cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Panamakanal
Dè Kanaal
Im Gatúnsee folgt dè Kanaal in èrè uusbaggertè un guèt mit Tonnè markyrtè, öppè 29 Kilometèr langè Fahrrinnè im früènèrè Bett vom Río Chagres. D Fahrrinnè umgôôt deby voschidni Inslè, unter anderem diè gröscht un bekannteschti Inslè, d Barro Colorado Island (BCI) mit dè glychnamigè Forschigsschtation vo dè Smithsonian Institution. Uff Grund vo dè sit 1946 durrègfüürtè intensivè Beobachtig durch internationali Forscher gildet dè tropische Regèwald uff BCI als dè am beschtè erforschti vo dè Wält. Chlyneri Böötli, wiè d Diènschtböötli vo dè Panama Canal Authority un brivati Segeljachtè, könned im Gatunsee è Banana Cut benamsti Abkürzig durch è ängi Passagè zwischè zwei chlynerè Inslè nää.
Dè Gatúnsee gôôt i dè immer no uffgschtaute Deil vom Río Chagres übber, wellem d Schiff übber 8 Kilometèr lang bis zum Ort Gamboa folgèt. Dört fangt dè rund 13 Kilometèr langi Culebra Cut odder Gaillard-Durchschtich aa, wo d Bärg vo dè kontinentalè Wassèrscheidè durchschnydèt. Dè Kanaal isch uff sebbèrè Streggi urschprünglich nu 152 Metèr breit gsi, dõrum isch für großi Schiff kein Begegnigsvokeer möglich gsi. 2002 isch dè Abschnitt uff 192 Metèr i dè Graadè un uff 222 Metèr in Kurvè erwiterèt worrè. Sitdèmm ka ständig in beidi Richtigè gfaarè wörrè, wa zuè nèrè Ziterschparnis vo mee als 16 Prozènt gfüürt hèt.
Kurz vor èm Èndi vom Gaillard-Durchschtich übberquert d Puente Centenario (Centennial Bridge, Johrhundertbrugg),è sechsschpurigi Schrägseilbrugg, dè Kanaal in 80 Metèr Höchi.
Dè Gaillard-Durchschtich èndet a dè Pedro-Miguel-Schlüüsè, wo dè Abschtyg zum Pazifik ygleitet wörd un i dè ebbèfalls künschtlich uffgschtaute, nu rund zwei Kilometèr lange Miraflores-See füürt.
Uff dè anderè Sitè vom 16,5 Metèr übber m mittlerè Wassèrschpygel vom Pazifik ligendè See lyt d Yfaart i d Miraflores-Schlüüsè. Uumittelbar nebbè dè Schlüüsèyfaart fangt dè Miraflores-Damm aa, è 133 Metèr langi Gwichtsschtaumuèr uss Bedong mit acht aahebbarè Staaldoor für d Stüèrig vom Abfluss uss dè Pedro-Miguel-Schlüüsè un uss dèmm i dè See mündende Río Cocoli.
Nõch dè Miraflores-Schlüüsè folgt èn natürlichè Zuèfaartskanaal vorby a dè Hafèaalaagè vo Balboa un unter dè Puente de las Américas (Brugg vo dè beidè Amerikas) durrè i dè Golf vo Panama. Dè Puente de las Américas hèt è lichti Höchi vo 61,3 Metèr übber m MHW – Mittleres Hochwassèr, dõrum isch d Höchi vo dè Schiff uff 57,91 Metèr (190 Fuß) übber dè Wasserlinniè begränzt. Dè Aafang bzw. s Èndi vom Kanaal uff dè bazifischè Sitè wörd durch è Bojè bi dè Isla Perico am Ènd von èm langè Damm markyrt. D Streggi vo dè Schlüüsè bis zu dè Bojè isch guèt 12 Kilometèr lang. Dè Damm diènt dört wennigèr èm Schutz vor aabrandendè Wellè. Er söll villmee dè Ytraag vo Schlamm durch è barallel zu dè Küschtè volaufendè Strömig vohinderè.
Dè Kanaal ka sit dè Erwiterig vom Gaillard-Durchstich au vo großè Schiff durchgehend i beidi Richtigè im Gegèvokeer befaarè wörrè.
Maaß vo dè Schlüüsèkammerè
Es git somit uff beidè Sitè je drei Schlüüsèkammerè pro Richtig, dotal also zwölf Schlüüsèkammerè, wo folgendi Maaß hèn:
Zulässigi Schiffsmaaß
Diè zuèlässigè Schiffsmaaß sin durch d Schlüüsè wiè folgt definyrt:
È Schiff mit gnau dèrè zuèlässigè Breiti un Längi hèt somit a beidè Sitè nõ 0,61 Metèr Abschtand zu dè Kanaalwand un am Bug un Heck nõ 5,33 Metèr Abschtand zu dè Schlüüsèdoor vo dè kürzerè Kammerè. D Schiffsklass, wo a selli zuèlässigè Schiffsmaaß aabasst sin, wörd als Panamax bezeichnet. Schiff, wo selli Maaß übberschrittè duèn, wörred Poscht-Panamax-Schiff benamst.
S Luxuschrützfaarschiff Queen Elizabeth 2 isch so konschtruyrt worrè, dass es graad no i d Schluusè vom Panamakanaal basst hèt (Panamax-Klass). D Nõchfolgerin Queen Mary 2 isch dütlich größer un ka dè Panamakanaal zur Zit no nit bassyrè. Nõch Abschluss vo dè Erwiterigè wörd si s abber bi Nidrigwassèr voruussichtlich au könnè.
Schlüüsèdoor
Diè beidè oberschtè Kammerè vo dè Gatún-Schlüüsè, d Pedro-Miguel-Schlüüsè un diè oberscht Kammerè vo dè Miraflores-Schlüüsè hèn a beidè Èndè uss Sicherheitsgründ doppelti Schlüüsèdoor im Abschtand vo uugfäär 24 Metèr (80 Fuèß). Diè Gatún-Schlüüsè hèn somit sechs Door pro Richtig, d Pedro-Miguel-Schlüüsè vir Door un d Miraflores-Schlüüsè füüf Dppr pro Richtig, zämmè somit 15 Door beziehigswys i beidi Richtigè dotal 30 Door. Jedes Dor hèt zwei V-förmig zum Oberwassèr schlièßendi Doorflügèl, wo bim Absenkè vom Unterwassèr vom stygendè Wassèrdrugg gegènandbresst un abdichtet wörred. Jedè Doorflügel isch 19,81 Metèr (65 Fuèß) breit un 2,13 Metèr (7 Fuèß) stark. Sini Obberkantè isch als Geehwäg für s Schlüüsèpersonal uusbildet. Dè unteri Deil vo dè Torflügel enthaaltet Hohlkörper, wo nèm so vill Uffdrièb gän, dass si sich relativ lycht bewegè lônn. D Höchi vo dè Doorflügel variyrt je nõch irem Ysatzort zwischè 14,33 Metèr im oberè Dor vo dè Gatún-Schlüüsè un 25 Metèr i d Miraflores-Schlüüsè (zwischè 47 un 82 Fuèß) un irè Gwicht zwischè 320,96 Tonnè un 600,73 Tonnè (353,8 un 662,2 tons). Urschprünglich sin d Door von èm stäälernè Arm bewegt worrè, wellè an èm horizontalè Rad mit 6 Metèr Durchmessèr i dè Wänd vo dè Schlüüsèkammerè aabrocht gsi isch, ähnlich wiè d Pleuelschtangè am Drybrad vpn èrè Dampflokomotyvè. Dõby hèn zwei 19-kW-Elegtromotorè für d Bewegig von èm Dorflügel glanget, dè im Notfall au von eim vo dè Motorè bewegt wörrè hèt könnè. Sit è baar Johr wörred d Doorflügel hûdraulisch bewegt.
