cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lucius Munatius Plancus
syni Karriere
Dr Lucius Munatius Plancus het under em Julius Cäsar in Gallie dient und het em im Bürgerchrieg 49 v. d. Z. ghulfe gegen e Gnaeus Pompeius Magnus. Er het z Spanie und Afrika kämpft, isch im Joor 46 uf Italie zrugg und isch zum Stadtbrefekt vo Rom ernennt worde. Dr Cäsar het en zum Statthalter vo dr Browinz Gallia Comata gmacht, isch aber am 17. März 44 v. d. Z. ermordet worde. D Mörder vom Cäsar und sini Understützer häi e Kompromiss abgschlosse, so dass d Mörder nid zur Verantwordig zooge worde si und im Cäsar sini Ernennige rächtsgültig bliibe si. Churz druf isch dr Plancus in si Browinz gange. denn isch er wider in Bürgerchrieg in Italie verwigglet gsi. Wo dr Octavian schliesslig in Rom iimarschiert isch, het sich dr Plancus im Marcus Antonius aagschlosse, wo s Iiflussgebiet von em im östlige Middelmeerrum gsi isch. Er isch zum Statthalter vo dr Browinz Asie ernennt worde und in de drissger Joor vo dr Browinz Syrie. Im Joor 32 isch s zun ere Usenandersetzig zwüschen em Antonius und em Octavian cho und dr Plancus het sich uf d Site vom Octavian gschlaage. Im Joor 22 isch er zum Zensor gweelt worde, isch aber nid seer erfolgriich gsi in däm Boste. Wenn er gstorbe isch, wäiss mä nid genau.
d Gründig vo Kolonie
Dr Plancus het grad e baar römischi Kolonie gründet, woorschinlig Augusta Raurica (hüte: Augst) um 44 oder 43 v. d. Z. und Lugdunum (hüte: Lyon) im Mai 43. Bekannt isch er aber hüte no wäge dr Gründig vo Baasel, wo aber gar nid sicher isch, ass er das gmacht het.
Riedern am Wald
Rièdè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt. Well Rièdèrè am Waald mit 14,8 km relativ nòch bi Rièdèrè am Sand lyt, hèt mò sich im Volksmund uff folgendi Regelung geinigt:
Geografy
Rièdè lyt im Südschwarzwald weschtlich vom Fluss Schlüècht un öschtlich vom Fluss Mettma, im Bachdal vom Dorfbach, wo-n-è Sitèdal vom Schlüèchtdal isch. A dè Mündung vom Dorfbach i d Schlüècht lyt dè Wyler Rièdèrschteeg öppè 1,7 km bachab un südöschtlich vo Rièdè. Uff dè Gemarkung vo Rièdè lyt d Burg Mandach im Mettmadal zuè sowiè folgendi Wyler un Hööf: Dè Gmeindehauptort Üülingè lyt 2 km öschtlich vo Rièdè, Birchèdorf lyt 3,9 km èwäg im Nordoschtè. Dè Hauptort vo dè nördlichè Nõchbòrgmeind Grõfuusè lyt 5 km nordweschtlich vo Rièdè. Schlièßlich isch Rièdè 12 km vo dè Chreisschtadt Waldshuèt èwäg in nordöschtlicher Richtung glègè.
Gschicht
In èrè Könnigsurkundè, wo hüte im Staatsarchiv z Frauèfäld uffghebbt wörd, bschtätigt dè Könnig Konrad III. am 7. Januar 1152, dass von èm Edlè un Freiè Maa mit èm Nammè Marcwardus, woll uss èm Gschlecht vo dè Freihèrrè vo Krenkingè, è Cella z Tiezelenheim, im hütigè Detzlè gründet worrè sig. Diè Brüèder hèttet nõch dè Reglè vom Heiligè Auguschtinus läbbè söllè. Als Schutzvögt sin d Hèrrè vo Krenkingè ygsetzt worrè. D Klausè isch vomuètlich i dè Nöchi vom hütigè Klausèhof gsi. Ab 1166 isch d Klausè nimmi erwäänt worrè, dè ehemòlige Standort isch abber bis zu dè Uffhebung im Bsitz vom Kloschter blibbè.
Dõdemit isch d Gründung vom nõchmòligè Auguschtinerchorhèrrè-Kloschter St. Leodegar z Rièdè bschtätiget worrè, sèll isch abber nit z Rièdè gsi, sondern z „Tezzilnheim“, èm hütigè Detzlè, wo im unterè Steinadal nördlich vo Düèngè lyt. D Zèllè mag znägscht nu è chlyni Klausur un d Kapèllè umfasst haa. S Kloschter isch unter m Schutz vo dè Krènkinger gschtandè, dè èrscht Abt wörd 14 Johr nõch dè Gründung erwäänt: Abt Gerlo vo Detzlè.
Im Johr 1214 wörd in èrè Urkundè vom Papscht Innozenz III. èrschtmòls s Kloschter Rièdè uffgfüürt. 1639 isch s Vogteirächt vo dè Lupfener uff d Bappèheimer übberdrait worrè. Uff sèlli sin öppè um 1739 d Fürschtèbärger gfolgt.
Am 16. Juli 1740 um d eins ummè isch Kloschter abbrènnt. Denõch isch s Kloschter widder im Barock-Stil baut worrè mit Hǜlf vom Auguschtinerchorhèrrèschtift Kloschter Chrützlingè, unter m Abt Johann Baptischt Dannegger, wellè ab dört au rächtlich s Sägè cha hèt. Am 30. Juni 1749 hèt dè Weihbischof vo Konschtanz un dè Titularbischof vo Domitiopolis, dè Graf Franz Carl Joseph Fugger Yweihung vom neubautè Kloschter vorgnõ. S Kloschter St. Leodegar isch durch s Stift z Chrützlingè in Schwizer Hand gsi hèt vo dèm hèr 1803 nit uffghobbè wörrè chönnè, doch d Eigetümer hèn sich 1812 zum Vokauf vom Kloschter a Brivatlüt entschiddè. S Kloschtergebäude un d Kirchè sin in letschter Zit widder renovyrt worrè.
Müttersholz
Mieterschulz (frz. Muttersholtz, dt. Müttersholz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mieterschulz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 817.
Riedern am Wald
Gschicht
Ußerdèmm isch au no z erwäänè, dass im Johr 1813 un 1814 dotal 700 öschterrychischi Soldatè vo dè Schwarzèbärgischè Armee i dè Rümlichkeitè vom ehemòligè Frauèkloschter, wo als Fäldschpital ygrichtet gsi isch, a Nervèfièber gschtorbè sin. A sellèm tragischè Ereignis erinnerèd hüt no è Denkmòl un d Fridenslichtkapèllè, wo Mitti 2008 fèrtiggschtellt worrè isch.
Müttersholz
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Riedern am Wald
Gschicht
Am 1. Dezembèr 1972 isch Rièdè no vor dè Gmeindereform z Baddè-Württèbärg i diè Vyrdälergmeind Üülingè-Birchèdorf ygmeindet worrè.
Müttersholz
Verwàltung
vun Mieterschulz ìsch. Mieterschulz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mieterschulz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Riedern am Wald
Bolitik
Rièdè isch e Ortschaft noch èm Baddè-Württèbärgischè Kommunalrächt. Sällewäg hèt's e begränzti Selbschtverwaltig mit ènèm Ortschaftsròòt un èm Ortsvorschteher.
