cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tiernamen Zollernalbkreis
Tiernäme vom Zollernalbchrais
Judenverfolgungen zur Zeit des Ersten Kreuzzugs
Wääred em Buurechrüzzuug, wo vor em Erste Chrüzzuug vo de Ritter stattgfunde het, si im Früelig 1096 d Juude, wo im Rhiiland aasässig gsi si, vo Chrüzfaarer agriffe worde. Drbii isch s zu de erste organisierte Juudepogroom im Oobeland choo. Im Judentum erinneret mä sich an die Eräigniss as Gezerot Tatnu.
1937
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Curio TI
Curio (lombardisch Cür) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Magliasina im Bezirk Lugano.
Gschicht
Curio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1196 as Coira, 1298 Cuyri. Bombinasco isch anne 1850 zue Curio chuu.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Curio isch dr Paolo Colin.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Heinrich Zimmermann (Entdeckungsreisender)
Dr Heinrich Zimmermann (* 17. Oktober 1741 z Wiesloch; † 3. Mai 1805 z Starnberg) isch bi dr letschte Räis vom James Cook drbii gsi.
Zacharias (Papst)
Dr Zacharias (, Zacharias tou Polychroniou; † Meerz 752 z Rom) isch vu 741 bis zue sym Dood Paapscht vu dr kadoolische Chilche gsii.
Heinrich Zimmermann (Entdeckungsreisender)
Die änglischi Admiralidäät het s zwar verbote, aber dr Zimmermann het äinwääg uf dr Räis Notize gmacht. 1781 isch er wider z Dütschland gsi und het s Buech Heinrich Zimmermanns von Wissloch in der Pfalz, Reise um die Welt, mit Capitain Cook veröffentligt. Das het Erfolg ghaa und dr Kurfürst Karl Theodor het dr Zimmermann zum „Churfürstliche Liibschiffmäister“ ernennt.
Zacharias (Papst)
Lääbe un Wiirke
Wahrschyns isch er am 10. Dezämber 741 as Noofolger vum Gregor III. gweit woore, wun er e ängi Beziehig zuen em ghaa het. Är isch dr letscht Griech uf em Stuel Petri gsii. Wel er Latynisch un Griechisch het chenne, het er d Dialogi vum Gregor em Große ins Griechisch chenne ibersetze. Sy privati Sammlig an liturgische Biecher het er dr Peterschichilche gstiftet.
Sym diplomatische Gschick gegeniber dr langobardische Cheenig het d Region e relativ friidligi Zyt verdankt. Anne 751 het er d Absetzig vum letschte Merowingercheenig Childerich III. dur dr Karolinger Pippin III. legitimiert.
Wel di wirschaftlige Grundlaage vu dr reemische Chilche besser woore sin, hän verschiideni Böumaßnahme an reemische Paläscht un Chilche chenne durgfiert wääre. Im Lateranpalascht, em Sitz vu dr päapschtlige Verwaltig, het er e Zeremoniesaal un en Duurm mit Bronzediire böue loo. D Diakonychilche Santa Maria Antiqua, wu vum Johannes VII. scho mit Freske uusgschmickt wooren isch, het er noo scheener mache loo. Deert isch au ne zytgnessisch Fresko mit sym Porträt erhalte.
Sy Maandaag in dr kadoolische Chiloche isch dr 15. Meerz, sy Doodesdaag.
Curio TI
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Curio ghert zum Bosino.
Arthur Honegger (Schriftsteller)
Dr Arthur «Turi» Honegger (* 27. Septämber 1924 z St. Galle; haimetbrächtig z Düürnte; † 15. Augschte 2017 z Nesslau) isch e Schwyzer Schurnalischt, Schriftsteller un Bolitiker (SP) gsii.
Lääbe
Dr Arthur Honegger isch as nit-eeli Chind vu Amts wäge dr minderjehrige Mueter Elsa Klara Honegger ewäggnuu in zuen ere Bflägfamilie im Zürcher Oberland gee wore. Mit vierzeh isch er in e Haim chuu, speter as Verdingchind zue me Buur un schließlig in dr Arbetserziehigsaastalt Üetike bi Züri. Nodäm er vu dert entloo woren isch, het er si in verschidene Beruef duregschlaa: a Chnäächt, Rytbursch, Mineur, Melker, Arbaiter in dr Maschineninduschtry, Wärchstattschryber.
Anne 1960 isch er Sekretär vu dr Sozialdemokratische Bartei vum Kanton Thurgau un Redaktor vu dr Thurgauer Arbeiterzeitung wore. Dr Durbruch as Schurnalischt isch em as Redaktor bim Boulevardblatt Blick vu 1962 bis 1969 glunge, wun ere unter anderem as Brichterstatter fir dr Noch Oschte im Sechsdägchrieg un bim Auschwitzbrozäss z Frankfurt gschribe het. Anne 1970 isch er as Schefredaktor zum Diners Club Magazin gwächslet.
Anne 1974 isch sy erscht Buech, Die Fertigmacher erschine, iber sy Chindhait un Juged. Vu 1991 bis 1996 isch er Mitglid vum St. Galler Kantonsrot gsii. Dr Honegger isch syter anne 1949 mit dr Heidi Vogelbach ghyrote gsii, het drei Chinder ghaa un im toggenburgische Chrummenau gläbt.
Dr Honegger het zmaischt stark autobiografisch gferbti Täxt gschribe us Beraich, wun er vu inne här gchännt het: Verdingchinder, Armuet, Lokalbolitik, Arbaitermilieu. Dr Roman Wenn sie morgen kommen isch 1981 fir s DDR-Färnseh mit em Titel Der ungebetene Gast unter dr Reschy vum Peter Wekwerth verfilmt wore. 2004 isch dr Film Turi vu dr Lotty Wohlwend un em Renato Müller uusechuu, noch em Roman Die Fertigmacher.
Dr Arthur Honegger isch am 15. Augschte 2017 im Alter vu 92 Johr z Nesslau gstorbe.
Carentoir
Carentoir (Gallo Carantoir, bretonisch Karantoer) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Dichter- und Stadtmuseum Liestal
S Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel isch es Literaturmuseum i dr Schwiiz.
Waldhambach (Unterelsass)
Hàmbàch (frz. Waldhambach, dt. Waldhambach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Carentoir
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Dichter- und Stadtmuseum Liestal
Es stoot z Lieschtel und isch anne 1946 uufggange.
Carentoir
Geografi
Carentoir lyt 50 km vu Vannes un 92 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 7 m un 109 m iber Normalnull.
Waldhambach (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dichter- und Stadtmuseum Liestal
Agfange het s drmit, wo dr Marcel Herwegh dr schriftlich Nochlass vo synere Muetter und sym Vatter, der Emma Herwegh und em Georg Herwegh, der Stadt Lieschtel gschänkt het. Beide sind uf em Fridhoof z Lieschtel vrgraabe. Scho d Emma Herwegh het dra dänkt, für iire Maa, wo e berüemte Dichter und e politische Aktivischt gsi isch, es literarischs Tänkmoll lo z mache.
Carentoir
Gschicht
Carentoir isch zum erschte Mol gnännt wore anne 826 as Carantoer (826: Carantoer, 864: Karantoer, 11. Jh.: Carantor, 1171: Carentor, 1286: Carantoër, 1430: Karantoir, 1516: Kerentoer, 1553: Carantouër).
