cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gehirn
Si Funkzioon
Nit jedi Informazioon chunnt bis zur Hirnrindi und wird eso bewusst. Närvegflächt in dr Periferii (Plexus) und vor allem Zentrum im Hirnstamm verarbäite umbewusst die mäiste Erregige, wo vo Rezeptore aachömmen. Reflexböge übernäme Ufgoobe, wo mit dr höggste Gschwindigkäit sötte erledigt wärde, ooni dass si bewusst verarbäitet wärde, was d Reakzioon wurd verzöögere. Au bim Mensch git es e sonigs autonoms Närvesüsteem. Es koordiniert wegetativi Funkzioone wie s Schnuufe, dr Härzkräislauf, d Naarigsufnaam, d Verdauig und d Abgoob vom Unverdaulige, d Ufnaam vo Flüssigkäit und iiri Uusschäidig und d Fortpflanzig.
Im Hirni interagiere stark vernetzti Nöirone. Mä undersuecht, wie s schafft, in vivo dur d Mässig vo de Hirniström im EEG (Elektronezefalografii) und dur die elektrische Fälder wo s vom Hirni broduziert im MEG (Magnetoenzefalografii).
Entwigglig
Im Lauf vo dr Evoluzioon het s Hirni vo „hööchere“ Dier e beachtligs Maass an Differenzierig und innerer Organisazioon erräicht (Zerebrazioon). Das gseet mä in dr psüchische und körperlige Entwigglig vom Äinzelne. D Struktur und – im ene chliinere Maass – s Wolume vom Hirni korreliere mit em Leere chönne und dr Intelligänz. Aber erst in dr Hierarchii vom Närvesüsteem cha mä d Läistig vom Hirni verstoo.
Näbe de Wirbeldier häi au d Dintefisch hochkomplexi Hirni, won eso chönne Blään mache und Brobleem verstoo. Im witere Sinn bezäichnet mä dorum au s Zentrum vom Närvesüsteem vo verschidnige wirbellose Dier, wie zum Bischbil Ringwürm oder Insekte, as Hirni. Je noch um Tüp redet mä doo vom ene Cerebralganglion, Oberschlundganglion usw. Zwäi Grubbe vo wirbellose Dier häi bsundrigs komplizierti Hirni: d Arthropode (Insekte, Chräbsdier, und anderi), und d Chopffüesser (Oktopus, Dintefisch und äänligi Wäichdier). D Hirni vo de Arthropode und vo de Chopffüesser si us zwäi Närvesträng entstande, wo näbenenander glääge si. Chopffüesser wie dr Oktopus und dr Dintefisch häi die grösste Hirni vo alle wirbellose Dier.
S hoochentwigglete Hirni vo de Wirbeldier underschäidet sich allerdings dütlig vom Strickläiterenärvesüsteem vo de Arthropode. Bi Insekte goot dr Verdauigsdrakt diräkt dur s vordere Närvesüsteem (zwüschen em Tritocerebrum und em subösofageale Ganglion), sodass sich d Buuchganglie ventral (uf dr Site vom Buuch) vom Darmroor befinde, wääred bi de Wirbeldier s Ruggemark dorsal (uf dr Site vom Rugge) vom Darm lit.
D Gliiderig vom Hirni bi de Wirbeldier
S Hirni wird uf e Hufe verschidnigi Arte iidäilt. Vilmol verfolgt mä d Entwigglig vo de äinzelne Beriich, wie wenn bim e vier Wuche alte menschlige Embryo d Nöiralblatte zum Nöiralroor zum Prosencephalon, Mesencephalon und Rhombencephalon wird. Dr Entwiggligsgrad vom Hirni bezäichnet mä as Zerebralisazioon.
Die groobi Gliiderig stammt vom Pinel.
Weblingg
Dütsch
Änglisch
Grancia
Grancia (lombardisch Granscia) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.
Geografi
Grancia lyt im Scairolodal 5 km sidlig vu Lugano un 5 km nerdlig vu Morcote.
Rintfleisch-Pogrom
As Rintfleisch-Pogrom oder Rintfleisch-Verfolgig wird e Massemord an Juude im Joor 1298 bezäichnet, wo vor allem in Franke stattgfunde het.
Grancia
Gschicht
Grancia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1309 as in loco Grancie. Bis 1825 het d Gmai zue Carabbia ghert.
Rintfleisch-Pogrom
D Juudeverfolgig vom 20. April 1298 bis am 19. Oktober 1298
D Juudeverfolgig het aagfange mit Grücht über e Hostieschändig, wo sich in dr chliine Stadt Röttinge verbräitet het. E Grubbe vo „Juudeschleeger“ under em „nobilis Rintfleusch“ oder „König Rintfleisch“, wo seer woorschiinlig gar kä Aadlige gsi isch, het am 20. April 1298 im ene erste Massaker die 21 Juude in dr Stadt uf em Schiterhufe verbrennt. Denn isch dä Pööbel dur Franke zooge und het Juude ermordet, bis er am 19. Oktober 1298 e letschti jüüdischi Gmäind, die vo Heilbronn, vernichdet het.
Im Ganze si im Rintfleisch mindestens 4000 bis 5000 Juude zum Opfer gfalle, und die jüüdische Gmäinde vo vile fränkische Stedt si usgrottet worde. Es het aber au Usnaame gee. So häi d Rööt vo Räägensburg und vo Augsburg d Juude in iire Stetdt gschützt, au gegen e Wille vo äigene Bürger.
Grancia
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Grancia isch dr Francesco Regazzoni.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Grancia ghert zum Comasco-Lecchese.
Sankt Petersburg
Sankt Petersburg (🇷🇺, Sankt-Peterburg) – oder wie me chly poetisch au seit „s Venedig vom Norde“ – esch die zwöitgröschdi Schtadt vo Russland.
Geografy
Si lyd im Delta vom Floss Newa a de Oschtsee.
Gschicht
Wo de Zar Peter der Grosse s Sompfgebiet a de Newamöndig vo de Schwede eroberet hed, hed er zom d Schtellig sechere agäblich am 16. Mäi 1703 d Ortschaft Sankt Petersburg gröndet. Dank de optimale Lag ond de Nöchi zom Meer esch d Sidlig rasch gwachse, si isch de wechtigscht Marineschtötzponkt vo de Russe worde ond schliesslich au d Hauptstadt vom Zarerych.
Childerich I.
Dr Childerich I., au Childerich vo Tournai († 481 oder 482) isch e fränkische König us em Gschlächt vo de Merowinger gsi. Er het über d Salfranke gregiert, wo wohrschinlig dr grösst fränkisch Deilstamm westlig vom Rhii gsi si, und wird as deren ihre König zum erste Mol im Johr 463 erwähnt. Si Frau isch d Basena vo Thüringe gsi, und si hai zsämme e Sohn, dr Chlodwig (* um 466; † 511), gha und zwei Döchter, d Audofleda (* um 470; † noch 526) und d Lantechild.
Sankt Petersburg
Gschicht
D Schtadt esch planmässig öber 100 Insle ond 42 Kanäl, wo 320 Brogge drüberfüered, bout worde, und do debi het de Architekt Domenico Trezzini us Astano, eme Dorf im Tessin (Schwiiz), en wesentliche Teil vo de Planig gleischded. Er hed onder anderem au die markant Kathedrale bout, wo s Patrozinium vo de heilige Peter und Paul het. Si passt met ehrem schpetzige Dach öberhaupt ned zo dr tradizionelle russische Architektur, wie au mängs anders ned i dere Stadt, wil de Zar Peter dr Erscht stark uf Weschteuropa orientiert gsy esch.
