cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Susanna Orelli-Rinderknecht
D Susanna Orelli-Rinderchnächt (* 27. Dezämber 1845 z Züri; † 12. Jänner 1939 au döört) isch e Schwiizer Abstinänzlerin gsi; si gilt als äini vo de Pionierinne vo de Zürcher Wirtschaft, wil si de Zürcher Fraueveräin hät ghulfe gründe, wo alkoholfreji Wirtschafte uuftaa hät.
ires Läbe
D Susanna Rinderchnächt hät sech für d Huuswirtschaft uusbildet und isch für äis Jaar is Wälsche ggange. A de Psychiatrischen Uniklinik Züri hät si bi de Betröiig vo de Paziänte ghulfe. Ane 1881 hät si de Poly-Profässer Johannes Orelli (1822-1885) vo Züri ghüraate, wo 23 Jaar elter gsi isch as sii und dänn aber scho nach es paar Jaar gstorben isch. Vom Johannes Orelli hät d ETH-Biblioteek e Foti.
De Fraueveräin het d Kafistube de chly Marthahof z Stadelhofe uftaa, wo me numen alkoholfreji Sache zum Trinke überchoo hät. D Susanna Orelli-Rinderchnächt hät gly d Leitig vo däm Lokaal übernaa. Und scho i de nächschte Jaar sind meh weder es halb totze anderi Wirtschafte vom Veräin z Züri uufgange, und ane 1901 au s grosse Kurhuus uf em Züribèèrg. Und de Veräin hät au grad s grosse Restaurant im nöie Volkshuus z Ussersyl gfüert. D Hüüser vo dr Zürcher Abstinäntebewegig sind au im Ussland als Vorbild gnaa worde zum äänlechi Betriib yzrichte.
Wo der Erscht Wältchrieg cho isch, hät de Zürcher Fraueveräin zäme mit anderne Aktivischtinne vo de Frauen- und der Abstinänzbewegig für d Soldate vo de Schwiizer Armee d Organisazioon Gemeinnütziger Verein für alkoholfreie Verpflegung der Truppen gründet, wo im ganze Land d Soldatestube gha hät. Und ane 1918 hät d Orelli d Stiftig für Schwiizer Gmäindstube uf d Bäi gstelt.
Ane 1919 hät d Uni Züri de Susanna Orelli-Rinderchnächt, wil si so vil Guets ta hät für d Volksgsundhäit, der Eeredokter für Medizin gää – si isch die erschti Frau gsi mit deren Uuszäichnig.
Wo si gstorben isch, hät me d Susanna Orelli ufem Fridhof Sylfäld begrabe, wo na hüt ires Platz es chlyses Tänkmaal für die muetigi Frau isch, wo me als e grossi Schwiizer Sozialreformeri alueget. Und au der Orelliwèèg höch über de Stadt het syn Name vo de Frau vo Oberstrass.
Fifth Harmony
Fifth Harmony, kurz 5H, ìsch a àmerikànischa Girl-Grupp üss Miami, wo ànna 2012 grìnda worra-n-ìsch un dàtoo viar Mìtglìeder zeehlt: d’ Ally Brooke, d’ Normani, d’ Dinah Jane un d’ Lauren Jauregui. Bis ìm Dezamber 2016 ìsch àui d’ Camila Cabello Mìtglìed ìn dr Grupp gsìì. D’ Grupp ìsch bekànnt worra, wu sa ànna 2012 uff Plàtz 3 vum Farnsahwättkàmpf The X Factor ànakumma-n-ìsch. Sitterhar schteht sa bii da Labels Syco Records un Epic Records unter Vertrààg.
Ìhra äärschta Sìnggel Miss Movin’ On hàt d’ Grupp ìm Jüüli 2013 veräffentligt, a pààr Moneeta vor ìhrem äärschta Mixtape Better Together. Ànna 2015 ìsch ìhr äärscht Schtüdio-Àlbum Reflection ärschìena, wo ìn da Verainigta Schtààta Guldiga-Schàllplàtta worra-n-ìsch. Uff’m Àlbum sìnn d’ Sìnggel Boss, Sledgehammer un Worth It z’ loosa —dia lätschta Sìnggel ìsch dräifàch Plàtin-Schàllplàtta ìn da USA worra un ìsch ìm Top-10 ìn driizeh Lander gsìì. Ànna 2006 hàt d’ Grupp d’ äärschta Sìnggel Work from Home vun ìhrem zwaita-n-Àlbum 7/27 veräffentligt. S’ Liad ìsch bis uff Plàtz 4 ìm Billboard Hot 100 glunga —’s ìsch àlso d’ äärschta Top-5-Sìnggel vun’ra Girl-Grupp sitter a Joohrzehnta ìn dam Chart gsìì. Ànna 2017 ìsch s’ dritta-n-Àlbum Fifth Harmony ärschìena. Ìm März 2018 ìsch d’ Grupp ìn a unbefrìschta Pàuisa gànga, fìr àss d’ Mìtglìeder ìhra jewilliga Solo-Kàrriara känna ààfànga.
Insgsàmt hàt Fifth Harmony mehr àss 33 Millioona Schàllplàtta verkàuift. ’S ìsch àlso aina vu da ärfolgriichschta Maidlagruppa vun àlla Zitta. Bis ìm Joohr 2016 sìnn d’ Liader vu dr Grupp uff da Streaming-Plàttforma mehr àss 1,6 Millioona Mol gloost worra. Drzüa ìsch Fifth Harmony d’ Girl-Grupp vum 21. Joohrhundert, wo d’ maischta-n-Àlba ìm Top-10 vum Billboard 200 ghàà hàt. Bekànnt ìsch d’ Grupp vor àllem fìr ìhr Vìelfàlt àn Schtìmmateen. Ìn ìhra Liader wìrd’s oft vu Fràuija-n-ärmachtigung, Salbschtwartgfüühl un Solidàritäät zwìscha da Fràuija grädd. D’ Grupp hàt zàhlriicha-n-Üüsszaichnunga bikumma, drunter ain American Music Award, dräi MTV Europe Music Awards, dräi Guinness World Records, viar MTV Video Music Awards un viar iHeartRadio Music Awards.
Berg (Begriffsklärung)
Berg chan folgendes bedüte:
Leber
D Lääbere (, hepar) isch s zentrale Organ vom ganze Stoffwäggsel und die grössti Drüese im Körper vom ene Wirbeldier. Die wichdigste Ufgoobe si d Brodukzioon vo lääbenswichdige Äiwissstoff (z. B. Grünnfaktore), d Verwärtig vo Naarigsbestanddäil (z. B. s Spiichere vo Glykogen und Vitamin), d Gallebrodukzioon und dr Abbau und d Usschäidig vo Stoffwäggselbrodukt, Medikamänt und Giftstoff, wo mit däm zämmehängt. Nährstoff, wo us em Darm ins Bluet ufgnoo wärde, chömme über d Pfortadere (Vena portae) zur Lääbere und wärde denn vo dere je noch Bedarf ans Bluet abgee oder us em Bluet uudegnoo.
Berg (Begriffsklärung)
Berg gits als Adelsgschlächt, Familiename oder als Name vo Ortschafte:
Leber
Bim Mensch lit d Lääbere im rächte Oberbuuch, diräkt under em Zwärchfäll und iire lingg Lappe chunnt bis in die linggi Helfti vom Oberbuuch.
Berg (Begriffsklärung)
Witeri Bedütige:
Lueg au:
Glarus
Glaris (frz. Glaris, rät. Glaruna, lat. Claruna) isch e politischi Gmei und de Hauptort vom Kantu Glaris. Wäge de Glarner Gmeindreform hät di alt Gmei Glaris uf de 1. Jänner 2011 mit de Gmeinde Änneda, Netschtel und Riädärä zu de nüüe Gmeind Glaris fusioniert.
Geografii
Glaris liit öppä idä Mitti vom Kantuu, a dä Linth und äm Fuess vom rund 2'300 Meter höche Vorderglärnisch.
