cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Janitscharenmusik
Vowendig i dè europäischè Musig
D Janitscharèmusig hèt oft è läbhafts Tempo un isch fascht immer è Art Milidärmusig. Wenn si für Blõsorcheschter gsetzt isch, sin normalerwys Schlaginschtrumänt zum Ysatz chò, wo sich i dè Musig vo dè Klassik suscht nit finded, tǜpischerwys Großi Drummlè, Triangel un Zimbèlè (zil), welli dè hütigè Beggè glychèd. Selli Inschtrumänt sin tatsächlich i dè türkischè Militärmusig bruucht worrè, so dass zmindescht d Inschtrumèntyrig vo dè Janitscharèmusig authentisch gsi isch. Villoòl sin d Orcheschter au no mit Piccoloflötè un hochè (z. B. C-)Klarinèttè ergänzt worrè, well dènnè iren durchdringendè Don gut zu dè Freiluftatmosphärè vo dè Musig basst un dè Klang vo dè Zurna imityrè hèt söllè.
Uffgrund vo dè erwitertè Inschtrumentyrig vo dè Milidärkapèllè sin diè Inschtrumänt vo dè türkischè Musig au i dè zivilè Blõsmusigkapèllè übbernõ worrè, welli dõdruffhy als Türkischi Musig benamst worrè sin, um si vo dè früènèrè Kapèllè, wo d Begleitig vo Blõsinschtrumänt i dè Bass-, Bariton-, Tenor- odder Alt-Stimmlaag übbernõ worrè isch, z unterscheidè. È Türkischi Musig isch bis is 20. Johrhundert iè è Blǒskapèllè gsi, wo nè Großi Drummlè, è Beggè, è Trianglè odder au èn Schèllèbaum ygsetzt hèt. Im Volauf vom 20. Johrhundert sin diè Inschtrumänt vo dè Türkischè Musig zum Allgemeinguèt i dè Blõskapèllè worrè, dõrum isch diè Bezeichnig Türkischi Musig uss dè Modi chò. Bi dè hütigè (Stand: Dezembèr 2015) Inschtrumäntyrig vo Blõsorcheschter hèn mèngi Inschtrumänt vo dè Türkischi Musig übberläbt, sèll sin diè Groß Drummlè, s Beggè, d Triangel un d Piccoloflötè. È baar sin im Begriff z voschwindè, sèll drǜfft uff dè Schèllèbaum un bsunders uff dè Nõchfolger vo dè C-Klarinèttè, d Es-Klarinèttè, zuè.
Byschpill
Fascht alli Meischter vo dè Wyner Klassik un au villi Komponischtè uss spôtèrè Epochè hèn türkischi Musig zityrt. (Donbyschpill sin im Abschnitt Weblinggs z findè.)
Anderi
Janitscharèmusig findet mò au in Kompositionè vom Jean-Philippe Rameau, Michael Haydn (in sinèrè 1777 entschtandenè Schauschpylmusig für im Voltaire sin Zaire), Antonio Salieri (u. a. i dè Opèrè Tarare, Axur, re d’Ormus, Palmira, regina di Persia, Il moro un D Neger), Gioacchino Rossini, Ludwig Spohr un in zwei Opèrè vom Christoph Willibald Gluck, La recontre imprévue (als. bekannt als „D Pilger vu Mekka“) (1764) u dè Iphigénie en Tauride (1779). Au dè Friedrich Witt benamst si 1809 entschtandeni 6. Symphony in a-Moll Sinfonie turque un hèt si entschprechènd inschtrumentyrt. Nò è witeres prominents Byschpill isch dè Joseph Martin Kraus' Soliman II., i dèrrè Ouverturè sin deilwys i dè Balletmusig un im Schlußchor Janitscharèmusig enthaaltè. Èn guètè Übberbligg git d CD-Broduktion Dream of the Orient (Dütschi Grammophon/Archyv, 2003, uuszeichnèt mit èm Echo Klassik 2003) vom Ensemble Sarband un Concerto Köln, wo zitgnössischi Wärch vo dè osmanischè Musig dè europäischè „Janitscharèmusigè“ vo Gluck, Mozart, Beethovè un Kraus gegèübbergschtellt wörrèd, un dòmit diè mitteleuropäischè Derivat vo dè Türkischè Musig mit dè witerentwicklètè Originale voglichè wörrèd.
Musikalischi Charakterischtika
I dè Janitscharèmusig gän oft Schlaginschtrumänt dè Rhǜthmus aa. S isch (vomuètlich nit zuèfällig) dè glych Rhǜthmus wiè bi dè stereotǜpè Lièder vo marschyrendè Soldatè. S Melodyinschtrumènt i dè türkischè Musig betont oft dè Rhǜthmus durch s wyderholte Spillè vo dè glychè Töön.
Gschichtè
Èn wichtigè Aaschtoß für d Janitscharèmusig hèt sich 1699 ergää, als Öschterrych un s Osmanische Rych dè Karlowitzer Vodraag uusghandlèt hèn. Zu dè Fièr vom Vodraag hèt diè türkischi Diplomaty gmeinsam mit andrè Künschtler è Janitscharègruppè zu dè Uffdritt, wo è baar Daag lang gangè sin, nõch Wyn mitbròcht.
Obwoll d Türkisch Musig z Europa wôrend èm 18. Johrhundert bekannt gsi isch, sin diè klassischè Komponischtè nit diè èrschtè gsi, wo si ygsetzt hèn. Diè èrschtè Imitatorè sin Milidärkapèllè gsi. Henry George Farmer brichtet:
Dè Import vo Musiger isch nu è temporärs Phänomen gsi, spôter isch es Bruuch gsi, diè türkischè Inschtrumänt in europäischè Milidärkapèllè dè schwarzè Künschtler zuèzwysè, wo für iren Uffdritt exotischi Gwänder aaglait hèn.
Schlièßlich isch es möglich worrè, Musig mit Bassdrummlè, Triangel un Beggè z komponyrè, ooni gly è türkischi Atmosphärè z beschwörè, asè hèt mò im spôtè 19. Johrhundert in sinfonischè Kompositionè freizügigè Gebruuch vo sellè Inschtrumänt gmacht. So sin langfrischtig diè türkischè Inschtrumänt è Gschenk vo dè türkischè Milidärmusigtradition a diè weschtlichi klassischi Musig worrè. Dè Gebruuch vum Jargonwort „Türkischi Abdeilig“, um s Schlagzüügregischter von èm Orcheschter z bezeichnè, hèt sich mit dè Zit, vo dè Hälfti vum 19. Johrhundert bis is 20. Johrhundert zuè Türkischi Musig gwandlèt.
Weblinggs
Links mit dè Uusschnitt uss dè zityrtè Kompositionè
Namibia
Dr Nama-Ufstand
Im Aaschluss an dr Hererochrieg sin im Oktober 1904 im Side vum Land d Witbooi – en Orlam-Stamm, wu im Hererochrieg no uf dr dytsche Syte kämpft ghaa hän, ufgstande gege di dytsch Herrschaft. Däm Ufstand hän si d Fransman-Nama aagschlosse. No dr Kapitulation vu dr Witbooi 1905 hän d Nama dr Guerillakampf unter em Simon Kooper un em Jakobus Morenga bis 1908 wytergfiert, was däm Ufstand dr Name Namaufstand gee het.
