cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
James Joyce
Litratuur uf Änglisch
A Portrait of the Artist as a Young Man
Ulysses
Weblingg
E-Text von e baar Wärk vom James Joyce
Saint-Thuriau
Saint-Thuriau (bretonisch Sant-Turiav) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Thuriau lyt 43 km vu Vannes un 43 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 48 m un 129 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Saint-Thuriau isch. Saint-Thuriau ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Thuriau ghert zum Bretonisch.
Achen
Geogràfi
Ache lijt àn dr Mìndung vum Singlinger Bàch ìn d Ache, àm Rànd vum Bitscher Lànd uf re Heche zwìsche 225 un 336 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Gros-Réderching ìm Nordoschte, Wœlfling-lès-Sarreguemines ìm Nordweschte, Kalhausen ìm Weschte, Etting ìm Sìde un Bining ìm Oschte.
Gschìcht
Ache ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1199 àls Aqua, 1246: Acchene, 1553: Achen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ache ìsch. Ache ghert zem Kommünàlverbànd.
Volkswagen AG
D Volkswagen Aktiengesellschaft (abgchirzt VW AG) mit Sitz z Wolfsburg isch e dytsche Automobilhärsteller.
Iberblick
Volkswagen isch dr grescht europäisch Automobilhärsteller un haltet wältwyt zäme mit Toyota un General Motors d Spitzeblätz. S Unternäm isch am 28. Mai 1937 as Gesellschaft zur Vorbereitung des Volkswagens mbH grindet wore un isch zäntrak gsii fir d Grindig vu dr Stadt Wolfsburg. D VW AG agiert as Muetergsellschaft vu dr Fahrzyygmarke Volkswagen Pkw, Audi, Seat un Škoda un au vu dr Premiummarke Bentley, Bugatti, Ducati (Motorreder), Lamborghini un Porsche. Anne 2007 bis 2011 het dr Konzärn au sy Nutzfahrzyygsparte (Lkw un Bus) mit dr Marke Volkswagen Nutzfahrzeuge um d Unternäme MAN un Scania uusgwytet.
Tiernamen Rima
Diernämme im Dialäkt vu Arrimmu:
Brot-Plamboz
Brot-Plamboz (frankoprovenzalisch ) isch e Gmai vom Kanton Nöieburg.
Geografi
D Gägend vo Vers chez-les-Brandt isch bi Naturforscher guet bekant. Si isch es bsunders Karschtgebiet uf em Bode us Jurachalch mit es bar Dolyne; der Bach, wo durs Tal flüsst und au d Gmeindgränze bildet, der Grand Bied, verschwindet bi Les Ponts-de-Martel im Bode und chunt erscht vier Kilometer wyter äna als Kwelle bi der Areuse wider us em Felse; s alte frankoprovenzalische Mundartwort bied bedüütet «Kanal» und au «Bach», wie me bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg cha nochelääse. Im Tal lyt s Naturschutzpiet Marais de Brot, wo zäme mit de Riet vo Les Ponts-de-Martel grad näbedra zu de gröschte sötige fiöchte Biotop vo der Schwiiz zelt und wo me no d Spuure vom alte Turbestäche gseht; s Areal isch mit Hilf vo der Pro Natura gschützt worde.
D Nochbergmaine vu Brot-Plamboz sin Les Ponts-de-Martel, Val-de-Travers, Rochefort un La Sagne.
Gschicht
Syt 1648 isch Nöieburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöieburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöieburg blibe.
Bis Änds 2017 het Brot-Plamboz zum Bezirk Le Locle ghört; dänn het dr Kanton Nöieburg sini Bezirk ufhobe, un d Gmeinde sind jetz die einzige Verwaltigseinheite vom Kanton.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 17,6 Prozänt gläge.
Religion
42,5 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,6 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,8 Prozänt, CVP 4,4 Prozänt, FDP 34,9 Prozänt, Grüeni 10,6 Prozänt, PdA 1,4 Prozänt, SP 24,4 Prozänt, SVP 17,1 Prozänt.
Wirtschaft
Im Pier vo Brot-Plamboz isch d Landwirtschaft der wichtigscht Wirtschaftszweig. Sid em 18. Joorhundert het me dört Turbe gwunne.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 255 Yywohner 87,5 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,2 Prozänt Dytsch, 2,2 Prozänt Italienisch un 5 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Johrhundrt uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Pümpin
Pümpin isch e Familiename wo us em Nordweschtegge vo dr Schwyz, Grossruum Basel chunnt.
Härkunft
S erschti Mol daucht de Name im Joor 1557 uf. Me list im Rotsmanual z Wolfwil, Kanton Soloturn. (Zitat) „Dass Hanss Bümpj, dieweil er den Nachburen gefällig, zu einem Burger angenommen, sol den Eid gäben, dass er hie drey Pfund ussgerichtet“. In dr Vogtey Falkeschtei heig sich dr „Hanss Bümpj“ für drey Pfund ins Bürgerrächt ykauft. Woher är cho isch weiss me nit. S chönnti sy, dass de Name us Frankrych schtammt.
S Familiewappe
Im Schtaatsarchiv z Basel isch s Wappe Pümpin ufbewahrt. Das Wappe isch e wertikal in drey Deil trennte Schild, änlich wie die französischi Trikolore, aber in de Farbe rot-silber-schwarz.
Schwyz
Dr Familiename Pümpin isch in der Schwyz nit seer verbreitet. Die meischte si vo Gälterchinde, hei s Gälterchinder Bürgerrächt und läbe zu öppe 80 % in dr Nordweschtschwyz.
Chile
E grosse Stamm Pümpin läbt in Tschyle in dr Gegend um Valparaiso. Das si Nochkomme vom Gärtner Benjamin Pümpin wo 1881 usgwanderet isch.
Katarakt
Katarakt oder Katarrhakt (lat. cataracta, vo gr. καταρράκτης katarrháktēs „Wasserfall“ bzw. Attisch καταρράττειν katarrháttein „aabegheije“) bezäichnet:
Lueg au:
Adaincourt
Adaincourt (Patois Audinco, ditsch 1915–18 un 1940–44 Adinghofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Adaincourt lijt àm Rànd vum Nieddàl rund 23 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 221 un 273 m ìwer em Meeresspiejel.
Verwàltung
vun Adaincourt ìsch. Adaincourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Adaincourt ghert zem Lorrain.
Viktor Emanuel II.
Dr '''Viktor Emanuel II. vo Italie', italänisch Vittorio Emanuele II.'' resp. mit vollem Name Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Tommaso di Savoia (* 14. Merz 1820 z Turin; † 9. Januar 1878 z Rom) isch vo 1849 bis 1861 König vo Sardinie gsi. Er het zum Huus Savoye ghört, wo für d Einigung vom Königriich Italie iidrätte isch. Das isch vo de Freiwilligeverbänd under em Giuseppe Garibaldi in drei Unabhängigkeitschrieg verwirkligt worde. Am 17. Merz 1861 isch dr Viktor Emanuel II. z Turin zum König vo Italie usgrüeft worde. Bis zu sim Dod 1878 het er as e konstitutionelle Monarch dr Nationalstaat Italie regiert, wo Sardinie und Piemont Brovinze drvo gsi si.
