cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oberbau (Eisenbahn)
Schinnè
Diè früèner oft aazdrèffendè Streggègänger sin hüt meischtens durch Faarzüüg abglöst worrè, welli notwendigi Kontrollè wûrtschaftlicher durrèfüüred.
Vorderzungenvokal
D Uswirkig uf Konsonante, wo vorusgöön
In dr Gschicht vo vile indogermanische Sprooche häi Vorderzungewokaal welaari Konsonante, wo vorusgöön zu palataale, postalveolare oder alveolare Konsonante veränderet. Äänligi Verändrige het s au in e hufe andere Sprooche gee, zum Bispil im Japanische. Die historischi Palatalisierig spieglet sich in dr Rächtschriibig von e baar öiropäische Sprooche, drunder c und g im Italiänische, Spanische und Franzöösische, k im Norwäägische und Schweedische und γ im Griechische.
Feldberg
Berg:
Ort:
Feldberg isch de Familiename vo folgende Persone:
Feldberg bezeichnet au no:
Alzingen (Lothringen)
Oljhéngen (lothrìngisch; frànzeesch Alzing, ditsch Alzingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
D Nochbergmeine vun Oljhéngen sin Bouzonville, Château-Rouge, Brettnach und Rémelfang.
Gschìcht
Oljhéngen ìsch zem erschte Mol gnannt wore ànne 1286 àls Alezenges de leiz Bazonville (1594 Anselnigen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Oljhéngen ìsch. Oljhéngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Oljhéngen ghert zem Moselfrankisch.
Zeittafel Europäische Geschichte
D Ziittafele Europäischi Gschicht fasst sowohl schtruktur-gschichtlichi Gegäbeheite wie ereignis-gschichtlichi Abläuf von dere Gschicht zämme, siige sii uus der Politik-, der Sozial- oder uus der Wirtschaftsgschicht.
Lueg au
Zeittafel Weltgeschichte
Überdeckungstest
Unter Überdeckungsteschts, au Kontrollflussorientierti Testverfahre, verstoht mer e Reihi vun statische Strukturteschts us em Bereich vum Teschte vo Software. D Überdeckungsteschts werde om Kontrollflussgraph (engl. control flow graph, CFG) durchgfiert.
Mit de Hilf vun de Überdeckungsteschts werde Teschtfäll erschtellt. Die teschte di inner Schtruktur vun de Software un kinne imfall Fähler im Quelltext ufdecke.
Es wärre folgendi Arte vun Überdeckungsteschts unterschide:
Usser Konkurrenz, aber vil verwendet bi d eifache Werkzig isch au de Zileabdeckungstescht
Im objektorientierte Berich gits au ondri Onsätz, lueg uf Modelbasierts Teschte
Holzbrücke Wettingen-Neuenhof
D Holzbrugg zwüsche Wettige und Noiehof isch e Holzbrugg über d Limmet, wo im 1818i bauet worde-n-isch, um d Chloschterhalbinsle vo Wettige mit Noiehof z verbinde. Si ligt hüt e chli unterhalb vo de Wettiger Limmetschtaumuur.
Vorgschicht
Scho für s 1274i isch e Verbindig zwüsche Wettige und Noiehof an dere Stell belegt. Si het aber in Form von ere Fähri bestande. Im 1764i het dann de damalig Abt vom Chloschter Wettige em Hans Ulrich Grubenmann vo Toife de Uftrag gäh, e Brugg über d Limmet z baue. S erschti Projekt het e Spannwite vo 119 Meter gha, aber erscht s zweite Projekt mit ere Längi vo 61 Meter isch im 1765 realisiirt worde. Di Brugg isch deckt und verschalet gsi mit eme verzaante und gschrubte Boge, wo us sächs Balke konschtruiirt gsi isch, wo überenand gläge sind. D Fahrbahn und s Dach sind vomene mit Zangepfoschte verschrubte Boge trait worde. Nachträglich het me noch d Querträger verstärcht. Di erschti Brugg isch dann nach de erschte Schlacht vo Züri im 1799i vo französische Truppe zerschtört worde. D Notbrugg, wo me dann erschtellt het, isch im 1800 durch es Hochwasser zerschtört worde und me het sich di nächschte Johr wider mit ere Fähri beholfe, bis di hütigi Brugg het chönne bauet werde.
Di hütigi Holzbrugg
D Brugg isch im 1818i vermuetlich vom Blasius Ballenschwiler bauet worde. De Name vom Baumeischter isch zwar nöd überliferet worde, wil si aber in de Konschtruktion de Brugg vo Bade entschpricht, wo vom Ballenschwiler erschtellt worde-n-isch, isch das sehr wahrschiinlich. D Brugg isch in eme kombiniirte Tragsyschtem bauet, in Hänge- und Sprengwerk, so dass si unterhalb und au oberhalb vo de Fahrbahn tragend isch. Si het e Längi vo 38 Meter, e Höchi vo 7 Meter übrm Wasser und vo derte e Höchi vo 3,8 Meter, e Breiti vo 5,2 Meter und e Spannwiti vo 36,71 Meter. D Brugg isch mit eme Walmdach deckt und mit ere Iisebrugg über de Fabrikkanal ergänzt. Wil d Querträger z schwach si gsi, het me si im 1922 verschtärcht. De motorisiirt Vercher isch bis im 1970 über d Brugg gfahre, wo d Hochbrugg e paar Meter flussufwärts eröffnet worde-n-isch. Sit em 1971i stoht d Brugg unter Denkmalschutz und isch im gliiche Johr in de Bsitz vo de Gmeinde Wettige und Noiehof übergange.
Sulniac
Sulniac (bretonisch Sulnieg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Sulniac lyt 15 km vu Vannes un 60 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 16 m un 146 m iber Normalnull.
Gschicht
Sulniac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as Suluniac (1387: Sulnuyac).
Verwaltig
vu Sulniac isch. Sulniac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Sulniac ghert zum Bretonisch.
Niedere Vereinigung
Die Niidere Veräinigunge si churzlääbigi Bündnis am Oberrhii und im Gebiet vo dr hütige Schwiz im 15. und 16. Joorhundert gsi. Si wärde as „Niideri“ Veräinigung bezäichnet zum sä vo dr „oobere“, d. h. ooberdütsche Veräinigung vo de Äidgenosse z underschäide.
Die ersti Niideri Veräinigung, 1473 bis 1484
Die ersti Niideri Veräinigung isch e Bündnis zwüsche de Riichsstedt Stroossburg, Basel, Colmar und Schlettstadt, de Bischöf vo Basel und Stroossburg, dr Alte Äidgenosseschaft und em Herzog Siegmund vo Ööstriich, em Regänt vo Vorderööstriich und em Tirol gsi, wo wäärend de Burgunderchrieg 1474–1477 die antiburgundischi Liga zämmeghebt het.
