cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Landgrafschaft Klettgau
Gschichtè
I dè karolingischè Zit, um 1200 ummè, isch d Grõfschaft Chlèggau è Blätzlihäs gsi, wo d Freyhèrrè vu Chrènkingè, d Grõfè vu Chüssèbärg, s Kloschter Allerheiligè z Schaffuusè sowiè s Hochschtift Konschdanz Blätzli dèvu ghaa hèn. Dè urschprüngliche Sitz isch z Altèburg bi Jeschtettè gsi, è bitzeli absi vum Rhyfall un im öschtlichè Zipfel vum Chlèggau. Spôter isch i dè Stadt Dǜèngè dè Grõfèschtuèl gschtandè. Deilwys unter dè Hèrrschaft vo dè Lupfèner us Stüèlingè, isch dènõch s Kloschter Rhynau wittèrè Grundeigèdümer im Chlèggau gsi. Dè Chèggau isch vo 911 bis 1268 Bschtanddeil vum Herzogdum Schwõbè gsi un isch als Èrbi a dè Herzog Èrnscht vo Schwõbè, Deile sin au habsburgisch gsi. Als Fründ vum Grõf Wèrner vo Kyburg, un nõch èm Schliifè vom Kyburger Schloß im Johr 1027 durch dè Konrad II., isch d Kyburger Hèrrschaft wèg èm mächtigère Staufer Rych langsam zämmèkait. S Gebièt, wo sit 1651 zum hütigè Kanton Züri ghört, s Rafzerfäld sowiè diè ehemòligi Hèrrschaft Regènsbärg isch im Zämmèhang mit èm Kyburger Èrbi vo dè Regènsbärger hèr chò, alli zämmè sin Bschtanddeil vum Zürigau gsi. S Herzogdum Schwõbè un dõdemit d Region Obberschwõbè isch 1541 a d Öschterrycher gangè un 1805 a d Württèbärger.
Unter dè Chrènkinger
Mit dè Stammburg Aalt-Chrènkingè un dè Chrènkinger Burg im Steinadal, dè Stadt Dǜèngè un dè Wyyßèburg sin d Freyhèrrè vo Chrènkingè zitèwys diè mächtigschtè Hèrrscher vum Chlèggau gsi. Anno 1389 sin folgendi Chrènkinger am Start gsi Johans von Krenkingen fry her und her zu Tuengen, hoffrichter des Romischen richs und Diethelm von Krenkingen fry, Kilcher (Kirchherr) zu Tuengen und ze Schwärzè, gebruder
Unter dè Grõfè vo Habsburg-Laufèburg (1282–1408)
Mit yrèm Sitz z Altèburg un èm Bau vo dè Habsburg bi Vindossia durch dè Rathbod sin si d Begründer von èrè Dǜnaschty, wo bis hüt witterläbbè duèt. Vo 1282 bis 1408 isch dè Chlèggau i dè Hand vo dè Grõfè vo Habsburg-Laufèburg gsi; 1325 sin si Landgrõfè worrè. Dè Grõf Rudolf dè Schwiiger hèt im Johr 1282 d Linniè vo dè Laufèburger Grõfè begründet. Am 18. April 1380 isch dè Landgrõf Rudolf IV. am Langèschtai zum letschtè Mòl offenlich zu Gerichte gsessè. Vo dört aa hèn sich d Landgrõfè vo Landrichter vodrèttè lò. S Landgricht Chlèggau isch è mittelalterlichs Gricht, wo ab 1361 èrschtmòls als sèbbès benamst worrè isch.
D Laufèburger Linniè isch durch villfachi bolitischi un wǜrtschaftlichi Chräft bedrängt worrè. Intèrni Strittigkeitè sin zwar immer widder entschärft worrè, doch d Fortuna hèt nit immer gholfè, um è günschtiges Aaduèrè un Bschtò vo dè Linniè ergää hett. Dè Landgrõf Johann IV., dè letscht vo dè Laufèburger Linniè, isch 1408 uff dè Burg Balm ooni männlichi Nõchfolger gschtorbè. Dè Johann IV. hèt zwar bschtimmt au nò d Stammbäum aalegè un d Genealogiè durchforschè lò, um dè Fortbeschtand vum Huus sichèrè z lò, sèll isch abber umèschuscht gsi. Trotzdèm hèt d Laufèburger Linniè heruusragèndi Persönlichkeitè hinnèfürrè brocht, öppè dè druffgängerische Gottfryd I., odder dè Junior vum Rudolf èm Schwiiger, dè Rudolf dè Bischof vo Konschdanz. Au dè Rudolf III. hèt für èn rächtè Gebiètszuèwachs gsorgèt durch sini Hǜrõt mit dè Elisabeth vo Rapperschwil. Dè gröscht Deil vo dè Voluscht isch letschtlich durch dè Freiheits- un Expansionsdrang vo dè Eidgenossè bedingt gsi.
Unter dè Grõfè vo Sulz (1408–1687)
Durch dè Vodraag vo sim Vater Hèrmann vo Sulz, wo dèsèll 1408 mit dè Witwè vum Johann vo Habsburg, dè Reza vo Habsburg-Laufèburg, abgschlossè hèt, isch es 1410 zuè dè Hǜrõt vo dè Döchter Ursula vo Habsburg-Laufèburg mit èm Grõf Rudolf III. vo Sulz chò; asè isch d Landgrõfschaft Chlèggau zämmè mit dè Hèrrschaftè Chrènkingè un Rottèbärg a diè Grõfè vo Sulz chò, wo sit èm 10. Johrhundert z Sulz am Negger nõchgwisè sin.
S Huus Sulz hèt vosuècht – auch im Konfligt mit dè Habsburger – d Schirmvogtei übber s Kloschter Rhynau z chriègè, wo im Chlèggau Landgüèter ghaa hèt, woby s au zuè Konfligt mit dè Stadt Schaffuusè chò isch. Als Basis für iri gèrn au mòl gwaltsamè Aktionè gegè s Kloschter hèn d Sulzer d Burg Balm bruucht, wo bi Balm nu 1,5 km unterhalb vo Rhynau am Hochrhy glègè un anno 1449 vo dè Schaffuuser Truppè gschliffè worrè isch.
Wôrènd èm Waldshuèterchrièg isch 1468 au d Landgrõfschaft Chlèggau durch diè eidgnössischè Truppè plündèrèt worrè. 1482 hèn d Sulzer d Stadt Dǜèngè kaufè chönnè, wo zuè dè Residènz vo dè Sulzer Hèrrschaft worrè isch. Im Uusduusch für Dǜèngè hèn d Sulzer alli Rächtsaaschprüch uff Hallau un Nüüchilch, also dè woolhabenschtè Wyybaugmaind un dè einzigè befeschtigtè Stadt zmitts im Chlèggau a s Hochschtift Konschdanz abdrèttè müèsè.
Im Johr 1478 hèn d Grõfè vo Sulz mit dè Stadt Züri – für sich un d Landgrõfschaft – è Burgrächt uff zee Johr abgmacht, wo 1488 uff „ewig“ volängèrèt worrè isch. Nõchdèm si 1488 s Jeschtettèmer Schloß kauft hèn, isch sèll Schloß zitèwys zuè dè öschtlichè Residenz i dè Grõfschaft worrè. D Sulzer hèn zuèdèm au uff dè Küssaburg residyrt, welli si 1492 als Pfand un 1497 als Lehè übbernää hèn chönnè. Im Uusduusch isch Boolingè a s Hochschtift Konschdanz abdrèttè worrè. D Landgrõfschaft isch 1499 im Schwyzerchrièg zum Chriègsschaublatz worrè un vo eidgnössischè un vo habsburgischè Truppè vowüèschtet worrè – au s Residenzschtädtle Dǜèngè kabutt gmacht worrè. Vorder-Öschtrychischi Truppè us Waldshuèt, Laufèburg un dè Grõfschaft Hauèschtai unter m Hauptmaa Willibald Pirckheimer hèn Rechbärg am Nordrand vo dè Grõfschaft plündèrèt un vowüèschtet, s chlyne Buèrèdorf hèt sich 1468 nõch dèm gfôrlichè Heckmeck dè Eidgenossè zuèwendè wellè, d Dörfer Dangschtettè, Gißlingè un Grièßè hèn èbbèso übberlaufè wellè.
