cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wernau (Neckar)
Dialekt
Dr Dialekt vo Wärnao ghert zom Schwäbisch.
Niedergösgen
Geografi
Nedergösge legt uf 377 m ü. M., öppe uf halbem Wäg zwösche Olten ond Aarau, 4,5 km südweschtlech vo de Stadt Aarau (Loftlinie). S Dorf erstreckt sech am linke Ufer vo de Aare gägenöber vo Schönenwerd, am Jurasüdfuess, im äusserschte Oschte vom Solothurner Metuland.
Klassische Philologie
Klasseschi Philologii (au Altphilologii) isch d Philologii, wo sich mit de beide Sproche Latiin und Altgriechisch beschäftigt. Will beidi Sproche as „klassisch“ aaglueget wörid, seit me däre Sprochwüsseschaft klasseschi Philologii. Si beschäftigt sich au mit de literarische Zügniss vo de griechische und römische Antike. Si chann i Gräzistik (Altgriecheschi Philologii) und Latinistik (Latiineschi Philologii) underteilt wöre.
Niedergösgen
Geografi
Zo Nedergösge ghöre de Wiler Mülidorf (392 m ü. M.), dur de Aarekanau i zwöi Teil trennt, i de Aareniderig bim Chärnchraftwärch Gösge und ä paar Einzuhöfe. D Gmeindsflächi umfasst 24,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 39,5 % Wald, 28,6 % Sidligsflächi ond 7,2 % suschtigi Flächi.
Bundespräsident
De Bundespräsident bezeichnet
Niedergösgen
Geografi
Nochbergmeine send Ärlischbach, Schönewerd, Grezebach, Dänike, Obergösge, Lostorf ond Stüsslingen.
Klassische Philologie
Im Gegesatz zu de Altphilologii bezeichnet d Neuphilologii e Reihe vo Fächer, wo sich mit modärne Sproche und Literature beschäftiged.
Niedergösgen
Gschicht
Nedergösge isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1294 als Bözzach (1308 Göskon inferior).
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,4 % gläge.
Religion
25,4 % vo dr Iiwooner send im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 46,7 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,8 %, CVP 22,9 %, EDU 0,7 %, EVP 2,2 %, FDP 17,4 %. GLP 3,2 %, GP 4,2 %, SP 14,3 %, SVP 29,4 %, Suschtigi 1,8 %.
Gmeindspresidänt isch dr Kurt Henzmann (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,5 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 3775 Iiwohner 85,2 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 4,6 % Italienisch ond 9,6 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Nedergösge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Karibisches Meer
S Karibische Meer isch e Näbemeer vom Atlantischen Ozean. Es isch 2.754.000 km² gross und isch dr südöstligi Deil vom Amerikanische Mittelmeer. Es isch vo de Westindischen Insle, wo im ene Boge vom Golf vo Mexiko bis fast noch Venezuela göhn, vom Haupddeil vom Atlantische Ozean abgränzt.
Bis 1492 hai d Europäer s Karibische Meer nid kennt, bis dr Christoph Kolumbus won er brobiert het e Seewäg uf Indie z finde, zerst in karibischem Wasser gseglet isch.
S Karibische Meer wird hüfig (in Analogii zu de Ozean Indik, Atlantik, Pazifik und Arktik) mit dr Karibik gliichgsetzt. D Karibik isch aber dr Name vo dr ganze Region, und bestoht us em Meeresgebiet und de Insle und Inselgruppe wo dört lige.
Geologii
Dr grössti Deil vom Karibische Meer befindet sich uf dr Karibische Blatte, nume dr Nordwestdeil isch uf dr andere Sitevo dr Diefseerinne und lit uf dr Nordamerikanische Blatte. D Usdehnig vom Karibische Meer bedräit vom Weste, an dr Küste vo Belize, uf Oste bis zu de Windward Islands, eme Deil vo de Insle über em Wind, fast 3.000 Kilometer. D Nordsüdusdehnig vo dr kubanische Westküste bis uf Panama bedräit öbbe 1.500 Kilometer.
Wätter
Die dropischi Lag vom Karibische Meer hilft em Wasser, e warmi Tämpratur zbehalte, wo, je noch Johresziit, zwüsche 20°C bis knapp über 30°C lit.
S Karibische Meer bildet e zentrale Beriich für vili Hurrikan innerhalb vo dr westlige Hemisphäre. Vor dr Westküste vo Afrika bilde sich e Reihje vo Niiderdrucksystem und die meiste vo dene entwickle sich über em Atlantik zu dropische Stürm. Son e Sturm cha sich über em warme Wasser (mindestens 26,5°C zun emee dropische Wirbelsturm mit ere Windgschwindigkeit vo mehr as 64 Chnote oder 118 km/h entwickle, wo im karibische Meer denn Hurrikan heisst. Die karibischi Hurrikansaison goht vom Juni bis zum Dezämber, wobii die meiste Hurrikan in de Mönet August und Septämber ufdräte. Im Durchschnitt bilde sich jedes Johr nüün dropischi Stürm, wo fümf von ene d Sterki vom ene Hurrikan hai.
Die jöhrlige Hurrikan si wägen ihrer extrem zerstörerische Chraft e potenzielli Bedrohig für d Insle vom Karibische Meer. Koralleriff chönne dur heftigi Wälle liicht beschädigt, oder sogar zerstört wärde, wenn e Hurrikan Sand oder Schlamm uf s Riff drait. Wenn das bassiert, versticke die korallerote Organisme und s Riff stirbt und bricht schliesslig usenander.
Oscar Heiler
Dr Oscar Heiler (gebora am 23. Novembr 1906 z Stuegert, wo-nr am 9. April 1995 au gstorba ischt) isch a schwäbischr Volksschauspiiler gwäa, wo meischdens komischa Rolla gschbiilt hot. Bsondrs bekannt worra isch’r mit dr Figur vom Häberle en dera Sketsch-Serie  Häberle ond Pfleiderer, wo dr Willy Reichert sei Partner gwäa ischt.
Aus seim Leaba
Dr Oscar Heiler ischt am 23. Novembr 1906 z Stuegert uf d Welt komma. Sei Vaddr isch Hotelier gwäa ond hot da gleicha Vornama ghet. Dr jong Oscar isch grad amol zwoiahalb Johr alt gwäa, nô hot sei Vaddr an Herzschlag kriagt ond s Zeitliche gsegnet. Noch dr Grondschual isch dr Heiler ufs humanischdisch Karls-Gymnasium en seira Hoimetstadt ganga. En seira Jugend isch’r offa gwäa fir a sozialischdischs Gedanggaguat. Seine grauße Idol send d Rosa Luxemburg ond dr Karl Liebknecht gwäa. Zo seira Konformazioo hot’r sich a Buach gwenscht mit de Briaf, wo d Rosa Luxemburg us-em Gfängnis gschriiba hot. Wia-nr 1925 s Abi e dr Dasch ghet hot, hot’r zerscht amol a Buachhendlrlehr gmacht. S hot abr et lang dauret, bis’r gmerkt hot, dass sei graußa Leidaschaft em Theatr gilt. So isch’r em Altr vo 22 Johr zom Stuegerter Schauschbiilhaus komma. (Heitzodag hoißt des Theater Altes Schauspielhaus.) Oi Johr druf hot da Heiler an graußa Schicksalsschlag troffa: Bei-ra Prob uf dr Bihne isch’r ganz arg nôghaglet, was zor Folg ghet hot, dass mr em da reachda Fuaß bis zom Obrschenkl hot wegmacha miaßa. Trotz ällam hot sich dr Heiler et ondrkriaga lau ond wiidr Theatr gschbiilt, jetzt halt mit ma Holzfuaß.
