cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Absinth
Gschicht
Im 19. Joorhundert het me der Absinth i vilne französische Stedt und psunders z Paris gärn agfange als Liggöör trinke.
Im Zämehang mit der Anti-Alkohol-Bewegigi isch es derzue cho, ass ane 1905 z Belgie und 1910 i der Schwiiz, 1914 z Frankrych und z Düütschland 1923 der Absinth verbote worden isch. D Firma Pernod het sech denn ufe Pastis verleit.
Im Val de Travers het me aber im 20. Joorhundert no wyter a verschidenen Oorte illegal Absinth brönnt, psunders öppen au z Boveresse. S Verbot isch i der Schwiiz 1999/2005 z Änd gsi und scho 1981 isch s düütsche Absinth-Gsetz ufghobe worde.
Z Môtiers im Val de Travers isch es Huus vom Absinth ygrichtet worde, wo me sech über d Gschicht vom Getränk chan imformiere.
Givisiez
Givisiez (patois [a dzɛviˈʒi]; tüütsch Siebenzach; alem. Sübizach) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Miedernach
Miedernach (dt. Medernach, frz. Medernach) isch e ehmoligi Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Iermsdrëf zue dr Ärenzdallgemeng zämmegschlosse.
Givisiez
Gschicht
Givisiez isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1142 aus Juvinsie (1143 Juvisei, 1668 Giuisie; 1497 Zivizach, 1705 Sibenzach).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 29,9 % gläge.
Miedernach
Geografi
Miedernach lyt an dr Wäisser Iernz (Weiße Enz). D Nochbergmaine vu dr ehmolige Gmai sin Iermsdref, Waldbëlleg im Oschte, Fiels im Side un Noumer im Weschte gsii.
Verwaltig
Miedernach het zum Kanton Dikrech im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Miedernach isch bis 2011 dr Bob Bintz gsii. Scheffe sin dr Goy Feltes un dr Pascal Zeihen gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.
Givisiez
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2291 Yywoner 73,1 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 14,5 % Tüütsch ù 12,4 % anderi Spraache.
Miedernach
Gschicht
Miedernach isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 902 as Methernacho (um 1089: Medrenai, um 1089: Medrenay).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Miedernach ghert zum Moselfränkisch.
Givisiez
Spraach und Tialäkt
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 5 va de 2291 Yywohner ggredt.
Flavius Josephus
Er isch näben em Philon vo Alexandria dr wichdigst Autor vom hellenistische Juudedum. Sinere Härkumft nooch isch er de Sadduzäer noochgstande, het sich aber früe de Farisäer aagschlosse.
Wärk
In Rom het er meereri Wärk verfasst. As ersts het er in de Joor 75–79 d Gschicht vom jüdische Chrieg (, latiinisch Bellum Judaicum oder De bello Judaico) gschriibe. Din het er dr langi Kampf vo de Juude gege d Fremdherrschaft beschriibe, aagfange mit dr Bsetzig vo Jerusalem dur d Seleukide under em Antiochos IV. Epiphanes im Joor 174 v. d. Z., und mit em jüdische Ufstand under dr Füerig vo de Makkabäer. Wider under dr Chnutte vo Fremde häi d Juude meereri chliineri Ufständ gmacht, bis es in de Joor 66–70 zum groosse Ufstand vo de Juude gege Rom cho isch, wo as dr Erst Jüdisch Chrieg e groosse Däil vo de siibe Büecher füllt.
Denn het dr Josephus bis 94 Antiquitates Judaicae in 20 Büecher (Jüdischi Alterdümer, au under em Ditel Jüdischi Archeologii) gschriibe. Din het er über d Gschicht vom jüdische Volk vo dr Schöpfig bis zum Usbruch vom Jüdische Chrieg im Joor 66 gschriibe. Er het sich drbii witgehend an das ghalte, wo im Tanach stoot. Für d Zit nochhär, also d Zit vo de Makkabäer oder Hasmonäer und vor allem für s 1. Joorhundert vor und noch dr Zitewändi, also d Zit vom Herodes em Groosse und sine Söön und vom Urchristedum, isch er e Kwelle wo bis hüte vo Bedütig isch, wil er sich uf Wärk stützt, wo nit erhalte si. I däm Zämehang bezüügt er vilicht au di historisch Existänz vom Jesus vo Nazareth, aber d Ächthäit vo däm «Testimonium Flavianum» isch in dr Forschig umstritte.
Um s Joor 96 si no zwäi chliineri Wärk erschiine, nämlig Über d Ursprünglikäit vom Juudedum (Contra Apionem, au under em Ditel Über s Alter vo de Juude) und e Schrift, wo as Vita (Lääbe, si Autobiografii) bekannt worde isch. In deene Wärk duet er vor allem s Juudedum gege antijudaistischi Vorwürf und sich sälber gege persönligi Kritik verdäidige.
Literatur
Darstellige und Analüüse Rezepzion
Zürcher Weinland
S Zürcher Wyland isch de nördlich Tail vom Kantoo Züri i de Schwiiz. So haisse tuets, well bis hüt no de Wii e wichtigs Erzügnis i däre Regioo isch.
Geografii
Die wichtigste Wiidörfer sind Stamme, Benke, Tachse und Uewise. De Wiibau werd dur s mildi und sunige Klima bigünstigt.
Im Wyland liget au historischi Baute, wie s Schloss Lauffe am Rhiifall und s Chloster Rhiinau.
De Tielekt vom Wyland ghört zu de Ostschwiizertielekt und underschaidet sich dütli vom Züritütsch.
École centrale de Lille
D École centrale de Lille esch e Technischi Hochschuel vu Lille-Villeneuve-d'Ascq (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Écoles und vo der Gruppe Centrale. Dr Lehrplan isch multi-disziplinär, d Studiezit zum Ingenieur drei Joor lang.
Gschicht
Si isch 1854 als École des arts industriels et des mines von Profässor Louis Pasteur und Profässor Frédéric Kuhlmann gründet worde. Si isch bekannt als IDN (Institut industriel du Nord de la France).
Dr Campus
D École Centrale de Lille lit zmidzt in dr sogenannte Cité Scientifique uf em Campus Lille I. E groosse Däil vo de 1500 Studänte wohnt in dr Résidence Leonard de Vinci, eme Wohnheim, wo s Blatz für 600 het und es z Fuess 10 Minute bis zur École Centrale isch.
Franz Meier
De Franz Meier (* 16. Septämber 1956) isch en ehemolige Schwiizer Hürdeläufer. Sini Paradedisziplin isch de 400-Meter-Hürdelauf gsi.
De Franz Meier isch z Wettige ufgwachse und isch scho als Jugendliche prägend für sin Verei gsi, de LV Wettige-Bade. Sin erschte Schwiizerrekord über 400-Meter-Hürde het er 1978 z Prag bi de Europameischterschafte gschafft mit ere Ziit vo 49.84, wodurch er Viirte worde-n-isch. Im 1980 het er bi de Olympische Spiil z Moskau im Olympiafinal gschtande und bi de Wältmeischterschafte 1983 z Göteborg und bi de Olympische Spiil 1984 z Los Angeles het er de Halbfinal erreicht.
Z Wettige isch de Franz Meier au politisch aktiv und Mitgliid vom Iiwohnerrot gsi. Hüt wohnt er mit sinere Familie z Seenge.
Magyaren
D’Magyare/Madjare (vùm ungarische Wort magyar, drùm mìt gsproche), oft au als Ungare bezeichnet, sìn e mìtteleuropäischs Volk. Vù de rùnd 14,5 Mìllione Magyare wältwitt läbe 10 Mìllione z Ungarn, 2,5 ìn de benochberte Länder ùn witteri 2 Mìllione ìn de Wält verstreut. Dùrch de Verdraag vù Trianon (1920), wùù s Chönigriich Ungarn ùfdeilt hät, isch e Deil vù de magyarische Bevölkerig züe-n-re Mìnderheit worre. S Volk isch s zahlemäßig gröscht vùm Karpatebecke.