Erschte Wältchrieg
Noch em Uusbruch vum Erschte Wältchrieg het dr Gouverneur Theodor Seitz am 7. Augschte 1914 di allgmain Mobilmachig vu dr Druppe ghaiße. S isch zue verschidene Gfächt mit dr Unionsdruppe vu Sidafrika chuu, aber au zue Ussenandersetzige mit dr Portugiese z Angola. E baar Bureverbänd vu Sidafrika, wu gege ihir Regierig kämpft hän, sin zum Dail ussenandergschlaa wore un hän si iber dr Oranje zruggzoge go si dr dytsche Druppe aazschließe. D Sidafrikaner sin zum Dail seli rigoros mit dr dytsche Zivilbevelkerig umgänge un hän bi ihre erschte Invasionsversuech zerscht nume gfangeni Manne, ai Monet speter aber au Frauen un Chinder in Konzentrationslager uf Pretoria un Pietermaritzburg verschlaipft Am Aafang vum Chrieg isch s dr dytsche Druppe glunge, dr Sidafrikaner schwäri Verluscht byzfiege, si hän aber bal an Bode verlore un hän schließli mießen ufgee.
Am 9. Juli 1915 hän dr Kommandeur vu dr Schutzdruppe, dr Oberschtleutnant Franke, un dr chaiserli Gouverneur Seitz un dr Generaloberkommandeur vu dr Sidafrikanischen Union Louis Botha e Waffestillstandsverdrag unterzaichnet, wu faktisch e Kapitulation gsii isch.
Sidafrikanischi Verwaltig
Dytsch-Sidweschtafrika isch im Erschte Wältchrieg vu Sidafrika bsetzt un dur e Bschluss vum Velkerbund anne 1920 dr Sidafrikanischen Union as Mandatsbiet zuedailt wore. Dr sidafrikanische Verwaltig isch s derno glunge, dr friejer stark dytsch Yyfluss noohaltig z reduziere un Namibia z „sidafrikanisiere“ – mitsamt dr Uusdehnig vu dr Apartheidsbolitik uf s Mandatsbiet. Des het noch em Zweete Wältchrieg e Hufe, aber umesuschtigi Versuech vu dr UNO uusglest, Sidafrika s ehmolig Velkerbundmandat z entzie; des het d UNO-Vollversammlig gforderet, wel Sidafrika syne Informationspflichte iber s Biet gegeniber em Gremium nit noochuu isch. Erscht wu dr International Grichtshof z Den Haag 1971 di sidafrikanisch Verwaltig fir illegal erklert ghaa het, het Sidafrika 1972 zuegstimmt, ass Sidweschtafrika noch ere gwiise Ibergangszyt in d Unabhängigkait entloo wird.
S Verhalte vu Sidafrika isch aber au z Sidweschtafrika sälber allmee uf Widerstand gstoße, wu vu dr internationale Staategmainschaft unterstitzt woren isch. D Entschaidig vum Internationale Grichtshof het däm Widerstand di gwinscht Legitimation gee, wu emänd derzue gfiert het, ass di vu dr Ovambo drait un allwäg vu dr Sowjetunion finanziäll unterstitzt Unabhängigkaitsbewegig SWAPO 1973 vu dr UNO s Ellaiverdrättigsrächt fir Namibia zuegsproche kriegt het.
Fir d Apartheidsbolitiker z Sidafrika het ihri Angscht vor eme villicht kommunistische oder sozialistische Nochberstatt grächtfertigt, ass si johrzenhtlang Chrieg gege in- un uusländischi Apartheidsgegner un Befreiigsbewegige z Namibia un z Angola gfiert hän. Dr Pieter Willem Both, wu dodmol Verdaidigungsminischter gsii isch, het am 6. Septämber 1978 uf em Barteidag vu dr Nasionale Party z Bloemfontein vor dr Ibernahm vum Biet vu Sidweschtafrika dur e 7500 Mann starki UN-Yysatzgruppe gwarnt un dr meglige Etablierig vun ere „marxistische Fyndmacht“ dur d SWAPO, wu in e „Marxischte-Staat“ an dr Gränze zue Sidafrika chennt minde.
Dr Chrieg het 1988 ufghert mit em Waffestillstand zwische Sidafrika un Angola un dr Vorberatig vu Wahle z Namibia. Dr grescht Dail vu dr iber 60.000 Flichtling, wu 1963 bsi 1989 in SWAPO-Lager z Angola, Sambia un Tansania gläbt ghaa hän, sin no 1990 repatriiert wore. Au ne Hufe angolanischie Burgerchriegsflichtling sin dert in s Land chuu.
Unabhängigkait
Am 21. März 1990 isch Namibia, noch ere iber 100-jehrige Främdbstimmig, unabhängig wore. Im Aaschluss isch dr SWAPO-Fiehrer Sam Nujoma mit eme dytlige Mee zum Bresidänt gwehlt wore un het s Land drei Amtsperiode lang regiert. Di demokratische Oppositionsbarteie sin unterenand verstritte blibe un spiile im bolitische Lääbe vu Namibia kai großi Roll. E vierti Amtsperiod isch no dr namibische Verfassig nit megli gsii, sällewääg isch 2004 dr bishärig Minischter fir Landfroge, dr Hifikepunye Pohamba, au ne Ovambo un SWAPO-Mitglid, zum zweete Bresidänt gwehlt wore. Am 21. Merz 2005 isch er z Windhoek veraidigt wore. No zwoo Amtsperiode isch Ändi 2014 dr Hage Geingob, e Damara un syt 2007 SWAPO-Vizebresidänt, mit 86,7 Brozänt vu dr Stimme zum neie Staatsbresidänt gwehlt wore.
Verwaltigsgliderig
Namibia isch in vierzee Regione un die in Wahlkrais (constituencies, insgsamt 121).
Di greschte Stedt sin (Stand Zänsus 2011):
End-n-Abfall im Alemannischen
Im Mittelalemannische het e Entwicklig iigsetzt, wu in dr meischte alemannische Dialäktspiilarte dr Konsonant n am Änd vum Wort abgfalle isch.
Mehrsilbigi Werter
I de meischten alemannische Dialäkt het bi zwoo- oder mehrsilbige Werter iberal s End-n verlore. Wäge däm heißts ohni End-n
Eisilbigi Werter
Eisilbigi Werter hän viilfach s Änd-n ebefalls verlore – des giltet in zuenämmendem Maß vu Norde noch Süde.
Biispiil „Wein“, „gewesen“ ,„von“
Anderi Biispiil:
D gnaü Abgränzig vum Nord- un vum Südtyp isch bi jedem Wort anderscht, lueg in dr Sprochatlante.
Konsonanterverbindig -rn
Artikel
Dr männlig un sächlig Artikel im Akkusativ isch iberal n-los:
Änd-n in dr Konjugation
Singular: I han kunnt mit un ohni Abfall vor: i han, i haa. S /n/ isch doo analogisch wider iigfiert worde.
Plural: Durch dr Abfall vu -/t/ isch in mänke Dialäktspiilarte -/n/ in Endstellig kumme, so z. B. Oberhiinalemannisch mir gän, mir wän, mir hän.
/n/ as Hiatustilger
Des -n, wu im Laüf vu dr Sprochentwicklig abgfalle isch, taücht in viile alemannische Dialäktspiilarte as Hiatustilger wider uf, des heißt, mit däm -n wird verhinderet, ass zwee Vokal ufenander stoße:
E abgfalles -n ka im Inlüt (Inluut) wiider uftaüche:
n isch aü an Stelle Hiatustilger, wu kei Abfall bassiärt isch. Biispiil üs em Oberrhiinalemannische: Diä erschte, nit-zämmezogene Forme wirke unbholfe (ubholfe).
Sonderfall im Berner Oberland, im Prättige un uf Tavaas
Im Oschte vum Bärner Oberland, im mittleren un hindere Prättige un, eweng weeniger, uf Tavaas sin d Änd-n in greßerem Maß erhalte wiä im räschtlige Alemannisch.
Biispiil üs der alte Haslitiitsche Dialäktspiilart (Quälle: Ruth Bietenhard: Oberländer Mundarten. Thun 1992): Aü ohni Hiatus sin do -n erhalte.
Biispill üs em Prättigauer Dialäkt vom Chlooschter (Quälle: Prättigauer Dialekt. Küblis 2014):
Lueg aü
Alemannischi Grammatik
Guilvinec
Guilvinec (bretonisch Ar Gelveneg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Guilvinec lyt am Atlantik, 26 km vu Quimper un 67 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 17 m iber Normalnull.
Karl von Gerok
Dr Karl Friedrich von Gerok, wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hôt (* 30. Januar 1815 z Vaihenga an dr Enz, † 14. Januar 1890 en Stuegert), ischt a deitscher evangelischer Pfarrer, Autor ond Lyriker gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Karle Gerok kommt am 30. Januar 1815 z Vaihenga an dr Enz uff d Welt. Sei Vadder isch dr evangelische Pfarrer Christoph Friedrich von Gerok (1786 bis 1865) ond sei Mueder d Charlotte von Gerok geborene Lenz (1794 bis 1866), a Dechterle vo-ma Dekan. Noh em gleicha Jôhr zuit dui Familie om nôch Stuegert, weil dr Vadder vo dr Kirchabeherde deetnôô vorsetzt wôrra ischt ond kinfdich sein seelsorgerischa Denscht an dr Stiftskirch vorrichda muaß. Sei wichdigschda Schuelausbildong absolviirt dr jong Gerok am ehrwirdiga Eberhard-Ludwigs-Gymnasiom. Oiner vo seine Lehrer, wo guat uff-en eiganga kôô, isch dr Dichterpfarrer Gustav Schwab (1792 bis 1850]. Dr sell merkt bald, was fir a Talent en deam Buaba schlummret. Drom ermondret’r-en zom Dichda.
Nôch-em Abidur studiirt dr Gerok – was wohl koi Ibrraschong ischt – Theologie am Diibenger Stift. Seine Dozenda send ondr andrem dr kridische Theolog David Friedrich Strauß (1808 bis 1874) ond dr Litradurwissaschaftler Friedrich Theodor Vischer (1807 bis 1887). Nôch-em Studiom gôht’r zruck nôch Stuegert ond wuud Vikar an dr Stiftskirch bei seim Vadder. Dr sell finanziirt seim Soh a Bildongsreis. Seine Staziona send dô drbei ondr andrem Mincha, Berlin, Rügen, Helgoland ond Hannover. 1840 zuit’s-en wiider nôch Diibenga, wo-nr jetzt a Ôstellong als Stiftsrepetent kriagt. En dera Stadt vorliabt sich dr Gerok en dui scheena Ottilie Rooschütz. Zor Heirat kommt’s abr et. Sei Eheweib wuud viilmehr des Obertribunalratsdechterle Caroline Friederike Sophie von Kapff (1827 bis 1905). Dui schenkt ihrem Môô em Lauf dr Zeit nai Kender: drei Mädla ond sechs Buaba.
Bald fellt dr Gerok auf durch seine geischtvolle und guad vorstendliche Predigda. So kommt’s, dass’r d Karriereloider weit nôch ooba steiga kôô: Oberkonsischdorialrat – Prälat – Diibenger Ehradokdor – Stuegerter Ehrabirger ond schliaßlich noh Keeniglicher Oberhofprediger an dr Stuegerter Schlosskirch.
Am 14. Januar 1890 schließt der Môô en Stuegert seine Auga fir emmer. Bloß a baar Däg hend gfehlt, ond dr Gerok wär 75 Jôhr alt wôrra. Sei ledschda Ruha fendet’r uff-em Stuegerter Pragfriedhof. Deet kriagt’r a Ehragrab, wo mr au nôch rond 125 Jôhr noh ôôgucka kôô.
Ebbes zom Schmunzla
Vom Gerok handlet au dui folgenda Anekdot: A-ma scheena Dag gôht der guede Môô e-ma Stuegerter Park schbaziira. Uff oimôl ziagt ganz ibrraschend a Gwidder auf. Uff-ma Seidaweag siht dr Gerok a jonga vornehma Dame ohne Reagaschutz drherkomma. Schnell schbannt’r sein Schirm auf, eilt zo sellra Scheenheit niiber ond biedet-ra galant sein Arm ond somit au a Plätzle ondr seim Schirm ôô, was dui Fremda liabend gern ôônemmt. Dia zwoi kommet ens Gschbräch mitnander ond schwätzet ibr diis ond jenas. Des gôht so lang, bis-se vôr dera Frau ihrer Wohnong ôôkommet. Bevor sich dr Gerok vo dera Dame vorabschidet, frôgt’r se noh nôch ihrem Nama. Dô druff sait de sell a bissle entsetzt zo ihrem Gegeniber, als Schauschbiilere vom Keeniglicha Hoftheader dät sui doch jeder kenna, se sei doch d Wahlmann, dui berihmda Eleonore Wahlmann. Ob er denn nia ens Theader ganga dät? – Dr Gerok ischt et uffs Maul gfalla ond erwidret, des mit deam Theader kennt wohl scho stemma, abr offasichtlich sei sui au noh nia en dr Stiftskirch gwäa, denn da Gerok dät deet jô jeder kenna!
A Beischbiil vom Gerok seira Lyrik
<poem style="font-style:italic"> Zum neuen Jahr
Zum neuen Jahr ein neues Herze, ein frisches Blatt im Lebensbuch. Die alte Schuld sei ausgestrichen und ausgetilgt der alte Fluch. Zum neuen Jahr ein neues Herze, ein frisches Blatt im Lebensbuch! Zum neuen Jahr ein neues Hoffen! Die Erde wird noch immer wieder grün. Auch dieser März bringt Lerchenlieder. Auch dieser Mai bringt Rosen wieder. Auch dieses Jahr läßt Freuden blühn. Zum neuen Jahr ein neues Hoffen. Die Erde wird noch immer grün.
Kommunalwahlen in Baden-Württemberg 1965
D Kommunalwahle z Bade-Wirttebärg hän am 7. Novämber 1965 stattgfunde. Nei gwehlt wore sin alli Mitglider vu dr Gmairet, Burgeruusschuus un Kraisdäg, wu s Mandat vun ene 1965 abglofen isch, des sin sin bi dr dr Gmairotswahle d Helfti vu allne Gmairotsmitglider gsii, wu anne 1959 gwehlt wore sin, bi dr Gmaiverordnetewahle in vier Gmaine die Mitglider vu dr Burgeruusschuss, wu 1959 uf segs Johr gwehlt wore sin, un bi dr Kraisdagswahle alli Kraisdagsmitglider, wu 1959 uf segs Johr gwehlt wore sin.
Fir d Gmairotswahle sin 5.229.352 Lyt wahlberächtigt gsii, fir d Kraisdagswahle 4.082.126 un fir d Gmaindsverordnetewahle 46.612.
Alsace – Junge fers Elsassische
D Alsace – Junge fers Elsassische (vìelmols gnannt mìt dr Àbkìrzung „AJfE“) ìsch a Verein vu Junga wo dr elsassischa Dialekt unterstìtza. Si Hàuiptzìel ìsch, àndra Junga uf s Elsassisch brìnga, àss dr Dialekt làwandig un modern blibt.
S Wort „Junga“ ìm Nàmma vum Verein bedittet nìt àss d Junga numma unter sìch wann bliiwa; 's ìsch ehnder a Zeicha wo d Junga sott ermüetiga fer mìtz'màcha, un d Mìtglìeder sìn ungfahr zwìscha 18 un 35 Johr àlt.
