cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Käse
Chäässorte noch Kulture
Bi Edelschimmelchääs wird dr Chääsbruch oder dr Chääslaib mit Edelschimmelbilz gimpft. Wäärend si e baar Wuche bis drei Mönet rife, wärde Rotschmiirchaäse mit Salzwasser gwäscht und d Oberflechi mit Rotschmiirbakterie behandlet. Eso wird dr Oberflechi Wasser entzoge und d Chääs bechömme e brüünligi, waggsartigi, halbwäichi Rinde, wo cha schnuufe und eso cha dr Chääs richdig rif wärde. Dr Däig vom Chääs isch fiin, wäich und greemig. Dr Gschmagg isch bim junge Chääs mild und wird, je elter er wird, usbrägter und chreftiger.
Laagerig und Rifig
Dr Gschmagg vom Chääs hängt vo dr richtige Laagerig und Rifig ab. D Ruumtämpratur cha ooni Broblem 20 bis 23 Grad Celsius si, solang d Luftfüechtikäit hooch gnueg isch. Am beste isch s wenn dr Chääs as ganze Laib rift.
Wenn d Luft z droche isch (under 60 % Luftfüechtikäit) dröchnet dr Chääs z schnäll us und cha nid rif wärde. Rokfor zum Bischbil wird in Felshöölene glaageret bin ere Luftfüechtikäit vo 95 Brozänt.
Verwändig
In dr Chuchi wird Chääs in vile Spiise und Zueberäitigsarte verwändet, am bekanntiste si hüte woorschinlig s Fondü, s Raclette und d Pizza. As Dessertgang git s mänggisch en Uswaal vo guete Chääs, und drbii sött mä mit de milde Sorte aafoo und macht mit de chreftigere witer, vilmol dringgt mä drzue Wii, wo zum Chääs basst.
Erika Hess
D Erika Reymond-Hess (* 6. Merz 1962 z Woufäschiesse ) isch en ehemaligi Schwiizer Skirännfahreri.
Läbe
I de 1980er Jahr het d Erika Hess us em Kanton Nidwaudä als villsiitigi Skifahreri de alpini Skisport bi de Fröie dominiert, nur en Olympiasiig het sie i ihrere Karriere nie erreicht. Sie isch 1982 und 1984 Gsamtwältcöpsiigeri gsi und het insgsamt 31-mal es Wältcöprenne gwunne. Ausserdem gewann sie von 1981 bis 1983 sowie 1985 den Disziplinenweltcup im Slalom, darüber hinaus 1984 den Weltcup im Riesenslalom und in der Alpinen Kombination. Wäge de gringere Zahl a Siig het sie i de Saison 1985/86 de Slalom-Wältcöp gäge d Roswitha Steiner us Österiich, wo au uf 110 Pünkt cho isch, verpasst. Vom Januar 1981 bis zum Saisonändi im März 1981 het sie sächs Siig hinderenand gfiiret.
Bi de Skiwältmeisterschafte isch d Hess bsunders erfolgreych gsi. So isch sie bi de Ski-WM 1982 z Haus im Ennstal dreyfachi Wältmeisteri in dr Alpinen Kombination, im Riiseslalom und im Slalom worde. Bei de Ski-WM 1985 z Bormio het sie i de Kombination gwunne und isch au nach em erste Lauf vom Slalom i Fiehrig gläge, bevor sie denn aber im zweite Lauf usgschide isch. Zum Abschluss vo ihrere Karriere het sie bei de Ski-WM 1987 z Crans-Montana nomal Gold in de Kombination und im Slalom gwunne.
Alamannicus
Alamannicus oder Alamannicus Maximus isch e Siigerbiname (lat. cognomen ex virtute) gsii, wo e römische Chaiser öberchoo het, wenn er e grosse Siig gege d Alemanne errunge het. De Name isch en adjektivischi Ablaitig vom Alemannename. Äänlichi bildige sind Germanicus, Francicus, Gothicus, Vandalicus, Armeniacus, Arabicus, Persicus und no ander mee.
Esch-Uelzecht
Esch-Uelzecht (dt. Esch an der Alzette, frz. Esch-sur-Alzette) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg. Si isch no dr Hauptstadt di zwootgrescht Stadt vum Land un het wie di drittgrescht Stadt Déifferdeng e Uusländeraadail vu iber 50 %. Bekannt isch d Stadt vor allem fir ihri Stahlinduschtri.
Quartier
Zue Esch-Uelzecht ghere d Quartier Al Esch, Belval, Brill, Brouch, Dellhéicht, Fettmeth, Grenz, Hiel, Lalleng, Lankhelz, Neiduerf, Park, Raemerech, Schlassgoart, Sommet, Universitéit, Uecht, Wobrécken un Zaepert
Verwaltig
Esch-Uelzecht ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Esch-Uelzecht isch syter anne 2000 d Lydia Mutsch (LSAP). Scheffe sin dr Félix Braz (Déi Gréng) un dr Henri Hinterscheid (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Esch-Uelzecht isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1145 as Asch (1182: Asch, 1182: Asch).
Wirtschaft
Mit dr Entdeckig vu Yyseerzvorchuu het mit dr Yyse- un Stahlinduschtri in dr zwoote Helfti vum 19. Johrhundert in dr Region e induschtriälle Ufschwung aagfange. Zerscht in Bärgwärch, speter im Dagböu, isch d Minette abböue un in dr Yysehitte verschafft wore. Mit dr neie Arbetsblätz isch d Yywohnerzahl schnäll aagstiige. Aafangs sin s vor allem Arbaiter vu Luxeburg gsii, mer het aber schnäll au mieße Lyt us em Uusland aawärbe. Zerscht sin si us dr Nochberländer chuu, speter vor allem vu Portugal un Italie. No dr Stahlkrise in dr 1970er Johr isch d Produktion zruckgfahre un vil Arbaiter sin entlosse wore.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Esch-Uelzecht ghert zum Moselfränkisch.
Kartause (Basel)
D Kartuuse stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter in dr Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
Gschicht
Im 14. Joorhundert het s Gläibaasel no im Bischof vo Konstanz ghöört. 1392 het dä s Stedtli dr Stadt Baasel verkauft, und mit em dr rächtsrhiinisch Bischofshoof. Dr Achtburger und Oberstzumftmäister Jakob Zibol het im Joor 1401 die Liigeschaft mit em Hoof, Brunne und Räbgarde für 600 Goldgulde vo dr Stadt kauft und het sä im Stroossburger Prior Winandus überloo, so dass dä dört e nöis Kloster, d Kartuuse St. Margrethedaal, het könne iirichde.
D Kartüüser si vo woolhabende Bürger finanziell understützt worde, wie de Amerbachs und andere, und immer wider si Lüt us em Daig und vo dr Uniwersidäät em Orde biidräte. Si häi dorum e starke Iifluss uf s intellektuelle, wüsseschaftlige und gäistige Lääbe vo dr Stadt ghaa, vor allem wääred iirer Hoochzit in dr Middi vom 15. Joorhundert, au wenn d Kartüüser allgemäin d Gröössi vo iire Kongregazioone uf zwölf Mönch und sächzää Laiebrüeder beschränggt häi.