D'Wǜsseschaft, wùù sich mìt de Ùndersüechig vù de Entstehig, Entwìckligsgschicht ùn Kùltur vùm Volk bschäftigt, wìrd Hungarologi gnännt.
Gipsmuseum Schleitheim
S Gipsmuseum Schlaatè isch dèmm letschtè noch zuègänglichè Gips-Stollè vo dè Region vorglagerèt. S Museum informyrt übber dè Gipsabbau, wo im 18./19. Johrhundert i dè Gegènd intensyv betribbe wore isch. Zuèschtändig für dè Betrièb isch d Stiftig för d Förderig vom Gipsbärgwärch un Gipsmuseum Schlaatè.
Laag
S Gipsmuseum Schlaatè befindet sich im Ortsdeil Obberwisè, rund 300 m vo èm Gränzübbergang Schlaatè-Stüèlingè (D). Èn Wägwyser markyrt d Zuèfaart. S Museum vofüègt übber Parkblätz sowiè èn Raschtblatz.
Magyaren
Näme
D'Eigebezeichnig isch ǜberall „magyar“. Ìn altslawische Quelle wìrd degeege vù ugri gschrììbe, ìn byzantinische vù uniguri odder Ungri, was wohrschints vùm Ogurevolk chùnnt. Usserdèm werre d'Magyare oft mìt andere Völker identifiziert (Hùnne, Aware, Tǜrke, Sabire, Baschkire). Di latinischi Bezeichnig isch sitt em Mìttelalter Hungarus fǜr d'Mìtglììder vùm Volk ùn Hungaria fǜr s Land Ungarn.
Doo d'Bezeichnige ìn andere Sprooche: Änglisch Hungarian, Bulgarische Sprache унгар (ungar), Tschechisch maďar, uher, Esdnisch ungari, Fìnnisch unkarilainen, Französisch Hongrois, Griechisch Ούγγρος (ungros), Hebräisch הונגרי (hungari), Nììderländisch Hongaar, Kroatisch Mađar, Japanisch ハンガリー人 (hangarídschin), Chinesisch: 匈牙利人 (hsiungjaliʒen), Polnisch Węgier, Lettisch ungāri, Litauisch vengras, Norweegisch/Dänisch Ungarer, Idaliänisch ungherese, Spanisch/Portugisisch húngaros, magiares, Rumänisch ungur, maghiar, Rùssisch венгр (vengr), Persisch/Arabisch مجر (madschar), Schweedisch ungrare, Serbisch Мађар, Slowakisch maďar, uhor, Sloweenisch madžar, Tǜrkisch macar, Ukrainisch угорець (uhorez).
S Wort „magyar“
S Wort „magyar“ chùnnt als „madschar“ zùm erschte Mool ìn-e-re arabische Chronik voor. Nooch de Theori vù de Fìnnougriste hät „magy“ friehner „Mänsch“ gheiße; s gliich Wort isch au ìm Name vù de Mansische Sprooch z fìnde, wùù entfernt mìt em Ungarische verwandt isch. De zweit Deil, „er“, hät „Maa“ gheiße. Ìn-e-re mìttelalterlige Chronik wìrd usserdèm devùù brichtet, dass de stärkst vù de sììbe magyarische Stämm, wùù ìm Mìttelalter ìns Karpatebecke chùù sìn, de Name „Megyer“ drage hät.
Gipsmuseum Schleitheim
Rohschtoff Gips (CaSO4·2 H2O)
S Gipsvorkõ i dè Gegènd vo Schlaatè langet deilwys bis a d Boddèobberflächi un sin im Keuper abglagerèt. Grösseri Vorkõ liget i dè düèferè Lagè vom Muschelkalk im Högerchetti zwischè m Wutach- un èm Schlaatemer Beggi. S ehemõligi Grubèfäld hèt öppè 50'000 m² umfasst. I dè Schlaatemer Gmeindsrechnig vo 1712 macht èn Ydrag uff diè örtlichi Vowertig vo Gips uffmerksam. Dè bislang älteschte schriftliche Beleeg datyrt uss èm Johr 1709 i dè Baugschichtè vom Kloschtèrkirchè Rhynau (ZH), wo zum Innèuusbau Schlaatemer Gips vowendèt worrè isch.
Zèrscht isch s Gipsvorkõ in obberirdischè Brüch abbaut worrè. 1790 isch èn èrschtè Stollè zu dè Gwinnig vom Gips unter Dag aaglait worrè. I dè Folg sin witeri Stollè uff èm Gebièt vo dè Gmeind Schlaatè entschtandè. Dè Rohschtoff Gips isch in müèsamer Handarbèt im Bärg abbaut un in Lorè nõch ussè beförderèt worrè. In drènntè Arbètsgäng sin d Stei zum Èndbrodukt Gips witervoschafft worrè. Unbrenntes Gipsmèèl hèt Absatz i dè Landwirtschaft, brenntè Gips im Baugewerbe gfundè. Bekannt sin diè schönè Stuckaturdeggè uss èm Rokoko- un Barockzitaalter, welli mit Gips gschtaltet worrè sin. Dè Schlaatemer Gips hèt abber zu rund 70 Brozènt Aawendig als so gnanntè Ackergips gfundè. Gipsmèèl bindet s Ammoniak un erzüügt è boddèbelebendi Wûrkig, womit d Fruchtbarkeit vo dè Pflanzè, bsunders vom Klee, erhöht wörd. D Absatzgebièt gôn wit übber d Gränzè vom Kanton drübber usè. 1860 sin 180'000 Zentner Gipsschtei brochè worrè. I dè Johr 1931 bis 1935 sin s öppè 1'300 Tonnè pro Johr gsi. Ohni Erfolg blibbè sin d Düèfboorigè nõch Salz i dè Johr 1823 bis 1838.
Witervoarbeitig vo dè Gipsschtei
Selli Stei sin in sognanntè Stampfè odder in Hammermüllènè brochè un aaschlièssend bi nidrigè Temperaturè dröchnet worrè (Vorbrand). Asè zerchlynerti un brennti Gipsschtugg sin dè Mülli zuègfüürt un zu Mèèl voribbè worrè. Aaschlièssend isch s Gipsmèèl je nõch Vowendigszwèck nommõls erhitzt (kocht, Hauptbrand) un denn in Fässer un Säck per Fuurwärch a d Abnemmer glieferèt worrè. Z Schlaatè hèn 10 Müllènè bschtandè, welli Gips voschaffèt hèn. Dè Gipsabbau sowiè d Witervoarbeitig un dè dõmit vobundene Bau von èm Werkkanaal (1872) zu dè Energygewinnig mittels zwei Turbynè sin usschlaggebend gsi, dass z Obberwisè è Induschtrygebièt entschtandè isch.
Magyaren
Voor de Eroberig vù Ungarn
Ìm Alterdùùm hän d'Voorfahre vù de Ungare am östlige Rand vù Europa gläbt, ìn de Nööchi vùm Flùss Kama. Wiil si abber Dierzucht bedrììbe hän, wìrd aagnoh, dass si ìm Sùmmer witter nooch Norde zoge sìn, wùù d'Kama entspringt, während si ìm Wìnder dört gläbt hän, wùù d'Wolga ìns Kaspisch Meer mǜndet. Ìm Wìnder sìn si drùm au mìt de Turkvölker ìn Kontakt chùù, was sich ìn Form vù me-ne tǜrkische Iiflùss bemerkbaar gmacht hät. Nooch-e-re Saag hän d'Ahne vù allne Magyare Hunor ùn Magor gheiße, si sìn (lutt-e-re Chronik vùm Simon Kézai) ùf de Meotis-Halbìnsle (Krim) gsìì. D'Magyare dǜrfte au s Hùnnisch ùn spöter s Awarisch Riich mìterläbt haa.
De Ussbruch vù me-ne Vùlkan z Ìndoneesie hät sich schweerwiegend ùf s Klima ussgwìrkt, was z Nord- bìs Osteuropa ùn z Zändralasie e Völkerwanderig vù Norde nooch Sǜǜde zùm Ergeebnìs ghaa hät. „De Daag hät sich verdunkelt ùn während 19 Monet hät d'Dunkelheit d'Èrde regiert“, schribt de János Epheszoszi ǜber d'Gschehnìss vùm Johr 535.
Wiil si ìhri Weide nìmi hän chönne bruuche, sìn au d'Magyare zwunge gsìì, witter nooch Sǜǜde z goh, ìn e Gèbiet, wùù si wäge ìhre Wanderige eh schù kännt ghaa hän. Ìhr neue Läbesruum, wùù sich zwüschem Schwarze Meer sinnem Ùùfer ùn em ùndere Deil vùm Flùss Don erstreckt, wìrd vù de Historiker „Levédia“ gnännt. Es isch mööglig, dass schù dört di sììbe Stämm entstande sìn, wùù spöter ìns Karpatebecke zoge sìn.
Gipsmuseum Schleitheim
Witervoarbeitig vo dè Gipsschtei
Nõch dè zwischèzitlichè Nutzig vo eim Gipsschtollè als Obschtkeller, èn anderè hèt èm örtlichè Byrbrauer als Byrlager diènt, isch 1927 èn neuè Aalauf zum Gipsabbau unternõ worrè. 1936 isch èn neuè Stollè eröffnet worrè. Abnemmer vo dè Gipsschtei sin d Portland Cementwärch z Thayngè gsi. 1944 isch abber s endgültige Aus für dè Gipsabbau z Schlaatè chõ.
Gipsmuseum sit 1938
D Familliè vom letschtè Gipsbärgwärchbetryber, d Buèchdruckerfamilliè Stamm, hèt 1938 è Gipsmuseum ygrichtet un hèt Interessenti i s Bärgwärch gfüürt. 1962 isch d Aalaag a d Gmeind gangè, welli si spôter für d Erhaaltig in è Stiftig übberfüert hèt. 1992 isch dè zwischèzitlich a mengè Stellè ygschtürzte Zuègangsschtollè widder begehbar gmacht un dè ganze Besuèchergang gsicherèt un elegtrisch uusglüüchtet worrè. 1996 isch s Museum vollschtändig erneuerèt worrè. Es zeigt d Entschtehig vom Gips, d Vorkõ i dè Region, d Wärchzüüg für dè Abbau, d Witervoarbeitig in èrè Stampfi un èrè Mülli sowiè d Vowendigszwèck. Dè Betrièb wörd hüt von èm gschäftsführendè Uusschuss sowiè Hobbyfüürer gwôhrleischtet.
Gipsschtollèbaan
Aktuèll (Stand: Auguscht 2023) wörd diè urschprünglich vorhandèni Stollèbaan widder uff- resp. in Gipsschtollè yybaut. Wèg èm Yybau vo dè Stollèbaagleis un dè allfälligè Aabassigè vum Stollèuntergrund resp. Lichtraumbrofyl isch dè Stollè temporär für Museumsbsuècher gschperrt. D Yyfaart vo dè Stollèbaan isch dirèkt bim Stollèyygang, d Strèggi gòt vo dè Yyfaart èwäg übber s Zuèfaartsschtrőssli zum Zivilschutzzèntrum resp. Gwann "Widè". Gegèübber vu dè Stollèyyfaart isch s Depot für s Stollèbäänli yygrichtet worrè.
Magyaren
Voor de Eroberig vù Ungarn
Z Levédia sìn d'Magyare rùnd dreihùndert Johr blììbe ùn mìt neue Völker ìn Kontakt chùù. Zerscht ùnder de Chasare, deno ùnder de Onogure hät sich de tǜrkisch Iiflùss verstärkt. Usserdèm hät's e Vermischig gee mìt de Alane, wùù vù de Skythe abstamme. Nooch de Theori vùm Historiker László Gyula isch e erschte, große Deil vù de Ungare schù ùm s Johr 670 ìns Karpatebecke iigwandert.
Am Aafang vùm 9. Johrhùndert hän d'Magyare voor de Petschenege mieße flüchte ùn sich deno z Etelköz nììdergloo, wùù si öbbe achtzig Johr verbrocht hän. Wiil de Drùck vù de Petschenege abber nìt noochgloo hät, sìn si 895 witter zoge ùn ǜber verschììdeni Päss ìns Karpatebecke chùù. E Vermüetig bsait, dass d'Ahne vù de Székler schù voor 895 dört gläbt hän.
Vù de Eroberig bìs 1525
D'Aazahl vù Magyare am Änd vùm 9. Johrhùndert wìrd ùf 400.000 gschätzt, iigschlosse d'Kabare, wùù sich z Etelköz aagschlosse hän. Au de spöter ungarisch Adel stammt vù-ne-ne ab. D'Völker, wùù voor-e-ne ìm Karpatebecke gläbt hän, sìn nìt viil meh gsìì; de gröscht Aadeil hän wohl d'Aware ùn d'Slawe ghaa (wùùbii nooch de Theori vùm László Gyula e Deil vù de Aware ùs de 670 iigwanderte Ungare bstande hät). Z Dransdanubie hän romanischsproochigi Völker gläbt, wùù vù de Römer abstamme, während ìn de Ùmgeebig vù de Theiß Germane gsìì sìn. Wiil's keini schrìftlige Zügnìs ùs em 10. Johrhùndert gìt, wùù vù denne Völker berichte däte, isch abber nütt gnauers ǜber die Völker bekannt; de einzig Aahaltspunkt sìn d'Lehnwörter ìn de ungarische Sprooch, zùdèm Orts- ùn sùnschtigi geografischi Näme. Näbe de tǜrkische ùn de ìndoiranische sìn di meiste Främdwörter zù derre Zitt ùs de slawische Sprooche chùù, Ortsnäme hän meistens e ungarische odder slawische Ùrsprung ghaa. Witteri geografischi Bezeichnige chömme usserdèm ùs em Latinische.
Riehenteich
Dr Riechedych im Kanton Baasel-Stadt (bis zum Aafang vom 20. Joorhundert au Chläibaasler Dych) isch e künstligs Fliessgwässer, wo öbbe 5 m³/s Wasser us em Fluss Wiise über e Strecki vo 3,8 Kilometer abläitet, fast d Helfti vom middlere Wasserfluss vo dr Wiise. Mä het 1225 mit em Baue aagfange und s ganze Kanalsüstem isch 1280 fertig gsi. Er isch as Gwärbkanaal blaant gsi und isch in Rhii gmündet. Im 20/ Joorhundert isch er technisch überhoolt gsi und er 1907/17 isch er in zwäi Etappe zum grösste Däil stillgläit worde. Nume äi Däilstück git s no, wo sit 1923 zum Chraftwärk Riechedych, won e Grundwasserbumpwärk im Waldpark Langi Erle isch, und underirdisch wider zrugg in d Wiise füert. D Brodukzioonsmöögligkäite, wo mit em Kanaal zsämmehänge, häi im 19. Joorhundert d Entwigglig vom Chläibaasel as Industriistandort gförderet.
Magyaren
Vù de Eroberig bìs 1525
S Iidringe vù de Magyare isch ǜber s hǜtig Ungarn use gange, bìs die 955 bi Augsbùrg gschlaa worre sìn. Ìhri Herrschaft ìm Karpatebecke isch au vùm Baapscht, em Heilige Römische Riich ùn em Byzantinische Riich aaerkänt worre. De Chönig István I. hät sich au an di beide erschte aagnööchert ùn e christligs Chönigriich ìm westeuropäische Stiil gschaffe. Doodemìt hät au e Iiwanderig vù westeuropäische Aadlige ùn Stadtbewohner ùf Ungarn aagfange.
De Mongolestùrm ìm Johr 1241 hät e schweere Schlaag fǜr d'Magyare bedüttet ùn d'dörtmools 2 Mìllione stark reduziert. An d'Stell vù de verlorene Bevölkerig sìn ùs em Weste dütschi ùn ùs em Oste kyptschakischi Iiwanderer drätte, wùù ìn de Ungare ùfgange sìn. E Pestepidemi ìn de Johr 1348/49 hät ǜber e Viertel vù de Bevölkerig vernichtet; d'Zahle sìn erscht ìm 15. Johrhùndert wìder gstììge. Am Aafang vùm 16. Johrhùndert hät's schù 4 Mìllione Magyare gee.
