cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Botsuana
Bevelkerig
Botsuana het rund 2,03 Millione Yywohner. Di ethnisch Zämmesetzig vu dr Bevelkerig siht eso uus:
D Yywohnerzahl isch syt dr Unabhängigkait stark aagstige. D Kurve vum Aastig isch dur di hoch Stärbligkait wäge Aids in dr letschte Zyt abgflacht un anne 2005 het s sogar e Bevelkerigsschwund vu rund aim Brozänt gee. Dur d Krise z Simbabwe isch d Bevelkerig 2008 stark aagstige, Ändi 2008 hän fascht 800.000 Flichtling vu Simbabwe z Botsuana gläbt.
Sproch
Z Botswana schwätze 78% vu dr Bevelkerig Setswana, e Bantusproch, as Muetersproch. Anderi Sproche sin d Bantusproche Birwa (15.000 Sprächer), Gciriku (2.000), Herero (31.000), Kalanga (150.000), Kgalagadi (40.000), Kuhane (3.000), Lozi (14.000), Mbukushu 20.000), Nambya (15.000), Ndebele (17.000), Tswapong (2.000), Yeyi (20.000) un Zezuru (11.000). Näbe Afrikaans (20.000) un Änglisch (4.000) wäre au no verschideni Koishan-Sproche gschwätzt: ||Ani (1.000), ||Gana (2.000), |Gwi (2.500), ‡Hua (200), Ju|’hoan (5.000), Khwe (1.800), Kua (820), ‡Kx’au||’ein (3.000), Nama (200), Naro (10.000), Shua (6.000), Tsoa (3.000), !Xóõ (4.000)
Amtssproche sin Änglisch un Setswana. Uf Änglisch verhandlet s Barlemänt, un au alli greßere Zytige erschyne uf Änglisch. In dr Schuel findet d Primarschuel uf Setswana statt un ab dr Sekundarstufe wird uf Änglisch unterrichtet.
Vorgschicht
Im Großruum vu dr Kalahari losst sich scho vor guet 100.000 Johr e staizytligi Bsidlig noowyyse. Di erschte Sidler sin d San gsi un d Khoikhoi. Um 3000 v. Chr. isch zuen ere große Migration vu Bantuvelker us Weschtafrika chuu. D Ursach fir die Uuswandrig wird hite in klimatische Verändrige gsähne, wu d Sahara derdur allmeh in e Wieschti verwandlet woren isch. Um s Johr 250 hän d Bantu dr Sambesi iberschritte un son eso au in s Biet vuj hitige Botsuana chuu. Si hän in däm Ruum zem erschte Mol d Yysebearbeitig yygfiert.
Vorkoloniali Gschicht
Um s Johr 650 isch im Biet vum hitige Botsuana dr Staat vu Toutswe entstande, wu um 1050 syy Bluescht ghaa het um wu s bis um s Johr 1300 gee het. Di wirtschaftli Grundlag vu däm Staat isch dr Vihrychtum gsii. Dr hitig Name het des Rych vu archäologische Fund am Toutswemogala Hill bi Palapye iberchuu.
Dr Staat vu Toutswe isch im 14. Johrhundert verfalle, villicht unter em Druck vum Nochberrych Groß-Simbabwe. Um die Zyt het d Wandrig vu dr Bakgalagadi, dr Basotho un dr Batswana aagfange. D Batswana hän s Vakuum gnutzt, wu dur dr Nidergang vum Toutswerych entstanden isch un hän sich im Beraich vum hitige Botsuana aagsidlet
Verschideni chlaino Chenigrych hän sich bildet, un um 1800 isch dr ganz Oschtdail vum hitige Botsuana vu Batswana bsidlet gsi.
Im Zug dr Zuluchrieg im 19. Johrhundert sin Bakololo un Ndebele unter em General Mzilikazi no Side zoge, s isch au zue mitliterische Ussenadersetzige mit dr Batswana chuu.
Seewen
Mit em Name Seewen gits i de Schwiz zwai Ortschafte:
Botsuana
Kolonialgschicht
Um 1840 het d Kolonialisierig dur di erschte wysse Missionar un Händler aagfange, wu ins Biet vum hitige Botsuana vordrunge sin. Anne 1845 het dr Sir David Livingstone z Kolobeng di erscht ständig Missionsstation vu Botsuana grindet. 1867 het dr Karl Mauch großi Goldvorchuu Tati entdeckt.
Seewen
Lueg au:
Botsuana
Kolonialgschicht
Im 19. Johrhundert sin vu Sidafrika uus großi Dail vu dr burische Bevelkerig uf dr Flucht vor dr Brite no Norde zoge. Doderby hän si au verschideni Tswana aagriffe; si hän vun ene Styyre erhovbe un hän Sklave gnuu. Wu d Batswana-Fierer Khama III, Bathoen un Sebele d Brite um Hilf bätte hän, het di britisch Regierig s Biet vum hitige Botsuana am 30. Septämber 1885 zum britische Protektorat Betschuanaland erklert. Formell isch des Biet e Protektorat blibe un isch nie zuen ere Koloni erklert wore, praktisch het des aber kai Unterschid gmacht. No dr Burechrieg aafangs 20. Johrhundert hän d Brite mit dr Yyfierig vun eme Styyrsystem (hut tax) aagfange, wu vu dr lokale Regänt yyzoge woren isch. D Fierigsrolle vu däne Herrscher isch zerscht nit aagriert wore.
D British South Africa Company, e mit Hohaitsrächt uusgstatteti Monopolgsellschaft, wu vum Cecil Rhodes grindet woren isch, het sich speter aabotte, Betschuanaland wyter z erschließe un z verwalte – gege d Vergab vu Konzessione fir d Uusbytig vum Land.
Des isch vuv Tswana-Chenig Khama III., Bathoen I. un Sebele I. verhinderet wore, wu anne 1895 uf London graist sin, uf dr Yyhaltig vu dr Schutzverdreg bstande hän un sich hän chenne dodermit dursetze. E gwissi Yygliderig in di Sidafrikanisch Verwaltig het s aber gee, s Biet isch vu Mafikeng, eme Ort z Sidafrika, uus verwaltet wore. 1910 het s Protektorat Botsuana mit Sidafrika e Zollunion bildet.
E Entwicklig vum Land hän d Brite nit bedribe. Botsuana het zue dr ermschte Länder z Afrika zellt un het bi dr Unabhängigkait grad emol 8 km asphaltierti Stroße ghaa.
Erschti Schritt in Richtig Sälbschtverwaltig un Unabhängigkait hän anne 1950 aagfange mit dr Grindig vum Joint Advisory Council, eme multikulturälle Berotigsgremium. E Verfassig vu 1961 het e Barlemänt gschaffe, wu au e Berotigsfunktion ghaa het.
Unabhängigkait un nookoloniali Gschicht
Di wirtschaftlig Lag vum Land het sich churz no dr Unabhängigkait drastisch verbesseret, wu 1967 bi Orapa erschti großi Diamantelager entdeckt wore sin.
Botsuana het sich anne 1974 zämme mit Angola, Mosambik un Tansania zue dr Gruppe vu dr „Frontstaate“ zämmegschlosse, wu d Befreiigsbewegige z Namibia un em domolige Sidrhodesie (hite Simbabwe) unterstitzt hän. Anne 1979 hän die Frontstaate zämme mit Lesotho, Malawi, Sambia, Simbabwe un Swasiland d Sidafrikanisch Entwickligskonferenz (SADCC) grindet, zerscht as Gegegwicht zue Sidafrika. Noch em Änd vum Apartheid-Regime isch Sidafrika anne 1992 dr Organisation au bydrätte, jetz unter em Name ''Sidafrikanischi Entwickligsgmainschaft (Southern African Development Community, SADC). Die het ihre Sitz z Gaborone.
