cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pflanzen
Hüt folgt mer in de Biologi fast usschließlich im phylogenetische System, wo d'Pflanze anhand vu ihrer Abstammig systematisch gruppeert. Demnooch gelte bloß d'Grüenalge (Chlorophyta) näbe de Landpflanze (Embryophyta) als echti Pflanze.
Alli sälli Organisme enthalde Chlorophyll a un Chlorophyll b un spaichere die photosynthetisch produzeerte Zucker in Form vu Stärchi in de Chloroplaste.
D'Zellwänd vu sällene Organisme besteen us Zellulose.
Pflanze trätte oft in charakteristische Gruppe uf, de so gnennte Pflanzegsellschafte. Pflanze chänne dur Abgab vu allelopathische Stoffe uf anderi Pflanze iwirke.
Systematik
Es isch z'beachte, dass d'Underdailig in Klasse, Abdailige etc. nit nur ime ständige Wandel underworfe isch, sundern dur die dodemit etableerte Räng hüt au als umstritte giltet. Viilerorts in de Fachwelt wird hüt an ere ranglose Taxonomi gschafft. D'Wikipedia folgt allerdings do (noch) de klassische Systematik.
Saint-Louis (Oberelsass)
Saint-Louis ìsch a Stàdt ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin), nawa dr schwitzer Stàdt Bàsel. Saint-Louis ìsch aui gànz nohch vu da schwitzer un ditscha Granza. Dia Gegend nennt ma "Drèiecklànd". D Stàdt hat Iwohner.
D Iwohner vu Saint-Louis heißa "Ludoviciens", uf Frànzeesch.
Pflanzen
Systematik
Grüenalge (Chlorophyta)
Saint-Louis (Oberelsass)
Uffem Gebìet vu Saint-Louis lìegt dr groß Flughàfa vu Bàsel-Milhüsa-Friiburg.
Pflanzen
Systematik
Landpflanze (Embryophyta)
Saint-Louis (Oberelsass)
Geogràfii
Saint-Louis lìegt ìm Owerrhii-Tàl, gega Bàsel, wo dàs Tàl àfàngt.
Saint-Louis ìsch 3,5 Kilometer-witt vu Bàsel, ìn dr Schwiz, 4 Kilometer-witt vu Wiil àm Rhii, ìm Ditschlànd, 25 Kilometer-witt vu Milhüsa, ìm Frànkrìch. 7 Kilometer südäschtlig vu Saint-Louis fànga d erschta Bìckel vum Jura à.
Drèi kleina Flìss, wo vu dana Jura-Bìckel harkumma, gehn d Stàdt dura: dr Lertzbach, dr Augraben un dr Denschengraben. Dr Rhii ìsch gànz nohch: a bìtsi mehr às 1 Kilometer entfarnt.
Gschìcht
Àm 26. Novamber 1684 ìsch d Stàdt grìnda worra, vum Keenig Ludwig XIV., mìt sim Nàma. Àlso ìsch's offiziell a sehr junga Stàdt; àwer scho làng han Menscha do glabt. Ma hàt Gräwer vu 1500 vor J-C gfunda, un aui a gàllischer Schàtz vu 80 vor J-C.
Ìn dr Reemischa Zit hàt's a Ort gaa wo Arialbinum gheißa hàt, do han salamols drèi ehmàliga Reemerstroßa àgfànga. Saint-Louis ìsch gànz nohch vum dam Ort.
Ìn da XI. un XII. Johrhunderta hàt's àm Plàtz vu Saint-Louis a Därfla gaa: "Birsen".
Àm 4. Oktower 1529 ìsch s Kloschter vu Mìchelfalda uffem reemischa Site "Magnus Campus" grìnda worra; 's ìsch s ältschta Gebäi vu dr Region.
Noh dr Frànzeescha Revolution hàt d Stàdt vu dr Grìndung vum Nàtionàla Zoll profitiart, ànna 1791; do ìsch Saint-Louis a Zollàmt worra. Àm 22 Oktower 1793 sìn Saint-Louis un Mìchelfalda autonoma Städter worra, un han sìch vereinigt unterm Nàma "Bourglibre"; da Nàma ìsch blìewa vu 1793 bis 1814.
Vu 1871, unterm Ditscha Kaiserriich, hàt Saint-Louis großa Entwìcklunga kennt; a Ìnduschtriella Entwìcklung, mìt Stoff-, Zigàra-, Chemischa- un verschìedena Fàwrìka; un aui a tecknischa modernisiarung vu dr Stàdt, mìt dr Ìnschtàllation vum Gàs, vu dr Elektri, vum Telegàf un Telefon, vu Wàsserleitunga. Ìn dara Zit ìsch a Tràmway z Saint-Louis erschuna.
Verwàltung
vun Saint-Louis ìsch. Saint-Louis ghert zem Kommünàlverbànd.
Wìrtschàft un Kultur
Àm 25. Oktower 1840 ìsch d Zug-Linia zwìscha Saint-Louis un Milhüsa igwèiht worra. Ànna 1844 ìsch d Linia bis uf Bàsel erwittert worra.
Ànna 1945 ìsch dr Ditsch-Frànzeesch Forschung-Ìnschtitut vu Saint-Louis (ISL) grìnda worra. Do schàffa ungfahr 400 Persona, ìn dr Sìcherheits- un Verteidigungsforschung.
Àm 17. Juni 1970 ìsch dr Flughàfa vu Bàsel-Milhüsa-Friiburg igwèiht worra; ar lìegt uffem Boda vu dr Stàdt Saint-Louis.
Àm 22. Juli 2000 hàt d Sprirtuosa-Fàwrìk Fernet-Branca gschlossa. Ìn sim ehmàliga Gebäi ìsch jetzt zitterm 15. Juni 2004 a Kunschtmuseum, dr "Espace d’Art Contemporain Fernet Branca" (uf Frànzeesch).
Saint-Louis lìegt direkt àn dr schwitzer Granza, so ìsch's pràktisch a Vorort vu Bàsel. Vìel Iwohner vu Saint-Louis gehn ìn dr Großrüüm vu Bàsel ge schàffa, zum Beispiel ìn da Chemie-Firma. Dr elsassischer Dialekt vu Saint-Louis gliicht vìel àm Bàselditscha, dàs hìlft aui ìn da Granzìwerganger.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Saint-Louis ghert zem Hochàlemànnisch.
Bergatreute
Bärgatreide (dt. Bergatreute) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 64,2 % Landwirtschaftsfleche, 25,9 % Wald, 8,3 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Bärgatreide gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Bärgatreide ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1268.
Partenit
Partenit (ukr. Партеніт, Partenit; russ. Партенит, Partenit; krimtat. Partenit) isch e Ferieort a de Südchüste vo de Krim. Hüt het de Ort öppe 6400 Iiwooner.
Bergatreute
Verwaltong
Bärgatreide hot mit dr Stadt Waldsee a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Partenit
Laag
Partenit litt zwöschet Aluschta und Jalta a de Chüste vom Schwarze Meer, nördlich am Fuess vom Berg Aju-Dag, e vulkanische Chegel, wo as e Kap is Meer useluegt. Im Weste erhebt sich öberem Ort de Roman-Kosch, de grööscht Berg vom Krimgebirge.
