cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mecklenburg-Vorpommern
Dr Weste und d Mitti vom Bundesland bestoht us dr historische Region Meckleburg, im Oste lit Vorpommre – dä Deil vo dr früehnere preußische Provinz Pommre, wo noch em Zweite Wältchrieg bi Dütschland bliibe isch.
Lag
Meckleburg-Vorpommre litt ganz im Nordoste vo Dütschland. Im Norde liige großi Deil vom Bundesland an de Ostsee. Im Weste und Nordweste grenzt s an d Bundesländer Schleswig-Holste und Niedersachse und im Süde an Brandeburg; östlig vo Meckleburg-Vorpommre litt Pole.
Landschaft
Meckleburg-Vorpommre hät e Küstelängi vo insgsamt 1700 Kilometer. Dodemit hät s di längsti Küste vo allne dütsche Bundesländer. Di gröschte Insle sin Rügen, Usedom, Poel und Hiddensee. Wichtigsti Halbinsle isch Fischland-Darß-Zingst.
S Land isch flach bis hüglig. Die höchste Berge sin:
Gschicht
Noch em Zweite Wältchrieg isch s Land uss de beede meckleburgische Freistaate und uss Vorpommre, em weschtliche Teil vo de prüßische Brovinz Pommre, bildet worde. Dezue cho isch no s Amt Neuhaus, wo devor zur Brovinz Hannover ghört hät.
Wo 1990 d DDR zerfalle isch, hät mer s Land Meckleburg-Vorpommre neu gründet. S isch vom Umfang här fascht s Glych, wie s 1945–1952 gsi isch. E baar wenigi Gebiet sin a Brandeburg cho wie z. B. Gartz an de Oder, wo e Ruckkehr zu Meckleburg uss politische Gründ nit durchsetzbar gsi isch, und s Amt Neuhaus hät wider wele zu Nidersachse zrugg.
Varia
D dytsch Bundeskanzleri Angela Merkel het ihr Wahlkreis z Vorpommre.
Röteln (Begriffsklärung)
Röteln stoht fir
Lueg au:
Varroamilbe
D Varroamilbe (latynisch: Varroa destructor) isch es Spinnedier vo dr Familie vo de Varroidae, wo als Parasit bi de Imbi läpt.
Si isch öppe 1,1 Millimeter lang und 1,6 Millimeter breit. Ires ganze Läbe lang isch si i de Imbistöck oder uf de Hunggimbi sälber. D Imker luege se näbe de starche Insektegift als die zwöiti Ursach für d Schääde vo irne Völker a.
Dr Name vo däm Dier chunt vom Römer Marcus Terentius Varro, won es Buech über d Landwirtschaft gschribe het. D Wiibli vo dr Varroamilbe läbe uf de Imbi und legge iri Eier i d Chammere, wo d Imbi drinn d Bruet lönd lo gross wärde. Us de Eier entwicklet sech zerscht e Larfe und denn e Nymphe, wo zletscht e usgwachseni Milbe wird.
Bim Wachse frässe d Dier dr Saft vo dr Imbibruet. Das macht, ass d Imbi weniger gsund sind und nid gnueg zum Überläbe vom Volch byträge. D Milbe verbreite au anderi Chrankete. Und drum goots, wenn ime Imbistock d Varroamilbe achunt, nume öppe drüü oder vier Joor bis s ganze Imbivolch z Grund goot. S Uufträtte vo de Milbe heisst bi de Fachlüüt d Varroose, si gilt als schlimmi Diersüüch. Wil me so vil Völcher verlüürt, redt me vom Imbistärbe.
D Varroamilbe het früener nume z Oschtasie gläpt, und zwar als Parasit vom Öschtleche Hunggimbi. Uf Europa isch si als Neozoe erscht im 20. Joorhundert mit em Handle vo Imbivölcher und Königinne cho. Es erschts Mol het me se schynts anne 1967 z Bulgarie gfunde.
St. Gallus (Kaiseraugst)
D Chilche vom Sankt Gallus isch es Bouwärch i dr Gmeind Kaiseraugst im Kanton Aargau. Si isch en chrischtkatoleschi Pfarrchilche.
S Gottshuus us em Middelalter het dr Name noch em Häilige Missionaar Gallus. Es stoot überem Port vom Rhy und uf de Grundmuure von einere vo de eltischte Chilche vo dr Schwiiz, wo no us der spootantike Zyt gsi isch. Dr Platz het zum spootrömische Kastell bi dr Stadt Augusta Raurica ghört. Dr Chilchedurm isch vom 14. Joorhundert, und s Innere isch i dr Barockzyt veränderet worde.
Im Kulturkampf het di katolischi Pfarrei vo Kaiseraugscht zu der nöje chrischtkatolische Bewegig gwächselt, und d Galluschilch isch sider e chrischtkatoleschi Pfarrchilche vo dr Nordweschtschwiiz. Drufabe händ die Katolike, wo bi de alte Glaubenssätz noch dr römische Vorschrift händ welle blybe, ane 1901 für sich en nöji Chilche bout.
Michael Koschmider
Dr Michael Koschmider (* 25. Juni 1952 z Löörech) isch e dytsche Leerer un Autor.
Lääbe
Dr Koschmider isch z Chränzech ufgwachse. Z Rhyfälde isch er uf s Gimnaasium gange un het derno Jura un Mathematik un Chunscht uf Leeramt an dr Pedagoogische Hoochschuel z Löörech studiert. Är het as Pedagoog im Baasler Juugedkultuurzäntrum Sommercasino gschafft. Är het as Leerer an dr Markgroofeschuel z Wyyl, an dr Schuel z Hasel un im Schuelzäntrum z Efrige-Chilche gschafft. Fir e baar Joor lang het er si vum Schueldienscht beuurlaube loo un isch as Laiter an d Volkshoochschuel z Chander gange. Ab 2007 het er wider as Leerer an dr August-Macke-Schuel z Chander gschafft bis zue syre Pänsionierig anne 2015.
Dr Koschmider isch Mitgliid vu dr SPD un fir sy Bartei vu 2014 bis 2019 im Ortschaftsroot z Liel ghockt.
Dr Koschmider macht syt lange Joor Stadtfierige z Baasel. Är het Stadtfierer iber Basel gchriibe un au ne Fierer iber d Haslemer Erdmannshööli.
Anne 1985 het dr Michael Koschmider bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr 3. Bryys fir Lyrik gwunne. Gedicht un Gschichte vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu. Syterhär isch dr Koschmider nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.
Är isch ghyroote un het mit syre Frau zwee Siin. Är läbt mit syre Familie im Schliengemer Ortsdail Liel.
Hochrheinbrücke
D Hochrhybrugg isch è Strõßèbrugg, wo dè schwizer (Groß-Laufèburg) un dè dütsche Stadtdeil (Chly-Laufèburg) vo Laufèburg übber dè Hochrhy mitnand vobindèt. D Brugg isch i d Schlagzyylè chò un sitdèm regional berüümt-berüchtigt, well uffgrund von èm Blaanungsfääler bim Bau è Höèunterschyd zwǜschè dè beidè Widerlager entschtandè isch. Sèllè Vomessungsfääler isch Aafang vo de 2000er Johr als pragtisch uumöglich aagluègt worrè.
