cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ostsee
Fördèküschtè
D Landschaft vo dè Fördèküschtè wörd durch dè Baltische Landruggè brägt, wo sich de Längi nõch odder barallel vo dè weschtlichè, südlichè un südöschtlichè Oschtseeküschtè vo Jütland bis ys Baltikum erstreckè duèt.
Boddèküschtè
D vorpommerschi Küschtè isch durch d Boddèlandschaftè brägt. Boddè sin dõdurrè entschtandè, dass vormôligi Inslè durch stetigi Zuèfüürig vo Matriaal, hauptsächlich Sand, durch schmali Bruggènè mitnand vobundè worrè sin. Diè rüggwärtigè Gwässer, d Boddè, sin dõdurch gröschtèdeils vo dè Oschtsee abdrènnt worrè un mit irè nu no durch Rùnnè vobundè.
Uusglychsküschtè
D Uusglychsküschtè definyrt vo allem d Küschtèlinniè vo Polè uff èm Abschnitt vo Stettin bis kurz vor Danzig un diè lettischi Küschtè. Dört sin diè tùpischè rych glidertè glazialè Küschtèformè durch d Aaschtrömig un dè Sedimènttransport vo Weschtè hèr uusglichè worrè, so dass dè Volauf fascht graad isch. Des isch möglich worrè, well diè meischtens vom Weschtwind brägti Brandig uff è Küschtèlinniè drüfft, wo vo Südwescht nõch Nordoscht volauft un dõdurch Transportmatriaal aalageret. Au a dè Küschtè vo Vorpommerè sin durch söttigi Uusglychsbrozèss Landzungè un Neerungè entschtandè, wiè z. B. d Halbinslè Fischland-Darß-Zingst un d Schaabè, wo diè Schmaal Heidè un dè Bûg uff Rügè.
Haffküschtè
D Haff- odder Neerungsküschtè isch im Küschtèabschnitt zwischè Danzig un Klaipėda entschtandè. Ußerdèmm wörd s Stettiner Haff ebbèfalls dezuèzellt. Haffe entschtönn vor Flussmündigè als Brackwassèrreservoir, wo durch schmali Landzungè, d Neerungè, vo dè übbrigè Oschtsee gröschtedeils abdrènnt worrè sin. Durch diè ständigi Zuèfuur vo Flusswassèr gönn d Neerungè nit zuè, sondern blybed als langgschtreggti Halbinslè beschtô, wo è Rùnni zum Meer offè lònn.
Diè bekannteschtè Haffs sin s Kurischi un s Frische Haff. È (unvollschtändigi) Neerig bùldet au d Halbinslè Hel bi Zoppot.
Altertûm
D Oschtsee wörd vor fascht 2000 Johr i dè Germania vom Tacitus als Mare Suebicum erwäänt, un zwar als Deil vom Ozean, wo d Èrdè umgyt (luèg dõdèzuè Namensgebig un -dütig).
Schu uss dõmoliger Zit sin witvozweigti Handelswääg belait, übber diè dè begeerte Bèrnschtei, wo a dè Oschtseeküschtè hüüfig gfundè worrè isch, in alli Deil vom Römischè Reich glangt isch. Exportwarè sin witerhy Fèll un Pelz. Umkeert sin römischi Erzügnis wiè Keramikwarè, Wy un Öl nach Nordè glangt.
Neuzit
Im Dryßigjöhrigè Chrièg hèt Schwedè vosuècht, übber d Oschtsee hinwèg Großmachtblään z vowǜrklichè. Infolgedessè hèn au spòter no villi südlich vo dè Oschtsee ligendi Landschtrich lang no zu Schwedè ghört (luèg au Schwedisch-Pommerè). I dè Nordischè Chrièg isch es Russland glungè, vo Oschtè hèr Aaschluss a d Oschtsee z chriègè. Peter dè Große hèt im Mündigsdelta vo dè Newa diè neu Reichshauptschtadt Sankt Petersburg erbauè lõõ, welli für s Land è „Dor zu dè Wält“ hèt sy sollè.
Im Johr 1872 isch es zu dè gröschtè Sturmkataschtrôph i dè gsamtè Oschtsee kõ. Am 11. Novembèr 1872 sollet i dè Oschtsee aageblich insgsamt 654 Schiff gsunkè sy.
Im 20. Johrhundert isch d Oschtsee wòrend dè Wältchrièg Schauplatz vo zaalrychè bewegendè Vorfäll gsi. D Oschtseehäffè sin gegè Ènd vom Èrschtè Wältchrièg Ort gsi, i dennè Gschichte gschribbè worrè isch: Diè Feschtungsinslè Kronschtadt, wo vor Sankt Petersburg lyt, isch dè Schauplatz von èm Matrosèuffschtand gegè d russischi Revolutionsregyrig gsi. Diè Revolte isch unter Ysatz vo Chriègsschiff bluètig beendet worrè. I dè allerletschtè Chriègsdääg hèn diè dütschè Marineeinheitè i dè Häffè vo Kyl un Flènsburg gegè èn sinnlosè Bfeel vo dè Oberschtè Heeresleitig gmeuteret, d Flottè zuè nèrè militärisch nimmi entscheidendè Schlacht uusrückè z lõõ. Dè Kyler Matrosèuffschtand vo 1918 hèt sich zuè nerè Revolution im ganzè Dütschè Rych uusgwitet un zum Sturz vo dè Monarchy gfüürt.
Im Zweitè Wältchrièg sin i dè Oschtsee einigi Kämpf zwischè dè dütschè un sowjetischè Flottè- un U-Boot-Vobänd ausgfochtè worrè. Am Ènd vom Chrièg isch fascht diè gsamt schiffbari Flächi vomynt gsi, so dass d Personèschifffaart ygschtellt worrè isch. 1945 isch glychwool vosuècht worrè, diè z Kurland, Oschtpreußè un Hinterpommerè ygschlossenè dütschè Truppè, abber au diè flüchtendi Zivilbevölkerig, übber d Oschtsee zu evakuyrè. Bsunders tragisch isch d Vosenkig vom ehemõligè KdF-Schiff Wilhelm Guschtloff gsi, wo fascht uusschlièßlich Zivilischtè an Bord kaa hèt. S Schiff isch nõch mengè Treffèr vo sowjetischè Gschoss vosenkt worrè, und hèt eschtimyrt 9000 Menschè i dè Dood grissè, welli entwedder vodrunkè sin odder im iiskaaltè Wassèr gly erfrorè sin. S isch – gmessè a Menschèlebbè – diÈ gröscht Schiffskataschtrôph vo allè Zitè gsi.
Am 2. Mai 1945, füüf Daag vor dè dütschè Kapitulation, hèn britischi Flugzüüg dè i dè Lübegger Bucht ligendè ehemõlige Luxusdampfer Cap Arcona un d Thielbek aagriffè. Übber 7.500 Menschè sin dõdeby ums Läbbè cho; es sin übberwigend Gfangeni us dütschè Konzentrationslaager gsi.
