cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Israel ben Elieser
Biografii
Wenn genau er uf d Wält cho isch, wäiss mä nit und e hufe Äinzelhäite vo sinere Biografii si legändehaft. Was mä aber fast ganz sicher wäiss, isch ass er zwäimol verhürootet gsi isch. Mit sinere zwäite Frau het er e Soon und e Dochder gha, und er isch im Mai 1760, am zwäite Daag vom Wuchefest Schawuot, im Schtetl Międzyborz z Podolien gstorbe. Si Dochder Odel (au as Hodel oder Adel bekannt) het zwäi Söön gha, wo bäidi au Rabbiner worde si: dr Rabbi Mosche Chajim Efraim vo Sedilkow und dr Rabbi Baruch vo Tulczyn und Międzyborz.
Eugen II.
Dr Eugen II. († 27. Augschte 827) isch vu Mai 824 bis zue sym Dod Papscht gsii.
Lääbe un Wirke
Im Inträssi vu dr syt em Stephan IV. guete Beziehige zwische Papscht un Chaiser het dr Eugen II. sy Wahl sofort em Chaiser Ludwig em Fromme aazaigt, wu ne au diräkt bstetigt het un sy eltschte Suhn, Lothar I., uf Italie gschickt het go dr Eugen II. in däm syre Ussenandersetzig mit em remische Volk unterstitze.
Doderdur isch s zue dr Constitutio Romana vum 11. Novämber 824 chuu, wu di chaiserli Oberhohait iber Rom, dr Chilchestatt un d Kurie gsicheret het un u. a. bstimmt het, ass dr Papscht nume vum Klerus un em Adel soll gwehlt wäre un ass dr neigwehlt Papscht vor syre Wei em Chaiser dr Dreiaid mueß laischte. Dr Kumflikt zwisch em Papscht Eugen un dr Stadt Rom het dodermit zuen ere zimlig Reduzierig vu dr Privilegie gfiert, wu em Papscht Paschalis I. gwährt wore sin.
Im Gegezug het dr Ludwig dr Fromm em Papscht in innerchilchlige Froge freii Hang gloo, au in aim viu dr große Kumflikt um die Zyt, nämligem Bilderstryt, wu dr Eugen II. an dr bilderfryndlige Haltig vu syne Vorgänger feschtghaöte het un si dodermit in Widerspruch au zue me große Dail vu dr Chilche gsetzt ghaa het. Ass dr Papscht d Reforme vum Karl em Große het welle furtsetze, het si zaigt im Spotjohr 826 bi dr Synod z Rom, wu 62 Bischef us allne Dail vu Italie chuu sin un wu Maßnahme bschlosse het, wie d Chilchezucht cha glupft wäre un zue dr Klerikerbildig.
Ploemel
Ploemel (bretonisch Pleñver) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ploemel lyt 23 km vu Vannes un 24 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 5 m un 53 m iber Normalnull.
Gschicht
Ploemel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1287 as Pluemel (1385: Plemel, 1385: Ploemel, 1516: Plouemel, 1572: Ploeymer, 1630: Plenuir).
Verwaltig
vu Ploemel isch. Ploemel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Ploemel ghert zum Bretonisch.
Tour de Romandie 2013
Di '''67. Tour de Romandie''' isch e Etapperänne in dr Romandy gsii. S Radränne het vum 23. bis zum 28. April 2013 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2013 gsii. Gsamtsiiger isch dr Brit Chris Froome wore.
Arthur Honegger
Dr Arthur Honegger (* 10. Merz 1892 z Le Havre; † 27. Novämber 1955 z Paris) isch e schwyzerisch-franzesische Kompenischt gsii. Är isch e Verdrätter vu dr Groupe des Six gsii un het rund 200 Wärch kompeniert.
Lääbe
Syni Eltere sin dr Chaufmann un Kaffeeimporteur Arthur Hongegger un d Julie geb. Ulrich gsii, wu vu Züri chuu sin. Dr Arthur isch z Le Havre ufgwachse un het näb dr Schwyzer au di franzesisch Staatsburgerschaft ghaa.
Ab 1920 het er en ängi Beziehig zum Dichter Jean Cocteau pflägt, em gaischtige Vater vu dr Groupe des Six. Sy Durbruch as Kompenischt het er anne 1921 mit em dramatische Psalm Le roi David (Text René Morax) fir s Theater vu Mézières (VD) ghaa. In dr Johre derno sin s beriemt Wärch Pacific 231 un d Opere Antigone (Text Jean Cocteau) entstande. In dr 1930er Johr het er dr Dichter Paul Claudel chänneglehrt un het no Text vum Claudel d Oratorie Jeanne d’Arc au bûcher (1935) un La danse des morts (1938) kompeniert.
Im Chriegswinter 1941/42 het er syni zwoot Sinfoni kompeniert. Är het syni Erinnerig an die Zyt, wun er as Musikkritiker un Kompositionslehrer an dr Pariser Ecole normale de musique gschafft het, emol bschriben as „überwiegend thermischer Natur. Es war damals sehr kalt, als ich an der Sinfonie arbeitete, und da ich keine Kohle und kein Holz besaß, habe ich die ganze Zeit in meinem Atelier gefroren.“
Dr Honegger het Wärch us vilne Musikgattige kompeniert un het dodermit bewusst e brait Publikum aagsproche: Chammermusik, Filmmusik, Oratorium, Oper, Operette, Symphoni. Dr Kurt von Fischer bschrybt dr Honegger as e „Art vu Vermittler zwische alemannischer un romanischer Kultur, wu mit dr chinschtlerische Avantgarde in Verbindig drätte sei“
Dr Arthur Honegger isch mit dr Pianischti Andrée Vaurabourg ghyrote gsii, ere Dochter vum Rodolphe Séraphin vu Toulouse. Am 27. November 1955 isch dr Honegger z Paris im Alter vu 63 Johr gstorbe. Är isch dert uf em Fridhof „Cimetière Saint-Vincent“ am Montmartre begrabe wore.
Eugen-Keidel-Turm
Dr Eugen-Keidel-Durm, au Schauinslanddurm, isch en 31 Meter hoche Uussichtsdurm uf em Gipfel vum Schauinsland.
S Böuwärch zaichnet sich uus dur sy uugwehnligi Form: Di dreieckig Blattform wird drait vu drei im Fryybeger Stadtwald am Schauinsland gschlaane Douglasie, wu ne uffige stählerne Stäägenufgang derzwischen iber 85 Stapfle uffe fiert uf en iberdachti Blattform, wu rund 22 Meter hoch lyt. Vu doo uus het mer e Rundblick in di sidlig Oberrhyyebeni un – bi gueter Wätterlag – uf d Vogese, iber dr Hochschwarzwald mit em eschtlig gläägene Fälberg un – bi klarer Sicht – bis in d Schwyzer Alpe. E Rundwäg vu rund zwee Kilometer Lengi fiert vu dr Bärgstation vu dr Schauinslandbahn zum Durm. Au ne Huffe anderi Wanderwäg fiere do aane.
Dr Durm isch anne 1981 böue woe. Är isch gnännt noch em Eugen Keidel (1909–1991), wu vu 1962 bis 1982 Oberburgermaischter vu Fryybeg gsii isch.
