cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schönenberg (Schwarzwald)
Schöneberg (IPA: ['ʃø:nə,bɛrg̊], amtlig Schönenberg) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach z Bade-Württeberg.
Apotheose
Apotheose (vo altgriechisch ἀποθεοῦν apotheoun ‚vergöttere‘; bildet us θεός theós ‚Gott‘) isch d Erheebig vom ene Mensch zum ene Gott oder Halbgott. Es bedütet au nume „Verheerligung“. Si het iire Ursprung im Alterdum, wo mä glaubt het, ass „groossi Persönligkäite“ zu Götter würde und wie Götter chönnte vereert wärde bzw. sötte. Hinder dr Divinisierig zu Läbzite steckt au d Gedanke, ass sich e läbigi Gotthäit sterker wurd drum kümmere as en äifache Herrscher, ass es eme Volk oder ere Gmäinschaft guet gieng. Dr Schutz von ere sonige Gotthäit isch umso sterker und gröösser, je mee dr Herrscher uf e göttligi Abstammig cha hiwiise (öbbe bim Augustus as Groossnöwöö vom Divus Iulius Gaius Julius Cäsar).
D Apotheose vo doote bedütende Persönligkäite isch immer wider s Thema vo dr bildende Kunst.
Schönenberg (Schwarzwald)
Gschicht
Schöneberg isch im Johr 1164 im Zämmehang mit em Bau von re Chirch zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre. De Ort müeß drum zu säller Zit scho e gwüssi Größi gha ha. Bedütig hät s Dorf durch de Silberbergbau am Südosthang vom Belche kriegt.
Apotheose
E Hufe antiki griechischi Komödie ände mit ere Apotheose, öbbe D Vöögel vom Aristophanes.
Schönenberg (Schwarzwald)
Bildigsyrichtige
Z Schöneberg git s kei Chindergarte und kei Schüel. Grund- und Hauptschieler bsüeche d Schüel im Nochberdorf Schönau im Schwarzwald, dört git s au e Gymnasium. Di nächstglägeni Realschüel isch z Zell im Wiesedal.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Lorüns
Lorüns ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz z Vorarlberg im Öschtriich.
Geografi
Lorüns lit uf 583 Meter Höhe zwüschat em Rätikon und em Verwall. Es ischt da erscht Ort, wäm ma vu Bludaz i s Muntafuu ihi fahrt.
Gschicht
Lorüns ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1430 als Aruns (1423 Arüns, 1442 Laruns, 1522 Larüns, 1630 Lorüns).
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Lorüns ischt dr Lothar Ladner.
Fläche (Begriffsklärung)
Flechi stoht für:
Doppelspaltexperiment
Bim Dobbelspaltexperimänt schickt mä Wälle, zum Bischbil koheränti Liechwälle, dur e Bländi mit zwäi schmale, parallele Spalte, wo d Wällelengi λ chliiner isch as dr Abstand a vo de bäiden Spalte. Uf em Beobachdigsschirm hinder dr Bländi, wo vil witer äwäg isch as dr Abstand a vo de bäide Spalte, zäigt sich en Interferänzmuster. Das Muster entstoot dur d Büügig vo dr Wellenusbräitig am Dobbelspalt. Bi monochromatischem Liecht (z. B. vom ene Leiser) bestoot das Muster uf em Schirm us helle Sträife (Maxima) und dunkle Sträife (Minima).
Wo dr Thomas Young 1802 das Experimänt as Erste gmacht het, isch sis Resultaat as dr Bewiis aagluegt worde, ass s Liecht e Wällennatur het, so wie d Theorii vom Christiaan Huygens es gsäit het, und nid wie dr Newton behauptet het, us Partikel bestoot. Mä cha das Experimänt aber nit nume mit Liecht mache, sondern au mit Däili (Elektrone, Neutrone, Atom, Molekül wie z. B. