cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ständeordnung
Die mittelalterligi und früehneuzitligi Gsellschaft vo Europa het sich in mehreri Ständ (lat. statūs, Singular status) gliideret. S ständische System isch e gsellschaftligs Ornigsmodäll, wie s für spöteri Zite im Marx sini Klasse gsi si oder die soziaale Schichte, wo vom Ralf Dahrendorf, Karl Martin Bolte und andere in d Gsellschaftsleer iigfüert worde si. Die soziaali Mobilidäät isch in dr Ständeordnig no chlii gsi. D Standesgränze si vor allem dur die underschiidlige Härkumft festgläit worde.
Chiasso
Geografi
Chiasso lyt im Sottoceneri sidlig vu Mendrisio zwisch em Luganersee un em Comersee an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Pedrinate, Seseglio un Boffalora. Pedrinate bildet mit em Gränzstai 75B dr sidligscht Punkt vu dr Schwyz. Südlig drvo isch s Piet vo dr iteliänische Gmeind Colverde.
Ständeordnung
D Ständ
Die äifachsti Vorstellig unterschäidet nume Obrigkeit und Untertane. Drbii het die gliichi Person in iire Beziejige zu verschiidene Mitgliider vo dr ständische Gsellschaft gliichzitig Obrigkäit und Underdan chönne si. Dr Aadlig isch zum Bispil dr Herr über d Buure vo siner Grundherrschaft gsi und au Underdan vo sim König.
Chiasso
Geografi
D Nochbergmaine sin Balerna, Morbio Inferiore, Novazzano, Vacallo un di italienische Gmaine Cavallasca, Como, Colverde un Ronago i dr Provinz Como.
Ständeordnung
D Ständ
Verbräitet isch d Ornig mit de Drei Ständ, wie si bsundrigs für Frankriich charakteristisch gsi isch:
Europäische Union
Di Europäischi Union (EU) isch e Staateverbund z Europa. Iri Ursprüng het si in de Europäische Gmeinschaft vo Chole un Stahl (EGKS) un de Europäische Wirtschaftsgmeinschaft (EWG), wo 1951 bzw. 1957 gründet worre sin, un de Euratom.
Chiasso
Gschicht
Chiasso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1140 as Claso, Pedrinate anne 1291 as Pedrenate, Seseglio anne 1335 as Sicylio, Boffalora anne 1536.
Europäische Union
Di erschte Mitgliidstaate sin Belgie, d Bundesrepublik Dütschland, Frankriich, Italie, Luxeburg un d Niderlande gsi.
Chiasso
Gschicht
1874 isch dr Baanhof in Betriib gnoo worde. Sid 1960 goot d Autobaan uf Como.
Anne 1976 isch d Gmai Pedrinate zue Chiasso yygmaindet wore.
Europäische Union
D Staategruppe vo der EU isch eini vo de wichtigschte Wirtschaftsmächt uf der Wält.
D EWKS
Nach em Zwaite Weltchrieg mit sine verheerende Folge für Europa isch d Idee ufcho, ma chönnt en noie Chrieg verhindere, we ma d Wirtschaftsberiich, wo für d Rüschtig wichtig sin, so duet vernetze, dass e noii Ufrüschtig gar nöd möglich isch. S Ziil derbi isch au gsi, mit de Ziit zu ere Versöhnig zwüsche de ehemalige Gägner biizträge. En dritte wichtige Uslöser für d Gründig vo de EWKS isch de Chalt Chrieg gsi, wo derzue gführt het, dass d Weschteuropäer d Bundesrepublik Dütschland hei welle nöcher a sich binde.
Chiasso
Verwaltig
Dr Presidänt (Sindaco) vu Chiasso isch dr Bruno Arrigoni.
Europäische Union
D EWKS
So het ma uf Grund vo eme Vorschlag vom Robert Schuman, wo französischer Usseminischter isch gsi, di dütschi un die französischi Produktion vo Chole un vo Stahl ere gmeinsame Behörde unterstellt.
Chiasso
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Europäische Union
D EWKS
Di legislativ Gwalt frü d EU ligt hüt bim Europäische Parlament, de Root het degäge hüt kum noch e Bedütig.
D EWG un d Euratom
Im Johr 1957 hei di Staate, wo scho d EWKS gründt hei, di Römische Verträg abgschlosse, un si hei dodermit di Europäischi Wirtschaftsgmeinschaft (EWG) un die Europäischi Atomgmeinschaft (EAG bzw. Euratom) gründt.
Chiasso
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Chiasso ghert zum Comasco-Lecchese.
Europäische Union
D EWG un d Euratom
S Ziil vo de EWG isch es gsi, en gmeinsame Markt z schaffe, wo s für Ware, Dienschtleischtige, Kapital un Arbeitschräft kei Gränze git. D Euratom het solle di friidlichi Nutzig vo de Atomenergii fördere.
Zerscht hei d EGKS, EWG un d Euratom en eigeni Kommission un en eigene Rot gha. 1967 het me di Inschtitutone zämeglegt un si als Inschtitutione vo de Europäische Gmeinschaft (EG) bezeichnet.
Di witeri Integration
Mee Schwung het d EU in de spöte 80er-Johr übercho, wo ma de Plan von eme Europäische Binnemarkt entwicklet het. Bis zum 1. Januar 1993 hei alli Mitgliidstaate ihres Wirtschaftsrächt so wit anenand solle aagliche, dass sämtlichi nationale Hindernis für en europawiite Handel hete solle überwunde si.
Grossi Veränderige het s End vom Oscht-Wescht-Konflikt mit sich brocht, un d Wiidervereinigung vo Dütschland het däm Staat es grössers Gwicht gä. Im Vertrag vo Maastricht, wo am 7. Februar 1992 unterschribe worde isch, het me us de EG d EU gmacht. Au d Gründig von ere Wirtschafts- un Währigsunion isch in dem Vertrag igschlosse gsi.
Zum nach em End vom Chalte Chrieg di politisch Spaltig vo Europa z überwinde, het d EU, wo nach Bitritt vo witere Staate i de Ziit bis 1995 jetzt scho 15 Mitglider het gha, z Kopehage Kriterie für d Ufnahm vo de oschteuropäische Schtaate feschtgleit.
Freiheit, Demokratii, Rächtsschtaatlichkeit, Menschenrächt un bürgerlichi Grundfreiheite het ma als Grundwert vo de Union definiirt. 2004 un 2007 sind witeri Staate der EU biträtte. In de Zwischeziit het d EU 27 Mitglidsstaate gha, und sit em Biitritt vu Kroatie am 1. Juli 2013 het si 28 Mitglider gha. Am 31. Jänner 2020, 23:00 GMT hed s Vereinigtes Königreich d'EU verloo (Brexit), demit hed d'EU nur no 27 Mitglidsstaate.
Mitglidstaate nach Datum vom Bitritt
Gründigsmitglider
1973
1981
1986
1995
2004
2007
2013
S Vereinigt Königriich isch 1973 Mitgliid vo de EU worde. Noch ere Abstimmig anne 2016 isch s zum Ändi Jänner 2020 us de EU uusträtte.
Z Norweege het d Bevölkerig in Abstimmige ane 1973 und ane 1975 de Bitritt zu dr EU abglehnt.