Em Johr 1931 hot dr Heiler zamma mit seim Bihnapartner Willy Reichert dia Konschtfigura Häberle ond Pfleiderer gschaffa. De erscht Vorstellong isch am 16. Dezembr 1931 em Stuegerter Kleikonschttheatr Excelsior gwäa. Weaga deam Riisaerfolg, wo dia zwoi mit deane Figura ghet hend, hend se bald druf ens greeßere Friedrichsbautheatr gwechslet. Em Lauf dr Zeit send a baar hondrt Sketsch vo vorschiidene Autora entstanda, mit deane des Duo ibr 40 Johr lang – au uf Turneea durch da ganza deitschschbrochige Room – Erfolg ghet hot.
1976 hot dr Heiler sei Buach ''Sind Sie ein Schwabe, Herr Häberle? '' voreffentlicht. Dô dren schwätzt ond lacht’r ibr sich selbr ond ibr seine Landsleit.
Em Johr 1983 isch em Heiler sei Frau a-ma Magadurchbruch gstorba, was en schwer mitgnomma hot. A Johr schbätr isch bei-em a Krebsleida feschtgstellt worra. Sechs Opraziona ond an Haufa Kura hend-em gholfa, dass’r sein Beruaf hot wiidr ausiaba kenna. Abr trotzdem hot-en dr Krebs em schbätra Altr wiidr eigholt. Sein letschda effentlicha Uftridd hot dr Heiler em Novembr 1994 en Waiblenga ghet, wo dr domolige Siddeitsche Rondfonk (SDR) a Folg vo seira Sende-Roih Mundart und Musik ufzoichnet hot. Seine letschde Däg hot’r e-ma Stuegerter Hoschbiz vorbrocht, bis’r deet am 9. April 1995 em Altr vo 88 Johr seine Auga fir emmr gschlossa hot. Begraba worra isch’r uff-em Uff-Kirchhof en Stuegert-Bad Cannstatt.
Vor em ehemaliga nuia Friedrichsbau-Theatr (en dr Zeit vom Johreswechsel 2014 bis 2015 ischs Varieté omzoga) en Stuegert geit’s seit 1994 a Denkmal aus Bronce, wo da Oscar Heiler (lenks) ond da Willy Reichert (reachts) en ihre Rolla als Häberle ond Pfleiderer zeigt.
Ettenheim
Äddene (dt. Ettenheim) isch e Stadt im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Äddene litt am Ettebach am Iwergang vun dr Rhineweni zum Schwarzwald. Dr Bann bstoht us 41,4 % Landwirtschaftsflechi, 43,4 % Wald, 12,4 % Sidlungsflechi un 2,8 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Kibbennä im Norde, Mohlburig im Nordweschte, Kabbl-Groffähuusä im Weschte, Rinsä un Härwelze im Side un Schudderdoal im Oschte.
Rund acht Kilometer weschtlig vun Äddene litt dr Europa-Park bi Ruäscht.
Gmaindsgliiderung
Zue Äddene ghere d Ortsdail Aldorf (dt. 'Altdorf'), Äddenäminschder (dt. 'Ettenheimmünster'), Ättenewiiler (dt. 'Ettenheimweiler'), Minchwiir / Minnichwiir (dt. 'Münchweier') un Wallburg (dt. 'Wallburg').
Verwaltung
Äddene het mit dr Stadt Mohlburig un dr Gmaine Kabbl-Groffähuusä, Ringsä un Ruäscht e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dr Burgermaischter vun Äddene isch dr Bruno Metz.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Äddene ghert zum Owerrhinalemannisch. Dr Emil Schwendemann het dr Wortschatz vum Dialäkt vun Minnichwiir in umfangriche Werterbiecher dargstellt.
Surpierre
Surpierre (patois [a syrˈpjera, a syˈpjɛra]; tüütsch Überstein) isch a politischi Gmiin im Broyebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Surpierre liit ùf, 11 km südweschtlich va Payerne (Luftlinie) i de fryybùrgische Exklave Surpierre. Zue de Gmiin Surpierre ghööre ds Dorf Praratoud ù d Wyyler ù Le Sensuis. Va de Gmiinflechi si 57,8 % landwirtschaftlichi Flechi, 35,6 % Waud, 5,8 % Sidligsflechi ù 0,7 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Surpierre si Surpierre ist Cheiry im Kanton Fryybùrg ù Valbroye, Henniez ù Lucens im Kanton Waadt.
Gschicht
Surpierre isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1142 aus Suprapetra ù Super Petram.
17. Oktober
Dr '''17. Oktober''' isch dr 290. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 291. in Schaltjohr), dodermit blybe no 75 Däg bis zum Änd vum Johr.
Surpierre
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 560 Yywoner 93 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 4,9 % Tüütsch ù 2,1 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 6 va de 560 Yywohner ggredt.
Banane (Frucht)
D Banane, gnauer d Desserbanane oder Obstbanane isch d Frucht vo Musa × paradisiaca. Banane ghööre im dütschsproochige Ruum zu de Frücht, wo am mäiste gässe wärde.
Äigeschafte
D Banane ghööre zu de klimakterische Frücht, wil si noch em Günne witer rif wärde. Obstbanane loot mä dorum nit an dr Stuude lo rif wärde sondern günnt si wenn si no grüen si, sust wurde si ufblatze und weere nüme süess sondern määlig. Das isch daas, wo dradizionell die Iihäimische mache. Für en Export isch das braktisch, wil mä eso d Banane uf Chüelschiff um die halbi Wält cha schigge.
S Rifwärde isch e biochemische Vorgang, wo bin us Sterki Zucker wird. In grüene Banane isch s Sterki-Zucker-Verheltnis 20:1 und wenn d Banane rif isch, isch s 1:20. Je gääler d Schale isch, umso größer isch, umso süesser isch d Banane und het iire bsundrige Gruch. Wemm mä e rife Öpfel zur grüene Banane legt, wird die schnäller gääl.
Rifi Desserbanane cha mä nit nume roo ässe, sondern au witerverarbäite. Zu de Brodukt, wo us Banane härgstellt wärde, ghööre Bananenektar, Bananetschips (Drochenobst) und Likör.
Liselotte Pulver
Ausbildong
D Liselotte Pulver (dr Vornama wuud au oft bloß mit dr Kurzform Lilo bezeichnet) kommt am 11. Okdobr 1929 en dr schweizerischa Hauptstadt Bern uff d Welt. Deet bsuecht-se ab 1945 d Handlsschuel, wo-se drei Jôhr schbätr mit-em Diplom abschliaßt. Em Ôschluss schafft-se ab 1948 a Weile als Moddl. Dô drnôch lôôt-se sich am Konservadorium vo ihrer Hoimetstandt zor Schauschbiilere ausbilda. S erschde Engagement kriagt-se am Berner Stadttheater ond hendrher am Schauschbiilhaus Zirich.
