cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Theodorskirche (Basel)
Gschicht
D Kiirche isch zum erste Mol 1084 in ere Urkunde erwäänt worde. Am Aafang vom 12. Joorhundert het si zum Dalnekloster ghöört. Si lit rhiiuf vom hütige Chläibaasel im Dorf Niiderbaasel, wo spööter ufgee worde isch. S Gebiet het zu sällere Zit kiircherächtlig zum Bistum Konstanz ghöört, grundrächtlig aber zum Fürstbistum Baasel. Mä het 1947 in dr Kiirche Greeber us em 8. Joorhundert gfunde. Dusse het mä in de Joor 1984 und 1993 Greeber us em 11. Joorhundert entdeggt. Wo im Joor 1225 d Rhiibrugg baut worde isch, het sich e Däil vo dr Gmäind witer unde am Rhii nööcher an dr Brugg niidergloo. Eso häi dr Gmäind jetz Glöibigi gfeelt und vor allem d Kiirchestüüre, wo si zaalt häi. Mä het dorum 1255 d Dochderkapälle St. Niklaus in dr Nööchi vo dr Brugg baut. Us sällere Zit wäiss mä, ass dr St. Theodor dr Namenspatron vo dr Mueterkiirche gsi isch.
Bim Baasler Ärdbeebe im Joor 1356 isch e groosse Däil vo dere Kiirche schweer beschädigt worde. Bricht us em Joor 1402 verzelle: [Die Kirche sei] erschüttert, umgeworfen und aus der Form gebracht worden. Bäidi Kiirchedürm si zum Däil iibroche und dr Altar het au starke Schaade gnoo. Mä het spööter nume dr Norddurm wider ufbaut. Hüte finde gläägentlig Konzärt in dr Kiirche statt.
1984 isch näbed de Chile es Skelett usgrabe worde, wo underem Name Theo der Pfeifenraucher bekannt worde isch.
D Orgle
D Orgle isch vo de Orgelbauer Alfred und Daniel Kern us Stroossburg baut worde. S Instrumänt het 37 Register uf drei Manual und Pedal. D Drakture sin mechanisch.
Friedrich
Friedrich isch e dütsche männlige Vorname. Die wiibligi Form isch Friederike.
Scho nume uf Dütsch git s vom Name meh as es Dotzed Variante: Fiddy, Frek, Frerk, Frerich, Friddo, Fridich, Frido, Fridolin, Fridulin, Friedi, Frieder, Friederich, Friedl, Friedo, Friedolin, Frily, Fritz und im Niederdütsche: Fiete, Fietje, Frederich, Frederik, Frerich, Freerk und Früderk.
Die meiste andere europäische Sproche kennen en au in mehrere Variante:
Härkumft und Bedütig
Dr Name Friedrich setzt sich us de althochdütsche Wörter „frid“ (Friiden) und „rîhhi“ (mächtig, Fürst) zsämme.
Im 18. und 19. Johrhundert isch er z Dütschland ein vo de beliebtiste Vornäme überhaupt gsi, sicher au wil vili vo de preussische König eso gheisse hai. In de Wältchrieg isch dr Name vo de Ängländer, Franzose und Russe in dr Form vo „fritz“, bi de Franzose isch au d Form „fridolins“ gängig gsi, zur Bezeichnig vo de Dütsche im Allgemeine bruucht worde.
Rossemaison
Rottmund isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Dälschberg.
Geografii
D Nochbergmeinde sind Cortittel, Dälschberg, Rennedorf und Kastel.
Gschicht
Rottmund isch im Joor 1462 als Rosemason erwäänt worde.
Rottmund het zu de Propschtei Münschter-Granfälde ghört. Au i de Ziit vu de Reformazioon isch Morschwiiler katholisch bliibe. I de Joor 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghört, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Bi de Volksabstimmig über d Schaffig vum Kanton Jura sind d Lüüt im Dorf i de Mehrheit für de nöi Kanton gsii und so isch Morschwiiler im 1976 vum Bezirk Münschter zum Bezirk Dälschberg chu und ghert sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura.
Seenswürdigkeite
Di ehemoligi Kapell Notre-Dame de la Salette isch 1869–1870 erbout worde. Syt 1983 befindet sich dorin s Kulturzäntrum vu dr Gmeind. Si het friener zur Pfarrei Rennedorf ghert.
Savognin Bergbahnen
D Savognin Bergbahne AG isch es Schwiizer Verchersdienschtleischtigs- und Tourismusundernähme. D Aktivität konzentriert sich uf d Region Savognin/Riom-Parsonz im Kanton Graubünda. Si umfassed d Bereich Bergbahnbetrieb und Gaschtronomie. S Undernähme beschäftiget rund 30 Jahres- und 80 Saisonmitarbeitendi und het im Gschäftsjahr 2013/2014 än Umsatz vo 8.76 Millionä Frankä erwirtschaftät.
D Savognin Bergbahnen AG isch a dr Schwiizer Börsä SIX Swiss Exchange kotiert. 51 Prozänt vo dr Aktiä besitzed dä Markus Schröcksnadle und d Brüädärä Anton und Peter Schmidl. D Familiä Schröcksnadel und Schmidl händ in Savognin glichgrossi Aateil.
Tätigkeitsgebiet
S Undernähme betriibt insgesamt 13 Alaage: ei Gondelbahn, zwei Sesselibahnä, vier Schiilift (dadevo zwei Doppelschiilift), ei churzi Standseilbahn, zwei Chlini Schiilift und eis Laufband (Zauberteppich).
Gschicht
Wo im Jahr 1882 d Gotthardbahn in Betrieb gno wordä isch, händ villi Passstrasse wo als Nord-Süd-Verchersachsä dient händ a Bedütig verlorä. Das isch vilnä Bergdörfer so gangä (dä Verluscht vo dr Exischtänzgrundlag), drunder au em Dorf Savognin. Für dr wirtschaftlichi Ufschwung und gäge d Abwanderig isch drum dr Wintersport entdeckt wordä. S Projekt Wintersport hend damals dr Gmeindskanzlischt Leza Spinatsch und dr Tobias Kuoni starch voratribä.
Gründig
Am 25. Mai 1962 hät dr Tobias Kuoni d Aktiegsellschaft «Nandrò Ski- und Sessellifte Savognin-Piz Martegnas AG» gründet. Dr Namä Nandrò het s Undernähme vom Val Nandro becho, was es Siitetaal vom Oberhalbstei isch (det isch au s Schiigebiet). Dr Namä Nandrò-Bergbahnen AG Savognin isch bis im Dezember 1998 dr offizielli Name vom Undernähme blibä. Im Summer 1962 het d Nandrò AG ganz ohni Hilf vo Helikopter (die hets damals nonig gä) drü Seilbahne bout: Di letschti Aalag isch am 20. Dezember 1962 - 2 Täg vor dr Eröffnig vo dr drüü Bahnä - fertig wordä. Ei Einzelfahrt pro Sektion het im Winter 1963/64 1.50 Frankä koschtät, ei Tageschartä 10 Frankä. I dr Wintersaison sind öpä 196 000 Lüüt beförderet wordä.