Algerie het bis 1962 zu Frankriich ghört (als Teil vom Muetterland) un isch mit de Unabhängigkeit us de damalige EWG usgschiide.
Im Johr 1985 het si Grönland, wo zu Dänemark ghört, aber autonom isch, in eme Referendum zum Ustritt us de EG entschiide.
Zu de EU gehöred au Gebiet vo de Mitgliidstaate, wo nöd z Europa sin: Des sin d französische Überseedepartemänt Guadeloupe, Französisch-Guayana, Martinique un Réunion, di spanische Kanare un d Exklave vo Ceuta un Melilla un di portugisischi Inselgruppe vo de Azore un Madeira.
D Insle Man un d Kanalinsle hän nöd zur EU ghört, sin aber Teil vom EU-Zollgebiet gsi.
Restauration (Geschichte)
Mit em historische Fachbegriff Restauration (vo latiinisch restaurare‚ 'wiiderherstelle‘), bezeichnet me allgemein d Wiiderherstellig vom ene politische Zuestand, im Allgemeine d Wiideriisetzig von ere alte Dynastii, wo im Lauf von ere Revolution entmachdet worde isch. Gmeint isch usserdäm d Wiiderherstellig von ere legitime Herrschaftsform, wo vorübergehend dur inneri oder üsseri Iiflüss oder Gwaltawändig underbroche worden isch, d Rekuperation (‚Wiidergwünnig‘). Hingege bezeichnet mä d Wiideriisetzig von ere Herrschaftsform, wo ihr Asehe wäge früehnere Ereignis verlore het oder wo im ene Land kei Tradition het, as Instauration.
Dr Name Restauration chunnt vom Titel vom Hauptwärk vom Schwiizer Staatsrächtler Karl Ludwig von Haller, Die Restauration der Staatswissenschaft oder Theorie des natürlich-geselligen Zustandes der Chimäre des künstlich-bürgerlichen entgegengesetzt (1816–1842). Währed bim Haller dr Begriff no positiv gsi isch, het er no im 19. Johrhundert jede guete Klang verlore und isch bald nume no mit Reaktion gliichgsetzt worde.
Im Bsundere verstoht mä under Restauration d Zit vom Vormerz in de europäische Staate, also d Zit noch em Wiener Kongräss 1815 bis zur Merzrevolution vo 1848/49. D Chraft, wo d Restauration aadriibe het, isch dr Fürst vo Metternich gsi. In die Zit fallt au d Restauration in dr Schwiiz, wo aber scho 1831 in zwölf vo siine Kantön dr Siig vo dr Idee vo dr Volkssouveränität und vom Verfassigsstaat und dr Afang von ere liberale Regeneration erläbt het. Dä Brozäss isch 1848 mit der Iifüehrig von ere liberale Verfassig krönt worde.
Mänggisch sait me au dr Zit noch 1848 z Dütschland Restaurationszit. Wiiter verbreitet isch allerdings dr Begriff Reaktionsära.
Restaurativi Tendänze cha me noch em Wiener Kongräss fast in ganz Europa feststelle. Ängland isch en Usnahm wäge siiner Vorgschicht, dört isch d Revolution (Glorious Revolution) scho 1688 bassiert und die soziale Usenandersetzige am Afang vom 19. Johrhundert si in dr Form vo Arbetskämpf und Parlamentsdebatte usdrait worde, und so isch s au eini vo de wenige Natione in Europa gsi, wo 1948 kei Revolution stattgfunde het.
Restauratorischi Ereignis
Bekannti restauratorischi Ereignis si d Restauration vom Huus Stuart z Ängland (1660–1688), oder d Restauration vo de Bourbone z Frankriich (1814/15–1830). Z Japan bezeichnet d Meiji-Restauration dr politisch Umbruch im Johr 1868.
Wenn am Sonntagabend die Dorfmusik spielt
Wenn am Sonntagabend die Dorfmusik spielt isch a deitscher Hoimetfilm vom Regisseur Rudolf Schündler, wo hauptsächlich em Schwarzwald schbiilt. D Aussufnahma send im Dodmis em badischa Schwarzwald dreht worra. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 24. Sebdembr 1953.
Handlong
Wia em Solodrombetr Jonny Schulz noch seim Gaschtschbiil en ra graußa Stadt d Gage auszahlt wuud, stoht schau dr Grichtsvollziihr dô ond pfendet se, weil dr Jonny beim Finanzamt Schulda hot. En seira Wuad haut’r glei ab ond reist en da Schwarzwald, weil’r glaubt, e dr Nadur wiidr zo sich selbr zo fenda. E-ma Holzfällorlagr trifft’r uf sein alda Freind Martin. Der hot a Aug uf d Kati gworfa, s Dechterle vom Guadsbesitzr Ertl, ond des saubre Mädle môg en au. Bloß dera ihr Vaddr siht des Techtlmechtl et gern. Deam stoht finanziell s Wassr bis zom Hals. Drom wär’s em liabr, wenn d Kati da reicha Bruckner heirada dät, wo a grauß Säagwerk hot ond au seit ma Weile deam Mädle da Hof macht. Trotz ällem hot dr Ertl noh oi Hoffnong, om sein Betriib redda zo kenna: Er hot sein beschda Gaul zom nägschda Renna en Iffezheim ôgmeldet ond hofft uf da erschda Platz. Nô dät’r nemlich dean reich dotiirda Graußa Preis vo Bada Bada gwenna.
So kommt’s au. S dauret abr et lang, ond dr Ertl merkt, dass sei Gaul dopt worra ischt. Dr Ibltätr ischt sei Bruadr Franz, wo als Ausbildr fir d Geil en seine Denschd stoht. Uf dui Weis hot der an graußa Weddgwenn kassiira kenna. Abr s Schiidsgricht vo der Rennbôh hot au seine Zweifl, ob bei deam Gaul ällas mit reachde Deng zuaganga ischt. A Dopingprob lôôt da ganza Schwendl uffliaga.
Am Ôbad griagt dr Ertl bletzlich Bsuach vo-ra Abordnong vom Renngricht. Oinr drvo isch dr Bruckner. Vo deam en d Eng driiba, bleibt em Ertl nix andrs meh ibrig, wia d Konsequenza zo ziiha.
Wia d Kati merkt, dass ihr Vaddr vorschwonda ischt, macht se sich glei mit em Martin uf d Suach. Der trifft ondrweags uf da Franz, wo-nr arg em Vordacht hot, dui Lomberei mit deam Dobba gmacht zo han. S kommt’s zo-ra graußa Ausanandrsetzong, wo domit ufheert, dass dr Franz a Gstendnis aalegt ond glei druf s Weide suacht. Jedafalls hot dr Ertl sei Ôseha wiidr ond kââ sich mit ma guada Gwissa wiidr bei de Leit bligga lau.
Em Lauf dr Zeit merkt au dr Bruckner, dass’r bei dr Kati nemma landa kôô ond vorzichdet uf des Mädle. Er goht sogar no viil weitr ond beweist an graußa Edlmuet: Er geit em Ertl an Haufa Geld, dass sei Gued ond seine Geil et ondr da Hammr kommet.
Musig
E deam Film kommet zwar a baar Volksliadr vor, abr dui Titlmelodii ''Wenn am Sonntagabend die Dorfmusik spielt: Heididel didel, deididel didel dum-dum! '' ischt kois, wia manchmol bhaubdet wuud, sondern a Schlagr vom Mart Fryberg (Musig) ond vom Peter Kirsten ond em Theo von Donop (Tekscht).
