cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl Jauslin
Moolerei
Dr Jauslins het immer welle as Mooler schaffe, het aber vo däm nid chönne lääbe und het sis Brot as Illustrator verdient. Dorum het er nume wenig in Ööl gmoolt und hüfiger mit Temperafarbe. Es git no zwäi grossformatigi Öölgmäld: «Würsch am Stanserhorn» vo 1886, e Daarstellig us em Nidwaldner Freihäitskampf, und s undatierte «Die alten Schweizer tranken noch eins bevor sie in die Schlacht zogen».
Dr Jauslin het gärn mit Akwarellfarbe gmoolt. Sini Bilder umfasse Daarstelligen, wo d Farbe konvenzionell näbenenander ufdräit si, und au sonigi, wo d Farbe inenander fliesse. D Bilder häi mäistens chlini Format und zäige näbe seenswärte Aasichte wie Burge und Schlösser au unschiinbari Sache wie s Laub vom ene Baum, Wulke oder Stäi am ene Flussufer. Die Daarstellige si dr Öffentligkäit kuum bekannt gsi.
Wirtshuusbilder
Z Muttez het dr Jauslin zwäi Wirtshüüser mit sine Bilder gschmückt: für d «Bierhalle», si Stammlokaal, het er e «Bacchus» und «Der Abzug des letzten Ramsteiners» gmoolt. Das Motiv het er öfters gmoolt, wil es de Mitgliider vo dr Familie Ramstäi, wo no gläbt häi, seer gfalle het. Au do het sich dr Jauslin sälber daargstellt: Er luegt über d Aggsle, lacht und brostet em Betrachter zue.
Bilder für militärhistorischi Museum
Zwüsche 1901 und 1904 si zwäi Serie vo grossformatige Historiebilder für Museum entstande. Die ersti Serii het zwölf Bilder ghaa und isch für s nöije internazionale Chriegs- und Friidensmuseum z Luzärn bestimmt gsi, die zwäiti Serii het nüün Bilder umfasst und isch für e Museum z St. Louis in de USA gsi. Wär genau iim d Ufdrääg gee het, wäiss mä nid.
Verschidnigi Arbäite
Wo mä bi dr Renovazioon vo dr Arbogast Weerchille z Muttez 1880/81 mittelalterligi Freske entdeckt het, het dr Jauslin dr Ufdraag überchoo, die Freske abzpause und d Daarstellig vom Jüngste Gricht z restauriere, was er im Sinn vo ‚Übermoole’ gmacht het. Zuesätzlig het er verchliinereti Kopie vo verschidnige Szeene gmacht.
Dr Jauslin as Dichder
Im Noochlass vom Jauslin het mä gege 200 Bletter mit Gedicht gfunde, won er din Eräigniss in sproochliger Form festghalte het. Er het au e Volksschauspiil mit em Ditel «Die Schlacht bei St. Jakob» gschriibe. Die früheste Gedicht stamme us em Joor 1859: Dr 17jöörigi Jauslin het denn 216 Site vom ene Büechli mit sine Gedicht gfüllt. Sini sproochlige Usdrucksmittel si aber immer beschränkt bliibe. D Ändsilbe häi sich mee schlächt as rächt griimt; s Värsmaass het er zwar beachtet, aber nit wirklig beherrscht. Au Briefe an Fründ het dr Jauslin vilmol in Värsform gschriibe.
Dr Jauslin as Künstler
Dr Jauslin isch sis ganze Lääbe lang en Äinzelgänger gsi. Au wenn er am Samsdigooben in dr Bäiz sini Muttezer Fründ droffe het, het em d Bindig an e Fründ gfeelt, wo gäistig und künstlerisch kompetänt gsi weer und won en hätt chönne aareege und kritisiere.
Im Geegesatz zu de mäiste Künstler in siner Zit het er sich nie eme Künstlerkräis aagschlosse, no het er e Kunsttheorii verfochte. Weder in dr Mooltechnik no in sinere künstlerische Uffassig isch er ere Richdig verpflichtet gsi. Au cha mä si Entwicklig as Künstler us sim Wärk kuum ablääse. Er het nie mit öbberem e Leerer–Schüeler Verheltnis ghaa und het vor allem us Büecher gleert. D Kunstgschicht het er vor allem us Schwarz-Wiss-Reprodukzioone kennt und d Farbgääbig spiilt in sine Wärk kuum e Rolle gschbiilt. D Füsionomie vo de daargstellte Persone wirke stereotüp, dr Jauslin isch käi Bortretmooler gsi. Im Geegesatz zu andere Historiemooler het er nit mit Modäll gschafft, sondern mit Daarstellige us sinere umfangriiche Bibliothek.
D Karl Jauslin-Sammlig
Noch em Jauslin sim Dood het si Schwöster Lina bis zu iirem Dood 1948 si künstlerische Noochlass verwaltet. Si het en in de 1930er Joor dr Gmäind Muttez vermacht mit dr Bedingig, ass s Wärk vo iirem Brueder dr Öffentligkäit zuegänglig gmacht wurd. Noch em Dood vo dr Lina Jauslin het mä dr Noochlass lang im Chäller vom Gmäindihuus ufbewaart. Erst wo 1972 s Ortsmuseum gründet worden isch, het mä d Bedingige vom Erb chönne erfülle und e groosse Ruum im Estrig isch im Wärk vom Jauslin gwidmet worde.
D Kuratorin vo dere Sammlig isch sit 1976 d Hildegard Gantner-Schlee (1941–2018) gsi. Si het en Inventar ufgstellt, wo jedes Objekt mit ere Nummere und eme Naame din iidräit worde isch. Dr grösst Däil vo dene mee as 3000 Iidrääg möche Bleistiftzäichnige us, vor allem Illustrazioonen für Volkskaländer, Broschüüre und Büecher.
1979 und 1991 isch d Usstellig im Ortsmuseum vo Grund uf nöi gstaltet worde. Im Jauslin sini Bilder si immer wider as Buechillustrazioone gfrogt und Originaal wärde für Usstellige im In- und Usland usgleent.
Moesa
Moesa (, veraltet dt. Moësa) chan folgendes bedüte:
Napf
Napf chan folgendes bedüte:
Napf isch de Familiename vo folgende Persone:
Ellikon
Ellikon isch de Name vo folgende Ortschafte i de Schwiz:
Mexiko-Stadt
Mexiko-Stadt isch d Hauptschtadt vo Mexiko und ghört zu keim Bundesschtaat. Si bildet en eigene Bundesdistrikt. Ir Schtadt säuber wohne öppe 8.800.000 Iwoner (2010) in de Region Zona Metropolitana del Valle de México (ZMVM), zu dere näbem Bundesdischtrikt au de öschtlich Teil vom Bundesschtaat Mexiko und e Gmeind us em Bundesschtaat Hidalgo sind es öppe 20'100'000.
Mexiko-Stadt isch s Zenturm vom Land, gliichwohl ob me uf d Politik, d Wirtschaft oder d Kultur duet luege. Si isch au für de Vercher im Land e zentrali Bedütig und het vili Universitäte, Musee, Fachschuele und Theater. D historische Zentrum vo de Schtadt und d Wassergärte im Schtadtteil Xochimilco ghöred sit em 1987 zum UNESCO-Wälterb.
Die beiden Blinden
Die beiden Blinden (Originaltitl: Les deux aveugles, schwäbisch kennt-mr Selle zwoi Blende drzua saga) ischt a franzeesischa Operedde en oim Uffzug vom Kombonischda Jacques Offenbach. S Libreddo stammt em franzeesischa Original vom Jules Monaux ond en dr deitscha Fassong vom Friedrich Wittmann. Zom erschda Mol ibr d Bihne ganga isch des Werk am 5. Juli 1855 em Kombonischda seim oigena Théâtre des Bouffes-Parisiens en Paris. A Uffihrong dauret rond 25 Menudda.
Orkeschtr
Firs Orkeschtr braucht-mr zwoi Fleeda, oi Oboe, zwoi Klarinedda, oi Fagott, zwoi Herner, zwoi Kornett, oi Posaun ond a kloina Streichergrubbe. Fir de deitsch-sprochig Premiere en Wien hot dr Karl Binder des Werk fir a baar andre Instrument omorkeschtriirt, damit’s besser em eschtreichischa Gschmack entgegakomma ischt. Dui Bearbeidong spiilt heitzodag abr koi Roll meh.
Persona vo dr Handlong
(Gnannt werdet dia Nama zerscht en dr Originalfassong ond drhendr en dr deitscha Fassong)
Ort ond Zeit
Dui Gschicht spiilt em Johr vo dr Uruffihrong (1855) uff-ra Bruck en dr franzeesischa Hauptstadt. Wuud dui Operedde em deitschsprochiga Raum uffgfihrt, wird en dr Regl irgend-a andra Großstadt gnomma, weil d Persona vo dr Handlong en dr deitscha Fassong au deitsche Nama traget.
Handlong
Uff dr Bihne standet zwoi Musikanda. Jeder hot a Instrument en dr Hand ond uff dr Bruschtseit a Schild, wo se sich als Blende druff bezeichnet. Noh vor kurzer Zeit hend sich selle Kerle als Taube ausgwiisa ghet. En Wirklichkeit abr ischt sowohl ihr Gheer wia au ihr Sehvormeega en beschder Ordnong. Se glaubet abr, als Behinderde meh Erfolg mit ihrer Beddelei zo han. Do drbei gennt koiner em andra ebbes. Drom beschempfet se sich gegaseidich uffs Hefdigschde.
Reichenburg
Riicheburg (amtlich Reichenburg) isch e politischi Gmeind i der Linthebeni im Bezirk March vum Kanton Schwyz i de Schwyz.
Geografi
Vor Johrhunderte isch Riicheburg am Tuggnersee glegä. Nachberdörfer sind Buttikä (Gmeind Schübelbach), Bänggä und Biltä. Im 1875 isch d Isebahnlinie eröffnet wordä, und sit 1975 gits en Autobahnaaschluss. Für der Autobahnbau isch Chiis uusbaggeret wordä, bis Grundwasser fürechuu isch, und so isch i de Hirschle en Baggersee entstande. En bedüütende Arbetgeber isch d Hakle gsii. D Ussbärgstrass, au »Ussbärg-Nidärästrass« gnännt, isch syt de Sibzgerjaar ä schmali Bärgstrass. Si fangt gägenüber vu dr Abzwiigig nach Bänggen aa und fuehrt zur Alp Nidärä uf em Gebiet vu dr Gmäind Biltä. Si gchört an ärä Strassegnossäschaft und dörf nur vu Bewohner us Richäburg und Biltä mit Spezialbewilligung befarä wärde. Diä Massnahm isch nötig wordä, will d Landwirtschaft under em motorisierte Individualverchehr glitte het.
Gschicht
Riicheburg isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1300 als Richenburg.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 20,5 % gläge.
Religion
63 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 16,7 % evangelisch-reformiert.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 2787 Iiwoner 89,6 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 10,4 % anderi Spraache.
De Tieläkt vu Riicheburg ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Markanti Dorfbewohner
Di bekannti Sängerin Monicque isch det mit em Gaschtwirt Chaschper Chischtler verhüratet. Chischtler isch au dr mäischtverbräiteti Familienamä i dem Dorf.
Untertan
As Underdan isch vom Mittelalter bis ins 19. Johrhundert e Person bezeichnet worde, wo dr Herrschaft vom ene andere underworfe gsi isch. Underdane si nit in vollem Umfang persönlig frei gsi. S Verheltnis zwüschen em Underdan und siiner Obrigkeit isch rächtlig greglet gsi und het verschiideni Formen aagnoh, von ere Underornig, wo ehnder symbolisch gsi isch, bis zur Leibeigeschaft.
Im Mittelalter si die meiste Buure Liibeigeni vom ene Grundherr gsi. Aber au Freiji, z. B. Adligi, wo zum Deil sälber Underdane gha hai, si in ihrer Beziehig zum Landesherr oder zum König per Definition Underdane gsi. D Rächt vo dr Obrigkeit si ihm gegenüber aber iigschränggt gsi. Im Römisch-dütsche Riich isch s Verheltnis zwüsche dr Obrigkeit und de Underdane sit dr Früehe Neuziit immer meh verrächtligt worde. So hai sich Underdane z Dütschland im Rahme vom ene Underdaneprozäss an eins vo de Riichsgricht chönne wände und gege Willkürakt vo ihrem Landesherr chlage.
Wo sich in dr Ziit vom Absolutismus die modärni Staatsgwalt usebildet het, het mä die Staatsaaghörige, wo eme Regime, wo mit legitime Middel nit absetzbar gsi isch (ere Monarchii), underworfe gsi si, as Underdane bezeichnet. In däm Sinn stoht dr Underdan im Gegesatz zum freie Bürger von ere Republik. D Brite bezeichne sich zum Deil au hüt no as Underdane vo ihrer Majestät. In de Niiderlande wird zwar meistens dr Usdrugg burger bruucht, en EU-Bürger aber heisst offiziell EU-onderdaan.
Weißensee (Füssen)
Weißesea isch a Schtadtdoal vo dr bayrische Schtadt Fiase im Landkreis Ostallgäu. Es liggd am Nordufer vom Weißesea.
Gschicht
Der Nome Weißesea goht entweder auf an Alemanne mit Name Wizo zruck, wu um ca. 600 n. Chr. do gwohnt hot, oder er kommt vo dene weiße Kalchablagrunga im Sea.
Es erste Mol urkundlich erwähnt hot ma den Ort im 12. Johrhunderst.
Weißesea isch a eigeschtändige Gmoa gwäa, bis es 1978 bei der Gebietsreform zu Fiasa komme isch.
Erdkund
Weißesea liegt zwische Fiase und Pfronte, isch 14 Quadratkilometer groaß und erschtreckt sich vo 800 bis 1200 Hechameter. Es isch koa gschlossene Ortschaft, sondern bestoht aus 23 Ortsdoal: Bachtl, Benke, Brand, Hinteregg, Hof, Hub, Hubmannsegg, Moos, Niederriad, Oberdeisch, Oberkiarch, Oberriad, Roßmoos, Schwarzebach, Speetl, Dal, Unterdeisch, Vorderegg, Weißesea, Wiedmar, Wies, Wörth.
Wirdschaft
Weißesea hot guat 1500 Eiwohner und lebt hauptsächlich vom Tourismus und vo der Landwirdschaft.
Verei
Tourismusverei, Freiwillige Fuirwehr, Heimat- und Drachteverei d'Falkestoaner, Jagdgenosseschaft, Musik, Schützegsellschaft, Sportverei, Theatrer, Wasserwacht, Whitelakers - Eishockeyteam, Veteraneverei
Le Relecq-Kerhuon
Le Relecq-Kerhuon (bretonisch Ar Releg-Kerhuon) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Le Relecq-Kerhuon lyt am Atlantik, 50 km vu Quimper un 8 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 96 m iber Normalnull.
Gschicht
Le Relecq-Kerhuon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1544 as Le Relec.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Le Relecq-Kerhuon ghert zem Bretonisch.
Swasiland
Swasiland, syt 2018 offiziell Eswatini, uf siSwati eSwatini [], isch e Binnestaat im sidlige Afrika. Är gränzt an Sidafrika un Mosambik. Nationalfyyrdig isch dr 6. Septämber, dr Johresdag vu dr Unabhängigkait anne 1968. D Staatsform isch faktisch en absoluti Monarchy. Eswatini giltet as mittel entwicklet Land, im Index vu dr mänschlige Entwicklig vu 2019 stoht s uf em 138. vu 189 Blätz. Di ainzige Großstedt vum Land sin Manzini un d Hauptstadt Mbabane.
Geografy
S Chenigrych Swasiland isch mit ere Flechi vu 17.363 Quadratkilometer dr zweetchlaischt Staat uf em afrikanische Kuntinänt. D Nochberländer vum Binnestatt sin Mosambik im Oschte un di sidafrikanische Brovinze Mpumalanga im Norde un Weschte un KwaZulu-Natal im Side. D Staatsgränze isch insgsamt 535 Kilometer lang, 105 Kilometer dervu zue Mosambik un 430 Kilometer zue Sidafrika. Dr Lusutfu, au Great Usutu River un im untere Lauf Maputo gnännt, isch dr lengscht Fluss vum Land. Eswatini isch vu Weschte no Oschte in vier Landschaftszone glideret. Im Weschte vum Land lyt s Highveld (Hochland), wu ne mittleri Hechi vu 1.300 Meter ufwyst un no Weschte in di sidafrikanische Drakensbärg ibergoht. Di hegscht Hebig z Swasiland isch dr 1.862 Meter hoch Emlembe bi dr Weschtgränze. Rund e Sechstel vum Highveld isch mit Wald deckt. D Hauptstadt Mbabane lyt in däre Region. S Middleveld (Mittelland) lyt durschnittli rund 700 Meter hoch un bstoht us fruchtbarem Bielland. Do lyt mit Manzini au di grescht Stadt vu Swasiland. No Oschte zues schließt si s Lowveld (Diefland) aa, wu vor allem us Buschland bstoht un am niderschte Punkt am Lusutfu 21 Meter iber em Meeresspiegel lyt. S Lowveld wird vor allem zum Aaböu vu Zuckerrohr gnutzt. An dr Oschtgränze vu Swasiland lang lyt dr sidli Dail vu dr Lubombo-Bärg (au Lebombo-Bärg), wu dert bis zue 776 Meter hoch sin.
Klima
D Klimazone entspräche dr vier Landschaftszone vu Swasiland un sin insgsamt subtropisch. Im Highveld het s mit iber 1.000 Millimeter dr maischt Rääge. Di maischte Niderschleeg git s im Summer (Oktober bis Merz). Zmaischt sin s Schuur, lengeri Räägefäll het s sälte. D Tämperature sin zmaischt warm bzw. mild. D Luftfychtigkait isch zmaischt hoch. Z Mbabane lige d Durschnittstämperature im Summer bi 26 °C. Im Winter sinke si uf rund 13 °C.
Z Lowveld git s dytli weniger Niderschleeg. S Klima isch do am wermschte. In dr Lubombo-Bärg herrscht au ne drucke, subtropisch Klima mit e weng chielere Tämperaturen wie im Lowveld.
Bevelkerig
Dr Adeil vo de HIV-Infizierte z Swasiland isch dr höggst uf der Wält. Im Johr 2004 hai 39 % vo der Bevölkerig am Erreger vo der Immunschwächichrankhet glitte, 2005 si s scho 42 %, wem mä die Alte und d Chinder abzieht öbbe 63% - und es wärde immer meh. Wäge däm isch dr Zsämmebruch vo der Bevölkerigsstruktur vo Swasiland in de neggste Johr wohrschiinlig. Swasiland het mit 34,1 Johr die niidrigsti Läbenserwartig uf der Wält (Stand 2007 ). Die jöhrligi Wachsdumsrote vo der Bevölkerig beträit nume 0,25 %.
Sprooche un Religione
Fascht alli Swasi schwätze as Muetersprooch siSwati, e Nguni-Sprooch. Wenig Yywohner schwätze as erschti Sprooch isiZulu bzw. Xitsonga. Änglisch isch Bildigssprooch un erschti Amtssprooch z Swasiland.
Di maischte Yywohner vu Swasiland sin Chrischte. Rund 35 Brozänt vu dr Bevelkerig sin Proteschtante, rund 30 Brozänt ghere zionistische Chilche aa. 4,5 Brozänt sin Kadolike.
Vorkoloniali Zyt
Im hitige Swasiland hän scho vor rund 100.000 Johr anatomisch modärni Mänsche (Homo sapiens) gsidlet, wie Chnochefind im Oschte vum Land zaige. Speter hän San in sällem Biet gläbt. Vu Norde här sin Bantuvelker yygwanderet un hän d San verdrängt.
Im frieje 19. Johrhundert isch s im Zug vu dr Mfecane zue zahlryche Kämpf vu Bantuvelker im sidlige Afrika chuu. Vor allem d Zulu unter em Chenig Shaka hän versuecht, ihri Nochbere z unterwärfe. An dr Spitz vum Dlamini-Clan, wu bis hite dr yyflussrychscht isch, isch dr Sobhuza I. (ca. 1780–ca. 1839) gstande, wu urspringli Somhlolo ghaiße het. E Gruppe vu Flichtling unter dr Fierig vum Clan isch eso zäme mit andere Nguni-Velker in ihre hitig Sidligsbiet chuu. Si hän di dert aasässige Sotho un Bapedi unterworfe un assimiliert. Dur Diplomaty un Kampfchraft isch s ene um des Zyt au glunge, si dr Mfecane vum Shaka z entzie, s Biet Zululand hän si aber mieße ufgee. Scho im Juli 1846 isch e Dail vum Swasi-Volk unter d Herrschaft vu dr Bure chuu, wu vu Weschte här fiiridrunge sin un im Verdrag vu Somcuba mit em Mswati II. (1820–1869) e groß Biet vu dr Swasi iberchuu hän. S verblibe Territorium isch noch em Ngwenyama (hitigi Bedytig „Chenig“, wertli „Leeb“) Mswati II. Swasiland gnännt wore. Derwylscht d Bure no anne 1855 d Unabhängigkait vum Staat anerkännt ghaa hän un d Swasi ebe im Johr 1864 militerisch ghulfe ghaa hän, hän Goldfind im Nordweschte vum Land ab 1879 fir Uurue gsorgt, wel all mee Europäer yygwanderet sin. Händler, Siidler, Goldgreeber un Missionar sin in s Land chuu un hän 1888 e Root fir d Sälbschtverwaltig bildet. Derwylscht Großbritannie un Transvaal in Verdreeg 1881 (Pretoria Convention) un 1884 (London Convention)) no d Unabhängigkait vu Swasiland bstetigt ghaa hän, hän beedi Staate 1890 gforderet, ass au Europäer in dr Regierig hätte solle derbyy syy. Anne 1893 hän d Siidler scho d Helfti vum Land ufgchauft ghaa. Di domolig Chenigi Tibati Nkambule het dr europäische Zuewanderer aber s Sälbschtbstimmigsräächt verwaigeret.
Kolonialzyt
Dr Chenig, ab 1921 dr Sobhuza II., di lokale Herrscher un di wysse Siidler häne guet Verhältnis zue dr Kolonialmacht ghaa, wäge däm het s fascht kai Protescht gege d Brite gee. Erscht anne 1960 isch mit dr Swaziland Progressive Party (SPP) di erscht Bartei entstande. Drei Johr speter het si si gspalte. Dr radikaler, panafrikanisch Fligel – wu Intelläktuälli, Gwerkschafter un Lyt, wu fir d Unabhängigkait gsii sin, derzue ghert hän – hän dr Ngwane National Liberatory Congress (NNLC) grindet. Gege dr Wille vum Chenig het di britisch Regierig e Verfassig no britischem Sischtem uusgschafft. Wu d Aahänger vum NNLC monetlang fir die Verfassig demonschtriert hän, het di britisch Regierig si zum 1. Jänner 1964 in Chraft gsetzt. Dr Chenig het dodruf sy aige Bartei grinde, d Imbokodvo National Movement (INM), wu si uf Aahänger vu dr Monarchy gstitzt ghaa het. D INM het simit dr United Swaziland Association (USA), dr Bartei vu dr konservative wysse Siidler, gege SPP un dr NNLC verbindet. S Land het am 25. April 1967 inneri Autonomy as sognännt Protected Kingdom iberchuu. Bi dr Wahlen vum 25. Juni 1967 het d INM 80 Brozänt vu dr Stimme un alli Sitz iberchuu. D USA het zuegunschte vu dr INM uf e Dailnahm an dr Wahl verzichtet. Dr NNLC isch wäg em Meehaitswahlrääch läär uusgange, drotz ass er 14 Brozänt vu dr Stimme ghaa het.
