cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Die Retter-Ritter
Handlung
In deam Land gibts au Drache, Hexa und Troll. D Hauptstadt isch a ziimlichs Provinznescht, wo Borodzo heißt. Dett stoht a moads goldene Uur, fiar dia dea Drimslar vo Keenig s ganze Schteuergeald ausgeabe hot. D Leit in deam Land sind it so groß, s gibt iiberhaupts wänig Leit dett. Dr Wirtschaft gohts schleacht und s Fernsehe isch no schwaaz-weiß. S gibt also gnua zum dua fir zwei solchene wia dia Rettar-Ritter.
Demokratische Partei (USA)
Die Demokratischi Bardei (Democratic Party oder aifach Democrats) isch näbe dr Republikanische Partei äini vo de bäide groosse Parteie in de USA.
D Demokrate gälte hüt im Vergliich mit den Republikaner as weniger konservativ und mee am Progressivismus orientiert. S inoffizielle Wabbedier isch dr Esel, er isch aber im Geegesatz zum Elifant vo de Republikaner nie offiziell as Wabbedier aagnoo worde. Si Ursprung goot uf e amerikanisch Karikaturist Thomas Nast zrugg, grad so wie dr Elifant vo de Republikaner. D Parteifarb vo de Demokrate, wo au inoffiziell isch, isch blau.
Wie amerikanischi Bardeie im Allgemäine isch die Demokratischi Bardei wääsentlig andersch organisiert as vergliichbari dütschi Bardeie. So wärde d Bezirksvorständ, je noch em Bundesstaat, zum Däil vo dr allgemäine Waalbevölkerig in Vorwaale und nit öbbe vo de Bardeimitgliider elläi gweelt. S wichdigste Organ für d Gsamtbardei isch s Democratic National Committee, wo au die Democratic National Convention veraastaltet.
Universität Versailles
D Universität Versailles esch e Technischi Hochschuel vu Versailles. Si isch Mitgliid vo der Universität Paris-Saclay. D Universität het meereri Standort im Département Yvelines und e Medizin-Pol z Garches im Département Hauts-de-Seine.
Gschicht
Im Joor 1985 het d Universität Paris-Nanterre en Ussestell z Saint-Quentin-en-Yvelines gründet, wo zur Fakultät für Rächt, Wirtschaft, Sprooche und Gäistes- und Sozialwüsseschafte worde isch. Zwäi Joor spööter isch z Versailles en Ussestell vo dr Universität Pierre und Marie Curie ufdoo worde und e Technologiizentrum mit eme Institut Universitaire de Technologies (IUT) und Forschigslabor in der Region, zerst z Vélizy, in de Joor druf z Rambouillet und z Mantes-la-Jolie.
D Universität Versailles-St-Quentin-en-Yvelines, wo am 22. Juli 1991 gründet worde isch, veräint alli die Iirichdige.
2002 isch no e Institut Universitaire Professionnel (IUP) für Kunst, Naturwüsseschaft, Kultur und Multimedia iigrichdet worde, und 2002 isch s Medizincluster z Garches in d UVSQ integriert worde. D Universität het hüte Standort in acht Gmäinde.
Martin Bucher
Läbe
Der Bucher het vo 1994 bis 2000 Bildendi Kunscht und Architektur a der Kunstakademie Düsseldorf studiert, wo ihn 1998 mit eme Reisestipendium und mit em Bernhard-Hoetger-Priis uszeichnet het. Dört isch er 1999 zum Meischterschüeler vom Christian Megert ernennt worde und het im Johr 2000 der Akademiebrief bercho.
Fremdherrschaft
Kolonialismus und Völkerrächt
Kolonialherrschaft gseet mä vilmol as Fremdherrschaft, und dorum zien d Iiwooner vo kolonie vilmol vor, e schlächti Regierig vo Iihämische as e gueti vo Fremde z haa.
Martin Bucher
Läbe
Är macht Skulpture us Holz und Schtei, Plastike us Kunschtschtoff und Metall, Installatione, Environments sowie Kunscht am Bau.
Im Johr 2003 isch der Bucher mit em Förderbiitrag vom Kanton Zug uszeichnet worde, und 2005 het är der Wettbewerb für e Brunne vom Pflägezentrum Baar gwunne, won er 2006 fertiggstellt het.
Der Bucher schaffed und läbt hüt z Düsseldorf.
Generationswechsel
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
miniatur|Dr Generazioonswäggsel bi de Hornmoos as Bispil für e Wäggsel zwüsche ere haploide [[Gametophyt|Gametofüte-Generazioon und ere diploide Sporofüte-Generazioon]] Generazioonswäggsel säit mä in dr Biologii ere Form vo dr Fortpflanzig, wo die bäide Wariante vo dr Fortpflanzig – die gschlächtligi und die unggschlächtligi – in verschiidene Generazioone sich gegesitig abwäggsle. Generazioonswäggsel chunnt bi vile Protiste, bi Rotalge, bi Moos, Faarn und Soomepflanze vor, aber au bi Nesseldier und Tunicate. Er kombiniert d Vordäil vo bäide Fortpflanzigsarte: D Generazioon, wo sich unggschlächtlig vermeert, cha e groossi Zaal vo Noochkomme broduziere, oone drfür e Sexualpartner z bruuche. D Generazioon, wo sich gschlächtlig vermeert sorgt drfür, ass sich dr Geenpuul duet vermische.
Kwelle
Dr Ardikel «Generationswechsel» uf dr dütsche Wikipedia
Griechisch-orthodoxe Kirche
D Begriff griechisch-orthodox, griechisch-orientalisch, Griechisch-Orthodoxi Chille oder Griechisch-Orientalische Chille bezäichne im ängere Sinn:
Bsundrigs in früenere Zite si «griechisch-orthodox» und «griechisch-orientalisch» au Sünonüüm gsi für:
Kirchdorf BE
Chiuterf (amtlech Kirchdorf) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn, Schwyz.
Schmerikon
Schmèèrike oder Schmèèrke (amtlech Schmerikon) isch e politischi Gmeind im Waalkrais See-Gaschter im Schwiizer Kanton Sanggale.
Kirchdorf BE
Geografi
Chiuterf isch es Dorf uf dr Terrasse zwüsche Aare- u Gürbetau. D Gmeindsflächi bsteit us 70,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 17,7 % Waud, 9,5 % Sidligsflächi u 2,5 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si Gerzesee, Wichtrech, Jaaberg, Uttige, Üetedorf, Seftige, Burgistei, Tuurne, Rümlige, Choufderf, Toffe u Bäup.
Schmerikon
Geografii
Schmèèrike lyyt a dr Yymündig vum Linthkanal i de Zürisee.
D Nochbergmeinde sind Eschebach, Rapperschwil-Jona, Tugge und Uzne.
Kirchdorf BE
Gschicht
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört.
Uf en 1. Jänner 2018 hed Chiuterf mit de ehmalige Gmeinde Gäuterfinge, Noofle u Mülidoorf zur nöie Gmeind Chiuterf fusioniert. I däm Zämehang hed sich d Gmeind es nöis Wappe gä.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,4 % gläge.
Ganze Zahl
Die ganze Zaale sin en Erwiterig vo de natüürlige Zaale.
Kirchdorf BE
Religion
85,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Schmerikon
Gschicht
Noo em Ändi vu dr alte Äidgnosseschaft 1798 het Schmèèrike zerscht zum Kanton Linth ghört; sit 1803 ghörts zum nöi gschaffene Kanton Sanggale. Innerhalb vum Kanton isch es aafangs im Bezirk Uzne gläge, ab 1831 im Seebezirk und sit 2001 im Waalkrais See-Gaschter.
