cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Etruskischer Zwölfstädtebund
De Etruskischi Bund vo de zwölf Städt isch e loose Bund us zwölf etruskische Stadtstaate gsii. Noch de Saag het de Tarchon de Bund is Lebe grueffe. D Stedt si aber autonom bliibe, und dr Bund isch gegen usse nume sälte aktiv worde. S religiööse Zentrum isch s Fanum Voltumnae gsi, wo möögligerwiis bi Orvieto gläägen isch.
Schaltjahr
E Kalender het historisch dr Zweck, dr Afang vu dr Johreszitte alljohr uf s'gliich Datum falle z'lo, um dr Zittpunkt zum Bispil vu Feste oder - bsunders fer d Landwirtschaft wichtige wiiderchehrende Ereignisse wie Rägezitt, Druchezitt, Ussaat oder Iberschwemmige bestimme z'chänne. E tropschis Johr, also dr Zittruum zwische zwei Früehligs-Dag-un-Nachtgliiche, durt allerdings ebba 365 Däg un e bitsili wäniger wie 6 Stunde (365d 5:48:45.98, nit konstant!), so dass e eifachi Zueornig, wo jedem Johr die gliich Azahl Däg git, umöglich isch, ohni dass sich gliichzittig dr Afang vu dr Johreszitte im Kalender verschiebt. In dr Sunnekalender vu dr verschidene Kulture git's deshalb Methode, um die jewilig Dur vum Johr im tropische Johr aznächere. In allene alde Kulture isch d Astronomi un demit au d'Festlegig vum Kalender in dr Regel ä Sach vu dr Priisterschaft gsi.
Dr Afang vu dr Johreszitte cha bispilswiis uf em gliiche Datum festghebt werre, wenn in geignete Abstände e Schaltjohr, e Johr mit eme zuesätzliche Dag, eme Schaltdag, igfüegt wird. E eifachi Methode isch, jedes virt Johr zum Schaltjohr z'mache. So isch es im Julianische Kalender igfüehrt worre, wo dr Februar 29 statt 28 Däg het. Gnaueri Kalender nächere s tropisch Johr besser a: Wil eweng wäniger wie sex Stunde pro Johr uszgliiche sin, fallt dr (Julianisch) Schaltdag menkmol us (wie z. B. anno 1900 im Gregorianische Kalender).
Amerkig: Der Kalender, wo hüt in fast alle Daile vu dr Welt (im insbsundere au in Dytschland, Österriich, Frankriich, Liechtestai un dr Schwyz) gilt, isch dr Gregorianisch Kalender.
Julianischer Kalender
Bis 46 v. Chr. hän d Römer e Kalender mit zwölf Mondmunät mit abwexlend je 29 bzw. 30 Däg benutzt, zämme 354 Däg. Wil gradi Zahle aber nooch em Aberglaube Uglück broocht hän, hän d Römer noch ei Dag drufghaue. Doch trotzdem isch's zum Sunnejohr immer noch meh wie zehn Däg z'wänig gsi. Zuenächst het dr Gaius Julius Cäsar in sinere Eigeschaft als Pontifex Maximus (oberster Priister vu Rom) sälli zehn Däg uf die verschidene Munät verdeilt, wo numme uf 30 bzw. 31 Däg agwaxe sin. Numme dr damols letzt Munät Februar isch als Uglücksmunät leer usgange un somit bi 29 beziegigswiis im Schaltjohr domols bi 30 Däg bliibe. Dorum het sich dr Caesar zue ere radikalere Reform entschlosse un im Grund dr ägyptische Sunnekalender igfüehrt. Dr offiziell ägyptisch Sunnekalender het sit em Edikt vu Kanopus (238 v. Chr.) alli vier Johr 366 Däg statt 365 gha, allerdings e anderi Ideilig vu dr Munät.
Mit dr mathematische Durfüehrig isch deno au dr ägyptisch Astronom Sosigenes us Alexandria beuftrait worre. Vu sällem isch deno au dr au hüt noch im wesetliche gültig westlich Kalender igfüehrt worre - mit em Johrafang am 1. Jänner.
Kurz nooch de Ifüehrig 46 v. Chr. het mer sogar alli dri Joor e Schaltjohr gmacht, was aber schnell Ustimmigkeite gä het. so dass dr Augustus ab 9 v. Chr. d'Schaltjoor usgesetzt het un erst 8 n. Chr. - un no alli vier Joor - wiider Schaltjohr igfüehrt het, was einigi Joorhundert später bi dr Ifüehrig vu dr christliche Zittrechnig bibehalte worre isch.
Doch d Römer hän mit de Ibernahm vum ägyptische Kalender au dem si winzigi, aber uf d Jahrhunderte gsähe, wirkungsvoll Ugnauigkeit nit ibernu. 11 Minute un 14 Sekunde pro Jahr isch s durschnittlich julianisch Johr nämli z'lang. Alli 128 Johr git's in sällem Kalender also ä Schaltjohr z'viil.
Gregorianischer Kalender
Underem Papst Gregor XIII. (wie dr Caesar ebefalls Pontifex Maximus vu Rom, au wenn d Religion e anderi worre isch) isch dorum 1582 folgendi uf die christlich Ära geicht Regelig als Korrektur vum Julianische Kalender igfüehrt worre (Gregorianischer Kalender):
Domit durt s Gregorianisch Kalenderjohr im Durschnitt 365,2425 Däg, un stimmt gnauer mit dr Längi vum tropische Johr iberi wie s Julianisch Kalenderjohr. Mit dr mathematische Durfüehrig vu dr Kalenderreform het dr Papst dr in Rom läbend dytsch Jesuit un Astronom Christophorus Clavius beuftrait.
Sit em Erste Konzil vu Nikaia anno 325, bi dem dr Früehligsafang uf dr 21. März festglegt worre isch, het die ufgloffe Differenz scho 10 Däg betrage, un so het dr Gregor - oder besser dr Christophorus Clavius - uf dr 4. Oktober gli dr 15. Oktober 1582 folge lo, um sälli Zit uszgliiche.
Rächt ugwöhnlich un vor allem im dytsche Sprochruum wänig bekannt isch d Datsach, dass nit dr 29. Februar dr Schaltdag vum Gregorianische Kalenders isch, sundern dr 24. Februar, wo doppelt zellt wird. Dr 24. un dr 25. Februar falle nooch dr rächt umathematische römische Zellwiis, wo au bi dr Ifüehrig vum Gregorianische Kalenders noch yblich gsi isch, uf s'selb Datum. Im Gmeinjohr heisst dr 24. Februar „a. d. VI Kal. Mart.“ (sexter Dag vor dr Kalende vum März); dr doppelt Dag im Schaltjohr heisst au äso. Wil säller Sexte (lat. „sextus“) dopplet („bis“) zellt wird, heisse Schaltjohr bzw. -dag „bissextilis“ (latiinisch), „bissextile“ (englisch), „bisestile“ (italienisch) usw. Nooch hütiger Zellig verschiebe sich dr 24. un die wittere Däg im Februar um ei Dag; Bedütig het säll hüt noch in dr katholische Chilche bi dr Zellig vu dr Chilchedäg: chilchlichi Fyrdig un au d Nammensdäg - aber nit d Wuchedäg - sin vu dere Regelig betroffe.
Anderi Kalenderäre, wo dr Gregorianisch Kalender benutze, z. B. die Japanisch Ära, lege ihri Schaltjohre synchron zue sälle vu dr christliche Ära.
