cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arabische Sprache
Vokal
S klassische Arabisch kennt nu grad drai Churz- und drai Langvokal: / : ā/, / : ī/ und / : ū/. I de maiste Dialekt bildet die, je noch lutliche Umgebig Allophon. /ay/ und /aw/ sind streng gnoo kai Diphthong, well im Arabische // und // sich wie Konsonante verhaltet (ähnlich wie im Französische).
Konsonante
1) Die velarisierti („dunkli“) Variante [] existiert nu im Wort Allah "Gott": (الله ; IPA: //; DMG: Allāh).
Silbestruktur und Wortbildig
Wie bi allne semitische Sprooche bestönd die maiste Wörter us drai Konsonante (Triliteralität), wo d Grundbedütig agend; z. B. ktb "schriibe". Die Konsonante werdet mit Vokal noch bestimmte Muster ufgfüllt, worus sich denn die gnoieri Bidütig ergit; z. B. kataba "er het gschribe"; kitābun "Buech" oder mit Vorsilbe: yaktubu "er schribt". Um die Muster z erkläre, het die arabischi Grammatik s Verb faʕala "er het gmacht" gnoo; z. B. fuʕulun, fuʕūlun oder ʾafʕālun sind (maist) Pluralforme (kutubun "Büecher";ʾaflāmun "Film"), fāʕilun isch Partizip Aktiv (kātibun "hd. schreibend; Schriiber, Schriftsteller, Autor"), mafʕūlun isch Part. Passiv (maktūbun "gschribe; Gschribnigs, Brief") und mafʕalun sind Örtlichkaite (maktabun "Büro"). Nebet Präfix (Vorsilbe), kennt s Arabische au Suffix (Endige) und Infix: fuʕaylun (kutaybun "Büechli").
Die Muster chönet sowit goo, as si bestimmti Bedütigsgruppe bildet; z. B. fuʕālun för Vögel (ʕuqābun "Adler"; ġurābun "Rapp"; summānatun "Wachtle"), fuʕʕālun för Pflanze (tuffāḥun "Öpfel"; rummānun "Granatöpfel") oder fuʕalāʾu för Personeguppe (ʕulamāʾu "die Glehrte"; wuzarāʾu "d Wezire, d Minister"; fuqarāʾu "die Arme").
Jedes Wort fangt immer mit aim ainzige Konsonant aa, wobi /j/, /w/ und de herti Stimmiisatz ebefalls als Konsonant geltet. Me as zwee Konsonante anenand sind nie erlaubt. Vili Grundwörter folget em Muster fVʕlun (V = Vokal): šamsun "Sune"; nuǧmun "Stern"; riǧlun "Fuess".
Substantiv und Artikel
S Arabische kennt nu ain Artikel. Er lutet i de Zitierform al, wobi sich s /l/ a dentali Konsonante und Sibilante aapast. Die Konsonante haisset Sunebuechstabe, ali andere Moobuechstabe. De Vokal /a/ fallt im Satz nocheme andere Vokal eweg. De Artikel werd brucht, zum e Substantiv z determiniere und entsprecht somit öppe em dütsche bestimmte Artikel. En unbestimmte Artikel kennt s Arabische nöd.
S klassische Arabisch hett drai Fäll, zwee Status, drai Numeri und zwai Gschlecht. D Fäll sind de Nominativ för s Subjekt, de Akkusativ för s direkti Objekt und de Genitiv werd bruucht för s indirekti Objekt, noch allne Präpositione und ide Genitivverbindig. Die baide Status sind: Indeterminert und Determiniert. I nöd klassische Grammatike werd zum Tail (as dritte Satus) au vode Zitierform gredt, die klassische Grammatike bruchet aber de indeterminierti Status as Zitierform. Nebetem Singular und em Plural gits ono en Dual (Zwaizahl). Die grammatikalische Gschlechter sind Maskulin und Feminin. Im Singular sind die maiste Wörter männlich, ussert d Bezaichnige vo wiibliche Persone, geografischi Näme, Körpertail, wo dopplet vorchömet und verainzelti Wörter wie: šamsun "Sune", ʾarḍun "Erde", rūħun "Seel" und schliessli all Wörter mit de Femininendig -a(tun). Wörter chönet im Plural und im Singular en anders Gschlecht ha.
De Dual werd mit Endige bildet; de Plural zum Tail mit Endige (gsunde Plural) oder dur Vokalwechsel (brochne Plural): kalbun : kilābun "Hund"; waladun : ʾawlādun "Chind"; madīnatun : mudunun "Stadt"; bintun : banātun "Maitli".
Genitivverbindig
Im Gegesatz zu de indogermanische Sprooche kennet die semitische Sproche d Genitivverbindig. Die isch per Definition immer determiniert. Si dient um Zueghörigkait uszdrucke: bābu-l-bayti "d Huustöre". S erscht Wort werd flektiert, s zwait stoht immer im Genitiv (z. B.: ʕAbdu-llāhi Nom.; ʕAbda-llāhi Akk.; ʕAbdi-llāhi Gen. "Gottes-Diener").
Adjektiv
S Adjektiv richtet sich noch Gschlecht und Zahl nochem Substantiv. Es git nu ai Staigerigsform, de Elativ. Er werd noch de Form ʾafʕalu bildet (kabīrun : ʾakbaru "gross : grösser"; ṣaġīrun : ʾaṣġaru "chlii : chlinner"). Um de Superlativ uszdrucke, werd de Artikel voranegstellt: al-ʾakbaru "de grööst".
Pronome
Unabhängige Personalpronome gits nu im Nominativ und werdet maist i betonte Situatione brucht und a Stell vom Verb "sii", wo s Arabische nöd kennt: huwa kabīrun "er (isch) gross". I andere Situatione werd s Pronominalsuffix brucht, wo a Substantiv, Präpositione und Verbe aghänkt werde cha: baytī "mis Huus"; baituka "dis Huus"; lī "för mi"; laka "för di"; yaktubunī "er schribt a mer"; yaktubuka "er schribt a der".
Denebt kennt s Arabische no Demonstrativa, Relativa und Interrogativa.
Verb
S arabische Verb kennt zwoo Zite, drai Persone, drai Zahle und meriri Modi. D Zite sind s Perfekt för abgschlossni Handlige (kataba "er het gschribe") und s Imperfekt vo nöd abgschlossne Handlige (yaktubu "er schribt"). D Vergangehait und d Zuekunft chönet bi Bedarf mit Zitpartikel markiert werde: sa-yaktubu "er werd schribe"; qad kataba "er het gschribe gha". D Modi sind Indikativ, Konjunktiv, Imperativ und Jussiv (iidringlichi Befehlsform). S Arabische kennt wie s Hochdütsche zwai Partizip, aber kain Infinitiv. De werd nötigefalls mitem Verbalsubstantiv uusdruckt. Schlussendli gits no Aktiv und Passiv.
Die perfekte (abgschlossne Handlige) werdet mit Personalendige bildet: kataba "er het gschribe"; katabta "si het gschribe"; katabna "mer hend gschribe". Die imperfekte (nöd abgschlossne) Handlige wered mit Personalpräfix (und zum Tail mit Endige) bildet: yaktubu "er schribt"; taktubu "si schribt"; naktubu "mer schriibet".