Ganze Zahl
Die ganzen Zahlen umfassen alli natüürlige Zaale und dene iiri additive Invärse
Kirchdorf BE
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,2 %, CVP 1,3 %, EVP 4,4 %, FDP 4,7 %, GLP 5,6 %, GP 9,5 %, SP 11,9 %, SVP 38,3 %, Suschtigi 9,1 %.
Vancouver-Murmeltier
S Vancouver-Murmeli (Marmota vancouverensis) isch e Hörnli-Art, wo nume uf de Insle Vancouver vorchunnt.
Kirchdorf BE
Politik
Dr erscht Gmeindspresidänt vom fusionierte Chiuterf isch vo 2018 bis Endi Jänner 2019 dr Eric von Graffenried, ehmalige Gmeindspresidänt vo Mülidoorf, gsii. Er isch dr Nachfolger vom Paul Messerli, wo vor de Fusion mit Gäuterfinge, Noofle u Mülidoorf Gmeindspresidänt z Chiuterf gsi isch. Sit Aafangs Februar 2019 isch dr Samuel Moser Gmeindspresidänt.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Ganze Zahl
D Mängi vo de ganze Zaale wird mit em Sümbol \Z abkürzt (s „Z“ stoot für s dütsche Wort „Zaale“ ). S alternative Sümbol \mathbf{Z} wird hüte weniger brucht; e Noochdäil vo däm Fettdruck-Sümbol isch, ass es vo Hand schwiiriger isch, es darzstelle. D Ufzelig vo de ganze Zaale oobe nooche zeigt iiri natüürligi Aaordning in ufstiigender Folg.
Kirchdorf BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 819 Ywohner 96,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,2 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Ganze Zahl
D Zaaletheorii isch dr Zwiig vo dr Mathematik, wo sich mit de Äigeschafte vo de ganze Zaale beschäfdigt.
Kirchdorf BE
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Chiuterf ghört zum Hochalemannisch.
Ganze Zahl
Für d Daarstellig vo ganze Zaale im Kompiuter brucht mä mäistens dr Daatetüp Integer.
Die ganze Zaale wärde im Mathematikunderricht üübligerwiis in dr fümften bis sibte Klass iigfüert.
Die ganze Zaale as Ring
Die ganze Zaale bilde e Ring in Bezuug uf d Addizioon und d Multiplikazioon, d. h. si chönne ooni Iischränkig addiert, subtrahiert und multipliziert wärde. Rächereegle wie s Kommutativgsetz und s Assotiativgsetz si für d Addizioon und d Multiplikazioon gültig, usserdäm gälte au d Distributivgsetz.
Wil s d Subtrakzioon git, cha mä Lineari Gliichige vo dr Form mit ganze Zaale a und b immer lööse: x = b - a. Beschränkt mä x uf d Mängi vo de natüürlige Zaale, denn isch nit jedi sonigi Gliichig lösbar.
Abstrakt usdruckt häisst das, ass die ganze Zaale e kommutative unitäre Ring bilde. S nöitrale Elimänt vo dr Addizion isch 0, s additiv invärse Elimänt vo n isch -n, s nöitrale Elimänt vo dr Multiplikazioon isch 1.
Aaordnig
Wie d Mängi vo de natüürlige Zaale isch au d Mängi vo de ganze Zaale abzelbar.
Die ganze Zaale bilde käi Körper, denn z. B. isch d Gliichig 2x = 1 nit in \Z lösbar. Dr chlinst Körper, wo \Z entheltet, si die razionale Zaale \mathbb Q.
Euklidische Ring
E wichdigi Äigeschaft vo de ganze Zaale isch, ass es d Divisioon mit Räst git. Wäge dere Äigeschaft git s für zwäi ganzi Zaale immer e grösste gmäinsame Däiler, wo mä mit em Euklidische Algorithmus cha bestimme. Mathematiker sääge, ass \Z en euklidische Ring isch. Dodrvo chunnt au dr Satz vo dr äidütige Primfaktorezerleegig in \Z.
Hiltenfingen
Geografi
Hiltefenge leit an dr Wertach, rond 30 Kilometer sidlich vo Augschburg am Weschtrand vom Lechfeld.
Vo dr Gmarkong send 78,3 % Landwirtschaftsfleche, 10,5 % Wald, 9,6 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Hiltefenge gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Hiltefenge ischt zom erscht Mol gnennt worda om 1180
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,4 % gleäge.
Religion
77,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 17,1 % evangelisch.
Verwaltong
Hiltefenge hot mit Langerrenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
D Birgermoeschterin vo Hiltefenge ischt d Kornelius Griebl.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Hiltefenge ghert zom Schwäbisch.
Le Juch
Le Juch (bretonisch Ar Yeuc'h) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Le Juch lyt 13 km vu Quimper un 40 km vu Brest uf ere Hechi zwische 8 m un 158 m iber Normalnull.
Gschicht
Le Juch isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1194 as Le Gug (1254 Jugum, 1284 dou Gug).
Verwaltig
vu Le Juch isch. Le Juch ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Le Juch ghert zem Bretonisch.
Norditalische Schriften
Di Norditalische Schrifte umfasset e Gruppe vo lokale Schrifte, wo i de Antiki nördlich vom Po und i de südliche Alpetäler, bruucht wore sind. Do si vo de Etruskische Schrift abglaitet sind, wered si mengisch au Nordetruskischi Schrifte gnennt. Di norditalische Schrifte chönet i drai Gruppe tailt were. D Schriftrichtig goot maist vo rechts geg links. Si sind im 1.Jh.n. Chr. vo de latinische Schrift abglöst wore.
Venetischi Schrift
Di venetischi Schrift isch a de nördliche Adria, zwöschet em Po und Triest gschribe wore. Si tailt sich i meriri lokali Variante (Alphabet vo Este, Padua, Vicenza, Cadore, Gailtal, Isonzo). D Sprooch vo dene Inschrifte isch s Venetischi, wo zu de Italische Sprooche ghört. Di ältiste venetische Inschrifte datiered is 6.Jh.v. Chr.
Rätischi Schrift
Di rätischi Schrift isch zwöschet em Comersee im Weste, em Etsch im Ooste und em Tirol im Norde verbraitet gsii. Si chunnt i drai Variante vor:
Lepontischi Schrift
S lepontische Alphabet oder s Alphabet vo Lugano isch vo de Lepontier bruucht wore, wo s Lepontische, e keltischi Sprooch, gredt hend.
Anderi Schrifte
Zu de norditalische Schrifte ghöred au d Inschrifte, wo uf de Helm vo Negau aabroocht wore sind. Drunder isch au di germanischi Inschrift vom Helm B, wo zu de ältiste germansich Sproochzügnis ghört.
Rune
Di norditalische Schrifte spilet i de Runologii au e wichtigi Role, do ai These bisait, as d Rune vomene norditalische Alphebet abglaitet wore saied. Uusfüerli dargstellt wore isch die These vom Carl Marstrander ane 1928. As Vermittler wered d Kimbre vorgschlage, wo ane 102 v. Chr. d Alpe öberquert hend.
Pilze
Me het sä lang zue dr Pflanze grechnet, hüt aber gelte Pilz ufgrund vu genetische un physiologische Eigeschaften als wesentlich nächer mit dr Dierer verwandt. Pilz chemme wie d'Bakchhäfe als Eizeller oder wie ebe de Steipilz als Mehzeller vor. Vu de Pflanze underscheide sich d'Pilz dur ihri heterotrophi Läbenswiis, wo ohni s'Pigment Chlorophyll uschunnt, un dur s'Vorchu vu Chitin in de Zellwand. Vu de Dierer underscheide si sich under anderem drdur, dass Pilzzälle wie d Zälle vo Pflanze Vakuole und Zellwänd häi.
