cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clásica de San Sebastián
S Ränne goht iber arg bielig Gländ un isch dradizionäll 227 Kilometer lang. Doderbyy het s segs Aastig, ain mit dr Kategorii 1, drei mit dr Kategorii 2 un zwe mit dr Kategorii 3. D Entschaidig fallt vilmol am vorletschte Bärg, em Alto de Jaizkibel (Kategorii 1), rund 30 Kilometer vor em Ziil. Vom letschte Bärg, em Alto de Gurutze (Kategorii 3), sin s no 15 Kilometer bis ins Ziil.
Anna Maria Rüttimann-Meyer von Schauensee
Bolitik
D Anna Maria Rüttimann het reegelmääßig Gäscht zue si haim yyglaade un isch bi literaarische un kulturälle Aaläss usserhalb derbyy gsii, go iber di aktuälle Ufkleeingsschrifte un bolitische Veränderige dischpetiere. Anne 1799 het si dr Publizischt un Verleeger Paul Usteri chännegleert, mit ihm het si derno ne joorelangi Brieffryndschaft verbunde. Dr Paul Usteri het d Anna Maria Rüttimann alliwyl um Root gfroogt in bolitische un moraalische Aagläägehaite. Är het er Informazioone zue dr neischte bolitische Entwicklige in dr Helvetik gschickt un het si fir iri Mainig inträssiert. Aber nit nume bim Paul Usteri, au bi irem Mann Vinzenz Rüttimann, em Frynd Melchior Mohr un bim Brueder Franz Bernhard Meyer von Schauensee isch ire Root un Vermittlig gfroogt gsii. Dr Rüttimann het fir syni glanzvolle Staatsempfäng, wun er beriemtn gsii siuch derfi, nit sy Frai gwehlt, nai, d Gaschtgeeberi isch als d Sophie Schumacher-Dürler gsii, d Mueter vu speetere Generaal Felix von Schumacher.
Clásica de San Sebastián
Dr Spanier Marino Lejarreta isch dr Rekordsiiger mit drei Siig (1981, 1982, 1987). Siger us dr Schwyz, Eschtrych un Dytschland het s je aimol gee (Niki Rütimann 1984, Gerhard Zadrobilek 1989, Udo Bölts 1996).
Anna Maria Rüttimann-Meyer von Schauensee
Bolitik
Di bolitisch Mainig vu dr Anna Maria Rüttimann cha mer us eme Brief an Paul Usteri uuselääse:
In ire Auge sin also nit alli Buurger mindig gnue, zum an bolitische Entschaidigsprozäss dailznee.
Mit ire eliteere Aasiichte isch d Lozärneri bi irem Frynd Paul Usteri in gueter Gsellschaft gsii. Där isch er lyydeschaftlige Verfassigskämpfer gsii. Är het druf drunge, ass s Volk nume s Räächt hätt sotte haa, d Name vu dr wehlbaare Kanidaate z nänne. D Wahle sälber hätte ere qualifizierte Eliite solle voorbhalte syy. Dodermit het si zue me chlaine Krais vu junge aristokraatische Ufkleerer*negheert, wu versuecht hän, in dr Zyt vu dr Helvetik iri Ideaal vun ere represäntatiive Republik umzsetze. Ire Mann, Vinzenz Rüttimann, het anne 1814 dr Butsch duregfiert, wu Lozärn di alt Patriziatsverfassig dermit wider häärgstellt het.
Donaueschinger Musiktage
D Donaueschinger Musikdäg sin e Feschtival, wu alljohr vum Sidweschtrundfunk z Eschinge veraastaltet wird un zygnessischi Musik urufgfiert wird. Zur Zyt wird s gferderet dur s Land Bade-Wirttebärg, d Kulturstiftig vum Bund un d Ernst von Siemens Musikstiftig. D Donaueschinger Musikdäg finde almol am dritte Oktoberwuchenänd statt.
1921–1933
D Musikdäg sin anne 1921 as „Donaueschinger Kammermusikuffierige zur Ferderig vu zytgnessische Tonchunscht“ (dt. „Donaueschinger Kammermusikaufführungen zur Förderung zeitgenössischer Tonkunst“) grindet wore dur dr Firschtlig Firschtebärgische Musikdiräkter Heinrich Burkard unter dr Protektion vum Firscht Max Egon II. vu Firschtebärg. Si sin dodermit s eltscht un traditionsrychscht Feschtival fir Neji Musik wältwyt.
Im erschte Konzärt vu dr Donaueschinger Kammermusikuffierige zur Ferderig vu zytgnessische Tonchunscht am 31. Juli 1921 isch s Quartett fir 2 Violine, Viola un Violoncello, op. 16 vum Paul Hindemith ufgfiert wore. In dr Johr dernoch hän u. a. Uruffierige vu Wärch vum Alban Berg, vum Arnold Schönberg un vum Anton Webern stattgfunde.
1934–1945
Unter dr chinschtlerische Leitig vum Hugo Herrmann isch e Musikfescht grindet wore, wu dr „nationalsozialistische Aaschauige“ entsproche gha het. Titel vu dr Feschtival sin u. a.: „Donaueschinger Musikfeiern“, „Alte und neue Kammermusik aus dem schwäbisch-alemannischen Raum“ un „Oberrheinisches Musikfest“ gsi.
1946–1949
Schon 1946 het d „Gsellschaft vu dr Musikfrejnd“, gnähmigt vu dr franzesische Bsatzigsregierig, as „Neue Musik Donaueschingen“ e erschts Feschtival veraastaltet, allno unter dr Leitig vum Hugo Herrmann.
1950–1969
Anne 1949 het d „ Gsellschaft vu dr Musikfrejnd “ Kontakt mit em Heinrich Strobel ufgnuu, em Leiter vu dr Musikabteilig vum Sidweschtfunk Bade-Bade un mit em e Zämmearbet uusgmacht. Syterhär het dr Sidweschtfunk (speter dr Sidweschtrundfunk) di chinschtlerisch Verantwortig gha fir s Feschtival. Mit em Yystig vum SWF het s e programmatischi Akzäntverschiebig uf Orcheschtermusik gee.
1970–1974
Noch em Dod vum Heinrich Strobel het dr Otto Tomek d chinschtlerisch Leitig vum Feschtival ibernuu, wu anne 1971 s erscht Mol unter em Name „Donaueschinger Musikdäg“ syy Publikum empfange het. 1972 isch s erscht Mol dr Karl-Sczuka-Preis vum Sidweschtfunk an dr Musikdäg verlejt wore.
1975–1992
1975 het dr Josef Häusler di chinschtlerisch Leitig ibernuu, ab 1981 unterstitzt dur dr Christof Bitter.
syt 1993
Im Johr 1992 het dr Armin Köhler d Stell vum Josef Häusler ibernuu. In dr letscht Johr sin d Donaueschinger Musikdäg au fir e breiter Publikum intressant wore. Megli gmacht het des u. a. au Ferderig dur Kulturstiftig vum Bund ab 1996. Klangchunscht un alternativi Präsentations- un Rezeptionsforme nämme unter dr Leitig vum Köhler e bsundere Ruum yy.
