cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Issimedeutsch
Soziolinguistischi Situation
D Elisabetta Fazzini Giovannicci gid fir 1977/78 e Brozändsaz vù 76 % aa, wù no Eischemtöitschu schwäze.
Ane 1992 hed dr Peter Zürrer e Ùndersuechig gmachd z Eischeme. Vù insgsamd 363 Yywooner hän doo no 63,4 % chene Eischemtöitschu schwäze. Verschdande hän s 71,7 %. Au bi 6 bis 11-jèèrige Schieler hed er d Schbroochkompentänz ùndersuechd. Dooderbyy hed er feschdgschdeld, as 60,5 % vù dr Schieler no hän chene Eischemtöitschu schwäze («gued» oder «e weng»). Verschdande hän vù dr Schieler s Eischemtöitschu no 76,9 % («gued» oder «e weng»). Zem Verglyych: z Greschonei hän no dr glyych Ùndersuechig nùme no 14,6 % % vù dr Schieler chene s Greschoneiertitsch schwäze ùn no 46,3 % zmindeschd e weng verschdoo.
Dr Grùnd, wùrùm z Eischeme dr Dialäkt vyyl lääbiger isch wie in dr andere Siidwalse Gmaine, lyd doodrin, as d Eischemer scho syd Joorhùnderde e baar Schbrooche hän chene schwäze: mid Töitschu, Frankoprovenzalisch, Piemontesich, Franzeesich, Idalieenisch sin s hid fimf Schbrooche. Wääge däm wird s Eischemtöitschu nid esoo dùr s Idalieenisch as Schbrooch vù dr Medie verdrängd wie in andere Ord, wù bis am Aafang vùm 20. Jh. nùme dr dydsch Dialäkt gschwäzd wooren isch.
D Maria Concetta Di Paolo hed ane 1999 e Schtudie verefendligd, wù si d Dialäktkompetänz vù dr Siidwalser Gmaine din ùndersuechd hed. D Daate fir Eischeme sin ùfgnùù woore vùm Michele Musso.
Vù dääne 168 aktive Dialäktschprächer ane 1996 sin 52 iiber 65 gsii, 45 zwische 51 ùn 65, 36 zwische 36 ùn 50, 25 zwische 26 ùn 35 ùn 10 ùnder 26.
Vù dääne 37 passive Dialäktschprächer ane 1996 sin 3 iiber 65 gsii, 2 zwische 51 ùn 65, 5 zwische 36 ùn 50, 2 zwische 26 ùn 35 ùn 25 ùnder 26.
Ùndersuechig vù 2001
Ane 2001 hed d Fondation Émile Chanoux in Zämenaarbed mid em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe ùn dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vù alne Gmaine im Augschtdaal ùndersuechd. Doderzue isch im Sebdämber ùn Ogdoober 2002 e Froogebooge verschigd woore. Us Eischeme sin ali 72 verschigde Froogebeege wider zrùgchùù.
Schryybwyys
In däm Artikel sin di eischemtöitschu Dialektbyyschbel in Dieth-Schryybig gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab <k> fir d Fortis [k] bruucht, fir d Affrikata [kx] wird gschriibe.
Im Ùnderschiid zue dr Dieth-Schryybig wird doo ùnderschiide zwische drèi labio-dentale Frikativ:
Bsùnderhaide us dr Lutig
Im Geegesaz zue andere alemanische Dialäkt sin im Eischemtöitschu di mhd. Dihphtong ie, üe, uo monophtongierd.
Die Diphthongierig ùn die Monophthongierig schdeen nid im Zämehang mid dr Nèihoochdydsch Diphthongierig ùn dr Nèihoochdydsch Monophthongierig. Im Geegesaz zem Schdandarddydsch sin di Diphthong, wù us mhd. î, iu, û endschdande sin, nid mid dr alde Diphthong us mhd. ei, öu, ou zämegfale. Derzue sin im Eischemtöitschu nid nùme mhd. î, iu, û diphthongierd, sùndere au no mhd. ê, oe, ô, â, ae.
Substantivdeklination
Dr Peter Zürrer (1999) ùnderschaided 14 Flexions-Chlasse im Eischentöitschu.
Genitiv
Dr Genitiv wird im Eischemtöitschu (wie im Remmaljertittschu) no ganz frèi bruuchd.
voorgschdeld
noochgschdeld
Adjektivdeklination
Adjektiv wääre au prädikativ deklinierd.
Pronomina
Bim Personalpronome gid s im Eischemtöitschu wie au in andere Siidwalser Dialäkt verlengeredi Foorme. Die sin bilded us em Personalpronome ùn "andere", z. B. wirendri (= wir andere). Vf.: Volfoorm, Enkl.: Enklitischi Foorm.
Im Eischemtöitschu wird s neutral Pronome iis wie in andere alemanische Dialäkt fir wyybligi Persone verwänded, aber doodriiberuuse au no fir mänligi Persone, wù kaini Reschpektspersone sin.
Modalverbe
chonnun (dt. können)
welljen (dt. wollen)
toffun (dt. dürfen)
sellen (dt. sollen)
mussun (dt. müssen)
muan (dt. können, vermögen)
wissun (dt. wissen)
Hilfsverbe
heen (dt. haben)
sein (dt. sein)
tuun (dt. tun)
Chùùrzverbe
seen (dt. sagen)
cheemen (dt. kommen)
geen (dt. geben)
gììe (dt. nehmen)
goan (dt. gehen)
loan (dt. lassen)
foan aa (dt. anfangen)
troan (dt. tragen)
Relativsatz
Im Eischemtöitschu wääre Relativsätz nid nùme mid „wo“ yyglaided, si chene au (ùnder romaanischem Yyflùs) mid „das“ yyglaided wääre. Des „das“ wird derno au bruuchd bi mänlige ùn wyyblige Subjekt.
Woordschaz
Miäntak, Ziischtak, Mitachu, Froontak, Friitak, Samstak, Sunatak
Yyflis us em Romanisch
Nadyyrli gid s im Eischemtöitschu vyyl Främd- ùn Läänwèèrder us em Italienisch, em Franzeesisch, em Piemontesisch ùn em Frankoprovenzalisch
Schbroochbyyschbel
''De Moargè, wuen dèr Maanù tùd no gsichtù, dèr Wuärma gäid in d Mattù ùm meeijä. Ùnz ze Säksche arwuèktsch scheäs Wuèb wan èmè ertä Schloof. Schei zerrt ira leng Lokha, machùd sch di Trötsche. Ùnd de gäid sch ombri in di tùppùn Kroatù. Doa gäid sch geän dè Anche, de Chiäsch ùnd di Triffili. Ùnd de gäid sch im Hous ùm hannùn ds Firmis. Tringjènd sch Kaffe mi miilch ùnd de Schnitti Broad, machùn schds Chläippi mi Angche. Zù wod a ds schweärs Wuèrch ds Höüsch. Zjettènd sch d Moadi, das schi hän trommùd mid dar Seegarschù. Schpootùr leggèn schi s zeämè mit dèm Reche ùnd de machùn sch Houffjini, trejèn sch in di Dilli ùn dün schi s zettè mit däm Fùrki. Zeschta troan sch ds Höü, ds zwuäitä isch ds Oamad.''
Schbrichwèèrder vù Eischeme:
Reichenau (Gemeinde)
Geografi
D Gmarkig vo Riichenou setzt sich zämme us 35,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 33,3 % Wald, 20,3 % Sidligsflechi un 10,6 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue dr Gmai Riichenou ghere sechs drännti Dail: 1derzue 54 Hektar Wasserflechi (Flecheaadail am Seerhy bis zue dr Staatsgränze mit dr Schwyz un Seeufer 50 Meter brait am Untersee)
Verwaltig
Riichenou het mit dr Stadt Konschtanz un dr Gmai Alleschbach e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Dr Burgermaischter vu Riichenou isch dr Wolfgang Zoll.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Riichenou ghert zum Bodeseealemannisch.
Challand-Saint-Anselme
Challand-Saint-Anselme (frankoprov. Tchalàn Damoùn, töitschu z’uabra Tschallanh) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Challand-Saint-Anselme ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Evançon.
Geografi
Challand-Saint-Anselme lyt im Val d’Ayas, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Allésaz, Arbaz, Bachan, Châtillonet, Corliod, Maé, Moussanet, Orbeillaz, Quinçod, Pésan, Plésod, Ruvére, Tollégnaz, Tilly. Nochbergmaine sin Brusson, Challand-Saint-Victor, Emarèse un Issime
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Challand-Saint-Anselme dr italienisiert Name Villa Sant’Anselmo drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Challand-Saint-Anselme isch dr Riccardo Perret.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Challand-Saint-Anselme ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Challand-Saint-Anselme sin 83 Froogebeege wider retuurchuu.
Belprahon
Belprahon (Franc-comtois [bɛpraˈvɔ̃], dütsch verautet Tiefenbach) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Belprahon isch es Dorf ar Nordsite vom Grand Val (Le Cornet). D Gmeindsflächi bsteit us 40,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 54,4 % Waud u 4,9 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Moutier, Roches, Grandval u Eschert.
Gschicht
Belprahon isch zum erschte Mal gnennt worde im 12. Jh. (1673-83 Belpravon). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4 % gläge.
Religion
48,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 39,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 4,3 %, CVP 17,0 %, EVP 1,5 %, FDP 11,1 %. GLP 1,1 %, GP 1,2 %, SP 20,4 %, SVP 29,6 %, Suschtigi 13,8 %.
Gmeindspresidänt vo Belprahon isch dr Michel Leuenberger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 328 Ywohner 6,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 88,1 % Französisch u 1,8 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Belprahon isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Alt-Pfirt
Àlt-Pfìrt (frz. Vieux-Ferrette, dt. Altpfirt) isch e Gmeind im Arrondissement  im Owerelsàss (Haut-Rhin). Im Dorf hets vili erhalteni Fachwerkhüser.
Gschicht
Im Johr 1124 isch s Schloss vo Àlt-Pfìrt s erschte Mol in ere Urkunde gnennt worde, s Dorf sälber erscht me wi hundert Johr schpöter, im 1269i. Immer wider sin Plünderige un Zerstörige vom Schloss un em Dorf belegt, so au im 1445 durch d Basler un im 1633, also wärend em Driisigjöhrige Chrieg, vo de Schwede.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àlt-Pfìrt ghert zem Hochàlemànnisch.
Pronoia
Mit Pronoia (v. altgriech. „Vorsorge“, Plural  Pronoiai) (au oikonomia oder posotes, Iikomme) bezäichnet mä im spoote byzantinische Riich wenn dr Kaiser dr Erdraag vom ene Landstück oder d Stüüre druf (posotes) eme Individuum oder ere Grubbe vo Persone zur Nutzniessig gee het, bsundrigs as Loon für milidäärischi Verpflichdige. Das häi d Abgoobe und Arbetsverpflichdige (angareiai, gwöönlig 12-24 Dääg im Joor) vo abhängige Buure (paroikoi) chönne si, aber au d Stüüre vo Fischdäich, Bärgwärk, Müülene oder Haafeaalaage. Wil s dr Kaiser sälber gsi isch, wo se verdäilt het, si die, wo sä überchoo häi woorschinlig käini gwöönlige Beamte oder Soldate gsi, sondern häi zur Oberschicht oder sogar zum Aadel ghöört.
De bedroffnige Hööf het mä strateuoumenoi gsäit, de entsprächende Soldate stratiotai. Es schiint ass es mööglig gsi isch, ass d Dienstverpflichdig vo fremde Persone erfüllt worde isch. Dr Pronoiar het wäärend eme Fäldzuug sich sälber müesse verpflääge.
Dokument
Es Dokument, alem. Dokumänt (vom latinische: documentum = bewiisendi Urchund; docere = lehre) isch
Itingen
Ütige (hochdytsch Itingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Ütige liggt im Ergolztal zwische Lieschtel und Sissech uff 363 m ü.M. Im Gegesatz zu allne andere Gmeinde im Ergolztal wird Ütige nur dur dr Zug (Regio-S-Bahn), und nid au dur e Bus, ans Netz vom öffentlige Verkeer agschlosse. Es isch drumm, obwohl guet gläge, es bizz isoliert. Ütige hett en gmeinsame Bann nur mit Sissech, Lause und uff e kurzi Distanz mit Zunzge.
Wappe
S Wappe stammt vo 1946. Es zeigt en fliegende silbrige Fisch uffeme rote Grund. Es isch s Wappe vo de frienere Bsitzer vom Hof Ütige, em Basler Gschlächt Utingen.
