cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bundesstraße
Ehemòligi Bundesschtrõßè B
Diè früènèrè Bundesschtrõßè B, wo diè eigèntlichè historischè Bundesschtrõßè sin, hèt mò zum 1. April 2002 i d Vowaltig vo dè Bundesländer übberdrait, dè Begriff Bundesstrõß B für sèbbi Strõßè isch dõdemit im Bundesschtrõßègsetz (BStG 1971) ersatzlos wègkait. Bezeichnèt sin sèlli Bundesschtrõßè mit ènèm großè „B“ un èrè fortlaufendè Nummèrè (zum Byschpill B 1, B 10 odder B 83). Gmääß dè Strõßèvokeersorning sin d Bundesschtrõßè nõch èrè Bundesschtrõß mit Vorrang (blaui quadratischi Daflè mit dè Nummèrè vo dè Bundesschtrõß in wyyßer Schrift) un Bundesschtrõß ooni Vorrang (gääli chraisrundi Daflè mit dè Nummèrè vo dè Bundesschtrõß in èrè schwarzè Schrift). Mit dè Übberdrägung vo dè Bundesschtrõßè B i d Landesvowaltig isch au d StVO gänderèt vo Bundesschtrõßè mit Vorrang in Strõßè mit Vorrang. D Bundesschtrõßè ooni Vorrang sin nõch StVO ersatzlos uffghobbè worrè. Diè zuèghörigè Hywyysdaflè auf sèllè Strõßè hèn müèsè bis Èndi 2005 wèggmacht wörrè, neui hèt mò nǚmmi uffgschtellè dürfè. Einèwäg cha mò söttigi Vokeerszeichè vereinzlèt uff dè ehemòligè „Bundesschtrõßè ooni Vorrang“ aadrèffè chönnè (→ Strõßèsischteem z Öschterrych, „Historisch: Bundesstrõßè ooni Vorrang“).
<!--
Eigenschaften
Bundesstraßen in Österreich sind alle jene Straßenzüge, die in den zum Bundesstraßengesetz gehörenden Verzeichnissen als solche bestimmt oder die durch Bundesgesetz dazu erklärt werden. Im Detail wird der Verlauf durch eine Verordnung des Bundesministers für Verkehr, Innovation und Technologie bestimmt. Die Benützung der Bundesstraßen steht im Rahmen der straßenpolizeilichen und kraftfahrrechtlichen Bestimmungen jedermann offen. Träger der Baulast ist in Österreich der Bund. Dieser hat jedoch 1982 die Erhaltungs- und Finanzierungsaufgaben an die ASFINAG übertragen. Zu den Bundesstraßen gehören auch damit in Zusammenhang stehende Einrichtungen wie Lärmschutzeinrichtungen, Tunnels, Brücken, Unterführungen, Stützmauern sowie Vorrichtungen zur Einhebung der Autobahnmaut und Ähnliches.
Zugunsten von Bundesstraßen sind Eingriffe in Rechte Dritter zulässig.
-->
Francesco Cossiga
Dr Francesco Cossiga (* 26. Juli 1928 z Sassari, Sardinie (Italie); † 17. Augschte 2010 z Rom) isch e italiänische Bolitiker vu dr ehmolige Democrazia Cristiana (DC) gsii. Är isch Minischterbresidänt vu 1979 bis 1980 un Staatsbresidänt vu 1985 bis 1992 gsii.
Läben un Beruef
Dr Cossiga isch ab 1959 Staatssekretär im Verdaidigungsminischterium gsii. Anne 1974 isch er Minischter ohni Gschäftsberaich wore, derno 1975 un vu 1976 bis 1978 Inneminischter. Noch em Mord am Aldo Moro isch er zruggdrätte.
Im Augschte 1979 isch dr Cossiga Minischterbresidänt vun ere Ibergangsregierig us DC, PLI, PSD) un Barteilose wore. Im April 1980 het er e Regierig us DC, PSI un PRI bildet. Noch ere Abstimmigsniderlag isch d Regierig im Septämber 1980 zruggdrätte.
Anne 1983 isch dr Cossiga zum Bresidänt vum Senat gwehlt wore un am 24. Juni 1985 schließli as Noofolger vum Alessandro Pertini zum Bresidänt vu dr Republik. Är isch am 28. Mai 1992 zruggdrätte, sy Noofolger isch dr Chrischtdemokrat Oscar Luigi Scalfaro wore.
Heiweiler
Haiwiller (frz. Heiwiller, dt. Heiweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Haiwiller lijt ìm Sundgöi, àcht Kilometer eschtlich vun Àltkìrech ìm Dàl vum Wàhlbàch.
Gschìcht
Haiwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Heimonewillare, Heimonewiler (1144 Hemniewilre, 1170 Heinwilre).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Haiwiller ìsch. Haiwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Haiwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
ᛏ
tîwaz (ᛏ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de t-Ruune. Er lutet uf Altnordisch týr, Altdänisch ᛏᛁᚢᛦ iu (en Schriibfeeler); Altenglisch tí, tír und im Hrabanische Alphabet ziu, het aber d Form ᛠ. D Bidütig isch »Gott« oder »Ziu«. Au de gotisch Buechstabe "t" (𐍄) haisst tyz, d Form isch aber s griechische Tau.
Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch stimmlosi dentali Plosiv (IPA //), im nordische Futhork aber au för s stimmhaftli //. Spöter isch för da d Punktruune ᛑ bruucht worde.
Oberegg AI
Oberegg ischt e politischi Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode i de Ostschwiz.
Geografii
De Bezirk Oberegg ischt e Exklave, wil er ke diräkti Vebindig zu Inneroode hät. Rondom ischt enweder Kantoo Appezäll Osseroode oder Kantoo Sanggalle. Oberegg hät wäge sim Status as Exklave es aiges Bezirksgricht. Er wörd im Kantoo Appenzäll Inneroode als össere Landestääl bezäächnet, wäred di andere fööf Bezirk de inner Landestääl bildid.
De Bezirk Oberegg sälber isch i drüü Tääl vestückled, zwee grösseri und eme ganz chlinne. De säb chlii Blätz ischt d Exklave i de Gmeend Walzehuuse, s Chlooste Grimmestää. Di groosse beede Tääl sönd «Gäng». De «oberi Gang» bestood us em Dorf Oberegg, em Töni (Uusichtsbärg und Pass) und em Chapf, dä Wailer underhalb vom Töni ischt mit em Auto nu öber Sanggaller Bode, vom Rhintl här erraichbar. De «underi Gang» bestood us de Wailer Büriswile, Eschemoos und Sulzbach. Di diräkt Strooss vom obere in undere Gang füert öber de Schache, wo zu de Osserooder Gmeend Rüüti ghöört.
Gschicht
Oberegg isch wäge de Appezäller Landtälig zor Zyt vo de Reformazion entstande. Ainzelni Dörfer send bim alte Globe bleba, anderi händ sich zom nöije Globe bekennt. Wo de Kanton Appezäll im Johr 1597 inen katholische und en reformierte Kantonstäl gspalte worde isch, hät di katholisch Mehrhait vom Bezirk Hirschbärg bi Inneroode wöle bliibe und di reformiert Menderhait isch zu Usseroode gange. Im Landtäligsbrief isch doozmol festghalte worde, as en Puurehof, wo amene Reformierte ghört, zu Usseroode söll ghöre und umgekeert. Us däre Tälig isch Oberegg und Rüüti entstande. E Gränzberainigung isch dänn zwüsched däne beede Ort i de Johr 1869-70 nötig worde. Bis do häts bime Bsitzerwächsel vome Puurehof, jenochdäm wa dä nöi Bsitzer för en Globe gha hät, au en Kantonswächsel vom Grundstück gee. Sithär isch d Grössi vom Gmändsgebiet gliich blebe.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005
Johannes Paul I.
Im Konklave isch er im Summer 1978 unerwartet zum Pabst gwählt worde. Dr Pabstname Johannes Paul isch e Doppelname, wo us de Näme vo de beide Vorgänger Johannes XXIII. und Paul VI. zämegsetzt isch.
Wäge sym plötzliche Tod im Amt het’s Verschwörungstheorie gäh, de Pabst sig vergiftet worde, zum verhindere, dass korrupti Macheschafte im Vatikan ufdeckt würdid. Es wird aber vermuetet, dass er scho lenger härzchrank gsi und an ere Härzrythmusschtörig gschtorbe isch.
Göttingen
Göttingen isch e Uniwersidäätsstadt in Südniidersaggse. Si het mee as 120'000 Iiwooner und isch noch Hannover, Braunschweig, Osnabrück, Oldenburg und Wolfsburg die säggstgrössti Stadt vom Land Niidersaggse. Öbbe 20 % vo dr Bevölkerig si Studänte und s stedtische Lääbe isch stark vom Bildigs- und Forschigsbedriib vo dr Georg-August-Uniwersidäät brägt, wo die eltist und grösst Uniwersidäät vo Niidersaggse isch, und vo zwäi andere Hochschuele.
Göttingen wird zum erste Mol 953 as Gutingi urkundlig erwäänt. Es isch denn e Dorf am Fluss Leine gsi und het um 1230 s Stadträcht überchoo. Sit 1964 isch s e Groossstadt und isch hüte äins vo de nüün Oberzentre vo Niidersaggse. Göttingen isch d Kräisstadt und die grössti Stadt vom Landkräis Göttingen und isch bis 1964 e kräisfreiji Stadt gsi, wo dr Niidersäggsisch Landdaag s Göttinge-Gsetz verabschiidet het und drmit d Stadt in e Landkräis mit em gliiche Naame integriert het. Si isch aber immer no im Rang von ere kräisfreije Stadt.
Göttingen lit im Süde vo dr Europäische Metropolregion (EMR) 'Hannover-Braunschweig-Göttingen-Wolfsburg'. Die nöggste Groossstedt si Kassel (öbbe 38 km südwestlig), Hildesheim (öbbe 70 km nördlig), Braunschweig (92 km nordöstlig), Erfurt (98 km südöstlig) und Hannover (105 km nördlig).
Friedrich Karl Oehler
Läben un Beruef
Dr Oehler isch z Witteweier (hite Gmai Schwanau) z Sidbaden ufgwachse, wu sy Vater Gmainds- un Bezirksrot gsii isch. Är isch dert uf d Volksschuel gange un derno uf s Lyzeum z Lohr, speter z Charlsrue. Derno het er z Halle (Saale) un z Haidelberg Theology studiert. In dr Zyt vum Studium isch er 1863 Mitglid vu dr Schwarzburgbund-Verbindig Tuiskonia Halle wore. Noch em Studium isch er Vikar z Betberg (hite Ortsdail vu Bugginge) gsii, wun er au sy speter Wyyb Mathilde Werner chänneglehrt het, un au z Laufe (hite Ortsdail vu Sulzburg) un z Meßkirch. Sy erschti Bfaarei isch em z Sanderge aabote wore, är isch aber anne 1879 fir langi Johr uf Pforze gange. Vu dert isch er 1894 in dr Oberchilcheot beruefe wore. Ärhet aber au wyter as Bfaarer gschafft.
Im Johr 1909 het dr Oehler sy Amt niderglait. Sy Noofolger as Brelat vu dr Evangelische Landeschilche z Bade isch dr Ludwig Schmitthenner wore, wu di gaischtli Laitig vu dr Landeschilche iber s Johr 1918 (wu s landesheerli Chilcheregimänt ewäggfallen isch) uuse ghaa het.
Dr Oehler isch scho ai Johr no sym Ruggdritt as Brelat im Merz 1910 z Charlsrue gstorbe.
Saareinsmingen
Ääsminge (lothrìngisch; frànzeesch Sarreinsming, ditsch Saareinsmingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ääsminge lijt àn dr Sààr, sìdeschtlich vun Sarreguemines uf re Heche zwìsche 194 un 310 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Ortsdeiler Petite Amérique un Remsbach.
Gschìcht
Ääsminge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1152 àls Hesemingen (1249 Esmyngenn, 1261 Ensmingen, 1594 Sar Enssingen, 1684 Sarrinsming).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Ääsminge ghert zem Rhinfrankisch.
Nationalsozialismus
Dr Nationalsozialismus isch e rächtsextremi, totalitäri und rassistischi Ideologii gsi, wo noch em Erste Wältchrieg z Dütschland ufcho isch und vor allem im nördlige Europa Ahänger gha het. Die politischi Bewegig, wo die Ideologii in d Wirklichkeit umgsetzt het, die Nationalsozialistischi Dütschi Arbeiterpartei, churz NSdAP, isch vom Adolf Hitler agfüehrt worde und het noch dr Wirtschaftskrise vo 1929 grosse Zuelauf übercho, isch noch de Wahle 1933 die grösst Regierigspartei worde und het mit Gwalt und Hinderlist d Macht ganz an sich grisse und e totalitäri Diktatur errichtet.
Dr Nationalsozialismus het in vile Beziehige die gliiche Eigeschafte wie dr italiänisch Faschismus gha: dr Nationalismus, d Mobilisierig vo de Masse, d Brutalitet vom politische Diskurs, dr Hass uf die politisch Linggi, d Verachtig für ä demokratisch Prozäss und d Verehrig vom Füehrer; aber im Nazismus isch s meiste extremer gsi. Dr Rassismus, wo z Italie erst im Verlauf vo de 1930er Johr sich iibürgeret het, isch vo Afang a ein vo siine wichdigste Bestanddeil gsi. Dr Nationalsozialismus isch antiintellektuell gsi und ohni diefergehendi theoretischi Fundierig und het d Lüt azoge mit stark emotionelle Botschafte und ihne d Hoffnig vermittlet, ass si dr Füehrer us ihrer Misere wurd befreie und ihri Find wurd zerstöre.
Lueg au
Gliichschaltig
Saargemünd
Saargemìnn oder Saagemìnn (lothrìngisch; frànzeesch Sarreguemines, ditsch Saargemünd) ésch e frànzeeschi Commün ém Département Moselle én dr Region Grand Est (bés 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Saargemìnn léijt àm Zsàmmefluss vun de Saar un de Blies - vun do har dr Nàmme. Etymologisch kànn mr`s nit numme zruckfiehre uff ditsch Gemünd fr e Ort àn e Flussméndung sundern selbsch làtinisch gemundia. `S ésch e Grenzstàdt - de Noochber ésch`s Sààrlànd, Teil vum Ditschlànd,
D Stàdt ésch dr Sìtz vun dr Unterprefektür (Arrondissement Sarreguemines) und Häutptort vum Kanton Sarreguemines und vum Kanton Sarreguemines-Campagne. Nooch Metz, Diddenuewen un Montigny-lès-Metz, ésch `s de véertgreescht Gmeind vum Département nooch dr Bevelikerung un `s „urbàn Untrzentrum“, de „bassin de vie“ vun de Oscht-Moselle (üssr Sààrbrécke).
Gschìcht
Saargemìnn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 706 àls Gaimundas un Gamundias (777 Gamundia, 1248 Guemunde, 1274 Gemonde, 1577 Sargemünt, 1592 Saargemünde, 1698 Sarguemines).
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Saargemìnn ìsch. D Gmeind ghert zem Kommünàlverbànd un ésch Teil vum Eurodistrikt SaarMoselle, wii uff 700-töisich Anwohnr kummt.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Saargemìnn ghert zem Rhinfrankisch. Lett ésch üssrgeweehnlich engaschéert uem de regionàl Zweisproochikeit un selbscht de tràditionell Dialekt. Schun àls e Adjoint het`r sich véel uem de zweisproochigi Schuelklàsse bekimmrt. De Stàdt ésch àui de Heimet vum ditsch-lothréngr Mundàrt-Feschtival „Mir redde Platt“.
5. November
Dr '''5. Novämber''' isch dr 309. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 310. in Schaltjohr), dodermit blybe no 56 Däg bis zum Änd vum Johr.
Lied
Lied (vo middelhochdüütsch liet, wo „Stroofe“ bedüttet het) isch dr Sammelbegriff für chliineri, gsungeni Komposizione mit Muusig und Tegscht. Mä findet Lieder in alle Kulture. S Lied cha vo eim Sänger alei oder vom ene Chor vortreit wärde, und zwar mit oder ooni Begleitmusig.
Äigeschafte
Im Vordergrund stoot d Melodik, wo singbar und im Doonumfang mäistens begränzt isch, und es bestoot en ängi Beziejig zwüschen em Teggst und em Doon. D Melodik isch rhütmusch-metrisch und folgt im allgemäine em Sproochfluss vom Teggst. Usser em Kunstlied chönne die mäiste Lieder ooni bsundrigi Stimmusbildig gsunge wärde. E Lied isch nit kompliziert ufbaut und het äifachi Melodie und Forme. Die tüpischi Liedform bestoot us drei Däil (A-B-A). Noch de erste Takt (A) chunnt e melodisch nöije Däil (B), und noch däm wider d Melodii vom erste Däil (A).
Wörter
Dr Begriff Lied existiert au as Frömdwort in e baar andere öiropäische Länder und wird mit dr dütsche Kultur assoziiert: So bruucht me s Wort le lied z Frankriich, und the lied heisst’s z Groossbritannie.
Umkeert si d Wörter für Lied us andere Sprooche – wie französisch chanson; änglisch song, tune oder hymn – zum Däil ins Dütsche übernoo worde. Dis isch bsundrigs bim Wort Chanson eso, wo im Dütsche en Art vom franzöösische Lied drmit gmäint isch. Song isch e Bezäichnig für änglischi Lieder us em populäre Muusigberiich bis hii zu dr Rockmusig.
Gsangskultur
Vo Lieder list me scho in Wärch vo dr Antike, wie öppe bi de hymnische Lieder vom Orpheus, und au i dr Bible, dört vor alem im Buech vo de Psalme.
Im Middelalter isch näbe der geischtliche Musig z Weschtöiropa e höchi kultureli Form vo Lieder vo de Minnesänger entwiklet worde. Bänkelsänger sind dur’s Land zoge zum mit Ballade und anderne Lieder d Lüüt z underhalte. Lieder sind bis hüt s wichtigschte Musigmaterial füre Chorgsang, wo grad vom Hans Georg Nägeli z Züri starch gförderet worden isch. Sid em 18. Joorhundert sind Lieder au als Form vom Kunschtgsang gschribe worde, öppe vom Franz Schubert.
Es git Liebeslieder, Heimetlieder, politischi Lieder, Spottlieder, Wienechtslieder, Soldatelieder, Studäntelieder und no vil anderi Sorte vo Gsäng. Schöni Gedicht vo Schriftsteller wärde vo Komponischte verdoont und mit Liederbüecher bekant gmacht.
Lüüt, wo sech für d Sproochgschicht intressiere, sind sid em 19. Joorhundert Lieder i dr Mundart go samle, so wie öppe dr Gottlieb Jakob Kuhn, dr Ludwig Tobler und dr Otto vo Greyerz mit dr Samlig «Im Röseligarte».
Lieder, wo i dr modärne Massekultur beliebt wärde, heisse Schlager. Und vo Lieder oder äbe Song läbt au d Popmuusig.
Marco Mathis
Dr Marco Mathis (* 7. April 1994 z Dettnãng) isch e dytsche Radsportler, wu uf dr Stroß un dr Bahn aktiv isch.
Sportligi Laufbahn
Anne 2010 isch dr Marco Mathis bi dr Quärfäldmaischterschafte vu dr Juged vu dytsche Vizemaischter. Im Johr 2012 het er e Etappe vum Junioreränne Tour de la Région de Lodz gwunne un isch in dr Gsamtwärtig vu dr Internationale 3-Etappe-Rundfahrt uf Rang drei chuu.
Bi dr Dytsche Bahnmaischterschafte 2013 isch dr Mathis zäme mit em Christopher Muche dytsche Vizemaischter im Zwaier-Mannschaftsfahren un im Johr derno Dritte mit em Pascal Ackermann. Anne 2015 isch er zäme mit em Kersten Thiele, em Michel Koch un em Maximilian Beyer Blatz zwee in dr dytsche Maischterschaft in dr Mannschaftsverfolgig.
Bi dr Dytsche Maischterschafte 2016 isch dr Marco Mathis dr erfolgrychscht Sportler im Uusduurberaich gsii: Är het drei Medaille gwunne, ai guldeni in dr Ainer- un in dr Mannschaftsverfolgig (mit em Maximilian Beyer, em Leif Lampater un em Lucas Liß) un a silberni im Pinktfahre. In dr Mannschaftsverfolgig isch sy Team im Cottbuser Radstadion mit 4:08,891 Minute ne neie Bahnrekord gfahre. E baar Wuche vorhär het er bi dr Dytsche Stroße-Radmaischterschafte uf Rang drei im Ainzelzytfahre vu dr U23 chuu.
