cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Der junge Lord
Zwoider Uffzug
Uff oimol platzt em Wilhelm dr Kraga. Er fleht d Luise oo, mit sellem gschbässiga Benemma uffzohehra. Do druff fellt dui en Ohnmacht. Om a Eskalazioo zo vormeida, vorneigt sich em Sir Edgar sei Sekredär noch älle Seida ond fihrt da Lord Barrat ab mit-em Hinweis, dr sell dät jetzt wiider ebbes lerna miaßa.
Vorwandlong: Graußer Ballsaal em Kasino
Ganz eifersichdich beobachdet dr Wilhelm, wia dr jonge Lord seim omschwermda Mädle a Ros ibrreicht ond mit de Dorna ihr Hand uffritzt, dass s Bluat rausspritzt. Scho siht dr Wilhelm seine Fell drvooschwemma. De meischde Leit em Saal send eh dr Moinong, am End vo dera Feier dät d Vorlobong zwischa dr Luise ond em jonga Englender standa.
Zonägscht aber wuud danzt. Älle staunet ibr deam Lord sei seltsams Benemma ond vorsuechet, des nochzomacha. Uff oimol goht der Englender uff oin vo de zwoi Trombeeder zua, nemmt-em sei Instrument weg ond bloost selber dren nei, dass furchterregende Tee rauskommet. Hendrher schmeißt’r dui Trombeed sellem Musiker an da Kopf. Jetzt ischt wiider d Luise an dr Roih; e-ma Mords-Tembo fihrt’r se durch da Saal ond schmeißt-se an d Wand. No hupft’r a baar Mol uff da Disch nuff ond wiider raa, reißt nooch ond nooch älle Kloider ond sei Perick von sich, ond endlich demmret’s deane Leit vo Hülsdorf-Gotha, dass-se de ganz Zeit an dr Nas romgfihrt worra send – der Lord ischt gar koi Mensch, sondern a Aff! Mit-ra Beitsch jagt dr Sir Edgar sein „Neffa“ us-em Saal. D Luise senkt em Wilhelm seine Ärm.
Zom Werk
D Vorlage vom Hauff stammt aus deam seira Sammlong Der Scheik von Alexandria und seine Sklaven, wo’s de fuffd Erzehlong innerhalb vo dr Rahmahandlong ischt. Deet kommt a Sklave vor, wo aus Deitschland stammt ond drom en dr Lage ischt, a Gschicht zo vorzehla, wo en seira Hoimet oogsidlet ischt. Dui ischt beim Hauff em imaginära siddeitscha Städtle Grünwiesel. „Grünwiesel“ kommt au en dr Opr vor, allerdengs als Nama vo dr Baronin. De sell ond dui Liibesgschicht zwischa dr Luise ond em Wilhelm send a Erfendong vo dr Libreddischdin. Dr Senn vo dr Opr wia au vo dr Vorlag ischt, d Spiaßbirger mit ihrer kridiklosa Oopassongssucht zo demaskiira. Em Graußa ond Ganza hot dr Kombonischt bei seim Jonga Lord uff d Atonalideet, wo sonscht en seim Werk vorherrscht, vorzichdet. Der junge Lord stoht ganz en dr Tradizioo vo dr Buffo-Oper. Der Omstand moog drzua beitraga han, dass des Werk so erfolgreich worra ond scho bald noch dr Uruffihrong an dr Deitscha Oper Berlin au vo andre Opernheiser em In- ond Ausland ibrnomma worra ischt. Des Werk isch durchkomboniirt, also ohne gsprochene Dialog. Damit älles ganz nahtlos enanander ibrgoht, send de oinzlne Bilder en deane zwoi Uffziig durch sinfonische Zwischaspiil mitnander vorbonda.
Bienne
Bienne chan folgendes bedüte:
Der junge Lord
Zom Werk
D Uruffihrong am 7. April 1965 ischt vom Reschiseer Rudolf Sellner inszeniirt worra. Am Pult gstanda isch dr Christoph von Dohnányi. En de Hauptrolla hot mir da Otto Graf, da Barry McDaniel, da Loren Driscoll, d Patricia Johnson, d Edith Mathis ond da Donald Grobe seha ond heera kenna.
Liste der Markgrafen und Herzöge von Österreich im Mittelalter
In de Lischte vo de Markgrafe und Herzög vo Öschtriich im Mittelalter sind alli Persone ufgführt, wo faktisch Landesherre vo Öschtriich si gsi, gliich ob d Bezeichnig Markgraf oder Herzog isch gsi. Us dem Grund fähle einigi Familiemitglider vo de Habsburger, wo - wi bi de Habsburger üblich - e Ordningszahl hei, aber nöd z Öschtriich regiirt hei.
Herzög vo Öschtriich
D Mark Öschtriich isch vom Friedrich I. Barbarossa uf em Hoftag vom 8. September 1156 mit em Privilegium Minus in es eignigs Herzogtum umgwandlet worde und het ab do nüm zu Herzogtum Bayere ghört.
S öschtriichisch Interregnum
Vom Usschtärbe vo de Babebärger bis zu de Verleihig vom öschtriichische Lehe an d Habsburger sind Herzög vo Öschtriich in ihrem Machtaaschpruch umschtritte gsi. Us dem grund nennt me di Ziit s öschtriichisch Interregnum.
Habsburgischi Herzög noch em Rudolf
De König Rudolf het im 1282i sim Sohn, em Albrecht d Herzogtümer vo Öschtriich und de Steiermark zum Lehe gäh. Ab do isch es bi de Habsburger blibe.
1. Habsburgschi Teilig nach em Rudolf em Stifter
De Albrecht II. het welle, dass sini beide Söhn zäme s Herzogtum regiiret. Di hei aber so Krach mitenand gha, dass es nöd funktioniirt het. Wo de Rudolf IV. gschtorbe-n-isch, isch es us dem Grund im 1379i zu ere Teilig cho. Es het danach noch witeri Teilige und Striitereie gäh, bis de Friedrich V. vo Öschtriich, wo au de König Friedrich III. vom Riich isch gsi, ab em 1463i wider alli Habsburger Gebiet z Öschtriich unter sini Kontrolle brocht het. Albrecht II. hatte verfügt, dass seine Söhne gemeinsam regieren sollten, was aber an deren
Muggensturm
Muggesturm (amtlich Muggensturm) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Muggesturm lit am Federbach in dr Rhineweni am Fuß vum Nordschwarzwald. Dr Bann bsteht us 54,3 % Landwirtschaftsflechi, 17,2 % Wald, 24,2 % Sidlungsflechi un 4,2 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Muggesturm sin Bietje, Malsch, Bihl, Kuppene un Raschdi.
Gmaindsgliderung
Zu Muggesturm ghert newem glichnamige Dorf au no dr Wohnblatz Ziegelhütte in der Steinhardt.
Gschicht
Muggesturm isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1193 as Mugetstrum. 1219 isch beleit, dass s Dorf de Ebersteiner ghert het. Im Johr 1298 het de Grof Heinrich vun Eberstein si Hof vun Eichelbach, hit e Wischtung uf em Bann vun Muggesturm, uf Muggesturm gleit. Awer schun 1387 het de starik verschuldet Grof Wolf vun Eberstein d Burig un d Stadt Muggesturm an Markgrof vun Bade verkauft.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Muggesturm ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Muggesturm sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
Muggesturm isch e Belegort vum SSA gsii (RA-4).