Südschwarzwald
Under em Sǜǜdschwarzwald vostoht mer de oberst Deil vùm Schwarzwald. Er isch vù Gletscher uss de Iiszitt starch ǜbberformt worre ùn lìt sǜǜdlig vù-n-ere Lìnie vù Friburg ìm Briisgau am Obberrhy ùf Donaueschinge uff dè Baar. De Sǜǜdschwarzwald entspricht nìt gnau èm Hoochschwarzwald, wùù au no de höchst Deil vùm Mìttlere Schwarzwald dezüeghöört, sǜǜdöstlich vùm Elzdaal. S Gliich gältet fǜr de Naturpark Südschwarzwald, zù dem sinnem Gebiet ghöre no moll e baar Randgebiet. Westlig vù de Lìnie Hölledaal-Wehraschlucht hèrrsche steili Häng ùn großi Hööcheunderschììd voor, östlig devùù sìn voor allem wälligi Hoochgebièt un zaahlrychi Däler mit è bitzele gringerè Hööcheunderschììd.
Partenit
Gschicht
De Ort isch spötistens im 7.Jh. bifestigt wore und werd im 8. Jh. z erstmool Parthenitai (Παρθενῖται) gnennt, e Name, wo vermuetli vo altgr. parthenos (παρθένος) »Jungfrau« abglaitet werde cha. Dozmol isch de krimgotischi Bischof Ioannes († 26. Juni 792) z Partenit uf d Welt cho, wo e chliine Handelshafe gsii isch. De Ioannes het d Basilika vo de Apostel Petrus und Paul baue loo. Im 10. Joorhundert isch die aber zerstört wore. 1427 isch d Apostelchile vom gotische Bischof Damian wider uufbaut wore. De Hafe het dozmol zum krimgotische Förstetum vo Theodoro ghört, zittewiis au zu de Genuese.
Bergatreute
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Helmfried Schäfer.
Südschwarzwald
Bärg
De Sǜǜdschwarzwald hät e Hoochgebièt ìm Mìttelpunkt, ìm Gegèsatz zùm Nordschwarzwald mìt de fast parallèle Bärgchämm ùn Ebene odder em Mìttlere Schwarzwald, wùù vù zahlriiche Däler bräägt wörd. Als markanteschti Gipfel vù dem Hoochgebièt zeichne sich dè Fäldbärg (1.493 m) ùn s Hèrzogehorn (1.415 m) ab. D Landschaft vù de Rhiiebeni isch bräägt vùm Belche (1.414 m), em Schauinsland (1.284 m) ùn em Hoochblaue (1.165 m). Ìm Sǜde falle de Blößling ùn de Hoochchopf ùf, ìm Oste de Hoochfirscht (1.192 m).
Partenit
Gschicht
1474 isch de Ort zum Osmanische Riich choo und 1774 zum Krimchanat. Ane 1778 het d Zarin Katherina di christlichi Bivölkerig, wo Grieche gsii sind, deportiere loo und 1783 isch der Ort zu Russland choo. Er isch vo Krimtatare biwont gsii, wo ane 1944 deportiert wore sind. 1945 hend d Russe de Ort Frunzenskoje (Фрунзенское) gnennt. 1991 isch de Ort zu de Ukraine cho und het wider sin alt Name Partenit öbercho.
Bergatreute
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Südschwarzwald
Flussläuf
Vùm Fäldbärg uss flûßed fächerförmig vo Weschtè nõch Oschtè: d Quällflǜss vù de Dräiseme steil abe ìn Richtig Friburg, bis zum Obberrhy.
Partenit
Woppe
S Woppe vo Partenit zaigt de Bischof Ioannes vo Gotthia und drunder e Chopf vonere Jungfrau und e Bäär, wa uf de Berg Aju-Dag (»Bäreberg«) hiiwiist.
Südschwarzwald
Seè
Uffgrund vo dè Topography im Sǜǜdschwarzwald gits nu wènnig Nadurseè, well s Fäldbärg-Plateau i zaalrychi, gächi Flussdäler entwässerèd. Nu a dè Ostflankè vum Fäldbärg sammlet sich d Abflüss in èm Hochdal bi Titisee-Neuschtadt, wo s denn dè Titisee bildet. Sǜǜdlich devò spysd s Fäldbärg-Wassèr no dè Windgfällweièr. S großi Gfäll vo dè Flussdäler im Sǜǜdschwarzwald hèt scho in früènèrè Johrhundert d Schwarzwälder dezuèbrocht, Energy uss Wasserchraft z gwûnnè. Als Witerentwicklig vo dè Wuurè un Kanääl hèt mo denn nõch èm Èrschtè Wältchrièg aagfangè, mit Staumuèrè künschtlichi Stauseè z schaffè. Dè gröschti un bekannteschte devù isch dè Schluchsee. Witeri Stauseè sin:
Bergatreute
Dialekt
Dr Dialekt vo Bärgatreide ghert zom Schwäbisch.
Südschwarzwald
Seè
Luèg au: Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg
Geology
Under de wichtigste Gstei findet mer Gneis mìt Spùre vù iigflossenem Granit. Ab ùn züe findet mer au Ganggstei uss Porphyr, wùù uss de Fälse usechömme. D'Decki uss Bundsandstei mìt ihre plateauartige Bärgforme beiiflùsst s Relièf nùmme wenig. Aahand vo dè geologischè Vohältnis gränzt mo dè Sǜǜdschwarzwald gen Oschtè am Übbergang vom Gneis zum Bruunè Jura ab. Selli Gränz isch unscharf feschglait öppè uff dè Linniè Steina ( vo Düèngè bis Bõõdorf, Wuètèschlucht un dè Wescht-Rand vo dè Baar. Um d Unschärfi uuszglychè, wörd s Gau zwischè Steina un Wuètè mengmoll au nõ zum Sǜǜdschwarzwald zellt.
Flora
De Wald hät ìm Sǜǜdschwarzwald weniger Aadeil an de Vegetation wie ìm Mìttlere ùn voor allem ìm Nördlige Schwarzwald. Obwoll dè Schwarzwald für sini Dannè berüèmt isch, wörred im Zùg vo dè modernè Forschtwûrtschaft bi Ufforschtungè fascht nu no Forrè vowendet. I dè Randlaagè vum Sǜǜdschwarzwald git mee un mee Mischwald, d. h. d Nõdelbäum sin zuènemmènd mit Laubbäum durrègmischlèt. Im Sǜǜdschwarzwald het’s au noch bsunderi Bäum, nämlich Weidbueche.
Fauna
Im Sǜǜdschwarzwald hèt, wiè in vill andre Mittelgebirge au, Bärè un Wölf gää. Devo zeuget no vill geografischi Nämmè, wiè z. B. s Bärèdal un diversi Wolfsgruèbè. È bsunderi Spezialidät stellèt d Gäms dar, wo i dè 1930er-Johr im Schlüèchtdal uusgesetzt worrè sin. A dè Flüss, z. B. dè Wuètè, gits mee un mee Biber. Meeheitlich wörd d Fauna im Sǜǜdschwarzwald vom Wild dominyrt, dezuè zellèt Reh und Hirsch. Letscherè sin mit èm Hirschschprung im Höllèdal è Denkmòl gsetzt worrè. Starki Populationè vo Füchs sin ebbèfalls vorhandè un au all mee Wildsauè.