Die Hochrhybrugg isch i dè Johr 2003 bis 2004 als zweiti Vobindung zwǜschè dè beidè Stadtdeil aaglait worrè, well diè aalt Rhybrugg für dè wachsende Faarzüügvokeer nǜmmi un für dè Schwèrvokeer (Gwichtslimit 12 t) sowyso nit glangt hèt. Diè neu Brugg isch am öschtlichè Stadtrand vom baddischè Laufèburg am Rand von Gwerbegebièt Laufèburg Oscht mit öppè 100 m Abstand vom öschtlichè Stadtrand vom aargauischè Laufèburg plazyrt worrè. Si wyst zwei Faarbaanè un beidsitigi Fuèßwäg uff. Für d Schifffaart eksischtyrt è Durchfaart mit 80 m Breiti un 7,0 m Höchi bim högschstè schiffbarè Rhypegèl.
Konschtruktion
D Spannbedongbrugg hèt é Längi vo 225 m. Si wyst i dè Längsrichtung dè Durrèlaufdräger als Baubrinzyp uff. D Stützwittè sin für diè dreifäldrigi Strõßèübberfüürung 95 m im mittlerè Joch un 65 m i dè beidè üßèrè Jöcher. In Querrichtung isch dè 11,2 m breite Übberbau als einfachè Hoolchaschtèquerschnitt mit èrè gvoutètè Bauhöchi uusbildèt.
Planig
Dütschland un d Schwiz hèn èn unterschydlichè Höchèbezug. Dütschland bezièt sy Höchèsischteem uff d Höchèdefinition vom Amschterdammer Pegèl mit Meter übber Normalhöchènull, d Schwiz dègegè uff Meter übber m Meer bezogè uff dè Repère Pierre du Niton im Gämfersee. Sèllè Umschtand isch dè voantwortlichè Blaaner bekannt gsi un isch au brüggsichtigt worrè. Asè hèt mò èn Höchèunterschyd vo 27 cm feschtgschtellt, wo uusglichè wörrè hét müèsè. Erreicht wörrè hèt sèll söllè durch è blaanmäßigs Übberhöè vom Widerlager uff dè Schwizer Sitè. Durch èn Vorzeichèfääler isch s Widerlager abber 27 cm niddriger baut worrè. Dõdemit isch dè Höchèunterschyd durch sèbbè Fääler uff 54 cm gschtygè. Wôrènd dè Bauuusfüürung hèt mò sèllè Fääler gmerkt un hèt èn entschprèchend früèzitig besitigè chönnè. D Folg dèvò hèt mò s dütsche Widerlager korrigyrt un d Höchèaaglychungè vom Bruggèübberbaus aabasst. Voantwortlich für d Blaanungè isch è Schwizer Ingenieurbüro gsi, sèllèm sini Haftpflichtvosicherung hèt für dè Schaddè haftè müèsè. Nõch èm Bricht vo dè Swissinfo hèt dè Fääler abber keini Meekoschtè voursacht, abber mee Bauzit koschtet. Grundsätzlich cha dèsèll Fääler abber nu bi Gränzbruggè uffdrèttè, well dè Höchèbezug i eim Staat normalerwys eidütig isch.
Bundschuh
Dr Begriff Bundschue (dt. Bundschuh) bezeichnet:
Subsistenzwirtschaft
Dr Begriff
S Wort Subsistänz chunnt us em Latiinische und bezäichnet daas, wo dur sich sälber bestoot. Dr wirtschaftstheoretischi Begriff ‚Subsistänzwirtschaft‘ beschribt s ökonomische Brinzip, wo d Basis vo dr Sälbstversorgig bildet. D Bezäichnig ‚Sälbstversorgig‘ wird für alli soziale und ökonomische Braktike brucht, wo drzue diene, dr Lääbensbedarf für die äigeni Person bzw. für dr lokal Sozialverband ganz oder däilwiis sälber z decke. Die grundlegende Brinzip vo dr Subsistänzwirtschaft und dr Erwärbswirtschaft widerspräche enander zwar, aber e Hufe Braktike vo dr Sälbstversorgig verdrääge sich mit dr Erwärbswirtschaft oder chönne das, wo feelt, usgliiche.
Äigeschafte
D Brodukzioon vo Nahrigsmiddel in dr Subsistänzwirtschaft dient primär dr Reprodukzioon vo de äinzelne Hushalt und iir Zil isch nid Brofit z mache. D Subsistänzwirtschaft goot vilmol Hand in Hand mit dr Naturalwirtschaft und underschäidet sich vo dr Vercheers- oder Marktwirtschaft, wo d Güeter und d Dienstläistigen im Allgemäine uf em Määrt gege Geld usduscht wärde, und mit däm Iikomme chönne anderi Güeter oder Dienstläistige kauft wärde. Das schliesst nit us, ass au in dr Subsistänzwirtschaft Überschüss uf lokale Määrt verchauft wärde, und mit em Gäld Investizioone chönne gmacht wärde (z. B. für Wärkzüüg, Salz o.ä.).
Dr Max Weber gseet d Bedarfswirtschaft au as s Geegedäil vo dr Erwärbswirtschaft. Alli Wirtschaftsgmäinschafte, wo nume dr äignig Bedarf welle decke, wurde noch em Weber nume wirtschafte, wenn si nid andersch chönne. As Bischbil füert er Familie aa, gmäinnützigi Stifdige oder Forstgmäinschafte.
Dr Niklas Luhmann gseet in dr Subsistänzwirtschaft dr Geegebegriff zur Marktwirtschaft. Si funkzionieri braktisch ooni d Vermiddlig vo Gäld.
Oberscheunen
Oberschüüne (amtlech Oberscheunen) isch en Ortschaft ir politische Gmeind Jegischtorf im Verwautigs-Chreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn ir Schwyz.
Geografii
Oberschüüne, oder au Jegischtorf-Schüüne gnennt, ligt uf em Plateau vo Rapperswiu. D Orschaft bsteit numen us es paar Hööf. Im Nordoschte ligt Schüüne (Messe-Schüüne) u im Süüde hinger em Waud Bangerte.
Gschicht
Im Johr 1911 si di damalige Gmeinde Oberschüüne (Jegischtorf-Schüüne) u Schüüne (Messe-Schüüne) per Dekret zur Gmeind Schüüne zämegschlosse worde. Mee aus 100 Johr speeter, am 1. Jänner 2014, het Schüüne u Münchringe mit de Gmeind Jegischtorf fusioniert. Chirchlech hei di reformierte Lüüt vo Oberschüüne scho voredhär zur Chilegmeind Jegischtorf ghört. Wäge däm het me d Gmeind äben o Jegischtorf-Schüüne gnennt. Ire Fridhof hei si aber bis i d 1990er-Jahr z Bangerte gha, wo zur Bärner Chilegmeind Rapperswiu ghört. Sider beärdige die vo Oberschüüne ihri Tote z Jegischtorf u di angere vo Messe-Schüüne gö uf e Fridhof vo Messe is Soledurnische.
Sprach u Dialäkt
Dr bärntütsch Dialäkt vo Oberschüüne ghört zum Hochalemannisch.
Belmont-sur-Yverdon
Belmont-sur-Yverdon (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,7 % gläge.
Religion
67,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 9,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 2,4 %, FDP 27,2 %, GLP 2,8 %, GP 10,3 %, SP 14,5 %, SVP 37,9 %, Sunschtigi 1,3 %.
Dr Burgermaischter vu Belmont-sur-Yverdon isch dr Patric Martin (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 247 Yywohner 96,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 0,4 % Dytsch, 0,4 % Italienisch un 2,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Liste der Bundesstraßen in Deutschland
Im folgendè sin d Bundesstrõßè z Dütschland uffglischtet.
Zu dè Sischtematik vo dè Numeryrig un irer Gschicht sit 1932 luèg au unter Bundesstrõß.
Tabellarisch uffgfüürt sin d Abkürzigè. Fäälendi Nummerè bezièned sich i. d. R. uff Strõßè, wo hüt nimmi z Dütschland liged, odder uff Strõßè, wo no nit baut worrè sin.
B 101 – B 200
D Nummerè 101 bis 200 sin nimmi alli vogää. D Nummerè 123 bis 125 un 158 bis 165 bezeichnèt d Rychsschtrõßè z Hinterpommèrè, d Nummerè 126 bis 144 bezeichnèt d Rychsschtrõßè z Oschtpreußè.
B 611
È Bundesstrõß 611 isch momentan in Blaanig.
B 999
Unter dè Nummerè 999 wörred mengmòl neui Bundesschtrõßè blaant, bevor dennè iri endgültigi Nummerè feschtschtòt.
B E – B Z
D Nummerè E bis Z bezeichnèt Ersatz-Bundesschtrõßè z Wescht-Bèrlin.
Werner Düggelin
Dr Werner Düggelin (* 7. Dezämber 1929 in Züri; † 6. August 2020 z Basel ) isch e Schwiizer Theater reschissör gsi.
Läbe
Dä Werner Düggelin isch in Siibne im Kanton Schwyz ufgwachse. Sin Vater Josef Düggelin isch Kantonsrat und Schrinermeischter gsi, sini Muetter d'Marie geb. Eugster. Er het an dr Universidät Züri Germanistik und Romanistik studiert. Er het as Belüüchter am Schauspiilhuus Züri gschafft und isch so zum Theater cho. Er isch denn Assistänt vom Reschissör Leopold Lindtberg worde und dä het im groote, uf Paris z goh. In de 1950er het er dört Theaterreschii glehrt. Er isch eine vo de erste dütschsproochige Reschissör gsi, wo Stück vom Samuel Beckett, Eugene Ionesco, Georges Schehadé, Albert Camus, Jean Genet und Paul Claudel uf Dütsch inszeniert hai. Er isch vo 1968 bis 1975 dr Schauspiildiräkter vom Theater Basel gsi. Sithär het er as freie Reschissör gschafft.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla isch e bekannts Computer-Oschterei, wo mer in dr Web-Browser vu Netscape un vu dr Noochfolge-Organisation Mozilla finde cha.
Yber S'Buech Mozilla
In echt git's kei Buech Mozilla. In Netscape/Mozilla-Browser wird aber eso due, wil e - je nooch Version biswiile anders - in Büecher ussem Neije Teschtament vu dr Bible ähnlichs Zitate offebart wird. Wenn mer<tt> about:mozilla </tt>in s'Adressfeld igit, erschint no e disbezügliche Text.
Dr Internet Explorer zeigt in dr Versione 4.0 bis 6.0 (bis SP1) e dunkelblaue Bildschirm a, falls<tt> about:mozilla </tt>dert ufgruefe wird. Wohrschins isch es e Alähnig an e Blue Screen of Death. Ab em SP2 wird bim erschte Ufruef dr Text „mozilla“ azeigt, wil dr Internet Explorer bis Version 7 bi dr Igab vu about: gfolgt vu HTML-Code säller interpretiert un azeigt. Wenn d'Site neij glade wird, cha si nit gfunde werre. Erscht nooch eme Neijstart vum Browser funktioniert des Oschterei (Easter Egg) wiider.
Inhaltlich goht es um dr Kampf um d'Herrschaft im Internet zwische Microsoft und Mozilla (alias Netscape)
S'Buech Mozilla, 12:10
S'Buech Mozilla isch z'erscht Mol in dr Version 1.1 vu Netscape erschine (devor isch nooch dr Igab vu<tt> about:mozilla </tt>dr Text „Mozilla Rules!“ azeigt worre) un isch in alle Versione vu dr alde Netscape-Engine bis Version 4.8 blibe:
<p style="font-size: 1.1em; font-family: serif; text-align: center; line-height: 1.5;">And the beast shall come forth surrounded by a roiling <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">cloud of <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">vengeance. The house of the unbelievers shall be <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">razed and they shall be <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">scorched to the earth. Their tags shall <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">blink until the end of <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">days.
<p style="font-size: 1.95em; font-family: serif; text-align: right;">from The Book of Mozilla, 12:10
Bonaduz
Bonaduz (ussgsproche, RMS Panaduz ) isch e Gmaind i der Regioon Imbode vom Kanton Graubünde.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 12:10
S'Dier isch dr Netscape-Drache. Dr Ugläubige, wo in alteschtamentarischem Stil bestroft werre, sin sälli, wo e andere Browser benutze. Dr Usdruck „solle blinken bis ans End vu alle Däg“ wird oft as e Hiwiis uf s'umstritte -HTML-Tag agsähe, wo in ere ältere Netscape-Version igfüehrt worre isch. Sälli proprietäre HTML-Erweiterig, wo Text het blinke lo, isch as störend un hässlich agsähe worre – dorum isch es e sehr unagnehmi Bestrafig. In eme Dokument uf dr offizielle Mozilla-Website wird aber e anderi Erklärig gliferet (allerdings au dert numme im Sitequelltext): Dr Usdruck soll schlechti Webdesigner warne, denn im Netscape bis Version 3 hän falschi HTML-Tags blinkt, wemmer si mit em internen Quelltext-Betrachter agluegt het. S'Kapitel un d'Versnummer 12:10 beziehe sich uf s Datum vu dr Veröffentlichig vu Netscape 1.0 am 10. Dezember 1994.
S'Buech Mozilla, 3:31
Alli Versione vu Netscape ab 6.0 hän uf dr Gecko-Engine basiert (interner Codename: Mozilla 5.0). In dr Gecko-Browser, also au in dr Mozilla-Suite, het mer no läse chänne:
Bonaduz
D Gschicht vo dr Gmaind Bonaduz, wo bis i die früeni Neuzyt mit em Nochberdorf Rhäzüns en einzegi Pfarrei und Gmeind bildet het, isch dervo prägt, ass s Dorf anere uffellige geografische Stell lyt. Unden a Bonaduz chöme dr Vorderhy und dr Hinderrhy zäme und bilde dr Flussabschnidd, wo Alperhy heisst. Do deile sech sid der antike Zyt d Vercheerswääg vo Norde zu de Alpepäss. Dur s Taal vom Hinderrhy het sech über Bonaduz use s Alemannische wyt in Sproochruum vom Rätoromanische usbreitet.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 3:31
<p style="font-size: 1.1em; font-family: serif; text-align: center; line-height: 1.5;">And the beast shall be made <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">legion. Its numbers shall be increased a <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">thousand thousand fold. The din of a million keyboards like unto a great <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">storm shall cover the earth, and the followers of Mammon shall <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">tremble.