D Zite si vo de 1520er Joor aa für s Kloster schwiiriger worde und d Verordnige vom Root, wo immer mee in d Richdig vom Protestantismus gleent het, stränger und stränger. Am 23. Merz 1529 isch dr Prior schliesslig us dr Stadt gflüchdet und s Kloster isch ufghoobe worde. Aber erst 1564, mee as drissig Joor noch dr Reformazioon in dr Stadt, wo dr letscht Mönch, dr Thomas Kresszi, gstorbe isch, isch d Kartuuse zuedoo worde. Iiri Bibliothek mit dr Büechersammlig vom Johannes Heynlin isch 1592 in d Baasler Uniwersidäätsbibliothek khoo.
Hagen (Lothringen)
Hoën (lothrìngisch; frànzeesch Hagen, ditsch Hagen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Hoën lijt àn dr Granz züe Luxemburg, rund 16 Kilometer nerdlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 238 und 290 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hoën ghert zem Moselfrankisch.
Féchy
Féchy (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Féchy lyt an dr Stroß Nyon-Aubonne. Zue dr Gmai ghere Féchy-Dessous mit dr Wyler La Crausaz un Le Saugey un Féchy-Dessus, derzue s nei Quartier Les Cassivettes. D Gmaiflechi umfasst 71,6 % landwirtschaftligi Flechi, 6,6 % Wald, 21,4 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Féchy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1188 as Fescheio (1204 Fechie, Feschi, 1221 Feschie, 1467 Feschier).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 28,3 % gläge.
Religion
50,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 26,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 4,5 %, FDP 19,5 %, GLP 7,2 %, GP 13,0 %, SP 15,5 %, SVP 23,6 %, Sunschtigi 0,7 %.
D Burgermaischteri vu Féchy isch d Carole Bettems (Stand Merz 2014).
Salamis
Dr Naame Salamis bezäichnet:
Féchy
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 632 Yywohner 79,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7 % Dytsch, 0,2 % Italienisch un 13,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Paul Dungler
Dr Paul Joseph Dungler (* 1. März 1902 z’ Dànn, Raichslànd Elsàss-Lothrìnga; † 25. Àuigscht 1974 z’ Kolmer, Owerelsàss) ìsch a frànzeescher Ìndüschtriäller, keenigsträijer Àktìwìscht un Wììderschtàndskampfer geega dr Nàzionààlsoziàlìschmus gsìì.
sii Laawa
Dr Paul Dungler ìsch dr Suhn gsìì vum Schlosser Pierre Dungler un vu dr Julie Schneider. Sii Brüader Julien hàt sìch z’äärscht z’ Bààsel nììdergloo.
Noh-n-em Ààschluss vum Elsàss-Lothrìnga àns Drìtta Raich ìsch dr Dungler àm 25. Àuigscht 1940 illegààl uff Dànn z’ruckkumma. Doo hàt’r àm 1. Septamber 1940 d’ äärschta elsassischa Wììderschtàndsorgànisàzioon grìnda, wo z’äärscht Septième colonne d’Alsace un àb 1941 Réseau Martial ghaissa hàt. D’ Mìtglììder vum Nätzwark hann militäärischa un wìrtschàftliga Informàzioona gsàmmelt, fìr’na ìm Vichy-Reschiim un ìn da Wììderschtàndsfiahrer z’ London ìwwergaa. Wu-n-’r ärfàhra hàt, àss d’ Gestapo ne verhàfta wurd, ìsch’r àm 10. Dezamber 1940 uff Lyon gflìchta. Doo hàt’r Kontàkt mìt’m Màrschàll Pétain uffgnumma, wo-n-ìhm gschtàtta hàt, unbehìndert zwìscha dr Besatzungszoona un em „Fräija Frànkrììch“ z’ raisa. Dr Pétain hàt àwwer nìt känna sìcher màcha, àss d’ Polizäi’ne nìt verfolga wurd. Jedoch hàt dr Màrschàll ìm Réseau Martial 500.000 Frànka gaa. Z’ Lyon hàt àui dr Dungler Kontàkt mìt dr Wììderschtàndsorgànisàzioon ORA, em Generààl Frère un àndra Fiahrer vu dr Àrmee vum Vichy-Reschiim uffgnumma. Ar ìsch àui schtandig ìn Verbìndung blììwa mìt Wììderschtàndsnätzwarker ìnnerhàlb vu dr diitscha Wehrmàcht.
Ìm Àwrìl 1942 hàt s’ Réseau Martial em Generààl Giraud ghulfa, üss dr diitscha Kriagsgfàngaschàft üssz’bracha un dur Mìlhüüsa un Liabsdorf ìn d’ Schwiiz z’ flìchta. Ìm Joohr 1943 ìsch dr Dungler dur Barcelona un Gibraltar uff Àlgier gànga, fìr dr Generààl de Gaulle traffa. Dr de Gaulle hàt àwwer’ne nìt wälla traffa, dänn’r ìsch a Geegner gsìì vum Generààl Giraud.
Schpeeter ìsch dr Dungler vu’ma Flugzigg vum US-àmerikànischa Ghaimdianscht mìt’m Fàllschìrm ìns frànzeescha Zäntrààlmàssiv àbgsätzt worra. Doo hàt’r uff Wunsch vum Generààl Revers Kontàkt mìt dr diitscha-n-Àbwehr wälla uffnamma. Àm And Hornung 1944 ìsch’r àwwer z’ Nizza vu dr Gestapo verhàftet worra. Ar ìsch ìn mehrera Käfig ìn Frànkrììch un Diitschlànd iigschpärrt worra, un ìsch d’rnooh ìns Lààger vun Eisenberg ìn dr Tschechoslowàkäi verschläppt worra. Doo ìsch’r àm 8. Mai 1945 vu da àmerikànischa Truppa befräijt worra.
Dr Paul Dungler ìsch Offiziar vu dr Eehralegioon worra un hàt d’ Wììderschtàndsmedàlia bikumma. Sitter Oktoower 2017 ìsch z’ Dànn a Schtrooss noh-n-ìhm gnännt (d’ Allée Paul-Dungler).
SOB
SOB isch d Abchürzig für:
Bischofshof Basel
Dr Baasler Bischofshoof isch e historischs Geböid in dr Groossbaasler Altstadt. Er stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter in dr Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi. Hüte isch s dr Sitz vo dr Kiircheverwaltig vo dr evangelisch-reformierte Kiirche vo Baasel-Stadt.
Gschicht
Noch dr Reformazioon het d Uniwersidäät dr Bischofshoof brucht und mit dr Helvetische Revoluzioon (1798-1802) isch er Däil vom Schuel- und Kiircheguet vo dr Stadt Baasel worde und d Stadtverwaltig het en für alli mööglige Zwäck verwändet. So isch 1907 s Germanisch-Romanische Seminar vo dr Uni dri cho und vo 1916 het s Amt für Statistik dr ganz Bau in Beschlaag gnoo. 1919 het die evangelisch-refomierti Kiirche dr Bischofshoof zruggbechoo.