Uusgwahllischt vu ufgfierte Komponischte
1925: Hanns Eisler, Paul Dessau, Igor Strawinski.
1927: Kurt Weill, Darius Milhaud.
1961-1980: György Ligeti, Heinz Holliger, Alfred Schnittke, Dieter Schnebel, Wolfgang Rihm, Helmut Lachenmann, Hans Zender, Brian Ferneyhough, Peter Eötvös, Younghi Pagh-Paan.
syt 1981: Klaus Huber, Mathias Spahlinger, Dror Feiler, Antoine Beuger, Olga Neuwirth, Julio Estrada, Peter Ablinger, Diego Minciacchi, Bendedict Mason, Silvia Fómina, Frederic Rzewski, Misato Mochizuki, Jörg Widmann, Mark Andre.
Literatur
Josef Häusler: ''Spiegel der Neuen Musik: Donaueschingen. Chronik – Tendenzen – Werkbesprechungen''. Kassel etc.: 1996 – ISBN 3761812329
Anton Geiß
Dr Anton Geiß (* 11. August 1858 z Reatebaa, rk.; † 3. März 1944 z Schriise) isch e dydsche Bolitiker vù dr SPD z Bade gsii. Vù 1919 bis 1920 isch er Baadische Schdaadsbresidänd gsii.
Lääbe
Dr Anton Geiß isch im Oschtallgai ùf d Wäld chùù as Sùùn vùm Alois Geiß, eme Chnäächd ùn Seldner, ùn dr Viktoria geb. Müller. Är hed no zwee Brieder ùn zwoo Schweschdere ghaa. Vù 1871-1874 hed er z Reatebaa e Lèèr as Schryyner gmachd, derno isch er bis 1891 as Gsel ùf dr Walz gsii dùr Dydschland ùn d Schwyz. Am 7. Juni 1891 hed er sich z Manne as Schryynermaischder niidergloo. Ane 1895 hed er as Wiird s Gaschdhuus "Englischer Garten" in dr Mannemer Ineschdad ibernùù, 1897 as Päächder d "Central-Halle", wù dr Badische Brauerei AG ghèèrd hed. Vù 1902 bis 1903 hed in ere Wyyschdùùbe gwiirded ùn ab em 1. Mai 1905 hed er s Gaschdhuus "Zum großen Hirsch" paachded ùn hed die Wiirschdschafd ane 1906 au gchaufd. Mid syynere Frau Karoline geb. Bold hed er zwee Siin ghaa.
Politik
Ane 1891 isch dr Geiß z Manne in d SPD yydräde. Ane 1893 isch er in dr Schdadrood vù Manne gweeld woore ùn bi dr negschde Waale 1896 ùn 1903 as Schdadrood (Stadtverordneter) wider gweeld woore.
1895 isch er vù dr SPD nominierd woore fir d Waal zem Baadisch Landdaag im Waalchrais Manne 2, wù syder 1891 e sichere Waalbezirk fir d SPD gsii isch. Dr Geiß hed d Waal mid eme groose Voorschbrùng gwùne ùn isch au bi dr negschde Waale ane 1897, 1899 ùn 1901 wider gweeld woore. Vù 1901 bis 1902 isch er Midgliid in dr Budget-Kommission gsii. Wùn er aafangs 1903 ùf Ludwigshafe in dr Pfalz ùmzooge isch, hed er miese ali Ämder ùfgee, im Mannemer Schdadrood ùn au im Baadische Landdaag.
Ane 1905 isch er wider ùf Manne zrugzooge, isch 1907 wider in dr Mannemer Schdadrood gweeld woore ùn derno vù 1911 bis 1918 Stadtverordnetevorstand gsii. Au in dr Baadisch Landdag isch er wider gweld woore ane 1907. Vù 1909 bis 1917 isch er 1. Vizebresidänd vù dr 2. Chamere gsii. Är hed verschiidene Uusschis aaghèèrd ùn isch ain vù dr bekandeschde SPD-Politiker z Baade woore. Vù 1908 bis 1919 isch dr Anton Geiß Vorsizender vù dr baadische SPD gsii. Im Juni 1918 hed er vùm Großherzog Friedrich II. zùm Verfassigsjubiläum dr "Orden vùm Zähringer Löwe" iiberchùù.
Wù dr Èèrschd Wäldchrieg verloore gange isch ùn noch em Kieler Matrooseùfschdand ùn dr Novämberrevolution dr Chaiser Wilhelm II. am 9. Novämber 1918 hed miese zrùgdräde, sin wie in vyyle dydsche Schdäd au z Chaarlsrue ùn z Manne Soldaadereed ùn Woolfaardsuusschis bilded woore. Ùf ere gmainsaame Sizig vùm Chaarlsruer Soldaadrood ùn em Woolfaardsuusschùs isch dr Anton Geiß am 10. Novämber 1918 zùm Vorsizende vu dr Vorlaifige Volchsregierig z Baade gweeld woore. In dääne Uusschis sin ali Bardèie din gsii, dr Geiß isch gweeld woore, wel er e Verdräder vù dr Mannemer SPD gsii isch ùn ùf dr andere Syde as langjèèrige Vizebresidänd vù dr 2. Chamere e Bolitiker gsii, wù in alene Bardèie Verdröue gnose hed.
Johann Wolfgang von Goethe
De Johann Wolfgang vo Goethe (* 28. August 1749 z Frankfurt a. M.; † 22. März 1832 z Weimar) isch en Dichter, Naturwüsseschaftler, Kunsttheoretiker und Staatsmaa gsi.
Em Goethe syni Bidüütig
Vili Lüüt säged, er syg dä grööscht tüütsch Dichter überhaupt. Und das isch nöd lätz: Syni Werk, wi öppe syni Fauschtdichtige oder D Lyde vom junge Werther sind i brilliantem, schönschtem klassischem Tüütsch gschribe.
De Goethe hat sich aber au i de Theeme Filosofy, Theology und Natuurwüsseschaft eso guet und bräit uusgchänt wie suscht ekän Dichter i synere Zyt. Er isch von ere Einheit vom mäntschliche Wüsse und de mäntschliche Erfaarige uusggange und hät en Zämehang gsee vo Kunscht und Natuur, vo Wüsse und Poesy und vo Religioon und Tichtig.
De Goethe sys Würke isch vilsytig gsy. De Psychoanalytiker Kurt R. Eissler redt i synere umfangryche Goethe-Studie vo 1987 vomene „kreative Genie“ und umryßt im syn unglaublich wyte Gsichts- und Aktivitätschreis esoo:
De Goethe un d Dialäkt
De Goethe het sich sogar emol mit beschäidenem Erfolg ame schwyzerdütsche Gedicht versüecht.
Uf’m Bergli bin i gsässe, Ha de Vögle zugeschaut; Hänt gesunge, hänt gesprunge, Hänt’s Nästli gebaut.
In ä Garte bin i gstande, Ha de Imbli zugeschaut; Hänt gebrummet, hänt gesummet, Hänt Zelli gebaut.
Uf d’Wiese bin i gange, Lugt’i Summer-Vögle a; Hänt gesoge, hänt gepfloge, Gar z’schön hänt’s getan.
Ernen
Äärne (amtlich Ernen) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Goms im Kanton Wallis, Schwiiz.
Johann Wolfgang von Goethe
De Goethe un d Dialäkt
Und da kummt nu der Hansel, Und da zeig i em froh, Wie sie’s mache, und mer lache Und mache’s au so.''
Anton Geiß
Politik
Am 26. Mèèrz 1920 isch dr Geiß vùm Landdaag nomol fir e Joor im Amd bschdeedigd woore. Wù aber noch dr Ryychsdaagswaal am 6. Juni 1920 dr Zäntrùms-Bolitiker Constantin Fehrenbach Ryychs-Chanzler woore isch, hed au s baadisch Zäntrùm ùf e Ùmbildig vù dr Regierig drängd. Dr Anton Geiß isch derno am 4. Augschde 1920 vù syynem Amd as Baadische Schdaadsbresidänd zrùgdräde, syy Nochfolger isch dr Gustav Trunk vùm Zäntrùm woore. Dr Geiß hed dùr d Regierigsùmbildig au syy Minischderamd verloore ghaa, iim isch nùme no syy Abgordnedemandaad im Landaag bliibe. Zu dr negschde Landdaagswaal am 30. Oktober 1921 isch er nimi aadräde, er hed sich ganz us dr Bolitik zrùgzooge.
Johann Wolfgang von Goethe
De Goethe un d Dialäkt
Des Gedicht isch bi einere vu s Goethes Reise in d Schwiz oder unterem Iidruck vun däre Reis entstande.
Ernen
Geografi
Äärne lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Äärne, Üsserbi (Ausserbinn), Milibach (Mühlebach) und Steihüs (Steinhaus) und dr Wiiler Nideräärne. Vannr Ggmeindsflechi sint 36,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 35,4 % Wald, 1,5 % Sidligsflechi und 27 % süschtigi Flechi.
Maria Beig
D Maria Beig (* 8. Oktober 1920 z Senglinge, hit e Ortsdail vu Meggebeire as Maria Hund; † 3. Septämber 2018 z Friedrichshafe ), isch e dytschi Schriftstelleri gsii. Si het as „Stimm vu Oberschwobe“ gulte.
Anton Geiß
Politik
Dr Anton Geiß isch derno wider vù Chaarlsrue ùf Manne zooge, ane 1933 ùf Schriise. Noch em Dood vù syynere Frau isch er in e Aldershaim zooge ùn isch ane 1944 z Schriise gschdoorbe.
Oron
Oron chan folgendes bedüte:
Ernen
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,8 % glägu.
Anton Geiß
Sùnschdigs
Z Reatebaa isch noch iim d Anton-Geiß-Straße gnänd woore.
Oron
Oron isch de Familiename vo folgende Persone:
Ernen
Religion
85,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,2 % evangelisch-reformierti.
Politik
D Ggmeindspresidentin va Äärne ischt d Christine Clausen (Stant Oktober 2017).
Maria Beig
Lääbe
D Maria Beig stammt us ere Buurefamilie. Si isch uf d Volksschuel un derno uf d Frauenarbetsschuel gange. Ab 1936 het si am Huuswirtschaftlige Seminar vum Pedagogische Inschtitut z Kircha e Lehr as Huuswirtschafts- un Handarbetslehreri absolviert. Ab 1941 het si as Lehreri an Schuele bi Haalbrunn, uf dr Schwebische Alb un z Friedrichshafe gschafft, wu si lang gläbt het un im Septämber 2018 im Alter vu 97 Johr gstorbe isch. Anne 1954 het si ghyrote, 1958 het si ne Dochter kriegt. Anne 1977 isch si in dr vorzytig Ruestand gange un het si ihre Draum vum Biecherschrybe erfillt. Zletscht het si z Immenstaad am Bodesee gläbt.
Ernen
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 96 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,4 % Franzeesisch, 0,2 % Talienisch und 3,4 % anneri Spraache.
Maria Beig
Chinschtlerisch Schaffe
D Maria Beig het Roman un Verzellige verfasst, wu vor allem s Lääbe vu dr Buure in ihre oberschwebische Haimet schildere. Mit ihre niechtere Darstelligswys un ihrem absichtli aifache Stil het si syt ihrem Debüt, em Familieroman Rabenkrächzen, as en Art episch Naturtalänt gulte. Bsundersch gferderet wore isch si vum Martin Walser, was au derzue gfiert het, ass e Dail vu ihre Biecher in dr 1980er-Johr in Lizänz bim Suhrkamp Verlag erschine sin, doderdur het si ne braiter Publikum chänneglehrt. Fir Walser isch si dr Mittelpunkt vu dr „drei oberschwäbischen Marien-Heiligen der Literatur“ – gmaint sin näbe dr Beig d Dichteri Maria Menz un d Schriftstelleri Maria Müller-Gögler.
Ernen
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Äärne gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Maria Beig
Chinschtlerisch Schaffe
Im Noowort zue Rabenkrächzen het dr Walser iber d Maria Beig gschribe: „Literarisch kommt mir das, was Maria Beig geschrieben hat, vor, wie etwas, was auf der Wiese gewachsen ist, während wir anderen Schreibenden alle im Garten wachsen müssen. Der Unterschied ist der zwischen Gartensalbei und Wiesensalbei, der zwischen Gartenakelei und Wiesenakelei. In Duft und Feuer.“
S Beigs Buech Ein Lebensweg isch im Juni 2009 uf dr ersscht Blatz vu dr SWR2 Bestenliste gwehlt wore. D Jury het s Buech as „eine Art Befreiungsliteratur“ globt.
In dr Festschrift zue s Beigs 90. Geburtstag het dr Arnold Stadler gschribe: „aus der Heimat, das heißt, aus dem Inneren von etwas heraus, über das wir nicht verfügen, von dem wir nicht ohne weiters ‚mein‘ sagen können, da ist es her, was von Maria Beig kommt. Von weit her, geht es ganz nah.“
Johann Wolfgang von Goethe
De Goethe un d Dialäkt
Dr Grundstei fir d Liäbi vum Goethe zum Alemannische mueß z Säsene bi Stroßburg glegt wore sii, wu ner 1770 mit ere junge Elsässeri (Frederike Brioni) büssiärt het. 1803 het er in dr Jenaer Allgemeinen Zeitung e begeischtereti Besprächig zu dr zweite Uflag vu dr Alemannische Gedichte vum Johann Peter Hebel gschriibe – d Rezension zu dr erschte Uflag e Johr vorhär vu eberem anderem isch em nit positv gnue üsgfalle gsii. Dä Mann, wu im ditsche Sprochruum aü as „Dichterfirscht“ bezeichnet wird, het sälber e hessische Akzänt gha un isch wäge däm vu Zitgnosse gützt (ghänselet) wore. Fir dr Goethe isch dr Dialäkt „das Element, in dem die Seele ihren Atem schöpft“, wiän er in Dichtung und Wahrheit schribt.
