cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tessiner Alpen
Gruppe un Gipfel
D Tessiner Alpe wäre in die nyyn Untergruppe yydailt:
Fir Bärgstyger git s im Biet nyyn Hitte vu alpine Verain, wie z. B. d Cristallinahitte vum SAC.
Däler un Ortschafte
Im Innere vu dr Gebirgsgruppe sin s Maggiadal, s Verzascadal un s Centovalli mit dr Ortschafte Bignasco, Maggia, Brione un Intragna, am Rand Airolo, Biasca, Bellinzona, Locarno un Domodossola.
Albert Malbois
Dr Albert-Georges-Yves Malbois (* 17. Novamber 1915 z’ Versailles; † 12. Hornung 2017 z’ Saint-Germain-en-Laye) ìsch a frànzeescher reemisch-kàthoolischer Gaischtliger gsìì. Vu 1966 bis 1977 ìsch’r Bischoof vu Corbeil gsìì.
si Laawa
Dr Albert Malbois ìsch ànna 1915 z’ Versailles, südwäschtlig vu Pàris, uf d’ Walt kumma. Ar hàt d’ Filosofii un d’ kàthoolischa Gotteslehr gschtudiart un ìsch àm 29. Jüni 1938 àls Priaschter gwäijt worra. Dernoo hàt’r ìm Bìschtumm Versailles mehrera Amt üssiawt; drunter ìsch’r ànna 1939 Vikàr gsìì z’ Saint-Cloud. Ìm Bìschtumm Versailles ìsch’r z’lätscht Generàlvikàr gsìì.
Zwìscha 1962 un 1965 hàt dr Bischoof Malbois àn àlla viara Sìtzungsperiooda vum Zwaita Vàtikànischa Konzil mìtgmàcht. Ar ìsch dr jìngschter frànzeescher Konzilvàtter gsìì.
Àm 9. Oktoower 1966 ìsch dr Malbois vum Pàpscht Pooli VI. àls dr äärschta Bischoof vum Bìschtumm vu Corbeil ärnännt worra. Dr Bìschtumm ìsch eewa grìnda worra gsìì. Wahrend sina Bischoofswìrda hàt sìch dr Malbois schtàrk fìr dr Religioonabund un fìr a verschtärkta seelsorgerischa Orgànisàzioon vu dr Kìrich iigsätzt.
Gesundhaitshàlwer hàt dr Malbois si Rucktrìtt vorgschtällt, wo dr Pooli VI. àm 13. Septamber 1977 ààgnumma hàt. Vu 1978 bis 1988 ìsch’r àwwer Laiter gsìì vum Zäntràlràt vu dr Missionsàrwet z’ Lyon.
Wo dr Bischoof Géry Leuliet àm 1. Janner 2015 gschtoorwa ìsch, ìsch dr Malbois dr äältschta frànzeescha Bischoof worra. Àb Àuigscht 2016 ìsch’r dr äältschta Bischoof ìm Öiropà gsìì.
Marcell Frydmann
Dr Marcell Frydmann (sitter 1899: Marcell Frydmann Rìtter vu Prawy; * 25. Mai 1847 z’ Jaslo, Gàlizia; † 13. Nowamber 1906 z’ Wien) ìsch a eeschtriicher Jurischt un Schurnàlischt gsìì.
si Laawa
Dr Frydmann schtàmmt vun’ra jiddischa Fàmìlia vu Beàmter. Ar hàt Racht àn dr Üniwärsiteet vu Wien gschtudiart un hàt doo a Dokterwìrda (Dr. jur.) bikumma. Dr Max Menger vu Wolfensgrün ìsch ainer vu sina Lehrer gsìì.
Noh sina Schtudia hàt dr Frydmann a Beàmterkàrriar ààgfànga. Ar ìsch z’lätscht Hof-Gerìchtsànwàlt z’ Wien gsìì. Schu wahrend sina Schtudia ìsch’r Schurnàlischt gsìì fìr d’ Zittunga Debatte un Tagespresse. Wahrem ditsch-frànzeescha Kriag ìsch’r Üsslàndsberìchter z’ Pàris gsìì.
Ìn da Joohra 1870 un 1880 ìsch dr Frydmann àls Schtroofvertaidiger bekànnt worra. Nawadràà ìsch’r witter Schurnàlischt gsìì, un ìsch bekànnt gsìì fìr sina politischa Laitàrtìckel. Ànna 1878 ìsch’r Uffsätzer gsìì bim Wiener Fremdenblatt. Dia Zittung hàt’r àb 1886 glaita.
Fìr sina Tatigkait hàt dr Frydmann wìchtiga Üsszaichnunga bikumma: ànna 1883 ìsch’r àls Regiarungsroot ärnännt worra, ànna 1894 àls kaiserliga Hofroot, un ìn sinera Geburtsschtàdt Jaslo ìsch’r Ehrabìrger worra. Ànna 1899 hàt ìhn dr Kaiser Frànz Joseph àls Rìtter ärnännt; doo drbi hàt dr Frydmann s’ Territoriàlpredikàt „Prawy“ so wia-n-a Wàppa bikumma. Wo ma-n-ìhm dr Àdelschtànd ärwìrdigt hàt, hàt dr Frydmann dräi Territoriàlpredikàter vorschlààga, wo-n-’r gwunscha hàt: ar hàt „Goda“, „Ropa“ un „Prawy“ (s’ Polnischa fìr „dr Gracht“) vorgschlààga. Üsserdam ìsch dr Frydmann Komtüür vum Frànz-Joseph-Orda gsìì.
Ums Joohr 1900 hàt dr Marcell Frydmann vu Prawy àm Hegelgàss Nr. 7 ìm 1. Gmaindabezirk vu Wien gwohnt. Ar ìsch dr Grossvàtter gsìì vum Jurischt un Opernkritiker Marcel Prawy. Ìm Frydmann si Grààb kààt ma-n-ìn dr Àlta Israelitischa Àbtailung (3. Toor) uff’m Wiener Zäntràlfrìedhof fìnda. Mìt ìhm sìn sina Fràui Bertha un sina Tochter Hedwig beardigt, wo bezihungswiis ànna 1927 un ànna 1960 gschtoorwa sìn.
Daniel Gutmann
Dr Daniel Gutmann (* 1965 z Fryburg) isch e dytsche Hailpraktiker fir Psichotherapy un Yoga-Lehrer.
Lääbe
Dr Gutmann isch im Minschterdal ufgwagse. No dr Schuel het er an dr Uniwersitet Mainz studiert. Noch em Abschluss het er as Schurnalischt un freie Mitarbaiter in verschidene psichotherapeutische un psichiatrische Praxe gschafft.
Jean-Paul Belmondo
Dr Jean-Paul Belmondo (* 9. Àwrìl 1933 z Neuilly-sur-Seine; † 6. Septamber 2021 z Pàris) ìsch a frànzeescher Schàuispìeler gsìì. Ìn da 1960er Johra hàt'r ìn beriahmta Film gspìelt, vìelmol Àctionfilm, wo-n'r d gfahrliga Szena salbscht gmàcht hàt. Si Spìtznàmma ìsch „Bébél“ gsìì.
Daniel Gutmann
Lääbe
Syter 2010 isch er as „Heilpraktiker für Psychotherapie (HPP)“ noch em Heilpraktikergesetz zuegloo. 2011 un 2012 het er an dr Eurasia-Med-Akademy Uusbildige gmacht zum ayurvedischen Grundlagewisse un zur ayurvedische Ernährigstherapy gmacht. Noch ere Uusbildig an d Europäische Akademy fir Ayurveda schafft er syter 2013 derzue au as Yoga-Lehrer. As Hailpraktiker fir Psychotherapy schafft er vor allem no dr diefepsichologisch fundierte Psichotherapy, derzue aber au no dr Verhaltestherapy un dr Psichoanalys.
