cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gisela Splett
Bolitik
Anne 1997 isch d Splett in d Bartei Bindnis 90/Di Griene yydrätte. 1999 isch si Mitglid vum Chraisvorstand Charlsrue gsii. Im nämlige Johr isch si in dr Charlsruejer Gmairot gwehlt un anne 2000 stellverdrättendi Fraktionsvorsitzendi wore. Vu 2003 bis zum Friejohr 2006 isch si Fraktionsvorsitzendi vu dr griene Gmairotsfraktion z Charlsrue gsii. Si isch Fachsprächeri fir Stadtentwicklig, Verwaltig/Finanze un Naturschutz gsii.
D Splett isch anne 2001 Ersatzkandidati bi dr Landdagswahl im Landdagswahlchrais Charlsrue II un Bundesdagskandidati bi dr Bundesdagswahl 2002. Vu 2003 bis 2006 isch si Vorstandsmitglid vu dr GAR (Grüne und Alternative in den Räten von Baden-Württemberg) gsii.
Syt 2006 isch si Landddagsabgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg, wu si dr Wahlchrais Charlsrue I verditt.
In dr griene Landdagsfraktion isch si vu 2006 bis 2011 umwält- un entwickligsbolitischi Sprächeri gsii. In däre Zyt isch si zuesätzlig stellverdrättendi Vorsitzendi vum Umwältuusschuss un Mitglid im Oberryyrot gsii. Im Beraich Entwickligsbolitik het si sich vor allem fir e Widerbeläbig vu dr Partnerschaft zwische Bade-Wirttebärg un em oschtafrikanische Burundi yygsetzt.
Im Wahlkampf 2011 het si zum Spitzeteam um dr Winfried Kretschmann ghert. Am 12. Mai 2011 isch si as Staatssekretäri im Minischterium fir Verchehr un Infrastruktur mit Stimmrächt im grien-rote Kabinett veraidigt wore.
Zue dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg anne 2016 isch si nimi as Kandidati aadrätte. Am 12. Mai 2016 isch si as Staatssekretäri im Finanzminischterium veraidigt wore.
Ihri bolitische Hauptthemeberaich sin näbe Ökologi/Naturschutz au Kommunalbolitik un Verchehr. Dernäbe engaschiert si sich au im Beraich Chinder- bzw. Chlaichinderbedrejig.
Karl Ludwig von Erlach
Dr Karl Ludwig von Erlach (* 10. November 1746 z Bärn; † 5. März 1798 bi Wichtrach) isch e Schwyzer General gsy.
Nachdäm er zersch i dr französische Schwyzergarde dienet het, het er die bärnische Truppe agfüehrt, wo d Unrueh niidergschlage hei, wo 1791 in der Waadt usbroche sy. 1798 isch er nach em Iifall vo de Franzose wieder Oberbefählshaber über die bärnischi Armee worde, isch aber vo dr Unentschlosseheit vom Groosse Rat behinderet worde.
Bi Froubrunne und i dr Schlacht am Grauholz hei d Bärner erbitterete Widerstand gleistet, si aber vom französische General Schaueburg zum Rückzug zwunge worde. Nachdäm d Franzose Bärn eroberet hei gha, het dr Erlach sich i ds Bärner Oberland zrüggzoge, vo wo är dr Widerstand het welle organisiere. Soldate us sym Lager hei ne irrtümlecherwys für ne Verräter ghalte und ne drum z Wichtrach ermordet.
Katrin Altpeter
D Katrin Altpeter (* 6. Novämber 1963 z Woeblenge) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) un Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg. Vum Mai 2011 bis Mai 2016 isch si Landesminischteri fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore im Kabinett Kretschmann I gsii.
Uusbildig un Beruef
No ihre Schuelzyt an dr Grundschuel z Woeblenge-Nuistadt un am Saliergymnasium z Woeblenge het d Katrin Altpeter vu 1984 bis 1986 e Uusbildig zur Altebflägeri absolviert. Derno het si in dr ambulante un stationäre Bfläg gschafft un het vu 1990 bis 1992 e Uusbildig zur Lehreri fir Bflägeberuef. In däm Beruef het si vu 1992 bis 1996 un vu 1998 bis 2001 gschafft. Vu 1996 bis 1998 het si dr Ambulant Bflägedienscht vu dr Arbaiterwohlfahrt z Backene glaitet. Syt 2007 isch si Lehrbeufdraiti an dr Katholische Fachhochschuel Fryybeg.
Bolitik
D Katrin Altpeter isch anne 1989 in d SPD yydrätte. Vu 1989 bis 1999 isch si Ortschaftsreti un stellverdrättendi Ortsvorsteheri z Woeblenge-Nuistadt gsii, vu 1994 bis 1999 au Gmaireti z Woeblenge. Syt em 17. April 2001 isch d Katrin Altpeter Landdagsabgordneti fir d SPD im Wahlchrais Woebnlenge. Si isch stellverdrättendi Fraktionsvorsitzendi un Mitglid im Petitions- un Sozialuusschuss gsii. Derzue isch si syt 2001 Ortsverainsvorsitzendi vu dr SPD Woeblenge un vu Juni 2002 bis 2006 Vorsitzendi vu dr SPD-Chraisdagsfraktion im Rems-Murr-Chrais gsii.
Am 12. Mai 2011 isch si as Minischteri fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore vu dr grien-rote Koalitionsregierig veraidigt wore.
Familie
D Katrin Altpeter isch evangelisch. Si isch het e Dochter us ere friejere Beziehig un isch mit ihrem Fraktionskolleg Florian Wahl liiert.
Karl Ludwig von Haller
Dr Karl Ludwig vo Haller (* 1. August 1768 z Bärn; † 20. Mai 1854 z Solodurn) isch e Schwiizer Staatsrächtler, Politiker, Publizist und Nationalökonom gsi.
Er isch bekannt worde mit siim Wärk Restauration der Staatswissenschaften (1816–1834). Dört het er gforderet, ass me de Fürste ihri Macht und Legitimation wurd zruggee und isch so zum Verdräter vom extreme Konservatismus worde. D Ziit noch em Wiener Kongräss vo 1815 het ihri Bezeichnig 'Restaurationsziit' vom Name vo siim Buech übercho.
Läbenslauf
Dr Haller stammt us ere altiigsässene und respektierte Bärner Patrizierfamilie. Er isch s Grosschind vom Albrecht vo Haller (1708–1777) gsi. 1786 isch er in dr Staatsdienst vom Kanton Bärn iidräte, und isch au bald für en diplomatisch dätig worde. Churz druf het er as Publizist und Schriftsteller afo schaffe; 1798 het er noch dr französische Invasion in d Schwiiz für ei Johr die oppositionelle «Helvetische Annalen» redigiert. 1799 isch er uf Süddütschland und Östriich gflüchdet, won er as Mitgliid vo dr Kanzlei vom Erzherzog Karl vo Östriich-Teschen (1771—1847) z Wien dätig gsi isch.
