cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vucherens
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Ottendorf (Lothringen)
Ottendroff (lothrìngisch; frànzeesch Ottonville, ditsch Ottendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ottendroff lijt rund fìmf Kilometer nordeschtlich vun Boulay-Moselle uf re Heche zwìsche 200 un 308 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Ottendroff ghert àui no s Derfel Réikring (fr. Ricrange).
Gschìcht
Ottendroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128 àls Octonvilla (1137 Ottonvilla, 1333 Ottendorff autrement Othonville), Réikring 1606 àls Rickringen (1694 Rickrange).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ottendroff ìsch. Ottendroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Fasnachtschüechli
Fasnachtschüechli oder Fasnachtskiechli sind es Schwiizer Fettgebäck. Si sind vor allem i de Fasnachtszyt im Beckeriisortimänt und i Läbesmittelläde verbreitet. Im Kanton Bärn kännt me si under em Name Chneublätz oder Chilbiblätz als Chilbispezialität, i de Ostschwiiz als Öhrli. Wie Fastewäie, Mählsuppe, Kääs- und Zwibelewäie wärdid d Fasnachtskiechli gärn a de Basler Fasnacht ggässe. Uf Französich säit me Merveilles, uf Italiänisch Frittelle di carnevale.
Urdonau
Mit èm Begriff Urdonau wörred meereri früèneri Zuèschtänd i d Gschichtè vom Flusssischteem vo dè Donau bezeichnet. Dè Begriff bezièt sich zmeischt uff dè Laufabschnitt nördlich vo dè Alpè.
Landschaftsgschichtlichè Raamè
S Donausischteem wörd vorzeichnèt durch diè nördlichi Randsenki vor èm Alpèbogè, wellè sich im Tertiär nõch Faltigs- un Übberschièbigssvorgäng stark aaghobbè hèt. D Randsenki isch abwèchselnd Meeresarm, Süßwasserschwemmland odder versumpfti Nidderig gsi, spôter immer öfter Schotterebeni. Si öffnèt sich nõch Oschtè wiè au nõch Weschtè zum Meer hy un entwässert dorthy. Wechselhaft hèt sich dè Mitteldeil vohaaltè, wellè uugfäär èm hütigè süddütschè Alpèvorland un èm schwizerischè Mittelland entschpricht, denn er hèt sich znägscht nõch Oschtè, denn nõch Weschtè entwässeret, widder nõch Oschtè un schlièßlich, bis zum hütigè Dag, in drei voschidnè Richtigè. S spôter oschtwärts grichtete Stròmsischteem cha dõby als Urdonau geltè, well s in mindeschtens eim Abschnitt, zwischè Passau un Wyn, mit ununterbrochenem fluvialèm Gschehè uff diè hütig Donau übbercho isch.
Fasnachtschüechli
Fasnachtschüechli sind öppis anders als di südwestdüütsche Fasnetküchle.
Urdonau
Èrschti Urdonau nõch dè Umkeerig vo dè Flièßrichtig
Möglicherwys beschlünigt bald druff hy dè Yschlag vom Rys-Meteoritè d Flièßumkeer. Wenn au znägscht dè massive Duèregè übber m erhitztè Impaktberych zu dè Stabilisyrig vom weschtwärts grichtetè Stròmsischteem gfüürt hèt, in Form vom breitè Graupèsandstròm, un nõchfolgend vom gmächlicherè so gnanntè Glimmersandschtròm, so schynt des mit èm Impaktbeebè beschlüünigte Aalupfè vom Sûdschwarzwald è vomeerts Uffüllè vom Sedimèntationsbeggi ermöglicht z haa, so dass diè träägè Gwässer schlièßlich au oschtwärts abschtrömè hèn könnè, übber diè flach Schwellè vo Amschtettè drübber wäg. Asè hèt im älterè Pliozän, vor öppè 7 Millionè Johr, erschtmòls è Urdonau è Dal in Richtig Wiener Becken ygschlagè. Scho zu sellerè Zit hèt dört è brackigs Flachmeer gmündet.
Aarè-Donau
Im Lauf vom Pliozän hèt sich übber diè ganz Breiti vo dè Sedimentebèni zwischè dè Alpè un dè dütschè Mittelgebirgsschwellè (Taunus, Rhön, Thüringer Wald) s Stròmsischteem vo dè Urdonau uusbreitet, und zwar in èm ufffallend glychförmigè Fischgrõtmuschter, ebbè so wiè s sûdlich vo dè Donau no hüt dè Fall isch. Durch dè sich hòch ufffaltendi Jura nördlich vo dè hütigè Aarè sin vor 3 bis 4 Millionè Johr au diè hütig oberi Rhonè un dèrrè iren Quèllfluss èn Deil vom Donausischteem gsi. Mit dè witerè Hebig vo Mitteleuropa sin i dè hütigè Ungarischè Düèfebeni der Pannonsee vom Meer abgschnürt worrè, und d Donaumündig volageret sich immer witer nõch Oschtè. Zglych isch s inzwischè stark aaglupfte obere Yzuègsgebièt immer mee vo Weschtè un Nordè her durch Erosionsvorgäng vo benõchbõrtè Stròmsischteem aagschnittè un vochlynerèt worrè. Au dè Quèllfluss, diè obber Rhonè, isch nõch Weschtè uusbrochè. Es isch diè nõch immer mächtigi Aarè-Donau entschtandè. So hèt sich s Urdonausischteem insgsamt immer widder schrittwys nõch Oschtè voschobbè.
Dè Volauf vo sellèm großè Urdonauschtròm isch hüt guèt ablèsbar an alpinè Flussschotter, wo infolg vo dè fortdauerndè Hebig hüt uff Gipfel un Plateaus vo dè Schwõbischè Alb ligè, wogegè sich d Donau, meischtens nu wennig südlicher, inzwischè 70 bis 200 Meter duèfer i dè Untergrund vom Hebigsgebièt yschnittè hèt (bis öppè Ulm). Diè dòmals nõ großè nördlichè Nebbèflüss hèn ebbèfalls aagfangè, breiti Däler i d Albhochflächo z schnydè.
Fasnachtschüechli
Härstellig
Us Eier, Nidle und Mähl wird en Teig gmacht. Es pfluumegrosses Stuck wird denn dünn und chreisrund usgwallt und uf em Chnüü uszoge. De Teigling wird i heisses Fett gleit. Dur das chund er e wälleförmigi Form über. Nach eimal Chehre wird er chnusprig durebache usegnuu. No warm wird s Chüechli mit Puderzucker bestäubt.
Urdonau
Fèldbärgdonau un Altmüüldonau
S (nõch èm Rys-Impakt) spektakulärschte Ereignis i dè Entwicklig vo dè Urdonau isch im jüngerè Pliozän dè Voluscht vo irèm Obberlauf zum Rhone-Grabbè hy gsi, wellè ab dört durch s hütige Hochrhydal un diè Burgundischi Pfortè dè Aarè-Sundgauschtròm bildèt hèt. (Am Ènd vom Pliozän hèt sich sellè Stròm denn im immer düèfer absinkendè Rhygrabbè un dè Nordsee zuègwendet, vo dört a s Basler Rhyknüè bildend.)