Dr Münstersaal
Dr Münstersaal isch zwüsche 1360 und 1380 im erste Stock baut worde as Refektorium für d Doomheere. Wääred em Konzil vo 1431 bis 1448 het en d Konziluniwersidäät für iiri Veraastaltige in Beschlaag gnoo. Um s Joor 1458 het dr Johann vo Vennige, wo denn Bischof gsi isch, dört e Bibliothek für s Domkapitel iigrichdet. Us dere Zite stamme au d Freske, wo mä hüt wider cha gsee, nochdäm mä noch dr Reformazion 1595 bis 1596 dr Saal ganz nöi root aagmoolt het. Er isch denn dr Höörsaal für die Theologischi Fakultäät vo dr Uniwesidäät worde und mä het em Doktersaal gsäit. Vo 1838 het wider d Kiirche dr Saal brucht für Gottesdienst und d Baasler hän em afo «Bätsaal» sääge. Vo 1879 bis 1893 isch die Middelalterligi Sammlig im Münstersaal dehäi gsi, bis si in d Barfüesserkiirche züüglet isch, wo denn as s nöije Historische Museum ufdoo worde isch. Bis 1899 het en s Staatsarchiv brucht und denn verschiideni anderi staatligi Instituzioone. Hüte finde im Saal Sitzige, Konzärt und anderi Aaläss statt.
Dr Bischofshoof im Chläibaasel
Au im Chläibaasel het s emol e Bischofshoof gee, dä vom Bischof vo Konstanz, und wo dä 1392 dr Stadt Baasel s Chläibaasel verchauft het, isch au dä rächtsrhiinisch Bischofshoof drbii gsi. Dr Finanziee Zibol het im Joor 1401 d Liigeschaft für 600 Goldgulde vo dr Stadt kauft und het sä im Stroossburger Prior Winandus überloo, so dass dä dört e nöis Chloster, d Kartause, het chönne iirichde.
Salamis (Insel)
Salamis isch bekannt wäge dr Seeschlacht vo Salamis im Joor 480 v. d. Z., wo e Däil vo de Perserchrieg gsi isch. Die griechischi Flotte vom Themistokles het d Flotte vom persische Köönig Xerxes I. besigt.
Dickete
Dickete häisst in dr Cheeserei d Milch vo Chüe, Wasserbüffel, Schoof oder Gäisse, wemm mä mit Lab oder Milchsüüri s Milchäiwiss Kasein abschäidet.
Härstellig
Wemm mä Rohmilch e Zit lang loot lo si, wird si vo sälber suur, aber die natüürligi Süürig cha mä kuum kontrolliere. Bastörisierti Milch hingeege wird nid von eläi suur. Dorum duet mä bim Cheesmache Starter- oder Süürigskulture in d Milch, wo dr Milchzucker Laktose in Milchsüüri umsetze. Wemm mä denn Lab in d Milch duet, grünnt s Milchäiwiss, s Kasein.
Wenn er d Starterkulture drzuedoo het, kontrolliert dr Cheeser die ganz Zit dr Ghalt an Süüri in dr Milch, bis es richdig isch zum s Lab dri z due. D Milch foot denn afo dicker wärde. Wenn si denn nid bewegt wird, bildet sich e glatti Masse, d Dickete. Dää Vorgang brucht 30 Minute bis zwäi Stunde. D Tämpratur bim Dicklege variiert noch dr Cheessorte zwüsche 21 und 35 °C. Für Wäichchees isch d Milch eender wermer as für Hartchees wenn d Zit vom Grünne gliich blibt.
Wemm mä Früschchees (französisch fromage frais) und Suurmilchchees wie Handchees oder Olmützer Quargel macht, verwändet mä kä Lab, d Milch grünnt usschliesslig wäge de Milchsüüribakterie.
Ajla Paradžik
D’ Ajla Paradžik (* 29. Jüüli 1994 z’ Goražde, Bosnia un Herzegowina) ìsch a bosnischa Volleybàllschpììlera, wo àls Mìttelblockera schpììlt. Sitter 2022 schteht sa biim Verain Volley Mìlhüüsa Elsàss unt’r Vertrààg. Sa ìsch àui Mìtglììd ìn dr bosnisch-herzegowinischa Nàzionààlmànnschàft.
ìhra Kàrriar
Ìhra Profikàrriar hàt d’ Paradžik ànna 2011 ìm bosnischa Verain ŽOK Bimal-Jedinstvo ààgfànga. Mìt dr Verainsmànnschàft hàt sa zwìscha 2011/12 un 2016/17 säcksmol uffanànderfolgend d’ bosnischa-herzegowinischa Maischterschàft gwunna, un d’rzüa fìmf Mol s’ Bosnia-Pokààl —numma ànna 2013/14 hàt d’ Mànnschàft s’ Pokààlandschpììl geega OK Gacko mìt 3:2 verloora. Ìn dr Saison 2017/18 hàt sa biim Haladás VSE ìn Ungària gschpììlt; mìt dam Verain ìsch sa uff Plàtz 6 vu dr ungàricha Maischterschàft un uff Plàtz 5 vum Ungàrn-Pokàl ànakumma. Ìm Joohr druff hàt sa biim Verain UTE Budapest gschpììlt; doo ìsch sa Viarta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft un Fìmfta ìm Pokààlwättbwarb gsìì.
Ànna 2019 ìsch d’ Paradžik ìn dr lothrìngischa Verain Vandœuvre Nancy VB gànga ge gschpììla; doo ìsch sa zwai Joohra làng blììwa. Ìn da baida Schpììlzitta-n-ìsch Fìmfta-n-ìm Frànkrììch-Pokàlwättbwarb gsìì. Ìm Joohr 2020/21 ìsch sa d’rzüa uff Plàtz 9 vu dr frànzeescha Maischterschàft ànakumma. Ànna 2021 hàt sa zamma mìt dr bosnischa Nàzionààlmànnschàft d’ Öiropäischa CEV-Sìlwerliiga gwunna.
D’ Saison 2021/22 hàt d’ Paradžik z’ Saint-Raphaël ìn Süüdfrànkrììch gschpììlt; doo ìsch sa Drìtta ìm Frànkrììch-Pokààlwättbwarb un Sììbta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft gsìì. Ìm Mai 2022 hàt sa a Vertrààg biim Verain Volley Mìlhüüsa Elsàss unterzaichent. Mìt Mìlhüüsa hàt sa ìm Oktoower 2022 dr Frànkrììch-Schpìtzapokààl geega dr Volero Le Cannet gwunna.
Hagendingen
Hoendéngen (lothrìngisch; frànzeesch Hagondange, ditsch Hagendingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Hoendéngen lijt rund 13 Kilometer sìdlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 154 un 209 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Hoendéngen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1179 àls Angodange.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hoendéngen ìsch. Hoendéngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Tramelan
Tramelan (Franc-comtois [a tramˈlɔː], alem. Tramlige, dt. Tramlingen, verautet Tremlingen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
D Gmeindsflächi bsteit us 58,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 32 % Waud, 8 % Sidligsflächi u 1,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Mont-Tramelan, Corgémont, Tavannes u Saicourt im Kanton Bern sowie Les Genevez, Montfaucon, Le Bémont, Saignelégier u La Chaux-des-Breuleux im Kanton Jura.
Gschicht
Tramelan isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1179 aus Trameleins. Di hütig Gmeind isch im Jahr 1952 entstange us dr Fusion vo de Gmeinde Tramelan-Dessus u Tramelan-Dessous. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,4 % gläge.
Religion
64,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 21,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 3,2 %, CVP 2,3 %, EVP 8,1 %, FDP 8,7 %. GLP 1,0 %, GP 8,3 %, SP 32,1 %, SVP 25,9 %, Suschtigi 10,4 %.
