cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hans Martin Sutermeister
Vom Pfarrsohn zum Arzt
Em Vater zlieb het dr Sutermeister afo Theologi a der Uni Basu schdudiere. Nach füf Semeschder het er s Exame beschtande und hätti sötte n en Arbet schribe übere René Descartes drmit er es Schtipendium berchont. Wil er während däre Prüefig i Gwüsseskonflikt cho isch, het er s Schdudium, wo n er z Dütschland witergfüert het, abbroche. Die Gwüsseskonflikt hed er gha, wil er «ned für e Pfad vo der Outoritätsglöibigkeit beschdimmt» gsi isch, wie der Gerhard Mauz (1965) gschribe het, und wil sech d Beziehig zu sim Vater, em Pfarrer, immer meh verschlächderet het.
Psychische Störung
Verbräitig
Psüchischi Stöörige si wit verbräitet. Noch ere Studie vo dr WHO liidet draa jede viert, wo zum Arzt goot. Dütschi Studie reede vo öbbe 8 Millione Dütsche, wo psüchischi Stöörige häi, wo sötte behandlet wärde. Bi de mäiste wärde d Stöörige aber noch eme Zitli chliiner. Psüchischi Stöörige ghööre zu de hüfigste Gründ, ass d Lüt zum Arzt gönge.
Hans Martin Sutermeister
Vom Pfarrsohn zum Arzt
Är het sech vo sim proteschdantische Härkunftsmilieu entfärnt und het sech immer meh für Naturwüsseschafde n intressiert. Z Basu hed er afo Medizin schdudiere und het denn in Dütschland witerschdudiert. Bis 1933 isch er im Kieler Republikanische Schdudäntebund drbi gsi. Denn isch er id Schwiz zrüg gange, wo n er sech a verschidne, houptsächech dermatologische Klinike n usbildet het. Är het 1941 bi sim Onku Hans Hunziker a der Uni Basel promoviert mit ere n Arbet über s Schwizerischi Tuberkulose­gsetz; das Thema isch ihm vom Stavros Zurukzoglu zuegwise worde.
Die outobiografischi Novälle
1942 het dr Sutermeister under em Pseudonym Hans Moehrlen, in Alänig a si Urgrossvater Christoph Möhrlen (uf Französisch: Moehrlen), die outobiografischi Novälle Zwischen zwei Welten veröffentlecht. Drin beschribt der Verzeller sini Chindheit, sini Jugend und sini Schdudie- und Junggsellezit. Etappene vo dene Jahr si: di schdrängi Erziehig under sine fromme guetbürgerleche n Eltere; dr möglechi Sälbschdmord vo sim Brueder Adrian – är isch 1931 i de Bärge under ungwüsse n Umschdänd gschdorbe – es Ereignis, wo dr Vater i Wahnsinn tribe hegi; dr Bruch mit sire Familie und sin Uszug vom Land id Schdat; sini Erfahrig mit «Wein, Weib und Gesang», wie dr Anton Schaller (2012) gschribe het, us dere är sini Lehrene zieht und rifer wird; und schliesslech sini Rückkehr is guetbürgerleche Milieu. Im Verlouf vo der Gschicht duet dr Verzeller si as elitär empfundene Vorname «Martin» abschdreife und ersetzt ne dürs volkstümlechere «Hans». D Vorliebi für e Jazz und alles US-Amerikanische schdoht im Gägesatz zum als elitär empfundene, ender ir dütsche Kultur verwurzlete berüemte Brueder Heinrich Sutermeister, em neoklassische Komponischd, wo aber i der Novelle gar ned vorchont. Während em Zweite Wältchrieg isch d Ifuehr vo Zwischen zwei Welten is Dütsche Rich gschperrt gsi.
Psychische Störung
Verbräitig
Vor dr Puberdäät si Buebe hüfiger vo psüchische Stöörige betroffe as Mäitli (Androtropii), nöchhär liide aber me Fraue drunder as Manne (Günäkotropii).
Hans Martin Sutermeister
Die outobiografischi Novälle
D Novälle list sech wi ne n Abrächnig mit der proteschtantische n Erziehig und sire bildigsbürgerleche Härkunft: Ihre schpricht dr Schwizer Schriftschdeller Fredi Lerch (2012) e «wältanschoulechi Ambition» zue, wo damals typisch gsi sig: Dr Sutermeister hegi us sim «konservative schdife, unächte, unfröhleche intellektuelle» Härkunftsmilieu welle n usbräche und zur «fortschrittlichen, derbfreundlichen Nichtintellektuellenschicht» ghöre. Dass es bim Usbruchsversuech «blibe n isch, zeige die letschte zwei Site vom Buech», wo n er i sis Härkunftsmilieu zrügchehrt und witer Medizin schdudiert.
Psychische Störung
Behandlig
Psüchischi Stöörige wärde vo Ärzt und Psüchotherapöite behandlet. Si setze drbii vilmol Psüchofarmaka und Psüchotherapii ii je noch dr konkrete Chranket. Drzue chönne Psüchoedukazioon choo, Ergotherapii und anderi Verfaare. Für dass d Behandlig Erfolg het, isch s wichdig ass dr Pazi´änt nid s Gfüül het er wurd stigmatisiert. Wil au d Umwält e wichdigi Rolle cha spiile, muess si bin ere Behandlig vilmol iibezooge wärde.
Hans Martin Sutermeister
Schdandpunkt
Wärend em Zwöite Wältchrieg het dr Sutermeister si Militärdienschd as HD-Arzt absolviert. Sini Zit i der Schwizer Armee isch chum dokumentiert. Me weiss, das er im Früejohr 1945 i der Militärsanitätsaschdalt z Flüele mit em Étienne Grandjean und em Walter Mörikofer a Versuechspersone di physiologische Föhnwirkige schdudiert het, wobi ne d Psychosomatik vo der Wätterfühligkeit intressiert het. Der Föhn het ne no länger beschäftigt, wie sin Ufdritt 1964 zum gliche Thema im Schwizer Färnseh zeigt.
Was ne meh intressiert het, isch d Psychologie und s aktuelle Zitgscheh gsi. Sini Schrifte derzue belege, dass d Chriegsjohr zu sire produktivschde Phase ghört. Under em Idruck vom Chrieg het dr Sutermeister zwüsche 1942 und 1945 en Ufsatzreihe zur physiologische Psychologie veröffentlecht. Är het Gründ gsuecht für das, was er «geischdigi Gägewartskrise» gnennt het, und het d Antworte n i de Naturwüsseschafde gfunde. Drbi hed er sech vom Neopositivismus und vom Wiener Chreis beiflusse lo und het sech für e naturwüsseschaftlechi, sogenannti erklärendi Psychologie as Gägesatz zur verstehende Psychologi vom Wilhelm Dilthey igsetzt. Zur Ufsatzreihe ghöre n under anderem sini Wärch Alte und neue Logik (1942), Verstehende und erklärende Psychologie? (1942), Nomen atque omen (1942) und Psychologie und Weltanschauung (1944). In ihne isch er «für e rein logischi, metaphysikfreii, allne ‹geischdeswüsseschafdleche Verdunkeligsversuech› feindlechi Wältaschauig» idrätte, wi der Mario von Galli (1945) gschribe het.
