cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Furt
Vokeersgschichtè
No hüt bruucht mò in Bachläuf vorhandeni Furtè bim Bau vo Waald- odder Wǜrtschaftswäg, wenn dè düère Bau vo Bruggè vomiddè wörrè söll.
Diè a Faarzüüg aagschribbeni Wattdüèfi git diè maximali Ydauchdüèfi im Wasser aa.
Als technisch aaglaitè Übbergang isch d Fuèßgängerfurt aazluègè.
Variantè
Vill Städt un Dörfer drägèd dè Begriff Furt(h) im Nammè, wa uff iri Laag an èrè sötiigè Stell hywyst. Z Norddütschland isch diè glychbedütendi Èndig Wedèl vobreitet. In änglischsprõchigè Ortsbezeichnigè vowendet mò d Nammensergänzig -ford, zum Byschpill Oxford odder Stratford. In holländischè Ortsbezeichnigè sait mò irè voorde odder voort wiè z Vilvoorde, Zandvoort un z Bosvoorde. S latyynische trajectum (‚Furt‘) findet mò au in Maaschtricht, Utrecht un Dordrecht.
Modena
Geografii und Vecheer
Modena, wo zu de Region Emilia-Romagna ghört, liit am südliche Rand vo de Po-Ebeni und am nördliche Fuess vom Apennin. Im Südweste vo de Stadt füert d Autobahn (A 1) verbii, wo Mailand mit Neapel vebindet. Im Nordweste zwigt en anderi Autobahn (A 22) vo däre Hoptlinie ab und füert öber Verona is Südtirol und witer öber de Brennerpass bis uf Innsbrugg. Im Norde vom historische Zentrum isch en Bahof vo de staatliche Isebahn, wos lokali und regionali Zugvebindige hät. D Schnällstrecki Mailand–Bologna, wo im Dezember 2008 eröffnet worde isch, macht im Norde en grosse Boge um Stadt.
Gschicht
Im 4. Johrhundert isch Mutina verfalle und erst gege Endi vom 9. Johrhundert wider ufbaut worde. Es isch Bischofsitz worde und zitewiis e freji Stadt gsii. Ab em Endi vom 13. Johrhundert isch si, me oder weniger, starch under em Iifluss vo de Adelsfamilie Este gstande.
Wertschaft
Modena isch för di schnälle Ferraris bekannt, wo hüt im chli südlicher glägne Maranello produziert werded, aber s Museo Enzo Ferrari isch gad i de Nöchi vom Bahof vo Modena. E chli östlich vo Modena liit Sant’Agata Bolognese, döt isch d Firma Automobili Lamborghini dihai. Näb de Industrii spillt d Landwertschaft i de Umgebig vo Modena e wichtegi Rolle. Do dezue ghört, näb em Lambrusco, eme rubinrote, mängmol liecht schüümende Wii, sicher au de Aceto balsamico (Balsamessig), wo chli dickflüssiger isch as normale Essig, und e dunkelbruuni Farb und en süesssuure Gschmack hät.
Sehenswürdigkeite
Im Zentrum vo de Altstadt isch d Piazza Grande mit em romanische Dom San Geminiano. Er isch e Kathedrale, um 1099 baut und em hailige Geminianus, em Schutzpatron vo de Stadt, gwait worde. Nordöstlich devo, vom Platz us gseh, hinder em Dom, stoht de 88 m höchi Gloggeturm Ghirlandina, di „chlii Girlande“. Er isch nöd diräkt an Dom aapaut und s aigentliche Wohrzaiche vo Modena. Me hät en am Aafang vom 12. Johrhundert im romanische Baustiil aagfange baue und im 14. Johrhundert mit em gotische Turmspitz fertig gmacht. Im 1997 isch das Architekturensemble vo de UNESCO zum Wältkulturerb erchlärt worde.
De Palazzo Comunale, s Stadthuus vo Modena, wo au a de Piazza Grande stoht, isch im 12. Johrhundert baut worde. S hütige Erschinigsbild häts aber erst im 16. Johrhundert überchoo. Ganz i de Nöchi isch au d Uni vo Modena, wo 1175 gründed worde isch und sit 1998 offiziell Università degli Studi di Modena e Reggio nell’Emilia ghaisst. Am Nordendi vo de Piazza Giuseppe Mazzini stoht e Synagoge us em Johre 1873. E paar Gasse witer nördlich isch de Palazzo Ducale, de Herzög vo Modena ihren ehmolige Palast, wo 1634 dur de Francesco I. d’Este in Uuftrag gee, aber erst i de Mitti vom 19. Johrhundert fertig worde isch. Hinder de lange und imposante Schaufassade isch hüt di tradizionsriichschti Offiziersschuel vo Italie, d Accademia Militare.
I de Galleria Estense und de Biblioteca Estense sind Kunstschätz vo de ehmolige Härrscher vo Modena underprocht. Do häts kolorierti Manuskript, Gmäld und au Skulpture.
D Casa Museo Luciano Pavarotti liit südlich, chli usserhalb vo de Stadt. Es widmed sich em Läbe und Schaffe vom (Tenor) und Operesänger Luciano Pavarotti (* 12. Oktober 1935 z Modena; † 6. September 2007 z Modena).
Meyer
Meyer isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Lueg au:
Gränichen
Gräniche (Usspraach: ; amtlech: Gränichen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau. Grëëniche isch s onterschte Dorf im Wynetal und isch mit öber 17 Quadratkilometer die flechemässigscht sächstgrösschti Gmeind vom Kanton.
Geographi
D Wyna flüsst zerscht e nördlicher, dänne e nordwestlicher Rechtig, wobii s Tal im Durchschnett föifhundert Meter breit isch. D Landschaftsform erinnert stark a Tafeljura, obwohl das Gebiet geographisch und geologisch zom Mittelland ghört.
I de Nöchi vo de südliche Gmeindegränze, innere durchschnittliche Entfärnig vo zwöiehalb Kilometer, befende sich dräei chlini Wiiler: Rütihof uf de Hochflächi am westliche Ändi vom Moorberg, Bläie  im Talgrund und Räfutu (490 m) im Sietetal zwösche Breitenberg, Dosse und Surberg.
D Flächi vom Gmeindegebiet beträit 1723 Hektare, devo send 990 Hektare bewaldet und 236 Hektare öberbout. Der höchsti Punkt befindet sich uf 615 Metern auf em Pfendel, der tüfschti uf 402 Metern an de Wyna.
Nachbargmeinde send Suhr im Nordweschte, Hunzeschwil im Norde, Schofise im Nordoschte, Seen im Oschte, Töüffetu im Südoschte, Underchoom im Süde, Mue im Südweschte und Herschtu im Weschte. De südöschtlichscht Gränzpunkt bildet de Sibe Zwingstei.
Gschecht
D Gegend ums hötige Dorf isch bereits während de Jugendsteizyt besiedlet gsi. Uf de Burghalde, emene chline vorsprengende Högel unmettelbar bem Dorfzentrum, isch en Flochtborg vo de Helvetier gsi. An verschedene Stelle fende sech Sedligsreschte vo de Römer.
Dürmenach
Dìrmene (frz. Durmenach, dt. Dürmenach, jiddisch Dermenach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dìrmene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1188 àls Terminach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dìrmene ìsch. Dìrmene ghert zem Kommünàlverbànd.