S Arabische kennt kai Wort för "haa". Bsitz werd mit Präpositione bildet; z. B. lahu baytun "er het e Huus" (wörtl.: zun-em e Huus). S Verb för "sii" werd nu im Perfekt brucht: kāna "er isch gsii".
Dialekt und Verbraitig
En Iitailig i lokaali Dialekt wie zum Biispil im Dütsche isch nu bedingt mögli, do d Sproochverhältnis komplizierter sind. S Arabische tailt sich ainersitz i Soziolekt und anderersits i Dialekt uuf.
Lokaali Dialekt
Innerhalb vom gschlossne arabische Sprochrumm, wo sich vom Atlantik bis zum Persische Golf (الخليج العربي al-ḫalīdš al-ʿarabī "Arabische Golf") erstreckt, befindet sich meriri Sprochgruppe wo zu de afro-asiatische Schbroche ghöre:
Lancy
Geografi
Lancy lyt am linke Stade vum Rottu. Zue dr Gmai ghere d Stadtdail Grand-Lancy un Petit-Lancy un d Wyler Pesay, Saint-Georges, La Tour, La Vendée un Le Pont Rouge. Dr Bann umfasst 80 % landwirtschaftligi Flechine, 9 % Wald, 6 % Sidligsflechine un 4 % Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Gämf, Carouge, Plan-les-Ouates, Onex un Vernier.
Gschicht
Lancy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1097 as Lanciaco.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 16,5 % gläge.
Religion
20,6 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 44,6 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 23,8 %, CVP 21,3 %, GLP 4,2 %, GP 14,4 %, MCR 10,1 %, SP 8,4 %, SVP 11,1 %, Sunschtigi 6,6 %.
Fahne und Wappen des Kantons Basel-Stadt und der Stadt Basel
S Wabbe vo dr Stadt Baasel und vom Kanton Baasel-Stadt isch e schwarze Krummstaab, wo uf linggs (heraldisch: rächts) grichdet isch und wom en em Baaselstaab säit, uf eme wisse (heraldisch: silbrige) Fäld. Drei Kwerbalke underbräche dr Staab, wo gege unde immer bräiter wird und in drei Zagge uslauft. S Sinnbild vom Baaselstaab isch dr krummi Hirtestaab vo de Bischöf. Schildhalter si Löije, wildi Manne, Ängel und sit em 15. Joorhundert au Basiliske – das si Drache mit em Kopf vom ene Güggel und em Schwanz von ere Schlang.
Lancy
Politik
Gmaindspresidänt isch dr François Baertschi (Stand 2012).
Fahne und Wappen des Kantons Basel-Stadt und der Stadt Basel
Die eltiste bekannte Daarstellig vom ene Bischofsstaab sich uf Münze, wo im 11. Joorhundert brägt worde si, die hütig Form vom Staab wird sit em 13. Joorhundert verwändet. D Standesfarbe si Wiss und Schwarz.
Goldammer
D Geelamere oder d Goldamere (Emberiza citrinella; alemanischi Näme) isch e Zugvogel wo i Mitteleuropa brüetet und endi November as Mittelmeer flüügt und afangs Määrz wider zruggchert. Vili Geelamere bliibet aber au s ganz Joor i Mitteleuropa. I de Alpe chömets bis zo 2400 müM vor.
Fahne und Wappen des Kantons Basel-Stadt und der Stadt Basel
As Vergliich zum Baasler Wabbe:
Morphologie (Linguistik)
Under Morfologii (vom griechische μορφή, morphé, „Gstalt, Form“, und λόγος, lógos, „Wort, Leer, Vernumft“), au: Morfematik oder Morfemik, verstoot mä in dr Sproochwüsseschaft e Däilgebiet vo dr Grammatik. D Morfologii befasst sich mit dr innere Struktuur vo Wörter und erforscht die chlinste Elimänt von ere Sprooch, won e Bedütig und/oder e Funkzioon häi: d Morfeem. Wäge däm wird d Morfologii au as „Wortgrammatik“ bezeichnet, so wie mä dr Süntax au „Satzgrammatik“ säit.
Goldammer
Uussie
D Geelamere isch e geel-bruune Vogel. Bsunders de Chopf isch düttli geel, doch hend d Wiibli weniger chräftigi Faarbe as d Mandli. Geelamere wered 15 bis 17 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 23 bis 29 cm und wögt 24 bis 30 Gramm.
Lebeswiis
D Geelamere chunt bsunders am Waldrand, i Waldliechtige oder chliine Wäldli uf de Felder vor. S Nest baut si ufem Bode a versteckte Stele under em Grääs oder i Böschhige und au i chliine Büsch. Si lebt vo Söömli, Insekte und Spinne.
Morphologie (Linguistik)
D Darstellig vo dr Morfologii häisst in dr dradizionelle Grammatik «Formeleer». Si goot vom Wort us und analisiert d Flexionsforme, d Wortbildig und d Wortarte. Doodrbii goots um d Biegig vom Wort (woo hänggt me wenn weli Ändig aa oder woo duuscht me wele Vokaal uus?), um Wortabläitige (wie macht me us eme Substantiv e Verb oder us eme Verb e Substantiv oder us eme Adjektiv e Verb?) und um Wortzämesetzige (hänggt me d Wörter äifach zäme oder bruuchts en Bindeluut dezwüsche?).
Lancy
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 540 Yywohner 465 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 26 Dytsch, 6 Italienisch un 43 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Hebelhaus (Basel)
S Geburtshuus vom Johann Peter Hebel lit am Dootedanz 2 im Baasler Vorstedtkwardier. S Huus zellt as äis vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Baugschicht
Scho 1302 het s e Huus gee an däm Blatz an dr Santihanns-Vorstadt und 1425 wird im Zinsbuech vom Spissaal e Conrad Wäselin erwäänt, wo dört gwoont het. Zerst isch s äifach s Huus am Rhii näben em Beck gsi, im spoote 15. Joorhundert het s «Zum Eereguet» ghäisse und im sächzääte «Zum Kopf».
1482 het d Elisabeth Mast s Huus dr Witwe Anna Kessler für nume zää Pfund verkauft. 1526 het en Andres Egli us Züüri s Huus im Rootsherr Hans Graf verkauft. 1555 het mä s Huus umbaut und am Düüresturz d Jooreszaal iigmäisslet. 1730 het dr Mäister Sixt s Huus kauft, und 17 Joor spööter, 1747, het er s sim Schwiigersoon, em Schniidermäister Niklaus Riedtmann witer verkauft. Dä het in de 1750er Joor e baar Zimmer an dr Johann Jakob Hebel vermietet, wo Diener im Huus vom Major Johann Jakob Iisely gsi isch.
Dr Hebel het sich in en Aagstellti vom Iisely, d Ursula Oertlin vo Huuse, verliebt und si häi ghürootet. Im Winter häi si z Huuse gwoont und vo Häimaarbet gläbt, im Summer häi si bim Iisely gschafft und im Dootedanz 2 gwoont. Dört isch am 10. Mai 1760 dr Johann Peter Hebel uf d Wält khoo. Dr Niklaus Riedtmann isch si Lieblingsgötti worde und dr Hebel het sich sis ganze Lääbe gärn an sis Geburtshuus erinneret, au wenn sis Lääbe as Kind nid liicht gsi isch. 1761 isch si Vater z Huuse gstorbe. Won er grösser worde isch, isch er uf d Brimarschuel z Baasel und het die dritti Klass am Gymnasium dört gmacht. 1773 isch si Mueter, wo chrank gsi isch, underwägs uf em Häimwääg uf Huuse gstorbe.
