cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Robert Burns
Üs em Burns siinere Dichtig
My heart is sair for Somebody; I could wake a winter night For the sake o’ Somebody. Oh-hon! for Somebody ! Oh-hey! for Somebody ! I could range the world around For the sake o’ Somebody.||Mis Herz ischt schwer – i säges nid – Ischt schwer vu wegen Öpperem; I chönnt e langi Winternacht Durwache wegen öpperem; O weh, dä Öpper ! Juhe, dä Öpper ! I luff gern zringeligum um dWelt Un nu vu wegen Öpperem. O, sweetly smile on Somebody ! Frae ilka danger keep him free, And send me safe my Somebody. Oh-hon! for Somebody ! Oh-hey! for Somebody ! I wad do – what wad I not? For the sake o' Somebody !||Ihr gueten Engel, händ em sorg Und lueged mer mim Öpper ! Un lönd em nie nüt Böses gscheh Und bringed mer gsund min Opper! O weh, dä Öpper ! Juhe, dä Öpper ! I tät, i tät, was weiss i nid, Für desäb Öpper !
Im Burns si gsprochini un si gschriibini Sproch
Dr Titel vu dr Erschüsgab anne 1786 vum Burns Robert sinene Gedichter heißt: Poems, Chiefly in the Scottisch Dialect (= Gedichter, haüptsächlig im schottische Dialäkt). Im e Vorwort het dr Burns (iber sich sälber) gschriibe: ... he sings the sentiments and manners, he felt and saw in himself and his rustic compeers around him, in his and their native language. Des heißt, dr het in dr ageborene Sproch vu sich un vu dr Büüre um ihne rum s Gfiähl un dr Art üsdruckt, wun er bi sich un bi sällene gfiählt un gsäh het. Des isch d gsproche Sproch vum Ayrshire gsii un diä het zum „Lethian Type of speech“ ghert, wo zum „Mid-Scots“ („Central Scots“) ghert, ere Art „Standard Scots“.
Des gsproche Schottisch isch im Gegesatz zum Änglische, aber aü zum Scots-Änglisch gstande – säll letscht isch d allgmein Verkehrs- un Literatürsproch z Schottland gsii. Dr schottisch Dialäkt het – am meischte z Edinburgh – e Verflachig durgmacht un diä isch speter no wittergange. Dr Kupper wiist druf ani, ass wäge däm dr Burns het miäße e Glossar (schottisch-änglischi Werterlischte) drzue mache – mer het nimmi drmit kenne rächne, ass diä bildete Schichte alles verstehn. Des betrifft dr Wortschatz; d phonetische Eigeheite vum Schottische oder vum Ayrschire-Dialäkt kumme wäge dr Orthografii vum Burns meischtens nit zum Vorschiin; dr het sich an dr änglische Orthographii oriäntiärt. Dr schribt zwar zum Biispiil house, mer het aber /hus/ gsait.
Dr Burns het bi bstimmte Theme aü reins oder fascht reins Änglisch gschriibe. Dr Hans Jürg Kupper meint, ass aü si gschriibene Dialäkt nit rein gsii isch, dr het eimol necher un eimol wenniger noch am gschwätzte Dialäkt gschriibe – eso heb er in dr Dichtkunscht am meischte Megligkeite gha.
Dr Burns im ditsche Sprochrüüm
Dr Robert Burns het im ditsche Sprochrüüm zittewiis großi Beliäbtheit gha; bi sinem 100. Dotesdag 1896 isch er z Ditschland, z Eschtrich un in dr Schwiz ganz groß gfiirt wore. Siter em Änd vum 18. Johrhunderts hets unter anderem in dr Wuche- un Monetszittige, wu dertemol Modi gsii sin, Ibersetzige vum Burns in s Standardditsch gä. Däm entgegekumme isch, ass sällemols e bsunders Inträssi am Volksliäd gherrscht het, so aü bim Johann Gottfried Herder, Johann Wolfgang von Goethe, Johann Jakob Bodmer un andere. Zwar isch „Volksliäd“ un im Burns sini Liäder zweierlei, aber zwische „Volksliäd“ un „Dichtig im Volksliädstil“ isch nit groß unterschiide wore. Aü hets e bsunders Inträssi an Dialäkt gä - was wennig speter aü im Hebel zguet kumme isch. Dr Goethe het dr Burns aerkännt un bedüürt, ass sini eigene Liäder nit eso im Volk verbreitet sin wiä diä vu sällem. Dr Goethe het dr Burns „zu dr erschte Dichtergeischter, wus vorhärig Johrhundert viiri brocht het“, zellt.
Burns-Ibersetzige as Buechüsgabe hets im ditsche Sprochrüüm ab 1839 gä – diä erscht vum Philipp Kaufmann (102 Liäder un Gedichter), 1840 sin scho zwoo witteri mit no greßerem Umfang gfolgt – vum Wilhelm Gerhard un vum Heinrich Julius Heintze; diä vum Heintze seig besser wiä diä andere. Drnäbe hets aü Üsgabe in dr Oginalsproch gä. Dr Küpper wiist druf ani, ass d politisch Situation z Ditschland zwische 1830 un 1848 s Inträssi am Burns mit sinene „ufriährerische Unterkläng“ beginschtigt het, aber aü unpolitischi Läser hebe am Burns sinere Natür- un Liäbeslyrik e Freid gha. Dr hundertscht Geburtsdag vom Burns 1859 isch zum Alass fir witteri Burns-Ibersetzige gnumme wore. Ganz schlächti Notte bikunnt dr L. G. Silbergleit vum Küpper fir sini Ibersetzige, wu in dr briiswärte un viil verbreitete Reclam-Universalbibliotheks-Reihe erschiine isch un mehreri Uflage erläbt het.
Des Broblem ziägt sich durch, ass diä verschiidene Ibersetzige arg unterschiidligi Qualtiät hän; do derbii isch z bedänke, ass näben em Gschick vum Ibersetzer d poetisch Iberdragig vu einere Sproch in d ander e objektivi Schwiirigkeit darstellt. Dr Tycho Mommsen het scho anne 1858 in ere Abhandlig iber „Die Kunst des deutschen Übersetzers aus neueren Sprachen“ iber dr Burns gsait: „Grad diä bessere Liäder vum Burns (lang nit alli sin glunge) lege im Ibersetzer großi Hindernis in dr Wäg“, wel dr Ibersetzer dr Üsdruck arg zämmedränge mueß, wel er e Hüffe Reim beachte mueß, bsunders aü, wel „e naiv derbe Grundton“ nozmache isch, wu im Orginal viilmol scho z derb seig, un wägem natürlütartige Chrarakter vum Refräng, wu in ere andere Sproch schwär zum nomache isch. .