Ursula oder das unwerte Leben
Ursula oder das unwerte Leben ischt a Schweizer Dokumentarfilm en Schwarzweiß us-em Jôhr 1966 vom Reni Mertens ond vom Walter Marti. Der Stroifa behandlet d Entwicklongsmeglichkeida vo jonge Menscha, wo a ganz schwere Behenderong oder sogar meh dô drvo hend. Da Kommendar en deam Film schbricht dui graußa Schauschbiilere Helene Weigel, d Witwe vom Bertolt Brecht. En seim Hoimetland isch der Film 1966 en d Kinos komma; z Deitschland isch‘r zom erschda Môl am 11. Novembr 1969 em Programm vom Zwoida Deitscha Fernseha (ZDF) ausgschdrahlt wôrra. A Filmvrleih-Firma, wo des Werk ens Kino hedd brenge kenna, hôt sich bei deam schwiiriga Thema (vrstendlicherweis) et fenda lau.
Om was gôht’s en deam Film?
De erschde acht Jôhr en ihrem Leaba hôt dui kloina Ursula en-ra dodala Isolazioo vorbrôcht, en-ra Welt, wo se nix drvoo begriffa hôt ond wo vo sellem Kend au nix hôt wissa wella. Em Grond gnomma isch d Ursula meh vôr sich nôvegediirt, ohne eigentlich zo leaba: blend, daub, geischdesschwach ond epilebdisch. Nôch dr herkemmlicha Ôsicht isch d Ursula a hoffnongsloser Fall gwäa: En ihrem bisheriga Leaba ischt-se bloß en vrschiidene Heim gwäa, hôt weder sitza geschweige denn laufa kenna, ischt et en dr Lage gwäa, ebbes zo be-greifa oder sich mitzodoila. So demmret des geischdich ond kerperlich behendrede Kendle en-ra velliga Apadii vôr sich nô, bis sich a-ma scheena Dag a Pflegemuader fendet, wo sich aufopfrongsvoll om dui Kloina kemmret ond zom erschda Môl schbiira lôôt, dass-se jemand gern hôt. Zwar geit’s emmr môl wiidr a baar Rickschläg, abr d Anna Utzinger, so hoißt dui Pflegemuader, scheint a unendlicha Geduld zo han, ond ganz langsam, aber stedich, fangt dui Kloina ôô, sich vo ihrer Starrheit zo leesa ond vorsichdich Kondakt mit ihrer Omwelt uffzonemma. Des gôht so lang, bis d Ursula en dr Lage ischt, a baar ganz oifache Vorrichdonga ohne a fremda Hilf durchzofihra.
Des älles ischt ohne Zweifl et grad viil. Abr wenn mr da Zuastand vo dr Ursula mit sellem vrgleicht, wo se zo ihrer Pflegemuader komma ischt, nô kommt mr zo dera Moinong, dass es wahrscheinlich koine Menscha geit, wo vollkomma entwicklongs- ond bildongsofähich send.
Hendrgrond
Mit-ma graußa Eifihlongsvrmeega beschreibet dia zwoi Schweizer Dokumentarischda Reni Mertens ond Walter Marti an ganz extrem glagerda Fall, weil des Kend em Film et bloß hochgradich gschädicht ischt, sondern au a Mords-Dusl ghet hôt, oinrseits a selbschtlosa Pflegemuader zo fenda ond andrerseits vo dr bekannda Schweizer Professorin fir Heilpädagogik Mimi Scheiblauer ondrrichdet zo werra. Dr Titl vo deam Film schbiilt auf NS-Ideologii vom oowerda Leaba ôô, wo et ferderongswirdich ischt.
Fortsetzong
Em Jôhr 2011 hôt dr Rolf Lyssy (oiner vo de boide Kameramenner vom erschda Doil) a Fortsetzong ondrem Titl Ursula – Leben in Anderswo dreht. Seller Film ischt am 12. Januar 2012 en dr Schweiz zom erschda Môl ens Kino komma.
Schwarza
Schwarza chan folgendes bedüte:
Gmeinde und Ortsteil:
Bernex
Bernex chan folgendes bedüte:
Seekopf (Forbach)
Dr Seekopf isch e 1001 Meter hoche Bärg bi Forbach im Nordschwarzwald zwische dr Badener Hechi un em Schwarzebachstausee. Iber dr Seekopf verlauft dr Weschtwäg, dr bekanntscht Wanderwäg vum Schwarzwald. Uf nume wenig bewaldete Gipfel stoht e Dänkstai fir dr Phillipp Bussemer, e 1918 verstorbe Mitglid vum Schwarzwaldverain.
An dr Oschtsyte vum Bärg lyt in eme 170 m diefe Kar dr Herrewiser See.
Nume elf Kilometer wyter sidlig, au im Nordschwarzwald, lyt noch e Bärg mit em nämlige Name, Seekopf zwische Seebach im Ortenaugrais un em Wildsee bim Ruehstai.
Meinrad Schwörer
Dr Meinrad Schwörer (* 7. Septämber 1931 z Wyhl; † 10. Jänner 2015 ebedert) isch e ditsche Natürschitzer un Anti-Atomkraft-Aktvischt gsii. Bekannt wore isch er vor allem dur sii Engaschmänt im Widerstand gege s blant Atomkraftwärk im sidbadische Wyhl.
Läwe
Dr Schwörer isch z Wyhl uf d Wält kumme un aü dert ufgwachse. Scho as Bue isch er vilmol mit sim Großvater un sim Vater im Rhiiwald unterwägs gsii, des het en e Läwe lang bregt. Wu s Dorf im Zweete Wältkrieg bumbardiert wore isch, isch er mit sine Eltere un andere Dorfbewohner uf Guetich ins Elzdal un speter uf Spoachenga evakuiert wore.
Noch em Krieg het dr Schwörer e Lehr as Huef- un Wageschmid gmacht. As Gsell het er zerscht z Dänzlinge un derno in ere Schmitte z Freiamt gschafft, speter z Wyhl bi dr Firma Burger as Bedribsschlosser. Schließlig isch er Wassermeischter vu dr Gmei Wyhl wore, d. h. er het Wasserleitunge in Bedrib gnumme, d Leitunge kuntrelliert un d Zeller abgläse.
Anne 1971 het er dr Wyhler Naturlehrpfad iigrichtet.
Wu im Juli 1973 verkindet wore isch, ass s blant Atomkraftwärk doch nit z Brisach, derfir awer z Wyhl soll boie wäre, het sich dr Schwörer vu Aafang aa dergege engaschiert. Är isch ein vu dr wichtigschte Pionier vun dr sidbadische Antiatomkraft- un Natürschutzbewegung gsii, sii Leitsatz isch doderbi alliwiil gsii: „Lieber aktiv als radioaktiv“. Vun dr Boiblatzbsetzung z Wyhl 1975 het er e Hüffe Schwarz-Wiss-Bilder gmacht, wu zum Deil as klassischi Bilder üs dr Anti-AKW-Bewegung bekannt wore sin. Wel d Gmeindsverwaltung fir dr Boi vum Atomkraftwärk gsii isch, het sich dr Schwörer si Arwet as Wassermeischter 1975 ufgää un het ab do im Natürschutz gschafft. Vu 1976 bis 1994 het er fir d Bezirksstell fir Naturschutz vum Regierungspresidium Friburg gschafft un het sich vor allem um d Druckerase am Kaiserstuel un um dr Daubergieße kimmeret. Derzue het er als Vortreg iwer d Natür vun dr Rhiiaüe ghalte.
Im Johr 1978 het dr Schwörer z Wyhl zämme mit andere engaschiert Burger d Demokratisch Bürgervereinigung grindet un isch fir die 15 Johr lang im Wyhler Gmeindsrot ghockt. Är isch ein vu dr Sii bolitisch Motto isch gsii
Neuenburg am Rhein
Neiburg am Rhi (amtlich Neuenburg am Rhein) isch e Chleistadt im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald.
