cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reussgletscher
D Geolooge, wo der Boden undersueche, un d Glaziolooge, wo d Gletscher aluege, wüsse, ass es vor hunderttuusige vo Joor mindeschtens vier Mol d Yschzyte gää het, und die hüttigi Landschaft am nördlichen Alperand und im Mittelland isch vo dene riisige Yschströöm starch veränderet woorde. Wenn s mol für langi Zyt so richtig chalt worden isch, so sin döört oben im Urseretall und i den andere Sytetääler wyter unde so starchi Gletscher gwachse, ass s Ysch bis wyt is Mittelland abechoo isch. Bi der letschte Yschzyt, der «Würm-Yschzyt», isch d Flechi vom Rüüssgletscher öppe drüütuusig Kwadratkilometer grooss gsi. I der früenere «Riss-Yschzyt» isch er no vil wyter gäge Norde cho, sogar über d Bärge vom Jura übere.
D Tääler und d Bäärgforme wie öppen a der Rigi, d Seeè wie der Ländersee un dr Zugersee verdanken em grossen alte Rüüssgletscher iiri Form. Öppis berüemts zum go aluege isch der «Gletschergaarte» z Luzäärn, wo me gseht, wie s Ysch und s Gletscherwasser am Felsbode schaffe. Und no bis in Aargau abe het me grossi und chlyni Spuure vom Rüüssgletscher: das sin d Moräänen und d Chiisflechinen im Wiggertal, im Suuretal, em Wynetaal, a der Bünz und im aargauische Rüüsstaal und teils no im Limettaal, der Sämpacher-, der Baldegger- un dr Hallwylerssee, chlyni Ried und Weiher wie im Wauwilermoos und ganz vill Findling bis uf Länzbrg abe und no i vilnen andere Gmeinde, so wie d Ärdmannlischtei bi Woole. Rächts vom Rüüssgletscher isch der mächtig Rhygletscher zäme mit em chlynere Linthgletscher fürechoo und uf dr lingge Syte der Roonegletscher. Zum sääge, woo gwüss der Rüüssgletscher hiichoo isch, luege d Geolooge wo ass so Schteine ligge, wo numen a de Bäärge vom Rüüssgebiet vorchöme. Die beschti Sorte do derfüür isch der grüen Quarzporphyr vo de Windgälle.
Ebersheim (Unterelsass)
Verwàltung
vun Awersche ìsch. Awersche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Awersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wies
Wys (IPA: [vi:s], amtlig Wies) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach.
Die ehemolig Gmei ghört sit em 1. Jänner 2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.
Geografy
D Gmeind gränzt im Norde an Neuewäg, im Oste an Raich und Dägernau, im Süde an Sallneck und Steine sowie im Weste an Malschburg-Marzell.
Zu de Gmeind Wys ghöre d Dörfer Wys, Demberg, Fischeberg, Chiehlebronn (Kühlenbronn), Stockmatt und Wambach und d Höf Ritterhof und Sägmatt. Im Gmeindegebiet litt d Wiestig Burgacker.
Gschicht
Wys isch zum erschte Mol 1259 als Wisa urkundlig erwähnt worre. Scho devor isch 1100 Dembach als Eigetum vom Chloster St. Blasie erwähnt worre. 1278 sin au Wys und Chielebronn ans Chloster St. Blasie gfalle. 1809 isch Wys im Amt Schopfe züegordnet worre, 1936 isch es zum Landchreis Lörrach cho.
Wappe
S Wappe zeigt e goldige Räche uff grienem Hindergrund. De Räche als Heuernte-Grät soll uff de Ortsnamme „Wys“ aspyle.
Wirtschaft
Mit em Ruckgang vo de Landwirtschaft isch Wys zum Wohnort für Brüefspändler worre, wo ihr Läbensunderhalt z Lörrach und im Ruum Basel verdiene. E Aktivboste vom Ort isch aber de Främdeverchehr: S Feriedorf bi Stockmatt und verschydeni Gasthüser bilde di touristischi Infrastruktur.
Möggers
Meekarsch (amtlich Möggers) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Leiblachtal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Meekarsch lit im Leiblachtal an dr Grenze zua Dütschland. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 53,2 % Landwirtschaftsfläch, 43,4 % Wald, 0,5 % Sidlungsfläche und 2,9 % sunschtige Fläche gsi.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Meekarsch ischt dr Georg Bantel.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Meekarsch khört zum Bodeseealemannisch.
Valdieu-Lutran
Valdieu-Lutran (dt. Gottesthal-Luttern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Valdieu-Lutran lijt ìn dr Burgundische Pfort zwìsche Àltkìrech un Belfort. Ìwer dr Bànn fiert dr Rhin-Rhône-Kànàl. Nochbergmeine vun Valdieu-Lutran sìn Albàch ìm Nordoschte, Ratzwìller ìm Oschte, Romagny ìm Sìde, Magny ìm Sìdweschte, Montreux-Vieux ìm Weschte un Chavannes-sur-l'Étang ìm Nordweschte.
Gschìcht
Valdieu ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1320 àls ''abb. Vallis Dei (1394 Gruen, 1421 Grůn, 1562 Grun bey Getzthal, 1576 Gotstal, 1580 Vauldieu) Lutran ànne 1249 àls Ludra'', 15. Jh. Luttram, 1418 Lutran, 1458 Lutter).
Vun 1871 bìs 1918 han d Derfer zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Valdieu-Lutran ìsch. Valdieu-Lutran ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Valdieu-Lutran ghert zem Franc-comtois.
Raphaël Schellenberger
Dr Raphaël Schellenberger (* 14. Hornung 1990 z’ Mìlhüüsa, Owerelsàss) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr Pàrtäi Les Républicains (LR). Ar ìsch vu 2014 bis 2017 Bìrgermaischter vu Wàttwiller gsìì, un Mìtglììd ìm Départementsroot vum Owerelsàss vu 2015 bis 2017. Zitter 2017 ìsch’r Àbgoordnet’r vum Owerelsàss ìn dr Nàzionààlversàmmlung, un zitter 2021 ìsch’r àui Mìtglììd ìm Elsassischa Départementsroot.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Raphaël Schellenberger ìsch ìn siim Haimetdorf Wàttwiller ìn d’ Grundschüal gànga, un d’rnooh ìn dr Sekundààrschüal vu Sanna un ìns Gümnààsium vu Gawiller. Ìm Gümnààsium hàt’r Elsassisch-Unterrìcht ghàà. Ar hàt àui àm Elsassischa Theààter vu Gawiller gschpììlt. Ànna 2008 ìsch’r Wàhlkampfer bii dr Pàrtäi Union pour un mouvement populaire (UMP, schpeeter Les Républicains) worra.
Ìm März 2014 ìsch dr Schellenberger àls Bìrgermaischter vu Wàttwiller gwählt worra. Ìn dr äärschta Wàhlrunda hàt’r dr schaidenda Bìrgermaischter Jacques Muller mìt 52,31 Prozant vu da Schtìmma gschlààga. Mìt 24 Joohra ìsch’r dr jìngschta Bìrgermaischter vum Elsàss worra. Ànna 2015 ìsch’r àls owerelsassischer Départementsroot üss’m Kàntoon Sanna gwählt worra. Ìm Départementsroot ìsch’r Vorsìtzender vu dr Mehrhaits-Fràkzioon gsìì.