Näbe sym Beruef schrybt er Gedicht un Gschichte. Anne 1988 het er dr „Literaturförderpreis für junge Autorinnen und Autoren“ vu dr Stadt Mainz gwunne, 1990 en Anerkännigsbryys bim „10. Internationale Jungautore-Wettbewärb“ vu dr Regensburger Schriftstellergruppe International un 1997 e 2. Bryys bim Heidelberger Wettbewärb „Poetensitz“ vu dr Literaturzytschrift ''Passagen. Zeitschrift für Literatur und Kunst.'' Im Johr 2018 het er mit em alemannische Gedicht „S duurt jo jetzt nümme so lang“ bim Dialäktwettbewärb Lohrer Mure dr zweet Blatz in dr Kategory Lyrik gwunne un bi dr Lohrer Murre 2020 dr erscht Bryys in dr Kategory Prosa mit dr Gschicht „De Firwehrgürtel“.
Jean-Paul Belmondo
Jugend
Dr Jean-Paul Belmondo ìsch dr Suhn gsìì vum Paul Belmondo, Schnìtzler, un vu dr Madeleine Belmondo, Tanzera. Ìn dr Schüel ìsch'r kè so güeter Studant gsìì, àwer ar ìsch a güeter Sportler gsìì, ar hàt Boxe gmàcht.
Kàrriar
Dr Jean-Paul Belmondo hàt ànna 1956 sina Kàrriar àls Film-Schàuispìeler ààgfànga, mìt em kurza Film „Molière“ vum Norbert Tildian.
Dr Film „À bout de souffle“, vum Jean-Luc Godard, ìsch ànna 1960 üssakumma, 's ìsch a Erfolg, a Symbol vu dr frànzeescha Nouvelle Vague. Dr Jean-Paul Belmondo, wo dr Hàuiptrolla vum Film ghàà hàt, ìsch vu do har a beriahmter Schàuispìeler worra.
Ar hàt wahrend da Johra speeter ìn erfolgriicha Film gspìelt, wia zum Beispiel „Léon Morin, prêtre“ vum Jean-Pierre Melville (1961), oder „L'Homme de Rio“ vum Philippe de Broca (1964).
Ar hàt ànna 1970 ìm Film Borsalino vum Jacques Deray gspìelt, mìt em àndera beriahmta Schàuispìeler Alain Delon. Ar hàt ìn da 1970er Johra vìel Polizèifilm dreit. Ar hàt ànna 1971 sina eigena Produktionsfirma Cerito Films grìnda, fer sina Kàrriar allei känna fiahra. Trotz àss'r a beriahmter Schàuispìeler worra ìsch, hàt 'r d gfahrligschta Szena salbscht gspìelt, ohna dr Hìlf vun'ma Kaskadeur.
Ar hàt ànna 1989 dr Oskar vum beschta Schàuispìeler fer si Spìel ìm Film „Itinéraire d'un enfant gâté“ bikumma.
Albula-Alpen
D Albula-Alpe sin e Dail vu dr Rätische Alpe un lige im Schwyzer Kanton Graubünde. D Gebirgsgruppe lyt nerdli vum Inn zwische Septimerpass un Flüelapass. Dr hegscht Gipfel isch dr Piz Kesch.
Iber d Albula-Alpe fiere dr Julierpass un dr Albulapass. Dur d Gebirgsgruppe fahrt d Albulabahn.
Abgränzig
D Albula-Alpe lige in dr weschtlige Oschtalpe. No dr AVE wird d Gruppe eso abgränzt:
Jean-Paul Belmondo
Privàtlawa
Àm 29. Dezamber 2002, hàt'r d Natty Tardivel ghirota, un hàt mìt ìhra a viart Kìnd, à Maidla, bikumma.
Albula-Alpen
Wasserschaide
Dr Alpehauptkamm verlauft dur d Gruppe im Side vum Septimer- (Rhy-Po) zum Malojapass (Donau-Po). Derzwische lyt dr Pass Lunghin, e Dreifachschaidpunkt, wu d Wasserschaide Rhy-Donau (im Beraich vu däre Gruppe zwische Hinterrhy un Inn) zum Julierpass abzwyge duet. Vu dert uus chunnt s Wasser also zur Nordsee, zum Schwarze Meer un zum Mittelmeer.
Jean-Paul Belmondo
Privàtlawa
Àm 8. Àuigscht 2002 hàt dr Jean-Paul Belmondo a Hìrnschlàg gmàcht. Ar hàt mehrera Johra brüücht fer heila, un hàt andlig wìder känna uf d Szena zruckgeh.
Ar ìsch àm 6. Septamber 2021 bi sìch dheim, z Pàris, gstrorwa.
Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpen (SOIUSA)
D Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe sin noch em Vorschlag zue dr Yydailig vu dr Alpe noch em Sergio Marazzi (SOIUSA) d Untersektion 10.I vu dr Lepontinische Alpe. Dr hegscht Bärg isch dr Monte Leone.
Si lige z Italie (Region Piemont) un in dr Schwyz in dr Kanten Tessin, Wallis, Üri un Graubünde).
Dr Name chunnt vu syne boode wichtigschte Gebirgsgruppe Monte Leone un Gotthardmassiv.
Grenzen
D Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe gränze:
Ufdailig
D Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe wäre in 2 Supergruppe un 8 Gruppe ufdailt (in Chlammere d Code vu dr SOIUSA)
Bonifatius III.
Dr Bonifatius III. (* z Rom; † 12. Novämber 607) isch vum 19. Februar 607 bis zue sym Dood Papscht gsii.
Lääbe un Wirke
Dr Bonifatius isch e Diakon un e Gsandte vum Papscht am Hof vu Konstantinopel gsii, voreb er zum Papscht gwehlt woren isch. As Abgsandte vum Gregor I. isch er dytlig derfir yydrätte, ass dr Chaiser Phokas em Patriarch vu Konstantinopel, em Kyriakos, dr Titel vun eme ekumenische Patriarch abgsproche het, wun em d Synod vu Konstantinopel verliie ghaa het.
Dr Bonifatius het au feschtglait, ass kai Mänsch iber en Noofolger vun eme Papscht derf schwätze, solang dr Papscht no läbt. Wär s ainewäg gmacht het, däm het d Exkommunikation droht. Derzue het er feschtglait, ass kai neie Papscht gwehlt wäre, voreb dr alt Papscht nit zmindescht drei Dääg dood isch.
Reiner Kirsten
Dr Reiner Kirsten (burgerlige Name: Reiner Jäkle, * 16. Septämber 1969 z Elzach) isch e dytsche Sänger vu volksdimlige Schlager un Moderator. Är isch dr jingscht Suhn vum Musiker-Eebaar Jäkle, wu zäme mit ire segs Chinder syt dr 1970er Johr as Schwarzwaldfamilie Jäkle ufdrätten isch.
Lääbe
Dr Kirsten isch zäme mit syne fimf Gschwischtrig z Oberprechtal ufgwagse. Mit syre Familie isch er scho mit fimf Johr as Schlagzyger uf dr Bihni gstande. Är het Akkordeon glehrt un het Gsangsunterricht gnuu. No dr Schuelzyt het er zerscht Telekommunikationstächniker glehrt. Bis in d 1980er Johr het er mit syre Schwarzwaldfamilie Jäkle fimf Albe vereffetligt. Anne 1995 isch sy erscht Soloalbum uusechuu (Schmetterlinge im Regen), wun er große Erfolg mit ghaa het. Syterhär widmet si dr Kirsten ganz dr Karriere as Sänger.
1996 isch er mit em Lied Der Schäfer von Monte Castello fir d Schwyz bim Grand Prix der Volksmusik derby gsii un isch uf dr 6. Blatz chuu. Är het derno Ufdritt ghaa bi dr ZDF Superhitparade (1997, 1998, 1999 un 2000) un bi andere volksdimlige Sändige, wie zem Byschpel dr Schlagerparade der Volksmusik.
1999 isch dr Reiner Kirsten bim Grand Prix der Volksmusik 1999 fir Dytschland mit Wir leben, wir lieben uf dr 7. Blatz chuu un 2001 mit Da war Musik in allen Herzen uf Blatz 12. 2003 isch er wider bim Grand Prix der Volksmusik derby gsii mit em Titel Hörst du?.