Zum 1. Jänner 2017 isch d Nochbergmai Quelneuc yygmaindet wore, wu bis zum 2. Mai 1863 scho mol zue Carentoir ghert het.
Dichter- und Stadtmuseum Liestal
Bi s Herweghs iirne Sache het’s persönlichi Schrifte, Briefe, Büecher und au öppis vo de Gägeständ us iirem Huushalt. I de 1940er Joore het me vom Material e Lischte gmacht. Am 7. Juli 1946 isch s Dichtermuseum im Roothuus z Lieschtel ygrichtet worde.
Waldhambach (Unterelsass)
Verwàltung
vun Hàmbàch ìsch. Hàmbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Carentoir
Verwaltig
vu Carentoir isch. Carentoir ghert zum Kommunalverband.
Dichter- und Stadtmuseum Liestal
Jetz het men im Museum au Schrifte vom Josef Viktor Widmann und em Carl Spitteler chönne go aluege. Dr Eduard Strübin isch dr Kuschtoos vom Museum gsi.
Waldhambach (Unterelsass)
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Hàmbàch ghert zem Rhinfrankisch.
Carentoir
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Carentoir ghert zum Gallo.
Dichter- und Stadtmuseum Liestal
Im Joor 2000 het d „Stiftig Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel“ s Museum übernoo. Eis Joor spööter het me s Musem im Huus a dr Rothuusstrooss 30 nöi uftoo. Em Museum ghööre jetz au no Dokumänt vom Hugo Marti, dr Verena Rentsch, em Theodor Opitz, em Friedrich Wilhelm Rüstow und de Baselbieter Mundartdichter Jonas Breitenstein und Wilhelm Senn und au Wäärch vo de Künschtler Otto Plattner und Martin Disteli. S Museum git sälber Schrifte zu dr Literatur und zu synere Samlig und au zu andere kulturelle Baselbieter Sachen use.
Als Lieschtler Stadtmuseum betröit s Huus d Bildersamlig, wo dr Stadt ghöört, und iiri historische Waffen und Fääne.
Iggy Azalea
D’ Iggy Azalea (* àls Amethyst Amelia Kelly àm 7. Jüüni 1990 z’ Sydney) ìsch a àuischtrààlischa Rapperin un Liadermàchera. Ìhra Müüssikkàrriar màcht sa ìn da Verainigta Schtààta.
Ìhr äärscht Àlbum The New Classic ìsch ànna 2014 üüssagànga un ìsch ìm Top-5 vu da Àlbum-Charts ìm Àuischtrààlia, Näiseelànd, Kànàdà un ìm Verainigta Keenigraich ànakumma. Ìhr zwait Àlbum In My Defense üss’m Joohr 2019 hàt weeniger Ärfolg ghàà. Üüsszaichent worra-n-ìsch d’ Azalea unteràndrem mìt zwai American Music Awards, dräi Billboard Music Awards un ainem MTV Video Music Awards.
Jugend
D’ Amethyst Amelia Kelly ìsch àm 7. Jüüni 1990 z’ Sydney uff d’ Walt kumma un ìsch z’ Mullumbimby ìm Bundesschtààt New South Wales uffgwàcksa. Ìhra Vàtter, dr Brendan Kelly, ìsch irisch-àuischtrààlischer Mooler un Bìldergschìchtla-Zaichner gsìì. Ìhra Müatter Tanya ìsch Putzfràui gsìì. Uffgwàcksa-n-ìsch d’ Azalea ìn’ma Schtaihüüs, wo-n-ìhra Vàtter salbscht bàuia hàt, un wu-n-a 5 Häktààr groosser Gàrta gsìì-n-ìsch. Ìn ìhra Kìnderjoohra hàt sa sìch dànk’m Vàtter fìr Kunscht begaischtret. Mìt 14 Joohra hàt sa fànga-n-àà rappa. Sa hàt z’äärscht zamma mìt zwai Maidla üss ìhrem Viartel a Grupp gebìlda.
Schweizer Buchpreis
Dr Schwyzer Buechbryys isch e Literatuurbryys, wu syter 2008 vum Verain Literaturfestival Basel in Zämenaarbet mit em Schweizer Buchhändler- und Verleger-Verband (SBVV) all Johr vergee wird.
Um was goht s?
Mit em Schwyzer Buechbryys wird e dytschsproochig literaarisch oder essayistisch Wäärch vu Autoor*ne, wu in dr Schwyz lääbe, dur e Fachjury uuszaichnet. D Uuszaichnig isch bis anne 2011 mit eme Bryysgäld in Heechi vu insgsamt 60 000 Schwyzer Franke (50 000 fir d*r Gwinner*i un je 2500 fir di Nominierte vu dr Shortlist) dotiert gsii. Im Johr 2012 isch d Summe uf 40 000 Schwyzer Franke reduziert woore. Dodervu chuntn d*r Gwinner*i 30 000; di iibrige vier Nominierte je 2500 Franke. Anne 2018 hän di vier andere Autoor*ne, wu in dr ängere Uuswahl gsii sin, je 3000 Franke kriegt. Au 2021 isch d Dotierig esoo greeglet.
Anne 2017 het dr Autoor Lukas Bärfuss, wu dr Bryys 2014 iiberchuu het, em SBVV voorgwoorfe, Yyfluss uf d Bryysvergaab z nee dur Dailnahm vu Verbandsverdrätter an dr Jurysitzige, go Autoor*ne feerdere, wu mer guet cha verchaufe. Wäge däm het er d Abschaffig vum Bryys gfoorderet. Dr SBVV un dr friejer Juroor Thomas Strässle hän die Voorwiirf zrugggwiise un hän Wäärt druf glait, ass d Jury unhänhängig sei.
Markgrafschaft Baden
D' Markgrafschaft Bade isch es Land im Südweschte vo Dütschland gsi.
Gschicht
De erscht Markgraf het Hermann I. (1052–1074) gheise un isch en Sohn vom Zähringer Berthold I. (1024-1078) gsi. De Graf Hermann II. us em Briisgau im Johr 1112 isch de erscht gsi wo sich Markgraf vo Bade gnennt het. Durch e Hüürat het er s Gebiet um d Stadt Bade (hüt:Baden-Baden) übercho und het de Markgrafetitel vo Verona, wonner vo siim Grossvater Berthold gerbt het mit dem neue Stammsitz vo sinere Familie ergänzt.
Im 12. un 13. Johrhundert hei die Badner d Staufer unterstützt, un hei so neui Gebiet zwische Backnang und Stuttgart, im Ruum vo Karlsruhe, im Nordschwarzwald un im Briisgau derzugwonne. Mit de Ziit hei d Markgrafe no wiiteri Gebiet chönne derzugwünne. Im Johr 1535 isch es dann zu ere Spaltig in d Gebiet vo Bade-Durlach un Bade-Bade cho. I de Reformationsziit isch Bade-Bade katholisch blibe, Bade-Dorlach aber protestantisch worde. Die Trennig i de Konfession isch bis hüt prägend für Bade. Karl II. vo Bade-Dorlach het sini Residenz 1565 vo Pforze nach Dorlach verlegt un Markgraf Karl Wilhelm het sich 1715 entschiede, sich im Hardtwald es neus Schloss z baue und het dert Karlsruh gründt.
