cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hermann Stern
Aus seim Leaba
Dr Hermann Stern ischt am 8. Novembr 1912 als Soh vo-ma schwäbischa Missionar vo dr Evangelischa Missionsgsellschaft Basel uff-ra Missions-Stazioo en Ghana uff d Welt komma. Em April 1927 ischt’r z Heilbronn ens Lehrerseminar eitredda, wo-nr 1933 beendet hôt. Dô drnôch hôt’r an der Stuegerter Musikhochschual sei Ausbildong fortgsetzt. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt’r a Weile als Lehrer z Neiastadt am Kochr ond gleichzeidich als Musiklehrer z Heilbronn gschafft, bevôr’r schliaßlich 1936 Organischt ond Chorleiter z Ebenga (heitzodag a Stadtdoil vo dr Graußa Kreisstadt Albstadt em Zollernalbkreis, wôrra ischt. Drei Jôhr druff, am 15. Novembr 1939, ischt em Hermann Stern des Amt vom Landesjugendsingwart vo dr evangelischa wirdabergischa Landeskirch ibrtraga wôrra. Siht mr amôl vo dr Ondrbrechong durch da Kriagsdenscht ab, nô hôt’r des Amt 20 Jôhr lang ausgiabt. En sella Zeit fellt au d Eifihrong vom Evangelischa Kirchagsangbuach (EKG). Bei deane Uffgaba, wo dô drmit vrbonda gwäa send, isch dr Hermann Stern ganz wesentlich beteiligt gwäa. Weil dômôls ens EKG an Haufa nuie Liader uffgnomma wôrra send, wo noh koin Chorsatz drzua exischdiirt hôt, hôt dr Hermann Stern zamma mit-em Eberhard Weismann a nuis Chorgsangbuach mit meischt gemäßicht moderne Sätz zo älle Liadr vo deam Gsangbuach rausgäa. Ondrstitzt wôrra send dia zwoi Manna ondr andrem vo de Kombonischda Heinz Koch, Emil Kübler, Hans-Arnold Metzger, Manfred Müller ond Fritz Werner, wo zom greeschda Doil viirstemmige Sätz drzua beigsteiret hend.
1957 isch dr Hermann Stern zom Kirchamusikdirektr ond zwoi Jôhr schbätr zom Landeskirchenmusikwart ond zom Landesobmann vom Vrband Evangelische Kirchacheer ernannt wôrra. En sellra Funkzioo isch’r drneaba noh dr Schriftleitr vo de Wirdabergische Bleddr fir Kirchamusik gwäa. Dô drbei ischt’r au en Erscheinong tredda durch d Rausgab vo-ma Leitfaden zur Grundausbildung in der Evangelischen Kirchenmusik ond a-ma Haufa Chorheftla. Wia em Jôhr 1973 d Evangelischa Landeskirch vo Wirdaberg da Poschda vo-ma Landeskirchamusikdirektr gschaffa ghet hôt, isch dr Hermann Stern dr erschde gwäa, wo dui Ehre zoteil wôrra ischt.
Zo erwehna ischt au noh, dass dr Hermann Stern ibr zäa Jôhr lang sowohl an dr Kirchamusikschuel Esslenga wia au an dr Hochschuel fir Musik ond darstellende Konscht z Stuegert Dozent fir Hymnologie ond Liturgik gwäa ischt.
Am 8. Januar 1978 hôt dr Hermann Stern da ledschda Schnaufer doa. Fir älle, wo-nen kennt hend, isch des Ereignis ganz ooerwardet eitredda, zomôl’r am Dag drvor noh em Goddesdenscht, wo sei Enkl dauft wôrra ischt, d Orgl gschbiilt hôt.
Quell
Siegfried Bauer: ''Hermann Stern zum 100. Geburtstag, an Uffsatz en de Württembergische Blätter für Kirchenmusik'', Heft 6/2012, S. 19 bis 20, ISSN 0177-6487
Die Schöpfung
Die Schöpfung isch en Oratorium vom Joseph Haydn (Hob. XXI:2). S Wärk isch vo 1796 bis 1798 entstande und thematisiert d Schöpfig vo dr Wält, wie si in Genesis (1. Buech Mose) vo dr Bible verzelt wird.
Komposizioon und Brömieere
Dr Haydn isch 1791–92 und 1794–95 z Ängland gsi, won er Oratorie vom Georg Friedrich Händel ghöört het. Das het en drzue inspiriert, sälber en Oratorium z schriibe.
Er het im Oktober 1796 aagfange und bis zum April 1798 draa gschafft und isch denn so erschöpft gsi, ass er chrank worde isch.
Teggst
D Kwelle für e Teggst si s Buech Genesis, s Buech vo de Psalme und im John Milton si Genesis-Epos Paradise Lost. E Lidley (oder Linley), wo sust umbekannt isch, het drus e Libretto gmacht, ursprünglig villicht für e Händel. Dr Johann Peter Salomon, wo dr Haydn bin em gwoont het, het e Kopii gha und die im Haydn gee. Z Wien het dr Haydn si uf Dütsch lo übersetze und denn noch däm Libretto wider en änglischi Versioon lo schriibe.
D Muusig
Die Schöpfung isch für drei Gsangssoliste (Sopran, Tenor und Bass), e vierstimmige Chor (Sopran, Alt, Tenor und Bass) und e groosses spootklassischs Orchester komponiert, wo us drei Flöte, zwäi Oboe, zwäi Klarinette, zwäi Fagott, äi Kontrafagott, zwäi Waldhörner, zwäi Drumbeete, drei Posuune, Pauke, und dr üüblige Striichergrubbe mit erster und zwäiter Giige, Bratsche, Dschello und Kontrabass. Für d Rezitativ wird e Dschembalo oder e Hammerklavier iigsetzt.
Ludwig Fischer (Germanist)
De Ludwig Fischer (* 3. Augschte 1877 z Trienge; † 14. Aprile 1962 z Luzëërn) isch en Schwyzer Leerer und Tialäktoloog gsy. Me gchänt en hüt na, wil er e groossi Gramatik über de schwyztertüütsch Tialäkt im Kanton Luzëërn gschribe hät.
Daniel Renkonen
Dr Daniel Renkonen (* 25. Februar 1970) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Beruef
Dr Renkonen isch glehrte Zytigsredaktor mit dr Schwärpinkt Lokales un Sport. Voreb er in dr Landdag gwehlt woren isch, het er as freie Schurnalischt fir d Leabärger Zytig gschafft.
Bolitischi Laufbahn
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch er mit 25,0 % vu dr Stimme iber s Zwaitmandat im Wahlkrais 14 Bietge-Bissenga in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert ischer Mitglid im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft un im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur, derzue stellverdrättend Mitglid in dr Uuschiss fir Finanze, Wisseschaft, Ländlige Ruum, Integration, im Innen- un im Petitionsusschuss. Är isch Sprächer vu syre Bartei fir Stuttgart 21 um Vorsitzer vu griene Arbetskrais Umwält un Energy.
Persenligs
Dr Daniel Renkonen wohnt z Ludisburg.