Am 4. Februar 2001 het er zum erschte Mol s ZDF-Sonntagskonzert moderiert. Anderi Sändige im nämlige Jahr het er im Wägsel gmacht mit dr Uta Bresan vu Dresden.
Är isch ghyrote un het e Suhn.
Diskografy
{| width="100%" |
Bergamasker Alpen
D Bergamasker Alpe (ital. Alpi Orobie) sin e Gebirgsgruppe vu dr Sidalpe z Norditalie. Z Italie schwätzt mer – je no Zuegherigkait zur Provinz bzw. Dalschaft vum Veltlin vu dr Alpi Orobie Bergamasche, dr Alpi Orobie Lecchese, dr Alpi Orobie Bresciane un dr Alpi Orobie Valtellinesi.
Dr Hauptchamm goht iber e Lengi vu rund 80 km zwisch em Comer See im Weschte un em Iseosee bzw. dr Val Camonica im Oschte. Im Norde gränze si an d Dallandschaft vum Veltlin. Im Side gehn si iber in di samfte Biel vu dr Po-Ebeni.
E große Dail vu dr Bergamasker Alpe, vor allem dr Side, bstoht us Chalchschtai, doderby gehen si vu Voralpebiel bis uf iber 2500 m hochi Gipfel mit uusbregte Wandbildige. Di hegschte Gipfel vu dr Chalchbärg sin d Presolana (2521 m) un dr Pizzo Arera (2512 m). Wäge ire Lag sidli vu dr Bruchzone vu dr Periadriatische Noht wäre si dr Sidalpe un mit ire Chalchgebirg dr Sidlige Chalchalpe zuegrächnet. Am gäche Nordabfall vu dr Gruppe un uf wyte Beraich vum Hauptchamm isch dr kristallin Sockel vu dr Sidalpe ufgschlosse. Do drätte verbraitet Gnais un metamorphi Schifer uf.
Bolitisch ghere si zue dr Provinze Lecco, Bergamo, Brescia un Sondrio vu dr Region Lombardei.
Hegschte Gipfel vum Gebirg isch mit 3052 Meter dr Pizzo di Coca. Uf em Hauptchamm, wunin dr Hauptsach vu Wescht no Oscht verlauft, het s – ufzellt no dr Hechi – u. a. Pizzo Redorta (3038 m), Pizzo del Diavolo (2914 m), Monte Legnone (2609 m) un Pizzo dei Tre Signori (2554 m), un e Hufe anderi Gipfel zwische 2500 m un 3000 m. Dr Passo di San Marco (1985 m) fiert as ainzigi Fahrstroß iber dr Hauptchamm vu dr Bergamasker Alpen vum im Veltlin glägene Morbegno no Side uf Mezzoldo.
Schwyzer Alpen
D Schwyzer Alpe sin e Gebirgsgruppe in dr Schwyz. Si lige im Nordoschte vu dr Weschtalpe un umfasst großi Dail vum Kanton Schwyz, un Dail vu dr Kanten Lozärn, Zug, Üri un Glaris.
Lag un Flechi
S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vu Linth, Fätschbach, Chlusepass, Vorder Schäche, Schäche, Rüüss, Vierwaldstättersee, Zugersee un Zürisee un deckt e Flechi vu 1400 km².
D Gruppe isch seli vylfältig: Vu samft gschwungene Voralpebärg im Norde, wu dailwys vu gäche Fels unterbroche wäre, bis zue hochalpine Gipfel an dr Dreidöusertergränze im Sidoschte, in e Hufe unterschidlige Forme un vum Karakter vu dr Bärg här.
Gruppe un Gipfel
D Schwyzer Alpe wäre in die 13 Untergruppe yydailt:
Däler un Ortschafte
Im Innere vu dr Gebirgsgruppe het s Dal vu dr Minschter, Sihltal, Dal vu dr Wägitaler Aa, Oberseetal, Klöntal, Bisital, Riemenstaldner Tal, Muotatal, s Dal vu dr Steiner Aa un vu dr Biber, Alptal mit dr Ortschafte Muotathal, Schwyz, Goldau, Steine, Sattel, Rothethurm, Äisele, am Rand Pfäffike, Niderurne, Näfels, Glaris, Linthal, Altdorf, Brunne, Gersau, Vitznau, Weggis, Zug un Wädischwil, wu zum Kantoin Züri ghert.
Johannes XVI.
Dr Johannes XVI. (* z Rossano; † 26. Augschte 1001 z Rom), mit wältligem Name Johannes Philagathos, isch vu 997 bis 998 Gegepapscht zum Papscht Gregor V gsii. Dr Johannes isch Lehrer vum Chaiser Otto III. un em Gregor V. gsii.
Lääbe
Dr Johannes isch vu Rossano (hite z Kalabrie) gsii, wu dodmol zum Oschtremische Rych ghert ghaa het. Är isch e Griech gsii un vu dr Chaiseri Theophanu, dr griechische Frau vum Otto II., as Beroter an sächsische Hof gholt wore. Wie grätscht woren isch, hebe d Chaiseri un är e ehbrächerisch Verhältnis ghaa. Zwische 980 un 982 un in dr 991 un 992 het er as chaiserlige Chanzler z Italie dient. Derzue isch er syt 982 Abt vu Nonantola un syt 988 Erzbischof vu Piacenza gsii.
Är isch vum Otto III. zäme mit em Würzburger Bischof Bernward uf Byzanz gschickt wore, go dert fir ihn e Brut finde. Uf dr Ruggchehr het si dr Johannes – wu si schyns arg verschetzt ghaa het, wie d Lag gsii isch – vum Crescentius I. Nomentanu, em Aafierer vu dr Opposition im remische Adel, verlaite loo, si vum remische Klerus zum Bischof wehle un vum Volk bstetige z loo. Des het dr Otto 998 zuen eme Romfäldzug brocht. Voreb där aachuu isch, isch dr Papscht Johannes in d Campagna gflichtet. In eme Durm isch er entdeckt, gruusig entstellt un uf Rom brocht wore. Dr Chaiser het dr friejer Lehrer vum Papscht Gregor V. ohni Auge, Ohre, Nase un Zunge, aber in päpschtligi Hees aaglait verchehrt ume uf eme Esel mit eme Chue-Uter as Chappe in ere Schandprozässion dur Rom jage un un uf Ghaiß vum Papscht Gregor vor e Synod bringe loo. Dert isch dr Gegepapscht Johannes formell abgsetzt wore. No dr Absetzig isch er wider uf em Esel dur d Mängi gfiert wore. Derno isch dr Johannes in e Chloschter abgschobe wore, wun er wahrschyns au gstorben isch e baar Johr speter. Dr Crescentius I. Nomentanus isch as Aastifter uf dr Ängelsburg gchepft wore.
Nit dr Chaiser un au nit Papscht sin schuld gsii, ass ire Gegener eso gruusig zuegrichtet woren isch, Des Schauspil, wu dr Papscht ghaiße ghaa het, isch aber fir beedi ne argi Schand gsii. Dr Chaiser Otto het si syner Läbdig mit Hailige umgee. Vor em Spektakel z Rom isch jetz dr fascht nyynzgjehrig Aisidler Nilus vu Rossano erschine, wu ai Johr vorhär no dr Gegepascht gwarnt ghaa het, un het bim Chaiser un bim Papscht um Gnad fir dr Gstirzt bäte. Wu beedi ihm des verwaigeret hän, het dr wietig Hailig lut mit em Gottesgricht droht.
No dr Absetzig vum Johannes isch dr Gregor V., e Kusäng vum Otto III., wider unumstrittene Pontifex Maximus gsii. D Crescentier hän aber nonig ufgee.
Urner Alpen
D Ürner Alpe sin e Gebirgsgruppe in dr Weschtalpe. Si lige in dr Schwyz in dr Kanten Üri, Wallis, Bärn, Nidwaudä un Obwalde. D Ürner Alpe sin zwisch em Vierwaldstättersee im Norde, em Rüüssdal (Gotthardags) im Oschte, em Furkapass un em Grimselpass im Side un em Brünigpass im Weschte.
