cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl Imfeld (Pfarrer)
Läbä und Bruäf
Am Kari Imfäld siini Elterä sind dr Mebelfabrikarbäiter Karl Felix Imfäld und d Hermine Imfäld-Jakober gsi. Uifgwachsä isch är innerä groossä Famili z Sarnä, und zwar z Chilchofe, nid wiit äwäg vo dr barockä Pfarrchilä vo Sarnä. Sii Muäter hed det äs Lädäli gfiärd. Dr Imfäld hed sii Gimnasiaalziit 1945 am Koleegi Sarnä bi de Benediktiiner agfangä. Diä hend de aber gmäind, us im wärdi niä eppis Rächts, und drum hed är miässä uf Altoorf wächslä und hed 1953 d Matura dettä gmachd. Diä Erfaarigä hed är siis ganz Läba niä ganz uberwundä.
Druifappä hed är z Chuir Theologii gschtudiärd und isch de am 7. Juli 1957 zum Priäschter gwichä woordä. Vom 1958 bis 1962 isch är Doomvikar z Chuir gsi. 1962 isch är z Chärns Friämässer (d. h. Kaplaan) woordä, und ab 1969 isch är de daa Pfaarer gsi, bis är sich 1996 hed la pangsionärä; är isch aber z Chärns blibä. Dr greeschti Täil vo sim Bruäfsläbä hed är also z Chärns gwirkd, dr greesser Täil vo sim Läbe z Chärns verbraacht.
Als Pfaarer isch äs im äs Aligä gsi, dr Gäischt vom Zwäitä Vatikaanischä Konziil is Pfariiläbä z bringä. 1969 hed är s Pfariiblatt Obwaldä grinded und isch bis 1983 sii erscht Redakter gsi. Drbiä häig är 345 Uisgaabä redigiärd, und das praktisch alls um Gottesloo. 1991 hed är d Läitig vom Dekanaat Obwaldä ubernu.
Firs Bischtum Chuir hed är nid as pflägeliächtä Priäschter gultä. I siinerä Ziit as Dekaan, won är bis 1998 gsi isch, hed är sich schtarch gägä Bischof Wolfgang Haas angaschiärd. Am Imfäld sii Dokumentazioon i därä Sach isch hitt im Archiv fir Ziitgschicht vo der ETH Ziri. Aber oi mid em Bischof Vitus Huonder und mid em Aposchtolischä Adminischtraator Peter Bürcher isch är hert is Gricht gangä. Nu im Oigschtä 2020 isch im Pfariiblatt Obwaldä ä Biitrag vom Imfäld erschinä, won är d Bischef Haas und Huonder als «Karriereriiter» bezäichned und Paralleelä zur Ziit vor 200 Jaar zogä hed. Uberhoipt hed äs im nid passd, ass Obwaldä 1819 am Bischtum Chuir underschtellt wordän isch. I siinerä Pfariigschicht vo Chärns schriibt är am Schluss, fir Obwaldä gäb s mid dä Chuirer Bischef ä käi Vergangähäit, ä käi Gägäwaart und oi ä käi Zuäkumft.
Dr Kari Imfäld isch nach lengerer Chranket gschtorbä. Begrabä isch är imänä Priäschtergrab bi dr Pfarrchilä vo Chärns.
Kulturells Schaffä
Dr Kari Imfäld hed äs riichs literaarischs Wärch hinderlaa: Da drzuä gheerid eppä siini Bändli Dischtlä sind ai Bliämä – Gedicht vom Chärnserpfarer (1978) und Vertraht churzi Gschichtli (1982) oder d Ubersetzig Markusevangeeli Obwaldnerdytsch (1979).
As äinä vo weenigä Obwaldner vom 20. Jaarhundert hed dr Imfäld Saagä gsammled. Är hed si 1986 under em Titel Alig hends gseid vereffentlichd.
As so eppis wiä ds Läbeswärch vom Imfäld gilt siis Obwaldner Mundart-Weerterbuäch (2000). Zwäi Jaarzäänt isch är dra gsi, bis äs z erschtmaal im Jaar 2000 uisächo isch. Zu däm Wärch hed ins 1980 dr Marburger Profässer Kurt Kehr ermuntered. Nach allgemäinä Uisfiärigä gheerd dr Hoipttäil vom Buäch am Dialäkt vom Sarner Taal, chliineri Täil sind a dä Äigehäitä vo Lungerä und Engelbärg gwidmed. Äs schriftdiitsches Regischter schliässt das Wärch ab. Ds Materiaal zu däm Buäch liid hit bim Schwiizerischä Idiotikoon z Ziri. I siinä letschtä Jaarä hed dr Imfäld das Weerterbuäch nu äinisch uberschaffed und hed rund 500 Weerter niiw uifgnu und oi d Schpezialiteetä vo Lungerä und Engelbärg i gliichligi Weerterbuächtäil inägnu. S Erschiinä vo därä Niiwuisgaab hed är aber nimmä erläbt, si isch im Dezember 2020 uisächo.
Puberg
Puberich, oder àui Bubert (frz. Puberg, dt. Puberg), ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Puberich ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 11. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Puberich ìsch. Puberich ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Puberich ghert zem Rhinfrankisch.
China-Eastern-Airlines-Flug 5735
Dr Flug 5735 vum China Eastern Airlines (Flugnummer MU5735) ìsch a nàzionààler Liniaflug vu Kunming (Volksrepüblik Kina) uff Guangzhou (Volksrepüblik Kina) gsìì, wo àm 21. März 2022 um 14:22 Uhr Ortszitt (06:22 Uhr UTC, 07:22 Uhr MEZ) bii dr Schtàdt Wuzhou àbgschtìrtzt ìsch. S’ Flugzigg ìsch a Boeing 737-800 vum China Eastern Airlines (CES) gsìì. Àm Ààfàng vum Sìnkflug vor dr Làndung hàt d’ Màschììna vìel Heecha verloora un hàt àm Booda uffgschlààga.
s’ Flugzigg
S’ Flugzigg ìsch a Boeing 737-800 gsìì, wu-n-äbb sewana Joohra àlt gsìì-n-ìsch. ’S hàt dr Luftfàhrzigg-Kännzaicha B-1791 un dr Serianummer 41474 trajt. ’S ìsch ìm Jüüni 2015 glìefert worra gsìì un ìsch sitterhar vum China Eastern Airlines gnutzt worra. Bis zem Unfàll hàt’s 18.239 Flugschtunda ìn 8986 Flugzykla z’ruckglajt.
d’ Fluggascht un d’ Bsàtzung
Àn Bord sìnn 123 kineesischa Fluggascht so wia 9 kineesischa Bsàtzungsmìtglìeder gsìì. Biim Unfàll sìnn àlla Litt àn Bord ums Laawa kumma. Dr Flugkapitään hàt insgsàmt 6.709 Flugschtunda ghàà, dr Äärschta Offiziar mehr àss 31.769 Schtunda, un dr Zwaita Offiziar mehr àss 556 Schtunda. Dr Zwaita Offiziar ìsch numma Beobàchter àn Bord gsìì, fìr Ärfàhrung sàmmla.
dr Verlàuif vum Flug
Plànmaasig hàt dr Flug um 13:10 Uhr Ortszitt (05:10 Uhr UTC, 06:10 Uhr MEZ) solla ààfànga. S’ Flugzigg ìsch àwwer aina Minüüta schpeeter àbgflooga, um 13:11 Uhr Ortszitt (05:11 Uhr UTC, 06:11 Uhr MEZ). D’ Ààkunft àm Ziilflughààfa-n-ìsch fìr 15:05 Uhr Ortszitt (07:05 Uhr UTC, 08:05 Uhr MEZ) geplànt gsìì. Bis zem Àbschturz hàt dr Flug 1 Schtunda un 11 Minüüta düürt.
