cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Waltraud Burtsche
Lääbe
D Waltraud Zähringer het zerscht am Dolmetscher-Inschtitut z Haidelberch studiert, drno an dr Universitet Fryburg un schließlig an dr Fryburger PH. 1966 het si as Lehreri fir Änglisch an dr Mittelschuel z Achere gschafft.
Im Johr 1967 hän si un dr Roland Burtsche ghyrote. Us dr Eh sin drei Dechtere firigange, Kirsten, Heidi un Birgit.
Si hän zäme s „Hotel zum Markgrafen“ z Betzige gfiert, ab 1970 dr „Glai Meyerhof“ in dr Rothuusgass z Fryburg, s „Café Herzog“ un dr „Rotskäller“ im Kornhuus am Minschterblatz. Anne 1979 hän si Colombi-Hotel z Fryburg gchauft un umböue. Vu 1975 bis 2000 hän si derzue au no s Café „Schwarzes Kloschter“ un d Restaurant „Wolfsehehli“ un d "Tessiner Stube" gfiert.
Zum Familienunternäme vu s Burtsches ghere au no s „Hotel Stadt Fryburg“ in dr Brysacher Stroß, d „Chloschtermihli“ z Offnadinge, s „Colombi-Chalet“ un e Catering-Service. Anne 2014 hän si s Unteräme an ihri Dechtere ibergee.
Im Johr 2014 hän si insgsamt 270 Mitarbaiterne un Mitarbaiter ghaa, im Lauf vu dr Johr hän s Burtsches rund 790 Lehrling uusbildet. S „Colombi-Hotel“ drait s Gietezaiche „Leading Hotels of the World“, syt 1983 het s e Stärn-Reschtaurant din.
Stephan Siegrist (Bergsteiger)
De Stephan Siegrist het mit 16i afange Chlettere und nochere Lehr as Zimmermaa sich zum Bergfüerer uusbilde loo. Sit denn het er meriri Bergtuure undernoo und au e par noiji Chletterruute erröffnet. Bikannt wore isch er, well er ane 1999 a de Liveöberträägig vom Schwiizer Fernsee tailgnoo, woo zwai Team d Eiger-Nordwand ufegchletteret sind. Druf abe het en die Eiger-Nordwand nüme losloo und er het mit anderne Extrembergstiiger meriri noiji Chletterruute erchundet.
Waltraud Burtsche
Lääbe
D Waltraud Burtsche schrybt Gedicht im Chaiserstieler Dialäkt, wu si bi verschidene Glägehaite als vordait.
Hopferau
Hopfrau (amtlich Hopferau) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Hopfrau leit am Hopfesee rund 10 km vo dr Stadt Fiessa. Vo dr Gmarkung sin 48,5 % Landwirtschaftsfleche, 44,1 % Wald, 6,8 % Sidlungsfleche un 0,6 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Hopfrau gheret d Derfer Heimen, Hopferried, Schraden und Wiedemen, d Weiler Brandegg, Buchen, Dornach, Gunzenberg, Hafenegg, Haslach, Hinterberg, Hopferwald, Lehern, Oberdill, Reinertshof und Unterdill und d Gheft Bach, Benzen, Riederwies und Urbenthal.
Gschicht
S Schloss z Hopferau isch im Johr 1468 vom Ritter Sigmund-Friedrich vo Freyberg-Eisenberg baut worda.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,3 % gleage.
Religion
89,5 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 7,5 % evangelisch.
Verwaltung
Hopfrau hot mit dr Gmoanda Isebeärg, Lengawang, Rückholz, Seag und Wald a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Hopfrau isch dr Gregor Bayrhof.
Übersetzung (Linguistik)
Under Übersetzig verstoot mä in dr Sproochwüsseschaft uf dr äinte Site d Überdragig vom ene (mäistens schriftlig) fixierte Teggst in äinere Sprooch in en anderi Sprooch; das wird au as „Übersetze“ bezäichnet, und uf dr andere Site säit män au im Ergääbnis vo däm Vorgang, em Teggst in der nöie Sprooch, en Übersetzig.
Hopferau
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Übersetzung (Linguistik)
D Übersetzig ghöört mit em Dolmetsche zur Sprooch- und Kulturmiddlig (Dranslazion). Der maassgääblig Underschiid zwüschen em Übersetze und em Dolmetsche isch dä, ass bim Übersetze s Dranslat immer wider cha korrigiert wärde, wil dr Usgangs- und dr Ziilteggst fixiert si und mä so immer wider emol cha noocheluege, öb mä dr Usgangsteggst richdig verstande und en au richdig übersetzt het. Wenn äine vo de Teggst nit fixiert isch, wil er z. B. nume en äinzigs Mol mündlig vorgsäit wird, schwätzt mä vom Dolmetsche, wil mä zwar mäistens äinisch e Feeler wo mä grad gmacht het, no cha korrigiere, aber spööter scho nümme.
E früeni Übersetzig, wo me känt, isch die vo der hebräische Bible i s Griechische; das isch d Septuaginta, wo im spoote dritte Joorhundert vor Chrischtus gschribe worden isch.
Der Heilig Hieronymus, wo vo 347 bis 430 gläbt und d Bible is Latynische übertreit het (das isch d Vulgata), gilt als der Schutzpatron vo den Übersetzer.
Alesia
Alesia isch ä keltischs oppidum und d Hauptstadt vo de Mandubier, emenä gallische Volksstamm, wo mit de mächtige Häduer in Verbindig gstanden isch, gsi. Noch der Eroberig vom Julius Caesar isch s ä römischi Stadt z Gallie gsi.
Archäologische Usgrabige sit der Ziit vom Napoléon III. in Alise Sainte-Reine an der Côte-d’Or bi Dijon löön dr Schluss zue, ass s historische Alesia dört gsi isch. D Erforschi vo dere galloromanische Siedlig uf der Hochebeni vom Mont-Auxois isch no lang nonig abgschlosse. Es Fundstück mit der Inschrift IN ALISIIA isch bi de jüngste Uusgrabige gmacht worde, wo jetzt erlaubt, d Zwiifel von ä baar Archäologe an der Identität vom Ort ändgültig z behebe. Früehner het es no anderi, wüsseschaftlig weniger abgsichereti Theorie ge, wo Alesia im Franche-Comté, wie zum Bispil z Salins-les-Bains lokalisiert hai.
Um 52 vor dr Ziitwändi isch Alesia der Schauplatz vo der Entscheidungsschlacht zwüsche de Römer unter em Julius Caesar und de Gallier unter em Vercingetorix gsi. D Eroberig vo dr Stadt het s Schicksal vom ganze Land bestimmt. In der Schlacht um Alesia hai d Römer im Gallische Chrieg d Oberherrschaft über Gallie gwunne. D Schlacht wird detailliert vom Caesar in sim De bello Gallico (7. Buch, 68–89) beschriibe. Dr Caesar brichtet au unverblüemt vo siiner Entscheidung, die gallische Ziviliste (Fraue, Alte und Chinder), wo wägem Nahrigsmangel noch der lange Belagerig vor d Festig gfüehrt worde si, nit dur siini Linie lo abzieh, so dass si vor den Auge vo allne langsam und qualvoll gstorbe si. Neusti Untersuchige bi Alise Sainte-Reine hai d Beschriibig vo dr Belagerig bis in Details chönne bestätige. D Usmass si gwaltig. In nume sächs Wuche hai d Römer ä 15 km lange Belagerigsring rund um Alesia baut und zuesätzlig än 21 km lange Verteidigungsring gege die vereinigte Armeä vo de Gallier, wo mit öbbe 70.000 Ma agruckt si. Das het dur d Luftbildarcheologii wüsseschaftlig chönne bewiise werde.