Vokeer
D K 6500 gòt als Rièdèmer Ortsdurchfaart im Dorfbach nõch. D K 6500 gòt nördlich vo Rièdè durch s Nõchbòrdorf Hürrlingè durrè un übber dè Bärg a Buggèrièd un Mettèbärg vorby uff Grõfuusè. Gu Südoschtè schlièßt d K 6500 Rièdè bim Rièderschteeg a d Schlüèchtdalschtrõß L 157 aa. I dè Dorfmitti chrützèd d Strõßle vo Bèrau/Lochmülli us weschtlicher Richtung un vo Üülingè us öschticher Richtung d K 6500. Diè nägschtè Fèrnvokeersschtrõße sin d B 500, d B 314 un d B 34, vo dènnè Rièdè 9-11 km entfèrnt lyt. Dè nägschte Autobahn-Aaschluss isch 35,5 km èwäg, sèll isch d A 864 bi Donau, dè Zuèbringer zu dè Boddèsee-Autobahn. Baanaaschluss isch im Südschwarzwald traditionèll schwyrig, dè nägschte Baanhof isch z Düèngè in èm Abschtand vo 9 km a dè Hochrhybaan.
Sehenswürdigkeitè
Am Ortsuusgang Richtung Bèrau git s è aalti Burgruinè vom Schloß vo dè Hèrrè vo Mandach. Räscht vo dè Ußèmuèrè, vom Durm un vo dè Bruggèpfyler sin no vorhandè. Au dõ zeigt sich widder d Vobindig zum Kloschter Chrützlingè, well 1610 s Schloß un dè Wyler Mandach a Chrützlingè vokauft worrè sin.
Kaiser
Der Titel Kaiser trage die ranghöchste Herrscher, wo no über de König stöhn.
In der europäische Gschicht isch dr Kaiserditel in dr Regel nume dene Monarche ge worde, wo über meh as eis Volk gherrscht hai. Dr Kaiser vom Römische Riich isch uf Latiinisch as Imperator bezäichnet worde, dä vom Byzantinische Riich mit em griechische Basileus. Dr Karl dr Groossi het as Kaiser vo Rom s weströmische Kaiserdum widerbeläbt. S Häilige Römische Riich isch under de Ottone us em ehemolige karolingische Ostfrankeriich entstande, mit eme Kaiser as Oberhaupt. Wo s Häilige Römische Riich 1804 undergange isch, häi d Habsburger dr Ditel bhalte und sich Kaiser vo Östriich gnennt. 1871 het dr Köönig vo Pröisse as Herrscher über s Dütsche Riich dr Ditel Dütsche Kaiser aagnoo. Z Russland het mä under em Iwan III. Moskau as Dritts Rom afo aluege und dr Ditel Zar afo bruuche. Im Zweite Wältchrieg hät de italiänischi König Viktor Emanuell III. de Titel Kaiser vo Abessinie agno.
Etymologii
S althochdütsche keisar wie au s slawische Zar leite sich vom latiinische Personenamen Caesar ab, wo in der Antike „Kaisar“ usgsproche worden isch. Der Wandel vom Cognomen vom Gaius Julius Caesar zum Herrschertitel isch imene e Prozäss bassiert, wo fast 100 Johr duurt het, vom Dood vom Cäsar 44 v. Chr. bis zum Amtsadritt vom Kaiser Claudius im Jahr 41 n. Chr.
In de romanische Sproche bruucht me drgege Wörter, wo vom latiinische Imperator abstamme, öbbe s italiänische imperatore oder s französische empereur, wo au s änglische emperor druf zrugggoht. Au s albanische Wort mbret für „König“ stammt vo Imperator ab.
In mittelhochdütsche Schrifte wird dr Kaiser meistens as Kayser, Keiser oder Keyser bezeichnet.
ᛗ
mannz (ᛗ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de m-Ruune. Er haisst uf Altnordisch maðr, Altdänisch ᛘᚭᚾᛦ manr; Altenglisch man und im Hrabanische Alphabet man. D Bidütig isch «Maa, Mentsch«. Au de gotisch Buechstabe "m" (𐌼) haisst wie d Ruune manna, d Form entsprecht aber a em griechische My.
D m-Ruune isch di zwangist Ruune im alte Futhark und di viert im dritte Ætt, aber di vierzeet Ruune im nordische Futhork und di dritt Ruune im Tys Ætt.
Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch labiali Nasal (IPA //).
Form
D Form ᛗ isch fest i allne Traditione, werd aber im Mittelalter mengisch mit de ᛞ|ᛞ-Ruune verwechslet.
Esotheerik
I de moderne Esotheerik stoot d m-Ruune fir es starks Selbscht und fir Schicksal.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Hochstatt (Oberelsass)
Huuscht (oi Hooscht, frz. Hochstatt, dt. Hochstatt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Huuscht lijt ìm Sundgöi, sìwe Kilometer sìdweschtlich vun Mìlhüüse ìm Dàl vun dr Ìll.
Gschìcht
Huuscht ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1348 àls Hochstatt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Huuscht ìsch. Huuscht ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Huuscht ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Alberschwende
Alberschwende ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Alberschwende lit südlich vom Bodesee im Breagazer Wald. D Nochburgmuanda vo Alberschwende siand Bildstua, Buach, Lange, Dòòre, Langenegg, Lingenou, Egg, Schwarzabearg und Doarabiro. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 55,8 % Landwirtschaftsfläch, 37,1 % Wald, 0,6 % Alpa, 2,1 % Sidlungsfläche und 4,4 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Alberschwende ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1227 als Albrichsswendi.
Verwaltig
D Bürgermoaschtrin vo Alberschwende ischt d Angelika Schwarzmann vo dr ÖVP.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Alberschwende khört zum Bodeseealemannisch, isch abr stark beiflusst vum Breagazerwälderischa, des im gsamta Breagazer Wald gsprocha würd.
Samba (Musik)
Samba ([ˈsɐ̃bɐ]) bezäichnet e brasilianische Muusigstil, wo mä mäistens mit dr Stadt Rio de Janeiro verbindet. Er wird aber in underschidlige Wariante in fast ganz Brasilie gspiilt und danzt wird. Samba isch dr Oberbegriff für verschiideni Tüpe vo Muusig wie dr Samba enredo vo de Karnevalumzüüg, dr Samba pagode, wo im chliine Kräis gespielt wird, dr dradizionelle, ländlige Samba de roda oder dr balladehafte Samba Canção.
Joshua Wheeler
Joshua L. Wheeler (* 22. Novämber 1975 z Roland, Oklahoma; † 22. Oktober 2015 in de Provinz Kirkuk, Irak) isch en Stabsfeldweibel von de US-Amerikanische Delta Force gsi. Er isch de erschti US-amerikanisch Soldat sit em 2011, wo im Irak gfalle isch.
Militärischi Karriere
De Wheeler isch im 1995 Mitglied vo de US Army worde und het sini Grundusbildig z Fort Benning im US-Bundestaat Georgia gmacht. Er isch dann z Fort Lewis (Washington) stationiirt gsi und vo dete us drü Kampfiisätz in trat 1995 in Afghanistan und im Irak gha. Im 2004 isch de Wheeler in Fort Bragg (North Carolina) stationiirt worde, wo er em United States Army Special Operations Command unterstellt gsi isch und vo wo er bi insgsamt elf Spezialiisätz, ebefalls in Afghanistan und em Irak, derbi gsi isch.
