cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hochdeutsche Dialekte
D Churzbezäichnig «Hoochdütsch», wo allgemäin brucht wird, cha liicht missverstande wärde, wil si vo de mäiste Lüt sünonüüm mit «Standarddütsch» bzw. «Schriftdütsch» brucht wird. In däm Ardikel goot s bim Hoochdütsche im Sinn von ere regionaale Sproochwarietäät in de hööcher gläägene Gebiet vom dütsche Sproochruum, wo sich, histoorisch gsee, im ene änge Dialäktkontinuum mit de regionaale Sproochwarietääte (Niidersäggsisch und Niiderfränkisch) in de niidere Gebiet vom dütsche und niiderländische Sproochruum befunde het.
Begriff
Zu de Sprooche, wo us hoochdütsche Mundarte entstande si, ghööre s Standarddütsche (mäistens äifach as „Dütsch“, „Hoochdütsch“ oder „Schriftdütsch“ bezäichnet), s Jiddische und s Luxeburgische. Die hütigi hoochdütschi Schriftsprooch isch in de vergangene 500 Joor noch dr Erfindig vom Buechdruck entstande. As Amts- und Schuelsprooch het si siider die gschwätzte dütsche Dialäkt immer mee verdrängt.
Komárom-Esztergom
Geografy
S Chlima isch weniger warm wie in andere Deil vo Ungarn. D Winder sin troche und mild. D Johresmitteltemperatur litt bi 10,5 °C. D Sunne schynt öbbe 2000 Stunde pro Johr, im Gebirge zum Deil numme 1900 Stunde. D Nyderschlagsmängi isch 550-600mm, in de Bärge bis zu 700mm.
De gröscht Fluss vom Komitat isch d Donau, wo uff 80 Kilometer durch s Komitat fließt. Ihre folgt de Által-ér (42,5km). Di beide gröschte See sin de Palatinus-See z Esztergom und de Öreg-See z Tata.
Gschicht
Komárom isch noch em zweite Wältchrieg uss de historische Komitat Komárom und Esztergom bildet worre. Sällemols hät's no "Komárom" ghieße; de Name isch im Johr 1990 gändert worre. 1994 hät mer 6 Chleigebiet (Esztergom, Komárom, Tata, Tatabánya, Oroszlány, Kisbér) bildet, 1997 isch s Chleigebiet Dorog dezüecho. 1999 hät d Stadt Szárliget vom Komitat Fejér zu Komárom-Esztergom gwächselt.
Tourismus und Kultur
Touristeattraktione sin vor allem de Öreg-See (ungarisch Öreg-tó), s Donaukny und di bewaldete Bärg. Zudëm hät's z Eszergom e Basilika, wo öbbe 1000 Johr alt isch. Si isch s höchst Gebäude vo Ungarn (wältwit: Blatz 18).
Bevölkerig
Noch Pest isch Komárom-Esztergom s Komitat mit de zweitgröschte Bevölkerigsdichti vo Ungarn. Deby isch es lut de erschte Volkszällig (1869-70) no eins vo de weniger dicht bsydelte Gebiet gsi; erscht noch em Östrychisch-Ungarische Usglych und mit de Industrialisierig isch d'Bevölkerig agstyge. Mit em Züewachs an Industry under em Mátyás Rákosi in de 1950er-Johr, wo e Masseumsydlig vo Bschäftigte uss em erschte in de zweit Industrysektor bewirkt hät, isch s Bevölkerigswachstum am gröschte gsi.
Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Komárom-Esztergom
Fédération Internationale de Ski
D Fédération Internationale de Ski (abkürzt FIS) isch dr internazionaali Schi-Verband. Dr Sitz vom Verband befindet sich z Ooberhoofe am Thunersee in dr Schwiz. D Abchürzig FIS wird in alle Sprooche benützt. Dr FIS isch zueständig für e Bräite- und au für e Spitzesport, zum Bispil het si d Reegle erloo, wie mä sich uf Schipiste muess verhalte.
Zur Zit si 132 Mitgliidverbänd aagschlosse (Stand: 2018).
Wältgöp
Dr Wältgöp isch die höggsti vo de FIS-Wettkampfserie. In de Sportarte, won er din veranstaltet wird, git s näben em Gsamtwältgöp, dr sogenannte „Groosse Kristallchuugele“, no Wältgöp in de äinzelne Diszipline, die sogenannte „Chliine Kristallchuugele“. En Usnaam bildet dr Grasschi-Wältgöp, wo nume d Gsamtsiiger e Wältgöptrofäe überchömme. Für d Nazioone- oder Tiimwältgöp wärde d Wärtige vo de Fraue undde Manne zsämmegrächnet.
Underklassigi Renne
Äänlig wie bi de Groosseräigniss git s au underklassigi Wettkampfserie. Näbe de Kontinentalgöp (im alpiine Schisport bsundrigs dr Öiropagöp und dr Nor-Am Cup) und em Schilanglauf-Marathon-Göp zelle au FIS-Renne drzue und dr B-Wältgöp, wo in mängge Diszipliine usdräit wird. In dr Nordische Kombinazioon het sich bis zur Säson 2007/2008 e Süsteem etabliert, wo d Athlete je noch iirer Läistig vom B-Wältgöp zum A-Wältgöp häi chönne ufstiige oder bi schlächte abgstiige si.
Sergey
Sergey (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Sergey lyt am Fueß vum Mont Suchet. D Gmaiflechi umfasst 66,7 % landwirtschaftligi Flechi, 21,1 % Wald un 12,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Sergey isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1321 as Sergeys.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7,6 % gläge.
Religion
68,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 11,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 4,5 %, FDP 15,0 %, GLP 5,6 %, GP 6,6 %, SP 15,1 %, SVP 39,4 %, Sunschtigi 2,2 %.
Dr Burgermaischter vu Sergey isch dr Alexandre Martinis (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 7,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 108 Yywohner 98,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 0,9 % Dytsch un 1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Tityos
De Tityos isch i de griechische Mythologii de Soo vom Zeus und vo de Elara. Wo d Elara vom Zeus schwanger woren isch, het er si innere Hööli versteggt, demit d Hera nünt merki. De Tityos isch i dere unterirdische Hööli uf d Welt choo und dromm au Gegenes d. h. „Erdgiboore“ gnennt wore. Er isch vo de Artemis und vom Apollon mit Pfiil töödt wore, wel er sich a d Leto anegmacht hett. Er litt im Hades, wonem zwee Gaier am Herz und a der Lebere umehacket.
Julius Ammann
Dr Julius Ammann, wo am 24. Merz anne 1882 z Goosse uf d Wält cho und am 22. Juli 1962 z Basel gstorben isch, isch Bürger vo Moslig und e Schwiizer Lehrer, Häilpädagoog und Mundartdichter gsi.
s Läbe
Dr Julius Ammann isch dr Soon vom Buechbinder und Wyyhändler Johann Julius Robert Ammann und vo dr Anna Ammann-Sturzenegger gsi. Wo dr Julius erscht sibni gsi isch, het er scho dr Vatter verloore und s Joor druuf au d Muetter. So het er d Jugendzyt bim Grossvatter Johann Jakob Sturzenegger z Trooge erläpt. Dört isch er au i d Kantonsschuel. Vo 1898 bis 1901 isch er uf s Lehrerseminar Understraass z Züri ggange und isch so Primarlehrer woorde. Anne 1911 het dr Julius Ammann d Alma Zisch ghürootet; si händ zäme vier Chind gha.