Silja Walter
D Silja Walter (* als Cécile Walter am 23. April 1919 z Rickebach; † 31. Jänner 2011 im Chlooschter Fahr bi Züri) isch e Schwiizer Chlooschterfrau und Schriftstellere gsi.
Childerich I.
Herrschaft
Dr Childerich isch dr Sohn und Nochfolger vom Merowech gsi, eme fränkische König in dr Gegend vo Tournai im hütige Hennegau z Belgie. Er isch Verwalter vo dr römische Provinz Gallia Belgica und e militärische Befählshaber gsi. Under em magister militum Aegidius, wo sich noch eme Konflikt mit dr weströmische Regierig in Nordgallie selbstständig gmacht het, het er 463 d Westgote bi Orléans besiigt. 469 hai dr Childerich und dr comes Paulus, dr Nochfolger vom Aegidius, zsämme en Agriff vo dr Westgote under em König Eurich abgwehrt. Au d Sachse, wo sich an dr Loiremündig festgsetzt hai, hai si chönne verdriibe. Bim Kampf um Angers isch dr Paulus gfalle, aber dr Childerich het d Stadt chönne iinäh. Dass dr Adovacrius, wo d Sachse agfüehrt het und vom Gregor vo Tours erwähnt wird, öbbis z due het mit em Odovacrius, wo hüfig mit em Odoaker gliichgsetzt wird und mit em Childerich e Bündnis abgschlosse het, isch umstritte. Schliesslig isch s im Childerich glunge, d Sachse au vo de Loireinsle z verdriibe. Dr Childerich isch 481 oder 482 gstorbe. Wil im Liber historiae Francorum, wo nit sehr zueverlässig isch, gschriiben isch, ass er 24 Johr regiert haig, nimmt me a ass er öbbe 457/458 König worde siig.
Sankt Petersburg
Gschicht
Met em Usbroch vom Erschte Wältchrieg het d Schtadt dr nöi Name Petrograd (Petersstadt) übercvho. Bim Usbroch vode Revolution hed mer met em Panzerkreuzer Aurora uf de Wenterpalascht, d Eremitage, gschosse ond en gschdörmt, wil die provisorisch Regierig i dem Gebäude, wo höt eis vo de gröschde Musee uf de Wält esch, tagt hed. Noch em Tod vom Revolutionär Lenin esch d Schtadt zo sine Ehre uf Leningrad ombenennt worde. 1941–1944 het di dütschi Wehrmacht d Schtadt 900 Täg lang belagert. Währed dere Zyyt send öber 470.000 Börger om s Läbe cho. Wäge dem hed Petersburg 1965 de Ehretitel vo de sowjetische Füerig von ere Heldestadt becho.
Silja Walter
Als Chlooschterfrau het si dr Name «Schwöschter Hedwig (OSB)» gha.
Sankt Petersburg
Gschicht
Noch de Uflösig vo de UdSSR esch d Schtadt 1991 weder uf Sankt Petersburg tauft worde.
Childerich I.
Herrschaft
Dr Childerich isch, wie vili anderi fränkischi Chliikönig, au e römische Befählshaber gsi. Si Macht isch zum Deil vo de Rüstigsbetriib in siiner Residänz Tournai cho, wo immer no funktioniert hai. Z Tournai het er sich au lo begrabe im ne Hügelgrab mit de Insignie vom ene römische Offizier und riiche Grabbiigobe.
Silja Walter
ires Läbe
D Silja Walter isch e Dochter gsi vom Verleeger und Schriftsteller Otto Walter. Si het d Primarschuel z Rickebach, d Bezirksschuel z Hägedorf und dän s Lehrerinneseminar z Mänzinge psuecht und derno a dr Universität Friburg und a dr Uni Basel s Fach Literatur studiert. E Zyt lang hät si uf der Zäntrale vo der Schwiizerische Blauring-Organisazioon gschaffet.
Childerich I.
Herrschaft
Si Nochfolger isch si Sohn Chlodwig I. gsi.
Tatsächlich...Liebe
Handlig
De Föum handlet füf Woche vor de Wiehnachte. Es werde verschednegi Episode verzöut, wo sech alli ergendwie om Liebi dreie. Aui die Handligssträng schined am Wiehnachtsobe am gliche Chreppespeeli zämezloufe.
Hettingen
Hädenga (dt. Hettingen) ischt a Stadt em Landkreis Semmerenga en Bada-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,2 % Landwirtschaftsfleche, 41,6 % Wald, 7,5 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Hädenga gheret d Stadtdoel Hädenga ond Ennarenga (Inneringen).
Gschicht
Hädenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1135 als Hatingin.
Verwaltong
D Schuldese ischt d Dagmar Kuster.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Hädenga ghert zom Schwäbisch.
Silja Walter
ires Läbe
Ane 1948 isch si is Chlooschter Fahr a dr Limet yträtte. Wo si am 11. Oktober 1949 d Ordesglüpd abgläit het, isch ere dr Name Schwester Maria Hedwig ggä worde. Aafangs 2011 isch si im Alter vo 91 Joor im Chlooschter gstorbe, si isch mee als sächzg Joor lang im Chlooschter Fahr gsi.
s Wärch
In irem Läbe het d Silja Walter Gedicht, lengeri Wärch, Oratoorie, Gibät und öpe sibezg Theaterstuck und au no Höörspiil gschribe. Agfange Schryybe het si scho bevor si ins Chlooschter ggangen isch. Do het si denn imene Värs d Uufgabe vo dem Chlooschter churz beschribe: «Kloster Fahr / am Rand der Stadt, / an der Lände einer eingegangenen Fähre, / was es war / und sein zu hat, / seinem Sinn, dem Evangelium / nach, wäre: […] / Welt, in der sich Erd und Himmel / stets begegnen / […] Ort für Gott, die Menschheit immer / neu zu segnen.»
Es git mee as sächzg Wärch und en Autobiografy vo dr Dichtere. Si hät i dr Literaturkommission für liturgeschi Tegscht mitgschaffet. D Gedicht vo de Silja Walter sind vom Publikum guet uufgnoo worde. Grad au d Wort vo irem berüemte «Gibät vom Chlooschter am Rand vo dr Stadt», wo s drin häisst (id Mundart überträit): «öpper mues deheime sy, Herr, wänn du chunsch», hend vilne Lüüt blibende Ydruck gmacht, und es isch vilmol wyterggä worde.
S Archiv vo dr Silja Walter wird im Schwiizerische Literaturarchyv z Bärn uufbewahrt.
S Chlooschter Fahr het ane 2016 eis vo syne Zimmer i dr Probschtei als «Silja-Walter-Ruum» ygrichtet. Me chan sech drin mit Tegscht, Bilder und Tondokumänt as Wèèrch vo de Schriftstelleri erinnere.
Bi de Arbete vo dr Silja Walter hets au es baar Stück, wo i dr alemannische Mundart, also im Schwiizerdüütsch gschribe sind. Für d Lüüt im Rhywald im Bündnerland hät si ane 1984 im Walser Tieläkt s Fäschtspiil «’s Walserschiff» gschribe. I dèm Wärch wird verzellt, wie d Lüüt vo Schpliigä s Land für nes ryysigs Chraftwärchprojäkt söddeet verchaufe. Eine vo dene Puure erinneret im Spiil an d Gschicht und mäindt, er müsst für d Walser es Schiff baue wie d Aarchä vom Noa, wen dr Stausee chèèm: S Chraftwärch im Daal isch dän wäge starchem Widerstand doch nid bout worde.
