cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baseldeutsch
S dradizionell Stadtbaaseldytsch
Im Geegesatz zue den allermaischte andere dytschschwyzer Dialäggt isch s dradizionell Baaseldytsch Niideralemannisch (mit Usnaam vo de Diäläggt am Rhy im Kanton Sanggalle, z Chur un wenige andere Ort im Bindner Land sin die andere Schwyzer Dialäggt hooch- oder heggschtalemannisch). Dypischi Mergmool vom Baseldytsch sinn unverschoobeni [] (z. B. in de Wort Keenig (König), Kreis, kenne, aber au hyffig und dradizionellerwyys in Weerter wie Kind, Kueche), Konsonanteschwechig (Tag > Daag), Deenig vo Vokaal in offene Doonsilbe (z. B. wird Basel mit langem [] ússgschproche und nid wie uf Zyyridytsch mit eme kurze [a]). Au seer karaggteristisch fir s Baseldytsch isch d Rundig vom eltere /aː/ zu // (Haar > Hoor; wi z. B. im Schwedische) und d Entrundig (öi // > ai //, ey //; ü //, // > i //, //; ö //, // > e //, //, üe > ie; wi z. B. im Jiddisch).
D Entwigglig vom Baseldytsch zum Baseldütsch
Hit spräche ebbe 50 % vo de Baaslere und Baasler s K in «Kind» als CH // uss. Au d Lenis g, wie in «glai», wird zur Fortis k oder ch («klai» ooder «chlai») und basst sich dr Uussprooch in dr Umgääbig vo dr Stadt aa. D Entrundig spiilt hit kai groossi Rolle mee: numme no [] («grien» statt «grüen») und friener statt früener sinn no stargg verbraitet; aber s git au Lyt, wo sunscht stargg ússbräggt Baseldytsch schwätze und drotzdämm [] «grüen» saage. Au s Zäpfli-r,, wird als wie weeniger als («ch») uusgsproche, so sait me hitzedaag «Bilder», wo s friener im traditionelle Baseldytsch «Bild(e)ch» ghaisse het. Em Alldaags-Baseldytsch, wo die Veränderige duuregmacht het, sait me drum «Baseldütsch» statt «Baseldytsch».
Zämmegnoo ka me saage, dass s glassische Baseldytsch, wo friener vor allem vo der Oberschicht gschwätzt worden isch – und in verarmte Vierdel wie dr Rhygass ainewääg nie vorkoo isch – nimm vo vyyle Lyt gredt wird. Maischtens schwätze elteri Lyt non esoo und die vom «Daig», also di «meebesseren» Altigsässene. S Baaseldytsch wird aber alewyyl an de «drey scheenschte Dääg», dr Baasler Faasnacht, no stargg pflägt. Und me ka s au im Alldag braggdisch iiberaal in der Stadt no aadräffe: au gschriibe wie zem Byschbiil uff Menükaarte, in dr Wäärbig oder in Zyttige.
Aegidius Tschudi
Dr Aegidius Tschudi (* 5. Februar 1505 z Glarus; † 28. Februar 1572 uf sinere Burg Gräpplang bi Flums) isch dr erst Schwiizer Historiker und gliichzitig au e Politiker gsi.
sis Wärk
As si Hauptwärk gältet d Schwiizer Chronik «Chronicon Helveticum», wo zwüsche 1534 und 1536 entstande isch und d Landesgschicht vo 1001 bis zum Joor 1470 behandlet. Si existiert in ere Urschrift über d Periode vo 1200 bis 1470 und dr spöötere Räinschrift über d Zit noch em Joor 1000.
Wo dr Tschudi gstorbe isch, isch er bis zu deren iire andgültige Fassig bis zum Joor 1370 choo. Dank em «Chronicon Helveticum» (zwäi Bänd, erst 1734–1736 vom Johann Rudolf Iselin z Baasel uusegee) isch d Saag vom Wilhelm Tell, wo dr Tschudi näbe andere Teggst us em Wisse Buech vo Sarne übernoo het, wit verbräitet worde.
Dr Friedrich von Schiller het sich später under anderem uf die Kwellesammlig gstützt, won er si Drama Wilhelm Tell verfasst het. Im Tschudi si Gschichtswärk cha mä mit dr «Bairischen Chronik» vom Johannes Aventinus vergliiche.
En äänligi Bedütig het si Wärk «Gallia comata» gha, wo die helvetischi Früegschicht bis zum Joor 1000 beschribt. Dr Tschudi het s im Joor vo sim Dood 1572 fertig gschriibe, druckt worde isch s erst 1758. Die Urallt warhafftig Alpisch Rhetia (1538) isch s äinzige vo sine Büecher, wo zu sine Läbzite veröffentligt worde isch. Es het din die ersti gnaui Schwizer Charte und e dütsche Teggst. Das Wärk het dr Kartografii in sim Land Impuls gee. Theologisch het sich dr Historiker, wo d Gegereformazioon understützt het, in sinere groosse Schrift Vom Fegfür güsseret.
Hützudags isch im Tschudi si Ruef as Historiker zimlig schlächt, wil er sich zum Däil uf ‹Kwelle› stützt, wo s gar nie gee het, won er noch sim Guetdünke erwiteret het oder won er sälber zämmegschuesteret het.
Lichtenberg (Unterelsass)
Lììschteburi (frz. Lichtenberg, dt. Lichtenberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Manno TI
Manno (lombardisch Mann) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.
Lichtenberg (Unterelsass)
Gschìcht
Lììschteburi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1206 àls Lichtemberc.
Manno TI
Geografi
Manno lyt nordweschtli vu Lugano im Vedeggiodal. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Bioggio, Cadempino, Gravesano, Lamone un Vezia.
Lichtenberg (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Manno TI
Gschicht
Manno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1184 as Manno.
Lichtenberg (Unterelsass)
Verwàltung
vun Lììschteburi ìsch. Lììschteburi ghert zem Kommünàlverbànd.
Manno TI
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Manno isch dr Giancarlo Bernasconi.
Lichtenberg (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lììschteburi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Manno TI
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Wirtschaft
Z Manno stoht syt 1992 s Hochlaischtigsrächezäntrum vu dr ETH Züri (Centro Svizzero di Calcolo Scientifico, CSCS).
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Manno ghert zum Comasco-Lecchese.
Darm
Dr Darm (lateinisch intestinum, griech. ἔντερον, enteron) isch dr wichdigst Däil vom Verdauigsdrakt vo hööchere vilzällige Dier, dr Mensch inklusiv. Er goot vom Magepförtner bis zum Füüdle. Dr Darm isch bim erwachsnige Mensch öbbe 5 Meter lang und het wäge de fiine Darmzotte en Oberflechi vo öbbe 32 m². Dr Darm isch vo vile Mikroorganisme besiidlet, wo men e allne zämme Darmflora säit.
Max Lütolf
Dr Lütolf het anne 1967 promoviert un sich 1976 an dr Universitet Züri habilitiert. Vu 1977 bis zue syre Emeritierig anne 2000 isch der derno Profässer am Musikwisseschaftlige Inschtitut vu dr Universitet Züri gsii, glychzytig mit em Ernst Lichtenhahn. Syter anne 1984 isch er au stellverdrättende Vorsitzer vum Inschtitut fir himnologischi un musikethnologischi Studie z Köln gsii. Im Johr 1973 isch er mit dr Dent Medal uuszaichnet wore un 1986 het er dr Ehredokterwird vum Päpschtlige Inschtitut fir Chilchemusik iberchuu. 1992 isch er in d Academia Europaea ufgnuu wore.
Darm
Lengi
Fläischfrässer (Carniwore) häi e seer churze Darm, wil mä Fläisch liicht cha verdaue. Dr Darm vo Allesfrässer (Omniwore) isch lenger, wil e Dail vo iirer Naarig pflanzlig isch und das langsamer verdaut wird. Die lengste Därm häi d Pflanzefrässer (Herbiwore), wil si Pflanzefaasere müesse verdaue und daas mäistens indiräkt mit Hilf von äizällige Symbionte und das brucht vil Zit.
Max Lütolf
Är isch ghyrote gsii mit dr Sylvia Hunkeler.
Darm
D Abschnitt vom Darm
Dr Darm isch iidäilt in
Schweizer Franken
Dr Schwiizerfranke isch d Wärig vo de Schwiiz un vo Liechtestei (sit 1924). Er wird i hundert Rappe iiteilt.
Dr Franke wird au in de Exklave Campione (Italie) und Büesinge (Dytschland) pruucht, au wenn die offizielli Wäärig deet dr Euro isch.
Gschicht
Im Staatebund vo der Alte Edgenosseschaft het es kä äinhäitlichs Gäld ge. Verschidnigi Stedt und Landeshäre händ es Münzrächt gha. Won 1798 di hütigi Schwiiz vo de Franzose bsetzt worden isch und die di Helvetischi Republik uusgruefe händ, e Zentralstaat wien Frankriich, isch au e äinhäitlichi Währig für die neui Republik iigfüert worde. Säb Gäld häd wien z Frankriich Franke ghäisse. Mit de neue Verfassig vo 1803, de Mediationsakte, händ d Kantön d Münzhohäit übercho und jede Kanton het sis äigete Gäld präägt.
Erscht nach emen Bürgerchrieg, em Sonderbundschrieg, isch 1848 di hütigi Schwiiz als Bundesstaat gründet worde. Sit dänn isch dr Bund au fürs Gäld zueständig. S erschti Münz isch im 1850i gschlage worde. Zerscht häts no en zimliche Schtriit im Parlamänt gee, öb mer Gäld nach em französische Sischtem mit eim Franke und hundert Rappe oder doch nöd lieber nach em tüütsche Gulde (1 Gulde = 2 Mark = 60 Chrüzer; 1½ Gulde = 1 Taler) söli iifüere. Bis hüt wird s Münz vo de Äidgenössische Münzstett z Bärn prägt. 1865 händ die Länder vo Europa, won es dezimals Gäldsischtem gha händ (verglichbar mit de Schwiiz: 1 Franke = 100 Rappe), en Vertrag abgschlosse, das s Gäld vo säbne Länder i alne Länder gültig segi. Das isch mögli gsi, wil zu säbere Ziit de Wächselkurs vom Gold- und vom Silberpriis abghanget isch und nöd vo de Wirtschaft. I däre Latinische Münzunion sind ussert de Schwiiz au Frankriich, Belgie, Italie und Griecheland gsi. Ali Gold- und Silbermünze sind gägesiitig anerchänt gsi (i de Schwiiz vom Füfzger aa ufwärts). 1927 isch di Latinischi Münzunion ufglöst worde. Ma cha säge, das isch en Vorläufer vom Euro gsi.
Nöötli sind zerscht nume en Art Quittige vo äinzelne Banke gsi, won äim gäge d Note (französisch note = Notiz) wider s Gäld (also d Münze) ggee händ. Wil setig Papiir hantlicher gsi sind, wien Seck voll Gäld, hät mer 1907 d Schwiizer Nationalbank als Zentralbank gründet, won ab 1909 als äinzigi Bank in der Schwiiz no Nöötli truckt. Scho di erschti Serie isch bi Orell Füessli truckt worde. D Nationalbank hät bis vor churzem für jedes Nöötli, won si truckt gha häd, de gliichi Wärt i Gold müesse iilagere, wil s Papiir ebe nume a Stell vom „richtige“ Gäld bruucht worde isch (au wän s Münz scho lang nüme us Gold und Silber isch).
1924 häd me de Schwiizerfranke au z Liechtestei iigfüert, won vorane öschtriichischi Chrone und Heller gha häd. En offizielle Wäärigsvertrag zwüschted de Schwiiz und em Fürschtetum gits aber erscht sit em 19. Juni 1980 („Währungsvertrag zwischen der Schweizerischen Eidgenossenschaft und dem Fürstentum Liechtenstein“, SR 0.951.951.4).
Hütigi Münze
S Wort Föfliber chunt vom französische livre «Pfund». Die 23 Sternli stönd för di 23 Kantöö, di 13 Sternli hend kai tüfferi Bidüttig.
Einzigartigi Münze
Ehemaligi Münze, wo scho vor lengerer Zit abgschafft worde si, und nüme als Zaligsmittel akzeptiert bzw. iigsetzt werde:
Mi het sech im Johr 2006 ou mou überleit, dr Föifer abzschaffe, wüu d Produktion 6 Rappe choscht, abr s Echo us der Bevöukerig isch so gross gsi, dass me s het lo si.
D Serie vo 1956
Für die Banknoote sind d Entwürf vom Hermann Eidenbenz und vom Pierre Gauchat choo.
Lueg au
Redensarte mit Rappe/Franke
Dithmarschen
De Kreis Dithmarschen liit im Weschte vo Schleswig-Holstein. Des Gebiet vo däm Kreis bildet e künschtlichi Insle, begrenzt durch d Nordsee, d Elbe, d Eider un de Nord-Oschtsee-Kanal. Des Gebiet isch witgehend identisch mit dem vo de hischtorische Region Dithmarsche, selli isch im Mittelalter e unabhängigi Buurerepublik gsi.
D Verwaltig umfasst sit de Verwaltigsreform vo 1970 de Kreis Dithmarschen, siinerzit het me Norderdithmarschen un Süderdithmarschen zämmeglegt. Sither isch Heide Kreisstadt.
In de Vergangeheit hän si z' Dithmarsche vor allem vo dr Landwirtschaft glebt, un hän Chöhl abaut, in de letschte hundert Johr sin denn Ärdölförderig, Främdeverkehr un Windmiele derzue cho. Am Elbihafe z' Brunsbüttel isch e wichtiges Induschtriegebiet.
Boßeln isch in dene Marschgebiete üsserscht beliebt, in viele chleine Dörfer isch de Boßelverein de einzigi Schportverein. Selli Landschaft isch aber au zum Velofahre, Inline-Skate, Jogge, Nordic Walke un so witer günschtig; im Summer cha me do die Iiheimische un au die vo uuswärts seh. Am Meer gits verschiedeni chleineri Segel- un Schportboothäfe, allerdings het's vergliche mit de Oschtsee do chuum Segler, wil des Revier vil schwieriger zum segle isch. An e paar Blätz cha me au surfe.
Dithmarschen Wiki
S/2003 J 16
S/2003 J 16 isch ein vu de ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 16 isch am 6. Februar 2003 von den Astronomen Brett Gladman, John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit, Lynne Allen, Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 16 bezaichnet.
