cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eritrea
Geografy
Di fascht wieschtenartig Druckesavanne am Rote Meer isch seli haiß un drucke. Im Hochland vum Landesinnere dergege het s all Johr bis zue 600 Millimeter Rääge, vor allem in dr Zyt vu Juni bis Septämber. Di maischte große Stedt vu Eritrea liige im Hochland, uf iber 1600 Meter iber em Meer. Im sidlige Hochland het s di wenige fruchtbare Regione vum Land, wie d Gegnig vu Mendefera, s Umland vu Badme un s Gränzdreieck mit Ethiopie un em Sudan in dr Region Gash-Barka. Au di hegscht Hebig vum Land, dr Soira mit 3018 Meter, sideschtli vu Asmara, lyt im Hochland vu Abessinie.
Eritrea het im Weschte au Aadail an dr Sahara: weschtli vum Fluss Barka un nerdli vum Fluss Gash goot di eschtli Sahara vum Sudan här fwyter un hert uf mit em Aastiig zum Hochland vu Abessinie. Di eschtli Sahara chunnt au im Nordoschte bis uf Eritrea un ziet si an dr Kischte lang, bis si bi Massaua ufhert. Z Massaua het s, vergliche mit andere Kischtestedte vu dr Region wie Port Sudan un Assab, e weng mee Niderschleg.
Im Gränzbiet mit Dschibuti het Eritrea Aadail an ere andere Wieschti: An dr sidlige Kischte, in der Gegnig vu Assab, lyt d Danakil-Wieschti, aini vu dr haißeschte un druckeschte Wieschtine uf dr Wäl. Im Danakilsank lytmit 110 Meter unter em Meeresspiegel dr diefscht Punkt vum Land.
Di greschte Stedt sin (Rächnig 2012): Asmara 665.000 Yywohner, Assab 99.000 Yywohner, Keren 80.000 Yywohner, Massaua 52.000 Yywohner, Mendefera 25.000 Yywohner un Barentu 19.000 Yywohner.
Volksgruppe
Z Eritrea git s nyyn greßeri ethnischi Gruppe. S grescht Volk vum Land sin d Tigrinya (55 Brozänt, no andere Aagabe 50 Brozänt ). Si lääbe au z Ethiopie in dr Region Tigray un di tigrinisch Sproch isch näb em Arabisch d Amtssproch vum Land. D Volksgruppe, wu z Eritrea Tigrinya gnännt wird, ghert sprochli un kulturäll zue dr Tigray z Ethiopie. Dur di lang drännt bolitisch Gschicht hän si si aber scho usseander entwicklet. Friejer hän si si sälber Habescha gnännt. Scho in dr Vergangehait vor dr Kolonialzyt sin d Tigrinisch-Sprächer in e Hufe autonomi Provinze ufdailt gsii.
S zwaitgreescht Volk sin d Tigre (30 Brozänt). Zue dr greßere Volksgruppe zelle no d Saho (4 Brozänt), d Bilen (2 Brozänt) un d Rashaida (2 Brozänt). Au d Kunama mache zwee Brozänt vu dr Yywohner uus. Di chlaainere ethnische Gruppe z Sokodas un z Iliit an dr sudanesische Gränze sään si sälber as Kunama aa, sin aber geografisch un linguistisch drännt (si schwätze Dialäkt vum Ilit-Sokodas, au Wescht-Kunama gnännt).
Di Minderhait vu dr Bedscha wird offiziäll Hedareb gnännt, wu au as Name vun ere Untergruppe bruucht wird. Anderi Minderhaite sin d Nara un d Afar. Derzue git s no chlaineri Gruppe mit weschtafrikanischem Ursprung (zmaischt Haussa-Sprächer), wu z Eritrea Tokharir gnännt wäre.
Derzue lääbe in dr Zwischezyt 500.000 bis ai Million Eritreer, zmaischt orthodoxi Tigrinya, im Uusland, des entsüricht rund eme Fimftel vu dr Bevelkerig. Syt 2015 zellt Eritrea näbe Nigeria un Somalia as Haupthärchumftsland vu afrikanische Flichtling z Europa. E Hufe bolitischi Flichlignsin mittlerwyli wider in s Land retuur chuu. Europäischstämmigi Eritreer sin e ganz e chlani Minderhait, in dr Hauptsach im 19. Johrhundert yygwandereti Italiener.
Sproche
Di nyyn Sproche vu dr nyyn greschte Ethnie gälte formäll as glychberächtigti Nationalsproche. Des sin Tigrinisch (2,3 Millione Sprächer), Tigre (800.000), Afar (300.000), Saho, Kunama, Bedscha, Blin, Nara (je rund 100.000) un Arabisch, wu vu dr Rashaida as Muetersproch un vu vyl andere Eritreer as Zwootsproch gschwätzt wird. Dr Staat ferderet s, ass die Sproche in dr Schuele bi dr jewylige Volksgruppe un in Sändige vum nationale Radiosender bruucht wäre.
S git kai offiziäll feschtglaiti Amtssproch. De facto diene aber in dr Hauptsach Tigrinisch un Arabisch – wu au as Verchehrssproche wyt verbraitet sin – un au Änglisch as Arbetssproche vu dr Regierig. Elteri Lyt verstehn zum Dail a no Italienisch as Erb us dr Kolonialzyt. Vyl Schilder un Läde z Asmara sin a no uf Italienisch gschribe. Tigrinisch un Italienisch wäre in dr Wirtschaft, im Handel un im Gwäärb am maischte bruucht. S het au e Schuel z Asmara, wu uf Italienisch glehrt wird – d Scuola Italiana di Asmara. S Italienisch wird aber all weniger bruucht, derwylscht d Verbraitig vum Änglisch zuenimmt.
S Dahalik, wu uf dr Insle vum Dahlak-Archipel vu ne baar Döusert Lyt gschwätzt wird, isch friejer as Dialäkt vum Tigre aagsääne word, giltet hite aber as aigeni semitischi Sproch.
Religione
D Bevelkerig vu Eritrea dailt si offiziäll zue fascht glyche Dail in Muslim (Sunniten) un Chrischte (Eritreisch-Orthodoxi Tewahedo-Chilche, Proteschtante, Kadolike). Dr International Religious Freedom Report vum US State Department isch fir s Johr 2007 vu 50 Brozänt Muslim un 48 Brozänt Aahänger vum Chrischtedum uusgange, fir s Johr 2006 no vu 60 Brozänt Muslim un 37 Brozänt Chrischte. D Association of Religion Data Archives git 50,15 Brozänt Muslim un 47,91 Brozänt Chrischte aa. Drotz dr unterschidlige Religione bildet d Bevelkerig e nationali Ainhait. D Chrischte lääbe vor allem in dr Hochebeni um Asmara un d Muslim in dr Hauptsach im Diefland in dr Nechi vu dr Kischte.
Verwaltigsgliderig
Bis anne 1996 isch Eritrea in zee Regione (Zoba) glideret gsii. Die sin no us dr italienische Kolonialzyt gsii, d Regione un ihri Hauptstedt sin Akkele Guzay (Adi Keyh), Asmara (Asmara), Barka (Agordat), Denkalia (Assab), Gash Setit (Barentu), Hamasien (Asmara), Sahel (Nakfa), Semhar (Massaua), Senhit (Keren) und Seraye (Mendefera) gsii.