Noch em Dod vum Seretse Khama anne 1980 isch zerscht dr Ketumile Masire Bersidänt wore, im Johr 1998 derno dr Festus Mogae, au am 30. Novämber 2004 widergwehlt woren isch. Vu 2008 bis 2018 isch dr Ian Khama Bresidänt gsii, e Suhn vum erschte Staatsbresidänt Seretse Khama. Sy Noofolger isch im Merz 2018 dr Mokgweetsi Masisi wore.
Bolitik un Verfassig
D Verfassig vum Land stammt vu anne 1965. S git e Barlemänt mit 57 Sitz, wu näbe dr Mitglider vu dr alli fimf Johr gwehlte Nationalversammlig au dr Staatsbresidänt, dr Barlemäntssprächer un vier vum Bresidänt bstimmti Mitglider derzue ghere. E wyteri Chammere isch s House of Chiefs, wu 15 Mitglider umfasst un us dr fierende Stammesverdrätter vum Land bildet wird un in dr Hauptsach e berotendi Funktion het.
D Exekutivgwalt lyt bim Staatsbresidänt. Är wird vum Barlemänt gwehlt, mittlerwyli isch nume no ai Widerwahl zuelessig. Dr erscht Staatsbresidänt isch bis zue sym Dod anne 1980 dr Seretse Khama gsii. No ihm isch zerscht dr Ketumile Masire chuu un vu 1998 bis 2008 dr Festus Mogae, wu am 30. Oktober 2004 syy zwooti Wahlperiode aagfange het. Am 1. April 2008 isch dr Mogae vu syne Ämter zruckdrätte, syy Noofolger isch 2008 dr Ian Khama wore. Anne 2018 isch dr Mokgweetsi Masisi Bresidänt wore.
S het e Mehbarteiesyschtem. Syt dr Unabhängigkait isch d Botswana Democratic Party (BDP), wu vum Seretse Khama grindet woren isch, d Regierigsbartei. Oppositionsbarteie sin d Botswana People's Party (BPP) un in dr letschte Zyt in stedtische Biet d Botswana National Front (BNF). D Opposition het aber nume ne gringe Yyfluss, au bi dr letschte Wahlen im Oktober 2004 isch d BDP wider Wahlsigeri mit eme große Abstand wore, di versplitterete Oppositionsbarteie hän insgsamt nume fimf Sitz im Barlemänt errunge. D Wahle gälten aber as frei un fair.
Verwaltigsgliderig
Botsuana isch in nyyn Distrikt unterdailt:
Dr North-West District isch anne 2001 entstande us em Zämmeschluss vum Chobe District un em Ngamiland District.
Jakob Ammann
De Jakob Ammann (* 12. Februar 1644 (?) z Erlebach im Simmetal; † vor 1730 wohl bi Zellwiller im Elsass) isch ä Schwizer Mennonitepredigar gsi.
Ugfähr anne 1655 isch er mit sine Eltre uf Oberhofe om Thunersee zoge, wu 'ra vor 1680 zuem Täufertum ybertrete isch un schpätr Älteschter vun 'ra Täufergmeind worre isch. Bal noch 1680 het er wohl ins Elsass fliehe miesse. Er het vun 1693 bis 1695 z Heidolsheim, vun 1695 bis 1712 bi Markirch glebt un donôch vomutlich bis zue sinem Tod z Zellwiller.
Im Summer anne 1693 het 'r ä Reih vun taufwilligi Gmeinde im schwiizerische Emmetal bsuecht. Vun nm hen sich d Amische bzw. Amischi Mennonite hergleitet, nochdem er durch sin schroffi Haltung zuer Gmeindezucht anne 1694 ä Schpaltung vun de Mennonite hergfiehrt ghet het.
Tschecho-Slowakische Republik (1938-1939)
D Tschecho-Slowakischi Republik (tschechisch und slowakisch: Česko-Slovenská Republika, ukrainisch: Чехо-Словацька Республіка, amtlichs Kürzel Č-SR bzw. Tschecho-Slowakei), inoffiziell a Zweuti Republik gnännt, bezeichnet de tschechoslowakischi Staat, wo für 170 Tage zwische m 1. Oktober 1938 und 16. März 1939 existiert hät. Er isch us Böhme, Mähre, Schlesie und de autonomen Regione vo der Slowakei und de Karpatenukraine bildet worde un isch e moderni Föderation gsi.
D Zweiti Republik isch d Folg vo de Ereigniss nach em Münchner Abkomme und de Sudetekrise sowie em Erschte Wiener Schiedsspruch. In dene isch d Tschechoslowakei gezwunge ksi, d Gebiet, wo vo Dütsche besiidlet ksi sin, also s Sudeteland und de südlichi Teil vo der Slowakei am 1. Oktober 1938 an Dütschland und Ungarn abztrete. Die Tschecho-Slowakischi Republik isch am 16. März 1939 nach m Imarsch vo de Wehrmacht ufglöst worde, Dütschland hät die tschechischi Region als Protektorat Böhme und Mähre und Ungarn d Karpatenukraine annektiert.
Population
Im Januar 1939 hät d Zweiti Republik 10,770 Millione Iwohner ka. Noch ere Schätzig händ 1939 d Tscheche mit siibe Millione d gröschti Gruppe bildet, noch iine d Slowake mit 2,4 Millione. Ethnischi Minderheite sind immer no stark vertrete ksi
Hollingen (Lothringen)
Holléngen (lothrìngisch; frànzeesch Holling, ditsch Hollingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Holléngen lijt àn dr Nied uf re Heche zwìsche 196 und 296 m ìwer em Meeresspiejel.
Verwàltung
vun Holléngen ìsch. Holléngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Holléngen ghert zem Moselfrankisch.
Elchesheim-Illingen
Elise-Illinge (amtlich Elchesheim-Illingen) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Elise-Illinge lit am Rhin. Dr Bann bsteht us 38,8 % Landwirtschaftsflechi, 30,7 % Wald, 12 % Sidlungsflechi un 18,5 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Elise-Illinge sin Au, Durmische, Bietje, Steimure un Modere (Elsass).
Gmaindsgliderung
Zue Elise-Illinge ghere di baide glichnamige Derfer.
Gschicht
Illinge isch zum erschte Mol gnännt worre anne 960, Elise anne 1102. Am 1. Juli 1971 hän si di baide Gmaine zämmegschlosse.
Verwaltung
Elise-Illinge het sich mit Au, Bietje un Durmersche zum Gmaiverwaltungsverband Durmersche mit Sitz z Durmersche zämmegschlosse.
Burgermaischter:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Elise-Illinge ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Elise-Illinge sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
Wildberg (Schwarzwald)
Wildbärg (amtlich Wildberg) ischt a Stadt em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Wildbärg leit em Nordschwarzwald em Nagolddal.
Gmoedsgliderong
Zua Wildbärg gheret d Stadtdoel Effringen, Gültlingen, Schönbronn, Sulz am Eck ond Wildbärg..
Gschicht
Wildbärg ischt zom erscht Mol gnennt worde em Johr 1237.
Verwaltong
Wildbärg ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Wildbärg ischt dr Ulrich Bünger.
Dialekt
Dr Dialekt vo Wildbärg ghert zom Schwäbisch.
Bahnhof Arth-Goldau
De Bahof Arth-Goldau isch en Bahnchnotepunkt im Dorf Goldau, wo zu de politische Gmaind Arth im Kanton Schwyz ghört.