Bonaduz
Wappe
S Wappebild vo Bonaduz wird eso beschribe: In Silber e blaui Diechsle und drüber e roote Stärn mit sächs Straale. Me het vermuetet, das Zeiche sell alwäg druf verwyse, ass sech bi Bonaduz der Vorderrhy und der Hinderrhy träffe (uf em Wappebild vo obe) und zäme as Alperhy oder eifach as Rhy s Tal ab wyter flüsse, und dr root Stärn zeigt dr Platz, wo s Dorf isch. Nach ere andere Interpretazion chönnt s Wappe zeige, ass sech do a däre geografisch inträssante Stell d Vercheerswääg deile, wo me uf d Bärgpäss ufechunt. Dr Stärn wird susch au mit em Patrozinium vo der Pfarrchilche vo Bonaduz z tue ha, wo dr Himmelfahrt gweit isch und am Fyrtig vo dr Sankt Anna, der zweite Schutzheilige, Chilchweih het.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 3:31
<p style="margin-top: 1em; font-size: 1.5em; font-family: serif; text-align: right;"><em style="font-size: 1.3em;">from The Book of Mozilla, 3:31
Bonaduz
Geografy
S Gmaindpiet vo Bonaduz lyt zwüsche de beide grosse Bündner Bärgflüss, wo der Afang vom Rhy bilde, em Vorderrhy us dr Surselva uf der Nordsyte und em Hinderrhy uf der Oschtsyte. S Land vo Bonaduz chunt am Gländspitz zwüsche dene Flüss bis i die beide Flussbett und dominiert d Ymündig vo de zwöi Gwässer inenand. Der Vorderrhy und der Hinderrhy sind fasch glych lang und bringe fasch glych vil Wasser uf Bonaduz abe und gälte drum als öpe glych wichtegi Oberläuf vom Rhy. S Töifland vo Bonaduz a de Flüss heisst Isla, das isch dr rätoromanisch Name für so Uferstreife näbe de Flüss, wo uf Dütsch d Aue sind.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 3:31
(Red Letter Edition)
Bonaduz
Geografy
Es het sech aber i dr geografische Landesbeschrybig so ergää, ass dä wichtig Punkt im Yzugsberych vom Rhy allgemäin doch nit mit Bonaduz i Verbindig brocht wird, sondern mit Rychenau, däm Ortsdeil vo Tamins mit em Schloss, wo noch am lingge Ufer vom Vorderrhy und au vom Alperhy lyt.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 3:31
Wiider isch s'„Dier“ Netscape. Der Text beziegt sich uf d'Veröffetlichig vum Quelltext un demit d'Gründig vum Mozilla-Projekt am 31. März 1998. Die (afangs vergeblich) Hoffnig isch gsi, dass d'Veröffetlichig vum Quelltext Heerschare vu Entwickler aziegt, wo dr Code verbessere un demit Microsoft Paroli biite. Mammon, oder „ממון“ uf Hebräisch „Geld“ meint Microsoft, wo mehreri Milliarde Dollar investiert het, um Netscape vum Markt z'verdränge. Dr 31. März 1998 isch als offizieller Burtsdag vum Mozilla Open Source Project eins vu dr wichtigschte Date in dr Gschichte vu freier Software in dr Konkurrenz mit Microsoft iberhaupt.
Bonaduz
Geografy
S Dorf Bonaduz sälber stoot ebe nid a de Flüss unde, sondern uf emene Platoo, em Rhäzünser Bode, wo zwüsche de beide Flusstääler uf der Höchi vo 662 Meter über Meer isch, also ungfäär sibezg Meter höcher als d Gwässer. Nur ei Kilometer südlech vo Bonaduz isch s Nochberdorf Rhäzüns. Die wyti Ebeni vo de beide Dörfer lyt uf alte Schichte vo Chiis, wo d Flüss noch der Yschzyt us de Bärgtääler abe brocht und do unde hinder em Felsrigel vo Rychenau und Domat/Ems ufgschüddet hend.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 7:15
S'nächscht Zitat isch vum Neil Deakin geschribe worre un kummt in allene Versione vu Mozilla-Browsern sit Juli 2003 und im Netscape 7.2 vor.
Bonaduz
Geografy
S grosse Piet vo dr Gmaind Bonaduz goot bis uf e markant Bärgrugge im Süüde ufe, bis unde a d Alp Sura (das isch uf Dütsch: di oberi Alp) vo Rhäzüns; der höchscht Punkt vom Gmeindbann isch uf 1761 Meter und bildet der letscht Uusläufer vom Häinzebärg gege Norde.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 7:15
<p style="font-size: 1.1em; font-family: serif; text-align: center; line-height: 1.5;">And so at last the beast <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">fell and the unbelievers rejoiced. But all was not lost, for from the ash rose a <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0;" style="font-size: 1.3em; line-height: 0;">great bird. The bird gazed down upon the unbelievers and cast <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">fire and <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0;" style="font-size: 1.3em; line-height: 0;">thunder upon them. For the beast had been <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0;" style="font-size: 1.3em; line-height: 0;">reborn with its strength <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0;" style="font-size: 1.3em; line-height: 0;">renewed, and the followers of <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0;">Mammon cowered in horror.
Bonaduz
Geografy
Dr Bonaduzer Wyler, wo im Waldpiet bi der Mündig vo dr Rabiusa ganz im Weschtzipfel vom Gmaindbann lyt, heisst Isla Davos. Vo do aa flüsst der Vorderrhy sibenehalb Kilometer bis uf Isla, won er ufe Hinderrhy trifft, und uf dere Streki isch d Gränze vo der Gmaind Bonaduz immer im Flussbett. Dr Rhy goot bim Baanhof vo Trins, a der Ruyne vo dr middelalterliche Burg Wackenau, unden am Wyler Campagna und em Gwärbpiet vo Farsch, wo beidi zu Bonaduz ghöre, dure uf Rychenau.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 7:15
<p style="font-size: 1.95em; font-family: serif; text-align: right;">from The Book of Mozilla, 7:15
Bonaduz
Geografy
Zwüschen em Dorf Bonaduz und der Rabiusa ligge d Hügel vom Bärgsturzpiet Crest'Aulta (uf Dütsch: höche Grat) mit emene uralte Wald, wo e grosse Bestand vo Fööre het. Das Waldareal stoot sid ane 1956 under Naturschutz. Dur die urtümlechi Landschaft laufe d Stroosse uf Versam und is Safietaal und zu de verströite Bonaduzer Wyler, Maiesäss und Alpe Parstogn, Salatginas, Scardanal, Prau Grond und Alp Sut. Der alt Wääg chunt über Sigl Ault, was uf Dütsch «uf dr Höchi» heisst, und die nöieri Versamer Strooss vom Ändi vom 19. Joorhundert goot em steile Bord über der Rhyschlucht noo.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 7:15
Am 15.07.2003 het AOL-TimeWarner d'Netscape-Browser-Entwicklungsabteilig (Mozilla) gschlosse, d'Entwickler entlasse un d'Mozilla-Stiftig mit 2 Millione US-$ Startkapital gründet. Demit het Netscape as e Browser-Hersteller ufgäbe un isch numme e AOL-Marke gsi. Mozilla het scho vorher am e schlankere Browser, Codenamme Phoenix, gschafft. Uf sälle Phoenix, wo us Markerechtsgründe no in Firebird un später Firefox umdaift worre isch, sowie s'eMail-Programm Thunderbird (Dundervogel) spiile Fir un Dunder im Text a. Dass Microsoft wäge sällem in Angscht kauere dät, isch 2003 numme e Wunschtrüm vu eme Gschlagene gsi un no nit e Schrift an dr Wand.