Dr Soon vom Niklaus Riedtmann, wo au Niklaus ghäisse het und si Frau, d Elisabeth Löw, häi s Huus zum Kopf übernoo und häi e Wiibäizli iigrichdet, wo guet gloffe isch.
Dr Hebel het het drvo dröimt, s Huus z kaufe und dört as alte Maa z lääbe, aber es isch nid drzue khoo. Er isch am 22. Septämber 1826 z Schwetzinge gstorbe und dört begraabe worde.
S Huus am Dootedanz 2 isch non e Joorhundert im Bsitz vo de Riedtmanns bliibe. 1840 isch s zum Rhii aane usbaut worde. Wo die nöije Zimmer und Stääge iigrichdet gsi si, isch dr Wärt vom Huus 1853 uf 9600 Franke gschetzt worde. 1956 het s non en Umbau gee, wo dr Baasler Aarbetsrappe understützt het, wie au d Renowazioone vo der Fassaade 1966 und 1979.
E Gedänggblatte, wo an d Geburt vom Johann Peter Hebel erinneret und lang am Hüüsli an dr Hebelstrooss aagmacht gsi isch, isch hüte am Dootedanz 2 aagmacht.
Banzenheim
Bànzene (frz. Bantzenheim, dt. Banzenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bànzene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 795 àls Pancinhaim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bànzene ìsch. Bànzene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bànzene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kochscher Enzian
De Becherenzioo (Gentiana acaulis; alemannischi Näme) isch e gschützti Alpeblueme. Er gsiet äänlich uus wie de nööch verwandti Glogge-Enzioo, doch wachset baid Aarte a verschidnige Stele, wa Vikariismus gnennt werd.
Verbraitig
De Becherenzioo chunnt in de Alpe zöschet 1700 und 3000 m ü.M. vor, im Jura, i de Cévennes und i de Pyrenäe vor. Er mag füechte und suure Silkatbode, und werd drom i de Fachliteratur aus Silikat-Glogge-Enzioo gnennt, im Gegesatz zom Glogge-Enzioo, wo Chalchbode mag und drom gnauer Chalch-Glogge-Enzioo gnennt werd.
Uussie
De Becherenzioo isch e wintergrüeni Pflanze het braiti Rosetteblätter mit Rine zom Wassersammle. Er het nume e chorze Stengel, dodeför isch di becherförmigi blaui Blüete mit ere Längi vo 5 Santimeeter uuffälig grooss. De Chelch isch in grüe gfärbt. Je noch Klima blüet er zwöschet em Mai und em Augste.
Ι
Iota (Majuskel Ι, Minuskel ι) isch de 9. Buechschtab vum griechische Alphabet. Där isch de kleinscht Buechschtab vum griechische Alphabet un wird mit m latinische Buechschtab I ibersetzt.
S Iota isch de einzig Buechschtab, wu ere Bibelschtell direkt zugordnet werre konn. In Matthäus 5,18 heisst 's:
S Iota schpilt au e wichtigi Roll in de Kirchegschicht bim sognonnte Arianische Schtriit, wus ums Verhältnis vum Gott Vater un em Jesus Christus gonge isch, wobi sich d vertretendi Positione (im Griechische) nur durch e Iota unterschide hen: Ufm 1. Konzil vun Nicäa isch im Johr 325 entschide worre, dass de Jesus un Gott Vater wesensglich (griechisch homoousios) isch un nit nur wesensähnli (homoiousios), wie s d Arianer gsait hen.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Κ
Verwendung
In de Physik wird s Symbol \kappa fir verschideni physikalischi Gresse verwendet. S isch zuem eine s Formelzeiche fir di elektrisch Leitfähigkeit, zum ondere s Formelzeiche vun de Kompressibilität. Monchmol wird au fir de Adiabateexponent s Formelzeiche \kappa verwendet.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Battenheim
Bàttene (frz. un dt. Battenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bàttene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 739 àls Patenhaime.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bàttene ìsch. Bàttene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàttene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Λ
Lambda (Majuskel Λ, Minuskel λ) isch de elft Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 30.
Liste der Kreolsprachen
Kreolschprocha mit französisch-basiertem Wortschatz
Manche Quellena zählend o Michif (Französisch-Cree; d’Schproch vo da Métis in Nordamerika) dazua, des isch aba koane Kreolschproch.
Kreolschprocha mit portugiesisch-basiertem Wortschatz
Danäbs gits Linguischta, wo dia Ansicht vaträtend, dass in Angola und Mosambik a neue Kreolschproch sich bildet.
Siehe auch: Portunhol
Heinrich Baumgartner
Läbe
De Baumgartner isch der eltischt Soo in ere Familie gsy, wo de Vatter scho früe gstoorben isch. Er isch z Biel uufgwachse und hät dänn a den Universitëëte z Bëërn und z Züri Tüütsch gstudiert. Syni Dissertazioon hät er bim Albert Baachme über d Tialäkt im Bëërner Seeland gschribe. Er hät si denäbet aber au zum Bëërner Sekundaarleerer la uusbilde.
De Baumgartner isch dänn Sekleerer im aargauische Wole gsy, spööter Gimileerer z Biel. 1933 händs en a d Uni Bëërn gholt, wo-n-er as Naachfolger vom Otto vo Greyerz Profässer für tüütschi Spraach und Literatuur woorden isch. 1942 isch sys Äxtraordinariaat in es Ordinariaat umgwandlet woorde, und er hät de Leerstuel na um d Volchskund ergänzt. Er isch aber au de Presidänt vo de bëërnische Leeramtsschuel gsy und Tüütschexperte für d Matuure an alne Gimnaasie im Kanton Bëërn.
Er isch na ekäi föifefüfzgi gsy, wo-n-er an eren Emboly, de Folg von ere Lungenentzündig, gstoorben isch. Syn Naachfolger a de Leeramtsschuel und nachane a der Uni isch 1944 bzw. 1946 de Paul Zinsli woorde.
Wëërch
De Baumgartner hät für d Schuel und für d Wüsseschaft vil taa.
Zum äinte hät er Schuelbüecher useggëë für de Tüütschuntericht uf alne Schuelstuuffe und hät sälber Yfüerigskürs für d Leerer ggëë. Er hät au voorgschlage, das s Gimi z Biel sett zwäispraachig syy.
Zum andere hät er tialäktoloogisch gschaffet. Scho i synere Diss hät er es Gspüüri zäiget für d Verbindig vo Spraach und soziaaler Schichtig. As Profässer hät er dëë Zuegang zur Spraachwüsseschaft uuspoue und hät i sym Buech „Stadtmundart. Stadt- und Landmundart“ Linguischtik, Soziology und Geografy mitenand verbunde. Das isch doozmaal na rächt nöi gsy. Syni Habilitazioonsschrift hett sele über s Bëërner Reformazioonstheaater sy, die isch aber nüme fertig woorde, wil er äifach vil z vil z tue ghaa hät.
