cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prosa
Spööter het mä dr Prosabegriff allgemäin für alli Teggst brucht, wo nid in Värsform gsi si, sigs normali Alldaagsreed wie au kunstvoll gstalteti fiktionali Teggst. Sit em 18. Joorhundert wird dr Begriff au as e Sünonüüm für die verzelendi Litratuur bzw. Epik brucht, vor allem für e Roman as Hauptmedium vo dere literarische Gattig.
D Prosa umfasst alli literarische Gattige, wo Beobachtets, Empfundnigs, Erfundnigs und Usdänkts mitdäile und meer oder weniger interpretiere: si stellt s in en usgsprochnige oder unusgsprochnige Sinn-Zämmehang, erklärt, kommentiert, analüsiert oder bewärtet und iiri Daarstelligsform isch im Underschiid zum Värsdrama und dr Lüürik nit värsförmig.
Schaner vo dr Prosa si z. B. dr Roman, d Nowälle, d Verzelig, d Churzgschicht, dr Essey, s Föitong, d Memuarelitratur, d Biografii, dr Brief, Sachteggst vo alle Arte und die ganzi wüsseschaftligi Litratuur.
Zwar wird d Prosa nit dur festi Reegle vo dr Teggstkomposizion bestimmt, si cha sich aber strukturell verdichte. Prosateggst chönne zum Bischbil dur rhetorischi Figure oder rhüthmischi Satzändi oder au dur e logischi Öirüthmii, wo dr Entwigglig vo de Gedanke entspricht, (W. v. Humboldt) oder e „gäistigi Süntax“ (J. Grimm) in iirer Gestaltigsoffehäit uf die verschidnigste Arte intensiwiert wärde. Au chönne sich d Merkmol vo dr Prosa mit dr Kwantidäät verändere: d Lengi isch e Vorussetzig für en epischi Entfaltig, d Chürzi für aforistischi Pregnanz.
Dr (litratuur-)gschichtligi Erfolg vo dr Prosa vor allem sit em 20. Joorhundert goot zämme mit em Verfall vo verbindlige Wältbilder im Brozäss vo dr Modärne, wo d Prosa zur Darstelligsform für e Wält wird, wo sich in ere nüt me riimt.
D Gebruuchsprosa vermiddlet iiri Inhalt z. B. in Reede, im Gsprööch, per Brief, in Ardikel und Sachteggst (z. B. Teggst vo Gsetz oder Gebruuchsaaläitige). Dodrvoo underschäidet mä die literarischi Prosa, wo bewusst poetischi Gstaltigsmiddel verwändet, sig s bi dr Wortwaal, im Satzbau, in dr Sproochmelodii, dr Bildhaftigkäit und im Sproochrhüthmus. Die wüsseschaftligi Prosa (z. B. in dr Filosofii) überschniidet sich mänggisch mit dr literarische Prosa.
In dr Litratuurwüsseschaft isch s umstritte, öb dr Geegesatz Prosa-Värsdichdig gäignet isch, zum e Gattigssüstem druf ufzbaue, wo dr gliich Wärt het wie s Konzept vo de „Naturforme“ Lüürik, Epik und Dramatik.
Max Haufler
Lääbe und Wärk
Er isch as Mooler in Öiropa umegräist, het sich aber s Lääbe vilmol mit Gläägehäitsaarbäte müesse verdiene. Zrugg in Baasel, isch dr Haufler 1934 Mitgliid vo dr expressionistische Beweegig Rot-Blau und dr Grubbe 33 worde. 1935 isch er z Bariis bi dr Akademii vom Amédée Ozenfant gsi und isch, won er zrugg gsi isch, Kabarettist worde und isch im Baasler Cabaret Resslirytti ufdrätte.
Für e Film het er sich 1936 afo intressiere, und er het in dr Schwiz welle Film mache, won e hoochi Kwalidäät häi. Zum erste Mol Reschii gfüert het er in Farinet ou l'or dans la montagne für d Clarté-Film AG. Noch deren iirem Konkurs het er für d Gloriafilm Emil, me mues halt rede mitenand! (1941) und Menschen, die vorüberziehen (1942) inszeniert. D Film si zwar vo de Kritiker globt worde, häi aber die finanzielle Erwartige vo de Finanzierer nit chönne erfüllen. Dank em Heinrich Fueter het dr Haufler für d Schwizer Condor Films AG Wäärbigs- und Ufdraagsfilm chönne drülle. .
Für d Gloriafilm si entstande: Wir bauen auf (1943), Die bildspendende Flüssigkeit (1944), Rieter-Werkfilm (1945) und Das Gesetz der Strasse (1946) und für d Condor Films Venezianische Rhapsodie (1949), Die Herstellung von Maggis Produkten (1950), Ein Menschenalter (1954) und Modernste Vermessungsinstrumente (1955). Si letzti Reschiiaarbet mit ere gspiilte Handlig isch dr Wäärbigsfilm Der Geist von Allenwil (1951) gsi. Wäge sine chronische Depressioone, sim schwiirige Charakter und wil er immer wider s Büdsche überschritte het, het nüm as Reschissöör chönne schaffe. No wääred em Chrieg und noch 1955 het er vergääbe brobiert, Filmbrojekt z umsetze. Zwüsche 1960 und het er welle dr Romaan Der Stumme vom Otto F. Walter verfilme. Er het as Reschiassistänt an Wilder Urlaub (1943), Nach dem Sturm (1948), Es geschah am hellichten Tag, Die Käserei in der Vehfreude, Der Teufel hat gut lachen und Die Schatten werden länger gschafft. Für Was isch denn i mym Harem los? (1936/1937), wo erst 1983 urufgfüert worde isch, het er zum erste Mol am ene Dräibuech mitgschriibe. Usser de Dräibüecher vo sine äigene Film het au an de Dräibüecher vo Heidi und Peter, HD-Soldat Läppli und Der Teufel hat gut lachen mitgschafft. In Kinder der Berge und Die Schatten werden länger isch er für d Dialoog zueständig gsi.
Wo dr Max Haufler vo 1942 aa käini Reschiiufdrääg für Spiilfilm me überchoo het, het er müesse as Schauspiiler schaffe, was em aber nid gfalle het. Er het Ufdrääg fürs Radio öberchoo und mee uf dr Büüni afo schaffe. Er het zum Cabaret Fédéral (1949–1951) ghöört, am Schauspiilhuus Züüri (1951–1957) gspiilt und am Landestheater Darmstadt (1957–1959) gastiert. Si ersti Filmrolle isch im S’Vreneli am Thunersee gsi. Im Steibruch het er en ersti Glanzrolle as e verjääste Vagabund ghaa und spööter äänligi Rolle überchoo. Drotz oder grad wäge deene Ussesiterrolle isch er im Schwizer Dialäktfilm üsserst populäär worde. Er het äini vo de drei Hauptrolle in Hinter den sieben Gleisen und in dr Fortsetzig Der Teufel hat gut lachen übernoo. Er het au in Wärbigsfilm wie Mitenand gahts besser (1949) und Familie M Junior (1953) mitgspiilt. Er isch as Charakterdarsteller über d Landesgränze uuse bekannt worde und het Rolle im Färnsee und bi usländische Filmgsellschafte überchoo. In White Cradle Inn het er zum erste Mol im ene änglischsproochige Film überchoo, wo zum Däil z Gstaad drüllt worde isch. Dr Broduzänt Günther Stapenhorst het em scho in de 40er Joor dr Root gee, uf Hollywood z goo, was er erst in de 60er Joor gmacht het. Er het en Aagebot vo 20th Century Fox abgleent und 1964 vo Hollywood zrugg in d Schwiz.