Gschicht
Utingen taucht s erschti Moll 1226 inere Urkunde-n-uf. Dr Name, wo uff -ingen ändet, wie au dr alt Dorfkärn mit synere gschlossene dopplete Hyyserzyyle dytte uff e friehmittelalterligi Siidlig. Im 15. Joorhundert hett s Örtli de Eptiger gheert, 1467 isch es an d Stadt Basel verkauft worde. Bis ins 19. Joorhundert hett dr Ort vornämlig vo dr Landwirtschaft und dr Posamänterei gläbt. Im 20. Joorhundert isches hauptsächlig zumene Woonort worde, bsunders am rächte Ergolzufer, wo vor de 1950er Joor nid bebaut gsi isch. Siner Bewooner pändle s Tal duruff oder vor allem durab zem Schaffe. Aber es gitt au es bizz Induschtrii. So sin es paar Verteilzentre, namentlig das vo dr IKEA, syt langem z Ütige.
Random House
D Verlaagsgrubbe Random House, Inc. mit dr Dachmarke Random House, wo drzueghöört, isch im Bsitz vo dr Bertelsmann AG und fungiert as Dachgsellschaft für alli Bertelsmann-Verlaag.
Gschicht
Random House het 2007 Däil vo sine Büecher (5.000 Ditel, Stand: Februar 2007), digitalisiert, für dass Suechmaschine si chönne finde. Mit Insight git Random House sine Kunde d Mööglikäit, e gwüssi Zaal vo Site bro Ditel aazluege. Im Oktober 2008 het Random House bekannt gmacht, ass si mit Google wurde kooperiere und ass die digitalisierte Büecher vo Random House in dr Buechsuechmaschine Google Book Search wurde erschiine.
Guiscriff
Guiscriff (bretonisch Gwiskri) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Guiscriff lyt 79 km vu Vannes un 40 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 70 m un 237 m iber Normalnull.
Zue Guiscriff ghere die Wyler un Gheft: ''Bannalou, Beg-Ar-Marzin, Bigodou, Bonizac, Bonne Comtesse, Botréal, Boudigué, Boudoubanal, Bourgéal, Braoulec, Brohat, Brunot, Cadigué, Cadigué Vihan, Cosquer Saint Antoine, Cosquer Saint-Gwenaël, Crémillet, Le Croissant, Fornigou, Guirzout, Hirgoat, Kerglemes, Kerhervé, Kerhoadic, Kerhouriou, Kerhoz, Kerjulien, Kermabaudren, Kervenozael, Kerviniou, Languédoret, Lobou, Locmaria, Magor, le Merdy, Nanc, Ninez d'en bas, Nonnenou, Penandréo, Penanster, Penanvern, Penarjun, Penéhoc, Penguilly, Penhoat, Penpicou, Poulfanc, Quillernan, le Rest, Restarcorre, Restarfloc'h, Rosquennec, Runglas, Saint Eloi, Saoutalarin, Stang Ludu, Tréfuret, Tréonec, Treuzéva, Ty Deign, Ty Jambou.
Nochbergmaine sin Gourin, Le Saint im Nordoschte, Le Faouët im Oschte, Roudouallec im Nordweschte, Scaër im Weschte, Saint-Thurien im Side, Querrien un Lanvénégen im Sidoschte.
Gschicht
Guiscriff isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1053 as Guiscri (1099: Guiseri, 1160: Guasgury, 1292: Guiscrist, 1293: Guiscrusy, 1368: Guyscri, 1368: Guyscry, 1508: Guisguri, 1516: Guiscyuy, 1536: Guiscruiff, 1630: Quiscriff).
Verwaltig
vu Guiscriff isch. Guiscriff ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell bretonisch Dialäkt vu Guiscriff ghert zum Kerneveg (Cornouaillais).
Lützel (Oberelsass)
Lìtzel (frz.: Lucelle, dütsch: Lützel) isch e Gmeind im ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin). D Gmeind ligt direkt a de Gränz zum Schwiizer Kanton Jura.
Gschicht
Lìtzel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1125 àls S. 'Mariae monasterium qui Lucicella vocatur. De Ursprung vo de Gmeind ligt im Chloschter Lìtzel, wo direkt uf de ehemalige dütsch-franzesische Sproochgrenz glege-n-isch. Doderwäge gits au en Wiler mit Näme Lìtzel uf de Schwiizer Site vo de Gränz.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lìtzel ìsch. Lìtzel isch Mitglid im Gmeindsverband.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lìtzel ghert zem Hochàlemànnisch.
Greifensee ZH
Griiffesee (amtlich Greifensee) isch e politischi Gmeind im Bezirk Uschter vom Kanton Züri i de Schwiiz.
Geografii
Griiffesee liit im Züri Oberland. Als einzige Ort am Griiffesee liit das alt Stedtli diräkt am Uufer. A d Gmeind gränzed d Ort Uschter, Nänike, Voletschwyl, Schwèrzebach und über em See sind Fälande und Muur.
Gschicht
Us früechrischtliche Zyt sind zahlrichi Spure vo Pfahlbouer gfunde worde.
8. Jahrhundert v. Chr.
S '''8. Jahrhundert v. Chr.''' hät am 1. Januar 800 v. Chr. aagfange und isch am 31. Dezember 701 v. Chr. z Änd gange.
Greifensee ZH
Gschicht
Griiffesee isch zum eerschte Mal gnamset worde im Jaar 1260 als Grifense. Der Ort isch rund um s Schloss Griiffesee entstande, wo im 12. Jahrhundert vom Graf vo Rapperschwil poue worde isch.
1402 isch d Herrschaft a d Stadt Züri verpfändt worde und isch sithèr dène ihri Landvogtei. Berüemt isch vor allem de Salomon Landolt, wo vo 1781 bis 1786 da ghèrrscht het. S Schloss Griiffesee isch im alte Zürichrieg 1444 zerstört worde. Vo de 64 Verteidiger wèrded 62 uf de Bluetmatt z Nänike vo den Eidgenosse gchöpft (Mord vo Griifesee). Im 16. Jahrhundert wird s Schloss wider uufpoue. Vo 1781 bis 1787 isch de Salemaa Landolt Landvogt vo Griiffesee gsii.
1831 isch de Bezirk Uschter gschaffe worde und Griiffesee hät dadedur sini politisch Bedüütig als Verwaltigszäntrum verloore.
S chlii Zürcher Landstedtli hät na hüt en hübsche, historische Ortschern.
Bevölkerig
De Uusländeraatäil liit bi 17 % (Stand 2011).
