cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Birr AG
Gschicht
Im 1771i isch de Reformpädagog Johann Heinrich Pestalozzi uf Birr cho, genauer gsait uf de Neuhof, won er versuecht het, e Landwirtschaftsbetriib ufzbaue. Wo des gschiteret isch, het er mit sinere Frau zämme öppe 40 Chind ufgnoh, wo unterrichtet worde sind und gliichzitig gschaffet hei. Im 1780 het de Pestalozzi di Aastalt müesse schlüsse, wil er keis Gäld me gha het.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Birr ghört sither zum Kanton Aargau.
Stiftung
E Stifdig isch en Iirichdig, wo mit Hilf vom ene Vermööge dr Zwäck verfolgt, wo vom Stifder festgäit worde isch. Sünonüüm wird au dr Begriff Fundation (vom latiinische fundātiō) verwändet.
D Häärkumft vom Wort
Zum Begriff Stifde bzw. Stifdig stoot bim Johann Christoph Adelung im Grammatisch-kritische Wörterbuech vo dr Hoochdütsche Mundart (1811), ass das e Begriff isch, wo „Ausdehnung in die Höhe, ingleichen Festigkeit, Dauer“, isch. Im letztere Sinn sig dr Begriff für d Stifdig überdräit worde, uf en Iirichdig, wo uf langi Zit aagläit isch. Im Duden chunnt Stift bzw. Stiftung brakdisch nume no in dr modärne Form vor.
Funkzioon und Forme
Bi Stifdige wird in dr Reegel s Vermööge uf Duur erhalte und d Destinäär chönne nume in Gnuss vom Nutze cho, wo s Vermööge abwirft.
Stifdige chönne in verschiidene rächtlige Forme (brivaaträchtlig oder öffentlig-rächtli) und für jeede legaal Zwäck errichdet wärde. Die mäiste Stifdige häi e brivaaträchtligi Form und diene gmäinnützige Zwäck. In Dütschland si zum Bispil öbbe 95 % vo alle Stifdige gmäinnützig. In Östriich hingeege si vo 3000 Brivaatstifdige nume öbbe 200 gmäinnützig (also öbbe 7 %).
Mä underschäidet Förderstifdige, wo Däätigkäite vo Drittpersoone finanziell fördere, und operatiivi Stifdige, wo dr Zwäck vo dr Stifig isch, sälber Brojekt uszfüere. Mäistens si Stifige uf eewig aagläit. Es wärde aber au Stifdige mit begränzter Lääbensduur gründet, wo iir Vermööge no di noo ufbruuche (Verbruuchsstifdige). E Kombinazioon us bäide Forme si d Hübriidstifdige.
E Stifdig het in dr Reegel e Satzig, wo under anderem d Zwäck und d Art wi si sölle verwirkligt wärde, festschribt. Gege usse wird d Stifdig vom ene Vorstand verdräte, wo au anders cha bezäichnet si. Wenn s d Satzig erlaubt, chönne au zuesätzligi Stifdingsorgaan und Greemie (hüfig e Kuratorium) iigrichdet wärde. E rächtsfähigi Stifdig – in Dütschland die hüfigsti Rächtsform – het im Underschiid zum e Veräin käini Mitgliider und anders as e Gsellschaft käini Gsellschafter oder Äigedümer. Si stoot under dr staatlige Stifdigsufsicht.
Em juristische Akt vom Errichde von ere Stifdig säit mä Stifdigsgschäft. S Gee vo Vermöögenswärt, bsundrigs für gmäinnützigi, milddätigi oder kirchligi Zwäck, wird as Überfüerig vo Stifdigsvermööge in dr Grundstock vo dr Stifdig bezäichnet. Gmäinnützigi rächtsfähigi Stifdige vom bürgerlige Rächt wärde in Dütschland vo de Bundesländer kontrolliert.
Kwelle
Dr Ardikel «Stiftung» uf dr dütsche Wikipedia
Riedhausen
Riadhausa (dt. Riedhausen) isch a Gmoid im Nordweschta vom Landkreis Raveschburg in Bade-Wirttaberg. D Gmoid hot Eiwohner (Stand: ) und isch seit anno 1972 Mitgliad im Gemeindeverwaltungsverband Altshausen wo dr Sitz z'Altshausen hot.
Geografi
D Gmarkong setzt sich zamme ous 73,6 % Landwirtschaftsfleche, 18,3 % Wald, 6,7 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sunschtiger Fleche.
Gmoindsgliaderung
D Nochbergmoinde von Riadhausa sind im Uhrzoigersinn, wenn mer im Norde afangt: Kenigseggwald, Waldhausa, Guggahausa und Wilhälmsdorf im Landkrois Raveschburg sowie Oschdrach im Landkreis Sigmaringen.
Friener war des so
Riadhausa isch s erschte mol anno 1083 erwähnt worre - sogar urkundlich. Vo 1179 bis 1380 hots au nochweislich e sognanntes Minischterialegschlecht, d Herre vo Riadhausa, als Ortsadel gäba. 1179 isch nämlich dr Berthold von Riedhausen als Zeige fier den Welfa Welf VI. und au no fier de Herzog vo Schwoba, dr Staufer Friedrich V., innere Urkunde erwähnt.
D Eiwohnerentwicklung
Mit eme Durchschnittsalter von 36,5 (Sechsedreißgehalb) Johr isch Riedhausen 2011 dia jingscht Gmoid z ganz Bade-Wirttaberg gwäsa. 2019 ischs Dörfle erneit mit eme Durchschnittsalter vo 38,3 (achdedreißg komma drei) Johr ganz vorne debei gwäsa.
Religion
D Gmoid isch de Sitz vo de katholische Pfarrei St. Michael, wo zum Dekanat Saulgau gheert.
Dia evangelische Chrischta in dr Gmoid gheeret zur Kirchegmoid Altschhausa im Kirchabezirk Biberach.
Verwaltong
Riadhausa hot sich mit de Gmoinde Altschhausa, Bõms, Äbaweiler, Äbarschbach-Muesbach, Oichschdäga, Floeschwãnga, Guggahausa, Hosskirch, Kenigseggwald ond Waldhausa zum Gmoindeverwaltungsverband Altschhausa mit Sitz z 'Altschhausa zsammegschlosse.
Schuldes
Seit anno 92 war dr Ekkehard Stettner dr Schuldes vo Riadhausa. Seit em 10. Oktober 2021 isch mit 88,37 Prozent vo de Schdimma d Yvonne Heine als sei Nochfolgerin gwählt, wo zu dem Zeitpunkt mit 25ge di jingscht Birgermoischterin vo Bade-Wirttaberg war.
Gmoidrot
Riadhausa isch oine vo de weniga Gmoinde z Bade-Wirttaberg, wo dr Gmoidrot durch d Mehrheitswahl gwählt wird. Bei de Mehrheitswahl gibts koine Lischta oder Gruppierunga. Dr Gmoidrot zellt acht Mitgliader. Dodrunter sind laut dem Ergebnis vo de Kommunalwahl am 26. Mai 2019 zwoi Fraua. Dr Gmoidrot beschtoht aus da gwählta ehreamtlicha Gmoidrät und em Schuldes als Vorsitzender. Dr Schuldes isch im Gmoidrot au stimmberechtigt.
Wappa
S gibt e am 3. Juli 1980 verliehenes Wappa.
S Wappa goht aufs um 1340 in dr Zürcher Wapparolla dargestellte Wappa vo de Herra vo Riadhausa zrugg.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seit 2006 (zwoitausendsechs): 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Riadhausa ghert zom Schwäbischa.
Volkslied
Es Volchslied isch es Lied, wo inere grosse soziale Gruppe von ere Regioon oder vomene Land wytume bekant isch.
Musikchund
So Lieder wärde vo vil Lüüt, meischtens inere Gruppe vo Sänger und Sängerinne, privat und öffentlech gsunge; das chan i dr Familie, i dr Schuel, bi Uftritt vomene Choor, bi Jugedorganisazioone, Studänteveräin wie dr Zofingia oder au in irgend emene andere Veräin sy. Und au so Gruppe wie d Soldate im Milidärdienscht singe glägetlech mitenand.
I dr Kulturgschicht tuet me de Begriff Volchslied tradizionell au pruuche, zum die Gsäng vom so gnänte «Kunschtlied» z underscheide, wo bi klassische Konzärt, als Deil vo Theater und vo Opere vo professionelle Interpreete vorträit wärde und wo die im Gsangstudium lehre, und wo d Usfüerig für Wort und Toon gnau vorgschriben isch.
Dr Ustruk «Volchslied» chunt vom Johann Gottfried Herder, wo-n-en ane 1773 inere Schrift pruucht het. Für d Lieder het sech i dr Schwiiz scho dr Johann Jakob Bodmer inträssiert.
E Zyt lang het d Forschig äänlech wie i dr Volchskund au suscht tänkt, deil Volchslieder wäre ganz vo sälber, «anonym» us em Zämeläbe vo de Mönsche entstande, und si würde en bestimti Art vom ene Volch tiräkt und unferfelscht usdrüke. Wie scho dr Bärner Liederforscher Otto vo Greyerz den aber zeigt het, sind au d Lieder meischtens Wärch vo Dichter und vo begabte Sänger und Musikante, wie mes öpen i dr Schwiiz vo Gedicht vo dr Sophie Haemmerli-Marti und vom Josef Reinhart weis. Au dr Jost Winteler het sech für d Pfläg vo de Mundartlieder ygsetzt.
Bi der läbige Singkultur vo de alte Lieder pilde sech i verschidene Regioone mängmol underschidlechi sproochlechi Forme vo einzelne Gsäng use, und me singt se au nid imer an alnen Oorten uf dr glyche Melody.
Alemanneschi Volchslieder
Im Sproochruum vom Alemannische isch sid em Middelalter en rychi Liedkultur entstande. Do gits näbed de hochdüütsche Lieder, wo me im ganze düütsche Sproochruum kennt, au vil Mundartlieder i de verschidene Tieläkt. Und es chöme vo Zyt ze Zyt nöji Lieder dezue, öpe wen e Song vonere Bänd oder au en Schlaager plözlech überal gsunge und gspiilt wird. Ane 2014 het s Schwiizer Radio bi de Höörerine und Höörer en Umfroog gmacht, weles as die beliebteschte Volchslieder vo dr Schwiiz siget. Gune het s Lied «Lueget vo Berg und Tal».
Me underscheidet divärsi Gaddige vo Volchslieder, zum Bischpiil:
D Germanischte hend früech agfange, zäme mid de Määrli au di alte Lieder z samle. I dr jüngere Zyt intressiert das Thema mee d Musigetnolooge, so wie au scho dr Béla Bartók z Ungarn. Z Basel het di Schwiizerischi Gselschaft für Volchskund ane 1906 s Schwiizerische Volchsliedarchyv ygrichdet, wo under anderem au mi dr Schwiizerische Nazionalfonoteek zämeschaffet, und a dr Uni Fribeg isch sid ane 1914 s düütsche Volchsliedarchyv.
Arradon
Arradon (bretonisch Aradon) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Arradon lyt am Golf vu Morbihan, 5 km vu Vannes un 43 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 61 m iber Normalnull.
Gschicht
Arradon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1304 as Daradon (1382: Aradon).
Verwaltig
vu Arradon isch. Arradon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Arradon ghert zum Bretonisch.
Gaiß-Waldkirch
Gaiß-Waldkirch isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet, wo 237 Ywohner hät (Stand 15. Dezember 2015).
Geografy
D Ortschaft Gaiß-Waldkirch litt im Südschwarzwald uff de nördlige Höchi vom Hochrhydal und bstoht us de Ortsdeil Gaiß un Waldkirch. Gaiß litt oberhalb vo de Quälle vom Lyderbach, wo diräkt in de Rhy fließt, uff 590 Meter über em Meerspiegel. Gaiß lyt am obberè Rand vom Lièderbachdobel un komplètt abhäldig, sèllèwäg muèn d Gaißemer alles schiftè, wa si uffschtellèd. Um è ebeni Flächi, z. B. für èn Feschtblatz, z haa, müèn d Gaißemer uff dè Bärg uè gòò, im Dorf dinnè git s kei söttigi Flächi. Waldkirch lyt am obberè Rand vom Schmitzinger Dal uff 687 Meter. Well s Sèldèbach-Dal vom Lièderbachdobel durch èn Bärgvorschprung vom Höchèschwander Bärg drènnt isch, muè mò übber sèllèn Buggel gò, um vo Gaiß gu Waldkirch z chò. Zu de Gmeind ghöre usser de Ortsdeil Gaiß un Waldkirch keini Ortsdeil oder Wyler meh. Uff de Gmarkig vo de ehemolige Gmeind lyt abber Schmitzinge i dè Mitti vum Sèldèbachdal, sèll Dorf isch hütt en eigene Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge.
Gschicht
Waldkirch isch im Johr 858 èrschtmòls als Waldchiricha erwäänt worrè, dört isch Waldkirch zum Bsitz vum Kloschter Rhynau zellt worrè. Am Aafang vum 14. Johrhundert hèt Waldkirch zuè dè Rechtig vo St. Bläsy bis i s 15. Johrhundert ghört. Im Johr 1574 hèt Waldkirch zuè dè Einig Dogèrè i dè Grõfschaft Hauèschtei ghört, un asè isch es bis i s Johr 1806 blibbè, wo Waldkirch im Land Baddè zuègschlagè worrè isch. D Pfarrei z Waldkirch wörd zèrscht links im Johr 1275 erwäänt. Bis 1648 hèt sich d Pfarrei Waldkirch vo Höchèschwand bis uff dè Dachsbärg uusgwitet ghaa. Diè hütig Chirchè Maria Himmelfahrt isch im Johr 1758 baut worrè. Gaiß und Schmitzige, sällemols Gmeinde, sin 1935 vereinigt worre und sither e Gmeind gsi. Gaiß-Waldkirch isch 1939 an Landchrais Waldshuèt übbergangè. Gaiß. Waldkirch und Schmitzige, sällemols Gmeinde, sin 1935 vereinigt worre und sither e Gmeind gsi. Am 1. Juli 1971 sin Gaiß und Waldkirch in Waldshüet-Düenge ygmeindet worre und bilde – wiè au Schmitzingè – sither e eigene Stadtdeil.