Bahndate
S/2003 J 16 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.957.000 km in 616 Däg, 8 Stunde un 38 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2246 auf. Mit ere Naigig vu 148,537° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 16 de Ananke-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet.
Physikalischi Date
S/2000 J 16 besitzt ä Durmesser vu etwa 2 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm3 isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch. Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
Palais Besenval
S Palais Besenval isch es Barockpalais a der Chronegass 1 i der Schwizer Stadt Soledurn.
Gschicht
Nach em Tod vo de Brüedere Besenval 1736 het d Tochter vom Peter Joseph Besenval, d Maria Johanna Margaritha Viktoria Besenval (1704–1793) s Palais überno. Si het der schpöteri Schultheiss Franz Viktor Augustin von Roll (1700–1773) ghürote, so ischs Palais ad Familie von Roll cho. Ihre einzig Sohn Franz Joseph von Roll (1743–1815) het 1793 s Erbe überno und hets 1815 a si jüngscht Sohn Friedrich von Roll (1773–1845) witergä. Während der Ära von Roll isch worschinlech s Besenval–Wappe ufem Südfassade-Gibel entfärnt worde.
Der Kanton Soledurn het d Ligeschaft 1829 gchouft, und s Geböid isch Residänz vom Bischof vo Basel worde. Dä het im Palais bis zum „Kulturkampf“ 1873 residiert. Ab 1879 het s Geböid as Schüelerchosthuus vo der Kantonsschuel Soledurn dient. Nach ere öffentleche Diskussion über en eventuelle Abbruch isch s Bouwärch vo 1950 bis 1952 saniert und reschtouriert worde und nächär vo der kantonale Verwaltig gnutzt worde. 1988/89 isch s Palais für e Umnutzig as kantonals Kulturzentrum renoviert worde. 2005/06 isch es umbout worde und wird sit däm as Restaurant und Seminarzentrum brucht. Vor däm Umbau het me s Areal archäologisch untersuecht, und de het me dört en Abschnitt vo der mittelalterleche Schtadtmuur gfunde.
Fränkisches Reich
S Riich vo de Franke isch innerhalb vo drei Johrhundert zur historisch wichtigste Riichsbildig vom obeländische Europa sit dr Antike worde, und noch em Zerfall vom Römische Riich zum Machtzentrum und spöter zur Grossmacht in West- und Mitteleuropa. Es isch vo de Dynastie vo de Merowinger und spöter de Karolinger, wo vo de Arnulfinger und de Pippinide abstamme, regiert und vergrösseret worde. E wichtigi Stützi vo dr spötere Karolingerdynastii isch dr Karl Martell gsi, wo 732 in dr Schlacht bi Tours und Poitiers an dr Loire s Vordringe vo de islamische Maure noch Zentraleuropa verhinderet het. Dr Höhepunkt vo siiner Macht und Usdehnig het s Frankeriich under em Karl em Grosse erreicht. Noch dr spötere Deilig vom Riich isch us siim östlige Deil s Heilige Römische Riich und us em westlige Deil Frankriich worde. S Gränzgebiet zwüsche dene beide Blöck isch in Chliistaate zerfalle, won e Deil drvo as unabhängigi Staate bis ins einezwanzigste Johrhundert überläbt hai.
Bräuning, Leu, Dürig
D Archidekde Bräuning, Leu, und Dürig häi vo de 1930er bis in d 1950er Joor e Baasler Archidekduurbüro gfüert, won e Hufe öffentligi Baute, Gschäfts- und Gwärbhüüser und Industriiaalaage baut het. S Kennzäiche vo iirem Wärk isch e «gemässigten, soliden Modernität», wie dr Brässtext zur äinzige Gsamtschau 1999 bedoont het.
D Inhaaber
Dr Franz Bräuning (* 22. September 1888 z Baasel; † 14. Septämber 1974 z Baasel) isch dr Soon vom ene Zimmerpolier gsi. Er het vo 1904 bis 1907 e Leer im Baugschäft vo de Brüeder Stamm gmacht. Vo 1907 bis 1909 het er am Technikum Burgdorf Archidekduur studiert. Noch em Diploom 1909 het er bis 1913 z Stroossburg gschafft, denn z Bäärn für s Baasler Archidekduurbüro Widmer, Erlacher & Calini und e zitlang z Berliin für e Schwizer Archidekt Ernst Rentsch an Blaanige für d BASF z Ludwigshaafe. 1920 het er sis äigene Büro gründet, wo zerst dr Leu 1924 und denn dr Dürig 1932/3 Partner worde si.
Dr Hans Leu (* 23. Dezember 1896 z Baasel; † 7. Januar 1954 z Baasel): Über si Usbildig zum Archidekt isch weenig bekannt, au d Noochrüef verzelle nüt drüüber. Dr Leu het e Bruefsleer bim Julius Kelterborn gmacht und denn in verschiidene Archidekduurbüro gschafft, won er under anderem dr Hans Schmidt kennegleert het. 1923 het er dr Wettbewärb für e Zentraalfriidhoof am Hörnli gwunne und isch denn 1924 im Bräuning si Partner worde.
Dr Arthur Dürig (* 9. Juni 1903 z Bäärn; † 17. Februar 1978 z Luzärn) het noch dr Matuur au e Leer gmacht und denn am Technikum Burgdorf studiert. Noch eme dreijöörige Praktikum het er vo 1928 bis 1930 an dr Technische Hoochschuel Stuttgart witerstudiert und isch denn e wüsseschaftlige Assistänt bim Paul Bonatz worde. Vo 1931 aa het er bi Bräuning und Leu gschafft; 1932 oder 1933 isch er dört Däilhaaber worde.
Wärk
E frües Wärk us dr Zit bevor dr Dürig ins Büro choo isch, isch s Atelieehuus Kind z Rieche, wo 1929 baut worde isch. Wo si dr Ufdraag für e Friidhof am Hörnli z Rieche bi Baasel, e neoklassizistischi Aalaag, wo zsämme mit de Büro Klingelfuss us Züüri und Suter & Burckhardt us Baasel bis 1932 usgfüert worde isch, si 1930 d Ufdrääg fürs Usstelligshotel vo dr Mustermäss choo und 1931/1932 für die Reformierti Chille z Allschwil, ebefalls im neoklassizistische Stiil.
Dr Bräuning und Leu häi über e Hufe Kommissioone an dr Baasler Städtebauentwicklig en Iifluss gha, so am Hochbaugsetz vo 1939 und em Zooneblaan. Wäärend die bäide s Büro organisatorisch gfüert häi, isch dr Dürig für d Entwürf verantwortlig gsi und het sich im Häimetschutz und in dr Kunstkreditkommissioon anggaschiert.
Am Ändi vo de 1930er Joor isch au d Daubstummenaastalt Rieche entstande und wääred em Zwäite Wältchreg zsämme mit em Ernst und Paul Vischer und em Hermann Baur s Bürgerspiddaal, wo äini vo de groosse Spiddaalbaute in sinere Zit gsi isch.
In de 1950er Joor häi si Gschäftshüüser z Baasel rund um en Äscheblatz baut: Dr Aeschehoof vo 1952 und s Bürogeböid Pax us em gliiche Joor, wo 1995 abbroche worde isch, s Woon- und Gschäftshuus Drache vo 1956 bis 1958. Im Zentrum vo dr Ufmerksamkäit si allerdings d Frachtumschlaggebäid am Rhiihaafe gstande und dr Umgstaltig vom Baasler Zolli mit em Nöibau vom Elifantehuus.