Meinrad Schwörer
Läwe
Anne 1992 het er z Wyhl e Ortsgruppe vum Schwarzwaldverein mitgrindet un isch aü langi Johr Vorsitzer vu dr Ortsgruppe gsii.
Neuenburg am Rhein
Geographischi Lag
Neiburg am Rhi lit im südwestliche Dreiländereck vu Dytschland mit dr Noochbere Frankriich un Schwyz. D'Stadt lit am rächte Ufer vum Aldrhi, uf halbem Wäg zwische Friburg im Brisgau un Basel. Die nächst Grossstadt isch Milhuse im Elsiss. Parallel zum Aldrhi verlauft dr Grand Canal d'Alsace uf dr französische Site - dr eigentlich Rhi in ere vum Grundwasser abchopplete Betonrinni.
Meinrad Schwörer
Läwe
Dernäwe isch dr Schwörer aü Mitglid in dr Raiffiisebank Wyhl un im Gleidierzuchtverein Wyhl gsii.
Neuenburg am Rhein
Usdähnig vum Stadtgebit
S'Stadtgebit verlauft entlang vum Aldrhi un umfasst iberwigend d'Rhinebeni mit em Rhiwald sowie dr Niderterrasse. D'Gmarkig vum Ortsdeil Steinestadt enthaldet zuesätzlich als Exklave e Räbberg in dr Vorbergzone zwische Augge un Schlienge. Dodriber nus besitzt d'Stadt e Eichwald im Schwarzwald.
Meinrad Schwörer
Läwe
Dr Axel Mayer vum BUND Regionalverband Südlicher Oberrhein maint, dr Schwörer heb mit sine Rede im alemannische Dialäkt derzue biidrait, dr Widerstand gege AKW Wyhl in dr Region z verankere. Arg bekannt wore isch e Red vum Schwörer, wu er am 20. September 1974 bi dr Bsetzung vom Boiblatz vum blante Bleichemiwärk z Màrkelse ghalte het. Die Red isch vilmol im Radio kumme un aü in Film, Biecher un uf dr Doppel-LP "Dreyeckland" (1976) dokumentiert wore. Unter anderem het er do zue dr Roll vum Alemannisch im Kampf gege d Induschtrialisierung vun dr Owerrhiieweni gsait
Neuenburg am Rhein
Noochbergmeinde
Noochbergmeinde sin Harte un Eschbe (Markgräflerland) im Norde, Heitersche un Bugginge im Nordoste, Mülle (Bade) un Augge im Oste, Schlienge im Südoste un Bad Bellinge im Süde. Westlich vum Rhi lit direkt gegeniber dr elsässische Gmei Eichwald sowie die Gmeinde Ottmersche un Bantzene.
Wiesental (Begriffsklärung)
Wiesental stoht fir:
Lueg au:
Meinrad Schwörer
Läwe
Mit sinre erschte Fraü het dr Schwörer e Dochter, Jasmin, un e Suhn, Julius, ghaa. Noch ihrem Dod het er d Ilse Fieger ghirate.
Am 11. Jänner 2015 isch dr Meinrad Schwörer z Wyhl im Alter vu 83 Johr gstorwe. Im e Nooruef schribt dr Axel Mayer:
Neuenburg am Rhein
Gschichte
D'Stadt isch um 1175 vum Herzog Berthold IV. von Zähringe gründet worre. Als freii Riichsstadt het Neiburg am Rhi im Middelalder e grossi Blüeti erläbt un het ufgrund vu sinere Lag am Rhi e grossi politischi Bedütig gha. Dr Priis sin mehfachi chriegerischi Zerstörige gsi, dezue sin verheerendi Hochwasserschäde chumme.
Titisee
Titisee chan folgendes bedüte:
Neuenburg am Rhein
Religione
D'Bevölcherig vu dr Stadt Neiburg am Rhi isch früeher als Deil vu Vorderöstriich iberwigend katholisch gsi, middlerwili het sich s'Verhältnis vu dr beide Konfessione usgliche. In dr Stadt git's die evangelisch Chilchegmei Neiburg am Rhi un die römisch-katholische Chilche Neiburg am Rhi.
Igmeindige
Mit dr Gmeireform am Afang vu dr 1970er-Johre sin d'Gmeie Grisse, Steinestadt un Zienken zue dr Stadt Neiburg chumme.
Dialekt
Neiburg isch dr südlichst Ort im Brisgau, wo historisch zum Nideralemannische zellt (Isoglosse Kind/Chind). Dr Dialekt in dr igmeindete Stadtdeile zellt degege zum Hochalemannische. Ne Iidruck vom Dialäkt in de Umgegend vo Neiburg un Noochberort, wien er am Änd vom 19. Johrhundert gsprochen worden isch, gänn ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Zienke.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verchehr
Scho im früehe Middelalder isch bi Neiburg e Furt iber dr Rhi gsi. Bis hüt isch Neiburg Verchehrsknotepunkt mit direkter Abindung nooch Frankriich. Neiburg gegenyier, uf dr französische Site, befindet sich uf dr Höchi vu Ottmarse dr zweitgrösst Containerhafe fer d'Binneschifffahrt vu Frankriich.
Iisebahn / ÖPNV
Neiburg lit an ere eingleisige Bahnstrecki zwische Mille (Bade) und Milhüse. Dr Personeverchehr isch in dr Middi vu dr 1970er-Johre igstellt worre. Mit Usnahm vu Pilgerzüge nooch Lourdes verchehre uf dr Strecki numme no Güeterzüg. Sit em Summer 2006 findet e sporadische Sundigsverkehr iber dr Summer un Herbscht un d'Adventszit statt. E reguläre Fahrplan isch ab am End vu 2009 plant.
D'Stadt wird dur einigi Buslinie erschlosse un ghört im Regioverchehrsverbund Friburg a.
Bildig
D'Stadt Neiburg verfolgt bim Thema Bildig e ganzheitliche Asatz im Sproche lärne. Ufgrund vu dr Nächi zue Frankriich lit dr Schwerpunkt uf dütsch-französische Agebote - dr gmeinsam Dialekt wird debi aber usgspart. Dr Französisch-Underricht ziegt sich vu dr Chinderschuel iber d'Grundschuel un die witterfüehrende Schuele bis hi zue dr Erwaxenebildig. So git's e dytsch-französischei Chinderschuel un e grenziberschrittendi Volkshochschuel.
D'Zähringer Grund-, Haupt-, un Werchrealschule isch scho vor dr Ifüehrig vu Französisch als erster Fremdsproch ab dr erste Klasse e Pilotschuel gsi, wo dr Französischunderricht mit Grundschüeler erprobt worre isch. Au in dr Mathias-vu-Neiburg-Realschuel isch Französisch ersti Fremdsproch, chünftig werre aber d'Schüeler ab dr fümfte Klass mit Englisch un Französisch zwei Fremdsproche läre. Derzitt entwicklet mer an dr Schuele im Rahme vume Interreg-Projekt e trinationals Zertifikat fer die Middler Rifi, wo auch in Frankriich un dr Schwyz aerchennt werre soll.
S'nöi Chreisgymnasium isch als e dytsch-französischs Gymnasium konzipiert.
Volchshochschuel
Die dytsch-französische REGIO Volkshochschuel / Université Populaire REGIO isch Mitglid vum Volchshochschuelverband Bade-Württeberg un dr Association des Universités Populaires de France. Träger isch e Verei nooch französischem Rächt, d'Association UP REGIO. Mitglider sin d'Stadt Neiburg am Rhi sowie uf französischer Site dr Gmeiverwaltigsverband Communauté de Communes Porte de France Rhin Sud. D'REGIO Volkshochschuel isch e dytsch-französischi Irichtig vu dr Erwaxenebildig bi dere sich sx französischi un ei dytschi Gmei ime gmeinsame Projekt zämmegschlosse hän. Vili Kurse un Verastaltige sin sowohl fer dytsche wie au fer französischi Deilnähmer konzipiert. Schwerpunkt sin bürgernohi Agebote, um d'Begegnig vu Lüt us beide Länder z'fördere.