Dr höchschti Punkt isch mit 2'914 Meter de Bächischtogg, ebäfalls ä Teil vum Glärnischmassiv. Vu dr Gmeindsflächi (6'921 ha) sind 3 Prozent überbuut, 25 Prozent Wald, 34 Prozent land- und alpwirtschaftlich nutzbar, 38 Prozent sind Schtei, Fels und Wasser. Dä gröscht See im Kantu Glaris, dä Chlüntelersee isch ebäfalls uf em Gebiet vu dä Gmei.
Nachbersgmeindä sind Glaris Nord und Glaris Süd im Kantuu Glaris, sowie im Kantuu Schwyz, Muotathal und Innerthal.
Gschicht
Vu 1506 bis 1516 isch dr schpeteri Reformator Ulrich Zwingli Pfaff gsi z Glaris. Dr eerscht evangeelisch Pfaarer z Glaris isch de Valentin Tschudi gsi.
Am 13. Juni 1782 isch z Glaris nacheme umstrittne Prozess d Anna Göldi enthaupted worde. Sie isch di letschti Frau gsi, wo mä z Europa bschuldiget hät, si sig e Häx, und us dem Grund hiigrichtet worde isch.
Wäred dä Helvetik (1798–1803) isch Glaris dr Hauptort vum Kantuu Linth gsi. Am 11. Mai 1861 sind bim ä Brand grossi Teili vom Ort kebut gangä, nu wänigi Gebüü us dr Ziit voräm Brand sind erhaltä plibä. Gschnäll hät mä mit em Wideruufbuu agfangä, und das nach amerikanischem Vorbild mit änerä Schtadtplaanig im Schachbrättmuschter.
D Gmeind hät vor de Fusiuu 2011 öppä 5'800 Iwohner gha, hüt sinds über 12'000 Iwohner.
Seheswürdigkeite
S Wahrzeichä vu dä Schtadt isch di nüüromanischi Schtadtchilchä Glaris us de 1860er Jaare vom Zürcher Architäkt Ferdinand Stadler.
1908 isch s Chraftwäärk am Löntsch bout worde.
Madagaskar
Madagaskar (amtlig Republik Madagaskar, [], madagass. Repoblikan’i Madagasikara, frz. République de Madagascar []) het rund 23,6 Millione Yywohner (Stand 2014) un isch mit ere Flechi vu 587.295 Quadratkilometer no Indonesie dr vu dr Flechi här zweetgrescht Inselstaat uf dr Wält. S isch e Bresidialrepublik un lyt vor dr Oschtkischte vu Mosambik im Indischen Ozean. S het e Kischtelengi vu rund 4828 Kilometer.
Geografy
Di grescht Landflechi vum Staat Madagaskar wird dur di glychnamig Insle, di viertgrescht vu dr Wält, yygnuu, wu au dr „acht Kontinänt“ gnännt wird, wel dur e langi isolierti Entwicklig e seli aigeständigi Natur entstanden isch. Madagaskar isch vor 150 Millione Johr vu Afrika un vor 90 Millione Johr vum indische Subkontinänt drännt wore.
S zäntral Madagaskar isch e Hochebeni mit durschnittlige Hechine vu 1100 Meter. S gheit no Oschte gäch ab, derwylscht dr Aastiig im Weschte schlääner isch. S Platoo gipflet im Maromokotro, em mit 2876 Meter hechschte Bärg vu dr Insle.
Geology
Zwai Drittel vu dr Insle wäre vu präkambrische Gstai ufböue, wu meefach, zletscht bim Enstoh vu Gondwana vor 540 Millione Johr, deformiert un metamorph bregt wore sin.
Im usserschte Oschten um d Bucht vu Antongil un bi Mananjary sin archaischi Gnais mit eme Alter vu rund 3,2 Milliarde Johr ufgschlosse, wu mit idäntische Gstai im Dharwar-Kraton z Wescht-Indie korreliert wäre. Dodra schließt si no Weschte ne schmali Zone mit hochmetamorphe Sedimäntgstai un Basalt aa, wu Iberräscht vun eme ehmolige Ozeanbecki dokumäntiere, wu am Änd vum Präkambrium subduziert woren isch. S zäntral Hochland wird vu spotarchaische Granit un Gnais ufböue, wu drei großi, rohstoffrychi Grienstaigirtel din yygfaltet sin..
Im Side vu dr Insle drätte Gstai us em Mittelproterozoikum uf, wu bsundersch hoche Metamorphose-Tämperature vu iber 1000 °C uusgsetzt wore sin. Im nerdlige Dail vu dr Insle het s jungproterozoischi Vulkanit, Granit un Sedimäntgstai vun eme Inselboge, wu erscht im Kambrium aaglideret woren isch.
S weschtli Drittel vu dr Insle wird dur flachi Sedimäntgstai ufböue, wu s Alter vum oberschte Karbon bis in d Chryyde goht. D Gstai, wu lokal Chohle fiere, sin vum Oberkarbon bis in d Trias in intramontane Beckine abglageret wore. Erscht im Jura isch dr Mosambik-Kanal ufgange, doderdur isch e Zuegang zum uffige Ozean entstande.
Bi dr Drännig vu Indie vu dr Oschtkischte vu Madagaskar in dr Oberchryyde sin großi Mängine Basalt uffechuu, wu am e schmale Kischtestraife lang guet ufgschlosse sin. Vulkanischi Aktivitete leen si vum Neogen bis ins Pleistozän fir s zäntral Hochland (mit em Vulkanfäld Ankaratra), dr Norde vu dr Insle (Vulkanfäld Ankaizina un dr Schichtvulkan Ambre-Bobaomby) un di nordweschtli vorglagerete Insle Nosy Be un Nosy Mitsio noowyse.
Klima
Madagaskar lyt im tropische Klima vum Sidäquatorialstrom. D Niderschleg näme vu Oscht no Sidwescht kontinuierlig ab. An dr Weschtkischte het s dailwys nume 500 Millimeter pro Johr, derwylscht s an dr Oschtkischte regional bis zue 4.000 Millimeter chenne syy. D Johresdurschnittstämperatur lyt bi 25 °C, doderby lige d Tämperaturen an dr Kischte hecher un chennen im Landesinnere im Hochland bis unter dr Gfrierpunkt sinke. Summer un Winter entspräche dr tropische Rägen- un Druckezyt. Fasch all Johr het s Zyklon.
Ekology
Madagaskar zellt zue dr „eltere Insle“. Eso wären Insle gnännt, wu syt eme lange geologische Zytruum vum Feschtland drännt sin. Do cheme vylmol Dier- un Pflanzenarte vor, wu s sunscht niene uf dr Ärd git. Vu dr rund 12.000 Arte vu Blietepflanzen un dr 109 Suugetrarte sin je 80 Prozänt, vu dr 250 Vogelarte rund d Helfti, vu dr 260 Reptilienarte 95 Prozänt un vu dr 150 Froscharte alli endemisch. Die ainzigartig Pflanzen- un Dierwält isch uf Madagaskar bsundersch bedroht. S Verschwinde vu vyl Dierarte chunnt syt dr Bsidlig vum Wachstum vu dr Bevelkerig, vu dr Jagd, vu dr Viihaltig, wu all mee wird, em Abböu vu Tropehelzer un vu dr Brandryti. Drei Fimftel vu dr Tropische Rägewälder sin uf die Art scho in Savanne bzw. Sekundärwälder verwandlet wore. Urspringlig isch Madagaskar zue 90 Prozänt bewaldet gsii. Vu dr 53 Millione Hektar Wald sin hite nume no zeh Prozänt ibrig.
In dr madagassische Verfassig isch Umwältschutz as Staatszyyl feschtgschribe. D Flechi vu dr Naturschutzbiet soll noch eme Regierigsplan verdreifacht wäre. S git 47 offiziälli Naturpark z Madagaskar. D Dursetzig vu dr Naturschutzbiet giltet aber as schwirig. Dr Masoala-Nationalpark isch zum Byschpel langi zyt nume uf em Bapier gstanden un isch vu dr Mänsche vor Ort abglähnt wore. Mediebricht un NGO-Reschersche hän zaigt, ass in großem Styl wyter Edelhelzer (Palisander, Roseholz) uf Madagaskar gschlaa wären un uf em internationale Määrt lande.
