cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zillisheim
Gschìcht
A Schloss ìsch ànna 1293 bàuia worra, as ìsch ànna 1452 dur Milhüüser verbrennt worra. A ànder Schloss, gnannt „Biss“, ìsch ànna 1367 erwähnt worra, as hàt ìn dr àdliga Fàmìlia Besenwald gheert; àn sim Plàtz, àm Fluss entlàng, ìsch speeter a Mìhla gstànda: d „Bissmìhla“. Ìm 17. Johrhundert hàt Zìllesa ìn da Herra vu Pfìrt gheert, dia han a Schloss mìt 365 Fanschter lo bàuia; dàs Schloss steht jetz nìmm, àwer ìn dr Neecha gìtt's noch Màtta wo „Schlossgàrta“ heißa. Nooch àn Ìllfert hàt's aui noch a Schloss gaa, uf em Buckel wo „Kìppala“ heißt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zum ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Geogràfii
Zìllesa lìgt 7 km ìm Süda vu Milhüüsa, àn dr Stroß D432 entlàng. S Dorf hàt a Bànhof àm Gleis zwìscha Milhüüsa un Befert. D EuroVelo 6 geht aui dur s Dorf, àm Rhin-Rhône-Kànàl noh. Àls Flìss gìtt's aui d Ìll un a Bachla wo üs em Rhin-Rhône-Kànàl kummt un ìn d Ìll zruckgeht: s Mìhlabachla. Friahier ìsch a Mìhla uf dam Mìhlabachla gstanda un hàt Elektricität produziart; hìttzutàg funktionniart's nìmm.
Bischeflig Kollegium
Ànna 1869 ìsch z Zìllesa a Seminàr grìnda worra, wo speeter a bischeflig Kollegium worra ìsch.
Großa Kànona
Wahrend em Erschta Waltkriag ìsch z Zìllesa a großa Kànona ìnschtàlliart worra: uf Ditsch hàt sa „Langer Max“ gheißa, uf Frànzeesch nennt ma jetz „grand canon“ dr Ort wo sa sallamols gstànda ìsch. Zwìschem 8. Hornung 1916 un em 10. Oktower 1916 hàt dia Kànona 44 Mol gschossa, meischtens ìn d Rìchtung vu Befert, àwer aui 3 Mol ìn d Rìchtung vu Hüser-Wasserlìng. Da Ort ìsch ànna 2017 ufputzt un renoviart worra.
Synagoge un Judakìrchhof
Ìm Mìttelàlter han d Juda nìt därfa z Milhüüsa oder z Bàsel wohna. Dernoh hàn sa sìch ìm Sundgàui ìnschtàliart. Ànna 1784 hàt Zìllesa 332 jeedischa Iwohner ghàà; dia Gmeinschàft hàt mìt dr Zitt àbgnumma: ànna 1808 sìn sa numma noch 189 gsìì. Àm Ààfàng vum 19. Johrhundert ìsch a Synagoge bàuia worra, as hàt friahier a Hüss gaa wo „Judaschüel“ gnannt gsìì ìsch, un a Judakìrchhof blibt noch àls Errìnnerung vu dara Kültür, wo jetz ìm Dorf nìmm làwandig ìsch.
Verwàltung
vu Zìllesa ìsch. Zìllesa gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Zìllesa gheert zum Owerrhinàlemànnisch.
Mitra (Vedismus)
De Mitra (Sanskrit: मित्र, Mitra m.) isch e alte vedische Gott, im Hinduismus isch de Mitra mitem Sunegott Surya verschmulze.
Im Rigveda verkörperet de Mitra, sin Name bidüttet „Vertraag, Fründ“, d Grechtigkait. Er werd zäme mitem Varuna gnennt und baid bildet e Paar, wo hell und dunkel, Moorge und Oobed, Taag und Nacht verkörperet. De Mitra isch a de Metnsche wollgsinnt und barmherzig und wacht öber Verträäg. Wie de Varuna ghört er zo de Adityas.
De Mitra und de Varuna werdet imene bronzezittliche Vertrag usem 13. Joorhundert v.Chr. vo de Mittanni, wo z Mesopotamie glebt hend, gnennt, wa s Aalter vo dem Götterpaar bizügt. De persischi Sunegott Mithra, wo au vo römische Soldaate vereert woren isch, het de gliich vorgschichtlich Uursprung wie de indischi Mitra.
Lüterswil-Gächliwil
Lüterswiu-Gächliwiu (amtlich Lüterswil-Gächliwil) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Lüterswiu-Gächliwiu liit i re Hochuelde im Soledurner Mittuland. D Gmeindsflächi umfasst 61 % langwirtschaftlichi Flächi, 31,5 % Waud u 7,5 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Biezwiu, Gossliwiu, Hessigkofe, Mülidorf, Ätikofe u Messe im Kanton Soledurn un Oberwiu im Kanton Bärn.
Gschicht
D Doppugmein Lüterswiu-Gächliwiu isch im Johr 1995 entstande us em Zämmeschluss vor Gmeine Lüterswiu u Gächliwiu.
Lüterswiu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1276 aus zu Lüterswyl (1369 ze Luterswile), Gächliwiu im Johr 1365 aus Gechlenwil.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 3 % gläge.
Religion
82,5 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 10,5 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 6,4 %, CVP 6,3 %, EDU 0,0 %, EVP 0,3 %, FDP 26,5 %. GLP 2,4 %, GP 7,5 %, SP 19,7 %, SVP 26,2 %, Suschtigi 4,6 %.
Gmeindspresidänt isch dr Beat Wehrle (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,5 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Lüterswiu-Gächliwiu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch, aber au zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
USA
Di Verainigte Staate (ENS United States, churz U.S., US), offiziäll Verainigti Staate vu Amerika (englisch United States of America; abgchirzt U.S.A., USA), au Amerika (änglisch America), sin e demokratische Staat z Nordamerika. Är umfasst 50 Bundesstaate, Hawaii un chlaineri Ussebiet ligen im Pazifik bzw. in dr Karibik. D Hauptstadt isch Washington, D.C., di grescht Stadt New York City.
Di Verainigte Staate sin vu dr Flechi mit 9,83 Millionen Quadratkilometer här no Russland un Kanada un vu dr Bevelkerig här mit rund 314 Millionen Yywohner no China un Indie dr drittgrescht Staat vu dr Wält.
Gränzen und Uusdehnig
Di Verainigte Staate hän e gmainsami Gränze mit Kanada, wu insgsamt 8.895 Kilometer lang isch (dodervu rund 2.477 Kilometer zwischen Alaska un Kanada), un mit Mexiko, wu 3.326 Kilometer lang isch. D Gsamtlengi vu dr US-Landesgränze lyt bi 12.221 Kilometer. D Kischtelinie am Atlantik, am Pazifik un am Golf vu Mexiko umfasst insgsamt 19.924 Kilometer.
Dr Staat het e Landflechi vu 9.161.924 km², doderzue cheme 664.706 km² Wasserflechine, so dass es e Staatsbiet vu 9.826.630 km² drus git.
D Nord-Sid-Uusdehnig zwische dr kanadischen un dr mexikanische Gränze lyt bi rund 2500 Kilometer, d Uusdehnig zwischen Atlantik un Pazifik bi rund 4500 Kilometer. Dr Hauptdail vum Land lyt eppe zwisch em 24. un em 49. nerdlige Braitegrad un zwisch em 68. un 125. weschtlige Lengegrad un isch in vier Zytzonen yydailt.