Wo de Karl Friedrich Markgraf isch gsi, het sich sini Markgrafschaft zerscht zu enem Kürfürschtetum un drno zu e nem Großherzogtum entwicklet. Zunächscht isch 1771 d katholisch Linie z Bade-Bade uusgstorbe un de Karl Friedrich het die Markgrafschaft wider chönne vereinige. Mit m Riichsdeputationshauptschluss 1803 isch de Teil vo de Kurpfalz, wo uf de rechte Siite vom Rhii isch, mit de Kurfürschtewürde zu Bade cho. Derzu no Teil vo de Bistümer Konstanz, Basel, Strassburg un Speyer. 1805 isch no de Breisgau un d Ortenau dezu cho. D Gschicht vo de Markgrafschaft Bade isch damit z End gange un d Zit vom Grossherzogtum Bade het agfange.
Wappe
E schregrächte rote Balke im goldene Schild
Lischte vo de Markgrafe vo Bade
(d Zite, wo aagää sin, sin Regierigszite)
Linie Bade
Dr Christoph I. het z Bade-Bade s Neue Schloss baut un isch 1479 dert anne züglet. Sis Land het er 1515 sine drei Söhn ghä, em Bernhard, em Philipp un em Ernst. Somit hets zerscht drei Teil ghä, aber weil de Philipp 1533 ohne Erbe gschtorbe isch, hei sini Brüeder s Erb unter sich ufteilt. So isch 1533 die „Ernestinische Linie“ Bade-Dorlach un die „Berhardinisch Linie“ Bade-Bade entstande.
Linie Bade-Dorlach
„Ernestinische Linie“, protestantisch
Marktoffingen
Marktoffing (amtlich Marktoffingen) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Marktoffing leit em Nearler Rias en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 81,9% Landwirtschaftsfleche, 3,8 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Marktoffing gheret d Pfarrderfer Marktoffingen ond Minderoffingen, dr Weiler Wengenhausen ond d Gheft Ramstein ond Schnabelhöfe.
Gschicht
Minderoffing ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1143.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,9 % gleäge.
Religion
94 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,5 % evangelisch.
Dialekt
Dr Dialekt vo Marktoffing ghert zom Schwäbisch.
Burg Hauenfels
D Burg Hauefels isch e Hehleburg gsi in dr Nechi vu Gietighofe bi Ehrechilche im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg.
Lag
D Ruine lyt bi dr Deifelschuchi am Elberg, eme Näbegipfel vum Hohfirscht iber dr hitige Ortschaft.
Gschicht
D Gschicht vu dr Burg Hauefels isch no wenig erforscht. E megligi erschti Nännig isch uf s Johr 1316 datiert. Di hite sichtbare Muurräscht stammen aber us ere jingere Zyt. Bis Ändi 1990er Johr sin au no zwo Schießscharte sichtbar gsi. D Muurräscht sin aber deilwyys vu Jugedlige umghejt wore.
D Burg het im Dryssgjehrige Chrieg em Dominikanerpater Michael vum Predigerchloschter Fryybeg as Versteck dient. Vu dert us het er zämme mit versprängte eschtryyschische Soldaten un Buure e erfolgryyche chleichrieg gege d Schwede gfiert im noche Chilchhofe. Speter het d Burg Raiberbandine as Versteck dient.
Alb-Leisa
Unter Alb-Leisa verstoht mer erschtens d Öko-Erzeugergemeinschaft Alb-Leisa, zwoitens e Handlsbezoichnung davo und drittns alde Leisasorte vo dr Schwäbisch Alb.
D Alb-Leisa isch anno 2012 in d Arche des Geschmacks bi Slow Food Dütschland ufgnomma wore. In dr Erzuigergmoinschaft send zur Zeit 70 Kloinbetriebe. D Vermarktung macht d Lauteracher Alb-Feld-Früchte, wo vormols als Biohof Mammel firmieret hod. Vor allem in dr Region Bade-Wirtebearg und Bayern, abr au über Webshops.
Gschicht
Bis in d 1950 Johr isch d Schwäbisch Alb und Umgebung s Zentrum vom Leisaabau z Dütschland gwea. Nacher isch dr Leisaabau in dr Region vollkomme eigschloffa, ear hod si nimme rentiiret. 1985 hod dr Biohof Mammel z Loudere wieder midm Leisaabau aagfangt. D Nachfrag isch langsam aagstiege. 2001 send au andri Biohef am Leisaabau interessiiret gwea und es isch d Öko-Erzeugergemeinschaft Alb-Leisa gründet wore.
Renaissance vo d schwäbisch Leisasorte
D traditionelle schwäbisch Leisasorte send 1985 scho verschwunde gwea, eso hand dr Biohof Mammel und spader d Erzuigergmoinschaft d franzesische Puy-Leisa aabaut. Anno 2006 send in dr Genbank vom St. Petersburger Wawilow-Institut klassische schwäbisch Leisasorte entdeckt und nach Dütschland bracht wore. Seitdem were si wieder uf dr Schwäbisch Alb aabaut.
Zur Zit were drei Genotype davo uf dr Schwäbisch Alb gnutzt, wo unter dr Bezoichning Alb-Leisa vo dr Erzuigergmoinschaft gschitzt send. Es send d klassische schwäbisch Sorte vom Zichter Fritz Späth aus Hoagerloch: „Späths Alb-Leisa kloin“, „Späths Alb-Leisa groß“ und „Späths Heller-Leisa“.
Bourg-Blanc
Bourg-Blanc (bretonisch Ar Vourc'h-Wenn) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Bourg-Blanc lyt im Nordweschte vu dr Bretagne 63 km vu Quimper un 13 km vu Brest uf ere Hechi zwische 25 m un 98 m iber Normalnull.
Gschicht
Bourg-Blanc isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1318 as Le Borg-Blanc (1336 de Burgo Albo, 1363 Burgum Album).
Verwaltig
vu Bourg-Blanc isch. Bourg-Blanc ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Bourg-Blanc ghert zem Bretonisch.
1936
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Schnürpflingen
Schnirpflenge (dt. Schnürpflingen) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 52 % Landwirtschaftsfleche, 36,7 % Wald, 9,9 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Schnirpflenge gheret d Ortsdoel Beire (Beuren) ond Hãmerschtette (Ammerstetten).
Gschicht
Schnirpflenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1260, Ammerstetten 1193 ond Beuren 1275.
Verwaltong
Schnirpflenge hot sich mit dr Gmoede Hittese, Kirchberg ond Schtoeg zom Gmoedverwaltongsverband „Kirchberg-Weihungstal“ mit Sitz en Kirchberg zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Michael Knoll.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schnirpflenge ghert zom Schwäbisch.
Berg
E Bärg isch e Form vo Gländ, wo hööcher isch as si Umgääbig. Er isch mäistens hööcher und stäiler as e Hügel. Er isch gnueg wit ewägg vo andere Bärg und zwüschene hets Bäss oder Dääler.
Bärg, wo geologisch und geografisch zämmeghööre, bilde e Gebirg oder e Gebirgszuug. Mä underschäidet do zwüsche Hoochgebirg und Middelgebirg.