Wil dr Ammann bsunders a dr Häilpädagogik intressiert gsi isch, het er z Rieche bi Basel sid 1902 als Lehrer i dr Astalt für Ghöörloosi gschaffet. Vo 1910 bis 1945 isch er a dr Basler Aastalt für schlächt begabti Ghöörloosi z Bettige gsi. Er het immer nöi probiert de Behinderte uf e besseri Aart z hälfe. Er isch au Gmeindschryber vo Bettige woorde. Mit achzgi isch dr Julius Ammann z Basel gstorbe; er isch im Friidhof z Betige begrabe.
Sid de 1920er Joore het dr Ammann als en Nochfolger vom Johannes Merz im Apezäller Tieläkt Gedicht gschribe, wo s drinn meischtens um s Lääbe und um d Lüüt vom Apezällerland, iri Arbet, Brüüch, Gschicht und um d Bärglandschaft mit em Säntis goot. Au modärni Sache chöme deils i de Gedicht vor, so wie d Säilbaan, wo uf dä Bärg goot. Mit sine vilsytige Värs isch dr Julius Ammann dr bekantischt Appezäller Mundartdichter vom 20. Joorhundert woorde, wie au dr Stefan Sonderegger seit. S erschte Gedichtbüechli vo iim isch z Düütschland usecho; es het ''Dar i nüd e betzeli? Appezeller Spröch ond Liedli'' gheisse. Anne 1924 isch es au z Trooge trukt worde. Und spöter sind no drü anderi Gedichtbänd drzue cho.
Zum ene schöne Deil vom Ammann sine Gedicht händ Komponischte e Melody gsetzt, bsunders dr Pruefsmusiker Fred Kaufmann (1909-1992) vo Oberuzwil, und so sind si zu Volchslieder worde.
Als Pedagoog isch em Ammann d Sprooch bsunders wichtig gsi. Das gseht me au dra, wie dr Sonderegger betont, ass es bar Värs diräkt mit däm Theema z tue händ. Die Gedicht sind öppe:
Dr Julius Ammann het au Gedicht uf Baseldüütsch gmacht, und zwar under em Psöidonym Sebastian Hämpfeli. Die Gedicht het er für verschideni Basler Zytige gschribe. Sin Nachlass het dr Basler Apezällerveräin ghüetet, wo dr Julius Ammann zum Eeremitgliid gmacht het.
Im Gedicht Uf em «Länze» beschrypt dr Julus Ammann d Drüüländerregioon bi Basel eso:
“Gar lieblig isch es, uf em «Länze» Spaziereluege über d'Gränze. Do chasch mit Sibemeileschritte ins Dütsch, in d'Schwyz, uf Frankrych ryte; In Schwarzwald, Jura, in d'Vogese. Wie wenn dr Rhy wott d'Wält erlöse vom Stryt, so goht er mitts dur d'Gränze; me seht en z'Märt und z'Istei glänze; e Silberband, wo möcht verbinde.”
Skype
Skype [] isch e cheschtelose Instant-Messaging-Dienscht, wu syter anne 2011 im Bsitz vu Microsoft isch. Unterstitzt wäre Videokumferänze, IP-Delifony, Instant-Messaging, Dateiiberdragig un Screen-Sharing. Dr Dienscht losst si nume mit em zuegherige Aawändigsbrogramm nutze, wu fir e Huffe Bedribssischtem aabote wird. D Dateniberdragig basiert uf eme proprietäre Netzwärchprotokoll.
Bschrybig
Skype machts cheschtelos Delifoniere zwische Skype-Chunde via Internet megli. Internettelifonat mit Chunde vu andere Aabieter sin nit megli. Verbindige in s Feschtnetz un zue Mobildelifon choschte ebis („SkypeOut“). Zum Aaruef us em konvenzionälle Delifonnetz aaznee, mueß mer e Online-Ruefnummere („SkypeIn“) chaufe. Eso ne Nummere cha mer fir rund 25 Länder yyrichte, ohni ass mer dert mueß wohne. Fir e Dail Länder isch s us rächtlige Grind notwändig möglich, ass mer e Wohnsitz dert het; des drifft zurzyt zue fir Frankrych, Dytschland, d Schwyz, d Niderlande un Sidkorea. In dr aktuälle Version fir Microsoft Windows un Mac OS X sin Kumferänzschaltige mit bis zue 25 Dailnämer megli.
Skype Technologies isch im Juli 2003 z Luxemburg grindet wore vum schwedische Unternämer Niklas Zennström un em dänische Unternämer Janus Friis. D Software sälber isch vu dr Eschte Ahti Heinla, Priit Kasesalu un Jaan Tallinn entwicklet wore. Im Septämber 2005 het eBay Skype fir 3,1 Milliarden US-Dollar ufgchauft, im Mai 2011 isch s schließli an Microsoft verchauft wore fir 8,5 Milliarden US-Dollar.
Regione vu dr EU, wu befreit sin vu dr Meewärtstyyr, chene syt dr Yyfierig vu neie Nutzigsbedingige im Juni 2014 kaini cheschtebflichtige Dienscht me nutze, wel Skype d Erstattig vu dr Meewärtstyyr nit megli macht. Die Regelig bedrifft zum Byschpel d Schwyzer Enklave Büesinge un Campione d’Italia oder d Insle Helgoland
Christoph Bieri
De Bieri Christoph (* 18. November 1985) isch en Schwiizer Schwinger. Er het e Körperlängi vo 189 cm und es Gwicht vo 110 kg. Bisher het er 77 Kränz gwunne, dodervo drü Eidgnössische, 15 vo Teilverbänd, 14 Bergkränz und 45 Kantonali.
Schwinge
De Bieri Christoph het im 2003 sin erschte Kranz gwunne und het sither bi 48 Schwingerfäscht gwunne, dodervo bi 20 Krantzfäscht und bi 28 Regionalfäscht. Er ghört zum Schwingerclub Bade-Brugg.
Privats
Ufgwachse isch de Bieri Christoph im Wiler Steinebüehl uf eme Buurehof, wo zu de Gmeind Undersiggetal ghört. Scho sin Vater, de Bieri Max, isch en aktive Schwinger gsi. Nach de Schuel het er e Lehr zum Laschtwagemech gmacht und drü Johr uf em Bruef gschaffet. Sit em 2009 isch er Product Manager bi de Bucher AG z Langetal.
Rench
S owere Ränchdool bii Bad Peterschdool-Griisbach isch znäkscht in waldrichi Buntsondstinhochfläche ingeschnitte un wondelt sich zu ra offenare, seer unruhig un stil räliefierte Doollondschoft, vu därre s Zäntrum d Klainstodt Oppenau isch. Derte streemt iire vu rechts de durch sine Wasserfäll bekannte Liirbach zu. In Lautebach witet sich s Dool unvermittelt zu de Vorbergzon mit de am Fuß vo Winbärri glaijene Stodt Oberkirch un de Klainstodt Ränche, därre iiri Umgäbung vo Obschtbau prägt isch.
Durch s Ränchdool fiirt d B 28, e sit äwichkitte bedaitender Schwarzwald-Quärwaai, wo de Rum Strooßburg mit em owere Neckarruum verbindet. Sii fiirt owerhalb vo Bad Griisbach stil un särpentinerich nuf zur de Alexanderschanze (968 m). Vo Appewiir us fiirt d Ränchdoolboon bis Bad Griisbach. Sii hät au zu de Entwicklung vum scho im 16. Joorhundert in Bad Griisbach insätzende Kurbtriibes im Ränchdool däzu biigetraan, wo sich ball uf Bad Antogast bii Oppenau (bsonders Hochadel), Bad Peterschdool un Bad Fraiersbach (hit zu Bad Peterschdool-Griisbach) ausgwittet hät.
De Ränch-Fluetkanol isch fird Ablaitung vo Hochwosser zwische 1936 un 1953 bii de Acher-Rench-Korrektion gbout worre. Er zwigt bii Erlach vo de Ränch ab, nimmt bii Rhiinau de Acherkanal uf un verainigt sich bii Mämprechtshofe widder mit de aigentliche Ränch.
Dieter Wiesmann
Dr Dieter Wiesmann (* 5. Mai 1939 z Schaffuuse; † 23. Septämber 2015 ebedert) isch e Schwyzer Liedermacher un Apeteeker gsii.
Lääbe
Dr Dieter Wiesmann isch Pfadfinder gsii un isch no dr Matura Apeteeker wore. Scho in syre Studiezyt het er bim Schwyzer Färnseh as Moderator un Redakteur gschafft. Unter anderem het er Gschichte fir s Chinderfärnsehprogramm synchronisiert un iberschafft. Derzue het er bim Radio gschafft. Anne 1983 isch er Mitgrinder vum Schaffuuser Lokalradiosänder Radio Munot gsii.
Zwische 1974 un 1999 het dr Dieter Wiesmann iber 2000 Kunzärt gee un het elf Albe uusebrocht. Anne 1980 het er e Tournee im erschte Yysebahntheater vu dr Wält gmacht. 1989 het er e Guldeni Schallplatte fir s Chinderlieder-Album Matthias iberchuu. Produziert woren isch s vum Reinhard Mey.
Sy Karriere as Chansonnier het dr Wiesmann scho anne 1999 ufgee. Sy baide letschte Kunzärt het er aber zue sym 65. Geburtsdag am 5. un 12. Mai 2004 im Stadttheater Schaffuuse gee.
Im Hauptbruef isch er Mitinhaber vu dr Zäntralapethek z Nöühuuse gsii. Zämme mit sym Gscheftspartner Patrick Gschwend het er 15 Mitarbeiterinne bscheftigt. Dr Dieter Wiesmann het z Züri gwohnt un isch z Nüüfere haimetbrächtigt gsii.
Wärch
Dr Wiesmann het iber hundert Lieder gschribe, fascht alli im Schaffuuser Dieläkt. Byschpel fir Lieder in dr Standardsproch sin d Lovestory zwischen der Geig' und der Flöten un s Höhlenopus (Immer nur Gras).
Dr Wiesmann het si in sym Schaffen as exakte Beobachter uuszaichnet. Är het versuecht, sy Umfäld uf en amisanti un zum Dail nutzlosi Art z bschrybe. Bi dr Yystellig vum Schaffuuser Trambedrib het er zem Byschpel wie ne Chunschtexpert driber brichtet, ass d Haizigsabdeckig s nämlig altmedig Muschter heb wie ne Dail vu dr Yygangsstäge un s aim schon elai wäge däm mießt duure.
Syni Lieder, wu dytligi Yyfliss vum Reinhard Mey zaige, hän si um s individuäll empfunden un formuliert Uubehagen in der Gsellschaft drillt.
Liebeslieder
In e Huffe Lieder vum Wiesmann goht s um d Liebi. Är bschrybt s Elterwäre vu dr Liebi (Aus Stunden werden Jahre, Mehr als 20 Jahre – hoffentlich nochmals 20 Jahre), di gchauft Liebi (Eine Verzweiflungsliebe), Summerliebi oder s Ainsamsyy (Manchmal streichelt sie sich selbst).
Di wichtigschte Lieder
Sy Lied Blos e chlini Stadt isch zue dr Hymne vu syre Haimetstadt Schaffuuse wore. S Lied isch Ändi 1960er-Johr fir e Cabaret entstande. S wird alliwyl zum Uusklang vum Dag uf Radio Munot gspiilt. Au seli bekannt – zmindescht in dr Oschtschweiz – isch s Lied De Tuusigfüessler Balthasar, wu uf syre ainzige Chinderplatte Matthias erschinen isch.
Paul III.
Dr Paul III., mit bürgerligem Name Alessandro Farnese (* 29. Februar 1468 z Canino; † 10. Novämber 1549 z Rom) isch vom 13. Oktober 1534 bis zum 10. Novämber 1549 Pabst vo dr römisch-katholische Chille gsi. Wie vili anderi Päbst zu dere Zit isch er sehr wältlig gsi. Dr Otto vo Corvin het in siim chillefindlige Pfaffespiegel gschriibe: «Dr Paul III. […] isch scho mit 26i Kardinal worde, und zwar, wil er siini schöni Schwöster Giulia Farnese an dr Alexander VI. verkupplet het. Er isch eine vo de liederligste Päbst gsi. Inzest, Mord und ähnligi Verbräche si für ihn alldäglig gsi. Er het si eigeni Mueter vergiftet und si Schwöster!» Im Johr 1548 het dr Paul III. d Schwiizergarde wider ins Läbe grüeft. Er het dr Michelangelo zum Baumeister am Bau vom Petersdom gmacht.
Siis Pontifikat
As Pabst isch dr Paul III. e klassische Verdräter vom Nepotismus gsi, am 18. Dezämber 1534 het er zwei vo siine Änkel, dr Guido Ascanio Sforza und dr Alessandro Farnese (1520–1589), zu Kardinäl ernennt, und au em Huus Farnese het er e Hufe Vergünstigunge zuegschanzt. Für si Sohn Pier Luigi het er 1545 us Gebiet vom Herzogdum Mailand s Herzogtum Parma gmacht, wo im Bsitz vo de Farnese bliiben isch, bis d Familie usgstorben isch.
D Reformation
Währed siim Pontifikat het dr Paul III. brobiert d Chille z erneuere zum de Reformatore s Wasser abzgrabe. Er het e Reformkommission us Kardinäl iigrichdet, wo under anderem die beide spötere Päbst Paul IV. und Marcellus II. drzue ghört hai.
Am 17. Dezämber 1537 het dr Paul III. über en änglische König Heinrich VIII. wäge däm siiner Scheidig dr Chillebann verhängt und ganz Ängland mit em Interdikt beleit. Mit siiner Bulle Regimini militantis ecclesiae het er am 27. Septämber 1540 d Statute vo dr Gsellschaft Jesu bestätigt, wo vom Ignaz vo Lozola gründet worden isch.
S Konzil vo Trient
Im Johr 1545 het er s Konzil vo Trient eröffnet, wo, zwar sehr verspötet, en Antwort uf em Martin Luther siiner Reformation hätt sölle si. Wägen grosse Differänze mit em spanische König und römisch-dütsche Kaiser Karl V. het er s Konzil aber zitwiis uf Bologna verleit, wo nid wie Trient zum Heilige Römische Riich vo Dütscher Nation ghört het und so nid under em diräkte Iifluss vom Kaiser gstanden isch.
