cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elfriede Jelinek
D Elfriede Jelinek schrybt gäge Missständ im öffentliche, politische, aber au im private Läbe vo dr öschtriichische Gsellschaft. Debii het si e sarkastische, provokante Stil, wo vo irne Gägner, aber au vo ire sälber mängisch als obszön, blasphemisch, vulgär oder höhnisch beschribe wird.
Weblink
Nobelpriis
Günzburg
Genzburg (amtlich Günzburg) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 52,9 % Landwirtschaftsfleche, 15,1 % Wald, 25,1 % Sidlongsfleche ond 7,0 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Genzburg gheret d Derfer Deffingen, Denzingen, Leinheim, Nornheim, Reisensburg, Riedhausen ond Wasserburg.
Gschicht
Dr Name vo dr Genz kommt vo dr keltische Gettin Gôntia, mo zom erschte Mol gnennt wird auf ma Weihestoe aus em 2./3. Jh. n. Chr. D Stadt ischt entstande aus ma remische Kaschtell, mo im 3. Johrhondert em Straußeverzoechnis Itinerarium Antonini als Guntia gnennt wird
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 12,3 % gleäge.
Religion
73,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 14,5 % evangelisch.
Verwaltong
Genzburg ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Oberbirgermoeschter vo Genzburg ischt dr Gerhard Jauernig.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Genzburg ghert zom Schwäbisch.
Neunforn
Nüüfere (amtlich Neunforn) isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefèld im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Nüüfere liit uf de Höchine im untere Thurtal. D Gmaindsflechi bstoht us 65,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 24,5 % Wald, 7,2 % Sidligsflechi und 2,7 % sustiger Flechi.
Gschicht
Nüüfere isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 962 as Niuvora.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 7,1 % gläge.
Religion
74,9 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 11,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 11,2 %, CVP 5,1 %, FDP 7,3 %, GLP 7,9 %, GP 5,1 %, SP 11,9 %, SVP 48 %, Sustigi 3,5 %.
Helmut Pfisterer
Dr Helmut Pfisterer (* 7. Februar 1931 z Leaberg em heidiga Landkreis Beblenga, † 13. Dezember 2010 z Stuegert) ischt em Hauptberuaf Lehrer gwäa; abr amma greeßera Kreis vo Leit ischt’r als schwäbischer Mundartdichter ond Heerschbiil-Autor bekannt wôrra.
Neunforn
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 0,9 % gläge.
Helmut Pfisterer
Aus seim Leaba
Dr Helmut Pfisterer ischt 1931 en Leaberg uff d Welt komma. Wia-nr mit seira Schualausbildong ferdich gwäa ischt, hôt’r zerscht a Ausbildong zom Feinmechaniker gmacht. Schbätr ischt’r noh Ingenieur wôrra. Vo 1964 bis 1967 hôt’r als Beruafsschuallehrer em Ausland gschaffet, zerscht em Iran ond nôchher noh z Afghanischdan. Nôch dr Rickkehr en sei deitscha Hoimet ischt’r bis zo seira Pensioniirong Lehrer en Stuegert gwäa, wo-nrs zom Obrstudiarat brôcht hôt. En sellra Stadt hôt’r am 13. Dezembr 2010 seine Auga fir emmr gschlossa. Sei ledschda Ruha hôt’r uff-em Stuegerter Waldfriidhof gfonda.
Neunforn
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 926 Iiwooner 96,5 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 1 % Französisch 0,2 % Italienisch und 2,3 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Nüüfere ghöort zum Oschtschwizerisch
Helmut Pfisterer
A kloina Auswahl vo seine Werk
Drzua noh isch dr Pfisterer Mitautor vo dr CD Scho gschwätzt gwäa ond hôt da Tekscht zo de Liadr Drei schwäbische Männerchör(l)e us-em Jôhr 1995 gschriiba, wo vom Wolfram Graf vrtont wôrra send.
Rinder
D Rinder (Bovini) si e Gattigsgruppe vo de Horndräger (Bovidae). Es si grossi stämmigi Dier, won e baar Arte drvo as Nutztier e wichtigi Rolle spiile. E baar Rinderarte sait men au „Büffel“, das isch e willkürlichi Bezeichnig, wo kei systematischi Relevanz het.
Merkmol
Rinder hai e Chopfrumpflängi vo 1,60 m bis 3,50 m, drzue chunnt non e Schwanz, wo bis zum ene Meter lang cha si. D Schulterhöchi variiert vo 0,70 m bis 2,00 m und s Gwicht vo 150 kg bis über 1000 kg. D Dier hai e stämmige Rumpf mit chreftige Gliider. S Fäll isch meistens in verschiidene Dön vo Grau, Bruun oder Schwarz, si Längi und Beschaffeheit isch em Läbensruum abasst. Beidi Gschlächter dräge Hörner, die vo de Wiibli si aber chliiner und dünner. D Hörner si im Gegesatz zu dene vo vile andere Horndräger glatt. Wie alli Däuer hai si e Mage mit mehr as einere Chammere, wo s ihne möglig macht, schwer verdauligi Pflanzenahrig z verwärte.
Verbreitig und Läbenswiis
S ursprünglige Verbreitigsgebiet vo de Rinder het Nordamerika, Eurasie und Afrika umfasst. Si läbe in underschiidlige Läbensrüüm, ziehn aber offeni Waldgebiet und Grasländer vor. Si si Pflanzefrässer und läbe meistens in Härdene vo underschiidliger Sozialstruktur.
Rinder und Mensche
Mindestens fünf Rinderarte, Urochse, Banteng, Gaur, Yak und Wasserbüffel si domestiziert worde; vor allem s Huusrind, wo vom Urochs abstammt und dr Wasserbüffel hai sich wältwiit verbreitet und chömme in verwilderte Populatione au in Regione vor, wo s ursprünglig keini Rinder ge het. Im Gegesatz drzue si die meiste wildläbende Arte in ihrem Bestand bedroht. S Wildrind isch im 17. Johrhundert usgstorbe, zwei Arte, Kouprey und Tamarau, si noch dr IUCN vom Usstärben bedroht, vili anderi Arte si gfährdet.
Systematik
D Abgränzig vo andere Horndrägerarte isch mänggisch umstritte. So wird s Vietnamesische Waldrind, wo äng mit de Rinder verwandt isch und erst in de 1990er-Johr entdeckt worden isch, mänggisch au zu de Rinder gstellt, wie au d Vierhornantilope. Au d Waldböck, e Gruppe vo afrikanisch-asiatische Antilope, si äng mit de Rinder verwandt. Alli die Gruppe bilde d Underfamilie vo de Bovinae innerhalb vo de Horndräger.
Stammesgschichtlig si d Rinder e rächt jungi Gruppe. Erst im Pliozän si die früheste Rinder fossil beleit. Si hai sich wohrschiinlig vo Asie us über Europa, Nordamerika und Afrika verbreitet. Vor allem im Pleistozän si si mit vile Arte verdräte.
Wildhaus SG
Wildhuus isch e Dorff i de toggeburger Gmaind Wildhuus-Alt Santihann. Bis ane 2009 isch es en aigni politischi Gmaind gsii und hett sich denn mit Alt Santihann zämegschlosse. S Dorf litt under em Säntis und em Alte Maa. D Dorftail sind Oberdorf, Schönebode, s Lisighus und Schwendi, wo di beede Schwendiseeje liged. Im Lisighus stoot s Huus, wo de Ulrich Zwingli im 1. Jener 1484 uf d Welt choo isch. Da isch ais fo de äältiste Buurehüser fo de Schwiiz wo no erhaalten sind. Wildhuus isch zimmli turistisch und dromm recht zersidlet, well do fili Feerihüser stönd. Uf d Gamsalp und uf de Gamserrugg ufe hetts e Sesselibaa und Schiilift.
Katte (Burte-Drama)
Katte isch dr Namme vum e Drama vum ditsche un alemannische Dichter Hermann Burte, wu 1914 rüskumme isch. Si erschti Uffiährig hets im Novämber 1914 z Dresden am Hoftheather gha. In däm Drama ischs gange um Kunscht un Staat, um Freiheit un soldatische Ghorsam, um Ufopferig vum Einzelne firs Ganz. Des Stick isch bis in dr Zweit Wältkriäg nii gspiilt wore un beliäbt gsii, isch aber vum Propagandaminischter Goebbels as "Angriff auf die Tränendrüsen" verspottet wore.
Inhalt
S Drama Katte spiilt anne 1730 im Prejßische, dr Friedrich Wilhelm I. von Preußen isch Kinnig gsii. D Haüptpersone vum Stick hän hischtorisch tatsächlig exischtiärt. Si Suhn, dr Friedrich, isch speter ebefalls Kinnig wore - dr Friidrich dr Groß - des isch im Stick aber nit gsait, s Publikum het des zu dr Spiilzitte vu däm Drama gwisst.
Diä Szene zwischen em Kinnig un em Suhn kennt sich 1968 zwischen em e autoritäre Vatter un eme rebällische Suhn abspiilt ha ...
Dr Leutnant Hans Hermann von Katte, d Haüptfigür, isch dr Frejnd vum Kronprinz Friedrich. Diä zwee hän bedi Freid am Läbe. Eimol verzellt dr Katte e Witz: Im e Offiziär si Ross isch grank. Dr Dokter findet nyt. Aber e andere Offiziär sait: Sitter ass mi Ross ke brejßischs Kummisbrot meh bikunnt, gohts em guet ...
Dr Katte stoht zwischen em Kinnig un em Gronbrinz un sait: Dr Vatter haltet dr Suhn fir e weiche Franzosling, dr Suhn dr Vatter fir e ditsche oder gar e titsche Tyrann - aber, so meint dr Katte, bedi sin nit des, bedi sin kantigi Brejße. Dr Katte sait, är diäg keinem vu bede ellei si Härz kenne gä, aber wär si Härz deile mueß, dä stirbt.
Dr Gronbrinz, dr Oberscht Friedrich, versuecht, üs dr Gwalt vu sinem Vatter z verdlaüfe - also z desertiäre - un wird verwitscht un as Deserteer iigsperrt. Aü dr Katte wird as Mitwisser un Mitorganisator vu däre Flucht feschtgnumme. Si Schangs, abzhaüe, losst dr Katte verstriche, well er dr Gronbrinz will decke un rette. Fir ihne ischs glich, eb er si Frejnd un zuekimpftige Kinnig in ere Schlacht mit sinem Läbe schitzt oder eb er an siinere Stell zum Hänker goht.
Dr Kinnig mischt sich massiv in d Juschtiz ii: zerscht will er beidi zum Dot verurdeile lo, aber schliäßlig will er dr Gronbrinz nit verliäre. Dr Katte sott aber stärbe. Si Dochter, d Wilhelmine, setzt sich - vergäblig - fir dr Katte ii. Aü dr Brediger Müller versuecht mit em Wort vu Gott, dr Kinnig weich z mache. Dr Kinig siiht des as Frächheit a; dr Miller verteidigt sich:
Fir dr Friedrich siiht dr Kinnig aber vor:
Dr Katte bekännt sich vor sinere Hirichtig zum Kinnig: S seig besser, ass er stirbt, wiä wänn d Grächtigkeit üs dr Wält dät kumme.
Im Friedrich schickt er e Briäf un sait: "Gege dr Kinnig hämmer immer Unrächt, wiä gege Gott." Dr rotet im Frejnd, sich im Wille vu sinem Vatter z unterwärfe.
Publikationsgschicht
Am 11. 8. 1914 het dr Hermann Burte an si Frejnd, dr jüdisch Induschtriäll, Schriftsteller un Bolitiker Walther Rathenau, gschriibe: "Katte ist eine Sache, die schon vor Jahren rasch geschrieben wurde; zum Untergang ohne Sang und Klang schien sie mir zu schade, ob sie leben kann, wird sich erweisen müssen."
Dr Hermann Burte het des Drama scho 1907 agfange, aber erst 1914 kurz vor em Üsbruch vum Erschte Wältgiäg fertig gstellt un rüsbrocht. Allerdings ischs unter em Wilhelm II. an dr kinniglige Theater z Prejße verbotte gsii. So ischs am Dresdener Hoftheater ürufgfiährt wore; bal druf z Minche, z Manne, z Bremen un z Wien. Aü noch em Erschte bis in dr Zweit Wältgriäg nii isch des Stick zimli beliäbt gsii.
Anne 1914 isch dr Hermann Burte fir dr Katte zum Schiller-Preisträger nominiärt wore, aber dr Kaiser Wilhelm II., dr Kinnig vu Prejße, het s Veto drgege iigelgt. 1927 het dr Burte dä Priis schliäßlig doch bikumme.
Interpretatione
Dr Walther Rathenau schribt im e Briäf an dr Burte am 1. Aügüscht 1914, zwee Dag, bevor Ditschland in dr Griäg iidrätte isch: "Ich konnte nicht die Ruhe des Geistes finden, die einer Dichtung angemessen ist; die wenigen Szenen, die ich durchflog, schienen mir schön und stark. Möge es ein gutes Vorzeichen bedeuten, dass Sie an das Lakoniertum in Preußen erinnern, wir sind zu lange Ephesier gewesen." Mit Lakoniertum meint dr Rathenau herti spartanischi Zucht; d Ephesier hän e lichtsinnigs Wohlläbe gfiährt.
Dr Max Dufner-Greif stellt anne 39 fescht, dr Burte heb mit däm Drama im e Zitalter vu Verfall "die innerste Haltung des Preußentums" wiä ke andere bschwore. "Da steht die herbe Welt der königlichen Zucht, in der ein Einzelner nichts, das Ganze alles gilt, die unerbittlich jedes Opfer fordert und nimmt, das auf dem Weg ihres Willens zur Macht notwendig ist, und da steht ihr entgegen die aufschäumende Triebwelt der nach zwangloser und ungebundener Freiheit verlangenden Menschenseele, die sich nur vor Gott oder dem Teufel verantwortlich glaubt, da steht soldatische Subordination gegen geistige Libertinage. Die Entscheidung zur Zucht hat Preußen einst groß gemacht (...)."
Am 1. Dezämber 1936 het Joseph Goebbels, dr ditsch "Minister für Volksaufklärung und Propaganda", in si Dagebuech iidrage:
"Abends Deutsches Theater 'Katte' von Burte. Das Stück ist ein Attentat auf die Tränendrüsen. Zu sentimental. Aber gut gespielt. Besonders die Dannhoff und eine neue Frau, die Flickenschild. Ich lerne Burte kennen. Keine Leuchte. Ein alemannischer Spießer."