Dr Chärne vo dr Niidere Veräinigung isch s Bündnis vo de vier Riichsstedt Stroossburg, Basel, Colmar und Schlettstadt, wo 1473 gege d Expansionspolitik vom Herzog Karl „em Küene“ vo Burgund grichdet gsi isch. Dr Karl het 1469 vom Herzog Siegmund vo Ööstriich die habsburgische Bsitz im Elsass und Briisgau as Pfand kauft, und eso s die bier Riichsstedt in dr ummiddelbari burgundischi Machtberiich groote. No di noo häi sich de Riichsstedt no anderi Partner aagschlosse, so chliineri elsässischi Stedt und d Bischöf vo Stroossburg und Basel und am 31. März 1474 au die acht Ort vo dr Alte Äidgenosseschaft für zää Joor. Noch Verhandlige z Konstanz isch schliesslig au dr Herzog Siegmund vo Ööstriich em Bündnis biidräte, und d Riichsstedt häi em 76'000 Gulde gleent, zum die verpfändete Gebiet uszlööse. In däm Raame het s au e Versöönig zwüschen em Siegmund und de Äidgenosse in dr sogenannte Ewige Richdig gee. Au dr Herzog René II. vo Lothringe, wo äine vo de Hauptgegner vom Karl gsi isch, isch dr Niidere Veräinigung biidräte. Usser as Bündnis gege Usse het d Veräinigung au e Rolle ghaa dr Landfriide im oberdütsche Ruum ufrächt z erhalte.
No im gliiche Joor het die Niideri Veräinigung zämme mit de Äidgenosse dr Chrieg gegen e Karl dr Küen aagfange, und dä isch denn bis 1477 in de sogenannte Burgunderchrieg besigt und schliesslig döötet worde. In de Schlachte vo Grandson, Murte und Nancy häi gröösseri Kontingänt us de elsässische Stedt und vo de Herzöög vo Ööstriich und Lothringe an dr Site vo de Äidgenosse kämpft. Noch em Ändi vo de Burgunderchrieg und wo s zääjöörige Bündnis mit dr Äidgenosseschaft abgloffe isch, isch die Niideri Veräinigung usenandergheit.
Die zwäiti Niideri Veräinigung, 1493 bis 1508
1493 isch no äinisch e Bündnis mit em Naame „Niideri Veräinigung“ zwüsche de elsässische Stedt ooni Basel und em Regänt vo Vorderööstriich abgschlosse worde. Das Bündnis isch aber gege d Äidgenosseschaft grichdet gsi und het 1499 im Schwoobechrieg an dr Site vom dütsche Köönig Maximilian I. gege d Äidgenosse kämpft. Die zwäiti Niideri Veräinigung het sich 1508 ufglööst und isch nüme ernöijeret worde, au wenn dr Maximilian alles doo het drfür.
Bogotá
Bogotá (offizielle spanische Naame: Bogotá, Distrito Capital, churz Bogotá, D.C.) isch d Hauptstadt vo Kolumbie und s Verwaltigszentrum vom Departamento Cundinamarca. D Stadt het 6,8 Millione Iiwooner im äigentlige Stadtgebiet und 7,9 Millione in dr Agglomerazioon (Volkszelig 2005). Si isch dr grösst stedtischi Balligsruum z Kolumbie und usserdäm äini vo de Metropole in Südamerika, wo am schnällste waggse; 2008 isch si uf em 36. Blatz in dr Liste vo de grösste Metropolregionen uf dr Wält gsi.
Dr Groossruum Bogotá bildet dr sogenannt Hauptstadtdistrikt (Distrito Capital, abkürzt D.C.), wo diräkt dr Zentralregierig understoot und wo dr Sonderstatus von ere mit däm vo Washington, D.C. in de USA cha vergliche wärde. D Stadt isch e Vercheerschnootepunkt und s wichtigste Wirtschafts- und Kulturzentrum vom Land mit Uniwersidääte, Hochschuele, Museum und Baudänkmööler.
Geographii
D Stadt lit in ere fruchtbare Hoochebeni in de Ande, dr Sabana de Bogotá, 2.640 Meter über em Meeresspiegel, am Fuess vo de zwäi Kordillerebärg Guadalupe (3.317 Meter) und Monserrate (3.152 Meter).
D Fleche vo dr Stadt isch 1.775,98 Kwadratkilometer. Doodrvo si 384,3 Kwadratkilometer (21,64 Brozänt) stedtischs Gebiet (área urbana) und 1.391,68 Kwadratkilometer (78,36 Brozänt) ländligs, s mäiste gebirgig. D Metropolregion (Región Metropolitana) het e Flechi vo 4.321 Kwadratkilometer und usser Bogotá ghööre no 25 anderi Gmäinde (Municipios) in dr Umgäbig vo dr Hauptstadt drzue.
Meereri Flüss und Bäch fliesse dur d Stadt, under anderem dr Fluss San Francisco, wo sich im Südweste mit em Fluss Funza (au bekannt as Rio Bogotá) veräinigt. Dr Fluss Funza isch für si 145 Meter lang Wasserfall, dr Tequendama, bekannt aber au drfür, ass er extrem verdräckt isch. Die noochi Umgääbig vo dr Stadt isch brägt vo Wäide und Bärgwälder.
Albulapass
Der Albulapass (RMS undefined) isch en Wäg über en Bärgsaddel im Bündnerland.
Der Pass het d Höchi vo 2312 Meter über Meer. D Strooss goot vo der Ortschaft Thiefakaschta im Albulataal, wo d Rute übere Julierpass abzwäigt, über Filisur, Bergüün und Preda ufe Bärg und uf der Südsyte über d Alp Alvra uf La Punt im Engadiin abe. D Passhöchi liit zwüsche de Bärge Piz Üertsch im Norde und Piz da la Blais im Süüde.
Ane 1695 het me am Bergüünerschtei, em höche Felse, wo früener kei guete Wäg dureggangen isch, en erschti Strooss für d Säumer gmacht.
Sid em Johr 1904 goot d Albulabaan, wo ne Linie vo de Räätische Baan isch, vo Thusis mit Cheerdunnel und schöne Viadukt und em Albuladunnel is Taal vom Beveriinbach und uf Bever im Engadin ufe. D Baan isch bis uf Preda i der Nöchi vo der Passstrooss. Der Dunnel vo de Baan isch 5865 Meter lang. Ane 2008 isch die Bahnstreki id Lischte vom Wältkultuurerb vo de UNESCO ufgnoo worde.
Zeilenabdeckungstest
Ä Ziileabdeckigstescht prüeft nume öb und wie vil mol än Programmziile durchlofe worde isch. Das isch de eifachschti Abdeckigstescht wos git.
Nochteil
if (0) a=2; a=2 wird niemols abgschafft
Adriatisches Meer
S Adriatische Meer, churz au d Adria, isch s lange nördlige Sitebecki vom Middelmeer zwüsche dr Apenninhalbinsle und dr Balkaanhalbinsle. S Adriatische Meer goot mee as 800 km gege Süüde bis zur Strooss vo Otranto.
D Laag
S Adriatische Meer isch vo Nordweste bis Südoste 820 km lang und im Durchschnitt 160 km bräit. Die grössti Bräiti isch öbbe 220 km. Es het e Flechi vo 138.000 km² und isch im Nordbecki (nördlig vom Vorgebirg Monte Gargano) zwüsche 40 und 200 m dief. Dr süüdligi Däil isch bedütend diefer. Dr diefst Punkt isch zwüsche Durrës und Bari mit 1260 m. D Strooss vo Otranto, wo dr Abstand zwüsche Italie und Albanie nume 71 km isch, bildet dr Abschluss vom Meer im Süüde.
D Staate rund ums Meer si Italie, Sloweenie, Kroazie, Bosnie und Herzegowina, Montenegro und Albaanie
Küste
Dr Nordwestdäil, die ooberi Adria, isch flach mit Laguune, wo zum Däil zimlig grooss si. Die grössti isch d Laguune vo Venedig. Denn wird die italiänischi Ostküste süüdlig vo Gabicce Mare uf äi Chlapf gebirgig, aber die ganzi Küstelinie isch relatiiv graad. Usser de Tremiti-Insle git es käini Insle vor dr Küste. S Gargano-Gebirg z Apulie stoot as Halbinsle öbbe 50 Kilometer uf Oste in d Adria iine. D Westküste vo dr Adria ändet am italiänische Stiifelabsatz bi Otranto.