Geology un Landschaftsgliderig
S Biet wyst e dytligi Gliderig uf. Gebirgszig wie di vulkanische Kaskadechette, d Faltegebirg vu dr Rocky Mountains un dr Appalachen laufe vu Nord no Sid. Derwylscht s uf ihre Wättersayte uusdehnti Wälder het, het s in ihrem Windschatte riisigi Druckebiet mit Wieschten- oder Graslandschafte (Prerie). D Flusssischtem vu dr Verainigte Staate, wie die vum Mississippi un Missouri, hän scho frie ne dichti Bsidlig megli gmacht, derwylscht di druckene Regione drumume bis hite dinn bsidlet sin.
Klima
Dr wichtigscht Yyflussfaktor vum Klima isch dr polar Jetstream (Polarfrontjetstream), wu umfangrychi Diefdruckbiet vum Nordpazifik här bringt. Verbinde si d Dief mit däne vu dr atlantische Kischte, bringe si im Winter as „Nor’eastes“ schwäri Schneefäll. Wel kai Gebirgszug vu Wescht no Oscht verlauft, bringe Winterstirm vylmol großi Schneemängine wyt in Side, derwylscht im Summer d Hitz wyt in Norde zues bis uf Kanada goht.
D Biet zwische dr Gebirgszig hän wäge däm hochi Tämperaturextrem, derzue meh oder weniger groß Drickini, wu no Side un Weschte zuenimmt. D Pazifikkischte isch dergege arg rägerych un vylmol näblig, bi Trocheheit chunt s dört zu grosse Waldbränd. S Biet um dr Golf vu Mexiko isch subtropisch mit hoche Tämperaturen im Summer un ere vylmol hoche Luftfychtigkait. Derzue git s in däm Biet vylmol tropischi Wirbelstirm.
Z Alaska herrscht e arktisch Klima, d Gebirg sin au di hegschte vu dr Verainigte Staate (Denali, 6195 Meter).
Hawaii, wu dr hegscht Bärg Mauna Kea 4205 Meter hoch isch, het dergege ne tropisch Klima.
Island
D Republik Island (isl. Lýðveldið Ísland, an. Ísland »Iisland« zu íss »Iis«) isch eppa 103.000 km² groß und noch Großbritannie da zwoatgröschte Inselschtaat in Europa. As isch dia gröscht Vulkaninsel vo da Wealt und liit im Nordatlantik, bizle südlich vom nördlicha Polarkreis. D Hoptstadt hoast Reykjavík, wo fasch zwoa Drittl vo da Lütt leaband. Die Insl bschtoht us groaßa Stoawüschta, Vulkään, Geisir und wias Land oh hoast us Iis.
Geographii
In da Iiszit isch Island komplett vo ma Gletscha zuadeckt gsi. Hüt no liigand eppa 11,1 % vom Land unta ewigem Iis. Da gröscht Gletscha vo Island – und o vo ganz Europa – isch da Vatnajökull. Sine Iiskappa isch bis 1000 m dick. D Landschaft isch prägt vom Vulkanismus, vo Wassafäll (Dettifoss isch zum Bischpil da wassarichschte vo Europa), Flüss und Seea. S'isländische Hochland i da Mitte vo da Insl isch an Art Wüschte und drum wohnt döt o koan Mensch. Im Schnitt fint ma in Island zwoa bis vier Hüsa uf 40 km2.
Atlantik
Da Atlantik oder Atlantische Ozean (au: Große Teich) bedeckt mit 106,57 Mio. Kwadratkilometer Fläche eppa 20 Prozent vo da Erdoberfläche und isch noch m Pazifik da zwoatgröschte Ozean vo da Erde.
Island
Geographii
Fauna Im Nordoschta hots oas vo da letschta Wildnisgebiete in Europa, mit vilna Rentier und Vögl. Da bsündrigschte Vogl döt isch da Papageiataucher, wo sowas wia s inoffizielle Wappatier vo da Insl isch. Danäbs hots no Polarfüchs und da Mink, an amerikanischa Nerz, wo us Pelztierfarmana usbrocha isch und jetzt frei döt leabt. Reptilie oda Amphibie gits übahopt koa in Island, und o bloss eppa 1.300 bekannte Insektanarta.
USA
Flora un Fauna
D Biet an dr Ostkischte bis zue dr Große See sin bi ins 19. Johrhundert seli stark bewaldet gsii, d Weschtkischte im Berych vum gmäßigte Rägewald mit zum Dail extrem hoche Baim mit Wuchshechine vu iber 100 Meter. Vu däne Flechine sin nume no wenig, wie d Redwoods oder dr Hoh-Rägewald blibe. Großi Flechine sin zue Ackerland umgwandlet oder zueböue wore, e große Dail sin hite Nutzwälder. Au d Artevylfalt vu dr druckene Graslandschaften isch im Zug vu dr landwirtschaftlige Nutzig stark reduziert wore. Schutzbiet un -maßnahme hän aber derzue gfiert, ass e Hufe vu dr 17.000 Gfäßpflanzenarte hän chenne grettet wäre. Nume Hawaii wyst 1.800 Blietepflanze (Decktsomer) uf, wu ne Huffe dervu endemisch sin.
Island
Geographii
Island isch genauso wia Auschtralie a Land vo Schofzüchta. Schof und Islandpferd dürfend umalofa, wo se wänd und überall grasa. Ersch im Herbscht werent alle Schöf bim Réttir zämtriba. D Schofzucht isch quotiert, zum a Übaproduktion z vahindra. Islandpferd deaf ma usführa, aba nit iführa – so wend se Krankheita vahindara und a reine Rasse garantiera.
USA
Flora un Fauna
Rund 400 Suger-, 750 Vogel- un 500 Reptilien- un Amphibienarten un dytli iber 90.000 Insektenarte bilde ne Dail vu dr Fauna, doderby sin bedrohti Arte syter anne 1973 dur en aige Gsetz gschitzt.
Atlantik
Geografii
Da Atlantik wird itoalt in Nord-, Zentral- und Südatlantik.
Australien (Kontinent)
Dr Kontinänt Auschdralie het ä Flechi vo acht ä halb Millione Quadratkilometer und isch dr chliinschd vo de Kontinänt. Er het mit 28 Millione Mensche vo de bewohnte Kontinänt au die chliinschdi Bevölkerig. Drzue ghört s Feschdland vo Auschdralie, d Insle Tasmanie wo südlig vom Feschdland lit, und Neuginea nördlig drvo, wo alli uf em gliiche Kontinentalschelf ligge.
Atlantik
Data
Ohne Nebenmeere, wia zum Biischpiel d Karibik, s Mittelmeer und d Nordsee, hot da Atlantik statt 106,57 Mio. km² "bloß" no 83,4 Mio. km².
USA
Balligsryym
Fascht 80 Brozänt vu dr Amerikaner hän anne 2000 in stedtische Biet gläbt. Im Johr 2006 hän 254 Ort iber 100.000 Yywohner ghaa un s het 50 Metropolregione mit iber aire Million Yywohner gee. Di greschte Metropolregione sin 2006 New York City (18,6 Millione), Los Angeles (13 Millione), Chicago (9,5 Millione), Dallas (6 Millione), Philadelphia (5,8 Millione), Houston (5,5 Millione) un Phoenix (4 Millione) gsii. D Hauptballigsryym lige zwische New York un dr Große See, z Kalifornien un z Arizona un z Texas un in gringem Maß au z Florida.