Ludwig Fischer (Germanist)
Läbe
De Fischer isch de Soo gsy vom Puur Ludwig Fischer und synere Frau Anna, mit Mäitliname Fries. Er isch a sym Häimet- und Gibuurtsoort Trienge i d Primaar- und i d Sekundaarschuel ggangen und nachane für zwäi Jaar i s Wältschland und uf Frankrych, zum Französisch leere. Im Hërbst 1894 isch er i s Leererseminar Hitzchilch yträtte, hät 1898/99 es Praabschueljaar abghalte, 1899 z Hitzchilch s Primaarleerer- und dänn na 1900 z Züri s Sekundaarleererbadänt überchoo. Drufabe hät er zwäi Jaar z Trienge und sibe Jaar z Luzëërn as Leerer gschaffet und isch dän uf Züri a d Uniwërsitëët, zum Tüütsch und Gschicht studiere.
1910 händs en z Luzëërn zum Sekleerer gwelt. Ab em Schueljaar 1915/16 hät er bis 1946 Gschicht a de Hööchere Töchtereschuel und Tüütsch und Gschicht am Leererseminaar vo dëre Stadt ggëë.
Bis 1913 isch er aber au na a der Uni ygschribe gsy. Abgschlosse hät er deet eerscht spaat; zeerscht hät er im Eerschte Wältchrieg müesen as Soldaat a d Gränze, und nachanen hät em de topplet Leererprueff äinewääg mee as gnueg z tue ggëë. Sy Dissertazioon über de Wokalismus vom Lozëërntüütsch hät de Toktervatter Albert Baachme drum eerscht 1920 chönen abnëë, und truckt woorden isch si sogaar eerscht 1927. Deet ine ghäissts, er well die Aarbet na uusboue, nämli «um die Schwachtonvokale, den Konsonantismus, die Flexion, eine kurze Darstellung des Verhältnisses zu den Nachbarmundarten, eine Erklärung der Mundartgrenzen, Mundartproben, ein Wörterverzeichnis und eine Karte». Edërewääg hett si chönen i d Räie «Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik» uufgnaa wëërde, de Baachme hät luut em Verlaagsproschpäkt vom Hueber-Verlaag 1914 au fescht demit grächnet. De Prueff und d Familie händ em aber di nöötig Zyt gaar nöd glaa. 1934 hät er dän em Läitenden Uusschuss vom «Schwyzerischen Idiotikon» gschribe, d Aarbet seg iez truckfërtig und de Baachme, de früenerig Scheffredakter vom «Idiotikon», heg em en Uufnaam i syni Räie zuegsicheret ghaa. Der Uusschuss hät aber im 35i abgwunke – de Baachmen isch im Jaar vorane gstoorbe, und s «Idiotikon» hät ekäi Gält me ghaa, zum e Räie füere.
Luzëërntüütschi Gramatik
Im Septämber 1950 hät s Erzieigsdepartemänt vom Kanton Luzëërn de Fischer gfrööget – dëë isch doo scho 73i gsy –, öb er nöd wel e luzëërntüütschi Gramatik schrybe, eso nach em Voorbild vo de züritüütsche vom Albert Wäber. Nach churzem Überlegge hät de Fischer «jaa» gsäit und hät afa Materiaal sammle. Er hät au sy äige Dissertazioon wider füregnaa, hät em Karl Schmid sy Dissertazioon über d Mundaart vom Äntlibuech gstudiert, em Karl Stucki sy schwyzertüütsch Tialäktgramatik vo 1921 byzoge, s Wëërch vom Franz Joseph Stalder und vom Rämmert Brandstetter durfoorschtet, em Jakob Hunziker sys «Aargauer Wörterbuch» aaglueget (dëë isch nämli us eme Doorff choo, wo grad änet de Gränze lyt, und sys Wöörterbuech isch nöd nu es Wöörterbuech, es hät au e Gramatik dine), s «Schwyzerisch Idiotikon» isch au alewyl guet gsy zum drin blettere – und wän er glych na Fraage ghaa hät, hät er der Eugen Dieth chöne frööge.
A dëre Gramatik hät de Fischer fascht zää Jaar gschaffet, und chuum isch si 1960 fërtig gsy, isch er chrank woorden und dän au gstoorbe. Si lueget ali Tialäkt vom Kanton Luzëërn aa, im Zäntrum aber staat di äigen us em Soorsibiet. Dëre ländliche Spraach – im Gägesatz zur stedtische – hät er «Gäuer Mundart» gsäit. D Gramatik hät en normatyven Aaspruch, das ghäisst, de Fischer hät gnau gwüsst, was richtig isch und was nööd (i de modëërne Tialäktology macht me das nümen eso, da tuet mer eso, as sei me ganz nöitraal). Em Fischer sy Gramatik ghöört bis hüt zun Grundlaage vo de Bischrybig vom Schwyzertüütsch – zäme mit de züritüütsche Gramatik vom Albert Wäber (1948; lueg obe), de baseltüütsche Gramatik vom Ruedolf Suter (1976/92), de bëërntüütsche Gramatik vom Werner Marti (1985), de bëërntüütsche Sintax vom Werner Hodler (1969), em dritte Band vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz und de Flexioonskapitel i de vile Bänd vo de Räie «Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik» (1910–1940).
Christian Mergenthaler
Dr Christian Julius Mergenthaler (* 8. Novämber 1884 z Woeblenge; † 11. Septämber 1980 z Bad Dirre) isch e nationalsozialistische Bolitiker, Mitglid vum wirttebärgische Landdag, vum Ryychsdag un wirttebärgische Minischterbresidänt un Kultminischter im Kabinett Mergenthaler gsi.
Läbe
Dr Christian Mergenthaler isch z Woeblenge as Suhn vun eme Beck uf d Wält chuu, isch vu 1894 bis 1898 uf d Latyynschuel un d Realschuel z Woeblenge gange un ab 1898 uf d Realschuel z Cannstatt, wun er 1902 abgschlosse het. Noch eme Studium z Stuegert, z Dibenge un z Gettinge het er anne 1907 di erscht Dienschtbriefig fir s hecher Lehramt abgleit, het vu 1908 bis 1909 dr Militerdienscht as Eijehrige-Frejwillige gleischtet un isch no dr zwote Dienschtbriefig 1911 Oberlehrer in dr Latein- un Realschuel Leaberg wore. Är het as Offizier vun ere Artillerieiheit am gsamte Erschte Wältchrieg deilgnuu, di meischt Zyt dervu an dr Front.
Noch eme Zwischespil z Stuegert isch er 1920 Gymnasialbrofessor z Schwäbisch Hall wore. E konservativ-dytschnationali, antisemitischi Bregig, s radikalisierend Chriegserläbnis un syy aagäbli Empfinde fir soziali Froge hän dr Mergenthaler bolitisch in di extrem Rächt gfiert. Z Schwäbisch Hall isch er 1922 e Mitgrinder vu dr NSDAP-Ortsgruppe gsi, wun er sich as Redner stark derfir engaschiert het. Noch em Verbott vu dr NSDAP het er ab 1923 as Mitglid vu dr Nationalsozialistische Frejheitsbewegig gwirkt. Fir si isch er ab 1924 im wirttebärgische Landdag ghockt, im nämlige Kohr sogar churzi Zyt im Ryychsdag. 1927 isch er noch em Nidergang vu dr NSFB wider in d NSDAP yydrätte, wel er d Elleiherrschaft vum Adolf Hitler in dr Bartej fir schädli ghalte het. Är het vergäbli welle dr Boschte vum Gauleiter vu dr NSDAP iberneh, hetz sich do syym Rivale Wilhelm Murr mieße gschlaa gee, wu massivi Spannige mit däm bis anne 1945 drus resultiert ghaa hän. E Amt in dr NSDAP het dr Mergenthaler nit ghaa, nume in dr SA, wun ere dr Rang vun eme Obergruppefierer ghaa het. Bi effetlige Aaläss het er alliwyl die Uniform drait. Vu 1928 bis 1932 het er as einzige Abgordnete vu dr NSDAP d Ziil vu syyre Bartej im wirttebärgische Landdag verdrätte un het sich doderbyy – wie scho in syyre Zyt z Schwäbisch Hall – as aggressive Antisemit zeigt. Anne 1929 isch er versetzt wore vu Schwäbisch Hall uf Stuegert-Cannstatt an s dertig Gymnasium.