Neier Orthodoxer Chilchekalender
S gregorianisch Johr isch rund 27 Sekunde z'lang. Als Ergebnis hinkt dr gregorianische Kalender nooch 1.600 Johre um e halbe Dag hinderher. Deshalb het die grichisch-orthodox Chilche e eweng komplizierteri Schaltregel vorgschlage: Abwiichend vum gregorianische Kalender sind d Johrhunderte nur dann Schaltjohr, wenn si dur 9 dailt dr Rest 2 oder 6 ergäbbe. Demit wäre s Johr 2800 kai Schaltjohr, sundern erst s Johr 2900. D Abwiichig zum Sunnejohr betrait bim orthodoxe Chilchekalender nur noch chnapp 3 Sekunde. Ä höcheri Gnauigkait isch sowiso nit möglich, wil d Längi vum tropische Johr iber mehreri 10000 Johr sowiso nit stabil isch. Dr orthodox Chilchekalender isch nit vu allene orthodoxe Chilche agnu worre. So rechnet die russisch-orthodox Chilche noch immer nochem Julianische Kalender.
Jüdischer Kalender
Im Jüdische Kalender, eim nooch em Mo usgrichtete Kalender, wo dur komplizierti Regelige im Sunnejohr abasst wird, wird in alle Johre, wo bi ere Division dur 19 e Rest vu 0, 3, 6, 8, 11, 14, oder 17 hän, e Schaltmunät igfüegt. Er wird als Adar II bezeichnet.
Islamischer Kalender
Im Islamische Kalender, wo e Mondkalender isch und uf dr diräkte Beobachtig vom Mond ufbaut isch, isch die berächneti Bestimmig vume Schaltjohr usserst schwirig. Nooch eme gebrüchliche System, wo under anderem im GNU Emacs verwendet wird, sin alli Johre, wo bi ere Division dur 30 ä Rest vu 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26, oder 29 hän, Schaltjohre.
Chinesischer Kalender
Schaltjohre im traditionelle, lunisolare Chinesische Kalender hän 13 Munät statt dr übliche zwölf; mit 383, 384 oder 385 Däg statt 353, 354 oder 355 Däg in normale Johre.
Azteke-Kalender
Im Aztekenkalender weerre am End vu jedem 52-Johr-Zyklus 13 Däg igschaltet. Dorus ergit sich e durschnittlichi Johreslängi vu 365 Däg un 6 Stunde, wo mit dr durschnittliche Längi vum Julianische Kalender gliich isch.
Atomzitt
Hüt, im Zittalder vu dr Atomzittmessig, muess glägentlich e Schaltsekunde igfüegt werre, um d'Zitt dr middlere Sunnezitt azgliiche. Wil aber satellitegstützi Navigationsysteme wie Galileo, s russische Glonass oder s amerikanisch Global Positionierigssystem GPS uf ultragnaue Uhre beruehe, wo dur Schaltekunde Probleme chriege chänne, aber anderersits immer wichtiger werre, wird middlerwiili e Abschaffig vu dr Schaltsekunde diskutiert.
Texas
Texas isch de flächemässig zwaitgreeschde un am zwait-bevelkerigsraichschde Bundesstoot vu de USA. Er laait im middlare Siide vo de Stoote un grenzt im Siidwoschde a de Gulf vo Mexiko. Asonschde grenzt Texas a New Mexico, Oklahoma, Arkansas, Louisiana un im Siide a Mexiko.
Martina Koederitz
D Martina Koederitz (* 20. Februar 1964 z Sendelfenga) isch e dytschi Manageri. Vu 2011 bis 2018 isch si Vorsitzeri vu dr Gschäftsfierig vu IBM Dytschland gsii. Ab het si derzue d IBM-Regionalgsellschaft fir Dytschland, Eschtrych un Schwyz (DACH) glaitet. Syt Jänner 2018 isch si as IBM Global Industry Managing Director wältwyt fir d Automobil- un Induschtrybranche zueständig.
Lääbe
D Koederitz isch Diplom-Bedriibswirti (BA). Si het ihri Karriere bi IBM 1987 as Sischtemberooteri aagfange. Anne 1998 isch si Manageri im Verdriib fir Finanzdienschtlaischter wore. Ab 1999 het si d IBM-Verdriibsorganisation fir dr gnosseschaftlige Finanzverbund glaitet. 2003 isch si Vice President fir dr Verdriib vu dr zSeries-Großrächner bi IBM EMEA u 2006 z Dytschland wore. Derno isch si Client Advocacy Executive im Biro vum IBM CEO Sam Palmisano z Armonk in dr USA gsii. Nocherdani isch si Vice President fir d IBM Systems and Technology Group z Dytschland wore, het dno s IBM-Gschäft fir dr Mittelstand glaitet un het schließli as Mitglid vu dr Gschäftsfierig syt Oktober 2010 dr gsamt Verdriibsberaich vu IBM Dytschland verantwortet. Im Mai 2011 isch si as Noofgolgeri vum Martin Jetter an d Spitz vu IBM Dytschland gruefe wore. Syt April 2013 isch si derzue General Manager IBM Dytschland, Eschtrych un Schwyz (DACH) gsii. Im Jänner 2018 isch si zum IBM Global Industry Managing Director gruefe wore. Ihre Noofolger as IBM DACH-Schef isch dr Matthias Hartmann.
Texas
Geografii
Mit ere Fläch vo 695.821 km² isch Texas nooch Alaska de zwaidgreeschde Stoot vo de USA. D Houptstod isch Austin, aba d greeschde Stod isch Houston.
Michael Theurillat
Dr Michael Theurillat (* 1961 z Basel) isch e Schwizer Autor vo Krimi.
Martina Koederitz
Lääbe
Syter 2016 isch d Koederitz Mitglid vum Ufsichtsroot vu RWE. Derzue isch si Mitglid vu dr Ufsichtsreet vu dr BWI GmbH un Innogy.
Texas
Geografii
A de Kischd vom Gulf vo Mexiko entlong hät Texas ä reladiv flaches Gebiit, wo fiil Boumwull un Zuckaroor aagebaut wird. Im Nordoschde ischs Lond eher hiigelig un dailwiis vo Prärii bedäckt isch. De Nordwäschde bstäät houptsächlich us Gebiri un de Siidweschde us droggeneri Londschofte. Do hänn se fraaier au Ärdeel nuf bfärdert. Z Texas gibts au ainigi bekannti Fliss, wii de Colorado River un de Pecos River.
Martina Koederitz
Lääbe
D Fachzytschrift Computerwoche het d Koederitz 2011 bi dr Nännig vu dr Top 100 vu dr wichtgschte Lyt vu dr dytsche ITK-Landschaft uf Blatz fimf gfiert.
Michael Theurillat
Lääbe und Wärk
Dr Michael Theurillat het Wirtschaftswüsseschafte, Kunstgschicht und Gschicht studiert. Er het in Finanzwüsseschaft bromoviert und het bim Schwizerische Bankeveräin gschafft. Er isch an dr Fusion vom Bankveräin mit dr Schwizerische Bankgsellschaft involviert gsi, und isch Managing Director vo dr UBS worde. Im Joor 2000 het er bi dr Bank kündet zum Zit für zum Schriibe haa.
Texas
Geografii
Mit 254 Countys hätt Texas d maischde vo de Stoote in de USA.