Psychische Störung
Behandlig
E Hufe psüchischi Chrankhäite cha mä hützudags guet häile. D Psychotherapii wie au d Psychofarmaka si wüsseschaftlig fundierti Middel zum psüchischi Chrankhäite z behandle. Mensche mit schwere psüchische Stöörige, wo nid iigseen, ass si e Behandlig bruuche, bechömme vilmol e Zwangsbehandlig über, wenn si für sich sälber oder für anderi chönnte gföörlig wärde.
Hans Martin Sutermeister
Schdandpunkt
Sini These händ, wi scho sini autobiografischi Novälle, e wältaschaulechi Ambition gha: Hauptursach vo der damalige Wältkrise sig gmäss em Sutermeister, wie der Mario von Galli (1945) über Psychologie und Weltanschauung gschribe het, «dass der Mönsch die eigentlech logische, naturwüsseschafdleche Erkenntniss i sim Läbe ned awändet, sondern immer wieder zrüggheit (regrediert) in prälogischi Verhaltenswise». So het dr Sutermeister in Psychologie und Weltanschauung über e Chrieg gschribe: «Me redt hüt vil drvo, ob nach däm zwöite und hoffentlech letschde Wältchrieg s ‹Liecht vo der Wält› vo Amerika oder vo Russland cho wird.» A andere Schdell hed er gschribe: «I gwüssem Sinn isch d Divergänz eini zwüsche der alte und der neue Wält, em müede, ‹sentimentale› n Europa und em vital-optimischdische n Amerika.» Und: «Mir hei hüt ebe n e ideologischi Zäsur zwüsche zwöi Generatione, wie si d Wältgschicht bishär noni kennt het!» Die „zwöi Generatione“ si im Buechtitel Alte und neue Logik (1942) versinnbildlecht: die „alti Wält“ sigi der „neue Wält“ unterläge, was dr Sutermeister i de erwähnte Schrifde naturwüsseschaftlech, „psychologisch“ het welle erkläre.
Me cha no witeri Schrifte nenne, wo am Sutermeister sini Schdandpünkt zeige. I der sozialischdische Monetsschrift Rote Revue het der Sutermeister zwüsche 1944 und 1945 en Artiku zu Gunschde vom Völkerbund veröffentlecht und eine zu Gunschde vom Fabianismus. 1945 hed er i der Zitschrift vo der Freigeischdige Vereinigung vo der Schwiz Der Freidenker em Neopositivismus as «zuekünftigi Einheitswältaschauig» en Artiku gwidmet. S Freidänkertum und der Neopositivismus hend sech mit ihrer Ablähnig vo allem Irrationale gäge die damalige n ideologische, faschistische Massenphänomen grichtet.
Polemik und Vergässe
Em Sutermeister sini Schrifte si zerscht positiv vo Schwizer Sozialischde rezipiert worde. Dr Schriftschdeller Jakob Bührer (1942–1943) het der «geischdige Gägewartskrise», wo dr Sutermeister i sine Schrifte Verstehende oder erklärende Psychologie? (1942) und Alte und neue Logik (1942) drüber schribt, zuegschdimmt. Dr Bührer het sini Erklärig vo de «wirtschaftleche Grundlage vo der geischdige n Entwicklig» gwürdigt und het interpretiert: «S verpfuschte Inschdrumänt Kapital, wo zur Bildig vo der Nation gführt het, isch zum Machtinschdrumänt au vom einzelne, vo de vilne Bürger, und zu re tödleche Gfahr für d Art, d Mönschheit, worde, und das Handle gegen e Arttrib isch d Ursach vo der seelisch geischdige Not und dodermit vo der geischdige Chranket.» Dr Bührer isch mit em Sutermeister einig gsi, dass «gäge d Zouberer und Vernäbler vo de würkleche psychologische Tatsache gkämpft muess wärde». Für e sozialdemokratisch Wüsseschaftsphilosoph Emil J. Walter (1943) isch em Sutermeister sis Buech Nomen atque omen vo 1942 dr «Ibruch vo modärnschdem wüsseschaftlechem Dänke i Breich vo nere schdagnierende ‹geischdeswüsseschaftleche› Forschig und verdient dorum as erschdi Azeiche vo n ere Art helvetischi Kulturrebellion oder velicht au vo n ere kulturelle Gsundigskrise vo üsne helvetische n Intellektuelle n alli Beachtig vo ärnschdhaft dänkende n und fortschrittlech gsinnte Mönsche».
Em Sutermeister sini Neue Gesichtspunkte in der Psychologie i dr gliche n Usgab vo der Schwizerische Zitschrift für Psychologie und ihri Awändige isch e Replik gäge d Kritik vom Bally. Drin hed dr Sutermeister gschribe, är chönni em Bally sini «affektivi Ablehnig [vo sire] in Würklechkeit weder sachlech no logisch afächtbare Gedankegäng» nur unter Berücksichtigung vo «soziologisch-wältaschouliche Faktore» verschdoh.
Dr Jesuit Mario von Galli (1945) isch sinersits mit em Sutermeister einig gsi, dass sech d Wält in ere «geischdige Gägewartskrise» befunde het, was gägenüber em Zwöite Wältchrieg ned verwunderlech isch. Dr Galli hed aber, wie ou der katholischi Psycholog Gebhard Frei (1946), em Sutermeister sis materialischdische Klassedänke, d Idee vonere «‹Neurotisierig› vo der intellektuelle n Oberschicht», abglehnt. Gmäss em Sutermeister het d Oberschicht wäg ihrem unnatürliche, unlogische Moralbegriff an ere Neurose glitte, wo si primitiver gmacht het. So sig d «‹Wältneurose› und zu ire derzue d Regression Chrieg» entschdande, wie der Galli am Sutermeister sini Idee zämefasst. Um d Gägewartskrise z überwinde het der Sutermeister «d Aglichig vo der praktische Läbesuffassig a d Theorie, a d Logik» verlangt, und dass alli «religiöse n und soziale Tarnige n […] ufgä wärde». Drmit isch dr Galli ned iverschdande gsi. Är het em Sutermeister vorgworfe, dass er «e totali Verschdändnislosigkeit für alli […] Isichte vo der ‹verschdehende› Psychologie, vo der Ganzheitspsychologie, und ou vo der Tiefepsychologie vomene C. G. Jung [zeigt], wo für ihn nume ‹geischdeswüsseschafdlechi Verdunkeligsversüech› si […]». Dr Sutermeister hegi s gliche «zerrissene Mönschebild» wie der Ludwig Klages, wo «immer wider […] dr Geischd vom Kant sichtbar [wird], wo mit sinere Zwöiteilig vo der Vernunft in e ‹reini› und in e ‹praktischi› dr tiefi Riss philosophisch legitimiert het».
Em Sutermeister sini Schrifde n us dene Jahr si bald drufabe vergässe worde. Die letzschdi mehrsitigi Rezeption schdammt vom dütsche Soziolog Leopold von Wiese, wo no 1960 es Buechkapitu em Sutermeister sinere Psychologie und Weltanschauung gwidmet het. Em Sutermeister si Begriff vo der Angschtregression isch ufgno worde is Lexikon Psychiatrie, Psychotherapie, Medizinische Psychologie vom Uwe Henrik Peters (lueg i der 6. Uflag vo 2007). Dr Sutermeister het Angschdregression as e dür «Angschd usglösti Rückschduefig vom Verhalte n uf e biologisch elteri Entwickligsschduefe» definiert; «Bischpil si dr Dotschdellrefläx (Schreckschdarri) oder dr Bewegigsschdurm. [Im witere Sinn] jedi ‹primitivi› Verhaltenswis in Angschdsituatione.» As Gägesatz drzue würde Erholigsregressione «dür Entlaschdig vom Hirnschdamm bim Erläbe» vo grossrhythmische n Impulse wie zum Bischpil bim Jazz schdattfinde.