Island
Geographii
Flora In Island hots bsudas vil Moos in vaschiedana Farba. Pflanza hond se alle guat an des raue Klima döt apasst, und ma find drum o endemische Arta, also Surta, wos sus niana uf da Wealt giit. Dia violetta Lupinia dagegs, wo ma im Juni überall blüaha siaht, hot sin ersch noch m Zwoata Wealtkriag igführt wora. Sie söttn genauso wie die usgsääta Dünagräsa gegs d Erosion häalfa.
Atlantik
Data
Siins Wassa hot insgesamt a Voluma von 354,7 Mio. Kubikkilometer (bzw. 323,6 Mio. km³). A siina tiefschta Stell gohts 9.219 Meter unta d Meeresobafläche, im Durchschnitt isch da Atlantik ca. 3.926 Meter (bzw. 3.332 m) tief.
Australien (Kontinent)
Hüfig zelt mä us kulturelle Gründ au Neuseeland drzue und mänggisch au d Inselgrubbe Mikronesie, Melanesie und Polynesie im Pazifik. Mä redet denn meischdens vom Kontinänt Ozeanie.
Island
Geographii
Uffällig isch, dass es z Island fasch koa Wälda giit. Forschunga hond aba zoagt, dass frühnamol 25–40% vom Land mit Birkawälda und andara Böm bedeckt gsi sin. Aba im 20. Jhd hond se fasch alle Böm gfällt zum Felda und Weidena schaffe uf da oana Sita und zum Hüsa und Schiff boua uf a andra. Hüt hond se wiida agfanga zum Ufforschta und dabei o neue Böm igführt. Da gröschte Wald us alta Zit find ma am Lagarfljót in Ostisland (vor allem Birka).
Atlantik
Data
Da Atlantische Ozean isch salziger als da Pazifik.
Kreis Magliasina
Dr Chrais Magliasina (ital. Circolo della Magliasina) bildet zämme mit dr Chrais Agno, Breno, Capriasca, Carona, Ceresio, Lugano Nord, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Sessa, Sonvico, Taverne un Vezia dr Bezirk Lugano im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Caslano.
Atlantik
Data
Da Golfstroam bringt weamas Wassa uf Europa.
Island
Lüt
Andasch wie in viila Schtaata im entwicklta Weschta werends z Island allat meh Lüt. Offizielle Schtatistika zoagend, dass s so witagoht: 2009 sin s rund 320.000 Lüt sii, bis 2045 söllend s meh wia 350.000– 450.000 sii. Nebat da Iheimischa neant o Zuazügelte zua: am meischta hond se Polen (18,2%), Dänen (8,6%) Philipino (6,0%) und Dütsche (5,4%).
Atlantik
Nama
Da Nama «Atlantischa Ozean» kummt us da griechischa Mythologie und hoasst eigentlich «Meer vom Atlas». Da Atlas isch an Titan und treet da Sage noch s Himmelsgwölb uf siina Schultra.
Kreis Magliasina
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Island
Lüt
Sproch
Atlantik
Meeresboda
Innahalb vom Atlantik gits am Boda an hoha, langgschtreckta mittelozeanischa Rucka, viila niidrigere Schwella, a Tiefseebecka und vaschiidene Meerestiafana.
Island
Lüt
D Alltags- und Amtssproch Isländisch kumt usm Altnordischa und isch da urschprünglicha Schproch vo da Wikinga no am ähnlichschta. Eppas Bsundrigs isch, dass se – wia d Franzosa – für alle Fremdwörta isländische Begriffe erfindend. S isländische Alphabet hot 32 Buachschtaba, vom A üba Á und so wita bis Æ und schließlich zum Ö. So hond se z. B. Telefonbüacha sortiert – interessantawiis noch m Vornama, weil Familianama sealta sin. Statt nam Familianama in üsram Sinn, neamand d Islända da Vornama vom Vata (manchmol o vo da Muatta) und hängan-dóttir „Tochta“ bzw. -son „Sohn“ dra (prominentes Beispiil: Björk Guðmundsdóttir = Björk, s Guðmundurs Tochter). Wenn se hürotan, bhebt jeda vo da Partna sin oagana Zwoatnama.
Atlantik
Meeresboda
Da Mittelatlantische Rucka züht se eppa in da Mitte vom Atlantik vo Nord ge Süd da Länge noch durch. Er isch plattatektonisch a divergierende Plattagrenze, wo dauand Magma ustritt und s Meer bröata wird und d Kontinente usanand schiabt. S Milwaukeetief im Puerto-Rico-Graba, anara Tiefseerinne, isch mit 9.219 Meter unter Null die tiefschte Stell im Atlantik.
Island
Lüt
Religion
Atlantik
Meeresboda
S Alter vom Tiafseeboda nimmt vom mittelatlantische Rucka hin zue de Kontinentalabhäng zue.
Neabameere
Neabameere vom Atlantik sin:
Island
Lüt
Dia gröscht religiöse Gruppa isch dia evangelisch-lutherisch Isländisch Volkskircha“ (Íslenska þjóðkirkjan), zu dera ghören eppa 73,8 % vo da Islända (1. Januar 2015). Da Rescht sind vor allem verschidnigi lutherische Freikircha (5,9 %) und Katholika (3,6 %), aba o Juda, Moslem und Zeugen Jehovas. Dazua ane gits z Island sit 1972 o a schtaatlich anerkannte Ásatrú-Gmeind (Ásatrúarfélagið). Ásatrú isch a heidnische Religion, wo ufn altgermanischa Göttagloba zruckgoht.
Atlantik
Insla
A paar vo da gröschta Insla vo da Wealt liigend im Atlantik: Grönland, Island, Grossbritannie, Irland und Neufundland. Zu da atlantischa Inslgruppana, Archipel, ghörend d Kanare, d Azore, d Bahamas, d Antille, d Kap Verde Insla und d Falklandinsla (span. Malvinas). Klenere, isolierte Insla sin Madeira, Ascension, St. Helena und Tristan da Cunha.
Island
Brüüch
An ganz oagana Fiirtag isch Sumardagurinn fyrsti, da erschte Summatag, jeds Johr am erschta Suntag noch m 18. April. Im alta isländischa Kalenda isch des da erschte Tag vom erschta Summamonat Harpa gsi. A deam Tag hots früha für Kind Gschenke gea. Inzwischa gits o in Island a Chrischtkindle, gnaua gset 13 Jólasveinar (Wiehnachtsgsella). Dia bringend aba eingetlich koa Gschenkle, sondan schtealand Eassa und ärgarand d Lüt in da Wiehnachtszit. An ganz an oagana Bruuch gits im Advent: am Tag vor Wiehnächta wird Gammelroche gässa.
Im Þorri, dm vierta Wintamonat, fiirat ma Þorrablót, an Art Fasching, wo urschprünglich mol a Opfafescht gsi isch. Geassa weren o denn wida ganz traditionelle Sacha: suur inglegte Hammelhode und schwarzgsengte Schofsköpf Svíð.
Atlantik
Wirtschaft
Am Atlantik stoand groassa Stedt mit Meereshoafa. S Meer isch wichdig für d Fischarei.
USA
Gschicht
Mit de Jahrzähnt sina de ging meh Europäer uf Amerika uusgwanderet u sina ging witter i z Landesinnera vortrunge. T Indianer, wo dete gläbt hii, hii si uf brutali Art u Wiis entwäder vertrübe oder umprocht. Di drüü Länder England, Frankriich u Spanie hina a regurächte Wettkampf gfüert mit nüwe Kolonie gründe. Das het natürlech u zu Spannige gführt. Verschideni Kolonie hi ab und zue umi dr Bsitzer gwächlset.