Au dè Kaalte Chrièg hèt Opfer i dè Oschtsee gforderet: Rund 5000 DDR-Bürger hèn vosuècht, übber d Oschtsee i dè Weschtè z flüchtè. Nu öppè 600 Flüchtendi hèn ihr Zyl erreicht, einigi sogar uff Surfbrettèr. Diè meischtè Fluchtvosuèch sin gschiteret un hèn oft gnuèg tödlich gèndet. Dè Lùùchtturm z Dahmeshöved (Oschtseeheilbad Dahme) hèt vill Flüchtling a dè mecklèburgischè Küschtè als realistisches Zyl von èrè erfolgrychè Flucht diènt.
Zuè eim vo dè schwerschtè Schiffsuaglück vo dè europäischè Nõchchriègsgschicht isch es am 28. Septembèr 1994 kõ, wo d Oschtseefäärè Eschtonia uff irem Wäg vo Tallinn gu Stockholm gsunkè isch un 852 Passagyr dõby ums Läbbè kõ sin.
Munitionsentsorgig i dè Oschtsee
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin i dè Oschtsee großi Mèngè Munition, drunter au Giftgasmunition, entsorgt worrè. Vo allem vo dè phosphorhaaltigi Munition gôt nõch wi vor è großi Gfõõr uus. Bernschteifarbeni Phosphorklumpè kömmet nõch èm Drochnè scho bi 34 °C aa, brènnet denn mit èrè Temperadur vo 1300 °C un sin nu no mit Sand z löschè. Sit Èndi vom Zweitè Wältchrièg sin lutt offizielli Uffzeichnigè 168 Menschè durch Munitionsrèschtè i dè Oschtsee ums Läbbè kõõ, 250 sin volètzt worrè. Dänemark hèt è Studiè publizyrt mit wituus höcherè Voletzigszaalè. So sollet jöhrlich 20 Menschè Unfäll mit Munitionsrèschtè erleidè, diè meischtè devõ sind Fischer. Dè schwedische Sender Sveriges Television hèt 2009 Bericht voöffentlicht übber d Verklappig vo chemischè Kampfschtoff un radioaktivi Abfäll vo dè sowjetischè Marinè vor Gotland i dè Johr 1989 bis 1992. Selli stammet vo dè Marinebasis Karosta im hütigè Lettland.
Wùrtschaft
S Wachstum vom Oschtseeraum beruèt uff guètè Standortfaktorè. Bsunders hervorzhebbè sin dõdeby diè vorteilhaft Laag vo dè Oschtsee innerhalb vo dè Wält un diè Mobilität innerhalb vom Oschtseeraum. Zu dè Aasidelig von neuè Unternemmè biÈtet dè Oschtseeraum zum einè hoch entwickleti Wùrtschaftsregionè. Selli bildet umfangrychi Cluster un investyrè zimli stark in Forschig un Technig. Diè guètè weichè Standortfaktorè sin au uusschlaggèbend. Herussragend entwicklet sich d Öresundregion, diè lut dè Zitschrift The Economist im Johr 2007 diè wùrtschaftsfründlichschtè Bedingungè vo dè Wält uffwyst. Zum anderè isch d Wùrtschaftslaag vo dè baltischè Staatè seer lukrativ für d Wùrtschaft. Dört herrscht èn voglychswys liberales Gschäftsumfäld. Zuguèt kummt au è gschäftsfründlichi Stüèrbolitik un è umfangrychi Telekommunikationsschtruktur.
Häfè un Schiffsroutè
Wichtigi Häfè sin Kopèhagè, Malmö, Stockholm, Turku, Helsinki, Sankt Petèrsburg, Tallinn, Riga, Liepāja, Klaipėda (ehem. Meemel), Kaliningrad (ehem. Könnigsbärg), Danzig, Gdynia, Stettyn, Świnoujście (ehem. Swinemünde), Trelleborg, Sassnitz, Roschtogg, Wismar, Lübegg, Kyl un Flènsburg.
I dè Mitti vo dè südlichè Oschtsee voläuft eini vo dè wichtigschtè Seeschifffaartsroutè wältwit, d Kadetrinnè. Si isch dicht befaarè un isch i dè Vogangèheit gelegèntlich im Zämmèhang mit Havariè i d Schlagzeilè kō.
Diè meischtbefaarenè künstlichè Seeschifffaartsschtrõõß vo dè Wält isch dè Nord-Oschtsee-Kanaal, wellè d Oschtsee mit dè Nordsee vobindet, un asè dè Seewäg übber Kattegat (Oschtsee) un Skagerrak (Nordsee) abkürzt. Er füürt z Schleswig-Holschtei vo Kyl nõch Brünsbüttèl zu dè Elbè.
D Flächi vo dè Oschtsee innerhalb vom dütschè Hoheitsgebyt isch als Seewassèrstrõõß è Bundeswassèrschtrõõß.
Schifffaart un Luftvoschmutzig
Mit èm wachsendè Schiffsvokeer vo Frachtschiff un Chrützfaartschiff uff dè Oschtsee wächst au d Emission vo Kollèdioxid, Stickoxidè un Schwefèldioxid. Dõby wörred wórend dè Hafèlygezitè d Häfè un iri Aawooner, wòrend dè Faart s offeni Meer belaschtet. Voschärft wörd sell Brobleem dõdurch, dass Schiff Schweröl mit èm suscht nit zuèglõènè hochè Schwefèlghalt vo 1,5 % (= 15.000 ppm) als Trybschtoff vowendè. Strõßèdisel enthaaltet nu 10 ppm Schwefèl.
D Oschtseeaarainerschtaatè hèn dysbezüglich zaalrychi Initiativè aagfangè, dè Umwältschutz i dè Seeschiffaart voraazbringè. So git s èrschti Vosuèch, d Emissionè wòrend dè Hafèlygezitè z sènkè, Chrützfaartschiff im Hafè vopflichtend a d Stromvosorgig vom Hafè aazschlièßè (Byschpill Hamburg ).
Kanaalvobindigè
Im Oschtè isch d Oschtsee übber d Newa un voschideni Wassèrstrõßè mit dè Wolga, èm Wyßè Meer, Schwarzè Meer un èm Kaspischè Meer vobundè.
Uff Binnèschifffahrt uusgrichtet sin d Wasserwääg Weichsel – Bug – Dnepr-Bug-Kanaal – Dnepr un dè wesèntlich ältere Ossolinskikanaal vo dè Memel a d Dnepr.
Dè Nord-Oschtsee-Kanaal vokürzt zwar nu dè Umwäg um d Kimbrischi Halbinslè, hèt abber wegè dè oft schwirigè Witterigsvohältnis im Skagerrak historischi Vorläufer, dè Eider-Kanaal un diè mittelaalterlichi Passage übber Schlei, Rheider Au un Treene, bi dèrè seetüchtigi Boot zmindescht zitwys uff Rollè übber Land zogè worrè sin.
Dè Göta-Kanaal vo dè Oschtsee zum Kattegat z Schwedè isch im 18. Johrhundert aaglait worrè, um mit dõmõligè – chlynèren – Seeschiff dè dänische Sundzoll z umfaarè.
Suschtigè Vokeer
Diè zaalrychè Meerängè vo dè Beltsee wörred sit èm früè zwanzigschtè Johrhundert von èrè zuènemendè Zaal vo feschtè Strõßè- un Schinnèvobindigè chrützt. Diè wichtigschtè Vokeersachsè vom Oschtseeraum bildè zum einè d Vogelfluuglinniè mit dè dõmit vobundnè feschtè Fehmarnbelt-Queerig. Zum anderè sin Vokeersachsè wiè d Via Hanseatica – èn Deil dèvô bildet d Bundesautobaan 20 – un d Via Baltica wichtigi Stützpfyler für dè nördliche un öschtliche Deil vo Europa. Es isch blaant, èn großè Deil vo Südschwedè mit Hochgschwindigkeitszüüg z erschlièßè. Dè Europakorridor bildet dè Raamè für d Durchfüürig vo sellem Brojèkt.
Sit 2011 dransportyrt d Nord Stream Pipeline (au „Oschtseepipeline“ benamst) russisches Erdgas durch d Oschtsee nõch Dütschland.
Tourismus
D Küschtè un Inslè vom Oschtseeraum sind stark vom Tuurismus bräägt, wo nebbè dè Werftinduschtry un èm Handel dè wichtigschte Würtschaftssektor isch. È wichtigè Beraich vom Fremdèvokeer isch dè Badeurlaub in Seebääder. Er isch von èrè für dè Oschtseeberych tùpisch-starkè Saisonalidäät kennzeichnet, welli d Monät Juli un Auguscht als Schwèrpunkt hèt. Anderi Aagebotsformè wiè Wellness, Faarad- odder Kultuurtuurismus entwicklèt sich un schwäched d Saisonalidäät öppis ab.
Weitere Faktoren im Ostsee-Tourismus sind Kreuzfahrtschiffe, die beispielsweise in Kiel, Rostock-Warnemünde, Kopenhagen, Tallinn, Riga, Danzig, Helsinki, St. Petersburg, Mariehamn und Stockholm anlegen, sowie maritime Großveranstaltungen wie die Kieler Woche oder die Hanse Sail, die jeweils Millionen von Besuchern anziehen.
Atom
D Atom si Grundbaustäi vo dr Materie. Dr Name läitet sich vom griechische ἄτομος átomos ab, was „s Unverschnidbare“ bedütet (vo ἀ a ‚un-‘ und τέμνειν témnein ‚schniide‘, hüfig au übersetzt mit „s Undäilbare“). En Atom isch die chliinsti Äihäit, wo mä d Materie mit mechanische oder chemische Mittel cha zerleege.
Fast zämme mit dr wüsseschaftlig gsicherete Entdeckig vo de Atom am Aafang vom 20. Joorhundert het mä gmerkt, ass au sii nit undäilbar si, sondern us ere Atomhülle mit negativ ufgladene Elektrone und eme positiv glaadene Atomkärn bestöön. Spööter het mä uusegfunde, ass dr Atomkärn us positiv glaadene Protone und unglaadene Nöitrone ufbaut isch. Alli Atomsorte, wo im nöitraalen Zuestand die gliichi Zaal vo Elektrone und Protone häi, ghööre zu gliiche chemische Elemänt. D Zaal vo de Nöitrone in de Atomkärn vom ene Elemänt cha verschiide si, mä reedet vo de Isotop vom ene Elemänt.
D Elektrone chönne dur die elektrischi Anzieig statt an äin au an meereri Atomkärn gliichzitig bunde si und eso sonigi Süsteem zämmeheebe: Si bilde Molekül, die chlinste Däil, won e chemischi Verbindig darstelle.
Vergliche mit daagdääglige Geegeständ si d Atom mit eme Durchmässer vo öbbe 0,1 nm winzig chlii und dütlig chliiner as d Wälleleng vom Liecht. Äinzelni Atom cha män dorum nume mit spezielle Hilfsmiddel wie em Rasterdunnelmikroskoop aaluege. Entsprächend chlii isch d Masse vom ene Atom. E Wasserstoff-Atom isch öbbe 10−27 kg schweer. Mee as 99,9 % vo dr Masse vom en Atom si im Atomkärn konzentriert, dr Räst möche d Elektrone us.
Trockennasenaffen
Verbreitig
D Drochennasenaffe chömme in tropische und subtropische Gebiet vo Amerika und Afrika (allerdings nit uf Madagaskar) vor, z Gibraltar und in Süd- und Südostasie bis noch Japan ufe. Dr Berberaff (Macaca sylvanus) isch näben em Mensch die einzigi freiläbendi Primatenart in Europa.
Dr Mensch läbt uf alle Kontinänt mit Usnahm vo dr Antarktis.
Systematik
Mä deilt d Drochennasenaffe in drei Deilornige ii:
Clavius (Mondkrater)
Clavius isch e Ischlagskrater uf dr südliche Hemissphäre uf dr in dr Erde zuegwendete Side vum Mo. Er isch ud dr dytsch Mathematiker un Astronom Christophorus Clavius (dytsch: Christoph Klau) (1537-1612) daift.
Dr Krater het e Durmesser vu ugfähr 225 km. Im Kraterinnere befinde sich witeri guet sichtbari Krater, vu dene derjenig uf im Clavius sinem Kraterrand Porter (früeher Clavius B) heisst.
Im Science-Fiction-Roman un -Film 2001: Odyssee im Weltruum vu Arthur C. Clarke lit im Krater Clavius die gliichnammig Mostation. Vu dert us isch d'Expedition gstartet, die dr Monolith im Krater Tycho usgrabe het.
Satellitekrater
Nooch dr Konvention werre die Krater uf Mondcharte dur Setzig vum Buechstabe uf sälli Site vu dr Kratermiddi gsetzt, wo im Clavius-Krater am nächste isch.
Elementare Algebra
Die elementari Algebra isch die grundlegendi Form vo dr Algebra. Im Geegesatz zur Arithmetik git s in dr elementare Algebra usser Zaale und de Grundrächenarte au Wariable, im Geegensatz zur abstrakte Algebra wärde in dr elementare Algebra käini algebraische Strukture wie Vektorrüüm betrachtet.
Wariable
Dr Vordäil wo mä het, usser de Zaale und de Grundrächenarte au Warible brucht, isch ass allgemäini Gsetzmäässigkäite breziis und vor allem übersichtlig chönne formuliert wärde. Grundlegendi Gsetzmäössigkäite vo de reelle Zaale sin zum Bischbil s Kommutativgsetz, s Asooziativgsetz oder s Distributivgsetz.
Usserdäm cha mä mit Wariable Gliichige oder Ungliichige ufstelle und undersueche, lb si löösbar si. E Bischbil für e Gliichig mit äinere Wariable isch 3x + 2 = 10. Wenn d Definizioonsmängi für x d Mängi vo de rationale Zaale isch, denn het die Gliichig genau äi Löösig, nämlig. Wemm mä die Zaal für x in d Gliichig iisetzt, denn entstoot e woori Ussaag, bi allen andere Iisetzige entstöön falschi Ussaage. Wenn x aber e ganzi Zaal söll si, denn het die Gliichig gar käi Löösig.
Mit Wariable cha mä au funktionali Abhängigkäite beschriibe: Wemm mä zum Bischbil x Iidrittscharte zum ene Stückbriis vo 3 € verchauft und Fixchöste vo 10 €, het, denn macht mä e Gwünn vo (3x - 10) €.
