cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heidi Maria Glössner
Lääbe
D Glössner isch by re Fryndin vu ire Mueter im st. gallische Uzwil ufgwagse.
Anne 2006 het si im Film Die Herbstzeitlosen – em erfolgryycschte Schwyzer Kinofilm syt Die Schweizermacher vu 1978 – aini vu dr Hauptrolle (Lisi) gspiilt un isch doodermit eme braitere Publikum bekannt woore. 2008 het si ne Hauptroll as Aneschthesischti in Tag und Nacht gspiilt, ere Dokter-Serie vum Schwyzer Fäärnsee.
Liste der Museen in Zürich
Das isch d Lischte vo de Museeè vo Züri.
Si het alli Museeè, wo’s z Züri git, und es par ähnligi Instituzioone.
Ernst Tappolet
Der Ernst Emanuel Tappolet – i französische Täggscht hät er syn Voorname Ernest gschribe – (* 21. Oktoober 1870 z Hittnau; † 2. Novämber 1939 z Basel), isch en Schwyzer Romanischt gsy. Er isch Profässer a der Universitëët Basel gsy, und zäme mit em Louis Gauchat und em Jules Jeanjaquet hät er 1899 s Glossaire des patois de la Suisse romande gründet.
Sophie Haemmerli-Marti
D Sophie Haemmerli-Marti (* 18. Februar 1868 z Otmisinge; † 19. April 1942 z Züri) isch e Lehrere und e Schwiizer Mundartdichtere us em Kanton Aargau gsi. Si isch bis hüt vor alem wägen ihrne Gedichtbänd, wo vil Värs drus vo Schwiizer Komponischte verdoont worde sind, bekannt. Es bar vo de Chinderlieder gälte middlerwyle i dr Schwiiz als Volchslieder.
Ernst Tappolet
Für s Schwyzertüütsch isch er aber au wichtig gsy. Er hät nämli es Buech über di alemanische Leenwöörter i de wältsche Tialäkt gschribe. Und uf in gaat d Uussaag zrugg, um 1900 ume seg s Schwyzertüütsch druuf und draa gsy, em Hoochtüütsch z wyche – was me hüt na gëërn zitiert, aber chuum me öpper wäiss, wëër die Idee i d Wält gsetzt hät.
Josefine Schlumberger
D Josefine Schlumberger (* 9. Juni 1994 z Mille) us dr Wyyregioon Baade isch am 25. Septämber 2015 z Naistadt as Noofolgeri vu dr Janina Huhn us dr Wyyregioon Pfalz zur 67. Dytsche Wyycheenigi gweelt woore. Si isch doodermit di segst Dytsch Wyyycheenigi vu Baade gsii. As Wyyprinzässine sin ere in ire zwelfmooneti Amtszyt d Katharina Fladung us em Rhyygau un d Caroline Guthier vu dr Hessische Bäärgstrooß zur Syte gstande.
Sophie Haemmerli-Marti
s Läbe
Dr Vater vo dr Sophie Haemmerli-Marti, dr Franz Marti (1839–1921), isch vo Pruef Buur gsi. Z Otmisinge isch er Gmeindamme worde, und er isch Grossroot vom Aargau und Bezirksamtme vo Länzbrg gsi und im Milidär Brigadekomendant. D Muetter Sophie Rüegger (1840–1888) isch d Tochter vom Oberrichter und Grossroot Anton Rüegger vo Büre im Kanton Luzärn gsi. Bim Grossvatter Rüegger und bi ihrem Götti, wo z Muri Schuelmeischter gsi isch, het d Sophie scho als chlyses Chind gleert läse. Si heig Freud gha a de Gedicht, wo si i dene ihrne Büecher gfunde het, und se gly uswändig chönne, schrybt si sälber, und si het schynts scho früe agfange sech Wortspiili und Sprüch uszdänke. Nach dr Bezirksschuel z Länzbrg het si vom 1883i bis 1887 z Aarau s kantonale Lehrerinneseminar bsuecht. D Erika Wedekind und dr Frank Wedekind, wo mit Vater und Mueter uf em Schloss Länzbrg gwoont hend, und die spöteri Dichtere Marie Heer (1869–1952) vo Märstete hend zu ihrne Aarauer Schuelfründ zelt. Under Literaturforscher gilt d Otmisingerin als wichtigschti Kwelle für d Jugendzyt vom Frank Wedekind.
Ernst Tappolet
sys Läbe
Der Ernst Tappolet chunt us ere Familie, wo um 1800 ume vo Essertines-sur-Yverdon im Wadtland uf Chüsnacht uusgwanderet isch und 1826 s Stadtzürcher Bürgerrächt überchoo hät. Syn Vatter isch Pfarer im Zürioberland gsy.
Josefine Schlumberger
Lääbe
D Josefine Schlumberger isch d Doochter vu dr Stephanie un em Rainer Schlumberger gsii, wu z Sulzburg-Laufe nee Wyyguet hän. Deert isch d Schlumberger ufgwagse. Si isch isch z Sulzburg uf d Grundschuel gange un derno uf s Markgreefler Gimnasium z Mille. Deert het si anne 2012 s Abituur gmacht. Derno het si zeerscht drei Semeschter Psichology an dr Universideet Konschtanz studiert, het si derno aber doch fir dr Beruef vu dr Räbbyyri entschiide. Noch eme Praktikum im Staatswyyguet Merschburg het si an dr Hochschuel Geisenheim asafange Önology studiere.
Ernst Tappolet
sys Läbe
Gstudiert hät der Ernst z Marburg, z Parys, z Floränz und z Züri. Am letschten Oort hät er bim Heinrich Morf über di romaanische Verwandtschaftsnäme tokteriert, s Buech Die romanischen Verwandtschaftsnamen isch 1895 usechoo. Das Wëërch hät der onomasioloogische Forschig i de Romanischtik en nöie Wääg uuftaa – es staat am Aafang von ere ganze Räie Büecher über de Woortschatz vo de romaanische Spraache. Nachanen isch er z Züri Gimileerer gsy und hät 1901 d Aarbet Über den Stand der Mundarten in der deutschen und französischen Schweiz gschribe; mit dëre hät er sich 1902 habilitiert.
Mittelstadt
Der Begriff Middelstadt oder au middelgroossi Stadt wird psunders z Tüütschland i der geografische Sischtematik pruucht für die Stedt, wo zwüsche zwänzgtuusig und hunderttuusig Ywooner händ.
Sophie Haemmerli-Marti
s Läbe
Nach der Zyt im Seminar isch d Sophie Marti zerscht uf Paris als Huuslehrere go schaffe, und denn isch si im 1887i als Schuelmeischtere uf Tale im Aargauer Jura und im 1888i is Dorf Oetlike bi Würelos im Limettaal grad a dr Gränze vom Aargau zum Züribiet choo. In ihrem Läbenspricht verzellt si, wie si fascht i dr ganze freie Zyt de Lüüt i dene Dörfer mit alem mögleche ghulfe het, mit Chleider flicke, choche, Blätzab versorge, Gschichte verzelle und Musig mache. Vo dr Zyt im Dörfli Oetlike schrybt si wie vom ene chlyne Paradys: «En rächti Lehrgotte, bsunderbar wenn si eleigge isch und alli acht Klasse underem Dume het, die isch meh wärt für d Gmein as de sterchscht Ma chönnt errote.»
Josefine Schlumberger
Lääbe
D Schlumberger isch 2014/15 Baadischi Wyycheenigi gsii un doodermit e spooti Noofolgeri vu ire Grooßdante Hildegund gsii, wu des Amt 1957/58 ghaa het.
Mittelstadt
Au s Internazionale Statistische Institut könnt die Bezeichnig.