Bonaduz
Geografy
Im weschtleche Deil vom Gmaindpiet hets im Wald und zwüsche de Abschnidd vo dr Fäldfluer verschidnegi Höger, der Bot Danisch, dr Bot Ziavi, dr Bot Tschavir, dr Bot Dagatg und dr Panadisch; bot isch romanisch und heisst uf Dütsch Hoger.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 8:23
E wittere Vers stoht as Easter-Egg im HTML-Editor Nvu un isch vu Daniel Glazman. Mer erhaldet ihn, indem mer im Menüpunkt "Hilfe" uf "Über Nvu" goht un no mit druckter Shift-Taste uf "Danksagungen" klickt. Im Browser öffnet sich no e Website, wo dr Vers stoht. Im Gegesatz zue andere Versen isch dr Hindergrund violett statt rot, was uf d'Farb vum Nvu-Logo zruckzfüehre isch.
Bonaduz
Gschicht
S Dorf isch ane 960 als Beneduces s erschte Mol erwäänt in dere latynische Urkunde, wo dr Chönig Otto em Bischof vo Chur dermit d Chilche vo Bonaduz und Rhäzüns, und au s Bergell, gschänkt het. Ane 1375 heisst s Dorf in ere andere gschichtleche Kwelle Panadutz, und grad eso tönt der Ortsname uf Romanisch bis hüt.
Die Chilche, wo s Bischtum 960 übercho het, isch sicher die elteri Pfarrchilche vom Sankt Georg (rätoromanisch «Sogn Gieri») uf em Hoger bi Rhäzüns gsi. Es muess en uralti Chilche gsi sy, wo do gstanden isch vor dere spootmiddelalterliche Chilche, wo hüt berüemt isch wäge de prächtige gotische Moolereie a alne Wänd innedra. Die het dr Künschtler im 15. Joorhundert gmacht, wo hüt i dr Gschicht vo dr Kunscht under em Name Walteschburger Maischter bekannt isch. Die beide Glogge vo der Chilche sind im 14. und im 15. Joorhundert ggosse worde. Die schöni chlyni Chilche uf emene nidrige Hoger wyt ussen em Dorf Rhäzüns isch vo de beide Chilchgmainde vo Rhäzüns und Bonaduz i de Joor 1958 bis 1960 wider zwäg gmacht worde und wird hüt vo ine zäme verwaltet.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 8:23
<div style="background: rgb(82,24,173); color: white; font-style: italic; padding: 1em"> <p style="font-size: 1.1em; font-family: serif; text-align: center; line-height: 1.5;">The <em style="font-size: 1.3em;">elementals fought and sent back the armies of <em style="font-size: 1.3em;">Mammon to the inner world. The <em style="font-size: 1.3em;">scribe ended the <em style="font-size: 1.3em;">inspired parchments, letting the believers cry over that <em style="font-size: 1.3em;">new view on Earth. Long after the <em style="font-size: 1.3em;">thunder and the <em style="font-size: 1.3em;">fire, came the <em style="font-size: 1.3em;">sun and finally the long awaited <em style="font-size: 1.3em;">rainbow ...
Bonaduz
Gschicht
Spuure vo früenere Sidlige sind z Bonaduz bi Usgrabige scho mängs Mol gfunde worde. Uf em Hoger Panadisch sind die eltischte dervo fürecho, wo vo dr spoote Ysezyt und em Afang vo dr röömische Herrschaft här chöme. Es ganz es grosses Greberfäld us em früene Middelalter isch chly usserhalb vom Dorf Bonaduz gsi, im Dorfdeil Valbeuna, wo meh as ei Kilometer nördlech vo Sankt Georg lyt. Das isch vom Räätische Museum vo Chur und vom Archäologische Dienscht vom Kanton Graubünde vo 1966 bis 1970 undersuecht worde. Me het im räätische Land no chuum son en grosse Friidhof, wo au no so guet erhalte gsi wär, us dere früene Zyt gfunde. 720 Greeber sind s gsi, zmitzt drin e Gruppe mit 27 Grabstelle, wo die eltischte dörfte sy. Do derby het s au Greeber gha vo ryche Lüüt, wo me ne bi der Tootefyr ganz vil Grabbygobe us Silber, Bronze, Glas und Yse, Gschiir vo Lavez, wärtvolli Waffe, Schmuck und no vil anders is Grab gleit het; und das Fundmaterial isch für di früeni Kulturgschicht vom Rhytaal wärtvoll. Di erschte Greeber sind us der Middi vom 4. Joorhundert, also no us der spootantike Zyt. Zringsetum sind näbe dene bedütende alte Greeber denn nodisno bis is 7. Joorhundert immer meh Tooti bigrabe worde. Z Bonaduz isch i dere früene Zyt en alti räätischi Sidlig gsi, wo me von ere aber keini Hüüser gfunde het, sondern nume de Friidhof.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 8:23
<p style="font-size: 1.95em; font-family: serif; text-align: right;">from The Book of Mozilla, 8:23
Bonaduz
Gschicht
Di beide Dörfer Bonaduz und Rhäzüns sind sit em früene Middelalter zäme en einzegi Gmaind gsi. I dr Neuzyt hend sech die beide Gmainschafte immer mee vonenand trennt: ane 1529 sind die gmeinsame Weidpiet ufdeilt worde, ane 1532 d Alpe uf em Bärg, d Alp Sura ghört sider de Rhäzünser, d Alp Sut (di underi Alp) dene vo Bonaduz; sid 1667 het Bonaduz e separati Pfarrei, wo sech vo der alte Pfarrei Rhäzüns glöst het, und ane 1782 isch s zu dr Deilig vo de grosse Wälder oben a de Dörfer cho.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 8:23
Dr Vers beziegt sich uf d'Fertigstellig vum HTML-Editor NVU (engl. Abkürzig fier new view. Mit Dunder un Fir sin s'eMail-Programm Thunderbird un dr Browser Firefox gmeint, mit Sun wird uf s'Kalenderprogramm Sunbird agspiilt. Was Daniel Glazman mit em Rägboge meint, erschliesst sich nit ganz.
S'Buech Mozilla, 8:20
Dr nächste Vers vum Buech Mozilla het dr domolig Netscape Chefentwickler Chris Finke gschribe. Es isch zerscht am 5. Juni 2007 mit em Netscape Navigator 9.0b1 verbreitet worre, wo am 20. August 2007 het solle als Finalversion ussekumme.