Anne 1896, im 100. Dotesjohr vum Burns, sin e Hüffe Artikel zu dr Ehr vum Robert Burns erschiine. Dr Kupper gritisiärt dr Burns-Kult vu däre Zit, wu Lobrede gschriibe wore seige à la „Der größte Lyriker aller Zeiten, das eigentliche lyrische Urgenie …“. E großi Anthologii vu Burns-Ibersetzige (wu Biiträg vu 34 verschiidene Ibersetzer drin gsammlet gsii sin) isch im Jubiläumsjohr vu dr Wilhelmine Prinzhorn rüsgä wore – mit alles zämme 331 Burns-Stickli. Des isch diä letscht greßer Burns-Ibersetzig gsii – sogar diä grescht. Speter sin Burns-Ibersetzige meischtens numme no im Zämmehang mit Artikel vereffentligt wore, wu dr Burns drin gwirdigt oder wisseschaftlig bsproche wore isch.
Ibersetzige in ditschi Dialäkt
Anne 1845 isch d erscht Ibersetzig vume Burns-Gedicht in e ditsche Dialäkt erschiine - diä vum Friedrich Wilhelm Lyra in s Plattditsch. Drno isch z Obereschtrich dr Franz Stelzhamer gfolgt, wu e baar Burns-Gedichter üs em Hochditsche in dr Dialäkt ibersetzt het (1846). Dr niiderditsch Dichter Klaus Groth het ab 1849 einzelni Gedichter un Liäder zum Deil arg frei ins Plattditsch ibersetzt. Ab 1864 het dr Ernst Lindner im eschterrich-ungarische Zips (hit: Kezmarok) fimpf Burns-Liäder in dr Dialäkt ibersetzt. Dr Eduard Hobein het 1866 segs witteri plattditschi Ibersetzige vereffentligt. 1869 isch e erschti plattditschi Buechüsgab erschiine: Im Karl Friedrich Kerkow si „Vieruntwintig Schöne Lere von Robert Burns’n, denn’n Schottläner“ – e Ibersetzig üs ere hochditsche Vorlag vum Karl Bartsch. Dr Küpper stellt im Karl Eggers sini drissig plattditsche Ibersetzige, wu 1872 erschiine sin, wit iber diä vum Kerkow.
Dr Gustav Legerlotz het bemerkt, ass im Burns si Dichtersproch viilmol ke reins Schottisch oder Änglisch isch; dr het drüs gfolgeret, ass aü e ditschi Ibersetzig nit rein mundartlig sii mueß; wäge däm het er „e Mischig vu schriftmäßigem Hochditsch mit Werter un Forme vu oberditsche Volksmundarte“ verwändert, wun er esälber dr Burns ibersetzt het (des isch ab 1882 gsii; d groß Lergerlotz-Burns-Üsgab isch 1889 kumme). Aber im Legerlotz si konschtruiärti Mischsproch diäg eweng kinschtlig wirke.
Anne 1870 sin diä erschte un einzige alemannische Ibersetzige vum Burns erschiine: im Winterthurer Dialäkt, üs dr Fädere vum August Corrodi.
In dr Tabälle findsch s bekannt Liäd Sweet Tibbie Dunbar un d Ibersetzig vum Klaus Groth in s Plattditsch un diä vum August Corrodi ins Alemannisch. Diä zwo Ibersetzige wäre vum Hermann Burte fir guet glunge ghalte; si sin bi ihm zitiärt:
Sweet Tibbie Dunbar?
O, wilt thou go wi’ me.
Wilt thou ride on a horse,
Or be drawn in a car,
Or walk by my side,
O sweet Tibbie Dunbar?
Lütt Anna Kathrin?
O wullt mi ni mit hebbn,
Du kunnst je wul fahren,
Du kunnst je wull ridn,
Oder wulls an min Sit gahn,
O Mimi, witt mit?
O Mimi, witt mit mer,
Witt es Rössli zum Riite,
E Schäse zum Fahre,
Oder wottscht mit mer zFuess gah?
Sägs use, wasd witt !
I care na thy kin,
Sae high and sae lordly:
But say thou wilt hae me
And come in thy coatie
Sin Hus um sin Feld !
Wat schert mi din Mellersch,
Er Stolt un er Geld !
Segg blot, ick schall mit gan,
Segg blot, du büst min,
Un kumm inn Linnwullnrock,
Lütt Anna Kathrin !
Sis Land und sin Geldsack,
Die protzig, die stolz.
Säg, witt mi zum Ma ha
Uf Treu und uf Gfahr hi,
Dänn chumm nu, wied chunnscht grad,
Wied stahscht und wied gahscht !
Bühel
Bühel heißèd folgendi geographischi Objèkt:
Ortschaftè: Bärg un Erhebungè:
Bühel isch dè Nammè vo folgendè Personè::
Luèg au:
Zweite Republik
Als Zweiti Republik bezeichnet mä
Badische Schneckensuppe
Badischi Schnäckesuppe isch e traditionäll Griicht in dr badische Chuchi un ähnlig au in dr franzesische Chuchi. Zue dr Zuetate ghere näbe Schnäcke au Schalotte.
Gmacht wird d Schnäckesuppe eso: Mer duet Schalotte, Chnoblich un chlai ghaue Suppegmies wie Lauch, Gelriebli un Zällerich in Anke aaschwitze, un no di chlai ghackte Schnäcke derzue. Derno duet mer mit Brieje aagieße, mit Suurrahm binde, mit Wysswyy abschmnekce un mit ghackte Chryter, z. B. Peterli, garniere.
Reiner Haseloff
Dr Reiner Haseloff (* 19. Februar 1954 z Bülzig) isch e dytsche Bolitiker (CDU) un syt em 19. April 2011 Minischterbresidänt vum Land Sachse-Anhalt. Dervor isch er vu 2006 bis zue syyre Wahl zum Minischterbresidänt Minischter fir Wirtschaft un Arbet vu Sachse-Anhalt gsii.
Läben un Beruef
Dr Haseloff het vu 1973 bis 1978 an der Tächnische Universitet Dresden un dr Humboldt-Universität z Berlin Physik studiert. Derno het er in eme Umwältforschigsinschtitut gschafft. Anne 1991 het er an dr Humboldt-Universitet Berlin mit dr Arbet „Entwicklung von Messgeräten auf der Basis der linearen Laser-Absorptionsspektrometrie zur empfindlichen Molekülgas-Konzentrationsmessung unter dem Aspekt des Einsatzes in der Umweltkontrolle“ zum Dr. rer. nat. promoviert.
Vu 1992 bis 2002 isch dr Haseloff Diräkter vum Arbetsamt Wittenberg gsii.
Dr Reiner Haseloff isch ghyrote un het zwai Chinder. Är ischt remisch-katholisch un dodermit dr erscht katholisch Minischterbresidänt vu Sachse-Anhalt.
Bartei
Dr Reiner Haseloff isch anne 1976 in d CDU vu dr DDR yydrätte. Är het syt 1990 em CDU-Landesvorstand vu Sachse-Anhalt aaghert un isch syt 1994 stellverdrättende Landesvorsitzende vu dr CDU. Syt Dezämber 2008 isch er derzue au Mitglid im CDU-Bundesvorstand.
Wu dr Minischterbresidänt Wolfgang Böhmer aagchindet het, ass er uf e nomoligi Kandidatur bi dr Landdagswahl 2011 verzichtet, isch dr Reiner Haseloff am 20. Merz 2010 uf eme Barteidag z Peißen aistimmig zum CDU-Spitzekandidate fir d Landdagswahl gwehlt wore.