1935 hät er mit em Ruedolf Hotzeköherli zäme d Idee ghaa, en Spraachatlas z schaffe: de Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz. Er hät 1939−1940 bi de Proobeuufnaame mitgmachet und isch ab 1940 de Läiter vo den Uufnaamen im Kanton Bëërn gsy. Vil hät er wäge sym früene Tood nüme chöne byträäge, aber em Baumgartner syn Name isch glych untrännbar mit em Spraachatlas verbunde.
Cyriacus von Ancona
Dr Cyriacus vo Ancona (italiänisch au Ciriaco de' Pizzicolli; * um 1391 z Ancona; † 1455 z Cremona) isch en italiänische Kaufmaa und Humanist gsi. Er het zahlriichi antiki griechischi und latiinischi Inschrifte kopiert und zelt as ein vo de erste Epigraphiker. Vili antiki Text si nur dank ihm überliiferet.
Als Kaufmaa isch dr Cyriacus vo Ancona zwüsche 1412 und 1454 in dr Levante und im südlige Balkan, bsundrigs in Griecheland, umegreist. Er het under anderem d Hagia Sophia z Konstantinopel bsuecht, d Athener Akropolis und d Ruine vo Delphi. Überall het er Zeichnige und Abschrifte vo Inschrifte gmacht, für zum die antike Artefakt vor em Vergässe z bewahre. Er het allerdings siini Ufzeichnige zu Läbziite nit usege.
Dr Cyriacus het as erste Ruine, wo bi me Chloster in Mittelalbanie ligge, als Überräst vo Apollonia identifiziert, e Stadt wo in der Antike grossi Bedütig gha het.
Kormakiti
Kormakiti (gr. Κορμακίτη; türk. Koruçam; korm. ð-Ðeʕa "s Dorf") isch e chline Ort im Norde uf em glichnamige Kap vo de Insle Zypere (korm. Kipru). De Ort lit öppe 40 Kilometer westlich vo Nikosia (türk. Lefkoşa; korm. l-Imtine "d Stadt"). De nöchst grösseri Ort isch d Hafestadt Lapithos (türk. Lapta; korm. Lapeθ). De Ort isch im Mittelalter vo maronitische Christe us em Nööche Oste besidlet worde. Noch de türkische Invasion ane 1974 isch die ganz Halbinsle Kormakiti zum türkische Nordtail gschlage worde. Vill Maronite sind in Süüde gfloche und hüt wohnet rund 4000 Maronite vor alem z Nikosia, z Larnaka und z Limassol.
Sprooch
D Sproch vo Kormakiti (gr. αράπικα (arápika); korm. sanna < ar. lisān-na "üsi Sprooch" ) isch en arabische Dialekt, wo sich sehr starch vom klassische Arabisch entfernt het. Vo de 4000 Maronite redet hüt no öppe 1300 de arabisch Dialekt, wo aber uf d Familie und zum Tail uf d Religion igschränkt isch, sus redet s Griechisch, bzw. Türkisch; all Sprecher wachset doppelsprochig uf. Z Kormakiti selber wonet vellicht no 130 Lüt, wo de Dialekt redet. Gschribe werd die Sproch nöd und d Sprecher chönet au kai Hocharabisch oder en andere arabische Dialekt.
Phonologi
Wie im Maltesische het de Dialekt d Emphase verlore. S Konsonantesystem, wo im klassische Arabisch extrem unsymmetrisch isch, isch dur de Verlust vo de Stimmhafitgkait bi de Plosive (und Aapassig as phonologische System vom Zypro-Griechische) usgliche worde. De Halbvokal /y/ isch zu /ky/ wore.
Die Tabelle bnutzt IPA-Zeiche im Gägesatz zum Artikel wo d DMG Umschrift bnutzt (lueg Arabisches Alphabet).
Well en Plosiv zum ene Frikativ werd, wenn er vor en andere Plosiv z sto chunt, zaigt die Sprooch aigenartigi Paradigme uf. Da zaigt sich dütli bi de Verbkonjugation:
Au bide "brochne Plural" füert die Dissimilation vo zwee Plosive zu Forme, wo starch vom Singular abwiiche chönet: kilp : klep (ar. kalb : kilāb) "Hund"; katt : xtat (ar. qiṭṭa : qiṭṭāt) "Chatz"; payt : pkyut (ar. bayt : buyūt) "Huus"; paθpun : ftamin (< *patmun : *ptamin < gr. potamón) "Fluss". S letzti Biispil zaigt au, as de Dialekt zypro-griechischi Wörter ufgnoo het. Wiiteri Biispil: maksul "Ernte" (gr. maxoúlin); kišnar : kšenir "Hacke" (gr. xinárin).; kunnelli "Chüngel" (gr. kounéli).
Bannwil
Baau oder Baawu (amtlech Bannwil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Baau ligt am linke Stade vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 46,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 39,8 % Waud, 8,8 % Sidligsflächi u 4,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Niderbipp, Schwaarzhüsere, Arwange, Grabe, Berken, Walliswiu u Oberbipp.
Gschicht
Baau isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1262 aus Benwile. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,7 % gläge.
Religion
77,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 12,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 18,5 %, CVP 1,9 %, EVP 1,7 %, FDP 7,1 %. GLP 1,8 %, GP 4,9 %, SP 18,2 %, SVP 38,0 %, Suschtigi 7,9 %.
Gmeindspresidänt vo Baau isch dr Rolf Reber (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 637 Ywohner 96,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 0,5 % Italienisch.
Littau (Begriffsklärung)
Littau chan folgendes bedüte:
Littau isch de Familiename vo folgende Persone:
Μ
My (Majuskel Μ, Minuskel μ) isch de 12. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 40.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
S Mikronzeiche µ het ä eigeni Kodierung im Standard Latin-1 un im Unicode, s liegt uf Position 0xb5 bzw. U+00B5 un isch vum klein griechischi Buechschtab My voschiede.
Western Highlands Province
Western Highlands (Tok Pisin: Westen Hailans) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. D Nochberprovinze vu Western Highlands sin Enga, Southern Highlands, Simbu (Chimbu), Jiwaka un Madang. Hauptstadt isch Mount Hagen.
Zum 17. Mai 2012 sin di drei Dischtrikt Anglimp-South Waghi, Jimi un North Waghi as aigeni Provinz Jiwaka Province us dr Provinz Western Highlands uusglideret wore.
Dischtrikt un LLG
D Provinz Western Highlands isch in vier Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Ν
Ny (Majuskel Ν, Minuskel ν, babbel: "nü") isch de 13. Buechschtab vum Griechische Alphabet un het de Zahlewert 50.
Christine Iselin-Kobler
D Christine Iselin-Kobler (* 1952 z Bärn) isch e Schurnalistin und Schwizer Mundartschriftstellere.
Ν
Voerendung
De Kleibuechschtab ν schteht als Symbol
Christine Iselin-Kobler
Si isch 1952 uf d Wält cho, isch z Bärn uf d Schuel gange und het au dört studiert. No wääred em Studium isch si freiji Mitarbäitere bi dr Daageszitig ‹Der Bund› worde und noch em Lizentiat mit em Hauptfach Germanistik Redaktöörin. 1982 het si ghürootet und 1982 e Dochder und drei Joor druf e Soon überchoo. In dere Zit het si en Uszit gnoo. Denn het si wider bim ‹Bund› afo schaffe. Hüt isch si wüsseschaftligi Redaktöörin bi dr Schwizerische Härzstiftig.