Montois-la-Montagne
Montois-la-Montagne (ditsch 1940-44 Montingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Montois-la-Montagne ìsch. Montois-la-Montagne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Montois-la-Montagne ghert zem Lorrain.
Melchior Josef Martin Knüsel
Er isch am 14. Juli 1855 in Bundesrat gwählt worde. Er hät siis Amt am 31. Dezember 1875 abgeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1861 und 1866 und Vizepräsident i de Jahre 1860 und 1865.
August Bebel
Dr Ferdinand August Bebel (* 22. Februar 1840 z Deutz bi Köln; † 13. Augschte 1913 z Passugg) isch en Politiker vo de sozialdemokratische Arbaiterbewegig z Dytschland gsii. Sy bolitischi Aafäng hän im liberal-demokratische Verainswäse vu Arbaiter un Handwärcher gwurzlet, voreb er sich em Marxismus zuegwändet het. Iber Johrzehnt het er mit em Wilhelm Liebknecht zämmegschafft. Mit ihm het er anne 1869 di Sozialdemokratisch Arbaiterbartei (SDAP) grindet. Im Johr 1875 het er bi dr Verainigung mit em Allgmaine Dytsche Arbaiterverain zue dr Sozialistische Arbaiterbartei vu Dytschland (SAPD) mitgmacht. In dr Zyt vu dr Repressionen gege d Bartei dur s Sozialischtegsetz het er si zue dr zäntrale Person vu dr dytsche Sozialdemokraty entwicklet un isch ab 1892 ain vu dr beede Vorsitzer vu dr Sozialdemokratische Bartei vu Dytschland (SPD) gsii, wu si d SAPD anne 1890 no dr Ufhebig vum Gsetz dry umgnännt gha het. Sy Popularitet spieglet sich in dr volkstimlige Näme „Chaiser Bebel“, „Gegechaiser“ oder „Arbaiterchaiser“. In dr Johr derno isch er wyter am Spitz vu dr Bartei gstande un isch Rebresäntant vum sognännte marxistische Zäntrum vu dr SPD gsii zwisch eme linke un eme „revisionistische“ Fligel. Derzue isch er ain vu dr wichtigschte Barlamentarier in dr Zyt vum Dytsche Chaiserrych gsii.
Theodosius II.
Dr Theodosius II. (, * 10. April 401 z Konstantinopel ; † 28. Juli 450), isch vo 408 bis zu sim Dood dr oströmisch Kaiser gsi. Er isch dr äinzig Soon vo dr Aelia Eudoxia und vom Arcadius gsi. Im Codex Theodosianus het er d Gsetz und Verfüegige vo de römische Kaiser sit 312 lo sammle.
Ussepolitik
Dr Komflikt mit em Sassanideriich het zu zwai Chrieg gfüert. Der ersti het 422 mit eme Friidensverdrag gändet. Dr zwäit isch 441 umegsi, wo d Römer dr Dribut wider häi afo zaale. D Hunne häi Ostrom uf em Balkan aagriffe. 447 häi d Oströmer noch ere Schwere Niiderlag em Attila hoochi Dribut müesse zaale.
Wilhelm II. (Deutsches Reich)
Dr Wilhelm II., mit vollem Naame Friedrich Wilhelm Albert Viktor von Preußen (* 27. Januar 1859 z Berliin; † 4. Juni 1941 z Doorn, Niiderlande), us em Huus Hoochezollere isch vo 1888 bis 1918 dr letzt Dütsch Kaiser und Köönig vo Pröisse gsi. Im sogenennte Dreikaiserjoor het dr 29-jöörig Wilhelm II. dr Droon vo Pröisse und vom Dütsche Riich bestiige noch sim Vater Friedrich III., wo nume 99 Daag lang gherrscht het und sim 90-jöörige Groossvater Wilhelm I.. Dur si Mueter Victoria vo Groossbritannie und Irland (1840–1901) isch er en Änkel vo dr britische Königin Victoria gsi.
Hans-Peter Pellet
De Pellet Hans-Peter (* 7. Oktober 1970) isch en Schwiizer Schwinger. Er het e Körperlängi vo 175 cm und es Gwicht vo 100 kg. Bisher het er 136 Kränz gwunne, meh wi jeder anderi Schwinger bisher.
Wilhelm II. (Deutsches Reich)
Dr Wilhelm II. isch stockkonserwatiiv gsi und het weenig Verständnis für s Wääse vo dr konstitutionelle Monarchii ghaa und het sich druf verstift, d Regierigspolitik persönlig z läite. Wil er sich undiplomaatisch und groossspuurig benoo het, het immer wider inne- und ussepolitischi Kriise verursacht. Er het die Kaiserligi Mariine stark lo usbaue zum si «Wältpolitik» chönne duuresetze, wo zum Markezäiche vo dr wilhelmiinische Eera worde isch. Vor Komflikt het er nid Angst gha, umd schliesslig het daas zum Erste Wältchrieg gfüert. Erst im Oktober 1918, wo sogar äär d Niiderlaag vo Dütschland und vo de verbündete Middelmächt het müesse iigsee, het dr Wilhelm dr Parlamentarisierig vom Riich zuegstimmt. Noch de Oktooberreforme isch dr Riichskanzler nüme iim, sondern em Riichsdaag verantwortlig gsi.
Hans-Peter Pellet
Schwinge
De Pellet Hans-Peter het im 1991 sin erscht Kranz gwunne. Sither sind es wit über hundert. Eidgnössischi Kränz het er in de Johr 1998, 2001, 2004 2007 und 2010 gwunne. Sin Verei isch de Schwingerclub Sense.
Wilhelm II. (Deutsches Reich)
Im Wältchrieg het die Obersti Heerläitig under de Generääl Paul vo Hindeburg und Erich Ludendorff dr Kaiser witgehend chaltgstellt und uf repräsentatiivi Ufgoobe beschränkt. Er het mee und mee an Aasee verloore und mit dr Niiderlaag isch si Stellig unhaltbar worde. Usserdäm het dr amerikaanisch Bresidänt Woodrow Wilson no vor em Aafang vo de Waffestillstandsverhandlige fast offe verlangt, ass dr Kaiser uf e Droon wurd verzichte. Wo d Novämberrevoluzioon am 9. Novämber 1918 au in Berlin usbroche isch, het dr Riichskanzler Max von Baden d Abdankig vom Wilhelm bekannt gmacht, ooni dass dä zuegstimm het. E baar Stunde spööter, am Middaag vom 9. Novämber isch d Republik in Dütschland usgrüeft worde. Am Daag druf isch dr Kaiser vom Groosse Hauptkwardier im belgische Spa, won er sich sit em 29. Oktober ufghalte het, ins niiderländische Exiil gflüchdet. Erst dört het er am 28. Novämber formell abdankt. D Königin Wilhelmina und d Regierig vo de Niiderlande häi em Asüül gee und 1919 si Usliiferig as Chriegsverbrächer, wo d Entente-Mächt verlangt häi, abgleent. Dr Wilhelm II. het sich im Huus Doorn niidergloo und het ooni Erfolg brobiert, d Monarchii in Dütschland wider iizfüere. Er isch 1941 im Alter vo 82 gstorbe, ooni je wider uf dütschem Boode gstande si.