Abgränzig un Ufdailig no SOIUSA
No SOIUSA sin d Ürner Alpe d Untersektion 12.I un dodermit Dail vu dr Bärner Alpe i. w.S..
Dodermit bschränke si d Ürner Alpe no SOIUSA fascht uusschliessli uf dr Kanton Üri.
Gliderig
Zue dr Gebirgsgruppe ghere die drei Untergruppe: Di Abgränzig bilde Gadmertal – Suschtepass – Meietal un Ängelbäärgertal – Surenepass.
Vum Ängerlbärgertal här chunnt au dr Name Ängelbäärger Alpe fir die Gebirgsgegnig.
Gipfel
Dr hegscht Gipfel isch dr Dammastock. In dr Ürner Alpen het s e Hufe Dreidöuserder un Glätscher. Drotz ass si nit esi beriemt sin wie d Bärner Alpe in dr Nochberhschaft, biete d Ürner Alpen alles, was si dr Bärgstyger, Hochturischt un Naturliebhaber winscht. Ai Vorzug vu dr Ürner Alpe sin di hoche Uusgangspinkt, wu s em Bärgstyger megli mache, schnäl in d Hochgregion z chuu, un em em Turischt ohno greßeri Miei grandiose Hochgebirgsbilder megli mache. Derzue ghere e baar Bärgbahne im Norde vu dr Gruppe, vor allem aber di drei Bäss Suschtepass in dr Mitte vu dr Gruppe un Furkapass un Grimselpass am Grupperand.
Wie bi dr Nochbergebirgsgruppe am Alpenordrand het s au in dr Ürner Alpe vylmol Wescht- un Nordweschtwätterlage. Doderdur isch s Wätter in dr Ürner Alpe relativ uubständig un uuginschtiger wie in dr zäntrale un sidlige Alpedail.
Dreidöuserder
In dr Ürner Alpe git s 57 Dreidöuserder mit Näme. Si sin do no dr Hechi gornet ufzellt:
Landschafte vu nationaler Bedytig
No Artikel 5 vum Bundesgsetz iber dr Natur- un Haimetschutz fiert d Schwyz e Bundesinventar vu dr Landschafte un Naturdänkmeler vu nationaler Bedytig.
In dr Ürner Alpe git s zurzyt vier vu däne Landschafte.
Turismus
D Via Alpina, e Wytwanderwäg iber d Gränze mit fimf Dailwäg dur di ganze Alpe, goht au dur d Ürner Alpe.
Dr Grien Wäg vu dr Via Alpina goht mit zwoo Etappe dur d Ürner Alpe:
Conrad-Ferdinand-Meyer-Preis
Dr Conrad-Ferdinand-Meyer-Bryys isch er Kulturferderigsbyys, wu vu dr Conrad Ferdinand Meyer-Stiftig im Gedänke an dr Conrad Ferdinand Meyer syter anne 1937 all Johr an maximal drei bildendi Chinschtler*ne, Schriftsteller*ne oder Wisseschaftler*ne vergee wird, wu in irgendaire ängere Bezieig zum Kanton Züri stehn. Dr Bryys isch mit je 20.000 CHF pro Bryysdreeger*i dotiert (Stand 2021).
D Mitglider vum Stiftigsrot dien d Ferderbryys in aller Regle no Vorschleg vu dr Inschtituzione vergee, wu no dr Statute s Rächt derzue hän.
Gschicht
D Camilla Meyer (1879–1936), e Dochter vum C. F. Meyer, het in irem Teschtamänt verfiegt, ass e Conrad Ferdinand Meyer Stiftig grindet wird. Die het si 1937 as gmainnitzigi Yyrichtig mit eme Stiftigskapital vu 300'000 Franken etabliert. Si het syterher jingeri Lyt us dr Beraich Wisseschaft un Chunscht uuszaichnet. Ab 1999 hän di gringe Zinsertreg no dr Deckig vu dr Cheschte fir Bank, Buechhaltig, Revision un Ufsicht kai Bryysvergabe me erlaubt. Dr Stiftigsrot het derno bi dr kantonale Ufsicht em Aadrag Umwandlig in e Verbruuchsstiftig gstellt, wu 20914 gnähmigt woren isch. Dodermit het mer d Ferderig vu begabtem Nowugs wider chenne ufnee.
Fueßnote
Kategorie:Kultur i de Stadt Züri
Andreas Herczog
Dr Andreas Herczog (* 11. Februar 1947 z Budapest; † 12. Septämber 2021; haimetberäächtigt z Lieschtel ) isch e Schwyzer Bolitiker (POCH, SP). Är isch vu 1979 bis 1999 fir dr Kanton Züri Mitglid vum Nazionaalroot gsii.
Lääbe
Dr Herczog isch ane 1956 ase Chind as Ungarnflichtling in d Schwyz chuu. Är het an dr ETH Züri Architäktuur studiert.
Sy bolitischi Karriere het dr Herczog ane 1968 in dr SP aagfange, isch aber noi im nämlige Joor in d POCH iiberdrätte. Är isch 1974 in Gmairoot vu dr Stadt Züri gweelot woore; 1978 isch er doodrus zurgdrätte. 1975 isch er in Kantoonsroot vum Kantoon Züri gweelt woore, aber 1979 nimi widergweelt woore. Derfiir isch er e halb Joor speeter in Nazionaalroot gweelt woore, wun er fir zwanzg Joor Mitgliid bliiben isch. No dr Ufleesig vu dr POCH isch er ane 1991 zur SP retuurgcheert. Bi dr Waale 1999 isch er nimi aadrätte.
Brivaat het er e Architäktuurbiro ghaa. E stedteboulige Bionier isch er bi dr Iiberbouig vum friejere Staifels-Areaal im Ziircher Stadtchrais 5 gsii, wun er zaigt het, wie me e Fabriggareaal in e Kumpläx vu Woonige, Biro un Reschtaurant cha verwandle – dää isch 2002 ufgange.
Tambogruppe
D Tambogruppe isch e Gebirgsgruppe an dr Gränze zwische Schwyz un Italie. Si lyt im Sidoschte vu dr Weschtalpe in dr Kanten Graubünde un Tessin un in dr lombardische Provinze Varese, Como un Sondrio.
Lag un Flechi
S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vum Hinterryh, Hüscherebach, Splügepass, Liro, Mera, em Oschtarm vum Comer See, dr Po-Ebene, em Lago Maggiore, Tessin, Moësa un em San-Bernardino-Pass un deckt e Flechi vu 2600 km2.
Wird d Gruppe dur zwee großi Oberitalienischi See yygränzt, no isch dr Luganersee derzwische. Vun ihm ziet si derno e langi Chette ohni Unterbuch no Noprde, wu uf dr ganze Lengi d Gränze zwische dr Schwyz im Weschte un Italie im Oschte bildet, bis zum Pizzo Tambo, wu si si zäme mit em Alpehauptkamm em Splügepass zuechehrt. Är isch sozesage dr Zäntralpunkt vu dr Alpe, wel si do uf däm Sattel d Wescht-Oschtalpe-Gränze verlauft un si do schnydet mit dr Linie zwische Nord- un Sidalpe.
In Nord-Sid-Richtig goht d Gruppe vum Rhywald nerdli vum Alpehauptkamm (Wasserschaide) bis zur Popebeni.
Däler un Ortschafte
D Däler im biet sin relativ churz, wäge däm het s au im Innere vu dr Gebirgsgruppe nume wenig Ortschafte, wie Lugano un Porlezza; an irem Rand lige Splüge, Lecco, Como, Varese, Luino un Bellinzona. Am Stade vum Lago Maggiore isch dr niderscht Punkt uf, dodermit git s e Differänz zum hegschte vu 3086 m.
Rätische Alpen
Di Rätische Alpe (vylmol au Rhätischi Alpe, ) sin e Gebirgsgruppe in dr zäntrale Oschtalpe. Si lige im Gränzbiet vu dr Oschtschwyz zue Eschtrych, Liachtaschtaa un Italie nerdli vum Veltlin (Addadal) un eschtli vum Hinterrhy un em Bergell.