Noch em Siig vu dr NSDAP 1932 isch er Landdagsbresidänt wore, anne 1933 wirttebärgische Minischterbresidänt un Kultminischter. Wel s erschter Amt dur d Glyychschaltig vu dr Länder gegeniber em Gauleiter un em Ryychsstatthalter Murr zimli an Bedytig verlore gha het, het d Funktion as Kultminischter di wichtiger Roll gspilt. In syy Zyt as Minischter falle d Abschaffig vu dr Konfessionsschuele, d Grindig vun ere Lehrerhochschuel fir d Volksschuellehreruusbildig, d Yyfierig vu Ufböuschuele fir begabti Volksschueler uf em Land un d Erwyterig vum schuelische Aagebott im Beraich vu dr Beruefsbildig. Begleitet wore sin die Reforme dur e strikti Dursetzig vu nationalsozialistischem Gedankeguet in dr Schuelverwaltig. Dr Mergenthaler het im Sinn vu dr NS-Ideologi rucksichtslos gege missliebigi Lehrer un Schuelleiter durgriffe, wun er versetzt oder us ihre Ämter verdribe het. Jungi Lehrer sin unter e massive Druck gsetzt wore, in d NSDAP yyzdrätte un aktiv din mitzmache. Heftigi Ussenandersetzige het dr Mergenthaler mit dr Chilche gfiert, vor allem mit dr Evangelische Landeschilche z Wirttebärg un däre ihrem Landesbischof Theophil Wurm. Doderbyy het er d Schuelverwaltig as gezilt as Waffe im „wältaaschaulige Kampf“ gnutzt. Dr Mergenthaler, wu sälber anne 1941 us dr Chilche uusdrätten isch, het massiv in d Lehrblen vum Religionsunterricht yygriffe, het d Bhandlig vu bstimmte Deil vu dr Bibel verbotte, wel si em „sittlige Empfinde vu dr germanische Rasse“ widerspräche deete, het d Staatsbyydreg an d Chilche gchirzt, het dr Bfaarer, wu s Drejiglebnis uf dr Hitler nit abgleit gha hän, d Erdeilig vum Religionsunterricht verbotte un het schließli 1939 d Yyfierig vun eme nationalsozialistisch gfärbte „Weltaaschaulige Unterricht“ an dr Stell vum Religionsunterricht aagordnet. Mit syym herte Vorgoh gege d Chilche het er syyre Sach meh, wien er gnutzt gha het: är het Verwirrig un Uufride gstiftet un isch wäge däm vum Gauleiter un d NS-Ryychsregierig brämst wore. Uf dr lokale Ebeni hän syyni Maßnahme vilmo, zue massive Konflikt zwische dr Verdrätter vu dr Chilche un däne vu dr NSDAP un vu dr Schuelbirokrati gfiert, wu in dr chilchli stark bundene Bevelkerig z Wirttebärg deilwyys e erchännbari Entfrämdig gegeneber dr Bartej un dr Bherde bewirkt gha hän.
Vu 1945 bis 1949 isch dr Mergenthaler im Internierigslager Balenge in Haft gsi, in syym Spruchchammereverfahre isch er anne 1948 al „Hauptschuldige“ verurdeilt wore, wun ere kei Widerspruch dergege yygleit het. No syyre Entlossig us em Leger het zruckzoge in syym Huus z Korndal-Menchenge gläbt un isch nimmi effetli ufdrätte. Ab 1951 het er e Unterhaltsbyyhilf iberchuu, ab 1953 uf em Gnadewäg d Pension vun eme Studierot. Anne 1980 isch er z Bad Dirre gstorbe.
Schweizerischer Nationalpark
De Schwizerischi Nazionalpark (RMS Parc Naziunal Svizzer,, ) isch es Naturschutzgebiet im Kanton Graubünde, ganz im Oste vo de Schwiz.
Er isch am 1. Augste 1914 mit Hilf vo der Pro Natura (dozmol under em Name Schwiizerische Bund für Naturschutz) als erschte Nazionalpark vo de Alpe gründet worde. Er wird vonere öffentlich-rächtliche Stiftig mit Sitz z Bärn gfüert und isch sit 1979 es UNESCO-Biosfärereservat.
Geografii
De Nazionalpark hät e Flächi vo 170,3 km² und isch dodemit s gröschti Naturschutzpiet vo de Schwiz. Er ligt uf em Gebiet vo de Engadiner Gmainde Zernez, S-chanf, Val Müstair und Scuol.
De högsti Gipfel isch im Norde de Piz Pisoc und im Süde de Piz Quattervals (3'165 m), de tüüfsti Punkt isch im undere Tail vom Tal, wo uf S-charl hindere füert, uf knapp 1'400 m. S Houptgebiet vom Nazionalpark ligt a dr Landesgränze zu Itaalie, uf beide Siite vom Fluss Spöl, im Norde vom Livignosee. Bi S-chanf ghört s Trupchun-Taal zum Park, bi Zernez au d Tääler Tantermozza, Cluozza, Chaschabella und Nüglia. Dr Nordteil vom Park ligt im Gmeindgebiet vo Scuol und umfasst die linke Siite vom S-charl-Taal. En chliine, isolierte Deil vom Nazionalpark ligt im Süde vo dr Gmeind Lavin, es isch die höchi Ebeni Macun uf über 2600 Meter, zwüsche de Bärge Piz d'Arpglias und Piz Macun.
Bsuecherzoone
Es git diwärsi Stelle am Rand oder im Park, wos Infotafle för d Bsuecher hät. D Wanderwäg, wo in Park ine füered, dörfed nöd verloo wärde. D Strooss vo Zernez in Ofepass ufe, goot quär dur de Nazionalpark dure und hät e paar Parkplätz för Bsuecher vom Park.
Organisazion
D Läitig vom Nazionalpark mid em Informazionszäntrum isch im ene ganz modärne Bouwärch vom Bündner Architäkt Valerio Olgiati z Zernez. Dr Park wird vom ene Tiim vo Parkwächter übrwacht.
Umwältschutz
Es git glägentlech Problem vom Umwältschutz im Parkgebiet. Wäge Fääler uf dr Boustell vom Chraftwärch am Livignosee sind schwäri Schäde für d Tierwält im Spöl entstande.
Varia
Sit em Johr 2000 laufed Bestrebige zum en nöije Nazionalpark i de Schwiz z errichte. S Projäkt vom ene Nazionalpark im Adula-Biet isch in ere Volksabstimmig im Joor 2016 abgläänt worde. und es anders im Tessin anne 2018 au.
Christlichdemokratische Volkspartei
D CVP isch eini vo de vier Bundesratsparteie i de Schwiiz. Si isch politisch i de Mitti: liberal-sozial.
19. Jahrhundert
D Wurzle vo de CVP gönd id Mitti vom 19. Jahrhundert zrugg. Won im 1848i noch em Sonderbundschrieg d Schwiiz gründet worden isch, häts Freisinnigi, Demokrate und Konservativi gee. Di Katholisch-Konservative sind im Kulturkampf chilefrüntli gsi. I de Fraag nach de Staatsform vo de Schwiiz, händs sich für de Föderalismus iigsetzt. Nach de Niderlaag im Sonderbundschrieg, händs i de Stammland, de katholische Kantön, schnäll wider Fuess gfasst. Uf de Bundesebeni händ aber nume di Freisinnige s säge gha.