Bii dr Pàrlamantswàhl ìm Jüüni 2017 ìsch dr Schellenberger Kàndidààt vu dr Pàrtäi Les Républicains ìm 4. Wàhlkrais vum Owerelsàss gsìì. Ìn dr äärschta Wàhlrunda-n-ìsch’r Zwaiter mìt 17,25 Prozant vu da Schtìmma worra, àwwer ìn dr zwaita Runda hàt’r d’ Aurélie Tacquard (LREM) mìt 50,88 Prozant vu da Schtìmma gschlààga. Waaga-n-em Siig ìm Pàrlamantswààhl hàt’r àls Bìrgermaischter vu Wàttwiller müassa z’rucktratta; àls Bìrgermaischter hàt’na dr Maurice Busche ärsätzt. Dr Schellenberger ìsch àwwer biigoordneter Gmaindaroot worra.
Ìm März 2019 ìsch’r àls Mìtglììd vu dr Diitsch-Frànzeescha Pàrlamäntààrischa Versàmmlung ärnännt worra. Ìm Oktoower 2022 ìsch’r Vorsìtzender vu dr frànzeescha pàrlamäntààrischa-n-Ärmìttlungskùmmissioon worra, wo d’ Verluscht àn Enärgiisouweräniteet vum Frànkrììch ärmìttelt hàt. Bii dr Vorsìtzwàhl vu Les Républicains ànna 2022 hàt’r ìn dr äärschta Runda dr Aurélien Pradié unterschtìtzt, àwwer ìn dr zwaita Wàhlrunda hàt’r dr Éric Ciotti unterschtìtzt.
Àn dr Gmaindawàhl z’ Wàttwiller ìm März 2020 ìsch dr Schellenberger Kàndidààt gsìì uff dr Lischta vum Maurice Busche. Dr Busche hàt numma 41,40 Prozant vu da Schtìmma bikumma un ìsch vum Mathieu Ermel gschlààga worra. Ànna 2021 ìsch dr Schellenberger ìm Kàntoon Sanna àls Mìtglììd ìm Elsassischa Root gwählt worra. Àn dr Pàrlamantswàhl vu 2022 ìsch dr Schellenberger mìt 54,98 Prozant vu da Schtìmma wììdergwählt worra.
Shetlandpony
S Shetlandpony ghört zo de chlinschte Ross of de Wäut ond chonnt ursprönglech vo Grossbritannie, vo de Shetlandensle. Früecher send d Shettys ide Bärgwärk bruucht worde, das esch höt verbotte. I de hötige Zyt gseht mer die Pony vor allem aus Chenderriitpony ond Wagepony. S Stockmass darf ned höcher aus 1.07 m si.
Gschecht
Die Rasse goht wahrschiindlech of d Waud- ond Tundreponys zrog, wo währet de Iiszyt gläbt hend. Drom sends ou so chli blobe. Spöter sends denn aus Arbetspony beliebt gse, do si sehr robust ond liecht z haute gse send ond mer si för fascht alles het chönne bruuche. Im Johr 1847 hett mer de d Arbet vo Froue ond Chend ide Bärgwärk verbotte ond velli Shettys hend mösse iröcke. Erscht afangs 20.Johrhondert hend d Shettys ehre donkli Arbetzplatz chönne verloh. S Stutbuech esch 1890 gröndet worde.
Exterieur
S Shetty het e breite, edle Chopf met chline Ohre. Es het e chorze Rögge ond chorzi stämmigi Bei. Läng- ond Deckhoor send decht. Im Wenter chömmeds sehr vöu Fäll öber. Es chömmid alli Farbe vor, Tegerschägge wärded imene andere Stuetbuech gfüert.
Interieur
Es fröntlechs, willensstarchs Pony. Es bruucht e feschti Hand om es Shetty uszböude. Wemmer weiss met Shettys omzgo ond si aus Ross respektiert, chammer os denne Ponys ächti "Spetzeross" mache. Es Shetty esch sehr intelligänt ond wemmer meint, mer chöig si zo öppisem zwenge, hettmer scho verlore. Mer darf die chline Ross of kei Fau onderschätze, sie send di stärchschte Ross of de Wäut.
Zocht
Höt wärded Shettys ide ganze Wäut zöchtet, aber vor allem z Ängland ond z Holland.
S Shetty im Sport
Emmermeh wärde si ou im Sport igsetzt. Hetmer vor no ned langer Zyt d Shettys fettlibig of Wîesene gseh, fendt mer si etz öfters of em Tornierplatz. Jedes Johr geds Shettyturnier, wo vom SVPS (Schwiizerische Verband för Ponys ond Chlipferd) organisiert wärded oder ou privati, wie bispöuswiis de Hasemoos-Sporttag in Schöpfheim. Diszipline wie Shettytrabrennen fahre chömmid emmer meh uf. Das fröit s Härz vom Shettyfrönd omso meh, z gse, dass mer sech för die chline, leischtigsbereite Ponys interessiert.
Literatur
Shetlandponys, Dorothee Dahl:Cadmos Pferdebücher
Shetlandponys in Deutschland, Sandra Asmussen:Asmussen
Links
http://www.shetlandponysspv.ch/ Schwiizerische Shetlandponyverband
https://web.archive.org/web/20070226183139/http://www.ig-shetland.de/ Inträssegmeinschaft vo Shettyzöchter ond Liebhaber
Salomo Dubno
Dr Salomo Dubno, vollständig Schelomo ben Joel Dubno (hebräisch שלמה בן יואל דובנה; uf d Wält choo 1738 z Dubno, Wolhynie; gstorbe am 26. Juni 1813 z Amsterdam) isch e hebräische Dichter und Ufklärer us em Kräis um e Moses Mendelssohn gsi. Er isch u. a. dr Leerer vo de Chinder vom Mendelssohn gsi und Biurist.
Si Lääbe
Dr Salomo ben Joel isch z Dubno ufgwaggse, und het spööter au in Galizie gläbt. 1767 isch er uf Amsterdam, 1772 uf Berlin. Noch em Dood vom Moses Mendelssohn isch er 1782 uf Wilna, denn uf Frankfurt am Main und schliesslig wider zrugg uf Amsterdam.
Dr Salomo Dubno het en umfangriichs literarischs Wärk hinderloo.
Rümelinsmühle (Basel)
D Rümelimüüli isch e Geträidmüüli gsi, wo vom 13. bis ins 20. Joorhundert am hütige Rümeliblatz 1 in dr Innestadt vo Baasel gstande isch.
Gschicht
Wie bim Kanaal kennt mä au s Baudatum vo dr Rümelimüüli nid. Im «Basler Urkundenbuch» wird e Peter Rumbellini erwäänt. Öb das dr Müller gsi isch, isch nit überliieferet. Au d Nääme Rümlin oder Rümelein chömme vor. Im 13. Joorhundert isch d Müüli vom Müller Rümelin die äinzig Chornmüüli innerhalb vo dr Baasler Stadtmuure gsi. Si het d Lüt und d Bachstube mit Chornmääl. Määl versorgt. Es isch mööglig, ass d Oobrikäit dr Chläi Birsig wäge dr Wichdikäit vo dere Müüli in Rümelibach umbenennt häi.
Dr erst sicher Hiiwiis ass es dört e Müüli gee het, stammt us em Joor 1362. In däm Joor het dr Edelchnächt Gregorius vo Lörrach "e Driddel vo sinere Hofstatt Rümelimüüle gnennt" an d Kloster Klingedaal verkauft.
2. Dezember
Dr '''2. Dezämber''' isch dr 336. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 337. in Schaltjohr), dodermit blybe no 29 Däg bis zum Änd vum Johr.
Marie Hagmeier-Meier
D Marie Hagmeier-Meier (* 15. Juli 1892 z Binze; † 3. Augschte 1974 z Löörech) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.
Si het am Basler Konservatorium Gsang studiert. Speter isch si Huusfrau gsii un het näbehär Gedicht un Prosa uf Alemannisch gschribe.
