cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dieter Thomas Heck
Chindhait un Juged
Dr Heck isch z Flensburg uf d Wält chuu, wu syni Eltere im Mürwik in dr Tirpitzstroß 109 gwohnt hän. Em Heck sy Vater Nils Heckscher isch e usseeelige Suhn vum Carl Gustav zu Ysenburg und Büdingen (1875–1941) gsii. Wu dr Heck e baar Wuche alt gsii isch, sin syni Eltere mit em uf Hamburg zoge, wu sy Vater aane versetzet woren isch- Wäge däm isch dr Dieter Thomas Heck in dr Hansestadt ufgwachse.
Im Alter vu fimf Johr isch er bi me Bumbeaagriff z Hamburg znaacht unter ere Chällerstääge verschittet wore. Wäge dä Trauma het er aafange gackere, dur e Gsangsuusbildig het er des wider chenne ablege. Noch em Abschluss vu dr Mittelschuel un ere tächnische Oberschuel het er ni dr Hamburger Borgward-Generalverdrättig e Lehr zum Tächnische Chaufmann gmacht un het dert derno ne Zytlang as Autoverchaufer gschafft.
Aafäng vu dr Showkarriere
Unter em Namen „Dieter Heckscher“ isch er anne 1959 in dr Talentshow toi, toi, toi vum Peter Frankenfeld as Sänger mit em Peter-Alexander-Titel Ein bisschen mehr in dr Harburger Friedrich-Ebert-Halle ufdrätte un het 1961 in dr Vorentschaidig vum Grand Prix Eurovision de la Chanson gsunge. Fir 400 DM Monetsghalt isch er zue me Platteverlag gwächslet. Bi me Bsuech vum Sidweschtfunk z Bade-Bade am 26. Novämber 1963 het en dr Herbert Falk, dr Abdailigslaiter Rundfunk bäte, gly im Studio as fiktive Gascht e Interview z gee, wel dr aigetli Gascht uusgfalle sei. Dr Moderator het eso uugschickt Froge gstellt, ass dr Heck s Gspräch sälber in d Hand gnuu het un derno vum Falk e aigeni Radiosändig aabote kriegt het. Ab do isch dr Heck all Samschtig fir 90 Minuten uf Sändig gange.
Radio Luxemburg
Im Friejohr 1964 het dr Camillo Felgen mit dr Bitt um e Urlaubsverdrättoig em Sidweschtfunk aagruefe. Dr Heck het des ibernuu un het derno vum Februar 1965 bis zum Septämber 1966 bi Radio Luxemburg gschafft. Dert isch s gängig gsii, ass si alli bim Vorname ghaiße hän. Wel s aber scho ne Charly un e Dieter gee jhet, isch dr Heck uf d Idee chuu, fir si en nei Name sueche z loo. Doderzue het d Jugedzytschrift Bravo en Ufruef unter dr Iberschrift „Diskjockey ohne Namen“ aagfange. D Läser hän dr Name Thomas am beschte gfunde un eso isch dr Name Dieter Thomas Heck entstande. Bi Radio Luxemburg het er mit em Frank Elstner zäme gschafft, wu bis an sy Lääbesänd e Kamrad vun em bliben isch.
Europawelle Saar
D Zyt bi RTL isch waidli ume gsii, wel s dr Moderatore verbote gsii isch, aigeni Blatte z spiile, un au aigeni Wärbverdreg z haa. Är het derno en Engaschmänt bi dr Europawelle Saar vum Saarländische Rundfunk ghaa. Dr Heck het dert dr dytsch Schlager forcierte, e Segmänt, wu di maischte Moderatore nit gärn ghaa hän. Sy Sändig Die deutsche Schlagerparade isch rächt erfolgrych wore, s sin e baar Schallblatte mit Schlager un syne Moderation uusechuu. Zäme mit sym Schef het d Heck 1967 di Guldi Europa erfunde, e Bryys, wu di dytsche Sänger gwirdigt het.
ZDF
Dr Truck Branss, dr Rundfunk- un Färnsehregisseur vum Saarländische Rundfunk, het die Musik, wu Die deutsche Schlagerparade gspiilt het, nit gärn ghaa. Di zwoo Millione Zuehere hän aber Yydruck uf en gmacht. Wäge däm het er em Heck e Färnsehsändig aabote. Die zwee hän e Kunzäpt gmacht un hän s em Saarländische Rundfunk gschickt. Dää het an däre Färnsehsändig kai Inträssi ghaa, derwylscht dr ZDF-Unterhaltigsschef het aber zuegsait. Dodruf het dr Heck vu 1969 bis 1984 insgsamt 183 Mol (ohni Sunderuusgabe) d ZDF-Hitparade bresäntiert. No Kritik am Aafang dur d Medie het si d ZDF-Hitparade schnäll as aini vu dr wichtigschte Musiksändige vu dr 1970er- un 1980er-Johr etabliert.
Fir s ZDF het dr Heck au 4 gegen 4 (1971–1973), Die Pyramide (1979–1994), Schwarz auf Weiß, Ihr Einsatz bitte – Made in Germany (1987–1988), s Wunschkunzärt Musik liegt in der Luft (1991–1998), Das ist ihr Leben (1994–1996), Das große Los (1996–2000), Showpalast (1999–2000), Das Sommer-Hitfestival (1999–2007, ab 2002 Das ZDF-Sommerhitfestival), Das Silvester-Hitfestival (ai Mol 2001), Melodien für Millionen (1985–2007) un d Gala fir di Dytsch Chräbshilf moderiert.
Im Zug vu dr Brogrammreform het s ZDF aagchindet, em Heck syni Unterhaltigs- un Benefiz-Sändige (Das Sommerhitfestival, Melodien für Millionen) yyzstelle. Dr Verdrag mit Heck, wu Ändi 2007 uusglofe isch, isch nit verlengeret wore. Am 18. Novämber 2007 het dr Moderator no 38 Johr un 11 Monet sy Ruggdritt vu dr Bihni verchindet un si vu sym Publikum verabschidet.
Am 19. Dezämber 2007 het en s ZDF mit ere Iberraschigsshow unter em Motto „Danke, Dieter Thomas Heck!“ zue sym 70. Geburtsdag gehrt, moderiert live vu Berlin vum Johannes B. Kerner. Do sin vyl Chinschtler derby gsii, wu au scho bim Hecki in dr ZDF-Hitparade ufdrätte gsii sin, unter anderem dr Costa Cordalis, dr Bernd Clüver, dr Udo Jürgens, d Paola un dr Rolf Zuckowski.
Sunschtigi Aktivitete
Dr Heck isch Moderator vu Hundert,6 gsii, aim vu dr erschte beede private Radiosänder z Berlin. Bi SWF1 het er vu 1982 bis 1989 d Sändige Gute Laune aus Südwest un Vom Telefon zum Mikrofon, bim Bayerische Rundfunk 13 Johr lang d Sändig Fröhliches Wochenende moderiert.
Anne 1970 het dr Heck dr Showmaster im Färnsehspiil Das Millionenspiel gspiilt. As Schauspiiler het er Gaschrolle in verschidene Färnseeserie un Film ghaa, z. B. Tatort, Die Rosenheim-Cops oder Praxis Bülowbogen.