Vu dr Unabhängigkait bis zum Dod vum Sobhuza II.
Am 6. Septämber 1968 het Großbritannie s Land in d Unabhängigkait entloo. Staatsoberhaupt isch dr Sobhuza II. wore, Regierigsschef sy eltschte Suhn, dr Brinz Makhosini Dlamini. Scho churz no dr Unabhängigkait isch d Sidlerbartei USA uusgschalte wore. Wu di oppositionäll NNLC bi dr Wahle 1972 zum erschte Mol drei vu dr 24 Sitz im Barlemänt gwunne ghaa het, het dr Chenig dr Notstand uusgruefe un am 12. April 1973 alli bolitischi Barteie verbote. S Barlemänt isch ufglest wore, d Verfassig suschpändiert un d Reed- un Versammligsfreihait abgschafft. Wär dergege broteschtiert het, isch verhaftet wore. D NNLC isch in dr Untergrund gange. Mit Unterstitzig vu Sidafrika het dr Sobhuza II. en Armee un e militerisch organisiertei Bolizeidruppe ufböue, wu jedwäderi Opposition unterdruckt het. Anne 1978 isch e neii Verfassig in Chraft gsetzt wore. S nei Barlemänt het d Name Swaziland National Council bzw. Libandla iberchuu un isch us zwoo Chammere us ernännte un indiräkt gwehlte Verdrätter bstande. Di letschtere sin ab do im Tinkhundla-Sischtem ermittlet wore, wu uf Wahlkraisebeni in ere Personewahl en Abgordnete gfunde wird. Dr NNLC-Fierer Ambrose Zwane (1922–1998) isch e baar Mol ohni Aachlag inhaftiert wore un isch schließlig uf Tansania gflichtet. Dr tansanisch Staatsbresidänt Julius Nyerere het s in Verhandlige gschafft, ass dr Zwane uf Swasiland het chene retuurchuu. Är isch aber chrank gsii un het si nimi bolitisch derfe engaschiere. Anne 1982 isch dr Sobhuza II. gstorbe.
Swasiland syt 1982
Noch em Dod vum Sobhuza II. isch s zue me Machtvakuum chuu, wel s im Barlemänt un in dr Chenigsfamilie Reformer un Konservativi gee het. Dr Inner Familieroot (Liqoqo) het schließli dr minderjehrig Brinz Makhosetive Dlamini (* 1968) zum neie Ngwenyama gwehlt. Bis zue dr Chrenig vum Brinz isch s aber alsfurt zue Händel in dr Fierig chuu. D Chenigsmueter Dzeliwe (1927–2003) as Regänti un dr Premierminischter Mabandla Dlamini hän zum Reformfliigel ghert. Baidi sin 1983 abgsetzt un dur konservativi Mitglider vum Chenigshuus uusduscht wore. Neii Regänti isch d Ntombi (* um 1950) wore, d Mueter vum designierte Chenig. Im nämlige Johr isch au s People’s United Democratic Movement (PUDEMO) grindet wore, wu si syterhär gege s Tinkhundla-Sischtem un fir demokratischi Wahle uusspricht. Anne 1986 isch dr Makhosetive Dlamini zum Chenig Mswati III. gchrent wore. Sy Mueter isch as Ndlovukati im Amt blibe. Dr Liqoqo het dr Mswati III. abgschafft un eso sy Macht gfeschtigt.
Ass d Apartheid z Sidafrika abgschafft woren isch, het Swasiland hert droffe. Vorhär hän si ne Hufe uusländischi Unternäme z Swasiland aagsidlet go dr Boykott vu Sidafrika z umgoo. D Armuet un d Arbetslosigkait, wu allmee zuegnuu hän, hän zue Brotescht gfiert. D AIDS-Pandemy he d Situation no schlimmer gmacht. Dr Mswati III. het 1993 dr Uusnahmzuestand ufglupft un het im Oktober 1993 Wahle zuegloo, aber ohni Oppositionsbolitiker. Des isch vyl Burger nit wyt gnue gange. In dr Johr dernoo isch s als zue heftige Demonschtratione un Streik gege d Regierig chuu. Anne 1996 hän si verschideni Oppositionsbarteie zäme mit Gwerkschaftsdachverbänd in dr Swaziland Democratic Alliance zämegschlosse un zue me achtdägige Generalstreik ufgruefe. Dr Chenig het ere Kummission dr Ufdrag gee, e neii Verfassig uuszschaffe. Wel dr Vorschlag aber kai großi Änderige brocht het, sin d Massebrotescht un d Streik alsfurt gange. Drotz ass d Brotescht aaghalte hän, isch am 14. Juni 2005 no acht Johr di nei Verfassig vum Barlemänt bschlosse wore un 2006 in Chraft drätte. Si het di absolut Macht vum Chenig as Fierer vu dr Exekutive, dr Legislative un dr Judikative feschtgschribe. Bolitischi Barteie sin allno verbote.
An sym 50. Geburtsdag am 19. April 2018 het dr Chenig Mswati III. in ere Red verchindet, ass dr Name vum Land chimftig „Chenigrych eSwatini“ isch. Dr Mswati III. un anderi Offiziälli bruuche dää Name scho syt Johre. Dr Chenig Mswati III. het offiziäll per Dekret d Änderig vum Staatsname vu „Swasiland“ in „Eswatini“ aagordnet. Am 6. Septämber 2018 het s Land dr 50. Johresdag vu syre Unabhängigkait vum Verainigte Chenigrych gfyyrt.
Verwaltgsgliderig
Swasiland het vier Verwaltigsbezirk bzw. Regione (regions). Si wäfre vun eme Regional Administrator gfiert, wu vum Chenig ernännt wird. Iim zur Syte stoht s Regional Council. Dernäbe het s in dr Bezirk traditionälli Strukture, wu vu chiefs aagfiert wäre.
Bildig
Z Eswatini het s e aigeni Universiteet, di 1982 grindet University of Eswatini (bis 2018 University of Swasiland).
Dernäbe het s no anderi staatligi un proivati Hochschuele:
Département Seine-Saint-Denis
S’ Département Seine-Saint-Denis /  ìsch a frànzeesch Département, wo ìn dr Region Île-de-France ìm Groossràuim Pàriis lììgt. ’S umfàsst vor àllem d’ Vororta ìm Norda un Nordoschta vu dr Hàuiptschtàdt. Dr Sìtz vu dr Prefäktüür ìsch Bobigny, d’ Unt’rprefäktüüra sìnn Le Raincy un Saint-Denis. S’ Département trajt dr Ordnungsnümroo 93.
Gschìcht
S’ Département ìsch ànna 1968 äntschtànda, wu maa d’ Départements Seine un Seine-et-Oise ìn klainera Départements uffgetailt hàt. Dr Ordnungsnümroo 93 äntschprìcht àlso nìt dr àlfàbeetischa Raihafolga — vorhaar ìsch’s dr Nümroo vum Département Constantine ìn Frànzeesch-Àlgeeria gsìì. D’ Iiwoohner nänna ìhr Département oft numma kurz le neuf-trois („s’ Niina-Dräi“) — sunscht känna m’r àui le quatre-vingt-treize („s’ Dräiunniinzig“) sààga.
d’ Schtädt
D’ Gmainda mìt dr greeschta Beveelkerung ìm Département Seine-Saint-Denis sìnn:
Verwàltung
S’ Département Seine-Saint-Denis ìsch ìn 3 Arrondissements, 21 Kàntooner un 40 Gmainda getailt:
Lüag àui:
Busland
D Busland AG isch en Tochtergesellschaft vo der BLS AG und es Transporunernähme im öffentliche regionale Persone- und Ortsvercher mit 18 Buslinie ufeme Netz von über 200 km im Ämmitau und Oberaargou.