Mit dr Verwaltigsreform vum 15. Juli 1996 isch d Zahl vu dr Regione uf sechs reduziert wore:
Georges-André Chevallaz
De Georges-André Chevallaz (* 7. Februar 1915 z Lausanne; † 8. September 2002 ebd.), heimatberechtigt in Montherod, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 5. Dezember 1973 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1983 hät er siis Amt übergeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departemente vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1980 und Vizepräsident im Jahr 1979.
Malireich
S mittelalterli Rych Mali (uf Mandinka: Manden Kurufa) isch s grescht weschtafrikanisch Rych vu dr Gschicht gsii.
Staatsvolk sin d Malinke („Lyt vu Mali“) gsii, un di wichtigscht Quäll vum Wohlstand isch dr Goldhandel gsii. In syne Gränze het uugfehr em hitige Mali entsproche. In syre greschte Uusdehnig isch s Malirych aber wyt driber uuse vum Atlantischen Ozean bis zum Gebirg vum Aïr im Zäntrum vum Niger gange.
Quällelag
Wel s z Mail wie in fascht allne afrikanische Rych langi Zyt kai Tradition vu dr Gschichtsschrybig im oobeländische Sinn gee het, isch d Iberliferig dur mindligi Verzellige wytergee wore. Anderi Quälle lige mit dr Aagabe vu arabische Geografe un Hischtoriker vor, wu si uf Bricht vu berberische un arabische Händler un malische Mekka-Pilger gstitzt ghaa hän. In dr Kolonialzyt isch d Gschicht vum mittelalterlige Malirych zum erschte Mol dur Quällestudie sistematisch ufgschafft wore.
Grindig vum Malirych
Noch em andalusischen Geograf al-Bakrī isch um 1050 e Chenig vu Malal Muslim wore. Dr muslimisch Hischtoriker un Geograf vum 12. Johrhundert, al-Idrisi, het derzue gschribe, ass Malal vylmol s Zyyl vu Sklavejeger gsii sei. No 1200 het dr Sumanguru Kanté, Chenig vu dr Sosso, iber d Mandinka gherrscht. Dr Sumanguru het s Rych vu Ghana eroberet, wu in dr 2. Helfti vum 11. Johrhundert dur d Almoraviden yygnuu un islamisiert woren isch, un syterhär verfallen isch. In dr erschte Helfti vum 13. Johrhundert isch s zuen ere Expansion vum muslimische Malal-Rych chuu, wu bis zum Niger-Seebiet (sidweschtli vu Timbuktu) no Sidweschte gangen isch. Anne 1235 isch dr Leebe-Chenig Sundiata Keïta gege dr Sumanguru ufgstande. Unterstitzt vu Druppe vum Chlaichenig vu Mema isch dr Heerfierer am Oberlauf vum Niger gege dr Sosso-Chenig marschiert. Är het iber sälle in dr Schlacht vu Kirina gsiigt, het syni Herrschaftsattribute´ ibernuu un s Mali-Noofolgrych vum muslimische Malal grindet. Derno het er au dr nerdlige Dail vum Rych eroberet, het au dert d Sosso verdribe un dodermit Mali au zum Noofolgrych vu Ghana gmacht. 1255 isch dr Sundiata Keita gstorbe. Vu 1285 bis 1300 isch dr Sakura as Usurpator uf dr Droon chuu, isch aber yain vu dr erfolgrychschter Herrscher vum Rych wore. Unter ihm isch s Rych iber Timbuktu uuse bis uf Gao uusdehnt wore. As umsichtig un mächtig het vu 1342 bis 1360 sy Droonfolger, dr Mansa Suleyman gulte. Dodriber het dr Forschigsraisende Ibn Battuta brichtet. Derno sin verschwänderischi un schwachi Chenig chuu, wu ab 1388 zum Nidergang vum Rych gfiert hän. Di iberliferet Chenigslischt vum Hischtoriker un Bolitiker Ibn Chaldūn bricht aber um des Zyt ab.
Coeuve
Geographii
Coeuve ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Coeuve isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Malireich
Bricht vum Ibn Battuta un em Ibn Chaldun
Wu dr Ibn Battuta 1352 bis 1353 dur s Malirych graist isch, het mittlerwyli em Mansa Musa sy Brueder Mansa Sulayman gherrscht. Dr Ibn Battuta het dr Yydruck ghaa, ass scho um die Zyt d Yywohner vum Land dief vum Islam bregt gsii sin. D Yywohner vu dr Hauptstadt Niani hebe regelmäßig fimfmol am Dag bättet, si sin zahlrych bi dr islamische Fescht derby gsii, Eltere hän große Wärt druf glait, ass ihri Chinder dr Koran uuswändig glehrt hän, Rächtsstryt sin dailwys vor dr Kadi greglet wore un nit vu dr bolitische Autoritete. Dernäbe het s aber au Bryych gee, wu ne glaibige Muslim wie dr Ibn Battuta schockiert ghaa hän: Sklavinne hän ihre Herr ganz ohni Chlaider dient un si eso au in dr Effetligkait erschine; zum Grueß vor em Chenig hän si d Lyt Äsche uf s Haupt gsrait, ebis, wu noch em muslimische Verständnis nume gegeniber Gott aagmässen isch, nit aber eme Mäsch; grotesk un uuaagmässe sin em au d Bryyslieder zue Ehre vum Chenig vorchuu, wu d Barde aigeartig aaglait ufdrätte sin. Ainewäg isch dr Islam im Malirych vu dr stedtische Bevelkerig scho um d Mitti vum 14. Jahrhunderts mit großer Aadailnahm un Hiigab praktiziert wore. Wie dr Ibn Battuta derzue globt het, hän im gsamte Machtberaich vu dr Keïta fridligi un gsichereti Verhältnis gherrscht. Noch em Ibn Battuta het au dr Hischtoriker Ibn Chaldun 1394 wärtvolli Nochrichteiber dr Ufstiig, d Expansion un un Aafäng vum Verfall vum Malirych gliferet. No syne Aagabe un däne vum al-Umari isch s Malirych in dr Zyt vu syre greschte Macht im Oschte bis an s Gebirg vum Air gange.
S Malirych gheit uusenander
Am Änd vum 14. Jahrhundert hän si erschti Verfallserschynige im Mailirych zaigt. Hauptgrund doderfir sin di dinaschtische Konflikt gsii, wu dr Ibn Chaldun dervu brichtet: Innerhalb vu 30 Johr hän sechs Chenig gherrscht – e Suhn vum Sulayman, drei Noochuu vum Musa, en Usurpator un e Noochuu vum Sundiata us dr Linie vu sym Suhn Wali. Derzue isch d De-facto-Herrschaft vun eme mächtige Amtsdreger chuu, wu fir e Zyt dr rächtmäßig Chenig gfange gnuu un an syre Stell d Macht uusgiebt het. Um 1400 hän si Jarra un Gao vum Rych glest, 1433 hän d Keïta mieße Timbuktu ufgee. Im nämlige Johr hän Tuareg d Kontroll iber Timbuktu un Walata gwunne. D Provinz Mema im Seebiet vum Niger un d Handelsstadt Djenné hän unter em Druck vum expandierende Songhairych um d Mitti vum 15. Johrhundert nimi chenne ghalte wäre. Di nerdlige Rychsdail sin verlore gange, au Massina isch 1450 abgheit, wu d Mossi dertaane firidrunge sin. Anne 1480 hän si derzue au Walata blinderet. No vor 1500 isch Tekrur sälschtändig wore un s Malirych isch nume no us em Chärnbiet un dr Provinzen um d Fliss Gambia un Casamance bstande.
