cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Europa
Anderi Religione
Die indigene Religione si vollkommen usgrottet worde, aber es git hützudag Lüt, wo brobiere, si wiiderzbeläbe. Vo de asiatische Religione isch vor allem dr Buddhismus bi de Europäer sälber populär worde. Em Hinduismus si meh as ä Million indischi Migrante vor allem z Ängland dreu bliibe. Au d Sikh, wo s öbbe a Million drvo in Europa git, läbe zum gröschde Deil in Groossbritannie. Ahänger vo Rastafari, Voodoo und draditionelle afrikanische Religione findet mä vor allem in Ängland und Frankriich. Es git non ä groossi Zahl vo andere Religione und Sekte. Die meischde hai nume wenig Mitgliider.
Demografii
In dr Antike hai die meischde Europäer im Süde am Rand vom Middelmeer gläbt. Im Lauf vom Middelalter si aber in Nord- und Weschdeuropa ä grooss Deil vo de Urwälder groodet worde und d Landwirtschaft het sich schdark entwicklet und mit ihre si d Bevölkerigszahle agschdiige. Ä chlii schbööter si au d Schdebbe in Ungarn und dr Ukraine under ä Pflueg cho. Dr hoch Norde vo Europa, Island, Schottland und dr Norde vo Skandinavie und Russland, isch aber klimatisch für d Landwirtschaft nid geignet und isch dorum nur wenig bewohnt bliibe. Die höchschd Bevölkerigsdichti findet sich hützudag in dr gmässigte Klimazone vo Ängland über Frankriich und Dütschland bis zur Gegend vo Moskau. Das isch au s erschde Gebiet gsi, wo im 19. Johrhundert die sanitärische Läbensbedingige und die medizinisch Pfläg verbesseret het und drmit d Läbenserwartig. Im Johr 1800 hai d Europäer öbben ä Fümftel vo dr Menschheit usgmacht, im Johr 1900 isch s ä Vierdel gsi, mit 400 Millione Mensche. Wenn im 19. Johrhundert s Broblem die hoche Dodeszahle gsi si, het mä im zwanzigschde glehrt d Geburterate z beschränke, so dass hüt nume jede acht Mensch än Europäer isch. Die niidrig Geburtezahl wird in Weschdeuropa dur Immigration us Drittwältländer guetgmacht. In Oschdeuropa, wo wirtschaftlig weniger attraktiv isch, aber au in Dütschland si d Bevölkerigszahle am sinke.
Gschicht
D Gschicht vo Europa foht im Middelmeerruum a. Währed im Norde vom Kontinänt keltischi, germanischi und slawischi Völkerschdämm verschdreut in de Urwälder und de Schdeppe gläbt hai, hai sich im Süde Schdedt bildet und, under em Iifluss vo de Zivilisatione im Middlere Oschde, si Schrifte entwicklet worde. Z Kreta, z Griecheland und z Rom hai sich im erschde Johrduusig vor dr Ziitwändi sonigi Kulture entwicklet, aber vo dene mediterrane Kulture beiiflusse nume die griechischi und die römischi d Zivilisation vom moderne Europa. D Kelte, wo dr Nordweschde vom Kontinänt bewohnt hai, si vo de Germane, wo im erschde Johrduusig noch dr Ziitwändi weschdwärts gwanderet si, in Randgebiet vertriibe odr unterworfe worde. In Weschdeuropa het sich ä Zivilisation bildet, wo vo Rom beiiflusst isch, währed d Slawe im Oschde ehnder in d Richdig vo Byzanz gluegt hai. Nochdäm Weschdrom 476 vo de Germane zerschdört worden isch, het dr oschdrömisch Kaiser Justinian (527–565) groossi Deil vom Middelmeerruum eroberet, aber churz druf isch das Groossriich wiider zerfalle. Ä letschde Versuech Europa z vereinige isch vo de Franke gmachd worde. Dr Karl dr Grooss (747-814) het Deil vom hütige Dütschland, Italie und em Balkan eroberet, aber scho under siine Nochfolger isch s Riich in ä französischs und ä dütschs Königriich iideilt worde, und zwüschenä ä Schdreife Land, wo vo dr atlantische Küschde im Norde em Rhii noch bis nach Italie glängt het. wo dr Kaiser dr Herrscher gsi sich. Dr Deil vo dere Region, wo nördlig vo de Alpe glägen isch, isch scho churz druf zwüschem französische Karl em Kahle und em Ludwig em Dütsche ufdeilt worde. Im Süde vo dere Region hai d Alemanne gläbt. Nume d Schwiizer hai sich chönne sälbschdändig mache, d Schwobe si zu Dütschland und d Elsässer zum Schluss zu Frankriich cho.
]] Dr europäisch Kolonialismus, wo no im zwanzigschde Johrhundert s Schicksal vom ä groosse Deil vo dr Wältbevölkerig beschdimmt het, het scho mit de alte Grieche agfange, wo Kolonie im Middelmeerruum, am Schwarze Meer und in Chliiasie gründet hai. Gliichzitig hai die weschdasiatische Phönizier Deil vo Nordafrika, dr Iberische Halbinsle und de Middelmeerinsle kolonisiert. Rom het si erscht grooss international Erfolg gha, wo s alli punische Kolonie eroberet und Karthago im Johr 146 vor dr Ziitwändi zerschdört het. In de neggschde fümfhundert Johr hai d Römer ihr Gebiet schdändig vergröösseret und zum ä chliine Deil au kolonisiert. Noch em Undergang vom Weschdrömische Riich hai nordafrikanischi Berber sich z Schbanie niidergloo. Am Ändi vom 15. Johrhundert si si verdriibe worde und d Kolonisierig vo Süd- und Nordamerika, vo Südasie und Afrika het agfange, zerscht dur d Schbanier und d Bortugiise, denn dur d Holländer, d Ängländer und d Franzose, und vo Nord- und Zentralasie dur d Russe. Im 19. Johrhundert het faschd jedes europäische Land, won ä Chriegsmarine gha het, nöime au ä Kolonii gha. Mit dr Besiidlig isch au die europäischi Kultur exbordiert worde und het sich, wenigschdens oberflechlig, über groossi Deil vo dr Wält usbreitet. D Dekolonisierig het im 18. Johrhundert mit em amerikanische Unabhängikeitschrieg agfange und isch am Ändi vom 20. Johrhundert braktisch abgschloosse gsi. Im zwanzigschde Johrhundert isch d Ideologii vom Imperialismus noch em Erschde Wältchrieg vo zwei gegesätzlige totalitäre bolitische Bewegige z Europa übernoh worde, de russische Kommunischde uf dr einte und de Faschischde im Königriich Italie und de Nazi z Dütschland uf dr andere Siite. Im Zweite Wältchrieg hai sich d Kommunischde mit de Ängländer und de Amerikaner verbündet. Noch em Undergang vom Dritte Riich isch Europa deilt worde: D Russe hai as Iiflusssphäre Oschdeuropa vo ihre Allierte übercho und hai überall kommunischdischi Marionetteregime iigsetzt und d Gränze zwüsche de Länder vom Oschdblock und Weschdeuropa brakdisch undurchdringlig gmacht für Persone und für Ideä, dr „Iisig Vorhang“ (Iron Curtain) wien em dr Winston Churchill gsait het. Im Chalte Chrieg wo druf cho isch, hai d Kommunischde und ihri Kliänte in dr ganze Wält gege d Amerikaner und ihri Verbündete um d Vorherrschaft kämpft ohni s zun erä diräkte Usänandersetzig lo cho. In de schboote Achzgerjohr hai d Experimänt, wo dr Michail Gorbatschow in dr Sowjetunion gmacht het für zum d Wirtschaft und d Gsellschaft z liberalisiere, zum Kollaps vo vile kommunischdische Regierige gfüehrt, wo in de meischde oschdeuropäische Schdaate vo demokratisch gwehlte Regierige ersetzt worde si.