Kwelle
Dr Ardikel «Wilhelm II. (Deutsches Reich)» uf dr dütsche Wikipedia
Ripieno
S Ripieno (ital. ‚voll‘), abkürzt: R, rip., isch e Bezäichnig, wo us em 18. Joorhundert stammt und für s volle Orchester (Tutti) im Concerto grosso, die volli Orgle (Organo pleno) und im Allgemäine für alli meerfach bsetzte Stimme stoot, wo im Geegesatz zu de Stimme stönde, wo solistisch konzertiere; au im Chor. As Ripieniste oder Tuttiste wärde dämentsprächend Orchestermusiker oder Sänger ooni solistischi Ufgoobe bezäichnet. Dr Carl Friedrich Zelter het zum Bischbil am 10. April 1807 mit zää Instrumentaliste in dr Sing-Akademii z Berlin d Ripieschuel für Instrumentalmuusig gründet.
Hüte wird s Wort au no für d Bläächblööser im Orchester brucht. Dr basso ripieno verlangt d Versterkig vo de Tutti-Däil bzw. Ritornell. Vilmol wird s Wort zu „repiano“ verballhornt.
Im Orglebau isch Ripieno sit öbbe 1900 die italiänischi Bezäichnig für s Plenum von ere Orgle.
Mühlhausen (Kraichgau)
Mühlhausen (sidfränkisch Mihlhause) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Mühlhausen lyt am Waldangelbach im im Kraichgau in dr Metropolregion Rhy-Necker. Nochbergmaine vu Mühlhausen (Kraichgau) sin Dielheim, Sinsheim, Angelbachtal, Östringen, Bad Schönborn, Malsch un Rauenberg.
Dr Baan bstoht us 51,2 % Landwirtschaftsflechi, 27,4 % Wald, 19,7 % Sidligsflechi un 1,7 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Mühlhausen ghere d Derfer Mühlhausen, Rettigheim un Tairnbach.
Gschicht
Mühlhausen isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 783 as Mulinhusa.
Verwaltig
Mühlhausen het sich mit dr Stadt Rauenberg un dr Gmai Malsch zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Rauenberg zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Jens Spanberger.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Mühlhausen ghert zum Sidfränkisch.
Kryszina Kicka
D’ Kryszina Kicka (geboorena Michajlenka; wiissrüssisch Крысціна Міхайленка; uff Anglisch schriiwa m’r Kristina Mikhailenko; * 26. März 1992 z’ Minsk) ìsch a wiissrüssischa Volleybàll-Nàzionààlschpììlera, wo àls Diàgonààlààgriffera schpììlt. Sa ìsch ìn ìhrer Haimet Maischtera worra un hàt mìt’m Dresdner SC d’ diitscha Maischterschàft un dr DVV-Pokààl gwunna.
ìhra Kàrriar
D’ Kicka hàt ìhra Kàrriar biim Minchanka Minsk ààgfànga; därt ìsch sa bis 2012 blììwa. Mìt’m Verain hàt sa ànna 2007 zem äärschta Mol d’ wiissrüssischa Maischterschàft gwunna. Ìm Joohr druff ìsch sa Drìtta ìn dr Maischterschàft worra, un ànna 2009 ìsch sa wiissrüssischa Vìzamaischtera worra. Ànna 2010 ìsch sa zem zwaita Mol Maischtera worra un ìsch bis uff Plàtz 5 vu dr öiropäischa Challenge Cup glunga. Ànna 2011 ìsch sa nochamol Vìzamaischtera worra un hàt ìhr äärscht Schpììl mìt dr wiissrüssischa A-Nàzionààlmànnschàft gaa.
Ànna 2012 ìsch d’ Kicka zem polnischa Verain Siodemka Legionovia gànga ge schpììla, wo grààd ìn d’ äärschta Liiga uffgschtììga gsìì-n-ìsch. Mìt Wiissrüsslànd ìsch sa bis ìn d’ Playoff-Runda vu dr Öiropäischa Maischterschàft 2013 glunga. Ìm gliicha Joohr hàt sa a Vertrààg biim diitscha Bundesligìschta Desdner SC unterzaichent. Mìt dam Verain hàt sa ìn dr Saison 2013/14 d’ diitscha Maischterschàft gwunna. Ìm Joohr druff hàt sa mìt Dresda ìhra Tìtel vertaidigt. Ànna 2016 hàt sa sowohl d’ diitscha Maischterschàft wia àui dr DVV-Pokààl gwunna. Üsserdam hàt sa mìt’m Dresdner SC dräi Joohra làng ìn dr Champions League gschpììlt. Ànna 2013/14 ìsch dr Verain noh da Gruppaschpììler üssgschììda. Ànna 2014/15 un 2015/16 ìsch’r jewills bis ìn d’ äärschta Playoff-Runda vu da bäschta zwälf Mànnschàfta glunga.
Fìr d’ Saison 2021/22 ìsch d’ Kicka biim Desdner SC z’ruckkumma; doo hàt sa a Vertrààg fìr ain Joohr unterzaichent. Noh-n-em And vu dr Saison ìsch ìhr Vetrààg nìt verlängert worra.
Einfamilienhaus Erlacher, Widmer
S Huus an dr Wettstäiallee 40 befindet sich im Chläibaasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen
Si het anne 1846 under em Ludwig Herrig und em Heinrich Viehoff agfange. Si heisst au eifach „Herrig’s Archiv“. Sid 1979 chunt si bim Erich Schmidt Verlag z Berlin use. Es isch die eltischit Zytschrift für nöieri Literatur und Sproochforschig, wo hüt no bestoot. Me cha drin immer wider Sache vo der aktuelle Forschig lääse.
D Zytschrift bringt Artikel vo Sprooch- und Literaturforscher und Material für d Schuele. D Bytreeg sind i verschidene Sprooche gschribe.
Einfamilienhaus Erlacher, Widmer
2012 het mä en Umbau für Stockwärkäigedum beaadragt.
S junge theater baasel het si Sitz im Huus.
Spätzle
Spätzle (hochdütschi Ussprooch: ) oder au Spatze (i de Schwiz und im Markgräflerland sait me: Spätzli oder Chnöpfli und im nideralemannische Ruum Knepfli), sind schwäbischi bzw. alemannischi Teigware, wo als Bilage oder mit witere Zuetaten als aiges Gricht serviert wärded.
Zuetate
De Spätzletaig werd us Mähl, Eier, lauwarmem Wasser, mängmol au mit Milch, und Salz gmach.
Servion
Servion (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Mühlheim an der Donau
Mihla (amtlich Mühlheim an der Donau) ischt a Stadt em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Mihla leit em Naturpark Obere Donau. Em Ortsdoel Stetten mendet dr Kesselbach en d Donau. Nochbergmoede send Moalstette, Kolbinga, Friddinga ond d Kroesstadt Duttlinga. Em Ursedal grenzt d Gmoed au no an Nendinga, Wurmlinga, Dürbe ond Riata-Weile.
Servion
Geografi
Servion lyt am linke Stade vu dr Broye im eschtlige Jorat. Syter anne 2012 ghert au Les Cullayes zue dr Gmai. D Gmaiflechi umfasst 66,1 % landwirtschaftligi Flechi, 18,9 % Wald un 14,9 % Sidligsflechi.
Mühlheim an der Donau
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 29,1 % Landwirtschaftsfleche, 59,3 % Wald, 9,8 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschticher Fleche.