Zu de spoote Wärk vom Büro – dr Hans Leu isch jo 1954 gstorbe – häi die Allgemäini Gwärbschuel (zsämme mit em Hermann Baur) ghöört, wo dr Wettbewärb zwar scho 1941 entschiide worde isch, s Geböid aber erst im Joor 1961 fertig worde isch, vom Städtebau us e zitgenössischi Erwiterig vom barocke Sandgruebeguet und zletzt d Handwärkerbank in dr Aeschevorstadt.
Kwelle
Dr Ardikel «Bräuning, Leu, Dürig» uf dr dütsche Wikipedia
Malvaglia
Malvaglia (dytsch veraltet Manglia) isch bis Endi Merz 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Malvaglia im Bezirk Blenio ghert.
Geografi
Malvaglia lyt im untere Bleniodal. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Anzano, Brugaio, Canè, Chiesa, Ciavasch, Cregua, Dagro, Dandrio, Madra, Orino, Pontei, Rongie un Sciarce. Nochbergmaine sin Acquarossa, Blenio, Biasca, Pollegio, Bodio un Sobrio im Tessin un Hinterrhii, Mesocco un Rossa z Graubinde.
Gschicht
Malvaglia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1205 as de Malvallia.
Buzza di Biasca
Am 30. Septämber 1513 isch s zuen eme Bärgsturz z Biasca vorne chuu. Dr Brenno, wu dur d Schuttmasse ufgstaut woren isch, het derno ne grosse See bildet, wu s Dorf Malvaglia und d Umgebig iberfluetet het. D Gegend isch öpe anderthalb Johr lang under Wasser gsii. Am 20. Mai 1515 isch dää Damm broche, e Eraignis wu speter as Buzza di Biasca bekannt woren isch. Die Wasserfluet het s Tessindal bis zue dr Magadinoebeni un em Langesee iberschwämmt. D Bevölkerig vo Malvaglia isch beschuldiged worde, si hebi dur en Zauber dä Dammbruch usglöst und sich so vo dene Wassermasse befreit. Ime Prozäss im Johr 1517 sind dänn d Lüüt vom Dorf freigsproche worde.
Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Malvaglia isch bis Endi Merz 2012 dr Moreno Grandi gsii.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Malvaglia ghert zum Ticinese.
Kydon
De Kydon (altgriechisch: Κύδων, Kýdōn) isch i de griechisches Mythologii de Eponym vo de Kydone und de Gründer vo de kretische Stadt Kydonia gsii. Er isch noch de lokaale Saag de Soo vom Hermes und vo de Akakallis, ennere Töchter vom Minos. Münze vo Kydonia zaiget de Kydon as Chliichind, wiener annere Foitsch süggelet.
De Partehnius vo Nikäa hett i sim Buech „Liebesliide“ gschrebe, ass de Kydon e Töchter ghaa heb, d Eulimene (Εὐλιμένη „guete Haab“). Die isch mitem Apteros verlobt gsii, em Eponym vo de Stadt Aptera, wo östlich vo Kydonia glegen isch. Si hett aber de Lykastos gliebt und e Verhältnis mitem ghaa. Wo de Kydon en Orakel aagfrööget hett, wiener sini Finde öberwinde chön, hett da woorgsait, er mües e Jungfrau opfere. S Loos isch uf d Eulimene gfale. De Lykastos hett drufabe gsait, ass is kai Jungfrau mee sai, well er si gschwängeret heb. D Rootsversammlig hett aber entschide, ass si gopferet were mües. Nochdem da gschie isch, het mer erchennt, ass si tatsächlich schwanger gsii isch. De Apteros het spööter denn de Lykastos ermordet. E ganz en äänlichi Gschicht werd o fo de Töchter vom messenische König Aristodemos verzellt.
Ram Narayan
De Ram Narayan (Hindi: राम नारायण; IAST: Rām Nārāyaṇ; * 25. Dezämber 1927) isch e indische Musiker wo Sarangi spilt. De Narayan isch z Udaipur, Indie uf d Wält cho un ufgwagse. Er het bi All India Radio, Lahore, im 1944 debütiert. Er het joorelang as Begläiter gspiilt, bis er 1949 uf Mumbai isch, zum im Hindi-Film z schaffe. 1956 isch er Konzärtsolist worde und het mit dr Begläitmuusig ufghöört. Er het Soloalbum ufgnoo und het vo de 1960er Joor aa Tuure dur Amerika und Europa gmacht. Dr Narayan het indischi und usländischi Studänte underrichdet und isch bis 2000 öffentlig ufdräte, vilmol im Usland.
De Narayan isch 2005 mit em Padma Vibhushan Priis uuszeichnet worde.
Rosch Chodesch
Rosch Chodesch (hebräisch: ראש חודש) isch d Bezäichnig für dr erst Daag vo jedem Monet im jüüdische Kaländer, wo in däm Lunisolarkaländer immer öbbe chunnt, wemm mä d Mondsichle noch em Nöimond zum erste Mol wider cha gsee. D Sitte, ass mä dr nöi Mond begrüesst und mit eme Fest fiirt, stammt us dr Nomadezit vom jüüdische Volk. Si het au überläbt, wil mit de Faase vom Mond d Zit gmässe wird.
D Lengi vom Fiirdig
Wil e lunare Monet im Durchschnitt 29½ Dääg het, cha Rosch Chodesch äntwääder äi oder zwäi Dääg lang si: In dr Zit noch em Exil het sich dr Hoochi Root an jedem 30. Daag vom ene Monet versammlet. Wenn Züüge scho an däm Daag gsäit häi, ass si d Mondsichle chönne gsee, het mä us em angloffene Monet e Monet mi 29 Dääg gmacht. Wil dr drissigsti Daag vom Monet potenziell immer e Rosch Chodesch gsi isch, wird dä näben em erste Daag vom Monet au as Rosch Chodesch begange.
Hüte häi die Möönet e zwäidäägige Rosch Chodesch: Cheschwan, Adar (und Adar II), Ijjar, Tammus, und Elul.
In dene Möönet wird nume äi Daag Rosch Chodesch begange: Tischri, Schwat, Nisan, Sivan, und Aw.
Bi de Möönet Kislew und Tewet cha s eso oder eso si: In mängge Joor häi bäidi nume äi Daag, in andere häi bäidi zwäi Dääg Rosch Chodesch, und es git au Joor, wo dr Kislew äine und dr Tewet zwäi Dääg Rosch Chodesch het.
Wien er begange worde isch
Dr Rosch Chodesch isch e mindere Fiirdig, äänlig wie d Dääg vom Chol haMoed (de Wuchedääg zwüsche de Festdääg) vo Sukkot und Pessach. S briesterlige Gsetz anerkennt dr Nöimonddaag zwar und bestimmt die bsundrige Opfer drfür (Num 28,11), verlangt aber nid, ass mä nid wurd schaffe wie am Sabbat. Im dradizionelle Juudedum aber müesse d Fraue an däm Daag alli tüpische Frauenarbäite, wo chönne ufgschoobe wärde wie Spinne und Wääbe, nid mache.