Allmählich hi t Amerikaner as iigeständigs Land afo sii. So hiisi t Unabhängigkiitserklärig verfasst was zumena Chrieg mit England gfüehrt het. Frankrich het denn t Amerikaner unterstützt, wüu t Franzose a Schwächig vom übermächtige England hii wöle haa. 1783 isch de Chrieg fertig gange u im Vertrag vo Paris het England Amerika asena eigena Staat anerkannt.
1787 hett mu nai du a Verfassig uusgarbitet. Di Verfassig isch damaus di modärnschti gsi u isch ono hüt ging güutig. Di Verfassig het nai o as Vorbüud für a huffe Europäischi Verfassige ggulte.
Im Luuf vode Zit het sich de Norde u de Süde vo de Vereinigte Schtaate unterschidlech entwicklet. Im Norde hetts a huufe Industrie ghäbe, im Süde a huffe Landwirtschaft. T Lüt im Norde sina ehnder liberau u gäge d Sklaverei gsi, die im Süde ehnder konservativ u hi Sklave wöle, dasi ide Landwürtschaft uf die Gratis-Arbiitschräft agwise gsi sin. Dä Konflikt het de Höhepunkt im Sezessionschrieg vo 1861 bis 1865 ghäbe. I dem Chrieg het de Norde gäge Süde kämpft. De Norde het de Chrieg gwune, da si bevöukerigsmässig u o würtschaftlech im Süde starch uberläge gsi sin. So isch t Sklaverii im Süde ufghobe cho und ali Bürger sina gliichgsetzt cho. As par Jahr lang het de Norde de Süde ono bsetzt ghaute, bis wo di Gsetz vode Gliichberächtigung dürgsetzt gsi sin.
Wo sich de Norde usum Süde umi zruggzoge het, het de Süde 1876 sofort as Rassetrennigsgsetz ersteut. Churz zämegfasst besiit das Gsetz "separate but equal" – trennt aber gliich. Das Gsetz het derzue gfüert dass di Schwarze usde wissi Gseuschaft verdrängt cho sin. Nach grosse Protescht, angfüert vom Martin Luther King, het das genderet. Ersch im 1954 het de Supreme Court das Gsetz uufghobe, ide nächschte 10 Jahr hets aber no ging Rasseunrue gä.
Abde zweiti Häufti vom 19. Jahrhundert isch d Industrialisierig ging stercher cho, t Würtschaft isch sehr starch gwachse. T Lüt hii gluubt, dass das Wachstum ging würt witter ga u hiina a huffe Gäud i Aktie investiert. Plötzlech hiina aber Unternäme Absatzproblem becho wüusi z füu produziert hii. T Lüt hi plötzlech gse, dases so nüme cha witter ga. As du a Massepanik gä und t Börsekurse sina im frie Fau gfalle. Dä Börsekrach isch a iim inzige Tag passiert: de «schwarz Fritig» im Oktober 1929.
Die Würtschaftskriise, wo gfougt isch, het sich o uf Europa uuswürkt u us de Amerikanische Würtschatfskriise isch di erschti Wäutwürtschaftskriise entstane. Amerika het sich ersch umi vouständig erhout ghäbe, wo si wärent um Zwöite Wäutchrieg massiv hii afa uufrüschte.
Politik
De aktuel President vo de Vereinigte Schtaate isch de Joe Biden.
Sprache
D Amtssprach i de USA isch de facto Änglisch und d Hauptstadt isch Washington, D.C..
Es het z Amerika es baar Biet, wo d Nochfaare vo Uuswanderer ne hüt alemannisch rede.
Island
Brüüch
Ersch sit Ende 1980 deaf in Island wida Bier braut wera. Wia in da andra skandinavischa Lända o wird Alkohol nur in staatlicha Monopolläda vakoft – des gilt o für Spiritus, wo ma bim Campe fürs Kocha brucht!
Net vageassa deaf ma o die isländische Badekultur. Alloa in Rekjavik hots siba Freiluft-Thermalbäder, aba o ufm Land find ma all wiida Plätz, wo ma s ganze Johr üba dussa im hoassa Wassa liiga ka. Vile Isländer moanen, dass eba wegs dera intensiva Badekultur so alt werend.
Kunscht und Literatur
Kultur hoasst in Island vor allem Literatur: D Skaldedichtung usm 9. Johrhundat isch dia ältescht Kunschtlyrik z’Europa gsi, und im Mittelalter, im 12. und 13. Jorhundat, sind die isländischa Saga, wia eppa da Edda vom Snorri Sturluson, Grundstöa gsi für d Entwicklung vo da nordeuropäischa und dütscha Literatur. Im 13. und 14. Johrhundat hond se – wia fasch alle Weschteuropäa – Ritta-Saga gschriba. Aba o d moderne isländische Literatur brucht se net z vastecka: Neabat m Nobelpriisträga Halldór Laxness sind o dia dütscha Übasetzunga vo da Krimis vom Arnaldur Indriðason in da letschta Johr Beschstsella gsi.
Daneabs kennt ma bildende Künschte: isländisch Molar (Ásgrímur Jónsson), Bildhoar (Ásmundur Sveinsson) und Musika (v. a. Björk) hond wealtwit an guata Ruaf. Und o da isländisch Film gwinnt Ahänga: So isch Friðrik Þór Friðriksson 1992 für sin Film Börn Náttúrunnar (dt. Kind vo da Natur) für an Oscar nominiert gsi. Oda Nói Albínói vo Dagur Kári hot ufm Filmfeschtivel vo Rottadam 2003 Furore gmacht.
Schtaat
Island isch sit m 17. Juni 1944 a unabhängige parlamentarisch-demokratische Republik. Guðni Th. Jóhannesson isch momentan da sechste Präsident. 1980–1996 hot Island mit Vigdis Finnbogadóttir as erschtes Land in Europa a Fro as Staatsoberhopt ket.
Island isch in 8 Regiona itoalt, wo zäm 166 Gmoanda und 31 Schtädt hond. 2004 hond eppa 93 % vo da Islända in da Schtädt gwohnt, eppa 185.000 vo insgesamt 293.000 in und um Reykjavík. O Island kennt d Landflucht.
Grösche Kommuna (1. Dezember 2004)
Militär
Island hot koa oagas Militär, sondan d Küschtawache schützt mit 120 Mä und drü Bööta d Grenza. Im Uftrag vo da NATO (Kommando ISCOMICE) isch die Icelandic Defense Force mit eppa 960 Soldata vo da US-Navy, 600 vo da US Air Force und 80 vom US Marine Corps döt stationiert. Dazua kond no 16 Nidalända, wo o im Uftrag vo da NAOT, döt sin.
FC Kuban Krasnodar
FC Kuban Krasnodar (Russisch: Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'nyj klub Kuban' Krasnodar) isch en Fussballclub us Krasnodar, Russland. Gründät isch der Club 1928 worde. Stadion heisst Kuban stadion und hät 32.000 Zuschauerplätz.
Gschicht
Dr Club isch as „Dynamo“ 1928 gründet worde, het aber 1954 dr Name „Neftyanik“, vier Johr schbööter „Kuban“ und 1960 „Spartak“ übercho. Vo 1963 a heisst er widr „Kuban“.
USA
Bundesstaate
Di Vereinigte Staate sin gmäss irer Verfassig a Bund, wo 50 Bundesstaata het.
FC Kuban Krasnodar
Gschicht
Dr Club het vor allem in dee undere Lige vo dr Sowietunion gschbiilt und het d RSFSR Meischderschaft viermol gwunne. Vo 1980 bis 1982 isch „Kuban“ in dr höchschde Liga gsi, si beschdi Blatzierig isch dr 13.Rang in 1981 gsi. Wil d Sowietunion ufglöst worden isch het dr Club 1992 in dr oberschde Liga gschbiilt anschdatt abzschdiige. Si si uf Blatz 18 (vo 20) cho und relegiert worde. 2004 si si widr in die erschd Liga ufgschdiige hai aber ihre Blatz dört scho noch einere Saison widr verlore. 2006 si si widr ufgschdiige und si zweitledschd worde.
Adliswil
Adlischwiil (amtlich Adliswil) isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Adlischwiil isch en Vorort vo de Stadt Züri im Sihltal.
S Piet vo de Gmäind umfasst 20,9 % landwirtschaftlichi Flèchi, 31,2 % Wald, 36 % Sidligsflechi, 9,9 % Vercheersflechi und 1,8 % Gwässerflechi.
Gschicht
Adlischwiil isch zum eschte Mal gnennt worde im Jaar 1050 als Adelenswile (2. Viertel 12. Jh. Adololdiswile, 1248 Adeloswile).
Im 1893i sin d Wiiler Oberliimbach (Oberleimbach) und Sood zue Adlischwiil choo.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 30,4 % (Stand 2011).
Religion
28,2 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,5 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,9 %, CVP 8,8 %, EDU 1,2 %, EVP 4,1 %, FDP 13,9 %. GLP 7,4 %, GP 7,4 %, SP 20,9 %, SVP 31,0 %, Suschtigi 1,5 %.
Gmäindspresidänt isch de Harald Huber (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,9 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Adlischwiil ghört zue de Seemundarte.
Ernst Ochs
Dr Ernst Ochs (* 27. Augschde 1888 z Ättene; † 12. Jäner 1961 z Fryybeg) isch e dydsche Germanischt gsii. Är isch langi Joor dr Rusgeeber vùm Baadische Wèèderbuech gsii.
Lääben ùn Wiirge
Dr Ochs isch z Ättene ùfgwagse as Sùùn vùm Karl Ochs (1858–1929), eme Ooberlèèrer z Ättene, un dr Anna Ochs geb. Wehrle (1864–1914). Vù 1894 bis 1907 isch er ùf d Schuel gange, zèèrschd ùf d Volksschuel ùn derno ùf s Realgymnasium z Ättene.
Är hed an dr Universideede Heidelberg (1907–1908), Münche (1908–1909) ùn Fryybeg (1909–1911) Germanischtik ùn Anglischtik schdudierd. Ane 1911 isch er z Fryybeg bim Friedrich Kluge zùm Dr. phil. promoviert woore mid ere schbroochgschiichdlige Aarbed (Lautstudien zu Notker von St. Gallen. Zum Oberdeutschen des 11. Jahrhunderts). 1912 hed er d Schdaadsbriefig in Dydsch ùn Änglisch fir s Lèèramd an hèèchere Schuele z Charlsrue abglaid.
Noch em Staats- ùn Assessorexame isch er vù 1912 bis 1914 Privatlèèrer z Schduegerd gsii, ane 1914 hed er vù dr Baadische Regierig dr Ùfdraag iiberchùù, in Zämeaarbed mid em Friedrich Kluge ùn em Alfred Götze e Baadischs Dialäktwèèrderbuech z erschdele. Wel dr Ochs 1914 as Soldad in dr Èèrschde Wäldchrieg yyzooge woore isch, hed er mid dääre Aarbed zèèrschd im Joor 1919 chene aafange. Haubdberueflig isch er aber Studieprofessor am Friedrichsgymnasium z Fryybeg, schbdeeder derno am Bertholdgymnasium gsii.
Ane 1921 hed dr Ochs e Iiberblig iber d Gliiderig vù dr Dialäkt z Baade voorglaid. 1925 isch di èèrschd Liiferig vùm Baadische Wèèrderbuech uusechùù ùn dr èèrschd Band hed er ane 1942 chene abschliese. Dr Ochs hed dr Ùmfang zèèrschd ùf zwee Bänd gschäzd. Wùn er fèèrig gsii isch mid em èèrschde Band, hed er s ùf drèi gschäzd, im Lauf vù dr negschde Joor hed sich aber uusegschdeld, as är s Baadische Wèèrderbuech nimi cha abschliese.
Im Joor 1923 hed er d Margarete Dreher (1893–1954) ghydroode.
Syder ane 1933 isch er Luftschutz-Huuswart gsii. Ab 1934 isch er Midgliid in dr NS-Volkswohlfahrt (NSV) ùn ab 1934 im NS-Lehrerbund (NSLB) gsii. Vù 1941 bis 1945 isch er wider zum Chriegsdienscht in ere Noochriichdekompagnie yyzooge woore, am Änd isch er Hauptmann gsii.
Noch em Dood vùm Ochs ane 1961 isch dr Karl Friedrich Müller, langi Joor e èèreamdlige Midarbaider vùm Ochs syy Noofolger as Rusgeeber vùm Baadische Wèèrderbuech woore.
In ere Publikation mid dr Iberschrifd „Vorschlag“ hed dr Ochs ane 1922 d Ùffasig verdräde, as mer an dr schbroochlige Wiirgligkaid verbyygood, wän mer as Dialäktfoorscher bi dr Erheebig vùm boodeschdändig Woordschaz aliwyyl nùme die Oordsaasäsige frogd, wù meglidschd nie us em Oord uusechùù sin. „Der eigentliche Sprachträger ist nicht der festgewurzelte Originalmensch, sondern der Gesellige mitten im Verkehr“.
Ithome
Ithome isch de Name vo:
Günther Wenk
Dr Günther Wenk (* 1936 z Löörech) isch e dytsche Chaufmann un Haimetdichter.
Lääbe
Dr Wenk het e Lehr zum Chaufmann gmacht un derno in veschidene Laituigsfunktione gschafft, zletscht as Laiter Konzärnrächnigswäse in eme international aktive Unternäme. Im Oktober 2001 isch er in Ränte gange. Anne 1958 het er d Dorothea Stöcklin ghyrote. Si läbe zäme z Muulburg.
Dr Günther Wenk schrybt Gedicht im Wisedäler Alemannisch. En Uuswahl vu syne Gedicht het er in drei Biechli im Aigeverlag publiziert. Syni Frau het Foto fir die Gedichtbänd gmacht. Derzue het er fir dr Schopfemer Verlag Uehlin e Kaländer gstaltet. Uf Läsige drait er syni Gedicht vor mit Bilder vu syre Frau.
Di Badisch Zytig het iber syni Gedicht gschribe:
Är isch Mitglid im Hebelbund un im Schwarzwaldverain.
Kommunalwahlen in Baden-Württemberg 2019
D Kommunaalwaale z Baade-Württebärg 2019 häi zur gliiche Zit wie d Öiropawaal 2019 stattgfunde, am Sunndig, dr 26. Mai 2019.
Gweelt worde si d Mitgliider vo de Gmäindirööt für die neggste fümf Joor in 1101 Stedt und Gmäinde, d Mitgliider vo de Ortschaftsrööt in de 410 Gmäinde mit Ortschaftsverfassige, d Mitgliider vo de Kräisdääg in de 35 Landkräis und d Mitgliider vo dr Regionaalversammlig vom Verband Regioon Stuegert. D Weeler häi Stimme uf äinzelni Kandidaate chönne aasammle (kumuliere) und au iiri Stimme uf Kandidaate vo underschidlige Waalvorschlaagsliste chönne verdäile (panaschiere). D Sitz wärde wie scho 2014 noch em Sainte-Laguë- bzw. em Schepers-Verfaare verdäilt, was bedütet, ass dr Stimmaadäil für d Bardeien bzw. d Weelerveräinigunge berücksichtigt wird wie au d Stimme für die äinzelne Kandidaate. As baaden-württebärgischi Bsunderhäit isch bi dr Waal vo de Verdräter in de kommunaale Gremie in öbbe 40 % vo de Gmäinde die „Unächti Däilortswaal“ aagwändet worde.