Im Oktober 2016 isch dr Marco Mathis Wältmaischter (U23) im Ainzelzytfahre.
Saulny
Saulny (ditsch 1915–18 un 1940–44 Salnach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Saulny lijt weschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 185 un 377 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Saulny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1157 àls Salnei.
Verwàltung
vun Saulny ìsch. Saulny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Saulny ghert zem Lorrain.
Alpen-Edelweiß
S Alpe-Edelwyss (Leontopodium nivale subsp. alpinum Basionym Leontopodium alpinum; alemannischi Näme) isch e Pflanzeart us dr Familie vu dr Chorbblietler (Asteraceae) un wahrschyns eini vu dr bekannteschte Alpepflanze.
Bschryybig
S Edelwyss isch e mehrjährigi chrutigi Pflanze mit ere Wugshechi vu 5 bis iber 20 Zäntimeter. D Pflanze isch wullig-wyssfilzig, doderby sin di schmal lanzettlige, eppe fimf Zäntimeter lange Laubbletter bsundersch an dr Untersyte stark hoorig. Di grundständige Bletter bilde ne Rosette.
Fimf bis 15 wyss glänzigi Hochbletter forme ne mehrzackige Stärn un gän dr eigetli Blietestand. In dr zwee bis 12 glyychartige cherblifermige Deilblieteständ het je 60 bis 80 wyssgeeli Rehrebliete. Di seli schmale Rehreblieten am Rand sin karpellat („wyyblig“). Si wäre au Fadebliete gnännt. Wyter yynezues stehn greßeri staminati („männligi“) Rehrebliete. Wel dr funktionslos Griffel no do isch, chenne d Bliete staminokarpellat („zwittrig“) schyyne. D Blietezyt lyt zwische Juli un Septämber.
Blieteökologii
D schyymberi Bliete isch nume ne Schyynbliete (Pseudanthium). D Schaufunktion entstoht dur di dicht wyssfilzige Hochbletter. Di eigetlige Bliete sitze zue vile Hunderte, in einzelne Blietecherb organisiert, zmittsen im Stärn un bilde zämme mit dr Hochbletter e bstaibigsbiologischi Einheit (Superpseudanthium).
Dr bländig wyss Schimmer uf dr Hochbletter entsteht doderdur, ass Döuserdi chleini Luftblesli am vilfach durenander gwirkte, strublige Hoor s Liecht, wuu yyfallt, refläktiere (Signal fir Insekte, wu Hunig sueche, derzue e Verdunschtigsschutz un e Schutz vor Wermiverluscht). D Arbetsgruppe um dr belgisch Fysiker Jean-Pol Vigneron vu dr Universitet Notre-Dame de la Paix z Namur het uusegfunde, ass d Hoor sälber us parallele Fasere mit 0,18 Mikrometer Durmässer bstehn, was in dr Greßeornig vu dr Wällelengi vu dr UV-Strahlig lyt un derzue fiert, ass die absorbiert wird. S ibrig Liecht wird aber duregloo, ass d Pflanze cha Photosynthese mache.
Bstaiber sin vor allem Mucke, derzue Hutfliegler, Schmätterling un Chäfer. Im Diefland sin d Pflanze greßer un grienlächter, wel d Hoor nit eso dicht stehn.
Läbensruum un Verbreitigsbiet
Mer findet s Alpe-Edelwyss in dr mittel- un sideuropäische Gebirg wie in dr Pyrenäen, dr Alpe un im Balkangebirg.
Di negschte Verwandte vum europäische Edelwyss finde sich z Tibet, im Himalaya, z Japan, z Korea usw.
Aasalbigsstandort
Us dr Sicht vu dr Invasionsbiologii un em Naturschutz wird des kritisch gsäh. No § 41, Bundesnaturschutzgesetz sin sonigi Aasalbige gnähmigungspflichtig.
Gfehrdig/Schutz
S Edelwyss giltet z Dytschland as stark gfehrdet. Ursache sin v. a. s Bedrätte un s Befahre vu dr verblibene Standort.
Au z Eschtryych un in dr Schwyz stoht s Edelwyss in allne Bundesländer bzw. Kanton unter strängem Naturschutz un derf nit zupft wäre.
Name
Dr botanische Name leitet sich vu dr karakteristische dichtfilzige, wysse Behoorig ab (griech. leon fir Leeb, podion fir Fießli).
Eschtryych
1915 het mer au dr alpine Regimänter vu dr dytsche Armee erlaubt, des Zeiche z drage.
Sunschtigs
D Art isch no dr Yyszyt us dr innerasiatische Steppe in d Alpe yygwanderet, isch also kei Felsepflanze.
Z Eschtryych isch s Edelwyys scho anne 1886 unter Naturschutz gstellt wore.
Di eschtryychisch Boscht het am 19. Juli 2005 as erschti gstickti Briefmarke vu Eschtryych "Edelweiß", uf 400.000 Stuck limitiert, uusebrocht. Die Briefmarke het e Nännwärt vu 375 Cent, bstoht us Stoff un zeigt uf grienem, churz gfotzletem Untergrund e Edelwyss, wu mit wyssem Fade gstickt isch.
Bruuchtum
Friejer isch s Edelwyss as Heilchrut gege Buuchweh bruucht wore, mit Milch un Hunig gchocht. Vu dohär chunnt au dr bairisch Uusdruck „Bauchwehbleaml“. D Pflanze isch au fir Liebeszauber bruucht wore. E mänkmol findet mer extrem großi Blietestärn (maximal 6 bis 12 cm Durmässer), wu in dr Sag as zauberchräftigi »Edelwysschenig« erschyyne.
Altes Testament
Ds Urchrischtetum het die Schrifte als Wort Gottes agluegt, wo vo Jesus Christus als Messias für Israel u de Völker isch agchündiget gsi u i syre Uslegig uf ihn hiwyst. Bis öppe i ds Jahr 350 isch ds Alte Testamänt di Heiligi Schrift vo de Jude u de Chrischte gsi. Ungefähr im Jahr 350 isch du ds Neue Teschtamänt fertig gsi u so isch d Bibel hüt di Heiligi Schrift vo de Chrischte.
Der Alt Teschtamäntlech Bibelkanon underscheidet sech je nach Konfession. Der Katholisch Kanon umfasset 46 Büecher, der Ortodox Kanon 51 Büecher u der Reformiert umfasset 39 Büecher.
Bezeichnige
D Urchrische isch d Tora, d Prophete u di übrige Büecher vo der jüdische heilige Schrift als no unabgschlosseni Bible vorcho. Si hei se aber nid als Alts Teschtamänt bezeichnet. Si hei der Begriff “Schrift” oder “d Schrifte” bruucht. Der Satz “d Gsetz u d Prophete” meint d Tora u di Prophetische Schrifte. Ds glyche gilt ou für e Satz “Mose u d Prophete”. Der Satz “ds Gsetz, d Prophete u d Psalme” meint hingäge der ganz Jüdisch Kanon.