Ernst Tappolet
sys Läbe
1904 händ s en as Profässer a d Uni Basel gholt. Im Zäntrum vo sym Leere sind deet di romanistisch Onomasiology (d Woortfäldforschig) und di romanistisch Tialäktology gstande. Syne Schüeler hät er es Wüsse vermittlet, wo si tiräkt im Nöispraachenunterricht händ chöne bruuche. Er hät sich au mit grundsätzliche Fraage zur Natuur vo de Spraachen usenandgsetzt, was zu de Publikazioone Die Sprache des Kindes (1907) und Die Ursachen des Wortreichtums bei den Haustiernamen der französischen Schweiz (1913) gfüert hät.
Mittelstadt
Stedt mit weniger als zwänzgtuusig Ywooner sind d Chlystedt und settigi mit hunderttuusig und meh sind d Grossstedt.
Ernst Tappolet
sys Läbe
Ghüraate hät er 1897 d Johanna Elisabeth Schlub (1866–1941).
Mittelstadt
Z Tüütschland tuet me für d Statistik und d Ruumplanig au no zwüsche de chlyne Middelstedt und de grosse Middelstedt underscheide. D Gränze vo dene beide Kategorie isch bi füfzgtuusig Lüüt.
Sophie Haemmerli-Marti
s Läbe
Wo ire Maa ane 1931 bimene Unglück mit em Auto ums Läbe choo isch, het sech für d Sophie Haemmerli-Marti vil ggänderet. Si isch usem Dokterhuus z Länzbrg furt und het denn meischtens z Züri gläbt, wo si zwöi vo ihrne Döchtere i dr Nöchi gha het. Si het sech a dr Uni Züri und uf Reise i der Schwiiz und im Usland mit nöje Sache usnandergsetzt und wyters dichtet und au no es baar Büecher useggää, und si het Fründschafte mit Chünschtler pflägt wie öpe mit em Urner Mooler Heinrich Danioth. Am 19. Aprile 1942, eme Sundig, isch d Sophie Haemmerli-Marti gstorbe. D Anna Kelterborn-Haemmerli verzellt i dr Biografy vo ihrere Mueter, die sig denn grad dra gsi, d Gedichtsamlig Grossvaterliedli no einisch durezluege, und als allerletschte Värs heig d Dichtere das gschribe:
Ernst Tappolet
sys Läbe
Und er isch – vilicht tipisch für en doozmaalige Pfarerssoon – Mitgliid vo der Abschtinänzler-Bewegig gsy.
Sophie Haemmerli-Marti
s Läbe
”Dis Läbe lang, dis Läbe lang Schaff witers, tue verzelle, Und gang no miteme früsche Gsang Uf d Himelstüreselle.“
Höhlengleichnis
S Glychniss vo dr Hööli isch es Gschichtli vom antike Filosoof Platon. Es goot i däm filosofische Tegscht um de tüüfschti Sinn vom Lääbe.
Sophie Haemmerli-Marti
d Arbet als Schriftstellere
Wo d Sophie Haemmerli-Marti drvo ghöört het, ass sech dr Kantonsschuellehrer und Schproochforscher Jost Winteler imene Vortrag a dr Aargauer Lehrerkomferänz für e Dialäkt i dr Schuel ygsezt und alne Aargauer Lehrer syni Schrift «Über Volkslied und Mundart» verdeilt het, het si sälber aagfange i dr Mundart z schrybe, zerscht vor allem Gedicht und Lieder und denn au chlyneri Tegscht als Kaländergschichte. Ihres erschte Büechli het Mis Chindli gheisse, und der Winteler het derzue es Vorwort gschribe. Är seit, ass leider mänge Mundartschriftsteller uf en Art schrybi, wo sech vil z noch as Hochdütsche alehni; die nöie Gedicht vo dr Aargauerin sigen es guets Bischpiil, wie’s au andersch goot. Em Winteler isch der Haemmerli-Marti ihri vierti Gedichtsamlig Im Bluest vo ane 1914 gwidmet: «Dem Verfasser der Kerenzer Mundart und Dichter des Tycho Pantander, Prof. Dr. Jost Winteler, in Dankbarkeit zugeeignet.» Und für d Gedänkschrift, wo d Aarauer Kantilehrer August Tuchschmid (1855–1939) und Hans Kaeslin (1867–1955) ane 1930 eis Joor nach em Tod vom Winteler useggä hend, het d Sophie Haemmerli-Marti au en Bytrag gliferet.
Ernst Tappolet
de Tappolet und s Glossaire
Äi Frucht vom Materiaalsammle für s Glossaire isch s zwäibändig Buech Die alemannischen Lehnwörter in den Mundarten der französischen Schweiz, Kulturhistorisch-linguistische Untersuchung gsy (usechoo 1914 und 1917). I dëm hät s nöd nu Wöörterlyschte, näi, de Tappolet tischgeriert di kulturelle, sachlichen und affektyve Motyv vo der Übernaam i d Patois. Er underschäidet zwüschet «Bedürfnisleenwoort» und «Luxusleenwoort» und charakterisiert de jewylig Gältigsruum. Au di luutlich Aapassig vo den alemanische Wöörter a di frankoprovänzaalische und französische Mundaarte bschrybt er ganz äxakt. – Sys Buech über di alemanische Leenwöörter im Wältschen isch welewääg s Voorbild gsy für em Emil Steiner sys Buech über die wältsche Leenwöörter im Alemanische (Die französischen Lehnwörter in den alemannischen Mundarten der Schweiz. Kulturhistorisch-linguistische Untersuchung mit etymologischem Wörterbuch), wo 1921 usechoo isch.
Bühler
Persone:
Höhlengleichnis
E Mönsch, wo bewusst läbt, müessti druf uus sy, durs Dänke zun ere bessere Idee vo synere Exischtänz z cho; um die Läbensuufgab goot’s em Platon mit däre bildhafte Verzellig.
Sophie Haemmerli-Marti
d Arbet als Schriftstellere
Im Bändli Grossvater-Liedli, wo dr A. Francke-Verlag z Bärn ane 1913 useggää het, zeigt d Haemmerli-Marti d Fründschaft zum badische Kunschtmooler Hans Thoma. Dä heig, so schrybt si im Vorwort, geng Fröid a dr Schwiizer Mundart gha, wo sym alemannische Dialäkt vo Bade so glychi, und heig dr Länzburgere härzlech dankt für s erschte Buech Mis Chindli. E Deil vo de Gedicht i däm Büechli het d Verfasserin em Thoma zäme mit Arbete vo anderne zum sibezgischte Geburtstag gwidmet. Un dr Thoma het derfür für d Truckuusgab d Umschlagsgrafik und es Titelbild in Aargau ufe gschickt. Zu dere Värssamlig ghört au das Gedicht, wo für viil Lüüt bis hüt schynts das isch, wo se bsunders berüert und a die eigeti Chindheit erinneret, s Eusi zwöi Chätzli …
Vil vo dene Gedicht ghöre bis hüt zu de beliebte Volchslieder vo der Dütschschwiiz, grad au die mit de Melodiè, wo dr Basler Komponischt Carl Hess (1859–1912) drzue gsetzt het. Die schöni Musig, wo der Hess gefunde het für s Wienechtsgedicht mit der erschte Strofe «Wie wär’s doch au im Winter / So trurig und so schwer, / Wenn nid s’lieb Wienechtschindli / Uf d’Erde gfloge wär», het zum grosse Erfolg vo däm Lied bytreit. Es isch immer wider i Liederbüecher abtrukt worde, so au im Schwiizer Singbuech vo 1942, und spöter hend s d Konzärt vom Zürcher Chinderchor Schlieremer Chind erscht rächt wider bekannt gmacht. No vil anderi Gedicht vo dr Haemmerli-Marti sind vo Musigkünschtler verdoont worde. Näbem Carl Hess sind das öppen der Rudolf Moser (1892–1960), der Carl Attenhofer (1837–1914), der Joseph Lauber (1864–1952), der Aarauer Werner Wehrli (1892–1944), der Ernst Bröchin (1894–1965) vo Brugg, d Seline Bebié (1872–1961) vo Aarau, der Herbert Thienemann (1884–1963), wo verschideni Liederbüecher mit Mundartgedicht useggèè het, der Alfred Stern (1901–1982) z Aarau und der Aargauer Lehrer und Chorleiter Otto Müller (1905-1995).