Titel
Vo 1860 bis 1946 het de König vo Italie die Titel gfüert:
Sini königlichi Majestät Umberto II., vo Gottes Gnade und em Wille vo de Nation, König vo Italie, König vo Sardinie, Zypere, Jerusalem, Armenie, Herzog vo Savoye, Graf vo Maurienne, Marquis (vom Heilige Römische Riich) in Italie, Fürst vo Piemont, Carignano, Oneglia, Poirino, Trino, Fürst und Vikar vom Heilige Römische Riich, Fürst vo Carmagnola, Montmélian mit Arbin und Francin, Principe Balì vom Herzogtum Aosta, Fürst vo Chieri, Dronero, Crescentino, Riva di Chieri und Banna, Busca, Bene, Brà, Herzog vo Genua, Herzog vo Monferrat, Chablais, Genevois, Herzog vo Piacenza, Marquis vo Saluzzo (Saluces), Ivrea, Susa, Maro, Oristano, Cesana, Savona, Tarantasia, Borgomanero und Cureggio, Caselle, Rivoli, Pianezza, Govone, Salussola, Racconigi mit Tegerone, Migliabruna und Motturone, Cavallermaggiore, Marene, Modane und Lanslebourg, Livorno Ferraris, Santhià Agliè, Centallo und Demonte, Desana, Ghemme, Vigone, Graf vo Barge, Villafranca, Ginevra, Nizza, Tenda, Romont, Asti, Alessandria, vom Goceano, Novara, Tortona, Bobbio, Soissons, Sant'Antioco, Pollenzo, Roccabruna, Tricerro, Bairo, Ozegna, vo de Apertole, Baron vo de Waadt und de Faucigny, Herr vo Vercelli, Pinerolo, de Lomellina, vo Valle Sesia, vo Ceva, Oberherr vo Monaco, Roccabruna und vo Menton, edle Patrizier vo Venedig und Ferrara.
Familie
Am 12. April 1842 het er z Stupinigi d Erzherzogin Adelheid vo Östriich ghürotet, e Dochter vom Erzherzog Rainer vo Östriich, Vizekönig vo Lombardo-Venetie, wo e jüngere Brueder vom Kaiser Franz I. vo Östriich gsi isch.
Er het mit ere die Chinder gha:
In ere zweite morganatische Hürot isch er mit dr Rosa Vercellana verhürotet gsi; mit ihre het er zwei Chinder gha:
Zuesätzlig isch er dr Vater von ere unehelige Dochter gsi:
James Watson
Dr James Dewey Watson, KBE (* 6. April 1928 z Chicago) isch en amerikanische Biochemiker und Nobelbriisdreeger. Er het zämme mit em Francis Crick, em Maurice Wilkins und dr Rosalind Franklin d Molekularstruktur vo dr Desoxyribonukleinsäure (DNA) entdeckt, won er 1953 veröffentligt het, ooni d Rolle vo dr Franklin z erwääne oder si überhaupt z frooge, öb er iiri Daate döf bruuche. In dr wüsseschaftlige Gmäinschaft gältet er as äine vo de bedütendste Molekularbiologe vo alle Zite. Er isch meermols ufgfalle wäge sine rassistische, sexistische und homofoobe Ussaage und het 2007 sogar as Kanzler vom Cold Spring Harbor Laboratory müesse zruggdräte drwääge.
Orthodoxes Judentum
D Bezäichnig „orthodoxes Juudedum“ isch im 19. Joorhundert entstande, zum s konserwative Juudedum vom Reformjuudedum, wo in dere Zit entstande isch, abzgränze.
D Baasis vom orthodoxe Juudedum
S orthodoxe Juudedum orientiert sich an dr schriftlig und mündlig überliiferete Leer, wo in dr Tora und im Talmud ufgschriibe isch. Es het die Grundlaage in de spöötere Wärk vom rabbinische Juudedum bis hüt witerentwigglet. Die ganzi Tora gältet im orthodoxe Juudedum as s maassgääbende Wort vo Gott, wo aber d Usleegig drvo im Lauf vo dr Zit witer entwigglet und immer mee entfaltet wird. D Autoridäät vo dr Tora brägt s orthodox jüüdische Lääbe, wo as e ganzhäitlige Gottesdienst verstande wird.
James Watson
S Time Magazine het dr Watson zu de 100 iiflussriichste Persoone vom 20. Joorhundert zelt. Sis Buech Die Doppelhelix, won er din verzelt, wie d DNA-Struktur entdeckt worden isch, isch e internazionale Bestseller gsi. Mit andere zämme het er s Human Genome Project aagstoosse, wo s Genom vom Mensch sekwenziert het.
Eerige
Er het 1962 dr Nobelbriis für Füsiologii oder Medizin überchoo. 1977 het er d Freihäitsmedallei („The Presidential Medal of Freedom“), die höggsti ziviili Uszäichnig in de USA überchoo.
Läufelfingerli
Löifelfingerli isch dr Naame in dr Umgangssprooch, wo d Lüt dr alte Hauestäistrecki gee häi, wo Sissech dur s Löifelfingerdaal mit Olte verbindet.
Wo d Hauestäi-Baasisstrecki am 8. Januar 1916 in Betriib gnoo worde isch, het die alti Strecki dur e Schäiteldunnel mee und mee an Bedütig verloore. 1938 isch si vo Dobbelspuur uf Äinspuur zruggbaut worde. En Uswiichstell git s nume no in Löifelfinge.
Mit em Faarblaanwäggsel am 22. Mai 1977 isch die 1. Klass uf dr Linie Olte–Löifelfinge–Sissech ufghoobe worde.
Gege s Ändi vo de 1990er-Joor isch d Luft für s Löifelfingerli rar worde. Dr Zuug isch 1997 für fast e Joor dur Autibus ersetzt worde. Denn het mä wider Regionaalzüüg zwüsche Sissech und Olte afo iisetze.
2006 isch s «Löifelfingerli» wider emol vor em Änd gstande, wil s eso unrentaabel gsi isch. Aber dr Baaselbieter Landroot het am 16. Novämber en Umstellig uf Busbetriib abgleent und für si Finanzierig (as d Linie S9 vo dr trinazionaale S-Baan Baasel) bis 2009 gstimmt. 2016 het d Regierig wider emol vorghaa, ab 2020 Autibus iizsetze.
Im Frühling 2017 het dr Landroot e witeri Subwenzionierig abgleent, aber im Referendum het s Volk Näi gsäit zum Blaan vo dr Obrikäit.
Strahlentherapie
As ionisierendi, hochenergetischi Straale wärde vor allem Gammastraale, Rönggestraale und Elektronestraale verwändet. In de letschte Joor het mä au Aalaage zur Behandlig mit Neutrone, Protone und schwere Ione (hüfig mit Choolestoff-Atom) baut. Straale, wo nit ionisiere, wie zum Bischbil Mikrowällestraale und Wermistraale, Liecht- und UV-Therapii und d Behandlig mit Ultraschallwälle ghööre nid zur Straaletherapii.
D Straaletherapii umfasst d Behandlig vo guet- und bösartige Chrankäite. Si wird vo Fachärzt für Radiologii oder für Straaletherapii, wo vo medizinisch-technische Assistänte understützt wärde, und vo spezialisierte Medizinfüsiker aagwändet, wo noch dr Straaleschutzverordnig handle. Vor dr äigetlige Therapii git s e komplexe Blaanigsbrozäss, d Bestraaligsblaanig. Umfangriichi organisatorischi und technischi Maasnaame zur Kwalidäätssicherig sorge drfür, ass Fääler bi dr Bestraalig so guet wie mööglig chönne usgschlosse wärde.
Region Hochrhein-Bodensee
D Region Hoochryy-Boodesee (dt. Region Hochrhein-Bodensee) isch aini vù zwelf Ruumornigs- ùn Blaanigsregione Baade-Wiirdebäärg. Si ùmfasd dr Landchrais Konschtanz, dr Landkrais Lörrach ùn dr Landchrais Waldshuet.
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region isch dr Regionalverband Hoochryy-Boodese (dt. Regionalverband Hochrhein-Bodensee) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Verbandsversamlig vum Regionalvrband hed sich zem èèrschde Mool am 22. Novämber 1973 konstituiert. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Waldshuet-Düenge.
Yywoonerzaale
D Yywoonerzaale sin Ergebnis us dr Volkszellige (¹) oder amdligi Fùùrdschryybige vùm Statistische Landesamt Baade-Wiirdebäärg (nùme Haubdwoonsiz).
Ruumblaanig
In dr Region Siidlige Ooberryy gid s zwai Ooberzäntre (Konschtanz ùn s Doppelzäntrum Lörrach/Wyyl). Dernääbe gid s nyyn Midelzändre:
D Gränz zwische dr Mittelzäntre Lörrach / Wyyl un Mille in dr Region Siidlige Ooberryy isch nid feschd glaid woore im Beraich vù dr Gmaine Bad Bellige und Schlienge.
Rainer Maria Rilke
Dr Rainer Maria Rilke (* 4. Dezämber 1875 z Braag; † 29. Dezämber 1926 im Sanatorium Valmont bi Montreux, Schwiz; äigentlig René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke) isch e Lüriker gsi, wo uf Dütsch gschriibe het. Mit sinere Dinglyrik, wo vo dr bildende Kunst beiiflusst gsi si und won er in de Neue Gedichte volländet het, gältet er as äine vo de bedütendste Dichder vo dr literarische Modärne. Usserdäm het er Verzelige verfasst, e Roman und Ufsetz über d Kunst und d Kultur. Er het vili Übersetzige vo Litratuur und Lürik gmacht, under anderem us em Franzöösische. Si umfangriiche Briefwäggsel bildet e wichdige Bestanddäil vo sim literarische Schaffe.
Läbe
Dr Rilke isch e begäisterete Aahänger vom Benito Mussolini und em italiänische Faschismus gsi. 1926 het er in Brief an d Mussolini-Gegnere Gallarati Scotti si Herrschaft globt und dr Faschismus as Häilmiddel daargstellt. Ass er uf Gwalt ufbaut gsi isch, het dr Rilke in Chauf gnoo. Ideä wie Freihäit, Humanidäät und d Internazionale het er scharf abgleent. Si sige nüt anders as Abstrakzione, wo Öiropa wääg ene fast zämmebroche sig.
Vo 1919 bis zu sim Tod im Johr 1926 hät de Rilke i de Schwiz gläbt, ab em Summer 1921 z Siders im Wallis. Si Grab isch bi de Burgchirche z Raron.
Saint-Tugdual
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Tugdual lyt 66 km vu Vannes un 39 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 140 m un 276 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Tugdual isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1285 as S. Tudale (1377: Saint Tudual, 1428: Saint Tutgual, 1460: Saint Tugoal).
Verwaltig
vu Saint-Tugdual isch. Saint-Tugdual ghert zum Kommunalverband.
Edelingen
Aidlingen (lothrìngisch; frànzeesch Adelange, ditsch Edelingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Aidlingen lijt rund 13 Kilometer sìdweschtlich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 251 un 317 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Vahl-lès-Faulquemont ìm Nordoschte, Boustroff ìm Sìdoschte, Eincheville ìm Sìde un Faulquemont ìm Weschte un Norde.
Verwàltung
vun Aidlingen ìsch. Aidlingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Katharina von Salis
D Katharina von Salis Perch-Nielsen (* 26. Oktober 1940) isch e Schyzer Geologi, Orientierigslaiferi un Frauerächtleri. Si isch usserordeligi Brofässeri am Departement fir Ärdwisseschafte an dr ETH Züri gsii.
Edelingen
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Aidlingen ghert zem Rhinfrankisch.
Katharina von Salis
In dr Zyt vu ire wisseschaftlige Karriere as Brofässeri vu dr Mikropalänotologiy vum Geologischen Inschtitut an dr ETH det si si fir d Glychberächtigung vu dr Gschlächter in dr Wisseschaft engaschiert un isch seli aktiv im Kampf um d Position vu Maidli un Fraue in dr Wisseschaft an Schwyzer Hochschuele un in Gimnasie gsii.
Familei, Uusbildig un Beruef
As Dochter vu dr Schuernalischti Charlotte von Salis isch d Katharina von Salis z Zollikofe im Kanton Bärn ufgwagse. Si het Geology studiert an dr Universitet Bärn, wu si 1965 ihre Dokter in Geology un Sedimäntology gmacht het.
Si isch ghyrote mit em dänische Chemyingenieur Jørgen Perch-Nielsen un het drei Dechtere.
D von Salis het as Postdoc zerscht z Kopenhagen un no z Paris gschafft. Vu 1968 bis 1974 isch si Dozänti an dr Universitet Kopenhagen gsii. Zwische 1974 un 1989 het si mit ire Familie z Züri gläbt, derno z Amsterdam, z Wien, z Den Haag un z London, voreb si retuurchuu isch uf Züri. In däre Zyt het si unter anderem as Wisseschaftleri an dr Freie Universitet Amsterdam un em Naturhistorische Museum z Wien gschafft, aber au Biostratigrafikeri d Royal Dutch Shell beroote. Anne 1989 isch si Titular-Brofässeri an dr ETH Züri wore.
Am 1. Oktober 2001 isch si in Ruestand drätte.
Sportkarriere
An dr Orientierigslauf-Wältmaischterschaft vu 1966 z Fiskars het si ne Silbermedaille im Ainzelwettkampf gwunne un isch mi dr Schwyzer Stapfle uf em 4.Blatz glandet.
Im Langlauf het si e baar Schwyzer Maischtertitel gwunne. Si het si au im Chläätere versuecht, het aber dodol as Frau nit Mitglid vum Alpine Chlääterclub vz dr Universideet Bärn wäre.
Engaschmänt im Fraueräächt
Derwylscht si Brofässeri fir Mikropaläontology am Geologische Inschtitut an dr ETH Züri gsii isch, het si si seli engaschiert fir d Glyychberäächtigung vu dr Gschläächter in dr Wisseschaft un isch au aktiv gsii im Kampf um d Position vu Maidli un Fraue in dr Wisseschaft an Schwyzer Hochschuele un in Gimnasie. Si het fir d Frauenaalaufstell (hite: Equal! – Stelle für Chancengleichheit von Frau und Mann) engaschiert, wu an dr ETH Züri 1991 grindet woren isch, un het aktiv mitgmacht bim Ufböu vu sällere Stell.