D CDU isch bi dr Wahl am 20. Merz 2011 uf e Stimmaadail vu 32,5 Brozänt chuu un isch dodermit vor dr Linke un dr SPD di sterkscht Chraft im Land. Am 23. Merz 2011 het di nei CDU-Fraktion dr Reiner Haseloff zue ihrem Fraktionsvorsitzende gwehlt. .
Effetligi Ämter
Vu 1990 bis 1992 isch dr Haseloff stellverdrättende Landrot vum Landchrais Wittenberg gsii.
Am 23. Mai 2002 isch er zum Staatssekretär im Minischterium fir Wirtschaft un Arbet vum Land Sachse-Anhalt ernännt un no dr Landdagswahl 2006 am 24. April 2006 as Minischter fir Wirtschaft un Arbet in di vum Wolfgang Böhmer gfiert Landesregierig vu Sachse-Anhalt beruefe wore.
Vu 2006 bis 2011 isch er Bresidänt vum Netzwärch vu dr Europäische Chemi-Regione (ECRN) gsii.
Am 19. April 2011 isch dr Haseloff zum neie Minischterbresidänt vu Sachse-Anhalt gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl am 13. Merz 2016 isch d CDU wider sterkschti Bartei wore, wel d SPD aber stark verlore het, het di groß Koalition kai Meehait me ghaa. Wäge däm isch derno ne Koalition us CDU, SPD un dr Griene bildet wore. Dr Haseloff isch am 25. April as Minischterbresidänt widergwehlt wore.
Bi dr negschte Landdagswahl am 6. Juni 2021 isch d CDU uf 37,1 % vu dr Stimme chuu, 7,3 Prozäntpinkt mee wie bi dr Wahl 2016. Wel d CDU un d SPD zäme ne Meehait im Landdag vu aire Stimm ghaa hän un d Dreier-Koalition CDU/SPD/Grieni schwirig gsii isch, hän di Griene kai Verlengerig vu dr Koalition me welle un vyl us dr CDU au nit. S isch derno ne Koalition us CDU, SPD un FDP bildet wore. Am 16. Septämber 2021 isch dr Haseloff zum Minischterbresidänt gwehlt wore.
Sizilienexpedition
Die sizilianischi Expedizioon und die vergääbligi Belaagerig vo Syrakus dur en athenischi Armee 415 bis 413 v. d. Z. isch mit ere vernichtende Niiderlaag für Athen z Änd gange. Si isch e draagische Höhepunkt im Peloponnesische Chrieg gsi und für Athen dr Aafang vom Ändi in däm Komflikt.
Dr Thukydides isch e Zitzüüge vo dr Expedizioon gsi und het von ere gsäit, ass si s bedütendste Eräignis im Chrieg und sogar in dr ganze griechische Gschicht sig.
Gibloux
Gibloux isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
Metz Métropole
D Metz Métropole (bis 31.12.2017 Communauté d’agglomération de Metz Métropole) isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu 40 Gmaine aaghere. D Stadt Metz isch dr Sitz vum Verband, di andere Gmaine lige im Arrondissement Metz-Campagne.
Presidänt isch dr Jean-Luc Bohl. Im Johr 2006 hän d Gmaine zämme 230.334 Yywohner uf 277 km² ghaa.
Gschicht
Am 17. Jänner 1975 het sich d Stadt Metz mit sibe andere Gmaine (Le Ban-Saint-Martin, Montigny-lès-Metz, Moulins-lès-Metz, Longeville-lès-Metz, Saint-Julien-lès-Metz, Marly un Vantoux) zuen eme District zämmegschlosse, wu urspringli zwee Ufgabe ghaa: Verchehr un Fyyrwehr. Im Juli 1996 het sich d Gmai Cuvry em District aagschloss, im Oktober 1998 La Maxe. Anne 1999 isch dää District in e Établissement public de coopération intercommunale un am 1. Jänner 2002 in e Communauté d'agglomération umgwandlet wore, wu achtzeh Gmaine derzue chuu sin (Amanvillers, Ars-Laquenexy, Augny, Chieulles, Coin-lès-Cuvry, Coin-sur-Seille, Jussy, Lessy, Lorry-lès-Metz, Mey, Noisseville, Nouilly, Plappeville, Sainte-Ruffine, Saulny, Scy-Chazelles, Vaux un Woippy). Im Jänner 2003 hän sich au Châtel-Saint-Germain, Gravelotte, Pouilly, Pournoy-la-Chétive, Rozérieulles, Vany un Vernéville aagschlosse, im Jänner 2004 Laquenexy un Saint-Privat-la-Montagne, im Jänner 2006 Ars-sur-Moselle, im Jänner 2007 Féy un Marieulles-Vezon. Zum 1. Jänner 2018 isch dr Kommunalverband in e Métropole umgwandelt wore.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Bezirk Laupen
Dr Amtsbezirk Loupe isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Loupe gsi. Är het öuf Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Loupe het 14'507 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 88 km² gha.
Cornol
Cornol isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut.
Geographii
Cornol ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Cornol isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Schorndorf (Begriffsklärung)
Schorndorf isch dr Namme vu däne Ortschafte:
La Cluse-et-Mijoux
La Cluse-et-Mijoux isch e französeschi Gmeind im Departemänt Doubs.
Si lyt im Jura öppe vier Kilometer vo der Stadt Pontarlier wäg. Es isch en Ortschaft im Tal vom Fluss Doubs, wo dört im ene schmale Kwertal dur d Jurachetti vo de Bärge Montagne du Larmont und Montagne du Laveron durelauft. Wäge der Kluus het d Gmeind der Name. S zäntrale Dorf vo der Gmeine heisst Le Frambourg. Vom Bärg wägg isch en chlyne, aber stotzige Hoger, wo druff d Burg Joux stoot, wo anne 1034 s erschte Mol im ene Dokumänt erwäänt isch. Wo d Gmeind mit der Freigrafschaft anne 1678 an Frankrych cho isch, het me z Paris bschlosse, die bedüütendi Gränzburg zun ere Feschtig uszboue; der Vauban het derfür d Plään zeichnet, und hüt isch die Aalaag eis vo de schönschte gschichtleche Monumänt vo der Gägend. Wisawi isch d Feschtig Fort du Larmont Inférieur oder Fort Mahler.
Schweizer Heimatschutz
Dr Schwiizer Heimetschutz (abgchürzt: SHS) isch ane 1905 under em Name Schweizerische Vereinigung für Heimatschutz gründet worde.
sis Zyl
Dr Verein luegt für d Boukultuur und di gueti Architektuur i dr Schwiiz. Är hed öppe 17'000 Mitglieder. I jedem Schwiizer Kantoon git’s en eigeti Sekzioon vom Heimetschutz.
Expärte vom Heimetschutz hälfe mid, wenn alti guete Gebäud umbout wärde. Und dr Verein hilft, dass politische Vorlage und Gsetz, wo d Architektuur beträffe, besser usechöme.