Terme
E Term isch aaschaulig e sinnvolli mathematischi Zäicheserii. Genauer bestoot e Term in dr Algebra us Zaale, Variable, arithmetische Operazioone (dodrzue ghööre die vier Grundrächenarte, s Potenziere, Wurzelzieh und s Logarithmiere) und Chlammere as Hilfszäiche.
E Bischbil isch x^2 - 4. Wenn s im Term Wariable het, so wird us em e Zaal, wemm mä alli Wariable dur Elimänt vo dr Grundmängi ersetzt. Do muess mä bim Dividiere ufbasse, ass nit dur 0 dividiert wird. Bim Wurzelzieh döfe as Radikande nume Zaale vorcho, wo nid negativ si, und bim Logarithmiere müess d Argumänt positivi Zaale si.
Wie in dr Arithmetik isch s au in dr Algebra wichdig, ass mä genau wäiss, wie mathematischi Terme interpretiert wärde. Das wird vo de Vorrangreegle vo de Operazioone bestimmt (zum Bischbil "Punkträchnig vor Strichrächnig", Chlammere zerst usrächne).
Zum Gliichige und Ungliichige lööse, muess mä Terme umforme. Zum Bischbil cha dr Usdruck au as -9 a-12 gschriibe wärde. Die bäide Term sin ekwiwalänt. Für die wichdigste Termumformige wändet mä d Gsetz und Reegle vom Zaalerächne aa. Sonigi Reegle zum ekwiwalänti Terme überzchoo si:
Gliichige und Ungliichige
E Gliichig bestoot us zwäi Terme, und zwüsche dene stoot e Gliichhäitszäiche. En Ungliichig bestoot us zwäi Terme, und zwüsche dene stoot en Ungliichhäitszäiche. Wenn in bäide Terme käini Wariable vorchömme, denn isch d (Un)-Gliichig en Ussaag, im andre Fall en Ussaagform. D Mängi vo de Elimänt, wo mä für die Wariable daf iisetze, häisst Grundmängi oder Definizioonsmängi. Alli Elimänt vo dr Definizioonsmängi, wo wmm mä sä für d Wariable iisetzt und d (Un)-Gliichig zun ere woore Ussaag wird, häisse Löösige vo dr (Un)-Gliichig. Alli Löösige fasst mä zur Löösigsmängi L zämme.
Zum Bischbil isch d Gliichig x^2 - 4 = 0 nume für d Wärt 2 und −2 vo x erfüllt. D Löösigsmängi bestoot also us de bäide Elimänt −2 und 2, also.
Es git Gliichige, wo mä alli Elimänt us dr Definizioonsmängi cha iisetze und immer e woori Ussaag überchunnt, wie zum Bischbil. Sonige Gliichige säit mä si sige allgenäingültig.
Die wichdigsti Methode zum Gliichige oder Ungliichige z lööse si Ekwiwalänzumformige. Si verändere d Löösigsmängi vo dr Gliichig oder Ungliichig nit. Bischbil für Ekwiwalänzumformige sin:
Käi Ekwiwalänzumformig isch zum Bischbil s Kwadriere wemm mä Wurzelgliichige lööst.
Gliichige, wo in dr elementare Algebra betrachtet wärde, weere (mit Bischbil):
Zämmehäng
Wenn e Waar netto 140 € chostet, was chostet si brutto bi 19 % Meerwärtstüür? Dr Zämmehang zwüschen em Nettobriis, em Bruttobriis und dr Meerwärtstüür cha mä eso erklääre: Mä bechunnt dr Bruttobriis über, wemm mä zum Nettobriis d Meerwärtstüür (19 % vom Nettobriis) drzue rächnet. Mit WortWariable cha mä s eso sääge: Bruttobriis = Nettobriis + 19 % vom Nettobriis. Es isch no übersichtliger, wemm mä Buechstabe brucht: B = N + 19 % vo N. Oder ekwiwalänt umgformt B = 1,19 · N. Die Gliichig beschribt für alli mööglige Nettobriis N dr Zämmehang mit de Bruttobriis B, wo zuen ene ghööre.
Hubert Treyer
Dr Hubert Treyer (* 1940; † 19. Augschte 2003) isch e dytsche Dialäktdichter gsii.
Lääbe
Dr Treyer isch z Pfaffewyler ufgwachse un het au sy Läbe lang dert gläbt. Ab 1965 het er bis zue dr Ränte uf em Rothuus in dr Grundbuechabdailig as Rootsschryber gschafft. S wichtigscht Eraignis in syre Zyt as Roosschryber isch d Gmaireform vu 1975 gsii. Um die Zyt het dr Acht-Stunde-Dag sälte glängt fir d Arbet. Vylmol het dr Treyer d Akte zoobe mit haim gnuu go wyter draa schaffe. Au bi dr Gmairootssitzige, wu als am Sunntig no dr Chilche gsii sin, het dr Treyer mieße derby syy.
Dr Klaus Poppen het iber dää zweet Gedichtband gschribe:
Saint-Coulitz
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Coulitz lyt sidlig vu dr Aulne am Rand vum Regionale Naturpark Armorique (Parc naturel régional d'Armorique), 22 km vu Quimper un 39 km vu Brest uf ere Hechi zwische 6 m un 212 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Coulitz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1296 as Sancto Collito (1395 (Saint) Coulit, 1516 Sanctus Colitus, 1536 Sainct Colit, 1558 Saint Coulit, 1574 Sainct Coulict, 1599 Sainct Collit).
Verwaltig
vu Saint-Coulitz isch. Saint-Coulitz ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Coulitz ghert zem Bretonisch.
Burg Falkenbühl
D Burg Falkebiel isch e abgangeni Burg bi dr Gmei Stäge im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme Biel 380 Meter iber Normalnull am Uusgang vum Wittedal gläge, 1000 Meter vum Schloss Weiler.
Gschicht
S isch nit bekannt, wänn die Higelburg böue woren isch. S erscht Mol gnännt wird si anne 1405. Si isch im Bsitz gsi vu dr Herre von Falkenstein, vu dr Herre von Blumeneck, vum Dietrich von Landeck (anne 1517) un im Bsitz vu dr Herre von Sickingen.
Aalag
Wahrschyns isch d Burg in dr Hauptsach us eme 9 Meter hoche Wohndurm as Bärgfrid bstande. vu däm Durm sin no 3 Meter hochi Räscht erhalte.
Punktrechnung vor Strichrechnung
Punkträchnig vor Strichrächnig isch e Konwenzioon in dr Rangfolg vo Operatore in dr Mathematik und säit, ass Multiplikazioone (do mit eme Mol-Punkt gschriibe) und Divisioone (do mit eme Doppelpunkt gschriibe) vor Addizioone und Subtrakzioone duuregfüert wärde. Dank dere Konwenzioon cha mä in vile Usdrück Chlammere wägloo, was sä liichter zum Lääse macht.
Bischbil:
Mänggi Hosesackrächner kenne die Reegle nit und implementiere die polnischi Notazioon und bruche dorum käi Operatorrangfolg.
Anderi rächne d Operazioone äini noch dr andere so wie si iigee wärde us. D Resultat für d Bischbil oobenooche weere denn 1 bzw. 9, wil bzw. usgrächnet wird.