Bryys
D Katharina von Salis het anne 1998 d Steno Medaille fir ihri Arbet in dr Mikropaläontology z Dänemark un z Grönland un as Pionieri im Studium vu dr Coccolithe iberchuu. 2003 isch si Ehremitglid vu dr «International Nannoplankton Association» wore un 2007 het si dr Bryys vu dr Dr. Ida Somazzi-Stiftig fir ihre Wirke as Geologi un engaschierti Frauefeerderi an dr ETH un an dr Universideete iberchuu. 2008 het si d sie die „Brady Medaille“ kriegt fir ihri Bydreg in dr Fälder Biostratigrafy, Paläobiologiy un Nanofossilie.
Altes Zeughaus (Basel)
S alt Baasler Züüghuus isch e Geböid us em 14. Joorhundert am Petersblatz gsi, wo vor allem as Züüghuus aber e Zitlang au no as stedtischs Kornhuus brucht worde isch. Es isch 1936 abgrisse worde, zum Blatz für s nöije Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel z mache.
Gschicht
1339 chunnt e «Wärkhoof im Gaarde vo St. Peter» in de Urkunde vor. Er isch grad näben em alte jüüdische Friidhoof gsi, wo denn im Juudepogroom vo 1349 zerstöört worde isch. In däm Wärkhoof het d Stadt Belaagerigsgräät wie Katapult und spööter Gschütz lo härstelle. Vo 1414 isch s e Züüghuus gsi: s erste Inwentaar zelt 324 Armbrüst mit 6000 Bolze uf, 17 Füürgschütz und 68 Handbüggse. S Züüghuus isch eso bedütend gsi, ass Bsuecher vo uswärts d Waffesammlig si cho bschaue.
Wäge de Armgnake wo in de 1430er Joor d Umgääbig vo dr Stadt usblünderet häi und wägen ere Missärnt im Joor 1437 het dr Root beschlosse, d Stadt für e Belaagerig besser uszrüste. 1438 het mä vom Martin vo Waldegg e nöis Züüghuus uf em Gländ vom alte jüüdische Friidhoof lo baue, wo s din au Blatz für e Wärkhoof und für e Kornhuus ghaa het. Es isch e lange, spootgotische Bau gsi, wo an de schmale Site e Stäägegiibelfassade gha het. Dr Moolermäister Lawelin het uf dr Hooffassaade s Wabbe vo dr Stadt gmoolt, wääred dr Konrad Witz (öbbe 1400—1446) d Innewänd mit Bilder dekoriert het. mini|Blick vom Wärkhoof zum Züüghuus (um 1874) - Johann Jakob Schneider Näben em Züüghuusgeböid isch im Joor 1500 s "Chläine Züüghuus" iigrichdet worde und dr Konrad Schnitt het s 35 Joor spööter mit Moolereie verziert.
Für s Geträid het s scho sit langem kuum me Blatz ghaa im Züüghuus, dorum het mä 1573 d Kiirche vom früenere Klooster Gnaadedaal zum e Kornhuus umbaut.
In dr Nacht uf e 19. August 1775 si s groose und s chläine Züühuus meer oder weniger ganz aabebrennt. Mä het sä wider ufbaut mit de alte Ussemuure, so dass si vo dusse wie früener usgsee häi. Im Joor 1777 het dr Stäimetz Nicola Curi (1737-1803) uf e Petersblatz zue e nöis Middelportal baut, mit Rölief oobedraa. Wo s Züüghuus in de 1930er Joor abgrisse worde isch, het mä das Portal abbaut und am hindere Iigang vom Gläine Klingedaal im Glaibaasel wider zämmegsetzt.
Im chläine Wachhuus bim Vesalgässli, wo zum Komplex ghöört het, isch im 19. Joorhundert e Wach vo de Stänzler din gsi, wo uf s Züüghuus ufbasst het. 1883 isch s Chläine Züüghuus abgrisse worde und an sim Blatz het mä s Vesalianum baut.
1914 isch e nöis Züüghuus bi St. Jakob an dr Züüghuusstrooss Nummere 2 iigweit worde. S Alte Züüghuus het mä denn für alles mööglige brucht: e Bolizeiboste, e Füüerweermagazin, Schuelrüüm, dr Sitz vom Kräiskommando und vo dr Motorfaarzüügkontrolle. Wo mä e nöis Kollegiehuus für d Uniwersidäät het afo blaane, het mä au d Mööglikäit undersuecht, s Alte Züüghuus umzbaue. 1936 isch in ere Volksabstimmig beschlosse worde, s Züüghuus abzrisse und e nöis Kollegiegeböid z baue und das isch denn 1939 iigweit worde
Gunzo
Ab wenn de Gunzo Herzog woren isch, isch nöd öberliferet. Er het ane 612 z Überlinge (villa Iburninga) sin Sitz ghaa. Er isch de Vater vun de Fridiburga gsi. Die isch mit'm Merowingerkini Sigibert verlobt gsi. Si isch imene prächtige Zug zu irem Verlobte gfüert wore, isch aber denn vomene "Dämon" öberfale wore und het afange spine. De Hailigi Gallus het si ghailt und si isch us Dankbarkait isch Chloster ggange und s Hochzig isch nöd stand cho. De Herzog Gunzo het ane 635 d Kleriker un Bischöf vun sinre Gegend zure Synode uf Konstanz iglade un d Wahl vum Diakon Johannes zuem Bischof vu Konstanz als Nochfolger fyr d verstorbeni Bischof Gaudentius von Konstanz gleitet. Ob d Gunzo mit em zuer gliche Zyt bezygte Herzog Gundoin, em Bschützer vum Kloster Moutier-Grandval, glich isch, isch denkbar.
Liberalismus
De Liberalismus isch e politischi Philosophii, wo in de Folg vo de fränzösische Revolution z Europa immer meh an Iifluss gwunne het.
Begriff
De Begriff Liberalismus chunnt us em latinische, wo liber frei bedütet und liberalis öppis bezeichnet, was mit de Freiheit zu due het reschpektiv d Freiheit betrifft. Bruucht worde isch er s erschti Mol z Schpanie im 1812i. D Wurzle liget aber scho in de Ziit vo de Ufklärig.
D Philosophii
D Grundüberzügig vom Liberalismus isch, dass es Individuum sot frei sii, in dem wi es duet läbe und dänke. D Ufgab vom Schtaat isch es, d Freiheit vom Einzelne z garantiire und dafür Sorg z träge, dass d Freiheit erhalte bliibt. Weniger Schtaat bedütet meh Freiheit und meh Schtaat bedütet weniger Freiheit – dodervo isch de Liberalismus überzügt. S Individuum überchunnt doderbi au mehr Verantwortig für sich sälber.
De Liberalismus gseht s Sträbe nach Freiheit für alli Beriich vom Läbe, für d Politik und au für d Wirtschaft, wo de frei Wettbewerb s Ziil müesst si.
Das wo dr Freiheit vo de Einzelne am meischte entgäge stoot isch e Staat, wo em Totalitarismus entspricht.
Wichtigi Vordänker vom Liberalismus sind dr John Locke, dr John Stuart Mill, dr Friedrich August von Hayek.