Horst (Vorname)
Horst isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Dürmenach
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dìrmene ghert zem Hochàlemànnisch.
Griechische Makedonier
D Griechische Makedonier (griechisch: Μακεδόνες/Makedones bzw. Makedhones) sen d griechischsprochige Eiwohner vo dr Landschaft Makedonie bzw. dr Region Makedonie im nerdlichè Griecheland. Zu dene seit mr au oft Makedonier oder Mazedonier, abr dr zwoide Begriff isch missvrständlich, weil er im Daitscha haifig fir d slawische Mazedonier braucht wird. Dr Begriff Makedone moint drgega in dr Regl d antike Bvölkerung vo Makedonie, wo d griechische Makedonier a Verwandtschaft mit era hen.
D griechische Makedonier stellat met ca. 2.6 Milliona Eiwohner ca. a Viertl vo dr Bevölkerung vo Griecheland dar. Viile Makedonier send vor allem in de Johr 1924-1974 nach Australie, Kanada ond in d USA emigriert. In dr australischa Stadt Melbourne isch mit ca. 250.000 Menscha d gröschda Gmoind (nach Thessaloniki) vo dr griechische Makedonier.
Terroranschläge am 22. März 2016 in Brüssel
D '''Terroraaschleg am 22. Merz 2016 z Brüssel''' sin Sprängstoffaaschleg gsii, wu an zwee verschidene Ort in dr belgische Hauptstadtregion Brüssel veriebt wore sin. Zue dr Aaschleg het si d Terrororganisation Islamische Staat bekännt. In dr frieje Morgestund het s zmindescht zwoo Detonazionen am Brüsseler Flughafe gee un zmindescht ai Detonazion in dr Brüsseler Innestadt im U-Bahnhof Maalbeek/Maelbeek, wu in dr Nechi vu Beherde vu dr Europäische Union lyt. Bi dr Terroraaschleg isch s zuen ere hoche Zahl vu Dodesopfer un verletzte Persone chuu. No offiziällen Informazione sin 35 Personen um s Läbe chuu, dodrunter vier, wu an ihre Verletzige gstorbe sin, derzue di drei Sälbschtmordatteteter. Iber 300 sin verletzt wore.
Freiburg
Freiburg isch dr Name vu däne
Ortschafte:
Verwaltigseinheite:
Schiff:
Verein:
Lueg au:
Sonntag (Vorarlberg)
Soontig (amtlich Sonntag) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Großes Walsertal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Soontig lit im Große Walsertal uf 888 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 6,2 % Landwirtschaftsfläch, 27,5 % Wald, 44,7 % Alpa, 0,1 % Sidlungsfläche und 21,5 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Soontig ischt zum im 14. Johrhundert vo Walser gründt worra.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Soontig khört zum Walserdütsch.
Wittersburg
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Wittersburg lijt sìwe Kilometer nordeschtlich vun Albestroff uf re Heche zwìsche 218 un 253 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
S Dorf ìsch ìm Drissgjehrije Kriej gànz gschlìsse worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Wiesentalbahn
Gschichtè
D Streggi isch als èrschti Brivatbaan im Großherzogdum Baddè vo dè Wyysèdalbaan-Gsellschaft baut worrè un am 5. Juni 1862 bis Schopfè in èrè Längi vo 20 Kilometer eröffnet worrè. Zwei Döög spôter hèt dè reguläre Bedryb aagfangè. D Fortsetzig s Dal deruff als „Hinteri Wyysèdalbaan“ isch am 5. Februar 1876 durch d Schopfè-Zèllèr Ysèbaa-Gsellschaft realisyrt worrè.
Witergangè isch d Streggi ab èm 7. Juli 1889 als Schmalschpurlinniè Zèll–Todtnau, welli vom Baddischè Ysèbaa-Konsortium Herrmann Bachschtei baut worrè isch. Spôter hèt diè Süddütsch Ysèbaa-Gsellschaft d Schmalschpurschtreggi übbernô, diè au als „Obberi Wyysèdalbaan“ benamst worrè isch.
Well s Dütsche Rych vom Großherzogdum Baddè uss milidärischè Gründ dè Bau von èrè leischtungsfähigè Ysebaa vo Wyl am Rhy uff Säckingè im Raamè vom Bau vo dè Strategischè Baanè z Südbaddè volangt hèn, un mò dôdefür dè vorhandeni Streggèabschnitt Lerrach–Schopfè vo dè Wyysèdalbaan mit bruucht wörrè hèt söllè, hèt dè baddische Staat am 1. Januar 1889 diè gsamt Streggi Basel–Zèll uffkauft, un si i s Streggènetz vo dè Baddischè Staatsysèbaanè ygliderèt. Selli hèn vo Aafang aa dè Bedryb uff Koschtè vo dè Brivatgsellschaftè gfüürt. Dè Eigèdumsübbergang isch am 1. Januar 1889 bis Schopfè un ei Johr spòter bis Zèll vollzogè worrè. Als eini vo dè èrstè Streggè z Dütschland isch d Streggi 1913 gmeinsam mit dè Weeradalbaan elegtrifizyrt woorè; Grundlaag isch – nebbè dè strategischè Bedütig – diè huufèwys vorhandeni Wasserchraft. Znägscht hèt mò Eiphasè-Wechselschtròm mit dè Frequènz vo 15 Hèrtz un dè Spannig 15 kV bruucht. Dè Stròm hèt s Wasserchraftwärch Augscht-Wyylè gliferèt. Uff dè Streggi ygsetzt worrè sin spezièll entwicklèti Lokomotyvè vo dè Baddischeè Staatsbaan. Au nõch dè Erhöhig vo dè Frequènz auf 16⅔ Hertz im Johr 1936, isch diè elegdrischi Tragtion bis 1955 èn Inselbedryb gsi, well si übber è eignes Umformerwärch bzw. eigèschtändigi Unterwärch vodüègt hèt. Durch diè aabassti Frèquenz hèt mò immerhy anderi E-Loks ygsetzè chönnè,
Denôch isch d Baan massyv vo Pendler bruucht worrè, wo i dè Induschtrybedryb vom Wyysèdal gschafft hèn. Bsunders hochi Faarkartèvokäuf hèn d Stationè Lerrach, Stettè, Steinè un Brombach vozeichnèt. An letschterè sin allei im Johr 1924 136.036 Faarkartè vokauft worrè.
Uss zollrächtlichè Gründ sin d Züüg nit für Faartè zwǜschè dè uff Schwizer Gebièt ligendè Station Riechè un Basel zuèglõ gsi; ebbèso isch d Bediènig vo Rièchè vo Basel hèr vobotè gsi. Sell lyt dõdraa, dass d Züüg vo dè Wyysèdalbaan z Basel übber dè Baddischè Baanhof vokeerèd, wo d Perron zollrächtlich gsää uff dütschem Gebièt ligèd, z Rièchè abber kei Zollschtation vorgsää gsi isch.