Hochschwarzwald
Hochschwarzwald isch è nit eidütig umgränzti Landschafts-, Regions- un Nadurraumbezeichnig. wo dè Deil vom sûdlichè un mittlerè Schwarzwald mit dè högschtè Büggèl umfasst. Im Gegèsatz zu dè Nord-/Mittlerer/Sûd-Ydeilig, wo nõch geographischè Kriteriè vorgnõ wörd, deilt mo dõ nõch topographischè Màßschtäb ii.
Begriffsgschichtè
Dè Nammè Hochschwarzwald isch urschprünglich wègèm Tourismus bekannt worrè. Winterschport- un Luftkurört uff dè Höchi vom Schwarzwald hèn èn scho vor èm Èrschtè Wältchrièg in irer Werbig vowendet. Sit dè 1920er-Johr hèt dè Begriff au Vowendig i dè landeskundlichè Literadur gfundè, abber mit wechselnder regionaler Abgränzig.
Wôrend er bi einzelnè Autorè nu d Landschaft um s Feldbärgmassyv bezeichnèt hèt, hèn en anderi mit èm Sûdschwarzwald glych gsetzt. Widder anderi vowendè dè Begriff au für dè högschste Deil vom Mittlerè Schwarzwald südöschtlich vom Elzdal (Gebièt um dè Kandèl un d Hòchflächè vo St. Peter un St. Märgè), deilwys sogar bis zum Hünersedel nördlich vo dè Elz.
Au für d Höhègebièt vom Nordschwarzwald um d Hornisgrindè un dè Knybis isch d Vowendig i dè Tourismuswerbig belait. Zudèmm bezeichned amtlichi badischi un württèbärgischi geologischi Voöffentlichungè uss dè 1930er Johr diè höcherè Berych vom nördlichè Schwarzwald au èso, in Abgränzung zum mittlerè Schwarzwald, wo uss a Störungslinniè abgsunkenè Randschollè bschtòt un tektonisch wènniger stark aaghobbè isch.
S Handbuèch vo dè nadurräumlichè Glyderig vo Dütschland deilt in sinerè zweitè Liferig 1955 dè Schwarzwald in sechs Haupteinheitè y, woby diè sûdweschtlichi als Nr. 155 Hochschwarzwald mit èrè Flächi vo 1271,2 km² gfüürt wörd. Si umfasst nebbè m sûdlichè, im Fèldbärg gipfelndè Hebigszentrum vom Schwarzwald au diè vo dört nõch Sûdè un Weschtè uusgehendè, düèf ygeschnittenè Däler sowiè diè Witenauer Vorbüggèl.
Mit dè Umbenennig vom ehemôligè Landchreis Neuschtadt/Schwarzwald in Landchreis Hochschwarzwald (1956–1973) un èm hütigè Landchreis Briisgau-Hochschwarzwald isch dè Begriff au zum Nammè von èrè Vowaltigseinheit worrè.
S Bundesamt für Nadurschutz gränzt i sinè Landschaftssteckbrièf d Nummerè 15500 Hochschwarzwald (Sûdlichè Schwarzwald) mit èrè Flächi vo 1550 km² ab. Si umfasst d Berych vom Schwarzwald öppè sûdlich von èrè Linniè Fryburg–Neuschtadt.
I dè Nadurraumsteckbrièf vom Land Badè-Württèbärg reicht dè Hochschwarzwald (Nr. 155) drübber usè im Nordè bis zu dè Elz un umfasst è Flächi vo 1990 km².
Luis Buñuel
Dr Luis Buñuel Portolés (* 22. Februar 1900 z Calanda, Schbanie; † 29. Juli 1983 z Mexiko-Stadt, Mexiko) isch e schbanisch-mexikanische Filmmacher gsi, wo in dr Früehzit vom Film as surrealistische Reschissöör bekannt worde isch. Er zelt zu de wichdigste Filmreschissöör vom 20. Joorhundert. Dr Buñuel het mit em Salvador Dalí und dr Bariiser Surrealiste-Grubbe um e André Breton zämmegschafft. S bekanntiste Wärk us deere Zit isch dr Film Un chien andalou (Ein andalusischer Hund) us em Joor 1929. Äins vo de zentraale Themene vo sine Film isch dr Kampf gegen e Bürgerdum, wo erstarrt isch und sich die ganz Zit nume sinnloos widerholt, zum Bischbil in Der Würgeengel und Der diskrete Charme der Bourgeoisie.
Filmografii
Reschissöör
Broduzänt
Trollinger
Dr Trollinger isch a rode Räbsorde, wo en Deutschland faschd ausschließlich im Woebaugebied Wirrdaberg ohbaud wird. Em Allgemoina geld der Woe onder Kenner edd als b'sonders hochwerrdich, er isch abr en wiachtigr Doel voh dr Schwäbischa Läbensard, ond wird auf Woifeschdle (wia zom Beischbiel in Schduergerd und en Bäsawirrdschafda (andserswo im Allemannischa Sprachraum sächd mr „Schdraußawirrdschafd“) virrdlidderswoes aus volle Gläser ohne Schdiel dronga, was mr em Schwäbischa als "an Virddele schlodza" bezoechna duad. Oft wird dr Trollinger mid em Lemberger vermischd. Viele Schwoba kibbad au no Sprudl nei (Schorle). Außerhalb vom Woebaugebied Wirrdaberg wird der Trollinger noch en Tirol (Vernatsch] kuldiviert, wo er voh de Rehmer schon zu denna ihrer Zeid wohl au in da Südweschddeutscha Raum herbrachd worra isch. Dr Name Trollinger loeded sich au vo Tirolinger ab. Älles en Ällem schdohd dr Trollinger auf um dia 2.500 Hegdar Fläche en Wirrdaberg (was ohgfär em Virrdl vom g'samda Gebied entsprecha duad). Mr fänd viele Wengerde vor Ällem am Neggar ond an dr Rems. Em Nadurell voh Wirddaberg endsprechend, gedeihd dr Trollinger auf Keuber ond Muschlkalk. An Nachdoel isch, dass die Räba em Vrgleich zu andre Woensorrda leicht vrfierad. dazua kommad noh G'fähdonga durch da Echde ond da Falsche Mähltau. Wachsa duad er zemmlich schnell, drom isch au dr Erdrag reachd hoch. Des isch allerdings au dr Grond, warom der Woe eher zu de Schechdere zähld (des isch abr au technisch zom Erklära, weil mr d' Maische erhitza duad). Voh dr Qualidäd her kriegd mr selda ebbes Besseres noh wia an Kabinedd-Woe noh, normal isch QbA. Greizd hodd mr Trollinger-Räba em ledschda Jahrhonderd middam Riesling, der au in Wirrtaberg gern ohbaud wird. S Ergebnis war dr Kerner.
Dr Woi, den mr aus de Trauba kellerd, hodd em Allgemoina zwischa 12 ond 13 Prozend Alkohol, ond mr sächd, dass er fruchtich ond frisch schmegga däd (er isch also koe schwärer Woe). Dr Woe bassd guad zom Roschbroda, Maudascha ond andres Essa mit Floesch.