Uf em Gländ vom Bahof träffed sich mehreri Isebahnlinie. So isch emol d Strecki vo Immesee här, wo 1882 als Tail vo de Gotthardbahn eröffnet worde isch. Si füert südlich vom Bahofs-Geböi verbii, got dänn witer i Richtig Seewe und witer dur de Gotthard in Süde. Nördlich vom Bahofs-Geböi sind d Perron vo de Züg, wo vo Zug här chömed. All die Linie wärded hüt vo de SBB betribe.
Vo Nordoschte, aber uf d Südsite vom Bahof, chunt d SOB sit 1891 vom Sattel obenabe. Die fahrt witer öber Immesee und Küsnacht bis uf Luzärn. Öber de Glais, wo uf Immesee füered, isch de Bahof vo de Rigi Bahn, ennere Normalspur-Zahradbahn, wo uf di höchi Rigi ufi fahrt.
Uf em Vorplatz, aso weschtlich vom Bahofs-Geböi, bim Hochperron vo de Rigi Bahn, halted mehreri Buslinie.
Globi
De Globi isch die erfolgrichschti und eini vo de beliebtischte Schwizer Chinderbuechfigur.
Globi gits au als Hörgschichte und in verschidnige Usmalbüecher.
De Globi isch 1932 vom Ignatius Karl Schiele, zäme mit em Zeichner Robert Lips und em Texter Alfred Bruggmann, erfunde worde.
Die eltischte Globibüecher gälte hützutags scho fasch als e Rarität, gwüssi Exemplar choschte bis zu 150 Franke. Bis hüt (Stand März 2017) sind 87 Buechtitel vo ihm usechoo und über 9 Millione Globibüecher verchauft worde.
De Globi und s Chloschter Chappel
Immer wider stosst mer uf d Gschicht, de Robert Lips heig sich vo de Helmziir vom Wappe vo de Familie Gessler von Brunegg la inspiriire, wo in de Stephanskapelle vom Chloschter Chappel z finde-n-isch. Wenn ma di hütig Darstellig vom Globi mit de Helmziir vergliicht, chönnt ma di Gschicht fascht glaube, aber de Globe hät am Aafang anderscht usgseh.
Blauen
Blauen chan folgendes bedüte:
Bärge:
Oberton
En Oberdoon, au Däildoon oder Parzialdoon isch e Doon, wo mit eme Vilfache vo dr Frekwänz vom ene Grunddoon schwingt. D Zämmesetzig vo de Ooberdöön macht s Charakteristische am Klang bzw. dr Klangfarb vo de mäiste Muusiginstrumänt us.
Wemm mä d Döön undersuecht, wo mit akustische Instrumänt oder dur Gsang erzügt wärde, so si daas nie äifachi Sinusdöön, sondern si setze sich us eme Grunddoon, wo as Doonhööchi woorgnoo wird, und Ooberdöön zämme:
In dr Abbildig oobenooch isch die groossi Sinuswälle linggs dr Grunddoon; im Bild rächts nääbedraa düen Ooberdöön in dr Form vo schmaalere Sinuswälle die groossi Wälle überlaagere. Bi Äärofoon wie dr Kweerflööte und de Chordofoon wie dr Giige si d Frekwänze vo de Ooberdöön öbbe ganzzaaligi Vilfachi vo dr Grundfrekwänz. Das bedütet, ass e Grunddoon mit dr Frekwänz 440 Härz vo Ooberdöön mit de Frekwänze vo öbbe 880 oder öbbe 4400 Härz cha begläitet si, aber nit zum Bischbil 550 Härz. In dr musikalische Akustik bezäichnet daas s Harmonische. Bi andere Schallkwelle (z. B. bi Rööre, Stääb, Blatte oder Glogge) dräte au Ooberschwingige uf, wo d Frekwänze von ene nit ganzzaaligi Verheltniss zur Grundfrekwänz häi. S menschlige Ghöör het denn s Gfüül, ass si nit so klaar gstimmt sige.
Wäärend Däildöön Bestanddäil vom ene Gsamtdoon si, wo entstoot, wenn alli bzw. meereri vo de mööglige Äigeschwingige vom ene Körper, wo cha schwinge, aagregt wärde, wärde bi de Bloosinstrumänt d Natuurdöön, wo begrifflig verwandt si, dur s sogenannte Überbloose vo äinzelne Ooberschwingige aagregt, wo mä denn as Grunddoon ghöört. Äänlig isch s bi de Flascholettdöön bi Säiteinstrumänt.
Je noch dr Kwelle vom Doon si d Ooberdöön ganz spezifisch zämmegsetzt, so dass näben em Ruusche und Faktore wo im zitlige Verlauf vom ene Signal ins Spiil chömme, vor allem dr Ghalt vo Ooberdöön für die charakteristischi Klangfarb vo Muusiginstrumänt wie au vo Stimme vo Mensche und Dier verantwortlig isch.
Holderbank AG
Houderbank (offiziell Holderbank) isch e Gmeind ganz im Norde vom Bezirk Länzbig im Kanton Aargau.
Wappe
S Gmeindwappe zeigt e Holderbusch mit wysse Blüete über ere wysse runde Bank. Das Wappebild isch erscht im 19. Joorhundert mit ere falsche Erklärig vom Name für s Gmeindsigel gmacht worde. Dr Ortsname, wo s erschte Mol ane 1259 in ere Urkunde vo de Grafe vo Habsburg gnännt wird, isch zämegsetzt us de althochdütsche Wörter holuntar und wang. wang bedütet es abheltigs Gländ, also en Hang. Us de alte Namensforme wie Halderwange (1259) und Halderwanch (1273) isch vil spöter im Sproochgebruuch ebe Holderbank und Houderbank worde.
Geografii
D Gmeind liit uf dr rächte Syte vo dr Aare am westleche Abhang vom Cheschtebärg, em ene Hügel vom Jura, underhalb vo Wildegg. Di andere Nochbergmeinde sind Schinznach, Brugg, Lupfig und Välte.
Der Aare noo goot dur s Dorf Houderbank d Strooss vo Aarau und Länzbrg uf Brugg, und grad näbedra isch d Ysebaan vo Bärn über Aarau und Brugg uf Bade und Züri.
Oben em Dorf liit d Siidlig Chärnebärg. Dr südlechscht Punkt vom Gmeinbann isch a dr Muur vom Schloss Wildegg.
Wirtschaft
Ane 1912 isch im Schache a dr Aare d Zimäntfabrigg vo Houderbank gründet worde, wo hüt zu dr Wältfirma LafargeHolcim ghört. Im Biet Weid und under em Meieriisligroot het d Fabrigg grossi Schteibrüch gha, zum Chalch und Mergel z gwünne. D Produkzion het z Houderbank ab 1975 ufghört, wo d Holcim z Räkige und z Würelinge neui Fabrigge bout het. Über d Brugg, wo für s lange Förderband vo de Schteibrüüch z Välte über d Aare bout worden isch, goot e Fuessstäg, wo noch politische Diskussione und mit Gäld vom ene crowdfunding-Projäkt wider gflickt wird.
Drei Bünde
Die Drei Bünd si e Freistaat im Gebiet vom hütige Schwizer Kanton Graubünde gsi, wo im 14. und 15. Johrhundert entstande isch und bis zum Zämmebruch vo dr Alte Äidgenosseschaft 1798 existiert het.