1806 isch er uf Bärn zrugg und isch ufgrund vo siine Publikationen, au wenn er nie en Universitätsstudium absolviert gha het, an d Bärner Akademii, der Vorläufere vo der Universität Bern, as Profässer für allgemeins Staatsrächt, vaterländischi Gschicht und Kameralistik beruefe worde. 1814 het dr Haller d Professur wider ufgee und het sich, nochdäm er in dr Gross Root vo dr Stadt Bärn gwehlt worden isch, dr Usarbeitig vo siim theoretische Hauptwärks «Restauration der Staats-Wissenschaft oder Theorie des natürlich-geselligen Zustands der Chimäre des künstlich-bürgerlichen entgegengesezt» gwidmet, wo in sächs Bänd zwüsche 1816 und 1834 erschiine isch. Im Oktober 1820 het dr Haller heimlig zum Katholizismus konvertiert; si Konversion isch aber bald bekannt worde, und er het sich 1821 in ere vilgläsene Broschüre verteidiget. No im gliiche Johr isch er uf Paris gange, wil si Stellig im reformierte Bärn unhaltbar worden isch. Z Paris het er as Publizist vo dr ultra-royalistische Press gschafft. 1824 isch er «Publiciste attaché au Ministère des Affaires étrangères» worde. Im Mai 1830 isch er Profässer an dr École des Chartes worde, het aber Frankriich noch dr Julirevolution müesse verloo, und isch in d Schwiiz zrugg. Er het sich z Solodurn niidergloo, won er 1833 in dr Gross Root gwehlt worden isch und zu de Afüehrer vo dr ultramontane Partei zelt. Bis zu siim Dod het er as konservative Publizist und Schriftsteller gschafft.
Wärk
D Grundthese vom Haller siim politische Dängge isch, ass dr «Naturzuestand» under de Mensche nit mit eme Herrschafts- oder Gsellschaftsverdrag besiitigt worden isch, sondern ass er immer no wurd bestoh und ummittelbar alli politische Verhältnis wurd bestimme. Alli Rächtsverhältnis siige von ere privaträchtlige Natur; und es gäb kei Staatsrächt, wo sich drvo wurd abhebe. S «Naturgsetz» vo dr Herrschaft vom Sterkere über dr Schwechere siig gottgewollt, jede Herrscher siig e Statthalter vo Gotte und regieri vo Gottes Gnade. Aber s Rächt vom Herrscher siig nit absolut: Dr Sterkeri siig dur d Gsetz vo Gott zur Understützig und zum Schutz vom Schwache verpflichtet und besitzi au nit s Rächt, gege die göttligi Moral- und Wärtornig z verstosse. Dorum isch dr Vorwurf, wo mem em Haller mänggisch macht, är haig eme «krasse Machtnaturalismus» dr Wäg bahnt, nit richdig. Gege jede Herrscher, so dr Haller, wo gege d Gsetz vo Gott verstossi, haig dr Underdan e Widerstandsrächt.
Vo Bedütig für die wiiteri Entwigglig vom dütsche Konservatismus isch im Haller si Lehr vom Patrimonialstaat gsi. Noch dere entstoht dr Staat us dr Familie: Wil nume die unabhängige Familiehäupter freiji Landeigedümer chönne sii, siig mit dr Ziit us ihrer Herrschaft d Monarchii as «naturgmässi» Staatsform gwachse. In de andere Bänd vo siim Hauptwärk het dr Haller e Typologii vo de verschiidene Staatsgattige entwigglet. Er underscheidet do näben em Patrimonialstaat dr Militärstaat, dr Priesterstaat, wo die reini Theokratii drmit gemeint isch, und d Republik. Wil dr Haller d Datsach vom modärne Staat nit verstande het, hai scho die meiste ziitgenössische politische Dänker und Juriste si Theorii as veraltet abglehnt; zu siine scherfste Kritiker het dr Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) ghört. Andrersiits het dr Haller fast alli füehrende konservative Politiker, Dänker und Publiziste vo siiner Epoche aagregt, so öbbe dr Carl Ernst Jarcke, dr Ernst Ludwig von Gerlach und dr Carl Wilhelm von Lancizolle. Er het Kontakt und Verbindige mit Lüüt in ganz Europa gha und mä chann en gwüssermasse as s Zentrum von ere «Internationale vo de Ultras» in dr Ära vo dr Restauration zwüsche 1815 und 1848 aaluege.
Markgräflerisch
Markgreflerisch isch dr Dialäkt vum Markgreflerland, dr Region zwische Fryybeg un Basel. Im Weschte goot s Markgreflerisch in s Elsässisch un im Syyde in s Dinkelbergisch un in s Nordweschtschwyzerdytsch iiber.
Geografischi Yygränzig
Bim Markgreflerland cha mer unterschaide zwisch em historische Biet, wu am 8. Septämber 1444 dur dr Zämmeschluss vu dr Herrschaft Röttele, dr Landgrofschaft Suseburg un dr Herrschaft Badewyyler entstanden isch, em geografische Biet, wu d Naturryym Markgrefler Higelland un d Markgrefler Ryyebeni derzue ghere un em Wyyböubiet Markgreflerland, wu uugfehr em Verbraitigsbiet vum Guetedel­aaböu entspricht.
Sprochlig umfasst s Markgreflerisch di bode Dialäktregione Nerdlige Millemer Ruum un Sidlige Millemer Ruum (no Steger/Jakob 1983).
Linguistischi Merkmol
D Siidgränze vum Markgreflerisch bildet di boltisch Staatsgränze zwische Dytschland un dr Schwyz. Sprochlig chunnt ääne am Rhy kai anderi Dialäktregion, sprochligi Aigehaite wie d Konsonatenschwechig oder ass kk nit zue dr Affriklata /kx/ verschobe isch, setze sich uf dr Schwyzer Syte im Baselbiet un im nordweschtlige Dail vum Kanton Solothurn furt.
Dr Nerdlig Millemer Ruum un dr Sidlig Millemer Ruum unterschaide sich dur d Entrundig vu mhd. ö, ü, iu, oe, öu, wu im Norde yydrätte isch (Lecher Löcher, Figs Füchse, bees böse, Hyyser Häuser, Hai Heu, siidlig: Löcher, Fügs, böös, Hüüser, Höu).
E wytere Unterschid sin d Pluralfoorme vu Verbe, wu im neerdlige Ruum ai Foorm hän, im siidlige dergege zwoo (nerdlig: mir singe wir singen, ir singe ihr singt, si singe sie singen, siidlig: mir singe, ir singet, si singe).
Dialektliteratur
Dr bekanntescht Dichter vum Markgräfler Alemannisch isch dr Johann Peter Hebel.
Île d’Arz
Île d’Arz (bretonisch An Arzh) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografi
Dr Bann vu dr Gmai umfasst d Insle Île d’Arz im Golf vu Morbihan drei Kilometer vor dr bretonische Kischte, acht km vu Vannes un 45 km vu Lorient. D Insle isch rund 2,5 km lang un 2 km brait.