Gnännt sin di Rätische Alpe noch em Volk vu dr Räter.
Yydailig
Zue dr Rätische Alpe zelle d Untergruppe vu Bernina, Albula, Livigno, Umbrail, Sesvenna, Silvretta un Rätikon.
Friejer het mer au d Plessur-Alpe derzue grächnet.
No dr italienisch/franzesische Sischtematik vu dr Partizione delle Alpi wäre d Alpi Retiche sidliger aagsidlet – umfasse also nume dr obe aagfiert Siddail – un gehen eschtli bis an s Timmelsjoch. Si umfassen derno d Bernina-Livigno-Gruppe, au di sidli vum Valtellina glägene Alpi Orobiche, di Ortler-Alpe mit dr Sobretta un Sesvenna, d Brenta-Dolomite un au d Ötztaler Alpe (Alpi Venoste).
Landschaft
Im Siddail het s zwische Inn un Ofepass dr Schwyzerisch Nationalpark.
Adula-Gruppe
D Adula-Gruppe isch no dr Landescharte vu dr Schwyz d Chette vu dr Puntone dei Fraciòn bis zum Platteberg  in dr Adula-Alpe. Geologisch git die Gebirgsgruppe dr Name vu dr Aduladecke.
No SOIUSA isch d Adula-Gruppe d Supergruppe 10.III B un bstoht us däne Bärggruppe:
D Gruppe lyt an dr Gränze vu dr Schwyzer Kanten Tessin un Graubünde. Di wichtigschte Bärg sin Rhiiwaldhorn, Güferhorn un Fanellhorn.
Gotthard-Gruppe
D Gotthard-Gruppe, au Gotthardbärg gnännt, isch e Gebirgsgruppe in dr Schwyz im eschtlige Dail vu dr Weschtalpe, wu iber d Kanten Üri, Graubünde, Wallis un Tessin goht. Ire hegschte Gipfel isch dr Pizzo Rotondo, wu sidwechstli vum Gotthardpass lyt.
In dr Alpenyydailig no SOIUSA un SAC giltet d Gotthardgruppe nit as sälbschtändigi Gruppe un wird statt däm verschidene Nochbergruppe zuegornet.
Lag un Flechi
S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vum Oberalppass, Vorderrhy, Rein da Medel, däm sym linke Quällfluss Froda, Lukmanierpass, Brenno, Tessin, Nufenepass, Ägene (au Ägina, linke Zuefluss zur Rhone), Rottu (Oberlauf vu dr Rhone), Furkapass, Furkarüüss un Oberalprüüss un deckt e Flechi vu 700 km2.
Gruppe un Gipfel
D Gotthardbärg wäre in die segs Untergruppe yydailt:
Däler un Ortschafte
Im Innere vu dr Gruppe git s nume churzi Däler, d Ortschafte sin wäge däm am Rand: Oberwald, Realp, Hoschpetal, Andermatt, Biasca, Giornico, Faido, Airolo un Bedretto. Am sidlige Änd vum Leventina isch dr niderscht Punkt uf, dodermit git s e Differänz zum hegschte vu 2900 m.
Christian Wägli
Dr Christian Wägli (* 22. Dezämber 1934 z Muri; † 17. Juni 2019 ) isch en Schwyzer Lychtathlet gsii.
Gotthard-Gruppe
Klima un Wasser
S Gsamtbiet stoht unter em Yyfluss vu zwoo Klimazone: Im Norde vu dr atlantische Weschtwindzone un im Side vum Mittelmeerklima. Sidli vu dr Kammlinie falle weniger Niderschleg un d Zahl vu dr Sunneschyystunde isch hecher. D Glätscher sin do ender chlai, väm allgmaine Ruggang ganz abgsää.
Christian Wägli
Lääbe
Dr Wägli isch vor allem uf Churz- un Mittelstreckine aktiv gsii. Wäg syre gringe Ändschnälligkait het er s Tempo als frie forciert. Anne 1958 isch er zum Schwyzer Sportler vum Johr gwehlt wore. Sy Hegschtpunkt in dr Karriere het er 1960 mit dr Dailnahm an dr Olympische Spiil ghaa. Bim Yymarsch vu dr Nazione bi dr Aafangsfyyr het er d Schwyzer Delegazion as Fahnedreeger aagfiert. Im 800-Meter-Lauf un in dr 4-mol-400-Meter-Stapfle het e olympischi Diplom gwunne (Blätz fimf resp. sechs).
Gotthard-Gruppe
Klima un Wasser
Dr grescht Dail vu dr Gruppe, mitsamt dr Hauptgipfel, ghert geologisch zum Gotthardmassiv, wu di vier Fliss Rhone, Rhy (as Rein da Tuma), Rüüss un Ticino entspringe un dr Vier-Quälle-Wäg aaglait woren isch.
Uf em Alpehauptkamm nume ne bitzli eschtli vum hegschte Bärg vu dr Gruppe bim Pt. 3025 (eme Näbegipfel vum Witewasserestock) lyt dr Wasserschaidpunkt zwische Rhy, Rhône un Po. An ebe däre Stell dräffen au d Kanten Üri, Tessin un Wallis zäme.
Christian Wägli
Lääbe
Dr Wägli isch Gsellschafter vu dr dassystem AG gsii, eme Unternäme im Sportmarketing. .
Angelo Abisso
Dr Angelo Abisso (* 17. Janner 1883 z’ Sciacca, Sizilia; † 7. März 1950 z’ Rom) ìsch a itàlianischer Rachtsànwàlt, Schtààtsànwàlt un Politiker gsìì. Ìm Keenigraich Itàlia ìsch’r Àbgoordnet’r un Senàtoor gsìì.
si Laawa
Dr Abisso-n-ìsch ànna 1883 z’ Sciacca uf d’ Walt kumma, ìn dr Prowìnz vun Agrigento, wo-n-ìn dara Zitt „Prowìnz vu Girgenti“ ghaissa hàt. Ar hàt a Hoochschüalàbschluss vu Racht ìn dr Üniwärsiteet vu Neàpel bikumma. Ar ìsch z’äärscht Schtroofànwàlt gsìì, un drnooh Schtààtsànwàlt so wia Minìschteriàlbeàmter ìm Ìnnaminìschterium un ìm Minìschterium fìr dr Tìefbàui. Ànna 1913 hàt ma-n-ìhn ìn d’ Àbgoordnetakàmmer gwählt, ìm Wàhlbezirk vu Sciacca un Girgenti. Àm And vum Äärschta Waltkriag hàt’r ìn dr Prowìnz vun Agrigento Veraina vu Veteràner grìnda un hàt d’ Veteràner unterschtìtzt, wu sa vum Schtààt Groossgrundbsìtzer wälla bikumma han. Ìn da folgenda Wahl vu 1919 un 1924 ìsch’r nochamol àls Àbgoordnet’r gwählt worra.
Ìm Joohr 1929 hàt ma dr Abisso àls Senàtoor vum Keenigraich ärnännt. Dr Abisso-n-ìsch Befìrworter vu’ma àuitoritäära Schtààt gsìì un hàt d’ Ärìnnerung vum Francesco Crispi vertaidigt, em kràftvolla Presidànt vum Minìschterroot vum Keenigraich àm Ànd vum 19. Joohrhundert, wu-n-’r vun ainiga Lìnksabgoordnet’r kritisiart worra-n-ìsch. Dr Abisso hàt àui dr Àuitoritàrischmus befìrwortet, fìr d’ sizilànischa Mafia bekampfa. Ìm Gegasàtz züa-n-àndra Litt, wo gmaint han, àss d’ Mafia waga dr bsundera Wìrtschàftsschtrüktüür äntschtànda-n-ìsch, hàt dr Abisso sìe àls a Üüssdruck vu dr „gmaina Schtrooffällikait“ betràchtet un hàt ìm Reschiim siina Mààsnàhma (wia-n-ìm Prefäkt Cesare Mori si Iisàtz) unterschtìtzt.