Im Vergliich zu de Kommunaalwaale z Baade-Württebärg 2014 häi dank ere Nowälle in dr Gmäindornig, wo vom Landsdaag am 14. Oktober 2015 verabschiidet worde isch, Kandidaate, wo mitenander verwandt gsi si, chönne gweelt wärde.
Waalvorschleeg häi bis zum 28. Merz 2019 chönne iigräicht wärde.
D Resultaat vo de Gmäindirootswaale
Bi de Gmäindirootswaale 2019 het s in de 1'101 baade-württebärgische Gmäinde im Ganze 8'590'688 Waalberächtigti gee; vo deene si 5'031'165 go weele (58,6 % Waalbedäiligung; 2014: 49,1 %). 162'059 Stimmzeddel si ungültig gsi (3,2 %; 2014: 3,1 %).
S Gsamtergäbnis vo de Waale (in Chlammere: dr Underschiid zu 2014):
D Resultaat vo de Kräisdaagswaale
Bi de Kräisdaagswaale 2019 het s in de 35 baade-württebärgische Landkräis im Ganze 7'129'677 Waalberächtigti gee; vo deene si 4'180Ä907 go stimme (58,6 % Waalbedäiligung; 2014: 49,6 %). 122.616 Stimmzeddel si ungültig gsi (2,9 %; 2014: 3,3 %).
S Gsamtergäbnis vo de Waale (in Chlammere: dr Underschiid zu 2014)::
Wissenschaftstheorie
D Wüsseschaftstheorii isch e Däilgebiet vo dr Filosofii, wo sich mit de Vorussetzige, Methode und Ziil vo dr Wüsseschaft und iirer Art, wie mä zu Erkenntnis chunnt, beschäftigt.
D Kärnfrooge vo dr Wüsseschaftstheorii si:
Sessa (Kreis)
Dr Chrais Sessa (ital. Circolo di Sessa) bildet zämme mit dr Chrais Agno, Breno, Capriasca, Carona, Ceresio, Lugano Nord, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Magliasina, Sonvico, Taverne un Vezia dr Bezirk Lugano im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Sessa.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Werner Arber
Dr Werner Arber (* 3. Juni 1929 z Gräniche) isch en Schwizer Mikrobioloog und Genetiker. 1978 het er dr Nobelbriis für Füsiologii oder Mediziin üüberchoo.
Lääbe
Dr Werner Arber het noch dr Matur an dr Alte Kantonsschuel Aarau vo 1949 bis 1953 Chemii und Füsik an dr ETH Züüri studiert. Denn het er am Biofüsikalische Laboratorium vo dr Uni Gämf gschafft und isch dört 1958 bromowiert worde. Dört het er s nöije Gebiet vo dr Bakteriofaagegenetik kennegleert. Er het z Los Angeles an dr University of Southern California (USCLA) gforscht und isch vo 1959 bis 1970 an dr Uniwersidäät Gänf gsi, won er 1965 e Brofässuur üüberchoo het. Sit 1971 het dr Werner Arber as Ordinarius für Molekulaari Mikrobiologii am Biozäntrum vo dr Uniwersidäät Baasel gleert und gforscht. Vo 1986 bis 1988 isch er Räkter vo dr Uni Baasel gsi. Er isch joorelang Mitgliid und Vizebresidänt vom Schwizerische Wüsseschaftsroot und vo 1996 bis 1999 Bresidänt vom Internazionaale Root vo de Wüsseschafte ICSU gsi. 1996 isch er emeritiert worde.
Sit 1981 isch er Mitgliid vo dr Bäpstlige Akademii vo de Wüsseschafte gsi und vom 20. Dezämber 2010 bis am 20. Juni 2017 iire Bresidänt. Si Komfessioon isch evangelisch-reformiert und er isch sit dr Gründig vo dr Akademii vor über 400 Joor iire erst Bresidänt gsi, wo nit römisch-katholisch isch.
Wärk
Sini wichdigste Aarbetsgebiet si die bakterielle Restrikzioonssüsteem und beweeglige genetische Elimänt (Inserzioonselimänt, Transposons) und d Modifikazioon und Restrikzioon vo dr Ribonucleinsüüri (RNA) vo Bakterie und Bakteriofaage.
1978 het er zsämme mit em Daniel Nathans und em Hamilton Othanel Smith dr Nobelbriis für Füsiologii oder Mediziin üüberchoo für d Entdeckig vo de Restrikzioonsenzüüm und iiri Aawändig in dr Molekulaargenetik.
Bourg-en-Lavaux
Geografi
Bourg-en-Lavaux lyt am Nordstade vum Gämfersee. Nochbergmaine sin Savigny VD im Norde, Forel (Lavaux) im Nordoschte, Puidoux im Oschte un Lutry im Weschte. D Gmaiflechi umfasst 62,8 % landwirtschaftligi Flechi, 12,4 % Wald, 24,1 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,4 % gläge.
Religion
48,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 28,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 4,5 %, FDP 22,2 %, GLP 6,3 %, GP 12,1 %, SP 21,9 %, SVP 18,0 %, Sunschtigi 0,9 %.
Dr Burgermaischter vu Bourg-en-Lavaux isch dr Max Graf (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4907 Yywohner 85 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,9 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 7,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Hagenau
Hawenau [haːvənaʊ] oder Heujenäu [hœːjənœi] (frz. Haguenau, dt. Hagenau) ìsch e Stàdt ìm Elsàss, ungfahr 25 Kilometer ìm Norde vu Stroßburi, 50 Kilometer Südweschtlisch vu Kàrlsruh un 75 Kilometer Südeschtlisch vu Sààrbrìcke. Nooch de Bevelkerung ìsch's d viertgreescht Stàdt vum Elsàss un d zwaitgreescht Stàdt vum Unterelsàss.
D Stàdt ìsch de Sìtz vum Arrondissement un s Hauptort vum.
Geogràphi
Hawenau lejt àn de Moder un het ìn sim Gebìet de Hawenauer Wàld; s Gebìet vu Hawenau ìsch àrich groß, de greescht ìm Elsàss. Der Wàld màcht e geogràphischi Granz fer d Region wi ìm Norde vum Wàld lejt: die Region heißt "Outre-Forêt" uf Frànzeesch, uf Elsassisch "Hìnter'm Wàld". (D elsassischer Dialekt, wi dert greddt ware, bìlde e Ìwergàngzone zwìsche Àlemànnisch un Südfränkisch.)
D Gare vu Hawenau ìsch ìm Nordelsàss bsondersch wichtich. Zigg fàhre rejelmassich uf Strossburi, Nederbrunn un Wisseburi. Die letscht Stàdt erlaubt, ìns Ditschlànd (Region Pfalz) ninzekumme.
D Gare ìsch zwische 2017 un 2020 totàl renoviert worre. Àm Ànfàng ìsch e Füessgangerbruck ìwer d Gleise hargstellt worre. Àb 2019 het de Uffböj vu'me neje moderne Gebej àngfànge. D Böjàrweite sìn ands 2020 fertich worre.