D'Lehri vu de Pilz isch d'Mykologi. S'Wort „Pilz“ stammt ussem Althochdytsche buliz un isch wohrschinlich vum latinische boletus abgleitet. Dodrus het sich iber bülez un schließlich bülz die modern Form vum Wort entwicklet. In Südostdytschland wird anstell vu Pilz au s'Wort Schwammerl verwendet. Au in dr meischte alemannische Dialekt heisst s Schwamm oder Schwumm.
Ufbau vu de Pilz
S'Größespektrum vu de Pilz reicht vu mikroskopisch chleine Arte bis zue de liicht erchennbare Großpilz. S'Myzel vun ere Hallimaschart (Armillaria ostoyae, in Amerika Honey Mushroom gnennt) us em Malheur National Forest (USA) isch mit ere Usdähnig vu 900 Hektar un eme gschätzte Alder vu 2400 Johr eins vu de äldeste un wohrschins s'größt Läbewese vu de Erd.
Pilz existiere in zwo underschidliche Forme: als Hyphegflecht oder als Eizeller (Häfe oder au Sprosspilz gnennt). Häfe sin eizelligi Stadie, wo sich hauptsächlich asexuell dur Bildig vu Blastokonidiospore oder dur Sprossig vermehre. D'Hyphe bilde im Substrat ä mikroskopischs Gflecht, wo Myzel gnennt wird. Säll nimmt Nährstoff us de Umgäbig uf. D'Hyphe bestehn us einzelne Hyphezelle, wo dur Septe vun änander trennt sin. D'Septe (Trennwänd) enthalde Pore, wo ä Ustusch vu Cytoplasma gwährleischte. De Pilz lit in sinere vegetative Phase entweder als Myzelium oder als Sprosszelle vor; er läbt im Substrat wie em Bode, Holz oder Pflanzegweb. Die verschidene Fruchtchörper vu de Großpilz sin s usserlich uffälligscht Erchennigsmerkmol; ob huet-, cheule-, chnolle- oder chrusteförmig, bestehn si us verflochtene Hyphe, wo ä „Schin-Gweb“ (Plektenchym) bilde. Viilzelligi Hypheaggregatione werre au Thalli gnennt. D'Fruchtchörper stelle aber numme ä chleine Deil vum Gsamtorganismus Pilz dar, un diene de Vermehrig dur Bildig vu Spore, wo us ere Meiose hervorgange sin. D'Spore werre bi viile Pilz in bsundere Fruchtschichte vu de Fruchtchörper bildet (Hymenie). Bi Huetpilz befindet sich d'Fruchtschicht under em Huet; si cha us Leischte, Lamelle oder Röhre bestoh. Bi viile Schluchpilz befindet sich s'Hymenium chnapp under de Oberflächi vum Fruchtchörper in chleine Chammere (Perithekie), wo wie Pustle ussähn. In de Zellwänd vu de Hyphe chumme als Baustoff Chitin, Hemizellulose, Lipid, Protein un anderi Stoff vor. D'Hyphe chenne sich au starch abwandle un spezialisiere; so bilde pflanzeparasitischi Pilz oft Haustorie us. Sälli stülpe sich in pflanzlichi Zelle, um dert Nährstoff ufznä. E baar Pilze, wu im Boode lääbe un carnivor sin, d. h. sich vu Fleisch ernähre, sin sogar in de Lag, mit ihre Hyphe Schlingfalle fer chleini Fadewürmer (Nematode) uszbilde. Bim Durchchrieche werre d'Nematode dodedur feschtghebt, dass sich de Hyphedurmesser vu de Schlingehyphe schnell vergrößeret un sich somit d'Schlingeöffnig schnell verchleineret. Ä anderi Abwandlig vu vegetative Hyphe sind d'Substrat- oder Lufthyphe. Mehreri Bündel vu Hyphe lege sich parallel anänander un bilde makroskopisch sichtbari Hyphestränge (Synnemata), wu je nooch Milieu- oder Umweltänderig entweder Yberdurigsorgane (Sklerotie, Chlamydospore) oder ugschlechtlich erzügti Spore drus chenne entstoh (Konidiospore).
Die vermuetlich ursprünglichscht Form vu de Pilze, d'Häfelipilz (Chytridiomycota) bilde keini Hyphe, sundern ä udifferenzeerte Thallus us. Bi viile Häfelipilz-Arte chumme während ihrem Läbenszyklus begaißleti Stadie vor, was uf ä gmainsame Ursprung vu Dierer un Pilz hidütet.
Gschlechtlichi Vermehrig
Dur ä Reduktionsdeilig (Meiose) erzüge d'Pilz sexuelli Spore (Meiospore). S'Meiosporangium, s'Organ fer d'Erzügig vu de Spore, isch zum Deil sehr typisch usbildet un dient als Grundlag fer d'Underscheidig vu de Pilz. Bi de Schluuch- un Basidiepilze sin's die Asci bzw. Basidie. Nooch de Chimig vu de us de Meiose hervorgangene Meiospore isch's Pilzgflecht, wo dodrus entstoht, (Primärmycel) ä znächscht meischt haploids Monokaryon, enthaldet also pro Zelle bloß ei Zellchern. Wenn sich zwei underschidlichi Myzelie, wu vum Chrüzigstyp passe, begegne, no bilde si ä Chrüzigsbruck us. Iber sälli werre die genetisch underschidliche Zellcherne ustuscht. Säller Vorgang heißt Plasmogami. Ä Hyphe mit underschidliche Zellchernarte nennt mer Heterokaryon. Wil bi Schluuch- un Basidiepilz numme maximal zwe genetisch underschidlichi Zellcherne je Thallus möglich sin, werre sälli beide Abdeilige vu de Pilz au gern zue de Dikaryomycota zämmegfasst. Ihri Thalli sin nooch de Plasmogami dikaryotisch. Es git aber au Abwichige vu sällem Schema. So werre au scho diploidi – dur Chernfusion vereinigti – Zellcherne in Hallimasch-Myzelie gfunde. Säller Zuestand existiert sunscht numme in de Phase vu de gschlechtliche Sporegenese in de Meiosporangie.
Ugschlechtlichi Vermehrig
Bi de Pilz isch die ugschlechtlich, vegetativ oder asexuell Vermehrig hüfig. Es git sogar sehr viili Pilz, wo d'Fähigkeit fer ä sexuelli Reproduktion vollständig verlore hän. Sälli Gruppe nennt mer Fungi imperfecti oder Deuteromycota. Dodrunter befinde sich Schimmelpilz un etlichi Arte, wu Pflanze schädige. Die ugschlechtlich erzügte Spore nennt mer Mitospore oder Konidiespore (Konidiospore). Sie entstehn meischtens dur Usstülpige am End vu de Hyphe (akropetale Konidiospore).
Ökologi
Pilz bilde näbe Pflanze un Dierer s'dritte Riich vu de viilzellige Eukaryote. Ihri ökologisch Bedütig isch sehr groß.
Pilze als Destruente
Alli Pilz sin fer ihr Stoffwexel uf die vu andere Läbewese bildete organische Stoff agwiise (Heterotrophi). Si bilde die wichtigscht Gruppe vu de am Abbau vu organischer Materie (dote Läbewese, Exkrement, Detritus) bedeiligte Läbewese un gelte dodemit näbe de Bakterie als wichtigschti Destruente. So sin s fast usschließlich Pilz, wo Lignin, komplexi Verbindige in verholzte Zellwände vu Pflanze, chenne ufspalte un verwerte. Au im Abbau vu Cellulose, Hemicellulose un Keratin sin si die wichtigste Verwerter.