Hütigi Bedütung
Eigèdümerin vo dè Wyysüdalbaan un dõdemit s Ysebaainfraschtrukturunternämmè (EIU) isch d DB Netz AG; dè Schinnèpersonènaavokeer (SPNV) wörd sit èm 15. Juni 2003 vo dè SBB GmbH, dè dütschè Personèvokeersdöchter vo dè Schwizerischè Bundesbaanè (SBB) bedribbè. I dè Johr 2003 bis 2005 sin massyvi Modernisyrigsmaßnaamè durrègfüürt worrè; mit Uusnaam von èm Reschtgüètervokeer un dè Autoreisezüüg gu Lerrach hèt sich dè Charakter mee un mee zuè nèrè S-Baan-Streggi ooni Güètervokeer gänderèt. Dè Personèvokeer uff dè Wyysèdalbaan isch sitdèmm als S6 is Netz vo dè Basler S-Baan ybundè worrè. Ergänzt wörd d Wyysèdalbaan durch d S5 vo Wyl am Rhy uff Schopfè bzw. Steinè, wo uff dè Deilschtreggi Lerrach-Stettè – Schopfè d Trassè vo dè Wyysèdalbaan mit bruucht.
Im Summer 2004 isch dè Abschnitt vo Lerrach-Stettè bis Haagè zweigleisig uusbaut worrè, um d S5 ab irer Stammschtreggi Gartèbaan bis uff Steinè volängèrè z chönnè D Modernisyrig vo dè Stationè hèt au 55 Zentimeter hochi Baanschteig (Nidderflur) mit èrè Mindeschtlängi vo 150 Meter (Doppeltraktion RABe 521) umfasst. Ooni nennenswärte Güètervokeer sin – analog zuè Schopfè – au z Lerrach mittlerwyl als übberflüssig aagluègti Baanaalaagè witer zruggbaut worrè (unter andrem d Gleis 4 un 5 un dè Baanschteig zwǜschè dinnè im Lerracher Personèbaanhof; Gleis 2 im Baanhof Maulburg); baut worrè isch è neus lokals, elegtronischs Stellwärch (ESTW), wo diè gsamt Streggi vo dè Wyysèdalbaan (bis zu dè Bundesgränz) un dè Gartèbaan (bis Mitti Tüllinger Dunnel) vo Lerrach uus stüèrèt. Diè meischtè Neuerungè sin bis Endi 2004 abgschlossè un im Bedryb übbergää worrè.
Mit èm Faarblaanwechsel 2004/2005 am 12. Dezembèr 2004 isch d S5 vo Lerrach bis uff Steinè volängerèt worrè un bǜètet mit dè S6 dè Daag durrè uff èm Abschnitt Lerrach-Stettè–Steinè èn Virtelschtundètagt. Zuèdèmm isch diè neu Halteschtell Lerrach Schillerstrõß in Bedryb gangè.
Uff dè Streggi wörred sit Hèrbscht 2005 Trybzüüg vum Tǜp Stadler Flirt (SBB-Baureiè RABe 521) ygsetzt, wo d Übbergangslösig in Form vo NPZ-Wendezug-Garniturè RBDe 561, wo für dè Ysatz z Dütschland modifizyrt gsi sin, im März 2006 endgültig abglöst hèn.
D Inbedrybnaam vo dè Haltepüngt Schopfè Wescht un Lerrach Schwarzwaldstrõõß hèt am 9. Dezembèr 2007 stattgfundè, dè Haltepungt Rièchè-Nidderholz isch am 14. Dezember 2008 in Bedryb gangè.
Zum Faarblaanwechsel 2009/2010 am 13. Dezembèr 2009 hèt mò folgendi Stationè umbenamst: Schillerschtrõõß heißt Lerrach Museum/Burghof, Lerrach sit dèmm Lerrach Hauptbaanhof, Haagè/Baddè heißt Lerrach-Haagè/Messi sowiè Brombach b. Lerrach ab dènn Lerrach-Brombach/Hauingè. Hauingè het dõdemit èrschtmòls in sinèrè Gschichtè èn Baanhof.
Dè Lerracher Hauptbaanhof wörd däglich vo öppè 3500 Faargäscht bruucht un isch dõdemit dè am stärkschtè frequèntyrte im Wyysèdal (Stand 2009). Im Johr 2010 hèt er è Aalaag für diè dǜnamischi Faargaschtinformation. Aa allè andrè Haltepüngt vo dè Wyysèdalbaan wörred a dè Baanschteig elegtronischi Zugaazeiger inschtallyrt.
Wittersburg
Verwàltung
vun Wittersburg ìsch. Wittersburg ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wittersburg ghert zem Rhinfrankisch.
Fislis
Feeslis (frz. Fislis, dt. Fislis) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Feeslis ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1243 àls Visilis.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Feeslis ìsch. Feeslis ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Feeslis ghert zem Hochàlemànnisch.
Giacomo Puccini
Dr Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini (* 22. Dezämber 1858 z Lucca; † 29. Novämber 1924 z Brüssel) isch en italiänische Komponist vom Fin de Siècle gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Giacomo Puccini isch us ere Musikerfamilie choo. Si Vater Michele Puccini isch dr Läiter vo dr Stadtkapälle vo Lucca gsi, het am Dom as Organist gschafft und Opere und Mässe komponiert, si Groossvater Domenico Puccini isch au e Komponist vo Orchesterwärk und Klavierstück gsi, und si Urgroossvater Giacomo Puccini (1712-1781) isch e Komponist und Organist im Spootbarock und dr Vorklassik gsi.
1876 het dr Giacomo Puccini e sümfoonischs Präludium gschriibe. Im Herbst 1880 isch er uf Mailand und het dört am Konservatorium bim Amilcare Ponchielli afo studiere. As Brüefigsarbit het er 1883 s Capriccio Sinfonico komponiert, won er Däil von em spööter für si Opere La Bohème brucht het.
Am 31. Mai 1884 isch im Teatro Dal Verme z Mailand si ersti Opere Le Villi ufgfüert worde, wo bim Publikum und bi dr Kritik groosse Erfolg ghaa het. D Opere Edgar isch am 21. April 1889 an dr Mailänder Scala urufgfüert worde, het aber käi bsundrige Erfolg ghaa. Vier Joor spööter, am 1. Februar 1893 het d Brömieere vo dr Opere Manon Lescaut im Teatro Regio z Turin stattgfunde und am 1. Februar 1896 isch dört au d Opere La Bohème urufgeführt worde, dr Dirigänt isch dr Arturo Toscanini gsi. Am 14. Januar 1900 het d Uruffüerig vo dr Opere Tosca am Teatro Costanzi z Rom stattgfunde.
D Uruffüerig vo dr Opere Madama Butterfly am 17. Februar 1904 vollständig abverheit. Im Puccini si Fründ und Kolleg Alfred Brüggemann het sä überarbäitet und drei Mönet spööter isch si am Teatro Grande vo Brescia wider ufgfüert worde und s Publikum isch dasmol begäisteret gsi.
Mit dr La fanciulla del West het er am 10. Dezämber 1910 an dr Metropolitan Opera z Nöi York e glanzvolls Debüü ghaa. Dr Arturo Toscanini het dirigiert, dr Enrico Caruso het die männligi Hauptrolle gsunge und d Emmy Destinn d Rolle vo dr Minnie. Am 14. Dezember 1918 isch an dr Metropolitan Opera Il trittico urufgfüert worde, wo us de Äiakter Il Tabarro, Suor Angelica und Gianni Schicchi bestande het.