D Bezeichnig Alts Teschtamänt isch dür e Usdruck entstande wo der Poulus vo Tarsus im verwändet het. Der Poulus het mit däm Usdruck Bezug gno uf e Sinai Bund. Däm het är der Versöhnigswille vo Gott gägenüber gstellt, wo sech im stellverträtter Grichtstod vo Jesu Christi am Chrüz realisiert u so der Bund Gottes mit em Volk Israel z erfülle u so erneueret het. Drum hie d Urchrischte em alte Bund däm ganz sälbstverständlech der neu Bund gägenüber gstellt. Der neu Bund isch für allli Urchrischte d Identität vo JHWHs, em Gott Israels, als Vater vo Jesu Chrischti, u d unverbürglechi Gältig vo syre Sägenszuesag gägenüber em Abraham. JHWH het zum Abraham gseit das är e Vater vo vilne Völker wird sy. Die het dür Jesus Chrischtus mit ihrer erfüllig agfangen.
Der Melito vo Sardes het um 170 zerschtmal alli schriftleche Züügnis vom Heilswille Gottes vor em Ufträte vo Jesu Chrischti im Underschid zu de apostolische Schrifte (uf Griechisch) als Alts Teschtamänt bezeichnet. D Übersetzig vom diatheke mit em latinische Wort testamentum isch erschtmals um 200 im Tertullian beleit.
Ds Attribut “alt” isch i der Substitutionstheologii vo de Chrischte im Sinn vo überholt oder ufghobe dütet worde. Da d Chrischte zudäm d Schuld vom tot Jesu de Jude hei gä, het me mit däm Begriff ds Judetum abgwärtet.
Um di traditionelli Abwärtig z vermyde, bezeichne hützutags d Theologe u Chilchene der Tanach als Hebräischi Bibel oder mängisch ghört me ou der Begriff Erschts Teschtamänd. Da dermit wei si betone das ds Jude u ds Chrichtetum di glyche Grundlage hei.
D Rolle vom Neue Teschtamänt
Für Jesus vo Nazaret u syner Nachfolger isch d Vorform vom Tanach mit der Tora, de Pophetebüecher, de Psalme, em Buech Daniel u Spruchwysheit di Heiligi Schrift gsi. Jesus het sech vo Afanga druuf bezoge u het se immer als gültigi Uslegig vom Wille Gottes agluegt. Ohni ds Lose, ds Läse u ds Uslege vo biblische Texte, wo als aktuells Wort Gottes isch verstande worde, isch de Urchrischte ihri Botschaft vom Abruch vom Rych Gottes nid müglech.
D Bibel vo Israel isch ou nach em Tod vo Jesus d Norm blibe, vo ihre här u uf si häre hei d Chrischte ds cho u ds widercho vom Messias verchündiget. So hei alli Credoformel der Jerusalemer Urgmeind d Schriftgmässheit, als ou d Überystimmig u d Vorhärbestimmig vo ihrem Gloube mit der Heilsgschicht vo Israel verchnüpft. Der Tod u d Uferstehig vo Jesu isch für si alei i der Heilige Schrift erchenbar gsi u si hei das ou als Zil vo dere Gschicht verstande.
Da d Urchrischte d Gschicht Jesu als Erfüllig vo der Bundesgschicht Gottes mit Israel nacheverzelt, ufgschribe u glehrt hei, hei si es “Neus Teschtamänt” gschaffe. D Evangelie, d Gmeindebriefe u d Aposchtelgschicht stelle ds Ufträte, ds Stärbe u d Uferstehig vom Jud Jesu Chrischti als ängültigi Erfüllig u Erneuerig vom Israelbund dar, so dass sech d Botschaft vom NT nur im zämehan mit em AT lat la verchünde.
Es sy den aber ou Schrifte ume gsi u vo de Urchrischte als Lehrschrift akzeptiert worde, wo hüt nid Teil vom Alte Teschtamänt isch. So find me im es Zitat us em Buech Henoch. Di beide Värse entsptäche im em ganze zwöite Kapitel vo däm Buech. Das Buech isch hüt no nid mal i de Apokryphe z finde. Es exischtiert hüt aber e dütschi Übersetzig vo däm Buech. Es muess bi de Urchrischte e bekannt gsi si.
Der Begriff “Alts Teschtamänt” als bezeichnig für ne Sammlig vo de Israelitische Schrifte chunnt im NT nid vor. Der Sach na isch der Usdruck “Erschte Bund” Gottes mit em Volk Israel im NT unuflössbar mit em ne “Neue Bund” Gottes mit Israel u allne Völker dür d Sälbschthigab Jesu Christi  gmeint. Ds Attribut “alt” het syni Beränchtigung usschliesslech i däm chrischtelche Sälbstverständnis: Dämnach isch ds Verhältnis vo beidne Teschtamänt zunenand es unuflösbars Nachenand, insofern der der Alt u der Neu Bund Gottes zytlech u inhaltlech vorageit.
Das meint aber weder im NT sälber no i der spätere chirchleche Lehr das der israelitisch Bund veraltet oder ersetzt wird, wil di Hebräischi Bibel bezügts ja. Mit der Erschynig Jesu Chrischti isch für d Chrischte keis neus Wort Gottes näbe ds “alte” träte. Sondern der “Sohn Gottes” isch ds Wort Gottes wo isch Fleisch worde u repräsentiert so d Erwählig vo Israel als Volk Gottes, i das vo Afang a d Erwählig vo der Mönscheit isch ygschlosse gsi.
Bsunders der Tod u d Uferstehig Jesu Chrischti het nach em NT Gottes Wille stellverträtend für alli Mänsche erfüllt. Damit het är di Israelische Offebarige, Bundesschlüss u Verheissige äntgültig bestätiget, u v Verheissig für ne Neue Bund wo scho i der Hebräische Bible erwähnt wird bechräftiget. Der zitiert ja ou der  u meint dermit das i dä Bund wo d Israelite drinn ybezoge isch, ou alli Völker ygschlosse sy.
D Person u d Wärch Jesu Chrischti verkörpere also für d Chrischte der “neu” Wille Gottes, idäm si sy “alt” Wille, d Erschterwählig Israels, ändgültig erfüllen u bechräftige. Für di ganz urchrischtlechi Verchündigung isch darum der durchgängig Bezug uf d Bibel Israels entscheidend. Ohni si lat sech d Universalbedüütig Jesu Chrischti nid verstah.
Der Wille Gottes wo bereits im “Alte” Teschtamänt isch Offebar worde, het für Chrischte e andere, e neue Stellewärt übercho: Vo jitz a gilt dä Wille nur no i der Uslegig, wo Jesus Chrischtus ihm dür syni Lehr, sy Tod u syni Uferstehig gä het. Dämnach sy alli Einzelgebot i im Gebot Jesu Chrischti nämlech im Doppelgebot, der Gottes- u der Nächschteliebi, “ufghobe”, beziehigswys däm undergordnet.