Kaiserstuhl (Oberbaden)
Dr Kaiserstuehl isch e Gebirg, wü üs dr Oberrhiinebini rüsluegt. Dr hegscht Punkt isch dr Dotekopf (557 m iber em Meer). Dä glei Gebirgsstock het e Duchmässer vu nit meh wiä 15 Killemetter.
Geografii un Natüür
Dr isch dur Vulkanismus entstande; ke uffene Vulkan - üs dr Diäfi hets nufzue druckt un d obere geologische Schickte glupft; an e Deil Stelle hets aü Lava rüsdruckt, wu mänkmol as Vulkangstei bloß leit un z sähne isch. Meischtens isch aber alles mit metterdicke Lessschichte zuedeckt. Im Weschte gränzt er an dr Rhiin - zwoo Brucke Briisach/Nej-Briisach un Saschbe/Markelse verbinde d Kaiserstuehlgegend mit em Elsiss. Vu hechere Stelle im Weschte siiht mer s ganz Elsiss bis in d Vogese nii; grad gegeniiber in 30 Killemetter Entfernung leit am Vogeserand Colmer. Im Oschte blickt mer vu hechere Stelle üs uf Friiburg un dr Schwarzwald; Friiburg isch vum Kaiserstuehlrand ungfähr 15 Killemetter entfernt.
D Bärgkuppe vum Kaiserstuehl sin meischtens mit Mischwald bedeckt, d Häng sin fir dr Räbboi terrassiärt. In dr Däler un am Rad vum Kaiserstuehl liige 24 Ortschafte mit ungfähr 20.000 Iiwohner, wu friähjer emol sälbständig gsii sin, hit zum Deil aber iigmeindet sin.
Mänsche
Dr Kaiserstuehl isch bekannt fir sii Wii. Wäge däm un wäge sinere wennig induschrialisiärte Landschaft het er e große tourischtische Reiz: Mer heißt-e aü d Toscana am Oberhiin.
Iberaal hets no viil Landwirtschaft - arbetsintensivi Sonderkültüre wiä Spargle, Krüt, Ruewe, Griäse, bsunders aber Räbe. Im verkehrsabglägene Weschte isch des sogar no dr Wirtschaftszwiig, wu vorherrscht un e großi Zahl vu Arbetskräft bindet.
In dr Gschicht het dr Kaiserstuehl viil Verkehr mit em Elsiss gha - dr Rhiin isch ghe Gränz gsii, dr isch e Wortschaftszon gsii - Fischfang, Schiffahrt usw. Dr Kaiserstiähler Dialekt isch - bsunders im Weschte - stark elsässisch beiiflusst. Uf Friiburg zue het dr sumpfig Mooswald e lichte Vekehr behinderet.
Dr Kaiserstuehl un si Umgäbig isch bis in d 1950er, 60er Johr e armi, fascht rein agrarischi Landschaft gsii - mit wäge däm het sich si alemannische Dialäkt besser ghalte wiä in dr Friiburger Bucht.
D Mänsche hänn sich au lang un erfolgrich gege s Bleichemiwerk in Markelse und gege AKW in Brisach und Wyhl gwehrt.
Sarah Yarkin
D’Sarah Yarkin (* 28. Mai 1993 z Berkeley, Kalifornie) isch e US-amerikanischi Schouspilere u Sängere. Mi kennt se vorallem dür d’Filme Happy Death Day 2 U u em 2022 erschinigne Texas Chainsaw Massacre.
Lebe
D’Sarah isch am 28. Mai 1993 z’Kalifornie ine jüdischi Familie gebore. Si het ar UCLA, School of Theater, Film and Television Schouspilerei gstudiert, wo si 2015 mitemne Bachelor of Arts het abgschlosse.
Basileios II.
Dr Basileios II. dr Bulgaredööder (, /Wasilij Bulgaroubiez; * 958 z Didymoticho; † 15. Dezämber 1025 z Konstantinopel) isch vo 976 bis 1025 Kaiser vom byzantinische Riich gsi. Er het zur Makedonische Dünastii ghöört. Si Regierigszit gältet allgemäin as e Glanzpunkt in dr byzantinische Gschicht.
Lääbe
Im Chrieg mit de Bulgare het Byzanz zerst Niiderlage müesse iistecke, aber schliesslig het dr Basileios d Armee vom Zar Samuel vo Bulgarie 1014 in dr Schlacht vo Kleidion im Strymondaal (Struma) bi Petritsch besigt. Dr Basileios het druf dr Biinaame Bulgaroktónos (Bulgaredööder, -schlächter) übercho. D Kämpf si no witer gange bis 1018 die bulgarisch Hauptstadt Ohrid gfalle isch. Bulgarie isch e Browinz vom byzantinische Riich worde.
Denn het dr Basileios im Oste gege d Araber kämpft und het Armenie annektiert.
Hüttlingen (Württemberg)
Hittlenge (amtlich Hüttlingen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Hittlenge leit am Rand vo dr eschtliche Schwäbische Alb am Kocher. D Nochbergmoede vo Hittlenge send Neuler, Rainau ond Aalen.
Vo dr Gmarkong send 57,5 % Landwirtschaftsfleche, 25,9 % Wald, 15,6 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Hittlenge gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Albanuskling, Mittellengenfeld, Niederalfingen, Oberlengenfeld, Seitsberg ond Sulzdorf, d Hef Lachenschafhaus, Obersiegenbühl, Unterlengenfeld ond Untersiegenbühl ond d Wohnblätz Fuchshäusle, Haldenschafhaus, Straubenmühle ond Zanken.
Gschicht
Hittlenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1024.
Verwaldong
Hittlenge hot mit dr Stadt Oole ond dr Gmoed Essenge a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Hittlenge ghert zom Schwäbisch.
Felix Burckhardt
Dr Blasius (äigetli Felix Burckhardt; * 18. Juni 1906 z Langebrugg; † 13. Oktober 1992 z Baasel) isch in dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert dr Baasler Stadtpoet gsi. Er het humorvolli Mundartgedicht über Baasel gschriibe und isch berüemt gsi für sini gäistriiche Fasnachtszettel und Schnitzelbängg.
Si Lääbe
1954 het er as Blasius dr Gedichtband «Soll i oder soll i nit» uusegee, wo Gedicht drus im Sinerzyt uf em DRS Muusigwälle vorglääse worde si.
Dr Felix Burckhardt isch am 13. Oktober 1992 gstorbe.
Gilbert Bécaud
Dr Gilbert Bécaud (* 24. Oktober 1927 z Toulon, Frankriich; † 18. Dezämber 2001 z Bariis; äigentlig François Gilbert Léopold Silly) isch e franzöösische Schaasonnier gsi. Wäge sim Tämpramänt het men em au „Monsieur 100'000 Volts“ gsäit. Äins vo sine Markezäiche isch Grawatte mit wisse Pünktli gsi, won er zum blaue Aazuug aaghaa het.