D Lage vom historische Alesia, wo langi Ziit unklar gsi isch, und d Niiderlag an däm Ort, wo vo de Gallier as Schand empfunde worden isch, wird im Band Asterix und der Arvernerschild dräffend parodiert, wenn de Gallier entsprechendi Dialog in s Muul gleit wärde ("Alesia? Mir wüsse nit, wo säll Alesia lit! Niemer weiss, wo Alesia lit!").
Carles Puigdemont
De Carles Puigdemont, d Langform vom Name isch: Carles Puigdemont i Casamajó [karɫəs pudʒðəˈmon i kazəmə'ʒo] (* 29. Dezember 1962 z Girona, Spanie) isch vom 16. Jänner 2016 bis zum 27. Oktober 2017 dr 130. Präsident vo de Autonome Gmeinschaft vo Katalonie und Ministerpräsident vo de Region gsi.
Er isch Mitgliid in dr CiU gsi, dr Convergència i Unió, won e Bündnis vo katalonische Bardeie gsi isch. 2011 isch er zum Bürgermäister vo Girona gweelt worde, dr erst Nid-Sozialist sit ass Spanie demokratisch worde isch. Im Juli 2015 het er dr Josep Maria Vila d'Abadal as Bresidänt vom Stedtverbund für d Unabhängigkäit (Associació de Municipis per la Independència) abglööst. Bi de Parlamäntswaale in Katalonie 2015 isch er as Abgordnete vo dr Liste Junts pel Sí ins Parlamänt vo dr Region gweelt worde. Am 9. Januar 2016 het en dr Artur Mas as Bresidänt vo Katalonie vorgschlaage, für dass dr Procés, also s Verfaare für d Errichdig von ere unabhängige Republik Katalonie, mit Erfolg witergfüert wurd.
Noch em Unabhängigkeitsreferendum z Katalonie 2017, wo vom oberschte Grichtshof vo Spanie verbote wore isch, sin dr Puigdemont un di vo ihm gfüert Regierig am 27. Oktober 2017 uf Grundlag vo Artikel 155 vo dr spanische Verfassig vom Amt enthobe worde un vo der spanische Justiz u. a. wäge Rebellion aagchlöagt worde. Är isch derno ins Uusland gflücht un läbt siterhär z Belgie im Exil.
Hugo Ball
Dr Hugo Ball (* 22. Februar 1886 z Pirmasens; † 14. Septämber 1927 z Sant’Abbondio-Gentilino, Schwiz) isch e dütsche Autor und Biograf gsi. Er isch vor allem as äine vo de Gründer vo dr Dada-Beweegig und as Pionier vom Lutgedicht bekannt.
Lääbe und Wärk
Dr Ball het z Münche und Häidelbärg Germanistik, Gschicht und Filosofii studiert, het s Studium abbroche und isch uf Berlin. Dört het er en Usbildig als Hilfschraft für „Reschii, Dramaturgii und Verwaltigsfrooge“ an dr Schauspiilschuel vom Max Reinhardt gmacht, und Dr Ernst Rowohlt Verlag het si Tragikomödie Die Nase des Michelangelo uusegee. Am Theater Plauen het er 1911/12 as Dramaturg gschafft, zwüsche 1912 und 1914 an de Münchner Kammerspiele. Dört het er d Emmy Hennings kennegleert. Dr Ball het 1913 für verschiideni Zitschrifte gschriibe (Revolution, Die Neue Kunst, Die Aktion und Jugend; ab 1914 au für d Theaterzitschrift Phöbus). Im Mai 1915 isch er zämme mit dr Emmy Hennings in d Schwiz emigriert und het z Züüri gwoont. Im Februar 1916 het er dört mit em Hans Arp, Tristan Tzara und Marcel Janco s Cabaret Voltaire gründet, und im Juni zum erste Mol äins vo sine Lutgedicht (Gadji beri bimba) vordräit. 1917 isch er uf Bärn und het mit em Dadaismus broche. 1920 het er d Hennings ghürootet, isch in s Tessin go lääbe und isch dört 1927 gstorbe.
Originalusgoobe
Postum erschiine:
Heiligkreuzsteinach
Heiligkreuzsteinach (pfälzisch Hailischkraizschdåånisch) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Heiligkreuzsteinach lyt im sidlige Odewald im Dal vu dr Steinach, eme rächte Zuefluss vum Necker. Nochbergmaine vu Heiligkreuzsteinach sin Heddesbach, Schönau, Wilhelmsfeld, Schriesheim un Weinheim un di hessische Gmaine Gorxheimertal, Abtsteinach un Wald-Michelbach.
Dr Baan bstoht us 29 % Landwirtschaftsflechi, 61,7 % Wald, 8,7 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Heiligkreuzsteinach ghere d Gmaidail Heiligkreuzsteinach (mit em glychnamige Dorf, em Ort „Hohenöd, Siedlung“ un em Gheft Eiterbach) un Lampenhain (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Bärsbach, Hilsenhain un Vorderheubach, em Gheft Hinterheubach un dr Wohnblätz Haumühle un Schafhof.
Gschicht
D hitig Gmai Heiligkreuzsteinach isch entstanden am 1. Jänner 1975 dur d Fusion vu Lampenhain un Heiligkreuzsteinach. Heiligkreuzsteinach un Bärsbach sin zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1293, Eiterbach un Lampenhain anne 1316.
Verwaltig
D Burgermaischteri isch d Sieglinde Pfahl.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Heiligkreuzsteinach ghert zum Pfälzisch.
Indischer Ozean
Dr Indisch Ozean (churz: Indik, us lat. oceanus indicus) isch mit 74,9 Millione km² Flechi (ca. 14,7 % vu dr Ärdoberflechi) dr drittgrescht Ozean vu dr Ärd. Är gränzt an dr Antarktisch Ozean, dr Afrikanisch, asiatisch un dr australisch Kontinänt un fasst e Volume vu ca. 291,9 Mio km³. Im Gegesatz zum Atlantische un zum Pazifische Ozean, wu zue relativ glyche Aadail uf dr Nord- un au uf dr Sidhalbchugle vu dr Ärd lige, lyt dr grescht Dail vum Indische Ozean uf dr Sidhalbchugle.
Argonnen
D’ Argonna – uff Frànzeesch l’Argonne, ìn Diitschlànd noh-n-em Äärschta Waltkriag maischt Argonner Wàld gnännt – sìnn a Làndschàft ìm Nordoschta vu Frànkrììch. Sa lììga zwìschem Ardenner Gebìrg, dr Champagne un Lothrìnga. Hìtt düen sa Tailer vu da Départements Ardennes, Marne un Meuse umfàssa, fìr a Gsàmtflächa vun äbba 2.150 Kwàdràtkilomeeter. ’S ìsch a hììgaliga Làndschàft nììdriger àss 350 Meeter ìwwer’m Meer, mìt vììla Walder un Wäijer. Dr Hàuiptort vu da Argonna ìsch d’ Schtàdt Sainte-Menehould (äbba 4.100 Iiwoohner).