Friedrich-Glück-Gedenkstätte
A Friedrich-Glück-Gedenkschdedd befendet sich em evangelischa Pfarrhaus vo Schornbach (heit a Stadtdoil vo Schorndorf), ond des widerom fendet mr deet zwischa dr Friedrich-Glück-Strôß ond-em Auerbachweag. Des kloine Museom hôt em Eigangsflur a dokumendarischa Ausstellong ibr da Kombonischda ond Gfengenispfarrer vom Hoha-Aschberg, da Friedrich Glück (1793 bis 1840). Dr sell ischt em Jôhr 1829 als Pfarrer nôch Schornbach vrsetzt wôrra. Em Pfarrhaus hôt’r ondr andrem mit de schwäbische Schriftsteller Rudolf Kausler, Hermann Kurz ond Berthold Auerbach Kondakt pfleagt.
Wenn am Sonntagabend die Dorfmusik spielt
Litradur
S Programm zom Film (Verlag Das neue Filmprogramm, H. Klemmer & Co., Neustadt an der Weinstraße)
Europäischer Tag der jüdischen Kultur
Dr Europäisch Tag vo der jüdische Kultur isch en Akzioonstag, wo s z Öiropa all Joor am erschte Sunntig im Septämber git.
Gschicht
Me het drmit anne 1999 agfange.
Es sind jüdischi und au anderi Organisazioone, wo a däm Tag aller Gattig kulturelli Sache abüüte. Es git au für Lüüt, wo sälber nit zu de Jude ghööre, Bsüech vo jüdischen Yrichtige, bsunders de Sünagooge, und Musig, Auusstelige vo jüdischem Kulturguet und no meh.
Me wott do drmit öppis für s Adänke a die rychi jüdische Kulturgschicht z Öiropa tue, wo notürli diräkt mit dr algemeine Gschicht vo de Jude vrbunden isch.
I dr Schwiiz luegt sit em Afang s Jüdische Museum z Basel für d Koordinazioon vo de Agebott a däm Tag. Ane 2019 sind – zum zwänzigschte Mol, sit s dä Tag git – i dr Schwiiz i de Stedt Basel, Bärn, Dälschbrg, Gämf, La Chaux-de-Fonds, Lausanne und Züri und drzue au z Ändigen un z Lengnau im Surbtal spezielli Programm gsi. Z Züri het au dr Veräin Omanut mitgmacht, wo für die jüdischi Kunscht do isch.
Im Elsass het me scho ane 1995 mit äänleche Kulturprogramm agfange. S Musée judéo-alsacien z Buxwiller im Underelsass und anderi Instituzioone mache bim Programm vom öiropäische Tag mit.
Omanut (Schweiz)
Dr Omanut isch e Kulturverein z Züri.
Gschicht
Dr Schwiizer Regionalverein isch anne 1941 – also zmitz im Zwäite Wältchrieg – gründet worde; s hebräische Wort omanut bedüütet uf düütsch «Kunscht».
Dr eerscht Verein Omanut isch scho ane 1932 z Zagreb uf d Bei gstellt woorde. Dört het dr Sänger Marko Rothmüller bi dr Gründig ghulfe, und wo dä gly drufabe as Stadtheater z Züri cho isch, het er probiert au i dr Stadt a dr Limet mit irere starche Tradizioon vom jüdische Lääbe sonen Verein z mache. Dr Rothmüller isch i de eerschte Joore dr Vereinspresidänt gsy.
was er macht
Sit 1995 git dr Verein emene Künschtler oder ere Künschtlerin en Prys für gueti Leischtige uf irem Gebiet vo dr jüdische Kultur.
Dr Omanut schaffet vo Fall zu Fall bi syne Projäkt mit anderne Partner zäme, eso mit dr Stadt Züri, mit em (früenere) Literaturpodium und mit em Filmpodium vo Züri, mit em Kunschthuus und em Schauspilhuus vo Züri, dr Israelitische Cultusgmeind Züri und dr Jüdische Liberale Gmeind Or Chadasch z Züri.
Jakob Sarasin
Dr Jakob Saresy-Battier (* 26. Januar 1742 z Baasel; † 10. Septämber 1802 z Baasel) isch e Siidebandfabrikant in dr Zit vo dr Ufkläärig gsi, wo au as Mäzen und Schriftsteller gwirkt het. Si Residänz, s Wisse Huus, won er am Rhiisprung z Basel het lo baue, isch e kulturelle Dräffpunkt gsi.
Si Lääbe
Dr Jakob Saresy isch e Soon vom Siidebandfabrikant Hans Franz Saresy (1695–1746) und dr Katharina Fattet gsi. Vo 1752 aa het er z Mülhuuse, Nöieburg und Augsburg en Usbildig zum Kaufmaa überchoo. Scho 1754 isch er Däilhaber an dr Siidebandfabrik, wo si Vater gründet gha het, worde. 1761 isch er uf e Bildigsräis uf Italie gange, 1770 het er d Kaufmaasdochder Gertrud Battier ghürootet. 1762-1769 het er vom Samuel Werenfels s Wisse Huus, wo früener emol Wendelstörferhof ghäisse het lo baue, grad näben em Blaue Huus vo sim Brueder Lukas. Die bäide Geböid si hüte architektonischi Woorzäiche vo Basel.
Dr Saresy het wääred Joorzäänte Bekanntschafte und Fründschafte mit vile Verdräter vo dr Ufklärig und vom Sturm und Drang pflägt. Die si hüfig bin em uf Bsuech gsi. Mit andere het er intensiv korrespondiert: Wilhelm Heinse, Isaak Isely, Johann Georg Jacobi, Johann Heinrich Jung-Stilling, Christoph Kaufmann, Friedrich Maximilian Klinger, Sophie von La Roche, Johann Caspar Lavater, Jakob Michael Reinhold Lenz, Franz Christian Lerse (Franz Lersé; 1749–1800), Johann Heinrich Merck, Gottlieb Konrad Pfeffel, Johann Heinrich Pestalozzi, Johann Konrad Pfenninger, Heinrich vo Pröisse, Johann Georg Schlosser. Dr Sarasyy isch für e Zitli noch de Herrnhuterische Grundsätz erzoge worde und het e bräits religiöses Interässi ghaa. Er isch e Mitgliid vom Konsistorium vo dr französische Kiirche gsi, het mitghulfe bim Lavater sine theologische Aarbede und het e Lobreed uf e Mahomet, sein Paradies und seinen Koran verfasst. Er het dr Alchemist Alessandro Cagliostro, wo im Saresy si Frau 1781 wääred ere Chranket pflägt het, finanziell understützt. Si Nööchi zum Cagliostro und sini spiritistische Inträsse häi drzue gfüert, ass er en «egüptischi Loosche» im Wisse Huus ufdoo het. Dr Saresy isch mit literarische Aarbede und mit volkswirtschaftlige, pedagogische und andere Abhandlige und Reede bekannt worde. Zämme mit em Lavater und em Klinger het er im Juli 1780 die erste Kapitel vom Plimplamplasko gschriibe, won e Satire uf e Christoph Kaufmann und si Kult vom Originalschenii gsi isch.