Musee
Im alde Rothus am Franziskanerplatz befindet sich s'Museum fer Stadtgschichte mit sinere stadtgschichtliche Sammlig. S'Museum versuecht d'Früehgschichte im Ruum Neiburg darzstelle. Zuegliich dokumentiert es d'Gschichte vu dr Stadt vu dr früehste urchundliche Erwähnig bis zum Ibergang an s'Grossherzogtum Bade anno 1806. Dodriber nus zeigt d'Sammlig d'Bedütig vum Rhi fer d'Stadt, inclusive vu dr Rhibegradigig bzw. Rhiregulierig un dere ihri Folge. Witterer Schwerpunkt isch d'Dokumentation vu dr Stadt vor dr Zerstörung im Zweiten Weltchrieg sowie vu dr Chriegszerstörig.
Söhn un Döchter vu dr Stadt
Us Neiburg stammt dr letzt gross Riichschronist Matthias vu Neiburg. Usserdem gits dr Film-Regisseur Uli Edel (1947 do ebore, läbt abr meischtns in USA), wo im Spotjohr 2007 ä noie Film drüllt het nochm Büech "Dr Baader Meinhof Komplex".
Landammann
De Landamme (vo Land und Amtme, uf hochdütsch Amtmann) isch e schwiizerischi Amtsbezeichnig. D Bezeichnig und d Funktion vom Landamme isch au im Vorarlbärg und im Liechteschtei gebrüüchlich.
In es paar Schwiizer Kantön isch de Landamme de Presidänt vo de Kantonsregierig, nämlich i de Kantön Uri, Schwyz, Nid- und Obwalde, Zug, Glarus, Appezäll Innerrhode und Appezäll Usserrhode, Solothurn und Aargau. Landamme isch teilwys au d Bezeichnig für de Presidänt vo de ufghobene Bündner Chreis. Ufgrund vo dem heisst de Gmeindspresidänt vo Tafaas au hüt no Landamme. Die üeblichi wyblichi Bezeichnig isch Frau Landamme.
Wilhelm II. von der Ostmark
Wilhelm II. († 871 z Großmähre) isch Markgrof (comes terminalis) vu dr bayrische Oschtmarch un Grof im Traungau gsi.
Landammann
Urschprünglich isch de Landamme (oder Amme) de gwählti Richter und s Oberhaupt vo de Landsgmeind in ere sälbschtverwaltete Region gsi. I dere Form het de Begriff syt em Hochmittelalter exischtiert, won er de vo de Obrigkeit ygsetzti Grichtsbeamti abglöst het.
Wilhelm II. von der Ostmark
Dr Wilhelm II. isch dr Suhn gsi vum Grof Wilhelm I. im Traungau us em Huus vu dr Wilhelminer un dr Engilrat.
Anne 870 hän är un syy Brueder Engelschalk I. dr Ufdrag iberchuu, s Biet vu dr Oschtmarch nerdlig vu dr Duene z verwalte un gege Großmähre z schitze. In dr Kämpf gege dr mährisch Chenig Zwentibald I. sin dr Wilhelm II. un dr Engelschalk I. ei Johr derno, 871, gfalle. Ihre Noofolger as Gränzgrof isch dr Aribo I. wore.
Landammann
Im nach 1815 beziehigswys 1830 ernüüerte Schtaatsrächt vo de Kantön isch de Titel vom Landamme i vilne Schtänd uf de Presidänt vo de Kantonsexekutive (Regierigspresidänt) übergange. En Landamme gits bis hüt i de damalige acht Landsgmeindskantön Uri, Schwyz, Obwalde, Nidwalde, Zug, Glarus, Appezäll Innerrhode und Appezäll Usserrhode. Au i de 1803 dur d Mediationsakte gschaffene Kantön Aargau (ab 1831), Sanggalle (1814/1831–2002), Tessin (1814–1831) und Waadt (1814–1831) und ab 1841 au im urschprüngliche Schtadtschtaat Solothurn hets en Landamme gäh.
De Landamme het früener Verwaltigs- und Grichtsufgabe gha. Bi de Usüebig vo syne Ufgabe het er au verbindlichi und unverbindlichi Rächtsakte erlah und polizylichi Ge- und Verbot (z. B. Rächtsbot, Amtsbot) usschpräche chönne. Im Zug vo de sich im 19. und 20. Jahrhundert duresetzende Gwaltetrännig und de Erkänntnis, dass e Rächtsbot en Grichtakt isch, het de Landamme syni jurisdiktionelle Kompetänze fascht überall a d Gricht müesse abträtte.
Kloster Klingental
S Kloster Klingedaal isch en ehemooligs Kloster im Kläibaasel in dr Stadt Baasel. Hüte sin in de verschiidene Geböid kulturelli Instituzioone dehäi.
S Kloster und d Klosterkiirche
1253 isch dr Augustiner Orde vo Ruffàch in s Kloster Klingedaal z Wehr umzooge, wo vom Walther vo Klinge nöi gründet worden isch. D Herrschaft Wehr isch aber bald druf vom spöötere Köönig Rudolf I. vo Habsburg übernoo worde und das isch woorschinlig dr Grund gsi drfür, ass d Stiftsdame 1272 iire Sitz z Wehr häi müesse ufgee. Si si denn ins Kläibaasel züüglet.
1274 häi sich im Kläibaasel zwölf Dominikanerinne niidergloo, wo us em Elsass über e Schwarzwald uf Baasel koo sin. Dr Naame vom Kloster stammt vom Gönner vo dr Nonnegmäinschaft, em Minnesänger und Ritter Walter vo Klinge.
D Klostergeböid si im ene äigene Klosterbezirk am Rhiiuufer flussab vo dr Baasler Rhiibrugg baut worde, und für das het mä d Stadtmuure erwiteret. Im Gründigsbau vo 1274, em «Kläine Klingedaal», häi sich die ursprünglige Schloof- und Woonrüüm vo de Nonne befunde. 1293 isch d Klosterkiirche, s «Groosse Klingedaal», gweiht worde. Uf dr andere Site vo dr Kiirche häi d Nonne denn groossi Woongeböid lo baue, so ass si s «Kläine Klingedaal» vo 1305 de Laie vom Kloster häi chönne überloo.
S Kloster Klingedaal het in sine beste Zite 52 Nonne ghaa und isch s riichste und vornäämste Kloster z Baasel gsi. Es isch erst 1557, lang noch dr Reformazioon ufghoobe worde, wo die letschti Nonne gstorbe isch, wo dört no gwoont het. D Geböid si denn vo dr Stadt as Laager, für s Gwärb und as Kasärne gnützt worde. In dr Kiirche het mä Zwüschebööde iibaut, und bis 1779 si dört reformierti Gottesdienst abghalte worde. Vo 1804 aa isch s Groosse Klingedaal zum e groosse Däil as Kasärne und Exerzierblatz mit Ställ in dr Kiirche brucht worde. Anderi Däil si für zivili Zwägg brucht worde wie Veewäide, as Durnblatz, Arbetsblätz für Bauhandwärker u.s.w. 1860 het mä d Woongeböid uf dr andere Site vo dr Kirche abgrisse und e nöiji Kasärne baut.
Jean-Baptiste Schacre
Dr Jean-Baptiste Schacre (* 1808 z’Delle; † 1876 z’Milhüüsa) ìsch a franzeescher Zeichner un Àrchitekt gsìì.