Ìm Zwaita Waltkriag, wu dr Reschiim zammakäijt ìsch, hàt dr Obergerìchtshoof fìr d’ Schtroofmààsnàhma gega dr Fàschismus dr Abisso üss sim Àmt änthoowa. Noh-n-’ra Berüafung hàt àww’r dr Kàssàzioonsgrìchtshoof ìm folgenda Joohr dia Màssnàhm àls ungìltig ärkläärt. Trotzdam hàt dr Abisso s’ politischa Laawa fàralooh un ìsch ìn siina lätschta Laawesjoohra Ànwàlt ìm Kàssàzioonsgrìchtshoof gsìì. Gschtoorwa ìsch’r ànna 1950 z’ Rom, ìm Àlter vu 67 Joohra.
Julia Weber (Schriftstellerin)
D Julia Weber (* 1983 z Moshi, Tansania) isch e Schwyzer Schriftstelleri.
Lääbe
D Julia Weber isch anne 1983 z Moshi, Tansania uf d Wält chuu, wu iri Eltere ne Farm pachtet un Safari organisiert ghaa hän. Anne 1985 isch d Familie uf Züri retuurchuu, wu d Eltere hite ne Biofachhandel hän. No dr schuel het d Julia Weber Fotofachaagstellti gleert. Si het d Erwagsenematura gmacht un derno vu 2009 bis 2012 literarisch Schrybe am Schwyzerische Literaturinschtitut z Biel studiert. D Julia Weber läbt mit irem Mann, em dytsche Schriftsteller Heinz Helle, un dr zwai gmainsame Chinder z Züri.
Anne 2012 het si dr Literaturdienst grindet, wu si literarischi Dokumäntazione, tippt uf ere Hermes Baby, zue Aaläss wie Hochzyte oder Geburtstagsfyre aabietet. Mit dr Gianna Molinari het si d Chunschtakzionsgruppe Literatur für das, was passiert grindet, wu si mit andere Autorne un Autore zämedue het, go mit irem schrybe Mänsche uf dr Flucht hälfe. S Projäkt het 2016 e Anerkännigsgab vu dr Stadt Züri in Hechi vu 10'000 Franke iberchuu.
2017 isch s Julia Webers Debütroman Immer ist alles schön im Limmat Verlag uusechuu. Im nämlige Johr het dr Roman dr internazional Franz-Tumler-Literaturbryys iberchuu un isch derzue au fir dr Klaus-Michael Kühne-Bryys un dr Schwyzer Buechbryys 2017 nominiert wore.
Anne 2019 het d Julia Weber zäme mit dr Katja Brunner, dr Anaïs Meier, dr Gianna Molinari, dr Sarah Elena Müller, dr Michelle Steinbeck un dr Tabea Steiner s feministisch Autornekolläktiv RAUF grindez.
2021 isch d Julia Weber uf Yyladig vum Michael Wiederstein zum Ingeborg-Bachmann-Bryys 2021 yyglade wore. Mit irem Täxt Ruth het si s bis uf Shortlist gschafft.
Gregor V. (Papst)
Dr Gregor V., vorhär Brun(o) vu Kärnten (* 972 vermuetli z Stainach im Ennsdal, Herzogdum Baiern; † 18. Februar 999 z Rom), isch Papscht vu 996 bis 999 gsii. Ä isch us em Gschlächt vu dr Salier gsii un isch uf Bedrybe vum Otto III. zum Papscht ghobe wore. Är wird wäg syre Härchumft us em spetere Herzogdum Kärnten au dr erscht dyscht Papscht gnännt; e dytsch Nationalbewusstsyy het si aber erscht ab em 15. Johrhundert bildet un het si erscht im19. Johrhundert nodisno versterkt.
Lääbe
Dr Bruno vu Kärnten isch anne 972 as zweete Suhn us dr Eh vum Otto vu Wormsgau (ab 978 Herzog vu Kärnten) un dr Judith vu Kärnten uf d Wält chuu. Är isch dodermit en Uränkel vum Chaiser Otto em Große gsii. As Ort, wu dr speter Papscht uf d Wält chuu isch, wird Stainach in dr hitige Steiermark iberliferet, wu sy Vater schyns e Herrschaftssitz ghaa het.
Z Worms isch dr Bruno dur dr Erzbischof Willigis vu Mainz uusbildet wore; ain vu syne Lehrer sich dr Griech Johannes Philagathos vu Kalabrie gsii, sy spetere Gegepapscht z Rom. Zerscht het er as Kaplan z Worms gschafft, derno isch er 996, as cheniglige Hofkaplan, zäme mit em Erzbischof Willigis un em Bischof Hildebold, mit sym Verwandte Chenig Otto III. uf däm sy erschti Rais uf Rom gange. Dr Papscht Johannes XV. het dr Chenig gege dr remisch Stadtadel uf Hilf gruefe. Unterwägs isch scho d Nochricht vum Dod vum Papscht yydroffe.
Wu si z Rom aachuu sin, isch dr Kleriker Bruno noch em Wille vum Otto III. am 3. Mai 996 vum ertlige Klerus un em Volk zum Papscht gwehlt wore. Är het si Gregor V. gnännt. No am Dag vu dr Wahl sin dr Gregor un dr zuechimftig Chaiser iber d Rädelsfierer vu dr remische Fronde zue Gricht gockt. Dr Aafierer, dr Crescentius I. Nomentanus, isch uf Bitte vum neie Papscht vu dr Dodesstrof begnadigt wore, dodruf het där em Chaiser dr Dreiaid glaischtet. Mit nume 24 Johr isch dr Gregor V. ain vu dr jingschte Päpscht vu dr Chilchegschicht gsii. E baar Wuche no syre Wahl het er d Otto III. am 21. Mai 996 zum remische Chaiser gchrent.
Dr remisch Adel het dr vum Chaiser yygsetzt Papscht abglähnt. Voreb dr Bruno uf dr Papschtdron chuu isch, isch d Bestzig vor allem Gegestand vu bolitische Intrige vum remische Stadtadel gsii. Wu dr Otto III. 997 Rom verloo het, het dr Crescentius sy glaischtete Dreiaid broche un het mit Hilf vu dr Byzantiner dr glehrt Diplomat Johannes Philagathos zum Gegepapscht Johannes XVI. gege di Främde hebe loo. Ohni dr Schutz vu Chaiser het dr Gregor V. mieße uf Spoleto flichte. Mit dr Unterstitzig vum Otto isch er anne 998 aner uf Rom retuurgchehrt, dr Johannes isch dodruf in d Campagna gflichtet. In eme Durm isch er entdeckt, gruusig entstellt un uf Rom brocht wore. Dr Chaiser het dr friejer Lehrer vum Papscht Gregor V. ohni Auge, Ohre, Nase un Zunge, aber in päpschtligi Hees aaglait verchehrt ume uf eme Esel mit eme Chue-Uter as Chappe in ere Schandprozässion dur Rom jage un un uf Ghaiß vum Papscht Gregor vor e Synod bringe loo. Dert isch dr Gegepapscht Johannes formell abgsetzt wore. No dr Absetzig isch er wider uf em Esel dur d Mängi gfiert wore. Derno isch dr Johannes in e Chloschter abgschobe wore, wun er wahrschyns au gstorben isch. Dr Crescentius I. Nomentanus isch as Aastifter uf dr Ängelsburg gchepft wore.
Nit dr Chaiser un au nit Papscht sin schuld gsii, ass ire Gegener eso gruusig zuegrichtet woren isch, Des Schauspil, wu dr Papscht ghaiße ghaa het, isch aber fir beedi ne argi Schand gsii. Dr Chaiser Otto het si syner Läbdig mit Hailige umgee. Vor em Spektakel z Rom isch jetz dr fascht nyynzgjehrig Aisidler Nilus vu Rossano erschine, wu ai Johr vorhär no dr Gegepascht gwarnt ghaa het, un het bim Chaiser un bim Papscht um Gnad fir dr Gstirzt bäte. Wu beedi ihm des verwaigeret hän, het dr wietig Hailig lut mit em Gottesgricht droht.