In sym Artikel „Markgräfler Dichterinnen“ iber d Lina Kromer, d Ida Guldenschuh un d Marie Hagmeier-Meier schrybt dr Hermann Burte im Markgrefler Johrbuech anne 1954:
Ergotherapie
D Ergotherapii (griachisch: ἔργον, érgon, „Werk“, „Arbat“ und θεραπεία, therapeía, „Dianscht“, „Behandlig“) isch a ärztlich vrordnate Therapiiform, wo sich mit dr Usführig vo konkreta Betätigunga und dera Uswürkiga uf da Mensch und sine Umwelt befasst. Beeinträchtigunga würan durch an gezilta Einsatz vo individuella und sinnvolla Tätigkeita behandlat. An großa Stellawert het dabei d persönliche und sozio-kulturelle Bedütig vu Tätigkeit. O d Uswürkig uf d Gsundheit und d Wechselwürkig mit dr Umwelt sen wichtige Thema dera sich d Ergotherapeuta stellaan.
D Ergotherapii unterteilt Betätigung in verschiedene Bereiche. Des sen zum oana Tätigkeita us m Bereich vo dr Selbstvrsorgig (z. B. essa, sich azüha,...), vo dr Freizeit (z. B. spiila, Lüt treffa, baschtla,...) und vo dr Produktivität (z. B. an Ufsatz schriiba, Feschtra putza,...)
Rodelinde
D Rodelind isch e Königin vo de Langobarde im sächste Joorhundert gsi.
Si isch öppe 510 uf d Wält choo und isch scho jung d Frou vom König Audoin woorde, wo öppe i der Zyt vo 515 bis 560 gläbt het. Iire Soon isch der spööter Langobardekönig Alboin gsi. Zu säbere Zyt het s Volch vo de Langobarde no im Land a dr Donau gläbt.
Me weiss suscht fasch nüüt vo dr Rodelind iirem Lääbe; leider grad nume no, ass iire Maa, dr König Audoin, se spööter furtgjagt het, will er uf Wunsch vom römische Kaiser Justinian statt iire het welle e Tochter vom Herminfrid, em König vo de Tüüringer, hüroote.
Me taarf se nit verwächsle mit der Königin Rodelind vo de Langobarde us em sibete Joorhundert.
Wolfersdorf
Wolferschdorf (frz. Wolfersdorf, dt. Wolfersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Wolferschdorf lijt ìn dr Burgundische Pfort zwìsche Àltkìrech un Belfort. Ìwer dr Bànn fiert dr Rhin-Rhône-Kànàl. D Kanalbruck (Le Pont Canal) ìsch 1834 iwer d Largue böie worre. Dr 35 Meter làng Kanaldröj steht uf vier Stìtzpfiler mit gmürte Beje. Nochbergmeine vun Wolferschdorf sìn Needertröibàch ìm Norde, Büethwiller ìm Nordoschte, Gummerschdorf ìm Oschte, Dàmmerkìlch ìm Sìdoschte, Ratzwìller ìm Sìdweschte un Albàch ìm Weschte.
Gschìcht
Wolferschdorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1299 àls Wolvesdorf (1394 Wulferstorff).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wolferschdorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wels
Wels stoot för:
Wels isch de Familiname vo:
Ebersmünster
Awerschmìnster (frz. Ebersmunster, dt. Ebersmünster) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Awerschmìnster ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 817.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Awerschmìnster ìsch. Awerschmìnster ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Awerschmìnster ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
3. Dezember
Dr '''3. Dezämber''' isch dr 337. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 338. in Schaltjohr), dodermit blybe no 28 Däg bis zum Änd vum Johr.
Trias
Trias (altgriechisch ‚Dreih'it‘ zu tri ‚drei‘) stoot für:
Trias isch dr Familienaame vo:
Sammy Mahdi
Dr Sammy Mahdi (* 21. Septamber 1988 z’ Ixelles/Elsene, Regioon Brüssel-Hàuiptschtàdt) ìsch a belgischer Politiker vu dr Pàrtäi Christen-Democratisch en Vlaams (CD&V). Ar ìsch ànna 2019 ìn d’ Belgischa Àbgoordnetakàmmer gwählt worra un ìsch ìm Oktoower 2020 Schtààtssekretäär fìr Àsyl un Wànderung ìn dr Regiarung De Croo worra.
Jugend un Ààfàng ìn lokààla Politik
Dr Sammy Mahdi ìsch ànna 1988 z’ Ixelles/Elsene bii dr belgischa Hàuiptschtàdt Brüssel uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn vun’ra fläämischa Belgera un vu’ma schiitischer Iràker. Siina Fàmìlia müatterliigersitts schtàmmt üss Moerbeke-Waes ìm Oschtflandra, un siina Fàmìlia vàtterliigersitts kummt vu Basra ìm Süüda vum Iràk. Dr Vàtter ìsch àm And vu da 1970. Joohra àls Flìchtlìng ìm Belgia kumma —ar hàt d’ Diktàtüür vum Saddam Hussein gflechta. Uffgwàcksa-n-ìsch dr Mahdi z’ Brüssel; ar ìsch ìn a nìederlandischschprààchiga Schüal gànga. Ar hàt gsajt, àss’r ìn siinera Jugendsjoohra waga siinera Àbschtammung beschìmpft un benochtailigt worra-n-ìsch.
Dr Mahdi hàt z’äärscht Politikwìssaschàft àn dr nìederlandischschprààchiga Fräija Üniwärsiteet vu Brüssel gschtudiart. Ar hàt drnooh a Maischterpriafung vum internàzionààla un öiropäischa Racht bschtànda. Vu 2014 bis 2017 ìsch’r pàrlàmantàrischer Mìtàrwaiter biim fläämischa-n-Àbgoordnet Joris Poschet gsìì. Naawadràà ìsch’r ànna 2015 Mìtglìed ìn dr Jugendàbtailung vu dr fläämischa chrìschtdemokràtischa Pàrtäi Christen-Democratisch en Vlaams (CD&V) worra. Ìm März 2017 ìsch’r Vorsìtzender vu dara Àbtailung worra, un ìsch ìm Nowamber 2019 nochamol gwählt worra. Zwìscha 2015 un 2017 hàt’r àui z’ Molenbeek d’ Bezirksàbtailung vu dr CD&V glaita. Ar ìsch àwwer schpeeter uff Vilvoorde ìm Fläämisch-Brabant gwàndelt. Doo ìsch’r Laiter vu dr CD&V-Grupp ìm Gmaindaroot gsìì.
Ìm Sommer 2017 hàt dr Mahdi zamma mìt dr Jugendàbtailung vu dr CD&V s’ And vu da keenigliga Dotàzioona fìr dr Prìnz Laurent befìrwortet: Dr Prìnz hàt mehrera kineesischa Wìrdatraager ààgtroffa ghàà ohna Züaschtìmmung vu dr belgischa Regiarung.
Villaz
Villaz isch de Name oder en Namesteil vo däne geografischen Objekt:
Sammy Mahdi
Jugend un Ààfàng ìn lokààla Politik
Noh-n-em Uffrüahr vu màrokkànischa Füassbàllààhanger z’ Brüssel ìm Nowamber 2017 hàt dr Mahdi ìn dr Zittung Le Soir s’ „Gsìndel“ verpaitscht. Siina Kolumna hann ràdikàla Lìnkspolitiker kritisiart.