Servion
Gschicht
Servion isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1147 as Salvion, Les Cullayes anne 1359 as Culaes. Bis 1820 het au Ferlens zue Servion ghert..
Mühlheim an der Donau
Gmoedsgliderong
Zue Mihla gheret d Stadtdoel Mihla (mit dr gleichnamige Stadt, em Weiler Altstadt ond dr Hef Kraftstein, Mittlere Mühle ond Obere Mühle) ond Stetten an der Donau.
Servion
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 15,4 % gläge.
Taminabrücke
D Taminabrugg isch e Stroossebrugg im Taminatal im Kanton Sanggale. D Brugg, wo im Juni 2017 eröffned woren isch, gilt as eini vo de gröschte Bogebrugge und mit ere Längi vo 475 Meter as di Längschti i de Schwiz.
Servion
Religion
49,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Mühlheim an der Donau
Gschicht
Mihla ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 843.
Taminabrücke
Projekt
Di diräkti Stroosseverbindig vo Bad Ragaz uf Valens, wo hüt nüme befahre wäre dörf, verlauft i me gwüsse Abschnitt öber rutschigs Gländ. Si isch zuedäm rächt stail, hät schmaali Stelle und engi Kurve. Drumm isch d Idee för e Brugg öber s Tobel vo de Tamina ufchoo und e öber 400 Meter langi Bogebrugg, mit ere Spannwitti vo 260 und ere Höchi vo 35 Meter, uugfär 200 Meter öber em Fluss, wo die beede Ortschafte Pfääfers und Valens verbende söll isch planed wore. Esoo cha e sicheri Zuefahrt vo Ragaz via Pfääfers ermöglicht wäre, ohni as mer en Umwäg öber Vasön, Mapragg und Vadura mache mues. S ganz Projekt, d Brugg und Zuefahrtsstroosse, isch mit rund 56 Millione Franke Choschte budgetiert wore – däför chöni me s Gäld för d Sanierig vo de bishärige Zuefahrt vo Ragaz ufe uf Valens spare.
Mühlheim an der Donau
Verwaltong
Mihla hot sich mit dr Stadt Friddinga ond dr Gmoede Bäradal, Buacha, Irndorf, Kolbinga ond Renquishause zom Gmoedverwaltongsverband „Donau-Heuberg“ mit Sitz en Friddinga an der Donau zammegschlosse.
Servion
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 6,0 %, FDP 17,0 %, GLP 3,9 %, GP 12,9 %, SP 23,9 %, SVP 24,3 %, Sunschtigi 4,1 %.
Taminabrücke
Projekt
Gege s Projekt vo däm Bruggebau öber s Taminatobel isch im Herbst 2010 Widerstand us de Bevölkerig gwachse.
Mühlheim an der Donau
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Mihla ischt dr Jörg Kaltenbach.
Servion
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,3 % gläge.
Taminabrücke
Projekt
Am 1. Dezember 2010 hät de Kantonsrot vo Sanggale s Projekt bewilliget und am 22. Mai 2012 hät de Regierigsrot vom Kanton Sanggale grües Liecht för de Bau gee.
Mühlheim an der Donau
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Servion
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän 89,3 % vu dr Yywohner Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,5 % Dytsch, 1,4 % Italienisch un 3,8 % anderi Sproche.
Taminabrücke
Bau
Im Früelig 2013 sind zerscht d Fundamänt för di beede Ändi vom Boge baut wore. Dänn händs a däne Stelle je en höche Torm (Hilfspülon) uufgschtellt. Die hät me nu för d Drootsaili bruucht, wo bim Bau vom Boge als «Stützi» diened händ. So hät de Boge im Freivorbau, i jewils föf Meter lange Abschnitt, vo beedne Syte här erstellt wäre chöne. Am 28. März 2015, gnau zwo Johr noch Baubeginn, isch de Bogeschluss gmacht wore. Wo de Boge fertig betoniert gsii isch, hät me d Hilfspülon wider abbaue und aagfange, uf em Boge obe, vo de Bogemitti uus uf beed Site, d Fahrbahn zbaue.
Mühlheim an der Donau
Dialekt
Dr Dialekt vo Mihla ghert zom Schwäbisch.
Servion
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Taminabrücke
Bau
Zerscht isch planet gsii, as d Taminabrugg ab em Sommer 2016 em Vercheer öbergee wäre söll und dänn d Dörfer Pfäfers und Valens mitenand verbindet; während em Bou isch de Termin zum d Brugg iizweje in Summer 2017 gleit wore. Vom 9. bis am 11. Juni 2017 ischt e grosses Fäscht uf de Bogebrugg zur Eröffnig duregfüert wore. Am 22. Juni hät me dänn d Brugg noch ere Fiir em Vercheer öbergee und sit em 8. Juli gits e Postautolinie, wo öber d Brugg füert.
Gallerii
D Baustell im November 2013:
D Baustell im 2016: De Chrane uf de Valenser Site isch scho abmontiert, d Fahrbahnplatte erstellt, d Montage vo de Laitmuure scho fascht fertig und a de Umgebigsarbete händ s au scho aagfange. Endi Oktober isch dänn de Belaag iibaut wore und es isch bekannt wore, as es vom 9. bis 11. Juni 2017 es Bruggefäscht under em Motto «Brugge verbinded» söll gee, di offiziell Eröffnig segi för de 22. Juni 2017 vorgsee.
Liniefüerig vom Postauto
Wil d Strooss, wo öber d Bogebrugg füert, uf de Sitte vo Pfääfers ersch e Stuck underhalb vom Dorf i Richtig Bad Ragaz uf d Verbindigsstrooss Ragaz-Pfääfers tröfd, dörf s Postauto bim Gebiet Bovel vo de Brugg uus is Dorf Pfääfers und umbekehrt fahre. Da Ströösseli isch gmacht wore för d zuefahrt zu de Baustell uf de Pfääferser Sitte und dienet jetzt em Postauto und em landwirtschaftliche Verchehr. D Schüeler vo Valens, wo uf Pfääfers i d Oberstufe gönd, händ früener mit em Postauto uf Ragaz abi, döt une umstiige und äne wider ufi fahre möse.
«Die unsichtbare Brücke»
Im 1995 hät de damalig Katechet vo Vättis, de Albert Wicki, zäme mit em Oswin Welter und de Jugendverain vo Pfääfers und Valens, en Film mit em Titel «Die unsichtbare Brücke» drait. Es isch do d Zit gsi, wo d Schüeler vo Valens neu händ müese uf Pfääfer öberi i d Oberstufe. E Brugg öber d Tamina, wo di chörzischt Verbindig gsi wär, isch dozmol no en Utopii gsii. Me hät dä Film am Bruggefäscht, wo under em Motto "Brücken verbinden" gstanden isch, wider chöne aaluege.
Helm-Verstaigerig
Am Bruggefäscht isch au de Helm, wo de Hochsailakrobat Freddy Nock bi de Grundstailegig aagha hät, vertstaigeret worde. De Erlös isch för d Sanierig vom Sportplatz Rietli z Pfääfers dänkt gsii. Erstaigered hät dä gschichtsträchtig Helm schliesslich de Albert Wicki, Mitiniziant vo obe gnänntem Film.