Wasserzuè- un Abfluss
D Schlüüsèkammerè wörred allei durch d Schwerkraft vum Wassèr gfüllt un gleert, s git defür keini Bumpè. Es duèret ugfäär 8 Minutè, um ei Kammerèrè z füllè beziehigswys zu lèèrè, wa bedütet, dass dè Wasserschpygel vom Niveau vom Unterwasser uff sell vom Obberwassèr aazhebbè un umkeert. Dè Schlüüsigsvorgang mit Y- un Uusfaart vo dè Schiff duèret wesèntlich länger als diè gnanntè 8 Minutè. Dõdeby laufed tûpischerwys 101.000 m³ Wassèr uss odder i d Kammerè. D Schlüüsè hèn kei Sparkammerè. Um Wasser z sparè, ka abber d Vobindig zwischè den parallelè Schlüüsè gnutzt wörrè. È Schlüüsig im Sinn von èrè Durrèfaart durch alli Schlüüsè soll 197 Millionè Litèr beziehigswys 197.000 m³ Süèßwassèr vobruuchè (52 Millionen US-Gallonè).
Treidelloks
È zügigi un sicheri Durchfahrt durch d Schlüüsèaalaagè gwäärleischtet diè beidsitig aabrochtè Zaaradbaanè. Je nõch Größi vom Schiff schlepped vir bis acht Zaanradlokomotyvè (Treidellok, „Mulis“, nõch dè Laschtdyr benamst) d Schiff durch d Schlüüsè bezièigswys stabilisyred si gegè d Strômig i dè Schlüüsèkammerè bim Wassery- un -uuslass. Dôby könned si uff bis zu 45 Graad gächè Rampè von èrè Schlüüsèkammerè zu dè nägschstè faarè. S Zaaradbaansischteem un d Lokomotyvè sin vom Edward Schildhauer konschtruyrt worrè, dè zuèschtändige Ingenieur für d Blaanig vo dè elegtrischè Uusschtattig vo dè Schlüüse, un vo Schenectady, New York, zu nèm Prys vo 13.000 US-Dollar pro Stugg baut un gliferèt worrè. Um è besseri Traktion z erreichè, wörred spezielli Zaaschtangè vowendet, wo uff èm Sischteem Riggèbach beruèd. Diè 2012 im Ysatz befindlichè neuè Lokomotyvè wiged öppè 45 Tonnè (50 tons) un hèn zwei Aadrybseinheitè mit jewyls 290 PS, gegèübber dè 170 PS vom Vorgängermodell. Chlyni Schiff wörred degegè in traditionèller Wys mit vo Hand ghaaltenè Leinè gfüürt.
Wassèrhaltig
Dè Wassèrvoluscht durch d Schlüüsigè wörd durch dè Río Chagres uusglichè, woby dè Gatúnsee als Pufferspycher wûrkt. Well stärker wörrendè Vokeer zwangsläufig zuè nèm größerè Wassèrvoluscht füürt, isch schu 1935 dè Obberlauf vom Río Chagres durch dè Madden-Damm zum Alajuelasee uffgschtaut worrè, um diè großè Wassermassè i dè Regèzit für die Drochèzit spycherè z könnè. Sött dè Wassèrschpygel vom Gatunsee trotzdèmm unter diè für dè maximaale Düèfgang vo dè Schiff uusschlaggebèndi Nidrigwassèrmarkè vo 24,84 Metèr (81,5 Fuèß) keièt, wörd dè zuèlässige Düèfgang schrittwys um jewyls 15 cm reduzyrt, nõch Möglichkeit mit 3-wöchiger Aakündigung.
Extreem hochè Zuèlauf ka witgehend durch diè großè Door vom Gatún-Damm un durch diè großè Roor i d Schlüüsè abgfüürt wörrè, um dè Wasserschpygel im Gatúnsee nit übber 26,5 Metèr (87 Fuß) aaschtygè z lò. In großè zitlichè Abschtänd füürt dè Río Chagres allerdings so èn Huufè Wassèr, dass sowoll dè Alajuela- wiè au dè Gatúnsee iren maximaalè Füllschtand erreichèd. So hèt dè Schiffsvokehr uff èm Panamakanaal vom 8. zum 9. Dezembèr 2010 für 17 Stundè unterbrochè wörrè müèsè – zum drittè Mòll in dè bis dõhy 96-jährigè Gschichtè vom Kanaal.
Allgemeins
Nõch dè traditionellè Reglè vo dè Autoridad del Canal de Panamá (ACP) erfolgt d Durchfaart i dè Reièfolg vo dè Aakunft. Dõby könned Wartezitè von è baar Stundè entschtòò, im Fall vo dè Schlièßig von èrè Faarschpur wegè Reebaraturarbetè a dè Schlüüsèkammerè au vo mengè Dääg. Deshalb könned pro Daag 24 Passagè (vo dotal öppè 40 möglichè Durrèfaartè) in èm komplexè Vofaarè im voruus buècht wörrè, è 25. Bassage wörd vo dè ACP voschteigerèt.
D Autoridad del Canal de Panamá hèt für dè Schiffsvokeer 291 Lotsè un 36 Schleppèr zu dè Vofügig, wòrend i dè Schlüüsè 100 Lokomotyvè im Ysatz sin (Stand Mai 2012). D Schiff müèn èrè Reiè vo technischè Vorschriftè entschprèchè, wo vor dè erschtè Passage nõchgwisè wörrè müèn. Im Kanaal bschtòòt Lotsèpflicht, è Passage wörd vo bis zu drei Lotsè glychzitig begleitet. Vor dè Schlüüsè wörd è Gruppè vo Pasacables (öppè: Schiffsbefeschtiger) a Bord gnõ, welli d Lynèvobindig zu dè Lokomotyvè hèrschtelled un bis zu dè Uusfaart uus dè Schlüüsè übberwached. Im engè un kurvigè Culebra Cut erhaaltet großi Schiff meischt d Unterschtützig vo ei oder zwei Schlepper. D Högschstgschwindigkeit wörd vo dè ACP für diè voschidnè Kanaalabschnitt je nõch dè Umschtänd feschtglait, meischtens wörd mit 6 kn (11 Kilometer/h) gfaarè.
Passagegebüürè
D Gebüürè für è Passage wörred nõch èrè sit 2011 geltendè, komplexè Gebüürètabellè berechnet, bi derè unterschiddè wörd zwischè Art un Größi vom Schiff, ob s beladè odder unter Ballascht faarè duèt. Selli Tabellè enthaaltet èn Huufè vo Grund- un Nebbègebüürè, wiè byschpillswys d Gebüürè für Lotsè, Pasacables, Lokomotyvè un Schleppèr. Als Aahaltspunkt für diè aafallendè Gebüürè könned die Basisgebüürè vo 74 US-Dollar pro Standardcontainer un vo 134 US-Dollar pro Bassagyr-Bett diènè. Für è Containerschiff mit dè maximal möglichè 4.600 TEU würded dõher Grundgebüürè vo 340.400 US-Dollar aafallè zuzüglich dè gnanntè Nebbègebüürè. Für ein uff d Panamax-Maaß hy konschtruyrtè Chrützfaartschiff wiè d Coral Princess odder yr Schweschtèrschiff Island Princess mit jewyls 1.970 Bassagyrbettè wörd deshalb è Grundgebüür vo 263.980 US-Dollar zuèzüglich dè Buchigsgebüür für d Bassage un dè suschtigè Nebbègebüürè zallt, so dass insgsamt fascht 400.000 US-Dollar aafalled (Stand April 2012). Zum Voglych: D Queen Elizabeth 2 hèt für iri Panamakanaal-Bassage im Johr 2003 vor dè Umschtellig vo dè Gebüürè uff d Aazahl vo dè Bassagyrbettè nur 99.000 US-Dollar zallè.