Gmeindspresidäntin vo Tramelan isch d Milly Bregnard (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4165 Ywohner 8,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 86,3 % Französisch u 2 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Tramelan isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
École nationale des chartes
D École nationale des chartes (ENC) esch e Hochschuel fir historischi Hilfswisseschafte z Paris (Frànkrich). Si isch aini vu dr franzesische Elitehochschuele, dr grandes écoles. D ENC isch am 22. Februar 1821 grindet wore un dient der Uusbildig vu Archivar, Konservatore un Bibliothekar vum hechere Dienscht. Si het iri Ruum in dr Gebei vu dr Sorbonne.
Kantonsparlament
Es Kantonsparlament isch es Parlament und die legislativi Gwalt vo eme Schwizer Kanton. Wäge de unterschiidliche gschichtliche Entwicklige in de verschidnige Kantön und wäge de unterschiidliche Sproochregione, hei di Parlament verschidnige Näme. Si heisse Kantonsrot, Landroot oder dütsch Grosse Rot reschpektiv franzöösisch Grand Conseil. Nume dr Kanton Jura het parlement (schwzdt. Parlamänt) vorzoge.
D Kantonsparlamänt chömed im Johresablauf regelmässig för e paar Täg, im Kanton Züri jede Wuche a aim Tag, am Kantonshauptort zäme. Däne Zämekümft sait me au «Session». Si bespräched dänn di ainzelne Pünkt vo de Traktandelischte, fassed Bschlüss oder stelled Aaträg a d Kantonsregierig.
S Pendant zumene Kantonsparlamänt isch z Dütschland, z Ööschterrych und z Liechtestäi de Landtag.
26. Mai
Dr '''26. Mai''' isch dr 146. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 147. in Schaltjohr), dodermit blybe no 219 Däg bis zum Änd vum Johr.
Tschingg
Tschingg isch ä umgangssprachlichi und mundartlechi Bezeichnig für d Italiener, wo vor allem in dr dütsche Schwiz, aber au i Südbade und im Vorarlberg bruucht wird.
Bedütig
Dr stark negativi Iidruck, wo s Wort im allgemeine macht, wird mänggisch ä chli abgschwecht, wenn mä s in dr Verchliinerigsform as Tschinggeli bruucht.
As Tschingg bezeichnet z wärde, cha ä psychischi Belastig si, vor allem für Chinder und Ufwachsendi.
Ähnlig wie s Wort «Nigger» in de USA, wo d Afroamerikaner under sich bruuche as normali, ethnischi Bezeichnig, aber wenn s vo wisse Amerikaner bruucht wird, as eins vo de schlimmste Schimpfwörter zelt, bezeichne sich Italiener, wo in dr Schwiz läbe, mänggisch sälber as Tschingge.
D Zürcher bruuche dr Begriff „Steibock-Tschingg“ as Schimpfwort für d Bündner.
Etymologii
S Wort chunnt vo cinque, dr Zahl Fümf uf Italienisch. Im norditalienische Spiil Morra wird hüfig grüeft cinque (a) la morra, was vo de Schwizer zu Tschinggelemore verballhornt und denn zu Tschingg gchürzt worde isch. Dr Usdruck isch sit em Ändi vom 19. Johrhundert bekannt. In dr Literatur isch er scho 1924 vom Heinrich Federer in Weihnachten in den sibyllinischen Bergen bruucht worde.
Kultur
Vom Adrian Meyer (*1956 z Wohle) gids es Theaterstuck us em Jaar 2007 mid em Titel Tschingge.
Liste der römisch-deutschen Herrscher
Die Liste vo de römisch-dütsche Herrscher zelt d König vom Ostfränkische Riich sit em Verdrag vo Verdun und d Kaiser vom Heilige Römische Riich uf. Es het au die verschiidene Gegekönig, wo us verschiidene Gründ nit die volli Macht im Riich gha hai, aber doch e wäsentligi Rolle gspiilt hai. Nit ufgfüehrt si die römisch-dütsche Kaiser, wo nit gliichziitig au römisch-dütschi König gsi si.
Suisse
Suisse (franz.) stoot fir
Liste der römisch-deutschen Herrscher
Interregnum 1740 bis 1742
Interregnum 1740 bis 1742
Nummerierig
Problem bi dr Nummerierig git s in de folgende Fäll:
Alois Lüönd
Dr Alois Lüönd (* 16. Augschte 1951) isch e Schwyzer Schwyzerörgeler.
Burghof Lörrach
Dr Burghof isch e Kultur- und Veraastaltigszentrum z Lörrach in Südbaade. Er isch über d Region uuse bekannt worde wäge sinere Archidekduur, wo vo de Baasler Archidekde Wilfrid und Katharina Steib entworfe worde isch und wo sich mit sinere zitgenössische Kunst im und am Bau in die historisch gwaggseni Altstadt vo Lörrach iifüegt.
Alois Lüönd
Musik
Dr Alois Lüönd läbt z Ingäbohl un spiilt syt em 16. Lääbesjohr Schwyzerörgeli.
Burghof Lörrach
Gschicht
Noch zwäi Joor Baue isch dr Burghof Lörrach am 6. Novämber 1998 eröffnet worde und het d Funkzioone vom ene Kultur- und Veraastaltigszentrum übernoo, wo bis denn die alti Stadthalle usgüebt het. Dr Naame Burghof erinneret draa, ass dr Bau uf eme historische Blatz stoot, dört wo d Lörracher Burg gsi isch, bis si im Joor 1638 zerstöört worde isch. Das isch e chliises Wasserschloss gsi, wo mä mit em "Stettener Schlössli" oder em Wasserschloss Inzlige cha vergliiche.
Alois Lüönd
Musik
Um 1968 het er bim Bernhardin Schmidig, gnännt ds'Lunnis Bäredi, em Brueder vum Franz Schmidig, e baar Stuck chenne lehre.
In dr 1970er un 1980er Johr het er mit em Martin Nauer, gnännt dr Örgelidoktor, ufgspiilt. Vum Martin Nauer, em Vater vum glychnamige Musiker, het dr Alois Lüönd di alte Dänz vum Josef Stump chenne lehre, wu dr Nauer vum Balz Schmidig iberliferet kriegt ghaa het, wu no mit em Josef Stump sälber gspiilt ghaa het. Um 1966 het dr zweet Brueder Paul Lüönd s Schwyzerörgeli glehrt. Dodruf isch um 1970 s Schwyzerörgeliduo Lüönd entstande, wu bi Verain un chlaine Fescht ufgspiilt het.
Anne 1976 het dr Daniel Lüönd, dr jingscht vu dr Mosi-Bríeder, dr Bass glehrt. Derwäge isch derno s Schwyzerörgelitrio Mosibuebä entstande. In dr 1970er Johr het s e baar Mol mit em Rees Gwerder un em Paul Lüönd gspiilt. D Formation Mosibuebä het s vu 1976 bis 2014 gee un isch in dr Zwischezyt mit em Daniel Gwerder un em Philipp Schuler zue me Schwyzerörgeliquartett versterkt wore. Alli Dänz vum Josef Stump un em Balz Schmidig un di aigene sin vu Musiker zue Musiker wytergee wore, Note het s fascht nit gee un d Musiker hään au kai Note chenne läse. Mittlerwyli git s e baar Notehefter vu dr Mosibuebä un vum Paul Lüönd. Am 19. Merz 2014 sin d Mosibuebä wäg dr Chranket vum Paul Lüönd ufglest wore, am 3. April 2014 isch er gstorbe. Dodruf isch d Mosi-Musig grindet wore.