Wu dr franzesisch Chenig Robert dr Frumm, e Suhn vum Hugo Capet, ohni d Erlaubnis vu dr Chilche e entfärnti Verwandti ghyrote ghaa het, het em dr Gregor mit em Chilchebann droht un s isch zue me scharfe Stryt chuu, wu noch em Dod vum Gregor sogar 1003/1004 zuen ere Chilchespaltig gfiert het un mänkmol as ais vu dr erschte Interdikt vu dr Chilchegschicht aagliegt wird. Dää Händel ghert no zue dr Folge vum Reimser Schisma (925–948) in dr fieje Regierigszyt vum Robert, wu erscht 997 dur d Vermittlig vum Cluniazenserabt Abbo vu Fleury gegeniber em Gregor V. ändgiltig hän chenne glest wäre. Dr Abbo het der Bruno vu Kärnten guet gchännt un si hän iber vyl Johr enander Brief gschribe.
Dr Epitaph vum Papscht wyst druf aane, ass er nit nume uf Latynisch bredigt het, nai, au uf Altfränkisch un in dr altitaloromanische Volkssproch („lingua vulgaris“), wu mer zu Rom brucht het.
Dr Gregor isch am 18. Februar 999 z Rom im Alter vu 27 Johr gstorbe, wahrschyns an Malaria. S wird au vermuetet, er sei vergiftet wore, doch des giltet as uuwahrschynli. Är isch im Petersdom z Rom an dr Syte vum Otto II. vergrabe, wu as ainzige Chaiser vum Hailige Remisch Rych z Rom gstorbe un dert vergraben isch.
Sesvennagruppe
D Sesvennagruppe isch e Gebirgsgruppe in dr zäntrale Oschtalpe. Aadail hän d Länder Eschtrych mit em Bundesland Tirol, d Schwyz mit em Kanton Graubünde un Italie mit dr Provinz Sidtirol.
Rund zwai Drittel vu dr Untergruppe sin uf em Schwyzer Staatsbiet, un wäre dert Region Unterengadin-Münschtertal oder au Münschtertaler Alpe gnännt. Nume ne chlaine Ecke im Nordoschte bi Nauders isch z Eschtrych.
Umgränzig un Nochber-Gebirgsgruppe
Dr Name vu dr Untergruppe, iri Definition as Untergruppe vu dr Zäntralalpe vu dr Oschtalpe un iri Umgränzig orientiere si an dr AVE, wo no orografische Kriterie definiert:
In dr Schwyz un im italienischsprochige Ruum sin anderi Yydailige gängig:
Gipfel
Dr hegscht Gipfel isch dr Piz Sesvenna, wu dr Gruppe dr Name gee het. Anderi wichtigi Gipfel sin:
Schutzbiet
Dr Schwyzer Nationalpark umfasst greßeri Dail vu dr Sesvennagruppe. In dr Schwyz het s zurzyt nume ai Nationalpark. Mit syne Randberaich isch er as Schwyzerische Nationalpark un Randbiet as Landschaft vu nationaler Bedytig Nr. 1915 erfasst.
Hitte
Im italienische Dail vu dr Sesvennagruppe git s ai Alpeverainshitte:
Im Schwyzer Dail vu dr Sesvennagruppe het s e anderi Hitte:
Färn-/Wytwanderwäg
D Via Alpina, Wytwanderwäg iber d Gränze mit fimf Dailwäg dur di ganzen Alpe, verlauft au dur d Sesvennagruppe. Dr Rot Wäg vu dr Via Alpina verlauft mit zwoo Etappe dur d Sesvennagruppe:
Clarence Don Clark
Dr Clarence Don Clark (* 16. Àwril 1851 z’ Sandy Creek, New York; † 18. Novamber 1930 z’ Evanston, Wyoming) ìsch a àmerikànischer Lehrer, Rachtsànwàlt un Politiker vu dr Repüblikànischa Pàrtäi gsìì. Ar hàt àn dr Verfàssungs-s-versàmmlung fìr d’ Grìndung vum Bundesschtààt Wyoming mìtgmocht, un hàt schpeeter da Bundesschtààt vertratta ìn da baida Kàmmra vum àmerikànischa Kongrass: z’äärscht ìm Repräsantàntahüss vu 1890 bis 1893, un dernoh ìm Senàt vu 1895 bis 1917.
si Laawa un sina Kàrriar
Dr Clarence Don Clark ìsch ànna 1851 z’ Sandy Creek, ìm Nordwäschta vum Bundesschtààt New York, uf d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Oratia D. Clark un vu dr Laura A. Clark geborena King. Ànna 1855 hàt d’ Fàmìlia uf Belvidere ìm Illinois gwàndelt, wu dr Vàter àls Hufschmìed gschàfft hàt. Dr Clarence Clark hàt schpeeter uf Manchester ìm Iowa gwàndelt, un dernoh ànna 1870 uf Omaha ìm Nebraska, wu-n-’r wahrend äbb ain Johr Büachhàlter gsìì ìsch ìn’ma Bargbàui-unternamma.
Dernoh hàt dr Clark Racht àn dr Ünivärsitet vum Iowa z’ Iowa City gschtudiart, vor äbb’r ànna 1874 àls Rachtsànwàlt züagloo worra ìsch. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Manchester ìm Iowa gschàfft; ar ìsch àui Lehrer gsìì. Ànna 1874 hàt dr Clark d’ Alice Down ghiirota. Ànna 1881 hàt’r uf Evanston ìns Wyoming-Territorium gwàndelt. Doo hàt’r witterscht àls Ànwàlt gschàfft. Vu 1882 bis 1884 ìsch’r Schtààtsànwàlt gsìì ìm Uinta County.
Ìm Johr 1889 Johr hàt ma dr Clark gwählt àls repüblikànischer Àbgordneter vum Wyoming ìm Repräsantàntahüss vu da Verainigta Schtààta. Dàs Àmt hàt’r vum 1. Dezamber 1890 bis àm 3. März 1893 üssiawt. Bi dr Wàhl vu 1892 hàt’r gega dr demokràtischa Kàndidàt Henry A. Coffeen verloora. Dernoh hàt ànna 1895 s’ Pàrlamant vum Wyoming dr Clark àls Senàtor gwählt. Fìr dàs Àmt ìsch dr Clark dräimol vum Schtààtspàrlamant wìdergwählt worra; ar ìsch àlso ìm Senàt gblìewa vum 23. Janner 1895 bis àm 3. März 1917. Ìm Senàt ìsch’r Vorsìtzender gsìì vum Üssschuss fìr d’ Iisabàhna vu dr 54. bis ìn dr 59. Legislàtürperioda. D’rzua ìsch’r ìn da Legislàtürperioda 59 bis 62 Mìtglìed gsìì vum Üssschuss fìr d’ Juschtiz, un Mìtglìed vum Üssschuss fìr d’ tiafgrundkundiga Forschung ìn da 63. un 64. Legislàtürperioda. Ìm Kongrass hàt’r sìch mìt àndra Senàtora gega d’ Ärschàffung vu da Nàzionàla Wàldschutzgebiater iigschtäckt; ar hàt àui gsajt, àss ma d’ Zollpriisa erhehra soll, fìr d’ Kohla-n-ìndüschtri vum Wyoming z’ schìtza. D’rzüa hàt’r ìm Mänschafrìnd Andrew Carnergie gschrìewa, fìr a Lehnbüacharäi z’ Evanston z’ bàuia. Ar hàt àui sìch betaidigt, fìr àss ma a Bundesgerìchtshof un a äffentliga Poschtàmt z’ Evanston ärrìchtet, wàs d’ Regiarung ànna 1908 gmocht hàt. Àn dr Senàtwàhl vu 1916 ìsch dr Clark gschlààga worra.
Noh sina Àmtszitta ìm Kongress hàt dr Clark nochamol àls Ànwàlt gschàfft, desmol z’ Washington, D.C.. Ànna 1919 hàt ìhn dr Presidànt Woodrow Wilson ärnännt àls Mìtglìed vu dr kànàdisch-àmerikànischa Internàzionàla gmìschta Kumission. Ìn dara Kumission ìsch dr Clark àb 1923 Vorsìtzender vu dr àmerikànischa Delegàzion gsìì. Gesundhaitshàlwer hàt’r ànna 1929 müassa z’rucktratta, uff G’haiss vum Hàndelsminìschter Herbert Hoover. Noh sim Rucktritt ìsch dr Clark z’ Evanston ìm Wyoming z’ruckkumma, wu-n-’r bis züa sim Tod glabt hàt.