Dè Buèrèchrièg
Schu früè hèt s i dè Nõchbòrschaft d Bundschuè-Bewegig un Uffschtänd vo dè Hauèschtainer Untertanè gegèübber m Kloschter St. Bläsy im Südschwarzwald gää. Am 15. Mai 1524 hèt sich dè Rõt vo dè Stadt Waldshuèt gegèübber Öschtrych gweigerèt, dè Balthasar Hubmaier uuszwysè. Mit èm Uffschtand vo dè Stüèlinger Untertanè gegè dè Grõf Sygmund II. vo Lupfè am 23. Juni 1524 vor èm Stüèlinger Schloß wörd i dè traditionèllè Gschichtsforschig dè Aafang vum Dütschè Buèrèchrièg aagluègèt. Ursach dõdefür isch dè Sygmund II. gsi, wo sini Grõfschaft mit alterschtarrsinnig gsi isch un sini Hèrrschaft mit harter Hand uusgübt hèt. Legendär sin sini hartè Urteil gsi sowiè diè uffwändigi   Frondiènscht, wo dè Stüèlinger Landgrõf wèg dè Reparaturè vu dè Chriègsschäddè vum Schwyzerchrièg sini Untertanè abvolangt hèt. Im Juni 1524 hèn d Stüèlinger Buèrè dè Hans Müller vo Bulgèbach, wo vom Wald obbè chò isch, zu yrèm Hauptmaa gwäält. Èrscht im Dezèmber 1524 hèn sich d Chlèggauer Untertanè gegè dè Grõf vo Sulz gwendèt. Im Gegèsatz zuè dè Stüèlinger, wo iri Beschwerdè bim Kammergricht Esslingè geltènd gmacht hèn, hèn d Chlèggauer sich toujours uff d Reformation beruèfè. Vo Züri uus isch es zwinglianisch-reformyrte Bekenntnis durch Prädikantè i s Chlèggau drait worrè, dè reformatorische Aktivischt Thomas Müntzer hèt sich z Waldshuèt, nu 4 km weschtlich vo Dǜèngè, uffghaltè. Unter dè Füürig vom Nikolaus Wagner hèn d Chlèggauer iri Beschwärdè in 44 Artikel formulyrt, wo si am 25. Januar 1525 a dè Rõt vo dè Stadt Züri grichtet hèn. Dè Uffschtand hèt bis zum 4. Novembèr 1525 duèrèt. A sèllèm Daag hèn Truppè vum Grõf Rudolf V. vo Sulz unter m Chrischtoph Fuchs vo Fuchsbärg bi Grièßè bluètig abbègschlagè, dè Rèbmaa Hans isch blendèt worrè.
D Stüèrrebellion
Als 70 Johr spôter Landgrõf Rudolf (dè Schuldèmacher) vosuècht hèt, sini Untertanè für sini Schuldè yschtò z lõ, hèn sich 16 Gmaindè un mit èm Stüèrschtreik gweert. Anno 1597 isch d Usènandersetzung zwǜschè Untertanè un Landgrõf eskalyrt. D Untertanè hèn è Delegation i diè eidgenössischi Stadt Züri gschickt, mit dènnè dè Grõf vo Sulz 1478 è Burgrächt abgmacht ghaa hèt. Wèg èrè befürchtètè Intervention vo Züri hèt dè Kaiser Rudolf II. è Kommission un schlièßlich au diè Vowalter (Rudolf vo Helfèschtai un Frydrich vo Fürschtèbärg) für d Landgrõfschaft ygsetzt. 1601 hèt dè Kaiser d Stadt Züri ermaant, sich nit witter yzmischè. Wèg sim völlig gschtörtè Vohältnis zuè sinè Untertanè un sinèrè nõch wiè vor prekärè finanzièllè Situation hèt dè Rudolf sy Amt als Landgrõf im Chlèggau 1602 sim Bruèder Karl Ludwig übbergää. D Untertanè hèn abber au im neuè Landgrõf bis zum Früèling 1603 dè Huldigungseid voweigerèt.
Nò i sim èrschtè Amtsjohr hèt dè Karl Ludwig è umfassendi Bolizei- un Landesorning machè lò, woby er au Vodrètter vo dè Untertanè mit ybezogè hèt. Als Vofasser un Schriiber vo dè Landorning gildèt dè Johann Jakob vo Beck z Willmèdingè. Im Sulz sini Beamtè hèn vosuècht, dè Yfluss vo dè Untertanèvodrètter yzdämmè, wa zuè wittèré Brotescht bi dè kaiserlichè Kommissär un zuè nèrè revidyrtè Bolizei- un Landesorning im Johr 1605 gfüürt. Èrscht füüf Johr spôter hèn d Ywooner vum Chlèggau uffghört mit irer »Stüèrrebellion«.
Dè dryßgjöhrige Chrièg
1633 isch dè Dryßigjöhrige Chrièg durch dè Schwedèfäldzug au im Chlèggau aachò. Dè Johann vo Aldringè isch am 30. Septembèr 1633 zämmè mit èm Fäldhèrr Herzog vo Feria nõch dè Belagerig vo Konschdanz übber dè Hochrhy i dè Chlèggau yzogè. Vo Stüèlingè uus hèn si d Stadt Schaffuusè bedroot, dè Feria un dè Aldringer hèn zämmè s Kommando übber è Heer vo öppè 30.000 Mann ghaa. Nõch Vohandligè hèn si sich am 8. Oktobèr uff Dǜèngè am mittlerè Hochrhy zruggzogè, wo si dè Schwedè abgnõ hèn. Dènõch hèn si Rhyfäldè am unterè Hochrhy belagerèt.
Französischi un schwedischi Truppè unter m Oberscht „Grõf Villefranche“, wo für èn Huufè Chlutter vom Württèbärgischè Herzog Julius Fridrich gschmyrt worrè isch un vor dèm mò Angscht ghaa hèt, sin i d Landgrõfschaft ydrungè, well dè Landgrõf Karl Ludwig Èrnscht vo Sulz unter m Fäänle vum Kaiser gschtandè isch. 700 Buèrè, wo vo zwei sulzischè Beamtè (dè Förschter Imhof un dè Rentmeischter Höuptlin, beidi us Jeschtettè) gfüürt worrè sin, hèn sèbbi Truppè am 8. Mai 1633 bi Lottschtettè aagriffè un sin vollschtändig abbègschlagè worrè. Näbbè 200 Dotè hèt s vill Gfangèni gää un massyvi Sachschäddè sin z beklagè gsi, wa kei Wunder gsi isch, well s Dorf Lottschtettè abbrènnt worrè isch un s Gebièt bis zum 20. Juni 1633 und im nägschtè Johr nòmmòls blündèrèt isch. D Landesfeschtung Küssaburg a dè Schnittschtell vum öschtlichè un weschtlichè Deil vo dè Grõfschaft isch am 8. März 1634 durch diè kaiserlichi Bsatzung kabutt gmacht worrè, dèmit si nit i d Händ vo dè Schwedè kait isch. Am 4. Dezembèr 1634 hèt dè Heerfüürer General Hamilton sini Truppè gu Dǜèngè un durch dè Chlèggau gfüürt, èrscht a dè Wyynächt sin si i dè Hegau witter zogè.