Allgemeinpraktiker und Lektor
Z Bärn het dr Sutermeister 1945 en allgemeinmedizinischi Praxis ufgmacht. Im gliche Jahr isch er dr Bärner Sektion vo der lingge Partei vo der Arbet biträte, wo n er bis mindeschdens 1949 aghört het.
Vo 1946 bis 1947 hed er während 15 Mönet as Lagerarzt vo der United Nations Relief and Rehabilitation Administration (UNRRA) und der Internationale Flüchtlingsorganisation z Dütschland, z Pole und i der Tschechoslowakei gschaffet. As Medical Officer vo der UNRRA hed er 1946/47 müesse i der Region Münche-Pasing, Murnau und Mittewald der Schwarzhandu mit Penicillin und Insulin müesse bekämpfe. Über sini Erfahrige n as Flüchtlingsarzt bi der UNRRA hed er zwöi Romansitene gschribe, wo 1949 under em Titu Fahrt durch Europas Ruinen im Bärner Tagblatt erschine si.
Dr Sutermeister hed probiert, sim geischdige Schaffe n e rote Fade z gä, und het sech mit verschidne Theme befasst, ohni sich uf eis feschdzlege. A der Uni Bärn isch er in de witere Jahr Lektor für Psychophysiologie gsi. Är isch Mitglied vo der Psychologische Gsellschaft Bärn gsi; bis 1952 hed er «öppe 50 Arbete n über Psychophysiologie und medizinischi Psychologie» gschribe, wie n er 1952 i sim eigene n Itrag im Schwizer Biographische n Archiv behouptet het. Är het Schrifte zum Psychogeniebegriff gschribe. A der Volkshochschuel Bärn hed er drü Kürs gä: Im Novämber/Dezämber 1953 dr Kurs «Medizin und Abergloube», wo de Teilnämer «en Überblick über d Entwicklig vo der Heilkund vo der Magie bis zur modärne Medizin» hät sötte gä; im Novämber/Dezämber 1954 hed er dr Kurs «Ifüehrig i d Grundbegriff vo der Psychologie» gä, und im Novämber/Dezämber 1955 e zwöite, schbezielle Deil vo däm gliche Kurs. Dr Inhalt vo de letschdere beide Kürs hed er 1976 i sim Buech Grundbegriffe der Psychologie von heute usegä, wobi der Schdoff uf 500 Site n agwachse n isch.
Versuechti Karriereschbrüng
Um e Lehrberächtigung in Medizingschichd oder in Medizinischi Psychologie z bercho, het dr Sutermeister Afang 1950er Jahr bi der medizinische Fakultät vo der Uni Bärn nachenander drü Habilitationsschrifte n igreicht:
1953 het der Sutermeister mit der Arbet Zur Geschichte des Psychogeniebegriffs übere Schiller a der 12. Sektion für Gschicht vo der Medizin und vo de Naturwüsseschafte unter der Leitig vom Medizinhischdoriker Henry E. Sigerist deilgno. Dr Sigerist (1953) hed am Sutermeister sini Schrift Schiller als Arzt imene Brief a Erich Hintzsche «e sehr e hübschi Arbeit […] wo ou für Literarhischdoriker interessant isch» gnennt. E Habilitation isch aber ned zschdand cho.
1959 het der Sutermeister mit der Absicht, e «Bitrag zum Genieproblem» z leischde, en Überblick über verschidni Chranketsdiagnose vom Komponischd Robert Schumann veröffentlecht. Är het sech unter anderem uf e Schumann-Biografie vo sim Brueder Peter Sutermeister bezoge. I dene Johr hed er ou der Musigtherapie verschidni Schrifde gwidmet, wo n er d Musigtherapie as «Methode vo der klinisch orientierte Psychotherapie» erachdet het.
E Höhepunkt i der Biografie vom Sutermeister isch i dene Jahr e Färnsehuftritt. Sini Publikation Das Föhnproblem im Rahmen der modernen Meteoropathologie vo 1960 hed bewirkt, dass ne der Carl Zibung in ere zwöiteilige Sändig vom Schwizer Färnseh mit em Étienne Grandjean und em Johann Häfelin zum Thema Der Föhn – Landplage oder Sündenbock het debattiere lo und vom Peter Wyss het interviewe lo. Der Rahme vo der Sändig isch der Schdrit zwüsche em Grandjean und em Sutermeister dodrüber gsi, ob s d Föhnchranket git oder ned; der Sutermeister isch ahand sinere Erfahrig as praktische n Arzt mit sine Patiänte der Meinig gsi, dass es die Chranket git, wogäge der Grandjean mit Schdatistike hed welle bewise, dass es sie ned git.
Fählurteilsjeger i de 1960er Jahr
Ändi vo de 1950er Jahr het der Sutermeister afa sich für Persone n izsetze, wo i der Schwiz dür umschdritteni Rächtsurteil zu Gfängnisschdrafene verurteilt worde si. As Mitarbeiter vom Büro gäge n Amts- und Verbandswillkür vom Landesring vo de n Unabhängige (LdU) hed er a de Revisione vo de Verurteilige vom Pierre Jaccoud, vo der Maria Popescu, vom Walter Gross und vom Robert Willi mitgschaffed. Das er sich für Kriminalistik interessiert, hed er 1976 as Mediziner zum Bischpil so begründet: «Di medizinischi Diagnoschdik […] hed e n usserordentlech grossi Ähnlechkeit mit der Kriminalistik, und […] d Kriminalpsychologie isch ohni di medizinischi Psychologie […] ned z dänke.» As Mediziner hed ers as sini Pflicht erachdet, sich i d Rächtschprächig izmische: «Dr ‹Ibruch vo der Medizin i d Rächtswüsseschaft› isch […] ned nume dorum berächtigt, wil die vil z lang in ere rein geischdeswüsseschaftleche Begriffswält schdagniert het, sondern wil s hüt immer meh reini Indizienprozäss git, wo der Mediziner […] meischdens s entscheidende Wort mitzrede het.»
D Affäre Jaccoud
Der Gänfer Awalt Pierre Jaccoud isch im Februar 1960 z Gänf wäge Totschlag am Landmaschinehändler Charles Zumbach verurteilt worde. As Tatmotiv hed Ifersucht gägenüber em Sohn vom Zumbach golte, wo em Jaccoud sini Geliebti usgschpannt hegi; der Jaccoud hegi i der Tatnacht us Versee der Vater as der Sohn dödet. D Zwifu a der Rächtmässigkeit vo der Verurteilig vom Jaccoud si nie ganz besitiget worde; no 2001 hed der Journalist Hanspeter Born dene Zwifle n en Artiku im Magazin gwidmet. Din hed er gschribe, wie dr Sutermeister 1960 öffendlech Partei füre Jaccoud gno hed und sech um e Revision vom Urteil bemüeht het. Dr Sutermeister hed agno, dass der Jaccoud wäge falsche n Expertise verurteilt worde n isch, und dass der Zumbach us politische Gründ ermordet worde n isch. Wie der Born schribt isch em Sutermeister sini Theorie gsi, dass d Firma, wo der Vater Zumbach mit Landwirtschaftsmaschinene beliferet het, ou illegal Waffe a di algerischi Befreiigsbewegig (FLN) gliferet het. Die FLN-feindlechi Organisation de l’armée secrète hegi der Zumbach dür en Agänt döde lo. Somit sig dr Zumbach Opfer vonere politische n Abrächnig worde, und der Jaccoud isch zum Sündenbock worde. Der Sutermeister het persönlech nagforscht, um sini Theori z schdütze.