Riehenteich
Dr Bau und d Nutzig
Uursprünglig het d Bischofsstadt Basel nume us dr linggsrhiinische Siidlig bestande, und s Gwärb het sich im Hochmiddelalter vermeert und d Stadt isch e regionals Zentrum und e Verkeersknootepunggt worde. S Grossbaasel het scho im 12. Joorhundert Gwärbkanääl baut, dr Dalbedych und dr Rümelibach. Wo d Zääringer usgstorbe gsi si, häi im Joor 1225 d Baasler Bischöf die erst Baasler Brugg über e Rhii lo baue und s rächtsrhiinischi Siidlig het sich witer entwigglet. Däil vo sinere Infrastruktuur isch dr Riechedych gsi, wo öbbe vier Kilometer lang gsi isch.
Magyaren
1526 bìs hǜt
Sälli Entwìcklig hät mìt de tǜrkische Herrschaft e Änd ghaa. Ìhri Chrieg ìm 16. ùn 17. Johrhùndert, begleitet vù Hungersnööt ùn Chrankhete ùn de Zerstörige vù de Haabsbùrger, hän d'Bevölkerig meh wie halbiert. Kei anders Volk hät esoo ùnder de Tǜrke glìtte wie d'Magyare. Ùf ìhri Verdribig ùs em Land isch e neui Iiwandererwälle gfolgt; bi de Iiwanderer hät's sich voor allem ùm Dütschi (lüeg Donauschwobe ùn Ungarndütschi), Serbe, Kroate, Slowake ùn Rumäne ghandelt. Vù Historiker wìrd gschätzt, dass ìm Mìttelalter 80 Brozänt vù de Iiwohner vùm Chönigriich Ungarn Magyare gsìì sìn, während dää Aadeil ìm 18. Johrhùndert ùf 40 Brozänt zrùckgange isch.
Ìm Verlauf vùm 19. Johrhùndert isch de Aadeil vù de Magyare deno wìder gstììge ùn hät ùm 1900 fùfzig Brozänt erreicht. Säll isch voor allem draa gläge, dass sich ìn de Zitt zwüschem Ööstriichisch-Ungarische Ussgliich ùn em Erschte Wältchrieg vili Ussländer an d'Magyare assimiliert hän. Allerdings hät des hauptsächlig di Dütsche ùn d'Jude bedroffe, zùdèm hät sich d'Assimilierig ùf di größere Städt konzendriert.
D'Johr 1918 bìs 1920 stelle e Wändèpunkt ìn de magyarische Gschicht daar: wiil dùrch de Verdraag vù Trianon s Ungarisch Chönigriich zwüsche mehrere Staate ùfdeilt worre isch, isch e Drìttel vù de Magyare züe-n-re Mìnderheit worre. Zwüsche 1920 ùn 1980 isch d'Iiwohnerzahl vù 7,1 ùf 10,7 Mìllione gstììge, wenn au de Zweit Wältchrieg vili Verlust brocht ùn de Volksùfstand ìm Johr 1956 e Usswanderigswälle ussglööst hät. D'Zahl vù de Magyare ìn de Nochberländer isch ìm Große ùn Ganze konschtant blììbe odder dùrch Assimilierig liicht gsunke. Mänki Magyare sìn au ìns „neu“ Ungarn zrùckchùù, esoo hät's zùm Bispiil ìn de 1990er-Johr zahlriichi Iiwanderer ùs Rumänie ùn Serbie gee.
Riehenteich
Dr Bau und d Nutzig
D Wasserchraft isch vor allem für Geträidmüülene brucht worde. Aber s het au e Hufe Säägwärk, Stampfene, Walke, Hämmer- und Schlifwärk gee. Im 19. Joorhundert het d Spezialisierig und Diversifikazioon zuegnoon. Im ene Inventar vo 1826 si in de Müülbetriib 26 Wärk mit 64 Reeder ufzelt. 34 vo de Reeder si Geträidmüülene gsi, die andere Reeder häi 6 Dubakstampfene aadriibe, 4 Säägene, 3 Gipsmüülene, 4 Farbholzmüülene, 4 Ölmüülene, 2 Bläichwalke, 2 Farbholzschniide, 2 Giftmüülene, 2 Sandelstampfe, 2 Schliife, 1 Wulleduechwalke, 1 Gwürzmüüüli, 1 Indigomüüli, 1 Loostampfe, 1 Strumpfwalke, 1 Walkfass für Lääder und 1 Hammer für d Gärber.
Magyaren
1526 bìs hǜt
Noochdèm's ìn de 50er- ùn 60er-Johr e hoochi Gèbùrteroote gee hät, sinkt s magyarisch Bevölkerigswachsdùùm sitt de 80er-Johr wìder, was (wie au ìn andere Länder) züe-n-re demografische Krise gfiehrt hät. Während anderi Völker ìm Verlauf vùm 20. Johrhùndert ìhri Aazahl verdoppelt odder sogar verdreifacht hän, wise d'Magyare zwüsche 1950 ùn 2000 s drìttnììdrigst Bevölkerigswachsdùùm wältwitt ùf (nììdriger isch's nùme z Bùlgarie ùn Saint Kitts ùn Nevis): vù de 9.338.000 ìm Johr 1950 isch d'Aazahl Magyare ùf 10.137.000 ìm Johr 2000 gstììge, was e Wachsdùùmsroote vù 8,6 Brozänt ussmacht.
Kùlturälli ùn geneetischi Gmeinsamkeite mìt andere Völker
D'Ahne vù de Ungare hän lang ìm üsserste Oste vù Europa gläbt ùn es losst sich e geneetischi Verwandschaft feststelle mìt denne Völker, wùù bìs hǜt ìn denne Gèbiet läbe. Zùdèm gìt's au oft kùlturälli Gmeinsamkeite. Des bedrìfft zùm Bispiil d'Baschkire, d'Tschuwasche, sälli Ukrainer ùs de Region am Schwarze Meer, sälli Rùsse ùs de Ùmgeebig vù de Wolga, d'Osseete ùn d'Krìmtatare. E sproochligi Verwandtschaft bstoht zù de chantische, mansische, udmùrtische, mordwinische Sprooch, em Mari, em Komi ùn de ostseefinnische Sproochfamììlie. Gschichtligi Zämmehäng gìt's mìt de Bùlgare. Ìn jüngster Zitt isch zùdèm e geneetischi Verwandtschaft mìt de Madjare z Kasachschtaan festgstellt worre. Kùlturälli Gmeinsamkeite sìn ìm wittere z fìnde mìt de Uigure ìm westlige China ùn de Magare z Tibet.
Riehenteich
Dr Bau und d Nutzig
D Kanääl si au für e Dransbort (Holzflöss) brucht worde, as Kanalisazioon aber au für Baadstuube, zum Füürbekämpfe, si Däil vo dr Befestigungsaalag gsi und s Wasser isch Löösigsmiddel in dr Gärberei, für s Bläiche und Färberei gsi. D Farbindustrii isch im 19. Joorhundert seer wichdig worde, wo sich zur dradizionelle Siidebandfabrikazioon z Baasel und uf em Land e Farbstoffindustrii cho isch. Us dere het sich die chemischi Industrii (Clavel, Geigy, Sandoz) entwigglet. Die Bransche häi s Wasser vom Rieehedych brucht, wo us dr chalcharme Wiise cho isch und doorum für d Brodukzioonsbrozäss seer gäignet gsi isch.