Mykorrhizae
Mer nimmt a, dass eppe 80 Prozent vu allene Pflanze dur d'Aweseheit vu Pilz im Bode in ihrem Waxtum gförderet werre. Oft sin d'Wurzle vu de Pflanze vume Mantel us Pilzfäde (Pilzhyphe), eme Myzelmantel, umgä. Sälli Art vu de Symbiose zwische Pilz un Pflanze wird als Mykorrhiza (Pilzwurzle) bezeichnet. Bi der Mykorrhiza sin d'Baumwurzle vu de Hyphe vum Pilz eng umschlunge. S findet Stoffustusch statt: De Baum produziert Chohlehydrat un git säll an de Pilz ab, säller ernährt sich devu. De Baum kriegt vum Pilz Wasser un Mineralstoffe. Dodedur drieit de Baum besser, wil ihm zuesätzlichs Wasser guet duet. Baum un Pilz ziege also beidi Nutze us ihrer Symbiose, es handlet sich um ä Mutualismus. Si isch 1885 erschtmols vu Albert Bernhard Frank an Waldbaim beobachtet worre. Au viili Orchidee läbe mit Pilz in Symbiose un sin fer d'Chimig vu ihre Some under natürliche Bedingige obligat uf ihri Symbiosepartner agwiise.
Pilz als Pflanzeschädling
Viili Pilzarte nutze nit nur dots, sundern au läbigs Material un werre dodedur bi wirtschaftlich wichtige Nutzpflanze zue Pflanzeschädling. Als sonigi chenne si schweri Pflanzechrankete hervorruefe. Wichtigi Bispil sin die wit verbreitete Pilzchrankete vu de Chestene oder de Ulme. Pilzlichi Chrankete vu de Pflanze chenne ohni Vorbügig oder Gegemaßnahme zue Totalusfäll un Misserne füehre. Zue de Pflanzeschädling ghöre au viili Arte vu de Baumpilz.
Wirtschaftlich wichtigi Pilzchrankete sin Welschchornbülebrand, Steibrand bi Weise, Butz bi Rogge, Herdepfelfüli (Phytophtora infestans), Welchichranket (Verticillium) bi viile Kulturpflanze, Epflschorf (Venturia), Biregitterroscht (Gymnosporangium sabinae), Obstbaumchräbs (Nectria galligena) un Echter Mähldau (Erisyphaceae). Denäbe existiere noch circa 10.000 witteri pilzlichi Pflanzechrankete.
Bedütig fer de Mensch
Mensche nutze Pilz in viilerlai Hisicht, z. B. als Spiisepilz oder als Biofermenter fer d'Herstellig vu Alkohol, Zitronesüri oder Vitamin C. Au in de menschliche Kultur un Technik spile Pilz ä wichtigi Rolle.
Pilz sin aber au Chranketserreger un chenne bim Mensch zahlriichi Pilzchrankete hervorruefe.
Spiise- un Giftpilz
Viili Pilzarte sind bekannti un beliebti Nahrigsmiddel. Dezue ghöre nit kultivierbari Arte, wie Steipilz un Pfifferling, aber au Kulturarte un -sorte wie Champignon, Shiitake, Trüffel un Austernpilz. Bim Sammle vu Wildpilz isch gröschti Sorgfalt botte, um nit us Versäh dur Giftpilz ä Pilzvergiftig z riskiere. Als wichtigschti Vorussetzig fer s Sammle vu Pilz gelte grundlegendi Chenntnis vu Spiise- un Giftpilz. Pilz müen vor em Verzehr guet dünstet oder brote werre, wil vili Arte giftigi Hämolysin oder hitzelabili Gift enthalde, wo dur s Erhitze zerstört were. Die meischte Spiisepilz ghöre zue de Basidiepilz. Relativ wänigi Spiisepilz-Arte, dodrunder die Morchle un d Trüffel, stamme us de Abdeilig vu de Schluuchpilze (Ascomycota).
Bedütig fer alkoholischi Getränk un Milchprodukte
Vu de eizellige Pilz sin d'Wii-, Beer- oder Bakchhäfe die bekannteste Nutzpilz.
Bi de Wiiherstellig spilt de Mycelpilz Botrytis cinerea ä wichtigi Rolle. Er erzügt bi herbschtlich chüehlfüchtem Wetter bi de Beere ä Edelfüle, wo bewirkt, dass d'Beerehüt perforeert wird. D Zuckerkonzentration in de Beere stiigt, wil Wasser ustritt.
Viili Arte spile au bim Riifiprozess vu Milchprodukt, bsundrsch vu Sürmilchprodukt un Chäs, ä wichtigi Roll.
Heilpilz
Pilz werre au als Heilpilz verwendet. Z China sin zahlriichi Großpilz scho sit Johrhunderte Bestanddeil vu de traditionelle chinesische Medizin. De Shiitake (Lentinula edodes) het scho in de Ming-Dynasti (1368-1644) als Läbenselixier gulte, wo Verchältige heile, d'Durbluetig arege un d'Usdur het solle fördere. De Glänzig Lackporling (Ganoderma lucidum) isch als „Ling-Zhi“ oder „Reishi“ bekannt; er soll ä bsunders wirksams Tonikum si. De Pom-Pom-Pilz oder Igelstachelbart (Hericium erinaceus) wird bi Chrankete vum Mage empfohle. De europäisch Apothekerschwamm oder Lärchebaumschwamm (Laricifomes officinalis) isch als Heilmiddel gsuecht un hoch gschätzt. Si wirksame Bestanddeil isch Agaricinsüri; si wirkt starch abfüehrend un isch fer de usserordentlich bitter Gschmack verantwortlich.
Zauberpilz
Zauberpilz oder Ruschpilz sin Synonym fer Pilz, wo halluzinogeni Substanze enthalde. Es git exotischi Arte wie de Kubanisch Trüschling oder de Mexikanisch Ruschpilz (Psilocybe mexicana) aber au iheimischi Arte, vor allem us de Gattig vu de Chahlchöpf (Psilocybe). Ihri Wirkig isch maist ähnlich dere vum LSD. De Genuss vu Zauberpilz cha im Chrankehus ende, wenn entweder falschi Arte gsammlet worre sin, oder d'Wirkig vu de Pilz underschätzt worre isch. D'Verwendig vu Ruschpilz het früeher un au hüt no bi verschidenschte Völcher ä rituell-religiösi Bedütig.
Medizinischi Bedütig
Sit Afang vum 20. Johrhundert nutzt mer Pilz au fer schuelmedizinischi Zweck. Medikament wie s Antibiotikum Penicillin werre us Pilz gwunne.
Uf dr andere Sitte grife Pilze au Mensche a un ruefe bi ihne Pilzchrankete hervor. Hütt- un Nagelpilz sin wohl die bekannteste Pilzchrankete vum Mensch.
Witteri Bispile
Als Gegemiddel werre Antimykotika igsetzt. Säll sin Medikamente, wo bi lokalem Pilzbefall vu de Hütt oder vu Schliimhütt oder systemische Pilzinfektione agwendet werre.
Witterer ökonomischer Nutze
De als Zunderschwamm, Fomes fomentarius, wu als Baumschädling vor allem in Bueche un Birkche waxt, ä Wissfülipilz, isch früeher zum Afiire verwendet worre: D'Inner Fruchtchörper, wu us de Baumstämm konsolartig ruswaxt, isch gchocht, drichnet, weichgchlopft, mit Kaliumnitrat-Lösig tränkt un nomol drichnet worre. De Zunder, wu so gwunne wore isch, cha dur Funke entzündet werre.
Dur bloßes Choche, Drichne un Weichchlopfe cha us em Fruchtkörper-Innere au ei im Filz ähnlichs Material gwunne werre, wo fer d'Herstellig vu verschidener Brüchsgegeständ (Chappe, Dasche un dergliiche) verwendet werre cha.
Ufsäh errege die uschinbare Zapferüebling in de Fachwelt, wil in ihne Strobilurine entdeckt worre sin, wu ihri synthetische Abchömmling dervu innerhalb vu wänige Johr ä Märtadail vu eppe 20 Prozent vum Weltmärt an Fungizid eroberet hän. Es isch devu uszgo, dass ihri Bedütig uf em Fungizidmärt noch witter zuenämme wird.
Stammesgschicht
Die nächschte Verwandte vu de Pilze sin d'Dierer (Animalia). Dodebii muess säller Begriff witt usglegt werre un au die einzellige Mesomycetozoa umfasse, wu menkmol zue de Protischte gstellt werre. Eb au die eizellige Microsporidie (Microsporidia, au Microspora gnennt) zue de Pilz z'zelle sin, isch zur Zitt noch umstritte. S'gmeinsam Taxon vu Pilz un Dierer wird als Opisthokonta bezeichnet: Opisthokonta |--Dierer (Animalia) | |--Mesomycetozoa | |--Viilzelligi Dierer (Metazoa) | |--N. N.   |?-Microsporidie (Microsporidia) |--Pilz (Fungi)
Als gmeinsame Vorfahr vu Dierer un Pilze cha e Eizeller mit Geißle (Flagellat) agnu werre, wo biologisch demnooch de hütige Häfelipilze un au de Chragegaißledierli (Choanoflagellata) ähnlich gsi isch.
Fossilie
Vermuetlich existiere Pilz scho sit 900 bis 1200 Millione Johr. Ä Fund us 850 Millione Johr aldem Schiefergstei z Kanada wird menkmol als Pilzfossil dütet. Agäblichi, älderi Fund us China un Australie mit eme Alder vu 1,5 Milliarde Johr müen aber erscht noch als Pilz bstätigt werre.
Die erschte unumstrittene Pilzfund stamme us de erdgschichtliche Epoche vum Ordovicium un chenne villicht de Arbuskuläre Mykorrhizapilz zuegordnet werre. De erfolgriich Landgang vu de Pflanze wär ohni „Pilzsymbiose“ vermuetlich nit möglich gsi.
Systematik vu de Pilz
Mer chennt hüt öppe 100.000 Arte vu Pilz. Manchi Fachlüt nämme a, dass es iber 1.000.000 Arten gä chönnt. Die früeher au „Echti Pilz“ oder „Höcheri Pilz“ (Eumycota) gnennte Läbensforme werre in die folgende fümf Abdeilige underdeilt:
Technischi Fortschritt in de molekulare Genetik un d'Anwendig vu computerunderstützte Analysemethodene hän s ermöglicht, detaillierteri un au sicheri Ussage iber die systematische Beziegige vu de obe ufgführte Pilztaxa zuänander z'mache. Manchi Verwandtschafte, wo vorher ufgrund vu morphologische, anatomische un physiologische Underschid oder Gmeinsamkeite vermuetet worre sin, sin dur sälli Technike bestätigt worre.
D'Häfelipilz hän sich demnooch sehr früeh vu de andere Pilz abgspalte un viili ursprünglichi Merkmol wie begeißleti Spore bewahrt. D'Jochpilz stelle higege sehr wohrschinlich kei einhaitlichi Verwandtschaftsgruppe, sundern ä polyphyletischi Gruppe vu verschidene Abstammigslinie dar. D'Gattig Amoebidium, wo bisher zu ihne zellt worre isch, ghört demnooch nit ämol zue de Pilz. Au die Arbuskuläre Mykorrhizapilz, wo ursprünglich zue de Jochpilz gstellt worre sin, werre hüt als eigeständigi Verwandtschaftsgruppe agsäh, wo hüt meischtens in de Rang vu ere eigene Abdeilig erhobe wird. Sie wird no als evolutionäri Schweschtergruppe vume Taxon us Schluuch- un Basidiepilz agsäh, wo mer als Dikaryomycota bezeichnet.
Viili Pilzarte hän ihri Fähigkeit fer gschlechtlichi Vermehrig verlore. Diejenige Arte, wo vorläufig nit eidütig einere vu de obe gnennte Gruppe zuegordnet werre chenne, werre provisorisch zue de Fungi imperfecti (Deuteromycota) gstellt; säll stellt aber numme ä provisorischs un chünschtlichs Formtaxon dar.
Kulturgschichte
De griechisch Doktor Pedanios Dioskurides het scho im erste Johrhundert nooch Christus in sinem Lehrbuech devu gschriibe, dass es zwo Arte vu „Schwämm“ gäb: De Dioskurides het vermuetet, dass d'Giftigkeit vume Pilz mit sinem Wuxort zämmenhängt. Pilze, wo näbe verrostete Nägel oder Iise oder „fulem Duech“, näbe Schlangehöhlene oder näbe Baim, wo giftigs Obst trait hän, gwachse sin, seie „alli mitänander giftig“. Er het domols scho die schwer Verdaulichkeit vu Spiisepilz gchennt, und het devu gschribe, dass bi zue ybermäßiger Chost d'Pilz de Mensch „würge un versticke“ däte. De Adamus Lonicerus het im 16. Johrhundert in sinem Chrüterbuech iber d'Pilz gschriibe, dass „D'Natur vu alle Schwämm sei, z bedränge“. Si seie „chalter, phlegmatischer, füchter un rucher Natur“. Bis in d'Neizitt ni isch s'Erschine vu Pilz mit „Miasme“ erchlärt worre; d'Pilz entstüende ufgrund vu schlechte Usdünstige vu de Erde, oder andere fulige Substrat. Au hän domols vili noch an d'Urzügig (Generatio spontanea) glaubt, wil mer grad au bi de Pilz keini Some het säh chenne. De Adamus Lonicerus het au dodezue gschribe, dass bestimmti Pilz, „Schwämm vu de Götterchinder“ seie, wil si ohni ä Some waxe däte, un doher däte si au vu de Poete gr. Gygenais, lat- terra nati, Chinder vu de Erd, gnennt werre.
Weblink
Pilzgalerie
Zittschrifte
Mykologie dytschsprochig
Mykologie international
Toxikologi
Eggingen
Egginge (amtlig Eggingen) isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet z Bade-Württeberg. Si ghört de verybarte Verwaltigsgmeinschaft mit de Gmeind Wüetöschinge a.
Geografischi Lag
Egginge litt im Wüetachdal un erstreckt sich uff re Flächi vo 1'397 Hektare uff 417 bis 643 Meter über NHN. S bstoht uss de ehemolige Gmeinde Ober- und Underegginge, wo 1971 zum hüttige Egginge vereint worre sin. De Süde vo de Gmeind gränzt an d Schwiz; uff Zürri fahrt mer ca. 30 Minute.