De Goethe i de Schwyz
De Goethe hät d Schwyz drüümaal bsuecht. 1775 isch er mit de Brüedere Christian und Friedrich Leopold Stolberg vo Schaffuusen über Züri an Vierwaldstettersee und bis uf de Gottertpass gräist. I der Innerschwyz isch er uf de Spuure vom Wilhälm Täll gwandlet, und z Züri hät er bim Johann Chaschper Laveter gwont. De Laveter hät en mit Përsöönlichkäite wie em Johann Jakob Bodmer, em Johann Jakob Breitinger, em Salemaa Gässner und em Muschterpuur Jakob Gujer (em Chlyjogg) zämepraacht.
Löwenstein
Leeschtaa (amtlich Löwenstein) ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ). D Stadt ischt a staatlich anerkannter Erholungsort.
Johann Wolfgang von Goethe
De Goethe i de Schwyz
Die zwäit Räis hät er 1779 zäme mit em Herzog Karl Auguscht vo Sachse-Weimar undernaa. Die Räis isch i s Bëërner Oberland und uf Lausanne und Gämf ggange; dezue ane händ s wider lengeri Zyt bim Laveter ghuuset. – 1796 hät de Goethe d Briefe auf einer Reise nach dem Gotthard publiziert.
Löwenstein
Geografi
Leeschtaa leit oberhalb vom Sulmdal am Rand vo dr Leeschtaaner Bärg. D Nochbergmoede vo Leeschtaa send Oberstenfeld, Beilstein, Lauffen am Neckar, Untergruppenbach, Lehrensteinsfeld, Obersulm, Bretzfeld, ond Wüstenrot.
Johann Wolfgang von Goethe
De Goethe i de Schwyz
1797 isch er s dritt Maal i d Schwyz choo, wider i d Innerschwyz und uf de Gottert. De Goethe hät si doo starch für Gstäi inträssiert und hät draa tänkt, d Tällsgschicht i Form vomenen Epos z schrybe (da druus isch nüüt woorde, und s isch dänn de Friedrich Schiller gsy, wo d Tällssaag in es Drama umgschribe hät). Das Maal hät er lang z Stääfe bim Maaler Johann Heinrich Meyer (em Kunschtmeyer, wie-n-em de Goethe gsäit hät) gwont. De Pricht Schweizerreise vom Jahr 1797 isch 1832 vom Johann Peter Eckermann useggëë woorde.
Löwenstein
Geografi
Vo dr Gmarkong send 29,3 % Landwirtschaftsfleche, 58,4 % Wald, 10,7 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschtiche Fleche.
Johann Wolfgang von Goethe
Wärk (Üswahl)
Roman un Novelle Versepe
Löwenstein
Gmoedsglidrong
Zua Leeschtaa gheret d Stadtdoel Löwenstein ond Hößlinsülz.
Klio
Mit Klio cha gmäint si
Biekerech
Biekerech (dt. Beckerich, frz. Beckerich) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Biekerech ghere d Ortschafte Biekerech (Beckerich), Ielwen (Elvange), Huewel (Hovelange), Hitten (Huttange), Liewel (Levelange), Näerden (Noerdange), Uewerpallen (Oberpallen) un Schweech (Schweich).
Löwenstein
Gschicht
D Burg Leeschtaa ischt om 1090 vo dr Graofa vo Calb baut worda. D Seitelinie vo dr Graofa vo Calb, mo ihre Sitz auf dr Burg ghet hond ond sich Graofa vo Leeschtaa gnennt hond, send zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1123.
Johann Wolfgang von Goethe
Wärk (Üswahl)
Gedicht
Biekerech
Verwaltig
Biekerech ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Biekerech isch dr Camille Gira. Scheffe sin dr Tim Hengen un dr Marco Fassbinder. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Hybridleitung
Hybrid isch d' Bezäichnig für d' Kombinaziuu vu mindeschtens zwii Syschtem i d'r Technik. Ä Hybridläitig isch ä Hochspannigsläitig wu mindischtens zwii Schtromsyschtem tued befördere. Das chan under- oder oberirdisch sii. Bsunders verbreitet isch i d'r Schwiiz d' Kombinaziuu vu Bahn- und Wächselstromläitige. Bischpiil sind d' Abschnitt Niderurnä-Mels vu d'r Läitig Sils-Fällande und Immäsee-Amschtäg vu d'r Gotthardläitig.
Löwenstein
Verwaltong
Leeschtaa hot mit dr Gmoed Obersulm a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
Firs Schreiba vom schwäbischa Dialekt geit’s – wia fir andre Mundarda au – koine eiheitliche Regla. Drom hot sich jeder schwäbische Autor sei oigena Schreibweis zuaglegt. Dui weicht oft mehr odr weniger vo dr Hoch-Schreibweis ab. Es folget a baar Beispiilssätz vo einige Autora aus vorschiidene schwäbische Regiona vom Barock bis en d Gegawart, wo zeiga sollet, welche Ondrschiid doo meglich send. Als professionell geldet en deam Artikl soddiche Schreiber, wo (zomendescht zom Doil) Biacher em Dialekt vorfasst hend.
Löwenstein
Verwaltong
Dr Schuldes vo Leeschtaa ischt dr Klaus Schifferer.
Biekerech
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Biekerech ghert zum Moselfränkisch.
Löwenstein
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Zürcher Ortsnamen
I de Lischte vo de Zürcher Ortsnäme sind es baar Ortsnäme vom Kanton Züri uf Alemannisch und i de amtliche Schriibwiis uf Schrifttüütsch ufgfüert.
Alemannischi Näme vo anderne Gebiet sind i de Lischte Alemannischi Ortsnäme zfinde.
Johann Wolfgang von Goethe
Wärk (Üswahl)
Gedichtzykle un Epigramm-Sammlunge
Löwenstein
Dialekt
Dr Dialekt vo Leeschtaa ghert zom Oschtfränkisch.
Johann Wolfgang von Goethe
Wärk (Üswahl)
Ästhetischi Schrifte
Naturwisseschaftligi Schrifte
Autobiografischi Prosa
Sekundärliteratür (Üswahl)
Ibersichte/Bibliografie
Lexika un Nooschlagewärk
Iifiehrunge
Briefsammlunge
Zürcher Ortsnamen
Gmeinde
Lueg under: Gmeinde vom Kanton Züri
Johann Wolfgang von Goethe
Sekundärliteratür (Üswahl)
Gespräch
Zürcher Ortsnamen
Ortschafte
Da sind eemaligi politischi Gmeinde, wo fusioniert sind, Ortsteil, Zivilgmeindene, Wiiler und Ortschafte, wo scho immer zun ere andere politische Gmeind ghört händ.
