisbach, eme Ortsdeil vu dr Stadt Oberkirch, im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 397 Meter iber Normalnull uf eme Bärgsporn im Ränchdal.
Gschicht
D Burg isch im 11. Johrhundert vum Herzog Berthold II. vu Zähringe böue loo wore un isch anne 1120 s erscht Mol gnännt. Wyteri Bsitzer sin d Grofe vu Calp (um 1090), d Herre vu Eberstei (um 1200) un d Ritter vu Schaueburg gsi. D Burg isch im Dryssgjehrige Chrieg gschlisse wore, wyteri Zersterige het s anne 1689 un 1703/13 gee. Syterhär isch d Burg e Ruine.
Aalag
D Ruine isch no guet erhalte. D Burgaalag mit zmindescht drej Wohndirm, wu no zwe dervu zem Deil erhalte sin, zeigt no Räscht vun eme Dordurm, vun ere Ringmuure, wu ne Kapälle draböuen isch, un vun ere Vorburg, wu umschlossen isch vun eme Halsgrabe un eme ussere Wall.
Europäische Schule Straßburg
D’ Öiropäischa Schüal vu Schtroossburi (frz. École européenne de Strasbourg) ìsch a dräischproochiga frànzeescha Schüal z’ Schtroossburi ìm Unterelsàss. Sa ìsch aina vu da 13 Öiropäischa Schüala ìn dr Öiropäischa Union. Sa hàt Klàssa vum Kìndergàrta bis zem Gymnàsium un beraitet d’ Schialer fìrs Öiropäischa Àbitüür uff Frànzeesch, Diitsch un Anglisch vor.
Gschìcht
D’ Idee vun’ra Öiropäischa Schüal ìn dr elsassischa Hàuiptschtàdt ìsch àm Ààfàng vu da 2000er Joohra äntschtànda. Dr äärschta schtällvertrattenda Bìrgermaischter vu Schtroossburi Roland Ries hàt ànna 2001 ìm frànzeescha Premierminìschter Lionel Jospin a Berìcht gschrìewa, wu-n-’r ämpfoohla hàt, a schpeziälla Schüal fìr d’ Kìnder vun öiropäischa Beàmter z’ grìnda. Sitter 1962 hàt d’ diitscha Schtàdt Karlsrüah a Öiropäischa Schüal ghàà, wu jeedsjoohr äbb 50 Schtroossburjer Kìnder gsìì sìnn. Ànna 2007 hàt d’ Bìrgermaischtera vu Schtroossburi Fabienne Keller dr Schtààtspresidànt Nicolas Sarkozy àns Projakt vu dr Öiropäischa Schüal vu Schtroossburi ärìnnert. Àm 7. Septamber 2007 ìsch d’ Àkta fìr d’ Grìndung iigraicht worra. D’ Öiropäischa Schüal ìsch ànna 2008 gäffnet worra, ìn vorlaifiga Räumligkaita-n-àm Boulevard d’Anvers ìm Schtàdtviartel Fufzehnerwoerth. Ìm äärschta Joohr sìnn 236 Schialer gsìì.
Ìm Septamber 2015 hàt d’ Schüal ìn näija Gebäijer ìm Viartel Ruprechtsau, grààd biim Sìtz vum Öiropäischa Pàrlàmant, gwàndelt. Iigwäijt worra sìnn d’ näija Räumligkaita vum frànzeescha Bìldungsminìschter Xavier Darcos. D’ Gebäijer vun’ra Flächa vu 25.002 Kwàdràtmeeter sìnn àb’m Harbscht 2013 vum Mìnchner Àrkitäcktüürburoo Auer Weber mìt Hìlf vum Mìlhüüser Unternamma DRLW Architectes bàuia worra gsìì. D’ Àrweeta hann äbb 34,1 Millioona Euro koschta; drfìr hann d’ Schtàdt Schtroossburi, s’ Département Unterelsàss un d’ Regionààlverwàltung gezàhlt. Dr Grundschtìck vun äbb 5 Millioona Euro hàt dr frànzeescha Schtààt gaa. Ìm März 2019 ìsch verkìndigt worra, àss’s Schüalgebäi vergreessert wara wìrd.