Religion
38,6 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggää: BDP 5,7 %, CVP 7,0 %, EDU 3,4 %, EVP 2,1 %, FDP 15,5 %. GLP 13,4 %, GP 10,9 %, SP 19,5 %, SVP 21,1 %, Suschtigi 1,4 %.
Gmäindspresidänt isch de Beat Brand (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,2 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Griiffesee ghört zue de Oberländer Mundarte.
Amy Macdonald
Läbe
Im Alter vu zwelf Johr het d Macdonald – unter anderem vu dr Rockband Travis beyyflusst – aagfange Akuschtikgitarre z spiile. E Schlisselerläbnis fir ihri Karriere heißt si ne Ufdritt vum Pete Doherty z Glasgow gsi:
Im Juli 2007 het d Autodidakti Macdonald mit em Titel Mr Rock & Roll scho ne Achtigserfolg z Großbritannie gha (Blatz 12 vu dr UK Top 40). Im Spotjohr het si dr Paul Weller uf syyre Dytschland-Turnee begleitet. Mit ihre Debütalbum This Is the Life isch si aafangs 2008 uf Blatz 1 vu dr UK-Charts chuu un het mittlerwyyli Zweifach-Platin-Status derfir iberchuu. D Single This Is the Life isch z ganz Europa seli erfolgryych gsi un isch 1.254.000 Mol verchauft wore Mal.
D Ufnahme fir s zweit Album A Curious Thing hän im Black Barn Studio vum Paul Weller stattgfunde. S Album isch am 12. März 2010 erschine. D Vorabsingle Don't Tell Me That It's Over isch Ändi Februar erschine. S Album het glyy uf em erschte Blatz vu dr dytsche, dr eschtryychische und dr schwyzerische Albumchart debütiert un het z Dytschland no vor em Chartyydritt Gold-Status iberchuu. In dr Schwyz un z Dytschland het s Album e Platin-Uuszeichnig iberchuu.
Im Zug vu ihre Europa-Tour 2010 isch d Amy Macdonald bim Wiener Donauinselfescht vor iber 30.000 Bsuecher ufdrätte.
Liedtext
D Macdonald het in Interview gsait, ihri Text dieje uf Situatione un Ereignis vum ächte Läbe basiere.
Ihre Lied Footballer's Wife diej d Bsässeheit vu britische Bulevardzytige widerspiegle, derwylscht Poison Prince d Drogeabhängigkeit vum Doherty thematisiert. Ihre Song Barrowland Ballroom bezieht sich uf dr glyychnamige Veraastaltigsort z Glasgow. L. A. handlet vu ihre Begeischterig fir e Jake Gyllenhaal un s Lied The Road to Home het si fir ihre Vater gschribe, wu si s escht Mol het säh hyyle, wu ihre gmeinsame Hund gstorben isch. In mänke Song wie Caledonia (di latyynisch-keltisch Bezeichnig fir Schottland) druckt si au ihri Heimetverbundeheit uus.
Don't Tell Me That It's Over handlet vum Klimawandel.
Privats
Vu 2008 bis 2012 isch d Amy Macdonald liiert gsii mit em Walisische Fueßballer Steve Lovell.
Rielasingen-Worblingen
Rüelasinge-Worblinge (dt. Rielasingen-Worblingen ) isch e Gmai im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkig vo Rüelasinge-Worblinge setzt sich zämme us 57,2 % landwirtschaftlicher Flechi, 19,7 % Wald, 21,8 % Sidligsflechi un 1,4 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Rüelasinge-Worblinge ghere d Ortsdail Rüelasinge, Worblinge un Arle.
Gschicht
D Gmai Rüelasinge-Worblinge isch am 1. Jänner 1975 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Rüelasinge un Worblinge.
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Rüelasinge-Worblinge isch dr Ralf Baumert.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Rüelasinge-Worblinge ghert zum Bodeseealemannisch.
Jenische
Di Jänische si die drittgrössti Bevölkerigsgruppe vo ursprünglich nomadische Mensche in Europa und wärde glägentlich mit de Roma verwächslet. Ihri Härkumpft isch ungwüss, Teili vo de jänische Schprooch wysed uf e sehr langi Gschicht hi. Si gönd wohl au lenger zrugg, als es di wyt verbraiteti Theorie vermute losst, dass di Jänische e Volksgruppe mit eigener Schprooch seiged, wo im Zug vo de Buurechrieg (1520 bis 1525) us dr Schwiiz usgwanderet sig.
Teilwys werdet si au als wyssi Zigüüner bezeichnet, wil si im Verglych zu de Roma e helleri Huutfarb händ. Dass es überhaupt zu me ne Verglych mit Roma choo isch, liggt do dra, dass Jänischi als Randgruppe vo der Gsellschaft oft in ähnliche Brüef (Schäreschlyfer, Chorber und Gaukler) tätig gsii sind und dass si es nomadisierends Läbe gfüert händ. Hützutags sind di maischte Jänische z Dütschland halbsässhaft oder sässhaft. I dä Schwyz gits 35'000 bis 50'000 Jänischi, wo vo däne no 3'500 ganzjährig uf d «Reis» fahred und nöd sässhaft sind. Für anderi Länder wie Öschterrych, Frankrych, Luxeburg, Belgie und d Holland liged kaini Aagabe zum Bevölcherigsaateil vo de Jänische voor, will si bishär einzig i de Schwiiz als nazionali Minderheit anerkännt sind.
D Verfolgig vo de Jänische unter em Nazionalsozialismus
Obwohl im Nazionalsozialismus Publikatione und Schriftereihe vom Riichsgsundheitsamt und vo de «Rassetheoretiker» Robert Ritter und Eva Justin di Jänische als Gruppe darschtelled, wo mit de Roma und Sinti ethnisch nüd verwandt si, sind di jänische Mänsche als so genannti «Zigüünermischling» oder «Asoziali» verfolgt, in Konzentrazionslaager deportiert und viilfach ermordet worde. Im Wältbild vo de Nazis händ «Mischling» no schtärcher de Vorschtellig von ere «raine Rasse» widerschproche als di Mänsche, wo vo ihne als «minderwertig», aber «reinrassig» erklärt worde sind. Drum sind teilwiis di jänische Mänsche no schlächter behandelt worde als d Sinti und Roma.