Dr Saresy isch en aktivs Mitgliid vo dr Gsellschaft gsi. 1774 isch er in die Helvetischi Gsellschaft iidräte und isch 1794 zu deren iirem Bresidänt gweelt worde. Mit em Isaak Isely het er 1777 d Gsellschaft für s Guete und Gmäinnützige Baasel gründet und het die vo 1786 aa gläitet. Er isch Appellazionsrichter gsi und vo 1788 aa Groossroot und het as Ufkläärer am Aafang vo dr Helvetik 1798 die ländlige Iiwooner vom Kanton in dr revoluzionäre Baasler Nazionalversammlig verdrätte.
Wärk
Die mäiste Schrifte vom Jakob Saresiyy (Brief, literarischi Aarbede, Abhandlige) si nid veröffentligt. Si befinde sich as Däil vom Sarasin'sche Brivatarchiv im Staatsarchiv Basel-Stadt (Signatur PA 212a F)
Kopenhagen
Kopehaage (dänisch [],  bis ins 19. Joorhundert Kjøbenhavn) isch d Hauptstadt vo Dänemark und s kulturelle und wirtschaftlige Zentrum vom Land. D Stadt isch Sitz vom Parlamänt (Folketing) und vo dr Regierig und d Residänz vom königliche Staatsoberhaupt, wo zur Zit d Köönigin Margrethe II. isch.
Die dänisch Hauptstadt ghöört zu de bedütendste Metropole in Nordöiropa, isch e beliebts Zil für Turiste und e Haafestadt. D Kommune Kopehage (Københavns Kommune) het Iiwooner, d Stadt im ängere Sinn, wo us de Kommune København, Frederiksberg und Gentofte bestoot 0 Iiwooner. Kopehaage isch Däil vo dr dänische Verwaltigsregion Region Hovedstaden und vo dr binazionale Metropolregion Öresundregion.
Im zämmehängende Siidligsgebiet (dänisch byområde) um Kopehaage, wo Hovedstadsområdet häisst, lääbe Lüt (Stand: ).
D Universität Kopehaage isch im Johr 1479 gründet worde.
Liste keltischer Götter und Sagengestalten
Dia Lischte zällt dia wichtigschta Götta vo da antika Kelta und dia wichtigschta Figura us da mittlaltalicha Saga us Irland und Britannie uf. Manche Götta oda Hälda weren in untaschidlicha Gegenda andasch gschriba. Dia Lischte probiert, möglichscht vile Formena zum zoaga, zum Toal o in romanisierta Darschtellung. Generell wird die in da Litaratur am meischta gfundene Schreibweise vawendet.
Johann Georg Schultheiß
Dr Johann Georg Schultheiß (* 1809; † 1872) isch e dytsche Unternämer, Autor un Freigaischt gsii.
Lääbe
Dr Schultheiß isch z Sanderge ufgwagse. Är het zerscht an dr Universitet Haidelberch drei Semeschter Theology studiert un derno z Minche Natur- un Staatswisseschaft. In syre Haimetstadt het dr Schultheiß as „ebige Studänt“ gulte.
Är het Kontakt ghaa zue wichtige liberale Chepf vu syre Zyt, wie em Karl von Rotteck oder em Lorenz Oken. In syre Minchner Zyt in dr 1830er Johr isch er wäge Majeschtetsbelaidigung in eme Gedicht vun em aagchlagt un zue sibe Monet Haft verurdailt wore (in dr Zyt vu dr domolige „Demagogeverfolgig“), het aber as Mench verchlaidet in d Schwyz uf Züri chenne flichte. Dert het er dr Louis Napoléon, dr speter franzesisch Chaiser Napoleon III., chänneglehrt. Anne 1852 isch er uf Paris gflichtet. Noch ere Amneschty isch dr Schultheiß wider uf Sanderge retuurchuu. Ab 1856 isch er Dailhaber vu d Emailfabrik gsii, wu sy Brueder grindet ghaa het. Us Frankrych het dr Schultheiß e nei Verfahre fir d Emaillierig vu Yyse mitbrocht ghaa, dodermit hän si Zifferbletter fir d Schwarzwälder Uhre chenne härstelle ohni s dyyr Chupfer.
Dr Schultheiß het z Sanderge dr Gwärbverain grindet un 1870 het er aagregt, fir d Kadolike in dr Stadt e kadolischi Chilche z böue. Derzue het er fir e Aaschluss vu syre Haimetstadt an d Schwarzwaldbahn kämpft.
RATP Z 1500
D Z 1500 „Altéo“ sind zweisystemfähigi Doppelstock­triebzüg, wo uf der französisch Linie RER A im Grossrum Paris igsetzt wärde. D Eiheite sind vo GEC, Alstom und ANF (Bombardier France) baut worde. D Eiheite sind au als RATP-Version vom MI 2N bekannt.
D MI 2N vo der RATP ähnle de SNCF-Iheite vo der Bauart Z 22500, doch unerscheide sich d Iheite bispilswis bi der Atribsusrüschtig und der Ufteilig vo de Innerüm.
Isatz
D erschte Altéo-Iheite verchere am 6. Juni 1997 im öffentliche Vercher. Für d RER-Linie A sind 43 Fünfwageiheite (215 Wage) baut worde. D Altéo wärde uschliesslich uf dere Linie igsetzt und verchere iner Regel in Doppeltraktion.
Technik
D Iheite sind zweisystemfähig für 1500 V Glich- und 25 kV Wächselspannig mit ere Frequenz vo 50 Hz. Uf de Strecke vo der Linie RER A sind Abschnitt mit beide Stromsystem vorhande (25 kV uf de RFF- bzw. SNCF-Abschnitt vo Cergy-le-Haut und Poissy bis Nanterre-Préfecture, 1,5 kV uf de RATP-Strecke vo Nanterre- Préfecture uf Marne-la-Vallée, Boissy-Saint-Léger und Saint-Germain-en-Laye).
Privileg
E Brivileeg (Plural Brivileegie, vo latiinisch privilegium „Usnaamgsetz, Vorrächt“) isch e Vorrächt, wo ere äinzelne Person oder ere Personegrubbe gee wird.
Middelalter und Früeji Nöizit
D Usdeenig vom Begriff Brivileeg uf Grubbe oder e Grundstück (Realbrivileeg), d Vererbbarkäit vo Brivileegie und d Beschränkig vom Inhalt uf Vorrächt si Entwigglige us dr Zit noch em Undergang vom Römische Riich.
Im Middelalter und in dr früeje Nöizit isch e nöis Rächt gängig worde, wo mä Brivileeg (in dr Form von ere Urkunde) für Äinzelpersone oder Grubbe het afo ustelle, wo dr Inhaber vom Brivileeg e Vordäil gegenüber andere überchoo het. Zum Wääse vom Brivileeg ghöört s, ass es im Gegesatz zum Mandat e nöije Rächtsdaatbestand erschaffe het, wo vo Duur gsi isch und au het chönne witer vererbt wärde. Nume in Usnaamefäll (z. B. wenn dr Brivilegiert sich falschbenoo het oder undröi gsi isch) het d Brivilegierig wider chönne ufghoobe wärde. Es het allerdings bis in d Nöizit iine au immer wider Brivileegie gee, wo immer wider emol (z. B. jedes Joor) häi müesse bestätigt wärde.