D Ostküste vom Meer mit dr Halbinsle Istrie am Nordändi isch überall gebirgig. E guete Däil von ere isch die kroatischi Landschaft Dalmazie. D Bucht vo Kotor in Montenegro isch die grössti Bucht vo dr Adria und öbbe 30 Kilometer lang. Dr üsserst Südoste isch wider flach und sumpfig. Dr ganze Ostküste nooch befinden sich mee as duusig Insle.
Süüdlig vo Shkodra in Albaanie befindet sich dr Küste vom Drin-Golf nooch und no witer süüdlig e bräits Diefland mit Sandstränd, wo zum Däil niemer aanegoot. An vile Flussmündige häi sich langgi Laguune bildet. An dr Bucht vo Vlora ändet d Adriaküste. Im Süüde vo dr Stadt Vlora foot die Albaanischi Riwiera am Ionische Meer aa.
S Klima
Dr Summer isch sear warm und droche mit weenig Rääge und dr Winter mild und füecht und mänggisch räägnets vil. Im Summer bloose mistens schwachi Wind.herrschen beständige, wääred im Winter s Adriagebiet under em Iifluss vo Diefdruckgebiet us em Atlantik stoot. Doorum wäije gläägentlig warmi Südwind (Scirocco) und chalti Nordwind (Bora/Bura).
Vercheer
Dr italiänische Küste nooch git s meereri Vercheersaadere, zum Däil parallel nääbenenand: d Staatsstroosse Strada Romea vo Venedig bis Ravenna und denn d Strada Adriatica vo Ravenna bis ganz in Süüde, d Autibaan Autostrada Adriatica und d Iisebaanstrecke Bologna-Ancona vo Rimini bis Ancona und d Ferrovia Adriatica bis ganz in Süüde.
Dr Ostküste nooch git s vo Sloweenie bis Montenegro die Adriatische Küstestroosse (Jadranska Magistrala).
Brüssel
Mit Brüssel ( [] oder [], []) cha äntwääder e Stadt oder e Region in Belgie gmäint si:
D Stadt Brüssel isch d Haupt- und Residänzstadt vom Köönigriich Belgie und meereri territoriali bzw. gmäinschaftligi Instituzione häi dört iire Sitz:
Brüssel isch dr Hauptsitz vo dr Öiropäische Union und dr Sitz vo dr NATO, vom ständige Sekretariat vo de Benelux-Länder und vo dr EUROCONTROL.
Brüssel wird 996 zum erste Mol in ere Urkunde erwäänt und im Middelalter stigt d Stadt zur Hauptstadt vom Herzogdum Brabant uf. Wo Belgie 1830 unabhängig worde isch, isch Brüssel si Hauptstadt worde. Zämme mit de Gmäinde um sä ume isch Brüssel hüte en Industrii- und Handelsstadt, e bedütends Wirtschafts-, Wüsseschafts- und Kulturzentrum mit zwäi Uniwersidääte, meerere Hochschuele, Akademie, Bibliotheke, Museä und Büüne und e wichdige Vercheerschnotepunkt im Zentrum vom Land.
Amanvillers
Amanvillers (ditsch Amanweiler, 1940–44 Almansweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Amanvillers lijt zwelf Kilometer nordweschtlich vun Metz àn dr Granz zem Département Meurthe-et-Moselle uf re Heche zwìsche 245 un 362 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
ß
S ß (Eszett, scharfs S) isch en Buechschtabe vom düütsche Alphabet. Glegentlich wirs au als „Strasse-S“, „Buckel-S“, „Ringel-S“, „Rucksack-S“, „Dreierles-S“ oder „Doppel-S“ (Schwiiz) bezeichnet. Es isch en Konsonantebuechschtabe und dient zur Widergaab vom stimmlose s-Luut //.
Amanvillers
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Amanvillers ghert zem Lorrain.
ß
Entstehigsgschicht
S Schriftzeiche ß hät mehreri Urschprüng. I de 'brochene Schrifte isch d Ligatur us langem ſ und z|chliinem z verschmulze, i de Antiquaschrifte d Ligatur vo langem ſ und rundem s. Möglicherwiis chönnted bi dr Usebildig vo dr Ligatur ß au di tironische Chürzigszeiche »sed« und »ser« e Rolle gschpilt haa.
Di düütschi ſz-Ligatur
D Ligatur us langem s und z („ſz“, gnauer: „ſʒ“) wird sit em Mittelalter fürs Düütsche verwendet. Im Zuug vo dr 2. Luutverschiebig sind us germanischem // und // zwei verschiedeni Luut entschtande, wo zunächscht beidi mit zz widergeeh worde sind. Zur bessere Underscheidig hät mer de eini aber scho bald als sz gschriebe, de anderi als tz. Dr mit ss gschriebeni Luut, wo uf es ererbts germanisches /s/ zrugg gaht, hät sich vo dem mit sz gschriebene underschiede; s ss isch nämlich als stimmlose alveolo-palatale Frikativ [] uusgschproche worde, s sz hingege als stimmlose alveolare Frikativ [s]. Au wo die zwei Luut zämegfalle sind, hät mer beid Schriibigen beibhalte. Mer hät si aber durenand braacht, wil niemer mee gwüsst hät, wo uurschprünglich es sz gschtande isch und wo es ss. Im Lauf vo de Jahrhunderte hät sich di hüt bekannti Verteilig vo ss und ß use bildet, wo mit dr uurschprüngliche Verteilig vo de zwei verschiedene Luut nüüt z tue hät. E Vereinheitlichung für s gsamte düütsche Schpraachgebiet isch erscht mit dr Reform vo dr düütsche Rechtschriibig vo 1901 glunge.
S ß i dr Antiqua
D Ligatur us langem ſ und rundem s isch früeher i allne us dr karolingische Minuskel entschtammende romanische ebeso wie de düütsche, de englische, de holländische, de weschtslawische und de skandinavische Schriftforme, so au i de Antiquaschrifte verwendet.
E Ligatur us langem ſ und rundem s isch zum Biischpiil i englische oder französische Antiquaschrifte z finde, bevor s lange ſ im Lauf vom 18. Jahrhundert usser Gebruuch grate isch. I düütsche Texte, wo damals überwiegend i gbrochener Schrift gsetzt worde sind, findet sich d Lang- und Rund-s Ligatur nur i Uusnaahme – deet isch s ß e Ligatur us langem ſ und z. Uf einige in Antiqua gsetzte Titelblätter, biischpiilswiis zum Johannes Kepler sine Werche, um 1620, wird s ß für jedes ss verwendet, wohingege s Fraktursatz-ß im gliiche Text nur am Wort- oder Silbenendi auftritt.
Wo dänn im schpaate 18. und im 19. Jahrhundert düütschi Text vermehrt i Antiqua gsetzt worde sind schtatt i gbrochener Schrift, hät mer e Antiqua-Entschprechig für d Ligatur ß gsuecht, wo i dr brochene Schrift üeblich worden isch, zum d Underscheidig vo ss und ß au i dr Antiqua mache z chönne. Für d Form vo dr Glyphe vomene Antiqua-ß häts vier verschiedeni schriftgschtalterischi Aasätz geeh:
Hützutaag sind di meischte ß i Antiquaschrifte entweder nach 2. oder nach 4. gformt, doch biswiile findet sich au eis nach 3., so uf Strassenamesschilder i Berlin und Bonn. D Variante nach 1. wird nur sehr selte verwendet.