Ìm Janner 2018 hàt dr frànzeescha Bìldungsminìschter Jean-Michel Blanquer behàuiptet, àss’r sìch vu dr Öiropäischa Schüal vu Schtroossburi looh iiflössa wìrd, fìrs frànzeescha Grundschüalsyschtääm wìeder uffschtälla.
Lehrplàn, Lehrer un Schialer
Ìn dr Öiropäischa Schüal vu Schtroossburi sìnn äbb 40 Klàssa vum Kìndergàrta bis zem Gymnàsium. Obwohl d’ Lehrànschtàlt zem Schüalbezirk Schtroossburi gheert, folgt sa nìt em frànzeescha Lehrplàn, àwwer ema öiropäischa Lehrplàn, wo d’ Bìldungsminìnschter vu da 27 EU-Lander biigschtìmmt hann. D’ Schüal bschteht üss’ra frànzeescha, era diitscha un era anglischa Àbtailung —drzüa sìnn Schpànisch- un Itàlianischunterrìchta. Ìn dr Schüal wara-n-àui Moràllehr- un Religioonsunterrìchta (kàthoolisch, evànggelisch, jìddisch) ààgbotta. Ìn dr lätschta Klàssa wìrd s’ Öiropäischa Àbitüür gmàcht. Ànna 2020 hann 100 Prozant vu da Schialer s’ Öiropäischa Àbitüür bschtànda.
D’ Öiropäischa Schüal kààt bis 1.176 Schialer ämpfànga. Ìm Schüaljoohr 2018/2019 hàt sa 967 Schialer üss 48 Nàzionàliteeta ghàà, drunter 388 Schialer ìn dr frànzeescha-n-Àbtailung un 296 ìn dr diitscha-n-Àbtailung un 283 ìn dr anglischa-n-Àbtailung. 535 Schialer sìnn ìn Klàssa vu dr Sekundààrschüal gsìì, 351 ìn dr Grundschüal un 81 ìm Kìndergàrta. Àlla Kìnder därfa ìn dia Schüal gànga, àwwer d’ Schialer wara noh-n-em Schtàtüs un Berüaf vun ìhra Äältra üssgwählt —d’ maischta Schialer sìnn àlso Kìnder vu Beàmter vum Öiropäischa Pàrlàmant odd’r vun àndra öiropäischa Orgànisàzioona, so wia vu Diplomàta un Fiahrungskräfta vu mültinàzionààla Konzärner. Wagadam wìrd d’ Schüal àls a „Lehrànschtàlt fìr d’ Äärschtklàssiga“-n-ààglüagt.
Ànna 2018/2019 sìnn 79 Lehrer ìn dr Schüal gsìì, drunter 60 Lehrer ìn dr Sekundààrschüal. Noch ìn da 2020er Joohra hàt d’ Schüal Schwiarigkaita ghàà, fìr Lehrer fìnda, wo Müatterschproochler vum Anglischa odd’r vum Hoochdiitscha sìnn. Wagadam wara vìela Hìlfslehrer iigschtällt.
Emil Klöti
De Emil Chlöti (hoochtüütsch Klöti; * 17. Oktober 1877 z Winterthur; † 30. Septämber 1963 z Züri) isch en Zürcher Politiker gsy.
Biografie
De Emil Chlöti isch als Soo vom Lehrer Konrad Chlöti und der Elisabeth Chlöti-Baumgartner am 17. Oktober 1877 uf d Wält cho. Er hät a de Uni Züri Volchswirtschaft gstudiert. Er isch Sozialdemokrat und Mitglid vom VPOD gsy. Vo 1902 bis 1907 isch er bim Kanton Züri aagstellt gsy. Ane 1907 isch er in Stadtraat vo Züri gwèèlt worde, won er vor alem als Bouvorstand gwürkt hät, und vo 1928 bis 1942 hät er als eerschte Sozialdemokrat Stadtpresidänt vo Züri ggamtet. Er hät de Stadtraat au dur di ganz Zyt vo de 1930er Jaar, wo z Züri üsserscht dramatischi politischi Verheltnis ghèrscht händ, gfüert.