Dr Nidergang vum große Malirych wird indiräkt dur d Portugiese bstetigt. No ihre Chundschaftsraise z Senegambie het e große Malichenig naime im Innere vum Land gherrscht. Däm sin zwar d Mandinka-Chenig am Gambia untertan gsii, är het aber zruggzoge am Oberlauf vum Niger´residiert. Scho lang het er d Kontroll iber dr transsaharanische Goldhandel verlore ghaa. Um 1600 hän si di sidweschtlige Biet vu Mali glest.
Rheinland-Pfalz
Rhiland-Pfalz (dt. Rheinland-Pfalz) isch e Bundesland im Südweschte vu dr Bundesrepublik Dytschland. Gültigi Abchürzige sin RLP, RPF bzw. RP.
Geografy
Rhyland-Pfalz umfasst im Norde vum Rhynische Schifergebirg dr sidlige Dail vu dr Eifel, dr Hunsrück, dr weschtli Westerwald, s sidweschtli Siegerland un dr nordweschtli Dail vum Taunus un im Side s Mainzer Becki, s Rhyhessisch Buckelland, d Nordpfälzer Bärgland, di Weschtpfälzisch Moosniderig, d Westricher Hochflechi, dr Pfälzerwald un e Dail vu dr Oberrhynische Diefebeni. S gränzt im Norden an Nordrhy-Weschtfale, im Oschten an Hessen un Bade-Wirttebärg, im Siden an di franzesisch Regione Elsass un Lothringe un s Saarland, un im Weschten an Luxemburg un di belgisch Region Wallonie (Provinz Lüttich).
Mit rund 42 Brozänt Waldflechi ghert Rhyland-Pfalz zue dr waldrychschte Länder z Dytschland. Wichtig Fliss, wu dur Rhyland-Pfalz fließe, sin Rhy, Mosel, Saar, Lahn, Nahe, Sauer, Our, Glan un Sieg. Dr greschte See isch dr Laacher See, e Kratersee vun eme verleschte Vulkan. Anmderi greßeri See sin d Maar in dr Eiffel, wu au dur Vulkan entstande sin.
Gschicht
S Land Rhyland-Pfalz isch noch em Zweiten Weltkrieg am 30. Augschte 1946 as Dail vu dr franzesische Bsatzigszone grindet wore. Firigangen isch s in dr Hauptsach us em sidlige Dail vu dr preußische Rhyprovinz (Regierigsbezirk Koblenz un Trier), us Rhyhesse, us em weschtlige Dail vu Nassau un us dr bayrische Rhypfalz ohni dr Saarpfalz-Kreis.
Sport
Wichtigi Fueßballverain sin dr FSV Mainz 05, dr 1. FC Kaiserslautern, dr TuS Koblenz un dr FK 03 Pirmasens.
Dr AC Mutterstadt het im Gwichthebe iber 100 Dytschi Meisterschafte errunge.
D DJK/MJC Trier isch 2003 dytscher Handballmeister (Dame) worre.
Dr Dürkemer HC isch mehfacher Europokalsiger im Hallehockey.
Dr VfK Schifferstadt isch im Ringe dr Verei mit dr meiste Dytsche Meisterschafte.
Dr TBB Trier spilt in dr Dytsche Basketball-Bundesliga. D Trierer Basketballer sin 1998 un 2001 Dytscher Pokalsiger worre.
Uf em Nürburgring wird sit 1995 jährlich dr Formel 1-Grand Prix vu Europa oder vu Luxeburg ustrage.
Prättigau
Ds Prättigä old Prättegä old Prättig, Brättig; uf Hoochtüütsch und bi dn Underländer Prättigau, rätoromanisch, ischt äs Bäärgtaal im Bündnerland.
Land und Lüüt
Ds Taal ischt ättä viärzg Kilometer lenngs. Dr Taalfluss ischt d Landquart, waa bim Oort Landquart in Rhii flüüsst. Nördli vam Prättigä ärhebt schich ds Chalchmassiv vam Rätikon. Di Salginatobel-Brugg, waa ufm Wääg va Schiärsch uf Schuudersch liit, ischt äs international anärchennts architektonischs Wääldmonument.
D Iiwohner redend zäm grööschtä Täil Walser­tüütsch (nun di Seewiser-Mundaart ischt im Übergang zäm Rhiitaalertüütsch) und sind traditionell reformiärt. Schi läbend vam Wintertourismus, vam Chläigwäärb und vam Puurä. Bäkannt ischt ds Taal im Sumer zum Wanderä oder zum Bäiknä.
Di wichtigschtä Ortschaftä im Prättigä sind Chlooschtersch und Schiärsch (ds äinzigä Schattädorf näbä Chüblisch). Bis var churzem heds – va undä ufä uufgäzellt – diä Gmäindä ggään: Seewis, Valzäinä, Grüsch, Fanòòs, Schiärsch, Furnä, Jenaz, Fiderisch, Luzäi, Santantöniä, Chüblisch, Guntersch, Saas und Chlooschtersch. Jetz aber fusioniärt naadinaa äini nach dr andrä.
Gschicht
D Habsburger händ bis 1496 acht Gricht im Prättigä gchauft gchan, und anderi Gäbiät im Bündnerland händ au inä gchöört. Wäge däm hed schich dr Bischof va Chur mit dn Habsburger vrstrittä, und us denä Hendel ischt dr Schwaabächriäg ussärgwaggsä. Im Fridä va Basel sind di Prättiger Bsitz van dn Habsburger plibä, händ aber wiiterhi zum Zechegrichtebund gchöört und sind mid dr Schwiizer Äidgnossäschaft vrbündet plibä.
Im Spaatmittelalter sind alemannischi Walser in ds Prättigä iigwanderet. Ächt walserisch sind Schlappin, Santantöniä, Furnä und Valzäinä; di anderä Lüüt, wo früener rätoromanisch gredt gchan händ, sind bis zum 17. Jaarhundert germanisiärt choon.
Sid ane 1889 geit d Ysebaa va Landquart us dür ds Taal gä Tafaa. Das ischt di erscht Linie va dr Räätische Baan gsin.
Diälekt
Ä paar Bischpiil us em Prättiger Diälekt.
Ussem Prättigä chomend än ganzä Tschuppä Mundaartautoore. Zm Biischpil dr weläwääg eerscht, waa überhopt uf Walsertüütsch gschribä hed, Johann Andreas von Sprecher; der eerscht, waa än Alpänowällä gschribä hed, Michael Kuoni; und bsundersch schetzä tuäd mr bis hüt di luschtigä Gschichtenä va Georg Fient.
Über dn Diälekt gid s – näbscht em Schwiizerischen Idiotikon und em Spraachatlas var tüütschä Schwiiz – diä beedä Büächer:
Schwarzwaldmuseum Triberg
Ausschdellonga
Vo Oschdra bis September emmr vo 10 bis 18 Uhr ond vom Oktober bis Oschdra Dienschdich bis Sonndich 10 bis 17 Uhr sen d Ausschdellonga offa.
seid 2015 d Kulturmontage mo ondschiedliche Thema hend, wia d Triberger Mundart odr ibr s Hochmoor Blindensee.
