cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rudolf Riggenbach
Dr Kunsthistoriker und Dänggmolpflääger
Ändi 1945 isch s im Riggebach glunge, 80'000 Ziegel ufzdriibe und die im Joor druf de Stedt Freiburg im Brisgau und Briisach am Rhii z schigge, so dass si d Dächer vo iire Münster, wo bi Bombeaagriff igstürzt sin, nöi häi chönne degge. Für daas het er 1956 s Groosse Verdienstchrüz vo dr Bundesrepublik Dütschland bechoo.
Vo 1950 aa het sich dr Riggebach für d Restaurierig vo dr gotische Orgle in dr Basilique de Valère z Sion iigsetzt. Bi dr Iiweijig vo dr Orgle am 7. Novämber 1954 het er vor em Bischof, em Domkapitel und dr Bevölkerig vo Sion e Reed ghalte.
Bis zu sim Dood het er sich immer wider mit em Emanuel Büchel befasst, won e Beckermäister im 18. Joorhundert gsi isch und e Hufe Zäichnige über d Botanik and d Geografii vo Baasel und dr Umgääbig hinderloo het. Er het gschriibe, ass im Büchel sini Skizzebüecher und Zäichnige noch em Matthäus Meriaa die wichdigste Kwelle sige wie Baasel emol usgsee häig.
Dr Riggebach isch under anderem au bi de Restaurazioone vo dr Baasler Theodorskiirche, vom Regierigsrootsaal im Baasler Roothuus, vom Bobbmngerschloss, vom Churer Dootedanzes und vom Stockalperschloss z Brig drbii gsi. Am 1. August 1954 isch dr Riggebach in d Bangsioon gange. S Familiegraab von em befindet sich uf em Friidhoof Wolfgottesacker z Baasel.
Rezepzioon und Eerige
Wäge sim Angaschement as Dänggmolpflääger und wil er e Baasler Originaal gsi isch, isch er au e beliebts Fasnachtssüsche gsi. Die ersti Gligge, wo dr Riggebach uf e Ladärne brocht het, isch d Spezi-Clique gsi: 1929 het dr Ladärnenmooler Charles Hindenlang dr Riggebach gmoolt, wien er brobiert s Gmäld «Engel der Verkündigung» vom Konrad Witz für s Kunstmuseum z chaufe.
Zum Rudolf Riggenbach sim 80. Geburtsdaag 1962 het d Dänggmolpflääg im Stadt- und Münstermuseum Klingedaal e Gedächtnisusstellig organisiert. Im ersten Stock vom Museum si Dokumänt, Fotografie, Gmäld vo sine Kunstfründ, im Riggebach sini Beziejige zur Fasnacht und no mee usgstellt gsi.
Im Dezämber 1962 isch denn no e Halbfiguur vom Alexander Zschokke usgstellt worde. Die Blastigg isch in dr Iigangshalle vom Museum Kläins Klingedaal ufgstellt.
D Statue vom Riggebach uf em Lienerdskiirchblatz isch vom Peter Moilliet und 1971 ufgstellt worde.
E baar vo sine Schrifte
Ein vollständigs Verzäichnis isch bim Fritz Husner: Bibliographie Dr. Rudolf Riggenbach. In: Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde 62, 1962, S. 165–181.
Valens (Begriffsklärung)
Valens chan folgendes bedüte:
Fridingen an der Donau
Friddinga (amtlich Fridingen an der Donau) ischt a Stadt em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Friddinga leit em Naturpark Obere Donau, em Durchbruch vo dr Doene durch d Schwäbische Alb. 0
D Gmarkong setzt sich zemme ous 26,8 % Landwirtschaftsfleche, 61,8 % Wald, 9,3 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Friddinga gheret d gleichnamig Stadt, dr Weiler Bergsteig, s Schloss ond s Gheft Bronnen, d Hef Stadtmühle ond Ziegelhütte ond dr Wohnblätz Bärentalhaus, Hammerschmiede, Jägerhaus ond Knopfmacher.
Gschicht
Friddinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861.
Verwaltong
Friddinga hot sich mit dr Stadt Mihla ond dr Gmoede Bäradal, Buacha, Irndorf, Kolbinga ond Renquishause zom Gmoedverwaltongsverband „Donau-Heuberg“ mit Sitz en Friddinga an der Donau zammegschlosse.
Dr Birgermoeschter vo Friddinga ischt dr Stefan Waizenegger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Friddinga ghert zom Schwäbisch.
Schloss Lenzburg
S Schloss Länzbrg isch e grossi Burg oberhalb vo de Stadt Länzbrg im Schwiizer Kanton Aargau. Es isch eini vo de eltischte und bedütendschte Höheburge vo dr Schwiiz.
Es isch uff dr Lischte vo de Kulturgüetert, wo nazionali Bedüütig händ.
Burg vo de Grafe vo Länzbrg
S erscht mol erwähnt wird d Burg im Johr 1077. Si isch de Sitz vo de Grafe vo Länzbrg gsi und het us zwei Türm un em Palas bschtande. Wo de letscht Graf vo Länzbrg, de Ulrich IV. 1173 gschtorbe isch, hei zerscht d Staufer un schpöter d Kyburger de Bsitz übernoh.
Burg im Bsitz vo de Habsbrger
Wo de Kyburger Graf Hartmann im Johr 1263/64 gschtorbe isch, het de Rudolf vo Habsbrg, wo schpöter König vom Römische Riich isch worde, nach de Erbin Anna vo Kyburg glueget. Durch iri Hüürat mit em Eberhard I. vo Habsbrg-Laufeburg isch d Burg 1273 i de Bsitz vo de Habsbrger cho.
Bärner Ziit
Wo d Bärner im Johr 1415 de Aargau eroberet hei, isch au s Schloss Länzbrg in ire Bsitz übergange. Ab 1444 isch d Burg Sitz vom Landvogt gsi. Me het 1460 Landvogtei bauet, um 1600 s Bärnerhuus (hüt: Stapferhuus) un ab 1625 hei d Bärner s Schloss in e Feschtig umbauet. So isch di unter und mittleri Toraalag, d Oscht- un d Südbaschtion derzu cho un 1630 de Träppe- un 1659 de Uhreturm.
S Schloss im Kanton Aargau
Im Johr 1803 isch de Kanton Aargau gründt und dodermit s Schloss zu sim Bsitz worde. Me het d Aalage vo 1823 bis 1853 als Erzihigsinschtitut bruucht. Dann isch si 1860 in Privatbsitz übergange. Det gläbt händ under anderem d Familie Wedekind (di spöter Sängeri Erika Wedekind und di spötere Schriftsteller Frank und Donald Wedekind händ im Schloss iri Jugedziit verbrocht), und au de Polarforscher Lincoln Ellsworth hed det gwont (und mit em Roald Amundsen Polarreise planet).
Im Johr 1956 het de Kanton Aargau s Schloss zruggkauft. Hüt ghört s zum Museum Aargau.
Wettsteinbrunnen
Dr Wettstäibrunne befindet sich am Theodorskiirchblatz bi dr Wettstäibrugg im Chläibaasel. Er stoot nit under Dänggmolschutz, isch aber äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Gschicht
E Brunne dört isch scho 1892 blaant worde für s 500-jöörige Jubileum vo dr Veräinigung vom Grooss- und Chläibaasel. Dä hätti aber 90'000 Franke kostet und mä het weeniger as e Zäätel vo däm chönne ufdriibe. So isch s bis 1954 gange, bis dr Baasler Bildhauer Alexander Zschokke dr Brunne het chönne baue und sit 1955 stoot er in Betriib.