Si Verdacht vomene Justizirrtum hed Afang 1960, wo sech d Schwizer Tagespräss intensiv mit der Affäre Jaccoud beschäftiget het, es paar Wälle gschlage. Dr Born (2001) het gschribe, dass der «ebeso ifrigi wie iferndi Bärner Arzt […] sini These n i Briefe, Artiku und Schdritschrifte [verbreitet het], wo ihm vo Site vom Gänfer Labordiräkter Hegg Ehrverletzigschlage ibrocht hei». Einigi Schwizer Tageszitige und di Bunte sowie d Zitschrifte Sie und Er und Der Spiegel händ am Sutermeister sini Agitation ufgriffe, allne vora d Zürcher Woche in ere Artikuserie vom Walter Blickenstorfer. Lut em Jürgen Thorwald (1966) isch dr Sutermeister an Schpitz vo n ere Kampagne trätte, wo d Affäre Jaccoud «zumene ‹neue Fall Dreyfus›» hed welle n erkläre.
Zäme mit em Roger Le Breton und em Wolfgang Maresch het er d Bluetschpurenexpertise n agfochte, wo vorhär zum Urteil gäge Jaccoud gführt hei. Är isch für das nach London und im Oktober 1960 a grichtsmedizinische Kongräss z Graz greist, nach Paris und Wien, um renommierti Grichtsmediziner z befroge. Brief, Afroge und Ersuech um Meinigsüsserig hei düre Sutermeister «ihre Wäg zu Grichtsmediziner und Serologe n in Europa und Amerika» gfunde, wie der Thorwald (1966) gschribe het; si si acho bim Alexander Solomon Wiener z New York und ou bim Robin Coombs z Cambridge.
Em Sutermeister sis Wirke n im Fall Jaccoud isch zwöischnidig gsi. Lut em Thorwald (1966) het dr Sutermeister mit unsachleche n Angriff gägen Expertise vom Erik Undritz und em Albert Alder «Grichtsmediziner und Serologe, wo me hät sötte n ärnscht näh, vonere Beteiligung anere Überprüefig vo de n agwändete Methodene zur Bluetschpurenuntersuechig» abgschreckt. Uf der andere Site hegi sin Ifer drzue bidreit, Mittu z sammle, um d Leitig vo de Revisionsbemüehige i d Händ vo de, wie der Thorwald gschribe het, «seriöse» n Anwält Horace Mastronardi und Roland Steiner z lege. Aber die Revisionsbemüehige hei schliesslech ke Erfolg gha: Dr Jaccoud isch sini Schdraf im Gfängnis abgsässe, und 1980 isch d Revision vo sim Urteil in dr letschte Inschdanz abgwise worde (was dr Sutermeister nümme n erläbt het, wil er 1977 gschdorbe n isch). 1976 het dr Sutermeister de medizinisch-psychologischen Aschbäkte vom Fall Jaccoud, em «Glanz und Eländ vo Expertise», es Kapitu i sim Buech Summa Iniuria: Ein Pitaval der Justizirrtümer gwidmet.
Witeri «Justizirrtümer»
1964 het dr Sutermeister für sich und sini Familie es Chalet im waadtländische Les Mosses boue lo, wo nem bis zu sim Läbesänd as Rückzugsort für sis Schaffe und Erholigsort für sini Familie dient het. 1966 het er dört dr juschdizflüchtige Leitfigur vo der dütsche n Antipsychiatriebewegig Günter Weigand Asyl abote; em Weigand si Fall het er 1976 i sim Wärch Summa Iniuria beschribe.
Über d Fäll, wo der Sutermeister as Mitarbeiter vom Büro gäge n Amts- und Verbandswillchür behandlet het, het er es paar Fachartiku gschribe. Mit em Gustaf Adolf Neumann, em Bsitzer vonere Wiener Boulevardzitig, het dr Sutermeister e«Schdiftig zur Ufdeckig vo Juschdizirrtümer i der Schwiz, i der Bundesrepublik Dütschland und z Österreich» mid em Name Letzte Instanz gründe, wie s Bärner Dagblatt 1969 gschribe het. Sitz vo der Gsellschafd hädi gmäss em Bärner Tagblatt s Fürschdetum Liechdeschtei söte wärde; är het «gmeinsam in allne drü Schdaate» schaffe welle, mid em Ziel, «möglechschd vil Juschdizirrtümer vo der ledschte Zit» ufzkläre. S Tagblatt het gschribe, är hegi ou e Druckmaschine welle choufe, «um Flugbletter und Schrifte chönne azfertige ». «I bi drzue zwunge, wil i hätt Sache z veröffentleche, wo Verleger drvo Angscht hei», hed ne s Tagblatt zitiert. «Dä Apparat hät ou der neugründete Gfangenegwärchschaft zur Verfüegig schdoh», vo dere der Sutermeister es Vorstandsmitglied gsi isch. «Was ne derzue brocht het, en eigene Verlag z gründe, isch gsi, dass er dänkt het, dass niemerz sis Manuskript 500 Justizirrtümer würdi drucke welle. Es het sech drbi um e Sammlig vo Grichtsfäll us dr ganze Wält ghandlet», wo n er 1976 under em Titu Summa Iniuria: Ein Pitaval der Justizirrtümer im Eigeverlag veröffentlecht het.
Bärner Grossrat
Im Mai 1966 isch dr Sutermeister as Mitglied vom LdU i Gross Rat vom Kanton Bärn (Wauchreis Bärn-Schdadt) gwählt worde. 1970 isch em «mit de Schdimme vo de wachsende bärner Links-Gruppe» d Wiederwahl glunge, wie me im Nonkonformismus Archiv vom Fredi Lerch cha läse. Bis zu sim Usdritt Ändi 1971 het dr Sutermeister sächs grossrätleche Kommissione n aghört; är het sech im Grosse Rat bsunders für Schuel-, Besoldigs– und Schdürfrage n indressiert. Fü e LdU isch er ou Nationalratskandidat gsi.