Dr Bryys Goldene Stimmgabel, wu vu 1981 bis 2007 vergee woren isch, isch vu ihm initiiert wore. Är isch dr erscht Schirmherr vum Aktions- un Mahndag „Tag des Deutschen Schlagers“ (2009) gsii.
Dr Heck isch Aahänger vu dr CDU gsii un isch au vylmol bi Wahlveraastaltige ufdrätte.
Är het si au fir dr Dierschutz engaschiert un isch Mirtglid im Verein Deutsche Sprache.
Privatlääbe
Vu syre erschte Frau Edda Heckscher († 2000) het si dr Dieter Thomas Heck anne 1974 schaide loo. Us däre Eh stamme zwee Sihn. Anne 1976 het er d er Ragnhild Möller ghyrote. S Baar het e Dochter ghaa. Bis 2009 het er insgsamt 23 Jahre lang uf Schloss Aubach z Lauf z Bade-Wirttebärg gläbt. Derno het er syni Wohnsitz z Brunne in dr Schwyz un z Águilas z Spanie ghaa.
Dr Heck het an ere chronische Lungechranket glite. Är isch am 23. Augschte 2018 im Alter vu 80 Johr in eme Berliner Chrankehuus gstorbe.
Tobias Steinhauser
Dr Tobias Steinhauser (* 27. Jänner 1972 z Lindeberg im Allgai) isch e ehmolige dytsche Radrännfahrer. Är isch dr Schwoger vum Jan Ullrich, wu mit em Steinhauser syyre Schweschter Sara ghyrote isch.
Suryavamsha
De Stammvatter vo de Sunedynastii isch de Ikshvaku, de Soo vom Manu Vaivasvat. Sin Groossvatter Vivasvat werd mitem Sunegott Surya gliichgsetzt, werum sini Noochome d Sunedynastii bildet. Die cha i zwee Zwiig tailt were. De älteri Stamm herrscht öber Ayodhya und zu dem ghört de heldehafti Rama. De jüngeri Stamm herrscht öber Mithila.
Nochem buddhistische Gschichtsbuech Mahavamsa stammt au de historisch Buddha vo de Sunedynastii ab.
Homburg TG
Hòòbrg, au Hòòmrg (amtlich Homburg) isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefèld im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Hòòbrg liit uf em Seerugge i de Nächi vom Untersee. Zue de Gmaind ghöred d Ortschafte Homburg, Gündelhart, Hörhausen und Salen-Reutenen. D Gmaindsflechi bstoht us 70 % landwirtschaftlicher Flechi, 24,1 % Wald, 5,6 % Sidligsflechi und 0,2 % sustiger Flechi.
Gschicht
Hòòbrg isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 889 as Hohenperc (1243 Honburch).
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 5,1 % gläge.
Religion
49,9 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 41,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4,9 %, CVP 13,1 %, FDP 6,7 %, GLP 4,3 %, GP 4,5 %, SP 6,5 %, SVP 53,4 %, Sustigi 6,6 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1432 Iiwooner 97,9 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,1 % Französisch 0,2 % Italienisch und 1,8 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Hòòbrg ghöort zum Oschtschwizerisch
Chavornay VD
Chavornay (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Chavornay isch e Stroßedorf am eschtlige Rand vu dr Orbe-Ebeni, uf dr rächte Syte vum Talent. D Gmaiflechi umfasst 66,5 % landwirtschaftligi Flechi, 16,1 % Wald, 13,8 % Sidligsflechi un 3,6 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Chavornay isch zum erschte Mol gnännt wore anne 927 as Cavorniacum (1228 Chavornai).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 23,8 % gläge.
Religion
52,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 2,5 %, FDP 17,2 %, GLP 3,2 %, GP 9,4 %, SP 22,9 %, SVP 27,4 %, Sunschtigi 5,1 %.
Dr Burgermaischter vu Chavornay isch dr Christian Kunze (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2785 Yywohner 88,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,7 % Dytsch, 1,4 % Italienisch un 6,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Communauté de communes du Pays de La Petite-Pierre
D Communauté de communes du Pays de La Petite-Pierre ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 31. Dezember 1992 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 19 Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch La Petite-Pierre gsìì, Präsidant dr Jean Adam. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Communauté de communes du Pays de Hanau zum neie Verbànd Communauté de communes de Hanau-La Petite Pierre füsioniert wore.
Rickenbach SO
Rickebach (amtlich Rickenbach) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Rickebach liit am Jurasüdfuess am Rickebach, eme Siitebach vor Dünnere. D Gmeindsflächi umfasst 31,4 % langwirtschaftlichi Flächi, 52,1 % Waud, 16,1 % Sidligsflächi und 0,4 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Houestei-Ifetau im Norde, Wange im Oschte, Chappel im Süde und Hägedorf im Weschte.
Eblingen
Eibling (lothrìngisch; frànzeesch Éblange, ditsch Eblingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Rickenbach SO
Gschicht
Rickebach isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1288 aus Richenbach.
Eblingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Rickenbach SO
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 10,6 % gläge.
Religion
34 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 44,5 % römisch-katholisch.
Eblingen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Rickenbach SO
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 5,3 %, CVP 15,5 %, EDU 0,3 %, EVP 1,4 %, FDP 19,9 %. GLP 4,7 %, GP 5,0 %, SP 15,8 %, SVP 30,0 %, Suschtigi 2,2 %.
Eblingen
Verwàltung
vun Eibling ìsch. Eibling ghert zem Kommünàlverbànd.
Rickenbach SO
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Dieter Leu (Stand 2012).
Eblingen
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Eibling ghert zem Moselfrankisch.
Rickenbach SO
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 885 Iiwohner 95,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 0,7 % Italienisch und 3,4 % angeri Sproche.
Kehrtunnel
Höhègwinn
Im Gegèsatz zu Dunnel, welli è vorhandenes Hindernis unterirdisch überwindè söllet, hèn Wendedunnel meischt è anderi Fungtion: Bi dè Durchquerig vo gebirgigè Gegèndè ka für alli Vokeersmittel, speziell abber für d Ysèbaan im schwerè Güètervokeer, è Stygig zum Broblem wörrè. Selli ka zwar, falls gnüègend Platz vorhandè isch, durch diè gschickti Aaordnig vo langè Rampè umgangè wörrè, wa zum Byschpill bi dè Baanè i dè USA wit vobreitet isch. Bi bsunders steiler Topografy ohni uusreichendè Blatz für Rampè sin dodègegè Wendedunnel è Option, well doomit diè Streggi künschtlich volängeret un doomit diè Stygig verringeret würrè ka.
Vokeersmittel
S Brobleem von èrè limitiertè Stygig stellt sich bi dè normalè Ysebaan ohni Zaaschtangè (Adhäsionsbaan) in besunderem Maaß, während im Strõßèvokeer uffgrund vo dè hohè Rybig zwischè Reifè un Strõßèbelag hochi Stygigè möglich sin. Glychzitig sin diè minimalè Kurvèradiè von èrè Ysebaa dütlich größer als selli im Strõßèvokeer.