D Verfolgig vo de Jänische in der Schwiiz
D Gschicht vo de Jänische isch vor allem i de Schwiiz zur Ziit äs viel diskutierts Thema, wil da vom «Hilfswerk Kinder der Landstrasse» vo de 1920er bis i d 1970er Jahr jänischi Chind zwangswiis vo ihrne Elter trennt worde sind, um s Jänischi z bekämpfe und d Lüüt im Schtaatssinn z diszipliniere. Vili Jänischi sind i däre Ziit zwangssterilisiert worde. Hütt gälted di Jänische i de Schwiiz als nazionali Minderheit und in Öschterriich als Volksgruppe. Ähnlichi Gruppe gits au in andere Länder, so z. B. di schpanische Quinqui wo mit de Jänische ethnischi Gmeinsamkeite händ und d Tinkers, wo ihne soziologisch gliiched.
Berken
Berke (amtlech Berken) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Berke isch es Dörfli am rächte Stade vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 52,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 30,7 % Waud, 10,7 % Sidligsflächi u 5,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Grabe, Heimehuse, Waliswiu bi Wange, Walliswiu bi Niderbipp u Baau.
Gschicht
Berke isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1272 aus Berinkon. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 18,5 %, CVP 0,0 %, EVP 0,0 %, FDP 2,9 %. GLP 4,4 %, GP 0,1 %, SP 0,0 %, SVP 67,5 %, Suschtigi 6,6 %.
Gmeindspresidänt vo Berke isch dr Hans Geissbühler (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei auui 51 Ywohner Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Berke ghört zum Hochalemannisch.
Augustin Keller
Augustin Keller isch de Name vo däne Persone:
Steißlingen
Stißlinge (dt. Steißlingen ) isch e Gmai im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkig vo Stißlinge setzt sich zämme us 52,1 % landwirtschaftlicher Flechi, 29,7 % Wald, 15,8 % Sidligsflechi un 2,4 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Stißlinge ghere d Ortsdail Stißlinge un Wiechs.
Verwaltig
Stißlinge het mit dr Stadt Singe mid dr Gmaine Rüelasinge-Worblinge un Volkertshuuse e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Stißlinge ghert zum Bodeseealemannisch.
Chambave
Chambave (frankoprov. Tsambava / Tsamboa, töitschu Tschambuvu) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Chambave ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Cervin.
Geografi
Chambave lyt im Augschtdal uf dr linke Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Arlier, Cesséyaz, Champlan, Chandianaz, Clapey, Croux, Fosses, Goillaz, Grenellaz, Guichet, Jovençanaz, Meyaz, Margnier, Montcharey, Ollières, Parléaz, Perret, Pilliolet, Plantaz, Poyaz, Praz, Promassaz, Protorgnet, Ronchère, Septumian, Tercy, Thuy, Valléry, Verthuy. Nochbergmaine sin Champdepraz, Fénis, Pontey, Saint-Denis un Verrayes
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Chambave dr italienisiert Name Ciambave drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Chambave isch dr Elio Chatrian.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Chambave ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Felssporn
As Felsespore, Felsnaase, Gländspore oder Bärgspore bezäichnet mä e Felse, wo schroff us eme Berghang uusestoot. Er stoot us em Gländ umen ume nit nume wäge siner Form uuse, sondern hüfig au wäge siner Geologii (Art vom Gstei, Tektonik).
Felsnaase oder -Spore häi nid umbedingt e Gipfelpunkt. Au eme Bärgrugge, wo nume uf zwei oder drei Site scharf abfallt, cha mä as Spore bezäichne.
In dr Vergangeheit het mä an sonige Stelle am Spore oder Steilhang, wo stotzig über eme Daal lige und wo män ä Sporelaage säit, gärn Burge baut, wil mä die liicht het chönne verdeidige und wil mä vo dört us d Vercheerswääg im Daal het chönne kontrolliere und Signaal zu benoochberte Burge sände. S grösste Brobleem, wo mä im Fall von ere Belaagerig gha het, isch d Drinkwasserversorgig gsi.
Bischbil für sonigi Burgfelse findet mä vor allem in de Alpe. In de dütsche Middelgebirg si sonigi scharfi Felsespore sälte.
Deutsch-Ostafrika
Dütsch-Oschtafrika isch d Bezeichnig vo eme dütsche „Schutzgebiet“ gsi, wo s vo 1885 bis ins 1918 gäh het. Zu dere Kolonie hei Tanganjika (s hütig Tansania ohni Sansibar), Burundi, Ruanda und en chline Teil vom hütige Mosambik ghört. Mit de Niderlag im Erschte Wältchrieg het s Dütschi Reich di Kolonie verlore.
Gschicht
Im Johr 1890 sind dann d Verhandlige gloffe, dass d Bsitzaasprüch vo de DOAG ans Riich überträge werde und im 1891 isch Dütsch-Oschtafrika offiziell de Verwaltig vom Dütsche Riich unterschtellt worde. In de Ziit vom erschte Wältchrieg isch s Schutzgebiet immer umkämpft gsi. Erscht am 25. November 1918 hei di dütsche Truppe in Nordrhodesie kapituliert. Im Versailler Vertrag isch dann feschtglägt worde, dass Dütschland uf alli Kolonie muess verzichte und me het Dütsch-Oschtafrika am 20. Jänner 1920 de Verwaltig vom Völkerbund unterschtellt.
Steve Wozniak
Stephan Gary Wozniak (Spitzname (The) Woz odr Wizard of Woz; * 11. Auguscht 1950 z Sunnyvale, Kalifornien) isch ä amerikanischä Computeringenieur u Ungernähmer. Är het 1976 zämä mit em Steve Jobs u em Ronald Wayne ds Ungernämä Apple gründet u isch so massgeblich am Iizug vo de PCs i privati Huushäulte beteiligt gsi. Är het unger angerem dr Apple I u mitem Apple II dr letscht Heimcomputer, vo komplett vom nä einzelnä Entwickler entworfen isch worde, entwicklet. Usserdäm het är bekannte Computer-Spiu Breakout erfunge. Wozniak giut wägä sinre usserordentliche kreative technische Fähikeite u wägä siner Läbensiinstellig als die typische Verkörperig vom genialen Computer-Hacker.
Halsgraben
Mit Halsgraabe bezäichnet mä e künstlige Graabe, wo nid ganz um e Burgaalaag umegoot, sondern nume an deene Site vom Areal, wo nit dur natürligi Hinderniss gschützt si. Er isch e wichdige Bestanddäil vom Wehrsystem vo vile Höheburge.