Rechtschriibig
S ß dient dr Wiedergaab com schtimmlose s-Luut, dr Fortis //. Der Luut wird entweder mit s, mit ß oder mit ss gschriebe. Eidüütig formulierti Regle häts im Duden bis zur 1996er Reform allerdings nur für d Verwendig vo ß und ss geeh; es sind kei Regle formuliert worde, i welne Fäll schtatt ß oder ss es eifachs s geschriebe wird. Nach alter wie nach neuer Rechtschriibig isch die Fraag au chuum eidüütig z beantworte.
I dr gsprochene Schtandardspraach isch d Uusspraach vo de s-Luut und de voraagehende Vokal i Fäll wie dass – das, Griess – Gries(gram), fasst – fast oder biss – bis vollkomme identisch. Dr Text vo dr Reform vo 1996 versuecht deet erschtmals e umfassendi Beschriibig vo dr Verteilig vo s, ß und ss, und zwar i engerem Zämehang mit de Regle für di übrige Luut-Buechschtabe-Beziehige als meischt üblich. (Es hät übrigens au scho im Reformtext vo 1901 e relativ uusfüehrlichi Beschriibig vo dr Schriibig vo de s-Luut, wo aber i de offizielle Duden-Reglw kein Iigang gfunde hät.) Debii wird d Verwendig vo ß nümme wie i früehere Darschtellige primär im Verhältnis zu ss beschriebe, wo beidi em Gebruuch vo s gegenüberschtönd. Viilmeh gilt deet jetzt ß als bsunderi Schriibig anschtell vo s (für []) , während ss ganz i Parallele zu de andere dopplet dargschtellte Konsonante vo dr Markierig vom vorhergehende Churzvokal (als „Kürzezeichen“) dient, demit also nüüt anders als di verdoppleti Form vo s/ß darschtellt.
Im Einzelne gilt: Nach de „grundlegende Luut-Buechschtabe-Zuordnige“ bi de Konsonante (§ 22) gilt s als di grundlegendi Zueordnig sowohl für de schtimmhafti als au de schtimmlosei s-Luut. Demit sind dänn für de schtimmlosen s-Laut Schriibige wie fast, knuspern, Skat, kosmisch, hopsen, Psalm abdeckt (also d Position vor Konsonante und nach schtimmlose Konsonante). Im Abschnitt „Bsunderi Kennzeichnig vo de churze Vokal“ wird i § 2 ss als verdoppleti Form vo s zur Kennzeichnig vo churze Vokale (ganz in Parallele zu de andere verdoppelete Konsonantebuechschtabe) erchlärt (Hass, bisschen, wessen, dass wie Bann, Männchen, nennen, dann). Dass di dopplete Konsonantebuechschtabe au i Ableitige erhalte bliibed (fasst, fallt), isch i de „Vorbemerkige“ under Punkt (2.2) als allgemeins Phänomen vom Düütsche beschriebe worde (wiitgehendi Konschtantschriibig vo de Morphem). Im gnännte Abschnitt zur Verdopplig finded sich au (§ 5) d Regle für de Wechsel Zeugnis - Zeugnisse, Kürbis - Kürbisse, wo i Parallele mit em Wechsel Ärztin – Ärztinnen gseh wird, und d Verwendig vo ss in Fremdwörter. Im gliiche Abschnitt wird in § 4 usserdem beschriebe, i welle Fäll d Verdopplig underbliibe chann: u. a. bi „ere Reihe vo einsilbige Wörter mit grammatischer Funktion“. So wird düütlich, dass das, ab, an, um, mit, es usw. uusnahmswiis nöd mit ss, bb, nn, mm usw. gschriebe werded (das isch i dr Tat kei eidüütigi Regle, wils dnäbe au „einsilbigi Wörter mit grammatischer Funktion“ wie dann, wann und nach neuer Rechtschriibig au dass git). In § 25 („Bsunderheite bi [s]“) wird ß als bsunderi Schriibig (aschtell vo s) i beschtimmter Umgebig iigfüehrt: „nach langem Vokal oder Diphthong“, „wenn im Wortstamm kein wiitere Konsonant folgt“ (so isch also greglet, dass Straße, Grieß, außer, Strauß usw. mit ß geschriebe wird, aber fast, knuspern, Skat, kosmisch, hopsen, Psalm, grast ebe nöd). Under em Abschnitt zur „Uusluutverhärtig“ (§ 23) werded d Schriibige mit s aschtell vo ß abghandlet, wo sich (wie au bi b, d, g, v aschtell vo p, t, k, f) ufgrund vo dr im Düütsche übliche Uusluutverhärtig erchläre lönd. Im gliiche Abschnitt (§ 23, E2) findet mer usserdem no Biischpiil, wo uusnahmswiis b, d, g, s, v z finde sind, obwohl nach de im Reformtext formulierte Regle eigentlich p, t, k, ß, f z erwarte wäred (das deckt dänn bsunderi s-Schriibige wie Gries(gram) ab). Dass mängisch orthographischi Uusnahmeschriibige au zur Underscheidig vo Bedüütige verwendet werde chönnd (das – dass, Gries- – Grieß), isch ebefalls i de „Vorbemerkige“ abghandlet.
Dass ß/ss im Gegesatz zu s nur i dem begrenzte Umfang verwendet wird (begrenzter als biischpiilswiis p/pp oder k/ck i Bezug uf b und g), isch wie so viiles i dr Schriibig reini Konvention, historisch gwachse und bisher vonere Reform nöd grundsätzlich aagrüehrt worde.
Vor und nach dr Reform vo 1996 isch d Setzig vo ss oder ß (vergliichbar mit dr Setzig vo andere Doppelkonsonantebuechschtabe und ihrne eifache Pendants) em Wechsel vo dr Vokalquantität undergordnet. Daas bedüütet, dass dr so genannti paradigmatischi Zämehang (also d Konschtantschriibig vo Morphem) a Uusspraachunderschiide und de Regle für dene ihri Darschtellig siini Grenze hät.
Vergliich di verschiedene Forme vo essen:
Vergliiche di verschiedene Forme vo treffen:
Vor dr Reform vo 1996
ss degäge nur:
Es ss, wo dur Fortlassig as Wortendi grutscht isch, bliibt nach de offizielle Duden-Regle nur erhalte, wenn d Uuslassig dur en Aposchtroph kennzeichnet wird: (ich) lass ' , aber: laß! (Imperativ). Allerdings isch die Regelig au i offizielle und öffentliche Texte nöd immer beachtet worde, z. B. Freßgass (Frankfurt am Main). Devoo abgseeh chunnt ss am Wortendi nur in Eigename vor (Neuss, Grass – De Günter Grass zellt übrigens zu de entschiedene Gegner vo dr Reform).
I dr alte Rechtschriibig richtet sich somit d Verteilig vo ß und ss teils nach graphotaktische Kriterie (Berücksichtigung vo dr grafische Umgebig: Wortendi oder folgende Konsonantebuechschtabe) und teils nach em Kriterium vo dr Uusspraach (Berücksichtigung vo dr Länge vom voraagehende Vokal bzw. dr demit i Verbindig stehende Ambisyllabizität vom Konsonant selber).