Gschicht
In de Römerzit isch durch s hüttige Egginge e Handelsstroß verloffe; sällewäg isch - noch de römische Sydlig, wo durch Fünd belegt isch - di keltisch-alemannischi Sydlig entstande. Si isch 888 als Erchinga zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre und sällemols Eigetum vom Graf Adelbert II. gsi. Witeri Erwähnige sin: Wôrend d Bezeichnig "Obereggingè" sich durrègsetzt hèt un bis hüt (Stand: 2014) vowendet wörd, isch uss "Nydereggingè" "Untereggingè" worrè. Plündert und beschädigt worre isch s Dorf durch de Schwizerchrieg, de Burechrieg und de Drißigjöhrig Chrieg. No-n-emol e Zerstörig hät im Mai 1854 durch e Brand stattgfunde, genauso durch de Erscht und Zweit Wältchrieg. 1875 isch e Ysebahnlinie baut worre. 1974 isch d Gmeind im Zug vo de Gmeindereform uss Ober- und Untereggingè zämmegsetzt worre. Diè ab 1975 neu formyrti Gmeind Eggingè bildet è Vowaltigsgmeinschaft mit dè Gmeind Öschingè un isch somit de facto trotz dè bescheidenè Größi vom Dorf selbschtändig blibbè.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappe
S Wappe isch vertikal zweideilt. Links zeigt's e Fluss (d Wuètè uff wißem Grund, rächts e goldige Bär uff rotem). De link Deil chunnt vom Underegginger Wappe, de rächt vom Obereggener. Uff em Undereggener Wappe isch näbe de Wüetach au e Bündel Getreide, wo uff d Agrarwirtschaft hywyse soll. De Bär chunnt vom Chloster St. Galle.
D Wappe vo de beide ehemolige Gmeinde:
Wirtschaft
D Wirtschaft konzentriere sich um s Ortszäntrum, so z. B. d Sparkasse, s Roothus, d Schüel, d Bost, de Chindergarte etc. S handelt sich dodeby vor allem um chleineri Betrieb.
Infrastruktur
Egginge litt an de B314, wo d Hochrhyaudobahn A98 mit em Audobahnchrüz (Hohetwiel) A81 verbindet.
Durch de Ortsdeil Underegginge verlauft di bekannti Wuètèdalbaan, wo's im Momänt aber numme Züebringerverchehr (dè sog. Wizè-Pendel) züe de Museumsbahn uff Wizè git.
Duale Hochschule Baden-Württemberg Karlsruhe
Stuudiegäng
S Stuudienaagebot vu dr Bachelorstuudiegäng vu dr Duale Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg Chaarlsrue gliideret si in di drei Stuudieberaich (Fakulteete) Gsundhait, Tächnik un Wiirtschaft.
Friedrich Silcher
Dr Friedrich Silcher (* 27. Juni 1789 en Schnait, † 26. Auguscht 1860 z Diibenga) isch a deitscher Kombonischt, Schriftsteller, Musiklehrer ond Konzertdirigent gwäa.
Sei Leaba
Dr Philipp Friederich Silcher – so sei ganzer Nama – kommt am 27. Juni 1789 en dr Remsdalgmoid Schnaidt, wo heit zo Weistadt gheert, uf d Wealt. Weil dô sei Vaddr, dr Johann Karl Silcher, Schualmoischtr isch, soll dr Jong au emohl dean Beruaf ergreifa. Wia dr Bua 14 Johr alt ischt, schickt en sei Vaddr zom Ferdinand Auberlen noch Fellbach als „Schualknecht“ en d Lehr. Dobei muass ma wissa, dass dr Ferdinand Auberlen a ganz ô-gseanr Musiker isch, wo vo de Männergsangverei arg gschätzt wuud, weil’r fir dia viil Liadr en Noda gsetzt hot.
1806 kommt’r als Lehrghilf an-na Schual noch Schorndorf. Neabaher isch’r noh Hauslehrer vom Kreishauptmann Freiherr vo Berlichenga, ama Vorwandta vo sellem, wo durch da Geede ond weaga seira eiserna Hand so beriihmt worra isch. Dr Freiherr schätzt sein Hauslehrer ganz arg, ond wia-nr drei Johr spätr noch Ludwigsburg omziaht, losst’r sein ganza Eifluss spiila ond erreicht, dass dr Silcher a Stell bei dr Ludwigsburger Mädlesschual kriagt.
Flüssigkeit
E Flüssikäit isch Materie im flüssige Aggregatzuestand. Noch ere makroskopische Definizion handlet es sich um e Stoff, wo bin ere Formänderig fast käi Widerstand läistet, aber bin ere Wolumeänderig e seer groosse, d. h. der Stoff isch fast inkompressibel). Noch ere mikroskopische Definizion isch e Flüssikäit e Stoff, wo d Däili von em sich die ganz Zit nitperiodisch bewege und kä Färnornig kenne aber e Noochornig und wo die middleri freiji Wäglengi in dr Gröössenornig vom Durchmässer vom ene Däili isch.
Friedrich Silcher
Sei Leaba
Mr muass wissa, dass Ludwigsburg seit 1718 d Hauptstadt vom Herzogtum Wirdaberg isch, seit dr Eberhard Ludwig uf Dränga vo seira Mätress Wilhelmine von Grävenitz d Residenz vo Stuegert deet no hot vorlega lau. Weil abr dr Hofadl et bloß s Wohl vom Land em Senn hot, sondern sich au nôch Luschdbarkeida sehnt, isch em Ludwigsburger Schloss a Theatr eibaut worra, wo oft Konzert ond Opra ufgfihrt werret. So kommt’s, dass sich en Ludwigsburg zwoi berihmde Kombonischda ufhaldet, wia dr Silcher en dui Stadt ziagt: dr Carl Maria von Weber ond dr Badener Conradin Kreutzer. Dia zwoi lernt dr Silcher deet kenna ond freindet sich mit en ô. Boide mergat bald, was für a grauß musikalisch Käpsele dr Silcher isch. Se rôtet-em, er soll doch d Musik zo seira Lebensufgab macha.
Noch seira Ludwigsburgr Zeit folget zwoi Johr en Stuegert. Deet wohnt’r ondram gleicha Dach wia dr Conradin Kreutzer, nemlich beim Klavierbauer Johann Lorenz Schiedmayer. Obwohl’r jetzt a freier Musiker ond Musiklehrer isch, nemmt’r no Kombositionsonderricht bei seim Mitbewohner Kreutzer. Wia deam sei Denscht en Stuegert aus ischt, setzt’r bei seim Nochfolger Johann Nepomuk Hummel da Onderricht fort.
Flüssigkeit
Flüssikäiten bhalte also iir Wolume aber nid iiri Form und d Däili füere die ganz Zit e Brownschi Beweegig us. Dr flüssig Zuestand isch nit numme stoffspezifisch, sondern hängt au vo üssere Faktore wie dr Tämpratur und em Druck ab. Wenn e Flüssikäit iire Aggregatzuestand anderet, so reedet mä von ere Faasenumwandlig. Dr Begriff vo dr Faase isch en Überbegriff zum Aggregatzuestand.
Friedrich Silcher
Sei Leaba
Em Johr 1817 wuud an dr Universidet Diibenga d Stell vo-ma Musikdirektr eigrichtet, ond dr Friedrich Silcher – er isch grad emol 28 Johr alt – isch dr erschte ibrhaupt, wo sich deet mit-em Titl „Universitätsmusikdirektor“ schmicka derf. Zo vordanka hot‘r des seim Freind Jonathan Friedrich Bahnmaier, wo grad dr Rekdor vo sellra Hochschuel ischt. Vo jetzt ô geit’r em evangelischa Stift ond em kadolischa Konvikt Onderricht em mehrstemmiga Senga, hot ibrhaupt de ganz effentlich Musik zo leita, et bloß an dr Uni, sondern au em Seminarium. Obwohl’r mit dera Arbet eigentlich voll ausglaschdet ischt, komboniirt’r no fleißig Klaviir- ond Orglmusik, Orkeschtruvertiira, Kammermusik, Klaviirliadr ond so ganz neabaher sammlet’r no ibr 300 Volksliadr aus ällr Welt ond richtet se zom Senga ei für Fraua-, Männer- ond gmischte Cheer.