Ursprünglig het mä dr Begriff Halsgraabe in dr Burgekund nume für Burge in Spornlaage brucht. Wäge iirer Laag si die uf drei Site vo stotzig abfallende Bärgabhäng gschützt. Mä het dä dorum immer nume vo dr Bärgsite aagriffe. Mä het d Aalaag us braktische Gründ immer an dr ängste Stell vom Bärgsporn vom Landrugge drennt, em „Fläschehals“, und vo doo chunnt dr Naame. Mä het denn nume no über e Brugg – mäistens e Zuugbrugg – in d Burg chönne.
Hützudaags wird dr Begriff Halsgraabe mänggisch au bi andere Arte vo Burgaalaage brucht, wenn die an äinere oder zwäi vo iire Site e diefe Drochegraabe häi, währed si uf de übrige Site dur unzuegängligs Gländ gschützt si.
E Hufe ehemooligi Halsgrääbe si hüte dicht bewaggse und es isch schwiirig, si überhaupt no z gsee.
Stockach
Schtocke (dt. Stockach ) isch e Stadt im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Halsgraben
Bischbil für Burge mit Halsgrääbe im klassische Sinn si d Burg Liebestäi, das Schloss Rochlitz, d Burg Kriebstäi und d Farnsburg.
Stockach
Geografi
D Gmarkung vo Stocke setzt sich zämme us 52,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 31,7 % Wald, 14,3 % Sidlungsflechi un 1,4 % suschtiger Flechi.
Halsgraben
Wenn no anderi Däil von ere Burg, zum Bischbil d Vor- und Kärnburg mit eme sonige Graabe vonenander drennt si, reedet mä vom ene Abschnittsgraabe.
Stockach
Gmondgliedrung
Zue Schtocke ghered d'Ortsdail Kernschtadt Schtocke, Eschpesinge, Hindelwange, Hoppetezell, Mohlspire im Hegau, Mohlspire im Dal, Roëthasle, Wahlwis, Winterspire un Zizehuuse.
Vuwaltung
Schtocke het mit de Gmonde Bodme-Ludwigshafe, Eigeltinge, Hohefels, Milinge und Orsinge-Nenzinge e Verwaltungsgmainschaft vuiibart.
Dialäkt
De Dialäkt vu Schtocke ghert zum Bodeseealemannisch.
Augustin Keller (General)
Dr Augustin Keller (* 22. August 1754 z Solodurn; † noch 1799) isch eine vo de Oberbefählshaber vo dr Armee vo dr Helvetische Republik gsi.
Läbenslauf
Dr Augustin Keller isch 1754 z Solodurn as Sohn vom Schniider Franz Leonz Keller uf d Wält cho. Er isch vo 1766 bis 1770 uf s Jesuitegymnasium z Solodurn gange. Druf isch er in französische Solddienst gsi und 1798 Platzkommandant vo Brügge worde. 1798 het Frankriich si Ernennig zum Chriegsminister vo dr Helvetische Republik mit eme Veto verhinderet. Vom Novämber 1798 aa isch dr Keller Kommandant vo dr helvetische Legion gsi und am 28. März 1799 au Oberbefählshaber vo de helvetische Elitedruppe mit em Rang vom ene Brigadegeneral worde. Scho am 24. Mai 1799 het men en wäge Unfähigkeit entloo, und er isch noch Frankriich gflüchdet. Am 24. Juli 1799 isch er vom ene Chriegsgricht verurdeilt worde.
Noch 1799 het me nüt me von em ghört und über ä Räscht vo siim Läbe weiss me nüt sicher. Er söll spöter im Dienst vo Frankriich und au vo Holland gstande si und d z Batavia stationiert gsi si.
Chamois (Aostatal)
Chamois (frankoprov. Tsamoé) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Chamois ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Cervin.
Geografi
Chamois lyt im Valtournenche, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Corgnolaz (capoluogo), Crépin, Caillaz, La Ville, Lieusel, Suisse. Nochbergmaine sin Antey-Saint-André, Ayas, La Magdeleine un Valtournenche,
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Chamois dr italienisiert Name Camoscio drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Chamois isch dr Remo Ducly.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Chamois ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Chamois sin 41 Froogebeege wider retuurchuu.
Bettenhausen BE
Bettehuuse (amtlech Bettenhausen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Bettehuuse ligt im Altachetal im Oberaargou. D Gmeindsflächi bsteit us 67,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 22,5 % Waud, 9,6 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Hermiswil, Herzogenbuchsee, Ochlenberg, Steinhof u Thörigen.
Gschicht
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört. Am 1. Januar 2011 het d Nachburgmeind Bolodinge (Bollodingen) mit Bettehuuse fusioniert.
Bettehuuse isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1335 aus Bettenhusen, Bolodinge im Jahr 1266 aus Bolathingen.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,2 % gläge.
Religion
82 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,5 %, CVP 0,4 %, EVP 1,1 %, FDP 5,3 %. GLP 4,2 %, GP 3,9 %, SP 20,3 %, SVP 38,6 %, Suschtigi 6,7 %.
Gmeindspresidänt vo Bettehuuse isch dr Andreas Rhyn-Willi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 475 Ywohner 98,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,9 % Französisch.
Grellingen
Grällige, amtlig Grellingen, isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Geographii
Grällige lit im undere Laufedal und ghört sit 1994 zum Kanton Basel-Landschaft. Es lit südlig vo Basel, an dr Iisebahnstrecki Basel–Delémont. Bis zur Stadt Basel si s 15 Kilometer. Dr Bezirkshauptort Laufe lit 9 Kilometer westlig.
D Flechi vo dr Gmeind bedräit 331 Hektare, drvo si 189 Hektare Wald, 69 Hektare Landwirtschaftsflechi, 64 Hektare Siidlige und 11 Hektare umbroduktiv.
Wappe
S Ortswappe isch 1911 vom Heraldiker Türler entworfe worde. Offiziell het mä s aber erst an dr Gemeindiversammlig vom 4. Juni 1946 aagnoh. Dr rot Baselstab (Bischofsstab) wiist uf s Fürstbistum Basel aane; die linggi Schildhelfti enthaltet s Wappe vo dr alte Herrschaft Pfäffige mit gwächslete Farbe.
Name
In dr Region rund ums Rhiichneu bi Basel si Ortsname wo mit "-inge" ände, verbreitet. Die wärde uf d Besiidlig dur d Alemanne im Früehmiddelalter zrügggfüehrt. Vo Grellige verzehlt me, ass en Alamannische Sippeführer, dr "Grello", ihm dr Name gee haig. Mä cha s aber nit belege. Urkundlig erwähnt wird Grellige zum erste Mol am 18. August 1274.
