cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Basilius Amerbach der Ältere
Lääbe
Dr Basilius Amerbach isch as dr Soon vom Druckheer Johann Amerbach am 28. Merz 1488 uf d Wält choo. Er het zämme mit sim Brueder Bruno z Schlettstadt im Elsass, z Baasel und z Baris en Usbildig gmacht. 1506 isch er z Bariis Magister Artium worde. Vo 1507 bis 1512 het er z Freiburg im Brisgau bim Ulrich Zasius Rächt studiert.
Er isch zrugg uf Baasel und het vo 1514 aa bim Drucker Johann Froben gschafft, wo d Offizin vo sim Vater überno het. Dr Basilius isch vil chrank gsi und het langi Zit mit dr Familie vo sim jüngere Brueder Bonifacius gläbt. Wo d Reformazioon z Baasel iigfüert worden isch, het er sich nid grad uuse welle drfür entschäide und isch vo 1531 aa e baar Mol us Baasel furt wääge däm.
Dr Basilius Amerbach isch am 8. April 1535 z Baasel gstorbe und in dr Graabkapälle vo dr Familie im ufghoobene Kartüüserkloster z Baasel begraabe worde.
Lueg au
S Amerbachs.
KZ Dachau
S KZ Dachau, Vollbezäichnig Konzentrazioonslaager Dachau, amtligi Abchürzig KL Dachau, het vom 22. Merz 1933 bis zur Iinaam dur Soldaate vo der 7. US-Armee am 29. April 1945 bestande. S NS-Reschiim häi s scho e baar Wuche noch dr Machtübernaam vom Adolf Hitler lo baue. Es isch s erste Konzentrazioonslaager gsi, wo as en Iirichdig uf Duur konzipiert gsi isch. Wil d Zueständ im Laager churz noch dr Befreijig veröffentligt worde si, isch s au äins vi de bekanntiste. Zwölf Joor lang isch s ooni Underbruch in Betriib gsi, dobblet so lang wie e Hufe vo de andere Konzentrazioonslaager.
Dachau isch dr Usbildigsort für KZ-Wachmannschafte und SS-Füerer gsi, wo noch em Aafang vom Zwäite Wältchrieg au in Vernichdigslaager iigsetzt worde si. S KZ Dachau sälber isch kä Vernichdigslaager gsi; aber in käim andere KZ si so vil politischi Mord begange worde.
Noch dr Riichspogroomnacht het d SS immer mee Juude und anderi Verfolgti festgnoo. Im Chrieg si denn au Mensche us bsetzte Gebiete im KZ Dachau iigspeert worde. Es het sich zur Käimzälle für nöiji KZ entwigglet und het meereri Sonderstellige iignoo: S Laager isch dr erst Ort im Dütsche Riich gsi, won e SS-Laagerkommandant dr äinzig Richder gsi isch, wo sich au ums gältende Rächt nid het müesse kümmere. D SS het e „Staat im Staat“ errichdet. Haft und Ermordig vo politische Gegner si usserhalb vo dr Justiz gsi.
Im Ganze het s mindestens 200'000 Häftling gee und vo deene si öbbe 41'500 umchoo, 14'500 im Usselaager Kaufering zwüschen em Juni 1944 und em April 1945. D SS het au hüfig Häftling in anderi Laager mit hertere Bedingige deportiert oder sogar in d Vernichdigslaager im Oste.
Sit 1965 befindet sich uf em Gländ d Gedänkstatt, wo vo rund 800'000 Persoone im Joor bsuecht wird.
Erlinsbach AG
Äärlischbach (au «Speuz»; amtlich Erlinsbach) isch e Gmeind im Bezirk Aarau vom Kanton Aargau.
S Dorf wird durch de Erzbach, wo glichzitig d Kantonsgränze zu Soledurn bildet, vo de Gmeind Äärlischbach SO trännt.
Geographii
S Dorf lyt am Jurafuess. Dr Wyler Hard lyt hinder dr Egg uf emene Platoo i de Bärge vom Jura.
D Nochbergmeinde sind Oberhof im Norde, Chüttige im Oschte, Aarau im Südoschte, Äärlischbach SO im Weschte und s soledurnische Kienbärg im Nordweschte, ännet em Bärgpass vo dr Saalhöchi.
Passé surcomposé
S passé surcomposé (franz. »öberzämegsetzti Vergangehait«) oder uf Tütsch au Dopplets Perfekt isch e spezielle Form för d Bildig vom Plusquamperfekt, wo im Alemannische, Bairische und i den andere tütsche Tielekt, aber au i de französische Umgangssprooch vorchunt. D Bizaichnig chunt dodeher, well die Zitt miteme Hilfsverb und zwai Partizip Perfekt bildet werd. Im Tütsche isch die Zittform schriftlich sitem 13. Joorhundert bilait.
Alemannisch
Do s moderni Alemannisch kai aifachi Vergangehait (franz. passé simple; dt. Imperfekt) kennt, werd e Handlig wo witter zrugglit mitem Passé surcomposé bildet:
Markgräflerisch:
D Bildig goot ase, as me zum Hilfsverb (sii, haa) zwai Partizipie stellt: er isch ggange gsii, er het gesse gha. D Form werd allerdings eener selte bruucht, me chan statt em topplete Perfekt au s aifach Perfekt bruuche.
Bairisch, Hochtütsch
Die Form kennt nöd nu s Alemannische, sondern si werd au i den andere obertütsche, mitteltütsche und nidertütsche Tielekt bruucht, z. B. im Bairische i hob gschribn ghod. Vom Tielekt isch d Form zum Tail au i di hochtütschi Umgangssprooch öbere: ich habe geschrieben gehabt und sogär au ich hatte geschrieben gehabt.
Di gnormt Standardsproch vom Hochtütsche kennt allerdings s Passé surcomposé oder au s Doppleti Perfekt nöd und grammatikalisch korrekt mue denn s Plusquamperfekt bruucht werde. De Schriftsteller Bastian Stick het i sim Buech Der Dativ ist dem Genitiv sein Tod die Zittform as »Hausfrauenperfekt« bizaichnet, e Diskriminierig nöd nu vo Fraue, denn im Alemannische Sproochruum und au z Österrich werd die Form as völlig gang und gäb aglueget.
Französisch
I de französische Umgangssprooch werdet uf die Art meriri Zitforme bildet und werdet drum underem Bigriff Temps surcomposé zämegfasst. Si sind verbraitet im Welschland, z Savoie, um Lyon (lyonnais) und um Saint-Étienne (stéphanois) und ono i de kanadische Provinz Québec. Obwoll im standardisierte Französisch die Forme nöd gültig sind, so tüend doch moderni Grammatike uf d Möglichkait vo dene umgangsprochliche Forme hiiwiise.
Biispiil:
Nitiobroger
D Nitiobroger oder Nitiobriger (lat. Nitiobroges; ) sind en keltische Stamm im südwestliche Gallie gsii und hend am Fluss Garumna (hüt: Garonne) gsidlet. Ire Vorort isch Aginnum (hüt Agen) gsii.