Bolitischi Organisazion
Die höggsti Gwalt im Staat isch dr Bundsdaag gsi, wo sich us 66 Abgeordnete vo de Grichtsgmeinde zämmegsetzt het. Die Bundsdääg häi abwächselnd z Ilanz, z Chur und z Davos stattgfunde. Noch hütige Maassstääb si die Drei Bünd ehnder e Staatebund as e Bundesstaat gsi: Dr Gsamtstaat sälber het nume wenig Kompetänze gha, und braktisch alli staatlige Aagläägehäite häi d Grichtsgmäinde im ene Referendum entschiide.
Dr Gotteshuusbund
Dr Gotteshuusbund (RMS undefined) isch am 29. Januar 1367 z Chur gschlosse worde. Mit däm Bund het s sötte verhinderet wärde, ass s Huus Habsburg s Bistum Chur wurd überneh. D Underdaane vom Bischof, die sogenannte Gotteshuuslüt, hai eso greagiert, wo dr Bischof Peter Jelito für e Ränte alli siini Bsitzige de Habsburger het welle überdrääge. D Urkunde isch vo de Abgsandte vom Domkapitel, vo de bischöflige Ministeriale, vo dr Stadt Chur und de bischöflige Gricht Domleschg, Schams, Oberhalbstäi, Oberengadin, Unterengadin und Bergell underschriibe worde. Spööter häi sich witeri Gricht aagschlosse, zum Bischbil 1408 s Puschlav und um 1450 die Vier Dörfer. Um s Underengadin, s Münsterdaal und dr oberi Vinschgau häi sich d Grafschaft Tirol und s Bistum Chur lang gstritte. Währed die erste bäide d Herrschaft vo de Habsburger as Grafe vo Tirol häi chönne abschüttle, isch s Gricht Undercalve 1618 as letschde Däil vom Vinschgau us em Gotteshuusbund usgschiide. Dr Hauptort vom Gotteshuusbund isch d Stadt Chur gsi.
Dr Gotteshuusbund het us elf Hoochgricht bestande:
Dr Oberi oder Graui Bund
Dr Oberi Bund oder Graui Bund (RMS undefined, Ligia Grischa, sältener La Grischa) isch as Reaktion uf zahlriichi Fehde und Chläichrieg zwüsche de Aadelsgschlächter Belmont, Sax-Misox, Rhäzüns, Vaz, Wärdebärg, em Chloster Disentis und em Bischof vo Chur entstande. 1424 si d Bündniss, wo sit 1395 zwüsche äinzelne Aadligen und deren ihre Underdaane in Trun as Obere oder Graue Bund bestande hai, uf ewigi Zite verlengeret worde. S höggste Amt vom Bund isch säll vom Landrichter gsi, wo alli zwäi Joor nöi gwehlt worden isch. D Wabbe vo de 72 Landrichter vom Graue Bund cha mä im Landrichtersaal vom Cuort Ligia Grischa gsee.
Dr Bund isch z Trun am 16. März 1424 under em Ahorn vo Trun beschwoore worde vom Abt und vom Gricht Disentis, vom Freiherr Hans Brun vo Rhäzüns für sich, siini Herrschaft Rhäzüns und d Gmäinde Safie, Tenna und Obersaxe, vom Hans vo Sax-Misox für sich und d Gricht Ilanz, Gruob, Lugnez, Vals, Castrisch und Flims, vom Groof vo Wärdebärg-Häiligebärg mit alle siine Underdaane und de Gricht Trins und Tamins, vo de Freie vo Laax und de Gmäinde im Rhiiwald und im Schams. No vor 1440 si d Herrschafte Löijebärg, Thusis, Tschappina und Heinzebärg drzuechoo; deene het dr Groof vo Wärdebärg-Sargans ursprünglig dr Biidritt verbote ghaa. 1441 het sich s Chloster Cazis aagschlosse, 1480 d Nochberschafte Mesocco und Soazza im Misox und 1496 als Letzte dr Groof vo Misox, dr Gian Giacomo Trivulzio, mit de Gricht Misox und Calanca. Dr Hauptort vom Graue Bund isch Ilanz gsi. 1778 isch dr Bund e letschts Mol erneueret worde, 1798 isch er as Däil vom alte Freistaat vo de Drei Bünd undergange.
Dr Oberi Bund het us acht Hoochgricht bestande:
Dr Zähgrichtbund
Wo d Groofe vo Toggeburg usgstorbe si, hai sich deren ihri Underdaane im hütige Graubünde am 8. Juni 1436 zum ene Bund zämmegschlosse, für gegesitigi Hilf und ewigi Undrenntheit vo de Däilnähmer. Drbii gsi si die Zäh Gricht Belfort, Davos, Klosters, Castels, Schiers, Schanfigg (St. Peter), Langwies, Stroossbärg (Churwalde), Mäjefäld (Stadt und Schloss) und Neu-Aspermont (Hoochi Grichtsbarkeit über Jenins und Malans). Dr Hauptort vom Bund isch dr Fläcke Davos gsi. Au das Bündnis isch hauptsächlig gege d Expansion vo Habsburg noch Graubünde grichdet gsi.
Dr Zähgrichtbund (RMS undefined) het us siibe Hoochgricht bestande:
Dr Dreibündstäi
Uf em 2'160 m hoche Dreibündestäi, im Alpgebiet vo de Gmäinde Domat/Ems, Tomils und Malix, lit dr gmäinsami Gränzpunkt vo de drei rätische Bünd. Dr Gränzstäi vo 1722 stoht hüte im Rätische Museum z Chur. 1915 het en d Sektion Rätia vom Schwizer Alpeklub mit eme zwäi Meter hoche Obelisk ersetzt.
Gschicht
Die drei Bünd häi sich in de Joor 1367, 1424 und 1436 zämmegschlosse. Zerst hai si informell kooperiert, wie öbbe 1450 in dr Schamserfehde. Sit 1461 si gmeinsaami Daagige vo Boote vo alle drei Bünd beläit. Dr ängeri Zämmeschluss sig 1471 z Vazerol, eme Wiiler uf em Gmäindigebiet vo Brienz/Brinzauls, bassiert; en explizite, urkundlige Noochwiis drfür git s aber nid. 1499 het sich dr Rätisch Freistaat faktisch vom Häilige Römische Riich drennt und het sich denn im 16. Joorhundert zum ene bolitische Gebild entwigglet, wo im früehnöizitlige Europa einzigartig gsi isch. Er isch im früehje 17. Joorhundert nämlig dr äinzigi Territorialstaat in Europa gsi, wo sich uf e Kommunalismus as äinzigs Rächtfertigungsbrinzip gstützt het. D Bünder Gmäinde häi ihre Freistaat gründet, regiert und verdäidigt ufgrund vom Brinzip vo dr Kommuune as Nutzigsgnosseschaft. .
Mit em Bundesbrief vom 23. Septämber 1524 het dr Freistaat e Verfassig überchoo, wo bis zu siiner Uflösig gültig gsi isch. Die Drei Bünd si sit 1497 dur verschidnigi Verdrääg e gliichberächtigte Partner vo dr schwizerische Äidgenosseschaft gsi, formell as Zuegwandte Ort. In de Mailänderchrieg 1512 hai si im Süüde Underdaanegebiet erooberet: Chiavenna, Veltlin und Bormio. Im Drissigjöörige Chrieg hai d Habsburger und d Franzoose um d Alpebäss kämpft und s Gebiet vo de Drei Bünd verwüestet. 1797 si die italiänische Underdaanegebiet an die Zisalpinischi Republik gfalle und ghööre hüte zu Italie. Die rätische Kärngebiet si 1799/1800 as Kanton Rätie zur Helvetische Republik choo und mit dr Mediationsakte 1803 as Kanton Graubünde zur Schwizerische Äidgenosseschaft.