Ufbou
Im Zug vo der Kanonisierig vom Tanach zum chrischtleche Alte Teschtamänt isch syni Dreiteiligkeit u d Tora (der Pentatoich) unveränderet blibe, aber einigi Einzelbüecher vom zwöite u dritte Teil sy ander agortnet worde anderi sy zu dene beidne Teile derzue cho. Zu dem het me Büecher ufteilt. Das het me mit em Buech Chönige, Samuel, Chronik u Esra so gmacht. Ds Buech Nehemia isch im Tanach Teil vom Buech Esra. Ds Zwölfprophetebuech isch i de hütige Biblene nümm als ganzes Buech erchennebar. Di zwölf Prophete i däm Buech wärde als einzelni Büecher agluegt u nid als ganzes gseh.
I de meischte chrischtleche Kanonliste us em 2. Bis 4. Jahrhundert isch d Nevi’im (Prophete) ufteilt u einigi vo de Ketuvim (Schrifte) sy zwüsche di “vordere” u “hindere” Prophete grütscht. D Büecher Rut Esra Nehemia u Chronik, wo im Tanach zu de Schrifte ghöre sy i zwöit Hoptteil grütscht u sy dert historisch richtig ygortnet. Ds Buech Rut steit nume gmäss em Afangs- u em Schlussvärs zwüsche de Büecher Richter u Samuel, da d Handlig zur Richterzyt spilt u der Sohn vo der Noomi als Grossvater vom Chönig David gilt. Da Esra u Nehemia nach em Exil spile, sy si hinder de Chronik Büecher ygortnet worde. D Chronik het me vom Schluss i d Chönigszyt vorzoge. Denn het me d Büecher Tobit, Judit, Ester u Makkabäer gmäss der Beschrybig vor Zyt u Thema ygortnet. Wobi ds Buech Judit sehr schwär yzortne isch das zu drei Zyte glychzitig spilt. Was praktisch unmüglech z bewärchstellige isch. Me het so di entscheidente zämehäng vo der Gschicht Israels vo der Landynahm bis zur Widerhärstellig vom ne eigete jüdische Staat, mit em Tämpelkult nach der Tora u der wytere gstaltig welle darstelle. Dä Bereich het me als abgslosse u vergangnigs gläse.
Hinder d Gschichtsbüecher het me der Räscht vo de Schrifte da. D Büecher wo em Salomo zuegschribe wärde d Sprüch, der Prediger u ds Hohelied, sy um d Wysheit vom Salomo u Jesus Sirach ergänzt worde. Ds Buech Hiob het me vor d Psalme ta. Das het me gamach wil me der Hiob als Davidspsalm em Chönig David zuegschribe het. D Gebätssammlig im Hiob faht mit ere Chlag a u ändet mit em ne Lob a d Gottesherrschaft: Da drinn hei d Chrischte d Verwandlig vo de Zwifel u de Chlage vom Hiob i ändzytlechi freut über e Sig Jesu Chrischti usdrückt gseh.
D Chlagelieder vom Jeremia sy zum Prophetebuech cho u ds Buech Daniel het me de Prophete zuegortnet, da me das Buech als Zuekunft für d Wält gseh het u so mit nie ere Wysheitsschrift sonder ere apokalyptische Schrift. Idäm ne d Prophetebüecher a Schluss grückt het sy si zur Verheissig Jesu Chrischti worde.
Schrifte, wo für ds Judetum, syner Fescht u syner Gottesdienschte sy wichtig gsi, hei für d Chrischte syt der Tämpelzerstörig (70 n. Chr.) eher pragmatischi, allegorischi u typologischi Bedütig.
Kanonisierig
Ab em Jahr 150 het di wärdendi Chilche sedigen versüech e Absag erteilt i däm si ds “Alte Teschtamänt” i der Septuaginta überliferete Form als vollgültigs Wort Gottes über no u däm ds Neue Teschtamänt voragstellt het. Me het bi de Urchrischte d Uffassig gha das der Gloube a Jesus der Bund mit Israel bechräftiget u nid uflöst. So isch es theologisch unmüglech, ds Läbe, d Lehr, der Tod u d Uferstehig Jesu Chrischti vo der Erwählig Israels z trenne. D Chilche het dermit sälber di normatīvi Instanz für d Uslegig vom Neue Teschtamänt fescht gleit, wo sech späteri Reformlöif d Religion u d Politik het chönne berüefe. Scho früech het’s verschideni Übersetzige vo Teile vo der Septuaginta i ds Latinische gä, wo hüt under em vilgestaltige Begriff Vetus Latina sy summiert worde. Syt 385 isch di vollständigi Übersetzig vo der Septuaginta i ds Latinische, düre Heronymus fertig gstellt worde. Derä übersetzig seit me Vulgata. D Vulgata isch bis zum zwöite Vatikanische Konzil als Übersetzigsgrundlag für die Katolischi Chilche gsi. Doch syt här wird nümm d Vulgata als Übersetzigsgrundlag bruucht sondern der Hebräisch-Aramäisch u der Griechisch Text.
I der Reformationszyt wo sech d Proteschtande vo de Katolike trennt hei, het der Martin Luther d Bibel u ds Alte Testamänt neu gordnet. D Trennig vo de Büecher het der Luther nümm Rückgängig gmacht. Aber d Büecher wo nid im Tanach enthalte sy, het är druus gno u het se i ne seperate Abschnitt da. So si d Büecher Tobit, Judit, Sirach, Wysheit, Makkabäer, Baruch so wi Teili us Ester u Daniel us em Alte Teschtamänt verschwunde. Der Luther het die Büecher nid als em Alte Teschtamänt glychwärtig verstande, aber guet zum läse. Däm Byspil isch du ou d Elberfelder Bibel gfolgt, wobi si die Büechen ganz wäg gla het. Oder ou ds Alte Teschtamänt Bärndütsch en Uswahl vom Hans, em Bärnhart u der Ruth Bietehard sy däm vorgehe gfolgt. Leit e Bibelübersetzig Wärt druuf vo meh als eire Konfesion akzeptiert z wärde, de ordnet si die Büecher entweder im Alte Teschtamänt y oder si packt se seperat i d Mitti vo der Bibel.
Patrischtik
I der Patristik het der Ouguschtinus vo Hippo, dä vo der Reformatore wider ufgriffnig, Satz prägt:"„Novum Testamentum in Vetere latet, et in Novo Vetus patet.“ “Ds Neue Teschtamänt lit im Alte versteckt, ds Alte wird im Neue ufdeckt/offebar.”"Dermit isch gmeint, dass Jesus Chrischtus u sys Erlösigswärch am Chrüz bereits im Alte Teschtamänt isch agfange worde. Für das wärde nid nur einzelni Passage wi Psalm 22 oder härezoge, sondern ou der Sinn vom ganze Alte Teschtamänt, wo möcht zeige, das der Mönsch sälber, wenn är versuecht, d Gebot Gottes yzhalte, wird är das nid schaffe. (vgl. z. B. ; ; Galaterbrief) Damit wird ds Neue Teschtamänt als Fortsetzig vom AT gseh. Ohni ds AT gits keini Wurzle u kei Basis für ds NT.
Trotzdäm het d Chilche i ihrer Gschicht die eidütige Ussage us vergässe.
