cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ringzug
Stationè
Bis 2004 hèt dè DB Station&Service für dè Ringzug-Bedryb 18 neui Haltepüngt ygrichtet (z. B. dè Haltepungt Geisingè-Kirchè) un 16 nümmi bediènti Stationè reaktivyrt. Dõdèby hèt mò uff vorhandèni Stationè nit immer Rüggsicht gnõ, um d Haltepüngt in è günschtigeri Laag zuè dè jewyligè Ortschaft z bringè, z. B. bim Bhf. Rièdöschingè a dè Aitrachdalbaan. Dè durchschnittliche Abschtand zwǜschè dè Zuègangsschtellè bedrait 1,9 Kilometer. S sin i dè Reglè alli alli Gmeindè un Deilort aagschlossè worrè, wo a dè Streggi ligèd, asè vofüègèd au chlyneri Dörfer widder übber eini odder sogar è baar Stationè. Èn Großdeil vo dè Ringzug-Stationè sin Bedarfshalteschtellè, diè meischtè sin barrièrefrei. Bedryblich spezièll isch dè Haltepungt Immèdingè-Zimmèrè, wo als Ersatz für dè Bhf. Hintschingè dirèkt bi Zimmèrè aaglait worrè isch. Dè einzig Perron vu sèllèm Haltepungt lyt donauabsi aagluègèt am rächtè Strèggègleis vo dè Schwarzwaldbaan, wörd abber vo dè Ringzüüg in beidi Richtungè (gu Lipferdingè/Zollhuus un gu Immèdingè) im Gleiswechsèlbedryb bruucht.
Voknüpfung mit andrè Vokeersmittel
Z Rautweil sin d Ringzüüg us beidè Richtungè mit èm Fèrnvokeer uff dè Gäubaan im Tagt voknüpft, demit alli Haltepüngt zwǜschè Lipferdingè un Rautweil Aaschluss a diè zweischtündlich vokeerendè Intercitys uff Stuègètt hèn. Z Immendingè un Villingè bschtòt regelmäßigè Aaschluss a d Schwarzwaldbaan in Richtung Karlsruè reschpektyv Konschdanz. Im Summer diènt dè Ringzug ußerdèmm als Zuèbringer für d Sauschwänzlebaan mit Aaschluss im Bhf. Blummbärg-Zollhuus.
Vokeer un Tagtfaarblaan
Dè Ringzug bediènt sowoll wärchtigs als au am Wuchèänd d Linniè vu Briilingè uff Lipferdingè reschpektyv Zollhuus im Zwei-Stundè-Grundtagt. Wärchtigs chömmèd zuè sèllèrè Grundleischtung nòmmòls zaalrychi zuèsätzlichi Voschtärker-Leischtungè dèzuè, wo abber meischtens nit übber diè komplètti Streggi faarèd. Èn Huufè Züüg hèn yrèn Aafangs- bzw. Ändpungt z Rautweil odder z Drossingè Stadt un faarèd vo un nõch Lipferdingè. Wärchtigs git s sèllèwäg zwǜschè Briilingè un Drossingè sowiè zwǜschè Rautweil un Lipferdingè mindeschtens èn Stundètagt. Sèllè Stundètagt wörd uff mengè Relationè zuè dè Hauptvokeerszitè nòmmòls voschtärcht, asè ergit sich byschpillswys zwǜschè Duttlingè un Spaichingè wärchtigs zwǜschè 15:00 Uhr un 18:00 Uhr uugfäär èn Halbschtundè-Tagt. Zwǜschè Drossingè un Rautweil bschtòt abber au wärchtigs ußerhalb vo dè Hauptvokeerszitè nu èn Zwei-Stundè-Grundtagt, sodass dè Haltepungt Deißlingè ußerhalb vo dè Hauptvokeerszitè au wärchtigs nu zweischtündlich vom Ringzug bediènt wörd.
È baar Züüg keièd sowoll uss èm Tagtschema wiè au uss dè Linnièfüürung usè. D Züüg vokeerèd uff dè Drossinger Ysèbaan so, dass am Drossinger Baanhof grundsätzlich alli dört haltendè Züüg chriègt wörrè chönnèd. Uff èm Abschnitt Duttlingè–Fridingè uff dè Donaudalbaan isch dè Ringzug-Vokeer nit votagtet. Dört vokeerèd nu einzelni Züüg a Wärchtig. Am Wuchèänd git s dört kein Ringzug-Vokeer. Dört wörd dè Großdeil vum öffentlichè Vokeer au witterhy übber Büss abdeggt. Uff dè Aitrachdalbaan isch dè Aafangs- un Ändbaanhof für diè meischtè Ringzüüg wärchtigs z Lipferdingè statt z Zollhuus-Blummbärg, asè wörd dè Aitrachdalbaan-Abschnitt Lipferdingè–Zollhuus, ergo d Baanhööf Rièdöschingè un Zollhuus, wärchtigs gröschtèdeils èbbèfalls vo chlynè Büss bediènt. È baar Ringzüüg vokeerèd übber s eigentliche Streggènetz drübber usè bis uff Sigmaringè im Donaudal un uff Neuschtadt im Hochschwarzwald. È Zugbärli faart a dè Schuèldääg èbbèfalls vo Immendingè übber Geisingè Baanhof gu Eschingè.
Jöhrlich absolvyrèd d Ringzüüg 1.258.000 Zugkilometer.
Gleiswechsèlbedryb
Uff èm Abschnitt Bhf. Immèdingè-Abzwygung Hintschingè vokeert dè Ringzug in beidi Richtungè nu uff èm südlichè, donauabsi rächtè Strèggègleis vo dè Schwarzwaldbaan. Um dè Ringzug-Bedryb asè durrèfüürè z chönnè, hèt mò s südliche Streggègleis mit beidè Zuèfaartè (Yfaart Aitrachdalbaan, Weschtuusfaart Bhf. Immèdingè) für dè Gleiswechselbedryb (GWB) ekstra für dè Ringzug umgmodlèt. Sèll isch nötig gsi, well mò nõch dè Stillegung vom Güètervokeer uff dè Aitrachdalbaan anno 1997 diè dopplèti Chrützungsweichè a dè Weschtuusfaart vum Bhf. Hintschingè uusbaut hèt, dõdemit isch d Yfaart vom nördlichè Strèggègleis uff d Aitrachdalbaan nǜmmi möglich gsi. Statt d Chrützungsweichè widder yzbauè, hèt mò sich bi dè Yfüürung vum Ringzug für dè GWB entschiddè. Dè dörtzmòl neu bauti Hp Zimmèrè i dè Mitti vum GWB-Abschnitt dürft au mitentscheidend gsi sy, well mit GWB nu ein Sitèperron für sèllèn Hp notwèndig worrè isch. D Züüg uff èm Schwarzwaldbaan-Abschnitt Geisingè-Immèdingè vokeerèd im Gegèsatz zum Ringzug im dütschè Regèlbedryb uff èm rächtè Streggègleis. Dè Ringzug un d DB-Züüg faarèd also vo Hintschingè bis Immèdingè hinderènand wèg uff èm südlichè Strèggègleis, gschtüèrèt vo dè beidè Yfaartsignaal a dè Hintschinger Weschtyfaart. Vo Immèdingè uff Hintschingè faarèd d Ringzüüg un d DB-Züüg abber mèngmòl barallel uff èm rächtè un linkè Strèggègleis, dõdemit isch es möglich, dass dè eint Zug dè ander übberhollè cha. Barallelfaartè im GWB sin z Dütschland üßerscht seltè.
Faarzüüg
D Faarzüüg vum Ringzug sin Diseldrybwägè mit ènèm Unterfluraadryb vum Tǜp Stadler Regio-Shuttle RS1, vo wellèm dotal 20 aagschafft worrè sin. Vo andrè Faarzüüg vum glychè Tǜp unterscheidet si sich dõdurrè, dass an è baar Sitzblätz Steggdosè für Notebooks vorhandè sin. Alli sin klimatisyrt un hèn è Bordklo.
Deilwys sin i dè morgendlichè Hauptvokeerszit Ringzüüg in Zämmèarbèt mit dè DB Regio AG gfaarè worrè un mit èm Elektrodrybwagè vo dè Baureiè 425 durrègführt worrè. Ursächlich dõdefür isch d Datsach, dass d Ringzug-Regio-Shuttles deilwys au in Meefachtragtion dè hochè Nõchfròg i sèllè Zitè nit gwachsè sin. Au d Baureiè 611 isch schu blaanmäßig als Ringzug gfaarè.
Diè hochè Passagyrzaalè, wo so nit erwartet worrè sin, hèn schu früè zuè Kapazidätsängpäss gfüürt, wo ab Dezembèr 2004 unter andrèm dèzuè gfüürt hèn, dass uff dè Drossinger Ysèbaa d Altbaudrybwägè T3 un T5 vo dè Baujohr 1938 un 1956 widder zum blaanmäßigè Ysatz chò sin. Diè modernè Regio-Shuttles, wo für dè Vokeer uff dè Drossinger Ysèbaan vorgsää sin, hèn als Meefachtragtion uubachè stark uusglaschteti Züüg uff andrè Streggè voschtärkè müèsè.
Passagyrzaalè un Püngtlichkeit
Bsunders stark frequentyrti Baanhööf sin Villingè, Duttlingè, Schwenningè un, zimli spezièll, Aldingè als reaktivyrtè Halt mit mee wiè 1000 Faargäscht jedè Daag. Insgsamt faarèd 53,7 Brozènt vo dè Faargäscht uff èm Gebièt vum Landchrais Duttlingè, 36,6 Brozènt innerhalb vum Schwarzwald-Baar-Chrais un nu 9,7 Brozènt uff èm Gebièt vum Landchrais Rautweil. 20 Brozènt vo dè Passagyr übberschrittèd bi nèrè Faart è Chraisgränz.
Dõdeby faarèd 54,8 Brozènt vo dè Faargäscht diè zentralè Ortschaftè Villingè-Schwenningè, Duttlingè, Rautweil un Eschingè aa. Durchschnittlich lait èn Faargascht 10,5 Kilometer mit èm Ringzug zrugg, woby 53,4 Brozènt vo dè Passagyr Haltepüngt bruuchèd, wo mit èm Ringzug reaktivyrt odder neu ygrichtet worrè sin. Dè durchschnittlich högschte Bsetzungsgrad git s zwǜschè Villingè un Brigachdal. D Püngtlichkeit vum Ringzug lyt bi nèm Wärt vo übber 97 Brozènt.
Organisation un Finanzè
Dè Zwèckvoband Ringzug dõdegegè fungyrt als Dachorganisation vo dè drei bedeiligtè Chrais. Sèllèm Zwèckvoband, wo inzwǜschè èbbèfalls zum Ysèbaavokeertsunternämmè worrè isch, oblygèd diè kaufmännischi Gschäftsfüürung, dè Vodryb, s Marketing sowiè d Koordination vo dè Taryf. Dè Zwèckvoband drait èbbèfalls s Gwinnrisiko vum Bedryb un vodeilt s Bedrybsdefizit bzw. dè Gwinn a diè drei bedeiligtè Landchrais. Alli Ynaamè uss dèm Faarchartèvokauf sowiè d Zuèschüss uss dè Schüèlerbeförderung gän a dè Zwèckvoband un dõdemit a d Landchrais. Dè Gschäftsfüürer vum Zwèckvoband isch sit èm 1. Januar 2019 dè Michael Podolski. Dè Zwèckvobandsvorsitzende isch akuèll (Stand: März 2019) dè Landrõt vum Schwarzwald-Baar-Chrais.
Vokeersvobünd un Taryfsischteem
Am Aafang vom Ringzug-Vokeer hèt kein einheitlichè Vokeersvobund für s gmeinsame neue Vokeerssischteem gschaffè worrè. Villmee eksischtyrèd drei Vokeersvobünd uff Landchrais-Ebèni: TUTicket im Landchrais Duttlingè, dè Vokeersvobund Rautweil im Landchrais Rautweil un dè Vokeersvobund Schwarzwald-Baar im Schwarzwald-Baar-Chrais. S sin abber uusglychend dõdèfür mit dè Regionalè Taryfkooperation Schwarzwald-Baar-Heubärg, au 3er-Taryf benamst, èn Dachtaryf zwǜschè dè drei Vobünd etablyrt. Sèllè hèt au Faartè übber d Chraisgränzè usè gwôrleischtet un biètet dõdemit èn einheitlichè Taryf im gsamtè Ringzug-Gebièt. Für ein- un uusbrèchendi Faartè gildèt dègegè s Priissischteem vo dè DB inklusyv vo dè BahnCard. Im Binnèvokeer vo dè Taryfkooperation gildèt d BahnCard nit, Schöns-Wuchèänd un Baddè-Württèbärg-Ticket gèltèd abber ooni Yschränkung.
Dōdèmit gèltèd hüt füüf voschiddèni Taryfsischteem. Sèll Sischteem, wo öfters als unübbersichtlich aagluègèt wörd, gildèt als ein vo dè Hauptkritikpüngt.
Zuèkumpftsblään
Schon sit Aafang vom Bedryb git s d Forderung, d Netzluggè zwǜschè Immèdingè un Eschingè zuè z machè. Sèll würd è dirèkti Ringzug-Vobindung vo Duttlingè gu Eschingè möglich machè. Sit èm Johr 2006 isch ußerdèm i dè Diskussion, dè Donaudalbaan-Abschnitt Duttlingè-Fridingè, wo nit Tagtfaarblaan dinnè isch, voll i s Netz yzbindè. Näbbè dè Städt Fridingè un Müllheim im Donaudal würd vor allem d Chraisschtadt Duttlingè brofityrè, uff dèrrè irèm Gebièt dè Ringzug demnõch als S-Baan vokeerè un d Innèschtadt, s Induschtrygebièt Nord sowiè Nändingè èrschtmòls mit èm votagtetè Baanvokeer aaschlièßè würd. Dè Vowaltungsuusschuss vom Landchrais Rautweil hèt im Juni 2008 ußerdèmm s Uuswittè vom Bedryb uff dè Gäubaan-Abschnitt vo Rautweil uff Horb im Obberè Neggardal prüèft, hèt dèsèll Blaan abber im Novembèr 2008 widder uffgää.
Jungholz
Jungholz isch dr Name vu däne Ortschafte:
Matteo Carcassi
De Matteo Carcassi (* um 1792 z Florenz; † 16. Jänner 1853 z Paris) isch en italienische Gitarrist, Klavierspiller und Komponist gsii, wo internationall birüemt gsii isch. Sini Leerstugg för d Gitarre wered no hüt underrichtet. Vo sim Lebe isch nume wenig bikannt.
s Lebe
De Matteo Carcassi isch öppe um 1792 z Florenz uf d Welt choo, doch isch s gnau Datum nöd bikannt. Er hett sicher ab 1816 z Paris glebt und imene Pariser Verzaichnis för Musiker usem Joor 1820 isch er as Komponist, Gitarre- und Klavierleerer uufglistet und sini Adresse isch dozmool Rue Grange Batelière gsii, nöd witt ewegg vom Montmartre. Er hett denne o bis sich diham Gitarrekonzert ggee.