Brivileegie häi vo Persone chönne usdäilt wärde, wo Rächt oder Bsitz frei an Underdaane häi döfe witergee. Daas si in erster Linie dr Kaiser (bzw. Köönig) gsi und d Bäpst. Aber au e Grundherr het äine vo sine Underdaane chönne brivilegiere, und iin zum Bischbil vom Frondienst befreije.
Middelalterligi Brivileegie het s für alles mööglige ge: So zele Schänkige an Undergääbeni, s Usdäile vom ene Monopol, s Rächt, Münze z schloo oder e Wabbe z füere, d Befreijig vo Zinse und Dienst, s Abgee vo Grichtsbarkäite oder sogar d Gründig vo Uniwersidääte zu de Brivileegie. Au s Verdäile vom Stadträcht ghöört zu de Brivileegie, wil die Aaghöörige vo dr Kommune mit em Stadträcht e ganzes Bündel vo Rächt überchoo häi. Doodrzue het ghöört, ass d Stadtbürger persönlig frei gsi si.
Alli Brivileegie, wo d Ständ vom ene ganze Land im Lauf vo dr Zit überchoo häi, häi d Grundlaag für die ständische Verfassige in dr Früeje Nöizit bildet. Si häi s Verheltnis zwüschen em Land und sim Fürst definiert, und häi d Rächt vom Landesherr zu Gunste vo de Ständ beschränkt. In dr Zit vom Absolutismus häi die ständische Korporazioone e hufe Brivilegie wider an d Fürste verloore.
Zu de umfassende Brivilegie si e hufe chi wo speziell usdäilt worde si. In Residänzstedt häi sich äinzelni Undernäämer um dr Ditel „Brivilegierte Liferant vom Hoof“ beworbe. In dr Druckindustrii si Brivilegie uf äinzelni Druckwärk usdäilt worde was vor allem bi groosse Buechbrojekt, wo d Inwestizioone vom Verleeger hooch gsi si, intressant gsi isch. Dr Landesherr, wo daas Brivileeg usdäilt het, het im Fall vom ene Raubdruck mit ere Verfolgig droot. (Im „normale“ Fall vom Raubdruck häi d Buechhändler „schwarzi Schoof“ under sich usgmacht und häi Verstööss underenander sankzioniert.)
Dachsberg (Südschwarzwald)
Dachsberg (Südschwarzwald) isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet z Bade-Württeberg.
Geografy
63 Prozänt vo de Gmeindeflächi bstönn uss Wald.
D Gmeind gränzt im Norde und Oste an d Stadt Stl Blasie, im Süde an Albbruck, im Südweste an Görwihl und im Nordweste an Ybach.
Glyderig
D Gmeind Dachsberg isch 1971 uss de Gmeinde Urberg, Witteschwand, Wolpadinge und Wilfinge und sälle ihre vyle Ortsdeil gschaffe worre. Zwei Johr nõch de vorzogene Gmeindsreform uff em Dachsbärg isch die neu Gmeind wege de Chraisreform z Badde-Württebärg vum Landchrais Säckinge zum Landchrais Waldshuet chò.
Herkumpft vum Gmeindsnamme
De Namme Dachsberg chunnt (lut ) vo me Gebietsnamme, wo s scho johrhundetelang vorher ge hät. De Gebietsnamme isch allerdings vun em Bärg mit sebbem Namme abgleitet worre (luèg s Bildli uff aa), gmeint isch de Dachsbärg, en guet 950 m NHN hoche Bärg uff em Bann vu Wolpadinge. D Benennung vu derre Gsamtgmeind, wo 1971 proaktiv vyr Johr vor de Gmeindsreform z Badde-Württebärg zämmeglismet worre isch, dürft sich absichtlich an em geographische Objekt orientyrt haa, um Strittereie um de Gmeindsnamme vo vornewäg z vohindere. Dachsbärg isch im Chrais Waldshuet bi de Gmeindsreform nit die einzig Gmeind gsi, wo ase mit em Namme vofaare het (z. B. d Gmeind Wuete statt Ewedinge, Chleggau statt Ärzinge, Küssabärg statt Kadelburg).
Politik
D Gmeind Dachsberg ghört zum Gmeindeverwaltigsverband St. Blasie. De Sitz vo de Gmeindeverwaltigsverband isch im Ortsdeil Witteschwand.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wirtschaft
D Landwirtschaft hät kei großi Rolle meh, 2003 hät s no sybe Haupterwerbsbetrieb und 88 Näbeerwerbslandwirt ge. D Mehrheit vo de Arbetnehmer verdient ihr Läbensunderhalt usserhalb vo de Gmeind. Mehreri qualifizierti Handwerchsbetrieb (Schryner, Eläktriker, Murer, Zimmerer, Sanitärtechnik, KFZ-Meisterbetrieg, Metallbearbeitig und anderi) und Dienschtleister (Stürberoter, Rächtsawalt, Architäkte, Planigsbüro für Gebäudesüstemtechnik, Fuhrundernähmer, ...) stelle in de Gmeind öbbe 70 Arbetsplätz. Denäbe git s de Tourismus, wo im witste Sinn yschließlig Gastronomy 30 Arbetsplätz bietet. Z Dachsberg git s jöhrlig rund 60'000 Übernachtige, dodevo sin 35'000 die vo Touriste. S stönn öbbe 570 Gastbette zur Verfiegig. 25'000 Übernachtige gönn uff Dauercamper uff em Campingplatz, Zweitwohnsitz, de Jugendzältplatz, betriebligi oder chirchligi Erholigs- und Seminarhüser und Familiebsüecher zruck. Dachsberg isch e Mitglyd in de Tourismus-Marketing-GmbH "St. BlasierLand". Säll isch e Kooperation vo de Kur- und Ferieort St. Blasie, Höcheschwand, Hüsere, Dachsbeerg, Wylheim und Ybach.
Novelle
E Nowälle ( ‚nöi‘, ‚Nöijigkäit‘) isch e chürzeri Gschicht in Prosaform.
Gattig
As Gattig cha mä sä nume schwer definiere und gränzt sä vilmol nume ex negativo vo andere Teggstsort ab. Vom Umfang us isch d Nowälle chürzer bis middellang, mä chönn sä, säit dr Hugo Aust, in äim Zuug lääse. Dr Begriff Nowälle as e verchliinereti Form vo Novus, spiilt uf öbbis Nöis aa. Hüfig erwäänt mä au die italiänischi Rönessans-Chille Santa Maria Novella, wo äim hilft zum uf d Zit, wo s entstande isch, Schlusszüüg z mache. As Begründer vo dr Nowälledradizioon gältet dr Italiäner Giovanni Boccaccio mit em Decamerone (‚Zäädaagwärk‘), won er verfasst het.
Chindlistein
Chindlistäi, Poppelistäi oder Tittistäi säit s Volch söttige Felsblöck, wo me vonene verzellt hät, das d Eltere d Chind vo deete holid. Mängmaal sind s glychzytig au Rutschstäi, aso Stäi, wo d Fraue druf abegrutscht segid, zum iri Fruchtbaarkäit verbessere. Chindlistäi chan es Gattigswoort sy (aso äifach für d Sach staa) oder aber au uustrückli de Name vo somene Stäi.