Dr Giacomo Puccini isch vo 1884 bis 1924 künstlerisch aktiv gsi. In deene vierzig Joor si zwölf Opere entstande. Dr riisigi Erfolg, wo d Wärk vom Puccini scho zu sine Läbzite ghaa häi, goot au hüte witer. Dr Puccini und si Frau si in sim Huus z Torre del Lago begraabe. Si Geburtshuus z Lucca, wo hüte e Museum din isch, ghöört wie au d Geburtshüüser vom Gioachino Rossini und vom Giuseppe Verdi zum Öiropäische Kulturerb.
Albrecht
Albrecht isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt: Albrecht isch au ne Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt: Lueg au:
Albert
Albert isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Lueg au:
Nürnberger Gesetze
Alli drei Gsetz si im Riichsgsetzblatt Däil I Nr. 100 am 16. Septämber 1935 mit em Zuesatz „am Reichsparteitag der Freiheit“ veröffentligt worde. Si si dur s alliierte Kontrollrootsgsetz Nr. 1 vom 20. Septämber 1945 ufghoobe worde.
Levoncourt (Haut-Rhin)
Lvonco (Patois, els. Lüffederf, frz. Levoncourt, dt. Luffendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lvonco ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1148 àls Lewuncort.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lvonco ìsch. Lvonco ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Lvonco ghert zem Franc-comtois.
Kohlmeise
S Chöllerli oder s Chollmaisli (Parus major; alemanischi Näme) isch en aapassigsfääige Singvogel wo hüüffig vorchunnt und nöd selte handzoom si cha. In Mitteleuropa sind Chöllerli im ganze Joor aaztreffe und chömet i de Alpe bis 2400 müM vor.
Uussie
S Chöllerli isch e bunte guet erchennbare Vogel. S het e geele Buuch mit eme schwarze Straiife, wo bim Mandli echli braiter isch as bim Wiibli, de Rugge isch grüenlich und Flögel bloilich. De Hals und de Chopf sind schwarz, d Bäggli aber sind wiiss. De chorzi Schnabel isch schwarz. S Chöllerli isch e chliine Vogel wo 13 bis 15 cm gross werd und e Spannwiiti vo 22 bis 25 cm het. S wögt öppe 16 bis 21 Gramm.
De Gsang vom Chöllerli isch eener echli aitöönig.
Lebeswiis
S Chöllerli mag Wälder aler Art, Obstgärte und Pärk mit Büsch und lebt au i Sidlige. Im Winter isch s e regelmässige Gast vo Fuetterhüsli. Chöllerli brüetet i Bommhööline und i Vogelhüsli. D Uufzucht goot drai Wuche und di Junge wered mit Rauppe gfüetteret. Uusgwachsni Cholmaisli fresset Insekte, Spinne, Söömli und Cherne, Chnospe und im Herpst au Ops. D Naarig suechets i de Nööchi vo Muure und Bömm und under em Laub ufem Bode. Si tüend nöd för de Winter vorsoorge und plünderet lieber d Vorrööt vo Dreckmaisli und Holzerli. I de Sidlige henket d Mensche Maisesäckli uuf, wo vo Chöllerli, aber au anderne Maise, wie Bloieli und Huubemaisli uufgsuecht werd. Wenn Chöllerli nöd em brüete sind, öbernachtet si elai i gaignete Hoolrüüm.
Bezirk Aigle
Dr District d’Aigle (alemannisch Bezirk Aigle) isch e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz. Hauptort isch Aigle. Dr Bezirk isch dr ainzig im Kanton Waadt, wu au no dr große Neiornig aafangs 2008 dr nämlig Name drait un wu di nämlige Gmaine derzue ghere wie scho syter anne 1803. Är isch bis zum 31. Dezämber 2007 in d Cercles (alem. Chrais) Bex, Ollon, Les Ormonts, Aigle und Villeneuve ufdailt gsii.
Gmaine
Zum Bezirk ghere die 15 Gmaine:
Stand: 1. Juli 2016
Bill
Bill isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Bill chaa au ne Familiename syy. Eso haiße z. B. die Lyt:
Schnüriger
D' Schnüriger sind e alts Gschlächt vo freie Landlüüt us em Steinerviertel z'Schwyz. S'erscht Mal dokumentiert im zwölfte Jahrhundert. Ursprüngli Schnüerliger, wie im Flurname "Schnüerle" (gliichbedütend wie klini Rüfe Mure, Murgang) i de Gmeind Sattel (Schwyz).
Bill
Lueg au:
Schnüriger
Über vili Hundert Jahr immer wider tüchtigi Kärli i de Politik und im Militär (Schwyzer Landvögt und Tagsatzigsdelegierti in de alte Eidgenosseschaft):
Thomas Hengartner
Dr Thomas Hengartner (* 5. Novämber 1960 z Sanggale; † 10. Mai 2018 z Stöcken, eme Ortsdail vu dr nidersächsische Gmai Oetzen) isch e Schwyzer Volkskundler gsii.
Lääbe
Syni Forschigsschwärpinkt sin uf dr Unterhaltigs- un Kommunikationsmedie im 19. un 20. Johrhundert, dr Kultur un Gschicht vu dr Gnussmittel, dr kulturwisseschaftlige Tächnikforschig un uf Stadt un Urbanitet gläge.
Dr Thomas Hengartner isch im Mai 2018 im Alter vu 57 Johr gstorbe.
Peter Richard (Pfarrer)
Dr Peter Richard (* 3. Hornung 1755 z’ Mìlhüüsa; 14. Mai 1822 z’ Niderbipp, Schwiiz) ìsch a elsassischer reformiarter Pfàrrer gsìì.
sii Laawa
Dr Peter Richard ìsch dr Suhn vum Johann Jacob Richard un vu dr Anna Maria Schoen gsìì. Ar hàt àn dr Üniwärsiteet vu Bààsel gschtudiart un hàt sìch doo ànna 1772 immàtrikuliart.
Schpeeter ìsch’r Pfàrrer vu dr Mìlhüüser Schtefàànskìrìch worra. Naawadràà ìsch’r àm 22. Mai 1776 Mìtglììd vu dr Mìlhüüser „Gsällschàft fìrs Güata un Lìteràtüür“ worra. Ar ìsch àui Mìtglììd ìn dr „Pàtriootischa Gsällschàft“ gsìì un hàt oft d’ Litt vu dr „helwetischa Gsällschàft“ getroffa. Ànna 1798 hàt’r d’ Wuchazittung Mülhauser Bericht-Blatt grìnda — d’ Zittung ìsch noh ainem Joohr nìmm gedruckt worra. Noh dr Zammaschluss vu dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa àns revoluzionäära Frànkrììch ìsch dr Richard üss’m Pfàrreràmt àbgsätzt worra. Schpeeter hàt’r àn dr Ziighüüsgàss s’ äärschta Mìlhüüser Laasazìmmer grìnda. Wu dr Konkordàt ànna 1802 ìn Kràft tratta-n-ìsch, ìsch dr Richard wììder Pfàrrer z’ Mìlhüüsa worra. Àb 1808 ìsch’r Pfàrrer z’ Pieterle ìm Kàntoon Bärn gsìì, un z’ Niderbipp àb 1819.
Àm 19. Janner 1784 hàt dr Peter Richard d’ Anna Kielmann (* 1762; † 1804) ghiiroota ghàà; mìt ìhra hàt’r säcks Kìnder ghàà. Àm 14. Jüüni 1804 hàt’r eewafàlls z’ Mìlhüüsa d’ Anna Schlumberger ghiiroota; mìt ìhra hàt’r a Suhn ghàà.