Laweslàuif
Dr Jean-Baptiste Schacre ìsch z’Delle uf d Walt kumma, ìn’ra Zitt wo dia Gmein noch zum Owerelsàss gheert hàt. Ar ìsch ìm Mola sehr begàbt gsìì. Ar hàt nìt làng känna studiara wial si Vàter, a Garwer, ànna 1826 Bànkrott gmàcht hàt.
Ar hàt dernoh ìn dr frànzeescha Stààtsdianscht vu da „ponts et chaussées“ (Brucka un Stroßa) àls Zeichner känna ge schàffa, mìt dr Hìlf vu’ma Verwànda, wo’na do inagfiahrt hàt. Mìt dara Àrwet hàt dr Jean-Baptiste Schacre d Glagaheit ghàà, vìel z’reisa un Gebäi z’entdecka.
Ànna 1838 ìsch’r dur dr Nicolas Koechlin àls Àrchitekt àm Bàui vu dr Isabàhnstrecka Stroßburg–Bàsel un vu ìhra Hàltastella igstellt worra.
Si Suhn Jean-Baptiste un si Neveu Alfred Schacre sìn aui Àrchitekt worra.
Gustav Güldenstein
Dr Gustav Güldenstein (1888 — 1972) isch e dütsch-schwizerische Komponist, Muusigpedagoog, und Muusigschriftsteller gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Gustav Güldenstein isch am 23. Juni 1888 z Münche uf d Wält choo. Er het in sim Lääbe z Baasel, Dresde, Freiburg im Brisgau, Gämf und Münche gschafft. Er isch e Schüeler vom Émile Jaques-Dalcroze gsi, wo as Begründer vo dr rhüthmisch-musikaalische Erziejig gältet, und het bim Edmund Husserl Filosofii studiert. Vo 1921 aa isch dr Güldenstein am Konserwatorium Baasel Leerer für Rhüthmik, Solfääsch, Harmoniileer und Improwisazioon gsi. 1953 isch er bangsioniert worde.
Dr Güldenstein het zu de früeje Fenomenolooge ghöört zämme mit em Waldemar Conrad und em Hans Mersmann, wo d Methodik vo dr Fenomenologii uf d Muusig aagwändet häi.
Si Familie und Dood
Dr Güldenstein isch mit dr Nora Siebert (*1904, † 08.01.1997 z Baasel) verhürootet gsi. Am 02.11.1939 isch iire Soon Matthias Felix uf d Wält choo.
Starstich
Dr Starstich isch en äifachi Operazionsmethode zur Behandlig vom Graue Star gsi, wo sit em Alterdum bis in die früeji Nöizit aagwändet worde isch.
D Operazioon
Dr Operatöör und dr Paziänt sitze sich gegenüber. Hinder em Paziänt stoot e Hälfer und dä packt im Paziänt si Chopf und druckt en fest gege si Brust. Dr Starstächer sticht mit dr Starstichnoodle näbe dr Räägeboogehut (Iris) in s Wisse vom Augeöpfel und druckt d Noodle witer iine, bis dass dr Spitz vo dr Noodle hinder dr Pupille foot afo uusechoo. Jetz muess er d Linse obenooch mit dr Noodle verwütsche und si dur dr Glaaskörper duure uf e Boode vom Aug aabedrucke. Für dass d Linse nid wider uufechunnt, hebt er sä dört non e Zitli fest. Noch dr Operazioon verbindet mä bäidi Auge, für dass s operierte Aug sich nid bewegt. Es isch aber au bassiert, ass d Linse au noch lengerer Zit wider ufgstiige isch, so dass dr Paziänt wider nüt het chönne gsee.
Im Allgemäine si s Wundärzt gsi, wo d Starstich gmacht häi. Bi deene „Okuliste“ (vo lat. oculus ‚Auge‘) het s sich um spezialisierti, räisendi Wundärzt ghandlet, wo iiri Dienst uf Mässe und Joormäärt aabote häi. Eso het dr Okulist immer wider nöiji Paziänte gfunde, und er het au käi Angst müesse haa vor dr Reakzioon vo operierte Paziänte, wenn bin ene Komplikazioone ufdräte si - was nid sälte gsi isch.
Es isch mööglig ass dr Johann Sebastian Bach und dr Georg Friedrich Händel Opfer vo sonige Komplikazioone worde si. Bäidi si vom John Taylor behandlet worde. Im Händel het im Taylor si Häilkunst käi Besserig brocht wo lang ghebt het: Er isch wider blind worde. Und dr Bach isch vier Möönet noch zwäi Augenoperazioone gstorbe, ohni dass er sich ganz erholt hät.
Gschicht
Scho in dr vorchristlige Zit het mä dr Star gstoche. Starstich si zum Bischbil scho us dr babylonische Zit bekannt. Au denn het mä e spitzige Geegestand in Glaaskörper iinegstoosse. So häi Blindi mänggisch wider öbbis gsee, au wenn s vilmol Infekzioone ghee het und d Lüt denn wider blind worde oder sogar gstorbe si.
Im Codex Hammurapi het s Paragraaf drüber:
§ 215: Wenn en Arzt e Maa mit eme Instrumänt us Bronse von ere schweere Wund ghäilt het oder d Fläckli im Aug vom ene Maa mit eme Instrumänt us Bronse ufgmacht het und s Aug vom Maa wider ghäilt isch, so säll men em drfür zää Schekel Silber zaale.
Es si au dört vor Allem wanderndi Häiler gsi si, wo dr Star gstoche häi. S Risiko ass öbbis wurd schief goo isch grooss gsi und d Stroof hert:
§ 218: Wenn dr Arzt e freije Maa mit eme Instrumänt us Bronse an ere schweere Wunde behandlet und loot lo stärbe, und wenn er s Fläckli im Aug vom Maa mit em Instrumänt us Bronse ufduet, aber s Aug vom Maa zerstöört het, duet men em sini Händ abschloo.
Es isch also für en Arzt besser gsi, wenn er nid gwartet het zum luege, wie s sine Paziänte noch dr Behandlig goot.
-sten
Dch Hansueli Christen (* 2. Februar 1917; † 11. Jänner 2003; bekannt als –sten) isch e Schuchnalischd und Satirikch gsi, wo mit dch Schdat und dch Regioon Baasl vchbunde gsi isch.
Dch Kristen isch Mitachbäitech bi dch Nationaal-Zitig gsii und isch bekannt worde duur sini „Märtbricht“ in dch Baslch Ziitig. D Stadt Baasl isch äins vo siine Süsche gsi. Oobedrii het er langi Zyt für e Näbelspalter gschafft und im Alter no em Schwizer Radio DRS Kurzbyträg gliiferet.
Ehrige
Dr Kristen het 1991 dur de ehemolig Regierigsrot Arnold Schneider de «Ehrespalebärglemer» verliehe biko. Dä Prys wird Persenligkaite zuegsproche, wo d Stadt Baasl über ihri Gränze uuse bikannt gmacht hänn.
Seegräben
Seegrebe (amtlich Seegräben) isch e politischi Gmäind im Bezirk Hiiwiil im Kanton Züri, Schwiiz.
Gschicht
Seegrebe isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1219 als Segrebre. Im Jahr 2019 ischs 800-Jahr-Jubiläum vo Seegrebe mit mehrernä Marktständ gfirät worde.
Vo 1901 bis 2004 isch d Spinnerei Streif eini vo dä gröschte Firmä z Seegrebe gsi. Als letschti Textilfabrik im Züri-Oberland hät si us Chostägründ müesä schlüsse.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 17 % (Stand 2011).