Flora
D Insle isch vor di erschte Sidler yydroffe sin, wahrschyns fascht ganz mit Wald deckt gsii. In dr kischtenoche Zone het s e tropische Dieflandrägewald gee, wänn dr Niderschlag glängt het. Vu dr urspringlicge Rägewälder sin nume ni vier Brozänt erhalte. Di greschte Rägewaldflechine, wu no zämehange, het suf dr Masoala-Halbinsle. Vu Oschte no Weschte goht dr Rägewald nodno iber d Fychtsavanne in d Drucke- un im Side au Dornsavanne iber.
Fascht 90 Brozänt vu dr Insle sin nume no vu sekundäre Savanne deckt, Widerufforschtigsversuech sin bishär fascht ganz erfolglos gsii, e natirligi Rekultivierig vu dr Brochflechine dur dr Wald findet fascht nit statt. Drotz gsetzlige Verbot wären all Johr rund 50 Brozänt vu dr Savanne vu Viihirte abbrännt, doderudr entstoht en extrem verarmti sekundäri Savanne mit resischtänte, aber nehrstoffarme Greser wie Aristida sp..
Fauna
Dur sy langi geografischi Isolation git s uf Madagaskar en ainzigartifi Fauna un Flora mit eme seli hochen Aadail vu endemischen Arte. D Raubdier sin uf Madagaskar nume nur Eupleridae verdrätte, d Fossa, d Fanaloka un dr Falanuk. Uf dr Insle fähle derzue au Affen un Giftschlange. Diergruppe wie d Lemure git s dergege nume do.
En anderi Diergruppe, wu fascht uusschließli nume uf Madagaskar git, sin d Tenrek. D Tenrek un au d Lemure gälten as klassischi Byschpel vun ere Adaptive Radiation. D Vorfahre vu bode Diergruppe hän die Region scho bsidlet ghaa, wu si Madagaskar vum afrikanische Kontinänt abgspalte het. Im Lauf vu dr Zyt hän si die Dierfamilien in e Huffe Arte ufgspalte, wu unterschidligi ekologischi Nische bsetzt hän.
Vu dr wältwyt 22 Lappedaucherarte hän zwai nume uf Madagaskar ihri Haimet. Dr Delacour-Zwärgdaucher giltet mittlerwyli as uusgstorbe. Dr Madagaskar-Zwergdaucher wird vu dr IUCN as gfehrdet yygstapflet. D Bernieränte, wu hite zue dr sältenschte Wasservegel vu d Wält ghert, isch en ander Byschpel vun ere Sezies, wu nume uf Madagaskar vochunnt.
Zur Zyt sin rund 250 Amphibien-Arte bschribe. Dodrunter stelle d Madagaskarfresche dr grescht Dail; di ibrigen Arten ghere vor allem zue dr Ängmuul- un dr Riedfresche. Zur Zyt wärem all no neii Arten entdeckt. Derwylscht glychzytig ihre Lääbesruum waidli gschlisse wird.
Madagaskar het friejer emol en uusbregit Megafauna ghaa, wu in dr Zwischezyt aber alli uusgstorbe sin, wie di gwaltige Elifantevegel, verschideni Arte vu Riselemure, zum Byschpel Megaladapis un Palaeopropithecus un drei Arte vu madagassische Flusspfärd.
Ethnie
Di maischte ethnische Madagasse hän iber di gmainsam Sproch, Malagasy, e gmainsami Identitet uusebildet. Di gsellschaftlige Inschtituzionen un Tradizionen unterschaide si aber dur verschideni Untergruppe, d Foko, zimli. Dr madagassisch Staat erkännt offiziäll 18 vu sonige „Hauptethnie“ aa. D Merina, wu bis Ändi 19. Johrhundert im Zäntrum un Sidweschte vum Land ihre aige Staatswäsen unterhalte hän, wu si anderi Foko unterdruckt hän, isch di grescht vu däne Gruppe. Um 1970 hän si rund 1,6 Millione Persone zellt. D Betsileo, wu um 1830 vu dr Merina unterworfe wore sin, hän e ähnligi Lääbeswyys wie sälli un dryybe vor allem Bewässerigsackerböu, hän aber nume halb so vyl Mitglider. D Betsileo hän en effiziäntere Ryysaaböu entwicklet, derwylscht d Merina mee Gieter produziere. D Zafimaniry, e Untergruppe vu dr Betsileo, sin fir ihri Holzschnitzchunscht bekannt, wu anne 2003 vu dr UNESCO in d Lischt vu dr Maischterwärch vum mindlige un immatriälle Erb vu dr Mänschhait ufgnuu wore isch.
D Antakaran̈a, dr zweetchlaischt Foko, wu im 17. un 18. Johrhundert as aigeni Gruppen entstande isch, lääbe vor allem im Nordweschte vu dr Insle.
D Antaimoro, wu si in ere Tradizionslinie mit dr im 15. Johrhundert yygwanderete Muslim sääne un d Adelskaschte vum Chenigrych Antaimoro gstellt ghaa hän, wu im 16. Johrhundert entstanden un 1894 ufglest woren isch, sidle vor allem im Kischteberaich sideschtli vu Ikongo.
D Antaifasy lääbe vor allem an dr Sidoschtkischte.
Erde
D'Erde (astronomischs Sümbool: ; vo  lat. terra) isch dr Planet, wo mir läbe. Se isch dr einzig Ort im Universum, wo Läbe bekannt un noochgewiise isch – zemindescht im irdische (intelligente) Läbe bekannt. Weje´m Wàssr, wie de greescht Teil vun d´Obrflächi bedeckt, nannt m’r se öi de blöi Planet.
Megesheim
Meggesa (amtlich Megesheim) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Erde
D’Erde isch vu dr Sunne us gsähe dr dritte Planet in ihrem (unserem) Sunnesystem. Se isch dr fümftgrösst Planet drvo un dr gröscht, wo kei Gasriis isch, sundern in dr Hauptsach us Felse un Metalle bestoht. Sonigi Himmelschörper werre au als terrestrisch oder erdähnlich bezeichnet. Dr Erde het vu allene bekannte Himmelschörper iber 500 km Durchmesser im Sunnesystem die höchst middler Dichti.
Madagaskar
Ethnie
Näbe dr Madagasse läbt e großi Zahl vu Uusländer uf dr Insle, vor allem Komorer un der Franzose, in jingerer Zyt aber au e Huffe Chinesen un Inder.
Dünndarm
Anatomii
Zum Naarigsbestanddäil guet chönne resorbiere, isch die inneri Oberflechi dur Falte (Kerckring-Falte, au Plicae circulares), Zotte und Mikrovilli enorm vergröösseret. D Falte eläi vergröössere d Oberflechi scho um s Dreifache, d Zotte um e zuesätzlige Faktor vo 7 bis 14, und d Mikrovilli non emol 15 bis 40fach. Dorum het dr Dünndarm schliesslig e Resorpzionsoberflechi vo öbbe 180 m². Zwüsche de Zotte lige d Krüpte vom Dünndarm (Glandulae intestinales), wo d Oberflechi no gröösser mache aber au für d Sekrezion do si.
Madagaskar
Sproche
Madagaskar isch vor allem dur di gmainsam Sproch Malagasy gaint, wu vu dr Meehait vu allne Madagasse gschwätzt wird. En Uusnahm bilde di in e baar Weschtkischtderfer yygwanderete Mosambikaner, wu Makoa schwätze, un d Mänsche uf Nosy Be, wu s bilinguali Swahili-Schwätzer git.
Dünndarm
Anatomii
Bsundrigs am Zwölffingerdarm si d Brunner-Drüese (Glandulae duodenales). Si lige in dr Tela submucosa, dr Wand vom Duodenum, und schäide Muzin, e Trypsinaktivator, und Hüdrogencarbonat ab (zum dr suur Magesaft z nöitralisiere).