Me wurd dr Schriftstellere aber nit grächt, wemme ihres Schaffe uf d Gedicht und d Chinderlieder tät yschränke. Me cha zwar verstoo, ass grad die ygängige Värsli und die schöne Liedli scho gly und au über s Läbe vo dr Dichtere use guet acho sind und hüt zum literarische und em musikalische Kulturguet vo der Schwiiz ghöre, aber drby macht doch s Prosawärch i dr Gsamtusgab öppe der dritt Drittel uus, und es lohnt sech au die Sache dört drinn z lääse. Grad wäge de autobiograafische Prosategscht, wo under em Titel Mis Aargäu im 1939i truckt worde sind, het die Schwiizerisch Schillerstiftig dr Haemmerli-Marti en Pryys gää. Das Buech isch e Läbensgschicht vo ihre sälber, mit usgwählte Sache, wo si gärn dervo verzellt het. Si seit, es baar vo dene Kapitel heig si vorhär scho für Kaländer und Zytschrifte gschribe, au öppe für d Brugger Neujoorsbletter. Si verzellt vo der Jugetzyt z Otmisinge, vo de Aargauer Landschafte und vo de Lüt, wo si mit ne z tue gha het. Me cha drin öppis vernää vom Läbe uf de Burehöf und vo de Dorfschuele am Ändi vom 19. Johrhundert, und immer wider vo der Gägend rund um Länzbrg, zum Bischpiil wemme die vo dr Jurahööchi ob Schinznach obenabe aluegt: «Do ruschet wit unde bim Wildistei verbi di grüen Aare im Jura no, de Haschberg luegt hochmüetig übers Land ewägg, äne am Lütisbuech und übere Staufbärg us glitzeret de Hallwylersee, und hinderem Maiegrüen stöhnd d Schneebärge do wine mächtigi silberigi Mur.»
Vo Adüütige i verschidene Tegscht und dank dr churze Biografy vo dr Dochter Anna Kelterborn-Haemmerli weiss mer, ass d Sophie Haemmerli-Marti gärn immer wider uf Reise ggangen isch, i dr Schwiiz und au im Ussland, und ass si sech für Kunscht intressiert het. Vo den Erläpnis uf dene Fahrte isch im trukte Wärch fascht nüüt z läse. Me gseht numme im Kapitel über ne längen Uusflug is Tessin, ass si au als Reiseschriftstellerin öppis z biete gha het. I de Summerferie isch si emol mit ere Dochter in Süüde ggange, für ne Familie in ere Landstadt dozmol gar nüt sälpverstäntlechs. Si schrybt vom Tampfschiff ufem Vierwaldstettersee (si seit em Ländersee) und vom dozmol üebleche Zwüschehalt mit dr Ysebaan vor em Gottertdunäll, wo’s ofebaar nümm so gmüetlech zueggangen isch wie vorhär: «… und di guet Suppe z Göschene obe, wo eim de Herr Zahn früecher ame no sälber usegschöpft het, hämmer weidli müesse abeschütte.» Si beschrybt d Lüüt und d Beobachtige vo underwägs so farbig und fyn und mit ere schöne Sproochmelody, ass’s e Fröid isch zum lääse. Im Maggiadaal het se dr Wirt früntlech zu sym Huus gfüert: ''«Potztusig, wi hämmer d Auge ufto! Das isch no einisch es bhebigs alts Tessinerhus gsi, ganz vo rote Ziegelsteine ufgsetzt, mit zwo breite Terässe und ere Trübellaube hindenusse.»'' Me list vo de Sache, wo si uf em Wäg i de Dääler atroffe hend und no meh vo de Bigägnige mit de Tessiner Lüüt, vom Läbe uf dr Piazza und im Grotto, und au dervo, wie dene beide Froue us em refermierte Aargau s katolische Wäse am Dorffäscht vo Maria Himelfahrt Ydruk gmacht het, und öppen au wie me i de Dörfer so gärn Lieder gsunge het, was dr Haemmerli-Marti jo ebe immer wichtig gsi isch. Dä Reisepricht isch voll vo volchskuntleche Sache. Und me gseht, ass es de Gescht us em Norde guet ggangen isch bis zum Ändi vo de Ferie: ''«s halb Dörfli isch mit is a d Bahn cho, wos het müesse si, und zu allne Pfeischterlöchere us händs is no gwunke. … «A rivederci», hets is nochetönt vo allne Site, wo s Bähndli abpfiffe het, «a rivederci!»''
Wärtvoll sind im Buech Mis Aargäu au d Pricht über Bigägnige vo dr Sophie Haemmerli-Marti mit Schriftsteller, wo si vonne öppis glehrt het für ihres eigete Schaffe, wie mid em Winteler, em Carl Spitteler z Luzärn ane 1906 (Mi erscht Spittelerwisite) und em Simon Gfeller. Dr Gfeller, wo im glyche Joor wie d Aargauer Pruefskoleegin uf d Wält cho isch, het ere bi ihrem erschte früeche Bsuech im Ämmedaal grad son en Ufgab mitgäh, wie se d Haemmerli-Marti für ihri Schrifte au scho sälber uf sech gnoo het: de Lääser d Mundartwörter wo’s nötig isch z erkläre: «… und de Schuelmeischter rüeft, chuum as er mi Name vernimmt: ”Neinis bim dise n o Eine, d Ihr chömid mer iez grad ebe rächt!“ Seit s und tuet d Schublade uf und streckt mer en dicke Bündel Gschribnigs vors Gsicht: ”Dr chöit das heinäh u düreläse u alli Wörtli wo d er nid versteit, schribet er uf, as e si cha uslegge im Wörterbuech!“»
Mid ihrne Gedicht und em Aargauerbuech het d Dichtere usem Bünzdaal es guets Dokumänt für d Mundart vo däm Deil vom Bärner Aargau, wo si gläbt het, ufgstelt. I der Yleitig vom Mis Aargäu seit si derzue sälber: «Derbi bini nie müed worde, a mim liebe Othmissinger-Dütsch ume z fiele und z putze, bis s mer gsi isch, es heig iez de rächt Glanz übercho.» Do derby het si vil Mundartwörter und Redewändige, wo süsch vilecht nümm allgemein bekannt wäre, überliferet, und si het ganzi Zylete vo dene Wörter mit anderne Dialäktusdrück erklärt, so wie s dozmol au anderi Schriftsteller sid em Hebel und em Kuen gmacht hend. Si schrybt: «Mini unkambletschte Othmissinger Chnörre hani im Wörterbuech probiert z verschitle.» So ne Wortreje isch scho uf sächs Syte im Ahang vom Buech Mis Chindli abtrukt (lueg s Wörterbuech im ”Mis Chindli”), und au i de spötere Büechli het’s wider so Glossaar, wo e farbige Ydruck vo der alte Mundart i der Umgäbig vo Länzbrg vermiddle.