Ampsivarier
Dr Stamm vo de Ampsivarier (Amsivarier, germanisch „Ems-Manne“) isch e germanische Stamm an der Ems im hütige undere Emsland gsi, wo vom Tacitus as dr südlig Nochber vo de Friese erwähnt worde isch.
Emil Klöti
Biografie
Im Jaar 1919 hät me n en im Kanton Züri dezue ane in Nazionalraat gwèèlt, und bis 1930 hät er i dèm Raat d Bundespolitik mitprèègt. Vo 1930 bis 1955 hät er dän na de Kanton Züri im Ständeraat verträtte.
Ampsivarier
Sit ass dr Drusus im Johr 12 vor dr Ziitwändi in dr Gegend acho isch, si d Ampsivarier mit Rom verbündet gsi, hai aber im Johr 9 noch dr Ziitwändi bim Ufstand vom Arminius mitgmacht. Dr Germanicus het si drfür bestroft. Währed dr Regierigsziit vom Kaiser Nero (noch 59) si si vo de Chauke verdriibe und vo andere germanische Stämm zum grösste Deil ufgriibe worde. In dr Mitti vom 4. Johrhundert schiint s, ass dr Räst vo de Ampsivarier zu de Franke ghört het: Dr spotantiki Gschichtsschriiber Sulpicius Alexander erwähnt d Ampsivarier im Rahme vo Kampfhandlige zwüsche de Römer und de Franke am Ändi vom 4. Johrhundert.
Emil Klöti
Biografie
De Chlöti hät sich z Züri für de gnosseschaftlich Wonigsbou ygsezt. Er hät d Regionalplanig gförderet und e wichtigi Role gspilt, wos drum ggangen isch, dass d Stadt Züri wyteri Nachbergmäinde chönt ufnèè; das isch i de grosse Runde vo Ygmäindige ane 1934 dän au glunge und d Stadt Züri isch, was d Flechi agaat, öppen uf di dopplet Gröössi gwachse, und d Stadtbevölkerig vo 250'000 uf 320'000 Ywooner.
Bi de Vorberäitige vo de Landesuusstelig z Züri ane 1939, de «Landi», hät de Chlöti au maasgäblich mitgwürkt, und won er s zstand praacht hät, ass di Schwiizerisch Landwirtschaftsusstelig au i d Landi integriert wird, isch dèè Grossalass eerscht rächt für s ganz Land interessant worde.
Wo de Chlöti ane 1963 gstorben isch, hät sogar d NZZ de sozialdemokratisch Politiker als «staatsmännischi Persönlichkeit» gwürdiget. An Politiker erinneret hüt na d Emil-Chlöti-Straass i de Kwartier Wipkinge und Höngg.
Mosnang
Geografii
Moslig lyt nordöschtlich vu dr Hulftegg, wo e 1867 eröffnete Passstrooss ins Tösstal im Kanton Züri drüber fiert.
Zur Gmeind ghöre d Derfer Libinge, Mülirüti und Dreie.
D Nachbergmeinde sind Chirchbärg, Fischinge, Fischetaal, Eschebach, Wattwil, Bötschwil-Gantertschwil und Lütischburg.
Spiegelhof-Brunnen
Dr Baasler Bildhauer Willy Hege het dr Aarbet dr Naame «Gebändigte Gewalt» gee, was, noch em Fridolin vo bööse Baasler Müüler uf d Bolizei gmünzt worde isch. Dr erst Droog isch bi dr Bearbäitig verbroche und mä het e nöije müesse mache.
Theorie
E Theorii isch im allgemaine Sproochgebruuch s Resultaat vo spekulatiivem Dänke in dr Form von ere Erkenntnis oder vom ene Süsteem vo Leersätz, wo mä us ene en Erkenntnis cha abläite.