Privat
Dr Alois Lüönd isch mit drei Brieder im Mosi z Ingäbohl im Kanton Schwyz ufgwachse. Är het Elektromonteur glehrt un schafft hit bim Kanton. Är isch ghyrote un het vier Chinder
Diskografi
Derzue git s e Hufe CD, wu d Mosibuebä mit ainzelne Titel druf sin.
Kompositione vum Alois Lüönd (Uuswahl)
Ä fründlichä Blick, Am Schiltänünimärcht, Am Stanser Hosälupf, Bim Roli im Metsch, Chrütergeischt, Dr Trychlästimmer vom Mosi, E Schwyzerkaffi bim Nöldel z'Montica, Erinnerig ad'USA-Schwingerreis, Erinnerung an Götti Vinzenz, Es heiteret ja scho, Es isch ja nüt passiert, Fondue-Abig bim Benno, Für Stumpä Sebäli-Fän, Gänd em brav, Hüt wird's spat, Im Niderz obä, Im Oberigs, Irish Mosi, Schattähalb, Schwalbe-Flirt, Über's Gätterli, Stubete z'Partnun, Ä Schorle Wysse, Rigi Hell, Stoos-Fronalpstock.
Direkte Demokratie
Dr Begriff diräkti Demokratii (au ummiddelbari Demokratii) bezäichnet e Verfaare und au e politischs Süsteem, wo die stimmberächdigti Bevölkerig vom ene Staatswese („s Volk“) ummiddelbar über politischi Sachfrooge abstimmt. Diräkti Demokratii underschäidet sich eso vo dr representative oder indiräkte Demokratii, wo s Volk Mitgliider vom ene Root weelt, wo denn über d Sachfrooge entschäidet. Wenn Elimänt vo dr diräkte und indiräkte Demokratii kombiniert wärde, schwätzt mä von ere halbdiräkte oder plebiszitäre Demokratii. Die unmittelbarschti Form vo dr direkte Demokratie isch die in wenige Schwiizer Kantön no vorhandeni Landsgmeind oder uuf kommunaler Ebeni d Gmeindsversammlig. Halbdirekt wird in dr Schwiiz mitbeschtimmt durch Gsetzes-Referendum und Volksinitiative uuf Verfassigsänderig.
Horst Köhler (Begriffsklärung)
Horst Köhler isch dr Name vu däne Persone:
Niederhasli
Niderhasli (amtlich Niederhasli) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Direkte Demokratie
Es chunnt vor, ass mä a anderi Forme vo dr Bürgerbedäiligung, vo de Informazions- und Akteniisichtsrächt as diräkti Demokratii bezäichnet. Wenn aber d Bürger nid primär s Rächt häi konkreti Beschlüss z fasse, sondern nume, wenn au intensiv, an mögligst vielem chönne mitzwirke, redet mä eender von ere partizipatorische Demokratii.
Niederhasli
Geografi
Niderhasli liit im untere Glatttaal, am Iigang ins Weentel. Zue de Gmäind ghööred d Döörffer Niderhasli, Oberhasli, Mäpmehasli (Mettmenhasli) und Nassewiil (Nassenwil). S Piet vo de Gmäind umfasst 55,3 % landwirtschaftlichi Flèchi, 21,2 % Wald, 16,7 % Sidligsflechi, 4,9 % Vercheersflechi und 1,2 % Gwässerflechi.
Gschicht
Niderhasli isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 931 als Hasila. Bis 1840 hät au Niderglatt zue Niderhasli ghöört.
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 24 % (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,7 %, CVP 6,8 %, EDU 4,1 %, EVP 1,5 %, FDP 8,7 %. GLP 10,3 %, GP 6,2 %, SP 19,3 %, SVP 40,1 %, Suschtigi 0,2 %.
Gmäindspresidänt isch de Marco Kurer (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,2 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Niderhasli ghört zue de Unterländer Mundarte.
Levina
D Levina oder au Izza (* 1. Mai 1991 z Bonn as Isabella Levina Lueen) isch e dytschi Sängeri un Songwriteri. Si het am 9. Februar 2017 Dytschland bim Eurovision Song Contest 2017 mit em Song Perfect Life verdrätte.
Lääbe
D Levina isch z Bonn uf d Wält chuu un z Chemnitz ufgwachse. Dert isch si zerscht uf s Dr.-Wilhelm-André-Gimnasium gange un het derno im änglische Cambridge s International Baccalaureate gmacht. Si het Gsang un Komposition an dr Tech Music School (TMS) z London studiert un am King’s College London dr Bachelor gmacht. Si läbt z Berlin un z London, wu si Musikmanagement studiert.
Im Alter vu nyyn Johr het si mit Klavier- un Gsangsunterricht aagfange, 2001 het si dr erscht Bryys bi Jugend musiziert gwunne. Mit ere Aigekomposition het si anne 2006 dr Schuelerwettbewärb vum Sächsische Landdag gwunne un speter mehreri Uuszaichnige am Londoner King’s College, wu si Bandleaderi vu Miss Terry Blue gsii isch.
Am 9. Februar 2017 het si bi „Unser Song 2017“ mitgmacht, dr dytsche Vorentschaidig zum Eurovision Song Contest 2017, wu am 13. Mai in dr ukrainische Hauptstadt Kiew stattfindet. Doderby het si si gege vier Kandidate duregsetzt.
Am 13. Mai 2017 isch si bim ESC-Finale mit sechs Pinkt uf dr 25. un dodermit vorletscht Blatz chuu.
Im Novämber 2020 het si unter em Chinschtlername Izza d Single Lows uf dr Märt brocht.
Walserberg
Lueg au:
Weckolsheim
Wàckelse (IPA: []; frz. Weckolsheim) isch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin). S'klei Dorf ghört im Kommunalverband a.
Geografi
Dr klei Ort lijt in dr Owerrhinebene uf guet halbem Weg zwische Rhi im Oschte un Ill im Weschte, knapp 2 km südweschtlich von Nej-Brisach. 'Durch dr Ort verläuft dr nit schiffbar Vauban-Kanal, wo z'Ensise von dr Ill abzwigt, bis Owerherge no parallel zu dr Ill goht un no uf Nej-Brisach abzwigt. 500 Meter öschtlich vu dr Ortschaft verlauft dr früeher fer d'Binne-Schiffahrt benutzt Rhone-Rhin-Kanal, wo aber wege sinere enge Abmessunge hit numme fer kleini Freizitschifffahrt benutzt wird.
Gschicht
D'Gründung von Wàckelse reicht in dr Merowingerzit, die erscht urkundlich Erwähnung isch im 8. Johrhundert als Achiltahaim, ab em 13. Johrhundert wird dr Name Weckolsheim in verschidene Schribwiise in Dokumente benutzt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wàckelse ìsch. Wàckelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Wirtschaft un Infrastruktur
Dr Ort isch landwirtschaftlich dominiert, mit Schwerpunkt uffem Abau von Fruucht, hauptsächlich Welschkorn (Mais).
Sähenswürdigkeite und örtliche Besunderheite
Bi Wàckelse lijt e Gottsacker us dr Merowingerzit.
Halleringen
Halleringen (lothrìngisch; frànzeesch Hallering, ditsch Halleringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Halleringen lijt àm rachte Stàde vum Perdsbach uf re Heche zwìsche 260 und 378 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Halleringen ìsch. Halleringen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Halleringen ghert zem Moselfrankisch.
Auenstein
Auenstein, Auestei oder Gauestei isch de Name vo däne geografische Objekt:
27. Mai
Dr '''27. Mai''' isch dr 147. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 148. in Schaltjohr), dodermit blybe no 218 Däg bis zum Änd vum Johr.
St. Martin (Olten)
D St. Martin isch e römisch-katholischi Chile z Olte (Schwiz). S isch e drüschiffigi Sülebasilika ohni Querschiff mit drü Chorapside.
Bougschicht
Näb der 1876 vo der römisch-katholische Pfarrei Olte boute Notchile het der St. Galler Architekt August Hardegger vo 1908 bis 1910 di grossi neuromanischi Pfarrchile errichtet. Si het meh Sitzplätz as d St. Ursekathedrale z Solothurn. Di ehemaligi Notchile vom Wilhelm Keller isch zu Pfarreirüm und zum Josefsaal umbout worde.
Houptorgle
Di erschti Orgle isch vo Orgelbau Goll (Lozärn) mit 33 Regischter bout worde; si isch dür Müüs beschädigt worde. 1932 het d Orgleboufirma Willisau AG es neus Orglewärch mit 49 Regischter bout, wo 1949 dür e Orglebouer Goll reorganisiert und uf 64 Regischter erwiteret worde isch. Di hütigi Orgle isch 1992 vo Mathis Orgelbau (Näfels) nöi erbout worde. S Inschdrumänt het 50 Regischter uf drü Manual und Pedal. D Schpil- und Registertrakture si mechanisch.
Chororgle
Dank Schbände het damals no ne chlini Chororgle mit 881 Pfiife im lingge Siiteschiff voore realisiert chönne wärde, wo ebefalls vo der Firma Mathis schdammt.
Glogge
Gosse si di sächs nöie Glogge vo der Rüetschi AG (Aarau) 1909. Si si im sogenannte «erwiterete Westminstermotiv» gschdimmt. Di vier gröschde Glogge hei di gliche Tonabschdänd wi s berüemte Glüt im Elisabeth Tower of London (Big Ben). Drzue chöme no zwöi höcher gschdimmti Glogge (dorum «erwiterts Westminster»). Glogge füf und Glogge eis sind en Oktave usenander.
Alli Glogge hänge a de damals typische gschwungene Gussisejoche und si aschdell vo de übleche Güss vo der damalige Zeit nume schbärlech ziert. Di grossi Glogge hängt separat im rächte Durm, die übrige füf im lingge Durm.
S Gsamtgwicht vo de Glogge isch: 10'759 kg.
Pfälzischer Bauernkrieg
Dr pfälzische Buurechrieg isch Deil vum allgmeine dytsche Buurechrieg am Mittel- un Oberryy. D Erhebig im pfälzische Kurfirschtetum un syyre Umgebig het vu April bis Juni 1525 stattgfunde.
Gschicht
Dr Aafang vum dytsche Buurechrieg in dr linksryynische Pfalz wird dur d Bildig vum Nußdorfer Huffe bi Landau am 23. April 1525 markiert. D Pfälzer hän e baar Chleschter (dodrunter d Johanniter-Komturei Heimbach bi Zeiskam un s Auguschtinerchloschter Hördt) in dr Gegnig un Schlesser uusgraubt, voreb si am 6. Mai d Stadt Neustadt ohni Kampf yygnuu hän. D Programm vu dr Buurehyffe het d Zwelf Artikel as Grundlag gha. E zweete Huffe het sich bi Bockene bildet gha. Dr pfälzisch Kurfirscht Ludwig V. het sich zue Verhandlige mit em Geilweiler un em Bockener Huffe zwunge gsähne, wu 10. Mai z Forscht aagfange hän. D Chlage hätte uf eme Landdag sotte verhandlet wäre. Wu andri Firschte z Wirttebärg un im Elsiss d Ufständ nidergschlaa gha hän, isch dr Kurfirscht schließli ab em 23. Mai militerisch gege d Buurehyffe vorgange mit dr Unterstitzig dur Druppe vum Trierer Erzbischof. In dr Schlacht bi Pfleddersche sin di pfälzische Buurehyffe 23./24. Juni schließli ändgiltig gschlaa wore. 8000 Buure solle doderbyy dr Dod gfunde haa.
Fermentation
Fermentazion oder Fermentierig ( ‚Gäärig‘) bezäichnet in dr Biologii e Form von ere enzymatische Umwandlig vo organische Stoff. D Fermentazion wird in dr Biotechnologii bewusst aagwändet. Mä macht das ass mä äntwääder d Enzym, wo nöötig si, drzueduet oder Kulture vo Bakterie, Bilz oder andere biologische Zälle, wo d Fermentazion im Raame vo iirem enzymkatalüsierte Stoffwäggsel usfüere. Zum Däil si die Mikroorganisme scho natürlig uf de Usgangsstoff vorhande, wie öbbe bi dr Spontangäärig. Grad in dr industrielle Fermentazion wärde aber Räinzuchtzällkulture brucht, zum d Fermentazion besser chönne kontrolliere, so dass es käni Nääbebrodukt git, wo nid erwünscht si.
D Fermentazion spiilt e groossi Rolle in dr Härstellig vo Gnuss- und Lääbesmiddel, wo si s d Ändbrodukt haltbarer mache wie bi Milchbrodukt (Chees, Joghurt) oder Suurchrut, wo si Aromastoff entwiggle wie bi dr Sojasoosse und fermentierte Getränk, oder wo si Gärbstoff abbaue, wie bim Tee, Gaggo, Kaffi und Dubak.
Mariele Loy
D Maria „Mariele“ Loy (* 17. Juni 1951 z Hofsgrund as Maria Lorenz) isch e dytschi Dialäktdichteri.
Lääbe
D Mariele Loy isch z Hofsgrund am Schauinsland uf eme Gassesepplehof ufgwachse. Mit 13 Johr isch si uf s Internat z Lohr gange. No dr Schuel het si ne Lehr as Chindergärtneri am Seminar z Fryburg gmacht.
Si het as Chindergärtneri gschafft, bis ihri Chinder uf d Wält chuu sin. Si isch ghyrote mit em Hartmut Loy (* 1944) un het mit ihm zwai Chinder. Bis anne 1994 het d Familie z Fryburg gwohnt, derno sin si uf Hofsgrund zoge.
Aagregt dur e Vordrag vum Gerhard Jung z Hofsgrund het si 1998 aagfange mit Schrybe uf Alemannisch, bi re Fahrt mit em Bus uf Fryburg heb si d Idee fir ihre erscht Gedicht „Stubenfliege“ ghaa. Aafangs het si nume fir si sälber gschribe, Gedicht, Gschichte, Sketsch. Wu d Ortsgruppe Dreisamtal vu dr Muettersproch-Gsellschaft im nämlige Johr zue me Dichterwettbewärb ufgruefe het, het si mit ihrem Gedicht „Stubenfliege“ dr erscht Bryys gwunne. Dr Klaus Poppen het ere Muet gmacht, wyter z schrbye. Si het s Dichterseminar vu dr Muettersproch-Gsellschaft bsuecht un het uf Lääsige ihri Sache vorgstellt. Anne 2000 het si unter em Titel Eso isch es - Allerlei Greimts und Ungreimts in Hofsgrunder Alemannisch en Uuswahl vu Gedicht un Gschichte publiziert. Bis hite het si insgsamt sechs Bändli mit Gedicht un Gschichte vereffetligt, alli im Aigeverlag.