Gschicht
Im Jahr 2006 isch d Busland AG als Tochtergesellschaft vo der BLS gründet worde. Der Gschäftssitz isch ds Burgdorf. D Busland AG bsitzt 42 moderni Büs im gliche Design wie au d Bahn. Der Bus ergänzt uf de 18 Linie ine Regione Bùùrdlef, Langnou, Huttu und Sumiswaud optimal d Bahn. Zuesätzlich wärde Bahnersatzleistungen bi Unerbrüch bi der Bahn gfahre sowie ine Nächt vo Fritig uf Samstig und Sunntig 3 Moonlinerdienscht. Ide Summermonät wärde Wanderbusse zu touristische Ziel gefahre. Es cha uf der Webseite au en Bus für e eigendi Extrafahrt gemietet wärde. Mit der Garage Ilfis ds Langnou i.E. betreibt me es moderns Zentrum für Nutzfahrzüg mit Prüfalag, Tankstell und Wäschstrass.
Streckenetz
D Busland AG betreibt 18 Linie ide Regione Bùùrdlef, Langnou und Sumiswaud. Zuesätzlich wärde au no Bahnersatz sowie 3 Moonlinerlinie gfahre.
Region Bùùrdlef
Region Langnau
'''Region Hasli-Rüegsou - Sumiswaud - Huttu
Algebraische Zahl
In dr Mathematik isch en algebraischi Zaal x e reelli oder komplexi Zahl, wo e Nullstell vom ene Polynom vom Grad gröösser as Null mit razionale Koeffiziente isch, also e Löösig vo dr Gliichig f(x) = 0.
Die algebraische Zaale, wo eso definiert si, bilde en ächti Däilmängi \mathbb A vo de komplexe Zaale \Complex. Jedi razionali Zaal q isch algebraisch, wil si d Gliichig x - q = 0 lööst. Es gilt also.
Busland
Fahrzüg
D Busland AG het 42 Büs verteilt uf 4 Garage z Bùùrdlef, Langnou, Sumiswaud und Huttu. Ine letzte Jahre setzt me bi de neue Büs uf Hybrid-Atrib. Sit Mai 2020 bsitzt d Busland AG ihri erschte zwei Glenkbus.
Algebraische Zahl
Wenn e reelli (oder allgemäiner komplexi) Zaal nit algebraisch isch, so häisst si transzendänt.
Mä cha dr Begriff vo dr algebraische Zaal zu däm vom algebraische Elimänt erwitere, wemm mä d Koeffiziänte vom Polynom statt us \mathbb Q, us irgend eme algebraische Körper nimmt.
Kalukonen
Kalukone (lat. Calucones; ) isch de Name vo zwee verschidnige Stämm gsii.
Rätischi Kalukone
De Ptolemäus nennt i sinnere Bischriibig vo de röömische Provinz Raetia d Kalukone zäme mit de Vennonte, wo südlich vo de Brixantier und nördlich vo de Suanete und de Rigusker lebet. D Brixantier wered i de Regle mit de Brigantier gliichgsetzt, wo am Bodesee um Bregez (lat. Brigantia) ume glebt hend, d Vennone möglicherwiis im Sanggaller Rintl, d Suanete und d Rigusker weret degege im Bündenerland lokalisiert. De Plinius de Älteri zellt d Kalukone zu de Stämm, wo im Alpefeldzug vom Drusus und vom Tiberius 15 v. Chr. underworfe wore sind. Er nennt si noch de Rigusker und Suanete und vor de Brixenete.
Vo de Forschig wered d Kalukone um Chur ume agsidlet. E Lokalisierig im Vorarlbergische isch aber au mögli. Si chöned zu de Räter grechnet were.
Germanischi Kalukone
Nume bim Ptolemäus wered d Kalukone gnennt, wo e germanische Stamm gsii sind, wo südlich vo de Silinge und Semnone uf baidne Site vo de Elbe ghuuset hend.
Beringstraße
D Beringstrooss (ENS Bering Strait, 🇷🇺/Beringow proliw) isch e Meerängi zwüsche dr östligste Stell vo Asie und em westligste Punkt vom amerikanische Festland, und eso au zwüsche Russland und de USA (Alaska).
D Meerängi und s Beringmeer, wo südlig von ere lit, si noch em Dään Vitus Bering benennt, wo 1728 as Marineoffizier in russische Dienst dur d Meerängi gfaare isch.
Geografii
D Meerängi isch öbbe 82 km bräit und im Durchschnitt nume öbbe 30 bis 50 m dief. Si verbindet d Tschuktschukesee (e Randmeer vom Nordpolarmeer) im Norde mit em Beringmeer (s nördligste Randmeer vom Pazifik) im Süde. Si befindet sich zwüsche de bäide Kontinänt bzw. em Kap Deschnjow (Asie) im Weste und em Kap Prince of Wales (Nordamerika) im Oste.
Die globali Datumsgränze goot dur d Beringstrooss. D Meerängi isch nume ab und zue zuegfroore, denn wenn d Tämpratuur under minus 70 Grad Celsius fallt.
Valentinian
Valentinian isch de Name vo folgende römische Kaiser:
wie au
Arara
Arara isch e Schdat im Bundesschdaat Paraíba z Brasilie. Ir Schdat säuber wohne öppe 13.258 Iwoner(2014). Si isch 155 km vo dr Hauptstadt vo Paraiba, João Pessoa, entfärnt und lit uf em Hochplateau vo Borborema, 467 m üM.
Vor em Zweite Wältchrieg isch Arara ä Deil vo dr Stadt Serraria gsi. Am 1. Dezember 1961 isch si vo Serraria drennt worde. Sitdäm isch s ä eigeständigi Gmeind.
Linthal GL
De Name Linthel bedüüted sovill wia Linth-Tal. Diräggt dur s Dorf flüüst de Fluss, wo Linth heisst. S Dorf isch vu Glarner Alpe umgii und het ä Baanhof, wo d Endstazion vo de SBB-Streggi Ziegelbrugg–Glaris–Linthel isch. Wiiter unde gits nuch e Haltschtell für d Bruuwaldbaan. Das isch e Standseilbaan wo uf Bruuwald, en autofreie Ferienort, füehrt. Im Summer isch der Chlausepass offe, wo Linthel über de Urnerbode mit em Schächetal im Urnerland verbindet. Uf dere Streggi fahrt e Postauto.
Ä wichtigä Arbetgeber isch s Chraftwerch Linth-Limmärä wo der ganz Kantuu mit Strom versorgt.
Rolex
Rolex isch e Schwitzer Uhremarke, wo z Gänf und z Biu i dr Schwiz härgsteut wärde.
Ursprung und Positionierig
E Rolex isch im mittlere und im obere Prissegmänt agsidlet: e tüpische Uhr choschtet zwüsche viertuusig und zwänzgtuusig Franke – aber d Priise si oben offe. Di genaue Verchoufszahle wärde nid veröffentlicht, me geit aber derfo us, das so öppe 800,000 Uhre pro Jahr verchoufft wärde. Ds Unternäme beschäftigt z Gänf 5000 Agschteuti, z Biu 2000.
Schwarzenberg
Schwarzenberg isch de Name vo folgende Ortschafte:
Rolex
Ursprung und Positionierig
E Rolex isch im Luxussegmänt aagsidlet u wird oft aus Statussümbou aagseh. Si gnüsse ne sehr e guete Rueff bezüglich Gnauigkeit; ihri Uhrwärch si i dr Regu nid sehr kompliziert, defüür aber umso zueverlässlicher.
Schwarzenberg
Gmeinde:
Rolex
Ursprung und Positionierig
Dr Ursprung vom Name Rolex isch nid ganz klar. Me munklet, dass es vo "horlogerie exquise" chunt (so öppis wi "usserordentlichi Uhrmacherkunscht"). Dr Name „Rolex“ isch am zwöite Juli 1908 hingerleit worde, das heisst, dass dr Name im Jahr 2008 hundertjärig worde isch.
Schwarzenberg
Ortsteil:
Rolex
Ursprung und Positionierig
Dr Grossteu vo Uhrwärch wärden z Biu im Kanton Bärn härgeschteut. Dr Räscht vo dr Uhr wird z Gänf hergeschteut: ds Armband u dr Uhrchaschte in Plans-les-Ouates, ds Zifferblatt in Chene-Bourg, u ds Zämesetze vo dr Uhr wird in Acacias bim Houpsitz gmacht.
Schwarzenberg
historisch:
Rolex
Ursprung und Positionierig
Aui Rolex chöme mit emene COSC Zeritifikat. D Rolex steut usschliesslich mechanischi Uhre här und het sech dür das starch i däm Gebiet posizioniere chönne.
Schwarzenberg
Baute:
Rolex
Uhre
Grundsätzlich wärde d Rolexuhre i zwöi Kategorie iteut: d'Rolex "Oyster" u d'Rolex "Cellini" (sprich ). Technisch gseh isch d Tudor-Uhremarge äbefaus e Linie innerhaub vom Rolex-Unternäme, die wärde auerdings separat vermarktet u treit weder e Chrone no dr Name Rolex uf dr Uhr.
Schwarzenberg
Bärg:
Rolex
Tudor
D Tudor isch d Ischstigsmarge für Rolex ; ä tüpische Tudor bechunnt me für tuusig oder zwöitusig Franke. Die Uhre wärde nid zu hundert Prozänt vo Rolex härgsteut: bispiuswis het si nes ETA-Uhrwärch, was ihre nidrigere Pris erklärt. Die extern ikoufti Uhrwärch wärde auerdings no nachbearbeitet.
Schwarzenberg
Lueg au:
Rolex
Cellini
D Cellini isch d Linie mit de Uhre im hoche Segmänt (Prise si gägen obe meh oder weniger offe). Die letschti nöiji Uhr i dr Cellini-Linie isch d Prince, mitemene viereggige Uhrwärch. D Cellini-Linie isch ender e chlini Linie, d'Rolex het sech hie nid hundertprozäntig positionniere chönne und kämpft mit andere Uhremargge.
Oyster
D Oysterlinie het sich ganz starch positionniere chönne und isch dr Houptpfiler vo Rolex. D'Uhre, und insbsundere d'Uhrwärch hei sech aus bsunders zueverlässig und robuscht bewise chönne. Jede Uhrwärch-Typ treit e Nummere, bispiuswis "2230". Us dere Zau cha mer abläse, was das für es Uhrwärch isch. Zum Bispiu seit di erschti Ziffere, ob es sich um e Dameuhr (2), e Herreuhr (3) oder äs Sportmodäu (4) handlet. Di andere Zahle gäbe t'Generation, Spezialfunktione und andere Informatione. Ds bekantischte Uhrwärch isch ds 3130, wo oftmaus aus ds'zueverlässlechschte Kaliber überhoupt agseh wird.
Nods
Nods isch de Name vo däne Ortschafte:
Lueg au:
Gottfried-Keller-Preis
Dr Gottfried-Keller-Bryys (dt. Gottfried-Keller-Preis) isch e schwyzerische Literaturbryys, wu vu dr Martin-Bodmer-Stiftig anne 1921 zum 102. Gebuurtsdaag vum Gottfried Keller gstiftet wooren isch. Är wird in dr Reegle alli drei Johr vergee un isch mit 25.000 Fr. dotiert (Stand 2016). Uuszaichnet wääre Schriftsteller*ne us dr Schwyz fir ainzelni Wäärch oder s Gsamtwäärch, Hauptkriterium isch dooderby di literaarisch Qualideet. Au Schrifsteller*ne us andere Natione chenne uuszaichnet wääre, wänn iri Aarbet in dr Schwyz entstande isch oder e Bezuug zue dr Schwyz het. D Stiftig git derzue au Ehregoobe an verdienti Schriftsteller*ne un literarischi Ibersetzer*ne.
Kastell
am Name noch:
Lueg au:
Tendabahn
D Tendabaan isch è ußergwöönlichi normalschpurigi Ysèbaaschtrèggi durch d Alpè. Si vobindet diè italiènischi Stadt Turin übber Cuneo mit èm französischè Nizza un unterquert dè Hauptkamm vo dè Seealpè unterhalb vum Colle di Tenda in èm über acht Kilometer langè Scheiteldunnel, wo übber acht Kilometer lang isch. Südlich vum Schteiteldunnel isch si Bschtanddeil vum erwittertè Berych um dè französischè Nationalpark Mercantour ummè. Ußergwöönlich bi dè Tendabaan isch vo allèm d Südrampè, wo vo dè Mittelmeerküschtè bi Nizza odder Ventimiglia i eim Rutsch uff übber 1000 m NHN im Tenda-Scheiteldunnel aaschtygè duèt. S obberè Royadal, wo d Tendabaantrassè durrè gòt, isch äng un gòt gäch s Loch ab, sèllèwäg sin dört drei Chraiskeerschpiralè nötig, um bis zum Tendapass uè z chò. Dõdemit sticht d Tendabaan vill berüèmtèri Alpèbaanè, wiè d Lötschbärg-Bärgschtrèggi, d Simplonschtrèggi au d Gotthardbaan uus, nu d Alpèschtrèggè vu dè Rhätischè Baan chönnèd in Europa mit dè Tendabaan mithaltè. Diè durchgängig eingleisigi Strèggi isch fascht 100 Kilometer lang. Diè maximaali Stygung vo dè Strèggi bedrait 25 ‰ bi nèm minimalè Kurvèradius vo 300 Meter. Sèlli Streggèparameter machèd è Högschtgschwindigkeit vo 80 km/h möglich. Zwǜschè Bevera un Robilante wörrèd 58 Brozènt vo dè Stammschtrèggi in Dunnel gfüürt. Wèg dè Laag a dè französisch-italiènischè Gränz un dè Animositätè zwǜschè dènnè beidè Staatè am Aafang vom 20. Johrhundert hèt sich dè Bau vo dèrrè Strèggi über 50 Johr hyzogè. Us dèm Hick-Hack vo dè richtigè Trassèfüürung hèt sich z Breil-sur-Roya zmitts i dè Seealpè èn Abzwygbaanhof mit zwei Streggèäscht ergää: Ein Streggèascht füürt vo dört uus als Stammschtrèggi witter nõch Italiè, dè ander als Zweigschtrèggi witter nõch Frankrych. Ußergwöönlich sin au diè Feschtungsaalaagè, wo in voschiddènè Dunnel baut worrè sin.
Sèll zeigt, dass es Schicksal vo dè internationalè Tendabaan sit 1970 i dè Hand vo Italiè lyt: Dörtzmòl hèn Italiè un Frankrych vodraglich feschtglait, dass es Piemont allei d Erhaaltungskoschtè vo dè gsamtè Ysèbaaschtrèggi übbernää duèt. Diè blaanti Schlièßung im Johr 2013 hèt Èndi April italiènisch-französischi Brotäscht uusglöst. D Unterschtützer vo dè Baan hèn è umgmodlèti Konvention hèrrè brocht, wo us dè 1970er Johr gschtammt hèt, un è Rettung vo dè Linniè durch è Koschtèuffdeilung uff beidi Länder mit sich brocht hèt.