Bolitik
Gaiß-Waldkirch isch e Ortschaft noch em Bade-Württebergische Kommunalrächt. Sällewäg häts e begränzti Selbschtverwaltig mit me Ortschaftsroot, wo uss sechs Mitglyder bstoht, und em Ortsvorsteher (momentan de Matthias Rüd).
Verchehr
D B 500 bindet z Triberg an d B 500 und vo Gaiß us noch 5,5 und vo Waldkirch uss noch 6 Kilometer z Waldshüet an d B 34 a.
Waldkirch wird usserdem vo de Chreisstroß 6562 über Schmitzige und durch s Sältebachdal mit Waldshüet verbunde (ca. 6,6 Kilometer). Vo Gaiß gits e Gmeindestroß über Eschbach uff Waldshüet (ca. 5,2 Kilometer).
Externsteine
D Externstai sind e natüürlichi Gruppe vo merere hööche Felse im Teutoburger Wald i de Gmaind Horn-Bad Meinberg im Chrais Lippe (NRW). D Felse sind zom Tail im Mittelalter biarbaitet wore, drunder zwai Chappeli und s birüemti Felsrelief vo de Chrützabnaam.
D Externstai zälet zo de bikanntiste und au wichtigste tütsche Natuur- und Kulturdenkmool, aber au zo de umstrittnigste, do si ainersits vo völkische und nationalistische Chrais e zentrali Bidüütig hend, aber au vo de politisch eener links uusgrichtete Alternativszene as e Chraftort agluegt werd. Si sind sitt de 1980er Joor e Wallfartsort, wo a gwösse Tääg vor alem vo verschidnigste noihaidnische Gruppe uufgsuecht werd.
Öber d Externstai wered jöörlich noiji Büecher usegee, wo sich recht höbsch i de Interpretatione widerspreched und hüüffig wösseschaftlich nöd haltbar sind. Di vile halb- und pseudowösseschaftliche "Forscher" vo de Externstai wered abschätzig as Schwarmgeister bizaichnet. Wösseschaftlich bistätigt isch, as d Externstai im früene Mittelalter e christlichs Hailigtum gsii sind und as gwössi menschlichi Verändrige a de Felse astronomisch uf Sune- und Mooständ uusgrichtet sind. Degege gits kai Hiiwiis, as d Externstai i de prähistorische bzw. vorchristliche Ziit kultisch bruucht wore sind, wa aber do dra lige cha, as d Externstai archäologisch nume schlecht undersuecht wore sind.
Name
De Name vo de Externstai isch nöd aidüttig gchlärt. Di ältere Uurchunde bruuchet nume de Singular (1093: Agistersten; 1125 Eggesterenstein; 1445: tom Eghesternsteyne etc.). Scho ane 1564 werd de Name as Egerste-Stai (rupe picarum) düütet, und s westfälische Woort för d Egerste luutet au exter. Doch werd agnoo, ases sich um e volksetymologischi Abänderig vomene ältere Name handlet.
Anderi Vorschlääg wönd de Name mit em Riis Ecke i Verbindig bringe, wo noch de germanische Heldesaag vom Dietrich vo Bern besigt woren isch, e wittere Vorschlag isch, as de Name as "Stai bi de Egg-Sterne".
Geologii
D Externstai bistönd us Osning-Sandstai, wo i de Undere Chrideziit (vor 130-100 Mio. Joor) entstanden isch. Dozmol isch im Piet vom hütige Tütsche Mittelpirg di südlichi Chüste vomene Meer gsii, wo sich de Sand abglageret het. Vor öppe 70 Milioone Joor het sich de Meerbode afange lupfe und nodisnoo het sich s Tütsche Mittelpirg afange bilde. Bis is Tertiär ine isch es zu Verstuuchige und Brüch choo. D Externstai ghöred zäme mitem Bärefels und em Knickehage zo de mittlere Chetti vom Teutoburger Wald. S regeriiche tropische Klima vom Tertiär und s chalte Wetter wäred de Saale-Iisziit hend zo starche Erosione gfüert, wobii d Wiembeke, de Bach, wo bi de Externstai vorbiiflüüst, vorzue Material wegtrait. Die Verwitterig goot bis hüt witter.
Do de Bode vom Teutoburger Wald för d Landwertschaft nöd gaignet isch, isch d Natuur vom Teutoburger Wald bis hütt recht intakt blibe.
Bischriibig
D Externstai sind mereri Felse, wo nööch binenand stönd und senkrecht us de Landschaft use stechet. Im Weste grad nebem uufgstaute Taich stoot de Fels I oder Hoptfelse mit de Uussichtsplattform, wo im 17. Joorhundert erstellt woren isch. Im Fels I isch e grossi Grotte, wo as e Chappeli uusbaut woren isch. In Fels I isch au s Relief vo de Chrützabnaam iigmaisslet wore. Mitem Hoptfelse sind meriri Nebefelse verbunde (Fels Ia mitem Arkosolgrab, Fels Ib, Fels Ic). De Fels II oder Turnfels isch de markantisti. Uf em obe isch s Turnzimmer, wo öber de Fels III oder Stegefels erreicht werd. Zwöschet em Fels III und IV goot e Strooss döre. Ufem Fels IV lit de Gwagglistai, wo de Iidruck macht, as öb er jede Moment abeghaiji. De Fels IV zaigt nume wenig Spuure vo menschliche Iiwörkig.
s Felsrelief vo de Chrützabnaam
De Zentraltail bildet s Chrütz. Rechts vom Chrütz stoot de Josef vo Arimathia, wo de toot Liichnam vom Jesus abninnt und nebet em d Muettergottes Maria, wobii de Chopf vom toote Jesus an Chopf vo de Muettergottes aaleent, wa em Bild e menschlichi Tragik verlait. Rechts vom Chrütz isch ufere pogne Palme de Nikodemus abbildet, wo sich as Chrütz leent, wa a byzantinischi Vorbilder achnüpft, wo hüüffig us bildästhätische Gründ d Laitere dör e Palme ersetzt werdi. Die Palme werd aber au as Irminsul düütet, wo as Symbol vom Siig vom Christetum öber s Haidetum knickt dargstellt werd. Links nebet de Palme stoot de Johannes. Links und rechts vom Querbalke sind d Sunn und de Moo abbildet, wo us Truur s Gsicht miteme Tuech verhület. Nebet de Sunn isch de Gott Vater abbildet, wo i de linke Hand e Siigesfaane hett und mit de rechte d Seel vom Jesus empfoot.