Bonaduz
Gschicht
1494 het Bonaduz für die alt Muettergottes-Chappele, wo ane 1445 erwäänt isch, e spootgoteschi Chilche lo boue. Si het s Patrozinium vo der Maria Himmelfahrt und d Chilchwei isch am Fescht vo dr Heilige Anna am 26. Juli. Ane 1924 het d Pfarrei s Chilcheschiff nach Plään vo de Architekte Sulser vo Chur nöi gmacht, nume der Chor isch no us em Middelalter. Die nöi Orgele het d Firma Orgelebau Kuhn z Mänidoorf gliferet und der Kunschtmooler Arnold Nüscheler het d Wandbilder gmoolet. D Glogge im höche Chilchedurm sind vo dr Gloggegiesserei Theus z Fäldschbärg ane 1887 ggosse worde. Uf der Ebeni nördlech vom Dorf stoot di chlyni Chappele vom Sankt Mang, uf romanisch Sogn Mang, us em Joor 1773. Der Heilig Magnus, wo im 8. Joorhundert z Füessa im Allgäu gläbt het, isch dr Schutzpatron vo de Buure. Ganz im Weschte vom Gmaindgebiet isch am Wäg uf Sculms hindere uf d Iniziative vom Antoniusverein vo Bonaduz ane 1961 d Wägchappele vom heilige Antonius hii cho. Di katoleschi Pfarrei vo Bonaduz isch au für d Katolike vo Tamins und vom Safietaal zueständig, um umgcheert sind die Refermierte z Bonaduz und z Rhäzüns der Refermierte Pfarrei vo Tamins agschlosse.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 8:20
<p style="font-size: 1.1em; font-family: serif; text-align: center; line-height: 1.5;">And thus the Creator looked upon the beast reborn and saw that it was good.
Bonaduz
Gschicht
Sid em Middelalter und bis is 19. Joorhundert het s «Gricht Rhäzüns» mit de Dörfer Bonaduz, Rhäzüns, Domat/Ems und Fäldschbärg d Herrschaft Rhäzüns bildet. 1424 het s Gricht bi dr Gründig vom Obere Bund z Truns mitgmacht. 1497 isch d Herrschaft ad Habsburger cho – drum sind die Dörfer i der Zyt vo der Reformation au alli katolisch blibe. Si sind erscht noch em Wiener Kongräss ane 1819 zum Kanton Graubünde cho.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 8:20
<p style="font-size: 1.95em; font-family: serif; text-align: right;">from The Book of Mozilla, 8:20
Dr „Schöpfer“ isch Netscape, s'„wiiderbore Dier“ d'Mozilla Foundation, „dass es guet war“ gilt als Dank an alli Mitarbeiter. Noochdem AOL Netscape 8 vu Mercurial Communications entwickle loh het, wo au d'Engine vum Internet Explorer het verwende chänne un ohni about:mozilla deher chumme isch, het AOL 2007 no wiider welle sälber Netscape-Browser entwickle un d'Entwickler hän shins grossi Hoffnig gha. Doch AOL het no im Februar 2008 endgültig dr Netscape Browser igstellt.
Bonaduz
Gschicht
Bis ane 1854 het s dütschsproochige Dorf Sculms mit de drü Wiiler Vorderhof, Mittelhof und Innerhof uf chlyne Gländterrase über dr Rabiusa im üssere Safietaal zu Bonaduz ghört. D Lüüt vo Sculms sind refermiert, und das isch e Grund, wurum sech das Piet dr Gmaind Safietaal agschlosse het.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:1
A neije Vers ussem Buech Mozilla, 11:1, isch im Flock Browser 1.0+, e "Soziale Web Browser" wo uf em Firefox basiert, z'läse. Säller Vers wird im e blau zue wissem vertikale Hintergrundgradient zeigt, wenn about:mozilla ufgruefe wird:
<p style="font-size: 1.1em; font-family: serif; text-align: center; line-height: 1.5;">And when the Beast had taken the quarter of the Earth under its rule, a quarter hundred Birds of Sulfur flew from the Depths. The birds crossed hundreds of mountain views and found twenty four wise men who came from the stars. And then it began, the believers dared to listen. Then, they took their pens and dared to create. Finally, they dared to share their deed with the whole of mankind. Spreading words of freedom and breaking the chains, the birds brought deliverance to everyone.
Bonaduz
Gschicht
Ane 1874 isch nach em neue Bündner Niderlassigsgsetz au z Bonaduz zu der Bürgergmaind no di politischi Gmaind ygrichtet worde, und vo 1903 a het d Bürgergmaind en eigene Gmaindroot; es isch der Bürgerroot. Es schlimms Ereignis isch ane 1908 dr gross Dorfbrand gsi; am Nomiddag vom elfte Juli het’ss im ene Stall im Dorf afo brönne, und vo däm us isch es Magazin mit Brännstoff i dr Nechi aaggange und vo det us gly 199 Gebäu im ganze Dorf; 83 Woonhüüser sind verbrunne, meh as d Helfti vo de Lüüt im Dorf sind undereinisch obdachlos gsi. Nur ganz wenig Hüüser im Kwartier mit der Chilche und mit em Schuelhuus, wo 1893 bout worden isch, sind ganz blibe. Derno isch s Dorf neu wider ufbout worde, und es het sech dank em Vercheer uf dr Taalstrooss und uf der Ysebaan, wo es Dotzed Joor vorher vo Rychenau uf Thusis bout worden isch, starch entwiklet.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:1
<p style="font-size: 1.95em; font-family: serif; text-align: right;">from The Book of Mozilla, 11:1
Bonaduz
Bevölkerig
Bi de Volchszäälig vo 2000 sin rund 60 Prozänt vo de Lüt römisch-katholisch gsi, öbe 27 Prozänt sin reformiert gsi un de Rescht het zue andre Chilche oder Religione ghört, isch konfessionslos gsi, oder het d Froog nit beantwortet.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:1
D'Herrschaft iber e Viertel vu dr Erde beziegt sich wohrschins uf dr Gecko-Browser-Marktadeil. Bergblick, engl. Mountain View, beziegt sich wohl uf Mountain View im Silicon Valley, wo Flock, Mozilla, Yahoo! un Google ihr Sitz hän. D'Stifte und dr Rescht vum Text hebe wohl uf die bsundere Fähigkeite vum Flock-Browser ab, wo fier 'soziali Netzwerke' programmiert isch.
S'Buech Mozilla, 11:9
Säller Vers isch im Firefox 3 z'läse, noochdem sich d'Prophezeiig us 7:15 z'erfülle schiint:
Bonaduz
Bildig
Bonaduz füert en eigne Chindergarte un e Primarschuel. D Oberstuf, also d Realschuel un e Sekundarschuel, het Bonaduz zämme mit Rhäzüns imene Schuelverband. D Schuelhüüser sin aber z Bonaduz. D Schuel isch z Bonaduz scho syt em 19. Joorhundert uff Dütsch, un Romanisch wird au nit als Främdsprooch unterrichtet, sundern Änglisch oder Italienisch. Syt 1993 het es au no e Musikschuel im Ort.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:9
<p style="font-size: 1.1em; font-family: serif; text-align: center; line-height: 1.5;"> Mammon slept. And the <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">beast reborn spread over the earth and its numbers grew legion. And they proclaimed the times and <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">sacrificed crops unto the fire, with the <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">cunning of foxes. And they built a new world in their own image as promised by the <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;"> sacred words, and <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">spoke of the beast with their children. Mammon awoke, and lo! it was <em style="font-size: 1.3em; line-height: 0; padding-left: .2ex;">naught but a follower.