Hüüffig wiird dëë Glaube bis wyt i d Früegschicht zrugg gfüert, öppe zu de Kelte. Aber das sind Projäkzioone, wil me ja gaar nöd cha wüsse, was die für es Bruuchtum ghaa händ.
S Schwyzerisch Idiotikon hät as früeschte Beleeg für s Woort «Chindlistäi» äine vo 1742, und dëë isch z Altstette (hüt es Quartier vo Züri) gsy. S Woort und de Glaube häts natüürli scho vorane ggëë, aber über söttigi Sache hät mer halt früener chuum gschribe. Chindlistäi gits ämel rächt vil, so lyschtet s Idiotikon under de Stichwöörter Chind, Chindlistäi (mit Verwys zu wytere Chindlistäi under andere Näme), Poppelistäi und Tittistäi e ganzi Räien uuf. Wyteri gchänt de Karl Ludwig Schmalz spezyfisch für s Bëërnpiet.
Chind hät me nöd nu «vo under de Felse hëër gholt». Luut em Artikel Chind vom Schwyzerischen Idiotikon, wo 1892 truckt woorden isch, händ d Elteren irne Chind na mängs anders verzelt, nu zum si nöd müesen uufklëëre: Au us Höölene, vo oder us de Bëërg, ab de Böim oder us hoole Baumstrünk, us Brunestube, us em Chindligrabe, vo gwüssen Oortschaften oder vom Zuurzi-Mëërt hegid si die Chind hëër, und die «modërnere» händ gsäit, d Poscht heg si ene praacht.
Chironico
Chironico (lombardisch Cüróni) isch es Dorf i de Gmai Faido vom Kanton Tessin in dr Schwyz. Chironico isch bis Endi März 2012 en aigni Gmai gsii und hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.
Geografi
Chironico lyt uf am rächte Hang vu dr mittlere Leventina. Dr Bann vo dr ehmolige Gmai isch vum Fluss Ticino uf dr Hechi vu dr Biaschina-Schlucht (450 m) bis zum Pizzo Campo Tencia (3'072 m) im obere Piumognadal ufe gange. Zue dr Gmai händ no d Fraktione Grumo un Nivo ghert. D Wyler Cala, Doro, Olina, Osadigo un Chiesso sin hite nimmi bewohnt.
Gschicht
Chironico isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1202 as Cuirono.
Am 1. April 2012 hät Chironico mit de Gmainde Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmaind Faido fusioniert.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Chironico isch bis Endi März 2012 dr Edy Campagna gsii.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Chironico ghert zum Ticinese.
Legende
D Legände isch e Teggschtsorte oder gnauer e literarischi Gattig, wo mit em Määrli und dr Saag verwandt isch.
Allgemäins
Dr Begriff läitet sich vom middelalterlig-latiinische Usdruck legenda ab, was so vil bedütet wie «daas, wo mä muess lääse», «daas, wo söll vorglääse wärde» bzw. «d Stück, wo mä muess lääse». D Häärkumpft vom Begriff dütet eso en ängi Beziejig zur literarische Dradizioon aa, im Underschiid zur mündlig tradierte Saag. Scho in dr Antike si literarischi Verzellige über Persone entstande, wo as religiös-sittligi Persönligkäite und «Häiligi» uusegstande sin.
In dr Form vo dr Häiligschicht ziilt d Legände aber überhaupt nit uf die historischi Wooret ab, wo für si nume vordergründig isch, sondern uf s Verkünde von ere Glaubenswooret. Es goot in ere zentral um d Offebaarig vo dr göttlige Häilsgschicht, wo in dr Person vom ene Häilige offebaar wird, und wo si Beglaubigung vor allem dur s Signum vom Wunder bechunnt. Die bekanntiste Bischbil si d Christophorus- und d Georgslegände, wo as en Art vo narrativer Theologii chönne gälte. Bin ene blibt dr Raame vo dr Legändegschicht, grad wie bi dr Saag, em Müthos und em Määrli, im fikzionale Beriich.
Gschicht und Tüpologie
Won er d Legände klassifiziert het, het sich dr Theolog Harald-Martin Wahl an d Semantik vom Begriff Legenda aagläänt. Noch em Wahl si im antike Christedum zu de Legände um e Jesus Christus (Christuslegände), wo zum Däil in die apokrüfe Evangelie und in d Gschichte vo de Apostel ufgnoo worde si, spööter Legände vo de erste christlige Mertüürer (Mertüürerlegände) cho; vor Allem sonigi, wo d Chilleväter vom 3. Joorhundert (Tertullian, Hippolyt, Origenes, Cyprian) von ene brichtet häi und wo vo altgriechische Grabinschrifte bezügt si. Zämme mit dene Gschichte het s e religiöösi Vereerig vo de Mertüürer im Kult gee, wo vom Ändi vom 4. Joorhundert aa au für die Häilige bezügt isch (Liturgii, Relikwiekult). Sit denn häi d Christe die Häilige und d Mertüürer zämme mit de Ängel und de Apostel um Hilf bittet, wenn si bedroot worde oder in Noot cho si.
Dr Filoloog Benedikt Konrad Vollmann het im ene Ardikel im ene christlige Wörterbuech über die religiööse Legände gschriibe, ass si «im Schwerifäld vo dr jewiilige Hoochreligion» wurde entstoo. As Bischbil erwäänt er für e Buddhismus d Buddhalegände und für en Islam d Legände um d Heldedaate vom Muhammad sim Schwiigersoon 'Ali. Bi de Legände, wo im Christedum entstande si, macht er en Underschiid zwüsche de Marielegände (Mariemirakel), Apostellegände (z. B. Andreas, Thomas, Jacobus), Bischofslegände (Nikolaus, Martinus), Mönchslegände (Antonius Eremita, Benedikt, Franziskus), Jungfrauelegände (Agnes, Agatha, Caecilia) und Büesserlegände (Gregorius).
Zu de früeste Sammlige vo Legände wärde d «Dialogi de miraculis patrum Italicorum» vom Bapst Gregor em Groosse (540–604) zelt. Vor 959 het d Kanonissin Hrotsvit, wo as die ersti dütschi Dichtere und Gschichtsschriibere gilt, iiri ersti Legändesammlig abgschlosse. Dr Inhalt, wo in epischer und elegischer Form gschriibe isch, het under anderem s Lääbe voo dr Maria, d Uferstejig vom Jesus Christus und s Lääbe vom Gangolf und vom Pelagius umfasst. D Legände, wo in Dütschland entstande si, häi am Ändi vom Hoochmiddelalter in middelhoochdütsche Versepos e Höhepunkt gha. Zu de bekanntiste ghööre die vom Hartmann vo Aue, vom Konrad vo Würzburg oder vom Rudolf vo Ems. Im Hooch- und Spootmiddelalter si drnn vor allem au Legändesammligen in dr Form bo literarisch komponierte Legendar wit verbräitet gsi. Am mäiste Iifluss het d Legenda aurea vom Jacobus de Voragine (1228/29–1298) gha, wo d Legändestoff vo sinere Zit gsammlet und für kultischi Zwäck aber au für die brivati Frömmigkäit zuegänglig gmacht het. Dr Iifluss vo dä Wärk au uf die bildendi Kunst vo dere Zit cha mä kuum überschetze.