Im Piet vo de Nitiobroger hend d Tiguriner, e Tailstamm vo de Helvetier, underem Divico s Römische Heer vernichtet und underjocht. D Nitiobroger selber sind nochem Julius Cäsar Fründ vo de Römer (amici populi Romani ) gsii. Trotzdem hend si ane 53 v. Chr. underem König Teutomatus e Heer vo 6000 Maa zämegstellt um em Vercingetorix bim Gallieruufstand z helfe. De Chaiser Augustus het d Nitiobriger a de Provinz Aquitania zuegornnet.
S Land vo de Nitiobriger isch seer fruchtbar gsii und i isch de Römerzitt starch bewertschaftet wore, wie unzäligi Guetshöf zaiget. Zudem isch s Piet guet glege mit Stroosse zu wichtige gallische Städt, wa de Handel gförderet het.
Hauptstrasse 28
D Houptstross 28 isch e wichtegi Strooss vo Liechteschtei und vom Bündnerland. Si goot us em Rhytaal über d Alpe bis zum Vinschgau.
Gschicht
Di alti Strooss vo Chur über d Luzisteig bi Fläsch, dur s Fürschtetum Liechteschtei und uf Fäldkirch het früener dr Name Düütschi Strooss gha. Ane 1786 isch si für Fahrzüüg usbout worde.
D Strooss durs Prättigau vo Landquart uf Davos het dr Kanton Graubünde i dr Middi vom 19. Joorhundert bout.
I de 1860er Joor isch d Fahrstrooss vo Davos übere Flüelapass verbesseret worde und bis 1872 au d Passstrooss übere Ofepass is Münschtertaal.
Prättigauer Strooss
Dr Abschnidd vo Landquart durs Prättigau bis uf Chlooschtersch gilt als Nazionalstrooss und wird drum vo Bundesamt für Stroosse usboue. Die Strooss isch d Verbindig vo dr Autobahnusfahrt bi Landquart is Feriegebiet vo Chlooschtersch und Davos und zum Verladebaanhof vo Chlooschtersch-Selfranga, wome d Auto ufe Zug vo dr Rhätische Baan cha verlade zum dure Vereinadunnel is Engadin z goo. Dr Vrcheer durs Dunäll het ane 2000 agfange.
Bi Landquart und im Prättigau het d Strooss es baar grossi neui Bouwärch übercho:
Saint-Gérand-Croixanvec
Saint-Gérand-Croixanvec (bretonisch Sant-Jelan-Kroeshañveg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Elbe
D Elbe (niderdütsch Elv, tschechisch: Labe) isch e mitteleuropäische Strom, wo z Tschechie d Quelle het, dur Dütschland fliesst und in d Nordsee mündet. Si isch dr einzig Fluss, wo Böhme, wo vo Mittelgebirg umschlossen isch, entwässeret. Zu de bekannte Flüss vo ihrem Iizugsgebiet ghöre d Moldau, d Spree, d Saale (wo dr Curt Goetz von ere gsait het, ass es dört grad sovil Walfisch gäb wie z Halle Jungfraue - nämlig keini) und d Müritz. Im Oberlauf fliesst si dur Mittelgebirg, denn folgt si zwei Urstromdäler im norddütsche Diefland.
Saint-Gérand-Croixanvec
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
D Nochbergmaine sin Hémonstoir (Côtes-d’Armor) im Norde, Saint-Gonnery im Oschte, Gueltas im Sidoschte, Noyal-Pontivy im Side, Neulliac im Weschte un Kergrist im Nordweschte.
Elbe
Bim Zämmefluss vu dr Moldau mit dr Elbe isch d Moldau ditlich länger wie d Elbe, so dass eigetlich d Moldau as dr eigetlich Quellfluss vu dr Elbe azluege wär. (Ähnlig wie bim Mississippi un em Missouri z Nordamerika, wo dr Missouri dr länger Fluss isch.)
Saint-Gérand-Croixanvec
Gschicht
Saint-Gérand-Croixanvec isch as Commune nouvelle zum 1. Jänner 2022 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Croixanvec un Saint-Gérand (Morbihan).
Elbe
Etymologii
Dr dütsch und dr tschechisch Name vom Fluss (Elbe, Labe) hai dr gliich Ursprung. In dr Antike hai d Grieche, d Kelten und d Römer em Strom Albis, d Germane Albia gsait. Dr Name isch mit em latiinische Adjektiv albus (wiiss/grau, blass, hell) verwandt. S Wort goht uf e indogermanische Stamm *albho- für „wiiss, hell“ zrugg. Me chönnt dr Name analog zum gallische Flussname Albis (hüte: Aube) as „wiisses Wasser“, im Gegesatz zum Name Dubis für „Schwarzwasser“, düte.
Schola Cantorum Basiliensis
D Schola Cantorum Basiliensis isch e Muusighoochschuel z Baasel und as Hoochschuel für Alti Muusig Däil vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz. Si isch an dr Lienerdstrooss 6 z Baasel dehäi.
Saint-Gérand-Croixanvec
Verwaltig
vu Saint-Gérand-Croixanvec isch. Saint-Gérand-Croixanvec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Gérand-Croixanvec ghert zum Bretonisch.
Schola Cantorum Basiliensis
D Schuel
An dr Schuel studiere öbbe zwäihundert Lüt us vile verschidnige Länder in zwäi Abdäilige, Middelalter/Rönessans und Rönessans/Barock/Klassik, wo d Muusig vom 9. bis zum 16., respektiv vom 16. bis zum früeje 19. Joorhundert behandle.
Zu de Leerchreft ghöre u. a. dr Kauntertenor Andreas Scholl, dr Dirigänt Andrea Marcon und d Tschembaliste Jörg-Andreas Bötticher und Jesper Bøje Christensen.
Vo 2013 bis 2015 isch dr Pedro Memelsdorff dr Läiter vo dr Schola Cantorum Basiliensis gsi.
Gschicht
D Schuel isch 1933 vom Paul Sacher (1906–1999) as e brivats „Leer- und Forschigsinstidut“ für Alti Muusig gründet worde. Dr Tschellist und Gambist August Wenzinger (1905–1996) und d Giigere und Muusigpedagogin Ina Lohr (1903–1983) häi vo Aafang aa e groosse Iifluss ghaa uf s Instidut und daas het die Alti-Muusig-Beweegig brägt. 1954 isch d Schola Cantorum Basiliensis in d Muusigakademii vo dr Stasdt Baasel integriert worde. 1999 isch s Instidut zur Hoochschuel für Alti Muusig worde. Für d Absolvänte vo dr Schola Cantorum Basiliensis isch 1999 s Barockorchester La Cetra gründet worde.
Im Joor 2008 het d Schola Cantorum Basiliensis iir 75-jöörigs Gründigsjubileum gfiirt. Zu däm Aalass isch dr Bildband Wunderkammer Alte Musik – Die Schola Cantorum Basiliensis mit Fotene vom A.T. Schäfer entstande.
Migwan (Basel)
Migwan isch e jüdischi Gmäind in dr Stadt Baasel. Si isch 2004 as e liberali Gmäind, im Geegesatz zur Ähäitsgmäind IGB und zur ultraorthodoxe Israelitische Religionsgsellschaft, gründet worde und isch Mitgliid vo dr Blatform vo de liberale Juude in dr Schwiz.