Im undere Tail vom Bild isch e Traach abbildet, wo sich um zwee Mentsche umewindet. Do de Tail starch verwitteret isch, bliibt en aidüütigi Interpretation offe. Entweder stellt die Szene de Adam und d Eva dar, und wäär somit e symbolischi Darstelig vo de Vertriibig vom Mentsch usem Parediis und dem demit verbundnige Liide, im Gegesatz zo de Erlöösigssymbolik vom obere Bild. Oder de under Tail söll s dämonisch-haidnische in krasse Gegesatz zo de christliche Hailsleer gstellt were.
d Grotte
Im Fuess vom Fels I isch e groossi Grotte, wo zomene Chappeli uusbaut woren isch. Baulichi Spuure zaiget düttli, as die Grotte früener mit Holzwänd undertailt gsii isch. Im untere Chappeli isch e Bild vomene Galge, wo vermuetli vill spööter abroocht woren isch und denebet isch e Wiichinschrift usem Joor 1115, wo de Bischof vo Paderbron nennt. E Wane, wo in Stai ghaue woren isch, werd as hailigs Beggi (piscina sacra) düütet, wo zo de Entsorgig vo gwichte Gegeständ tient heb. Nebet em Chappli isch e Maa miteme Schlössel dargstellt, aso woll de hailig Petrus.
s Turnzimmer
Im Nordoste vom Chappeli isch inere Nische e Rundfenster, wo uf de Suneuufgang bi de Summersunnwendi uusgrichtet isch und drum au Suneloch gnennt werd. Us dem Grund isch s Chappeli au as e prähistorischi Sunewarte düütet wore.
Gschicht
Di ältiste archäologische Fund stamed vo Rentierjäger um 9000 v. Chr., e paar Spitze und e Füürstell hend chöne bi de Externstai noogwise were. Sitt de Bronzeziit isch s Tal vo de Wiembeke e wichtige Verchersweeg gsii, wo vo Paderborn öber Horn a d Weser gfüert het. Doch sind abgsie vo de spärliche Fund vo de Rentierjäger kai menschlichi Spure vor em 9.Jh. n. Chr. nochegwise. Im Mittelalter sind d Externstai mit em Felsrelief vo de Chrützabnaam verziert wore und ufem Fels III isch e Chappeli (Sazellum) in Fels ghaue wore. Well d Archäoastronome hend chöne nochewiise, as gwössi Baute bi de Externstai noch Sune- und Mooständ uusgrichtet sind, werd aber vermuetet, as d Externstai scho vorchristlich kultisch bruucht wore sind. Au die uuffäligi christlichi Bnutzig vo de Externstai chönnt e Hiiwiis uf en älteri kultischi Nutzig sii.
S ältiste schriftliche Zügnis datiert is Joor 1093, wo binere Erbtailig d Externstai (sua parte lapidem Agistersten) an jüngste Soo vom Erblasser choo sind. Wo de denn gstorben isch, het sini Muetter d Externstai em Chloster Abdinghof z Paderborn verchauft. E Wiichinschrift i de Grotte vom Fels I usem Joor 1115 nennt denn au de Heinrich, Bischof vo Paderborn. Noch de Reformatio sind d Externstai a di lippische Groofe choo. Ane 1659 het de Groossherzoog vo Florenz die Stai wöle chauffe. De lippische Groof Hermann Adolf (1659-1665) het aber drufabe för sich e Jagdschloss bi de Felse baue loo. Er het au e Stegehuus uf de Fels I ufe errichtet und de Fels zonere Plattform iigebnet. Doch noch sim Tood isch s Jagdschloss verlotteret und d Börger vom Städtli Horn hend d Ruine as Staibruch bruucht.
Ane 1813 isch de Dorgang zwöschet de Felse III und IV erwiiteret wore und d Riichstroos 1 vo Ooche - Paderborn - Hameln - Hildeshaim zmitzt dör d Externstai verlait wore. 1836 isch d Wiembeke us landschaftsästhetische Gründ zomene Taich uufgstaut wore. Demit d Archäologe d Umgebig vo de Stai hend chöne undersueche isch de Taich i de 1930er Joore abgloo wore, aber nochem Zwaite Weltchrieg wider hergstellt wore.
Sitt 1926 stönd d Externstai under Naturschutz und 1940 isch d Riichstroos um d Externstai ume verlait wore, demit de Autovercheer kai witteri Schäde aarichte cha und s Naturschutzpiet intakt bliibt. 1945 sind d Externstai vom Bundesland Nordrhii-Westfaale troihänderisch verwaltet wore und 1957 offiziell em Landesverband Lippe gee wore.
Forschigsgschicht
De erst, wo d Externstai as e vorchristlichs Hailigtum düütet het isch de Pfarrer Hermann Hamelmann (1526-1595) gsii, wo 1564 gschribe het, as de Karl de Gross usem haidnische Hailigtum e christliche Altoor gmacht heb, ooni as er e verlässliche Biwiis för die Bhoptig broocht het.
De Chaufmaa August B. Schierenberg (1808-1894) het gäär die abstrusi Idee vertrette, as s Relief vo de Chrützabnaam e Mithras-Hailigtum gsi sai, wo d Soldaate vom Varus errichtet hebid. Nochdem de Varus vo de Germane in Teutoburger Wald vernichtet wore sind, hebid d Germane bi dem Hailigtum en Irminsul ufgstellt. Die Idee isch ganz im domoolige Zittgaist gstande, wo de ganz Teutoburger Wald zomene nationale germanische Kultureerb ufestilisiert hett. So isch ane 1875 im Teutoburger Wald s Hermannsdenkmool vom Hermann em Cherusker iigwiicht wore und de Ort Osterholz as e Hailigtum vo de ageblich alttütsche Göttin Ostara interpretiert wore. D Externstai, de ageblichi Standort vo de Irminsul isch sogäär zom Sitz vo de germanische Woorsegeri Veleda (um 70 n. Chr.) erklärt wore.
Ersti wösseschaftlichi Grabige het ane 1943 de Archäolog August Stieren (1885-1970) döregfüert. Er het Keramik usem 9 und 10. Jh. entdeckt und zwai mittelalterlichi Sarggräber.
Im Dritte Riich sind d Externstai e Tail vo de Kulturpropaganda gsii. Ane 1934 isch de Taich för archäologischi Undersuechige abgloo wore. D Undersuechige hend nu wenig Bodefund broocht, i de Wirre vom Zwait Weltchrieg sind Date verloore ggange und d Interpretatione vom Uusgräber Julius Andree (1889-1942) sind fo anderne Forscher starch kritisiert wore. Nebet witere mittelalterliche Gräber und Keramik vom 9. bis zom 11.Jh. het de Andree no spärlichi Fund us de Rentierjägerziit gmacht.