Barst
Barscht (lothrìngisch; frànzeesch Barst, ditsch Barst) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Barscht lijt sìdlich vun Freyming-Merlebach uf re Heche zwìsche 249 un 295 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Barscht ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 755 àls Barnescheyt, 974: Barneseit, 1093: Bach, 1139: Baxst.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Barst ìsch. Barscht ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Barscht ghert zem Rhinfrankisch.
Marco Angster
De Marco Angster (* 2. Dezämber 1981 z Ivrea, Itaalie) isch en italiänische Spraachwüsseschafter, wo hüt a der Uniwèrsitèèt Zadar z Kroaazie leert und forschet. Under anderem hät er au über s Süüdwalsertüütsch gschribe.
Läbe
S Gibuurtsoort vom Marco Angster, Ivrea oder Eebri uf Walsertüütsch, lyt im Piemont, aber ganz i de Nèèchi vom Augschttaal. Syn Vatter isch en Gressoneyer und redt au s Walsertüütsch vo deet. Spraachwüsseschaft gstudiert hät der Angster zeerscht a der Uniwèrsitèèt Turyn. Deet hät er syni Bachelor-Aarbet über di parafrastisch Konjugazioon mit tue plus Infinityv (aso öppen ich tue ässe statt ich isse) im Greschoneititsch gschribe. De Master hät er au deet gmachet, und zwaar über zämegsetzti tüütschi Adjektyv wie rotwangig, salzhaltig, risikofreudig. Nachanen isch er a d Uniwèrsitèèt Pavia, wo-n-er 2013 mit eren Aarbet über gwüssi Woortbildigsprozäss i europèèische Spraache de Tokter gmachet hät. Drufaben isch er wider a der Uni Turyn und au der Uni Bozen gsy. 2017 isch er dänn a d Uniwèrsitèèt Zadar z Dalmaazie ggange, wo-n-er bis hüt as Assischtänzprofässer für Linguischtik (Spraachwüsseschaft) würkt.
Publikazioone (en Uuswaal)
Zum Walsertüütsch:
Anders:
Péry
Péry (Franc-comtois [pəri], dt. verautet Büderich) isch es Dorf ir politische Gmeind Péry-La Heutte, wo zum Verwautigs-Chreis Bärner Jura vom Kanton Bärn ir Schwyz ghört.
Gschicht
Péry isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 884 aus villam Bedericam, 1148 Peril. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört. Uf e 1. Jänner 2015 hei di vormalige Gmeinde La Heutte u Péry zur nöie Gmeind «Péry-La Heutte» fusioniert.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,6 % gläge.
Religion
59,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 23,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 6,4 %, CVP 1,9 %, EVP 2,3 %, FDP 9,4 %. GLP 2,4 %, GP 10,3 %, SP 25,5 %, SVP 35,2 %, Suschtigi 6,6 %.
Communauté de communes du Pays d’Iroise
D Communauté de communes du Pays d’Iroise (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro an Hirwazh) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 8. Dezämber 1992 grindet wore un bstoht syt 1997 us 19 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Lanrivoaré.
Péry
Politik
Gmeindspresidäntin vo Péry isch vor dr Fusion (2014/2015) d Mina Fertig gsi.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1335 Ywohner 15,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 79,6 % Französisch u 2,2 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Péry isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Pieterlen
Pieterle (amtlech Pieterlen, frz. Perles) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Pieterle isch e Induschtrigmeind zwüsche Jurahang u Bütteberg. D Gmeindsflächi bsteit us 31,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 48,2 % Waud, 18,8 % Sidligsflächi u 1,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Längnou, Meinisbeerg, Saafnere, Biel/Bienne, Vauffelin u Romont.
Gschicht
Pieterle isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 aus Perla, 1268 Bieterlo. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Büre ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 21,4 % gläge.
Politik
Gmeindspresidäntin vo Pieterle isch d Brigitte Sidler (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3282 Ywohner 86,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,5 % Französisch u 2,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Pieterle ghört zum Hochalemannisch.
Burg Heitersheim
D Burg Heitersche isch e abgangeni Burg bi dr Stadt Heitersche im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg.
Die Burg isch vum Heiterschemer Ortsadel böue wore. Vu dr ehmolige Burg isch hite nyt me erhalte.
Felix Weingartner
Dr Paul Felix Weingartner, Eedle vo Münzbärg (* 2. Juni 1863 z Zadar, Kaiserdum Ööstriich; † 7. Mai 1942 z Winterduur) isch en ööstriichische Dirigänt, Komponist, Pianist und Schriftsteller gsi.
Si Lääbe
Dr Weingartner het an dr Uniwersidäät für Muusig und daarstellendi Kunst Graz studiert, an dr Hochschuel für Muusig und Theater „Felix Mendelssohn Bartholdy“ Leipzig und schliesslig bim Franz Liszt an dr Hochschuel für Muusig Franz Liszt Weimar. Er isch au e Schüeler vom Carl Reinecke gsi. Dr Weingartner mäistens as Dirigänt und in dr künstlerische Administrazioon gschafft. Drnääbe isch er Komponist und Schriftsteller gsi.
Er het z Mannheim und Berlin meereri läitendi Stellige gha, isch denn vo 1898 bis 1905 Schefdirigänt vom Kaim-Orkhester, de hütige Münchner Filharmoniker gsi. Si ersti Opere Orestes isch im Februar 1902 z Leipzig urufgfüert worde. 1908 het er vom Gustav Mahler für drei Joor s Direktorat vo dr Wiener Hoofopere übernoo. Vo 1908 bis 1927 het er d Wiener Filharmonische Konzärt gläitet. Vo 1919 bis 1924 isch er Diräkder vo dr Wiener Volksopere gsi.
Am 9. Oktober 1905 het er as äine vo de erste Pianiste 6 Stück für Welte-Mignon ufgnoo, näben em Beethoven sinere Sonate No. 30 au sini äigene Komposizioone Aus vergangener Zeit, Op. 3 und Lose Blätter, Op. 4. E Wärk us deere Zit isch si Sextett für Klavier und Striicher op. 33 us em Joor 1906.
1927 isch dr Weingartner uf Baasel. Dört isch er bis 1934 gliichzitig Schefdirigänt vom domoolige Baasler Orkhester, dr künstlerisch Läiter vo dr Allgemäine Muusiggsellschaft und Diräkder vom Konserwatorium gsi und het drzue e Hufe Gastufdritt am Stadttheater gee. Vo 1935 bis 1936 isch er Diräkder vo dr Wiener Staatsopere gsi. Er het au z Hamburg, Boston und z Münche gschafft. 1936 isch er us em austrofaschistische Ööstriich in d Schwiz emigriert.
Dr Felix Weingartner het 1891 d Marie Juillerat ghürootet und 1902 d Feodora von Dreifus. E dritti Ee het er 1912 mit dr Sängere Lucille Marcell gschlosse, e vierti 1922 mit dr Schauspiilere Roxo Betty Kalisch und e fümfti 1931 mit dr Dirigäntin Carmen Studer.
Dr Weingartner isch uf em Friidhoof Roosebärg z Winterduur begraabe.