Erfolge beim Film
Em deitscha Schbrôchroom erlernt-se a ibrregionala Bekanntheit durch ihr Roll als Vreneli en de Vrfilmonga vo de Roman Uli der Knecht ond Uli der Pächter vom Schweizer Schriftsteller Jeremias Gotthelf. Noh greeßre Erfolg vorbuacht-se schliaßlich mit de deitsche Produkziona Ich denke oft an Piroschka, Die Zürcher Verlobung ond Das Wirtshaus im Spessart. 1960 schbiilt se an dr Seit vom Gustav Gründgens em Helmut-Käutner-Film Das Glas Wasser. En de 1950er ond -60er-Jôhr zehlt-se zo de beliabdeschde Darstellerinna vom deitschschbrôchiga Kino.
Allmersbach im Tal
Allmerschbach (amtlich Allmersbach im Tal) ischt a Gmoed em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Liselotte Pulver
Erfolge beim Film
Intrnazional bekannt wuud d Lilo Pulver durch da amerikanischa Film Eins, zwei drei, wo kurz vôr-em Mauerbau z Berlin schbiilt ond vom Regisseur Billy Wilder em Jôhr 1961 – zom Doil an de Originalschauplätz – dreht wird. Dô dren schbiilt-se s deitsche Fraulein Ingeborg. Oiner vo de Hehepunkt en sellem Stroifa isch dui Szene, wo-se emma gepunkdeda Kloid uff-em Disch zor Musik vom Aram Chatschaturjan seim Säbeltanz an wilda Tanz vollfihrt. Zor Bekanntheit vo dr Lilo Pulver em fremdschbrôchiga Ausland tregt au der Omstand bei, dass-se noh em gleicha Jôhr en d Wettbewerbsjury vo de Internazionale Filmfeschtschbiil vo Cannes beruafa ond drei Jôhr schbätr fir ihr Roll als Sonya em Film Staatsaffären (A Global Affair) fir da Golden Globe Award als beschde Neabadarstellere nominiirt wuud.
Allmersbach im Tal
Geografi
Allmerschbach leit am Rand vom Schwäbische Wald en dr Baggener Bucht.
Liselotte Pulver
Dr Lilo Pulver ihr schbäda Schaffensperiode
Ab de 1970er-Jôhr kô mr d Lilo Pulver bloß noh selda em Kino ond em Fernseha seha. A klois Comeback erleabt-se 1978 em Kendrprogramm vo dr ARD, wo en älle dridde Programm wiiderholt wuud. Bis 1983 schbiilt-se sich selbr en dr Rahmahandlong vo de deitsche Fassonga vo dr amerikanischa Serie Sesamstraße. E-ma Film wirkt-se zom ledschda Môl 2012 mit, ond zwar en dr Neivorfilmong von Die Zürcher Verlobung firs Fernseha. Hendrher geit-se bekannt, dass se koine Film meh dreha will.
Allmersbach im Tal
Geografi
Vo dr Gmarkong send 47,4 % Landwirtschaftsfleche, 32,7 % Wald, 19,5 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Allmerschbach gheret d Ortsdoel Allmerschbach ond Heutensbach.
Gschicht
Allmerschbach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1291.
Verwaltong
Dr Schuldes vo Allmerschbach ischt dr Ralf Wörner.
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Allmerschbach ghert zom Schwäbisch.
Weiler-Simmerberg
Wiler-Simmerberg (amtlich Weiler-Simmerberg) isch a Markt im Landkrois Linde in Bayern.
Gmuindsdoil
Zua Wiler-Simmerberg gheret d Derfer Wiler, Simmerberg, Altenburg, Bremenried, Buchenbühl, Ellhofen, Hagelstein, Hammermühle, Hasenried, Hellers, Moos, Oberleute, Riegen, Rothach, Ruppenmanklitz, Schreckenmanklitz, Siebers, Untertrogen un Weißen, d Wiiler Au, Blättla, Burgmühle, Dressen, Eyenbach, Kapfreute, Krähnberg, Lachershof, Nagelshub, Oberscheiben, Obertrogen, Rieder, Salmers, Salmersberg un Unterscheiben un d Gheft Buch, Burg, Gunta, Hammerschmiede, Kapfholz, Kapfmühle, Tobel un Unterberg.
Gschicht
Wiler-Simmerberg isch zum 1. September 1968 entstand durch dr Zammaschluss vo dr glichnamige Gmuinda. Ellhofen isch zum erschte Mol gnentn worda im Johr 872 als Ellnhoven.
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 4,9 % gleage.
Verwaltung
Wiler-Simmerberg ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Wiler-Simmerberg isch dr Karl-Heinz Rudolph.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Wiler-Simmerberg ghert zum Bodaseealemannisch.
Ried (bei Mering)
Ried (bairisch Riad) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Ried leit en dr Region Augschburg.
Gmoendsgliderong
Zua Ried (bei Mering) gheret d Ortsdoel Asbach, Baindlkirch, Burgstall, Eismannsberg, Glon, Holzburg, Hörmannsberg, Rettenbach, Ried, Riedhof, Sirchenried ond Zillenberg.
Gschicht
D Gmoed Ried ischt entstande mit em Gmoedsedikt vo 1818.
Zom 1. Januar 1972 send Sirchenried ond Zillenberg zua Ried eigmoedet worde, zom 1. Mai 1978 Baindlkirch ond Eismannsberg.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2 % gleäga.
Verwaltong
Ried ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Ried ischt dr Erwin Gerstlacher.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Ried ghert zom Mittelbairisch
Wingersheim les Quatre Bans
Wingersheim-les-Quatre-Bans ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Unterelsàss (Bas-Rhin).
Gschìcht
Wingersheim-les-Quatre-Bans ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Àtzne, Gìngse, Mìttelhüse un Wìngersche.
Verwàltung
vu Wingersheim-les-Quatre-Bans ìsch. Wingersheim-les-Quatre-Bans gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Wingersheim-les-Quatre-Bans ghert zum Owerrhinàlemànnisch.
Nussfrucht
Nussfrücht si Schliessfrücht, wo alli drei Schichte vo dr Fruchtwand (d. h. vom Perikarp) bin ene verholze. Mäistens het s nume en äinzige Soome din.
Schalenobst (au Schalefrücht) isch die handelsüübligi Bezäichnig für Obst, wo s um d Fruchtchärn von em e herti, mäistens holzigi Schale het. Es handlet sich um Nüss und Kärn, wo vom Mensch ooni iiri Fruchtwand – d Schale bzw. s Perikarp – gässe wärde.
Nüss
Zu de Nüss im botanische Sinn ghööre u. a.
Zu de Nüss, wo im botanische Sinn gar käni Nüss si, ghööre
18. Oktober
Dr '''18. Oktober''' isch dr 291. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 292. in Schaltjohr), dodermit blybe no 74 Däg bis zum Änd vum Johr.
Rombas
Rombas (lothr. Rombéch, ditsch Rombach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Rombas lijt rund 20 Kilometer nordweschtlich vun Metz ìm Ornedàl uf re Heche zwìsche 162 un 383 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Rombas ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 10. Jh. àls Rembacum; (972/73: Romesbach; 978: Romebach; 984: Ramesbach, Romabach; 12. Jh.: Rumebaz, Rumebaiz, Romesbach; 1128: Rumesbach; 1157: Romeba; 1160–1162: Ramisbach; 1185: Romesbas; 1242: Romebair; 1245: Romebac; 1280: Roumebac; 1335–1338: Rombair, Rombairt, Rombar; 1339: Rombairt; 15. Jh.: Rombas; 1427: Rombay; 1472: Rombaix; 1529: Rombay; 1613: Rombas).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rombas ìsch. Rombas ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Rombas ghert zem Lorrain.