Äbb 160 Kilometer vor’m Ziilflughààfa hann normàlerwiis d’ Pilota mìt’m Sìnkflug müassa ààfànga. S’ Flugzigg ìsch àn’ma Heecha vu 29.100 Füass (8.870 m) gsìì, wu-n-’s ìnnerhàlb vun era Minüüta schtail zem Booda gschìrtzt ìsch. Normàlerwiis hàt d’ Màschììna làngsàm àn Heecha müassa verliara, àwwer ìnnerhàlb vun 1 Mìnüüta un 35 Sekunda ìsch sa um fàscht 26.000 Füas (7.900 m) àbgschtìega —àm schnallschta-n-ìsch dr Àbschtìeg um äbb 31.000 Füass/min (äbb 570 km/h) gsìì. Drnooh ìsch dr Schturz fìr äbb 10 Sekunda unterbrocha worra, un d’ Màschììna-n-ìsch witter käijt, bis sa àm Booda-n-uffgschlààga hàt.
’S ìsch a Video vun’ra Ìwwerwàchungskamera gsìì, wu-n-a längliga Objäkt z’ sah ìsch, wo nochzüa sankracht ìn’ma Wàld àm Booda uffschlààgt —dàs ìsch woohrschiinsig dr MU5735. Àui Àuigaziiga hann dr sankrachta-n-Àbschturz vum Flugzigg gsah. Wagem Àbschturz ìsch a Wàldbrànd gsìì.
d’ Untersüachung um dr Unfàll
Biim Àbschturz hàt s’ Flugzigg a relàtiv grààdliniga Flugbàhn ghàà, un d’ Transponder sìnn àktiv blìewa. Wagadam kààt ma sààga, àss s’ Flugzigg nìt wahrem Flug äkschplodiart hàt —’s ìsch àlso kää Bùmba-n-ààschlààg gsìì.
Waga da schlachta Watterbedìngunga sìnn d’ Àrweeta àn dr Unfàllschtälla schwar gsìì.
Àm 23. März 2022 hàt ma ainer vu da baida Flugschriiwer gfunda —’s ìsch dr Schtìmma-n-uffnàhmsàpparàt vum Cockpit gsìì. Säcks Taag noh-n-em Àbschturz ìsch àui dr Dàta-Flugschriiwer äntdäckt worra.
Àm 24. März 2022 ìsch verkìndigt worra, àss ma 10 km vu dr Àbschturzschtälla àwag a 1,3 m × 0,1 m grooser Trummer vum Flugzigg gfunda hàt —dàtoo ìsch noch unklààr, ob daa Tail sìch vor odd’r wahrem Àbschturz vum Flugzigg gtrännt hàt. Ìwwringens ìsch s’ Hàuipt-Trìmmerfald ìn’ma Umkrais vu 30 Meeter um dr Unfàllsort glaaga gsìì. Trìmmer hàt ma bis züa 20 Meter unter’m Booda gfunda.
Ananke-Gruppe
D' Ananke-Gruppe isch e Gruppe vu Mönd vum Planet Jupiter, wo sich uf ähnliche Bahne bewege.
Die große Halbaxe vu ihre Bahne verlaufe debi zwische 19,3 un 22,7 Millionen km, wiise Exzentrizitäte zwische 0,02 un 0,28 sowie Inklinatione (Bahnnaigige) zwische 145,7° un 154,8° uf, wobi d'Mönd sich retrograd, des heisst entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter, um dr Planet bewege.
D'Azahl vu de Mitglider betrait zwische acht un sechzehe, je noochdem, wie d'Definition vu dr Gruppe gnau festglegt wird.
Die acht Mönd, wo in jedem Fall dr Gruppe zuegrechnet werre, sin (agordnet nooch zuenämmendem Abstand vum Jupiter):
Die acht andere Mönd sin:
Nibelungenlied
S Nibelungelied isch e middelalterligs Heldenepos. D Teggstfassig, wo mr kenne, isch am Aafang vom 13. Joorhundert entstande und uf Middelhoochdütsch verfasst. Dr Stoff isch aber seer vil elter. Im 19. Joorhundert het s Nibelungelied dr Status vom ene Nazionalepos vo de Dütsche bechoo, mit em Siegfried em Drachedööder as Nazionalheld.
S Wärk isch in dr Middi vom 18. Joorhundert widerentdeggt worde und het denn si hütig Ditel bechoo, wo vo dr letschte Ziile in äinere vo de bäide Hauptteggstfassige (Fassung *C) chunnt: hie hât daz mære ein ende: daz ist der Nibelunge liet («doo het d gschicht en änd: das isch de Nibelunge iir lied», wo mä s middelhoochdütsche liet nid as «Lied» in unserem Sinn sött verstoo, sondern öbbe as «Stroofe» oder «Epos».) D Fassig *B, wo em verlorene Original nööcher stoot ändet mit: diz ist der Nibelunge not (= «Undergang»). In de middelalterlige Handschrift het s Nibelungelied en Aahang, won e formal äigeständigi Gschicht isch. Es gseet us, wie wenn in dere Chlaag das, wo im Lied sälber bassiert isch, rekapituliert und fortgsetzt wird.
D Nibelungesaag
S Nibelungelied isch dr wichdigsti hoochmiddelalterligi dütsche Teggst, wo d Saag vo de Nibelunge verzellt. Deren iiri Ursprüng göön bis in s heroische Zitalter vo dr germanische Völkerwanderig zrugg. Dr historisch Chärn vo dr Saag isch dr Undergang vom Riich vo de Burgunde im Ruum vo Worms in dr Spootantike, wo um 436 dr römisch Magister militum Aëtius mit Hilf vo hunnische Hilfsdrubbe d Burgunde besigt het.
Witeri historischi Eräignisse, wo vermuetlig e Rolle in dr Saag spiile, si d Hochzit zwüschen em Attila und dr Ildico, wo woorschinlig e germanischi Fürstedochder gsi isch (453), und, wie mänggi mäine, au dr Händel im Huus vo de Merowinger zwüsche dr Brunichild und dr Fredegunde. Wil aber d Überliiferig wääred Joorhunderte mündlig gsi isch und de Stoff au dichderisch gstaltet worde isch, het s in dr Nibelungesaag kuum no authentischi historischi Erinnrige. Was no am gschichtligste isch, si d Nääme.
Schloss Hornberg (Schwarzwald)
Dè Begriff Hornbärger Schloß (au Schloß Neu-Hornbärg) beschriibt d Burg un s Schloß, wo sit öppè 1200 uff ènèm Hörnle am linkè Dalrand vo dè Guètach übber d Mündung vum Rychèbächle wachè duèt. Am Fuèß vo sèllèrè Burg isch d Stadt Hornbärg entschtandè. Vo dè Burg sin hüt nu no dè Bärgfrièd un dè Bulverdurm sowiè è baar Muèrräscht übrig blibbè. Diè èrschtè Bautè sin vo dè Freyhèrrè vo Hornbärg baut worrè. S Schloss lyt im Ortenauchrais z Baddè-Wirttèbärg.