Wahl i Bärner Gmeindrat
Dr Sutermeister het i de n erschde Jahr vo sim Amt as progressiv, wältoffe und politisch ender links golte. Sini gröschde politische Gägner si di Freisinnige gsi; ihres Ziel isch gsi, dr Gmeindratssitz zrügzerobere, wo a LdU verlore gange isch. So het d Redaktion vo der nonkonformischdische Schwizer Schdudäntezitschrift Focus: das zeitkritische Magazin 1970 gschribe, dass bi der unvorgsehne Wahl vom Sutermeisters as Schueldiräkter «für e ganzi Schicht vo verkalkte Parteischdratege d Wält unter[gange n isch]»; wil dr Sutermeister «meint mängisch, das es an andre n Ort Schuele git – wo für gwüssi Schuelmeischder vo üsem Land no ganz guet wäre», drmit si sowjetischi Primarschuele gmeint gsi, wo dr Sutermeister im gliche Magazin über se gschribe het. Zu sine Wähler hei unter anderem Chriegsdienschtgägner ghört. Är het Vorschuele n igrichdet und het sech im Rat für d Unabhängigkeit vom Jura, für e ufklärti Jugend, fürs Froueschdimmrächt i der Schwiz und für e milderi Schdrafjuschdiz igsetzt. Im Zämehang mit der adminischdrative Versorgig het er d Schwiz en «Unrächtsschdaat» gnennt. 1968 het er zäme mit em Klaus Schädelin und andere di Schwizerischi Gfangenegwärchschaft (Syndicat suisse des détenus) gründet, wo d Inträsse vo Schdrafgfangene het welle verteidige; e Zit lang isch er es Vorschdandsmitglid vo ire gsi. Är het a Debattene im «nonkonformischdische» Diskussionschäller Junkere 37 deilgno und het im «Burgdorfer Literaturskandal» ums Wärch Gilgamesch vom Guido Bachmann sowi in Kontrovärse n umd «Gruppe 67» vom Martin Schwander d Inträsse vo der progressive Schüelerschaft verdrätte. Dr Sutermeister het unter Lingge as Nonkonformischd golte. Är isch Presidänt vo der Bärner Sektion vo der Europa-Union gsi und het bildigsreformerischi Idee n us em Oschtblock ibrocht.
En erschdi Niderlag het dr Sutermeister 1969 erlitte, wo si Schuelverwaltigsbricht dür e Bärner Schdadtrat abglehnt worde n isch. Es isch s erscht Mol gsi, dass der Schdadtrat dr Verwaltigsbricht vomene Gmeindrot abglehnt het, wi d Tagespress ou usserhalb vom Kanton Bärn brichdet het. Dr Grund für d Ablehnig isch gsi, dass dr Sutermeister Froge, wo n em d Schdadträt gschdellt hei, i sim Bricht nume n oberflechlech oder ungenau beantwortet hegi. Doch sini Partei isch hinder ihm gschdande, und d Idee isch zirkuliert, dass dr Bricht ned us sachleche, sondern us politische Gründ abglehnt worde n isch. D Ablehnig het ke Konsequänze gha; dr Sutermeister het dr Bricht ned müesse n abändere. Är het obedrii Schützehilf vomene «Kulturpolitische Podium» bercho, wo i der Schdadt Bärn Flugbletter mit dr Überschrift «Das andere Bern – Warum man Dr. Sutermeister fertigmachen will» verdeilt het. «D Ablehnig vom Schuelverwaltigsbricht vo der Schdadt Bärn im Schdadtrat isch vo de Flugblattverfasser as ‹politisches Manöver vo de Mehrheitsparteie gäge de Sutermeister› bezeichnet worde.»
Gsamtschuel
Zum unkonventionelle Schdil vom Sutermeister het ghört, das er e Verfächder vo der Gsamtschuel gsi isch. D Gsamtschuel häti as «demokratischeri» Alternative bishärigi Schwizer Schuelmodäll söte n ersetze und «jedes Chind individuell nach sine bsundere Fähigkeite» söte fördere, wie si Parteikolleg und Underschdützer Luzius Theiler 1970 gschribe het. Schuelbsuech z Kopehage, Moskau, Stockholm und Israel hei ne zu sim Projäkt vo n ere «schadtbärnische Bildigspolitik midem Ziel vonere innere n und üssere Schuelreform» inschbiriert, wis dr Titu vo sim umfangriche Bricht gseit het, wo n er 1971 em Gmeinderot vorglegt het, wo dört aber chum diskutiert worde n isch. Der Journalist Viktor Moser het im Ouguschd 1971 gschribe, dass dr Bricht «vili Unklarheite n und Widerschbrüch» ufgwise het. Gmäss dr Liselotte Lüscher (1997) isch dr Sutermeister «e beredte Theoretiker vo der Gsamtschuel» gsi, wo «vor de Realitäte» – bsunders vor em Widerschdand vo de Freisinnige und vo der BGB – aber kapituliert het.
Skandal ums chline rote schüelerbuech
Obwohl dr Sutermeister innerhalb vom LdU as progressivs Parteimitglid agluegt worde n isch, het er inner- und usserhalb vo sinere Partei Ufseh erregt, wo n er im Juni 1970 s chline rote schüelerbuech, es bildigskritisches Manifeschd, wo us der 68er-Bewegig use n entschdande n isch, agriffe het. Us sinere Sicht isch es «in sinere Grundtendänz trotz no verdrätbare n antioutoritäre n Idee gschmacklos» gsi, wie me i der Schwizer Illustrierte het chönne läse. Är het di Schwizerischi Bundesawaltschaft chönne überzüge, dass s chline rote schüelerbuch jugendgfährdend sig, wodrufabe d Bundesawaltschaft und di Kantonali Schueldirektion der Verchouf vom Büechli bald drufabe igschdellt het und d Ifuehr i d Schwiz verbote het. Sini Aktion gäge s chline rote schüelerbuech het s Büechli landeswit bekannt gmacht. Sämtlechi Zitige hei drüber brichdet; under em Titu «Ein Hauch von Berner Rouge» hei Läser im Näbuschbalter ere Karikatur vom Franco Barberis vo drü Meitli im Minirock folgendi Text zuegordnet: «Häsch s rot Büechli nonig gläse?», «Hesch dä gseh? Do isch der Sutermeischter grad e Swinger dergäge!», «Grüezi wohl, Herr Sutermeister!», und «Aber, aber, Herr Sutermeister!».
E witere «Skandal» isch dür Vorwürf vom Sutermeister gäge d Schuelkommission vo der Bärner Sekundarschuel Laubegg usglöst worde. Ou het dr inneri Zämehalt im LdU gäng meh afo wanke.
Während em zwöite Halbjahr 1970 het der Journalist und Komiker Heinz Däpp em Sutermeister sini sinkendi Popularität in verschidne n Artikle i der Basler National−Zeitung kommentiert: „Die zwei Seelen in Sutermeisters Brust“ (24. Juni) ; „Sutermeister und die Folgen: Wie sollen linke Berner wählen?“ (6. August) ; „Sutermeister kann’s nicht lassen: wieder eine Schmährede gegen das «kleine rote Schülerbuch», die bösen Journalisten und das weiche Bundesgericht“ (22. September).
1971 het dr Sutermeister in der sozialdemokratische Zitschrift Profil en Artiku über «sozialpsychologische und sozialpolitische Ursachen und Wirkungen» vo der «Porno- und Haschischwelle» veröffentlecht. Em Chefredakter vom Profil, em Richard Lienhard (1971), isch em Sutermeister sini Provokation, wo vo usserhalb vo der Sozialdemokratie cho isch, willkomme gsi. Är het gschribe: «Werum […] Kritik amene Bitrag vom Gmeindrat Dr. Sutermeister, wo probiert, di soziologische Hintergründ vo der Porno- und Haschischwelle ufzdecke, was söt biträge, di lengscht felligi Schdellignahm us sozialischdischer Sicht z provoziere? Provokation isch grad i üsere chli schbäckig wordene Gsellschaft es probats Mittu, um Lüt us em Schlof z rüttle, und i Bewegig z versetze.» Dr Franz Keller het dr Artiku negativer rezipiert, mit Hiblick uf em Sutermeisters sini immer konservativeri Position zu Theme wie Sexualität und Drogekonsum.
