cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
West-Neuguinea
Friezyt
Dr Noowyys vu wytere Zivilisationsgegeständ isch aber seli schwirig, wel in däm Tropeklima alles organisch Matrial schnäll verfallt un im zug vum Abschmilze vu dr Glätscher am Änd vu dr letschte Yyszyt wyti Kischtebiet vor rund 6.000 Johr iberfluetet wore sin, was es Wissen iber frieji Kischtekulture stark yyschränkt.
Us dr Zyt vor dr Entdeckig dur d Europäer isch bekannt, ass es schwachi Verbindige zum eschtlige Dail vum indonesische Archipel gee het. Im altjavanesische Heldegedicht Nagarakretagama vu 1365 wird d Onin-Halbinsle (Mac-Gluer-Golf) as Wwanin gnännt, di erscht gsicheret Nännig vun eme neigineanische Biet in dr Literatur
Erschti Kontakt mit Europäer
As erschti Europäer hän spanischi un portugiesischi Seefahrer am aafang vum 16. Johrhundert d Insle aagluegt. Anne 1526 isch dr Jorge de Meneses zuefellig uf Neiginea glandet. Är soll s Land „Ihlos dos Papua“ (Insle vu dr Chruselhoorige) gnännt haa – noch eme malaiische Wort fir „chruus“ –, zum s Chruuselhoor vu dr melanesische indigene Bevelkerig z bezaichne.
Anne 1545 isch dr Spanier Íñigo Ortiz de Retez uf dr Insle glandet un het si „Nueva Guinea“ gnännt, wel ihn d Kischte un d Yywohner an die vum afrikanische Ginea gmahnt het, wun ere dervor verbyygsäglet isch.
Anderi Seefahrer und Entdecker, wu in dr Region Insle entdeckt hän, sin dr Diego da Rocha (e Dail vu dr Karoline, 1525), dr Alonso de Salazar (e Dail vu dr Karoline, 1526) un dr Alvaro de Saavedra Ceron (d Admiralitätsinsle un di eschtlige Karoline, 1527-29).
Dr Ruy Lopez de Villalobos het mit syyre Flotte, wu vum Bernaldo de la Torre aagfiert woren isch, anne 1542-45 d Marshallinsle un di weschtlige Karoline entdeckt un uf dr Ruckfahrt derno di nerdlige Mariane. E andere Dail vu däre Flotte het dr Ortiz de Retez gfiert, är isch bis zur dr Ninigo-Gruppe an dr Nordkischte vu Neiginea chuu.
S erscht Mol uf ere europäische Charte verzaichnet wore isch Neiginea anne 1568 uf dr Wältcharte vum Gerhard Mercator.
Anne 1568 het dr Alvaro de Medaña y Neya d Salomon-Insle gfunde. Dr Pedro Fernandez de Quiros un dr Louis Vaez de Torres hän anne 1606 d Tuamotu-Gruppe un Dail vu dr Neie Hebride entdeckt, derzue au d Torres-Stroße, wu noch em de Torres gnännt isch.
S Bismarck-Archipel isch anne 1616 vu dr niderländische Seefahrer Jakob Le Maire un Willem Schouten entdeckt wore. 1623 het dr Jan Carstenszoon im Ufdrag vu dr Niderländische Oschtindie-Kompanii großi Dail vu dr Kischte kartografiert. Di Niderländisch Oschtindie Kompanii het ab däm Zytpunkt gschäftligi un machtbolitisch motivierti Kontakt zue dr Region ghalte.
Kolonialzyt bis zum Zweete Wältchrieg
D Kolonisierig vu Neiginea in dr Zyt vum Imperialismus isch in drei Schritt chuu: dur d Niderlande, dur Großbritannie un dur s Dytsch Ryych. D Annexione, wu churz nochander stattgfunde gha hän, hän zuen ere Ufdailig vu Neiginea in drei Yyflusssphäre gfiert.
1828 het s staatli finanzierti Expedition vum Verainigte Chenigryych vu dr Niderlande in d Sidsee gee, doderno hän d Niderländer d Halbinsle Vogelkop im Weschte vu dr Insle bsetzt un dert e Sidlerkolonii yygrichtet.
1884 isch dr Räscht vu dr Insle unter dr Niderlande, Großbritannie un em Dytsche Ryych ufdailt wore. D Niderlande hän d Weschthelfti in Bsitz gnuu (Niderländisch-Neiginea, wu vu 1898 bis 1962 Dail vu Niderländisch-Indie gsi isch), Großbritannie dr Sidoschte (Britisch-Neiginea), Dytschland dr Nordoschte (Chaiser-Wilhelms-Land).
syt 1945
Ab 1957 hän d Niderlande un Auschtralie aagfange, Blän z entwickle fir d Uuabhängigkait vun eme verainigte Neiginea in dr 1970er Johr. Anne 1961 isch e Versammlig z Weschtpapua abghalte un e Barlemänt, dr Nieuw Guinea Raad, yygfiert wore. Indonesie isch dodruf in Wescht-Papua yymarschiert, wu ab do Irian Jaya gnännt woren isch, un het speter aagfange d Papua us bstimmte Biet z verdryybe zum Sidler us Indonesie, vor allem us Java, aazsidle. Bis hite hän rund 300.000 vu friejer 700.000 Papua doderdur ihre Läbe verlore, rund 800.000 malaiischi Indonesier sind mittlerwyyli uf Wescht-Papua yygwanderet. D Grundlag doderfir isch e Bolitik, wu Transmigrasi gnännt wird.
D Nationalfahne vu Irian Jaya wird Morgestärn gnännt un bstoht us eme wysse Stärn uf rotem Grund mit blaue un wysse horizontale Straife, wu vum Fahnemascht ewäg zaige. Die Fahne (niderl.: „Morgenster“) isch 1961 vu dr niderländische Regierig as Symbol un as erschte Schritt zue dr blante Sälbschtregierig vu dr Papua yygfiert wore. Unter dr Suharto-Regierig het s Ufzie vu dr Fahne Gfangeschaft, Folter oder sogar Dod as Folg gha.
Bevelkerig
Di rund 2,4 Millione Yywohner schwätze iber 254 verschideni Sproche (Papua-Sproche un auschtronesischi Sproche. Näbe Subsischtänz-Landwirtschaft git s au ainzelni Gruppe, wu no as Jeger un Sammler läbe.
Literatur
Bolitik un Gschicht
Mänscherächt
Natur
Hohentengen am Hochrhein
Hochetenge am Hochrhy (hochdütsch Hohentengen am Hochrhein) isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg.
Geografischi Lag
S Dorf Hochetenge litt uff em nördlige Rhyborg mit Blick uff d Schwiz. Bi güeter Wätterlag bietet sich vom Stettener "Chalte Wange" e Usblick uff d Schwizer Bärg. Hochetenge am Hochrhy bstoht uss sechs Ortsdeil: Hochetenge, Lienhem, Herdere, Bergöschige, Günzge und Stette.
Nochbergmeinde
D Gmeind gränzt im Norde an Chlettgau, im Oste an d Schwizer Gmeinde Wasterkinge und Hüntwange, im Süde an Glattfälde und Weiach, beidi au in de Schwiz (Kanton Züri), und an Kaiserstüehl, Fisibach und Rümike (Kanton Aargau). Westlig devo litt di dütschi Gmeind Küssabärg.
Gmeindeglyderig
Zum Ortsdeil Bergöschige ghöre s Dorf Bergöschige und d Höf Bächerhof, Dachshof, Heiterhof, Krummhof, Schrennhof und Wylerhof. Zum Ortsdeil Hochetenge ghöre d Dörfer Hochetenge und Herdere, de Zinke Guggemiehli, d Höf Ängelhof, Neuhof und Unter-Juckehof und d Wohnplätz Chlause (Klausen) und s Schloss Röttle. Zu Lienhem ghöre s Dorf Lienhem und d Höf Eichbüehlerhof, Gatterhof, Gfällhof, Sandhof, Schlosshof, Steinlebachhof, Turmhof (bisher Türnehof) und Vordere Rohrhof (bisher Wüstrüttehof). Zu de ehemolige Gmeind Stette ghöre s glychnamige Dorf, s Dorf Günzge und s Ghöft Lenkhof.
In Bergöschinge uffgange isch d Ortschaft Oberhofe. In Hochetenge uffgange isch d Ortschaft Chlause, usserdem litt d Wiestig Wißwasserstälz (dt. Weißwasserstelz) im Ortsdeil Hochetenge. In Lienhem uffgange isch d Ortschaft Chohlerhof (Kohlerhof).
Urschenheim
Ürsche (IPA: ; frz. Urschenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografi
Ürsche lijt guet 10 km öschtlich vu Colmer un 8 km nordnordweschtlich vu Nej-Brisach in dr Owerrhineweni, guet 5 km vum Rhin eweg. Die sehr flach Gmarkung het grad emol 5 Meter Höcheunterschid.
Hohentengen am Hochrhein
Gschicht
De Ort hät ursprünglig Thengen bei der hohen Chilchen ghieße und isch sit de Karolingerzit de Standort vo de Urchirch vo über 14 Dörfer uff beide Site vom Rhy gsi. D Pfarrchirch uss em Johr 1519 hät Platz für 400 Persone gha, obwohl sällemols z Hochetenge sälber numme 187 Mänsche gwohnt hän.
Urschenheim
Geografi
Nochberortschafte sin vu Norde im Uhrzeigersinn Munze, Dìrrenànze, Kiene, Widsole un Fortschwihr, wo alli im Kanton Andelse leje.
Hohentengen am Hochrhein
Gschicht
D Ortsdeil Stette und Günzge hän bis zu de Neuordnig durch de Rychsdeputationshauptschluss vo 1803 zu de Landgrafschaft Chleggau ghört, wo zerscht de Grafe vo Sulz und spöter sälle vo Schwarzeberg ghört hät.
Urschenheim
Gschicht
Grabhigel im Ürschemer Bann belege e Besidlung scho im erschte vorchristliche Johrtüsend.
Hohentengen am Hochrhein
Gschicht
Dodegege sin Hochetenge und Lienhem vom Mittelalter bis 1802 in bstimmte Berych e Kondominium zwüsche de Grafschaft Bade und em Fürschtbistum Konschtanz gsi.
Urschenheim
Gschicht
Ürsche selwer wird s'erscht Mol anno 817 unterem Namme Ueratesheim erwähnt, 987 no als Uresheim, 1318 als Ursheim un 1639 als Urszheim.
Hohentengen am Hochrhein
Gschicht
In früherè Zitè hät mo z Hohètengè Èrz abbaut. S Èrz isch dodèby in Form vo Böhnlè vorglägè. D Region um Hohètengè heißt sitdem Bohnèvirdel, è Bezeichnig, wo sich bis hüt für selli Gegènd ghaaltè hèt.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Aarbergen
Aarbergen isch e Gmeind uf dr Nordsyte vom Taunusgebiet im düütsche Bundesland Südhesse.
Hohentengen am Hochrhein
Wirtschaft
De Ängelhof westlig vom Dorf Hochetenge wird als de südligst Wybärg vo Dütschland bezeichnet.
Urschenheim
Gschicht
Dr Ort isch vu 1325 bis zue dr franzeesche Revolution 1789 im Besitz vum Bischtum Strossburg.
Hohentengen am Hochrhein
Wirtschaft
Hochetenge isch wirtschaftlig äng mit de Schwiz verbunde. E Großdeil vo de Bevölcherig schafft als Gränzgänger in de Schwiz.
Aarbergen
D Gmeind lyt nördlech vo dr Chreisstadt Bad Schwalbach und südlech vo Limburg an der Lahn. Dur s Gmeindgebiet flüsst dr Fluss Aar. Uf em gröschte Deil vo dr Gmeindflechi het’s Wald.
D Nochbergmeinde vo Aarbergen heisse Mudershausen, Schiesheim, Burgschwalbach, Kaltenholzhausen, Hünfelden, Hünstetten, Hohenstein, Heidenrod, Reckenroth, Eisighofen, Dörsdorf und Berghausen.
D Gmeind het sächs Ortsdeil:
Hohentengen am Hochrhein
Wirtschaft
Handels-, Handwerks- und Dienschtleistigsbetrieg werre durch d Schwizer Chundschaft prägt.
Uff em Gmeindegebiet isch au de Sänder Wannebärg vom SWR.
Urschenheim
Gschicht
Dr Drissgjährig Krieg hän numme fimf Lit vu Ürsche iwerlebt. Dr Ort isch no vu Inwanderer us dr wittere Nochberregione, drunter d'Schwiz, wiiderbevölkeret worre. S'nej Kataschter vu 1657 befindet sich noch im Dorfarchiv.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ürsche ìsch. Ürsche ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
S'Dorf het eweng iwer 600 Inwohner. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Wappe
S'Ürschemer Wappe zeigt e griene, gflüegelte Drache uf wissem Grund.
Guido Novello da Polenta
Dr Guido Novello da Polenta († 1323 z Bologna) isch en oberitaliänische Herrscher und Dichder gsi.
Läbe
Dr Guido Novello da Polenta isch dr Änkel vom Guido em Eltere gsi. 1265 isch er z Ravenna an d Macht cho. 1316 het er em Dichder Dante, won e baar Johr vorhär us Floränz verdriibe worden isch, z Ravenna Asyl ge. Dä het dört si Göttligi Komödie fertig gschriibe. 1321 het er dr Dante mit ere diplomatische Mission noch Venedig gschiggt, wo dr Dichter chrank drvo heicho und churz druf dra gstorben isch.
Jean Rapp
Dr Jean Rapp (* 27. April 1771 z Colmar; † 8.Novämber 1821 z Rhiiwiiler) isch e franzöösische Lieutenant-général und Groof gsi.
Si Lääbe
Er isch as Soon vom Husmäister vom Colmarer Roothuus uf d Wält cho und 1788 Soldat in dr franzöösische Armee worde. Dr Rapp het sich in de Revoluzioonschrieg in Egüpte und Dütschland uszäichnet und isch wäge däm schnäll beförderet worde und isch noch dr Schlacht bi Austerlitz 1805 Général de division und Adjutant vom Napoleon Bonaparte worde. 1809 het er as „Jean Comte de Rapp“ dr Ditel vom ene Groof bechoo.
Won er Guwernöör vo Danzig gsi isch het er d Stadt no fast e Joor lang noch em Rückzug vo de Druppe vom Napoleon us Russland verdäidigt. Ändi Novämber 1813 het er sich ergee, isch as Gefangnige uf Russland brocht worde und erst im Juli 1814 zrugg uf Bariis choo.
Wo dr Napoleon us dr Verbannig uf Elba zruggchoo isch, het er en wääred de Hundert Dääg understützt. In dr Restaurazioon het er denn aber im Bourboneköönig sini Dienst aabote und isch Chämmerer vom Köönig Ludwig XVIII. worde.
Er isch 1817 uf Rhiiwiiler (hüte Däil vo dr Gmäind Bad Bellingen z Baade go lääbe und dört am am 8. Novämber 1821 gstorbe. In sinere Geburtsstadt Colmar het men em 1856 e Dänggmol uf em Champ de Mars baut, wo druf stoot: „Ma parole est sacrée“ (Mi Eerewort isch häilig).
Im Rapp si Härz wird in dr Colmarer Chille Saint-Matthieu ufbewaart.
Si Familie
1805 het dr Napoleon iim e Hüroot mit dr eltiste Dochder vom Generalbroviantmäister Ignace-Joseph Vanlerberghe, dr Josepha Barbe Rosalie, vermiddlet, aber scho säggs Joor druf häi si sich lo schäide.
Vo sinere Danziger Gliebte, dr Juliane Böttcher, het er zwäi Chinder gha:
Dr Rapp het am 22. Januar 1816 d Albertine Charlotte Freifrau vo Rotbärg ghürootet, (* 2. Septämber 1797; † 1. Juni 1842) und si häi zwäi Chinder gha. Dr Goethe het dr Grööfin Rapp zwäi Gedicht gwidmet. D Albertine het am 19. Mai 1831 dr Georg Drummond, dr 14. Earl of Perth, gürootet.
Chinder vo dr Albertine vo Rotbärg:
Wald AR
Wald  (amtlech Wald ) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).
Geografi
Wald liit zwösched Troge ond Hääde uf rond 1000 m ö.M. Vo de Gmäändsflechi sönd 66 % landwertschaftlechi Flechi, 28,4 % Wald, 5,4 % Sidligsflechi ond 0,1 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Wald isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1437 als im Wald.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,1 % gläge.
Religion
28,4 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 54,7 % evangelisch-reformiert.
Politik
D Gmäändspresidäntin vo Wald isch d Edith Beeler (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 881 Iiwoner 93,6 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,8 % Franzöösisch, 0,8 % Italienisch ond 4,8 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo Wald ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Mühlbach an der Breusch
Mìhlbàch (frz. Muhlbach-sur-Bruche, dt. Mühlbach an der Breusch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
S Dorf lijt ìm Brischdàl.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
An Comunn Gàidhealach
D An Comunn Gàidhealach (Gälisch, alem. Gälisch-Gsellschaft) isch e Organisation z Schottland, wu di gälisch Sproch un Kultur will ferdere un wu in dr Tradition vu dr irische GAA stoht. Dr Sitz vu An Comunn Gàidhealach isch z Inverness, d Schirmherrschaft het di britisch Chenigi Elisabeth II.
Mühlbach an der Breusch
Verwàltung
vun Mìhlbàch ìsch. Mìhlbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Nyon
Nyon ( dytsch veraltet Neuss ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Nyon lyt an dr Asse am Fuess vom Jura am Gämfersee. D Gmaiflechi umfasst 40,5 % landwirtschaftligi Flechi, 7,7 % Wald, 51,6 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
An Comunn Gàidhealach
Grindet zum Schutz un fir d Entwicklig vu dr Gälische Sproch, setzt sich An Comunn Gàidhealach aktiv derfir yy, ass Gälisch glehrt un brucht wird, derzue au fir d Erforschig und Bflääg vu dr gälische Literatur, Musik un Chunscht.
An Comunn Gàidhealach veraastaltet s Am Mòd Nàiseanta Rìoghail, e populär Feschtival vu dr gälische Musik, Chunscht un Kultur.
S Magazin, wu An Comunn Gàidhealach uusegit, het urspringli Deò-ghrèine gheiße, isch speter umgnännt wore in An Gaidheal un heißt hite Sruth.
Nyon
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 38,4 % gläge.
Religion
30,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 37,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
An Comunn Gàidhealach
An Comunn Gàidhealach Ameireaganach
An Comunn Gàidhealach Ameireaganach (Amerikanischi Gälisch-Vereinigung) isch ä ähnligi Sproch- un Kulturorganisation z Kanada un in dr USA.
Nyon
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 5,1 %, FDP 13,4 %, GLP 7,0 %, GP 12,2 %, SP 26,0 %, SVP 20,9 %, Sunschtigi 3,1 %.
An Comunn Gàidhealach
An Comunn Gàidhealach Ameireaganach
Au d ACGA veraastaltet e national Mòd, derzue e Hufe regionali Dräffe. Die Sproch-Gsellschaft isch bekannt fir ihri Gälisch-Immersions-Wuchenände un fir d ACGA Gaelic Song and Language Week all Summer.
Nyon
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Nyon isch dr Daniel Rossellat (Stand Merz 2018).
An Comunn Gàidhealach
An Comunn Gàidhealach Ameireaganach
Mit ihrem Gaidhealtachd Support Grants program unterstitzt d ACGA Organsiatione un Persone, wu sich fir di Gälsich Sproch yysetze, zem Byschpel sin scho verschideni Schuele, wu Gälisch unterrichtet wird, unterstitzt wore.
Nyon
Wirtschaft
Bedütendi Organisazione und Undernääme z Nyon sind:
An Comunn Gàidhealach
An Comunn Gàidhealach Ameireaganach
S Magazin vu An Comunn Gàidhealach Ameireaganach heißt An Naidheachd Againne un wird z Denver, Colorado vereffetligt.
Nyon
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 16.182 Yywohner 75,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,7 % Dytsch, 3,5 % Italienisch un 15 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kaspar Villiger
De Kaspar Villiger (* 5. Februar 1941 z Pfeffike, heimatbrechtigt z Seis und z Pfeffike) isch en Schwiizerer Politiker (FDP).
Er isch am 1. Februar 1989 in de Bundesrot gwählt worde. Am 31. Dezember 2003 hät er siis Amt abgeeh, nachdem er im September siin Rücktritt bekannt geeh hät. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Johr 1995 und 2002 und Vizepräsident i de Johr 1994 und 2001.
Sit em Frühjohr 2009 isch de Kaspar Villiger Präsident vom Verwaltigsrot vo de UBS.
Communauté de communes de la Vallée de la Bièvre
D Communauté de communes de la Vallée de la Bièvre isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu elf Gmaine im Kanton Sarrebourg im Arrondissement Sarrebourg aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Dal vu dr Bièvre. Är isch am 24. Dezämber 1997 grindet wore. Sitz vum Verband isch Troisfontaines gsii, Presidänt dr Bernard Schleiss.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Hans Erni
Dr Hans Erni (* 21. Februar 1909 z Luzärn; † 21. Merz 2015 z Luzärn ) isch e Schwizer Mooler, Grafiker und Bildhauer gsi. Er het e Hufe Lithografie gmacht, öbbe 300 Blakaat und meereri Wandbilder (so für s Schwizerische Roote Chrüz, s IOC, d UNO und d UNESCO, d ICAO und vili öffentligi und brivati Undernääme), het öbbe 200 Sachbüecher, Enzyklopedie und literarischi Wärk illustriert und Entwürf für öbbe 90 Briefmarke (hauptsächlig für d Schwiz, Liechtestäi und d UNO) und 25 Medallie gmacht. Für die Schwizerischi Nazionalbank het er drei Resärve-Banknote entworfe und 2009 en amtligi 50-Franke-Goldmünze.
Persöönligs
Dr Hans Erni isch mit dr Künstler Gertrud Bohnert (* 1908; † 1948 bim ene Ritunfall) verhürootet gsi und het mit ere e Dochder, d Simone Erni gha, wo au as Künstlere schafft. 1949 het er d Doris Kessler ghürootet. Vo iire het er e Soon und zwäi Döchder gha.
Arabische Welt
Dr Begriff araabischi Wält bezäichnet e Regioon in Nordafrika und in Vorderaasie. Staate mit ere meerhäitlig araabische Kultuur gälte as Däil vo dr araabische Wält.
Dr Begriff wird zwaar vil brucht, isch aber nid exakt definiert und wird doorum mit eme chliin a bim Wort araabische gschriibe. Es git meereri Kriterie, zum z Definiere, wär zur araabische Wält ghöört: d Dominanz vo dr araabische Sprooch (spróochligs Kriterium), dr Iifluss vom Islam (religiööses Kriterium) und schliesslig d Mitgliidschaft in dr Arabische Liga (politischs Kriterium).
Kwelle
Dr Ardikel «Arabische Welt» uf dr dütsche Wikipedia
Qin-Dynastie
D Qin-Dünastii isch die ersti Dünastii vom chinesische Kaiserriich gsi und het vo 221 bis 207 v. d. Z. gherrscht.
Gschicht
D Qin-Dünastii isch im Staat Qin entstande. Das isch dr westligst vo de siibe Staate gsi, wo in dr Zit vo de kämpfende Riich um d Vorherrschaft grunge häi. De Qin isch s bis zum Joore 221 v. d. Z. glunge, alli andere Riich z eroobere und so zum erste Mol s ganze Territorium, wo Chinese gläbt häi under äinere Chroone z veräinige. Das isch dr Höhepunkt von ere Entwicklig gsi, wo scho in de Joorhundert vorhäär aagfange het und äins vo de wichdigste Eräigniss in dr Gschicht vo China isch. Noch dr Äinigung vom Riich het dr Qin-Köönig Zheng dr Kaiserditel aagnoo; er isch dorum as Qin Shihuangdi bekannt. As dr äigentlig Archidekt vom Äihäitsriich gältet aber si Kanzler Li Si. S Territorium, wo d Qin-Dünastii drüber gherrscht het, isch vil gröösser gsi as das, wo iiri Vorgänger, wie öbbe d Shang- oder Zhou-Dünastii kontrolliert häi.
Noch em Dood vom erste Kaiser im Joor 210 v. d. Z. si im ganze Land Unrueje usbroche. Drotz iirer milidäärische Sterki het dr Bürgerchrieg, wo usbroche isch, d Qin zum Fall brocht. Im Joor 207 v. d. Z. het dr Rebell Xiang Yu dr dritt Qin-Kaiser Ziying lo hiirichte, und churz nochääne het dr Liu Bang d Han-Dünastii gründet.
Remigius Faesch (Architekt)
Dr Remigius Faesch (au Remy Faesch, Ruman Faesch) (* um 1460 z Baasel; † 1533 oder 1534 z Thann, Elsass) isch e Baumäister in dr Spootgotik gsi. Si bedütendsts Wärk isch dr Durmhelm vom Münster vo Thann im Elsass. Er isch dr Soon vom Nikolaus Faesch gsi und chunnt 1476 zum erste Mol in de Kwelle as Stäimetz vor. Im Joor 1487 isch er dr stedtisch Wärkmäister vo Baasel worde. Er het Brofan- und Sakralbaute baut, wie s Zumfthuus zum Schlüssel (1486-1488), s Gwölb vom Chor in dr Baasler Kartause (1488) oder d Eberlerkapälle in dr Peterskiirche (1474/75). Um 1491 isch er as Münsterbaumäister uf Thann gange, won er 1506–1516 dr Durm fertig baut het, si Hauptwärk. Z Thann stamme vo iim au d Gwölb vom Middelschiff und vom nördlige Siteschiff. 1503 isch er Münsterbaumäister vo Baasel worde, er het aber am Münster dört käini Spuure hinderloo.
Makedonische Dynastie
Die makedonischi Dünastii isch d Familie vo de byzantinische Kaiser vom Basileios I. Makedon (867–886) bis zu dr Theodora III. († 1056). Dr Naame vo dr Dünastii isch e geographischi und nit en ethnischi Bezäichnig gsi.
D Familie isch im Joor 1056 mit dr Kaiserin Theodora III. usgstorbe. Si het churz vor iirem Dood dr Michael VI., wo nid zur Familie ghöört het, zum Noochfolger bestimmt. Dä isch aber scho e Joor spööter vom Adel under em Isaak Komnenos verdrängt worde.
Kulturell het s Riich under de makedonische Kaiser e nöiji kulturelli Blüetefaase erläbt, die sogenannti makedonischi Rönessans.
Milchmaa
Dr Milchmaa (* 1984 z Chur, bürgerlich Goran Vulović) isch e Rapper us Chur mit serbische Wurzle.
s Lebe
Dr Milchmaa isch e serbisch-schwizerische Doppelbürger. Er isch im Rhiiquartier vo Chur ufgwachse und het as Jugendlige nit sälte under de Vorurdeil vo de Schwiizer glitte. Zum Bispiil het er, wo n er us dr Schuel cho isch, kei Lehrstell chönne finde. Sini erschte Tegscht het er 2001 gschribe. Uf synere Début-EP "Balkan Troubles" us em Johr 2004 spilt är gekonnt mit Clichées und thematisiert so sy aigeni Identiteet als dopplete Ussesyter in der Dütschschwytz - als Bündner mit serbische Wurzle. D Musig stammt vom Spoon vo Liricas Analas. Vo 2005 bis 2007 het er sini Trilogii Podium I-III uuseggee.
Dr Milchmaa isch au en versierte Battle-Rapper und het 2008 bim Fight Club-Battle z Züri gwune. Im gliiche Joor het er au de dritti Platz im inofizielle Schwizer Freestylewettberwerb Ultimate MC Battle Vol. VI. erraicht.
Dr Milchmaa schafft au mit anderne bikannte Schwizer Räpper zäme, so em Gimma, Breitbild oder Baze.
2010 het er de Kulturförderigspriis vo de Stadt Chur gwune. Zur Zitt studiert dr Milchmaa z Züri Gschicht und Germanistik.
Communauté de communes du Vernois
D Communauté de communes du Vernois isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 19 Gmaine im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Verny, wu au dr Sitz vum Verband gsii isch. Är isch am 23. Mai 2003 grindet wore. Presidänt isch dr Jean François gsii. Im Johr 2006 hän d Gmaine zämme 9.365 Yywohner uf 141 km² ghaa.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Jost Winteler
De Jost Winteler – oder uf glaarnertüütsch Joos Wintler – (* 21. Novämber 1846 z Filzbach [ghöört hüt zu Glarus Nord]; † 23. Februaar 1929 uf de Hoochstäig bi Wattwyl) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter, Kantoonsschuelleerer, Ornitoloog und Tichter gsy.
De Winteler isch e vilsytige und überuus kompläxi Gstalt gsy. Hüt gchänt mer en drum na, wil er e tieläktoloogischi Dissertazioon gschribe hät, won er as eerschte en Oortsmundart foneetisch äxakt uufzäichnet, und wil er 1895/1896 z Aarau em Albert Einstein en Ersatzvatter gsy isch. Dezue chunt, as er as zimli unkonwänzionele Kantonsschuelleerer und dur syni Persöönlichkäit mee weder e Gänerazioon Schüeler und Schüelerine prëëgt hät. Syni vogelkundliche Stuudie sind aber nöd alewyl guet aachoo und us hüttiger Sicht zum Täil faltsch, un as Tichter isch er – me mues es säge – gschyteret.
Öppen e halbs Jarhundert nach sym Tood isch de Winteler us de Vergässehäit gholt woorde: De Roman Ossipowitsch Jakobson hät d Teese i d Wält gsetzt, de Winteler heb scho i synere Dissertazioon vo 1875/6 d Linguischtik von 1920er und 30er Jaar praktiziert, und er heb der Einstein uf d Idee vo de Relatiwitëëtstheory praacht. De Bonner Germanischt Manfred Kohrt hät das aber ales 1984 in ere gnauen Undersuechig chöne widerlegge.
Syni Uusbildig und sys Prueffsläbe
De Jost Winteler isch as Suu vomene Leerer und Puur am glaarnerische Chirezerbëërg uf d Wält choo und deeten au i d Primaarschuel ggange. Für d Lüüt aber isch de Vatter echli gaar z freisinig gsy, und drum isch d Familie dänn ewëggzüglet uf Chrommenau im sanggalische Toggeburg, wo de Vatter hööch über em Doorff im Fosen oben es Huus gchaufft ghaa hät. D Reaalschuel hät er s Taal duruuf z Nesslau bsuecht, s Progimnaasium im bündnerische Schiersch und s Gimnaasium im tuurgauische Frauefäld.
Wil de Vatter sälber gëërn Pfarer woorde wëër und wil e paar Gönner das au guet gfunde händ, hät de Winteler nachane z Züri und z Basel afa Theology studiere. Nach nu wenige Semeschter hät er aber uufghört: A de Basler Fakultëët hät d Ortodoxy gregiert, wo ultimatyv Glaube verlangt hät; a der Universitëët Züri hät di liberaal Richtig nöd sälte Gfüül verletzt, won em Winteler vo Chindsbäinen aa häilig gsy sind, und au mit de Vermittligstheology hät er nüüt chöne aafaa, wil die Äiertänz uufgfüert heg.
Scho wäret em Theologystuudium isch er i Voorläsigen über Tüütsch, Gschicht und Filosofy gsässe, öppe bim Wilhälm Wackernagel, bim Jacob Burckhardt, bim Johannes Scherr und bim Karl Steffensen. Aber söttig Stuudie händ syni Gönner nöd wele finanziere. Er hät drum bschlosse, s Leeramt z mache – nöd grad syn Traum, aber esoo cha me wenigschtens Gält verdiene. Ganz bsunders intressiert hät en de Spraachwüsseschafter August Leskien, wo z Jena im doozmaalige Groossherzogtum Sachse-Weimar-Eisenach z Tüüringe gleert hät; und wägen im isch er 1870 deet ane gräist. S Tumm isch nu gsy, as de Leskien churz drufabe a d Uni Läipzig wyterzogen isch, defüür aber hät de Winteler der Eduard Sievers und de Berthold Delbrück gchäne gleert, au ganz grooss Kapazitëëte. Gält verdienet hät er i dëre Zyt as Huusleerer und as Leerer a de groossherzoglichen Acherbouschuel. 1875 hät er mit eren Aarbet über syn Häimettieläkt promowiert.
De Winteler isch dänn trotz synere tüütsche Frau, won er scho 1871 ghüraate gha hät, gly i d Schwyz zruggchoo, die konservatiive politische Verheltnis im Tüütsche Rych händ en peeländet, und er hät gmäint, mit de nöie Schwyzer Bundesverfassig vo 1874 wërd i synere Häimet ales guet. Zeerscht hät er am Zollikofersche Töchterinschtituut z Romishorn gschaffet, aber deet händs en gschickt, wils gmäint händ, er seg daa ere Schüeleri echli z nëëch choo. Er isch dänn Bizirksschuelleerer z Buurdlef woorde, aber hät sich deet mit em Räkter verkrachet. 1880 händs en dänn as Schueltiräkter uf Murte gholt. Er hät gmäint, er chönn a dëm fridlichen Oort e ruigi Chugel schiebe und näbed de Schuel na wüsseschaftlich schaffe, aber daademit isch nüüt gsy: Im Kanton Fryburg hät en reaktionëëre Wind plaase, und di katolisch-konservatyv Regierig hät das refermiert-liberaal Stedtli am Murtesee wele mit eme nöie Schuelgsetz us de Fädere vom Georges Python zum Ghorsaam zwinge. Daas händ si weder d Murtemer no öise Schueltiräkter la büüte und sind uf d Barikaade. De Winteler hät aber scho gmërkt, das en d Kantonsregierig hät welen absetze, und hät drum 1884 sälber gchündt. Aber er isch iez scho soo birüemt gsy, das en de Kanton Aargau stantepeedi a syni freihäitlich gsint Kantonsschuel z Aarau gholt hät – en Empfelig vom Bundesraat Emil Wälti hetts bimäich nöd pruucht (syn Konkuränt für die Stell isch übrigens de Schriftsteler Carl Spitteler gsy, aber vo dëm une mee). De Winteler hät deete vo 1884 bis 1909 Gschicht und zum chlyne Täil Griechisch, es Wyli lang au Latyn und dänn vo 1901 bis 1914 s Freifach Interkonfessionelli Religioonsgschicht under Yschluss vo Filosofy ggëë.
Gsundhäitlich isch de Winteler ie lenger i mee nümen eso guet zwääg gsy. Wäg eme Stimmlyde hät er sys Pänsum müese 1909 abeschruube, und 1914 hät er ganz ghört. Er isch i s Toggeburg zrugg uf d Hööchi ue, was synere Gsundhäit besser taa hät, und hät zeerscht z Chrommenau une und nachane uf de Hoochstäig ob Wattwyl syn Läbesaabig verbraacht; e Nichte hät zuen em glueget.
Syni Familie
1871 hät de Winteler z Tüütschland d Jenenseri Pauline Eckart ghüraate. Si isch e Tochter gsy vomene Tuechhändler und Oberjeger und eme Verwandte vom Goethe synere Frau Christiane Vulpius. Zäme händs sibe Chind ghaa: d Anna, de Jost Fridolin (gsäit hät mer em Fritz), d Rosa, d Marie, de Mathias, de Jost junior und de Paul.
1906 isch e bööses Schicksaal über die Familien ieproche: De Suu Jost junior hät syn Schwaager Ernst Bandi (de Rosa ire Maa) und syni äiget Mueter, d Pauline, verschosse und sich nachane sälber umpraacht. De Jost junior hät as Choch i de Veräinigte Staate vo Amerika gschaffet. Naadisnaa hät er gmäint, me verfolgi in, wel er sich schlächt über Amerika ggüsseret heg, und isch überzüügt gsy, en ghäimen Oorde hegs uf en abgsee. De Vatter hät daas em Bundesraat gschribe; öb disen aber reagiert hät, wüssed mer nööd, und de Jost senior hät syn Bueb dänn sälber i d Schwyz zrugg gholt. Iez hät dëë aber gmäint, es gäb au z Aarau en Organisazioon, won en verfolgi, und hät alem Aaschy na gglaubt, syn Schwager sei es Mitgliid vo dëm Ghäimbund, und d Mueter stöch under sym Yfluss. D Aargauer Staatsaawaltschaft hät uf Toppelmord i gäischtesgstöörtem Zuestand erchänt. I synen Erinerige, wo de Winteler 1917 useggëë hät, schrybt er ekäs äinzigs Woort zu syneren äigete Familie.
Der Albert und d Maja Einstein
Wo de spööter Fysiker und Nobeelprysträäger Albert Einstein 1895/1896 a de Kantonsschuel Aarau syni Matuur naagholt hät, zum chöne am Politächnikum z Züri studiere, hät er bi de Familie Winteler gwont. De Jost und Pauline Winteler sind em Albert wie Eltere woorde, und bsunders zum «Mamerl», das ghäisst zu de Pauline, isch s Verheltnis e ganz e hëërzlichs gsy. De 16jëërig Schüeler Albert Einstein und di 18jëërig Tochter Marie Winteler händ sich inenand verliebt; das er ere spööter d Mileva Marić vorzoge hät, hät s Marie zytläbes nie verwunde. Au won em Albert syni Schwöschter Maja Einstein 1899 uf Aarau zogen isch – ire Brüeder hät doo scho z Züri gstudiert –, hät si gly bi s Wintelers Aaschluss gfunde. 1910 händ sii und de jüngst Winteler-Suu Paul († 1952) ghüraate; ëër isch Jurischt und Künstler gsy. Und scho vorane, nämli 1898, hät en änge Fründ vom Albert Einstein, de Michele Besso, d Winteler-Tochter Anna ghüraate ghaa. S Einsteins und s Wintelers sind esoo grad drüüfach mitenand verbunde gsy – d Fründschaft zwüsched em Albert und de Familie, d Ee zwüsched de Maja und em Paul und d Ee zwüsched em Besso und der Anna.
Der Einstein schrybt sälber i syneren autobiograafische Skizze, wien en de freihäitlich Gäischt vo de Kanti Aarau prëëgt heg; s seg kän Verglych gsy zun autoritëëre Metoode im Gimi z Münche, won er vorane gsy isch. Me vermuetet au vom Winteler, as er en gwüsse politische und wüsseschaftspraktischen Yfluss uf der Einstein ghaa heg. Zur Laag z Tüütschland ghäissts imene Brief vo 1935 a syni Schwöschter Maja, er mües alewyl an «Papa Winteler» tänken und a di profeetisch Richtigkäit vo syne politischen Aasichte, und 1936 hät er ganz ëëndlich au sym Fründ Michele Besso gschribe. Der Einstein hät en antitüütschi Ystelig ghaa, und er hät sich au nie eso vill us em Uniwërsitëëts-Drumunddraa gmachet – das ales schmöckt zimli nach Winteler.
Das der Einstein 1896 syni württebëërgisch und daademit di tüütsch Staatsbürgerschaft uufggëë hät, isch zwaar waarschyndli drum gsy, wel er nöd hät wele in tüütsche Militëërdienscht yzoge wëërde. Di ideell Grundlaag hät em aber allwääg syn Huusvatter gliferet. De Winteler isch nämli syt synere Stuudiezyt z Jena vom autoritëëre wilhelminische Tüütschland aagwideret gsy. 1870 isch er nöd nu wäg em Profässer Leskien uf Tüütschland, näi, er hät au welen us der Ängi vo de Schwyz usechoo. Z Jena isch er dänn aber uf d Wält choo: S groosstüütsch Tänke von Leerer, d Undertaanemäntalitëët vom Volch und d Taatsach, das di Liberaale vom Uufstand vo 1848/1849 uf eebig chaltgstelt woorde sind, daas alem hät em z tänke ggëë. 1917 schrybt er i syne Läbeserinerige, s prüüssisch dominiert Tüütschland seg i d «Beschtialitëët» vo de Saurierzyt zrugggheit, das gsäch me nöd nu am Tue und Rede (doozmaal hät der Eerscht Wältchrieg gwüetet), sunder au daadraa, wie die füerende Höipter uusgsächid. Trotzdëm isch de Winteler nöd öppen en Aahänger vo de tiräkte Demokraty gsy, wo sich syt em Sturz vom «Sischteem Äscher» im Kanton Züri 1869 naadisnaa i de gsamte Schwyz duregsetzt hät; näi, er hät di represäntatiiv Demokraty besser gfunde, wil di feschte Stützene von ere Republik nöd de Pööbel, sunder s sachkundig Urtäil und di sittlich Taat segid – esoo hät er ämel 1917 gmäint.
As Spraachwüsseschafter
Em Winteler syni Dissertazioon über di hööchschtalemannisch Mundaart von Döörffer am Chirezerbëërg isch di eerscht foneetisch äxakt Bischrybig vomenen Oortstieläkt gsy. Für die früe Zyt vo de Spraachwüsseschaft isch es na ganz nöi gsy, das er sich für d Objäktspraach, aso de bischribe Tieläkt, vo de gwanete Schrybwys vo de Schriftspraach glööst hät und äigets e spezielle Luutschrift erfunde hät, das er di würkliche Luut, esoo wies gredt wëërded, hät chöne em Läser vermittle. Erfunde hät er das Voorgaa nöd, wils scho früener gforderet woorden isch, nämli von spraachwüsseschaftliche Uurgstäi wien em Rudolf von Raumer und em Wilhelm Scherer. Aber de Winteler isch der Eerscht gsy, wo über d Forderig usen isch und s eben au taatsächli umgsetzt hät. Er hät uf die Aart öppe di alemanischen Assimilazioonserschynige (Sandhi) chöne gnau widergëë, und er hät chöne naawyse, das die obertüütsche Lenes stimmloos und nöd öppe stimmhaft sind. Gstuunet händ ali: vo de Zytgnossen byspiilswys de Ludwig Tobler vo der Uni Züri und em Schwyzerischen Idiotikon, der änglisch Foneetiker Henry Sweet und de poolnisch-russisch Foneetiker Nikolaj Kruszewski; syn Leerer Eduard Sievers hät vil devoo i sys wichtig Buech Grundzüge der Lautphysiologie vo 1876 übernaa, und d Indogermanischte Hermann Osthoff und Karl Brugmann händ gsäit, de Winteler bring en wytere Biwys, das Luutgsetz ekäi Uusnaame gchänid – en Grundsatz vo de junggramatische Spraachwüssenschaft, wo doozmaal grad am Uufchoo gsy isch. Au spööter na händ Sprachwüsseschafter uf die Diss hiigwise, wil si en Maarchstäi i de Gschicht vo de Spraachbischrybig isch – 1891 de Georg von der Gabelentz, 1901 de Hermann Paul, 1905/1906 der Otto Jespersen, 1919 de Ferdinand Wrede, 1933 de Leonhard Bloomfield, 1968 de Noam Chomsky und de Morris Halle und i säbere Zyt au der Uriel Weinreich.
Trotz alem: De Winteler isch nie Uniprofässer woorde. Sälber hät er gsäit, er heg müesen us finanzielle Gründ uf e Privaatdozentuur verzichte. De Räkter vo de Bizirksschuel Burtlef – me händs scho obe von em ghaa – hät aber gmäint, er seg sälber gschuld, wän ers andersch aagattiget hett, wëër er wyterchoo, und äigetli s Glyych, wänn au vil netter, säit em Winteler syn Leererkoleeg Auguscht Tuechschmid i sym Naarueff uf de Winteler: er heg halt en uusprëëgts Sälbschtbiwusstsy ghaa und alls welen us äigeter Chraft überchoo. Nachane, als Leerer, hät er chuum me de Zyt ghaa, im Gibiet vo de Spraach z forsche. Nöd nu äimaal hät er daadrüber gchlaget. Soo isch es dänn dezue choo, das 1888, wo der Otto Behaghel d Uni Basel verlaa hät, me zwaar au an Winteler as Naachfolger tänkt hät, aber niemert hät gwüsst, öb dëë ächt a de Germanischtik überhaupt na es Inträsse heg. Er isch äinewääg alls mee verbitteret gsy. De Sievers hät syni birüemte Grundzüüg nöi uufgläit und daadeby em Winteler syn Bytraag underschlage. Mit em Fritz Staub, em Gründer vom Schwyzerischen Idiotikon, hät ers au verchäibet. De Winteler hät wele, das s Idiotikon de Luut vil Platz yruumi, aber de Staub isch vil mee a de Kultuurgschicht von Woort intressiert gsy. De Winteler hät au gfunde, es seg i dëne wenige Jaar na vil z wenig Materiaal zämechoo, zum eson es Monumäntaalwëërch über s Schwyzertüütsch z schaffe, und zletscht hät er gmäint, de Staub seg ufrüntli zuen em, lueg in as en Konkuränt aa und well nüüt mit em z tue haa. (Me muess grächt sy: Wo der Albert Baachme 1896 am Idiotikon a s Rueder choo isch, hät ers uf en nöie Kurs praacht – äigetli ganz im Sinn vom Winteler.) Au bi anderne Projäkt isch de Winteler gschyteret oder hät müesen abwinke: Für es bëërntüütsches Idiotikon hät de Winteler zwaar Richtlinie zämegstelt, hät dänn aber ekä Zyt ghaa, eson es Wöörterbuech au z schrybe. Und uf s Aagibott vo der Idiotikon-Redakzioon, e schwyzertüütschi Gramatik z schrybe, isch er au nöd yggange, au nöd uf daas vom Straassburger Verlegger Karl Ignaz Trübner, won em s hööchscht Honoraar zalt hett.
As Gimnasiaalleerer
I sym äigeliche Fach, Tüütsch, isch de Winteler zwaar nöd Leerer gsy, aber er hät si glych daadezue ggüsseret. Mit syne Vorträäg und Schrifte über d Mundaartforschig (1877), über de Tüütschundericht (1878) und über s Volchslied (1895/1896) isch er für di diaglossisch Situazioon i de Tüütschschwyz yträtte und hät gforderet, das me bi de Mundaart sell aafaa, wä me de Chind Hoochtüütsch bybringi. Er isch daademit i äinere Linie gstande mit em Schafuuser Johannes Meyer (Deutsches Sprachbuch für höhere allemannische Volksschulen, Schafuuse 1866), em Baselpieter Gustav Adolf Seiler (Gottwilche! Allemannische Klänge aus Stadt und Landschaft Basel, Lieschtel 1879) und em Bëërner Otto vo Greyerz (Die Mundart als Grundlage des Deutschunterrichts, Bëërn 1900). Im Unterschiid zu dëne hät er aber nüüt voorgläit, zum das Poschtulaat chöne praktisch umsetze. Und andersch as bim Seiler und bim vo Greyerz hät ers au nöd chönen underlaa, i dëm Zämehang giftig Pfyl gäge Tüütschland abzschüüsse.
Im Fach Gschicht – für das isch er ja hauptsächli aagstellt gsy – isch er uf gueti Räsonanz gstoosse. Er isch i de liberaale Tradizioon gstande, wo Saag und Waret süüberli usenandghalte woorde sind, ooni si aber gägenenand uuszspile – für de Winteler sind di alte Schwyzerhelde «Ideaal», womene cha naayfere. S Uufchoo vo de Schwyzerischen Äidgnosseschaft hät er nöd as e räin «tüütsches Produkt» aglueget, näi, er isch überzoge gsy, das si vo ganz ëënliche Voorgäng im französischspraachige Wältschland und i de italienischspraachige Lombardei inspiriert gsy seg – und das s Bluet von schwyzerischen Alemane ebe starch mit röömischem Bluet gmischlet seg. D Idee, über Uri, Schwyz und Underwalde use z luege, isch us hütiger Sicht ganz modëërn – wän nöd au daa em Winteler syni antitüütsche Spitze nöd eso tüütlich drususezghööre wëëred.
Groossen Erfolg hät er im Freifach Religioonsgeschicht ghaa, won em nöd nu Schüeler, sunder au Erwachsni – zum Byspil d Mundartautoorin Sophie Haemmerli-Marti – zuegeloset händ. Wo me 1898 drum gstritte hät, öb mer a de Kantonsschuel Aarau statt der interkonfässionelle wider di konfässionell Underwysig sel yfüere, isch de Winteler ganz wehemänt für s eerscht gsy: Es sei nöd d Uufgaab von der Kantonsschuel, z verzele, wie mer refermiert oder katolisch in Himel chäm; iri Uufgab sei, em Schüeler Wüsse über d Religioone byzbringe, das men as Erwachsene dänn chönn über der äiget refermiert oder katolisch Gaartehaag drüberuse luege. Syn bräiten Erfolg hät er de Fokussierig uf s Filosoofisch-Propëdöitisch z verdanke; d Chilegschicht isch er umgange, wel die nu daas tüütlich gmachet hett, was die Refermierte und di Katolische vonenand tränt. Au i dëm hät er doch rächt modëërn tänkt.
De Winteler hät weniger mit sym Wüsse as vil mee mit synere Persöönlichkäit uf d Schüeler ygwürkt. Äine vo dëne hät spööter emaal verzelt, si segid «zu dëm Leerer imenen andere Verheltnis gstande weder zun mäischten andere».
As Ornitoloog
De Winteler hät si scho as Chind mit Pflanze und Chlytier intressiert; under anderem hät er a Schnägge syni chindliche «Forschige» tribe und ene s Hüüsli ewëgggnaa, wil er gmäint hät, si chönid edërewääg besser wachse. Won er erwachse gsy isch, hät er si dänn uf Singvögel spezialisiert; vo dëne hät er zu Stuudiezwäck ganzi Mängene i syne Wonige z Murte, z Aarau, z Chrommenau und uf de Hoochstäig ghaa. Er isch en aktyvs Mitgliid vo de Schwyzerischen Ornitoloogische Gsellschaft gsy und hät 1891 bi de Gründig vo de Zytschrift «Die Tierwelt» mitghulffe – die gits hüt na.
Guet aachoo isch de Winteler mit synere Einführung in die Singvögelkunde (1898/99), wo grad d Leerer vil gläse händ, und er isch en gschetzte Fachmaa im Gibiet vo de Stubevogelpflääg gsy. Syni Byträäg i Fachbletter sind hüüffig richtig und guet, aber öppedie au rächt unwaarschyndli gsy. Syni Formen- und Stimegchäntnis hät nöd all überzüügt, und das er gschribe hät, das d Wacholdertrossle im Lauränzebaad bi Äärlischpach und de Roorschwirl im Aareschache bi Aarau prüetet heged und dass er di Sibyrisch Trossle (hüt: Schifertrossle) im Toggeburg heg gsee durezie, daas hät em chuum öpper abgnaa. D Avifauna der Schweiz, wo 1999 usechoo isch, datiert taatsächli der eerscht Schwyzer Bruetnaachwys vo de Wacholdertrossle uf 1923 (de Winteler hät si doo bloos uf e Mittäilig vomenen anderen abgstützt) und dëë vom Roorschwirl uf 1956; d Schifertrossle hät men i de Schwyz sogaar eerscht äiäinzigs Maal, und zwaar 1978, chöne naawyse.
As Tichter
Scho won er en Primaarschüeler gsy isch, hät de Winteler chindliche Vëërsli gschribe, und as Gimischüeler und Studänt hät er näbed eme Schurnaal i Proosa na es poeetischs Tagbuech gfüert. 1890 hät er dänn de 257 Syte starch panteistisch Gedichtsziklus «Tycho Pantander. Eine Geistesentwicklung in Liedern dargestellt» bim Hueber z Frauefäld laa trucke, mit Goldprëëgig und Ruggevergoldig. Das Wëërch isch em ganz wichtig gsy, s hät sys Läbe, wo nöd eso gloffen isch, wien ers gëërn ghaa hett, wider selen i s Loot bringe, und er isch überzoge gsy, wänn er en «Speziaalgleerte» woorde wëër, dänn wëër de «Pantandermäntsch» in em zgrund ggange, mit andere Woort: Was em a «fachlicher Rundig» verloore ggangen seg, heg er a «persöönlicher Ganzhäit» ggune.
De Hans Stickelberger, wo das Buch im Feuilleton vo de «Zürizytig» vom 13. und 14. Juni 1890 rächt posityv aagchündt hät, hät vor alem d Linie zum Wältschmëërz vom Nikolaus Lenau und vom Hieronymus Lorm zoge. De Conrad Ferdinand Meyer hät sibilynisch gurtäilt; für in isch es e «gwüss ghaltvolls und für Jüngeri bidüütsaams Buech» gsy; vom Hermann Hesse wäiss me, as em de Tycho Pantander gfale hät. De Carl Spitteler, wo mit em Winteler imene komplizierte Briefvercheer gstanden isch, hät s vildüütig bischriben as «e mërkwürdigs, originells und uf kän Faal bidüütigslooses Wëërch vomenen ërnschte Waretssuecher, emen äigewilige Vërs- und Spraachgimnaschtiker, vomene prächtige, chnorige, ubüügsaame Charakter. De ganz Winteler isch äi eerwürdigi Protäschtfigur» – privaat hät er si weniger nett uustruckt und en de Sophie Haemmerli-Marti gägenüber as en «chroonische Quërulant» bizäichnet. Di hütig Literatuurwüsseschaft charakterisiert de Ziklus as «hööchscht äigewilig» und as en «ebeso kuriooses wie tipischs Produkt von ere schwirige Zyt vo de tüütsche Literatuurgschicht».
Syni Tichtig isch uf wenig Räsonanz gstoosse, und wie scho bi synere Dissertazioon hät er anderi verdööchtiget, si heged am abgschribe. Es Vierteljarhundert spööter händ syn Aarauer Leererkoleeg Hans Kaeslin und de spööter Nobeelprysträäger Carl Spitteler defüür gsoorget, das em di Schwyzerisch Schillerstiftig 1918 für de Tycho Pantander en Prys i de Hööchi vo tuusig Franke zuegsproche hät – vilicht müest mer eener säge: en Trooschtprys.
E gröössers Manuskript über di tüütsch Meetrik isch nie fërtig woorde.
Widerenteckig und Legändebildig
Vom Winteler wüssted hüt allwäg nu na e paar Wüsseschaftshischtooriker öppis, hett en nöd 1931, zwäi Jaar nach sym Tood, de Nikolai Sergejewitsch Trubetzkoy für d Spraachwüsseschaft widerentdeckt und imene Brief an Roman Ossipowitsch Jakobson as «Pionier vo de Fonology» charakterisiert. Mit em Jakobson isch dänn en äigetlichi Legändebildig i Faart cho.
In Sibezger- und Achzgerjaar vom 20. Jarhundert isch de Winteler wäge dëne Bhauptige, wo wyti Chräis zoge händ, wider zimli birüemt woorde. De Germanischt Manfred Kohrt isch dänn aber de Bidüütig vom Winteler detäiiert naaggange – und hät feschtgstellt, das das ales maassloos übertriben isch. Natüürli hät de Winteler mit synere Diss im spaate 19. Jarhundert Furoore gmachet, und me cha chuum bistryte, das er uf de jung Einstein nöd zimli Yfluss ghaa hät – zu bäidem cha men obe naaläse. Aber d Zuekunft vorewëgg nëë und us em Einstein daas mache, was dëë dänn woorden isch, das hät au ëër nöd chöne. Das de Winteler vom Trubetzkoy und vom Jakobson überinterpretiert woorden isch, hät daademit z tue, das er i synere Dissertazioon zwee Uustrück bruucht, wo au d Praager Linguischtik reschpäktiiv der Einstein pruucht händ: «dynamisch» und «Relativität». Nu hät de Winteler daadrunder öppis ganz anders verstande, er hät die bäide Woort vil alltagsspraachlicher gmäint weder d Wüsseschaft nachanen im 20. Jarhundert.
Naalass
Em Winteler syn Naachlass lyt im Archyv vo de Schwyzerische Nazionaalbiblioteek und im Staatsarchyv Aarau, es bitzeli zue-n-em findt men au im Archyv vom Schwyzerischen Idiotikon (daadezue häts obe scho öppis).
Publikazioone
En – uvollständigs – Publikaziooneverzäichnis, wo 6 filoloogische und hischtoorische, 5 biograafischi, 49 ornitoloogischi, 1 poeetischen und 1 metapoeetische Titel uuflyschtet, findt men i Tuchschmid/Kaeslin/Haemmerli-Marti (1930), S. 43–46.
Merenbach
Dè Mèrèbach (Hauptnammè) isch èn rächtè Zuèfluss vo dè Wuètè. Er entschpringt am Stadtrand vu Bõõdorf un mündet bi Wizä-Baanhof öppè 2 km obberhalb vo Stüèlingè i s Wuètèdal.
Abschnittsnammè
Dè Fluss heißt am Obber- un Mittellauf Mèrèbach, ab dè Wizämer Gemarkig Ehrèbach.