Religion
46,3% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 21,0% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,5 %, Mitte 3,5 %, EDU 3,6 %, EVP 6,1 %, FDP 10,4 %, GLP 11,5 %, GP 8,5 %, SP 12,6 %, SVP 36,8 %, Suschtigi 1,5 %.
Di letschte Gmeindsratswahle häts im Jahr 2022 ggeh; all Kandidate sind inärä stillä Wahl gwählt worde.
Gmäindspresidänt isch de Marco Pezzatti (FDP) (Stand 2022).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,6 % gläge.
Dä Juckerhof isch aktuell einä vo dä gröschte Firmenä z Seegräbä. Er betriibt mehräri Burähöf mit Hofrestaurant. Bekannt isch er dank de Chürbisusstellig, wo jedä Herbst stattfindet. D Chürbisustellig wird vo Firmänä gmiätet, unter anderem em Europapark.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Seegrebe ghört zue de Oberländer Mundarte.
Jörg Fritz
Dr Jörg Matthias Fritz (* 25. Jänner 1960 z Düenge) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Rheintor Basel
Es git verschiidnigi Theorie zum Baudatum vom Rhiidoor. Die einti sait, es haig sini Wurzle in römische Zite. Wohrschiinliger isch aber, ass es wie d Rhiibrugg um 1225/26 vom Bischof Heinrich vo Thun baut worden isch. Am Aafang het dr Doordurm e Zugbrugg gha, die isch aber gege s Ändi vom 14. Johrhundert wo die Üsseri Stadtmuure fertig baut gsi isch dur e fests Bruggestück ersetzt worde. Um 1363/64 het mä s Rhiidoor renoviert. Ab 1376 isch beleit, ass es im Rhiidoor Gfängniszelle gee het. Im Allgemeine si in de Stadtdoor liichti Vergehä abbüesst worde, es het aber au dr „Fläädermuusdurm“ im Rhiidoor gee, wo Schwerverbrächer iigsperrt worde si.
S Niidere Rhiidoor
Im Johr 1376 isch s im Zug vo dr Böse Fasnacht zu Unruehje in dr Stadt cho. Für zum Riiter dr Durchgang z verwehre, het mä noch de Ereigniss e Sperrchetti am Door aagmacht. Diräkt näben em Doordurm stromabwärts isch s sogenannte „Niidere Rhiidoor“ gstande, e zweite Doorbooge wo zum erste Mol 1440 mit Name erwähnt worden isch. Es isch allerdings sehr wohrschiinlig, ass säl zweite Door elter gsi und baut worden isch, wo mä d Zugbrugg am Doordurm ufgee het. Die früehnste Darstellige vom Door zeige dr Durm mit eme Obergade mit Holzverchleidig zringsum.
S Ritergmäld
Um 1420 het dr Schlettstedter Hans Tieffental an dr Rhiisite vom Durm e grosses Riterbild erneueret, zum sich so s Basler Bürgerrächt z chaufe; es isch 1450 no einisch vom Hans Gilgenberg renoviert worde. 1531 het s Rhiidoor e beidsitigi Uhr mit je zwei Zifferebletter übercho, wo vom Hans Holbei em Jüngere aagmoolt worden isch. Drzue het mä e Sunnenuhr aagmacht, wo scho 1543 het müesse restauriert wärde. Zum Blatz für d Uhr z mache, isch s Ritergmäld gopferet worde, aber dr Holbei het s am Niidere Rhiidoor neu gmoolt. 1533 het s e Brand in dr Schifflützumft ge gha und es isch möglig, ass au s Rhiidoor und si Ritergmäld beschädigt worde si.
Während de Neubauarbeite am Rhiidoor, wo 1617 agfange hai, isch s Gmäld wider entfärnt worde. D Durmfundamänt vom Door si vom Rhii underspüelt worde, was Reparature nötig gmacht het. Wil mä z Basel sich mit sonige komplizierte Bauarbeite nid uskennt het, het mä Wasserpumpe us Nürmbärg brocht und dr Stroossburger Meister für Wasserbaute, dr Hans Fuchs, mit dr Arbet beufdrait. Im Februar 1619 si d Renovationsarbeite fertig gsi; dr Mooler Hans Bock dr Elter mit sine Söhn het es neus Riterbild am Niidere Rhiidoor gmoolt. Vo 1669 bis 1671 isch s Rhiindoor wider wäge Fundamäntschäde renoviert worde. 1674 het mä s Wachhuus, s Niidere Rhiidoor und deilwiis d Schiffslützumft mit dr Hilf vo de Wärkmeister us Colmar, Mülhuuse und Rhiifälde erneueret. D Site vom Rhiidoor, wo uf s Chleibasel luegt, het e Zinnechranz übercho, und uf d Zinne het mä d Wappe vo de drizäh alte Ort drufdoo.
Jörg Fritz
Bolitischi Laufbahn
Dr Fritz ghert dr Griene syt ihrer Grindig anne 1979 aa. Vu 1980 bis 1984 isch er Mitglid vum Ortsverband vu dr Griene z Nirdenga gsii. Vu 1984 bis 1989 het er e Mandat im Gmaindsrot vu Nirdenga un im Kraisdag vum Landkrais Esslenga ghaa. Vu 2009 bis isch er Vorsitzer vum griene Ortsverband z Geppenga gsii.
Rheintor Basel
Dr Lällekönig
1641 isch am Rhiidoor, linggs näbe dr Uhr uf dr Rhiisite en überläbensgrosse Chopf montiert worde, wo in Chupferbläch driibe gsi isch. Dä isch mit em Uhrwärk verbunde gsi, het im Sekundedakt d Auge verdreiht und si Zunge 10 cm wit uusegstreckt. Er isch vom Daniel Neuberger us Augsburg konstruiert worde und het dr Übername Lällekönig übercho. Wo s Rhiidoor abbroche worden isch, het mä dr Lällekönig ins Historische Museum brocht und mä chan en in dr Barfichille bewundere.
S Rhiidoor as Gfängnis
S Rhiidoor het as Gfängnis düsteri Justizgschicht gmacht, wo dr Johannes Fatio, wo d Zumftusschüss in ere demokratische Revolte aagfüehrt het im Johr 1691 do iigsperrt worden isch. S Basler Ancien Régime het sich an de Aafüehrer vo de Zümft grächt und dr Fatio mit zwei Schicksalsgnosse uf em Märtblatz lo chöpfe und denn si Chopf am Rhiidoor über dr Uhr lo ufstecke, zum zuekümftigi Rebellione z underdrucke.
Jörg Fritz
Bolitischi Laufbahn
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch er im Landdagswahlkrais Geppenga in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er Mitglid im Uussschuss fir Finanze un Wirtschaft un au im Uusschus fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht.
Rheintor Basel
S Rhiidoor as Gfängnis
Vo alters här het dr Grichtschnächt im Rhiidoor gwohnt. No 1806 isch dr Durm as Gfängnis bruucht worde, das weiss mä wil denn e Mahleschloss für s Gfangenelokal im Door kauft worden isch. Zwüsche 1700 und 1702 het mä näben em Doordurm baut, drbii het män em Niidere Rhiidoor e neue Zinnechranz drufdoo; und s Riitergmäld isch denn definitiv verschwunde.
Jörg Fritz
Persenligs
Dr Jörg Fritz isch katholisch. Är het zwai Sihn un läbt z Geppenga.
Rheintor Basel
Dr Abriss
Die letzti grösseri Reparatur am Rhiidoor datiert vo 1719, wobii sich d Eigedümer vo dr Schiffslützumft über erheblige Schade am Gebäud beklagt hai. Aber s Door isch für e Verchehr vom Santihansdoor, vo dr Rhiibrugg und vo dr Grossbasler Innestadt z äng worde. Vo 1815 aa het mä drüber berootet, wie mä dä Ängpass chönnt besitige; um 1836 het mä konkreti Blän drfür usgarbeitet, wo d Verbreiterig vo dr „Iisegass“ as Ziil gha het und dr Abriss vom Rhiidoor, vom Niidere Rhiidoor, vo dr Schifflützumft und vo dr Wachstube vorgseh hai.