Gschicht
Île d’Arz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1031 as Art Insula (1034: Insule Art, 1164: Insule de Arto, 1179: Isle d'Ars, 1252: Arz, 1764: I. d'Ars, 1815: Isle d'Arz).
Verwaltig
vu Île-d’Arz isch. Île d’Arz ghert zum Kommunalverband.
Bevelkerigsentwicklig
D Insle het rund 250 Yywohner, in dr Hauptsaison chemme aber bis zue 2500 Bsuecher am Dag, im Johr insgsamt rund 200.000 Mänsche.
Wirtschaft
Uf dr Insle het di grescht Segelschuel vu Frankrych, Les Glénans, ain vu ihre Sitz. Dert wäre praktischi un theoretischi Segelkurs uf Franzesisch aabote.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Île d’Arz ghert zum Bretonisch.
Immenstaad am Bodensee
Immeschtaad (dt. Immenstaad am Bodensee) isch e Gmond im Bodeseekrais z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 56,2 % Landwirtschaftsfleche, 11,4 % Wald, 29,5 % Sidlungsflechi un 2,9 % sunschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Immeschtaad, wo am Nordufer vom Bodesee ligt, ghere d Ortsdoal Kippehuse, Kirchberg und Frenkebach.
Gschicht
Immeschtaad isch zum erschte Mol gnennt wore anne 1094, Kippehuse 1158 als Chippenhusen.
Ostalemannisch
Under Ostalemannisch fasst mer alli alemannische Dialekt zämme, wo de Plural vum Verb in allene dri Persone uf -et (oder au -ed, -ät, -at) bilde (abglaitet vu de 2. Person Plural middelhochdytsch -et un vu de 3. Person mhd. -ent noch em Schwund vum /n/), also mir/ihr/si machet, -ed. (Au im nördliche Westalemannisch gits en Einheitsplural, aber dert hen sich di 1. un di 3. Person Plural durgsetzt, und drum lutets dert mir/ihr/si mache.)
Immenstaad am Bodensee
Verwaltig
Immeschtaad het mit dr Stadt Fridrichshafe e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Ostalemannisch
D'Dialektgränze zum Westalemannisch verlauft östlich vum Schwarzwald und goht no fast gradlinig dur d'Schwyz.
Immenstaad am Bodensee
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Immeschtaad ischt dr Johannes Henne.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Ostalemannisch
Lueg au Westalemannisch
Immenstaad am Bodensee
Dialekt
Dr Dialäkt vu Immeschtaad ghert zum Bodeseealemannisch.
Brienz BE
Briens (amtlech Brienz) isch e Ywohnergmììnd im Verwaltigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Briens ligt am obere End vom Briensersee. Vor Gmììndsflächi si 38,7 % landwirtschaftlechi Flächi, 33,3 % Wald, 4,2 % Sidligsflächi u 23,8 % süschtigi Flächi.
Dr Gmììndbann gììt bis zum Briensergrat ueha. Zum Brienser Roothorn cha me mit dr Tampfzaanradbaan faare.
Gschicht
Briens isch zum eerschte Mal im ene Dokument im Jahr 1146 als Briens gnennt worde.
Bis zum 31. Dezember 2009 het d Gmììnd zum Bezirk Inderlache ghört.
Religion
72,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14,4 % si römisch-katholisch (Stand 2000).
Ernst Fuchs (Maler)
Dr Ernst Fuchs (* 13. Februar 1930 z Wien, † 9. Nofämber 2015 au z Wien ) isch en östriichische Mooler, Archidekt, Grafiker und Muusiker gsii. Er gältet as äine vo de Gründer vo dr Wiener Schuel vom Fantastische Realismus.
Brienz BE
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,8 %, CVP 0,8 %, EVP 3,2 %, FDP 12,3 %. GLP 3,8 %, GP 10,0 %, SP 12,9 %, SVP 30,7 %, Suschtigi 9,5 %.
Serie des Periodensystems
E Serie vom Periodesystem isch e Gruppe vo chemische Elemänt, wo ihri physikalische u chemische Eigeschaftä sich innerhalb vor gliche Serie, bis uf wenigi Usnahme, kontinuirlich ändere.
Ernst Fuchs (Maler)
Läbe
Denn isch er uf d Akademii vo de bildende Künst z Wien. 1949 het er si ersti Äinzelusstellig z Bariis gha, und isch 1950 dört aane züüglet. 1957 isch er e Zitlang im Dormitio-Chlooschter am Bärg Zion (Israel) gsi und het sich mit Ikonemoolerei beschäftiget. 1962 isch er uf Wien zrugg und isch dört Brofässer worde. Er zelt zämmen mit em Wolfgang Hutter, em Arik Brauer, em Rudolf Hausner und em Anton Lehmden zu de Gründer vo dr Wiener Schuel vom Fantastische Realismus. 1972 het er d Otto-Wagner-Villa gchauft und dört mit dr Brunneaalaag Nymphäum Omega aagfange. S „Brivatmuseum Ernst Fuchs“ isch hüte dört. Dr Mooler hät ab 1988 z Monaco gläbt und gschafft.
Brienz BE
Politik
Gmììndspresident vo Briens isch dr Peter Zumbrunn (Stand 2021).
Ernst Fuchs (Maler)
Läbe
Zerst het er im surrealistische Stiil, spööter im manieristische gmoolt. In sine Wärk het s vilmol e religiöösi oder müthologischi Symbolik. In sim Buech „Architectura Caelestis“ het er gschriibe, ass e Hufe vo sine Motiiv us Visioone chieme. Z Bariis het er e Hufe ikonografischi Arbäite gmacht, wo vo dr fläämische Moolerei beiiflusst si. Drei vo deene Wärk si spööter s Altarbild vo dr Rosechranzchille z Wien-Hetzendorf worde.
Brienz BE
Sprach u Dialekt
Bir Volchszellig 2000 hìì vo de 2956 Ywohner 92,9 % Tüütsch als Hùùptsprach aaggää, 1,3 % Französisch u 0,6 % Iteliänisch.
Ernst Fuchs (Maler)
Läbe
Us de 1970er-Joor stamme Skulptuure und e baar Opereusstattigen (Parsifal und Die Zauberflöte z Hamburg, Lohengrin z Münche). Im Mozart si Zauberflöte het er denn 1996 non emol usgstattet. In de 1970er-Joor het er Lyrik und filosofischi Essei gschriibe.
Dr Fuchs het uf müstisch inspirierte Schallblatte gsunge und gspiilt, u. a. d Album „Von Jahwe“ (Gsäng über s Tetragramm JHWH) und „Via Dolorosa“, und er het immer wider mit Muusiker zämmegschafft, won er as Sänger sini spirituelle Motiiv umgsetzt het. So z. B. s Album „Aphrica“ mit em Klaus Schulze (1983); er het das aber spööter zruggzooge, wäge künstlerische Differänze. Er het hau u. a. mit em Chris Karrer vo Amon Düül II im Joor 1994 zämmegschafft und d DoCD „Mystische Gesänge“ uusegee.