Ν
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ξ
Xi (Majuskel Ξ, Minuskel ξ) isch de 14. Buechschtab vum Griechische Alphabet un het ä Zahlewert vun 60.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Nógrád
Nógrád (Ussproch:, ungarndütsche Name: Naurad oder Nauraden) isch e Komitat im Norde vo Ungarn. 'S gränzt im Oste an d Slowakei, im Oste an Borsod-Abaúj-Zemplén, im Südoste an Heves und im Nordweste an Pest. De Komitatssitz isch heißt Salgótarján. S Komitat isch 2544 Quadratkilometer groß; dodemit macht's 2,7 Brozänt vo de Flächi vo Ungarn us und isch s flächemäßig zweitchleinst Komitat (vor Komárom-Esztergom).
Lag und Topografy
Nógrád litt im Norde vo Ungarn. E große Deil devo bstoht uss Hügelland (Mittelgebirge). D Gränze zu de Slowakei isch under nadürligi Umständ entstande. Z Nógrád träffe vier Gebirge uffenand: im Oste s Mátra-Gebirge, im Weste s Börzsöny und im Norde de Karancs-Medves; de rästlig Deil wird vom Cserhát-Gebirgszug brägt, wo sich in Richtig Norde stufewis abflacht. Ihm sy Hügelland isch charakteristisch für s Komitat, zwüsche chleinere Hügel, wo zwüsche 400 und 600 Meter hoch und im Komitat verstreut sin, hät's Waldfläcke. D Dörfer liige meistens in de Däler. De Name Cserhát chunnt vom ungarische cserfaerdőkről (Zerreiche).
Di höchste Pünkt vo Nógrád sin im Mátra-Gebirge uff 946 Meter und de Csóványos (938 Meter) im Gränzgebiet zum Komitat Pest. Di diefsti Gegend isch im Ipoly (me Fluss an de slowakische Gränze) entlang.
S Komitat hät relativ wenig Gwässer; di gröschte Flüss sin de Ipoly, de Zagyva und de Galga.
40,3 Brozänt vom Komitat sin bewaldet; säll entspricht 18% vo de ungarische Waldflächi.
Klima
Wäge de topografische Underschyd z Nógrád underscheidet sich au s Klima vo Region zu Region. Di jöhrligi durchschnittligi Temperatur litt zwüsche 8 und 10 Grad. S Klima wird au vo de Höcheunderschyd beyflusst, wo zwüsche de Gebirge und em Diefland entstönn. D'Azahl an Sunnestunde litt zwüsche 1850 und 1900 Stunde. Im Norde gheie pro Johr 600-620 Millimeter Nyderschlag, im Süde 560-600. In de höchere Lage litt im Johr an 90 Dag Schnee, in de diefere an 40-50. De Wind chunnt hauptsächlig uss em Nordweste und Weste.
Gschicht
De Name "Nógrád" chunnt vom glychnamige Schloss Nógrád in de Mitti vom Komitat kriegt. 'S isch 1303 zum erschte Mol erwähnt worre.
S erscht nógrádisch Hus isch 1790 im dörtmolige Komitatssitz Balassagyarmaton baut worre. Noch em Verdrag vo Trianon hät s Komitat sy östlige Deil, 42 Brozänt vo siner Flächi, verlore. 1923 hät mer de ungarisch Deil vo Hont yglydert; s Komitat hät deno Nógrád és Hont közigazgatásilag egyelőre egyesített (k.e.e.) vármegye gheiße. Nochdëm 1938, noch em Wiener Schydsspruch, e Großdeil vo de Flächi, wo di beide Komitat verlore gha hän, widder zu Ungarn cho isch, isch Nógrád widder selbständig worre. 1945 sin di beide Bruchstück under em Name Nógrád-Hont widdervereinigt worre.
In sine hüttige Gränze isch s Komitat im Johr 1950 entstande, wo e Deil vom ehemolige Komitat Hont dezüecho sin. Au de Name isch in sällem Johr gändert worre und Salgótarján hät Balassagyarmat als Komitatssitz abglöst.
Landwirtschaft
Wäge de hügelige Landschaft, de Bschaffeheit vom Bode und em Vorcho vo Wasser isch Nógrád für d'Landwirtschaft eher ungünstig. Numme wenig Flächi cha als Acker gnutzt werre, usserdem sìn 40,3 Brozänt vom Komitat vo Wald bedeckt. Sunneblüeme, Herdöpfel und Gedreide bringe allerdings e rächt hoche Gwinn y. Au Waldbeere und Heilpflanze chönne gerntet werre.
Industry
D'Industry macht de wichtigst Sektor vo de Nógráder Wirtschaft us. Sit im 19. Johrhundert Brunkohlevorcho entdeckt worre sin, hän sich Schwerindustryundernämme do agsydelt. Zudem werre Maschynebau und Glasindustry bedrybe. Au Möbel werre broduziert. D'Baufirme sin degege in re Notsituation, wyl d'Bevölkerig in de letschte Johr zruckgange isch und wenig investiert wird.
Di chürzlige Strukturwandel (under anderem d'Modernisierig) wirke sich au negativ uff d'Wirtschaft vom Komitat us. D'Brunkohle wird immer knapper und d'Arbetlosequote stigt. Bezüglig Investitione isch Nógrád ungarnwit uff em letschte Blatz.
Bevölkerig
Im Komitat Nógrád git's sechs Gmeinde mit Stadträcht, nämlig d'Hauptstadt Salgótarján, Balassagyarmat, Szécsény, Pásztó, Bátonyterenye und Rétság. Si sin d'Hauptstädt vo de jewyls glychnamige Chleigebiet. Im Komitat git's insgsamt 128 selbständigi Gmeinde.
Innerhalb vo de letschte zwanzig Johr isch d'Ywohnerzahl vo Nógrád kontinuierlig gsunke. Es sin vor allem Mänsche im Alter zwüsche 30 und 39 Johr abgwandert, sällewäg isch de Adeil an alte Lüt agstyge, während d'Azahl vo Hochzite gsunke isch. Nógrád ghört zu de unbeliebteste Komitat vo Ungarn.
Gressoney
Greschonei (frz. Gressoney, frkprov. Gressonèi, ital. in dr Faschistezyd Gressonei) isch e Walserdoorf in dr idalieenische autonome Region Ougschtaalland (franz. Vallée d’Aoste, dt. Aostatal). Greschonei lyd im e Sydedaal vùm Ougschtaal, im Walleschu (franz. Vallée du Lys, ital. Valle del Lys, dt. Lystal), wù d Liisu (frz. Lys) dùùrefliesd.