20. Jahrhundert
Im 1912i isch di Schwiizerischi Konservativi Partei gründet worde. I de reformierte Stedt, won vil katholischi Arbeiter gwont händ, häts Chrischtlichsoziali Parteie gee. Im 1957i händ sich die zu de Konservativ-Chrischtlichsoziale Volkspartei zämegschlosse. I de Kantön händs aber hüüfig de alt Name phalte. Erscht im 1970i isch d CVP i de ganze Schwiiz gliich worde. Eigetlich hett si Schwiizerischi Volkpartei sölle gheisse, aber dänn hät mer sich für Chrischtlichdemokratischi Volkspartei entschide. Di hütigi SVP häd zu säbere Ziit no Puure-, Gwärb- und Bürgerpartei (BGB) gheisse.
Bundesrat
Erscht nach lange politische Kämpf und us Angscht vor de Lingge, händ di Freisinnige, won vorane ali sibe Bundesrät gschtellt gha händ, de CVP wenigschtens ein Sitz zughebet. Im 1892i isch de Luzärner Josef Zemp id Landesregierig gwält worde.
Wichtigi Chöpf
De Bundesrat Kurt Furgler isch de Vatter vom Kanton Jura. Wuchelang und Mönet isch er durs Land greist und hät Vorträg gha. Er hät au de PTT gseit, si söled im Härbscht 1978 heimlich e Sondermargge trukke, dass am Mäntig noch de Abschtimig scho am Schalter gsi sind.
I de Nüünzgerjaar häd d Ruth Metzler-Arnold s Asylwese reformiert und ire Nachfolger Christoph Blocher chan jetz devo profitiere.
2004 händ di damaligi Vizepresidäntin Doris Leuthard (AG) und de Ständerat Bruno Frick (SZ) di alte Wärt vo de Schwiiz und de CVP modärn formuliert under em Titel "Ufbruch Schwiiz". Im gliiche Jahr häts vil Striit im Bundesrat gee. De Bundespresidänt Josef Deiss häd mit vil Geduld schlussäntli d Striitgüggel wider zur Rue pracht. 2005 isch d Schwiiz ganz im Zeiche vo de CVP gschtande: De Bruno Frick vo Einsidle isch Presidänt vom Stöckli und de Jean-Philippe Maitre us Gämf vom Nationalrat gsi.
Programm
D CVP seit: "S Schwiizervolch hät sit Generatione mit Erfolg e Gmeinschaft und en Staat ufpoue. Die Gmeinschaft hät drüü Füess: d Freiheit; s fridliche Zämeläbe vo verschidnige Lüüt; en grächte und soziale Uusgliich. D Gmeinschaft Schwiiz staat uf chrischtlich-demokratische Wärt. Mier sind stolz druf und wänd d Schwiiz bewaare und witter entwickle." D CVP häd e drüügleisigi Politik i de Mitti:
Die Sätz sind us em Parteiprogramm vo 2004 "Ufbruch Schwiiz", won under em Motto "Eigeverantwortig und Solidarität" staat. I de früenerige Programm händ gwüssi Sache andersch gheisse, aber d CVP setzt sich sit über hundert Jaar für Eigeverantwortig und Solidarität ii.
JHWH
Jahwe (interbretiert as „ich bi dä, wu alliwiil isch“ odr "ich bi dä, wuni bi") isch dr Namme vum jüdisch-chrischtlige Gott, wien er vo de Chrischte mänggisch gsait wird. Es het sich bin enä näbe Jahwe siter em 12. Johrhundert aü d Läsart Jehova iibirgeret.
Vorcho
D Schriftzeiche JHWH (hebräisch: יהוה), wu vu rächts no links gläse wäre, heißt mer aü Tetragramm (griächisch: τετραγράμματον - tetragrammaton - viär Zeiche). Es kummt vor im Tanach – e Sammlung vu jüdische Religionsschrifte, wu vu dr Chrischte aerkännt un ibernumme sin. Dä Namme isch im hebräische Tanach, dr Bibel vum Judetum יהוה gschriibe, do fähle d Vokal, wu drzue ghere – wiä dä Namme tatsächlig üsgsproche wore isch, isch nit sicher, well d Jude dä Namme siter em 2. Johrhundert noch em Chrischtus nimmi üsgsproche hän. Dr Grund drfir isch e Stell im 2. Buech Moses (20,7), wus heißt: "Bruuch der Name vom Herr, dym Gott, nid für nüüt. Der Herr lat dä nit ungstraft, wo sy Mame für nüüt und wider nüüt bruucht.".
Dr Namme Jahwe stäckt aber verkirzt no in andere Wortverbindunge, wiä zum Biispiil Halelujah (Ihr solle Gott lobe!) oder im Personenamme Jesaja.
Bedütig
D Bedittung vom Begriff isch umstritte, in „Der Guet Bricht“ (lueg bi Literatür) isch si mit „i bi dä, woni bi“ agä, s git aber aü anderi Dittunge, so „dä, wu s Läbe schafft“ oder „dä, wu wirksam isch“.
Dr altteschtamäntlig Gottbegriff
Am Afang hän d Israelite (d alte Jude) noch ke Ei-Gott-Glaübe (Monotheismus) gha. Dr Jahwe isch am Bärg Sinai (Horeb) vu halbnomadische Stämm verehrt wore un isch megligerwiis e Vulkan- oder Wättergott gsii. Derte het er sich noch 2 Mos 3 (noch em 2. Buech Moses Kapitel 3) im Moses z erkänne gä: dr heb üs eme Dornebusch, wu brännt het, zue nem gschwätzt un heb em sich eso vorgstellt: „I bi der Gott vo dym Vatter, der Gott vom Abraham, der Gott vom Isaak und der Gott vom Jakob.“ D Israelite sin noch em Buech Moses z Ägypte gfange gsii un Gott het si welle befreie. Er sait üs dr Dornehecke: ''„I ha gseh, wi mys Volk z Ägypte im Eländ isch, un i ha ghört, wi si über iri Vögt stöhne. (...) Jitz bin i abecho, für sen us de Chlaue vo den Ägypter z rette (...).“ Dä Mann, wu diä Rettung het solle organisiäre, isch dr Moses gsii, dr Gott het zuenem gsait: „Du muesch mer mys Volk, d Israelite, us Ägypten usefüere.“ Dr Moses het welle wisse: „Aber wänn i jitz zu den Israelite ga ga säge: ‚Der Gott vo öine Vätter het mi zue nech gschickt’ – de frage si mi: ‚Wi heißt er de?’ Was söll i ne da säge?“ S Buech Moses goht eso witter: „Gott het em Mose gantwortet: ‚I bi dä, wo geng isch!’ Er het gseit: ‚Gang den Israelite ga säge: ‚Dä, wo geng isch, schickt mi zu öich. (...) Das isch my Name für ewig, un so söll me mi aarede vo eir Generation zur andere.’“''
Ass dr Glaübe an e einzige Gott nonit gfeschtigt gsii isch, wird dittlig, wänn dr Jahwe im Moses d Zeh Gebott ibergit un s erscht Gebott glii heißt: „Häb keni andere Götter, numme mi.“ D Gschicht vum goldene Kalb zeigt, ass gege des erscht Gebott als no verstoße wore isch.