Ebbèfalls vor dè Yfüürig vo dè neuè Gebüürètabellè hèt dè högschst Prys für è voschteigerti Bassage 220.300 US-Dollar für èn Tanker betrait, wo im Auguscht 2006 dõdurch è Warteschlangè vo 90 Schiff bassyrè un è 7-dägigi Wartezit wegè dè Schlièßung von èrè Schlüüsè vomydè hèt könnè. Diè normal Gebüür hett nu 13.430 US-Dollar bedrait.
Diè nidrigscht Gebüür isch im Johr 1928 für dè US-Amerikaner Richard Halliburton (1900–1939) aagfallè, dè èrscht Mensch, wo dè Panamakanaal durrègschwummè isch. Dè wältreisende Journalischt un Õbentüürer isch im April 1928 vo New Orleans uus gu Mexiko uffbrochè. Dört isch er uff dè Spurè vo Hernán Cortés gwandlet un dè Popocatépetl beschtigè. Krönendè Abschluss vo sinerè Tour durch Mittelamerika hèt d Benutzig vum Panamakanaal als Schwimmer wörrè söllè.
D US-Kanaalbehördè isch unter dèm Vorbehalt yvoschtandè gsi, dass si nur èm „Wassèrfaarzüüg“ d „Durrèfaart“ gschtattè könnè. Halliburton isch deshalb nõch èm Schiffsmaaß Tonnage vomessè un ygschtuft worrè un hèt gegè è Gebüür vo 36 US-Cent, s nidrigschte jemòlls entrichtete Entgält, sin Blaan umsetzè könnè. In acht Tagesetappè hèt er diè Streggi inklusiv vo allnè Schlüüsè hinter sich brocht.
Betrièbsmittel
D Autoridad del Canal de Panamá (ACP) unterhaaltet è Vokeerslenkigszentralè, d Wasserchraftwärk am Gatún- un am Madden-Damm, s thermoelegtrischi Kraftwärch vo Miraflores, eigeni Leitigsnetz für Stròm, Wassèr un Telefon sowiè voschideni Schiff zu dè Instandhaaltig vom Kanaal, drunter èn großè Gryferbagger un è Saugbaggerschiff sowiè è Bohrplattform für d Vorbereitig vo Sprengigè. Vir Schwimmkrän mit èrè Kapazität vo 75–386 Tonnè dièned unter andrem dè Wartig vo dè Schlüüsèdoor. Zwei Trinkwassèruffbereitigsaalaagè a dè beidè Endè vom Kanaal vosorged nit nur d ACP, sondern au großi Deil vo dè umligendè Städt. È Schiffswerft diènt dè Wartig un Reparadur vo dè Wassèrfaarzüüg vo dè ACP.
Passagè
Diè wichtigschtè Passagè vom Panamakanaal sin
Sit 1942 git s d Drèèbrugg i dè Miraflores-Schlüüsè, wo hüt wegè dè nõeglegènè feschtè Strõßèvobindungè kaum nò gnutzt wörd.
Bi dè Gatún-Schlüüsè git s quer zu dè unterè Yfaartè è einschpurigi beweglichi Brugg für chlyneri Kraftfaarzüüg. So wiè d Torflügèl vo dè Schlüüsèdoor hèt si zwei Bruggèdeil pro Yfaart, wo sich bi Schiffsvokeer ebbèso wiè diè offenè Dorflügèl in Nischè längs dè Schlüüsèwänd befindet, suscht abber wiè èn sich schlièßendes Dor i d Yfaart dreyt wörrè ka.
Im Raamè vom Uusbauprogramm söll a dè atlantischè Sitè è witeri Schrägseilbrugg mit zwei Pûlonè baut wörrè.
Nõch bi dè Puente Centenario übberquerèd zwei Hochschpannigsleitigè dè Kanaal mit èrè Spannwiti vo 1,8 Kilometèr.
Erwiterig vom Kanaal ab 2007
Dè Panamakanaal wörd sit 2007 uusbaut un erwiterèt. Dezuè wörred uff beidè Sitè, dè atlantischè un dè pazifischè Sitè, nebbè dè exischtyrendè je è neui, dreischtufigi Schlüüsèaalaag baut, derrè iri Kammerè 55 Metèr breit un 427 Metèr lang sy wörred. Diè pazifischi Schlüüsèaalaag umgòt deby mit volängertè Zuèfaartskanääl sowoll d Miraflores- als au d Pedro-Miguel-Schlüüsè. Diè beidè Schlüüsè wörred als Sparschlüüsè mit je drei Sparbeggi pro Kammer uusglait. Ußerdèmm sölle d Fahrrinnè im Gatúnsee erwiterèt un vodüft un dè Culebra Cut vodüft wörrè. Diè aaltè Schlüüsè sölled witerhy in Betrièb bliibè. Uff dè atlantischè Sitè wörd è witeri Strõßèvobindig durch è Schrägseilbrugg mit zwei Pûlonè gschaffè, wo Aafang 2015 eröffnet wörrè soll.
Nõch johrelangè Diskussionè sin im April 2006 d Blään für dè Uusbau vokündet worrè. È vofassigsgmääßes Referendum isch am 22. Oktobèr 2006 durrègfüürt worrè, woby 78 Prozènt vo dè Wääler bi 43 Prozènt Waalbedeiligung für dè Uusbau vom Kanaal gschtimmt hèn. S Ergebnis isch uffgrund vo dè Torrijos-Carter-Vodrääg vo 1978 für d Regyrig vo Panama bindend.
Mit èrè feierlichè Eröffnig am 3. Septembèr 2007, èm 30. Johresdaag vom Abkommè übber d Rûgggaab vo dè Kontrollè vom Kanaal vo dè USA a Panama, isch dè Uusbau aagfangè worrè. Im Beisy vom früènerè US-Bräsident Jimmy Carter, zaalrychè lateinamerikanischè Staatschefs sowiè öppè 40.000 Schauluschtigi hèt dè Bräsident Martín Torrijos, dè Sohn vom Omar Torrijos, mee als 13 Tonnè Sprèngschtoff explodyrè lõ. I dè èrschtè Bauphasè hèn rund 47 Millionè Kubikmetèr Èrde un Stei abtransportyrt wörrè müèsè. Dè Erweiterigsbau söll bis 2015 abgschlossè sy. D Regyrig rèchnet mit 7.000 neuè Arbètsblätz un witerè 35.000 indiräktè Arbètsblätz. Aafang für diè Poschtpanamax-großè Schlüüsè söll 2014 sy.
Dè finanzièlli Uffwand isch schwèr abzsää. Kritiker beziffered yn uff rund acht Milliardè US-Dollar, wa rund dè Hälfti vom jöhrlichè panamaischè Bruttoinlandsbrodukt èntspricht. Alberto Alemán Zubieta, dè Chef vo dè ACP, bezifferèt d Uusbaukoschtè uff 5,24 Milliardè Dollar. D Finanzyrig söll durch vorzogeni höcheri Kanaalgebüürè un Kredit sichergschtellt wörrè. D Kanaal-Behördè rechnet bis 2025 mit Ykünft vo 4,8 Milliardè Euro. D Höchi vo dè Koschtè sin vor allem deshalb umschtrittè gsi, well unter anderem zuglych è Kürzig vo dè Rentè diskutyrt worrè isch.
Gegè dè Uusbau vom Kanaal wörred ökologischi Bedenkè is Fäld gfüürt. Èn vogrößertè Wassèrbedarf vom vogrößertè Kanaal mit eventuell vogrößertè Stauseè könnt èn erheblichè Ygriff i d Landschaft bedütè. Selli befindet sich zwar nimmi im Naturzuèschtand, sondern isch scho sit präkolumbischer Zit un bsunders uffgrund vom Kanaalbau bis 1914 è uusbrägti Kulturlandschaft. Si isch abber nit zletscht deswegè èn wichtigè ökologischè Läbensraum un au wichtigi Süßwassèrquällè für d Stadt Panama. Diè neuè Kanaalschlüüsè sölled deshalb als Sparschlüüsè mit è baar Kammerè uusfüürt wörrè, um dè Gsamtwassèrbedarf zu minimyrè. Schinbar sölled keini vogrößertè Wasserreservoirs nötig wörrè.
Letschterem hèt dè US-Wissenschaftler un Ingenieur Bert G. Shelton in èm am 5. Januar 2011 publizyrtè Artikel widderschprochè. Dõdrin hèt er druff hygwisè, dass è baar Vofaarè bekannt sin, um diè benötigtè Wassermengè z reduzyrè, vo dennè nu zwei i s Brojèkt ygflossè siget. Shelton git aa, dass bi Aawendig witeri Kriteriè mit èm glychè odder gringfügig höcherè Koschtèuffwand d Kapazität vom Kanaal erheblich erwiterèt un dõmit sini Rentabilität erhöht wörrè könnt, d Versaalzig vom Gatun-See vohinderèt, d Inschtandhaaltigskoschtè voringerèt un dè Bau vo zuèsätzlichè Vorhaaltebeggè vomidè wörrè könnt. Unter anderem kritisyrt er dè Bau von èm Damm übber è bekannti tektonischi Fraktur, wo bi nèm Bruch diè wichtigscht Vpbindig zwischè Atlantischem un Pazifischen Ozean gfôrdè un è ökologischs Desaschter uuslösè könnt. Shelton üßerèt d Vomuètig, dass in èrschter Linniè großi finanzielli Interessè für s Feschthaaltè an èm vorgfasstè un i sinerè Sicht mangelhaftèm Entwurf bi glychzitiger Fehlinformation vo dè Öffentlichkeit voantwortlich sigèt. Shelton hèt sini Kritik schu am 12. Juli 2009 in èm offenè Bryf a dè neugwäälte Bräsident Ricardo Martinelli güßerèt.
Vorgschichtè
1513 hèt dè Spanièr Vasco Núñez de Balboa als èrschter diè Landängi mit èrè Gruppeè vo Gfolgslüt mit Bötli übberquert. Si sin uff dè Flucht vor èm Galgè un uff dè Suèchi nõch èm sagèumwobenè Perlè- un Goldland im Weschtè vo Südamerika gsi. D Idee von èrè Vobindig zwischè m Atlantik un Pazifik durch èn Kanaal i dè mittelamrikanischè Provinz Darién isch 1523 vom Kaiser Karl V. aagregt worrè. I sim Uffdraag hèt dè Hernando de la Serna 1527 nõch èm geeignetè Wäg für dè Bau von èm Kanaal gsuècht.
S èrschti Brojèkt isch 1529 vum Spanier Alvarado de Saavedra Colon uusgarbeitet worrè. I dè folgendè Johrhundert hèt sich è Reiè vu Bolitiker un Wûssèschaftler mit dè Frõg von èm Kanaalbau beschäftiget. Aafang vom 19. Johrhundert hèt des bsunders für dè Alexander vo Humboldt goltè, dè vo 1799 bis 1804 Lateinamerika erforscht hèt. Nõch Goldfünd z Kaliforniè isch 1848 è Lizènz für è Ysebaavobindig vogää worrè. 1849–1853 hèn d Goldgräber è Fluss-Land-Routè durch s Ischtmusgebièt vu Panama für d Reis nõch Kaliforniè gnõ.
Èrschtè Vosuèch vom Kanaalbau
Nõch èm finanziellè Erfolg vom Suezkanaal z Ägûptè 1869 eröffnet worrè isch, isch mo z Frankrych devò uusgangè, dass èn Kanaal vom Atlantik zum Pazifik ebbèso so eifach z bauè isch. Sellè Gedankè hèt Gschtaalt aagnõ, wo 1876 z Paris dièSociété Civile Internationale du Canal Interocéanique gschaffè worrè isch, wodruff 1879 durch französischs Gsetz d Panamakanaal-Gsellschaft gfolgt isch, zu derrè iren Bräsident dè 73-jöhrige Graf Ferdinand de Lesseps ernannt worrè isch, dè dè Erbauer vum Sueskanaal gsi isch. D Panamakanaal-Gsellschaft hèt 1878 eini vo dè Société Civile Internationale du Canal Interocéanique erworbeni Konzession vo dè kolumbianischen Regyrig übbernõ, diè sognannti Wyse-Konzession, un hèt 1881 mit dè Arbetè aagfangè, wo bis 1889 aaduèret hèn.
Baut wörrè het söllè èn schlüüsèlosè Kanaal übber dè Ischtmus vo Panama mit èrè Längi vo 73 Kilometèr. Dè Uushùb hät 120 Millionè Kubikmetèr nit übberschtygè söllè. È Aktiègsellschaft, d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique, isch für d Finanzyrig gründet worrè un hèt genauso hochi Rentabilidät võsprochè wiè bi dè Sueskanaal-Aktiè. I dè Bauzit vo 1881 bis 1889 sin bim Bau 22.000 Büèzer (7,5 Menschèläbè pro Daag) i dè Sumpflandschaft a Gäälfièber un Malaria gschtorbè, derrè iren Erreger no unbekannt gsi isch. Uff Aarõtè vo französischè Ärzt isch 1883 bim Bau vom Kanaal aagordnet worrè, zum Schutz vor Malaria d Pfoschtè vo dè Bettè vo dè Büèzer in Wassèreimer z stellè.
D Eimer sin allerdings zuè Brutschtättè vo dè Malariamuggè worrè, d Krankèt hèt sich ergo rasend schnèll uusbreitet, un dè Bau hèt nit zletscht au deshalb abbrochè wörrè. Rund um d Bauschtell sin Chrütz gschtandè un Lychè sin in Essigfässer nõch Europa voschifft worrè, dõmit nit no mee Chrüz hèn müèsè uffgschtellt wörrè. 287 Millionè US-Dollar sin inveschtyrt worrè.
Wôrend dè Bauarbetè hèt d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique mit großem publizistischèm Uffwand widderholt neui Schuldvoschrybigè emityrt. Dè ständig stygende Finanzbedarf hèt dõmit nit befridigt wörrè könnè. Ähnlich wiè bim Bau vom Sueskanaal het è Lottry s notwèndige Kapital ybringè söllè. I dè französischè Nationalvosammlig isch diè erforderlichi gsetzlichi Ermächtigung aafangs hoch umschtrittè gsi. D Widerschtänd hèt d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique 1888 durch Bestechig in Form vo Geldzalligè a mee als hundert Abgordneti übberwundè. È objektivI Brichterschtattig übber diè technischè un finanziellè Unzuèlänglichkeitè vom Brojèkt sin durch Journalischtèbschtechig un Yflussnaam uff d Zitigsvolääg durch d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique hintertribbè worrè, d Öffentlichkeit un Aaleger sin blanmäßig un sischtematisch belogè worrè. 1887 hèt dè Ferdinand de Lesseps unter m Drugg vo dè schlèchtè Finanzlaag d Blään revidyrt un mit èm Ingenieur Gustave Eiffel èn Vodraag abgschlossè, um èn Schlüüsèkanaal bis 1890 hèrzschtellè. D Koschtè für dè Schlüüsèkanaal sin uff 1,6 Milliardè Goldfrankè gschätzt worrè. Wegè Blanungsmängel, falschè geologischè Untersuèchigè, schlèchter Organisation, Korruption, zaallosè technischè Schwirigkeitè un Pannè hèn d Franzosè schlièßlich uss finanziellè un bolitischè Übberlegigè uffgää un dè Bau 1889 ygschtellt.
Am 15. Dezembèr 1888 isch d Zalligsunfähigkeit vo dè Compagnie Universelle du Canal Interocéanique ytrettè. Wegè dè nichtkommerziellè Unternemmensgegèschtänd vo dè Gsellschaft, èm Bau von èm Kanaal, isch selli nõch dè dõmòligè gseòotzlichè Regelig als nichtkonkursfähigi Gsellschaft bhandlet worrè, wa-n-èn vomögensuusènandersetzends Konkursvofaarè uusgschlossè hèt. Dè Zämmèbruch hèt dè Panamaskandal uusglöst, ein vo dè gröschtè Finanzskandaal vom 19. Johrhundert z Frankrych, und i dè Folg hèt sell heftigi öffentlichi Usènandersetzigè un Bolitikerruggtritt nõch sich zogè.
Zweiti Bauphasè un Fèrtigschtellig
1894 hèt è Ufffanggsellschaft übbernõ, d Compagnie Nouvelle du Canal de Panama, wo diè theoretischè Arbetè witergfüürt hèt un dè Gsamtkomplex 1902 für 40 Millionè US-Dollar a d USA vokauft hèt, welli öppè 40 % vo d! bis dörthy gleischtetè praktischè Arbetè vowendè hèt könnè. D USA hèt sich scho vorher mit voschidnè Kanaalbrojèkt beschäftigt hèt, um Mittelamerika z durchqueerè, sin abber bis dörthy zu keim praktikablè Ergebnis glangt. D Blanigè vum Panamakanaal hèt mit dè Blanigè zum Nicaragua-Kanaal konkurryrt. Sell isch abber nit realisyrt worrè, well selli Inveschtorè dè Panamakanaal favorisyrt hèn. Nõch èm Aakauf vo dè Wyse-Konzession hèt d USA von Kolumbiè d Abtrèttig vom Panamakanaalgebièt volangt. Kolumbiè hèt sich gweigerèt, asè isch dè Panamakonflikt entschtandè.
Im Novembèr 1903 sin US-Truppè glandet un hèn s Gebièt bsetzt un hèn dè unabhängige Staat Panama uusgruèfè. D US-Regyrig hèt glaubt, so schnèller dè uss strategischè Gründ für absolut notwèndig erachtete Kanaal bauè z könnè. Am 18. Novembèr 1903 hèt dè dõmòligi US-Ußèminischter, dè John Hay, un èn ehemõligè Mitarbeiter vom Ferdinand de Lesseps, dè französische Ingenieur Philippe Bunau-Varilla èn Staatsvotraag – dè sogenannte Hay-Bunau-Varilla-Votraag voybart, nõch èm Ènd vo dè Ratifikation am 26. Februar 1904 z Washington verkündet und uff unbeschtimmti Zit für gültig erklärt – übber d Nutzig von èrè Kanaalzonè i dè Breiti vo 10 Meilè (16 Kilometern), jewyls 5 Meilè uff beidè Sitè vo dè Kanaaltrassè, iri Bsetzig un iri unbeschränkti Kontrollè. D USA hèt dõmit è Kanaalzonè in èrè Größi vo 84.000 Hektar in Beschlaag gnõ. Sie hèt abber diè territoriali Souveränidät vo Panama zuègsicherèt. Dè Votraag hèt zuèdèmm d Zallig vo 10 Millionè US-Dollar vorgsää sowiè ab 1913 è jöhrlichi Zallig vo 250.000 US-Dollar in Gold.
Am 15. Auguscht 1914 hèt s Paketboot „Ancona“ als èrschtes Wassèrfaarzüüg dè Panamakanaal in voller Längi mit 200 Passagyr a Bord passyrt. Wegè m Uusbruch vom Èrschtè Wältchrièg sin d Eröffnungsfyèrlichkeitè abgsait un èrscht 1920 nõchgholt. Am 12. Juli 1920 hèt dè US-Bräsident Woodrow Wilson d Wassèrschtrõße offizièll für dè Schiffsvokeer frei gää.
Bolitischi Brobleem nõch Fèrtigschtellig vom Kanaal
D Tatsach, dass d USA diè Hoheit übber dè Kanaal un diè Panamakanaalzonè, èn Landschtreifè entlang vom Kanaal, bhaaltè hèt, hèt widderholt für Spannungè zwischè dè US-Regyrig un Panama gfüürt. 1935 un 1936 sin diè èrschtè Revisionè vo dè entschprechendè Abkommè erfolgt, wo unter anderem è Erhöig vo dè jöhrlichè Zalligè vo dè USA a Panama uff 430.000 US-Dollar un d Gewäärig von èm Landkorridor durch d Kanaalzonè a Panama vorgsää hèt un dè USA s Interventionsrächt abgsprochè hèt.
1955 isch è witeri Revision erfolgt, in wellerè d Johrespacht uff 1,93 Millionè US-Dollar erhöht worrè isch. Zuèdèmm hèt s è Erhöhig vo dè Löön vo dè panamaischè Büezer vo dè Panamakanaalvowaltig gää. Panama hèt au s Rächt erhaaltè, Büezer i dè Kanaalzonè mit Uusnaam vo dè US-Bürger z beschtüèrè.
1960 hèt dè US-Bräsident Dwight D. Eisenhower uffgrund vo Beschwèrdè vo dè Regyrig vo Panama è 9-Pünkt-Programm bekannt gää, welles bsunders vobesserti Arbèts- un Wònbedingigè i dè Kanaalzonè un dè Bau von èrè Wasserleitig zu dè Vosorgig vo dè Hauptschtadt Panama-Stadt vorgsää hèt.
Am 17. Septembèr 1960 hèt dè US-Bräsident Eisenhower bekannt gää, dass ab sofort d Flagè vo Panama gmeinsam mit sellèrè vo dè USA i dè Kanaalzonè als Uusdrugg vo dè nominellè Souveränidät vo Panama übber sell Gebièt ghisst wörrè söll. S èrschte Hissè vo dè panamaischè Flagè hèt am 21. Septembèr 1960 uff èm Shaler Triangle statt gfundè.
1964 isch es zu gwaltsaamè Ussènandersetzigè zwischè Zivilischtè un dè US-Armee im Flagèschtritt zwischè dè USA un Panama chò.
1977 hèt dè US-Bräsident Jimmy Carter mit General Omar Torrijos d Torrijos-Carter-Voträäg uusghandlet, nõch dennè dè Kanaal bis zum Johr 2000 a Panama zruggzgää sig, wa denn am 31. Dezembèr 1999 um 12 Uhr bassyrt isch. Sitdèmm wörd dè Kanaal vo dè panamaischè Kanaalbehördè Panama Canal Authority (span. Autoridad del Canal de Panamá – ACP) vowaltet. D Behördè isch autonom, allerdings wärd iren Vorschtand vom panamaischè Bräsident beschtimmt..
Am 15. Juli 2013 hèn d Behördè è Schiff gschtoppt, welles – voborgè unter Zuckersäck – zwei Container mit (vomuètlich) Raketèuusrüschtig vo Kuba nõch Nordkorea transportyrè hèt söllè. Dè Bräsident vo Panama, Martinelli, hèt dezuè erklärt: „Mo ka nit eifach undeklaryrti Waffè durch dè Panamakanaal transportyrè. Dè Panamakanaal isch èn Kanaal für dè Fridè un nit für dè Chrièg“.
Blään zum Ersatz vum Panamakanaal durch èn anderè Mittelamerika-Kanaal
Im Zämmèhang mit dè Usènandersetzigè um dè Panamakanaal 1964 sin erneut Blään diskutiyrt worrè, Mittelamerika an èrè anderè Stell z durchschtèchè, well èm Uusbau vom Panamakanaal Gränzè gsetzt gsi sin un sini Vokeerskapazität Endi vo dè 1960er Johr erschöpft gsi sin. Erwogè worrè sin Durchschtich z Mexiko, Nicaragua/Costa Rica, Panama un Kolumbiè. In allè Fäll sött dè neue Kanaal, wo baut wörd, ohni Schlüüsè aaglegt wörrè, well dè Niveau-Unterschyd zwischè Pazifik un Atlantik minim isch.
Alli unnè kurz uffgfüürti Brojèkt hettèt è Bauzit vo füüf bis zee Johr erforderet un meereri Milliardè US-Dollar a Baukoschtè voschlungè.
Mexiko
D Mexiko-Blaanig hèt èn Durchschtich am Isthmus vo Tehuantepec vo dè Mündig vom Fluss Coatzacoalcos am Atlantik èm Fluss nõch zum Golf vo Tehuantepec vorgsää. Bi konventionellè Arbètsmethodè hèt dè Kanaal 266 Kilometèr lang wörrè söllè un demit mee als dreimal so lang wiè dè Panamakanaal. D USA het zuèdèmm im Raamè vo dè Operation Plowshare Sprengigè mit Hûlf vo Nuklearladigè vorgnõ, wo denn è Kanallängi vo 241 Kilometèr ergää het.
Nicaragua / Costa Rica
Schu Mitti vom 16. Johrhundert hèn diè spanischè Kolonialischtè èn Kanaal im San-Juan-Fluss nõch zwischè dem hütigè Nicaragua un Costa Rica im Südè aadenkt. Dè amerikanisch Ysèbaamagnat Cornelius Vanderbilt (1794-1877) hèt èn Deil vo sim Vomögè durch dè Goldruusch vodiènt, indem er i dè 1840er un 1850er Johr Abendürer un Goldsuècher vo dè Oschtküschte vo Nordamerika - via Nicaragua - nõch Kaliforniè brocht hèt. Dòmolls hèt s nõ kein Ysèbaavobindig durch Nordamerika gää. Vanderbilt hèt sich d Rächt für èn Kanaalbau un è Routè durch Nicaragua für sini „Accessory Transit Company“ gsicheret.
Èn Kanaal durch Nicaragua z bauè hèt au dè Napoleon III. (Frankrychs letschtè Könnig (1852-1870)) erwogè. Sini Französischi Intervention z Mexiko vom Januar 1862 bis März 1867 hèt mit èrè Nidderlaag (un dè Hyrichtig vom Maximilian I gendet. D Franzosè hèn yn 1864 als „Kaiser vo Mexiko“ ygsetzt.
Dè Durchschtich durch Nicaragua isch barallel zu dè Gränzè mit Costa Rica brojektyrt worrè un hèt dè südlich Deil vom See vo Nicaragua durchschnittè, diè konventionell Trassè hèt 270 Kilometèr un è Trassè mit Hûlf vo Nuklearschprengigè 225 Kilometèr bedrait. Dè Nicaragua-Kanaal het abber d Gränzè mit Costa Rica gschnittè un würd dè Pazifik au uff èm Gebièt vo Costa Rica erreichè. Nicaragua will diè Blään mit èm Gsetz vom 3. Juli 2012 widderbeläbbè. Sell Gsetz übberdrait dè „Hong Kong Nicaragua Canal Development Investment Co.“ (HKND) d Rächt für znägscht 50 Johr (volängerbar um witeri 50 Johr) für dè Bau un dè Betrièb vom Kanaal. HKND bzw. sin Bsitzer, Investor Wang Jing, wörd 49 Brozènt un Nicaragua 51 Brozènt vo dè Aadeil ghörè.
Nicaragua will (Stand Dezembèr 2013) Mitti 2014 mit èm Bau vom „El Gran Canal“ aafangè.
Panama
Für Panama hèt s zwei möglichi neui Kanaalroutè gää, wo uusgmessè worrè sin:
Kolumbiè
S Kanaal-Brojèkt z Kolumbiè hèt èn Durchschtich unter Nutzig vo dè Flussbett vom Atrato un èm Truando vorgsää un hèt è Längi vo 153 Kilometèr haa söllè. Sit Aafang vom Johr 2011 wörd zwischè dè Volksrepublik China un Kolumbiè übber dè Bau von èrè Ysèbaalinniè als „drocheni Konkurrenz“ zum Panamakanaal vohandlet.
Treyvaux
Treyvaux (patois [a trɛjˈvoː]; tüütsch Treffels; alem. Trafels, Trafelts, Träffels, Träffùs) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Treyvaux liit ùf, 9 km südlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg im Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Treyvaux ghööre o d Wyyler Le Plan ù Pratzey. Va de Gmiinflechi si 63 % landwirtschaftlichi Flechi, 30,2 % Waud, 6,1 % Sidligsflechi ù 0,7 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Treyvaux si Arconciel, Senèdes, Le Mouret, La Roche, Pont-la-Ville ù Gibloux.
Gschicht
Treyvaux isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1169 aus Tribus Vallibus (1235 Tresvaux, 1246 Trevaux, 1453 Treyvaux).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 8,1 % gläge.
Religion
91,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 3 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1248 Yywoner 93,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,3 % Tüütsch ù 3,4 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 114 va de 1248 Yywohner ggredt.
Entstalinisierung
Mit Entstalinisierung mäint mä e Serii vo politische, wirtschaftlige und gsellschaftlige Reforme, wo d Staats- und Bardeifüerig vo dr Sowjetunion usgfüert het, zum em stalinistische Süsteem en Änd z mache. Drbii isch dr Persoonekult vom Josef Stalin, wo 1953 gstorbe isch, noo di noo ufghoobe worde, d Gwalt, wo dr Staat iigsetzt het, isch iigschränkt worde, mä het d Konsumwirtschaft afo fördere und es het afo Ruum gee für Ambiwalänze in dr Bardei und in dr Kultur. Zerst hets nume chliini Schrittli in dere Richdig gee, aber mit dr Reed vom Chruschtschow uf em XX. Parteitag der KPdSU 1956, won er dr Stalin in ere persöönlig aagriffe het, isch d Entstalinisierig die offizielli Bardeilinie worde. Die andere Länder vom Ostblock si im sowjetische Vorbild mit mee oder weniger Enthusiasmus gfolgt.
Dr Aafang vom Ändi vo dr Entstalinisierig isch choo, wo dr Chruschtschow am 14. Oktober 1964 d Understützig im Zentralkomitee verloore het. Si Noochfolger as Erste Sekretäär vom Zentralkomitee vo dr KPdSU, dr Leonid Breschnew, het dr Liberalisierigsbrozäss iigfroore.
Bhagavad Gita
D Bhagavadgita (Sanskrit: भगवद्गीता, bhagavadgītā f. „Gsang vom Erhabne“) isch aini vo de wichtigste religiöse Schrifte vom Hinduismus. Es isch e religiös-philosophisches Lehrgedicht, wo im indische Nationalepos Mahabharata ibaut isch und gelt as Offebarig vom Krischna. Nebet de Bible und em Koran ghört si zu de em maistglesnigste religiöse Schrifte vo de Welt.
Form und Inhalt
D Bhagavadgita gelt as e wundervoll bauts Gedicht i 18 Kapitel und 700 Vers. Es isch uf Sanskrit gschribe und Bestandtail vom Mahabharata, em indische Nationalepos, und zwoor bildets si d Kapitel 25 bis 42 im 6. Buech (Mhb. VI, 25-42). D Sproch isch kunstvoll aber nöd kompliziert.
D Zitt vo de Entstehig isch wie bi de maiste indische Werch nöd klar, as früeste Zittpunkt werd s 3.Jh.v. Chr. agnoo, as spöteste s 2.Jh.n. Chr. Do noch de mythische Öberliferig de Krischna am 17. Januar 3102 v. Chr. gstorben isch, setzed gloibigi Inder da Werch i die früeni Zit zrugg, wo si as Aafang vom jetzige Zittalter, em Kaliyuga, bitrachtet.
De Autor selber isch nöd bikannt, doch nenet di indische Quele as mythische Autor vom Mahabharata de Waisi Vyasa. Öb d Bhagavadgita as e Bistandtail vom Mahabharata entstanden isch, oder erst spöter dricho isch, isch umstritte.
D Bhagavadgita vertretet vor alem vischnuitisches Gidankeguet und stoot a de Upanischade am nöchste, isch aber starch vo de Yoga-Lehr und vom philosophische Sankhya-System beiiflusst und au vom Buddhismus. Da Gmisch us verschidnige Richtige het dezue gfüert, as d Bhagavadgita zum Tail widersprüchlichi Uusaage macht, wa i de Kommentär au zum Uusdruck chunnt. Im Chern stoot d Hiigoob a Gott, rechti Versenkig und Meditation. De Krischna verlangt, do er ide Herze vo jedem Lebewese woni, und sais no so nidrig, as er drum i jedem Lebewese verert werde söll. Gwaltlosigkeit (ahimsa), selbstloses Handle und Entsagig sind wichtig um e guets Karma för di nöchste Widergeburte z erlange.
Kommentär und Interpretatione
D Bhagavadgita isch scho früe kommentiert wore. De ältist Kommentar isch vom indische Philosoph Shankara (788-820). Er sait, as d Bhagavadgita d Quintessenz vo de Vede sai und de Mensch i d Befraiig füeri. Sin Kommentar isch den spööter selber immer wider kommentiert wore. Witteri bikannti Kommentatore, wo sich mit de Bhagavadgita usenandgsetzt hend, sind de Ramanuja (1017-1137), de Madhva (1199-1278), de Nimbarka (12.Jh.) und de Vallabha (1479-1531) gsi. I de Noizitt zälet zu de uuzälige Kommentatore au de B.G. Tilak (1856-1920), de Sri Aurobindo (1872-1950) und de Mahatma Gandhi (1869-1948).
Öbersetzige
De erst Usländer, wo öber d Bhagavadgita brichtet het, isch de islamisch Universalglehrti al-Biruni (973-1048) gsii. Er het d Bhagavadgita as sehr höch iigschätzt, aber im Gegesatz zum Yogasutra vom Patañjali, kai Öbersetzig is Arabische abotte. Um 1600 het de Abul Fazl, de Historiograph vom Moguleherrscher Akbar em Grosse, d Bhagavadgita is Persische öbersetzt.
I de Noizit isch as Folg vo de Kolonisation und em Imperialismus d Bhagavadgita zerstmol im Joor 1785 vom Charles Wilkins uf Englisch usegee wore. De tütschi Indolog August Wilhelm von Schlegel (1767-1845) het ane 1823 as erste de Originaltext uf Sanskrit usegee, wobi er d Schriftzaiche selber gschnitzt und gsetzt gha het. Denebet het er ono en Öbersetzig uf Latiin dezuetue, so as d Bhagavadgita i interessierte Glehrtechrais e gueti Verbraitig gfunde het und glii au i anderi europäischi Sproche öbersetzt woren isch. Die ältisti tütsch Öbersetzig - wenn au unzuelänglich - vo de ganze Bhagavadgita stammt vom C.R.S. Peiper (1834). Spöter hend meriri Glehrti sich d Müeh gmach, d Bhagavadgita is s Tütsche zöbersetze. Doch scho vorene hend de Friedrich Schlegel (1772-1892) und de Wilhelm vo Humboldt (1767-1835) Kommentär öber d Bhagavadgita uf Tütsch usegee. De Humboldt isch bsundrigs vo de Bhagavadgita atue gsii und het dezue gschribe:
Hüt gits guet 20 tütschi Öbersetzige i verschide guete Qualitäte, weltwiit sinds im ganze rund 2000 Öbersetzige i 70 Sprooche. Dodemit ghört d Bhagavadgita noch de Bible zu de em maistöbersetzte Büecher weltwiit.
Bidüütig
Z Indie isch d Bhagavadgita wiitume bikannt, jo gelt gär as da am maiste bikannti hailigi Buech vom Hinduismus und vili chönet die 700 Vers uswendig. Natürli isch d Bidütig för de ainzelni vo sinere religiöse Uusrichtig abhängig. Naturgmäss het d Bhagavadgita bi de Vischnuite de höchsti Rang, aber au Schivaite schätzed da Gedicht höch ii. Obwoll ine chriegerische Kontext iibetet, sprecht d Bhagavadgita nöd nu Aaghörigi vo de Chriegerkaste, de Kschatriya, aa. Moderni Interpretatore erkläret de Champf as en innere Champf, wo jede Mensch döremacht, wen er sich vom Böse löse möcht. De Find isch nöd usedra, sondern i aim ine! De Arjuna isch d Seel, de Wagelenker Krischna isch Gott, wo d Seel füert, und s Schlachtfeld Kurukschetra isch s Lebe, wo in Agriff werde nee mue, oni as im End e bsundrige Lohn oder Dank erwartet werd. De Find schlussendli sind s di aigne egoistische und bösartige Aasichte, wo besigt were müend.
D Bhagavadgita büütet au Stoff för Film und Comics und werd i öffetliche Vorträg diskutiert. Fast jede Inder mit Bidüütig het e Kommentar usegee, drunter au de Mahatma Gandhi. Er sait zu dem Werch:
Aber au im Weste het d Bhagavadgita e starche Iifluss uf glehrti Philosophe ghaa. De Arthur Schopenhauer (1788-1860) het öber si gsait:
Röthenbach
Röthenbach isch dr Naame
vomene Gwässer
z Baade-Württebärg:
in dr Schwiz:
Lueg au:
Schmiechen
Schmiechen (bairisch Schmiachen) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Schmiechen leit en dr Region Augschburg, rond sechs Kilometer sidlich vo Mering.
Vo dr Gmarkong send 75,3% Landwirtschaftsfleche, 13,6% Wald, 7,8% Sidlongsfleche ond 3,4% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Schmiechen gheret d Ortsdoel
Palästinakrieg
Dr Palestinachrieg oder dr Israelisch Unabhängigkäitschrieg (Novämber 1947 – Juli 1949) het mit em araabisch-jüüdische Bürgerchrieg zwüsche jüüdische und araabische Milize in dr Zit aagfange, wo die britischi Mandatsherrschaft z Änd gange isch. Noch dr israelische Staatsgründig im Mai 1948 isch s zum ene reguläre Chrieg worde, wo die araabische Staate Israel überfalle häi. Dr Chrieg isch mit de Waffestillstandsabkomme vo 1949 zwüsche de Staate Israel, Egüpte, Libanon, Sürie, Irak und Jordanie z Änd gange. D Waffestillstandslinie, wo usghandlet worde isch, isch au as die „Grüeni Linie“ bekannt.
Schmiechen
Gschicht
D Gmoed Schmiechen ischt entstande mit em Gmoedsedikt vo 1818.
Zom 1. Mai 1978 ischt Unterbergen zua Schmiechen eigmoedet worde.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,7 % gleäga.
Religion
88,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 6,8 % evangelisch.
Verwaltong
Schmiechen hot mit Mering ond Steindorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Schmiechen ischt dr Josef Wecker.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Schmiechen ghert zom Lechroanerisch.
Verwaltungskreis Obersimmental-Saanen
Dr Verwautigskreis Obersimmetal-Saane isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Oberland un umfasst sibe Gmeinden uf 574.88 km² mit zämme Ywohner (Stang: 31. Dezämber 2011). Houptort isch Saane. Dr Kreis bsteit us auuene Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Obersimmetal un Saane.
Ägäischer Vulkanbogen
De Ägäischi Vulkanboge oder au Hellenische Vulkanboge oder Kykladeboge isch e Chetti vo merere vulkanisch aktive Zone i de Ägäis. Em bikanntiste devo isch de aktivi Vulkan vo Santorini.
Uusdeenig
Zum Vulkanboge ghöred vo Ost geg West d Insle Nisyros, Gyali, Kos, Santorini mit em Kolumbo, Melos mit Antimelos, Kimolos und Polinos, denn Antiparos und a de Nordchüste vo de Argolis Methana und Isthmos mit de Insle Ägina, i de griechische Landschaft Phthiotis Hagios Ioannis, uf de Insle Euböa Lichades und am Golf vo Iolkos Achilleion, Zileria und Porphyrion.
Vo dene sind hüt di maiste nume schwach vulkanisch aktiv, erchennbar dör Fumarole, haissi Quelle oder Schwefelwasserstoffgas. Historisch aktivi Vulkän sind Methana, Nisyros und Santorini. Methana isch früener en Insle im Saronische Golf gsii und isch hüt mit em Peloponnes zämegwachse. De letscht Uusbruch isch ane 250 v. Chr. biobachtet wore. Nisyros, e chliis Inseli südlich vo Kos isch im 19. Joorhundert bsunders aktiv gsii (1830, 1871, 1873, 1888) und de bsunders aktivi Vulkan vo Santorini isch s letschtmol im Jäner 1959 uusbroche.
Ursach
Di Ägäische Insle bildet zäme mit Südgriecheland und em westliche Chliiasie di Ägäischi Platte, wo vo de Eurasische Platte und de Anatolische Platte wiene Kail geg Südweste tribe werd. Di Afrikanischi Platte schiebt sich dodebi im Joor öppe zwee Santimeter under di Ägäischi Platte. Da füert dezue ass uf Kreta und uf em Peloponnes bsunders heftigi Erdbebe vorchömed. Dai wo die Afrikanischi Platte zwöschet 120 und 180 Kilometer under de Erdbobeflächi isch, bildet sich Magmaherd wo denn as Vulkän a d Erdoberflächi trete chönd.
Mohammed Amin al-Husseini
Dr Mohammed Amin al-Husseini ( oder al-Hussaini, änglisch al-Husayni; * 1895, 1896 oder 1897 z Jerusalem; † 4. Juli 1974 z Beirut) isch en islamische arabische Nazionalist us ere iiflussriiche Jerusalemer Familie gsi. Er isch vo Groossbritannie as Mufti vo Jerusalem iigsetzt worde het sich 1921 zum Füerer vo de Palestinenser ufgschwunge, won en äigene Nayionaalstaat aagsträbt häi. Er het e Kombinazioon vo Islamismus, Antizionismus und verschwörigstheoretischem Antisemitismus verdrätte und het die Ideologie noochhaltig unter de Araber verbräitet.
Vo 1936 bis 1939 het er dr Arabisch Ufstand gege jüüdischi Iiwanderer und gege d Brite, wo Palestina as Mandat vom Völkerbund verwaltet häi, aagfüert. Vo 1937 het er mit em NS-Reschiie zsämmegschafft, won er aber scho sit 1933 understützt het. Vom Oktober 1941 bis zum Ändi vom Zwäite Wältchrieg het er z Dütschland gläbt und die nazionalsozialistischi Bropaganda im arabische Ruum verbräitet. Er het dr Holocaust understützt und aktiv mitghulfe, d Fluchtwääg für Juude us Osteuropa z blockiere und so duusigi vo jüüdische Chinder em NS-Reschiim usgliiferet. As Mitgliid vo dr SS het er Muslim für d Waffen-SS uf em Balkan mobilisiert.
Noch em Chrieg isch dr al-Husseini as Chriegsverbrächer festgnoo worde, aber mä het en nid aaklagt. 1946 het em Egüpte Asyl gee, und vo dört us het er sini Ziil witerverfolgt. Noch em Palestinachrieg vo 1948 und dr Masseflucht vo Palestinenser (Nakba) het er si politischi Füerigsstellig verloore. Er isch e Verwandte, Leerer und Förderer vom Jassir Arafat gsi, wo spööter Füerer vo dr PLO worde isch. Für die isch dr al-Husseini immer non e Held.
1972
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Rorbach-lès-Dieuze
Rorbach-lès-Dieuze (ditsch Rohrbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Rorbach-lès-Dieuze lijt eschtlich vun Metz, zwìsch em Linderweiher un em Étang de Mittersheim uf re Heche zwìsche 217 un 252 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rorbach-lès-Dieuze ìsch. Rorbach-lès-Dieuze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Rorbach-lès-Dieuze ghert zem Lorrain.
Nadschran
Nadschran (au Najran, Nejran oder Nagran; us altsüdarabisch ngrn; früener ) isch e Stadt im südwestlige Saudi-Arabie in dr Nööchi vo dr jemenitische Gränze. Si isch d Hauptstadt vo dr Browinz Nadschran.
Geografii und Bevölkerig
Nadschran lit im ene Wadi, wo vo Weste här chunnt und in dr Nööchi vo Nadschran in d Wüesti mündet. Si ghört zu de Stedt in Saudi-Arabie, wo am schnällste waggse: iiri Bevölkerig isch vo 47'500 (1974) und 90'983 (1992) uf 246'880 (2004) gwaggse.
Alli Iiwooner si Muslim, die mäiste ghööre zur ismailische Schia. D Hanbali, Shafi'i und Maliki-Sunnite bilde die zwäitgrössti ethnisch-religiöösi Grubbe und d Zaydi-Shiite die chlinst. Früeji christligi Gmäinde si vom Kalif Omar uf Mesopotamie deportiert worde und die jüdischi Gmäind isch vo 1934 aa vom Staat verfolgt worde und 1949 uf Aden gflüchdet. Vo dört si si in dr Operazioon Fliegende Deppig uf Israel gflooge worde.
Münster im Elsass
Mìnschter (amtl. Munster (IPA (frz.): ), dt. Münster (im Elsass)) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. S Stäedtel het siner Nàmme öi im typische Kas üss dr Region genn: im Meeschtrkas.
Géografi
Mìnschter lìgt ìm Härz vu de Vogese, ém Mìnschterdaal, s Tal vun dr Fecht. Oi d Elsässische Diefewene ìsch nìt witt, sällewääg sìn z Mìnschter viilsittige Aktivitäte meeglig.
Gschicht
Anne 660 n. Chr. isch bi Mìnschter s St. Gregor-Gloschter grindet wore – Gloschter heißt uf Latiinisch monasterium un des dr Ürsprung vum Namme vu dr Stadt un vum Dal. Der Zämmefluss vu der beide Fächt hat em Dorf züe-n-ere gìnschtige Laag verholfe, vu doo oi der Name Monasteriolo Confluentis, wuu 673 zum erschte Mool erwähnt wìrd. Üss em Johr 747 ìsch der Name Monasterio Sancti Gregorii belegt, wuu oi em Mìnschterdaal zu sinem frieiere Name «Vallée Saint-Grégoire» verhulfe hat. Nooch der Grìndig vum Heilige Remische Riich vu ditscher Nation grìndet un Mìnschter ìsch zu sällem Riich kumme. Anne 1162 hat e Brand s ganz Dorf zersteert, oi 1466 ìsch rund d Hälfte dervuu eme Brand zum Opfer gfalle. E witterer schwäärer Schlaag, wuu’s erlìtte hat, ìsch d Pestépidemi gsìì, wuu 1349 d Hälfte vu der Iiwohner s Läwe kostet hat.
Anne 1308 het d Stadt e Müüre bikumme. Anne 1354 het si sich mit andere elsässische Stedt zum «Zehnstadtebund» zämmegschlosse. Im 16. Jahrhundert het sich Minschter in dr Reformation agschlosse.