Gschìcht vum Verein
S Verein ìsch z'Stroßburri ànna 1999 grìnda worra, vu'ma pààr Studanta wo sìch um s Elsassischa ìntressiart han. Derbii sìn Dialektkenner gsìì, wo do a Glagaheit gfunda han fer mìtnànder Elsassisch reda, àwer aui Junga wo dr Dialekt han wälla lehra.
D Mìtglieder sìn regelmaßig ìm Universitätsrestaurant (resto U) Le Stift zammakumma, fer reda, iawa, un verschìedena kültürella Ereignissa ufz'stella.
Historisches Wörterbuch der Philosophie
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__ S Historisches Wörterbuch der Philosophie (HWPh) isch e dütschsproochigs begriffsgschichtligs Wörterbuech vo filosoofische Begriff in meerere Bänd. Es isch vo 1971 bis 2007 under de Hauptuusegääber Joachim Ritter, Karlfried Gründer und Gottfried Gabriel im Schwabe Verlag, Baasel erschiine. Es isch e völlig nöibearbäiteti Usgoob vom Wörterbuch der philosophischen Begriffe (1899 ff) vom Rudolf Eisler.
S Wörterbuech isch s Groossbrojekt vo dr dütsche akadeemische Filosofii, wo uf dr ganze Wält am erfolgriichste isch. Es isch äini vo de wichdigste Arbetsgrundlaage für die filosoofischi und gäisteswüsseschaftligi Usbildig und Forschig.
Bibliograafischi Aagoobe
Übersicht über die äinzelne Bänd
De Bänd 1–3 si vom Joachim Ritter, d Bänd 4–10 vom Karlfried Gründer, dr Band 11–12 vom Gottfried Gabriel, dr Registerband vo dr Margarita Kranz uusegee worde. Im 13. Band isch e Register und e CD-ROM mit em Volltext vo alle Bänd und ere Software für Windows und macOS, so dass mä im Volltext cha sueche.
Gsamtusgoob
Kwelle
Dr Ardikel «Historisches Wörterbuch der Philosophie» uf dr dütsche Wikipedia
Kommunistische Partei der Sowjetunion
Die Kommunistischi Bardei vo dr Sowjetunion (KPdSU, kyrillisch Коммунистическая партия Советского Союза (КПСС) ) isch e kommunistschi Bardei in Sowjetrussland und dr Sowjetunion gsi. Iire Naame isch 1918 noch dr Oktoberrevoluzioon z Russland vo Sozialdemokratischi Arbäiterbardei vo Russland (Bolschewiki) (SDAPR (B)) in Kommunistischi Bardei vo Russland (Bolschewiki) (KPR (B)) gänderet worde. 1925 het si dr Naame  Kommunistischi Allunions-Bardei (Bolschewiki) (WKP(B)) überchoo und 1952 Kommunistischi Bardei vo dr Sowjetunion. Noch em abverheite Augustbutsch z Moskau 1991, wo dr Zerfall vo dr Sowjetunion füürebrocht het, isch d KPdSU uf em Gebiet vo dr RSFSR dur s Dekret vom russischen Bresidänt vom 6. Novämber 1991 verbote worde.
Dr Füerer vo dr Bardei vo 1912 bis 1924 isch dr Wladimir Iljitsch Lenin gsi. 1922 het dr Josef Stalin dr nöi Boste vom Generalsekretär vo dr Bardei übernoo, und däm noch em Dood vom Lenin 1924 immer mee diktatorischi Macht verschafft. Wo d Ära Stalin 1953 ume gsi isch, het sich in de bardeiintärne Machtkämpf dr Nikita Chruschtschow as Erste Bardeisekretär duregsetzt. 1964 isch dr Chruschtschow gstürzt und dr Leonid Breschnew si Noochfolger worde, vo 1966 wider as Generalsekretär. Vo 1977 aa het dr Breschnew au no as Staatsoberhaupt vo dr Sowjetunion fungiert.
Noch em Dood vom Breschnew 1982 si dr Juri Andropows und dr Konstantin Tschernenkos für churzi Zitli Herrscher worde. 1985 het dr Michail Gorbatschow d Füerig vo dr Bardei übernoo und brobiert mit Reforme (Glasnost, Perestroika) d Sowjetunion z modärnisiere, ooni s Süsteem z ändere. Im Gorbatschow si die Reforme aber nid glunge; weder die autokratische Füerigsstrukture in dr Sowjetunion abzschaffe, no d Reform vo dr KPdSU zun ere demokratische Bardei im pluralistische Sinn.
Vo öbbe 1920 bis 1990 isch d KPdSU as Staatspartei im sowjetische Äibardeijesüsteem die äinzigi relewanti bolitischi Macht in dr Sowjetunion gsi. Die Kommunistischi Bardei vo dr Russische Föderazioon (KPRF) cha as Noochfolerbardei vo dr KPdSU für Russland aagluegt wärde.
D Bolitik vo dr KPdSU isch zerst vo der Ideologii vom Leninismus brägt gsi, won en Aabassig vom Marxismus dur e Lenin an die russische Verheltnis gsi isch, dä isch denn vo 1927 aa vom Stalin mit em Marxismus-Leninismus bzw. Stalinismus ersetzt worde. Noch em Dood vom Stalin het 1956 under em Nikita Chruschtschow e gwüssi Entstalinisierig aagfange. Si Noochfolger Leonid Breschnew het vo 1964 aa e Kurs vo dr Restalinisierig iigfüert, wo 1985 vom Michail Gorbatschow beändet worde isch, wo uf Glasnost (Offehäit und Dransbaränz) und Perestroika (Umstrukturierig) gsetzt het.
Die sowjetischi Jugedorganisazioon Komsomol isch d Noochwuggsorganisazioon vo dr Bardei gsi. Es het au e Komitee für Jugedorganisazioone vo dr UdSSR gee, wo alli Jugedorganisazioone verdräte gsi si.
Z Moskau het sich d zentrali Bardeihochschuel „W. I. Lenin“ befunde. Dört häi au Kader us de kommunistische Bardeie vo andere sozialistische Länder und sogenannte Volksdemokratie studiert.
Gustav Adolf Seiler
Gustav Adolf Seiler isch dr Name vu däne Persone
Örmingen
Gschìcht
Ermìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1150.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ermìnge ìsch. Ermìnge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Ermìnge ghert zem Rhinfrankisch.
Ardon VS
Ardon (fp. [aeˈdũ]; dt. Arden) isch e Munizipalgmeind vom Bezirk Conthey im Kanton Wallis.
Geografie
Ardon liit am Rand vom Rhonetaal vor em Uusgang vo dr Lizerne us ere schmale Schlucht. Im Oschte sind d Nochbergmeinde Conthey und Vétroz, im Weschte und taalabwärts isch Chamoson. Uf dr Südsyte chunt Ardon im Louf vo der Rhone a d Gmeind Nendaz aa.
Der Bärgbach Lizerne chunt imene Tobel, wo töif id Felse ygfrässen isch, vo de Bärge uf der Nordsyte vom Rhonetaal obenabe. Der Bach foot im Taalchessel vo Derborence aa, wo im Gmeindbann vo Conthey liit. Derborence isch wägemene grosse Bärgsturz vo 1749 begchannt. Bi däm Unglück isch d Derborencealp vo vil Gschtei zuetekt worde, und derno isch hinder em Schuttbärg e nöie See, der Lac de Derborence, entstande. Bim Uusgang vo dr Lizerne us der änge Schlucht isch sid ane 1900 s Chraftwärch vo Ardon.