Galgenen
Galgene (amtlich Galgenen) isch e politischi Gmeind im Bezirk March vum Kanton Schwyz i de Schwyz.
Geografi
Galgene liit am Uusgang vum Wägital zum Zürisee. Zue de Gmeind ghöört au e Teil vu de Ortschaft Sibne. Vu de Gmeindflechi sind 50,8 % landwirtschaftlichi Flechi, 39,8 % Wald, 9,0 % Sidligsflechi u 0,4 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Galgene isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1229 als Galgênne.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 3927 Iiwoner 90,7 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 9,3 % anderi Spraache.
De Tieläkt vu Galgene ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Steinenberg
Dr Stäinebärg isch e wichdigi Verkeersaadere in dr Baasler Innestadt. Er goot vom Bankveräin bis zum Barfüesserblatz.
D Bauwärk
Am Stäinebärg stöön zwäi wichdigi baaslerischi Kulturinstituzioone, s Stadtcasino mit em Muusigsaal an dr Nummere 14 und d Kunsthalle am Stäinebärg 7. Au dr Theaterblatz mit em Fasnachtsbrunne lit am Stäinebärg, dört won emol s Stadttheater gstande isch, und wisawii an dr Nummere 4 isch en anders Kulturguet, s erste Baasler Schuelhuus, wo as e Schuelhuus konzipiert worde isch und wo hüte Däil vom Historische Museum isch, und oobe am Bankveräin befindet sich dr Schilthoof, wo dr Johann Jakob Stehlin dr Elter 1842 baut het.
Gschicht
Dr Stäinebärg isch im früeje 19. Joorhundert en attraktive Ort zum Baue worde. 1820 si dr Eseldurm und dr Wasserdurm abgrisse und im Joor druf isch dr inneri Stadtgraabe ufgfüllt worde. S Stadtcasino isch 1826 in Bedriib gnoo worde. Aber no 1846 het mä nonig ganz uf s Middelalter chönne verzichte und non emol e stedtischs Kaufhuus baut, wo aber schon e Generazioon spööter em Muusigsaal het müese Blatz mache. Drfür het dr Siidebandfabrikant Forcart e guete Blick gha, für was sich loont. Er het dr Root überzügt, ass es Zit sig, zum Vordäil vo dr Stadt s innere Äschedoor lo abrisse, und het sich druf vom Johann Jakob Stehlin em Eltere dört oobe am Egge zur Freije Strooss e Residänz lo baue.
Die siibe Dramlinie, wo sit 1894, wo die ersti von ene baut worde isch, über e Stäinebärg füere, häi de Muusigliebhaber im Konzärtsaal immer wider e chli d Fröid an dr Muusig verdorbe mit iirem Rattere.
Vittoncourt
Vittoncourt (Patois Utonco, ditsch 1915-18 Wittenhofen, 1940-44 Wittenhofen an der Nied) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Vittoncourt lijt àn dr Frànzesche Nied, rund 23 Kilometer eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 221 un 277 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1126 bìs 1603 hàt s z Vittoncourt e Benediktinerkloschter gan.
Ìm Johr 1769 sch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vittoncourt ìsch. Vittoncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vittoncourt ghert zem Lorrain.
Stallehr
Stallehr ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz z Vorarlberg im Öschtriich.
Geografi
Stallehr lit uf 600 Meter Höhe, am Uusgang vom Kloschtertal, korz vor d Alfenz i d Ill mündat. Us historischa Gründ wörd da Ort manchmol o zum Muntafuu grächnat.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Stallehr ischt dr Matthias Luger.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Stallehr khört zum Bodeseealemannisch.
Liebsdorf
Liebsderf (frz. Liebsdorf, dt. Liebsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Liebsderf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1179 àls Lopestorff.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Liebsderf ìsch. Liebsderf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Liebsderf ghert zem Hochàlemànnisch.
Rotkehlchen
S Rööteli oder s Rootbrüstli (Erithacus rubecula; alemanischi Näme) isch e Zugvogel, wo i Mitteleuropa hüüffig dor s ganze Joor vorchunnt und i de Alpe bis zonere Hööchi vo 2500 müM aaztreffen isch. Rööteli wo in Mitteleuropa brüetet züchet Mitti November as westliche Mittelmeer und cheeret afangs März wider zrugg. Die Rööteli wo bi üüs im Winter aztreffe sind, sind Wintergäst us Osteuropa.
Uussie
Rööteli hend e bruuni Obersiite und e wiisse Buuch. Uuffällig und geut erchennbar isch es, well d Stirn, de Hals und d Brost röötsch isch und drom au Rootbröstli haisst. D Auge sind schwarz und de Schnabel zimli chlii. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus. S Rööteli isch e chliine Vogel wo 12 bis 14 cm grooss werd. D Spannwiiti bitrait 20 bis 22 cm und s wögt 16 bis 22 Gramm.
Lebeswiis
S Rööteli isch dämmerigsaktiiv, so as sin abwechsligsriichi und melodiöösi Gsang vor alem im früene Morge und im Oobed ghört werd. Im Gegesatz zo de maiste Singvögel singet Wiibli und Mandli und de Gsang vom Rööteli cha mengisch au im Winter ghöört were.
Maiglöckchen
S Maièrysle (Convallaria majalis L.; alemannischi Näme) isch è Pflanzèart us dè artèarmè Gattig Convallaria i dè Familiè vo dè Spargelgwächs (Asparagaceae).
Uussää
S Maièrysle isch è uusduèrndi, chruttäänlichi Pflanzè, wo bis zu nèrè Höchi vo 10 bis 30 cm wachst. S hèt eis bis zu 50 cm düèf wurzelndes Rhizom als Spycher- un Überduèrigsorgan un wörd doher zu dè Rhizomgeophytè zellt. S relativ dünne, krièchendè un uusläuferartigi Rhizom vozwygt sich monopodial. Diè oberirdischè Sprossè bildet sich doher jewyls hinter dè Rhizomschpitzè. Mit Hülf vo irer aafangs kegeligè Form brechet diè jungè Sprossè im Früèjohr durch dè Erdbodè. Dè suscht ubeblätterte, ufrächt wachsende un kantige Stängel hèt a sinerè Basis meischt zwei Laubblätter, wo nen scheidig yhüllet.
Blätter
S Maièrysle hèt zwei bis drei Laubblätter, wo diräkt èm Rhizom entschpringet. Si gliederet sich i nè stylähnlichi Blattscheidi, wo nèn Schyschtängel formet, un diè Blattspreiti. D Längi vo dè Scheidè betrait uugfähr 4 bis 30 Zentimeter. Diè ganzrandigi Blattschpreitè isch unbehoort. Iri Längi variyrt zwischè 12 un 20 Zentimeter, d Breiti umfasst zwischè 2,5 un 5 Zentimeter. Si isch breit-lanzettlich gformet un lauft in è kurz zuègschpitzti Blattschpitze uus. Blattober- un Blattuntersitè zeiget è dunkelgrüèni Färbig, d Blattobersitè isch dütlich glänzend. Zum Blattgrund hy voschmäleret sich s Blatt i dè Schyschtängel, woby d stylähnlichi Scheidè vom nydrigè Blatt sell vom höherè scheidèförmig umschlièßt. Zuèsätzlich umhüllet meereri sich umfassendi hütigi Nyderblätter scheidig d Basis vo dè Schynstängel.
Blüètèschtand, Blüètè un Blüètèökology
Zwischè April un Juni entwigglet sich in èm mee odder weniger eisitswèndigè truubigè Blüètèschtand füüf bis zee niggendi, breitgloggigi Blüètè. Jeddi Blüètè stõt übber èm hüütigè, 4 bis 20 mm langè, lanzettförmigè Traagblatt, welles öppè halb so lang wiè s 5 bis 11 mm langi Blüètèstylèli isch un selles a dè Basis umhüllt. Kennzeichnend für d Blüètè vo dè Maièryslè isch dè charakteristische, intensyv süèßlichi Duft, übber dè potenzjelli Beschtüüber aaglockt wörred. Bschtimmend für d Duftnotè giltet s aromatischi Aldehyd Bourgeonal. Diè reinwyßi Blüètènhüllè vom Maièryslè isch einheitlich gschtaltet un wiè bi dè Familliè vo dè Müüsdorngwächs wit vobreitet, erfolget kei Unterdeilig in Kelch un Kroonè. Diè seggs 5 bis 9 mm langè Perigonblättēr sin bis uff iri seggs kurzè, 1 bis 3 Millimeter langè, zruggbognè Zipfel fascht vollschtändig gloggènförmig mitènand vowachsè. Diè Perigonblättēr sin mit mikroskopisch chlynè Drüsè bsetzt. S Perigon isch meischt rein wyß, seltè hèn Exemblaar innè, wo d Staubblättēr ygfüègt sin, seggs purpurvioletti Fleckè (var. picta Wilczek). Diè Blüètè vom Maièryslè isch zwittrig, d. h. si enthaaltet Staub- un Fruchtblättēr i èrè Blüètè. Es sin zwei Kreis mit je drei unterènand freiè, fertilè Staubblättēr vorhandè. Diè kurzè, meischt schwach röötlich gfärbtè Staubfädè sin mit dè Basis vo dè Blüètèhüllblättēr vowachsè un übbertrèget selli nit. Diè gäälè, länglich bis lanzettlichè Staubbütel bsitzet zwei Thekè. Si öffnet sich uff beidè Sitè vo obè noch unnè mit èrè Längsschpaaltè, um d Pollè z entlõ. Drei Fruchtblättēr sin zu nèm rundlichè, oberschtändigè, dreikammrigè Fruchtknootè vowachsè. Jeddi Fruchtknootèkammēr beinhaaltet vir bis acht Sammelaalagè. Dè kurzè, dickè, graad steèndè Griffel schlièßt è chlyni, schwach dreilappigi bis kopfigi Narbè ab. Dè Griffel überraagt diè Blüètèhüllè nit.
Chromosomèzaal
Diè Chromosomègrundzaal betrait x = 19. Bi dè Wildpflanzè lyt è diploidè Chromosomèsatz von 2n = 38 vor.
Ökology
Botanisch gsää handlet s sich bim Maièryslè um Gloggèbluèmè mit èrè Streuyrichtig.
A Maièryslè büètet kein Neggtar aa, verfüègt abber am Grund vom Fruchtknootè übber aabohrbars, saftryches Gewebe. Diè Beschtüèbig vo dè Blüètè erfolget übber Insektè, wobi Biènè als Hauptbeschtüüber in Erschiinig tretè. S Maièryslè vofüègt übber zwei Strategyè, Fremdbeschtüübig z förderè. Zum einè bildet d Blüètè vom Maièryslè – uff verschidne Indivyduè voteilt- unterschidlich langi Griffel uus, wa bodanisch als Heterostylie benamst wörd un bezogè uff diè einzelnè Pflanzè è Beschtüübig vo dè Blüètè unter enand vohinderè soll. Zum anderè ryfet innerhalb vo dè glychè Blüètè dè Staubbütel vor dè Narbè. Selli Strategy – i dè Bodanik Proterandrie benamst – soll è Beschtüübig vo dè Einzelblüètè mit sich selbscht vomydè. Dennoch führt bim Maièrysleg au Selbschtbeschtüübig zum Fruchtaasatz.
Wiè vili Pflanzè bedyènt sich au s Maièrysle meerèrè Uusbreitigsmechanismè (Polychorie). Diè Frücht, rooti Beeri, entwicklet sich im Summer un wörred vo Tyrli, wo sellèn gäälè un birnèförmigè Samè widder uusscheidet, vobreitet. Insbsunders d Amslè un d Rotdrosslè iri (Vogeluusbreitig) drait zu dè endochorè Uusbreitig bi. Als belièbti Gartè- un Fridhofspflanzè (bewussti Saatguètuusbreitig durch dè Mensch: Ethelochorie) glingt s èm Maièrysle, sich vo dèrè kultivyrtè Standört i diè näheri Umgebig uus z breitè. Nō hüüfigèr nutzt s Maièrysle übber sin Rhizom d Möglichkeit vo dè vegedativè Sèlbschtuusbreitig.
Giftigkeit
S Maièrysle wörd insgsamt als stark giftig ygschtuèft. Alli Pflanzèdeil sin giftig, bsunders abber d Blüètè un Frücht.
Es wörred 38 Glykoside i dè Pflanzè gfundè, welli sich vo 9 Aglykonè ableitè lönn. Hauptwirkschtoff: Convallotoxin, Convallotoxol, Convallosid un Desglucocheirotoxin.
Durch d Beeri, Blüètè un Blättr sin bsunders Kindõ gfördet. Bi mee als èrè Handvoll Beerè sött dè Arzt ygryfè.
Schweri Vergiftigè vo Dyrli könnet bi dè Waldmascht ufftrètè. Au Gflügel isch gfördet.
Vobreitig
S Maièryslè isch in fascht ganz Europa un im gmäßigtè Asiè heimisch un wit vobreitet. Z Nordamerika giltet s als ybürgeret. Im südeuropäischè Ruum sin sini Beschtänd gwöhnlich uff Gebirgslagè begränzt. Zuchtformè vom Maièrysle, wiè z. B. d blass-rosa blühèndi Sortè 'Rosea', sin abber wèltwit vobreitet.
S gsellig wachsende Maièrysle giltet als Klassè-Charaktērart vo dè Buchè- un summergrüènè Eichèwälder z Europa. In trockenè bis lycht füèchtè, lichtè Laubwäldēr, besunders in Buchè- un Eichèwälder mit mittlerem Artèrychdum un lichtè Kyferèwälder bildet s oft dichti Bschtänd uus. Im Gebirge isch s Maièrysle bis in Höhèlagè vo 1900 m uff Bärgmattè, Gröllhaldè un in lichtè Schtuudè deheim.
S Maièrysle giltet als Kennart vo dè Maièrysle-Haselbüsch (Convallario-Coryletum), è Assoziation, welli dem Voband vo wärmiliebendi Stuudè (Berberidion ) zuègordnet isch. Diè bisher nu us èm Schwizer Jura bekannt worreni Stuudè wörd vo dè Hasel dominyrt un entwickelet sich als Pionyrgsellschaft uff Kalkbödè vo potenziell natürlichè Ahorn-Lindè-Wälder. S haaltet sich gwönlich in hochkollyni bis montaani Lagè uff un tritt dört als Waldmantel in Erschinig. Nebbè dè Kennartè Hasel un Maièrysle bildet Gmeinè Efeu (Hedera helix), Alpè-Krüzdorn (Rhamnus alpina) un bsunders diè (sub-)mediterranè Artè wiè Gmeini Pimpernuss (Staphylea pinnata), Struuch-Kronwiggè (Coronilla emerus) un Gmeini Schmèrwurz (Tamus communis) diè diagnostischè Sippè.