äärschta Schrìtta ìn federààla Politik
Ìm Oktoower 2019 hàt sìch dr Mahdi-n-uffgschtällt, fìr Pàrtäivorsìtzender vu dr CD&V wara. Ar hàt d’ ìnnera Schtrüktüür vu dr Pàrtäi wälla umschtälla, dänn sa säjga „veràltet“ gsìì. Ìn dr äärschta Runda vu dr Wàhl hàt’r 19 Prozant vu da Schtìmma bikumma, un ìn dr zwaita Wàhlrunda hàt’r numma 46.88 Prozant vu da Schtìmma bikumma; ar ìsch àlso vum Joachim Coens gschlààga worra.
Àn dr Pàrlàmantsàhl vu 2019 ìsch dr Mahdi Schpìtzakàndidàt vu siinera Pàrtäi ìm Fläämisch-Brabant gsìì un ìsch àls Àbgoordnet’r gwählt worra. Ìm März 2020 ìsch’r Fràkzioonsvorsìtzender vu dr CD&V ìm Pàrlàmant worra —wagadam ìsch’r àls Vorsìtzender vu dr Jugendàbtailung vu siinera Pàrtäi z’rucktratta.
Ìm März 2020 hàt dr Mahdi dr belgischa Juschtizminìschter Koen Geens ìm federààla Pàrlàmant àls ääarschter Schtällvertratter ärsätzt.
àls Schtààtssekretäär fìr Àsyl un Wànderung
Àm 1. Oktoower 2020 ìsch dr Mahdi àls Schtààtssekretäär fìr Àsyl un Wànderung ìn dr Regiarung De Croo ärnännt worra, àls Noohfolger vum Theo Francken. Àn dara Schtälla ìsch’r eewafàlls veràntwortlig fìr d’ Nàzionààllotrii. Dr Mahdi maint, àss d’ Üsswiisunga vu wìederrachtliga-n-Iiwànderer a wasentliger Tail vu dr belgischa Solidàriteetssyschtääm un Àsylpolitik sìnn. Ìn siina Àuiga soll s’ Belgia nìt verpflìchtet sìì, àlla Iiwànderer z’ ämpfànga. Ar wìll àwwer, àss d’ Àsylprozassverfàhra schnaller bhàndelt wara. Fìr dàs hàt’r a unàbhangig Audit-Büro um Hìlf gebeta.
Vu Mai bis Jüüli 2021 sìnn z’ Brüssel 456 wìederrachtliga-n-Iiwànderer ìm Hungerschtraik gsìì, fìr àss ma-n-ìhra Pàpirer ìn Ordnung brìngt. D’ Àkzioon hàt ìnnerhàlb vu dr Kìrich vum Hl. Johànnis dr Tàifer àn dr Beginhoof ìm Brüsseler Schtàdtzäntrum schtàttgfunda, so wia-n-uff da baida Glander vu dr Fräija Üniwärsiteet vu Brüssel. Dr Schtraik hàt a politischa Krisa ìn dr belgischa Regiarung üssgleest: zwai Sunderberìchter vu da Verainta Nàzioona hann gschrìewa, àss d’ belgischa Regiarung d’ Grundrachta vu da Iiwànderer àchta un ìn da Schtraiker ìhra Pàpirer ìn Ordnung brìnga soll. Züadam hann d’ Soziàlischta Pàrtäi un d’ Pàrtäi Ecolo-Groen, àss sa üss’m Regiarungsbìndniss z’rucktratta känna, wänn d’ Lààg schlìmmer wìrd. Dr Schtààtssekretäär Mahdi hàt z’äärscht mìt da Schtraiker nìt wälla verhàndla. Schpeeter hàt’r àwwer a „nöitrààla Zoona“ bii dr Kìrich loh iirechta, fìr ìn da Iiwànderer ärkläära, wia sa ìhra Pàpirer ìn Ordnung känna brìnga, wänn’s meeglig gsìì-n-ìsch. Doo hàt’r a Vertratter gsanda, fìr mìt da Schtraiker verhàndla, wo vu Veraina un vu’ma Priaschter unterschtìtzt worra sìnn. Naawadràà hàt’r a Kommünikàzioonskàmpània looh iifiahra, fìr àss ma nìt glàuibt, àss ma-n-àlla Iiwànderer ìhra Pàpirer ìn Ordnung brìnga wìrd. Naamlig hàt dr Mahdi gmaint, àss’s kää Üssnàhm vum Üsslanderracht gaa soll. Ìm Jüüli sìnn baida Sitta uff a Àbkumma ànakumma, fìr ìn ainiga vu da Schtraiker ìhra Pàpirer ìn Ordnung brìnga un dr Schtraik schluss màcha. Noh dr Protäschtàkzioon sìnn dr Mahdi un d’ viar Vertratter dur dr Üssschuss fìr Ìnnera Ààglagahaita vu dr belgischa-n-Àbgoordnetakàmmer verheert worra. Ìm Dezamber 2021 hann fìmfa vu da Schtraikenda dr Schtààt verklàgt, dänn d’ Regiarung hatt s’ Àbkumma nìt räschpaktiart. Doo drbii sìnn sa vu zwai Veraina unterschtìtzt worra. Ìm Nowamber hann ainiga vu da Schtraiker nochamol ààgfànga ghàà, ìn dr Beginahoofskìrich z’ schtraika.
Ìm Àuigscht 2021, kurz vor äbb d’ Taliban d’ àfghànischa Hàuiptschtàdt Kabul äroowert hann, hàt dr Mahdi dr öiropäischa Schtällhàlta-n-àbkumma um d’ Üsswiisunga ìns Àfghànischtàn àbglahnt. Ar hàt behàuiptet, àss „fìr bschtìmmta Persoona, ìn bschtìmmta Regioona, a Ruckkehrpolitik meeglig sìì soll“. Ar hàt a Briaf àn d’ Öiropäischa Kummissioon gschrìewa, fìr Leesunga ìm Iràn un ìm Pakischtàn befìrworta. Siina Mainung ìsch unteràndrem vu da Mänscharachtsorgànisàzioona ECRE un Amnesty International kritisiart worra. Àlso hàt dr Mahdi gsajt, àss dr Schtààt dr Mainung vum belgischa Generààlkummissàriàt fìr Flìchtlinga un Schtààtsloosa (CGRA/CGVS) folga wìrd.
Wahrend siim Àmtszitt àls Schtààtssekretäär hàt dr Mahdi mehrera Àbkumma mìt Orgànisàzioona so wia mìt da nochberliga Lander unterzaichnet. Àm 26. Oktoower 2021 hàt’r zamma mìt’m Nìederland un em Luxemburg a Àbkumma-n-unterzaichnet, fìrs Zammaschàffa zwìscha da dräi Lander ìm Rààhma vu da öiropäischa Dublin-Verordnunga z’ verschtärka. Àm 16. Dezamber 2021 hàt’r a Vertrààg mìt’m Öiropäischa-n-Unterschtìtzungsbüro fìr Àsylfrooga (EASO) unterzaichnet, fìr àb Janner 2022 ìn da belgischa Beheerda hìlfa, d’ Àsylbewarwer z’ ämpfànga. A pààr Taag schpeeter, àm 24. Dezamber, hàt’r a Àbkumma mìt dr kàthoolischa Gmainschàft Sant’Egidio unterzaichnet, fìr a humànitäära Durchgàng iirechta fìr äbb 250 verwundbàra Flìchtlìnga, wo Sìcherhait ìm Belgia fìnda wälla.