Klima
Je noch dr Exposizioon zur Sunne und de Wind und dr geografische Bräiti git s an eme Bärg underschidligi klimatischi Verheltnis, was Iifluss het uf d Vegetazion. Häng zur Sunne zue si wermer as sonigi, wo im Schatte lige. Je noch dr Hööchi vom Bärg cha s an sim Hang mehrere Hööchistuefe mit verschidnigem Klima gee.
Hööchi
Was bim ene Bärg as „hooch“ aagluegt wird, isch immer relativ zur Landschaft umen ume. So wurde die norddütsche Dammer (115 bis 146 Meter) oder Hüttener Bärg (92 bis 106 Meter) in dr Schwiz nume as Hügel gälte. Dr höggst Bärg in Dänemark, dr Møllehøj, isch grad emol 170 Meter hooch.
Wie Bärg entstöön
Bärg si mäistens s Resultaat vo dr Blattetektonik vo dr Ärde oder häi e vulkanische Ursprung.
Blattetektonik
Wenn zwäi Blatte vo dr Ärdkruste sich gegenenander beweege, denn entstoot dört, wo si zämmebutsche, vilmol e Gebirgszug. Sonigi Bärg si zaggig und hooch wenn si jung si, wie zum Bischbil dr Himalaya, d Ande, d Alpe, s Balkangebirg und dr Zagros. Wenn dr Druck vo de Blatte gegenenander ufhöört, waggse si nüme und d Erosion schlifft sä ab und si wärde niidriger und häi rundligeri Forme, wie zum Bischbil s dütsche Middelgebirg und dr Jura.
D Vorussetzige drfür, ass hööcheri Bärg chönne entstoo, existiere sit em Neoarchaikum. Vorhär isch die kontinentali Lithosfääre z warm und z dünn gsi für Erheebige vo mee as 2'500 Meter. Hüte isch die grösst Hööchi öbbe nüün Kilometer, wil sich bi sonere Hööchi d Basis wägen em lithostatische Druck foot afo flüssig wärde.
Vulkanismus
In de Subduktionszone, wo sich äi Blatte vo dr Ärdkruste under en anderi schiebt, wird die undere ufgschmulze. S gschmulzige Gstäi isch liichter as si Umgääbig und stigt uufe. Das isch äi Ursach vom Vulkanismus, wo au verantwortlig isch drfür ass Bärg chönne entstoo.
D Röliefumkeerig
In Gebiet in dr Nööchi vo de Pool cha d Röliefumkeerig nöiji Bärg bilde: Bim ene Gletscher druckt s Iis dr Boode aabe und wenn e Loch im Boode vom Gletscher mit Gröll ufgfüllt wird und sich dr Gletscher denn zruggziet, entspannt sich dr Boode und stigt uufe und s Gröll cha denn hööcher as d Umgääbig glüpft wärde. Bischbil für e soonigi Entwigglig cha mä am Münsterländer Chiissandzuug beobachte.
Teufelsküche (Gütighofen)
D Deifels-Chuchi (dt. Teufelsküche) sin e baar chleini Hehline in ere Chalchsteiformation am Elbärg - e Näbegipfel vum Hohfirscht im Schimbergmassiv - iber Gietighofe bi Ehrechilche im Südweschte vum Hexedal.
D Hehline sin zem Deil natyrlig, zem Deil aber au vu Mänsche gschaffe wore. D Haupthehli isch in eppe 10 Meter Hechi an ere Steilwand. Diräkt dernäbe findet mer au no Muurräscht vu dr Burg Hauefels.
In Hehline, wu Schärmi biete, hän in dr Steizyt vor ca. 35.000 Johr Rendierjeger gläbt, wu vu do uus d Ebeni hän chenne beobachte.
Bsichtigt wäre chenne d Hehline zue jedere Zyt, mer sott aber gueti Schueh aalege. In d Haupthehli chunnt mer nume iber e Leitere.
Bözbergstrecke
D Bözbärgschtreggi isch è normalschpurigi Ysebaaschtreggi im Nordweschtè vo dè Schwiz. Si ghört dè Schwizerischè Bundesbaanè (SBB) un füürt vo Bàsel übber Prattèlè, Rhyfäldè, Stei-Säckingè, Frick, Bözbärgdunnel un Brugg gu Züri.
Gschichtè
1836 isch s Brojèkt von èrè Ysebaaschtreggi vo Züri nõch Bàsel übber Laufèburg a dè fäälendè Finanzè un èm Widderschtand vo Bàsel. Dè Abschnitt zwûschè Züri un Badè isch diè älteschti Baanschtreggi vo dè Schwiz un isch am 9. Auguscht 1847 als diè legendäri Spanisch-Brötli-Baan eröffnet worrè. Am 29. September 1856 isch dè Streggèabschnitt vo Badè nõch Brugg durch d Nordoschtbaan in Betrièb gnõ worrè isch. S Brojèkt von èrè Fortsetzig übber Brugg un übber dè Bözbärgpass gu Bàsel isch vo dè Aargauer Kantonsregyrig unterschtützt worrè. Als Alternativè zu dè 1858 eröffnetè Hauèschteischtreggi vo dè Schwizerischè Centralbaan mit èm Umwäg übber Oltè isch d Bötzbergbahn (BöB) eröffnet worrè, è gmeinschaftlichs Unternemmè vo dè Nordoschtbaan un dè Centralbaan. Am 2. Auguscht 1875 isch diè 49 Kilometer langi Streggi vo Brattèlè durch s Frickdal un dè 2526 Meter langi Bözbärgdunnel nõch Brugg in Betryb gnõ worrè. Sell hèt d Streggi Bàsel–Züri um übber 8 Kilometer vokürzt. Zwischè Bàsel un Brattèlè hèn d Züüg d Streggi vo dè Centralbaan bruucht un zwûschè Brugg un Züri dièjenigi vo dè Schwizerischè Nordoschtbaan. D Streggi isch znägscht eischpurig baut worrè, iri maximale Neigig bedrait 14 Promill.
Nõchdèmm sich diè urschprünglich Linnièfüürig südlich vom Schlossbärgdunnel wegè starchè Èrdrutsch als untauglich erwisè hèt, hèt mò bi dè Schwizerischè Nordoschtbaan diè zweifachi Querig vo dè Limmet nördlich un südlich vo Wettigè mit dè Unterè un dè Obberè Limmetbrugg erwogè. Ab 1877 isch diè neu Streggi sowiè dè Baanhof Wettigè in Betrièb gnõ worrè. Wettigè isch dè einzig Streggèhalt öschtlich vo dè Limmet.
1895 isch dè Abschnitt Brattèlè bis Stei-Säckingè uff Doppelschpur uusbaut worrè. Èrscht nõch dè Ygliderig vo dè Bözbärgbaan i d SBB am 1. Januar 1902 isch dè witere Uusbaut uff Doppelschpur gfolgèt. Im November 1904 isch sell dè Abschnitt vo Stei-Säckingè nõch Frick, im April 1905 vo Schinznach-Dorf bis Brugg un im September 1905 schlièsslich dè Abschnitt vo Schinznach-Dorf durch dè Dunnel nõch Effingè un bis Frick gsi.