Im Strõßèbau ka diè Überwindig vo Hindernis oft prysgünschtiger durch großi Stygigè un engi Kurvèradiè erreicht wörrè, zum Byschpill in Form vo Spitzkeerè. Dõher sin Keerdunnel im Ysebaavokeer als Mittel zu dè Überwindig vo Hindernis zwar wichtiger als im Strõßèbau, trotzdèm sin au im Strõßèbau Keerdunnel immer widder aaztrèffè.
Ysèbaabau
Übber èn klassischè Keerdunnel vofüègt z Dütschland d Sauschwänzlebaan mit èm Keerdunnel im Wyler. Dè Dunnel isch 1205 m lang, un diènt uusschlièsslich èm Hohègwinn.
Vily Keerdunnel händ d Gottertbaan und d Albulabaan i dr Schwiiz.
Uff èm Balkaan vofüègt d Rhodopèbaan z Bulgariè übber meerèri Keerdunnel.
È Übbersicht biètet d internationali Lischtè vo Ysebaakeerdunnel.
Strōßèbau
Èn klassischè Keerdunnel mit èm Winkel vo 180° bildet dè Keerdunnel vp dè Kraftwärksstrōß vom öschterrychischè Kühtai zum Finschterdaaler Stausee.
Z Lysebotn, ebbèfalls im Süèdè vo Norwegè befindet sich dè 1103 m langi Wendedunnel Lysetunnelen wellè uss drei krümmtè un zwei langè graadè Abschnitt zämmègsetzt isch. Dè zweiti Kurvèbogè i dè Mitti vom Dunnel isch è Hôrnõdelkurvè. Insgsamt entschtôôt dõdurch è Drèèwinkel vo 360°.
Dè Schranbachdunnel uff dè Strõß vom öschterrychischè Kaprun zum Wasserfallbodè bschtôôt uss meerèrè S-förmigè Kurvè im Innerè vom Bärg.
Schottland
Schottland (änglisch und scots: Scotland, schottisch-gälisch: Alba (IPA: ) isch es Land im Nordweste vo Europa und isch de nördlich Landesteil vom Vereinigte Königrich vo Grossbritannie. Schottland grenzt im Süde a England, suscht isches vom Meer umgäh. Im Weste und im Norde hets no diversi Insle. Insgesammt het Schottland über 790 Insle. D Hauptstadt vo Schottland isch Edinburgh.
Geografi
Schottland isch s nördlichste Drittel vo de gröschte Insle vo Grossbritannie. Schottland wird i drü Teil underteilt, i d Highlands, d Central Lowlands und d Southern Uplands. De höchsti Berg vo Schottland isch de Ben Nevis, wo glichzitig au de gröschti Berg vo Grossbritannie isch.
D Highlands sind ganz im Norde vo Schottland. S Markezeiche vo de Highlands isch die hügelig Landschaft.
Im Weste vo Schottland ligged d Hebride, weli id üssere- und innere Hebride underteilt sind. Im Norde liget d Orkney-Insle und no wiiter usse liget d Shetland-Insle
De gröschti See isch s Loch Lomond, er liit nordwestlich vo Glasgow. Er isch en Teil vom Trossachs Nationalpark, de gröscht und de eltischt Nationalpark in Schottland. De tüfschti See isch s Loch Ness, wo glichzitig au die gröscht Wassermengi bsitzt.
Klima
Schottland het es gmässigts Klima. Dur de Golfstrom wird d Temperatur stark beiflusst. Allgemein isches im Weste wärmer als im Oste. Im Summer isch es öppä 18 °C. Im Winter wirds normalerwis nöd under 0 °C wobie au das a gwüssne Ort chan vorcho. Es schneit erscht ab ere gwüsse Höchi. Es git au Ortschafte wo mer im Winter chan Schiifahre, wobie das nöd grad die populärscht Sportart isch.
Sproch und Dichtig
In Schottland wird vorallem Englisch (mit schottischem Akzänt) und doo und dert (so richtig fascht numme no uf den Orkey- und de Shetlandinsle) Lowland Scots gredet, es git aber au no s Schottisch-Gälische. Gälisch wird eigentlich nur no uf de Hebride gredet.
Dr Robert Burns (1759–1746) het in ere Sproch dichtet, wu viilmol nooch am Dialäkt vum Bezirk Ayrshire gsii isch. Er isch mit sinene Liäder un Gedichter zu Wältruem kumme.
Kultur
D Kultur vo de verschidene drü Teil vo Schottland isch zum Teil unterschiedlich, will sie vo de Nachbere (vorallem England) stark beiflusst wird. I de Highlands isch di typischi schottischi Kultur am stärchschte usprägt. Die bekanntischte Merkmal vo de schottische Kultur sind de Dudelsack, de Kilt, und de Whisky.
Chleidig
De Kilt, oder Schotterock, isch es Chleidigsschtuck für Manne. Früener het er d Clanzueghörigkeit symbolisiert. Jede Clan het sis eigene Muster mit ihrne Farbe gha. Hüt jedoch wirds nüme zur Identifizierig brucht, sondern isch eifach es bequäms, traditionells und beliebts Chleidigsschtuck. De Kilt chunt ursprünglich vo de Kelte.
Musig
De Dudelsack isch ds traditionelle schottische Inschtrument. Pipes and Drums (Dudelsäck und Trummele) sind d Inschtrument för di traditionelli Musig, wo bi villne Aläss gspilt wird. De Dudelsack isch e Sackpfife mit emene Rohr, wo mer d Luft ineblast, und vier Pfiife, wo d Luft wider use chunt. Drü vo dene spiled immer de glichi Ton, di ander wird ähnlich wie en Blockflöte gspilt. De Sack wird unter de Arm klemmt und mit de druf usgüebte Chraft chamer di ustrettendi Luft reguliere und kontroliere.
Altstädter Ring
De Altstädter Ring (, au „Altstädter Märt“) isch de zentrali Märtplatz vo de Prager Altstadt. Er nimmt me als 9000 m² ii.
Schottland
Musig
Es git verschidnigi Bands wo traditionelli Schottemusig mit Rock / Pop vermisched. Es Bispil sind The Real Mckenzies. Sie kombiniered Dudelsack mit Schlagzüg und andere Instrument.
Altstädter Ring
S historische Rathus, d Teynchille, d Hussitechille St. Niklas i de Altstadt, s Palais Kinský, s Huus „Zur Stinerne Glocke“ und anderi sehenswerti Gebäude umgäbet de Platz. Inmitte vom Altstädter Ring staht s Dänkmal für de Jan Hus. I de Chäller vo de Hüser, wo dä Platz umgäbe, sind romanische und gotische Grundmure z finde. Dadruf stönd Renaissance-, Barock- und Rokokohüser.
Schottland
Whisky
Es git diversi Arte vo Whisky. Zum eine giz de Single Malt wo en Whisky bezeichnäd wo nur us Gerschtemalz bestaht und i einere Deschtillerie hergstellt worde isch, aber vo mehrere Fässer zämägläärt chunnt. Wänns nur vo eim Fass wär, wärs än Single Cask. Wiiter giz dä Single Grain Whisky, wo us allne mögliche Getreidesorte beschtaht und ebefalls us einere Deschtillerie chunt. Än Blend isch ä Mischig zwüsched Single Malts und Grains us diverse Deschtillerie, wo aber mindischtens 51% Single Malts beinhalte muess. En Blend cha Whiskys us bis zu 40 verschiedene Deschtillerie beinhalte Grundsätzlich muess än Whisky mindeschtens drü Jahr imene bruuchte Eichefass glagered wärde. Wänn es Alter ufde Fläsche agäh isch, heisst das, dass de jüngschti für die Fläsche bruuchte Whiskys mindeschtens so lang, chönnt aber au länger sii, imene Fass glagered gsi esch.