Früechi Pionierleischtige
I dä folgende Jahr het s Undernähme ä Vielzahl vo wiitäre Pionierleischtige erbracht. Under anderem hets im Jahr 1965 dä erschti automatischi Schnee- und Pischtäbricht igrichtet, het 1969 di längschti Gondelbahn vo dr Wält bouä und het als erschti Feriädeschtination vo dr Schwiiz än Autoufchläber mit de Ufschrift «Mein Ziel Savognin» igfüert. 1973 het d Musigggruppä Peter, Sue & Marc sogar äs Lied mit em Täxt «Mein Ziel ist Savognin» gschribä. 1978 het s Undernähme di erschti Grossbeschneiigsaalag vo Europa bout (ueg unnä), was äm Schiigebiet Schneesicherheit bracht hät. Als Schiigebiet mit dr einzigä Schneealag wiit und breit isch Savognin so zumänä attraktivä Trainingsort für Profischiifahrer wordä. Zwüsched 1983 und 1995 isch s Schiigebiet sogar zum Usträgigsort vo sibä FIS-Doppelveraschtaltigä cho. 1985 het dank dr Schneealag sogar dr Slalom-Weltcup vo dr Damä in Savognin stattgfundä. Z Leysin im Kanton Waadt, wo dr Weltcup eignetlich stattgfundä hetti, hets weder Schnee gha, no hets Schiigebiet über ä Beschneiigsalag verfüegt.
See/Parkplatz
Im Summer 1986 het d Savognin Bergbahne AG zäme mit dr Gmeind Savognin für 2.5 Mio. Frankä ä doppelnutzigsalag See/Parkplatz bout. En Flächi vo 1.4 ha isch teeret worde und dient sither im Winter als Parkplatz für Schneesportler. Im Früelig wird de Parkplatz über en unterirdischi Wasserleitig vonere Quelle gfluetet. Dadebi entstaht en Badesee wo 40-60 m breit und 250 m lang isch. Er het e tiefi vo maximal 2.80 Meter. S Wasser wird via Überlauf id Julia gleitet. Wegem dunkle Teerbode erwährmt sich dä See im Summer schnell uf en agnähmi Badetemperatur. Um de See ume hets zuesätzlich einigi Freiziitagebot (Beachvolleyball, Minigolf, Spielplatz).
Kunstmuseum Basel
Im Kunstmuseum Basel isch die grössti und bedütendsti öffentlig zuegängligi Kunstsammlig in dr Schwiiz. Mit siine Schwerpünkt zehlt s au international zu de wichdigste Museum vo siiner Art. S neoklassizistische Museumsgebäud isch vo 1931 bis 1936 vom Paul Bonatz und R. Christ blant und baut worde. S Museum lit näben em ehemolige Gebäud vo dr Schwiizerische Nationalbank am Dalbe-Grabe z Basel.
S Basler Kunstmuseum isch uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.
D Sammlig
S Kunstmuseum het die grössti Sammlig uf dr Wält vo Arbeite vo dr Holbei-Familie. Vor allem die eltere Beständ vom Museum göhn uf dr Basler Sammler Basilius Amerbach (1533–1591) zrugg, wo dr Vater von em, dr Bonifacius, under anderem mit em Humanist Erasmus vo Rotterdam und em Mooler Hans Holbei befründet gsi isch. 1661 het d Stadt die Privatsammlig kauft. S sogenannte Amerbach-Kabinett isch eins vo de erste Museum gsi, wo im Bsitz vom ene stedtische Gmeinwäse gstande si.
D Amerbachsammlig isch 1671–1849 im Huus zur Mugge underbrocht und e Deil vo dr Universitätsbibliothek gsi. 1849 isch si in s Museum an dr Augustinergass züglet, wo hüte s Naturhistorische Museum isch. Wil s nid gnueg Blatz gha het, isch 1922 im «Augustinerhof» an dr Augustinergass s Chupferstichkabinett dehei gsi und im «Bachofehuus» am Münsterblatz d Sammlig Bachofe mit witere Beständ. Dr Hauptdeil vo dr Sammlig isch 1928 in dr Kunsthalle usgstellt worde. Sit 1936 het d Kunstsammlig ihr Domizil im Kunstmuseum, wo d Bau- und Blanigszit drvo öbbe drei Johrzähnte in Aaspruch gnoh hai.
S Kunstmuseum het drei Stöck (Parterre, 1. und 2. Stock). Die Alte Meister si under anderem mit Wärk vom Holbein em Jüngere, Konrad Witz, Martin Schongauer, Lucas Cranach d. Ä., Mathias Grünewald, Rubens und Rembrandt verdräte. S Museum verfüegt über e grossi Sammlig vo holländischer und flämischer Moolerei us em 17. Johrhundert. D Impressioniste vom 19. Johrhundert si under anderem dur dr Paul Cézanne, Paul Gauguin, Vincent van Gogh, Camille Pissarro, Claude Monet und Pierre-Auguste Renoir verdräte. Usserdäm het s Wärk vo dr dütsche, östriichische und schwiizerische Moolerei vom 18. und 19. Johrhundert, zum Bischbil vom Cuno Amiet, Ferdinand Hodler, Johann Heinrich Füssli, Michael Wutky und Robert Zünd. Zur grosse Böcklin-Sammlig ghöre under anderem die ersti Version vom Böcklin siim Gmäld «Die Toteninsel» und bekannti Wärk wie «Kentaurenkampf», «Die Pest» und «Spiel der Najaden».
Under de Exponat vo dr Blastik und Moolerei vom 20. Johrhundert befinden sich Wärk vom Picasso, Braque und Juan Gris. Dr Expressionismus wird under anderem dur dr Edvard Munch, Franz Marc, Oskar Kokoschka und Emil Nolde verdräte. Usserdäm het s Kunstwärk us dr Zit vom Konstruktivismus, vom Dadaismus und vom Surrealismus. As Verdräter siige do dr Piet Mondrian, Salvador Dalí, Max Ernst und Yves Tanguy gnennt. Zitgenössischi Kunst wird zsämme mit Wärk vo dr Emanuel Hoffma-Stifdig im Basler Museum für Gägewartskunst, wo 1980 eröffnet worden isch und administrativ zum Kunstmuseum ghört, usgstellt.
Fachbibliothek und Chupferstichkabinett
Im Bau vom Museum het s en öffentlig zuegängligi Fachbibliothek, wo gliichzitig d Bibliothek vom kunsthistorische Seminar vo dr Universität Basel isch. D Bibliothek befindet sich sit em Januar 2005 im ehemolige Nationalbankgebäud, wo näben em Museum lit.
Im ene eigene Abschnitt voms Huus befindet sich s Chupferstichkabinett mit ere riichhaltige Sammlig an Zeichnige und Originalgraphike vom 15. Johrhundert bis zur Gegewart. Mit über 300'000 Handzeichnige, Aquarell und Druckgraphik isch es die grössti öffentlig zuegängligi Sammlig in dr Schwiiz und isch au international eini vo de bedütendste Sammlige vo dere Art. Näbe Zeichnige vom Albrecht Dürer si au 50 Zeichnige us fümf Skizzebüecher vom Paul Cézanne usgstellt. Im Beriich vo dr neuere bis zitgenössische Kunst het d Sammlig beachtligi Wärkkomplex vo schwiizerische, dütsche, italiänische und amerikanische Künstler, unter ihne vom Joseph Beuys, Andy Warhol, Jasper Johns, Georg Baselitz, A. R. Penck, Brice Marden, Bruce Nauman, Jonathan Borofsky, Roni Horn, Francesco Clemente, Mimmo Paladino, Enzo Cucchi, Walter Dahn, Martin Disler, Siegfried Anzinger, Leiko Ikemura, Markus Raetz, Robert Therrien, Rosemarie Trockel und Robert Gober.