Clavaleyres
Klavaleire, öuter Klavaleer, (amtlech Clavaleyres) isch e Hüsergruppe, wo syt em 1. Jänner 2022 zur fryburgische Gmeind Murte ghöört. Vorane isch es e säubständigi politischi Gmeind im Kanton Bärn gsy.
Geografi
S Dorf isch anderthalb Kilometer südlech vom Murtesee. Zu dr Gmeind hei no d Wyler Undere Hubel und Obere Hubel ghört.
D Gmeindsflächi, wo grad öppen ei Kwadratkilometr gross isch gsi, het 77,6 Prozänt landwirtschaftlechi Flächi, 17,3 Prozänt Waud u 5,1 Prozänt Sidligsflächi gha (gmäss de Zahle vom Bundesamt für Statistik us em Joor 2012).
Im Nordweschte isch Klavaleire bi der Autobahn A 1 a d Waadtländer Gmeind Faoug, im Oschte a s friburgische Gurwolf und im Südoschte a s Piet vo Courtepin, wo au zum Kanton Friburg ghört, häre cho.
Gschicht
Dr Ortsname vo Klavaleire chunt s erschte Mau im ene dokumänt vom Joor 1495 vor; er isch döört Klafalrey gschribe.
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört u nächer zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland.
D Ching vo Klavaleire hei müessen uf Münchewiler i d Primarschuel und uf Murten i d Sek. Au d Füürweer un dr Sozaldienscht isch bi Murte gsi.
Scho zimli lang het s chlyne Klavaleire gseh, es wär guet, sech mit ere andere, grössere Gmeind zämeztue. Im Bärnbiet, wo me vonnem öppe zää Kilometer wyt wägg isch, isch das mit niemmerem glunge. So het men i der Gägend sälber gluegt, und anne 2018 isch s so wyt gsi: Bi Abstimmige z Klavaleire und i dr nooche Stadt Murte isch me derzue choo, die beede Gmeinde sette fusioniere. Zu Murte ghört jo au scho s Dorf Courlevon, wo näbe Klavaleire lyt. Im März 2019 isch me bi de Regierige vo Bärn und Friburg eis worde und im Juni 2019 het’s im bärnische Groosse Root au d Zuestimmig zum «Gebietsänderigskonkordat» gää, und am 9. Februar 2020 isch das Zämegoo vo Murten und Klavaleire de no bi de kantonalen Abstimmige im Kanton Bärn und im Kanton Fryburg agnoo worde, im Kanton Bärn mit 89 Prozänt Joo-Stimme und im Kanton Fryburg mit 96 Prozänt Joo; das het bedüütet, ass s Dorf Klavaleire 2022 vom Kanton Bärn zum Kanton Friburg gangen isch.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik: Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000. Bern 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,2 Prozänt gläge.
Religion
Die meischte Lüt im Dorf si evangelisch-reformiert, eini isch römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Klavaleire isch dr Jürg Truog gsi (Stang 2020).
Wirtschaft
Klavaleire isch es Puure- und es Woondorf.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 53 Ywohner fasch alli Dütsch aus Houptsprach aaggää und öppen e Zäntu Französisch.
Dr Dialäkt vo Klavaleire ghört zum Hochalemannisch. Früener isch ds Dorf, wie men em romanische Ortsname no agseht, im Sproochpiet vom Frankoprovenzalische Patois gsi; i der Zyt vom 17. zum 18. Joorhundert isch es de dütschsprachig worde.
Ahmadiyya
D Ahmadiyya (احمدیہ) isch e Glaubensgmeinschaft, wo dr Mirza Ghulam Ahmad 1889 z Indie as islamischi Bewegig gründet het und 1901 under däm Name in die offizielle Zensusliste vo dr britisch-indische Regierig het lo iidräge. D Ahmadiyya git vor, ass ihre Name nit vom Gründer, sondern vom Mohammed agleitet isch, won er im Koranvärs 61:6 as Ahmad vom Isa ibn Maryam bezeichnet und as e Nochfolger akündigt wird. In ihrer Namensgäbig wird d Absicht vo dr Ahmadiyya dütlig, an die früehji Ziit in dr Verkündig vom Mohammed azchnüpfe. Dr Gründer vo dr Ahmadiyya het mit siiner pazifistische Haltig dr friidlig Charakter vo siiner Mission bedont, wo dr Ufdrag haig, die ursprüngligi Lehr vom Islam wider härzstelle. Us soziologischer und religionsgschichtliger Sicht het d Ahmadiyya nit wenig mit de Bahai gmeinsam, mit em Underschiid, ass sich d Ahmadiyya wiiterhii as Deil vom Islam gseht, was vo Muslime deilwiis heftig bestritte wird. Si het sich 1914 in d Undergruppe Ahmadiyya Muslim Jamaat (AMJ) und Ahmadiyya Anjuman Ischat-i-Islam Lahore (AAIIL, dütsch: Lahore Ahmadiyya-Bewegig für d Verbreitig vom Islam) ufdeilt
Lehr
D Lehr vo dr Ahmadiyya basiert uf em Koran, dr Hadith und dr Sunna. Drnäbe hai d Schrifte vom Gründer vo dr Ahmadiyya-Bewegig, vom Mirza Ghulam Ahmad, grossi Bedütig, won er sich din kritisch mit islamische und hinduistische Glehrte und christlige Missionär usenandersetzt. D Lehrmeinig vo dr Ahmadiyya wiicht hauptsächlig in dr Christologii (Jesus in Indie), dr Rolle vom Mahdi, dr Dschihad, dr Stellig vom Mirza Ghulam Ahmad und in dr Behandlig vo dr Apostasii vom islamische Mainstream ab. Bsundrigs d Auffassig, ass dr Dschihad mit zivile Mittel sött gfüehrt wärde und d Ablehng, am bewaffnete Unabhängigkeitskampf vo Indie deilznäh, het dr Ahmadiyya d Findschaft vo andere islamische Gruppe iidrait und d Verdächtigung, dr Mirza Ghulam Ahmad siig e britische Agänt.
La Thuile (Aostatal)
La Thuile (frankoprov. La Tchouille) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
La Thuile ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Valdigne-Mont-Blanc.
Geografi
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Buic, Thovex, Moulin, Villaret, Bathieu, Entrèves, Petite Golette, Grande Golette, Pont Serrand, Arly, Les Granges. Nochbergmaine sin Arvier, Avise, Bourg-Saint-Maurice (FR-73), Courmayeur, La Salle, Montvalezan (FR-73), Morgex, Pré-Saint-Didier, Sainte-Foy-Tarentaise (FR-73), Séez (FR-73) un Valgrisenche
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het La Thuile dr italienisiert Name Porta Littoria drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu La Thuile isch dr Carlo Orlandi.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu La Thuile ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu La Thuile sin 71 Froogebeege wider retuurchuu.
Freienwil
Freyewil (offiziell: Freienwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt drei Kilometer nordöschtlich vom Bezirkshauptort Bade.
Geographi
S Dorf ligt in ere flache Talmulde am öschtliche Rand vom Siggebärg, am Übergang zwüschem Limmattal un em Surbtal. De Gmeindsbann wird vom Rickebach entwässeret, wo bi Lengnau in d Surb duet münde. D Flächi vom Gmeinsbann isch 399 Hektare, dodervo sin 155 Hektare bewaldet u 36 Hektare überbaut. De höchsti Punkt ligt uf 624 Meter, de tüüfschti uf 428 Meter.