Im Zitalter vo dr Rönessans und vo dr Reformazioom het mä d Legände kritischer afo aaluege. Dr Erasmus vo Rotterdam het en Underschiid gmächt zwüsche de fabulae fictae (frei erfundeni Gschichte ) und de historische facta (Daatsache), wil mä die mit dr historisch-filologische Kritik cha undersueche, öb si ächt si. Dr Erasmus jet au num d facta für d educatio (Bildig) vom Humanist lo gälte. Au dr dem Reformator Martin Luther het d fabulae fictae us dr humanistische Bildigsidee usgschlosse. Dr Luther het die fromme Legände zur Erbaujigslitratuur zelt, und isch vor allem gege Detäi vo de Wunder gsi, wo die Häiligevite usgschmückt häi, wil in sinere Mäinig «so vili Liege» din sige. Über d Legände, won er mee as äinisch as d „Lügende“ bezäichnet het, het er gschriibe: „''Da doch niemand weis, Wo her sie komen, Wenn sie angefangen [...]. Item, wer der heiligen Lügenden S. Christoff, Georg, Barbara, Catherin, Ursula und der on zal mit iren Wundern auffbracht''“. Dr Luther het d Legände zwar grundsetzlig kritisiert, het aber bestimmti Motiv vo dr Wunderverzelig bin e baar häilige Gstalte as Usnaame lo gälte, zum si in dr „katechetische Allegorese“ z verwänden. Das het er bsundrigs mit Figure wie em Christophorus und em Georg gmacht, won er aber au seer kritisiert het, mit em Nikolaus, em Martin, dr Elisabeth und dr Katharina. Im Gegesatz zu de Häiligevite im Ganze het dr Luther die Usnaammotiv as broduktivi Fikzioone aagluegt; si sige käni Luuge, sondern Gedicht.
Die protestantischi Theology het im Luther si Kritik ufgriffe und das het vo dr zwäite Helfti vom 16. Joorhundert bi de Kontroversiste zun ere usdeente Polemik gegenüber de Legände gfüert. Im Zitalter vo dr Ufkläärig häi d Legände em kritische Inträssi nit standghalte, aber in dr Romantik si si wider populär worde. E hufe Schriftsteller im 19. Joorhundert häi noch eme Pleduayee vom Herder nöiji Legände verfasst. Zu deene ghööre im Goethe si Legende vom Hufeisen und im Kleist si Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik. Im 20. Joorhundert isch d Legände widerbeläbt worde, au wenn vilmol in dr Form vo parodische «Antilegände». Zitgenössischi Legände si mäistens so genannt Urban Legends.
Lauterach (Alb-Donau-Kreis)
Loudere (dt. Lauterach) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zue Loudra gheret d Ortsdoel Dahle (Talheim), Neiburg (Neuburg) ond Reichaschtõẽ (Reichenstein).
Gschicht
Loudere ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1229.
Verwaltong
Loudere hot sich mit dr dr Stadt Mõndergenge ond dr Gmoede Eenge, Emerkenge, Grõndse, House, Obermaachtel, Oberstẽä, Õndermaachtel, Õnderschtẽä, Õnderwachenge, Reächteschtõẽ ond Rottenacker zom Gmoedverwaltongsverband „Verwaltongsgmoischaft Mõndergenge“ mit Sitz en Mõndergenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Bernhard Ritzler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Loudere ghert zom Schwäbisch.
Christa de Carouge
D Christa de Carouge (* 6. Augschte 1936 z Basel; † 16. Jänner 2018; burgerlige Name Christa Furrer) isch e Schwyzer Koschtimdesaineri un international renommierti Modeschepferi gsii.
Lääbe
Si het dr Vorkurs vu dr Chunschtgwäärbschuel Züri (di hitig Zürcher Hochschuel vu dr Chinscht ZHdK) bsuecht un het no Zwischestazione in mehrere Grafikatelier bi dr Wäärbeagäntur Gisler & Gisler gschafft. Anne 1963 het si dr Rudi Hegetschweiler ghyrote. Ab 1965 het si as Modidisaineri gschafft. Z Gämf hän di baide di seli erfolgrych «Boutique pour Monsieur» gfiert un bal druf e zweete Laade «La Garçonne». D Chundschaft het si um ihri Waar grisse, di baide hän im Iberfluss gläbt. Anne 1971 het si si schaide loo: «Myy Mann het si z vyyl Mätresse glaischtet». Vu ihrem zweete Mann, eme St. Galler Textilfachmann, het si si no grad emol nyyn Moonet drännt. Im Johr 1978 het si ne aige Atelier im Gämfer Vorort Carouge ufgmacht. D Christa Furrer het si derno, no Ruggsprooch mit em domoolige Burgermaischter, entschlosse, dr Chinschtlername Christa de Carouge aaznee. Anne 1983 het si ihri erscht Kollektion ganz in Schwarz bresäntiert. Dr Atelierlaade in dr Müli Tüüfebrunne z Züri het si fimf Johr speter ufgmacht. Ab 2004 het si nume no in dr Stadt an dr Limet gläbt un gschafft. Ihre ussergwehndlige Moodischaue sin mee Performance gsii. Mit uusgstaitem wyssem Salz, lääbige Schoof, eme Bett us hundert griene Salaatchepf het si s Publikum iberrascht. Ihri umfassend Chlaiderkollekzion isch in Schwaarz ghalte, d Chalider chenne in Schiichte iberenander drair wääre. Di praktisch schwaarz Chlaidig isch ihre Markezaiche gsii. D Carouge doderzue: «Schwarz isch d Kunzäntrazion us s Wääsentli». Di bruuchte Matriaalie wie Syyd, Wull- un Böuwullstoff sin zmaischt us dr Schwyz gsii, ab un zue vu Peking oder Marrakesch. Mänkmol het si au tibetanisch Root oder deckt Wyss yygsetzt. Ändi 2013 het si ihre Gschäft in dr Müli Tüüfebrunne zuegmacht. D Desaineri het au im Danz- un Theaterberaich gstaltet, het Workshop gee un het Uusstellige gmacht. Im Novämber 2017 isch im Chunschthuus Zug en Uusstellig ufgmacht wore, wu vu ihre kuratiert woren isch. Die Uusstellig het e Gsamtschau iber ihre Schaffe im Textildisain bote.
Im Jänner 2018 isch d Christa de Carouge an Chräbs gstorbe.
Kreis Val Müstair
De Chrais Val Müstair hät bis am 31. Dezember 2015 zämme mit de Chrais Ramosch, Suot Tasna und Sur Tasna de Bezirk Inn vom Schwizer Kanton Graubünde bildet. De Sitz vom Chraisamt isch z Santa Maria im Münstertal gsi. Bis Endi vom Johr 2000 isch da Gebiet dekigsgliich gsi mit em Bezirk Val Müstair, wo uf de 1. Jänner 2001 uufglöst und in Bezirk Inn integriert worde isch. Dur d Bündner Gebietsreform sind d Chrais ufghobe und d Bezirk uf aafangs 2016 i Regione umgwandlet worde.
Gmainde
De Chrais hät sit Aafang 2009, wo di ehemolige sächs Münstertaler Gmainde fusioniert hen, nu no ai ainzigi Gmaind gha:
Michael VIII.