Ìm Àltertumm ìsch d’ Làndschàft bekànnt gsìì fìr siina Keràmikwarkschtätta, wu maa d’ soognànnta Argonnawààra hargschtällt hàt. Schpeeter ìn dr frànzeescha Gschìcht hann a pààr wìchtiga Ärragnissa ìn da Argonna schtàttgfunda: ànna 1791 ìsch dr Keenig Ludwig XVI. uff dr Flucht z’ Varennes fäschtgnumma worra; ìm Joohr druff ìsch d’ Schlàcht vu Valmy geega Pröissa un s’ Hailiga Reemischa Raich gsìì; ìm Äärschta Waltkriag sìnn d’ Wìnter- un d’ Harbschtschlàcht ìn dr Champagne gsìì (ànna 1914 un 1915), so wia d’ Schlàcht um Verdun (ànna 1917) un d’ Maas-Argonna-n-Ààgrìff (ànna 1918).
Indischer Ozean
Meeresbode
Zue dr Mittelozeanische Rucke ghert dr Zentralindisch Rucke, wu sich ugfehr in dr Mitte vu Nord no Sid dur dr Ozean ziet. Zue dr Diefseerinne ghert dr bis 7.455 m dief Sundagrabe, zue dr Meeresdiefine d Diamantinadiefi, wu mit 8.047 m unter em Meeresspiegel di diefscht Stell vum Indische Ozean isch.
Näbemeer
Zur dr Näbemeer ghere d Andamanesee, s Arabisch Meer, dr Golf vu Bengale, di Groß Australisch Bucht, dr Golf vu Aden, dr Golf vu Oman, dr Kanal vu Mosambik, dr Persisch Golf, s Rot Meer un d Stroß vu Malakka.
Insle
Im Indische Ozean lige di bolitisch aigeständige Inselstaate Indonesie, Madagaskar un Sri Lanka. Äigeständigi Inselgruppe sin d Komore (mit em franzesische Iberseedepartement Mayotte), d Seychelle, Sansibar (mit dr Insle Pemba) un d Maledive. D Inselgruppe vu dr Maskarene bilde Mauritius mit dr Insle Rodrigues un s franzesisch Iberseedepartement La Réunion.
D Inselgruppe Sokotra ghert zue dr Republik Jemen. S indisch Unionsterritorium Andamane un Nikobare bilde di glychnamige Inselgruppe Andamane un Nikobare. D Inselgruppe Lakkadive un Amindive un d Insle Minicoy bilde zämme s indisch Unionsterritorium Lakshadweep.
Dr Chagos-Archipel mit dr Hauptinsle Diego Garcia isch s letscht britisch Territorium im Indische Ozean. D Insle Phuket ghert zue Thailand.
Zue Auschtralie ghere d Wynächtsinsle, d Kokosinsle, Heard un d McDonaldinsle un d Ashmore- un Cartier-Insle.
Wyteri Insle, wu zem Indische Ozean ghere, sin d Kerguele, wu zue dr Franzesische Sid- un Antarktisbiet zelle.
Ärdbidem im Indische Ozean
Verheerendi Uuswirkige het e Ärdbidem im Indische Ozean am 26. Dezember 2004 ghaa. S het d Sterki vu 9,2 uf dr Richterskala ghaa. S Epizäntrum isch im Meer in dr Nechi vum Nordspitz vu Sumatra gläge. Dr vum Bidem uusglest risig Tsunami het iber 300.000 Dodesfäll verursacht. In dr Hauptsach sin d Länder Indonesie, Thailand, Indie un Sri Lanka bedroffe gsii. D Wälle sin aber sogar bis Somalia chuu, wu 5.200 km wyt ewäg isch.
Babylonisches Exil
So wie s d Babzlonier an vile Ort gmacht häi, si au e wääsentlige Däil vo dr Bevölkerig vo Judäa, vor allem Aaghörigi vo dr Oberschicht, uf Babylon exiliert und dört aagsiidlet worde. Wie s im Buech Jeremia verzelt wird, het s bis 582 drei Uswiisigsakzione gee und 4600 Juude häi iiri Häimet müesse verloo. Anderi historischi Kwelle für d Zaal vo de Exilierte git s nid. Sicher wäiss mä aber, dass noch 597 v. d. Z. Nääme vo Hebräer us dr briwilegierte Oberschicht in babylonische Urkunde ufdauche.
Languedokische Sprache
Languedokisch (Eigebezeichnig: lengadocian), friehjer au languedocien-guyennais gnännt, isch e Dialäkt vum Okzitanische. Sälte wird d'Bezeichnig au für s Okzitanisch als Ganzes bruucht.
Babylonisches Exil
S Babylonische Exil isch z Änd gange, wo dr Perserköönig Kyros II. Babylon 539 v. d. Z. erooberet het und im e Dekreet äinzelne Personegrubbe d Erlaubnis gee het, zrugg noch Judäa z goo. D Juude häi 517 aagfange, dr Tämpel z Jerusalem wider ufbaue, im Merz vom Joor 515 v. d. Z. häi si dört wider chönne Gottesdienst abhalte.
Languedokische Sprache
E genaui Sprächerzahl cha nit aagee were, wiil's kei aktuälli Volchszellig gitt, wu d'Sproche beinhalte det. D'UNESCO gitt rund 500.000 Sprächer aa; si siht s Languedokisch als eigeni Sproch un zellt si zu de ernschthaft gföhrdete Sproche.
Geografischi Verbreitig
De Dialäkt wird z Frankriich in Deil vu de Regione Midi-Pyrénées, Languedoc-Roussillon, Aquitaine, Auvergne, Limousin un Rhône-Alpes gschwätzt. S Dialäktgebiet gränzt an säll vum Gaskognische, Katalanisch, Baskische, Saintongeais, Bourbonnais, Frankoprovenzalisch un Bas-Vivarois wie au an di okzitanische Dialäkt Provenzalisch, Nordokzitanisch, Limousin un Vivaro-alpin.
Merchmol
Für de Großdeil vum Languedokische gälte folgendi Merchmol (Abwiichige cha's bi Sprächer in de Randgebiet gee):
Keini vu sälle Eigeschafte gitt's numme im Languedokische: es deilt alli mit einem odder mehrere andere okzitanische Dialäkt. Wäge sinem konservatiive Charakter schlönn mänki Linguiste e okzitanischi Standardsproch uff Basis vum Languedokische vor.
Variatione
S Languedokisch hät e Reihe vu Unterdialäkt. Es gitt mehreri Klassifikatione, wu sich no keini devuu gege di andere duuregsetzt hät. De Jules Rojat schlat e Unterdeilig in West- un Ostlanguedokisch un Guyennais vor, s Bas-vivarois klassifiziert er als gsundert. De Louis Alibert unterdeilt in West-, Süd-, Ost- un Nordlanguedokisch.
Hawaii (Insel)
Hawaii (hawaiisch: Hawaiʻi, früener au Owyhee), au as Big Island bekannt, het e Flechi vo öbbe 10'430 km² und isch die grössti Insle im US-Bundesstaat Hawaii und in de Veräinigte Staate überhaupt.
2007 häi öbbe 173'000 Lüt uf Big Island gwoont. Die häi hauptsächlig vom Turismus gläbt, aber au vom Aabau vo Banane und Kaffi. Uf dr Parker Ranch wärde Rinder züchdet.