Dank de fantasyvoll und läbhaft gschribene Wärch i dere spezielle Form vom varianterychen Aargauertüütsch zellt me d Sophie Haemmerli-Marti zu de bedütende Persone vo der alemannische Dialäktliteratur vom früene 20. Joorhundert. Dr Carl Günther (1890–1956) vo Rhyfälde, Aarauer und spöter Basler Seminardiräkter, het i sym uusfüerleche Nochruef uf d Dichtere das gschribe (doo jetz frei in Tieläkt übertreit): «Me wird a se tänke, wil si di müeterlechi Hüeterin vo dr Mundart vo üsere Heimet isch, die Mundartdichteri, wo mit tüüfem Gspüüri für iry Verantwortig gschaffet und wo dr Heimetdichtig nodisno ganz neui Gebiet uuftoo het.»
D Sophie Haemmerli-Marti het gärn vor Publikum us ihrne Wärch vorgläse, und dezue isch au öppe – wie d Anna Kelterborn-Haemmerli prichtet – e Chinderchoor ufträtte, wo es baar vo dene Liedli gsunge het. Vo sonere Lääsig z Sangalle het d Oschtschwiizer Tieläktdichtere Frida Hilty-Gröbly gschribe: ''«Wo d Sophie Haemmerli ufghöört hat läse, isch es e Wiili lang müüslistill plebe, so stark isch dr Iidrock gsii, wo üseri grööscht Mundartdichteri uf erni Zuehöörer gmacht hät. — Wie hammer üüs gfreut, dass d Frau Haemmerli am andere Taag no e chli z Sant Galle plebe n ischt!»''
Ihry Büecher het d Sophie Haemmerli-Marti bi grosse Schwiizer Verlääg chönne useggää, und vo me Deil dervo sind au spöter neui Uflaage gmacht worde. Vilecht isch es dank em Suurländer-Verlag z Aarau derzue cho, ass si der Lehrer und Schriftsteller Josef Reinhart us em Soledurnische het lehre könne, wo syni Wärch deils au bi däm Aarauer Huus useggä het. Im Gedichtband Schwyzer Meie vom Adolf Guggebüel und em Georg Thürer sind es bar Stück vo ihre abtrukt, d Mundartzytschrift Schwyzerlüt het anne 1943 es ganzes Dopelheft dr Aargauerin gwidmet, und dr Seminardiräkter und Schriftsteller Carl Günther het drfür es Läbensbild von ere gschribe. Dr Günthe het im Uuftrag vo dr aargauische Regierig vo 1947 bis 1952 au die drüübändigi Gsamtusgoob vo dr Haemmerli-Marti irne Schrifte bsorget, wo au bim Suurländer usecho isch. )
Gedicht zum Früelig
Im Wärch vo dr Dichteri hend vil Värs mit de Johreszyte z tue, am meischte mit em Früelig, wo si immer wider mit dr Chinderwält verglycht. Ane 1914 isch bim Franke Verlag z Bärn mit ere Witmig an Jost Winteler s Büechli Im Bluest usecho, wo afoot mid däm Gedicht:
”De Früelig zündt sis Ampeli a: «I mues dänk heiter mache! Seh, Haselbusch, gang du vora, Lueg, as di Lüt verwache.»
Potztusig, goht iez s Wärche los! «Gschwind nones bitzeli Räge,» Rüeft usem Garte d Tuberos, «Mer wänd zerscht s Stübli fäge!»
Das isch en Lärme und e Pracht Uf euser alte Ärde! «Jez no früsch Umhäng häregmacht, Und denn chas Oschtere wärde!»“
es Wienechtslied
Bi de vile Gedicht und Lieder für d Advänts- und d Wienechtszyt isch eis, wo bsunders vo dr Haemmerli-Marti ihrere ryche Fantasy läbt:
”Im blaue, blaue Himelsbett Lit s Jesuschind und seit: «I wett, I wer nid allewil elei, Adie, morn chumi wider hei!»
Ganz lislig leits sis Hömmeli a, (D Maria hets parat gmacht gha), spannt d Fäckli uf und flügt gradus Zum hindere Himelspfeischterli us.
Es fallt uf d Ärde, wine Stärn, Und findt no alles glich wi färn, Zündt jedem Hus es Liechtli a, Und Träne hets au z tröchne gha.
Am Morge düßelets wider zrugg, Gschwind über d Rägebogebrugg, Lit no echli is Bett und singt, Bis d Muettergottes zmorge bringt.“
Zytgschicht
Wenn s i de Gedicht und i de Prosategscht vo dr Sophie Haemmerli-Marti au fasch ganz um privati Erläbnis, um Gfüel und Läbenssituazioone und um filosofischi Motiv goot, findet me drin doch mängmol en Usdruck vo aktuelle Sache us dr Zytgschicht. Es isch d Reed vo technische Neuheite und vo Momänte im öfentleche Läbe. Im Band Allerseele sind schwärmüetegi Värs gsamlet, wo vom Stärbe und vo dr Tragik vom Chrieg handle; das chunt vo dr Zyt vom Erschte Wältchrieg här, wo si mit erläbt het. Ire Ma het als Dokter im Aktiyvdienscht bi de Sanitätstruppe vo dr Schwiizer Armee Dienscht too und het deheime gwüss dervo prichtet. Und me het schynts übere Jura hi bis uf Länzbrg dr Gfächtslärm im Elsass ghört, wie im Gedicht «De Chrieg» z läsen isch:
Ernst Tappolet
de Tappolet und s Glossaire
Äigetli hett er si 1940 la welen emeritiere, zum all syni Chrefft chönen em Glossaire zur Verfüegig stele. Äis Jaar voranen isch er aber mit 69i ganz plötzli gstoorbe.
Schynige Platte-Bahn
D Schynige Platte-Bahn, abgchürzt SPB, isch e elektrischi Zahnradbahn im Berner Oberland ider Schweiz mit ere Schpuurwiit vo 800 mm, wo vo der Jungfraubahnen Management AG aus Nostalgiebahn betriibe wird. Sie füehrt mit ere 7,26 Kilometer länge Strecki vo Wilderswil bi Interlaken uf Schynige Platte, e Bärghang, mit ere schöne Ussicht ufs Bärgpanorama Eiger, Mönch und Jungfrau. Vom Grat us gseht mer de Brienzersee, Interlaken u der Thunersee.
Sophie Haemmerli-Marti
Zytgschicht
”Ghörsch donnere ab der Gisliflue? Es isch de Chrieg. Mach s Pfeischter zue! Mag d Sunne au no abe schine? Sind Hus und Heimet morn no mine? Isch alles nid en böse Traum? S git wider Bluescht am Öpfelbaum Und Vögel druff, wo Lieder singe – Und eusereim wott s Härz verspringe.“
Schynige Platte-Bahn
Di durchschnittlich Stiigig vode Bahnstrecki isch 190 %, di grööscht 250 %. Di chlinscht Kurveradius isch 60 Meter. D Zaastange hät s Syschtem Riggenbach-Pauli und Von Roll.
Konrad Steffen
Dr Konrad Steffen (* 2. Jänner 1952 z Züri ; † 8. Augschte 2020 uf em Grönländische Inlandyys) isch e Schwyzer Glazioloog gsii. Är isch Diräkter vu dr Aidgnessische Foorschigsaastalt fir Wald, Schnee un Landschaft, Profässer am Institute for Atmosphere & Climate vu dr ETH Züri un Profässer im Fachberaich Architecture, Civil and Environmental Engineering an dr EPFL Lausanne gsii. Är het in syre berueflige Laufbahn e Raie vu Mässverfahren entwicklet, wu zum Verständnis vu dr Dinaamik vu dr Kryosphäre bryydrait ghaa hän haben.