Àls Schtààtssekretäär fìr Àsyl un Wànderung hàt dr Mahdi d’ Ruckkehrpolitik vum Belgia verschtärkt: Ìm Joohr 2021 hann 5,340 Üsslander s’ Lànd müassa fàraloh. Ìm Oktoower 2021 hàt dr Mahdi s’ äärschta regionààla Ruckkehrbüro loh äffna, fìr ìn da àbgwìesena Iiwànderer uff’m Ruckkehr ìns Lànd beglaita. Ìm gliicha Monet hàt’r àui a Informàzioonskàmpània uff da soziààla Nätzwark loh iifiahra, fìr ìn da àlbànischa Iiwànderer drvu awagbrìnga, ìm Belgia Àsyl z’ bewarwa. Dr Mahdi hàt àui zwai umschtrìttena främda moslämischa Preediger wälla üsswiisa: Ìm Jüüni 2021 hàt’r z’äärscht versüacht, dr màrokkànischa Imam Abdallah Ouahbour üssz’wiisa —dr Ouahbour hann d’ belgischa Sìcherhaitsbeheerda àls a gfoohrliger Hàsspreediger bschrìewa ghàà. D’ Üsswiisungsààtrààg ìsch àwwer vu’ma federààla Grìcht àbglahnt worra. Ìm Janner 2022 ìsch’s àwwer ìm Mahdi glunga, dr umschtrìttena Imam Mohamed Toujgani üss’m Lànd üssz’wiisa, wo-n-eewafàlls a Hàsspreediger gsìì säjg.
Wahrend ìm Mahdi siim Àmtszitt ìsch s’ belgischa Àsylsyschtääm ìwwerlàschta gsìì. D’ belgischa Regiarung un dr Schtààtssekretäär Mahdi sìnn mehrmols vun Orgànisàzioona verklàgt worra, wial ìm Belgia vìel Àsylbewarwer —drunter unbeglaiteta Mìnderjahriga— uff dr Schtrooss schloofa. Ìm Janner 2022 ìsch dr belgischa Schtààt vu’ma federààla Grìcht verurtailt worra, dänn’r hàt geega s’ internàzionààla Àsylracht verschtoossa. Ìm Hornung 2022 hàt dr Mahdi a Äntschaidung vu’ma Rìchter ààgfachta, wo gsajt hàt, àss s’ Belgia ìn da Iiwànderer, wo schun Àsyl ìn’ma àndra EU-Lànd erhàlta hann, a Uffnàhmaplàtz züawiisa müass.
Àm 12. Janner 2022 hàt Schtààtssekretäär Mahdi zamma mìt dr Àrwetsminìschtera Hilde Crevits a Àkzioonsplàn vorgschtällt, fìr d’ Àsylbewarwer bassr ìn dr Àrwetsmàrkt integriara. Dr Plàn, wo „Asylum see match“ haisst, ìsch unteràndrem vum Fedasil äntwìckelt worra, ìn Zammaschàffa mìt Unternamma. Üsserdam hàt dr Sammy Mahdi d’ Grundsatz vu’ma „Wànderungsbüach“ vorgschtällt, wo-n-àm 4. Hornung 2022 vum belgischa Minìschterroot biigschtìmmt worra-n-ìsch. S’ Ziel vum Büach ìsch, s’ belgischa Wànderungsracht z’ verbässera un uffhala verschtandlig z’ màcha. Äntwìckelt worra-n-ìsch’s vun’ra unhàbhangiga Kumissioon mìt Rachtsprofasser, Schtààtsbeheerda un Veraina, wo ìn da Iiwànderer halfa. Dajeenig Büach hann d’ vorhaariga Regiarunga wälla vorschtälla ghàà, hann’s àwwer nìt gmàcht ghàà.
Sunschtigs
Dr Sammy Mahdi reedet fliassend nìederlandisch un frànzeesch. Sitter 2016 schribbt’r uff a reegelmaassiga-n-Àrt àls Kronìscht fìr d’ nìederlandischschprààchiga Zittung De Morgen.
Ìm Joohr 2017 hàt dr Sammy Mahdi àn dr bekànnta fläämischa Farnsahsandung De Slimste Mens ter Wereld mìtgmàcht; doo hàt’r sii Hund mìtgbràcht.
Füassnoota
<references group=N/>
Alveolarer lateraler Approximant
De alveolari laterali Approximant isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch.
Niederbüren
Niderbüüre (amtlech Niederbüren) isch e Gmeind im Waalchrais Wil vom Kanton Sanggale i de Schwiz.
Geografi
D Nochbergmainde sind Bischofzell im Norde, Niderhelfetschwil im Weschte, Oberbüüre im Süde und Goossau und Waldcherch im Oschte.
Gschicht
S Dorf isch ane 737 s erscht Mol under em Name Gaulichsbüren in ere Schenkigsurkund as Chloschter Sanggale erwäänt worde.
Ruine Böbikon
D Ruine Böbike isch d Ruine von ere Höheburg us em Mittelalter, wo uf em Gmeinsbann vo de aargauische Gmeind Böbike ligd.
Villaz FR
Villaz isch a politischi Gmiin im Glanebezirk vam Kanton Friburg.
Ruine Böbikon
Gschicht
Über d Burg und d Familie vo de Burgherre isch ned viil bekannt. S einzig Mitgliid vo de Familie «von Bebikon», wo in ere Urkunde gnennd worde isch, isch im Johr 1113 de Erfridus gsi. Er chönnd de Erbauer vo de Burg si, zeiged doch archäologischi Untersüech, dass d Burg um s Johr 1100 entstande isch.
Villaz FR
Geografii
S Gebiet va dr Gmiin Villaz ligt am Flüssli Glane, wa en Näbefluss va dr Saane isch. Im Süde isch aagränzend grad s Städtli Romont. Es git kes Dorf wa Villaz heest. Di gröscht Ortschaft isch Villaz-Saint-Pierre, im Südweschte isch Lussy u im Norde ligt uf ere chline Aahöchi Villarimboud.
Ruine Böbikon
Aalag
Di ursprünglich Burgaalag bestoht us ere Ringmuur und eme Gebäud innerhalb vo de Muur. Aafangs vom 13. Johrhundert isch d Burg dann nöi baued worde. D Ringmuur het en füfeckige Grundriss gha und an de Weschtsite isch es Tor gsi. An de Bergsite isch en Turm gsi mit eme Grundriss vo fascht sibe uf sibe Meter. Über d Erbauer vo dere zwöite Burg isch nüd bekannt. Scho in de Mitti vom 13. Johrhundert isch d Burg verlah worde und isch nadisna verfalle.
Varize-Vaudoncourt
Varize-Vaudoncourt (lothr. Wibelskirch, ditsch Waibelskirchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Villaz FR
Gschöcht
Villaz isch uf en 1. Jänner 2020 us de bishärige Gmiine Villaz-Saint-Pierre u La Folliaz entstande. Am ursprüngliche Fusionsprojekt he sich zuesätzlech d Gmiine Châtonnaye u Torny ono beteeligt.
Varize-Vaudoncourt
Geogràfi
Varize-Vaudoncourt lijt rund 21 km eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 205 un 347 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Varize ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 893 àls Wibilis Kiricha. S Dorf ghert zitter 1766 züe Frànkrich.
Àm 1. Dezember 1973 ìsch dr weschtlich glaje Nochberort Vaudoncourt (dt. Wieblingen) ingmeindet worre, wie àui no d Willer Plappecourt (Peplingen) un Léoviller (Leoweilerhof) drzüe ghere. Vaudoncourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 959 àls Wualdonis Curtis.
Zitter ànne 1769 ìsch s frànzesch, drvor hàt s züe dr eschtrichisch Exklàve Raville ghert. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Varize-Vaudoncourt ìsch. Varize-Vaudoncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Varize-Vaudoncourt ghert zem Lorrain.
Nenzing
Nenzig (amtlich Nenzing) ischt a Marktgmuand im Bezirk Bludaz (Region Walgau) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Nenzig lit uf 533 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 15,5 % Landwirtschaftsfläch, 32,0 % Wald, 39,2 % Alpa, 0,9 % Sidlungsfläche und 12,4 % sunschtige Fläche gsi.
Ortsdoal vo dr Gmuand siand Nenzing-Dorf, Beschling, Latz, Gurtis, Roßnis, Halden, Rungeletsch, Motten, Mariex un Heimat.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Nenzig ischt dr Florian Kasseroler.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Nenzig khört zum Bodeseealemannisch.
Fuaßnota
yyyy
Bezirk Jura-Nord vaudois
Uf dr 1. Jänner 2008 sin au d Gmaine Donneloye mit Gossens un Mézery-près-Donneloye zue dr neie Gmai Donneloye fusioniert wore. Zum nei gschaffene Bezirk ghere dodermit 73 Gmaine.
Emil Müller-Ettikon
Dr Emil Müller-Ettikon, aigetli Emil Müller, (* 28. Dezämber 1911 z Sindolsheim; † 14. Februar 1985 z Ettikon) isch e dytsche Oberstudierot, Autor un Haimetforscher gsii.
Lääbe
Dr Emil Müller isch im mainfränkische Sindolsheim uf d Wält chuu. Vu dr Vatersyte här sin syni Vorfahren Buure gsii, vu dr Muetersyte här Scheefer. Sy Vater Emil Müller (1882-1952) isch Buur un Gaschtwirt gsii, sy Mueter isch d Kätzhe Müller geb. Roichter (1882-1951) gsii. D Eltere hän anne 1920 dr Ettikoner Hof paachtet, e Wirtschaftshof vu dr Lonza-Wärch z Ettikon, wu zue dr Gmai Kadelburg oberhalb vu Waldshuet ghert. Är het si speter no däm Ort Müller-Ettikon gnännt. Dr Emil isch zäme mit sym Brueder Rudolf (1910-1943) un dr Schweschter Lieselotte uf däm Ettikoner Hof ufgwagse, wu diräkt am Ettikoner Lauffe im Rhy lyt. Är isch z Kadelburg uf d Volksschuel gange. Wel er hätt solle ne Dierarzt gee isch er derno z Waldshuet uf s Gimnasium, wun er 1932 Abitur gmacht het.
No dr Schuel het er an dr Uniwersitet Fryburg aagfange verschideni Fächer z studiere, derno het er z Haidelberch, z Berlin, z Gämf un schließli wider z Fryburg Germanischtik un Zytigswisseschaft studiert. E baar Johr lang het er z Fryburg au ne Studäntezytig glaitet. Bim Wilhelm Kapp het er z Fryburg am neie Inschtitut fir Zytigswisseschaft iber dr Robespierre as Revolutionär un Redner promowiert un no iber di publizistische Schrifte vum Milton habilitiert. Um die Zyt hegt er au e philologisch Staatsexame in Änglisch, Franzesisch un Dytsch abglait. Är het solle dr Noofolger vum Kapp gee, aber churz noodäm er 1939 as Studiereferendar am Suso-Gimnasium z Konschtanz aagfange het, het dr Chrieg aagfange un är isch yyzoge wore. Noch ere Uusbilgig zum Funker in dr bsetzte Tschechei, isch er zue dr Divisionsfunkstaffel vu dr Infanteriedivision 205 z Frankrych chuu un speter abkommandiert wore zue dr Dolmetscherschuel uf Meißen. Schließli isch er Nochrichtedolmetscher z Frankrych gsii un no bis zum Änd vum Chrieg z Italie. Am Änd vum Chrieg isch er in Chriegsgfangeschaft bi dr Amerikaner chuu. Wel er as Chriegsverbrächer aagluegt woren isch, isch er an d Brite z Rom uusgliferet wore un aber bal wider in amerikanischi Gfangeschaft. Är het vu Neapel dur Italie iber d Alpe chenne flichte un isch im Inntal vu dr Franzose gfange wore un no in dr franzesische Gfangeschaft z Innschbruck, z Duttlinge un z Malschbach gsii un isch wider an d Amerikaner z Charlsrue ibergee wore. No syre Entlossig us Gfangeschaft isch er wider haimchuu. Bi dr Entnazifizierig isch er as Mitlaifer yystuft un us em Staatsdienscht entloo wore. Wel sy Brueder im Chrieg gfalle isch, het er derhaim dr Eltere uf em Hof ghulfe buure.
Im Spotjohr 1948, no in dr franzeische Bsatzigszyt, isch er in Schueldienscht yygstellt wore un het am Gimnasium Waldshuet aafange unterrichte. Bis zue syre Pänsionierig anne 1976 het er d Fächer Franzesisch, Änglisch, Dytsch, Biology un Geografy unterrichtet. Är het no bis anne 1952 näbehär buurt, bis dr Paachtverdrag mit dr Firma Lonza uusglofen isch, syni Elter hän si do scho uf s Altedail uf em Homberg zruggzoge ghaa, d Dochter Lieslotte het noch ene gluegt. Dert uf em Homberrg het au dr Emil Müller e aige Huus böue.
Drotz ass er fascht 30 Johr lang am Waldshueter Gimnasium unterrichtet het, isch er nie zum Studiediräkter oder gar Oberstudiediräkter beferderet wore. As Grund derfir het er sälber syni kritische Schrifte zue dr Regionalgschicht, vor allem zue dr kadolische Chilche, gsää un ass er si effetli gege Atomchraftwärch uusgsproche het. Vum Oberschuelamt hän s em mol gsait ghaa, ass er erscht beferderet wird, wänn er ufhert mit syne kritische Schrifte.
Är het scho frie aafange schrybe, mit 16 Johr het er anne 1927 sy erscht Gedicht publiziert im Alb-Bote.
Mänkmol cha mer in dr Literatur lääse, ass dr Emil Müller-Ettikon unter em Pseudonym Hans Brandeck ein vu dr Autore vu dr nationalsozialistisch bregte „Geschichte der Stadt Tiengen“ vu 1936 gsii sei, des stimmt aber schyns nit: Noch eme Dytsche Literaturlexikon isch där Hans Brandeck en andere Emil Müller gsii, wu anne 1874 z Bühl iuf d Wält chuu isch un as Lehrer z Stühlingen bzw. z Fryburg gschaft het.
Ainewäg zaigt er si mit syne regionalgschichtlige Publikatione as Freigaischt, wu vor allem d Roll vu dr katholische Chilche in dr Zyt vu dr Reformation, im Buurechrieg un in dr Zyt vu dr Salpeterer-Uurueje kritisch hinterfrogt het. Dr Joachim Rumpf schrybt
Är het het iber d Johr e Hufe Artikel in Zytige un Zytschrifte zue regional- un haimetgschichtlige Theme vereffetligt un au rund zwai Dutzed greßeri Wärch publiziert. S Buech iber d Salpeterer, wun er 1979 im Fryburger Schillinger-Verlag publiziert het, het er as sy Hauptwärch aagluegt. Wu dr domolig Bundesbresidänt Gustav Heinemann in dr Ferie mol im Sidschwarzwald gsii isch, het er dr Müller Ettikon bsuecht go si informiere loo iber d Gschicht vu dr Salpeterer.
Mönkmol het er au Gedicht uf Alemannisch gschribe.
Zäme mit em Fritz Schächtelin, em Karl Friedrich Wernet, em Konrad Sutter un andere het er anne 1974 dr Gschichtsverain Hochrhyy grindet, wun er speter au Ehremitglid gsii isch. Derzue isch er Mitglid im Rytverain Düenge gsii, wun er d Voltigiergruppe gribndet ghaa het, un Mitglid im Küssaberg-Bund.