Beschriibig
Dr Wettstäibrunne bestoot us zwäi rächteggige Brunnedröög, wo dr äint hööcher isch as dr ander, eme runde Brunnestogg zwüsche de Dröög, wo druf e rot und blau aagmoolti Drummle mit Kinder stoot und zooberst isch e Statue vom ehemoolige Baasler Bürgermäister und Staatsmaa Johann Rudolf Wettstein. Dä isch au Jeeger gsi und doorum sitzt nääbenem si Hund. Uf em Brunne stoot gschriibe: "Zum Andenken an Bürgermeister Johann Rudolf Wettstein 1594 - 1666 und zu Erinnerung an die Vereinigung von Kleinbasel und Grossbasel 1392".
Komoren
D Komore sin 1975 vu Frankrych unabhängig wore un hän syterhär verschideni Butsch un Sezessionsbeweige erläbt. Ihri schetzigswys 795.000 Yywohner sin in dr Hauptsach oschtafrikanischer un arabischer Abstammig un zum greschte Dail Muslim. Dr Landesname chunnt vum arabische Dschuzur al-Qamar („Mondinsle“).
Naturruum
D Inselgruppe vu dr Komore lyt uf eme unterseeische Rugge. Alli Insle hän e vulkanische Ursprung un e bärgig Relief. Vulkanbärg mit dief verfurete Haale, Platoo, Buckelchette un zmaischt nume schmali Kischtestraife karakterisiere s Landschaftsbild. D Kischte vu dr Insle sin zmaischt felsig un vu Koralleriff gsuumt. Im Zäntrum vu dr Hauptinsle Grande Comore lyt dr 2361 Meter hoch aktiv Vulkan Karthala. Dr letscht greßer Uusbruch isch 1977 gschääne, doderby isch e ganz Dorf vu dr Lava iberrollt wore. Aafangs 2005 het s e chlainere Uusbruch gee, wu ohni Explosion oder Lavauusdritt verlofen isch. Nume Äsche het noch em Uusbruch e große Dail vun Vulkan deckt. Ändi Mai 2006 het dr Vulkan d Hauptstadt Moroni mit ere Wulke us Staub un Rauch iberzoge.
Flora un Fauna
Di urspringli Vegetation – dichte tropische Räägewald mit wärtvolle Holzarte – isch stark zruggdrängt un fascht nume no in hechere Lage erhalte. Hite brege Plantasche un Savanne d Landschaft. In Niderige cheme vor allem Kokospalme, Banane un Mangobaim vor. An dr Kischte het s zum Dail no Mangrove. D Landfauna isch relativ artenarm un zaigt Ähnligkeit mit sällere vu Madagaskar. S git sälteni Vogel- un Schildchrottenarte un e Fychtnasenaffenart, wu s nume do git, dr Mongozmaki. In dr Kischtegwässer het s dergege e Hufe Wasserdieralrte. E Bsunderhait isch dr Quaschteflosser, wu mer bis 1938 nume as Fossilgchännt het, dertemol isch zum erschte Mol e läbig Exemplar vu dr Komore gfange wore.
Stedt
Di greschte Stedt sin (Stand: 1. Jänner 2005) Moroni (42.872 Yywohner), Mutsamudu (23.594 Yyw.), Fomboni (14.966 Yyw.), Domoni (14.509 Yyw.) un Tsémbehou (11.552 Yyw.).
Bevelkerig
Anjouan isch di am dichtescht bsidelt Insle vum Archipel. 64 % vu dr Yywohner hän 2004 uf em Land gläbt, d Lääbeserwartig isch dodmol bi 63 Johr gläge. Guet 42 % vu dr Bevelkerig sin jinger wie 15 Johr. Das Bevölkerungswachstum lag zwischen 1994 und 2004 bei 2,8 %. D Komorer mache run 97 % vu dr Gsamtbevelkerig uus. Si stamme vu Araber, Madagasse, Bantu, Inder un Indo-Melanesier ab. Dernäbe läbe au no ne baar Hundert Europäer uf dr Insle. S Bevelkerigswachstum un di hoch Arbetslosigkait fiere derzue, ass Lyt uuswandere, vor allem uf Mayotte un Madagaskar.
Sproche
Amtssproche sin Komorisch, e Bantusproch, wu mit em Swahili verwandt isch, Arabisch un Franzesisch.
Religione
D Staatsreligion vum Land isch dr sunnitisch Islam vu dr schafiitische Rächtsschuel. Ihm ghere rund 99 % vu dr Yywohner aa. Chlaini Minderhaite sin indischi Ismailite un kadolischi Chrischte.
Bsidlig un Staatsgrindige bis 1700
D Komore sin syt dr Mitti vum 1. Johrdöusert bsidlet. Ihre Name maint „Mondinsle“ un chunt us em arabische „Kamar“. Urspringli hän si do Bantu vu Oschtafrika do nidergloo, speter au – wie z Madagaskar – Auschtronesier. Di auschtronesisch Bevelkerigsgruppe isch aber iberlageret wore vu spetere (zum Dail au auschtronesischstämmige) Yywanderer vu Madagaskar un vu dr oschtafrikanische Kischte. Ab dr zwote Helfti vum 8. Jh. sin d Komore im Yyflussberaich vu arabische un persische Seefahrer, Pirate un Händler gläge. Des wird dur Uusgrabigsfund vu importierter Keramik us em Biet vum ehmolige Sassaniderych bstetigt. Derzue sin Yywanderigswälle vu dr afrikanische Oschtkischte un vu Madagaskar chuu. Di bolitisch un sozial Struktur vu dr Insle isch afrikanisch bregt gsii.
Anne 1505 sin portugiesischi Seefahrer uf d Insle chuu un hän Grande Comore fimf Johr lang bsetzt ghaa. Greßeri Uuswirkige het d Aachumft vun ere arabisch-persische Flotte unter em Kommando vum Mohamed ben Haissa 1506 ghaa. Die Gruppe het ihri Sklave mitbrocht un isch blibe. Die Yywanderer hetmer Schirazi gnännt, no dr Stadt Schiraz z Persie. D Schirazi hän zue große Veränderige in dr soziale un bolitische Struktur vu dr Insle gfiert. Si hän ihri aige Architäktur mitbrocht un Moschee un Paläscht böue. Di eltscht Moschee vu dr Komore isch uf dr Insle Mayotte 1566 im Ort Chingoni entstande. Uf dr Hauptinsle hän si aigeni Sultanat grinde, wu si aber wenig vu dr Haiptlingsdimer vu dr oschtafrikanische Kischte unterschide hän. D Komore sin doderdur Dail vu dr Swahili-Gsellschaft vu Oschtafrika wore, kulturäll verbunde mit em Sultanat Sansibar un dr Stedt vu dr oschtafrikanische Kischte. In dr Zyt vu dr erschte Kolonialisierigsversuech dur Europäer hän persischi un arabischi Familie d Oberschicht vu dr Insle gstellt.