Am 18. Oktober 1926 isch diè ganz Streggi vo Brattèlè bis Brugg elegtrifizyrt gsi. Zwischè Bàsel un Brattèlè deilt sich d Bözbärgstreggi s Trassee mit dè Schnellzùgschtreggi Bàsel-Oltè resp. dè Hauèschteischtreggi, ènèrè Fortsetzig vo dè Gotthardbaan. È Entlaschtig hèt dè 2003 erschtellte Adlerdunnel zwischè Muttènz un Lièschdel brocht, wellè hüt vo dè Schnellzüüg befaarè wörd.
Ufäll
Am 17. Auguscht 1915 isch èn Schnellzùg z Diètikè uff èn stehendè Personèzùg uffgfaarè, well s Yfaarsignal z früè göffnet worrè isch. Sechs Personè sin tötet worrè, 26 witeri sin zum Deil schwèr voletzt worrè.
Am 10. Februar 2005 isch es zuè nèm Zämmèschtòß vo zwei Züüge bi Brugg AG cho, bi dèmm ein Bauarbeiter gschtorbè isch.
Stillglaiti Baanhööf
1993 isch dè Regionalvokeer zwischè Brugg un Frick ygschtellt worrè; s Rügggrõt vom öffentlichè Vokeer isch ab denn vo dè Buslinniè 137 vom Poschtauto Aargau bûldet worrè. Sither wörred d Baanhööf Hornussè, Effingè un Schinznach-Dorf nimmi im faarblaanmässigè Zugvokeer bediènt. Hornussè isch betrièbs- un sicherungstechnisch vom Baanhof uff è Aaschlussgleis umbaut worrè. Uff èm Baanhof Effingè hèn bis Èndi 2004 d Gleisbauer vom Milidär dè Èrnschtfall probt. A dè Halteschtell Villnacherè hèn bis Dezember 2008 no zwei Züüg vo dè Regio S-Baan Bàsel ghaaltè. È Komposition faart spòtobends vo Frick uus witer zum Übbernachtè nõch Brugg un bediènt dõby Villnachèrè. Disèll Komposition faart morgens widder in Richtig Bàsel un hèt bis Dezember 2008 früèmorgens ebbèfalls z Villnacherè ghaaltè. Inzwûschè sin z Villnacherè au keini Haalt mee möglich, well d Baanschteig entfèrnt worrè sin.
Bedütung vo dè Streggi
D Schnellzüüg zwischè Bàsel un Züri vokeered gwöhnlich übber d Hauèschteischtreggi, nu d Interregios zwûschè Bàsel un Züri HB sowiè zwûschè Bàsel un Züri Flughafè vokeered übber d Bözbärgschtreggi. D Bözbärgschtreggi wörd hüt vo allem für dè Güètervokeer bruucht.
Däglich vokeered Güèterzüüg, wo zuglych di Gotthardschtreggi befaared. Si wörred gröschtedeils in Doppeltraktion (Vylfachschtüèrig) mit modernè Güèterzùglokomotyvè vo voschidnè Baangsellschaftè odder je einèrè SBB Re 4/4 II- un einèrè SBB Re 6/6 als sognannti Re 10/10 beschpannt.
Au Nõgüèterzüüg, i dè Regèl mit Ae 6/6-Lokomotyvè beschpannt, sin zwûschè m Rangyrbaanhof Muttènz un èm unterè Frickdal aazdrèffè.
Tiernamen St. Georgen im Breisgau
Diernäme vo Sandjèrge im Briisgi
Ogam
De Ogam (irisch: /ˈɔɣam/ m.), mengisch au Ogham gschribe, isch e Schrift, wo im früene Mittelalter uf de Britische Insle bruucht woren isch, um altirischi Inschrifte z widergee.
Verbraitig
De Ogam isch vo öppe 360 Inschrifte bikannt, wo maist uf Stai abroocht wore sind. Die vertailet sich uf Irland, d Insle Man, Wales, Devon, Cornwall, und ganz wenigi chömet vo Schottland. Datiert wered di maiste Inschrifte is 4.-9. Joorhundert. Si sind di ältischte Zügnis vom Altirische, bistönd aber fast nume us Näme. I de irische Chlöster hend sich d Mönch gern mit em Ogam bischäftiget.
Art vo de Schrift
De Ogam bistoot nöd wie anderi Schrifte us Buechstabe oder Zaiche, sondern isch vilmee e verschlüsslets System, wo jede Luut mit am bis föf Strich widergee werd. De ältisti Ogam het 20 Luut underschide, wo i vier Gruppe oder Gschlechter (altirisch: aicme "Gschlecht") iitailt wore sind. Spöter isch e föfti Gruppe (forfeda) dezue cho.
Ursprung
Noch em Lebor Ogaim (Ogambuech) isch de Ogam vom irische Gott Ogma mac Elathan erfunde wore. De Ogma, wo drum au athair ogaim »Vatter vomn Ogam« gnennt werd, werd i de Forschig mengisch mitem keltische Gott Ogmios gliichgsetzt. D Etymologii vom Wort Ogam isch nöd gchlärt.
De historischi Ursprung vom Ogam isch umstritte. Ai These sait, as de Ogam z Irland im 3. Jh. erfunde wore sai und as s latinische Abece d Grundlag gsii sai.
E Herlaitig useme westgriechische Alphebet isch aber au mögli. Da bidütet aber, as d Verschlüsselig wie si im Ogam öberliferet isch, scho im 4.Jh.v. Chr. entsande sii mue und zwoor ufem Festland. Debi chönnt di phokäischi Kolonii Massalia (Marseille) e wichtigi Role gspillt haa. As d Kelte nebet de latinische au di griechischi Schrift bruucht hend, isch archäologisch und literarisch guet bilait.
Ogam und Rune
Do di germanische Ruune imene äänliche Verschlüssligssystem hend chöne widergee were, isch hüüffig e Verwandschaft zwöschet em Ogam und de Ruune vermuetet wore. Allerdings bistoot kai direkti Verwandschaft zwösched baide Schriftsystem, zudem isch z biachte, as verschlüssleti Ghaimschrifte en alti Erschiinig sind.
Näme
Verbraitet isch d Mainig, as ali Luut vom Ogam nocheme Bomm binennt sind. Da isch aber nöd ganz korrekt. I mittelalterliche Handschrifte, wo de Ogam bihandlet, findet sich allerlai Näme. So gits nebet emene Bommogam (fidogam) au e Chruutogam (lusogam), Vogelogam (énogam), e Haioligeogam (naemogam) und anderi Raije, tailwiis au mit abstrakte Bigriff. S Wortogam (briatharogam) bringt verschlössleti Näme i Form vo Kenning, wie z. B. tosach mela »Hungquelle« för sail »Wide«. För jede Luut gits natüürli meriri Kenning. Allerdings isch i de moderne Esoterik s Keltische Bommhoroskop usem Ogam ersune wore, wo aber kann echte historische Ruckhalt het.