Boot
Definizioon
Boot si im Allgemäine chliiner as Schiff. Z Dütschland sin si noch Gsetz weniger as as elf Meter lang. Im Underschiid zum ene Flooss het e Boot e Rumpf (Hoolkörper) oder meereri Rümpf.
Dä Rumpf cha us Holz, Staal, Kunststoff, GFK oder sogar Beton gmacht si, oder us ere Kombinazion vo dene Material.
was es für Boot git
Mä cha d Boot iidäile je nochdäm wie si baut si:
wie si aadriibe wärde:
für was si brucht wärde:
was für hüdrodynamischi Äigeschafte si häi:
oder wievil Rümpf si häi:
Kanton Wallis
Dr Kanton Wallis isch en Kantoon im Südweschtu vaner Schwiz.
Titsch: Wallis; Französisch: Valais; Italienisch: Vallese; Rätoromanisch: Vallais.
Geografii
Ds Wallis bschteit (mit Üsnaam vam Gibiät jensiits vam Simplonpass) üsum Taal vam Rottu vaner Quällu (dum Rhonegletscher) bis zum Gänfersee und du Situtellinu, bis zur Wassärscheidu. Ufer Nordsiitu sind Bärner und Waadtländer Alpe, im Südu d Walliser Alpe mit du heegschtu Bäärgu vaner Schwiz (Mischabel- und Monte-Rosa-Massiv). D heegschtu Bäärga vanu Walliser Alpu sind di Dufourspitza mit, dr Dom , dr Liskamm , ds Wiishooru , ds Täschhooru und dr bikanntischto Bäärg vaner Wäält, ds Matterhooru
Mit dum Aletschgletscher, dum Gornergletscher und dum Fieschergletscher sind di drii greegschtu Gletschra vanu Alpu im Wallis.
Dur du Schutz vanu Bäärgu zring isch ds Höipttaal vam Oberwallis, v. a. aber ds unner Vischpertelli ganz trochus und waarums (Steppuklima).
Klima
Ds Wallis het es bsunners trochus Klima mit nummu grad zirka 500 bis 600 mm Niderschlag pro Jaar. D Wintra sind chaalti, d Summra sind heissi und trochuni und äs git generell groossi Temperatüürunnerschida. Der Grund derfir isch di Topografii vam Wallis mit du beidu Gibirgsmassiiv vanu Walliser Alpe im Süüdu und vanu Bäärner Alpe im Noordu, wa beidi teilwiis uber hoochi sind und dadurch vil Niderschlag chännunt abfaa, wa äntwäder vam Noordu oder vam Mittelmeer har Richtig Alpe ströömunt. Ds Unnerwallis gcheert sogaar zu de trochundschtu Tellini va ganz Europa.
Spraach
Im Oberwallis (im Oschtu va Siders, französisch Sierre) redut mu Wallisertiitsch, en heegschtalemannische Dialäkt, im Unnerwallis (im Weschtu vam Pfyywaald) redut mu Französisch oder wie mu öi seit «Wälsch».
Teilwiis gcheert mu inu Situtellini va Val Eifisch und Ering nu ds Pattua, en frankoprovenzaalischi Mundart. D natiirli Spraachgränza isch der chlei Bach nördlich vam Rottu, d Raspille, zwischu Siders und Salgesch. Südli vam Rottu isch dr Pfyywaald d Spraachgränza.
Kantonaali Amtsspraache sind ds Französischa und ds Standardtitscha, kommunaali Amtsspraache äntwäder Französisch oder Titsch, d Stadt Siders und d Stadt Sittu sind zweispraachigi.
Religioo
D folgundu Zaale gmäss Volchszellig va 2000:
D römisch-katholisch und d evangelisch-reformiert Chircha sind beidi öffentlich-rächtlich anerchannti.
Verfassig und Politik
D hitig Kantonsverfassig datiert va 1907 (mit ehüüfu Ändrige).
Legislativa
Di gsetzgäbund Hermandat isch dr Grooss Raat (französisch: Grand Conseil) mit 130 vam Volch fer vier Jaar gwäälte Abgordnutu und iru 130 Stellverträtru (Suppleantu).
Di partiipolitisch Zämmusetzig gseet eso üs:
Vam Groossu Raat erlaani Gsetz miessunt vor d Volchsabstimmig.
Ds Volch het ds Rächt, mitera Volchsinitiativu sälber Verfassigs- und Gsetzesändrige vorzschlaa; neetig sind darfär 8'000 Unnerschrifte.
Regioone und Bizirka mit dum Höiptoort
Ds Wallis bsteit üs 13 Bizirka. Di Bizirka sind üs du 13 Zäändu entstannu, ufum Kantoonswappu sintsch dur 13 Stäärna dargschtellti.
Di Bizirka Weschtlich Araro und Eschtlich Araro sind üs einum zämmuhaftigu Zäändu entstannu.
Guglerkrieg
Dr Guglerchrieg isch e milidäärischi Usenandersetzig im Joor 1375 gsi, wo Bärner, Aargauer und Seeländer usländischi Söldnerdrubbe us em schwizerische Middelland verdriibe häi.
D Gugler si änglischi und französischi ritterligi Söldner gsi, wo am Ändi vom Joor 1375 under em Kommando vom Enguerrand VII. de Coucy dur s Elsass über Waldshuet in s Middelland zoge si. Dr Naame chunnt woorschinlig vo middelhoochdütsch gugel(e) „Kabuze“ us latiinisch cuculla.
Vorgschicht
Dr Coucy isch müeterligersits vo de Habsburger abgstammt und het im Hundertjöörige Chrieg kämpft. Wääred eme Waffestillstand het er zwüsche 10'000 und 22'000 umbeschäfdigti änglischi und franzöösische Soldate aagworbe. Mit dene het er dr Erbaaspruch vo sinere Mueter Katharina vo Habsburg († 1349), Dochder vom Herzog Leopold I. vo Ööstriich, mit Gwalt welle duuresetze. S Ziil vom Erooberigsfäldzuug isch dr Aargau gsi mit de Stedt Aarau, Brämgarte, Länzbrg, Sämpach, Sursee und Willisau. Die häi noch eme Erbverdraag sinere Mueter ghöört, aber iiri Verwandte, d Herzöög Albrecht III. und Leopold III., häi sä für sich welle bhalte.
Dr Ablauf vom Chrieg
Am Aafang vom Dezämber 1375 si d Gugler über e Jura und häi drbii blündered und gmordet. Si häi sich denn in drei äinzelni Armeä ufdäilt: dr Enguerrand de Coucy het mit dr Hauptarmee Kwardier im Chlooster St. Urban bezooge, dr südfranzöösisch Hauptmä Jean de Vienne het sich im Chloster Gottstatt iignisted und dr walisisch Hauptmä Owain Lawgoch (Ivo vo Wales) im Chlooster Fraubrunne. Dr Raubzug isch in dr Gegend zwüschen em westlige Aargau und em Seeland witergfüert worde. Drbii si d Stedtli Fridau und Altreu vollständig zerstöört worde. Die Aadlige vo dr Gegend häi nüt für d Verdäidigung gmacht, usser em Petermann vo Grüenebärg. Dä het vo sine Burge Grüenebärg und Aarwange us, wo dr Coucy denn aabebrennt het, dr Widerstand organisiert, und spööter het au d Stadt Bärn mitghulfe bim Widerstand. Si häi de äinzelne Armeä bi nächtlige Gfächt bedütendi Verlust bibrocht, am 25. Dezämber bi Buttisholz, am 26. Dezämber bi Ins und am 27. Dezämber isch d Entschäidig bi Fraubrunne gfalle, wo d Gugler e drits Mol gschlaage worde und achthundert von ene umchoo si. Wägen em Widerstand vo de Iihäimische und au wil s eso chalt gsi isch, häi sich d Gugler us dr Schwiz zruggzooge. Dr Coucy het si Hauptarmee gar nid iigsetzt.
Folge
1376 häi sich d Gugler wider zruggzooge, ooni dass irgendäins vo de Ziil vom Chrieg erräicht worde weer. Dr Coucy het im Joor 1387 im ene Vergliich mit em Albrecht III. d Herrschaft Büre und d Helfti vo dr Stadt Nidau as Pfand überchoo. Aber schon e Joor druf het er si Bsitz an d Stedt Bärn und Soledurn verloore.
Eimeldingen
Eimeldinge (IPA: ['aɪməl,dɪƞə] amtlig Eimeldingen) isch e Ort im Landchreis Lörrach. Zu de Gmeind ghöre usser Eimeldinge sälber keini andere Ortschafte.
Geografy
Eimeldinge litt wit im Südweste vo Dütschland, 2 Kilometer vo de französische und 10 Kilometer vo de schwyzer Gränze eweg. Nochberstädt sin im Norde Efringe-Chilche und Fischinge, im Oste Binze und im Süde Wyl am Rhy.
Gschicht
Wahrschints hän scho d Römer und Kelte z Eimeldinge gsydelt. Sälli Anahm isch aber nit belegt. Im 4. und 5. Johrhundert sin d Alemanne ygwandert. Urkundlig erwähnt worre isch Eimeldinge zum erschte Mol im Johr 767 als Agimotingas, 1774 isch de Name Eymeltingen belegt. In de letschte 150 Johr hät mer Eimeldinge in Richtig Süde und Weste erwitert; älter isch aber de Eimeldinger Ortskern.
Wirtschaft und Infrastruktur
Eimeldinge isch in re günschtige Lag an de Bahnlinie Basel-Karlsrüe. Zudem isch s Dorf an d A98 Wyl am Rhy - Stockach agschlosse; s fahre all Stund Regionalexpresszüg uff Offeburg und zum Badische Bahnhof vo Basel.
Durch s Wohnagebott hät sich d Ywohnerzahl sit 1975 fast verdoppelt. Näbe de chlei- und mittelständische Betrieb hän sich in letschter Zit durch d Hilf vo de Gmeind no meh Undernämme agsydelt.
Z Eimeldinge hät s e eigeni Grundschüel und zwei Chindergärte.
Wappe
S Eimeldinger Wappe zeigt in de linke Hälfti di badischi Flagge, rächts obe e Garbe uff blauem und unde e Wytrube uff silbrigem Grund. Di badische Farbe repräsentiere d Züeghörigkeit zu Bade und Röttle, d Wytrube und d Garbe wyse uff de jewylig Abau hy.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Barsoi
Dr Barsoi (russisch Русская псовая борзая, transkribiert Russkaja psowaja borsaja) isch e russischi Hunderasse, wo vo dr FCI (Nr 193, Gr. 10, Sek. 1) anerkennt isch.
Dr Barsoi isch e Windhund, wo bis 85 cm hooch wird, und stammt uursprünglig us Russland. D Hoor an de Ribbe, dr Vor- und dr Hinderhand und an de Flanke isch lang, seer fiin und gwällelet, am Chopf, an de Oore und Bäi isch s chürzer. Alli Farbe chönne vorchoo, usser blau und bruun. Dr Barsoi isch e liebenswürdige und aahänglige Begläithund und ghöört zu de schnällste Landdier uf dr Wält.
Friesenheim (Baden)
Friäsenä (dt. Friesenheim) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Friäsenä litt an dr Schutter am Rand vun dr Rhiieweni in dr Vorbärgzone. Dr Bann bstoht us 47,7 % Landwirtschaftsflechi, 35,5 % Wald, 14,6 % Sidlungsflechi un 2,2 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Hohberg, Gengenbach, Biberach, Seelbach, Lahr, Meißenheim un Neuried.
Gmaindsgliiderung
Zue Friäsenä ghere d Ortsdail Hailigäzell (dt. 'Heiligenzell'), Ewwerschopfe / Obbrschopfe (dt. 'Oberschopfheim'), Obbrwiihr (dt. 'Oberweier') un Schuddere (dt. 'Schuttern').
Gschicht
Friäsenä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1016, Ewwerschopfe anne 739. Dr Bann vu dr Gmai isch im 11. Johrhundert an s Bischtum Bamberg kumme, speter an d Herren vu Geroldseck un 1481 schließlig an d Markgrofe vu Bade.
Verwaltung
Friäsenä ghert zue kainere Verwaltungsgmainschaft.
Gmaindsrot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Partnerschafte
Friäsenä het Partnerschaftemit däne Stedt:
Sitt 4. Juli 2014 isch Dorelse im Elsass Partnergmain vu Obbrwiihr.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Friäsenä ghert zum Owerrhinalemannisch.
19. Oktober
Dr '''19. Oktober''' isch dr 292. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 293. in Schaltjohr), dodermit blybe no 73 Däg bis zum Änd vum Johr.
Schweizerische Bundesbahnen
Die Schwiizerisch Bundesbahne, churz SBB AG und bi de Lüt SBB, isch die gröscht Ysebahngsellschaft vor Schwiiz. In dr Wälschschwiiz heissts CFF und im Tessin FFS – das si die entsprechende Abchürzige uf Französisch (Chemins de fer Fédéraux Suisse) und Italienisch (Ferrovie Federali Svizzere). Däzue chunnt no di inoffizielli Abchürzig i Rumantsch VFS.
Gschecht
Am 15. Juni 1844 het de erschti Schwiizer Bahnhof in Basel sin Betriib ufgno, nachdem die erscht Isebahnstrecki vom Elsass bis nach Basel cho isch. Am 7. August 1847 isch de ou die erschti rein schwiizerischi Strecki: Bade–Züri, besser bekannt under em Name «Spanisch-Brötli-Bahn» eröffnet worde.
I de folgende Johr isch es regelrechts Bahnfieber usbroche und s Schwiizer Schinenetz het sich rasch vergrösseret. D Bahne, wo i dere Pionierzit gündet worde sind, sind usschliesslich Privatbahne gsi. Wil die einzelne Firme chuum kooperiert hend, sind weder Liniefüerig no Fahrplän no Tarif koordiniert gsi, was es ständigs Ärgernis dargstellt het. Als Folg vo dere Entwicklig isch es am 20. Februar 1898 zur Abstimmig über d Vorlag «Die Schweizer Bahnen dem Schweizer Volk» cho. Nach der Anahm vo dere Vorlag het me agfange die wichtigste Privatbahne z verstaatliche und die neu gründeti SBB het im Jahr 1902 ire Betrieb chönne ufnäh.
De jetztig CEO vo de SBB heisst Vincent Ducrot ond esch früecher be de Vercheersbetriib Fryburg gsi. Är hed s Amt vom Andreas Meyer öberno.