Ewald Weibel
Dr Ewald Rudolf Weibel (* 5. Merz 1929 z Buchs; † 19. Februar 2019 ) isch e Schwyzer Anatom gsii. Är het mit dr Entwicklig vu morfometrische Methode s quantitativ Studium vu dr strukturälle Grundlage vu dr Fysiology am Byschpel vu dr Lungefunktion un dr Zällbiology mitgrindet un im Rame vu fysiologische Studie am Otmigssischtem vu dr Lunge bis zue dr Mitochondrie aagwändet. Är het anne 1962 mit em George Emil Palade di spezifisch Organelle vu dr Bluetgfäßendothelzälle entdeckt, wu hite „Weibel-Palade Body“ gnännt wird. Dr Ewald Weibel isch Autor vu iber 350 wisseschaftlige Publikatione un mehrere Biecher.
Lääbe un Wärch
Sy wisseschaftli Wärch het vu vier Haupttheme ghandlet: d Morfometry vu dr mänschlige Lunge as strukturälli Grundlag vu dr Gasuusdusch-Funktion; d Entwicklig vu morfometrische un stereologische Verfahre; d Aawändig vu däne Methode in dr Zällbiology fir d Mässig vum Membransischtem vu dr Läberzälle un dr Mitochondrie in dr Muskulatur; integrativi Studie in dr verglychende Fysiology, vor allem zue dr Frog vu dr optimale strukturälle Grundlag vu dr organismische Funktione vum Schnuufsischtem vu dr Lunge bis zue dr Muschkelzälle un ihre Mitochondrie im Rame vu dr Hypothes vu dr Symmorphosis. D Entdeckig vu dr Weibel-Palade Bodies 1962 isch e Zuefallsbeobachtig gsii.
Dr Ewald Weibel isch mit dr Gyygeri un Musikwisseschaftleri Verena Weibel-Trachsler ghyrote gsii.
Schrifte (Uuswahl)
Dr Ewald Weibel isch Autor vu iber 350 wisseschaftlige Publikatione un mehrere Biecher.
Baceno
Baceno isch e Gmeind vo dr iteliänische Provinz Verbano-Cusio-Ossola.
I dr lombardische Sprooch heisst dr Ort Bascén, und uf düütsch het men em früener Betsch gseit.
Geografy
D Gmeind lyt uf dr Weschtsyte vom Eschetaal und chunt im Norde a d Landesgränze vo Italie zu dr Schwiiz. D Nochbergmeinde vo Baceno sind z Italie Crodo, Formazza, Premia und Varzo und im Wallis d Gmeinde Binn und Grengiols.
Walser
Sid em Middelalter sind im Deverotaal hinden a Baceno am Bärg obe d Walserdörfer Aager (uf iteliänisch: Agaro) und Opsu (it. Ausone) eigeni Gmeinde gsi. 1929 isch d Gmeind Aager ufghobe worde und het zu dr Nochbergmeind Premia gwächslet, und ires Land het 1938 dr Stausee Lago di Agaro zuetekt.
Opsu isch vo de letschte Lüüt im 20. Joorhundert vrloo worde. D Hüüsergruppe ghört hüt au zu Premia und nümme zu Baceno.
Ethanol
Ethanol (au Äthanol, Trivialname Alkohol) isch en alifatische, äiwärtige Alkohol mit dr Summeformle C2H6O. Die räini Substanz isch e farbloosi Flüssikäit, wo bi Ruumtämpratur liicht foot afo brenne. Si het e brennende Gschmack und e charakteristische, würzige (süesslige) Gruch. Es isch e Droge, wo as Gift für d Lääbere iigstueft isch und isch vor allem als Bestanddäil vo Gnussmiddel und alkoholische Getränk wie Wii, Bier und Spirituose bekannt.
D Vergärig vo Zucker zu Ethanol isch äine vo de eltiste bekannte biochemische Reakzione. In dr Nöizit wird Ethanol für industrielli Zwäck us Ethen härgstellt. Ethanol isch wit verbräitet as Löösigsmiddel für Stoff, wo für medizinischi oder kosmetischi Zwäck iigsetzt wärde, wie Duftstoff, Arome, Farbstoff oder Medikamänt und als Desinfekzionsmiddel. Die chemischi Industrii verwändet s as Löösigsmiddel und au as Usgangsstoff für d Sünthese vo witere Brodukt wie Carbonsüüriethylester.
Ethanol wird energetisch as Biochraftstoff, in dr Form vo Bioethanol verwändet. Im Ethanol-Kraftstoff E85 zum Bischbil macht s Ethanol 85 Brozänt vom Wolume us.
Zschokke-Brunnen
Dr Zschokke-Brunne oder Drei Lääbesalter-Brunne befindet sich am Egge vom Dalbegraabe und dr Dufourstrooss bim Kunstmuseum z Baasel. Er isch e Wärk vom Baasler Bildhauer Alexander Zschokke und stoot nit under Dänggmolschutz.
Dr underi Däil vom Brunne isch 1935 in Betriib gnoo worde, d Figuur oobe uf dr Süüle stammt us em Joor 1941.
Beschriibig
Dr Zschokke-Brunne het e runde Droog us Beton mit Naturstäi draa, wo achzig Santimeter hooch isch, e Durchmässer vo nüün Meter het und 50'000 Liter Wasser fasst. Es het e Süüli mit ere runde Bronseschaale draa in dr Middi vom Brunne. Die Schaale het e Durchmässer vo vier Meter und isch die grössti Schaale, wo je in dr Schwiz am Stügg gosse worde isch. Uf em Rand vom Brunne het s drei Wasserspöier und au in dr Bronseschaale si meereri Wasserspöier versteggt. Uf dr Schaale stoot e Soggel us Iise mit e Hufe Figure vo Mensche und Dier, wo Wasser us iire Müüler sprützt. Oobe uf em Soggel stöön drei männligi Gstalte us verschidnige Lääbesabschnitt: E Tiineidscher, wo Flööte spiilt und e chli verdröimt driiluegt, e junge Maa mit em Bligg in d Witi vo dr Wält am Rhii, und en alte Maa, wo uf em Kopf e Lorbeergranz het.
Montoy-Flanville
Montoy-Flanville (ditsch Montingen) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Montoy-Flanville lijt sechs Kilometer eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 189 un 279 m ìwer em Meeresspiejel. Ìwer dr Bànn fiehrt d Autoroute A4 (Paris-Stroßburi).
Gschìcht
D Gmein Montoy-Flanville ìsch àm 21. Öigschte 1812 entstànde durich dr Zàmmeschluss vun dr beide Derfer Montoy un Flanville.
Montoy (Patois Monteu, ditsch 1915–18 Montingen, 1940–44 Monten) ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1190 àls Montois (1250: Montoi, 1276: Montois, 1635: Montois, 1662: Montoÿ). Flanville (ditsch 1915–18 un 1940–44 Flanheim) ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1242 àls Fleinville (1662: Flainville).
Àm 1. Janner 2017 ìsch Montoy-Flanville füsioniert worda mìt dr Gmein Ogy züe Ogy-Montoy-Flanville.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Montoy-Flanville ìsch dr Eric Gulino gsin.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Montoy-Flanville ghert zem Lorrain.