Schi chommä! Di eerschtä Walser chommä! Ueber da Pänädiiner! Us em Wallis! Ins Riiwaald! Gchöörscht duu, Urschla, gchöörscht duu, schi chommä! […] «Rächt hescht, Walter! Nuu witer, Männer! Sibähundert Jaahr het nisch dr Bodä ernäärt, ünsch, ds Walservolch im Riiwald!»
Gsamtuusgob
D Gsamtusgaab vo dr Silja Walter irem Wärch het d Ulrike Wolitz füre Paulusverlag z Friburg gmacht. Die zää Bänd sind vo 1999 bis 2005 erschine:
Sankt Petersburg
Gschicht
Höt läbed öppe 4'900'000 Mönsche z Sankt Petersburg.
Vorort (Geschichte)
Dr Vorort in dr alten Eidgenosseschaft bis 1798
In dr Alten Eidgenosseschaft isch bis 1798 dä Ort (Stand, Kanton), won e Dagsatzig iiberuefe und in dere dr Vorsitz gfüehrt het, als Vorort bezeichnet worde. Im 15. Johrhundert het sich d Stadt Züri faktisch as Vorort vo dr Eidgenosseschaft duregsetzt, und das spieglet sich bis hüte in der offizielle Uflistig vo de Kantön wiider, wo Züri am erste Blatz stoht. D Stellig vo Züri het sich bsundrigs gfestiget, wil d Stadt dr Vorsitz gha het in dr jöhrlige Dagsatzig zur Abnahm vo dr Johresrächnig vo dr Grofschaft Bade, wo sit 1415 e Gmeini Herrschaft gsi isch. Noch dr Reformation und dr konfessionelle Spaltig vo dr Eidgenosseschaft isch Luzärn zum Vorort vo de katholische Kantön worde. 1798 isch d Dagsatzig und drmit au d Titulatur vom Vorort abgschafft worde. Die zentralistisch organisierti Helvetischi Republik het ihri de facto Hauptstadt z Aarau gha, au wenn d Verfassig Luzärn vorgseh het.
D Vorort 1803–1848
Wo dr Napoleon d Schwiiz 1803 mit dr Mediationsverfassig neu gordnet het, isch die zentralistischi Regierigswiis wiider zugunste von ere föderalistischere Form ufge worde. Anstatt von ere Hauptstadt si d Stedt Züri, Bärn, Luzärn, Freiburg im Üechtland, Solodurn und Basel jewiils für e Johr zum «Vorort vo dr Schwiiz» worde. Die jöhrligi Dagsatzig vo de Kantön het im Vorort stattgfunde. Dr jewiilig Bürgermeister oder Schultheiss het dr Vorsitz vo dr Dagsatzig gfüehrt und het dr Ditel «Landamma vo dr Schwiiz» übercho. D Kanzlei isch die einzigi ständigi politischi Institution vo dr Schwiiz gsi und isch jedes Johr mit allen Akte vo Vorort zu Vorort zoge. 1815 isch d Uswahl vo de Vorort uf Züri, Bärn und Luzärn beschränggt worde, wo bis 1847 jewiils für zwei Jahre statt numen eim dr Sitz vo dr eidgenössische Kanzlei worde si. 1848 isch Bärn zum Sitz vo de schwiizerische Bundesbehörde und de facto zur Hauptstadt vo dr Schwiiz worde.
1926
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
gstorbe
Datum nid bikannt:
Kanton Brest-Saint-Marc
Dr Kanton Brest-Sant-Mark (breton. Kanton Brest-Kerichen, frz. Canton de Brest-Saint-Marc) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Dr Kanton het Dail vu dr Stadt Brest umfasst, wu au Hauptort vum Kanton gsii isch. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Marc Labbey gsii.
Gschicht
D Stadt Brest isch vu 1793-1801 ai Kanton gsii. Anne 1801 isch d Stadt in d Kanton Brest-Ville, Brest-2 un Brest-3 ufdailt wore. Im Johr 1973 isch Brest-Ville in Brest-1 umgnännt wore un derzue sin d Kanton Brest-4, Brest-5, Brest-6 un Brest-7 gschaffe wore, anne 1985 au no dr Kanton Brest-8. Di hitig Unterdailig vu dr Stadt Brest un e baar Vorortgmaine in d Kanton Brest-Bellevue, Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers, Brest-Centre, Brest-Kerichen, Brest-Lambezellec, Brest-L'Hermitage-Gouesnou, Brest-Plouzané, Brest-Recouvrance, Brest-Saint-Marc un Brest-Saint-Pierre isch anne 1991 gschaffe wore gsii.
Heinrich Brodbeck
Dr Heinrich Brodbeck (* 18. Septämber 1811 z Lieschtel; † 27. Novämber 1886 au z Lieschtel) isch e Schwiizer Politiker gsi.
Vo Prueff isch er Schryner gsi. I synere Stadt isch er Gmeindpresidänt worde. Und me het en au als Bezirksgrichtspresidänt und anne 1863 als Regierigsroot gwäält. I dr Baselländer Kantonsregierig isch er bis 1866 gsi. Drno het er s Amt vom Statthalter füre Bezirk Sissech gha.
Tatjana Geßler
D Tatjana Geßler (* 14. Oktober 1973 z Haidelberch) isch dytschi Färnsehmoderatori, Färnsehschurnalischti un Autori.
D Geßler moderiert fir dr SWR d Landesschau aktuell, het in dr SWR-Sändig Landesschau Baden-Württemberg iri aige Rubrik mit Name Tatjanas Tiergeschichten un schafft as Chinderbuechautori unter anderem fir dr Stiuegerter Thienemann-Esslinger Verlag. Si het iber 40 Buchvereffetlichunge in acht Länder.
Lääbe un Karriere
D Diplom-Wirtschaftsingenieuri Geßler, wu aafangs as Täxteri in ere Stuegerter Wärbeagentur gschafft ghaa het, schafft syter anne 1998 fir dr SWR. Si het acht Johr lang all Wuche d Sändig Landesschau – die Woche moderiert. Dodervor isch si vier Johr mit em Landesschau-Mobil z Bade-Wirttebärg unterwägs gsii. Syter 2011 moderiert si d Landesschau aktuell Baden-Württemberg.
Derzue het d Geßler Sändige moderiert wie Treffpunkt Feste und Bräuche oder Sundersändige wie Tour de Ländle. Näb dr Serie Tatjanas Tiergeschichten git s syter 2011 d Sändig Tatjanas Tiervermittlung. Fir s Landesmagazin Landesschau isch si as Live-Reporteri in Landesschau vor Ort im Yysatz gsii.
Zur Serie Tatjanas Tiergeschichten het si drei Biecher gschribe. D Geßler schafft derzue au fir Thienemann-Esslinger Verlag as Chinderbuech-Autori. Dert sin di boode Serie  Unsere Tierklinik un Zuhause im Zoo uusechuu. E Dail vu däne Bänd sin au as Heerbiecher uusechuu.
D Geßler isch ghyrote mit em Erwik Jost.
Verzellige
D Buechraie Unsere Tierklinik isch mittlerwyli in acht Länder vereffetligt wore: Dytschland, Eschtrych, Schwyz, Italie, Frankrych, Pole, Tschechie un Japan.
Anja Freese
D Anja Freese-Binder (* 22. Jänner 1965 z Fryburg) isch e dytschi Schauspiileri.
Lääbe un Wiirke
Wu d Freese zwai Joor alt gsii isch, isch iri Familie uf Hamburg zooge. Si het Fotodesign studiuert un derno as Fotograafi gschafft. Anne 1989 het si mit Schauspiilunteriicht aagfange.
Mer chännt d Freese-Binder derno dur ire Mitwiirke in dr RTL-Seerie Die Wache un Medicopter 117. Us dr letschte Seerie isch si anne 2000 uusgstiige go si neie Filmprojäkt widme.
Burg Bärenburg (Ramsbach)
Gschicht
Die Burg isch im 12. Johrhundert vu dr Grofe vu Fryybeg böue loo wore un isch anne 1307 s erscht Mol gnännt wore. Wyteri Bsitzer sin d Herre vu Bärebach un d Bischef vu Stroßburi gsi. No 1470 isch d Burg verfalle. Vu dr friejere Burgaalag sin nume no 2 Meter hochi Muurräscht vorhande. Dr Bergfrid het e Grundflechi vu 7,5 mol 7,5 Meter un e Muursterki vu 1,7 bis 2,2 Meter gha.
Sandra Regol
D’ Sandra Regol (* 13. Àwrìl 1978 z’ Béziers, Département Hérault) ìsch a frànzeescha Politikera vu dr Pàrtäi Europe Écologie Les Verts (EELV). Sitter 2022 ìsch sa Àbgoordneta vum 1. Wàhlkrais vum Unt’relsàss ìn dr Nàzionààlversàmmlung.
ìhr Laawa un Kàrriar
D’ Sandra Regol ìsch ànna 1978 z’ Béziers ìm Süüdfrànkrììch uff d’ Walt kumma. Schuu-n-àls Schialera-n-àm Gymnààsium ìn ìhrer Haimetschtàdt Pézenas bii Béziers hàt sa sìch fìr Umweltschutz gschtällt, àls Mìtglìed vu dr Büüragwarkschàft Confédération paysanne. Drnooh hàt sa àn dr Üniwärsitäät vu Pàriis-8 un Dijon gschtudiart. Àb 2004 hàt sa àls Kommünikàzioonslaitera àn dr Hàndelshoochschüal EM Strasbourg z’ Schtroossburi gschàfft, un àui àn dr Hoochschüal Sciences Po.
Àn dr Pàrlàmantswàhl vu 2012 hàt sìch d’ Regol ìm 1. Wàhlkrais vum Unt’relsàss uffgschtällt. Ìn dr äärschta Runda-n-ìsch sa mìt 6,63 Prozant vu da Schtìmma gschlààga worra. Ìm Septamber 2020 hàt sa sìch àn’ra Nàchwàhl ìm 9. Wàhlkrais vum Val-de-Marne uffgschtällt, àwwer hàt àm zwaita Wàhlgàng numma 42,20 Prozant vu da Schtìmma bikumma un ìsch àlso vu dr Soziàlìschta-n-Isabelle Santiago gschlààga worra. Àn dr Pàrlàmantswàhl vu 2022 hàt sìch d’ Regol nochamol ìm 1. Wàhlkrais vum Unt’relsàss uffgschtällt, àls Kàndidààta vum lìnka Pàrtäijabìndniss NUPES. Sa ìsch àm äärschta Wàhlgàng mìt 38,07 Prozant vu da Schtìmma-n-uff Plàtz 1 ànakumma, un ìsch drnooh àm zwaita Wàhlgàng mìt 51,47 Prozant vu da Schtìmma gwählt worra.
Noch hìtt labt d’ Sandra Regol z’ Schtroossburi.
Buttisholz
Budishouz (amtlech Buttisholz) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Soorsi im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Gschicht
Budishouz esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1036 aus Buttensulza.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 12,2 % gläge.
Religion
86,4 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 5,2 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,5%, CVP 36,5% , FDP 12,9% , GLP 4,1% , GP 2,8% , SP 5,9% , SVP 31,7% , Süschtigi 4,5%.
Dr Gmeindspräsident vo Budishouz esch dr Franz Zemp-Riechsteiner (Stand Februar 2016).
Andrea Jonasson
D Andrea Karina Jonasson (* 29. Juni 1942 z Fryburg as Andrea Stumpf) isch e dytschi Schauspiileri.
Buttisholz
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.
Andrea Jonasson
Lääbe un Wiirke
Anne 1973 het si bi dr Salzburger Feschtspiil dr Schauspiiler, Reschiseer un Intendant Giorgio Strehler chännegleert, wu si 1981 ghyroote het. Si het ab do au vylmol unter syre Reschy gspiilt. Vu 1974 bis 1998 het si zum Ensemble vum Wiener Burgtheater gheert.
Buttisholz
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2680 Iiwohner 93,5 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 1,4 % Italienisch ond 4,9 % anderi Sprache.
Andrea Jonasson
Lääbe un Wiirke
D Chammerschauspiileri Andrea Jonasson het au all Ritt Rolle bim Film un bim Fäärnsee ibernuu. In dr Fäärnseeseerie Der Fürst und das Mädchen het si d Christine Duchess of Stoneham gspiilt. Syter 1997 engaschiert si si fir d Hilfsorganisazioon „Menschen für Menschen“ vum Karlheinz Böhm. Si läbt un spiilt vor allem z Italie un isch in dr letschte Joor au am Schauspiilhuus Graz, em Volkstheater Wien un am Wiener Theater in dr Josefstadt z sääne gsii. Ire Mann isch anne 1997 gstoorbe.
Ariana Grande
D’ Ariana Grande-Butera (* 26. Jüüni 1993 z’ Boca Raton Florida) ìsch a àmerikànischa Sangera, Liadermàchera un Schàuischpìelera. Bekànnt worra-n-ìsch sa fìr ìhra viar Oktààwa groossa Schtìmmumfàng. Ìm Làuif vun ìhrer Kàrriar hàt sa zàhlriicha-n-Üüsszaichnunga bikumma, wia unteràndrem zwai Grammy Awards, ain Brit Award, ain Bambi Award, zwai Billboard Music Awards, dräi American Music Awards, niin MTV Video Music Awards un 27 Guinness World Records.
Ìhra Müüsikkàriar hàt d’ Grande mìt 15 Joohra-n-ààgfànga mìt’ra Rolla ìm Broadway-Operättla 13 üss’m Joohr 2008. A bsundera-n-Uffmärksààmkait hàt sa bikumma mìt dr Rolla vu dr Cat Valentine ìn dr Farnsahseria Victorious (2010–2013) un Sam & Cat (2013–2014) uff’m Kànàl Nickelodeon. Ànna 2011 hàt sa a Vertrààg biim Müüsiklabel Republic Records unterzaichent, nohdam àss Kàuifmanner vum Label ìhra äärschta Müüsikvideos uff YouTube gloost ghàà hann. Ànna 2013 ìsch ìn dr Grande ìhr äärscht Àlbum Yours Truly ärschìena. ’S ìsch a Pop- un R&B- Wark mìt Iifluss vum Doo-Wop vu da Joohra 1950. ’S Wark ìsch uff’m Schpìtzaplàtz vum US-Billboard 200 gsìì, wahrend àss d’ Hàuiptsìnggel The Way ìm Top-10 vum Billboard Hot 100 ànakumma-n-ìsch. Noh dr Veräffentligung vum Àlbum ìsch d’ Grande waga-n-ìhrem Schtìmmumfàng un Pfiifaregischter mìt dr Mariah Carey verglìecha worra.
Doo druff hàt d’ Grande zwai wittera Pop- un R&B-Àlba verräffentligt, My Everything (2014) un Dangerous Woman (2016). Mìt eläktroonischa Tànzmüüsik hàt My Everything ìn dr gànza Walt a groosser Ärfolg ghàà, bsunders mìt da Sìnggel Problem, Break Free un Bang Bang. Ìm Groossbritànnia-n-ìsch Dangerous Woman s’äärscht vun dr Grande ìhra viar Nummer-Ains-Àlba worra. Ìn dr Grande ìhra pärseenliga Probläma hann ìhr viart un fìmf Àlbum, Sweetener (2018) un Thank U, Next (2019) schtàrk biiflusst, wo-n-a sehr groossa-n-Ärfolg ghàà hann. Sweetener ìsch mìt’m Grammy Award vum Bäschta Pop-Schtìmmàlbum üsszaichent worra, wahrend àss Thank U, Next dr Rekord vum maischtgloosta-n-Àlbum uff’m Internet gbrocha hàt un àls „Àlbum vum Joohr“ nominiart worra-n-ìsch. Mìt da Sìnggel Thank U, Next, 7 Rings un Break Up with Your Girlfriend, I’m Bored ìsch d’ Grande d’ äärschta Solo-Kìnschtlera worra, wo gliichzittlig dräi Liader ìm Hot 100 ghàà hàt. Sa ìsch nochamol uff’m Schpìtzaplàtz ìm britischa Sìnggel-Chart gsìì. Ànna 2020 hàt sa zamma mìt’m Justin Bieber s’ Liad Stuck with U-n-uffgnumma, un àui Rain on me zamma mìt dr Lady Gaga. Mìt dana Liader ìsch sa d’ Kìnschterla worra mìt da maischta Nummer-Ains-Hits ìn äärschter Wucha. Ìn dr Grande ìhr säckscht Schtüdio-Àlbum Positions ìsch ànna 2020 ärschìena —’s ìsch vor àllem a R&B-Wark. Ìn dr äärschta Wucha-n-ìsch s’ Hàuiptliad vum Àlbum uff’m Schpìtzaplàtz vu da Charts ìm Groossbritànnia un ìn da USA gsìì. Ànna 2021 hàt d’ Grande àn’ma Remix vum Liad Save Your Tears vum Sanger The Weeknd mìtgmàcht; ’s ìsch ìhra säckschta Nummer-Ains-Sìnggel ìm Àmerikà gsìì.
D’ Ariana Grande wìrd oft àls Pop-Ikoona-n-ààglüagt. Sa ìsch aina vu da komerziäll ärfolgriichschta Müüsikànta, mìt mehr àss 85 Millioona verkàuifta Schàllplàtta ìn dr Walt. Àlla ìhra Àlba sìnn mìndeschtens àls Plàtin-Schàllplàtta-n-üüsszaichent worra. Drzüa ìsch sa d’ wiibliga Kìnschtlera, wo-n-uff da Internet-Plàttforma Spotify un Apple Music àm maischta gloost wìrd, un àui d’ wiibliga Müüssikànta, wo d’ maischta-n-Àbonnanta uff YouTube hàt. Ànna 2016 un 2019 ìsch sa vu dr Zittschrìft Time unter da 100 iiflussriichschta Litt ìn dr Walt glischtet worra. Sa ìsch àui vu dr Zittschrìft Billboard àls „Fràui vum Joohr“ (2018) un àls „bediitendschter Popschtar vu 2019“ ärnännt worra. Naawa-n-ìhrer Müüssikkàriar hàt d’ Grande zamma mìt zàhlriicha Woohltaatigkaitsorgànisàzioona gschàfft. Sa unterschtìtzt Tiarrachta, d’ Rachta vu da Gaischteskrànka, so wia Gliichschtällung vu da Gschlachter un LGBT-Rachta. Sa schtällt sìch àui geega Ràssismus. Uff da soziààla Nätzwark folgt ìhr a braita Puplikum: uff Instagram hàt sa mehr àss 300 Millioona Àbonnanta (Schtànd: 2022) un ìsch ànna 2019 d’ maischgefolgta Fràui gsìì —ànna 2021 hàt sìe d’ Kylie Jenner iigholt. Drzüa hàt sa a pààr Projakter ìn dr Koschmeetik- un Mooda-n-ìndüschtrii z’waag gbrocht.
Älplermagronen
Älplermagrone isch de Name vomene Gricht us de Schwiizer Alpe. Es wird us Teigware, Härdöpfel, Nidle, Chäs und Zwible gmacht. De Name setzt sich zäme us Älpler als Bezeichnig für Sänne und Magrone, emene Lehnwort vom italiänische Wort maccheroni.
Gschicht
Älplermagrone wärdid hüt als traditionälls Schwiizer Sännegricht aagluegt. Tatsächlich sind Teigware aber erscht id Zentralalpe cho, wo de Gotthardtunnel buut worden isch und wo di italiänische Arbeiter ihri Pasta mitbrunge hend. I de Schwiiz hed mer für d Härschtellig vo de Teigware iiheimischi Eier dezuegnuu. Das nüüe Nahrigsmittel isch bsunders bi de Sänne schnäll beliebt worde, will s haltbar gsi isch und im Verhältnis zum Nährwärt sehr liechtgwichtig – beides unschätzbari Vorteil inere Zyt, wo alli Nahrigsmittel usser Milch und Chäs no mit em Räf uf d Alp hend müesse transportiert wärde. D «Magrone» sind mit billige iiheimische Härdöpfel gschtreckt und mit Zwible gwürzt worde. Zäme mit de Milchprodukt Nidle und Chäs hed das es währschafts Gricht gäh, wo im Chessel über em offnige Füür eifach härzschtelle gsi isch und au bi de schwäre Arbet uf de Alp guet gsättiget hed.
Härschtellig
Älplermagrone wärdid bis hüt mit Eierteigware härgschtellt. Dezue nimmt mer ehner churzi Forme, wiä z. B. Penne oder italiänischi Maccheroni. D Teigware wärdid zäme mit gwürflete Härdöpfel gchochet, wobii Teigware und Härdöpfel under Berücksichtigung vo irere underschidliche Chochzyt nachenand i Topf ine ggäh wärdid. D Flüssigkeitsmängi wird so bemässe, as si ufgsoge isch, wenn d Härdöpfel und d Teigware weich sind. Nächhär wird d Nidle bigfüegt und grob grafflete Chäs (vorzugswys Sbrinz) drunderzoge. Me laht die Mischig es paar Minute la ziähe, bis de Chäs gschmulze isch. S fertigi Gricht wird mit gröschtete Zwible beschtreut. Di traditionälli Bylag dezue isch Öpfelmues.
Das Gricht hed regionali Abwandlige: In es paar Gägende wärdid Schinkeschtreife oder gröschteti Schpäckwürfel dezueggäh. Im Kanton Uri wärdid d Härdöpfel wägglah.
Verbreitig
Wil d Älplermagrone es Gricht sind, wo eifach gchochet wärde cha und wo guet sättiged, gfindt me si no vil uf em Schpiisplan vo de Pfadi oder vom Schwiizer Militär. Älplermagrone wärdid au gärn i Bärghüttene und i Restaurants mit Huusmaaschoscht serviärt. Wil si hüt au als Fertiggricht im Gaschtronomiigrosshandel erhältlich sind, sind si im Gaschtgwärb teilwys nümme huusgmacht.
Es git es ähnlichs Gricht au z Nordamerika und z Grossbritannie. Det heissts Macaroni and cheese.
Präteritum
S Präteritum isch e Tempus (Zytform). Wenn me si brucht, zaiget me, das ebbis abgschlosse i de Vergangehäit lyt.
S Präteritum im Alemannisch
Im Vergliich zue de hochdytsche Sproch gits im Alemannische (wie au im Bairische un Ostfränkische) kai Verbform fer s Präteritum – bis uf s Verb si (bzw. sin / sei), wo hit im gredte Alemannisch under hochdytschem Ifluss Verbraitig gfunde het. Alemannisch bildet d Vergangehait analitisch mit eme Hilfsverb, brucht also d Perfektform. De dytsch Satz «Gestern war ich hier» haißt also alemannisch «Gestert bin i do gs(e)i» (bzw. gwä in manche Gegende vum Schwöbische).
E Usnahm isch bis vor ebba dryssg Johr di walserisch Mundart vo Saley (ital. Salecchio; im italienische Antigoriotal) gsi – sälli hät nit nu aldhochdytschi Verbklasse bibhalde, sundern hät au noch bi allne Verbe e Präteritum gchennt. Byspil doodrfir findt me im Artikel iber s Saleytitsch.
De dytsch Präteritum-Stamm vum Verb wird im Alemannisch aber no fer dr sinthetisch bildet Konjunktiv verwendet, z. B. synthetisch Ging säll au? statt analitisch Dät säll au go?
Aschkenasim
Aschkenasim (hebräisch אַשְׁכֲּנָזִים, Blural vo Aschkenasi, oder Jehudi Aschkenas (יְהוּדֵי אַשְׁכֲּנָז), dütsch aschkenasischi Juude, wörtlig „dütschi Juude“) isch d Bezäichnig für die Juude, wo d Vorfaare von ene im Middelalter in Öiropa grösstedäils nördlig vo de Alpe, im Rhiiland, im Norde vo Frankriich und vo Italie, z Ängland und spööter in Middel- und Ostöiropa gläbt häi. Die aschkenasische Juude häi gmäinsaami religiöösi Dradizioone, wo sä vo de sefardische Juude underschäide, und früener e gmäinsaami Sprooch ghaa, s Jiddische. Vom 16. Joorhundert aa het sich s aschkenasische Juudedum in e dütschs und e ostöiropäischs Juudedum däilt.
Dr Naame Aschkenasim chunnt vo dr mittelalterlige Bezäichnig für Dütschland, Aschkenas (hebräisch אַשְׁכֲּנָז), wo in dr hebräische Bible (Genesis 10,3 und 1 Chronik 1,6) dr Naame vom e Soon vom Gomer gsi isch, eme Änkel vom Japhet und Uränkel vom Noach und wo s Volk von em in dr Nööchi vom Bärg Ararat verortet worden isch.
D Zaal vo de aschkenasische Juuden im 11. Joorhundert wird uf 20'000 gschetzt, Am Aafang vom 21. Joorhundert het s öbbe 8.5 Millioone Aschkenasim gee und si häi d Meerhäit vo de Juude uf dr ganze Wält usgmacht.
Lochweiler
Lochwiller (frz. Lochwiller, dt. Lochweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lochwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lochwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Renato Maranta
Renato Maranta (* 1920 z Poschiavo; † 1954 in Chur) isch än Schwiizer Komponischt und Schriftsteller gsii.
Läbe und Würkig
Dä Renato Maranta isch dä Sohn vom puschlaver Organischt Riccardo Maranta gsii, wo z Regeschburg Chilämusig schtudiert hät. Dä Renato Maranta hät z Rom, z Chur und z Lugano Theologii und Musig am Konservatorium z Züri schtudiert. Deetä hät er als Chilämusiker gschafft und isch bis 1943 Organischt in dä Pfarrei Maria Lourdes z Züri-Seebach und i dä Pfarrei St. Martin z Züri-Flunterä. Nachäne isch är in dä Pfarrei Herz Jesu z Züri Wiedikä Organischt gsii. Siis musikalschä Werch isch dur än eigetümlichi schlichti Innigkeit kennzeichnet und umfasst chilämusikalischi Wärch, drunder ä Soldatämäss, wiä au volchstümlichi Gsäng für diä italienischä Täler vom Püntnerland, wo Teil vo sim "Canzoniere del Grigione Italiano" hetti werdä sölä. Siini musikalischi und literarischi Arbät isch ganz im Iisatz vo dä geischtigä Landesverteidigung gschtandä und siini Wärch sind vom Radio Monteceneri und vom Radio Beromünschter mängsmal gsändät wordä. Bis zum jetzigä Tag wärdet siini chirchliche und siini volchstümliche Musigwärch i dä Täler vom Püntnerland gschetzt und ufgfüert.
Autostrasse
Autostroosse sind Schnällverbindigsstroosse, wo i de Regel nu Fahrzüg mit ere Mindischtgschwindigkait druf fahre dörfed und wo weniger guet uusbaut sind, als Autobahne.
Schwiz
I de Schwiz sind d Autostroose im Underschid zu de Autobahne nöd richtigstrännt und händ nöd immer en Pannestraiffe. Si sind aber, mit Uusnahm vo e paar kantonale Autostroosse, wie d Autobahne mautpflichtig, me bruucht also e Vignette. D Mindischtgschwindigkait isch 80 km/h und me dörf i de Regel höchschtens 100 km/h fahre. Uf gwüsse Streckene, zum Bischpil i Tunnel, isch e tüüferi Gschwindigkait vorgee.
E bekannti Strecki isch d San Bernardino-Route (en Tail vo de A13) zwüsched Riichenau und Bellinzona.
Kalyke (Mond)
D' Kalyke (Jupitermond XXIII) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Kalyke isch am 23. November 2000 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 J 2 erhalde.
Daift worre isch der Mond uf d'Kalyke, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.
Bahndate
D'Kalyke umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.566.000 km in 742 Däg und 43 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2465 uf. Mit ere Naigig vu 165,159° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu ihre Bahnaigeschaften wird d'Kalyke in de Carme-Gruppe, benennt noch em Jupitermond Carme, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Kalyke besitzt ä Durmesser vu etwa 5,2 km. Ihri Dichte wird under de Anahm vum ä Ufbau us silikatischem Gstai uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Kalyke wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkait betrait 21,8m.
Wie bi allene ussere, chleine Jupitermönd sin die Date iber die physikalische Eigeschafte sehr usicher. Sälli Mönd sin so chlei, dass si au in dr gröschte irdische Teleskope numme e winzigs Liechtpünktli sin. Si sin au sowit ewegg vum Jupiter, dass keini vu dr bisherige Jupitersonde e Vorbiflueg undernumme het. Doher wird sich - es isch wohl uf längeri Zitt kei Sonde meh bim Jupiter - die schlecht Datelag au in de nächschte Johrzehnte nit ändere.
Kanton Brest-Saint-Pierre
Dr Kanton Brest-Saint-Pierre (breton. Kanton Brest-Kerbêr, frz. Canton de Brest-Saint-Pierre) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Dr Kanton het Dail vu dr Stadt Brest umfasst, wu au Hauptort vum Kanton gsii isch. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Pierre Maille gsii.
Gschicht
D Stadt Brest isch vu 1793-1801 ai Kanton gsii. Anne 1801 isch d Stadt in d Kanton Brest-Ville, Brest-2 un Brest-3 ufdailt wore. Im Johr 1973 isch Brest-Ville in Brest-1 umgnännt wore un derzue sin d Kanton Brest-4, Brest-5, Brest-6 un Brest-7 gschaffe wore, anne 1985 au no dr Kanton Brest-8. Di hitig Unterdailig vu dr Stadt Brest un e baar Vorortgmaine in d Kanton Brest-Bellevue, Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers, Brest-Centre, Brest-Kerichen, Brest-Lambezellec, Brest-L'Hermitage-Gouesnou, Brest-Plouzané, Brest-Recouvrance, Brest-Saint-Marc un Brest-Saint-Pierre isch anne 1991 gschaffe wore gsii.
Gravesano
Gravesano (lombardisch Gravesan) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.
Geografi
Gravesano lyt im mittlere Vedeggiodal. Zue dr Gmai ghert no dr Wyler Grumo. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Bedano, Lamone un Manno.
Val d’Hérens
S Eringertaal, wo uf französisch Val d’Hérens heisst, isch es Sitetaal linggs vom Roonetaal im Kanton Wallis. S Taal ghört zum Bezirk Ering, wo aber grösser isch als s Taal sälber; dr Bezirk hed au no s Hérémencetaal oder Dixencetaal im Weschte vom Eringertaal.
Durs Taal flüsst d Borgne, en Bärgbach, wo öpe 30 Kilometer lang isch. Si chunt vo de Schneebärge im Süde a dr Landesgränze zu Itaalie und goot bis i d Gäget vo dr Stadt Sitte, wo si i d Roone mündet. Si het zwöi Quellbäch, d Borgne vo Ferpècle, wo under dr Dent Blanche (4357 m) und dr Dent d’Hérens (4171 m) afoot, und d Borgne vo Arolla. Bim Dorf Les Haudères laufe si zäme und bilde jetz di grossi Borgne.
Gravesano
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Gravesano isch dr Carlo Zoppi.
Val d’Hérens
Im undere Taalabschnidd lige d Gmeinde Evolène, Saint-Martin und Vex und d Dörfer Mase, Vernamiège und Nax, wo zäme sid 2011 d Gmeind Mont-Noble bilde.
Gravesano
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Val d’Hérens
Im südleche Sitetaal isch dr Dixence-Stausee mid der höchschte Staummuur vo dr Wält. Dr Bärgbach, wo i See lauft, isch d Dixence.
Gravesano
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gravesano ghert zum Comasco-Lecchese.
Hohentengen (Oberschwaben)
Dãnga (dt. Hohentengen) ischt a Gmoe em Landkreis Semmerenga en Bada-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zue Dãnga gheret d Ortsdoel Beizkofa (Beizkofen), Brema (Bremen), Dãnga, Elkofa (Ölkofen), Ẽzkofa (Enzkofen), Gẽzkofa (Günzkofen), Oecha (Eichen), Ussadorf (Ursendorf) ond Vellkofa (Völlkofen).
Gschicht
Dãnga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1272 als Diengen (1412 Dyengen, 1469 Hohentuengen, 1553 Hochendengen).
Verwaltong
Dãnga hot sich mit dr Städt Meenga ond Schär zom Gmoeverwaltongsverband „Meenga“ mit Sitz en Meenga zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Peter Rainer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dãnga ghert zom Schwäbisch.
Evolène
Evolène (öi Evolena, im frankoprovenzalischu Patois vam Taal: []) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Ering im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Evolène liggut im oberu Teil vam Eringertaal. Dr heegscht Punkt isch ufum Gipfel vam Dent Blanche uf 4357 Meter uber Meer.
Zer Gmei gcheerunt di Deerfer Evolène, Lannaz, Les Haudères, La Sage/Villa, La Forclaz, Arolla und Ferpècle.
Gschicht
Di Gmei isch im Jaar 1882 entstannu, wa schi d ehemaalig Gmei Hérens in Evolène und Saint-Martin het üfgiteilt. Evolène isch zum eerschtu Mal im Jaar 1250 als Ewelina (1444 in loco de Evolena) erwäänts cho, Les Haudères um 1250 als Oudeire (um 1280 als Houdeyres).
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Dr Üsländerateil isch 2010 bi 8,1 % glägu.
Religioo
90,6 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 2,6 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 1522 Iwoner 96,6 % Französisch als Höiptspraach agigä, 0,9 % Titsch, 0,5 % Italienisch und 2 % annri Spraache.
Dr tradizionell Dialäkt va Evolène gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Gilgamesch
Dr Gilgamesch (au Pabilgamesch-Utu-pada, (Pa)bilgamesch; sumerisch Bilgamesch, dGIŠ.BIL.PAP.ga.mes; Dr Vorfahr isch e Held gsi bzw. Dr Noofahr isch e Held, Biname Herr vo Kulaba und Sohn vom Windhuuch) isch ä, mögligerwiis mythologische, König vo dr altmesopotamische Schdadt Uruk gsi.
Dr hischdorisch Gilgamesch
In dr Antike het mä im Gilgamesch a hischdorischi Person gseh. Är chunnt vor uf dr sumerische Königslischte as Bilgamesch und au ass er gege s Ändi vo dr zweite Früehdynaschdii (öbbe 2800 bis 2500 vor dr Ziitwändi) währed 123 Johr gregiert haig. Das isch ein vo de Gründ, ass mänggi anähme, ass er nit ä hischdorischi Person gsi isch. Wil aber hischdorischi Inschrifte vom e Köng vo Kisch, em Enmebaragesi, gfunde worde si, wo us dr gliiche Ziit schdamme, isch mä nüm ganz so sicher. In dr mesopotamische Dradition isch er aber as ein vo de gröschte sumerische König agluegt und au vergöttligt worde. Ein vo siine Zuenäme isch König vo dr Wält gsi. Uruk sig dank ihm zun erä Wiegi vo dr Zivilisation worde, wo d Arbetsdeilig, s Handwärk, d Bürokratii, s Bier und d Keilschrift erfunde worde si.
D Gilgamesch Gschichte
Lang bevor die erschte Gilgamesch Gschichte im 22. Johrhundert vor dr Ziitwändi ufgschriibe worde si, und sogar no bevor dr Ziit wo die mesopotamisch Dradition ihm as Regierigsziit z Uruk git, het s Zylindersiigel gä wo ä Gilgameschfigur darschdelle, wo mit wilde Dier kämpft. Mögligerwiis isch die mythologisch Figur mit emä schböötere König Gilgamesch verschmolze.
Im Epos vom Gilgamesch, won a Kopii drvo uf Akkadisch uf 12 Dondafele in dr Bibliothek vom assyrische König Assurbanipal gfunde worden isch, wird verzellt wie dr Gilgamesch as Sohn vo dr Göttin Ninsun und em Halbgott Lugalbanda uf d Wält cho isch, und will er nit ganz göttlig gsi isch, isch er au schtärblig gsi. As König vo Uruk het er d Schdadt unabhängig gmacht und um sä ume än 11,3 Kilometer langi Muure baut, wo nün Meter hoch gsi isch.
Schloss Vaduz
S Schloss Vaduz, friejer aa Hohenliechtenstein gnännt, lyt uf ere Staiterrass iber Vaduz, em Hauptoort vum Fiischteduum Liachtaschtaa. Hit isch s Woorzaiche vum Oort un Sitz vum Fiirschtehuus Liachtaschtaa.