Speteschtens noch em 2. Johrhundert noch em Chrischtus hän d Jude dr Namme Jahwe nimmi üsgsproche. Wo si d Bible vokalisiert hai, hän si em Name vom Gott keini diakritischi Vokalzeiche gä; si hän anstatt däm Adonai (hebräisch ‚mi Herr’) gsait. Dr Namme Jahwe stäckt aber verkirzt no in andere Wortverbindunge, wiä zum Biispiil Halelujah (Ihr solle Gott lobe!) oder im Personenamme Jesaja.
D Läsart Jehova
D Läsart „Jehova“ het sich siter em 13. Johrhundert z Äiropa iibirgeret un het näbe dr Läsart „Jahwe“ dominiärt. Si greschti Bekanntheit im ditsche Sprochraüm het dr Namme Jehova(h) friähjer dur katholischi un evangelischi Kircheliäder gha - zum Biispiil im wältbekannte „Dir, Dir Jehovah will ich singen“ in der Melodii vum Bach (1685-1750); si Textfassung isch anne 1697 z Halle vum Bartholomäus Crasselius (1667-1724) gschriibe wore.
Witter isch dä Namme in eltere Bibelibersetzunge vorkumme, d Glaübensgmeinschaft Ziige vum Jehova (Zeugen Jehovas) verwändene ständig (im „Alte Testamänt“ 6973 mol un im „Neije Testamänt“ 237 mol). Hit wird - zu Unrächt - dä Namme am meischte mit däre Gmeinschaft verbunde; tatsächlig het dä Namme aber e Dradition, wu viil elter isch wiä d Gmeinschaft vu dr Ziige vum Jehova.
Sältener verwände aü d Mormone no dä Namme (Jehovah); in dr goße Kirche het sich jetz Jahwe durgsetzt.
Weilheim an der Teck
Weile (dt. Weilheim an der Teck) ischt a Stadt em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Weile leit nerdlich vom Albtrauf em Vorland vo dr mittlere Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Holzmade, Oechelberg, Gruibingen, Neidlenge, Bissenge ond Kirche.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 66,9 % Landwirtschaftsfleche, 24,3 % Wald, 19,3 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Weile gheret d Stadtdoel Hepisau (mit Landheim, Lichteneck ond Michaelshof) ond Weile (mit dr Weiler Häringen, Herzogenau ond Pfundhardt).
Gschicht
Weile ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 769.
Verwaltong
Weile hot mit dr Stadt Weile ond dr Gmoene Bissenge, Holzmade, Neidlenge ond Ohmde a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Johannes Züfle.
Dialekt
Dr Dialekt vo Weile ghert zom Schwäbisch.
Familie (Biologie)
Si stot zwische de Hauptrangstufe Ornig un Gattig. Direkt iber de Familie cha no d Iberfamilie sto, under ihre d Underfamilie (latinisch: Subfamilia).
In de Zoologi bestot d Konvention, dass de wisseschaftlich Familienamme uf -idae endet (z. B. Laufchäfer: Carabidae).
In de Botanik degege endet d Familiebezaichnig maistens uf -aceae (zum Bispiil Chorblüetegwäx: Asteraceae). Viilfach laite sich ihri Bzaichner vu bsunders bekannte Gattige vu de Familie ab (zum Bispiil bi de Liliegwäx Liliaceae), aber au morphologischi Bsunderhaite vu de Familie chänne nammensgäbend si (so bi de Lippeblüetegwäx Lamiaceae).
Taj Mahal
Dr Tadsch Mahal (änglisch: Taj Mahal, Perso-Arabisch: / Devanagari: ताजमहल, „Chrone vom Ort“ bzw. „Chrone-Balast“) isch e Mausoleum (Grabmoschee) z Agra im indische Bundesstaat Uttar Pradesh. S Geböid isch 58 Meter hooch und 56 Meter bräit und stoot uf ere 100 × 100 Meter groosse Blatform us Marmor. Dr Groossmogul Schaa Dschahan het s zum Aadänke an sini groossi Liebi Mumtaz Mahal (Arjumand Bano Begum) lo baue, wo im Joor 1631 gstorbe isch.
Dr Tadsch Mahal isch 1983 in d Liste vom UNESCO-Wältkulturerb ufgnoo worde. Er gältet wäge dr Harmonii vo sine Broporzione as äins vo de schönste und bedütendste Bischbil vom Mogulstil. Dr Rabindranath Tagore het en in äim vo sine Gedicht as „e Drääne uf dr Backe vo dr Zit“ beschriibe.
Alpilles
D Alpille sind e Bäärgchetti i der Provence.
Uf Französisch heisst die Bärgreihe Massif des Alpilles. Das bedüütet eigentlich «die chlyne Alpe». Nid wyt wägg vo den Alpille gseht men uf der Oschtsyte d Uuslöifer vo de südfranzösische Voralpe.
D Bärggruppe isch öppe dryssg Kilometer läng. Si lyt südlech vo Avignon. Iiri hööchschte Bärge sind so um die füüfhundert Meter hööch. Der Felse isch us Chalchschtei.
Sit 2007 isch die Bärgregioon e regionale Naturpark.
Lys (Fluss)
D Lys (Greschoneitiitsch: Liisu; Eischemetöitschu: Leisu) isch e linke Nebefluss vo de Dora Baltea im Aostatal.
Lauf
D Lys entspringt underhalb vo de Vincent Pyramide (4215 m) im Greschoneigletscher im Monte Rosa-Massiv und flüsst geg Süüde. Si bildet s Lystal und mündet noch 40 Kilometer bi Pont-Saint-Martin i d Dora Baltea, wo e Nebefluss vom Po isch. Bi Pont-Saint-Martin goot e Brugg us de Römerzitt öber d Lys. A de Lys liget d Walsergmainde Greschonei und Eischeme.
Geoffrey Chaucer
Dr Geoffrey Chaucer (* um 1343 z London ? ; † 25. Oktober 1400 ? z London, England) isch en änglischer Schriftschteller und Dichter gsi, wo als Verfasser vo dr "Canterbury Tales" berüemt worre isch. In ra Zit, wo d`änglisch Dichtung no houptsächlich in Latein, Franzesisch oder Anglonormannisch gschriibe worre isch, hot dr Chaucer d`Volksschproch verwendet und s Mittlänglische zur Literaturschproch erhobe.
Eini vo de Eigeschafte vom Wärk vom Chaucer isch si Viilfältikeit in Theme, Schdiil und Don. Er zeigt d Komplikatione uf, wo uf ä Mensch zuechömme, won ä vernümftigi Exischdänz will läbe. Aber dr Humor verloot en nie, au wenn er wichdigi philosophischi Frooge undersuecht. Dr Chaucer isch ä Dichder vo dr wältlige und göttlige Liebi gsi, wo vo lüschderne Affaire zur schbirituelle Vereinigung mit Gott über alles gschriibe het.
Familie
Dr Familiename Chaucer chunnt vom französiche chaussier (Schuehmacher). D Familie het ihr Vermöge mit Wii und Läder gmacht. Im Geoffrey Chaucer siini Vorfahre si für mindeschdens vier Generatione guetbürgerlig gsi und ihri Verbindig zu dr Schdadt London und em Königshof isch immer änger worde. Im Geoffrey si Vater, dr John Chaucer, isch ä wichdige Wiihändler z London gsi und dr Schdellverdräter vom König siim Mundschänk. In 1338 isch er Mitgliid vom Edward III. siiner Expedition noch Antwärpe gsi. Er het Bsitz z Ipswich und z London gha. Im Johr 1366 odr 1367 isch er gschdorbe, won er 53 gsi isch.