Magyaren
Kùlturälli ùn geneetischi Gmeinsamkeite mìt andere Völker
Voor de Magyare ìhrer Aachùmft ìn ìhrer hǜtige Heimet hän voor allem d'Petschenege, d'Jassi/Jász, d'Kyptschake, ùn di osmanische Tǜrke e geneetische Iiflùss ghaa. Au noochdèm si ìm Karpatebecke aachùù sìn, hän sich d'Magyare mìt verschììdenste Völker gmischt. Neusti Ùndersüechige hän ergee, dass di hǜtige Ungare geneetisch gseh meh mìt de Völker ùm si ùme gmeinsam hän wie mìt ìhre Vorfahre, wùù zùr Zitt vù de Eroberig gläbt hän. Vù dèm Standpunkt uss wäre di nöchste Verwandte also d'Kroate, di Dütsche, d'Ööstriicher, d'Rumäne, d'Serbe, d'Slowake ùn d'Sloweene. E wittere kùlturälle Ussdusch hät's gee mìt de Jude ùn de Roma. Noochdèm ìm 19. ùn 20. Johrhùndert di dütschi ùn di französischi Kùltur e Iiflùss ùf di ungarischi ghaa hän, iebt sälle hǜt di US-amerikanischi uss. Esoo fìndet mer ìn de USA au di gröschti Zahl an ussgwanderte Magyare.
Riehenteich
D Ufheebig
In dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert isch d Industrialisierig vo Baasel immer sterker worde. D Fabrikalaage und dr Verkeer zunene si gwaggse und häi immer mee Blatz und Energii brucht. Die middelalterlige Stroosse vom Chläibaasel si z äng worde und dr Rieehedych mit sinere Chraftläistig von e chli mee as 400 PS si nüme gnueg gsi. D Brodukzioonsstandort si vor d Stadt in die nöije Kwartier Klybeck und Rosedaal abgwanderet, und immer mee Dampfmaschine si iigsetzt worde. Wo mä dr zwäit Baadisch Baanhof het welle baue, het mä sich müesse überleege, was mä mit em Riechedych sott mache, wo kweer durs Gländ gflosse isch. Sanitarischi Frooge si in Vordergrund gruckt: D Belastig vo de Lüt, wo am Dych gwoont häi und in füechte Woonige häi müesse lääbe, grad näbe de Fabrikabwässer und de Fekalie, wo mä in dr Kanaal het lo iinefliesse. Dr Kanton het dr Korporazioon d Wasserrächt abkauft und 1907 dr Ober, dr Middler und dr Chrumm Dych abgstellt, 1917 au dr Niider Dych und dr Hautpdych. Dr elktrisch Strom het d Wasserchraft abglööst und s begäärte Chalcharme Dychwasser isch no bis in d Middi vom 20. Joorhundert dur underirdischi Läitige gflosse. Im Waldgebiet Langi Erle het mä dr alt Riechedych bhaltet. Er isch über öbbe 800 Meter vo sinere Abläitig an dr Schliessi us dr Wiise zu de Durbiine vom Riechedych-Chraftwärk gflosse, wo 1923 baut worden isch. Dr Strom isch brucht worde für d Bumpaalaage in de Langen Erle, vo wo öbbe d Helfti vom Baasler Drinkwasser chunnt.
Magyaren
Kùltur
Ù. a. mìthìlf vù de Èlèmänt ùs de östlige ùn westlige Kùlture hän d'Ungare e viilfältigi Kùltur fürebrocht. Ab em 19. Johrhùndert hät sich ùs de Draditione vùm Adel ùn denne vùm Volk di nationali Kùltur entwìckelt. Di hǜtigi Kùltur isch au vù de Ùrbanisierig voor allem z Budapest ùn di verschììdene Theologie ùn Regimes ìm 20. Johrhùndert beiiflùsst worre; si isch zwar viilfältig, einewääg fìnde sich oft Eigeschafte, wùù fǜr di magyarische Kùlture ùs alle Regione gliichzittig gälte. Zämmeghalte werre d'Ungare au dùrch ìhri Sprooch ùn deilwiss au dùrch d'Rèligion, wùù ìn einzelne Deil allewiil no e wichtigi Rolle spììlt.
Heerchùmft vù de Kùltur
Di ungarischi Kùltur isch voor allem bekannt fǜr di viilfältige Volksdänz, d'Drachte, d'Volksmusik, d'Märli ùn Sage ùn d'Stìck- ùn Döpferchùnscht. S Ussseh vù de Drachte variiert vù Region zù Region, ìn alle Regione werre abber d'Gwänder mìt Stìckerei riich ùn farbig verziert. Au d'Dänz ùnderscheide sich abhängig vù ìhrer Heerchùmft, allerdings gältet d'Zämmesetzig fǜr fast alli magyarische Gèbiet. D'Volkslieder hän ùs-e-re Kombination vù europäische ùn asiatische Èlèmänt e völlig eigene Chlang; zù de typische Zämmesetzig vù me-ne ungarische Orchester ghöre ù. a. e Zìther, e Dudelsack, e Gige ùn e Kondrabass. Ìn de Märli ùn Sage sìn de Vogel Griff ùn de sììbechöpfig Drache hüffigi Charakter; einzigartig sìn au d'Gschichte ǜber de Chönig Mátyás. Als typisch ungarischi Chùnscht aaglüegt wìrd au di farbebrächtigi Stìckerei vù Kalocsa (Bács-Kiskun) odder di bemoolte Gfääß vù Korond (hǜt z Zändralrumänie).
Vili ungarischi Schrìftsteller ùn Komponiste hän ùs de riiche Draditione gschöpft, zùm Bispiil de Elek Benedek, de Ferenc Móra, de Áron Tamási, de Zoltán Kodály odder d'Margit Kovács. Au ìn de modernere Musik vù Ungare werre zùm Deil Èlèmänt ùs de Volksmusik vù de Magyare ùfgrìffe. Au d'Táncház-Beweegig, wùù zùm Bispiil d'Volksmusikgrùppe Muzsikás odder d'Márta Sebestyén dezüe biidrage hän, hät zùm Ziil ghaa, di magyarische volksdǜǜmlige Draditione an s hǜtig Läbe aazbasse.
Di ungarischi Champfchùnscht stammt ùs de Kùltur vù de Hìrte, bekannt isch doo zùm Bispiil de Champfsport Baranta. Zù de erwähnenswerte ungarische Brüüch ghöört d'„locsolkodás“ an Oostre, zwüsche Wiehnachte ùn Neujohr gönn usserdèm di soognännte Regösök (vergliichbaar mìt de Sternsinger) ùme. Au ìm Ussland bekannt sìn de Rittsport un di ungarischi Puszta, zù de typisch ungarische Gricht ghöre di verschììdene Arte vù Gulasch ùn Gulaschsùppe, s Paprikahüehn, d'Pogatsche, d'Halászlé (Fischsùppe) ùn d'Strùùdel.
Als Symbol vù Ungarn hän sich bsùnders d'Chrone vùm István I. ùn s Wappe vù Ungarn usebìldet. Ìn Bezùùg ùf d'Läbeswiss sìn d'Magyare frieher fǜr d'Husare bekannt gsìì, usserdèm wìrd s hüffig Fire als typisch ungarischs Verhalte aaglüegt. Ùf em Land sìn d’Magyar Agár (e ungarischi Hùnderasse) ùn au Rösser züchtet worre.
Ìn de Epoche vùm Freiheitschampf hän sich d'Dichtig ùn d'Musik vù de Kuruze usebìldet, ìm 19. Johrhùndert sìn Dänz wie de Csárdás ùn de Palotás entstande. Au d'Zigünermusik, e wältwitt bekannts Èlèmänt vù de ungarische Kùltur, isch entstande; si hät au ùf vili europäischi Komponiste e Iiflùss ussgiebt. De Ferenc Liszt ùn de Ferenc Erkel hän di chlassischi Musik fürebrocht, während voor allem de József Katona ùn de János Arany di ungarischi Literatur bräägt hän. Vili witteri Bekanntheite ùs säller Literatur hän zù derre Zitt gläbt. Au d'Farbe vù de Flagge vù Ungarn sìn festglegt worre ùn wichtigi nationali Iirichtige wie di Ungarischi Akademi fǜr Wǜsseschafte (Magyar Tudományos Akadémia), s Nationalmuseùm (Nemzeti Múzeum) ùn s Nationaltheater (Nemzeti Színház) sìn grǜndet worre.