Wo die, uf ds Dissyts bezogeni Hoffnig u Verheissig vo Israel, neuplatonisch u alegorisch umdütet worden isch, het si sech derfür geignet das sech ds Chrischtetum im Römische Rych zu nere neue Herrschftsreligion het chönne ufschwinge.
Dialäktübersetzige chöme uf
I der Schwyz hingäge het e Entwicklig stattgfunde wo sech später du ou uf ds Alte Teschtamänt usgwürkt het. Eigentlech hätti die Entwicklig scho mit em Zwingli oder mit em Gotthälf chönne cho. Doch i z Rolle cho isch si tatsächlech ersch em Jahr 1905. I däm Jahr het nämlech d Agnes Bodmer di erschti schwizerdütschi Bibelübersetzig veröffendlecht. Biblische Erzälhungen für unsere Kinder, het die Züridütschi Bibel gheisse u het sowohl Texte us em Alte als ou us em Neue Teschtamänt beinhaltet. Da der Ateil a Altteschtamäntleche Texte allerdings gring isch gsi het d Schwizer Bibelgselschaft die Übersetzig als rein neuteschtamäntlechi Übersetzig gwärtet. Das isch bi Biblene wo Texte us em Alte u us em Neue Teschtamänt enthalte, aber kei vollständigi Bibelübersetzig si e normale Vorgang. Im Jahr 1939 het du der Baselbieter Buur Dietrich Hans Gysin e Baselbieter Übersetzig use gä. Die Bibeltexte si für d Schwyzer Soldate gsi wo im Ysatz si gstande. Der Gedanke isch gsi das d Soldate doch wenigschtens e Teil vo der Bibel i Ihrer Sprach chöi läse. D Übersetzig isch under em Name dr guet Bricht use cho. Im Jahr 1944 isch du di erschti Übersetzig us usschliesslech altteschtamäntleche Texte erschine. Si isch vom Traugott Meyer gsi. D Übersetzig het der Name O Herr und Gott über cho u isch äbefalls uf Baselbierterdütsch gsi. Ungefähr 20 Jahr später het’s e Art übersetzigs Fluet gä. Ei schwizerdütschi Bibel nach em andere isch veröffendlecht worde. U da der bi isch ou ds Alte Teschtamänt i underschidlechi Dialäkte übersetzt worde.
Bewärtig vom AT i der Nazizyt
Wäret der Nazizyt hei d "Dütschland Chrischte" e wytere versuech underno alles jüdische im chrischtleche Gloube uszmerzä. Es isch zu nere willkürleche Uslegig vom Chrischtetum cho. Die Vorussezige hei mit zum Holocaust bytreit.
Neubewärtig syt 1945
Scho di historischi Forschig vom 19. u vom früeche 20. Jarhundert het d Eigeständigkeit vo der Tradition bi de Israelite, bsunders syner Prophete u sy Messianismus erchennt. Doch ersch di unübersehbari Würkig vom chrischtleche Antijudismus bis zum Schoa het d Chilche u die neuteschtamäntlechi Wüsseschaft derzu bewegt, sech mit de mügleche Wurzle vom Antijudaischmus im Neue Teschtamänt usenandzsetze.
Das het zu re Neubewärtik vom AT u em Judetum gfüehrt. Der Rhynisch Synodalbeschluss vo 1980 zum Verhältnis vo de Jude u Chrischte isch z Dütschland wägwysend gsi. In zwüsche hei die meischte Landeschilchene e ähnleche Beschluss wi der EKD verabschidet u hei Teilwys dä Beschluss sogar i d Chilcheverfassig überno.
Eini vo ihrne Ysichte het so glutet: Hätti di chrischtlechi Mehrheit z Europa ihri jüdische Wurzle wahrgnoh u der “ungchünndig Bund” Gottes mit Israel (Röm 11,2 Martin Bueber) anerchennt, de hätte si ds Doppelgebot vo der Liebi ou gägenüber de jüdische Minderheit eher befolgt u d Gsellschaft z Europa hätti glehrt z glyche z tue. De hätti d Glichgültigkeit gägenüber em Schicksal vom jüdische Volk i der NS-Zyt so nid chönne gscheh.
Däm het die chrischtlechi Theologii ou versuecht sprachlech Rächnig z träge, um di blybendi Gültigkeit vo de im Alte Teschtamänt enthaltene Schrifte, Usdrück, u um Missverständnis z verhindere, söll me der Begriff Erschts Teschtamänt ds bruuch (Hebr 8,7.13; 9,1.15.18: so der chrischtlech Altteschtamäntler Erich Zenger).
I der Schwyz isch der Begriff Erschts Teschtamänt weniger bekannt. Zudäm het der Dialog mit de Jude i der Schwyz scho chly früecher agfange. D Schwyz het sech nämlech wäret em Chrieg um di vile Jüdische Flüchtlinge müesse kümere. Da hei ou d Chilchene müesse hälfe. Di stygendi Not zwüsche de Jahr 1942 u 1943 het d Chilchene schlicht derzue zwunge es einigermasse guets mitenand mit de Jude z ha.
Di dritti Dänkschrift vo “Jude u Chrischte” vo der EKD us em Jahr 2000 stellt fescht dass di chrischtlechi Abwärdig vom Alte Teschtamänt nur denn durhaft cha überwunde wärde, we me glychzitig ds Judedum als blybende eigeständige läbige Züge vo der Hebräische Bibel anerchennt. Das het wytreichendi Konsequänze für d Bibelforschig, d Exegese, d Predigt, der Konfermationsunterricht u d Gottesdienschtgstaltig gha.
Historisch-kritischi Erforschig
E Wüsseschaftler uf em Gebiet vom Alte Teschtamänt nennt me Altteschtamäntler.
Lueg ou
ᛖ
ehwaz (ᛖ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de e-Ruune. Er haisst uf Altenglisch eoh und im Hrabanische Alphabet ech. D Bidütig isch »Ross«. Au de gotisch Buechstabe "e" (𐌴) haisst wie d Ruune eyz, d Form entsprecht aber a em griechische Epsilon.
D e-Ruune isch di nünzeet Ruune im Futhark und di dritt Ruune im dritte Ætt. Z Skandinavie isch d e-Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und denn mit de ᛁ|i-Ruune gschribe worde.
Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch vorderi offni ungrundeti Vokal (IPA //).
Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d e-Ruune Fortschritt.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Hausgauen
Hüsgaie oder Hüsgai (frz. Hausgauen, dt. Hausgauen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hüsgaie lijt ìm Sundgöi ìm Dàl vum Thàlbàch zwìsche Àltkìrech un Basel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hüsgaie ìsch. Hüsgaie ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hüsgaie ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
6. November
Dr '''6. Novämber''' isch dr 310. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 311. in Schaltjohr), dodermit blybe no 55 Däg bis zum Änd vum Johr.
Marx Brothers
D Marx Brothers si e amerikanischi Komikerdruppe gsi, wo dur Film, Färnsee- und Theaterufdritt mit musikaalische Iilaage bekannt worde isch und Komiker, wo noch ene choo si, maassgäblig inspiriert het.