Greschonei bschdood us zwoo sälbschdändige Gmaine, Gressoney-Saint-Jean ùn Gressoney-La-Trinité. Baidi hän e aigeni Chilche ùn e aigene Gmairood. Di greschoneititschä Name Greschonei-Sent Johann ùn Greschonei-Drifaltigkeit wääre aber sälde bruuchd. Normaalerwyys wääre die boode Gmaine im Dialäkt ùnderdaild in s Ooberteil, s Mittelteil ùn s Unterteil. S Ooberteil isch Gressoney-La-Trinité, s Mittelteil isch Gressoney-Saint-Jean vù dr Chilche s Daal ùfezues ùn s Unterteil isch vù Chilche s Daal aabezues bis Goabi. Bruuchd wääre au d Name Zer Chilchu fir Gressoney-Saint-Jean ùn en de Tache (dt. bei den Dächern) fir Gressoney-La-Trinité.
Di 74 Gmaine in dr autonoome Region Ougschtaalland sin in 8 Gmainschafde (ital. Unité de communes) zämegfasd. Greschonei ghèèrd zue dr Gmainschafd Unité des communes valdôtaines Walser (dt. Union der Aostataler Walsergemeinden). Dooderzue ghèère no Goabi ùn Eischeme.
Noochbergmaine vù Greschonei sin Im Land (Greschoneititschu: Laanja), Ayas (Greschoneititschu: Ajáts), Brusson (Greschoneititschu: Britse), Goabi (Greschoneititschu: Goobi), Rassa (Greschoneititschu: Ratsa), Riifu ùn Zermatt CH (Greschoneititschu: Zérmatt).
Wyyler
Wie vyyli Gmaine in dr Alpe bschdood Greschonei us vyyle chlaine Wyyler.
Die Wyyler zien sich s Lysdaal ùfe vù dr Gmaigränz zue Goabi ùf 1190 m Hèèchi bis zem hegschde, midlerwyyli nùme no im Sùmer bewoonde Wyyler Tschòcke ùf 2010 m Hèèchi. D Zäntre vù dr baide Gmaine Saint Jean-Platz ùn La-Trinité-Tache liige ùf 1385 m bzw. 1630 m Hèèchi.
Gschiichd
Dr Grinder vùm Huus Savoyen, dr Humbert I. mid dr wyse Händ, hed ane 1025 s Ougschtal as Leeche griegd. Mid Uusnaame vùn e baar Joor (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Franggryych) hed s Ougschtal derno zem Huus Savoyen ghèèrd bis ane 1946, d. h. bis dr ledschd idalieenisch Cheenig abdanggd ghaa hed. Wù s idalieenisch Cheenigryych ane 1861 grinded wooren isch, isch s Ougschtal zue dr Provinz Turin chùù. Ane 1927 isch s derno e aigeschdändigi Provinz woore. Im Faschismus isch di franzeesisch Schbrooch verbode woore ùn s hed e schdaarchi Idalienisierigsbolitik gee. Noch em Zwaide Wäldchrieg hed s Ouschtal ane 1948 e autonome Sonderstatus griegd.
Greschonei isch s èèrschd Mool gnänd woore in ere Uurkund us em Joor 1211 zäme mid dr Noochbergmai Eischeme: in loco de Issima et Grassioneti.
Ane 1267 isch d Grùndhèrschafd ùfdaild woore im e Verdraag iber d Griichdsbarkaid: linggs vù dr Lys isch d Hèrschafd an d Hère vù Vallaise gange, räächds vù dr Lys an Groofe vù Chalant. Die Ùfdailifg blybd bis zem Änd vù dr Feudalhèrschfd, waarschyyns bis ane 1774.
La Trinité isch ane 1767 e sälbschdändigi Gmai woore.
Im Faschismus sin Zer Chilchu ùn en de Tache vù 1928 bis 1946 zue aire Gmai Gressonei zämegschlose gsii.
Walsersiidlig
D Walser hän sich im Bied vù Greschonei am Aafang vùm 13. Jh. niidergloo. Dr èèrschd Beleeg fir di dydsch Schbrooch z Greschonei isch us em Joor 1242. Im e Verdraag mid em Probscht Aymon vù Verres hed sich e „alamanus de gressonaio“ zuen ere Abgaab verbflichded.
D Walserforschig nimd hid aa, as es z Greschonei vor dr Aasiidlig vù dr Walser am Aafang vùm 13. Jh. kai romaanischschbroochigi Yywooner gee hed, im Geegesaz zue dr Noochbergmaine Goabi ùn Eischeme (Zürrer 1999).
S Chreemerdaal
D Greschoneier hän scho im 16. Jh. aagfange Handel mid Schwyzer Schded z dryybe. V. a. dùr dr Duechhandel in dr Schwyz ùn z Siiddydschland sin Greschoneier Händler ryych woore. Wääge däm hed mer s Lysdaal friejer au „s Chreemertal“ gnänd. Scho ane 1511 sin Greschoneier Händler z Bäärn noogwiise, dodervoor scho ane 1471 as Muurer z Friiburg im Üechtland. Mid dr Zyd sin d Greschoneier Duechhändler al wyder chùù, ùf Basel, Züri, Fryybùrg, Choschtez, sogar bis ùf Warschau. Dr Handelsbeziejige sin gange bis zem Èèrschde Wäldchrieg, derno hed dr Handel ùfghèèrd.
Chilche
Vù ane 1228 bis ane 1502 hed Greschonei zem Zeendebied vù dr Brobschdei Saint-Gilles vù Verrès (Greschoneytitsch: Veréz) ghèèrd. S èèrschd Mool as parrochia isch Greschonei belaid im e Verdraag vù 1310. Greschonei isch bis 1502 e Dail vù dr Bfaargmai Eischeme gsii. Wù sich Greschonei vù Eischeme gleesd hed, hed au d Brobschdei Saint-Gilles vù Verres iiri Rächd verloore. D Zueghèèrigkaid zue Issime wägsled no e baar Mool, èèrschd ane 1660 wird Greschonei ändgildig loos gleesddùr dr Bischof vù Aosta.
Scho am Aafang vùm 15. Jh. (ane 1412) hän d Greschoneier Bschwäärde gfierd, wel si ne Bfaarer hän wele, wù Dydsch hed chene. Ane 1567 hän si sich bin ere Paschtoralvisite bschwäärd, as d Byychd bi me främdschbroochig Bfaarer mid eme Dolmätscher hed miese abglaid wääre. Ab däm Joor hän si sich derno dèrfe sälber dydschschbroochigi Bfaarer sueche.
Ane 1671 hed La Trinité e aigeni Kapälle griegd, ab 1689 isch s e aigeschdändigi Chilchegmai gsii.
Verwaldig
Dr Sendeg (frz. syndic, ital. sindaco, dr Bùùrgemaischder) vù Zer Chilchu isch syder em 10. Mai 2005 dr Luigi Chiavenuto, dr Sendeg vù en de Tache isch dr Alessandro Girod vùn ere ùùabhängige Lischde (liste civique/lista civica) (syder em 09. Mai 2005).
Turismus
Syd em 19. Jh. isch Greschonei e Zäntrum vùm Turismus ùn em Alpinismus gsii. Sitt 1955 isch als Orientierigspunkt fǜr Alpiniste d'Statue Christus vùm Spìtze doodemìt verbunde.
Vù 1889 bis 1925 isch di idalieenisch Cheenigi Margarethe vù Savoyen reegelmääsige Gaschd z Greschonei gsii. Si hed si e aige Landhuus böue loo, hid d Villa Margherita, wù d Gmaiverwaldig din isch. Vù 1899 bis 1904 hed si sich z Greschonei e Schlos böue loo, s „Schlos Savoyen“.