Anne 2014 het si bim Wettbewärb Lahrer Murre mit em Gedicht „Regebogewunder“ dr erscht Bryys in dr Kategory „Lyrik“ gwunne.
Zue me Ufdritt vun ere schrybt d Zytig „Dreisamtäler“:
D Mariele Loy bietet zäme mit ihrem Mann au gfierti Wanderige fir dr Schwarzwaldverain aa, si macht Fierige im Burehofmuseum „Schniiderlihof“ un uf em „Hofsgrunder Erlebniskrütterpfad“.
Babüsk (Band)
Babüsk ìsch a elsassischer pop-folk Bànd. Dr Nàmma Babüsk steht fer „Baïtza Büewa Speziàl Klüb“, denn sa prowa vìemols ìn'ra Beitza z Wolfersdorf.
Da Bànd ìsch ànna 2014 grìnda worra Sa sìnga uf Elsassisch, meischtens ìn Dorffaschter ìm Sundgàui, ìhrer Gegend.
Müsikàlisch Style
Dr Nàmma vum Bànd ìsch a Màhnung àn dr Buena Vista Social Club, vu Cuba, wo a nèier Schwung ìn àlta Liader gaa hàt. Aso wìll Babüsk aui beriahmta elsassischa Liader sìnga, uf'ra pop-folk Àrt, sogàr mìt dr Wehmüet wo - ìhrer Meinung noh - typisch vum Rhiilànd ìsch. Sa wann dur dàs d Kültür vum Rhiilànd witterscht ìwergaa.
Sa komponiara aui ìhra eigena Liader, wia zum Beispiel a Liad wo ìm Louis Schittly gewìdmet ìsch.
Unterstìtzung vum elsassischa Dialekt
D Babüsk sìnga numma ìmmer uf Elsassisch, aui wenn d viar Mìtglìeder dia Sproch nìt àlla prima beherrscha.
Dur ìhra Liader erwecka sa Ìntreassa um s Elsassischa bi ìhrem Publikum.
Limpach
Limpach chan folgendes bedüte:
Obersaasheim
Sààse (IPA: []; frz. Obersaasheim) isch e französische Gmeind ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin). S'klei Dorf ghört im Kommunalverband a.
Geographi
Sààse ligt 4 km südöschtlich von Nej-Brisach öschtlich vu dr stillglegte Bahnstreck Volgelse - Bantzene in dr Rhinebene.
Gschicht
Bi dr erschte Erwähnig 768 wird dr Ort as Saxones erwähnt, was e Hinwis uf e unterem Karl em Grosse errichteti Koloni vu zwangsumgsidelte Saxe sin könnt. Dr Ortsnamme het sich no im Läuf von dr Jahrhunderte iwer Sachsen, Sachseim un Sassenheim zum hitige Name entwicklet.
Tarḫundassa
Tarḫundassa (luw. „(Land/Stadt) vom Tarḫund“) isch e hethitische Tailstaat i de Bronzezitt gsii. D Hoptstadt mit em gliiche Name isch no nöd uusgrabe woore und d Laag isch nöd bikannt.
Obersaasheim
Gschicht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Tarḫundassa
Laag
D Grenze vo Tarḫundassa sind i zwee hethitische Verträäg greglet. Denoo cha da Land grob mit Lykaonie und em antike Ruuche Kilikie gliichgsetzt were. Im Süüde isch es woll as Mittelmeer grenzt, im Weste an Fluss Kastarya, em antike Kestros. Im Norde hets Tail vom antike Lykaonie iigschlosse. Im Oste isches aber nöd bis as Meer ggange, dai isch nämmli de wichtigi Hafe Ura glege, wo d Hethiter hend wöle direkt kontrolliere.
Gschicht
De hethitisch Groosskönig Muwattalli II. (öppe 1285–1275 v. Chr.) hett de ganzi Hoofstaat vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa uf Tarḫundassa züglet und die Stadt zo de noi Hoptstadt gmacht. Da isch drum gsii, well d Kaskäer vo Norde her immer stärcher is Hethiterriich iigfale sind und so Ḫattusa immer me bidroot woren isch. Nochdem de Groosskönig Ḫattusili III. (öppe 1265–1235 v. Chr.) dem si Soo Mursili III. (öppe 1275–1265 v. Chr.) abgsetzt hett, isch as Abfindig för de Kurunta, de Brüeder vom abgsetzte Mursili, und aigetli rechtmäässig Awärter as hethitische Groosskönig, s hethitische Vasalleland Tarḫundassa gschaffe wore. De Ḫattusili hett Ḫattusa wider zo de Hoptstadt gmacht. Im End het er denn o de Kurunta verjagt.
Obersaasheim
Verwàltung
vun Sààse ìsch. Sààse ghert zem Kommünàlverbànd.
Wendelinus Wurth
Dr Wendelinus Wurth (* 27. September 1953 z Renche) isch e dytsche Dialäktdichter un Schriftsteller.
Lääben un Beruef
Em Wurth sy Mueter isch vu Urloffe gsii, sy Vater vu Zusehofe. Är isch z Zienken im Markgreflerland, z Diersche im Hanauerland un z Urloffen ufgwachse. Mit 17 Johr isch er as Uusduschschueler uf Virginia (USA) gange, dert het er zerscht e High School-Abschluss gmacht un derno z Offeburg s Abitur.
No dr Schuel het er Änglisch, Dytsch, Sport un Volkskund an dr Universitet Fryburg un in dr USA z Iowa City un z Detroit studiert, s Referendariat het er z Rottwil gmacht. Är het bis zue syre Pänsionierig 2019 as Lehrer an dr Chaufmännische Schuel z Huuse gschafft. Näbehär schrybt er as freie Mitarbaiter bi dr Badische Zytig un em Offeburger Dagblatt. Drzue ibersetzt er us em un ins Änglisch un au us em Rumänisch un Japanisch.
Är verdritt d Mainig, ass d Parallele vum Alemannisch zum Änglisch e starki Hilf im Änglischunterricht chennte syy, aber d Vorurdail, wu d Lehrer gege dr Dialäkt hebe, dieje ne dr Wääg verspeere. Är sälber nutzt s Alemannisch in sym Änglisch-Unterricht.
Dr Wendelinus Wurth isch ghyrote un läbt mit syre Frau Karin un dr gmainsame Chinder, em Suhn Lionel un dr Dochter Caroline, z Guede.
Literarisch Schaffe
Dr Wurth schrybt Gedicht un Prosa uf Hochdytsch un in sym nideralemannische Diläkt us dr Gegnug vu Urloffe. Bekannt wore isch er unter anderem fir syni alemanische Haiku.