Im 20. Joorhundert sind nöji Konzäpt ufcho wie das vom Ordoliberalismus, wo en «starche Staat» für nötig aluegt, und vom Neoliberalismus, wo en Bedütigswandel duregmacht het und zletscht fasch nume no für d Tendänz bruucht wird, wo die individuelle wirtschaftlichi Freiheit als einzigi Richtschnuer wott lo gälte.
Woodlark-Insel
D Woodlark-Insle, au Muyuw oder Murua, Tok Pisin Wudlak Ailan, isch e Insle eschtlig vu Neiginea. Bolitisch ghert si zue dr Provinz Milne Bay z Papua-Neiginea.
Geografi
D Insle isch 739 km² groß, dr hegscht Punkt lyt uf 410 m i. NN. Greßeri Ortschaft sin Kulumadau, Guasopa un Kaurai. Z Guasopa hets e Landebahn fir Flugzyyg.
Zue dr Inselgruppe vu dr Woodlark zelle au no Madau un Nusam im Weschte, Nubara im Oschte un d Marshall-Bennett-Insle im Sidweschte.
Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Woodlark-Insle chuu isch, isch dr britisch Seefahrer Charles Grimes (1772-1858) anne 1836 gsii, wu d Insle derno Woodlark gnännt het.
Im Zweete Wältchrieg isch Woodlark vu dr Japaner bsetzt wore.. Am 30. Juni 1943 sin alliierti Druppe uf dr Woodlark-Insle un Kiriwina glandet („Operation Chronicle“). D Navy-SeaBees hän derno in dr Guasopa-Bucht e große Militerflugblatz yygrichtet, s Woodlark-Airfield, hite dr Guasopa-Flughafe.
Bevelkerig
Uf Woodlark un uf dr Insle vu dr Gruppe wird Muyuw gschwätzt, e auschtronesischi Sproch, wu zue dr Gruppe „Papuan Tip“ ghert. D Insle isch Dail vum Kula-Ring gsii.
Dierwält
Suuger, wu uf Woodlark vorchemme:
Cernier
Cernier  (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf, und es isch früener e bolitischi Gmai vom Kanton Nöueburg gsii.
Zum 1. Jänner 2013 het si mit dr Gmaine Boudevilliers, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.
Geografi
Cernier umfasst näb em glychnamige Dorf au no dr Wyler Montagne de Cernier am Sidhang vum Mont d'Amin. Dr Gmeindbann umfasst 54 % landwirtschaftligi Flechi, 39 Prozänt Wald un 7 % Sidligsflechi.
D Nochbergmaine vu Cernier sin früner gsii: Chézard-Saint-Martin, Engollon, Fontaines (NE) un Fontainemelon im Kanton Nöueburg un Renan im Kanton Bärn.
Gschicht
Cernier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1324 as Cernies.
Der Ortsname chunt vom alte französiche Wort cernil, wo es yghagets Areal bedüütet.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Anne 1877 isch Cernier der Hauptort vom Bezirk worde.
1886 isch bim Dorf die nöieburgischi Landwirtschaftsschuel gründet worde.
Religion
39,6 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,2 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 3,2 %, CVP 4,1 %, FDP 30,1 %, Grüeni 10,8 %, PdA 4,0 %, SP 24,8 %, SVP 21,2 %.
Wirtschaft
Cernier isch früener es Puuredorf gsi. I der jüngere Zyt sin es baar Betriib vo der Uhremacherei is Dorf cho.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1921 Yywohner 86,9 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,9 Prozänt Dytsch, 2,8 Prozänt Italienisch un 6,4 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Zehnstädtebund
Dr Zäästedtbund (Dekapolis oder franz. Décapole) isch e Bündnis vo zää freie Riichsstedt im Elsass gsi. Er isch 1354 mit em Ziil gründet worde, sich gegesitig bi dr Verdäidigung vo iire Rächt und Freihäite z hälfe. D Bezäichnig as Zäästedtbund bzw. Décapole isch allerdings erst seer vilt spööter in dr Gschichtsschriibig verwändet worde. Die middelalterlige Dokumänt schwätze vo Richestette gemeinlich im Elsass oder spööter villes d’Empire associées en Alsace, und das au wil iiri Zaal zwüsche nüün und elf gschwankt het.
D Mitgliider
Vier Joore spööter isch Selz (frz. Seltz) as elfti Stadt drzue choo, isch aber 1418 wider us em Bund usgschiide. Mülhuuse het 1515 dr Bund verloo, und vo 1521 aa het Landau in der Pfalz d Décapole ergänzt und sä über s Elsass uuse uf Norde erwiteret.
Entwigglig
Die elsässische Riichsstedt häi sich 1342, denn wider 1346 und au 1349 zämmegschlosse, zum iiri Freihäite z verdäidige und dr Landfriide duurezsetze. 1354 het dr Kaiser Karl IV. uf iiri Iniziative aane dr Zäästedtbund grundet. Dr Bund het nume si äignigi Regierigszit sölle gälte und er het en au jederzit chönne uflööse. Noch em Dood vom Kaiser 1378 isch dr Bund au ufglöst worde, mä het en aber 1379 wider gründet und er isch in de Joorzäänt druf sterker worde und het für sini Mitgliider iire riichsstedtisch Status chönne duuresetze. Das isch in ere Zit, wo s Riichsguet vo dr Chrone immer mee under em finanzielle Aspäkt vo dr Verpfändbarkäit gsee worde isch, vo bsundriger Bedütig gsi.
Weißherbst
Wissherbschd derf nach dytschem Wiirächt nur Rosèwii haise, wu 100% üs rodi Räbsorte gmacht wore isch. Üsserdem mehn d Trybel üs ainere Wiilag schdamme. Bim Wissherbschd wird d gliichi Vorgehenswiis wi biim Wisswii agewndet. Dr Most wird vor d Gärig vu d Maische abpresst - uf dia Art ka sich d Färbig fü dr Schal nur als liichti rodi Färbig im Wii zeige.
Ä zueglassini nachträglichi Süessig vu Qualitätswii derf in besschdimmti Abaugebiet nur mit Süessreserve (unvugorener Moschd) vu dr gliichi Sort un mindeschdens vu dr gliichi odr ä höcheri Qualitätsstuef gmacht were. Ä Zuesatz vu 5% Rotwii vu dr selbe Rebsort isch erlaubt.
Zehnstädtebund
Entwigglig
Dr Zäästedtbund het d Ufgoob vo dr gegesitige Sicherig vo de Rächt und Freihäite vo de Mitgliider gha und isch eso e kollektivi Äinig uf ere gnosseschaftlige Basis gsi, en Äidgenosseschaft. Drüber uuse häi sich d Mitgliider gegesitig bi innere und üssere Komflikt au milidärisch ghulfe. Dä milidärisch Aspäkt isch zur Zit vom Karl IV. under dr Läitig vom Riichslandvogt gstande, wo dr Bund 1379 wider gründet worde isch, het dr Riichslandvogt kä Rolle me gspiilt.
Weißherbst
Meischdens wird d Wissherbschd üs Spätburgunder gmacht. Hüfig isch ä Wissherbschd abr ä Art Vuwertig vu Räschd: Trybel wu nit guet gnua fir Rotwii sin were üssortiert und ebbe fir Wissherbschd gnumme.