Abwahl us em Gmeindrat
Gmäss der Liselotte Lüscher (1997) isch dr «Schueldiräkter Sutermeister […] während sinere ganze Amtszit vor allem vo bürgerlecher Site scharf beobachtet worde und het immer wider müesse Kritik abwehre.» Sini Reformidee si gschiteret, wie der Journalist Hans Kaufmann (1977) gschribe het, houptsächlech «a der schier unghüre Mängi vo sine n Inträsse und Begabige». So ischs passiert, dass dr Sutermeister im Dezämber 1971 („trotz“ em neu igfüehrte Froueschdimmrächt, wi n er sälber gschribe het) der Wahlkampf um si Gmeindratssitz gäg dr FDP-Kandidat Arist Rollier verlore het. Us der Sicht vom Sutermeister «het der Landesring vo de n Unabhängige […] Sitz verlore, wil d Rezession wo immer nöcher chi isch, d Klassekampffronte wider verschdercht und Mittiparteie n ufglöst het».
D Angriff, wo i verschidnige Zitige gäge n ihn gmacht worde si, hei ne derzue brocht, ou sis Grossratsmandat abzlege (dr Paul Günter het si Sitz übernoh) und ke Praxis meh z Bärn ufzmache. «Obwohl sech vili Politiker für en Entschädigung usgschbroche hei, het d Bärner Exekutive em Dr. Sutermeister en Abfindigssumme verweigeret», wie 1977 dr Heinz W. Müller i sim Tagblatt–Noruef gschribe het. D Johr, wo n er «houptamtlech der Öffentlechkeit dient het, si worschinlech die unglücklechschde i sim Läbe gsi», isch i sim Naruef im Bund gschdande.
«Wäg der Nedwiderwahl 1971 het dr Dr. Sutermeister schnäll sis Büro gründlech grumet. Elei glo vo Mitschdriter, politische Fründe und Gägner, enttüscht vo Mitarbeiter und Hilfsuechende, wo n er het welle hälfe, isch er zrüg i si Arztbruef. Wo uf anderi usgschidni Gmeindratsmitglider e Pension und vo Fründe zuedänkti Arbetsgebiet warte, het füre Dr. Sutermeister as 64-Jährige dr Kampf um d Exischdänz agfange», het sin ehemalige Sekretär Urs Marc Eberhard 1977 gschribe.
Rezeption
Zu der Zit vom Sutermeister as Politiker finde sech vili Artiku im Bärner Bund und im Tagblatt. Während der freisinnigi Bund under em Peter Schindler ihn is Visier gno het, isch s Tagblatt ihm wohlgsinnter gsi. Der Tagblatt–Journalist Karl Vögeli het 1971 gschribe: «Trotz der nume churze n Amtszit blibe zwöi Ereignis vo der schdedtische Schuelpolitik mit sim Name verbunde: är het die durchgehendi Ifüehrig vo der sogenannte Koedukation (Buebe n u Meitli i der gliche Klasse) düregsetzt. Es zwöits Ziel het er i sim letschte n Amtsjahr erreicht. Mit knappem Mehr het dr Schdadtrat en allgemeini Schuelreform beschlosse mit em Ziel, d Gsamtschuel izfüehre. D Planig und di praktischi Realisierig vo dere Reform wird sine Nachfolger überlo si – dr Dr. Sutermeister blibt jetzt, nach sim Wägzug nach Basu, d Gnuegtuig, dass es ihm glückt isch, mit em Grundsatzentscheid dr Schdei is Rolle z bringe.» Gmäss em Berner-Tagblatt-Journalist Heinz W. Müller (1977) het em Sutermeister sini als «gfüehlsbetont» und «schbrunghaft» wohrgnoni Füehrig vo der Bärner Schueldirektion «Verwaltig und Lehrerschaft [verunsicheret]. Mit sinere vo Gedankeblitz brägte Politik isch er a vilne n Orte uf Unverständnis gschdosse»; doch «sis gröschde n Alige, […] d Irichtig vomene Gsamtschuelversuech», hegi er chönne «düreboxe»: Es Experimänt, wo n es Jahrzähnt schböter immer no gloffe sig.
D Liselotte Lüscher (1997) widmet der Schueldirektion vom Sutermeister es Kapitu vo ihrere Dissertation über d Gschicht vo der Schuelreform in der Schdadt Bärn. Für d Lüscher gilt d Ära Sutermeister, trotz oder dank ihrne Kontroverse, as Zit vom «Ufbruch» im Bildigsbereich für Bärn; nochär hets e «langsame, zäche Ufbruch i de sibzger Jahr» und e Reformdynamik i de 1980er Jahr gäh.
Mit Verwis uf em Sutermeister sini früechi Novälle Zwischen zwei Welten het dr ehemaligi LdU-Parteipresidänt Anton Schaller (2012) gschribe: Dr Sutermeister «findet d Balance zwüsche de zwöi Wälte, wird Landesring-Politiker, fühlt sech drin wohl, zwüsche de Parteie vo links und rächts».
Em Sutermeister sis persönleche Fazit isch gsi: „Der Durchschnittspolitiker vo hüt het kes Rückgrat; är het derfür e so n e dicki Hut, das er ou ohni Rückgrat cha schdoh.“
Letschdi Johr, 1972–1977
Nach sinere n Abwahl us em Gmeinderot und sim Usdritt us em Grossrat 1972 isch dr Sutermeister vo Bärn nach Basu a d Grienstrass zoge, wo n er e neui allgemeinmedizinischi Privatpraxis ufgmacht het. Näb sinere Praxis, wo n er mit sinere Familie gleitet het, het er sech «witerhin engagiert a der Diskussion vo öffentleche Froge», wobi sini Läserbrief mängisch zu «läbhafde publizischdische n Usenandersetzige» gführt hei, wie dr Gustaf Adolf Wanner 1977 i der Basler Zeitung gschribe het. So het dr Sutermeister imene Läserbrief im Spiegel d Rettigsfolter im Entfüehrigsfall Richard Oetker gforderet und het imene n andere Läserbrief Schdellig gäge n e «modische Singsang gäge die böse Multis» (gmeint si multinationali Firmene vo der Pharmainduschtrie) bezoge. Är het sini Meinig zum Nestlé–Milchpulverskandal in Afrika güssered, und d Traude Bührmann het ihn drufabe as «Rassist» bezeichnet (1978). Im Bezug uf dä Nestlé–Fall het dr Peter Krieg (1976) em Sutermeister implizit vorgworfe, dass er «de Mechanisme vo üsere Wältwirtschaft gägenüberschdoht wie n es Chlichind emene Flugzüg gägenüberschdoht».
Näbe de zahlriche Läserbrief het dr Sutermeister i de letschde Läbesjahr no d Wärch Grundbegriffe der Psychologie von heute und Summa Iniuria: Ein Pitaval der Justizirrtümer fertiggschribe, wo n er 1976 im Eigeverlag („Elfenau Verlag“) veröffentlecht het. Er het ou e Neuuflag vom Buech Von Tanz, Musik und andern schönen Dingen (vo 1944) im gliche Verlag vorghaa, aber dezue isch es nümme cho, wil er am 4. Mai 1977 unerwartet a Härzversage gschdorbe n isch. Wil er as Bärner Gmeindrat e chli bekannt worde n isch, si i Dageszitige Norüef erschine, wo sech uf sini Zit as Gmeinderat bezoge hei.
Em Sutermeister si Nachlass ligt i der Burgerbibliothek Bärn; är umfasst persönlechi Dokumänt, Korreschpondänz und Handexemplar.
Populärwüsseschaftler (Uswahl)
E Lischde vo Rezensione zu de wüsseschafdleche Schrifde vom Sutermeister finde sech i der änglischschbrochige Wikipedia.
Hegau
De Hegau oder Heegi liit westlich vom Bodesee und östlich vom Rande, won er as Chleggi grenzt. Im Norde goot er bis zu de Donau und im Süüde werd er vom Rhii begrenzt. Die grööschte Ort sind Singe und am Bodesee Radolfzell. Früener het de Hegau mit Usnahm vo de würrtebergische Exklave ufm Hohentwiel zu Bade khert.
Reformierte Kirche Aargau
D Reformierti Chile Aargau (d offizielle Name isch „Evangelisch-reformierte Landeskirche des Kantons Aargau“, der wird aber wenig bruuchd) isch d reformiert Landeschile im Schwiizer Kanton Aargau. Sie isch Mitglied i der Evangelisch-reformierte Chile Schwiiz.
Gschicht
De Ursprung vo de Landeschile ligt im Johr 1803, wo de Bärner Unteraargau, d Freie Ämter, d Grafschaft Bade un s Fricktal zum Kanton Aargau sin vereinigt worde. De neui Kanton het uugfähr 130'000 Iiwohner gha, dadevo uugfähr 70'000 Reformierti. Durch di eng Beziig zwüsche Chile u Schtaat het sich di reformiert Chile de Vefassig vom Staat unterstellt un sini Oberufsicht aaerkannt. Dodefür het de Schtaat d Chile gschützt un für de Unterhalt un d Wohnig vo de Pfärrer glueget. So si d Pfärrer Schtaatsbeamte gsi, d Chilegmeinde hei no kei Pfarrwahlrecht gha. Gleitet worde isch d Chile durch en elfköpfige Chilerot, wo d Uufsicht un d Kontroll gführt het. Userdem het er Aaträg a de chli Rat (d Regierig) dürfe stelle. Am Aafang het de Schtaat Aargau versuecht, beidi Konfessione gliichberechtigt z behandle un sich nöd uf d Siite vo de Reformierte oder de Katholike laa z ziehe. So het d Regierig zum Bischpiel en Iiladig vo der Zürcher zum Reformationsjubiläum 1819 zrückgwise.
Uf em Wäg zum selbständig si
Scho i de Bärner Ziit hets im Aargau zwei Pfarrkapitel ghä. Eis für d Region Aarau-Zofige, s ander für d Region Brugg-Länzbrg. D Aargauer Regirig het 1821 bschlosse die beide Kapitel zämmezläge. So het sich s nöi entstandeni Generalkapitel im Juni vo dwem Johr s erscht mol z Aarau troffe. Mitglider sin alli Gesichtliche gsi, wo zum aargauische Minischterium ghört hei, doderzu drü Regirigsröt. Ab 1824 het s immer me Lüüt ghä, wo au Laie hei welle im Generalkapitel ha un die e stärkeri Selbständigkeit gegäüber em Schtaat gforderet hei. Mit de Ziit hei di Forderige Erfolg gha: 1852 hei d Chilegmeinde bi de Pfarrwahl us em Drüervorschlag en Pfarrer dürfe uuswähle, 1858 hei d Gmeinde Laie zum Genrealkapitel dürfe schicke un 1864 hei d Chilegmeinde s Recht uf d Pfarrwahl übercho. Am 2. März 1866 het de Gross Rot es Gestz bschlosse, wo e Wahl in e Synode greglet het. Nach ere Wahl im Oktober 1866 het sich die Synode am 18. Däzembr s erscht mol troffe. 87 Laie un 51 Pfärrer hei derzu ghört. Bi de Verfassigsrefom vo 1885 het me de Gedanke vo ere freie Chile in erem freie Schtaat ufgno. Me het versuecht d Chile u de Schtaat immer me ztränne, bsunders au in finazielle Aaglegeheite. S Pfrund- un s Chileguet isch us em Schtaatsbsitz uusgschide un ab 1893 het de Schtaat d Chilegmeinde als öffentlich-rechtlichi Inschtitutione anerkannt. De Synodlaausschuss isch im gliiche Johr zum refomierte Chilerot worde. S Stüürrächt un vili anderi Rächt het de Schtaat bewusst nöd de Landeschile ghä, sondern de Chilegmeinde, damit es kei z schtarki Zentralverwaltig git. So hei d aargauische reformierti Chilegmeinde bis hüt e grossi Autonomii.
Synode
So wie uf Chilegmeindebeni d Chilegmeindversammlig s oberschte Organ isch, so isch es uf de landeskirchlich Ebeni d Synode. Sie wird vo allne Stimmberechtigte all 4 Johr gwählt. Je nach de Aazahl Mitglider vo ere Gmeind, het si zwei bis siebe Synodali. Sie trifft sich i de Regel zweimal im Johr un isch für s Budget un d Rechnig zuständig. Au d Wahl vom Chilerot isch ihri Sach. De Präsident vo de Amtsperiode 2015-2018 isch de Roland Frauchiger.
Gerstruben
S ehmolig Bärgbuuredorf Gerschtrube (dt Gerstruben) in dr Märtgmei Oberschtdorf isch s hegschtgläge Dorf vu Dytschland gsi (uf 1155 m). S lyt am Aafang vum Dietersbachtal un het hite fimf Hyyser un e Kapälle, wu alli zwische 400 un 500 Johr alt sin. Deerzue git s d "Rechtler"-Wirtschaft, e Bärggaschthuus, wu s ganzjehrig uffe un bewohnt isch. Im „Jakobe-Hüüs“ isch hite ne Museum unterbrocht, wu in dr Saison all Samschtig 13:00 bis 16:00 Uhr uffe isch.
Reformierte Kirche Aargau
Chilerot
De Chilerot führt d Gschäft vo de Landeschile. D Mehrheit vo de Mitglider derf nöd ordiniert sii. Er het en vollamtliche Präsident bzw. e Präsidentin un sechs eheramtlichi Mitglieder. De Chilerat für d Legislaturperiode 2019–2022 bschtoht us folgende Mitglider: Christoph Weber-Berg (Präsident), Regula Wegmann (Vizepräsidenti), Beat Maurer, Martin Keller, Catherine Berger-Meier, Rolf Fäs und Gerhard Bütschi.
Gerstruben
Gschicht
Gerschtrube isch im 15. Johrhundert vu Walser us Vorarlberg grindet woren un isch bis 1892 ganzjehrig vu Bärgbuure bewohnt gsi. Syter 1818 ghert s zue Oberschtdorf. S isch vu dr Yywohner verloo wore, wel e Stauseeprojäkt blant gsi isch. Wu des Vorhabe nit verwirkligt woren isch, het dr Wormser Baron Cornelius Freiherr von Heyl zu Herrnsheim anne 1896 s Gebiet vum Dorf ufgchauft, wu s as Jagdgebiet het welle. Syt 1953 isch s Eigetum vum "Oberstdorfer Verein vu dr ehmolige Rechtler" un wird as Museum unterhalte un bflägt. D Buurehyyser z Gerschtrube stehn hite alli unter Dänkmolschutz un sin in dr Johre 1975 bis 1982 reschaturiert wore. Au di historischi Sägmihli vu 1846, wu syter 1940 still glägen isch, isch vum Verein reschtauriert wore.