Landtag des freien Volksstaates Württemberg
Dr Landdag vum freie Volksstaat Wirttebärg isch s Landesbarlemänt un dodermit d Legislative vum Volksstaat Wirttebärg in dr Weimarer Republik. Sy Vorgänger sin d Landständ vum Chenigrych Wirttebärg gsii. Noch em Zweete Wältchrieg sin statt em Land Wirttebärg d Länder Wirttebärg-Bade un Wirttebärg-Hauzollre grindet wore. Däre iri Landdäg z Stuegert un z Dibenga hän d Dradizion vum Wirttebärgisch Landdag furtgfiert. Syt 1952 isch dr Landdag vu Bade-Wirttebärg an iri Stell drätte.
Rächtsgrundlag un Ufböu
Dr Landdag isch no § 11 Abs. 1 vu dr Landesverfassig (LV) fir vier Johr gwehlt wore. Wahlberächtigt sin Frauen un Manne ab em 20. Läbesjohr gsii. Dr Landdag het no § 16 Abs. 1 nume dur Volksabstimmig chenne ufglest wäre. Dr Landdag het no § 6 LV d Gsetz bschlosse, het s Staatsminischterium gwehlt un d Exekutive iberwacht. No § 19 Abs. 2 LV het dr Landdag d Verfassig mit Zwaidrittelmeehait chenne ändere, wänn zwai Drittel vu dr Abgordnete do gsii sin. D Aazahl vu dr Abgordnete isch fir di verschidene Legislaturperiode e baar Mol gänderet wore. D Barteie hän e relativ starki Stellig ghaa. Zem Byschpel het § 7 (1) Ziffere 6 Wahlgsetz greglet, ass e Barteiuusdritt vun eme Abgordnete zue me Mandatsverluscht gfeirt het.
Sitz
Dr Landtag het sy Sitz in dr zum Dail jorhundertalte Landdagsgebei im Quartier vu dr Stuegerter Kronprinz- / Lindestroß, Calwer / Kanzleistroß. Die alt Ständeverdrättig vu dr Renaissance (di sognännt „Landschaft“) het in eme Gebei residiert, wu dr Jakob Salzmann 1580–1585 het böue loo un wu d Fassad dervu anne 1745 em Rokoko-Gschmack aabasst woren isch. Dr meefach umböue Kompläx isch zlstscht mit em Chanzleigebei im Stil vu dr Neorenaissance (1876/77 vu Spindler un Sauter) ergänzt wore. In dr Nacht vum 20. uf dr 21. Februar 1944 sin die Gebei dur schwäri Bumbedräffer un e Flechebrunscht gschlisse wore, au landeshistorisch wärtvolli Archivbständ sin doderby vernichtet wore.
Wahl zur Verfassiggebende Landesversammlig am 12. Jänner 1919
Wahlberächtigt sin 1.449.216 Burger*ne gsii. D Wahlbedailigung isch bi 90,9 % gläge, doderby sin 99,8 % giltigi Stimme abgee wore. Di Verfassiggebend Landesversammlig het 150 Sitz ghaa, dodervu sin 137 an Manne un 13 an Fraue vergee wore.
Stimme, wu an dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin
Wahl zum 1. Landdag am 6. Juni 1920
Dur e am 8. Mai 1920 bschlosse nei Landeswahlgsetz isch d Zahl vu dr Landdagsabgordnete uf 101 feschtglait wore. Wahlberechtigt waren 1.475.196 Bürger. Wahlberächtigt sin 1.475.196 Burger*ne gsii. D Wahlbedailigung isch bi 77,1 % gläge, doderby sin 96,4 % giltigi Stimme abgee wore.
Stimme, wu an dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin
Lischt vu dr Mitglider vum Wirttebärgische Landdag 1920 bis 1924
Wahl zum 2. Landdag am 4. Mai 1924
Dur s Wahlgsetz vum 4. April 1924 sin d Landdagsmandat uf insgsamt 80 reduziert wore. Wahlberächtigt sin 1.533.236 Burger*ne gsii. D Wahlbedailigung isch bi 78,3 % gläge, doderby sin 99,0 % giltigi Stimme abgee wore.
Stimme, wu an dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin
Lischt vu dr Mitglider vum Wirttebärgische Landdag 1924 bis 1928
Dalpe
Dalpe (lombardisch Dalp) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Quinto im Bezirk Leventina.
Landtag des freien Volksstaates Württemberg
Wahl zum 3. Landdag am 20. Mai 1928
Wahlberächtigt sin 1.653.216 Burger*ne gsii. D Wahlbedailigung isch bi 68,9 % gläge, doderby sin 98,5 % giltigi Stimme abgee wore.
Stimme, wu an dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin
Dalpe
Geografi
Dalpe isch e Dorf uf ere Terasse iber em Piottino uf am Yygang vum Val Piumogna, eme rächte Sytedal vum Valle Leventina. Zue dr Gmai ghert no dr Ortsdail Cornone. Nochbergmaine sin Faido, Lavizzara un Prato.
Landtag des freien Volksstaates Württemberg
Wahl zum 3. Landdag am 20. Mai 1928
Lischt vu dr Mitglider vum Wirttebärgische Landdag 1928 bis 1932
Dalpe
Gschicht
Dalpe isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1217 as Albe. Bis 1866 het Dalpe no zue Prato ghert.
Landtag des freien Volksstaates Württemberg
Wahl zum 3. Landdag am 20. Mai 1928
D Chlage vu dr VRP un dr NSDAP gege iri Benochdailigung dur s wirttbärgisch Wahlgsetz het am 22. Merz 1929 zum Urdail vum Dytsche Staatsgrichtshof un am 6. Juni 1929 zum Urdail vum Wirttebärgische Staatsgrichtshof gfiert, wu d VRP doderno zwai zuesätzligi Mandat un d NSDAP noodregli ai Mandat im wirttebärgische Landdag kiregt hän. D SPD, s Zäntrum un dr WBWB hän je ai Mandat mieße abgee.
Dalpe
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Dalpe isch dr Marzio Eusebio.
Landtag des freien Volksstaates Württemberg
Wahl zum 4. Landdag am 24. April 1932
Wahlberächtigt sin 1.775.154 Burger*ne gsii. D Wahlbedailigung isch bi 70,4 % gläge, doderby sin 99,6 % giltigi Stimme abgee wore.
Dalpe
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Dalpe ghert zum Ticinese.
Landtag des freien Volksstaates Württemberg
Wahl zum 4. Landdag am 24. April 1932
Stimme, wu an dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin
Lischt vu dr Mitglider vum Wirttebärgische Landdag 1932 bis 1933
Wahl zum 5. Landdag am 5. Merz 1933 (Wahl zum 8. Rychsdag)
D Neizämesetzig vm Landdag, wu jetz nume no 60 Sitz ghaa het, isch noch em „Glychschaltigsgsetz“ vum 31. Merz 1933 eso gmacht wore wie bim Ergebnis vu dr Rychsdagswahl vum 5. Merz 1933. Bi dr Rychsdagswahl sin z Wirttebärg 1.807.152 Burger*ne wahlberächtigt gsii. Wahlberächtigt sin 1.449.216 Burger*ne gsii. D Wahlbedailigung isch bi 85,7 % gläge, doderby sin 99,6 % giltigi Stimme abgee wore.