Ab em 11. oder 14. Johrhundert het si dr Islam uf dr Komore aafange uusbraite. Speter hän si Händler us em Hadramaut an dr Kischte un in dr dr Stedt vu dr Komore aagsidlet. Doderby hän Saiyids us dr Familie vu dr Āl Bā ʿAlawī, wumit em Sufi-Orde vu dr Tarīqa ʿAlawīya verbunde gsii sin, e bsundersch wichtigi Roll gspiilt. E Dail Hadrami-Händler sin au iber dr Umwäg vu dr Insle Pate im kenianische Lamu-Archipel uf d Komore chuu.
Madagassischi Invasion
Ab em spote 18. Johrhundert het s uf dr Insle all mee Ibergriff vu Pirate un vu madagassische Sklavehändler us em Volk vu dr Sakalava gee. Si hän d Herrschaft uf Mohéli un Mayotte, dr chalinere vu dr vier Insele, ibernuu un hän vu dert ab au ne starke Yyfluss uf di boode greßere Insle ghaa. Anne 1830 het dr Madagass Ramanetaka, wu bal sy Name in der Abderemane gändeet het, e greßeri Gruppe vu madagassische Migrante uf Mohéli brocht, wu hite no ne madagassischi Sproch gschwätz wird.
D Komore um 1800
Am Aafang vum 19. Johrhundert, churz vor dr Kolonialisierig vu dr Komore dur Frankrych, isch Anjouan unter eme Sultan veraint gsii, wu bis Mitti vum Johrhundert au d Insle Mohéli unterstande isch. Ab dr Johrhundertmitti isch Mohéli unabhängi wore vum Sultanat Anjouan dur d Invasion vum Ramanetaka, däm syni Dinaschry het dert derno bis 1885 regiert. 1816 isch dr Sultan vu Anjouan, Abdallah dr Eerscht, no däre Invasion uf di franzesisch Insle Île Bourbon (hite „La Reunion“) gflichtet. Di grescht Insle, Grand Comore, isch urspringli in 12 Sultanat ufgspryslet gsii, wu aber e gmainsam Oberhaupt gwehlt hän.
Zyt vu dr Protektorat 1841–1912
Anne 1841 hän d Franzosen Mayotte zum Protektorat erklert un hän vu do uus aagfange, Yyfluss z neee uf di ander Insle. 1847 hän si d Sklaverei uf Mayotte verbote un hän d Aasiidlig vu freiglossene Sklave un franzesische Siidler uf dr Insle gferderet, wu dur di madagassische Iberfäll un Sklavenagde fascht ganz entvelkeret gsii isch. Im Johr 1842 het d Sultani vu Mohéli franzesische Schutz gege s Sultanat Sansibar gsuecht un 1861 un 1871 hän d Franzose im Zämehang mit intärne Konflikt militeerisch uf dr Insle interveniert. Anne 1886 isch d Insle schließli offiziäll Dail vum franzesische Protektorat vu Mayotte wore. 1866 isch Anjouan franzesisch Protektorat wore un 1886 au Grand Comore, wu d Franzosen scho 1844 en eerschte Militeer- un Handelsposchte ygriichtet ghaa hän. Uf Grand Comore wie au uf dr andere Insle sin d Sultan wyter im Amt blie un hän z. B. aigeni Fahne ghaa. Mit em „Protektorat“ sin si aber unter franzesischer Herrschaft gsii. Syter anne 1887 sin d Inlse Anjouan, Grand Comore un Mohéli kollektiv „Protektorat vu dr Komore“ gnännt wore. Anne 1908 sin si mit Mayotte zue aire koloniale Ainhait zämegschlosse wore un 1914 em Generalgouverneur vu Madagaskar unterstellt.
D Kolonisierig vu Grand Comore het dr franzesisch Gschäftsmann Léon Humblot vorberaitet ghaa, wu em domolige Sultan Said Ali großi Dail vu dr Insle abgchauft un em derzue Kredit gee ghaa het, wu iber Arbetsverpfliichtige vu dr Untertane hän mieße zruggzahlt wäre. Em Humblot sy „Societe´ de la Grande Comore“ isch zue dr wiichtigschte vu dr franzesische Kolonialgsellschafte wore, wu de facto iber d Insle gherrscht het. Uf dr Plantasche vu dr Gsellschafte hän Zwangsarbaiter Kaffee, Kopra, Sisal, Kakao, Ylang-Ylang, Vanille un Nägeli produziert. Mer het dr Humblot isch uf em Hegschtpunkt vu syre Macht au dr „Wyss Sultan vu Grand Comore“ ghaiße.
Im spote 19. Johrhundert hän di beede Sufi-Orde vu der Qadiriyya un dr Schadhiliyya große Yyfluss uf dr Komore gwunne. Dr komorisch Schadhiliyya-Schaich Muhammad ibn ʿAbdallāh al-Maʿrūf (1853–1905) het dää Orde an dr oschtafrikanische Kischte uusbraitet, uf dr Komore het er bsundersch vyl Aahänger gfunde. Är isch z Moroni gstorbe, dert het er e Zawiya grindet ghaa. Sy Grabmol isch Zyl fir Pilger us ganz Oschtafrika. Zum Änd vum 19. Johrhundert isch s zuen ere große Uuswanderigswälle vu komorische Muslim ins Biet vu dr Bū-Saʿīdī-Sultan z Sansibar chuu. Ellai anne 1899 sin 15.000 Komoren uf Sansibar uusgwanderet. E Dail komorischi Araber wie dr Ahmad ibn Sumait sin au diräkt in dr Dienscht vu dr Bū-Saʿīdī-Sultan drätte.
Kolonialzyt 1912 bis 1975
Anne 1912 het s „Protektorat vu dr Komore“ dr Status vun ere Kolony kriegt, ab 1914 sin si vu dr franzesische Kolony Madagaskar uus verwaltet wore. D Kolonialgsellschafte hän doderdur ihri diräkt Herrschaft verlore, sin aber seli mächtig blibe. In dr 1930er Johr hän ene 46 Brozänt vu dr Landflechi vu Grand Comore gheert, 37 Brozänt vu Anjouan, 22 Brozänt vu Mohéli un 15 Brozänt vu Mayotte. Ainewäg isch s bolitisch rueig blibe uf dr Insle. 1946 hän si dr Status vun eme TOM (territoires d´outre-mer, Franzesischs Ibersee-Territorium) un dodermit e Dailautonomy un eerschti bolitischi Inschtituzione wie ne „Conseil General“ (Lokalversammlig) iberchuu. Derzue sin d Insle jetz mit aim Abgordnete im franzesische Barlemänt un Senat verdrätte gsii. Bi dr Wahle hän si zwoo Frakzione zaigt, di ender tradizionalistische „Wysse“ un di „Griene“, wu ender in di kolonial Wirtschaft un Verwaltig yybunde gsii sin.
Im Johr 1961 sin d Komore zum Dail autonom wore. 1962 isch in dr tansanische Hauptstadt Daressalam d Mouvement de la Libération Nationale des Comores (MOLINACO) grindet wore, di „National Befreiigsbewegig vu dr Komore“, un isch vu dr grad eerscht grindete Organisation fir Afrikanischi Ainhait (OAU) as Verdrättig vum Volk vu dr Komoren anerkännt wore. D Bewegig het si uf e Propagandachrieg us em Exil uuse bschränkt. D „Mouvement (populaire) mahourais“, d Volksbewegig vu Mayotte isch dergege ne ärnschhaftli Drohig fir s Regime gsii. Ass 1962 d Hasuptstadt vu Mayotte uf Moroni uf dr Insle Grand Comore verlait wore isch, het e großi Uuruei uf Mayotte uusglest, wel mit dr Verlegig dytligi wirtschaftligi Noodail fir d Insle verbunde gsii sin. Anne 1967 isch dr Bresidänt vu dr Lokalregierig Said Mohammed Sheikh mit Stai vu Mayotte verdribe wore. D Franzose hän dodruf Ainhaite vu dr Främdelegion uf Mayotte stationierte, was di wirtschaftlige Noodail vum Verluscht vum Hauptstadtstatus vu Dzaoudzi uf Mayotte uusgliche het.
D Verfassig vu 1968 het dr ainzelne Insle vu dr Komore greßeri Sälbschtständigkait gee un het eso sezessionistischi Bsträbige gferderet. Dr Ahmed Abdallah Abderemane, dr domolig Bresidänt vum Territorium het d Infrastruktur uf Mayotte uusböue loo un d Aasidlig vu Lyt vu Anjouan gferderet. Ainewäg het s uf dr ibrige Insle e starki Stimmig fir e ändgiltigi Unabhängigkait gee, derwylscht uf Mayotte d Bevelkerig bi Franklrych het welle blybe. E 1973 mit Frankrych uusghandlete „Fahrblan zur Unabhängigkait“ het e Volksabstimmig fir 1978 vorgsääne, bis dert het e yyhaimischi Verwaltig sotte ufböue wäre. Anne 1973 isch s aber zue Demonschtratione vu junge Lyt fir d Unabhängigkait chuu, wu eerscht dur dr Yysatz vu Druppe vu La Reunion zum Änd chuu sin. Bi me vorzogene Referändum 1974 hän si rund 95 Brozänt fir d Unabhängigkait uusgsproche. Di maischte Stimme gege d Unabhängigkait het s uf dr Insle Mayotte gee, wu derno wyter franzesisch bliben isch.
Unabhängigi Komore
Am 6. Juli 1975 hän d Komore ohni d Insle Mayotte ihri vollständig Unabhängigkait verchindet, ohni ass si dr Aaspruch uf die Insle hätte ufgee. No dr Unabhängigkait isch s Land bolitisch chronisch inschtabil ugsii un het bis hite 19 Butschversuech ghaa, vier dervu unter dr Fierig vum franzesische Seldner Bob Denard. Vu 1975 bis 1978 isch s Land vum Ali Soilih regiert wore, wu ne Arabisierigsbolitik dribe het. Im Juli 1977 het s Land en Aadrag uf d Ufnahm in di Arabisch Liga gstellt. Dr Aadrag isch aber abgwise wore, wel Ali Soilih s das Komorisch zur offiziälle Landessproch het welle mache un nit s Arabisch.
Dr Denard het 1978 em Ahmed Abdallah wider zur Macht verhulfe. Bis zum Sturz vum Abdallah 1989 hän di beede s Land sischtematisch uusbytet. Um die Zyt isch s Regime vor allem vu Frankrych, Sidrhodesie (bis 1980) un Sidafrika unterstitzt wore. Sidafrika het iber d Insle Waffegschäft abgwickelt un eso s international Embargo umgange. Derzue het s uf dr Insle ne Abheerstation derfe böue, wu d ANC-Biro z Lusaka un z Dar es Salaam dermit abgheert wore sin.
Anne 1978 het dr Bresidänt Ahmed Abdallah d Komore zuen ere Islamische Federative Republik erklert. 1982 isch e Ainhaitsbartei yygfiert wore un bi dr Wahle 1978 un 1984 het syni „Furtschrittsbartei“ je iber 99 Brozänt vu dr Stimme iberchuu. Är het autoriteer regiert mit dr Unterstitzig vu franzesische Seldner un sidafrikanische Gschäftslyt un dr Dudlig dur Frankrych, wel dr Abdallah druf verzichtet het, Mayotte wider an d Komore aazschließe. Unterstitzig isch au us konservative arabische Eelländer chuu, wu di islamisch Uusrichtig vu dr Republik zuegsait het.
D Universitete vu dr arabisch-islamische Länder sin um die Zyt zuen eme wichtige Aazugspunkt fir di junge Komore wore, vor allem wel ene dr Zuegang zue dr franzesische Universitete, wu di komorisch Elite bishär uusbildet woren isch, schwärt gmacht woren isch. 1985 hän 600 komorischi Studänte an islamische Universitete studiert, derwylyscht mer z Frankrych nume 250 Studänte un Lehrbuebe- un maidli vu dr Komore zellt het.
Anne 1989 hän dr Abdallah un dr Denard d Unterstitzig vu dr arabische Golfländer verspiilt ghaa. Dr Abdallah isch 1989 bime Butsch, wu wahrschyns vum Denard initiiert wiren usch, unter nie gchlerte Umständ um Lääbe chuu. Dr Said Joher isch Bresidänt wore, s Land isch aber nit zur Ruei chuu]. 1995 het dr Denard scho zum vierte Mol erfolgrych butscht. Syni Herrschaft isch aber no aire Wuche dur dr Yygrif vun eme franzesische Expeditionskorps uubluetig zum Änd chuu. Dr Denard isch verhaftiert un 1999 z Frankrych wäge Mord am Abdallah aagchlagt wore, aber us Bewysmangel freigsproche wore.
Anne 1997 hän d Insle Anjouan un Mohéli ihri Unabhängigkait verchindet. Uf jedere Insle het s aber au e baar Butsch gee. Emänd het s uf allne Insle en aigene Bresidänt gee. Anne 1999 isch dr Azali Assoumani Bresidänt vu Grande Comore wore. Ä het e baar Butschversuech iberstande un het d Inlse dur e Verfassigsreform anne 2001 as „Union vu dr Komoren“ chenne wider verainige. Alli drei Hauptinsle hän syterhär e halbautonom Barlemänt un ene aigene Bresidänt ghaa. D Bresidäntschaft vu dr Gsamtunion het syterhär zwische dr drei Hauptinsle rotiert. Im Mai 2006 isch dr gmäßigt Islamischt Ahmed Abdallah Mohamed Sambi zum Staatsbresidänt gwehlt wore. Är het 2009 dur e nei Verfassigsreferändum d Zäntralmacht wider sterker gmacht un d Union zuen eme islamische Staat erklert. 2010 isch dr bishärig Vizebresidänt Ikililou Dhoinine zue sym Noofolger gwehlt wore. Anne 2016 isch dr Azali Assoumani wider Bresidänt wore, wu des Amt vu 1999 bis 2006 scho mol ghaa het.
Verwaltigsgliderig
Di federale Republik vu dr Komoren glideret si syt dr Verwaltigsreform vum 28. Juli 2011 in drei autonomi Insle mit 16 Brefäkture (préfectures). In dr Brefäkture git s 54 Gmaine (communes), wu us meerere Derfer un Stedt oder aire Stadt bstehn.
Autonomi Insle
Die Tabälle zaigt di drei autonome Insle:
Zentrum Paul Klee
S Zentrum Paul Klee z Bärn isch noch Blän vom Renzo Piano baut und am 20. Juni 2005 eröffnet worde.
Im Middelpunkt vo dere Kulturinstitution stoht dr Mooler Paul Klee (1879–1940), wo z Bärn guet d Helfti vo siim Läbe verbrocht het. Vo siim Œuvre, wo fast 10'000 Wärk umfasst, si 40 Brozänt, das heisst öbbe 4000 Gmäld, Aquarell, Zeichnige, Archivalie und biografischi Materialie im Zentrum Paul Klee underbrocht.
D Paul-Klee-Stiftig
Sit em 1947 het's z Bärn d Paul-Klee-Stiftig gäh, wo im Kunsthus z Bärn ihrs Domizil gha het. D Paul-Klee-Stiftig het sich mit em Werch vom Paul Klee wisseschaftlich usenand gsetzt und zämme mit de Familie vom Paul Klee dezue bitrait, dass de Paul Klee hüt so bekannt isch. D Stiftig het sich in de 1950er und 1960er Johr drum kümmeret, d Werch vom Klee, wo in ihrem Bsitz si gsi, konservatorisch z pfläge, Inventarliste z erschteue, z restauriire und z rahme. Au de schriftlich Nachlass vom Klee und Abzüg vo Bilder us em Fotoarchiv vo de Familie, si vo Klees an d Stiftig übergäh worde. In de 1970er und 1980er Johr het d Stiftig, näbe de konservatorische Ufgabe, e detailliirti Werchdokumenation ufbaut. Nach em Tod vom Felix Klee, em Sohn vom Paul, wo sit em 1963 Präsident vo de Paul-Klee-Stiftig isch gsi, isch d Idee vomene «Klee-Museums» ufcho und sind Plän zu ere Realisiirig gmacht worde. D Witwe vom Felix Klee, d Livia, het im 1997 e Schenkigsofferte abgäh. Für d Zusicherig, dass spötestens Endi 2006 es Museum eröffnet wird, wo im Paul Klee gwidmet isch, het si Stadt und Kanton Bärn verschproche, öppe 700 Werch vom Paul Klee de noi z gründende Institution z schänke. Im 1998 het de Alexander Klee, Grosssohn vom Paul Klee, der künftige Institution in eme Vertrag öppe 850 Leihgabe und d Schenkig vo Dokument us em Familiebesitz zugsicheret. Di erschti Idee für's Museum isch gsi, es in eme ehemolige Schuelhus iizrichte, wo vis-à-vis vom Kunstmuseum Bern ligt. De Betriib het unterm gliich Dach wi em Kunstmuseum Bärn chönne laufe, was vili Synergie brocht hetti. Aber ufgrund vomene Aagebot für e Schenkig vom Maurice E. Müller und sinere Frau, de Martha Müller-Lüthi, isch es anderscht cho. Ihri Idee isch es gsi, im Schöngrüen, am Stadtrand vo Bärn, en Noibau z errichte. Aabote hei si d Schenkig vom Kapital für de Noibau und zwei Grundstück, wo s Zentrum het solle baut werde. An das Aagebot hei Müllers drei Bedingige knüpft: De Standort im Schöngrüen, wo au de Paul Klee beerdiget worden isch, d Beuftragig vom Architekt Renzo Piano mit em Projekt und dass es nöd numme es traditionels Museum git, sondern es kulturells Zentrum für Mönsche in allne Altersstuefe. Ufgrund vo all dene Offerte het au d Paul-Klee-Stiftig bschlosse, ihri Sammlig mit em Archiv, de Bibliothek und ihre Aagschteute in e noii Stifitg «Zentrum Paul Klee» iizbringe. In eme Vertrag mit de Stadt und em Kanton Bärn isch am 1. September 2000 greglet worde, dass d Paul-Klee-Stiftig mit allem, wo si het, uf de 1. Jänner 2005 in de noie Stiftig wird ufgah.
«Zentrum Paul Klee»
D Stiftig, wo de Betrieb vom «Zentrum Paul Klee» soll sichersteue, isch uf Aafang 2005 errichtet worde. Scho im Herbst 2004 isch im südliche Teil vom Noibau d Verwaltig ine züglet und 20. Juni 2005 isch s eigentlich «Zentrum Paul Klee» eröffnet worde. D Stiftig isch im Bsitz vo öppe 40% vom Gsamtwerch vom Künstler, wo fast 10'000 Werch umfasst.
S Gebäud, wo vom Renzo Piano baut worde isch, het d Form vo drei Weue odr Hügel, wo so am Hang stönd, dass si mit ihm düent «verschmeuze». D Frontsite stoot us em Bode usse und d Rücksite verschwindet im Hang unter de grüene Matte. De Bau isch prägt vo Stahl und Glas und insgsamt si 4,2 km Stahldräger bruucht worde. S Gebäud het öppe 110 Millione Franke kost. Dadervo hei Müllers 60 Millione zahlt, 32 Millione sind vo Gründigspartner und Gönner cho und 18 Millione het de Lotteriifonds vom Kanton Bärn gäh.
S Zentrum Paul Klee söll en internationals Kompetänzzentrum für d Erforschig, Vermiddlig und Präsentation vo dr Person, vom Läbe und Wärk vom Paul Klee und däm si Rezeption si. Mit Bezug uf die vilfältigi künstlerischi Dätigkeit vom Paul Klee beschränkt sich s Zentrum dorum nit nume uf d Präsentation vom Klee siim bildnerische Wärk, sondern isch au e Blattform für Muusig, Theater, Danz, Litratur und spartenübergrifendi künstlerischi Usdrucksforme. E Bsunderheit im Zentrum bildet s Kindermuseum Creaviva.
Zitat
– Renzo Piano, in: Zentrum Paul Klee, Bern – Die Architektur, 2006, S. 71
Hockenheim
Hockenheim (sidfränkisch Hoggene) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Hockenheim lyt am Kraichbach in dr Oberrhynische Diefebeni. Dr Baan bstoht us 46 % Landwirtschaftsflechi, 22 % Wald, 28,8 % Sidligsflechi un 3,2 % sunschtiger Flechi.
Literatur
Sit em 19. Joorhundert mäint mä mit Litratuur  alli sproochlige Züügniss, wo mündlig (öbbe dur Värsforme und Rhüthmus) oder schriftlig fixiert si. Mä redet in däm „wite“ Begriffsverständnis öbbe vo „Fachlitratuur“ oder „Notelitratuur“ (Partiture) im Blick uf die schriftlig Fixierig, wo s dört git. Die öffentligi Litratuurdiskussion isch sit em 19. Joorhundert uf Wärk usgrichdet, wo mä bin ene vo Kunst cha reede, und wo mä vo dr Driviallitratuur abgränzt, d. h. vo äänlige Wärk aber ooni „literarischi“, d. h. künstlerischi Kwalidäät.
Hockenheim
Gschicht
Hockenheim isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex im anne 769 as Ochinheim.
Literatur
Bevor sich die nöiji Uffassig vom Begriff duuregsetzt het, isch s Wort für Gleersamkäit gstande, für d Wüsseschafte, für d Brodukzion vo dr „res publica literaria“, für die früemodärni scientific community und sältener au äifach für Schrifte us dr griechische und latiinische Antike.
Hockenheim
Verwaltig
Hockenheim ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Literatur
Arte vo Litratuur
Mä däilt d Litratuur in e hufe verschidnigi Arte ii, dr Form nooch zum Bischbil in Prosa und Poesii, em Zwäck nooch, wie Erbauigslitratuur, Fachlitratuur oder Underhaltigslitratuur, dr Ziilgrubbe nooch: Frauelitratuur und Litratuur für jungi Mäitli, wo men ene emol Backfisch gsäit het, Litratuur für Chinder und Juugendligi, noch em Inhalt (Horrorlitratuur) oder noch em künstlerische oder kulturelle Wärt, z. B. Driwiallitratuur, Belletristik und Wältlitratuur.
Hockenheim
Verwaltig
Dr Oberburgermaischter isch dr Marcus Zeitler.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Hockenheim ghert zum Sidfränkisch.
Mittelbronn
Mittelbrunn (lothrìngisch; frànzeesch Mittelbronn, ditsch Mittelbronn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mittelbrunn lijt rund 14 Kilometer nordeschtlich vun Sarrebourg un direkt weschtlich vun Phalsbourg uf re Heche zwìsche 249 un 347 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui dr Willer Schnekenhof (Schneckenhof).
Gschìcht
Mittelbrunn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1523.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Mittelbrunn ghert zem Rhinfrankisch.
Stachelschützenbrunnen
mini|Dr Stachelschützebrunne
Dr Stachelschützbrunne isch en öffentlige Brunne am Spaalegraabe grad näben em Kollegiehuus am Peetersblatz z Baasel. Er isch 1847 in Betriib gnoo worde und 1865 isch d Figuur vom Stachelschütz, wo dr Heinrich Rudolf Meili us Binnige gmacht het, oobe uf e Stock gsetzt worde. Dä erinneret an die historischi Gsellschaft vo de Armbrustschütze, wo s Lokaal von ene im Stachelschützehuus gsi isch. Säll isch grad wisawii uf dr andere Stroossesite vom Brunne gstande. S Geböid ghöört hüte zur Uni. Dr Brunne stoot nid under Dänggmolschutz. Er isch e beliebte Baadbrunne.
Gschicht
Um 1500 isch an däm Ort e runde Brunne gsi, wo as "brunn uff dem platz under der eich " im Brunnemäister Hans Zschan sim Blaan vom Spaalebrunnwärk iizäichnet isch.
1676 het dr Christoph Abraham Keller us Räägesburg e nöije Brunne baut, mit ere Figur vom Chriegsgott Mars oobe druf. 1847 het mä dä Brunne müesse uswäggsle.
Dr nöi isch isch immer no in Betriib. Er isch us Chalchstäi und het acht Egge und e chliins Suudeldröögli. Es isch äine vo de grösste Brünne in dr ganze Stadt. Die nöi Brunnefiguur us em Joor 1865 isch e Stachelschütz mit eme Beret uf em Chopf und ere Armbrust uf dr lingge Aggsle. E Hufe Lüt mäine, es sig e Statue vom Wilhelm Tell und doorum säge si em vilmol Tellbrunne.
Komödie (Begriffsklärung)
Komöödie stoot für:
Basel-Am Ring
S Ring-Quartier, offiziell Am Ring, isch ä Stadtteil vo der Schwiizer Stadt Basel. Es lit westlig vom Grossbasler Stadtzentrum.
S Ring-Quartier isch in de 1860er-Johr baut worde. D Hauptstrosse vom Stadtteil, dr Steinering, Spalering, Santihans-Ring, bilde ä ringförmigi Umrahmig vom zentralere, historische Deil vo der Stadt, dr Altstadt und de Vorstedt, und so het s Quartier si Name übercho. D Hüüser si für ä bürgerlig Mittelstand baut worde und sind meistens zwei- bis dreistöckigi Reihehüüser mit Herrschaftsfassade für mehreri Familie.
Statistischs
Fast d Helfti vo de Iiwohner si konfessionslos, dr Räst si vor allem reformiert oder katholisch. Öbbe nüün vo zäh Erwärbsdätige schaffe im Dienstleistigsberiich as Lehrer, im Gsundheitswäse, in dr Verwaltig usw.; vor zwanzig Johr (1985) siis no ä chli weniger as drei Viertel gsi.
56 Prozänt vo de Hüüser si vor 1919 baut worde, dr Aadeil vo chliine Wohnige mit eim oder zwei Zimmer isch mit fast 40% ä chli höcher as dr Durchschnitt (fast 35%) im Kanton Baselstadt.
Saint-Livres
Saint-Livres (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Saint-Livres isch e Hufedorf uf eme Biel am linke Stade vu dr Aubonne. D Gmaiflechi umfasst 49,5 % landwirtschaftligi Flechi, 43,7 % Wald, 6,7 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12,3 % gläge.
Religion
57,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 18,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 2,2 %, FDP 12,2 %, GLP 4,7 %, GP 13,1 %, SP 24,7 %, SVP 32,9 %, Sunschtigi 2,4 %.
Dr Burgermaischter vu Saint-Livres isch dr Henri Bourgeois (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 538 Yywohner 91,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5 % Dytsch, 0,6 % Italienisch un 4,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Gabriele Münter
Läbe und Wärch
Drnäbe het si zeichnet und sich uf em Gebiet vo dr Druckgrafik bedätigt. Si isch e Mitgliid vo dr Neue Künstlervereinigung Münche (N.K.V.M.) gsi, het aber nit zur Redaktion vom «Blaue Reiter» ghört.
D Gabriele Münter isch au as Läbensgefährtin vom Wassily Kandinsky bekannt worde. Si het e bedütende Deil vo siim Wärk dur d Chriegs- und d Nochchriegszit grettet und het si spöter, zsämme mit Bilder vo de Künstlerfründ vom «Blaue Reiter» und eigene Bilder, dr Öffentligkeit zuegänglig gmacht.
Drüü vo iirne Wärch sind im National Museum of Women in the Arts z Washington z gseh.
Numa Droz
De Numa Droz (* 27. Januar 1844 z La Chaux-de-Fonds; † 15. Dezember 1899 z Bern), vo La Chaux-de-Fonds, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Am 31. Dezember 1892 hät er siis Amt übergeeh, nachdem er am 18. Dezember siin Rücktritt erchlärt hät. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1881 und 1887 und Vizepräsident im Jahr 1886.
Kaltental
Kaltetal (amtlich Kaltental) isch a Markt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Gschicht
Kaltetal isch zum1. April 1971 entstanda durch dr Zammeschluss vo dr Gmoanda Aufkirch, Blonhofen un Frankenhofen. Aufkirch isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1287, Blonhofen um 1150 als Pluwenhofen, Helmishofen 1180, Altensberg no 1100 als Altichsberg.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,7 % gleage.
Religion
91,1 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 5,5 % evangelisch.
Verwaltung
Kaltetal hot mit dr Gmoanda Oberoaschtdorf, Stettwang, Wässdorf und Zell a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Kaltetal isch dr Manfred Hauser.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Kaltetal ghert zum Oschtschwäbisch.