Ab 1999 hed mer us de SBB verschedeni Divisione gmacht. Hötzotags sends 4 Divisione: Cargo, Personevercher, Immobilie ond Infra. De gröschti Rangierbahnhof i de Schwiiz esch de Rangierbahnhof Limmattal (RBL) i de nöchi vo Dietikon ond Killwange-Spreitebach. Es get velli anderi Rangierbahnhöf i de Schwiiz, zom Biischpel Muttenz, Lausanne-Triage, Buchs SG oder s nöi Poschtverteilzentrum Züri-Müllige.
Schinennetz
D Schwiiz hät so ziemli s dichtischti Schinennetz vo de Wält. D SBB s Netz aber mit verschidene Privatbahne teile, z. B. SOB (Südoschtbahn), BLS (Bern-Lötschberg-Simplon Bahn). S ganz Netz vo der SBB isch normalspuerig; d Brünigbahn, wo früener vo der SBB betribe worde isch, ghört jetz zur Zentralbahn (bildet us dr Brünigbahn und dr Luzern-Stans-Engelberg Bahn).
Wältbeschti Bahn?
Will d SBB (wiä obe erwähnt) so nes dichts Netz hät und sii im Vergliich mit andere Bahne sehr pünktli isch, meine vili – vor allem ir Schwiiz –, d SBB seg die bescht Bahn uf de Wält. Ander Lüt teile die Meinig natürli überhaupt nid. So isch z. B. au s Bahnnetz vo Japan uff eme sehr hoche Stand.
SBB Infra
D SBB Infra ischt d Divisiuu, wu für d Infrastruktur vu dr SBB zueschtändig ischt. Si isch im Äinenünzgi us dr Reorganisaziuu vu dr SBB entschtande. Sithäär vermiätät si ihri Aalaage a d SBB Cargo, an SBB Personävercheer und anderi Baangsellschafte.
SBB Cargo
SBB Cargo esch 1999 us de Divisionierig vo de «alte SBB» entstande. Chef esch bes im 2007 de Daniel Nordmann gsi, jetz esch de Nicolas Perrin de oberschti Chef vo Cargo.
Urban I.
Läben un Pontifikat
Dr Urban wir vum Eusebius vu Caesarea in syre Chilchegschicht gnännt un s git au ne Inschrift in dr Papschtkrypta vu dr Calixtus-Katakombe mit sym Name. Är het sy Amt in dr Regierigszyt vum Chaiser Alexander Severus uusgiebt, wu si dr Chrischte gegeniber tolerant verhalte gha het. S Schisma vum Hippolyt vu Rom het allno aaduurt.
Nit historisch belegbar isch d Zueornig vun ere liturgische Verornig, ass Mässgschiir nume us Silber soll gmacht sy, un au ne Brief an d Chrischtenhait un e Dekret bim Pseudo-Isidor. D Legänd nännt e großi Aazahl vu Bechehrte, unter andere dr Valerian, dr Mann vu dr hailige Caecilia, un sy Brueder Tiburtius waren. Derzue soll dr Urban no dr Passio S. Caeciliae us em 5. Johrhundert un andere speter Quällen as Märtyrer gstorbe syy.
Verehrig as Hailige
Dr hailig Urban I. isch Patron vu Maastricht, Toledo, Troyes, Valencia un Zielona Góra (Grünberg z Schlesie); vu dr Räbe, vum Wyy, vu dr Räbbuure un Chiefer; gege s Sufe, Gicht, Froscht, Gwitter un Blitz. D Funktion as Schutzpatron vu dr Räbbuure isch sekundär un chunnt vun ere Verwächslig mit em hailige Urban vu Langres.
Sy katholische Gedänkdag isch dr 25. Mai, dr Urbanstag, no alter Iberliferig veermuetli sy Dodesdag.
Herbert Marcuse
Dr Herbert Marcuse [] (* 19. Juli 1898 z Berlin; † 29. Juli 1979 z Starnberg) isch e dütsch-amerikanische Filosoof, Politoloog und Sozioloog gsi.
Roland Penrose
Dr Roland Algernon Penrose CBE (* 14. Oktober 1900 z St. John’s Wood, London; † 23. April 1984 z Farley Farm House, Chiddingly, East Sussex) isch en änglische Künstler, Kunsthistoriker und Autor gsi. Er isch au e bekannte Galerist, Kunstsammler und Kurator gsi. Si ersti Frau, d Dichdere Valentine Boué het en mit em André Breton und em Paul Éluard bekannt gmacht. Zrugg in Groossbritannie isch er äine vo de Gründer vo dr surrealistische Bewegig worde und het mit em David Gascoyne und em Herbert Read die International Surrealist Exhibition in de New Burlington Galleries London organisiert, wo vom 11. Juni bis zum 4. Juli 1936 gloffe isch. Dr Penrose isch e Gründermitgliid vom Institute of Contemporary Arts (ICA) z London.
Herbert Marcuse
Lääbe und Karriere
1918 het dr Marcuse z Berlin und denn z Freiburg Germanistik, dütschi Litratuurgschichte, Filosofii und Nazionalökonomii studiert. Noch em Mord am Karl Liebknecht und an dr Rosa Luxemburg het er 1919 d SPD verloo, wil er d Posizioon vo dr Bardei nüm het chönne understütze. Wo d Nazi 1933 an d Macht cho si, het er Dütschland verloo und isch uf Gämf an s Instidut für Sozialforschig gläitet vom Max Horkheimer, wo us Frankfurt am Main uf Gämf in s Exil gange isch. Denn het er e Zitli an dr Bariiser Bransche vom Institut gschafft, und isch im Frülig 1934 in die Veräinigte Staate emigriert.
Wo s Instidut für Sozialforschig uf Nöi York züüglet isch, het dr Marcuse dört e festi Aastellig bechoo. 1942 het er z Washington, D.C. bim Office of Strategic Services (OSS) afo schaffe. Vo 1951 bis 1954 het er sich an de Russian Institutes vo dr Nöi Yorker Columbia University und in Harvard mit em Sowjet-Marxismus beschäfdigt. 1954 isch er Brofässer für Filosofii und Politikwüsseschaft an dr Brandeis University z Waltham (Massachusetts) worde und vo 1964 aa het er Politikwüsseschaft an dr University of California, San Diego underrichdet. 1965 het er non e usserordentligi Brofessuur an dr Freie Uniwersidäät Berlin aagnoo.
Wärk
Sini bäide Hauptwärk si Eros and Civilization und One-Dimensional Man, wo 1955 respektiiv 1964 erschiine si. Zämme mit de Schrifte über die Repressivi Toleranz us em Joor 1965 und em Sammelband Studien über Autorität und Familie vo 1936 ghööre si zu de wichdigste Wärk vo dr Kritische Theorii und si Standardwärk vo dr Studäntebeweegig uf dr ganze Wält gsi, bsundrigs in de USA und z Dütschland.
Schrifte
Wärkusgoob
Äinzelni Ufsetz & Monografie (Uswaal):
Miss Van
Under em Name Miss Van isch d Künschtlere Vanessaa Alice Bensimon, wo anne 1973 z Toulouse uf d Wält cho isch, i dr Öfentlechkeit bekant. Me seit von ere au öpe, si ghöri zu de beschte Streetart-Künschtler uf dr Wält.
In ihrere Jugendzyt het d Vanessa Bensimon zäme mit der Streetart-Künschtlere Mademoiselle Kat z Toulouse agfange Bilder a Huuswänd mache. Si het gly e ganz en eigete Styl entwicklet. Ihri wybleche Figuure, wo me ne i der Streetart-Szeene poupées seit, sind öpis eigets; si gsehnd fasch wie überdimensionierti Bääbi uus; tüpisch sind grossi Auge und Posizione, wo gwüssi Gfüel und hüffig au erotischi Botschafte chönte zeige. D Figuure glychen em Styl vo Cartoons. Wandbilder mit so Süschee, signiert mit dr Underschrift vo dr Künschlere, sind mit de Joore i verschidene Stedt uftaucht, au usserhalb vo Frankrych. Und d Künschtlere macht au Gmäld uf anders Material, bsunders uf Lynwand.
Dr Miss Van ihri Bildmotiv mit stereotype erotische Frauefiguure sind bi deil Feminschtinne mängisch nid guet acho. Anderi Kritiker säged aber, die Uusdrukswys sig e chreftige Protäscht gäge patriarchalischi Struktuure i der Kunscht oder chönten au es Zeiche für di soziali Bewegig vo dr Body-Positivity sy.
Verwaltungskreis Interlaken-Oberhasli
Dr Verwautigskreis Inderlache-Oberhasli isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Oberland un umfasst 28 Gmeinden uf 1228,93 km² mit zämme Ywohner (Stang: ). Houptort isch Inderlache. Dr Kreis bsteit us auuene Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Inderlache un Oberhasli.
Rue Paille
D’ Schtràuigàss (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Strauigass; uff Frànzeesch rue Paille) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.
wu sa lììgt
D’ Schtràuigàss làuift uff äbba 120 Meeter vu dr Wildemannstraße bis àn dr Fàssbìnderplàtz. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa dr Schmììdplàtz. Doo ìsch a klainer Durchgàng bis àn dr Fàssbìnderplàtz.
Gschìcht
D’ Schtrooss ìsch zem äärschta Mol ìm 15. Joohrhundert unter’m Nàmma Stroh Gasse schrìftlig ärwäähnt worra — d’ Schtrooss ìsch àwwer vììl älter un gheert züa da ältschta vu dr Schtàdt. Ìm 15. un 16. Joohrhundert hann vììla Schtràuiflìchter ìhra Warkschtàtt àn dr Schtrooss ghàà. Uff’m Mathieu Mieg sii Schtroossaverzaichniss vum Joohr 1815 hàt d’ Schtrooss uff Frànzeesch Rue Paille ghaissa. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 hàt d’ Schtross offiziäll dia Nàmma-n-uff Frànzeesch bikumma. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga-n-ìsch sa uff Diitsch ìn Stroh Gasse umtaift worra. Àui d’ Nàzis hann sìe ànna 1940 asoo umtaift. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa àm Andsjoohr 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.
Bis àm Ààfàng vum 19. Joohrhundert ìsch d’ Schtràuigàss a Sàckgàssa gsìì, wo vum Schmììdplàtz bis àn d’ Schmììdgàss verlängert worra-n-ìsch. Àm wäschtliga-n-And vu dr Schtràuigàss (àm hìttiga Nr. 1) ìsch sallamols dr Hoof vu da Waldner vu Freundstein gsìì. Dr Hoof ìsch sehr gross gsìì: ar hàt bis àn d’ neerdliga Schtàdtmüüra gloffa un hàt d’ hìttiga Freschawaid düa schliassa. Dr Hoof hàt vu 1653 bis 1798 züa da Waldner gheert. Grààd d’rnaawa ìsch dr hoof vu dr Fàmìlia ze Rhiin gsìì. Grààd bii dr Johànniskàpall àn dr Lànga Gàss ìsch a Schtaibrunna üss’m Joohr 1604, wo zem evànggelischa Pfàrrer Jean Lind un siinera Ehafràui Catherine vu Schwarzach gheert hàt — sa hann zamma àm Schtràuigàss 1 glabt.
Àn dr Schtràuigàss sìnn naawa da Schtràuiflìchter àui vììla àndra Hàndwarker gsìì. Àm And vum 18. Joohrhundert ìsch àn dr Schtrooss a Schtooffàwrìk gäffnet worra. Uff dr süüdliga Sitta vu dr Schtrooss sìnn vor àllem d’ Hìntersitta vu da Hiiser vu dr Schmììdgàss. Àb 1987 ìsch a klainer Tail vu dr Schtross tiaf gandert worra, fìrs Iikauifszäntrum ZAC des Maréchaux bàuia.
Bundesstraße 314
Diè dütschi Bundesschtrõß 314 (Abkürzig: B 314) fangt z Lauchringè (Landchreis Waldshuèt) aa als Abzwyg vo dè B 34 un füürt durch s Wuètèdal de Wuètè nõch übber Stüèlingè un Wizä (Aafang vo dè Museumsbaan Sauschwänzlebaan) gu Grimmelzofè. Dört unterquert si durch è „Nòdelöör“ d Baanschtreggi un volòt s Wuètèdal. D B 314 schlängelt witer durchs Dal vom Fiètzèmer Müllibach, wo si sich vom Grimmelzofer Steibruch wèg d B 314 durch d Müllibach-Schlucht schlänglèt, vorby a dè Viadukt vo dè Sauschwänzlebaan un dè Ort Fiètzè un Epfèhoffè, windet sich d B 314 uff d Höchi vom Große Randè, wo si bi öppè 800 m Höchi s Dorf Randè tangyrt. Dõ isch dè Chrützigspunkt mit dè B 27, welli gu Nordè hy d Vobindig vo dè öschtlichè Hochrhy-Region zum dütschè Autobaannetz bi Donaueschingè sicherschtellt un nõch Südè hy d Gränz zuè dè Schwiz erreicht. Ab dè Gränz gòt d B 27 als A4 witer, übber Schaffhuusè gu Winti. Durch selli Vobindig mit èm dütschè Autobaannetz ergit sich diè großi Bedütig vo dè B 314 für diè östlichi Hochrhy-Region. Bis zum Dorf Randè volauft d B 314 vo Südwescht nõch Nordoscht. Ab dört schwenkt si nõch Südoscht, zwygt vor èm Gränzübbergang Neuhuus-Bargè vo dè B 27 ab, un füürt übber Kommingè d Oschtflankè vom Grossè Randè durab übber Tengè un Bluèmèfäld nõch Hilzingè im Hegau. Nõch dè Autobaaufffaart Hilzingè gòt s nu nõ è baar Kilometer, bis d B 314 bi Singè widder i d Bundesschtrõß 34 ymündet. D B 314 umgòt uff dütschem Gebièt dè Kanton Schaffhuusè, wellè dõ wit übber dè Rhy nõch Nordè reichè duèt, wôrend d Bundesstrõß 34 z Èrzingè weschtlich vo Schaffhuusè a dè Schwizer Gränz uffhört un z Thayngè öschtlich vo Schaffhuusè widder aafangt.
Gschichtè
D Wuètèdalschtrõß zwǜschè Kadelburg un èm Randè isch ab 1750 zuè nèrè Chaussee uusbaut worrè. Selli Streggi isch 1901 als ''badischi Staatsstrǒß Nr. 54'' benamst worrè.
D Rychsschtrõß 314 (als Vorgängerin vo dè B 314) isch öppè 1937 ygfüürt worrè.