Gschicht
Di erschti urkundlichi Erwähnig vo Friginwillare isch us em Johr 1230. De Dorfnäme isch alamannisch un heisst so vil wi d «Hofsidlig vo eme Freie». Grundbsitzer z Freyewil sin im Hoch- u Schpätmittelalter d Chlöschter vo Eisidle, Sankt Blasie u Wettige gsi. Au Bürger vo de Schtadt Bade hei Grundbsitz z Freyewil gha. Di hohi Grichtsbarkeit hei d Habsburger usgüebt.
Di nideri Grichtsbarkeit hei bis im 1367i d Herre vo Rümlang gha. Danach hei sich berschidnigi Bürger vo de Schtadt Bade als Grichtsherre abglöst, bis d Dorf im Johr 1507 di nideri Grichtsbarkeit het sälber chönne usüebe. Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so het Freyewil zum Amt Äredinge vo de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Äredinge het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. Im 1870i hei zwei Dorfbränd e Huufe Hüser z Freyewil zerschtört.
Berthold I. von Zähringen
Dr Berthold I. vu Zährige (* um 1000; † 6. Novämber 1078 z Weile an dr Teck), gnännt dr Bärtig, isch Herzog vu Kärnte vu 1061 bis 1077 un Markgrof vu Verona gsi.
Läbe
Dr Berthold, wu wahrschyns vu dr Mueter ihre Syte här mit dr Staufer verwandt gsi isch, isch Grof in verschidene Herrschaftsbiet gsi wie dr Ortenau, em Thurgau, em Bryysgau un uf dr Boor un dodermit ein vu dr yyflussryychschte Grofe im Herzogtum Schwobe. Dr Heinrich III. het syym Barteigänger Berthold derno au di dertig Herzogwird versproche gha. Em Heinrich syy Wittfrau, d Agnes vu Poitou het anne 1057 aber dr Rudolf vu Ryyfälde mit em Herzogtum belähnt, het aber versproche, dr Berthold z belähne, wänn s negscht Herzotgtum frej wurd. Em Berthold syy Verzicht uf syy Aaspruch isch schließli mit em Titel vum „Herzog vu Kärnte“ un däm vum „Markgrof vu Verona“ belohnt wore, doderdur sin d Zähriger in dr Hochadel ufgstige. As Landfrämde het dr Berthold aber wie syy Vorgänger Konrad III. Schwirigkeite gha, d Rächt us däne Titel z Kärnte un z Verona au durzsetze. Är het sich sälte in syym Herzotum ufghalte, di datsächli Macht, vor allem in dr sidlige Kärntner Landesdeil, isch vum Markwart IV. vu Eppestei uusgiebt wore in ere Art „Gegeherzogtum“. Fir d Zyt 1072/1073 brichtet dr Lampert vu Hersfeld sogar vun ere Absetzig vum Berthold, was aber umstritten isch.
Im Lauf vum Investiturstryt het sich dr Berthold wie syyni sidlige Mitherzeg vu Schwobe un Bayern, Rudolf vu Ryyfälde un Welf IV., in Gegnerschaft zum Chenig Heinrich IV. gstellt. Är het derfir d Wahl vum Rudolf zum Gegechenig unterstitzt un isch wäge däm uf em Ryychsdag z Ulm 1077 as Herzog abgsetzt un gächtet wore. Zum neje Herzog vu Kärnte isch dr Suhn vum Markwart, dr Luitpold vu Eppestei gnännt wore.
Dr Berthold het sich uf syy schwebische Eigebsitz zruckzoge, s het aber no syyre Ächtig ständigi Aagriff vu cheniglige Druppe gee. Dr Berthold isch am 6. Novämber 1078 uf syyre Limburg bi Weile an dr Teck gstorbe un isch im Chloschter Hirsau byygsetzt wore, wun er dr Böu vu dr Chloschterchilche zimli unterstitzt gha het.
Dr Berthold isch in ere erschte Eh mit Richwara ghyrote gsi. Di beide hän zwee Sihn un zwoo Dechtere gha:
Inere zwoote Eh isch dr Berthold mit dr Beatrix vu Mömpelgard ghyrote gsi, ere Dochter vum Ludwig vu Mousson un dr Sophia vu Oberlothringe.
Andronikos I. (Byzanz)
Dr Andronikos I. Komnenos (, * um 1122; † 12. Septämber 1185 z Konstantinopel) Soon vom Isaak Komnenos und Gusäng vom Kaiser Alexios II., isch vo 1183 bis 1185 dr byzantinisch Kaiser gsi.
Lääbe
Dr Andronikos isch dr Änkel vom Kaiser Alexios gsi. Er het Milidäär gmacht und isch 1141 vo de Seldschuke gfange gnoo worde. Noch eme Joor het men en freikauft und er isch uf Konstantinopel an Hoof vo sim Gusäng, em Kaiser Manuel I. Komnenos, gange.
1152 het er e Fäldzuug uf Kilikie gmach gegen e Thoros II. vo Chläinarmenie, wo dört iigfallen isch. Dä het en aber in d Flucht gschlaage.
1153 isch e Verschwöörig gegen e Manuel entdeckt worde, wo dr Andronikos mitgmacht het, und er isch ins Gfängnis cho. 1165 het er chönne usbräche und isch uf Kiew an Hoof vom Groossfürst Jaroslaw vo Ruthenie gflüchdet. Vo dört us het er e Bümdnis ywüsche Byzanz und de Russe iigfäädlet und wo dr Manuel in Ungarn iimarschiert isch, het er en mit ere russische Armee understützt und isch so wider e Günstling vom Kaiser worde. Wil er 1169 nid dr ungarisch Brinz as im Manuel si Noochfolger het welle anerkenne, het men en in d Browinz Kilikie ins Exil gschiggt,- Vo dört isch er an Hoof vom Raimund vo Antiochia und het däm si Dochder Philippa ghürootet. Wil das im Kaiser Manuel nid gfalle het isch d Huroot ufglööst worde.
Dr Andronikos isch denn uf Jerusalem zooge und wil dr Köönig Balduin denn z Egüpte gsi isch, het er d Verdäidigung gege d Araber gläitet. Er het sich in d Theodora Komnena verliebt, und wil si Angst vor dr Wuet vom Manuel gha häi, si si an Hoof vom Sultan vo Damaskus gflüchdet, vo dört uf Persie und Turkestan und denn über e Kaukasus ins Gebiet vo de Türke an dr Gränze zur Browinz Trapezunt, wo dr Andronikos denn immer wider überfalle het.
Won er emol uf som ene {berfall gsi isch, het dr Statthalter vo Trapezunt si Frau und sini Chinder gfange gnoo und uf Konstantinopel brocht. Dr Andronikos het sich underworfe und dr Manuel het en churz vor sim Dood 1180 begnaadigt.
Denn isch dr Protosebastos Alexios, en Unggle vom Alexios II., Regänt worde, und die Aadlige häi mit em Andronikos afo verhandle. Dr Protosebastos isch gstürzt und bländet worde. Wo dr Andronikos uf Konstantinopel zruggchoo isch, het er d Latiiner dört afo umbringe. Die latiinischi Flotte im Schwarze Meer het druf d Stedt und d Chlöster an de Ufer vom Marmarameer verwüstet und alli Iiwooner umbrocht. Denn isch si uf Thessalie, wo si mit em yerstööre und ermorde witergmacht het.
Dr Andronikos het dr Alexios 1182 zum Kaiser kröönt und het d Regierigsgschäft übernoo. Im Joor druf isch dr Alexios ermordet worde. Dr Andronikos isch vo denn aa eläi Herrscher gsi. Er het Missständ abgstellt, d Macht vom Aadel broche und d Korrupzioon bekämpft. Das het die Aadlige gegen en ufbrocht. Si häi dr Wilhelm II. vo Sizilie um Hilf bittet. Dä het denn 1185 Thessaloniki erooberet und zerstöört, isch denn aber gschlaage worde und zrugg uf Sizilie gange.
Dr Isaak Angelos hätt wie die andere Aadlige au, sötte umbrocht wärde. Er isch aber im ene Ufruer zum Kaiser usgrüeft worde, het dr Andronikos sine Gegner usgliiferet, won en drei Dääg lang gfolteret häi. Dr Andronikos isch am 12. Septämber 1185 gstorbe. Er isch dr letschti vo de Kaiser vo dr Komnene-dünastii gsi.
Zahnmedizin
Zahnmedizin isch de Oberbegriff vo de vollschdändige Bezeichnig „ Zahn-, Mund- und Chieferheilkunde“, wo zu de allgemeine Medizin ghört. D´ Zahnmedizin ellei isch nitt numme d´ Erkennig, d´Behandlig und d´Vermeidig vo Erkrankige an de Zähn, em Mund oder em Chiefer, sondern umfasst au anderi Regione vom Körper, da Zammehäng bekannt bzw. erforscht sin. Die, wo in dr Zahnmedizin schaffe, lehre in ihrer Usbildig nitt numme die wisseschaftliche, biologischi, physikalischi und chemischi Sidde vo der Zahnmedizin, nei, sie mien sich au mit viele andere Sache usenandersetze. Zu iine zelle d´ Zahnärzt, s´ zahnärztliche Personal un d´ Zahntechniker.
Gschicht
D´ Bader, also d´Frisör un d´Zahnrisser uff öffentliche Märkt, sin die erschde Zahnärzt gsi, so isch es überliefered. Spöder hen die Ufgab dann die normale Ärzt übernoh. Sie hen uf Grund vum damalige Wüssensschatz numme uf ihri Erfahrige zelle könne. Widdläufigi Meinig isch gsi, dass Zahnwürmer oder schlechti Körpersäft d Zahnfueli uslöse. Die Körpersäft sin au als Ursach vo Eidrige und vieli anderi Erchrankige usgmacht worde gsi un e gängigi Therapii isch de Aderlass gsi. Jahrhundertelang het sich des Dänke in de Chöpf ghalde, un hütt nennt sich die Chrankheitslehr „Humoralpathologie“ (Lehr vo de feuchte Chrankheite).
Zahnersatz schiint es scho sitt 3500 Johr z´ geh: Me het e Vorrichidig für Zahnersatz gfunde, wo öppe des Alder het un hüt im Pariser Louvre z´ bewundere isch. Eme Schnidzahnersatz us Pferdezähn, wo gfunde worde isch, gäbe d Archäologe e Alder vo rund 2400 Johr.
Was siddher gscheh isch
Durch die technischi Widderentwicklig, vor allem em Röntge, het me noch un noch es Rüschdzueg griegt, z heile was defekt isch. Un me het erkenne miese, dass zwüsche Zahnerchrankige un andere körperliche Gebräche sehr wohl Zammehäng beschdönn. Me weis inzwüsche, dass z. B. Entzündige an de Wurzelschpitze zu Nierebeckeentzündige oder Herzklappefehler fiere chönne und dass Migräne au sini Ursach im Chieferglänk ha cha.
D´Forschig isch nie zum Schdillschdand cho und hüt z´daag legt me bsundere Wert uf d´ Vermeidig vo Erchrankige im Kausyschdem.
D´Zahnärzt
Mund- Chiefer- un Gsichtschirurge (kurz Chiiferchirurge) absolviere e Doppelschdudium, also Medizin und au Zahnmedizin un frnn muen si e fünfjährigi Facharztusbildig mache. Die MKGler sin au somit berechdigt, Operatione, wo e grössre Umfang hen, durchzfiere und me findet si oft in Universidätsschpidäler, wo Chräbsoperatione un Unfäll mit Gsichtsbeteiligung an der Daagesordnig schdön.
S´Schdudium vo de Zahnmediziner umfasst als erschdes Humanmedizin mit de Fächer Biologi, Anatomi, Chemi, Biochemi, Mikrobiologi, Physiologi, inneri Medizin, Chirurgi, Hygiene, Hals- Nase- Ohreheilchund un au Dermatologi. Dann chömme die schpezielle Fächer für d „Zahnis“ derzue. Des sin Zahnersatz, Zahnerhaldig, Chiiferorthopädi, Parodontologi und Zahn-, Mund- und Chiiferchirurgi im theoredische un au in klinischi Semeschder.
Erschd in ihrer Assischdänszitt werde sie dann durch ihri Usbilder au in die diefere Weihe vo der Verwaldig ihgwiise, denn d´ Abrächnig vo de erbrachde Leischdige isch in ere freie Praxis wesentliche Beschdandteil vo de tägliche Arbet. Au die ganze organisatorische und personelle Abläuf erfahre die Zahnärzt erschd in de freie Praxis.
S zahnärztliche Personal
In de meischte Fäll isch des e typische Fraueberuef, die Zahnmedizinischi Fachagschdelldi. In dreijährige Usbildig lernt sie in der Beruefsschuel alles über Anatomi, Histologi, Hygiene, Mikrobiologi, Pathologi, Pharmakologi, Psychologi im Bereich vo der Zahnmedizin. Au die komplizierdi zahnärztlichi Abrächnig wird de Dame nochbrocht. In der Praxis wird vor allem d´ Assistenz bi der Behandlig gschuelt. Jede Patient isch anderschd und will anderschd behandle un versorgt werde. Psychologischi Fähigkeite sin genauso wichdig wie au d´Behandlig sälber. Es gitt für jede zahnärztliche Bereich unterschiedlichi Inschdrument un Medikament, obwohl die Behandligschritt in de einzelne Bereiche sich sälde ändere. Un jede Zahnarzt macht das oder säll anderschd un legt uf anderi Sache werd. Er cha ohni sini Hälferin eigentlich nitt behandle, so dass die beide Beruefsschparde doch vonenand abhängig sin. Au d´ Hygiene isch in de Praxis e äusserschd wichdige Deil vum tägliche Einerlei. Reinigung un Sterilisation vo de Inschdrument un Behandligseinheite sin unumgänglich. Am Ände vo de Lehr schdoht dann e schriftlichi un praktischi Priefig. Zuedäm mues e schpezielli Priefig in Röntgefachkunde ablegt werde. Zahnmedizinischi Fachagschdelldi lerne vorwiegend in Zahnarztpraxe, aber au in chiefrorthopädische Praxe werde sie usbildet. Die chieferorthopädische Hälferinne hän bi de praktische Prifig e Sonderschdadus, da Chieferorthopäde keine konservierende un chirurgische Igriff vorneh dürfe.
Nach e bitseli Beruefserfahrig chönne ZMF sich widderbilde un sich dann Zahnmedizinische Fachassischdentin oder Zahnmedizinische Prophylaxeassischdentin nenne.