In dr modärne wüsseschaftlige Diskussion isch e Theorii e Mängi vo zämmehängende Ussaage, wo wüsseschaftlig begründet si, und wo mä mit ere Gsetzmäässigkäite cha erklääre und Prognoose über d Zuekumft cha stelle. In vile Fachdiszipliine, wie öbbe dt Phüsik wärde sit em 19. Joorhundert äigeni Theoriidebatte gfüert. D Froog, in weele Beriich Theorie gültig si und wie si bestäätigt oder werifiert wärde, wird vo dr Wüsseschaftstheorii behandlet. E bsundrige formaale Theoriibegriff git s in dr mathemaatische Logik.
In dr Umgangssprooch mäint mä mit Theorii vilmols e Vermuetig über e Sachverhalt, wo mä no müesst bewiise.
Etymologii
Dr Usdruck daucht im 16. Joorhundert im dütsche Sproochgebruuch uf und chunnt vom spootlatiinische theoria, wo uf s griechische altgriechisch θεωρία (‘'Aaluege’, ‘Erkenntnis’) zrugggoot. Mä vermuetet ass es vo altgriechisch θεωρός häärgläitet isch, wie en Abgsandte vo dr Polis zu Götterfest und Oraakel gsi isch.
S Wort Theorii (us altgriechisch θεωρέειν theoréein, vo θεωρεῖν theoreîn, „beobachte, aaluege;“ ἡ θεωρία hē theoría „d Aaschauig, Überleegig, Iisicht, wüsseschaftligi Betrachdig“, „s Aaluege oder Woornee vom Schööne as moraalischi Kategorii“) het ursprünglig s Betrachte vo dr Woorhet oder s Wääse von ere Sach dur gedankligi Aarbet, wie Kontemplatioon, Spekulazioon und Argumentazioon bedütet.
Definizioone
Je noch em wüsseschaftstheoretische Standpunkt wird dr Begriff Theorie underschiidlig erkläärt. Grob gsäit, entwirft jeedi Theorii e Bild (Modäll) vo dr Realidäät, mäistens uf e speziifische Usschnitt von ere. Wie mä s hüte verstoot, macht e Theorii Ussaage über dä Däil vo dr Relaidäät, wo beschriibe (deskriptiivi) und sonigi, wo erklääre (kausaali). Uf deere Grundlaag cha mä Prognoose mache, wo vorussääge, was bassiere wird. E Hufe wüsseschaftstheoreetischi Grundbegriff und Frooge, wo witergöön und grundsätzlig si, wo d Theorie vo dr Realidäät im Allgemäine beträffe, wärde in Däilberiich vo de filosoofische Diszipliine Metafüsik und Erkenntnistheorii diskutiert.
Noch positiwistischem Verständnis chönne Theorie dur Beobachdige (z. B. mit Experimänt oder andere Methoode) überbrüft wärde (Empirii). E sonigi Beobachdig säit diräkt öb d THeorii woor oder falsch isch, d. h., si werifiziert oder falsifiziert d Theorii.
In dr Logik bezäichnet Theorii im äifachste Fall e Mängi vo Formle, wo deduktiv abgschlosse isch. Gängig isch au die Definizioon vom Theoriibegriff, wo sträng formaal und mathemaatisch-logisch isch: E Mängi T vo Ussaage in ere Sprooch häisst genau denn Theorii, wenn T erfüllbar isch und wenn jeede Satz, wo us T folgt, scho zu T ghöört. Äifacher gsäit: Si muess überhaupt chönne woor si und au in sich abgschlosse und widerspruchsfrei si.
Die Reise Meschullams da Volterra in den Orient
Im Joor 1481 het dr italiänisch-jüüdischi Edelstäihändler Meschullam da Volterra e Gschäfts- oder Bilgerräis uf Jerusalem in Palestina gmacht, und isch drbii z Rhodos, Alexandria, Kairo, Gaza und Hebron verbiichoo.
Inhalt
Dr Meschullam het e detäijierte und sachlige Räisebricht über si Räis verfasst, und din d Stedt beschriibe, won er gsi isch, iiri Stadtbilder, Hääfe, Geböid und Verdäidigungsaalaage, d Bevölkerig und die wirtschaftlige Verheltniss.