Altstädter Ring
Am 21. Juni 1621 sind am Altstädter Ring insgesamt 27 Teilnähmer vom Ständeufstand vo 1618 hiigrichtet worde.
Schottland
Sport
Z Schottland werded zwei Sportarte bsunders viel gspiilt. Erstens Fuessball und zweitens Rugby. In Schottland dominiered zwei Fuessballklüb d Liga. D Celtic Glasgow und d Glasgow Rangers. Di zwei Mannschafte mached au immer de Meisterschaftstitel unter sich us. Zu sportliche Aläss wird als Hymne meistens Flower of Scotland gspielt.
Religion
Fascht d Helfti vo de Schotte ghöred zu de Church of Scotland, de Nationalchile vo Schottland. Si isch en reformierti Chile. 28 % vo de Schotte bekänned sich zu keim Glaube, de Rest sind römisch-katholisch oder anderi Christe. Öppä 2% ghöred amene andere Glaube ah, wie z. B. em Islam oder em Buddhismus.
Monte-Moro-Pass
Dr Saaserbärg, wo hüt allgemein Monte-Moro-Pass heisst, isch e Bärgübergang mid em ene Fuesswäg und Soumpfad zwüschem Saastaal im Kanton Wallis und em Vischpertaal z Itaalie.
Name
Über dr alt Name vo däm Bärgübergang gits i dr Literatur underschidlechi Meinige. Wie lang me dr Name Saaserbärg brucht hed, isch nid klar.
Geografii
D Landesgränze isch uf em Bärg obe. D Passhöchi ligt uf 2'853 Meter über em Meer. Grad näbe dra hed s e chliini Chuppe, wo Monte Moro heisst und nume 130 Meter höcher als dr Pass isch.
S Schwarzbärghorn und dr Schwarzbärggletscher ligge uf dr Weschtsiite vom Pass. Dört isch dr Gletscherwäg uf Zermatt über s Schwarzbärg-Wiisstoor uf.
Dr Bärgwääg uf dr Nordsiite vo Saas-Almagell näb em Mattmark-Stausee verbii und dur d Distelalp zum Pass ufe isch zwar läng, hed aber keini schwäre Stelle zum duregoo. Im ene steile Wägstück isch er schön us grosse Steiplatte gmacht. Uf dr Südsiite goots steil nach Makanaa abe. Dört heds au e Säilbaan.
Département Haut-Rhin
Geografi
S Département ìsch ìm Oste vu Frankriich. Es lìgt am Rhii un gränzt ìm Norde an s Département Bas-Rhin un ìm Oste an der Regierungsbezirk Friburg (Ditschland). Ìm Side gìt's Gränze zu de Schwizer Kanteen Basel-Stadt, Basel-Landschaft, Soledurn un Jura. Der heechst Punkt lìgt uf em Grand Ballon (Grosse Belche) i de Vogeese uf 1424 Meeter ìwer em Meer.
Monte-Moro-Pass
Geografii
I de Wallisär Alpä isch das eine vo de Fuesswäge us em Roonetaal gäge Süüde. Weschtlech dervo schtoot s Monte-Rosa-Massiif mid em Seewjinenhorn und im Oschte s Joderhorn.
Département Haut-Rhin
Geografi
Im Owerèlsass fliesst de Ill us em Sundgau. Näben em Rhii und am Hardtwald isch der Kànàl vum Rhii ìm Elsàss mit Schliaßa und Kràftwark, und vom Rhii uf Mìhlhüse und wyter gege Weschte dur die Burgundische Pforte goot der Rhy-Roone-Kanal.
Monte-Moro-Pass
Geografii
Dr Wääg übere Saaserbärg hed sid em Middelalter als gäbige Zuegang is Vischpertaal gulte, und so si viili Walser dört dure zoge, zum äne dra d Dörfer z gründe, wo me i deilne no hüt alemannischi Walserdialäkte redt.
Département Haut-Rhin
Gschìcht
S Èlsass hat ìwer 1000 Johr zum Heilige Reemische Riich gheert, bis es sìch d Franzose ìm sìwezähnte Johrhundert nooch un nooch under der Nagel grìsse hän. S Département Haut-Rhin ìsch am 4. Mèrz 1790 nooch der Franzeesche Révolution grìndet wore. Vu dèrt aa hän oi d Arrondissements Kolmer, Altkìrech un Ammerschwihr derzüe gheert. Noochdäm sälle Bézirk verschwunde sìn, ìsch s Département ìn die 31 Kanteen iideilt wore, wuu hìte noch éxistiere. 1798 hat sìch d Stadt Mìhlhüse aagschlosse, 1800 oi Mont-Terrible. Ìn sällem Johr hat oi e Underdeilig ìn fìmf Bézirk stattgfunde, nämlig ìn Kolmer, Altkìrech, Bèffert, Dälschbärg un Pruntrut.
1814 hat sìch Mont-Terrible wìder abdrännt un ìsch nach em Wiener Kongress züe der Schwiz kumme.
Monte-Moro-Pass
Geografii
Im Süde vom Schwarzbärghorn ligt der Gletscherübergang vom Neue Wiistoor, wo der Fuesswäg vo Zermatt über e Findelegletscher nach Makanaa durechunnt. Über s alte Wiisstoor no chly mee im Süde cha me nümme goo, wil dr Castelfrancogletscher oberhalb vo Makanaa so starch gschmolze isch.
Département Haut-Rhin
Gschìcht
Ìm Johr 1871 ìsch's nooch em Ditsch-Franzeesche Krieg uf Aaordnung vum Frììde vu Frankfurt zruckgholt wore un hat vu dèrt'aa Bézirk Owerèlsass gheiße; sit 1918 ìsch's wìder franzeesch, mìt eme kurze Underbruch ìm Zweite Wältkrieg.
Wappe
S Wappe wìrd vu me goldige Balke ìn zwei Deiler deilt un enthaltet sèchs Krone, drèi dervuu ìwer em Balke un d drèi andere umkehrt drunder. S Wappe kunnt vu sällem vu der Graafschaft Haute-Alsace, wu 1130 ìn der Bsìtz vu der Habsburger kumme ìsch. D Krone symbolisiere der Habsburger ìhr Sträwe noch Macht un zum Keenig. Si wäre sit em Johr 1418 verwändet. S Wappe gìt's sit em 5. Mai 1948.
Wìrtschaft
Di wìrtschaftlige Zändre vum Département sìn Mìhlhüse, wu als wìrtschaftlige Häuptstadt vu Haut-Rhin bezeichnet wìrd, un Kolmer, wu der Sìtz vu der Verwaltung, also vu der Präfèktur un vum Géneralroot (Conseil général) ìsch.