Wichdigi Usstellige
Vom April bis Septämber 2009 het s Kunsthuus Basel 70 Landschaftsbilder vom holländische Mooler Vincent van Gogh zeigt. Chronologisch het d Usstellig en Überblick über alli Periode vo siiner Schaffenszit bote: vo Holland über Baris, zu siiner Zit z Arles in Südfrankriich, wie au vo siim Ufenthalt in dr Heilaastalt vo Saint-Rémy und zletzt z Auvers-sur-Oise. Ergänzt worde isch d Ustellig vo 40 Gmäld vo siine Zitgenosse. Für d Usstellig si Leihgoobe vo bedütende Museum wie em Museum of Modern Art z New York, em Musée d’Orsay z Baris, em Van Gogh Museum z Amsterdam, em Belvedere z Wien oder dr National Gallery z London zsämmedrait worde. D Usstellig het meh als e halbi Million Bsuecher gha.
Avis
S Museum hett vu 17:00 Uhr bis 18:00 Uhr freie Eintritt. Au am erste Sunntig im Monat hätts freie Eintritt.
William
William isch en änglische männlige Vorname, die änglischi Form vom Name Wilhelm. Si Ursprung isch normannisch.
Albbruck
Albbruck isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet und ligt a dä Mündig vo dä Alb i dä Rhii, wo do d'Gränze zu de Schwiz bildet. S isch vor allem bekannt wäge dä Papierfabrik. Selli gits scho lang, früener händ sie s Holz däfür no d Alb abegflözt. D Alb isch bevor dä Elektrifiziirig ä ganz gfährlichs Wasser gsi wo oft Hochwasser gha hät. Dä Strom wird für d Papierfabrik bruucht.
Nochbergmeinde
D'Gmeind gränzt im Norde an Dachsbärg, im Oste an d'Chreisstadt Waldshüet-Dienge und Dogere, im Süde an d'Schwizer Gmeinde Schwaderloch und Mettauertal, im Weste an Laufeburg und Herrischried.
Gmeindeglyderig
Zu de Gmeind Albbruck mit de Gmeinde Birkchinge (Birkingen), Birdef (Birndorf), Büech (Buch), Schache (Schachen) und Underalpfe (Unteralpfen), wo bis in d'1970er-Johr alli selbständig gsi sin, ghörte insgsamt 20 Dörfer, Wyler, Höf und Hüser. Zu de Gmeind Albbruck in de Gränze vom 31. Dezämber 1974 ghöre s Dorf Albbruck mit Alb und d'Gmeindedeil Albert und Kiesebach. Zu de ehemolige Gmeind Birkchinge ghöre d'Dörfer Birkchinge und Kuchelbach, de Wyler Bohland und s Ghöft Behle. Zu de ehemolige Gmeind Birdef ghöre d'Dörfer Birdef und Schadebirdef und s Ghöft Miehli. Zu de ehemolige Gmeind Büech ghöre s Dorf Büech, d'Wyler Etzwihl, Haide, Hechwihl und Steibach und d'Hüser Görwihler Steg und Hochefäls. Zu de ehemolige Gmeind Schache ghört Steibach und d'Hüser Görwihler Steg und Hochefäls. Zu de ehemolige Gmeind Schache ghört s Dorf Schache. Zu de ehemolige Gmeind Underalpfe ghöre s Dorf Underalpfe und d'Hüser Styg, Jugendheim.
Im Gebiet vo de ehemolige Gmeind Büech litt di abgangeni Burg Ryburg (oder Iburg).
Gschicht
De Orts-Chern Albbruck mit sine Ortsdeil Kiesebach, Alb und Albert hät de Gmeind ihr Name gee; er isch 1403 s erscht Mol gnännt worre. De Ortsdeil Birkige isch 814 als Birchinga zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre und hät zerscht im St. Galler Chloster, spöter (ab 1528) im Chloster St. Blasie ghört. Birndorf isch au 814 zum erschte Mol i-n-re Urkunde erwähnt worre. Im Ortsdeil hät's e dreischiffigi Chirch im romanische Stil; dört findet mer mehreri Kunschtwerch. Sit 1271 hät Birndorf zum Chloster St. Blasie ghört. De Ortsdeil Büech wird als puach im St. Galler Urkundebüech erwähnt.
Prévonloup
Prévonloup (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Prévonloup lyt am rächte Stade vu dr Broye zwische Lucens un Romont (FR). D Gmaiflechi umfasst 80,2 % landwirtschaftligi Flechi, 12,6 % Wald un 7,1 % Sidligsflechi.
Albbruck
Rümligi Entwicklig vom Gmeindegebiet
Am 1. April 1924 sin d'Gmeinde Albbruck, Alb und Kiesebach zu de "neue" Gmeind Albbruck vereinigt worre. 1936 isch d'Gmeind Alb uff sälli Gmeind ygmeindet worre. Di hüttigi Gmeind Albbruck isch zum 1. Januar 1975 uss de sechs Gmeinde Albbruck, Birkchinge, Birdef, Büech, Schache und Underalpfe bildet worre, wo bis dörthy selbständig gsi sin.
Prévonloup
Gschicht
Prévonloup isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1336 as Provalour (1340 Provonlou, 1440 Prévondloup9.
Albbruck
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Prévonloup
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,6 % gläge.
Religion
68,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 19,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,4 %, CVP 2,4 %, FDP 14,9 %, GLP 5,5 %, GP 4,2 %, SP 22,5 %, SVP 40,6 %, Sunschtigi 0,3 %.
Dr Burgermaischter vu Prévonloup isch dr Alain Michel (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 114 Yywohner 91,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,9 % Dytsch un 0,9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Io (Mond)
D' Io [ i o, vu grichisch Ῑώ] isch dr innerśt vu dr grosse Mönd vum Planet Jupiter. Ihr Besunderheit isch ihr extreme Vulkanismus, wo vu keinem andere Himmelskörper im Sunnesystem yberbotte wird. Bekannt isch si dur die erśt Messig vu dr Liechtgschwindigkeit dur dr Ole Rømer anno 1676 anhand vu dr beobachtete Verfinsterigszitte vu dr Io in Abhängigkeit vu dr Śtellig vum Jupiter zue dr Erde worre.
Entdeckig
Dr Io ihri Entdeckig wird im italienische Glehrte Galileo Galilei zuegśproche, wo anno 1610 si eifachs Fernrohr uf dr Jupiter grichtet het. Die vier grosse Mönd Io, Europa, Ganymed un Kallisto werre sällewäg au as Galileischi Mönd bezeichnet.
Allerdings het dr Dytsch Simon Marius in sinem 1614 erschinene Werch Mundus Jovialis d'Entdeckig fer sich beasprucht, indem er behauptet het, die grosse Jupitermönd scho a baar Nächt vor em Galilei entdeckt z'ha. Dr Galilei het säll azwiifelet un het im Marius si Werch als Plagiat bezeichnet.