Oberriet SG
Oberriet ischt a politaschi Gmõand im Waalkrais Rhintl vom Kantõa San Galla.
Geografii
D Gmõand liid zmeatst im San Galler Rhintil ar Grenza zum Võralbäarg (Öschtriich) und wead doar da Alparii und d Uslöüfer vom Alpstõa igrahmat. Si ischt mit 34,5 Quadratkilomeatr õani vo da gröassara Gmõanda im Kantõa San Galla. Zur politischa Gmõand köarid näabscht am Dõarf wo gliich hõasst, s Dõarf Muntlaga, Kriassara, Õachiweas und Koblwaald denn nõ d Wiiler Moos, Reachig, Stiig, Freiabaach, Stõa, Koblweas, Watt und Haad. Da högscht Punkt liid im Gebiat Zapfa mit 1'302 m ü.M., und da tüüfscht mit 407 m ü.M. bi da Kanaalbrugg a da Verbeandigsstrõss zwüschat Balga und Tippilzou. Zwüschat da Dœarfr häads Naturschutzgebiat mit viil vaschidana Pflaanza und Tier.
Oberriet ischt im Oberriet säalber und z Kriassara a d Autobahn A13 agschlõssa. Oberriet häad zwõr an Bahof, as hebid aber gad no a paar Züg am Tag üü. Daföar is doar a Buslinia zwüschat Altstetta und Bugs ferbunda.
Bevölkarig
Am 31. Dezempr 2010 seand ir gaanza politischa Gmõand 8254 Iiwõanr dahõma gsii. 4239 Lütt seand Manna, 4015 seand Froua, 6146 katholaschi und 921 reformiati, 1183 Lütt hõnd an andari oder gär kõ Religioa.
Ir Gmõand Oberriet wõõnid 4561 Õatsbüargar, 1518 Kantõas- und 1276 anderi Schwizarbürgar, und o no 1562 usländaschi Lüüt wõõnid o dõ.
Im Dorf Oberriet säalber seand 2711 Iiwoanr dahõm. Z Muntlaga woonid 1843 und z Kriassara 1653 Lüüt. Im Õachiweas leabid 1374 und im Koblwaald 521 Pärsoana.
Gschiacht
Di gschiachtlicha Woazla fangid voar übr 3000 Jõõr uf am Muntlagar Bäargli aa. D'Ur-Räter, wo vom Süda häar kõa seand, hõnd künna uf däa Inselbäarg zmeatst im Tal flüacha wenn da Rhii s ganz Tal überschwemmt häad. Spœtr seand d Alamanna vom Nõarda häar kõa und hõnd d Rätier all witter gega Süda ferdrängt. Dia hõnd viil Brüüch und Sitta und s Tütsch i üsari Gegat brõcht.
Im 8. Jõõrhundat ischt da könaglich Riichshõf Criesserrun entschtanda. Womma im 9. Jõõrhundat z Muntlaga a Kiarcha bout häad, seand zwõa Zentra im Hõf entstanda. Di wäaltlich Ferwaaltig z Kriassara und z Muntlaga di kiarchlig. Da tütsch Kœnig häad da Hõf ana 1229 am Kloaschter San Galla gscheenkt, da Abt Berchthold vo Falkenstõa häad zum Schutz vo eam sim nöia Bsitz d Burg Blatta boua lõa. Fo ana 1490 bis 1798 ischt s gaanz Gebiat uf da leangga Sita vom Rhii zwüschat Bad Ragaz bis gi Rhinegg, Undertaanaland vo da Eidgenõssa gsii.
Innerhalb fo da Gmõandgrenza hõnd si schliasslich füüf Dœarfr entwicklat, wo jeadas an õagni Kiarcha häad künna boua. Wi überaal im Rhintil heana und deana ischt d Landweatschaft da Hoptärwerbszwiig gsii. Spœter ir induschtrialisierig ischt denn d Stickarei ufkõa. Aber zum ana Induschtriischtandõat häd si d Gmõand eascht nõach am 2. Wäaltkriag entwicklat.
La Tène NE
La Tène isch e Gmai vom Kanton Nöueburg.
Oberriet SG
Sehenswördigkaita
Zu da Wõõrzoacha vo Oberriet khöat seachr d Burgruina vom Schloss Blatta, wo zvoadrscht uff em Blattabäarg oba stõõd. Ob am Wichastoanerseali ischt ono d Ruina vo da Höölaburg Wichastõa. Eppa 15 Minuta z Fuass hender em Doarf Koblwaald kamma da Sommer doar a da Fiirtig oder am Wäachtig uf Voaramäaldig d Krischtallhööli gi aaluaga. Im Oachiweas ischt im Roathuus s Gmoandsmuseum, wo mit über 10-tuusig Gägaschtäand zoagat wead, wia ma i dära Geagät früaner gläabt und gschaffat häat.
La Tène NE
Geografi
La Tène lyt rund sechs Kilometer eschtlig vu dr Stadt Nöueburg am nordeschtlige Stade vum Nöueburgersee und am Zylkanal.
Oberriet SG
Sehenswördigkaita
Iidrücklich ischt ono da Herschasprung zwüschet em Blattabearg und em Brunnabearg. Da ischt a Schlucht, wo d Kantoasstrooss vom Oberriet uf Rüthi dori füart.
La Tène NE
Gschicht
D Gmai La Tène isch am 1. Jänner 2009 gschaffe wore us dr Fusion vu dr Gmaine Marin-Epagnier un Thielle-Wavre. Gnännt wore isch d Gmai noch em bronzezytlige Fundort La Tène (Latène-Kultur).
Clavius
Clavius isch:
La Tène NE
Gschicht
Marin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1179 as Marens, Epagnier anne 1163 as Espagnie, Thielle anne 1153 as Tela un Wavre anne 1179 as Vavra.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 17,8 Prozänt gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 3,4 Prozänt, CVP 4,1 Prozänt, FDP 32,4 Prozänt, Grüeni 8,6 Prozänt, PdA 0,3 Prozänt, SP 22,2 Prozänt, SVP 24,7 Prozänt.
Wirtschaft
Bi La Tèene isch früener d Autofabrigg Martini gsi.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr Yywohner in bode Gmaine Marin-Epagnier un Thielle-Wavre 84,9 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,8 Prozänt Dytsch, 2,2 Prozänt Italienisch un 5,1 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Niederham (Lothringen)
Niederham (frànzeesch Basse-Ham, ditsch Niederham, 1940–44 Niederhamm) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Niederham lijt rund sìwe Kilometer nordeschtlich vun Thionville àn dr Mosel auf re Heche zwìsche 149 un 249 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Ortsdeiler Haute-Ham (dt. Oberham) ìm Weschte un Saint-Louis ìm Sìde.
Gschìcht
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Niederham ìsch. Niederham ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Niederham ghert zem Moselfrankisch.
Audogar
Dr Audogar het im achte und vilecht no bis am Afang vom nüünte Joorhundert gläbt; wenn er uf d Wält cho und au wenn er gstorben isch, weiss me nit gnau. Er isch dr erscht Apt vo Kempte gsi.
Er het anne 752 s Chlooschter vo Kempten im Allgäu gründet.