Wun er si um 1980 uf sy Anglischtik-Exame vorberaitet het, het er mit ere alemannische Ibersetzig vum Roman „The Adventures of Huckleberry Finn“ vum Mark Twain aagfange, eme Schlisselwärch vu dr amerikanische Literatur. Uf eme Fescht het er dodrus syne Kommilitone vorgläse un däne het s gfalle, wäge däm het er derno wytergmacht mit dr Ibersetzig. Insgsamt het er rund sibe Johr an dr Ibersetzig gschafft. Di verschidene Sidstaate-Dialäkt („Pike County-Dialäkt“), wu dr Mark Twain im Buech bruucht het het dr Wurth noobildet, indäm er die Textstelle in Dialäkt vu verschidene andere alemannische Dialäktautore ibersetzt het un die Passasche derno au vu sällene Autore het iberbriefe loo: vu dr Karin Ernst (Hugschwiir), em Rolf Feger (Bollebach), dr Lioba Nägele (Chilchhofe), em Markus Manfred Jung (Stette) un em Fabian Samuel (Züri). Derzue het er fir d Sproch vu dr Schwarze Sprochforme vu Uusländer un Uussidler gnuu.
Anne 1995 hän dr Wendelinus Wurth (as Verleger), dr Markus Manfred Jung (as Lektor) un dr Franz Handschuh (as Grafiker) dr Drey-Verlag z Guede grindet. Die drei häbn si gchännt vu dr regionale Kulturzytschrift D’Deyflsgiger, wu si in dr 1980er Johr zäme mitgmacht ghaa hän. Fir syy Programm het dr Drey-Verlag am 18. Jänner 2007 z Charlsrueh dr Landespreis für literarisch ambitionierte Kleinverlage iberchuu, wu mit 12.500 € dotiert isch.
Syter anne 2000 isch dr Wurth ain vu dr Autore vu dr alemannische Kolumne Lueginsland in dr Badische Zytig, im Wächsel mit dem Markus Manfred Jung, em Harald Noth un em Martin Schley. Syt 2007 schrybt d Ulrike Derndinger as fimfti Autori mit. As Noofolger vum Noth schrybt syt aafangs 2017 d Friedel Scheer-Nahor mit, un wu dr Schley 2019 ufghert het, sin d Beate Ruf un dr Martin Wangler derzue chuu.
Unter em Pseudonym 'Willi Trautmann' schrybt er e Kolumne im Offeburger Dagblatt. Im gmainsame amtlige Blettli vu dr dr Gmaine Huuse, Hornberg un Guede erschynt regelmäßig e Haiku vum Wurth.
Dr Wurth isch Mitgliid im Literatur Forum Südwest Freiburg, im Verband deutscher Schriftsteller (VS) un im IDI (Internationales Dialektinstitut, Wien).
Hilika
Gschicht
Ane 858 het de Pihirisi vo Hilaku zäme mit anderne neohethitische Förste zonere antiassyrische Allianz ghört, wo geg de Assyrerkönig Salmanessar III. atretten isch, aber vo dem bisigt woren isch. Nöd vill spööter hett de Halparundiya vo Kurkuma Hilika aagriffe.
An 645 isch de König Sandasarme vo de Kimmerier aagriffe wore, er hett drumm de Mugallu vo Tabal und de lydisch König Guggu (de Gyges) um Helff bette.
Mathilde Flury-Lieb
D Mathilde Flury-Lieb (* 22. Mai 1902 z Iischtai; † 1995) isch e dytschi Haimetdichter gsii.
D Flury-Lieb het z Iischtai gläbt. Anne 1987 het si unter em Titel „Allbott han i gluuschteret“ e Biechli mit alemannische Gedicht publiziert.
Light My Fire
Light My Fire isch es Lied vo de amerikanische Rockbänd The Doors. S Lied isch vo de Band-Mitglider Jim Morrison, Ray Manzarek, Robby Krieger und John Densmore gschribe worde. D Single isch am 24. April 1967 uusechoo und uf dr B-Site isch s Stück The Crystal Ship gsi.
In de USA isch si bis uf e Blatz 1 in dr Hitparade choo und z Groossbritannie uf Blatz 49.
Parlamentarische Republik
Dr Begriff parlamentarischi Republik bezieht sich vilmol uf die republikanischi Form vom parlamentarische Regierigssüsteem. Zum Däil wird si aber au zur allgemäine Klassifikazion von ere (semibresidenzielle) Republik mit eme Parlamänt verwändet, wo Bedütig het. Bin ere Republik mit eme parlamentarische Regierigssüsteem het s gweelte Staatsoberhaupt vor allem d Ufgoob, dr Staat gege dinne und dusse z representiere. D Stellig vom Regierigsschef, wo mäistens vom Parlamänt gweelt wird und wo denn d Minister vo sim Kabinett bestimmt, isch stark aber, im Gegesatz zum Bresidialsüsteem, vom Verdraue vom Parlamänt abhängig. S Brinzip, wo d Basis vo dere Machtverdäilig isch, isch dr Parlamentarismus.
Es git verschiideni Usbräägige, je nochdäm wo d Macht konzentriert isch. So cha dr Iifluss vo de bäide Exekutivorgan Regierig und Staatsoberhaupt öbbe gliich grooss si, wie z Italie oder in Östriich. Mä reedet denn vo Exekutivkooperazion. Wenn dr maassgääblig politisch Aktöör dr Regierigsschef isch, wie das in dr Bundesrepublik Dütschland vilmol dr Fall gsi isch, schwätzt mä von ere Kanzlerdemokratii. Bi dr Versammligsdominanz het s Parlamänt s Sääge, was hüte nume no sälte vorchunnt.
Jörg Bertsch
Dr Jörg Bertsch (* 1949) isch e dytsch-schwyzerische Schurnalischt un Jurischt.
Lääbe
Dr Bertsch isch z Staine ufgwagse. No dr Schuel het er an dr Uniwersitete Fryburg un Gämf studiert. Derno het er 16 Johr lang as Jurischt in ere Aawaltspraxis gschafft, isch aber schließlig in Schurnalismus gange un het iber 22 Johr lang, 1992 bis 2014, as Redakter bi dr Oberbadische Zytig gschafft. Dernäbe het er syt 2005 e Biro fir Textdesign & Ghostwriting un schafft syt 2012 au as sälbschtständige Druurredner bi Lychte.
Dr Bertsch läbt syt 1995 z Basel un het mittlerwyli au d Schwyzer Staatsburgerschaft.
Anne 2022 het er mit dr Gschicht „D Gotti Emm“ en erschte Brys bi dr Lohrer Murre in dr Kategory Prosa gwunne. Scho 1997 isch er Mitglid in dr Jury vum Dialäktwettbewärb Jungi Mundart vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii.
Buchegg
Buchegg isch de Name vo däne Ortschafte:
Buchegg isch de Name vo däne Persone:
Lueg au:
Treiten
Treite (amtlech Treiten, frz. Treiteron) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Treite ligt am Moränefuess über em Grosse Moos. D Gmeindsflächi bsteit us 74,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 17,3 % Waud, 7,4 % Sidligsflächi u 1,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Feischterhenne, Chaunech, Cherzers, Müntschemier u Brüttele.
Gschicht
Treite isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1221 aus Treiton. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Religion
92,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 28,2 %, CVP 0,1 %, EVP 4,8 %, FDP 4,4 %. GLP 0,9 %, GP 4,5 %, SP 6,4 %, SVP 43,2 %, Suschtigi 7,5 %.
Gmeindspresidänt vo Treite isch dr Hans-Rudolf Kneubühl (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.