Noch em Zweite Wältchrieg hai sich Frankriich und d Benelux-Schdaate mit dr Bundesrepublik Dütschland und Italie 1951 zsämmedo und d Montanunion gründet, die erschdi europäischi Zollunion für Schdahl und Chohle. Sächs Johr schbööter si d Euratom und die Europäischi Wirtschaftsgmeinschaft gründet worde, wo die gliiche sächs Schdaate wirtschaftlig no änger zsämmegschlosse hai. Die Europäischi Union, wo us de andere, früehnere Vereinigunge usegwachsen isch, isch 2007 uf 27 Mitgliidsschdaate erwiiteret worde und isch eine vo de wichdigschde Wirtschaftsblöck vo dr Wält.
Am Afang vom 21. Joorhundert het Öiropa wider e bar politische Krisen erläbt. Eini dervo isch s politische Verfaare, wo gwüssi Chreft z London Ängland wider möchten us der Europäischen Union senää; es isch der Brexit, wo sech Schottland dergäge weert. Anderi Krise beträffe deil Länder im Oschte vom Kontinänt, wo wie öppe d Ukraine, wo wäge teritoriale Komflikt mit Russland, wo ane 2014 d Krimhalbinsle annektiert het, in politische Schwirigkeiten isch. D Öiropawahl, also die diräkti Wahl vo de Länderabgordnete is Öiropaparlamänt, isch immer wider prägt vo de aktuelle poltische Inträsse ufem Kontinänt.
Trégunc
Trégunc (bretonisch Tregon) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Ruine Laufenburg
D Ruinè Laufèburg isch d Ruinè von èrè Höèburg im Kanton Aargau. Si lyt südlich vom Hochrhy uff ènèm Höger, wo annedubaki dè Südrand vo dè Altschtadt bildèt hèt un hützdaags zmitts im Städtli Laufèburg lyt.
Trégunc
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Ruine Laufenburg
Gschichtè
Öppè im Johr 1180 sin d Habsburger i dè Bsitz vo dè Gegènd am Hochrhy uff Höchi vom hütigè Laufèburg chò. D Habsburger hèn a beidè Sitè vom Rhy Befeschtigungsaalaagè baut, drunter au diè èrschte Laufèburg. Deile vo sellèrè Burgaalaag sin spôter wòrschinlich i diè neui Burgaalaag integryrt worrè. Als Gròf Rudolf II. vo Habsburg bi dè Burgaalaag è Stadt hèt gründè wellè, hèt d Äbtissin vom Kloschter Säckingè s Brojèkt mit èm Schydsschpruch blockyrt.
Trégunc
Geografi
Trégunc lyt am Atlantik, 25 km vu Quimper un 76 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 89 m iber Normalnull.
Ruine Laufenburg
Gschichtè
Spôter hèt dè Sohn vom Rudolf sin Woonsitz i diè südlichi Burgaalaag gnõ. Er hèt sèlli in è Residènzburg umbaut un d Dǜnaschty vo dè Habsburg-Laufèburger begründèt. Wôrènd sèllèrè Zit isch dè hüt no vorhandene Bürgfryd entschtandè. Nò im 13. Johrhundert hèt d Sidlung, wo sich rund um d Burghöger entwicklèt ghaa hèt, trotz èm Schydsschpruch, wo 1328 erneuert worrè isch, s Stadträcht chriègt.
Trégunc
Gschicht
Trégunc isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1038 as Treguent (1084 Treguenc, 11. Jh. Treguenc, 1112 Treguenc, 12. Jh. Treguent, 1270 Tregunc, 1368 Trefguen).
Ruine Laufenburg
Gschichtè
D Habsburg-Laufèburger sin abber mee un mee in wǜrtschaftlichi Nöt chò, so dass dè Graf Hans IV. im Johr 1386 d Burg un d Hèrrschaft für 12'000 Guldè a dè Herzog Leopold III. vo Öschterrych vokaufè hèt müèsè. Anno 1443 hèn Truppè uss Baasel un Bèrn wôrènd èm Aaltè Zürichrièg d Laufèburg aagriffè, wodurrè sèbbi zimli kabutt gangè isch. Wôrènd èm Burgunderchrièg isch d Laufèburg temporär i d Händ vom Herzog Karl im Küünè chò, nõch dèm sim Untergang hèt dè Kaschpar vo Schönau d Stadt übbernõ. Dè Kaschper vo Schönau hèt im Johr 1486 d Schäddè repèryrè lõ, wo durch d Belagerung entschtandè sin.
Trégunc
Verwaltig
vu Trégunc isch. Trégunc ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Trégunc ghert zem Bretonisch.
Ruine Laufenburg
Gschichtè
Wôrend èm Dryssgjöhrigè Chrièg hèn d Schwedè d Stadt un d Burg dreimòl yygnõ. Èrscht anno 1648 hén d Öschterrycher d Hèrrschaft widder zrugg chriègt. Dõmòls hèt d Ringmuèr mit Weertürm vosää un fascht so hoch gmacht wiè dè Burgfryd. S eksischtyrèd èn Huufè Rüüm, èn Burggartè sowiè è Burgkapèllè. Allerdings isch dè Zuèschtand vo dè Burg wèg èm Chrièg zimli schlécht gsi. Als italiènischi Expärtè 1687 feschtgschtellt hèn, dass d Burg kein milidärischè Wärt mee hèt, isch si mee un mee vonõchlässigt worrè. Anno 1787 isch d Burg grumt un vo dört èwäg nǜmmi als Steibruch bruucht. 1803 hèt d Stadt Laufèburg d Ruiné für 2815 Frankè erworbè, 1908 isch è Parkaalaag ygrichtet un 1986 diè erhaaltènè Deile vo dè Ruiné sanyrt worrè.
Aktuelli Situation
Dè Burgfryd isch fascht vollschtändig erhaaltè. D Feschtungsmuèrè sin bis uff dè Höchi vom Innèhof ebbèfalls rächt guét erhaaltè. Uff dè Rhysitè git è baar Uussichtspüngt, wo mit Gländer gsicherèt sin. Dè Burgfryd isch für dè Publikumsvokeer hèr grichtet. Zuègang zum Turm git s übber dè Ygang, wo a dè Nordmuèr vom Burgfryd öppè 4 m übber m Innèhof plazyrt isch. Für s Publikum isch è Wendelschtägè uss Staal hèrrè baut worrè. Im Innerè vom Turm isch è nòmmòl è Schtägè, wo übber diè ganzi Höchi vom Turm gòt. Uff d Uussichtsplattform stòt èn Blèchkaschtè, wo d Innèschtägè uffhört un mò übber è Dürè d Plattform bedrèttè cha. Diè bescht Uussicht isch am Nordrand vo dè Plattform gwärleischtet, wo mò übber d Altschtadt vo Groß-Laufèburg (aargauischi Sitè) un Chly-Laufèburg (baddischi Sitè) drübber wèg luègè. Èn Panorama-Bligg isch übber diè ganz Längi vom baddischè Laufèburg möglich, im spezièllè uff d Laufèbrugg un dè Baanhof Laufèburg a dè Hochrhybaan. Vom Uusguck cha mò abber au s Chraftwärch Laufèburg un d Hochrhybrugg beobachtè.
Kraft
Chraft isch e grundlegende Begriff in dr Füsik. In dr klassische Füsik verstoot mä drunder e Iiwirkig vo dusse, won e festgmachte Körper cha verforme und e beweglige Körper cha beschlüünige. Chreft si zum Bischbil nöötig, zum Aarbet z verrichde, wo d Energii vom ene Körper oder vom ene füsikalische Süstem veränderet. D Chraft isch e grichdeti füsikalischi Gröössi, wo dur e Vektor cha daargstellt wärde. Chreft häi verschidnigi Ursache oder Wirkige, und bechömme iire Naame mängiisch von ene, wie d Riibigschraft, d Zentrifugalchraft und d Gwichtschraft. Mänggi Arte vo Chreft häi d Nääme vo Persone überchoo, wo wääsentlig an iirer Erforschig mitgschafft häi, wie d Coulombchraft oder d Lorentzchraft.
D Äihäit, wo internazional verwändet wird, isch s Newton. S Formlezäiche für d Chraft isch mäistens F (vo lat. fortitudo) oder im Dütsche au K noch em erste Buechstaabe im Wort Kraft.
Dr Chraftbegriff goot uf e Isaac Newton zrugg, wo im 17. Joorhundert mit sine drei Gsetz d Grundlaage vo dr Mechanik gläit het und d Chraft as zitligi Änderig vom Impuls definiert het. Er het eso d Chraft as d Ursach für jedi Veränderig vom Bewegigszuestand vom ene Körper definiert. Er het au verstande, ass wenn äi Körper uf en andere e Chraft usüebt, vo däm andere Körper e Reakzionschraft uf dr erst Körper usgoot, wo entgeegegsetzt gliich grooss isch.
In dr Kwantefüsik wird dr Begriff Chraft au im ene überdräite Sinn verwändet, won er s gliiche bedütet wie Wäggselwirkig und nüt me mit em Begriff vom mechanische Chraftwektor z due het. Es git vier „fundamentali Wäggselwirkige“, wo au as Grundchreft vo dr Füsik bezäichnet wärde. Si sin d Ursach nit nume vo alle bekannte Erschiinigsforme vo de Chreft, sondern au vo allne Brozäss, wo in dr Füsik bekannt si. Äini vo de vier Grundchreft, d Grawitazioon, wird in dr allgemäine Relatiwidäätstheorii dur d Chrümmig vo dr Ruumzit beschribe. Die drei andere Grundchreft wärde im Standardmodäll vo dr Däilifüsik drdur erkläärt, ass Äichbosone usduscht wärde, wo dorum hüfig au as „Chraftdäili“ bezäichnet wärde.
D Gschicht vom Wort und vom Begriff
Dr Ursprung vom Wort „Chraft“ isch altgermanisch, und ursprünglig isch drmit d Vorstellig vom Aaspanne vo Muskle gsi. Im Dütsche bezäichnet „Chraft“ e körperligi oder gäistigi Vorussetzig, zum bestimmti Handlige chönne duurefüere (Muskel- beziejigswiis Gäisteschraft), in dr zwäite Bedütig – wemm mä d Däätigkäit sälber macht (»e Chraft usüebe«; »under dr Chraft zämmebräche«) – si d Alldäagsvorstellig vo Chraft und vom füsikalische Fachbegriff seer nooch zämme.
Sit öbben em Ändi vom 18. Joorhundert wird Chraft au uf Mensche as »Drääger vo dr Chraft« bezoge (»Aarbetschreft«, »Leerchreft« usw.), im 20. Joorhundert au für Energii, wo maschinell in mechanischi Form umgwandlet wird (»Chraftwärk« usw.).
Vom griechische Wort für Chraft, δύναμις, chunnt d CGS-Äihäit dyn und d Dynamik, wo d Leer vo dr Beweegig under em Iifluss vo Chreft bezäichnet. In dr füsikalische Fachsprooch isch Chraft (beziejigswiis force) spöötistens im 17. Joorhundert mit em latiinische vis gliichgsetzt worde.
Dr Aristoteles und wien er sich Beweegig erkläärt het, isch zum e groosse Däil dra gschuld, ass ma in dr Füsik dr Begriff vo dr Chraft bis in d Rönessans iine ungnau und falsch brucht het. Noch iim het jedi Beweegig en Ursach und das wer im hütige Sinn e Chraft. Wenn d Chraft ufhöört, hört d Beweegig uf. Die Chraft wirkt dur ummiddelbare Kontakt, si stoot in ere Beziejig zur Gschwindigkäit vom Körper, und die spöötere Aristoteles-Kommentatore häi das als e Broporzionalidäät dütet.
Im Middelalter isch us dr aristotelische Leer d Impetustheorii entstande, won e Grubbe vo Beweegigsleere zämmefasst. Iire gmäinsam Kärn bildet d Idee von ere Chraft, wo sozusaage im Körper dinne isch, dr Impetus, wo eme Körper vom ene »erste Beweeger« mitgee worde isch. Dä Impetus im Körper wird mit dr Zit chliiner, und das wird dur e Widerstand vom Medium, zum Bichbpil dr Luft, no versterkt. Au do hört jedi Beweegig automatisch uf, wenn dr Körper »kä Chraft me het«. Im Geegesatz zum Aristoteles het s do kä externe Beweeger brucht. Eso het mä dänggt, ass d Froog glööst sig, wien e Geegestand, wo in d Luft gheit wird, sich witer bewegt. D Broporzionalidäät vo dr Chraft im Körper und dr Gschwindigkäit het mä bhaltet.
Au dr Galileo Galilei het no eso aristotelisch dänggt, isch aber scho ganz nooch zum Drääghäitsgsetz choo. In däm Gsetz si d Verheltniss umkeert gsi, es het kä Chraft me brucht, für dass e Beweegig witergoot, sondern e Chraft isch nöötig gsi, zum e Beweegigszuestand z verändere. Erst wo dr Isaac Newton 1687 sini Beweegigsgsetz veröffentligt het, isch d Grundlaag gläit gsi, für wie dr Begriff „Chraft“ hüte bruucht wird. Dr Newton sälber het dr Begriff allerdings nit im gliiche Sinn brucht, wie die spöötere Generazioone. Bis wit ins 19. Joorhundert iine häi d Füsiker s Wort Chraft au in Bedütige brucht, wo nit dur d Gsetz vom Newton deckt gsi si, bsundrigs au in dr Bedütig vo Energii. Bis sich dr modärni Energiibegriff uusebildet het, het mä zum Bischbil die kinetischi Energii as »lääbigi Chraft« (vis viva) bezäichnet, e Begriff wo dr Gottfried Wilhelm Leibniz brägt het und wo im nüünzääte Joorhundert dr Hermann von Helmholtz no verwändet het.
S Mässe vo Chreft
E Chraft cha über e Wääg-Zit-Mässig bestimmt wärde, wenn si e Beschlöinigung verursacht. Noch em zwäite Gsetz vom Newton gältet für Körper, wo d Masse m von ene gliich blibt und wo konstant mit ere Beschlöinigung a beschlöinigt wärde, dr Zämmehang Dä Zämmehang cha mä au in dr abgläitete Äihäit Newton  gsee. In dr Braxis wird vilmol us eme bekannte (am beste lineare) Zämmehang zwüsche dr wirkende Chraft und ere Gröössi, wo liicht cha gmässe wärde, uf d Chraft gschlosse. Bischbil doodrfür si d Verformig vom ene elastische Material oder d Änderig vom elektrische Widerstand vom ene Deenigsmässsträife.
E Chraft cha uf verschidnigi Arte dur d Verformig, wo si verursacht, bestimmt wärde. In dr Schuel und in e baar äifache Aawändige wärde Chreft mit sogenannte Fääderechraftmässer über d Veränderig vo dr Lengi vo Schruubefäädere gmässe. Für daas brucht mä s Gsetz vom Hooke, wo säit, ass gäigneti Fäädere sich broporzional zur Chraft, wo usgüebt wird, usdeene; es gältet wo \Delta l d Veränderig vo dr Lengi vo dr Fäädere und D d Fääderekonstante bezäichnet.