Daift worre isch dr Mond uf d'Io, in dr grichische Mythologi e Schätzli vum Zeus (entspricht im römische Jupiter). Obwohl dr Namme Io scho churz nooch dr Entdeckig vum Simon Marius vorgschlage worre isch, het er sich yber langi Zitt nitt dursetze chänne. Erst in dr Middi vum 20. Johrhundert isch er wiider in Bruuch chu. Vorher sin die galileische Mönd yblicherwiis mit römische Ziffere bezeichnet worre un d'Io isch dr Jupitermond I gsi.
Die galileische Mönd sin so hell, dass mer si scho mit eme Fernglas oder ime chleine Teleskop beobachte cha. Mit ere schinbare Helligkeit vu öppe +4m bis +5m wäre si sogar alli vier in Gegede ohni nächtlichi Liechtverschmutzig mit blossem Aug sichtbar, wenn si nit dr mit -2,5m öppe 100 Mol heller Jupiter yberśtrahle dät.
Bahndate
D'Io umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 421.600 Kilometer in 1 Dag 18 Stund un 27,6 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0041 uff un isch um 0,05 Grad gegenyber vu dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt.
Ufbau un physikalischi Date
D'Io besitzt e middlere Durmesser vu 3.643,2 Kilometer. Si het drei underschidlich langi Axe: 3660.0 km am Äquator bi dr uf dr Jupiter grichtete Ax, 3637.4 km am Äquator tangential zue dr Umlaufbahn un 3630.6 km bi dr Polax. D'Io het e relativ hochi Dichti vu 3,56 g/cm3. Si wiist dodemit e eweng höcheri Dichti un e eweng grössere Durmesser wie dr Erdmo uf. Anderśt wie die meiśte Mönd im ussere Sunnesystem schint d'Io dorum eher wie die terreśtrische (erdähnliche) Planete yberwigend us silikatischem Gśtei ufbaut z'si. Geologisch betrachtet isch d'Io dorum au e terrestrische Planet. Date vu dr Ruumsonde Galileo len druf schliesse, dass d'Io e Chern us Iise, eventuell mit Adeile an Iisesulfide, vu mindistens 900 Kilometer Durmesser besitzt.
Im Gegesatz zue dr andere galileische Mönd findet sich uf dr Io - au do im Erdmo ähnlich - so guet wie kei Wasser, allerdings us eme ganz andere Grund. Bi dr Io chännt säll druf zruckzfüehre si, dass dr Jupiter in dr Früehzitt vu sinere Entśtehig vor öppe 4,5 Milliarde Johre so hochi Temperature ufgwise het, dass Wasser un anderi flüchtigi Subśtanze uf dr innerśte Mönd hänn entwiiche chänne.
D'Io rotiert in 1 Dag 18 Śtund un 27,6 Minute um die eige Ax un wiist dodemit, wie dr Erdmo un die ybrige innere Jupitermönd, e bundini Rotation uf. D'Io isch zimli hell: ihr Albedo betrait 0,61, des heisst, 61 Prozent vum ifallende Sunneliecht werre vu dr Oberflächi reflektiert. D'Oberflächetemperatur betrait im Durschnitt –143 Grad Celsius (130 K).
Vulkanismus
Dr Io ihri Oberflächi wiist so guet wie keini Impaktkrater uf, vilmeh isch si vu aktivem Vulkanismus prägt un ständige Veränderige underworfe. D'Io isch deshalb mit Abstand dr vulkanisch aktivśt Körper im ganze Sunnesystem.
Bi Eruptione werre flüssiger Schwäfel un Schwäfeldioxid mit Gschwindigkeite bis zue 1 km/s usgstosse, wo ufgrund vu dr gringe Schwerchraft bis in 300 Kilometer Höchi glange chänne. D'Materialie gheie zruck uf d'Oberflächi un bilde mächtigi Ablagerige in allene Farbschattierige vum Schwäfel.
Dr Vulkanismus isch erśtmols 1979 uf śpektakuläre photographische Ufnahme vu dr Ruumsonde Voyager 1 nochgwiise worre, wo sinerzitt grosses Ufsähne erreggt hänn, wil säll die erst Entdeckig vu aktivem Vulkanismus uf eme andere Himmelskörper wie dr Erde gsi isch. D'Eruptione variiere zimli śtarch. Scho yber e Zittrum vu bloss vier Munät, wo zwische dr Achunft vu Voyager 1 un Voyager 2 vergange gsi sin, het mer feśtśtelle chänne, dass Eruptione im e bestimmte Beriich zum Erlige chu sin, während an andere Stelle nöii agfange gha hänn. D'Ablagerige rund um die vulkanische Krater hän sich ebefalls dütlich veränderet gha.
Die vulkanisch Aktivität wird dur Gezittechräfte verursacht, wo dr Mond regelrecht durchknätte un dodurch ufheize. Ällei d'Gezittechräfte vum Jupiter uf d'Io sin meh wie 6000-mol śtärcher wie sälli vum Erdmo. Die zuesätzliche Gezittechräfte vu Europa un Ganymed lige no immer in dr Grösseornig vu dene vum Mo uf d'Erde. Dur die bunde Rotation vu dr Io isch aber nit die absolut Śtärchi vu dr Gezittechräfte vum Jupiter entschidend, sundern bloss ihri Änderig. D'Io wird dur e Resonanzeffekt mit dr Mönd Europa un Ganymed, dene ihri Umlaufzitte im Verhältnis 1:2:4 zueenander stehn, uf e liicht elliptischi Bahn um dr Jupiter zwunge, sodass d'Variation vu dr Gezittekräft vum Jupiter ällei dur d'Variation vum Abstand noch 1000-mol so gross isch wie dr Ifluss vu dr Gezittewirkig vum Mo uf d'Erde (- obwohl d'Iobahn vergliche mit dr Mobahn um d'Erde e fast perfekti Chreisbahn isch). Dur die elliptisch Umlaufbahn schwankt dr Jupiter us dr Sicht vu eme Beobachter uf dr Io während eim Umlauf am Himmel zuesätzli liicht hi un her. Ufgrund vum relativ gringe Abstand zum Jupiter füehrt säll zue periodische Deformatione vu bis zue 300 Meter. Die entsprechende Deformatione vu dr Erde dur dr Mo betrage lediglich 20 bis 30 Zentimeter.
Oberflächestrukture
In dr Io ihri Oberflächi het e Alder vu höchschtens wänige Millione Johr un isch permanente Veränderige underworfe. Si isch im Wesetliche sehr ebe mit Höcheunderschide vu wäniger wie eim Kilometer, aber es git au Berg vu bis zue nün Kilometer Höchi, wo nit vu vulkanischem Ursprung sin und vermutli dur tektonischi Prozesse entstehn. Vergliiche vu dr Bilder vu dr Voyager-Sonde un vu dr 20 Johr jüngere Bilder vu dr Galileo-Sonde dütte au uf schnelli Verfallsprozesse hi, wo scho in dem geologisch extrem churze Zittrum sichtbar sin.
Die markantischte Strukture vu dr Oberflächi sin aber hunderti vu vulkanische Caldere, wo im Durchmesser bis zue 400 Kilometer gross un deilwiis mehreri Kilometer dief sin. Denäbe git's au zahlrichi Seä us gschmolzenem Schwäfel. D'Ablagerige vum Schwäfel un sinene Verbindige wiise e breits Śpektrum an Farbtön uf, wo dem Mond e ugwöhnlich bunts Erschinigsbild verleihe düen.