Oi s Drèièck Mìhlhüse-Gäwiller-Thann ìsch e wìrtschaftlig wìchtige Region, wììl vor allem ìn der Norde vu der Agglomération invèstiert wìrd. Ìhr Iizuugsgebiet wachst oi ìmmer witter un schließt mìtlerwile oi Schlèttstadt ii, wuu sìch frieier wìrtschaftlig eher Kolmer züegwändet hat, sìch jètz awer Schlèttstadt züewändet.
Verwàltung
S Département Owerelsàss ésch in sechs Arrondissements mét énsgsàmt 31 Kanton ufgedäilt
Amtssprooch un Dialäkt
Amtssprooch ìsch Franzeesch, allerdìngs sìn (wie ìm ganze Elsass) ìn vile Ort d Aaschrìfte un d Schìlder zweisproochig, nämlig uf Franzeesch un Èlsässisch. Der Dialäkt gheert zum Nììderalemannische, bis uf der üsserscht Side, wuu s Elsässisch zum Hoochalemannisch gheert. Der Schribig wìrd bi zweisproochige Schìlder geegenìwer der Hoochditsche an vile Ort der Voorzuug gää.
Brackenheim
Braggene (amtlich Brackenheim) ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Braggene leit an dr Zaber em Zabergäu. D Nochbergmoede vo Braggene send Cleebronn, Güglingen, Eppingen, Schwaigern, Nordheim, Lauffen am Neckar, Kirchheim am Neckar ond Bönnigheim.
Vo dr Gmarkong send 67,3 % Landwirtschaftsfleche, 12,3 % Wald, 19,1 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Braggene gheret d Stadtdoel Botenheim, Brackenheim, Dürrenzimmern, Haberschlacht, Hausen an der Zaber, Meimsheim, Neipperg ond Stockheim.
Gschicht
Em 12. Johrhoindert wird zom erschte Mol a Zeisolf vo Brackenheim gnennt, dr Ort selber em Johr 1246. Meimsheim ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 788 em Lorscher Codex, Botenheim ond Frauenzimmern 793/94.
Verwaltong
Braggene hot mit dr Gmoed Cleebronn a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Braggene ischt dr Rolf Kieser.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Braggene ghert zua dr schwäbisch-sidfränkische Ibergangsregion.
23. März
Dr '''23. Merz''' isch dr 82. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 83. in Schaltjohr), dodermit blybe no 283 Däg bis zum Änd vum Johr.
Nganasanische Sprache
D Nganasanisch Sproch isch aini vu dr samojedische Sproche. Die bilde zämme mit dr finno-ugrische Sproche di uralisch Sprochfamilie.
Sproch
Nganasanisch wird vu dr Nganasane in dr Mitti un im Sidweschete vu dr Taimyrhalbinsle z Russland gschwätzt. S ghert wie Nenzisch un Enzisch zue dr Gruppe vu dr nordsamojedische Sproche.
D Sproch isch vum Uusstärbe bedroht. Noch ere Zellig vu anne 1989 hän 1.063 Mänsche Nganasanisch as Muetersproch gschwätzt. D Zahl vu dr Nganasanen goht noch dr letschte Bevelkerigszellig vu 2002 zue weniger wie 900. Dodervu haiße 83 % vu dr Befrogte Nganasanisch as ihri Muetersproch.
S phonetisch System umfasst acht Vokal, zwai Diphthongoid un rund zwanzg Konsonante. Karaktersitisch sin d Palatalisierig un e Stufewächsel. D Sproch wyst arg vil Ähnligkaite mit em Selkupisch un em Jukagirischen uf.
Orthografi
Fir s Nganasanisch git s kai Schriftsproch. Nganasanisch ghert zue dr wenige lokale Sproche vu dr Sowjetunion, wu in dr 1930er Johr kai Alphabet iberchuu hän. Aafangs 1990er Johr het s Versuech gee vun ere Verschriftig mit kyrillische Buechstabe, wu aber in dr Praxis nit brucht wird.
Dialekt
Naganasanisch wird in zwee Dialäkt unterdailt:
Estnische Sprache
Verbreitig
Estnisch isch d Amtssproch vo Estland und wird dört vo 950'000 Lüt als Müetersproch gschwätzt. Witeri (rund 200'000) Sprächer läbe vor allem z Russland, Kanada, Schwede, Finnland und Australie. Z Estland schwätze 25 Brozänt vo de Ywohner Russisch als Müetersproch; sälli läbe vor allem im Nordoste vom Land und in de Hauptstadt Tallinn. Usserdëm git's Minderheite, wo Wißrussisch, Finnisch und Ukrainisch als Müetersproch hän.
Klassifikation
Estnisch ghört zum Ostseefinnische Zwyg vo de finno-ugrische Sproche, isch also e uralischi Sproch. Am nöchste verwandt isch's mit em Finnische; Finne und Este chönne sich normalerwis verstoh. Witer entfärnt isch d Verwandtschaft zum Ungarische, wo hauptsächlig e grammatikalischi (z. B. Verwändig vo vyle Kasus) und weniger e lexikalischi Verwandtschaft isch, sodass öbber vo Estland Ungarisch nit verstoht bzw. anderschtumme.
Yflüss vo andere Sproche uff s Estnisch
Näbe baltische und slawische Sproche slawische wyst s Estnisch zimlig usbrägti dütschi Yflüss uff: Estnisch wird als zu 25 Brozänt dütsch  bschrybe. Di dütsche Lehnwörter werre vier verschydene "Epoche" züegschrybe:
D Mehrheit vo de dütsche Lähnwörter chunnt uss em 13. Johrhundert.
Mänki dütschi Lähnwörter cha mer nit gly als sonigi erkänne, wyl si an s Estnisch abasst worre sin. S wird zum Bispyl vor allem in de ältere Lehnwörter ewegglo, wyl s Estnisch in de eigene Wörter kei kännt (in neuere Främdwörter wird's degege mit me <š> gschrybe). Bispyl für de sch-Entfall sin naps, tund, pekk, loss, lips (Schnaps, Stund, Späck, Schloss, Schlips. Au s k am Wortafang wird ewegglo (nopf = Chnopf (dt. Knopf)). Bsunders vyli Lähnwörter bezeichne Wärkzüg, Chleider und Obschtsorte (Hammer, Sägi, Chirsi, Birne, Chleid, Mütze).
Gschicht
S estisch Volk läbt scho sit dausende Johr im hüttige Estland. Sällewäg git's di beide Dialäkt (Nord- und Süddialäkt) scho lang. De Name "Estnisch" (Eesti) isch durch skandinavischi Völker brägt worre; im Johr 98 n. Chr. wird er vom Tacitus als "Aestii" erwähnt. Im 13. Johrhundert hät de dütsch Orde Estland erobert und sini Ritter hän dört (näbe de Yheimische) e neui Bevölcherigsgruppe bildet. Uss säller Zit chömme di vyle (Nider-)Dütsche Lehnwörter.
Di erschti schriftligi Überlieferig chunnt uss em Johr 1220. S erscht Büech uff Estnisch isch im Johr 1535 druckt worre; do sich d Reformation z Estland ab 1523 zimlig schnäll verbreitet hät, enthaltet's brotestantische Inhalt. Di erschti Zitschrift (Lühike Õpetus) isch im Mai 1766 usege worre; d Uswahl und Azahl Usgabe vo Zitige und Zitschrifte hän sin schnäll gstyge, wyl de Adeil vo Lüt, wo läse und schrybe hän chönne, mit 70-80 Brozänt (um 1850) zimlig hoch gsi isch.
