cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fritz Oser
Lääbe
Vu 1952 bis 1957 het dr Oser s Leererseminaar z Soledurn bsuecht un het 1962 s Diploom as schwyzerische Musikleerer gmacht. Derno het er an dr Universiteet Baasel Filosofy (bim Karl Jaspers), Pedagoogik un Sproochwisseschaft studiert un 1963 bis 1964 an dr Sorbonne un am Institut Catholique de Paris z Paris (Filosofy, franzeesischi Literatuur, Theology un Musikwisseschaft). Anne 1964 het er syni Stuudie mit em Diploom as Sekundarlehrer abgschlosse. Im Joor 1966 het er en Leerufdraag an dr Theoloogische Fakulteet z Lozärn fir Psicholoogischi Didaktik un Methoodik kriegt, 1969 het er an dr Universiteet Züri studiert. Anne 1972 isch dr Oser Assischtänt am Pedagoogische Inschtitut vu dr Universiteet Züri woore, wun er 1975 syni Dissertazioon vorglait het iber «Das Gewissen lernen. Probleme intentionaler Lernkonzepte im Bereich der moralischen Erziehung». Noch eme Foorschigsprojäkt in dr USA het si dr Oser 1979 habilitiert un isch 1981 oordelige Profässer fir Pedagoogik an dr Universiteet Frybùùrg im Üechtland woore. Anne 2007 isch er emeritiert woore.
Modäll vu dr Entwicklig vum religieese Urdail
Dr Oser goot vu dr Aigeständigkait vum religieese Urdail gegeniiber em moraalische uus. No sym Modäll durlauft dr Mänsch bis zue fimf Stapfle vu dr Entwicklig vum religieese Urdail:
Malansac
Malansac (Gallo Malanczac, bretonisch Malanseg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Malansac lyt 35 km vu Vannes un 80 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 6 m un 97 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Rochefort-en-Terre im Nordweschte, Saint-Gravé im Norde, Peillac im Nordoschte, Pluherlin im Weschte, Saint-Jacut-les-Pins im Oschte, Limerzel im Sidweschte, Caden im Side un Saint-Gorgon im Sidoschte.
Gschicht
Malansac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 847 as Malansac (857: Malanzac, 1051: Malenzac, 1160: Mallechac, 12. Jh.: Malenzahc, 1272: Malenchac, 1387: Malenczac, 1516: Malanczac).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Malansac ghert zum Gallo.
Sehne (Anatomie)
Anatomii und Funktion
D Muskle sind nöd direkt am Skelett agmacht, sonder mit de Chnöche dör Seene verbunde. Wääred bi de Finger und Zeche d Seene recht lang und schmaal sind, sind d Seene vom Brust- oder Gsässmuskel zimli chorz. Eri Funktion isch d Öberträgig vo de Chräft zwöschet de Muskle und em Skelett. Seene sind liecht deenbaar, demit d Chräft vom Muskel nöd direkt uf de unelastischi Chnoche öbertrait werd. Di stärchsti Seene isch d Achillesseene (Tendo calcaneus), wo de Wademuskel verbindet, und cha bis zonere Tone Zugchraft uushalte!
Seeneriss
E Seeneriss chunnt fast nume bi Seene vor, wo dör ständigi falschi Belastig eri Elastizität verlore hend und brüchig wore sind. De Prozess zücht sich öber Joore hii und d Seene cha denn au binere aifache Biwegig plötzli riisse. E Seeneriss cha operativ bihandlet were. Er macht sich bimerkbar, indem de Muskel, wo zu de grissne Seene ghört, nüme biwegt were cha und natürli dör starchi Schmerze.
Buchsgau
Zum Buchsgau häi s Bipperamt, Balsthal-Thal und Langebrugg ghöört, s soledurnische Gäu, s Gebiet vo Olte und dr grösst Däil vom spöötere Bezirk Gösge.
Im Joor 1080 het dr Burkhard vo Fenis, dr Bischof vo Baasel, vom Heinrich IV. s Buchsgau as Lääche bechoo. Dr Bischof sinersits het de Groofe vo Frohburg s Amt vomLandgroof im Buchsgau as Lääche überloo. Mee as säggshundert Joor isch dr Fürstbischof vo Baasel dr Ooberläächeherr vo dr Landgroofschaft Buchsgau bliibe.
Logarithmus
As Logarithmus (Plural: Logarithme; vo altgriechisch: λόγος, lógos, „Verständnis, Leer, Verheltnis“, und ἀριθμός, arithmós, „Zaal“) von ere (positive reelle) Zaal x zur Basis b bezäichnet mä d Zaal y, wo d Gliichig x = b^y lööst. Mä schribt y=\log_b(x). S Logarithmiere, d. h. dr Übergang vo x zu \log_b(x), isch also en Umcheeroperazioon vom Potenziere. D Funkzioon, wo zun ere feste Basis b jedere positive Zaal iire Logarithmus zueordnet, nennt mä Logarithmusfunkzioon zur Basis b.
Buchsgau
D Frohburger häi im Buchsgau groosse Äigebsitz gha und häi lang die landgrööflige Rächt usgüebt. Uf em Höhepunkt vo iirer Macht um 1200 häi si meereri Stedt as wirtschaftligi Zentrum in däm Gebiet gründet, zum Bischbil Olte, Klus, Aarburg und Fridau uf em hütige Gmäindigebiet vo Fulebach, wo 1375 vo de Gugler zerstöört worde isch. Wo d Frohburger 1336 usgstorbe si, isch s Buchsgau an Groof Rudolf IV. vo Nidau gfalle, wo 1375 im Kampf gege d Gugler gfalle isch. Denn isch d Landgroofschaft an dr Groof Sigmund II. vo Dierstäi-Farnsburg choo.
Logarithmus
Mit Logarithme cha mä Zaaleräije, wo stark waggse, übersichtlig daarstelle, wil dr Logarithmus für groossi Zaale vil langsamer stigt as d Zaale sälber. Wie d Gliichig zäigt, cha mä dur s Logarithmiere e Multiplikazioon dur d Addizioon ersetze, wo rächnerisch vil weeniger Arbet git. Au beschriibe Logarithme mathematisch eligant vili technischi Brozäss und Fenomeen vo dr Natur wie öbbe s Verhalte von ere Halbläiter-Diode, d Spirale vom ene Schnäggehuus oder wie s menschlige Oor underschiidligi Lutsterke woornimmt.
Buchsgau
Im 14. Joorhundert het dr Aadel si Macht afo verliere und d Stedt si immer sterker worde. Immer mee Gebiet vom Buchsgau si under än Iifluss vo Bärn und vo Soledurn choo. Die bäide Stedt häi schliesslig abgmacht, ass Soledurn im Thal elläi und im Gäu zämme mit Bärn d Landgroofschaft wurd usüebe und dr Fürstbischof isch mit däm iiverstande gsi. 1458 het Soledurn d Herrschaft Gösge im Thomas vo Falkestäi abkauft. 1460 het Bärn e vollständigi Däilig vo dr Gmäine Herschaft im westlige Däil vom Buchsgau verlangt. Soledurn isch 1463 Herr über s Gäu und Bärn über s Bipperamt worde, und das ghöört au hüte no zum Kanton Bärn.
Logarithmus
Logarithmischi Berächnige si in Indie scho us dr Zit vor dr Zitewändi überliefert. Dr Begriff Logarithmus isch vom John Napier im früeje 17. Joorhundert brägt worde.