Dr '''Michael VIII. Dukas Komnenos Palaiologos''' (, * 1224/1225 in Chläiasie; † 11. Dezämber 1282 z Thrakie) isch vo 1259 bis zu sim Dood 1282 dr byzantinisch Kaiser gsi. Wo si General Alexios Strategopulos in dr Nacht zum 25. Juli 1261 Konstantinopel im Handsträich iignoo het, het das s Ändi vom latiinische Kaiserdum bedütet und s byzantinische Kaiserdum isch uferstande.
Lääbe
Dr Michael isch as Soon vom Andronikos Palaiologos und däm sinere Frau Theodora ufgwaggse und het e Blitzkarriere gmacht. Scho 1246 isch er Guvernöör vo Melnik und Serrhai worde, 1252 Groosskonstabler und 1258 Despot. S Volk het en am 1. Januar 1259 zum Kaiser usgrüeft. Dr Michael het sich zum Kaiser lo chrööne und het si Schützling Johannes IV. in dr Hindergrund drängt. Das het em Patriarch Arsenios Autoreianos nid gfalle und er het en lo absetze. Wäge däm het dr Arsenitestrit aagfange, wo bis 1310 die byzantinischi Chille gspalte het. 1253 het dr Michael d Theodora Dukaina Batatzaina (* 1240; † 1303) ghürootet.
Vo 1259 aa het er z Nikaia (Nicäa) regiert, noch dr Befreijig vo Konstantinopel vom latiinische Kaiser Balduin II. isch er 1261 dört iizooge und het vo dört us afo regiere. Dr Droonfolger Johannes Laskaris, wo immer no z Nikaia gsi isch, het er gfange gnoo und lo blände.
In de Joor druf het er e Hufe milidäärischi Siig errunge, under anderem 1259 gegen e westligi Allianz bi Pelagonia z Makedonie, 1262 gege d Bulgare, 1264 in Epiros. Dr Karl I. vo Anjou het denn 1266 dr Stauferköönig Manfred vo Sizilie besigt und däm si Köönigriich in Underitalie und Sizilie übernoo. Dr Karl het sich 1267 mit em verdriibene latiinische Kaiser Balduin und em Fürst vo Achaia (Peloponnes) Wilhelm II. vo Villehardouin verbündet und e Fäldzuug gege Konstantinopel afo vorberäite. Dr Michael VIII. het denn mit em Babst über en Union vo der orthodoxe und latiinische Chille afo verhandle, für dass dr Babst e nöije Chrüzzuug gege Konstantinopel nid wurd understütze. Die orthodoxi Chille, d Aristokratii und s Volk si drgeege gsi, aber dr Michael ene d Union ufzwunge. Uf em zwäite Konzil vo Lyon 1274 isch d Union vo dr orthodoxe und dr latiinische Chille verkünde worde, gegen e Widerstand von e Hufe byzantinische Grieche. D Bäbst wo denn choo si, häi nid glaubt, ass d Byzantiner es mit dr Union Ärnst mäine; dr Karl I. vo Anjou het witer si Fäldzuug vorberäitet, dr nöiji französischi Babst Martin IV. het sich 1281 für e Chrüzzuug usgsproche und dr Michael VIII. exkommuniziert. Dr Kaiser het denn Kontakt zum König Peter III. vo Aragon ufgnoo, won e alte Find vom Karl I. gsi isch, und zu opposizionelle Grubbe in Sizilie. Die byzantinischi (Ghäim-)Diplomatii und byzantinischs Gäld häi z Sizilie im Merz 1282 en Ufstand gegen e Karl I. usglööst (Sizilianischi Vesper), und dä het sini Chrüzzuugsblään müesse ufgee. Im August 1282 isch dr Peter III. in Sizilie glandet und het d Drubbe vom Karl verdriibe.
Gege s Ändi vo sinere Herrschaft het sich dr Michael mit em Kaiserriich Trapezunt under em Johannes II. müesse abgee. Er het vom Johannes verlangt, ass er dr Ditel Kaiser vo de Romäer, won är und sini Vorgänger brucht häi, söll ufgee. Dr Michael het s Gebiet, wo vo Trapezunt beherrscht worden isch und wo früener byzantinisch gsi isch, immer no as Däil vom byzantinische Riich betrachtet und nume dr Herrscher z Konstantinopel het dr Kaiserditel döfe füere. Dr Johannes het zerst nid noochgee. Dr Michael het em denn d Hand vo sinere dritte Dochder Eudokia Palaiologina gee. 1282 häi die bäide z Konstantinopel ghürootet und vo denn aa het dr Johannes dr Ditel Kaiser vo de Romäer nüm brucht.
Noch em Michael VIII. sim Dood am 11. Dezämber 1282 isch si Soon Andronikos II. Palaiologos uf e byzantinisch Kaiserdroon cho. D Palaiologe häi denn Byzanz bis zum Fall vo Konstantinopel im Joor 1453 regiert.
Internationaler Tag der Pressefreiheit
Mit em Internationale Dag vu dr Prässefreihait (ENS World Press Freedom Day) wird syter anne 1994 all Johr am 3. Mai uf Verletzige vu dr Prässefreihait un uf d Bedytig vu dr feie Brichterstattig fir Demokratien ufmerksam gmacht.
Johresdokumentation, was gschääne isch
Organisatione wie Reporter ohni Gränze (RoG) nutze dä Wältdag go uusfierlig uf Willkür- un Gwaltmaßnahme wie zem Byschpel d Inhaftierig oder s Umbringe vu Schurnalischte hiizwyyse.
Gschicht
Dr International Dag vu dr Prässefreihait isch vu dr UNESCO initiiert wore. In dr Verfassig vu dr UNESCO het s en Artikel, wu d Ferderig vu dr Prässe- un Mainigsfreihait as Laitziil vu dr Organisation definiert. Uf Vorschlag vu dr UNESCO het d UN-Generalversammlig am 20. Dezämber 1993 dr 3. Mai zum Wältdag vu dr Prässefreihait verchindet.
Hintergrund vu däm Wältdag isch d Deklaration vu Windhuk, wu am 3. Mai 1991 uf eme UNO/UNESCO-Seminar zur Ferderig vun ere unabhängigen un pluralistische Prässe z Windhoek (Namibia) verabschidet woren isch. Zäntrali Uussag vu dr Erklerig isch, ass freii, pluralistischi un unabhängigi Medie ne arg wichtig Merkmol vu demokratische Gsellschafte sin.
UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize
Syter anne 1997 wird am Internationale Dag vu dr Prässefreihait r UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize vergee, im Gedänken an dr Schurnalischt Guillermo Cano Isaza, wu am 17. Dezämber 1986 vor em Gebeoi vu syre Zytig, em El Espectador, in dr kolumbianische Hauptstadt Bogotá umbrocht woren isch. Dr Bryys wird vun ere unabhängige Jury us vierzeh professionälle Schurnalischte. Vorschleg fir Lyt, wu gehrt solle wäre, chenne dur regionali oder internationali NGO us em Beraich vu dr freie Brichterstattig un vu dr UNESCO-Mitglidsstaaten yygee wäre.
Reaktion (Politik)
Reaktion isch im 19. Johrhundert dr Sammelbegriff für die Chreft gsi, wo drgege gsi si, ass die Französischi Revolution wiitergfüehrt wurd und ihri Ideä wie es Bürgerligs Gsetzbuech, dr Parlamentarismus, d Grundrächt, d Verfassig, d Republik usw. in anderi Länder übernoh wurd.