Dr Naame Migwan bedütet uf Hebräisch Vilfalt und sümbolisiert ass jeede Juud iiglaade isch mitzmache. Migwan isch e kulturells und religiööses Zentrum. Es organisiert Gottesdienst an de Schabbat und an de jüüdische Fiirdig uf Hebräisch, Dütsch und Änglisch, Kürs fü Hebräisch und Religioon wie zum Bischbil Vorberäitigskürs uf s Bar Mitzwa und kulturelli Aaläss.
Nello Celio
De Nello Celio (* 12. Februar 1914 z Quinto; † 29. Dezember 1995 z Bern), heimatberechtigt z Quinto, Kanton Tessin, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 15. Dezember 1966 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1973 hät er siis Amt übergeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Anthe (Mond)
D' Anthe (au Saturn XLIX) isch ein vu dr chleinschte Mönd vum Planet Saturn. Si Umlaufbahn lit zwische sällere vu dr grosse Mönd Mimas un Enceladus.
Entdeckig
D'Entdeckig vu dr Anthe durch s'Cassini Imaging Science Team uf Ufnahme vum 30. Mai 2007 sowie früehere Ufnahme, wo bis in dr Juni 2004 zruckriiche, isch am 18. Juli 2007 bekannt gä worre.
Im August 2007 isch dr Mond no uf eini vu dr Alkyonide us dr grichische Mythologi daift worre.
Bahndate
D'Anthe umchreist dr Saturn uf ere prograde Bahn ime middlere Abstand vu 197.700 km in eweng meh wie einem Erdedag D'Bahnexzentrizität betrait 0,001, wobi d'Bahn mit 0,1° gege d'Ekliptik gneigt isch.
Ufbau un physikalischi Date
D'Anthe besitzt e Durchmesser vu guet 2 km. Vil meh isch nit iber des Objekt bekannt.
Gardasee
Dr Gardasee (it. Lago di Garda oder Bènaco, dt. veraltet: Gartsee) isch dr grösst See z Italie.
Gschicht
Em Gardasee si antike Name isch vo öbbe 200 vor bis 800 noch dr Ziitwändi Lacus benacus gsi. Dä Name söll von ere alte Gottheit, wo Benacus gheisse het, stamme.
Dr Gardasee isch vom Etschgletscher in dr vorige Iisziit gformt worde, und me cha däm siini Spure hüt no verfolge. Die erste Siidlige am Seeufer datiere um s Johr 2000 vor dr Ziitwändi.
Geografii
Dr Gardasee lit im Norde vo Italie im Schnittpunkt vo de Provinze Trentio (Trentino-Südtirol) im Norde, Verona (Venezie) im Südoste und Brescia (Lombardei) im Weste. De Hoptzuefluss isch de Sarca, wo de Gardasee als Mincio i Richtig Po-Ebni wider verloot.
Bi Hochwasser im Trentino-Südtirol chan Wasser vom Etsch dor en Tunnel in Gardasee gleited wärde. Dä underirdisch Wasserkanal isch 9,873 km lang, laited s Hochwasser bi Mori vo de Etsch ab und mündet bi Torbole am nördliche Seeendi in Gardasee. Me hät de Tunnel 1959 baut um Stadt Verona vo Überschwämmige z schütze und isch au scho mängmol brucht worde.
Pointillismus
Pointillismus bezäichnet e Stiilrichdig in dr Moolerei. Si het in de Joor zwüsche 1889 und 1910 iiri Blüetezit gha. Dr Pointillismus wird zum Post-Impressionismus zellt.
Bedütendi Künstler vom Pointillismus si dr Georges Seurat, Paul Signac, Henri Edmond Cross, dr Belgier Théo van Rysselberghe und e baar Joor lang au dr Camille Pissarro. Under de Dütsche gältet dr Paul Baum as Hauptverdräter vom Pointillismus.
Begriff
Dr Georges Seurat dr Art vom Moole, won er entwicklet het, ursprünglig welle Chromoluminarismus (Farbliechtmoolerei) sääge, het sich denn aber für Divisionismus (Däiligsmoolerei) entschiide. Mee brucht worde si aber d Begriff vom Paul Signac, Pointillismus (Punktierstil), und vom Fénéon, Neoimpressionismus. Dä Begriff het dr Signac spööter au akzeptiert.
Charakterisierig
Tüpisch für e Pointillismus isch dr Bildufbau, wo sträng geometrisch duurekomponiert isch und vilmol ornamental wirkt. Im Geegesatz zum Impressionismus wird nüme e realistischi Momäntufnaam aagsträbt, sondern e Komposizioon, wo guet duuredänkt isch. Dä Aasatz, wo vo dr Gsamtkomposizioon vom Bild über die geometrische Beziejige, dr Bildufbau, d Beziejige vo Liecht und Geegeständ, bis aabe zu de Äinzelelimänt chunnt, het dr Seurat as Divisionismus bezäichnet.
Greta Thunberg
D Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg (* 3. Jänner 2003 z Stockholm) isch e schweedischi Klimaschutzaktivisti. Si isch internationaal bikannt wore, well si afange het för de Klimaschutz z straike, statt i d Schuel z goo. Erem Biispill sind mittlerwiile vili Schüeller und Schüellerine gfolgt, so ass drususe e weltwiiti Biwegig entstanden isch, wo i de Tütschschwitz Klimastraik gnennt werd, im Weltsche Grève du Climat, z Tütschland und in anderne Länder aber Fridays For Future („Frittig für d Zuekumpft“). 2019 het si för ires Engagement de Alternativ Nobelpriis öbercho.
s Lebe
D Greta Thunberg isch d Töchter vo der Ooperesengeri Malena Ernman und em Schauspiller Svante Thunberg. Nochdem d Greta i de Grundschuel vo der Erderwärmig ghört hett, hett si afange dihai Energii spare und hett o agfange vegaan zesse und si het o uffghöört mit em Flugi umezraise. Debi het si o eri aigni Famili öberzügt. Mit Elfi isch si depressiv woore und het nöme wöle rede und esse. En Arzt het den bi ere s Asperger-Syndrom diagnostiziert. Mit föfzeni het si denn demit aagfange, em Frittig, statt i d Schuel z goo, för s Klima straike. Dör da isch si weltwiit bikannt wore und isch im Dezember 2018 zo de UN-Klimakonferenz z Kattowitz igladt wore und im Jäner 2019 het si am Weltwertschaftsforum z Davoos e Reed ghalte. Im September vom gliiche Johr isch si mit eme Sägelschiff, möglichscht klimaneutral, uf Amerika öberi gfahre. Am 23. September hät si dänn bim Klimagipfel bi de UNO z New York zerscht di dütschi Bundeskanzleri Angela Merkel zum e Gsprööch troffe und nocher hät si vor de rund 60 Staats- und Regierigsschäfs e Reed ghalte. Si hät mit emozional uufgwüelte Wort di Versammlete ufgforderet, sich mee för de Schutz vom Klima iizetze und hät ene vorgworfe, si tögid eri Generazion im Stich loo.
d Uuswörkige
Em 20. Augste 2018, em erste Schueltaag noch de Summerfeeri, isch d Greta Thunberg zerstmool mit eme Schild mit de Uufschrift ‘Skolstrejk för klimatet’ („Schuelstraik för s Klima“) vor der Schwedisch Riichstaag gsesse, wege de grosse Hitz und und ussergwöönliche Tröchni im Summer 2018. Die Anzelaktion isch nöd grad gutiert woore, aber bald hend sich anderi Schüeller und Schüellerine ere aagschlosse.