Der högscht Bärg vo Ardon isch dr Haut de Cry (2969 Meter über Meer).
D Kantonsstroos, d Ysebaanlinie und d Autobaan füere dur s Biet vo Ardon.
Gschicht
Oben am Dorf liit d Ruine vo dr Burg Crest.
D Herrschaft Ardon-Chamoson het sech ane 1819 i die beide Gmeinde Ardon und Chamoson ufdeilt.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 33,6 % glägu.
Religion
76,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,9 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Ardon ischt dr Pierre-Marie Broccard (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2295 Iwonru 81 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,6 % Titsch, 1,8 % Talienisch und 14,6 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Ardon gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Wirtschaft
Z Ardon isch en alti Ysegiesserei, d Fonderie Ardon.
S Dorf het vil Räbbärge ufem grosse Schuttchegel vo der Losentse.
Oberhelfenschwil
Oberhelffetschwil (amtlech Oberhelfenschwil) isch e Gmeind im Waalchreis Toggeburg im Schwyzer Kanton Sanggale.
Geografii
Zur Gmeind ghöre d Derfer Necker und Wasserfluh und d Wyler Metzwil, Rennen, Schwanden, Wigetshof und Füberg.
Gschicht
S Dorf isch ane 882 s erscht Mol erwäänt worde.
Grafschaft Kyburg
D Groofschaft Kyburg isch bis zur Zit vo dr Helvetik e Verwaltigsäihäit im Gebiet vom hütige Kanton Züri in dr Schwiz gsi.
D Groofschaft isch im 11. Joorhundert us dr Verbindig vo dr Adelheid, dr Dochder vom Adalbert, em letschte Heer vo Winterthur, mit em Hartmann I. vo Dillinge entstande. Vo denn aa het sich dä noch sim nöije Stammsitz vo Kyburg gnennt.
Dr Herzog Friedrich IV. vo Tirol het as Regänt vo de habsburgische Vorland d Groofschaft Kyburg im Joor 1424 us Gäldnot an d Stadt Züri verpfändet. Dr habsburgisch Kaiser Friedrich III. het Züri im Kampf um s Erb vo de Toggeburger im Alte Zürichrieg understützt und het dorum 1442 dr grösst Däil vo dr Groofschaft Kyburg zruggüberchoo. Züri het nume s Gebiet westlig vom Fluss Glatt bhalte, wo vo denn aa Neuamt ghäisse het. D Habsburger häi allerdings scho 1452 dr Räst vo dr Groofschaft dr Stadt Züri müesse verchaufe. Dr Stadtstaat Züri het d Groofschaft, mit Usnaam vo dr Obervogtei Neuamt, wo 1442 abdrennt worden isch, ganz in si Herrschaftsberiich iigliideret und het sä dur e Landvogt lo regiere, wo im Schloss Kyburg residiert het. D Stadt Winterthur het immer no de Habsburger ghöört, aber d Zürcher häi sä 1467 chönne chaufe. Si het als Munizipalstadt e Sonderstatus bhalte.
1798 isch d Groofschaft as Verwaltigsäihäit im Zug vo dr Helvetik und vom Iimarsch vo de Franzoose ufglööst worde.
Gliiderig
D Groofschaft Kyburg isch innerhalb vo dr Landschaft vo dr Stadt Züri en üsseri Vogtei oder Landvogtei gsi. Si isch in vier Ämter iidäilt gsi: S Niideramt oder Underamt zwüsche dr Glatt und dr Töss bis uf d Hööchi vo Oberembrach-Bassersdorf. S Oberamt südlig vo dr Töss. S Enneramt zwüsche dr Töss und dr Thur. S Usseramt zwüschen em Rhii und dr Thur. Wange und Töss häi zu käim Amt ghöört. Exklave vo dr Landvogtei si Ettehuuse bi Wetzike und Ebmatinge gsi. Spööter het mä no zwäi Nääbeämter iigrichdet: S Embracheramt (Embrach, Oberembrach und Lufige) und s Illnaueramt (Kyburg, Ilau, Brutte, Lindau und Volketswil).
Schindellegi-Brief
Dr Schindellegi-Brief isch es Dokument, wo im Jahr 1620 dr Wareverchehr über de Sattel greglet hät.
Am 4. April 1620 händ d Schtänd Züri und Schwyz in Schindellegi en sogenannte Abschied underschribe, dr Schindellegi-Brief. Drin isch es um d Ordnig vo dr Güeterexpedition zwüsched Richterschwiil und Brunne gange.
Das Schriibe isch am 25. April dur Schwyz und am 27. April dur Züri ratifiziert worde.
Queen (Album)
Queen isch s Debütalbum vu dr glychnamige britische Rockband Queen. S isch anne 1973 uusechuu un isch vum John Anthony, em Roy Thomas Baker un Queen produziert wore. Toningenieur sin dr Roy Thomas Baker, dr Mike Stone, dr Ted Sharpe un dr David Hentschel gsii.
Kommunalwahlen in Baden-Württemberg 1968
D Kommunalwahle z Bade-Wirttebärg hän am 20. Oktober 1968 stattgfunde. Näbe dr Gmairotswahle, wu d Helfti vu d Mitglider nei gwehlt wore sin, sin in zwoo Gmaine mit ere Burgeruusschussverfassig glychzytig au di Gmaindsverordnete gwehlt wore. Fir d Gmairotswahle sin 5.280.983 Lyt wahlberächtigt gsii un fir d Gmaindsverordnetewahle 40.439.
Preisend mit viel schönen Reden
Preisend mit viel schönen Reden isch di alt Landeshymne vu Wirttebärg. Dr Text isch e Gedicht vum Justinus Kerner (1786-1862).
Entstehig
Dr Justinus Kerner het dr Text im Johr 1818 verfasst as Ballad mit em Titel Der reichste Fürst zue Ehre vum Grof Eberhard im Bart. Gsungen wird dr Text mit dr Melodii vum Volkslied In des Waldes tiefsten Gründen, wu vun eme nit bekannte Komponischt gschaffe un anne 1801 s erscht Mol in eme Liederbuech vereffentligt woren isch. Uffällig sin di Gmeinsamkeite in dr Melodii mit dr Marseillaise. Dr friescht Abdruck vum Text zämme mit dr Melodii isch anne 1823 erschine.
Dr Kerner het dr Stoff zue syyre Ballad us dr historische Sag iber dr Ryychsdag z Worms anne 1495 gnuu, wu Eberhard as Anerkännig vu syyne Leischtige vum Chenig Maximilian I. zum erschte Herzog vu Wirttebärg erhobe woren isch. Noch eme Humanischt un Reformator Philipp Melanchthon soll s bim Gaschtmohl zuen ere Stryt chuu syy zwische dr Firschte, wu derby gsi sin, iber d Ryychtimer vu ihre Länder. Dr Eberhard sej us däm Stryt as Siger fiirigange. Syy Land Wirttebärg sej villicht arm, aber är as Firscht chennt syyne Untertane ruckhaltlos verdröue, wel sälbscht im diefschte Wald chennt er syy Chopf e jedem bliebige Främde zum Schlofe in dr Schoß lege, ohni ass er mießt Angscht haa, asss er umbrocht wird.
S Lied der Württemberger, wu speter zue dr Wirttebärgische Landeshymne gmacht woren isch, zeigt, ass dr Grof im Bart bi, Volk seli beliebt gsi isch un bi dr Ryychsfirschte großes Aasäh gnosse het. No Johrhunderti speter isch dr Eberhard as Ideal vun eme volksnoche un grächte Landesvater in eme fridlige Staat aagsähne wore.
Villicht het dr Melanchthon aber dr speter Herzog Eberhard mit däm syy Vorfahr Eberhard dem Greiner verwägslet. Vu däm git s d Sag, ass er bi me Ufenthalt im Wildbad (hite Bad Wildbad oder villicht au Bad Teinach) vum Grof Wolf von Eberstein hätt solle iberfalle wäre. Des isch aber vun eme Hirt verhinderet wore, wu dr Eberhard zerscht gwarnt gha het un e derno iber d Bärg vum Schwarzwald in d Burg Zavelstein soll drait haa, wel dr Eberhard ufd syre Flucht z erschepft gsi sej.
D Verbreitig vum Loblied in Liederbiecher un Liedflugschrifte isch in dr 1840er-Johr zimli aagstige. Bis in d Mitti vum 20. Johrhundert isch s vilmol in Schuel- un andre Liederbiecher abdruckt wore. Hite wird des historisch Landeslied nume no sälte offiziäll vordrait.
Bure
Bure stoht für:
Bure isch de Name vo däne geografische Objekt:
Gmainde:
und witers:
Bure isch de Familiename vo däne Persone:
Toleranz
Toleranz isch allgemäin, ass mä fremdi Überzüügige, Handligswiise und Sitte loot lo gälte und duldet. In dr Umgangssprooch mäint mä hüfig au, ass Fremds as gliichberächdigt anerkennt wurd, was aber über dr äigentlig Begriff („Duldig“) uusegoot.
S Wärb toleriere wo drzue ghöört, isch im 16. Joorhundert us em latiinische tolerare („dulde“, „verdrääge“) choo. Für s Adjektiv tolerant in dr Bedütig „duldsam, noochsichtig, groosszüügig, withärzig“ git s sit em 18. Joorhundert, us dr Zit vo dr Ufkläärig, Beleeg, grad eso wie d Gegebildig intolerant, as „unduldsam, mä loot käini anderi Mäinig oder Wältaaschaujig lo gälte as die äigeni“.
Dr Geegebegriff zu Toleranz isch d Intoleranz, in dr Bedütig „Unduldsamkäit“ im 18. Joorhundert vom franzöösische intolérance. As Stäigerig vo dr Toleranz gältet d Akzeptanz, e Haltig, wo anderi Persone oder iir Verhalte guethäisst und akzeptiert.
D Toleranz im middelalterlige Christedum und Islam
Im christlige Middelalter het d Chille en Unterschiid gmacht zwüschen Unglöibige (Juude und Häide) und Heretiker. Unglöibigi si wenigstens in de früenere Periode toleriert worde, wil mä Glaube nit dörf erzwinge. So het dr Bapst Gregor dr Grooss im Joor 602 Toleranz für d Juude befoole. Heretiker hingege müesse mä verfolge, wil si d Wooret kennt häige und von ere abgfalle sige. Sit de Chrüzzüüg het aber vilerorts d Toleranz vo de öiropäische Christe de Juude gegenüber no di noo abgnoo, und d Juude si belooge, usgraubt, verfolgt und ermordet worde.
Ass Toleranz eläi aber nid grad seer wit goot, zäigt s Bischbil vo dr Dhimma im Islam. D Dhimmi, Christe und Juude im islamische Staat, wo sich underworfe häi, si zwar toleriert worde, das häisst, mä het sä lo lääbe und iiri Religion im Versteck lo usüebe, aber vili vo de Reegle, wo si häi müesse folge, si nid nume enteerend gsi, sondern — je nochdäm wie si ghandhabt worde si — au wirtschaftlig katastrofaal für s Überlääbe vo iire Gmäinschafte, wie s Bischbil vo de egüptische Mamelukeherrscher zäigt, wo under iirer Regierig e hufe Dhimmi sich zum Islam bekeert häi, nume zum e menschewürdigs Lääbe ha.
Paternalismus
Mit Paternalismus (vo lat. pater = „Vater“) wird e Herrschaftsornig beschriibe, wo iiri Autoritäät und Herrschaftslegitimierig uf e vormundschaftligi Beziejig zwüsche de Herrscher und de Beherrschte basiert. Dr familiäri Beriich wird mäistens usklammeret.
As paternalistisch wird in dr Umgangssprooch au e Handlig bezäichnet, wo gegen e Wille vo öbber anderem usgfüert wird, aber von ere behauptet wird, ass si für däm si Wool sig. Paternalistischi Verheltnis wärde vo dene, wo in iirem Naame öbbis gmacht wird, hüfig as Bevormundig aagluegt.
Bischbil vo Paternalismus
Dr Usdruck «Paternalismus» bezäichnet au en Idee vom Robert Owen zum die soziale Brobleem in Dütschland im 19. Joorhundert z lööse. Es stoot für die brivaati betriibligi Sozialpolitik vo de Groossundernäämer (wie Krupp, Stumm u. a.). Die häi de Arbäiter Betriibschrankekasse, betriibligi Altersversorgig, Understützig in Nootlaage, Wärkwoonige und Wärkkantine aabote. Eso isch dr Betriib zun ere Kombinazioon us Herrschafts- und Brodukzioonsberiich und ere Lääbensgmäinschaft usbaut worde, ooni de Arbäiter e Stimm im Entschäidigsbrozäss z gee.
En anders charakteristischs Bischbil für e paternalistischi Ideologii isch wie sich d Pflanzer in de Südstaate vo de Veräinigte Staate im 17. bis 19. Joorhundert, wo Sklave ghalte häi, sälber woorgnoo häi.
Au in dr hütige westlige Gsetzgääbig git s Bischbil für Regle, wo mä as paternalistisch cha bezäichne. So isch d Aaschnallpflicht e Gsetz, wo hauptsächlig druf usgrichdet isch, Persone drvo abzhalte, sich sälber z schade. Äänlig isch s mit dr Gsetzgääbig in Bezug uf sogenannti «Ruuschdroge». Z Groossbritannie het in de früeje 1990er Joor dr «Spanner-Fall» für Ufsee gsorgt, wo Sadomasochiste, wo alli us freijem Wille mitgmacht häi,  verhafdet und verurdäilt worde si wäge Körperverletzig. Au d Schuelpflicht het paternalistischi Aspäkt wie alli andere Pflichte, won e Gsellschaft iire Mitgliider abverlangt. Dr Underschiid zum äidütige Paternalismus isch dene Fäll in ere Demokratii, ass die Gsetz vom Suwerään gmacht worde si, wo jeedem Bürger e Stimm im Entschäidigsbrozäss git.
Au s Verheltnis vo Arzt und Paziänt wird vilmol as paternalistisch beschriibe. Vor allem in dr Vergangehäit isch d Paziänt-Arzt-Beziejig eender äisitig gsi: dr Arzt het s Wüsse gha und d Rolle vom Paziänt het sich druf beschränggt, sich vom Arzt lo behandle oder nid. Die zitgmäässi Medizin setzt eender uf e mündige Paziänt und e sümmetrischi, partnerschaftligi Beziejig, wo an dr Autonomii vom Paziänt orientiert isch und däm sini Kompetänze iibezieht, au wenn das zun ere Art Woodoo-Medizin cha füere, wo kä wüsseschaftligi Basis het.
Brenden (Ühlingen-Birkendorf)
Brändè (amtlich Brenden) isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Üülinè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg
Geography
Brändè lyt im Südschwarzwald zwûschè m Schluchsee un èm Hochrhy bi Düèngè. Brändè lyt am högschte Punkt vum Brändemer Bärg, èm Buggèl mit èrè Höchi vo ca. 900 m. Dè Brändemer Bärg drènnt d Däler vo dè Mettma im Oschtè un dè Schwarza im Weschtè. Südlich vo Brändè neigt sich dè Brändemer Bärg nu moderat un witet sich vo Brändè, wo dè schmalscht un dè högscht Punkt isch, bis zu 3 km Breiti uff, bevor s Witznaubeggi dè Bärg im Südè begränzt. Im Nordè vo Brändè senkt sich dè Buggèl è bitzeli bis zu dè Innerè Hööf, dennõch schlièßt sich dè Staufemer Buggèl aa, dèm sin högschte Pungt dè Hoche Staufè mit 1101 m isch. A dè Mettma-Dalwangè südöschtlich vo Brändè lyt dè Wyler Üßeri Hööf, s Gegèschtugg zu dè Innerè Hööf, wo ugfähr 2 km nördlich devò liget. Vo Brändè uus chunnt mò nõch is Schwarza-Dal übber diè nordöschtlich gfüürti Strõß zu dè Schwarza-Brugg abbè, wo s Schwarzadal-Beggi lyt. Gu Oschtè cha mò s Mettmadal übber diè Innerè Hööf bi dè Lochmülli durchquerè, un chunnt bi Buggèrièd uff èm Gròfhuusemer Bärg widder usè. D Ortsdurchfaart vo Brändè füürt gu Nordè nõch Staufè, gu Südè gu Berau.
Ort
Brändè ghört (wiè auch s Nõchbòrdorf Bèrau) nõch dè Uffdeilung vum Rych vom Karl dem Großè zum Albgau un isch spôter Deil vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè. Brändè wörd 1295 im Zürcher Urkundèbuèch èrschtmòls gnannt. Dõ isch èn Hof gschtandè, dèm sin Vogteirächt 1353 durch dè Junker Chŭnrad vo Chrenkingen uss èm Gschlècht vom Hèrrè vo Chrènkingè a s Kloschter Bèrau chò isch. Im Johr 1536 wörd èrschtmòls è Kirchè z Brändè benamst. 1612 hèt dè Abt Martin I. vo St. Bläsy d Hèrrschaft vom Maximillian vo Pappèheim erworbè. Brändè hèt zu dè Grõfschaft Bõõdorf ghört un isch dõdèmit Eigètum vom Kloschter St. Bläsy bis 1803 gsi, denn churzi Zit im Maltesergroßpriorat bis 1806 zuèghörig, churzi Zit schwôbisch un denn badisch gsi. Am 1. Januar 1975 isch Brändè im Zuug vo dè Gemeindereform nõch Üülingè-Birchèdorf ygmeindet worrè. È baar Johr spôter hèn d Dörfer uff èm Brändemer Bärg, also näbbè Brändè Berau, Schtaufè un Schönèbach ernschthafti Beschrebungè unternõ, è eigeni Gmeind Brändemer Bärg z bildè, dõdeby sin sich abber diè größerè Ortschaftè Brändè un Berau sin sich nit einig worrè.
Kirchè
Diè ortsbildbrägendi Kirchè hèt am Turm d - Höèmarkè draa. Kirchèpatròn vo Brändè isch dè Hl. Laurentius. Am obberè Rand vo dè Mettmahaaldè, zwüschè Schtaufè un Brändè. lyt z mits im Waald dinnè d Löffelkapèllè.
Infraschtruktur
Gegèübber dè Kirchè stòt s ehemòlige Rõthuus vo Brändè, wo deilwys mit Woonungè un mit Voreinsrüüm vosää isch. Am Südrand vo Brändè, knapp unter dè 900-Meter-Markè, stòt d Brändemer Dorfhallè, welli für alli Voanschaltungè sowiè vill Voreinsaktivitätè im Dorf bruucht wörd. Z Brändè isch nò ei Gaschthuus, dè Hirschè, übbrig blibbè (Stand: 2016). Läddè zum Iikaufè git s z Brändè keini, für Bsorgungè gòt mò z Brändè uff Grõfuusè odder übber d Schwarzabrugg uff Hüsèrè/St. Bläsy durrè, bi größèrè gòt mò uff Düèngè abbè. Nördlich vu Brändè, bim Abzwyg vo dè Brändemer Bärgschtrõß Richtung Schwarzabrugg abbè, git s èn Raschtplatz mit Spillblatz un Grillschtell, wo au dè Iischtiig i dè Wanderwäg durch dè Bannwald bim Rappèfelsè a dè Schwarzahaaldè möglich isch. Südlich vo Brändè, a dè Mettmahaaldè 200 m unterhalb vo dè Dorfhallè, git s èn Skilift, wo im Januar/Februar è baar Wochè lang in Bedryb isch.
Voreine
Brändè vofüègt übber è Blõsmusigkapèllè, d Drachtèkapèllè Brändè sowiè è Guggèmusig, d Studähaaghüüler Brändè. Früèner, wo Volksmusig-Gruppè bi Handwärkerveschper im Feschtzèlt nò heiss begehrt gsi sin, hèt s in Brändè d Volksmusikgruppè Original Brändemer Bärgbuèbè.
Bolitik
Brändè isch bis 1975 è eigèschtändigi Gmeind mit èm eigenè Bürgermeischter gsi, sit dèm wörd Lokalbolitik in bschränktem Umfang vom Ortschaftsrõt un ènèm Ortsvorschteher gmacht. Langjöhrigè Ortsvorschteher isch dè Rudi Zimmermaa gsi, dè aktuelle Ortsvorschteher (Stand: 2016) isch dè Isele Ralf. Sit dè Ygmeindung hèt Brändè ein Sitz im Gmeindrõt vo Üülingè-Birchèdorf, wellè hüt (Stand: 2016) vum örtlichè Automechaniker Ottmar Bockschtaller iignõ wörd. Aafang vo dè 1990er Johr hèt s in Brändè Beschtrebungè gää, d Neuordnung vo dè Gmeindereform vo 1975 rügggängig z machè. Um sèll z erreichè, isch è Bürgerinitiativè (BI) gründet worrè mit èm Zyl, è neui Gmeind Brändemer Bärg z bildè, wo uss dè Ortschaftè Bèrau, Brändè, Schtaufè un Schönèbach hèt söllè bschtò. D Unterschtützer vo dèrrè BI sin als Separatischtè vom Brändemer Bärg bezeichnèt worrè. D Autonomy isch fascht erreicht gsi mit èm unterschtützendè Votum im Gmeindrõt vo Üülinge-Birchèdorf, dõ hèt sich dè Wind drüllt, well z Üülingè è neuè, yheimischè Bürgermeischter gwäält worrè isch. Dè Autonomy isch ab dört nimmi witter vofolgt worrè, immerhy hèn sowoll Brändè wiè au Bèrau è eigenes Budget zuègschprochè kriègt.
Fürstenhaus Fürstenberg
Diè Fürschtèbärger, bis 1918 Fürschtè zuè Fürschtèbärg, sin è süèddütsches Adelsgschlächt vom Hochadel, wo Bsitzigè z Dütschland zwischè Schwarzwald, Hochrhy, Bodèsee un dè Schwäbischè Alb kaa hèt un deils au hüt no dört liget. Drübber usè hèn d Fürschtèbärger grooßi Bsitzigè i dè österrychischè Erbländer kaa – besunders z Böömè.
Mit èm Fürschtèdum Fürschtèbärg hèn si bis 1806 eins vo dè grööschtè Territoriè im dütschè Süèdweschtè bsässè. Internationalè Ruèf hèn d Fürschtèbärger unter anderem durch diè Fürschtlich-Fürschtèbärgischi Brauerei erlangt. Als Eigètüümer vo eini vo dè grööschtè privatè Kunschtsammligè z Europa sowiè als Gründer un Patron vo dè Donaueschinger Musigdääg un dè Donaueschinger Rittdurnyr hèn si sich ebbèso èn Namè gmacht. Z Donaueschingè wohnet si sit 1488 im Schloss Donaueschingè, nochdem si d Burg Entèburg voloo hèn.