Spätburgunder
Dr Spätburgunder, wu mr äui als Pinot Noir, Pinot Nero, Blauburgunder oder i dr Dütschschwiz und in Bade als Clevner, Klevner kennt, isch e wichtigi un sehr hochwärtigi Räbsort fir Rotwii.
Weißherbst
Üsser Wii macht mr äui Sekt üs Wissherbschd. In baidi Fäll isch uf m Etikett zerschd d Räbsort agä und denno kunnt d Zuesatz 'Wissherbschd'.
Spätburgunder
Dr Spätburgunder isch dr klassischi Rotwii üs m Burgund un vu fasch alle dytschi Abaugebiat. D Räbsort het so a hochi Beditig bekumme, dass sie in die Nobilität vu dr Wiiwelt ufgruckt isch und als Edelrebe bezeichnet wird. Dr Namme „Pinot Noir“ kummt vum französische Wort fir Fichtezapfe („pin“) her un hängt mit dr Form vum Triibel zsämme; dr alemmannisch Namme „Clevner“ kummt vum ditsche Namme vu Chiavenna.
Weißherbst
Z Öschterrych sait mò im Wissherbschd Glychbresste, i dè Schwiz sait mò Süèßdrugg dezuè un z Frankrych Vin gris (graue Wii).
Zehnstädtebund
Entwigglig
Wil dr Charakter vo dr Äinig gnossenschaftlig gsi isch, si alli Mitgliider gliichberächtigt gsi. D Zämmekümft häi nit regelmässig stattgfunde, dr Sitzigsort isch zerst Schlettstadt gsi, spööter Stroossburg, wo sälber nit zum Bund ghört het. Dr Vorort vom Bund isch Hagenau gsi, und das het zu de Daagige iiglade, het d Korrespondänz gfüert und d Deputazionen zum Kaiser und König gschickt.
Spätburgunder
Dr Spätburgunder isch äu ä wichtigi Räbsort fir de Champagner. Fir Champanger were d Triibel presst und dr Saft wir nit mit d Schale vugore. Uf dia Wiis entstoht a Wisswii, wu mr unter m Namme „Blanc de Noirs“ kennt.
S isch ä eher schwiirigi Räbsort, well si im wohrschde Sinn vum Wort dünnhütig isch un stark uf Klimaschwankige (Hitz/Kälti) reagiert. Ihri dünni Schal macht ä vorsichtigi Bearbeitig nödig, well d Hüt schnell risst odr bricht un dodrum lycht ihre Saft üsläuft. Nur Wiibüra wu beschdi Süedhanglage mit fruchtbare, warme, un gnygend kalkhaltigi Böde hän, kenne dia Räbsort apflanze. D Räbsort zeigt sich äui biim Abau rächt empfindlich gegen Chlorose, Fülnis, Virusbfall un so witer. Durch Klonselektion hän ainigi vu denne Problem könne reduziert were. Neieri Klon üs Geiseheim, Friburg un Wiinsberg hän nit so grossi Problem mit Fülnis, abr ihri Wii hän äui ä weng anderi sensorischi Eigeschafte.
Ybr d Alterig vu denne Rotwii ka mr nur schwer ebbis sage. D Spitzewii sin abr sehr langläbig un entwickle denno bsunders komplexe Arome.
Wegge siinere gschmackliche Qualität un siinem feine Duft findet dr Spätburgunder trotz aller Problem biim Abau wiader mehr Beachtig un des nit nur in Frankriich un Dytschland, sondern äui in Ybrsee in Auschdralie und Kalifornje, wo mr d nötigi küeli Abaugebiat entwickelt het un – well dert bsunder gueti Standort sin – in Oregon. Sogar in Süadafrika het mr erfolgriich küeleri Küschderegione bstockt. In Neuseeland were middlerwiil äui gueti Rotwii prodiziert.
D berüemteschdi Rotwii kumme abr immer noch üs m Burgund, wu dr Spätburgunder vermuetlich scho vu de Römer abaut wore isch. An dr Côte-d’Or im Härze vu Burgund ischr d ainzig rodi Räbsort. Bekannt ist äui s Abaugebiet Côte Chalonnaise. Im Elsass un in dytschi Abaugebiet bekummt mr middlerwiil äui scho Spitzequalitäte ahni. D Rotwii üs Bade kumme denne üs m Burgund am nächschde. Witeri gueti Rotwiilage findet mr in Assmannshausen im Rheingau un an der Ahr. Danäbe wirdr mit Erfolg äui in Rhiinhesse, dr Pfalz un in Württemberg abaut.
Dr Namme „Blauburgunder“ isch vor allem in dr Schwyz üeblich, wuner in dr Ostschwyz un im Kanton Wallis abaut wird, in Östriich un dert im Burgeland un in Süedtirol. In Norditalien nennt mr de Spätburgunder „Pinot Nero“.
D Anbauflächi in Dytschland (Stand: 3. Juli 2006) umfasst 11.660 ha (= 11,4 % vu dr Räbflächi). In Bade wird dr Sptätburgunder uf rund 5300 ha abaut un isch mit rund 33 % die meischdabauti rodi Räbsort. An de Ahr dominiert sie mit 60 % (Stand: 2003). In de 80er Johr het mr in Dytschland üs Spätburgunder eher süesslichi Wii gmacht, wu eher schwach in d Farb, im Bukett un im Alkohol gsi sin. Hit het sich des stark gänderet. Hit were farb-, tannin- un bukettriichi, ghaltvolli Rotwii hergschdellt, dia sich mit de rodi Burgunder üs Frankriichs messe könne.
Anderi Namme: Pinot Noir, Pinot Negre, Pinot Nero, Blauburgunder, Salvagnin, Salvagnin Noir, Blauer Spätburgunder, Pinot tinto, Kisburgundi Kék, Rounci, Burgundac Crni
Abstammig: Ungsichert; d fryere Erklärig Schwarzriesling x Traminer isch inzwische umstritte.
Mutatione vum Spätburgunder sin Frühburgunder, Pinot Liébault, Wissburgunder un Grauburgunder
Paul Usteri
Dr Paul Usteri (* 14. Februar 1768 z Züri; † 9. April 1831 z Züri) isch e liberale Schwiizer Publizist und Politiker gsi.
Dr Paul (ursprünglig Paulus) Usteri isch dr eltist Sohn vom Pedagog Leonhard Usteri (1741–1789) gsi. Er isch Mediziner gsi und e schwiizerische Staatsroot.
Dr Usteri het sich grossi Verdienst um d Entwicklig vo der Pressefreiheit in dr Schwiiz gmacht. Under anderem isch er dr Herusgäber vo de Ziitschrifte Klio und Der schweizerische Republikaner (1798–1803; zletzt under em Titel "Der Republikaner") gsi, wo dinne vor allem d Grundsätz vo dr Helvetische Republik beschriibe worde si. Siini Kenntnis vo dr revolutionären Entwicklig z Frankriich het er siine Kontakt zu vile Ziitgnosse verdankt, wo sich wie är politisch im Sinn vo dr Revolution engagiert hai (drunder dr Johann Georg Kerner, dr Konrad Engelbert Oelsner, dr Karl Friedrich Reinhard).