Sit dr Reform vo 1996 (aktuell)
D Handhabig vom ß gmäss dr Rechtschriibreform vo 1996 (uusfüehrlichi Beschriibung lueg oben) folgt dr sogenannte Heysesche s-Schriibig, wo uf de Orthograf Johann Christian August Heyse zrugg gaht. Ihri Erfindig wird uf s Jahr 1829 datiert. Von 1879 aa hät si i Öschterriich gulte, bis si im Rahme vo dr Vereinheitlichung vo dr düütsche Orthografie (Rechtschriibreform vo 1901) abgschafft worde isch, wil ohnehin di meischte Öschterriicher nach em Verlaa vo dr Schuel zur Adelungsche Regelig übergange sind. Denaa isch die Regle bereits eimal im Dritten Reich churz vor ihrer Wiederiifüehrig gschtande: D „Vorschlääg zur Vereifachig vo dr düütsche Rechtschriibig“, wo 1941 under em Riichserziehigsminischter Bernhard Rust usebraacht worde sind, händ ebefalls s Doppel-s nach churzem Vokal vorgseeh (vgl. Reform vo dr düütsche Rechtschriibig vo 1944).
I dr Heysesche s-Schriibig wird i folgende Fäll ß gschriebe und nöd ss:
ss degäge generell:
D Verteilig vo ß und ss richtet sich i dem Syschtem somit nur no nach em Kriterium vo dr Schtandarduusspraach (vgl. oben). Somit gilt für ß/ss d Regle, dass dr uf en churze Vokal folgendi Konsonant immer als Doppelbuechschtabe geschriebe wird (vgl. Gasse mit churzem a wie Gatte, Halle, Karre, Knappe), wie bi de andere Konsonante unabhängig devoo, ob der Konsonant ambisyllabisch isch (zwüsched zwei Vokale schtaht und zu beide Silbe ghört) oder ob er vor eme andere Konsonantebuechschtabe oder am Wortendi schtaht (vgl. di obe under Verwendig gnännte Forme vo essen und treffen). Di undifferenzierti, uusnahmslosi Aawendig vo dr Regle und di uusschliesslichi Kopplig a d Vokalquantität im Wortluut vom Reformtext hebt si aber vo dr Regelig für di andere Konsonante wieder ab (ß chunnt dadurch im Gegesatz zu andere Konsonante z. B. nöd uusnahmswiis am Wortendi nach Churzvokal vor: wiiterhin ab, un-, in, aber nümme daß, miß-; Schriibige vo geografische Namen wie Darß, Börßum werded vo dr Regelig nöd erfasst, obwohl sie di einzig mögliche regelmäßige Schriibige für die Name darschtelled). Usserdem erchlärt d Reform-Regle für d ß-Verwendig d Schriibig dreißig nöd, wil nach em Wortluut vo dr Regle ß nur nach Vokale innerhalb vom Wortschtamm staah dörf.
D Gegner vo dr Rechtschriibreform füehre als ärgerlich vor allem s veränderete Schriftbild aa, wo in beschtimmte Fäll au d Leserlichkeit verschlechteri, nämlich:
Di betroffene Wörter dörfed daher gmäss § 45 vom reformierte Regelwerch mit Bindeschtrich gschriebe werde:
Es isch umschtritte, öb d Veränderig vo dr ß-Schriibig würklich di asgschtrebti Lernerliechterig bringe chann. E Schtudie vom Leipziger Lernpsycholog Prof. Harald Marx, wo di entsprechende Rechtschriibleischtige vo Grundschuelchind vor und nach dr Reform vergliicht, git kein Uufschluss drüber. Zwar hetted d Fehler im Bereich s-Luut-Schriibig sit dr Reform düütlich zuegnaah, doch das chönni draa liege, dass d Schüeler usserhalb vo dr Schuel oft i Kontakt mit dr alte Rechtschriibig chämed.
Zur uusfüehrlichere Diskussion lueg au d Kritik und Apologetik.
I dr Schwiiz und i Liachteschtei
I dr Schwiiz und i Liachteschtei is s ß sit de 30er Jahre vom 20. Jahrhundert schtuufewiis usser Gebruuch grate, obwohl s nie offiziell abgschafft oder gar verbote worde isch. So hät d Erziehigsdirektion vom Kanton Züri entschiede, s ß vom 1. Januar 1938 aa i de kantonale Volchsschuele nümme z lehre. Anderi Kantön sind dem gfolgt. Mituuslöser vo dere Entwicklig dürfti di zuenehmendi Verbreitig vo dr Schriibmaschine gsii sii. Will mit dr Schwiizer Einheitstaschtatur au französischi und italienischi Texte gschriebe werded, sind d Taschte für ß und di grosse Umluut mit französische Buechschtabe (ç,à,é und è) beleit worde.
Als letschti schwiizerischi Tagesziitig hät di Neui Zürcher Ziitige entschiede, ab em 4. November 1974 uf s ß z verzichte. Buechverläg, wo für de gsamti düütschspraachigi Märt produziered, verwended s ß nach wie vor.
Aschtell vo ß wird ss gschriebe. ss schtaht demit – andersch als anderi Doppelkonsonantebuechschtabe – nöd nur nach Churzvokale. Somit hät ss i dr SchWiizer Orthografie e anderi Funktion als i de übrige düütschsprachige Länder. ss dient deet nöd dr Markierig vomene Churzvokal, sondern übernimmt d Rolle vo ß und repräsentiert grundsätzlich de ß-Luut. Wie bi andere Digrafe (z. B. ch) isch d Längi oder Chürzi vom voraagehende Vokal nöd erkennbar (Masse schtaht sowohl für Maße wie für Masse, Busse schtaht sowohl für Buße wie für Busse; vgl. hoch vs. Hochzeit).
Bi dr Silbetrennig wird i dr Schwiiz (bzw. im Versalsatz oder wenn keis ß zur Verfüegig schtaht) sit dr Regelig vo 1996 es ss in s-s uufglöst. Vorher isch z. B. s Wort Blösse als Blö-sse trennt worde (in Analogie zu Blö-ße), sither aber als Blös-se. Tatsächlich händ wohl di meischte Schwiizer die Regle scho aagewendet, bevor si iigfüehrt gsii isch.
Grossschriibig
Bim Satz vo düütschsprachige Texte i Versalien oder Kapitälchen tritt s Problem vomene fehlende Großbuechschtabe „ß“ uuf. Di Rechtschriibregle vo 1996 schriibed vor, im Versalsatz s „ß“ dur „SS“ z ersetze („Weiß“ wird zu „WEISS“). I dr Praxis exischtiert au e gemischti Schriibwiis, wo s chliine „ß“ au im Versalsatz erhalte bliibt („Weiß“ wird zu „WEIß“). Sit Aafang vom 20. Jahrhundert häts immer wieder Aasätz geeh, s düütsche Alphabet um es Versal-Eszett z ergänze. Zum 29. Juni 2017 isch e gross ẞ in di amtlech dütsch Rächtschrybig ufgno worde.
Ersatzforme
Uf Schriibmaschine und Textverarbeitigssyschteme, wo über kein Buechschtabe ß verfüeged, wird als Ersatz ss gschriebe. Im Telex-Verchehr vo dr bundesdüütsche Sicherheitsbhörde isch deagäge au hüt no d Verwendig „sz“ aschtell vo ß amtlich vorgschriebe. Daas dient zwar dezue, s fehlende ß uf dr Taschtatur z ersetze, aber au, um Verwechslige mit „ss“ z vermiide.