Johann Wolfgang von Goethe
Sekundärliteratür (Üswahl)
Läbe ud Wärk
Leben und Werk im Bild
Läbensabschnitt
Naturkund un Wisseschaft
Politik
Psychologischi Aschpäkt
Witteri Basisliteratür
Weblink
Text
Allgmein
Hilfsmittel
Sunschtigs Goethe, Hebel und Hansjakob über die Unterdrückung des Dialekts
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
Rosemarie Bauer
(* 1936 z Metzenga, se schreibt ihre schwäbische Werk meischdens zamma mit dr Doris Oswald, wo em gleicha Johr en dr gleicha Stadt uff d Welt komma ischt, so au beim folgenda kloina Ausschnidd aus oim vo selle zwoi ihre Gedicht.)
Dr Feldschpion
<poem style="font-style:italic"> Ben i heit da Feldweag na, seng tiri, tirallala, mitem Fernglas auf dr Nas pirsch i mi durchs hohe Gras. Guck ond bässle, was bassiert, was zom Gucka sich rendiert.
(aus: Klärle, ons lauft d Zeit drvo, Verlag Karl Knödler Reutlingen, 2. Ufflag 1993, ISBN 3-87421-166-5)
Sebastian Blau
(* 1901 z Raodaburg am Necker, † 1986 z Samedan em Kanton Graubinda)
<poem style="font-style:italic"> „Kender, froget uire Leut, obs et ebbes z schleifet geit: Beile’, Hope’, Schere’, Messer – brengets nao, je maih, je besser, daß des Gschäft ao ebbes trait”, hot dr Schereschleifer gsait.
(aus: Dr Scheraschleifer us-em Buach Die schwäbischen Gedichte des Sebastian Blau, Deutsche Verlags=Anstalt, ohne Johresoogab ond ohne ISBN Nommer)
Franz Georg Brustgi
(* 1903 z Ötlenga – heitzodag a Stadtdoil vo Kirche ondr Teck, † 1991 z Waldburg em Landkreis Raveschburg )
''„Ma‘! Ma‘!“'' schreit mitten in der Nacht das Weib auf. „Ma‘, stand schnell auf, ‘s ischt e Maus en dr Schlofkammer!“ – ''„Laß mr mei Rueh! Was goht des mi a‘?“ brummt der Mann; „i be doch koi Katz!“''
„Mr woißt jo nemme, was mr tue soll“, meint der Riedmoserbauer, „allweil hoißt‘s, ma soll d‘ Wasserkraft besser ausnutze, und sobald mr en Schoppe Wasser en d‘ Milch schütt‘, wurd mr ei‘gsperrt.“
(aus: Heiteres Schwabenbrevier von Tübinger Goge und Stuegerter Früchtle, von de Älbler und dene vom Ober- und Unterland, Verlag Karl Knödler Reutlingen, 1959, ohne ISBN)
Michel Buck
(* 1832 z Aedenga, † 1888 z Ehenga an dr Donau
Dor Text leid en drei Fassonga vor, dia må sich vonenandor ondorschaeded. Älle drei zaeged-se edd em Buck sae åegena Schreibweis, weil älle Rausgäbor en sae originala Schreibweis aegriffa hend.
Dor aerschde Rausgäbor, dor Friedrich Pressel schreibd-s als oenzichor offa. Dor zwåede, dor Sebastian Blau håd em Pressel sae Form weidor vorendored, schreibd aber niggs dorvo. De dridde, dor Helmuth Mojem ond d Monika Wolf, hend em Pressel sae Ausgab ao leichd vorendored, schreibed abor wia dor Sebastian Blau niggs dribor.
Nåchfolgend d aerschde zwåe Ausgaba zom Vorgleich:
Cäsar Flaischlen
(* 1864 z Stuegert, † 1920 z Gundlsheim)
Schamhaar
Mit Schamhoor wird d Behoorung vun de männlige un wiblige Gschlechtsorgan un dr ongrenzende Regione bezeichnet, wu sich usbilde mit de sekundäre Gschlechtsorgan am Beginn vun de Pubertät.
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
Cäsar Flaischlen
<poem style="font-style:italic"> Uf ’m Bah’hof
Do stand i ond stand en de Bode me nei, guck d’ Glois naus, ond guck ebbe doch nex rei.
„Verspäteng!“ Natürlich! ond ist’r nô henn, nô bist du womöglich erst net emôl drenn.
Drom wann d’emôl wieder so wegroisa witt, nô machet m’r s gscheidter: nô fahr’ i glei mit.
(Quell: dr Cesar Flaischlen uff-ma Internet-Pordal )
Otto Keller
(* 1875 z Stuegert, † 1931 z Stuegert)
Eigentlich isch’r gar koi richtiger Freind von mir gwea, dr Karle, ‘r war meh a guater Bekannter – a Johres fufzeah han’n kennt, vielleicht au no a bißle länger. Er isch em großa ond ganza a guater Kerle gwea, ond wenn ebbes an’m ausz’setza gwea isch, no bloß des oine, daß’r älle vier Wocha a-n-andre Beschäftigong g’het hot. Liabe Zeit, was isch der Kerle net scho älles gwea! Annoncesammler, Reschärschör fir a Auskonftei, Buachhalter beim Viehhändler, Reisender en a Stucker zwanzig Branchena, Dedektiv bei dr Wach- ond Schließg’sellschaft, ond dr liabe Hemmel woiß, was no älles.
(aus: Dr Karle Schlotzer em Buach ‘s End vom Liedle, Verlag Karl Knödler Reutlingen, ISBN 3-87421-118-5)
Schamhaar
D Schamhoor sin meischt kräftiger un dunkler wie s Kopfhoor, bi Rothoorige, seli Hellblonde un Schwarzhoorige au glichfarbig. Bi Europäer sin s hifig glockt oder kruselt, bi Afrikaner engkruselt un bi Asiate un de omerikanische Uriiwohner ender glatt un stärker ooligend. Au d Hoordichti un s Mass vun de Usbreitung sin genetisch bedingt un wege dem indviduell verschide. Debi fallt uff, dass d Schambehoorung vun Männer generell weicher isch wie bi de Fraue.
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
August Lämmle
(* 1876 z Ludwigsburg, † 1962 z Leaberg) D Eldorn vom August Lämmle hend on Baurahof z Oßweil bei Ludwigsburg gheed. . Sae Schwäbisch sdammd vo dord, vo dor nerdliche Grenz vom Schwäbischa gega s Frenkische. Dor Lämmle isch ao oenor vo denne, dia må schreibed, wia se schreibed. Mor därf also schwäbische Sacha vom Lämmle edd blos so vorläasa wian-or se gschriiba hådd, sondorn mor muas druff gugga, wian-or se gmoed hådd:
Schamhaar
Biologisch stihn d Schamhoor, wie au d Achselhoor, im Dienscht vun de Verdunschtung vun de Duftdrise-Sekret fir de gschlechtsschpezifisch Liibgruch im Scham- un Leischteberich, wu in dr Friezit vun de menschlige Abstommung, wie bi dr ondre Primate un dr ondre Seigetier hit no, e gressri Beditung ghet het. Usserdem diene si au zum Schutz vor Fremdkerper un Kronkheitserreger.