Päpstliche Schweizergarde
Die Päbstligi Schwiizergarde (ital. Guardia Svizzera Pontificia, lat. Pontificia Cohors Helvetica, au Cohors Pedestris Helvetiorum a Sacra Custodia Pontificis) isch s einzige päbstlige Armeekorps, wo Waffe drait. Si sicheret dr apostolisch Balast ab, d Zuegäng zur Vatikanstadt und dr Iigang zum Castel Gandolfo, dr Summerresidänz vom Pabst. Si isch für die persönligi Sicherheit vom Pabst verantwortlig. Die offizielle Kommandosprooche vo dr Garde si Dütsch und Italiänisch. Es isch dr Pabst Julius II. gsi, wo s Korps im Johr 1506 gründet het.
Gschicht
1505 het dr Pabst Julius II. vo dr Dagsatzig, dr Versammlig vo de Abgsandte vo de Kantön vo dr Eidgenosseschaft, welle wüsse, öb die ihm e Kontingänt vo Schwiizer Söldner zum Schutz vom Vatikan wurde zur Verfüegig stelle. Möglig worde isch das dank dr finanzielle Hilf vo de Augsburger Jakob und Ulrich Fugger, diplomatisch in d Wäg gleitet het s dr Buonaser Peter von Hertenstein, e Schwiizer Kleriker. Schwiizer Söldner hai siinerzit en usgezeichnete Ruef gnosse. Im Septämber 1505 hai sich die erste 150 Schwiizergardiste uf e Wäg uf Rom gmacht.
Am 22. Januar 1506 si d Söldner under dr Füehrig vo ihrem Hauptmanne Kaspar von Silenen und Peter von Hertenstein aachoo. Das Datum gältet sithär as Gründigsdag vo dr vatikanische Schwiizergarde. D Ufgoob vo de Schwiizer Söldner isch s gsi, as Liib- und Palastwach em Pabst z diene. Dodrmit ghört d Schwiizergarde zu de eltiste militärische Verbänd, wo no existiere. Währed dr Blünderig vo Rom dur d Druppe vom Kaiser Karl V., em Sacco di Roma, am 6. Mai 1527 si meh as drei Vierdel vo dr Druppe (147 vo de im Ganze 189 Maa) zsämme mit ihrem Kommandant Kaspar Röist umchoo, wo si dr Rückzug vom Pabst Clemens VII. in d Ängelsburg deckt hai. Dä Dag gältet no hüte as dr Gedänkdag vo dr Schwiizergarde, und an däm Dag duet mä jedes Johr die neue Rekrute vereidige.
Ei Monet noch em Sacco di Roma het sich dr Pabst müesse ergee. D Schwiizergardiste hai zwar freis Gleit übercho, aber dr Clemens VII. het d Schwiizer mit ere Garde vo 200 dütsche Söldner (Custodia Peditum Germanorum) müesse ersetze. De Schwiizergardiste het mä erlaubt, in die Garde iizdräte, was aber nume zwölf von ene gmacht hai. Dr Hass uf die dütsche Söldner isch z gross gsi.
Erst zäh Johr spöter het s die bolitischi Lag under em Pabst Paul III. erlaubt, die Dütsche z entloo und wider e Garde us Schwiizer ufzstelle. 1548 si die erste Gardiste under em Jost vo Megge uf Rom choo. Uf die volli Sterki vo 200 Maa isch si aber erst 1552 cho.
Erst d Folge vo dr Französische Revolution hai nonemol d Gschicht vo dr Garde underbroche. Am 16. Februar 1798 isch dr Vatikan vo französische Druppe bsetzt worde. Dr Pabst Pius VI. het Rom müesse verloo, d Schwiizergarde isch entwaffnet worde und het müesse abdräte. Im Johr 1800 under Pius VII. het dr Karl Leodegar Pfyffer vo Altishofe wider e Schwiizergarde für e Pabst ufgstellt. Sit denn bestoht si ohni Underbrächig bis hüte.
Gardeeiheite vo Söldner, au vo fremde, si nid ungwöhnlig. Scho im Johr 193 het dr römisch Kaiser Septimius Severus sich vo Eiheite vo dr pannonische Legion lo beschütze und au die byzantinische Kaiser hai sich vo dr Warägergarde, wo us fremde Söldner bestande het, lo bewache. In dr Neuzit si bis zum 19. Johrhundert bsunders vili vo dene Bruefssoldate us dr Schwiiz cho, wo bis ins 19. Johrhundert vergliichswiis arm gsi isch, in somene Mass, ass Schweizer oder Schweitzer en allgemeini Bezeichnig für e fremde Soldat worden isch. Dr König vo Frankriich z. B. het d Einheit vo de «Cent Suisses» gha. Während dr Regäntschaft vo dr Maria Theresia het vo 1748 bis 1767 e Kontingänt vo bis zu 450 Schwiizergardiste in dr Hofburg z Wien dient. Bis hüte erinnere dr Schweizerhof und s Schweizertor an die Zit. Aber au
Sit 1970, wo dr Pabst Paul VI. d Nobelgarde und d Palatingarde ufglöst het und dr Gendarmerii klassischi Polizeiufgoobe zuegwiise, isch d Schwiizergarde die letzti vo de päbstlige Garde, wo s emol vier von ene gha het.
Wil s Schwiizer Bürger sit 1848 verboten isch, Militärdienst für e fremde Staat z leiste, wird dr Iisatz z Rom as (Huus-)Bolizeidienst bedrachtet.
S Reglemänt
D Organisation und d Ufgoobe vo dr Schwiizergarde si vom Reglemänt bestimmt, wo s päbstlige Staatssekretariat im Ufdrag vom Pabst duet erloo. S aktuelle Personal-, Disziplinar- und Administrativreglemänt vo dr Päbstlige Schwiizergarde isch am 22. Januar 2006 – zum 500. Gründigsdag vo dr Garde – erloo worde. Es ersetzt s Reglemänt vo 1976.
D Ufgoobe
D Ufgoob vo dr Schwiizergarde isch in ihrer Natur nit militärisch. Si wird us rächtliger Sicht as «Huusbolizei» bedrachtet. D Druppe, wo hüfig as die chliinsti Armee uf dr Wält bezeichnet wird, macht Ehredienst bi [Audiänze, Bsüech, Mässe und Schildwache und Sicherheitsdienst (Kontrolle, Ornigsdienst, Wachdienst und Personeschutz). Noch em Ardikel 1 vom Reglemänt isch d Hauptufgoob vo dr Garde, «ständig über die Sicherheit des Heiligen Vaters und seiner Residenz zu wachen». Witeri Pflichte si ufgrund vo dere Bestimmig,
D Gardiste im Vatikan chönne sit 2001 en eidgenössisch anerkennts Diplom as Sicherheitsfachmaa überchoo, wenn si drei Johr lang Dienst gleistet hai.
Dr Bestand
Noch em Ardikel 7 vom Reglemänt het d Schwiizergarde e Bestand vo 110 Maa, wo sich eso zsämmesetzt:
Offizier:
Underoffizier:
Nesslau-Krummenau
Politik
D Gmeind im obärä Toggäburg isch am 1. Januar 2005 us dä Gmeindä Nesslau (Poschtleitzahl 9650) und Chrummenau, wo d Dörfer Chrummenau (Poschtleitzahl 9643), Neu St. Johann (Poschtleitzahl 9652) und Ennätbüäl (Poschtleitzahl 9651) dezoghört hend, entschtandä. Ä witäri Fusion met dä Gmeind Stäi isch uf de 1. Januar 2013 plant worde. Di nöi Gmeind heisst wider Nesslau.