Saint-Maurice VS
Sankt Moritz (uf französisch offiziell: Saint-Maurice; i de frankoprovenzalische Mundart [a ʃɛ̃ muˈri]); dr alt dütsch Name Sankt Moritz wird hüt chuum me pruucht) isch e Munizipalgmeind im Bezirk vo Sankt Moritz im Kanton Wallis i dr Schwiiz. Ane 2013 isch di ehemoligi Nochbrgmeind Mex zu Sankt Moritz cho.
Geografii
S Gmeindgebiet goot vo dr Roone, wo au d Kantonsgränze zum Kanton Waadt bildet, bis uf d Bärge linggs vom Roonetaal ufe. En Felse macht bi Sankt Moritz s Taal ganz äng, d Roone flüsst dört dur en Schlucht und d Ysebaan hed en Dunel. D Autobaan goot bi Sankt Moritz über d Roone und den uf em Biet vo dr Waadtländer Gmeind Bex grad au dur en Dunel.
Fußball-Weltmeisterschaft 1934
Italie hät chönne wie vier Jahr vorhär Uruguay de Heimvorteil nutze und hät sin erste Weltmeistertitel im entscheidende Spiil gäge d Tschechoslowakei chönne hole. Die dütschi Fuessballnationalmanschaft isch Dritte, Österriich Vierte worde. D Schwiz hät s Viertelfinale erreicht.
Für d Usrichtig vo de WM 1934 händ sich zunächst Schwede, Spanie und Italie intressiert. Bim Träffe vom Exekutivkomitee vo de FIFA am 14. Oktober 1932 in Züri hät Italie de Zueschlag übercho.
Saint-Maurice VS
Geografii
S Dorf Epinassey im Taal unde und d Dörfli Mex und Les Planets uf ere Terrasse oben a dr Felswand weschtlech vom Taal ghöre zu dr Gmeind. Zwüsche Mex und Sankt Moritz chunt dr Bach Le Mauvoisin us em Taal im Nordoschte vo de Dents du Midi abe, wo gröschtedeils uf em Biet vo dr Gmeind Vérossaz ligt.
Fußball-Weltmeisterschaft 1934
Spilort
Die WM isch i acht Stadie usträge worde. In Florenz, Neapel, Triest und Turin sind eigens dezue neui Stadie erbaut worde. Die Stadie in Mailand und Rom sind umbaut, die in Bologna und Genua sind für d WM renoviert worde. Als Folg vo dem Bauboom hät d Lira massiv a Wert verlore und de Arbeiter händ müsse d Löhn kürzt werde.
Saint-Maurice VS
Gschicht
Dr Chünig Sigismund vo Burgund hed ane 515 a däre Schtell s Chloschter Sankt Moritz gründet, wo sid em ölfte Joorhundert psunders vo de Graafe und Herzöög vo Savoie understützt worden isch. Das Chloschter isch s eltischte, wo s sid em früene Middelalter oni Underbruch bis hüt git. Sid em nüünte Joorhundert hed me n em Ort bim Chloschter Saint-Maurice d’Agaune gseit.
Fußball-Weltmeisterschaft 1934
Spiilplan
{{Turnierplan16-Platz3-ohne |
Saint-Maurice VS
Gschicht
Wo d Walliser am Ändi vom Middelalter s Biet bis an Gämfersee eroberet hend, isch uf Sankt Moritz d Regionaalverwaltig mid em Landvogt hichoo. Sid 1815 isch Sankt Moritz e Gmeind und Bezirkshouptort vom Kanton Wallis.
Fußball-Weltmeisterschaft 1934
Spiilplan
}}1 Siig noch Verlängerig 2 Siig im Widerholigsspiil
Kraftwerk Waldshut
S Chraftwärch Waldshuèt isch è Bumpschpycherchraftwärch vo dè Schluchseewärch mit 150 MW Erzüger- und 80 MW Bumpleischtung. S Waldshuèter lyt im Weschtè vo Waldshuèt im Stadtdeil Lièdermattè un am Fuèß vom Waldshuèter Ochsèbuckel, wo hüt s Landrõtsamt stòt. S Maschinnèhuus mit dè Schaltaalaag lyt am Nordufer vom Hochrhy, wellè quasi als Unterwasserbeggi diènt.
Saint-Maurice VS
Gschicht
Im zwöite Wältchrieg isch uf de Bärge ringsume eini vo de grosse Feschtige vo dr Schwiizer Armee ygrichtet worde, d Feschtig Saint-Maurice. Hüt isch das es milidäärgschichtlechs Dänkmool vo dr Schwiiz.
Fußball-Weltmeisterschaft 1934
Viertelfinale
Widerholigsspil:
Wörterbuch der donauschwäbischen Fachwortschätze
S Werterbuech vu dr donauschwebische Fachwortschätz (dt. Wörterbuch der donauschwäbischen Fachwortschätze) erfasst un bschrybt dr Wortschatz vu dr Handwärcher un dr Landwirtschaft vu dr donauschwebische Dieläkt. S Werterbuech konzäntriert sich uf dää Uusschnitt us em Gsamtwortschatz, wel die Beraich fir s Läbe un s Schaffe vu dr dytschsprochige Bevelkerig in däre Region represäntativ sin. D Bschränkig isch e Voruussetzig derfir gsi, ass d Bänd in ere absähbare Zyt hän chenne bearbeitet un vereffentligt wäre. Si isch au notwändig gsi, wel sich di donauschwebische Dieläkt dur Flucht, Verdryybig un Uuswanderig allmeh uflese, un dodermit d Gwährslyt bal nimmi z Verfiegig stehn.
Kraftwerk Waldshut
Als Obberbeggi diènt s Witznaubeggi, wo 160 Meter höcher im Schwarzadal lyt un mit èm Chraftwärch übber èn 9,4 Kilometer langè Dunnel vobundè isch, wo bis zuè 140 Kubikmeter Wasser pro Sekund durrè strömèd.
Wörterbuch der donauschwäbischen Fachwortschätze
D Yydreg vum Werterbuech sin alfabetisch aagordnet, dr Aasatz vu dr Stichwerter isch wie in dr meischte große Dieläktwerterbiecher hochdytsch.
Projäkt
Wel sich di donauschwebische Sprochgmeinschafte allmeh uflese, het sich fir dr Forschigsberaich Donauschwebischi Mundartforschig d Ufgab gstellt, d Dieläkt in dr donauschwebische Sidligsbiet, d Fachsproche vu dr Handwärcher un vu dr Bure, di dytsche Stadtsproche un di sprochlige Interferänze z Sidoschteuropa z untersueche un darzstelle, derzue di sprochlig Integration vu dr uusgsidlete Donauschwobe. S Projäkt het zerscht an d Vorarbete un di frieje Ziil vu dr ungarndytsche un dr Banater Mundartforschig aagchnipft. Am Aafang isch s Ziil gsi, di donauschwebische Dieläkt z dokumäntiere un wisseschaftlig darzstelle in eme Donauschwebische Werterbuech un in eme Sprochatlas (zämme mit dr Forschigsstelle z Budapest un z Temeswar), wu dur Fachwerterbiecher vu uusgwehlte Handwärch, vu dr Landwirtschaft un dr Volkskund hätte solle vorbereitet wäre. D Bstandsufnahm vu dr Quällesammlige un dr Literatur, wu bis do vorgläge sin, d Forschigsaasätz in dr ungarndytsche un rumäniedytsche (Banater) Dieläktforschig un di eige Mittel- un Personallag hän s aber sinnvoller un zweckmäßiger schyyne loo, s urspringlig Forschigsziil yyzschränke un d Projäktarbet uf e yygränzte Beraich z konzäntriere. Doderfir isch derno ne Werterbuech vu dr donauschwebische Fachwortschätz uusgwehlt wore. Dr Projäktleiter Dr. Hans Gehl un syyni domolige Mitarbeiter am Institut fir donauschwebischi Gschicht un Landeskund z Diibenge hän syt 1987 in dr Hauptsach an dr Materialsammlig un -ufbereitig gschafft fir d Bänd, wu vorgsäh gsi sin: dr Fachwortschatz vu dr donauschwebische Handwärcher (Chleidigs- un Böugwärb) un vu dr Landwirtschaft; derzue s Nahrigsmittelgwärb un volkskundligi Themene.