Rüschlikon
Rüeschlike (amtlich Rüschlikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Rüeschlike isch e Agglomerationsgmäinds uf de lingge Siite vom Zürisee. S Piet vo de Gmäind umfasst 17,8 % landwirtschaftlichi Flèchi, 21,9 % Wald, 45,5 % Sidligsflechi, 14 % Vercheersflechi und 0,7 % Gwässerflechi.
Gschicht
Rüeschlike isch zum eschte Mal gnamset worde 1153-55 als Rouslinchoven.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 26,5 % (Stand 2011).
Religion
31,9 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Gmäindspresidänt isch de Bernhard Elsener (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,9 % gläge.
Niederlenz
Geografii
Im Gmeindbann vo Niederlänz isch der geografisch Middelpunkt vom Kanton Aargau. Dä Punkt (Schwiizer Koordinate 654217/251240) isch im Länzhardwald noch bi dr Gmeindgränze zu Mörike-Wildegg. Ane 1977 het me dr gnau Ort vo dr Technikerschuel Brugg-Windisch lo berächne und derno isch dr Platz mit eme Gletscherfindling, wo dr Rüüssgletscher us em Urnerland do hi brocht het, marggiert worde.
S Dorf liit nördlech vo dr Stadt Länzbrg am Aabach.
Kanton Freiburg
Spraach
Im tütschsprachige Töu va Frybùrg gittes drei Dialäkt: Murtnerdütsch im Seebezirk – cha unter Bärndütsch subsumiert cho – Seislerdütsch u Jùutütsch; die beide si ähnlech wie ds Bärner Oberländische, vor alum ds lötschtera.
Konfässioon
Ds Murtepiet isch reformiert, im Gägesatz zum übriga, katholischa Kanton.
Städt ù Ort
Frybùrg im Üechtlann, Taafersch (frz. Tavel), Bulle, Mùùrte (frz. Morat), Romont (tütsch Remund), Estavayer-le-Lac (tütsch Stäffis am See), Châtel-St-Denis (tütsch Chaschtus Sangkt Dyonnìs)
De Kanton Frybùrg isch starch ländlech prägt. Nùme Frybùrg ù Bulle (tütsch Bou oder Boll) sy statistisch gsee Städt (Yywoonerstand am ):
Bezirk ù Gmiine
De Kanton isch i sǜbe Bezirk glideret:
Gùgg o bi: Bezirk vom Kanton Frybùrg
Ynsgesamt ùmfasst de Kanton 136 Gmiine (Stand 2017), im 2015 sind s no 163 gsii.
Gùgg: Gmiine vom Kanton Frybùrg
Schwarza (Schwarzwald)
D Schwarza isch dè bedütendschte Wasserlauf im Flusssischtem vo dè Schlüècht, diè Deile vom Süèdschwarzwald zu dè Wuètè un zum Hochrhy hy entwässeret. Nõch Volõ vom Schluchsee flüèßt si in südöschtlichi Richtig in èm engè un einsamè Walddal.-
Volauf
Als Schwarza fangt dè Fluss erscht unterhalb vo dè Staumuèer vom Schluchsee im Landkreis Briisgau-Hochschwarzwald auf öppè aa. Sin natürlichè Obberlauf isch dè Ahabach, mit demm d Schwarza yschlièßlich dè Seequerung 29,3 Kilometer lang isch. Vor èm Uffschtau vom natürlichè Schluchsee zu dè hütigè Größi un Höchi (ca. ) hèt dè Ahabach vor dè Ymündig i dè See in villè Windigè s große Feldmoos durchflossè, wodurch d Gesamtlängi vo dè Schwarza größer gsi isch. Hüt wörd uss dè Oberläuf vo dè Wuètè, èm Seebach un dè Haslach, rund 1,5 m³/s vom Abfluss abzwygt un in èm langè vodecktè Hangkanal im Windgfällweièr un denn offè im Schluchsee zuègleitet. Witeri Zuèflüss vom Schluchsee sind dè Fischbach un dè Krummèbach. Dè Ahabach entschpringt uff öppè im Süèdoschtè vo dè Bärèhaaldè.
D Schwarza flüèßt unterhalb vo dè Staumuèr durch è bis zu 400 Metèr düèf ygschnittenès, witgehend unbewoontes Èngdal durch s Grundgebirge (älterè Granit) vom Schwarzwald. Dè oberi Deil isch durch d Überformig durch yszitlichi Gletscher è mäßig breites Trogdal, unterhalb vom gröschtè rächtè Nebbebach, èm Fohrèbach, goot s in è Kèrbdal übber. Dè steilhängigschte Dalabschnitt mit felsigè Obberhäng wörd als Schwarzhaaldè bezeichnet. Trotz dè Überformig durch yszitlichi Gletscher hèt s Dal è regelmäßigs Gefälle. Im Landkreis Waldshuèt, bi Witznau (Gemeind Uhlingè-Birchèdorf), mündet d Schwarza i d Schlüècht.
Wasserfüürig
Uff irem gsamtè Lauf isch d Schwarza in Wasserkraftaalaagè ybezogè, so dass si iri natürlichi Wasserfüürig niène zeigè duèt. Bim Volõ vom Schluchsee hèt d Schwarza schu è natürlichi Wasserfüürig (ohni Zuè- un Ableitigè) vo rund 1,5 m³/s. Bi dè Mündig i d Schlüècht isch d Schwarza nit nu länger (29,3 km gegèübber 21,3 km), sondern au dütlich größer (2,6 m³/s gegèübber 1,5 m³/s), womit si hydrologisch dè Hauptfluss vom Schlüècht-Sischtem isch.
Seè im Flussvolauf
Nebbè dèm Schluchsee lyget im Schwarzadal no zwei witeri Stauseè. Selli beidè Uusglychsbeckè hèn kurzfrischtig wechselndi Wasserschtänd un sin dõher für Freizitnutzigè nit geeignet.
Stausee Schwarzabrugg
Dè Stausee Schwarzabrugg lyt öppè 6,2 km, vo dè Staumuèr vom Schluchsee uus gmessè, flussabwärts uff öppè un wörd von èrè ca. 40 m hoè Staumuèr gschtaut. Dè ca. 0,1 km² große Stausee isch öppè 500 m lang un 275 m breit.
Stausee Witznau
D Staumuèer vom Stausee Witznau lyt ca. 1,25 km obberhalb vo dè Mündig vo dè Schwarza i d Schlüècht. Dè Stausee erreicht è Breiti vo bis zu 120 m un überdeckt dè ehemôligè Flussvolauf uff èrè Längi vo rund 1,1 km. D Obberflächi vom See erreicht knapp 0,1 km² un lyt ca..
Nutzig un Erschlièßig
S Dal wörd übberwigend forschtwürtschaftlich gnutzt. Wegè dè Höchi un starkè Neigig vo dè Haaldè isch abber d Nutzig in größerè Abschnitt stark ygeschränkt. Vo dè Haaldè zwischè Brendè un Berau sin sit 1971 Flächè vo insgsamt übber 300 ha als Bannwald uusgwisè. Touristisch wörd s reizvolle Dal wènig gnutzt, wa è ungschtörtes Naturerlèbnis erlaubè duèt. Diè weschtliche Route vom Schwarzwald-Wanderwäg Mittelwäg füürt durch s Schwarzadal.
Wasserkraft
Diè gröscht Bedütig vom Dal lyt i dè Nutzig vo Wasserkraft. S Dal bildet mit sinè Stauseè d Hauptachs vom Pumpschpycher-Netzwärk vom Schluchsee-Wärk, welles vom Schluchsee übber diè zu dè Stauseè ghörendè Pump- bzw. Kraftwärk Schwarzabrugg un Witznau bis zum Rhy nõch Waldshuèt abbè gön.
Mineraliè
Im Schwarzadal, bsunders am Bergruggè zwischè Schwarza un Mettma, git s nebbè Flussschpat, wo dè Hèrschtellig vo Fluor un Fluorvobindigè diènt, au Bleiglanz, vogsellschaftet mit Silber, diè beidi i dè Vogangèheit abbaut worrè sin (luèg unnè).
Schluchsee vor èm Aaschtau
Vor dè Fertigschtellig vo dè Dalschperri vom Schluchsee hèt èn natürlichè „Ursee“ exischtyrt. Dè Uusfluss vo dè Schwarza isch dõmõls ca. 500 m witer nördlich bim dǒmǒligè Seebrugg glägè. Dè Schluchsee hèt è Längi von ca. 3 km ka (hüt ca. 7 km), è Flächi vo 1,03 km² (hüt 5,13 km²) un isch uff ca. (hüt ) glägè.
Blei- un Silberabbau
Im Schwarzada sin im Mittelaalter, wohrschinlich abber scho dütlich früèner, diè a dè Haaldè offè zugänglichè Èrzgäng abbaut worrè. S isch Silber abbaut worrè, welles abber nu durch dè Abbau vo silberhaltigem Bleiglanz gewunnè worrè hèt könnè. Dè Gwannnammè Silberbärg unterhalb vom Ort Buggèryd (Gmeind Grafèhuusè) goot uff sellen Abbau zrugg.
Dè Abbau isch im Mittelaalter vom Kloschter St. Bläsy betribbè odder mit èrè Abgaa belait worrè, wobi au d Regyrig vo Vorderöschterrych beteiliget gsi isch. Dè abbaute Bleiglanz isch denõch im Wurkehof z Todtnau vohüttet worrè un s gewunnene Rohsilber in èrè Hüttè z Fryburg zu höchèrem Feinghalt brocht worrè. Belait isch d Vowendig vom Silber als Münzmetall i dè Fryburger Münzi. Blei isch im Mittelaalter unter anderem bim Bau vo Fenschter, Steivobindigè odder Blèch vowendet worrè.
Dè Abbau vo Mineraliè isch mit Impört vo billigerem Silber scho am Ènd vom Mittelaalter mee un mee zum Erligè kõ. Im 20. Johrhundert (bsunders um 1900, zwischè 1922 un 1926 un um 1939) sin Probeschürfungè vorwigend im öschtlich benõchbõrtè Mettmedal gmacht worrè, abber au im Schwarzadal hèt sell stattgfund. Si hèn jedoch nit zu erneutem Abbau gfüürt.
Flussschpatabbau
Im 20. Johrhundert isch zitèwys dè Bedarf aa Flussschpat so hoch gsi, dass mo au d Vorkõ im Schwarzadal zwischè 1968 un 1970 abbaut hèt.
Hengescht
Hengescht, im lokale Dialäkt Hengischt (dt. Heinerscheid, frz. Heinerscheid), isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 5. Dezämber 2011 het si sich mit dr Gmaine Klierf un Munzen zue aire Gmai mit em Name Klierf zämmegschlosse.
Ortsdail
Zue Hengescht hän d Ortschafte Fëschbech (Fischbach), Grandsen (Grindhausen), Hengescht (Heinerscheid), Hëpperdang (Hupperdange), Kaalber (Kalborn) un Léiler (Lieler) ghert, derzue no d die Wyler, Hef un Miiline: Fossenhaff (Fossenhof), Kéisfuert (Kaesfurt), Kaalber Millen (Kalborn-Mühle ), Lausduer (Lausdorn) un Tëntesmillen (Tintesmühle).
Griechische Sprache
Griechisch isch en indo-europäischi Sprooch und ghört innerhalb vo de indo-europäische Sprooche zur Kentumgruppe, zäme mit de keltische Sprooche, de germanische Sprooche und de italische Sprooche. Es git es Alt- und es Neugriechisch.
Hengescht
Verwaltig
Hengescht het zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Hengescht isch bis Dezämber 2011 dr Raymond Thielen gsii. Scheffe sin dr Théo Blasen un d Aline Schroeder-Kreins gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.
Griechische Sprache
Altgriächisch
För e uusfüerlichere Artikel lueg: Altgriechischi Sprooch
Hengescht
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Hengescht ghert zum Moselfränkisch.
Griechische Sprache
Altgriächisch
D gsproche altgriächisch Sproch isch üs verschiidene Dialäkt bstande – dr Helmut Rix unterscheidet
Vu 480 bis 323 v. Chr. git dr Hans Ruge d glassisch Zit vu dr griächische Literätür a. Im 5. Johrhundert v. Chr. het dr groß politisch, wirtschaftlig un kültüräll Iifluss vu Athen drzue gfiährt, ass si Dialäkt – s Attisch – sich iberregional verbreitet het un as allgemeini Sproch – Koiné (griächisch κοινή διάλεκτος – allgemeine Dialäkt) – akzepiärt wore isch. Dur d Eroberunge vum Große Alexander im 4. Johrhundert v. Chr. isch d griächisch Koiné Wältsproch wore.
S bishärig Glichgwicht unter dr Dialäkt isch dur s Koiné gstert wore, d Dialäkt hän immer meh an Wichtigkeit verlore. Allerdings isch s Koiné haüptsächlig e gsprochini Sproch gsii, d Schriftsteller hän sich am Attische vum 5. un 4. Johrhundert v. Chr. un sinene Klassiker oriäntiärt. Si hän also e Sprochform, wu nimmi lebändig gsii isch, literarisch pflägt. Des Sproch- un Bildungsideal, wu hinterschi grichtet gsii isch, heißt mer Attizismus.
D altgriächisch Literatür het e diäfe Iifluss uf d äiropäisch Kültür gha. S neij Teschtament isch in Koiné verfasst. Mit dr Eroberung vu Konstantinopel dur d osmanische Tirke sin viil griächischi Glehrti uf Weschteuropa gflichtet un hän dr Humanismus un d Renaissance mit agstoße. S Altgriächisch, was – immer sältener – in dr hechere Schuele glehrt wird, fueßt uf em Dialäkt vu Attika.
In dr altgriächische Literatür finde sich vum 4. bis ins 6. Johrhundert n. Chr. Erwähnunge vu dr Alamanne (`Αλαμανοί oder `Αλαμαννοί) – lueg unter Alamanne in dr altgriächische Literatür.
Mittelgriächisch
Im Oschtremische Rich isch s Koiné ab 330 n. Chr. näbe Latiinisch Amtssproch wore, ab 630 d alleinig Amtssproch vum Byzantinische Rich, wie de Staat vu Historiker deno genennt wird, um ihn vum äldere latinische Remische Rich abzgrenze. Ab 395 oder 630 wird, je noch Autor, e mittelgriächischi Sprochperiod agsetzt, wu bis 1453 (tirkischi Eroberig vu Konstantinopel) oder 1669 (tirkischi Eroberig vu Kreta) datiärt wird.