D'Architektur vùm spote 19. ùn vùm 20. Johrhùndert isch hauptsächlig z Budapest ùn ìn andere Städt entstande. Bispiil sìn s Parlamänt z Budapest, de Cifrapalota z Kecskemét ùn de Közművelődési Palota z Marosvásárhely. Zù de gliiche Zitt hät de ungarisch Komponist Béla Bartók gläbt. Als speziäll bekannt isch au de ungarisch Humoor, ìnnerhalb vù Ungarn bsùnders dää vùm Budapester Stadtdeil Pest.
Sprooch
Di rächt eiheitligi Sprooch hät d'Magyare schù ìmmer unabhängig vù ìhrer Heerchùmft, soziale Schicht ùn bolitische Züeghöörigkeit zämmeghalte. Charakterìsdisch sìn ùnder anderem di viilfach aagwändeti Wortbìldig dùrch Derivation (Ableitige) ùn s riich Phoneemìnventaar, wùù ùs nünedrissig Lutt bstoht. Wiil sich d'Sprooch stark vù de Ìndogermanische Sprooche ùnderscheidet, wìrd ìhr Erlerne vù Ussländer oft als schwììrig iigstùùft; Ungarisch wìrd viilmool als eini vù de schweerste Sprooche ǜberhaupt bezeichnet. Es hät keini nooche Verwandte; vù de andere fìnno-ugrische ùn spöter ugrische Sprooche hät's sich schù lang abgspalte. D'Sprooch isch eine vù de Grǜnd, wisoo d'Kùltur vù de Magyare vù vile Europäer als eigeartig aaglüegt wìrd.
Rèligion
D'Rèligion isch hǜt kei soo wichtige Bstanddeil vù de Kùltur meh wie bi mänke andere Völker; de Grooßdeil vù de Ungare iebt sinni Rèligion nìmi uss. Säll gältet voor allem z'Ungarn, wùù nùme rùnd 12 Brozänt vù de Lütt jeedi Wuch ìn d'Chìrch gön.
Einewääg wìrd bi Hochzitte ùn bi Dood viilmool no di rèligiöse Brüüch noochgange ùn di meiste Chìnder werre dauft. Drùm isch ǜber d'Hälfti vù de Magyare römisch-katholisch, e wittere Viertel bekännt sich züe-n-re andere Rèligion, voor allem zù de kalvinìsdische, evangeelische, griechisch-katholische ùn andere christlige ùn zù de israelitische. D'Rèligion spììlt vor allem dört no e wichtigi Rolle, wùù d'Magyare e Mìnderheit daarstelle, soo zùm Bispiil z Sììbebǜrge, ìn de Vojvodina ùn ìm Ǜbermurgèbiet (Sloweenie). Dört isch d'Rèligion au e Grùnd, wisoo di ungarischi Kùltur ìm Ussland hät chönne ǜberläbe.
Di ungarische Christe hän ìhri eigene Brüüch ùn Draditione wie zùm Bispiil d'Ehrig vùm Chönig István I. odder de Ùmzùùg z Budapest am 20. August. Zùdèm wìrd ìn jeeder Chìrch e Schùtzheilige gfiirt, s bekanntest Fest vù derre Art isch säll z Csíksomlyó (Sììbebǜrge), wùù jeedes Johr mehreri Hùndertdausend Deilnämmer anechömme.
Di zweitgröschti Rèligion vù Ungarn, nämli di kalvinìsdischi, hät mìt de Verbreitig vù de Läsèfähigkeit ùn de Ǜbersetzig vù de Bììble weesentlig zùr Entwìcklig vù de ungarische Literatursprooch biidrage. Dank de kalvinìsdische Fǜrschte z Sììbebǜrge, wùù e kùlturälli Entwìcklig ùnderstǜtzt hän, sìn dört vili ungarischi Dichter ùf d'Wält chùù ùn hän dört gwìrkt. Drùm ùn wiil si au vili gschichtligi Ereignìs mìt Sììbebǜrge verbìnde, isch sälli Region zù me-ne Wohrzeiche fǜr d'Magyare worre.
Au di israelitischi Rèligion z Ungarn isch speziäll: doo isch ùs em draditionälle Judedùùm dùrch e Rèformation s Neologisch Judedùùm entstande. Sinni Brüüch ùn Ritual sìn ungarischsproochig.
Ungarischi Fiirdig
De ältst vù de ungarische Fiirdig isch de 20. August, wùù de Staatsgrǜnder István I. gfiirt wìrd. Doo fìndet de Ùmzùùg Szent Jobb statt, z Budapest sìn z Obe au Füürwerk z seh.
Am 15. Merz wìrd an d'Rèvolution vù 1848 erìnnert. An dèm Daag hän z Budapest Studänte geege d'Ùnderdrùckig dùrch de Haabsbùrger demonstriert ùn doodemìt e eigeni, unabhängigi Regierig fǜr Ungarn erreicht. Allerdings hät de ööstriichisch Kaiser schù nooch chùrzer Zitt sii Verspräche broche ùn de ungarisch Widerstand mìthìlf vùm rùssische Militär nììdergschlaa.
De 6. Okdober wìrd de Märtyerer vù Arad gwìdmet. Säll sìn drizzäh Gèneräl vùm ungarische Wììderstand gsìì, wùù 1849 z Arad (hǜt Rumänie) hììgrichtet worre sìn. Wiil d'Gfängnìswärter am Obend vor de Hììrichtig mìt Bier aagstoße hän, drinke d'Ungare an dèm Daag kei Bier (die Dradition wìrd vù mänke sitt em Johr 1999, d. h. 150 Johr nooch de Hììrichtig, nǜmi fùrtgfiehrt).
De 23. Okdober isch de neust ungarisch Fiirdig. Er erìnnert an de gscheitert Volksùfstand geege di sowjètischi Regierig vù 1956. Offiziäll als Fiirdig aaerkännt hät mer dää Daag erscht ìm Johr 1989; sittheer isch's au e Fiirdig, wùù nìt gschafft wìrd.
Zùdèm isch au de 4. Juni bi vile e Fiirdig. Am 4. Juni 1920 isch s Chönigriich Ungarn dùrch de Frììdesverdraag vù Trianon ùfdeilt worre. Dùrch sälle sìn ǜber drei Mìllione Magyare züe-n-re Mìnderheit worre ùn hän deilwiss ùnder de Ùnderdrùckig vù de andere Eethnie glìtte. Drùm wìrd de Verdraag vù Trianon vù vile Ungare als dìktatorisch bezeichnet.
Symbol
Di bekannteste Symbol vù de Magyare sìn di ungarischi Flagge, s Wappe, d'Hymne (Himnusz), d'Kokarde ùn d'Chrone vùm István I.; ìn jüngerer Zitt wìrd au hüffiger d'Flagge vù de Árpáde bruucht. Als Hungarikum zälle ùnder anderem d'Gwǜrzpaprika, de Wii vù Tokaj, d'Zieble vù Makó, d'Téliszalámi, de Sekt ùn de Akaziehonig. Di Großi Ungarischi Diefeebeni (Puszta), de Balaton, s Donauknii, Budapest mìt sinne Brùcke ùn au s Széklerland werre als typisch ungarischi Landschafte aaglüegt. Dier, wùù d'Magyare defǜr bekannt sìn, sìn de Puli ùn de Komondor (zwei Hùnderasse), s Ungarisch Stepperìnd, de Storch, d'Rösser, de Hìrsch ùn de Turul (e Mischig zwüsche Aadler ùn Falke ùs de ungarische Mythologi).
Ungarischi Näme
Bi de Magyare wìrd de Noochname vor em Vorname gsait: Eötvös Loránd statt Loránd Eötvös. Säll wìrd Östligi Namesreihefolg gnännt ùn chùnnt sùnscht nùme bi einzelne Völker z Ostasie vor (Japaner, Chineese, Koreaner).