Alphabetischi Sortierig
I dr alphabetische Sortierig (DIN 5007) wird s ß wie es ss behandlet. Bi Wörter, wo sich nur dur ss bzw. ß underscheided, chunnt das Wort mit ss zerscht, z. B. Masse vor Maße (DIN 5007, Abschnitt 6.1); dr Duden weicht in dere Hiisicht vo dr Norm ab: deet chunnt s Wort mit ß zerscht.
I dr SMS-Kommunikation
In letschter Zit is insbesunderi i dr Schwiiz en vermehrte Gebruuch vom ß i dr private SMS-Kommunikation z beobachte, also grad ienere Kommunikationsform, wo under de jüngere Teilnehmer fascht uusschliesslich im schwiizerdüütsche Dialekt abgwicklet wird. Der Gebruuch dient ellei dr Platzerschparnis und dezue, weniger tippe z müesse: ß schtaht für jeglichs Doppel-s, also au deet, wo s weder nach alter no nach neuer Rechtschriibig schtah dürfti, vgl. beßer, cha di nid vergäße oder sogar Hopp Suiße! (Suisse: frz. für Schwiiz). Us gliichem Grund wird bi ungarische SMS s sz dur ß ersetzt.
I Dokumente
Schwierigkeiten treted biischpiilswiis bim Reisepass in Öschterriich uuf, wil Näme deet i dr gliiche Schriibwiis wie im Geburtsschii schtah müend. So schtaht dr reguläri Name mit ß, während er i de Ziile drunder i dr Computerdarschtellig mit SS gschriebe schtaht. Im unkundige Ussland isch es wäge dem scho zu Schwierigkeite bi Grenzbhörde choo.
Darschtellig in Computersyschteme und Ersetzig
Im Computerbereich wird s ß oft als Umluut bezeichnet, wil s d gliichi Art vo Probleme hervorrüeft wie di echte Umluut: Es isch vor allem nöd im ASCII enthalte, em „chliinschte gmeinsame Nenner“ so guet wie vo allne Zeichesätz. Daher wirds i verschiedene Fäll verschiede codiert.
Kodierig
S ›ß‹ wird folgendermasse definiert und kodiert:
Im ASCII-Zeichesatz us em Jahr 1963 isch s Zeiche nöd enthalte, drum händs viili älteri Computersyschtem nöd chönne darschtelle. Allerdings hät bereits d ASCII-Erweiterung ISO 8859-1 (au als Latin-1 bekannt) 1986 s Eszett enthalte. Fascht alli moderne Computer verwende de im Jahr 1991 iigfüehrte Unicode-Schtandard, womit s Eszett problemlos z verarbeite und darzschtelle isch. Lediglich einigi Programm, wo no uf ältere Zeichensätz beruehed, chönnd bim Dateuustuusch Problem bereite.
TeX und LaTeX
In TeX und LaTeX2.09 wird s scharfe s dur <TT>\ss</TT> dargschtellt. Mit german.sty gilt au die Darstellig <TT>"s</TT>.
Mit em „inputenc“-Paket chann s ß au direkt in Quelltext gschriebe werde, wenn der (wie hüt üblich) in ISO-8859-1 oder UTF-8 codiert gschpeicheret wird.
Taschtatur
Uf dr düütsche Taschtatur liit d Eszett-Taschte i dr oberen Taschtereihe zwüsched dr Taschte für d Ziffere null und dr Taschte für de Akutakzent. Die schwiizerischi Taschtatur verfüegt über keis (sichtbar kennzeichnets) Eszett, es chann aber meischt über d Taschtekombination AltGr + s erreicht werde.
Au uf dr britische und dr amerikanische Taschtatur fehlt das Zeiche.
Ersetzig und ähnlichi Zeiche
Chann s Zeiche „ß“ nöd dargschtellt werde, wils i dr verwendete Schriftart oder em Zeichesatz fehlt, so ssötts dur „ss“ ersetzt werde (us „Straße“ wird „Strasse“). D Ersetzig dur „β“ (Beta) oder „B“ isch nümme üblich.
Da allerdings nahezue alli moderne Computersyschtem und -schrifte uf Unicode basiered, chann s Eszett hützutag theoretisch weltwiit dargschtellt, verarbeitet, übertreit und archiviert werde. E Ersetzig us technische Gründe isch drum nur no selte nötig. Au wenn di verwendeti Taschtatur s Zeichen nöd uufwiist, channs meischtens über e entsprechendi Funktion com Betriebssystem oder vom jeweilige Texteditor iigfüegt werde.
Mainz
Mainz isch d Hauptstadt und die grössti Stadt vom dütsche Land Rhiiland-Pfalz.
Geografy
D Stadt Mainz lit dr Mündig vom Main in Rhii gegenüber. Si isch eins vo de fümf Oberzentre vom Land Rhiiland-Pfalz und bildet mit dr hessische Landeshauptstadt Wisbade e länderübergrifends Doppelzentrum. D Iiwohnerzahl vo dr Stadt isch im erste Johrzähnt vom 20. Johrhundert grösser as 100.000 worde, was Mainz zur Grossstadt gmacht het.
Die grössti Nochberstadt isch die hessischi Landeshauptstadt Wisbade. E chli witer ewäg si d Grossstedt und -rüüm Frankfurt am Main, Darmstadt, Ludwigshafe am Rhii und Mannheim.
Gschicht
D Stadt goot uf s römische Militärlager Mogontiacum zrugg, wo di Eerschti Germanischi Legioon im erschte Joorhundert noch Chrischtus bout het.
Es isch dr Sitz vo dr Johannes Gutenberg-Universität, vom römisch-katholische Bistum Mainz und vo mehrere Färnseh- und Radioaastalten, wie vom Südwestrundfunk und em Zweite Dütsche Färnsehe. Mainz verstoht sich as e Hochburg vo dr rhiinische Fastnacht.
Am 25. März 2010 het dr Stifterverband für die Dütschi Wüsseschaft dr Stadt Mainz dr Ditel „Stadt der Wissenschaft“ vom Johr 2011 gee.
Asifa Akhtar
D Asifa Akhtar (* 19. Februar 1971 z Karatschi, Pakistan) isch e Molekularbiologi, wu wichtigi Bydreg uf em Biet vu dr Chromosomeregulierig glaischtet het. Sie isch Senior-Gruppelaiteri un Diräkteri vu dr Abdailig fir Chromatinregulierig am Max-Planck-Inschtitut fir Immunbiology un Epigenetik z Fryburg. Im Juli 2020 isch si di erscht international un wybli Vizebresidänti vu dr Sektion Biology un Medizin vu dr Max-Planck-Gsellschaft wore.
Härchumft un Uusbidlig
D Asifa Akhtar stammt urspringli vu Karatschi, Pakistan, un het e Bachelor of Science in Biology am University College London gmacht. Derno isch si zum Imperial Cancer Research Fund (jetz Dail vum Francis Crick Institute) gwächslet, go im Labor vum Richard Treisman iber d Transkriptionsregulation promoviere. Iri Postdoc-Studie zur Chromatinregulierig het d Akhtar im Labor vum Peter Becker am Europäische Laboratorium fir Molekularbiology (EMBL), Haidelberch, un am Adolf-Butenandt-Inschtitut, Minche, gmacht. D Akhtar isch anne 2001 Gruppelaiteri am EMBL wore un isch 2009 an s Max-Planck-Inschtitut fir Immunbiology un Epigenetik z Fryburg gwächslet, wu si ne aige Labor laite duet. Akhtar ist Herausgeberin des Journal of Cell Science. Am 1. Juli 2020 isch si zur Vizebresidänti vu dr Sektion Biology un Medizin vu dr Max-Planck-Gsellschaft gwehlt wore.