Dr Usteri het eini vo drei wältwiit grösste Sammlige vo französische Revolutionsflugschrifte hinderloo. Si isch im Bsitz vo dr Zentralbibliothek Züri, wo sich zur Ziit zsämme mit dr Universität Freiburg im Breisgau under dr Leitig vom Christian Aliverti um die elektronischi Rekatalogisierig vo öbbe 7500 Broschüre bemüeht.
Uli Hoeneß
Dr Ulrich „Uli“ Hoeneß (* 5. Jänner 1952 z Ulm) isch e dytsche Unternämmer, Fueßballfunktionär un ehmolige Fueßballspiiler. Bis Mai 2014 isch er Bresidänt vum FC Bayern München un Ufsichtsrotsvorsitzer vu dr FC Bayern München AG gsii. Am 25. Novämber 2016 isch dr Hoeneß zum zwaite Mol zum Bresidänt vum FC Bayern München e. V. gwehlt wore.
Lääbe
As aktive Fueßballspiiler het dr Hoeneß in dr 1970er Johr mit em FC Bayern München fascht alli wichtige Titel im europäische Verainsfueßball gwunne. Mit dr dytsche Nationalmannschaft isch er 1972 Europamaischter und 1974 Wältmaischter wore.
No syre aktive Karriere het dr Hoeneß s Management bim FC Bayern ibernuu un het derzue bydrait, dr Verain finanziäll un sportli zue aim vu dr wältwyt erfolgrychschte Fueßballverain z mache. Är isch ab em Novämber 2009 Bresidänt vum FC Bayern München e. V. un syt Merz 2010 Vorsitzer vum Ufsichtsrot vu dr FC Bayern München AG gsii.
Im Juli 2013 isch dr Hoeneß wäge Styyrhinterziehig aagchlagt un am 13. Merz 2014 vu dr 5. Strofchammere vum Landgricht München II zue dreihalb Johr Haft verurdailt wore. Är isch derno vu syne Ämter as Bresidänt vum FC Bayern München e. V. un Vorsitzer vum Ufsichtsrot vu dr FC Bayern München AG zruggdrätte. Sy Haftstrof het er am 2. Juni 2014 aadrätte, no dr halbe Haftzyt isch er am 29. Februar 2016 entloo un d Räschtstrof isch uf Bewährig uusgsetzt wore.
Dr Uli Hoeneß läbt syter anne 2006 z Bad Wiessee am Tegernsee, dervor het er iber 30 Johr in ere Doppelhuushelfti z Ottobrunn gwohnt. Dr Hoeneß isch ghyrote, het zwai Chinder un zwai Änkelchinder.
Bodensee-Literaturpreis
Dr Bodesee-Literaturbryys vu dr Stadt Iberlinge isch anne 1954 vu dr Stadt Iberlinge am Bodesee gstiftet wore. Är isch bis 1981 alljohr vergee wore, syterhär in dr Regle all zwei Johr.
D Uuswahl vum Bryysdreger drifft e uuabhängigi Jury. D Organisation leischtet dr Fachdienscht Kultur vu dr Stadt Iberlinge. As Bryysdreger chemme dytschi, schwyzerischi oder eschtryychischi Schriftsteller, Historiker, Chunschthistoriker un Kulturwisseschaftler in Frog, wu in dr Bodesee-Region schaffe oder Wärch iber d Region verfasst hän. D Uuszeichnig isch mit 5.000 Euro dotiert.
Hotpants
Hotpants (engl. heisses Hesle) sin urspringlig Unterwäsch fir Dame gsi. De Schnitt isch so usglegt, dass de Ofong un s End Paralelle bilde.
D Hotpants sin in de 1960er Johr in Kalifornie ufkumme un hen de Ultra-Minirock abglest. Die britischi Moodedesignere Mary Quant het sä in dr Zit vom «Swinging London» in dr Middi vo de 1960er Joor populär gmacht, und si si bis in die früeje 1970er seer beliebt bliibe.
Hotpants werre iberwigend vun jingere Dame un Maidli trait. Si betone de Po. Uf eire Sitte zeige s ne nit blut, uf de ondre Sitte erheche si d Luscht: Hotpants sponne eng iber ne un zeige sine Uslaifer noch unte no ditlig.
S git si in verschidene Längine, vun ere Längi, wu grad de Schritt bedeckt, bis zue ugfähr 7cm unter em End vum Po.
D Hotpants hen Ähnligkit mit de Shorts, sin jedoch e eigeständiger (Unter)-Wäschtyp. Shorts sind ender lockeri (Unter)hose. Als Bispil len sich Badeshorts (Badekleidung) oder Boxershorts (Unterwäsch) nenne. Pants degege lige enger o: Retropants (Unterwäsche) oder Hotpants.
Hit wird bi re arig kurze Hos vun Hotpants gsproche. Des entspricht aber nimi de urspringlige Hotpants.
Sankt Martin
Heilige Martin bzw. Sankt Martin nennt me:
Ort mit em Name Sankt Martin:
Burgeland: Kärnte: Nideröschtriich: Oberöschtriich: Salzburg: Steiermark:
Slowakei: Slowenie: Rumänie: Ungarn:
Lueg au:
Avantgarde
Im überdräite Sinn verstoot mä under Avantgarde bolitischi und künstlerischi Beweegige, mäistens sonigi us em 20. Joohrhundert, wo alli e starki Orientierig an dr Idee vom Fortschritt häi und sich dur e bsundrigi Radikalidäät gegenüber de bolitische Verheltniss oder de vorherrschende esthetische Norme uszäichne.
Allgemäini Bedütig
Mä cha allgemäin d Avantgarde as e kreativi und innovativi Beweegig verstoo, wo sälte zu de vorherrschende gsellschaftlige und ökonomische Machtelite ghöört. Usserhalb vo sim ursprünglige, milidäärische Kontext daucht dr Begriff vo dr Avantgarde in verschidnige Zämmehäng uf. Er beziet sich aber mäistens äntwääder uf e bolitischi, kulturelli oder künstlerischi Beweegig, wo nöiji Wääg iischloot.
Zitschrifte
Forschig
Historischi Zitschrifte (Uswaal)
Berthold-Auerbach-Literaturpreis
Dr Berthold-Auerbach-Literaturbryys isch anne 1982 vu dr Stadt Horb am Neckar gstiftet wore zum 100. Dodesdag vum Berthold Auerbach. Är wird syterhär in uuregelmäßige Abständ vergee. D Bryysdreeger, wu vun ere uuabhängige Jury uusgwehlt wäre, „solle in eme literarische, thematische un / oder regionale Bezug zum Berthold Auerbach stoh“. D Uuszeichnig isch mit 2.500 Euro dotiert.
St. Martin
St. Martin heissed folgendi Ort i de Schwiz:
Lueg au:
Cham ZG
Choom (amtl. Cham) isch e politischi Gmeind im Kanton Zug i de Zentralschwiiz. D Partnerstadt isch s glichnamige Cham im Bayrische Wald.
Geografii
Choom lyt am Nordufer vom Zugersee, döt wo d Lorze de See wider verloot. D Nachbarsgmeinde vo Cham sind Hüünebärg, Zug, Steihuuse, Chnoonau und Maschwande.