Michael Theurillat
Lääbe und Wärk
Dr Theurillat schribt Kriminalromään. Dr Protagonist vo sine Gschichte isch dr Kommissar Eschenbach vo dr Zürcher Bolizei. Er het bis jetzt (2012) vier Romään uusegee, wo kommerziell seer erfolgriich gsi si. S dritts Buech Sechseläuten isch uf en erst Blatz vo dr Schwizer Bestsellerliste choo, wo s erschiine isch. Noch dr Basler Zitig isch er äine vo de erfolgriichste Schwizer Krimiautoore.
Texas
Bevelkerig
Im Juli vum Joor 2006 hätt Texas 23.507.783 Iiwooner ghätt, doovo sin 69,8 % Wissi, 11,6 % Afroamerikaner, 3,3 % Asiate, 0,5 % Indianer un 0,1 % Hawaiianer gsinn.
Michael Theurillat
Blagiaatsvorwurf
Im Joor 2011 het Der Bund gschriibe, ass dr Theurillat in sim Romaan Rütlischwur Text us dr Wikipedia abgschriibe häig, ooni d Kwelle aazgee.
Schwarzbubenland
S Schwarzbuebeland, amtlig Amtei Dornegg-Thierstäi, bestoot us de bäide soledurnische Bezirk Dornegg und Thierstäi. S umfasst 23 Gmäinde mit 35'219 Iiwooner (2017) und het dorum 13 Mandat für e Soledurner Kantonsroot. Sit 2005 gältet d Amtei as Waalkräis für d Kantonalwaale.
Dr Ursprung vom Naame Schwarzbuebeland isch nid bekannt. Mä dänggt er chiem villicht vo dr schwarze Dracht oder vom Schmuggle («schwerze»), wo mä dä Lüt so nooch zur Gränze noochgsäit het. Anderi glaube er chiem drvo, ass wääred dr Reformazioon s Baselbiet protestantisch worde isch, aber s Schwarzbuebeland, wo sit em Middelalter zum Kanton Soledurn ghöört het, wie dr Räst vom Kanton katholisch bliibe isch, und d Baasler denn dr Übernaame erfunde häi. D Schwarzbuebe ghööre vo dr Sprooch us eender zum Baaslerische aber wääred dr liberale Revoluzioon vo 1830 häi si sich ganz andersch benoo as d Baselbieter, wo sich im ene bluetige Kampf vo dr Stadt drennt und 1833 dr Kanton Baasel-Landschaft gründet häi; vo de Schwarzbuebe si zwar e baar am Balsthaler Daag drbii gsi, wo mee Demokratii und Gliichberächdigung für d Landbevölkerig im Kanton gforderet het, häi aber nid zu de Aafüerer vom liberale Umbruch in Soledurn ghöört.
Vo 1735 aa, wo s Fürstbistum Basel nüme e zuegwandte Ort vo dr Äidgenosseschaft gsi isch, und denn spööter wäärend dr Helvetik und dr Mediazioon si die bäide Exklave vo dr Amtei, Chliilützel und s soledurnische Läimedaal, zerst Exklave im dütsche Riich und denn, wo s Bistum Baasel zum napoleonische Frankriich ghöört het, öbbe 15 Joor lang Exklave in Frankriich gsi.
Wirtschaftlig gsee git s e baar Gmäinde mit Industrii und beliebti, ländlig brägti Woonort für d Region Baasel.
Dr Alt-Bundesrat Otto Stich isch us Dornech im Schwarzbuebeland choo.
Hafes
Dr Hafis (* um 1320 z Schiraz, Iran; † um 1389 au dörte; persischi Ussprooch: Hāfez, arabischi Ussprooch: Ḥāfiẓ) isch äine vo de bekanntiste persische Dichder. Mä schriibt si Naame au Hafiz, Hafes, Hafez. Sein voller Name Ḫāǧe Šams ad-Dīn Moḥammad Ḥāfeẓ-e Šīrāzī (au: Muḥammad Šams ad-Dīn). Dr Hafis het scho as Chind dr ganz Koran uswändig gleert und dorum het er dr Eerenaame „Hafis“ (dä, wo dr Koran uswändig cha) überchoo. Au är sälber het in sine Gedicht fast nume dr Naame Hafis brucht.
Lemnos
Lemnos (noigr. Λήμνος, Limnos f.) isch en Insle i de nordöstliche Ägäis.
Hafes
Lääbe
Über si Lääbe git s nume weenig wo sicher isch. S mäiste si legändenhafte Überliiferige:
Lemnos
Geographii
D Insle het e Flächi vo 477 km² und messt im Durchmesser nöd ganz 30 Kilometer. Si bistoot us Schifer und vulkanischem Gstai und isch wege dem zimli fruchtbar. Si isch hügelig und de höchsti Höger Vigla isch 470 Meter hööch. D Insle werd vo zwoo Buchte iigschnitte, im Norde vom Golf vo Purnia und im Süüde vom Golf vo Mudros, so ass si us zwoo Halbinsle bistoot. Die sind dör e 4 km braiti Landengi mitenand verbunde.
Hafes
Lääbe
Im Hafes si Vater Baha-ud-Din isch gstorbe, wo dr Hafis non e Chind gsi isch. Dr Bueb isch eso beiidruckt gsi drvoo, wie si Vater dr Koran rezitiert het, und er het en afo uswändig leere und het s ganze Buech mit achti uswändig chönne - spööter het er für daas denn dr Eereditel Hafis überchoo. Er isch woorschiinlig uf e Madrese uf d Schuel gange.
Lemnos
Geographii
Lemnos ghört zäme mit Lesbos und Ajios Efstratios zu de Präfektur Lesbos (Νομός Λέσβος). Uf de Insle lebet öppe 18'000 Iiwoner, de Hoptort isch Myrina, wo rund 5'000 Iiwoner het.
Hafes
Lääbe
Dr Hafis het Beck gleert und as Beck gschafft, bis er mit äinäzwanzig e Schüeler vom Attar z Schiraz worde isch. Er isch Hoofdichder vom Abu Ishak worde und e rennommierte Koranleerer und isch Mitgliid im ene Sufi-Orde (Tariqa) gsi. Wo 1333 dr Mubariz Muzaffar d Stadt erooberet und iin entloo het, het dr Hafis aagfange anstatt „romantischi“ Brotestlieder afo verfasse.
Lemnos
Stai- und Bronzezitt
Lemnos isch scho im Neolithikum biwonnt gsii. Bi Polichi a de Südostchüste vo de Insle isch e Sidlig uusgrabe wore, wo ab 3200 v. Chr. biwonnt gsii isch. De Hafenort het sich zonere wichtige Handelstadt entwicklet. Um 2100 v. Chr. het en Erdbebe d Stadt zerstört. Erst hundert Joor spööter isch si wider ufbaut wore, het aber nüme die alti Bidüttig gwune. Um 1275 het en anders Erdbebe d Stadt endgültig zerstört.
Hafes
Lääbe
Näbe dw Ufdrääg für e Hoof het er au gleerti Wärk gschriibe.
Dr Hafis isch im Alter vo 69 gstorbe. Si Graab isch in de Musalla-Gäärte vo Schiraz, wo au für iiri Roose bekannt si. Dr Schah Reza Schah Pahlavi het für en e Pavillion lo baue, d Hafayieh, won e Hufe Lüt gönge bschaue.