Theorie
Definizioone
Us dr kritisch-razionaale Sicht cha mä Alldaagstheorie und wüsseschaftligi Theorie erkenntnistheoretisch nit vonenander underschäide und alli Theorie si im gliiche Maass spekulatiiv. Aber wüsseschaftligi Theorie chömme dr Woorhet mäistens nööcher und Hüpotheese si weeniger allgemäini Theorie. Us Theorie cha mä häini Empfäälige abläite, wie mä sött handle, sondern nume wie mä sonigi Empfäälige cha kritisiere. Theorii und Braxis bilde us dere Sicht Geegesätz.
Die Reise Meschullams da Volterra in den Orient
Inhalt
So het er zum Bischbil d Stadt Rhodos as en usserordentlig schööni Stadt beschriibe und erwäänt usdrücklig die beiidruckende Befestigungsaalaage, wo in relativ churzer Zit baut worde si, numen e Joor noch dr Belaagerig vo 1480 dur die osmanischi Armee under em Sultan Mehmed II., wo si stark beschädigt worde si.
Theorie
Kwelle
Dr Ardikel «Theorie» uf dr dütsche Wikipedia
Die Reise Meschullams da Volterra in den Orient
Inhalt
Z Alexandria het en s Süsteem vo dr Wasserversorgig und vo dr Abläitig vom Wasser us dr Stadt fasziniert. Er verzelt, ass jedes Woonhuus zwäi Zistärne häig, äini für s Drinkwasser, wo vom jöörlige Hoochwasser vom Nil ufgfüllt wurd, und äini für s Abwasser. Die Stadt Alexandria sig wäge alle dene Brünne gwüssermaasse underhöölt.
Theorie
Liddratuur
Wüsseschaftstheorii
Die Reise Meschullams da Volterra in den Orient
Inhalt
E groose Däil vom Bricht isch über d Situazioon vo dr jüüdische Bevölkerig in dene Stedt. Er beschribt die jüüdische Gmäinde, wievil jüüdischi Familie dört woone und was iire sozial Status sig. Er vergliicht wie seer die äinzelne Gmäinde gsellschaftlig integriert si und iiri underschidlige religiööse Braktike.
Theorie
Liddratuur
Gschicht
Die Reise Meschullams da Volterra in den Orient
Inhalt
Dr Räisebricht vom Meshullam ben Menahem da Volterra gältet as äini vo de wichdigste middelalterlige Kwelle über s jüüdische Lääbe in de Länder vom östlige Middelmeerruum. Er ändet 19. Oktober 1481, em Daag wo dr Meshullam z Venedig aachoo isch.
S Manuskript uf Hebräisch befindet sich hüte in dr Biblioteca Medicea Laurenziana z Floränz. Es isch 1881 zum erste Mol veröffentligt worde vom italiänische Judaist David Castelli. En ersti kommentierti dütschi Übersetzig isch 2012 erschiine.
Theorie
Liddratuur
Bispil
Robert Balthasar Christ
Dr Robert Balthasar Christ (* 10. Februar 1904 z Baasel; † 14. Mai 1982 z Baasel, reformiert, Bürger vo Baasel), won e Schwizer Schurnalist und Schriftsteller gsi isch. Syni Psöidonüüm sind Fridolin und Glopfgaischt.
Lääbe
Dr Robert Balthasar Christ isch am 10. Februar 1904 z Baasel as Soon vom Textilkaufmaa Johann Rudolf Christ uf d Wält choo. Er het dr Bruef vom ene Textilkaufmaa gleert und 1935 under em Psöidonüüm Fridolin Zitigsbricht über Autirenne afo schriibe. 1940 het er si Bruef ufgee und isch Schurnalist worde.
Vom Joor 1947 aa het er as Glopfgaischt Sproochglosse und as Fridolin Gschichtli afo schriibe und e Wörterbuech, wo noch Sachgebiet aagordnet gsi isch. As Kritiker, Föitonist und Radiomitarbäiter, isch er e Pionier vo Quiz-Sändige uf Dütsch gsi, und isch nid nume in dr Schwiz, sondern au z Dütschland seer bekannt worde.