Mä cha au s Heebelgsetz bruuche und eso en umbekannti Chraft mit ere bekannte Chraft vergliiche und bestimme, zum Bischbil dr Gwichtschraft vom ene Massestück. Im äifachste Fall wird e Woog verwändet, und was die aazäigt, cha mit Hilf vo dr bekannte Schweeribeschlöinigung g in die wirkendi Chraft umgrächnet wärde.
Mit em Rasterchraftmikroskop cha mä Chreft uf e chliini Blattfäädere bis öbbe 1 pN noochwiise. Das cha mä bruche, für zum Ooberflechene undersueche. Chreft bis zu öbbe si mit Hilf vo äinzelne ultrachalte Magnesium-Ione in Paulfalle über d Sünchronisazioon mit eme extärne Radiosignal gmässe worde.
S Daarstelle vo Chreft
Zum e Chraft beschriibe, muess mä iire Aagriffspunkt, iire Betrag (also iiri „Sterki“) und iiri Richdig aagee. Sonige Gröössene, wo dur e Zaalewärt, Äihäit und Richdig bestimmt wärde, säit mä wektorielli Gröössene, und mä cha sä as Pfiil im ene Koordinatesüsteem daarstelle. Im ene dreidimensionale kartesische Koordinatesüsteem het e Chraftwektor drei Komponänte:
D Verformig vom ene Körper chunnt gnau gno nit dur en äinzelni Chraft zstand, sondern dass an verschiidene Aagriffspünkt underschidligi Chreft wirke. Eso git s mechanischi Spannige und die cha mä beschriibe, wemm mä d Chraft as e wektoriells Fäld uffasst: In jedem Aagriffspunkt, wo mit em Ortswektor \vec r bezäichnet wird, cha im Brinzip en anderi Chraft wirke. Je nochdäm, wie die Chreft grichdet si, wird dr Körper usenanderzooge, zämmegstuucht oder verzert.
S Superposizionsbrinzip
S Superposizionsbrinzip vo dr Mechanik, wo dr Newton au as „lex Quarta“ bezäichnet het, säit: Wenn uf e Punkt (oder e starre Körper) meereri Chreft wirke, so addiere die sich wektoriell zun ere resultierende Chraft  Das häisst,  macht s gliiche wie alli Chreft  zämme.
Wene zwäi Chreft mit de Beträg F_1 und F_2 in die gliichi Richdig wirke, so addiere sich die Beträg zum Betrag F vo dr Gsamtchraft,. Wenn zwäi Chreft mit de Beträg F_1 und F_2 in entgegegsetzti Richdig wirke, so isch dr Betrag F vo dr Gsamtchraft gliich em gröössere Chraftbetrag weniger dr chliineri. D Richdig vo dr Gsamtchraft isch die gliichi wie d Richdig vo dr gröössere Äinzelchraft,. Wenn zwäi Chreft in unterschiidligi Richdig wirke, so bechunnt mä grafisch d Richdig und dr Betrag vo dr Resultierende dur e Kräfteparallelogramm<Chreftparallelogramm über. D Chreft \vec{F_1} und \vec{F_2} wärde zum ene Parallelogramm ergänzt, d Diagonale vom Parallelogramm entspricht dr resultierende Chraft. Die resultierendi Chraft vo meerere Chreft mit underschidlige Richdige cha grafisch mit eme Chreftpolygon oder rächnerisch as Summe vo Wektore bestimmt wärde. Wääred sich bin ere horizontale Ebeni d Gwichtschraft \vec{G} und d Normalchraft \vec{N} kompensiere, cha das im Fall vo dr schiefen Ebeni nit bassiere. D Normalchraft wirkt sänkrächt zur Ebeni ufwärts und wirkt also nid genau in dr entgegegsetzte Richdig vo dr Gwichtschraft. Zum uusefinde, wele Däil vo dr Gwichtschraft nit vo dr Normalchraft kompensiert wird und eso as Hangabdriibschraft dr Körper uf dr schiefe Ebeni aabe beschlöinigt, cha mä d Gwichtschraft in zwäi Chreft iidäile. Äini zäigt in d Gegerichdig vo dr Normalchraft (und wird vo dere kompensiert, ), die zwäiti in d Richdig vo dr Ebeni – das isch denn d Hangabdriibschraft \vec{F_1}. Über cha d Beschlöinigung \vec{a} vom Körper berächnet wärde. E Chraft eso in zwäi Chreft iidäile isch immer denn richdig, wenn d Wektorsumme vo de Däilchreft gliich dr ursprünglige Chraft si, es muess also gälte.
Chraftäihäite
Je noch em Äihäitesüsteem brucht mä än anderi Äihäit für d Chraft. Statt Äihäite wie Dyn, Kilopond, Pound-force oder Poundal wird im internazionale Äihäitesüsteem (SI) s Newton [] verwändet. S Newton isch im Joor 1946 dur d Generalkomferänz für Määss und Gwicht im hütige Sinn festgläit worde as en Äihäit vo de Basisäihäite Kilogramm (kg), Meter (m) und Sekunde (s): und 1948 isch si vo dr Komferänz noch em Isaac Newton benennt worde.
D Chraft in de Gsetz vom Newton
S Akzionsbrinzip verbindet d Chraft \vec{F}, wo uf e freie Körper wirkt, mit dr Änderig vo däm sim Impuls \vec{p}: In jede infinitesimal churze Zitruum \mathrm{d}t änderet sich dr Impuls vom Körper um noch  Dr Impuls vom ene Körper isch s Brodukt vo sinere Masse m und dr Gschwindigkäit \vec{v}; es gilt  Wil d Masse vom Körper in de mäiste Fäll braktisch konstant blibt (Usnaame si zum Bischbil Rageete oder Körper mit relatiwistische Gschwindigkäite), schribt mä s zwäite Axiom vom Newton mäistens in dr Form, wo \vec{a} für d Beschlöinigung vom Körper stoot.
Us dr Erhaltig vom Impuls chunnt au s Reakzionsbrinzip, wo säit, ass mit ere Chraft („actio“) vom Körper A uf w Körper B, also, immer e gliich groossi Chraft, wo aber genau in die entgegegesetzti Richdig grichdet isch, („reactio“) vom Körper B uf e Körper A verbunde isch: D reactio isch doo nit nume en Art vo passivem Widerstand, sondern e Chraft, wo aktiv am Wäggselwirkigspartner aagrift. Mä muess sä vom Gliichgwicht vo de Chreft underschäide, wil d Aagriffspünkt vo und  verschiide si, die bäide Chreft düen enander also nit kompensiere.
Hützudags wurd mä s eender schriibe, so dass es em Newton sinere Absicht wurd entspräche. Wie dr Newton s Wort Chraft brucht het, isch nämlig nit immer äidütig. Chraft bin em sött mä mäistens as Chraftstoss interpretiere, wo eme Kärper e zuesätzlige Impuls  git.
Wolumechreft und Oberflechichreft
Wemm mä e komplexes Broblem behandlet mit meerere Körper, wo mitenand (mechanisch) wäggselwirke, oder mit zämmegsetzte Körper (z. B. starre oder deformierbare Körper) – so schniidet mä s Undersüstem, wo äim intressiert, in Gedanke vo sinere Umgääbig frei. Jetz duet mä de äinzelne Stück vo dr Oberflechi vom freigschnittnige Däilsüstem Chreft zueordne, wo an däm Blatz s übrige Süsteem uf s Däilsüsteem wirke. Mit ere gliich groosse Ooberflechichraft in dr entgegegsetzte Richdig wirkt denn au s freigschnittnige Däilsüsteem uf s übrige Süsteem. Dene Chreft säit mä Ooberflechichräft. Si ghöre zu de Kontaktchreft. Iiri Sterki und Richdig si abhängig von de Schnitt, wo vorhär festgläit worde si. En Ooberflechichraft macht also nume Sinn, wenn au d Ooberflechi bzw. d Schnittflechi, wo drzurghöört, aagee wird.