Zur Zahnmedizinische Verwaldungshälferin isch es e widde Wäg durch drei Kursdeil.
Zahntechniker
Zahntechniker mache e dreijährigi handwerklichi Usbildig in Dentallabore. In der Beruefsschuel werde au die angehende Techniker mit Medizintheme gfilzt. E grosse Usbildigsdeil isch bi de Techniker selbschdverschdändlich d Werkschdoffchund. Denn nitt jedes Material, wo für´d Verwendig am bzw. im Körper zuegloh isch, verdreit sich mit em negschde. D´ Zahntechiker lehre im Betrieb meischt als erschdes d´Arbeitsvorbereitig. Si erhalte vo der Zahnarztpraxe Abrück vo de Gosche vom Patient. Us dämm Negativ mien si mit Hilf vo Dentalgipse Modelle herschdelle, um widder e Positiv z´ha. Denoch beginne Sie mit der eigentliche zahntechnische Arbet. Unterschiede wird do derbi unter herusnehmbarem (Prothese), feschdsitzendem (Chrone, Brucke) und bedingt herusnehmbarem Zahnersatz. Aber au in der Chieferorthopädi sin sogenannti „Spange“ nötig. In der plasdische Chirurgi (also bi Fehlbildige oder nach Chräbsoperatione) mien sehr oft di vorhandene Körperöffnige durch Opturadore verschlosse werde. Es gitt nur wenigi Zahntechniker, wo in der Lag sin, us Silikon halbi Gsichter herzschdelle, um eme Patient e Gang under d Lütt z' ermögliche. Als Werkstoff im Bereich Zahnersatz chunnt unter anderem Kunststoff, Stahl, Gold un Keramik in Awendig. Nach erfolgter schriftlicher Priefig mien si e Geselleschduck herschdelle und erhalte dann ihre Gesellebrief. Nach einige Gsellejohre sin si berechdigt, de Meischder z'mache um dann selbschdändig e Zahntechnisches Labor z'fiere.
Zahnmedizinischi Behandlige
Am Ahfang stoht erschd emol d'Anamnese. De Patient füllt im e Frogeboge us, an was er liidet oder ob er Allergie het. Es isch sehr wichdig, z'erfahre, ob e Patient Bluetverdünnig neh mues nach eme Schlagafall, ob de Blueddruck z'hoch isch, ob d'Niere oder d'Läbere in Ordnig sin. Au nitt unwichdig isch d' Agab über ständig Chopfschmerze, vor allem, wenn bisher kei Ursach derfür het gfunde werde könne. Im erschde usfierliche Geschprööch mit em Zahnarzt werde eventuelli Uswirkige der Vorerkrankige un des Allgemeinbefindens uf d'Zahngsundheit erörderet. Mit der intraorale Inschpektion macht sich der Zahnarzt e Bild vom sichtbare Zueschdand vo de Bisserli un kontrolliert au Bewegige vom Kieferglänk un Beschwerde im Bereich vo der Kieferhöhle wo eventuell bestönn. Usser Acht glooh wird au nitt der Zueschdand vo de Mundschlimhuut un vo de Zunge. Im Zahnschdadus haldet der Mediziner de Gebisszueschdand feschd. Do wird idrage ob Zähn fehle, Füllige, Chrone oder herusnahmbare Zahnersatz sich im Mund befindet. Au sichtbare Kariesbefall oder Zahnlockerige werde in den Status mit ihdrage. Im Mundhygieneschdadus erhebt me s'Vorhandesi vo Zahnbelag und Zahnfleischbluedige. Dernoch wird oft e Orthopantomogramm erschdellt, des isch e Röntgebild vom gesamte Mund, wo me au no d'Chieferhöhle und d'Chieferglänk erkenne cha. Uf däm Röntgebild lön sich eventuell vorhandeni Entzündige, verschdekti Löcher oder au Tumore entdecke. Erschd nach Sichdig vo de Röntgeufnahm cha dann e Behandligsplan erschdellt werde.
Vorbeugig isch besser als Heilig. Meischd übernimmt e Prophylaxeassischdendin die Ufgab, de Patiente d'Notwändigkeit vo gründlichere Mundhygiene nahe z'lege. E gsunde Zahn wird nitt chrank. D'Zahnputztechnik isch genauso entscheidend wie di richtige Bürschde un au e gsundi Ernährig ghört derzue. Wird alles mögliche vom Patient undernoh, isch es Kariesrisiko und es Parodontitisrisiko signifikant reduziert. Ganz näbebei ermöglicht e profesionelli Zahnreinigung im Patient e strahlendes Lächle, wiil Verfärbige un Zahnstein entfernt werde. Bi de Chinder chömme no Fluoridierigsmassnahme derzue, in Form vo Lacke, wo uf de Zahn ufbrocht werde.
Bi der Endodontie wird die Pulpa (Zahnmark, umgangsschprochlich Närv) wo scho abgschdorbe oder au no läbt, us de Wurzelkanäl entfernt. Meischd erschiend der Patient mit starke Beschwerde an eme bschdimmde Zahn, un um dä z'erhalde, blibbt oft nur d'Entfernig vom Pulpegewebe (Bluetgefäss, Nerveende, Bindegewebe), wo sich in de Kanäl befindet. Me schafft sich mit eme Bohrer e Zuegang zum Pulpecavum und entfernt mit Wurzelkanalinschdrumend des Gewebe. Mit dene Inschdrumende werde die Kanäl au breider gmacht un eventuelli Unebeheite werde glättet. Je nach Usgangsbefund wird der Patient erschd mit ere medikamentöse Ilag versorgt, bevor me in ere widdere Sitzig der jetzt vorhandene Hohlruum mit eme Wurzelfüllmaterial verschliest. Des isch nötig, damit sich keine Keimreschd ihnischde chönne un dann zue Entzündige an der Wurzelschpitze fiehre chönne.
Au d´Parodontologi ghört in de konservierende Deil vo der Zahnheilkund. Das isch d'Lehr vom Zahnbett, also de Deil vum Zahn, wo im Chnoche schdeckt. Der Zahn isch mit so genannte sharpeysche Fasere an der Alveolarwand im Chnoche elasdisch ufghängt, um e Zahnbeweglichkeit z´ermögliche. Durch schlächdi Mundhygiene im bsundere bildet sich Zahnbelag, wo au unter de Zahnfleischrand rutscht und so Entzündige vom Zahnfleisch hervorrueft. Meischt erkenne d Patiente des an Zahnfleischbluede. Wird do degege nüt unternoh, baut sich in Folge vo dere Entzündig ganz langsam der Chnoche zruck un mit der Zitt wird der Zahn optisch länger un fangt a z'wackle. Aber dann isch es scho z'schpoht. S'Ziil vo de Parodontitis (entzündlichi Vorgäng vum Zahnhalteaparat) behandlig isch, d'Zahnoberflächi vo de Beläg z'reinige und d'Entzündige z' besidige. Des goht unter Lokalanästhesie mit spezielle Zahnschdeinhogge (Scaler un Küredde) und setzt vorus, das der Patient durch regelmässigi Prophylaxebehandlige willig isch, sini Zähn z'erhalde.