Dè nägschtgröschte Nebbèfluss vo dè kapptè Reschtdonau, dè hütige Alpèrhy, isch bis uff witeres zum Hauptschtròm vo dè Urdonau worrè. Trotzdèmm wörd si i sellem Stadium als Fèldbärgdonau bezeichnèt, well dè wènniger Wasser füürende Quellascht uss èm Schwarzwald scho witgehend dè hütigè Donau entsprochè hèt. Sell gildet am Ènd vom Pliozän au für dè witere Stròmvolauf. Diè bemerkenswerteschti Abwychig markyrt s Wellèmer Drochèdal un s unteri Altmüüldal, i dèmm d Donau diè südlichi Fränkischi Alb in witè Windigè durchschnittè un aaschlièßend è wit nõch Sûdè uusholende Flussschlaufè bildet hèt. Sell Stadium vo dè Urdonau wörd dõher dört Altmüüldonau dauft.
Dè voblibbenè Donau fascht ebbèbürtig gsi mengi Nebbèflüss uss èm Nordè, dennè iren gröschtè sich uss dè entgegègrichtetè Vorläufer vo Werra un Fulda gschpyst worrè isch. Im älteschtè Pleischtozän, vor rund 2,5 Millionè Johr, sin abber au dennè iri Obberläuf suksessyv a s erosionsschtärkeri Flusssischteem vom Rhy volorè gangè, èrscht durch dè deshalb zickzackartig volaufende Main, denn durch dè Neggar un sini Nebbèflüss. Èn witerè starkè Wasservoluscht hèt am Aafang vom mittlerè Pleischtozän, vor villicht 800.000 Johr, s Uusbrechè vom Alpèrhy zum hütigè Hochrhydal mit sich brocht. D Fèldbärgdonau isch dört tatsächlich im Schwarzwald entschprungè, znägschst am Kandel, denn, nõch witerè Voluscht zu dè Oberrhyebeni hy, am Fèldbärg.
Im mittlerè Pleischtozän volòt d Donau au s Wellèmer Drochèdal un vogrößerèt sitdèm d Schlucht vo dè Wèltèburger Èngi.
D Urdonau isch wôhrend meerèrè Yszitè durch dè Vorlandgletscher vom Alpèrhy gegè dè Südhang vo dè Schwôbischè Alb gschtaut worrè, wo si als glazialès Flankègrinne vill Dalungè hinterlõ hèt. I dè Riss-Yszit öppè hèt d Donau zwischè Ehingè un Ulm s Hochsträß im Nordè. D Schmiech mündet Schu bi Schelklingè i d Donau; hüt nimmt si dè Wäg zu dè Mündig bi Ehingè entgegè dè urschprünglichè Flièßrichtig vo dè Donau, wôhrend diè chly Schelklinger Ach d früènèrè Richtig nõch Nordè gfolgt isch. Dè untere Deil vom ehemõligè Donaulauf, s Blautal, entwässerèt hüte d Blau, wo am Blauhaffè z Blaubeurè entschpringt. (I dè früènèrè Riss-Zit hèt sich dè Blauhaffè diräkt a dè Donau befundè.)
Wuètèhablenkig
Diè beidè letschtè Ereignis uff èm Wäg zum hütigè Zuèschtand sin zum einè im Zùg vo dè letschtè Eiszit, scho unter dè Augè vo dè Menschheit, dè Voluscht vo dè Fèldbärgdonau a d Wuètè un dè Hochrhy, ufffällig markyrt durch s Wuètèknüè im Volauf vo dè Wuètèschlucht, un zum anderè d Donauvosinkig zum Boddèsee un Hochrhy hy. Dè Schwarzwälder Obberlauf vo dè Donau schickt sich dõmit aa, zuè nèm witerè Kapitel vo dè Urdonau z wörrè.
Albtal
Albtal chan folgendes bedüte:
Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes
Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes heisst es Buech mit Verzelligen und Gschichte vom baadische Schriftsteller Johann Peter Hebel.
d Gschicht vom Buech
Es sind Stück und Kaländergschichte, wo dr Hebel sid ane 1803 i de beide Landkaländer, won er Mitautor gsi isch, het lo abtruke. Das sin z’erscht, vo 1803 bis 1806, dr Badische Landkalender und derno, vo 1807 bis ane 1811, der Rheinländisch Hausfreund gsi. D Regierig vo dr Markgrafschaft Baade het nämli dr Hebel gfrogt gha, ob er bim Verbessere vom tradizionelle markgräfliche Landeskaländer chönt hälfe; do drfür het er Pricht und Briefe verfasst und s bescht wonner het chönne mache isch es gsi, sälber inträssanti Artikel z schrybe.
Mit dere Sery vo de uf Hoochdüütsch gschribene Gschichte isch es em erfahrene Schriftsteller glunge, nid nume der baadisch Kaländer z rette, sondern grad au no d Kaländergschicht as Publikazionsform zun ere bedüütende literarische Gattig z mache, wonn er se unabhängig vom Kaländer spöter nöi het lo truke. Die churze, immer lehrryche Verzelligen, zytgschichtleche Churzpricht, Anekdote und Lieder us dene Kaländer sin bim Publikum so guet acho, ass sech dr Hebel drzue entschlosse het, en Uuswahl vo 127 Nummere drvo zäme nöi usezgää. S Buech isch ane 1811 bim Verleeger Johann Friedrich Cotta (1764-1832) z Tüübinge usechoo. Dr Cotta hätt em Buech welle dr Titel  Schatzkästlein des deutschen Hausfreundes  gää, was aber em Hebel nid rächt gsi, und so isch der Name vom «Rheinische Hausfreund» drus worde zum sääge, ass es Gschichte us em Baadische sind. Und bi dr Redakzioon vom Buech het dr Autor no vil z tue gha; er het nämli i de Kaländergschichte für die nöi Publikazioonsform no s eint und ander umgschribe. Scho glyy sin wyteri Uusgabe erschiine, wil d Nochfroog so gross gsi isch. S Schatzkästlein isch es beliebts Huusbuech bi de Düütsche worde. Und bis hüt sin immer wider nöji Liferige bi verschidene Verlääg usecho.
Dr Hebel sälber isch mit em Übername Hausfreund bekant gsi, und er het denn sogar teil vo sine Brief mit dere Bezeichnig underschribe.
Teil Stück het dr Hebel schynts vorhär für d Schuel z Karlsrue wonn er gschaffet het, gschribe, und se erscht spöter im Kaländer eme grössere Publikum zeigt. Und wil me s Schatzkästlein au i de Schuele z Düütschland gärn glääse het, sin em Hebel sini Lehrstück so wider im Underricht zum Zuug cho.
S Schatzkästlein zelt me sid langem zu de grosse und berüemptischte Wärch vo dr düütsche Literaturgschicht. Und zum eis Stück usezgryffe: S Kannitverstan isch eini vo de bekantischte Churzgschichte vo dr düütsche Literatur.
S Titelwort Schatzkästlein het im 20. Joorhundert der Hebelbund vo Löörech au zum Name für sini regelmässigi Zämekümpft am Hebelsuntig im Maie gnoo.