Chreft mit nitmechanische Ursache
Von e baar vo de Chreft, wo zur Zit vom Newton no als verschiide aagluegt worde si, wäiss mä hüte, ass si Usdrucksforme vo elektromagnetische Chreft im Innere vo dr Materie si. Die Chreft merkt mä
Chraft und Determinismus
Mit de Gsetz vom Newton cha mä us dr Usgangssituazion und de Chreft, wo wirke, vorussääge, wie sich e füsikalischs Süsteem entwigglet. Däs isch eso nit nume für äinzelni Versüech im Labor, sondern im Brinzip au für s Universum als Ganzes. Wäge däm het sich 18. Joorhundert e deterministischs Wältbild entwigglet. Noch däm weere alli Eräigniss grundsätzlig im Vorus festgläit, au wemm mä d Rächnige, wo für e Vorussag nütig si, mäistens braktisch nid cha mache. Im 20. Joorhundert het sich denn uusegstellt, ass mä d Formle vo dr klassische Füsik uf dr Eebeni vo de Atom nit cha aawände. S deterministische Wältbild, wo vo de Formle cho isch, het mä dorum in sinere ursprünglige Form müesse verwärfe.
Dr Zämmehang zwüsche Chraft und Aarbet
Wenn e Chraft wirkt, cha sich d Energii vom ene Körper verändere. E Bischbil isch d Spanneregii bim Expander. Dr Energii, wo überdräit wird, wenn dr Aagriffspunkt von ere Chraft um e gwüssi Wäägstrecki verschoobe wird, säit mä au Aarbet und git ere vilmol s Sümbol W.
Wemm mä e bestimmti Aarbet mit ere chliinere Chraft will läiste, so cha mä das mit eme Chraftwandler mache. Bichbpil für Chraftwandler si Flaschezüüg, Heebel oder Gangschaltige. Dr Wääg aber, wo d Chraft uf em usgüebt wird, wird lenger. Wemm mä zum Bischbil e Chraftwandler aawändet, wo nume e Viertel vo dr Chraft bruch, so isch das mindestens mit ere Vervierfachig vom Wääg verbunde. Die Konselwänz vom Energiierhaltigssatz isch in dr »Goldige Reegle vo dr Mechanik« beschriibe.
Wenn d Chraft konstant isch und in dr Richdig vom ene graade Wääg mit dr Lengi s wirkt, denn wird d Aarbet, wo mä muess läiste dur d Beziejig bestimmt. Wenn d Chraft im Winkel \alpha schreeg zur Strecki wirkt, cha mä d Aarbet dur usrächne. In dere Gliichig isch \vec s dr Wektor vom Startpunkt zum Ändpunkt vo dr Strecki. Kä Aarbet wird gläistet, wenn d Chraft mit em Wääg e rächte Winkel bildet: Wemm mä e Gwicht in ere Eebeni dräit, wird mä zwar müed, aber d Last bechunnt nid mee Energii über.
Ganz allgemäin isch d Aarbet, wo gläistet wird, s Kurvenintegral vo dr Chraft im Wääg nooch: Doodrbi si \vec s_1 und \vec s_2 d Ortswektore vom Aafangs- und vom Ändpunkt vom Wääg.
Konserwativi und dissipativi Chreft
Wemm mä en Expander, wien er im Bischbil oobe nooche vorchunnt, uf äinere Site festmacht und s andere Ändi im Ruum bewegt, so ändere sich vo äim Punkt zum andere süstematisch d Richdig und d Gröössi vo dr Chraft. Wenn d Beweegige langsam si, sodass es käini Schwingige im Expander git und wemm mä die inneri Riibig duet vernoochlässige, denn isch d Chraft äifach e Funkzioon vom Ort (e statischs Wektorfäld). Jedem Ort entspricht e bestimmte Spannigszuestand vom Expander. Es chunnt nit druf aa, uf welem Wääg s Ändi vom Expander an dä Ort cho isch. In sonige Fäll reedet mä von ere konserwative Chraft. D Aarbet, wo gegen e konserwativi Chraft verrichdet wird, isch unabhängig vom Wääg, si hängt nume vom Aafangs- und vom Ändpunkt ab. Mä bechubbt also Aarbet wo mä gmacht het zrugg über, wemm mä – uf em gliiche oder uf eme andere Wääg – wider zum gliiche Usgangspunkt chunnt.
San Felipe (Texas)
San Felipe (änglisch [], àui bekànnt àls San Felipe de Austin) ìsch a Stàdt ìm Austin County ìm Bundesstààt Texas ìn da Verainigta Schtààta. Dr Ort ìsch àm Ààfang vum 19. Johrhundert dr Zentrum gsìì vu dr Bsiadlung vum Stephen F. Austin, em „Vàter vun Texas“. Ànna 2010 hàt d’ Stàdt hàt 747 Iiwohner ghàà.
Kraft
Konserwativi und dissipativi Chreft
Dr Wärt vom Wäägintegral von ere konserwative Chraft vom ene festen Bezugspunkt us häisst potenzielli Energii W_{pot}\,, mänggisch au churz Potenzial. Vilmol isch s äifacher, wemm mä vo dr potenzielle Energii usgoot (im Bischbil oobe also vo dr Spannigsenergii, wo im Expander gspiicheret isch) zum d Chraft \vec F als iire negative Gradiänt z bestimme, wil s Fäld vo dr potenzielle Energii nume e Skalarfäld isch.
San Felipe (Texas)
d’ geogràfischa Làg
San Felipe befìndet sìch àm wäschtlischa Ufer vum Fluss Brazos. D’ Stàdtgrenze lìgt südlich vu dr Interstate 10. Dr Stephen F. Austin State Park ìsch ìm Norda vum Schtàdtgebiat. D’ Stàdt Sealy lìgt 3 km wäschtlich vu San Felipe.
Kraft
Konserwativi und dissipativi Chreft
Es chunnt aber in braktische Fäll nie vor, ass d Aarbet, wo am ene Süsteem gläistet wird, ganz in potenzielli Energii umgsetzt wird. Es git immer Riibigschreft und d Aarbet, wo wäge dene gläistet wird, wird in Wermi umgsetzt. Mänggisch isch s aber genau die Dissipazioon, wo mä will (Fallschirm, Fitnessgräät, Motorbrämsi).
Chraft im Chraftfäld
Gegen e Expander muess e Schwechling gliich vil Chraft aawände wien e Schwergwichtler. Wemm mä aber e Stääge ufe goot, denn schafft mä gege si Gwichtschraft F_G, d. h. je schweerer dr Mensch umso mee muess er schaffe, und in ere Umlaufbaan um d Ärde wurde bäidi nääbenenander fliege. Wemm mä Beweegige in Chraftfälder beschribt, wie doo im Schweerifäld vo dr Ärde, isch s vilmol braktisch, wemm d Äigeschaft vom Körper, wo d Chraft zuen ere broporzional isch, uuserächnet. Dere Äigeschaft (z. b. d Masse m vom Sportler) säit mä allgemäin d Laadig. Mä wird sä loos, wemm mä s Wektorfeld vo dr Chraft dur d Laadig däilt. Em Resultat säit mä d Fäldsterki und si beschribt s Chraftfäld unabhängig vo dr Laadig vom Probkörper. Dr Fäldsterki g vom Schwerifäld säit mä au d Fallbeschlöinigung.