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
August Lämmle
Nåchfolgnd on Auszug aus saem Biachle "Es leiselet im Holderbusch" (2. Auflage 1943 Stuttgart, Verlag Fleischhauer & Spohn, S. 18):
Hüttlingen
Hüttlingen chan folgendes bedüte:
Schamhaar
D vollständig oder fascht vollständig Entfernung vun de Schamhoor nennt mer Intimrasur, d teilwis Entfernung vun de Schamhoor (vor allem sitlig zue de Oberschenkel) in de Bikinizone bi Fraue isch vil witter verbreitet un wird au Bikinirasur gnennt. Dr Iibergong zwische beide Variante isch fliessend. Aber au d komplett Intimrasur erfrejt sich in Europa vor allem bi de junge Generation ere immer gressere Beliebtheit. Des gilt, in nit gonz eso starkem Ussmass wie bi de Fraue, mittlerwil au fir Männer. Im Islam isch d Entfernung vun d Schamhoor fir Männer un Fraue vorgschribe.
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
Armin Lang
(* 1928 z Holzkircha, † 1996 z Stuegert)
Hüttlingen
i de Schwiz
Schamhaar
Schamhoor fange aa wachse in de Pubertät, bi Maidli ugfähr ab em 10. un bi Buebe ab em 12. Lebensjohr. Form, Farb un Dichti kinne arig variiere, wil si genetisch veronlagt sin. Bi Fraue bedecke d Schamhoor di ussere Schamlippe. Si hän vilmol d Form vun eme uf de Kopf gstellte Dreyeck. Bi Männer wachse d Schamhoor uf em Hodesack un um de Penis rum, si hän obe am Penis au d Form vun eme Dreyeck, wo uf de Kopf gstellt isch, wie au bi de Fraue. Bi ugfähr 80% vun de Männer wachse d Schamhoor in ere grade Linie bis zum Buchnabel nuf, oder si wachse in de Form vun eme normale Dreyeck bis zum Buchnabel. In däm Fall siht d Schambehoorung deno rautefermig us. Schamhoor sin generell länger un lockiger wi ondri Kerperhoor, un si zelle zue de issere Gschlechtsmerkmol.
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
Armin Lang
(A Zwiigespräch zwischa de Zeichentrick-Figura Äffle ond Pferdle uff-em Arbeitsamt)
Äffle: Halloli, i möcht mi als Arbeitsloser melda! Pferdle: Beruf? Äffle: Kauboy! Pferdle: Wo willsch denn schaffa? Äffle: In Schtuttgart! Pferdle: Aber do gibts doch koine Rindviecher! Äffle: Hosch du a Ahnong, deswega bin i ja do!
(aus: Pferdle & Äffle – Viecher send au blos Menscha!, Konrad Theiss Verlag GmbH, Stuttgart 1993, S. 50, ISBN 3-8062-1087-X)
Bernd Merkle
(* 1943 z Esslenga am Necker)
<poem style="font-style:italic"> D Ahna
Voller Ronzla isch ihr Gsichd, sauber hot se s Hoorwerk grichd, so hockt se en dem Lehnstuahl drenna ond om se rom, do scherrad Henna.
D Brill rutschd faschd von ihrer Nos, am Bächle dronda schnäddred d Gos, ond s Kätzle schnurrad uff am Schoß, ond s Stricka, des hot d Ahna los.
(aus: So semmer hald, Verlag Karl Knödler Reutlingen, 1987, ISBN 3-87421-155-X)
Eduard Mörike
(* 1804 z Ludwigsburg, † 1875 z Stuegert)
<poem style="font-style:italic"> Ufam Kirchhof am Chor Blüeht a Blo-Holder-Strauß, Do fleugt a weiß Täuble, Vors taga tuet, aus.
Jetzt kenn i mein Schatz Und sei linneweiß Gwand, Und sei silbernes Ringle Von mir an der Hand.
Drei Wocha vor Ostra, Wanns Nachthüehle schreit, Do macha mer Hochzig, Mei Schatz hot mer’s gsait.
(aus: Das Stuttgarter Hutzelmännlein)
Doris Oswald
(* 1936 z Metzenga, se schreibt ihre schwäbische Werk meischdens zamma mit dr Rosemarie Bauer. Drom wuud auf da kurza Ausschnidd vom langa Gedicht Der Feldspion vorwiisa, wo weider oba zitiirt ischt.)
Rudolf Paul
(* 1933 z Kirche)
<poem style="font-style:italic"> (1) Dr Herrgott ischd mae Hirt, fehla duet mr s an nex. (2) En saftige Wiesa läßt’r me lagera, an ruhige Wässerla führt r me nô. (3) Mae Seel frischd r emmer wieder auf, r führt me auf de richdige Weg, des ischd r saem Nåma schuldig. (4) Au wenn e durch en donkla Talgrond wandere, brauch i koe Ohael fürchta, weil du bei mir bist; dae Stecka ond dae Prügel machat me sicher.
Dor Rudolf Paul isch oenor vo de weniche Autora, dia må Auskonfd gäbbed, wia-se ir Schreibweis durchdenggd hend : å schreibd-or fir Nasal-laut, dia må vom-a a härkommed, ô fir älle Nasal-Laud, dia må vo e, i ond o härkommed.
Ondorschaeda duad-or en saneor ganza Bibl konsequend zwisch-em aldhochdeidscha Diphthong ae ond-em middlhochdeidscha Diphthong ei, em Beisbiil oba also mae, saem, Ohael usw. näaba bei, ond dåelweis zwischa aldhochdeidsch ao [aǒ] ond middlhochdeidsch au [ou].
Gerhard Raff
(* 1946 z Stuegert)
A Seel vom a Mensche
Sie werdet den Hermann Scheufele net kenne aus Ontertürkheim. Der isch anno 29 en dere schlechte Zeit nüber nach Amerika. Hot eigentlich Mechaniker glernt ghet, aber des hend se seinerzeit koine braucht en Kalifornie. Noch isch’r halt Moler worde. Ond hot sei Sach so guet gmacht, daß’r bald sei oigener Herr gwä isch. Ond des hot sich romgsprocha mit dr Zeit, daß es beim Scheufele koin Bschiß gibt ond koin Pfusch. Ond dui ganz Hottwollee vo Hollywood isch sei Kondschaft worde. Ond do hot’s Leut dronter, die hend Geld wie Heu ond badet en goldene Badzuber. Wenn die wölltet, könntet se heut mittag no ganz Kaltetal uffkaufe ond hättet emmer no a volls Bortmonnee.
(aus: Herr, schmeiß Hirn ra! – Die schwäbischen Geschichten des Gerhard Raff, Deutsche Verlags-Anstalt Stuttgart, 1993, ISBN 3-421-06257-9)
Rösle Reck
(* 1929 z Wilfenga, heitzodag a Ortsdoil vo Dachsberg em Südschwarzwald)
<poem style="font-style:italic"> Erntedank-Gebet vo-ma schwäbischa Bauer
Heit mecht i Dir danka, Herr, fir dia Gaba, wo Du huier wieder gea hoscht, daß mein Kär ebavol ischt ond mei Schuier.
D’ Frucht hot ausgea, Geaschta, Woiza haun-i uf dr Laube doba. ‘s Ackerfueter vo de Hoiza ond mei Hai, i kas bloß loba.
(aus: Älles ischt menschlich, Schwäbische Gedichte von Rösle Reck, Verlag Karl Knödler Reutlingen, 1986, ISBN 3-87421-145-2)
Manfred Rommel
(* 1928 z Stuegert, † 2013 au en dera Stadt)
Im Wirtshaus
Karle zu Fritz: „Mußt du net hoim?“ – Fritz: „Noi, mei Frau ischt ein Engel!“ – Karle: „I muß gange, meine lebt noch.“
(aus: Schwäbisches Allerlei, Hohenheim Verlag, Stuttgart, Leipzig, 2009, S. 81, ISBN 978-3-89850-170-5)
Sebastian Sailer
(* 1714 z Weißahorn, † 1777 z Obermarchtal)
D nåchfolgende Täxt isch dr Ãfang vom erschda Uffzug aus-m Sengspiil Die Schwäbische Schöpfung. On authentischa Täxt vom Sailer sälbor geid-s edd, blos ondorschiidliche Voreffendlichonga vo andere Leid.
En dor lengga Sbald sdåd dor Täxt vo dor Ausgab vom Sixt Bachmann vo 1819, rausgäa aersd guad virrzich Jår nåch-m Daod vom Sailer. De haediche Ausgaba ganged maeschdns uff sae Ausgab zrugg. . En dor rächda Sbald sdåd dor Täxt en dor Schreibweis vom Sebastian Blau, entnomma aus saem Buach ob denn die Schwaben nicht auch Leut wären ...? (Kapitel 10 Klassiker).
Paul Schmid
(* 1895 z Sulz am Necker, † 1977 z Sulz am Necker])
Ode auf Stuttgart
<poem style="font-style:italic"> I ben vom Land rei ond ganz gwiiß koi’ Städter Ond doch de rechte Weg von Dir entzückt. Ich liebe Dich. I mag de. (Des klengt netter.) Vorausgesetzt, dass Dir an mir was liegt. --- Ob Du net manchmol au beim Autotuten An selle schöne, alte Zeite’ denkst, Wo Du e’ Garte’ gwä’ bist, in dem Stuten Sich tummelt hent, vermutlich ohne Hengst?
(Quell: Thomas Faltin: Der ‚Kunstmüller‘ kommt neu zu Ehren, a Artikel en dr Stuegerter Zeidong vom 7. Okdober 2013, Ausgab fir da Kreis Beblenga, S. 16)
Heinz-Eugen Schramm
<poem style="font-style:italic"> D’ Goge’
Dronte’ rond om d d‘Mordiogaß leabt e bsondre Mensche’raß: Leut wia Bööm send des mit Möckel härter noh wia Backstoi‘bröckel.
Aber enne’ dren – potz Blitz! – hocket viel Verstand ond Witz, ond se wisset vieles besser wia so mancher Herr Professer.
(aus: Tübinger Gogen-Witze, Verlag Karl Knödler Reutlingen, 52. Ufflag 1984, hendrer Omschlagdeckel, ISBN 3-87421-099-5)
Thaddäus Troll
(* 1914 z Stuegert, † 1980 z Stuegert)
No ben e halt gschwend nomgfloga noch Sidney, ond glei vom Flugplatz aus han e sellem Kerle telefoniert. ‘sisch am Samschdich gwesa, ond do hen dia gsagt, er sei scho seit Freidich em Weegend ond komm erscht am Mondich wieder. Drom kommet dia Kerle au uf koin greana Zweig! Nô han e gsagt, saget ehm doch Bscheid, daß i mit ehm schwätza muaß, er soll gfellichscht aus’m Weegend zrickkomme. No hen dia bloß glacht. Er sei achthondert Kilometer weit weg em Busch. Wisset Se, des isch so weit wia Markgrenenga von Hamburg.
(aus: Deutschland deine Schwaben, 4. Kapitel Das Bäuerliche, Hoffmann und Campe Verlag, Hamburg, 1967, ISBN 3-455-07740-4)
Werner Veidt
(* 1903 z Erfurth, † 1992 z Baggena)
<poem style="font-style:italic"> D’ Adlerwirte von Rosenau Ischt e liebe alte Frau. Von weit ond breit, von nah ond fern, Jeder hot des Weible gern.
Se ischt beliebt im Schwobeland, Ihr guete Küche ischt bekannt, Ond wer gern trinkt e Fläschle Wei’, Kehrt bei dr Adlerwirte ei’.
(aus D’ Adlerwirte von Rosenau us-em Buach i möcht amol wieder a Lausbua sei, Verlag Karl Knödler Reutlingen, ISBN 3-87421-037-5)
Friedrich E. Vogt
(* 1905 z Stuegert, † 1995)
(aus: Von de Bänkla us-em Buach Täätsch-Zeit, Verlag Karl Knödler, Reutlingen, 1973, ISBN 3-87421-039-1)
Dor Friedrich E. Vogt isch oenor vo de ganz weniche Autora, dia må sich ibor ihr Schreiweis Gedangga gmachd hend. Mor fended-se ausfirlich en saem Biachle "so ischs!" uff de Seida 78-80 ond en saem Buach "schwäbisch in Laut und Schrift S. 184-187. . Ondor andrem schreibd-or dia siiba schwäbische Haobdvokal als "a, ä (konsequend "ä", nicht wie oft hochdeutsch als "e"), e, i, o, ò, u", also z. B. "Mässer" (Messer) oder "Blòòs (Blase). Nasalirde Vokal schreibd-or so, dass-or a Auslassungszåecha dranãhengd, also z. B. "a´ Ma´" (ein Mann), "he´" (hin, kaputt), oi´fach (einfach) ond "Moo´" (Mond).