Èrschti Blaanungè
Um 1851 sin drei voschiddèni Ysèbaabrojèkt entschtandè, wo dèfür denkt gsi sin, s Piemont mit dè Mittelmeerküschtè uff Höchi Sardiniè z vobindè. Uffdraggèber für sèlli Blään isch dè Staat gsi, also s Könnigrych Sardiniè. Zuè sèllèm Könnigrych hèt dörtzmòls näbbèm Piemont au dè Tendapass, s Roya-Dal bis zum Mittelmeer un vo allem Nizza ghört. Dè èrscht Vorschlag, d Strèggi Turin–Savona, isch schu 1874 in Bedryb gangè. Anno 1856 hèt dè Ingenieur Filippo Cerotti è Strèggi a dè Weschtflankè vom Könnigrych vorgschlagè, wo dè kürzescht Wäg zwǜschè Turin un Nizza bruucht hèt, abber übber dè 1871 m hoche Tendapass un s Roya-Dal a diè ligurischi Steilküschtè gfüürt hèt, wa dè datsächlich bautè Tenda-Linniè zimli nõch chò isch. Èn Unterschyd zuè dè realisyrtè Linnièfüürung isch im unterè Roya-Dal dè Fall gsi, wo dè Cerotti è Umfaarung vu Ventimiglia hèrrè a d Küschtè blaant ghaa hèt, vo dört hèt er è Küschtèbaan bis Nizza vorgsää. Diè kompletti Trassè wär zuè sèllèm Zitpungt übber piemontesisches Gebièt gloffè.
1857 hèt dè Ingenieur Petit-Nispel im Uffdrag vo dè Stadt Nizza è Alternatyvbrojèkt uusgschaffèt: È Strèggi vo Nizza hèt söllè nordwärts durch s Dal vom Paillon füürè, denn witter durch d Vesubie-Schlucht, unter m Col de Pagari durrè un uff dè Nordrampè durch s Dal vum Gesso abbè gu Cuneo. Ei Johr spôter isch sèll Brojèkt abglèènt worrè, well 33 km länger gsi wär un statt mit Kehrschlaufè mit èrè Zick-Zack-Trassè vosää gsi wär. S Sardinisch-Piemontesische Königshuus hèt 1860 Savoyè mitsamt Nizza und èm Hinterland, u. a. au s mittlere Royadal, a Frankrych abgää. Ventimiglia un s untere Royadal isch bi Sardiniè-Piemont blibbè, èbbèso dè Tendapass un s obbere Royadal mit dè beidè oberschtè Gemaindè, La Brigue un Tenda, sin sardisch blibbè. Begründet isch s letschtere mit dè Bybhaltung vo dè Jagdgründ vum Könnig Viktor Emanuel II. worrè, strategischi Gründ, z. B. bim Tenda-Pass, söllèd au è Roll gschpillt haa. Für d Tendabaan sèlber isch diè neu Situation im Royadal abber vo Aafang aa èn Klotz am Bei gsi. Im Johr 1861 isch s Könnigrych Sardiniè-Piemont im neu gründetè Könnigrych Italiè uffgangè, un s Tendabaan-Brojèkt isch zämmè mit Ventimiglia, Deile vum Royadal un èm Tendapass als Mitgift an Italiè übbergangè.
Ab 1875 hèt us strategischè Gründ z Frankrych Widerschtand gegè s Tenda-Brojèkt gää. Für d Franzosè isch d Frõg nõch dè militärischè Sicherheit i sèllèm entlegènè Gebièt wôrend dè Zit bis zum 1. Wältchrièg in Vordergrund drèttè. D Italièner reagyrèd pikyrt un schlän è Streggèfüürung übber s Nervia-Dal witter öschtlich vor, ußerdèmm flammt è Diskussion übber diè dritti aadènkti Strèggi Ceva-Oneglia uff. Anno 1879 hèt dè „Plan Freycinet“, èn französischs Brogramm zum Uusbau vo dè Ysèbaan i dè Seealpè, è Vobindung Nizza–Sospel–Breil-sur-Roya mit èrè Witterfüürung zuè dè Landesgränz obberhalb vo Fontan vorgsää. Z Italiè wörd knapp 2 Wochè spôter s Gsetz zum Bau vo dè Tenda-Linniè aagnõ, dõdemit isch s Brojèkt Ceva-Oneglia èndgültig vum Tisch.
Bau vo dè Tendabaan
Im Johr 1900 hèn sich d Franzosè widder è bitzeli entkrampft un dè französische Chriègsminischter un dè Minischter für öffentlichi Bautè hèn sich für d Vobindung Nizza–Breil-sur-Roya un witter bis zuè dè Landesgränz entschiddè. D Italièner anderersits hèn sich lycht vokrampft un widder Vorschläg uffbrocht, d Tendabaan nu uff italiènischem Terrain witter z füürè, wa allerdings dè Bau von èm zweitè langè Scheiteldunnel notwèndig gmacht hèt. Für èn söttigè Dunnelbau hèt dè Italièner schinbar dè Chlutter gfäält. Z Nizza isch denn 1903 vorgschlagè worrè, dè blaante Dunnel zwǜschè Sospel un Breil-Sur-Roya unter m (zuè sèllèrè Zit) italiènischè Monte Graziano z bauè, dèmit er 1000 m chürzer z bauè gsi isch. Sèlli Variantè hèt èn Sondervodraag zwǜschè dè beidè Staatè bruucht un isch schlièßlich au realisyrt worrè. Bi nèrè Gsamtdunnellängi vo 3882 m sin dört 2305 m uff italiènischem Gebièt glägè, beidi Dunnelportaal abber uff französischèm Territorium gschtandè. 1904 hèt isch denn èn Vodraag zwǜschè Italiè un Frankrych gää, wo mò uff è Fèrtigschtellung bis 1914 beidsitig feschtglait hèt.
1908 hèn d Italièner dè Strèggèascht zwǜschè Ventimiglia un dè Gränz im unteren Roya-Dal Richtung Breil-Sur-Roya baut, d Franzosè hèn 1912 aagfangè, dè Dunnel am Col de Braus (Längi 5938 m) zwǜschè Breil-Sur-Roya un Nizza z bauè. Mit èm Uusbruch vum Èrschtè Wältchrièg 1914 hèn d Franzosè iri Energiè woanderscht bruucht, d Italiener hèn abber witterbaut. 1915 sin au d Italiener uff èm Chriègspfad gegè Öschterrych-Ungarn gwandlèt.
Nõch èm Chriègsènd hèt 1921 dè Bau vo dè zwei großè Bruggè, èm Viaduc de Scarassoui un èm Viaduc de Saorge, Gschtalt aagnõ un isch im Johr 1923 fèrtig gmacht worrè.
Yweyung un Bedrybsuffnaam
S französische Milidär hèt 1934 d Elegtrifizyrung vum Streggèabschnitt vo Pièna übber Breil-Sur-Roya nõch St-Dalmas aagfangè. Dè Büèz isch 1935 abgschlossè gsi. Dõdemit isch dè zweifachè Lokwechsèl wègkait un d Faarzit hèt sich zwǜschè Ventimiglia un Cuneo um 30 Minutè vochürzt. Wǜrtschaftskrisè, Protektionismus un Voschlèchterung vum bolitischè Klima zwǜschè Italiè un Frankrych hèn ab 1937 zuè nèm ygschränktè Vokeer uff allnè Linniè zwǜschè dènnè beidè Länder gfüürt. Am Aafang vum Zweitè Wältchrièg isch dè gränzübberschrittènde Vokeer ab 1939 fascht vollschtändig ygschtellt worrè.
Zoschtörungè im Zweité Wältchrièg
Anno 1940 hèt Italiè Frankrych dè Chrièg erklärt. D Aalaagè vum Dunnel Mont Grazian, vo wittèrè französischè Ysèbaaaalaagè un èm Viaduc de Saorge sin vo dè Franzosè rasch kabutt gmacht worrè. Nõch èm Waffèschtillschtand hèt dè Widderuffbau aagfangè, wo vo dè Italièner durrègfüürt worrè isch. Dè Büèz isch noch im glychè Johr fèrtig gmacht worrè. Dè Bedryb uff dè Strèggi Ventimiglia–Cuneo isch am 17.Novembèr 1940 widderuffgnõ worrè, Vorèrscht isch d Strèggi abber nu vum Milidär bruucht worrè.