S Sümbol vo dr Insle isch d Blüete vom ene Baum, wo ʻŌhiʻa häisst. Das isch dr ersti Baum, wo uf nöije Lavafälder waggst, und er ghöört zu de Iisehölzer (Metrosideros). Dr Blüete sälber säit mä Lehua.
Uf em Gipfel vom Vulkan Mauna Kea isch s Mauna-Kea-Observatorium, äins vo de bedütendste astronomische Observatorie hützudags.
Johann Jakob Iselin-Ryhiner
Der Johann Jakob Iselin-Ryhiner (6. Februar 1704 z Basel, † 22. Juni 1772 au dört) isch e Schwiizer Chaufme, Offizier und Basler Groossroot gsi.
Der Johann Jakob Iselin isch der Soon gsi vom Rootsheer und Fabrikant Hans Jakob Iselin und vo der Maria Elbs. Er het ane 1733 d Susanna Ryhiner ghürootet.
Sini Usbildig as Chaufme het er z Gämf gmacht, und 1722 isch i die französeschi Armee ggange, won er s bis zuum Brigadier brocht het. 1764 isch er uf Basel zrugg cho.
Im Huushalt vo s Iselis het d Ursula Hebel (1727–1773) gschaffet, d Muetter vom alemannische Dichter Johann Peter Hebel.
Metzingen (Lothringen)
Metzinge (lothrìngisch; frànzeesch Metzing, ditsch Metzingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Meztinge lijt uf re Heche zwìsche 213 un 329 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Meztinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1417 àls Mutzichen (1473: Messig, 1594: Mutzingen).
Verwàltung
vun Metzinge ìsch. Metzinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Galater
D Galater sind e keltischi Volksgruppe gsii, wo us de drai Stämm de Tolistoboger (lat. Tolistobogii; agr. Τολιστοβόγιοι, Tolistobógioi), de Tektosager (lat. Tectosages; agr. Τεκτόσαγες, Tektósages) und de Trokmer (lat. Trocmi; agr. Τρόκμοι, Trókmoi) bistande het. Si hend in Anatolie i de hütige Türkai glebt. I de Bible isch de Brief a d Galater vom Paulus a da Volch grichtet.
Politischi Organisation
D Galater sind i drai Stemm glideret gsii: Tolistobogier, Tektosage und Trokmer. Jede Stamm isch i vier Gruppe glideret gsii, wo vomene Tetrarch regiert woren isch. Jedem vo dene zwölf Tetrarche isch en Priester und en Feldheer understande und underem Feldheer sind nomol zwee Bifelshaber gsii. De Gsamtroot vo de Galater het us 300 Mane bistande, wo im gmainsame Versammligsplatz Drynemeton (Δρυνέμετον) taget hend. De Name bidütetet »Hailige Aichehain«. Spöter sinds numeno drai Tetrarche gsii, för jede Stamm ann, und im End hets numeno ann Herrscher gge, wo sich witter Tetrarch gennt het, aber au König.
Gschicht
Im Joor 279 v. Chr. sind Kelte in Balkan iigfalle und hend under anderem Delphi plünderet. Ane 278 het de Nikomedes I., König vo Bithynie (280–255/3 v. Chr.), si as Söldner iiglade. Drufabe sind Tolistobogier underem Leonnorius (Λεωννώριος, Lonorius) und Trokmer underem Lutarius (lat. Lutarius; agr. Λουτούριος, Loutoúrios) öber de Hellespont (Marmaramaeer) und i Chliiasie iigfalle, im ganze 20 Tuusig Lüt, d Hälfti devoo Chrieger. Si hend em Nikomedes gholfe, sich gege sin Brüeder z bhopte. Nochdem de Nikomedes si usem Dienst entloo het, hend si afange umplündere: d Trokmer hend am Hellespont wüest tue, und d Tolistobogier in Äolie und Ionie, wobi si ane 277 de Tempel vom Apollon z Didyma (bi Milet) plünderet hend. En dritte Stamm, d Tektosage hend im Piet vo de Phryger umegheert.
De Seleukidekönig Antiochos I. (281-261) isch aber geg si aatrete und het si im Joor 275 i de »Elifanteschlacht« bisigt und ene festi Wonsitz zuetailt. D Tolistoboger sind im Chern vom alte phrygische Riich agsidlet wore, mit de alte Stedt Pessinus und Gordion, d Tektosage um Ankyra (hüt: Ankara) und Trokmer westlich devo um Tavium, i de Schlaufe vom Fluss Halys (hüt: Kızılırmak). Da Land isch sit denn Galatia (Γαλατία) gnennt wore. Demit d Galater nüme umechrieget, het de Antiochos II. (261-246) e »Keltestüür« (Γαλατικά, Galatiká) erloo, wo a de Galater uszallt woren isch. Doch de Attalos I. vo Pergamon (241–197 v. Chr.) het die Zalige verwaigeret und d Galater militärisch bedrängt, bis si ufghört hend, s Riich vo Pergamon z öberfale.
Denn isch langi Zitt Rue gsii, doch ane 196 v. Chr. het d Stadt Lampsakos d Römer um Hilf bette gege d Tolistoboger. 5500 Galater hend sich denn mitem Seleukid Antiochos III. (223-187) zämetue und d Römer bichämpft. Die hend e grosses Heer mobilisiert und sind ane 189 gege d Galater zoge und hend die i d Flucht gschlage. D Tolistoboger hend sich ufem Berg Olympos bi Pessinus verschanzt, d Tektosage und d Trokmer aber ufem Berg Magaba bi Ankyra. D Römer sind aber siigriich blibe und hend 40 Tuusig Gfangni gmacht und die i ali Welt verchauft. D Chiomara (Χιομάρα), d Frau vom Tetrarch Ortiago, het sich debi heldehaft selber bifrait. Die verblibene Galater sind ines Bündnis mit Rom trete. Drai Joor spööter het de Ortiago (lat. Ortiago; agr. ᾿Ορτιάγων, Ortiágōn) versuecht allainige Herrscher öber d Galater z werde, isch aber vom Eumenes II. vo Pergamon (197–159 v. Chr.) bisigt wore. Doch d Römer hend de Eumenes nöd möge und d Galater, as Fründ vo de Römer, hend die Glegehait gnutzt und sind underem Solovettius is Riich vo Pergamon iigfale. Ane 166 hend den d Römer d Galater as autonom erchlärt, under de Bedingig, si bliibet im aigne Land.
Nochdem d Römer ane 129 s Riich vo Pergamon zu de römische Provinz Asia gmacht hend, het de Mithridates VI. vo Pontos (132-63 v. Chr.) d Galater underworfe. Well die aber Schwirigkaite gmacht hend, het de Mithridates im Joor 86 ali galatischi Adlige ermorde loo, ussert drai Tetrarche und en hübsche Jüngling, aber scho e Joor spöter het er uf Galatie verzichtet. Ab jetz hend wider d Römer i di galatischi Politik afange driirede.