Ortsumfaarungè
S schtygendè Vokeersuffchò uff dè B 314 im Wuètèdal ab Aafang vo dè 1950er-Johr hèt dèzuè gfüürt, dass mò ab 1957 d Trassè vo dè B 314 vo dè Ortsdurchfaartè wäg als Umfaarungè volait hèt. Die aalt Trassè hèt nit nu jedes Dorf un d Stadt Stüèlingè durchquert, sondern isch au a rächtè Dalwangè nǒch gangè, well dè Dalboddès im mittlere Wuètèdal bis zum Dammbau uumittelbar vor èm Èrschtè Wältchrièg öft übberschwèmmt gsi isch. Diè èrscht Umfaarig isch 1957 zwǜschè Stüèlingè un Äbberfingè baut worrè. Denõch sin suksessyv alli Ortdurchfaartè zwǜschè Lauchringè un Äbberfingè draa chò: Horrè, Oftringè un Untereggingè. Diè letscht Ortsumfaarung vo Wizä-Baanhof isch kurz nõch dè Johrduusigwendi, öppè im Johr 2001, gmacht worrè. Diè beidè Blummbärger Stadtdeil Fiètzè un Èpfèhoffè sin ebbèfalls mit èrè uffwändigè Trassè zwǜschè dè Müllibachschlucht un dè Randèhöchi umfaarè worrè. Uffällig a dè Trassèfüürung vo sèllènè Ortsumfaarungè isch, dass d Strõßèbauer sich a dè Linnièfüürung vo dè Wuètèdalbaan orièntyrt hèn, bsunders uffällig zwǜschè Untereggingè und Äbberfingè. Öschtlich vom Randè stòn diè Umfaarungè nõ uus, nu Hilzingè, diè letscht Ortschaft a dè B 314 weschtlich vo Singè, vofüègt übber è Umfaarig, Im Wuètèdal hèt diè Umfaarigstrassè dè B 314 dè Spitznammè BAB, also Bundesautobahn, ybrocht. Bi erlaubtè 100 km/h lyt d Durchschnittsgschwindigkeit grob gschätzt bi 130 km/h, wodurrè Gschwindigkeitskontrollè uff dèm B 314 - Abschnitt öfters durrègfüürt wörrè.
Autobaanaaschlüss
Sit neuschter Zit füürt è dreischpurig uusbauts Deilschtugg vo dè A 98 vo Düèngè-Oscht dirèkt uff d B 314 (Uff- un Abfaart). D A 98 wörd si zuèkümpftig au vomuètlich 2-3 übber- odder unterquerè. È Brugg isch schu fèrtiggschtellt. → Kartè zum voruussichtlichen Streggèvolauf D Fortfüürig vo dè Streggè ab dè Brugg, diè nördlich vo Obberlauchringè stòt, isch übber dè Klingègrabbè, s Hauptdal vom Chleggau, uff dè dütschè Sitè bis Èrzingè blaant. Voruussetzig dõfür isch d Witerfüürig uff dè Schwizer Sitè im südlichè Kanton Schaffuusè, disèll Variantè wörd vom Kanton Schaffhuusè abber nit guèt gheißè. D Brugg bi Obberlauchringè isch deshalb fungtionslos un isch im Volksmund als Soda-Brugg (mòl ebbè So-Da) dauft worrè. In weschtlicher Richtung gits ab èm Kaitlè, wo dè A81-Uusbau bis jetzt (Stand:2015) endèt, witeri Blaanigsbrobleeme, well dè Aarbärg bi Waldshuèt un dè Felsvorschprung, uff dèm d Altstadt vo Waldshuèt lyt, im Wäg sin. Südweschtlich vom Hohèntwyl bi Singè exischtyrt sit dè Fèrigschtellig vo dè sog. Boddèsee-Autobaan A 81 èn èchtè Autobaan-Aaschluss.
Dreischpurigè Uusbau
Dè stetig aawachsende Vokeer uff èm Abschnitt Randè - Obberlauchringè hèt zum Bau vo dreischpurigè B 314 - Abschnitt gfüürt. Dè längschte dèvò füürt vo dè obberè Èndi vo dè Müllibachschlucht südlich vo Fiètzè bis uff dè Große Randè graad uumittelbar unterhalb vom Dorf Randè. Au uff dè Hegau-Abschnitt zwǜschè Kommingè un Tengè¨ un vom südlichè Stadtrand vo Singè bis zum Autobaan-Aaschluss bim Hohèntwyl volauft d B 314 deilwys dreischpurig.
Nòdelöör Grimmelzofè
Grimmelzofè belait dè komplette Boddè vom Wuètèdal un lyt au nò a dèrrè Stell, wo s Müllibachdal vo Fiètzè hèr i s Wuètèdal mündet. Durch dè Bau vo dè Umfaarungè obber- un unterhalb vo Grimmelzofè hèt mò dè Vokeersfluss dütlich vobesserè chönnè, nu d Ortsdurchfaart Grimmelzofè mindert dè Vokeersfluss dütlich, zmòl südlich vo Grimmelzofè è Högschtgschwindigkeit vo 20 km/h uff ènèm ca. 250 m langè Abschnitt ygfüürt worrè isch, un für d Bürger vo Geimmelzofè è Ampelaalaag a dè Wuètèbrugg in Dorfmitte inschtallyrt worrè isch. D Bürger un dè Ortschaftsrõt vo Grimmelzofè sin schu lang un oft am Proteschtyrè un Tribellyrè, abber au Yschprõchè bim Bundesvokeersminischterium z Bèrlin dè Bundesvokeerswegeblaan betrèffènd hèn bisher nüt brocht. Blaant isch è Dunnellösig mit èrè Trassè am unterè Dorfrand nõch, um öschtlich vo dè Wuètèbrugg mit ènèm Dunnel èn Bärgvorschprung z unterquerè un denn witer i s Müllibachdal z chò.
Felix III.
Dr Felix III. (* z Samnium; † 530) isch vu 526 bis zue sym Dod Papscht gsii.
In ere andere Zellig wird er as Felix IV. gfiert, wel s vu 355 bis 358 e Papscht Felix II. gee het, wu zum Dail as Gegepapscht, zum Dail as rächtmäßige Papscht aagluegt wird. Mänkmol wird er wäge däm au Felix III. (IV.) bzw. Felix IV. (III.) gnännt, je nodäm, eb s Pontifikat vum Gegepapscht Felix II. as rächtmäßig oder uurechtmäßig gwäret wird.
Lääbe un Wirke
Dr Felix het dr Semipelagianismus verurdailt, d Synod vu Orange 529 het sy Haltig bstetigt.
Dr Felix het versuecht, sy aigene Noofolger z designiere – dr Bonifatius II. Des het aber derzue gfiert, ass dr Senat d Diskussion iber dr Noohfolger vum Amtsinhabers verbote het, solang dä no läbt, un au ass eso ne Nomination aagnuu wird.
Dr kadolisch Mahndag vum Felix isch dr 12. Oktober.
Rommelfingen
Romelfing (lothrìngisch; frànzeesch Romelfing, ditsch Rommelfingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Romelfing lijt rund elf Kilometer nerdlich vun Sarrebourg àn dr Sààr uf re Heche zwìsche 227 un 307 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Romelfing ìsch. Romelfing ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Romelfing ghert zem Rhinfrankisch.
Pontianus
Dr Pontianus oder Pontian (lat.: dr Bruggemann; † 235) isch vu 230 bis 235 Bischof vu Rom gsii.