Anne 1948 het er d Undine Tammena Habbinga (1923-1992) ghyrote, wu vu Oschtfrysland chuu isch, un e Schweschter zue me Chriegskamraad gsii isch. Mit ire het er fimf Chinder ghaa, zwee Sihn un drei Dechtere (ai Suhn isch ase chlai gstorbe). Bi s Müller hän si d Chinschtler, Schriftsteller un Musiker us dr Region droffe, z. B. sin dr Alban Spitz, dr Adolf Glattacker, dr Karl Kurrus, dr Richard Gäng, dr Paul Eipper un dr Hans Jakok Wörner als z Bsuech gsii.
D Gmai Kadelburg het en 1971 zum Ehreburger ernännt.
Am 16. Februar 1985 het dr Emil Müller-Ettikon mit 73 Johr d Auge fir immer zuegmacht.
Burg Baldingen
D Burg Baldige isch e mittelalterlichi Burg gsi, vo dere di genaui Lag unbekannt isch. Aber si müesst uf em hütige Gmeindbann vom aargauische Baldige gstande si.
Gschicht
Über d Burg selber weiss me nüd. Belegd isch aber s Gschlecht vo dene «vo Baldige». Innere Urkund us em Johr 1317 wird nämli de Heini vo Baldige gnennd, wo zueme Ministerialegschlecht vo de Habsburger ghört het. Se müend z Baldige e chlini Burg gha ha. D Lag vo dere Burg isch aber bis hüt ned bekannt.
Gressling
De Gresslig (Gobio gobio; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo i Schwärm lebt.
Uussie
De Gresslig isch e längliche dünne Fisch, wo 10 bis 15 cm lang werd. Er isch silbrig und het uf de Siite e düttliche underbrochne Straiffe us dunkle Tupfe. Am Muul het er zwee Baartle.
Verbraitig
De Gresslig chunnt i Mitteleuropa, England, Süüdskandinavie und im nördliche Osteuropa bis an Ural ane vor. Er lebt i klaare subere suurstoffriiche Flüüssgwässer mitere langsaame Ströömig, wo e sandige Grund hend. Er cha au i flache Stele vo Standgwässer vorchoo.
Lebeswiis
De Gresslig isch tagaktiv, im Gegesatz zor Grundle, wo mengisch mit em Gresslig verwechslet werd. Mitem Chopf geg d Ströömig suecht er de Grund noch Alge, Wasserpflanze, Schnegge und Würmer ab.
Laichzitt goot vom vom Aprile bis in Augste binere Wassertemperatur vo 13 bis 24 Grad. S Wiibli lait zwöschet 500 und 7000 Aier a klare flache Stele, wo nu wenigi Santimeeter tüüf sind und e chiisige Gund hend. D Laarfe schlüüffet noch 3 bis 20 Taag. Im zwaite Joor wered Grundle gschlechtsriiff. Si chönd 6 Joor alt were.
Walderada
D Walderada, wo anne 530 uf d Wält cho isch, isch am Ändi vo der spootantike Zyt e langobardischi Prinzässin, fränkischi Königin und bairischi Herzogin gsi.
Si isch d Dochter vom König Wacho vo de Langobarde gsi. Iires Volch het i säbere Zyt z Pannoonien a dr Donau gläbt.
Anne 554 isch d Walderada d Frou vom merowingische König Theudebald vo de Franke woorde, wo do eerscht öppe sibezääni gsi isch. S Herrschaftszäntrum vo iine isch z Metz gsi. Eis Joor spööter isch dr Theudebald scho gstoorbe, und jetz het se dr nöi Frankekönig Chlotar ghürootet (oder welle hüroote) zum em Theudebald sy Nochfolger z wärde. Wil dr Chlotar aber scho anderi Froue gha het, isch d Chile mit dere nöie Verbindig nit yverstande gsi – der Gregor vo Tours brichtet das –, und so het dr Chlotar de druff verzichtet. Das isch i der Zyt vom Papscht Vigilius gsi.
Dr Frankekönig het de d Walderada em Herzog Garibald vo de Baiuwaare gää. Das muess für iin, wo der eerscht bekannt Herzog vom alte bairische Herzogtum isch, e grossi Eer gsi sy; me het em mängisch au «König vo de Baiern» gseit, und eso wäär d Walderada au die eerschti Baiernkönigin.
John C. Box
si Lawa un sina Kàrriar
Àn da Kongresswàhla vu 1918 hàt ma dr Box gwählt àls Represantànt fìr dr 2. Wàhlbeziark vum Texas. Ìm Represantàntahüss ìsch’r dr Nohfolger vum Martin Dies Sr. gsìì. Ar ìsch doo àb em 4. März 1919 gsìì, un ìsch fìmfa Mol wìdergwählt worra. Ar ìsch àlso bis àm 3. März 1931 ìm Kongress gsassa. Ìn dara Zitt hàt ma dr 18. un dr 19. Verfàssungszüasàtz ràtifiziart. Dernoh hàt d’ Demokràtischa Pàrtäi dr Box nìtt fìr a Wìderwàhl nìt gschtällt.
Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt dr Box nochamol àls Ànwàlt z’ Jacksonville gschàfft.
Dr John Box ìsch àm 17. Mai 1941 z’ Jacksonville gschtorwa un ìsch àui do beardigt worra.
Taubenmoos
S Nadurschutzgebièt Duubèmoos lyt im Bann vo dè Gmaind Bernau im Hochschwarzwald, im nördlichschtè Zipfel vum Landchrais Waldshuèt.
Kenndatè
S Nadurschutzgebièt isch vum Regyrungsbräsidium Fryburg am 16. Septembèr 2007 mit èrè Voordnung uusgwisè worrè. S Areal hèt è Größi vo öppè 205 Hektar. S wörd unter dè Schutzgebiètsnummèrè 3.276 gfüürt. Dè CDDA-Code für s Nadurschutzgebièt lutet 378370 un isch glych wiè d WDPA-ID.
Laag un Beschrybung
S Naturschutzgebièt lyt öppè 1,5 km südlich vo Bernau/Obberlehè un gòt übber dè Dalgrund un diè Haalè, wo südlich vum Rönischbächle ligèd, sowiè d Mattè vum Schönègrund. S Nadurschutzgebièt gòt vom Nordoschtè gu Weschtè vom Gwann „Grüèni Blätz“, „Uff dè Rain“, „Duubèmoos“, „Hexèbüèl“, „Fäldmoos“ zuè dè Gwann „Hinterwäldemle“, „Neusauè“ bis zuè dè „Küènzishüttè“ und im Südoschtè uff Flèggè „Schönègrund“ bis „Kirchèblatz“. S isch è tǜpisches boschtglazials Dal vo dè Schwarzwälder Hochflächèlandschaft un dè büèrlich brägtè Kulturlandschaft mit Wisè, Weidè, Wälder un Moor. S umfasst è Mosaik uss unterschydlichè, landeswit bedütsamè Moor, Wälder, Borschtgrasrasè, Magerwisè un andrè Läbbensrüüm. S Duubèmoos wörd als Chältepol vu Baddè-Württèbärg aagluègèt, well s dört sèlbscht im Summer übber dè Daag durrè zuè Froscht chò ka.