Nochem Zwait Weltchrieg hend sich zo de Düütig as Irminsul oder altgermanisches Hailigtum noiji zom Tail recht absurdi Düütige gsellt. So het i de 1960er Joore de Anthroposoph Hans Gsänger i de Externstai e Mysterieplatz gsie, wo vo de letzte Iiszitt bis ane 772 ooni Underbruch uufgsuecht wore sai. De Walther Machalett het d "Egg-Sternstai" miteme Sternekult i Verbindig broocht und si as exakte geometrische Schnittpunkt vo de ägyptische Pyramide, de Kanarische Insle, won er as Rescht vo Atlantis aluegt, vo Thule und Skandia, em alte Hailigtum vo de Ynglingekönig im schwedische Uppsala. Asigi und äänlichi Publikatione vo de sognennte "Schwarmgaister" wered au hütt no publiziert.
1971 het de Freerk Haye Hamkens, e Mitarbaiter vom J. Andree, detailierti Bricht vo de Uusgrabige veröffetlicht. De Johannes Mundhenk het denn i de 1980er Joore e vierbändigs Werch usegee, wo d Externstai imene wösseschaftliche Liecht düütet. Allerdings sind au sini These nöd unumstritte.
Archäoastronomii
Z erstmol het de Laieforsche Wilhelm Teudt (1869-1942) astronomischi Messige a de Externstai undernoo und isch zom Schluss choo, as im Turnzimmer sowol d Summersunnwendi und s nördliche Mondextrem biobachtet wore sai. Sini Messige sind allerdings recht uugnau gsii und sini Schlussfolgerige nöd akzeptabel. Allerdings schiint d Sunn bim Uufgang a de Summersunnwendi exakt uf di nördlichi Halbsüüle vom Turnzimmer. Zudem isch s Suneloch mit 37 cm Dormesser recht chlii und zaigt typischi Merchmool vomene Visurloch zum Sterne biobachte. Aber au s nördliche Mooextrem, wo all 18,6 Joor voorchunt, cha guet dör s Suneloch biobachtet were. Au sös sind bi de Externstai astronomischi Visurlini festgstellt wore, so as es nöd uusgschlosse isch, as d Externstai i vorchristliche Ziit as Observatorium bruucht wore sind.
Moderni spirituelli Bidüütig
D Externstai bildet för vill noii religiösi Gruppe en ussergwöönlichi Role und si zälet zo de wichtigste Chraftort vo Tütschland. Ab 1983 sind d Externstai zomene regelchrecht Wallfartsoort för Noihaide, New Age-Ahänger und anderi moderni spirituelli Gruppierige woore, vor alem a de Walpurgisnacht und a de Summersunnwendi. 1986 sind sich Aghöörige vo verschidnigste Gruppe bi de Externstai i d Hoor groote und d Polizai het müese iischritte. Noihaide, Wicca, Hare Krishna, Punks, Skinheads und Neonazi söled sich a dene Handgriiflichkaite bitailigt haa. Sitt 2010 sinid a dene baide Date s Zelte, s Füürle und Alkohol offiziell verbotte.
Böbikon
Böbike (amtlich Böbikon) isch e Iiwonergmeind im Zurzibiet vom Schwiizer Kanton Aargau.
Geografii
S Dorf liit im ene chlyne Sytetal in de Nöchi vom Rhii.
De Gmeindsbann isch 260 Hektare gross, dodervo sind 99 Hektare Wald und 19 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf, der tüüfschti uf 400 m.
D Nochbergmeinde vo Böbike sind Räkige im Nordweschte, Melike im Norde, Wislikofe im Oschte, Lengnau im Süde und Baldige im Weschte.
Weschtlich vom Dorf, gad bim Zämefluss vom Vogelbächli in Chrüzlibach, liit d Ruine Böbike.
Arzal
Arzal (Gallo Arzau, bretonisch Arzhal) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Arzal lyt am Atlantik, 33 km vu Vannes un 78 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 62 m iber Normalnull.
Gschicht
Arzal isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1134-44 as Arsal (1330: Harsal, 1387: Arzal, 1630: Aysal).
Verwaltig
vu Arzal isch. Arzal ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Arzal ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Pont-Saint-Martin (Aostatal)
Pont-Saint-Martin (frankoprov. Pon-Sen-Marteun, töitschu Steg) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Pont-Saint-Martin ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Rose.
Geografi
Pont-Saint-Martin lyt im Am Yygang vum Augschtdal uf dr linke Syte vu dr Dora Baltea.
Nochbergmaine sin Carema (TO), Donnas un Perloz
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Pont-Saint-Martin dr italienisiert Name Ponte San Martino drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Pont-Saint-Martin isch dr Guido Yeuillaz.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Pont-Saint-Martin ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Pont-Saint-Martin sin 100 Froogebeege wider retuurchuu.
Bezirk Frauenfeld
De Bezirk Frauefäld (amtlich Bezirk Frauenfeld) isch en Bezirk vom Kanton Thurgau in de Schwiiz. Hauptort isch Frauefäld.
Gmainde
Zum Bezirk ghööred die 23 Gmainde: Stand: 1. Jänner 2014
Birrwil
Birrbu (amtlich Birrwil) isch e Gmeind im Bezirk Choom vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am Weschtufer vom Hallwilersee.
Geographii
De Gmeindsbann isch 553 Hektare gross, dodervo sind 88 Hektare Wald und 45 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 771 Meter, der tüüfschti uf 449. Nochbargmeinde sind Lüüpu im Nordweschte, Boniswil im Norde, Meischterschwande im Oschte, Böju im Süde, Riinech im Südweschte und Zezbu im Weste.
Gschicht
S erschti Mol taucht Birrbu in de Namesform Beriuuillare in ere Urkung us em 1185i uf. Birrbu het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger und ab em 1264 de Habsburger. Lehenslüt z Birrbu sind d Herre vo Birrwil (Birrbu) gsi, wo aber im 1331 usgschtorbe sind. Ab em 1326 sind di jewilige Bsitzer vom Schloss Liebegg Lehenslüt vo de Habsburger gsi und hei di nideri Grichtsbarkeit usgüebt.
Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Birrbu zu Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Birrbu ghört sither zum Kanton Aargau.
Jesus Christus
De Jesus Christus (hebr. יהושע Yĕhošūa‘ »Jahwe helft«; / ɪɛˈsʊs xrɪsˈtɔs / Jesus Christos) isch di zentrali Person vom Christetum, wobi Christus en zusätzliche Titel zum ursprüngliche Name Jesus isch. Im allgemaine gilt Jesus (Jesus vo Nazaret) as historischi Person; si Chrüzigung wird au in es baar nitchristligi Schrifte erwähnt.
De historisch Jesus
Gegenöber de ofizielle Vertreter vom Judetum, de Sadduzäer, het de Jesus e kritischi Iistelig ghaa, will die numme gseit hänn, ass si Gott diene, es aber numme gmacht hänn zuem d Lütt z beiidrugge. Gegenöber Fraue, Sünder und au gege Finde hed er e offeni, posidivi Schdellig vertrete. Dur da isch im aber au d Findschaft vo gwüssne Chraise erwachse. Woner sich irgedwenn um 30 n. Chr. uf Jerusalem begee het, um dai s Pessach-Fest zfiire, isch er festgnoo wore und vor s Gricht choo, und isch vom römische Statthalter Pontius Pilatus (27–34 n. Chr.) as Uufständische verurtailt wore; me het em au vorgworfe, er söll sich »König vo de Jude« gnennt ha. Er isch denn am Fritig vor em Pessah-Fest gchrüzigt worde.