Carl ond Richard Weitbrecht
Dia båede Briador Carl (1847-1904) ond Richard (1851-1911) Weitbrecht ghaered zo denne, dia må ir schwäbischa Rächsdschreibong sorgfäldich ond professionell durchdenggd hend. Gega s End vom 19. Jårhondord hend-se vorschiidene Biachla mid schwäbische Erzehlonga rausgäa. En irm Biachle "Nohmôl Schwôbagschichta", Schwaigern/Mähringen 1881 sdelled-se uff de Seida III-X ir Rächdschreibong detaillird vor. Dor Friedrich Pressel hådd-se firr sae Ausgab vom Michel Buck saene "Bagenga'" ibornomma. A baar Kennzåecha vo iror Rächschreibong send:
- S donggle a schreibed-se als ô, z. B. "Schlôf" Schlaf. - Dor Apostroph ' vorwended-se, omm ãzommzaega, dass emm Hochdeidscha då a "n" nāghaerd, z. B. "a'ganga" angegangen odor "ei'rücka" einrücken. - A Ausnām mached-se ausdrigglich bei-ma "a" am End vomm-a Word, z. B. "Seida schreiba" Seiten schreiben. - Gärn nemmed-se dor Bindesdrich bei enklitisch āghenggde Personalpronoma, z. B "se hôt-en gsä" Sie hat ihn gesehen. - Wenn em Schwäbischa vårr-ma Nasal dor "u" zomm "o" wird, nå schreibed-se-n ao so, z. B. "ond" und. - Außordem weised dia båede ire Läser druff nā, dass wenn då a "p" odor a "t" dåsdåd, dass dees oft als "b" odor "d" zomm sbrächa sei. - Weidors, dass a "ö" ond a "ü" en ire Biachor wia "e" ond "i" zomm Sbrächa sei.
Alfred Weitnauer
(* 1905 z Kempta em Allgai, † 1974 z Obergenzburg)
Aber des sag i ui: Wemmr des Jesuskindle auskommt – a was, auskommt – es isch mr ja scho so guet wie auskomme – sind ganz alloi Dir schuld. Hättet Dir d’Adress gfunde, wie n es uier Pflicht und Schuldigkeit gwea wär, hätt ma beizeite zue deam Kindle luege könne und a Engele draus mache. Es wär uns alle wöhler gwea, au deam Kindle. Land’s nu groß weare, des wachst ui über de Kopf! Mit deam Jesuskindle stoht uns allmitanand koi Lieb it auf, Dir wearets verleabe! Auf d’ Schriftgelehrte und Pharisäer hot as jetz scho an Bick, obwohl’m die durch ihr Dummheit ‘s Leabe grettet hand. Aber i, i komm durch uier Dummheit in die Geschicht nei wie der Pontius ins Credo.
(aus Drei Könige im Schwabenland, Schlussmonolog vom Herodes, Allgäuer Zeitungsverlag Kempten, 1979, ISBN 3-88006-019-3)
Carl Borromäus Weitzmann
(* 1767 z Mondergenga, † 1828 z Ehenga an dr Donau)
<poem style="font-style:italic"> Tod
Staoh’t auf, staoh’t auf, ihr faule Schwänz! Ihr Beattelleut und Exallenz! Vergeasset Haut und Knoche’ it und neahmet uire Sünde’ mit! Brr dumdumdum, brr dummdummdumm.
Denn euer Ärgster sitzt beim Gricht und hôt de’ Schnauzbart scho em Gsicht. Er hôt en Türke’säbel a’ und d Wôg vom Metzger Bastia’. Brr dumdumdum, brr dumdumdum.
(us dr Komeede Das Weltgericht oder Der schwäbische Jupiter in seinem Grimme, dr Ofang vom zwoida Uffzug, entnomma us-em Buech ob denn die Schwaben nicht auch Leut wären … vom Sebastian Blau, Kapitel 10 Klassiker, Rainer Wunderlich Verlag Hermann Leins, Tübingen, 1967, ohne ISBN)
Wechselstrom
Wächselstrom isch d'r eleggtrisch Strom, wu alternierend und regelmässig d Richtig änderet.
Fascht all Hochspannigsläitige – bis zur Höchschtspannig vu 380 Kilovolt – sind für Wächselstrom uusgrüschtet.
Leo Wohleb
De Leo Wohleb (* 2. September 1888 z Friburg im Brisgau; † 12. März 1955 z Frankfurt am Main) isch Schtaatspräsident vom ehemalige dütsche Bundesland Bade gsi.
Politik
Nach em Zweite Wältchrieg isch em Wohleb sis Heimatland Bade in zwei Teil ufteilt worde. De Norde mit de Schtädt Karlsrue, Manne u Heidelbärg isch amerikanisch bsetzt gsi u isch zäme mit em Norde vo Württebärg zum Land Würrtebärg-Bade zämeschlosse worde. De Süde vo Bade isch fränzösisch bsetzt gsi u als Land Bade mit de Hauptschtadt Friburg im Briisgau organisiirt gsi. Am 24. Juni 1947 het de badischi Landtag de Leo Wohleb zum Schtaatspräsident gwählt. Ab em Johr 1948 sin Idee diskutiirt worde, de Südweschte vo Dütschland noi z organisiire. Di Ziit isch als Kampf um de Südweschtschtaat in d Gschicht iigange. De Wohleb isch klar gäge di Südweschtschtaat gsi u het d Eigeschtaatlichkeit vo ganz Bade wider welle herschtelle. Des isch em aber nöd glunge, wil ma bschlosse het, dass bi de Fusion d Mehrheit in drü vo de vier Abschtimmigsgebiet langt, Nordbade aber knapp, Nordwürttebärg u Württebärg-Hohezollere dütlich für de noi Südweschtschtaat gschtumme het.
Gossau ZH
Gschicht
Goossau isch zum eerschte Maal gnamset woorde im Jaar 859 als in Cozzesouwo.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Ussländeraatäil liit bi 12,7 % (Stand 2011).
Religion
46,1% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,7% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 4,3 %, CVP 5,4 %, EDU 5,6 %, EVP 6,6 %, FDP 12,9 %. GLP 10,2 %, GP 7,1 %, SP 11,4 %, SVP 36,2 %, Suschtigi 0,3 %.
Gmäindspresidänt isch de Jörg Kündig (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,4 % gläge.
Breisach am Rhein
Alt-Brisach, amtlich Breisach am Rhein, isch e Stadt am Oberrhi an dr dytsch-französische Gränze, uf guet halber Strecki zwische Colmar und Friburg im Brisgau (jewils guet 20 km) un guet 60 km nördlich vu Basel un 60 km südlich vu Strossburg. Si lit in dr Nächi vum Kaiserstuehl. Yber dr Rhi füehrt e Strossebruck uf Vogelgrien as e Verbindig uf Nej-Brisach uf dr französische Site. D Isebahnbruck isch vo dütsche Truppe anno 1945 gesprengt und sither nimmi ufbaut worde.
Gossau ZH
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Goossau ghöört zue de Oberländer Mundarte.
Breisach am Rhein
Namme
Alt-Brisach wird in Ditschland durchgängig als Brisach (bzw. amtssprochlich Breisach) bezeichnet un mer hebt Nej-Brisach (amtssprochlich Neuf-Brisach) devu ab. Im Elsiss isch es degege genau umkehrt un mer verwendet Brisach un Nej-Brisach synonym un bezeichnet die ditsch Schwesterstadt durchgängig als Alte-Brisach bzw. Vieux-Brisach.