Basken
D Baske (Euskaldunak) sin ä Volk, wo im nördliche Schpanie un im südwestliche Frankrych lebt. S Baskeland beschtôt us vier Provinze z Schpanie un drei z Frankrych – vo do chunnt die baskisch-nationalischtischi Parole «4+3=1» – und lyt in de weschtliche Pyrenäe un an dr Chüschte vur Bucht vo Biskaya.
D Sprach
S Baskische ghört zu keinere Sprochfamilie; s isch weder Indoeuropäisch, no Afroasiatisch, no Finno-ugrisch oder e Turksprach; au e nöcheri Verwandtschaft mit dem Kaukasische isch nöd erwise. Interessanterwiis gits in dr Baskische Schprôch kei Begriff für ä "Bask" sundern numme ä Begriff für ä Baskischschprecher.
Gschicht
D Baske sin wahrschynlich s älteschti Volk vo Europa un hän warschynlich scho in dr Schteizit in de Pyrenäe glabt. Dr genaui Urschprung vo de Baske isch aber nüt gchlärt. Im Römische Rych hän d Baske ä relativi Autonomy gnosse, un s Baskeland isch nüt romanisirt wôre. Nôchem Fall vum Römischi Rych hän d Baske sich gege d Franke un d Gote müesse wehre; s Chanson de Roland basirt ufeme baskische Syg über ä fränkischi Armee. Ä Feudalsüschtem hät im Baskeland nie exischtyrt. Schlieslich sin d Baske unter d Herrschaft vo Kaschtilie gfalle, unter dr Bedingig dass iri traditioneli Schtammesrecht, d fueros reschpektyrt were.
S isch wenig bekannt, aber d Baske hän zu de erfolgrychschte Entdecker un Seefahrer ghört; und es wird gsait, ass baskischi Fischer Amerika lang vor em Kolumbus endeggt hän. Di baskischi Autonomy hät z Frankrych nôch dr Franzessische Revolution gendet, un z Schpanie sin d fueros] nôch de Karlischtechrieg ufghôbe wore. Im früehe 19te Jôhrhundert isch dr Baskischi Nationalismus entschtande, vorallem durch de Sabino Arano. Während dere Zit isch s Baskeland ä wirtschaftlichs Zentrum gsi, vorallem wäge dr Schtahlproduktion.
Im Schpanische Bürgerchrieg hän d Baske uf beidne Syte gchämpft, vorallem aber uf dr republikanische für iri Autonomy. Nôchem Chrieg hät s Baskeland unter em Franco unter schwere Repressalie müesse lyde; des hät schliesslich zu gwaltätigem Widerschtand gfürt, vorallem durch d Baskischi Terrororganisation ’’Euskadi Ta Askatasuna’’ (ETA). Nôchem End vum Frankoreschim isch em Baskeland Autonomy ygrüümt wore.
Geografy
S schpanischi Baskeland (Euskadi) beschtôt us de drei Provinze Araba, Bizkaia un Gipuzkoa. In dene drei Provinze labet 2.123.000 Mensche. Usserdem labet au Baske in dr Provinz Navarra un im Franzessische Baskeland (730.000), d Pyrenäe hän s Baskischi Volk nô nie trennt. Im Ganze gits ugfähr 3 Millione Baske. D meischte baskische Schtädt hän sowohl baskischi als au schpanischi Name zum Byschpil Bilbo (Schpanisch Bilbao), Donostia (San Sebastián) un Gasteiz (Vitoria). D schpanische Name uf de Schilder wäret aber hüüfig vo baskische Nationalischte überschprüet, drum setze sich inzwische immer meh di baskische Name durch. Uugfähr 27% vur Bevölkrig schpricht Baskisch, fascht alli chönet aber au Schpanisch.
Werner Geissberger
De Werner Geissberger (* 25. Oktober 1921 z Aarau, † 7. Dezember 1986 z Wettige) isch en Schwiizer Journalist, Politiker und Publizist gsi. Er isch z Rinike heimatberechtiget gsi.
Läbe
Nach em Handelsdiplom het de Geissberger vo 1940 bis 1943 bi ere Bank gschaffet und im 1944 d Matur gmacht. Im 1945 het er es Flüchtlingslager gleitet und isch dann vo 1946 bis 1948 Redaktor bi de «Länzbrger Zitig» gsi. Ab em 1950 het er z Züri und z Paris Nationalökonomie gstudiert und im 1956 d Promotion abgschlosse. Aaschlüssend isch er Redaktor bim «Badener Tagblatt» worde und het im 1967 s «Team 67» mit gründt. Die Partei isch es zitli im Aargau politisch erfolgriich gsi und de Geissberger isch vom 1968 bis ins 1974i Grossrot gsi. Nach em Niedergang vo de Partei, wo hüt numme noch z Bade existiirt und dete politisch aktiv isch, het de Geissberger zu de SP gwächslet. Nach sim Weggang vom «Badener Tagblatt» het er als Publizist gschaffet und sich bsunders mit de Ruumplanig und ökologische Writschaftsforme beschäftiget. Vom 1952 bis ins 1884 isch er ehreamtlich fürs «Kinderdorf Pestalozzi» engagiirt gsi.
Trivia
De Werner Geissberger isch mit em Günter Grass gut befründet gsi und het im 1959i vo ihm s erschti druckfrische Exemplar vo «Die Blechtrommel» übercho. Zitwiis het de Grass au bim Geissberger z Wettige gläbt.
Ewiger Friede
Mit Ewige Friide cha gmäint si
HMS Adventure (1771)
D HMS Adventure isch e Bark vo dr Royal Navy gsi und äins vo de bäide Schiff, wo dr James Cook mit ene si zwäiti Expedizion (1772–1775) in d Südsee gmacht het. Si isch vom Tobias Furneaux kommandiert worde und isch s erste Schiff gsi, wo vo Weste gege Oste rings um d Wält gfaare isch.
D Adventure' isch 39,7 m lang gsi und isch 1771 z Whitby as Marquis of Rockingham in Dienst gstellt worde. Churz druf het d Navy si kauft und iire zerst dr Naame Rayleigh und denn Adventure gee.
D Resolution und d Adventure si us Plymouth am 13. Juli 1772 abgfaare und häi am 17. Januar 1773 dr südlig Wändikräis überkweert. Am 8. Februar 1773 häi sich d Schiff im ene Nääbel drennt. Dr Tobias Furneaux isch zum Dräffpunkt im Queen Charlotte Sound wo abgmacht gsi isch gfaare und het underwägs d Küste vo Tasmanie erforscht. D Adventure isch am 7. Mai 1773 am Dräffpunkt aachoo, d Resolution zää Dääg spööter.
Wo si dr Pazifik erforscht häi häi d Schiff am 22. Oktober wider dr Kontakt zuenander verloore. Au am Dräffpunkt häi si sich nid droffe und dr Furneaux het entschlosse Häim z faare. D Räis isch am 14. Juli 1774 fertig gsi.
Im Joor 1780 isch d Adventure as Lüüchtfüürschiff iigsetzt worde, 1783 het sä d Navy an iire alte Bsitzer z Whitby verchauft und si isch wider as Frachtschiff iigsetzt worde. 1811 het si im Sankt-Lorenz-Strom Schiffbruch erlitte.