Wie am Sabbat het au am Nöimonddaag e Festversammlig am Häiligdum stattgfunde (Jes 1,13); (Hos 2,13), (Ez 46,1), und wil dr Briester an son eme häilige Daag in ere fiirligi Stimmig gsi isch, isch s vorchoo, ass er grad an däm Daag vom göttligen Wort ergriffe worde isch.(Ez 26,1), (Hag 1;1). In 1 Sam 20,6 wird dr Bruuch beschriibe, s Jooresopfer vo dr Sippe am Nöimond z mache, was e Zäiche drfür isch, wie dr Nöimonddaag sit alter Zit as Fiirdig beliebt gsi isch.
Madison Davenport
D’ Madison Davenport (* 22. Nowamber 1996 z’ San Antonio, Texàs) ìsch a àmerikànischa Schàuischpìelera.
ìhr Laawa un Kàrriar
Ìhra äärschta-n-Ufftrìtta-n-àm Farnsah hàt d’ Davenport ànna 2005 ìm Àlter vun àcht Joohra ghàà, wu sa ìn da Seria Numbers – Die Logik des Verbrechens, Close to Home, CSI: NY un Hot Properties – Gut gebaut und noch zu haben Naawarolla gschpìelt hàt.
Ànna 2012 ìsch d’ Davenport ìm Horror-Thriller Possession – Das Dunkle in Dir naawa-n-em Jeffrey Dean Morgan z’ sah gsìì. Witterscht hàt sa a Rolla ìn dr NBC-Luschtschpìelseria Save Me zamma mìt dr Anne Heche ghàà.
D’ Madison Davenport hàt a jìnger Brüader, dr Gage Davenport, wo sitter 2007 eewafàlls àls Schàuischpìeler un Schpraacher täätig ìsch.
Kanton Saint-Renan
Dr Kanton Saint-Renan (breton. Kanton Lokournan, frz. Canton de Saint-Renan) isch e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Saint-Renan.
Gmaine
Dr Kanton Saint-Renan bstoht us 17 Gmaine:
Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2017: Fusion Milizac un Guipronvel → Milizac-Guipronvel
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Le Conquet, Guipronvel, Île-Molène, Lampaul-Plouarzel, Lanrivoaré, Locmaria-Plouzané, Milizac, Plouarzel, Plougonvelin, Ploumoguer, Saint-Renan (Hauptort) un Trébabu.
Hermann Baur
Hermann Baur (* 25. August 1894 z Baasel; † 20. Dezämber 1980 z Binnige) isch e Schwizer Archidekt gsi. Er wird zu de bedütendste Schwizer Chillebauarchidekte im 20. Joorhundert zelt.
Lääbenslauf
Dr Hermann Baur isch dr Soon vom ene Schriinermäister gsi. Vo 1910 bis 1917 het er e Leer bim Baasler Baumäister Rudolf Linder gmacht, het denn vo 1918 bis 1919 an dr ETH Züüri bim Karl Moser, Hans Bernoulli und bim Fritz von Niederhäusern hospitiert. Vo 1921 aa het er im Elsass gschafft, bis er sich 1927 z Baasel mit eme äigene Büro sälbständig gmacht het.
Vo 1938 bis 1944 isch dr Baur Bresidänt vom Bund vo de Schwizer Archidekte (BSA) gsi. Er isch e Mitgründer vo dr Zitschrift Das Werk gsi vom gmäinsaame Verbandsorgaan vom BSA, em Schwizerische Wärkbund (SWB) und em Schwizerische Kunstveräin (SKV). Vo 1948 bis 1958 isch er Bresidänt vo dr Redakzioonskommissioon vom Blatt gsi.
Vo 1959 bis 1964 het dr Hermann Baur Gastvorlääsige an dr ETH Züüri abghalte.
Si Wärk
Noch em Baur sine Blään si meereri Baute vo dr öffentlige Hand baut worde, wo bis hüte im Stadtbild vo Baasel signifikant si, und Siidligsbaute.
Pflanzennamen Todtmoos
Pflanzenäme vo Dotmis-Schwaardsebach
Schweiz
D Schwiz (,, , RMS undefined, frankoprovenzalisch Chuiche oder Suisse, ), offiziell Schwizerischi Eidgnosseschaft, isch es Land vo Mitteleuropa.
De Name Schwiz chunnt vom Urkanton Schwyz. Drum wird i vilnen alemannische Dialäkt de Name vom Land gliich usgsproche wie de Name vo säbem Kanton.
D Schwiz liit zwüschem Bodesee und em Gämfersee, s Land goot vom Alperhy und em Inntal bis zum Jura und vom Hochrhy bis an Südrand vo den Alpe.
Si chunt im Norde a Dütschland, im Oschte a Liechtestei und Öschtriich, im Süüde a Italie und im Weschte a Frankriich.
Dr offiziell Name vom Bundesstaat
De Name Schwizerischi Eidgnosseschaft – uff französisch Confédération suisse, uff iteliänisch Confederazione Svizzera – isch der offizielli Titel vo der Schwiz as politischi Einheit sit dr Mediationsverfassig vo anne 1803.
Schwizerischi Eidgnosseschaft isch der Name gsi vom
Schwizerischi Eidgnosseschaft isch au der Name vom modärne Schwizer Bundesstaat bis hüt. Si Bundesverfassig isch am Afang in kantonale Volksabstimmige und uf Landsgmeinde agnoh worde (usser z Frybùrg, wo der Gross Root abgstimmt het). Am 12. Septämber 1848 hed d Dagsatzig erkärt, ass das s «Grundgsetz vo dr Eidgnosseschaft» siig. S Joor 1848 isch drum ss Gründigsdatum vum jetzige Land Schwiz.
D Landschaft
D Schwiz isch starch vu irnä villä Bärgä und ai vu dä zahlriichä Seä prägt. Es hätt füüf geografischi Rüüm, wo au vum Wätter här sehr underschidläch chöi si:
Uff drissg Prozänt vum Land het’s Wald. Am meischte git’s Noodlebäum. Die schützet d Bevölcherig i de Bärgtääler vor Lawine. Es git sogar es Gsetz wo seit, dassmä nid meh tarf houzä ausmä ämä angärä Ort umä ä Boum aapflanzet. Dür das Gsetz u wägdä Ökoflächine nimmt di Gsammtwaudflächi im Momänt zuä.
Hüt wärdä vorauem Landwirtschaftsflächinä veränderet, verbout um gnau z si. Aus Richtwärt seitmä, dass jedi Sekundä ei Quadratmeter Land verbout wird.
Näb de Bärge u Wäuder het d Schwiz o viu Seeä u Flüss. Mi seit o, das d Schwiz ds «Wasserschloss» vo Europa sig. Das es so viu Wasser het, het d Schwiz de Bärge u Gletscher z verdanke.
Di gröschte Seeä si:
Di gröschte Flüss vor Schwiz si:
Kantön
D Schwiz isch politisch us 26 Kantön zämegsetzt (me rächnet teils au mit 23, will die beide Basel, Appizäll und Unterwalde sogenannti «Halbkantön» sin – das het aber, usser im Ständerot und im Fall vom Ständemehr, ke witeri Bedütig meh). Die Kantön hän all e eigeni Regierig, es eiges Parlamänt und eigeni Gricht und sin lut dr Bundesverfassig grundsätzlich souverän, usser dört, wo d Kantön uf ihri Rächt usdrücklich verzichdet und das in d Bundesverfassig ufgnoh händ. Das heisst, dass jede Kanton eigentlich e eigene Staat isch und alles für sich sälber reglet. Nu ebbe dört, wo dr Bund (also die ganz Schwiz) öppis für alli greglet het, sin d Kantön bunde. Das isch hüt in relativ vilne wichtige Beriich de Fall. Trotzdäm hän d Schwizer Kantön no vil z säge.