Im 20. Jh. isch Greschonei ändgildig e Winderschbordzäntrum woore. D Geschd cheme v. a. us em iibrige Idaalie. Dr Erfolg vùm Turismus hed verhindered, as d Greschoneier hän miese abwandere, wän si Aarbed gsuechd hän, mid dr Turischte sin nèii Aarbedsmeeligkaide chùù, wie z. B. as Schyylèèrer oder in Gaschdhyyser ùn Hotel.
Museum
Im Musée régional de la faune alpine – Museo regionale della fauna alpina – Alpenfaunamuseum „Beck-Peccoz“ sin in dr Samlig rùnd 2000 Jagdtrophäe, 90 antiki Waffe, Bilder ùn Biecher uusgschdeld.
S Museum isch grinded woore am 02. Augschde 1913 vù dr Cheenigi Margarethe vù Savoyen. Dr Johann Christoph Beck (1749-1818), wù as Händler vyyl ùmegraisd isch, hed die Samlig aagfange am Änd ùm 18. Jh. Syy Sùùn, dr Joseph Anton Beck (1808-1882), wù z Augschburg gwoond hed ùn vùm bayrische Cheenig Ludwig I. dr Adelstitel Baron iiberchùù hed, hed si derno wyder gfierd. D Familie Beck-Peccoz hed im Lauf vùm 19. Jh. d Hyyser im Wyyler Stafal ùfgchaufd ghaa ùn hed ane 1876 e groos Jaghuus böue loo. Dää renovierd Wyyler Stafal hed dr Cheenigi Margarethe esoo gued gfale, as Greschonei iire liebschde Woonsiz wooren isch.
Dr Änggel Louis Beck-Peccoz (1841-1894) hed sin syym Teschtamänt verfiegd ghaa, as die Samlig wider ùf Greschonei hed sole broochd wääre. Syyni Brieder Antoine ùn Charles Beck-Peccoz hän derno ane 1900 nääbe dr Villa Margherita e Museum derfir böue loo.
S Museum isch ane 1986 midsamd dr Samlig vù dr Region Ougschtalland ùfgchaufd woore. Hid wird s Museum vùm Ougschtaler Forschdamd glaided.
Schboord
Am 02. Juni 1995 isch Greschonei en de Tache s Zyyl vù der 20. Etappe vùm Giro d’Italia gsii. Dr ukrainisch Raadfaarer Sergej Utschakow hed die Etappe gwùne.
Am 10. ùn 11. Dezämber 2010 hed z Greschonei e Slalomräne vùm Alpine Skieuropacup vu dr Fraue schdadgfùnde, gwùne hän d Frida Hansdotter (Schweede) am 10. ùn d Therese Borssén (Schweede) am 11.
Dialekt
lueg dr Haubdartikel Greschoneititsch
Greschoneititsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Greschonei. Au im Greschoneititsch finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt:
Z Greschonei isch di lengschd Zyd di dydsch Schbrooch bruuchd woore. Wel d Greschoneier Handel driibe hän mid dr Schwyz ùn Siiddydschland, hän bis noch em Èèrschde Wäldchrieg vyyl Yywooner au Hoochdydsch chene. Noo im 19. Jh. isch z Greschonei Hoochdydsch gschriibe ùn Walsertitsch gschwäzd woore.
Ab dr zwoode Helfdi vùm 19. Jh. hed sich des verschoobe. Zuem Walsertitsch sin s Piemontesich ùn s Idalieenisch as gschbrocheni Schbrooche derzue chùù ùn s Idalieenisch hed s Dydsch as Schrifdschbrooch verdrängd. Im Geegesaz zue Eischeme hed s Frankoprovenzalisch vùm iibrige Ougschtal z Greschonei nie ne Rol gschbiild ùn s Franzeesisch nùme chùùrz.
Ab 1883 isch d Chilche franzeesischschbroochig woore, wel s kaini dydschschbroochige Bfaarer me gee hed: 1883 mid em Bfaarer Ferdinand-Pierre Ballot Zer Chilchu, ab 1891 mid em Bfaarer Gilles-Joseph Berguet en de Tache, beedi sin us em Ougschtaal gsii. Ane 1927 isch derno Idalieenisch d Schbrooch in dr Chilche woore. Ab 1933 hed d Greschoneier wider chene ùf dydsch byychde bim Bfaarer Daniel Christillin, wù vù Eischeme chùù isch, des no bis in s Joor 1970.
Ab dr 1870er Joor isch Idalieenisch in dr Schuel as Främdschbrooch ùnderrichded woore, dervoor isch dr ganz Ùnderriichd nùme dydsch gsii. Derwyylschd ane 1876/77 no halb ùf Dydsch, halb ùf Idalieenisch ùnderriichded wooren isch, isch dr dydschdschbroochig Ùnderriichd ab 1883 ùf achd Wùcheschdùnde gchiirzd woore. Im Faschismus isch derno di dydsch Schbrooch ane 1925 verbode woore. Noch em Zwaide Wäldchrieg hed s z Greschonei wider Dydschùnderrichd gee, jez aber as Främdschbrooch, wù d Schieler kai Bezuug me drzue hän. Syder 1986 gid s in dr Schuel au Ùnderriichd in Greschoneititsch.
As Verwaldigsschbrooch ùf dr Gmai isch s Greschoneititsch no bis in d 1950er Joor bruuchd woore. Gschriibe woore isch aber au friejer scho Franzeesich, schbeeder Idalieenisch.
Wievyyl vù dr Greschoneier chene no Greschoneititsch?
Dr Karl Bohnenberger (1913) gid fir s Joor 1901 noch ere idalieenische Volchszelig no ne Aadail vù 96 % dydschschbroochige Yywooner aa.
D Anna Giacalone Ramat hed ane 1976/77 Befroogige z Greschonei gmachd iber s Verhäldnis zwischen em Walserdialäkt ùn em Piemontesisch bzw. em Idalieenisch. Si hed dooderbyy uusegfùnde, as vù dr Yywooner, wù vor 1923 ùf d Wäld chùù sin, no 76,1 % hän chene Greschoneititsch schwäze, vù dääne, wù zwische 1923 ùn 1952 ùf d Wäld chùù sin, no 55,9 % ùn vù dääne, wù noo 1952 ùf d Wäld chùù sin, no 37,5 %.
Ane 1992 hed dr Peter Zürrer e Ùndersuechig gmachd bi 6–11-jèèrige Schieler z Greschonei. Dooderbyy hed er feschdgschdeld, as 14,6 % vù dr Schiler no hän chene Greschoneititsch schwäze („gued“ oder „e weng“). Verschdande hän vù dr Schieler s Greschoneititsch no 46,3 % („gued“ oder „e weng“). Zem Verglyych: z Eischeme hän no dr glyych Ùndersuechig 60,5 % vù dr Schieler no chene s Eischemetöitschu schwäze ùn no 76,9 % zmindeschd e weng verschdoo.