Mit èm Schloss Heiligèbärg bsitzt s Huus Fürschtèbärg nebbèby eins vo dè bedütendschtè Denkmöler vo dè Renaissance nördlich vo dè Alpè. Diè wirtschaftlichè Grundlagè vo dè Familliè liget vo allem in èm umfangrychè Waldbesitz. Allerdings löset sich diè Bsitzdüümer vom Fürschtèhuus Fürschtèbärg sit dè Amtsübernaam vom Heinrich zuè Fürschtèbärg langsam, abber stetig in Luft uff.
Diè Familliè isch nit mit dè Freiherrè vo Fürschtèbärg uss Weschtfaalè vowandt.
Titel
Diè brivaati Vowendig vom Titel Fürscht reschpektiv Fürschtin, Prinz odder Prinzessin als Deil vo nèm Namè isch im Huus Fürschtèbärg no üblich, dè (inoffizièlle) Titel luttet hütt: Fürscht zu Fürschtèbärg, Landgraf i dè Baar un zu Stüèlingè, Graf zu Heiligèbärg un Werdebärg. Sit èm Johr 2002 stönn Heinrich Fürscht zu Fürschtèbärg un Chrischtian Ärbprinz zu Fürschtèbärg èm Fürschtèhuus vor. Volksdümlich sait mo ihm »Chef des Hauses«. Sitz vo dè Residenz vo dè Familliè isch sit 1723 Doonaueschingè, iri Graablegi isch z Neudingè.
Gschicht
Graf Konrad hèt mit dè zähringischè Güèter im Briisgau diè Liniè vo dè Grafè vo Fryburg gründet. Sin jüngerè Bruder Heinrich hèt s zähringische Erbe im Kinzigdaal übbernoo, im Schwarzwald un uff dè Baar un hèt sich noch dè Burg uff èm „fürderschtè Bärg“ vom Höèzuug Längi bi Neudingen aös ´´Graf vo Fürschtèbärg´´ benamst. Er isch so zum Stammvatter vo dè Fürschtèbärger worrè.
Vo Aafang dè 1980er Johre isch diè einzigartigi un kulturhistorisch hochbedütendi Hofbibliothek Donaueschingè schrittwys voüßeret worrè. Znägscht isch es zum Vokauf vo einzelnè, deilwys herussragendè Handschriftè koo. Während diè voblibnè Handschriftè un Musikaliè vom Land Badè-Württèbärg 1992 gschlossè erworbè worrè sin, isch diè übrigi Sammlig vo §994 bis 2002 in meerèrè Tranchè übber verschidni Auktionshüüser voschteigeret worrè, drunter diè einzigartigi Inkunabelsammlig un dè gschlossni Bschtand vo dè übber 11.000 Drück umfassendi Sammlig vom Neschtor vo dè Altgermanischtik, dèm in morganatischè Ehi mit dè verwitwetè Fürschtin Elisabeth vo Fürschtèbärg (1767–1822) verbundnè Freiherr Joseph vo Laßberg (1770–1865), nochdem Vohandligè mit èm Land Badè-Württèbärg übber èn gschlossnè Aakauf gschitteret sin un selligs nu èn Deil vo dè Inkunablè vorab erworbè hèt. 1999 isch d Musikalièsammlig vokauft, 2002 diè Sammlig mittelalterlichè Dafelgmälde, dorunter dè Wildèschteiner Altaar vom Meischter uss Meßkirch, selli sin hütt Beschtandeil vo dè Sammlig Würth un i dè Johanniterhallè z Schwòbisch Hall uusgschtellt, 2004 isch schlièßlich d Brauerei.gfolget.
Z Donaueschingè z besichtigè isch diè historischi Naturkundesammlig mit Fossiliè un Mineraliè, präboryrti Dyr un diè Sammlig zu dè Gschichtè vom Huus Fürschtèbärg sowiè Moderni Kunscht, in èm eigens dozuè erbautè historischè Museumsgebäude nõch bim Schloss, wo d Hofbibliotheek dèm Publikum zu dè Öffnigszitè zuègänglich isch.
Dè Uffschtyg i dè Reichsfürschtèschtand
D Fürschtèbärger hèn zum Reichsgrafèschtand ghört. 1664 sin dè Hermann Egon us dè Linniè Fürschtèbärg-Heiligèbärg un sini geischtlichi Brüèder Franz Egon (Bischof vo Strooßburg) un Wilhelm Egon (Kardinal) vum Kaiser Leopold i dè Fürschtèschtand erhoben worrè. Nochdem diè Linniè Fürschtèbärg-Heiligèbärg 1716 uusgschtorbè isch, sin diè Grafè Frobè Ferdinand zu Fürschtèbärg-Mößkirch un Joseph Wilhelm Ärnscht zu Fürschtèbärg-Stüèlingè durch dè Kaiser Karl VI. zu Reichsfürschtèen ernennt worrè.
Grafè un Fürschtè vo Fürschtèbärg-Heiligèbärg
D Grafschaft Fürschtèbärg-Heiligèbärg isch 1559 vo dè Grafschaft Fürschtèbärg-Baar abgschpaaltè worrè. Vo Fürschtèbärg-Heiligèbärg hèn sich 1617 abgschpaaltè vo dè Linniè Fürschtèbärg-Donaueschingè, welli abber scho 1698 zum mitlerwyl (1664) zum Fürschtètum erhobnè Fürschtèbärg-Heiligèbärg zruck kait isch. Diè gsamti Linniè isch 1716 a diè Fürschtè vo Fürschtèbärg-Fürschtèbärg zruck kait.
Mediatisyrti Fürschtè un badischi Standesherrè
Nochfolgend diè Lischtè vo dè Fürschtè zu Fürschtèbärg als badischi Standesherrè bis zum Untergang vo dè Monarchy 1918:
Cheffè vom Huus Fürschtèbärg
Noch èm Untergang vo dè Monarchy i dè Novèmberrevolution sin sämtlichi öffentlich-rechtlichi Adelsprivilegiè abgschafft worrè. Im privaträchtlichè Sinn beschtoht s Huus Fürschtèbärg abber bis hütt witer. Diè bisherigè Adelsbezeichnigè sin 1919 zu Beschtanddeil vom bürgerlichè Familliènnamè erklärt worrè. Im Fall vom Huus Fürschtèbärg träget sitdem alli Mitglyder dè bürgerlich-rechtliche Familliènnamè Prinz bzw. Prinzessin zu Fürschtèbärg. Dè jewylige Chef vom Huus drettet abber i dè Öffentlichkeit witerhin mit èm historischè Primogeniturtitel Fürscht im Namè uff, wellè sit 1941 (mit èm Tod Max Egon II.) kein Bschtandteil vom bürgerlichè Namè mee isch.
Fürscht Max Egon II. hèt no 1919 gmäß dè gsetzlichè Bschtimmungè als bürgerlichè Namè Fürscht zu Fürschtèbärg witervowendet. Ob dè Namè mit èm a dè Erschtgeburtstitel Fürscht erinnerndè Namensbeschtandteil denoch no für einzelni Nochfolger amtlich worrè isch odder ob dè Familliènamè Prinz zu Fürschtèbärg stets diè amtlichi Form vo dèm Namè bi allè Cheffè vo dèm Huus noch 1941 blibbè isch, blybt unklar.
Ratzweiler
Rotschwiller (frz. Ratzwiller, dt. Ratzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.