In de 1990er-Joor isch dr Fuchs mee as künstlerische Gstalter vo Bauwärk däätig gsi (St.-Jakob-Chille z Thal bi Graz, e Hotelaalaag z St. Veit an der Glan). Si fantastischi Archidektuur isch vor Allem wäge dr üppige Ornamentik und de chreftige Farbe ufgfalle, won er brucht het.
Modärni Wärk vom Fuchs het mä sit de 1980er Joor uf Usstellige z Östriich, Dütschland, Italie, Japan, Russland und in andere Länder chönne gsee.
Dr Fuchs het e Hufe Künstlerfründ ghaa, drunder dr Salvador Dalí, dr Arno Breker, Mati Klarwein und d Leonor Fini. 1975 isch dr Fuchs dr Jüngst in dr Künstlerfründschaft «Goldigs Dreiegg» gsi, wo dr Salvador Dalí drüber gsäit het, ass mä s chönn aaluege wie mä well, Breker-Dalí-Fuchs sige immer oobe.
1987 het dr Ernst Fuchs dr Falco bordretiert. Was die bäide gschwätzt häi wäärend em Moole, häi si ufgnoo und es isch zum 50. Geburtsdaag vom Falco im ORF gsändet worde.
2005 het dr Reschissöör und Broduzänt Jürgen Haase e Bordret vom Ernst Fuchs im Dokumentaarfilm ''Mit den Augen der Seele. Straßensänger und Kaiser wollt' ich werden'' gmacht.
Brienz BE
Sprach u Dialekt
Dr Dialekt vo Briens ghört zum Höchstalemannisch.
Mae West
D Mae West (* 17. August 1893 z Brooklyn, Nöi York; † 22. Novämber 1980 z Hollywood; äigentlig Mary Jane West) isch e amerikanischi Filmschauspiilere und Dräibuechautorin gsi.
D Mae West isch in de 1930er Joor äini vo de bestzaalte Filmstar z Hollywood gsi. Si het immer wider sexuelli Tabus broche, wo denn gültig gsi si, si isch brueflig und brivat für d Freihäit vo dr Liebi und für d Gliichhäit vo de Gschlächter gstande und isch zum Imbegriff vo dr Femme fatale worde. Si het nie e Blatt vor s Muul gnoo und e Hufe Sprüch si iire zuegschriibe worde, wie „Is that a gun in your pocket, or are you just glad to see me?“ (was öbbe häisst: Isch das e Bistoole in dim Hoosesack oder hesch nume Fröid, mi z gsee?)
Vo 1911 bis 1942 isch si mit em Jazz-Sänger Frank Wallace verhürootet gsi.
Serie des Periodensystems
Zum Bischpiu: Dr Siedepunkt nimmt zu, d'Stabilität vo de Surstoffverbindige nimmt ab.
Es paar Serie si exakt e Gruppe vom Periodesystem.
Total Chaos
Total Chaos isch e Rapgruppe, wo ursprünglich in Innsbruck ihri Heimat gha hät. Total Chaos rimt uf dütsch. De MC Manuva isch für d Tegscht verantwortlich und de DJ D.B.H für d Beats, d Cuts und d Scratches. Ide Tegscht vom Manuva dreht sichs nöd um Battletegscht. Er beschribt verschideni Stimmige, wo er erläbt hät und redet über neui Perspektive. Ihres erschte Album "werwaswannwiewo", wo 1997 erschine isch, gilt imerno als wägwiisends Album im ööschtrichische Rap.
Westfälischer Friede
Dr Weschtfälisch Friide het em achzigjöhrige Unabhängikeitschrieg vo de Holländer vom habsburgische Spanie und em Drissigjöhrige Chrieg, wo vor allem z Dütschland stattgfunde het, es Ändi gmacht, wo die meischte europäische Natione vom 15. Mai z Münschter und am 24. Oktober 1648 z Osnabrugg Friidensverdräg abgschlosse hai, wo s Schicksal vom Dütsche Riich bis zu de Napoleonische Chrieg am Ändi vom 18. Johrhundert feschtgleit hai. Die gröschte Veränderige het s im Gränzgebiet zwüsche Frankriich und Dütschland, em nördlige Deil vom karolingische Lotharinge (Lotharii Regnum), gä.
Total Chaos
Total Chaos bildet zäme mitem Blumentopf vo Münche und Texta vo Linz d Kaleidoskop-Clique. 2001 händs zäme e EP namens Kaleidoskop veröffentlicht.
Schaffhausen bei Selz
Schàffhöise (frz. Schaffhouse-près-Seltz, dt. Schaffhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Schàffhöise ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 782 àls Scaphusa.
Verwàltung
vun Schàffhöise ìsch. Schàffhöise ghert zem Kommünàlverbànd.
Johann Rudolf von Frisching
Läbenslauf
Dr Johann Rudolf vo Frisching isch 1761 z Bärn uf d Wält cho als Suhn vom Franz Rudolf vo Frisching, emene Offizier und Landvogt, wo ou Herr vo Rümlige gsy isch. Er het sich 1790 mit dr Elisabeth Sophie Frisching, dr Tochter vom Johann Rudolf Frisching (1724-78) und Erbin vom Frischinghuus verhüratet.
Dr Frisching isch wie si Vater Bruefsoffizier i dr holländische Schwyzergarde gsi. Nachdäm er isch uf Bärn zruggcho, isch er 1795 Grossrat worde. I dr Helvetik het er e churzi Karriere vo 1801 bis 1802 gha: er isch Mitglid vom Senat, vom Chlyne Rat, und dr Zwöit Landamme hinder em Alois Reding gsy. 1803 isch er wider im Grosse Rat gsässe. 1807 het er vo sim Vater ds Schloss Rümlige gerbt.
Dr Johann Rudolf vo Frisching isch 1838 z Bärn gstorbe. Si Tochder, d Alette Rosine Sophie, und ihre Maa, dr Friedrich Ludwig vo Wattewyl, hei Rümlige und ds Frisching-Stadtpalais (s Beatrice-vo-Wattewyl-Huus) gerbt.
Umlaufbahn
Jedi Bahnellipse het ä charakteristischi Umlaufzitt, wo sich us de Masse vu de Objekte (vor allem vum Zentralkörper) un em middlere Bahnradius ergit. De Umlauf erfolgt gnächeret in ere "Bahnebeni", wo de Schwerpunkt vu de baide Körper enthaldet. De Vektor, wo vum Zentralobjekt zum umlaufende Objekt wiist, wird Radiusvektor gnennt.
Planete, Bahnelemente, Doppelstern
Am genauste chennt mer d'Umlaufbahne vu de Planete vu unserem Sunnesystem. An Afang vum 17. Jahrhunderts het Johannes Kepler bi de Analyse vu de Marsbahn erchennt, dass sälli Umlaufbahne Ellipse sin (lueg Keplerschi Gsetze). Ähnlichs gilt fer alli Himmelskörper, wo sich um d'Sunne bewege un kaine andere Chräft (wie etwa imr Sunnewind) usgsetzt sin.