Megesheim
Geografi
Vo dr Gmarkong send 67,3% Landwirtschaftsfleche, 22,6 % Wald, 9 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtige Fleche.
Erde
D’Erde het numme ei Mond. (Mo, Erdmo), wo sie umchreist. D’Masse vum Mo isch mit 1/81 vu dr Erdmasse rächt hoch. Dorum isch dert au 80 % vom Drillimpuls vum Erde-Mo-System konzentriert. S’Erde-Mo-System wird oft au als Doppelplanetesystem bezeichnet.
Megesheim
Gschicht
Meggesa ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 893.
Dünndarm
Anatomii
Dr wenösi Abfluss bassiert vollständig über d Pfortaadere in d Lääbere.
Madagaskar
Sproche
Näbe Malagasy isch Franzesisch Amtssproch. Di wichtigschte Publikatione chemme uf Franzesisch uuse. Vu 2007 bis 2010 isch au Änglisch Amtsproch gsii.
Dünndarm
Anatomii
Dr Dünndarm wird parasympathisch (vo de Nervi vagales us) und sympathisch über e Plexus aorticus abdominalis innerviert.
Erde
Si isch ugfähr 4,55 Milliarde Johre alt un isch vermuetlich us dr Protoerde entstande, noochdem sälli vum e guet marsgrosse andere Protoplanet troffe worre isch. Us sällere Verschmelzig sin no die hüttig Erde wie au dr Erdmo enstande. (Lueg au: Entstehig vum Erdmo).
Megesheim
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,4 % gleäge.
Erde
Dr „bekannte intrgalaktisch Reisefüehrer“ The Hitch Hiker's Guide to the Galaxy bezeichnet d'Erde als gröschtedeils harmlos.
Megesheim
Religion
87,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,2 % evangelisch.
Erde
D Umlaufbaan
Noch em erste keplersche Gsetz bewegt sich d Ärde um d Sunne uf ere elliptische Baan, d Sunne befindet sich in äim vo de Brennpünkt vo dr Ellipse. Dr Punkt vo dr Umlaufbaan, wo am witiste vo dr Sunne äwäg isch, s Aphel, und dä wo am nöggste zur Sunne isch, s Perihel, si die bäide Ändpünkt vo dr Hauptaggse vo dr Ellipse. Dr Middelwärt vom Abstand zwüschen em Aphel und em Perihel isch die groossi Halbaggse vo dr Ellipse und isch öbbe 149,6 Mio. km. wit. Ursprünglig het mä dä Abstand brucht, zum die Astronomischi Äihäit (AE) z definiere, wo as astronomischi Lengiäihäit hauptsächlig verwändet wird, zum Distanze innerhalb vom Sunnesüstem aazgee.
Madagaskar
Friegschicht
No dr madagassische Mythology isch di afrikanisch Insle zerscht dur e hällhytig „Zwärgevolk“, d Vazimba, bewohnt wore. E Dail Madagasse glaube, ass die Uryywohner allno im diefe Wald lääbe. Uf dr Insle, wu d Yywohner Ahnekult praktiziere, wäre d Vazimba as di eltschte Ahne verehrt. D Chenig vun e Dail Foko bhaupte, si dieje in ere diräkte Verwandtschaft mit dr Vazimba stoh.
Megesheim
Verwaltong
Meggesa hot mit dr Stadt Eadi ond dr Gmoede Ahausa, Äching, Hoasfarth ond Munning a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Madagaskar
Friegschicht
D Archäologe gehn vun ere Aachumft vu dr Mänschen uf dr Insle zwische 200 un 500 no Chrischtus uus. Doderno sin di erschte Yywohner vu Madagaskar Seefahrer vu Sidoschtasie gsii, allwäg vu Borneo oder Sid-Celebes. Die urspringlige Madagasse mit ihren Uuslegerkanu hän d Insle im Zug vu dr große auschtronesische Expansion bsidlet, wu zue dr Bsidlig vum malaiische Archipel, vu Neiseeland, vu Polynesien un Mikronesie gfiert het. S git kai Beleg derfir, ass Indonesier d Oschtkischte vu Afrika kolonisiert hän. Di erschte Yywohner vu Madagaskar sin schyns diräkt iber dr Indisch Ozean vu Indonesie chuu: noch ere Rais vu 5.000 km. Zäme mit Neiseeland bildet Madagaskar di letscht vu Mänsche bsidlet Landflechi. Dr Ethnolog Jared Diamond bschrybt di auschtronesisch Expansion uf Madagaskar eso:
Erde
D Umlaufbaan
S Perihel lit bi 0,983 AE (147,1 Mio. km) und s Aphel bi 1,017 AE (152,1 Mio. km). D Exzentrizidäät vo dr Ellipse isch also 0,0167. D Ärde goot dur e Perihel öbbe am 3. Januar und dur e Aphel am 5. Juli. Für äi Runde um d Sunne brucht si 365 Dääg, 6 Stunde, 9 Minute und 9,54 Sekunde; dere Zit säit mä au s siderische Joor. Daas isch 20 Minute und 24 Sekunde lenger as s dropische Joor, wo d Basis für s bürgerlige Joor vo dr Kaländerrächnig isch. D Baangschwindigkäit isch im Durchschnitt 29,78 km/s, im Perihel 30,29 km/s und im Aphel 29,29 km/s; dr Blanet brucht also öbbe siibe Minute, zum e Strecki vo dr Gröössi vo sim Durchmässer zrugzleege.
Madagaskar
Friegschicht
In Technology un Landwirtschaft wyyse d Madagasse e Hufe gmainsami Merkmol mit dr Indonesier uf. D Methode vum Ryysaaböu glyychen enander. Wie d Indonesier bruuche d Madagasse Uuslegerkanu (Katamaran). Boodi Kulture praktiziere dr Ahnekult un glaube, ass Doti ne Yyfluss uf di Läbige hebe. Andersch wie ihri Nochbere uf em afrikanische Kontinänt, wu Rundhitte bevorzuge, lääbe d Madagassen in viereckige Wohngebei. Si näme zum Schmiide vu Yyse Zwooklappebälg, e malaysischi Erfindig. Si lege Duech aa us Pflanzefasere oder gspunnenem Raffiabascht, un nit Lääder, Fäll oder Wulle wie d Afrikaner oder d Europäer. Aagherigi vu dr Merina, em greschte Foko z Madagaskar, glyyche dr Indonesier im Uussääne seli stark.
Megesheim
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Meggesa ischt dr Karl Kolb.
Erde
D Umlaufbaan
E chli nööcher zur Sunne isch d Baan vo dr Venus, won e middlere Abstand vo 0,28 AE (41,44 Mio. km) zur Ärdbaan het und d Nochberbaan vom Mars isch im Durchschnitt no 0,52 AE (78,32 Mio. km) witer vo dr Sunne äwäg. Uf dr Ärdbaan befinde sich meereri koorbitali Objekt.
Madagaskar
D Yywanderig vu dr Bantu un Araber
Ass di mittelalterlige arabischen Seefahrer un Geografe Madagaskar gchännt ghaa hän, isch langi Zyt umstritte gsii. Dur d Uusgrabige z Mahilaka isch aber e Handelsstadt mit Moschee un Staigebei belait wore, wu vum zehte bis zum 14. Johrhundert bliet ghaa het. D Insle isch as Phebol, Cernea, Menuthias, Medruthis, Sherbezat, Camarcada oder Mondinsle bekannt gsii.
Erde
D Umlaufbaan
Dr Umlaufsinn vo dr Ärde isch rächtshändig, das häisst, ass si sich noch dr Reegle vo dr Drüllrichdig im Sunnesüstem, vom Nordpol vo dr Ärdbaanebeni us gsee, gegen e Uhrzäigersinn um d Sunne bewegt.