<!--
Geografischi Laag
Die Ruine liegt etwa 100 Meter über der Altstadt von Hornberg in einer Höhe von 455 Metern auf einem flachen Bergvorsprung zwischen Gutachtal und Offenbachtal. Das Gelände hat eine Ausdehnung von etwa 150 Metern von Südosten nach Nordwesten. Von drei Seiten war die Burg durch steile Felshänge geschützt und sie bot guten Einblick und damit Kontrolle über die Täler von Gutach, Reichenbach/Schwanenbach und Offenbach.
Residenz der Freiherren von Hornberg
Zuerst entstand der Hauptwirtschaftshof der Freiherren von Hornberg am Fuß des Burgberges. Auf dem Burgfelsen wurden noch Granitblöcke des ältesten Baus der Burg gefunden, die ohne Bindemittel aufeinandergefügt wurden, woraus eine Bauzeit in der ersten Hälfte des 12. Jahrhunderts abgeleitet wird. An der Einmündung des Tiefenbachtals in das Schwanenbachtal hatten die Herren von Hornberg einen bewohnbaren Turm (auch Geleitsturm) erbaut, der gleichzeitig auch den Zugang zur Burg Althornberg deckte und damit ein vorgeschobener Wehrbau war. Außer einem Mauerrest sind keine Spuren mehr verblieben. Ein zweiter Geleitsturm wurde am nördlichen Ende der Herrschaft auf dem Turmerberg erbaut, wo die Handelsstraße kontrolliert werden konnte. Von diesem Turm sind keine Reste mehr sichtbar. Es wird weiter angenommen, dass noch vor der Aufteilung in die Herrschaften Hornberg und Triberg ein Turm (Bergfried) errichtet wurde, der wie die beiden anderen Geleitstürme der Kontrolle der zunehmend wichtiger werdenden Handelsstraße im Gutachtal diente. Der erste Bau von Schloss Hornberg ist damit etwa 100 Jahre nach Burg Althornberg – also um 1200 – von den Herren von Hornberg erbaut worden. Die Reste der ersten Burg wurden gegen Ende des 19. Jahrhunderts beseitigt, so dass keine näheren Aussagen dazu mehr möglich sind.
Der von Merian 1643 publizierte Stich zeigt das Bild des Schlossberges um etwa 1600 – in jedem Fall den Zustand vor dem Dreißigjährigen Krieg. Neben dem Bergfried ist ein neueres größeres Schloss (auch vorderes Schloss) zu sehen, das an den Bergfried angebaut wurde. Daneben gibt es ein kleineres älteres Schloss (auch hinteres Schloss). Die beiden Schlösser wurden auch von verschiedenen Linien des Geschlechts bewohnt.
Württembergischer Verwaltungssitz und Garnison
1423 verkaufte Bruno Werner von Hornberg seinen Anteil an Schloss und Herrschaft an die Grafen von Württemberg, die sogleich ihren Vogt einquartierten, während Bruno Werner bis zur Bezahlung des Kaufpreises auf Schloss Schiltach wohnen durfte. 1443 konnten die Württemberger von Konrad von Hornberg den Rest aufkaufen und damit Hornberg vollständig in Besitz nehmen.
Württemberg wollte die Wasserversorgung sowie den Wohn- und Wirtschaftsraum seines Verwaltungssitzes verbessern. So wurde 1554 die Brunnenstube und die Wasserleitungen erstellt. 1564 wurde auf der Nordostseite des Bergfrieds ein neuer Wohnbau errichtet und der alte auf der Südostseite abgebrochen. 1621 wurde östlich des Bergfrieds der Pulverturm errichtet.
Im Pfälzischen Erbfolgekrieg verbrannten französische Truppen unter Generalleutnant Chamilly das Schloss am 9. Januar 1689.
Ein Bericht über den Zustand der Verteidigungslinien im Schwarzwald von 1710 nennt auf dem Hornberger Schlossberg nur den Bergfried und Mauerreste, die mit einem Baumverhau und Erdwällen verbunden einen notdürftigen Teil der Verteidigungslinie bildeten.
Übergang an Baden und neue Nutzungen
Am 2. Oktober 1810 schlossen das Königreich Württemberg und das Großherzogtum Baden einen Grenzvertrag, wodurch württembergische Gebiete im mittleren Schwarzwald (Hornberg, Schiltach, Gutach) und die ehemalige Landgrafschaft Nellenburg an Baden abgetreten wurden.
Der zunächst von der Tabakfabrik genutzte Teil der alten Kaserne wurde schließlich 1823 auch abgerissen. 1841 erwarb eine Brauerei das Schloss und errichtete im Garten das Brauhaus und im Pulverturm die Mälzerei. 1896 wurde die Brauerei abgerissen und ein Hotel erstellt.
Zur weltanschaulichen Grundschulung und politischen Erziehung der Beamten vom Reichsbund der Deutschen Beamten eröffnete die NSDAP 1936 hier die "Gauschule Schloss Hornberg" (Gauführerschule), die bis 1939 bestand.
1976 wurde auch der alte Kommandantenbau abgebrochen.
Heute ist der 17 Meter hohe Bergfried als Aussichtsturm zugänglich. Er bietet von seiner Plattform einen guten Blick auf Hornberg und ins Gutachtal.
Heimat für den Minnesänger
Der Minnesänger Bruno von Hornberg soll etwa zwischen 1275 und 1310 auf der Burg gelebt haben. In der Großen Heidelberger Liederhandschrift C sind Lieder von Bruno enthalten. Es wird daher angenommen, dass er Gelehrter und Künstler war und auf seinem Schloss auch Festlichkeiten mit Minnesang und dem Gesang von Rittererzählungen stattfanden. 1276 hat er König Rudolf von Habsburg in Basel getroffen. Bruno begründete eine Hornberger Nebenlinie, die im Wappen anstelle des grünen Dreiberges einen schwarzen führte.
<poem style="font-style:italic;"> Aber Gram und Schmerzen Wähnt ich nie vorher zu schauen, Bis ich nun ein Weib erseh, Das erfreut die Herzen. Wem da Huld von guten Frauen Oder Herzeleid gescheh, Wünsch bei seiner Ehre: Daß mir ihre Gunst verkehre Bald zur Wonne alles Weh! Nachgedichtet von Richard Zoozmann (1863–1934)
Blaxploitation
Blaxploitation isch e US-amerikanischs Film-Genre. Dr Name verwyst uf di änglische Wörter BLACK ('schwarz') und EXPLOITATION ('Usbeutig'). Dr worschinlig bekanntischti Blaxploitation-Film isch "Shaft" (1971) vom Gordon Parks (nid z verwäxle mit em Remake (2000) vom John Singleton). Als erschte (oder Pre-)Blaxploitation-Film gilt "Sweet Sweetback's Baad Asssss Song" (1971) vom Melvin Van Peebles. Nid vergässe wärde darf i däm zämehang natürlech "the queen of blaxploitation", Pam Grier. Ire het dr Quentin Tarantino es späts dänkmau gsetzt mit dem fantastische fium "Jackie Brown".