Ane 1819 het er ufere Tütschlandtournee de französischi Gitarrist Antoine Meissonnier troffe und Fründschaft mit dem gschlosse. Sini erste Publikatione datiered is Joor 1820, di maiste vo sinene Werch sind z Paris vom Meissonnier verlait wore oder vom Mainzer Verlag B. Schott's Söhne. I de 1820er Joore isch er vill umegraist und hett vor alem z Tütschland (1819, 1824, 1827) und z London (1822, 1823, 1828) Gitarrekonzert ggee. Ane 1828 het er z London i de Argyll Rooms di elsassischi Sängeri Madame Stockhausen, wo Schwizerliedli gsunge het, uf de Gitarre biglaitet. 1836 het er i sinnere Haimet Konzert ggee. Im gliiche Joor isch z Paris siis draibändige Leerbuech för Gitarre usechoo (Méthode complète pour la guitare, Opus 59 und 25 Études mélodiques et progressives, Opus 60), mit Üebige dine, wo no hütt im Gitarreunderricht bruucht wered. Er hett o as erste d Spiltechnik Pizzicato (franz. étouffer) bischribe. De Carcassi isch im 16. Jänner 1853 unerwartet annere chorze heftige Chrangget gstorbe.
Zu sinnere Zitt hend z Paris vili internationaal bikannti Gitarriste glebt, so der Italienner Ferdinando Carulli (sitt 1806), wonem sis Opus 320 (Six Andantes pour guitar) gwidmet hett, denn d Spanier Fernando Sor und Dionisio Aguado (beed sitt 1826) und de Franzoos Napoléon Coste (sitt 1830).
Werch
Vom Matteo Carcassi sind 76 numerierti Werch bikannt und öber 300 Stugg för d Gitarre komponiert, drunder Sonate, Rondos, Fantasie und anders. De Carcassi hett o meriri Schwizerlieder för d Gitarre vertoont, so s Opus 20 (Air suisse varie) und s Opus 44 (Trois airs suisses varies). Und meriri Lieder ooni Nummere, drunder o d Schwizerlieder „Der muntere Alpenhirt“ und „Der Abschiid“, wo vo de Madame Stockhausen gsunge woren sind, wobii de englischi Tegscht mit em Schwizertütsche Tegscht nöd öberiistimmt, sondern nume grad s Thema uufninnt.
Die Kunst des Krieges
Die Kunst des Krieges bezäichnet:
Gletterens
Gletterens (patois [yeterɛ̃]) isch a politischi Gmiin im Broyebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Gletterens liit ùf, 8 km nördlich va Payerne zwüschen em Nüüebùrgersee ù de Broye. Va de Gmiinflechi si 53,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 17,4 % Waud, 16 % Sidligsflechi ù 12,6 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Gletterens si Delley-Portalban ù Vallon im Kanton Fryybùrg ù Grandcour ù Chevroux im Kanton Waadt.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 10,3 % gläge.
Religion
49,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 25,6 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 536 Yywoner 71,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 25,9 % Tüütsch ù 2,3 % anderi Spraache.
Botanisches Institut der Universität Basel
S Botanische Instidut vo dr Uniwersidäät Baasel befindet sich im ene zwäistöckige Geböid an dr Schönbäistrooss 6 nördlig vom Spaledoor uf em Gländ vom e ehemoolige Spaalegottesacker. S Instidut het vier Forschigsgrubbe, die für Noochhaltigi Landnutzig, die für Pflanzenökologii, wo zum Departemänt Umwältwüsseschafte ghöört, die für Pflanzefüsiologii an dr Hebelstrooss 1 und s Instidut für Natur-, Landschafts- und Umwältschutz an dr Santihannsvorstadt 10. Aagschlosse an s Instidut isch dr botanisch Gaarde
Albert Bächtold
De Albert Bächtold (* 3. Jenner 1891 z Wilchinge; † 27. Oktoober 1981 z Grüenige) isch en Mundartschriftsteller usem Chläggi gsii, wo e groosses autobiographisches Werch im Wilchingerdialekt gschribe het. I sinene Werch nennt er sich »Peter Räbme«.
Botanisches Institut der Universität Basel
S Geböid vom Instidut und si Sammlig ghööre zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Albert Bächtold
Lebe
De Albert Bächtold isch im 3. Jenner 1891 z Wilchinge uf d Welt choo. Si Vatter isch früe gstorbe und sini Muetter het sich müese mit füf Chind elai döreschloo. Er het e Uusbildig as Leerer gmacht und het ane 1911 z Merishuuse underrichtet. Wel er e Agibott öberchoo het, imene Adelsguet z Kiew z underrichte, isch uf Russland züglet. Allerdings het s em bi de Adlige nöd guet gfale und er isch uf Moskau zoge, won er e Chaufmännischi Lehr gmacht het. Wege de Russische Revoluzion 1918 het er i d Schwiiz zrugg müese, woner e Studium as Jurist agfange het. Doch er hets nöd lang uusghalte und isch uf Amerika öbere, um Geld för verarmti Russlandschwizer z samle. Bald isch er aber as Vertretter vonere amerikanische Firma i d Schwiiz zrugg und het mit Filmprojektore vill Geld gmacht und er het afange e verschwenderisches Lebe füere. Doch nochem Börsechrach vom Oktober 1929 het er sin ganz Bsitz verloore und isch arbetslos woore. I dere Zitt isch er Schriftsteller wore.
Botanisches Institut der Universität Basel
Gschicht
S Instidut isch 1589 gründet worde. Dr erst Brofässer uf em Leerstuel isch dr Caspar Bauhin (1560-1624) gsi. Bis 1822 isch d Brofässur für Botanik mit dr Anatomii kombiniert gsi: dr Summer het sich besser für d Pflanzekund gäignet und dr Winter für d Anatomii, wil Liiche weniger schnäll verwääse wenn s chalt isch.
Albert Bächtold
Lebe
Sis erst Buech isch »Das Gasthaus zum Engel« gsii, woner uf Hochtütsch gschribe het. Woner us dem Buech andere Schriftsteller vorglese het, hend die d Nase grümpft, sind deför umso mee bigaisteret gsii, woner drufabe d Erzälig »D Wiibepmaand« vorglese het. Er het wenig Froid ghaa und het sich zumene Mundartdichter degradiert gfüelt. Er het sich denn zrugg zoge und e eener ainsams Lebe gfüert und afange us sinene Lebeserfaarige e ganzes Werch im Chläggemer Dialäkt z schriibe. Dezue het er i sim Tagibuech gschribe: »Wän da Uugfell im Gschäft und di schlächte Ziite nid cho wäärid, wäär de Peter Räbme en Gältverdiener plibe und sii Läbe wäär kan Rape wäärt gsii«.
De Albert Bächtold isch scho zu Lebzitte geert wore: 1964 mitem Hebelpriis, 1966 mitem em Bodesee-Literaturpriis und 1971 de Gsamtwerchpriis vo de Schwiizerische Schillerstiftig. Au isch er Eerebörger vo Wilchinge wore. Gstorbe isch er am 27. Oktoober 1981 z Grüenige.
Botanisches Institut der Universität Basel
Gschicht
S hütige Instidut het dr Rudolf Linder 1896 noch Blään vom Viktor Flück baut. Uf em Areal nääbedraa isch dr botanisch Gaarde, wo vorhär bim Äschedoor gsi isch, nöi aagläit worde.
Miersch
Miersch (dt. Mersch, frz. Mersch) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Geografi
Miersch lyt im Gutland, im Dal vu dr Alzette nerdlig vu dr Stadt Lëtzebuerg.
Verwaltig
Miersch ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Miersch isch dr Albert Henkel (DP). Scheffe sin dr Albert Lentz (CSV) un dr Michel Malherbe (DP)). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Miersch isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 853 as Mariscus (893: Marsc, 940: Merisc, 960: Marisch, 962: Mierske, 1066: Miersche, 1140: Mersch).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Miersch ghert zum Moselfränkisch.
Soultz
Soultz ìsch dr Nàmme vun denne Ortschàfte z Frànkrich:
Wikisource
S Wikisource (Ussproch [ˌvɪkiˈsɔːɹs], uss hawaiisch wiki "schnäll" und änglisch source "Quälle") isch e freis Online-Projäkt zur Sammlig und Bearbeitig vo Tekscht, wo äntweder gmeinfrei sin oder under re freie Lizänz stönn. Wie s Schwösterprojäkt Wikipedia wird's vo de Wikimedia Foundation betrybe und verwändet als Software MediaWiki.
Im Summer 2007 isch vo de Alemannische Gmeinschaft dr Bschluss gfasst wore, alli Alemannische Projekt mit dr Alemannische Wikipedia z verschmelze (s Wiktionary, s Wikibooks un s Wikiquote). S Alemannisch Wikisource isch derno am 2. Oktober 2009 gründet wore as Alemannischi Textsammlig un isch hite ne eigene Namensruum innerhalb vu dr Alemannische Wikipedia. Schwärpunkt vom Alemannische Wikisource sin alemannischi Text un alemannischi Ibersetzige vo freje Text.
Gschicht
S Projäkt isch am 24. Novämber 2003 under de temporäre Internetadräss sources.wikipedia.org agfange worre, spöter hät's sy eigene Domain-Name wikisource.org kriegt. 'S hät am Afang "Project Sourceberg" gheiße, wo e Alähnig an s Project Gutenberg und em änglische Wort Iceberg isch. Noch re Abstimmige hän si de Name am 6. Dezämber 2003 in "Wikisource" gändert.
Innerhalb vo de zwei Wuche noch em offiziälle Start vom mehrsprochige Projäkt sin 1000 Site gschribe worre. Afang 2004 hät's 100 agmäldeti Nutzer ge, bis zum April 2005 hän über 2500 Nutzer über 17'000 Artikel ygstellt.
D Tekscht sin zerscht emol under ps.wikipedia.org (ps für "Project Sourceberg" oder "primary sources") gspeichert worre. D Adräss isch aber mit siner offiziälle Eröffnig uff wikisource.org verschobe worre, wyl dodurch d Adräss für d Wikipedia uff Paschtu bsetzt worre isch.
S Projäkt isch mehsprochig, s hät aber scho Usglyderige in einzelni Sprochversione ge. Di erschti isch di hebräischi vom August 2004 gsi, wyl Hebräisch vo rächts noch links gschribe wird. Im Dezämber vom glyche Johr hät's e Abstimmig über no meh Sprochusgliderige ge, aber erscht im August 2005 isch e zweiti Abstimmig positiv gsi. Sit em Änd 2006 isch d Wikimedia Foundation stränger, was d Yrichtig vo neue Sprochversione in de einzelne Projäkt betrifft.
De dütschsprochig Projäktzwyg wott sit siner Neukonzipierig (Friejohr 2006) sini E-Tekscht wüsseschaftlig verwändbar präsentiere. Säll schließt korräkti Agabe vo de Tekschtquälle y, genauso s Bereitstelle vo gscannte Vorlage. D Rohtekscht, wo durch Tekschterkännig (ORC) entstönn, werre vo de Mitschaffer vom Projäkt korrigiert, si erlaube au im spötere Läser e züesätzligi Kontrolle. Eso soll d Zitierfähigkeit vo de Tekscht gwährleistet werre. Als Tekschtgrundlag solle numme maßgebligi Usgabe verwändet werre. Am 11. Novämber 2006 isch mit de Zimmerische Chronik s erschte Großprojäkt vo de dütschsprochige Wikisource volländet worre, wenig spöter, am 14. Dezämber 2006, mit de Martina vom Hugo von Langenstein s zweite. Di andere Schwerpünkt liige uff de Transkription vo friehneuzitlige Flugschrifte und Eiblattdruck und uff de Allgemeine Dütsche Biografy.
Französisch-Guayana
Französisch-Guayana, uf Französisch Guyane [], isch e Überseedepartement und e Region vo Frankriich. Si lit im Norde vo Südamerika zwüsche Suriname und Brasilie am Atlantik.
Französisch-Guayana isch e vollintegrierte Deil vom französische Staat und eso au Deil vo dr Europäischen Union.
Geographii
S Gebiet isch ungfähr so gross wie Öschtriich. Vo de 730 Kilometer lange Meeresküste gohts is Landesinnere, zum Guayanische Bärgland. Das Hochland wiist ufgrund vo sinere klimatische Isolation im tropische Rägewald vili endemischi Tier- und Pflanzearte uf.
Frédéric Kuhlmann
Charles Frédéric Kuhlmann (* 22. Mai 1803 z Colmar; † 27. Januar 1881 z Lille) isch e franzesische Chemiprofässor z Lille gsi. Er het usser em Unterricht au Forschig betriibe und e Badänt uf e Reakzioon überchoo, wo spööter im Ostwald Brozäss zur Härstellig vo Salpetersüüri brucht worde isch. Dr Kuhlmann het d Ingenieurwüsseschafte in Chemii z Lille voraa brocht und d Entwigglig vo dr École centrale de Lille (IDN) gförderet.
Merxheim (Begriffsklärung)
Merxheim isch dr Name vu däne Ortschafte:
Johann Georg Faust
Dr Johann Georg Faust, au Georg Faust (* woorschinlig um 1480 z Knittlinge; † um 1541 in oder bi Staufe im Brisgau) isch e wandernde Wunderhäiler, Alchemist, Magier, Astroloog und Woorsääger gsi.
In alle Züügniss über e Faust, wo zu sine Läbzite ufgschriibe worde si, isch si Vornaame immer Georg oder Jörg.
Vom ene Johann Faust wird erst mea as zwäi Joorzäänt noch sim Dood gschriibe, wil er sälber woorschinlig dr erst Vornaame Johann, wo vil vorchoo isch, nid brucht het.
Us Bricht über e Faust und us eltere Magiergschichte isch d Faust-Saag entstande, wo in e huffe literarische und musikalische Wärk verarbäitet worde isch.
Fluss
Èn Fluss (vo aalthochdütsch fluz, vo fliozan „flièßè“) isch è natürlichs, linnièhaft flièßends Gwässer uf Landobberflächè. Landläufig könned abber au nu Flièßgwässèr vo mittlerer Größi als Fluss benamst sy; devô unterschiddè wörred denn diè größerè Strööm un diè chlynerè Bäch. Selli beidè Begriff wörred i dè Geowùssèschaftè abber vomiddè, well iri Abgrènzigè regional un historisch variyrè un dõrum nit allgemeingültig sin.
Landgwässer bildet Sischteem mit zaallosè Abflusslinniè, wo sich nõch un nõch voeiniget. Innerhalb von èm söttigè Sischteem stellt èn Fluss übblicherwys dè Hauptschtrang dar, wellem meischtens au d Namensgebig folgè duèt. Sellè Flièßwäg füürt, flussuffwärts aagluègt, an jeddem Mündigspunkt jewyls diè größerè Wassèrmengè. Sin oberschtè Wassèruustritt gildet übblicherwys als d Quèllè vom Fluss. Flüss mündet meischtens is Meer, odder abber si vodunschtet i drochènè, letschtlich abflusslosè Gebièt, nit sèltè au in Èndseè. Diè ymündendè, chlynerè Flüss bezeichnet mo als Nebbèflüss. Dè längschte Flièßwäg im Flusssischteem deckt sich nit immèr mit èm Hauptschtrang un volauft denn übber längeri (a Wassèrfüürig amed ärmerè) Nebbèflüss. Au d Namènsgebig ka vom Hauptschtrang abwychè (luèg dõdezuè au Nebbèfluss).
Yordnig un Abgränzig
D Flüss vo dè Èrdè stellet in irer Gsamtheit èn Deil vom Wassèrchreislauf dar, i wellèm dè nit vodunschtete Aadeil vo dè Nidderschlääg übber Landobberflächè schlièßlich gsammlet dè Ozean zuèschtrömet.
Nit zu dè Flüss grèchnet wörred kurzzitigi Schichtfluètè uff dè Spülflächi vo dè wechsèlfüüchtè Tropè odder bi Gletschèrläuf. Ebbèfalls nit zu dè Flüss grechnet wörred Mündigstrichter (Ästuar wiè dè Río de la Plata odder d Gironde). Si geltet nit als Flièßgwässèr, sondern ghöred zu dè Küschtègwässer. Au langgschtreggti Meeresbuchtè, wo d Flüss unterhalb vo dè Mündig fortsetzet (Obbusè, Rio Pará, Ußèwesèr), wörred nit zum jewyligè Fluss grechnèt. Uneinheitlich isch d Handhabig am Aafang vo mengè Ästuar wiè a dè Unterwesèr odder dè Nidderelbè. Au unterirdisch flièßends Wassèr wörd nit als Fluss bezeichnèt, sondern ghört zum Grundwassèr. Flüss könnet zwar kanalisyrt sy, bi künschtlichè Wasserwäg abber, wo nit in ei nadürlichi Abflusslinniè ybundè sin, handlet s sich um Kanääl.
Quantidativi Merkmôl vo Flüss
Flüss könnet nôch voschidnè Mèrkmôl tùpisyrt wörrè. Byschpill sin d Wasserfüürig in voschidnè Kennzaalè, d Längi un s Yzugsgebièt, odder fortlaufend Breiti, Düèfi un Flièßgschwindigkeit. Alli selli Mèrkmôl sin voänderlich un nit immer eifach z ermittlè. D Wèrt i dè Fachliteradur könnet dõher stark vonènand abwychè.
D Höchi vom Wassèrschtand wörd durch Pegèl uffzeichnet. Aa villè Pegèl wörd in uusreichendem Maß è Abflussmessig durrègfüürt, um uss dè Pegèlschtänd diè jewyligi Durchflussmèngi abzleitè un so Vorhersagè z ermöglichè. Sell isch öppè für dè Hochwassèrschutz wichtig. Au dè chemischi un biologischi Gewässèrzuèschtand wörd dört un a witerè Stellè erfasst (Gwässermonitoring).
Wassèrfüürig
Ergänzend zu dè mittlerè Wasserfüürig wörd oft au diè mittleri Nidrigwassèrfüürig (MNQ) voglichè, diè für dè Normalzuèschtand von èm Fluss tùpischer sy ka. Immerhin isch bi Passau dè Inn nõch dè mittlerè Wasserfüürig dè größeri Fluss, nõch èm mittlerè Nidrigwassèr abber d Donau mit irem uusglichenerè Abflussregime. Au dè Blaue Nil bi Khartum isch im Mittèl größer als dè Wyße Nil, bi mittlerem Nidrigwassèr isch abber dè Wyße Nil größer. Dè Nil isch auch è Byschpill defür, dass dè Abflusswärt, wo dè Fluss charakterisyrt, nit i jeddem Fall dè Mündigswärt isch, denn sin natürlichè Abfluss isch unterhalb vo dè Atbara-Mündig mit rund 2.700 m³/s noch guèt doppelt so groß wiè a dè Mündig. Èrscht rächt giltet sell für vosigendi Flüss, wo ehnder durch dè Punkt vom Maximalabfluss individuell kennzeichnet wörred als durch irèn Èndwärt Null. Witeri wùrtschaftlich intressanti Abflusswärt sin s mittleri Hochwassèr (MHQ), Hochwassèrwört vo bschtimmtè Jöhrlichkeitè (öppè 10- odder 100-jöhrig) un diè bishèrigè Extreemwärt (HHQ un NNQ).
Längi
D Längèaagaabè zum glychè Fluss könnet uss meererè Gründ seer unterschydlich sy:
Denèbbè git s bi Längèaagaabè Definitions-Brobleem. Bsunders bi peu à peu sich uffwitendè Trichtèrmündigè könnet d Uffassungè zum Mündigspunkt zimli vonènand abwychè. Gsamtlängè vo Flüss wörred deilwys entlang vom namèntlichè Hauptfluss gmessè un gegèbenèfalls zuèsätzlich entlang vom größerè odder abber vom längerè von zwei Quällflüss. Längèaagaabè zu einzelnè Laufabschnitt vo unterschydlichè Nämè sin seltener un säget au wènnig übber d Größi vom Fluss uus. Seltè erfolgt d Längèmessig entlang vom flussuffwärts jewyls gröschtè Fluss (hùdrologischer Hauptflièßwäg), am hüüfigschtè woll entlang vom längschtè Flièßwäg. Diè wohl bekannteschtè Byschpill sin: Red Rock River – Beaverhead – Jefferson – Missouri – Mississippi (6.051 km) un Lloquera – Callamayo – Hornillos – Apurímac – Ene – Tambo – Ucayali – Amazonas (6.448 km).
Bsunders für d Längèaagaabè sin Ranking-Lischtè vobreitet, welli zu zwyfelhaftè Längèaagaabè motivyrè könnè. So sin è Zitlang wit überhöhti Wärt zum Missouri-Mississippi vobreitet worrè, un no 2008 sin (technisch korrèkti) Wärt zum Amazonas voöffentlicht worrè, wo uff èm längschtè möglichè Wäg au nõ s benõchborti Mündigsgebièt vo dè Tocantins ybezogè worrè isch.
Wi bi dè Quälläscht lôtt sich au bi dè Vozwygigè, wo vill Flüss am Ènd vo irem Lauf bildet, dè wassèrrychschte un dè längschte Arm beschtimmè, wo denn meischtens au i d Längèaagaabè vom gsamtè Fluss ygôt.
Yzugsgebièt
S Yzugsgebièt von èm Fluss isch kennzeichnèt durch è Landobberflächi, wo im allgemeinè glychförmig zum Èndpunkt vom Fluss (meischtens d Mündig) hy gneigt isch, dõrum volôtt s flièßende Wassèr s Gebièt dört in Richtig von èm Vorfluèter odder vom Meer. S Yzugsgebièt isch zu benõchbortè Yzugsgebièt hy durch Wassèrscheidè begränzt. Nu bi ähnlichè klimatischè Bedingigè stònn d Größi vo dè Yzugsgebièt un dè Flüss, wo si entwässèrè düèn, in voglychbarem Vohältnis. D Wassèrmengi, wo als Fluss us èm Yzugsgebièt usè laufè duèt, isch im Grossè un Ganzè Uusdruck vo dè klimatischè Situation. In humidè Klimatè wiè dè Tropè odder in gmäßigtè Zonè sin bi glychem Yzugsgebièt d Flüss dütlich größer wiè unter aridè Klimabedingigè, wiè öppè i dè Subtropè. S Vohältnis vo Yzugsgebiètflächi un èm Abfluss wörd i dè mittlerè Abflussschpendi (Mq) uusdruckt.
S Yzugsgebièt (A E ) isch bi unebenèm Relief übber undurchlässigèm Bodè un humidem Klima eidütig z ermittlè. Dõgegè könnè sich bi ebenem Relief Wasserscheidè abhängig vom Wasseraadrang odder Abflusshindernis voschièbè (küstennõchi Marschè, Nebbèflüss im Amazonas- odder Orinoco-Gebièt). Bi durchlässigèm Bodè (Sand, Karscht-Gebièt) hèt s obberirdischi Yzugsgebièt (A EO ) sin Yfluss witgehend an s unterirdischi Yzugsgebièt (A EU ) volorè. In aridè Gebièt erreichet vill Flüss nit s Meer, well sie vorhor vodunschtet. Söttigi abflusslosi Gebièt könned komplizyrt vozaant sy mit dè Yzugsgebièt vo großè Flüss wiè m Nil odder èm Niger, dennè iri Flächi dõrum nu uugfähr bschtimmt wörrè könnè. Bsunders großflächigi Yzugsgebièt könned meereri Klimazonè umfassè, dennè iri Effèkt sich denn im Abflussregime von èm Fluss überlagered.