Im Geoffrey Chaucer si Sohn, dr Thomas, isch, wie är sälber, au Mitgliid vom Parlamänt worde, und het in der beschde Gsellschaft verchehrt. Im Thomas si Dochder Alice isch Herzögin vo Suffolk worde. Es schiint, ass d Familie im 15. Johrhundert usgschdorben isch.
Läbe
Hüfig wird as Geburtsjohr vom Chaucer 1340 agä, aber zwei odr drei Johr schböter isch wohrschiinlig richtiger. Mä weiss nüt über si früechi Erziehig, aber mä cha anäh, ass er Französisch gschwätzt het und au Latiinisch und Italiänisch glehrt het. Siini Gschichde zeige, ass er sich guet in dr fremdschbroochige Literatur vo dr Antike und siiner eigene Ziit uskennt het.
1357 chunnt si Name zum erschdemaol schriftlig vor as ein vom Huushalt vo dr Gräfin Elizabeth vo Ulster, dr Frau vom dritte Sohn vom Edward III., em Lionel. Dr Dienscht im ä adlige Huus isch wichdig gsi für d Erziehig und d Beziehige vom ä junge Mensch, won ä Karriere het welle mache. Zwei Johr schböter isch dr Chaucer in dr Armee vom Edward z Frankriich gsi, isch vor Reims in Gfangeschft groote und vom König usglöst worde. Währed de Friidensverhandlige 1360 isch er ä Kurier zwüsche Calais und Ängland gsi. Was er in de neggschde fümf Johr gmacht het, cha nume vermuetet wärde. Er isch mögligerwiis im Dienschd vom König gschdande odr het Rächt gschdudiert.
1366 het er freis Gleit vom König vo Navarra zuegsicheret übercho und isch noch Schbanie greist in erä diplomatische Mission, offebar as ihre Leiter, und im neggschde Johrzähnt isch dr Chaucer nit sälte as Botschafter uf ä Kontinänt greist. 1366 het er au ghürotet, wohschiinlig d Philippa Pan odr Roet, wo dr Gräfin vo Ulster dient het bis die 1663 gschdorben isch und denn in Dienschd vo dr Philippa vo Hainaut, dr Frau vom Edward III. iidräte isch. Vo 1366 a het si ä Johresränte uszahlt übercho. S Johr druf het au dr Chaucer ä Läbensränte vom König übercho und isch im neggschde Johr as ein vo de Esquire (Knappe) vom König in de Lischde iidrait worde. 1368 isch er im Usland gsi as Diplomat und 1369 in dr Armee z Frankriich. In däm Johr isch d Königin Philippa gschdorbe, und dr Chaucer und si Frau si offizielli Druurpersone gsi. 1372/3 isch er as Botschafter z Italie gsi, und no einisch 1378. Vo 1374 bis 1386 isch dr Chaucer Zollinschbäkter für London gsi und denn ufs Land umzoge, villicht noch Greenwich, won er 1386 Friidensrichder und Parlamentabgeordnete gsi isch. S Johr druf isch er abgsetzt worde, wo d Opposition sich gege dr König Richard II. und dr John of Gaunt duuregsetzt het. 1387 isch si Frau gschdorbe und dr Chaucer isch dief verschuldet. 1389 bis 1391 isch er zum clerk of works ernennt worde, d. h. zum Ufseher über die königliche Gebäud und Parkalage, ä Boschde, won er churz druf widr verlore het. Er isch denn Ufseher über die königliche Wälder z Somerset worde, und in dere Ziit het er an de Canterbury Tales gschriibe.
In siim letschde Läbensjohr het er ä Huus in dr Nöchi vo dr Westminster Abbey gmietet. Er isch am 25. Oktober gschdorbe, wemmä dr Grabinschrift us em 16. Johrhundert cha glaube, und in dr Abbey begrabe worde in was jetzt dr Dichderegge (Poets' Corner) isch, was für ä Maa usem Volk ä groossi Ehr gsi isch.
Wärk
Si erschd wichdig Band mit Gedicht, s Book of the Duchess, isch Bewiis vo siine guete Beziehige in hoche Schdelle. Das Gedicht isch Ändi 1369 odr ä chli schböter uusecho, het meh as 1300 Linie gha und isch än Elegii für d Blanche, d Herzögin vo Lancaster und erschdi Frau vom John of Gaunt gsi, wo 1369 an dr Pescht gschdorben isch. Dr Schdiil isch dä vom Roman de la rose gsi, ä berüehmts französischs Gedicht us em 13. Johrhundert, wo dr Chaucer wenigschdens zum Deil übersetzt und währed siiner ganze Karriere drvo usglehnt het. Au ziitgenössischi französischi Dichdig und im Chaucer si Lieblingsdichder, dr Ovid, hai Iifluss gha uf s Buech vo dr Herzögin. Das Wärk het scho vili vo de Eigedümlichkeite gha, wo au siis schbötere Wärk bsundrigs gmacht hai: siis Bruuche vo dr erschde Person, wo zwar verzellt aber nit umbedingt mit em Verfasser idäntisch isch, si Schbroochkunscht, wo natürligs Schwätze mit middelänglische Värs verschmulze het und die natürlige, realistische Persone, wo siine Gschichde bevölkere, ohni us em Rahme vo dr elegante Hofdichdig und ihre Konventione uusezfalle. As Liebesdichder frogt er au uf middelalterligi Art religiösi und philosophischi Frooge noch dr menschlige Beschaffeheit was d Liebi bedrifft.
Troilus and Criseyde isch under em Iifluss vom Boccaccio endschdande und es git sonigi, wo dängge, ass es dr erscht modärn Roman siig mit siiner psychologische Undersuechig vo de Charakter. Es isch än achdduusig Ziile langs Gedicht, wo die dragischi Liebi vom Trojaner Brinz Troilus zur Criseyde (Cressida) beschriibt. Mit dr Hilf vom Unggle vo dr Cressida, em Pandarus, gwünnt er sä zerschd, verliert sä aber denn an dr Griech Diomedes. In siim Nochwort git dr Chaucer siine junge Läser dr Root, sich nit uf die ärdligi Liebi vo Fraue z verloo, sondern uf die unändligi Liebi vo Gott.
D Canterbury Tales (Gschichte vo Canterbury), an wele er—wi mä dänggt—vo the früeche 1380er bis in d 90er Johr gschriibe het, si im Chaucer siis gröschde Wärk. Er het s nie fertig gschriibe, so wien er s vor gha het, und au isch nid sicher, ass d Reihefolg vo de einzelne Abschnitt äso isch, wien er s blant gha het. In der Rahmegschicht wird verzellt, wie zwei Dotzed Pilger, wo uf em Wäg zum Grab vom Thomas à Becket z Canterbury si, sich im „The Tabard“, ä Wirtshuus z Southwark dräffe. Dr Wirt schloot vor, ass jede zwei Gschichte wurd verzelle uf em Wäg ane und zwei anderi uf em Wäg zrugg, und ass däm, wo die beschdi Gschicht verzell, die andere Pilger d Rächnig vom Wirt wurde zahle. Die Reisende, wo verschiidene Gsellschaftsschichde aghört hai, si iiverschdande gsi, und jede het öbbis verzellt, wien em dr Schnabel gwaggse gsi isch; das heisst, d Gschichde si meischdens em Inhalt und em Schdiil noch em Charakter und em soziale Umfäld vom Verzeller abasst. Im Vorwort und in de Abschnitt, wo die einzelne Gschichte verbinde, beschriibt dr Chaucer die Lüt uf ä natürligi Art, ihri Charakterzüg und wie si sich benäh. D Canterbury Tales hai die änglischi Literatur beiiflusst wie nume wenig anderi Wärk.