Us em Newtonsche Gravitationsgsetz cha mer ablaite, dass in jedem Zwaikörpersystem d'Bahne Kegelschnitt sin - des haißt Chraise, Ellipse, Parble oder Hyperble. Si len sich - bi beweggte Punktmasse im Vakuum - exakt dur 6 Bahnelemente beschribe:
Die wohre Umlaufbahne wiiche allerdings vu de ideale "Keplerellipse" ab, wil si prinzipiell au de Gravitationswirkig vu allene andere Körper vum Systems underliige. Solang d'Körper witt gnueg vonänander entfernt sin, blibe d'Differenze zue de idealiseerte Kegelschnitte minimal. Die sog. Bahnstörige len sich dur d' "Störigsrechnig" vu de Himmelsmechanik ermittle, die uf Carl Friedrich Gauß un ainigi vu sine Zittgnosse zruckgot. Si modelleert die ainzelne Chräft un berechnet, wie die momentan Keplerellipse "oskuleerend" in die nächst Ellipse ibergot.
Zuesätzlich bewirkt jedi ugliich Masseverdailig - wie d'Abplattig vu roteerende Planete - ä äweng inhomogens Gravitationsfeld; es isch bsundersch an Änderige vu de Bahnen vu ihrene Mond z'bemerke. Au die Allgmain Relativitätstheori beschribt Effekte, wo d'Umlaufbahne gringfüegig verändere.
Bispilswiis zaigt de Planet Merkur ä zwar chlaini, aber durus messbari Abwiichig vu ere Ellipsebahn. Er chummt nooch eme Umlauf nimmi gnau uf de Usgangspunkt zruck, sundern folgt dur ä rächtläufigi Drehig vu de Apsidelinie ere Rosettebahn. Sälli Periheldrehig cha die Newtonsche Gravitationstheori zwar erchläre, aber nit vollständig. Dodezue müesst d'Sunne ä äweng abgflachti Form ha. Ä hiriichendi Erchlärig fer d'Gsamtgrößi vu de Periheldrehig vu allene betroffene Planete liferet die Allgmain Relativitätstheori.
Au Doppelstern folge gnächeret de Keplersche Gsetze, wemmer ihri Bewegig als zwai Ellipse um de gmainsam Schwerpunkt verstot. Bloß bi Mehfachsysteme oder sehr enge Sternpaare sin spezielli Methode vu de Störigsrechnig erforderlich.
Noch größeri Instabilitäte wiise d'Orbit vu zwai eng änander umchraisende Neutronestern uf. Dur d'Effekt vu de Ruum-Zitt-Relativität entstot Gravitationsstrahlig, un d'Neutronenstern stürze (nooch langer Zitt) inänander. Zahlriichi Röntgenquelle am Himmel sin au sälli Wiise z'erchläre.
Als d'Physiker um d'Johrhundertwendi agfange hän, d'Bahne vu de Elektrone im Atom zu berechne, hän si an ä Planetesystem im Chlaine denkt. Die erste Modell sin Keplerbahne vu de Elektrone um de Atomchern gsi.
Allerdings het mer bal erchennt, dass Elektrone, wo um de Chern chraise, gmäß vu de Maxwellglichige elektromagnetischi Welle ussende un wäge de so abgstrahlte Energi in Bruchdaile vu Sekunde in de Atomchern stürze müesste. Säll isch ains vu de Probleme gsi, wo schließli zue de Entwicklig vu de Quantemechanik gfüehrt hän.
Erdumlaufbahne
Die maiste Ruumflüeg finde in nidrige Bahne (ainigi 100 km) um d'Erde statt (z. B. Space-Shuttle-Missione). Vu bsunderer Bedütig isch au die geosynchron Bahn in 35.800 km Höchi ohni Bahnnaigig. Satellite in sällem Orbit sten relativ zue de Erfoberflächi still, was vor allem fer Fernsehsatellite vu Vordail isch.
Entgegegsetzti Forderige werre an Beobachtigssatellite wie Wettersatellite (s'git aber au geostationäri) oder Spionagesatellite gstellt. Sälli sotte nooch Möglichkait die gsamt Erdoberfläch beobachte chänne. Deshalb wird do ä nidrige polare Orbit gwählt, d. h. de Satellit fliegt ugfähr iber d'Pol vu de Erde. Dur sälli Bahn chänne alli Braitegrad erfasst werre, und wil sich d'Erde under de Bahnebeni dur drillt, cha so nooch un nooch die gsamt Erdoberflächi undersuecht werre.
Sunnesynchroner Orbit (SSO)
Bi ere bestimmte Inklination zwische ca. 96° un 99° (u. a. abhängig vu de Höchi vum Orbits) betrait d'Präzession fer Satellite im LEO gnau ai Umdrillig pro Johr, so dass d'Orientierig vu de Bahn gegeniber de Sunne immer glich blibt. De Satellit passeert ä Punkt uf de Oberflächi immer zue de selbe Ortszitt, wodur sich die gwunnene Date vu verschidene Däg liichter vergliiche len, wil si s'Reflexionsverhalde vu Oberfläche mit em Ifallswinkel vu de Sunnestrahle änderet. Ä gnaui wisseschaftlichi Klassifikation un ä Verglich vu de Date isch also nur dann möglich, wenn de Winkel Sunne-Erde-Satellit im Beobachtigszittruum immer glich isch, was dur de SSO erraicht wird. Beweggt sich de Satellit entlang vu de Dämmerigszone (Morge- bzw. Obendstunde), losst sich uf optische Ufnahme d'Höchi vu Objekte us de Längi vum Schattewurf ablaite. Wenn de Satellit zuesätzlich d'Erde so umchraist, dass er de Erdschatte nit passeert, cha er ständig vu Solarzelle mit Energi versorgt werre un benötigt kaini Batterie.
Geostationärer Orbit (GEO bzw. GSO)
In de Planetologi isch de rotationssynchron Orbit die under Grenze fer ä iber sehr langi Zitte bestoendi Bahn. Ä Mond underhalb vum rotationssynchrone Orbit sinkt im Lauf vu de Äone in sinere Umlaufbahn ab und kollideert schließlich mitem Muederplanet, so z. B. Phobos bim Mars in etwa 100 Millione Johr.
Highly Elliptical Orbit (HEO)
Lueg au: Highly-Elliptical-Orbit-Satellit
Umlaufzitt
D'Umlaufzitt vum ä Orbit berechnet sich zue
mit
Z'beachte isch, dass d'Umlaufziit uabhängig vi der Exzentrizität un dodemit vu de chlaine Halbax vu de Bahn isch. Alli ellipseförmige Umlaufbahne mit de gliche große Halbax benötige die glich Umlaufzitt.
Westalemannisch
Under Westalemannisch fasst mer alli alemannische Dialekt zämme, wo de Plural vum Verb in de erste und dritte Persone uf -e (oder au -a, -ä) bilde, abglaitet vu de 1. un 3. Person Plural im Middelhochdytsche, also mir/si mache.