I de Schwitz hend as ersti d Gymeler vo de Kanti Sanggale am ene Frittig (21. Dezember 2018) för de Klimaschutz gstraikt.
Karl Barth-Archiv
S Karl Barth-Archiiv isch e Sammlig vo Wärk vom Schwizer Theolog Karl Barth z Baasel. Es zelt as Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.
S Archiv
S Archiv isch 1971 gründet worde. Im Archiv wird dr literarischi Noochlass vom Barth und si persöönligi Bibliothek ufbewaart. D Sammlig bestoot us 14'000 Büecher und öbbe hundertduusig Dokumänt, drunder öbbe zwölf duusig Brief. As Hauptufgoob katalogisiert und erschliesst s Archiiv d Bibliothek und dr Noochlass, läitet die editorische Aarbede an dr Gsamtusgoob und macht Röschersche vo Forscher mööglig.
S Geböid
S Archiv befindet sich im ehemoolige Woonhuus vom Barth an dr Bruederholzalle 26 z Baasel. S Arbetszimmer vom Barth gseet no genauso us wie zu sine Läbzite und grad nääbedraa isch s Arbetszimmer vo dr Charlotte vo Kirschbaum, wo vo 1930 aa äng mit em Barth zämmegschafft het, und au bi de Barths im Huus gwoont het. Dört isch jetz s Büro vom Läiter vom Archiiv din. Im klimatisierten Chäller isch 1997 e brofessionells Ablaagsüsteem mit Büecherregaal uf Rolle iibaut worde.
D Dräägerschaft
Drääger vom Archiiv isch d Karl Barth-Stifdig, wo vom Schwizerische Nazionalfond zur Förderig vo dr wüsseschaftlige Forschig understützt wird.
Hilfsverb
E Hilfsverb het d Funktion, anderi Verb i verschidnigi Zittforme und Aktionsarte z bringe. Si tienet o dezue, synthetischi Zitforme analytisch z umschriibe. I villne Sprooche werdet dodeför d Verbe för sii und haa bruucht, nebet villne andere Möglichkaite. Au Modalverbe chönet im witterem Sii as Hilfsverb aaglueget werde.
Alemannisch
Die drai wichtigste Hilfsverb im Alemannische sind: sii, haa und tue. Si ghöret zu de Gruppe vo de Churzverbe, wo unregelmässig flektiered.
sii (sy) und haa werdet bruucht um e Handlig i d Vergangehait (Perfekt, Passé surcomposé) z setze. Debi werd di konjugierti Form vom Hilfsverb mitem Partizip Perfekt verbunde: i bi ggange, i ha gmacht.
sii tient au um d Aktualität vonere Handlig z betoone, indems mitem Verbsubstantiv verbunde werd: i bin am Mache.
tue werd änlich wie im Englische recht vill bruucht um jedi Zittform umzschriibe. Satt i mach sait me au i tue mache oder statt i machi au i teg mache. Bsundrigs de Konditional (Konjunktiv II) werd hüt maist mitem Hilfsverb umschribe: i täät mache astell vo seltnigerem i miech.
Anderi Hilfsverbe im Alemannische sind:
werde cha brucht werde um e beabsichtigti zuekünfitgi Handlig z notiere: i werd s mache, um Gegesatz zum Hochtütsche, wo da Verb regulär brucht werd, um z Zuekunft z umschriibe. Da Hilfsverb werd au för s Passiv bruucht, indems mitem Partizip Perfekt verbunde werd: er werd verbunde. Da Verb cha wie tue au bruucht werde um de Konditional z umschriibe: i wüür mache statt i miech.
choo werd selte bruucht, um e Handlig wo unmittelbar iitreffe werd z bischriibe (unmittelbari Zuekunft): s chunnt cho regne.
Toygener
D Toygener sind nochem griechische Geograph Strabon aine vo de drai helvetische Tailstämm gsii. Si hend sich zäme mit de Tiguriner a de Kimbre und Teutone agschlosse. D Toygener sind denn zäme mit de Ambrone vom C. Marius bichämpft wore.
Christian Heinrich Friedrich Peters
Dr Christian Heinrich Friedrich Peters (* 19. September 1813 in Koldenbüttel, Schleswig-Holstei; † 18. Juli 1890 in Clinton, New York) isch e dytsch-amerikanische Astronom gsi.
Wäge politische Uruehe het dr Peters 1849 nooch Frankriich flüchte müesse. Von dert us isch er middellos nooch Konstantinopel (hüt Istanbul gange). Ufgrund vu sine sehr guete Sprochchenntnisse - dr Peters het usser mehrere europäische Sprooche au Altgrichisch, Latinisch, Hebräisch, Arabisch, Persisch un Türkisch beherrscht - isch er zum wisseschaftliche Beroter vun Reshid Pascha worre, dem Grosswesir vum Sultan Mejid II.
Uf Aregig vum amerikanische Botschafter im Osmanische Riich un usgstattet mit eme Empfähligsschribe vum Alexander von Humboldt isch dr Peters anno 1854 in d'USA gange. Er het s'Observatorium vu dr Harvard Universität ufgsuecht un het dert uf eme Treffe vu dr American Association for the Advancement of Science in Providence, Rhode Island, iber sini Sunnebeobachtige referiert. Dr Peters het d'Asicht verträtte, dass uf dr Sunne gwaltigi elektrische Stürm vorherrsche. Doryber nus het er beobachtet gha, dass sich d'Sunneflecke nit nur infolg vu dr Rotation in äquatorialer Richtig, sundern au langsam entlang vu dr Längegrade bewege.
In dr Folgezitt het dr Peters e Astellig am Dudley Observatorium z'Albany, New York erhalde. Dert het er am 25. Juli 1857 e wittere Komet entdeckt. Sälli Astellig isch allerdings schlecht zahlt gsi un es isch permanent zue Ribereie zwische dr Wisseschaftler un dr Geldgäber vum Institut chumme.
Anno 1859 dr Peter d'Stelle vume Professor fer Astronomi am Hamilton College in Clinton, New York, agnu. S'Institut het iber e nöi errichtets Observatorium mit eme 13 ½ Zoll-Refraktor verfüegt, wo sinerzitt eins vu dr grösste Teleskope vu Amerika gsi isch. D'Astronomi het aber zue sällere Zitt kei hoche Stellewert in dr Staate gha un so isch au sälli Stell schlecht zahlt gsi un dr Peters het witterhi am Existenzminimum gläbt. Sini in sällere Zitt durgfüehrte Beobachtige vu dr Sunneflecke sin erst nooch sinem Dod veröffetlicht worre.
Wie dr Peters anno 1861 dr Asteroid (72) Feronia entdeckt het, isch d'Fachwelt wiider uf ihn ufmerksam worre. Dr Peters het eigetlich dr Asteroid (66) Maja gsuecht, wo zuvor vum H. P. Tuttle entdeckt worre isch. In dr folgende Johre isch ihm d'Entdeckig vu insgsamt 48 Asteroide glunge. Numme dr Rekordentdecker Johann Palisa isch uf sällem Gebit erfolgriicher gsi.
Dr Christian Heinrich Friedrich Peters isch am 19. Juli 1890 in Clinton gstorbe.
Tok Pisin
D Kreolsproch Tok Pisin (vu ängl. talk pidgin, zem Dail au no Pidgin-Englisch, in dr Fachliteratur au Neuguinea-Pidgin, Melanesian Pidgin, Neomelanesian) isch di am wyteschte verbraitet Verchehrssproch z Papua-Neiginea, unter anderem im Norde vum Land. S handlet sich um e Variante bzw. e Wyterentwicklig vum melanesische Pidgin, wu au Bislama uf Vanuatu, Pijin uf dr Salomone un d Torres Creole uf dr Insle vu dr Torres Strait (Auschtralie) ghere.
Allgmains
D Sproch dient in dr Hauptsach dr Kommunikation zwische Aagherige vu verschidene Sprochgmainschafte, s het aber au allme Lyt, wu Tok Pisin as Muetersproch schwätze. D Sproch setzt sich us änglische un melanesische Elemänt zämme, derzue git s au no dytschi Yyfliss. S git e baar Dialäkt, wie s sterker vum Änglisch beyyflusst Waigani-Pidgin um Port Moresby. Tok Pisin het mittlerwyyli sich us ere raine Pidginsproch zuen eme Kreolisch entwicklet, die Entwicklig isch allno im Gang, wel d Muetersprochler unter allne Sprächer no ne Minderhait sin, die Gruppe wagst aber aa.
Albanische Dialekte
Di Albanischi Sprooch wird in zwee Hauptdialäkt underdeilt, em Gegische (standardalbanisch gegërishtja oder gegë, im Gegische sälber gegnisht, in de albanischi Dialektologi mangmool au dialektet veriore ‚nördlichi Dialäkt‘) un Toskische (toskërishtja oder toskë, in de Dialektologi au dialektet jugore ‚südlichi Dialäkt‘), wo beidi wytri Unterdialäkt hen. Grob gsait isch de Fluss Shkumbin d Drennigslinie zwüsche de beide Dialäkt; nördlich devo wird Gegisch gschwätz, un südlich devo Toskisch. Usserhalb vum gschlossene albanische Siidligsbiet werde vorallem no s Arbëresh in Süditalie un Sizilie un s Arvanitika in Griecheland gschwätzt. Beidi werde zum Toskische zäält. D Mundarte vo de albanische Sproochinsle in Bulgarie, Rumänie un de Ukraine ghöre au zum Toskische, die in Kroatie dergäge zum Gegische.
Die beide Dialäkt unterscheide sich in de Ussprooch, Morphosyntax un em Wortschatz, un sin nit ällewell gägesytig verständlich. S Standardalbanisch basiert hüt zum gröschte Deil uff em Toskische, het aber einzelni Element ussem Gegische überno. Bis 1972 het es e gegischi un e toskischi Schriftsprooch gee. In däm Joor aber isch uffeme Kongress z Tirana s Toskisch als verbindlichi Standardsprooch feschtgsetzt worde. S Schriftgegisch isch deno rasch ussem Bruuch cho, un wird hüt numme no sälte bruucht.
Abgränzigsmerchmool
Im Luutliche unterscheide sich s Gegisch un Toskisch durch mehreri Merchmool. Vilmool het sich debi im Gegisch e ältri Ussprooch erhalte, derwyyl s Toskisch mee Neuerige duregmacht het.
Di wichtigschte luutliche Merchmool sin luut em Bahri Beci:
Dernäbe gits wytri Merchmool, wo aber au innerhalb vo de Dialäkt sehr verschide sin:
Im Morphosyntaktische isch de wichtigscht Unterschid, dass es im Gegische e Infinitivform git, wo im Toskische miteme Hilfsverb ussdruggt wird: geg. me punue ‚schaffe‘, tosk.të punoj.
Im Wortschatz sin d Unterschid sehr gross. Byspil sin geg. katund tosk. fshat ‚Dorf‘, shpin - dhelpër ‚Fuchs‘, rêj - gënjej ‚lugge‘, krejt - fare ‚ganz‘, shpull - pëllëmbë ‚Tuube‘ oder tamël - qumësht ‚Milch‘
Untergruppe
Zwüschem Gegische un Toskische lait e schmals Übergangsbiet, wo vo de Chüscht südlich vo Kavaja, Lushnja, Elbasan un Librazhd verläuft.
Vierlindenbrunnen
Dr Vierlindebrunne isch en öffentlige Brunne im Baasler Vorstedtkwardier. Er stoot am Egge vo dr Stäinedoorstrooss zum Kloosterbärg. Sit 1915 isch er dänggmolgschützt und gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
Gschicht
Dr Brunne existiert as Sodbrunne sit 1758. 1845 isch er an s Münster-Brunnwärk aagschlosse worde und vo denn aa het er fliessends Wasser gfüert, aber erst 1901 het mä us hügienische Gründ dr Sod mit ere Stäiblatte zuedoo. 1964 isch er renowiert worde.
Bedütig
Dr Vierlindebrunne isch dr letscht richdig Sodbrunne vo Basel und immer no s Original vo 1758, was äinzigartig isch. Die mäiste alte Brünne het mä nämlig äntwääder abgrisse oder ins Historische Museum brocht und mit Kopie ersetzt. Scho 1869 stoot im ene Verwaltigsbricht gschribe, ass mä dä Brunne wäge sinere Bedütig sött für d Noochwält erhalte. Es stöön immer no vier Lindeböim an de vier Egge vom Brunne, es si aber nid die ursprünglige Böim. Im Joor 1900 si die grangg worde und mä het sä müesse ersetze.
Beschriibig
Dr Brunne bestoot us drei Beggi. Über em middlere Brunnebeggi, won emol dr Sodbrunne drunder gsi isch, stoot e Kuppeldach uf vier Süüle mit ere Chuugele oobe druf. S Dach het dr Sod vor Wind und Wätter gschützt und dr Küübelufzug isch dra aagmacht gsi. Am Ändi vom gröössere Beggi het s non e chliises Beggeli. Bi dr Renowazioon 1964 het dr Brunne am Kapitell und an ere Läiste Vergoldige überchoo.
Tok Pisin
Gschicht vu dr Sproch
Scho in dr Zyt voreb Papua-Neigine dur di Dytsche in Bsitz gnuu woren isch, het s e Pidgnisproch in dr Region gee, wu uf em Änglisch basiert. Walfang- un Handelsschiff mit Bsatzige, wu vilmol vu pazifische Insle chuu sin, hän die Sproch wahrschyns in s Land brocht un hän si unterenander brucht.
Wel erscht syt dr 1880er Johr allme Neigineer un Trobriander as Personal uf Handelsschiff yygsetzt wore sin un frieji Missionar au chuum vu Pidgin-Sprächer gschribe hän, cha mer dervu uusgoo, ass d Frieform vum Tok Pisin sich erscht ab däre Zyt as Verchehrssproch uusbraitet het. Au dr Koprahandel, wu um des Zyt stark expandiert het un dodermit e hecher Verchehrsufchuu im Pazifik mit sich brocht het, isch ferderlig gsi fir d Uusbraitig vu dr Sproch.