Forschigsinträssene
Dr Asifa Akhtar ire Forschigsschwärpunkt isch d Untersuechig vum Chromatin un epigenetische Mechanisme. An Drosophila melanogaster as experimentäll Modäll untersuecht d Akhtar, wie d Dosis-Kompensation bi dr Regulation vum X-Chromosom wirke duet. D Studie hän si au druf kunzäntriert, wie di nukleär RNA-Helikase, DHX9, s Genom vor schädlige Uuswirkige vu dr Transposon-Insertion schitze duet. In jingerer Zyt het d Akhtar untersuecht, was fir e Yyfluss Veränderige in dr Nukleosomenlandschaft uf d Transkriptionsdreii hän.
Ra
Ra schtoht für:
RA schtoht für:
R.A. steht für
ra steht für:
Anweisungsüberdeckungstest
D Onwiisungsiberdeckungstescht, z. T. au C0-Test gnennt, isch de minimalscht Tescht unter de Iberdeckungsteschts. Bi dem Tescht wird im Kontrollflussgraph jedi Owiisung zmindescht eimol usgfiert.
Nochteil
if (b) then {9 Anweisungen} else {1 Anweisung} 90% im Quellcode    10% im Quellcode
Zweiter Punischer Krieg
Im Zwäite Punische Chrieg häi sich vo 218 v. d. Z. bis 201 v. d. Z. d Römer und d Karthager  bekämpft. Dr Chrieg het d Hegemoniistellig vo Rom im Middelmeerruum gfestigt.
Salamanca (Chile)
Salamanca isch e chilenischi Stadt un Kommune in dr Provinz Choapa, Región de Coquimbo. Si lyt 30 Kilometer eschtli vu Illapel, em Verwaltigszäntrum vu dr Provinz un 316 Kilometer nerdli vu Santiago. Uf Salamanca chunnt mer vu dr Stadt Los Vilos här, wu an dr Panamericana lyt.
Historismus
Historismus bezäichnet:
Salamanca (Chile)
D Stadt Salamanca isch am 29. Novämber 1844 dur dr amtierend Gouverneur vu Illapel, dr Joaquin Ceballos, grindet wore.
Zweiter Punischer Krieg
Verlauf
Dr karthagisch Fäldheer Hannibal us em Gschlächt vo de Barkide isch in Italie iidrunge und het am Aafang Rom mit ere Räije vo taktisch gschickt gfüerte Schlachte an Rand von ere Niiderlaag brocht. D Römer si denn groosse Schlachte us em Wääg gange und häi wäärend Joore en Abnützigschrieg gfüert. Dr Hasdrubal, im Hannibal si Brueder, isch im Joor 207 v. d. Z. mit Ersatzdrubbe wie dr Hannibal über d Alpe choo, isch aber vom römische Konsul Claudius Nero in dr Schlacht am Metaurus gschlaage worde.
Underdesse het dr Scipio dem Älteren in Spanie Carthago Nova (Cartagena) (209 v. d. Z.) erooberet ghaa, het denn im Joor 206 dr Mago, dr jüngst Brueder vom Hannibal, gschlaage und im Joor druf häi d Karthager die Iberisch Halbinsle müesse ufgee.
Dr Köönig vo de Numidier, dr Massinissa, het ufghöört, d Karthager z understütze. Dr Scipio isch in Nordafrika iigfalle und het d Karthager in ere Fäldschlacht gschlaage. Die häi dr Hannibal us Italie zrugggrüeft, aber in dr Schlacht vo Zama het dr Scipio dr Hannibal besigt und Karthago het kapituliert. Eso isch d Vorherschaft im Middelmeerruum ändgültig an Rom gfalle.
Fümfezwanzig Joor spööter isch Karthago im Dritte Punische Chrieg undergange.
Dönme
Dönme säit mä de Mitgliider von ere krüptojüüdische kabbalistische Religioonsgmäinschaft in dr Türkei, wo e Zwiig vom Sabbatianismus si. Mä schetzt, ass es öbbe 30'000 bis 40'000 von ene git. Gege usse braktiziere si dr Islam. D Gmäinschaft goot uf e baar hundert Familie zrugg, wo im Schabbtai Zvi (1626–1676) si Dradizioon noch sim Dood witergfüert häi. 1683 isch s z Saloniki zun ere Massekonversioon choo, und eso isch die Stadt zum Zentrum vom Kult worde.
D Dönme häi dr Schabbtai Zvi as dr Messias aagluegt. Ass er zum Islam konwerdiert het, häi si drmit erkläärt, ass d Seel vom Messias bis zum Grund vo dr Sünd müess aabestiige, zum d Funke vom göttlige Liecht z erlööse, wo dört gfange sige. 1690 het s e Spaltig under de Dönme gee, won e Grubbe dr Baruchia Russo (islamische Naame Osman Baba, 1676–1720/26) zu iirem Messias erkläärt het. Wo dr Jakob Joseph Frank (1726–1791) d Dönme kennegleert het, het er vo sich afo behaupte, är sig dr Messias.
Innerhalb vo de Dönme git s drei Grubbe bzw. Ströömige:
Im Zuug vom Bevölkerigsusdusch zwüsche Griecheland und dr Türkei het mä d Dönme wägen iirem muslimische Glaube zu de Türke zelt und si häi Saloniki müesse verloo. Wil si zur sekularisierte Schicht ghööre, chömme in dr Türkei immer wider Grücht uf, dr Atatürk sig e Dönme gsi und bi de Kemaliste handli s sich um e Verschwöörig, wo d Rach zum Motiv het, wil dr Sultan Abdülhamid II. em Theodor Herzl Palestina nid het welle überloo. Ass Persone oder Familie as Dönme denunziert wärde, isch e feste Bestanddäil vo dr Agitazioon vo de türkische Antisemite. Vilmol si d Dönme dr Geegestand vo Verschwöörigstheorie. Dr islamistisch brägti Autor Mehmet Şevket Eygi glaubt zum Bischbil, ass d Dönme d Schaltstelle vom Staat underwanderet häige.
Daud Pascha
Dr Daud Pascha (georgisch დაუდ ფაშა, * 1797; † 1851) isch dr letscht Mamelukeherrscher vom Irak im Osmanische Riich gsi. Er het ooni Erfolg e Rebellioon gege d Zentralmacht aazeddlet und druf si 1831 die politische Vorrächt vo de Mamluke in dr Browinz abgschafft worde. Dr Daud Pascha isch us ere Mamlukefamilie vo georgischer Abstammig choo.
Gschicht
Dr Daud Pascha het wie dr Muhammad Ali Pascha, wo Guwernöör vo Egüpte gsi isch, brobiert, si Land wirtschaftlig, administrativ und milidäärisch z modärnisiere. Er het mit Zwangsmaassnaame gherscht und het zum Bischbil e hufe Stammfüerer lo uswiise und sä mit Kandidate ersetzt, wo iim gnääm gsi si. Sini Fäldzüüg gege kurdischi Separatiste si e Faktor gsi, wo drzue biidräit het, ass dr Chrieg zwüschen em Osmanische Riich und Persie usbroche isch, wo vo 1821 bis 1823 gangen isch und wo d Perser gwunne häi. Si Verfolgig vo de Juude het zur Folg gha, ass e hufe Flüchtling s Land verloo häi.