Liste der Könige von Akkad
D Reihefolg vo de König vo Akkad isch us der sumerische Königsliste bekannt. Ihri absoluti Datierig hängt drvo ab, wie man d Regierigsziit vom Hammurabi asetzt; in däm Artikel si zwei verschiideni Chronologie bruucht worde: die churzi und die mittleri Chronologii.
Alli Johreszahle si vor dr Ziitwändi.
Datierig
Es isch agno worde, dass dr Rimuš, der jüngeri Brueder vom Maništušu, zerst gregiert haig. Än elteri Königsliste, wo öbbe 2003 veröffentlicht worden isch, macht s aber wohrschiinlig, ass d Reihenfolg umkehrt gsi isch: d Erwähnig vo genaue Zahle vo Umbrochte und Gfangene isch under em Rimuš igfüehrt worde und au dr Naram-Sin noch ihm het sä ufgfüehrt, aber si fähle us dr Regierigsziit vom Maništušu. D Datierig vo de Regierigsziite basiere uf dere Anahm (Lueg Fuessnote Selz)
Pertinentiv
De Pertinentiv isch i de Etruskologi d Bizaichnig vomene Kasus, er werd mengisch au emphatische Genitiv gnennt. De Uusdruck Pertinentiv isch zerstmol ane 1984 vom Etruskolog Helmut Rix bruucht wore. E paar Forscher lueget de Pertinentiv as Dativ aa oder as e Form vom Lokativ.
De Pertinentiv chunnt i de Tyrsenische Sproche vor und isch e Lokativ zum Genitiv. Sini Funktion isch e Sach oder e Person örtlich ("im Umchrais vo X") oder zittlich ("i de Zitt vo X") izornne.
Bildig
De Pertinentiv werd bildet, indem em Genitiv d Lokativendig (-i) aghenkt werd. Dos i de tyrsenische Sproche zwee Genitiv gitt, chönet au zwee Pertinentiv bildet were:
Loveresse
Loveresse (frankprovenzalisch [as lovˈrɛs]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Loveresse isch es Dorf ar Südsite vom Moron im Vallée de Tavannes. D Gmeindsflächi bsteit us 45,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 47,7 % Waud, 5,9 % Sidligsflächi u 0,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Reconvilier, Saules, Souboz, Pontenet u Malleray.
Gschicht
Loveresse isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus de Loveresce, 1225 Loverasse. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,3 % gläge.
Religion
67,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 17,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 3,4 %, CVP 1,4 %, EVP 3,8 %, FDP 4,4 %. GLP 5,7 %, GP 5,7 %, SP 22,8 %, SVP 35,0 %, Suschtigi 17,8 %.
Gmeindspresidänt vo Loveresse isch dr Pascal Balli (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 333 Ywohner 12,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 86,2 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo Loveresse isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Plabennec
Plabennec (bretonisch Plabenneg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plabennec lyt 61 km vu Quimper un 14 km vu Brest uf ere Hechi zwische 28 m un 102 m iber Normalnull.
D Nochbergmaine sin Bourg-Blanc im Weschte, Plouvien im Nordweschte, Loc-Brévalaire im Norde, Le Drennec, Ploudaniel im Nordoschte, Saint-Thonan im Oschte, Kersaint-Plabennec im Sidoschte un Gouesnou un Guipavas um Side.
Gschicht
Plabennec isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Parrochia Abennoca (1172 Guitabnec, 1172 Plobenec, 1173 Guibaganec, 1173 Ploabennec, 1265 Ploeapennoc, 1265 Plebe Apennoc).
Verwaltig
vu Plabennec isch. Plabennec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plabennec ghert zem Bretonisch.
Tannheim (Tirol)
Tãche (amtlich Tannheim) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Tãche likt im gleichnamige Dal an dr Vils. D Nochbergmoanda sin Pfronten (D), Grän, Nesselwängle und Weißenbach am Lech.
Gschicht
Tãche ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1093.
Aiwohner
Vo dr 1061 Aiwohner sin im Johr 2001 168 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1061 Aiwohner 946 Daitsch als Umgangsproch aagea, 113 Daitsch und andere Sproche und 2 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Tãche ghert zum Schwäbisch.
Sozialdemokratische Partei der Schweiz
Die Sozialdemokratischi Partei va dr Schwiiz (SP; : Parti socialiste suisse PS), wa politisch links steiht, isch e grossi Partei va der Schwiz. Si isch eini va de Bundesratsparteie.
Inhaltligs Profil
S aktuelle Parteiprogramm vo der SP goht uf e Parteidag vom 30. und 31. Oktober 2010 z Lausanne zrugg. Es isch s sibete Parteiprogramm in der Gschicht vo der Sozialdemokratische Partei.
D SP isch in ihrer aktuelle Politik für klassischi sozialdemokratischi Positione. Dodrzue ghört ihr Iidräte für e starch Staat und dr Service public, gege wiitgehendi wirtschaftligi, aber für gsellschaftligi Liberalisierige, für meh Umwält- und Klimaschutz, für en ussepolitischi Öffnig vo der Schwiiz und e Sicherheitspolitik, wo uf dr Grundlaag vom Pazifismus stoot.
Allgemein isch aber do drzue z bsääge, ass d Kantonaal-Sektione über e grossi Autonomie verfüege und so hüffig vo de Positione vo der SP Schwiiz chönne abwiiche.
So lehnt d SP in der Wirtschafts-, Finanz-, und Sozialpolitik wirtschaftsliberali Aaliige wie öppe d Deregulierig, d Sänkig vo de Stüüre für Ryychi und d Chürzig vo de Staatsusgoobe uf Chöschte vo der Grundversorgig und bsundrigs vo der Sozialversicherig («Sozialabbau») in der Regel klar ab, und si kämpft gegen e allfälligi Erhöhig vom Pensionierigsalter.
Drfür duet d SP in gwüsse Beriich für en Usbau vo de staatlige Sozialleistige iidräte, z. B. in dr Form vom ene öffentlig finanzierte Mueter- und Vaterschaftsurlaub, ere staatlige Eiheitschrankekasse oder eme flexible Pensionierigsalter. In der Stüürpolitik wehrt sich d SP gege «Stüürgschänk an die Ryyche» und sträbt noch ere vergrösserete Umverdeilig vo obe uf unde mit ihrer Forderig noch ere schwiizwiite Harmonisierig vo de Stüürsetz. Si isch skeptisch bis ablehnend gegenüber der Privatisierig vo Betriib, wo öffentlig-rächtlig si oder vom Staat drait wärde, und si isch eender gäge d Abschaffig vo de staatlige Monopol, wo s no git (Swisscom, Post, SRG SSR, Strommärt etc.).
Im Beriich vo der Landwirtschaft und vo de Parallelimport isch d SP aber für meh Wettbewärb.