Dialäkt
Estnisch underscheidet zwei Hauptdialäkt, wo sich stark underscheide: de Norddialäkt und de Süddialäkt. Je noch Klassifikation chunnt zu denne beide no e dritte dezüe, de Nordostküstedialäkt. De Norddialäkt wird z Tallinn und i me Großdeil vo Estland gschwätzt, de Süddialäkt südlig vo de Stadt Tartu und de Nordostküstedialäkt de Küste entlang vom Gebiet östlig vo Tallinn bis uff Narva. D Standardsproch basiert uff em Norddialäkt. Mänki devo sin am Ussterbe, wyl si z wenig Sprächer hän.
De Underschyd zwüschem Nord- und em Ostdialäkt isch öbbe so groß wie dä zwüsche Spanisch und Portugysisch.
Vokal
Amerkige:
Konsonante
Amerkige:
Auenstein AG
Gaueschtäi (schriftdütsch: Auenstein) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg vom Kanton Aargau.
Geographi
De Gmeindsbann het e Flächi vo 568 Hektare, dodevo sind 263 Hektare Wald und 100 Hektare sind überbaut. Di höchschti Stell vo de Gmeind isch uf de Kreete vo de Gisliflue mit, di tüfschti a de Aare unde mit
Mä chunt vo Wildegg uus über en alti Aarebrugg bim Ortsteil Au uf Gaueschtäi, und vo Robischwil häär goot au e Brugg über d Aare und dr Kanaal vom Chraftwäärch Robischwil-Gaueschtäi. Vom Doorff uus het’s schmaali Verbindigsstroosse dr Aare noo obsi uf Büberschtäi und übere Hoger uf Välten übere. E nöie chlyne Fuessstääg isch bim Schloss Gaueschtäi über d Aare.
Gschicht
S Dorf isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1212 ufgschribe. Do heisst d Ortschaft Gowenstein. Vermuetlech chunt de Name vo de Burg Gaueschtäi, wo öppe um 1200 ufemene Felse am Rand vo de Auelandschaft vo de Aare baut worden isch. Am Aafang vom 14. Johrhundert isch d Burg in Bsitz vo de Herre vo Rynech choo und im 1389 isch si abebrönnt, wo d Bärner si aazündt hei.
Uf em Gmeindgebiet het d Zimäntfabrigg z Wildegg grossi Schteibrüüch us dr vordere Jurachetti usegsprängt, zum Chalch und Mergel abzboue. Jetz wärde die wider mit anderem Material uufgfüllt.
Chandravamsha
D Stammuetter vo de Moodynastii isch d Ida oder Ila, d Töcher vom Urmentsch Manu Vivasvata. Si het de Budha (de Planet Merkur) ghüüroote, wo e Soo vom Moogott Chandra isch. D Moodynastii tailt sich i meriri Zwiig, so i d Yadavas, wo de Krishna dezueghört und i d Pauravas, wo sich spööter i di verfindete Sippe vo de Pandava und de Kaurava tailt. Au d König vo Varanasi stamet vo de Moodynastii ab.
Glattburg (Oberbüren)
D Glattburg o Schenke-Glattburg gnennt, zom Onderschaide vo de Giele Glattburg bi Niderglatt, isch e mittelaalterlichi Burg gsii. De Platz isch scho i de Bronzezitt biwonnt woore und zwoo röömischi Münze zaiget, as i de Röömerzitt do ebefalls Lütt gsii sinn. Hütt stoot do s Frauechlooster Sant Gallebeerg, wo zom Benediktiiner-Oorde ghöört. D Glattburg ghöört zo de Gmaind Oberbüre im sanggaller Förschteland.
Laag
Östlich vo de Iimündig vo de Glatt i Tuur litt ufere Terrasse öbere öppe 60 Meeter hööche Stailwand am Norduufer vo de Tuur d Glattburg. Uf beede Siite sind chliini aber tüüffi Bachtobel. Dromm isch die Terrasse vo Natuur uus nume vom Noorde her guet zuegängli. Me hett aber, woll im Mittelaalter, do e Grabe aaglait.
Gschicht
Ufem Areal vom Chlooster hett mer vo 1970 bis 1974 chlinneri archäologische Grabige döregfüert. Debii sind prähistorischi Keraamik und Chnöche gfunde woore. Di keraamische Scherbe ghööred zo Becher, Schössle, Töpf, wo i di spooti Bronzezitt datiert were chönd, eender i di spööteri Phase, so grob um 1000 v.Chr. Zäme mit de Keraamik hettmer o Chnöche vo Chüe und Soi gfunne, wo vermuetli us de gliiche Zitt stamid. Obwoll s Areal vo de Glattburg nöd systemaatisch erforscht wore isch, chamer ahand vo dene Fünd anee, ass uf de Glattburg e spootbronzezittlichi Sidlig gsii isch.
1963 hett mer e röömischi Münze vom Chaiser Aurelian (270-275) gfunne und 1993 aini vom Chaiser Quintillus, wo nume 17 Tääg lang im September 270 regiert ghaa hett. Möglicherwiis is de Ort wääred de Uurue um 270 vo röömische Soldaate uufgsuecht woore.
E sanggallischi Uurchund usem Joor 788 nennt de Ort Clataburuhc und en anderi usem Joor 876 Glataburc. Binennt isch si nochem Flüssli Glatt. Die Burg hett im Spootmittelaalter a de Schenke vo Landegg ghört. Die hend, nochdem si ane 1353 d Stammburg Landegg im Rindl em Chlooster Maggenau verchauft hend uf de Glattburg gwont. Ane 1492 isch d Glattburg a d Schenke vo Kastel choo, wo denn 1621 vo de Reding vo Biberegg öbernoo woren isch. Die hend si denn 1649 as Chlooster Sanggale verchauft. Ane 1781 isch d Burg zomene Chlooster wore, wo no hütt i Bitriib isch.
Elsa Pletscher
D Elsa Pletscher (* 23. Juni 1908 z Schlaate; † 18. April 1998 z Montagnola) isch e Schwyzer Plaschtikeri, Moleri un Zaichneri gsii.
Lääbe un Wärch
D Elsa Pletscher, au Els gnännt, isch e Dochter gsii vum Jurischt un Bolitiker Heinrich Pletscher un dr Luise, geb. Bluntschli (1884–1972), wu vu Züri gsii isch. D Vorfahre vu irem Vater sin anne 1468 zum erschte Mol im Johrzytrodel vu dr Chilche Schlaate gnännt wore.
D Familie Pletscher het e baar Hundert Johr im «Huus uf em Chirchhof» näb em Dotegarte, s hitig «Huus Graf».
D Pletscher isch z Schafuuse ufgwagse un het no dr Schuel Sanggale Chindergärtneri glehrt.
Anne 1938 het d Els Pletscher d Wynächtsuusstellig vum Chunschtverain Schafuuse kuratiert. Des Format het e Ibersicht iber s Chunschtschaffe in dr Region Schafuuse bote.