Witterhi erstrecke sich Lavaflüss vu ere nidrigviskose (also dünnflüssige) Flüssigkeit yber mehreri hundert Kilometer hiweg. Uswertige vu dr Voyagerdate hän vermuete lo, dass d'Lavaflüss yberwigend us Schwäfel- un Schwefelverbindige zsämmegsetzt sin. Degege zeige erdgstützti Infrarotundersuechige so gnennti Hot Spots mit Temperature bis zue 2.000 K. Des isch vil z'heiss fer gschmolzene Schwäfel - un ybrigens au heisser wie jedi bekannti irdisch Lava. Möglicherwiis beśtehn die Lavaflüss us gschmolzene Silikate. Aktuelli Beobachtige vum Hubble-Weltruumteleskop wiise druf hi, dass säll Material riich an Natrium isch.
Tektonik
Die śtarch inner Erwärmig dur d'Gezittechräfte het Uswirkige uf d'Tektonik vu dr Io. Mer nimmt e Chruste vu numme 20 km Dicki a, mit grosse Becke wo vornähmlich mit Schwäfel un sine Verbindige gfüllt sin un numme e dünni, feśti Oberflächi hän, sowie Regione, wo die silikatisch Chruste bis an d'Oberflächi reicht un au nit-vulkanischi Berg bildet.
D'Chruśte isch fer plattetektonischi Prozesse wie uf dr Erde wohrschinlich z'dünn, so dass die inner Wärmi dur die obe erwähnte Hot Spots abgfüehrt wird.
Nomenklatur vu dr Oberflächi
Die latinisch Nomenklatur fer d'Io-Oberflächi bedient sich us Firgottheite us verschidene Mythologie fer d'Nämme vu dr einzelne Formatione.
Mer underschiidet:
Lueg au:
Atmosphäri
D'Io besitzt e usserśt dünni Atmosphäri vu 120 Kilometer Höchi, wo sich us Schwäfeldioxid un möglicherwiis Śpure vu andere Gase zämmesetzt. Dr "Luftdruck" isch im Beriich vu numme e baar Mikrobar. Die 700 Kilometer hoch riichend Ionosphäri beśtoht us Schwäfel-, Sürstoff- un Natriumione. Si wird dur die vulkanisch Aktivität śtändig ernöieret, so dass dr Deilliverlust dur d'Wexelwirkig mit dr Magnetosphäre vum Jupiter usgliche wird.
Magnetfeld
D'Io beweggt sich uf ihrer Bahn dur's śtarch Magnetfeld vum Jupiter, wodur elektrischi Śtröm induziert werre. Debi werre rund 1.000 Gigawatt mit eme Śpannigspotential vu 400.000 Volt erzügt. Under dene Bedingige werre Atome in dr obere Atmosphäri ionisiert un in dr Weltruum gschlüderet. D'Io verliert so Partikel mit ere Masse vu einige Tonne pro Sekunde.
D'Ione bilde längs vu dr Io-Bahn e Torus um dr Jupiter, wo im infrarote Liecht intensiv lüchte duet. Partikel, wo dur dr Sunnewind us em Torus furtgrisse werre, chönnte mitverantwortlich fer im Jupiter si ugwöhnlich usdehnti Magnetosphäre si.
Date vu dr Sonde Galileo len druf schliesse, dass d'Io e eiges Magnetfeld besitzt.
D'Position vu dr Io beiflusst sehr śtarch d'Emission vu Radiowelle, wo vum Jupitersystem abgśtrahlt werre. Wenn d'Io vu dr Erde us in beśtimmte Winkel sichtbar isch, śtigt d'Intensität vu dr uf dr Erde gmessene Radiostrahlig dütli a.
Hochschule für Musik (Basel)
D Hoochschuel für Muusig isch en Instidut vo dr Muusigakademii vo dr Stadt Baasel. Sit 1999 het si dr Status von ere Fachhoochschuel und isch Däil vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz. Si isch an dr Lienerdstrooss 6 z Baasel dehäi.
Freiburger Münster
S Friburger Minschter (Münster Unserer Lieben Frau) isch di remisch-katholisch Stadtkilche vu Friburg im Brisgau, wu im romanische un zum greschte Dail gotische Stil baut isch. Si isch vu ca. 1200 bis offiziell 1513 baut wore. Wel Friburg sitter anne 1827 Bischofssitz isch (Erzbischtum Friburg), isch d Kilche hite formell e Kathedrale, wird awer us Dradition Minschter un nit Dom gnennt.
S Minschter isch im Zweete Weltkrieg nit zerstert wore, drotz ass d Gebei drum rum dur de Bumbeaagriff vum 27. November 1944 in Schutt un Äsche glege sin. Au d Glasfenschter sin original erhalte, wel me si vor de Bumbeaagriff us em Minschter rusgnumme un si bis noch em Krieg sicher glagert ghet het. Kunschthischtoriker us de ganze Welt rieme s Minschter vu Unsere Liewe Frau z Friburg as e architektonisch Maischterwerk vu de Gotik.
Baugschicht
De erscht Friburger Kilchebau, di konradinisch Bfarrkilche isch noch em Zähringer Konrad I. gnännt un stammt us dr Grindigsphase vu dr Stadt um 1120; in däm Johr het Friburg vu ihm un siim Brueder Berthold III. s Märt- un Stadtrecht kriegt: Die beede Zähringer gelte wege dem as „Stadtgrinder“. Von dem erschte Bau git s nur no Fundamentrescht.
Ab uugfehr 1230 isch mit em Bau deno im neie Stil vu dr franzesische Gotik wittergmacht wore mit em Langhuus un em Durm. Der isch scho um 1330 vollendet gsi un isch dodemit de ainzig no im Mittelalter fertiggstellt gotisch Großdurm z Ditschland. Deno het de Stadtrot bschlosse, de spotromanisch Chor z ersetze dur e neie mit eme große Kapellekranz un het em Johann Parler em Eltere der Ufdrag gee. Vu de Grundstailegig am 24. März 1354 kindet e iigmaißlete mittelalterlige Text: „von gottes geburt mcccliiii jar an unser frowen abent in der uasten leit man den ersten stein an disen kor“. Noch ere Bauunterbrechig vu rund 100 Johr isch anne 1510 (des Datum findet sich im Chorgwelb) s Gwelb vum Chor gschlosse wore: Ludwigck horneck von hornberg hat den lesten stein im gewölb vermauret, got syß gelobt. De Kaiser Maximilian het fir de Chor Glasmolereie gstiftet go fir sii gedechtnus z sorge. Im Dezember 1513 het de Bischof vu Konschtanz d Chorweih vorgnumme.
Noch em offizielle Abschluss vum Bau sin ab un zue Aabaute zuegfiegt wore, zem Bischpiil im 16. Johrhundert an d Sidfassade vum romanische Querschiff d Renaissancevorhalle. Bsundersch uffellig sin di vile bizarre Wasserspeier, wu s nur an wenig gotische Kilche in ere sonige große Zahl git.
Dewilscht de Bau in ere latinische Urkund vum 27. Mai 1298 no ne Bfarrkilche („ecclesia parochialis“) gnennt wird, erschint d Bezaichnig „Minschter“ s erscht Mol am 24. Dezember 1356 in ere Urkund vu de Bfalzgräfin Klara vu Tübinge, de Dochter vum am 9. November 1356 gstorwe Grof Friedrich vu Friburg: „zuo Friburg in dem münster“.
Architektur
D Maß vum Minschter: Lengi inne: 124 Meter, Lengi usse: 127 Meter, Braiti: 30 Meter; Durmhechi: 116 Meter (devu 70 Meter, wu me kaa nufstiige; 46 Meter ghere zum durbrochene Durmhelm)
Durm
De markant Durm vum Minschter, vum Schwizer Kunschthischtoriker Jacob Burckhardt emol as „schönster Turm auf Erden“ bezaichnet (s. o.), isch 116 Meter hoch. No de Fertigstellig vum 116 m hoche Weschtdurm um 1330 het s Friburger Minschter iwer ai Johrhundert lang zue de drei hegschte Kilchebaute un dodemit au zue de hegschte Gebei vu de domolige Welt ghert. Fascht glichzittig isch um 1333 de 123 Meter hoch Vierigsdurm vu de Kathedrale vu Salisbury fertigbaut wore, deno um 1350 di fascht 125 m hoch Doppeldurmfassade vu de Mareiekilche z Lübeck. Die Marke isch erscht 1439 mit em 142 m hoche Norddurm vum Stroßburger Minschter ditlig iwerdroffe wore.
Und soll Ervinus von Steinbach der diß Jahr das Münster zu Straßburg fertig gemacht, den Riß zu dißem (i.e. Thann) auch gemacht haben wie auch zu Freyburg.
Bisher isch de Wohretsghalt vu dem Iidrag vum Franziskanermench Malachias Tschamser in sinre Chronik von Thann (1724) zum Johr 1275 aazwifelt wore un me isch devu uusgange, ass de Durm s Werk vu zwee Baumaischter isch, wu me d Nämme vun ene nit waißt. Im Dezember 2009 isch awer bekannt wore, ass s Institut fir Baugschicht an dr Universität Karlsrueh] no umfassende Verglich vu allne iwerliferte gotische Risszaichnige vu de Minschterbaute z Stroßburg, Friburg, Thann un Brisach het kenne nowiise, ass de Kilchebaumaischter Erwin von Steinbach datsächlig au de Durm vum Friburger Minschter entworfe heb.
Am Fueß vum Durm isch de Bau fascht quadratisch im Grundriss; d Muure sin wuchtig un fascht ohni Durbruch. De Durm wird uugfähr owerhalb vum erschte Drittel vu ded Gsamthechi vu de zwelfeckige Sterngaleri umgee. Owerhalb vu de Galeri setzt sich de Durm as Achteck furt. De achteckig Dail goht iwer in di sognennt Laterne, wu me au kaa nufgoh. Uf dere Hechi isch de Durm scho vilfach durbroche; vu sine acht hoche Spitzbogefenschter genn vier de Blick no usse frei. Iwer de Laterne isch de ewefalls achteckig, filigran un vilfach durbroche Durmhelm. D Rippebege sin mit Krabbe bsetzt. Sii Uusdruckskraft gwinnt de Durm dur di architektonisch vollendete, wie spilerische Iwergäng vu de viereckige iwer di zwelfeckig zue de achteckige Form in de Durmhelm bis zue de Krizblueme uf em hegschte Spitz. As Hauptbaumaterial isch Sandstai gnumme wore, wu im Mittelalter vor allem am Lorettoberg abbaut wore isch.
S isch de ainzig derartig gotisch Kilchdurm z Ditschland, wu no Mittelalter vollendet wore isch (um 1330) un siterher fascht wie e Wunder d Zitt iwerdurt het, au de Bumbeaagriff vum 27. November 1944, wu d Hiiser in de direkte Umgebig zerstert wore sin dedur. S Gebei isch awer dur d Erschitterige stark in Mitliideschaft zoge wore. Dass au de filigran Durmhelm d Erschitterige iwerstande het, wird uf d Bleianker zruckgfiehrt, wu as Verbindig vu de ainzelne Segment vum Durmhelm diene. D Fenschter sin vor em Aagriff rusgnumme wore un hän wege dem d Erschitterige au iwerstande.
Am Fueß vum Durm, links vum erschte Portalboge, sin mittelalterligi Maß (Lengemaß, Brotgreße, Kornmaß un anderi) iigmaißelt (13. Johrhundert). S Aabringe an de Kilche het dene Maß solle e bsunderi Legitimität gee. E Inschrift am sidlige Strewepfiiler vu de Durmvorhalle nennt au d Date fir di bede Märt vu de Stadt: "ein iarmerkt wirdet den nechsten mentag und zinstag nach sanct Niclaus kilwi • Und der ander uf den nechsten zinstag und mitwochen nach aller heiigen tag und bed iarmerkt ein tag vor und ein nach gevriet."
Am Durm het s au e großi un scheni Durmuhr vum Jean-Baptiste Schwilgué, us em Johr 1851. Me kaa d Uhr im Durm bsichtige. Si lauft no, awer dribt de Zaiger am ussere große Zifferblatt nimmi un schlet d Glocke nimmi. Im Durm het s dezue e Kontrolluhr vum Schwilgué, wu im nemlige Johr fir de Durmwächter installiert wore isch.
Kunschthistorisch het de im Mittelalter vollendet Friburger Minschterdurm as architektonisch Vorbild großi Bedittig, wel er vor allem im 19. Johrhundert as Vorlag fir e Vilzahl vu neugotische Durmvollendige oder neibauti Kilchdirm kopiert wore isch. Ganz in de Nechi befindet sich de Kilchdurm vu de Milhüsemer evangelische Stephanskilche (97 Meter), errichtet 1859–66. De Durm vu de evangelisch-reformierte Kilche z Warschau (baut 1866–80 vum A. A. Loewe) isch au em Durm vum Friburger Minschter nooempfunde wore, genauso wie de Neibau vum Durm vu de Lambertikilche z Münster z Weschtfale, wu anne 1888/89 an de Stell vun eme baufällig worene eltere Durm errichtet wore isch.
Glocke
S Minschter het e Glockebstand vu 19 littbare Glocke. Mit eme Tonumfang vu iwer zwooehalb Oktave un eme Gsamtgwicht vu rund 25 Tonne ghert s Friburger Minschterglitt zue de greschte Domglitt z Ditschland.
Di eltscht Glocke unter ihne isch d Hosanna us em Johr 1258, wu dezue zue de eltschte erhaltene Glocke in dere Greßi ghert. Si littet hite wege Stiftige am Dunschtigzoowe noch em Angelus zur Erinnerig an d Dodesangscht vu Christus am Elberg, am Frittig am 11 Uhr zum Gedenke an d Krizigung vum Christus (im Volksmund au Knepfliglocke – wel me um deszitt, s Wasser fir d Knepfli het solle ufsetze), am Samschtigzoowe zum Gebett fir d Verstorwene vu dr Wuche un an jedem 27. November, em Johresdag vu de Bumbardierig un Zersterig vu de Stadt anne 1944. In de Vergangehait isch si au d Brand- un d Sturmglocke gsii un isch zue de Iiberuefig vun ere Grichtsversammlig glitte wore. D Inschrift vu de Glocke haißt:
D Hosanna hengt zämme mit em 15-stimmige Glitt im Hauptdurm, wu 1959 vum Friedrich Wilhelm Schilling z Heidelberg gosse wore isch. dezue hengt im Dachritter iwer em Sidquerhuus d Daifglocke. S 1606 gosse Veschpergleckli un s Silwergleckli us em 13. Johrhundert sin noch ere erfolgriche Reschtaurierig wider littbar un henge mit de andere Glocke im Hauptdurm.