Die Lischte vo de Kantön unden entspricht dr offizielle Reihefolg. Si goot uf d Gschicht mit den alten acht bzw. drizä Ort zrugg (lueg do drzue im Artikel Schwizer Gschicht). D Näme vo de dütschsprochige Hauptstedt sind im jewilige Ortsdialäkt, die vo de Haupstedt us de latynische Schwiz allgimäin schwyzerdütsch oder, wenn kä söttigs Wort me do isch, in der Originalsproch gschribe.
Bemerkige:
Regione
D Schwiz isch vum Bundesamt für Statistik in siibe Regione iideilt worde:
I der Umgangssprach wird d Zentralschwiiz als Innerschwiiz bezeichnet. D Region zwüsche Bärn und Züri seit me ou Mittuland und dr französischsprächende Teil vor Schwiz isch under em Name Romandie, Wälschland oder Weschtschwiiz bekannt.
Stedt
D Schwiz hed gmäss dr Bundesverfassig kei Hauptstadt, sondern e sognennti Bundesstadt und das isch Bärn. Die gröschti Stadt im Land isch Züri, wo öppe 400'000 Iiwohner het. Züri isch dr wirtschaftlich Mittelpunkt vo dr Schwiz. Die zweitgrössti Stadt mit 195'000 Iiwohner isch Gämf, wo dank de vile internationale Organisatione, wo dört ihre Sitz hai, internationaler vill bedüütet. Basel het im letzte halbe Johrhundert fast e Viertel vo siiner Bevölkerig verlore und isch mit öppe 172'000 Iiwohner die drittgröschti Stadt und s Zentrum vo dr zweitgrösste Agglomeration. Lausanne het öppe 130'500 Iiwohner.
D Bevölkerig
D Schwiz isch eis vo de riichschte Länder uf de Wält mit eme Bruttoinlandsprodukt (BIP) 48'048 Schwizer Franke (CHF) pro Chopf. Es het au eini vo de höggschte Läbenserwartige: e Durchschnitt vo 80.85 Johr, 78.03 für d Manne und 83.83 für d Fraue. (WHO, 2009)
Religion
D Religion het lang e grossi Rolle gspiilt in dr Schwiz und nid numme im Positive. Sit dr Zit vo de Chrüzzüg het s immer wider Judeverfolgige gee, bis d Jude schliesslig, usser us zwei Ortschafte im Aargau, us dr ganze Schwiz verdriibe worde si. Sit dr Helvetik hai si sich dank em Druck vom revolutionäre Frankriich wider döfe niiderloo, aber volli Bürgerrächt hai si erst 1874 mit dr Revision vo dr Bundesverfassig überchoo.
D Usenandersetzig mit em Islam het in dr Schwiz erst gege s Ändi vom 20. Johrhundert agfange, wo muslimischi Gastarbeiter und Flüchtling hai afo in d Schwiz cho. Zu dr Xenophobii, wo sich scho in dr Behandlig vo de italiänische Fremdarbeiter in de 1950er und 60er Johr zeigt het, isch bi de muslimische Migrante non es Unverständnis und Misdraue gegenüber ihrer Religion drzue cho.
Sit dr Reformation im 16. Johrhundert hai d Schwizer Christe sälber immer wider brobiert, d Komflikt under sich militärisch z lööse. D Reformation het sich in de Stedt vom Middelland duuregsetzt, währed die ehnder ländlige Gebiet im Süde drvo katholisch bliibe si. Bis in s 18. Johrhundert si die katholische Ort dank ihrer militärische Übermacht in dr Eidgenosseschaft politisch füehrend bliibe, denn het sich s Blatt gwändet, und im letschte Schwizer Bürgerchrieg, em Sonderbundschrieg, het dr Liberalismus de katholisch-konservative Kantön e neue Bundesstaat ufzwunge, wo die konfessionelle Gegesätz no di noh verchliineret het. D Religione hai im 20. Johrhundert nid wenigi vo ihren Aahänger verlore. So si no 1967 mit 52,7 % e Mehrheit vo de Schwizer reformiert gsi, währed d Katholike 45,4 % vo dr Bevölkerig usgmacht hai. Hützudag si öppe 43 % vo de Lüüt i de Schwiz römisch-katholisch, 38 % si evangelisch-reformiert, 11 % ohni Zueghörigkeit, 3,3 % Moslem und 0,2 % jüdisch.
Sprooche
[[Datei:Karte Schweizer Sprachgebiete 2021.png|mini|d Verbreitig vo de Landessprooche i de Schwyz – Mehrheitsverhältniss nooch de Bundeskanzlei, mit em Gmeistand vo 2021
D Sproochregioone sind bsunders wichtig für d Politik vo de viile Forme vo dr Kultur (ufhochdütsch: «kulturelle Vielfalt», uf französisch: «Diversité culturelle»).
Usserdäm bruuche öbe 10'000 Mänsche in de Schwyz e Gebärdesprooch, je nooch Region isch es d Dütschschwyzer Zäichesprooch, die französischi oder au die italienischi Gebärdesprooch. Ofiziell anerkannt isch d Gebärdesprooch aber nùmme i de Kantön Züri ùn Gämf.
Mit Ussnaam vo de Romandie wird d Sproochsituation in de Schwyz als e Diglossie bezeichnet: Es wird je nooch Situation entweder d Standardsprooch (Hochdütsch, Standarditaliänisch oder e schriftlichi Form vùm Rätoromanische) oder d Mùndart gschwätzt. Am komplizierteschte isch d Situation bi de Rätoromane, wo fümf regionali Mùndarte und Schriftsprooche vom Bünderromanische hen, dezue no s überregional Rumantsch Grischun, wo aber nit überall akzeptiert wird, ùn usserdäm praktisch alli au Dütsch chönne.
In de Dütschschwyz werde im Alldaag vo de Schwyzer und Schwyzerinne praktisch nùmme alemannischi Mùndarte gschwätzt, wo als Schwyzerdütsch zämmegfasst werde ùn sich regional starch ùnterscheide. E Ussnaam isch d Gmei Samnaun im Bündnerland, wo en bairische Dialäkt gschwätzt wird. I dr Wirtschaft und bi teil Behörde sind s Änglisch und s Hochdütsch wichtegi Umgangssprooche.
In de italienischsproochige Schwyz schwätzt me lombardischi Mùndarte, wo aber weeniger starch verbreitet sin wie d Mùndarte in de Dütschschwyz: Luut Volchszäälig 2000 schwätzt nùmme öbe en Drittel vo de Lüüt e lombardische Dialäkt.