D'Dialektgränze zum Ostalemannisch verlauft östlich vum Schwarzwald und goht no fast gradlinig dur d'Schwyz.
Bekannti westalemannischi Dialekt sin Elsässisch un Baseldytsch, Markgräflerisch un Kaiserstiählerisch, Bärndytsch un Seislerdytsch.
Lueg au Ostalemannisch
Quelle: dtv-Atlas zur deutschen Sprache, 14. Ufl. 2004, S.158/159.
Île d’Houat
Île d’Houat (bretonisch Houad ) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Île d’Houat isch zum erschte Mol gnännt wore im 13. Jh. as Houat (1453: Hoat, 1548: Houil, 1636: Hoüath, 1815: Isle de Hoat).
Verwaltig
vu Île-d’Houat isch. Île d’Houat ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Île d’Houat ghert zum Bretonisch.
Sunschtigs
Dr Kriminalroman „The Portrait“ vum britische Schriftsteller Iain Pears spilt uf dr Insle.
Arno Breker
Dr Arno Breker (* 19. Juli 1900 z Eberfäld, hüte e Stadtdäil vo Wubberdaal; † 13. Februar 1991 z Düsseldorf) isch e dütsche Bildhauer und Archidekt gsi. Wil er as Künstler für d Nazionalsozialiste gschafft het, isch er bis hüte en umstritteni Persoon.
Vor 1933
Wäärend dr Weimarer Republik si sini blastische Arbäite stark vom Aristide Maillol, Charles Despiau und Auguste Rodin beiiflusst gsi. Dr Breker het bi sine Akt, Torsi und Bortretbüste brobiert, die underschidlige Stiil und au d Oberflechebehandlig vo sine Vorbilder z verschmelze. Er het s Gussverfaare vo dr sog. „räine Form“ entwicklet, wo s käini Uneebehäite an de Oberflechene vo de Figure git. Das isch denn e Kennzäiche für sini Darstelligen us dr Zit vom Nazionaalsozialismus worde.
Under em Nazionaalsozialismus
D Nazi häi dr Breker zerst als dekadänt aagluegt und z fest uf Frankriich orientiert, dorum het er zerst vor allem Bortretufdrääg vo Industrielle, Milidäär oder au vo Künstlerkollege überchoo.
Im Breker si Usdrucksform isch as richdigwiisend für dr „nöi dütsch Stil“ proklamiert worde. Sini monumentaale Figuure het mä guet chönne bruche, zum dr Kampf vom „Nöije Riich“ gege d „Verfallserschiinige“ in dr Kunst („Entarteti Kunst“) und in dr Gsellschaft visuell fassbar mache. D NS-Propaganda het en zum „bedütendste dütsche Bildhauer vo dr Geegewart“ erklärt und iin zum Vorkämpfer für die nazionalsozialistischi Revoluzioon stilisiert. Wääred em Chrieg het en dr Adolf Hitler sälber uf d Sonderliste vo de Gottbegnaadete mit de „unersetzlige Künstler“ gsetzt, und eso het er nid in d Armee müesse.
E Hufe vo sine Monumentaalblastike si im Chrieg zerstöört worde, si in Depoo verschwunde oder befinde sich in brivate Sammlige, aber es git immer no Wärk von em wo in Museum oder uf öffentlige Blätz stöön, vilmol ooni ass d Lüt wüsse, ass si vom Arno Breker si.
Kressbronn am Bodensee
Grässbrõnn (dt. Kressbronn am Bodensee) isch e Gmond im Bodeseekrais z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 60,3 % Landwirtschaftsfleche, 13,9 % Wald, 20,3 % Sidlungsflechi un 5,5 % sunschtiger Flechi.
Gmondsgliiderig
Zue Grässbrõnn ghere d Ortsdoal Grässbrõnn, Arensweiler, Atlashofen, Bärg (Berg), Bätzna (Betznau), (Döllen), Gattna (Gattnau), Gießenbrücke, Gohra (Gohren), Gottmannsbühl, Hüttmannsberg, Kalkähren, Kochermühle, Kimmaratschwiller (Kümmertsweiler), Nitzawiller (Nitzenweiler), Poppis, Räddarscha (Retterschen), Riedensweiler un Schlĩsee (Schleinsee).
Gschicht
Grässbrõnn isch entstande anne 1934 dur dr Zämmeschluss vu dr Ämter Hemigkofe un Nonnebach. Rettersche isch zum erschte Mol gnennt wore anne 799, Hemigkofe anne 813.
Verwaltig
Grässbrõnn het sich mit dr Gmaine Eriskirch un Lãngenarge zum Gmaiverwaltigsverband „Eriskirch-Grässbrõnn-Lãngenarge“ mit Sitz z Lãngenarge zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Grässbrõnn ischt dr Daniel Enzensperger.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialäkt vu Grässbrõnn ghert zum Bodeseealemannisch.
Fraunhofer Saitenmusik
D Fraunhofer Saitenmusik isch a iiberregional bekannte bayrische Gruppe vo drei Muusikar, wo mitnand auf verschiidene Arta vo Saiteinschtrument schpiiled. Scho im Johr 1978 händ sich d Heidi Zink (†) und dr Richard Kurländer zämed due und händ dia Gruppe grindet. 1981 isch dann dr Gerhard Zink drzuekumme. Zeitweis hot au dr Jörg Weickl mitgschpielt.
De Name hot dia Gruppe vo dear Wirtschaft, wo si grindet woore isch, nämlich in uinar vo dr scheenschte und älteschte Wirtschafta in Mincke, im Wirtshaus im Fraunhofer. Dett gibts au a scheene Kleikunschtbiine.
S Repertoire vo dr Fraunhofer Saitenmusik basiert auf dr traditionelle bayrisch-allemannische Volksmuuseg, aber mit kulturelle Eifliss aus'm ganze europäische Kontinent, bsonders aus'm irische, nordische und slawische Bereich. Abr au vo mittlalterlicher und klassischer Muuseg und vu huitige musikalische Strömunga länd sich dia Muusikar beeiflusse.
Inzwische isch dia Gruppe scho a richtige bayrische Inschtitution woore. Sogar dr Minischterpräsident frooget nooch, ob se it mitkumme wänd, wenn a fir a Auslandsreis a baar tipische Repräsentante fir dia bayrische Kultur braucht.
D Leit saaget oft, wenn se aus'm Konzert vo dr Fraunhofer Saitenmusik kummet, und au d Kommentatore vo de Zeitunga, dass dees a ganz a kherige Muuseg gwea wär.
Ekschterne Seite
D Internet-Seite vo dr Fraunhofer Saitenmusik
Selz (Unterelsass)
Selz (frz. Seltz, dt. Selz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Selz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 3. Jh. àls Saletione.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Selz ìsch. Selz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Selz ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Kanton Lugano
Dr Kanton Lugano isch e Kanton in dr Helvetische Republik gsi, wo vo 1798 bis 1803 bestande het.