Reformierte Kirche Aargau
Ebis Bsunders
E historischi Besonderheit isch d Wahl vo de Sylvia Michel im 1980 gsi. Sie isch Chilerötspräsidentin worde un dodermit die erschti Frau, wo z Europa a de Spitz vo ere Chile gstande isch.
Gerstruben
Gschicht
Gerschtrube isch z Dytschland s einzig Walserdorf.
Reformierte Kirche Aargau
Dekanat
D Landeschile isch in 6 Dekanat iiteilt. Des sind:
Pfarrkapitel
Trotz de Umwandlig vom Generalkapitel in d Synode, läbt s Generalkapitel – als inschtitutionalisierts Treffe vo allne Pfärrer im Kanton – im Pfarrkapitel witer. Alli Pfärrer, wo ins aargauische Minischterium uufgnoh sin, ghöred zum Kapitel. Es wird sit em Oktober 2022 vo de beide Co-Präsidentinne Kristin Lamprecht und Maja Petrus gleitet.
D Ufgabe vom Kapitel sin: Sit 2004 het de Vorstand und s Präsidium vom Pfarrkapitel au es Öffentlichkeitsmandat un isch dodermit berechtiget sich zu aktuelle Aalige öffentlich z üsere.
SBB RAe TEE II
Dä RAe TEE II isch ä Viärstrom-Triibzug vu de Schwiizerische Bundesbahne.
Gschicht
Dä RAe TEE II isch d Nachfolgkonstrukziuu gsi vum SBB RAm TEE I, wus dänn uf Kanada verchauft hend. Si sind buut wordä dur d Maschinäfabrigg Örlike und di Schwiizerisch Industrie-Gsellschaft z Nüühuse am Rhiifall. Im 1988 und 1989 isch d Epochä vu dä Trans-Europ-Express z Änd gsi. Mer het si mit Zweitklassabteil uusgstattet. Bedingt dur di nüü Zugskategorie „EuroCity“ händs d Bezäichnig RABe EC überchuu. Si hend ä graui Farbgebig überchuu, was zum Biiname „Graui Muus“ gfüehrt het. Zwii vu de füüf Garniture sind schadhaft gsi und im 1995 z Kaiseraugscht abbrochä wordä. Zwii witeri hends im 1999 det verschrottet.
S Bild näbeddranne zäigt ä 120 Tonnä schwäri SBB Ae 6/6, wu eme RAe TEE II uf dr Gotthardstreggi Vorspann läischtet. Diä Massnahm isch bi me Schneetriibe nötig gsii, susch hetti dr Stüürwage chänne entgläise.
Hüt exischtiert nur nuch äini vu de füüf Zugsgarniture, und diä gchört jetz als historische Zug dr SBB Historic. Si hät sit em 2003 wider di alti Farbgebig.
Uusstattig
D SBB hend diä Buuräihe bruucht für ihri Betäiligung am Netz vu de Trans-Europ-Express-Züg. Si händ unter allne viär gebrüüchtliche Stromsyschtem und mit 160 Stundekilometer chänne fare. Äs isch ä zueschlagpflichtige Luxuszug gsi mit nur Erschtklasswäge. Derzue hend gschlächtertrännti Tualettä und äs Schminkabteil für Fraue gchört. D Fänschter hend ä Doppelverglasig mit eleggtrische Rollläde gchaa.
Am Aafang sind alli Zugsäinhäite füüftäilig gsii. A den Änd isch je äin Stüürwage gsii und i dr Mitti zwii Personäwäge und ä sächsachsige Maschinäwage mit viär Stromabnähmer, für jedäs Stromsyschtem äine. Im Jahr 1966 hend 4 vu de 5 Zugskomposiziune je ä zuesätzliche Personäwagän überchuu.
Si sind in re roserot-beeschä Farbgebit erschinä, mit en TEE-Signet und dr Uufschrift „Trans-Europ-Express“ a de Stüürwäge.
Iisatz
Der Iisatzplan vu me RAe TEE II-Zug het ä viärtägigs Programm vorgsii:
Am viärtä Tag isch er z Züri revidiärt wordä. Ab em 30. Mai 1965 hät dr Gottardo z Basel gschtarted, und das het zuen ere Läärfahrt vu Züri uf Basel nach dr Revisiuu gfüehrt. Im Summersemeschter vu 1974 bis 1979 isch de Gottardo bis Genua verlengärät wordä.
Uf ä Fahrplanwächsel vum 26. Mai 1979 hends ihres Iisatzgebiet gwächslet. Si sind als „Iris“ zwüsche Züri und Brüssel und als „Edelwiis“ zwüsche Züri und Amschterdam unterwägs gsii.
D Iisätz als Zuebringerzüg zu de TGV zwüsche Bern und Frasne hend nuch ä wichtigi Rollä gschpillt.
Si sind bis im 1988 im Diänscht als Trans-Europ-Express gsii.
Alzheimer-Krankheit
D Alzheimer-Chrankhet (AK) isch e nöirodegenerativi Chranket, wo in iirere hüfigste Form bi Persone vorchunnt, wo elter as fümfesächzig si, und wo für öbbe 60 Brozänt vo de öbbe 24 Millione Demänzfäll verantwortlig isch, wo uf dr Wält vorchömme.
Definizione
D Alzheimer-Demänz ghöört zu de sogenannte brimääre Demänze, wo mä d Ursach für s demenzielle Verhalte (kognitivi Verändrige usw.) diräkt uf Verändrige im Hirni cha zruggfüere - im Gegesatz zu de sekundäre Demänze, wo wäge Mangelerschiinige, Verletzige oder Vergiftunge (Medikamäntmissbruuch, Alkohol-Abusus) bassiere. Im Gegesatz zun e baar sekundäre Demänze isch d Alzheimer-Demänz wie au die andere brimääre Demänze (waskuläri Demänz, Lewy-Body-Demänz u. a.) sovil mä hüt wäiss, nit rewersibel.
Sümptom bim Mensch
Es isch charakteristisch für d Chranket ass die kognitivi Läistigsfähigkäit abnimmt. Mit däm chunnt mäistens, ass dr Chrank mit am dääglige Lääbe immer weniger z Schlaag chunnt und dass er mee und mee dur sis Verhalte uffallt und nöiropsüchologischi Symptom zäigt.
Scho vili Joor bevor die erste klinische Sümptom sichtbar wärde, bilde sich im Hirni vom Betroffene Plaques, wo us Beta-Amyloid-(Aβ-)Peptid bestöön, wo falsch gfaltet si. Zämme mit de Plaques si Nöirofibrille, wo sich in dr Form vo Chnöiel in de Nöirone ablaagere, Kennzäiche (pathognomonisch) für d Chranket. Dr Morbus Alzheimer ghöört zu de Tauopathie, wil sich bi dere nöirodegenerative Chranket Tau-Protein mit Feeler us em Zällkörper uuse an d Axon aalaagere und nüme zrugg in dr Zällkörper chönne und d Zälle iischränke, bis si nüt me chönne mache.
Die Verändrige und iiri Ursache cha mä nonig behandle.
Vorböigig und Behandlig
En Impfig git s für e Mensch nonig, aber bi Müüs het mä scho gueti Resultat mit Impfe ghaa.
Alzheimer cha nonig ghäilt wärden. Medikamänt, wo für d Behandlig vo Demänz zuegloo si, häi nume wenig positivi Wirkig und chönne d Entwigglig vo dr Chranket nit aahalte.