D Marx Brüeder si us ere Familie, wo z Yorkville in dr Upper East Side vo Nöi York gläbt het, im ene chliine jüüdische Kwardier, wo zwüschen em irisch-dütsche und em italiänische Kwardier gsi isch. D Familie vo dr Mueter, Minnie Schönberg (* 1864 as Minna Schönberg; † 1929), isch us Dornum im Ostfriesland iigwanderet, dr Vater Simon Samuel (Sam) Marx (1859–1933) isch us Mertzwiller im Elsass choo, was iim spööter si Spitznaame „Frenchie“ iibrocht het.
As Marx Brothers si ufdräte: (Dr eltist Soon Manfred isch scho as Chind gstorbe, vor dr Geburt vom Chico.)
D Marx Brothers si uf em 20. Blatz in dr Liste vo de grösste 25 Filmlegände vo alle Zite, wo vom bekannte American Film Institute zämmegstellt worde isch.
Ennetbaden
Ännetbade (offiziell: Ennetbaden) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Wi de Näme scho seit, isch d Gmeind uf em gägeüberligende Limmatufer wi Bade, wo d Gmeind bis 1819 derzue ghört het.
Marx Brothers
Film
dr änglisch Ditel in Chlammere (OmU = Original mit Underditel)
Anderi:
Ennetbaden
Geographi
De Gmeindbann isch 211 Hektare gross, dodervo sin 88 Hektare bewaldet u 71 Hektare überbaut. Di höchschti Schtell ligt uf de Lägere mit 757 Meter, di tüüfscht a de Limmat uf 360 Meter.
Nachbargmeinde sin Freyewil im Norde, Ähredinge im Oschte, Wettige im Süde, Bade im Weschte u Obersiggethal im Nordweschte. Bade, Ännetbade u Wettige sin zämmebauet.
Gschicht
Bi Grabige im Johr 2008 het ma usegfunde, dass ma zu de Ziit vo de Römer um 120 n. Chr. uf de Brandruine vo eme um 40 n. Chr. baute Handwerkerquartiir, wo zu de Sidlig Aquae Helveticae ghört het, en repräsentative Terrassebau errichtet het. Der Terassebau isch mit Freskemalereie, Mosaike, marmorverchleidete Wänd u Fussbodeheizig luxuriös usgschtattet gsi. Wäge Überfall vo de Alemanne het ma s Gebäude ums Johr 270 umme ufgäh. Bi de Grabige het ma au en Friidhof us em 7. Johrhundert gfunde.
In ere Urkund isch Ännetbade im Johr 1150 s erschtmol erwäänt worde, wos au zu Bade ghört het. Am Limmatufer hets Badehüser gha, wo ma chlini Bäder gnennt het, im Gägesatz zu de grosse Bäder am linke Flussufer.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. I dere Ziit hei sich di Spannige zwüsche Bade u Ännetbade verschärft. Bade het s Gfühl gha, Ännetbade sigi numme es läschtigs Aahängsel u d Ännetbadner hei sich usgränzt gfühlt. Im 1817 het Bade a de Regiirigsrot vom 1803 noi gründete Kanton Aargau es Gsuech uf an Abtrännig vo Ännetbade gschtellt, wo am 22. Dezember 1819 vollzoge worde-n-isch.
George C. Pendleton
Dr George Cassety Pendleton (* 23. Àwrìl 1845 bii Viola, Warren County, Tennessee; † 19. Janner 1913 z’ Temple, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1893 bis 1897 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr George Cassety Pendleton ìsch ànna 1845 z’ Viola ìm Bundesschtààt Tennessee uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Ned E. Pendleton un vu dr Sarah Pendleton geboorana Smart. Ar ìsch ìn siinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala un d’rnooh ìns Hannah High School gànga. Ànna 1857 hàt’r mìt siina Äältra-n-uff Belton ìm Texàs gwàndelt. Doo hàt’r ìm Hàndel un ìn dr Làndwìrtschàft gschàfft. Wahrem Bìrgerkriag hàt’r ìm Heer vu dr Konfederàzioon diant. Noh-n-em Kriag hàt’r àn dr Waxahachie Academy ìm Ellis County siina Üssbìldung furtgsätzt; ar ìsch àwwer krànk worra un hàt d’ Schtüdia müassa unterbracha. Gliichzittig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Zwìscha 1876 un 1910 ìsch’r Delegiart’r uff àlla regionààla demokrààtischa Pàrtäitaaga ìm Texàs gsìì. Vu 1882 bis 1888 ìsch dr Pendleton Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì, un ìsch ìm Joohr 1886 Presidant vu dam Hüüs gsìì. Ìn da Joohra 1890 bis 1892 ìsch’r Vìzagouveneur vum Texàs gsìì. Ìm Jüüli 1896 hàt’r àls Delegiart’r àn dr Demokrààtischa Nàzionààla Versàmmlung z’ Chicago tailgnumma. Doo ìsch dr William Jennigs Bryan zem äärschta Mol àls Presidantschàftskàndidààt nominiart worra.
Àn da Kongrasswàhla vum Joohr 1892 ìsch dr Pendleton ìm sììbta Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1892 àls Noohfolger vum William H. Crain gsìì. Ar ìsch amol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1892 ìm Kongrass blììwa. Ànna 1896 hàt’r sìch nìt fìr a Wììderwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm US-Represantàntahüüs hàt dr Pendleton ìm Bànksektoor gschàfft. Üsserdam hàt’r Racht gschtudiart un ìsch ànna 1900 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Temple gschàfft. Ìn dara Schtàdt ìsch’r àm 19. Janner 1913 àn’ma Hìrnschlààgààfàll gschtoorwa.
Dr George Pendleton hàt ànna 1870 d’ Helen Embree üss Belton (Texàs) ghiiroota ghàà. S’ Pààr hàt fìmf Kìnder ghàà.
D’ Ortschàft Pendleton ìm Bell County (Texàs) ìsch noh-n-ìhm gnännt.
Bachfischet
De Bachfischet isch en Bruuch vo de Stadt Aarau.
Er isch all Joor im Septämber voor de Herbschtfeerie. Me kännt de Bachfischet scho sit Joorhunderte. Wämmen äeinisch im Joor de Stadtbach, wo vo de Suure heer chunt, abgschlage hät zum ne chönne putze und wänn druufaben am Oobig s Wasser wider chunt, so waartet d Schuelchind und die Chlyyne vo de Chindsgi uf em Wääg näbetem Bach mit iirne Latäärne a de Stäcken uff d Papyyrschiffli, wo d Suurer Chind uf em Bach i d Stadt abelönd.
Dänn lauffen alli dur d Gasse vo de verdunklete Stadt. Zletscht chunt der Zuug in Schachen abe, wos es schööns Füürwäärch git. Uf em Wääg rüeffet d Klassen i de Stadt de Väärs:
Lucius Munatius Plancus
Dr Lucius Munatius Plancus (* um 87 v. d. Z. z Tibur; † um 15 v. d. Z. (?)) isch e römische Fäldher, Konsul und Zensor gsi.