19. September
Dr '''19. Septämber''' isch dr 262. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 263. in Schaltjohr), dodermit blybe no 103 Däg bis zum Änd vum Johr.
Ewige Richtung
Mit Ewigi Richdig cha gmäint si
Dübendorf
Dübedoorff (amtlig Dübendorf) isch en politischi Gmäind im Bezirk Uster im Schwiizer Kanton Züri.
Geografii
D Gmäind isch zäme mit de Metropolregion Züri gwachse und isch sit de Mitti vom 20. Jahrhundert offiziell e Stadt. Dezue ghööred d Oortstäil Dübedoorff, Gfenn, Hermike und Stettbach im oberen Glattal, Gockhuuse, Geere und Dübelstäi am Nordhang vom Adlischbärg. Dübedoorff hät hüt me as 25'000 Iiwohner (Stand 2013).
Vom Gebiet vo de Gmäind sind 35,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 20,3 % Wald, 31,3 % Sidligsflächi, 11,9 % Vercheersflächi und 0,8 % Gwässerflächi. Dur s Doorff dure flüüsst d Glatt.
Gschicht
Dübedoorff isch zum eerschte Maal gnännt im ene Dokumänt vom Jaar 946 als Tuobilindorf.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Dübedoorff ghöört zu de Seemundarte.
Religion
29 Prozänt vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31 Prozänt sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggää: BDP 9,6 Prozänt, CVP 5,0 Prozänt, EDU 1,8 Prozänt, EVP 2,6 Prozänt, FDP 8,1 Prozänt, GLP 15,7 Prozänt, GP 6,0 Prozänt, SP 16,1 Prozänt, SVP 32,4 Prozänt, Anderi 2,7 Prozänt.
Wirtschaft und Forschig
Z Dübedoorff sind die beede nationale Forschigsaastalte EMPA und EAWAG dihäi.
Zu de wichtigen Undernäme, wo z Dübedoorff aasässig sind, zeled under anderem d Chrankeversicherig Helsana, der Uhrehersteller Mobatime, d Minimax AG, d SV Group und s Hilfswäärch World Vision Schweiz.
Appenzell (Dorf)
S Dorf Appezöll (amtlig Appenzell) isch de Hoptort vom Kanton Appezöll Inneroode i de Schwiz.
Regionalpolitische Sonderstatus
Wil sich verschidnigi Bezirk s Dorf uftäälid, isch scho im 16. Johrhondert für Ufgoobe, wo die ganzi Ortschaft betröffid, wie Boupolizei, Füürwehr oder Wasser- ond Energiivesorgig, ääges e Spezialgmeend gröndet worde, d Füürschaugmernd, wo s ganze Dorf Appezäll mit siine Ussequartier umfasst.
Dr Name
1071 isch s Dorf under em Name Abbacella erwähnt worde, 1223 as Abbatiscella, was Abts Zelle (Parzälle vom Abt) bedütet.
Näbis zom luege
I de Gasse vom Dorf Appezöll häts en Huufe schöni alti Hüüser, wo zum Tääl Moolereie oder Verzierige a de Fassade händ. En gschichtsträchtige Ort isch de Landsgmeendsplatz mit em Landsgmeendsbronne ond de Lende. Uf em Fridhof stood uf jedem Grab e Holzchrüütz mit ere Schleife dra. Wiiteri Gebäu, wo sichs lohnt zum verbii luege sönd folgendi: Vill vo däne Baute send uf de Liste vo de Kulturgüeter vo nationaler Bedüütig.
Wertschaft
S Dorf Appezöll häd en Huufe chlinneri ond grösseri Läde, wo Artikel för dä täglich Bedarf, aber ou vil Sache för d Turiste zom Verchauf aabüütid. Onder anderem natürli d Appezöller Spezialitäte, wie de Appezöller Chääs, de Appezöller Biberflade, d Appezöller Südworst, de Appezöller Pantli usw.
Rond oms Dorf häd sech ou verschidnigs Chliigwerb aagsidled. Zu de bekanntere Firmene ghörd d Firme Ebneter & Co., wo näbed em Appezöller Alpebetter no anderi Schnäps destiliert. E wiiteri Firme isch d Brouerei Locher AG, wo s Appezöller Bier ond de Säntis Malt, en Wisky herstöllt.
Triboker
D Triboker (lat. Triboci; ) sind e germanische Stamm im Elsiss gsii. Im Süüde hend si a d Rauraker, im Weste a Mediomatriker und im Norde a Nemeter grenzt. Di östlich Grenze het de Rhii bildet.
Gschicht
D Triboker sind im Joor 71 v. Chr. zäme mit de Nemeter und de Vangione und andere Stämm mit em Ariovist öber de Rhii choo und i Gallie iigfale. Ahand vo de Archäologii hend si aber erst i de erst Hälfti vom 1. Jh.n. Chr. Land vo de Mediomatriker westlich vom Rhii iignoo. Eri wichtigste Stedt sind Brocomagus (hüt: Brumath) und Argentorate (hüt: Stroosburi) gsii.
Ane 70 n. Chr. hend si sich am Uufstand vo de Treverer bitailiget. Nochdem d Alemane de Limes broche hend und d Decumates agri bsetzt hend, sind die immer wider is Piet vo de Triboker iigfale. Abem 5. Joorhundert hend den d Alemane feste Woonsitz im Piet vo de Triboker gnoo.
Leutkirch im Allgäu
Leikirch (amtl. Leutkirch im Allgäu) isch a ehmoligi Freji Ryychsstadt im Sidoschte vu Bade-Wirttebärg.
Leikirch isch no dr Yywohnerzahl no Raveschburg, Wãnge un Wãẽgaade di viertgrescht Stadt vum Landchreis Raveschburg un no dr Flechi vu 175 km² no Stuegert, Baierschbronn, Wuuze un Eegne di fimftgrescht Gmei vu Bade-Wirttebärg. Syt em 1. Jänner 1974 isch Leikirch a Großi Chreisstadt. Mit dr Gmeine Oechschdedda un Oedra het d Stadt Leikirch a Verwaltigsgmeinschaft veryybart.
Geografii
Leikirch lyt im weschtlige Allgäu am nerdlige Änd vu dr Adelegg, em nerdligschte Uuslaifer vu dr Alpe. D Altstadt lyt zwisch em rächte Stade vu dr Eschach un dr Wilhelmsheh, ere Ufragig am Rand vum Oedrabiet. D Eschach chunnt im usserschte Sidoschte bi Schmidsfelde in s Stadtgebiet, fließt derno no Nordoschte dure an Emerlande, Wenterstette, Frisehofe un Urlau, chunnt derno in d Chärnstadt, wu si vu Side no norde durfließt. Derno goht si am Ort Mailand dure un vereinigt si ne Stuck wyter nerdlig mit dr Wuuzacher Aach, wu vu Weschte härch chunnt, zue dr Oedra, wu a baar Kilometer wyter nerdlig s Stadtgebiet vu Leikirch verloss un schließli in d Iller mindet. S weschtli Stadtgebiet wird iber Näbefliss vu dr Arge zum Bodesee entwässeret. Dodermit lyt Leikirch uf dr Europäische Hauptwasserscheide.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Leikirch (im Uhrzeigersinn vu Oschte uus): Lautrach Legau (bodi Landchreis Unterallgai), Altusried (Landchreis Oberallgai) un Isni, Argebih, Kiißlegg, Wuuza un Oechschdedda (alli Landchreis Raveschburg).
Stadtgliderig
S Stadtgebiet vu Leikirch bstoht us dr Chärnstadt un dr Stadtdeil, wu im Ramme vu dr Gebietsreform vu 1972 yyglideret wore sin: Dobblatshofa (Diepoldshofen), Friasahofa (Friesehofen), Gäbbrazhofa (Gebrazhofen), Härrlazhofa (Herlazhofen), Hofs (Hofs), Reichahofa (Reichenhofen), Winderschdedda (Winterstetten) un Wuzahofa (Wuchzenhofen).
Di yygliderete Gmeine sin hite Ortschafte im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vu dr Bevelkerig bi jedere Kommunalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz.
Zue dr einzelne Stadtdeil un zue dr Chärnstadt ghere no seperat glägeni Wohnblätz mit eigene Nämme, wu vilmol wenig Yywohner hän, oder Wohngebiet, vilmol neji Böugebiet, wu aber zmeischt kei feschtgleiti Gränze hän.
Ruumblanig
Leikirch isch a Mittelzäntrum in dr Region Bodesee-Oberschwabe, wu Raveschbrug, Wãẽgaade un Fridrichshafe s Oberzäntrum derzue bilde. Zum Mittelberaich Leikirch ghere no d Gmeine im nordeschtlige Deil vum Landchreis Raveschburg: Oechschdedda, Oedra, Wuuza, Isni un Leikirch. Derzue git s Verfläächtige mit dr Gmeine vum bayrische Oberzäntrum Memmenge. Leikirch lyt noch em Landesentwickligsblan vu Bade-Wirttebärg uf dr Landesentwickligsachse Lindou–Wãnge–Leikirch–Memmenge un dr Regionale Entwickligsachse Sulga–Auladorf–Waldsee–Wuuza–Leikirch–Isni.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Südwalserdeutsch
S Siidwalserisch oder s ännetbirgisch Walserdytsch, wie dr Paul Zinsli gsäit hed, isch e Uusdrùg fir di hegschdalemanische Dialäkt, wù in dr Walsergmaine z Italie ùn im Tessin gschwäzd wääre. Die siidlichi Schbroochfamilie vùm Walserdytsch hed verschiideni Oordsdialäkt.
wù s Siidwalserisch voorchùnd
Uusgschdoorbe sin midlerwyyli d Walserdialäkt vù:
Weenig wais mer iber d Walserdialäkt vù
Uuser e baar Fluurnäme isch nyd me iibrig bliibe vù dr Walserdialäkt vù:
Foorschigsgschiichd
Fir d Aafäng vù dr Foorschig iiber s Siidwalserisch isch em Albert Schott syy Aarbed vù 1842 inträssant: ''Die deutschen Colonien in Piemont. Ihr Land, ihre Mundart und Herkunft. Ein Beitrag zur Geschichte der Alpen.'' Är hed au scho ne grooses Kabidl iiber d Dialägd vù Arrimmu, Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa ùn Remmalju gschriibe ùn au s Glyychnis vùm verloorene Sùùn in die Mundaarde iiberdraage loo.
Vum Karl Bohnenberger isch s Buech Die Mundart der deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten, wu bim Huber z Frauefeld ane 1913 usecho isch.
Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Wilhelm Doegen im Oktober ane 1929 Toonbandùfnaame vù verschiidene Siidwalser Dialäkt gmachd. Die Ùfnaame sin voorberaided woore vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle ùn sin vùn ene ane 1952 verefendligd woore.
Vù dr Siidwalser Gmaine, wù in dr 50er Joor no ne lääbige Dialäkt ghaa hän, hän dr Fritz Gysling ùn dr Rudolf Hotzenköcherle zwische 1951 ùn 1955 Ùfnaame fir dr Schwyzer Schbroochatlas gmachd (Arrimmu: IT 5. Eischeme: IT 1. Greschonei: IT 2. Gurin: TI 1. Im Land: IT 3. Makanaa: IT 4. Pumatt: IT 8. Remmalju: IT 6. Salei: IT 7). Vù Aager ùn vù Niel (Goabi) sin kaini me gmachd woore.
Monografyye zù ainzelne Ortsmundaarte gid s vù der Angela Bacher fir Pumatt, vùm Marco Bauen ùn dr Maria Concetta Di Paolo fir Remmalju, vù dr Gertrud Frei fir Salei, vù dr Emily Gerstner-Hirzel ùn vùm Charles V. J. Russ fir Gurin, vùm Giovanni Giordani fir Im Land, vùm Max Waibel fir Makanaa und vùm Peter Zürrer fir Greschonei ùn Eischeme. Wiichdig sin au d Ùfzaichnige vùm Emil Balmer. Derzue cheme wyderi Spezialùndersuechige wie die vùm Renato Perinetto fir Eischeme, die vùm Peter Zürrer, vùm Marco Angster ùn vùm Livio Gaeta fir Greschonei ùn Eischeme ùn die vù dr Silvia Dal Negro fir Pumatt. S gid au e ganzi Raie Wèèrderbiecher, ùnder anderem vùm Ugo Busso ùn vùm Alberto Linty fir Eischeme, vùm Peter Zürrer fir Greschonei, vù der Emily Gerstner-Hirzel fir Gurin, vùm Pio Scilligo fir Pumatt, vùm Dino Vasina fir Remmalju ùn ùnder anderem vùm Heinrich Welf fir Greschonei. Idalieenischi Sproochforscher wie dr Valerio Cantamessi ùn dr Paolo Crosa Lenz hän d Gschiichd vùm Walserisch vù Urnafaasch undersuechd.
Dr Paul Zinsli hed d Fluernäme vù dr Siidwalser Gmaine ùfgnùù ùn die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd, aber ooni Chaarde. E baar ainzelni Gmaine wie Gurin, Im Land ùn Remmalju hän iiri Fluernäme au sälber gsamled, si bschriibe ùn ùf Chaarde yyzaichned – oder hän des lo mache.
Wyderi Aagoobe zue dr Foorschigsgschiichd vù dr verschiidene Dialäkt finded mer in dr jeewyylige Spezialartikel.
Mèèrgmool vù dr Siidwalser Dialäkt
Typisch fir d Siidwalser Dialäkt sin noch em Rudolf Hotzenköcherle drèi Mèèrgmool:
Dooderbyy chaa mer ùnderschaide zwische hegschdalemannische, walserische ùn siidwalserische Mèèrgmool.
Konservativi Mèèrgmool im Hegschtalemannisch
Mhd. â isch in dr maischde hegschdalemannische Dialäkt nid verdùmbfd – in dr Siidwalser Dialäkt aber nùmme im Pumatt ùn z Aager nid ùn z Salei nùme lyychd.
Z Arrimmu, z Gurin, z Makanaa, z Remmalju ùn Im Land isch mhd. â dergeege verdùmbfd.