Zwei Johr spôter, 1635, isch dè Schwarze Dot durch s Chlèggau zogè un hèt èn Huufè Opfer gholt, sèllèwäg isch dè Landschtrich nördlich vom Hochrhy witgehènd vowaist gsi. Am Frytig vor Lièchtmèß 1638 sin Französischi Truppè unter m Bèrnhard vo Weimar gu Rhyfäldè zogè, wo d Schlacht bi Rhyfäldè stattgfundè hèt. Im Summer isch dè Kaiserliche Generalmajor Bernhard Schaffalitzky von Muckadell hinterhèr chò.
Dè Chlèggau isch dènõch uusgsuugèt un uusghungèrèt gsi, glychwool hèt dè Amtsnõchfolger vum Bèrnhard vo Weimar, dè Hans Ludwig vo Èrlach a dè Kommissar z Laufèburg, dè Lazarus Schäfer, gschribbè: ..das, wenn nicht bezahlt und abgeliefert wird, man die Häuser der Beamten und das Schloß zu Tiengen in Brand stecken, die Untertanen aber nicht belästigen wolle. Dõdèzuè muè mò sägè, dass dè Chlèggau dõmòls wiè hüt als Fruchtchaschtè un Obschtkörble vo dè Region aagluègèt worrè isch, wa diè uusghungertè Truppè magisch aazogè hèt, well s im Dryßgjöhrigè Chrièg normal gsi isch, dass alli Truppè sich mit Muulraub vosorgèt hèn.
Anno 1641 sin widder Kaiserlichi Truppè unter m Oberscht Hans Mathias vo Franzmauth un Wildholzè i dè Gegènd gsi, wo d Kontributionè un d Gèld- un Wertsachèflucht i diè sicheri Schwyz (a dè südlichè un öschtlichè Gränz) unterbindè hèt wellè, wa abber nit glungè isch. 1647 isch dè Französische Oberscht Chrischtoph Ludwig vo Baumbach z Stüèlingè im Wuètèdal gsi un hèt vo dört uus Abgabè vo dè Chlèggauer gforderèt. Mit èm Westfälischè Friddè im Johr 1648 isch dè gröscht Religionschrièg in Mitteleuropa un au im Chlèggau z Ènd gangè.
Dè Vokauf
Am 17. Juli 1651 hèt dè Grõf Hans Ludwig vo Sulz s Rafzerfäld, also dè südliche Rand vo dè Oschthälfti, mit allnè Hoheitsrächt a d Stadt Züri vohökerèt, 1656 isch dè nördliche Rand (bi Hallau, Wilchingè, Nüüchilch un Berringè, ergo s Chläggi) vo dè Oschthälfti vo dè Landgrõfschaft draa chò, wo a d Stadt Schaffuusè vohökerèt worrè isch, wo sit 1501 ebbèso wiè Züri zuè dè Eidgnossèschaft ghört. Dõmit isch vo dè Oschthälfti nu s Schwarzbachdal bi Dettighoffè un dè Jeschtettemer Zipfel übbrig blibbè. S Chlèggaudal, wo vo dè Beringer Ängi bis Obberlauchringè gòt, isch dõdemit i dè Mitti quer übber dè Dalboddè deilt worrè. Sèllè Notvokauf hèt also bis hüt nò Uuswirkungè uff dè Volauf vo Dütsch-Schwyzer Gränz, wèlli im Chlèggau/Chläggi un bim Obberè Kantonsdeil vo Schaffuusè bsunders vowinklèt isch (witteri Details cha mò dõ aaluègè: Schaffuuser Kantonsgränz).
Vo dört aa schwätzt mò au vum schwyzerischè Chlèggau, im Volksmuul au Chläggi, im Gegèsatz zum rychischè Chlèggau, sèllèm Deil vo dè Landgrõfschaft, wo bim Dütschè Rych blibbè isch. Quer durch s Chläggidal isch abber nit nu d Rychsgränz, sondern au è Religionsgränz voloffè, well sich diè eidgnössischè Ständ Schaffuusè un Züri für diè reformyrti Konfession entschiddè hèn un s Rafzer Fäld un s Chläggi dõdemit evangelisch gsi isch. Für diè moderni bolitischi Vowaltig isch s Chläggi i d Bezirk Obber- un Unterchläggi ydeilt worrè.
Unter dè Fürschtè vo Schwarzèbärg (1687–1806)
Nõch èm Uusschtärbè vo dè Grõfè vo Sulz wègè fäälendem Stammhalter isch 1687 d Landgrõfschaft vum Kaiser in è Rychsèrbkunkellehè umgwandlèt worrè, dõdemit isch hèt d Döchter vum letschtè Grõf, d Maria Anna, chönnè s Èrbe aadrèttè. D Landgrõfschaft isch de facto schu 1687 a s Huus Schwarzèbärg übbergangè, well d Maria Anna sit 1674 mit èm Fürscht Ferdinand Wilhelm vo Schwarzèbärg vohǜrõtet gsi isch. Nõch èm Dot vo dè Maria Anna im Johr 1698 hèt irèn Man d Landgrõfschaft gèrbt. Dõdemit isch d Landgrõfschaft Chlèggau zum Bsitz vum Ferdinand vo Schwarzèbärg un èm Huus Schwarzèbärg worrè un zuè nèrè gfürschtètè Landgrõfschaft uffgschtygè; s Münzrächt vum Grõf vo Sulz isch uff d Schwarzèbärger übbergangè. D Hèrré vo Schwarzèbärg hèn sithèr au d Grõfètitel vo Sulz un dè Titel Landgrõfè vom Chlèggau gfüürt. Diè uffgschtygene Landgrõfschaft isch sitdèm au als Hèrrschaft Schwarzèbärg benamst worrè. D Schwarzèbärger sin zimli an èrè Arrondyrig intressyrt gsi, sèllèwäg hèt no um 1800 dè Fürscht Joseph II. s Schloss Willmèdingè im Unterè Wuètèdal dèzuè kauft.
I dè Folg vo dè Mediatisierung churz druff hy im Johr 1806 isch s Gebièt (d Landeshoheit) 1806 im Großherzogdum Baddè zuèkait. Im Großherzogdum sin Dǜèngè un Jeschtettè im Chlèggau zuè Amtsschtädt worrè. Z Dǜèngè hèt bis 1819 è eignes Bezirksamt ghaa, sèll Bezirksamt isch zuègunschtè vum (unglièbtè) Nõchbòr Waldshuèt abber i sèllèm Johr uffglöst worrè. Hüt (Stand: Februar 2020) ghört dè Hauptdeil vo dè Landgrõfschaft Chlèggau mit dè ehemòligè Residänzè Dǜèngè, Altèburg un Jeschtettè zum Landchrais Waldshuèt (Nõchfolger vum Bezirksamt Waldshuèt) im Land Baddè-Württèbärg un dõdemit zuè Dütschland.
Chèggauischi Landmiliz un s »Kontingènt«
1798 isch diè Chlèggauischi Landmiliz im Zuug vo Yquartyrigè un Französischè un Öschtrrychischè Truppè uff 150 Maa voschtärkt worrè. D Stadt Dǜèngè hèt 6 Maa gschtellt, dèzuè Freiwilligi als Chargè: Chirurg Johann Baptischt Rutschmaa als Fäldarzt, dè Hofkaplan Spitznagel als Fäldgeischtlichè, dè Maggi Donni als Fourier, dè Obberlütnant Dörflinger als Kompagnyhauptmaa, dè Roßhirt Willi als Obber-Lütnant, dè Forschtadjunkt Sepp Glasß als Unter-Lütnant, dè Meyer Andreas als Fäldwebèl un dè Roder Hans als Korporal. Dèzuè hèt s è „Stehendes Heer“ im Chlèggau gää, s sognennti Kontingènt, wo è baar Mannè als Wachè uff d Dörfer abgschtellt hèt. S „Heer“ isch jewyls vo dè Bürger nõch Bedarf voschtärkt worrè. Anno 1799 hèt d Stadt Dǜèngè als Occasion us zweiter Hand 60 Gweer mit Bajonätt un Rièmè für 2 1/2 Rychstaler bro Stugg vum Züüghuus vo dè Stadt Bärn kauft.
Lischtè vo dè Hèrrscher un Grõfè im Chlèggau un iri Rächtsnõchfolger
=== Grõfè vo Sulz (1408–1687) ===
Fürschtè vo Schwarzèbärg (1687–1806)
Luèg au: Hèrrschaft Schwarzèbärg im Chlèggau
Michael Bassett
si Privàtlawa
Dr Bassett ìsch a Vätter vum Premierminìschter David Lange.
sina Ehrunga
Em Basset hàt ma üsszaichnet mìt dr Näiseelandischa Àdànk-s-Medàlia vu 1990. Àlasslig vu da „Ehrunga zem Geburtstààg vu dr Kenigin“ vu 1992 hàt ma ìhn àls Komtür vum Queen’s Service Order ärnännt, fìr sina äffentliga Dianscht. Àlasslig vu da „Geburtstààgs-Ehrunga“ vu 2018 hàt ma ìhn àls Komtür vum Näiseelandischa Verdianschtorda ärnännt, fìr sina Dianschta àls Hischtoriker.
Lexicon istoric retic
S Lexicon istoric retic, abgchürz LIR, isch es Sachwörterbuech vo dr Bündner Gschicht.
Me het s als Spezialauusgab vom gsamtschwiizerische Historische Lexikon HLS gmacht, zum näbe däm syne drüü Versioone i de grössere Landessprooche vo der Schwiiz au wengischtens e Teil i dr vierte Landessprooch, em Rätormanische, usezgää. S Lexikon het zwee Bänd, es isch bim Desertina Verlag z Chur usecho. Dr Kanton Graubünden und d Pro Helvetia händ ghulfe d Chöschte zaale.
Der Name würd is Dütschen übertreit heisse: «Rätischs Historischs Lexikon».
S LIR het meh weder drüütuusig Artikle über Ortschafte, s Lääbe vo bekante Lüüt und Familene us em drüüsproochige Bündnerland und au divärsi Sachartikel zum chly wytere räätische Ruum. Es git zimli vill Bytreeg, wo numen im LIR und nit au im HLS vorchöme.
Sid em Joor 2004 isch s elektronische «e-LIR» ufgschaltet, wo men em Wörterbuech syni Artikel über s Internet cha go lääse und kopiere.
Disputation
Gschicht
In dr Zit vom Luther zum Bischbil isch d Theologii no die bestimmendi Disziplin an de Uniwersidääte gsi und mä het sini Dokterthese mit ere Disputazioon verdäidigt. D These het mä in de Uniwersidäätsstedt in dr Umgääbig öffentlig ufghängt. Eso häig s dr Luther mit sine 97 These an dr Düüre vo dr Wittebärger Schlosschille gmacht, het dr Philipp Melanchthon verzellt. D These si ursprünglig im Äiblattholzschnitt druckt worde und vom 17. Joorhundert aa as Theseblatt im groossformatige Chupferstich. Eso het dr Disputant d Lüt iiglaade, zu sinere Disputazioon z choo. Immer isch au äi Gleerte bsundrigs iiglaade worde, zum mit em Kandidaat z disputiere. D Brotokoll vo dene Disputazioone si mäistens veröffentligt worde, vilmol nit vom Kandidaat, sondern vom Brüefer. Jede Gleerte het also mindestens äimol in siner Laufbaan e Disputazioon müesse bestoo; aber au Dökter häi immer wider emol zu witere öffentlige Disputazioone iiglaade. Das isch in dr früeje Nöizit dr üüblig Wääg vom wüsseschaftlige Diskurs gsi.
Bi dr disputatio het dr Proponänt, au Respondent oder Defendant e Bhauptig ufgstellt, das häisst er het e These verdrätte, und dr Opponänt het brobiert, die mit ere Gegethese oder Antithese z widerlege. D Zuehörer (corona) si hinder de Schranke (carceres) gstande. S Verfaare vo dr Disputazioon het uf dr Leermethode vo dr Scholastik basiert:
D Disputazioon isch vom Middelalter bis in d Nöizit die üübligi Methode gsi zum wüsseschaftligi Stritfrooge z klääre. Berüemt isch d Leipziger Disputazioon zwüschen em Luther und em Eck im Joor 1519 uf dr Leipziger Pleisseburg.
D Disputazioon isch aber au en Art Brüefig gsi zum e wüsseschaftlige Graad z bechoo. Es het verschiidenei Arte vo Disputazioone gee, wo vor dr versammlete Fakultäät stattgfunde häi:
Gegewart
Im Underschiid zum Rigorosum bezieht sich die hütigi Disputazioon as mündligi Dokterbrüefig an mängge Uniwersidääte uf s Thema vo dr Dissertazioon oder Habilitazioon. Si isch en Instrumänt vo dr wüsseschaftlige Usenandersetzig und in ere wärde s Argumänt pro und contra abgwooge. Si isch nit personebezooge. D Disputazioon as Form vo dr mündlige Dokterbrüefig isch im Underschiid zum Rigorosum grundsätzlig öffentlig. Au für die akademische Graad vom Bachelor oder Master wird hüte in e baar Studiegäng e Disputazioon verlangt.
D Disputazioon wird hützudags an e hufe Uniwersidääte wider iigfüert, under anderem will si an de Uniwersidääte und Hochschuele in de ehemoolige Ostblockstaate e langi Dradizioon het. So findet d Verdäidigung vo dr Dokteraarbet an tschechische und polnische Uniwersidääte usschliesslig in dr Form von ere öffentlige Disputazioon statt.
Bernshausen (Seeburg)
Bärnshüse isch a Ortsdeil vu de Gmein Seeburg. Des lit im Landkreis Gettinge un ghert zum Undereichsfäld. Im Dorf läbe ungfähr 590 Lit. Oi wänner anderscht heißt, ghert doch de allergreschd Deil vum Seeburger See zu Bärnshüse. Frejer isch är ä wichtigi Vudeanschtquelle dur Fischerei un anderi Nuzunge gsi. Hit isch er hoipsächlig Naturschutz- un Noherholungsgebiet.
Geografii
Bärnshüse lit ungfähr 500 Killemetter nerdlig vu Oberbärge im Kaiserstoahl un villicht sibe Killemetter nordestlig vu Duderstadt, middle in dr Goldene Mark uf dr estlige Sidde vum Seeburger See. D Gmarkung isch 5,39 km² groß. Si lit im Dal vu dr Aue. Dä Bach fleaßt bi Germershüse in d Suhle, welli zu dr Hahle fleaßt. Dr hegscht Bärg isch dr Wartebärg (ungfähr 190 m) nerdlig vum Ort.
Seeburg lit wäschdlig drvu. Widderi Nochbersort sin Wollbrandhüse im Nordoschde, Germershüse im Oschde un Seulinge im Süde.
Gschiacht
Bärnshüse isch eins vu de am beschde archäologisch erforschde Derfer in Nidersachse.
Wäge ne bar Sache wu mr in de Gmarkung vu Bärnshüse gfunde het, weiß mer, dass dert emol in dr Jungsteizit a Siedlungskammere gsi si moas. S isch aber nit sicher, dass durgängig immer Lit dert gwohnt hän. Bi Üsgrabige isch mer druf kumme, dass wahrschins im 7. Johrhundert a Flieburg ungfähr 400 m südlig vum hitige Üsloif vu dr Aue gschdande isch. So weas üssieht hets dea Alag bis ins 12. Johrhundert ghä. S erschd mol isch Bärnshüse so zwische 835 un 845 innere Urkunde erwähnt wore. D Abschrift vum Corveyer Geatervuzeichnis üssem Johr 1476 belegt e Schänkung ans Kloschder Corvey im nämlige Zitroim. Zoa de Johrhundertwändi schdoht no ebbis vume Adelshof in Bärnshüse gschriebe. Anne 1013 het dr Kinig Heinrich dr II. dä Hof im Bischtum Paderborn gschänkt.
Vu 1250 bis ins 15te Johrhundert schtoht in vuschidenen Urkunde ebbis iber orstasässigi Adelsfamilie, d Ritter vu Bärnshüse gschriebe. Dea Ritter sin imme Lehnsvuhältnis zum Grafe vu Lauterbärg gstande. Dea hän in Bärnshüse e mänge Bsitz kha. In däre Zit hets a Nidrungsburg vu dr Art Motte uf dr Matte südlig vom Dorf gäh. Si isch uff eme kinschtlige Buck vu 40 m Durmässer un 4 Medder Heachi gschdande. Dea Burg isch in dr erschte Helfti vum 12. Johrhundert boit wore un so um 1400 abbrännt. S isch a Durmboi üs Leime-Holz-Fachwärg gsi.
Vu 1237 a wird vum Bärnshüser Landgricht mit ungfähr 10 Derfer un Weaschdunge im nerdlige Eichsfäld brichtet. A bar urkundligi Erwähnige zeige, as des Landgricht a groß Asähne bim Adel kha het.
Ab dr Middli vum 13. Johrhundert hets a Adelsfamilie gäh wu sich noch m Ort gnännt het. Zum Beispiel trädde dr Wedekin vu Bärnshüse anno 1230 un 1241, dr Giseler vu Bhn 1246, Rothart 1254 un Lippolt 1275 un 1290 uff. Di letschtere hän z Seulinge a Zehnte kha. Oi s Gschlächt Werner 1289 isch bekannd. Dr Hans un si Broader Luprand hän 2 Hoafe z Seulinge kha. A bar vu däne sin am Afang vum 14. Johrhundert uf Duderstadt zoge. Dert hän sis zu Richtum un Asähne brocht. A Heinrich vu Bärnshüse isch dert 1338 sogar Burgscht gsi. Bis ins 15. Johrhundert het des Gschlächt in Duderstadt noch a weng a Roll gschbielt bevor si letzändlig üsgschdorbe sin. Vochär hän si noch a Hüffe Geater härghä. So het dr Dietrich v. Bhn 1353 9 Morge Land im Bruch vu Gieboldehüse an si Schwoger Curdt vu Wulfte vukoift. Är het 4 Mark ‚lötigen Silbers‘ drfir kreagt. Siebe Johr schbeder het dr Diedrich im Curdt nochemol drei Hef, ei ‚Ächtwort‘ uf s Wasser vum See zu Bärnshüse, ewigi ‚Spicke‘ un Zins uf Ruckkoif fir 7 Mark ‚lötigen Silbers‘ vukoift. 1378 hän Jutte v. Bhn, d Witwe vum Hans un ihr Suhn Hans ihr Vorwärg in Nesselröde un a Grasnutzig in dr Weaschdig Nackerode an dr Albrächt v. Bhn un si Froi fir 32 a halb Duderstädter Mark vukoift. Anderi Vuüsserunge sin oi als Schänkunge gmacht wore. So het dr Erzbischof Konrad III. Vu Mainz 1430 a großi Ibertragung vu dr Herre vu Bärnshüse an d Seeburger Rolandsherre bschdädigt. Do drbi het sichs um a jährligi ‚Gülte‘ vu 6ehalb Schillig vum e Hof uneme Hüs, 2ehalb ‚Vieding‘ vu me Burghüs samt dezoagherige Stell und Adeil annere Mihli ghandlet.
S Bärnshüser Wabbe isch z erscht mol anne 1423 erwähnt wore. Dr Duderstädter Rotsherr Werner vu Bhn het im Wabbeschild drei Rose uf eme rächtsgrichtete Schrägbalke. Sit enem 14. Johrhundert het s Erzbischdum Mainz ä immer greseri Roll gschbielt. Zerschd hets nur ä Adeil an dr Seefischerei gha. Bal denno isch aber oi noch Grundbsitz dezoa kumme, wu ab 1454 wea ä grundherrschafflige Hof gefeahrt wore isch. Am Änd vum Middelalder het Bärnshüse meh un meh an Beditig vulore.
Anne 1438 un 1626 isch Bärnshüse im Kreag zerstehrt wore. Ä groß Fir het anne 1897 im Dorf viel kabütt gmacht un 100 Lit hänn wäge däm kei Dach me iber em Kopf gha.
Grichtswese
Viil ditet druf hi, as d Grafe vu Lauterbärg, üsser dass si große Bsitz gha hän, Bärnshüse as Middlpunkt vu ihrem Herrschaftgebiet vustande hän. In dr Dorfkirch isch nämlig d Grablegi vu d zwei letschde Grafe Otto un Heyso vu Lauterbärg gsi. Dea zwei sin 1237 oi als Grichtsherre vum Gogricht vu Bärnshüse ufträte. De Landgrichtsplatz isch im Freie gsi, was im Middelalder ganz normal gsi isch. Är isch an de Stell vum Lindehof, e Deil vu dr ehemalige Curtis vu Bärnshüse wu obe uff em kleine Buck gläge isch. Wäge nem Name Lindehof kennts si, as dert oi emol e Grichtslinde gschdande isch.
D Richter un Gografen vum Gricht zu Bärnshüse sin im 14. Johrhundert vornämlig üsgwählti un gschworini Agherigi vum umligende nidrige Adel gsi. Dr Hermann vu Bärnshüse (1369) un dr Hermann Rieme (1389 – 1411) soll an däre Stell gnännt wäre. Ab em 15. Johrhundert wird nur noch de Gograf als üsgwählte un gschworene Richter gnännt. D Mainzer Hofgrichtsordnig vu 1516, di Kurmainzerischi Undergrichtordnig vu 1534 un d Eichfäldischi Landgrichtsordnig hän dezoa beitrage, dass dea Landgerichte vu Bärnshüse un Duderstadt in e modärners Rächtssystem ibunde wore sin. S Wirtshüs Zur Linde wird im im Salboach vu 1785 als traditinälle Platz firs Hoch- un Rügegricht gnännt. Dert soll des Gricht vum amterende Gieboldhüsemer Amtsrichter un vum Aktuarius mit 13 Grichtsschöppe abghalte wore si. Wänn Gricht gsi isch hän die folgende Derfer uf jede Fall mease debi si: Bärnshüse, Rollshüse, Seeburg, Wollbrandshüse, Ränshüse, Krebeck, Bodesee, Seulinge, Germershüse, d Helfti vum Lindauer Amtsdorf, Bilshüse, Desingerode, Esplingerode, Werxhüse un d Gieboldehüsener Weastig Totehüse. Üsser Ränshüse wu vu Krebeck vuträte wore isch, het jedi Gmein a Grichtsschöppe gstellt. Ei Johr nodäm Duderstadt un s ganz Eichsfäld vum Kinigriech Preiße bsetzt wore isch, isch s Gricht vu Bärnshüse 1803 ufglest wore. E bar Flurnäme, wea zum Beispiel de Galgewäg erinnere hit noch ans einstig Landgricht.
Wappe
Blasonerig:„In Bloi e goldene (gäle) Schreegbalke blegt mit drei fümpfblettrige rode Rose un goldene (gäle) Butze.“
Des Wappe isch am 18. Jüni 1936 vuliehe wore. S isch abgleidet vum Wappe vu de Herre vu Bärnshüse. Dea hän oi scho drei rodi Rose im Wappe gha. D Rose, as Zeiche fir d Grächtigkeit stehn oi fir des domolig Gogricht vu Bärnshüse.