San Felipe (Texas)
d’ geogràfischa Làg
Noh-n-em Àmerikànischa Zänsüsbüro hàt d’ Stàdt San Felipe a Gsàmtflächa vu 22.42 km², dervo ìsch 21.65 km² Lànd- un 0.77 km² Wàssergebiata.
Kraft
Chraft im Chraftfäld
S Skalarfäld vo dr potenzielle Energii, wo für konserwativi Chraftfälder existiert, däilt dur d Laadig git s Potenzial vom Chraftfäld.
San Felipe (Texas)
d’ Gschìcht
Àb 1823 hàt dr John McFarland a Fähra uf em Fluss Brazos bewìrtschàftet. Ìm Schpotjohr 1823 han dr Stephen F. Austin un dr Felipe Enrique Neri, em Baron vu Bastrop da Ort gwählt àls Mìttelpunkt fìr d' anglo-àmerikànischa Bsiadlung ìm Texas. D’ Schtàdt ìsch offiziell ànna 1824 grìnda worra, unter em Nàmma San Felipe de Austin. Dr James (Jack) Cummins hàt ma àls ärschter Bìrgermeischter ernannt. Z’ San Felipe hàt ma àui d’ Texas Rangers grìnda.
Kraft
Dr Zämmehang zwüsche dr Chraft und em Dräimomänt
S Dräimomänt \vec M cha mä uffasse as d Chraft \vec F, wo e Dräijig bewirkt. Es isch s Chrüzbrodukt vom Chraftarm und dr Chraft: Doo isch dr Chraftarm \vec r dr Ortwektor vom Dräipunkt zum Punkt, wo d Chraft aagrift (Aagriffspunkt). Das bedütet, ass je grösser dr Abstand zwüschen em Dräipunkt und em Aagriffspunkt isch, umso gröösser isch s Dräimomänt. Usserdäm macht nume sälli Komponänte vo dr Chraft bim Dräimomänt öbbis us, wo sänkrächt zur Strecki zwüschen em Dräipunkt und em Aagriffspunkt isch.
San Felipe (Texas)
d’ Gschìcht
D’ hàuipta Gschaftsstrooss, d’ Calle Commercio, hàt ma vor 1828 bàuia. Ìn dara Zitt hàt d’ Schtàdt äbb 30 Hiiser ghàà, drunter mìndeschtens aina Fàchwarkhüss. Dr Austin un si Sekretär, dr Samuel May Williams, han ìn’ma Holzhiisla gwohnt, uf dr Schtàdtplàtz. Ànna 1835 hàt d’ Schtàdt meh àls 600 Iwohner zehlt. Noh San Antonio ìsch San Felipe dr zweitwìchtìgschta Hàndelszäntrum vum Texas gsìì.
Haus für elektronische Künste Basel
S Huus für elektronischi Künst Basel (churz HeK oder au H3K) isch e Zentrum für zitgenössischi Kunst, wo elektronischi Medie verwändet und reflektiert, wie si brucht wärde. Es isch 2011 eröffnet worde und befindet sich uf em Dreispitzareal z Basel/Münchestäi.
Kraft
Dr Zämmehang zwüsche dr Chraft und em Dräimomänt
Dräimomänt chömme under anderem vor, wenn d Dräizaal vo Körper, wo chönne drüllt wärde, gröösser oder chliiner wird. Si spiile denn e Rolle, wo mä mit dere vo de Chreft bi dr gradlinige Beweegig cha vergliiche. Analog zum Gliichgwicht vo de Chreft isch s Gliichgwicht vo de Dräimomänt e wichdige Spezialfall.
Dr Zämmehang zwüsche dr Chraft und em Druck
Wenn e Chraft uf e Flechi wirkt, so isch dr Druck p wo entstoot gliich dr Gröössi (dr Lengi vom Wektor) vo dr Chraftkomponente, wo sänkrächt uf dere Flechi stoot, pro Flechiinhalt A: Dr Druck isch en intensivi Zuestandsgröössi vo thermodünamische Süsteem und au no e lineari Fäldgröössi. Das Konzept isch e Veräifachig vom allgemäine Spannigstensor.
San Felipe (Texas)
d’ Bevelkerung
Bi dr Volkszehlung vu 2000 hàt San Felipe 868 Iiwohner zehlt, wo ìn 312 Hüshàlta un 234 Fàmìlia vertailt gsìì sìn, mìt a Bevelkerungsdìcht vu 40.0 Iwohner je km². 60.83% vu da Iwohner sìn Wissa, 34.56% sìn Àfroàmerikàner, 0.35% sìn Indiàner, 3.00% vu àndra Volksstàmma un 1.27% vu zwei odder meh Volksschtàmma gsìì. D Hispanoàmerikàner (odder Latinos) vu àlla Volksschtàmma sìn 3.26% vu dr Bevelkerung gsìì. 27.8% vu da Iiwohner sìn jenger àls 18 Johra un 14.3% älter àls 65 Johra gsìì. S’ Mediànikumma vu da Hüshàlta ìsch 38 203 $ gsìì. Domìt sìn 9.1% vu da Iiwohner unter em Àrmüatsschwälla gsìì, drunter 16.0% vu da Iiwohner ìwer 65 Johra.
Kraft
Dr Zämmehang zwüsche dr Chraft und em Druck
D Druckspannig isch im Gegesatz zum Druck kä skalari Zuestandsgröössi.
Drääghäitschreft bzw. Schiinchreft
Dr Underschiid zwüsche de Uffassige vo dr Chraft vom Aristoteles und vom Newton gseet mä au bi dr „Schiinchraft“, wo mä ere au Drääghäitschraft säit. Schiinchreft chömme nume in beschlöinigte Koordinatesüsteem vor und existiere nid, wemm mä sä vom ene Inerzialsüsteem us aaluegt. Mä cha sä aber mässe und iiri Wirkig isch real. D Bezäichnig chunnt drvo, ass e gäignete Beobachder usserhalb vom Süsteem sich d Uswirkige äifach mit em Drääghäitsbrinzip cha erklääre ooni zuesätzligi Chreft.
Haus für elektronische Künste Basel
Strukduur und Däätigkäit
S Huus für elektronischi Künst Basel veräinigt d Aktividääte vom Forum für nöiji Medie [plug.in], wo iigstellt worden isch und vom Festival vo de elektronische Künst Shift, wo immer no veraastaltet wird, und erwiterrt sä um Frooge vo dr Sammligsmethodik vo digitaler Kunst. D Instituzioon wird vo dr Stifdig Huus für elektronischi Künst Basel dräit, wo d Christoph Merian Stifdig und d Veräin vo de Vorgängerinstituzioone [plug.in] und Shift mit em Kanton Basel-Stadt am Aafang vo 2011 gründet häi.
S HeK schafft mit Künstler, Forscher und verwandte Iniziative und Instituzioone im In- und Usland zämme und bietet e Büüni, zum sich mit dr elektronische und digitale Kultuur usenanderzsetze. Si Hauptufgoob si zitgenössischi Kunstbrojekt, wo nöiji Medie bzw. Technologie verwände und wo s Thema von ene isch, wie sich dr alldääglig Mediegebruuch kulturell und gsellschaftlig uswirkigt, die Brojekt vorzstelle und z vermiddle. Es beschäftigt sich au no mit em Konserviere, em Archiviere und em Dokumentiere vo digitaler Kunst. Näbe de permanänte Aktividääte organisiert s Huus für elektronischi Künst au s Festival Shift, wo sit 2007 jeedes Joor stattfindet und mit Usstelligs- und Vorfüerigsbrogramm und mit Gsprööch mit Künstler und mit wüsseschaftlige Vordrääg uf die aktuelle Ändrige im Beriich vo dr elektronische Kultuur ufmerksam macht.