In gesellschaftlige Frooge befürwortet d SP meh Gliichstellig und Öffnig. So setzt si sich z. B. drfür ii, ass d Fraue Familie und Bruefsdätigkeit besser under ei Huet chönni bringe (z. B. mit dr Forderig noch meh extärne Bedreuigsaagebot für Chinder und noch meh Deilzitstelle), si wett e schnälli faktischi Verwirklichung vo der Lohngliichstellig vo Frau und Ma, befürwortet d Iifüehrig vo der iidraite Partnerschaft für Homosexuelli und vo der Fristereglig bi Abdriibige. In der Justiz und bi der Migration wehrt si sich gege Massnahme, wo allzu restriktiv si, und plädiert für e Politik vo der Humanität. So lehnte si d Verscherfig vo de Asyl- und Usländergsetz sit de 1980er-Johr immer ab. Drfür befürwortet si d Förderig vo der Integration vo de Migrante. In ihrem Positionspapier zur Migrationspolitik forderet d SP «Integration vo der erste Stund», wo Migrante sich sofort noch ihrer Iireis müesse verpflichte sich z integriere. D SP isch au für e liberali Drogepolitik und befürwortet die kontrollierti Heroinabgoob und d Entkriminalisierig vom Cannabis-Konsum. Drgege isch si für e Rauchverbot au in Restaurant und Bare.
In der Ussen- und Sicherheitspolitik setzt sich d SP für e versterkti Mitarbeit vo der Schwiiz in internationale Organisatione ii. Si befürwortet im Gegesatz zu de bürgerlige Parteie SVP, FDP und CVP, wo uf e reine Bilateralismus setze, grundsätzlig e Biidritt vo der Schwiiz zur EU. D SP isch für e weniger strikti, «aktivi» Neutralitet und für e versterkte internationale Iisatz für Friide und Menscherächt, aber au für s Bhalte vo der militärische Neutralitet und gegen e NATO-Biidritt. Ihri pazifistischi Haltig chunnt au in der Armeefroog zum Usdruck: Si forderet e Professionalisierig und e dütligi Verchliinerig vo der Schwiizer Milizarmee und d Abschaffig vo der Wehrpflicht. E wiiteri Forderig isch, ass me d Dradition vom Ufbewahre vo der persönlige Armeewaffe deheim wurd ufgee.
Zsämme mit der Grüene Partei deilt d SP schliesslig s ökologische Gedankeguet, wo sich in Fordrige noch ökologische Stüürreforme und Länkigsabgoobe, im Iisatz für Energiisparmassnahme und erneuerbare Energie, für Umwält- und Landschaftsschutz, (gegen e Bau vo neue Stroosse, Verlagerig vom Güeterverchehr vo der Strooss uf d Schiine, d Iifüehrig von ere Alpetransitbörse) und für en Usbau vom öffentlige Verchehr und in der Ablehnig vo der Chärnenergii zeigt.
Bundesroot
Di SP het 2 Bundesrööät:
Ständeroot
Im Ständeroot sind bi dr Wahl vom Jahr 2015 grad 9 Sitz zu dr SP choo.
Arrondissement Thann
S Arrondissement Dànn (frz. Arrondissement de Thann) ìsch e Verwàltungsbezirk ìm Département Haut-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin. Àm 1. Janner 2015 ìsch s mìt em Arrondissement Gawiller zem neie Arrondissement Thann-Guebwiller zammagschlossa wora.
Dr Verwàltungssitz (chef-lieu) vum Arrondissement ìsch Dànn gsin.
Geogràfii
S Arrondissement hàt ìm Norde àn s Arrondissement Colmer un àn s Arrondissement Gawiller, ìm Oschte àn s Arrondissement Milhüüse un ìm Sìde àn s Arrondissement Àltkirech granzt. Ìm Sìdweschte hàt s àn s Arrondissement Belfort un ìm Weschte àn s Arrondissement Épinal ìm Département Vosges ìn Lothrìnga granzt.
Greschte Gmeine
Di greschte Gmeine vum Arrondissement Dànn (mìt de Inwohnerzàhl vun 1999):
Verwàltung
S Arrondissement Dànn ìsch ingedäilt gsin ìn vier Kanton mìt ìnsgsàmt 52 Gmeine:
Mäander
Mäander isch d Bezeichnig für è Flussschlaufè in èrè Abfolgè vo söttigè, wo si sich in Abschnitt mit gringem Soolgefälle un glychzitig dransportyrtem Geschièbe (Sand, Kys, Stei) bildet. È isolyrti Flussschlaufè im Flusslauf, wiè z. B. d Saarschlaufè, wörd degegè nit als Mäander bezeichnèt. Als eifachs Maß für d Intensität vom Mäandryrè wörd d Sinuosidät vowendet.
Etûmology
S Wort Mäander stammt vom grychischè Nammè Μαίανδρος (Maiandros) für d Flüss Menderes (Großè Mäander un Chlynè Mäander) i dè weschtlichè Türkei. S Wort stammt nit uss Übbersetzigè für „Schlingè“ odder „Schlaufè“, d. h. es isch vo Spezialfäll voallgemeinerèt worrè. Schu in dè Antikè sin diè gnanntè Wasserläuf bekannt für iri Huufè Flussschlaufè gsi.
Wûrkig
Wenn sich zwei benõchbòrtè Schlaufè berüüred, nimmt s Wasser diè entschtandeni Abkürzig un s blybt è Altwasser zrugg, welles mit dè Zit volandet. S Gebièt, wo vom Altwasser umgää un erhöht isch, nennt mò Umlaufbärg.
Allerdings könned sich a sellènè Durchbruchschtellè vom Fluss je nõch Größi vom Höhèunterschyd zwischè Aafang un Ènd vom ehemòligè Flussbogè uffgrund vom Gefällr größeri odder chlyneri Stròmschnellè bilded. Selli füüred zuè nèrè rüggschritendè Erosion. Dè Fluss duèt sich mit dè Zit ruggwärts düèfer ygrabbè, also au obberhalb vom Altwasser. S Altwasser wörd denn witgehend zuè nèm Drochèdal, wiè öppè dè Umlaufbärg Etzhardt bi Mayschoß mit Drochèdal bi Altèburg im Aardal.
Wegè m stärkerè Flussgefälle a jüngerè Mäanderdurchbrüch stônn dört oft Müllè.
Bi Flüss, in dennè bolitischi Gränzè volaufed, wörd i dè Regel dè Dalwäg in Gränzvodrääg als Grenzlinniè vowendet, so dass au d Zuèghörigkeit vo Inslè eidütig greglèt wörrè ka. Isch èn (ehemòligè) Gewässervolauf èrscht mòl geodätisch definyrt, könned Änderigè im Flussvolauf zu dè Bildig vo Flächè füürè, wo zwar nõch wiè vor Deil von èrè Gebiètseinheit sin, vo sellèrè abber durch dè neue Flussvolauf abdrènnt worrè isch un somit oft nit (bzw. nu übber Frèmdgebièt) zuègänglich isch. Mitunter chummt s in söttigè Fäll zum Gebiètsduusch; fèrner bièted sich söttigi Berych au als Naturreservat odder Retentionsflächè aa. È guèts Byschpill dõdefür isch d Wuètè uff Höchi vo Stüèlingè un Obberwisè, wo 1964 dè Gebiètsuusduusch gmacht worrè isch, well s Schwizer Gränzhüsli durch è natürlichi Änderig vom Wuètèbett im Lauf vo dè Zit uff badischem Territorium glegè isch.