Vor 1959 het s e Glitt gee, wu 1841/1843 vu de Glockegießerei Rosenlächer vu Konschtanz gosse wore isch. S het d Ten b0, d1, f1, fis1, a1, b1, cis2, d2, f2 un b2 umfasst. Noch em Gschmack vu de Zitt hän nur harmonischi Dailglitt klunge. S Feschtglitt isch us de Ten b0, d1, f1, g1 un b1 (g1 erscht ab 1950) bstande. Ab 1842 het d Hosanna nur ainzeln glttet were kenne, wel si im Gegesatz zue de Stimmig vu de andere Glocke e Viertelton z dief klunge ghet het.
Sitt 2002 isch an de Sanierig vum historische Glockestuehl gschafft wore, wu di eltschte Balke vu Baum stamme, wu 1290/91 gfellt wore sin. Die Arwete sin Mitti 2008 mit ere neie Hengig vum Glitt abgschlosse wore. D Hosanna, wu me anne 2008 s 750-jehrig Jubiläum vun ere gfiirt ghet het, kaa jetz zämme mit em iwrige Glitt klinge, was vorher weg de Hengig nit meglig gsi isch.
Inneruum un Uusstattig
Zue dr wichtigschte Dail vu dr Uusstattig ghere de Hochaltar vum Hans Baldung Grien un e Altar vum Hans Holbein em Jingere in aire vu de Chorkapelle. De Hochaltar, gmolt vu 1512 bis 1516, isch e Fligelaltar, wu in de Wihnächtszitt vier Wihnächtsbilder mit de Theme Mariä Verkindigung, Heimsuechig, Geburt Christi un Flucht uf Ägypte zaigt. Di reschtlig Zitt vum Johr siht me as Mittelbild d Krenig vu de Mareie, umgee vu de zwelf Apostel, je segs uf eme Klappfligel, dodebii stehn de Petrus un de Paulus uf je aim vu de Fligel dittlig im Vordergrund. Uf d Rucksitte, wu nur bin ere Bsichtigung vum Kapellekranz z sehne isch, isch d Krizigung Christi gmolt. Do het sich de Hans Baldung in aim vu de Knecht selwer porträtiert.
Sitt 2003 wird de Chor in de Faschtenzitt wider mit em Faschteduech vu 1612 verhengt, wu de Hochaltar dehinter verbirgt. Des mit 1014×1225 cm grescht no erhalte derartig Stuck z Europa isch reschtauriert un mit eme Stitzstoff versehene wore. S wigt iwer ai Tonne.
Im Chor befindet sich s vum Bildhauer Johann Christian Wentzinger 1743–1745 gschaffe Grabmol vum Franz Christoph von Rodt (1671–1743), eme habsburgische General un Kommandant vu de Feschtig Brisach. In de Schrankeaalage zwische Binnechor un Chorumgang finde sich vier Zähringer-Bildblatte vum Franz Anton Xaver Hauser in kielbogegrahmte Nische.
Umstritte isch d Neigstaltig vum Altarruum (Altar, Ambo, Bischofskathedra un Chorgstiehl) dur de Minschterdäler Kinschtler Franz Gutmann, wu im Dezember 2006 abgschlosse wore isch. Di schlicht ghalte Umgstaltig, vor allem di blant Entfernig vum Anne- un vum Dreikenigsaltar un d Stellig vum Bischofssitz, het dailwiis heftigi Brotescht bi de Bevelkerig un bi de Glaibige firigruefe. Am Sunntig, 10. Dezember 2006, het d Weih vum neie Altar dur de Erzbischof Robert Zollitsch stattgfunde.
Sitt em November 2009 hengt im Altarruum s eltscht Kunschtwerk vum Minschter, e spotromanisch monumental Triumphkriz, wu um 1200 us Silwer gfertigt wore isch. S isch 2,63 Meter hoch un 1,45 Meter brait un het bisher siiner Blatz in aire vu de Chorkapelle ghet.
Um de Hochchor isch e Kapellekranz mit zeh Kapelle aagordnet, wu zmaischt no de Stifterfamilie gnännt sin un wu s dailwiis hochrangigi Kunschtwerk din het. Die Kapelle sin: D Stürtzelkapelle mit eme Dailstai vum Joseph Hörr un em Anton Xaver Hauser noch eme Entwurf oder Modell vum Wentzinger (1768), d Universitätskapelle mit eme Dafelaltar vum Hans Holbein em Jingere (1521), d Lichtefels-Krozinge-Kapelle mit eme Mareiealtar (Verkindigung) vu 1615, d Schnewlin-Kapelle. Di erscht un di zwoot Kaiserkapelle sin am Schaitel vum Chor aagordnet; vu do uus kaa me d Rucksitte vum Hochaltar mit ere Krizigung vum Hans Baldung sehne; in de zwoote Kaiserkapelle befindet sich e Altar mit blastische Arwete vum Hans Wydyz un eme Gmäld uf de Innesitte vum Hans Baldung (1515). S schließe sich aa d Villinger-Böcklin-Kapelle, d Sotherkapelle mit eme Altar us de Zitt um s Johr 1500, d Locherer-Kapelle mit eme Altar vum Hans Sixt von Staufen (1521–1524), wu ne Schutzmantelmadonna zaigt, un schließlig d Blumenegg-Kapelle.
D Glasfenschter stamme us alle Bauperiode vum Minschter. Im romanische Querschiff sin bunti Glasfenschter us dere frieje Bauzitt z sehne (um 1220-60). Di gotische Fenschter im Langhuus sin zmaischt vu de Handwerkszimft gstiftet wore, d Symbol vu sällene wie Bretschle, Stifel usw. leen sich dodruf finde (um 1330). De Kaiser Maximilian het di sognännte Kaiserfenschter im Hochchor gstiftet. No de gotische Zitt sin e Raie vu de mittelalterlige Fenschter rusgnumme wore, wel me wie s in sällere Zitt gängig gsii isch meh Liecht in de Kilche het welle. Dodedur sin e Dail vu de wertvolle Glasmolereie fir immer verlore gange. Um 1900 het sich de Glaskinschtler Fritz Geiges um de Erhalt un d Reschtaurierig vu de Fenschter verdient gmacht, zum Dail awe mit eme us de hitige Sicht zwiifelhafte Ergebnis. Newe guete Kopie, wu hite dailwiis d Orginal ersetze, wu jetz im Museum sin, het er au Fenschter ergänzt oder het Dail in e neie Zämmehang brocht. De Geiges het au neji Fenschter im historisierende Stilvu siner Zitt gschaffe un het si mit ere kinschtlige Alterig versehne go verlore gangeni Fenschter noozahme. Us em 20. Johrhundert stamme unter anderem s Weschtfenschter in de Michaelskapelle un di sidlige Fenschterrosette vum Valentin Peter Feuerstein. De Friburger Kinschtler Hans-Günther van Look het am Aafang vum 21. Johrhundert e Fenschter gschaffe, wu d Edith Stein zaigt, un het im Rundfenschter vum sidlige Querschiff segs Medaillon mit „Hailige Fraue“ gstaltet, wu mit de Medaillon im „Fenschter vu de Barmherzigkait“ us em Mittelalter vis-a-vis korrespondiere.