Lemnos
Antiki
Lemnos het i de Antiki zwoo Hoptort ghaa, uf de westliche Halbinsle isch Myrina glege und uf de östliche Hephaistia. Wichtigi Produkt sind Chorn und di "Lemnischi Erde" gsii, wo bis i d Noizitt as bsunders hailchräftig ggulte het. Bim Mosychlos isch au e Tempel vom Hephaistos gstande.
Erst um 200 n. Chr. het de römischi Chaiser d Insle a de Athener ewegg gnoo. 267 n. Chr. hend Gote und Heruler d Insle öberfale. Noch de Tailig vom Römische Riich isch d Insel zu Byzanz choo. För s 4.Jh. isch e Bischof z Hephaistia bizügt.
Hafes
Der Diwan
Dr Diwan isch im Hafis si bekanntists Wärk. In dr druckte Usgoob het s din 488 oder 489 Ghaselle und non e baar Gedicht in andere Forme. Im Hafis si Wärk isch erst noch sim Dood zämmegstellt und verbräitet worde und isch in e Hufe Handschrifte überliiferet, in sich in dr Zaal vo de Värs und iirer Ornig underschäide und au underschiidligi Wortwariante bruuche. Im Hafis sini Ghasele gälte as formvolländet. In e Hufe von ene ghööre meereri Värs im Inhalt nooch zämme, aber es git au vili Gedankegäng, wo nume lugg zämmehange. Zu de Themene, wo immer wider vorchömme, ghöre die entdüschdi Liebi, d Drennig und d Seensucht, aber au s Schwärme für d Schöönheit vo dr Person, won er grad aabätet.
Lemnos
Mytholgii
Noch de griechische Mythologii het de Zeus de Hephaistos vom Olymp abeschmisse, wel er verchrüpplet uf d Welt cho isch. De isch uf de Insle Lemnos ufem Hügel Mosychlos glandet, wo sich au sini Schmitti bifunde haa söll. De Hügel isch i de Antiki no vulkanisch aktiv gsii, wie Bricht öber Erdfüür zaiget. Au di lemnischi Erde isch vo dem Hügel choo.
Di lemnische Fraue söled gstunke gha, well si d Liebesgöttin Aphrodite zwenig vereert hend. D Mane hend drum lieber mit erbüütete thrakische Fraue zämeglebt. D Lemnierine hend drum bischlosse ali Mane z töte und hend e Frauestaat uufbaut und d Hypsipyle, Töchter vom König Thoas, zur Königi gmacht. Die het aber ere Vatter verschont und öber s Meer gschickt. Wo d Lemnierine da gmerkt hend, hend si d Hypsipyle abgsetzt und as e Sklavin verchauft. Us dem Grund, und well spöter au di lemnische Pelasger eri aigne Fraue und Söö umbrocht hend, isch i de Antiki de Mord a nöche Verwandte "Lemnisches Übel" gnennt wore.
Lichtkegel
Dr Liechtchäigel isch e Dobbelchäigel im vierdimensionale Minkowski-Ruum. Er bestoot us
Definizion
sige d Zit- und Ortskoordinate vo E \, d Koordinate vo E' und d Komponänte vom Differänzwektor E'-E.
Wenn dr Differänzwektor liechtartig isch:
denn lit E' in dr spezielle Relatiwidäätstheorii uf em Liechtchäigel vo E. Grad d Eräigniss uf em Ruggwärts- bzw. Vergangehäits-Liechtchäigel si aktuell für e Beobachder sichtbar, wo sich in E befindet (wemm mä mä d Expansion vom Uniwersum nid duet berücksichdige).
Isch dr Differänzwektor zitartig:
so lit E' im Innere vom Ruggwärts- oder Vorwärtsliechtchäigel vo E, je nochdäm öb es vor oder noch E stattgfunde het. Denn cha s sich bi E' um d Ursach oder um d Uswirkig vo E handle, wo sich langsamer as Liecht uswirkt. Eräigniss im Ruggwärts- bzw. Vergangehäits-Liechtchäigel dinne si früener für e Beobachder sichtbar gsi, wo sich am gliiche Blatz im Ruum befunde het wie E (wemm mä mä d Expansion vom Uniwersum nid duet berücksichdige).
Isch dr Differänzwektor ruumartig:
Neuhausen am Rheinfall
Nöühuuse (amtlich Neuhausen am Rheinfall) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Schafuuse im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Lichtkegel
Definizion
so lit E' dusse vom Ruggwärts- oder Vorwärtsliechtchäigel. Bi dene Eräigniss chan es sich nit um Ursache und Wirkig handle, wil denn d Ursach si Wirkig mit Überliechtgschwindikäit hätt müesse haa. Eräigniss dusse vom Ruggwärts- bzw. Vergangehäits-Liechtchäigel und vor E sin für e Beobachder, wo sich in E befindet, nit oder nonig sichtbar (Eräignishorizont (wemm mä mä d Expansion vom Uniwersum nid duet berücksichdige).
Neuhausen am Rheinfall
Geografi
Nöühuuse isch e Huufedorf uf de rechte Siite vom Rhii am Südfuess vom Rande in de Nöchi vom Rhiifall. D Gmeindsflächi umfasst 14,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 51,3 % Wald, 30,9 % Sidligsflächi und 3,2 % sustigi Flächi.
1808
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Neuhausen am Rheinfall
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 36,2 % gläge.
Religion
37,8 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 6,6 %, FDP 11,6 %, SP 36,3 %, SVP 39,7 %, Sustigi 5,8 %.
Gmeindspresident isch de Stephan Rawyler (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,8 % gläge.
Lichtkegel
Folge für d Löösig vo relativistische Differenzialgliichige
D Löösig vo dr inhomogene Klein-Gordon-Gliichig, gültig für Bosone, hängt für s Eräignis E nume vo de früenere Aafangsbedingige ab und vo dr Inhomogenidäät uf em Ruggwärtsliechtchäigel vo E und in sim Innere.
Neuhausen am Rheinfall
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 9959 Iiwohner 81,2 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,4 % Französisch und 4,3 % Italienisch.
Lichtkegel
Folge für d Löösig vo relativistische Differenzialgliichige
D Löösig vo dr homogene Klein-Gordon-Gliichig (d Masse verschwindet, entspricht dr Wällegliichig) hängt nume vo de Aafangsbedingige und dr Inhomogenidäät uf em Ruggwärtsliechtchäigel vo E ab, aber nüme vo dr Inhomogenidäät in sim Innere. D Aafangsbedingigen und d Inhomogenidäät häi in däm Fall nume mit Liechtgschwindigkäit e Wirkig.
Neuhausen am Rheinfall
Sproch und Dialekt
De hochalemannisch Dialekt vo Nöühuuse ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Lichtkegel
Folge für d Löösig vo relativistische Differenzialgliichige
D Folge für d Löösig vo andere grundlegende relativistische Gliichige (z. B. dr Dirac-Gliichig, wo für Fermione gältet) si entsprächend.
Wittnau AG
Wittnau isch e Gmeind im Bezirk Loufeburg vom Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt im Fricktaal im Grabe vom Bruggbach. Obedra lygge s soledurnische Chienbärg und d Gmeind Wölflinswil, undedra Gipf-Oberfrick, im Weschte Wegestette und d Baselbieter Gmeinde Ammel und Rooteflue.