Schloss Hornberg (Schwarzwald)
Zuflucht für den Reformator
1523 leitete der seit 1522 wirkende Theologe Johannes Brenz den Übergang zur Reformation in der Reichsstadt Schwäbisch Hall ein, der mit der Kirchenordnung von 1543 abgeschlossen wurde. Nach seinem Sieg im Schmalkaldischen Krieg ließ Kaiser Karl V. von Theologen 1548 das Augsburger Interim ausarbeiten, das die verfeindeten Konfessionen wieder zusammenbringen sollte.
Der kaiserliche Rat Antoine Perrenot de Granvelle war mit der Durchsetzung des Augsburger Interim beauftragt und wollte von dem in protestantischen Kreisen einflussreichen Brenz hierzu eine positive Stellungnahme. Als dieser brüsk ablehnte, betrieb Granvelle seine Verhaftung, der Brenz durch Flucht aus Schwäbisch Hall entkam.
Er fand beim württembergischen Herzog Ulrich Asyl und fand zunächst Unterschlupf auf Schloss Wittlingen bei Urach. Seine Flucht ging weiter über Straßburg nach Basel. Als seine in Schwäbisch Hall verbliebene Frau starb, ging Brenz nach Stuttgart, um sich um seine dahin gebrachten Kinder zu kümmern. Ein kaiserlicher Suchtrupp drang jedoch auch in Stuttgart ein, worauf Brenz vom Herzog 1548 nach Hornberg geschickt wurde, da er Brenz gegen die Macht des Kaisers nicht schützen konnte. Als Obervogt Huldericus Encaustinus (= Huldrich Engster) wirkte Brenz dann inkognito bis zum Herbst 1550 auf Schloss Hornberg.
Gefängnis für die Fürstin
1780–1787 diente das Schloss als Gefängnis für die Fürstin Augusta Elisabetha Maria von Thurn und Taxis, geborene Prinzessin von Württemberg (1734–1787) die Tochter von Marie-Auguste von Thurn und Taxis und des Herzogs Karl Alexander von Württemberg
Auguste Elisabeth wurde am 3. September 1753 in Stuttgart mit ihrem Cousin, dem Fürsten Karl Anselm von Thurn und Taxis, verheiratet. Sie hatte mit Karl Anselm bis 1772 acht Kinder. Nach mehreren Mordversuchen an ihrem Ehemann verbannte Karl Anselm sie im Januar 1776 unter strengem Hausarrest zuerst nach Schloss Trugenhofen bei Dischingen (später umbenannt in Schloss Taxis) und dann in Absprache mit ihrem Bruder, Herzog Karl Eugen von Württemberg, nach Schloss Hornberg im Schwarzwald, wo sie am 4. Juni 1787 an einem Schlaganfall starb. Sie wurde in der katholischen Abteilung der württembergischen Fürstengruft in der Ludwigsburger Schlosskapelle beigesetzt. Die Gartenanlagen, die auf dem Grundrissplan von 1800 noch zu sehen sind, wurden während des Aufenthalts der Fürstin angelegt.
Karl Anselm heiratete kurz nach dem Tod seiner ersten Frau am 8. August 1787 in morganatischer Ehe Karoline Elisabeth Hillebrand, seine bisherige Geliebte, mit der er auch bereits ein Kind hatte.
-->
École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques
D École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques esch e technischi Hochschuel uf em Gländ vo dr Universität vo dr Franche-Comté z Besançon (Region Bourgogne-Franche-Comté, Frànkrich). Si isch Mitgliid vo dr Conférence des Grandes Écoles und vo dr Polymeca.
Gschicht
Si isch 1902 als Laboratoire de Chronométrie vo dr Universität vom Departemänt Franche-Comté gründet worde. Bekannt isch d Ingenieurschuel au under dr Abchürzig ENSCMB (École Nationale Supérieure de Chronométrie et Micromécanique de Besançon), dr Name, wo si 1961 übercho het. Si isch spezialisiert i dr Bereich vo dr Uhrmacherei und dr Mikrotechnik.
Rheinbrücke Rüdlingen
D Rhybrugg Rüèdlingè isch è Strǒssèbrugg, wo zwǜschè Rüèdlingè un Flaach dè Hochrhy sowiè d Gränz zwǜschè dè unterè Deil vum Kanton Schaffiusè un èm Kanton Züri übberschpannt. D Brugg isch für zwei Faarschtreifè un ei sitlichs Trottoir uusglait.
È Fäärvobindig bi Rüèdlingè hèt woll schu im Johr 1417 exischtyrt. Zu dè Vobesserig vo dè Strõssèvobindigè zwǜschè Flaach un èm Rafzerfäld hèn im Johr 1870 diè Kantön Züri un Schaffuusè èn Vodraag übber dè Bau von èrè der Rhybrugg gschlossè. Drei Virtel vo dè Baukoschtè in èrè Höchi vo 126'000 Frankè hèt dè Kanton Züri gschprochè.
S 121 Meter lange Bauwärch isch i dè Johr 1871–73 baut worrè. Als Unterbautè sin nebbè dè Widderlager drei gmauèrti Flusspfyler 7 bis 8 Meter hoch, 1,5 bis 1,9 Meter dick un 4,5 Meter breit ybaut worrè. Si sin uff dè Fels druff baut worrè. Dè Übberbau vo dè Balchèbrugg hèt vir Öffnigè mit Stützwittènè vo 27,2 Meter bi dè Endfälder un 33,3 Metern bi dè Innèfälder. Er hèt èn Wannèquerschnitt, wo uss zwei übber dè Faarbaan, sitlich aagordnetü iisernè Gitterdräger bschtandè hèt, wo 2,4 Meter hoch gsi si sin un unterènand èn lichtè Abschtand vo 4,4 Meter gha hèn. D Faarbaan isch mit 10 Zentimeter dickè Holzdillè gmacht gsi. Im Johr 1929 isch dè Uusduusch vom Übberbau draa chò. D Gitterdräger sin durch zwei stäälerni, gnièteti, 2,25 Meter hochi Vollwanddräger ersetzt worrè, wo èn lichtè Abschtand uff 5,6 Meter bzw. Achsabschtand uff 6,0 Meter vogrösserèt worrè isch. Selli Änderig hèt è 4,5 Meter breiti Faarbaan un èn zuèsätzlichs Trottoir möglich gmacht. Als statischs Sischteem isch èn Durchlaufdräger aagwendet worrè. D 20 Zentimeter dicki Faarbaanblattè isch als Staalvobundquerschnitt uusbildet worrè. D Pfyler un Widderlager sin entschprèchend umbaut un voschtärkt worrè. D Baukoschtè hèn 225'000 SFr bedrait. Am 10. Januar 1930 isch d Vokeersübbergaab gsi.
Zwanzig Johr spôter hèt è Inschtandsetzig für 225'000 SFr stattgfundè, mit èrè nòmolligè Vobreiterig vo dè Brugg, reschpektyv vo dè Faarbaan uff 5,4 Meter. A dè weschtlichè Hauptdräger sin Konsolè montyrt worrè, wo nõch ussè voschobbeni Trottoir drait hèn. I dè Johr 1987/88 isch denn für 1,348 Millionè SFr d Faarbaanblattè vo 1929 uusduuscht worrè un d Staalkonschtruktion sanyrt worrè.
The Who Sell Out
The Who Sell Out isch s dritt Studioalbum vu dr britische Rockband The Who. S isch am 15. Dezember 1967 bi Track Records uusechoo.
1900
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Hans Wanner
De Hans Wanner (* 25. Meerze 1905 z Schafuuse; † 7. Juli 1996 z Hedige; Bürger vo Schlaate) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter und Lexikograaf gsy und de viert Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon.
Läben und Schaffe
De Wanner, Soo vomene Kantonsschuelleerer, isch z Schafuuse i d Primaar- und d Kantonsschuel ggange und hät nachane vo 1924 bis 1930 z Züri Germanischtik (bim Albert Baachme), Anglischtik und Altertumskund gstudiert, äis Semeschter hät er au z London absolwiert. Promowiert hät er 1930 mit eren Aarbet über d Uufnaam vo de gmäintüütsche Schriftspraach z Schafuuse (truckt 1931). Er isch dänn Leerer für Tüütsch und Änglisch a de Handelsschuel vom chauffmänische Veräin und a de Privaatschuel Athenäum z Züri gsy.
1942 isch de Wanner Redakter am Schwyzerischen Idiotikon woorde, wäge de schwëëre Zyte doozmaal zeerscht nu uf de Grundlaag von eren Aarbetsabreed. 1951 hät men en as Naachfolger vom Otto Gröger zum Scheffredakter ernännt. Uf in gönd di normaalalfabeetische Regischter zrugg, wo sit 1961 jedem Wöörterbuechband aaghänkt wëërded (underdesse hät men au die für d Bänd I bis XI naagholt, wo scho voranen usechoo gsy sind). Won er 1974 pänsioniert woorden isch, hät de Peter Dalcher de Scheffposchten übernaa, und d Ruth Jörg isch für en i d Redakzioon yträtte. De Wanner hät dänn aber nanig uufghört und hät na s Gramatisch Regischter vom Wöörterbuech (bis Band 13) uusgschaffet, wo dänn für de 14. Band vom Kurt Meyer wytergfüert woorden und underzwüschet uf de Homepage vom Idiotikon online gschalten isch.
De Wanner hät a der Uni Züri Yfüerigskürs i s Wöörterbuech ggëë und hät d Usegaab vo de Wëërch vo de Reformatoore Huldrych Zwingli und Heinrich Bullinger mit sym filoloogische Wüssen understützt. 1943 isch er Mitgründer vom Zürcher Spraachveräin und dëm syn Obme gsy. Vo 1952 bis 1958 isch er Obmen und nachane Eeremitgliid gsy vom Tüütschschwyzerische Spraachveräin (hüt: Schwyzerische Veräin für di tüütsch Spraach) und hät dëë Veräin naadisnaa modërnisiert. Vo 1958 bis 1962 hät er na d Schuelpflääg vo Hedige gläitet.
Eerige
1973 hät de Wanner en Eeregaab us em Kultuurförderigskredit vom Kanton Züri überchoo.
Sturm auf Freiburg
Dr Sturm auf Freiburg het am 24. April 1848 in dr Zyt vu dr Baadische Revoluzioon stattgfunde. Verbänd vum VIII. Armee-Korps vum Dytsche Bund hän d Stadt Fryburg gstiirmt, wu vu republikaanische Freischäärler bsetzt gsi isch.
Bluetigi Ooschtere 1848
Am negschte Daag het d Fryburger Buurgerwehr versuecht, d Freischäärler an dr Iibernaam vu dr stedtische Kanoone z hindere, d Fierig vu dr Buurgerweer het aber zaaghaft agiert un d Mannschafte sin emänd fuurt bliibe. Dr Kommandeur vu dr Bundesdruppe, wu aagrugt sin, het mit em Stuurm uf d droot, wänn d Freischaare nit deete abzie un d Barrikaade deete ewäg gmacht wääre. Di gsetzt Frischt isch meefach verlängeret woore – zletscht bis am vieri am Nomittag. Geege halber vieri het mer z Fryburg s Fyyr vum Gfächt bi Ginderschdaal gheert, was d Bundesdruppe am Stuurm uf Fryburg ghinderet het. In dr Stadt hän si wider greeßeri Freischaar-Gruppe gsammlet, wel sälli, wu si scho zum Abmaarsch feertig gmacht ghaa hän, jetz bliibe sin. D Freischäärler hän si jetz zeerscht aini vu dr stedtische Kanoone ghoolt, go dodermit in s Gfächt bi Ginderschdaal yyzgryfe. Speeter hän d Freischäärler au di iibrige drei Kanoonen us em stedtische Zyyghuus ghoolt un hän si bi dr Stadtdoor in Stellig broocht.
Am 24. April hän d Freischäärler Waffe in Fryburger Buurgerhyyse requiriert. Ame halber zeeni demoorge het unter em Befääl vum Generaal Friedrich Hoffmann dr Aagriff vu dr Bundesdruppe uf d Stadt aagfange. Um s Martinsdoor het s heftigi Kämpf gee, aber d Druppe vu Hesse-Nassau sin do iber d Chaiserstrooß as eerschti in d Stadt yydrunge. Iber d Jesuitegasse un s Zährigerdoor sin baadischi Soldaaten in d Stadt chuu, bim Predigerdoor Druppe vu Hesse-Nassau un Baade. Am elfi isch Fryburg ganz in dr Hand vu dr Bundesdruppe gsii. Baar Hyyser hän Schääde kriegt dur d Kämpf un s het Verluscht unter dr Ziviilbevelkerig ghaa. Dr Entsatz dur d Freischäärler unter em Franz Sigel un em Theodor Mögling, wu mer druf gwaartet het, isch z spoot chuu.
Dr Generaal Hoffmann het s Chriegsräächt uusgruefe un het alli Yywooner vu dr Stadt entwaffne loo. Vyl Freischäärler sin in Gfangeschaft groote. Driiberuuse sin e Dail Frybugre Buurger verhaftet woore, dodrunter au dr Karl von Rotteck junior. Dr Kommandant vu dr Freischäärler, Georg von Langsdorff, isch Mitgliid bi dr Fryburger Duurnerschaft vu 1844 gsii. Di baadisch Staatsregierig het dr Verain am 25. April ufgleest, wel au anderi vu syne Mitgliider in Ufstand verwicklet gsii sin.
Am 26. April isch dr Kommandeur vum VIII. Armee-Korps vum Dytsche Bund, dr Brinz Friedrich von Württemberg z Fryburg yydroffe un het am 28. April e Paraad vu syne Druppe abgnuu.
Maane
Am inoffiziäll Platz der letzten Barrikade gnännte Blatz näb em Schwoobedoor maant e Daafele an d Eraignis us sällere Zyt.
Confort-Meilars
Confort-Meilars (bretonisch Koñforzh-Meilar) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Confort-Meilars lyt uf dr Halbinsle Cap Sizun uf ere Hechi zwische 5 m un 96 m iber Normalnull, 24 km vu Quimper un 39 km vu Brest.
Gschicht
Confort-Meilars isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1630 as Confort.
Verwaltig
vu Confort-Meilars isch. Confort-Meilars ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Confort-Meilars ghert zem Bretonisch.
Azad
Dr Azad (* 24. Novämber 1973 z Sanandadsch, Iran als Azad Azadpour) isch e kurdischstämmige dütsche Rapper us Frankfurt. Är isch e Mitglid vo der unterdesse ufglööste Gruppe Asiatic Warriors gsi. Spöter hed är mit em Moses P und synere 3P-Posse zämegschafft. Hütt isch är bekannt als ain vo de beschte Hardcore-Rapper us Dütschland und verdailt gärn Sytehib gege anderi Rapper wi dr Samy Deluxe oder dr Toni L.