Geografy
Dr Kanton het die vier italiänischsproochige, eidgnössische Landvogteie Lugano, Mendrisio, Locarno und Valmaggia umfasst. Si Hauptort isch Lugano gsi.
Gschicht
Die kantonali Autonomii isch, wie die vo alle helvetische Kantön, chlii gsi. D Regierigsgwalt isch in de Händ vom ene Statthalter, wo vom helvetische Diräktorium iigsetzt worden isch, und von ere fümfchöpfige Verwaltiskammere gläge.
Vo siiner Gründig aa hai Unruehe dr Kanton plogt. D ”Cisalpiner“, Patriote won en Aschluss an die Cisalpinischi Republik aagsträbt hai, si mit de aristokratische Traditionaliste verkracht gsi. Die französischi Bsetzig het dur ihrer Gwaltdätikeit 1798 zum ene Volksufstand gfüehrt. Massnahme vo dr Helvetische Regierig wie dr obligatorisch Milidärdienst, d Iifüehrig vo diräkte Stüüre und d Beschlagnahmig vo Chillegüeter si unpopulär gsi, wie au s neue Gmeindigsetz, wo d Sälbständikeit vo de Gmeinde beschnitte het. Dr Statthalter Francesco Capra isch bim Tumult vo 1799 us Lugano gflüchdet, und e provisorischi Regierig, wo Östriich gegenüber fründlig gstimmt gsi isch, isch an d Macht cho. Wo aber d Östriicher und d Russe iimarschiert si, si d Requisitione no schlimmer worde. 1800 si d Franzose zruggcho und dr helvetisch Kommissär Heinrich Zschokke het für Rueh gsorgt, und e neue Statthalter, dr Giuseppe Giovanni Battista Franzoni, isch iigsetzt worde. 1801 und 1802 het me zweimol brobiert d Kantön Lugano und Bellinzona z vereinige, was aber nit glungen isch. Wäge dr schlächte wirtschaftlige Lag vo dr Bevölkerig het’s am Aafang vo 1802 e neue Ufstand ge. Im Herbst 1802 noch dr Revolution vo Pian Povrò het s Luganese si Unabhängikeit erklärt.
Brienzwiler
Geografi
Brienzwiiler ligt ar Aare im Bärner Oberland. D Gmeindsflächi bsteit us 29 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,2 % Waud, 3,1 % Sidligsflächi u 33,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Lungere im Kanton Obwaude u Meiringe, Briens u Hofstette bi Briens im Kanton Bärn.
Gschicht
Brienzwiiler isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1347 aus Wiler am Brünig. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,8 % gläge.
Religion
79,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,9 %, CVP 0,4 %, EVP 2,1 %, FDP 4,9 %. GLP 3,3 %, GP 13,4 %, SP 9,9 %, SVP 48,3 %, Suschtigi 3,8 %.
Gmeindspresidänt vo Brienzwiiler isch dr Hans Schild (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 580 Ywohner 93,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Brienzwiiler ghört zum Höchstalemannisch.
Pregny-Chambésy
Pregny-Chambésy (bis 1952 Pregny, frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Schwyzer Kanton Gämf.
Geografi
Pregny-Chambésy lyt am rächte Stade vum Gämfersee. Zue dr Gmai ghere s Dorf Pregny, d Wyler Chambésy-Dessus un Chambésy-Dessous un s Quartier Roilbot. Dr Bann umfasst 15 % landwirtschaftligi Flechine, 13 % Wald, 61 % Sidligsflechine, 10 % Vercheersflechine un 1 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Bellevue, Gämf un Le Grand-Saconnex.
Gschicht
Pregny isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1113 as Priniacum, Chambésy anne 1277 as Sambesie.
Religion
24,4 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 31,4 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 34,4 %, CVP 6,8 %, GLP 3,9 %, GP 14,2 %, MCR 7,0 %, SP 13,5 %, SVP 16,1 %, Sunschtigi 4,1 %.
Gmaindspresidänt isch dr Philippe Pasche (Stand 2017).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 3.009 Yywohner 2.081 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 158 Dytsch, 84 Italienisch un 686 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Aesch
Aesch isch dr Name vo mehrere Schwiizer Ort:
Äsch isch d Churzform vo de Gmeind Dürrenäsch im Kanton Aargau
Lueg au:
Langenargen
Lãngenarge (dt. Langenargen) isch e Gmond im Bodeseekrais z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 41,9 % Landwirtschaftsfleche, 35,2 % Wald, 19,4 % Sidlungsflechi un 3,5 % sunschtiger Flechi.
Gmondsgliiderig
Zue Lãngenarge ghert no dr Ortsdoal Oberdorf.
Gschicht
Lãngenarge isch zum erschte Mol gnennt wore anne Arguna im Jahre 770.
Verwaltig
Lãngenarge het sich mit dr Gmaine Eriskirch un Grässbrõnn zum Gmaiverwaltigsverband „Eriskirch-Grässbrõnn-Lãngenarge“ mit Sitz z Lãngenarge zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Lãngenarge ischt dr Achim Krafft.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialäkt vu Lãngenarge ghert zum Bodeseealemannisch.
Siegen (Unterelsass)
Sije (frz. Siegen, dt. Siegen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sije ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 10. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sije ìsch. Sije ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Sije ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Manipulation
Dr Begriff Manipulation (lat. für Handgriff, Kunstgriff) bedütet im eigentlige Sinn „Handhabig“ und wird au in dr Technik eso bruucht. Allgemein isch Manipulation e Begriff us dr Psychologii, Soziologii und Politik und wird bruucht für e ziilti und verdeckti Iiflussnahm. Dodrmit si alli Prozäss gmeint, wo s Erläbe und Verhalte vo Einzelne und vo Gruppe wei beiiflusse und ohni ass die, wo beiiflusst wärde das merke (Camouflage).
Ass d Manipulation nit offesichtlig isch, begleitet dr Begriff in de meiste vo siine Bedütige. So chan e Buechhalter Zahle in dr Bilanz manipuliere oder e Chartespiiler Spiilcharte. Nid immere isch aber e Manipulation öbbis Gheims: In siiner ursprünglige Bedütig vo Handgriff stoht Manipulation in dr manuelle Medizin für e Reihje vo Technike, wo mit dr Hand usgfüehrt wärde und won e Blockierig sötte frei mache. In dr Informationstechnik git s zum Bispil d Manipulation vo Bit, wo Computerbrogramm drmit Zahle chönne verändere, was zum Bispil cha bruucht wärde, zum Fählerkorrekturverfahre uszfüehre.
Chantische Sprache
Chantisch (Russische Name: Ostjakisch; chantisch: ханты ясаӈ, chanty jasaŋ) ghört zu de uralische Sproche und dört zum ugrische Zwyg vo de finno-ugrische Sproche. Bim ugrische Zwyg ghört d Sproch zum Obugrische. Am nöchste verwandt isch s Chantisch mit de ungarische und de mansische Sproch; di letschti isch näbem Chantisch di einzigi obugrischi Sproch.