Im Gägesatz zue de andre Sproochregione sin di ursprüngliche frankoprovenzalischi Mùndarte vo de Welschschwyz, s Patois, fasch ganz verschwùnde, en Entwigglig, wo am Aafang vùm 19. Joorhùndert agfange het. In de ganze Romandie schwätze luut de Volchszäälig vo 2000 no zwüsche ei bis zwei Prozänt jede Daag Patois. Am meischte Patoisants finde sich im Kanton Wallis mit 6,3 Prozänt (8'800 Persone) im Joor 1990, em Kanton Frybùrg mit 3,9 Prozänt (4'755 Persone) ùn em Kanton Jura mit 4 Prozänt (1'599 Persone). In dänne Gegende, bsùnders im Wallis ùn em Greyerzerland, spiilt de Patois no e gwüssi Roll, au wenn di meischte Sprecher über 50 Joor alt sin. En Sùnderfall isch Evolène im Wallis, wo de Patois no aa d Chinder wytergee wird. Statt em Patois schwätzt mer hüt i de Weschtschwyz meischt s Français régional, wo als Schwyzer Französisch bezeichnet wird. Im Jura isch s alte Patois e Mundart vo der Grafschäftler Sprooch.
Der Schwyzer Bundesroot het am 7. Dezämber 2018, wie vom Öiroparoot empfohle, pschlosse, ass i der Schwyz s Frankoprovenzalisch ùn s Franc-Comtois, die regionali Mundart im Jura, als Minderheitesprooche anerchänt sind.
E gueti Übersicht über d Sproochen ùn Dialäkt in dr Schwyz findt mer im Geograafische Läxikon, gschriibe vu dr doozmoolige Korifääe vu däm Gibiet, em Albert Baachme, em Louis Gauchat und em Carlo Salvioni.
Politik
] D Schwiz isch e Schtaat, wo als e föderalistisch organisierti direkti Demokratii funkzioniert.
Bundesrot
D Exekutive vor Schwiz esch de Bundesrat, er werd vor Vereinigte Bundesversammlig gwählt, das isch e Versammlig vo allne National- und Ständeröt. Im Bundesrot hets sibe Lüt, wo alli glichi Rächt hei. Jede vo de sebe Bondesröt het es Departemänt onder sech ond esch för en bestemmte Berych zueständig. Es git ke Presidänt, aber dr Bundespresidänt, wo Staatsgescht empfoht und zu Neujohr und am erste Ougust Rede het.
Ab em 1. Jänner 2023 regierid disi Bundesröt (i de Reie vo irer Anciennität):
Bundeskanzlei
De Walter Thurnherr (CVP/AG) isch am 9. Dezember 2015 als Nochfolger vo de Corina Casanova (CVP/GR) zum Bundeskanzler vo de Schwizerische Eidgenosseschaft und somit zum Vorsteher vo de Schwizerische Bundeskanzlei (BK) gwählt worde.
Politischi Parteie
D politische Parteie mit Vertretern im Bundesrat (Bundesratsparteie) luute wie folgt:
SVP, FDP un SP stelle je zwei Bundesrotsmitgliider, Die Mitte (ehemals CVP) eis (lueg au Zauberformel).
Ussepolitik
Ussepolitisch isch d Schwiz e neutrals Land. Si macht aber bi vile internationale Organisazioone mit, öppen i dr OSZE, em Europarat, dr EFTA, em UN-Menschenrechtsrat, dr ESA und em CERN, und si isch bim Vertraag vo Schenge drby.
Sid 2002 isch d Schwiiz Mitgliid vo der UNO. D Bundesversamlig het am 5. Oktober 2001 d Charta vo de Veräinte Nazioone agnoo, und am 10. Septämber 2002 isch si noch ere Volksabstimmig für d Schwiiz gültig worde.
Z Gämf sind vil internazionali Organisazioone dihäi, wo für d Ussepolitik vom Land no meh Müglechkeite ufftüend.
Gschicht
Erschti menschlichi Schpure uuf Schwizer Gebiet um ca. 50'000 vor Christus, z. B. bim hütig Ort Vättis (SG).
Nach 58 vor Christus: Nach der Niderlag vo de Helvetier gäg de Cäsar wird s Gebiet im Weschte vo dr Schwiz e römischi Provinz mit dr Hauptstadt Aventicum (Avenches, ligt zwüsche Murte u Yverdon), witeri Schtädt us derä Zit: Vindonissa (Windisch im Aargau), Augusta Raurica (Kaiseraugst im Aargau), Turicum (Züri)
Anne 15 vor Chrischtus erobere d Röömer in ere grosse Militäroperazioon i de ganzen Alpe au s Land vo de Räter mit em Piet vom hütige Bündnerland und dr Oschtschwiiz.
Nach 400: Iwanderig vo Alemanne in die öschtlige Gebiet, wo me denn emol Alemannisch schwätzt, u Burgunder im Weschte, wo die lokale Bevölkerige spotlatiinische Dialäkt übernäme.
Nach 500: S Gebiet vo ungefähr der hütige Dütschschwiiz het zum alemannische Herzogdum (537–746) ghört, won en Teil vom Fränkische Riich gsi isch, d Weschtschwiiz zu Burgund. Schpöter ghört s ganze Gebiet zum Heilige Römische Riich dütscher Nation.
Nach 1300: Dür Bitritt, Eroberige und Allianze wachst d Eidgenosseschaft immer witer und nimmt allmählich d Form von äme komplizierte politische Gebild a, äme Staatebund, wo sich us, sit 1513, 13 mehr oder weniger glichberechtigte «Ort», verschiidne «Zuegwandte Ort» mit Zweitklass-Recht und schwer uusplünderete Untertanegebiet zämesetzt.
Bekannt worde sii i dere Ziit vor allem d Chrieg gäge d Habsburger, wo us em Gebiet vo dr hütige Schwiz vertribe worde sii, sowie d Burgunderchrieg.
1499: Will d’Eidgenosse Riichsreforme ablehned, chunnt’s zum Schwobechrieg (die Dütsche säged «Schweizerkrieg») gege de Kaiser. Nach empfindliche Niiderlage vo de Riichstruppe git’s än Friedesschluss, und d'Eidgenosseschaft isch faktisch (de facto) nümme Riichsgebiet.
1515: Nach de sehr offensiv und aggressiv gfüehrte Mailänderzüg erlide d Eidgenosse bi Marignano en vernichtendi Niiderlag. Si bekenne sich i dr Folg vo däm Ereignis zur «Immerwährende Neutralität».
1648: Im Weschtfälische Friede wird d Souveränität (Unabhängigkeit vom dütsche Riich) vo de Schwiz vo de Grossmächt au de jure anerkennt.
1653: Im Buurechrieg lehnt sich d Landbevölkerig gäge d Patrizierherrschaft vo mehrere Stadtort uuf und pocht uf alti Rächt. D Obrigkeit tüüscht Verhandligsbereitschaft vor, nutzt d Guetgläubigkeit vo de Buure uus, und Zürcher Truppe riibe denn ’s schlecht uusgrüschtete Buureheer uuf. D’Afüerer, der Ämmetaler Niklaus Leuenberger und dr Äntlibuecher Christian Schibi, wärded mit em Tod bestraft. Die aristokratisch Herrschaft i de Stadtort feschtiget sich i de Folg immer meh und steigeret sich is Gottesgnadetum vo de ‹gnädige Herre›.
1712: Noch em Zweite Villmergerchrieg, wo die katholische vo de reformierte Ort gschlage wärde, isch die katholischi Vorherrschaft in dr Eidgenosseschaft ume gsii.