D Sproch Tok Pisin veränderet sich eso schnäll, ass dailwys sogar d Verständigung zwische dr Generationen un zwische ländlige Biet un dr stedtische Balligszäntre schwär wird.
Phonologii
Tok Pisin het 16 Konsonante un 5 Vokal, zem Dail git s in regional Varinate no me. Die Darstellig zellt d Phonem uf, wu in fascht allne Varinate vorchemme.
Grammatik
Wie au anderi Pidgin-Sproche het s Tok Pisin e seli veraifachti Grammatik. S git kai Konjugation un kai Deklination. S git nume zwoo Vergangehaitsforme un ai Futur, doderby wird d Zyt dur e vor- oder e noogstellt Wort uusdruckt (aifachi Vergangehait: „bin“, Perfekt: „pinis“ (noogstellt), Futur „bai“):
E grammatikalischi Bsunderhait, wu us polynesische Sproche ibernuu woren isch, sin di zwo Forme vum Personalpronome in dr 1. Person Plural: s git in e Dail Variante vu dr Sproch e inklusives mir un e exklusives mir. Bi dr exklusive Form wird dääjenig, wu aagsproche wird, nit mit yybezoge, bi dr inklusive Form dergege scho. As Byschpel d Tok Pisin-Ibersetzig vum Satz "Mir wisse": Di inklusiv Form yumi isch aber nit in allne Regione gängig, zem Byschpel wird si im Hochland chuum bruucht.
In e Dail Dialäkt git s au Dualforme un in wenige Dialäkt sogar Trialforme. S uusfierligscht Syschtem vu dr Personalpronome siht derno eso uus:
Wortschatz
E große Dail vum Wortschatz (5/6) stammt us em Änglisch, s git aber au vil Werter us Papua- un us austronesische Sproche, us em Portugisisch un us em Dytsch.
Byschpel us regionale Sproche sin:
Vil Begriff wäre dur Phraseologisme uusdruckt:
Vor allem in dr erschte Helfti vum 20. Johrhundert het s au no vil Werter im Tok Pisin gee, wu us em Dytsch ibernuu wore sin. Im Lauf vu dr Zyt sin aber e Dail vu däne Werter ersetzt wore dur anderi. Byschpel fir Werter, wu us em Dytsch in s Tok Pisin chuu sin:
Sprochbyschpel
S Vaterunser uf Tok Pisin:
Unterschneidheim
Õnderschnoede (amtlich Unterschneidheim) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Õnderschnoede leit em Dal vo dr Schnoedemer Sechta, rond 20 Kilometer eschtlich vo Ellwãng am Rand vom Nearler Rias. D Nochbergmoede vo Õnderschnoede send Tannhausen, Fremdingen, Marktoffingen, Kirchheim am Ries, Bopfingen, Westhausen ond Ellwangen.
Vo dr Gmarkong send 69,5 % Landwirtschaftsfleche, 20,7 % Wald, 8,9 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Õnderschnoede gheret d Gmoedsdoel Geislingen, Nordhausen, Unterschneidheim, Unterwilflingen, Walxheim, Zipplingen ond Zöbingen.
Gschicht
Õnderschnoede ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 760 als Sniten.
Verwaldong
Õnderschnoede hot sich mit Stedtle ond Dããhause zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Õnderschnoede ischt dr Nikolaus Ebert.
Dialekt
Dr Dialekt vo Õnderschnoede ghert zom Schwäbisch.
Myokardinfarkt
Dr Härzinfarkt, au Myokardinfarkt, in dr Umgangssprooch Härzschlaag, Härzaafall oder Härzattacke, isch en akuts und lääbensbedrooligs Eräignis as Folg von ere Chranket vom Härz. En Abchürzig, wo in dr Humanmedizin gebrüüchlig isch, isch HI oder AMI (acute myocardial infarction).
Es handlet sich um e Durchbluetigsstöörig, wo nid verbii goot, (Ischämie) vo Däil vo dr Härzmuskle ("Myokard") und wird in de mäiste Fäll dur Bluetgrinnsel in ere arteriosklerotisch veränderete Ängstell vom ene Härzchranzgfäss verursacht. Läitsümptoom vom Härzinfarkt isch e Schmärz im Brustberiich, wo blötzlig duet ufdräte, nid furtgoot und mäistens stark isch. Er chunnt vor allem uf dr lingge Site vor und cha in d Aggsle, Ärm, Underchiifer, Rugge und Ooberbuuch usstraale. Er wird vilmol vo Schwäissusbrüch / chaltem Schwäiss, Schlächtsi und mänggisch Chotze begläitet. Bi öbbe 25 Brozänt vo alle Härzinfarkt git s nume chliini oder käini Beschwärde (sog. stumme Infarkt). In dr Akutfaase vom ene Härzinfarkt git s hüfig gföörligi Härzrhütmusstöörige. Au chliineri Infarkt chönne nit sälte über Chammerflimmere zum blötzlige Härzdood füere, öbbe 30 Brozänt vo alle Doodesfäll bi Härzinfarkt bassiere no bevor Läie chönne hälfe oder vor ere medizinische Therapii.
Mandern (Lothringen)
Manneren (lothrìngisch; frànzeesch Manderen, ditsch Mandern) ìsch bìs 2018 a frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge) gsin. Àm 1. Janner 2019 ìsch sa mìt dr Gmein Réitzéngen züe dr Commune nouvelle Manderen-Ritzing füsioniert worda.
Geogràfi
Manneren lijt ìm Manderendàl, me Sittedàl vun dr Mosel, 25 Kilometer nordeschtlich vun Thionville in dr Neh vum Dräilandereck Frànkrich-Luxemburg-Ditschlànd uf re Heche zwìsche 216 un 416 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn granzt ìm Nordoschte àn d Gmein Perl ìm Sààrlànd.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Àb em Wiener Kongress (1815) hàt Manneren bìs 1834 züe Preußen ghert.
Züe dr Gmein Manneren ghert zitter ànne 1830 àui s Derfel Tunting (Tüntingen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Manneren ìsch dr Régis Dorbach gsin.
Peseux
Peseux bzw. Péseux isch de Name vo däne Ortschafte:
Witznautalsperre
D Witznaudalschperri bzw. dè Stausee Witznau (Witznaubeggi) isch è Bumpspycher-Stausee im Dal vo dè Schwarza bi Witznau, Üülingè-Birchèdorf, im Süèdschwarzwald.
Geografy
Èm Stausee nõch füürt d Kreisstrõß 6561 vo dèrè uus è Gmeindestrõß uff dè Buckel im Weschtè gu Nöggèschwyl, Gmeind Wylè, füürt.
Funktion
Dè Stausee Witznau isch s Unterbeggi vom Bumpspycherwärk Witznau bi dè Schluchseewärk AG zwischè m Schluchsee un èm Hochrhy.