Archäologischi Fünd
Es git keini archäologischi Entdeckige, wo d Historizitet vom Jesus wurde bewiise odr d Gschicht vom Jesus, wie si in de Evangelie verzelt wird, wurde understütze.
Christligi Schrifte
De Jesus het selber kai schriftlichi Zügnis hinderloo. Es git e Stell im Johannes-Evangelium, wos heisst; «Jesus aber bückte sich und schrieb mit dem Finger auf die Erde.» Erst noch sim Tod hend e paar vo sinen Aahänger sis Lebe uufgschribe. Die vier wichtigste Quelle sin die vier Evangelie, wo in dr biblisch Kanon ufgnoh worde si. Es git no anderi, apokryphi Evangelie us spetere Johrzähnt wie s Judasevangelium und s Thomasevangelium, wo sich inhaltlig und stilistisch sehr vo de andere underscheide.
Nitchristligi Schrifte
Dr Jesus wird in ä baar nitchristlige Quelle erwähnt, wo aber keini drvo kontemporär, also zytgnössisch isch. Es git Dokumänt wie im Sueton sis Läbe vom göttlige Claudius (25.4), wo druf hiwiise, ass d Römer ä baar Johr noch em Dod vom Jesus uf öbber ufmerksam gsi si, wo z Jerusalem under de Jude Ufruehr verursacht und wo Chrestus gheisse haig. Noch em Tacitus, won ä Generation spöter d Annale gschriibe het, si d Ahänger vom Christus, wo vom Pontius Pilatus hiigrichdet wore sige, in dr Zit vom Kaiser Nero scho gnueg bekannt gsi, ass mä sä het afo verfolge. Die Quelle gälte aber nit as unabhängig, wil si sich uf die christligi Überliiferig stütze. Em jüdische Historiker Flavius Josephus sis Kapitel über ä Jesus in de Alterdümer vo de Jude si vo christlige Kopierer so stark abgänderet worde, as mä sini eigene Betrachtige nüm cha underscheide vo däm, wo drzuegschriibe worden isch.
Mönschesohn
Jesus bezeichnet sech i de Evangelie mängmol als Mönschesohn oder als Sohn vom Mönsch. Dä Begriff isch allerdings nid vo Jesus erfunde worde; er chunnt nämmlig scho es paarmol im Buech Hesekiel vor. Jesus het dä Begriff ufgriffe, wil dä politisch nid so extem isch vorbelaschtet gsi.
Hailsgschicht
Di christliche Fest im Chirchejoor, wo a die entsprechende Eraignis erinneret, sind eng mi de Hailsgschicht verbunde.
Des Wärg het er als e stellvodräddendes Stärbe für d Mänsche erklärd, zue Vogebig vo de Sünde. Wär des für sich aanimmd, muess selber nümme für d Schdroof vom Lääbe an Gott vobii (also Sünd) - des wär dr eewig Dod un d Drennig vo Gott - härhalde. Un er hett Zuegang in dr Himmel un zuem ewige Lääbe bi Gott. Wäge dämm hett de Jesus vo sich gseit: "Ich bi dr Wääg, d Woohret und s Lääbe".
Grosser Belchen
De Gross Belche (frz.: Grand Ballon) esch de heechscht Bari vun de Vogese.
`R esch 1.424 m (NN) hoch un liejt in de Region Elsass. M´r nennt ne öi Sulzer od´r Gebweiler Belchen od´r Ballon de Guebwiller nooch de Stadt Gawill´r, (8 km) öschtli àm Ingang vum Blüemetal (Frz.: Florival) un de Stadt Sulz/Soultz noch widdersch öschtli em Rhintal.
Dr Beri isch gràd zehn màl so hoch wie d´r Zipfel vum Strosburjer Minscht´r-Turm!
Luej öi
D Belche én Bade, ém Elsass un én d´r Schwiz
Schlacht bei Mohács (1526)
D Schlacht bi Mohács isch Däil vo de Türkechrieg gsi und het 1526 stattgfunde. D Armee vom Köönigriich Ungarn under em Köönig Ludwig II. und em Pál Tomori isch am 29. August 1526 vo de Drubbe vom Osmanische Riich under em Sultan Süleyman I. bi Mohács in Südungarn vernichtet worde. D Osmane hä druf groossi Däil vo Ungarn und vo Kroazie erooberet.
Rezeption
D Niiderlaag vo Mohács het für die ungarischi Gschicht en äänligi zentrali Bedütig wie d Schlacht uf em Amslefäld (1389) für die serbischi oder d Schlacht am Wisse Bärg (1620) für die tschechischi Gschicht. Alli drei Niiderlaage si zu nazionale Müthe worde, zu Sümbool, wo sich im Zitalter vom Nazionalismus die kollektivi Identidäät verdichtet het.
Am 450. Jooresdaag het mä 1976 am Schlachtort e staatligs Dänkmol ufgstellt, wo dr Archidekt György Vadász entworfe het.
La Trinité-sur-Mer
La Trinité-sur-Mer (bretonisch An Drinded-Karnag) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Dr Name La Trinité isch zum erschte Mol gnännt wore no 1750. Bis 1864 het d Gmai zue Carnac ghert.
Verwaltig
vu La Trinité-sur-Mer isch. La Trinité-sur-Mer ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu La Trinité-sur-Mer ghert zum Bretonisch.
Unterwaldhausen
Waldhausa (dt. Unterwaldhausen) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 73,2 % Landwirtschaftsfleche, 19,2 % Wald, 6,6 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Waldhausa gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Waldhausa ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1246 als Walthusen.
Verwaltong
Waldhausa hot sich mit dr Gmoene Alschhausa, Bõms, Äbaweiler, Äbarschbach-Muaschba, Oechschdäga, Floeschwãnga, Guggahausa, Hosskirch, Kenigseggwald ond Riadhausa zum Gmoeverwaltongsverband Alshausen mit Sitz en Alschhausa zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Josef Schill.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Waldhausa ghert zom Schwäbisch.
Alliswil
Alischwil isch e Ortschaft i dr aargauische Gmeind Boniswil.
S Dorf lyt uf dr Weschtsyte vom Hallwilersee under em Bärg Horn. Dr Ortsname chunt s erschte Mol in ere Urkunde vo ane 1306 vor. D Lüüt vo Alischwil hän zu dr Pfarrei Seenge ghört.
Ane 1822 isch dr Wyler Schwaderhof, wo e halbe Kilometer südlech vom Dorf Alischwil isch, vo dere Gmeind wägggnoo und Birrbu zuegschlage worde. Alischwil sälber het sech ane 1899 mit dr Nochbergmeind Bonischwil zämetoo. S Dorf Bonischwil lyt nume ei Kilometer im Norde vo Alischwil.
Reichsdeputationshauptschluss
Dr Riichsdeputationshauptschluss (das haisst Hauptschluss, also Abschlussbricht, von ere usserordentlige Riichsdeputation) isch s letste bedütende Gsetz vom Heilige Römische Riich gsi. Es isch an dr letzte Sitzig vom Immerwährende Riichsdag am 25. Februar 1803 z Regensburg verabschiidet worde und isch mit dr kaiserlige Ratifikation am 27. April 1803 in Chraft dräte.
S Gsetz het d Entschädigung vo de wältlige Fürste vom Riich greglet, wo Gebiet wäge de Revolutionschrieg verlore hai. Das isch möglig gmacht worde, vor allem wil chirchligi Herrschafte und Bsitzdümer säkularisiert, enteignet und de wältlige Fürste überge worde si, aber au chliineri wältligi Bsitzdümer si mediatisiert worde, d. h. si hai ihri Riichsunmittelbarkeit verlore und si eim vo de mächdigere Riichsständ understellt worde.
Em Text isch dr Entschädigungsplan zgrund gläge, wo im Juni 1802 Frankriich und Östriich abgmacht gha hai, und uf me Ardikel 7 vom Friidensverdrag vo Lunéville basiert het, wo 1801 abgschlosse worden isch.
Wingen
Wìnge (frz. Wingen, dt. Wingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wìnge ìsch. Wìnge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Wìnge ìsch dr nawe Niderlauterbach dr einzig Ort ìm Elsàss, wie mer Pfälzisch und dodrmit e Rhinfrankischer Dialekt (Weschtmittelditsch) redet.
Fürstenland
S Försteland isch de Name vom Piet zwöschet de Städt Wil und Rorschach im Kantoo Sanggale. S Zentrum isch d Stadt Sanggale. Im Ooste grenzt s Försteland as Rintl, im Süüde as Appizellerland und as Toggeborg und im Weste und Norde as Tuurgi und an Bodesee. Politisch isch s Försteland hüt uuftailt i d Waalchrais Rorschach, Sanggale und Wiil.
René Schickele
René Schickelé, gabora ìn Ewernahn (ìm Onderelsàss) àm 4. Àuigscht 1883 un gstorwa àm 31. Janer 1940 ìn Vence, (Alpes-Maritimes), ìsch a elsassisch'r Schrìftstell'r, Essayist un Ìwersetz'r gsìì.
Biogràphi
Sin'r Vàder ìsch ditsch gsìì, Wiibür un Stààtsàgstelt'r (bi d'r Polizèi), sini Miad'r ìsch frànzeesch gsìì. Noch sim Studium ìn Literàtür, Gschìcht, Wìssaschàfta, un Filosofi ìn Stràsborig, Münschen, Bàris un Berlin het'r mìt sina Frìnd Otto Flake un Ernst Stadler mehreri Zytschrìfta un mehreri Gadìchts'biacher vereffentlichd.
Fürstenland
Vercheer
S Försteland isch schwiizerisch und international seer guet as Vercheersnetz abonde. D Autobaa A1 verbindet d Städt Sanggale, Goosse und Wiil mit Zöri und anderene schwiizer Grosstädt. Di gliiche Städt liget au a de Iisebaalini Rorschach–Gempf und Zöri–Bregetz–Münche. Wiil isch e Iisabaachnotepunkt mit Lini is Toggeburg (Toggeborger Baa, ehmols TB, hüt SOB) und is Turgi (Frauefelder Bäändli, FWB). Sanggalle litt zodem a de Südostbaa (SOB), wo de Bodesee und s Toggeborg mit de Innerschwiz verbindet. Zodem gönd verschidnigi Linie vom Appizellerbäändli (AB) vo Sanggalle und Gosse uus.
René Schickele
Biogràphi
Si Warig àls Àudor ìsch gabrägt gsìì von d'r speziell Situation vom Elsàss, Konfliktfald zwìscha da frànzeesch un ditch Küldür.
Fürstenland
Wertschaft
S Försteland isch zum grosse Tail ländlich mit Grääs- und Obstwertschaft, i de Agglomeratione vo Wil, Gosse und Sanggale gits au Industrii. De Turismus isch im westliche Tail nöd grad wichtig, woll aber büütet d Stedt Sanggale mit em Chlosterbezerk und Rorschach mit em Bodesee interessanti Uusfluugsziil. Wiil isch zodem e wichtigs Iichaufszentrm för de südlich Tuurgau und s undere Toggeborg.
Gschicht
S Försteland, früener au Aalti Landschaft ghaiise, isch binennt noch em Chlosterstaat Sanggale, wo vom ene Förstapt regiert woren isch.
René Schickele
Biogràphi
Nochem Erschta Waldkriaj, verlosst'r s Elsàss, un geht ìwer d'r Rhi noch Bàdewiiler, er engagiart sìch leidaschàftlich fer's gejasidiga Verstandigung zwìscha Ditschland und Frànkrìch o.a. ìm Ràhma sin'r Wìrkung ìn d'r "Preußischen Akademie der Künste / Sektion Dichtkunst" er hàt àui Frìnd wia Annette Kolb un d'r Màl'r Emil Bizer.
Si Schrìftwarig di Romantrilogi Das Erbe am Rhein (1925-31) ìsch si bescht Warig.
Si letscht Romàn, Le retour, ìn frànzeesch (1938), ìwersetzt'r ìm Johr danoch selwer ùf ditsch Heimkehr.
Ìm Geischt vom René Schickelé, soll d'r "Cercle René-Schickelé", 1968 ìn's Lawa grüafa wara, dorich's Verein "Culture et bilinguisme d'Alsace et de Moselle" oder René Schickele-Gesellschaft, àls Brogg diana zwìscha da beida Kültura (frànzeesch un ditsch).
D'r René Schickelé ìsch àui a Elsasser, Europe'r un Pazifìscht gsìì, so kàn er karakterisiart wara, àls "s Symbol vom elsassischa Gadànka".
Ìn sinem Nàma ìsch d'r René-Schickelé Priis erfonda worra, dar ìsch àwer noma ein Mol verliha worra: 1952.
S Kollège von Saint-Louis (Haut-Rhin) trajd ìhm zo Ehra sina Nàma.
Vogt (Gemeinde)
Voogt (dt. Vogt) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 53,8 % Landwirtschaftsfleche, 34,9 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Voogt gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Voogt ischt entstande anne 1826, mo verschidene kloenere Sidlonge zue oinre Gmoe zammegfasst worde send.
Verwaltong
Voogt hot mit dr Gmoe Wolfegg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Peter Smigoc.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Voogt ghert zom Bodeseealemannisch.