Wo d Königin Hildegard, e Frou us Alemannie und d Frou vom Kaiser Karl em Grosse, es baar Joorzähnt spöter s Chlooschter starch understützt het – so dass men ere däm sini «zwöiti Gründerin» seit – isch dr Apt Audogar uf all Fäll no drby gsi.
D Hildegardschronik und anderi Kwelle säge sogar, dr Audogar und d Hildegard sige mit enand verwandt gsi.
Burg Horburg
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Metropolregion Rhein-Neckar
D Region Ryy-Necker oder Metropolregion Ryy-Necker (dt. Region Rhein-Neckar oder Metropolregion Rhein-Neckar) isch e Verdiichdigsruum ùn e Ruumornigs- ùn Blaanigsregion im Drèiländereg Baade-Wiirdebäärg, Hesse ùn Ryyland-Pfalz. Mid rùnd 2,48 Mio Yywooner isch d Region dr sibdgreeschd Wiirschfdsruum z Dydschland ùn zeld syder em 28. April 2005 zue dr europäische Metropolregione.
D Region Ryy-Necker ùmfasd d Groosschded Manne, Ludwigshafe und Heidelberg ùn s Ùmland vù däne Schded. Syder em 1. Jänner 2006 ghèère au dr Necker-Oodewald-Chrais ùn d Siidpfalz derzue. Zuechimbfdig sol au no d Region Midlere Ooberryy yybùnde wääre.
Schded ùn Landchrais
Zue dr Region Ryy-Necker ghèère die Schded ùn Landchrais (Stand 31. Dezämber 2006):
Gschiichd
1951 hän d Schded Manne, Heidelberg, Ludwigshafe ùn Viernheim ùn d Landchrais Ludwigshafe ùn Heidelberg d „Kommunal Arbetsgmeinschaft Ryy-Necker“ grinded. 1969 isch dr èèrschd Schdaadsverdraag ùnderzaichned woore zwische Baade-Wiirdebäärg, Hesse ùn Ryyland-Pfalz iber d Region, 1970 hed sich derno dr Ruumornigsverband Ryy-Neckar konschtituiert.
Wyderi Schrid im Uusböu vù dr regionale Zämeaarbed sin d Grindig vùm „Rhein-Neckar-Dreieck e. V. “ 1989, dr Zämeschlùs vù dr Induschtrii- ùn Handelschamere im „IHK Wirtschaftsforum“ ane 2000 ùn d Grindig vù dr „Initiative Zukunft Rhein-Neckar-Dreieck“ 2003.
Am 28. April 2005 isch d Region Ryy-Necker offiziäll zuen ere „Europäische Metropolregion“ gnänd woore ùn am 26. Juli 2005 isch e nèie Schdaadsverdraag ùnderzaichned woore, wù dr Region greeseri Handligsmeegligkaide gee hed.
Zem 1. Jäner 2006 isch ùf dr Grùndlaag vùm zweede Schdaadsverdraag dr „Verband Region Rhein-Neckar“ as Räächdsnoofolger vùm bishäärige Ruumornigsverband Ryy-Necker, em Regionalverband Ryy-Necker-Oodewald ùn dr Blaanigsgmainschafd Ryypflaz.
Regionalblaanig
Dr Verband Region Ryy-Necker isch e Kerperschaft vum effentlige Rächt ùn dr Dreeger vù dr gmainschhafdlige Regionalblaanig ùn Ruumornig.
Dr Verband isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, ain vù dr fimf Ruumornigsverbänd z Hesse ùn ain vù dr fimf Ruumornigsverbänd z Ryyland-Pfalz. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Manne.
Dr Verband schdeld e Regionalblaan ùn koordinierd d Wiirschafdsfèèrderig, s Standortmarketing, Kongräss, Mässe, Kultur- ùn Sportveraaschdalige, s Tourismusmarketing, Landschaftsparks ùn Erhooligsyyriichdige, d Verchèèrsblaanig, s Verchèèrsmanagement ùn d Energiiversoorgig.
Horburg
Horburg stoht fir:
Communauté de communes du Pays Fouesnantais
D Communauté de communes du Pays Fouesnantais (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro Fouenant) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 28. Dezämber 1993 grindet wore un bstoht us sibe Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Fouesnant.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Warbeck (Burte-Drama)
Warbeck isch e Drama, wu dr ditsch un alemannisch Dichter Hermann Burte anne 1935 rüsbrocht het. S goht um dr Konflikt zwische Macht un Geischt un spiilt am End vum 15. Johrhundert uf dr Britische Insle. Griäg un Gwalt sin do negativ dargstellt.
Hischtorischs Vorbild
Dr hischtorisch Perkin Warbeck het allewäg Aspruch uf dr änglisch Tron erhobe un het verschiidini Versuech unternumme, uf dr britische Insle Fueß z fasse un si Herrschaftsaspruch militärisch dur z setze, aber si sin gescheiteret, am Schluss (1499) isch er im Heinrich VII. in d Händ gfalle un ufghänkt wore.
Friähjeri Warbeck-Drame
Dr Friedrich Schiller het e Drama "Warbeck" agfange - dr Gliiderig isch fertig wore, aber vum Text het er numme dr erscht Akt agfange. In däm Drama-Blan, wu sich nit an d hischtorische Umständ ghalte het, stellt sich dr Warbeck tatsächlig as dr Richard vu York rüs; s ändet im Guete, dr Warbeck verzichtet uf dr Tron.