Z Greschonei ùn z Eischeme isch mhd. â diphthongiert. Die Diphthongierig isch au z Goabi gängig gsii (vgl. Name!).
In dr hegschdalemanische Dialäkt sin mhd. î, iu, û im Hiatus ùn im Uuslud in Wèèrder wie mhd. drî, frî, snîen, gehîen, srîen, sû, bûwen, niuw, niuwe (dt. drei, frei, schneien, fallen, Sau, bauen, neu, neue) as Monophthong erhalde, derwyylschd si in andere alemanische Dialäkt diphthongierd sin. User z Eischeme, wù ali mhd. Langvokal diphtongierd sin, ùn z Rimmu sin si in dr Südwalser Gmaine zem greeschde Dail as Monophthong erhalde.
aber: Arrimmu: schneuwa (dt. schneien), khaja (dt. fallen), schreja (dt. schreien), bouwa (dt. bauen), nouwe (dt. neue). Eischeme: schnouwe (dt. schneien), gheije (dt. fallen), schreijä (dt. schreien), bouwe (dt. bauen), naue (dt. neue).
Ahd. iro (Gen. Pl., dt. „ihrer“) erschyynd enklitisch as -ru.
Adjektiv wääre au in ere prädikative Schdelig dekliniert.
aber: Makanaa: Chopf
Nèierige im Hegschtalemannisch
In dr hegschdalemanische Dialäkt isch mhd. -nk in Wèèrder wie Bank, Gstank, trinke, denke, danke, Anke verschoobe zue ch: Baach, Gstaach, triiche, deeche, daache, Aache. User z Greschonei ùn z Aager finded mer die Verschiebig au in dr Siidwalser Dialäkt, zmaischd zue -nch.
aber: Aager: tankchä (dt. danken). Greschonei: tringgä (dt. trinken), danggä (dt. danken)
In dr hegschdalemanische Dialäkt erschyynd mhd -rn in Wèèrder wie Garn, Horn, gern as -re: Gaare, Hoore, geere.
Im Wallisertitsch erschyynd mhd. -hs in Wèèrder wie Fuchs, sechs as -ks, nid wie in vyyl Schwyzer Dialäkt as -chs: Fuks, sekschi.
Di 2./3. Sg. vù mhd. gân (dt. gehen) ùn stân (dt. stehen) erschyyne mid Diphthong. Derwyylschd d Foorme in dr iibrige alemanische Dialäkt (z. B. du goosch / är good) ùf regulärs ahd. dû gâs / ër gât zrùggeen (oder ùf ahd. dû gês / ër gêt, wie z. B. elsässisch dü geesch / är geed), sin si im Hegschdalemanisch mid dr Ändige -is bzw. -it bilded (dû gâ-is, ër gâ-it).
Im Hegschdalemannisch sin verschiideni Diminutivsuffix gängig: -elti, -ji, -li, -si, -tsi, -tschi.
Im Hegschdalemannisch wääre Passivkonschtruktione nid mid „wääre“ bilded, sundere nach romanischem Voorbild mid „chùù“.
Konservativi Mèèrgmool im Walserisch
Di vole Vokal in ùùbetoonde Silbe sin nid abgschwèchd woore.
Aber:
I schdaarch: schniide; II -jan: hefte; III -ôn: salbu; IV -ên: lose
Im Wallisertiitsch wääre no drèi Pluralfoorme ùnderschiide: wir schniide, iir schniidet, schi schniident.
In dr Siidwalser Dialäkt wääre bi vyyl Wèèrder d Pluralforme no wie im Ahd. ooni Ùmlud bilded, z. B. im Woord Oofe (dt. Ofen).
aber: Pumatt: Ofä / Efäm.
In dr Siidwalser Dialäkt sin s no lääbigi Genitivfoorme erhalde. Voll lääbig (wie in dr dytsche Schriftschbrooch) isch er aber nimme in allne Dialäkd; z Greschonei ùn z Gurin (ùn au im Pumatt?) chùnd er – wien im Wallis – nùme noo bi lääbige Wääse, in adverbiale Fiegige ùn in fèschde Wändige voor.
aber: Makanaa: ir meind, ir meid, schi mein. Remmalju: endṣchandre chennwer, jerandru chenneder, ṣchiandru chennund''.
Aschermittwoch
Dr Aschermittwuch (lat.: Dies Cinerum) markiert im Christetum vo der Westchille dr Afang vo dr 40-tägige Fasteziit, wo an die 40 Täg erinneret, wo dr Jesus in der Wüesti verbrocht het (Mt 4,2 LUT). D Fasteziit umfasst 46 Kalendertäg, und duurt bis zum Karsamstig, die sächs Sunndig (1.–5. Fastesunndig und Palmsunndig), wenn mä nit fastet, si abzzieh. D Ostchille kennt drgege kei Aschermittwuch, wil ihri Fasteziit scho am Sunndig am Oobe afoht.
Südwalserdeutsch
Konservativi Mèèrgmool im Walserisch
D Walliser ùn ali siidwalserische Dialäkt hän bi vyyle jan-Värbe (èèrschdi schwachi Konjugazioonsklass) der Rùgùmlud bhalte, wù sùnschd im Ooberdydsch uufgee wooren isch. Dr Rùgùmlud isch sogaa rùf Väärbe iiberdrait woore, wù er friejer nie voorchùù isch. Ùfdräde dued er bi dr Siidwalser wie im Aldhoochdydsch (aber andersch wie im Neihoochdydsch) nùme, wän s Bartizip flekdierd isch. Z Salei chùnd er au (wie im Aldhoochdydsch) im Präteritum voor.
Aschermittwoch
Der Name Aschermittwuch chunnt vom Bruuch, wo mä d Äsche vo de verbrennte Palmzwiig vom vorige Johr gsägnet und die Gläubige mit eme Chrüz us dere Äsche zeichnet het. In der Chille vo Gallie sie Mensche, wo schwer gsündigt hai, an Afang vo dr Buessziit us dr Chille verdriibe worde – in Alähnig an d Verdriibig us em Paradiis (Gen 3 EU). Si hai e Buesschleid azoge und mä het se mit Äsche bestreut.
Südwalserdeutsch
Konservativi Mèèrgmool im Walserisch
In dr Siidwalser Dialäkt sin no verschiideni aldi Verwandschafduusdrùg lääbig bliibe. Im Pumattertiitsch wird sogar no ùnderschiide zwisch em Vatterbrueder (Ettru) ùn em Mueterbrueder (Eechi).
Aschermittwoch
Dr Aschermittwuch isch s Ändi vo dr Fasnachtsziit, e Ziit vo fleischlige Gnüss. Dr Verzicht uf s Fleischässe isch symbolisch für d Abkehr vom Wältlige. Als Uftakt zur Fasteziit findet hüfig e Fischässe, e Froschschänkel- oder au e Schnäggenässe statt. Z Breagaz git as am Aschermittwoch i dar Obrschtadt de Bruch vo Gealdbittlwösch. Do goand d Obrstättlar in Häs mit wissa Kapuzza in ar Prozession zum Brunna und wäschand ihre leera Gealdbittl us und loand d Faschingszit no amol Revü passiera.