D Nochbere hai sich beschwert, ass s Door die änge Gasse und d Schiffländi sehr düeng verdunkle. Im Februar 1839 het mä s Rhiidoor schliesslig abbroche. Eigetlig het s denn niemer beduurt, ass s Door mit siiner Durmuhr verschwunden isch, au wil d Uhr hüfig falsch gloffe sig und au kei Schlagwärk gha haig.
Bahnstrecke Kappel Gutachbrücke–Bonndorf (Schwarzwald)
Diè Bahnstreggi Kappel Guètachbrugg–Bõõdorf (Schwarzwald) isch è stillglaiti Nebbèbaan in Süèdbadè.
Personèzüüg
D Züüg uff dè Bõõdorfer Baan sin vum Baanhof Neuschtadt im Schwarzwald uus uff Lènzkirch gfaarè. Im knapp sibbè Kilometèr entfärntè Spitzkeerèbaanhof Lènzkirch isch d Faartrichtig gwechslet worrè, d Züüg sin denn vo Lènzkirch uff Bõõdorf witter gfaarè. Z Bõõdorf isch d Endschtation für sèlli Züüg gsi. Well d Personèzüüg am Morgè z Bõõdorft abgfaarè un am Ènd vom Faardaag alli Züüg z Bõõdorf uffghört hèn, sin d Loks übber Nacht im Depot z Bõõdorf blibbè, zum Rüschtè hèt dört no èn Wasserkran gää. D Spitzkeeri z Lènzkirch isch für lokbeschpannti Züüg ekstreem ungünschtig gsi, well d Streggi 4 km i s Haslachdal iègangè isch, i beidi Richtungè hèt sèlli Spitzkeeri also èn Umwäg vo 8 km mit sich brocht, sèll hèt Zit un Gèld koschtet. Gèld sèllèwäg, wèll dè Faartpriis immer nõch dè Strèggèkilometer feschglait worrè isch, un jeddè Passagyr sèllè Umwäg uff Lènzkirch mit zallt hèt. Umstandlich isch dè Bedryb vor allem mit èm Dampfloks gsi, well s nu wènnigi Dampfloks gää hèt, vo retour glych schnèll faarè hèn chönnè wiè fürsi. Um sèll z behebbè, het mò im Baanhof Lènzkirch è Drèèschiibè brucht, wo im ängè Haslachdal un im Stadtgebièt vo Lènzkirch abber nit so eifach zum Bauè gsi wär. Wèg dè zuè dè Dampflokzit nit fungtionyrendè Wendezugschtüèrig hèt mò d Dampfloks abber müèsè umsetzè, un mit èm dè Tendersitè voruus diè 37 Höèmeter uff d Bõõdorfer Höchi uè müèsè übberwindè. Well d Streggi für è maximaali Achslascht vo 16 Tonnè uusglait gsi isch, sin hauptsächlich Tenderloks, vo dè Bauart Baddischi VIb un bi Sonderzüüg au Schlepptenderloks vo dè BR 50 zum Ysatz chò. Abglöst worrè isch dè Dampfbedryb durch Schinnèbüs mit dè Baureiè 798 samt Stüèr- un Bywägè ab 1956. S umschtändliche Umsetzè z Lènzkirch hèt sich mit dè Yfüürung vom Näbbèbaan-Retter, dè BR 798, für Personèzüüg erledigt, woby dè acht Kilometer langi Umwäg übber Lènzkirch witter eksischtyrt hèt. Vo 1953 bis 1966 isch Bõõdorf Zyl vo Sonderzüüg vom TOUROPA-Brogramm gsi. Bis i d 1970er Johr hèn nò Kinderheim-Sonderzüüg vokeert, mit sèllnè sin Kinder, vo allem us èm Ruurgebièt, i d Bõõdorfer Kinderheim gfaarè worrè.
Güèterzüüg
Vom 1. Auguscht 1966 èwäg isch dè Personèvokear ygschtellt worrè, dõdemit hèt nò zee Johr lang nu nò Güètervokeer in Form vo Übbergabegüèterzüüg uff dè Streggi gää, bedribbè mit Disellokomotyvè vom Tǜp BR 211. Im Güètervokeer isch a jedem Wärchtig ein Güèterzug gfaarè. I dè letschtè beidè Bedrybsjohr isch dè Güèterzug nu nò dreimòl wöchentlich gfaarè, nõchdèmm zletscht nu nò 300 Wägè jöhrlich befördert worrè sin. Bis nõch èm Zweitè Wältchrièg isch übber d Streggi èn Huufè Holz abgfaarè worrè. Dõdefür hèn d Baanhööf Lènzkirch, Saatfäld, Gündelwangè un Bõõdorf (Schwarzwald) Holzvoladerampè ghaa. Letschteri isch übber è Rollbaan a s Sägewärch Isele aabundè gsi. Als Bsunderheit hèt s i dè Fürschtèbärgischè Waldungè d Holzverladeschtell Saatfäld gää. Dört hèt s nit nu è Ladegleis mit Laderampè gää, sondern au è Ladeleeri. D Holzzüüg vo Saatfäld, wo sit 1965 mit dè BR 211 gfüürt worrè sin, hèn abber witterhy z Lènzkirch umgsetzt wörrè müèsè, well s bi dè Güèterzüüg kei Wendezugschtüèrig gää hèt. È Bsunderheit isch dè Byrdransport: Diè elf Kilometer entfèrnti Brauerei Rothuus hèt schu 1873 drei Küèlwägè aagschafft, wo im Düèngemer Baanhof stationyrt gsi sin. Wo 1907 d Streggi nõch Bõõdorf fèrtiggschtellt gsi isch, isch dè Byrdransport übber dè nôcher glegène Baanhof Bõõdorf mit drei dõ stationyrtè Byrwägè abgwicklèt worrè. 1926 isch dè Byrdransport vo Bõõdorf nõch Seebrugg volait worrè, well dört diè inzwǜschè fèrtiggschtellti Dreiseèbaan bis zum Baanhof Seebrugg hèrrè chò isch.
Geschichtè
D Streggi isch am 26. Septembèr 1907 uff Grundlaag von èm Badischè Gsetz vom 28. Mai 1900 durch d Großherzoglich Badischi Staatsysèbaan eröffnet worrè. S haaltet sich bis hüt hartnäckig s Grücht, dass es Blään gää hèt, d Bõõdorfer Baan urschprünglich übber s Mèrrèbachdal witter z bauè, um bim Stüèlinger Baanhof a d Wuètèdalbaan un dõdemit bim Obberlauchringer Baanhof a dìè Baddischi Hauptbaan aa z schlièßè. Sèll wär diè èrscht Bahntransversalè im Südschwarzwald gsi, un het Fryburg un Schaffhuusè via s Schlaatemer Bäänle dirèkt mitènand vobundè. Diè südlichi Hälfti durch s Mèrrèbachdal isch abber niè baut worrè, dõdemit isch d Bõõdorfer Baan immer è Stichbaan blibbè.
Nõch dè Stilllegig vo dè Streggi sin d Gleis, d Signaal un dè Obberbau sowiè d Haslach-Brugg z Lènzkirch un witteri Brüggli abbaut worrè un dè Baannhof Lenzkirch i dè 1980er-Johr abtrait worrè. A dèsell erinneret nu no è Fenschteryfassig uss Sandschtei, wo im hütigè Lenzkircher Kurpark a sim Standort uffgschtellt worrè isch.