Abflussregime
D Wasserfüürig isch abhängig vo dè nit vodunschtendè Nidderschlääg un Schmelzwässèr, wo entweddèr diräkt abflièßed odder abber erscht vosickerèt un spòter als Grundwassèr in Quellè uustrètèd. Entsprèchend dè klimatischè Vohältnis isch d Wasserfüürig von èm Fluss tùpischè Schwankigè unterworfè, wo vom mittlerè johreszitlichè Volauf vo dè Abflusswärt widdergschpièglet wörred. Eifachi Abhängigkeitè bschtònn bi Règèregime, wo mit è wengele Vozögerig dè Johresgang vo dè Nidderschlagsmengi vom Fluss beinah abbildè duèt. Keit dè Nidderschlag als Schnee abbè, isch dè Abfluss bis zu dè Schneeschmelzi vozögeret un ka so fascht schu gegèläufigi Abflussganglinniè hervorruèfè (nivales Regime). Vozögerndi Effèkt übber è baar Johrzehnt könned Glètscher broduzyrè (glaziäres Regime). Je größer s Yzugsgebièt isch, deschto ehnder kunnt s zu Übberlagerigè vo sellè eifachè Regime un Effèkt, wo zimli komplexi Abflussregime erschaffè könned.
Bi gringem Abfluss ka s zum Versygè von èm Fluss kõ mit einschnydendè Folgè uff s ökosistemaare Wùrkigsgefüège. Mo unterscheidet dõher diè perennyrendè odder Dauer-Flüss mit ständiger Wassèrfüürig odder diè periodischè odder intermittyrendè Flüss mit johreszitlich begränzter Wassèrfüürig (wòhrend dè Regèzit odder Schneeschmelzi). Wenn selli nu gelegèntlich Wassèr füürèt, sait mo dennè episodischè Flüss (Wadi, Creek odder Fiumare).
Im Hyblick uff söttigi Flüss in aridè Klimaregionè unterscheidet mo i dè Hùdrogeography folgendi vom Abflussregime un vom Flièßwäg charakterisyrti Tùpè:
Flussnetz
Je nõch Entschtehig vo dè Landobberflächi, dè Entwickligsduèr vom Flussnetz un dè dõby freiglaitè Bodèschtrukturè entschtònn gelegèntlich tùpischi Muschter vo Entwässerigsrichtigè un Flussvoläuf.
Uff èn nõ gringerè Entwickligsgraad vo dè Flussnetz dütet Strukturmuschter hy, wo barallel sy könnet (uff jungè, witflächig abhäldigè Landobberflächè), radial (uff jungè, dom- odder kegelförmigè Großformè) odder chaotisch (in jungè Uffschüttigslandschaftè). Uff freiglaiti Strukturè vom Untergrund wiè Schichtstufè odder -kämm, Faltigè odder Vowerfigs- un Kluftmuschter reagyrè Flussnetz mit ringförmigè, fascht rächtwinkligè odder spalyrförmigè Strukturè. Bsunders übber glychmäßig uusrumbarè Erdschichtè ka sich s Flussnetz mit dè Zit optimyrè un è baumförmigi, dendritischi Struktur kriègè. Dõdeby sin d Flièßstreggè beinah minimyrt, wa allerdings d Hochwassèrgfõõr erhöhè duèt. Etappè uff èm Wäg zuè nem derart gformtè Flussnetz sin Flussaazapfigè. A zimli flachè Wasserscheidè könned si sich vorgängig gablè, dèm sait mo Bifurkation. Charaktieristisch für è schinbar irregulärs Entwässerigsnetz isch s Flusssischteem vom Rhy, wo uss zaalrychè, zimli unterschydlich aaltè Flussumlenkigè entschtandè isch.
Flussvoläuf
S Wassèr, wo durch d Erdschwèri abflièßè duèt, nimmt mit bündletem Lauf Schwung uff un bringt so im znägscht erodyrendè, denn au um- un ablagerndè Ywùrkè uff dè Untergrund Strömigs- un Gländeformè zwäg, wo für dè jewylige Flussabschnitt (Obberlauf, Mittellauf un Unterlauf) tùpisch sin. Es znägscht starke Gfälle nimmt regelmäßig im Volauf dütlich ab, woby sich s Längsbrofyl dè theoretischè Glychgwichtslinniè zwischè Transport- un Erosionskraft aanäherè duèt. Diè tektonischè un klimatischè Voänderigè füüred abber meischtens zu wechsèlndè Phasè vo Uffschüttig un Abdrägig, wo a terrassèförmigè Rèscht vo einschtigè Talfülligè un Erosionskantè ablèsbar sin. Diè wechsèlndè Vohältnis vo Transport- un Erosionsleischtig lònn tùpischi Formè vo Flussbett entschtõ. Voschidni entschprèchend garteti Abschnitt könned inènand übbergõ (luèg au: Dalform).
Bi dè Mündig vo Flüss is Meer überwygt entwedder d Formig durch abglagerts Flusssedimènt, wo nè Flussdelta entschtôô lôt, odder diè umlagerndi Formung durch d Gezitè, wo d Flussmündig zuè nem Aschtuar uffwitè duèt. Zwischèformè findet sich am Rhydelta un a dè Mündig vom Amazonas.
Mengi Flüss hèn vor dè Mündig unter m Meer Flussrinnè bildet (Kongo-Rinnè), wo deils zu Zitè vo eiszitlichè Meeresdüèfschtänd erodyrt worrè sin, deils durch Suspensionsschtrööm entschtönn.
Merkmõl un Tùpè vo Flussbett
Dè Querschnitt von èm Fluss wärd i dè Wasserkörper, dè Gwässèrsollè un èm Ufer bis zu dè Böschigsobberkantè unterdeilt. Uusdeenti Uferberych in èrè Flussauè wörred au als Vorländer bezeichnet un diènet im natürlichè Fall als Schwemmflächi bi Hochwassèr.
Fascht jedè Fluss transportyrt a dè Gwässèrsollè voschpliteretè Stei, sogenannti fluvialè Sedimènt odder Fluss-Gröll. Mengi un Transportgschwindigkeit sin unter anderem vo dè Schleppkraft vom Fluss abhängig. Deè dõdefür entscheidendi Flièßgschwindigkeit hängt ab vom Gfäll, vom Untergrund un èm Wassèrvolumè. (Si cha byschpillswys durch è Gröllschperri voringeret un durch è Befeschtigung vom Flussufer erhöht wörrè.) Innerhalb vom Flussabschnitt isch d Flièßgschwindigkeit unterschydlich. Si isch a dè Flusssollè am nidrigschtè un einigi Zentimetèr unterhalb vo dè Wassèrobberflächi am högschtè, wobi è Flussbiègig d Linniè vo dè gröschtè Gschwindigkeit, èm Stromschtrich, nõch ußè voschièbè duèt.
È bsunderi Form vo Flussbettform könned Wassèrfäll darschtellè: Wenn Prozess vorherrsched, wo è Gfällschtufè akzentuyred, cha dört diè allgemein Tendenz zum Uusglych vom Flusslängsbrofyl unterbrochè sy.
Ökologischi Aschpèkt
Diè meischtè Flüss füüred Süèßwassèr un sin Läbbenssruum von èrè entschprèchendè Süèßwassèrflora un -fauna. I dè Limnology un Hùdrology wörred Flüss i Läbbensruumregionè ydeilt, wellènè uugfäär d fischereirächtlichi Ydeilig in Fischregionè entschpricht. Unterhalb vo dè Quällregion (Krenal) folget d Bachregion (Rhithral), wo obbè d Forellèregion un witer unnè d Äschèregion entschpricht. D Flussregion (Potamal) wörd i d Barbèregion (Epipotamal), d Brachseèregion (Metapotamal) un d Kaulbarsch-Flundèr-Region (Hypopotamal) unterdeilt. Relevant für d Läbbensruumeigèschaftè sin d Wassèrtemperadur, dè Suèrschtoffghalt, d Flièßgschwindigkeit un bsunders dè Näärschtoffghalt.
Flüss sin in èm Gebièt diè natürlichè Hauptuusbreitigslinniè vo neuè Artè. So sind öppè nõch dè Eiszitè villi Artè übber d Flüss un Däler widder z Mitteleuropa ygwanderet.
D Gwässerbelaschtig wörd übberwigend nõch èm Saprobièsischteem ermittelet un in Gwässèrgüètiklassè ydeilt.
Begriff un Etùmology
Großi, is Meer mündendi Flüss wörred au als Strôm benamst. Gelegèntlich un uneiheitlich wörred uugfääri Gränzè benannt (öppè übber 500 km Längi, übber 100.000 km² a Ynzuègsgebièt odder 2.000 m³/s mittlerè Abfluss). In früènèrè Johrhundert isch dè Begriff au für anderi schiffbari Flüss bruucht worrè. Chlyneri Flièßgwässer wörred als Bach bezeichnet, abber ebbèfalls ohni definyrti Abgränzig. Mitunter wörred d Schiffbarkeit, dè Abfluss (wennigèr als 20 m³/s) odder d Breiti (wennigèr als 5 m) als Kriterium herrèzogè.
D Nämmè vo Flüss ghöred zu dè älteschtè Schicht vo geographischè Nämmè. Vill Flussnämmè im dütschè Sprõchgebièt hèn als Nammensbeschtanddeil odder -zuèsatz Au(e), abgleitet vom germanischè *awjo mit dè Bedütig „Inslè“, „Flussauè“, „zum Gwässer ghörend“. Diè obberdütschi Entschprechig isch A(a)ch (zu althochdütsch aha „Fluss“) odder Ohe, diè westfälischi isch Aa. Diè Flüss a dè dütschè Nordseeküschtè, wo in è Netz vo Entwässèrigskanääl un Tidegwässèr ybundè sin, wörred au als Düèf benamst.
Dè sprõchlichè Hèrkunft von èm Flussnammè folgt au hüüfig s grammatische Gschlècht im Dütschè. So isch dè Rhy (vom keltische *Reinos) männlich, diè Elbè (vom latynischè Albia) hèr wiiblich. È allgemeinI Reglè git s nit. Au folgt bi Flüss ußerhalb vo Dütschland dè Gebruuch nit unbedingt èm grammatischè Gschlècht i dè Urschprungssprõch. So isch d Rhonè uff Französisch männlich (le Rhône).
Wùrtschaftlichi Nutzig
Wùrtschaftlich wörred Flüss vo allem für dè Transport (luèg au: Transportwäg), für d Trinkwassèrgwinnig, für d Erzüügig vo Elegtrizidät in Laufchraftwärk un für d Küèlig vo konventionellè un nuklearè Elegtrizidätswärk bruucht. Oft wörred Abwässèr nit odder nur unzuèreichend klärt ygleitet. Bsunders in drochènè Gebièt könned Flüss intensiv für d Bewässerig bruucht wörrè, wa denn zu Nutzigskonflikt mit dè Unterligèr un au zu dè Vosalzig vo Böddè füürè ka.
Nebbè dè Breiti un dè glychmäßigè Flièßgschwindigkeit isch für d Binnèschifffaart d Wassèrdüèfi entscheidend, well dè maximale Düèfgang feschtlait. Dõdefür wörred vill Flüss in è Folgi vo Stauhaltigè umgwandlet, wa d Aalaag vo Wassèrchraftwärk ermöglicht hèt, abber au dè Bau (odder d Nõchrüschtig) vo Fischwäg erforderlich gmacht hèt. Anderi Flussabschnitt wörred mit Baggerschiff offè ghaaltè. Es git voschidni Schiffstùpè, wo nèm Fluss aabasst wörred. So z. B. s Große Rhyschiff, welles dè Schiffsschlüüsè a Nebbèflüss vom Rhy odder Donau aabasst isch. Witeri Schiffstùpè sin s Rhy-See-Schiff odder Schuubvobänd.
Diè 10 längschtè Flüss, wo durch Dütschland flièßet
Für witeri dütschi Flüss luèg: Lischtè vo Flüss z Dütschland
Diè 6 längschtè Flüss, wo durch d Schwiz flièßèt
Für witeri Schwizer Flüss luèg: Lischtè vo dè Flüss i dè Schwiz, Kategorie:Fluss (Schwiiz)
Kriens
Chriens, amtlig hoochdütsch Kriens, isch e Stadt ond Iiwohnergmeind im ehemolige Amt Lozärn im Kanton Lozärn in dr Schwiiz. Si lit am Fuess vom Pilatus und isch e westlige Vorort vo dr Stadt Lozärn.
Geographii
D' Stadt Chriens bestoht us em ehemolige Dorf mit divärse Quardier, em Stadtdeil Obernau westlig drvo, em Quardier Chupferhammer a dä Gränzä so Lozärn, nöi entschtandene Quardier em Süde wiä Mattehof ond Schweighof, em Wiiler Hergiswald (5 km westlig vom Dorf; 789-850 m ü.M.) an dr Strooss Chriens-Eigedal und e Hufe Einzelhöf am Bärghang zum Pilatus.
D Gränze zum östlige Nochberort Lozärn goht quer dur s Gländ vo dr Brauerei Eichhof. Vo dört in nordwestliger Richdig dur e Gigeliwald und denn westlig vom stadtluzärner Quardier Obergütsch und vom Gütschwald bis zum Hof Böschehof. Von dört goht se in liicht südwestliger Richdig immer em Nordhang vom Sunnebärg und vom Blattebärg nooch bis zum Hof Gspan. Dört dreiht si ab uf Südoste. Drbii drennt si dr Wiiler Holderchäppeli (935 m ü.M.), goht über d Würzenegg (1'164 m ü.M.), dr Chraigütsch (1'081 m ü.M.) und dr Höchbärg (1'162 m ü.M.) bis zur Lauelenegg (1'442 m ü.M.) nordwestlig vom Pilatus. Vo dört füehrt d Gemeindsgränze über d Fräkmüntegg (1'469 m ü.M.) und dr Bieli (1'373 m ü.M.) bis in e Hochwald in nordöstliger Richdig, denn zum Steinibach bis churz vor em Bahnhof Horb. Vo dört gohts in nördliger Richdig dr (teilwiis ehemolige) Bahnlinie nooch vo Horw über d' Kuonimatt ond s'nöie urbane Quardier Mattehof met em Bahnhof Chriens-Mattehof dr Lozärner Allmend entlang uf Lozärn zrugg zum Gländ vo dr Brauerei Eichhof.
Vo dä Gmeindsflächi vo 2734 ha isch öppis meh als d Hälfti (50,5 %) mit Wald ond Gebüsch bewachse. Knapp en Sächstel (16,9 %) sind Sidligsflächi ond 31,6 % wärdit vo Puure bewirtschaftet.
Gschicht
Chriens esch zom erschte Mal gnamsed worde im Jahr 840 als Chrientes.
Ötingen
Ëttinge (lothrìngisch; frànzeesch Œting, ditsch Ötingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Kriens
D Bevölkerig
Sit 1798 wachst d Iiwohnerzahl vo Chriens die ganz Zit. Nume vo 1837 bis 1850, vo 1910 bis 1920 und vo 1970 bis 1980 het s drei churzi Phase gee, wo s Wachsdum langsam gsi isch. Bsunders stark isch Chriens zwüsche 1888 und 1910 und zwüsche 1930 und 1970 gwachse. Im Johr 1951 isch z Chriens dr 10'000. Iiwohner gfiirt word - 1970 scho dr 20'000sti. Hüte isch Chriens die drittgrössti Gmeind im Kanton Luzärn und isch uf em 24. Blatz vo alle Schwiizer Stedt und Gmeinde. Am 1. Januar 2010 si vo de 26'238 ständige Iiwohner vo dr Gmeind Chriens 21'929 SchwiizerInne und 4'309 (= 16,42 %) UsländerInne us 107 Natione gsi. Es git en Überschuss an Fraue, 13'459 si wiiblig und 12'799 männlig gsi.
Ötingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kriens
Sprooche
D Bevölkerig bruucht as Alldagssprooch e hochalemannischi Mundart, bsunders s Lozäärntüütsch. Bi dr letzte Volkszelig im Johr 2000 hai 89,36 % Dütsch, 2,55 % Italiänisch und 1,92 % Serbokroatisch as Hauptsprooch aagee.
Ötingen
Geogràfi
Ëttinge lijt direkt sìdeschtlich vun Forbach, rund dräi Kilometer vun dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 218 un 387 m ìwer em Meeresspiejel.
Kriens
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,2 %, CVP 15,6 %, FDP 15,7 %, GLP 5,4 %, GP 9,2 %, SP 18,5 %, SVP 26,6 %, Süschtigi 7,8 %.
D Schtadtspräsidentin vo Chriens esch d Christine Kaufmann (CVP/Die Mitte) (Stand Däzämber 2021).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.
Ötingen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kriens
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 24742 Iiwohner 89,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,6 % Französisch, 2,6 % Italienisch ond 7,4 % anderi Sprache.
Z Chriens redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Ötingen
Verwàltung
vun Ëttinge ìsch. Œting ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Ëttinge ghert zem Rhinfrankisch.
Büttikon
Büttike (amtlich Büttikon) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am weschtliche Rand vom Bünztal.
Schwäbische Sagen und Märchen
A
Em Middlaldr hod dr Schbioo vo Oole dr Schdadt en Frieda brochd.
Büttikon
Geographii
De Gmeindsbann isch 282 Hektare gross, dodervo sind 93 Hektare Wald und 31 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 571 Meter, der tüüfschti uf 445 m. Nochbargmeinde sind Wohle im Norde, Walteschwil im Oschte, Uezwil im Süde, Sarmistorf im Südweschte und Villmerge im Weschte.
Schwäbische Sagen und Märchen
B
Dr Graf Eberhard im Barte hod vo seim Beck vrlangd, dass r a Backwar macha sodd, mo dreimal die Sonne dure scheind.
Büttikon
Gschicht
S erschti Mol taucht s Dorf in ere Urkund us em Johr 893 uf. In eme Zeisrodel vom Fraumöischter z Züri wird Putinchova gnennt. Di hütig Namesform isch s erschti Mol im 1394i belegt.
Schwäbische Sagen und Märchen
B
Dr Bullarole hod Kendr en dr Nachd ghold, mo ned ghorchd hen.
Büttikon
Gschicht
Im Mittelalter hets Dorf zerscht de Kyburger ghört und isch, wo des Gschlecht usgschtorbe-n-isch, im 1264 an d Habsburger cho. Im 1415 hei d Lozärner Dörfer Büttike, Hilfike, Sarmistorf, Uezwil und Villmerge eroberet, wo ihri Erwerbige aber im 1425an d Eidgnosse hei müesse abgäh. Büttike het zum Amt Villmerge ghört, eme Teil vo de Freie Ämter, ere gmeine Herrschaft.
Schwäbische Sagen und Märchen
D
Auf dr Limburg bei Weile hod a Dracha gwohnd, mo emmr Leid gfressa hod, bis r vo ama Riddr bsiegd worra isch. Zom Dank hod ma uf em Berg a Kapell baud.
E
D Asperger send zom Nama 'Esl' komma, weil se amol an Esl fir da 'Leibhaftiga', da Deifl, ghalda hend. Erdmännle geids ofd: En Doarna geids Erdmännle, mo beim Schaffa helfad, blos reda derf ma ned mid ene. Au en Calb hod ma se scho gseha
Hans Guggenbühl (Schriftsteller, 1893)
De Hans Guggebüel (1893 (?) – 1939) isch e Schwiizer Jurischt und Mundartautor gsi.
Läbe
Er hät z Züri im Kwartier Höngg gläbt. Vo Pruef isch er Grichtsschryber am kantonalen Obergricht z Züri gsi. Vo sim Läbe isch suscht chuum öpis bikant; au de Karl Werner Glättli hät vonnem nöd vil gwüsst z säge.
Vom Guggebüel sin bis jetz vier Wèèrch bikant: drüü Mundarttheater und s Läsibuech Amigs vo 1936. Da din hät’s nünzää Gschichte vo früener, also us am Autor sinere Jugetzyt z Züri. S äint vo dene Kapitel gheisst ’s Sihlhölzli und im ene andere gaat’s ums Chnabeschüüsse. Di bäide Gschichte Indianerlääbe un De Padäntschirm da druus sind i de Züri-Nummere vo der Dialäktzytschrift Schwyzerlüt ane 1941 und 1947 wider abtrukt worde.
Me tarf en nöd verwächsle mit em Zürcher Germanischt und Schriftsteller Hans Guggebüel, wo vo 1924 bis 1990 gläbt hät.
Schwäbische Sagen und Märchen
F
Weisse Fraua ond Fraile kommad em ganza Land vor, moischdens send se fraindlich ond helfad. En Gießen bei Dettnang hod se de Knechd Essa brochd, bis r a silbrnr Leffl gschdohla worra isch.
G
Bei Lutziga isch a Goldschatz, mo vom Goldbergmännle bwachd wurd.
H
Em Böckigr See bei Heilbronn soll s 1497 en Hecht gea hao, mo vom Kaiser Friedrich II. oigahendig em Joor 1230, 267 Johr drvor en da See eigesedsd worra sei. Am Lemberg bei Marbach gohd dr Hollajägr om, ond wamma em schreid, no gohd s oim schleachd. Em Hauhakarpfa bei Housa isch a Schads vrborga, mo vo Deifl bewachd wurd
I
Em Schopflocher Moor brengd a Irrlichd d Leid en s Moor ond om s Leba. .
J
Em Eselsburger Dal bei Herbrechtenge send zwoi Felsa, mo vrwonschene Mägd vo dr Eselsburg send.
K
Wamma Kendr will ond se kommad ned, ka ma auf da Bussa a Wallfahrd macha.
En Offinga hod amol a Kobold gschaffd.
L
Z Lauenga hods amol en Gaul geba, mo fuffzeh Schuh (oogfähr fenf Medr) groaß gwea isch
M
Dr Mädlesfelsa bei Reitlenga hod sein Nama noch ama Mädle, mo do nondrgschbronga isch, ohne dass r ebbes bassierd isch.
N
Em Blautopf hod amol a Nix, d schee Lau, gwohnd.
O
En Oberlengenhardt mo bei Schemmbärg glega isch, hend Erdleutle en dr Nacht ama Baur en ganza Acker mo n r pfliagd hod, gehackt (ogfähr s gleich wia s Egga)
P
En Pfulladorf hend se a Brickle baua wella. Wia s ferdig war, war s z kurz. No hend se s mit Oxa ausanandr zieha wella.
Q
En Ennabeuren bei Heroldschtatt isch a Kend em a Bach omkomma, no hod dr Vaddr Quecksilbr en d Quell nei gworfa ond en Kupfrkessl drvor doa, no isch d Quell ond dr Bach vrschwoda.
R
D Schdroß mo zwischa Oksahausa ond Rottum goohd, hod friiar midda em Fürschdanwald a scharfe Kurv ghed, mo s heid nemme geid. Do hod s Rankaweible ghausd ond hod Fuhrleid von dr Schdroß en da Graba fahra lau.
Uf em Reußaschdoi bei Neidlenge hod amol a Riesgwohnd, mo se a Schloß drauf baua hod lassa
Nah bei Wittlingen bei Aurich isch d Schillerhöhle, mo dr Rulaman gwohnd hod
T
Auf dr Teck hod amol a Frau gwohnd, mo hod weissaga kenna ond au de Leid gholfa hod.