Politik
Politisch wird d Gmeind vom ene siibechöpfige Gremium, em Gemeindirot, gleitet.
Gschicht
Die eltiste menschlige Fund si öbbe 12'000 Johr alt. Wärkzüüg und verbrochnigi Dierchnoche us dr Iiszit het mä im "Chaltbrunnedal" und bi de "Wachtfelse", im Weste vo Grellige, gfunde. Die Höhlene und Felsvorsprüng im "Chessiloch" hai de steizitlige Jeger und Sammler Schutz vor em Wätter bote.
Uf em "Schmälzeried", ere chliine Hochebeni nördlig vom Dorfchärn, und uf em "Neutal", em gegenüberligende Bärghang, isch d Awäseheit vo Römer dokumentiert. Es söll sich drbii um e "Römervilla" handle.
S Dal isch denn vo de Alemanne besiidlet worde. Denn isch s under die fränkischi Herrschaft cho und schliesslig in burgundische Bsitz.
Um s Johr 1000 isch Grellige em Fürstbischof vo Basel gschänggt worde und het für die neggste 800 Johr em Fürstbistum Basel ghört.
1792 si d Franzose under em Napoléon Bonaparte iigfalle. 1793 isch s Dorf Frankriich aagschlosse worde. Am Wiener Kongräss 1815 isch s Fürstbistum Basel ufdeilt worde. S Birsegg isch zu Basel cho, s Laufedal und dr Jura het dr Kanton Bärn as Entschädigung für dr verlornigi Aargau übercho.
Um dä Entscheid git s e Hufe Grücht, wo bis hüte in dr Bevölkerig witerverzelt wärde. So sig s Laufedal us Versehe zum französischsprochige Jura grächnet worde, wil uf dr Charte, wo brucht worde siig, "Laufon" statt "Laufen" gstande haig. En anders Grücht sait, ass d Herre vo Wessebärg, ehemoligi Schlossherre zu Burg im Leimental, z Wien drfür gsorgt haige, ass ihr Stammhuus im Laufedal nit an ihri alte Rivalin, d Stadt Basel, wurd falle.
Sehnswürdikeite
S "Chessiloch" isch berüehmt für die sogenannte Wappefelse. Während em Erste Wältchrieg si die beide strategisch wichtige Iisebahnbrugge über d Birs vom Militär bewacht worde. Irgendeinisch het e Soldat agfange, s Wappe vo siiner Einheit uf d Felse z moole. Mit dr Zit hai anderi s Gliiche gmacht und so en eimoligi Aalag erschaffe, wo hüte e militärhistorischs Dänggmol und e beliebts Erholigsziil in dr Agglomeration Basel isch.
Bahngeschwindigkeit
Herleitig
Im Gegesatz zur Winkelgschwindigkeit \omega, wo beschriibt, in welere Ziit es Objekt en beschtimmte Chreissektor, also en Winkel, umrundet, isch d Bahngschwindigkeit au abhängig vom Radius r vom Chreis. Logisch folgt druus, dass en Punkt uf ere sich drehende Schiibe am Rand e grösseri Bahngschwindigkeit hät, als en sich em Mittelpunkt näher befindende Punkt, wil er e grösseri Schtrecki i dr gliiche Ziit zruggleit. Eifach gseit, isch d Bahngschwindigkeit, die Gschwindigkeit, wo en Körper uf dr Chreisbahn für en beschtimmte Weg inere beschtimmte Ziit zruggleit. D Bahngschwindigkeit wird mit em Buechschtabe v bezeichnet: Wänn t d Ziitduur vonere vollschtändige Umrundig vom Chreis isch (t = T), so gilt: Druus folgt:
Biischpiil
D Bahngschwindigkeit vomene Punkt uf em Äquator vo dr Erde:
Dr Erdumfang beträit öppe
En Ort uf em Äquator umlauft d Erdachse in öppe 24 h (gnauer: in 23 h 56 min - wege em Umlauf um d Sunne).
D Bahngschwindigkeit isch dänn
Für d Schtadt Friburg im Brisgau, wo bi gnau 48° nördlicher Breiti liit, isch d Gschwindigkeit mal so gross; das heisst nur öppe 1'100 km/h.
v = Bahngschwindigkeit; t = Ziit; T = Duur vonere Umdrehig; s = zrugggleite Weg; ω = Winkelgschwindigkeit
Kloster Lützel
S Chloschter Lítzel isch es Chloschter vo de Zisterzienser gsi, wo im Johr 1123/24 gründt worde-n-isch. S Muetterchloschter isch Bellevaux gsi. Im 1792i isch es ufglöst worde.
D Lag
S Chloschter Lítzel isch genau uf de Schproochgränz zwisch em germanische un em romanische Sproochruum gründt worde. Nördlich vom Chloschter, im Sungau het mer alemannisch gredt, südlich – im hütige Kanton Jura – Franc-comtois. Au d Wasserscheide zwüsche de Rhône un em Rhy isch ganz i de Nöchi.
Gschicht
Gschtiftet worde isch s Chloschter im Johr 1123/24 vo de Grafe vo Montfaucon. Es isch e Tochtergründig vom Chloschter Bellevaux gsi. S Chloschter isch spöter a d Grafschaft Pfirt cho, ma weiss aber hüt nümm, wann des gsi isch. Bekannt isch aber, dass de Elsgau u de Sornegau zwüsche 1270 u 1278 ans Fürschtbistum Basel cho isch. D Gränze zwüsch em Fürschtbistum u de Grafschaft Pfirt isch ab do Mitte durchs Chloschter gange. Erscht im 1757 het me e Gränzkorrektur vorgnoh, wo defür gsorgt het, dass wenigschtens de Chloschterbezirk ganz uf einere Site gsi isch, nämlich uf de elsässische. Wo im Johr 1789 d französisch Revolution usbroche isch, isch de Bsitz vom Chloschter beschlagnaamt un im 1791 verchauft worde. S Chloschter het als solches no exischtiirt, bis es im Herbscht 1792 gschlosse worde-n-isch. Am Aafang vom 19. Johrhundert sin d Chile un anderi Näbegebäud abtrage worde. Aber en Teil vo de Hüser sin bis hüt erhalte blibe.
Sempachersee
Dr Sempachersee isch en See bi Sorsi im Schwiizer Kanton Luzern. Er hät e Fläche vo 14,5 km², liit, fasst 0,66 km³ und isch a dr tüüfschte Schtell 87 m tüüf.
Er liit in landwirtschaftlichem Gebiet und isch ufgrund vom Nährschtoffiitrag dur d Landwirtschaft vom Erschticke bedroht. Er wird drum aktiv belüftet.
Vereine
De See werd vom Seeclub Sorsi ond Sämpech zum Ruedertraining verwändet.
Badis
Bis uf Oberchöuch hend alli umligende Gmeinde en Badi. S Problem in Oberchöuch es, das de Seezuegang entwäder Naturschutzgebiet oder Privatbsetz is. Trotz em Wölle vo de Oberchöucher es es ned glunge en Seezuegang z schaffe. En Schänke, Eich, Sorsi, Sämpech geds rechtigi Badis. En Nottu und Nöiechöuch es de Zuegang gratis, es aber au ned bewacht.
Russland
S hitig Russland het si us em Großfirschtetum Moskau, eme Dailfirschtetum vum friejere oschtslawische Rych Kiewer Rus, zuen eme Vilvelkerstaat entwicklet, wu iber hundert Ethnie zellt, doderby mache d Russe hite ca. 81 Brozänt vu dr Bevelkerig uus.
Di Russisch Federation isch „Furtsetzerstaat“ vu dr Sowjetunion in internationale Organisatione, Atommacht un ständig Mitglid vum Wältsicherheitsrot. No dr Erholig vu dr poschtkommunistische Transformationskrise in dr 1990er Johr ghert Russland zurzyt no dr Chaufchraftparitet zue dr sechs greschte Volkswirtschafte vu dr Wält un giltet as wichtigi Industrienation, wu au dur ihre Rychtum an natyrlige Ressource hochi internationali Bedytig het.
Geografy
Russland isch mit 17,075 Millione Quadratkilometer s mit Abstand flechegrescht Land vu dr Ärd. S umfasst elf Brozänt vu dr Wältlandflechi, des entspricht uufgehr dr Flechi vu Australien un Europa zämme. Bis uf d Trope git s alli Klimazone.
Uf em Biet vu Russland het s e baar vu dr lengschte Fliss un dr eltscht un diefscht Binnesee vu dr Wält (Baikalsee).
Lag un Gränze
Russland het näbe dr Volksrepublik China mit 14 di grescht Aazahl vu Nochberstaate mit ere gmainsame Gränze. D Gsamtlengi vu dr Landesgränze lyt bi 20.017 Kilometer. Russland gränzt derzue au an fimf Meer, d Kischtelinie umfasst doderby 37.653 km.
S russisch Chärnland gränzt an d Staate Norwege (196 km) un Finnland (1340 km), derno chunnt e churze Kischtestraife zur dr Oschtsee. Derzue dailt si Russland e Gränze mit dr baltische Länder Eschtland (334 km) un Lettland (217 km), derno mit Wyssrussland (959 km) un dr Ukraine (1576 km, ohni Landesgränze vu dr Krim). S Schwarz Meer drännt di europäische Gränze vu Russland vu dr asiatische. Im Kaukasus gränze Georgie (723 km) un Aserbaidschan (284 km) aa. Noch eme Kischtestraife am Kaspische Meer chunnt e langi gmainsami Gränze zue Kasachstan (6846 km). Z Oschtasie gränzt Russland zum erschte Mol an d Volksrepublik China (rund 40 km) un derno an d Mongolei (3485 km). Derno git s zum zwaite Mol e Gränzabschnitt zue China (3605 km). Mit Nordkorea (19 km) het s di letscht Landverbindig zuen eme andere Staat.
Derno cheme d Kischtelinie zum Japanische Meer, em Ochotskische Meer, zum Pazifische Ozean un zue dr Beringsee. Iber di nume 85 km schmal un 30 bis 50 Meter dief Beringstroß isch im usserschte Oschte vu Alaska drännt. Di russisch Groß Diomedes-Insle lyt nume vier km ewäg vu dr US-amerikanische Chlaine Diomedes-Insle. Dr gsamt nerdli Dail vum Land gränzt an dr Arktisch Ozean. Dert lige verschideni Insle, wu zue Russland ghere, am nerdligschte s Franz-Josef-Land.
Näb em Chärnland ghert au no ne Exklave zue Russland, dr nerdlig Dail vum ehmolige Oschtpreuße, di hitig Oblast Kaliningrad. Des Biet gränzt an Litaue (227 km) un Pole (206 km) un isch dodermit vollständig vu EU-Länder umgee.
Russland isch in nyyn Zytzonen yydailt (vu UTC+3 bis UTC+12), doderby giltet syter anne 2011 im ganze Land s ganz Johr d Summerzyt.
Großlandschaften un Relief
Russland umfasst e Vilzahl vu unterschidlige Naturryym, wu seli verschidenartigi Nutzigen ufwyse. Geografisch glideret si Russland in dr Hauptsach in die acht Großlandschafte (in Wescht-Oscht-Richtig):
Fliss un See
Mit 120.000 Fliss un fascht zwoo Millione See isch Russland seli wasserrych. Dr Waldgirtel, wu zwai Drittel vu dr Flechi yynimmt, wirkt zämme mit em Niderschlagsiberschuss as risige Wasserspycher, wu ne ganzNetz an Wasserlaif spyst. Dr Nurdrussisch Landrugge as sy Verlengerig geg dr Ural bildet d Wasserschaide zwisch em Wolgabecki un em Wysse Meer bzw. dr Barentssee im Norde. Wäge dä git s kaini Wasserwäg, wu di nerdlige mit dr sidlige Randmeer verbinden.
Im europäische Dail vu Russland isch dr wichtigscht Fluss d Wolga. Si isch dr lengscht Fluss vu Europas un verlauft uusschließli z Russland. Zämme mit ihre beede Näbefliss Kama un Oka duet si ne große Dail vu dr Oschteuropäische Ebeni no 3534 Kilometer zum Kaspischen Meer im Sidoschten entwässere. As Wasserwäg isch d Wolga bsundersch wichtig, wel si Nordeuropa mit Zäntralasie verbindet. E große Bedytig fir di slawische Staate het dr Dnepr (auch Dnjepr gnännt). Dr Strom entstoht weschtli vu Moskau un fließt derno dur Wyssrussland un d Ukraine, wun er in s Schwarz Meer mindet. Iber dr Dnepr-Bug-Kanal isch er mit dr polnische Fliss Bug, Weichsel un Memel verbunde, was dr Dnepr zuen ere wichtige Wasserstroß macht.