Noochnäme
Di meiste ungarische Famììlienäme leite sich vù me-ne Brüef, re Nationalität odder re sùnschtige Heerchùmft ab, zum Bispiil Bognár (Wagebauer), Szász (Sachs) odder Váradi (vù Várad). E Name ùs de letsche Chlass hän au di meiste Aadlige drage. Anderi Famììlienäme wise ùf de Bsìtz (z. B. Nagy = grooß, Kis(s) = chlei) odder ùf de Vorname vù me-ne Vorfahr hìì (Balázs, Sándor, ...). Friehner hän vili Iwanderer ìhri ussländische Näme an de ungarisch Chlang aabasst, au doo isch hüffig de Typ vù „Váradi“ bruucht worre zùm ìm Name e aadlige Schiin verleihe.
Vornäme
Bsùnders bliebt sìn bi de Magyare sälli Vornäme, wùù's niene anderscht gìt wie bi ìhne. Si hän ìhr Ùrsprung oft bi de Hùnne odder de mìttelalterlige Ungare (Bsp.: Emese, Emőke, Enikő, Ildikó, Piroska, Réka, Attila, Árpád, Béla, Géza, Gyula, Jenő, Levente, Szabolcs, Zoltán, Zsolt). Anderi leite sich vù Begrìff ùs de Natur ab wie zùm Bispiil Boglárka (vùm ungarische boglár = Chäfer, s ka isch e Verchleinerigsform), Hajnalka (vù hajnal = Dämmerig), Ibolya (Veielì) ùn Virág (Blüeme). Zùdèm stamme mänki Vornäme ùs de Werk vù große ungarische Dichter (Lilla, erschaffe vùm Mihály Csokonai Vitéz, Tünde ùn Csilla vùm Mihály Vörösmarty, Gyöngyvér vùm János Arany odder Etelka vùm András Dugonics).
Wimsheim
Wimsa (amtli Wimsheim) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Wimsa lyt im Heckegai, rund 12 Kilometer sideschtli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Wimsa sin Wurmberg, Mönsheim, Friolzheim, Tiefenbronn un Pforze.
Dr Baan bstoht us 38,7 % Landwirtschaftsflechi, 42,4 % Wald, 18 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Wimsa ghere kaini wytere Ortsdail.
Gschicht
Wimsa isch zum erschte Mol gnännt wore anne Wimsheim 1229.
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Wimsa isch dr Mario Weisbrich.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wimsa ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Allerseelen (Begriffsklärung)
Allerseelen stoht fir
Gottlieb Muffat
Dr Gottlieb (Theophil) Muffat (* dauft 25. April 1690 z Passau; † 9. Dezämber 1770 z Wien) isch en östriichische Organist und Komponist gsi.
Lääbe
Im Joor 1717 isch er vom Karl VI. zum kaiserlige Hof- und Kammerorganist ernennt worde. Er het de Chinder vo dr kaiserlige Familie Muusigunderricht gee, drunder au dr spöötere Kaisere Maria Theresia. 1729 isch er zum zwäite Organist ernennt worde und 1741 zum Hoforganist. 1764 isch dr Muffat mit ere aaseenlige Jooresbangsion vo 900 Gulde bangsioniert worde. Zu sine Schüeler het höggstwoorschinlig au dr Georg Christoph Wagenseil ghöört.
Wärk
Dr Muffat het vor allem Komposizioone für Orgle und Dschembalo gschriibe, drunder e Hufe Fuge und Tokkate. Sinu Komposizioonen für s Dschembalo si under em Ditel „Componimenti musicali“ (1739) erschiine. Usserdäm het er e „Salve regina“, e „Sonata pastorale“ und 3 Dschembalokonzärt komponiert, won er din Elemänt vom modärne galante Stil verwändet het.
Im Joor 1940 isch in Wien-Meidling (12. Bezirk) d Muffatgasse noch iim benennt worde.
Höchstetten
Höchstetten isch de Name vo folgende Ortschafte:
Zika-Virus
S Zika-Virus isch e Virus us dr Gattig Flavivirus (Familie Flaviviridae). S isch zum erschte Mol anne 1947 isoliert woren us eme Rhesusaff, wu in ere Forschigsstation im Zika Forest z Entebbe, Uganda zum Uffinde vum Geelfiebervirus ghalte woren isch, un isch au derno no däm Ort gnännt wore. S Virus chunnt endemisch z Afrika un z Sidoschtasie vor. Wel s syt 2015 all mee Infektione mit em Zika-Virus z Latynamerika git un mit em Virus bstimmti Folgechrankete un -schäden in e Zämmehang brocht wäre, het d Wältgsundhaitsorganisazion (WHO) am 1. Februar 2016 dr „Effetli Gsundhaitsnotstand vu internationalem Uusmaß“ uusgruefe.
S git dr Verdacht, ass es e Zämmehang git zwischen ere Zika-Infäkzion bi Schwangeren im erschte Drittel vu dr Schwangerschaft un ere Mikrozefaly bi Feten un bi Neigeborene. Derzue vermuetet mer e Zämmehang zwisch em versterkten Ufdrätte vu dr neurologische Chranket Guillain-Barré-Syndrom z Brasilie un Infäkzione mit em Zika-Virus.
Obreck
Obreck (ditsch Obreck) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Obreck lijt àn dr Kline Seille, 7,5 km nordeschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 208 un 306 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Oberstinzel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1271 àls Obrechen (1349 Obrickes, 1309 Oberekes, 1553 Obrecken).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Obreck ìsch. Obreck ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Obreck ghert zem Lorrain.
Schwyz
Schwyz [] ( oder Schwyz) stoht für:
Hauteville
Hauteville chan eini vo däne Bedütige ha:
Hauteville isch de Name vo däne Ortschafte:
Lebensmittel
Dr Begriff Lääbesmiddel umfasst as Oberbegriff nid nume Naarigsmiddel sondern au s Drinkwasser, wo us Wasser und Mineralstoff, wo din glööst sin, bestoot. Im Underschiid zum Drinkwasser bestöön Naarigsmiddel im Wääsentlige us de Makronäärstoff. Das si Choolehüdrat, Lipide (Fett) und Protein, wo im Mensch chemisch bundeni Energii zuefüere. Drzue si au Mikronäärstoff as Mängielimänt und Spuureelimänt wääsentligi Bestanddäil vo Naarigsmiddel. Lääbesmiddel wärde vom Mensch vilmol bsundrigs zueberäitet und denn gässe as Ernäärig oder zum Gnuss.
Us rächtliger Sicht zele näben em Drinkwasser und de Naarigsmiddel as Hauptgrubbe au d Gnussmiddel zu de Lääbesmiddel, usser de Dubakware. Noch dr EU-Verordnig 178/2002/EG ghööre nit zu de Lääbesmiddel was nid verarbäitet worde isch oder kä Näärwärt het:
Kanton Les Coteaux de Moselle
Dr Kànton Coteaux de Moselle ìsch e Kànton ìm Arrondissement Metz-Campagne ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 29 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Moulins-lès-Metz.
Großpilz
Dörfelt und Jetschke verstöön under Makromyzete Bilz, wo dr Fruchtkörper bon ene in irgendere Richdig gröösser as 5 mm isch, sägen aber ass die Gränze willküürlig sig. Si reede vo chlii bin ere Gröösi vo 5 mm bis 5 cm, vo 12 cm aa säge si ene grooss und die zwüschedrin si middelgrooss. Es handlet sich drbii um Durchschnittswärt und nid um Extremwärt. D Mikromyzete hingeege si Bilz, wo noch Dörfelt und Jetschke käini Fruchtkörper entwiggle oder sonigi, wo im Durchschnitt nume bis zu 5 mm grooss si.
Faulenfürst
Fuulèfürscht isch dè zweitchlynschte Ortsdeil vo dè Gmeind Schluuchsee im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald z Baddè-Württèbärg. Fuulèfürsch isch bis zuè dè Gmeindsreform im Johr 1975 e selbschtändigi Gmeind gsi. Zu dè ehemòligè Gmeind Fuulèfürscht ghörd dè Wyler Seebrugg am Schluuchsee. Fuulèfürscht lyt ußerdèm i dè südöschtlichè Eggè vom Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald, d Chraisgränz lyt knapp öschtlich vom Dorf, no vor dè beide Nõchbòrwyler Dürrèbüèl un Balzhuusè, wo zuè Grõfuusè im Landchrais Waldshuèt ghörèd.