Dr Max Haufler isch sit 1931 mit dr Hamburgere Lotte Kohn verhürootet gsi. Iiri Chinder si d Schauspiilere und Performance-Künstlere Janet Haufler (1931–2020) und dr Fotigraaf Yvar (1934-2007). Er het d Lotte verloo und mit dr Walburga Gmür zämmegläbt, wääred sini Chinder e zitlang in s Wäisehuus häi müesse go lääbe. 1951 het er d Gmür ghürootet und 1964 häi si sich lo schäide.
Dr Haufler het si Lääbe lang an diefe Depressioone glitte, schliesslig het er sich 1965 in sinere Zürcher Woonig s Lääbe gnoo. Er isch uf em Zürcher Friedhof Rehalp (FG 86027) begraabe. Mit em Film Max Haufler, der Stumme (1983) vom Richard Dindo, wo si Dochter Janet din d Hauptrolle spiilt, und dank ere Wanderusstellig isch si Wärk dr Öffentligkäit wider bekannt worde.
Nederlandse Spoorwegen
Nederlandse Spoorwegen mit d'r Abchürzig „NS“ - das isch holländisch und isch d' Bezäichnig für die niderländisch Ysebahn, wo früehner d Staatsysebahn gsi isch.
Gschicht
Ufgrund vum Erschtä Wältchriäg hend sich di zwii gröschte Bahngsellschafte im Land zu-n-ere Zwägggmeinschaft zämetue. Si sind rächtlich vu-n-enand unabhängig blibe, hend aber ä gmäinsame Bahnbetrieb gschtellt. Im Jahr 1938 hend di zwii Gsellschafte - si hend „HSM“ und „SS“ gheisse - zu de Nederlandse Spoorwegen fusioniert - das heisst so vill wi „Niderländischi Schinäwäg“. Am 19. Februar 1993 het d' Regierig d'r Versälbständigung vu d'r Bahngsellschaft zuegschtimmt. Dur das git's sithär käi Subvänziuu mi vu jährlich 450 Milliune Gulde.
Beschriibig
D' Infraschtrukur isch in dr Hand vu dr Gsellschaft „ProRail“, wu vum Verchehrsminischterium beuufsichtigt wird. Äs handlet sich um äs dichts normalspurigs Ysebahnnetz mit nur gringe Stiigige, dänn z Holland isch bekanntlich ales flach. De Verchehr isch uuftäilt i d Divisiune NS Reizigers, de Personeverchehr, und d' NS Cargo/Railion Nederland, de Güeterverchehr. Für d Schnäll- und d Güeterzüüg werdäd Streggäloggene iigsetzt, und im regionale Personeverchehr chänd Triibzüüg zum Iisatz. D Huusfarbe sind Gälb und Schwarz.
Lechbruck am See
Lech (amtlich Lechbruck am See) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Nürnberg
Nürnberg, alemannisch Nüerebäärg, fränkisch Nämberch, isch e kräisfreiji Groossstadt im Regierigsbezirk Middelfranke vom Freistaat Bayre. Si het Iiwooner (Stand ), isch noch Münche die zwäitgrössti Stadt vo Bayre und ghöört zu de 15 grösste Stedt in Dütschland. Zämme mit de Noochberstedt Fürth, Erlangen und Schwabach lääbe öbbe 1,2 Millione Lüt im Balligsruum Nürnberg, wo z Franke wirtschaftlig und kulturell au s Zentrum vo dr Metropolregion Nürnberg daarstellt mit iire 3,5 Millione Iiwooner.
Lechbruck am See
Geografi
Lech leit am Lechsee. Vo dr Gmarkung sin 77 % Landwirtschaftsfleche, 16,1 % Wald, 6 % Sidlungsfleche un 1 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Lech gheret s Pfarrdorf Lech, s Dorf Helmenstein und d Weiler Dieswag, Klausmen, Leibenberg, Leithen, Reuthen und Wagegg.
Gschicht
Lech isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1316 als ze Lech.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 4 % gleage.
Religion
80,4 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 14,8 % evangelisch.
Verwaltung
Lech ghert zua koanere Verwaltungsgmoaschaft. Dr Birgermaischter vo Lech isch dr Werner Moll.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Lech ghert zum Oschtschwäbisch.
Bologna-Prozess
As Boloniaa-Brozäss bezäichnet mä e dransnazionaali Hoochschuelreform wo s Ziil het, d Studiegäng und abschlüss in ganz Öiropa äihäitlig z mache. Wenn ganz Öiropa en äihäitlige Hoochschuelruum isch, chönne Studänte lichter in andere Länder studiere. Dr Begriff goot zrugg uf e politisch-brogrammatischi Erkläärig, wo 29 öiropääischi Bildigsminister 1999 im italiäänische Bolonia underschriibe häi.
Wääsentligi Elimänt vom Konwergänzbrozäss si:
Kritisiert am Bolonia-Brozäss wird, ass die radikaali Umstellig vom Hoochschuelsüsteem und iiri braktische Uswirkige uf d Leer an de Hochschuele und uf d Studänte nid guet vorberäited worde sig, ass d Hoochschuele nid mit gnueg Ressurse usgstattet wärde, ass d Brüefigsbraxis z chläidäilig sig und ass s Uniwersidäätswääse drunder wurd liide, wie bi dr waggsende Drennig vo Forschig und Leer; dr Verschuelig vo dr hööchere Bildig uf Chöste vo dr indiwiduelle akadeemische Freihäit und bim Vernoochläässige vo dr Grundlaageforschig an de määrtorientierte Hochschuele.
Kwelle
Dr Ardikel «Bologna-Prozess» uf dr dütsche Wikipedia
Kabarett
S Gabare (Dütschland: Kabarett [], []; Ööstriich: []; Schwiz: au []) isch e Form vo dr Chliikunst, wo daarstellendi Kunst (schauspiilerischi Szeene, Monoloog, Dialoog, Pantomiime), Lüürik (Gedicht, Ballade) oder Muusig vilmol in dr Form vo Satire oder Polemik mitenand verbindet. D Motivazioon vom Gabare isch gsellschaftskritisch, komisch-unterhaltsam und/oder künstlerisch-esthetisch.
Etymologii
S Wort Gabare stammt vom französische cabaret (Bäiz) und isch as Kabarett [] iidütscht worde. S Wort Cabaret sälber wird internazionaal und histoorisch vilmol as Sünonüüm für Revue verwändet. S Wort Kabarett het au d Bedütig von ere dräibaare Spiiseblatte mit chliine Fächer oder Schüsseli.
D Abgränzig zu Comedy und Stand-up-Comedy
D Gränze zwüsche Gabare und Comedy und Stand-up-Comedy si fliessend; so isch s mänggisch schwiirig z sääge, öb Künstler wie zum Bispil dr Michael Mittermeier, dr Django Asül, dr Josef Hader oder dr Alfred Dorfer zum Schanr vom Gabare oder vo dr Comedy ghööre. Grundsetzlig stoot im Gabare eender d Kritik vo öffentlige Eräigniss oder Persoone us dr Politik und dr Gsellschaft im Middelpunkt, wääred sich d Comedy und d Stand-up-Comedy vilmol uf eender die komische Fassette vo Komflikt mit dr äigene Umwält konzentriere. Vor allem bim Gabare muess dr Zueschauer die gsellschaftligi Realidäät zimlig genau kenne, für zum alli Hiiwiis und Wortspiil z verstoo.