Dr 5. Landdag isch nume ai ainzig Mol zämechuu. Am 8. Juni 1933 isch bi Stimmenthaltig vu dr SPD e „Ermächtigungsgeetz“ fir Wirttebärg verabschidet wore. D Uflesig vum Rychsdag am 14. Oktober 1933 het no § 11 vum Glychschaltigsgsetz „ohne weiteres die Auflösung der Volksvertretungen der Länder“ brocht. Dur § 1 vum Gsetz iber dr Neiufböu vum Rych vum 30. Jänner 1934 sin die Volksverdrättige ersatzlos ufghobe wore.
Stimme, wu an dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin
Lischt vu dr Mitglider vum Wirttebärgische Landdag 1933
Fußball-Weltmeisterschaft 1998
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1998 (franzesisch FIFA Coupe Du Monde, ENS FIFA World Cup) vu dr Manne isch d 16. Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 10. Juni bis zum 12. Juli 1998 zum zwaite Mol no 1938 z Frankrych stattgfunde. Wältmaischter isch zum erschte Mol Frankrych wore, wu im Finale gege dr Titelverdaidiger Brasilie gwunne het.
Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in zee verschidene franzesische Stadie uusdrait wore.
Dailnämer
Fir d Ändrundi än si die 32 Mannschafte qualifiziert:
Gurbrü
Gurbrü (frz. verautet Corbruil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Gurbrü ligt im Schwizer Mittuland am Rand vom Grosse Mooses. D Gmeindsflächi bsteit us 74,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 10,4 % Waud u 15,3 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Wiileroutige, Ferebaum, Agriswil, Ried bi Cherzers u Cherzers.
Gschicht
Gurbrü isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1214 aus Gurbru. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,2 % gläge.
Religion
81,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,7 %, CVP 1,0 %, EVP 5,3 %, FDP 6,1 %. GLP 3,1 %, GP 5,6 %, SP 8,1 %, SVP 52,6 %, Suschtigi 4,5 %.
Gmeindspresidänt vo Gurbrü isch dr Thomas Herren (Stang 2021).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 238 Ywohner 97,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 2,1 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Gurbrü ghört zum Hochalemannisch.
Deutsche Nationalbibliothek
Die Deutsche Nationalbibliothek (DNB) isch di zentral Archivbibliothek und s nationalbibliografisch Zentrum vo de Bundesrepublik Ditschland. Sie isch anne 1990 us em Zemmeschluß vo de Deutsche Bücherei z’ Leipzig und de Deutsche Bibliothek z’ Frankfurt am Main entstande und het bis anne 2006 Die Deutsche Bibliothek ghoeße.
Allgemeines
De gsetzlich Sammelufftrag vo de DNB umfasst alli Mediewerke, wo sit 1913 z’ Ditschland veröffentlicht worre sind (Grundlag do defir isch s’ sogenannte Pflichtexemplarrecht). Dezue kummet diitschsprachigi Mediewerke, wo im Usland veröffentlicht worre sind, Ibersetzunge vo diitschsprachige Mediewerke i anderi Sproche und fremdsprachigi Mediewerke iber Ditschland. Die gsammlete Publikatione werret erschlosse, archiviert und for d’ Präsenznutzung (Präsenzbibliothek) bereit gschtellt. Usserdem erstellt d’ DNB au d’ Deutsche Nationalbibliografie und pfleget e paar Sondersammlunge, nämlich s’ Deutsche Exilarchiv 1933-1945, d’ Anne-Frank-Shoah-Bibliothek und s’ Deutsche Buch- und Schriftmuseum.
Die Bibliothek het drei verschidini Standorte:
De gsamt Bestand vo de Deutsche Nationalbibliothek betrait ugfähr 22,2 Millione Medieeinheite. Do devo schtond ugfähr 13,2 Millione z’ Leipzig, ugfähr 7,8 Millione z’ Frankfurt und ugfähr 1,2 Millione im Musigarchiv z’ Berlin. S’ isch plant, daß s’ Deutsche Musikarchiv bis anne 2010 gi Leipzig umziehe soll.
Zemmed mit de Sammlung Deutscher Drucke und de DFG-Sondersammelgebiete bildet di Deutsche Nationalbibliothek e sogenannti Verteilte Nationalbibliothek für Deutschland. De Leiter vo de Deutsche Nationalbibliothek het de Titel Generaldirektor(in). Sit 1999 isch d’ Elisabeth Niggemann i dem Amt, iren Vorgänger isch de Klaus-Dieter Lehmann gsi.
Gschicht
Di hiitig Deutsche Nationalbibliothek goht zruck uff die Deutsche Bücherei z’ Leipzig, wo anne 1912 als Gsamtarchiv vom diitsche Schrifttum gründet worre isch. Iren domolige Uftrag isch es gsi, daß sie alli Literatur, wo ab em Johr 1913 z’ Ditschland erschine isch, het solle sammle, in ere Nationalbibliografie verzoechne und jederma zuegänglich mache. Noch em zweite Weltkriäg isch aber Leizpig i de sowjetische Besatzungszone gläge, und drum het mer anne 1947 e zweiti Bibliothek i de amerikanische Zone gründet, wo iren Sitz z’ Frankfurt am Main gha het und Deutsche Bibliothek ghoeße het. 1970 isch e Deutsches Musikarchiv z' Wescht-Berlin gründet worre, wo e Abteilung vo de Deutsche Bibliothek isch.
I de erschte Johrzehnte hond d’ Verlage ire Neierscheinunge freiwillig bi de Deutsche Bücherei oder bi de Deutsche Bibliothek abgliferet. Di hiitig Abliferungspflicht (s’ sogenannte Pflichtexemplarrecht) isch i de DDR anne 1955 und i de Bundesrepublik 1969 igfiehrt worre.
Noch de Widervereinigung 1990 sind di zwei Bibliotheke z’Leipzig und z’Frankfurt und s’ Musikarchiv zun ere gmeinsame Institution zemmegschlosse worre, wo sit dem Die Deutsche Bibliothek ghoeße het. Am 29. Juni 2006 isch e neii Fassung vom „Gesetz über die Deutsche Nationalbibliothek“ i Kraft trete, und sither het si iren hittige Name Deutsche Nationalbibliothek.
Morstadt Verlag
Dr Morstadt Verlag isch e Verlagshuus z Kähl.
Gschicht
Anne 1863 het dr August Morstadt e Zytigs- un Akzidänzdruckerei grindet. Anne 1892 het dr Karl Morstadt, e Suhn vum August Morstadt, dr Verlag ibernuu.
Am 8. Dezämber 1863 isch di erscht Uusgab vum Kehler Grenzbote, dr hitige Kähler Zytig, druckt wore, wu aafangs dreimol in dr Wuche uusechuu isch. Speter isch er zum Kehler Wochenblatt un am 1. Oktober 1898 isch d Zytig unter em Name Kehler Zeitung e Dageszytig wore. Vu 1863 bis 1978 het Morstadt d Kähler Zytig uusegee, vu dr Grindig ab bis 1944 isch d Zytig au no im aigene Huus druckt wore.
Syt 1909 het dr Morstadt Verlag au Biecher druckt, vor allem zue dr Regionalgschicht. Im Erschte Wältchrieg isch d Arbet unterbroche wore, ab 1924 het mer derno wider versterkt Sache druckt.