Lääbe
Noch em Zwäite Wältchrieg isch dr Bécaud in de elegante Nachtlokal uf dr Rive Droite z Bariis ufdräte. Vo 1950 bis 1952 het er für e Jacques Pills uf däm sinere Amerikaturnee Klavier gspiilt und sini erste Schaasoaa komponiert, wo dr Pills d Teggst drfüür gschriibe het. Die si bald berüemt worde und Sänger wie d Dalida (Le jour où la pluie viendra/Am Tag, als der Regen kam), dr Frank Sinatra, dr Elvis Presley (Let It Be Me), d Marlene Dietrich (Marie Marie) und e Hufe anderi häi sä interpretiert. Au d Édith Piaf isch uf en ufmerksam worde und het drum bitett, ass dr Bécaud e Schaasoo für sä wurd schriibe.
Im Joor 1953 het dr Bécaud si erst grooss Erfolg as Interpret ghaa. Wie dr Jacques Brel isch im dr Durchbruch im Bariiser Olympia glunge, won er denn im Ganze 33 mol ufdräte isch, s letscht Mol in 1999.
Vo 1955 aa het dr Bécaud au as Schauspiiler gschafft und Muusig für Film komponiert. Under anderem het er 1957 mit dr Caterina Valente im Muusigfilm Casino de Paris gspiilt. Wil dr Bécaud besser het chönne singe und komponiere as Teggst schriibe, het er mit de franzöösische Teggstdichter Pierre Delanoë, Louis Amade und Vidalin zämmegschafft. Vom Ändi vo de 1950er Joor aa het dr Bécaud Turneä uf dr ganze Wält gmacht. 1973 het er vom westdütsche Bundesbresidänt Gustav Heinemann s Bundesverdienstchrüz ersti Klass überchoo. Si letschti groossi Turnee isch 1998 uf Kanada gsi.
Bis zum Ändi vo de 1990er Joor het er regelmäässig nöiji CD-Album uusegee. E baar vo sine grösste Erfolg, drunder Nathalie, het er au uf Dütsch gsunge.
Die letschte Konzärt het dr Bécaud am 24. Merz 2001 z Lille und am 15. Juli 2001 z Freiburg im Brisgau gee. Noch mee as 50 Joor uf dr Büüni isch er am 18. Dezämber 2001 uf sim Huusboot „Aran“ uf dr Seine z Bariis an Lungechräbs gstorbe. Er isch uf em Friidhoof Père Lachaise begraabe. Noch sim Dood het si Soon Gaya zwäi CD-Album mit Ditel, wo bis denn nid veröffentligt gsi si, Titeln und mit nöije Versione vo bekannte Bécaud-Ditel uusegee.
Vo 2001 aa si au no e baar best of-Sammlige erschiine. 2011 het EMI Le coffret essentiel uusegee, e Box mit zwölf Originalalbum und eme umfangriiche Büechli drzue. Au bi EMI isch gliichzitig s dütsche best of mit em Ditel Unsterblich - seine besten Chansons uusechoo. 2012 het au Sony Music s best of uf e Määrt brocht: drei CD mit vile Läiw-Ufnaame us de 1990-er Joor e baar Studioufnaame.
Im Bécaud si Frau Kitty het 2011 d Biografii vo iirem Maa mit em Ditel Bécaud - La premiere idole uusegee.
Verrières-de-Joux
Verrières-de-Joux isch e französeschi Gemeind im Departemänt Doubs.
D Gmeind, wo zum Verwaltigschreis Pontarlier ghört, lyt im Jura, öppen acht Kilometer vo der Stadt Pontarlier wäg und a der Gränze zu der Schwiiz. S Dorf Verrières-de-Joux isch i der Middi vom Vallon des Verrières, wo im Weschte bi La Cluse-et-Mijoux afoot und uf der Oschtsyte, im Kanton Nöieburg, is Val de Travers überegoot.
Anne 1153 isch s Dorf s erschte Mol in ere gschichtleche Kwellen erwäänt. 1678 isch es mit der ganze Freigrafschaft an Frankrych cho. I der jüngere Schwiizer Gschicht isch das Ereignis vo anne 1871 nid vergässe, wo en ganzi französeschi Armee, die vom General Bourbaki, dört bim Zollposchte über d Gränze i d Schwiiz cho isch, wo me d Soldate i vil Kantöön interniert het. A die Gschicht erinneret s Bourbaki-Panorama z Luzärn mit em grosse Rundbild vom Historiemooler Edouard Castres und em Ferdinand Hodler.
Bi Verrières goot d Hauptstrooss D67b vo Nöieburg uf Pontarlier und au d Baanlinie vo Bärn uf Pontarlier dure.
Klingnauer Stausee
Dr Stausee vo Chlingnau isch e künschtleche See a dr Aare im Kanton Aargau.
Bermuda
Bermuda isch en Inselgruppe im Atlantik. As britischs Überseegebiet stoht s under dr Hoheit vom Vereinigte Königriich.
Klingnauer Stausee
Dr See lyt im Jura i dem Taal, wo d Aare derdur vom Middelland gäge Norde zum Rii lauft. Uf dr rächte Syte sind d Gemeind Döttige und d Stadt Chlingnau und uf dr lingge Syte d Dörfer Böötschde und Gippige.
Bermuda
D Bermuda-Insle si vor allem wäge de Gschichte über s Bermudadreiegg, für d Bermudashorts und s Bermuda-Rigg bekannt worde.
Klingnauer Stausee
Dr Stausee isch fürs Chraftwärch vo Chlingnau i de 1930er Joor gmacht worde.
Bermuda
Geographii
D Bermuda-Insle bestöhn us öbbe 150 Koralleninsle. Under ihne isch Grand Bermuda mit Abstand die grössti. Im Nordweste gränze Somerset Island und im Nordoste Saint George’s Island an d Hauptinsle.
S Klima uf de Bermuda-Insle isch subtropisch-füechtwarm. Allerdings cha s im Januar 5 Grad wärde. Im Septämber git s hüfig Hurrikan.
Die höchsti Erhebig im Land isch dr Town Hill mit 79 m. Uffallend isch die starki Zergliiderig vo de Insle und die zahlriiche Karsthöhlene. Um d Insle ume het s Koralleriff. Es si die nördligste dropische Koralleriff uf dr Wält. Es git nume ei Stell im östlige Bermuda, wo grossi Chrüzfahrt- oder Containerschiff, wo regelmässig in Bermuda ankere, dur d Riff duure chönne. Uf den Insle git s keini Flüss, dorum muess s Rägewasser in Zistärne gsammlet wärde.
Lixheim
Lixhum (lothrìngisch; frànzeesch Lixheim, ditsch Lixheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Klingnauer Stausee
Da, wo jetz der See lyt, isch d Aare früener dur ne wyti Auelandschaft gloffe. Zwüsche Däntsche uf beidne Syte, wo höcher sind als s Land näbedra, und em Stauweer het der See sin Platz. Er isch nid töif, und grad wäge däm sich die grossi Wasserflechi für d Wasservögel guet. Yheimeschi und au Zugvögel chömed dörthi, und middlerwyl zellt dr See zu de wichtige Naturschutzpiet vo dr Schwiiz. Rund ume See het’s Fäldwääg, wo für d Wanderer un d Velofaarer agnääm sind, und am Uufer e spezielle Uussichtsdurm zum d Tier uf em Wasser z beobachte.