Dr Clark ìsch àm 18. Novamber 1930 z’ Evanston gschtorwa, ìm Àlter vu 79 Johra. Beardigt worra ìsch’r uff’m Fräimürerischa Friidhof vun Evanston.
ìhm z’ ehra
Dr Ätzer „Nikolai“ hàt a Gsìchtüssschnìtt vum Clarence D. Clark gmocht; dia Wark hàt dr Arthur Pollen ànna 1932 ìm British Museum gaa.
Aargauer Literaturpreis
Dr Aargauer Literatuurbryys isch anne 1978 vu dr Aargauische Kantonaalbank zum 175-Johr-Jubiläum vum Kantoon Aargau gstiftet un bis 2006 all zwai Joor vun ere Jury an en Autoor oder e Autoori mit Bezuug zum Kantoon Aargau vergee woore. Är isch mit 25'000 Schwyzer Franke dotiert gsii. Anne 2007 het d Aargauer Kantonaalbank bschlosse, ass dr Bryys nimi vergee wiird.
Oberwallis
S Oberwallis isch eini vo drüü Regione im Wallis. S Gebiet vom Oberwallis erstreckt sich em junge Rotte noche, vom Goms bis zum Pfynwald und macht mit sine 2'621 km² guet d Hälfti vo de Flächi vom Kanton uus. Politisch isch s Oberwallis i d Bezirk Goms, Östlich Raron, Brig, Visp, Westlich Raron und Leuk ufteilt. Es läbed öpe 82'900 Bewohner i däre Region, wo gliichzitig em dütschsprochige Teil vom Wallis entsprecht. Eren Dialäkt, s Walliserdütsch, ghört zum Högstalemannische.
Di einzig Tageszitig im Oberwallis isch de Walliser Bot, wo mit sinner Netzadrässe 1815.ch uf s Biitrittsjohr vom Kanton zur Eidgenosseschaft verwiist. S private Radio, wo sit em 11. November 1990 uf Sändig isch, nennt isch rro (radio rottu oberwallis).
John M. Moore
Dr John Matthew Moore (* 18. Nowamber 1862 bii Richmond, Fort Bend County, Texas; † 3. Hornung 1940 àui doo) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1905 bis 1913 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa
Nohdam àss ma-n-ànna 1905 dr Àbgoordnet John M. Pinckney ärmoordert hàt, hàt a Nàchwàhl ìm 8. Wàhlbezirk vum Texas schtàttgfunda, wu dr Moore àls sii Noohfolger ìns àmerikànischa Represantàntahüss z’ Washington, D.C. gwählt worra-n-ìsch. Dr Moore ìsch dräimol wìdergwählt worra, àlso ìsch’r bis’m 3. März 1913 ìm Kongrass blìewa. Ìm Joohr 1912 hàt’r àn dr Kongrasswàhl nìt mìtgmàcht. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Represantàntahüss ìsch dr Moore witter Vìehzìchter ìm Fort Bend County gsìì. Ar ìsch àm 3. Hornung 1940 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Morton Cemetery z’ Richmond.
Ìm Moore sii Schpìtznàmma-n-ìsch „Jaybird“ gsìì, wàs uff Elsassisch „Ratsch“ bediitet. Ànna 1883 hàt’r d’ Lottie Dyer ghiirota; s’ Pààr hàt fìmfa Kìnder ghàà.
Leone-Gruppe
D Leone-Gruppe isch e Gebirgsgruppe im eschtlige Dail vu dr Weschtalpe. Si lyt im Gränzebraich zwische dr Schwyzer Kanteen Wallis un Tessin un dr italienische Provinz Verbano-Cusio-Ossola in dr Region Piemont. Dr hegscht Bärg isch dr Monte Leone, wu d Staatsgränze iber dr Gipfel lauft.
Lag un Flechi
S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vu dr Ägene (au Ägina, linke Zuefluss zum Rottu), Nufenepass, Tessin, San Giacomo, Toce, Diveria, Chrummbach, Simplonpass, Taferna, Saltina un em Oberlauf vum Rottu un deckt e Flechi vu 748 km2.
Gruppe un Gipfel
D Leone-Gruppe wird au unte em Name Monte-Leone-Blinnenhorn-Gruppe as Untergruppe vu dr Walliser Alpe bschribe. . In dr Alpenyydailige no SOIUSA un SAC goht d Leone-Gruppe in dr Monte-Leone-Sankt-Gotthard-Alpe uf, wu au Dail vu dr Gotthard-Gruppe derzue ghere.
Wichtigi Gipfel sin:
E weng nerdli – scho ganz in dr Schwyz – lige d Gipfel:
Däler un Ortschafte
Sidweschtli vum Blinnehorn lyt s Binntal un in ihm dr ainzig Ort Binn. Di andere Ortschafte sin usse drumume: Pumat, Baceno, Crodo, Gondo, Simplon, Brig, Fiesch un Ulriche. Am Sidzipfel bi Crevodossola im Eschedal isch dr niderscht Punkt uf.
Wenkerbogen von Teningen
Dr Wenkerboge vu Däninge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsch Sprooch, wu im 19. Joorhundert angefange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit bikumme, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièsse.
Ararat
Der chlyneri Nachberbärg, der Chly Ararat (türkisch Küçük Ağrı Dağı, armenisch Սիս Sis), isch 3896 m höch. Im Jahr 2004 sy beidi Araratbärge Teil von ne Nationalpark worde.
Geologi u Usbruchsgschicht
Der letschti Usbruch vom Vulkan het 1840 stattgfunde. Daderby isch ds Dorf Ahora uf der Nordoschtsyte kabutt gange.
Mythos
Der Tanach u d Bibel verzelle das d Arche Noah nach der Sintfluet im Ararat Gebirge gstrandet isch. . D Vulgata redt hingäge vo de montes Armeniae, also de Bärge vo Armienie. I der Nova Vulgata het me das i montes Ararat also i d Bärge vo Ararat gänderet. Wüsseschaftlechi Belege für dä Bricht fählen allerdings. Einigei Autore säge, di biblischi Gschicht verwysi nid diräckt uf e Bärg Ararat, sondern allgemein uf ds Rych Urartu, wo i den assyrische Keilschrifte glych gschribe wird. Der Koran hingäge seit das der Landeplatz von Noah der Bärg Dschudi isch (Sure XI, 44), es isch alledings unklar öp sech’s bi däm Bärg um e Cudi Daǧı handlet oder öp irgend en andere Bärg z Arabie chönnti gmeint sy.
E geologischi Formation vom Ararat i der Neechi vom Gipfel mit em Name “Ararat-Anomali” isch im 20. Jahrhundert dür Luftufnahme bekannt worde. Syt die Ufnahme us em Jahr 1949 sy bekannt worde, wird die Stell gärn mit de Überräschte vo der biblische Arche Noah i Verbindig bracht.
Wappestryt
Ou we der Ararat hüt i der Türkei lyt, isch är ds Nationalsymbol vo de Armene, wo bis zum Völkermord a de Armene 1915 ihre Sidligsruum um e Ararat hei gha. D Provinze vo de Armene hei zum Osmanische Rych ghört. Der Bärg isch im Staatswappe vo der Armenische SSR Abbildet gsi, genau so wi im Wappe vo Armenie. D Türkei het dergäge proteschtiert u druuf higwyse, dass der Bärg uf türkischem Bode steit u nid vo Armenie oder vo der Sowjetunion darf verynamt wärde. Der sowjetisch Usseminischter Gromyko het später mit em Hiwys konteret, im Gägesatz daderzue füehrt d Türkei der Mond i Form vonere Mondsichlen uf der Flagge, obwohl weder der Mond no e Teil dervo der Türkei ghört.