Näbem Stadtzentrum Choom liged ir Gmeind au no d Ortschafte und Wyler ''Lindechoom, Friesechoom, Rumäntike, Hagedorn, Bibersee, Niderwil, Oberwil, Hatwil, Islike, Wannhuuse, Änike und d Chlööschter Frauethal und Heiligchrüüz.
Wappe
En rote Bär uf eme wisse Hintergrund.
Gschicht
S Choomer Gebiet isch scho vor 6000 Jaar besidlet gsi. Die Besidlig isch i de Römierziit fortgsetzt worde. Im Jaar 858 het de Ludwig de Tüütsch de Hof Chama am Zürcher Fraumöister gschenkt. Im Jaar 1360 het Cham s Stadtrecht übercho. Sid em Jaar 1608 isch de Bär s Chamer Wappetier. Im 18. Jaarhundert het d Industrialisierig agfange. D Bevölkerig het zue gno vo 1´321 Iiwohner (1850) uf 10´000 Iiwohner (1986). Im Jaar 1991 het Cham de Wakkerpriis übercho für de sinnvollschti Umgang mit de Baussubstanz, de Frei- und Verchersflächene. Im Jaar 2001 het Cham s Label Energiestadt übercho. Im Jaar 2004 folgt no, nach usserordentliche Astrengige i de betroffene Gebiet, d Verleiig vom European Energy Award Gold, also s Gold-Energiilabel. Cham isch demit di vierti Gmeind vo de Schwiiz wo so e Uszeichnig überchunt.
Stadtname
Bi de Helvetier het die Ortschafft de Name Kama ghaa was ungfähr "Dorf" bedütet. D Römer hend de Name überno. Mit em Izug vo de Alemanne hets Dorf den Chama gheisse. Choom isch denn urkundlich festgleit worde im Jahr 1491.
Auäcker (Stühlingen)
Kenndatè
S Nadurschutzgebièt isch mit dè Voorning vum Regyrungsbräsidium Fryburg vum 19. Juli 1982 uusgwisè worrè und hèt è Größi vo öppè 13,5 Hektar. S wörd unter dè Schutzgebiètsnummèrè 3.119 gfüürt. Dè CDDA-Code für s Nadurschutzgebièt lutet 162254 un isch glych aazluègè wie d WDPA-ID.
Cham ZG
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil isch 2015 bi 24,6 % gläge.
Auäcker (Stühlingen)
Laag
S Nadurschutzgebièt lyt deilwys uff èm Bann vu Grimmelzofè un èm Bann vu Wizä. Wiè us èm Nammè abzleitè isch, lyt s Gebièt i dè Au vo dè Wuètè. D Wuètè isch abber ab èm Seldègrabbè unterhalb vu Grimmelzofè èn Dütsch-Schwyzer Gränzfluss, woby diè link Au uff èm Bann vu Schlaatè SH, ergo schwyzer Staatsgebièt lyt. Diè rächt Au lyt vollschtändig uff èm Grimmelzofer un Wizämer Bann un dõdemit uff dütschem Staatsgebièt. Grundsätzlich gildet dè Nadurschutz uff beidè Sitè vo dè Wuètè, allerdings git s kai gränzübbergryfènds Nadurschutzgebièt, sèllèwäg bezièt sich s uusgwisènè Nadurschutzgebièt uff diè link Wuètè au unterhalb vum Grimmelzofèner Sportblatz bis zum Seldègrabbè un dè rächtè Wuètèau südlich vo Grimmelzofè bis zum Wizämer Steg, wo è bitzeli obberhalb vo dè Mündig vum Ehrèbach d Auäcker uffhörèd. Sèlli Definition vum Nadurschutzgebièt isch allerdings nu e adminischtrativi Begränzig, well uff dè Kanton Schaffuuse sowoll uff dè linkè Sitè vum Seldègrabbè un a dè linkè Au unterhalb vum Seldègrabbè bis übber dè Wizämer steeg èbbèso è kantonales Nadurschutzgebièt ygrichtet hèt. Dalabsi gän d Auäcker ab dè Ehrèbach-Mündig i s Gwann Weiden a dè rächte Wuètèau resp. Widen a dè linkè Wuètèau übber.
Cham ZG
Religion
61,9 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 17,4 % evangelisch-reformiert.
Auäcker (Stühlingen)
Zämmesetzig
Unterhalb vum Grimmelzofer Sportblatz bzw. èm Radfaarerbrüggli übber d Wuètè gòt s Nadurschutzgebièt mit dè linkè un rächte Wuètèau los. Nõch öppè 500 m unterhalb vum Brüggli chunnt a dè linkè Wuètèhaaldè dè Seldègrabbè dèzuè.
Cham ZG
Politik
De Gmäindspresidänt vo Choom isch de Georges Helfenstein (Stand Novämber 2017).
Auäcker (Stühlingen)
Seldègrabbè
Dè Seldègrabbè isch èn Bachdobel, wo uff dè Höchi vum Grimmelzofer Rychèbärg un èm nördlichschtè Eggè vum Schlaatemer Bann aafangt un gäch uff èrè Längi vu öppè 600 m bis a d Wuètè abbè gòt. Uff sinèrè ganzè Längi bildèt d Mitti vum Seldègrabbè d Staatsgränz zwüschè Dütschland un dè Schwyz ab. E bitzeli obberhalb vo dè Mündig gòt è munzigs Brüggli übber dè Grabbè, sèll isch dè einzigè Gränzübbergang im Seldègrabbè. Im Seldègrabbè ghört nu diè rächti Haaldè, d Seldèhaaldè zum NSG Auäcker, diè linki Haaldè uff èm Schlaatemer Bann wörd vo dè Schaffuuser Bhördè gschützt.
Wuètèau
Vo dè Mündig vum Bächli im Seldègrabbè èwäg gòt s NSG i dè flachè, rächtè Wuètèau witter uff èrè Längi vo öppè 1,4 km bis zum Wizämer Steeg. D Au isch i sèllèm Abschnitt uugfäär 25-100 m, im Durchschnitt öppè 60 m breit. Die linki Wuètèau usserhalb vum NSG isch übbrigens è tǜpischi Flüèhaaldè, well si zimli steil bis a s Ufer abbè sticht.
Wizämer Steeg
Dè Wizämer Steeg vobindet diè rächti mit dè linkè Au vo dè Wuètè. I dè Mitti vom Steeg volauft widderum diè Dütsch-Schwyzer Staatsgränz. Diè rächti Au lyt uff èm Wizämer Bann uff dè Höchi vo dè Dalmündig vum Ehrèbachdal i s Wuètèdal. Am rächtè Steegchopf gòt nit nu dè Wuètèdalradwäg vorby, au dè Mitarbeiterparkblatz vo dè Fa. Sto git èn ächtè Kontrascht zu dè NSG-Au. A dè linkè Au gòt dè Wäg graaduus witter un d Haaldè uff dè Staufèbärg uè, wo dè Huusbärg vo Schlaatè isch. Bim Steeg cha mò bis a d Wuètè abbè laufè, um sich d Auèlandschaft dirèkt a dè Wuètè aazluègè.