Hornussen (Begriffsklärung)
Hornussen chan folgendes bedüte:
Benediktinerinnenkloster St. Johann
S Benediktinerinnechloster St. Johann (rätoroman. Claustra Son Jon) im Val Müstair im Schwizer Kanton Graubünde isch e middelalterligs Chloster us dr Karolingerzit, wo sehr guet erhalte isch. S Chloster isch vo dr UNESCO 1983 in d Liste vom Wältkulturerb ufgno worde.
Weiji
D Chlosterchirche isch im Johannes em Döifer gweiht; in dr Häiligchrüzkapälle, wo villicht d Brivatkapälle vom Abt gsi isch, wird s Häilige Chrüz vereert. E witeri Kapälle het zwäi Patrone, dr St. Ulrich und dr St. Nikolaus.
Beschriibig
Am Iigang vom Friidhoof stoot d Häiligchrüzkapälle, wo mit iire rundbogeförmige Bländnische uffallt. D Chleeblattform vom Chorberiich isch im 8. Joorhundert entstande; das wäiss mä vo dr dendrochronologische Jooresdatierig vo de Bodebalke im oobere stock. Dr underi Stock isch vom 16. Joorhundert aa as Bäihuus brucht worde, dr ooberi woorschinlig as Dootekapälle.
Im Weste isch dr Wirtschaftshof mit zwäi Doordürm. Die stamme us dr Zit um 1500 und si usse rundbogeförmig und inne spitzbogeförmig. Am Süddurm het s e Wandbild mit eme Esel uf rotem Grund, wo uf em Dudelsack vom ene Junker spiilt. Die drei Figure häi d Immaculata, dr St. Benedikt und d St. Scholastika daargstellt. Es isch e Wärk us em Rokoko und stammt vom Christian Greiner.
D Dobbelkapälle St. Ulrich und St. Nikolaus fallt wäge iirer früebarocke Sgraffitobordüre und schwarz gmoolte Fänsterverzierig uf. In dr Underkapälle gseet mä vom ursprünglige Kuppelgwölb vom Chor e Stucco-Verzierig, vier Ängelsfigure in antikisierende Chläider. Im Weste vo dr Dobbelkapälle isch e dreistöckige Woondurm, mit zwäistöckige Saalbaute nääbedraa.
Gschicht
S Chloster gältet as e Stifdig vom Karl em Groosse, und e lääbensgroossi Stuckskulptur von em us em Hoochmiddelalter stoot zwüschen dr middlere und dr süüdlige Apsis vo dr Chlosterchille. Es isch zur Zit vo de karolingische Erobrige vo dr Gebiet vo de Langobarde (774) und vo de Bajuware (778) gründet worde; s eltiste Bauholz in dr Chille isch dendrochronologisch uf öbbe 775 datiert worde, äi Joor noch dr Eroberig vo dr Lombardei. D Iirichdig vom Chloster isch villicht vom Bischof vo Chur, won e Verdraute vom Kaiser gsi isch, umgsetzt worde. Eso isch si Zuegang zum Vinschgau offe gsi, wo bis 1816 zum Bistum Chur ghöört het. S Chloster isch e Stützpunkt vom Kaiser gsi, zum d Vercheerswääg wo sich dört krützt häi, z kontrolliere, für die Räisende isch s Hospiz gsi, für e Bischof e Verwaltigszentrum und nit zletscht isch s en Ort für e Gottesdienst gsi. Dr Johannes dr Döifer isch dur d Stifdig dr Schutzherr worde, wo äifach Monasterium ghäisse het, und vo do läitet sich dr (hütig) rätoromanisch Naame Müstair ab. Ursprünglig isch s e Mannechloster gsi, sit em 12. Joorhundert isch s e Konwent vo de Benediktinerinne.
Karolingischi Freske
Die karolingische Freske, wo d Chlosterchille mit ene um 800 usgstattet worde isch, si e kulturgeschichtligs Dänkmol vo dr früemiddelalterlige sakrale Bilddarstellig, wo in dr Art und im Usmass äinzigartig si; wäge iine isch d Chille über d Region uuse berüemt worde. 135 Äinzelszene si zum grösste Däil guet erhalte. Um 1200 si si vollständig übermoolt worde und im spoote 15. Joorhundert het mä d Wänd gwissget, und erst am Ändi vom 19. Joorhundert si si wider entdeckt worde. E Serii vo Szene us em Lääbe vom David, wo as Bildersträife rund um die ganzi Chille umegange isch, isch 1908/09 in s Schwizerische Landesmuseum z Züüri brocht worde, die rastlige het mä in de Joor vo 1947 bis 1951 freigläit.
Die karolingische Bilderzüklus gönge in fümf woogrächte Sträife über d Nord- und d Südwand vom Inneruum. Äins vo de bekanntiste Motiv d Flucht us Egüpte, befindet sich an dr Nordwand. Drei anderi Bilder in de Apside zäige dr Christus as Gründer vo dr Chille, Herrscher und Leerer vo dr Wält und as Triumfator. En anders (romanischs, um 1200) in dr middlere Apsis zäigt s Gastmool vom Herodes, wo d Salome mit iirem Danz es fertig bringt, ass dr Döifer, dr Schutzpatron vo dr Chille und vom Chloster, köpft wird. Dr Mooler vo de karolingische Freske isch umbekannt, in dr Kunstgschichtsäit men em mänggisch dr Mäister vo Müstair.
S Chlosterlääbe hüte
Im Benediktinerinnechloster häi im Oktober 2012 zwölf Nonne gläbt. D Gmäinschaft het am 11. Oktober 2012 d Sr. Domenica Dethomas zur nöije Priorin gweelt. Noch ere Pause vo 120 Joor isch d Priorin wider en Iihäimischi, wo rätoromanisch cha schwätze. Si het am 28. Januar 2013 s Amt vo dr Sr. Pia Willi übernoo, wo s Chloster in de letschte 26 Joor gläitet het.
Arzon
Arzon (bretonisch Arzhon-Rewiz) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Arzon lyt uf ere Halbinsle zwisch em Atlantik un em Golf vu Morbihan, 15 km vu Vannes un 41 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 36 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Arzon isch. Arzon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Arzon ghert zum Bretonisch.
Lateinisches Kaiserreich
S Latiinische Kaiserriich (offiziell: Imperium Romaniae, dt. Kaiserriich Romania) isch s Riich, wo 1204 vo „Franke“ (westlige Chrüzfaarer) und Venezianer wäärend em Vierte Chrüzzuug iigrichdet worden isch. Im Wääsentlige het s us em Gebiet um Konstantinopel und Däil vo Thrakie, Bithynie und Nordwest-Chläiasie bestande. Es isch as Leensverband konstituiert gsi und het bis 1261 existiert.
Gschicht
Dr Balduin isch e Milidäär mit Erfaarig gsi, aber er het d Middel nid überchoo, zum e starki Zentralmacht ufzbaue – grad so, wie es im Inträsse vo Venedig gsi isch. Formal het dr Kaiser au über d Gebiet vom Köönigriich Thessalonike, vom Herzogdum Archipelagos und vo de latiinische Fürstedümer uf em Peloponnes.