Talmäander
Folged im Volauf vom Dal un formed s wiè obbè beschribbè witer. Diè dõ entschtandenè Umlaufbärg sin somit meischtens relatyv hoch. Bi nõchträglicher Gländehebig ka sich èn Fluss unter Bybhaaltig vo dè Schlaufèform, wo im Flachland erworbè worrè isch, düèf is Gebirge yschnydè. Söttigi Zwangsmäander müèn abber nit ubedingt durch è „historisch vorgäbeni“ Mäandryrig ygleitet worrè sy. Si könned uffgrund vo geologisch vorgäènè Formationè entschtòò, wiè byschpillswys dè Mittelrhy odder d Moselbögè.
Auenmäander
flûèßed in èm weiträumigè Dal, meischtens in Flussèndläuf, ooni es selbchst z formè. D Schlaufè vom Fluss windet sich im Tal sèlbscht hy un hèr.
Natur un Mènsch
Stark mäandryrendi Flüss, wiè dè Mississippi odder dè Rhy sin villfach durch Feldbegradigungè schiffbar gmacht worrè. Dè Rhy hèt sich allei durch diè vom Johann Gottfried Tulla zwischè 1817 bis 1819 ygleitetè Begradigung vo Karlsruè bis Monnèm vo 135 Kilometer uff 86 Kilometer vokürzt. È söttige Flussbegradigung hèt è Absenkig vom Grundwasserschygel un durch diè erhöhti Flièßgschwindigkeit è stärkeri Erosion vom Flussbett zur Folg, dòmit bschtòt è höcheri Hochwassergfòòr für nõchfolgendi Flussabschnitt. Diè landwirtschaftlichi Nutzbarkeit vo dè aaligendè Fläch un d Wasservosorgig vo aaligendè Waldflächè wird nit voänderèt.
Diè phûsikalischè Gwaltè vom Mississippi, diè im Lauf vo dè Zit zu übberlagerndè Mäandervoläuf gfüürt hèn, sin Deil vo dè amrikanischè Folk-Mûthology worrè. I dè 1940er Johr isch è großi Studiè vom Geolog Harold Fisk durrègfüürt worrè. Fisk untersuchte mit einem Team von Geologen und Geographen die Flussläufe des Mississippi - seine Haupt- und Nebenströme, die toten Seitenarme und die trocken gefallenen Flussbette sowie das Schwemmland. Fisks Studie isch online vofüègbar.
Inzwischè wörred Flüsse zum Deil widder i diè altè Mäander zruggglait worrè. Bevorzugt sin jeni, wo nit dè Schifffaart dièned un grad wegè m schnèllè Abfluss vom Wasser begradigt worrè sin. Söttigi Flussabschnitt sin d Nidda im Berych vo Bad Vilbel bis Frankfurt iè, dè Main zwischè Bambärg un Lichtèfèls im Berych Unterbrunn. Im Zuug vo Renaturyrigsmaßnaamè wörred au chlyneri Bäch widder mäandryrt. Mäander findet sich au südlich vo dè sächsischè Stadt Eilèburg im Dal vo dè Muldè, wo dört wiè bi irè Zuèflüss villi söttigi witgehend natürlichi Phänom bildet wörrè.
Ultramontanismus
Mit em Begriff Ultramontanismus wird e politischi Haltig vom Katholizismus in dütschsprochige Länder und de Niiderlande bezeichnet, wo d Lüüt ihri Wiisige usschliesslig vo dr päpstlige Kurie bezoge hai, aso vom Vatikan, wo „über de Bärg“ (latiinisch ultra montes - gmeint si d Alpe) liit. Die Haltig isch au gege liberali Tendänze gsi und het sich im früehje 19. Johrhundert duuregsetzt, vor allem im Verlauf vom Kölner Chillestriit, im Gegesatz zu de Johrhundert drvor, wo s dütsche Episkopat si Eigeständigkeit Rom gegenüber bedont het. Im 19. Johrhundert isch dr Ultramontanismus die herrschendi Strömig im Katholizismus im dütschsprochige Ruum gsi.
Dr Begriff isch as Schlagwort im so genannten Kulturkampf in dr zweite Helfti vom 19. Johrhundert bruucht worde. D Zentrumspartei het sit ihrer Gründig 1870 die politischi Richdig verdrätte und churz drnoch het d Usenandersetzig zwüschen em Dütsche Riich under em Riichskanzler Otto von Bismarck und dr katholische Chille agfange.
Noch dr Gründig vo dr CDU 1945, wo sich nit konfessionell usgrichtet und die alt Zentrumspartei in dr Gunst vo de Wehler verdrängt het, het dr Ultramontanismus sehr vil vo siim früehnere politische Iifluss verlore. .
Kloster Disentis
S Chloster Disentis (romanisch: Claustra da Mustér) isch en Abtei vo dr Schwizerische Benediktinerkongregazioon z Disentis im Kanton Graubünde, wo um s Joor 720 gründet worde isch. Si dräit dr Naame vom Häilige Martin und gseet hüte us wie im spoote 17. Joorhundert.
Gschicht
Wenn genau sich dr fränkisch Mönch Sigisbert in dr „Desertina“ niidergloo het, wäiss mä nid. Uf jede Fall het sich iim denn dr Räter Placidus aagschlosse, won e mächdige Bsitzer in dr Region gsi isch. Wil aber dr Herr vom Land, dr Präses Victor z Chur, d Sonderstellig vo Churräzie in Gfoor gsee het, het er dr Placidus lo umbringe. In dr Überliiferig isch us em Mord e Chöpfig worde und dr Placidus isch zum e Märtürer und dr Sigisbert zum e Bekenner worde. Spöötistens im Joor 700 isch um iir Graab e Chloster entstande, gläitet vom Abt Ursicin. D Mönch häi noch de Reegle vom häilige Benedikt gläbt.
Ane 765 wird s Chloster im Testamänt vom Churer Bischof Tello zum erste Mol urkundlig erwäänt. 940 häi Sarazene s Chloster zerstöört. As Wachboste über e Lukmanierbass isch Disentis für die kaiserlige Interässe in Italie vo Bedütig worde: Dr Otto I. und dr Friedrich I. Barbarossa si über e Lukmanier uf Italie. In dere Zit isch dr Chlosterstaat entstande, wo bis zu 720 km² grooss worde isch.
1395 isch dr Fürstabt vo Disentis äine vo de Gründer vom Graue Bund gsi. In dr Zit vo dr Reformazioon isch s Chloster fast fertig gsi, nume langsam het es sich religiös und gäistig ernöieret, was mä am barocke Chlostergeböid cha gsee.
D Chille mit iire zwäi Dürm isch zwüsche 1696 und 1712 im Vorarlbärger Barock vom Architekt Caspar Moosbrugger baut worde.
Wääred em Zwäite Koalizionschrieg im Früelig 1799, häi französischi Druppe s Chloster usblünderet. Am 1. Mai 1799 häi die Iihäimische en Ufstand gege d Franzoose gmacht. Die häi druf am 6. Mai d Abtei und s Dorf aabebrennt. D Abtei het scho iiri Bsitz im Veltlin verlore, und nume no „Schutt und Schulde“ sin ere bliibe. Dr Wiiderufbau isch nume langsam vorwärtschoo und scho het s 1846 wider e Brand gee. Dr Kanton Graubünde het s verarmte Chloster au no under d Kontrolle vom Staat gstellt: S kantonale Chlostergsetz vo 1861 het s fast ummööglig gmacht Nowize ufznee und es het scho usgsee, wie wenn s Chloster Disentis ändgültig wurd undergoo.
1880 het sich d Stimmig im Volg und in dr Regierig gänderet. Hinder däm Umschwung si dr der Disentiser Redakter Placi Condrau, dr jung Trunser Bolitiker Caspar Decurtins und dr Maiefälder Theophil Sprecher von Bernegg gstande. Mit Hilf vo dr Schwizer Benediktiner Kongregazioon, vor allem dur d Abtei Muri-Gries, het mä dr Undergang vom Chloster verhinderet und im 20. Joorhundert isch s no äinisch ufblüet.
S Museum im Nordflügel vom Geböid vom Konvänt zäigt e kunst- und kulturhistorischi Sammlig us em Middelalter. Dank sim Gümnasium isch s Chloster no hüte e wichdigi Bildigsort in dr Region.
Ultramontanismus
Au z Frankriich und z Belgie isch dr Begriff bruucht worde. Do het er aber hüfig ehnder e reaktionäri politischi Haltig gegen e Liberalismus gmeint, wo sich in dr Chille und in de antilaizistische Bevölkerigsdeil het afo breit mache. D Ultramontaniste hai au dr Gallikanismus bekämpft, die französich Form vom Episkopalismus, wo dr Iifluss vom Papst in nationale Aglägeheite het welle iischränke.
Johann Bernoulli
Er het z Gämf, z Baris, z Groningen und z Basel gschafft.
Siini Arbetsgebiet hai under anderem mathematischi Reihe, Differenzialgliichige, mathematischi Kurve umfasst. Er het s Brinzip vo dr Erhaltig vo de läbige Chreft ufgschdellt.
Under siine Schüeler si dr Berner Niklaus Blauner und dr Leonhard Euler gsi.
Pleuven
Pleuven (bretonisch Pluwenn) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pleuven lyt 11 km vu Quimper un 63 km vu Brest uf ere Hechi zwische 2 m un 77 m iber Normalnull.
Gschicht
Pleuven isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1402 as Ploeguen (1426 Ploeven Foenant, 1536 Ploeguen Foenant, 1574 Ploeguen Foenant, 1630 Pleua~, 1654 Pleuan, 1779 Pleuvin Fouesnant).
Verwaltig
vu Pleuven isch. Pleuven ghert zum Kommunalverband.
Ploemeur
Ploemeur oder Plœmeur (bretonisch Plañvour) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ploemeur lyt am Atlantik, 51 km vu Vannes un 5 km vu Lorient uf ere Hechi zwische -1 m un 55 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Ploemeur isch. Ploemeur ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Ploemeur ghert zum Bretonisch.
Arnold Böcklin
Dr Arnold Böcklin isch am 16. Oktober 1827 z Basel uf d Wält cho und gschdorbe isch er am 16. Januar 1901 z S. Domenico bi Fiesole i de Brovinz Florenz. Er isch ä Schwizer Moler, Zeichner, Graphiker und Bildhauer gsi und het zum Symbolismus ghört. Er wird für ein vo de bedütenschde europäische Künschdler vom 19. Johrhundert ghalte.
Läbe
Vo 1845 bis 1847 het dr Arnold Böcklin an dr Kunscht-Akademii z Düsseldorf schdudiert. Denn het er Schdudiereise in d Schwiz, Belgie, Holland und Frankriich gmacht. Druf het er im Atelier vom Johann Gottfried Steffan gschafft. Vo 1848 bis 1850 het er z Basel gschafft und vo 1850 bis 1857 z Rom, won er die Alte Meischder schdudiert het. Er het dört siibe Johr gwohnt und isch vom Gaspard Dughet und vom Franz Dreher schdark beiiflusst worde. 1858 isch er vom Anselm Feuerbach empfohle worde und het so vom Karl Wedekind, em Konsul vo Hannover z Palermo, dr Uufdrag übercho in siner Villa z Hannover dr Ässsaal z bemole. Vo 1860 bis 1862 het er as Professor an dr Kunschtakademie z Weimar Underricht ge. Denn isch er zrugg nach Italie noch Neapel und Pompeii. Er isch in dr Toskana gschdorbe und am 18. Januar 1901 uf em proteschtantische Fridhof Camposanto degli Allori bi Florenz begrabe worde.
Wärk
Zsämme mit em Ferdinand Hodler, em Max Klinger und em Lovis Corinth isch dr Böcklin ein vo de Hauptverdräter vom dütsche Symbolismus, wo nüt het welle z due ha mit dr akademische Molerei und em Naturalismus vo dr zweite Hälfti vom 19. Johrhundert.
Surrealischde wie dr Giorgio de Chirico, dr Salvador Dalí und dr Max Ernst hai in ihm ein vo ihre Vorläufer gse und hai dr Böcklin as ä „geniale und ironische Künschdler“ betrachtet.
Zu sine bedütendschde Wärken zellt s „Sälbschtportret mit em giigende Dod“ (1872) und die fümf Variatione vo dr „Doteninsle“ (1880–1886).
Si Name isch au bekannt worde wäge dr Schriftart im Jugendschdiil, won er entworfe het und wo si Name drait.
Münchwilen AG
Münchwyle (amtlich Münchwilen) isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt im undere Fricktaal, fasch am Rhy unde. Es isch uf ere Terrasse über em grosse Sisslerfäld, wo dr Rhy zäme mid dr Sissle ufgschüddet het.
Im Süde ghört uf em Äigcherbärg no dr Sichletehof zu Münchwyle.
D Nochbergmeinde vo Münchwyle sind Sissle, Äigche, Schupfart, Obermumpf und Stei.
Gschicht
Dr Name vom Dorf chunt s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle vom Joor 1306 vor.
Schynts sid em 12. Joorhundert isch e Einsidelei mid dr Chapele vo dr heilige Ursula a däre Stell gsi, wo spöter s Dorf hicho isch. Dr Ort het bis ane 1760 zu dr Gmeind Stei ghört und het sech erscht den dervo glöst und en eigeti Gmeind pildet.
Im Sisslerfäld isch es grosses Industriikwartier entstande. Es het e grossi Chiisgrueb. D Houptstrooss, d Ysebaanlinie und d Autoban loufe grad unden am Dorf dure.
Ane 1978 het Münchwile syni Abwasserleitige a d Klääralaag vo Bad Säckinge z Düütschland aghänkt.
Vacallo
Vacallo isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Caneggio im Bezirk Mendrisio.
Geografi
Vacallo lyt uf eme Biel nerdlig vu Chiasso an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Pizzamiglio, Roggiana, San Simone un Vacallo Alta. Nochbergmaine sin Chiasso, Morbio Inferiore, Breggia un di italienische Gmaine Cernobbio, Como un Maslianico.