Madagaskar
D Yywanderig vu dr Bantu un Araber
Dr Name Madagaskar stammt vum Marco Polo, em italienische Forscher, wu ne afrikanischi Insle mit unuussprächligem Ryychtum as Madeigascar bschribe het. Dr Marco Polo het vu däre Insle in Verzellige ghert uf syne Raise dur Asie. Di maischte Glehrte nämen aa, ass er wohl Mogadischu bschribe het, dr Hafe vum hitige Somalia. Ainewäg hän di italienische Kartografe vu dr Renaissance dr Name Madagaskar fir d Insle brucht.
D Bantu-Sidler sin vermuetlig iber d Stroß vu Mosambik uf Madagaskar chuu, um d Zyt vu Aachumft vu dr Auschtronesier oder churz dernoo. Drotz ass d Meehait vu dr Werter in dr madagassische Sproch e malaiisch-polynesische Ursprung het, stamme ne baar us em Bantu, wie zum Byschpel omby (Rind), ondry (Schof) un anderi. E Dail Ethnologe sähn dodin dr Bewys, ass si indonesischi un Bantu-Sidler scho frie in dr Inselgschicht mitenander vermischlet hän.
Erde
D Rotazioon
D Ärde rotiert rächtlöifig – in Richdig Oste – in 23 Stunde, 56 Minute und 4,09 Sekunde relativ zu de Fixstärn äimol um iiri äigeni Aggse. Analog zum siderische Joor wird die Zit as e siderische Daag bezäichnet. Wil sich d Ärde uf iirer Umlaufbaan im gliiche Dräisinn dräit, isch d Posizioon vo dr Sunne jeede Daag e chli anders. Doorum isch e Sunnedaag, wo as d Zit zwüsche zwäi Middääg, wenn d Sunne am höggstste stoot, definiert isch, e chli lenger as e siderische Daag und wird noch Definizioon in 24 Stunde iidäilt.
Madagaskar
D Yywanderig vu dr Bantu un Araber
D Bantu hän di chirbisähnlig Jejolava un di meesaitig Valiha mitbrocht, Musikinschtrumänt, wu hite di madagassisch Musik druf gspiilt wird. D Bantu hän au ne fir Oschtafrika aimolig Kulturmerkmal yybrocht: dr Viibsitz. Bsundersch in dr sidlige Savanne vu Madagaskar, wu di afrikanischen Yyfliss am sterkschte sin, wäre Ryychtum un soziale Status am Bsitz vu Vih gmässe; d Zahl vu dr Zebu lyt drei- bis vierfach eso hoch wie d Zahl vu dr Yywohner.
Erde
D Rotazioon
Wil sich d Ärde um sich sälber dräit het e Punkt uf em Ekwator e Gschwindigkäit vo 464 m/s bzw. 1670 km/h. Vo dere Rotazioon chunnt e Fluchtchraft und d Figur vo dr Ärde an de Pol isch e bitzeli blatt und um en Ekwator e chli bräiter. Im Vergliich zun ere Chuugele mit em gliiche Wolume isch dr Radius vo dr Ärde am Ekwator 7 Kilometer gröösser und dr Polradius 14 Kilometer chliiner. Dr Durchmässer am Ekwator isch öbbe 43 km gröösser as dä vo äim Pol zum andere. Dr Gipfel vom Chimborazo isch wil er nooch bim Ekwator isch, dr Punkt vo dr Ärdooberflechi, wo am witiste vom Middelpunkt vo dr Ärde äwäg isch.
Madagaskar
D Yywanderig vu dr Bantu un Araber
Aafangs 10. oder 11. Johrhundert sin an dr afrikanische Oschtkischte arabischi un sansibarischi Sklavehändler in ihre Dhau lang gfahren un hän si an dr Weschtkischte vu Madagaskar nidergloo. Ihri hitige Noochuu bilde dr Foko Antaimoro an dr Sidoschtkischte in dr Nechi vu Manakara. Di arabische Yywanderer sin im Verglych mit dr Indonesier un dr Bantu e Minderhait gsii, hän aber en umso noohaltigeren Yyfluss uusgiebt: Di madagassische Name fir Johreszyte, Monet, Däg un Minze sin arabischer Härchumft, glych wie au d Bschnyydig, dr gmainsam Fruchtvorrot un verschideni Grueßformle. Arabischi Medizinmanne, Ombiasy gnännt, hän si as Richter bi ne Hufe madagassische Chenigtimer etabliert. Arabischi Yywanderer hän e patriarchal Familien- un Clansischtem z Madagaskar yygfiert.
Erde
D Rotazioon
D Rotazionsaggse vo dr Ärde het e Winkel vo 23°26' gegen über dr sänkrächte Aggse vo dr Ekliptik, doorum überchömme d Nord- und d Südhalbchuugele vo dr Ärde an verschiidene Pünkt uf iirer Umlaufbaan um d Sunne underschiidlig vil Sunneschiin, und vo do chunnt s zu de Jooreszite, wo s Klima vo dr Ärde brääge. D Richdig vo dr Aggse zäigt uf dr Nordhalbchuugele zurzit uf s Stärnbild Stier. Vo dr Ärde us gsee stoot am 21. Juni bi dr Summersunnewändi au d Sunne in deere Richdig. Wil d Ärde zwäi Wuche spööter dur iir Aphel goot, isch s uf dr Nordhalbchuugele Summer in dr Zit, wenn si am witiste vo dr Sunne äwäg isch.
Madagaskar
Di Europäisch Kolonialisierig
D Franzose hän no bis anne 1736 Handelsposchten in dr Baie d’Antongil im Norde bhauptet, ab 1750 derno d Insle Sainte Marie. In dr Zyt vu dr Herrschaft vum franzesische Chenig Ludwig XV. hän si 1766 s Fort Dauphin wider in Bsitz gnuu, hän s aber scho 1771 wider ufgee. In franzesische Dienscht het dr Abenteurer Moritz Benjowski 1774 wider d Atongil-Bucht eroberet un het dert Louisbourg grindet. E vu ihm grindet unabhängig Chenigrych isch aber scho 1776 vu Franzose vu Réunion vernichtet wore. Dr Benjowski het jetz Verbindeti z Europa gsuecht un het 1783 sogar em Chaiser Josef II. Madagaskar as eschtrychischi Kolony aabote, ohni aber finanziälli oder militerischi Unterstitzig z iberchuu. 1785 isch er uf Madagaskar retuurchuu un het versuecht, sy Chenigrych widerufzrichte, isch aber 1786 im Kampf gege franzesischi Druppe un däne ihri madagassischi Verbindeti gfalle.
Erde
Prezessioon und Nutazioon
D Chreft vo de Gezite vom Mond und vo dr Sunne verursache am Ekwatorwulst vo dr Ärde e Dräimomänt, wo brobiert d Ärdaggse ufzrichde. Wäge däm chunnt s zun ere Kräiselbewegig vo dr Rotazionsaggse. E vollständige Chäigelumlauf vo dere lunisolare Prezessioon brucht öbbe 25'700 bis 25'800 Joor. Mit däm Züklus vo dr Prezessioon verschiebe sich d Jooreszite. Dr Mond verursacht mit dr Prezessioonsbewegig vo sinere äigene Umlaufbaan, won e Periode vo 18,6 Joor het, e zuesätzligi „nickende“ Bewegig vo dr Ärdaggse, wo as Nutazioon bezäichnet wird. Es isch dank em Iifluss vom Mond, ass sich d Näigi vo dr Ärdaggse stablisiert, ooni dr Mond chönnt dr Winkel vo dr Ärdaggse wäge de Aaziejigschreft vo de Blanete bis zu 85° vergröössere.
Madagaskar
Di Europäisch Kolonialisierig
Vu 1807 bis 1811 het s z Toamasina ne franzesische Handelsposchte gee, wu vu dr Brite gschlisse woren isch.