Bonaduz
Bildig
Dezue git es au no e Bibliothek mit fascht 8000 Büecher un andre Medie für Chinder un Erwaggseni. Die Bibliothek het 1985 uffgmacht, nooch däm e früeneri Volchsbibliothek, wo 1876 aagfange worde gsi isch, in de 1970er Joor wiider yygange isch.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:9
<p style="font-size: 1.95em; font-family: serif; text-align: right;">from The Book of Mozilla, 11:9
Bonaduz
Politik
Z Bonaduz gits d Ywoonergmeind und d Bürgergmeind. Mit em Bündner Gmeindgsetz vo 1974 isch es so cho, ass d Ywoonergmeind neu au für d Wälder, d Weide und d Alpe vo Bonaduz zueständig isch.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:9
(10th Edition)
Bonaduz
Politik
D Ywoonergmeind Bonaduz het e Gmeindverfassig us em Joor 2008, wo drin d Gmeind so definiert isch: ''D Gmeind Bonaduz isch e öffentlech-rächtlechi Gebiet-Körperschaft. Sie bestoht us de Lüüt, wo uf em Biet vo dr Gmeind woone.'' Die Verfassig git in Artikel 6 s Stimmrächt für Sache, wo d Gmeind beträffe, de Schwiizer und Schwiizerinne und au de Ussländer, wo meh als zäh Joor z Bonaduz woone. S höchschte Gremium vo dr Gmeind isch d Gmeindversammlig und für wichtegi Sache, au für d Wahl vo de Behörde, macht d Gmeind Abstimmige mit dr Urne. D Gschäft vo dr Gmeind wärde vom Gmeindvorstand, wo föif Mitglider het, mit Hilf vo dr Gmeindverwaltig erlediget. Sid 2014, wo dr Christian Theus wäge Usnandersetzige s Amt vom Gmeindpresidänt uffggä het und grad au us dr CVP usträtten isch, isch d Elita Florin-Caluori (* 1960) vo dr CVP d Gmeindpresidäntin vo Bonaduz. Si isch Lehrerin und sid 2006 Grossröötin vom Bünderland, und vo 2012 bis 2013 isch si d Bündner Standespresidäntin und vo 2008 bis ane 2012 d Presidäntin vo dr CVP vom Kanton Graubünde gsi. D Florin-Caluori isch derzue Verwaltigsröötin vo de Rhiienergie.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:9
Ohni eigeni Innovatione - fimf Johr lang numme Fählerkorrekture - isch Microsoft (dr Mammon) vum Erfolg vum Firefox yberrascht worre, wo schnell e hoche Marktanteil erreicht het. Erscht mit em Internet Explorer 7 het Microsoft jeni Innovatione, wie z. B. Tabs, in sinem Browser igfüehrt, wo d'Konkurrenz scho lang gha het. Un au suscht hechelt dr Internet Explorer in puncto Funktionalität un Innovation dr Konkurrenz numme nu noch hinterher. S'wiiderbore Dier isch dr Netscape-Browser in sinere Re-Inkarnation as Firefox-Browser un diverse andere Derivate. Dr Firefox, uf weller au mit dr Erwänig vu Füxe agspilt wird, het durch sini Erwiterige es ermöglicht, dass d'Awender wiider hän bestimme chänne, wie si sich im Internet bewege. OpenSource het au OpenContent beflüegelt. Wikipedia isch au e Internet nooch em eigene Bild, wo die kommerzielle Angebote schleht.
Bonaduz
Politik
Dr Gmeindschryber leitet d Gmeindverwaltig vo Bonaduz. Zum Gmeindvorstand ane het d Gmeind Bonaduz au en Schuelroot. Dä het föif Mitglider und wird vom zueständige Verträter vom Gmeindvorstand gleitet. Dr Schuelroot stoot über der Schuelleitig und tuet d Lehrer und d Lehrerinne astelle und d Musigkommission wähle.
Das Buch Mozillas
S'Buech Mozilla, 11:9
D'Versnummer 11:9 bezieht sich uf dr 9. November 2004, wo Firefox 1.0 offiziell veröffentlicht worre isch - die erscht Software, wo vu Microsoft het wiider erheblichi Marktanteile (zruck)hole chänne. D'Prophezeihig us Kapitel 7:15 isch wohr worre. Microsoft het d'Kontrolle iber s'Internet vorerscht wiider verlore. Mer brücht ebe kei Lizenz vu Microsoft erwerbe, um ins Internet go z'chänne.
Bonaduz
Politik
Z Bonaduz sind sächs politeschi Parteie und Gruppe aktiv (Stand 2017), deils mit Gmeindsekzioone und deils als überregionali Organisazioone:
Bi de Waale füre Nazionalroot ane 2015 sind d Stimme z Bonaduz, wo den 51 Prozänt vo de Stimmberächtigte sind go wääle, so verdeilt gsi: CVP 20,7 Prozänt; FDP.Di Liberaale 10,6 Prozänt; SP 16,6 Prozänt; SVP 28,3 Prozänt; BDP 10,4 Prozänt; Grüenliberali 9,5 Prozänt. D Bonaduzeri Manuela Fetz vo dr Junge FDP isch bi dere Waal nid in Nazionalroot gwäält worde.
Ane 2008 isch i de Nochbergmeinde Bonaduz und Rhäzüns bi Abstimmige s Projäkt durecho, die beide Gmeindbetriib zämezlegge. So isch zwüsche de Dörfer bi Crest Ault der Wärchhof ygrichtet worde, wo für d Forstbetriib, d Wäägmacher, d Füürweer und d Abwart vo de Schuelhüüser gmacht isch. D Elita Florin isch Presidäntin vom Vorstand vo de Gmeindbetriib, und dem si Vizepresidänt isch dr Reto Loepfe, dr Gmeindpresidänt vo Rhäzüns. So luegt me jetz wider zäme zu de grosse Waldpiet zwüschem Hinderrhy und dr Rabiusa und am Bärg, 226 Joor nochdäm vo de Dörfer dr alt gmeinsam Wald ufdeilt worden isch. Es git au nume no en einzegi Füürweer, wo en Uusschuss vo de beide Gmeindvorständ tuet leite.
Verein
Gmäss em Verzeichnis vo de Vereine z Bonaduz sind im Dorf meh als 60 Gsellschafte und Klüb tätig. Es baar usgwäälti Gründigsdate:
Sproochgschicht
Bis im 19. Joorhundert isch z Bonaduz vo allne Lüt die rätoromaneschi Sproochform Sutselvisch gredt worde. D Gmaind het im tradizionelle rätoromanische Sproochpiet en exponierti Laag gha, zäme mit Domat/Ems. S Churer Rhytaal het bis uf Tamins scho sit langem zum bündnerdütsche Sproochpiet ghört, und im Weschte lyt näbe Bonaduz s Safietaal, wo me Walsertütsch redet; uf dene beide Syte isch d Gmaind also vo alemannische Tieläkt umggä gsi.