Jan van Eyck
Dr Jan van Eyck (* um 1390 z Maaseik; † 1441 z Brügge) isch e fläämische Mooler im Schbootmiddelalter gsi. Er gältet as dr berüemtist Verdräter vo dr altniiderländische Moolerei. Er het die nöiji naturalistischi Kunstepoche nördlig vo de Alpe iigläitet. Wäge sinere volländete Technik und sim Sinn für Naturalismus häi en e Hufe Autoore sogar as „Köönig under de Mooler“ bezäichnet.
Litratuur
Sachbüecher
Belletristik
Gross- und Mittelstädte im alemannischen Gebiet
Es git e ganzi Zylete Groossi Stedt im alemannische Sproochruum.
Wie me d Grossstedt und d Middelstedt i dr gegrafische Landeschund und dr nazionale Statistik ydeilt, isch vo Land zu Land verschide.
En üblechi Aart isch die, dass me Stedt mit mee als hunderdtuusig Ywooner zu de Grossstedt zelt. Anderi säged, scho d Stedt mit mee als füfzgtuusig Lüüt siged Grossstedt; meischtens gälte die aber als Middelstedt. Und bi dene findet me au Syschteem, wo denn no die gröössere vo de chlynere Middelstedt trönne.
Sigs trum, im alemannischsproochige Gebiet, zäme mit em Schwööbische, findet me e schööni Reie grossi Stedt. Es sind öppe drüü Dotzed. Die sind do ufgschribe, mit dr Aazahl vo Ywooner, wie si anne 2017 oder 2018 gmäldet sind, so uf Tuusig gnau:
Steinbach
Bade-Wirttebärg
Bayern
Hesse
Nordryy-Weschtfale
Saarland
Sachse
Sachse-Anhalt
Burgeland
Nidereschtrych
Obereschtrych
Steiermark
Steinbach  isch dr Name vu däne Gwässer:
Meckleburg-Vorpommern
Nidersachse
Ryyland-Pfalz
Thüringe
Lixingen (bei Ruhlingen)
Lixinge (lothrìngisch; frànzeesch Lixing-lès-Rouhling, ditsch Lixingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lixinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1315 àls Lüxinga.
Annemarie Pieper
Läbe
D Pieper het Philosophii, Anglistik und Germanistik an dr Universetet vom Saarland z Saarbrügge studiert und dört 1967 im Fach Philosophii bim Hermann Krings über e Søren Kierkegaard promovierte. 1972 het si sich an der Ludwig-Maximilians-Universitet Münche habilitiert mit dr Arbet ''Die Kategorie der Ethik. Eine Analyse des moralischen Urteils''. Bis 1981 isch si z Münche Universitätsdozentin und Professorin für Philosophii gsi. Si het as Editorin in dr Schelling-Kommission vo dr Bayerische Akademii vo de Wüsseschafte gschafft. Vo 1981 bis 2001 isch si ordentligi Professorin für Philosophii an dr Universität Basel gsi.
D Pieper isch in dr Schwiiz eme grössere Publikum dur Radio- und Färnsehsändige bekannt worde. Bim Schwiizer Färnseh het si d Sändig Sternstunde Philosophie moderiert.
D Schwerpünggt vo dr Annemarie Pieper si vor allem uf em Gebiet vo dr Ethik gläge, vo dr feministische Philosophii und vo dr Existänzphilosophii. Ihri Einführung in die Ethik ghört zu de Standardwärk vom Fach.
D Pieper het ghulfe e kritischi Gsamtusgob vo de Brief vom Friedrich Nietzsche usezgee und vom Johrbuech vo dr Nietzsche-Gsellschaft, Nietzscheforschung.
Heinrich Handschin
Dr Heinrich Handschin isch am 1. Hornig 1830 z Rickebach im Baselbiet uf d Wält cho und am 16. Juni 1894 z Basel gschtorbe. Si Übername isch „Moskauer Handschin“ gsi. Är isch reformiert, Bürger vo Rickebach und Unternämer gsi.
Sy Härkunft
Dr Heinrich Handschin isch dr Soon vom Johannes Handschin und vo dr Anna Maria Obrist gsi. Är het e minimali Schuelbildig gnosse.
Sy Bruef
Dr Heinrich Handschin het scho in syne junge Joore als Spüelimacherbueb gschafft. Är het d Bandwäberei bi verschydene Meischtere im Oberbaselbiet und in ere Fabrik z Basel gleert. Vo 1854 bis 1856 het är z Saint-Etienne (Frankrych) s Wäbe vo Sammet gleert und isch drno nach Russland usgwanderet, zum z Moskau als Wäbermeischter go schaffe.
Dr Unternämer
Dr Heinrich Handschin het z Moskau vom ene Schwyzer mit em Name Lerch e alti Textilfabrik chönne chaufe und het 1859 e eigeni Handwäberei aagfange. Är het si Firma schtändig vergrösseret und es isch es gsunds Induschtryunternäme drus worde. Über hundert mechanischi Wäbschtüel si in meerere Fabrikgeböide gloffe. Syni Wäbschtüel het är alli in syner Heimet, vom Wäbschtuelfabrikant Karl Gerster-Pümpin us Gälterchinde gchauft. Im Joor 1882 het är sich in d Schwyz zrugg zoge und d Betrybsfüerig imene Landsmaa us Gälterchinde, em Jakob Wirz übertreit. Jetz het d Firma Handschin & Wirz gheisse und isch, wo dr erscht Wältchrieg aagfange het, die gröschti Bandwäberei vo Russland gsi. Bis zu sym Tod het dr Heinrich Handschin drno z Basel gläbt. Sys imposante Grabmal schtot uf em Frydhof z Gälterchinde südlich vo dr Chille.
Dr Wooltäter
Dr Junggsell Heinrich Handschin het in sym Teschtamänt dr Kanton Baselland zum Uniwersalerbe vo sym grosse Vermöge ygsetzt, mit em Uftrag, die „Handschin-Stiftung“ müessi für wooltätigi und gmeinnützigi Zwäck, für bedürftigi Mönsche us em Baselbiet, verwändet wärde.
was me vonn em seit
Dr Heinrich Handschin wird vo de Autore verschyde beschrybe. Die Eine rüeme yn als e flissige Ma wo Tag und Nacht gchrampft heigi, die Andere beschrybe dr Handschin als ender e Müssiggänger wo si Zit gärn in Kaffihüser verbrocht het bi Charte, Billiard und Domino Schpil. S wird allweg beides woor si, bim Ufbou vo syner Firma wird är flissig gsi si und wo alles gloffe isch wie gschmirt wird är s gnosse ha.
Fürstenberg
Fürstenberg isch dr Namme vu däne Ortschafte:
Fürstenberg isch dr Namme vu däne Gebej:
Fürstenberg isch dr Namme vu däne Bärg:
Fürstenberg isch dr Namme vu däne Adelsfamilie:
Fürstenberg isch dr Namme vu däne Schuele:
Fürstenberg isch dr Namme vu däne Unternämme:
Fürstenberg isch dr Namme vu däne Persone:
Schorndorf
Schorndorf isch a Stadt z Bade-Wirttebärg rund 26 km eschtli vu Stuegert. Si isch no Woeblinge un Fellbach di drittgrescht Stadt vum Rems-Murr-Chreis un bildet a Mittelzäntrum fir d Umlandgmeine.
Syt em 1. Jänner 1967 isch Schorndorf Großi Chreisstadt. Mit dr Gmei Wẽnderbach het d Stadt Schorndorf ne Verwaltigsgmeinschaft veryybart.
Geografii
Schorndorf lyt in ere diefe Dalwytig vu dr Rems, wu im Side vum Schurwald un im Norde vu dr Bergle un em Welzheimer Wald begränzt wird. Im Stadtgebiet minde di chleine Flissli Schornbach un Wislauf, wu us em Norde chemme, in d Rems. Die fließt dur d Chärnstadt vu Oscht no Wescht. D Schorndorfer Altstadt lyt sidli vum Fluss.
Stadtgliderig
Schorndorf bstoht us dr Chärnstadt un sibe Stadtdeil, wu im Ramme vu dr Gebietsreform vu dr 1970er Johr yygliderete wore sin: Buhlbronn, Hauberschbronn, Miedelsbach, Oberberke, Schlichte, Schornbach un Weiler/Rems. Zue a baar Stadtdeil ghere deilwyys no separat glägeni Wohnblätz mit bsundere Nämme: Metzlinsweiler Hof zue Buhlbronn, Metzlinsweiler Mihle zue Hauberschbronn, Unterberke zue Oberberke un Mannshaupte zue Schornbach.
In dr Chärnstadt wäre zem Deil Wohngebiet mit eigene Nämme unterschide, vilmol neji Böugebiet, wu aber zmeischt kei feschtgleiti Gränze hän. Doderzue ghere zem Byschpel Fuchshof un Grauhalde. Stand vu dr Zahle: Chärnstadt 31. Dezember 2007, Weiler 31. Jänner 2009, alli andere 31. Jänner 2008.
Ruumblanig
Schorndorf bildet a Mittelzäntrum in dr Region Stuegert, wu Stuegert s Oberzäntrum derzue isch. Zum Mittelberaich Schorndorf ghere d Stedt un Gmeine im Side un Oschte vum Rems-Murr-Chreis (in dr Hauptsach im Rems- un im Wislaufdal): Alfdorf, Bliiderhouse, Kaisersbach, Reemshalde, Ruederschberg, Urbach, Welze un Wẽnderbach.
Gschicht
Schorndorf ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1235 als Uff dem Sand urkundlich erwähnt.
Verwaltong
Schorndorf hot mit dr Gmoed Wẽnderbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr OberSchuldes vo Schorndorf ischt dr Matthias Klopfer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Schorndorf ghert zom Schwäbisch.
Hinter Tierberg
De Hinter Tierberg isch en 3'445 Meter hohe Bärg in de Urner Alpe. Er ligd uf de Grenze zwüsche de Kantön Bärn und Uri. Uf de Weschtsite vom Bärg isch de Triftgletscher und uf de Oschtsite de Chelengletscher.
S Tierbergmassiv bestoht us mehrere Bärg, vo Norde nach Süde sind das de Vorder Tierberg (3'091 Meter), de Mittler Tierberg (3'418 Meter) und ebe de Hinter Tierberg. De Hinter Tierberg het nach Süde e Verbindig zum noch höchere Dammastock, wo uf em Sattel e Höchi vo öppe 3'260 Meter het.
Am 28. Auguscht 2016 isch am Bärg e F/A-18 vo de Schwiizer Armee zerschellt, wo im Nebel schints z tüüf gfloge isch. Di gnau Ursach vom Uufall wird no untersuecht.
Tiger
Ernährig
Tiger ernehre sich vom Fleisch vo andere Dier, im Allgemeine grösseri Süügedier wie Antilope, Hirsch, Schoof, Geisse und Wildsäu, aber au chliineri Süüger jage si. Au Reptilie wie Chrokodil, mengisch sogar jungi Elifante und Nashörner, wo sich vo ihrer Mueter entfärnt hai, riisst er mänggisch.
Underarte
* Dr Sibirisch Tiger (P. t. altaica)
* Dr Südchinesisch Tiger (P. t. amoyensis)
* Dr Bali-Tiger (P. t. balica) †
* Dr Indochinesisch Tiger (P. t. corbetti)
* Dr Malaysia-Tiger (P. t. jacksoni)
* Dr Java-Tiger (P. t. sondaica) †
* Dr Sumatra-Tiger (P. t. sumatrae)
* Dr Königstiger (P. t. tigris)
* Dr Kaspisch Tiger (P. t. virgata) †
John Burroughs
John Burroughs (am 3. April 1837 bi Roxbury, Delaware County, New York uf d Wält cho; gschtorbe am 29. März 1921 ufere Zugfahrt vo Kalifornie nach New York) isch en US-amerikanische Naturforscher und Schriftschteller gsy, uf jede Fall nach dr Beschrybig vo sim Biografe Edward Renehan. Dr Buuresohn isch en liideschaftliche Angler gsy und het en trocknige Humor bsässe. Im Genre vo de nordamerikanische naturkundliche Ufsätz gilt er als de bedüütendsti Autor nach Henry David Thoreau - aber sini Wärk sind no nie ins Dütsche übersetzt worde.
Sys Läbe
Em Burroughs sis Elterehuus isch zmitst in de Catskill-Bärge gstande, und er hets scho mit sibzähni verloh, well sin Vater nüt vo sim Bildigsdrang het welle wüsse. Är het denn au sis Studium in New York sälber müesse zahle.
In däre Zit in New York het er d'Wärk vo William Wordsworth und Ralph Wado Emerson glääse, und beidi händ ihn nachhaltig beiiflusst. Im Johr 1856 verloht är ds Seminaar vo Cooperstown, und es Johr drufabe het är d'Ursula North ghüürote. En erste literarische Erfolg het är im Johr 1860 erziilt, und zwor mitemne Ufsatz in de Zytschrift "Atlantic Monthly". Während em amerikanische Bürgerkrieg het är in Washington D.C. e Stell als Sekretär vom amerikanische Schatzamt aagno, und isch spöter Prüefer worde vo de Bundesbank. Gliichzitig hetr Ufsätz über Naturkund afa schriibe. In däre Zit isch är em Walt Whitman begägnet, und drus isch e lääbenslangi Fründschaft entstande. Well em Burroughs sini Uufsätz begaischtereti Läser gfunde händ, het er s wogt au Biecher z'schriibe.
Henri Zislin
De Henri Louis Constant Zislin (* 16. Juni 1875 en Mulhouse; † 5. Mai 1958 en Paris) isch en elsässischer Journalischt, Grafiker ond Karikaturist gse. Er het sich durch sai Arbait gegä dia Zuagherigkait vom Elsass zom Deutsche Reich engagiirt. Em September 1916 isch em d Staatsaagherigkeit vu Elsass-Lothringe zamme met em Hansi Waltz aberkennt worre. D Rue Henri Zislin i Mulhouse isch noch em benannt.
Ymir (Mond)
Dr Ymir (au Saturn XIX) isch dr drittusserscht bekannt Mond vum Planet Saturn.
Entdeckig
D'Entdeckig vum Ymir durch e Team um dr Astronom Brett Gladman uf Ufnahme vum 7. August bis zum 29. September 2000 isch am 25. Oktober 2000 bekannt gä worre.
Dr Ymir het zuenächscht die vorlaifig Bezeichnig S/2000 S 1 erhalde.
Bahndate
Dr Ymir umchreist dr Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 23.041.000 km in 1315 Däg un 10 Stund. D'Bahnexzentrizität betrait 0,335. D'Bahn isch 173,1° gegen d'Äquatorebeni vum Saturn gneigt un demit retrograd, d. h., der Mond lauft in dr Nächi vu dr Äquatorebeni entgegegsetzt zue dr Rotationsrichtig vum Saturn um dr Planet.
Ufbau un physikalischi Date
Im Ymir si ugfähre Durchmesser wird uf 18 km gschätzt. Mer vermuetet e Ufbau us Wasseriis mit eme hoche Adeil an silikatischem Gstei, was e im Vergliich mit dr grosse Saturnmönd relativ hochi Dichti vu 2,3 g/cm3 bedüte dät. Er besitzt - ebefalls anderscht wie die grosse Saturnmönd - e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sonnenliecht werre reflektiert.
Propstei Klingnau
I dr Probstei vo Chlingnau het s Chloschter Sankt Bläsi, wo im Schwarzwald gsi isch, d Verwaltig vo de Güeter i dr Schwiiz gha. Das grosse Gebäu isch es schöns Boudänkmool z Chlingnau im Kanton Aargau und gilt als Kultuurguet mid nazionaler Bedütig.
Wo dr Ulrich vo Klinge ane 1239 vom Chloschter der Hügel a dr Aare überchoo het zum doo e nöii Stadt z gründe, het s Chloschter füre Verwalter vo sine Güeter im Aarepiet a däm nöie Ort es steinigs Huus lo boue. Das Huus isch im 1518i abebrönnt und s Chloschter hed derfür a däre Stell es chlyses Schlössli lo mache. Im 18. Joorhundert isch au das z chly gsi und dr iteliänisch Boumeischter Johann Caspar Bagnato het vom 1746i bis zum 1753i für d Probstei es prächtigs Huus mid vilne Zimmer errichtet. Dä Palascht isch dozmol wytume s gröschte Huus gsi.
I de Chriegszyte noch dr französische Revoluzioon sind dört drin immer wider vil Soldate ykwartiert gsi, ane 1799 un 1800 sind s zämezellt mee as 6000 gsi.
Im 1806i hed der baadisch Staat d Chlöschter ufghobe und do drby au d Probstei mid allem Drumundra übernoo. Sächs Joor spööter hed se die baadisch Regierig öper Privatem verchouft, wo se gly drufabe em Kanton Aargau wyterggää het. Vom Kanton isch s Gebäu schpöter wieder i Privatbsitz cho, und denn ane 1901 a d Gmeind Chlingnau, wo doo drin e Schuel und d Stadtverwaltig igrichtet het.
Bure JU
Bure isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut.
Geographii
Bure ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Bure isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Nebukadnezar
Nebukadnezar häisse:
Ungarischer Forint
De Ungarisch Forint (ung. magyar forint, Abchürzig: HUF) isch d'Währig vo Ungarn.
Gschicht
Im mittelalterlige Königrych Ungarn und in de östrych-ungarische Monarchy isch de Forint scho e bekannti Währig gsi. Er isch au in andere Länder benutzt worre.
Au noch em Ydritt vo Ungarn in di Europäischi Union isch de Forint blybe, er isch aber nümmi lang im Umlauf. Wänn de Euro ygfiehrt wird, isch im Momänt no nit chlärt. Noch de letschte Agabe wird er no bis 2012 s Zahligsmittel vo Ungarn sy.
D Umsetzig vom Forint i Euro isch du doch nid so schnäll gange wi alli gmeint het. Zersch het di Ungarisch Regierig gseit, si well 2008 der Forint abschaffe. Chly später het's du heisse me miech das 2010. Doch beidi Termine hei wäge höche Staatsdefizit nid chönne yghalte wärde. Sit em Jahr 2006 git's kes offiziells Datum meh wenn das das söll passiere. Im Februar 2011 het der Minischterpresidänt Viktor Orbàn im ne Interview gseit, das d Ungaren nid vor 2020 der Euro überchömme. Öp das allerdings klappet hanget aber Houptsächlech dervo ab, öp Ungarn der Wächselkursmechanismus II erfülle odern nid. Wenn das nid der Fall isch blybt er Forint no lenger.
Am 1. März 2008 sin d'1- und 2-Fillér-Münze abgschafft worre; ihri Herstellig hät d'Notebank mehreri Milliarde Forint chostet. D'Brys, wo nit mit me Nuller oder me Fümfer uffhöre, mien uff- (2,49 und weniger) bzw. abgrundet (2,5 und meh) werre. Vyli Kasse und Kassebrogramm hän sich no nit do dra abasst, sällewäg mien d'Brys oft no im Chopf usgrächnet werre. Bi Kontoständ wird jewyls di ganzi Summe uff- oder abgrundet.
Münze
Di erschte ungarische Münze sin im Johr 1946 brägt worre; es hät si im Wert vo 2, 10 und 20 Fillér und 1, 2 und 5 Forint gee. Sälli Münze sin bis 1989 hergstellt worre und in säller Zit numme um Chleinigkeite verändert worre, usserdem hät mer d'50-Fillér-, 1- und 2-Forint-Münze agschafft. 1989 sin völlig neui Münze im Wert vo 1 bis 200 Forint usegee worre; de Fillér isch bis zum Johr 1999 stufewis abgschafft worre. 1998 hät mer s 200-Forint-Stuck us em Verchehr zoge, am 15. Juuni 2009 isch e neus iigfiehrt wore.
Di erschti zweifarbigi Münze, s 100-Forint-Stuck, wo hütt no im Umlauf isch, isch im Johr 1996 usegee worre. Sit 2002 werre jedes Johr neui Münze in de Verchehr brocht. Für Sammler werre au Münze uss Buntmetall, Silber und Gold hergstellt.
Schyn
D'Schyn sin vom Grafiker Károly Vagyóczky gstaltet worre. Si werre in de Diósgyőri Papírgyár ("Babierfabrik Diósgyőr") druckt und alli glych groß (154x70 mm). Uff allne Gäldschyn findet mer
SI-Einheitensystem
S Internationalä Einheitesystem, au eifach SI (Abch. für frz.: Le Système international d'unités) gnännt, verkörperät s modernä metrische System und isch s Einheitssystem für physikalischi Einheitä, wo am wytischte verbreitet isch. Es stammt ursprünglich us de Bedürfnis vo de Wüsseschaft und Forschig, isch aber inzwüsche au s voorherrschende Einheitssystem für Wirtschaft und Handel. I de Europäische Union und i de meistä anderä Staate isch d Benützig vom SI im amtlichä oder gscheftlichä Schriftvercheer gsetzlich vorgschribä.
Dur s SI wärded physikalischi Einheitä zu uusgwähltä Grössä feschtgleid. D Uuswahl erfolgt - under de Berüggsichtigung vo de gältendä wüsseschaftlichä Theorie - nach praktischä Gsichtspünkt. Nöd-physikalischi Grössä, zum Biispil wirtschaftlichi oder sozialwüsseschaftlichi Grössä, werded im SI nöd definiert.
S SI isch 1954 beschlossä wordä und bestaht hüt us sibä Basiseinheitä zu sibä entsprächendä Basisgrossä, wo per Konvention festgleit si. Für d Überwachig vo de Konsistänz und Eidütigkeit vom SI isch s Internationalä Büro für Gwicht und Mass (BIPM) zuäständig.
Grundsätzlich chönd physikalischi Grössä au i andärä als SI-Einheitä aagee werdä. I Teilgebiet vo de Forschig und Wirtschaft isch das au hüt gebrüchlich und je nach Gsetzeslaag teilwiis zuälässig. Einheitä us unterschiidlichä Einheitensystem sötted aber wenn möglich nöd gmischt verwändet werde.
Kurt Furgler
De Kurt Furgler (* 24. Juni 1924 z St. Galle, † 23. Juli 2008 au z St. Galle), vo Pfäfers (Valens), isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsi.
Politik
1955 bis 1971 hät de Furgler em Nationalrat aaghört. Am 8. Dezember 1971 isch er in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1986 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1977, 1981 und 1985 und Vizepräsident i de Jahre 1976, 1980 und 1984.
Bekannt worde isch er insbesonderi dur d Lex Furgler, es Gsetz, wo de Immobilieerwerb dur Ussländer beschränkt.
Die kleine Niederdorfoper
Die chly Niderdorfoopere isch es züritüütsches Musical vom Komponischt Paul Burkhard mit Mundarttegscht vo drü Autoore: em Walter Lesch, em Werner Wulebärger und em Max Rüeger.
S Musical het 1951 im Schauspiilhuus Züri d Uruffüerig gha. I dr erschte Zyt sind dr Ruedi Walter, d Margrit Rainer, d Anne-Marie Blanc, dr Sigfrit Steiner, dr Heinrich Gretler und dr Walter Roderer amigs im Stück ufträtte.
Vo 1968 bis 1989 isch s Musical immer wider im Programm vom Corso-Theater Züri gsi. Es isch i dr ganze Düütschschwiiz populär worde, und s Schwiizer Färnsee het drvo 1978 a Sändig gmacht.
Um was goot’s i däm Stück? Me cha zueluege, wien de Heiri, e Puur vo Huuse, i d Stadt chunt, won er es Chalb cha verchaufe und denn zfride is Dörfli s Gält goot go usggä. Drby erläpt er en Liebesgschicht und trampet in en Kriminalfall ine. Alles spilt rund ume Gaschthof zum Lämmli.
Selbstbildnis
E Sälbstbordret isch e Daarstellig, wo e bildende Künstler mit de Middel vo dr Moolerei, dr Grafik, dr Blastik oder dr Fotografii vo sich sälber macht.
Die erste Sälbstbordret söll s scho in dr Antike gee haa. Dr berüemt griechisch Bildhauer Phidias söll sich sälber uf em Schild vo dr Statue vo dr Athena Partenos abbildet haa.
Us dr middelalterlige Kunst sind kuum Sälbstbordret überliiferet.
Sit dr Zit vo dr Rönessans het sich dr sälbstbewussti Künstler nüme nume für e Handwärker ghalte, sondern het dänkt, ass er grad so guet sig wie d Filosofe, Literaate und Wüsseschaftler, und er het sich im Sälbstbordret e Dänkmol gsetzt. Näbe dr Usenandersetzig mit dr äigene Füsiognomii, wo e billigs Modell isch, wo mä immer cha druf zruggriffe, si e Hufe Sälbstbordret au Züügnis vo dr innere Usenandersetzig vom Künstler mit sich sälber, mit de äigene Stimmige, wie si sich verändere und dr äigene Vergängligkäit.
Kiewer Rus
D Kiewer Rus bzw. Kiewer Russland (🇷🇺,, 🇧🇶) isch e middelalterligs Groossriich in Ostöiropa gsi, wo sis Zentrum z Kiew gha het und vom Ändi vom 9. Joorhundert bis ins 12. Joorhundert existiert het. Es wird as Vorlöiferstaat vo de hütige Staate Russland, Ukraine und Wissrussland aagluegt. Dr Begriff sälber isch erst in dr Nöizit vom russische Historiker Nikolai Karamsin as zitligi Abgränzig gegenüber de spöötere Wladimirer Rus und de Moskauer Rus brägt worde. D Zitgenosse häi im Land „Rus“ oder „russischs Land“ (русская земля) gsäit. Wie vili multiethnischi middelalterligi Groossriich cha mä dä Herrschaftsverband nit mit de hütige Kategorie vom ene Nazionalstaat definiere.
Toter Mann (Schwarzwald)
Dè Dote Maa isch èn hochè Börg im Südschwarzwald z Baddè-Württèbärg. Er lyt südöschtlich vo Fryburg uff èm Gebièt vo dè Gmeind Obberrièd, un nordweschtlich vom Fèldbärg. Dè Dote Maa isch dè südöschtlichschte Pungt von èrè dreieggigè Hochflächi, wo gegè Weschtè zum St. Willelmer Dal un gegè Nordweschtè bis zuè dè Stollèbacher Hüttè am Rand vo dè Hochflächi gòt. S Dal nördlich un nordöschtlich vom Dotè Maa isch es Zaschtler Dal. Dè Dotè Maa isch übber èn flachè Sattel bim Hüttèwasè mit èm Fèldbärgmassyv vobundè, dè Högschte (Fèldbärg) lyt 2,5 km südöschtlich vom Dotè Maa.
Nammensgèbung
Sèllè Schwarzwald-Bärg hèt sin Nammè vomuètlich im 16./17. Johrhundert vobasst chriègt, well mõ dört im Zaschtler Dal un am Schauinsland Bärgbau bedribbè hèt, un dè Abbau vo Bodèschätz au bim Dotè Maa erfolglos vosuècht worrè isch. Vomuèteti, abber nit gfundeni Èrzgäng wörrèd i dè Sprõch vo dè Bärgmänner als Dotè Maa bezeichnèt, wa im Nõchbòrbärg vom Fèldbärg sin wènnig schmeichelhaftè Nammè ybrocht hèt.
Riedern am Sand
Rièdèrè (amtlich: Riedern am Sand) isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Chleggau im Chleggau im Landchrais Waldshuèt. Er bschtòt uss Obber- un Unterrièdèrè. Dè Zuèsatz „am Sand“ vowyst uff s Vorchò vo Graupèsand, wo i dè Sandgruèb Rièdèrè abbaut wörd. Rièdèrè lyt am Unterlauf vom Schwarzbach, dè è ängs Dal hèt, dõrum isch Rièdèrè in Dalrichtung langzogè. Am nördlichè Ortsrand vo Rièdèrè gòt s Schwarzbachdal i d Chleggaurünni übber. Südöschtlich vo Obberrièdèrè gränzt Büèl mit èm Abschtand vo 850 m a Rièdèrè.
Well Rièdèrè am Sand mit 14,8 km relativ nòch bi Rièdèrè am Waald lyt, hèt mò sich im Volksmund uff folgendi Regelung geinigt:
Gschichtè
Uff èm Schloßbuck finded sich nò d Räschtè vo dè Burg Neuchrenkingè. 1305 wörd dè Ort im Fürschtèbärgischè Urkundèbuch uffgfüürt. Bis 1806 isch er Deil vo dè Hèrrschaft Schwarzèbärg un isch denn 1806 zum Großherzogdum Baddè chò. Am 1. Auguscht 1971 isch diè selbschtändigi Gmeind Rièdè im Raamè vo dè baddè-württèbärgischè Gebietsreform i diè Gmeind Chleggau ygmeindet worrè.
Wǜrtschaft
Z Rièdèrè bschtòt isch früèner è Quarzwärch für d Gwinnung vo Quarzsand in Bedryb gsi, hauptsächlich für s Voputzè vo Gebäude mit èm Kellèwurf, abber au für dè Sandguss. D Sandgruèb erschlièßt dè Graupèsand vo dè Obbèrè Süßwassermolassè. Dè Sand enthaaltet näbbè dè bekanntè Fossiliè wiè Haifischzää au Ärzböönle. S Boonärz isch im gsamtè Chleggau- un Randègebièt uss Neschter gwunnè worrè, wo sich im Kalchschtei bildet hèn. S Boonärz glycht im Uussää schwarzè Boanè, dõhèr dè nò hüt übliche Nammè „Boonèvirtel“ für s Gebièt um Grièßè un Hohètèngè.