D Kirch St. Peter und Poil
Di erschd Kirch in Bärnshüse isch a romanische Boi middle im alde Dorf gsi. Schbeder isch si zu nere gotische Kirch umboit wore. Di hittig katholischi Pfarrkirch St. Peter un Poil isch uf e me a bizili heachere Platz (162 m) ca. 150 m estlig boit wore. Dr Kelner Domboimeischder Vinzenz Statz het 1876 di erschde Entwirf gmacht. S isch plant gsi a großzigigi, dreischiffigi Hallekirch mit ere Lengi vu 36 m un ere Breidi vu 14 m mit samt em Querhüs z boie. De 48 m hoch Durn het 4 Eckgalerie mit ere Kranzgalerie obe druf. Des isch im Undereichsfäld ebbis richtig bsunders. S Langhüs un de Chor sin vu me gliech hoche Krizrippegwelb iberspannd. D Schlussstei mit de agränzende Rippesticker sin farbig igfasst.
D Siteärm an dr breiteste Stell vum Langhüs sind vieleckig (polygonal) gmürt wore. Wäge däm het d Kirch d Form vu me Kleeblatt. S gliech het mer oi im Chor gmacht. S Mittelschiff isch 7 Medder breid und zwei mol so lang. D Arkadbege stehn uf fümpf achteckige Pfieler. De Aldar, d Kanzle un de Doifstei sin uf neigotischi Art gmacht. Im Hoiptaltar sin d Evangeliste dargstellt. Des isch in allene neigotische Kirche im Eichsfäld e so. E Madonnefigür vu 1470 un e widdere Doifstei vu 1709 sin di eldschde Sache in de Kirch. Dä ald Doifstei schdod jetz in dr Durmhalle als Gwichtwasserstei. Är isch mit Puttekepf, Fruchtgirlande un eme Muschlerelief vuzehrt.
Sit erem 1. Novämber 2014 ghert d Kirch zu d Pfarrei „St. Johannes dr Deifer“ in Seulinge.
D Orgle
D Orgle isch anne 1879 vum Orgleboimeischder Louis Krell vu Duderstadt boit wore. Si het mechanischi Kegellade un 24 Register uf 2 Manuale un Pedal.
Disposition:
<references group="Anm." />
Ehemaligi Kinigspfalz (Curtis)
D Kinigspfalz von Bärnshüse isch zum erschde mol inere Urkunde vum Kaiser Heinrich II. erwähnt wore. Si wird as e Hoipthof vum sächsische Hochadel, d Immedinger, bezeichnet. Vu sällene sin scho in d Corveyer Traditione anne 845 Bsitzufzeichnige z finde.
Ab 1988 isch dea Pfalz vu de Kreisdänkmolpfläg Gettinge erforscht wore. Wahrschins hets si si vum 8. bis zum 12. Johrhundert gä. Si isch diräkt am Seeburger See an de Nordwästsidde vu nere kleine Insle gsi. Dea Insle isch so um 600 m lang un hegschtens 150 m braid gsi. Hit gits dea Insle nimmi, well dr See im Middelalder viel heacher gschdande isch as hit.
Uf dr Südsidde vu dr Insle isch, ungfähr 300 m vum Hof awägg e ufwändig boiti Wehralag gschdande. Dea het mer anne 1980 gfunde. Schins isch si in zwei Abschnitt boit wore. Dr erschd so ungfähr zwischenem 7. un 10. Johrhundert. In de zweite Boiphase ab em 10. Johrhundert isch wahrschinlig di ganz Wehralag nochemol nei gmacht wore.
Wirtschaft und Infrastrukdür
D Viehwirtschaft het in Bärnshüse allewil scho e großi Roll gschbielt wurum s oi immer e Hüffe Viecher un Resser gäh het. Anne 1780 hets 72 Resser, 96 Kea, 36 großi un 30 kleini Rinder, 109 Sei, 234 Gäns un ungfähr 200 Scheef gäh. Under em Kinigriech Wästfale sins immer weniger Resser wore. Anne 1810 sins grad no 55 gsi. Vu de andere Viecher hets immer ungfähr glich viel kha. Am Änd vum 19. Johrhundert aber, isch d Viewirtschaft noch emol wichtiger wore. Anne 1892 hets 177 Rinder, 498 Scheef, 363 Sei, 111 Gaise un 6 Immekerb gäh. Bim heate vu däne vuschiedene Viecher hets oi immer emol Riebereie zwische de Hirde gäh. Wäns oi gneui Reglunge gäh het ischs ännewäg ab un zoa emol zu neme Prozäss kumme.
Näbe de Viewirtschaft isch noch d Leffelschnitzerei wichtig gsi. De Georg Ilemann, Suhn vum Schoallehrer Heinrich Ilman isch am Afang vum 19. Johrhundert as e Soihirt in Landolfshüse agschdellt gsi. Bim Sei heate hett er näbeher s schnitze glehrt. Wu ner 1833 ghirote het, het är als Schnitzer Leffel meischdens üs Ahorn gmacht. Dea het er fir 4 Pfännig vukoift. Wu de Georg Ilemann denno gschdorbe isch, hän sini drei Sihn oi s Schnitze glehrt un näbeher gmacht. D Schnitzerei hets bis in d 1930 Johr gäh. Mr het Leffel, Butterflete, Schapfe, Rehrleffel un anderi Gschirrer gschnitzt un het si iber eichsfälder Hüserer un Koiflit üs Gettinge, Elze, Hildesheim un Hannover vutriebe.
Angiolina Vonmoos
D Angiolina Vonmoos, wo am 2. Oktober 1862 z Sur en im Engadin uf d Wält cho und anne 1955 z Remüs gstorben isch, isch e romanischi Dichterin gsi.
Si isch d Dochter vom Jon Valentin und vo dr Annatina Valentin, geb. Ans, gsi; iine het s Wirtshuus Uors – das heisst uf dütsch «Bäär» – ghöört. Und drzue isch dr Vatter au no Müller und Chorber gsi. Er het bi der berüömte Bäärejagd anne 1897 im Val d’Uina vom Jeeger Andrea Lingenhag (1860–1926) drby gsi.
D Angiolina Valentin isch z Sent id Schuel und isch denn uf Ängland zun ere fürnääme Familie als Chrankepfleegerin go schaffe. Und si isch zwöi Joor z Frankrych gsi. Anne 1908 het si dr Pfaarer vo Remüs, dr Nochbergmeind vo Sent, und Schriftsteller Schimun Vonmoos (1868–1940) ghürootet, wo bi dr «Renaissance» vo dr romanische Literatur e Rolle gspiilt het. Er isch schynts au dèè gsi, wo syni Frau zum Schrybe brocht het.
So isch d Angiolina Vonmoos, wie me ghöört, die eerschti Frau gsi, wo Prosawäärch uf Bündnerromanisch gschribe het. Iiri Muettersprooch isch dr Underangadiner Dialäkt, s Vallader, gsi. Es git vonnere es paar Verzellige, wo si het lo truke.
Us em Nachlass vo dr Pfaarersfrau het’s im Kulturarchiv Oberengadin e Mappe mit es paar Schrifte.
Catharina Müller
D Catharina Müller (* 1994) isch e dytschi Sozialarbaiteri un Dialäktautori.
Lääbe
D Müller isch e Änkeli vum Reinhard Geugelin, eme Brueder vum Hansfrieder Geugelin. Si isch z Efrige-Chilche mit Alemannisch as Muetersproch ufgwagse.
No dr Schuel het si e Bachelor un e Master in Sozialer Arbet gmacht. Si schafft syterhär as Sozialarbaiteri, dernäbe isch si Dozänti an dr Duale Hochschuel z Villinge-Schwenninge.
Syt 2015 chännt mer d Müller in dr Region fir iri alemannische Gedicht un Gschichte. In sällem Johr het si bim Gerhard-Jung-Wettbewärb mit em Gedicht „Zugvögel“ dr dritt Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne, bi dr Uusgab vum Gerhard-Jung-Wettbewärb im Johr 2018 het si mit dr Gedicht „z’nacht“ un „Vernissage“ wider dr dritt Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne un 2022 e zweete Bryys in dr Kategory Lyrik un e dritte Bryys in dr Kategory Prosa. Im Spotjohr 2020 het si bi dr Lohrer Murre mit em Gedicht „Liebi“ dr zweet Bryys in dr Sparte Lyrik gwunne. Un bim Wettbewärb „Alemannisch läbt!“, wu d Muettersproch-Gsellschaft 2021 zäme mit em SWR un dr Badische Zytig veraastaltet het, isch d Müller mit zwee Juniorebryys uuszaichnet wore, mit em Gedicht „Zit“ in dr Sparte Lyrik un mit em Täxt „Muettersproch“ in dr Sparte Prosa.
Provenzalische Sprache
Prowenzalisch (französisch provençal, Äigebezäichnig pro(u)vençau) isch d Bezäichnig von ere romanische Sprooch oder Grubbe vo Sprooche, wo im Süüde vo Frankriich gschwätzt wird.
D Bedütige vom Begriff
Dr Usdruck wird in verschiidene Bedütige brucht:
Okzitanisch
Prowenzalisch in dr witere Bedütig bedütet s Gliiche wie Okzitanisch (ISO 639-1: oc; ISO 639-2 und 639-3: oci) und bezäichnet as Oberbegriff alli ursprünglige Sprooche vo Südfrankriich zämme (usser Baskisch, Korsisch und em Katalanisch, wo nooch verwandt mit em Okzitanisch isch). Die okzitanische Sprooche wärde noch iirem Partikel für Joo, oc (vo latiinisch hoc) as langues d'oc vo de langues d’oïl (altfranzösisch oïl, vo latiinisch hoc illud, hüte oui), de Sprooche vo Nordfrankriich, underschiide.
Dr Begriff Altprowenzalisch wird mänggisch in dr witere Bedütig für s Okzitanische vo dr Zit bis öbbe 1500 brucht (ISO 639-2 und 639-3: pro).
Die Bedütig, wo Prowenzalisch und Altprowenzalisch umfasst het, isch vor allem in dr eltere Romanistik üüblig. In dr nöijere Forschig wärde mee und mee die äidütigere Begriff Okzitanisch bzw. Altokzitanisch verwändet, und Prowenzalisch wird in ere ängere Bedütig brucht as s Okzitanisch in dr Provence.
S Okzitanisch in dr Provence
Prowenzalisch in dr ängere Bedütig (es isch emol noch ISO 639-3 prv bezäichnet worde) bezäichnet nume äini vo de Undergrubbe vom Okzitanische, nämlig d Varietääte vom Okzitanische, wo vor allem in dr Landschaft Provence gschwätzt wärde. Prowenzalisch in dere ängere Bedütig wird iidäilt in vier Underdialäkt:
Die prowenzalischi Dialäktgrubbe wird im Oste dur s Norditaliänische, im Norde dur s Frankoprowenzalische, im Nordweste dur s Auvergnatische und im Weste und Südweste dur s Languedokische begränzt.
S Prowenzalische in dere ängere Bedütig het sit em 19. Joorhundert dr Usgangspunkt für Widerbelääbigsversuech bildet. Dr Schriftsteller und spööteri Nobelbriisdrääger Frédéric Mistral het mit andere brobiert, e Litratuursprooch uf dr Basis vom Prowenzalische z etabliere. Er het e Wörterbuech uusegee, dr Trésor dóu Félibrige, und literarischi Wärk in dere Sprooch veröffentligt. In dr jüngere Zit grife d Widerbelääbigsversüech vor Allem uf s Languedokische zrugg.
Die okzitanischi Litratuursprooch
As Altprowenzalisch het mä also in dr eltere Forschig uf dr äinte Site s Altokzitanische allgemäin bezäichnet, uf dr andere Site speziell s Okzitanisch vo dr middelalterlige Trobadordichdig in Südfrankriich. S Altprowenzalisch vo de Trobadors isch nit s gliiche wie die elteri Sproochstuefe vom Prowenzalische im ängere Sinn, sondern es handlet sich um e Schriftsprooch oder Koine hauptsächlig uf dr Basis vom Limousinische und Languedokische (Tolosanische), wo Wörter und Wortforme vo verschiidene Wariante vom Okzitanische ufgnoo get. Si isch bis zum 13. Joorhundert as e verheltnismäässig äihäitligi Schriftsprooch in dr Dichdig und dr Verwaltig brucht worde. As Amtssprooch isch si denn bis zum 16. Joorhundert vollständig dur s Französische verdrängt worde. In andere Beriich het si sit em Spootmiddelalter e starki Regionalisierig erläbt.
Grammatischi Äigehäite vom Okzitanische in dr Provence
Für s Prowenzalische im ängere Sinn, das häisst s Rhodano-Prowenzalische, wo zwüsche Orange und Arles gschwätz wird, und s maritime und innere Prowenzalische, wo im Gebiet zwüsche Martigues und Castellane und Aix-en-Provence und Antibes vorchunnt, gältet daas:
Ardikel
Bischbil: lou vent 'dr Wind', la plajo 'dr Strand', l'aigo 's Wasser'
Analog zum Französische existiert en indefinite Pluralardikel in dr Form vo de (allerdings ooni Artikel): un pichot 'Chind', de pichot 'Chinder'.
Nomen
Es existiere nume zwäi Gschlächter: Maskulinum und Femininum. Wiibligi Wörter kennt mä in dr Reegle an dr Ändig -o, en Abschwechig vom latiinische Uslut -a: lat. NATURA > prow. naturo.
Wie im gschwätzte Franzöösisch wird zwüschen em Singular und Plural kä Underschiid gmacht, nume dass im Prowenzalische im Underschiid zum Franzöösische die latiinische Pluralsuffix au nüme gschriibe wärde. Öb e Wort im Singular oder im Plural stoot, merkt mä dorum nume am Ardikel: lou cat 'd Chatz', li cat 'd Chatze'; la femo 'd Frau', li femo 'd Fraue'.
Adjektiiv
Wie in alle romanische Sprooche richtet sich s Adjektiv noch em Nomen und stoot mäistens hindedraa: l'ome ounèste, lis ome ounèste 'dr eerlig Maa', 'die eerlige Manne'. Mä gseet dr Plural alsi nume am Ardikel und nid am Nomen oder am Adjektiiv.
Usnaame vo dere Reegle si e baar Adjektiiv, wo vor em Nomen chönne stoo und wo mit eme nit bedoonte -e oder -o ände. In däm Fall bechunnt s Adjektiv d Pluraländig -i im rhodanische Prowenzalisch und -ei in de andere Warietääte: un brave drole, de bràvi drole (bzw. de bràvei drole) 'e nätte Bueb', 'nätti Buebe'. Das gältet für d Adjektiiv bèu (m.), bello (f.) 'schöön' und grand, grando 'grooss' und e Hämpfeli anderi.
Wärb
Die prowenzalische Wärb, wo dr klassisch latiinisch Infinitivuslut -RE mäistens verloore häi, cha mä in drei Grubbe iidäile: die grössti Grubbe isch die mit de Infinitiiv uf -a (Bischbil: canta 'singe' < lat. CANTARE), die zwäiti Grubbe umfasst d Wärb, wo dr Infinitiiv von ene mit -i ändet (Bischbil: feni 'beände' < lat. FINIRE) und die driddi ändet mäistens uf -re (Bischbil: rèndre 'zrugggee' < lat. RENDERE).
Wie die mäiste romanische Sprooche und Dialäkt isch au s Prowenzalisch e so genannti Pro-Drop-Sprooch, das häisst, ass im Geegesatz zum Franzöösisch s Subjektpronomen nit gnennt wird, usser wemm mä d Person bsundrigs will bedoone. Bi dr Konjugazioon chunnt s dorum nid vor.
Bischbil für d Konjugazioonvo de drei Wärbgrubben im Präsens:
D Forme in viereggige Chlammere si die vo de nid rhodanische Dialäkt.
Litratuur
Zum Provenzalische als Dialäkt vom Okzitanische:
Obrigkeit auf dem Land
S Omfeld vo de Leit aufm Land war kloi. S hot viele gä, die waret nia meh als a baar Kilometer vo ihrem Geburtsort weg. Ond en dem Omkrois waret d Obrigkeita a wichtigr wenn au teilweis oagnehmr Teil.
Obrigkeita auf em Land
Dr Hauptartikl ibr Obrikoita isch Obrigkeit. Do werrat d rechtliche ond gschichtliche Seita ond Veränderonga dargschtellt. En dem Artikl goht s drom wia d Leit des erlebt ond g'lebt hend, en dr guata alta Zeit.
D Obrigkeit hot da Rahma firs Leba geba. D Herrschaft selbr hent d Leit aufm Land selta z' seha kriagt. Au heit no, isch es a bsondrs Eroignis, wenn d Regierong kommt.
Herrschaft
Im Zsammaläba en ara örtlicha Gmeinschaft hot se lang d iberliefert Rangfolg aus friehere obrgkeitliche Zeita ghalta. Drbei isch natierle neba de Ämtr au es Sach, des oiner hot wesentlich gwea (ond isch es no heit).
D Säula
D Säula dr obrigkeitlicha Gsellschaft send moischtens gwesa:
Pfarrer
D Pfarrer send oine vo de wenige Gschtudierte em Omfeld. Se hend se als staatstragend verstanda onder Brufung auf d Bibl. Was en de Kircha predigt worra isch, ond wia s predigt worra isch, isch au vorgeba worra. Wirtschaftlich waret se net bsondrs guat gstellt (em Gegasatz zu heut, in Deutschland, wo sich ihr Gehalt an des von da Beamta orientiert. So wead a Pfarrer heit ungefähr so guat zahlt wia a Realschullehrer. In Bayern sind's zum Beischbiel 85 % von A 14. Und komma duad des Geld von der Kirchaschduiar, also it vom Staat). Manche Pfarrstella send au von der Herrschaft vergeba worra. D Zammaarbet mit de Lehrer war eng. Net blos en dr Schul, sondrn au wegea de Nebaaufgabe vo de Lehrer, die au als Mesner und Loiter vom Kirchachor eigschpannt waret. Orglschpiela (wenn s oina gea hot) war au a Aufgab.
Mances Mol war s au omkehrt, dass nämle dr Mesner dr Lehrer war.
Schultes
D urschprünglich Aufgab von ama Schultes war es, d Schulda vo de Leit eiz'fordra. Dia Schulda waret d Lehensabgabe, dr Zehnte ond andre Laschta.
D Schultes hend d Niedrig Rechtsprechong  fir d Obrigkeit en Aaspruch gnomma. Se hend ibr so Schtreitfäll wia Grenza, Erbschafta ond persönliche Schtreitikeita gurteilt. a bsondre Ausbildong hent se net ghett.
Dia Zuständ hend se em 19. Jahrhundert g'ändrt. Heut redet ma vom 'Schultes' ond moind d Bürgrmoischtr, blos send dia gwählt ond nemme wia früher eigsetzt - vo dr Obrigkeit.
Lehrer
So alt, wia ma moina sott, send Lehrer fir d oifache Leit net. Dr Lehrer war au net blos a Lehrer. Bis ens 19. Jahrhundert war r au Mesner, Leiter vom Gsangsverei ond fir se selbr Bauer. Ond wenns blos oin Lehrer gäba hot, waret Kender älle zemma en oiner Klass. Au Schulhäuser waret a Sach vo dr Gmoind. Em Oberschwäbischa senn Schula moischtns nach 1800 baut wora. Zvor waret Kender en dr Wohnung vom Lehrer. Noch 1972 waren 'Zwergschulen' weit verbreitet. Glernt hend d Kender, was mr firs oifach Leba braucht, Rechna, Schreiba ond Beta. Driber naus z ganga, war net vorgseha. Wann oiner meh hot wella, no hot r uf Lateinschul miassa ond hot s Landexama versucha kenna. S Eikomma war net so grauß.
D Lehrer send au heit no, en de Nachfolgischtituziona guat vrteta. 2013 warat vo 630 Bundestagsabgordnete 36 Lehrer.
Gendarm
Er hot a bsondre Stellung ghet, er war von dr ausserörtlicha Obrigkeit beschtimmt. Sei Aufgab war fir d Ordnong z'sorga, beischpbielsweis geges Wildere ond gega Landstreicher eiz'schreita. Organisiert waret d Schantes militärisch. Auf m Land vertoilt waret se en Hauptstationa ond Stationa.
Der Schantes war bsondrs fr Kender a Reschpektsperso. De andre Leit warat froh, wenn s en net hent säha müassa.
Für d Ordnong em Ort hat dr Schultes d Büttel ghet.
.
Doktor
Dr Doktor, war moischtens der zwoite Gschtudierte, den gebe hot. Blos, en Doktor gholt hot ma moischtens, wenn s Vieh krank war. Bei de Leit hot sich s so gäba müassa, ond da waret au no d Hoilkundige, Hoiler, Kräuterweibla ond Bader. Hoiler gibts au heut no, moischtens send s Hoilpraktikr, dia au okonventionelle Methoda aawendat. Da Doktr hätt ma au mit Geld zahla müassa ond des isch rar, wemma Bauer isch. Wenn es Vieh krank worra isch, hot ma au scho amol da Stall segna lossa ond vielleicht au beschprecha.
Aussichta
Durch Kriag, Technik (Verkehr, Kommunikation, Information) und Politik send viele vo dene Schtruktura aufglöst worra. En de Köpf send se abr no oft. Weil d Leut se nach Geborgehoit sehnat, ignorieret se viel Neus. Drübernaus werdat alte Bräuch ond Feschtla vrschtärkt pflegt oder neu b'lebt.
En dr Bolidik geit s emmer no a Ibrgwicht vo Leit aus dr Kategorie. Em Bondesdag send (2013) vo 630 Abgornete 149 aus m Öffentlicha Dienscht.
Guck au
Zom Pfarrer
Zom Lehrer
Zom Schultes
Zom Doktor
Kanton Moëlan-sur-Mer
Gmaine
Dr Kanton Moëlan-sur-Mer bstoht us acht Gmaine:
Schiene
Schinnè stôôt für:
Tabea Zimmermann
Lääbe un Wiirke
D Tabea Zimmermann het as Dreijehrigi an dr Musikschuel vu ire Haimetstadt Lohr mit em Bratsche spiile un mit fimfi mit em Klavier spiile. No aigen Uussage isch dr Dietmar Mantel, wu si zee Johr lang unterrichtet ghaa het, aine vu ire wichtigschte Lehrer gsii. Si het bim Ulrich Koch an dr Musikhochschuel Fryburg Bratsche studiert, het ire Studium 1985 an dr Musikhochschuel z Saarbrücken abgschlosse un ir Spiil ab 1986 bim Sándor Végh am Mozarteum z Salzburg perfäktioniert. In dr Zyt vu irem Studium het si bi internationale Wettbewärb mitgmacht un het erschti Bryys z Gämf (1982), z Budapest (1984) un am Internationale Bratschewettbewärb Maurice Vieux z Paris (1983) gwunne. Dodruf het si ne Inschtrumänt vum franzesische zytgnessische Gygeböuer Étienne Vatelot iberchuu, wu si bis hite uf ire wältwyte Kunzärtturnee druf spiilt.
Vu 1987 bis 1989 het si as jingschti Brofässeri vu Dytschland an dr Musikhochschuel Saarbrücken unterrichtet. 1994 het si d Bratscheklasse vu dr Hochschuel fir Musik un Darstellendi Chunscht z Frankfurt am Main ibernuu, syt Oktober 2002 isch si Brofässeri an dr Hochschuel fir Musik „Hanns Eisler“ Berlin.