Ernst Tappolet
de Tappolet und s Schwyzertüütsch
I synere Aarbet über de Zuestand vo de Mundaarte i de französischen und de tüütsche Schwyz vo 1901 schrybt er, wie d Schriftspraach mee und mee i d Tialäkt ydringt und sich i de Spraach vom Volch bräitmacht. Im Wältschland isch d Verdrängig vo de Mundaart synere Mäinig naa gägenüber de Tüütschschwyz zwäihundert Jaar voruus gsy. Er isch sich sicher gsy, das au der Oschte vo de Schwyz em Weschte folgt, und isch fescht überzoge gsy, das Züri di eerscht Schwyzerstadt wiird, wo me hoochtüütsch redt. Won er uf ere chlyne Straass i dëre Stadt zää Lüüt öppis gfrööget heg, heged em sächs devoo uf Hoochtüütsch Antwort ggëë. Und wänn er öpper i der Isebaan wel aarede, wo mer em de Schwyzer nöd grad aagsäch, seg er ganz verläge, i welere Spraach er das jetz sell mache. Er täili em Otto vo Greyerz syn Glauben an e schwyzertüütsch–hoochtüütschi Zwäispraachigkäit (Diglossy) nöd rächt, d Spraachgschicht und de Spraachwandel chön er nu soo interpretiere, das s Schwyzertüütsch vor em Hoochtüütsch zruggwycht. D Reakzioonen uf syni Schrift sind verschide gsy. En Rezänsänt i de Basler Allgimäine Schwyzer Zytig hät gmäint, mer chönn ja über em Tappolet syni Publikazioon tänke, was mer well, aber si zäigi, wie wichtig s seg, sälbschtbiwusst für di äige Spraach yzträtten und s Schwyzertüütsch z pfläge. Nu gspöttlet hät de Näbelspalter, lueg daadezue s Bild rächts; alem Aaschy naa isch em Tappolet syni Theese wyt ume dischgeriert woorde! – Ytroffen isch ämel öppis anders, weder as de Tappolet gmäint hät: Di schwyzertüütsche Mundaarte sind zwaar alewyl mee uusgwäsche, aber iri Läbigkäit isch käs Bitz chlinner weder vor hundert Jaar, im Gägetäil.
Toggenburger Hausorgel
Toggeburger Husorgle sind Husorgle, wie s tüpischerwys im Toggeburg vo 1754 bis 1821 baut worde sind. I däre Zit sind im Tal meh as 100 sötigi Inschtroment entschtande. Si sind mit Schnitzeraie gschmückt ond mit bluemige Ornament ond Rocaille bemoolt. Gschpilt händ die Orgle mit ihrem fäschtleche Klang de Mäscht Fraue zom Begläte vo de pietistisch gfärbte Husaadachte.
Konrad Steffen
Lääben und Wiirke
No sym Dipoloom (Dipl. Natw.), wun er anne 1977 kriegt het, isch er anne 1984 zum Thema „Oberflächentemperatur einer arktischen Polynya: North Water im Winter“ promoviert woore. Nääbe andere Posizioone isch er vu 1991 bis 1992 Schefredakteer vu dr Annals of Glaciology – Remote Sensing of Snow and Ice gsii, vu1991 bis 1999 Chairman vum Polar Data Archive Distribution Advisory Group vu dr NASA/EOSDIS un vu 1999 bis 2000 Schefredakteer vu dr Annals of Glaciology – Cryosphere Models and Validation. Vu 1997 bis 2005 isch er Profässer fir Geografy an dr University of Colorado Boulder gsii. Vu 2005 bis 2012 isch er Diräkter vum Cooperative Institute for Research in Environmental Sciences gsii. Im fimfte Sachstandsbericht vum IPCC isch er Hauptautoor vum Kapitel iber d Kryosphere gsii.
Sophie Haemmerli-Marti
Zytgschicht
Es einzelns Gedicht us dr Schrybtischschublade vo dr Dichtere, wo postum i dr Gsamtusgob vo de Wärch abtrukt isch, bringt muetig d Froog vom Frauestimmrächt ufe Tisch:
Konrad Steffen
Lääben und Wiirke
Dr Steffen isch schwyzerisch-US-amerikanischer Doppelbuurger gsii. Am 8. Augschte 2020 isch er im Alter vu 68 Joor deetli veruuglickt z Grönland, wun er in dr Neechi vu dr Baasis Swiss Camp 70 km nordeschtli vu Ilulissat im Inlandyys in e Glätscherspalte gheit isch. Är het e Frau un zwai grooßi Chinder hinterloo.
Frank Dietsche
Dr Frank Dietsche (* 18. Oktober 1938 z Berlin) isch e dytsche Leerer un en alemannische Liedermacher.
Bühler
Ort:
Gewässer:
Toggenburger Hausorgel
Vorläuferinne
Vor allem im Elsass, aber au i andäre europäische Gägäde, wo mer d Orglebaukunscht behärrscht hät, hät sich im 17. ond 18. Johrhondert näbet de Cherchenorgle d Husorgle entwicklet, wo zom Schpile vo de Husmusik beliebt gsi isch. Die Inschtroment sind wie Möbel uufgschtellt worde. Si sind i de Regel mit Lippenpfyfe usgschtattet. Mer hätt enä au Orglepositiv, Husorgle, Zimmerorgle oder Schtobenorgle gsäät.
I de Schwiz sind d Inschtroment urschprüngli vo Schryner baut worde. Ab öppe 1700 häts denn die erschte Schpezialischte ghä. Wo denn wäg de Reformatio s Orgleschpyl i de Cherche vobote worde isch, sind im Zöripiet d Husorgle vo Musiggsellschafte gschpilt worde. I dä säbere Gäged isch de Orglebau guet beschrebe. Döt sind sit de 1640er-Johr mehreri Orglebauer bekannt.
Wendelin Looser
S isch welläwäg äm Wendelin Looser (* 14. April 1720 z Kappel, † 25. Februar 1790) sin Vodienscht, dass d Orglebaukunscht im Toggeburg uufcho isch. Er schtammt vom evangelische Gschlächt vo de Looser, wo im obere Toggeburg vill vorchonnt. Sini bekannte Orgle sind us de Johr 1754 bis 1781, aber vomuetli hät är scho vorhär Orgle baut.
De Wendelin Looser isch de erschti bekannt Toggeburger Orglebauer. Won är sini Kunscht glehrt hät, wääsmer nöd. Ufschluss ghä chönnt villicht, wemer wööst, wohär d Papyr-Taschteblättli chömed, won är bi allne sine Orgle brucht hät ond wo d (Johres-) Zahl 1710 druf schtoht. Si schtammet welläwäg vom Vorrot vo sim Lehrmaischter.
Joseph Looser
De Joseph Looser (* 26. Oktober 1749 z Kappel, † 7. März 1822) isch de Soh vom Orglebauer Wendelin Looser gsi. Er isch vo sim Vater schon früeh in Orglebau ygfüehrt worde ond hät a sim letschte Wärch mitgschaffe. De Joseph Looser hät i sinere Orglebauwärchschtatt om die 50 Husorgle baut. Är hät ä ganzi Raihe vo Ämter gha ond isch onder anderem Gmändamme gsi.
Johann Melchior Grob
Vom Johann Melchoir oder Hans Melchior Grob (* 16. Januar 1754 im Hemberg) wääs mer fascht nünt. Är hät sini Wärchschtatt vom Hemberg uf Ebnet zögglet, won er s Bürgerrächt öbercho hät ond am 8. Juli 1832 gschtorbe isch. Äm Grob chönnd i de Zitschpanni vo 1781 bis 1813 drü Cherchenorgle z Gräniche, z Lötzelflüeh ond z Payerne ond vier Husorgle zuegordnet wärde (Schtand 2019). Är hät uf d Flügeltöre ond uf die ornamentale Bemolige i de Blautö vozichtet. D Forme vo sine Orgleghüs sind ganz voschide ond är hät sini Orgle nöd noch ämene beschtimmte Schema baut wie die andere Toggeburger Husorglebauer.
Ulrich Amma
D Ulrich Amma (amtlech Ulrich Ammann, * 13. Februar 1766 z Alt Santjohann, † 27. April 1842) hät als Orglebauer no ä chlini Bedütig. Well är bim Johann Melchior Grob d Lehrschtell nöd öbercho hät, hät er inere vierjöhrige Arbät 1780 bis 1784 sälber ä Husorgle baut. Si isch sis änzig Wärch blebe. D Ulrich Amma isch schpöter mit sine Schtock-Flöte ond Schtock-Glarinette berüehmt worde. Die Inschtroment hät mer chöne als Bergschtock bruche. Si sind i de napoleonische Zit vo de französische Offizier bekannt worde ond mer häts gschätzt als Kuriositäte. I sim Teschtament hät är de Sekundarschuel Nesslau ond de Primarschuel Onderwasser ä Legat vomacht.
Frank Dietsche
Lääbe
Dr Dietsche isch z Berlin uf d Wält chuu. Wun er drei Moonet alt gsii isch, isch sy Failie uf Chränzech zooge. Är isch z Löörech uf s Hebel-Gimnasium un derno uf Schuele z Baasel un z Bärn, wun er d Matura gmacht het. No dr Schuel het er z Bärn un z Minche Pedagoogik studiert un isch derno anne 1967 Grundschuelleerer woore. Unterriichtet het er an Schuele z Leiberdenga, z Sitzechilch un z Dannechilch. Ab 1970 het er z Sitzechilch gwoont, mittlerwyyli woont er z Obereggene. Är isch ghyroote un het mit syre Frau Traudel drei Chinder.
Toggenburger Hausorgel
Hainrich Amma
De Hainrich Amma (amtlech Heinrich Ammann, * 18. September 1763 z Wildhus) hät no ä paar wenigi Husorgle baut. Nebet de Orgle im Toggeburger Museum isch äni i de Kapelle z Obermutte, äni i de Cherche z Tschiertsche ond äni im Museum Ackerhus z Ebnet bekannt. De Ammann isch 1814 als Schrinermaischter z Wildhus nochwysbar. Schpöter hät är uf Grabs abe zöglet, won är am 2. Januar 1836 gschtorbe isch.
Konschtrukzio
D Toggeburger Husorgle händ im Grosse ond Ganze än änhätleche Ufbau. Äs sind vohältnismässig äfachi Orglepositiv, womer bim Bau hät müesse die gring Höchi vo de Wohnrüüm berücksichtige. Im i de Regel us Tanneholz bauti Orgleghüs isch onä s Gebläse ond dröber de Windchaschte mit de Schlääflade. Da isch än Holzrahme, won i so vill Chammere tält isch wies Taschte hät. S ganz Orgleghüs isch ähnlech wie d Schränk ond d Truhe vo dä säbere Zit mit Ornament bemolt.
I de Mitte vor de Organischtin isch s Manual, wo mer mit ämene Schiebdeckel cha zuemache. S Manuel goht öber vier Oktave ond hät 49 Taschte. Obedra chamer d Flügeltöre ufmache ond denn gseht mer de Orgleproschpekt, wo us Metallpfyfe beschtoht. Die Metallpfyfe sind je noch Orgle i voschidener Art ond Wys de Grösse no agordnet. D Orgelpfyfe, wo nochänand de Tonläätere no chiemed, sind abwechsligswys uf de rächte ond linke Site (sogenannti C- ond Cis-Site). So hät mer chöne vomyde, das nochenand chömendi Pfyfe mittönet.
Klang
D Labialpfyfe sind offni ond deckti Holzpfyfe ond offni Metallpfyfe. D Toggeburger Husorgle sind mit zwää bis acht Regischter usgschtattet. Si sind nöd uf d Chammerto gschtimmt, sondern uf de früener üeblech Chorto, wo än halbe bis än ganze To tüfer isch. S a1 bischpilswys hät denn 415 schtatt 435 Hertz.
Wemmer alli Regischter brucht, händ d Toggeburger Husorgle än ruumföllende, warme To. Si sind nöd no historisch wichtig. Sie sind au musikalisch wertvolli Inschtroment ond passed guet för än Vortrag vo Orglekomposizione vo ältere (dütsche) Maischter bis zu Johann Sebaschtian Bach.
Vobrätig
D Orglebaukunscht im Toggeburg isch än örtlech ond zitlech ygränzts Phänomeen gsi ond no währed zwoo Generazione pflägt worde. Die Entwicklig isch amäne bsondere Omschtand z vodanke gsi, äm Pietismus. Da isch ä Schtrömig gsi, wo im 17. Johrhondert innerhalb vom Proteschtantismus ufcho isch ond im Toggeburg recht wyt vobrätet gsi isch. Im pietischtische Glaube isch die persönlich Ärweckig wichtiger als wösseschaftlechi Glehrsamkät. Dank däm hät de Husvater so guet chöne predige wie än usbildete Theolog. Mit de Firschtchammere i de Toggeburger Hüser hät mer än ideale Ruum gha för Vosammlige, womer im Schatte vo de näägne Cherche abghalte hät.
D Chäufer vo dene Husorgle, wo yhämischi Kunschthandwärcher baut händ, sind evangelische Familie im paritätische Toggeburg gsi. Sie händ die Inschtroment i de Firschtchammere ufgschtellt ond si för fyrlechi gaischtlechi ond för weltlechi Musig brucht. Da isch innere Zit passiert, wo i de Mitte vom 18. Johrhondert agfange hät. D Haiminduschtri, wo do ufblüeht isch, hät zo grossem Wohlschtand gfüehrt.
Zum gröschte Tääl sind d Toggeburger Husorgle is Obertoggeburg ond is Neutoggeburg gliferet worde. Ähnlechi Inschtroment chömmed zom Tääl au an andere Ort vor, zom Bischpil i de räschtleche Oschtschwiz, im Wallis, z Sumiswald oder im Elsass.
Nöd schtimme tuet d Theori, dass sich d Husorgle im Toggeburg vobräätet heg, well de Huldrich Zwingli d Cherchemusig vobote hät. Im 17. Johrhondert häts no i käner reformierte Cherche i de Oschtschwiz während äm Gottesdienscht Musig ghä. Noch öppe 1750 – da isch im Voglych zor Nochpurschaft sehr früeh gsi – isch d Cherchenorgle no-dis-no i d Toggeburger Cherchene zroggkehrt. Die erscht bekannt Toggeburger Husorgle schtammt us äm Johr 1754. D Blüetizit vo de Husorgle isch im letschte Drettel vom Johrhondert gsi ond isch bis chorz noch 1810 gange. Zo däre Zit sind z Chappel, z Chrummenau, z Nesslau ond sit 1788 z Alt Santjohann scho Cherchenorgle gschtande.
Frank Dietsche
Lääbe
Aagregt dur dr Professor Percy G. Watkinson het er anne 1977 aagfange Lieder un Ballaade uf Alemannisch z schryybe un z vertoone. Är singt die Lieder zue dr Gitarre un het zwoo CD uusegee.
Im Dezämber 2000 het er d Johann-Peter-Hebel-Medaille vu dr Regionalgruppe Hegau vu dr Muettersproch-Gsellschaft iiberchuu. Im April 2003 isch er mit em Europäische RegioMundart-Bryys vu dr Europäische Kultuurstiftig „Pro Europa" uuszaichnet woore.
Bühler
Sunschtigs:
Christa Heimann-Buß
D Christa Heimann-Buß (* 8. Augschte 1946 z Sitzechilch as Christa Buß) isch e dytschi Dialäktautoori.
Höhlengleichnis
S Gschichtli goot so: Dr Sokrates seit syne Schüeler, me chönn sech di geischtigi Situazioon vo de Mönsche so dänke, dass si wie ygschpeert in ere dunkle Hööli sind. Es gubti zwar en schwirige Wääg us däm tüüfe Loch dur es ganz stotzigs änggs Dunäll ufe Bode uf dr Ärden ufe, wo men äigentlech vil besser chönt sy, aber die, wo dunde sind, wüssed nid emol ass hinder iine no öpis isch und men au chönt usegoo. Und d Lüüt blyben eifach dunde, si sind sowiso abunde und sitzed eso am enen Oort, ass si numen e dunkli Wand grad vor sech chön gsee. Niemmer tuet öpis dra ändere. Und si lueged nid ume und gseend nid, was rings ume bassiert, und nid emol die andere Lüüt und eerscht rächt nid iiri eigeti chümmerlechi Laag. Es chunt vo ganz wyt oben a dr Wand vom Schacht hinder de Lüüt es Liecht wie vom ene chlyne Füür; die im Dunkle merked öpis vo däm Liecht ooni z wüsse, wohär ass es chunt: Es git nämlech Schätte a dr Wand vor iine; die scheemehafte Erschynige git’s, wil öper hinder ere Muur Sache wie bim Schattespiil umetreit. D Mönsche sitze döört und meine, die Schätte, wo me gseet, siged sälber di ganzi läbigi Würklechkeit. Si reded sogar mit sech drüber zum die Schattewält z verstoo und blybed joory, jooruus i dere ybildeten Umgäbig.
Martin Wangler
Dr Martin Wangler (* 11. Juli 1969 z Fryburg) isch e dytsche Schauspiiler un Kabarettischt.
Sophie Haemmerli-Marti
Zytgschicht
”D Frau deheim und dusse“
Höhlengleichnis
Und won er das eso verzellt het, frogt dr Sokrates jetz syni Schüeler, was ècht wääri, wenn halt doch emol eine vo de Gfangene frei chämti, chönt ufstoo und go umeluege. Är gsuchti ufeismol s Liecht, wo hinder iine isch, und wäär vonnem bländet, är chönnt äntlech die Sache gsee, wo s Schattespiil vonne chunt, und das alles wäär für ne ganz frömd und chuum zum glaube; drum würd sech so öper z’eerscht lieber grad umdräie und an alt Platz abhocke zum wie alli andere eifach wider de baar Schätte zuezluege. Är würd au emene Frömde, won em seit, s Ächte sige doch die bewegte Gägeständ und s Liecht wyt oben und ebe grad nid die schlächti Projekzioon, dänk gar nid glaube. Und wänn öper sogar dr stotzig Wääg dur s Dunäll ufen uf d Ärde giengti, wäär das alles, won er erläbt und gseet, am Aafang z vill fürne; derby gieng’s nume däwääg mit dr Zyt und nume wänner muetig gnueg isch zum so wyt goo, ass er merkt: S Liecht, wo tüüf is Dunkle abelüüchtet, isch jo d Sunnen am Himel. Und me cha sech dänke, ass so eim, wo dobe gsee hätt wie alles isch und wo vilech wider id Hööli abe chämti, niemmer dört unde würd glaube.
Dr Sokrates heig mit däre Gschicht de Schüeler welle zeige: Grad eso wie mit de Lüüt i dr Schattewält sig’s ebe mit üsem Lääben i dr eigeten Exischtänz; me chönnt sech d Sache um eim umen i der reale Wält wie son es Schattespiil dänke; und numen uf däm schwirige Wääg us dr Hööli use und as Liecht ufe chönnt d Seel vom Mönsch, wenn dää gnueg Chraft het zum so vill dänke, i ne geischtigi Wält ynegoo und nodisno vrstoo, wie alles im Universum vo den algemeinen Ideeè här chunt, z alleriletscht no vom grosse gültige Prinzip vom «Gueten» an sich, wo füre Platon s Hööchschten isch und won er drfür i däm Glychniss d Sunne nimt.
Christa Heimann-Buß
Lääbe
No dr Volksschuel het d Christa Buß Chauffrau gleert. Anne 1966 het si dr Artur Heimann vu Chander ghyroote, si hän zäme zwee Siin. Vu 1982 bis 1997 het si z Sitzechilch en chlaine Chauflade gfiert, wu si vu ire Mueter ibernuu ghaa het.
Sophie Haemmerli-Marti
Zytgschicht
”Was e Frau im Hus sell gälte, Chunnt s meischt uf si sälber a. Ma und Frau sind Doppelwälte: D Liebi mues si zämeha.
D Frau im Bruef – i säbem Stückli Gits en trurig faltsche Ton. Uf em i fehlt immer s Tüpfli: Ganzi Arbet, halbe Lohn.
Christa Heimann-Buß
Lääbe
Anne 1980 het si aagfange mit schryybe, vor allem Gediicht uf Markgreefler Alemannisch, derzue au Chuurzgschiichte. Ire eerscht Gediichtband „Herztröpfli“ het si 1992 uusegee, syterhäär het si nomool drei Gediichtbänd vereffetligt. Fir dr „Bund Heimat und Volksleben“ het si au greeßeri un chlaineri Theaterstuck gschriibe. Im Joor 1999 het si mit em Musiker Werner Wißner un em Dialäktdiichter Hansfrieder Geugelin s „Trio Blauewind“ grindet, wu bis um dood vum Geugelin anne 2019 Dialäktlieder in dr Aart vum tradizionälle Volkslied gsunge het. E Dail Gediicht un Gschiichte vun ere uf Alemannisch un Hoochdytsch sin au in Anthologie uusechuu, z. B. in weleweg selleweg.
Sophie Haemmerli-Marti
Zytgschicht
D Frau im Staat: di flöttischt Büri Gilt nid, was der underscht Chnächt: As si schaffi, schwigi, stüri, Das isch ires Bürgerrächt.
Martin Wangler
Lääbe
Dr Wangler isch z Braitnau ufgwachse un het Zimmermann gleert. Uf dr Braitnauer Buurebiini het er sy Inträssi am Schauspiil entdeckt. Är het s Abituur uf em zweete Bildigswääg gmacht un derno vu 1995 bis 1998 an dr Hochschuel fir Musik un Darstellendi Chunscht Mozarteum z Salzburg Schauspiil studiert. Vu 1999 bis 2001 het er e fescht Engaschmänt am Staatstheater Oldenburg ghaa un vu 2001 bis 2003 am Stadttheater Ingoldstadt ghaa un deert verschiideni Rolle im Spräch- un Musiktheater gspiilt. Syter anne 2003 läbt er wider z Braitnau un schafft as freie Schauspiiler fir Film un Fäärnsee, unter anderem chännt mer en fir syni Roll vum Bernd Clemens in dr Serie „Die Fallers“.
Sophie Haemmerli-Marti
Zytgschicht
Und wenns Chrieg git aller Ände: D Söhn und d Manne müemmer lo, Müend mit zämebundne Hände D Wält lo zunderobsi goh.
Tüend ech d Sunne nid verhänke: S Schwizerland brucht Ma und Frau. Lönd is rote, hälfe, dänke – Und lo stimme lönd is au!“
Gedänkjoor 2018
D Erinnerig a d Dichtere vo Otmisinge isch im Aargau und drüber use immer läbig blibe. D Wärch vo dr Sophie Haemmerli-Marti sind für sich sälber und i Gedicht- und Liedsamlige wider nöi useggää worde. Am Huus vo dr Familie Marti im Dorf, wo si ufgwachsen isch, und am Dokterhuus z Länzbrg het me scho früener Dafele mit Inschriften aprocht, wo uf se vrwyse. Und bim Baanhof vo Länzbrg git’s d Sophie Haemmerli-Strooss.
Im Joor 2018 hend d Stiftig vom Museum Burghalde z Länzbrg, d Ortsbürgergmeind vo Länzbrg und d Gmeind Otmisinge zämen imene ryche Jubiläumsprogramm a d Aargauer Dichtere erinneret. S Programm het 150 Hundertfüfzg Johr Sophie Haemmerli-Marti gheisse. Am 18. Februar 2018 isch im Alte Gmeindsaal z Länzbrg dr erscht ofiziell Feschtoobe gsi, mit Reede zum Wärch vo dr Sophie Haemmerli-Marti und mit Lieder, won e Chinderchoor vortreit het. S ganze Joor dur het d Stadtbiblioteek vo Länzbrg i Schaufäischter vo dr Altstadt es baar vo der Haemmerli-Marti ihrne Wärch zeigt. Und d Literaturforscherin Martina Kuoni het im Summer und Herpscht 2018 i der Region Länzbrg Spaziergäng uf de Spuure vo der Sophie Haemmerli-Marti gleitet. Am 17. Dezämber isch a der Schlussfyyr vom Haemmerli-Marti-Johr es Theaterstück mit Tegschte vo der grosse Dichterin und vom Frank Wedekind zeigt worde und es nöis Buech mit der Haemmerli-Marti ihrne Gedicht und Sprüüch usecho.
Vor em Marti-Huus z Otmisinge und em Dokterhuus z Länzbrg het’s sid em Jubileeum zu den eltere au no nöji Dafele mit Tegscht und Bilder vo der Dichterin, und im ganze Jubiläumsjoor isch es chlyses Dürmli, en alti Telefonkabine, uf d Reis a zäh verschideni Oort im Aargau ggange, wo me drinn Sachen und Fotene vo dr Sophie Haemmerli-Marti het chönnem aluege und Doonufnahme vo churze Tegscht und Lieder, wo dr Chinderchor Angelrain vo Länzburg singt, het chänne lose. Das Ghüüs, wo under dr Projäktleitig vom Museum Burghalde gmacht worden isch, heisst "Poesiekabine Sophie Haemmerli-Marti”.
S Schwiizer Radio het schon es baar Mol über d Länzbrger Dichterin prichtet. Elei im 2018ni het me drüü Sändige von ere chönne ghöre: Kultur Kompakt het am 16. Februar vo dr Sophie Haemmerli-Marti verzelt, i de News isch si am 19. Februar cho, und d Redakzioon vo dr Mundartsändig Schnabelweid het mit dr Usgab vom 22. Februar 2018 under em Titel «S Schwizerland brucht Ma und Frau» und emene Interwiu mit em Hans-Peter Schifferle d Mundartschriftstellere gwürdiget.
Dr Nachlass vo dr Dichtere mit Tegscht, Fotenen und allerhand Notize lyt im Stadtarchiv vo Länzbrg. D Heidi Neuenschwander het drvo 2004 es Verzeichnis zämegstelt.
Wärch
Originalusgobe
Wärchuswahl und Läbeslauf
Gsamtusgob
Vertonige
Martin Wangler
Lääbe
Vu 2003 bis 2014 isch er Rollespiiler an dr Audi-Akademy z Ingolstadt gsii. Är isch au Sprächer bim SWR Hörfunk.
Syt 2017 dritt er zäme mit dr schweebische Kabarettischti Heike Sauer alias Marlies Blume mit em baadisch-schweebisch Kabarettstuck „BaWü-Menü – zum Fressen gern!“ uf un au mit dr Mundartrockgruppe LUDDI dritt er als zäme uf („Mundartrocker trifft Stubenhocker“).
Syter anne 2009 isch dr Wangler dr chinschtlerisch Laiter vum Chlaichunschtfeschtival Hoochschwaarzwald. Är duet si au ysetze fir s baadisch Chaartespiil Cego un git Kiirs an dr Volkshoochschuel Hoochschwaarzwald.
Syt 2019 isch dr Wangler ain vu dr Autor*ne vu dr alemannische Kolumne „Lueginsland“ in dr Badische Zytig, näb dr Ulrike Derndinger, em Markus Manfred Jung, dr Beate Ruf, dr Friedel Scheer-Nahor un em Wendelinus Wurth.
Christa Heimann-Buß
Lääbe
Anne 2015 het si bim Wettbewäärb Loorer Murre dr zweet Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne.
Arrondissement Metz
S Arrondissement Metz ìsch sit em 1. Janner 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Metz-Campagne und Metz-Ville. Höiptort (Sìtz vu dr Präfektür) isch Metz.
S bsteht üs 10 Kanton mìt 140 Gmeina.
Erna Sonner
D Erna Sonner (* 21. Septämber 1954 z Fryburg) isch e dytschi Dialäktautori.
Lääbe
D Sonner isch z Aistett uf eme Buurehoof ufgwachse. No dr Schuel het si as Fachhuuswiirtschafteri fir elteri Mänsche gschafft. Si isch ghyrote mit em Glaasermaischter Karl Sonner un het mit ihm zwai Chinder. Syter anne 1974 läbt si mit ire Familie z Oberbärge. Bis 2013 hän d Erna Sonner un ire Mann as Huusmaischterbaar in dr Eugen-Biser-Schuel z Oberbärge noch em Räächte gluegt. Dernääbe hän si au no buurt.
Si schrybt Täxt uf Hoochdytsch un uf Alemannisch. Anne 1991 het si im Aigeverlaag s Buech „Gedankensprünge“ mit hoochdytsche Gediicht uusebroocht. Bim Mundartwettbewäärb „Von 9 bis 99“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft het si 1993 e Sunderbryys gwunne un 1997 en eerschte Bryys fir Mundartlyrik bim e Wettbewäärb vu dr Nathan Katz-Gsellschaft im Elsiss. Alemannischi Gediicht un Verztellige vun ere sin in verschiidene Anthologie druckt woore, unter anderem in weleweg selleweg.
Communauté de communes Haut Chemin-Pays de Pange
D Communauté de communes Haut Chemin-Pays de Pange ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes du Haut Chemin un Communauté de communes du Pays de Pange. Zum Kommünàlverbànd gheera 28 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Pange, Präsidant ìsch dr Roland Chloup.
Hans-Jochen Vogel
Dr Hans-Jochen Vogel (* 3. Februar 1926 z Göttingen; † 26. Juli 2020 z München) isch e dytsche Bolitiker (SPD) gsii.
Lääbe
Dr Hans-Jochen isch zeerscht uf s Max-Planck-Gimnasium z Göttingen gange un vu 1935 bis 1943 uf s Landgraf-Ludwig-Gimnasium z Gießen. Im Meerz 1943 het er dert s Abituur gmacht.
Im Summersemeschter 1943 het er an dr an der Ludwig-Maximilians-Universität München aafange Räächtswisseschafte studiere un het si derno im Juli 1943 freiwillig zue dr Wehrmacht gmäldet, go em intensive Wäärbe vu dr Waffe-SS z entgoo.
Isabella Schmid
D Isabella Schmid (* 27. Dezämber 1970 z Züri) isch e Schwyzer Schauspiileri.