Erde
D Rotazioonszit und d Chreft vo de Gezite
D Grawitazioon vom Mond und vo dr Sunne verursacht uf dr Ärde d Gezite. Dr Iifluss vo dr Sunne isch drbii öbbe halb so grooss wie dä vom Mond. Doodrmit isch au d Geziteriibig vo dr Ebbe und Fluet vo de Meer verbunde. Die brämst d Ärdrotazioon und doorum wärde zur Zit d Dääg öbbe 20 Mikrosekunde im Joor lenger. D Gezite häi au Iifluss uf d Landmasse, wo öbbe e halbe Meter uufe und aabe gönge. D Rotazioonsenergii vo dr Ärde wird drbii in Wermi umgwandlet. Dr Dräiimpuls wird uf e Mond überdräit, und wäge däm wird däm si Distanz vo dr Ärde jeedes Joor vier Santimeter gröösser. Mä het dä Effekt scho lang vermuetet, aber erst sit öbbe 1995 met män en mit Leiserdistanzmässige chönne bewiise. Wemm mä das Abbrämse uf d Zuekumft extrapoliert, wird au d Ärde emol im Mond immer die gliichi Site zäige, und äi Daag uf dr Ärde wird denn öbbe siibenevierzig Mol so lang si wie hüte. So wie dr Mond in dr Vergangehäit in dr Zuestand vo dr bundnige Rotazioon (Korotazioon) cho isch, wird das emol au mit dr Ärde bassiere.
Madagaskar
Piraten un Sklavehändler
Zwische 1680 un 1725 isch Madagaskar e Piratestitzpunkt gsii. Bekannti Pirate wie dr Kapitän William Kidd, dr Henry Every, dr John Bowen un dr Thomas Tew hän d Antongil Bay un Sainte Marie (Nosy Boraha), e chlaini 15 km vor dr Nordoschtischte vu Madagaskar glägeni Insle, zue ihre Basis gmacht. D Pirate hän Handelsschiff im Indischen Ozean, Rote Meer un persische Golf plinderet. Si hän di fir Europa beladene Handelsschiff mit ihre Syyde-, Duech-, Gwirz- un Juwelefracht uusgraubt. Schiff, wu in dr umgchehrte Richtig uf Indie gfahre sin, sin wäge ihre Minze un dr Gold- un Silberschetz iberfalle wore. Zyyl vu dr Pirate sin di indische Frachtschiff gsii, wu zwische dr Häfe vum Indischen Ozean gfahre sin, un d Handelsschiff vu dr Oschtindie-Kompany, wu im Ufrag vu Frankrych, Ängland un dr Niderlande gsäglet sin. D Pilgerflotte zwische Surat z Indien un Mokka an dr Spitz vu dr arabische Halbinsle isch e Lieblingszyyl vu dr Pirate gsii, wel di ryche muslimische Pilger vylmol Juwelen un anderi Schetz mit sich uf Mekka gfiert hän.
Erde
D Rotazioonszit und d Chreft vo de Gezite
Abständ zwüsche dr Ärde und de untere Blanete vo dr Sunne:
Madagaskar
Piraten un Sklavehändler
Di indische Chauflyt vu dr unterschidlige Häfe vu Afrika un Réunion hän si wohl Miei gee, dr Diebstahl vu dr Ware dur d Piraten yyzdämme. D Mannschafte vu dr Handelsschiff im Indischen Ozean hän aber wenig Gäld iberchuu un wäge däm chuum welle ihre Läbe riskiere. D Pirate hän vylmol us dr Mannschaftsmitglider vu dr blinderete Schiff anderi Bundesgnosse rekrutiert.
Erde
Dr Ufbau
Eme dreidimensionale Modäll vo dr Ärde, wie au vo andere Wältkörper, säit mä Globus.
Madagaskar
Piraten un Sklavehändler
Vor dr Aachumft vu dr Europäer hän di madagassische Foko zum Dail Chrieg zum Sklavefang gfiert. D Sklave sin entwäder an arabischi Händler verchauft oder in Dienscht ghalte wore. Mit dr Aachumft vu dr europäische Sklavehändler isch dr Wärt vu dr mänschlige Handelswar stark aagstige un dodermit au d Zahl vu dr Chrieg vu dr madagassische Kischtefoko zum Sklavefang. An dr Stell vu Spieß un Machete hän di Yyhaimische jetz Muskete, Bulver un Blei yygsetzt, wu si vu dr Europäer iberchuu hän. D Chriegsfierig isch gruusig un brutal gsii.
Erde
Dr inneri Ufbau
De Masse nooch bestoot d Ärde hauptsächlig us Iise (32,1 %), Suurstoff (30,1 %), Silizium (15,1 %), Magnesium (13,9 %), Schwääfel (2,9 %), Nickel (1,8 %), Calcium (1,5 %) und Aluminium (1,4 %). Alli andere Elimänt mache nume 1,2 % vo dr Ärdmasse us.
Madagaskar
Piraten un Sklavehändler
Wäge ihre Beziehige zue dr Piraten uf Nosy Boraha hän d Betsimisaraka z Oschtmadagaskar mee Fyyrwaffe wie anderi Foko ghaa. Si hän di benochberete Antakarana un Tsimihety iberwältigt un hän sogar d Komoren iberfalle. D Sakalava hän uf dr Weschtkischte di maischte Beziehige zum Sklavehandel ghaa, doderzue hän au si dr Zuegang zue Gwehr un Bulver iberchuu. Si hän iber di andere Gruppe vu dr Weschtkischte gsigt. Haiptling, wu kaini Gfangene fir dr Sklavehandel gmacht ghaa hän, hän zum Dail ihri aigene Lyt in d Sklaverei verchauft.
Baselbieterlied
S Baselbieterlied (ursprüngliche Titel: "Im Baselbieterkränzli") isch die heimlig und inoffizielli Hymne vom Kanton Basel-Landschaft ("Baselbiet"). S Lied wird bi offizielle Aläss wie z. B. Eröffnigsfiire und Militärentlassige gsunge aber au bi private Verastaltige vo aller Couleur. Bsunders wichtig ischs Baselbieterlied am Banntag, wo rituell d Gmeinigränze (dr Gmeinibann) kontrolliert wird. S Lied isch au Thema in dr Primarschuel.
Erde
D Oberflechi
Dr Umfang bim Ekwator isch wäge dr Zentrifugalchraft vo dr Rotazion 40'075,017 km grooss, 67,154 km bzw. um 0,17 % gröösser as dr Umfang dur d Pol, wo 40'007,863 km grooss isch (bezooge uf s geodätische Referänzellipsoid vo 1980). Dr Poldurchmässer isch 12'713,504 km grooss, 42,816 km bzw. um 0,34 % chliiner as dr Ekwatordurchmässer, 12'756,320 km misst (bezooge uf s Referänzellipsoid; d Zaale si in dr Wirkligkäit e chli andersch). Wäge dene Underschiid im Umfang git s kä Bärg wo äidütig dr höggst uf dr Ärde isch. Wemm mä vo dr Hööchi über em Meeresspiegel usgoot, isch dr Montewerest im Himalaya am höggste, wemm mä dr Abstand vom Gipfel zum Middelpunkt vo dr Ärde as Kriterium nimmt, isch dr Vulkanbärg Chimborazo in de Ande, wo uf em Ekwatorwulst stoot, am höggste. Wemm mä vo dr Basis vom Bärg usgoot, isch s dr Mauna Kea uf de vulkanische Hawaii-Insle, wil si Basis uf em Meerboode vom Pazifik lit.
Baselbieterlied
S Lied isch anno 1862 vom Wilhelm Senn (1845-1895) in Baselbieter Mundart als Vereinslied vom Baselbieter Chränzli dichtet worde. I däm Verein hän sich noch Basel "usgwanderti" Baselbieter Bürger troffe.
Madagaskar
D Merina-Monarchy
Im zäntrale Hochland vu Madagaskar het s Chenigrych vu dr Merina, eme Ryysbuurevolk, in ere relative Abgschidehait vum Räscht vu Madagaskar e baar Johrhundert gläbt. Bis 1824 hän d Merina aber fascht di ganz Insle unter dr Fierig vu zwee Chenig eroberet, em Andrianampoinimerina (ca. 1745–1810) un sym Suhn Radama I. (1792–1828).