Quällen un Materialgrundlag
S Ton- un Schriftarchiv vum Projäkt Dielektologii un Volkskund umfasst auditivi un visuälli (nit vereffentligti) Materialie: 684 Ufnahmestunde uf Tonbänder un -kassette mit Ufzeichnige vu Dieläktsprächer, Bildmaterial (Zeichnige, Foto) vu Gwährspersone zue dr themebezogene Dokumäntation. Im Korpus het s iber 1200 Interview zue handwärchlige, landwirtschaftlige un soziale Themene, aber au d Wenkersätz, d Zahlwerter 1-25 un e Lischt mit 140 Chännwerter. Derzue cheme rund 500 Manuskript: germanistischi Examensarbete un Dissertatione us Rumänie un Ungarn, derzue thematische Yysändige vu Gwährslyt, Zeichnige un Foto.
Saint-Maurice VS
Kulturgüeter
Z Sankt Moritz git s no es Schloss, e Chapälle höch i dr Felswand obe, es Kapuziinerchloschter und es Chloschter vo de Auguschtinerinne.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Saint-Maurice ischt dr Damien Revaz (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 86,4 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,5 % Titsch, 3,3 % Talienisch und 7,8 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Saint-Maurice gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Frittlingen
Friddlinga (amtlich Frittlingen) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Friddlinga leit onter em Albtrauf vo dr sidweschtliche Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Wellendingen im Landkreis Rottweil em Norde, Gosheim em Oschte, Denkinga, Aaldinga ond Aaldinga em Side ond d Stadt Rottweil em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,7 % Landwirtschaftsfleche, 37,1 % Wald, 17 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Friddlinga gheret s gleichnamig Dorf ond dr Wohnblatz Michelhölzle.
Verwaltong
Friddlinga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Bettinga, Denkinge, Dürba, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Friddlinga ischt dr Martin Leo Maier.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Friddlinga ghert zom Schwäbisch.
Bahnstrecke Weil am Rhein–Lörrach
D Baanschtreggi Weil am Rhy–Lerrach (Kursbuchstrecke 734), au als Gartèbaan benamst, isch è 4,836 Kilometer langi elegtrifizyrti un durchgöngigi eingleisigi Hauptbaan z Baddè-Württèbärg, im Dreiländeregg bi Bàsel. Si füürt vo Weil a dè Rhydalbaan durch dè Düllinger Bärg nõch Lerrach-Schtèttè a dè Wyysèdalbaan. D Fortsetzig vo dè Umgehigsbaan im Oschtè isch diè inzwǜschè stillglaiti Weeradalbaan, wo bi Schopfè vo dè Wyysèdalbaan abzwygt un gu Säckingè a dè Hochrhybaan füürt. Im Weschte vo Weil isch d Gartèbaan durch diè ebbèso stillglaiti Palmrainbaan üüber dè Obberrhy drübberwäg i s Obberelsaß gfüürt worrè.
Gschichtè
D Baanschtreggi Weil am Rhy – Lerrach isch am 20. Mai 1890 vo dè Baddischè Staatsbaan als Strategischi Baan für d Umgehig vo dè Schweiz erschtellt worrè. Schu am 11. Februar 1878 isch è Baanlinniè zwǜschè Weil un St. Ludwig eröffnet worrè, dõdemit isch s Elsaß, wo im dütsch-französischè Chrièg vom Dütsche Rych erobert worrè isch, auch ganz im Südè vokeersmäßig mit èm Rych vobundè worrè. D Gartèbaan hèt d Palmrainbaan übber dütsches Gebièt bediènt, woby d Palmrainbaan dè Obberrhy übber diè aalt Palmrainbrugg passyrt hèt. D Gartè- un d Palmrainbaan sin 1890 mit ère Ketti vo strategischè Baanlinniè durch Südbaddè un Obberschwòbè mit dè Bundesfeschtung z Ulm vobundè.
Dü èrschte Schritt zum Uusbau für dè S-Baan-Vokeer isch im Johr 1999 mit dè Eröffnig vo dè Haltepüngt Weil am Rhy Gartèschtadt un Weil am Rhy Pfädlischtrõß gmacht worrè.
Sit èm 15. Juni 2003 isch diè SBB GmbH, diè dütsch Personèvokeersdöchter vo dè Schwizer Bundesbaanè (SBB), s zuèschtändige Eisenbahnverkehrsunternehmen (EVU) für d Gartèbaan. Dè Schinnèpersonènaavokeer (SPNV) uff dè Gartèbaan isch sithèr als S5 is Netz vo dè Basler S-Baan ybundè. Voantwortlichs Ysèbaainfraschtrukturunternämmè (EIU) isch witerhy d DB Netz AG.
Uff dè Streggi sin sit Hèrbscht 2005 Drybzüüg vom Tǜp Stadler Flirt (Schwizer Baureiè RABe 521, dütschi Baureiè 429) ygsetzt worrè, welli s Provisorium vo dè NPZ-Garniturè RBDe 561, wo für dè Ysatz z Dütschland ekschtra modifizyrt worrè sin, im März 2006 endgültig abglöst hèn.
Werner Marti
Dr Werner Marti (* 5. Septämber 1920 z Vogelsang bi Rapperschwil BE; † 9. Novämber 2013 z Biel) isch e Schwizer Lehrer, Sprochforscher un Schriftsteller gsi, wu si Läbe näben em Lehramt im Bärnditsche gwidmet het. D Bärner Sprochwisseschaftleri Ruth Bietenhard nännt-e "Ein Jakob Grimm der Berner Mundart".
Grafen von Toggenburg
D Groofe vo Toggeborg sind en adligi Famili i de Ostschwiz gsii, wo s Toggeborg und Länderaie im Bündnerland und im Vorarlbergische gha hend. Vor em Joor 1209 sind si Fraiherre gsii, und ab denn hend si sich Groofe gnennt. Mitem Tod vom Groof Fridrich ane 1436 isch d Famili im Manestamm uusgstorbe.
Werner Marti
Am 25. Septämber 2010 isch de Werner Marti z Aarau vom Verain Schwiizerdüütsch zum Ehremitgliid ernännt worde, als Dank für alles won èèr für de Verain und für d Mundart gmacht hät. Er isch uufgstande und hät sich mit ere churze Reed bedankt, d Blueme hät er aber grad sinere Frau, de Susanna, id Hand truckt.