S naagscht làngfrìschtich Projakt isch d Zuggverbìndung zwische Hawenau un Karlsruh widder ìn Betrieb màche. De Zugg dät vor d Gare vu Ewerhoffe un Süfflum durichfàhre. D Schiene àn de ditsch-frànzeesch Granz nawe Bänem laje nooch uf de Rhinbruck, àwer sotte zeerscht ufgefrischt ware.
Gschìcht
D Ursprung ìsch e Jàchtgebìet uf're Ìnsel uf de Moder, wi ìm Herzogtum vu Schwowe gheert het.
Àm Ànfàng vum 12. Johrhundert het denooch do de Frìedrìch II. de Ainawich (der Einäugige) e Wàsserburi geböje. Siner Sohn, de Kaiser Frìedrìch I. Barbarossa het e Pàlàscht drüs gmàcht un het d Stàdt Hawenau gegrindt.
Zìtter 1262 ìsch Hawenau e freji Stàdt gewan. Àm 28. Augscht 1354 ìsch de Zehnstädtebund ufgstellt worre un Hawenau ìsch debii gewan, àss Hauptstàdt. Ìn 1648 ìsch de Weschtfàlisch Frìdde unterschrìwe worre; do het Hawenau siner Stàtus àss freji Stàdt verlore. D Städter vum Zehnstädtebund sìn mit dem nìtt inverschtànde gewan un hàn Wederschtànd degeje gmàcht. Ìm 1680 het's àwer de Kennich Ludwig XIV. unterworfe; do ìsch Hawenau verbrannt worre, durich d Trupp vum Generàl de Monclar, ìm 1677.
Ìm Johr 1871 ìsch Hawenau ditsch worre. Uf Ditsch schriibt m'r siner Nàmme Hagenau, d ditsch Üssproch ìsch fàscht gliich wie uf Frànzeesch.
Nooch'em eerschte Waltkrìej ìsch d Stàdt wìdder frànzeesch worre.
Churfirsten
D Churfirschte oder Churfürschte (IPA: []) sind e Chetti vo sibe relatiiv junge Chalchstaibärge. Si laufet im Norde nöd allzu gääch is Toggeburg us, im Süde aber fallets fast senkrecht in Walesee (419 m ü.M.) ab. Si sind s Woorzaiche vom Toggeburg.
Näme
D Näme vode sibe Churfürste sind vo Oste noch Weste: de Chäserrogg (IPA: []; 2'262 m), de Henderrogg (IPA: []; 2'306 m), de Schiibestole (IPA: []; 2'234 m), de Zuestole (IPA: []; 2'235 m), de Brisi (IPA: []; 2'279 m), de Frümsel (IPA: []; 2'263 m) und de Seluu (IPA: []; 2'205 m). D Bergchetti setzt sich den in Weste fort mit: Wart (2'068 m), Schäär (2'171 m), Nägeliberg (2'163 m) und Liistchamm (2'101 m).
Hagenau
Dialekt
Züem Baischpiel sprache d Hawenauer "güet" [g̊ʏːt] un "mìed" [mɪːd̥] mìt're lànge Monophthong üs, ànstàtt d klàssische Diphthongue [g̊yət] un [mɪəd̥] wi uf Elsassisch efters getroffe sìn.
Churfirsten
Turismus
Vo Unterwasser us fart e Standsailbaa uf de Iltios (IPA: []) und vo döt us schwebt e Gondelbähnli uf de Chäserogg, wos e Restarant anegstellt hend. E Schiipiste för güebti Schiifahrer füert zrugg an Iltios wos au Schiilift för Afänger het. Well de Berg uf drai Site stail abfallt, tar Piste uf kann Fall verlo werde. Im Summer werd en Erwanderig vomene Churfirst mitere prächtige Uusicht über d Alpe und de Bodesee belohnt.
Hagenau
Städtepàrtnerschàfte
Hawenau het e Pàrtnerschàft mìt de Stàdt Landàu ìn de Pfàlz (Ditschlànd). Ìn 2013 hàn d zwei Städt d fuffzich (50) Johre vu de Pàrtnerschàft g'fiirt.
Churfirsten
Bsundrigs
Am Seluu isch s Wildemannliloch, e Höhli wo ide Staizitt benutzt woren isch. Me ninnt au aa, ass de Johannes Seluner i dere Höhli glebt gha het.
Hagenau
Gebeje
Im Ortstail Mariethal stehn e Wallfahrtskirich un d ehmàlich Klosterkirch vom Kloster Mariethal.
Renchen
Renche (amtlich: Renchen) isch e kleins Städli in Bade-Wirtteberg un ghert zuem Ortenaukreis.
Geografi
Renche lit in de Vorberg vum nerdliche Schwarzwald om Usgang vum Renchtal in dr Oberrhinisch Tiefebeni. Dr Bann bsteht us 58,7 % Landwirtschaftsflechi, 23,1 % Wald, 13,6 % Sidlungsflechi un 4,6 % sunschtiger Flechi. Rund 7 km nordweschtlig vum Ort het d Gmai Renche no ne Exklave, wu de Maiwaldsee leit.
Nochbergmaine sin d Stadt Achre im Norde, Kabbl im Oschte, d Stadt Owerkirch im Side, Appewiir im Sidweschte un d Stadt Rhinai im Nordweschte.
Maurikios
Dr Maurikios (lat. Imperator Caesar Flavius Mauricius Tiberius Augustus, ; * 539 z Arabissos; † 27. Novämber 602 z Chalkedon) isch vom 13. August 582 bis 27. Novämber 602 Kaiser vom Oströmische Riich und äine vo de wichdigste spootantike bzw. früebyzantinische Herrscher gsi. Wäärend siner Regierigszit het er die ganz Zit d Gränze vom Riich müesse verdäidige.
Er isch magister militum per Orientem gsi, denn Kommandöör vo dr kaiserlige Liibgarde, de excubitores) und het d Constantia, d Dochder vom Kaiser Tiberios I. ghürootet. Dä het dr Maurikios zum Caesar ernennt und am 13. August 582 isch er Augustus worde. Dr Staat isch braktisch bankrott gsi vom Dribut won er an d Aware het müesse zaale, wäge de Slawe, wo jedes Joor d Browinze im Balkan verwüestet häi und wägen em Chrieg mit Persie, wo scho sit Joore gange isch.
Dr Chrieg gege d Perser
586 häi die oströmische Druppe bi Solachon in dr Nööchi vo Dara e Siig über d Perser errunge, dä het aber käini Folge ghaa. 590 het dr Chosrau II. si Vater, dr sassanidisch Groossköönig Hormizd IV., gstürzt und umbrocht, het aber churz druf sälber vor sim rebellischen Fäldheer Bahram Chobin an dr Hoof vom Kaiser müesse flüchte. Dr Maurikios het dr Chosrau understützt mit ere Armee und het en 591 wider uf dr persischi Droon chönne setze. Für die Hilf het dr Chosrau uf e Norde vo Mesopotamie verzichdet, uf Persarmenie und uf Iberie (Ostgeorgie). Dr Maurikios het eso spööter de Armenier e Chilleunion mit Konstantinopel chönne ufzwinge.
Renchen
Schtadtgliederung
Nebe dr Kernstadt ghere no d Schtadtdail Erli un Ulm zue Renche.