Am 22. Oktober 2015 isch de Wheeler bi eme Iisatz im Irak gege de IS töt worde, wo er zämme mit öppe zwänzg Delta Force-Soldate und Peschmerga-Einheite öppe 70 Geissle befreit het. Di Geisle, so wird brichtet, siged kurz vor ihre Exekution gstande. In de zwischeziit het er posthum s Purple Heart übercho. Sit em 2011 isch er de erscht amerikanisch Soldat, wo im Irak gfalle isch.
Institut d’optique Graduate School
D Institut d'optique Graduate School esch e Technischi Hochschuel vu Palaiseau (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles und vo der Université Paris-Saclay. S isch oine vo dene 210 Hochschuala o d Titl vom a Diplomingenieur (diplôme d'ingénieur) vrleiha kennad.
Gschichd
Nach dr Grendong 1917 hod s Inschdidud 1920 aagfanga z schaffa.
Programm
Dr Schwerpunkt vom Schaffa isch d Obdik ond d Aawendong en dr Induschdrie ond dr Wisseschafd.
Abbayes vaudoises
D Abbayes vaudoises (Wadtländer Abteie) sind e spezielli Form vo Verein oder private Gsellschaften i gwüssne Wälschschwiizer Kantöön.
Es git se bsunders im Wadtland und im Nöieburgische.
Es sind Schützegsellschafte, und me könnt iiri Gschicht sit em Mittelalter. Der eltischt vo dene Verein, wo me von em öppis i der Gschicht weiss, isch d milice bourgeoise de Grandcour; die isch schon anne 1381 im ene Dokumänt erwäänt. Die meischte abbayes üebe s Schiesse mit de Gweer, es git aber au no anderi, wo mit dr Ambruscht schiesse.
Me bruucht der Name abbaye de au für es Volchsfäscht, wo vo sonnere Schützegsellschaft i de Döörffer organisiert wird.
D Abbayes vaudoises sind uf de Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz.
Harpo Marx
Dr Adolph Arthur Marx, bekannter als Harpo Marx (* 23. Novämber 1888 z New York City; † 28. Septämber 1964 z Los Angeles) isch e amerikanische Enterteiner, Pantomiim und Schauspiiler gsi. Zämme mit sine Brüeder Groucho, Chico, Zeppo und Gummo si si as d Marx Brothers berüemt worde. Si häi im Vaudeville, am Broadway und im Kino groosse Erfolg ghaa.
Dr Harpo isch e brilliante Pantomimiker gsi. Sini Markezäiche si e rooti Berrügge gsi, si Harfespiile und d Daatsach, ass er vor dr Kamera nie öbbis gsäit het. Er het vor allem mit Huupe und Pfife kommuniziert.
Markus Moehring
Dr Markus Moehring, wo ane 1958 z Löörech uf d Wält cho isch, isch e düütsche Historiker, Volkskundler und Museumsleiter.
s Läben und s Schaffe
Er isch dr Soon vom Lehrer und Historiker Gerhard Moehring, wo ane 1921 uf d Wält cho und Lehrer und Museumsleiter z Löörech gsi isch. Ane 1991 isch dr Markus Moehring z Löörech zum Leiter vom Museum im Burghof gwehlt worde.
Er het em Museum e Bedütig wyt über Löörech und s Markgräflerland use gää und druus es trinazionals Gschichtsmuseum für s Dreyeckland gmacht. Di nöi Duuruusstellig über Sache vo dr Region um Basel und Löörech ume, bis is Elsass und d Nordschwiiz, het zerscht ExpoTriRhena gheisse. Im Joor 2012 het men em Löörecher Museum dr nöi Name Dreyländermuseum gää. Au mit de spezielle Uusstellige, wo dr Markus Moerhing mit sine Museumslüüt macht, leischtet s Museum öpis bedütends für d Kultur i der Region. Das zeigt sech au dra, ass Bsuecher us alne drei Länder uf Löörech is Museum chöme.
I dr Funkzioon als Museumsleiter entwicklet dr Moehring au d Museumssamlig wyter, grad au d Kunschtsamlig und der internazional Bestand mit Objäkt au vo Frankrych und dr Schwiiz. Mit der Schriftereie Lörracher Hefte dokumäntiert er d Gschicht und d Kultur vo dr Stadt Löörech.
Dr Moehring het über d Landesgränze übere bi Interreg-Projäkt mitgmacht, und er het ghulfe Organisazioone vo vilne Museeè und Gschichtsvereine ufboue: s Drei-Länder Netzwärch vo Gschichtsverein am Oberrhy, wo sini Gschäftsstell im Löörecher Dreyländermuseum het, und s Netzwärch Museeè, wo all bar Joor Uusstellige i vilne Museeè vom Oberrhy bis i dr Schwiiz übere Jura use koordiniert.
Ane 2009 isch dr Löörecher dr Sprächer vo dr Fachgruppe Gschichtsmuseeè im Dütsche Museumsbund worde.
2017 het dr Markus Moehring als Anerchennig vo der Regio Basiliensis d Eeremedalie übercho. Und 2018 het em der Hebelbund Löörech uf sinere Versamlig, em «Schatzkästlein», wo tradizionell im «Hebelsaal» vom Dreyländermuseum ghalte wird, zur Eer der «Hebeldank» gää. Do drmit tuet der Hebelbund em Moehring sini Arbet für s Adänke an alemannisch Dichter Johann Peter Hebel würdige. Dr Presidänt vom Hebelbund, dr Volker Habermaier, het drvo verzellt, was dr Löörecher Museumsmaa alles für d Erinnerigskultur rund ume Hebel machi, wien er guet mit em Hebelbund zämeschaffi und dass s Museum jetz die gröschti Objektsamlig mit Sache rund um d Gschicht vom grossi Dichter zämetreit heig und se au no uf internazionaler Ebeni bekant machi. Dr Löörecher Oberbürgermeischter Jörg Lutz het bi dere Glägeheit em Moehring sis Schaffe au no grüemt.
ᛚ
laguz (ᛚ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de l-Ruune. Er haisst uf Altnordisch lögr, Altdänisch     ᛚᚭᚢᚴᛦ laucr; Altenglisch lagu und im Hrabanische Alphabet lagu. D Bidütig isch »Wasser«, im Dänische vellicht »Lauch«, aber d Graphii /au/ chan au de u-Umlut agee. Au de gotisch Buechstabe "l" (𐌻) haisst wie d Ruune laaz, d Form entsprecht aber a em griechische Lambda.
D l-Ruune isch di ainezwangist Ruune im alte Futhark und di füft im dritte Ætt, aber di füfzeet Ruune im nordische Futhork und di viert Ruune im Tys Ætt.
Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d l-Ruune Gfühl, Intuition, Unterbewussts und Harmonii mit de Schöpfung.
Eveline Stähelin
D Eveline Stähelin (* 26. Oktober 1959 z Winterthur ) isch e Schwyzer Draibuechautoori un Filmreschiseeri.
Lääbe
D Eveline Stähelin het vu 1987 bis 1993 an dr Dytsche Film- un Fäärnsehakademy Berlin (dffb) studiert. In däre Zyt het si as Reschiseeri verschiideni Film fir d dffb gmacht. Vu 2000 bis 2001 het si ne Draibuechjohreskuurs an dr Freie Draibuechschuel Berlin absolviert un vu 2003 bis 2005 Method-Writing-Seminaar im Rame vum SAT 1 Talänt Brogramm. Anne 2006 isch dr eerscht Fäärnsehfilm Flanke ins All no iirem Draibuech bim Schwyzer Raadio un Fäärnseh (SRF) uusechuu, 2007 derno Heldin der Lüfte un 2011 Nebelgrind, beedi zäme mit dr Josy Meier. Mit iire het si vu 2013 bis 2015 au d Draibiecher fir drei Folge vu dr Krimiseerie Tatort gschriibe.
Vu 2006 bis 2009 isch si Lektoori fir Spiilfilmbrojäkt fir s Schwyzer Bundesamt fir Kultuur gsii. Syter 2011 het si ne Lehrufdraag fir „Gschiichte: Dramaturgy & Wiirkig“ im Fach Meediepedagoogik an dr Alice-Salomon-Hoochschuel z Berlin un syter 2012 fir „Draibuech schryybe“ am Fachberaich Screen Based Media vu dr Berliner Hoochschuel fir Tächnik (Beuth-Hoochschuel).
Kappel-Grafenhausen
Kabbl-Groffähuusä (dt. Kappel-Grafenhausen) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Kabbl litt an dr Elz am Rand vu dr Rhiiaüe uf em Hochstade vum Rhii. Dr grescht Dail vun dr Rhiiaüe ghert zue dr elsässische Stadt Rhinài (lueg gmaifrei Biet Rhinài. Groffähuusä litt eschtlig vu Kabbl in Richtung Aüdobahn (A 5). Derzue ghert zue dr Gmai noch e Exklave im Wald am owere Änd vum Minschterdal eschtlig vu Äddeneminschder. Dr Bann bstoht us 57,2 % Landwirtschaftsflechi, 28,9 % Wald, 10 % Sidlungsflechi un 3,8 % sunschtiger Flechi. Zwische Kabbl un em Rhii litt s Natürschutzgebiet Dauwergieße.
Nochbergmaine sin Schwaanai im Norde, d Stadt Mohlburig im Oschte, d Stadt Äddene im Sidoschte, Rinsä un Ruäscht im Side un s gmaifrei Biet Rhinài un d elsässisch Gmai Rhinài im Weschte. Um d Exklave im Schwarzwald lige d Gmaine Äddene, Rinsä un Schudderdoal.
Gmaindsgliiderung
Zue Kabbl-Groffähuusä ghere d Ortsdail Kabbl (dt. 'Kappel') un Groffähuusä (dt. 'Grafenhausen').
Verwaltung
Kabbl-Groffähuusä het mit dr Stedt Äddene un Mohlburig un dr Gmaine Ringsä un Ruäscht e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dr Burgermaischter vun Kabbl-Groffähuusä isch dr Jochen Paleit (sitt 2008).
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Kabbl-Groffähuusä ghert zum Owerrhinalemannisch.
Richtolsheim
Rìchtelse (frz. Richtolsheim, dt. Richtolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rìchtelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1040.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rìchtelse ìsch. Rìchtelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rìchtelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Bundestagswahl 1980
D Bundesdagswahl 1980 isch am 5. Oktober 1980 gsii. Bi dr Wahl zum 9. Dytsche Bundesdag isch di sozialliberal Koalition us SPD un F.D.P unter em Bundeschanzler Helmut Schmidt bstetigt wore.
Hintergrund
Syt 1974 het dr Helmut Schmidt mit ere sozialliberale Koalition regiert. Am 24. Mai 1979 het dr domolig bayerische Minischterbresidänt un CSU-Vorsitzer Franz Josef Strauß verchindet, ass er as Chanzlerkandidat vu dr Unionsbarteie z Verfiegig stoht. Wel si dr CDU-Bundesvorstand am 28. Mai 1979 fir dr nidersägsisch Minischterbresidänt Ernst Albrecht uusgsproche het un dr CDU-Vorsitzer Helmut Kohl uf e Kandidatur verzichtet het, het s wuchelang Stryt gee. Am 2. Juli 1979 het d CDU/CSU-Bundesdagsfraktion dr Franz Josef Strauß zum gmainsame Kandidat gwehlt.
Di Griene, wu im nämlige Johr grindet wore sin, hän zum erschte Mol uf Bundesebeni kandidiert un sin uf 1,5 % chuu.
Amtlig Ändergebnis
¹in Chlammere: Zahl vu dr am nämlige Dag vum Abgornetehuus vu Berlin gwehlte, nit stimmberächtigte Berliner Bundesdagsabgornete
Saley
Saley (ital. Salecchio) isch e eemoolig Walserdoorf im Eschedaal (ital. Valle Antigorio, dt. Eschental) in der idalieenische Provinz Verbano-Cusio-Ossola, Region Piemont. Hid isch Saley e Dail vù dr Gmeind Premia. Z Saley woond syd dr 1960er Joor nieme mee, aber s gid Lyd, wù im Sùmer ùf Saley cheme ùn dèrd e baar Mooned woone.
Saley bschdood us zwai Dailer: Saley, im ùnnärä Bärg ùf 1320 m (ital. Salecchio Inferiore, dt Untersaley, ùf) ùn Saley, im obärä Bärg ùf 1510 m (ital. Salecchio superiore, dt. Obersaley). Zue Saley ghèère au no zwai chlaini Wyyler: Franggùhuis (ital. Casa Francoli, syder 1867 zue Saley) ùn Muraant (ital. Murando, syder 1921 zue Saley).
Yywooner
Im Schboodjoor 1963 sin z Saley no 25 Lyd gwoond (Saley, im ùnnärä Bärg: 18, Saley, im obärä Bärg: 3, Franggùhuis: 2, Muraant: 3). Im Winter 1963/64 hän di ledschde Yywooner Saley verloo. Syderhäär sin nùme no ainzelni Heef im Sùmer bewoond.
Samba (Tanz)
Dr Samba isch e Gsellschaftsdanz im 2/4-Takt. Er het sich im Lauf vom 19. Joorhundert us em brasilianische Volksdanz mit em gliiche Naame entwigglet.
Saley
Gschiichd
Saley isch e Walsersiidlig, wù am Aafang vùm 13. Jh. grinded wooren isch, in dr glyyche Zyd wie Opsu, Aager ùn Pomatt. Uusgangen isch die Siidlig vùm Goms im Wallis. S èèrschd Mool gänd wooren isch Saley in ere Uurkùnd vù ane 1470: Instromentum Fundationis Ecclesiae Sanctae Mariae de Salegio.
D Hèrschafd iber s Eschedaal mid Saley isch vùm Chaiser Otto IV ane 1210 an dr Guido I vù Rodis gee woore. D Ooberhèrschafd hed dr Bischof vù Novara ghaa. Im e Verdraag zwischen em Ossola Superiore ùn em Herzog Gian Galeazzo Visconti vù Mailand vùm 19. Mèèrze 1391 isch s ganz Eschedaal ùnder d Ooberhèrschafd vù dr mailändische Hèrzeeg chùù.
Samba (Tanz)
Äigeschafte
Tüpisch für e Samba si dütligi, schnälli Beweegige vo de Hüfte und e Vor-und-Zrugg vom Unterkörper, wo men em Bounce säit. Dr Samba isch kä stazionäre Danz und mä bewegt sich drbii fliessend über s Parkett.
Saley
Gschiichd
S Eschedaal isch im 15. Jh. in d Chrieg zwischen dr Hère vù Raron ùn dr Bischef vù Sitte (Raronerchrieg), ùn in d Usenandersezig zwische dr Chaiser ùn dr Hèrzeeg vù Mailand groode. Ane 1482 hed dr Fiirschdbischof vù Sitte, dr Jost von Silenen, s Eschedaal fir s Wallis erobered.
Samba (Tanz)
Äigeschafte
Uf Durnier danzt mä mit eme Tempo vo 44 bis 53 Takt bro Minute. Es git verschiideni Rhüthmus im Samba. Mä underschäidet zwüschen em Körperrhütmus und em Fuessrhüthmus. Dr Körperrhüthmus isch brägt dur langsami (slow) Vorwärts-und Ruggwärtsbewegige vom Becki. Je noch dr Art vo dr Danzfigur entstoot en andere Rhüthmus vo de Füess. Dr Grundrhüthmus vo de eender stazionäre Figure wird uf Änglisch one-a-two bezäichnet. Drbii bestoot e 2/4-Takt us drei Schritt, dr erst Schritt isch 3/4 vom ene Schlag lang, dr zwäit 1/4 und dr dritt Schritt e ganze Schlag. Dä Grundrhüthmus wird hüfig abgänderet. Bro Takt si drei Beweegige vo de Hüfte mööglig, d Batucadas, was au e Bezäichnig für e Stiilrichdig im Samba isch. Wemm mä in ere Figur e „Quick“ danzt, duet mä nid bounce.
Saley
Gschiichd
Ane 1485 hed dr mailändisch Hèrzog Gian Galeazzo Sforza dr Rodis ali Räächd iber Pomatt ùn s Eschedaal abgschbroche ùn hed die Bied ane 1487 wider zrùgerobered.
S Hèrzogdùm Mailand isch 1499 ùnder franzeesischi Hèrschafd chùù. In dr Maailänderchrieg hän d Schwyzer d Franzoose us Mailand verdriibe ùn s Eschedaal isch 1512 as Gmaini Hèèrschafd zue dr Ennetbirgische Vogteie zue der Schwyz chùù.
No der Schwyzer Niiderlaag vù Marignano 1515 isch s Eschedaal wider zue Mailand chùù. S Huus Rodis vù Baceno hed wider d Hèrschafd ibernùù. Vù 1535 bis 1714 hed di schbaanisch Chroone d Hèrschafd iber s iber s Hèrzogdùm Mailand ghaa. Im Lauf vùm 16. Jh. sin d Rodis vù Baceno uusgschdoorbe, d Hèrschafd iber Saley hän derno d Marini vù Crodo griegd.
Am 22. Februar 1588 hed Saley aigeni Statute iiberchùù. Doodrin sin Reegle ùfgschriibe woore iber Griichdsverfaare, Dorfgsezer, Fluurgsezer, Zivilrächd ùn Schdroofrächd.
D Bùùrger vù Saley hän sich ane 1635 vù dr Hèrschafd vù dr Marini di Crodo loosgsaid ùn sich dirägd im Herzog vù Mailand ùnderschdeld. Derfiir hed Saley derno e aigene Ammann ùn e aigene Riichder griegd.
Wù d Èèrbe vù dr Marini dr ledschd Brozäs ùm iire Bsiz verloore ghaa hän, isch Saley mid Agher ane 1647 an dr Groof Giulio Monti verchaufd woore.
1861 isch Saley Dail vùm neie Cheenigryych Idalie woore. Ùnder dr faschistische Regierig isch e Gsez chùù, wù ali chlaine Dèèrfer sich hän miese zue gressere Gmaine zämeschliese. Saley isch drno 1929 zue der Gmai Premia yygmainded woore.
D Gmairood isch ùfgleesd woore ùn s Amd vùm Schìndìg (ital sindaco), wù dr Voorsiz iber dr Gmairood ghaa hed, isch abgschafd woore. Ali Amdshandlige sin jez vù Premia uus uusgfierd woore. Ali Akte ùn Dokumänter hän miese ùf Premia aabe brochd wääre. Diejeenige Dokumänt, wù nid bruuchd woore sin fir d Verwaldig, sin derno verbränd woore, zem Dail joorhùnderdialdi Uurkùnde, wù Zyygnis gsii sin fir d Sälbschdändigkaid vù Saley. Noch em 2. Wäldchrieg isch Saley al mee wirdschafdli abhängig woore vù andere Bied im Eschedaal, dr Kontakt in s Wallis isch abgrise.
Èèrschd ab em 1. Wäldchrieg hed s z Saley e Schuel gee.
Chilche
Saley isch kadoolisch gsii. Di èèrschd Chilche isch in ere Uurkùnd vù 1470 erwäänd woore. Bis 1640 isch dr Bfaarer vù Baceno fir Saley zueschdändig gsii, derno hed dr Bischof vù Navaro dr Saleyer s Patronatsräächd zuegschdande ùn doodermid hed Saley e aigene Kaplan dèèrfe haa. Ändgidlig vù Baceno gleesd hed sich Saley ane 1727. Di hidig Chilche isch ane 1663 böue woore.
Dialekt
Haubdartikel: Saleytitsch
Saleytitsch isch dr ainzig alemanisch Dialäkt ùn au dr ainzig im ganze ooberdydsche Schbroochruum, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Jh. e lääbig Präteritum ghaa hed. Zue jeedem Verb hed mer im Saleytitsch chene ne Präteritum bilde.
Mid dr bolydische ùn wirdschafdlige Abhängigkaid vù dr italienischeschbroochige Bied isch s Saleytitsch syder em Aafang vùm 20. Jh. al weeniger in dr jingere Generation bruucht woore. Vyyl jùngi Lyd sin abgwandered.
No bis in 1920er Joor sin d Sizige vùm Saleyer Gmairood ùf Saleytitsch abghalde woore, fir s Protokoll hed als ägsdraa ne Schryyber us em Daal miese ùf Saley ùfechùù, wel vù dr Saleyer nieme Idalieeenisch hed chene schryybe.
Wù d Gertrud Frei iiri Ùfnaame in dr 1960 Joor gmachd hed, hed si kaini jùnge Lyd me ùnder 30 gfùnde, wù no Saleytitsch gschwäzd hän, e Dail hän no e baar Wèerder chene.
Di ledschde Yywooner hän Saley im Winter 1963/64 verloo. Doodermid hed s Saleytitsch d Grùndlaag, d Schbroochgmainschafd, fir imer verloore. S Saleytitsch isch hid faschd ganz uusgschdoorbe; ane 2008 ùn 2009 hed mer nomool Ùfnaame mid drei Schbrächer chene mache, aber byy me Dail vù dääne isch s Saleytitsch schdaarg vùm Pumattertitsch iberschiichded gsii.
Hid
S gid midlerwyyli e Comitato Pro Salecchio, wù s Èèrb vù Saley wil erhalde. S wääre Feschd gfyyrd, d Candelora am èèrschde Sùndig im Februar, e Feschd vù Ùnsere Jùngfrau am 15. Augschde ùn s traditionell Feschd vùm Hailige Josef am 1. Mai.
E Dail Buurehyyser wääre im Sùmer as Fèèrinehyyser bruuchd.
S gid e au wider e Reschtaurant (s Rifugio Gora), wù im Sùmer gwiirded wiird ùn wù mer au ibernaachde chaa.
Ane 2011 isch dangg dr Initiative vù dr «Associazione Walser di Salecchio» im ùnnärä Bärg e Kultuurmuseum ùftoo woore.
CoffeeScript
CoffeeScript isch è Programmyrschprõch, wo d Programm dèvo in JavaScript transcompilyrt wörred. Si wörd sit 2009 vom Jeremy Ashkenas entwicklèt.
Hèrkumpft un Vowendig
Aaglènt a Ruby, Python un Haskell bediènt sich CoffeeScript èm sûntaktischè Zucker, um d Lesbarkeit vo JavaScript un Brägnanz z vobesserè. Ußerdèmm füürt CoffeeScript zuèsätzlichi Funktionalität y, wiè z. B. Array-Zämmèfassig un Pattern Matching. CoffeeScript übbersetzt vorhèrseebar in JavaScript, Programm könned kompakter (tûpischerwys 30 % wènniger Programmziilè) gschribbè wörrè, ooni dass deby d Laufzit-Performance beydrächtiget wörd.
Code-Byschpill
Dè folgendi Quèlltegscht git "Hoi Waelt" uus.
Transcompiliert in JavaScript.
Compilyrig
Dè CoffeeScript-Compiler wiöd sit Version 0.5 sèlbscht in CoffeeScript gschribbè un isch für Node.js vofüègbar. Dè Compiler isch allerdings nit uff Node agwisè un cha in fascht jederè JavaScript-Umgebig uusgfüürt wörrè.
Mönchsmühle (Krautweiler)
Gschìchta
D’ Mänchsmììhla-n-ìsch ìm 9. Joohrhundert grìnda worra. Ìm 13. Joohrhundert hann sìe d’ Zischterzianser bnutzt. D’ maischta hìttiga Gebäijer schtàmma wohrschiisnig vum 18., 19. odd’r 20. Joohrhundert. Dr ghàuijta-n-Iigàngstoor üss Sàndschtai ìsch ànna 1730 ärrìchta worra. Ànna 1754 hàt dr Àbt Jacques Gacier d’Auvilliers üss’m Kloschter Neuburg s’ Hàuiptgebäi räschtoriart. Àn dr Frànzeescha Revolution hàt d’ Fàmìlia Diemer d’ Mììhla-n-ìwwernumma. Ànna 1884 ìsch àn dr Mììhla-n-a Brànd gsìì. Sitter 1970 wìrd d’ Mììhla unter’m Nàmma Meckert-Diemer bwìrtschàfta. Doo wara unteràndrem Mahl, Dìnkel, Taig un Breedla hargschtällt.
Ìm Àugischt 2022 ìsch àn dr Mììhla-n-a groosser Brànd gsìì, wo s’ greeschta Tail vum Betriib zärschteert hàt. S’ hischtoorischa Gebäi ìsch àbgrìssa worra, un d’ Produkzioon ìsch zittawiis uff Gaiderta verlààgert worra. Ìm Oktoower 2022 ìsch d’ Mììhla wììder gäffnet worra.
Schalbach
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Scholboch lijt rund 14 Kilometer nordeschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 262 un 332 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Weyer ìm Norde, Veckersviller ìm Oschte, Bickenholtz un Fleisheim ìm Sìde, Lixheim un Vieux-Lixheim ìm Sìdweschte un Rauwiller un Hirschland ìm Weschte.
Gschìcht
Scholboch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1050 àls Schalhenbach (1361 Xalkembach).
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Scholboch ìsch. Scholboch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Scholboch ghert zem Rhinfrankisch.
ᛜ
ingwaz (ᛗ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de Ing-Ruune. Er haisst uf Altenglisch Ing und isch de Name vomene Held. Au de gotisch Buechstabe 𐍇 haisst wie d Ruune enguz, d Form entsprecht aber em griechische Chi.
D Ing-Ruune isch di zwooezwangist Ruune im alte Futhark und di sibet im dritte Ætt. Z Skandinavie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde.
Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch velar Nasal (IPA //). De Luut vom gotische Buechstabe isch öbrigens nöd bikannt.
Form
Di eltist Form isch ᛜ, jüngeri Wariante sind altenglisch ᛝ und im Iisruna-Traktat ᚬ.
Esotheerik
I de moderne Esotheerik biditet d Ing-Ruune innres Fiir, Schaffe und Produktivität.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Allmannsweier
Almeschwier (amtlich: Allmannsweier) isch e Dorf im Riäd (in dr Ortenau) und ghert zue dr Gemainde Schwanau. S'het hitzedah ungfähr 1400 Iewohner.
Dorf
Almeschwihr isch e ganz typisches Riedderfl mit viele Fachwärkhiisle uf dr alde Bürehef. Erscht in dr letschde Johrzehnde het sich Induschtrie im ort aangsiedelt und dodemit isch au e großes Neibaugebiet entstande. Im Ewrdorf gits awr immer noch e paar Büüre, wu hauptsächlich Düwak odr Wälschkorn anbäue dien.
Gschicht
Almeschwihr isch wahrschins in dr Velkrwanderungszit entschtande, wu z'erscht Ortschafte am Rhin wie Odne oder am Rand vum Schwarzwald wie Dinglinge gegründet wore sin. In ere schpätere Zit sin denno Derfr uf "-weier" entschtande. Almeschwihr isch wahrschins e Gründung vun Odne üs. D'erscht urkundlich Erwähnung isch üsm Johr 1016, wu dr Kaiser Heinrich II. des Dorf im Kloschdr in Schuttre gschenkt het. Meischtens ischs vun der Geroldsecker, wu'd Schuttrer Kloschdrvogtei khet hän, beherrscht wore. Im schpäte Mittelaldr hets verschiedeni Bsitzer khet, undr anderem s'Strooßburger Hochstift, d'Stadt Strooßburg un verschiedeni Ritterfamilie. D'Freiherre Boecklin vun Boecklinsau hän d'Reformation im Ort iegfihrt. 1805 ischr an Bade kumme, wu e Johr schbedr Großherzogtum wore isch.
Name
Dr Name Almeschwihr kummt wahrschins vuneme Personename Almar.
Internationale Händel-Festspiele Göttingen
Die Internazionale Händel-Festspiil Göttinge si s eltiste Festival für Alti Muusig uf dr ganze Wält. Si finde sit 1920 jeedes Joor z Göttinge statt, gönge zwölf Daag lang und häi 2010 22'000 Bsuecher ghaa.
D Wärk vom Georg Friedrich Händel si e zitlang vergässe gsi, bis dass sich dr Kunsthistoriker Oskar Hagen für sä het afo iisetze und d Opere Rodelinda am 26. Juni 1920 z Göttinge denn ufgfüert worde isch; und sit denn isch im Händel si Muusig immer no beliebt.
Am Aafang isch s dr Uniwersidäätsbund gsi, wo d Festspiil veraastaltet het, noch 1924 d Händel-Festspiel-Gmäind, vo 1931 bis 2007 d Göttinger Händel-Gsellschaft e. V. und sit 2008 die Internationale Händel-Festspiil Göttinge GmbH. D Bundesrepublik Dütschland förderet d Festspiil finanziell, au s Land Niidersaggse, d Stadt Göttinge und dr Landkräis Göttinge hälfe bi dr Finanzierig.
Schmittweiler (Lothringen)
Schmittwiller (lothrìngisch; frànzeesch Schmittviller, ditsch Schmittweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Schmittwiller lijt ìm Sìdweschte vum Bitscher Lànd 46 km sìdlich vun Saarbrücken uf re Heche zwìsche 285 un 356 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Biosphärereservàt Pfalzerwàld-Nordvogese.
Gschìcht
Schmittwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 11. Johrhundert àls Smitwilre (1751: Schmittesweiller, 1755: Schmittweiller). Vun 1811 bìs 1837 ìsch Schmittviller züe Rahling ingmeindet gsin.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Exposition Internationale du Surréalisme
D Exposition Internationale du Surréalisme isch en Usstellig vo Künstler vom Surrealismus gsi, wo vom 17. Januar bis zum 24. Februar im Joors 1938 in dr Galerie Beaux-Arts, 140, Rue du Faubourg Saint-Honoré in Paris, wo vom Georges Wildenstein gfüert worden isch, stattgfunde het. D Organisatoore si dr franzöösisch Schriftsteller André Breton gsi, wo dr Chopf und Theoretiker vo de Surrealisten gsi isch, und dr bekanntisti Dichder vo dr Beweegig, dr Paul Éluard. Im Kataloog wärde au no dr Marcel Duchamp as Generalintendant ufgfüert, dr Salvador Dalí und dr Max Ernst as technischi Biirööt, dr Man Ray as Belüchtigsmäister und dr Wolfgang Paalen as „Spezialist für Wasser und Buschwärk“. D Usstellig het in drei Abdäilige näbe de presentierte Gmäld und Objekt seer underschiidlig umgstalteti Schaufänstermannekää zäigt und ungwöönlig dekorierti Rüüm. Mit deere Usstellig het die surrealistischi Beweegig mit iirer Totalinszenierig – im Sinn vom ene surrealistische Gsamtkunstwärk – Usstelligsgschicht gschriibe.
Schmittweiler (Lothringen)
Verwàltung
vun Schmittwiller ìsch. Schmittwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Mehl (Getreide)
Mèhl isch d häufigschd Verwendong vom Korn. S isch oine vo de wichdischde Zuadada fir Essa.
Früchd
Neba m Haber, em Dinkl, em Emmer, am Rogga, Gerschda wurd dr Wioiza gmahla abr au andrs Korn wia Welschkorn, Hirse odr Reis wurd zua Mehl gmachd. D wichdigschde Mähl send d Mähl mo zom backa vrwended werrad.
Au Bohna, Erbsa, Kichrerbsa odr Linsa kaa ma mahla.
Mèhl aus Kardoffla
Feihoida
Vom Staubmehl ibr drschiedene griffige Mèhl bis zom Griaß wurds fir vrschiedene Vrwendonga gmachd.
Zsammasedsong
S Mèhl wurd nach m Mahlvrfahra ondrschiedlich. Dr Aadoil vo de Schala am Mehl isch au für d Farb wichdig.
Jean-Georges Mieg
sii Laawa
Dr Jean-Georges Mieg ìsch ànna 1788 z’ Mìlhüüsa-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Handler un Fàwrìkbsìtzer Mathieu Mieg (1756–1840) un dr Brüader vum Mooler Jean Mieg. Ar hàt bii siim Vàtter ìm Mieg-Hüüs àm Mìlhüüser Roothüüsplàtz gwoohnt. Ar ìsch ìn d’ Grundschüal ìn siinera Haimetschtàdt gànga. Ìn siina Jugendsjoohra-n-ìsch’r ànna 1801 z’ Vevey-n-ìm Kàntoon Waadt ìn dr Schwiiz gànga, fìr Frànzeesch larna. Därt ìsch’r bis 1803 blìewa. Ànna 1806 ìsch’r z’ Pàriis gsìì. Drnooh hàt’r bii Ààcha-n-ìm Diitschlànd Tüachwaawaräi glarnt. Ànna 1810 hàt’r siina aigena Fàwrìk ìm Frànkrììch grìnda, àwwer hàt Bànkrott gmàcht, dänn ’s ìsch ìm Lànd a Wìrtschàftskriisa gsìì. Drnooh hàt’r ìm Betriib vu siim Vàtter gschàfft; doo ìsch’r ànna 1818 Tailhààwer worra. Schpeeter hàt’r bis züa siim Tood dàs Unternamma glaita. Züadam ìsch dr Mieg ain Joohr làng Mìtglìed ìm Mìlhüüser Schtàdtroot gsìì, vu Septamber 1830 bis ìm Oktoower 1831.
Wia sii Vàtter un sii Brüader hàt dr Mieg ìn siinera Fräizitt garn zaichent un gmoolt. Mìt Wàsserfàrb hàt’r a pààr Làndschàfta gmoolt. Ar hàt àui fìr d’ diitschproochiga Zittschrìft Elsässische Samstagsblatt gschrìewa.
Dr Jean-Georges Mieg ìsch ànna 1864 ìn dr Schwiizer Gmaind Corsier-n-ìm Kàntoon Waadt gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r ìm protäschtàntischa Frìedhoof z’ Mìlhüüsa. Dr Mieg ìsch mìt dr Elisabeth Blech (1792-1879) verhiirootet gsìì. Ar hàt viar Kìnder ghàà, drunter d’ Élisabeth (1814-1893), wo dr bekànnta Schtaidrucker Godefroy Engelmann ghiiroota hàt.
Ànna 1844 hàt sii Brüader Jean a Porträä vun ìhm gmoolt.
d’ Biacher, wo-n-’r gschrìewa hàt
Uff Hoochdiitsch hàt dr Jean-Georges Mieg d’ Biacher doo druff gschrìewa:
Ar hàt àui a Chroonik vu dr Zitt vu 1817 bis 1860 gschrìewa; sa ìsch àwwer nìmm veräffentligt worra.
Carmen Fenk
D Carmen Fenk (* 12. Novämber 1979) isch e Schwiizer Sängeri und Songwriter vo Sevele im Sanggaller Rhytal.
Person
D Carmen Fenk isch 2004 di erschte Gwünneri vo de Schwiizer Castingshow MusicStar gsy. Sy hed d Schüry und s Publikum mit ihrere chreftige, ruuche Schtimm (ganz im Sinn vom Schüry-Mitglied Chris von Rohr, wo vo de Teilnähmere "Meh Dräck!" gfordered hed) und ihrem Power-Uuftritt ("Fenk-Motor") chönnen überzüüge. Mit ihrem Album Fenkadelic isch sie gad a d Schpitze vo de Schwiizer Hitparade vorgschtosse. Em enorme Erwartigsdruck hed die glehrti Radio-Färnseh-Elektrikeri und Moderatorin vo Radio-Sändige aber nur teilwys chönne schtandhalte.
Nach ihrem Solo-Album isch si 2005 und 2006 mit em Goschpelchoor Shelomith uf Turnee ggange.
Im Gägesatz zur zwoite MusicStar-Siigeri Salome Clausen wott si Musigprofi blybe. Zu ihrem Siig hed si im Jänner 2007 imene Interview mit dr Basler Zitig gmeint, er sig für sii "Sägen und Fluech glychzytig" gsy, häigi ihre "so vili Türen uuftaa wie au zuegschperrt", si sig derwäge "langi Zyt belächled" worde. Hero isch im 2008 ihren bisher letste Song gsi.
Andelsbuch
Andelschpue (amtlich Andelsbuch) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Andelschpue lit im Breagazerwald uf 613 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 43,6 % Landwirtschaftsfläch, 33,4 % Wald, 18,0 % Alpa, 1,6 % Sidlungsfläche und 3,3 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Andelschpue siand Egg, Bezau, Reuthe und Schwarzenberg.
Gschicht
Andelschpue ischt zum erschte Mol im Johr 1080 als Andollisbuve gnennt worra.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Andelschpue ischt dr Bernhard Kleber.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Andelschpue khört zum Bodeseealemannisch.
Johannes I. (Papst)
Dr Johannes I. († 18. Mai 526 z Ravenna) isch vum 13. Augschte 523 bis zue sym Dod Papscht gsii.
Lääbe un Wirke
Är isch us dr Toskana (vu Siena oder Castello di Serena, in dr Nehi vu Chiusdino) un um d Zyt vu syre Wahl scho seli alt gsii. Gege sy Protescht isch er 525 vum arianische Chenig vu dr Oschtgote, em Theoderich, uf Konstantinopel gschick wore, go mit em Chaiser Justin I. un sällem sym Caesar Justinian iber e chaiserli Dekret vu 523 verhandle, wu si gege d Arianer grichtet ghaa het. As erschte Papscht het er dodermit Oschtrom bsuecht. Dr Theoderich het dermit droht, ass es Repressione gege trinitarischi Chrischte z Italie gääb, wänn im Johannes sy Mission fähl schlaat.
Z Konstantinopel isch dr Johannes mit fascht chaiserlige Ehre empfange wore. Är het in Aawäsehait vum Chaiser e Mäss gfyyrt un em Justin derno d Chrone uf dr Chopf gsetzt: Im Gottedienscht sin di oschtremische Chaiser als ohni Chopfbedeckig gsii, un normalerwys het dr Patriarch vu Konstantinopel si als derno wider gchrent. Dr Justin het die Ehr demonschtrativ em remische Papscht iberloo. Zum Dekret vu 523 het si dr Chaiser verhandligsberait zaigt.
Wu dr Johannes uf Ravenna, em Theoderich sy Hauptstadt, retuurchuu isch, het dää dr Papscht mit dr Aaschuldigig verhafte loo, är heeb si mit em Chaiser Justin gege d Oschtgote verschwore. Är isch z Ravenna feschtghalte wore un isch dert bal wäg dr schlächte Behandlig gstorbe.
Sy Lyych isch uf Rom iberfiert un dert z Alt-St. Peter vergrabe wore.
In dr chrischtlige Chunscht wird dr Johannes I. als dargstellt, wien er dur s Gitter vun eme Gfängnis luegt, mit eme Diakon un eme Subdiakon. Är wird vor allem z Ravenna un i dr Toskana as Hailige verehrt. Dr Mahndag isch dr 18. Mai, sy Dodesdag.
Hundsbach (Oberelsass)
Hundsbe (frz. Hundsbach, dt. Hundsbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hundsbe lijt ìm Sundgöi àn dr Mìndung vum Hundsbàch ìn dr Thàlbàch.
Gschìcht
Hundsbe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 823 àls Ursbach (1148 Uncebach, 1195 Hunzebach).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hundsbe ìsch. Hundsbe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hundsbe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Jeanne d’Arc au bûcher
Firs Orkeschtr braucht-ma
Zwoi Fleeda, gleichviil Oboa, jeweils drei Klarinedda, Saxofon ond Fagodd, oi Kontrafagott, oi Piccolo-Trombeed, drei C-Trombeeda, genausoviil Tenor-Posauna, drzua noh a Bass-Posaun oder a Basstuba, a grauß Schlagwerk, a Celesta, a Ondes Martenot ond Streicher.
Ort ond Zeit
Des Oratorium bzw. dui Opr schbiilt bloß a oim Dag, ond zwar am 30. Mai 1431 en dr nordfranzeesischa Stadt Rouen.
Em Prolog
En-ra szenischa Uffihrong siht mr a donkla Bihne. Ganz leis fangt dr gmischde Chor, wo s Volk simbolisiirt, zom Senga ôô. S erteent a Gebet an Gott om Hilfe. Dô druff schickt Gott a Jongfrau mit-em Nama Johanna.
En de Szena 1 bis 10
D Johanna stôht uff-em Scheidrhaufa, wo se a-ma Pfahl feschtbonda ischt. Dr Bruadr Dominik zeigt-ra a Buach, wo dren ihr Leaba vo de Engel uffgschriiba wôrra ischt. So siht-se ihr Leaba nomôl rickwärts vor sich vorbeiziha (wia en de Rickblenda vo-ma Film):
Ganz fassongslos heert-se d Stemma vo de Leit, wo sui als Hex beschuldiget ond vrlanget, dass-se vrbrennt wuud. A ordentlichs Gerichtsvrfahra gennt mr deam Mädle et. Dô drfiir wuud-se a baar Viicher ausgliifret, wo a Urteil ibr-se schbrecha sollet. Da Vorsitz vo sellem Tribunal hôt dr Porkus, a mennlicha Sau. D Beisitzer send d Schôôf, ond a Esel isch dr Schreiber, wo dr Johanna ihre Aussaga vrfälscht uffschreibt. Schuld an deam Vorfahra hôt a Kardaschbiil, vo vo-ma närrischa Keenich erfonda ond vom Dood gmischt wôrra ischt. Dia viir Keenich en sellem Schbiil send dia vo Frankreich, vo England, vo Burgund ond dr Dood; ihre Dama send d Hochmut, d Torheit, dr Geiz ond d Wolluscht. Entscheida abr dend des Kardaschbiil dia viir Buaba. Dô drnôch wuud d Johanna sellem seltsama Gericht ausgliifret.
Wia d Dodaglocka zom Schella ôôfanget, heert d Johanna d Stemma vo ihre zwoi Schutzpatroninna, dr Heiliga Margret ond dr Heiliga Katharina. Dia zeiget-ra uff, wia ehra s Heilige Schwert vrliha wôrra ischt. Se erleabt nomôl da Heheponkt en ihrem Leaba: wia-se da Keenich zo seira Kreenong nôch Reims fihrt.
D Flamma vom Scheidrhaufa schlaget emmr meh om d Johanna rom. Dr Bruadr Dominik lôôt-se jetzt alloi. Ibrwäldigt wuud-se vo dr Angscht. Se kô et vrschdanda, wia-se fir äll ihre guade Tada soddiche Quala erleida muaß. Zo ällem Ibrfluss tridd jetzt au noh d Vrsuachong an-se nôô, ond zwar en Geschdalt vo-ma Priischtr: Wenn sui erklära dät, dass ihr hemmlischa Sendong, wo-se sich emmr druff beruaft, nix Andrs als a Liage ischt, nô kennt-se am Leaba bleiba. D Johanna abr bleibt standhaft. Fir sui hôt s irdische Leaba jeda Bedeidong vorlaura.
De Heilig Jungfrau erscheint ond stôht-ra bei. Jetzt kô sich d Johanna getroscht de reinigende ond befreiende Flamma vom Scheidrhaufa ôôvrtraua. Ihr Seel schwengt sich auf zo Gott.
Musik
Dr Honegger schbannt seine musikalische Beega ganz weit aus: S wechslet sich ab volksliadhafde Weisa, Cheer em Stil vo-ma gregorianischa Choral, impressionischdische Harmonia mit Ondrbrechonga vo-ma sinkobiirda Jazz, emmr môl wiidr gwirzt mit kräfdige Dissonanza.
Vorfilmong
Des Oratorium ischt 1960 vo dr ARD ondrem Titl Jeanne d’Arc auf dem Scheiterhaufen en deitscher Schbrôch mit dr Margot Trooger en dr Titlroll vorfilmt ond am 2. März 1960 zom erschda Môl gsendet wôrra.