Lixheim
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Klingnauer Stausee
Dr Kanton Aargau möcht en Deil vom See usbaggere, wil dä vil z schnäll tuet zuewachse. Das Projäkt isch schwirig wäge giftige Substanze, wo me-n im Seebode gfunde het.
Lixheim
Gschìcht
Ànne 1107 ìsch s Benediktinerkloschter Lixheim grìndt worre, wie 1550 ufghowe woore ìsch un ìm Drissgjehrige Kriej gschlìsse worre.
D Gmein Lixhum ìsch ànne 1608 vum Georg Gustav vun Pfalz-Veldenz grìndt worre àls Züefluchtsort fìr Proteschtànte üs em Herzogtum Lothringe. 1623 hàt dr Herzog Heinrich II. vun Lothringe Lixhum un d ìwrije pfalzische Bsitzunge ìn dr Region köift. Ìm Johr deno hàt dr Herzog d Gebiet, Pfalzburg un s Àmt Einarzhausen àn dr Johann vun Guise verköift. Àm 12. Fewwer 1629 hàt dr Kaiser Ferdinand II. s Territorium zem richsunmittelbàre Fìrschtetum ghowe.
1702 ìsch s Fìrschtetum àn s Herzogtum Lothringe kumme un 1766 àn Frànkrich. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lixhum ìsch. Lixhum ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lixhum ghert zem Rhinfrankisch.
Hügel
Èn Büèl oder è Hogèr isch als Gländeform è mittelgroßi Erhebig in èrè Landschaft, meischtens mit ehnder abgrundetè Formè un mit Pflanzè zuègwachsè. Er isch chlyner als èn Bärg, abber normalerwys größer wiè nen Flüè odder è Boddèwèllè. Ußerdèm isch er normalerwys nit vill länger wiè breit, sunscht wörd d Erhebig als Höè- odder Bärgruggè benamst. Èn Büèl cha Deil von èm Bärg sy, sèll isch oft bi Uusläufer von èm Bärg dè Fall.
Geologii
Büèl chönnèd entschtò Bi Büèl griift d Erosion ringelum (i alli Richtigè) aa, wôrend si im Bärgland nu in zwei Vorzugsrichtungè (dalabsi, Uusbildung vo dendritischè, baumartigè Gròòt­schtrukturè) wǜrkt. Dõhèr sin Büggèlandschaftè meischtens unregelmäßiger strukturyrt wiè z. B. Bärgkettè, Büggele als tǜpischi Mittelgebirgs­schtruktur abber sanfter grundet. Zuènämmendi Erosion vo Hochgebirge hinterlòt Büggele, dõhèr sin Büggele meischtens aalt (Rumpflandschaftè), odder Vorgebirge am Rand vom Hochgebirge.
È witeri hüüfige Bildungsform sin Mäander­räscht un ehemòligi Durchbrüch, wo diè tǜpischè Sidlungshöger im Alpèruum abgänn, Klippè (vorglagerti Formationsräscht), vulkanischi un andri monolithischi harti Steis­räschtè, sowiè fossili Großmoränè un andri postglaziali Chlyformè (glaziali Seriè).
Ortsnammenskundi
Büèl hèt im Alemannischè übber d Ortsnämmè èn witrychendè Iifluss uff s Nammensrepertoire gnõ, z. B. Bühl, Schöbüèl odder Schömbüeu, Ruèbüèl usw.
Im hütigè Sprõchgebruuch hèt abber Hoger odder Buggel d Obberhand chriègt.
Im (Neu-)Hochdütschè wörd i dè Regèl s Wort Hügel vowendèt, i dè süddütschè Dialäkt git s anderi Uusdrügg defür, Hügel wörd dört kaum bruucht. Öschtlich vom alemannischè Sprõchruum, im bairischè Dialèkt, wörd s Wort Pichl statt Büèl bruucht. Vo allèm s Wort Büèl hèt scho vill abgleiteti Wörter. Wurzel ist althochdütsch buhil, zu mittelhochdütsch bühel „Hügel, Anhöhe“. Büèl isch nò im Tirolischè/Salzburgerischè un im Vorarlbergisch/Westschwizerischè in Gebruuch, wo s übberall statt Hügel vowendèt wörd.
D Variantè sin vylfältig:
Dr Bööler isch e Passübergang vom Suuretal über d Hogerreihe vo dr Hochwacht is Wynetal im Kanton Aargau.
Im Bairischè git s folgendi Variantè:
Am Mittelrhy git s folgendi Variantè: Hügel sèlber isch als Wort èrscht sit èm 16. Johrhundert übberliferèt un hèt wènnig Iifluss uff dè Namensschatz gnõ. S findet sich abber mittelhochdütsch houc, wo i dè Haug, Hauck erhaaltè isch - dört isch abber in Personnènammè è Ableitig uss Hugo als Patronǜm wòrschinlicher. Im Norddütschè sait mò Hövel, Hübel, au sèlli Form ebbèfalls rychhaltig: Bi Personnènammè isch abber immer è möglichi, ebbèfalls seer wòrschinlichi Ableitung uss Hof aaznää. Insgsamt git dè Dütsche Wortatlas übber 50 voschidni Nammè für Büèl, wo in Dialäkt lebèndig sin. Dezuè ghörèd:
Büèl als Sidlungsschtätti
Büèl sin früèner bevorzugti Ört gsi, um è Sidlungè un Voteidigungsaalaagè z bauè, well mò vo dört èn Übberbligg übber diè umligendi Landschaft ghaa hèt un d Aagriifer größeri Schwirigkeitè cha hèn, sèlli z erobèrè, bsunders mit èrè schwèrè Uusrüschtung. Mit dè Wachsè vo dè Städt, dè induschtrièllè Vofüègbarkeit vo Sprèngschtoff un dè Änderig vo dè Chriègstagtik zugunschtè von èrè höchèrè Mobilidät hèn sich söttigi tagtischi Vordeil allerdings voflüchtigt. Für diè zmeischt vo Buèrè besidletè Büèldörfer hèt sich bi dèrrè Laag dè Vorteil ergää, dass d Fälder uff èm Dalboddè unnè grossflächig bruuchbar un nit vo Dörfer unterbrochè worrè sin. Witerhy hèt diè Laag dè Vorteil vo drochènè Füèß bi Übberschwemmungè.
Bundesgericht (Schweiz)
S Schwiizerische Bundesgricht (BGer, RMS undefined) isch s oberschti Gricht vo de Schwiiz und d Judikative vom Bund. Sit 1875 het s Gricht sin Hauptsitz z Lausanne. Afangs 2007 het s Eidgnössische Versicherigsgricht (EVG) mit em Bundesgricht fusioniirt. Di beide Sozialrächtliche Abteilige vom Bundesgricht hei ihre Sitz z Lözärn. De Präsident vom Bundesgrichts isch de Lorenz Meyer.
Gschicht
Mit de Gründig vom Bundesschtaat im Johr 1848 isch es elfköpfigs Gricht vo näbeamtliche Richter gründt worde, wo für Verhandlige vo sim Präsident an em geignete Ort isch zämmegrüeft worde.