Gschichtè
Èrschtmòls erwäänt wörd Fuulèfürscht wègè Gränzaagabè in èm Dokumènt vom Kloschter z Bläsy im Johr 1076. S Vogträcht hèt 1285 im Roth vo Grõfuusè ghört, 1373 sin alli Rächt vo dè Nidderi Grichtsbarkeit übber Fuulèfürscht a St. Bläsy gangè. Diè Hochi Grichtsbarkeit isch èrscht 1612 vom Stüèlinger Landgrõf a Bläsy gangè. Bis 1806 hèt Fuulèfürscht dè Hèrrè vo Bläsy ghört, denn isch s Dorf a s Herzogtum Baddè gangè. Vo 1807 bis 1812 hèt Fuulèfürscht zum Amt Bettmèdingè ghört, vo dört ewäg zum Amt Bõõdorf bis 1924. Im Johr 1812 hèn scho 132 Lüt z Fuulèfürscht gwoont. Im Johr 1921 sin z Fuulèfürscht diè elegtrischè Lichter aagangè, drei Johr spôter isch s Amt Bõõdorf uffglöst worrè, d Fuulèfürschter hèn jetzt zum Landchrais Neuschtadt bis 1956 ghört, vo 1956 bis 1973 zum umbenamstè Landchrais Hochschwarzwald un ab dört bis hüt (Stand: 2016) zum Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald. Somit dürft no è baar Traktörli z Fuulèfürscht gää, wo s Kfz-Kennzeichè NEU drägèt. Dè Bau vo dè Drei-Seè-Baan un vo dè Staumuèr am Schluchsee hèt im chlynè Dörfle uff dè Höchi obbè è chly wèng Läbbè iighuuchèt, im Johr 1953 hèt Fuulèfürscht 174 Iiwooner ghaa. D Fuulèfürschter hèn sich i dè 1950er Johr mee un mee im Frèmdèvokeer zuègwendèt, vo allem z Seebrugg unnè. Im Johr 1960 isch d Kanalisation un s Schlachthüsli z Fuulèfürscht baut worrè. Elf Johr spôter isch Fuulèfürscht dè Gmeind Schluuchsee bydrèttè. Im Johr 1991 hèt Fuulèfürscht d Silbermedaillè im Wettbewärb Üser Dorf söll schöner wörrè gwunnè.
Ortsnammè
Füülèfürscht chunnt vo fuulè (d. h. uufruchtbar, vobröcklèt) un Firscht (Höchi, Gipfel) zämmè. D Fuulèfürschter hèn uff irèm Buggel also mit uufruchtbarè Böddè z kämpfè.
Seebrugg
Dè Wyler Seebrugg lyt guèt 2 km südweschtlich vo Fuulèfürscht uff èrè Höchi vo öppè 935 m am Oschtzipfel vum Schluuchsee. Well Seebrugg nit nu am Ufer vum Schluchsee, sondern au a dè B 500 lyt, isch dè Ortsdeil dütlich bekannter wiè Fuulèfürscht sèlber.
Allerseelen
Allerseele (lat. In Commemoratione Omnium Fidelium Defunctorum, 2. Novämber) isch im Feschtjohr vu dr remisch-katholische Chilche dr Gedänkdag, wu mer an dr Verstorbene dänkt.
S Fescht isch im 10. Johrhundert dur dr Odilo von Cluny, dr Abt vu Cluny, zum Fyyrdig ghobe wore.
Allerseelen chunnt noch em Feschtdag Allerheilige am 1. Novämber. Wu d Grebersägnig nit scho am Nomittag vum Hochfescht Allerheilige stattgfunde het, wird si an Allerseele durgfiert.
In dr evangelische Chilche wird dr Verstorbene am Ebigkeitssunndig dänkt, also erscht Endi Novämber. In dr Sälbschtändige Evangelisch-Lutherische Chilche cha dr Gedänkdag vu dr Entschlofene au am 2. Novämber gottesdienschtli begange wäre.
I de Neuapostolische Cherche werd zom Gedänke a di Verstorbene drümol im Johr en Gottesdienst för Entschlafeni gfyret. Die Gottesdienst fendid jewils am erste Sonntig im Juli, im März und im Novämber statt. Die Regelig gilt sit em Juli 1954 wältwit.
Z Eschtryych isch Allerseele kei gsetzlige Fyyrdig, in dr effetlige Schuele findet aber am Allerseeledag kei Unterricht statt, un an dr Universitete isch dr Dag vorläsigsfrej.
Ursprung
Dr Allerseeledag am 2. Novämber goht uf dr Abt Odilo vu de Benediktiner-Abtei Cluny zruck. Är het im 10. Johrhundert dää Gedänkdag in allene vu Cluny abhängige Chleschter yygfiert. S Dekret vum Odilo vu anne 998 isch no erhalte. Dr Allerseeledag isch bal au usserhalb vu dr Chleschter gfyyrt wore. Fir Rom isch er syt em Aafang vum 14. Johrhundert noogwise. Vu Cluny uus het sich dr Gedänkdag in dr ganze katholische Chilche uusbreitet. Är stoht theologisch in ere änge Verbindig mit dr Lehr vum Fägfyyr (Reinigungsort, Purgatorium) as Ort vu dr Lyterig vu dr Verstorbene, wu vu dr Läbige dur Gebätt, Faschte un Almose Hilf iberchemme. Vor allem in dr Alpeländer isch Allerseele mit vile Volksbryych verbunde. In dr remisch-katholische Chilche het dr Allerseelenablass e bsunderi Bedytig.
Jean-Jacques Waltz
Im Jean-Jacques Walz si Läbe bis 1918
Dr Jean-Jacques isch am 23. Febber anne 1873 z Colmer uf d Wält kumme; s Elsass isch dertemol frisch ins Ditsch Rich iigliideret gsii. Sei Vaddr isch Metzgermeischter gwe, ab 1881 städtischer Bibliothekar en Colmar ond ab 1891 Kurator vom Museum Unterlinden. Ke Wunder, ass do in däm Bue e Inträssi fir Gschicht un Kunscht gweckt wore isch. Si Mueter isch d Rosalie Clémence Dunan gsii, dr het zwe Briäder un e Schweschter gha. (Sälber isch er siner Läbdig Junggsell bliibe.)
Der jonge Hansi isch scho en der Schuelzit wege soiner anti-deitscha Haltung bstroft worda. Dr het sich no as Erwagsene iber d Besserwisserei vu dr Lehrer, wu zum Deil üs Nordditschland kumme sin, kenne ufrege.
Noch de Schuelzit (1892) isch er dann nach Lyon, om technischer Zeichner z'lerna. Anne 1896 het er wäge re Granket miäße zruck ins Elsiss un het in ere Textilfabrik ass Muschterzeichner gschafft. Bal isch er als Zeichner berühmt worda, vo Postkarte, wo idyllische Dorfszena mit bissiche deitschfeindliche Karikatura zeiga. Wämmer sini Boschtkartemotiv ohni ebis Beses z dänke aluegt, ka mer si fir harmlosi Szene üs em Elsass halte. Wänn aber eber gnaüjer ani luegt, kan er in viile Motiv Spüüre vun ere diäfe Germanophobii finde.
Anne 1908 isch (uf ditsch) si "Professor Knatschke. Des großen teutschen Gelehrten und seiner Tochter ausgewählte Schriften. Den Elsässern mitgeteilt und illustriert von Hansi") rüskumme un zwar im Feuilleton vu dr Milhüüsemer Zittung "L'Expres" un glii druf as Buech. Mit däm Wärk isch er schlagartig nit numme im Elsass, nai, aü z Frankrich un z Ditschland bekannt wore. Dr Collignon, dr Generalsekretär vu dr Präsidentschaft vu dr Republik, het dr Professor Knatschke anne 1912 uf franzesisch rüsgä.