Ane 1982 isch s Walser Kulturzentrum grinded woore, wù s kulturäl Èèrb vù dr Walser wil erhalde. Nääbe Uusschdelige sin vùm Kulturzentrum v. a. Biecher uusegee woore. S wichdigschd dervu isch s Greschoneytitsch-Wèèrderbuech. Des Wèèrderbuech isch vùm Kulturzentrum zäme mid em Eischemtöitschu-Wèèrderbuech in ere Kassette uusegee woore, ùn baide sin zäme gratis an ali Huushald z Greschonei ùn z Eischeme verdaild woore.
D Hèèrkumft (Etimology) vom Oortsname
Vo woo de Name «Greschonei» chunt, wäiss me nöd sicher. Di früeschte, eltischte Beleeg sind: 1211 in loco Grassoneti, 1308 in valle gressoneti, 1310 iurisdictionem Vallesiae Grassoneti, 1418 iuris dictionem Grassoneti, 1436 homines De gressonei. Me händ aso e voortüütschi Grundlaag vor is, welewääg es Kolektyv uf -ētum. En alti, fantasyvoli Erchlèèrig isch Gresson-Äi, das häisst Äi vomene Vogel, wo sell Gresson ghäisse. Und dänn git s namaal en Etimologisierigsversuech, nämli dèè, das Gressoney e Verwältschig vom tüütsche Kressenau sell sy. Vo daa uus hät der äint oder ander dänn wele dem Oort de tüütsch Name «Kressenau» gèè, aber das isch en Fantasyname, wo d Lüüt im Doorff nie pruucht händ und wo sich au nördlich vo den Alpe nie duregsetzt hät.
Le Grand-Saconnex
Le Grand-Saconnex (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Le Grand-Saconnex lyt am rächte Stade vum Gämfersee. Zue dr Stadt ghere d Quartier Saconnex, Le Jonc, La Tour un Le Pommier. Dr Bann umfasst 5 % landwirtschaftligi Flechine, 6 % Wald, 62 % Sidligsflechine un 26 % Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Bellevue, Pregny-Chambésy, Gämf, Vernier un Meyrin. Im Nordweschte gränzt d Stadt an Frankrych.
Gschicht
Le Grand-Saconnex isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1128 as Saconai.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 35,7 % gläge.
Religion
17,5 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 45,3 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 12,1 %, CVP 11,3 %, GLP 2,5 %, GP 12,0 %, MCR 14,8 %, SP 21,6 %, SVP 16,3 %, Sunschtigi 9,4 %.
Gmaindspresidänti isch d Elizabeth Böhler-Goodship (Stand 2012).
Mittwoch
De Mittwuch isch de dritt Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr viert. Noch dera Zellig isch er genau i de Mitti vo de Wuche und do devo chunnt au sin dütsche Name. Noch de neue und hüt übliche Wohrnemig vo de Wuche häts zwai Täg (Mäntig und Zystig) vor em Mittwuch, aber vier Täg nochher (Dunschdig, Frytig, Samstig und Sunntig) und drum ischer hüt nume no vo de Schuelwuche d Mitti.
Le Grand-Saconnex
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 25.688 Yywohner 20.422 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 883 Dytsch, 1.029 Italienisch un 3.354 anderi Sproche.
Mittwoch
Männgi sage au Miagde bzw. wytume i der Nordostschwiz Mikte, Miktig, Mektig. D Grundlag für das Miagde, Mikte, Miktig, Mektig isch en alts Mitchen, wo im 13. und 14. Jorhundert au i de Schriftsproch hüfig gsi isch; d Metathese (Umchehrig) vo tch, tk zu cht, kt, gt gchännt me scho um 1300. Der Uusluut ig isch debii vo de andere Wuchenäme übernoo.
Frejer het de Mittwuch Wotans tag gheisse, wie hüt no änglisch Wednesday.
Helvetien
Mit Helvetie cha gmeint si
Feuerlilie
Vorchoo
D Bergilge chuntt i bergige i de Alpe, i bergige Regione z Italie und uf Korsika bis zonere Hööchi vo 2300 müM. vor. Si mag sunigi und trochni Bort, wachst aber au am Waldrand und uf Bluemewiise.
Uussie
D Bergilge mach hööchi Stengel, wo bis zo 90 Santimeeter lang weered, mit vile dünne Blätter, wo öppe 10 Santimeeter lang sind. De Stengel verzwiigt sich obe und bildet meriri groossi Blüete, wo zündroot sind, im inere aber dunkli Tupfe hend. Im Gegesatz zo anderne Ilge schmögget d Blüete vo de Bergilge gär nöd. D Bergilge blüet im Mai und im Juni.
Aberglobe und Brüüch
Wege de füürige Farb isch isch globt wore, as si de Blitz azüchi. Drom isch si mengisch is Johannifüür gworffe wore, wel me gmaint het, s gebi den kai schlimms Wetter mee.
D Bergilge isch au e bliebti Garteblueme.
Söldner (Byzanz)
Es het scho sit em 4. Joorhundert Nidrömer gee, wo as Söldner in dr oströmische und denn byzantinische Armee dient häi. Die kaiserligi Liibwach, d hetaireia, het nume us Barbare bestande, um 900 näbe Chasare und Araber au Franke und Waräger. As Usländer si si weniger in innerbyzantinischi Machtkämpf verwigglet gsi und häi au käi Chansse gha, sälber dr Droon z bestiige. Dr byzantinisch Universalgleerti Michael Psellos het beschriibe, wie sich dr Geegekaiser Isaak Komnenos 1057 von ere Liibwach us Italier, vermuetlig romanisierti Normanne, und Taurosküte het lo beschütze. Iiri Bewaffnig het us lange Lanze und Stritäxt bestande.
Mä nimmt aa, ass vom 11. Joorhundert aa d Theme, wo sich uf en Armee vo freije Buure gstützt häi, in ere Kriise befunde häi und mä dorum sich immer mee uf fremdi Söldner gstützt het. Au schiint s ass dr  Konstantin X. (1059-1067) Angst vor Möitereie vo de reguläre Soldate ghaa het und dorum die Stehendi Armee verchliineret het. Dr grösst Däil vo dr Armee het in dr Middi vom 11. Joorhundert us Söldner bestande. Ass s Riich so abhängig gsi isch vo usländische Soldate het sich in dr Schlacht vo Manzikert 1171 gräächt, wo grad wo d Schlacht aagfange het, die kumanische Söldner zum Alp Arslan desertiert häi.
Sperber (Vogel)
De Sperber (Accipiter nisus; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa öber s ganze Joor vorchunnt. Nume jöngeri Sperber verbringet de Winter im Süüde. I de Alpe chunnt er bis 2200 müM vor.
Uussie
Sperber gsiend äänlich uus, wie de Happech, sind aber chlinner. Hüüffig wered Sperberwiibli mit em Mandli vom Happech verwechslet, do baid äänlich gross sind. S Mandli vom Sperber haisst au Sprinz und isch um e Drittel chlinner as s Wiibli. Sperber sind individuell gfärbt und uf de Obersiite grau-bruu gfleckt, uf de Undersiite wiis-bruu gfleckt. De Sprinz isch uf de Undersiite eender röötlich. Sperber wered 29 bis 41 cm grooss und hend e Spannwiiti vo 60 bis 80 cm. Si wöget zwöschet 100 und 350 Gramm.