Gschicht
I dr Bronzezyt isch uf emene höche Bärg weschtlech vom Dorf, em Wittnauer Horn, e grossi Feschtig bout worde. Die Aalag isch eine vo de bedütende Schwiizer Fundplätz us däre Zyt. Dr Basler Archäoloog Rudolf Laur-Belart het dr Ort undersuecht.
Dr Name vom Dorf isch ane 1100 s erschte Mol erwäänt. Dr Name chunt vo dr althochdüütsche Form «(ze dero) wittun ouwo» und bedüütet «bim wyte Land am Wasser».
Uf em Hombärg nördlech vom Dorf lyt d Ruyne vo dr Burg Alt-Hombärg.
A dr Gränze zu Chienbärg isch im 19. und 20. Joorhundert dr Heimetlooseplatz gsi.
Florida
Florida isch de viirt-bevelkerigsraichschde Bundesstoot vu de USA. Er laait im Siidoschde vo de Stoote un grenzt im Weschde a de Gulf vo Mexiko un im Weschde a de Pazifik. Asonschde grenzt Texas a Alabama un Georgia. De offiziälle Biinome vo Florida isch „Sunshine-State“ (Sonneschin-Stoot).
Geografii
Mit ere Fläch vo 170.304 km² isch Florida de zwaiezwanzigschdgreeschde Stoot un nooch Hawaii de siidlichschde Stoot vo de USA. D Houptstod isch Tallahassee, aba d greeschde Stod isch Jacksonville.
Florda bstät ussare Halbinsel, wo en „Zipfel“ an de USA bildet, un emme klainere Dail, wo noch zum Feschdland kärt. Am siidliche End vo Florida bfindet sich d Florida Keys, e Inselkette, vo derre alli Insle durch Brücke verbunde sin.
Bevelkerig
Im Juli vum Joor 2008 hätt Florida 18.182.321 Iiwooner ghätt, doovo sin 76,7 % Wissi, 15,3 % Afroamerikaner, 2,2 % Asiate, 0,3 % Indianer, 0,1 % Hawaiianer.
Friedrichshafen (Begriffsklärung)
Friedrichshafen stoht fir:
Friedrichshafen isch dr Namme vu däne Flugzyyg:
Friedrichshafen isch dr Namme vu däne Schiff:
Verglyych au:
Plogonnec
Plogonnec (bretonisch Plogoneg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plogonnec lyt acht Kilometer vu dr Baie de Douarnenez in dr Cornouaille, 11 km vu Quimper un 41 km vu Brest uf ere Hechi zwische 12 m un 286 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Locronan im Nordweschte, Plonévez-Porzay im Norde, Quéménéven im Nordoschte, Landrévarzec im Oschte, Quimper im Sidoschte, Guengat im Side, Le Juch im Sidweschte un Douarnenez im Weschte.
Gschicht
Plogonnec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1203 as Ploe Gonohc (13. Jh. Plue Gunuc, 1311 Ploegonec, 1346 Ploeconeuc, 1368 Ploegonnec).
Verwaltig
vu Plogonnec isch. Plogonnec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plogonnec ghert zem Bretonisch.
Plomelin
Plomelin (bretonisch Ploveilh) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Chèvremont
Chèvremont (ditsch Geisenberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
Plomelin
Geografi
Plomelin lyt 7 km vu Quimper un 56 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 88 m iber Normalnull.
Gschicht
Plomelin isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Ploemerin (1368 Ploemeryn, 1395 Ploeverin, 1516 Plomelin, 1536 Ploemelin, 1540 Ploeverin, 1630 Plomelin).
Chèvremont
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Chèvremont ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 11. Jh.
S Gebiet um Chèvremont hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Plomelin
Verwaltig
vu Plomelin isch. Plomelin ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plomelin ghert zem Bretonisch.
Chèvremont
Verwàltung
vun Chèvremont ìsch. Chèvremont ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Chèvremont ghert zem Franc-Comtois.
Domaingrabbing
Drvo abzgränze isch legale Domain-Handel vo Domains, wie ner zuem Bischpiel uf Domainbörse schtattfinde duet.
Im JuraWiki versuecht me grade e baar rächtlichi Informatione zue däm Thema z'sammle: http://jurawiki.de/DomainGrabbing
Neunkirch
Nüüchilch oder jünger Nüüchirch (amtlich Neunkirch) isch e Iiwohnergmeind im Chläggi im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Geografi
Nüüchirch lit im Chläggi, 13 Kilometer vo Schafuuse. D Gmeindsflächi umfasst 47,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 45 % Wald, 6,8 % Sidligsflächi und 0,6 % sustigi Flächi.
Gschicht
Nüüchirch isch zum erschte Mol im Johr 850 als ad Niuchilchun gnennt worde, wa «bi de nöie Chilche» bidüüt.
Religion
63,4 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 20,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 5,7 %, FDP 13,5 %, SP 31,0 %, SVP 43,6 %, Sustigi 6,2 %.
Gmeindspresident isch de Ruedi Vögele (SVP).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1722 Iiwohner 94,9 % Tüütsch als Hauptsproch aagee, 0,4 % Französisch und 2,1 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Nüüchilch ghört zun nordoschtschwizer Dialekt.
Sport
Öschtlich vo Nüüchirch, uf de Gränze vo Lööninge, ligt de Flugblatz Schmerlat. Er isch de ainzig Flugplatz vom Kanton Schaffuuse, de nördlichscht vo de ganze Schwiz und usser em Sägelfluggländ Bohlhof s ainzig Flugfäld för Sägel- und Motorflugzüg im Chleggi.
Cybersquatting
Cybersquatting (ängl. squatter = Huusbsetzer) isch e abfälligi Bezeichnig für es Regischtriere vo Internetdomains, wo dem, wo si regischtriert, eigetlich nit zuestöhn odr wo er selbr nit bruche will. Dr Cybersquatter bietet sälli Domains denn im e rechtmäßigere Intressent zue nem möglicherwis übrhöhte Pris a, en Akt, wo vo mängge als Erprässig agseh wird.
Übrsicht
Hüfig regischtriere Cybersquatter solchi Domains un biete si de Person odr Firma a, wo e Handelszeiche ghört, wo im Domainname enthalte isch. Für gwöhnlich verlange si e hoche Pris, wo wit übr de urschprüngliche Regischtrierigsgebühr ligt. Um Druck uf de Rächtinhaber uszüebe, vrsehn mänggi Cybersquatter d' Website untr de Domain mit negativem Inhalt übr di Person odr Firma, wo eigetlich repräsentiert wärde sott. Dodurch erhoffe sie sich, dass de Beträffendi di Domain ender chauft, au um de negative Inhalt entfärne z'chönne.
Di meischte Cybersquatter regischtriere mehreri Variante vo nere Domain, um z'verhindere, dass sälli vo de Personen odr Firme sälber regischtriert wärde. E Cybersquatter wo z. B. eWurstbrot.de regischtriert, regischtriert au eWurstbrot.com, ElektronischsWurstbrot.com, ElektronischsWurstbrot.net un witeri logischi Variante, wo sich ableite löhn.
E Abart vom Cybersquatting isch es sognannti Typosquatting, also es Regischtriere vo Tippfehler-Domains.
Di Bezeichnig Cybersquatter wird deilwis fälschlich au für Persone verwändet, wo e großi Azahl vo Domains ohni schpeziells Interässi regischtriere odr generäll für alli Persone, wo interessiert sin, Domains z'verchaufe.