Laag
S Schloss Vaduz lyt uf ere Staiterrass rund 120 Meeter iber dr Gmai Vaduz. No Weschte wird s Schloss dur fascht sänkräächti Bäärghaale vum Rhyydaal abgränzt, derwyylscht s im Noorde, Oschte un Siide ne chlaineri Eebeni het.
Wie s entstanden isch
D Zyt, wänn s Schloss entstanden isch, waißt mer nit sicher. Hitegoot mer dervu uus, ass die eerschte Dail vum Gebei im 12. Joorhundert böue woore sin. Dr Bäärgfriid isch waarschyyns as ain vu dr eerschte Böu ufgriichtet un speeter dur ei Woonduurn ergänzt woore, wu dank dendrochronologische Untersuechige uf s Joor 1287 cha datiert wääre. In dr Joorzeet druf isch d Aalaag noodisnoo uusböue un uusgwytet woore.
Spootmittelalter
Anne 1322 isch s Schloss zum eerschte Mool gnännt woore: D Aalaag isch mitsamt em Böu un Baumgaarte bi dr Buurg un mitsamt Lyt z Vaduz un z Tresa fir 400 Maark Silber an dr Vogt Ulrich vu Matsch verpfändet woore. Anne 1338 het dr Ulrich vu Montfort d Buurg as Lybding iberchuu. Bi dr Dailig vu dr Sarganser Groofschaft het am 3. Mai 1342 dr Groof Hartmann III. un Werdenberg d Buurg un s Biet iberchuu. As Groof Hartmann I. het er sy Sitz gnuu uf dr Buurg un sy Linie noch em Herrschaftssitz gnännt.
Vu 1416 bis 1507 sin Buurg un Biet Vaduz im Bsitz vu dr Freiherre vu Brandis gsii. Im Schwoobechrieg hän d Aidgnosse s Schloss am 12. Februar 1499 niiderbrännt. Dr Buurgheer Ludwig vu Brandis het noch em Friideschluss un syre Freilossig derfir gsoorgt, ass d Buurg wider ufböue wooren isch.
Neizyt
Vu 1507 bis 1613 sin d Groofe vu Sulz Bsitzer gsii. Si hän d Buurg erwytere un d Feschtig steerke mache loo. So sin unter anderem e Kapäll un zwai Rondäll mit ere Muuresteerki vu rund fimf Meeter böue woore, wu as Gschitzbaschtion un au as Woonstätte dient hän. Hite het s d Depot fir di fiirschtli Chunschtsammlig din.
No iine sin as Bsitzer di Groofe vu Ems chuu, wu s Schloss bis 1712 vervollständigt hän.
Syter anne 1712 gheert s Schloss dr Fiirschte vu Liachtaschtaa. In dr Zyt vu 1712 bis 1732 het s, nu Hohenliechtenstein gnännt, as Sitz vu dr Landvogtei mit Dienschtwoonige im Weschttrakt dient. In dr Joorhundert druf isch d Buurg all mee verfgheit, sodass Aafangs 20. Joorhundert eerschti Widerhäärstelliigsblään gmacht woore sin.
Dr Fiirscht Johann II. het cvu 1905 bis 1912 unter dr Laitig vum Landeskonservator Franz von Wieser vu Innschbruck schließli ne grooßi Raschtaurazioon duurefiere loo. As Böumaischter het dr Alois Gstrein vu Brixen gwiirkt. Dr Fiirscht Franz Josef II. het uusböue loo un het anne 1939 mit syre Familie ständige Woonsitz im Schloss gnuu.
S Schloss isch Privaatbsitz vu dr fiirschtlige Familie un cha wäge däm nit vu dr Effetligkait aagluegt wääre. Dr regiered Landesfiirscht duet im Schloss Staatsgescht un anderi Bsuecher zue privaate Gsprääch empfange.
Schlosskapäll
D Schlosskapäll im eerschte Stock vum Siidtrakt goot uf s Hochmittelalter zrug un isch waarscyns scho bi dr eerschte uurkundlige Nännig gstande. Si wird aber in kaine aigene Uurunde gnännt. In ire jetzige Gstalt goot si uf d Freiheere vu Brandis zrug un isch dr hailige Anna gweit. Anne 1511 isch d St.-Anna-Bruederschaft z Liachtaschtaa grindet woore, wu s hite no git.
As Hoofkapäll het friejer d Chilche St. Florian gulte, sällewääg het d Schlosskapäll kai aigene Kaplaan ghaa. Dr spootgootisch Fliigelaltaar vu dr Kapäll zaigt e Väschpergruppe. D Fliigel inne hän Motiiv mit dr hailige Sankt Katharina un dr hailige Sankt Barbara. D Ussesyte zaigt s Martyrium vu dr 10'000 Ritter. Uf dr Predella wird s Martyrium vu dr 11'000 Jumpfere bi Köln daargstellt. Im Tabernakel vum Baldachin stehen drei Statuette: Anna selbdritt, Sankt Sebastian un Martin vu Tours.
D Kapäll isch hite Privaatkapäll vu dr fiirschtlige Familie un wird reegelmääßig bruuch fir Gottesdienscht.
Staatsfyyrdig
Am Staatsfyyrdig vum Fiirschteduum, em 15. Augschte, findet uf dr Schlossmatte dr Staatsakt statt: zeerscht s Feschthoochamt – zmaischt zelebriert vum Landesbischof Wolfgang Haas – derno Aasprooche vum Landesfiirscht un em Landdaagsbresidänt. Zmaischt ladet di fiirschtli Familie d Bevelkerig im Aaschluss an Staatsakt zue me Apero im Schlossgaarten yy. Bim Fyyrwäärch zum Abschluss vum Staatsfyyrdig siit mer an dr Muure zue dr Stadt di brännige Buechstabe Für Gott, Fürst und Vaterland un e Fyyrfall.
Klausjagen
S Chlausjage z Chüssnacht am Rigi isch en Samichlaus-Bruuch, wo siit de früenere Neuziit immer am 5. Dezämber stattfinded.
Gschicht
Früener sind d Chüssnachter Burschte dur d Gasse zoge und hend d Lüüt aapöblet, um öppis z ässe oder z trinke überzcho. Im Jahr 1928 isch d Chüssnachter St. Niklausegsellschaft gründed worde, mit em Ziil, s Fäscht i gordneti Bahne z länke.
Ablauf
Am Abig am achti versammled sich die wiit über 1'000 Chlausjäger. Alli träged s wiisse Chlausehämli oder -gwand. Nach eme Schuss gad in ganz Chüssnacht d Belüüchtig uus. D Geislechlepfer lönd ihri Geisle tätsche, währeddäm sie em Umzuug voraagönd.
Hinter ihne tänzled schtill d Iffeleträger. Uf ihrne Chöpf träged sie d Iffele. Die sind us Karton und farbigem Sidepapiir gmacht und gsend uus wie Chilefänschter, wo vo inne dur Cherze belüchted sind. Die gröschte Iffele sind mee als zwee Meter höch und 20 Kilo schwär.
Denn chunnt de Samichlaus, begleited vo drüüne Schmutzli und es paar Fackelträger. Die drüü Schmutzli verteiled Chräpfe, Dörrfrücht und Nüss a d Zuschauer.
Denn chömed d Blächbläser mit de traditionelle Chlausemelodie.
Nach em Umzuug schtreifid d Chlausjäger i chlinere Gruppe die ganz Nacht dur s Dorf, bevor sie sich am Morge am sächsi zum abschliessende Sächsizügli wieder zämefinded.