Erde
D Oberflechi
Wie die mäiste feste Blaneete und fast alli gröössere Möönd, wie dr Ärdmond, cha mä au d Ooberflechi vo dr Ärde in zwäi Halbchuugele iidäile, wo dütlig underschiidlig usbrägt si. D Oberflechi vo dr Ärde cha mä in e Landhemisfääre und e Wasserhemisfääre iidäile. S mäiste Land lit uf dr Landhalbchuugele, wo s öbbe 47 % vo dr sichtbare Flechi usmacht. Uf dr Wasserhalbchuugele het s uf 89 Brozänt vo dr Flechi Meer und Ozean.
Baselbieterlied
S Lied beschriibt in de erschte beide Strophe d Usdeehnig vom Kanton vo Wescht noch Oscht und Süd noch Nord (wobis hütte nymmi stimmt, denn sits Laufedaal zem Baselbiet cho isch, isch Roggeburg die nordweschtligscht Gmeind vom Kanton) und die molerischi Landschaft. In dr 3. und 4. Strophe wärde die bsunders guete Qualitäte vom Baselbieter Volch bsunge.
Erde
D Oberflechi
D Ärde isch dr äinzig Blaneet im Sunnesüsteem, wo s uf dr Oberflechi flüssigs Wasser git. 96,5 Brozänt vo allem Wasser uf em Blaneet befindet sich in de Meer. Säll Meerwasser enthaltet im Durchschnitt 3,5 Brozänt Salz.
D Wasserflechi macht in dr gegewärtige geologische Epoche 70,7 Brozänt vo dr Ärdoberflechi us, d Landflechi umfasst 29,3 % wo hauptsächlig vo de siibe Kontinänt usgmacht wird. Dr Gröössi nooch si das Asie, Afrika, Nordamerika, Südamerika, Antarktika, Öiropa und Australie (Öiropa isch äigentlig nume e groossi Halbinsle im Weste vo Asie und isch im Raame vo dr Blattetektonik woorschinlig nie e sälbstständigi Äihäit gsi). Ass Australie en Ärddäil isch und Grönland en Insle basiert uf ere willkürlige Konvenzion, wie au d Definizioon vo Äiropa as sälbständige Kontinänt. D Flechi vom Wältmeer wird im Allgemäine in drei Ozean iidäilt, wo no Nääbemeer häi: dr Pazifik, dr Atlantik und dr Indik. Die diefsti Stell isch s Witjastief 1 im Marianegraabe, wo 11'034 m under em Meeresspiegel lit. Die durchschnittligi Diefi vo de Meer isch 3'800 m. Das ist öbbe fümfmol sovil wie die middleri Hööchi vo de Kontinänt, wo 800 m grooss isch.
Baselbieterlied
Die vierti Stroofe goot eso:
Madagaskar
D Merina-Monarchy
In syre churze zwaijehrige Regierigszyt het dr Chenig Radama II. wider dr Handel mit Mauritius un Réunion aagfange, het di chrischtlige Missionar un d Uusländer yyglade, wider retuur z chuu uf Madagaskar un het di maischte Reforme vum Radama I. wider in Chraft gsetzt. Syni liberal Bolitik het dr verergeret Adel aber zuen eme vum Premierminischter Rainivoninahitriniony uusgfierte Butsch brocht. Dää het si dr Yyfluss uf d Regierigsgschäft z Madagaskar gsicheret dur e Hochzyt mit dr Chenigi Rasoaherina, dr Witfrau vum Radama II. Wu dr Rainivoninahitriniony gstorben isch, het sy Brueder, dr Rainilaiarivory, d Rasoaherina ghyrote. Är het speter derno au di letschte boode Chenigine vu Madagaskar ghyrote, d Ranavalona II. un d Ranavalona III. Anne 1869 isch d Chenigi Ranavalona II., wu vu dr London Missionary Society ufzoge woren isch, anglikanisch daift wore. Die Konfession isch speter Staatsreligion vu Madagaskar wore. Dr Chenig het alli Sampy effetli verbränne loo. E Hufe katholischi un proteschtantischi Missionar sin chuu go Chilche un Schuele böue. Unter dr Herrschaft vu dr Chenigi Ranavalona II. isch dr Yyfluss vu dr Briten am greschte gsii. In Dail vu dr Insle het Änglisch s Franzesisch Zwootsproch ersetzt. Cup (Schissle), carpet (Deppig) un anderi änglischi Werter sin in di madagassisch Sproch yydrunge. Iber Sidafrika isch Britisch Militer uf d Insle chuu.
Baselbieterlied
Wie woor daas isch, cha mä dra gsee, ass s Baaselbiet nid emol si Däil an de Chöste vo dr Uni het welle (oder chönne) zaale, und s Gäld vo dr Stadt vorgstreckt het überchoo.
Madagaskar
D Merina-Monarchy
Go d Lambert-Charta wider in Chraft z setzen un dr konfisziert Bsitz vu franzesische Burger wider z iberchuu, isch Frankrych 1883 im Franco-Hova Chrieg (Hova isch en adeliger Merina) z Madagaskar yymarschiert. Am Änd vum Chrieg het Madagaskar dr Franzsoe Antsiranana (Diégo Suarez) an dr Nordkischte iberloo un het 560.000 Goldfranc an d Erbe vum Joseph-François Lambert zahlt. In dr Zwischezyt hän Diplomate z Europa bi dr Ufdailig vu Afrika veryybart, ass Großbritannie fir s Sultanat vu Sansibar uf d Insle Helgoland zu Gunschte vu Dytschland verzichtet un baidi zue Gunschte vu Frankrych uf Madagaskar. Die Veryybarig het s Schicksal vu Madagaskar bsiglet. Dr Premierminischter Rainilaiarivory het erfolgrych Großbritannien un Frankrych gegenenander uusgspilt ghaa, aber jetz het si Frankrych ohni Furcht vor Repressalie dur Großbritannie chennen yymischle. Anne 1895 isch e franzesischi Kolonne z Mahajanga (Majunga) glandet un isch iber dr Fluss Betsiboka zue dr Hauptstadt Antananarivo marschiert, wu in eme Iberraschigsaagriff yygnuu woren isch. Mer het uf dr Aagriff vu dr vyl nechere Oschtkischte här gwartet. Zwanzg franzesischi Soldate sin im Kampf un 6000 an dr Malaria un andere Chrankete gstorbe, vor eb dr Zweet Franco-Hova Chrieg zum Änd chuu isch. Anne 1896 het schießli s franzesisch Barlemänt fir en Annexion vu Madagaskar gstimmt. No 103 Johr het d Merina-Monarchy ufghert un di chenigli Familien isch uf Algerien emigriert.
Di franzesisch Herrschaft
D Brite hän anne 1890 d Yyrichtig vun eme franzesische Protektorat im Gegezug zuen ere ändgiltige Herrschaft iber Sansibar (hite ne Dail vu Tansania) un as Dail vun ere allgmaine Feschtlegig vu dr Yyflusssphären im Biet akzeptiet. Di absolut franzesisch Herrschaft iber Madagaskar isch 1895–1896 dur militerischi Gwalt duregsetzt un d Merina-Monarchy abgschafft wore.
Im halbe Johrhundert dernoo hän franzesischi Unternämer Glimmer- un Grafitminen uusbytet un hän Kaffee- un Ryysplantasche bedribe, Di yyhaimisch Bevelkerig isch dur s Apartheid-ähnlig Sischtem vum Code de l’indigénat massiv unterdruckt wore. Zwoo Rebellione 1915 un 1929 sin vu Frankrych nidergschlaa wore.
Madagassischi Druppe hän im Erschte Wältchrieg z Frankrych, z Marokko un z Syrie kämpft. No dr dytsche Bsetzig vu Frankrych im Zweete Weltkchrieg anne 1940 isch Madagaskar zerscht vun ere vichydrei Kolonialverwaltig beherrscht gsii. Im sognännte Madagaskarplan het s NS-Reschym 1940 d Deportazion vu dr europäische Juden uf Madagaskar in Erwägig zoge. Anne 1942 sin britischi Druppen in dr Operation Ironclad uf dr strategisch wichtigen Insle glandet un hän si im e halbe Johr (u Mai bis Novämber) bsetzt go ne Yydringe vu Japan z verhindere. Anne 1943 hän d Brite d Insle em freie Frankrych unter em Charles de Gaulle ibergee.