D Dalschperri übernimmt für d Mittelschtufè, s Bumpspycherkraftwärk Witznau d Funktion vom Unterbeggi mit èm Stausee Schwarzabrugg als Obberbeggi.
Glychzitig isch si für d Unterschtufè, s Kraftwärk Waldshuèt, s Obberbeggi mit èm Rhy als natürlichs Unterbeggi (Rückschtauberych vom Flusskraftwärk Rhykraftwärk Albrugg-Dogerè AG (RADAG)).
Dè Stausee Witznau wörd durch è Weer a dè Schlüècht, i dè Nòchi vo dè Mettma-Mündig, zuèsätzlich mit Wasser vosorget.
Technischi Merkmõl
S Kraftwärk Witznau hèt als Mittelschtufè vo dè drei Stufè diè gröscht Fallhöchi vo 250 m. Sini Uusbauleischtung betrait 220 MW Turbinèleischtung un 128 MW Bumpèleischtung.
S Absperrbauwärk isch è Gwichtsschtaumuèr us Bedong. S Kraftwärksgebäude isch uff d Muèr uffgsetzt worrè.
Geschichtè
D Bauzit vo dè Staumuèr hèt vo 1939 bis 1943 duèret, als es Kraftwärk mit èm erschtè Maschinnèsatz in Betrièb gnõ worrè isch. Chriègsbedingt sin d Bauarbetè unterbrochè worrè. Erscht 1950 isch s Kraftwärk mit insgsamt vir Maschinnè vollschtändig in Betrièb gnõ worrè.
Provence VD
Provence (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Provence lyt am Rand vum Val-de-Travers. Dr Bann vu dr Gmai goht vum Fueß vum Mont Aubert bis zum Creux-du-Van. Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf, dr Wyler Les Prises, dr Zinke Montagne Devant un s Biet vu La Nouvelle Censière. D Gmaiflechi umfasst 54,7 % landwirtschaftligi Flechi, 43,1 % Wald, 2,1 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Provence isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1340 as Provency.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 4,6 % gläge.
Ostara
D Ostara isch e Göttin wo im 19. Joorhundert vom Jacob Grimm vermuetet worden isch und denn i de Romantik und im Neopaganismus e wichtigi Role ignoo het. I de Religiosforschig zällt d Ostara zu de Pseudogottheite.
Provence VD
Religion
67,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 8,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Ostara
Hindergrund
De angelsächsischi Gaistlichi Beda Vanerabilis (673-735) het undere anderem e Churzbeschriib vo de Monetsnäme usegee. Öber de April schribt er: "De Eosturmonath, wo jetzt mit Passahmonat öbersetzt werd, isch früener noch ainere vo irne Göttine, wo Eostra haisst, binennt worde, und wo i dem Monat Fest för die gfiiret wore sind. Mit dem Name werd jetzt au d Passah-Zit binennt, womit mit em alte Name d Froide vo de noije Fiirlichkaite bizaichnet werdid."
Provence VD
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 0,5 %, FDP 13,2 %, GLP 1,5 %, GP 10,8 %, SP 29,4 %, SVP 38,4 %, Sunschtigi 1,6 %.
Ostara
Hindergrund
Well nun s christliche Passah-Fest (engl. Easter; ae. éastron) uf Althochtütsch ôstarun gnennt werd, het de Jacob Grimm vermuetet, as d Südgermane eventuell au e Göttin *Ôstara vereert hebid. (De Stern bidütet, ass de Name nu rekonstruiert, aber nöd öberliefert isch). De Gidanke isch aber vode Forschig scho zimli gli verworfe worde. En Tail vode Forscher sait, as em Beda sini Nochricht falsch sai, well germanischi Fest nie noch Gotthaite binennt saiet, und somits nie e Göttin Éastre oder gär Ostara gee hebi. Anderi seget, de Beda sai i all sine Text seer zueverlässig, womit mer anee tar, as d Angelsachse e Göttin Éastre vereert hebi, aber asmer drus use natürli nöd schlüüse tar, ass au ufem Kontinent e Göttin *Ostara vereert worde sai. För si gebs nämli kan anzigs Zügnis und de Name vom Osterfest längi nöd as Biwiis, do de au andersch entstande sii chönn.
Provence VD
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Provence isch dr Johny Favre (Stand Merz 2014).
Ostara
Hindergrund
Öber d Bidütig und d Herkunft vom Name Oostere gits verschidnigi Theorie, kani isch vode Forschig völlig anerchennt.
Provence VD
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,6 % gläge.
Leben
S Lääbe isch dr Zuestand, wo alli Lääbewääse gmäinsam häi und wo sä vo dr doote Materie underschäidet. Mä brucht dr Begriff au für alli Lääbewääse zämme im ene abgränzte Gebiet.
Provence VD
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 368 Yywohner 96,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3 % Dytsch, 0,3 % Italienisch un 0,5 % anderi Sproche.
Ostara
Romantismus
Im Gegesatz zude Forschig het die postulierti Göttin Ostara d Herze vode Laie eroberet. Si isch as e Früeligsgöttin dargstellt worde, und d Osterbrüüch, wie de Osterhaas oder d Osteraier, sind mit eme aagebliche "altgermanische Ostarakult" i Verbindig broocht worde. Me het sich bimüet dur Fälschige d Existenz vo dere Göttin z bewiise. So het scho churz nochem Grimm sim Vorschlag de G. Zappert e althochtütsches "Schlummerlied" dichtet und as echt propagiert. Nöd minder echt und recht plump sind de Runebildstai vom Süntel oder e ageblichs alts Lied us Corvey, wo die Göttin as alt erwiise sölet.
Provence VD
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Leben
Äigeschafte vo Lääbewääse si, ass si Stoffsüsteam si, wo vo iirer Umwält abgränzt si und e Stoffwäggsel und Energiiwäggsel häi und eso mit iirer Umwält in ere Wäggselwirkig stöön. Si organisiere und reguliere sich sälber (Homöostase) und pflanze sich furt, das häisst, si chönne sich reproduziere. Si waggse und differenziere sich, wenn sich iiri Zälle oder Gwääb vom ene weniger spezialisierte Zuestand zum ene sterker spezialisierte Zuestand entwiggle. Si si räizbar und chönne chemischi oder füsikalischi Ändrige in iirer Umgääbig woornää. E Süsteem an sich erräicht d Stuefe vom Lääbe nid, wil au umbeläbti Zämmeschlüss vo äinzelne Äihäite zu hööchere Äihäite über meereri Stuefe äwag vorchömme.
Ostara
Romantismus
1905 isch en österriichische Buechverlag Ostara gründet worde, wo sich "Bücherei der Blonden und Mannesrechtler" gnennt het und arischi und antisemitischi Rassetheorie verbraitet het.
Anglikanismus
Dr Anglikanismus (vo „änglisch“) isch e christligi Konfessioon und bezieht sich uf d Glaubensleer und d Chillenornig vo dr „Chille vo Ängland“ (dr Church of England) und iire Dochderchille. Die mäiste vo deene Dochderchille ghööre zur Anglikaanische Gmäinschaft, e baar häi sich aber vo dr Gmäinschaft drennt und sich dr Traditional Anglican Communion oder dr Orthodox Anglican Communion aagschlosse.