Südwalserdeutsch
Nèierige im Walserisch
Uuser z Eischeme sin mhd. ü, ö, iu, oe, üe, öu endrùnded.
E karakteristisch Mèèrgmool vù alene Walserdialäkt isch d Paladalisierig vù germ. s in dr Noochberschafd vù (uurschbringli) paladaale Vokaal, ebe in Wèèrder wie Eis, Häuser, sie, sich, uns zue sch: Iisch, Hiischer, schi, schi/schich, ünsch/insch. – Lueg au im Kapitel iiber di romaanische Yyflis!
Siidwalser Mèèrgmool
In allne Siidwalser Dialäkt – ùn faschd nùme dèrd (noch em Schwyzerische Idiotikon sol s des driibernus au z Guggisberg im Bäärnbied gee) – gid s s Verb gee ùn äänli, wù „nehmen“ bedyded:
D Häärchùmfd vù däm Verb isch ganz ùùchlaar. Noch em Schwyzerische Idiotikon chend s vù mhd. gâchen, gæhen „eilen“ stame; d Siidwalser Bedydig wäär derno iiber e Zwischebedydig „eilig zusammenraffen“ endschdande. Noch em Karl Bohnenberger cha des us ludlige Grind nid syy, äär dänggd an ahd. gijëhan „bekennen, zugeben“, was aber us semantische Grind au nid ùùbroblematisch sei.
Konservativi Mèèrgmool im Siidwalserisch
S Saleititsch ùn vermuedli s Aagernertitsch sin di ainzige alemanische Dialäkt ùn au di ainzige im ganze ooberdydsche Schbroochruum, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Joorhùndert e volschdändig erhalde un lääbig Präteritum ghaa hed.
In e Dail Siidwalser Dialäkt gid s no ne lääbig Partizip Präsens.
Ine Dail Siidwalserdialäkt chùnd, andersch wie bi dr andere Walserdialäkt, nooch dr Infinitivpartikel z no ne bsùnderigi Form fir dr Infinitiv voor, wù ùf s aldhoochdydsch Gerundium zruggood. Z Gurin ùn z Salei schdood des in jeedem Fall, im Land ùn z Pumatt nùme bi dr Chùùrzverebe; z Arimmu, z Eischeme, z Greschonei, z Makanaa ùn z Remmalju gid s es gaar nimi. (Im Oschdalemanisch isch des sog. Gerundium dergeege no vyyl lääbiger, lueg Alemannische Grammatik.)
Im Land ùn z Pumatt gid s des Gerundium nùme no bi dr Chùùrzverbe.
Z Gurin, z Remmalju ùn z Salei wird s Adjektiv ùmgluded, wän im Aldhoochdydsch d Ändig -iu gfolgd isch. Bi dr andere siidwalserische Dialägd ùn im Wallis gid s doodrvù nùme chlaine Räschd. Userhalb vù dr Siidwalser chäne aber au Vals ùn Trisebärg die Erschyynig.
Im Eischemtöitschu gid s im Geegesatz zue dr andere Siidwalser und dr Walliser Dialäkt no grùndedi Vokal.
Relativsatzbildig mid „der, die das“ (lueg aber au ùnder dr Nèierige):
Nèierige im Siidwalserisch
Lueg au ùnde im Kapitel Romaanische Yyflis – vyyli Neierige sin au dur dr Kontakt mit dr romaanische Sprooche endschdande.
Mhd. â isch in e Dail Siidwalser Dialäkt verdùmbfd, z. B. in Joor (dt. Jahr)
Makanaa: Jààr. Gurin: Jòòr, Remmalju: Jòòr. Arrimmu: Jòòr. Im Land: Joor
Z Greschonei ùn z Eischeme isch mhd. â diphthongiert: Greschonei: Oabe (dt. Abend), bloase (dt. blasen), Joar (dt. Jahr). Eischeme: Oabe (dt. Abend), goan (dt. gehen). Die Diphthongierig isch au z Goabi gängig gsii (vgl. Name!).
Mhd. ê ùn ô sin in e Dail Siidwalser Dialäkt diphthongiert.
Z Eischeme, z Makanaa ùn im Pumatt sin die Lud monophthongiert (wie im Haslidaal im Bäärner Ooberland).
Romaanischi Yyflis ùn Romanisme
Quälle Zue däm Thema lueg ebbe Marco Bauen: Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella Valsesia (Piemont). Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1978 (Sprache und Dichtung 28); Karl Bohnenberger: Die Mundart der deutschen Walliser im Heimattal und in den Außenorten. Frauenfeld 1913 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik 6); Silvia Dal Negro: Profilo di storia linguistica rimellese. I: ''Storia di Rimella in Valsesia. “Alpes ville comune parochia.”'' Unter der Leitung von Augusto Vasina hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2004, S. 465–483; Silvia Dal Negro: Profilo di storia linguistica rimellese. I: ''Storia di Rimella in Valsesia. “Alpes ville comune parochia.”'' Unter der Leitung von Augusto Vasina hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2004, S. 459–458; Fritz Gysling: Zu einigen Fremdwörtern in der Mundart von Alagna. In: Wir Walser 7, 1969, 1, S. 16–24; Rudolf Hotzenköcherle: Umlautphänomene am Südrand der Germania. I: ''Fragen und Forchungen im Bereich und Umkreis der germanischen Philologie. Festgabe für Theodor Frings zum 70. Geburtstag am 23. Juli 1956. Berlin 1956, S. 221–250; Rudolf Hotzenköcherle: Die südwalserisch-ennetbirgischen Mundarten im Spiegel ihrer Verbalformen. I: Festschrift für Paul Zinsli.'' Ug. vù dr Maria Bindschedler, em Rudolf Hotzenköcherle ùn em Werner Kohlschmidt. Francke, Bern 1971, S. 79–98; Peter Zürrer: ''Sprachinseldialekte. Walserdeutsch im Aostatal. Aarau 1999 (Reihe Sprachlandschaften 23); Albert Schott: Die deutschen Colonien in Piemont. Ihr Land, ihre Mundart und Herkunft. Ein Beitrag zur Geschichte der Alpen.'' Cotta’scher Verlag, Stuttgart/Tübingen 1842, S. 162–169; ùn schließlig di wytere Monografye, wo s zem Theema gid.
In alne Siidwalserdialägd isch dr Woordschaz schdaarg mid Wèèrder us dr romaanische Noochberdialägd dùùrsezd. Au woordwèèrdligi Iibersezige cheme voor.
D Meezaal vù dr maischde wyyblige Wèèrder im Walliserdydsch (ooni Goms) ùn ime Dail vù dr Siidwalserdialägd good ùf -e oder -i uus, was nid ùf s Aldhoochdydsch cha zruggoo (däm syy -ûn im Nominativ Plural häd e -u miese gee). Des gilded au in vyyle Dialägd fir di schwach biegde mänlige Wèèrder. S -e basd aber gued zue dr frankoprovänzaalische Dialägd, ùn doodrùm hed mer s as en Iibernaam vù deerd erchläärd; s -i chènd e Heebig vùm -e syy. Eb s -ä e Variante vùm -e isch oder di aldhoochdydsch schdaarg wyybli Biegig fùùrdsezd (aldhoochdydsch Nominativ Plural -â), isch nid glaar.