Wia dr Friedrich Silcher 33 Johr alt ischt, heiratet’r d Luise Enslin, wo a Dochter vom a Kaufmô aus Diibenga ischt. Em Lauf vo dr Zeit kriagt des Paar drei Kender: zwoi Mädla ond oin Bua.
Flüssigkeit
Mit de Gaas wärde d Flüssikäite zu de Fluid zämmegfasst.
Friedrich Silcher
Sei Leaba
Am 22. Septembr 1860 stirbt dr Friedrich Silcher en Diibenga em Altr vo 71 Johr. Begraba wuud’r uf em alta Diibenger Stadtfriedhof, wo ma heit noh sei Grab ôgugga kô.
Liadr
Es send scho sehr viele Melodia, wo dr Silcher gschrieba hot, dass se dô omeglich älle ufgführt werda kennet. Dui kleina Auswahl, wo dô folgt, beschränkt sich deshalb uf a baar Liadr aus em süddeitscha Room:
Ausgwählde Motetta
Sechs viirstemmige Hymna oder Figuralgesänge, op. 9, dô dren enthalta send
Gsangbuach
Vo seine Choräl fendet sich heit noh em Evangelischa Gsangbuach:
Museum
Em Silcher sei Geburtshaus en Weistadt-Schnait isch vom Schwäbischa Sängerbond zo-ma Museum ausbaut worra. Em Mittlponkt stoht dobei natiirlich s Leaba ond Wirka vo deam graußa schwäbischa Musiker.
Tonträger
A Querschnitt durch sei musikalischs Schaffa geit dui CD Loreley – Chöre, Kammermusik, Ouvertüren. Ausführende send s Radio-Sinfonieorkeschtr Stuegert onder dr Leidong vom Uros Lajovic, dr Sidfunk-Chor onder dr Leidong vom Rupert Huber, dr Robert Dohn schbiilt Fleet ond d Susan Wenckus Klaviir. Carus Digital Recording Nr. 83.119. Dui CD enthält au a omfangreichs Booklet mit ma Lebenslauf ond viele entressante Sacha.
Onsernone
Geografi
Onsernone lyt im obere Dail vum Valle Onsernone. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Russo, Crana, Vocaglia, Corbella, Comologno, Cappellino un Spruga. Nochbergmaine sin Centovalli, Maggia un Terre di Pedemonte un di italienische Gmaine Craveggia un Re.
Gschicht
D Gmai Onsernone isch entstande am 1. Jänner 1995 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Comologno, Crana un Russo. Am 10. April 2016 hän d Gmaine Gresso, Mosogno, Vergeletto und Isorno mit Onsernone fusioniert.
Justizvollzugsanstalt Freiburg
S Friburger Gfängnis (amtli Justizvollzugsanstalt Freiburg) isch e Gfängnis vum Land Bade-Wirtteberg in dr Stadt Friburg.
Onsernone
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Onsernone isch dr Fernando Poncioni.
Justizvollzugsanstalt Freiburg
Gschicht un Gebei
D Hauptaastalt isch anne 1878 fertiggstellt wore, s Gebei vu de Abteilung Tennenbacher Straße, wu denewe stoht, 1912/13. S Hauptgebei wird im Friburger Volksmund „Café Fimfeck“ gnennt wäg em Grundriss, wu fimf Fligel bstoht, wu alli in aim zentrale Punkt zämmelaufe (Panopticon-Prinzip, Penn-sylvanische Stil).
Onsernone
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Justizvollzugsanstalt Freiburg
Zueständigkeit
Z Friburg sin uusschließli Manne unterbocht, vor allem sonig, wu e lengeri Haftstrof (ibers 1 Johr un 3 Monet) mien bieße. Die stamme in de Regle us dr Landgrichtsbezirk Friburg, Bade-Bade, Offeburg, Konschtanz un Waldshuet-Düenge. Dezue het s z Friburg Untersuechigshäftling v. a. us de Amts-grichtsbezirk Brisach, Emmedinge, Ettene, Friburg, Kenzinge, Mille, Staufe, Ditisee-Neistadt un Wald-kilch. Us de nämlige Amtsgrichtsbezirk stamme in de Regle sälli Insasse, wu nit weg ere Stroftat inhaf-tiert sin, sunder us zivilrechtlge Grind (zum Bischpil Beigehaft).
Onsernone
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Onsernone ghert zum Ticinese.
Justizvollzugsanstalt Freiburg
Zueständigkeit
D JVA Friburg isch fir ganz Bade-Wirtteberg di zentral Aastalt fir d Sicherigsverwohrig vu männlige Tä-ter.
Ussestelle
S ehmolig Grichtsgfängnis z Emmedinge fungiert as Ussestell vu de JVA Friburg. Do sind die Häftling unterbrocht, wu im Uffige Vollzug sin. Bim Amtsgricht Friburg un z Denzlinge/ Stopckehef git s no me Ussestelle.
Bedreiig
Psychologe un Sozialarbaiter stehn fir Bedreiigs- un Bhandligszweck z Verfiegig. S git Einzel- un Gruppeveraastaltige. Au externi Aasprechpartner hän Sorg zue de Gfangene, zem Bischpil fir e Suchtberotig, fir d Entlossigsvorberaitig, fir di allgmein Seelsorg, fir d Schuldnerberotig oder fir d Berotig vu HIV-infizierte Insasse.
Freizitt
In ihre Freizitt kenne di Inhaftierte verschidene Aktivitäte noogoh, zum Bischpil Theatergruppe, Musik, Sport oder e Gfangenezittig. Si git au religiese Aagebot un Sproch- un Computerkurs.
Arbet un Furtbildig
Fir d Inhaftierte git s ca. 450 Arbets- un Uusbildigsplätz. Newe de Bedrib vu de Aastalt bietet s Bil-dungszentrum 100 Uusbildigsplätz. Typischi Uusbildigsberuef sin sonigi us de Holz-, Textil- un Metall-verarbaitig, aber au us em Berich Gebeirainigung oder Gaschtronomi.
In de JVA kenne newem Hauptschuelabschluss (ditsch un italienisch) au de Realschuelabschluss un d FH-Rifi erworbe were. S Bildungszentrum isch dezue Ussestell vum Fernstudienzentrum Karlsruhe. E baar Gfangei studiere au an de Fernuniversität in Hagen, anne 2010 sin s 18 gsii. 40 Freigänger schaffe bi externe Bedrib in de Umgewig. S VAW Bade-Wirtteberg het in de JVA e Niderlossig.
Laitbild
S Laitbild vu de JVA Friburg beziet si uf drei Ziilgruppe, nämli di Gfangene, d Mitarbaiter un d Gsell-schaft.
Zellulose
E Form vo dr Celluloose (Cellulose I β, Tunicin) isch äins vo de Choolehüdraat im gallertartige Mantel vo de Manteldier.
Malagueña
Malagueña (, spanischi Uussprooch: ) isch e Musigstiil (palo) vom Flamenco wo ursprünglich us de Geged vo de andalusische Hafestadt Malaga chunnt. De Name isch s Adjektiv und s Ethnikon vo Malaga.