Dr Erich Will schribt 1987, ass dr Burte mit eme Zyklus vu prejßische Kinnigsdrame "seiner eigenen wilhelminischen Zeit den Spiegel altpreußischer Staatstugenden" heb welle vor Aüge hebe un "so zu ihrer politischen Katharsis" welle biitrage. S erscht Stick in däm Zyklus isch dr Katte gsii, zu dr andere ischs nimmi kumme. Dr Will wiist druf ani, ass 1918 dr preißisch Monarch sich ins Exil het schicke lo - des seig mit em Burte sinere idealischtische Vorstellig vu dr Wirdi un dr Pflicht vum e Monarch nit vereibar gsii un seig fir dr Burte e läbenslangs politischs Trauma gsii.
Quälle
Erschti Quälle: Hermann Burte: ''Katte. Ein Schauspiel in fünf Aufzügen.'' Leipzig 1914
Asinio
Dr Asinio isch im vierte Joorhundert dr erscht Bischof vo Chur gsi, wo me dr Name von em kennt.
Im Joor 451 hend sech d Bischöf vo dr Chileprovinz Mailand i dr Stadt Mailand zu n ere Sünode troffe, wo dr Metropolit Eusebius gleitet het. D Bischofsversammlig het pschlosse, si stimmi em Schrybe vom Papscht Leo an Ärzbischof Flavianus vo Konstantinopel über d Irrleer vom Monofüsitismus zue. Dr Eusebius het derno em Papscht Leo über die Tagig en Brief gschribe, wo erhalten isch. Und uf däm Dokumänt isch bi de Underschrifte au dr Churer Bischof erwäänt. Dr Asinio isch nid sälber uf Mailand cho, aber dr Bischof Abundius vo Como het für sin Kolleeg mit underschribe:
Republik Zypern
D Republik Zypere (griechisch: Κυπριακή Δημοκρατία, türkisch: Kıbrıs Cumhuriyeti) isch e Schdaat im östlige Mittelmeer uf der Insle Zypere. Die lit vor dr Südküste vo der Türkei, nit wiit vo Syrie, em Libanon und Israel und wird geografisch zu Asie zelt. Kulturell und politisch isch s Land aber wäge siiner Gschicht sehr schtark mit Europa verbunde.
Nachdäm Zypere 1960 vo Grossbritannie in d Unabhängigkeit entlo worde isch, het d Republik zerschd die ganzi Insle usser de britische Militär-Stützpunkt Akrotiri und Dekelia umfasst. Noch ethnische Unruhe zwüsche de Grieche und Türke und em drohende Aschluss vo Zypere an Griecheland (Enosis) het 1974 d Türkei unter Beruefig uf dr Londoner Garantiivertrag interveniert und isch in Zypere iigfalle. Die Türkischi Republik Nordzypere isch 1983 gründet worde. Si wird nur vo der Türkei völkerrächtlich anerkennt, aber d Autorität vo der Regierung vo der Republik Zypere beschränkt sich sitdäm uf ä Süddeil vo der Insle. Die türkisch-zyprische Vertreter, wo noch der Verfassig nötig si, fehle im Parlament vo der Republik Zypere. Mehreri Aläuf zur fridlige Wiidervereinigung si bis jetzt gschiteret.
D Republik Zypere isch sit 2004 Mitgliid vo der Europäische Union.
Sport
Z Zypere wörd au tschutted. De APOEL Nikosia isch de Verain vo de Hoptstadt Nikosia. Z Larnaka spillt Nea Salamina Famagusta, wo vor em Zyperekomflikt z Famagusta dihai gsi isch.
Bosco/Gurin
Gurin, im Dialäkt vùm Oord Gurín,  oder Griin uusgschbroche, ùf Tessiner Lombardisch Guríng, ùf Italiänisch Bosco ùn amtlig Bosco/Gurin, isch e Walsergmai ime Sytedaal vom Meitåll im Schwyzer Kanton Tessin.
Noochbergmaine vù Gurin sin Cevio, Campo ùn Cerentino im Tessin ùn Pomatt ùn Premia in dr idalieenische Provinz Verbano-Cusio-Ossola im Piemont.
Geografyy
Gurin lyd uf 1507 m im Gurinertal (Valle di Bosco), wù zem Rovannatal (Valle di Campo) ghèèrd, eme Sydedaal vùm Meitåll (Valle Maggia).
Dr Baan vù dr Gmai hed 2212 ha. Doodervù sin 28,1 % landwirdschafdligi Nùzflächi, 27,8 % Wald ùn Ghiirschd, 0.9 % iberböudi Flächi ùn 43,3 ùùgnùzdi Gebiirgsflächi
Z Gurin hed s vier Alpe: z Alp, em Ban, en Bobnä, en Hèrli, Wolfschtaaful. Fiejeri Alpe sin Alpulti, Andätschei gsii.
Bäärg: där Bùmböin = Burkchächrennu (2331,2 m, ital. Bombogno), Chleinhoorä (2171 m), Kräschtu (2139 m, ital. Cresta), Groosshoorä (2150 m), Maartschäschpetz (2688,1 m), Patnal = Sunnubäärg (2748,4 m, ital. Madone), Retzbäärg (2591,9 m), Schtraalbann (2780 m), Wandfluähoorä (2863 m, ital. Pizzo Biela)
Päss: Furku, Griinär Furku (Guriner Furke, 2323 m, Ibergang in s Pomatt, di hendär Furku (2423 m), Kramèrku (2518 m), schwirige Ibergang ùf Premia, ùn Quadrèla (ital. Passo Quadrella), dr Wääg ùf Campo Vallemaggia
Seeä: där endär Seeä, där schwarz Seeä
Bäch: Rovana
S Maietal
S Maietal hed scho im Midelalder zue dr Vogtei (Pieve) Locarno ghèèrd. Am Aafang vùm 12. Jh. isch die no abhängig gsii vù dr Eedle vù Besozzo, dr Chaiser Friedrich I. Barbarossa hed dr Vogtei aber scho ane 1164 e nèie Määrd gwèèrd ùn im Aadel vù Locarno dr Titel Capitanei bschdeedigd ùn derzue Abgaaberäächd ùn d Griichdsgwald. Ane 1186 isch d Vogtei drno ryychsùùmidelbar woore. D Vogtei isch im 13. Jh. in d Usenandersezig zwischen dr Lombardische Schded ùn em Chaisder Friedrich II. groode, schbeeder in d Chrieg zwische dr Guelfe ùn dr Ghibelline ùn zwische Como ùn Mailand. D Schdad Como hed sich ane 1239 mid em Chaiser verbinded. Dr Simone Orelli, e Aadlige vù Locarno ùn Condottiere vùm Mailänder Domkapitel, hed d Aadelsfamilie vù Locarno derzue broochd mid Mailand in dr Chrieg geege dr Chaiser z zie. Bis ane 1318 isch d Vogtei Locarno zydwyys ùnder dr Hèrschafd vù Como gsi, zydwyys ùnder dääre vù Mailand. 1318 isch d Vogtei Locarno mid iire Capitanei sälbschdändig woore, aber scho ane 1342 isch si wider ùnder d Hèrschafd vù Mailand chùù, ùn vù doo aa vùm e mailändische Verwalder (podestà) regierd woore.
1410/11 isch s Maietal vù dr Schwyzer Eidgnosse bsezd gsii. D Yywooner vùm Maietal hän aber 1411 im Groof Amadeus VIII vù Savoye e Drèiaid gschwoore ùn si mid em Verzascatal ùn Mergoscia zuen ere ùùabhängige Gmai zämegschlose. D Schwyzer hän aber s Maiertal scho ane 1416 wider bsezd. Dr Filippo Maria Visconti vù Mailand hed mid em Siig in dr Schlacht vù Arbedo ane 1422 s ganz Bied wider ùnder d Hèrschafd vù Mailand brochd.
1439 isch s Maietal mid dr Vogtei Locarno vùm Filippo Maria Visconti im Franchino Rusca as Lèèche gee woore. Wù Mailand ane 1500 vù dr Franzoose bsezd wooren isch, isch au s Maietal ùnder franzeesischi Hèrschafd chùù. In dr Maailänderchrieg hän d Schwyzer d Franzoose us Mailand verdriibe ùn s Maietal isch 1512 as Ennetbirgischi Vogtei Meythal und Lavizzara zue der Schwyz chùù. Verwalded woore isch s Maietal derno as Gmaini Hèrschafd vù dr Zwelf Ort. D Schwyzer Landvegt hän bis ane 1798 d Hèrschafd iber s Maietal ghaa.
Wù d Schwyz ane 1798 vù dr Franzoose bsezd wooren isch, isch s Maietal noch dr Grindig vù dr Helvetische Republik zem nèi Kanton Lugano chùù, ane 1803 isch dr Kanton Lugano mid em Kanton Bellinzona zem nèie Kanton Tessin zämegschlose woore.
D Walser z Gurin
S èèrschd Mool gnänd wird Gurin in ere Uurkùnd vù ane 1253, wù s haisd as im Hl. Jakobus ùn im Hl. Christophorus e Chilche gwèid wooren isch in loco et terretorio de Quarino ubi dictitur ad Buschum.
Waarschyyns hän si die Walser vù Pomatt im Bied vù Gurin niidergloo, wel dr Simone Orelli vù Locarno Soldaade bruuchd hed im Chrieg geege Como ùn dr Chaiser ùn dooderzue hed er Walser as Seldner im Bied vù dr Vogtei Locarno aagsiidled. Vermuedli isch Gurin as Siidlig zwische 1239 ùn 1244 grinded woore.
Ane 1404 hän d Guriner ali Alpräächd vù Losone ùfgchaufd. D Alpe sin derno wie in vyyl Walserbied in privati Aadail ùfdaild gsii, nid wie in andere Bied im Gmaibsiz. Èèrschd ane 1661 hed d Guriner Gmaiversamlig bschlose, as ali Alpe in Gmaibsiz sole ibergoo ùn d Gmai hed derno ane 1672 ali Alpräächd ùfgchaufd ùn Lyd as Älpler aagschdeld.
Name
Dr Name Gurin isch abglaided vùm Name vùm Wyyler Corino, wù èèrschd 1480 s èèrschd Mool gnänd wooren isch, aber waarschyyns hed s dää Wyyler am Yygang vùm Gurinertal scho lang dervoor gee. Buschum de Quarino haisd derno „Wald vù Corino“.
Chilche
D Chilche vù Gurin isch scho in ere Uurkùnd vù ane 1253 gnänd woore. Si isch noo däm Dokumänt am 12. Mai 1253 vùm Frater Girardus vùm Orde vù dr Mindere Brieder im Hl. Jakobus ùn im Hl. Christophorus gwèid woore.
D Chilchegmai vù Gurin hed bis 1884 zem Bistum Como ghèèrd, syderhäär zem Bistum Lugano.
Nääbe dr Chilche gid s z Gurin no chlaini Kapälle:
Schuel
Ane 1830 isch im Tessin d algmain Schuelbflichd yygfierd woore. D Blään vù dr Schuelverwaldig ai Chraisschuel fir s ganz Rovannatal z Cevio yyzriichde, hed d Gmai Gurin abgläänd, wel d Schieler häde vier Schdùnd ùf Cevio miese laufe. Dr Ùnderriichd in dr Schuel z Gurin isch vù aafang aa Idalieenisch gsii, D Gmai hed e baar Aadrääg gschdeld, zmindeschd fir d Maidli Dydschùnderrichd yyfiere z dèrfe, aber èèrschd noch eme Bsuech vù dr Zürcher Profäser Meyer von Knonau ùn Hardmeyer ane 1880, hed s ab 1886 z Gurin Dydschùnderrichd gee, segs Schdùnd in dr Wùche finanzierd vùm Dütschschwizer Schuelverein. Ab 1942 isch dr Dydschùnderrichd derno obligatorisch gsii ùn isch vù dr Kantonsregierig ibernùù woore.
Dornstadt
Dôrâschdadt (dt. Dornstadt) isch â Gmoid auf dr Schwäbischâ Alb, diregt an dr A8. Bis auf Ulm nei sends 8 km.
Bosco/Gurin
Schuel
Syder ane 2002 isch d Doorfschuel vù Gurin gschlose, di weenige Chinder mien ùf Cevio ùf d Schuel.
Dornstadt
Zur Gmoid drzuâ gherâd nebr am Dorf Dôrâschadt au d Derfr Doomrdeng, Scharâschdett, Demmâhausâ ond Bollengâ mit Beddengâ.
Kienzheim
Kienze (frz. Kientzheim, dt. Kienzheim) ìsch a frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin.
Bosco/Gurin
Verwaldig
Gurin ghèèrd zem Chrais Rovana im Bezirk Vallemaggia.
Dornstadt
Nôchbrgmoidâ von Dôrâschadt send Lausâ em Nordâ, Weschdrschdett ond Boimrschdett em Oschdâ, d Schadt Ulm em Siidâ, Blauschdoi em Siidweschdâ ond Mêrgleng, Lôichengâ ond Nällengâ em Nordweschdâ.
Bosco/Gurin
Verwaldig
D Gmai hed e Bùùrgermaischder (sindaco), e Gmaischryyber ùn e Gmairood mid fimf Midgliider. Sindaco isch syder 2008 dr Alberto Tomamichel.
Kienzheim
D Gmein ghert hit züe Kaysersberg Vignoble.
Bosco/Gurin
Verchèèr
D Schdroos vù Cevio bis Gurin isch ane 1928 böue woore.
Dornstadt
Gschicht
Dô, wo heid Gmoid Dôrâschdadt isch, hend scho en dr Jungschdeinzeit Leid gläbt. Auf dr Doomrdengr Gmargong hôd mâ aussrdem â keldischâ Schanze ond an Reemischâ Guâtshof gfondâ. De môischde von denne 6 Derfr gibts abr seid dr Zeit nach dr Velkrwandrong, wo Alemannâ auf d Alb kommâ send. En Ordschafdâ, wo mit dr Endnong -ingen aufheerâd, hend oft scho im 7. Jôhrhondrd Leid gwohnt. Ortschafdâ mit dr Endong -schdadt ond -schdett send moischdens â wengâ jengr, ond Leid von de -ingâ-Derfr send dô nâ omzogâ.
Em Middlaldr hôd â jedâs von denne Derfr sei ôigânâ Gschicht ghedd. Z wichdigschde dôdrzuâ schdôd em Abschnidd Derfr. Erschd mit m Reichsdeputationshauptschluss anâ 1803 kommâd se – von vrschiidâne Herrschafdâ aus – älle zom Herzogdom Boirâ. Seid 1810 gheerâd d Gmoidânâ zu Wirddâberg; se send älle em Obramt Blaubeirâ gweâ.
Bosco/Gurin
Verchèèr
Luud eme Brojäkt soll s emool e Metrò alpino gee, wù Gurin ùnder em Bäärg dùùre mid em italiäänische Pumatt verbindet.
Kienzheim
Gschìcht
Kienze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 785 àls Coneshaim (1260 Coensheim, 1407 Künsheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Kienze ìsch dr Joseph Fritsch gsi.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kienze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Bosco/Gurin
Walserhuus
Scho ane 1936 isch z Gurin d Gesellschaft Walserhaus Gurin grinded woore ùn doodermid dr èèrschd Walserverain iberhaubd. Im alde Walserhuus, wù 1386 böue wooren isch, isch ane 1938 e Walsermuseum yygriichded woore, wù d Walserschbrooch, d Architektur vù dr Walserhyyser ùn s Lääbe in dr Bäärg zaigd wird.
Dornstadt
Doomrdeng
Doomrdeng (oine sagâd au Dommrdengâ, auf Hochdeitsch Tomerdingen) isch zemlich sichr des eldeschde von denne Derfr. Z Dorf isch em mâ flachâ Doil von dr Schwäbischâ Alb, auf dr Flächâalb, und d Eggr oms Dorf rom hend oft recht guâde Beedâ.
Gemüse
Gemüès (mhd. gemüese, urschprünglichi Bedütig: Muès uss Nutzpflanzè) isch hüt èn Sammelbegriff für èssbari Pflanzèdeil vo wild wachsendè odder in Kultur zogènè Pflanzè. Meischtens handlet s sich um Blätter, Frücht, Knollè, Stängel odder Wurzlè vo ein- odder zweijöhrigè chruttigè Pflanzè, wo roh, kocht odder konservyrt gnossè wörred. Im Gegèsatz zu Pflanzè odder Pflanzèdeil, wo vor allem wegè irer Reserveschtoff (Kollèhûdrat, Eiwyß un Fettsüürè) gnutzt wörred un deshalb d Grundkoscht i dè menschlichè Ernäärig darschtelled, wörd Gmüès vor allem wegè sinèm Ghaalt aa Vitamyn, Mineralschtoff un sekundärè Pflanzèschtoff als Beikoscht vozeert. Gemüès isch gschmacksgäbend un kalorièarm. Zuèdem hèt Gemüès uffgrund vo sinem hochè Gehaalt a Ballaschtschtoff è wichtigi Fungtion für d Vodauig.
Bosco/Gurin
Dialäkt
lueg dr Haubdartikel Gurijnärtitsch
Dornstadt
Doomrdeng
Dr Nama Doomerdeng kommt vomâ Alemann, wo Tuomhard ghôisâ hôd. Als oins vo de erschde Derfr emâ weidârâ Omkrôis hôd Doomdreng â Kirch ked; dees gôd bis end Zeid von de Karolingr zruck. Z erschde Môl aufgschriibâ isch dr Namâ von dr Gmôid an â 1225. Do hôd r zom Dôil scho zom Kloschdr Elchengâ gheerd. Â andr Doil vom Dorf hôd bis an â 1693 dr Ulmr Deutschordenskommende gheerd. Z Kloschdr Elchengâ hôd en Doomrdeng â Pflägamt eigrichdâd ond von dô aus au Dôrâschdadt ond Weschdrschdett vrwaldât.
Gemüse
Drocheni Samè wiè Èrbsè odder Linsè un Fruchtkörner zellèd nit zum Gmüès. Pflanzèdeil, wo als Gemüès un Gwürz vowendet wörrèd, wiè Paprika odder Zwiblè, gälted nu denn als Gmüès, wenn si è erkennbari Hauptkomponentè vom Gricht bildèd.
Studia humanitatis
Mit Studia humanitatis oder Studia humaniora wird d Gsamtheit vo de humanischdische Schtudie bezeichnet, wo drzu füehrt, ass mä ä ganzheitligi Bildig im Sinn vo dr Humanität oder Menschlichkeit bechunnt. Die Bezeichnig wird allgemein uf ä Cicero und si Begriff vo der Humanitas zruggfüehrt, won er in siiner Schrift Über d Gsetz iigefüehrt het.
Gemüse
S Gemüès wörd nõch unterschidlichè Kriteriè unterdeilt.
Studia humanitatis
D Studia humanitatis si uf der alte antike und mittelalterlige Fächeriideilig basiert gsi, und hai us em Trivium und em Quadrivium beschdande, wo as septem artes liberales oder die siebe freie Künschd zsämmegfasst worde si.
Gemüse
Unterschydig vo Obscht un Gmüès
D Unterschydig vo Obscht un Gemüès isch nit eidütig, si isch kulturell bedingt.
Studia humanitatis
D Studia humanitatis si ä zentrale Begriff vom Bildigswäse gsi, wo mä sich im Renaissance-Humanismus schdärker an der griechische und römische Antike het afo orientiere, vor allem s Lehre und d Pfläg vo der griechische und latiinische Sbrooch. Unter de Humaniste het s schon ä usprägtei Philologii ge.
Gemüse
Unterschydig vo Obscht un Gmüès
Z Dütschland git s voschideni Definitionè, wo ènand zum Deil widderschprèchèd: Byschpill: Kürbis entschtônn uss bschtäubtè Blüètè (botanischi Definition: Obscht) vo einöhrigè Pflanzè (Lebensmitteldefinition: Gmüès).
Studia humanitatis
D Humanischte hai ä glehrte Unterricht (eruditio) agschdräbt mit Wüsse, Verschdändnis und Erfahrig (prudentia). Die klassische Merkmol vo der Glehrsamkeit si ihr Leitbild gsi und s Ziil vo alle Studia humanitatis, zu wele d Rhetorik, d Eloquenz, d Moralphilosophii und d Gschicht ghört hai. D Artes mechanicae hingäge hai bi ihne keis hochs Asehe gha. D Humanischde het s im allgemeine au nit gluschdet die z lehre.
Bosco/Gurin
Dialäkt
Gurijnärtitsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Gurin. Au im Gurijnärtitsch finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt.
''Wievyyl vù dr Guriner chene no Gurijnärtitsch? ''
Bis in 80er Joor isch s Gurijnärtitsch z Gurin no d Schbrooch vù faschd alne Yywooner gsii.
In dr ledschde 25 Joor isch dr Aadail vù Dydschschbroochige aber esoo schdaarch zrùggange, as Gurin in dr ofiziäle Schtatischtik midlerwyyli nimi as dydschschbroochigi Gmai im Tessin ùfgfierd wird, sùndere as idalieenischschbroochigi. (Quälle: Schwyzer Volchszelige 1970, 1980, 1990, 2000).
Die Daate sin aber mit Voorsicht z gniese, me hed näämlig i dr Volggszellig nùmen ai Sprooch as Haubdschbrooch däärffen aagee, ùn die Haubdschbrooch hed nid chenne e Dialäkt syy. Drum isch es fir d Guriner Walser, wo ja zumene groose Dail zwaischbroochig sin, schweer gsii, si fir e „Haubdschbrooch“ z entschaide. Me schetzd, as es hitt (im Joor 2014) ebbe 130 Lyt gid, wo Gurijnärtitsch reede; vù dr rùnd 50 Yywooner vùm Doorff chennes ebbe zwee Drittel. Das ändered aber nyyd draa, as d Zuechùmbfd vùm Gurijnärtitsch midlerwyyli glyych ùùsicher isch wie bi dr andere Siidwalser Dialäkt.
Dornstadt
Doomrdeng
Doomrdeng hôd mendeschdens seid am 17. Jôhrhondrd z Marktrecht, drom gibts au heid no zwoimôl em Jôhr an Marktdag.
Zom ââgugâ gibts zwôi Kirchâ, de ald Martinskirch und â Mariä-Himmelfahrts-Kirch. Von dr Bausubschdanz her isch d Martinskirch oinâ von de eldeschde Kirchâ em Land, wo no aus m 10. odr 11. Jôhrhondrd schdammd. Vom Schdandort her ischd Mariâkirch eldr (7. Jôhrhondrd), mâ hôd abr an â emâ weidârâ Omkrôis nei baud.
Bollengâ
Bollengâ (auf Hochdeitsch Bollingen) isch z kloinschde Dorf en dr Gmoid Dôrâschdadt, ond wahrscheinlich am zwôideldeschdâ. Z Dorf isch no obâ auf dr Schwäbischâ Alb, abr Richtong Blauschdoi gôds nô recht bald ens Kiesâdal na.
Von Bollengâ liist mâ z erschd Môl was em 12. Jôhrhondrd. Lang, ond no bis 1803, hôd s Dorf am Deitschâ Ordâ (Kommende Ulm) gheerd. Zom ââgugâ gibts de kloi Schdefanskirch.
Von Bollengâ aus Richdong Doomrdeng kommt nomôl a kleis sepêrats Derfle, nämlich Beddengâ (auf Hochdeitsch Böttingen). Gsellschaftlich ond a politisch gheerd Beddengâ scho emmr mit Bollengâ zamma.
Dôrâschdadt
Dôrâschdadt (heid sagâd vill au Dornschdadt, zom Hochdeitschâ Dornstadt) z greeschde Dorf von dr Gmoid, ond dr Sitz von dr Gmoidsvrwaldong. Z Dorf ligt bsondrs gschickt, nä bei Ulm ond nä bei dr Audobahauffahrd.
Ob dr Nâmâ Dôrâschdadt tatsächlich vo mâ Egg mid vill Dôrâ kommt, isch ed ganz klar, abr ââzneâ. An â 1225 wird d Gmoid z erschd Môl erwähnt. Bis an â 1803 hôd z Dorf zur Herrschaft vom Kloschdr Elchengâ gheerd.
Schaarâschdett
Schaarâschdett (oine sagâd au Schaarâschdettâ; zom Schbass herd mâ au scho môl Schaarâbach (obwohl odr graad weil s en Schaarâschdett weid ond brôid koin Bach gibt); auf Hochdeitsch Scharenstetten) ligt auf â mâ Bergâle obâ auf dr Schwäbischâ Alb (Kuppenalb).
Oobedengt ââgugâ muâs mâ d Laurentius-Kirch. Dr Turm isch wahrscheinlich scho em 11. Jôhrhondrd baud wôrâ. D Aposchdlbildr schdammâd vom Doomrdengr Barockmôôlr Josef Wannâmachr. Bsondrs wertvoll isch dr Aldar, wo em 15. Jôhrhondrd en Ulm gmacht wôrâ isch ond seid 1760 in Schaarâschdett schdôôd.
Demmâhausâ
Demmâhausâ (auf hochdeitsch Temmenhausen) ligt an dr Kande von dr Flächâalb zor Kubbâalb, also am Berg. Dui Kande isch s Kliff vom terziärâ Molassemeer, wo von dô aus bis zo de Albâ gângâ isch.
An â 1225 send oine Doil vom Dorf vom Kloschdr Elchengâ vrwaldâd wôrâ, ond en dem Zammâhang liist mâ z erschde Môl von Demmâhausâ. Andre Demmâhausânr Heef hend sälâmôl abr andere Kleeschdr ond Herrschafdâ gheerd. Ogfähr seid 1500 gheerd s ganze Dorf zo dr Reichsschdadt Ulm.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Gemüse
Ydeilig
Fäldgmüès isch èn Sammelbegriff für Gmüès, wo unter freiem Himmel aabaut wörd. Selli Aabauart stòt im Gegèsatz zum gärtnerischè Gmüèsbau, bi dèm in Glashüüser, Folièdunnèl odder äänlichè gschütztè Berych gschaffèt wörd. Zum Fäldgmüès zellt mò: Chabbis, Salòòt, Zwiblè, Gugumerè, Spargel, gääli Rüèbè, Peterle, Raanè u. v. a.
Nõch dè Erntezitè unterschydet mò Früègmüès, Summergmüès, Hèrbschtgmüès, Wintergmüès un Duèrgmüès. Früèner isch selli Ydeilig zimli wichtig gsi für d Aabaublaanig un Ernäärig. Durch dè Aabau vo Gmüès in Gwächshüüser un èm internationalè ganzjöhrigè Handel hèt iri Bedütig stark abgnõ.
Nõch dè Fruchtryfi un èm Vozeer unterschydet mò Frischgmüès un Lagergmüès. Au selli Unterschyd hèn durch Witervoschaffè un Läbensmittelkonserviyrig a Bedütig volorè. Zum Byschpill cha voderblichs Gemüès durch Düèfgfrürè odder in Konservèdosè frisch ghaaltè wörrè.
I dè Europäischè Union deilt mò zuèdèm s Gemüès in zwei Gruppè y, um s hysichtlich Priis un Erzüügig möglichscht voglychbar z machè:
Vermarktigs- un Qualidätsnormè
Um è glychblybendi Qualidät bi Gemüès im Handel z gwôôrleischtè, unterlyt s beschtimmtè Vomarktkigsnormè un muè entschprèchend kennzeichnet wörrè.
Düèfküèlgmüès
Sit 1957 git es z Dütschland düèfgküèlts Gemüès z kaufè. Ermöglicht worrè isch sell durch d Entwicklig vo dè Küèltechnig. Ooni dè Zuèsatz vo Konservyrigsschtoff cha sitdèm frisches Gmüès übber èn langè Zitraum haltbar gmacht wörrè. S èrschti TK-Gmüès uff èm dütschè Einzelhandelsmärkt isch dè Spinat gsi. Hüt isch s Aagebot wituus villsitiger un gòt vo eifachè Erbsè bis hy zuè asiatischü Gmüèsmischigè. Dè Vordeil isch, dass d Näärschtoff bzw. Vitamyn übber èn langè Zitruum drübber wäg durch d Kälti konservyrt wörred un nu wènnig abnämmed, witaus wènniger als zum Byschpill ein übber drei Dääg im Gmüèsfach vom Küèlschrank glagerts Gmüès. Selli Behauptig hèn Ökotrophologè vo dè Universidät Hamburg in èrè Studiè.übberbruèft Frischgmüès un Düèfküèl-Gmüès sin dõdezuè in unterschidlichè Voarbeitigs-, Lagerungs- un Zuèbereitigsschtuèfè uff iren Näärwèrt un iri Sensorik hy untersuècht. D Ernäärigswûssèschaftler hèn usègfundè, dass vill wichtigi Näärschtoff wiè Vitamyn C durch d Düèfküèlig au nõch vir Mönet in hochem Maaß erhaaltè gsi sin, wôôrend si bi gwissè Gmüèsartè bi Lagerig sowoll bi 4 °C als au bi 20 °C rasch abgnõ hèn. D Studiè isch u. a. vom Forschigschreis vo dè Ernäärigsinduschtry e. V. mitfinanzyrt worrè.
Falk (Lothringen)
Falk (lothrìngisch; frànzeesch Falck, ditsch Falk) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Falk lijt westlich vun Creutzwald in dr Neh vun dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 203 und 325 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Falk ìsch. Falk ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Falk ghert zem Moselfrankisch.
Bütschwil
Bötschwiil isch e Dorf i de toggeburger Gmaind Bötschwil-Gantertschwil im Kantoo Sanggale. Bis ane 2011 isch Bötschwiil en aigni Gmaind gsii und hett sich denn mit Gantertschwil zämegschlosse. S Dorf litt westlich fo de Tuur underhalb vo Moslig. Es werd ane 779 zerschtmool innere sanggaller Urchund as Bucinesvilare gnennt.
Duisburg
Duisburg (uusgsproche Düüsburg) isch e chreisfreii Grossstadt, wo an dr Mündig vo dr Ruhr i de Rhy lyt. D Stadt isch Deil vo dr Metropolregion Rhy-Ruhr mit alles i allem öppe zäh Millione Iiwohner und ghöört sowohl de Region Niderrhy als au em Ruhrgebiet aa. Si lyt im Regierigsbezirk Düsseldorf und isch mit öppe ere halbe Millione Iiwohner nach Köln, Düsseldorf, Dortmund un Essen di füftgröscht Schtadt vom Land Nordrhy-Weschtfale. Nach Aagabe vo de Schtadt het d Iiwohnerzahl i d letschte Johr zwüsche 498.000 un 503.000 gschwankt. S Oberzäntrum isch uf de „Lischte vo de Grossschtädt z Dütschland“ uf em 15. Platz. Duisburg isch 2010 als Deil vom Balligsruum Ruhrgebiet Kulturhauptschtadt vo Europa gsii.
Betzigau
Betzigau isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkung sind 68,9 % Landwirtschaftsfleche, 22,9 % Wald, 7 % Sidlungsfleche und 1,2 % sunschtige Fleche.
Gmaindsglidrung
Zua Betzigau gheret s gleichnamig Pfarrdorf, s Kirchdorf Hochgreut, d Derfer Betzenried, Hauptmannsgreut, Leiterberg, Minderbetzigau, Möstenberg, Unterhalden und Wieseris und d Weiler Baltenstein, Bogenried, Götzen, Jaunen, Kaisersmad, Stein, Waltris und Weiher.
Gschicht
Betzigau isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1238 als Bezzingowe.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2,4 % gleage.
Religion
87,9 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 8,9 % evangelisch.
Verwaltung
Betzigau ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Betzigau isch dr Roland Helfrich.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Betzigau ghert zum Oschtschwäbisch.
Communauté de communes des Deux Sarres
D Communauté de communes du Pays des Deux Sarres isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 19 Gmaine im Arrondissement Sarrebourg aaghert hän.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Abreschviller, Aspach, Barchain, Fraquelfing, Hattigny, Héming, Hermelange, Lafrimbolle, Landange, Laneuveville-lès-Lorquin, Lorquin, Métairies-Saint-Quirin, Neufmoulins, Niderhoff, Nitting, Saint-Quirin, Turquestein-Blancrupt, Vasperviller, Voyer.
Zhangye
Zhangye (张掖市), früener Ganzhou (甘州), isch e bezirksfreiji Stadt im Nordweste vo dr chinesische Browinz Gansu. Iir Verwaltigsgebiet bildet s Middelstück vom Hexi-Korridor. Es het e Flechi vo 40'874 km² und öbbe 1,28 Mio. Iiwooner (Ändi 2004). D Bevölkerig setzt sich us 26 Ethnie zämme, drunder Hui, Yugur und Tibeter. Im Oste gränzt Zhangye an d Stedt Wuwei und Jinchang, im Weste an Jiuquan und Jiayuguan, im Süde an d Browinz Qinghai und im Norde an s Autonome Gebiet Inneri Mongolei.
Zhangye setzt sich us eme Stadtbezirk, vier Kräis und eme Autonome Kräis zämme.
Seenswürdikäite
In Zhangye befindet sich dr «Tämpel vom Groosse Buddha» (Dafo Si) mit dr grösste ligende Buddha-Statue in China.
Lechfeld
S Leachfeald isch e Schotterebeni sidlig vu Augschburg, wu us Flussablagerige vu dr letschte Yyszyt (Würm) entstanden isch. Si lyt zwische dr Alpefliss Leach un Wertach.
Im Flussberaich zwische Landberg un Augschburg sin no sälteni Lech-Urlandschafte erhalte blibe. D Einzelflechine vu unterschidlige Heide un Druckewase wäre unter em Leachdalheide zämmegfasst. Si handlet sich nume no um 1 % vu dr urspringlige Flechine. Si stehn unter strängem Naturschutz un ghere zue dr arterychschte Läbensryym vu Mitteleuropa.
Gschicht
Bekannt isch s Leachfeald vor allem wäge wichtige Schlachte in dr Zyt vu dr Ungarnyyfell. Wu anne 910 d Ungarn e fränkisch Heer unter em Ludwig em Chind uf em Leachfeald besigt gha hän, het dr Otto I. dr Ungarn anne 955 in dr Schlacht uf em Leachfeald e argi Niderlag byybrocht. Dr Augschburger Historiker Georg Kreuzer vertritt aber d Uffassig, ass mit däm Uusdruck nit s hitig Leachfeald gmeint isch, sundern d Gegnig zwische Augschburg un Genzburg (Roiseschburg).
Vor eb s Leachfeald am Aafang vum 19. Johrhundert zue Bayern chu isch, het s zum Hochstift Augschburg ghert.
Syt dr Remerzyt isch dur s Leachfeald eini vu dr Hauptverchehrsrute zwische Italie un Dytschland gange, d Via Claudia Augusta. Uf dr glyche Trasse verlauft hite zem greschte Deil d Bundesstroß 17 zwische Augschburg un Schongau. Wel die Stroß eso ne große Bedytig gha het, isch die Landschaft „Stroßvogtei“ gnännt wore. Zuen ere Stroßvogtei het urspringlig s Rächt ghert, fir dr Schutz vu dr Stroß Gälder z erhebe. Des Rächt het im 12. Jh. dr Welf VI. gha, e Unkel vum Herzog Heinrich dr Leb, bis dää des Rächt an dr Friedrich Barbarossa verchauft het.
Syt dr 1920er Johr git s uf em Leachfeald z Lagerleachfeald e militärische Flugplatz, dr Fligerhorscht Leachfeald.
Tour de Suisse
D Tour de Suisse isch di grescht Radrundfahrt in dr Schwyz. Si findet alljohr Mitti Juni statt un giltet as wichtigschts Etapperänne im Radsport no dr „Große Drej“ Tour de France, Giro d'Italia un Vuelta a España. D Rundfahrt ghert zue dr anne 2005 nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.
Si isch unterdeilt in zeh bis zwelf Etappe, dodrunter zmeischt e Prolog, e baar Bärgetappe un e Zytfahre. D Tour de Suisse wird vu vile Fahrer gfahre as letschti Vorbereitig uf d Tour de France, wu draditionäll zwo Wuche speter aafangt. Zuegloo sin Mannschafte vu dr 1. un dr 2. Kategorii. Dr Erscht in dr Gsamtwärtig drait s "Guldi Trikot".
Di erscht Tour de Suisse isch vum 28. Augschte bis zum 2. Septämber 1933 uusdrait wore; Siger vu däre Rundfahrt in fimf Etappe isch dr Eschtryycher Max Bulla gsi. Syterhär hän vil beriemti Fahre d Tour de Suisee gwunne. Hinter em viermolige Gsamt- un dodermit Rekordsiger Pasquale Fornara chemme di bede Schwyzer Radrännfahrer vu dr 1950er Johr, dr Ferdy Kübler un de Hugo Koblet, wu si bedi drejmol gwunne hän. Dr Gino Bartali, dr Hennes Junkermann, dr Beat Breu un dr Jan Ullrich hän d Tour alli zweimol gwunne.
Hite wird d Tour de Suisse vu dr Firma IMG uusgrichtet. Dr Diräkter vu dr Tour isch dr ehmolig Schwyzer Radrännfahrer Armin Meier.
Gotthardbahn
D Gotthardbaan (GB) isch e privati Isebaan i de Schwiiz gsi. Si häd e Linie vo Immisee (Kanton Schwyz) dur s Gotthardmassiv uf Chiasso (Kanton Tessin) pout und betribe. Wämmer hüt vo de Gotthardbaan redt, meint mer d Linie. Si isch Normalspurig.
Bou
Nach de Semmering-Baan (1854), de Brenner-Baan (1867) und de Mont-Cenis-Streki (1871) isch d Gotthard-Baan (GB) di vierti, aber au di küensti Isebaan dur d Alpe gsi. Lang hät mer drüber diskutiert, won d Baan gnau söli duregaa. Äntli, 1869 hät mer mit em Königriich Italie und 1871 mit em Tüütsche Riich en Staatsvertraag chöne abschlüüse. Es Jaar spöter, 1872 isch mit em Bou aagfange worde.
Am schnällschte isch es im Tessin fürschi gange und 1874 hät mer d Taalstrekkene im Süüde Abläntsche (Biasca) - Giubiasco - Luggarus (Locarno) und Lauis (Lugano) - Chiasso eröffnet. Am 1. Juni 1882 isch die durchgeendi Strekki vo Immisee uf Chiasso eröffnet worde. De Gotthardtunnel won 15003 Meter lang isch, isch zu säbere Ziit de lengschti Isebaantunnel vo de Wält gsii. Scho bald druf abe häds Militär aagfange d Strekki mit Feschtige z sichere. Z Eriels (Airolo) hett mer sogar mit ere künschtliche Lawine chöne de Tunneliigang verschütte.
1909 isch d GB im Zug vo de Verstaatlichung vo de SBB überno worde. D Elektrifizierig isch 1922 abgschlosse worde. D Doppelspur hät mer aber scho churz nach de Eröffnig aafange boue.
Sonceboz-Sombeval
Sonceboz-Sombeval (Franc-comtois [a sɔ̃zˈbo]-[a sɔmˈvo]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Sonceboz-Sombeval ligt im Vallon de Saint-Imier un bsteit us dr Dörfer Sombeval u Sonceboz. D Gmeindsflächi bsteit us 32,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 59 % Waud, 7,5 % Sidligsflächi u 0,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Corgémont, Orvin, La Heutte u Tavannes.
Gschicht
Sombeval isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 866 aus Summavallis, 1179 Sommeval, Sonceboz im Jahr 1303 aus Suntzelbo. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 15,3 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 5,7 %, CVP 3,7 %, EVP 5,6 %, FDP 7,1 %. GLP 1,5 %, GP 9,5 %, SP 19,9 %, SVP 30,5 %, Suschtigi 16,5 %.
Gmeindspresidänt vo Sonceboz-Sombeval isch dr Paul-André Jeanfavre (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1666 Ywohner 12,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 81,5 % Französisch u 3,2 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Sonceboz-Sombeval isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Südbadisch
Dr Begriff Südbadisch fir dr Dialäkt in Südbade (friähjer het mer gsait Oberbade) macht wisseschaftlig kei Sinn, wel dr Dialäkt zwische Hegau, Südschwarzwald, Markgräflerland, Briisgaü un Ortenaü kei Einheit bildet. Do isch niideralemannischs Bodeseealemannisch, Hochalemannisch un niideralemannischs Oberrhiinisch verbreitet, un im Rüüm Duttlinge aäu Schwäbisch. S Glich giltet fir dr Begriff Badisch, do sin fränkischi Dialäkt im Norde un Alemannisch im Süde unter einem Huet. Bade as e zämmehängendi politischi Einheit isch erscht 1806 entstande, diä sprochlig Üsbrägung vu däm Gebiit het aber viil friähjer stattgfunde. Friili bezeichne mänki Lit, wu kei alemannischs oder fränkischs Bewußtsii hän, ihre Dialäkt as badisch („Südbadisch“ nännt si Dialäkt niäme). Do, wu no starke Dialäkt gschwätzt wird, unterscheidet er sich im badische Oberland (= Süde) un im Underland (= Norde) zimli: S eint isch Alemannisch, s ander Fränkisch. Meh Ähnligkeit mitenander het s Badisch vu dr Großstedt, also vu Friiburg, Karlsrueh usw., wels dur s Hochditsch iigebnet un enander agliche isch. Am endschte dät noch e Begriff badischi Umgangssproch Sinn mache – fir diä schriftnoch Sproch, wu vu Alemanne bsunders in dr Stedt gegeniber Främde oder Vorgsetzte verwändet wird oder wänns suscht „ghobe“ zuegoh soll. Do heißts drno z. B. ''Hasch geschtern kei Zeit ghabt? Wo bisch gwäse?'' Diä Umgangssproch schwätzt zum Deil aü zuezogeni oder assimiliärti Bevelkerung. Assimiliärt heißt do: D ürspringlig Sproch (Alemannisch) isch verlore gange, mer het sich stark im Hochditsch agnächeret. Dr Wortschatz vu dr verschiidene Dialäkt im Badische wird in dr „Arbeitsstelle Badisches Wörterbuch“ in dr Uni vu Friiburg i. B. gsammlet.
Stimmlose uvulare Affrikate
Di stimmlosi uvulari Affrikchate isch e Kchonsonant, wo in de Sprooche vo dr Wält sehr sälte vorchùnt. Im grööschte Deil vùm Hochalemannische git es de Luut. Es Byspil isch s Wort „hocke“, wo aber au [] cha sy.
Usser im Hochalemannische isch de Kchonsonant vorallem us e paar Sprooche vùm Kaukasus bekannt.
S Zeiche im internationale phonetische Alphabet für de Luut isch oder.
Badisch
Badisch beziägt sich uf
Oberglatt
Oberglatt isch de Name vo zwoo Oortschafte i de Schwiiz:
Concise
Concise (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Concise lyt am Nöieburgersee. Dr Bann vu dr Gmai goht uffe bis zum Mont Aubert. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler La Lance un La Raisse. D Gmaiflechi umfasst 27,8 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 67,3 Prozänt Wald, 4,8 Prozänt Sidligsflechi un 0,1 Prozänt sunschtigi Flechi.
Religion
58,5 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 21,5 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Communauté de communes de l’Albe et des Lacs
D Communauté de communes de l’Albe et des Lacs isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu zwelf Gmaine im Arrondissement Sarreguemines aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Fluss Albe un dr See in dr Region. Är isch am 24. Dezämber 2002 grindet wore. Sitz vum Verband isch Saaralben gsii, Presidänt dr Pierre-Jean Didiot. Im Johr 1999 het d Communauté de communes de l'Albe et des Lacs 14.200 Yywohner uf 130 km² ghaa.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Eggerberg
Eggerbärg (amtlich Eggerberg) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Brig im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Eggerbärg lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Wiiler Mühlackern, Wirmschland, Berg, Eggen u Finnu. Vannr Ggmeindsflechi sint 15,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 56,4 % Wald, 5,5 % Sidligsflechi und 22,9 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Eggerbärg ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1307 als Eccun, Finnen 1275 als Funnona.