Derno isch si an dr Chunschtakadeemy z Paris gsii un het in eme Bildhaueratelier z Züri glehrt. Z Floränz isch si uf d Academia della Porta Romana gange. Vu 1960 bis 1985 het d bi Fiesole in dr Toskana gläbt, derno z Montagnola.
Iri Arbete sin z Italie un in dr Schwyz mit Chunschtprys uuszaichnet wore. Zem Byschpel het si 1976 un 1978 dr Georg-Fischer-Prys iberchuu.
Georg Marcus Stein
Dr Georg Marcus Stein (* 21. Oktober 1738 z Heidelsheim; † 25. Jänner 1794 z Durlach) het zue dr wichtige Inschtrumänteböuer un Orgeleböuer vu syte Zyt zellt.
Lääbe
Dr Georg Marcus Stein isch us ere Orgeleböuerfamilie chuu. Är het sy Handwärch bim Vater glehrt, wie au sy Brueder Johann Andreas Stein (1752–1821), wu speter Orgeleböuer im Baltikum woren isch.
Dr Georg Marcus Stein isch derno zäme mit sym Kusäng Johann Andreas Stein (1728–1792) zue dr Orgeleböuer Johann Andreas Silbermann un Johann Heinrich Silbermann uf Stroßburi gange un het dert glehrt. Ab 1765 het er bi sym Kusäng Johann Heinrich Stein (1735–1767) z Durlach gschafft un het no däm sym frieje Dod d Wärchstatt ibernuu. Am 8. April 1767 het er d Burgerrächt vu dr Stadt iberchuu. Dr Stein het dr Wirkigskrais vu dr Wärchstatt bis an Oberrhyy un in di linksrhynisch Pfalz uusgwytet un isch privilegierte bade-durlachische Landorgeleböuer wore.
Schwadernau
Schwaadernou (amtlech Schwadernau) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Schwaadernou ligt zwüsch em Nidou-Büre-Kanal un em alte Aarelauf. D Gmeindsflächi bsteit us 74,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 15,3 % Waud, 8,7 % Sidligsflächi u 1,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Stude, Ägerte, Brügg, Orpung, Schüüre, Meieried, Dotzige u Büetige.
Gschicht
Schwaadernou isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1269 aus Swadernouwa. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,8 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 18,2 %, CVP 1,1 %, EVP 8,2 %, FDP 5,4 %. GLP 5,1 %, GP 4,7 %, SP 11,5 %, SVP 41,0 %, Suschtigi 4,8 %.
Gmeindspresidänt vo Schwaadernou isch dr Alexander Bossert (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 669 Ywohner 91,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2,5 % Französisch u 0,6 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Schwaadernou ghört zum Hochalemannisch.
Welt-AIDS-Tag
Dr Wält-AIDS-Dag wird all Johr vu dr UNAIDS, dr AIDS-Organisation vu dr Verainte Natione, organisiert un findet am 1. Dezämber statt.
Gschicht
Dr Wält-AIDS-Dag isch zum erschte Mol 1988 vu dr WHO uusgruefe wore un vu Aafang aa unter e bsunder Motto gstellt, wu si d Aktivitete vu dr AIDS-Organisationen in dr verschidene Länder chenne dra orientiere. Syter anne 1996 wird dr Wält-AIDS-Dag vu dr UNAIDS organisiert.
Brüglinger Ebene
D Brügliger Ebeni isch e Gebiet im Birsegg zwüsche Baasel und Münchestäi, wo as Noocherhooligszone brucht wird. Im 19. Joorhundert het si im Christoph Merian ghöört, wo denn äine vo de grösste brivate Grundbsitzer in dr Schwiz gsi isch.
Allgemäins
Im Jahr 1811 het im Christoph Merian si Vater s Landguet «Brüglige», wo us em Middelalter gstammt het und immer witer usbaut worden isch, kauft. Dr Christoph Merian sälber het s bis in d Middi vom 19. Joorhundert bis uf 311 Hektaare vergröösseret, was für schwizerischi Verhältniss e riisigs Hofguet gsi isch. Sit em Dood vo sinere Witwe Margaretha Merian 1886 ghöört dr Bsitz dr Christoph Merian Stifdig. Wil aber sithäär Land für öffentligi Zwäck abdräte worden isch, het s hüte nume no öbben e Driddel vo dr ehemoolige Flechi. In dr Brügliger Ebeni befinde sich s «Joggeli», dr «Merian Park» (dr Botanisch Garte Brüglige mit em änglische Landschaftspark) und d Stifdig «Im Grüene», wo früener emol «Grün 80» ghäisse het. Uf em Brügligerhoof baut mä biologischs Obst und Gmües aa und es git e groosses Schueligsbrogramm für Chinder. Näbe de Aalaage im Joggeli, wo s Sportblätz, Stadion, Halle und anders het, und deene vo dr Stifdig «Im Grüene» (Restorant) git s zwäi elteri Ströisiidlige «Under-Brüglige», wo die ursprüngligi Brügliger Siidlig us em früeje Middelalter isch, und «Vorder-Brüglige», wo vo 1837 aa entstanden isch und wo dr jüngst historisch Bau stoot, e Schüüre vo 1905/1906, wo sit 1981 s Kutsche- und Schlittemuseum dehäi isch. In dr ehemoolige Wassermüüli vom Brügligerhoof befindet sich d Usstellig über d Gschicht vo dr Müüli und s Hand- und Daagwärk vo de Müllerslüt vo dr Bronsezit bis ins 20. Joorhundert, wo 2002 nöi konzipiert worden isch.
Gschicht
D Brügliger Ebeni isch scho in dr Zit vo dr alemannische Landnaam in dr Spootantike und früeje Middelalter gnutzt worde. Sit dr Middi vom 12. Joorhundert git s dr Dalbe-Dyych mit de bäide Kanääl (1152 erwäänt). Us em Joor 1259 stammt dr ersti Bricht vom Brügliger Wiiler und dr Müüli, wo denn dr Basler Dompropstei ghöört het. D Müüli het no bis öbbe 1600 s Wasser vom ene Sitenarm vo dr Birs gnutzt. Überhaupt lit d Brügliger Niiderterrasse im Schwemmland vo dr undere Birs und isch nid grad gäignet für d Landwirtschaft. Ass Lüt witerhii dört gläbt häi isch vor allem dr Müüli z verdanke und ere Häilkwelle bim Hoof Under-Brüglige, wo no im 18. Joorhundert gnutzt worde isch.
Erst wo mä im 18. Joorhundert aagfange het, d Birsebeni urbaar z mache, häi d Vorussetzige exististiert, für zum d Landwirtschaft uswite. Am Aafang vom 18. Joorhundert het mä e barocks Landschlössli baut (1711) und e barocke franzöösische Zier- und Nutzgarte mit eme Bewässerigskanaal und eme Springbrunne aagläit. 1824 het dr Christoph Merian Brüglige vom Vater as Hochzitsgschänk überchoo und s Ehebaar het dr Bsitz afo usbaue (Villa Merian, Orangerie, Berrischeune). Vo dr Middi 18. Joorhundert aa isch Brüglige zum ene füsiokratische Musterguet im Sinn vo dr ufkläärerische Reformlandwirtschaft worde. Am Aafang vom 19. Joorhundert het sich Brüglige zum Däil in en änglische Garte verwandlet, spööter het mä Under-Brüglige zum Summersitz vo de Merians usbaut und Vorder-Brüglige isch as Landwirtschaftszentrum drzue choo. D Brügliger Meliorazioone häi under em Christoph Merian e Höhepunkt erräicht.