Wichdigschdi Wärk
Er het usserdäm au ä Zahl vo chürzere Gedicht gschriibe.
Dr Chaucer und si Ziit
Wenn dr Chaucer literarisch siiner Ziit vorus gsi isch, so isch er doch es Chind vo siiner Epoche bliibe. Er het vom König Böschde agnoh, wo meh odr weniger Sinekure gsi si, und won är die groossi Ränte übercho het drfür, währed ä schlächd zahlte Schdellverdräter d Arbet gmacht het. Modärni Forscher hai au siis Rächdsempfinde in Froog gschdellt und schbekuliert, öb dr Raubüberfall ufene, won er as Ufseher über die königliche Baute überfalle und usgraubt worden isch, nit inszeniert gsi siig und är s Gäld underschlage haig. Au sis Verhältnis zum Judedum isch unklar. In dr Gschicht vo dr Priorin in de Canterbury Tales verzellt die Dame, wie Jude ä Chrischt ermordet hai. Sonigi Ritualmordgschichte si in ganz Europa, au z Ängland hundert Johr nochdäm alli Jude us em Land verdriibe worde si, wiit verbreitet gsi und Deil vom middelalterlige Antijudedum, wo au vo mängge Humanischde underschdützt worden isch. Ass es uusgrächnet d Priorin isch, wo dr Chaucer beschriibt as ä Frau, wo niemerm es Höörli chönnt chrümme, und wo so öbbis verzellt und sich freut an dr Schdroof, wo die Jude übercho hai, zeigt wie dief die Gfüül in dr chrischdlige Bevölkerig verwurzlet gsi si. Öb dr Chaucer au so dänggt het, weiss mä nit.
Bedütig
Ass s Middelänglische ä Literaturschbrooch worden isch, isch im Chaucer z verdangge. Au d Hofdichdig isch meh und meh uf Änglisch gmacht worde und s normannische Französisch isch usgschdorbe. Dr Chaucer het Värsforme iigfüehrt, wo für Ängland neu gsi si: dr jambisch Pentameter, dr rhyme royal—ä siibeziiligi Schdropheform, und s sogenannte heroic couplet, jambischi Pentameter mit Baarriim. Wil er aber uf Middelänglisch gschriibe het, hai scho im fufzähnte und sächzähnte Johrhundert d Lüt Schwiirikeite afo übercho, siini Värs z verschdoh. Für d Dichder isch er aber no lang es Vorbild bliibe. Dr Edmund Spenser het ihn as si Lehrmeischder agluegt, dr William Shakespeare het Material von em adoptiert und em Chaucer si Witz schbieglet sich in siine Komödie widr. Dr John Dryden het ä baar vom Chaucer siine Canterbury Tales in s modärne Änglisch übersetzt und het en „Vater vo dr änglische Dichdig“ gnennt. Im Johr 1868 isch d Chaucer Society z Ängland gründet worde, wo die erschde Usgobe vom Chaucer siim Wärk usege het, wo mä sich cha druf verloo.
Siviriez
Siviriez (patois [ʃəvəˈriː]) isch a politischi Gmiin im Glanebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Siviriez liit ùf, 5.5 km südweschtlich vam Bezirkshùùptort Romont im Tal vam Ruisseau de Jogne, weschtlich va de Glâne. Zue de Gmiin Siviriez ghööre d Dörfer Prez-vers-Siviriez, Chavannes-les-Forts, Villaraboud, Villaranon ù Le Saulgy ù d Wyyler La Foule, La Pierraz, Les Buissons ù Bramafan. Va de Gmiinflechi si 74,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 17,2 % Waud, 7,6 % Sidligsflechi ù 0,6 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Siviriez si Billens-Hennens, Romont, Mézières, Vuisternens-devant-Romont, Le Flon ù Ursy im Kanton Fryybùrg ù Lucens im Kanton Waadt.
Gschicht
Siviriez isch zum eerschte Maul gnamset choo im 12. Jh.aus Seurei, Seuirei ù Severiacus (1228 Sivrie).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 9,9 % gläge.
Religion
85 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 6,3 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1850 Yywoner 94,6 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 1,9 % Tüütsch ù 3,5 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 31 va de 1850 Yywohner ggredt.
3. Sinfonie (Beethoven)
Im Ludwig van Beethoven si '''3. Sinfonii''' in Es-Dur (Op. 55) isch au as d Eroica (Italiänisch für "heroisch") bekannt. Es isch e Wärk us dr middlere Periode vom Komponist, wo e ganzi Serii vo groossformatige Wärk mit emozioneller Diefi und struktureller Strängi drzue ghööre.
D Sinfonii gältet as e rife Usdruck vom klassische Stiil im spoote 18. Joorhundert und wiist au Aazäiche vom romantische Stiil uf, wo im 19. Joorhundert vorgherrscht het.
Dr Beethoven het die Dritti afo schriibe, won er im August 1804 mit dr Zwäite fertig worde isch. Si isch am 9. Juni 1804 in privatem Rame im Wiener Palais vom Fürst Joseph Lobkowitz urufgfüert worde. Di erst öffetli Uffüerig isch am 7. April 1805 im Theater an dr Wien gsi.
Dr jung Beethoven isch e begäisterete Aahänger vo dr Französische Revolution (1789–1799) gsi und het am Aafang au dr Napoleon Bonaparte bewunderet und iim as Befreijer vo de Völker vo Öiropa si 3. Sinfonii gwidmet. Wo dr Napoleon sich aber 1804 sälber zum Kaiser kröönt het, isch er so entdüscht gsi, ass er die Widmig zruggnoo het.
Schlacht bei Fraubrunnen
Mit Schlacht bi Fraubrunne cha gmäint si
Romainmôtier
Romainmôtier isch de Name vo däne geografische Objekt:
Gattung
Ä Gattig isch ä logische Begriff, wo ainer oder mehrere Arte als Oberbegriff dient:
Monokotyledonen
D Monokotyledone oder Äikäimblettrige si äini vo de groosse Grubbe vo de Bedecktsoomige. Si wärde as e natürligi Verwandtschaftsgrubbe beschriibe.
Merkmol
Im Wääsentlige handlet es sich um chrutigi Pflanze, wo mäistens usduurend si, au baumförmigi Lääbesforme wie Palme ghööre drzue. Charakteristisch isch s für sä, ass wenn dr Soome foot afo usschloo, nume en äinzelns Käimblatt waggst. Vo doo isch dr Naame abgläitet, wo sich im Griechische us monos für „äinzig“ und kotyledon für „Käimblatt“ zämmesetzt. D Käimwurzle verkümmeret seer schnäll, und uf dr Site spriesse nöiji Wurzle. Mäistens het s kä Hauptwurzle; mä reedet dorum vom ene homorhize Wurzlesüsteem. Wurzlesüsteem mit Hauptwurzle wärde as allorhiz bezäichnet und chömme mäistens bi de andere Bedecktsoomige vor. Im ganze Kwerschnitt vom Stängel (Sprossaggse) si Läitbündel vorhande. Mäistens verzwiige sich d Stängel nit. D Monokotyle häi zuenigi Läitbündel, d. h. Phloem und Xylem sin nit dur e Meristem drennt, dorum git s au kä sekundärs Dickiwaggsdum noch de Mechanisme, wie mä sä vo Zwäikäimblettrige oder Gymnosperme kennt.