Maurikios
Dr Chrieg uf em Balkan
D Slawe und d Aware häi uf em Balkan de Oströmer witi Gebiet wäggnoo. 584 häi d Slawe d Hauptstadt bedroot, 586 si d Aware vor Thessaloniki gstande und im gliiche Joor si Grubbe vo Slawe uf e Peloponnes vorgstoosse. Vo 591 aa häi d Oströmer zruggschlaage, Singidunum vo de Aware zruggeroberet und denn 593 d Slawe und d Aware in Thrakie und Moesia e baar Mol gschlage. Si häi denn d Donau überschritte und in dr hütige Walachei iine no mee Niiderlaage biibrocht. E Verdraag 598 mit de Aware het nid ghebt und d Oströmer si in s awarische Kärnland vorgstoosse. 602 isch e groossi Grubbe vo Slawe in dr hütige Walachei gschlaage worde und vo denn aa häi d Oströmer d Donaulinie wider chönne verdäidige.
Renchen
Gschicht
Renche isch im Johr 1115 zum erschte Môl urkundli gnennt worre. 1326 sin Renche d Stadtrecht verlihe worre. Durch d Verwieschtunge im Driißgjährige Krieg isch dr Ort aber zuer Beditungslosigkeit nabgsunke un het sine Stadtrecht verlore. 1838 isch Renche durch de Grossherzog vun Bade wider zuer Schtadt erklärt worre, het aber s Recht sich Stadt z nenne durch d neji dytsch Gmeindeordnung vu 1935 a zwait Mol verlore. Im Johr 1950 het Renche wege sinrer hischtorisch Vergangeheit d Stadtrecht zuem dritte Mol verlihe griegt.
Nauplios (Sohn des Poseidon)
De Nauplios isch i de griechische Mythologii e grüemte Seemaa gsii und de Gründer vo de Hafestadt Nauplia am Argolische Golf.
Renchen
Gmairot
D Kommunalwahl vum 26. Mai 2019 het bi re Wahlbedailigung vun 54,8 % (2014: 48,2 %) zue dem Ergebnis gfiert:
Nauplios (Sohn des Poseidon)
De Nauplios isch e Soo vom Meergott Poseidon und vo de Danaidin Amymome. Er isch i de Stadt Argos haimisch gsii und hett d Hafestadt Nauplia gründet. Er isch e typische Seemaa und Händler gsii und hett mit Sklaave ghandlet. So hett er d Auge, d Töchter vom arkadische König Aleos, und d Aërope, d Töchter vom kretische König Katreus verchauft, nume d Klymene, d Schwöster vo de Aërope, die hett er selber bhalte und ghüroote und mit ere de Palaimedes, de Oiax und de Nausimedon zügt.
Renchen
Grimmelshausen-Priis
Dr Johann-Jacob-Christoph vun Grimmelshause-Priis isch e mit 10.000 € dotierta Literaturpriis. Er wird in jedem ungrade Jôhr om September abwechselnd z'Renche un in dr Stadt Gelnhuse vogebe.
Maurikios
Im Weste
In Africa het dr Maurikios s Exarchat vo Kathago und z Italie das vo Ravenna iigrichdet. D Exarche wo dört regiert häi, häi umfassendi milidäärischi und zivili Kompetänze gha. Das isch nid ganz nöi gsi. Bis denn si in dr Spootantike die Beriich zwar mäistens strikt drennt gsi si, aber scho dr Justinian I. isch do und dört vo däm Brinzip us braktische Gründ abgwiche. D Exarche häi iiri Gebiet fast ganz sälbständig regiert. Dr erst Exarch vo Karthago, dr Gennadios, het scho 578/79 d Maure besigt und siner Brovinz für Joorzäänt Friide verschafft und dr Exarch vo Ravenna, dr Romanus, het in dr Peebeni energischi Fäldzüüg gfüert und het dr kaiserlig Machtberiich in de Apennine vergrösseret.
Renchen
Wirtschaft
Dr Stadtteil Ulm isch bekannt fir sin „Ulmer Bier“, e Spezialität isch e numme in Vollmondnächt brauts „Vollmondbier“.
Maurikios
Im Weste
In Gallie het dr Maurikios sich 582 iigmischt und dr Dronpretendänt Gundowald understützt. Das isch aber nid glunge. De merowingische Franke het er kaiserligi Subsidie zaalt und die si drfür 584 und 585 in s Langobarderiich iigfalle. In Südspanie het dr Maurikios nid vil gmacht zum d Westgoote aazhalte, wil d Brovinz Spania nid gnueg Bedütig gha het. Es het zwar 589 e Fäldzug vom magister militum Spaniae Comentiolus gee, aber mä wäiss nüt Nööchers drüber.
Innepolitik
Dr Maurikios het d Verwaltigs uf seer bragmatischi Art reformiert und die Ändrige häi si Dood überläbt und si e Grundlaag für die spööteri Themeverwaltig worde. Sini Blään d Nochfolg z regle si hingege gschiiteret, won er 602 vom Phokas gstürzt und umbrocht worden isch. In dr Religionsbolitik isch dr Maurikios, won e Aahänger vom Konzil vo Chalkedon gsi isch, de „Miafüsite“ gegenüber tolerant gsi. Wil er dr Staatshushalt seer sträng gfüert het, isch er immer umpopuläärer worde. So häig er sich 599 us Spargründ gwäigeret, zwölfduusig Gfangeni freizchaufe, und die si denn vo de Aware umbrocht worde.
Renchen
Litt
Renche nennt sich gern d' Grimmelshausenstadt, wel dr Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen, dr Dichter vum abentiirliche Simplicissimus isch vun 1667 bis zue sinem Tod 1676 bischeflich strossburgischer Schulthis vu Renche gsi.
Amt Merenschwand
S Amt Merischwand isch es Amt gsi, wo zu de Freie Ämter ghört het, ere gmeine Herrschaft vo de Eidgnosse. Zum Amt Merischwand hei d Dörfer und Wiler ghört, wo hüt in de Gmeinde Mülau, Bänzischwil und Merischwand liget.
Kleingebiet
E Chleigebiet (uff Ungarisch kistérség ) isch z Ungarn e Gebiet, wo uss mehrere Gmeinde bstoht und vor allem de Entwicklig und de Statistik dient. Zwar entspräche d'Chleigebiet vo de Größi her in etwa de friehnere ungarische Bezirk, mer cha si aber nit als Nochfolger vo sälle bezeichne, wyl nit vo de Verwaltig vo de Komitat bstimmt wird, was zu wellem Chleigebiet ghört.
E Chleigebiet umfasst immer di ganzi Flächi vo allne Gmeinde, wo dezüeghöre; e Gmeind cha numme zu einem Komitat ghöre. Es git keini Gmeinde, wo nit Bstanddeil vo me Chleigebiet sin. Me Chleigebiet chönne usserdem numme Gmeinde vo einem Komitat züegordnet sy.
Momentan git's z Ungarn 174 Chleigebiet.
D'Vorgschicht
1994 hät de Bräsidänt vom Statistikamt KSH (Központi Statisztikai Hivatal) mitdeilt, dass er für statistischi Zwäck neui Bezirke ygfiehrt gha hät. In säller Mitdeilig isch vo 138 Bezirk d'Red, ab em 1. Januar 1998 vo 150.
E Erlass vo de Regierig uss em Johr 2003 hät zu sälle 150 Chleigebiet neui züegfiegt und bis zum Septämber 2007 isch d'Azahl uff 168 gstyge. S Parlamänt hät spöter sechs neui Chleigebiet züegfiegt.
I me witere Erlass vo 2004 hät d'Regierig Organisatione in s Läbe grüefe, wo jewyls innerhalb vo einem Chleigebiet e Deil vo de Uffgabe vo de Gmeinde ihrer Selbschtverwaltig erfülle und zu de Entwicklig vom Gebiet bydrage.