Buchsgau
Witer äxistiert hed s Buchsgau no as Dekanat vom Bistum Basel. Das hed di soleduurnische Bezirk Thal, Gäu, Olte und Göösge umfasst. Di letste bäide si 1915 abgspalte worde, zum s äige Dekanat Nideramt z bilde. Die Dekanat si 2018 uffglööst worde. S git aber bis hüt e Pastoralruum Buchsgau, wo deckigsgliich mit em voranige Dekanat Buchsgau isch.
Protestantismus
Protestantismus isch d Bezeichnig von ere Bewegig, wo ihre Ursprung in de Reformationsziit het. Si zeichnet sich durch d Abspaltig vo de römisch-katholische Chile us und bstoht us verschidnige chrischtliche Konfessione, wo während em 16. Johrhundert im dütsche Sprochruum entschtande sin.
Abgrenzig vom Begriff
Ganz allgemein wird de Begriff au für nachreformatorischi Konfessione bruucht, wo gliichi oder ähnlichi Grundsätz düent verträte wi di reformatorische Chilene. So isch es au möglich, d Anglikaner zum Protestantismus z zähle. Aber au di evangelische Freichilene, wo us de ursprüngliche Reformatorische Chilene entschtande sin, werdet hüt (meischt) zum Protestantismus zählt, zum Bischpil d Baptischte, d Evangelisch-metodistisch Chile, d Mennonite u verschidnigi Pfingschtchilene.
Gschicht
De Begriff Proteschtante goht uf di Speyrer Proteschtation vo de evangelische Ständ zruck, wo bim Riichstag z Speyer im 1529i gäge d Ufhebig vom Abschiid vo Speyer us em Johr 1526 proteschtiirt hei. Der Abschiid het greglet gha, dass di Länder, wo d Reformation iigführt hei, Rechtssicherheit hei zugschproche übercho. Erscht durch de Augsburger Religionsfride vo 1555 isch di lutherischi Konfession im Riich aerkennt gsi. Di reformiert Konfession het sogar bis zum Weschtfälische Fride vo 1648 müesse warte, bis si aerkannt worde-n-isch.
Glaubenslehr un Charakteristike
Prägend für de Proteschtantismus isch d Konzentration uf d Bible, d Aerkennig vo Jesus Chrischtus, wo di einzig Autorität über de Gläubige n isch u d Lehr, dass de Mönsch „allei us Gnad“ – un ebe nöd wäge sine Wärk – grettet wird. D Rechtfertigung überchunt de Mönsch „allei durch sin Glaube“. Doderwäge hei d Proteschtante au de Ablass abgelehnt.
D Lehr vo de Proteschtante cha ma i de vier Sola zämmefasse: sola scriptura (allei ufgrund vo de Schrift), solus Christus (allei durch Chrischtus), sola gratia (allei ufgrund vo de Gnad) u sola fide (allei ufgrund vom Glaube).
Lueg au: Evangelischi Chile.
Charles de Secondat, Baron de Montesquieu
Dr Charles-Louis de Secondat, Baron de La Brède et de Montesquieu (dauft am 18. Januar 1689 uf em Schloss La Brède bi Bordeaux; † 10. Februar 1755 z Bariis), bekannt under em Naame Montesquieu, isch e franzöösische Schriftsteller, Filosoof und Staatstheoretiker vo dr Ufkläärig gsi. Er gältet as e Vorlöifer vo dr Soziologii, as e bedütende politische Filosoof und as Mitbegründer vo dr modärne Gschichtswüsseschaft.
Guerlesquin
Guerlesquin (bretonisch Gwerliskin) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Charles de Secondat, Baron de Montesquieu
Für sini Zitgenosse isch er e Vordänker vo dr Ufkläärig und en erfolgriiche belletristische Autor gsi, aber in dr Gäistesgschicht isch er vor allem as e gschichtsfilosofische und staatstheoretische Dänker vo Bedütig, wo au hüte uf aktuelli Debatte en Iifluss het.
Guerlesquin
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Guerlesquin lyt an dr Gränze zum Département Côtes-d’Armor, 70 km vu Quimper un 68 km vu Brest uf ere Hechi zwische 109 m un 267 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Le Ponthou im Nordweschte, Plouegat-Moysan im Norde, Plounerin (Côtes-d’Armor) im Nordoschte, Loguivy-Plougras (Côtes-d’Armor) im Oschte, Plougras (Côtes-d’Armor)) im Sidoschte, Bolazec im Side, Lannéanou, Scrignac, im Sidweschte un Botsorhel im Weschte.
Gschicht
Guerlesquin isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Guirlisquin (1371 Guirlisten, 1425 Guerlisquin, 1434 Garlesquin).
Verwaltig
vu Guerlesquin isch. Guerlesquin ghert zum Kommunalverband.
Küssaburg
D Küssaburg, au Burg Küssabärg odder „Küssèbärg“ benamst, (villycht abgleitet uss èm Römischen Personnènammè, ‚Cossinius‘ ehnder abber von èm Chüssè, womit d Form vom Bärg gmeint isch, isch d Ruine vom èrè Gipfelburg uff z Bèchtersbool, ènèm Ortsdeil vo dè Gmeind Küssaburg, im Landchreis Waldshuèt, Baddè-Württèbärg.
D Hohèburg isch eini vo dè bedütendschtè historischè Baudenkmôler am Hochrhy un è Wòrzeichè vom öschtlichè Landchreis Waldshuèt. Iri Bauzit wörd zwǜschè dè Johr 1125 un 1141 vomuètet. Diè hütig Ruinè isch unter anderem im Bsitz vo dè Grõfè vo Küssèbärg, im Bischtum Konschtanz un dè Grõfè vo Sulz. Gschliffè worrè sich diè Burg durch ein vo dè Bsatzig gelegtè Brand am 8. März 1634 bim Nöcherchò vo dè schwedischè Armee im Drißigjöhrigè Chrièg un durch èn Bärgschturz kabutt gmacht worrè am 25. Dezembèr 1664. Spôter isch d!è Feschtung zur Burg uusbaut worrè. Im 19. Johrhundert isch d Burgruinè frei glait worrè, sithèr isch si belièbts Uusflugszyl i dè Region.
Geographischi Laag
D Ruinè lyt obberhalb vo dè Ortschaft uff èrè Höchi vo öppè 634 Meter. Si isch è Wòrzeichè vom Chleggau un vom öschtlichè Lancchreis Waldshuèt un thront uff èm Chlynè Randè un übber m Chleggau, wo sich nördlich vo dè Burg erschtreggt. D Burg isch auf guèt vom Hochrhy uus sichtbar, spezièll vom südliche Ufer i dè Höchi vo Zurzi. Mò cha si ußerdèmm vom Südschwarzwald, vom ganzè nordöschtlichè Aargau un nordweschtlichè Kanton Züri uus sää.
Gschichtè
Diè gnaui Entschtehigsgschichtè isch unbekannt, doch wörd spekulyrt, dass dè Küssèbärg schu vo dè Keltè besidlèt gsi isch. Rescht von Steiwall chönntet Hywys uff è Oppidum, è keltischi Fluchtburg, si. Ußerdèmm wörd vomuètet, dass a dè glychè Stell vor öppè 2000 Johr è Wach- un Signaldurm gschtandè isch, um dè Abschnitt vo dè römischè Heeresschtrõß vo Tenedo (Zurzi im Aargau) bis Juliomagus bi Schlaatè im Schaffhuusischè z sicherè.
Erschti urkundlichi Beleag übber d Exischtenz vo dè Burg, fruèner au „Hochschloß“ tauft, stammèd uss èm Johr 1141. Werner vo Küüsèbärg isch vo 1170 bis 1178 Abt im Kloschter St. Bläsy gsi. Graf Heinrich III. vo Küssèbärg, dè letscht vo sim Stamm, hèt d Burg um 1240 a dè Konstanzer Bischof Heinrich vo Dannè vokauft.