Unabhängigkait
Anne 1945 sin d Organisazione Mouvement démocratique de la rénovation malgache (MDRM), Patriotes nationalistes malgaches (PANAMA) un Jeunesse nationaliste (JINA) grindet wore, wu si fir d Unabhängigkait yygsetzt hän.
1947 isch s Aasää vu dr Franzose uf e Diefpunkt gheit, e nazionale Ufstand isch no aim Johr bluetig nidergschlaa wore, rund 80.000 Madagasse sin ums Läbe chuu. D Franzose hän 1956 d Inschtituzionen unter em loi-cadre Defferre reformiert, un Madagaskar het e fridlige Wäg in d Unabhängigkait yygschlaa. D Republik Madagaskar isch am 14. Oktober 1958 zum autonome Staat in dr franzesische Gmainschaft erklert wore. Di provisorisch Regierig het 1959 mit dr Aanahm vun ere Verfassig ufghert. Am 26. Juni 1960 isch Madagaskar derno vollständig unabhängig wore mit em Philibert Tsiranana as Bresidänt.
Em Tsiranana sy Regierig isch in ere Kontinuitet zue dr Bolitik vu dr franzesische Sidler gstande, wu no in Machtposizione gsii sin, un het andersch wie ne Hufe ehmoligi franzesischi Kolonien uf en antikommunistische Kurs gsetzt. Anne 1972 het s Protescht gee geg die Bolitik un dr Tsiranana isch zumRuggdritt zwunge wore. Är het d Macht an dr General Gabriel Ramanantsoa un däm sy provisorisch Regierig ibergee. Die hän d Ussebolitik zue Gunschte vun ere ängere Verbindig zue dr Sowjetunion gänderet. 1975 isch unter em Richard Ratsimandrava un no däm sym Dod im nämlige Johr unter em Gilles Andriamahazo d Ruggchehr zue dr Demokraty versuecht wore.
Anne 1993 het dr Ratsiraka in dr erschte Meebarteiewahle gege dr Albert Zafy verlore. Em Zafy isch d Ainigung vum dailte Land misslunge un är isch 1996 aagchlagt wore. Di negschte Wahlen anne 1997 het iberraschend wider dr Didier Ratsiraka gwunne. Är het wyter dr Kapitalismus im Land firschidribe. Dr Yyfluss vum IWF un dr Wältbank het zuen ere Privatisierigswälle gfiert.
D Opposizion gege dr Ratsiraka isch wider sterker wore. D Provinzwahle 2000 sin vu dr Opposizionsbarteie boykottiert wore, un d Bresidäntschaftswahl 2001 het zue Kontroverse gfiert, dr Kandidat vu dr Opposizion, dr Marc Ravalomanana, het dr Siig fir sich proklamiert, dr Amtsinhaber het des bstritte. Aafangs 2002 het s Stroßeschlachte zwische dr Aahänger vu beede Kandidate gee, Noch ere Noozellig het s Oberscht Verfassigsgricht dr Ravalomanana zum Wahlsiiger erklert. Dr Ratsiraka isch derno ins Exil uf Frankrych gflichtet.
Bi dr Barlemäntswahlen im Dezämber 2002 het em Ravalomanana sy Bartei I Love Madagascar e dytlige Wahlerfolg ghaa. Är het sy Mandat gnutzt go Wirtschaftsreformen in änger Verbindig mit em IWF un dr Wältbank durezsetze un d Korrupzion z bekämpfe. Dr Ratsiraka isch in Abwäsehait wäge Unterschlagig vu effetlige Gälder zue 10 Johr Zwangsarbet verurdailt wore.
Allenweiler
Geogràfi
D Nochberderfer sìn Sàledàl un Sìnggrìscht ìm Norde, Rumedswiller ìm Sìdoschte un Bìrikewàld ìm Weschte.
Madagaskar
Unabhängigkait
Am 27. Jänner 2009 isch s zue Brotescht gege d Regierig Ravalomanana chuu, wel dr Färnsehkanal TV Viva zuegmacht woren isch, wu dä neRed vum Didier Ratsiraka iberdrait ghaa het. Dr Aafierer vu dr Demonschtrazion, dr Andry Rajoelina, bis dert Burgermaischter vu dr Hauptstadt un Bsitzer vum Färnsehkanal het e demokratisch nit legitimierti Gegnregierig uusgruefe. Verfassigsrächtler hän des as Butschversuech gwärtet. Wu d Aahänger vum Rajaoelina uf sy Ufruef versuecht hän, s Stadtpalais vum Bresidänt z stirme, isch s zue Schießereie chuu, 30 Mänsche sin um s Läbe chuu. No däm Butschversuech isch dr Rajoelina am 6. Merz 2009 in di franzesisch Botschaft gflichtet.
Allenweiler
Gschìcht
Àllewiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 5. Jh. àls Alenevilla  (13. Jh.: Alhinwilre).
Madagaskar
Verwaltigsgliderig
Madagaskar isch in 22 Regionen ufdailt, wu in 119 fivondronana (Krais) glideret sin. Di unterscht Verwaltigsebeni bilde di 1579 Kaominina (Gmaine). Di 17.485 fokontany (Stadtdail oder Derfer) hän e Sälbschtverwaltig.
Stedt
Di greschte Stedt z Madagaskar sin per 1. Jänner 2005 gsi:
Baselbieterlied
Liedteggscht
lueg: Text:Baselbieterlied
Allenweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Schönenbuch
Schönebuech isch e politischi Gmeind im Bezirk Arlese im Baselbiet in dr Schwiiz.
Allenweiler
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Àllewiller ìsch dr Roger Muller gsin.
Schönenbuch
Geografi
Schönebeuch ligt im Sundgau uf 355 m ü. M. und isch mit nume 136 Hektare (71 % Landwirtschaft, 27 % Siidlig, 2 % Wald) die zweitchliinschti Gmeind vom Baselbiet (nume Giibenech isch no es bizz chliiner). S Dorf isch vo drei Sitte vo Frankriich (Gmeinde Neuweiler und Niederhagenthal) umschlosse. Nume im Nordoschte het si Aschluss a d Baselbieter Gmeind Allschwil.
Allenweiler
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àllewiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schönenbuch
Gschicht
Schönebuech isch s erscht Moll 1315 inere Urkunde erwäänt worde. Dordrby het me dr alemannisch Wiler noch eme Buecheghölz, wo nid wyt wäg gläge isch, benannt. Im Mittelalter hets Basler Chloschter St. Klara z Schönebuech e Buurehof gha, wo immer widr dr Bsitzer gwäggslet het und im 17. Joorhundert an soledurnisch Stand gfalle isch. Will Schönebuech immer unter dr Oberhoheit vom Bischof vo Basel gstande isch, hets Schicksal vo dr bischöfliche Vogtei Birseck teilt: 1792 Teil vor Raurachische Republik, 1793 französisch und ab 1815 baslerisch (1833 noch em Freiheitskampf baselbieterisch).
Wirtschaft
Z Schönebuech wird no vill Landwirtschaft betriibe, wobi aber d Buure e grosse Dail vo ihrne Fälder ännet dr Gränze uff Elsässer Bode hän und d Frücht vo däm Land zollfrei in d Schwiiz importiere dörfe, was d Elsässer Buure gar nid gärn gseen.
Verkehr
Schönebuech isch mit dr Buslinie 33 vo dr Basler Verkehrsbetriib mit Allschwil und Basel verbunde. Stroosse fiere uff Allschwil und Neuwiller.
Trivia
Schönebuech isch prominänt erwähnt im Baselbieterlied, wo afoot mit „Vo Schönebuech bis Ammel“, will Schönebuech die nordweschtligschti Gmeind vom Kanton gsi isch (sits Laufedaal zem Baselbiet cho isch, isch das jetzt Roggeburg).