S enklitisch Personalpronome chùnd noch em italiänische Voorbild as Verb-Äändig ùmdide voor, also ech gan-ech, er gäid-er, wer (oder endsch-andre) gaa-wer, iir (oder ier-andre) ganged-er, schi gangend-sch analog zue dr italiänische Verb-Ändige.
Z Remmalju luded di èrschd Persoon Singular vù dr Kùrzvärbe hyffig uf -g uus. Das passd drzue, ass i vyyle grad ooberidaliäänische Dialägd dare ùn stare in dr èrschde Persoon Singular es -c oder -g aahänke, ùn zwoor nooch em Voorbild vù dire (< dicere), durre (< ducere), fare (< facere) usw.
Dr Ùnderschiid in dr Ändig vùm Partizip Perfekt bi schdaarche ùn schwache Verbe schwinded in e Dail Siidwalser Dialägd. S Voorbild sin di romaanische Partizipie uf -t(o).
Bim Personalpronome im Plural gid s in e Dail Siidwalser Dialägd verlengeredi Foorme. Die sin bilded us em Personalpronome ùn andere, analog zem ital. „noi altri“, „voi altri“.
Aber z Makanaa wie neerdlig vù dr Alpe mid wa/wo: Schi säägen, t altù Litt hen tè gseid, dass di jerschtù Wùoner, wa sind gchùo va Saas anna, sìnd ga machù d Hiischer embru im Wald da deer. (dt. Sie sagen, die alten Leute erzählten, dass die ersten Bewohner, die von Saas drüben gekommen sind, ihre Häuser dort oben im Wald gebaut haben.)
S git noch em italiänische Voorbild en Infinitivkonschtruktion, wù Glyychzydigkait uusdrùgd.
Germ. h im Aalud schwinded in e Dail Siidwalser Dialägd.
Au d Ùnderschaidig zwische h ùn ch schwinded in e Dail Siidwalser Dialägd.
Im Geegesaz zue dr maischde andere alemanische Dialägd sin im Eischemtöitschu di mhd. Monophthong î, û, œ diphthongierd – wie im Hoochdydsch. D Häärchùmbfd isch nid chloor, aber dr frankoprovänzaalisch Noochberdialägd vù Goaby zaigd di glyych Erschyynig.
Z Remmalju sin us dr falende Vokal schdyygendi Vokal woore oder soonigi, wù mid dr Silbe im uurschbringliche Haubddoon glyychwärdig sin (ié, iéé, jéé; iö, iöö, jöö).
Mhd. f ùn s, ùn au dr Lud sch, wù us em mhd. s endwigled isch, isch in e Dail Siidwalser Dialägd schdimhafd («w» schdood i däm Fall fir dr [v]-Lud; s mhd. w isch en [w]-Lud). Di Erschyynig chenne au di romaanische Noochberdialägd.
Nasal, Lateral ùn Vibrante sin i e Dail Siidwalser Dialägd paladalisierd. Di Erschyynig chenne au di romaanische Noochberdialägd.
Die Erschyynig, wù nùmme fir Arimmu, Im Land ùn Remmalju gilded, chenne au di romaanische Dialägd vùm Sesiadaal.
Zmindeschd in e Dail vù dr Dialägd chene d Vokal lang oder chùùrz gsait wääre – wie im Idaliäänisch. Z Remmalju isch aaber di chùùrz Uusschbrooch (au vù hischdoorisch lange Vokal) vyyl hyfiger.
Dr Albert Schott hed 1842 riichdig gsaid: «Ganz dem romanischen einfluß unterworfen, wie es auch bei dem innigen verkehr nicht anders erwarten läßt, scheint das Silvische in dem gebiete des tons, das der rede im allgemeinen ihre färbung giebt, im rhythmus und in der melodie.» Die Beobaachdig hän schbeeder au ebe dr Marco Bauen un dr Fritz Gysling gmachd.
Ùnderschiid zwische dr Siidwalser Dialäkt
In dr Siidwalser Dialäkt chaa mer in vyyl Mèèrgmool e weschdligi Grùbe (Arrimmu, Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa, Remmalju) vùn ere eschdlige Grùbe (Gurin, Pumatt, Salei) ùnderschaide. In dääre Ùnderdailig zaigd si di ùnderschiidlig Bsiidligsgschiichd: Di weschdlige Walsergmaine sin us em ùndere Wallis uus bsiidled woore, di eschdlige Walsergmaine vùm Goms im oobere Wallis uus.
Mhd. æ in schwer, Käse, Montag
eschdligi Dialäkt:
weschdligi Dialäkt:
Deendi Vokal hän Eischeme, Greschonei, a Rimmu, Remmalju, Makanaa ùn Im Land.
Chùùrzi Vokal wie im Wallis hän Salei, Pumatt ùn Gurin.
Deendi Vokal hän Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa, a Rimmu ùn Remmalju.
In vyyl Dialäkt im weschdlige Dail vùm Hooch- ùn vùm Hegschdalemanisch isch mhd. –nd in Wèèrder wie Hund, finde, Chinder, Rinde zue nn oder ng endwigled: Hunn/Hung, finne / finge, Chinner / Chinger, Rinne / Ringe. Au in vyyl Siidwalser Dialäkt chaa mer des finde.
aber: Arrimmu: Hund, finda. Im Land: Hund, finde. Makanaa: Hund, finde.
Mhd. -ng, z. B. in Hunger, erschyynd in dr Siidwalser Dialäkt zem Dail no in dr alde Form.
[ŋg] (Hungger) hän Greschonei, Im Land ùn Makanaa
[ŋx] (Huncher) hed a Rimmu
[ŋ] (Hunger) hän Eischeme, Remmalju, Salei, Pumatt ùn Gurin
Siidwalserischi Belletristik
Ab em 19. Joorhùnderd sin e Raie Siidwalser Schrifdschdeler aktiv woore.
Wydùme bekand isch d Walser Diichderi Anna Maria Bacher (* 1947) us Pumat.
Vù Greschunei sin d Mùndardschrifdschdeler Alys Barell (1920–1999), Ferdinand Castell (1830–1907), Caterina Castell Lettry (1859–1939), Bruno Favre (1914–1991), Maria Liscoz (1874–1929), Erwin Monterin (1913–2006), Magherita (Grittle) Scaler (1895–1983), Nelly Schmit (* 1923), Attilio Squinobal (1921–1995) ùn Louis Zumstein (1805–1871).
Vù Eischeme sin d Irene Alby Tregsch (* 1948), dr Jean-Jacques Christillin (1863–1915), dr Joseph Hilaire Christillin (1872–1943) ùn dr Albert Linty (1906–1983).
Ane 1995 sin im Samelband «Orizzonti di poesia» d Wäärch vùn e baar Siidwalser Autoore nei uusechùù. In syynere Bliedelääsi vù dr alemanische Literatur, em «Holderbluescht», het dr Georg Thürer dr Siidwalser Literatur en aige Kapitel gee. Doo sin nääbe alde Gschiichde, Spriich ùn Saage au Tegscht vùm Pietro Axerio ùn vùm Ludwig Zumstein abdrùgd.