Grossdietwil
Geografi
Grossdietu liid uf dr rächte Site vom Rotbach. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Exklave Eppenwil (668 m.ü.M), Erpolingen (700 m.ü.M.) ond Kället (631 m.ü.M.). Vo dr Gmeindsflechi send 72,2 % Landwirtschaftlechi Flechi, 22 % Waud ond 5,8 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Grossdietu send d Lozärner Gmeinde Äbersecke, Autbüre, Feschbech, Pfaffnou, Räide, Roggu ond Schööz ond im Kanton Bärn Gummiswiu ond Mäuchnou.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 6,2 % gläge.
Religion
81,7 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 9,7 % evangelisch-reformiert.
Orelli
Orelli isch e Familiename, wo sit em Mittelalter z Locarno vorchunt.
Grossdietwil
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Grossdietu esch dr Christian Leuenberger-Lingg (Stand Februar 2016).
Orelli
Us em Tessin sind die Lüüt:
Sit em 16. Joorhundert isch e Zweig vo dr Familie z Züri – früener no als Orell –, und zu dere Linie ghööre die Persoone:
Grossdietwil
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 808 Iiwohner 93,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 0,4 % Italienisch ond 6 % anderi Sprache.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Grossdietu ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.
Cécile Verny
D Cécile Verny (* 1969 z Abidjan, Elfebaikischte) isch e dytsch-franzeesischi Jazz-Sängeri afrikaanischer Häärchumft un Frontfrau vum Cécile Verny Quartet.
Lääbe un Wiirke
D Cécile Verny isch as Chind in dr Elfebaikischte ufgwagse un isch anne 1981 mit zwelf Joo ruf Franryych iibergsiidlet. Mit 17 Joor het si eerschti Biinenerfaarig as Sängeri gsammlet. Scho ai Joor speeter het si mit drie Muusiker 1989 z Stroßburi s Jazz-Quartett grindet, wu ire Name drait. Anne 1989 isch si uf Fryburg zooge, im Vooroort Umkirch woont si hite no. Si het zwai Chinder (* 1997 un * 1999).
An 27. Mai 2020 het si mit eme Kunzärt im Fryburger Jazzhuus d Live-Streaming Raie #inFreiburgzuhause ufgmacht, go d Kultuurszeene z Fryburg in dr Zyt vu dr Corona-Pandemy z unterstitze.
Tenkterer
D Tenkterer (lat. Tencteri) si e germanische Volksstamm gsi, wo ursprünglig am Niiderrhii, nördlig vo de Usipeter, agsiidlet gsi isch. Si si als usgezeichneti Riter bekannt gsi.
D Tenkterer si vo de Suebe vom Ariovist verdrängt worde und hai im Johr 58 vor dr Ziitwändi dr Rhii überquert, zsämme mit de Usipeter. Dr Julius Cäsar het se aber zrugggschlage.
In eme Bündnis mit de germanische Stämm vo de Usipeter und de Sugambrer hai s dr Rhii öbbe im Johr 17 vor dr Ziitwändi no einisch überquert und hai dr römisch Statthalter Marcus Lollius (clades Lolliana) besiigt. Spöter het se dr Drusus agriffe und gschlage. Dr Tacitus duet d Tenkterer odr d Usipeter in siiner De Origine et situ Germanorum, emene ethnographische Bricht über die germanische Völker, nit erwähne, aber in siim Agricola verzellt er, ass e Kohorte vo Usipi, mögligerwiis Usipeter, als Hilfsdruppe in de Chriegszüg vom General Agricola noch Britannie deilgnoh hai. D Römer hai vo de Tenkterer as vo Germane gschwätzt, aber ihre Stammname chönnt au keltisch si und bedütet mögligerwiis "die Dreue".