1798: Noch französisch inspirierte chlinnere Revolutione z Basel, im Waadtland und Unterwallis, sowie chlinnere Reforme vo obe z Fryburg, Bärn, Soledurn, Schaffhuuse und Züri het sich Frankriich au militärisch iigmischt und Deil vo dr Schwiz bsetzt. Die revolutionäre französische Truppe träffed kei nennenswerte Widerstand aa, wenn mer emol vo Bärn (im Merz) und Nidwaudä (im Septämber) abgseht. D Ziit isch riif für Veränderige. Es hät i dr zweite Hälfti vom 18. Johrhundert im ganze Gebiet vo de Schwiz verschiedeni Uufständ und Rebellione gäge d Obrigkeite geh gha, wo aber immer bluetig nidergschlage worde sind. Noch em französische Vorbild wird im April die Helvetisch Republik als Zentralstaat bildet. Sie füehrt wichtigi Neuerige, vor allem bi de Bürgerrächt und im Bildigswese ii, findet aber wäge ihrer zentralistische Struktur – nach em Abflaue vo dr erschte revolutionäre Stimmig bi dr bürgerliche Elite – im Volk nümme e Hufe Akzeptanz. Si hät immer meh Müeh, d Ornig uufrecht z’erhalte, und wo d Franzoose ihre Truppe abziehn, kollabiert si noch em Stäcklichrieg, wo d Föderaliste gwünne.
1803: Mediation vom Napoleon. Dä Kaiser bruucht für sini Grossmachtpolitik en stabile Vasallestaat. Er verordnet drum de Schwiz wieder ä föderali Struktur. S’Fricktal wird vo Vorderöstriich trennt und em Kanton Aargau zuegschlage.
1815: Restauration. Dr patrizisch Adel chunnt nach de Niederlag vom Napoleon und em Wiener Kongress wieder a d Macht zruck und versuecht, die alte Zueständ wieder herzstelle. Gänf, s Wallis und Nöieburg wärded schwiizerischi Kantön, wobii Nöieburg bis zu de Revolution vom erschte März 1848 gliichzytig no Bsitz vom König vo Preusse bliibt. S’ehemalig Bistum Basel – dr aktuell Kanton Jura und dr Bärner Jura – chunnt zu Bärn und Basel. Graubünda verlürt sis ehemalig Untertanegebiet Veltlin mit dä Grafschafte Worms und Cleven endgültig.
1830: Regeneration. Z’Paris isch Revolution, und au i der Schwiz reget sich wieder Freiheitsbesträbige. I Kantön vo ehemalige Untertanegebiet wie Aargau oder Thurgau, aber au i de Landschaft vo Stadtkantön bildet sich Volksbewegige, wo allgemeini Grundrächt fordered. Es chunnt i mehrere Kantön zu Umwälzige. D’Basler Landschaft moblisiert 1833 gäge Truppe, wo vo de städtische Herre gschickt werded, schloot si, rüeft än eigne Kanton us und d Kantonsdeilig wird vom Bund anerkennt.
1848: D Mehrheit vo de liberale Kantön gründet dr hütig Bundesstaat, nachdem im Sonderbundschrieg die katholisch-konservative Kantön zwunge worde sind, ihri eigeständigi föderalistischi Politik ufzgee. Bärn wird dr Sitz vo dr Bundesexekutive and -legislative, wo us em Nationalrot und em Ständerot bestoht.
Um d Mitti vom 19. Johrhundert isch d Induschtrialisierig voll i Gang choo. Au erschti Isebahne sii entschtande.
1857: Im sogenannte Neueburger Handel verzichtet Preusse endgültig uf Nöieburg, wo siit 1815 gliichzitig Schwizer Kanton und e preussischs Fürschtetum gsi isch. Preusse und d Schwiz hei aber vorhär gfährlech ihri Armeeä moblisiert gha und s het ä diplomatischi Schlichtig vo England und Frankriich brucht. Die preussische Vögt sind scho vorher, 1848, dur en Sturm ufs Schloss Neueburg vom Volk us de Jurahöchene vertriibe worde.
1891: Mit de Iifüerig vo de Volksinitiative isch di direkti Demokratii au im Bundesstaat voll etabliert.
1914: D Schwiz mobilisiert nach em Usbruch vom Erschte Wältchrieg ihri Armee zur Gränzbsetzig, zwäcks Verteidigung vo Land und Neutralität.
1918: Di sozial Not wird i de Schwizer Arbeiterschaft nach entbehrigsriiche Chriegsjohr immer grösser. Sie mündet im November in än Generalstreik. Gforderet wärded soziali Verbesserige wie d Iifüerig von äre Altersversicherig und äs gerächters Wahlsystem zum Parlament. Dr Bundesrot hät Truppe gäg die Streikende uufmarschiere loh, und es hät au Toti geh. Im Johr druf (1919) wird s Proporzwahlsystem für e Nationalrot iigfüehrt. D Arbeiter überchöme zuedäm d 48-Schtunde-Wuche.
1929 bis und mit Zwöite Wältchrieg: D Wältwirtschaftskrise trifft au d Schwiz hert.
1933: Im Frontefrüehlig isch d Understützig, wo die rächtsextreme politische Parteie überchömme, am gröschte, si verliere aber denn innerhalb von e paar Mönet vil vo ihrer Popularität.
1939–1945: D Schwiz überstoht dr Zweit Wältchrieg nach dr Armee-Mobilisierig besser als dr Erscht, dank dr «Geischtige Landesverteidigung», ere bessere Planig und Rationierig vo wichtige Güeter, soziale Massnahme zur Understützig vo de Soldate und ihre Familie. D Wahl vom Wälschschwiizer Henri Guisan zum General und siis Iiträtte gege Aapassigs-Tendänze a Hitler-Dütschland under de Dütschschwiizer Offizier und andere Füerigs-Persone, verhinderet Spannige zwüsche Dütsch- und Wälschschwiizer wie im Erschte Wältchrieg. Umfangrichi Wafffe-Liferige a Dütschland und Italie beschwichtige zuedäm dr Hitler und haltene, zäme mit dr bewaffnete Neutralität, vom ene Agriff uf d Schwiz ab.
1948: D Alters- und Hinterlasseneversicherig (AHV) tritt in Chraft.
1971: D Fraue chömme s eidgenössische Wahl- und Stimmrächt über.
1978: Noch emene driissgjöörige Kampf vo jurassische Separatischte gege dr Kanton Bärn – zum Teil au mit nöd legale Mittel – nimmt s Schwizer Volk inere Volksabschtimmig d Gründig vom Kanton Jura aa. Die drei nördliche Bezirk vom ehemaalige Bärner Jura – Dälschberg, d Fraibärge und Pruntrut – bilde jetz de sächsezwanzigscht Kanton vo dr Schwiz. Dr Bezirk Laufe werd schpööter em Halbkanton Baselbiet zueteilt.
1992: Dr Bidritt vo dr Schwiz zum Europäische Wirtschaftsruum (EWR), wien en dr Bundesroot vorschloot, wird in ere Volksabstimmig abglehnt.
2002: D Schwiz duet de Vereinte Natione biträtte.
2010: Im Bundesrot sitzet zum erschte Mol in dr Gschicht vo de Schwiz meh Fraue wi Männer.