Trigraph
In de Sprochwüsseschaft isch e Trigraph e Kombination uss drei Schriftzeiche, wo als Eiheit behandelt werre und/oder ei einzige Lut widdergänn. E glychartigi Kombination vo zwei Schriftzeiche nännt mer Digraph. E Bispyl für e Trigraph isch s, wo im Dütsche, Alemannische und Luxeburgische mit em Lutwert [] verwändet wird oder im Ungarische wo für de Lut [] stoot.
In de Programmiersproch C werre nün Drei-Zeiche-Sequänze als Trigraphe bezeichnet, wo alli mit  agange und jewyls für ei einzels Zeiche verwändet werre. Si repräsentiere Interpunktionszeiche, wo's in Zeichesätz, wo nit im ASCII entspräche, nit git. Säll betrifft bsunders nationali Variante noch de ISO 646. D Programmiersproch C verwändet aber fast de ganz ASCII-Zeichesatz.
Hütt müeß mer in de Programmiersproch C fast nümmi verwände, wyl uff aktuälle Computersystem de komplätt ASCII-Zeichesatz dargstellt werre cha.
Karl Kurrus
Dr Karl Kurrus (* 25. Oktober 1911 z Ändinge; 6. Jänner 1993 ebedert) isch e dytsche Dialäktdichter gsii.
Lääbe
Dr Kurrus isch z Ändinge uf d Wält chuu un ufgwachse. No dr Volksschuel het er in sym Haimetstedtli ne chaufmännischi Lehr gmacht. No verschidene Aastellige, unter anderem in dr Ändinger Stadtverwaltig isch er schließli Stedtische Diräkter bi dr Stadtverwaltig vu Fryburg wore, wun er bis zue syre Pänsionierig anne 1976 gschafft het.
Iber sy Verhalte in dr Zyt vum Nationalsozialismus het dr Helmut Eitenbenz, Honorarkonsul un Altburgermaischter vu Ändige, anne 2011 bi me Feschtakt zum 100. Geburtsdag vum Kurrus gsait, dr Kurrus heb „keinen Hehl daraus gemacht, dass ihm in jungen Jahren der klare Blick versagt“ gsii sei. „Zeit seines Lebens hat er an dieser Lebensphase schwer getragen“. No dr Hochzyt mit dr Elisabeth Schwer isch er im Zweete Wältchrieg as Soldat yyzoge wore un an d Oschtfront chuu. Anne 1945 isch er in amerikanischi Gfangeschaft chuu.
Scho as Soldat het er Gedicht uf Hochdytsch gschribe. Noch em Chrieg het er ab 1950 aagfange au uf Alemannisch z schrybe. Sy erschte Gedichtband, „Üs em Griagli“, isch anne 1969 erschine.
Näbe dr Täxt im Dialäkt het er au in verschidene Zytschrifte Artikel zue regionalgschichtlige Theme publiziert, unter anderem in dr Zytschrift „Schau-ins-Land“ d Abhandlig „Die Unschuldigen Kinder von Endingen, Christenmord 1462 und Judenverbrennung 1470“. Dodin untersuecht dr Kurrus d Hintergrind vun eme Eraignis in dr Gschicht vu Ändinge. Um 1470 sin drei Jude verbrännt wore, wu aagebli ne Chrischtefamilie umbrocht hebe. D Mumie vu dr „Uuschuldige Chinder“ sin in dr Ändiger Bfaarchilche bis anne 1967 ime Schryyn uusgstellt gsii. Wu dr Kurrus ufzaigt het, ass die Gschicht nit stimmt, isch dää Schryyn entfärnt wore. Sy Artikel het e wältwyt Echo gfunde, unter anderem in dr New York Times am 1. Oktober 1967. Anne 1988 isch die Abhandlig e weng gchirzt in dr Ändinger Stadtchronik publiziert wore. Im nämlige Johr het dr Kurrus syni ganze Forschige zue däm Thema un d Reaktione druf in dr Prässe im Aigeverlag im e Buech uusebrocht. Im e Artikel vu 1991 iber d Gschicht vum Antisemitismus in dr Region un z Dytschland verwyst dr Walter Moßmann uf des Kapitel in dr Ändiger Chronik, kritisiert em Kurrus syni Wortwahl un haltet em vor:
Dr Harald Noth wyst die Vorwirf in dr Online-Uusgab vu sym Dialekthandbuch zrugg un vermuetet, ass es e Zämmehang git mit dr Ussenandersetzige um s blant Chärnchraftwärch Wyhl, wu dr Moßmann uf dr Syte vu dr Gegner gsii. Dr Kurrus isch dodmol gege dää Protescht gsii un het vor allem stark kritisiert, ass dr Dialäkt as bolitisch Mittel bruucht woren isch. Ass d Atomchraftgegner sy Motto „S Eige zeige“ bruucht hän, het er nit welle zueloo.
Anne 1965 isch dr Kurrus Mitgrinder vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii un in dr Aafangszyt au Schatzmaischter.
Fir sy Theaterstuck „Heiliwog“ het dr Kurrus 1952 e badische Staatsbryys iberchuu. Anne 1988 het er z Colmer dr Oberrhynische Kulturbryys fir syni Verdienscht um di alemannisch Sproch iberchuu. Anne 1992 isch z Ändige s Karl-Kurrus-Archivstüble yygrichtet wore mit Mappe un Schrifte vum Kurrus un Bilder zue dr Haimetgschichtm wu dr Kurrus dr Stadt zue sym 80. Geburtsdag ibergee het.
Am 6. Jänner 1993 isch dr Kurrus im Alter vu 81 Johr gstorbe.
In syre Haimetstadt isch e Stroß noch em Kurrus gnännt wore.
Fueßnote
<References/>
Monophthong
E Monophthong isch - im Gegesatz zum Diphthong - e eifache Vokal, e Eilüt (Einlaut). S git langi un kurzi Monophthong. Im Ditsche wäre langi Monophthong aü mit zwee gliche Buechstabe gschriibe, z. B. Moos, See - in dr Dieth-Schriibung wäre langi Monophthong grundsätzlig mit zwee gliche Buechstabe gschriibe.
S Wort Huus enthaltet e lange Monophthong (uu), im Elsass kunnt des Wort mit kurzem Monophthong vor: Hüss (ü).
Dr Monophthong in Werter wiä Huus, Iis un Füür isch typisch fir s Alemannisch "im engere Sinn" (des heißt, s Alemannisch ohni s Schwebisch).
Diä Monophthong sin aber nit iberal glich üsprägt - lueg in dr Tabälle. Do isch Vokallängi nit agää, si isch im Elsass un in dr Ortenau viilmol kurz, im weschtlige Briisgaü seltener, im ibrige Gebiit noch seltener.
Numme im Schwebische heißts do ohni Monophthong Hous, Ejs, Fejer. S Schwebisch isch vu dr neihochditsche Diphthongiärung betroffe (Umwandlunge vu Monophthong zu Diphthong) (lueg unter Diphthong).
D neihochditsch Monophthongiärung
Im 11. un 12. Johrhundert hän sich im eschtlige Mittelditschland ie, uo un üe zu > ii, uu un üü entwicklet un sich in etlige ditsche Dialäkt un in dr Standartsprooch iibirgeret.