Ann vo de drai Tetrarche wo öberlebt gha hend, isch de Deiotaros (86-40 v. Chr.; lat. Deiotarus; agr. Δηιοτάρος, Dēiotáros) gsii, Tetrarch vo de Tolistoboger. Er het versuecht allainige galatische Herrscher z werde und het drum sini zwoo Töchtere a de andere beede Tetrarche verhürootet, em Brogitaros (lat. Brogitarus; agr. Βρογιτάρος, Brogitáros), Tetrarch vo de Trokmer und em Kastor Tarkondarios (agr. Κάστωρ Ταρκονδάριος), Tetrarch vo de Tektosage. Da het nünt broocht, und so het er ane 52 v. Chr. sin Schwigersoo Brogitaros verschwinde loo und het so au d Herrschaft öber d Trokmer öbercho. Doch de Julius Cäsar het en nöd möge, und im d Trokmer weggnoo und em Mithridates (agr. Μιθριδάτης ο Περγαμήνος, Mithridátēs hó Pergamēnos), en Neff vom Brogitaros, ggee. Nochdem de Cäsar ermordet woren isch, het de Deiotaros sich as Werch gmacht und sin ander Schwigersoo, de Kastor Tarkondarios umbrocht, und mit im grad ono sini Tochter, wo jo mit dem verhürootet gsii isch. De Mithridates isch scho ane 46 umcho und so isch de Deiotaros ane 44 v. Chr. allainige Herrscher vo de Galater wore, aber scho vier Joor drufabe gstorbe. Do sin Soo, de Deiotaros Philopator, scho sit ane 43 tod gsii isch, het sin Enkel Kastor II. (40-36 v. Chr.) d Herrschaft öbernoo. Noch em isch de Amyntas (36-25 v. Chr.) galatische König wore. Nochem Tod vom Amyntas im Joor 25 v. Chr. hend den d Römer s Land is Riich iigornnet. De Umfang vo de römisch Provinz Galatia isch immer wider gänderet wore; d Hoptstadt isch Ancyra (hüt: Ankara) gsi. D Galater hend no lang Aigehaite vo irer Kultur bibhalte, natüürli miteme starche hellenistische Iischlag.
Wertschaft
Galatie het e ugünstigs Klima, mit haisse trochne Sümmer und lange chalte und schneeriiche Winter. Die fruchtbare Flussnidrige und wiite Steppe mit de würzige Chrütter sind gaginet för Biinezucht und vor alem au för Schoofherde, wo Flaisch, Milch und fiini Wule gee hend, wäred de Mist as Haizmaterial dient het. Ölbömm hend Olive und Öl gliferet, wäred d Lüüs vo de Kermesaiche (galatisch: ὕς, hys) zu rotem Farbstoff verarbaitet wore sind. A Edelstai het s Land Opal und Rauchtopas gliferet. En üsserst wichtige Erwerb isch aber immer de Chriegsdienst gsii, und i jedem Chrieg i de Geged hend Galater as Söldner mitgmacht. Hets kan Chrieg gee, hends plünderet oder da adroot und denn Tribut iigforderet. Zudem hend d Galater Macht öber di üsserst wichtigi Kultstadt Pessinus ghaa.
Religioo
D Galater hend offesichtlich schnell die fremde chliiasiatische Kult öbernoo, allne voraa de pessinuntischi Kult vo de Kybele und em Attis und de Tetrarch Brogitaros het sich d Priesterschaft vo Pessinus för tüürs Geld erchauft. Di galatischi Königi Kamma (Κάμμα) isch e Priesteri vo de Artemis gsii, wo vo de Galater vor allne Gotthaite am maiste verert wore sai. In Tavium, em Hoptort vo de Trokmer isch e grossi Statue vom Zeus vereert wore. Er werd i zwoo Inschrifte us de nöchi vo Ankara mit em keltische Name Zeus Bussurigios (Βουσσουριγίος) gnennt. Antiki Schriftsteller brichtet, as d Galater Gfangni gopfert hend, wa vo de Archäologii bistätigt werd, mit Mensche zäme sind au Ross, Rinder und Hünd gopferet wore. Au as ane 189 v. Chr. Galater ganz blutt i d Schlacht zoge sind, isch en alt bizügte gallische Bruuch gsii. Wa d Grabbrüüch aagoot, so hend s scho früe die anatolische Sitte öbernoo.
Sprooch
S Galatische isch e Keltischi Sprooch gsii, doch sind kai galatischi Text öberliferet, nume e paar Glosse und Näme vo Persone, Stämm und Ortschafte zaiget, ass s Galatische en Gallische Tielekt gsii isch. Da sait au de Hieronymos (347-419): »D Galater hend nebetem Griechische, wo alli im Oste rede tüend, iri aigni Sprooch, recht äänli a dere vo de Treverer.«. Da Zitat zaigt, ass s Gallische im 5. Jh.n. Chr. nöd nu z Gallie sondern ono bi de Galater gredt woren isch.
Bidütig vo e paar Näme: Deiotaros »Göttliche Stier«; Brogitaros »Landesstier«; Sinorix »Alte König«; Eporedorix »Rosswagekönig«; Eposognatos »Rossvertraute«: Artiknos »Bärling«. Under de Ortsnäme sind typisch keltisch: Ecobriga, den Drynemeton »Hailige Aichehain« und Vindia (Οὐινδία) »Wiissi«.
Gäubahn
Gäubahn chan folgendes bedüte:
Irsee
Ischa (amtlich Irsee) isch a Markt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Ischa leit nordweschtlich vo Kaufbeire am Ischer Bach. Vo dr Gmarkung sin 72,4 % Landwirtschaftsfleche, 17,8 % Wald, 8,5 % Sidlungsfleche un 1,2 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Ischa gheret s Dorf Oggenried, d Weiler Eiberg und Wielen, und d Gheft Bickenried und Haslach.
Gschicht
Um 980 wird zum erschte Mol d Herre vo Ursin gnennt. S Kloschter Ischa isch 1182 grindet worda.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,6 % gleage.
Religion
82 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 12,7 % evangelisch.
Dialekt
Dr Dialekt vo Ischa ghert zum Oschtschwäbisch.
Pete Seeger
Lääbe
Dr Pete Seeger isch am 3. Mai 1919 z Nöi York uf d Wält choo. Si Vater isch dr Muusigwüsseschaftler Charles Seeger gsi und si Mueter d Giigeleerere Constance de Clyver Seeger (1886–1975) 1941 het er zämme mit em Woody Guthrie, Lee Hays und Millard Lampell d Almanac Singers gründet. 1946 isch er im Spiilfilm To Hear Your Banjo Play ufdräte und im Joor druf isch er bi dr Brodukzion vom Folk-Musical Dark of the Moon drbii gsi.
1949 het er zämme mit em Sänger Lee Hays, em Ronnie Gilbert und em Fred Hellermann The Weavers gründet. 1955 het er sich gwäigeret, vor em Komitee für unamerikanischi Umdriib vom McCarthy uszsääge und isch wäge däm zu zää Joor im Gfangnis verurdäilt worde. Er het äi Joor müesse absitze, isch aber 17 Joor lang vo de kommerzielle amerikanische Medie boykottiert worde.
Vo 1963 bis 1964 isch dr Seeger zämme mit sinere Frau Toshi uf Wältdurnee gange. 1969 het er ghulfe d Umwältschutzorganisazion Clearwater z gründe. 1972 isch si Buech The Incompleat Folksinger erschiine, wo e Standardwärk über die amerikanischi Folkmuusig worde isch. Anderi Publikazione si American Favorite Ballads (1960), The Bells of Rhymney (1964), How to Play the Five-String Banjo (1965) und Henscratches and Flyspecks (1973) gsi.
In de 1960er Joor het s Rönessans vo dr Folkmuusig gee und im Seeger sini Lieder für Friide, für d Gliichberächtigung vo de Schwarze und für d Emanzipazion vo de Arbäiter si vor allem bim junge Publikum populäär gsi.
Am 25. April 2006 het dr Bruce Springsteen e nöis Album mit em Ditel We Shall Overcome: The Seeger Sessions uusebrocht. Im Septämber 2008 het Appleseed Recordings s Album At 89 veröffentligt.
Dr Pete Seeger isch im Alter vo 94 am 27. Januar 2014 im ene Nöi Yorker Chrankehuus gstorbe.
Bekannti Lieder vom Pete Seeger sin:
Dr Pete Seeger isch dr Halbbrueder vo dr Folksängere und Liedermachere Peggy Seeger (* 1935) und dr Nöwöö vom Lüriker Alan Seeger (1888–1916).
Gartenbahn (Begriffsklärung)
Luèg au:
Georges Dottin
Dr Henri-Georges Dottin, wo am 29. Oktober 1863 z Liancourt im französische Departemänt Oise uf d Wält cho und am 11. Jänner 1928 z Rennes gstoben isch, isch e französische Sproochforscher gsi.
Er het z Rennes und z Paris Sprochwüsseschafte studiert. Mit eren Arbet, wo’s ume Verglych zwüsche de Sprooche Sanskrit, Italisch und Keltisch goot, het er anne 1896 doktoriert.
Nach em Studium het dr Dottin z Dijon und sit 1892 a dr Uni Rennes als Dozänt und de als Profässer gschaffet. Syni Fachgebiet sind die keltischi und die griechischi Sprooch gsi und d Mithology vo de Kelte gsi. Vo 1908 bis 1928 isch dr Henri Dottin au Stadtroot vo Rennes gsi.
I synere Zyt z Dijon, i dr Hauptstadt vo der französische Regioon Bourgogne-Franche-Comté, het dr Dottin au die regionali Sprooch vo dere Landschaft bis in französisch Jura aglueget, s Patois vo döört, wo zum Grafschäftler Französisch ghöört.
Saint-George
Saint-George (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Saint-George lyt an dr Stroß iber dr Col du Marchairuz. D Gmaiflechi umfasst 18,9 % landwirtschaftligi Flechi, 76,2 % Wald, 4,8 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 23,5 % gläge.
Religion
52,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 3,7 %, FDP 17,4 %, GLP 10,5 %, GP 9,4 %, SP 18,3 %, SVP 22,2 %, Sunschtigi 0,7 %.
Dr Burgermaischter vu Saint-George isch dr Alain Domenig (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 618 Yywohner 86,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7 % Dytsch, 0,6 % Italienisch un 5,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Emil Frey
De Emil Frey (* 24. Oktober 1838 z Arlise; † 24. Dezember 1922 ebd.), vo Müncheschtei BL, isch en Schwiizer Politiker (FDP), Journalist, Offizier und Botschafter gsii.
1860 isch er in d USA zoge und het sich freiwillig zur Armee vo de Nordstaate gmäldet, wo dr Sezessionschrieg agfange het. Er isch noch dr Schlacht vo Gettysburg in Chriegsgfangeschaft gfalle und anderthalb Johr vo de Konfederierte festghalte worde. 1865 isch er in d Schwiiz zrugg und isch Politiker worde. Vo 1866 bis 1872 isch er Regierigsrot im Kanton Basel-Landschaft gsi.
1872 isch dr Frey in Nationalrot gwehlt worde, won er für zäh Johr s Baselbiet representiert het. Denn isch er Botschafter für d Schwiiz z Washington DC gsi. 1889 isch er wider Nationalrot worde. Am 11. Dezember 1890 isch er in Bundesrat gwählt worde. Während siinere Amtsziit isch er em Militärdepartement vorgschtande. Er het e grundlegendi Reform vo der Armee vorgschlage, das isch aber in dr Volksabstimmig abglehnt worde. Er isch Vizepräsident im Jahr 1893 worde und Bundespräsident s Jahr druf. Am 31. März 1897 isch er zruggträte.
Denn isch er bis 1921 Direktor vo der Internationale Telegraphe-Union (hüt die Internationali Fernmeldunion) gsi.
Er isch dr erschti und bisher einzigi Bundesrat vom Kanton Basel-Landschaft gsii.
Friedrich Wilhelm Hitzig
Der Friedrich Wilhelm Hitzig (* 26. Dezämber 1767 z Vogtsburg; † 13. Augschte 1849 z Löörech) isch e düütsche Theoloog gsi.
Er isch as refermierte lutherische Pfaarer usbildet worde. Gschaffet het er as Vikar und spöter as Dekan z Löörech, won er der alemannisch Dichter Johann Peter Hebel (1760–1826) het lehre gchönne. Es sind es baar Brief erhalte, wo der Hebel em Hitzig gschribe het.
Derzue ane isch der Hitzig Chilcheroot worde, und er het e starchi Rolle i der Gäneralsynode vo der evangelische Chile vom Land Baade gspiilt.
Er het sech für d Entwicklig vo der Katechese ygsetzt.
François Fillon
Dr François Fillon (* 4. März 1954 z Le Mans, Sarthe) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr rachtsorientiarta Pàrtei „Les Républicains“. Ar ìsch vum 17. Mai 2007 bis àm 15. Mai 2012 dr Premier Ministre vum Frànkrìch gsìì.
Kìndheit
Ar ìsch dr Suhn vum Michel Fillon, a Notàr, un vu dr Anne Soulet, a bàskischa Historikera. Ar hàt sina Kìndheit mìt sina drèi Briader, wo jìnger sìn às ar, z Cérans-Foulletourte verbrocht, ìm Département Sarthe.
Studium
Ànna 1972 hàt'r dr Baccalaureat (Abitur) ìn Philosophie bstànda. Ar hàt zèèrscht Journàlischt wälla wara un hàt àb un züe ìn dr frànzeescha Noochrìchtaàgentür „AFP“ gschàfft.
Ànna 1977 hàt'r a „DEA“ ìn Äffentlig Racht bstànda, ìn dr Universität „Paris V“.
Politischa Kàrriar
Dr François Fillon stellt sìch ìn dr frànzeescha rachtsorientiarta Pàrtei, wo ursprunglig „RPR“ gheißa hàt (speeter „UMP“, un „Les Républicains“). Ar hàt sina politischa Kàrriar mìt em Joël Le Theule ààgfànga, àls Pàrlamàntsàssistànt; noh-n-em Tod vum Joël Le Theule ìsch em dr François Fillon ìn dr Politik nohgfolgt un ar hàt mehrera Veràntwortunga ìn dr Sarthe ààgnumma.
Ìm Pàrlamànt
1986-1993, 1997-2002 un 2007 : Àbgordneter ìn dr Nàtionàlversàmmlung fer dr 4. Wàhlkreis vum Département Sarthe
Privàtlawa
Dr François Fillon ìsch bekànnt fer sìch àn Anglischa Kültür ìntressiara. Ar redt güet Anglisch un gìtt mankmol Vortraga ìn anglischa Universitäta.
Ar ìntressiart sìch aui àn Autorenna, bsundersch àn da beriahmta „24 Heures du Mans“.
Liselotte Reber-Liebrich
s Läbe und s Wärch
Si chunt us ere Basler Familie und het d Uusbildig zu dr Bibliotekaarin und als Lehrerin gmacht. Anne 1970 het si s Lizenziat in Germanistik, Gschicht und Geografy abgleit; d Lizarbet het Die Menschen in Johann Peter Hebels alemannischen Gedichten gheisse. D Reber-Liebrich isch mit em Werner Reber verhürootet und woont i dr Dalbevorstadt; früener isch si z Rieche dihei gsi. Ire Grossvatter isch dr Lehrer und Mundartdichter Fritz Liebrich gsi. Vo däm het si es bar Mol gschribe, zum Byschpiil au für s HLS und erscht rächt wo si 1991 für d Basler Reie Unvergessene Basler Dichter dr Band über ire Grossvatter zämegstelt het.
So wie dr Grossvatter het sech au d Liselotte Reber-Liebrich mit em Läbe vom Johann Peter Hebel befasst. Si het vo däm erschte alemannische Dichter gschribe und in Vorträäg prichtet.
D Liselotte Reber-Liebrich isch langi Joor d Presidänti vo dr Basler Hebelstiftig gsi. Vo 1985 bis 2006 het si die Stiftig gleitet, wo si i dere Zyt all Joor z Huuse uff dr Hebelfyyr die tradizionelli Aasprooch ghalte het. Im Joor 2000 het si mit Hilf vo dr Basler Boudiräktorin Barbara Schneider gluegt, ass uusnahmswys eine vo de tüpische Basler Basiliskebrünne uf Huuse vor s Roothuus cho isch. D IWB tuet en underhalte; 2018 isch er vom ene Laschtwageschofföör umgfahre worde und d IWB het en müesse flicke. Anne 2005 het d Presidäntin für d Stiftig e Komposizioon in Uuftrag ggä, d Hebelstiftigs-Ouvertüüre Mit der Kraft der Musik, wo für d Musig vo Huuse gsi isch.
2007 het d Gmei Huuse dr langjöörige Stiftigspresidäntin d Hebel-Gedänkplagette ggä.
Für d Basler Kultur und Mundart het sech d Liselotte Reber-Liebrich a vilnen Oorte ygsetzt. Si isch Ko-Presidänti vo dr Basler IG Tieläkt, wo drfüür luegt, ass me i de Schuele weniger als es d Politik möcht tuet d Mundart a Rand trüke. Si het dr Gönnerverein agfüert, wo anne 2010 dr Bettina Eichin ires Kunschtwärch Määrettisch im Chrüüzgang vom Basler Münschter für d Basler Öfentlechkeit übernoo het. Und si macht bim Veräin Basler Elsass-Fründ mit.
Egesheim
Egesa (amtlich Egesheim) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Egesa leit uf em Grauße Heibärg em Sidweschte vo dr Schwäbische Alb an dr Ondere Bära. Nochbergmoede send Reichabach em Norde, Nusplingen em Zollernalbkroes em Oschte, Bäradal em Sidoschte, Kingsa em Side ond Bubbse em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 22,6 % Landwirtschaftsfleche, 67,6 % Wald, 8,1 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Egesa gheret s gleichnamig Dorf ond dr Weiler Bärental.
Gschicht
Egesa ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 770.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Egesa ghert zom Schwäbisch.
Oscar Müller
Dr Oscar Müller (gebora am 20. Januar 1921 z Stuegert, wo-nr am 2. Auguscht 2003 au gschdorba ischt) isch a schwäbischer Humorischt, Volksschauschbiiler, Heerschbiilschbrecher, Radiomoderator ond Sänger gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Oscar Müller ischt am 20. Januar 1921 z Stuegert uf d Welt komma. Vo dr Abstammong her isch’r bloß an halbr Schwôb gwäa, weil sei Muadr em sidbadischa Steißlenga en dr Nähe vom Bodasee ihr Hoimet gheet hot ond vo-ma waschechda Stuegerter zom Weib gnomma worra ischt. Nôch dr Schualzeit hätt dr Oscar Müller am liabschda glei ebbes Kinschlerischs glernt, aber mit sellem Wonsch hot’r bei seine Eltra uf Granit bissa. Nôch deane ihrem Plôô hot’r zerscht „ebbes Reachts“ lerna miaßa. Drom hôt'r zerscht amôl ganz brav a Banklehre gmacht. Wia en Eiropa dr Zwoid Weltkriag tobt hot, isch’r em Johr 1940 zor Wehrmacht eizoga ond an d Front gschickt worra. Nôch-em Kriag schliaßlich hot’r sein heimlicha Wonsch vorwirklicht ond Schauschbiilonderricht gnomma. Oiner vo seine Ferderer ischt dr 15 Johr eltre Max Strecker gwäa, wo-nem a Engagement beim Stuegerter Luschtschbiil- ond Operedda-Theatr vrmittlet hot. D Freid dô driibr ischt abr bloß kurz gwäa, weil d Währongsreform vom 20. Juni 1948 sellem Theatr da Todesstoß vrsetzt hot. Jetzt isch-em nix Anders ibrich bliiba, wia als freischaffender Schauschbiiler sei Brot zo vrdäana ond d Rolla bei älle megliche Theater ôôznemmet.
A Glicksfall fir da Oscar Müller ischt gwäa, wia-nr da Albert Hofele vom dômôliga Siddeitscha Rondfonk (SDR) kennaglernt hot. Dr sell hot-em 1948 a Peschtle beim Radio vrschafft, wo-nr als Schbrecher ond Moderator eigsetzt worra ischt. Drneaba isch’r abr emmr môl wiidr au uf vrschiidene Bihna gschdanda, ond wia en Deitschland s Fernseha eigfihrt worra ischt, hot’r au deet Rolla ôôgnomma. Seine Partner send dô drbei ondr andrem dia schwäbische Publikomsliableng Willy Seiler, Walter Schultheiß, Willy Reichert ond Oscar Heiler gwäa. Mit de ledschde zwoi hot dr Oscar Müller en-a baar Sketsch ibr des schwäbische Duo Häberle ond Pfleiderer mitgwirkt.
Am 2. Auguscht 2003 hot dr Oscar Müller en seira Hoimatstadt d Auga fir emmr gschlossa. 82 Johr alt isch’r worra.
Stimmhafter uvularer Frikativ
De stimmhaft uvular Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche defür im Internationale Phonetische Alphabet isch. Im Alemannische ùn andre europäische Sprooche isch es ei Variante vùm Zäpfli-r. Im Alemannische wird de Luut viilmool als Approximant statt als Frikativ ussgsproche. Im IPA git es für de uvulare Approximant zwar kei eignes Zeiche, wänn e Ùnterscheidig wichtig isch, cha de Approximant aber mit transkribiert werde.
In mangi Transkriptione vùm Alemannische wird des Zeiche usserdäm für de uvulare Lenis-Frikativ bruucht, wo sùnscht au als [] transkribiert wird.
Sopran
Dr Sopraan (sit em 18. Joorhundert us italiäänisch soprano, as ‚Ooberstimm‘ im 16. Joorhundert entstande us ‚(dr)üüber‘; Meerzaal d Soprään) isch die höggsti menschligi Stimmlaag und wird fast immer vo Fraue gsunge. Si cha aber au vo Buebe vor em Stimmbruch (Buebesopraan) oder vo Manne im Falsett gsunge wärde. Usserdäm isch d Sopranstimm in de vergangene Joorhundert au vo Kastraate bsetzt worde. Nume doo und dört git s „natürligi Kastraate“. In dr Rönessans und dr Barockzit het mä d Sopraanlaag im vokaale und instrumentaale Beriich au as Cantus oder Diskant bezäichnet.
Ere Sängere oder eme Sänger in deere Stimmlaag säit mä Sopranistin oder Sopranist oder äifach Sopraan.
Dr Doonumfang vo dr Sopraanstimm goot mäistens vo c’ bis a’’, bi Berufssängerinne si aber vil hööcheri Döön mööglig.
Gsangsfächer
E baar vo de spezialisierte Gsangsfächer für e Sopraan, wo sich sit em 19. Joorhundert uusebildet häi, si:
Kwelle
Dr Ardikel «Sopran» uf dr dütsche Wikipedia
Claude Goretta
Dr Claude Goretta (* 23. Juni 1929 z Gämf; † 20. Februar 2019 au dert ) isch e Schwyzer Filmregisseur un Färnsehproduzänt gsii.
Lääbe
Dr Claude Goretta het no dr Schuel an dr Universitet Gämf Rächtswisseschafte studiert. Aafangs 1950er Johr het er zäme mit em spetere Filmerkolleg Alain Tanner en Filmclub grindet. Wu si d Glägehait bote het, het er Kirs am Londoner British Film Institute gmacht. Zäme mit em Tanner het dr Goretta 1957 mit „Nice Time“ en Churzfilm iber s nächtli Lääben am Londoner Piccadilly Circus drillt, wu uf em Feschtival z Cannes en Pryys gwunne un vyl Kritikerlob brocht het.
Anne 1958 isch er retuur chuu in d Schwyz un het Karrierre gmacht as Färnsehproduzänt mit Dokumäntatione, vyl Folge vu dr Serie „Continents sans visa“ un filmische Umsetzige vu Theaterstuck. Im Johr 1968 het er mit em Alain Tanner, em Jean-Louis Roy, em Michel Soutter un em Yves Yersin d Produktionsfirma „Groupe de 5“ grindet.
No Der Verrückte (1970),wu dr Pryys vu dr Schwyzer Kritiker Verainigung as Beschte Schwyzer Film vum Johr iberchuu het, isch Hochzeit im Grünen (1971) entstande.
Scho bal het dr Goretta internationali Anerkännig fir syni lychte Kumdine un sensible Porträt vu naive Provinzburger kriegt. Dr erscht international Erfolg het er mit Die Einladung ghaa, wu anne 1973 an dr Internationale Filmfeschtspiil vu Cannes dr Spezialpryys vu dr Jury iberchuu het. Die Spitzenklöpplerin mit dr Isabelle Huppert, wu dertemol no chuum eber gchänt het, isch 1977 z Cannes premiert wore, un fir Der Tod des Mario Ricci (1983) het dr Gian Maria Volontè z Cannes e Pryys as männlige Darsteller kriegt. D Georges Simenon-Verfilmig Der Bericht des Polizisten isch Pryysdreeger bim 1987er Monte Carlo Festival gsii.
D Maigret-Film mit em Bruno Cremer in dr frieje 1990er sin seli populär gsii un hän derzue gfeirt,. Ass en au ne braiter Publikum gchänt het. D Fachlyt hän em noogsait, ass sy Filmsproch Änmgligkaite heb zue sällere vum Luis Buñuel un vum Jean Renoir.
Photosynthese
Unter Photosynthes (altgriechisch φῶς phōs „Liecht“ un σύνθεσις sýnthesis „Zämmesetzig“) verstoht mer d Erzygig vu energyryche Stoff us energyermere Stoff mit Hilf vu Liechtenergy. Si wird vu Pflanze, Alge- un e Dail Bakteriegruppe bedribe. Bi däm biochemische Vorgang wird zerscht mit Hilf vu liechtabsorbierende Farbstoff, zmaischt Chlorophyll, Liechtenergy in chemischi Energy umgwandlet. Die wird derno unter anderem zum Ufböu vu energyryche organische Verbindige – Chohlehydrat - us energyaarme, anorganische Stoff, in dr Hauptsach us Chohledioxid CO2 (Chohlestoffdioxid-Assimilation) un Wasser H2O, brucht. Wel di energyryche organische Stoff zue Bstanddail vum Läbewäse wäre, nännt mer d Sintees vun ene Assimilation. Näbe Chohledioxid un Wasser wäre au Nitrat un Sulfat assimiliert.
Mer unterschaidet zwische oxygener un anoxygener Photosynthes. Bi dr oxygene wird molekulare Suurstoff (O2) erzygt, bi dr anoxygene nit. Bi dr anoxygene Photosynthes chenne statt em Suurstoff anderi anorganischi Stoff entstoo, zem Byschpel elementare Schwäfel S.
Di oxygen Photosynthes isch nit nume dr wichtigscht biogeocheemisch Prozäss vu dr Äärd, sunder au ain vu dr eltschte. Si drybt dur d Bildig vu organische Stoff dur Sunnenenergy diräkt un indiräkt fascht alli Ekosyschteem aa, wel si andere Läbewäse energyrychi Böustoff- un Energykwälle liiferet. Dr erzygt Suurstoff sälber dient zur Energygwinnig in dr aeroobe Ootmig as Oxidationsmittel, wäge däm hän sich hecher entwickleti aeroobi Läbesforme chenne bilde. Us em Suurstoff wird au d Ozonschicht ufböue, wu s Läbe uf em Land erscht megli gmacht ghaa het.
Iberblick
D Photosynthes cha in drei Schritt glideret wäre: D Synthes vu däne Stoff goht zmaischt vu dr Chohlestoffverbindig Chohledioxid (CO2) uus. Fir d Verwärtig vu CO2 mueß es reduziert wäre. As Reduktionsmittel (Reduktans, Elektronedon(at)ore) diene d Elektrone vu oxidierbare Stoff: Wasser (H2O), elementare, molekulare Wasserstoff (H2), Schwäfelwasserstoff (H2S), zweewärtigi Yyseione (Fe2+) oder aifachi organischi Stoff (wie Syrine un Alkohol, z. B. Acetat bzw. Ethanol). Derzue chenne d Elektrone au us dr Oxidazion vu aifache Chohlehydrat gwunne wäre. Wel Reduktans brucht wird, hangt ab vum Organismus, vu syne Enzym, wun em fir d Nutzig vu dr Reduktanzie z Verfiegig stehn.
Allgmaini Photosynthesglychig
D Gsamtreakzion vu dr Photosynthes losst sich im Fall vu CO2 as Uusgangsstoff allgmain un veraifacht mit däne Summeglychige formuliere, wu <CH2O> fir di bildete energyryche organische Stoff stoht.
Mit eme Reduktans, wu dur Abgab vu Wasserstoff (H) reduziert, wie Wasser (H2O), Schwäfelwasserstoff (H2S) un elementare, molekulare Wasserstoff (H2), (alli do mit em allgmainen Uusdruck <H> symbolisiert):
Mit eme Reduktans, wu dur Abgab vu Elektrone (e−) reduziert, wie zweewärtigi Yyseione (Fe2+) un Nitrit (NO2−):
D Gsamtreakzion vu dr Photosynthes mit Wasser oder Schwäfelwasserstoff as Reduktans cha au dur die allgmain, veraifacht Summeglychig formuliert wäre:
As allgmaini Formulierig stoht do H2A fir s Reduktans H2O bzw. H2S.