Noch ere Umfrog vo dr Europäischi Kommission sin guet e Viertel vo dr Befrogte scho als Marke- un/odr Domaininhaber vo Cybersquatting betroffe gsi.
Gabriel García Márquez
Dr Gabriel José García Márquez (* 6. Merz 1927 z Aracataca, Magdalena, Kolumbie; † 17. April 2014 z Mexiko-Stadt), im spanischsproochige Ruum au bekannt as Gabo, isch e kolumbianische Schriftsteller, Schurnalist und Litratuurnobelbriisdreeger gsii. Dr García Márquez het dr Stil vom Magische Realismus, wo magischi Elemänt in realistische Situazioone integriert, populäär gmacht. E Hufe vo sine Wärk thematisiere die indiwiduelli Isolazioon und d Isolazioon vo Latiinamerika.
Lääbe
Dr Gabriel García Márquez isch in dr nordkolumbianische Chläistadt Aracataca in dr Nööchi vo dr Karibikküste als Suhn vom spöötere Apotheker Gabriel Eligio García und sinere Frau Luisa Santiaga Márquez uf d Wält choo. In sinere Autobiografii säit er, er sig 1928 uf d Wält choo. 1929 isch d Familie uf Sucre züüglet, dr Marquez sälber isch aber z Aracataca bi sine Groosseltere ufgwaggse.
Won er zwölfi gsi isch, isch er im Jesuitekolleg z Zipaquirá uf d Schuel gange. Sini Eltere häi welle, ass er Jura studieri und 1946 het er an dr Universidad Nacional de Colombia z Bogotá aagfange studiere.
Das het en aber glangwiilt. 1950 het er aagfange sich intensiv mit Poesii und Litratuur beschäfdige, bsundrigs mit de Wärk vom Ernest Hemingway, James Joyce, Virginia Woolf und William Faulkner.
Vo 1954 aa het er für d Zitig El Espectador gschafft und het chlineri Gschichte und Filmrezensione verfasst. Spööter het er au für "El Universal" und "El Tiempo" gschriibe. As Schurnalist isch er in dr Wält umegräist, uf Rom, Gämf, Pole, Ungarn, Bariis, Barcelona, Mexiko, Caracas und Nöi York, wo 1959 si erst Soon Rodrigo uf d Wält choo isch. Im gliiche Joor het en dr Fidel Castro drum bittet, ass er e Buech über die kubanischi Revoluzioon wurd schriibe und er isch e guete Fründ vom Castro worde. Dr Márquez isch au spööter immer wider z Kuba gsi.
Cybersquatting
Rechtlichi Lösige
Grichtsverfahre sin e anderi Möglichkeit um Fälle vo Cybersquatting z'chläre, abr d'Rächtsprechig isch oft e Problem, will unterschidlichi Gricht jewils feschtglegt hen, dass de Ort vom Verfahre entwäder durch de Kläger, de Aklagti odr em Schtandort vom Server isch, wo d Domain druf regischtriert ischt, feschtglegt wird. Di meischte Lüt entscheide sich für e Beilegig im UDRP-Verfahren, will säll im Schnitt billiger un für gewöhnlich vil schnäller wie ne Klag isch. Allerdings cha, was au hüfiger vorchunnt, e Gricht übr d'UDRP hinweg de Fall entscheide.
Gabriel García Márquez
Lääbe
Si Durchbruch as Schriftsteller isch 1967 mit sim Roman Hundert Jahre Einsamkeit (Cien años de soledad) choo, wo mee as 30 Millioone Exemplaar drvoo verchauft worde si. 1972 het er dr Neustadt International Prize for Literature überchoo und 1982 dr Nobelbriis für Litratuur. Mit em Gäld vom Nobelbriis het er e nöiji kolumbianischi Daageszitig, El Otro, gründet. 1998 isch er äine vo de Bsitzer vo dr kolumbianische Zitschrift Cambio worde.
1999 het er Chräbs überchoo und e Chemotherapii gmacht. Spööter isch er demänt worde. Dr García Márquez het hauptsächlig in Mexiko-Stadt gwoont, won er im April 2014 im Alter vo 87 Jahren au gstoorben isch.
Cybersquatting
Rechtlichi Lösige
D' Weltorganisation für geischtigs Eigetum (WIPO) het aber scho 2001 in ere Schtudie di gsetzliche Rahmebedingigen kritisiert. Es sig nit möglich, bi de herrschendi Gsetzeslag de Cybersquatter wirksam 's Handwärk z' lege. Sie schlat vor, e international gültigi, einheitlichi Regelig z'schaffe.
Gabriel García Márquez
Politik
Dr García Márquez isch politisch seer aktiv gsi, was in sine Büecher dütlig wird: Das Abenteuer des Miguel Littín beschribt d Repressioone, wo d Lüt drunder wääred dr Diktatuur vom Augusto Pinochet z Chile häi müesse liide. Nachricht von einer Entführung handlet vo dr Entfüerig vo Ziviliste dur die kolumbianischi Droogemafia.
Cybersquatting
Rechtlichi Lösige
Noch dr UDRP chönne erfolgrichi Beschwärdeschteller d Domains lösche loh (was oft bedütet, dass öbber anderscht si widr regischtriert) odr si uf ihre Name übertrage loh (was bedütet, dass sie jährlichi Gebühre zahle müen, um z' verhindere, dass d Domain widr zuem Regischtriere freigeh wird). Nach em ACPA könne Cybersquatter für Ruef- un Gschäftsschädigung bis zue $100.000 haftbar gmacht wärde.
Es het au scho mehreri Fäll geh, wo Firme, Einzelpersone odr Regierige versuecht hen, Domainname mit de Hilf vo falsche Aschuldigunge vo Markeverletzig ihrem Bsitzer wegzneh. Deilwis sin sälli Verfahre sogar erfolgrich gsi. Sälli Praxis wird au reverse cybersquatting gnennt.
Gabriel García Márquez
Politik
Dr García Márquez het au öffentligi Reede ghalte, wie z. B. am 6. August 1986 uf dr Conferencia de Ixtapa z Mexiko zum Jooresdaag vo dr erste Atombombe uf die japanischi Stadt Hiroshima. Wäge sinere Fründschaft zum Fidel Castro isch s zum Bruch mit em peruanische Schriftsteller Mario Vargas Llosa cho, won en in ere Reed am PEN-Kongress 1986 as im Castro si Hööfling („cortesano de Castro") bezäichnet het. Im däm Joor si z Valparaíso (Chile) us politische Gründ Duusigi vo Exemplaar vom Buech Das Abenteuer des Miguel Littín verbrennt worde.
Verfilmige
Literarischi Vorlaag
Dräibuech
Italien
Italie (italienisch Italia) isch en Staat in Südeuropa am Mittelmeer. Italie gränzt im Norde ad Schwiiz und a Ööstriich, im Oste a Slowenie und as Adriatische Meer. Im Süüde gränzt Italie as Ionische Meer, im Weste as Thyrrenische Meer und nördlich von de Insle Korsika as Ligurische Meer. Im Nordweste verlauft d Gränze zu Frankriich grösteteils über d'Alpä. Zuesätzlich zähled als Enklave San Marino und d'Vatikanschtadt (in Rom) no dezue. Zu Italie ghöred d'Mittelmeer-Insle Sizilie, Sardinie und Elba.