Bozz Music
Inzwüsche hed de Azad es eigets Sublabel bi Universal übercho, Bozz Music. Det under Vertrag sind di folgende Künstler:
Warheit
Zeme mit de Rapper Chaker, Jeyz und Sezai bildet de Azad d Crew "Warheit". Offesichtlich hend si im Sinn i nöchster Zit emol ires Debüt-Album "Kopfschuss" usezbringe.
Balthasar Zimmermann
Dr Balthasar Zimermaa (* 13. Februar 1895 z Schwändi im Kanton Glarus; † 13. Oktober 1937 z Züri) isch e Schwiizer Pilot, Undernäämer, Aviatikpionier und Politiker gsi.
s Läben und s Schaffe
Dr Balthasar Zimermaa isch dr Soon vom Friedrich Zimermaa und vo dr Salome geb. Luchsinger gsi. Er het d Schuel vo Schiers bsuecht und am Poly z Züri Mathematik und Füsik studiert. Ane 1929 het er d Anna Schindler vo Brysech ghürootet.
Im Erschte Wältchrieg isch er Milidäärpilot gsi und drno Instrukter vo dr Schwiizer Milidäärflügerei.
1926 isch er dr Diräkter vo dr nöie Flüüggselschaft Balair z Basel gsi. Die het sech 1931 mit dr Zürcher Konkuränz, dr chlynere Ad Astra Aero zämetoo, und do druus isch d Swissair woorde, wo iri Flugzüüg am Afang uf em Flughafe Dübedorf gha het. Dr Zimermaa isch zeerscht dere ire chaufmännisch Diräkter gsi, und wo si Koleeg, dr technisch Diräkter Walter Mittelholzer 1937 gstorben isch, isch bim Zimermaa die ganzi Läitig vo dere Firma gsi.
Dr Zimermaa het sech guet mit em Gottlieb Duttweiler vrstande, si sind ane 1935 in Nazionalroot gwäält worde, und drufabe sind si go die nöji Partei Landesring vo den Unabhängige gründe, d LdU. Aber scho 1937 isch dr Zimermaa vo sym politischen Amt zruggträtte und churz drufabe im Alter vo nume 42 Joor wägen ere Chranket gstoorbe.
We Are the Champions
We Are the Champions isch e Lied vu dr britische Rockgruppe Queen. S isch am 7. Oktober 1977 as Single us em Album News of the World vereffetligt wore un zellt zue dr bekannteschte Song vu dr Band.
S Stuck isch vum Freddie Mercury gschribe wore.
Rezeption
E Grubbe vo Wüsseschaftler us London het meereri Duusig Brobande beobachdet und im Septämber 2011 denn das Lied zum „catchiest pop song of all time“ erklärt.
Karol G
D’ Carolina Giraldo Navarro (* 14. Hornung 1991 z’ Medellín), bekànnt unter ìhrem Kìnschtlernamma Karol G, ìsch a kolumbiànischa Reggaeton-, RnB- un Pop-Sangera un Liadermàchera, wo vor àllem ìm schpànischschproochiga Ràuim bekànnt ìsch.
Heimenhausen
Heimehuse (amtlech Heimenhausen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Karol G
Ìhra Kàrriar hàt d’ Giraldo-n-ààgfànga, wu sa ìn dr kolumbiànischa Wärsioon vum Farnsah-Wattkàmpf The X Factor ufftratta-n-ìsch. Sa ìsch ànna 2014 uff Nöi York City-n-üssgwàndert un hàt a Vertrààg biim Label Universal Music Latino unterzaichent. Ìhr äärschter Hit ìsch s’ Liad Ahora Me Llama gsìì, wo sa zamma mìt’m puertorikànischa Kìnschtler Bad Bunny uffgnumma hàt. ’S ìsch àui d’ Hàuiptsìnggel vun ìhrem äärschta-n-Àlbum Unstoppable gsìì, wo-n-ìm Joohr 2017 üüssagànga-n-ìsch. Ànna 2018 hàt d’ Karol G dr Latin Grammy Award vu dr Bäschta Näija Kìnschtlera bikumma. Àm Andsjoohr 2018 ìsch ìhr Liad Secreto ìn Zammaschàffa mìt’m Rapper Anuel AA-n-a Hit ìm Làtiinàmerikà worra. Ìm Jüüli 2019 ìsch ìhr Liad China üssagànga, wo sa zamma mìt’m Anuel AA, em J Balvin, em Daddy Yankee un em Ozuna uffgnumma hàt. ’S ìsch ìhr äärscht Müüssikvideo, wo-n-uff YouTube mehr àss aina Milliarda Mol ààglüagt worra-n-ìsch.
Heimenhausen
D Gmeind isch entstange am 1. Jänner 2009 dur d Fusion vo Heimehuuse, Röötebach (Röthenbach bei Herzogenbuchsee) u Wanzbu (Wanzwil).
Geografi
Heimehuse ligt im Oberaargou im Bärner Mittuland. D Gmeindsflächi bsteit us 53,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 35,5 % Waud, 10,5 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Berke, Grabe, Herzogebuchsi, Niderönz, Inkbu, Wangeried u Waliswiu bi Wange.
Karol G
Ìm Mai 2019 hàt d’ Karol G ìhr zwait Àlbum Ocean loo veräffentliga, wu vor àllem riawiga Liader z’ loosa sìnn. Ìhr Liad Tusa ìm Zammaschàffa mìt dr Rapperin Nicki Minaj ìsch ìm Nowamber 2019 ärschìena; ’s ìsch a internàzionààler Ärfolg gsìì. Ìn da USA-n-ìsch d’ Sìnngel 28 Mol àls Làtiinischa Plàtiin-Schàllplàtta-n-üüsszaichent worra. Ìm Mai 2021 ìsch ìn dr Karol G ìhr dritt Àlbum KG0516 üssagànga, wo ìn da USA 11 Mol àls Làtiinischa Plàtin-Schàllplàtta-n-üsszaichent worra. Witterscht ìsch ìm Hornung 2022 s’ Liad Miamiii ìn Zammaschàffa mìt dr Becky G ärschìena. S’ Liad ìsch ìm Top 20 vum Billboard Hot 100 gsìì —’s ìsch àlso ìn dr Karol G ìhra bäschtplàtziarta Sìnggel ìn dam Chart.
Heimenhausen
Gschicht
Heimehuse isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1356 aus Heimenhusen, Röötebach 1224 aus Rottenbach, Wanzbu 1264 aus Wanzewile.
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,5 % gläge.
Religion
80,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 23,6 %, CVP 0,4 %, EVP 3,5 %, FDP 6,2 %. GLP 4,9 %, GP 4,5 %, SP 12,7 %, SVP 39,6 %, Suschtigi 4,6 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 453 Ywohner 95,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 1,6 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Heimehuse ghört zum Hochalemannisch.
Ibach SZ
Ibach isch es Dorf i de politische Gmeind Schwyz im Kanton Schwyz i de Schwiz.
Geografii
Ibach lit a de Hauptstross zwüsched Schwyz und Brunne. Durs Dorf dure flüsst d Muota.