D Malagueña gelt as e Form vom Fandango und isch scho bikannt gsii, bivoor sich de Flamenco as e Musigstiil uusbildet hett.
Stiil
D Malagueña ghört zo de cantes libres (»fraiji Gsäng«), wo frai im Rhythmus isch und dromm o selte tanzt werd. De Takt isch i de Regle ¾, mengisch o. Nocheme Intro mit de Gitarre werd s erst Gsätz (copla) gsunge, denn chunt e Gitarreinterludium (entrecopla) und s nöchst Gsätz. Interludium cha o e chorzi Melodie enthalte (falseta). D copla isch maist i C-Dur, d entrecopla i E-Phrygisch. S typiste Motiiv vom Entrcopla luutet | e gis h | e gis h | a c h | a g f | e.
Gschicht
Zerstmool gnennt wered Malagueñas im Schwank (sainete) El maestro de música usem Joor 1774. De anonymi Verfasser schribt, as er e Leerer wöli, wo sini Sprooch chöni und waiss wiemer e Gitarre hebe tuet; ann »Wo mer zaigt, wiemer Gsätz singt vo Caballo, Malagueñas oder Gaditanas, Tonadas, Siguidillas und Jopeos.«
1847 het de Estébanez Calderón (1799–1867) i sim Buech Escenas andaluzes bischribe, wie d Sängeri La Dolores, e Zigüüneri, e Malagueña im Stil vonere Jabera gsunge heb und dodemit e Priis gwune het.
Imene Liederbuech, wo de Lafunete y Alcántara ane 1865 useggee het, sind Vers dine, wo Malagueñas nenet:
Useme andere Gsätz vo dem Liederbuech chamer entnee, as Malagueñas dozmool z Madrid, z Cadiz und z Granada bikannt gsii sind.
Um 1860 verdrängt d Gitarre anderi Musiginstrument i de Uuffüerige vo Bruefssänger i de Cafés cantantes, de doozmool typischge Flamencolokaal, und bald drufabe chömed Gitarresoli zwösched de Strophe uuf. De Juan Breva (1844–1918) isch ann vo de Erste gsii, wo Malagueñas in Flamenco broocht het. Er het sich selber mit de Gitarre biglaitet. Sänger, wo no vorem Breva Malagueñas gsunge hend, sind El Mochuleo, El Sevillano und El Diana.
Kraftwerk Eglisau-Glattfelden
S Chraftwärch Eglisau-Glattfäldè, mängisch au Chraftwärch Rhysfäldè, isch è Flusschraftwärch am Hochrhy a dè Dütsch-Schwizer Gränz.
S Chraftwärch lyt öppè uff èm halbem Wäg zwǜschè Eglisau un Hoètèngè bi Rhysfäldè (Gmeind Glattfäldè). Dè Rüggschtau gòt zrugg bis zu dè Mündig vo dè Thur. S Chraftwärch bruucht s Gfälle zwǜschè dè Thur- un dè Glattmündig. Well dè Rhy a sellèrè Stell d Gränz zwǜschè Dütschland un dè Schwiz bildet, lyt ein Deil vo dè Aalaagè uff baddischèm un dè ander uff zürcherschem Gebièt, dört lyt au s Härz devò, s Chraftwärchsgebäude.
Malagueña
Malagueñas usserhalb vom Flamenco
Vo de klassische Flamencosänger hend sich o Komponiste inspiriere loo und hend Stugg nöd nume för Gitarre sondern o för Klavier und Orchester komponiert. De bikanntist isch woll de Kubaner Ernesto Lecuona, wo i sim Werch Suite Andalucía e Malagueña iibaut het, wo allerdings numeno schwachi Aazaiche vom Flamenco enthaltet. Siis Stugg werd vo moderne Interprete vilfachh verwendet. Inspiriere loo het de Lecuona sich aidüttig vom Spanier Isaac Albéniz wo meriri Klavierstugg komponiert het, wo Malagueñas enthaltet. Em vierte Tail vo sinnere Rapsodia española het er de Name Malagueña de Juan Breva ggee.
Kraftwerk Eglisau-Glattfelden
Èrschti Studiè zum Bau von èm Chraftwärch in sellèrè Gegend hèt es vo 1900 bis 1910 gää. Nõchdèmm d Zürcher un Schaffuuser Elegtrizidätswörch mit Zuèschtimmig vum Grossherzogdum Baddè 1913 d Konzession für 80 Johr erhaaltè ghaa hèn, hèn d Vorarbetè aagfangè. 1914 hèt diè NOK d Konzession übbernõ. D Blään für dè Bau sin vo dè Architegtè Gebrüèder Pfischter erschtellt worrè. 1915 hèt mò dè Büèz am Bau in Aagriff gnõ. Uffgrund vom Uffschtau hèt am Fluss nõch einigi Hüser grumt wörrè muèsè un d Eglisauer Strõssèbrugg hèt neu baut wörrè muèsè. Well s Chraftwärch dirèkt a dè Mündig vo dè Glatt entschtandè isch, isch selli durch èn Stollü i s Unterwasser vum Chraftwärch umgleitet worrè. Selli Stollè sin am 16. Januar 1916 in Bedryb gnõ worrè. S 114,5 Meter lange Stauweer hèt sechs Öffnigè mit je 15,5 Meter lichti Breiti. Am dütschè Ufer isch dè èrschti, 18 Meter langi Bauabschnitt von èrè 12 Meter breitè Schlüüsè für diè dòmòls blaante Rhyschifffaart baut wirrè. S Chraftwörch hèt am 15. April 1920 èrschtmòls Stròm broduzyrt. S maximale Gfälle hèt 11 Meter un d Nutzwassermengi 390 m³/s bedrait. Èntschprèchend dè Uferlängè hèt s Land Baddè 8 % vo dè erzüügtè Energy chriègt, 92 % stôn dè beidè Schwizer Kantön zuè.
S Chraftwärch isch sit 1979 im Inventar vo dè schutzwürdigü Objèkt uffgfüürt. Am 16. Dezembèr 1998 isch è neui Konzession erdeilt worrè, wo sit èm 1. April 2002 in Chraft isch.
Bab
Dr Bab, mit em bürgerlige Name Said Alí Mohammed (Persisch: سيد علی ‌محمد), isch dr Schdifter vom Babismus, und noch dr Dradition vo de Ahänger vom Bahaiglaube ä Vorläufer vo ihrer Religion.
Biografii
Dr Said Ali Mohammed isch am 20. Oktober 1819 z Schiraz in Persie, uf d Wält cho. Si Vadder, wo Händler gsi isch, isch früeh gschdorbe und er isch vom enä Unggle ufzoge worde. Er isch sälber Händler worde und het z Buschehr in Persie gläbt. Won er 25 gsi isch, het er gsait, ass är dr Mahdi sig, wo bi de Schiite dr Erlöser isch, wo am Ändi vo dr Wält chunnt. Vo denn a her sich Bab gnennt, was uf Arabisch Door bedütet. In Brief und Büecher het het si Lehr dargschdellt, won ä neui Scharia, s religiöse Gsetz, sött si. Er het duusigi vo Ahänger gfunde, isch aber vo de persische Schiite bekämpft worde. Dr persisch Schdaat het siini Ahänger zu Duusige umbrocht. Dr Bab sälber isch am 9. Juli 1850 z Tabris dur Erschiesse hiigrichtet worde.
Ein vo siine Jünger, dr Baha-ulla, het gsait, ass är dr letscht Brophet siig wo vo Gott hätt sötte gschickt wärde. Er het d Religion vo de Bahai gschdiftet, wo ihr Zentrum z Haifa in Israel het.