S Land isch 1861 gründet worde und isch bis 1946 e Monarchii ksi (lueg Königriich Italie). Hüt isch Italie unter anderem bekannt für sini Chuchi, d Mode und Designerartikel, d Bechleidigsinduschtrie und i der Kultur für d Architektur, d Forschig, d Kunscht, d Filme und Musig und für vil bedütende Turischteziel.
Näbed dä Hauptstadt Rom sind die bedüütenste Stedt Mailand, Neapel, Genua, Turin, Venedig, Bologna, Florenz, Bari, Catania und Palermo.
Topografii un geografischi Uffdeilig
D'Halbinselform vom Land erinnered entfärnt ánen Stífel, wo sich vo Nordweste nach Südoste zieht. Di zwei wichtigste Gebirgszüüg sind im Norde d'Alpä (im Nordweste d'West- und Zentralpä und im Nordoste d'Dolomite und di süüdliche Chálchalpä) und über d Halbinsle abä de Apennin. De Apennin isch en Uusläufer vo de Alpä und bildet in Ligurie bi Col di Cadibona d'Fortsetzig vo de Ligurische Alpä. Wie au d'Alpä isch de Apennin i de geologische Zyt dur dä Zämestoss vode Afrikanische Platte mit de Indoeuropäische Platte entstande. Zwei Drittel vom Italienische Staatsgebiet werdet vode Halbinsle iignoh, de restlich Drittel vom nördliche Festland.
Ide nordwestliche Hochébeni liit s Piemont und Turin. Wiiter im Norde – am nordwestliche Zipfel vo Italie – liit bi de Alpä s Aostatal. D'Alpä verlaufed ostwärts über d'Bergamasker Alpä und s'Trentino zude Dolomitä und de Karnischä Alpä, wo d'Gränze zu Ööstriich bildet. S'Südtirol liit zwüsched dä Dolomitä und de Tiroler Alpä. Südlich vo dä Alpä zieht sich gäg Oste über d Poébeni bi Mailand d'Lombardei. Nördlich vom Podelta bi Venedig liit Venetiä und verlauft gäg Oste is Friuli.
Westlich vo de Apenninä ziehnd sich vom Norde i Richtig Süüde unter anderem di Italienischi Riviera in Ligurie, die Etruskischi Riviera i dä Toscana und dä Golf vo Neapel i dä Campania. D'Oschtküste wird vo Triest im Norde bis zum Gargano im Norde vo Apulie als Italienischi Adriaküste bezeichnet.
Vulkän
Italie hät vier aktiivi Vulkän:
Italie isch z Europa s Land mit de meiste Vulkanusbrüch un Erdbebe. Im Lauf vum 20. Johrhundert sin rund hundert größeri Erdbebe gmässe wore.
Gwässer
Die längste Flüss sind dä Po, d'Etsch, dä Arno und dä Tiber. Zu dä gröste italienische Seeä zehläd dä Gardasee, dä Langesee und dä Comersee in Oberitalie, in Mittelitalie sinds dä Lago di Bolsena und dä Lago Trasimeno.
Chliima
De Süde isch mehrheitlig mediterran prägt, d'Summer sin heiß un druche, während de Winter mild isch un Schnee numme sälte litt. Niderschleg ghäie uuregelmäßig. In de Alpe sin d'Temperatuure im Summer wie im Winter chiehler wie in de andere Regione, es ghäie viil Niderschleg. Au d'Apenniine wiise e Bärgchliima uff mit bsunders chalte Winter. D'Poebeni hät e kontinentals Chliima, wu de Winter chalt un viilmol näblig isch un de Summer schwiel un heiß; d'Niderschleg sin gliichmäßig verdeilt. An de Adria wehd de Bora us nordöstliger Richtig. Am Liguurische un am Tyrrhenische Meer isch s Chliima wäge de Bärg mild.
Gschicht
Im Friehmittelalter isch Italie in Fürschtetümer zerfalle un uuabhängigi Stadtstaate sin entstande. Im Süde hänn am Aafang d Byzantiiner, deno d Araber un noo spöter d Normanne gherrscht, während de Norde Deil vum Heilige Römische Riich wore-n-isch. Im Hochmittelalter hänn d'Franzose um s Gebiet gchämpft, während de Bapscht z Mittelitalie e Machtposition erreicht hät. Au d Venedig isch e Großmacht gsi, wu abber am Änd vum 18. Johrhundert zgrund gange-n-isch. In de Mitti vu de Halbinsle hät's in derre Zit in erschter Linie zwei Mächt gee, s Herzogtum Toskana un de Chilchestaat. De Napoleon I. hät Aafang vum 19. Johrhundert au Italie iignuu un bis 1815 regiert. Noch sinem Fall hänn d'Östriicher d'Republiik Venedig un d'Lombardei bsetzt.
Di italiänischi Nationalbewegig mit em Wunsch, e eiheitlige un uuabhängige Staat Italie z gründe, isch im 19. Johrhundert uffchuu, was abber weder bi de Habsburger no bim Bapscht Hilf gfunde hät. Im sardisch-piemontesische Chönig Karl Albert sii Versüech vu 1849 isch gscheitert, d'Habsburger hänn ihri Herrschaft uffrächterhalte. Erscht mit de Hilf vu Frankriich hät d'Nationalbewegig widder e Uffschwung erläbbt, e entscheidendi Rolle hät dodebii d'Befräiig vum Süde vu de Halbinsle durch de Giuseppe Garibaldi gspilt. In de Schlacht vu Solferino hänn d'Habsburger e Niderlag gege de Napoleon III. erlitte, wu sällewääg d'Lombardei erobert hät. Im Dusch gege Savoyen un Nizza isch sälli zum Chönigriich Sardiinie-Piemont chuu.
S Italiänisch Chönigriich isch 1861 unter em Viktor Emanuel II. gründet wore. Noch em Preußisch-östriichisch-italiänische Chrieg im Johr 1866 isch au Venedig dezüechuu, 1870 au no Rom. Säll Johr isch s Änd vu de wältlige Macht vum Bapscht gsi, wu sich in de Vatikan un de Lateran zruckzoge hät. Im Janaur 1878 isch de Viktor Emanuel gstorbe und de Umberto I. isch ihm uf de Thron gfolgt. Under ihm isch Italie rasch industrialisiert worde, und s Land isch i der Ziit vom Imperialismus zunere Grossmacht ufgstige. 1900 isch de Umberto I. bi em Attentat vo me Anarchist ums Läbe cho. Ihm isch de Viktor Emanuel III. uf de Thron gfolgt.
1911 hät Italie Libye vom Osmanische Riich eroberet und sich a Grossbritannie und Frankriich aglehnt. In de Hoffnig uff e Gebietszüewachs isch Italie, nachere einjährige Neutralität, 1915 in de Erscht Wältchrieg iigstige un hät gege di östriichisch-ungarischi Monarchii un Dütschland gchämpft. 1919 hät's s östriichisch Südtirol un di hütt kroatischi Halbinsle Istrie griegt. 1922 hät de Faschist und früheri Revolutionär Benito Mussolini im Marsch uf Rom d Macht übernoh und e faschistischi Diktatur errichtet.
D'Uuabhängigkeit vum Vatikan isch 1929 aaerchännt wore. Zwüsche 1941 un 1946 hät Italie sini Kolonie (Ethiopie, Somalia, Lyybie un Tunesie) verlore.