Wo s Osmanische Riich au dr Chrieg vo 1828 bis 1829 gege Russland verloore het, het dr Daud Pascha dänggt, ass d Zentralmacht eso gschwecht sig, ass er en Ufstand chönnt gwünne. Er isch aber schnäll von ere Expedizioonsarmee under em Ali Reza Pascha, em Guwernöör vo Aleppo, gschlaage worde. Dr Daud isch abgsetzt und d Mamlukeherrschaft beändet worde. Dr Daud sälber isch denn aber rehabilitiert und uf verschiidene undergordnete Böste iigsetzt worde. Er isch as dr Wächter vo de Häilige Stette z Medina im Hedschas gstorbe.
Raumsonde
E Ruumsonde isch e ubemannte Fluegkörper, wo zue Erchundigszwecke ins Weltall gschickt wird. Im Gegesatz zue eme (Erd)Satellit verlosst si d'Umlaufbahn (Orbit) vu dr Erde un fliegt e entfernts Zil im Sunnesystem a, um säll z'undersueche (z. B. Mars, Asteroide, Komete, Jupitermönd).
Wäge dr oft johrelange Dur vu Ruumsondemissione werre an die technische Inrichtige vu Ruumsonde höchsti Aforderige gstellt. D'Komponente vu Ruumsonde werre ufwändigst testet un im Reinruum zämmebaut, was die hoche Choste vu Ruumsonde erchlärt.
Säll het au dr witter Noochdeil, dass die technisch Usrüstig vu ere Ruumsonde scho bim Start un erst rächt bi dr Achumft am Zil zimli antiqiert isch. So het die Digital-Kamera vu dr Cassini-Sonde, wo 1997 gstartet isch, e Uflösig vu eim Megapixel gha - was domols vil gsi isch, aber bi dr Saturnachumft 2004 het scho jedes Mobiltelephon mit Kamera e besseri Uflösig gha.
E grosses Problem bi Ruumsonde gegenyber erdumchreisende Satelliten isch dr gross Erdabstand, wo langi Laufzitte vu dr vu dr Bodestation usgsendete Styrbefehle bewirkt. Us sällem Grund müen Ruumsonde iber Systeme verfüege, wo si in gwissem Umfang vu Bodenstatione unabhängig mache.
Fer Ruumsondemissione muess dr Ischusswinkel mit ere Gnauigkeit vu under 1 Bogesekunde festglegt werre. D'Navigation vu Ruumsonde muess mit höchster Gnauigkeit erfolge. Si erfolgt mit Hilf vum Dopplereffekt un dr Signallaufzitte. Uf sälli Art wird ihr Position mit ere Gnauigkeit vu under 1 Meter - unabhängig vu ihrer Entfernig zue dr Erde - ermiddlet.
D'Energiversorgig erfolgt bi Ruumsonde zum Mo un zue dr innere Planete Merkur bis Mars meischtens mit Solarzelle, wo iber e Akkumulator pufferet sin. Fer Ruumsonde mit churzer Läbensdur werre au numme Akkumulatore verwendet. Ruumsonden fer dr Flueg zue ussere Planete verwende fer d'Stromversorgig stets Isotopebatterie, wil mit waxendem Abstand vu dr Sunne Solarzellefläche immer ineffizienter werre. Die igstrahlt Energi pro Flächeeiheit nimmt nämli mit em Quadrat vum Abstand vu dr Sunne ab. In zehnfachem Erdabstand vu dr Sunne, also z. B. bim Saturn, isch si also numme noch 1% oder ca. 14 W/m². Au Hochleistigssolarzelle hen e Wirkigsgrad vu bestefalls 30%, so dass mer also pro Quadratmeter Solarzelle numme 4 W/m² nutze cha. Dr Bedarf vu ere Sonde lit aber bi mehrere 100 W.
Je nooch Ufgabestellig underdeilt mer Ruumsonde in:
E vollständigi Liste vu allene Ruumsonde mit Missionsbeschribige isch under Liste vu dr ubemannte Ruumfahrtmissione verfüegbar.
Hieron II. von Syrakus
De Hieron II. (au Hiero II.; * um 306 v. Chr.; † Aafang 215 v. Chr.) isch Köönig vo Syrakus vo 269 bis 215 v. d. Z. gsi und het im Erste und in dr Aafangsfaase vom Zwäite Punische Chrieg e wichdigi Rolle gspiilt, zerst as Gegner und denn as Verbündete vo de Römer.
Biografii
Dr Hieron isch dr uneheligi Soon vom Hierokles, eme Syrakuser Aadlige, gsi und het behauptet, ass er vom Gelon wurd abstamme. Wo dr Pyrrhos vo Epirus Sizilie im Joor 275 v. d. Z. verloo het, het d Armee und d Bevölkerig vo Syrakus dr Hieron zu iirem Milidäärkommandöör (strategos autokrator) ernennt. Er het si Posizioon gsterkt, won er d Dochder vom Leptines, em wichdigste Bürger vo dr Stadt, ghürootet het.
Zur gliiche Zit häi d Mamertiner, e Grubbe vo kampanische Söldner, wo dr Agathokles aagworbe het, d Festig vo Messana bsetzt und vo dürt us d Syrakuser in Angst und Schrecke versetzt. Schliesslig het si dr Hieron in ere Schlacht bi Mylae gschlaage. Er het aber Messana nid chönne bsetze, wil Karthago drgeege gsi isch. 269 v. d. Z. isch dr Hieron zum Köönig usgrüeft worde.
Vo denn bis zu sim Dood im Joor 215 v. d. Z. isch er de Römer gegenüber loyal bliibe und het si vo Zit zu Zit in de Punische Chrieg mit Maane und Verpfläägig understützt. Er het e mächdigi Flotte zur Verdäidigung ufbaut und het im Archimedes dr Ufdraag gee, sälli Maschine z baue, wo spööter wääred dr Belaagerig vo Syrakus dur d Römer e wichdigi Rolle gspiilt häi.
Dr Theokrit, wo im Hieron si bevorzugt Dichder gsi isch, het im 16. Idyll dr syrakusisch Woolstand under em Hieron beschriibe.
Usserdäm isch dr Hieron II. für si Palastschiff Syracusa bekannt, wo äins vo de grösste Schiff in dr Antike gsi isch. Es sig für alli Hääfe im Middelmeer vil z grooss gsi, usser für e Haafe vo Alexandria. Dr Hieron het s spööter em Köönig Ptolemaios III. vo Egüpte gschänggt.
Brol
Brol ìsch s’ Debüt-Schtüdioàlbum vu dr belgischa Popsangera Angèle. ’S ìsch àm 5. Oktoower 2018 üssagànga un zehlt àcht Sìnggel so wia wittera Liader. ’S Àlbum ìsch àm Schpìtzaplàtz vu da frànzeescha un belgischa Charts gsìì un ìsch ìn dr Schwiizer Hitpàrààda-n-uff Plàtz 7 ànakumma. Àm 9. Nowamber 2019 ìsch d’ Wììderufflààg Brol, La Suite veräffentligt worra, mìt zwai wittera Sìnggel druff.
Bii dr Priisverlaihung vu da Victoires de la musique 2019 ìsch Brol àls „Näi Äntdäckungsàlbum“ üsszaichent worra. S’ Àlbum ìsch ìm Frànkrììch àls zwaifàcha Diàmànt-Schàllplàtta un ìm Belgia-n-àls sìewafàcha Plàtiin-Schàllplàtta àànärkànnt worra. Ìnsgsàmt ìsch s’ Wark mehr àss 1,5 Millioona Mol verkàuift worra.