Gschiicht
D Entwicklung vum Neigriächische het sich scho mit em Koiné abahnt, dert hets scho erschti grammatischi Entwicklunge gää, wu bis hit erhalte sin, so zum Biispiil dr Jotaismus (lueg witer unte) un dr Wägfall vu dr Lengene – Neijgriächisch kännt numme kurzi Vokal. D Spaltung, wu mit dr Verbreitung vum Koiné uf dr einte Sitte un mit em attizistische Feschthebe an dr klassische Sproch uf dr andere Sitte aglegt gsii isch, setzt sich abgschwächt bis hit furt. D griächisch Kirch het dur d Johrhundert bis hit alliwiil e archaischi, antikisiärendi Sprochform witergfiährt. 1453 isch Konstantinopel unter osmanisch-tirkischi Herrschaft kumme un noch fascht alli andere griächische Gebiit drzue. Erscht 1830 isch d tirkisch Herrschaft abgschittlet wore. Noch dr Befreiung isch d Volkssproch (Dimotikí – δημοτική) in Dialäkt mit große Unterschiid ufgspalte gsii un het d Roll vu nere eiheitlige Nationalsproch nit ohni Witers kenne ibernämme. Vu mänke Bildete isch d Volkssproch as rüüh un barbarisch agsähne wore. Si isch vu dr Tirkeherrschaft gstämpflet, hän diä gmeint.
Uf dr andere Sitte hets d archaisch Sproch vu dr Kirch gha, wu in großem Asähne gstande isch, aü wel d Kirch alliwiil s Bollwärk vum antitirkische Wiiderstand gsii isch un scho unter dr Besatzung e Elemänt dargstellt het, wu alli Griäche geint het. Wämmer jetz zu dr klassische Sproch zruckgoht, kunnt aü s alt Dänke un s alt kültüräll Niveau wiider, hän e Deil dänkt.
E anderi Gruppe het drzue ufgruefe, uf dr vorhandene Volkssproch ufzboie un het gmeint, so wiä d Franzose ohni ihre Stammsproch Latiin virschi kumme, kenne aü d Griäche uf dr gsprochene Volkssproch ufboije.
Dr Adamantios Korais (1748–1833) het sich fir e Kumpremiss iigsetzt – fir e Mischsproch, wu Iifliss vum alte un vum neije Griächisch enthaltet. Diä Kumpremisssproch, wu är maßgäblig dra mitgschafft het, heißt mer Katharévousa (καθαρεύουσα – Reinsproch). S isch e Kunschtsproch, wu mit iber 30.000 neije Vokable un ere kinschtlige Grammatik uf dr Grundlag vum Attische üsgstattet wore isch. Unter anderem sin Främdwerter ersetzt wore, z. B. γαζέττα /gazeta/ (Zittig) un πόστα /posta/ (Boscht). Diä neije Werter (εφημερίς /efimerís/ un ταχυδρομείων /tachidromíon/) hän dr Vorteil, ass si griächisch dekliniärt un konjugiärt kenne wäre un ass neiji Wortbildunge drmit meglig sin. So het e griächischi Terminologii vu dr moderne Wisseschafte kenne gschaffe wäre un d Wisseschaft un d Literatür isch aü s Haüptgebiit, wu diä Sproch brücht wird oder wore isch.
Aber dä Kumpremiss isch umstritte bliibe. D Kartharevousa isch noch dr Befreiung vu Griächeland as Amtsspoch iigfiährt wore – un dodermit isch d groß Mehrheit vum griächische Volk vu Ämter im Staatsdiänscht üsgschlosse gsii, well dr normal Griäch diä Sproch nit bherrscht het. Uf dr andere Sitte hän am Änd vum 19. Johrhundert viil Dichter in Dimotiki gschriibe un ihri Landslit drzue ufgruefe, diä Sproch z pfläge. 1901 bis 1903 hets sogar Doti gä bim Stritt vu dr Volkssprochler un vu dr Reinsprochler. 1911 isch d Katharevousa in dr Verfassung as Amtssproch feschtglegt wore. D Sprochfrog het drno aü in dr politische Üssenandersetzung e Roll gspiil – d Linke hän d Dimotiki un d Rächte d Katharevousa favorisiärt. Noch em Sturz vu dr griächische Militärdiktatur 1974 isch d Katharevousa as Amtssproch abgschafft wore. 1982 sin aü viär verschiidini Akzent üs em Altgriächische abgschafft wore, wu scho siter Johrhunderte kei Sinn meh mache un stumpfsinnig hän miäße üsewändig glehrt wäre. Bliibe isch numme dr Akut (η οξέια), mit däm wird d Betonung azeigt.
Neuenstein (Hohenlohe)
Neuenstein (oschtfränkisch Naiestaan, elter Naiestãã) isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Griechische Sprache
Gegewart
In dr Zwischezit het e Üsglich un e Verschiäbung stattgfunde: D Volkssproch het e Hüffe Begriff üs dr Katharevousa ufgnumme, d Zittunge mische Katharevousa un Dimotiki un s git immer meh wisseschaftligi Wärk in Dimotiki.
Neuenstein (Hohenlohe)
Geografi
Neuenstein lyt im Ibergang vu dr Naturryym Schwäbisch-Fränkischi Waldbärg, Kocher-Jagst-Ebene un Hohenloher-Haller Ebeni. Nochbergmaine sin Kupferzell, Waldenburg, Öhringen, Zweiflingen, Forchtenberg, Niedernhall un Künzelsau.
Griechische Sprache
Gegewart
Dur diä zwoo Sprochforme im Griächische gits sogar fir alldägligi Begriff zwee Werter: Brot heißt ψωμί /psomí/, aber uf dr Guckele vum Beck ka άρτος /artos/ druf stoh. S Becke Lade, wu normalerwiis φούρνος /fúrnos/ heißt, ka αρτροποιείον /artropiíon/ uf em Schild stoh ha.
Neuenstein (Hohenlohe)
Geografi
Dr Baan bstoht us 75,3 % Landwirtschaftsflechi, 7,8 % Wald, 15,7 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi.
Griechische Sprache
Gegewart
Im hittige Griächeland gits kenni starke Dialäktlandschafte meh – mit Üsnahm vu Tsakoniä uf dr eschtlige Peloponnes, wu (alliwiil wenniger) Mänsche e alte dorische Dialäkt schwätze – s Tsakonisch. Diä anatolische griächische Dialäkt Kappadokisch un Pontisch sin dur d Vertriibung vu dr Griäche zum Üsstärbe verurteilt. Dr Dialäkt vu Kreta isch fir anderi Griäche licht verständlig. Uf dr andere Sitte het d Dimotiki viil Eigeschafte, wu mer vu Dialäkt kännt (lueg unte).
Neuenstein (Hohenlohe)
Gmaigliederig
Zue Neuenstein ghere d Stadtdail Eschelbach (mit em glychnamige Dorf un em Gheft Eichberg), Grünbühl (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Kesselhof, Lohe, Obereppach, Tannen, Untereppach, Waldsall un Wüchern un em Wohnblatz Hohebuch), Kesselfeld (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Hohrain un Pfaffenweiler un em Wohnblatz Rebbigshof), Kirchensall (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Göltenhof, Langensall, Mainhardtsall un Tiergarten), Kleinhirschbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Döttenweiler, Emmertshof, Großhirschbach, Löschenhirschbach, Steinsfürtle un Stolzeneck), Neuenstein (mit dr glychnamige Stadt, dr Wyler Eichhof un Klumpenhof un em Gheft Bernhardsmühle), Neureut (mit em glychnamige Dorf, em Wyler Neufels un em Wohnblatz Mühle) un Obersöllbach.
Griechische Sprache
Gegewart
Üs dr Üsenandersetzunge um d Sproch hän d Griäche e ufgeweckts Verhältnis zu dr Sproch bhalte, si hänke anere, aü noch wänn si Generatione im Üsland gsii sin, hän Freid an schepferischem Umgang mit ere un hän Sprochwitz. Allerdings ka do drmit aü e gwissi Arroganz verbunde sii – wänn e Üssländer versuecht, Griächisch z schwätze, derf er nit immer mit Geduld rächne – d Griäche tschüüderets do go glii. Uf dr andere Sitte wäre e Hüffe Anglizisme ibernumme.