Gschicht
Vacallo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1202 as Vacallo.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vacallo isch dr Pietro Zanotta.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Messianische Bewegungen
Under ere Messianische Beweegige verstoot mä mäistens e religiöös motiwierti Grubbierig, wo druf hofft, ass e göttlige Füerer (bald) uf dr Ärde wurd erschiine und d Menschhäit vom Liide und vom Mangel wurd erlööse. Si dauche vor allem im Juudedum, im Christedum, im Islam und im Buddhismus uf. Dr Begriff „Messias“ chunnt vom hebräische Wort משיח („Maschiach“) und bedütet „dr Gsalbti“. D Köönig vo Israel si dur d Salbig in iir Amt iigsetzt worde. Dr Ditel „Messias“ isch e Hohäitsditel, also vor allem e politische. Dr islamisch Ditel „Mahdi“, won em äänlig isch, bedütet hingege dr „Rächtgläitedi“. Dr christlig Begriff vom Messias bezieht sich uf e Jesus in dr Bedütig vom Häiland und Erlööser.
Stadthaus (Basel)
S Stadthuus isch e barocks Geböid an dr Stadthuusgass 13 in dr Stadt Baasel. Es ghöört zu de bedütende Baasler Geböid us em 18. Joorhundert. Es isch dänggmolgschützt und wird as Kulturguet, wo nazionali Bedütig het, iigschetzt.
Gschicht
S spöötere Stadthuus isch 1773 vom Archidekt Samuel Werenfels (1720–1800) uf dr Liigeschaft «Zum Gäist», wo under anderem vo 1689 bis 1706 im Rootsher Andres Buurget ghöört het, as Bosthuus baut worde. Es isch äigentlig dr Sitz vom Diräggtorium vo dr Kaufmaaschaft gsi, won e iiflussriichi Inträssigmäinschaft vom Baasler Groosshandel gsi isch und mit dr hütige Handelskammere cha vergliche wärde. Die het sich vo 1682 bis zum Undergang vo dr Alte Äidgenosseschaft 1798 um d Bost kümmeret. Bis dass d Äidgenosseschaft 1853 d Bostgschäft in dr ganze Schwiz übernoo het und an dr Rüüdegass e nöiji Hauptbost iigrichdet het, isch dr Sitz vo dr Basler Bost im Stadthuus bliibe. Doo isch s «Basler Dybli», die ersti Briefmargge vo dr Stadtbost, wo dr Melchior Berri entworfe het, 1845 für 2 Rappe verkauft worde.
S Geböid isch au für allerhand Aalääss brucht worde. Noch em Ändi vo dr Helvetik het 1806 und 1812, in de Joor, wo Baasel dr Direktorialkanton gsi isch, die äidgenössischi Daagsatzig doo dagt. In de brächdige Sääl häi immer wider stedtischi Fiire stattgfunde, wie 1811 e Geburtsdaagsfiir, wo dr Napoleon e Bueb überchoo het.
1803 isch d Stadtgmäind entstande und die isch denn vo dr Bürgergmäind abglööst worde, wo 1876 s ehemoolige Bosthuus übernoo het. Vo 1966 bis 1968 isch s Geböid renowiert worde.
S Stadthuus isch hüte dr Sitz vo dr Baasler Bürgergmäind. Es het doo au s Wärkateliee, wo psüchisch chranke Lüt e regelmässigi Arbet aabietet und e Laade, wo d Chläider, dr Schmuck und alles andere, wo si mache, verchauft wärde.
Michael von Jung
Dr Michael von Jung (* 29. Septembr 1781 en Sulga, † 24. Juli 1858 en Tettnang) isch an obrschwäbischer Pfarrer gwäa, wo hauptsächlich en Kirchdorf bei Memmenga gwirkt hot. Weit ibr sei Hoimat naus bekannt worra isch’r abr durch seine Grabliadr, wo’nr bei de Beerdigonga am offena Grab gsonga ond en zwoi Biachla („Melpomene“) voröffentlicht hot.
Kendheit ond Jugend
Dr Michael Jung kommt am 29. Septembr 1781 en dera obrschwäbischa Stadt Sulga uff d Welt. Sei Vaddr isch dr ehrbare Schneidrmoischtr Johannes Jung ond sei Muadr d Anna Maria geborene Friedmann, wo aus Altshausa stammt. Weil an sellem Dag s Fescht vom heiliga Erzengl Michael ischt, geabet-em seine Eltra dean Vornama „Michael“. Weils Michele a ganz begabts Kend ischt, schickt en sei Vaddr scho em Altr vo faif Johr en d Schual. A bsondrs guada Schual kô dui abr et sei, denn wia dr Michael grad amôl nei Johr alt isch, wuud’r scho wiidr entlassa. S hoißt, mr kennt-em nix meh beibrenga, er dät scho ällas wissa.
Dr kloine Michl hot jetzt scho da Wonsch, amôl Pfarrer zo werra, ond dät deshalb gern a Lateinschual bsuecha, abr dômit isch sei Vaddr et eiverstanda. Er moint, der Kerle soll zerscht môl was reachts lerna, am beschda s Schneidrhandwerk bei ehm selbr. Ond so kommt’s au. Vo 1790 ôô isch’r – d Lehr dorzuazählt – sechs Johr als Schneider tätig. Während dera Zeit zeigt sich abr emmr wiidr, dass dr Michl für dean robuschda Beruaf et gschaffa ischt. Ond des isch sei Glick; denn jetzt däff’r weitrstudiira: 1796 kommt’r uf d Lateinschual noch Iiberlenga ond drnôch (1801) studiirt’r an dr Uni Salzburg Theologii.
Dui Zeit als Pfarrer
1806 ischt fir da jetzt 25-jähriga Michael a bsondrs Johr: Er wuud zom Priischtr gweiht ond kriagt a Vikarstell en Erolzheim em heidiga Landkreis Biberach. Faif Johr spätr wuud’r Pfarrer en Kirchdorf, wo ganz en dr Nähe leit, direkt an dr Grenz zo Bayern. Sei Loh, wo-nr deet kriagt, isch a bissle mickrig. Om et darba zo miassa, betreibt’r neabaher noh a bissle Landwirtschaft. Er hält au an Gaul ond a baar Kiha.
En de Befreiongskriag (1813 bis 1815), ma sait au „Franzosazeit“ zo dera Epoch, brenget a baar Soldada aus Frankreich Typhusbazilla mit ens Schwôbaland. Dia baar Bazilla langet grad aus, om s ganz Ländle mit’ra Epidemii zo vorseicha. Dr Pfarrer Jung hot jetzt a ganz goldigs Händle. Er schafft’s, et bloß sich selbr, sondern au älle seine Pfarrkendr zo hoila. Wia des em ganza Ländle bekannt wuud, send sogar älle Doktr ganz baff. Wia isch des bloß meglich, dass a Pfarrer, wo koi medizinischa Ausbildong hot, so ebbas fertig kriagt? Des grenzt scho an-a Wondr! Ond’s nächschd Wonder lôßt et lang uf sich warda: Dr Keenich vo Wirdaberg vrleiht em Pfarrer Jung fir sei hervorragends Handla bei dera Epidemii am 18. Mai 1814 da keniglich-wirdabergischa Zivil-Verdinschtorda, ond dui Auszeichnong isch sogar mit dr Erhebong en da Adlstand vorbonda. So ebbes isch vorher no koim andra Pfarrer bassiirt. Dr Michael von Jung, wia-nr jetzt hoißt, isch dô druf saumäßig stolz. Damit der Orda au guat zor Wirkong kommt, fertigt’r sich selber – er ischt jô a glerntr Schneider – an Frack, ond dô druf prangt sei Orda. Dean trägt’r abr et bloß an de Werkdag, sondern au sonndichs bei dr Mess.