Italie hät ab 1940 an de Site vum Hitler am Zweite Wältchrieg deilgnuu. 1943 sin di Alliierte z Siziilie un z Süditalie aachuu, de Mussolini isch gstürzt wore un Italie hät d'Fronte gwechselt. Im Norde händ di Dütsche d Italiänischi Sozialrepublik usgrüeft. 1945 sin si us em Land verdribe wore. 1946 hät de Viktor Emanuel III. als König vo Italie abdankt und de Umberto II. isch ihm uf de Thron gfolgt. Er isch jedoch nur en Monet König blibe.
Noch em Chrieg hänn d'Italiäner in ere Volchsabstimmig für e Republiik als Staatsform gstumme. Im Vertrag vu Pariis hät's Istrie un chleini Gebiet an de Ostchüste vum Adriatische Meer verlore.
Wirtschaft
Italie het näbe ere vilsiitige Landwirtschaft au en grossi Induschtrii, vor allem im Norde vom Land. Es isch die viertgröschti Volchswirtschaft vo de EU.
Bekanti Firmene sind Leonardo, Fiat, Magneti Marelli, Armani, Benetton, Diesel, Dolce & Gabbana, Gucci, Prada, Versace, Barilla, Ferrero, Enel, Edison und ERG.
Bevölcherig
Italie hät am 1. Jänner 2010 60.387.000 Iiwohner gha un isch stoht demit z Europa an vierter Stell noch Dütschland, Frankriich un em Vereinigte Chönigriich. Sini Bevölcherigsdichti litt bi 200,03 Mänsche pro Quadratkillometer un dodemit übber em europäische Durchschnitt.
Di meiste Lüt wohne in de Gebiet in Chüstenöchi un im Flachland. Ei Merchmol vu de Bevölcherig isch de hoch Aadeil vu eltere Lüt, so isch e Fümftel vu de Iiwohner elter wie 65 Johr, während d'Geburterote dief isch. Zudemm wachst de Aadeil vu de Usländer. D'Läbenserwartig isch bi Männer 78,9 Johr un bi de Fraue 84,2 Johr.
Änd vum 19. Johrhundert isch e großi Zahl vu de Italiäner usgwandert, e Phenomen, wu sich zerscht im Norde un deno im Süde bemerchbar gmacht hät. Ziil sin hauptsächlig Amerika (USA, Argentiinie, Brasiilie) un Nord- bis Mitteleuropa gsi. Vor allem im 20. Johrhundert hät's au innerhalb vum Land Uswanderige gee, beiiflusst vor allem durch d'Entwicklig vu de Indùstrii in viile Regione im Norde.
Ethniie
D'Aazahl Bürger mit usländischer Staatsaaghörigkeit isch sit 1990 drasdisch aagstige. Lut ISTAT isch si am 1. Jänner 2010 bi 4,279,000 Persone gläge, was 7,1 Prozänt vu de Gsamtbevölcherig usmacht. Sälli Zahl isch in ächt abber noo höcher, wiil sälli Lüt nit mitzellt were, wu illegal z Italie sin. Ihri Zahl isch 2008 uff 650,000 gschätzt wore. Dezüe chömme rund 120,000 Lüt, wu Roma odder Sinti sin, devuu hänn 70.000 e italiänische Pass.
Schätzigswis läbe rund 4 Mìllione Italiäner ußerhalb vu Italie.
Sprooche
S Iteliänische isch d Amptssprooch vom ganze Land, und dernäbe sind i teil Regioone au s Tüütsche, s Ladinische, s Französische und s Slowenische als Amptssprooche anerchant.
Im Iteliänische chame drüü ferschideni Dialäktgruppen underscheide, grob gseit öppe die norditeliänische Dialäkt mit em Lombardische und em Venetische, die toskanische Dialäkt, wo dervo die iteliänischi Schrift- oder Standardsprooch chunt, und die middel- und süditeliänische Mundarte.
Mit em iteliänische Sproochegsetz vo 1999 hät me welle es par anderi Minderheitssprooche schütze: s Albanische, s Frankoprovenzalische, s Furlanische, s Griechische, s Katalanische, s Molisekroatische, s Okzitanische und s Sardische. Es isch aber mit gwüssne Uusnahme nonig vil gscheh ussert dere Absichtserklärig.
Im Trentino sind s Fersetalische und s Zimbrische als bairische Minderheitesprooche geschützt.
In es paar Alpetäler git’s no Lüüt, wo Südwalsertüütschi Mundarte reede.
Staat un Organisation
D'Staatsform vu Italie isch e Parlamentarischi Republiik mit eme Presidänt als Chef vu de Regierig. De Presidänt wird vum Parlamänt gwehlt.
Di wichtigste Gsetz vum Staat sin in de Verfassig verankert, wu am 22. Dezämber 1947 vu de Assemblea costituente bstetigt wore un am 1. Jänner 1948 in Chraft drätte isch. Si fiehrt di wichtigste Prinziip un d'Rächt un Pflichte vu de Bürger uff un lèggt d'Ordnig vum Staat fest.
Verwaltigsgliderig
Lut Artikel 114 vu de Verfassig isch Italie iideilt in Gmeinde, Provinze, Metropole un Regione. 2009 hät's 8.094 Gmeinde un 110 Provinze gee.
Regione
Vu de 20 Regione hänn fümf (Siziilie, Sardiinie, Friaul-Julisch Venetie, Aostadal, Trentino-Südtirol) e Sunderstatùs, wu ene e züesetzligi Autonomii verleiht.
Gmainde
Di zää gröschte Gmainde (Stand: 31. Dezember 2013).
Staatsbürgerschaft
De erscht Absatz vum Artikel 1 vum Gsetz 91, uusegee am 15. Februar 1992, lèggt fest, dass jede d'Staatsbürgerschaft vu Geburt aa hät, wenn
E anders Gesetz lèggt fest, dass d'Staatsbürgerschaft cha erworbe were.
Kriminalitet
Was d'Kriminalitet aagoht, ghört Italie zu de sicherste Länder vu Europa, zämme mit Spanie, Ungarn, Portugal, Frankriich, Östriich un Griecheland, wie us ere Studie vu de Vereinte Natione vüregoht.
Anderscht isch es allerdings bi de organisierte Kriminalitet us. D'Mafia un anderi Organisatione (Camorra, Cosa Nostra, 'Ndrangheta, Sacra Corona Unita) sin e Problem für d'Gsellschaft, d'Wirtschaft un d'Bolitiik vu Italie. Si hänn ihr Uursprung im Siziile vum 19. Johrhundert un sich deno au übber di italiänischi Gränze uuse verbreitet. 22 Prozänt vu de Bürger säie diräkt bedroffe. E wichtigs Mittel vu de Mafia isch d'Verbindig zu de Bolitiik un d'Kontrolle vu Deil vu de Wirtschaft. De Champf vum Staat gege d'Mafia hät abber in de letschte Johr mit de Verhaftig vu zahlriiche Mafia-Boss Erfolg verzeichnet.
Plouhinec (Morbihan)
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plouhinec lyt am Atlantik, 37 km vu Vannes un 10 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 25 m iber Normalnull.
Gschicht
Plouhinec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as Ploihinoc (1037: Ploehidinuc, 1058: Plebe Ithinuc, 1283: Ploezinec, 1284: Ploesnec, 1320: Ploeyzineuc, 1516: Ploehinec, 1636: Pluhinec).
Verwaltig
vu Plouhinec isch. Plouhinec ghert zum Kommunalverband.