Im 1875i het me s Gricht umorganisiirt, wobi me d Zahl vo de Richter schrittwiis erhöht het. Hüt het s Bundesgricht 35 bis 45 ordentlichi Bundesrichter. Doderzu chömmed nebeamtlichi Bundesrichter, wo aber höchschtens zwei Drittel vo de Aazahl vo de ordentliche Bundesrichter dürfet usmache. In de Regel sin Bundesrichter Mitgliider von ere politische Partei.
Stellig und Organisation
S Bundesgricht isch di oberschti Schwiizer Grichtsinschtanz, wo in der Regel letschtinschtanzlich Urteil von de kantonale Gricht überprüeft; es het au d Ufsicht über d Gschäftsführig vom Bundesschtroofgricht und em Bundesverwaltigsgricht. S Gricht isch in de Rächtssprächig unabhängig. D Oberufsicht ligt bi de Bundesversammlig, wo einisch im Johr s Budget, d Rechnig und de Gschäftsbricht vom Bundesgricht duet gnämige. Au d Richter wärdet vo de Bundesversammlig gwählt.
Orny VD
Orny (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Orny lyt an dr Mindig vum Nozondal in d Orbe-Ebeni. Zue dr Gmai ghert näb em glychnamige Dorf au no d Sidlig Entreroches. D Gmaiflechi umfasst 78,8 % landwirtschaftligi Flechi, 16 % Wald, 4,4 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Orny isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1011 as in Orne.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,4 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 3,0 %, FDP 25,9 %, GLP 5,2 %, GP 14,4 %, SP 15,2 %, SVP 24,3 %, Sunschtigi 2,3 %.
Dr Burgermaischter vu Orny isch dr Claude-Alain Michaud (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 334 Yywohner 90,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,9 % Dytsch, 0,3 % Italienisch un 5,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Spanischbrötlibahn
D Spanischbrötlibahn, wo vo de Schwiizerische Nordbahn (SNB) betribe worde-n-isch, isch die erschti Bahnstrecki gsi, wo ganz uf Schwiizer Bode gsi isch. D Linie isch im 1847i eröffnet worde und isch vo Züri uf Bade im Aargau gange.
De Name vo de Bahn chunnt vo de „Spanisch Brötli“, eme Gebäck us Bade, wo z Züri so beliebt isch gsi, dass d Lüt de Zug uf Bade gno hei, um die Brötli derte ga poschte.
d Vorgschicht
Im Vergliich zu de Nochberländer het s Iisebahnzitalter in de Schwiiz spot aagfange. Das het verschidnige Ursache gha. Zum eine isch es in de Topografii begründet gsi, zum zweite in de verschidnige kantonale Interesse und zum dritte hei d gsetzliche Möglichkeite gfählt, um Lüt z enteigne und eso s Land für e Strecki z übercho.
Scho im Joor 1836 hets Plän gäh, en Iisebahnlinie vo Züri uf Basel z baue. D Liniefüehrig isch über Dietike, Würelos, Wettige, Ännebbade und Obersiggetal durs Limettal abe planet gsi, vo derte wyter durch s untere Aaretal und em linke Ufer vom Rhy nooch bis uf Basel.
Di Plän hei aber ned chönne realisiirt werde, bsunders will sich d Landbevölkerig gäge d Geometer gwehrt het, wo sich go s Trassee abstecke. Au het d Nöchi vo de Linie zu de Landesgränze Bedenke usglöst, un wäge all däm isch de Bau vo dere Iisebahnstrecki gschiteret.
dr Bau
Im Mai 1845 het sich es Komitee zämetaa zum e Schtrecki am linke Ufer vo de Limet z baue. Erscht bi Turgi hätti me welle d Limet überquere, un de wäär d Strecki wyter gange über Koblenz uf Waldshuet, wo de Aaschluss an di Badischi Hauptbahn planet isch gsi.
De Grossi Rot vom Kanton Aargau het aber numme zugschtumme, will män em versproche het, d Strecki vo Bade uf Länzbrg und Aarau witerzfüere. Die erschti Etappe vo Züri uf Bade isch denn d «Spanischbrötlibahn» gsi.
Will de Bahnhof vo Bade uf d Nordsiite vo de Altstadt het solle hiicho, isch de achzg Meter langi Schlossbärgtunnel bauet worde.
De Bahnhof vo Züri het de Gustav Albert Wegmann entworfe, de vo Bade de Ferdinand Stadler. Endi 1845i isch d Nordbahngsellschaft mit eme Aktiekapital vo 20 Millione Franke gründet worde, im Früelig 1846i het mä afo baue. Bim gröschte Teil vo de Strecki si d Bauarbeite ohni grösseri Problem abgschlosse worde, numme zwüsche Noiehof und Bade hets chlineri Hangrutschige gäh. Am schwirigschte isch de Bau vom Schlossbärgtunnel gsi. Uf dere Bauschtell sin au Häftling iigsetzt worde, schpöter au Hilfsarbeiter. Bi eme Schprängunglück hets drei Todesopfer gäh, und sechs Arbeiter sin an Typhus gschtorbe. De Tunneldurchstich isch am 14. April 1847 gsi.
d Eröffnig
Am 7. August 1847 het me d Bahn uuftoo, die erschte Linie, wo ganz uf Schwiizer Bode isch gsi. De eerscht Zug mit 140 ygladene Gäscht isch am Eis am Nomittag z Züri abgfahre. Zwei Täg schpöter het de fahrplanmässig Betriib aagfange. Jede Tag hets vier Fahrte in beidi Richtige gäh. Für die zwanzg Kilometer langi Strecki het de Zug öppe 45 Minute bruucht. Unterwägs hei d Züg z Altstette, z Schliire und z Dietike aaghalte.
Scho bald nach de Eröffnig het di Bahnstrecki de Übernäme «Spanischbrötlibahn» übercho, wil di «feine» Zürcher Herrschafte ihri Dienschtlüt mit de Bahn uf Bade abe gschickt hei, um derte di beliebte Spanisch Brötli z poschte.
Di Bahn isch wirtschaftlich ned arg erfolgriich gsi. Wägem Sonderbundschrieg und de Revolutione vo 1848 i de Nachbarländer het d Zahl vo de Fahrgäscht schnell abgnoh.
Erst wo s eidgnössische Isebahngsetz im 1852i erloo worde isch und d SNB mit de Bodesee- und Rhyfallbahne zu de Schwiizerische Nordoschtbahn im 1853i fusioniert het, het me en witere Usbau afo plane.
Kirchheim
Kirchheim isch dr Namme vu däne Ortschafte:
Schloss Kirchheim:
Eritrea
Eritrea ([]; Tigrinya: ኤርትራ Ertra, arabisch إيريتريا Iritriyya) isch ä Schtaat im nordöschtlige Afrika und gränzt an Äthiopie, dr Sudan und Dschibuti und au im Rote Meer an Jemen. Dr Name Eritrea leitet sich vo erythrá thálassa – "Rots Meer" ab (vom griech.  Erythräa). D Eigebezeichnig Ertra us Ge’ez bahïrä ertra – „Rots Meer“ – bezieht sich au uf die alti griechischi Bezeichnig vom Rote Meer.