Sei Reglverstoß
Dui Auszoichnong vom Keenich geit em Jung Kraft, amôl ebbas ganz Nuis zo macha, was sich bisher no koinr traut hôt. Wôrom soll ma bei-ra Leich emmr bloß a Predigt halda, wia’s landauf, landab so iblich ischt? Er ischt jô a hochmusikalischer Kerle, wo a scheena Stemm hôt ond guad Gitarr spiila kô. Also kommt’r uf dui Idee, dui Leichapredigt oifach durch a Moritat zo ersetza. Ond so wuud’s au gmacht: Egal, wer grad s Zeitliche gsegnet hôt, sei’s a Altr odr a Jongr, a Invalid odr a Lehrer, a Doktr odr a Landstreichr, jedr kriagt sei persenlichs Grabliad gsonga.
Des Spektakl, wo dô bei jedra Leich en Kirchdorf stattfendet, spricht sich natirlich rom em ganza Ländle. Au em Bischoff bleibt’s et verborga. Dean trifft fascht dr Schlag, wia-nr des hairt. Dui Folge ischt, dass dr Michael von Jung mit-ra Geldbuaß vo 3 ¼ Gulda „wegen ärgerlichen Liedersingens“ belangt wird. Ond was macht dr Ritter Michael? Er zahlt dui Buaß ond sengt weitr.
Jetzt schreibet mr s Johr 1837. Bis dônôô send so viel Liadr zemmakomma, dass dr Michael von Jung denkt, an deane kenndet vielleicht au andre Leit ihr Freid han, wo net vo Kirchdorf send. S wär doch schee, wenn dia Liadr e-ma Biachle standa dätet! Abr als Pfarrer därf’r dia et so oifach drucka lau, noi, er braucht a kirchlicha Druckerlaubnis. Also schickt’r hondert vo seine Liadr, wo-nr denkt, se seiet de schenschte, ans Bischefliche Ordinariat nôch Roddaburg ond biddet om Druckerlaubnis. Abr dômit stoßt’r beim Ordinariat uf taube Ohra. S wuud-em et bloß d Druckerlaubnis vrsagt, er kriagt au nô da Befehl, endlich mit dera ärgerlicha Sengerei uf-em Kirchhof ufzheeret. – Ond was macht dr Ritter Michael von Jung? Der schert sich net oms Ordinariat! Er geit dia Liadr em Selbschdverlag raus ond sengt weiter bei de Leicha seine Moritada. Seira Liadrsammlong geit’r da Titel „Melpomene oder Grablieder“. Uf em Titlbild sieht mr de grichisch Muse vom Trauerspiil: Melpomene.
1849 wuud dr Michael von Jung vom Bischeflicha Ordinariat nôch Tettnang strôfversetzt ond zom Kaplan degradiirt. Deet leabt’r nô zäa Johr, ohne Grabliadr zo senga ond ohne Biachr rauszogäa. Am 24. Juli 1858 schliaßt’r d Auga fir emmr ond wuud uf em Tettnanger Fridhof begraba. 1919 wuud sei Grab ufgleest.
A baar Beispiil zo de Grabliadr
Dr ganz Tekscht vom Titlblatt uf em Band I gôht so: „Melpomene oder Grablieder – Zwei Bändchen, jedes hundert Grablieder enthaltend, mit zwanzig Melodien, verfaßt und herausgegeben von Michael von Jung, Ritter des Königlich Württembergischen Civilverdienst Ordens, Ehrenmitglied der Kameralistisch-öconomischen Societät zu Erlangen, ehemals Schulinspector und Konferenzdirector und seit 28 Jahren Pfarrer in Kirchdorf bei Memmingen an der Iller – Ottobeuren – mit ganzerschen Schriften – 1839 – Zu haben bei dem Verfasser“
S erscht Liad em Band 1 isch a Widmong. Mr kennt jetzt moina, dass’r seine Grabliadr em Keenich vo Wirdaberg als Dank fir dui graußa Auszeichnong, wo-nr von-em kriagt hôt, gwidmet hôt, abr s kommt ganz andersch: „Der Verfasser an den Tod“ hoißt’s erschte Liad. Ond so fangt’s ôô:
<poem style="font-style:italic"> Mit Ehrfurcht leg ich hier, o Tod! ein Werk zu deinen Knochen, das ich, so oft du mich bedroht, zu widmen dir versprochen, wenn du noch lange mich erhältst, nicht unvermutet überfällst, und gnädig noch verschonest.
Wenn dr Michael von Jung en seine Grabliadr bloß s Ableaba vo de Leit beklagt hätt, nô dät sich heit koi Mensch meh drfir entressiira. Fir d Nôchwelt send se deshalb entressant, weil se bis en de kloinschte Einzlheita schildret, wôrom ond wia’s zom Dood komma ischt. Dr Dichter erwähnt au et bloß s Guade vo seine Pfarrkender, noi, er stellt au d Oo’tugenda drasdisch raus. So hoißt’s zom Beispiil
<poem style="font-style:italic"> Bei dem Grabe eines Mannes, der in Betrunkenheit erfror: ... Doch wollte er bei Nacht allein berauscht nach Hause gehen, und konnte, voll vom Branntewein, beinahe nicht mehr stehen. Der Wirt jedoch, besorgt für ihn, sah weislich nach, ob wohl dahin er glücklich kommen werde.
<poem style="font-style:italic"> Bei dem Grabe eines vom Blitz erschlagenen Jünglings:
Besonders sollen wir niemal hin unter Bäumen stehen, weil öfter wir der Blitze Strahl in diese schlagen sehen. Auch ist’s gefährlich allemal bei Pferden, Pflug und Wagen, denn öfter pflegt der Blitzesstrahl in sie hinein zu schlagen. Am besten schützt uns allemal ein guter Blitzableiter, er zieht an sich den Blitzesstrahl und lässt ihn nicht mehr weiter.
Ganz bsonders o-freiwillig komisch wuud’s oft, wenn en dr letzschda Stroph d Ôôgherige treschdet werda sollet. So hoißt’s
<poem style="font-style:italic"> Bei dem Grabe einer vortrefflichen Sängerin, die an der Kolera starb:
Sie hätt vielleicht auf dem Theater, das oft der Sünde Gift versüßt, die Herzensunschuld in zu spater Verzweiflung schmerzlich eingebüßt, so dass die Kolera sogar für ihre Seele besser war.
So viil ganz oo-gwehnliche Todesfäll, wia se en deane 200 Liadr vorkommet, kô’s eigentlich en so ma kloina Nescht wia Kirchdorf gar et gäa han. S spricht viil drfir, dass dr Jung aufmerksam d Zeidong gläasa hôt ond sich vo Todesfäll, wo sonschtwo bassiirt send, hôt inspiriira lassa. Ma braucht bloß emôl dia Titel vo a baar Liadr leasa, om dia oft ganz seltsame Todesarda zo erfassa:
Bei dem Grabe...