Johann Jakob Buser
Dr Johann Jakob Buser „Gäneral Buser“ (* 1. Aprelle 1768 z Sissech; † 5. Meie 1844 z Lieschtel) isch e Gaschtwirt und e Politiker in dr Stadt Basel und em Baselbiet gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Sissech gsi.
Watson (Nachrichtenportal)
Watson (Aigeschrybwys: wats on , vum änglischsprochige What’s on?) isch e Schwyzer Nochrichteportal, wu syt em 22. Jänner ´2014 online isch. Verlegeri isch d FixxPunkt AG, wu urspringli vum Hansi Voigt, em ehmolige Schefredakter vu 20 Minite Online) grindet wore isch. Meehaitsaigner isch d AZ Medie AG vum Aargauer Verleger Peter Wanner, wu au d Aaschubfinanzierig vu 20 Millione Franke sichergstellt het. Syter anne 2019 git e s Content-Partnerschaft mit Zeit Online un t-online.de. Si het d ´Partnerschaft mit Spiegel Online abglest.
Fir Watson schafft ´unter anderem au dr Publizischt Philipp Löpfe. S Projäkt het im Johr 2014 aagfange mit ere Belegschaft vu insgsamt 55 Lyt, wu 40 dervu mit em Voigt vu 20 Minuten Online zum neie Unternäme chuu sin. Noch em urspringlige Gschäftsblan hätt mer scho 2018 iber d Gwinnschelle sotte chuu. Dr Gschäftsfierer isch im Jänner 2018 dervu uusgange, ass mer si 2019 schafft.
Johann Jakob Buser
Sys Läbe
Dr Johann Jakob Buser isch dr Soon vom Heini Buser und dr Verena Schweizer gsi. Är het in erschter E`e 1795 d Maria Buser vo Sissech ghürotet und in zwöiter E`e 1817 d Margreth Gerster vo Gälterchinde. Är isch Buur gsi, drzue het är in dr Wirtschaft „Zur Freiheit“ z Sissech und im „Ängel“ z Lieschtel gwirtet und drno isch är au no Wyhändler gsi. 1790 het är z Sissech s Amt vom Salzuswäger gha.
Watson (Nachrichtenportal)
Im April 2016 isch verchindet wore, ass dr Grinder un gschäftsfierend Schefredakter Hansi Voigt watson.ch verlasst un as CEO dur dr Michael Wanner, dr Suhn vum Verleger Peter Wanner, ersetzt wird. Neie Schefredakter isch per 1. Juli 2016 dr Schurnalischt Maurice Thiriet wore.
In dr erschte elf Monet vum Johr 2018 het watson.ch zwische 1,5 un 1,8 Millione Unique Clients gschafft, zwische 10,3 un 12,4 Millione Visits un zwische 69 und 85 Millione Page Impressions im Monet.
Dytsche Ableger
Z Dytschland isch s Portal im Merz 2018 lanciert wore, mit dr Gesa Mayr un dr Anne-Kathrin Gerstlauer in dr Schefredaktion. Im Novämber 2018 hän boodi d Redaktion verloo, un syterhär wird die vum Arne Henkes glaitet.
Künheim
Kiene (IPA: ; frz. Kunheim, ditsch Künheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. D Ortschaft isch e Mitglid vum interkommunale Zweckverband.
Federico García Lorca
Dr Federico García Lorca [] (* 5. Juni 1898 z Fuente Vaqueros, Provinz Granada; † 19. August 1936 z Viznar in dr Nööchi vo Granada) isch e schbanische Schriftsteller und Dichter gsi. Er zelt zu de bedütendste schbanische Autoore vom 20. Joorhundert und isch hüte vor allem für sini Wärk für s Theater bekannt.
Künheim
Geographi
Kiene lijt guet 1,5 km weschtlich vum Rhin gegeniwer vun Rootwiil im Kaiserstüehl in dr Owerrhineweni. Weschtlich vum Ortsrand verläuft dr Rhone-Rhin-Kanal. Südlich vum Ort mündet in säller Kanal dr Nej-Brisacher Kanal ine, wo vum Rhin herkummt. Am Rhin sälwer lijt e grossi Industrizone.
Federico García Lorca
Lääbe
Dr García Lorca isch am 5. Juni 1898 z Fuente Vaqueros uf d Wält choo. Är sälber het vilmol behauptet er sig im Joor 1900 geboore. 1914 het er e an dr Universideet Granada Rächtswüsseschaft, Philosophii und Litraturwüsseschaft afo studiere. Denn het er langi Räise dur s ganze Land gmacht. Bis 1928 het er an dr Universität Complutense Madrid studiert. Dört het er under anderem dr Schriftsteller Juan Ramón Jiménez, dr Reschissöör Luis Buñuel und dr Salvador Dalí kennegleert. Dr Dalí und dr Lorca si ängi Fründ worde.
Vo Madrid isch dr Lorca im Summer 1929 uf Nöi York gange, won er an dr Columbia University studiert und Vordrääg ghalte het. Z Nöi York het er sich aber nit woolgfüült. D Stadt isch im z grooss gsi und er het d Natur vermisst. Deeren iiri Zerstöörig dur d Technologii und dr Fortschritt het er in sim surrealistische Wärk Poeta en Nueva York beklagt. 1930 isch er uf Kuba gräist.
Künheim
Gschicht
Die erscht urkundlich Erwähnung vu Kiene stammt us ere Urkund vu anno 785 (Cuonenhaim). Anno 1766 isch dr Ort zum Schutz vor dr widerholte Iwerschwemmunge vum Rhin um 1 km verlegt worre. Betroffe sin 32 Familie un demit insgsamt schätzungswiis 200 Lit gsin. Zuer Hilf bi dr Umsiedlung hän die umligende Dörfer Manne und Fuhrwerker gstellt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Federico García Lorca
dr Lorca als Autor
Sini erste literaarische Wärk si z Madrid entstande, s Libro de poemas und si ersts Theaterstück Mariana Pineda (1928). Usserdäm het er Romancero gitano (1928) veröffentligt, Poemas del Cante Jondo (1931) und Llanto por Ignacio Sánchez Mejías  (1935). Dr Llanto isch si berüemtists lyrischs Wärk. Es isch eme schbanische Torero gwidmet, won e Fründ vom Lorca gsi isch und e Mäzen vo dr Madrider Kunstwält.
Künheim
Gschicht
Am Afang vum 2. Weltkrieg 1939 isch d'Dorfbevölkerung greschteteils uf Casteljaloux im Département Lot-et-Garonne evakuiert worre. Säll Ereignis isch 60 Johr später im Jüni 1999 Alass fier d'Begründung vu ere offizielle Gmeindpartnerschaft (Jumelage) zwische dr beide Kommune gsin..
Bim ditsche Frankrichfeldzug isch dr Ort am 16. Jüni 1940 unter schwerem ditsche Artilleriebeschuss gläge, un äu wiider nooch dr durch amerikanischi Truppe erfolgte Befreiung vun dr Naziherrschaft am 02. Februar 1945.
Verwàltung
vun Kiene ìsch. Kiene ghert zem Kommünàlverbànd.