Schutzzwèck
1. Schutzzwèck vum Nadurschutzgebièt isch s Erhaaltè un d Entwigglung vum Gebièt
2. Schutzzwèck isch au dè Witterbeschtand vo söttigè Läbbensrüüm un Artè, wo dè FFH-Richtlinniè sowiè dè Vogelschutzrichtlinniè bsunders entschprèchèd. Nõch dè dörtigè Aaforderungè chömmèd im Schutzgebièt bsunders folgendi Läbbensrüüm un Artè vor:
Läbbensrüüm:
artèrychi Borschtgraswisè (brioritär), bärgig füchti Hochschtuudèhääg, Bärg-Maïwisè, nadurnòch läbbèndi Hochmoor (brioritär), gschädigti Hochmoor, Übbergangs- un Schwingwisèmoor, kalchrychi Niddermoor, Moorwälder, Erlè- un Eschèwälder (brioritär) a Flǜeßgwässer, bodèsuuri Fichtèwälder.
Nüüdöter (Lanius collurio), Schwarzschpächt (Dryocopus martius)
Christiane Brunner (Politikerin, 1947)
D Christiane Brunner (* 23. Meerz 1947 z Gämf, haimetberäächtigt z Egg) isch e Schwyzer Bolitikeri (SP).
Lääbe
D Brunner isch as Doochter vun ere Schnyyderi vu St. Galle in aifache Verhältnis ufgwagse. Iiri Familie gheert dr methodistische Chilche aa. No dr Matura het d Brunner mit eme Stipändium Jura studiert.
Anne 1969 isch d Christiane Brunner Grindigsmitgliid vu dr Frauebefreiigsbeweegig (FBB) gsii. Vu 1976 bis 1978 het si as Jurischti im Bundesamt fir Soziaalversicherige gschafft, vu 1980 bis 1989 in ere Aawaltspraxis z Gämf.
Vu 1981 bis 1990 isch d Brunner Mitgliid vum Gämfer Kantoonsroot gsii, vu 1982 bis 1989 Bresidänti vum Schwyzerische Verband vum Personaal vu dr effetlige Dienscht (VPOD) un vu 1983 bis 1987 Bresidänti vu dr soziaalbolitische Kummissioon vu dr Soziaaldemokraatische Bartei vu dr Schweiz. Wu s anne 1989 e Volksabstimmig zue dr Schwyzer Armee gee het, het si d Brunner derfir uusgsroche, ass d Armee abgschafft wird.
In dr Gwäärkschaft isch d Brunner vu 1992 bis 2000 Bresidänti vum Schwyzerische Metall- un Uhrenarbaiterverband (SMUV) gsii, vu 1994 bis 1998 derzue au Co-Bresidänti vum Schwyzerische Gwäärkschaftsbund (SGB). Anne 1991 isch d Brunner in Nazionaalroot gweelt woore, wu si Mitgliid vu dr Kummissioon fir soziaali Sicherhait un Gsundhait gsii isch un vu dr Kummissioon fir Wiirtschaft un Abgaabe. D Brunner isch aini vu dr Iniziatorne vum landeswyte Frauestraik („Lila Streik“) am 14. Februar 1991 gsii.
Bi dr diefe Barteikriise noch em Abgang vu dr Ursula Koch isch d Christiane Brunner im Oktoober 2000 zue däre ire Noofolgeri as SP-Barteibresidänti gweelt woore. Si het d Bartei bis Meerz 2004 gfiert.
D Brunner isch zwoosproochig.
Nüziders
Nüzigers (amtlich Nüziders) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Walgau) z Vorarlberg, Öschtriich.
Gschicht
Nüzigers ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 820 als Vicus Nezudene.
Dialekt
Dr Dialekt vo Nüzigers khört zum Bodeseealemannisch.
Bisel
Bìsel (Patois Péjeu, frz. Bisel, dt. Bisel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bìsel lijt ìm Sundgöi, 14 Kilometer sìdlich von Àltkìrech un 30 Kilometer weschtlich vun Bàsel. Ìwer dr Bànn fließt dr Largitzenbach e Züefluss vun dr Làrg.
Gschìcht
Bìsel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1280 àls Bisol (1303 Bysol, 1341 Bisel, 1370 Pysul, 1485 Bisel, 1495 Bysol, 1567 Bisell, 1651 Byszell).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bìsel ìsch. Bìsel ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìsel ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kestenholz (Unterelsass)
Keschteholz (frz. Châtenois, dt. Kestenholz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Keschteholz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 912.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Keschteholz ìsch. Keschteholz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Keschteholz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Eptingen
Eptige (hochdütsch: Eptingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Baselland.
Lag
Eptige liggt am obere Änd vom Diegertal uff 568 Meter über Meer. S Dorf wird vo de Höchine vom Faltejura iigrahmt.
D Nochbergmeinde sind im Baselbiet Diegtä, Löifelfinge, Langebrugg und Bämbel und die soledurnische Hägedorf und Haueschtei-Yflete.
Vo Eptige goot e Bärgstrooss über d Challhöchi uf Yfleten übere, eini übere Chilchzimmersaddel uf Langebrugg und no en anderi uf Löifelfinge.
Dure Bärg isch d Autobaan A 2 im Bölchedunäll. Uf dr Bärgkreete isch d Bölcheflue.
Wappe
S Wappe vo Eptige, wos sitt 1938 offziell git, zaigt en schwarze Adler wo liggt mit roter Zunge und Fäng uff goldigem Grund. Es ischs Wappe vo de Herre vo Eptige gsi.
Gschicht
D'Archäologe hän chenne belegge, ass s Gebiet scho im 7. Joorhundert bewohnt gsi isch. E Siidlig hett sich aber erscht im friene Mittelalter entwigglet. 1145 isch dr Ort als Ebittingen, 1189 als Etingen und 1194 als Eptinwin erwähnt worde. D Vorherrschaft isch bim Bischof vo Basel gläge. Dä hetts Dörfli als Lehe an d Herre vo Eptige geh. 1487 hetts d Stadt Basel kauft. Sit 1803 gheerts zem Bezirk Waldeburg.
Bolheim
Bola (Hochdeitsch: Bolheim) isch a Ortsdoil vo Herbrechtinga im Landkreis Hoine, Bada-Wirttaberg. Dr Ort hat 3180 Oiwohnr (Stoad 31. Dezember 2004), d Gemarkungsfläch isch ogfär 2230ha, davo send faschd 55 % bwaldet.
Lag
Bola ligt em Landkreis Hoina, d Brenz fliaßt durch dr Ort vo Norda nach Sida. Am eschtlichen Road passiert d Brenzboa dr Ort, parallel dazu laift d Bundesstroaß 19.
Gschicht
Em Joar 774 isch Bola zerscht mol en ner Abschrift von ner Bsitzurkond vom Kloster Ohausa erwähnt worra, Urkonda blegats aber erscht vom Joar 1320 oa, dr heitig Noma leutat sich vo Bolem (Hiagl) ab. En dr Ortsmitt uf m Lendaberg, am Omlaufhiagl vo dr friazeitlicha Brenz erhebt sich d Kirch vo Bola, an Kirchahoiliga hot dia edda odr isch heit nemme nochweisbar. Bei Reschdorirungsarbeida isch feschdgschdelld worra, dass d heitiga Kirch uf de Grondmaura vo ner no vial äldra Kirch statt.
Bola isch bis 1972 a oigaständiga Marktgmoid gwäa, aber isch am 1. März mit Ohausa ens Stadgebiat vo Herbrechtinga eigmoidet worra.
Siadlunga
Liste vo elle Stroaßa on Eirichtunga
Siaba Schwoba
En Bola wird a Doil vo de dortig Landschaftsschutzgbiat noch oiner Begebaheit vo de Siaba Schwoba offizjell Hasaloch gnannt. Siaba Baim, wo in ner Roi waxe, o ner asorschda waldlosa Stell erinnert heit no an Begegnung dr Siaba Schwoba mid dem Hasa, wo doa oageblich stattgfunda hot.