Stimmloser postalveolarer Frikativ
De stimmlosi postalveolari Frikativ isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo in viilene Sprooche vorchùnt. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. Im Alemannische wird er meischt mitem Trigraph gschriibe. In viilene hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, git es de Luut chùrz (Lenis) ùn lang (Fortis).
Kraft
Drääghäitschreft bzw. Schiinchreft
D Drääghäitschraft isch mit em Brinzip vom d’Alembert verbunde: Äifach gsäit füert s d Drääghäitschraft vom d'Alembert ii und macht eso us em dünamische Broblem vom e Körper, wo sich bewegt, e statischs Broblem. In dr technische Mechanik, wo s Brinzip mit vil Erfolg aagwändet wird, redet mä vom ene »dünamische Gliichgwicht«. In mängge Fachbüecher wird im d'Alembert si Drääghäitschraft as Gegechraft im Sinn vom Wäggselwirkigsbrinzip bezäichnet, anderi Fachbuechautore gseen do e Widerspruch zum Wäggselwirkigsbrinzip, wil s für sä kä Gegechraft git. D Bezäichnig Schiinchraft wird au drmit erklärt, ass d Drääghäitschraft kä wirkendi Chraft isch, wie sä dr Newton definiert.
D Chraft in dr Relatiwidäätstheorii
Die spezielli Relatiwidäätstheorii wird anstatt vo de dünamische Gsetz vo dr klassische Mechanik aagwändet, wenn d Gschwindigkäite, wo vorchömme, gegenüber dr Liechtgschwindikäit nit chönne vernoochlässigt wärde. In dr spezielle Relatiwidäätstheorii muess dr Impuls zum relativistische Impuls verallgemäineret wärde, d Chraft cha denn immer no us berächnet wärde, aber dr Impuls isch nüme. Anstatt vo dr Beziejig »Chraft = Masse mol Beschlöinigung«, vom Newton, brucht mä d Gliichig
D Chraft wird zur Minkowskichraft („Viererchraft“) erwiteret, wo mä mäistens as K^\mu schribt und us em Viererimpuls berächnet über mit dr Äigezit \tau und em Lorentzfaktor
Die Gliichig, d »Beweegigsgliichig vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii für e Viererimpuls«, beschribt beschlöinigti Beweegige im ene Inerzialsüsteem. Zwüsche \vec F und \vec K git s dr Zämmehang wo  dr rüümligi Däil vo dr Viererchraft K^\mu isch; dr zitlig Däil, wo nöi drzuechunnt, beschribt en Energiiänderig, genauer:  (lueg Viererimpuls), sodass mä au vom Chraft-Läistig-Viererwektor redet.
Die allgemäini Relatiwidäätstheorii erwiteret s Grawitazionsgsetz vom Newton, won e Gränzfall von ere isch, nämlig wenn d Massedichte und d Gschwindigkäite chlii gnueg sin. Iiri Grundlage si maassgäblig vom Albert Einstein am Aafang vom 20. Joorhundert entwigglet worde, und si beschribt allgemäin d Wäggselwirkig zwüsche dr Materie, wo au Fälder iischliesst, uf dr äinte Site und em Ruum und dr Zit uf dr andere.
Füsikalisch entspricht d Beweegig dr Geodäte nooch em freie Fall. E groosse Däil vo dr Schwerchraft wird eso druf zrugggfüert, ass dr Ärdbode, wil d Atom, wo d Ärde us ene bestoot, sich geegesitig abstoosse, relativ zum ene frei fallende Gegestand gege oobe beschlöinigt wird. Abgsee vo de Chreft vo de Gezite gspürt e Mensch uf em Ärdbode also fast die gliichi Chraft, wie wenn er in ere Rageete wurd stoo, wo gliichmässig beschlöinigt wird. D Chreft vo de Gezite, wo s in jedem Grawitazionsfäld git, chömme bim ene usdeente Objekt als Verformigschreft zum Vorschiin. Im Grawitazionsfäld vom ene chuugeleförmige Körper (wie dr Ärde) zien d Chreft vo de Gezite s Objekt in dr Fallrichdig in d Lengi und stuuche s sänkrächt zur Fallrichdig zämme. D Chreft vo de Gezite chömme diräkt vo dr Ruumzitchrümmig und si bsundrigs stark bi Objekt mit seer groosse Masse wie bi schwarze Löcher.
D Chraft in dr Kwantemechanik
In Experimänt, wo chliinsti Däili wäggselwirke, bechunnt mä Resultat, wo im Widerspruch zur klassische Mechanik stöön. Es git Fenomen wo kwantisiert si, das häisst, si laufe nit kontinuierlig ab, sondern bassiere nume in bestimmte Porzione – de sogenannte »Kwante«. D Chreft wärde in dr Kwantemechanik wie in dr klassische Mechanik dur Chraftfälder beschriibe, si sin also nit kwantlet. Allerdings chönne aaziehendi Chreft e Kwantlig vo de möglige Energie vo de Däili zur Folg ha. So chönne wäge dr aaziende elektrische Chraft vom Atomkärn d Elektronen im Atom nume bestimmti Energie ha.
Es git kwantemechanischi Effekt, wo wien e Chraft erschiine, wo mä aber nit uf d Wirkig vo äinere vo de Grundchreft cha zruggfüere. Zum Bischbil isch s Pauli-Prinzip d Ursach vo dr Usduschwäggselwirkug, wo under anderem drzue biidräit, ass sich Atom wo nooch zämme si abstoosse.
Die zwäiti Kwantisierig füert zu »Chraftdäili«
Vo 1927 aa het mä brobiert, nit nume die ursprünglige Objekt vo dr Kwantemechanik, d Partikel, z kwantisiere sondern au Fälder (z. B. s elektrische Fäld). Us däm si d Kwantefäldtheorie entstande; mä schwätzt au vo dr »zwäite Kwantisierig«. D Kwantisierig vo de Fälder wird au im Beriich vo dr Festkörperfüsik und in andere Vildäilitheorie aagwändet.
In dr Kwantefäldtheorii wärde alli Chreft drufzrugggfüert, ass wirtuelli Bosone usduscht wärde. Die Wäggselwirkigsdäili zu jedere vo de vier Grundchreft si sozusage äinzelni »Chraftdäili«.
Konkreti Kwantefäldtheorie si d Kwanteelektrodünamik, wo Elektrone, Positrone und s elektromagnetische Fäld beschribt, und d Kwantechromodünamik, wo die starki Kärnchraft beschribt, also under anderem wie d Protone und d Neutrone ufbaut sin. Usserdäm het mä die schwachi Kärnchraft mit dr Kwanteelektrodünamik zur Theorii vo dr elektroschwache Wäggselwirkig zämmegfüert. S elektroschwache Modäll bildet mit dr Kwantechromodünamik s sogenannte Standardmodäll vo dr Elementardäilifüsik. Es behandlet alli bekannte Däili und cha die mäiste bekannte Vorgäng erkläre. S Schwerifäld (Gravitazion) isch aber nid din, es git no kä konsistänti Theorii vo dr Kwantegrawitazion und es feele no anderi Sache im Standardmodäll. Allerdings het mä z. B. s sogenannte Higgs-Däili, wo in dr Theorii vo dr elektroschwache Wäggselwirkig d Masse vo de „schwache“ Äichbosone W+, W− und Z erklärt, 2012 vermuetlig gfunde. Im Standardmodäll spiile d Äichbosone d Rolle vo Chraftdäili, wo Wäggselwirkige vermiddle. Wil Chreft dur Wäggselwirkigsdäili vermiddlet wärde, isch die Chraft kwantisiert.