Im Bayrische un im Alemannische het sich diä Monophthongiärung nit kenne durchsetze, z. B. im Alemannische (mit samt em Schwebische) heißts alliwiil no
Bahnstrecke Tuttlingen–Hattingen
D Baanschtrèggi Duttlingè–Hattingè, au d Hattinger Kurvè, Hattinger Vobindungskurvè odder d Hattinger Schleifè dauft, isch è eingleisigi, elegtrifizyrti Hauptbaan im a dè südweschtlichstè Rand vum Schwõbèland am nördöschtliche Rand vum Baddischè Obberland. D Strèggi volauft hützdaag vollschtändig im Landchrais Duttlingè. Am 15. Mai 1934 isch d Vobindungskurvè vom Baanchnotè Duttlingè zum Abzwygbaanhof Hattingè (Baddè) a dè Baddischè Schwarzwaldbaan. Dè Bhf. Hattingè isch sit öppè Aafang dè 1980er Johr nu nò èn Bedrybsbaanhof ooni Personè- odder Güètervokeer.
Volauf
Grundsätzlich volauft d Vobindungsschtrèggi in èrè witzogènè Kurvè, wo vo Duttlingè hèr un dalobsi aagluègèt nõch links gòt. En détail gòt bschtòt diè Linkskurvè abber us è baar Graadè un è baar Links- un eim Rächtsbogè, sèllèwäg beschriibt dè Uusdrugg Vobindungsschtrèggi dè Volauf bräziser. Im wittèrè wörd dè Strèggèvolauf vom Bhf. Duttlingè bis zum Bhf. Hattingè aagluègèt, also s Donaudal uèzuès.
Nordoscht-Stutzè
Am weschtlichè Uusfaarsignaal vom Duttlinger Baanhof lyt dè Nordoscht-Stutzè vo dè Strèggi bim km 0,0. Dört a dè Weschtuusfaart vum Duttlinger Baanhof lyt gègèübber vo dè Drènnschtèll Vobindungsschtrèggi⇔Donaudalbaan dè früènèrè Duttlinger Ringlokschuppè. D Vobindungsschtrèggi gòt in Möhringer S-Bogè iè un wendèt sich mit ènèm Linksbogè vo dè Donaudalbaantrassè ab un übberquert denn bi km 1,0 d B 311 mit ènèm 15 m langè Bedongbrüggle. Dènõch schliicht sich d Strèggi in èm witzogènè Rächtsbogè südlich um s Möhringer Gwèrbegebièt ummè.
Donaudal-Abschnitt
Nõch èm Gewerbegebièt folgèd d Trassè im rächtè Dalrand vo dè Donau. Nõch 500 m lyt am linkè Dalrand s Ortszèntrum vu Möhringè, wo vo dè Donaudalbaan uus bediènt wörd. Uff Höchi vom Möhringer Zèntrum beschriibt d Strèggi èn langè Linksbogè um dè Möhringer Donaurank ummè un folgèd witter im Donaudal. Am Ändi vum Donaurank übberquert d Vobindungsschtrèggi dè Dobel vum Bettèbach bi km 4,5 mit èrè 42 m langè Bedongbrugg. S folgèt è graades Trassèschtugg, bis am rächtè Dalrand dè Ymündung vum Hattinger Sitèbachdal i s Donaudal lyt. D Vobindungsschtrèggi isch bis dörthy lycht aagschtygè un volauft öppè 32 m übberm Dalboddè vo dè Donau. D Donau sèlber übberlòt im Summerhalbjohr a dèrrè Stèll irè Bètt meischtens im ymündendè Hattinger Bach, well bi dè Mündung uugfäär d Mitti vo dè Donauvosickerung lyt.
Vobindungskurvè
Im Aaschluss a d Graadi fangt diè eigèntlichi Vobindungskurvè mit èm 172 m langè Einöddal-Viadugt (km 6,6) aa, gfolgt von èm lychtè Linksbogè, wo sich im spitzè Winkel a d Trassè vo dè Schwarzwaldbaan aaschmygè duèt.
Südwescht-Stutzè
D Vobindungsschtrèggi volauft öppè 350 m eingleisig barallel zuè dè beidè Strèggègleis vo dè Schwarzwaldbaan, un zwar nõchdèm d Drènnschtell vo dè BD Stuègètt un dè BD Karlsruè übberschrittè isch. Adminischtrativ gsää hört bi dèrrè Drènnschtell d Hattinger Vobindungskurvè un au d Gäubaan uff.
Hattinger Baanhofsgleis
D Trassè gòt witter in Nordchopf vum Hattinger Baanhof ; s Strèggègleis wörd in zwei Baanhofsgleis übberfüürt, welli zämmè mit dè Pendants us èm Schwarzwald s vyrschpurige Gleisfäld vum Hattinger Baanhof ergäbed. Nõch wittèrè 900 m Baanhofsgleis hört d Hattinger Vobindungskurvè bedrybstechnisch bi nèrè Kombination Aaschlussweichè un Üst am Südchopf vum Abzwygbaanhof uff. Guèt z sää isch d Üst wäg èm Strõßèbrüggle, wo uumittelbar drübber wäg gòt.
Gschichtè
Èrschti Blään fürs Umgò vum Baanhof Immèdingè sin schu Aafang vum 20. Johrhundert mit dè Hegaubaan entschtandè, wo abber nit realisyrt worrè sin. Dõdemit isch s Hegau mit dè Baan gu Nordè nu übber d Schwarzwaldbaan un Immèdingè vobundè gsi, bis mò diè länderübbergryfèndi Baanschtrèggi vo Duttlingè im Schwõbèland nōch Immèdingè im Baddischè Obberland baut hèt, um diè zämmegschtügglèti Donaudalbaan bis vo Ulm bis zuè dè Donauquällè durch z vobindè. Mit sèllèrè Vobindung hèt mò näb dè Donaudalbaan au d Gäubaan a s Baddische Baannetz aabundè, für d Vobindung i s Hegau un an Boddèsee hèt mò abber in Immèdingè Kopfmachè müèsè. Kopfmachè hèt im Dampflokzitalter bedütet, dass mò d Dampflok hèt müèsè umsetzè, wa zituffwändig gsi isch. Ußerdèmm hèt d Strèggèfüürung èn Umwäg vo oppè 6 km nõch sich zogè. Nadürlich hèt mò dè umschtändliche Bedrybsablauf voeifachè un d Strèggi vochürzè wellè, abber dè pragtische Wert isch es Geld bis zum Änd vo dè Weimarer Republik nit wärt gsi. Èrscht im Drittè Reich hèt mò dè Wärt von èm durrèbundènè Vokeer vo dè Gäubaan übber Duttlingè bis i s Hegau, an Boddèsee un bis zuè dè Schwyzer Gränz dütlich höcher taxyrt. .
D Strèggi isch sèllèwäg im Raamè von èm Arbètsbeschaffungsbrogramm vu dè Nationalsozialischtè für d Vominderung vo dè Arbètslosigkeit vom 1. Juni 1933 entschtandè. Diè Baddischi Sitè isch im Bau vo dè Strèggi zögerlich gegèübber gschtandè. Anno 1927 hèt s sèllèwäg è Petition vo Immèdingè un wittèrè Gmeindè an dè Baddische Landdaag gää. Diè Baddischè Gmeindè hèn u. a. Sorg ghaa, well d Schwarzwaldbaan villicht zuè nèrè Näbbèbaan abgschtemplèt hèt wörrè chönnè. Am 20. Septèmber 1977 hèt diè Dütsch Bundesbaan dè elegtrischi Bedryb uff dè Vobindungskurvè (un au uff dè Schwarzwaldbaan/Gäubaan) uffgnõ. D Donaudalbaan isch abber bis hüt (Stand: 2022) nit elegtrifizyrt worrè, wa dütlich d Relation vo dè Vobindungskurvè mit dè Gäubaan uffzeigt.
Diè Dütschi Baan wyst d Strèggi hüt zämmè mit dè Neggardalbaan, dè südlichè Gäubaan un dè südlichè Schwarzwaldbaan zwüschè Hattingè un Singè dè Gäubaan zuè.
Gleichung
Under ere Gliichig verstoot mä in dr Mathematik en Ussaag drüber, öb zwäi Term gliich sige. Die Gliichhäit wird mit Hilf vom Gliichhäitszäiche („=“) sümbolisiert. Formal het e Gliichig d Form
wo men em Term T_1 die linggi Site und em Term T_2 die rächti Site vo dr Gliichig säit. Gliichige si äntwääder woor beziejigswiis erfüllt (zum Bischbil 1 = 1) oder falsch (zum Bischbil 1 = 2). Wenn wenigstens äine vo de Term T_1, T_2 vo Wariable abhängig isch, isch das nume e Form von ere Ussaag; öb d Gliichig woor oder falsch isch, hängt denn vo de konkrete iigsetzte Wärt ab. D Wärt vo de Wariable, wo für sä d Gliichig erfüllt isch, häisse Lösige vo dr Gliichig. Wenn zwäi oder mee Gliichige aagee si, schwätzt mä au vom ene Gliichigssüsteem, und e Löösig vom Süsteem muess e Löösig für alli Gliichige gliichzitig si.
S Löse vun Gleichungssystämä
Gliichige wärde durch Äquivalänz-Umformige glöst, wo dr Wohrhetswärt vo dr Gliichg nit düen verändere (logischi Equivalänz). Drbi si e Reihe vo Aktione erlaubt, solang si uf beide Site vom Gliichheitszeiche gliich usgfüehrt wärde.
Kabinett Crailsheim
S Kabinett Crailsheim isch vum 31. Mai 1890 bis zum 18. Februar 1903 unter em Brinzregänt Luitpold d Landesregierig vum Chenigrych Bayern gsii.
Gleichung
S Löse vun Gleichungssystämä
Ma ka Gleichunga mit ma Additionsverfahra oder mitm Eisetzungsverfahra lösa. Beim Additionsverfahra mulitipliziert, subtrahiert, addiert oder dividiert ma die Gleichunga mitanand. Beim Eisetzungsverfahra sätzt ma die oi Gleichung in d'andre ei.
Tüpe vo Gliichige
Mä cha Gliichige iidäile noch däm, öb si gültig si oder nid. In e sonigi Grubbe chömme d Identidäätsgliichige wie dr Satz vom Pzthagoras: a^2+b^2=c^2, wo woor isch für rächtwinggligi Dreiegg und c d Hypotenuse bezäichnet, d. h. d Site wo wisawii vom rächte Winkel lit.
Bi de Bestimmigsgliichige muess mä alli Setz vo Wariable bestimme, wo für sä d Gliichig woor wird. Däm Vorgang säit mä e Gliichig lööse. D Gliichig x^2=2 zum Bischbil het kä Löösig, wenn die e natürligi oder e razionali Zaal söll si, aber über die reelle Zaale isch d Löösigsmängi.
Mit Definizionsgliichige cha mä e nöis Sümbol definiere. Das Sümbol schribt mä uf dr lingge Site und anstatt vom Gliichhäitszäiche schribt mä mängglisch „:=“. Zum Bischbil wird d Abläitig von ere Funkzion f an ere Stell x_0 dur
definiert.
Ostkaribischer Dollar
Dr Ostkaribisch Dollar (EC$, East Caribbean Dollar) isch, sit 1965, d Währig vo dr Ostkaribische Währigsunion und eso die gmeinsami offizielli Währig in sächs unabhängige Staate und zwei britische Überseeterritorie in dr Karibik.
Dr Ostkaribischi Dollar isch sit 1976 zum Kurs vo 1 USD = 2,70 XCD an US-Dollar bunde, wo au witgehend as Zweitwährig akzeptiert isch.
Schiers
Schiärsch isch e Gmäind vom Kanton Graubündä.
Geografy
Schiärsch lyt im vorderä Prättig. S Dorf isch uf dr rächtä Sytä vom Schraubach näbe dr Landquart. Ännet em Fluss ghört dr Landquartbärg au zu Schiärsch.
Im Gmeindbann sind au na d Dörfer Lundä, Fajauna, Pusserein und Schudersch. S Tal z dzruff isch Jenaz und wyter im Tal undä chunt Grüsch.
Z’hinderscht im Tal goot d Gmäind oben a dr Alp Drusa uund em Haidbuäl bis zu dr Druusaflue ufä. Dur s Druusatoor und s Schwiizertoor sind Wääg is Vorarlbärgischen überä. Über d Salginä cha mä hinder Pusserein uf dr berüemptä Salginatobelbrugg vom Robert Maillart.
Z Schiärsch isch s Prättiger Regionalspital.
Gschicht
Dr Ortsname wird im enä Dokumänt vo anne 1101 s erschte Mol gnänt.
Nicotin
S Nicotin, au Nikotin, isch en Alkaloid, wo vo Natur us in dr Dubakpflanze und in ere chliinere Konzentrazioon au in andere Nachtschattegwäggs vorchunnt. Es macht bis zu fümf Brozänt vo dr Masse vo dr ganze Dubakpflanze us. Es isch 1828 zum erste Mol vom Karl Ludwig Reimann und Christian Wilhelm Posselt isoliert worde, und die häi s noch em Jean Nicot benennt. Die chemischi Struktur vo Nicotin, wo uf zwäi verbundene Ring us Pyridin und Pyrrolidin basiert, isch vom Adolf Pinner und vom Richard Wolffenstein ufklärt worde. S Nicotin het e stereogens Zentrum, es isch chiral. In dr Natur chunnt usschliesslig (S)-Nicotin vor. S Enantiomer (R)-Nicotin het käini pathofüsiologischi Bedütig. Sälte bezäichnet mä Nicotinderiwat as Nicotinoid; mäistens mäint mä drmit die sünthetische Neonicotinoide, wo als Insektizid iigsetzt wärde.
Äigeschafte vo Nicotin
Räins Nicotin isch bi Zimmertämpratur e farblosi, öligi Flüssigkäit, wo an dr Luft rasch bruun wird. Es isch e wasserlösligi Base.
S Nikotin isch e Gift, wo wenn d Pflanze elter wird in d Bletter wanderet und Schadinsekte und anderi Herbiwore abweert. S Nicotin und d Nicotinoid si starki Insektizid.
Wenn dr Mensch Dubak raucht, iischnuuft oder chöit, nimmt er Nicotin uf. Bim Rauche chunnt s noch 10 bis 20 Sekunde im Hirni aa. Dört stimuliert s die nicotinische Acetylcholinrezeptore, förderet d Usschüttig vom Hormon Adrenalin und vo de Nöirotransmitter Dopamin und Serotonin. Dr Härzschlag wird schnäller und die perifere Bluetgfääss wärde änger, so dass dr Bluetdruck uufegoot, dr Hutwiderstand nimmt ab – mä foot liicht afo schwitzen – und d Huttämpratur sinkt. Die psüchomotorischi Läistigsfähigkäit stigt für e churzi Zit und d Ufmerksamkäit und s Gedächtnis wärde besser. Dr Appetit wird chliiner. Dr Mage broduziert mee Saft und dr Darm schafft mee.
In chliine Dose isch s Nicotin in erster Linie e Stimulans. Erst in ere hooche Konzentrazion isch s Nicotin seer giftig für hööcheri Dier, will s denn d Ganglie vom vegetative Närvesüsteem blockiert. Scho 1851 het dr belgischi Chemiker Jean Servais Stas bewiise, ass dr Hippolyte Visart de Bocarmé si Opfer Gustave Fougnies mit Nicotin vergiftet het. E halbs Gramm Nicotin chan e Mensch dööde.
Mondelange
Mondelange (lothrìngisch Mondléngen oder Mondléng, ditsch Mondelingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mondelange lijt zeh Kilometer sìdlich vun Thionville un 15 Kilometer nerdlich vun Metz, in dr Neche vun dr Orne ìn d Mosel uf re Heche zwìsche 154 un 162 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1812 bìs 1921 ìsch Mondelange züe dr Nochbergmein Richemont ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mondelange ìsch. Mondelange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Mondelange ghert zem Lorrain.
Vers
Värs (, vo vertere ‚umcheere‘) bezäichnet in dr Poetik e Räije vo Rhütme, wo metrisch gliideret si. Bim Drucke vo Värs isch s üüblig, ass jede Värs uf ere äigene Ziile stoot. Doorum reedet mä au vo Värsziile.
Ooni rhüthmischi Gliiderig cha mä nid vo Värs reede. Zu däm Rhütmus cha no dr Riim cho, d Assonanz oder d Alliterazioon. Wenn dr gliich Rhütmus im Värs regelmäässig widerhoolt wird (Responsion), häisst daas Värsmaass (au Metrum), dr äinzelni Däil, wo widerhoolt wird und wo s Värsmaass us ene bestoot, isch dr Värsfuess (was in dr Muusigtheorii öbben em Takt entspricht) bzw. in dr antike Värsleer s Metron, wo us äim oder zwäi Värsfüess bestoot. Die rhüthmischi Gliiderig, d Värsmaass und allgemäin d Undersuechig vo dr Struktur und vo de Regelmäässigkäite im Värs si dr Geegestand vo dr Värsleer (au Metrik) und vo dr Prosodii.
Dass e literarischs Wärk in Värs oder allgemäiner in bundniger Reed abgfasst isch, macht us em kä Gedicht. Värs findet mä in alle Gattige und Forme, bsundrigs schwätzt mä bi de epische Forme vo Värsepos, Värsnowälle und Värsromaan.
Värsmaass: Hexameter, Pentameter
Värsfüess: Daktylus, Jambus
Grafschaft Pfirt
D Pfirt häi e Hufe Chlöster gstifdet und Stedt gründet, drunder s Priorat Saint-Morand und d Stedt Thann, Altkirch, Fäldbach und Pfirt, wo alli im Elsass si.
Endeavour (Schiff)
D Endeavour ([]) isch s Schiff vom Seefaarer und Entdecker James Cook gsi. Zwüsche 1768 und 1771 het er uf ere si ersti Entdeckigsräis in d Südsee gmacht. Si isch s sibte Schiff in dr britische Marine gsi, wo dä Naame ghaa het.
Die britischi Marine het für en Expedizion im April 1768, wo vo dr Royal Society usgange isch, s Chooleschiff Earl of Pembroke für 2'800 Pfund kauft, het s lo umbaue und het em dr Naame HM Bark Endeavour (dt.: Ufgoob, Aasträngig) gee. Zum Kommandant isch dr Lütnant James Cook ernennt worde, wo sich scho as Navigator und Kartograaf bewäärt ghaa het. Dr Cook het die Art vo Schiff no us sinere Zit as Stüürmaa in dr Handelsschifffaart in dr Nordsee kennt.
Nyx
D Nyx personifiziert in de griechische Mythologie d Nacht (Finschternis). Si wird mit schwarze Flügel dargschtellt un fahrt uff eme Wage. Noch em Homer fierchtet sich selbsch de Zeus vor de Nacht. D Nyx entschpricht de römisch Nox.
Zuem Urschprung vun de Nyx gibts voschideni Yberliferunge: Wiä d Gaia un de Erebos isch au d Nyx usm Chaos entschtonde. Noch de Erzählunge vun de Orphiker isch si vun Onfong ô do gsii, isch vum Wind - em Aither - befruchtet worre, het s silberne Ei in de Schoss vun de Dunkelheit glegt, wu de Eros drus gschlüpft isch, des isch de goldgflyglet, zweygschlechtlich Gott, wu alles bewegt
In dem Ei soll obe abr au ä gähnige, hohle Rum gsii si - s Chaos. Unte isch "s Ondere" gsii, un des isch d Gaia, di Gross Muetter, odr s isch unter de Okeanos gsii - noch de Meinung vun de Orphiker de ältscht vun de Götter un somit nit mitm Titan Okeanos z vowechsle - un d Tethys, ä ondri grosse Göttin un in dem Fall ebesowinig mit de Titanin Tethys z vowechsle, wu sich als ärschti mitänonder paart hen, un alli Götter un Lebewese gschaffe hen.
Nochm Hesiod isch zärscht d Dunkelheit gsii, wo s Chaos - de gähnig, hohl Rum - drus entsprunge isch. Us em Chaos sin d Gaia, die Erde, dr Erebos, s Gruse vu der Finschternis un d Nyx, die dunkle Nacht, entstonde. D Nyx un de Erbos hen sich mitänander paart un s isch de Tag (Hemera) un de Äther (Aither) entstonde.
Nochm philosophische Schöpfungsmythos vum Hesiod hen sich d Nyx un de Erebos paart, un s sin nebem Schlof un de Träum d Übel vun de Welt us derre Beziehung hervorgonge: s Voderbe, s Alter (Geras), de Tod (Thanatos), d Zwitracht (Eris), de Ärger, s Elend un d Entsagung, d Nemesis, d Moire un d Hesperide, wu do als bedrohlich Aschpekt vun de Mondgöttin uffschine, abr au d Freud, d Freundschaft un s Mitleid. Als Tochter vun denne gilt zuedem d Styx, wu aber au Okeanine, di ältescht Tochter vum Okeanos un de Tethys, sii sott.
Suschtigs
Uf dr Namme vu dr Götti Nyx sin dr Asteroid (3908) Nyx un dr Plutomond Nix daift.
Halle (Saale)
Halle (Saale) (bis 1995: Halle/Saale; öbbe vom Ändi vom 15. bis zum Ändi vom 17. Joorhundert: Hall in Sachsen) isch e kräisfreiji Groossstadt im Süüde vo Saggse-Anhalt und lit an dr Saale. Mit mee as 233'000 Iiwooner isch Halle die grössti Stadt und äins vo de drei Oberzentrum vom Bundesland und dr Sitz vom Landesverwaltigsamt.
D Stadt bildet zämme mit dr benoochberte Groossstadt Leipzig e Balligsruum und zämme mit Leipzig und nüün andere Stedt in Saggsen-Anhalt, Saggse und Thüringe d Metropolregioon Middeldütschland. Halle isch e bedütende Vercheerschnootepunkt und e wichdigs Wirtschaftszentrum in de nöije Bundesländer.
Die ersti urkundligi Erwäänig datiert uf s Joor 806 n. Chr. 1890 het d Stadt scho mee as 100'000 Iiwooner ghaa und isch sit denn e Groossstadt. Si isch die äinzigi dütschi Groossstadt mit mee as 200'000 Iiwoonern im Joor 1945, wo dr Zwäit Wältchrieg fast ooni Schaade überstande het. Iire stedtebauligi Charakter gältet dorum under de dütsche Groossstedt as äinzigartig.
As bedütendi Söön vo dr Stadt gälte dr Barockkomponist Georg Friedrich Händel und dr ehemooligi Bundesussenminister Hans-Dietrich Genscher, wo im Stadtteil Reideburg uf d Wält cho isch.
Mit de Stifdige, wo dr August Hermann Francke 1698 gründet het, wo 2015 drüber entschiide wird, öb si ins UNESCO-Wältkulturerb sätte ufgnoo wärde, gältet Halle as dr Usgangspunkt vo dr sozial-humanistische Bildig in Dütschland.
Müllheim im Markgräflerland
Mille (amtlig: Müllheim im Markgräflerland, bis April 2023: Müllheim) isch e Stadt im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg (Dytschland).
Allgmeins
Dr Namme vu dr Stadt leitet sich vum Althochdytsche Mulinhaimo ab, wo si Ursprung in ere Vilzahl vu Mühlene het, wo sich früeher entlang vum Chlemmbach befunde hänn.
Erscht 1810 isch Mille ändlich "Stadt" worde, des Stadtfescht git's syt 1971. Bis zum 1. Jänner 1973 isch Mille Sitz vum glichnammige Landchreis gsi, wo im Zug vu dr Kommunalreform ufglöst worre isch. Als Usgliich isch domols dr Gmeiverwaltigsverband Mille-Badewiler gründet worre, wo Ufgabe vu dr Undere Verwaltigsbhörde wohrnimmt. Usserdem sin in Mülle diversi Ussestelle vum Landrotsamt agsidelet.
Im Landesentwickligsplan isch d'Stadt als Middelzentrum usgwiise.
Säll Gedicht hät de Johann Peter Hebel Mìlle gwidmet:
Gschicht
Mìlle isch schù zù de Zitt vù de Römer ùn vù de Alemanne bsììdelt gsìì ùn noo frieier vù de Kelte, wùù doo 2000 bìs 3000 Johr alti Urnegraabstätte hinderloo hän. Bi Grabige ìm Zämmehang mìt de Ernöierig vù de Martinschilch hät mer d'Ruine vù-ne-ere Vìlla entdeckt, wùù wohrschinnts s Zändrùm vù de römische Landgieter gsìì isch. Schù ìn de Römerzitt hät Mìlle zùr Herrschaft Badewiler ghöört ùn sinni Gschicht deilt. Nooch de Römer isch de ältest Fund vù Mìlle Keramik ùs de Zitt vù de Merowinger.
Am 27. Okdoober 758 wird Mìlle under em Name „villa Mulinhaimo“ zùm erschte Mool ìn-e-re Urkunde erwähnt. Sällemools hät de Strachfried de Ort mìtsamt sinne Wiiberg ìm Chlooster St. Galle gschänkt; ìm Chlooster wird hǜt au d'Urkunde ùfbewahrt. De Ortsname leitet sich vùm Wort „Mühli“ ab; am Klembach lang hät's frieier insgsamt acht Mühle gee, ìn de Frìckmühli isch vù 2003 bìs 2008 e Mühlemuseum iigrichtet worre, wùù e Iiblìck ìn di frieieri Wichtigkeit vù de Mühle verleiht. Ca. ìm Johr 1000 hän d'Herzög vù Zähringe Mìlle ìn Bsìtz gnùù; wùù mìt em Berchthold V. de letscht vù-ne-ne gstorbe gsìì isch, hän's 1218 d'Grafe vù Friburg griegt. Èr hät's 1444 an d'Markgrafe vù Hachberg abdrätte; nooch em Dood vùm Markgraaf Phillip von Hachberg (1503) isch Mìlle an Bade chùù.
D'Ortsdeil Ober- ùn Undermìlle (Düttsch Ober-/Untermüllen) sìn spöötstens mìt em Ùmzùùg vùm Verwaltigssìtz vù Badewiler zämmegwachse. 1698 isch de Gmeind s Rächt erdeilt worre, e Wuchemärkt z organisiere; ab 1872 hät's au e Wiimärkt gee. Voor allem de Handel mìt em Wii hät zù me-ne drasdische Aastììg vù de Iiwohnerzahl gfiehrt; am Aafang vùm 18. Johrhundert isch d'Iiwohnerzahl schù ùf ca. 1700 gstììge, was bsunders an de vile züezogene Beamte, Händler ùn Handwerker gläge isch.
Nooch em Zweite Wältchrieg sìn z Mìlle voor allem ùmwältfründligi Industriundernämme entstande. Si konzendriere sich ùf e Gebiet ìm Weste vù de Gmeind, wùù ìn de Ruumblanig fǜr si voorgseh isch. Bìs Aafang 70er-Johr isch's Chreissìtz gsìì, dää Rang hät's abber 1971 durch d'Chreisrèform verlore. Ìm gliiche Johrzähnt isch d'Iiwohnerzahl stark aagstììge, was de zahlriiche Iigmeindige züezschribe isch. 2003 isch d'Stadt offiziäll als Erholigsort aaerkännt worre; Mìlle isch e bliebts Ziil vù Touriste ùn gältet wäge sinner güete Laag ùn Infrastruktur au als günschtige Wohnort.
Wappe
Ìn de obere Hälfti vùm Wappe isch e goldene Pfohl mìt dräi Sparre z seh. Er symbolisiert di eehemoligi Züeghörigkeit zù de Herrschaft Badewiler; ihr Sìtz isch 1717 ùf Mìlle ùmzoge. Ìn de undere, blau grundierte Hälfte isch lìnks d'Hälfti vù me-ne silbrige Mühleraad ùn e silbrige Halbmoo, wùù nooch rächts lüegt. S Mühleraad rebräsentiert de Ortsname, de Moo s Fleckezeiche vù frieier. S Wappe existiert sitt de zweite Hälfti vùm 18. Johrhundert, allerdings sìn frieier d'Blätz vù de beide undere Figure verdusscht worre. D'Flagge vù Mülle isch blau ùn wiss.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Vogt
(jewils Amtsatritt)
Tourismùs
E ǜberregional bekannti Iirichtig isch s Blankehorn-Palais mìt em Markgrääfler Museum. Wichtigi Veraastaltige sìn de traditioonsriich Wiimärkt, wùù's sitt 1872 gìt, de Blüememärkt, de Markgrääfler Musikherbscht, de Johrmärkt, d'Markgrääfler Sekt-Nacht ùn de Wiehnachtsmärkt. Understǜtzig findet z Mìlle au de kulturäll Ussdusch mìt Frankriich. Es gìt au verschììdeni kulturälli Institutione ùn e Kuratorim vù de Düttsche Stiftig Dänkmoolschùtz.
Eliana Burki
D Eliana Burki (* 13. Septämber 1983 z Fäubrunne, Kanton Soledurn; † 24. April 2023) isch e Schwyzer Musikeri gsii. Si het dr Uusdruck „Funky Swiss Alphorn“ fir s Alphorn in Funk-, Pop- un Jazz-Lieder bruucht.
Lääbe
D Eliana Burki het Alphorn gspiilt, syter ass si sechs Johr alt gsii isch. Ain vu ihre erschte effetlige Ufdritt het si as Nyynjehrigi am nordweschtschwyzerische Jodlerfescht z Schönewerd ghaa. Wel ere s draditionäll Due um s Alphorn nit gfalle het, het si nit in ere Draacht gspiilt, wie s sunscht gängig gsii isch. As Teenager het si ihri Vorlieb fir Blues- un Jazz-Kompositionen entdeckt.
Mit 16 Johr het si ihri Uusbildig zur Diermedizinische Fachaagstellte (TPA) abbroche. Si het Klavier un Gsang an dr Basler Musikhochschule studiert, wel s kai Fächer mit em Alphorn gee het. Zwischedure het d Burki als mit verschidene Orcheschter klassischi Alphorn-Konzärt as Solischti gspiilt.
Rotes Meer
S Roote Meer ( al-Bahr al-ahmar; Arabische Golf; Yam Suf; Tigrinya ቀይሕ ባሕሪ QeyH baHri, ,  - Erythräischs Meer und in dr römische Antike under däm Naame bekannt ) isch e schmals Nääbemeer vom Indische Ozean. Es isch 2240 km lang und bis 2604 m dief und lit zwüsche Nordost-Afrika und dr Arabische Halbinsle. S Wasserwoluume vom Meer isch 200'000 km³, d Oberflechi öbbe 438'000 km². Die durchschnittlig Diefi vom Wasser isch 538 m.
Eliana Burki
Lääbe
Näben ihre Arbet as Musikeri het d Eliana Burki in ere Chinderklinik z Tafaas as freii Musiktheraputi gschafft. Mit ihrem Alphorn-Unterricht het si Chinder ghulfe, wu an Mukoviszidose lyyde. D Schnuuftächnik, wu si bruucht het, isch fir d Chinder hailsam gsii. D Eliana un ihri Band sin wältwyt buecht fir Ufdritt buecht woore. Bsunderi Ufdritt het si ghaa bi dr Mannschaftsuuslosig zue dr Euro 2008 un as Botschafteri fir schwyzerischi Musik ghaa. Anne 2007 isch ihri CD Heartbeat uusechuu, wu mit em David Richards in dr Mountain Studios produziert woren isch. Anne 2011 isch s Album Travellin’ Root uusechuu, produziert vum John Boylan.
D Eliana Burki het z Soledurn un z Los Angeles gläbt. Am 24. April 2023 isch sim Alter vu 39 Johr an eme Hiirntumor gstorbe. Si het mit irem Partner, em US-Schriftsteller Blas Ulibarri, zwai chinder ghaa.
Seh Calaz
Dr Seh Calaz (* 2. August 1990 z Simbabwe als Tawanda Mumanyi) isch e simbabwische Rapper.
Läbe
Dr Seh Calaz isch bi Harare ufgwachse und het d St. Peter's Primary School, d Mutendi High School und d Trust Academy z Harare bsuecht. Är het d Thembelihle Moyo ghürote und het mit ihre e Tochter. 2013 het er sini Karriere mit em Song Mabhanditi agfange, wo i de Slums viral gange isch, aber ned vo Radiosänder abgspilt worde isch. Ersch sin Song Mumota Murikubvira isch vo de meischte Radiosänder abgspilt worde. 2013 isch dr Seh Calaz am King-of-the-Dancehall-Wettbewärb zum beschte männliche Dancehall-Künstler („Best Male Dancehall Artist“) gwählt worde. Im gliche Johr het dr Seh Calaz mit em Turbulence zämme e Remix vom Seh Calaz sim Song Mumota Murikubvira veröffentlicht.
2016 isch dr Seh Calaz sächsfach für di simbabwische Zimdancehall Awards nominiert worde.
Kabinett Podewils-Dürnitz
S Kabinett Podewils-Dürnitz isch vum 18. Februar 1903 bis zum 8. Novämber 1912 unter em Brinzregänt Luitpold d Landesregierig vum Chenigrych Bayern gsii.
Hausen ob Verena
Housa (amtlich Hausen ob Verena) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Housa leit am 912 Meter hauche Hauekarpfe, am Rand vo dr Boor am Fuaß vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send d Stadt Spoachenga em Norde, Riata-Weile em Oschte, Seidinga-Oberflacht em Side ond Gunninga em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,1 % Landwirtschaftsfleche, 49,1 % Wald, 10,2 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Housa gheret s gleichnamig Dorf Hausen ob Verena, s Gheft Hohenkarpfen ond dr Wohnblatz Hausener Mühle.
Gschicht
Housa ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1092 (1275: Husen apud Kalphen).
Verwaltong
Housa hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Bettinga, Denkinge, Dürba, Friddlinga ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Housa ischt dr Jochen Arno.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Housa ghert zom Schwäbisch.
Leimen (Baden)
Leimen (sidfränkisch Lååme) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Leimen lyt am Leimbach in dr Metropolregion Rhy-Necker. Nochbergmaine vu Leimen (Baden) sin Heidelberg, Gaiberg, Bammental, Mauer, Wiesloch, Nußloch, Walldorf un Sandhausen (alle Rhein-Neckar-Kreis). Weschtli vu Sandhausen lyt e nit bewohnti Exklave, wu zue Leimen ghert un an Oftersheim, Sandhausen, Walldorf, Reilingen un Hockenheim gränzt.
Dr Baan bstoht us 33,6 % Landwirtschaftsflechi, 33,9 % Wald, 30,1 % Sidligsflechi un 2,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Leimen ghere d Stadtdail Gauangelloch, Leimen un St. Ilgen. Zue Gauangelloch ghert näb em glychnamige Dorf no dr Wyler Ochsenbach, zue Leimen näb em glychnamige Ort, no dr Wyler Lingentalerhof, d Ortschaft Im Industriegelände un d Wohnblätz Am Kieslochweg, Am Wiesenweg, Baiermühle, Kistenmachermühle, Haltestelle Leimen, Lochmühle (Bucheneck), Schießstand un Zum Gossenbrunn.
Gschicht
Leimen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 791 as Leimheim.
Verwaltig
Leimen ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Oberburgermaischter isch dr Hans Reinwald.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Leimen ghert zum Sidfränkisch.
Münsterhügel (Basel)
Dr Münsterhügel isch s historische Zentrum vo dr Schwizer Stadt Basel. Er isch wohrschiinlig dr Ort im Gebiet vo dr Stadt, wo am lengste besiidlet isch. Mä weiss aber nume wenig drüber, wil er überbaut isch und mä nume an wenige Stelle archeologischi Usgrabige het chönne mache.
D Afäng
Us dr spote Bronzezit het mä Spure vo Besiidlig gfunde und au us dr eltere Iisezit (8. bis 5. Johrhundert), aber vo denn aa git s für Hallstattzit keini Indizie, ass Mensche uf em Hügel gwohnt hai, aber nit wiit ewäg het mä uf em Dinggelbärg und in der Muttezer Hard Grabhügel us dere Periode gfunde.
S keltische oppidum
Im Gegesatz zur Siidlig Basel-Gasfabrik, wo offe bliibe isch, isch uf em Münsterhügel in dr Mitti vom 1. Johrhundert vor dr Zitwändi ä befestigti Siidlig baut worde, wo ä baar Generatione lang vo de Rauriker bewohnt gsi isch. Uf drei Siite isch si vom Rhii und em Birsig umgä gsi, uf dr vierte im Südoste si ä Grabe und än Ärdwall, wo mit Holzbalke versterkt gsi isch — däm hai d Römer murus gallicus gsait, agleit worde. Dr Grabe isch breit gsi und isch bis zur Bäumligass cho, und mä gseht immer no Spure drvo. In dr Nöchi vom Rhii isch ä Door gsi.
Wie s Gebiet vom oppidum bebaut gsi isch, vo däm weiss me nume wenig. Under em hütige Münster het mä Überräst von erä Strooss gfunde, wo vo Nordweste noch Südoste (vor hütige Augustiner- zur Rittergass) gloffen isch. Näbe dr Strooss het s Pfostelöcher und Gruebe, wo vo Hüüser stamme, aber s meiste us dr keltische Zit isch zerstört worde. In dr Nöchi vom murus gallicus het mä aber vili chliineri Fünd gmacht: Gschirr, Münze, Schmuck und au Äss- und Schlachtabfäll.