S Maièrysle präferyrt summerwarmi Klimalagè un halbschattigi Standört. S gedeit sowoll uff kalkrych als au uff suurè Bödè. In seer schattigè Waldlaagè bildet diè Pflanzè oftmals nu Blättẽr, jedoch keini Blüètè uus. Diè Uusbreitig erfolgt dỡ übberwigend vegedativ übber diè Wurzeluusläufer. S Maièrysle isch è Mullbodèkeimỡ un isch dodèby uff Wurzelpilz aagwisè.
Syschtematik
Mit Convallaria majalis als Typusart isch diè Gattig Convallaria 1753 durch dè Carl von Linné in Species Plantarum, 1, S. 314–316 erschtvoöffentlicht worrè. S Artepitheton majalis bezièt sich uff dè Monat Mai.
Im Zyrpflanzèbau
S Maièrysle eignet sich als Zyrpflanzè im Gartè besunders für Ghölzgruppè un schattigè Rabattè. Es bevorzuugt halbschattigi Standört. È Komposchtufflaag im Härbscht wörd empfohlè. S Maièrysle wörd au als Schnittblumè un Topfpflanzè aabaut. Bi dè vegedativè Vomeerig durch Teilung vo dè Rhizom isch z beachtè, dass im erschtè Johr, wenn s „Aug“ uusdrybt, nu Blättẽr bildet worrè; erscht im zweitè Johr entwicklet sich denn d Blüètè. Èn gübtè Blick erkennt vegedativi un blüèhfähigi Rhizomdeil, si müèn entschprechend sortyrt wörrè, damit nu blüèfähigi Rhizomdeil in d „Dryberei“ kömmet. Maièrysle findet mo au in vylè Parks un Gärtè.
D Stadt Drossen (hüt Ośno Lubuskie, PL) isch bis 1945 weg dè dörtigè Maièryslezucht als d „Maibluèmèstadt“ bekannt. È hütigès Aabaugebiet isch d Samtgmeind Elbmarsch i dè Nöchi vo Hamburg. S Blüètènöl vum Maièrysle wörd hüüfig Parfüms zuègsetzt.
I dè Medizin
Als Heildroogè dienet diè trocknetè oberirdischè Deil vo derè Pflanzè; meischt au vo nahestehendè Artè wiè Convallaria keiskei MIQ.
Würkschtoff sin herzwirksami Steroid-glykoside (ugfähr 40 Cardenolide), vo allem Convallotoxin, Convallotoxol, Convallosid, Lokundjosid, Desglucocheirotoxin; Steroid-saponine, Flavonoide.
Aawendigè: D Aawendig vo dè Droogè selbscht isch wegè dè Giftigkeit nit vertretbar, uusschlièßlich sell uff èn beschtimmtè Würkwärt (vo Convallotoxin) ygschtellti Pulver bzw. entsprechendi Extrakt odder Reingykoside setzt mo gegè lychti Herzmuskelschwächi, bei Altersbeschwördè un zu dè Uusschwemmig vo härzbedingtè Wasseraasammlig y.
In dè bildendè Kunscht
Früènẽr war s für bedütendi Ärzt üblich, sich mit bschtimmte medizinischè Simbool porträtyrè z lỡ. Als Simbool für d Heilkund hèt oft s Maièrysle fungyrt. So ht sich byschpilsswys dè Nikolaus Kopernikus mit èm Maièrysle i dè Hand abbildè lÕ. È söttigs vo Tobias Stimmer (1534–1584) gemõltes Bild hängt im Stroosburger Münschter nebbè dè bekanntè astronomischè Uhr.
Drübber usè zellt s Maièrysle i dè christlichè Ikonografy nebbè dè Liliè, dè Rose un anderè Pflanzè zu dè sognanntè Marièbluèmè; mit sinè klynè wyßè, nickendè Blüètè isch es Simbool für diè keuschi Lièbi, d Demut un d Bescheidèheit vo de Maria. Entsprechend isch s Maièrysle uff dè Gmäälde meischt unufffällig un chly am unterè Bildrand dargschtellt; è typisches Byschpill dodèfür isch s bekannti Gemäälde Paradysgärtle von èm unbekanntè Meischter us èm 15. Johrhundert.
I dè Literadur
S woolriechendè un früèblüènde Maièrysle hèt sit allè Zitè d Fantasy vo zaalrychè Dichtēr beflüglèt. Byschpillhaft siget dõ Eichèdorff un Fallerslèbè erwäänt. Dè schwedischi Dichtēr Gustaf Fröding hèt è Gedicht gschribbè Kung Liljekonvalje ("Könnig Maièrysle"), welles vo allem durch Vodonnig vom David Wikander bekannt worrè isch.
Gersau
Gersau isch e politischi Gmeind im Bezirk Gersau vum Kanton Schwyz i de Schwyz.
Geografi
Gersau liit am Südhang vu de Rigi am Ufer vum Vierwaldstättersee. 0 Vu de Gmeindflechi sind 40,3 % landwirtschaftlichi Flechi, 52,4 % Wald, 5,7 % Sidligsflechi u 1,7 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Gersau isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1064 als Gersouwe.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 17,7 % gläge.
Religion
77,2 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 6,8 % evangelisch-reformiert.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 1934 Iiwoner 90,6 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 9,4 % anderi Spraache.
De Tieläkt vu Gersau ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Viviers (Moselle)
Viviers (ditsch 1915–18 un 1940–44 Weiher) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Viviers lijt ìm Saulnois sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 234 un 293 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Viviers ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1552 àls ''Fievers'.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Viviers ìsch. Viviers ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Viviers ghert zem Lorrain.
Sabine Monauni
D Sabine Monauni (* 10. April 1974) isch e liechteschtaanischi Diplomati. Si isch syter 2016 Bootschafteri vum Fiirschteduum Liechteschtaa z Belgie.
Laufbahn
D Monauni isch vu 1986 bis 1994 uf s Gimnasasium z Vadoz gange. No dr Matura (Typ B) het si vu 1994 bis 1999 an dr Universiteet St. Galle Jura studiert un mit em Diplom (lic.iur.HSG) abgschlosse. Derno het si 2000/2001 e Poschtgraduierte-Studium in Europaräächt (LL.M.) am Europakolleg z Brügge absolviert. Ab 2001 het si as juristischi Mitarbaiteri un ab 2003 as stellverdrättendi Laiteri vu dr Stabsstell EWR z Vadoz gschafft. Vu 2006 bis 2010 isch si dernääbe au Mitgliid im Hochschuelroot vu dr Universiteet Liachtaschtaa gsii. Anne 2010 isch si zue dr EFTA-Iberwachigsbeheerde (ESA) z Brüssel gwägslet, wu d Monauni as Mitglid vum Kollegium fir s Binnemäärträächt verantwortli gsii isch. Liechteschtaa isch dr eerscht Staat gsii, wu ne Frau fir des Amt vorgschlaa het. No dreiehalb Johr isch si 2014 uf Vadoz retuurchuu un het deert as Bootschaftsreeti im Amt fir Uuswäärtigi Aagläägehaite un derno im Minischterium fir Gsellschaft gschafft.