D Veräihäitligung vo de Grundchreft
In dr hütige Füsik wärde mäistens vier Grundchreft bzw. Wäggselwirkige underschiide. Wemm mä sä noch dr Gröössi vo dr Koppligskonszante sortiert, won e Mäss für die relativi Sterk i isch, so si das:
Äins vo de Ziil vo dr Füsik isch s, alli Grundchreft oder Wäggselwirkige in äim veräihäitligte Gsamtkonzept z beschriibe, in ere »groosse veräihäitligte Theorii«, wie si in dr Dabälle daargstellt isch. Für daas nimmt mä aa, ass die Grundchreft zur Zit vom Urknall en äinzigi Chraft gsi si, wo sich denn in die äinzelne Chreft ufgspalte het, wo sich s Uniwersum abküelt het.
Mä het schon e baar Erfolg gha, zum Bischbil het mä die elektrostatischi Wäggselwirkig und die magnetischi Wäggselwirkig veräint, wo dur e Magnetismus und die »magnetische Chreft« beschriibe wärde und as relativistische Nääbeneffekt vo elektrische Ström erklärbar si. Es isch au scho glunge, die elektromagnetischi Wäggselwirkig und die schwachi Wäggselwirkig in dr Kwantefäldtheorii vo dr elektroschwache Wäggselwirkig z beschriibe. Mä het dorum, so wie mä s hüte gseet, sträng gno nume drei verschidnigi Grundchreft, wo vonenander unabhängig si.
Traugott Vogel
Dr Traugott Vogel (* 27. Februar 1894 z Züri; † 31. Jänner 1975 au z Züri) isch e Schwiizer Schriftsteller und Lehrer gsi.
s Läbe und s Schaffe
Dr Traugott Vogel isch z Züri im Kwartier Wiedike uf d Wält cho. Sin Vater isch dr Konrad Vogel gsi, und d Muetter d Elisabetha Vogel-Hug. Er het z Züri, z Gämf und z Berlin d Germanischtik gstudiert und drufabe au no d Zürcher Lehrerschuel psuecht. Dänn hät er als Lehrer gschaffet, zletscht no im Schuelhuus Lette z Züri. Anne 1920 hät er d Ida Karoline Kradolfer ghüraatet.
Dr Vogel hät Jugendbüecher, Romään und Theaterstuck gschribe, und drzue Artikel für Zytige, chürzeri Tegscht uund Höörspiil, und es bsunders Kapitel sind sini Mundartschrifte uf Züritüütsch. I sine Arbete hät er s Läbe im Stadtkwartier beschribe, wo am Rand vo dr Grosstadt lyt und vil Lüüt i de Fabrigge schaffed, und im letschte Roman verzelt er vom Pruef als Lehrer.
Für e Bund Schwyzerdütsch, won er es Mitgliid gsi isch, hät er es Mundartläsebuech für d Schuele mit Värsli vom Rudolf Hägni zämegstelt.
Anne 1971 het dr Schriftsteller in ere Sändig vom Schwiizer Radio e Gschicht vo iim sälber verzelt. Anne 2012 het s Radio die Nummere im Gfäss Sinerzyt nomol brocht.
Dr Traugott Vogel hät es baar Uszäichnige überchoo: d Gaab vo dr Martin Bodmer-Stiftig, dr Grooss Literaturprys vo dr Stadt Züri und dr Schwizerisch Jugendbuechprys.
Dr Nochlass vom Traugott Vogel lyt im Schwiizerische Literaturarchiv z Bärn.
Real Madrid
Real Madrid CF isch ä schpanische Fuessballclub. Si Heimetstadion heisst Santiago Bernabéu, liit im e nördliche Stadtteil vo Madrid und het 75.600 Zueschauerplätz. Der Club isch 1902 gründät worde. Är güutet aus eine vo de erfougrichschte und berüemtischte Verein vo de Wäut. De Klub het ou e Basketbausektion, wo mit ihren acht Erfoug im Europapokau vo de Landesmeischter, vier im Pokau vo de Pokausiiger und je eim Siig im Korac-Cup und ULEB Eurocup aus dr erfougrichschti Verein z Europa güutet.
Herme
E Herme isch im antike Griecheland e Kultmool us Stai gsii, und zwoor maist e viereggige Pfiiler, miteme bärtige Chopf obedruff. Uf de Vordersitte isch e Phallos abbildet gsii, wenigstens i de archaische Zitt, spöter sind au nöd erigierti Penis dargstellt wore. D Ärm sind Holzstääb gsii, womer uf de Sitte inegsteckt hett. S hett au Doppelherme mit zwee Chöpf gee und selte au mee. Die Herme sind a verschidnige Ort uufgstellt wore, bsunders a Weege und Stroosse, Chrützige und Grenze, denn au bi Huustöre und Stadttor. Si sind vor alem z Arkadie und z Athen verbraitet gsii.
Wo im Peloponnesische Chrieg ane 415 v. Chr. z Athen i de Nacht a de maiste Herme de Chopf abgschlage woren isch, isches zuner eriisig Empöörig i de stadt cho. S isch zo Grichtsprozess cho und meriri athenischi Herre sind in Schlamassek zoge wore. Bsunders s de Feldherr Alkibiades isch bischuldigt woore. De isch den gfloch und i sinere Abwesehait zum Tood verurtailt wore.
Brettnach
Brettnachen (lothrìngisch; frànzeesch Brettnach, ditsch Brettnach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Brettnachen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 971 àls Britecha (1179: Britenacha, 1184: Brithenac, 1606: Bretnach, 1715: Bretnache).
Verwàltung
vun Brettnachen ìsch. Brettnachen ghert zem Kommünàlverbànd.
Manfred Szadrowsky
De Manfred Szadrowsky [s sz redt me wie-n-es sch] (* 30. Juni 1886 z Rorschach; † 7. Februar 1974 z Chur) isch en Schwyzer Kantonsschuelleerer, Titulaarprofässer und Spraachwüsseschafter.
Läbe
De Szadrowsky isch en Soo vomenen Isebaanbiamte gsy, wo vo Donaueschinge im Groossherzogtum Bade i d Schwyz choo isch. D Familien isch 1899 z Rotmonte-Tablat ypüürgeret woorde; hüt ghöört die Gmäind zur Stadt Sanggale. De Szadrowsky hät Germanischtik und Filosofy a den Universitëëte von Züri und Münche gstudiert. Promoviert hät er 1912 bim Albert Baachme mit der Aarbet «Nomina agentis im Schweizerdeutschen in ihrer Bedeutungsentfaltung», und habilitiert hät er si 1930 au z Züri mit der Aarbet «Abstrakta des Schweizerdeutschen in ihrer Sinnentfaltung».
1912–1951 hät er z Chur as Kantonsschuelleerer gschaffet; deeten isch er de Tüütschleerer vom Paul Zinsli gsy. Paralell daadezue isch er 1939–1957 (nach em Naachrueff i de Zürizytig bis 1956) Titulaarprofässer für germaanischi Filology a der Uni Züri gsy. 1931 hett er chönen as Naachfolger vom Walter Clauss a s Schwyzerisch Idiotikon gaa, aber er hät abgwunke.
De Szadrowsky hät 1930 d Helene Burckhardt ghüraate, e Tochter vom Hischtooriker Paul Burckhardt. Z sägen isch au na, das syn Grosvatter de Heinrich Szwadrowsky (1828–1878) gsy isch, en Musiker, wo de Richard Wagner und de Franz Liszt zum Fründ ghaa hät.