cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Universität Liechtenstein
Stuudiegäld
S Stuudium choschtet in dr Bachelor-, Master- un Doktoraatsstuudiegäng 950 Schwyzer Franke fir EU/EWR un Schwyzer Buurger*ne un 1250 Schwyzer Franke fir anderi Staatsaagheerigi pro Semestcher. Gaschtstudänt*ine im Rame vu Uusduschprogramm (Erasmus-Programm) zaale kai Stuudiegäld.
Böztal
Bööztal isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg im Kanton Aargau. Si isch uf de 1. Jänner 2022 durch e Fusion vo de bishärige Gmeinde Bööze, Efige, Elfige und Hornusse entstande isch.
Geografy
Die vier ehemoligi Gmeinde liged weschtlech vom Böözbärgpass und im obere Deil vom Fricktal bis zur Gmeindgränze vo Frick abe. Efige, Böözen und Hornusse sind Dörfer ganz nooch binenand a dr alte Landstrooss vom Böözbärg obenabe, nume Elfige lyt anderhalb Kilometer nördlech vo Bööze im ene schöne Sytetaal vom Aargauer Jura. Bi Bööze chunt dr Efingerbach id Sissle.
Im Tal isch d Autobaan A3 und d Böözbrglinie vo dr Ysebaan.
D Gägend, wo nördlech vo dr Hauptchetti vom Jura lyt, het es Klima mit vil Sunnetääg und isch drum für d Landwirtschaft und bsunders füre Wybou guet. Es het sid 2019 wägem Gmeindprojäkt sogar au scho e bsundere «Bööztaler Fusionswyy» geh.
Gschicht
Es früeners Fusionsprojäkt, no mit föif Gmeinde (zu de vier ane au no mit Zäije), isch scho nach der erschte Abstimmig i den Oortschafte ane 2009 gstorbe.
Ab 2013 hät’s wider Verhandlige gää und ane 2014 het me bi allne Gmeindversammlige vo de vier Gmeinde pschlosse, mit em nöie Projäkt ärnscht z mache. I dr erschte Zyt het psunders dr nöi Name, wo me für die grösseri Gmeind gsuecht het, z rede gää: Es wäär fasch derzue cho, ass men ere «Oberes Fricktal» gseit hätti, was aber bi de Nochbergmeinde gar nid guet acho isch. Im Früelig 2019 het sech dänn dr nöi Ortsname «Bööztal» duregsetzt. Das isch e schöni Lösig und basst guet zu dr geografische Laag vo de vier Dörfer am weschtleche Fuess vom Böözbärgpass und näbed dr chürzlech au mit ere Gmeindfusion entstandene nöie Gmeind Böözbrg.
D Dörfer bi Bööze sin sit em Middelalter, bi Brugg gsi, wo di alti Herrschaft Schänkebärg ane 1460 zum damalige Bärner Territorium cho isch; undedra isch s Fricktal e Deil vo Vorderöschtrych gsi. Sid 1803 sind s alles Aargauer Gmeinde gsi.
Am 27. Juni 2019 sind i de vier Oort d Gmeindversamlige gsi, wo me bi allne em Fusionsvertrag zuegstumme hät. Z Bööze sind 95 Prozänt vo de Deilnämer a dr Gmeindversamlig fürd Gmeindfusion gsi, z Effige achzg Prozänt, z Elfige 97 Prozänt und z Hornusse öpe 85 Prozänt. Au de Grossi Rat het sini Zuestimmig geh, so dass d Fusion uf de 1. Jänner 2022 z stand cho isch und dodemit au de Bezirkswächsel. De Bezirk Brugg het nach Hottel àndi 2009 no einisch drü Gmeinde a de Bezirk Laufeburg verlore.
I de drüü Oort vom alte bärnischen Aargau, also Bööze, Elfigen und Effige, isch, was d Religion agoot, de gröschti Deil vo de Lüüt refermiert, z Hornusse im ehemolige öschtrychische Piet sind s meh Kaddolike. Hornusse het e kaddolischi Pfarrchile, wo 1712 bout worden isch und s Patrozinium vom Sankt Mauritius het; z Bööze isch di refermierti Chile vo dene Dörfer; si isch vo ane 1667. S refermierte Pfaaramt z Bööze isch au für di Refermierte z Effige, Elfige, Hornusse und Zäije zueständig, di kaddolischi Pfarrei Hornusse auf für d Kaddolike vo Bööze und Elfige.
Hans Stricker
Dr Hans Stricker, wo anne 1944 z Grabs im Sanggaller Rhintl uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Romanischt, Dialäktoloog und Naameforscher.
Lääben un Forschig
Er isch am Grabserbäärg als Soon vom ene Schryner ufgwachsen und isch z Grabs id Schuel ggange. Nach dr Zyt am Gimi z Sanggallen isch er uf Züri go Romanistik studiere. No bevor er anne 1970 s Studium mit em Lizänziaat apgschlosse het, isch dr Stricker als Studänt bim Gerold Hilty sid 1966 bim Projäkt für s Sanggaller Naamebuech agstellt gsi. Das isch e Plaan gsi vom Romanischt Hilty und em Germanischt Stefan Sonderegger usem Joor 1957. Mit däm Undernäämen isch es de so choo: Dr germanistisch Teil isch us verschidene Gründ leider gschyteret, und anne 1989 het mer en ufgää. Mit em romanistische Teil aber isch me besser fürschi cho, und dr Valentin Vincenz un dr Stricker händ e paar Bänd usebroocht; so het dr Stricker Namebüecher für Grabs und Wartau, zwo vo de groosse Gmäinden im sanggalische Waalchräis Wèèrdebäärg, verfasst. Mit dr Hilf vom Germanischt Peter Masüger, em Romanischt Valentin Vincenz und dr Barbara Stricker Frommelt het er den als Chröönig vo däm Forsche s Wèèrdebäärger Namebuech für di ganz Regioon chönne mache.
1973 het dr Hans Stricker mit eren Arbet über d Fluernääme vo synere Häimetgmäind Grabs dokteriert gha. D Naameforschig und d Gschicht vom Sproochwandel im Rhintl vom Bodesee bis uf Sargans und Chur ufe, wo s Romanischen immer wie mee vom Düütsche, gnöier: vom Alemannischen oder de regionale Variante vom Weschtoberdütschen abglööst worden isch, das isch em Hans Stricker sys grosse Arbetstheema plibe. Er het bi syne Studie i vilne Fassetten ufzeigt, wie sech s Rätoromanischen i dere nordalpyne Landschaft entwicklet het und wie s under em Yfluus vom Düütsche wider ufgää worden isch und was me dervo hüt no für Toponym und für alti Wörter i den Oschtschwiizer Dialäkt als Räschte vo dr Sproochgschicht het.
1971 isch dr Hans Stricker wüsseschaftliche Mitarbeiter bim bünderromanische Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun z Chur woorde, dr Scheffredakter Andrea Schorta het en dört hii gholt; vo 1974 bis 1984 isch dr Stricker Redakter bim Dicziunari gsi, bis 1975 no under em Schorta und de mit däm sym Nochfolger Alexi Decurtins. Spöter isch er no i dr Filologische Kommissioon vom Dicziunari gsi.
Und näbezue het er d Fluernääme z Wartau ufgnoo. 1981 het me tank iim mit dr Schriftereie St.Galler Namenbuch, Romanistische Reihe agfange; das wäär als e Reie vo Büecher über e süüdlich Täil vom Sanggallerland tänkt gsi, wo ebe d Namensspuure vom Romanische s Bild prääge, und drnäbet isch e germanistische Reie füre tradizionell und sit em früene Middelalter düütschsproochig Kantonstäil atänkt gsi.