As Noofolgeri vum Kurt Jäger, wu uf Washington, D.C. gwägslet isch, isch d Sabine Monauni im Juli 2016 zur Bootschafteri vum Fiirschteduum Liechteschtaa z Brüssel akkreditiert woore. Minischter un Stellverdrätter vu dr Bootschafteri isch zurzyt dr Stefan Barriga (Stand: Jänner 2021).
Zue dr Landdaagswaal 2021 het d FBL d Monauni fir s Amt vu dr Regierigsschefi nominiert.
Privaatlääbe
D Sabine Monauni isch ghyroote un Mueter vu zwee Sihn. Si isch Buurgeri vu Muura.
Mazedonien (Begriffsklärung)
Geografeschi Objekt:
i de Verainigte Staate (USA):
Und witers:
Lueg au:
Kolkrabe
De Rapp oder au Raab (Corvus corax; alemanischi Näme) isch de grööst Singvogel und e Raubvogel wo i Mitteleuropa ganzjöörig vorchunnt. I de Alpe isch er bis zonere Hööchi vo 2600 müM aaztreffe. Er werd mengisch mit de Chraie verwechslet, wo aber chlinner isch. Jungi Rappe chöned zäämt were.
Uussie
De Rapp isch ganz schwaarz mit eme liecht chrumme und chräftige Schnabel. Er isch e groosse Vogel, wo 54 bis 67 cm grooss werd. Im Fluug chan er a sim kailförmige Schwanz erchennt were. Sini Spannwiiti bitrait 115 bis 150 cm und er wögt ais bis anderthalb Kilo. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus.
Lebeswiis
De Rapp fresst vor alem Aas.
Mythologii und Religioo
I de Mythologii vo verschidnige Kulture spillt de Rapp e wichtigi Role. Bikannt sind de Huginn und de Munnin, di beede Rappe vom Odin i de nordische Mythologii. Bi de alte Grieche isch de Rapp de hailigi Vogel vom Gott Apollon und sis Verhalte isch vo Woorseger uusdütlet wore. I de antike Literatur isch er emole biwunderet wore, en anders mole vertüüflet.
Noch de Legende hett de Hailigi Mainrad vo Ainsidle zwee zoomi Rappe ghaa. Wo zwee Roiber de Eremit umbroocht ghaa hend, hend di beede Rappe d Mörder verfolgt und ase isch de Mord uufteckt wore.
Bsundrigs
Rappe geltet as di intelligentiste Vögel und chönd us Droot sogär Höögge büüge, um noch Lebesmittel z angle.
Well de griechisch Philosoph Aristoteles gschribe het, as Rappe eri Junge usem Nest wörffi, isch de Uusdruck "Raabeneltere" endstande. Da und no vill andere Aberglobe hend bi villne Mensche e schlechts Bild vom "cholerabeschwarze" Rapp hinderloo. Er hett bis i d Noizitt as Unglücksvogel golte, wo au de Tood vo Mensche azaigt het.
Santiago de Compostela
Santiago de Compostela isch d Hauptstadt vo Galizie im Nordweste vo Spanie, wo knapp 92'300 Ywoner hätt (2003).
Pilgerreis
D Kathedrale (e romanische Bau mit ere Barockfassade) isch s Ändziel für d Pilger, wo sich us ganz Europa uf dr Jakobswäg mache zum s Grab vom Heilige Jakobus go psueche. In de sogenannte Heilige Joor 1999 und 2004 sin über 150.000 bzw. knapp 180.000 Pilger unterwägs gsi.
D Altstadt und dr Jakobswäg ghöre zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.
Jakobswäg usm alemannische Gbiet
Onne vun de Strecke us em Gwirr vu Jakobswäg uf Santiago de Compostela hosst Oberschwäbischer Jakobspilgerweg und goht vo Ulm ibber Oberdischinge, Bad Schusseried, Biberach an der Riß, un Wiigarte. Denn wiiter durch Meerschburg zum Konschdanzer Münster. Vum Konschdanzer Münster gohts uff de Wessenbergstroß lang bis zur Schweizer Gränz. Von Chrüzlinge us hosst der Jakobsweg denn Schwobeweg und führt in de Thurgau und über Äisidle, Flüeli-Ranft, Thun, Friiburg im Üechtland und Gämf.
Literatur
(de) Joan Fiol Boada: ''Der Jakobsweg. Von Montserrat und von Saint Jean Pied de Port.'' Hampp Verlag, 168 Seiten. ISBN 978-3-936682-10-6
Swahili
Swahili esch d'Kchorzfòòrm vo de Spròòch Kiswahili (uf tütsch ä Suaheli), de mäischt gschpròchnen afrikchaanische Schpròòch öbrhaupt. Mänggisch säipmèn ä de Muètrschpròòchlr "Swahili". Abr sii säge seech säubr "Mswahili" (im Singgulaar) ond "Waswahili" (im Pluraal).
Kolonie
[[Datei:World 1898 empires colonies territory.png|mini|hochkant=2.0|Koloniaalriich 1898, vor em Spanisch-Amerikanische Chrieg, em [[Boxeraufstand|Boxerufstand]] und em Zwäite Buurechrieg
]] Mit Kolonii (vo, Land beaarbäite‘) häi d Grieche und d Fönizier in dr Antike e Dochderstadt (griechisch Apoikia) gmäint, bi de Röömer isch s e Siidlig (colonia) gsi, wo gründet worde isch, zum Gebiet z bsetze, in dr Nöizit aber isch s en uswärtigs Gebiet gsi, wo vom ene Staat abhängig gsi isch und kä äigeni politischi und wirtschaftligi Macht gha het (Überseebsitz).
Dr Begriff Kolonii hängt äng mit dr Kolonisazioon zsämme. Bi dr Kolonisazioon handlet es sich um e Landnaam. D Kolonii isch doorum im ene witere Sinn e Persooneverband im ene Gebiet usserhalb vom dradizionelle Siidligsgebiet. Im Beriich vo dr Politik verbindet mä mit däm au no e politischi Abhängigkäit vom „Mueterland“.
D Bildig vo Kolonie isch e wääsentligs Instrumänt für en imperialistische Staat gsi zum sini Macht uszdeene.
Dr Kolonialismus
Dr modärn Kolonialismus het mit dr Erooberig vo Territorie mäistens usserhalb vo Öiropa dur d Spanier und Bordugiise aagfange, wo die erste globaale Wältriich gründet häi. Die bäide Impeerie häi vom 15. bis ins 20. Joorhundert bestande. Im Verdraag vo Tordesillas (1494) isch d Ärde in en östligi, bordugiisischi und e westligi spanischi Sfääre ufdäilt worde. Im Verdraag vo Saragossa isch das 1529 gnauer festgläit worde. Dää Verdraag isch im Brinzip bis 1777 in Chraft gsi.
Wölflingen bei Busendorf
Welfling (lothrìngisch; frànzeesch Vœlfling-lès-Bouzonville, ditsch Wölflingen bei Busendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Welfling lijt eschtlich vun Bouzonville direkt àn dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 237 un 322 m ìwer em Meeresspiejel.