Do sich s chantisch Volk uff e relativ großes Gebiet verdeilt, isch's verständlig, dass sich d Dialäkt stark underscheide: 'S git drei Hauptdialäkt, wo so underschydlig sin, dass mer kei eiheitligi Schriftsproch hät schaffe chönne. Lehrbiecher verwände sällewäg verschydeni Literatursproche.
Noch re Statistik vo 1989 zällt s chantisch Volk ca. 22'500 Persone, aber numme 14'000 devo schwätze Chantisch als Müetersproch (61 Brozänt). 52,8 Brozänt vo de Chante chönne Russisch.
De nöchst Verwandt isch Mansisch; e entfärnteri Verwandtschaft git's zu Ungarisch.
D Eigebezeichnige (kăntə̂γ, kantəγ im Weste und χăntə, χăntĭ im Norde ) heiße im Chantische "Mänsch", chunnt aber wohrschints vom ungarische "had" (Heer, Chrieg, Strit). De Name "Ostjakisch", wo ursprünglig no meh sibirischi Völcher bezeichnet hät, chunnt uss em Turko-Tatarische.
Grammatik
Di nördlige Dialäkt känne numme drei Fäll (Nominativ, Lokativ, Translativ), in kompläxere Sätz git's au no de Ablativ und de Akkusativ. Im Oste vom Sprochgebiet git's degege 11 Fäll. De Tremjugan-Dialäkt kännt sälli Fäll:
Antivirenprogramm
Es Antivirus-Programm, Antivireprogramm oder e Antivire-Software isch es Programm, wo för Compjuter entwickled wird, zum Schutz vor Schäde, wo im Zämehang mit em Internet chönd entstoo.
Antivirusprogramm schützäd än Pc vor Virä, Würmer, Trojanär, Rootkits, Phishing, Ad- und Spywär ond werdit als zuäsätzlechi Sicherheit, wo scho vonerä Firewall, also än Schotz vo jedäm DSL-Aabütär bzw. Modem ad Internetverbendig, au uf äm Pc sälber installiert. Das esch diä Softwär, won bim Surfä und Maile vomenä Kriminellä chönt uf em Rächner platziärt werdä. Defür muäss d' Softwär, wo mer för dä Schotz vomenä Rächner uswählt, vo de Websiitä vom Herställer im Internet odär vomenä Späichermedium, abegladä bzw. usgfüert werdä. Es esch sehr z' empfähle, dass äs Antivirusprogramm au emmär vor dä anderä Installationä scho uf äm Rächner zuägfüegt wordä esch.
Äs Antivirusprogramm luägt au, dass än Virus uf em Pc ned cha gstartät werdä. So chan s' Betriibssystem, mäist esch s' Windows instlliärt, ned manipuliert odär gar beschädigt werdä. Usserdäm kennt äs Viräprogramm au scho infiziertä Websiit, wo scho früenär als kriminell oder bzw. als vo Häcker kontrolliärts Programm identifiziert wordä esch. Diä werdät vo Secherhäitsfermenä erfasst ond emmer wedär überprüäft. Die Wächtigschte Funktionä uf emäne Pc wo fürnä Häcker chontäd missbrucht werdä send e-Mailprogramm odär Internetprogramm. Diä werdät mäischt vom Antivirus beobachtet ond vor Schädling gschützt. Zum Schotz für än Computer getz au mehreri anderi wechtigi Vorkehrigä z' beachtä. Biispelswiis söt mer diä wechtigä Datä uf äm Rechnär emmär zuesätzlech met emäne persönlechä Passwort schötzä ond dass au als Gheimcood sechär ufbewahrä.
Ussert dem esch äs au en sehr grossä Schutz, wenn mer för de Betriib emmär wider diä aktuellschtä Programm chauft, bzw. diä Programm uf äm neuistä Stand haltät. Also regelmässig de Pc iischaltä und am Internet aschlüssä dämit er diä Programm chan met dä neuiä Data abspäicherä. Äs get verschedäni Antiviräprogramm, wechtig esch dass mer äis für sin Rechnär wählt, wo mer au vo de Sproch guet verstoht, oder zumendest luegt öb vom Herstellär gnuäg Hilfsläistigä vorhandä sind. Normalärwiis wot än Kriminellä uf äm Pc öpis abspäicherä, dämit er den öbär diä Installation, chan Datä usspionierä oder dä Rächner manipuliäre, also zumenä zusätzlechä Teili vo sim Neztwärch zmachä, also z. B. äs Häckernetzwärk z' vergrösserä. Das hindärlot den abär au gwüssi Spurä uf em Pc. Falls äs mol äs Problem met äm Rächner get, het mer ä so au d' Möglechkäit, das met äm Softwärherställer wedär chönä z' lösä.
Hersteller vo Sicherhäitprogramm send Avira, Gdata, Kapersky, Mc Afee, Norton ond au Microsoft sälber. Äs Antivirusprogramm esch hüt zwengänd nötig dämit än Rechner net dor Virä us äm Internät beschädigt odär entwendet werde, bzw. uspioniert odär vo Hacker missbrucht wird.
Wolf Vostell
Dr Wolf Vostell (* 14. Oktober 1932 z Leverkuse; † 3. April 1998 z Berlin) isch äine vo de wichdigste dütsche Mooler, Bildhauer und Häppeningkünstler in dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert gsi.
Dr Wolf Vostell gältet as e Pionier vom Inväironment, vo dr Videokunst, vom Häppening und vo dr Fluxus-Beweegig. Kennzäiche vo sine Wärk si Technike wie d Verwüschig oder d Decollasche und s Iibetoniere. Er isch dr Erst gsi, won e Färnseegräät im e Kunstwärk integriert het.
Im Joor 1997, e baar Möned vor sim Dood, het er dr Hannah-Höch-Briis öberchoo.
Markdorf
Markdorf isch e Stadt im Bodeseekrais z Bade-Wirtteberg. D Stadt hot Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 55,1 % Landwirtschaftsfleche, 30,5 % Wald, 13,6 % Sidlungsflechi un 0,8 % sunschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Markdorf ghere d Ortsdoal Markdorf, Iddedorf un d ehemoolig Gmain Riedhaim mid de Orte Riedhaim, Laimbach un Hebbach.
Gschicht
Markdorf isch zum erschte Mol gnennt wore anne 817. Oogfehr om 1250 send Markdorf d Stadtrecht verliehe worde.
Verwaltig
Markdorf het sich mit de Gmaine Bermadinge, Deggehauserdal un Direnge zum Gmaiverwaltigsverband „Markdorf“ mit Sitz z Markdorf zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Markdorf ischt dr Georg Riedmann.
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Markdorf ghert zum Bodeseealemannisch. A Sammlung vu de Usdrück isch in em Faltblatt „So homme'r gschwätzt“ zsammegschtellt worre.
Schloss Rümligen
Ds Schloss Rümmlige isch es Schloss i dr Bärner Gmeind Rümmlige i dr Schwyz.