Bis uff dè ehemõlige Baanhof Lenzkirch sin diè übrigè EG no erhaaltè un in Brivatbsitz. Uff fascht dè gsamte Längi vo dè ehemõligè Bahntrasse isch zwischè 2003 un 2008 dè Bähnle-Radwäg ygrichtet worrè. Sellè isch sit 2009 è Deilstugg vom Suèdschwarzwald-Radwäg, wo rund um dè Naturpark Süèdschwarzwald füürt.
Wolfisberg
Geografi
Wouwischbrg ligt uf ere Terrasse am südleche Jurahang. D Flächi vor ehmolige Gmeind het us 45,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 49,8 % Waud u 4,5 % Sidligsflächi bstange. D Nachbergmeinde si Niderbipp, Oberbipp u Runschberg im Kanton Bärn u Matzedorf u Lauperschtorf im Kanton Solothurn gsi.
Gschicht
Wouwischbrg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1332 aus Wolfisperg. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange u nächer zum Verwautigschreis Oberaargou ghört. Uf en 1. Jänner 2020 het si zäme mit Niderbipp zu Niderbipp fusioniert.
Religion
77 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 10,1 %, CVP 3,8 %, EVP 2,6 %, FDP 5,9 %, GLP 2,6 %, GP 9,2 %, SP 16,9 %, SVP 44,0 %, Suschtigi 4,9 %.
Dr letscht Gmeindspresidänt vo Wouwischbrg isch dr Ulrich Leuenberger gsi.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 174 Ywohner 96,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää un 1,1 % Französisch.
Weihnachten
D Wiehnacht oder Wiehnecht, im Badische, Schaffuusische und Schwööbische wytume Wyhnächte reschp. Weihnächte, isch s chrischtlich Fäscht vo de Geburt vom Jesus und damit vo de «Mönschwerdig vo Gott». Uufgschribe findt me die Gschicht zeerscht am Aafang vum Lukasevangelium un am Aafang vum Mathäusevangelium. Houptfäschttag isch de 25. Dezämber; em 24. Dezämber sait ma Heiligoobed.
Dr Fyrtig
I vilne Länder isch d Wiehnacht en gsetzliche Fyrtig. Z Dütschland und z Öschtrych isch de zwöit Wiehnachtstag (26. Dezämber) au en staatliche Fyrtig, grad wie au i de meischte Kantön i de Schwyz als Stefanstag.
I de orthodoxe Chilene isch am 7. Jänner Wiehnecht, wil das gmäss em alte julianische Kaländer em 25. Dezämber entspricht. Au d Kopte z Ägipte händ das Fescht am 7. Jänner, wo ire «29. Khiakh» isch, und nach em Feschtässe fönd si grad mid ere Faschtezyt aa. D Armeenier fyre d Wiehnecht am 6. Jänner.
Als Iistimmig uf d Wiehnacht gits de Apfänt. Ame vier Sunntige vor Wiehnacht foht der Apfänt mit em eerschte Apfäntssonntig aa. Die Zyt isch als Bsinnig und Iistimmig uf d Wiehnacht dänkt. I vilne Stedt und Dörfer, und bsunders i de Lääde, wird i dere Zyt hützetags e feschtlechi Belüüchtig useghänkt.
Weiningen
Weiningen isch de Name vo folgende Ort i de Schwiz:
Weihnachten
Dr Fyrtig
A der Wiehnecht git nach langer Tradizioon der Papscht z Rom jewyle für alli Völker der Sääge Urbi et orbi – das heisst «für d Stadt [Rom] und für d Wält».
D Wiehnechtsgschicht
D Wiehnechtsgschicht – d Gschicht vo dr Geburt vom Jesus – isch zämegsetzt us de bäide Originalversione, wo im Lukasevangelium Kapitel 2, Vers 1–20 und im Matthäusevangelium Kapitel 2, Vers 1–12 stönd. Si isch gwüss vil tuusig Mol i allne Sprooche ufgschribe worde. Es git au schöni Tegscht im Alemannische, wie d Wiehnechtsgschicht im Tieläkt vo Obfige, oder au so wie das Gedicht do, wo d Mundartdichtere Sophie Haemmerli-Marti us em Aargöi in irem Wiehnechtsbuech useggää het:
Kulturgschicht
I de chrischtleche Länder isch rund um d Wiehnechtsgschicht a rychi Kultur entstande, mit Bilder, Gschichte, Wiehnechtslieder, Apfäntskaländer, Mässe, Feschtbrüüch, Chrippe und Chrippespiil – so wie öppe s Mundarttheater «D Zäller Wiehnacht».
Hüt wird Wiehnecht i dr westleche Gsellschaft als es so gnännts «Fescht vo de Liebi» gfyret, wo me mit gegesytigem Schänke zum Uusdruck bringt. Leider goht de Sinn vo de Wiehnacht deils vergässe und wird durch d Konsumgsellschaft veränderet, so wössed hött nömme alli, das mer mit dem Fest de Geburtstag vom Jesus fyret. A vilnen Oorte stellt me «Wiehnechtsmärt» oder «Chrischtchindlimärt» (zum Byspil z Stroossburg de Christkindelsmärik) uuf.
Unterschiidlichi Arte vum Fiare
Winachte fiart ma in de verschiidene Länder uf ganz verschiedeni Arte. In Düttschland gitt's verschiideni Traditione. Im Schwoobeländle isch s iablich am heilige Obed e eifachs Griacht z esse, oft isch des Wisswurscht un Herdepfelsalaat. Nach em Esse kriage d Kinder ihri Gschänk, di hole se unterm Chrischbaum ab. Meischdens denn d Familie eu noch e baar Winachtsliader singe. Des isch aber no lang net d einzige Tradition, manchi Lütt nemme e Gans zum esse, wo se mit leckerm Gmias fülle denn, e so gnennte "Winachtsgans". In andre Länder, zum Beischpiel in Frankrich, wirrd am erscht am fünfezwanzgschte gfiart. Do kriage d Kinder denn erscht ihr Bscheerung.
Tumegl/Tomils
Tumegl/Tomils (rätoromanisch Tumegl, dütsch Tomils) isch es Dorf i de politische Gmeind Domläschg, wo (bis Ändi 2017) im Krais Domläschg bzw. i de Region Viamala im Kanton Graubünde ligt.
Name
De Ortsname vo Tumegl/Tomils het em ganze Domleschg (rätoromanisch Tumleastga/Tumgleastga) de Name gee. Er goot uff di latiinschi Verchlynerigsform vo „Hügel“ tumbiculus zrugg.
Geografii
Tumegl/Tomils ligt südlich vo Rothebrunne un unterhalb vo Schaid un Trans im nordöstlicha Tail vom Domleschg. Di ehemolig Gmaind hät Boda ka bis an Hinderrhy aabe.
Gschicht
Uf de 1. Januar 2009 hät Tumegl/Tomils zämme mit Feldis/Veulden, Trans un Schaid zur neue Gmeind Tomils fusioniert. Sit em 1. Januar 2015 ghört Tomils zämme mit Almens, Paspels, Pratval und Rodels zur neue Gmeind Domleschg, isch also e Frakzion vo Domleschg.
Rhenus
Durich d'Flussgottheit Rhenus (kelt. Rênos, üss ) hàn d'Kelte de Geischt vum Rhiin symbolisiert.
Währe d'remische Herrschàft, het ar Rhenus Pater (Vater Rhiin) gheisst un esch mit'em Gott Neptun gliichgsetzt worre. Nochem römische Schriftsteller Propertius het sich de keltischi Fürst Viridomarus als Nochkome vom Rhenus bitrachtet.