1886 het d Christoph Merian Stifdig Brüglige mit de fümf Pachthööf (Singerhoof, St. Jakob, Ziegelhütte, Under-Brüglige und Vorder-Brüglige übernoo. 1889 isch d Rekonvaleszänzstazioon vom Bürgerspiddaal Baasel in d Villa iizooge und bis 1966 dört bliibe. 1905 isch die erst groossi Schüüre z Vorder-Brüglige aabebrennt und e nöiji Schüüre isch baut worde, wo sit 1980 s Kutsche- und Schlittemuseum din isch. 1925 isch d Müüli stillgläit worde und 41 Joor spööter het mä s Geböid as es Müülimuseum iigrichdet.
Die landwirtschaftligi Nutzig vo Brüglige het im Lauf vom 20. Joorhundert immer mee abgnoo und schliessli ganz ufghöört mit dr nazionaale Gartebau-Usstellig «Grüen 80», wo dr letscht Pachthoof z Under-Brüglige ufgee worden isch (anderi Brügliger Pachthööf si scho zwüsche 1919 bis 1961 ufglööst worde). Scho wo dr Botanisch Garte vo dr Stadt Baasel z Brüglige vo 1969 aa iigrichdet worden isch, het s umfangriichi Nöiaapflanzige und Boodebeweegige (z. B. as Lärmschutz gege d Autibaan) gee. D «Grüen 80» het sich denn über ganz Brüglige usbräitet, het d Gartenaalaage, wo scho vorhande gsi si, iigschlosse, und sälber Ändrige im Terrää gmacht. Do drvo si im Raame vo dr Stifdig «Im Grüene» (vo 1981/1982 aa) vor allem die bäide See und dr sogenannti «Wulkehüügel» im Süüde vo Brüglige übrig bliibe. Dr Usbau vom Botanische Garte z Brüglige isch 1981 fertig worde und dr Garte isch sit denn im Normalbetriib. Wichdigi (kulturelli) Landmarke setze sit 1984 d Kunstwärk, wo vo dr Usstellig «Skulptur im 20. Jahrhundert» bliibe oder nöi aagschafft worde si. 1990 isch s «Hoochblatoo» im Weste nüi gstaltet worde.
Pirmin Zurbriggen
Dr Pirmin Zurbriggen (* 4. Februar 1963 z Saas-Almagell) isch en ehemolige Schwizer Schirennfahrer. Er ghört zu de erfolgriichste Schirennfahrer vo alle Zite und het zu de beste Schwizer Sportler in de 1980er Johr ghört. Dr Zurbrigge het viermol dr Gsamtwältcöp und 40 Wältcöprenne gwunne. Er isch eine vo de Wenige, wo in alle fümf alpine Diszipline Siig gha het. Er isch bi drei Wältmeisterschafte drbii gsi und het nüün Medaille (vier guldigi, vier silbrigi und eini us Bronze), bi Olympische Spiil je ei goldigi Medaille und eini us Bronze. Hüte isch dr Zurbrigge Hotelier und Presidänt vom Walliser Schiverband. Si jüngeri Schwöster Heidi cha ebefalls uf e erfolgriichi Sportkarriere zruggluege.
Gsamt- und Disziplinenwältcöp
Dr Pirmin Zurbrigge het viermol dr Gsamtwältcöp gwunne (1984, 1987, 1988, 1990), drzue chömme zwölf wiiteri Siig in Disziplineklassemänt.
Wältcöpsiig
Alles in Allem het dr Pirmin Zurbrigge 40 Wältcöprenne gwunne (11 Kombinatione, 10 Abfahrte, 10 Super-G, 7 Riiseslaloms, 2 Slaloms). Drzue chömme 26 zweiti Blätz und 17 dritti Blätz. 169 Mol het er sich in Wältcöprenne under de beste Zäh klassiert.
Flussfunde aus der Thur im Toggenburg
Bi de Flussfünd us de Tuur handlets sich um Fundobjekt us Metall, wo i de Joore 1997 und 1998 vo Goldwäscher a zwoo Stele i de Tuur im Toggeborg borge woore sind, nämmli bi Schwaarzebach und Underbazed. Die Fünd sind för d Sidligsgschicht vom Toggeborg wichtig und zaiget, ass scho i de Bronzezitt Mentsche is Toggeborg choo sind. Witter chamer us de Fünd schlüüsse, as oberhalb vo de Fundstele - wo waiss mer nööd - im 1. Joorhundert v.Chr. Sidlig gsii si mue und o as i de Röömmerzitt do Mentsche underwegs gsi sind.
Fundumständ
Di beede Fundört liget nöd mee as drai Kilomeeter Loftlini usenand. De underi Fundplatz litt under de Iisebaabrugg bi Schwaarzebach, de oberi Fundplatz litt ööstlich vo Underbazed. D Fundobjekt sind vo Goldwäscher gfunde und gsammlet wore. Archäolooge hend die denn undersuecht. Öber d Hälfti vo de rund 300 Kilo Metallobjekt sind Nägel und öppe e föftel Aaltmetall, womer nöd archäologisch uuswerte cha oder nöd fo Intressi sind. De Rest isch inventarisiert und undersuecht wore. Demnoo stamed us Schwaarzebach 521 und us Underbazed 1238 inventarisierti Fundobjekt. Die Fünd sind nöd di anzige und erste, womer i de Tuur gfunne hett. So isch scho früenner i de Nööchi fo de Fundstell bi Schwaarzebach e Bieli us de Bronzezitt gfunde woore.
Die Fundgegeständ chönd absichtlich oder unabsichtlich in Fluss inegroote sii, well mer si verloore hett oder bimene Umfall oder bi Öberschwemmige oder me hett si in Fluss inegrüert um si looszweere oder absichtlich im Fluss as Opfer deponiert. Die Objekt wered natüürli vo de Ströömig abegspüelt und bliibet denn a gwösse Stele hange, well d Ströömigsverhältnis bsundrigs sind. Da sind Stele wo d Ströömig gwöönli nume schwach isch. A dene Stele lageret sich o Goldflitter ab.
Fundgegestend
Di ältiste Fundgegestend stamed us de Mittlere Bronzezitt ab öppe 1550 v.Chr. und degget ali Zittperioode bis i d Noizitt ab, uusgnnnoo isch di früeni Isezitt. Si sind meistens us Ise, seeltniger us Bronze. Di chlinste Objekt sind Glofe, anderi Gegeständ, wo zo de Chlaidig ghööred sind Görtelschnalle, Schmugg, dronder o christlichi Chrütz, denn no Schlössel, Münze, Muultrummle, Hufise, Angelhöögge, Pfiilspitze, Messer und Schwert. Us de Bronzezitt stamed nume wenig Objekt. Vo de Münze sind sibe cheltisch (1. Joorhundert v.Chr.) und sechs röömisch, anderi stamed us de Noizitt, voralem Schwiizer Münz. Guet vertrette sind Objekt usem Mittelaalter und bsunders us de Noizitt.