Einzelchrone ghöre au zu zahnerhaldende Maßnahme. Isch e Zahn in sinere Subschdanz scho so wit zerschdört, das me e Füllig nümm zum hebe bringt, blibbt als Zahnreddig nur no e Chrone. Do derbi wird der Zahn zu eme Chilledürmli abgschliffe, damit der Zahntechniker uf dä Stumpf e Chrone herschdelle cha, wo dann mit Zement ihgsetzt wird und dann widder sini urschprüngliche Funktion übernäh cha.
Die zahnärztliche Chirurgi isch au e widdes Gebiet. Zahnextraktione genauso wie Entferne vo verlagerte Zähn, s' setze vo eme Implandat, Entferne vo Zyschde, Tumore, Sequeschder, Reimplandatione, Chnochedransplantatione und Chnocheufbaude ghöre zue dämm Gebiet. Nit zue vergässe die Operatione bi Chieferbrüch oder im Zuesammehang mit Chieferorthopädische Regulierige. Meischdens macht der Allgemeinzahnarzt nur die chleine Igriff sälber un nur Oral- oder Chieferchirurge wage sich an umfangriicheri Operatione.
Des isch de Oberbegriff für Zahnersatz. Isch e Zahn verlore gange, södd dä ersetzt werde, denn d´ Zähn schdönn im ene Glichgwicht zuenender und schdütze sich unterenand. Dodedurch wird verhinderet, dass es Gebiss innenandersackt, Zähn länger werde, da si kei Gegner me hän oder in arge Fäll au Chieferglänksbeschwerde uslöse. Zahnersatz cha feschdsitzend oder herusnehmbar geschdaldet werde. Des chunnt vor allem druff ah, wie der Zueschdand vom übrige Gebiss isch. Un natürlich au, was der Patient bereit isch z´zahle un an Behanldig uf sich z´näh. Denn hüt cha me durch d'Implandatione e zahnlose Patient mit entschprächender Anzahl Implandate e feschdsitzendi Arbet ihgliedere, die er vom Gfiel un vom Kaukomfort nit vo sine ehemalige eigene unterschiede cha.
D'Chieferorthopäde beschäfdige sich mit der Erkennig, Verhiedig un Behandlig vo Zahnfehlschdellige. Überzähligi, fehlendi, dreidi oder kippti Zähn sin nit nur e optisches Problem. Ziil isch d´Ischdellig vum Gebiss in die normali Usbildig und Funktion (Eugnathie). Mit herusnehmbare Apparature oder feschdsitzende wird dä optimale Zueschdand bi gueder Mitarbeit vom Patient und normaler Reaktionszit in reladiv churzer Zit erreicht. Am Änd vo ere Chieferorthpädi stoht nit sälde s drage vo ere herusnahmbare Apparatur z'nacht, damit die Zähn sich nit widder zruckbewege. Oftmohls wird au e sogenannte Retainer hinder d'Zähn kläbt, um Ruckschdellige z'vermiede.
Au d'Verwaldig isch e umfangriiches Gebiet. Nit numme d'Organisation vo der Praxis als solches (Personal, Öffnigszidde, Warebschdellig, Umsetzig und Ihaldig vo Vorschrifde un Gsetz, Stürerklärige, Buechhaldig, Öffentlichkeitsarbed) mache de Zahnmediziner s'Läbe schwer, nei, au die Abrächnig vo de erbrochde Leischdige isch in der Zahnheilchund kompliziert. So git es für die Kasseversicherde d´BEMA un für d Privatversicherde d´GOZ. Beidi hän unterschiedlichi Leischdigsziffere un was bi der GOZ abrächnigstechnisch möglich isch, isch bi de BEMA verbodde. Die rächdliche Vorgabe sin inzwuesche so schdreng, dass me bi de Behandligskokumentation sich kei Fehler erlaube cha. Un au die polidisch gwolldi Büdschedierig isch e „Beschniedig vo Behandlige“ uf em Rucke der Patiente. Zuedäm mien sich di Zahnärzt au mit der BEL II / BEB usenandersetze, des isch die kasse- und privaträchtlichi Abrächnig vo de Zahntechniker. Denn in jeder Zahnartpraxis werde au zahntechnischi Arbede erbrocht, un sei es nur, e Modell uszgiese. Somit entschdoht e unweigerliche Kondakt zu gsetzliche un au privade Chrankekasse im Bezug uf Afroge, Genehmigunge oder au Abrächnige. D`Abrächnig der gsetzlich Versicherde lauft zwar gröschdedeils über d´Kassezahnärztliche Vereinigung, wo e Körperschaft vum öffendliche Rächt isch, jedoch het des Feschdchoschdezueschusssyschdem die Lag so wid verkompliziert, dass beschdimmti Arde vo Zahnersatz direkt mit em Patient abgrechnet werde mien.
Leda (Mond)
D' Leda (Jupiter XIII) isch dr chleinscht scho vorem Isatz vu dr Voyager-Sonde bekannt Mond vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Leda isch am 14. September 1974 vum Astronom Charles Kowal uf photographische Platte entdeckt worre, wo drei Däg vorcher am Observatorium uf em Mount Palomar beliechtet worre sin. As offiziells Datum vu dr Entdeckig wird doher dr 11. September 1974 agä.
Daift worre isch dr Mond uf d'Leda, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.
Bahndate
D'Leda umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.165.000 km in guet 240 Däg un 12 Stund. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,15 uf un isch mit 27,457° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si dr Himalia-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Himalia, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Leda besitzt e middlere Durmesser vu numme guet 20 km. Ihri Dichti wär mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Indizie zuetreffe, dass si iberwiged us silikatischem Gstei ufbaut isch. Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 19,5m.
Schloss Bonndorf
S Bõõdorfer Schloss isch è Schloss i dè Stadt Bõõdorf im Landchrais Waldshuèt.
D Aafäng
A dè Stell vom hütigè Schlossbau isch vomuètlich Èndi vom 13. Johrhundert èn Vorgängerbau, è »Säßhuus«, gschtandè, nõchdèm sich dèvor schu è Burg uff èm Lindèbuck befundè hèt. S »Säßhuus« isch vomuètlich im Bsitz vo dè Hèrrè vo Wolfurt z Vorarlbärg (wo irè Stammschloss Wolfurt no stòt), wo durch èn Chämmibrand abgfacklèt isch.
Neu- un Umbau
Durch dè Peter vo Mörsbärg († öppè 1594) un sin Sohn Joachim Chrischtoph vo Mörsbärg isch s hütige Schloss vomuètlich znägscht als Wasserschloss im Styl vo dè Renaissance baut worrè. D Bauköschtè vom Bau, wo 1592 bis 1595 baut worrè isch, sin so hoch gsi, dass sich dè Joachim vo Mörsbärg 1613 zum Vokauf zwungè gsää hèt. S Gschlècht vo Mörsbärg stammt vo dè Linniè Morimont ab. 1686 isch dè Ulrich vo Mörsbärg dè letscht vo sim Stamm gsi. Käufer vo dè Hèrrschaft Bõõdorf isch für 150.000 Guldè dè Abt Martin I. für s Kloschter St. Bläsy gsi.
Abt Blasius III. hèt vo 1723 bis 1727 s Aawesè zuè nèm barockè Landschloss umbauè hèt lõ un zwei Türm, è Portal un è Freischtègè draa hèrrè bauè lõ. Unter m Abt Martin Gerbert isch dè Saal im Obbergschoss mit Stuckaturè uusgschtattet worrè. Im Interieur befindet sich Stuck vom Fryburger Stuckateur Franz Joseph Vogel mit Rankè un Bandelwärch, und im Empfangsaal im zweitè Obbergschoss Deckèfreskè vo Franz Josef Spiègler mit èm ikonologischè Programm, wo uff d Salpeterer-Unruè hywyst.