Vor me als drühundert Joot isch z Bonaduz es Kapitel vo der rätoromanische Buechgschicht gschribe worde. Vo Chur, won er sid 1672 gschaffet het, isch dr Buechtrucker Gion Gieri Barbisch öpe ane 1680 is Dorf cho, won er sys Atelier ygrichtet het. Dr Barbisch het di erschti Trukerei im dütsche Deil vom Bündnerland gha. Der Pieder Moron vo Bonaduz het bi iim d Leer als Buechtruker gmacht und ghulfe e Reie vo früene rätoromanische Büecher usezggä. Wo dr Barbisch ane 1687 gstorben isch, het syn Schüeler d Trukerei übernoo und no wäret fasch vierzg Joor für de Bischof vo Chur, für de Grau Bund und für anderi Chunde Truksache und Büecher gmacht. Ane 1702 het er en früeni Uusgob vom romanische Liederbuech Consolatiun della olma devotiusa (uf Dütsch: «Troscht für die frommi Seel») trukt.
Us soziale und wirtschaftleche Gründ und wil Persoone us anderne Sproochrüüm is Dorf cho sind, isch der Aadeil vo de Rätoromane z Bonaduz im spoote 19. Joorhundert immer wie chlyner worde. Dr Pieder Cavigelli (1913–1996), wo Primarschuellehrer z Bonaduz und e Schriftsteller gsi isch, het als Dokterarbet bim Rudolf Hotzenköcherle 1969 en Undersuechig über d Sproochgschicht vo Bonaduz useggä, wo am Bischpiil vo däre Gmaind psunders sorgfältig d Gründ vom Sproochwandel ufzeigt. Dr Hotzenköcherle het dä Pricht als ussergwönlechi wüsseschaftlechi Leischtig grüemt. D Ricarda Liver het uf dr Basis vom Cavigelli sinere Abhandlig am 14. Internazionale Romanische Sproochkongräss di nöieri Gschicht vom Rätoromanische am Bischpiil vo Bonaduz analüsiert.
Wie der Cavigelli schrybt, het Bonaduz ane 1853 wie vil anderi Gmainde e Gruppe vo Heimatlose mit anderne Sprooche müesse übernäh; es sind dütschsproochigi Lehrer uf Bonaduz cho, und us politische Motiiv het me s Romanische immer mee us der Dorfschuel verdrängt. Für Bouprojäkt vo Stroosse, vo dr Ysebaan und vo de neue Hüüser sind als wie mee Lüüt zuegwanderet. D Gmaind het am Ändi vom 19. Joorhundert verlangt, ass d Schuelchind besser Dütsch müsse leere. Ane 1897 het d Chilchgmaind en Pfaarer agstellt, wo us Bayern cho isch, und so het men au i dr Chilche z Bonaduz und im Religionsunderricht gly fasch nur no s Dütsch pruucht.
Ane 1880 sind s vo 605 Ywooner no 75 Prozänt gsi, wo Romanisch als Muettersprooch gredet hend, ane 1900 nur no 55 Prozänt, und scho ane 1910, churz noch em Dorfbrand, het der Deil vo dr Bevölkerig, wo Rätoromanisch als Muettersprooch aggää het, i dr Minderheit gsi, mit nur no 29 Prozänt. Im Joor 2000 isch dr Aadeil, wo Romanisch als Sprooch, wo si am beschte rede, z Bonaduz bi nere Ywoonerzaal vo 2433 Lüüt no knapp über 5 Prozänt gläge. Dr Aadeil vo Lüt, wo aagää het, dass si überhaupt irgetwie Alldaag Romanisch rede, isch aber no e weng hööcher, bi rund 12 Prozänt gläge. Des sin wohl aber alles Lüt, wo uss andre romanischsproochige Ortschafte zuezooge sin, wyl s yyheimischi Bonaduzer Romanisch als ussgstorbe gilt.
S Rätoromanisch vo Bonaduz het dr Pieder Cavigelli in ere bsundere Arbet beschribe, won er drin d Sprooch vomene yheimische Tegscht analysiert. Es isch e alti Saag, wo im Dorf Bonaduz und uf dr Alp Ramoz im Taminataal spiilt und wo Elemänt vo dr uralte Legände vo dr Heilige Margreet ufgnoo het. Dr ehemolig Lehrer vo Bonaduz, dr Carl Anton Bieler (1871–1934), wo au im Männerchor Concordia Bonaduz und im kantonale Musigverband aktiv gsi isch, het die rätoromaneschi Gschicht, so wie si z Bonaduz überliferet worden isch, ane 1925 ufgschribe. Dr Cavigelli verzellt do drin e sproochgschichtlechi Anekdoote vom Bieler, wo dr Presidänt vom 1919 ggründete Verein für s Rätoromanisch z Bonaduz Secziun Romontscha da Bonaduz gsi isch. Won er 1925 i sym Dorf e Vortrag über d Alpwirtschaft uf Rätoromanisch ghalte het, heig dr Bieler gmerkt, ass die meischte Lüüt z Bonaduz s Romanische gar nümme verstande hend; und er heig den im Referaat uf Düütsch müesse wyterfaare.
Die vile alte Fluernäme im grosse Gmeindbann und e Deil vo de alte Stroossenäme – Via Sogn Gieri, Via Aulta, Via Crusch und vil anderi – erinnere derwyl no dütlech a di romanischi Gschicht vom Dorf Bonaduz. S Kulturarchiv vo Bonaduz im katholische Pfarreizäntrum a dr Via Nurtal dokumäntiert d Läbensart und s Ortsbild vo dr Gmaind und do dermit au d Sproochgschicht sid em 18. Joorhundert.
Vercheer
Dur s Piet vo Bonaduz füere hüt fasch alli die wichtige Vercheerswääg vom undere Rhytaal is Bündner Oberland und is Domleschg und zu de Bärgpäss; einzig d Kantonsstroos über Tamins uf Trin, Flims und Ilanz chunt nit dur Bonaduz, sondern lauft vo Rychenau uf der Nordsyte vom Vorderrhy dure.
Vor der Zyt vo de Ysebaane isch me uf em Vorder- und em Hinderrhy und den au der Fluss wyter abwärts bis zum Bodesee mit Schiff und Flöss gfahre. Die alte Stroosse sind nid a de glychen Ort dureggange wie die modärne. Der Wäg vo Chur is Domleschg – die Underi Strooss uf d Bündner Päss – isch nit dur Bonaduz cho, sondern vo Domat/Ems uf der öschtleche Syte em Hinderrhy no z duruff uf Rootebrunne und südlech vom Schloss Rhäzüns über de Rhy. Vo Bonaduz us het s vor langer Zyt en Wääg ggä uf Trin und Flims, wo me unden a dr Burg Wackenau mid ere Brugg über de Vorderrhy het chönne go. D Burg isch vermuetli grad wäge däm Flussübergang bout worde. Die Stross gits scho lang nümm, s Waldstukk a däre Stell het aber no immer der Name Punt Veder, was uf Dütsch alti Brugg heisst. Das isch di einzigi Stell, wo me am Vorderrhy grad underhalb vo de grosse Rhyschlucht en Brugg het chönne schloo. Sid em Middelalter isch au en Wääg uf der Südsyte vo der Rhyschlucht vo Bonaduz uf Versam, Valendas und Ilanz ggange.