<poem style="font-style:italic"> ... eines Jünglings, der sich zutod tanzte ... eines Mädchens, das sich zutod tanzte ... eines jungen edlen Grafen, der in einem Duell erstochen wurde ... eines erschossenen Jägers ... eines Mannes, der von einem Kirchturm herab zutod fiel ... eines sechsfachen Mörders ... eines Mannes, der mit einem Regenschirm erstochen wurde ... eines Kindes, das in einen siedenden Kessel fiel ... einer Frau, bei deren letzten Zügen der mit Menschen angefüllte Kammerboden brach ... eines Raubmörders, der gerädert wurde ... eines Schullehrers und seiner Frau, die als Giftmischer enthauptet wurden
Theatr ond Verfilmong
Dr bekannte Allgaier Schriftstellr Alfred Weitnauer hot ibr da Michael von Jung a schwäbischs Theatrstick gschriiba. „Sing nicht, Vogel!“ hot’r’s ghoißa. Zom 70. Geburtsdag vom Willy Reichert em Johr 1966 hôt s Deitsche Fernsehe des Stick ondrem Titel „Der Vogel lässt das Singen nicht“ als Produktion vom SDR rausbrôôcht. Dr Willy Reichert hot natirlich da Michael von Jung gspiilt. Sei Haushältre isch vo dr Margret Carl ond dr Domkapitular, de oinzig Roll en deam Stick, wo et Schwäbisch schwätza däff, vom Dieter Borsche dargstellt worda.
Guntmadingen
Gudmedinge (amtlich Guntmadingen) isch en Ortstaal vo Beringe. Er isch bis Endi 2012 e Ywonerpmaand im Bezirk Oberchläggi im Kanton Schafuuse, Schwyz, gsi.
Geografii
Gudmedinge lyt am Fuess vom Lauferbärg. De Lauferbärg isch en Buggel vom Südrande. Well de Südrande de Südrand vom Oberchläggi isch, lyt Gudmedinge an ere Nordhaalde. Sell isch im Chläggi öppis bsunders, well die meischte andre Chläggi-Dörfer gegenüber a de Südhaalde (Beringer Rande, Siblinger Rande, Lange Rande, Hallauer Bärg) ligged. Nu Wilchinge und Ooschterfinge ligged ebeso am Fuess vom Südrande, aber au im Wangetal.
Vo de Pmaandsflächi sind 37,8 % landwirtschaftlichi Flächi, 56,7 % Waald und 5,5 % Sidlingsflächi gsi.
Gschicht
Gudmedinge isch zum eerschte Mòòl im Jòhr 1111 als Guntrammingin (1122 Guntramingin) gnennt worde.
Uf de 1. Januar 2013 hend Gudmedinge und Beringe fusioniert. De Name vo de nöie Pmaand haasst Beringe.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uuslenderaateil isch 2010 bi 5,1 % gläge.
Politik
Bi de Nationalròòtswaale 2011 hät s daa Ergebnis gä: CVP 5,8 %, FDP 5,3 %, SP 12,6 %, SVP 59,4 %, Sustigi 16,9 %.
Pmaandspräsident isch de Hans Schwaninger gsi (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,9 % gläge.
Spròòch und Dialäkt
Bi de Volkszelig 2000 hend vo de 258 Ywoner 97,3 % Dütsch als Hauptspròòch aagä.
De hochalemannisch Dialekt vo Gudmedinge ghört zun Nordoschtschwyzer Dialäkt. D Gudmedinger schwätzed wie ali andre Chläggilüüt e Variante vom Schaffuuser Dialäkt, wo mò als Chläggi-Tütsch benamse tot und wo si dur en Huuffe aa uuszaachnet (fascht überaal, wo anderi hochalemannischi Dialäkt en ei hend).
Oberiberg
Oberybrig (amtlich Oberiberg) isch di ober Gmeind vo dä beidä Ybrig. S isch di höüchscht glägnig Gmeind im Kantoun Schwyz. D Chilä schtoht uf 1'135 m und dä Druäsbärg isch 2'232 m ü.M.
Laag
Ds Oberybrig gränzt as Muotital, a Illgau, Schwyz, Alpl, Einsidlä und as Underybrig wo früänr mid Oberybrig zämme d Gmeind Ybrig gsi isch. Abr d Gemeinde hen sich vor ächli me dä zweihundärt Jaarä trännt. Zum Oberybrig ghörd au nu s Schigebiät Houchybrig im Hessisbohl.
Gschicht
Oberybrig isch zum eerschte Maal gnennt worde um 1217-22 als Yberge. Dä Namä Ybrig chund vo dä Yiä, ämänä Baum wo's früenär vil gä haig hiä, voralläm uf dä Guggärä obä. Ds Ybrig ghörd nu zämä mid äm Alpl zum Bezirk Schwyz, obwoul d Gmeinde uf da andära Sytä vo dä Wasserscheidi sind. Das chund dävou, will Oberybrig vo Schwyz har besidläd wordä isch. Zersch sind Alplär chou und im Herbsch widär übär d Ybrigäregg zrück gangä. Speitär sinds dä au dä Wintär durä blibä. Im Chlouschtr Einsidlä isch ufeisch z Sinn chou, s Ybrig chönnti zu Einsidlä ghöurä. Ds Ganz hedmer dä als Marchstriit betitläd.
Bsundrgheitä und Eigäheitä
Näbsch ä hufä frischr Luft und wenig Näfel gits im Obärybrig nu 750 Iwonär, dävou öppa füfhundrt Iiheimisch, ä Hufä Feiriähüsär, i dä Seson 1000 Gescht, d Minschtrschlucht und dä Druäsbärg. Dä Hochybrig isch än beliäbte Schiiort. Im Lauerätobel gits äs Mineralwasser und im Surbrunnä no äis, wo nach fulä Eiär stinkt und usinnig gsund si söll. Bim Wandere sött mär uufpaase und di paar Mourhünär im Wald ussä nid verschrekä, well si süsch uufhörid brüete.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 8,3 % gläge.
Religion
77,6 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 13,2 % evangelisch-reformiert.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 718 Iiwoner 96,4 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 3,6 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Oberybrig ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Brüüch
Wäg dä nöüchi zum Hergott hemmr au no ächli mei Firtig we dä Rescht vu dä Eidgenossäschaft. A Königä (6. Jännr) wird trychläd und a dä Fasnacht für ä Pfarr Mischt zogä und am Veimärcht gits s Siloballä tröüla. Und im Summer gits nu s Chnebälfäscht. Da wird ä Chnebälhufä azünded, drumumägsässä und äs paar Maisgold trunkä zum Gedänkä a di erschtä Sidlär im Ybrig, wo alläs abgholzäd hend und äbä au d Chnebäl verbrännt hend. Und sid nüschtm wird all Jahr nu äs Naturjuuzerfäscht organisiärd. Ä Huffä Ybrigr hend au ä Übrnamä. Dä na fürnig hend au zwey und dä gids nu dernig wo mr nümmä weis öbs dä richtig Namä odr dä Übrname isch. Saage verzällid nu vomänä Bärggeischt.