Beschriibung
Dè Bau hèt drei Stockwärch un nüü Achsè, d Hauptfront isch gu Nordè uusgrichtet. Diè kräftigi Fassadèmõlerei umfasst dè Gibel, Pilaschter, Muschlewärch, Rankè, Rollwärch un Volutè. D Kupferdächer vo dè Dürm dräget bizarr gformti welschi Huubè mit Spitzè. Am Walmdach sin Drachè us Kupferblèch als Wasserschpeier aabrocht. D Rüüm im Èrdgschoß hèn è Chrützgròòtgwölbe. S barogge Portal wörd krönt durch s Wappè vom Abt Blasisus III. Bender.
Zum Schloss ghört è chlyni Schlosskapèllè, d St. Nikolauskapèllè. Si isch 1727 us Buntsandschtei baut un spôter i dè Stadtgartè umgsetzt worrè, woby diè dõdrin befindlichè Spygler-Freskè kabutt gangè.
Hütigi Nutzung
Nõch èrè umfassendè Renovyrung diènt s Schloss hüt als Voaaschtaltungsort für Konzärt, Lesungè un Uusschtellungè sowiè für è Narrèmuseum, au Narrèschtubbè dauft. Voaaschtalter isch dè Fördervorein Kulturzèntrum Schloss Bõõdorf. Diè ebbèfalls im Schloss Bonndorf stationyrte Stadtbibliothek bǜètet öppè 18.000 Mediè für s Uusleiè aa.
D Uusschtellung Christo un Jeanne-Claude - Prints and Litographs im Johr 1995, wo „uff Aaregung vom Bundesdaagsabgordnetè Werner Dörflinger un durch d Initiativè vom Kulturamtsleiter Jürgen Glocker zschtand cho isch,“ hèn bis Èndi Septembèr 1995 mee als 10.000 Lüt bsuècht. „D Bõõdorfer Schau, wo vom art-magazin i d Lischtè vo dè wältwit wichtigschtè Uusschtellungen vom Johr 1995 uffgnõ worrè isch“ un zuè dèrrè dè Minischterbräsidènt Erwin Teufel d Schirmhèrrschaft übbernõ hèt un d Eröffnung zämmè mit èm Landrõt Bernhard Wütz vorgnõ hèt, hèt dè Landrõt als „èrschtklassigè Kultur-Coup“ bezeichnèt. Am 4. Septembèr 1995 sin d Künschtler uff Yladung vum Landchrais persönlich gu Bõõdorf cho un hèn èn Vordraag i dè übberfülltè Bõõdorfer Stadthallè mit öppè 1000 Bsuècher ghaaltè.
Rittershoffen
Ritterschoffe (frz. Rittershoffen, dt. Rittershoffen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ritterschoffe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1227 àls Rottershoven.
Verwàltung
vun Ritterschoffe ìsch. Ritterschoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ritterschoffe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
William Wordsworth
Siis Meisterwärk isch s früehje autobiografische Gedicht The Prelude (Präludium). Wie anderi Romantiker (z. B. dr Friedrich Schiller) au isch er vo de politische Ereignis stark beiflusst worde. Im Napoleon het er d Verkörperig vo dr Tyrannei gseh, und er het es Gedicht, Thought of a Briton on the Subjugation of Switzerland (Gedanke vom ene Brit über d Underwärfig vo dr Schwiiz) gschriibe, wo vom Ufstand vo de Schwiizer Föderaliste im Stäcklichrieg gege d Regierig vo dr Helvetische Republik, ere Dochderrepublik vo dr revolutionäre Erste Französische Republik, beiiflusst worden isch.
Surses
Surses chan folgendes bedüte:
Hurden
Hurde isch ais vo de füf Dörfer, wo zu dr Schwyzer Gmeind Fryebach ghört. Dr 1,31 km² grossi Ortsteil mit Nobelville und Gourmet-Reschtaurants liit uf ere Halbinsle im Zürisee am Seedamm zwüsched Pfäffike SZ und Rapperschwiil SG und isch eng mit dr Gschicht vom Seedamm verbunde.
Entschtehig
Die wiit in Zürisee useragendi Landzunge hät ihre Urschprung inere Deponii vomene würmziitliche Rückzugschtadium vom Linthgletscher. De Rückzug hät e Moräne hinderlaa, wo de Zürisee in zwei Teil trännt, de Obersee und de eigentlichi Zürisee. An dere Seeengi isch mit dr Ziit mit liechte zuesätzliche Uufschüttige und em Bau vonere Brugg dr Seedamm vo Rapperswil entschtande.
Gschicht
Scho zu Römerziite isch Hurde als Umschlagplatz benutzt worde. Im 9. Jahrhundert isch über d Seeengi en Fährbetriib vo Kemprate uf Hurde iigrichtet worde und hät dank em Iisetze vo de Pilgerschtröm us Süddüütschland zum Choschter Einsidle viil Verchehr bracht. Zum erschte Mal isch dr Name "de Hurde" im Jahr 1217 für d Halbinsle uuftaucht und hät dee überchoo, wege de viile Fischfalle us gflochtene Werch, de Hürde oder Hurde, wo deet vo de Iiheimische uufgschtellt worde sind.
Zwüsched 1358 und 1360 hät de Herzog Rudolf IV. vo Habsburg e 1850 Schritt langi Holzbrugg erbaut, wo d Schtadt Rapperschwiil mit dr Halbinsle Hurde verbunde hät. Ab dänn sind di Iiheimische und Pilger nümme uf de Fährbetriib aagwise gsii, sondern händ mit Charre und Viih jederziit uf di anderi Siite vom See glange chönne. Für de Underhalt vo dr Brugg hät mer aber en Wegzoll müesse entrichte.
Um s Jahr 1430 ume hät e Holzbrugg zuedem vo Hurde zur Insle Ufenau übere gfüehrt, wo als "Chileweg i d Uffnow" bezeichnet worde isch. Aafang vom 15. Jahrhundert isch s Dorf Hurde zu Schwyz choo und isch 1443 mitsamt dr Brugg zur Ufenau vo de öschterriichische Rapperschwiiler in Brand gsetzt worde. Als Folg vom Zweite Villmergerchrieg isch Hurde a Züri, Bern und Glarus gfalle und dr Landvogt vo Wädischwiil isch mit dr Amtsfüehrig vo Hurde betraut worde.
Im Jahr 1798 isch Hurde dänn politisch zum Dischtrikt Rapperschwiil im Kanton Linth choo und im Jahr 1803 zum neugschaffene Pfäffike SZ. Während de Revolutionswirre isch dr hölzerni Schteg uf Rapperschwiil mehrmals zerschtört und immer wider uufbaut worde.
Im Jahr 1875 isch dr Bau vom ene feschte Seedamm mit Schtraass und Schine vo dr Zürisee-Gotthard-Bahngsellschaft erfolgt, wo drei Jahr schpäter em Verchehr übergee worde isch. D Landzunge Hurde isch ab 1930 als gern gsehens Bauland für Wucheendhüüser gnutzt worde, und ab 1950 sind au feschti Eifamiliehüüser errichtet worde.