Durch Erbaaschpruch vo dè Grõfè vo Lupfè isch èn Stritt übber dè rèchtmäßige Bsitz vo dè Küssaburg mit èm Hochschtift Konschtanz entflammt. Spôter isch èm Voglych droffè worrè, uffgrund dèmm dè Bischof 1251 d Aalaag endgültig bhaaltè hèt durfè un dè Grõf defür Stüèlingè zuègsait chriègt hèt, wo ebbèfalls uss èm Bsitz vo dè Grõfè Küssèbärg gschtammt hèt. Dõmit isch um 1120 uss dè Landgrõfschaft Chleggau d Landgrõfschaft Stüèlingè entschtandè.
Unter dè Hèrrschaft vom Bischtum Konschtanz, welli für d Vowaltig vo dè Burg èn Vogt ygsetzt hèn, isch d Burg uusbaut un mit èrè Ringmuèr weerschafter worrè. Dè Burg un dè öschtlich aaligendè Sidlig hèt mò im Johr 1346 s Stadträcht gää. Einigi Gmeindè, wo hüt au unter m Nammè Küssabärg zämmègfasst sin, hèt mò schu zu sebbèrè Zit als „Küssèbärger Schloß un Dal“ mit ygmeindet worrè. Vo 1410 bis 1441 isch dè designyrte Bischof vo Konschtanz, dè Albrecht Blarer, Burgvogt gsi. D Burg un s Aaligè sin denn öfters vopfändet worrè. 1444 durch dè Bischof vo Konschtanz, dè Heinrich vo Hewè, a dè Ritter Bilgeri vo Heudorf. 1497 hèn d Grǒfè vo Sulz si kauft, dennè hèt schu Düèngè un dè Chleggau ghört, d Burg un d Vorschtadt. S isch èn Priis vo 6.000 Guldè zallt worrè, un d Burg hèt solang vo sellèrè Familliè vowaltet wörrè söllè, bis diè männlichi Erbfolgi erloschè gsi isch.
Im Schwizerchrièg vo 1499 isch d Küssaburg un d Stadt Düèngè völlig vo dè Eidgnossè kabutt gmacht worrè. D Bsatzig vo dè Küssaburg isch unterm Kommando vom legendärè Remigius Mans gsi, welli us 25 Mannè bschtandè hèt, diè zum gröschtè Deil uss Buèrè uss dè Gegend rekrutyrt gsi isch. Selli Bsatzig hèt gmeuterè un d Burg selbèr niderbrènnt, dõmit si nit im Feind i d Händ keit isch, denõch hèn si sich ènèrè Streitmacht vo öppè 500 Eidgnossè ergää, diè übber schweri Gschütz vofüègt hèn. 20 Meuterer sin nõch irem Rüggzug z Waldshuèt hygrichtet worrè. Nõch èm Friddè z Bàsel isch diè uusbrennti Burg a d Grõfè vo Sulz zrügggää worrè. D Stadt Düèngè isch vo Schaffhuusè meereri Johr bsetzt gsi.
Tom Pickett
Dr Thomas Augustus „Tom“ Pickett (* 14. Àuigscht 1906 z’ Travis, Falls County, Texàs; † 7. Jüüni 1980 z’ Leesburg, Florida) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1945 bis 1952 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
Küssaburg
Gschichtè
D Klettgauer Buèrè, wo deils Leibeigeni gsi sin, hèn unter dè hartè Abgabèpflicht glittè. Wer sich dè Leibeigèschaft entzogè hèt, hèt sogar mit èm Voluscht vo sim gsamte Hab un Guèt bschtrõft worrè chönnè, wenn er unter Acht un Bann gnõ worrè sich. D Johr 1524 un 1525 sin in èrè Periodè gsi, wo vo dè Reformation un èm uffchòendè Selbschtbewusstsy vo dè Lütt uff èm Land brägt gsi isch. Es isch vill propagyrt un d Lütt uffghetzt worrè; sell hèt 1525 i dè Dütsche Buèrèchrièg gmündet. D Chleggauer Buèrè, wo milidärisch schlècht uusgrüschtet gsi sin, hèn i sellèm Johr vir vogèblichi Vosǜèch unternõ, d Küssaburg z stürmè, wo vo öppè 40 öschterrychischè Söldnersoldatè un anderè Burgbewooner unter m Grõf Rudolf V. vo Sulz bsetzt gsi isch. Diè gröscht Schlacht hèt d Burg am 4. Novembèr 1525, ènèm Samschtig um 3 z Mittag ummè erlèbt. È baar Stundè devor hèt dè Buèrèhuufè, voschtärkt durch 200 Schwizer un èm Gschütz uss Waldshuèt, weschtlich vo Grièßè sich dè 700 Landsknècht vo dè Adligè gschtellt. Mit Hyb- un Stichwaffè uusgrüschtet hèn si dè Sturm uff d Burg in Aagriff gnõ. Dè uffschtändische Buèrèhuufè hèt mit sinè Waffè abber bi witem nit so guèt umgõ chönnè wiè d Soldatè, welli au nǒ übber Hòòkèbüchsè un Armbrüscht vofüègt hèn. D Chronik vom Bärner Valerius Anshelm brichtet, dass öppè 200 Buèrè umchò un vill Hüser gschliffè worrè sin: „Wiiber un Chind sin i dè Nacht unter so jômmerlichè Joolè un Brüèlè gu Kaiserschtuèl devu grènnt, dass mò si uss Erbarmè ièlõ hèt muèsè“. Uff èm Grièßèmer Gpttsacker isch duèf i dè Nacht dè uglych Kampf z Ènd gangè, d Buèrè hèn sich ergää müèsè. S isch nit nu s Finale vom Buèrèchrièg gsi, sondern au s Ènd vom Vosuèch, d Reformation im Chleggau yzfüürè. Es sich è gruusigs Strõfgricht abghaaltè worrè. D Soldatè vo Züri sin laufèglõ worrè, doch im Aafüürer vo dè Buèrè, im Grièßèmer Claus Wagner, sin ebbèso wiè im reformyrtè Pfarrer, im Rèbmaa Hans, d Augè uusgschtochè worrè. Villi Buèrè, wo mit èm näggigè Läbbè devu chò sin, sin Opfer vo dè plünderndè Soldatèscharè worrè, hèn müèsè Geldbuèßè abdruggè odder sin voschtümmlet worrè, idèmm mò inè d Finger abghackt hèt.
Tom Pickett
sii Laawa un Kàrriar
Dr Tom Pickett ìsch ànna 1906 z’ Travis ìm Zäntrààl-Texàs uff d’ Walt kumma. Ànna 1913 hàt’r mìt siinera Fàmìlia-n-uff Palestine gwàndelt. Ar ìsch därt ìn d’ äffentliga Schtüala gànga un hàt vu 1924 bis 1928 àn dr Üniwärsitäät vum Texàs z’ Austin gschtudiart. Ar hàt Racht gschtudiart un ìsch ànna 1929 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Palestine gschàfft. Vu 1931 bis 1935 ìsch dr Pickett Schtààtsànwàlt ìm Anderson County gsìì. Vu 1935 hàt’r dàs Àmt ìm drìtta Grìchtsbezirk vum Texàs üssiawt. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi.
Küssaburg
Gschichtè
Landgrõf Rudolf V. vo Sulz hèt sit dèmm dè Spitznammè „Dè Buèrèzwinger“. Sit sellèrè Zit isch d Aalaag erwiterèt un zuè nèrè Feschtung uusbaut worrè. 1595 hèt dè Graf vo Sulz sebbèm venezianischè Alchimischt Leonhard Thurneysser z Düèngè unter dè Aaklaag vo dè Schuldydrybig vohaftè lõ un yn uff dè Küssaburg feschtgsetzt. Im Thurneysser isch es durch d Iilassig vo Fründ glundè, freizchò, hèt abber èn Deil vo sinè Büècher i dè Küssaburg zrugglõ müèsè.
Tom Pickett
sii Laawa un Kàrriar
Àn da Kongrasswàhla vu 1944 ìsch dr Pickett ìm sìebta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch’r àb’m 3. Janner 1945 àls Noohfolger vum Nat Patton gsassa. Ar ìsch dräimol wìedergwählt worra un ìsch bis züa siim Rucktrìtt àm 30. Jüüni 1952 ìm Kongrass blìewa. Wahrend siinera Zitt ìm Kongrass ìsch s’ And vum Zwaita Waltkriag un dr Ààfàng vum Kàlta Kriag gsìì, wia àui dr Ààfàng vu dr Bìrgerrachtsbeweegung ìn da Verainigta Schtààta.
Vu 1952 bis 1961 ìsch dr Pickett Vìzapresidànt vum Nàzionààla Koohlabund gsìì. Vu 1961 bis 1967 ìsch’r Vìzapresidànt vum Àmerikànischa Iisabàhnbund gsìì. Siina lätschta Laawesjoohra hàt dr Pickett àb 1968 z’ Leesburg ìm Bundesschtààt Florida verbrocht, wu-n-’r àm 7. Jüüni 1980 gschtoorwa-n-ìsch. Siina Laicha-n-ìsch zu Ascha gebrocht worra; d’ Urna befìndet sìch uff’m epischkopààla Kìrchoof vu St. James z’ Leesburg. Ànna 1938 hàt’r Louise Watson ghiiroota ghàà, mìt wäller’r zwai Teechter ghàà hàt. Ar ìsch Taifer gsìì, bis’r sìch àm And vu da Joohra 1950 àn dr Epischkopààlkìrìch ààgschlossa hàt.
Küssaburg
Gschichtè
Im Dryßgjöhrigè Chrièg isch dè endgültige Niddergang vo dè Burg besiglèt gsi. Am 8. März 1634 isch è schwedischi Druppè unter Füürig vom Feldmarschall Guschtaf Horn dõhèr chò. Diè kaiserlichi Bsatzig vo dè Küssaburg hèt d Burg gschprèngt, demit si dè Feind nit als Bollwärch un Stützpunkt hèt missbruuchè chonnè.
Nõch èm Weschtfälischè Friddè vo 1648 sin d Blään zum Widderuffbau erwogè worrè, doch mò hèt si keiè glõ, well s unrentabel gsi wör. Am 25. Dezember 1664 isch dè Bärg grutscht an hèt d Burg Burg no mee beschädigt. Sell Ereignis hèt Uffsää erzüügt, un sini Topography isch durch dè Kupferschtecher Conrad Meyer 1665 in èm Eiblattdrugg dokumentyrt worrè. D Burg, wo kei witeri strategischi Bedütung mee gha hèt, isch mee un mee zämmèkeit. Bis zum Erwèrb vom Chleggau durch s Großherzogdum Baddè 1812 isch si im Bsitz vo dè Fürschtè vo Schwarzèbärg gsi. 1855 isch s witere Zömmèkeiè un d Nutzig als Steibruch unterbundè worrè.
Èrscht 1932 bis 1939 isch d Weeraalaag widder freiglegt worrè. Si isch sithèr è belièbts Uusflugszyl. D Ruinè isch im Johr 1978 uss dè Hand vo Baddè-Württèbärg a dè Landchreis Waldshuèt übbergää worrè. Dè Küssaburg-Bund pflegt d Burg vorbildlich.
Beschrybig
Dè Burgbärg bschtòt uss Gschtei vom Wyssè Jura, uss dèmm au d Burgmuèrè gmacht sin. Diè (erneuerti) Wappèdaflè am Ygang un è baar Formschtei sin aus Bruchschtei vo dè drunterligendè Ornatèdòn-Formation gmacht worrè, wo annedubaki in èm Steibruch i dè Nôchi abbaut worrè sin. D Burg isch von 1525 bis 1529 unter Rudolf vo Sulz nõch dè dõmòls neuschtè Fortifikationstechnig uusbaut worrè sin. Vor dè Burg, uff èm großè Vorblatz, isch è Vorburg gschtandè, hèrrè gmodlèt wiè nè eigeni chlynè Stadt.
D Burg säll 136 Zimmer ghaa haa. Bis zum Dryßigjöhrigè Chrièg isch s wool deils rächt läbhaft zuè un hèr gangè, wiè üüs dè Joseph Bader uss èm früèner z Waldshuèt uffbewaartè Gäschtebuèch zityrt hèt: "Anno 1611 den 18 May auf Schloss Küssaberg. Nicasius Beyer zum Edelbach/hat ordentlich schön verrichtet sein Sach/Wilkomm getruncken auch/wie sich gebürt nach altem Brauch/dabei sich also befand/das er das Bett nicht finden khunt"
Nõch dèmm si zletscht durch è Füèr boddèebbè gmacht worrè isch, hèn d Buèrè uss dè Gegènd d Burg als Steibruch bruucht. Einèwäg isch si immer no imposant un lõt è Ahnung zuè, wa für nè mächtigi Burg si suscht gsi isch. Si hèt als nit ynèmmbar goltè. Vo dè gèrn bsuèchtè un zum Uussichtdurm umfungtioniertè Schildmuèr isch dè Bligg bi klarer Sicht frei mit èm Panorama vo dè schneebedeggtè Gipfel vo dè Schwizer Alpè gu Bechtersbool am Fuèß vo dè Burg, gu Lauchringè un Düèngè, vom Randè is Rhydal un wit i dè Schwarzwald.
Stoffwechsel
[[Datei:Glycolysis overview.svg|miniatur|hochkant=1.3|E Bischbil vom ene Stoffwäggselbrozäss: d Glykolyse: Äi Molekül Glucose wird zu zwäi Molekül Pyruvat umgsetzt und für das müesse zwäi Molekül ATP inwestiert wärde. Spööter im Brozäss wärde drfür vier Molekül ATP und zwäi Molekül NADH erzügt. S Pyruvat cha denn zum Bischbil im Zitratzüklus witer abbaut wärde.
Abchürzige:
Glu-6-P = Glucose-6-phosphat
Fru-6-P = Fructose-6-phosphat
Fru-1,6-bP = Fructose-1,6-bisphosphat
DHAP = Dihydroxyacetonphosphat
GAP = Glycerinaldehyd-3-phosphat
Romont FR
Romont ([]; Fryburger Patois [rəmɔ̃] ) isch e politischi Gmeind und dr Hauptort vom Glanebezirk im Kanton Fryburg. Früener het d Gmeind dr dütsch Name Remund gha, wo hüt chuum me bruucht wird. S historischi Städtli mit Umfassigsmuure isch uf enem Hoger im obere Glânetal baut worde.
Stoffwechsel
1,3-bPG = 1,3-Bisphosphoglycerat
Romont FR
Geografii
Romont liit uf, 22 km südweschtlich vu de Kantonshauptschtadt Fryburg (Luftlinie).
Stoffwechsel
3-PG = 3-Phosphoglycerat
2-PG = 2-Phosphoglycerat
Romont FR
Geografii
Zu Romont ghöre d Wiiler Arruffens, Bossens, Les Chavannes, Le Glaney und L'Halle.
Stoffwechsel
PEP = Phosphoenolpyruvat
Pyr = Pyruvat]] As Stoffwäggsel oder Metabolismus (griechisch, metabolismós „Stoffwäggsel“, mit dr latiinische Ändig -us) bezäichnet mä d Gsamthäit vo de chemische Brozäss in Lääbewääse. Drbii wandlet dr Organismus chemischi Stoff in Zwüschebrodukt (Metabolite) und Ändbrodukt um. Dank dene biochemische Vorgäng cha d Körpersubstanz ufbaut und erhalte wärde (Baustoffwäggsel) und Energii für Aktividääte, wo Energii verbruuche, gwunne wärde (Energiistoffwäggsel) und eso cha dr Körper sini Funkzioone ufrächt erhalte. Wääsentlig für e Stoffwäggsel si Enzym, wo chemischi Reakzioone schnäller lön lo ablaufe und sä stüüre (katalysiere).
Romont FR
Gschicht
Romont isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1228 Rommon.
Stoffwechsel
Wenn fremdi Stoff umgsetzt wärde, wo vo usse ufgnoo worde si, so redet mä au vo Fremdstoffmetabolismus. Dr Umbau organismenfremde Stoff in organismenäigeni Stoff wird as Assimilazioon bezäichnet. S Gegedäil isch d Dissimilazioon, wo organismenäigeni Stoff abbaut wärde. Zum Stoffwäggsel ghöört au d Umwandlig vo schädlige Stoff in Stoff, wo chönne usgschiide wärde (Biodransformazioon).
Romont FR
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 36,2 % gläge.
Stoffwechsel
Stoffwäggselvorgäng wärde vor allem in dr Biochemii erforscht. In dr Medizin und Füsiologii si si von ere groosse Bedütig, under anderem wil si chönne gstöört wärde. Mä cha sä aber au füsikalisch düte as Usdusch vo freier Energii gege Ornig: Lääbewääse vergröössere d Ornig und verbruche Energii drbii. Im Organismus nimmt d Entropii (d Unornig) ab uf Choste vo dr Umgäbig, wo si zuenimmt.
Romont FR
Religion
71,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,3 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3964 Yywoner 83,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,3 % Tüütsch ù 13,9 % anderi Spraache.
Bandscheibe
D Bandschibe (Discus intervertebralis) oder Zwöschewirbelschibe isch e flexibli Verbidnig zwöschet de Wirbel und het d Funktion vo de Abfederig vo Stöss. De Mentsch het 23 Bandschibe, wo ide Hals-, Brust- und Lendewirbelsüüli liget. Si machet öppe e Viertel vo de Längi vo de Wirbelsüüli uus.
Uufbau
E Bandschibe bistoot useme üssere Faserring und enere innere Galertmasse. De Faserring (Anulus fibrosus) bistoot us Bindegweb, wo e straffe Ring bildet. De isch fest mit de Deckelplatte vo de Wirbel verbunde. De Gallertchern (Nucleus pulposus) isch waich und wasserhaltig. Us dem Grund isch e Bandschibe elastisch und cha Schlääg und Stööss uusgliche, äänlich emene Wasserchüssi, und de Druck werd gliichmäässig vertailt.
D Bandschibe werd nöd mit Bluet versorget. Dör regelmässigs Laufe, werded d Bandschibe regelmäässig bilastet und entlastet, wobii jedesmool bim Zämepresse echli Flüssigkait uuspresst werd und bim Entlaste werd jedesmool echli Flüssigkait vom umligede Gweb uufgnoo. Da lenget um d Bandschibe zernääre. Bi Mensche wo zwenig laufed und vill stönd oder sitzed chunnts aber zo Underernäärig vo de Bandschibe.
Bim Lige und Schlooffe sind d Bandschibe entlastet und nemet debii Wasser uuf, wobi si debii echli grösser weret. Drum isch d Wirbelsüüli em Moorge öppe zwee Santimeeter länger as em Oobe vorem Isbettgoo.
Degeneration
Im Alter verlüüret d Bandschibe nodisnoo d Fähigkait Wasser uufznee und wered wege demm weniger elastisch und tröchnet langsam uus und schrumpflet. Da isch ann Grund, werum alti Lüüt chlinner werdet. Denebet weret au Stööss und Schlääg weniger abgfederet wa zu wittere Abnutzigserschiinige vo de Wirbelsüüli füert.
Bandschibevorfall
E Bandschibevorfall (Discus prolapsus) isch e Riss im Faserring, wa zor Folg het, as Galertmasse ustrete tuet. Si druckt denn maist uf e Nerff und tuet drumm au zimmli wee. E Bandschibevorfall mue sofort ärztlich bihandlet were.
Hitlerputsch
Dr Hitlerbutsch (au Hitler-Ludendorff-Butsch, Bürgerbröi-Butsch, Marsch uf d Fäldherehalle und Bierchäller-Butsch gnennt) isch e gschiterete Butschversuech vo dr NSDAP under em Adolf Hitler und em Erich Ludendorff gsi, wo am 8. und 9. Novämber 1923 stattgfunde het. D Butschiste häi Hilf us dr rächtskonserwative bayrische Landesregierig und Verwaltig erwartet und häi eso noch em Vorbild vom Mussolini d Riichsregierig in Berlin welle stürze. S Ziil vom Umsturzversuech isch s gsii, die parlamentarischi Demokratii abzschaffe und e nazionalsozialistischi Diktatur ufzstelle.
Dr Hitler und dr Göring häi e Versammlig vo Nazionaliste im Bürgerbröichäller für sich in Beschlaag gnoo. Dr Hitler het verkündet, ass die „nazionaali Revoluzioon“ usbroche sig. Dr Ministerbresidänt Franz Matt het sich uf Räägensburg zruggzooge und de regierigsdröije Chreft befoole, uf die Ufständische z schiesse. Dr Riichsbresidänt Ebert het e milidäärische Usnaamzuestand erkläärt. Am 9. häi d Butschiste mit iirem Marsch aagfange. D Bolizei het uf d Nazi gschosse und die si gflüchdet. D NSDAP isch im ganze Dütsche Riich verbote worde. Im Früelig 1924 isch dr Hitler vor Gricht cho und zu fümf Joor Festigshaft verurdäilt worde. Scho nüün Möönet spööter isch er Ändi 1924 „wäge gueter Füerig“ vorzitig entloo worde.
Liddratuur
Kwellesammlige
Sekundärliddratuur
Schlacht bei Héricourt
D Schlacht bi Héricourt isch die ersti militärischi Usenandersetzig in de Burgunderchrieg. Si het am 13. Novämber 1474 bi Héricourt im hütige französische Departemänt Haute-Saône stattgfunde.
Dr Kaiser Friedrich III. isch mit em Karl em Küehne im Chrieg gsi, wil dä en expansionistischi Bolitik driibe het. D Eidgenosseschaft het sich in dr Ewige Richdig mit de Habsburger verbündet, und im Novämber 1474 het dr Chrieg gege Burgund aagfange. Zwei Armeä vo de Eidgenosse und dr Niidere Vereinigung si ins Elsass iidrunge. Am 8. Novämber hai si Héricourt afo belagere. D Burgunder hai en Armee mit 12'000 Maa under dr Füehrig vom Groof Heinrich vo Neueburg-Blamont uf Héricourt gschiggt. Wo si in d Nöchi vo dr Stadt cho si, hai se d Eidgenosse aagriffe und d Burgunder in zwei Schlachte besiigt. Héricourt het sich ergää und isch vo de Habsburger bsetzt worde. Noch dr Schlacht het dr Karl dr Küehni agfange, Lothringe z bsetze.
Zunft zu Safran (Basel)
E. E. Zumft zu Safre isch en öffentlig-rächtligi Korporazioon vo dr Stadt Baasel und isch äini vo de vier Baasler Herrenzümft. Si isch scho immer e Sammelkorporazioon gsi, wo verschidnigi Bruefsständ verdräte het und au hüte no für alli Brufsständ offen isch.
Gschicht
D Safre-Zumft wird zum erste Mol 1372 erwäänt, aber si goot woorschinlig uf s 13. Joorhundert zrugg. Si isch as d Zumft vo de Gwürzhändler und Chröömer gründet worde, aber bald si au Drogiste und Apideeker ufgnoo worde, denn au d Händler mit Bauelle, Liinduech und Siide. Au d Huet- und Perüggemacher, d Cuafföör, d Juwelehändler und Silberchröömer, d Wissgärber, d Händschemacher, d Chnopfmacher, d Rotgiesser, Noodler und Spängler. Schliesslig häi au vili mit Brüef wo mit Pergamänt und Babbiir z due gha häi, zur Safre-Zumft ghöört.
S Zumfthuus
S erste Gsellschaftshuus isch am Imbergässli gsi, wil dört bsundrigs vil Händler und Chröömer gwoont häi. 1423 het d Zumft vom Root dr Ballhoof am Rindermäärt (Gärbergass 11) nid wit vom stedtische Kaufhuus kauft und dört e Gsellschaftshuus baut. 1562 und 1578 isch s umbaut worde und het e nöiji Fassaade überchoo, wo men em Baumäister Daniel Heintz zueschribt. S Huus vo dr Safrezumft gältet as äins vo de Hauptwärk vo dr Rönessans in dr Schwiz.
Villa Alma (Männedorf)
D Villa
D Villa staat uf Konzessionsland, diräkt vor de Fabrike vo s Staubs. De Emil Staub (1867–1929) häd em Huus de Name vo sinere Frau, de Alma Terlinden (1883–1970), ggee. S isch sozäge e fürschtlichs Hochzigsgschänk.
Vo Usse
Scho 1903/04 hät de Emil Staub-Tärlinde a de Villa plaanet. Är hät gnau ufgschribe, was er hät wele und was nöd. Vo usse söll si im «englischen Styl im Genre Rüegg-Honegger» si. Gnau das händ d Architekte dänn eso pout: Virtuos plazierti Puggelstäiquader sind stofflich eso uusdruksstarch, das s fascht e käi Schmuck und Zierrat me pruucht häd.
D Fassade sind mit Ärker, Balkön und Verandene riich glideret und psunders sorgfeltig gstaltet. Die starchi Gliderig vom Boukörper über eme freie Grundriss, d Verbindig vom Huus mit em Garte, wie mer s Material differänziert verbout häd und natürli di schlossartigi Gschtaltig, das isch das, won de Bouhärr sich under em änglische Stil vorgstellt häd.
Dine
Au drüber wien d Villa dine söl usgsee, hät de Bouhärr gnaui Vorstelige gha – ane bis zu chline Details. Wärend d Villa usse im neugotische Stil isch und eso uralti Elemänt ufnimmt, isch di ufwändigi Gschtaltig dine uf di modärnschti Art vo säbere Ziit: im Jugedstil. Di zwäigschossigi Hale und d Repräsentations- und Woonrüüm won uf d Hale usgrichtet sind, blüet i vitale Forme und Farbe. Ales isch vo erläsniger Qualität: d Böde und d Teckene, s Täfer und d Türe, d Spiegel und d Lampene. Ein Ruum isch glanzvoller wie de ander.
Zwüsched dine und dusse gits e wichtigi Verbindig. De Jugedstil nimt ja d Forme vo de Natur und de Pflanze uf. Drum isch de Garte – me mues fascht Park säge – ganz andersch aagläid worde, als mit de übliche Garteromantik.
De Psitzer
Sit 1775 hät d Familie Staub z Mänidorf Mousseline-, Bauele- und Sidewäbereie gha und ab 1866 no e groossi Gärberei. 1890 isch de Emil Staub erscht 23i gsi, won er d Firma gärbt häd. Under sinere Läitig isch d Gärberei s bedüütendschti Läderwärch vo de Schwiiz worde.
S Staubs sind au Mäzen gsi. De Othmar Schoeck und sinsi Frau händ dörfe bi nene i de Villa wone und de Schoeck hät im Turmzimmer komponiert. Di privati Uruffüerig vo mängem Liedzyklus isch dänn im chline Chreis i de Hale vo de Villa Alma gsi. Scho 1929 isch de Emil Staub gschtoorbe. Sini Frau, d Alma Staub-Terlinden, häd, bis si 1970 gschtorben isch, i de Villa Alma gläbt. D Erbe händ d Villa und de Park ad Gmäind Mänidorf verchauft. Das isch aber nu mögli gsi, wil de Kanton d Helfti zalt häd. Hüt isch de Park öffentlich; d Villa vermietet.
D Architekte
De Architekt vo de Villa Alma isch de Richard Kuder (1852-1912) mit sim Partner, em Joseph Müller. Ires Architekturbüro hät e ganzi Reie wichtigi Hüüser poue, zum Bischpil de Sitz vo de Räntenaastalt z Züri (1897/98), s Wohn- und Gschäftshuus vom Sidehärr Hermann Reiff-Frank mit fiinem Jugedstildegor (1904/05), und au no z Züri s Schützehuus Albisgüetli (1897/98). Jugedstilforme händs churz vor de Jarhundertwändi s erscht Mal igsetzt – bi de Villa Alma dänn ganz markant.
Pougny
Pougny isch de Name vo däne Ort:
Kanton Truchtersheim
Dr Kànton Drüdersche ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Stroosburi-Lànd im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Stroosburi grindet worre.
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Stroosburi (Lànd) ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum Arrondissement Stroosburi-Lànd.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Gmeine
D grescht Gmein vum Kànton ìsch Drüdersche (mìt 2373 Inwohner ànne 1999) gsin.
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Drüdersche 24 Gmeine ghet:
Mosambik
Mosambik [] (Portugiisisch Moçambique []) isch ä Schdaat in Südoschtafrika. Mosambik isch sit em 12. November 1995 Mitgliid vom Commonwealth of Nations. Dr Nationalfiirdig isch der 25. Juni, dr Dag vo der Unabhängigkeit (1975).
Mosambik lit am Indischen Ozean zwüschem 10. und em 27. Breitegrad Süd. Mosambik gränzt an Tansania, Malawi, Sambia, Simbabwe, Südafrika und Swasiland. Di Schdroos vo Mosambik drennt dr Inselschtaat Madagaskar vom afrikanische Feschtland.
Geografy
An dr 2800 km lange Kischte git s e brait Kischtediefland. S deckt dr grescht Dail vum Side, wird vu d Sambesimindig no Norde zues aber schmeler. Hinter dr Kischte styt s Land stapflefermig bis zum zirka 1000 m hoche Dafelland vum Hochfäld aa. Dr hescht Bärg isch dr Monte Binga in dr Provinz Manica (an dr Gränze zue Simbabwe) mit 2436 m.
Di Huffe Fliss vum Land chemen us em Hochland un fließen in Oschten in d Stroß vu Mosambik. Dr grescht Fluss isch dr Sambesi (2.574 km), wu im Weschte vu Mosambik dur dr Cahora Bassa-Damm ufgstaut wird. Anderi großi Fliss sin dr Rovuma, dr Gränzfluss zur Tansania, dr Save un dr Limpopo. Dr Malawisee bildet e Dail vu dr Gränze mit Malawi; sy Abfluss isch dr Shire, wu in Sambesi mindet.
Mit ere Landesflechi vu 801.590 km² lyt Mosambik uf Rang 34 in dr Wält. 18 % vu dr Landesflechi sin Wald- un Buschland, 4 % Ackerland, 55 % Matten un Waide.
D Uusdehnig vum Land isch in Nord-Sid-Richtig 2000 km, in dr Wescht-Oscht-Richtig 50 bis 600 km. D Kischte am Indischen Ozean ischt 2.470 km lang.
Mosambik het 4.571 km Landesgränze, dodervu zue Malawi 1.569 km, zue Sidafrika 491 km, zue Swasiland 105 km, zue Tansania 756 km, zue Sambia 419 km un zue Simbabwe 1.231 km.
Flora
D Vegetation, wu vorheerscht, isch d Druckesavanne mit druckenem Grasland un e baar Druckewälder. D Baím in dr Savanne gheie zum Dail ihre Laub in dr Druckezyt ab un wären im Lauf vu dr Rägezyt wider grien. Tipischi Baim vu dr Druckesavanne sin Schirmakazien un Affebrotbaim. S Gras isch in dr Druckezyt bruun un verdeert, wird aber in dr Rägezyt bis zue 2 Meter hoch.
Klima
Im Land heerscht e Savanneklima vor mit ere fychten un ere druckene Johreszyt. In dr Rägezyt, wu vu Novämber bis April goht, gheie rund 80 % vu dr Johresniderschleg. Die schwanke je no Region zwische 700 un 1500 mm im Johr.Derwylscht d Tämperaturen in dr Rägezyt schwiel-haiß (tropisch) sin, het s in dr Druckezyt dytli chieleri Näächt. S ganz Johr lige d Dagestämperature zwische 25 un 30 °C, im Inland au bis 35 °C. D Näächt sin mit rund 15 bis 25 °C bsundersch an dr Kischte zum Dail seli schwiel.
In e Dail Johr, zum Byschpel 2007/2008 isch s zue uugwehnli hoche Niderschleg chuu, wu Dodesopfer gforderet un d Ärne bedroht hän. Insgsamt git s im Land e hochi Klimavariabilitet un vylmol extremi Wätter, vor allem Deerine, Iberschwämmige, tropischi Zyklon. Deerine sin di hyfigschte Kataschtrofen un drätten alli zwai bis drei Johr uf. Mer goht dervu uus, ass dur di Global Ufwermig d Zyklon weniger, defir aber hefriger wäre. Wel e Großdail vu dr Bevelkerig vum Rägefäldböu läbt, sin si bsundersch aafellig gegeniber Veränderige vu dr Niderschlagsmuschter.
Volksgruppe
Dr Großdail vu dr Gsamtbevelkerig ghert Bantuvelker aa. S grescht Volk bilde mit rund 40 % Aadail d Makua. Derzue git s Tsonga (21 %), d Yao (12 %), wu au z Malawi läbe, un d Makonde im Nordoschte (11 %). Di oschtafrikanische Swahili läben im Kischtebiet un mache rund 7 % vu dr Bevelkerig uus. D Chewa (4 %) hän ihre Hauptsidligsbiet z Malawi, d Shona (3 %) z Simbabwe.
Derzue het s z Mosambik e Huffe Lyt mit eme Migrationshintergrund, Chinese, Inder, Europäer (vor allem Portugiese) un Sidafrikaner.
Sproche
SIL International fiert insgsamt 43 Sproche uf, wu z Mosambik gschwätzt wäre :
Religion
Noch ere Hebig vu 2007 sin insgsamt 28,4 % vu dr Yywohner remisch-katholisch (in dr Hauptsach im Siden un Sidweschte) un 17,9 % moslemisch (in dr Hauptsach Sunnite, vor allem im Norden un an dr Kischte). 15,5 % sin zionistischi Chrischte, 12 % Proteschtante, dodervu 10,9 % Pfingschtler un 1,3 % Anglikaner. Dr Räscht vu dr Bevelkering (6,7 %) ghert andere Religionen aa, zmaischt Naturreligione. Kaire Religion ghere 18,7 % aa un 0,7 % sin nit ufgnuu wore.
Yysezyt
Di urspringlige Bewohner vu Mosambik sin d Jeeger un Sammler vu dr San („Buschlyt“) gsii, wu ab em 1. Johrhundert no Chrischtus in e baar Wälle vu Bantuvelker verdrängt wore sin. Die Bantu sin Buure gsii un mit ihne het in dr region d Yysezyt aagfange.
D Kischte vu Mosambik as sidligschte Uuslaifer vu dr Swahilikultur
Swahili nännt mer e islamischi, stedtisch bregti arabisch-afrikanischi Mischkultur, wu d Handelsaktivitet vun ere di gsamt Kischte vu Oschtafrika johrhundertilang bregt ghaa het. Oschtafrika isch iber si in e Handelsnetz yybezoge gsii, wu Waren un Idee driber zwische Indie, em Persische Golf un dr Großrych im Innere vu Oschtafrika, wie zum Byschpel em goldryche Munhumutaparych uusduscht wore sin. Sälbscht chinesisch Porzellan het mer bi Uusgrabigen in Swahili-Kischtestedt gfunde. E Huffe Kischtestedt vu Mosambik sin Swahili-Grindige, zum Byschpel Quelimane un Sofala. D Kischte vu Mosambik isch dr sidligscht Uuslaifer vu däm Handeslnetz gsii. Sofala im zäntrale Mosambik isch dr sidligscht afrikanisch Hafe gsii, wu regelmäßig vu arabische Chauflyt vu Oman aagfahre woren isch, Chibuene isch dergege dr sidligscht Kischtenort, wu iberhaupt im Swahili-Handelsnetz din gsii isch.
Zytwys isch dr Norde vu Mosambik unter d Herrschaft vu dr mächtige Stadt Kilwa im hitige Tansania groten un isch dodermit au bolitisch in e Swahili-Sultanat yybunde gsii.
S Landesinnere vor dr Aachumft vu dr Portugiese
S Landesinnere isch dergege zum große Dail unter em Yyfluss vu dr Kultur vu Groß-Simbabwe gstande, also em Rych vu Munhumatapa. S Zäntrum vu däm Rych isch im hitige Simbabwe gläge, syni eschtlige Provinze hän aber di zäntrale Dail vum hitige Mosambik umfasst un sin wohl bis fascht an d Kischte vum Indischen Ozean gange. Dr Goldrychtum vu däm Land isch dr Hauptgrund fir d Handelsaktivitete vu arabische un persischer Händler am Sidspitz vu Afrika un fir Stadtgrindige vu dr Swahili z Mosambik gsii.
Portugiesischi un niderländischi Machtuusdehnig bis 1800
Wu dr portugiesisch Seefahrer Vasco da Gama anne 1498 an d Kischte vum hitige Mosambik chuu isch, isch er do zum erschte Mol uf sym Wäg rund um Afrika uf en islamisch bregti, stedtischi Kultur mit Gldwirtschaft droffe, un uf arabischi un yyhaimischi Kunkerränz. Är isch derzue uf Seelyt droffe, wu Erfahrig mit Handelsraise zue sym Zyyl Indie ghaa hän. D Portugiese hän di bolitische un wirtschaftlige Region scho zum Dail gchänt, wel dr Pêro da Covilhã em portugiesische Chenig Johann II. no, voreb d Flotte vum Vasco da Gama uusglofem isch, e Bricht vu syne indische un afrikanische Raisen un syne Beobachtige zum Gwirzhandel im indische Calicut het chenne zuechuu loo. D Kischte vu Mosambik isch bolitisch in e Hufe Chenigrych un Sultanat ufdailt gsii. Uf ere chaline Insle im Norde isch dr da Gama uf dr dertig Schaich Moussa Ben Mbiki droffe, wu bi dr Portugiese dr Insle dr Name gee het (Ilha de Moçambique) un wu au dr Name vum hitige Land Mosambik vun em abglaitet woren isch.
Anne 1500 isch dr Vasco da Gama retuurchuu uf Oschtafrika un het mit militerische Mittel di arabisch Kunkerränz bis in s hitig Kenia verdribe. D Portugiese sin mit Schiff mit Kanone in d Häfe vu dr Handelsstedt vu Sofala bis Mombasa chuu un hän vu dr Machthaber verlangt, ass si Untertne vu dr portugiesische Chrone wäre. Isch d Forderig nit erfillt wore, isch d Stadt blinderet wore. D Portugiese hän ihre Handelschrieg grächtfertigt as Chryzzug gege di Uuglaibige un sin seli gruusig vorgange. In dr erschte Helfti vum 16. Johrhundert hän si befeschtigti Stitzpinkt an dr Kischte vu Mosambik ufgrichtet. Uf dr Insle vu Mosambik het dr Afonso de Albuquerque zum Byschpel 1508 unter großem Ufwand e Feschtig (Fort San Sebastian) böue loo, wu d Stai dervu ainzeln nummeriert vu Portugal uf Oschtafrika transportiert wore sin. Dr Albuquerque isch anne 1506 vum Chenig Emanuel I. zum zweete Guverneer vu allne portugiesische Bsitzige z Asie gmacht wore. Vu dert uus, gnauer vum indische Goa uus, sin di portugiesische Bsitzige z Mosambik un em räschtlige Oschtafrika verwaltet wore. D Rychtimer vu Indie sin s Hauptzyyl vu dr portugiesische Eroberer gsii, d Bsitzige z Mosambik sin in dr Hauptsach Zwischestationen uf Indie gsii.
Derzue isch do aber au s Gold vu Monomotapa s Zyyl vu verschidene portugiesische Unternämige gsii. Si hän dert uf unermässligi Goldquälle ghofft, verglychbar dr Rychtimer, wu d Spanier um des Zyt us ihren amerikanische Bsitzige graubt hän. Si hän wäge däm au aagfange sich im Landesinnere feschtzsetze, necher am sagehafte Goldrych, zum Byschpel 1537 mit dr Eroberig vu dr Stadt Tete am Sambesi. E großflechigi Herrschaft hän di portugiesische Händler un Seldner bis ins 19. Johrhundert aber nit uusgiebt. In dr zwoote Helfti vum 16. Johrhundert hän si zwoo großi Expeditione mit bis zue 1.000 Freiwillige (Seldner) duregfiert, go d Goldquälle vu Munhumatapa un d Silbermine vu Chicoa z erobere. Si sin aber boodi am fir Eiropäer merderische Klima, bewaffnetem Widerstand un dailwys dr innerportugiesische Kunkerränz zwische Expeditionsfierer un em „Kapitän“ vu Mosambik gschaiteret. Si hän au mieße yysääne, ass Munhumutapa kai zwait El Dorado gsii isch, D Goldmine sin do scho syt Johrhundert uusbytet wore un d Produktion het si ohni ne große tächnischen Ufwand chuum staigere loo. Am Aafang vum 17. Johrhundert hän s Aagriff vu usse un inneri Konflikt s Munhumutaparych ins Wanke broht, sällewääg het s si in e sterkeri Abhängigkait vu dr Portugiese gee, e duurhafti Herrschaft hän sälli aber nit uusgiebt. Am Änd vum 16. Johrhundert hän d Portugiesen ihri afrikanische Bsitzige allmee vernochlessigt. Ab 1650 hän d Herrscher vum Sultanat vu Oman di portugiesisch Vorherrschaft nerdli vu Mosambik broche, wuno dr Eroberig vu Mombasa dur d Omani 1689 as letschte Dail vu ihrem oschtafrikanische Herrschaftsbiet ibrigbliben isch. As eiropäischi Kunkerränte sin bis 1800 d Niderländer ufdrätte, wu 1721 in dr Delagoa Bay bim hitige Maputo ne Feschtig ufgrichtet hän, s Fort Lydsaamheid, wu aber scho anne 1730 wider ufgee woren isch.
Inneri Organisation vu dr portugiesische Bsitzige
Di inner Organisation vu dr portugiesische Bsitzige z Mosambik isch vum Sischtem, vu dr prazos da coron (Rächt vu dr Chrone) bregt gsii. Die „prazos“ sin an Art Läche gsii, also ne Stuck Land, wu di portugiesisch Chronen an portugiesischi Sidler oder au an verdienti Yyhaimischi vergee het. Wänn Yyhaimischi des Läche hän welle vererbe, hän si aber e Portugiesi / e Portugies mieße hyrote. Im prazo-System hän si feudali europäischi Strukturen un afrikanischi Herrschaftsforme gmischlet. D prazeiros hän vu dr Arbet vu ihre Buuren un Sklave gläbt oder vum Erdrag vu ihre Mine, d Rächtstitel sin iber di wyblig Linie vererbt wore. Hän si ihre prazo-Rächt emol iberchuu, si si fascht ganz unabhängig gsii vu dr portugiesische Chronen un au vu yyhaimische Herrscher. D prazeiros hän bal e multiethnischi Oberschicht us Portugiese, Afrikaner, Inder, Chinesen un Afro-Indo-Portugiese bildet. Do hän si d Kulturen un Sozialsischtem vu Afrika, Asien un Europa vermischlet. D prazeiros hän au Styyre ghobe fir dr jewylig Dischtrikt un Abgabe fir si sälber. E Dail Quälle definiere „prazo“ au as „Chlaistaaten im portugiesische Mosambik“. Ab 1850 hän d Portugiesen e baar Militärexpeditionen unternuu go afro-portugiesischi prazeiros, wu si as Herrscher vu ihre Biet gsääne hän, militärisch z unterwärfe. S Sischtem het s gee bis in d 1930er Johr.
„Nguni-Uurueje“ am Aafang vum 19. Johrhundert un territoriali Konsolidierig
Di militärisch Expansion vum Zulu-Rych unter em Shaka Zulu het am Aafang vum 19. Johrhundert zue dr Mfecane gfiert, ere Velkerwanderig, wu s ganz sidli Afrika erfasst het. Di verdribene Bantuvelker, wu unter em Sammeluusdruck Nguni zämmegfasst wäre, sin ab 1820 z Mosambik yygfallen un hän unter em Nxaba fascht s ganz Biet zwische dr Fliss Limpopo un Sambesi, also s Härzstuck vu dr portugiesischen Kolony. Wu 1836 des Rych wider ussenander gheit isch, isch unter em Soshangane am Limpopo s Chenigrych Gaza entstande, wu s bis in d 1890er Johr gee het. Bis Ändi vum 19. Johrhundert het Portugal chuum en effektivi Kontroll iber sy „Kolony“ uusgiebt. D „Nguni-Uurueje“ un d Militärexpeditione gege Lächeherre im 19. Johrhundert hän des nomol offesichtli gmacht. Erscht in dr 1870er Johr het dr portugiesisch Staat mit ere diräkte koloniale Herrschaft iber Mosambik aagfange, verbunde mit em Versuech, d Kolonien Angola un Mosambik quär iber Sidafrika kolonial z verbinde. Dr Versuech isch aber am britische Widerstand gschyteret. In dr 1880er un 1890er Johr het Portugal verschideni Abchuu mit dr Briten un dr Bure gschlosse, wu im Große un Ganze di hitige Gränze vu Mosambik abgsicheret hän.