Alexander Gregg
Dr Alexander Gregg (* 8. Oktoower 1819 z’ Society Hill, Süüdkàrolina; † 11. Jüüli 1893 z’ Austin, Texàs) ìsch a Gaischtliger vu dr Epischkopààlkìrìch vu da Verainigta Schtààta gsìì. Vu 1859 bis züa siim Tood ìsch’r dr äärschta Bischoof vum Texàs gsìì.
sii Laawa
Dr Alexander Gregg ìsch ànna 1819 ìm Nàmmensort „The Old Cheraws“ z’ Society Hill ìm Bundesschtààt Süüdkàrolina uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum David Gregg un vu dr Athalinda Brocky. Ar hàt a àkàdemischa-n-Üüssbìldung z’ Winnsboro bikumma un ìsch drnooh ìn d’ Süüdkàrolina-Hoochschüal gànga, wu-n-’r ìm Dezamber 1838 a BA-Àbschluss bschtànda hàt. Ar ìsch àm 6. Dezamber 1841 z’ Cheraw àls Rachtsànwàlt züagloo worra un hàt därt zwai Joohra làng àls Ànwàlt gschàfft. Ànna 1943 ìsch’r ìn dr Epischkopààlkìrìch vum hl. David z’ Cheraw taift un konfirmiart worra.
Drnooh hàt dr Gregg d’ Wäihsàkràmant wälla-n-ämpfànga. Àm 10. Jüüni 1846 ìsch’r àls Diàkon gwäijt worra. D’ Priaschterwaih hàt ìhm dr Bischoof vu Süüdkàrolina Christopher Edwards Gasdsen àm 19. Dezamber 1847 ìn dr Philippuskìrìch z’ Charleston gschpanda. Drnooh ìsch dr Gregg Pfàrrer vu dr Davidskìrìch z’ Cheraw worra. Àn dara Schtälla-n-ìsch’r blìewa, bis’r Bischoof worra-n-ìsch.
Àm 5. Mai 1859 ìsch dr Gregg àls äärschter Bischoof vum Texàs gwählt worra. D’ Bischoofswäih hàt’r àm 13. Oktoower 1859 vum Presidiarenda Bischoof John Henry Hopkins ämpfànga. Schuu-n-ìn dara Zitt ìsch dr Bìschtumm uff’m gànza Gebiat vum Bundesschtààt Texàs gsìì. Ìn siina äärschta Joohra-n-àls Bischoof sìnn dr Sezessionskriag un dr Wìederuffbàui vum Texàs gsìì. Ìm Làuif vu dr Zitt sìnn ìmmer mehr Siidler ìns Texàs kumma. Wahrend siinera Zitt àls Bischoof hàt maa-n-ìm Bìschtumm mehr àss 50 Kìrcha bàuia —àm Ààfàng sìnn numma fìmf Gotteshiiser gsìì. Ànna 1874 hàt dr Gregg d’ Grìndung vu zwai Missioonsdischtrikta (Wäscht-Texàs un Nord-Texàs) glaita. Naawadràà ìsch’r vum 1. Àuigscht 1887 bis züa siim Tood dr viarta Kànzler vu dr epischkopààla Üniwärsitäät vum Süüda z’ Sewanee ìm Tennessee gsìì. Ànna 1867 hàt’r a Büach ìwwer d’ Gschìcht vu siim Geburtsort veräffentligt.
Tschechien
Tschechie (amtlech Česká republika, Tschechischi Republik, Česko, Tschechie) isch es Land vo Mitteleuropa.
D Nochberländer sind Pole im Norde, Dütschland im Weschte, Öschtriich im Süde und d Slowakei im Oschte.
Tschechie isch öppä zwei Mal so gross wiä d Schwiz und hät öppe um d Hälfti meh Iiwohner.
D Houptstadt isch Prag (Praha) und hät öppe 1,5 Millione Iiwohner. Anderi wichtigi Schtädt sind Brünn, Ostrau, Pilse und Olmütz.
Bis 1993 hät Tschechie politisch zämä mit dä Slowakei zur Tschechoslowakei ghört. Siit äm 1. Mai 2004 isch s Land Mitgliid vo dä EU.
Geografii
D Landschaft vu Tschechie hät verschideni Regioone. Im westlige Deil, em historische Tschechie, isch s Tschechische Becki mit de Flüss Elbe un Moldau (Vltava uff Tschechisch). D Ebeni wird vum Erzgebirge, de Sudete un em Šumava-Gebirge umrandet. In de Sudete, a de Gränze zu Pole, isch au de höchst Punkt vum Land, d Schneekoppe (Sněžka), wu 1602 Meter über em Meer litt. Östlig vum Becki litt di Böhmisch-Mährischi Höchi, de Höchezug, wu's vum Mährische Becke drännt.