D Laubbletter häi üübligerwiis paralleli Närve und mäistens kä Blattstiil, Usnaame het s zum Bischbil bi de Zingiberaceae oder de Mäiglöggligwäggs. D Blattnärve si seer sälte netz- oder handartig (z. B. bim Taro (Colocasia)). Zämmegsetzti Bletter chömme kuum vor.
Vilmol isch d Blüetehülle nit in Chelch (Kalyx) und Chrone (Corolla) iidäilt und wird as Perigon bezäichnet. Es git Taxa, wo d Bletter vo dr Blüetehülle vo de bäide Blüeteblattkräis verschidnigi Forme häi. D Blüete isch mäistens dreizelig: zwäimol drei Blüetehüllbletter (Tepale), wo gliich usgseen (oder je drei Sepale (Chelchbletter) und Petale (Chronbletter)), zwäimol drei Staubbletter und drei Fruchtbletter.
Vorkomme
Äikäimblettrigi Pflanze chömme in fast jedem Lääbesruum uf dr Ärde vor. Es git akwatischi Forme (Froschlöffelgwäggs, Wasserlinsegwäggs, u. a.), und au terrestrischi Forme. Vor allem in de Räägewälder in de Droope und Subdroope findet mä überall Orchideä, wo die arteriichsti Grubbe sin. D Grubbe mit de mäiste Individue isch mit Abstand die vo de Süessgreeser, wo in fast alle Klimazone vorchunnt. D Süessgreeser si wägen iirem wirtschaftlige Nutze die wichdigsti Pflanzegruppe für e Mensch, wil alli Gedräidarte zun ene ghööre.
Süstematik
D Monokotyledone si e Verwandtschaftsgrubbe, wo scho lang as sonigi bekannt isch. Noch dr Angiosperm Phylogeny Group bilde si allerdings zur Zit kä Taxon. Iiri Schwöstergrubbe isch d Grubbe vo de Ceratophyllales und Eudikotyledone.
Rodemachern
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ruedemaacher lijt ìm Dräilandereck Frànkrich-Luxeburi-Ditschlànd uf re Heche zwìsche 192 un 242 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
E Frederich de Rodemacher wird zem erschte Mol gnannt worre ànne 1019. S Gebiet vun Ruedemaacher ìsch anne 1190 vum Arnold I. vun Rodemacher erowert worre, wie do die erscht Buri böie lon hàt.
Zenit
S'Wort Zenit bezaichnet:
Rodemachern
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ruedemaacher ìsch. Ruedemaacher ghert zem Kommünàlverbànd.
Gattung (Biologie)
D Gattig (lat. Genus) isch ä hierarchischi Stufe (Taxon) vu de biologische Systematik.
Wenn ä Gattig bloß ai Art enthaltet, nennt mer d Gattig monotypisch. Gattige selber werre in Familie zsämmegfasst.
Struktureerig vu ere Gattig
Wenn ä Gattig vili Arte enthaltet, wo noch underschidliche Kriterie gordnet werre chänne, sten die folgende hierarchische Räng zuer Verfüegig: Debi isch es im Ermesse vum Biologe, weller vu de Räng agmesse erschiint. Bdütendi Underschid werre in de Regel dur Undergattige usdruggt; bi uschinbare Variatione wird echer d Sektion bnutzt. S git also kai Vorschrift, dass bstimmti Räng bvorzugt z bnutze sin. Allerdings wird d Undersektion (bzw. Underserie) bloß bruucht, wenn au d Sektion (bzw. Serie) bnutzt wird.
Karneia
D Karneia sind ais vo de wichtigste Fest bi de Dorer gsii, bsunders z Sparta, uf de Insle Thera und i de libysche Kolonii Kyrene het da Fest e grossi Bidüttig ghaa. Si sind im Monet Karneios (Augste/September) gfiiret wore und hend nüü Tääg lang duuret. De Ablauf vom Fest cha ahand us verschidnige Aagoobe bi antike Autoore rekonstruiert were, doch bliibet vili Frooge und Ainzelhaite offe.
D Karneia sind e Fruchtbarkaitsfest gsii, wo in Aafang vo de Erntezitt gfalen isch, si hend aber o e militärische Zuug agnoo, bsunders z Sparta.
Ablauf
S Fest isch em Gott Apollon Karneios gwait gsii und am Fest hend nume Mane tailgnoo. Organisiert wore isches vo de Karneate (καρνεᾶται), wo all vier Joor noi gwäält wore sind. Debii isch us jedere vo de fööf spartanische Oba e junge Maa uusgwäält wore, wo nöd verhürootet gsii isch. D Karneate hend müese völig enthaltsam lebe. De Priester wo s Fest glaitet het isch Agetes (ἀγητής ‘Füerer’) gnennt wore.
S nüütägige Fest het us merere Aaläss bistande, doch isch nöd gnau bikannt, i welere Raiefolg die Aaläss stattgfunde hend. De letscht Taag isch uf de Vollmoo vom Monet Karneios gfale.
s Laubhüttefest
Zom Laubhüttefest sind nüü Mane uusglese wore, wo a nüü Laubhüttene vorgstande sind. I dene Laubhüttene hend d Festtailnemer gfiiret und gmainsam e Festmool ignoo.
de Staphylodromos
Bim Staphylodromos, oder uf tütsch „Truuberenne“, isch e Maa mit stemmata gschmückt wore, vermuetli Bänder. De isch den ase schnell wiener het chöne ewegggrennt und het debii Sege öber d Stadt Sparta uusgrüeft. E paar Festtailnemer, d Staphylodromoi (σταφυλοδρόμοι „Truubeloiffer“) sind em nochegjagt und hend versuecht en izfoo. Isch da glunge, isch da e guets Zaiche gsii und hett e guets Joor bidüttet.
Widderopfer
E Widderopfer isch för d Stadt Thourioi öberliferet, e griechischi Kolonii z Lukanie am Ionische Meer. De Ablauf vom Opfer isch nöd bikannt, doch werd agnoo, as o a de anderen Ort e Widder gopferet woren isch, do de Apollon Karneios eng mitem Widder verbunden isch.
Musigweppewerb
A de Karneia het e Wettchampf im Spiil vo de Kithara stattgfunde. As erste bikannte Siger vo dem Wettmusiziere gelt de spartanischi Kitharaspiler Terpandros (7.Jh.v. Chr.).
Wafferue
I de Zitt vo de Karneia sind ali chriegerische Aktivitäte igstellt wore. So sind 490 v. Chr. d Spartaner wege de Karneia z spoot ufem Schlachtfeld vo Marathon erschine. O i de Schlacht bi de Thermopyle zee Joor spööter hend nume wenig Spartaner wegem Fest tailgnoo. Im Peloponnesische Chrieg 419 und 418 v. Chr. sind wege de Karneia d Chämpf iigstellt wore.
Karneios (Monetsname)
De Monetsname Karneios isch vom Festname Karneia abglaitet, wie da för vili altgriechische Monetsnäme typisch isch. De Monetsname chunnt nume i dorische Piet vor und isch e Hiiwiis as a dene Ortschafte d Karneia gfiiret wore sind. De Monet isch i d Mönet Augste und September gfale.
Link
Karneia bi Heelenicgods uf Englisch
Murg
Murg isch dr Namme vu däne Flüss: