cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Renato Kaiser
Lääbe
Syter anne 2005 stoht dr Renato Kaiser as Poetry-Slammer uf dr Bihni. 2012 isch er Poetry-Slam-Schwyzermaischter.
Dr Kaiser ghert syt 2018 näb em Gabriel Vetter zum Team vu dr Satire-Sändig Zytlupe bi Radio SRF 1. Derzue isch er syt 2019 Dail vu dr Late-Night-Sändig Late Update mit em Michael Elsener bim Fäärnsehsänder SRF 1.
Im Spotjohr 2019 het er bi SRF 1 d Fäärnsehsändig «Tabu» moderiert. Im Rame vu dr Sändig het dr Kaiser pro Episod vier Däg mit vier Mänsche verbrocht, wu zue re Randgruppe zelle oder as Minderhait aagluegt wäre. Was er do erläbt het, het er in eme churze Stand-up-Bihneprogramm ufgschafft.
Communauté de communes de Freyming-Merlebach
D Communauté de communes de Freyming-Merlebach isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu elf Gmaine ìm Arrondissement Forbach aaghere.
Am 29. April 1975 isch dr District de Freyming-Merlebach us dr sibe Gmaine Barst, Betting, Cappel, Freyming-Merlebach, Guenviller, Hoste un Seingbouse bildet wore. Anne 1989 isch derno Farébersviller derzue chuu, 1990 Béning-lès-Saint-Avold un Henriville. Am 3. Dezämber 2001 isch dr District in e Communauté de communes umgwandlet wore. As letschti Gmai isch schließlig Hombourg-Haut am 14. Novämber 2003 derzue chuu.
Sitz vum Verband isch Freyming-Merlebach, Presidänt isch dr Pierre Lang.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Echestratos
De Echestratos  isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. Er isch nöd historisch.
De Echestratos isch de Soo vom Agis und de Vatter vom Labotas. Under sinnere Herrschaft hend d Spartaner Kynoureer us de Argolis vertribe.
Duillier
Duillier (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Duillier isch e Dorf an dr Stroß Nyon-Arzier. D Gmaiflechi umfasst 77,6 % landwirtschaftligi Flechi, 8,1 % Wald, 14 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Duillier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1145 as Duelliei.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 25,3 % gläge.
Religion
41,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1 %, CVP 6,3 %, FDP 21,0 %, GLP 7,1 %, GP 8,4 %, SP 17,1 %, SVP 22,8 %, Sunschtigi 4 %.
Dr Burgermaischter vu Duillier isch dr Jacques Mugnier (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 901 Yywohner 78,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 9,7 % Dytsch, 1,8 % Italienisch un 9,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kunming
Kunming (, früener Yünnanfu) isch d Hauptstadt vo dr Prowinz Yunnan in dr Volksrepublik China.
Geografy
S Gebiet vo der Chärnstadt Kunming isch am Nordrand vom Dian-See und het e Flechi vo öbbe 300 Kwadratkilometer. S Areal vo der ganze bezirksfreie Stadt het e Flechi vo 21'501 Kwadratkilometer. S ganze Verwaltigsgsbiet vo dr hütige Stadt nimmt e Flechi vo 280 bis 300 Kwadratkilometer im Norde vom Dian-See ii; me seit däm d Nordstadt.
Egringen
Egrige (dt. Egringen) isch e Ort im südliche Markgräflerland (Landchreis Lörrach, Bade-Württeberg, Dütschland) im Izugsgebit vum Grossrüm Basel. Politisch ghört die früeher selbständig Ortschaft sit 1974 zue dr Gmei Efrige-Chilche.
Egrige lit uf guet 280 m Höchi am Südrand vum Chatzeberg öppe zwei Kilometer öschtlich vu Efrige. Zwische Efrige un Egrige lit dr Südigang vum im Bau befindliche Chatzebergtunnel. D'Ortschaft het guet 900 Iwohner (Stand 2005) un e Gmarkig vu 6,27 km².
Kunming
Geografy
Anne 2002 het Kunming öbbe 4,95 Millioone Iiwooner ghaa, im Joore 2009 sis fast sibe Millioone gsi. Doodrzue chömme öbbe ei Millioone Wanderarbäiter. Im Zäntrum vo dr Stadt isch e modärns nöis Gschäftsviertel entstande.
Sit em Joor 2006 entwicklet sech d Stadt starch wyter, und si verstoot sich as e bedütends Door vo China gege Südasie und Südoschtasie. I der nöiere Zit wird d Stadt im Oste und Süde vom Dian-See erwiteret. D Oschtstadt isch uf ere Flech vo 160 Kwadratkilometer im nöie Stadtbezirk (sit 20. Mai 2011) Chenggong baut worde und 900'000 Lüt läbe dört. Im Süde vom Dian-See blaant mä no meh nöji Kwartier.
Egringen
Anno 758 isch Egrige erschtmols under em Namme „Aguringas“ urkundlich erwähnt worre. E Grossdeil vum Ort isch no bal ans Chloschter St. Galle gfalle. Im 14. Johrhundert isch dr Ort no an d'Markgrafe gange, wo die Herre vu Grüeneberg demit belehnt hän. Wäge sällere politische Zueghörigkeit isch au z'Egrige im 16. Johrhunder d'Reformation igfüehrt un dr Ort evangelisch worre. Die wichtigschte Sähenswürdigkeite sin d'Zehntschire, s'alt Schuelhuus, s'Stapflehuus, s'Milchhüsli, die alt Mühli un s'Rothuus.
Kunming
Wirtschaft
Kunmig isch e Industriistadt und iiri Wirtschaftsläistig mach e Driddel vo dere vo dr ganze Prowinz Yunnan us. S Bruttoinlandsprodukt isch 2008 öppebi 160 Milliarde Renminbi gsi, das entspricht eme BIP pro Iiwooner vo 3200 US-Dollar.
In de letschte Joor si d Waggsdumsraate hööcher as 10 Prozänt gsi. Wichdigi Bransche si dr Maschinebau, d Elektrotechnik/Elektronik/Optik, d Metallurgii (Chupfer, Aluminium, Staal), d Chemii (bsunders Fosfor) und d Farmazii. Au d Landwirtschaft isch vo Bedütig. Kunming isch dr grössti Broduzänt vo Blueme und vo Dubak z China.
E groosse Däil vo de Undernääme konzentriert sich in zwäi staatlige Industrii-Entwickligszone, dr Wirtschafts- und Technologii-Entwickligszone, wo s au en exportorientierti Produkzionszone und es Innovazionszäntrum het, und dr High-Tech-Entwickligszone.
Stedtepartnerschafte
Kunming isch e Partnerstadt vo Züri
Egringen
S'Egriger Wappe symbolisiert links die badisch Landeshoheit un rechts dr Wibau.
As e typisch markgräfler Ortschaft zellt Egrige zum hochalemannische Dialektgebit.
Gauwies
Gawis (lothrìngisch; frànzeesch Gavisse, ditsch Gauwies, 1940–44 Gauwiesen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Kapitalismus
Dr Kapitalismus, vo Kapital, vo lat. „capitalis“ wo uf „caput“ − „Chopf“ zruggoot, bezäichnet uf dr äinte Site e spezifischi Wirtschafts- und Gsellschaftsornig, uf dr andere en Epoche in dr Wirtschaftsgschicht.
Gauwies
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kapitalismus
Die zentrale Merkmol si umstritte, wil er sich im Lauf vo dr Zit gänderet het und wil s e Hufe Definizione und ideologischi Underschiid git. Allgemäin verstoot mä under em Kapitalismus e Wirtschafts- und Gsellschaftsornig, wo uf em Brivatäigedum an de Brodukzionsmiddel basiert und wo d Brodukzion und dr Konsum über e Määrt greeglet wärde. Anderi wichdigi Merkmol si d Akkumulazion, wo für mänggi s „Härzstück“ und Hauptmerkmol vom Kapitalismus isch, und s „Strääbe noch Gwünn im kontinuierlige, razionale kapitalistische Betriib“.
As Epoche in dr Wirtschaftsgschicht verstoot mä under em Kapitalismus e wirtschaftsgschichtligi Periode, wo noch de Epoche vom Föidalismus bzw. vom Merkantilismus cho isch und hüte no witergoot. Mä däilt d Epoche vom Kapitalismus in underschiidligi Faase oder Entwiggligsstuefe ii.
Gauwies
Geogràfi
Gawis lijt àn dr Mìndung vun dr Boler ìn d Mosel, rund zwelf Kilometer nordeschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 148 und 180 m ìwer em Meeresspiejel.
Kapitalismus
Dr Siigeszug vom Kapitalismus
Wenn s no bis spoot in s 19. Joorhundert usgsee het, wie wenn dr Kapitalismus zwangslöifig zur Vereeländig vo de Masse müess füere, wil in dr kapitalistische Brodukzionswiis de Loonarbäiter nume e Loon zaalt wurd, so dass iiri Arbetschraft erhalte bliibi, häi d Arbäiter sich in Gwärkschafte und Arbäiterbardeie organisiert und die ökonomische Elite im ene lange Kampf, wo vili Opfer gforderet het, zwunge, si an de Gwünn, wo d Fortschritt in dr Brodukzioon mit sich brocht häi, z bedäilige. Dorum häi sich in de mäiste kapitalistische Gsellschafte d Klassekämpf im Raame von ere pluralistische Demokratii afo abspiile und es isch nume in e baar Gsellschafte zum ene broletarische Umsturz vo dr kapitalistische Brodukzionswiis cho, scho gar bid zun ere Wältrevoluzion, wie si dr Karl Marx vorusgsäit het. Dr Industriikapitalismus isch zur Gsellschaftsform worde, wo vom 20. Joorhundert aa uf dr ganze Wält dominiert, aber no bis zum Undergang am Aafang vo de 1990er Joor vo dr Sowjetunion und iire Satellite het die nitkapitalistischi Gsellschaftsornig, wo dört existiert het, mit dr westlige kapitalistische konkurriert und sich noch nazionale Revoluzione in ehemoolige Kolonialgebiet uf dr Wält verbräitet.
Sit dass die «sozialistischi» Alternative verschwunde isch, het sich dr Kapitalismus immer sterker zun ere neo-liberale Ornig entwigglet, wo d Underschiid zwüsche Riich und Arm immer gröösser wärde und d Politik wäge dr Globalisierig immer weniger Iifluss uf s Verhalte vo de internazionale Wirtschaftsorganisazione het.
Gauwies
Gschìcht
Ìm Mìttelàlter hàt d Gawis àui Beng Wiss gheiße. Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kapitalismus
Primärlitratuur
Klassischi Nazionalökonomii
Gauwies
Verwàltung
vun Gawis ìsch. Gawis ghert zem Kommünàlverbànd.
Kapitalismus
Primärlitratuur
Marxismus
Gauwies
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Gawis ghert zem Moselfrankisch.
Kapitalismus
Primärlitratuur
Historische Schule
Joseph Schumpeter
Ööstriichischi Schuel
Soziologii
Keynesianismus
Ordoliberalismus, Neoliberalismus
Sekundärlitratuur
Iifüerige
Gschicht
Dieter Thoma (Skispringer)
Dr Dieter Thoma (* 19. Oktober 1969 z Hinterzarte) isch e friejere dytsche Skispringer. Dr Sportler us em Schwarzwald isch in dr 1990er Johr ein vu dr wältbeschte Skispringer gsi.
Sportkarriere
Dr Thoma isch an dr Skilift ufgwagse, wu syy Vater Franz Thoma z Hinterzarte böue het. Dr Dieter Thoma isch nit dr erscht erfolgryych Skispringer in syre Familie gsi: Syy Unkel Georg Thoma isch in dr 1960er Johr Wältmeischter un Olympiasiger in dr Nordische Kombination gsi.
As 16-jehrige het er zem erschte Mol dr dytsch Meischtertitel gwunne un isch au Juniorewältmeischter wore. Syyni erschte Wältcuppinkt het er am 1. Jänner 1986 z Garmisch-Partenkirche mit eme elfte Platz gholt.
Im Alter vu 19 Johr het dr Thoma syy erschte Wältcup gwunne z Thunder Bay/Kanada. Zwei Johr speter (1990) het er as erschte Weschtdytsche 30 Johr noch em Max Bolkart bi dr prestischträchtige Vierschanzeturnee triumfiert un isch am Änd vu dr Saison au no Skiflug-Wältmeischter im norwegische Vikersund wore. Derno het sich dr Thoma in dr Wältspitze etabliert un isch im Gsamtwältcup in dr Saison 1996/97 uf dr zwet Platz chuu.
Vor dr Saison 1993/1994 het dr Dieter Thoma syy Tächnik umgstellt vum in dr Zwaischezyt iberholte Parallel- uf dr V-Stil un het bi dr Olympische Winterspil 1994 z Lillehammer mit dr dytsche Mannschaft d Goldmedallie im Mannschaftswettbewärb gwunne, derzue uf dr Normalschanze Bronze. Insgsamt het dr Thoma 13 Medallie bi Wältmeischterschaften un Olympische Spil gwunne.
Noch dr Saison 1998/99, wun ere mit dr dytsche Mannschaft d WM-Goldmedallie gwunne gha het, isch dr Dieter Thoma vum Leischtigssport zruckdrätte wäge vile Verletzige un starke Schmärze. Insgsamt acht Chnyyoperatione, zwo komplizierti Oberschänkeloperatione, ei Armbruch un e baar Hiirnerschitterige sin dr Hintergrund gsi.
Am Silvesteroobe 1999/2000 het dr Dieter Thoma syy Laufbahn as Skispringer ändgiltig ufghert gnau um Mitternacht mit em sognännte „Johrdöusertgump“ vu dr Schanze z Garmisch-Partenkirchen.
Detigkeit im Färnseh
Wu sich dr privat Färnsehsänder RTL am Aafang vum neje Johrdöusert d Iberdragigsrächt an uusgwehlte Springe gsicheret het, isch dr Thoma as Expärt engagiert wore. Langi Johr het er zämme mit em Günther Jauch d RTL-Skisprungiberdragige moderiert. Mit em Jauch isch er au zweimol fir dr Dytsch Färnsehbryys nominiert gsi. Fir syy Arbet as Expärt het dr Thoma mit dr Guldene Victoria un em Bayrische Färnsehbryys zwe Mediebryys gwunne. Wu sich RTL im Summer 2007 vu dr Iberdragig vu wytere Springe zruckzoge het, isch dr Thoma am Aafang vu dr Saison 2007/2008 as Expärt fir d Skisprung-Iberdragige zue dr ARD gwägslet.
Unter anderem het dr Thoma an verschide Projäkt gschafft (Golf/Skispringe) un är git syy Wisse us 15 Johr Hochleischtigssport un ere johrelange (syt 2000) Färnsehmoderation as Referänt wyter bi Seminare/Incentives/Tagige/Sportlehrgäng unter em Motto: „Wär mit eire Hand an dr Vergangeheit hebt, het nume eini frej fir d Zuechumpft“.
Privatläbe
Mit syre Ex-Frau Manuela Thoma-Adofo het dr Thoma zwei Chinder, e Suhn un e Dochter. Mit syre Fryndin Mandana Daub het er e Dochter.
Kleinandelfingen
Chliiandelfinge (amtlich Kleinandelfingen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Chliiandelfinge liit im Zürcher Wiiland uf de rächte Siite vo de Thur. Zue de Gmäind ghööred au na d Dörfer Öörlinge (Oerlingen) und Aalte (Alten). S Piet vo de Gmäind umfasst 50,1 % landwirtschaftlichi Flèchi, 32,8 % Wald, 8,8 % Sidligsflechi, 4,4 % Vercheersflechi und 2,4 % Gwässerflechi.
Gschicht
Chliiandelfinge isch zum eerschte Mal um 1270 als ex opposito Andolfingen ultra Thuram gnamset worde (1303–09 Andolfingen ennunt der Ture, 1427 Minder Andellfingen, 1474 von cleinen Andelffingen), Öörlinge 1241 als in villa Oerlingin, Aalte 1361 als Alta.
Zu Züri ghöört das Oort sit 1434.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 11,2 % (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 7,2 %, CVP 1,1 %, EDU 3,4 %, EVP 3,1 %, FDP 12,7 %. GLP 9,0 %, GP 9,5 %, SP 16,6 %, SVP 37,0 %, Suschtigi 0,3 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 1,6 % gläge.
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Chliiandelfinge ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Karl III. (Ostfrankenreich)
Alemannie het er 865 bi dr divisio regnorum (Riichsdeilig) vom Ostfrankeriich übercho und het dört noch em Dood vo sim Vater Ludwig em Dütsche 876 afo regiere. Z Italie isch er noch em Ruggdritt vo siim eltere Brueder, em Karlmann vo Bayre, won e Schlegli erlitte het, inthronisiert worde. 881 isch er vom Papst Johannes VIII. zum Kaiser krönt worde. Won er Nochfolg vo siim Brueder, em Ludwig em Jüngere, im Johr druf adräte het, isch s ganze Ostfrankeriich widervereint gsi. Denn het er vo siim Cousin, em Karlmann II., im Johr 884 s Westfrankeriich gerbt und s ganze karolingische Riich isch wider eis gsi, wenn au nume für churzi Ziit. Er het zweimol d Wikinger mit Gäld drzue brocht, Friide z mache, so bi dr berüehmete Belagerig vo Paris im Johr 886.
Er wird hüt hüfig as fuul und unfähig betrachtet, aber siini Ziitgnosse hai nit so schlächt über en dänggt. Me weiss, ass er vil chrank gsi isch und dänggt, ass er an Epilepsii glitte het.
Gerhard Wilhelm
Aus seim Leaba
Dr Gerhard Wilhelm ischt em Kriagsjohr 1918 – kurz vor-em Ende vom Erschda Weltkriag – z Stuegert uff d Welt komma. Scho em Kendesalder hot’r em Chor vo dr Wirdabergischa Musikhochschuel en seira Hoimetstadt ond späder bei de Stuttgarter Hymnus-Chorknaben mitgsonga. Noch seira Schuelausbildong hot’r a Musikstudiom uffgnomma, zerscht z Stuegert ond hendrher noh en Berlin. Abgschlossa hot’r deet sei Studiom mit zwoi Priafonga: 1938 als Akademischer Musiklehrer ond em Johr druff als Pianischt. Do drmit hot sich abr der Moo et zfriida gäa: er hot sich au noh zom Kabellmoischder ausbilda lassa. Ausgiabt hot’r so a Amt abr nia.
Noch-em Ende vom Zwoida Weltkriag ischt em Wilhelm sei greeschts Ooliaga gwäa, d Stuttgarter Hymnus-Chorknaben noch-ma lengera Dornreschenschloof wiider zom Leaba zo erwecka. 1946 ischt-em des schliaßlichau au glonga. Em Lauf dr Zeit hot’s dr Wilhelm gschafft, da Hymnus zo-ma Spitza-Konzertchor zo entwickla ond en weit ibr Stuegert naus bekannt zo macha. Sogar ens Ausland hot’r mit seim Chor Konzertreisa ondrnomma. Des beachtliche Niveau vo-ma eiropäischa Format koo mr uff vorschiidene Rundfunk- ond Schallpladda-Uffnahma feschtstella. 41 Johr lang – bis zo seim Eitridd en da Ruhestand em Johr 1987 – isch dr Wilhelm dr Leider vo sellem Chor gwäa.
Am 10. Mai 2009 hot dr Gerhard Wilhelm – bloß a baar Däg vor dr Vollendong vo seim 91. Lebensjohr – seine Auge fir emmer gschlossa.
Ehronga
Vom Land Bada-Wirdaberg isch dr Gerhard Wilhelm fir seine grauße Vordinscht oms Musikleaba en Bada-Wirdaberg zom Ehraprofessr ernannt worra.
Ottava rima
D ottava rima, uf Dütsch Schdanze, isch an italiänischi Värsform. Ä Schdrophe isch zsämmegsetzt vo acht Ziile, jedi mit elf Silbe. S Rhiimschema isch 'abababcc'.
Italie
D ottava rima schdammt uusem schboote 13. und früeche 14. Johrhundert und isch vo de italiänische Dichder in dr Toscana entwicklet worde für religiösi Gedicht, dramatischi Wärk und Troubadourlieder. Dr Giovanni Boccaccio het ottava rima in siine romantische Epe Il filiostro (öbbe 1338) und Teseida (1340-41) bruucht und se zur Schdandardform für die italiänische epische Gedicht gmacht. Berüehmti Bischbil si em Ludovico Ariosto si Orlando furioso (öbbe 1507–32) und em Torquato Tasso si Gerusalemme liberata (1581) wo d Värsform erneueret hai.
Weschd- und Middeleuropa
Im 16. Johrhundert isch si z Schbanie und z Bordugal ufdaucht. Z Ängland isch um 1600 d Ziilelängi vom Edward Fairfax uf zäh Silbe verchürzt worde, won er dr Torquato Tasso übersetzt het. Im 17. und 18. Johrhundert isch d ottava rima dört für Heldeepe bruucht worde. Es het si gröschdi Wirksamkeit im Wärk vom Byron übercho. si Beppo (1818) und Don Juan (1819–24) hai ärnschdhafdi, komödiantischi und ironischi Elemänt kombiniert. Dr Shelley het The Witch of Atlas (1824) in ottava rima gschriibe. Im Dütsche isch si as Oktave odr Schdanze vom Wieland, Goethe, Schiller, Schlegel und andere bruucht worde.
Eschbach im Tal
Eschbe (IPA: [], amtl. Eschbach au Val, dt. Eschbach im Tal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschicht
Eschbe im Dàl isch zum erschte Mol gnennt worde im 13. Jh. àls Oschinsbach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
isch. Eschbe ghört zum Kommunalverband.
Bevölkerungsentwicklung
D'Bevölkerung vum Dörfle het sich vu 250 anno 1800 uf iwer 500 anno 1830 meh wie verdoppelet. No isch si bis um 1920 meischtens liicht unter 500 pendelet un vo 1920 bis 1946 no uf 330 rächt starch rucklaifig gsin. Noch eme Astiig uf guet 430 Inwohner bis 1975 het si isch sither 1980 bi guet 370 Lit ipendelet.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eschbe im Dàl ghört zum Oberrhiialemannisch.
Mörel-Filet
Mèrel-Filett (amtlich Mörel-Filet) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Eschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Mèrel-Filett lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 18,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 51,5 % Wald, 6,3 % Sidligsflechi und 23,5 % süschtigi Flechi.
Krone
Gschicht
Chrone si im alte Oriänt ufchoo. Scho im alte Egypte und im antike Griecheland häi Herrscher e Königsbinde oder e Diadem aaghaa. D Perserkönig si under de erste gsi, won e zuenigi Chrone, e Tiara, aaghaa häi. Die Form isch spööter vo de byzantinische Kaiser übernoo worde und au vo de Päpst, wo bis 1964 e dreifachi Chrone aaghaa häi.
Mörel-Filet
Gschicht
Mèrel-Filett ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1203 als Morgi, Filet 1494 als villagium, Gifrisch 1374 als Gifris.
Konsdref
Konsdref (dt. Consdorf, frz. Consdorf) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Mörel-Filet
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 9,9 % glägu.
Konsdref
Ortsdail
Zue Konsdref ghere d Ortschafte Brädeler (Breidweiler), Kalkesbaach (Kalkesbach), Kolwent (Colbette), Konsdref (Consdorf), Marscherwald, Méchelshaff, Präiteler, Scheedgen (Scheidgen) un Wuelper (Wolper).
Mörel-Filet
Politik
Dr Ggmeindspresident va Mèrel-Filett ischt dr Alban Albrecht (Stant Oktober 2017).
Konsdref
Verwaltig
Konsdref ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Konsdref isch dr Marcel Bausch. Scheffe sin dr Ed Ries un dr Raymond Mirkes. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Mörel-Filet
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 95 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0,1 % Talienisch und 4,2 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Mèrel-Filett gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Konsdref
Gschicht
Konsdref isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 816 as Cunolphi uilla (953: Conolfi uillam, 973: Conolfi uillam, 1131: Consdesdorf, 1552: Kontzdorf).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Konsdref ghert zum Moselfränkisch.
Huttingen
Huttige (dt. Huttingen) isch e Ort im südliche Markgräflerland (Landchreis Lörrach, Bade-Württeberg, Dütschland) im Izugsgebit vum Grossrüm Basel. Politisch ghört die früeher selbständig Ortschaft sit 1974 zue dr Gmei Efrige-Chilche.
Huttige lit uf guet 345 m Höchi, guet 1 km nördlich vum Isteiner Klotz. D'Ortschaft het guet 440 Iwohner (Stand 2005) un e Gmarkig vu 4,55 km².
Nikandros (Sparta)
De Nikandros isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Eurypontide.
De Nikandros isch de Soo vom Charilaos und Vatter vom Theopompos. Er hett Chrieg gege de Eratos vo Argos gfüert und sich debii mit de Hafestadt Asine verbündet. D Argiver hend wege dem d Stadt Asine zerstört und d Asinäer vertribe. Die sind uf Lakonie gfloche und hend weleweg s lakonische Asine gründet. Spööter, nochem End vom Erste Messenische Chrieg hend so vo de Spartaner Land z Messenie öberchoo, wo si s messenische Asine gründet hend.
Rassismus
Rassismus isch en Ideologii, wo d „Rasse“ in dr biologistische Bedütig as grundsätzlig bestimmende Faktor vo de menschlige Fähigkäite und Äigeschafte dütet. Dr Begriff Rassismus isch am Aafang vom 20. Joorhundert in dr kritische Usenandersetzig mit politische Konzept entstande, wo uf Rassetheorie basiert häi. In anthropologische Theorie über e Zämmehang vo Kultur und rassischer Beschaffehäit het mä dr Begriff vo dr Rasse mit em ethnologisch-soziologische Begriff „Volk“ vermischt, z. B. vo dr „völkische Beweegig“ z Dütschland und in Ööstriich. Dr Rassismus stellt d Gliichrangigkäit und im Extremfall d Existänzberächtigung vo Rasse in Froog, won er as minderwärtig aaluegt. Es isch tüpisch für rassischi Diskriminierig, ass si vo (projizierte) fenotüpische persönligi Underschiid abläitet.
Jede Mensch cha Opfer vo Rassismus wärde. D Konwenzioon vo de Veräinte Nazioone underschäidet nit zwüsche rassischer und ethnischer Diskriminierig. E erwiterete Rassismusbegriff cha au non e Hufe anderi Kategorie umfasse. Mensche mit rassistische Vorurdäil diskriminiere anderi wil si zu bestimmte Grubbe ghööre, dr instituzionelli Rassismus verwäigeret bestimmte Grubbe Vordäil und Läistige oder briwilegiert anderi. Rassistischi Theorie und Argumentazionsmuster wärde brucht, zum Herrschaftsverheltniss z rächtfertige und zum Lüt für politischi Ziil z mobilisiere. D Folge vo Rassismus gönge vo Vorurdäil und Diskriminierig über Rassedrennig, Sklaverei und Pogrom bis zu sogenannte „ethnische Süübrige“ und Völkermord.
Zum sich vom Rassebegriff z distanziere, däilt mä in dr Humanbiologii hüte d Mensche nume no in (willkürligi) Populazioone ii. In dr Biologii isch dr Homo sapiens die äinzigi rezänti Art vom Mensch und wird weder in „Rasse“ no in Underarte iidäilt.
Dr Begriff vom Rassismus het Gmäinsamkäite mit däm vo dr Fremdefindlikäit und vilmol isch s schwiirig en Underschiid z mache, aber Däil vo dr Sozialwüsseschaft brobiert s äinewääg.
Gendarmerie nationale
D’ Gendarmerie nationale (, uff Diitsch sààga m’r ; uff Elsassisch Nàzionààlschàndàrmerii) ìsch a Polizäitruppa ìn Frànkrììch. Sitter ìhrer Grìndung ànna 1791 ìsch sa Tail vu da Frànzeescha Schtraitkräfta un ìsch àlso — ìm Geegasàtz züa da àndra frànzeescha Polizaikräfta — em Vertaidigungsminìschterium unterschtällt. Sitter’m 1. Janner 2009 ìsch sa àui em Ìnnaminìschterium unterschtällt.
D’ Gendarmerie nationale ìwwernìmmt polizäiliga Uffgààwa-n-ìm landliga Ràuim, wahrend àss d’ Police nationale ìn da Schtädt presänt ìsch. D’ baida Wàchkäärwer sìnn vunanànder unàbhangig àwwer düen oft mìtanànder schàffa. D’ Gendarmerie nationale ìwwernìmmt Uffgààwa vu Kriminààl- un Verwàltungspolizäi so wia militäärischa Polizäi- un Vertaidigungsuffgààwa. Dr Generààldirakter vu dr Nàzionààlschàndarmerii ìsch sitter 2019 dr Christian Rodriguez.
Ahnliga Orgànisàzioona vu da Sìcherhaitsdianschta fìndet maa zem Biischpììl ìn Schpània (d’ Guardia Civil), Itàlia (d’ Carabinieri) un ìn da Nììderland (d’ Koninklijke Marechaussee).
Communauté de communes du Haut-Chemin
D Communauté de communes de Freyming-Merlebach isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu elf Gmaine ìm Arrondissement Forbach aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Landschaft Haut-Chemin. Är isch am 19. Novämber 2002 grindet wore. Sitz vum Verband isch Vigy gsii, Presidänt dr André Houpert. Im Johr 2006 het d Communauté de communes du Haut-Chemin 5.462 Yywohner uf 122 km² ghaa.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Spaghetti
D Bezeichnig Spaghetti isch us em Italiänische übernuu worde (lat. spacus „Bindfade“ → ital. spago „Schnuer“ → Diminutiv spaghetto → Plural spaghetti „Schnüerli“). Bsunders dicki Spaghetti wäred Spaghettoni, besonders dünni wäred Spaghettini. No dünner als Spaghettini sind d Capellini.
Z Dütschland wärded Spaghetti mit Eier teilwys au als Eierteigware aabotte. Ähnlich gformt, aber meist chürzer als Spaghetti, sind Eiernudle (italienisch Pasta all’uovo), wo s au als Bandnudle git. Fadenudle sind chürzer und dünner und wärded meistens in ere Suppe gässe. Im hütige China hets scho im 2. Jahrtuusig v. Chr. en Art Fadenudle gä. Die sind allerdings us Hirsemähl härgstellt worde.
Gelucourt
Gelucourt (ditsch Gisselfingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografie
Gelucourt lijt ìm Saulnois, rund sechs Kilometer sìdlich vou Dieuze ìn dr Neh vum Linderweiher (Étang de Lindre). Dr Bànn ghert zem Regionàle Natürpàrk Lothringe. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Ormange (Ormingen) un Videlange (dt. Videlingen).
3. Mai
Dr '''3. Mai''' isch dr 123. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 124. in Schaltjohr), dodermit blybe no 242 Däg bis zum Änd vum Johr.
Gelucourt
Gschìcht
Gelucourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 786 àls Gisolvinga (792 Gisolvingom, 1273 Gilloncort, 1476 Gisselfingen dit Géloucourt, 1559 Géloucourt), Ormange ànne 1288 àls Ormanges, Videlange ìm 15. Jh. àls Wittrengen un Vidranges, 1756 Vidlange).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gelucourt ìsch. Gelucourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Gelucourt ghert zem Lorrain.
Islamischer Staat (Terrororganisation)
De IS het im Nordweschte vom Irak und im Oschte vo Syrie es zämmehängends Gebiet eroberet und het am 29. Juni 2014 en eigede Staat usgruefe, wo de IS als Kalifat bezeichnet. De Aaführer vom IS, de Abu Bakr al-Baghdadi, het sich zum Kalif usgruefe und erhebt dadermit Aaspruch uf d Nochfolg vom Prophet Mohammed.
Dr IS het im süürische Bürgerchrieg gege d Regierig vom Bresidänt Baschar al-Assad kämpft, aber au gege die Freiji Süürischi Armee und gege die kurdischi Minderhäit im Norde. Vom August 2014 aa si IS-Posizioone Ziil vo Luftaagriff von ere internazionale Allianz worde. Dr IS kämpft im Bürgerchrieg z Libye sit 2014 gege die politische Laager vo West- und Ostlibye, isch aber im August 2016 us sinere lokale Hoochburg Sirte verdriibe und in Undergrund drängt worde.
Vom Sicherhäitsroot vo de Veräinte Nazioone und vo vile Regierige wie dr Regierig vo Dütschland wird dr IS offiziell as terroristischi Veräinigung igstueft.
Snapchat
Snapchat isch e cheschtelose Instant-Messaging-Dienscht fir d Nutzig uf Smartphone un Tablet. Dr Dienscht macht s megli, Foto oder Churzfilm, wu nume ne bstimmti Aazahl vu Sekunde sichtbar sin un si derno sälber „schlysse“, an Frynd z schicke. S isch aber mit relativ aifache Mittel megli, verschickti Dateien innerhalb vu dr Ordnerstruktur vu bruuchte Grät z finden un widerhärzstelle.
Snapchat unterschaidet si vu andere soziale Mediedienscht in sym Ufböu. Näbe dr gängige Messaging-Funktion fir d Kommunikation vu aire Person zue andere oder in Gruppechat hän d Benutzer kaini Profil, wu wyter mit Inhalt chenne uusböue wäre. Si kriege stattdäm ihri aigene aisytig uusgrichtete Kanäl, wu als neii Inhalt driber chenne verbraitet wäre. D Inhalt vu däne chenne anderi Nutzer aaluege, aber nit diräkt kommentiere oder like. Noch ere gwisse Zyt verschwinde die Inhalt wider. Klassisch entsprichts ender eme Dagbuech, wu si temporär mit andere Nutzer daile. Sy Kanal cha mer au mit verschidene Filter versääne.
William G. Moulton
De William G. Moulton ( – s G. staat für Gamwell, de Mäitliname vo de Mueter; * 15. Februaar 1914 z Providence, Rhode Island; † 2. Juni 2000 z Exeter, New Hampshire) isch en US-amerikaanische gërmanistische Spraachwüsseschafter gsy. Er hät Wichtigs zum Frömdspraachenunterricht byträit, am liebschten aber hät er si mit em Schwyzertüütsch abggëë.
Sys Läbe
De Moulton hät scho as Puurscht Fröid a Spraach ghaa. 1935 hät er a der Uniwërsitëët Princeton afa Französisch, Tüütsch und Internazionaali Bezieige studiere. Nach em Bachelor, won er mit Beschtnooten abgschlosse hät, hät er es Stipändium vo der Uniwërsitëët Berlyn überchoo. Deet hät er dänn syni spööter Frau, d Jenni Karding, gchänegleert (ghüraate händ s im 38i). 1936 hät er si für s Master-Stuudium a der Uniwëritëët Yale ygschribe. Die isch doozmaal es Zäntrum für Filology und Spraachwüsseschaft gsy, und de Moulton hät by so groosse Korifëëe gstudiert wie em Eduard Prokosch, em Edward Sapir, em Edgar H. Sturtevant, em Hans Kurath und em Leonard Bloomfield. Syni Dissertazioon, won er bym Prokosch aagfange hät, isch über de walisertüütsch Ändsilbewokalismus gsy, wo hüüffig wie dëë im Althoochtüütsch isch. Nach em Umfalltood vom Prokosch hät de Bloomfield d Bitröiig vo de Dissertazioon übernaa.
Nachane hät de Moulton z Yale as Assischtänzprofässer gwürkt. De Zwäit Wältchrieg hät gwüetet, Amërika hät gäge Tüütschland gchämpft – und de Moulton hät den Amerikaaner Tüütsch bypraacht. Us dëre praktischen Erfaarig use hät er mit syre Frau dänn 1944 s Buech «Spoken German» useggëë. Im glyche Jaar hät en di amerikaanisch Bundesregierig uf Washington, D.C. gholt, won er as Language Supervisor de Japaanisch unterricht für di amerikaanische Weermane überprüeft hät. Spööter hät er der Änglisch unterricht für die tüütsche Chriegsgfangenen überwachet. Wo de Chrieg dure gsy isch, hät er de Militëërdienscht im Rang vomene Hauptme verlaa und isch für churzi Zyt uf Yale zrugg.
1947 hät en de J. Milton Cowan a d Cornell-Uniwërsitëët gholt; dëë hät deet d Abtäilig für modërni Spraache gründt (Division of Modern Languages, DML). Die isch es Resultaat vom militëërische Frömdspraachunterricht im Zwäite Wältchrieg gsy: Me hät sich ganz uf s Leere vo modërne Spraache konzäntriert, hät ales Altspraachlich und di ganz Literatuurwüsseschaft uusgchlameret, defüür aber di kontraschtyv Linguischtik gförderet, und hät die spraachlich Underwysig i äineren äinzige adminischtratyven Äinhäit underpraacht, nüme wie früener i verschidene filoloogische Seminaar. Deet aso hät de Moulton zeerscht as usseroordentlichen und ab em 49i as oordentliche Profässer gschaffet.
1960 händ s de Moulton zrugg uf Princeton grüeft mit em Wuntsch, das er deet en interdepartemäntaals Toktorandeprogramm für Linguischtik uusschaffi. Im 62i isch das Programm eso wyt gsy, und de Moulton hät bis zu synere Pänsionierig 1979 as dëm syn Läiter gwürkt.
De Moulton hät as tipische Nöiängländer ggulte: füürnëëm, aber glychzytig au bischäiden und vole Humoor, und er isch mit vil Charisma gsägnet gsy. Syni Voorläsige hät er mit Anekdoote gwürzt, und d Studänte händ en hööch gschetzt. Ussert synere Mueterspraach Änglisch hät er akzäntfrei Tüütsch chöne und rächt guet Französisch, Italiänisch, Niderländisch und – uf daas isch er am mäischte stolz gsy – Schwyzertüütsch. An ere Tagig heb de Moulton Byspiil us em Züri- und em Bëërntüüsch prësentiert, und zwee Linguischte, en Bëërner und en Zürcher, heged nachane gwëërwäisset, öb dëë Voorträäger ächt us Züri oder us Bëërn chëm...
Syni Forschig
De Moulton isch i zwoo verschidene Forschigsrichtige tëëtig gsy: i de Fonology und im Frömdspraachenunterricht. Für s Zwäit hät er si äigetli gaar nöd rächt intressiert, daa isch er mee inegrutscht, und es isch dänn halt das gsy, won er si am mäischte demit abggëë hät – aber wänn-scho-dänn-scho eso linguistisch wie nu mügli. Was d Fonology aagaat, händ en ganz bsunders d Tialäkt fasziniert, und daa drunder wider hauptsächli s Alemanisch vo de Schwyz, s Schwyzertüütsch. A dëm händs em, wien er sälber emaal gschribe hät, zum Eerschte d Vilfalt und d Läbigkäit und zum Zwäite die guet sinchroonisch und diachroonisch Dokumäntiertig aataa, dezue chunt zum Dritte, das er scho für syni Disserazioon zum Schwyzertüütsch gforschet ghaa hät, zum Vierte, das en die rych Wokaalstruktuur vo de schwyzertüütsche Tialäkt fasziniert hät (bis zu 41 verschideni Wokääl!) – und dänn halt zum Föiften au die tolle Bëërglandschafte. Er isch mit em Ruedolf Hotzeköherli guet Fründ gsy und mit im zäme im Meerze 1954 uf Bosco/Gurin gräist, zum Uufnaame für de Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz mache.
Em Moulton syn Zuegang zur Spraachwüsseschaft isch de Strukturalismus gsy – dëë hät er, as Schüeler vom Bloomfield, as en Optimierig vo de tradizionelle hischtoorische Spraachwüsseschaft gsee: Di hischtoorisch Spraachwüsseschaft erchlëërt, vo woo d Äinzelluut chömed, de Strukturalismus erchlëërt, wie d Äinzelluut im Gsamtsischteem zunenand stönd. Er hät aber au für d Soziolinguischtik, wo i de Sächzgerjaar uufchoo isch, Simpatye ghaa und hät em William Labov sy Aarbete gloobt, und au für früe generatyvi Ideeen isch er offe gsy.
Fonology
Im Zäntrum vom Moulton sym linguistischen Inträsse sind d Luutsischteem vo de gredte Spraach gstande. Er hät d Luut foneemisch (fonoloogisch), aso im Gsamtsischteem, analisiert und hät vor ere z starch foneetische, aso d Luut isolierende Sichtwys gwarnet. E Räie vo Aarbete zum Alemanisch segid daa churz voorgstelt.
«Swiss German Dialect and Romance Patois» (1941)
De Prokosch hät d Idee ghaa, de Moulton sell doch öppis über di althoochtüütsche Wokaal im Uusluut mache, und asewääg isch de Moulton uf s Walisertüütsch choo. De Wilhelm Braune hät 1876 imenen Uufsatz gschribe, weli althoochtüütsche Wokaal im Uusluut lang gsy sind, und hät sich daadeby uf die Quälen abgstützt, wo d Lengi i de Schrybig zum Uusdruck praacht händ. Scho bald sind aber Aarbeten über hööchschtalemanischi und süüdbairischi Tialäkt usechoo – e paar wenig häts au scho vorane ggëë –, wo e ganzi Räie vo Wokaal im Uusluut prësëntiert händ, wo nach de Luutgsetz vo de Junggramatiker gaar nüme hetted tërffe daa sy, wän s vo churzen althoochtüütsche Wokaal abstamed. Vil vo dëne Filolooge wie de Peter Schild, de Rudolf Kögel, de Primus Lessiak, de Josef Schatz, de Karl Bohnenberger und der Otto Behaghel händ drum die Uusluut wele vo althoochtüütsche Lengenen abläite – und vo dëne hetts iez also plötzli vil mee ggëë, weder as de Braune 1876 gsäit hät. Nu der Albert Schott – wo fryli scho vil vorane über d Süüdwalser publiziert ghaa hät und drum na ekän Junggramatiker gsy isch –, der Eduard Hoffmann-Krayer i synere Bisprächig vom Giovanni Giordani syren Aarbet über s Alagnatüütsch, d Elise Wipf i irer Dissertazioon über di walisertüütsch Mundaart vo Täärbinu und der Albert Baachme (woo scho wider?) händ nöd welen i dëë Choor ystime. Und au de Moulton hät i synere Dissertazioon d Gägeposizioon bizoge.
Er hät zeerscht s Luutsischteem vom Frankoprowänzaalisch im wältsche Mittelwalis voorgstelt, nachane s Luutsischteem im alemanischen Oberwalis (und au echli vo de Süüdwalser und Pündnerwalser) und hät dänn all unbitoonten althoochtüütsche Wokaal mit dëne vom tüütschspraachigen Oberwalis vergliche. Er hät esoo zäiget, das di unbitoonten althoochtüütschte lange /a:/, /e:/, /i:/, /o:/, /u:/ im Walisertüütsch as churzi /a/, /e/, /i/, /o/ und /u/ (di letschte bäide hüüffig zämegfale) und der umbitoont althoochtüütsch Diftong /iu/ as /i/ all na daa sind – das hät scho de Braune gwüsst –, das vo de churzen unbitoonten althoochtüütsche Wokaal s /a/ und s /o/ as /a/ und /o/ oder hüüffiger /u/ naa daa sind, nöd aber di churzen unbitoonte /e/, /i/ und /u/, wo au im Walisertüütsch abgfale sind (schynbaars Wyterläbe vo söttige Wokaal laat sich liecht mit Analogy erchlëëre).
Byspiil:
Das die Wokääl im Walisertüütsch na äxischtiered, füert er uf de wenig uusprëëgt Akzänt im Walisertüütsch zrugg, aber andersch as d Elise Wipf: Die hät gmäint, die Wokääl segid na daa, wil di relatyv starch Bitoonig vo de Näbesilbe, wo s Althoochtüütsch na ghaa hät, im Walisertüütsch überläbt heb; de Moulton degäge hät vermuetet, s Walisertüütsch heb s frankoprowänzaalisch Bitoonigssischteem, wo nöd uf di eerscht Silbe fokussiert isch, übernaa, und drum segid di unbitoonte Wokääl, wo zur Zyt vo der alemanische Bisidlig vom Oberwalis na äxischtiert händ, erhalte pliben und nöd wie im grööschte Täil vo de Tüütschschwyz abgfale.
Er hät drüberuse feschtgstelt, as s Luutsischteem vo de frankoprowänzaalische Mundaarten im Walis und daas vo den alemanische Mundaarte im Walis ganz paralel sind – nöd nu, was byspilswys d Entrundig vo //, //, // (öppe Chepf «Chöpf», Figgsch «Füchs», Biecher «Büecher»), d Palatalisierig vo /u:/ zu /y:/ (öppe Hüüs «Huus»), täilwys vo // zu // (öppe schi «sii») und vo // zu // (öppe Sichja «Sichle») und s Voorchoo vom wäichen «ich»-Luut [] (öppen i Bircha [bɪrça] «Birch») aagaat, sondern au de Wokalismus im unbitoonten Uusluut:
Ales i alem füert er daademit die schynbaar althoochtüütsche Verheltnis im Oberwalis zumene gute Täil uf altfrankoprowänzaalischi Yflüüs zrugg: Wo d Alemanen i s Seiseland, i s Bëërner Oberland und i s Oberwalis choo sind, sind s uf Romaane gstoosse, wo deete schon lang gläbt gha händ. Dënen iri Wortbitoonig und dënen iri Luutverheltnis, ja sogaar dënen iri Ändige händ dänn uf s Alemanisch vo de Nöisidler ygwürkt. Hüt redt mer i so Fäll vo Subschtraat- und Adschtraat würkige.
The Short Vowel Systems of Northern Switzerland. A Study in Structural Dialectology (1960)
De Moulton hät tank eme Stipändium vo der American Council of Learned Societies 1958/1959 chönen i de Schwyz forsche, und z Züri hät em de Ruedolf Hotzeköherli erlaubt, d Daate vom doozmaal nanig publizierte Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz aazluegen und uuszwärte. Andersch als de Hotzeköherli, wo syn Spraachatlas wie na zu lengscht vergangene junggramatische Zyte nach Äinzelluut uufpoue hät, hät de Moulton, wo en Strukturalischt gsy isch, di schwyzertüütsche Luut i irem Gsamtsischteem gsee. S Gibiet, won er für dëë Uufsatz im Fokus hät, sind d Kantön Aargau, Züri, Zuug, Schafuuse und Tuurgau gsy, dezue ane der öschtlichscht Täil vom obere Baselpiet und vom Kanton Soleturn, di nördlich Helfti vom Kanton Luzëërn, de nördlich Kanton Schwyz, di weschtlich Helfti vom Kanton Sanggale, s Appizäller Hinderland und na e chlyses Stückli vom Glaarnerland. All syni Erkäntnis hät er 1960 in eren unglaublich dichte, konzäntrierten Abhandlig daargläit; e paar vo den äinzelne Theeme hät er dänn spööter au na i separaaten Uufsätz namaal bräiter abghandlet.
Zeerscht (§ 2) lueget de Moulton aa, wie sich di drei Vorderzungewokaal /e/, /ɛ/ und /æ/ reschpäktyv hischtoorisch gsee de Primëërumluut vo althoochtüütsch /a/, s gërmaanisch /e/ und de Sekundëërumluut vo althoochtüütsch /a/ gägensytig verhaltet. Byspilwöörter für s eerscht sind (hoochtüütsch) «Vetter, Bett, Beck, fest, gestern» (ali klassisch mittelhoochtüütsch mit eme gschlossene /e/), für s zwäit «Wetter, Speck, Fest, Nest, Rechen» (ali klassisch mittelhoochtüütsch mit emen offene /ɛ/) und für s dritt «Wespe, Pächter, Bäsi, (ein)tägig, färben» (ali klassisch mittelhoochtüütsch mit emen überoffene /æ/). Di schwyzertüütsche Tialäkt vo dëm Ruum, wo de Moulton aalueget, händ die drei churze Vorderzungewokaal wie folgt entwicklet: Im Obertuurgi (Bezirk Aarbe und früenerige Bezirk Bischefzël), im (öschtliche) Fürschteland, im Appizällerland und im Toggeburg gilt s dreistuuffig Sischteem vom klassische Mittelhoochtüütsch hütt na: /fettər/, /wɛttər/, /wæʃpı/. Im Schafuusische, im nördlichschte Züripiet und im gröössere Täil vom Tuurgi isch s Sischteem reduziert woorde: /fettər/, /wɛttər/, /wɛʃpı/, das ghäisst, de Sekundëërumluut isch vo /æ/ zu /ɛ/ glupft woorde. Im groosse Räschte vom Gibiet isch es uf en andere Wääg veräifacht woorde, deet nämli säit me äitwäders /fettər/, /wættər/, /wæʃpı/ (öppe z Züri, im Badepiet oder z Schwyz) oder aber /fɛttər/, /wættər/, /wæʃpı/ (öppen im süüdlichen Aargöi oder im Luzëërnische), mit andere Woort: s alt gërmaanisch /ɛ/ isch zu /æ/ gsänkt woorde. (S viert Sischteem gseet mer im Gibietsuusschnitt vom Moulton nööd, nämli s glaarnerisch /fettər/, /wettər/, /wæʃpı/ mit Hebig vom gërmaanische /ɛ/ zu /e/.) Das isch aber ales na nüüt Nöis, das gseet me scho us de junggramatisch uufpouenen Oortsgramatike vo de Räie Byträäg zur Schwyzertüütsche Gramatik. Zum die Nöioornig chöne düüte, mues me nämli zeerscht na d Hinderzungewokaal aaluege (§ 3). Bi dëne hät s klassisch Mittelhoochtüütsch es /o/ und es /a/ gchänt, hoochtüütschi Byspilwöörter sind «Ofen», «Hosen», «Wasen»: Daa iez zäiged s ganz hüttig Oschtschwyzertüütsch vo Schafuuse und vom nördlichschte Züripiet über s ganz Tuurgi, s Fürschteland, s Toggeburg, s Appizällerland (und s Pündner Rytaal, wo men uf de Chaarte nöd gseet) drei Wokääl, nämli /ofə/ mit eme gschlossene /o/, /hɔsə/ mit emen offene /ɔ/ und /wasə/ mit eme /a/. Im groosse Räschte vom Gibiet gilt e zwäistuuffigs Sischteem mit äitwäders /ofə/, /hosə/, /wasə/ (öppe z Züri, im Badepiet oder z Schwyz) oder mit /ɔfə/, /hɔsə/, /wasə/ (öppen im süüdlichen Aargöi oder im Luzëërnische). Au daas wäiss me scho us den alten Oortsgramatike. De Strukturalischt Moulton gaat iez aber en Schritt wyter und läit s Sischteem vo de Vorder- und vo de Hinderzungewokaal überand (§ 7) – und cha daademit nöd nu säge, wie s hüttig Wokaalsischteem uusgseet, näi, er chan au erchlëëre, wurum s eso uugseet – und das isch nöi gsy i de Dialäktology. Mee daadezue säged mer i dëm Wikipedia-Artikel unen im Kapitel über die «oschtschwyerisch Wokaalspaltig».
Mer übergumped a dëre Stell em Moulton sy Überleggige (§ 5), öb und wie wyt de Luut /ɛ/ im Züritüütsch en äiges Foneem sei oder nu es Alofoon (aso öb er en Luut isch, wo für s Luutsischteem e Role spilt, oder ob er nu e Warianten isch vom /e/), und lueged na aa, was er zu de Hoochtzungewokaal säit (§ 6). Im Nordoschte gits nu gschlosseni /i/, /y/ und /u/, suscht aber überall gschlosseni /i/, /y/, /u/ näbed offene /ɪ/, /ʏ/, /ʊ/. Di gschlossene churze Hoochzungewokaal gönd uf gchürzti alt- bzw. mittelhoochtüütschi Lengene zrugg (öppe züritüütsch schwige /ʃwigə/ uf mittelhoochtüütsch swîgen /swi:gən/) oder aber chömed zum äinten i Leenwöörter voor (öppe züritüütsch /ækskysi/ vo französisch excusez /ekskyze/) und zum anderen i Woort, wo uf Luutimitazioon zrugggönd (öppe Gitzi, bi-bi, Bibeli, güggerüggüü, Güggel, bus-bus, Busle und so wyter). Di offene churze Hoochzungewokaal gönd uf alt- bzw. mittelhoochtüütschi Chürzene zrugg (öppen i sitze /sɪtsə/, Zügel /tsʏgəl/, Rugge /rʊkkə/). S Züritüütsch isch bi de Hoochzungewokaal rächt verschiden und gwagglig. Im Zürioberland isch der Underschiid zwüsched offenen und churze Hochzungewokaal vorhande; de Moulton erchlëërt das daademit, das deet di alte Lengene vor Däntaal gchürzt woorden sind (aber ebe di gschlosse Qualitëët bhalte hät), mer händ da also ryttee /rittə/ näbed Rippe /rɪppə/ usw. und daademit vill Woort, wo gschlosseni Qualitëët i churze Quantitëët voorchunt. Im Tuurgi aber hät s die Chürzig nöd ggëë, Woort mit gschlossene churze Hoochzungewokaal gits aso nu ganz wenig, und wil deeten au der Underschiid zwüsched em /i/, /y/, /u/ und em /ɪ/, /ʏ/, /ʊ/ dëërmaasse chly isch, sind die beede Luuträie schlussamänd i äinere zämegfale. Im Süüdweschte vom Undersuechigsgibiet degäge (Luzëërn, Aargöi), wo s /e/ und s /o/ i Richtig /ɛ/ und /ɔ/ gönd, häts für der Underschiid zwüsched /i/, /y/, /u/ und /ɪ/, /ʏ/, /ʊ/ soozsäge mee Platz, und drum isch er au erhalte plibe. S Züripiet (abgsee vom Oberland) lyt zwüsched dëne beede Zoone und isch dëmentsprächend labyl; de Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz zäiget für de Groossruum Wintertuur i synere Charte I 48 Zämefall wie im Tuurgi, aber im Underland und am See Tränig. Das Bild vom Spraachatlas stimt allerdings nöd ganz: I den Äinzeldaate vo den Uufnaame gseet me, das au d Underländer- und d Seemundart ganz labyl sind, und em Moulton syni äigenen Uufnaame, won er mit eme Stadtzürcher gmachet hät, zäiged zum grööschte Täil en Äinhäitsluut, wo nöimets zwüsched /i/ und /ɪ/, zwüsched /y/ und /ʏ/ und zwüsched /u/ und /ʊ/ osziliert.