Renoviert bräsentiert sich sitt em November 2004 di gotisch Portalhalle im Weschtdurm in neie Glanz. Si zaigt uf em Tympanon e Darstellig vum Jingschte Gricht, wu um Szene us em Lewe Jesu (Geburt un Passion) erwitert isch. Im Mittelpunkt stoht de Christus as barmherzige Richter. D Archivolte zaige wichtigi Figure vum Alte Bund un wiise so uf d Kontinuität vum Alte un vum Neie Bund hii. S Portalgwänd isch vun eme Mareiezyklus bsetzt, wu ne großartigi Mareiedarstellig uf em Trumeaupfiiler vum Portal im Zentrum devu stoht. Zum riiche Figureschmuck vu de Vorhalle ghere au d Skulpture vu fimf blede un de fimf gscheite Jumpfere, wie me si in e baar gotische Kathedrale findet. Ergänzt were si dur e Darstellig vim Firscht vu de Welt, wu as Versuecher em Glaibige, wu us de Kilche kunnt, as Mahnig bsundersch uffalle het solle. Bi de Renovierig un Siiferig vu de Figure isch bewusst de Zuestand vu de vorherige Renovierig us de 90er Johr vum 19. Johrhundert wider hergstellt wore, wu dertemol de Friburger Glasmoler un Kinschtler Fritz Geiges defir verantwortlig gsii isch.
Rächtligi Situation
Vu de rächtlige Situation isch s Friburger Minschter e Bsunderhait: vu Aafantg aa het s Minschter nit in de Kilche ghert.
Anne 1464 isch d Minschter-Pfarrei de 1457 vu de Habsburger grindete Universität iiverlaibt wore. Des het awer nit beditte, ass s Vermege vu de Minschterfabrik iibezoge wore sich – die isch selbständig bliwe un isch witter baupflichtig gsi.
D Säkularisation 1802 un de Iwergang vu de Stadt Friburg an s Großherzogtum Bade 1805 hän e neji rechtligi Situation mit sich brocht. S gsamt Kilchevermege isch unter staatligi Verwaltig gstellt wore. 1813 isch s Patronat vu de Universität ufghobe wore.
No de Grindig vum Erzbischtum Friburg 1821/27 un de Erhebig vum Minschter zue de Kathedrale vum Erzbischof vu Friburg isch wider e rechtlig neji Situation entstande. Newen em Minschterfabrikfonds git s sitterher de Domfabrikfonds, wu primär fir d Bedirfnis vu de Kathedralgottesdienscht zueständig isch. Di gnaue Zueständigkaite sin exakt ufdailt.
D Aigetumsfrog isch anne 1901 endgiltig in eme Verdrag zwische de Stadt Friburg, em Erzbischeflige Ordinariat un em Katholische Stiftigsrot vu de Minschterpfarrei greglet wore. S Minschter ghert dodeno em Minschterfabrikfonds un der het au d Baupflicht. De Stadt sin e baar Benutzigsrecht am Durm (zem Biischpiil s Litte vu de Glocke an Neijohr usw.) un am Blatz iigruumt wore.
De Minschterbauverain isch anne 1890 us de Notwendigkait entstande, s Minschter z saniere. Er bedribt d Minschterbauhitte un isch fir d Instandhaltig vum Ussere vum Minschter zueständig. Aigetum am Bauwerk het er nit. Fir s Innere, d Vorhalle, d Glocke un d Orgle isch de Minschterfabrikfonds oder de Domfabrikfonds zueständig. Die Arbetsdailig isch anne 1891 dur Erlass vum Erzbischeflige Ordinariat feschtgschribe wore un bstoht bis hite.
Denkmolpfleg
Wel d Minschterfabrik, de domolig Aigetimer vum Friburger Minschter, di finanzielle Mittel nit het ufbringe kenne, het de Owerburgermaischter Dr. Otto Winterer in ere dringlige Appell d Burger zue re Verainsgrindig fir d Rettig vum Minschter ufgruefe. Em verstärkte Ruef noch ere kilchlige Finanzierig un de effentlige Hand fir d Erhaltig vum Bauwerk het de Dr. Winterer bewusst d Idee vun eme Ferderverain entgegeghalte.
Schwaningen
Nammè
Dè Nammè Schwaningè chunnt vo Svaninga.
Freiburger Münster
Orgle
Di vierdailig Orgelaalag vum Friburger Minschter bstoht us de Mareieorgle im nerdlige Querschiff, de Langschifforgle (Schwalweneschtorgle), dr Michaelsorgle uf de Empore unter em Durm (Michaelskapelle) un de Chororgle. Mit 144 Regischter uf vier Manual un Pedal sin d Minschterorgle aini vu de greschte Orgele z Ditschland un uf de ganze Welt. D Orgle stamme vu verschidene Orgelbauer (Rieger, Marcussen, Späth un Fischer+Krämer) us de Johre 1964–1966, dailwiis erneieret un umbaut 1990 un 2001. Endi 2008 isch d Michaelsorgle dur e Neibau vu de Orgelbaufirma Metzler vu Dietike ersetzt wore.
Schwaningen
Dialäkt
Dè Schwaninger ghört zum Hochalemannisch. Im Gegèsatz zu dè Nõchbòrgmeindè Luussä im Nordè und Grimmelzofè im Nordoschtè lyt no hundertbrozèntig i dè Sudschwärzwälder Dialäktregion.
Freiburger Münster
Mareieorgle
D Mareieorgle befindet sich im nerdlige Sitteschiff (Querschiff). Si isch anne 1965 vu de Orgelbaufirma Rieger (Schwarzach (Vorarlberg)) baut wore. D Orgle het mechanischi Schliflade. Di mechanisch Spilaalag befindet sich zmitts im Orgelwerk.
2000/2001 isch d Orgle dur d Orgelbaufirma Caspar Glatter-Götz (Owinge) generaliwerholt un dur de Intonateur Beat Grenacher (Luzern) noointoniert wore.
Uf em Dach vu de Mareieorgle isch e Glockespiil inschtalliert wore. Derzue isch uf de Michaelsempore unter de Michaelsorgle e Untersatz 32′ as Bstanddail vu de Mareieorgle ufgstellt wore, wu si devu uus het kenne aagspiilt were. 2008 sin d Pfiffe vum Untersatz 32′ zum Grand Bourdon 32′ umgschafft, uf neji Windlade gstellt un nei intoniert wore. De hitig Grand Bourdon isch jetz nur no Bstanddail vu de Michaelsorgle un nimmi vu de Mareieorgle uus spilbar.
Langhuusorgle
D Langhuusorgle hängt as Schwalwenescht-Orgle an de nerdlige Langschiffwand. Si isch anne 1965 vu de Orgelbaufirma Marcussen & Søn (Apenrade/Dänemark) erbaut wore.
Chororgle
D Chororgle stoht uf de sidlige Chorempore un isch anne 1990 vu de Orgelbaufirma Fischer und Krämer (Endinge) unter Verwendig vum Pfiffematerial un de Windlade vu de Rieger-Orgle vu 1966 erbaut wore. D Chororgle het kai aigeni Spiilaalag. Si isch nur vum Hauptspiildisch uus spiilbar.
Spiilaalag (Generalspiildisch)
Alli Orgle sin ainzeln spiilbar un au zämme vum elektrische Hauptspiildisch uus.