Verbreitung
Neijgriächisch wird gschwätzt
Neuenstein (Hohenlohe)
Gschicht
Anne 1230 wäre zum erschte d Herre vu Neuenstein gnännt.
Griechische Sprache
Deklination
S het mehreri Deklinatione, wu jedes Mol e greßeri Zahl vu Werter drzue ghere un e baar "gleini" Deklinatione (wu wennig Werter drzue ghere – Relikt üs em Altgriächische). Wiä im Ditsche het jedi Deklination e bstimmts Gschlächt (Genus). Biispiil -os-Deklination: ο άνθροπος /o anthropos/ (dr Mänsch) isch maskulin. Aber s git Üsnahme: E Hüffe Nämme vu Stedt, Insle un Länder hän dr feminin Artikel, drotz ass si uf -os dekliniärt wäre, Biispiil: η Σάμος /i Samos/ (d Samos = d Insle Samos). In allene Deklinatione isch dr Dativ verlore gange, är wird mit Präposition un Akkusativ üsdruckt. S git aü e Vokativ – ο κύριος /o kírios/ (dr Herr) wird zu κύριε /kírië/ (Herr!), wämmer dä Herr aredet.
Neuenstein (Hohenlohe)
Verwaltig
Neuenstein het si mit dr Stadt Waldenburg un dr Gmai Kupferzell zum Gmaiverwaltigsverband „Hohenloher Ebene“ mit Sitz z Neuenstein zämmegschlosse.
Griechische Sprache
Konjugation
In dr griächische Konjugation fallt uf, ass si zwee Aspäkt kännt: S kunnt druf a, eb e Handlung eimol stattfindet oder ständig bzw. widerholt. Welle Aspäkt agmässe isch, isch fir Nit-Griäche viilmol schwär zum unterscheide: Wämmer in dr Wirtschaft zahle will, sott mer mit Aorischt-Stamm sage να πλθρόσω /na pliróso/ – wämmer d falsch Form verwitscht un να πλυπόνω /va pliróno/ (Präsens-Stamm) sait, verstoht dr Wirt: „Ich will do ständig zahle.“ Diä Unterscheidung kunnt in allene Zitte vor, im Aktiv wiä im Passiv un aü im Imperativ.
Neuenstein (Hohenlohe)
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Neuenstein isch dr Karl-Michael Nicklas.
Griechische Sprache
Konjugation
E extra Infinitiv gits nit, zum Biispiil "goh" (πηγαίνω) heiß glich wiä „ich gang“ (πηγαίνω).
Betonung
D Betonung isch im Griächische firs Verständnis enorm wichtig; dr Aorischt oder s Imperfekt erkännt mer bi regelmäßige Verbe unter anderem do dra, ass si uf dr drittletschte Silbe betont sin. Wänn s Verb blos zweisilbig isch, mueß mer e dritti Silbe drzuefiäge (Augment): z. B. γράφω /gráfo/ (ich schriib) heißt drno im Imperfekt dreisilbig έγραφω /égrafo/ oder im Aorischt έγραψα /égrapsa/.
Neuenstein (Hohenlohe)
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Griechische Sprache
Betonung
Bi bstimmte Deklinatione verschiäbt sich d Betonung je noch Kasus.
Neuenstein (Hohenlohe)
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Neuenstein ghert zum Oschtfränkisch.
Griechische Sprache
=
Eigeschafte vu dr gsprochene Sproch – Parallele zum Oberrhiinische Alemannische ===== S Griächisch het etligi Eigeheite, wu mer bsunders bi Sproche findet, wu sich nit as Schriftsproche entwicklet hän, aber aü zum Änglische un Franzesische. E baar Parallele zum Oberrhiinische Alemannisch (OA) sin do ufgfiährt (in dr meischte alemannische Dialäkt ischs ähnlig).
Orthographii
Griächisch wird mit eme eigene Alphabet gschriibe. D griächisch Orthographii isch siter 403 v. Chr. braktisch unveränderet (ke Druckfähler!). Des heißt, Wortstämm, wu sich erhalte hän oder dur d Katharevousa wider iigfiährt wore sin, wäre noch glich gschriibe wiä vor 2400 Johr, aber anderscht üsgsproche. Des isch verglichbar mit em Englische, wu mer "time" schribt, aber /taim/ sait, oder mit dr ditsche Standartsproch, wu mer "Lied" schribt, aber /Liid/ sait. Im Griächische het des unter anderem zum Jotaismus gfiährt, des heißt, wiä Jota (ι) wäre noch fimpf anderi Monophthong oder (ehmaligi) Diphthong üsgsroche, nämlig η (Eta), υ (Ypsilon), ει, οι un υι. E Griäch weißt drum nit, well vu däne segs i ass er soll nämme, wänn er z. B. s Wort /anámnisi/ (Erinnerig) schriibe soll. Alemanne hän in däm Fall kenni Broblem: si känne s Främdwort Anamnese (Abfroge vu dr Grankegschicht dur dr Dokter) – wänn im Griächische /i/ gsait wird um im Ditsche /e/, no mueß η stoh (Eta – des wird im Neijgriächische natirlig Ita üsgsproche). D richtig Schriibung isch drum ανάμνηση. E Griäch mueß des üssewändig lehre – er sait /mithos/, mueß aber mit Ypsilon μύθος (Mythos) schriibe usw.
Tirkischi Lehnwerter im Neijgriächische
Bi dr johrhundertilang Bsetzung dur d Tirke sin hit alliwiil no viil tirkischi Lehnwerter im Neijgriächische. Biispiil:
D Werter, wu üs em Tirkische vertlehnt sin, sin dekliniärbar; s git e speziälli Deklination, wu bi viile tirkische Werter, aber aü e baar andere Lehnwerter zu dr Awändung kunnt, Biispiil: ο μανάβης, Plural: οι μαναβήδες /manawídes/; wänn μανάβης e griächischstämmig Wort wär, dät dr Plural μανάβες /manáwes/ heiße.
Griächisch im Ditsche
Im Ditsche gits e Hüffe griächischi Lehnwerter un Främdwerter (Gräzisme).
Im däm Satz üs em Wätterbericht in ere Zittig isch im ditsche Sprochruum jedes Wort erschliäßbar:
S Wort Orthograpie (ορθογραφία) ka mer aü glii ibersetze: οpθο /ortho/ (richtig); γραφία /grafía/ (Schriibung).
Badisches Oberland
S Badisch Oberland oder Oberbade isch d südlig Helfti vum Großherzogtum Baden gsii – dä Deil vum Badische, wu mer Alemannisch schwätzt. Im badische Unterland schwätzt mer drgege Südfränkisch bzw. Rhiifränkisch. S Badisch Oberland goht vu Iberlinge am Bodesee dur dr Südschwarzwald bis uf Raschtatt, dr Rhiin bildet, mit Usnahm vom Schaffhusische, d Süd- un d Weschtgränz.
Dr Begriff isch siter em Zämmeschluss vu Bade un Wirttebärg zu Bade-Wirttebärg braktisch üsser Gebruuch; meischtens sait mer jetz (in dr gliche Bedittung) Südbade. Zwische 1952 un 1972 hets e „Regierungsbezirk Südbaden“ gää – dä heißt hit – mit schdarch verändereter Gränz – „Regierungsbezirk Freiburg“.