Dr Inhalt vum Burte-Drama
Dr Richard vu York isch im Londoner Tower mit sinem eltere Brueder iigsperrt gsii. Dr Vatter, dr Kinnig Eduard IV. üs em Hüüs York, isch gstorbe gsii, un dä Verwäser, wu si hätt sotte großziäge un so lang verdrätte, bis si erwagse sin, dr Richard vu Cloucester (Gloster), het sich sälber zum Kinnig Richard III. gmacht un hets iigfädelet, ass diä zwe umbrocht wäre. Aber dr Richard vu York, noch e glei Biäbli, het kenne üs dr Händ vum Merder in d Themse verdwitsche un isch vum e Fischer grettet un groß zoge wore. (S. 82ff) So isch dr Richard unter em Namme Perkin Warbeck unter em arme Volk ufgwagse, bevor er zu sinere Dante Margarete vu Burgund kumme isch un vu däre witer ufzoge wore isch. Schliäßlig het dr Richard Aspruch uf dr änglisch Tron erhobe un isch do derbii vu dr Margarete un zittewiis vu verschiidene Monarche unterstitz wore. Dr Kinnig vu Schottland, dr Jakob IV., het e ebefalls aerkännt, het em e Adligi üs em Hüüs Stuart zur Fraü gä un het schliäßlig zum e Fäldzug grischtet, zum dr Aspruch vum Richard dursetze. Des het im Kinnig vu dr Schotte guet niibasst, dänn Schottland un Ängland sin in altem Widerspruch gstande. In dr Zwischezit isch z Ängland der Heinrich VII. (Hüüs Tudor) uf en Tron gsii, un dä het nit im Schlof dra dänkt, im Warbeck alias Richard vu York, im rächtmäßige Nochfolger vum Eduard IV., Blatz z mache. Dä Fäldzug isch zum e Fiasko wore. Dr Warbeck/Richard vu York het sich iibildet gha, ass em s Volk ohni Kampf zuefliägt ... Do isch nyt drüs wore; dr Kinnig Jakob befiihlt:
Wu dr Warbeck siiht, wiäs in däm Griäg zuegoh soll, schräckt er zruck. Dr sait zum Jakob IV.:
Dr Warbeck verrotet aü, wiän er zu sonere Iistellig kunnt, wu im 15. Johrhundert (un 1935, wu s Drama rüskumme isch) fir Tron-Awärter ganz ungwehnlig gsii isch:
sait er im Kinnig un schwätzt witer:
Zum Verliärer in däm Griäg wird schliäßlig nit Ängland un nit Schottland, nai - dr Warbeck alias Richard vu York. Dr landet wider as Gfangene im Tower. Derte wird er heimlig vu sinere Fraü un vu sinere Schweschter bsuecht. Si Schweschter Elisabeth vu York isch mit em Heinrich VII. zwangsverhiratet. Dr Gfange friärt, si Schweschter git em ihre Mantel, mer hert dr Heinrich kumme, d Fraüe versteckle sich gschnäll, dr Heinrich siiht e Gstalt vu hinte mit em Mantel vu sinere Fraü un mit dr gliche Hoor un riäft: "Elisabeth!" Dodermit het er unfreiwillig dr Richard aerkännt. Wu dr Warbeck hiigrichtet wird, sait er zum Kinig:
Dr Kinnig sait:
Publikationsgschicht
In däm Briäf het er dr Brolog "An Francis Bacon" drzueglegt gha. Dr jüdisch Politiker un AEG-Bräsidänt Rathenau warnt in sinere Antwort am 31. 3. 1915 vor dr Widmig an ihne:
Des isch mittle im Erschte Wältkriäg gsii, bis zu dr Publikation vu däm Drama, wu dr Griäg verdammt, sin nomol 20 Johr vergange, s isch erscht 1935 im H. Haessel Verlag z Leipzig rüskumme un 1936 z Berlin an dr Volksbühne zum erschte Mol ufgfiährt wore.
In däne 20 Johr Zit isch dr Brolog veränderet wore. Im Briäf an dr Rathenau, also 1915, het dr Schluss vum Brolog no gheiße:
'' Dr Burte verdrittet do, ass s "Riich", d "Harfe" vu Ängland gwiche un uf Ditschland ibergange isch.
Dr Rathenau kommentiärt:
1930 isch dr Brolog in sinere ändgiltige Fassig im Burte-Gedichtband "Ursula" abdruckt wore, derte un im Drama 1935 heißt dr Schluss mit ere Bemerkig im gliche Sinn wiä 1915 iber Ängland:
Interpretationsgschicht
Dr Burte sälber schribt 1935 im Vorwort zum Warbeck: Wär im Geischt Wirkige zuedroit, wu nur im Schwert eige sin, dä ändet rettungslos dragisch:
1939 wiist dr Max Dufner-Greif druf ani, ass im Drama Warbeck in dr Maske vum 15. Johrhundert dr Gegesatz zwische "intellektuellem und politischem Menschentum" zeigt wird, wu hit zum erläbe seig. D Gstalte vum Spiil diägen is zeige
1947 het dr Hermann Burte in ere Verteidigigsschrift si Warbeck as e Drama gege dr Griäg interpretiärt:
Burg Hugstetten
D Burg Hüschtett isch e abgangeni Burg in Ortslag z Hüschtett, eme Ortsdeil vu dr Gmei March im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch villicht do gsi, wu hite s Schloss Hüschtett stoht.
Vu dr Burgaalag vu dr ehmolige Niiderigsburg isch hite nyt me erhalte.
Communauté de communes du Pays Glazik
D Communauté de communes du Pays Fouesnantais (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro-C'hlazik) isch bis 2016 e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. Dr Gmaiverband isch am 28. Dezämber 1993 grindet wore un isch us fimf Gmaine bstande. Dr Verwaltigssitz isch z Briec gsii. Bresidänt isch dr Hubert Petillon gsii.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Theobald Baerwart
Si Lääbe und Wärk
Dr Theobald Baerwart isch as Soon vom ene Beckermäister im Chläibaasel ufgwaggse und het 1891 d Matuur an dr Oobere Realschuel gmacht. Im Summersemester 1892 het er Filologii an dr Uni Züüri afo studiere, het aber scho noch äim Semester ufghöört. Er isch druf Bibliothekar vom nöigründete Internazionaale Club vo de sozialistische Studänte worde. Im Summersemester 1894 het er Rächt an dr Friedrich-Wilhelms-Universidäät z Berlin studiert. het aber bald mit em studiere ufghöört. 1895 het er as «provisorischer Gehülfe» bi dr Äidgenössische Zollverwaltig aagfange. Er isch für e baar Joor uf Les Verrières stroofversetzt worde, het schliesslig aber wider z Baasel döfe schaffe und het s bis zum Dienstschef vom Ressor «Zollfreier Warenverkehr» brocht. 1935 isch er bangsioniert worde.
Dr Baerwart isch as Sänger in dr Baasler Liederdaafele aktiv gsi, und isch Eeremitgliid und Äidgenössische Sängerveteraan worde. Er het Schnitzelbänk für d Baasler Fasnacht gschriibe, aber au e Lied zum Vogel Gryff. In dr Zumft zu Brotbeck isch er Vorgsetzte und Schriiber gsi. Schliesslig het er afo publiziere. Si ersts Wärk, d Rosswiler Geschichten, het er 1918 no uf Standarddütsch veröffentligt. Mit dr Gschicht Uus em Glaibasel isch er 1921 uf Baaseldütsch umgstiige. S Thema vo sine Gedicht und Gschichte isch s Baasler Chläibürgerdum gsi, won er mit Liebi und Ironii beschriibe het. Er het au Theaterstück veröffentligt. Sini Text häi z Baasel sproocherziejerischi Wirkig ghaa. Dr Baerwart isch Mitgründer und Sekretäär vo dr Baasler Sekzioon vom PEN-Club gsi. Er het au für d Baasler Heebelstifdig gschafft.
D Familie und Brivaats
Si Urne befindet sich uf em Friidhoof am Hörnli.
Eerige
1968 het s Schuelhuus «am Rhii» im Chläibaasel dr Naame Theobald-Baerwart-Schuelhuus üüberchoo.
E baar vo sine Wärk
Postuumi Wärkusgoob:
Communauté de communes du Pays Léonard
D Communauté de communes du Pays Léonard (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro Leon) isch bis 2016 e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. Dr Gmaiverband isch am 19. Oktober 1994 grindet wore un isch us acht Gmaine bstande. Dr Verwaltigssitz isch z Saint-Pol-de-Léon gsii. Bresidänt isch dr Nicolas Floch gsii.
Kirchhaslach
Hasla (amtlich Kirchhaslach) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Hasla leit rond 25 km nerdlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 44,4 % Landwirtschaftsfleche, 47,5 % Wald, 7,2 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtige Fleche.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,7 % gleage.
Religion
98,2 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 1,2 % evangelisch.
Verwaltong
Hasla haut mit em Markt Babahausa ond dr Gmoende Egg, Kettershausa, Oberschenegg ond Winterriada a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.