Tschechie isch admninistratyv in 14 Regione glidert, wu uff Tschechisch kraje heiße (Eizahl: kraj). Eini devuu isch d Hauptstadt Prag, wu vu de mittelböhmische Region umschlosse wird. E Ebeni übber säller Iideilig, wu sit em 1. Jänner 2000 bstoht, stoht d Iideilig in di dräi hisdorische Regione Mähre, Böhme un Tschechisch-Schlesie.
Erschti Bsidlige un Antiike
Tschechie isch in de Steizit viil weniger bewohnt gsi die di wermere Gebiet südlig devuu, einewäg gitt's vor allem z Mähre Spure vu mänschliger Bsidlig, wu di eltiste devuu us de Altsteizit chömme. Im 2. Johrdausend v. Chr. isch Tschechie unter de Iifluss vu de Latène-Kultuur chuu. Im 2. Johrhundert vor unserer Ziträchnig hänn Kelte do gläbbt. Vum keltische Stamm mit em Namme Boier chunnt wohrschints au de Namme Böhme. D Kelte sin im 1. Johrhundert v. Chr. wäge de Iifäll vu de Germane usgwandert, an ihri Stell sin westgermanischi Stämm drätte, wu um 80 v. Chr. im hüttige Tschechie aachuu sin.
S Römisch Riich isch bis zu de Donau gange, si hänn z Tschechie also kei bsundere Iifluss gha. In de Zit vu de Völcherwanderig hänn sich witeri germanischi Stämm (z. B. Vandale un Ostgote) aagsidelt. Slawischi Völcher hänn sich im 5. Johrhundert aafange aasidle, di gröschti Wälle isch abber erscht im 6. Johrhundert chuu. S erscht bekannt Riich isch unter em Samo entstande, noch sinem Dod im Johr 658 isch es abber zerfalle.
Mittelalter
Gege Änd vum 8. Johrhundert isch s Gebiet unter fränkischi Herrschaft chuu. Dörtmols isch s Chönigriich Großmähre entstande, wu im Oste vum hüttige Tschechie gläge isch. Zur gliiche Zit hät sich s Christetum unter de Bevölcherig usbreitet.
Um 880 isch s Fürschtetum Tschechie entstande, wu e Vasall vum Fränkische Riich gsi isch. Großmähre isch mit de Aachumft vu de Magyare z Europa zerfalle.
929 isch de Wenzel I. us em Huus vu de Přemyslide Fürscht vu Tschechie wore. Unter ihm hät sich s Christetum no witer verbreitet. Im Johr 1030 hänn d'Tscheche Mähre annektiert, de Fürscht Vratislav II. hät im 1085 sogar de Tiitel als Chönig griegt. Sini Nochfolger hänn degege widder numme de Tiitel „Fürscht“ griegt. Im Johr 1198 hät de Ottokar I. de Chönigstiitel griegt un hät en au chönne vererbe. Sini Zit isch vu-n-ere schnälle Entwicklig prägt, unter sinem Suhn, em Ottokar II., isch au Östriich unter tschechische Iifluss chuu. De Ottokar II. hät au de Tiitel vum Chaiser vum Heilige Römische Riich vu dütscher Nation wölle erlange, isch abber 1278 vum Rudolf vu Habsburg in de Schlacht bi Dürnkrut un Jedenspeigen bsigt wore. Im 13. Johrhundert sin viili Dütschi uff Tschechie iigwandert, wu in de Entwicklig vu de Stedt e wichtigi Rolle gspilt hänn. Wu d'Přemyslide-Linie 1306 usgstorbe-n-isch, hät s Huus Luxeburg ihr Platz iignuu.
Als ihr wichtigste Herrscher sehn d'Tscheche de Karl I.; unter ihm hät s Land im 14. Johrhundert e große Uffschwung erläbbt. Er hät s Bisdum Prag gschaffe un mit de Karlsuniversitet z Prag di erschti Universitet vu Mitteleuropa gründet. Prag isch e kulturälls Zäntrum vu Europa wore.