Sälbstverständnis
Noch sim Sälbstverständnis, wo uf d Caroline Divines vom 17. Joorhundert zrugggoot, verdrätted dr Anglikanismus e Middelwääg (via media) zwüschen em oobeländische Katholizismus, wo mä sich in dr Reformazioon von em drennt het, und em Protestantismus. Er zäichnet sich dur e groossi Chraft zur Integrazioon vo underschiidlige theoloogische Posizioone us. As Grundlaage gälte die Häiligi Schrift, die christligi Dradizioon und d Vernumft.
Kwelle
Dr Ardikel «Anglikanismus» uf dr dütsche Wikipedia
Leben
Naturwüsseschaft
Bis jetz isch nume Lääbe bekannt, wo uf dr Ribonukleinsüüri und dr Desoxyribonukleinsüüri (RNA und DNA) basiert, wo uf dr Ärde vor öbbe 3,5 bis 3,9 Milliarde Joor aagfange het. Die bekannte Lääbensforme, Bakterie, Archaeä, Bilz, Pflanze und Dier, wo au dr Mensch drzueghöört, verwänden mit nume e baar Usnaame dr gliich, universell gültigi genetischi Cod und broduziere us de gliiche chemische Baustäi, nämlig vier verschiidene Nukleotide und öbbe 20 verschiidene Aminosüüre, d Nukleinsüürene und Protein, wo für s irdische Lääbe typisch si. Grundsetzlig cha d Naturwüsseschaft nit usschliesse, ass Lääbe im Universum au uf andere chemische Stoff cha basiere.
Noch dr Theorii vo dr biologische Evoluzioon häi sich im Lauf vo Milliarde Joor us relariv äifache Lääbensforme immer komplexeri Lääbewääse entwigglet.
Ostara
Romantismus
Aber au Bimüeige die Göttin mit hilf vo Ortsnäme oder Personenäme z erwiise, isch wüsseschaftlich nöd anerchennt worde und d Sproochwüsseschaft het meriri Versuech gstartet de Name vom Osterfest z düüte. Doch ischmer sich bis hüt nöd ainig.
Leben
Litratuur
Philosophii, Wörterbuech-Ardikel:
Ostara
Noihaidetum
Natürli het d Ostara Iigang i d Götterwelt vo de Noihaide gfunde. Si werd as e jungi Frau i wiisse Chlaider vorgstellt. Si isch d Göttin vom Früelig und vo de Moorgerööti, iri Fruchtbarkaitssymbol sind de Haas, s Ai und s Gaisseblümli. As ire Brüeder werd de Donnergott Donar aaglueget. Au Fruchtbarkaitszauber und Sexualmagii ghöret zu dere Göttin, wobi mer sich uf Text und Vorstelige us allne mögliche Kulture abstützt, wie zum Biispil de semitische Astarte. Im allgimaine werd Öösterriich as s haimatlich Riich vode Ostara bitrachtet. Zudem ghört s Früeligsfest Ostara, so haissts au bi de amerikanische Noihaide, gelt as ais vode wichtigste Fest.
Vaso Vasic
De Vaso Vasic (* 26. April 1990 z Lüggere) isch en serbisch-schwiizerische Goali. Er stoht momentan bim Grasshopper Club Züri under Vetrag.
Nach sinnere Jugendziit bi de Grasshoppers hett er Abstecher zu YF Juventus, FC Winterthur und FC Schaffhuuse gmacht. Im Sommer 2014 isch er zum GCZ zrugg.
Ingesamt hett er füüf U21-Nationalspiil für Serbie gmacht.
Paul Chaudet
De Paul Chaudet (* 17. November 1904 z Rivaz; † 7. August 1977 z Lausanne), heimatberechtigt in Corsier-sur-Vevey, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 16. Dezember 1954 in Bundesrat gwählt worde. Siini Amtszeit hät am 31. Dezember 1966 gendet, nachdem er am 28. November 1966 i dr Folg vo dr Mirage-Affäre siin Rücktritt aakündet hät. Während siinere Amtszeit isch er em Militärdepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1959 und 1962 und Vizepräsident i de Jahre 1958 und 1961.
Haus Colnaghi
S Huus Colnaghi isch e dänggmolgschützts Woonhuus an dr Wänkestrooss 82 z Rieche.
S Archidektebüro Artaria und Schmidt het s Colnaghi-Huus entworfe und 1927 as ersts Woonhuus mit Staalskelett in dr Schwiz baut. Es isch e tüpischs Bischbil für s Nöije Baue und alles, wo dere Archidektuurbeweegig wichdig gsi isch, isch in däm Bau realisiert worde: es si standartisierti Industriibrodukt, wo uf em Määrt gsi si, verwändet worde, und d Bauwiis isch modular. Farbe wärde iigsetzt zum gliichartigi Bauelimänt z bezäichne und eso uf die konstruktivi und rüümligi Struktur vom Bauwärk hiiwiise. D Deckene und d Bööde si us Bimsbetonblatte und iiri Gröössi het d Dimensioone vom Staalgrüst bestimmt. S Dach isch flach und mit Asfalt abdichdet.
Industrielli Baumethode si denn no ganz nöi gsi und nid im Woonbau iigsetzt worde. Es isch e modärns Bauwärk entstande, wo frei vo «Modernisme» isch, und au hüte no mit sinere Schlichthäit modärn usgseet.
Dinghof
E Dinghof (mhd. dinc-hof) isch e gröössere herrschaftlige Guetsbetriib gsi, wo men em mänggisch au Herrschaftshof gsäit het. Er isch vilmol vom ene Vogt oder Meier verwaltet worde und het die niideri Grichtsbarkäit ghaa; die jöörlige Gricht si uf em Hoof abghalte und Abgoobe, wo fellig worde si, iizooge worde.
Es si mäistens Klööster gsi, wo Dinghööf iigrichdet häi und wo eso iiri verströite Güeter organisiert häi. Wenn dr Bsitzer wältlig gsi isch, het mä dä Dinghöf mäistens Herrehof oder Fronhof gsäit.
D Härkumft vom Wort
Ding stammt vom althochdütsche ding, thing ab und isch ursprünglig e Rächtswort gsi mit dr Bedütig gsetzlig festgläiti (Grichts-)Versammlig, wo regelmässig abgehalte wird. Es chunnt also vom germanische Thing.
Hof stammt vom althochdütsche hof ab. Dä Begriff het meereri Bedütige, doo wird er mit umschlossnige Blatz oder Ruum übersetzt. Es handlet sich um e Verwaltigsäihäit und nid e Siidligsäihäit.
Ein andalusischer Hund
Un chien andalou (uf Dütsch Ein andalusischer Hund) isch e Film vom Luis Buñuel und Salvador Dalí, wo zum erste Mol 1929 z Bariis vorgfüert worden isch. Er gältet as Mäisterwärk vom surrealistische Film.
Inhalt
Der Film bestoot us surrealistische Bilder und Szenene, wo anenander gräit si. Dr Brolog zäigt e Maa, wo e Rasiermässer schlifft, denn e Wulke, wo vor em Vollmond vorbiiziet. Dr Maa schniidet ere Frau, wo vor im sitzt, mit em Rasiermässer dur s Aug.