Infrastruktur
Z Ibach häts e Chile und mehreri Schuelhüser. Näbed es paar Dorfläde gits au es Ychaufzänter, s Mythe-Zänter. Grad annet de Stross isch d Fabrik vo de Victorinox, wo under anderem s Schwizer Sackmässer gmacht wird.
Carme-Gruppe
D' Carme-Gruppe isch ä Gruppe vu Monde vum Planet Jupiter, wo sich uf ähnliche Bahne bewege.
Die große Halbaxe vu ihre Bahne verlaufe debi zwische 22,9 un 24,1 Millione km, wiise (mit ainere Usnahm) Exzentrizitäte zwische 0,25 un 0,43 sowie Inklinatione (Bahnnaigige) zwische 164,9° un 165,5° uf, wobi d'Monde sich retrograd, des haißt entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter, um de Planet bewege.
Die International Astronomisch Union (IAU) vergit fer die retrograde Monde vum Jupiter Namme mit de Endig e.
Fischbach LU
Feschbech (amtlech Fischbach) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Feschbech liid am glichnamige Bach a dr Strass vo Zäu uf St. Urban. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler Leimbütz (649 m ü.M.) ond Schönenthül. Vo dr Gmeindsflechi send 80,6 % Landwirtschaftlechi Flechi, 13,9 % Waud, 5,3 % Sidligsflechi ond 0,1 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Feschbech send di lozärnische Gmeinde Autishofe, Grossdietu, Ufhuuse ond Zäu ond Gummiswiu im Kanton Bärn.
Gschicht
Feschbech esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1224 aus Viscebach.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 10,7 % gläge.
Religion
70,1 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 18 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,0 %, CVP 30,3 %, FDP 14,1 %, GLP 0,5 %, GP 2,1 %, SP 1,8 %, SVP 45,9 %, Süschtigi 3,2 %.
D Gmeindspräsidentin vo Feschbech esch d Martha Stöckli-Riedweg (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 678 Iiwohner 94 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,6 % Italienisch ond 5,4 % anderi Sprache.
Pina Bausch
D Pina Bausch, aigetli Philippine Bausch, (* 27. Juli 1940 z Solingen; † 30. Juni 2009 z Wuppertal) isch e dytschi Dänzeri, Choreografi, Danzpedagogi un Ballettdiräkteri vum no ihre gnännte Danztheater z Wuppertal. In dr 1970er-Johr isch d Pina Bausch mit ihre Entwicklig vum Danztheater zue re Kultfigur vu dr internationale Danzszene woore. Si het in dr Fachwält as di wichtigscht Choreografi vu ihre Zyt gulte.
D Pina het zum eerschte Mool dr Danz mit dr Genre Gsang, Pantomime, Artischtik, Schauspiil zue re neie Chunschtgattig verbunde. Vyl Fachlyt halte eerscht die nei Chunschtfoorm fir dr Aafang vum Danztheater. Di gängig Handligsstruktur het sii in ainzelni Szene ufgeleest un het die mit Collage un Montage in thematische Zämehäng verchnipft. Uusgangspunkt vu ihre Stuck isch di ainzel Geeschte gsii, s Darstelle un Uusdrucke vun eme bstimmte Gfiel. Die inner Beweegig isch vu dr Pina Bausch noogfrogt woore un d Dänzer*ne hän en Antwort gee mit ere erinnerete Handlig. Uubschwäärthait un Uusglossehait het si mit dramatische Szene kontraschtiert un het eso an di letschte Frooge vum Mänsch-Syy gmaant, s Publikum het des vylmool in ere intänsive Wyys miterläbt. Vyl Stuck vun ere sin sällewääg as seli radikal erfaare woore un hän ain ainewääg ergriffe.
Häärchumft un Familie
Vu 1970 bis zue sym Dood im Jänner 1980 het d Pina Bausch mit em Rolf Borzik (* 1944) zämegläbt. Di baide hän si bim Studium an dr Folkwang-Hochschuel chännegleert. Syter ass d Bausch ab 1973 d Laitig vum Wuppertaler Danztheater ghaa het, het dr Borzik d Bihne- un Koschtimbilder fir ihri Stuck entwoorfe. In dr siibe Johr vu ihre Zämenaarbet isch dr Borzik zue me „vyylsytige Aarbetspartner“ woore, wu d Stuck „vu inne häär“ mitdänkt ghaa het. D Borzik isch im Alter vu 35 Johr an Bluetchräbs gstoorbe.
Sechs Moonet noch em Dood vum Borzik het d Bausch uf ere Tour z Santiago de Chile im Juli 1980 dr Ronald Kay chännegleert, en chilenische Diichter un Brofässer fir Eschthetik un Literatur an dr Universidad de Chile. Mit ihm het d Bausch 1981 dr Sohn Rolf-Salomon uf d Wält broocht, gnännt noch em Borzik.
Go dr chinschtlerisch Nooloss vu dr Pina Bausch bflääge, hän dr Ronald Kay un dr Rolf-Salomon Bausch noch em Dood vu dr Chinschtleri d Pina-Bausch-Stiftig in s Lääbe gruefe.
Uusbildig
Scho ase chlai het d Pina Bausch Ballettunterriicht ghaa un isch in Chinderstuck un Operetten ufdrätte. Mit 14 Johr het si anne 1955 e Danzstudium bim innovative Choreograf Kurt Jooss an dr Essener Folkwangschuel aagfange. Im Johr 1958 het si ihre Stuium in Bihnedanz un Danzpedagogik abgschlosse mit em zum eerschte Mool uusglobte Folkwang-Laischtigsbryys. D Uusbildig vu verschiidene chinschtlerische Beruef unter em doodmool no gmainsame Dach het s gfeerderet, ass si speeter all mee Genre in ihre Stuck integriert het, wie si in eme Film-Interview gsait het.
Wel si dä Bryys iberchuu het, het si ne Stipendium vum DAAD kriegt un vu 1959 bis 1962 in dr USA as „Special Student“ an dr Juilliard School unter dr Laitig vu dr Martha Hill z New York chenne studiere. Bi Choreografe wien em Louis Horst, em José Limón un em Antony Tudor het si dr amerikaanisch Modern Dance chännegleert. Um des Zyt het si in dr Danzkompany vum Paul Sanasardo un dr Donya Feuer wie au fir s „New American Ballet“ danzt. Anne 1961 het si ne Engaschmänt an dr Metropolitan Opera z New York iberchuu.
Solischti im „Folkwang-Ballett“ vum Kurt Jooss (1962–1968)
No ihrem dreijehrige Ufenthalt in dr USA isch d Pina Bausch 1962 uf Yylaadig vum Kurt Jooss uf Dytschland retuurchuu. Si het jetz im vu ihm nei grindete „Folkwang-Ballett“ as Solischti danzt un het em Jooss au all mee bi dr Entwicklig vu syne Stuck assischtiert. Mit em Ballett isch si in däne Johr wältwyt uf Tour gsii.
1962, 1964 un 1968 het mer si bi dr Schwetzinger Feschtspiil chenne danze sääne. Anne 1967 het si mit em Dänzer un Choreograf Jean Cébron bim „Festival of the Two Worlds Spoleto“ z Charleston, USA zämegschafft. Im Johr 1968 het si bim „Jacob’s Pillow Dance Festival“ z Massachusetts un bi dr Salzburger Feschtspiil danzt.
Ab 1968 het d Pina Bausch all mee au aigeni Stuck gschaffe. Dr Impuls doderzue heeb ere e „gewisses Unbehagen an den tänzerisch-thematischen Möglichkeiten“ as Solischti im Folkwang-Ballett gee. Ihri eerscht Choreografy drait dr Name Fragment (1968), e Stuck fir s Ensemble vum Folkwang-Ballett zue Musik vum Béla Bartók. Dodruf isch im nämlige Johr Wind der Zeit (Musik vum Mirko Dorner) chuu, wu si bim Kölner Choreografe-Wettbewäärb ai Johr speeter dr eerscht Bryys dermit gwunne het.
Laitig vum Folkwang-Studio un Dozentur z Essen (1969–1973)
Anne 1969 het d Pina Bausch d Noofolg vum Kurt Jooss as chinschtlerischi Laiteri vum „Folkwang-Studio“ ibernuu, wu us em „Folkwang-Ballett“ fiirigange gsii isch. Derzue het si aagfange, as Dozänti an dr Folkwang Hochschuel z Essen-Werden z lehre. Im Johr 1969 isch si au in The Fairy Queen z sää gsii, e Version vu dr Purcell-Opere vum Kurt Jooss.
In dr Johr druf het d Pina Bausch anderi Stuck gschaffe. Mit Nachnull (1970, Musik: Ivo Malec) isch si zum eerschte Mool wäg viu dr Tradition vum Modern Dance. Anne 1970 isch si vum Rotterdam Danscentrum as Gaschtchoreografi yyglaade woore. Si het au Unterriicht in Modärnem Danz bi dr „Frankfurter Summerkiirs“ z Frankfurt am Main gee.
Siderisch
De Begriff siderisch het zwai Bedütige:
Jaunet
D Jaunet (Salvelinus neocomensis) isch en endemische Süesswasserfisch im Noieburgersee, wo aber i de zwoot Hälfti vom 20. Joorhundert uusgstorben isch.
Pina Bausch
Laitig vum Folkwang-Studio un Dozentur z Essen (1969–1973)
Derno het si eerschti Ufdraagsaarbete fir d Wuppertaler Bihne gmacht, dodrunter Aktionen für Tänzer (1971) un Tannhäuser-Bacchanal (1972), wu ne große Erfolg wooren isch. Au im Johr 1972 isch ihri Choreografy Wiegenlied entstande.
Jaunet
Uussie
D Jaunet isch e längliche dünne Fisch mit ere geele Siite und mit groosse Auge. Si werd 15 cm gross.
Pina Bausch
Laitig vum Folkwang-Studio un Dozentur z Essen (1969–1973)
Im nämlige Johr het d Pina Bausch au fir d „Dance Company Paul Sanasardo“ (New York) gschafft.
Jaunet
Lebeswiis
D Jaunet isch nume im Noieburgersee haimisch und isch nume selte biobachtet wore. Vermuetli hend di groosse Juragwässerkorrektione zom Uusterbe vo de Jaunet gfüert. Si lebt underhalb vo 70 Meter Tüüffi und fresst Erbsemuschle, Chrustetierli, Insektelaarfe und Fischlaich. Si laicht im Summer öbereme schlammige Grund inere Tüüffi vo 100 bis 150 Meter.
Pina Bausch
Ballettdiräkteri an dr Wuppertaler Bihne
Drotz ass si Bedänke ghaa het, het dr Arno Wüstenhöfer, dr Intendant vu dr Wuppertaler Bihne, d Pina Bausch zum Aafang vu dr Spiilzyt 1973/1974 as Laiteri vu dr Ballettsparte chenne gwinne. Är het ere chinschtlerischi Autonomý zuebilligt, s Wuppertaler Ballett isch uf ihre Wunsch in Tanztheater Wuppertal umgnännt woore.
Di eerscht Aarbet, wu si as neii chinschtlerischi Laiteri z Wuppertal kreiert het, het ''Fritz. Tanzabend von Pina Bausch'' (1974, Musik: Gustav Mahler) ghaiße. In dr Kritik isch vun ere „halbstündigen Ekligkeit“ un „verquältem Psychologisieren“ z lääse gsii.
Im nämlige Johr sin zwoo wyteri Aarbete entstande, wu im Dezämber 1974 gmainsam Uruffierig gfyyrt hän: Adagio – Fünf Lieder von Gustav Mahler, no s Mahlers Kindertotenlieder no Gediicht vum Friedrich Rückert un Ich bring dich um die Ecke, e Schlaagerballett.
Anne 1975 het d Bausch e Modern Dance-Variante vu Orpheus und Eurydike (Musik: Christoph W. Gluck) entwicklet, syt 2005 im Repertoire vu dr Pariser Oper, un Frühlingsopfer – en Danzoobe in drei Dail mit dr Ballettmusike vum Igor Strawinsky. Dr letscht Dail Le sacre du printemps het s Danztheater Wuppertal speeter au aigeständig ufgfiert.
Bi all däne in dr frieje sibzger Johr entstandene Stuck het d Pina Bausch musikalische Vorlaage gnuu, wu si im Rame vu dr Choreografy-Entwicklig mee oder weeniger stark umgschafft het. Si die „formale Stringenz und expressive Wucht“ vu dr uusgwehlte Musikwäärch in „ein dem modern dance verwandtes Bewegungsspektrum“ verwandlet. Die Aarbete hän scho ne ganz aigemni Beweegigssprooch aadite. Di gschlosse Foorm un Dramaturgy vu dr Stuck sin dergeege no us dr domoolige Konväntione vu dr Bihneproduktion chuu. In dr Entwicklig vzu wytere Aarbete het si d Pina Bausch schließli vu dr Inszenierig mit gängige Mittel abgwändet.
Wie s Pina Bauschs Danztheater entstanden isch
Mit eme Brecht-Weill-Oobe anne 1976 (Die sieben Todsünden) het d Pina Bausch neii Foorme vu dr Danzchunscht uusbrobiert. Di literarisch-musikalisch Vorlaag het si staark iberschafft un e Collage vu ainzelne Szene entwicklet, wu d Täxt vum Brecht in ere loose Folg gschwätzt, gsunge un danzt uf d Bihni brocht het. Im Johr druf entstanden isch Blaubart bim Loose vun ere Tonbandufnahm vu s Béla Bartóks Herzog Blaubarts Burg (1977), wu s wiider heftigi effetligi Kritik draa gee het. Au anne 1977 het d Bausch Komm tanz mit mir (1977) un Renate wandert aus (1977) produziert.
Eerscht aafangs Achtzger Johr isch di zum Dail schaarf Kritik an s Bauschs Aarbete eerschte Zaiche vun ere effetlige Wäärtschetzig gwiche, vor allem dur di gsellschaftskritisch Bedytig vu ihre Stuck. Derwylscht du dytsch Theater- un Operelandschaft ändi sächzger/aafangs sibzger Johr ni vum klassische Danz un ere sträng hierarchische Aarbetswyys dominiert wooren isch, sin s Choreografine un Choreografe wie dr Gerhard Bohner (1936–1992), dr Johann Kresnik (geb. 1939) un d Pina Bausch gsii, wu mit dr Konväntione broche hän un s Danztheater nodisno as nei Genre im Chunschtbedriib etabliert hän. Ais vu dr zäntrale Merkmool derby isch ass alldaagsnoochi Themene im gsellschaftlige Kontäxt im Mittelpunkt stehn.