Dr Hans Stricker het a dr Uni Innsbrugg über s Rätoromanische gleert, und zu dere Sproochgruppe het er drno wyters gforschet. Anne 1984 isch dr Grabser Romanischt als Assistänzprofässer a d Uni Züri choo, und 1990 isch er z Züri Äxtraordinarius woorde. Syni Fächer sind die vrglychendi romanischi Sproochwüsseschaft, s Rätoromanisch und d Dialäktology. Mit em Vorarlbärger Sproochforscher Eugen Gabriel, wo vonnem dr Vorarlbärger Sproochatlas isch und wo au no mee über dä sproochlich Gränzruum usegfunde het, het dr Hans Stricker bi syne Projäkt z tue gha. Anne 1984 isch bi iine beede d Redakzioon vom Tagigsband vom achte Träffe von alemannische Dialäktolooge z Tresebäärg zum Thema Probleme der Dialektgeographie glääge; dr Gabriel isch under em Eugen Gabriel synere wüsseschaftliche Läitig gsi und s liechteschteinische Schuelamt het sen organsiert. Mee weder hundert Dialäktolooge sind für die Tääg uf Treesebäärg choo, wo dr Hans Stricker s Projäkt vom Liechteschteiner Naamebuech vorgstellt het.
1981 het d Plaanig vom Liechteschteiner Naamebuech agfange, wo d Orts- und Fluernääme, d Nääme vo de Gwässer und de Bäärg und dezue ane au d Persoonenääme im Liechtesteinischen dokumäntiert. Dr Stricker isch dr wüsseschaftlich Leiter vo däm Projäkt gsi, und er het mit em Toni Banzer und em Herbert Hilbe zäme es sächsbändigs Wäärch über d Örtlichkeitsnääme und es vierbändigs Wäärch über d Persoonenääme usgschaffet. En föifte Persoonenaame-Band, nämli dää über d Spitz- oder Dorfnääme, het nid dörfe usechoo: E Gruppe Liechtesteiner händ nid welle, das die bikannt wäärded, und esoo isch dää Band grichtlich verbotte woorde.
Er het au s Handwörterbuech vom Rätoromanische und s Wäärdebärger Naamebuech usegää, er isch lang bi de Fachkommissione für s Dicziunari Rumantsch Grischun und s Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana gsi.
Dr Stricker het als Autoor bim Historische Lexikon vom Fürschtetum Liechteschtei mitgmacht.
Am 31. Augschte 2017 het me vom Hans Stricker sym Schaffe i dr Radiosändig Schnabelweid chönne ghööre, wo s Wäärdebärger Namebuech nach sibezääjööriger Arbet fertig gsi isch. Im Gsprööch mit em Schnabelweid-Redakter Christian Schmutz verzellt dr Naameforscher drvoo, was es pruucht het für das Wäärch z mache, wie dr Kanton, dr Nazionalfonds und Gältgäber usem Leichtesteinische ämel für ne Teil vo de Chöschte uufchoo sind, und psunders wie grad syni Regioon für d Forschig über d Sproochgschicht guet isch.
Hannes Taugwalder
Dr Hannes Taugwalder, wo am 21. Dezämber 1910 z Zermatt uf d Wält cho und am 8. Novämber 2007 z Aarau gstorben isch, isch e Schwiizer Undernäämer und Schriftsteller gsi.
Läbe
Dr Taugwalder isch z Zermatt im Kanton Wallis ufgwachse. Er wär schynts gärn Bärgfüerer worde, das isch aber wägen ere Verletzig nid ggange. De het er z Züri d Lehr uf ere Bank gmacht. Gläbt het er sid 1923 z Aarau. Spöter isch er sälbständigen Undernäämer worde und het d Firma Aroleid AG gfüert, wo Chleider gmacht het.
Er het im Lokaale für d Puure-, Gwärb- und Bürgerpartei politisiert, wo denn zur SVP worden isch; e Zyt lang isch er im Gmeindroot vo Aarau gsi. Drno isch er zu dr FDP ggange.
dr Schriftsteller
Dr Hannes Taugwalder isch au als Schriftsteller und psunders als Mundartautor bekannt worde. I vier vo syne Büecher het er autobiografisch us sym eigete Läbe und wie s eso zueggangen isch i däm Bärgtal prichtet. Vo iim git’s au e Zylete Churzgschichte, Gedicht, Theaterstuck, Lieder und Singspiil. I syne Tegschte schrybt dr Maa usem Waliser Bärgtal vo syne Erfahrige, vom Läben i de Bäärgen und au dervo, wie vil sech im Wallis i dr jüngere Zyt mit em starche Turismus ggänderet het.
Scho zimli am Afang het er s Buech Verimbrüf und imbri useggää, wo’s drin Mundartgedicht im Walliserdüütsch het. Es sind drüedryyssg Gedicht, wo s drby zeerscht im Kapitel Doheimu um em Taugwalder syni Heimet, d Gägend vo Zermatt, goot. S foot a mit eme Gedicht uf s Matterhorn, wo dr Autor seit, es sig en «granitiga Gindanku vom allmächtigu Gott». Im Gedicht «Z’Chi» wärde die beide Mundartwörter vom Buechtitel erklärt: «verimbrüf» isch i andere alemannische Dialäkt «dört ufe» und «imbri» heisst «abe» oder au «unde». Es goot i däm Värs drum, ass es i de Bärge gfäärlech isch, uf die hööche stotzige Port ufezgoo, wo me chönnt abegheie. Es anders Gedicht isch vo de «Lobina», de Lawine, wo i somene Bärgtaal im Winter vo de Bärgen abechöme. Und im letschte Stuck vom erschte Kapitel verzellt der Taugwalder drvo, wie’s em i sym Heimetdorf so guet gfallt und wie starch s Heiwee gsi isch won er vo dört het müesse furtgoo.
Im zwöite Deil vom Verimbrüf und imbri mit em Titel «z’liäb Schatzje» chame schöni Liebesgedicht und Stuck über s Läbensglück lääse. S Gedicht «Is Puschelti Meje» seit, die Liebschti würd halt so gärn wider mol es bar Blueme übercho: «Äs brüchti ja nid grad Akelei oder eppis Köüfts zi, nei! Scho in paar Geisleitre, Brenjini, oder is Puschelti Alperose vom Aroleid mech mer währli richtig Freid.»
S dritte Kapitel i dämm Buech isch «Di Tenna» und es bringt es baar Gedicht vo aller Gaddig Läbenswysheite. Und de chunt no zum Schluss under em Titel «Hobelspeh» e Samlig Sprüüch vom Taugwalder, so wie ebbe dää: «Gfrew di am Läbu so langt läbscht!»
Dr Taugwalder het vo dr Gmeind Zermatt dr Kulturpryys übercho, vom Kanton Wallis der Schriftstellerprys, und au im Aargau het men en für sys literarische Schaffe ggeert.
Ane 2012 het d Familie vom Walliser Autor syn literarisch Nochlass dr Mediateek Wallis gschänkt. Als Erinnerig an Hannes Taugwalder het dr Walliser Autor Rolf Hermann zäme mit em Michael Stauffer ane 2008 d Audio-CD «Am Tag vor meiner Abreise» gmacht, und 2010 sind es bar Gedicht nöi verdoont usecho.
Wilhelm Fürchtegott Niedermann
Dr Wilhelm Fürchtegott Nidermaa (* 11. Jänner 1841 z Züri; † 26. Jänner 1906 au döört) isch e Schwiizer Jurnalischt und Mundartdichter gsi.
Er isch dr Soon vom Balthasar und der Verena Nidermaa gsi. Ane 1875 het er d Elisabetha Johanna Christiane Böder ghürootet.
Dr Wilhelm Nidermaa – nid z verwächsle mit em Pfaarer Wilhelm Niedermann (1845–1906) vo Oberuzwil – het als Journalischt, Redakter und Mundartautor gschaffet. Er het so wie dr August Corrodi und dr Jakob Stutz bsunders schwiizerdütschi Theaterstuck gschribe, wo me dozmol bi de lokale Theaterverein gärn gspiilt het. Eini vo de bedüütende Zürcher Theatergruppe isch dr Dramatisch Veräin Züri gsi, wo em Nidermaa sini Stuck als Uuruffüerig uf d Büüni brocht het.
1885 isch e Samlig vom Nidermaa sine Theaterstuck usechoo. Dr Otto Sutermeister het über iin im Band Aus dem Kanton Zürich vo sym Wäärch ''Schwizer-Dütsch. Sammlung deutsch-schweizerischer Mundart-Literatur'' gschribe.
Konon (Papst)
Dr Konon († 21. Septämber 687 z Rom) isch vu 686 bis zue sym Dood Paapscht gsii.
Lääbe un Wiirke
Dr nei Paapscht het kai Inträssi an wältlige Frooge zaigt, het e schlicht Gmiet ghaa un isch ständig chrank gsii, was wahrschyns an sym hoche Alter gläägen isch. D „schlicht Gmiet“ vum Konon isch wohl aa d Ursach vun eme sizilianische Buurenufstand gsii. Dr Paapscht het nämli ne Diakon vu dr Chilche vu Syrakus, en gwisse Konstantin, zum Verwalter vum pääpschtlige Bsitz z Sizilie gmacht. Zum aine het dr Paapscht dodermit dr hoch Klerus gege si ghaa, wel dää s Amt vun eme sizilianische Rektor as sy Bsitzstand aagluegt ghaa het, zum andere het si rusgstellt, ass sälle Konstantin nit basst het. Dr Verwalter vum Paapscht het d Buure uusbytet un en Ufstand unter dr pääpschtlige Päächter aagstiftet.
Wie där Rektor vorgangen isch, isch eso umstritte gsii, ass en dr Gouverneur vu Sizilie het verhafte un schließli uuswyyse loo, was seli pyynli gsii isch fir dr Paapscht.
Agatho (Papst)
Dr Agatho (au Agathon, † 10. Jänner 681 z Rom) isch vu 678 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wiirke
Är isch us Sizilie chuu un isch Mench woore. No dr Legänd het er drei Johr lang e Stai im Muul drait go schwyyge leere.
Am 27. Juni 678 isch er Noofolger vum Donus as Paapscht woore un het wytergmacht mit sällem syre Bolitik. Dr Agatho het s eso gschafft, d Stadt Ravenna, wu syter anne 666 unabhängig gsii isch, wider unter d Heerschaft vu dr Pääpscht z bringe.
S wiichtigscht, was in dr Zyt vu sym Pontifikat bassiert isch, isch, ass em Stryt um dr Monotheletismus en Änd het chenne gmacht wääre. Dr Chaiser Konstantin IV. het dr Paapscht Donus im Augschte 678 yyglaade ghaa, drei aigeni Verdrätter un zwelf Bischef uf Konstantinopel z sände, go dr Stryt zwische dr Monothelete, an dr Spitz d Patriarche vu Konstantinopel un Antiochia, un dr reemische Riichtig z leese, sälber het si dr Chaiser as neitraal gsääne. Wu s Schryybe abgange isch, isch dr Donus aber scho gstoorbe gsii. Sy Noofolger Agatho het statt däm e Synod vu dr ganze Weschtchilche veraastaltet, wu am 25. Merz 680 125 Bischef derzue uf Rom chuu sin. Dert het d Weschtchilche d Lehr vum zweefache Wille vum Jesus bsteetigt. En Abornig vu siibe Gaischtlige, doodrunter drei Bischef, un e baar Mench het des Ergeebnis em Chaiser solle mitdaile.
Bis doo isch dr Konstantin IV. en Aahänger vum Monotheletismus gsii, anne 680 het er sy Yystellig gänderet un het ere Verurdailig vum Monotheletismus zuegstimmt. Des isch unter anderem doodraa glääge, ass d Dail vum Ryych, wu die Glaubesriichtig am maischte verbraitet gsii isch (Egypte, Paleschtina un Syrie), dur Eroberige an d Araber verloore gange sin, derwylscht dr monotheletisch Patriarch Theodor dur dr romfryndli Georgios abgleest wooren isch. Dr Konstantin het derno gsait, dogmatischi Dischkussione seie us däm Grund iberflissig woore. Am 10. Septämber 680 het er dr ghaiße, ass e allgmaini Synod soll yygruefe wääre, wu scho am 7. Novämber unter sym Vorsitz im chaiserlige Palascht vu Konstantinopel ufgmacht woore un mit Unterbrich bis zum 16. Septämber 681 gangen isch. Dr Patriarch vu Antiochia, dr Makarios, e Monothelet, het sy Position mit Fälschige verdaidigt, wu vum Konzil ufdeckt woore sin, het d Abchehr verwaigeret un isch im Merz 681 as Chetzer abgsetzt woore.
Am 16. Septämber het s Konzil aistimmig d Verdammig vum Monotheletismus as Häresy bschlosse. Dr Agatho, wu am 10. Jänner gstoorbe gsii isch, het des nimi erläbt ghaa. Zum eerschte Mool isch au ne Paapscht, dr Honorius, wu si em Monotheletismus gegeniber konziliant zaigt ghaa het, mit em Anathema wäge Chetzerei verfluecht woore.
Sy kadoolische Mahndaag isch dr 10. Jänner, dr orthodox am 20. Februar.
Rote Fabrik (Zürich)
Die Root Fabrik isch en ehemalige Gwèèrbbetriib z Züri-Wolishofe und hütt es Kulturzäntrum.
Campell
En Familiename für:
Rote Fabrik (Zürich)
Gschicht
S Fabrikgiböid a de Seestraass isch anne 1892 us rootem Bachschtäi poue worde. Es hät de Sydefirma Henneberg ghöört. 1972 hät d Stadt Züri s Gländ übernaa zum em Zürisee naa d Straass chöne verbräitere und Platz am Ufer z güne.
Der plaaneti Abbruch vo de Fabrik isch nöd z stand choo, wil s Stadtzürcher Volk bin ere Abstimmig degäge votiert hät. 1980 isch d IGRF, d Inträssegmäinschaft Rooti Fabrik, gründt worde. Es hät i de Fabrik Konzèèrt und e groosses Fäscht ggèè. Wil d Stadt en groosse Kredit für d Oopere hät wele zaale, aber käine für di Root Fabrik, isch zum «Oopereshuuskrawall» choo.
Campell
En Name von ere Burg:
Rote Fabrik (Zürich)
Gschicht
Im Herbscht 1980 isch s Kulturzäntrum Rooti Fabrik uufggange, wo mit Subvänzioone vo de Stadt schaffet. S Huus isch i de ganze Düütschschiiz für d Musig und s Theaterprogramm bekant woorde. Sit 1987 macht de Veräin Shedhalle bi de Programmierig mit. D  F+F Schuel für Kunscht und Design isch au i de Roote Fabrik.
S Kulturzäntrum git d Fabrikzytig use, wo d Michelle Steinbeck d Redaktöörin vonnere isch.
Liedli ab em Land
Liedli ab em Land heisst dr Titel vom ene Gedicht- und Liederbuech vom Soledurner Mundartautor Josef Reinhart. Gnau gnoo isch es meh weder eis, nei, es git e ganzi Zylete Büechli wo so heisse. Dr Reinhart het s erschte vo dene Heft ane 1897 useprocht, won er z Äärlischbach als Lehrer gschaffet het. Trukt worde isch es vom Verlag Karl Henckell & Co., wo z Züri und z Leipzig dehei gsi isch. S zwöite Liederbüechli isch ane 1908 z Bärn usecho.
Die erschti Uusgab vo däm Wärch isch es chlyses Heft, wo me guet chan in Sack nää. Uf 38 Syte sind vierefüfzg Gedicht, und es het no keini Noote drby. Wie dr Reinhart druf choo isch, dene Väärs «Liedli» z säge, isch nit ganz klar; es Vorwort wo dr Autor drin gschribe hätti wie ner zu dere Sach cho isch het’s leider nit im Büechli. Vilecht isch es so dänkt gsi, ass d Lüüt vo sälber e suscht vo Volchslieder bekanti Melody uswähle zum d Värs druuf z singe.
S erschte Stückli heisst «Grüeß Gott!». Mit däm Gedicht, wo drüü Värs het, foot dr Reinhart a:
Mer hei nes subers Gwändli ah Und jungs und heiters Bluet Und ab em Feld und usem Wald Es Strüßli ufem Huet.
Dramatischer Verein Zürich
Dr Dramatisch Veräin Züri isch e Theaterveräin und e Theatergruppe z Züri gsi. Es het en vo 1866 bis 1984 ggää.
Liedli ab em Land
Ischs nit so bildet, was me seit, So chunnt es doch vo Härze! Wei singe, wils no Blüiet isch; Im Winter chamer härze!»
Dramatischer Verein Zürich
Ane 1866 isch dr Musikalisch-dramatisch Veräin Züri entstande, wo Musig und au Theater gmacht het. D Lokaal, won er ufträtten isch, sind s alte Kasino und s Akzietheater gsi. En öfentlechs Theater het dr Veräin s erschte Mool 1867 im Dorf Unterstrass bi Züri ggää. Scho nach es paar Joore isch dä Veräin wider usenandggange, und d Spiilgruppe het sich vo do aa nume no Dramatische Veräin Züri gseit.
Liedli ab em Land
Und denn sind die Lieder oder ebe Gedicht vom Heft vo ane 1897 under drüü Kapitel zämegstellt
Dramatischer Verein Zürich
Sit 1896 het dr Dramatisch Veräin im nöie Stadttheater und e Zyt lang au im Pfaue chönne spiile.
Liedli ab em Land
Alli Tegscht het dr Reinhart i dr Mundart gschribe. Er het d Motyv vo de Väärs deils sälber gfunde un deils us däm literarische Schatz vo de Theemen übernoo, wo au scho früener bi de Volkslieder und bi de eltere Dialäktautore wie öpen em Johann Peter Hebel, em Franz Josef Schild oder em Luzärner Jost Bernhard Häfliger vorchöme. Bim Reinhart stimme dr Ritmus und d Ryym vo de Värs immer psunder schön; dr Schuelmeischter use m Galmis het es guets Sproochgfüel zeigt. Ane 1913 isch em Reinhart sis nöie Gedichtbändli «Im grüene Chlee. Neui Liedli ab em Land» wider z Bärn bim A. Francke-Verlag usecho. Und sid dere Zyt het der Soledurner Komponischt Casimir Meister (1869–1941) zu vilne vom Reinhart sine Gedicht d Melodye gsetzt und die in es bar Liederbüechli au wider under em Titel «Liedli ab em Land» bim Francke z Bärn usegää. Mit dere glungene und schöne Musig sind d Reinhart-Gedicht mit irne Sproochmelodye no besser zur gältig cho, und eso sind si beliebti Volsklieder worde, wo me au id Singbüecher für d Schwiizer Schuele übernoo het. Si ghöre zum tradizionelle Liedguet vo dr Schwiizer Singkultur. Wyt im Land ume isch d Melody vom Stück «Meietag» mit de erschte Wort «D’Zyt isch do» bekannt worde, wo si vo 1926 bis ane 1966 em Schwiizer Radio sis Pausezeiche gsi isch.
Dramatischer Verein Zürich
Dr Veräin het sech vorgnoo, bsunders Theaterstuck i dr Mundart ufzfüere; drnäbe het er aber au hochdüütschi Stuck ggää. Im 20. Joorhundert het er au öppe Wettbewäärb für nöii Dialäkttheaterstuck gmacht.
Eine, wo im Dramatische Veräin mit sinere Schauspiilerkarriere agfange het, isch dr Emil Hegetschwyler gsi.
Bi de Literarischen Ööbig vom Dramatische Veräin sind vil Dichter us dr ganze Schwiiz ufträtte, so öppe dr Hermann Hesse und d Maria Waser ane 1925, dr Josef Reinhart ane 1926, dr Meinrad Lienert ane 1929, dr Rudolf von Tavel ane 1931 und dr Jakob Stutz ane 1944.
I de zwöite Helfti vom 20. Joorhundert sind em Veräin syni Uuffüerige immer wie weniger woorde, und ane 1984 het er sich uufglööst. D Archyvdokumänt vonnem sind hüt im Stadtarchyv vo Züüri. Im Archyvmaterial, won e ganz e rychi Fundgrueb für s Schwiizer Mundarttheater isch, lyt au d Schrift Geschichte des Dialekt-Theaters der Deutschsprachigen Schwei, wo dr Melchior Dürst 1950 gschribe het.
Duki
Dr Mauro Ezequiel Lombardo (* 24. Juni 1996 z Almagro), bekannt under em Künschtlername (Psöidonüm) Duki, isch en argentinische Sänger.
s Läbe
Dr Mauro Lombardo het sech scho als chly füre Hip-Hop un dr amerikanische Rap inträssiert. Sit 2012 macht er bi Rap-Wettkämpf mit.
Sit 2017 schrybt er Lieder, won er mit Boombox Studio, M5 und Kamus produziert. Er tritt au mit andere Künschtler uuf, öppen em Iacho, em YSY A und em SCXLVRY. Eis vo syne Lieder heisst Txdx Violet (das isch Todo Violeta). Mit em Song Hello Cotto het dr Duki i der argentinische Rap-Szeene vil Erfolg gha.
Anderi Lieder vo iim sind If you feel alone, Son of the Night, No fault und Fvck Luv. Sys nöie Album Atmosphere chunt im Herbscht 2019 use, wi dr Duki uf Instagram aakündt het.
Litterna-Halle
D Litterna-Halle isch en Ischsporthalla iner Gmeind Visp im Kanton Wallis.
Gschicht
D Halla isch 1978 uber es Ischfäld üs em Jahr 1956 gebuwu wordu. Zerst het schi nu 5'570 Plätz gebotu. Schi hed dum Eishockeyclub EHC Visp üs der Swiss League als Heimspilstätt gedienut, d Kapazität isch zem Schluss bi 4'300 Züeschauer glägu, derva 850 uf de Sitzplätz. Die Ischhalla isch zudem öi fer de öffentlich Ischlöif gebrücht wordu. Va 1983 bis 2017 isch der Oschtaabau mit dri Ischfälder as Curlinghalla vam Curling Club Visp (sit Mai 2017 Curling Club Oberwallis) gebrücht wordu.
Rudolph Bolo Mäglin
Dr Rudolph Bolo Mäglin (fir Usswärtigi au Maeglin) (* 26. Dezember 1898 in Basel; † 28. April 1973 in Binnige) isch e Schwyzer Journalischt, Publizischt, Schriftsteller, Dichter und Kabarett-Täggschter gsii.
Litterna-Halle
Gschicht
Am 23. August 2019 isch der letzt Match in Form voma Teschtspil gägu der HC Siders gschpilt wordu, wo der EHC Visp zum Abschluss vo der Ära 1:0 het chänu gwinnu.
Rudolph Bolo Mäglin
Är isch als Schriftsteller und fir d’ National-Zyttig und d’ Basler Wuche au als Journalischt tätig gsii. Hauptsächlig bekannt isch der Bolo Mäglin durch sy 1939 erschiinene Roman und ’s glyychnaamigi Biinistigg Gilberte de Courgenay worde. Bryyskreent isch unter Anderem au sy Fasnachtsnovälle Der Ruesser vo 1957, wo denn speeter mit em Ruedi Walter verdoont worde isch.
Liste der Gemeinden im Département Lozère
D Lischt vun dr Gmeina im Département Lozère zellt àlla 152 Gmeina ìm Département Lozère uf.
Litterna-Halle
Gschicht
Am 6. September 2019 isch d Lonza Arena, d niiw Ischsport- und Eventhalla vo Visp mit bis zu 5’150 Plätz, eröffnut wordu. Äs isch öi d niiw Heimat vom EHC Visp.
Liste der Gemeinden im Département Lozère
Veranderunge sit 2015
2019:
Rudolph Bolo Mäglin
Lääbe
Noonere Banggleer isch är mit 17½ Joor Buechhalter worde. Däm ehnder aiteenige Byyroolääbe als Buechhalter het sy Fantasyy aber bald emool dr Krieg erklärt. Är het sy Bruef an Nagel ghänggt und isch Zyttigsreporter worde. Dr entschaidend Schritt in e-n-erfolgversprächendi Zuekunft als Journalischt, Publizischt, Schriftsteller, Dichter und Kabarett-Täggschter isch doodermit gmacht gsii.
Litterna-Halle
Gschicht
D Halla und s ganz Areal isch für 5,7 Millione Franke an d «Swiss Prime Anlagestiftung» üs Olte verchöift wordu. Schi buwend as Wohn- und Gschäftshüs a der Stell.
Liste der Gemeinden im Département Lozère
Veranderunge sit 2015
2017:
Xenix
S Xenix isch es Kino z Züri.
Liste der Gemeinden im Département Lozère
Veranderunge sit 2015
2016:
Rudolph Bolo Mäglin
Lääbe
Fir verschiideni Daages- und Wuchezyttige het är am Aafang Sportbricht und Grittige iiber Film, Theateruffierige und Gaschtspiil vo Ziirkus und Variétés gschriibe. Glyy druff aabe isch denn in dr Wuchezyttig Basler Woche sy bald emool stadtbekannti und by dr Läserschaft isserscht beliebti Kolumne Erlauschtes vom Bäumli erschiine. Spitzigi und humorvolli Bricht iiber Strytfäll im Basler Zivyylgricht an dr Bäumligass. Nit Wenig hänn die Zyttig numme wäge däre Kolumne iiberhaupt abonniert.
Xenix
Es stoot im Chräis Ussersyl bim Kanzläischuelhuus. Es git en Veräin Kino Xenix und dr Filmclub Xenix.
Rudolph Bolo Mäglin
Lääbe
Im Joor 1926 het är als freye Mitarbeiter vo dr Nazional-Zyttig (hitte Basler Zyttig) d’ Sonderbyylaag Dr glai Nazi grindet. Bis 1960 isch dr Bolo Mäglin dr Getti vo däre beliebte Kinderbyylaag gsii. In däre Byylaag het är au regelmässig aigeni Gedicht publiziert.
Es het Zytte gää, do het är bis zue säggs verschiideni Kinschtlernämme (Pseudonym) verwändet, zem alli Liege z’ stroofe, wo allewyyl behauptet hänn, ain wo lyyrischi Gedicht verfass, däm kenne unmeeglig au no kulturelli Uffsätz, Theater-Rezensioone, Sportbricht, satyyrischi Glosse und paggendi Gschischte fir d’ Juuged glinge. So het är zem Byspiil under «Prokurator» oder «Bimbolo» gschriibe. E-n-italiänische Gloon namens Bimbolo het em denn allerdings d’ Benutzig von däm Namme verbotte, woruff dr Rudolph Mäglin druss halt aifach zwai neyi Pseudonyym gmacht het: «Martin Bim» und «Bolo». ’s zwaiti dervoo, «Bolo», isch denn bis zue sym letschte Schnuuf sy Ruef- und Kinschtlernamme bliibe.
Xenix
S Kino isch anne 1980 under em Name „AJZ-Kino“ im Jugendzäntrum gründet woorde; spöter isch es zytewys im Volkshuus, im Kasino Ussersyl, im Theater am Neumarkt, am Tessynerplatz und a de Walche gsy. Es wott bis hüt für d Fräihäit vom Dänke und vo de verschidene Kultuure daasy. Mit syne nöd komerziell organisierte Filmprogramm, wo jewyls en geografische, en soziale oder en andere Schwäärpunkt händ, lueget s kritisch uf politischi und gselschaftlichi Theeme. Da dezue git’s alewyl au Vortreeg. Vo 1988 bis ane 2000 hät men all Donschtig s Kino Xenia nu für d Frauen aabotte.
Rudolph Bolo Mäglin
Lääbe
E wytter Kennzaiche vom Bolo sinn syni wysse Häntsche gsii. Die het är wägenere Allergyy uff Druggerschwärzi (Kolophonium) immer denn miesse draage, wenn är mit Druggtem in Birierig koo isch. E Portrait vom Schriftstellerkolleeg Heinrich Kuhn (Redaggter vo dr Nazional- und speeter Basler-Zyttig 1934–74) beschrybt ’s Erschyynigsbild vom Bolo folgendermasse: «E schmaals Gsicht, uus däm e scharfi, lyycht bogeni Naase uusepsringt, uff eme eenter schmächtige Köörper. Allewyyl adrett aaglegt, gschniiglet, mit Schmätterlings-Kravatte, Häntsche, eme Roorstägge, mänggmool vomene glaine Foxterrier beglaitet, e Mäppli oder en Aameloppe in dr Hand. Soo isch är mit loggerem Schritt amme uff dr Redaggtioon uffdaucht.»
Xenix
I de Schuelferie büütet s Xenix es Freiliechtprogramm aa, im Winter es Wienechts-Openairkino, und es macht au es Chinderprogramm.
Rudolph Bolo Mäglin
Lääbe
Dr Bolo het fir alles Uffgsetzti, Falschi und inszenierte Pessimismus nyt iibrig ghaa. Dr Germanischt und Brofässer Louis Wiesmann vo dr Staatlige Literaturkredit-Kommissioon Basel-Stadt het 1963 iiber ihn gschriibe: «Bolo ist kein sorgloser Schreiber. Er gibt nur aus der Hand, was vor seinem künstlerischen Gewissen besteht. Bolo hat sich nie einschränken lassen. Er tut, wozu es ihn innerlich treibt, nimmt kein Blatt vor den Mund und wirkt ausgesprochen volksnah. Aber hinter seiner freien, unkomplizierten Art steckt auch ein Gefühlsmensch, der seiner Leserschaft ganz unmodern ans Herz zu rühren weiss. Seine frische, unmittelbare Schreibweise hat ihn beliebt und erfolgeich gemacht.» Imene voruusgangene Gsprääch mit em Louis Wiesmann het der Bolo ’s folgendi, programmatischi Bekenntnis abgleggt: «D’ Wirggligkait kennt Dunggels und Tragischs, aber au Hälls und Begliggends – sunscht hätt ’s Lääbe kai Sinn. So wenig wien ych mit Rosabrille und Illusioon aafange kaa, so wenig mag ych die schwarze Brille. Dichtig, wo ’s Lääbe nit bejoot, goot fir mii an iirer scheenschte Uffgoob verbyy.» Sy Schriftsteller-Kolleeg Hans Räber het emool iiber dr Bolo gsait: «Bym Bolo fungglet in jeedem Satz en unbestächligi Eerligkait.»
Lonza Arena
D Lonza Arena isch en Ischsporthalla iner Schweizer Gemeind Visp im Kanton Wallis. Schi isch d Heimspilstätt vom Eishockeyclub EHC Visp üser Swiss League, äs het fer 5'150 Züeschauer Platz, derva 2'000 uf de Sitzplätz. D Ischhalla wird wird öi fer der öffentlich Ischleuf gebrücht.
Rudolph Bolo Mäglin
Lääbe
Em Bolo Mäglin sy literarisch Wärgg isch usserordertlig vyylfältig. Uus synere Fäädere liige Gedicht, Novälle, Romään, Draame, Höörspiil, Musicals, Feschtspiil, Operelibretti, Revue, Kabarett-Brogramm, Fasnachtsspiil, Schnitzelbängg und Glyygezeedel vor. Är het jee no Opportuniteet in Hochdytsch oder Dialäggt (vor allem Baseldytsch) gschriibe. Ainigi vo syne Wärgg sin bryyskreent worde.
Xenix
D Xenix-Bar isch en Träffpunkt fürs Quartier.
Lonza Arena
Gschicht
2012 heint d Planige fer d neu Halla agfangu, wo d Litterna-Halle vo 1979 ersetzu soll. Im August 2016 het schich d Gemeind Visp fer der Vercheuf vom Litterna-Grundstück entschidu. Z Projekt vo der Frutiger AG isch im September vo dem Jahr zum Siger vom Gesamtleistigsstudieüftrag gekührt wordu und d vier igangenu Projekte wärdent der Bevölkerig öffentlich üsgstellt. Im November 2016 spricht schich d Bevölkrig fer der Bau vo der neue Mehrzweckarena üs. Zer glich Zit bechunt d neu Eventhalla der Namu Lonza Arena. Im Juli 2017 leuft d Isprachefrist gägu d Baubewilligung ab. Nachum Baustart im März 2018 und der Grundsteinlegig im Monat druf wird d Arena im Summer 2019 fertiggestellt. D Inbetribnahm hed am Wuchenend vom 6. bis 8. September 2019 stattgfunu. Am 6. September isch d Halla mit der Partii gägu d SCL Tigers igweiht wordu. Der Oberwalliser NHL-Spiler Nico Hischier het der erscht Puckeinwurf gmacht. Am Endi verlierunt d neue Hüsherre mit 0:3. Am Tag druf het mu uf de HC Davos getroffu und mit 0:5 verloru.
Rudolph Bolo Mäglin
Lääbe
Im Vorwort zur zwaite Ufflaag vo dr Fasnachtsnovälle «Der Ruesser» waiss dr Heinrich Kuhn iiber em Bolo sy Bezuug zer Fasnacht ’s Folgendi z’ brichte: «Artischte und Kabarettischte, das isch sy Wält gsii, d’ Basler Fasnacht hingeege sy Hauptspezialiteet. Vom Fänschter vom Depeschebyyro im ‹Hus zum Gold›, em syynerzyttige Sitz vo dr Nazional-Zyttig am Märtblatz, het är jewyyls syni Bricht iiber d’ Stroossefasnacht ‹prima vista› in d’Schryybmaschiine ghämmeret. Dass är d’ Drummel- und Pfyffermärsch nit numme kennt, sondern d’ Kunscht vom Drummle und vom Pfyffe au sälber beherrscht het, het en zem kompetänte Rezensänt u. a. vom Monschter-Drummelkonzärt (hitte «Drummeli») im Kiechli-Theater (hitte Küchlin) gmacht. D’ Glygge hänn sy Kritik nit immer widerspruchsloos akzeptiert und so hets amene scheene Daag miesse bassiere, ass är sälber zem Fasnachtssujet (Dr Bolo vor em Richter) worde isch. Als guete Fasnächtler het är uff die masggierti Intryyge glasse und mit Homor reagiert. [...] In syynere hintergrindige Novälle Der Ruesser verzellt dr Bolo vomene fasnachtsbesässene Basler Original. Är sälber isch au e soone mit sym Basel verwaggses Original gsii, wo um d’ Ghaimnis und d’ Sältsamkaite vo dr alte Rhystadt gwisst het. Däm Wisse Uusdrugg z’ gää, das het dr Bolo in sym Ruesser und in unzäälige Mudartgedicht perfäggt verstande.»
Sy zwyyfelloos bekanntschts Wärgg isch dr Roman Gilberte de Courgenay. Als Biinistigg – uuruffgfiert am 24. Auguscht 1939 im Schauspiilhuus Ziiri – het ’s d’ Gilberte uff iiber 450 Uffierige brocht. No hitte erfrait sich das Stigg by Brofi- und Laietheater groosser Beliebthait.
1943 het dr Bolo zue de Grinder vom Basler Schriftsteller-Verain gheert, wo-n-är vyyl Joor als Vizepresidänt gwirggt het.
Im Joor 2005 het ’s Ortsmuseum Binnige im Raame vonere Vernissage e Gedänggvytryyne zue Eere vo iirem beriemte Zytgnoss yygweyt. Näbenere glaine Uuswaal vo sym braite Schaffe, sin au ainigi Geegeständ uus sym dääglige Lääbe z’ gsee. Per Gnopfdrugg ka me-n-e baar Gedicht, originaal glääse vom Bolo, perseenlig, abspiile. Und syt em Auguscht 2014, rund 40 Joor noo sym Dood, drait e Stapflewääg vo dr Margreethestrooss zum Bruederholzrain in Binnige dr Namme «Bolo-Mäglin-Weg».
Monotheletismus
Dr Monotheletismus (vu griechisch μόνος mónos „ainzig“, „ellai“ un θελῶ thelõ „welle“) isch e chrischtologischi Lehr, no däre dr Chrischtus zwoo Nature ghaa het – e gettligi un e mänschligi–, aber nume ai Wille (Zyyl, Zyyluusriichtig). Dr Chrischtus heeb e aigeni mänschligi Natur ghaa, sy Wille sei aber vu Gott vollständig diktiert woore.
Är isch aafangs 7. Johrhundert unter em oschtreemische Chaiser Herakleios entwicklet woore, go d Zwoonaturelehr Chrischti, wu uf em Konzil vu Chalcedon feschtglait wooren isch, mit dr monophysitische Lehr uuszsehne. D Monophysiten hän uf die Art wider in d Rychschilche sotte yygliideret wääre, wu si vorhär durs exkommuniziert woore sin.
Drotz dr Sympathie vum Chaiser un vum Paapscht Honorius I. isch dr Monotheletismus emänd vu dr Oscht- un au vu dr Weschtchilche zruggwiise un sälbscht vu dr Monophysite nit akzeptiert woore. Dr Maximus Confessor het si bsundersch intensiv gege die Lehr gwändet. Uf em dritte Konzil vu Konstantinopel anne 680 isch die Lehr as Häresy verurdailt un d Doktrin uusgee woore, ass dr Chrischtus zuen e jedere vu syne Nature e Wille het un dr mänschli Wille em gettlige Wille untergornet isch. Die Lehr giltet bis hite.
Im Byzantinische Rych isch dr Monotheletismus unter em Chaiser Philippikos Bardanes (711–713) fir e chuurzi Zyt widerufgläbt, des isch ain vu dr Grind fir dr waidli Stuurz vä sällem Chaiser gsii.
D Maronite im Libanon sin bis ins 12. Johrhundert Aahänger vum Monotheletismus gsii.
Johannes VII. (Papst)
Dr Johannes VII. (* im 7. Johrhundert z Rossano, Kalabrie; † 18. Oktober 707 z Rom) isch vu 705 bis zue sym Dood Paapscht gsii.
Lääbe un Wiirke
Dr Johannes isch griechischer Abstammig gsii un isch z Rossano as Suhn vun eme Platon un dr Blatta uf d Wält chuu. Sy Vater isch chaiserlige Verwalter uf em Palatin gsii.
Är isch am 18. Oktober 707 z Rom gstoorbe.
Unterstrass (Stadt Zürich)
Understraass isch es Quartier vo de Stadt Züri.
Geografy
Zäme mit em Naachberquartier Oberstraass macht das Quartier de Stadtchräis Sächs uus.
Die andere Naachberquartier: Understraass chunt im Süüden bis a d Limet und an Stadtchräis 1, im Südweschte isch änet de Limet s Induschtryquartier, im Weschte isch Wipkinge, im Nordweschte gränzt Understraass änet em Chäferbèèrg an ere chlyne Stell as Quartier Afoltere, und im Noorde isch Öörlike.
Abgsee vom Wald ufem Chäferbèèrg und de Päärk – so wie s Schindlerguet und de Beckehoof – isch s Quartier ganz überbout. Es hät e tichts Straassenetz, wo sich a d Hauptachse vo de Schaffuuserstraas, de Wintertuurerstraass, de Hoofwisestraass, de Buecheggstraass, de Wèèntaalerstraass und de Wasserwèèrchstraass orientiert. Vom Tierspitaal bis a d Limet gaat de Milchbucktunäll. De Buecheggplatz isch en groosse Straassechnoote ufem Hoger zwüschet em Limettaal und em Glatttaal, und zmitzt im Quartier isch de Schaffuuserplatz.
1856 isch de Wipkingertunäll vo der Ysebaan uufggange, wo under Understraass duregaat.
A de Limet isch s Chraftwèèrch Lätte.
Gschicht
Früener isch Understraass e sälbständigs Doorff gsy. Na i de Mitti vom 19. Jaarhundert hät Understraass zwüschet wyte Fälder und Wise nu es paar Hüüserzylete de Landstraasse naa ghaa. D Doorfftäil händ Rietli, Letzi, Milchbuck, Röthel und Guggach ghäisse. Es hät na offeni Bäch ghaa im Doorff, öppe de Lindebach, wo zu de Limet abegloffen isch.
Ane 1893 isch das so wie e Zylete anderi Gmäinde uf Züri ygmeindet woorde.
De Name vom Oort chunt daadevoo, as er a der alte Undere Straass is Glatttaal uf Chloote übere lyt. Es hät au die Ober Straass ggèè, wo tiräkt über de Züribèèrg ggangen isch, und das Doorff a dère Straass häisst ebe Oberstraass. Die nider Straass findt mer ane 1272 in ere alte Uurkund.
Architektuur
S Schuelhuus Wybèèrg erinneret äim draa, as s Gebiet bi Understraass früener Puureland gsi isch.
Z Understraass git’s e paar Chile:
Uf em Land vo de früenere Landwirtschaftliche Schuel Strickhoof im Quartier Understraass isch de Irchelpark, wo näbetraa de Irchel-Campus vo de Uni Züri und au s Staatsarchyv Züri isch.
S Föif-Stèèrn-Hotel Züri-Marriott a de Limet fallt uf, wil s äinzig Hoochhuus im Stadtzäntrum isch. Es isch ane 1973 poue woorde.
A de Hofwiisestraas isch e groosses Huus vo Schwiizer Radio und Fernsee.
Understraass hät Schuelhüüser und Sportplätz, so wie d Stäichluppe vom FC Understraass; dèè Klub git’s sit 1921.
Paschalis I. (Gegenpapst)
Dr Paschalis I. († 692) isch vum Septämber bis Dezämber 687 (noch ere andere Interpretation bis 692) Geegepaapscht gsii.
Lääbe un Wiirke
Noch em chuurze Pontifikat vum Paapscht Konon, wu am 21. Septämber 687 gstoorbe gsii isch, het s zwee meegligi Noofolger gee. Dr aint, dr Theodor II., isch scho vor em Pontifikat vum Konon, noch em Dood vum Johannes V., vun ere reemische Militeerbartei zum (Geege-)Paapscht glupft, e baar Wuche speeter aber zue Gunschte vum Konon gheie loo woore. No sällem sym Dood het er wiider sy Aaspruch uf dr Petersdroon aagmäldet.
Philipp (Gegenpapst)
Dr Philipp isch anne 768 en Geegepaapscht gsii. Är isch dr Geegekandidat vu dr Langobarde zum Konstantin II. gsii un isch am 31. Juli 768 ernännt un indroonisiert woore. Dr Philipp isch aber sofort verdriibe woore un het in sy Chlooschter St. Vitus uf em Esquilin mieße retuurgoo.
Paschalis I. (Gegenpapst)
Lääbe un Wiirke
Geg dr Theodor isch dr Archidiakon Paschalis mit nit ganz suufere Mittel aadrätte. Är het – scho vor s Konons Dood – dr Exarch vu Ravenna, dr Johannes Platys, mit 100 Bfund Gold bstoche, ass dää syni Beamte z Room ghaiße het, fir dr Paschalis z stimme.
D Bartei vum Theodor isch aber schnäller gsii un het waidli di innere Gmäächer vum Lateran bsetzt, derwylscht dr Paschalis un syni Aahänger in dr ussere hän mieße blyybe. Wel kain vu dr beede Kandidate het welle noogee, het mer si, wie bi dr Wahl vum Konon, uf e dritte Kandidat bsunne un boodi Fraktione hän am 15. Dezämber 687 dr Titularprieschter vu St. Susanna, Sergius, zum Noofolger fir dr Paapscht Konon gwehlt.
Dr nei Paapscht isch vu dr reemische Bevelkerig unterstitzt wore, wu dr Lateran gstiirmt un d Bsetzer uusegheit het. Derwylscht dr Theodor sy Niiderlaag akzeptiert het un d Wahl vum Sergius anerkännt het, het dr Paschalis uf sym Aaspruch bstande. Är het versuecht, dr Exarch vu Ravenna uf Room z hoole, un het sällem doderfir nomol 100 Goldbfund versproche. Dr chaiserli Statthalter isch au wirkli uf Room chuu, het si jetz aber fir dr Sergius uusgsproche un dr Paschalis gheie loo. Die 100 Bfund Gold het em jetz dr Sergius zalt.
Hilf- und mittellos het dr Paschalis d Wahl vum Sergius aber ainewäg nit anerkännt un gege sälle intrigiert, bis er as Diakon abgsetzt, as Zauberer aagchlagt un in er Chlooschter verbannt wooren isch. Deert isch er anne 692 gstoorbe, bis zletscht het er uf sym Aaspruch uf d Noofolg vum Konon bstande.
E Geegepaapscht isch dr Paschalis aigetli nume ne baar Moonet gsii. Wel er aber nie sy Aaspruch ufgee het oder zrugdrätten isch, cha mer ihm au ne meejeehrig Pontifikat (687–692) zueschryybe. Mer chaan em au dr Paapschttitel ganz abspräche, wel sy Amtsfierig nit vollständig gsii isch.
Stephan (II.) (Papst)
Dr Stephan (II.) († 25. oder 26. Meerz 752) isch fir e baar Dääg gweelte Paapscht gsii. Är isch as eltschte Presbyter vu Rom am 22. oder 23. Meerz 752 aistimmig zum offiziälle Noofolger vum Paapscht Zacharias bstimmt woore. Wun ge´weelt wooren isch, isch er scho seli alt gsii un är isch vier Dääg dernoo an eme Schlaag gstoorbe, ohni ass er zum Bischof gweit woore wäär.
Lääbe un Wiirke
Är wird äntwäder as Paapscht mit dr chiirzeschte Amtsduur oder aber gar nit as Paapscht aagluegt. Di kadoolisch Chilche het er vum 16. Johrhundert bis 1961 as Paapscht zellt, syterhär nimi. Bi speetere Pääpscht mit em nämlige Name wird aber als d Zellig mit ihm in Chlammere as Alternativ aagee, zem Byschpel bi sym diräkt Noofolger as Stephan II. (III.).
Schlorzifladen
De Schlorziflade isch än ronde Flade mit änere Föllig us passierte Dörrberren und ämene Rahm­guss. De Flade gilt als Toggeburger Schpezialität, mer kennt än aber au im Appezällerland und z Schwyz und im Kanto Zug als Berre-Kösi-Chueche.
Stephan (II.) (Papst)
Lääbe un Wiirke
S ganz Mittelalter duure het mer d Bischofswei as Grundvorsuussetzig fir Pontifikat ghalte un het ihn wäge däm us dr Paapschtlischten uusgschlosse. Im Zuug vu dr Debatten um d Räächt vum Kardinalat im 15. un 16. Johrhundert het si die Aaschauig gänderet, wel mer jetz dervu uusgangen isch, ass d Wahl duur s Kollegium längt zum e Paapscht legitimiere.
Schlorzifladen
De Schlorziflade isch uf dr Lischte vom kulinarische Eerb vo de Schwiiz.
Beschriibig
De Schlorziflade isch än Flade – imene Tääl vo de Dütschschwiz häästs «Wäie» statt Flade – mit ämene Belag us kochte, pürierte Dörrberre, ebe d Schlorzi. Uf d Schlorzi chonnt än Rahmgoss, vomer us Aier, Mähl, Kafirahm, Milch, Rahm und Salz macht. Je meh Rahm mer för de Guss brucht, umso dünkler werd d Oberflächi. Wäge de zwoo Schichte Belag säät mer am Schlorziflade au Doppelflade. Berreschlorzi, i de Kantö Bern, Solethurn und Glarus und i de Innerschwiz säät mer «Berrekösi», isch ä brääartigs Gmisch vo Berre und andere Nahrigsmittel. Bachware mit Föllige us ämene Dörrberremues kennt mer im Schwizer Alpe- und Voralperum bischpilswiis as Berrebrot. Für di husgmachti Schlorzi gits voschidäni Rezäpt. As Flüssigkät nemmt mer Wasser, Wii, Obschtschnaps, Chrüterschnaps, Süessmoscht oder wiisse Trubesaft. Wörze tuet mer mit Änis, Zimet und Berrebrotgwörz. Vill Begge chaufet für ehren Schlorziflade ä fertigi Berrebrotmasse, wo meh as 40 Prozent Berre dine hät. Well si mit amene Fläschwolf gmacht werd, isch si fiiner as ä husgmachti Schlorzi.
Stephan (II.) (Papst)
Lääbe un Wiirke
Mänkmool findet mer dr Stephan (II.) au in Lischte vu Geegepääpscht. Des isch aber falsch, wel er ebe ne räächtmääßig gwehlte Paapscht gsii isch, aber halt ohni Wei.
Schlorzifladen
Beschriibig
Schlorziflade esst mer as Znüni oder Zvieri chalt, lauwarm oder warm. Villfach werd er mit Schlagrahm garniert.
Vowandt mit äm Schlorziflade isch
Gschicht
Die ältescht Ärwäänig vomäne Schlorziflade fendt mer im erschte Band vom Schwizerische Idiotikon us äm Johr 1885 as «Bireflade». Er isch döt as Chueche mit vochochete dörrte Berre beschrebe. Dörrobscht isch bis zur Iifüehrig vom Chüehlschrank i de Privathushaltige i de 1950er-Johr än wichtige Tääl vom Ässe gsi. Um 1900 ome hät mer de Flade mit Dörrberremues au osserhalb vo de Oschtschwiz kennt. Ä Schpezialität vom Kanto Sanggalle und vor allem vom Toggeburg und vo de zwä Appezäller Halbkantö isch de Schlorziflade ägentlich ersch noch äm Zwääte Weltchrieg worde. D Hauptsäso vom Schlorziflade isch de Dezember. Äs isch de Bruch, damer i de Silväschternacht oder i de Hüslinacht – wie mer im Obertoggeburg säät – Schlorziflade esst.
Quälle
Uf Hochdütsch:
Paul I. (Papst)
Dr Paul I. († 28. Juni 767 z Rom) isch vu 757 bis zue sym Dood Paapscht gsii.
Lääbe un Wiirke
Dr Paul I. isch e Brueder vum Stephan II. gsii. Di beede stamme us ere stadtreemische Familie, wu mer nit chännt. Am 29. Mai 757 isch er zum Noofolger vum Stephan as Paapscht gwehlt wore.
Wäg em Stryt zwische dr Wescht- un dr Oschtchilche het dr Paul sy Wahl em oschtreemische Chaiser nit aazaigt, derfir aber em fränkische Cheenig. Bi dr Franke het er Unterstitzig gege d Langobarde gsuecht.
Jules Surdez
Dr Jules Auguste Eugène Surdez, wo am 10. Nofämber 1878 z Saint-Ursanne uf d Wält choo und am 21. Februar 1964 z Bäärn gstorben isch, isch e Schwiizer Leerer, Mundartschriftsteller und Volchskuntler gsi. Er het sech psunders für d Mundarte vo synerer Gägend im Jura ygsetzt.
s Lääbe
Dr Surdez isch dr Soon gsi vom Jules Surdez und dr Maria Chappuis vo Undervelier und isch z Saint-Ursanne uf d Wält cho. Wo si Vatter uf Amerika usgwanderet isch, het er mit dr Muetter z Ocourt gwoont, i däm Doorff underhalb vo Saint-Ursanne am Doubs. Und so het näbem Französische s Patois vom Piet Clos du Doubs gredt. Er isch z Ocourt und z Vendlincourt i d Schuel und het z Leereseminaar z Pruntrut bsuecht. De isch er sit 1897 füüfevierzg Joor lang Primar- und de Sekundaarleerer z Epauvillers, Saignelégier, z Les Bois und z Epiquerez gsi und het doo drby au die alte Dialäkt vo de Freibäärgen aglueget. Das Land het zu synere Zyt no zum Kanton Bäärn ghöört. Em Surdez syni Frou het Amélie Macquat ghäisse und isch vo Bonfol choo, si isch au Schuelmäischterin gsi. Er het mitere vier Chind gha. Vo 1914 bis 1918 het me dr Jules Surdez, wo im Militäär Lüütnant gsi isch, im Eerschte Wältchrieg immer wider für d Gränzbsetzig ufbotte.