In dr Zyt vum Nazionalsozialismus het dr Karl Morstadt d Gschäftsfierig vum Verlag an sy Schwigersuhn Otto Foshag ibergee. Dodeermit het er welle verhindere, ass d Zytig entaignet wird, wel är si bi dr Freimuurer engaschiert het.
Vu 1944 bis 1953 het mer dr Gschäftsbedrib rueje loo, wel di franzesisch Bsatzigsmacht d Stadt Kähl annektiert ghaa het un dr Kähler Bevelkerig un dr Kähler Bedrib d Ruggchehr in iri Stadt verbote het. Erscht 1953, noch em ändgiltige Verzicht vu Frankrych uf e rächtsrhyynische Bruggechopf, het mer mit em Widerufböu chenne aafange, d Druckerei isch fascht ganz gschlisse gsii. Vu do ab isch uf dr Zytigsrotazion vu dr Firma Reiff Druck & Verlag z Offeburg druckt wore.
Noch em Zweete Wältchrieg het dr Morstadt Verlag unter dr Laitig vum Otto Foshag näb dr Zytig sischtematisch uf Druckufdreg vum Europarot z Stroßburi gsetzt, wu d Druckerei uusglascht hän. Derzue het dr Morstadt Verlag s Delifonbuech vu Kähl uusegee.
Anne 1964 het em Otto Foshag sy Suhn Fritz Foshag (1934-2014) d Firma Druck & Verlag Morstadt ibernuu. Dr glehrt Buechdrucker un promowiert Bedribswirt het d Druckerei uusböue. Unter dr Laitig vum Fritz Foshag setzt dr Morstadt Verlag vor allem uf Regional-Literatur. Mit dr Unterstitzig vu syre Frau Hildegard as Co-Verlegeri, macht er di alemannisch Sproch wider lieraturfähig. Unter anderem chunnt im Verlag d Buechraie „Neue alemannische Mundartdichtung“ uuse, wu in verschidene „Serie“ aaspruchsvolli Täxt vu aktuälle alemannische Dialäktautore bringt, z. B. vum Nathan Katz („Serie Elsass“), vum Karl Kurrus („Serie Baden“) oder vum Georg Thürer („Serie Schweiz“). Uusegee het die Buechraie dr elsässisch Autor Raymond Matzen. Anderi Biecher, wu bi Morstadt uusecheme, sin »Wie die Würfel fallen« vum André Weckmann »Überwindung der Grenze « vum René Schickele oder »Die Linden von Lautenbach« vum Jean Egen. Dodermit fangt e langi Dradizion vu Biecher rund um s Elsass aa, bis hite ain vu dr Schwärpinkt vum Morstadt Verlag.
Noch em Dood vu dr Hermine Morstadt 1978, dr Witfrau vum Karl Morstadt, un Verlagsbsitzeri, hän si d Erbe entschlosse d Zytig an d Druckerei Reiff z verchaufe. Hite isch d Kähler Zytig aini vu dr Regionaluusgabe vum Offeburger Dagblatt. Anne 1989 wird d Druckerei vum Morstadt mit Rösch Druck zämegfiert un goht in dr Kehler Druck GmbH & Co. KG uf.
Syt Mitti 1980er Johr isch s Verlagsbrogramm dur Raisefierer ergänzt wore.
Anne 2000 het dr Michael Foshag, e Suhn vum Fritz Foshag, dr Verlag ibernuu. Um die Zyt isch dr Lohrer Verlag Moritz Schauenburg ufglest wore. Dr Morstadt Verlag het derno vum Schauenburg s Allgemeine deutsche Kommersbuch ibernuu, wu dert syter anne 1858 uusechuu isch. S Kommersbuch bildet zäme mit andere Studentica en aigeständige Schwärpunkt vum Verlagsbrogramm
D Bindige an Frankrych un s Elsass sin dur e Kooperazion mit em große franzesische Verlag „Editions Ouest-France“ verdieft wore, d Raiusefierer vu sällem duet Morstadt jetz fir Dytschland im Brogramm fiere.
Kanonisches Recht
S kanonische Rächt isch s Chillerächt vo dr römisch-katholische Chille vom latiinische Ritus und vo de katholische Ostchillene. Es reglet die intärne Aagläägehäite vo dr chirchlige Gmäinschaft und gseet für e hufe Beriich en äigeni Grichtsbarkäit vor. Si Naame chunnt vo griechisch/latiinisch canon (‚Richtschnuer‘), wil die äinzelne Normkomplex im Codex vom kanonische Rächt as Canones bezäichnet wärde. D Sammlig und Kodifizierig vom Chillerächt het im Middelalter aagfange und s Resultat isch dr Corpus Iuris Canonici gsi, wo bis 1917 die maassgääbligi Gsetzsammlig vo dr römisch-katholische Chille bliibe isch. 1917 isch für die latiinischi Chille dr nöibearbäiteti Codex Iuris Canonici erschiine, wo noch em Wunsch vom Babst Johannes XXIII. im Ufdraag vom 2. Vatikanische Konzil bis 1983 vollständig überarbäitet worde isch. Für die katholische Ostchillene isch 1990 dr Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium erloo worde.
S Rächt vo dr katholische Chille het d Entwigglig vom dütsche Brozässrächt, vor allem vom Stroofbrozäss, stark voraabrocht. Au s Schuldrächt isch zum Bischbil dur e Grundsatz pacta sunt servanda (‚Verdrääg müesse iighalte wärde‘), wo us em kanonische Rächt stammt, wääsentlig beiiflusst worde, wil eso die strängi Förmligkäit vom Römische Rächt het chönne überwunde wärde. Im Eherächt het s d Verwandtehüroot iigschränggt und het die gegesitig Pflicht zur ehelige Dröiji begründet. S kanonische Rächt isch bi dr Vermiddlig vom moraltheologische Begriff vo dr Stroof an s wältlige Stroofrächt vo zentraler Bedütig, isch aber hüte nume no innerhalb vo dr römisch-katholische Chille rächtens.
Setzingen
Setzenge, ao Setzãnge (dt. Setzingen), ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 53,6 % Landwirtschaftsfleche, 36,2 % Wald, 9,1 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Verwaltong
Setzenge hot sich mit dr Stadt Langenao ond dr Gmoede Aalde, Aoschtelfenge, Bääreschtadt, Balledorf, Beerschlenge, Broedenge, Ellenge, Hoolzkirch, Nääreschtett, Nẽẽschtett, Rammenge ond Weideschtett zom Gmoedverwaltongsverband „Langenao“ mit Sitz en Langenao zammegschlosse.
D Schuldese ischt d Ingeborg Lang.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Setzenge ghert zom Schwäbisch.
Ballwil
Geografi
Baubu liid Lindeberg am Iigang vom Lozärner Seetau. Zue de Gmeind ghöred ou na d Wiiler Gibelflüh (499 m. ü. M.), Gerligen (476 m. ü. M.), Wald (475 m. ü. M.) ond Wissenwegen. Vo dr Gmeindsflechi send 76,7 % Landwirtschaftlechi Flechi, 11,7 % Waud, 11,3 % Sidligsflechi ond 0,2 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Baubu send Hoonri, Seis im Kanton Aargau, Eibu, Öschebach ond Hofdere.
Gschicht
Baubu esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 893 aus Paldiwilare.