Dè Waffèschtillschtand zwǜschè Italiè un dè Alliyrtè isch 1943 in Chraft drèttè. Dè Viaduc de Saorge isch zum zweitè Mòl durch d Italièner kabutt gmacht worrè un aaschlièßend vo dè Dütschè behèlfsmäßig widder uffbaut worrè. Dè dütsche Rüggzug us èm Roya-Dal isch im Früèling 1945 durrègfüürt worrè. Näbbè vill andrè Bauwärch isch dè Viaduc de Saorge zum drittè Mal in füüf Johr gschlissè worrè. Im Summer 1945 isch dé Baanbedryb zwǜschè Nizza un Sospel widder uffgnõ worrè un d Telegrafèleitung uff dè Gsamtschtreggi widder hèrgschtellt worrè. Wôrènd dè letschtè Chriègsjohr isch èn Zug mit Personèwägè un Lok im Scheiteldunnel ygschpèrrt gsi, well diè Bruggè uff beidè Sitè zoschtört gsi sin.
Nõchchriègszit un Widderuffbau
Am 27. Januar 2003 sin zwei Züüg im Dunnel de Biogna zämmè dätscht, woby zwei Todesopfer un vyr Schwervoletzti z beklagè gsi sin. È Gedènkdaflè am Baanhof vo St. Dalmas de Tende erinnèrèt a dèsèll Uufall. Zwǜschè m 4. September 2017 un èm 13. Juli 2018 isch d Strèggi zwǜschè Cuneo un Ventimiglia sanyrt worrè, Züüg sin i sèllèrè Phasè nu uff dè Strèggi vo Breil-sur-Roya nõch Nizza gfaarè.
Ußergwöönlichi Bruggè un Dunnel
Dè Strèggèblaan zeigt schu aa, dass es uff dè Tendabaan èn Huufè Dunnel un Bruggè git.
Bedütèndi Dunnel uff dè Stammschtrèggi
Uff dè Stammschtrèggi Cuneo–Ventimiglia git s 83 Dunnel, uff dè französischè Strèggèascht Breil-sur-Roya–Nizza 24 Dunnel. Uff dè Südrampè zwǜschè Breil-Sur-Roya un èm Tenda-Dunnel ligèd insgsamt sibbè Dunnelaalaagè, wo uusschlièßlich dèzuè diènèd, Höchi z gwǜnnè. Vyr vo sèllnè Dunnel sin Keerdunnel un drei witteri sogar Chraiskeerdunnel. Uff dè Nordrampè git s dōgegè nu ein Chraiskeerdunnel, well s dört au wènniger Höèmeter git. I dè folgendè Lischtè wörrèd nu Dunnel uffgfüürt, wo länger wiè 500 Meter sin:
D Stammschtrèggi volauft insgsamt 34,6 Kilometer unter dè Èrdobberflächi un isch insgsamt 62,4Kilometer lang, also mee im Dunnel wiè obberirdisch.
Bedütèndi Dunnel vum französischè Strèggèascht
Bi dè Uusfaart us èm Baanhof vo Breil-sur-Roya in Richtung Nizza übberquert dè Dunnel de Caranca zweimòl (!) dè Dunnel de Gigne.
Bedütendi Bruggè vo dè Stammschtrèggi
Uffgrund vo dè Linnièfüürung im ängè Roya-Dal, wo steili Haaldè un èn schmalè Dalboddè hèt, muè d Strèggi s Dal hüfig uff èrè Brugg übberquerè. Mèngi Brugg isch fascht 60Meter hoch übber m Dalgrund. Nõch dè im Zweitè Wältchrièg fascht sämtlichi Bruggè kabutt odder unbruuchbar gmacht worrè sin, hèn sèlli neu baut wörrè müèsè. Bi dè meischtè Neubautè isch Staalbedong bruucht wörd, wa-nè völlig andri Architektur vom Bruggèdragwärch zuèglõ hèt. Dè Widderuffbau vo dè Tendabaan isch bis 1979 erfolgrych durrègfüürt worrè un d Strèggi im glychè Johr widder in Bedryb gnõ worrè.
Bedütendi Bruggè vom französischè Strèggèascht
D Bauart vom Viaduc de Bevera, wo au Viaduc du Caï benamst wörd, isch uugwöönlich im Alpèruum. Dè Bruggèdräger vum Viadukt, wo schu 1898 fèrtig gschtellt worrè isch, bschtòt uss Staal un wörd i d Mitti von èm Bogè gschtützt, wo im rächtè Winkel zuè dè eigèntlichè Brugg stòt. Sèlli eigèartigi Bauwys chunnt vo dõhèr, dass d Brugg è Schlucht in èm spitzè Winkel übberquert, èn Bogè i dè klassischè Bauart wär uuvohältnismäßig groß usè chò. Für dié uugwöönlichi Bogèschtellung wörrèd au milidärischi Aaforderungè voantwortlich gmacht. Sèlli hèn zum Inhalt ghaa, dass dè Bogè durch Bschuss mit Artillery us èm nõch glègènè französischè Fort zämmègschossè hèt wörrè söllè, wenn s ufd dè Strèggi zuè nèrè italiènischè Invasion chò sött. Au sèlli Brugg isch 1940 è Opfer vum Chrièg worrè un èrscht 1962 widder uffbaut worrè, wobei ein Bedongbogè dè Vorgänger uss Stai ersetzt hèt.
Alemannische Ortsnamen
Fascht alli Gmeinde i dr Schwiiz, z Düütschland, em Elsass, z Lichtaschtoa, im Vorarlberg un im Piemont bzw. Aostatal hän offiziel höchdüütschi, französischi oder italiänischi Nääme.
Des sin d Ortsnäämen uf Alemannisch:
Tendabahn
Bedütendi Bruggè vom französischè Strèggèascht
Z èrwäänè isch s Viaduc des Morts (als.: Dotèviadukt) bi Peillon-Ste-Thècle. D Brugg isch obberhalb von èrè altè Pischtè situyrt, wo vo dè Bewooner vum Dorf Borghéas (Kommunè Peillon) bruucht wörd, um iri Dotè zum Fridhof vo Drap z dransportyrè.
Alemannische Ortsnamen
Bade-Wirttebärg
lueg Ortsnämme z Bade-Wirttebärg.
Tendabahn
Bedütendi Bruggè vom französischè Strèggèascht
Barallel zuè sellèrè Brugg volauft im Abschtand vo wènnigè Meter è zweiti Brugg, wo abber niè in Bedryb gangè isch. Si isch schu wôrend èm Bau vo dè Streggi uffgrund von èm nit reparablè Tunnelyschturz bedütungslos worrè. Bi sèllèm Uufall sin drei Büèzer ums Läbbè chò.
Alemannische Ortsnamen
Bayrisch-Schwabe
lueg Ortsnämme z Bayrisch-Schwabe.
Tendabahn
Bedütendi Bruggè vom französischè Strèggèascht
Dè Nammè vum spôtèrè Viadukt chunnt abber nit vom èm Uuglück bim Bau vum Dunnel, sondern vom vorhèr schu erwääntè Fridhofwäg. Bi dè Konschtruktionszeichnungè vo dè èrschtè Brugg vo 1912 isch ersichtlich, dass d Brugg schu annodubaki als Dotèviadukt bezeichnèt worrè isch.
Feschtungsaalaagè i dè Dunnel
Bedingt durch diè bolitischè Spannungè zwǜschè Frankrych un Italiè im 19. Johrhundert isch d Strèggi mit Feschtungsaalaagè uusgschtattet. A dè Portale vo mèngè Dunnel sin hüt no Schièßschartè z sää. Voschiddèni Dunnel isch für èn zweischpurigè Querschnitt uusbrochè, d Strèggi nur eingleisig uusbaut. Uff èm Tenda-Pass git s immer no Ruinè vo großè Forts un Kasärnè.
I dè Umgebung vu L’Escarene git s uusgedeenti Aalaagè vo dè Maginot-Linniè, asè wörd d Yfaart i dè Tunnel Col du Braus bi Sospel von èrè gepanzertè Gschützschtellung us sèllèrè Zit gsichèrèt.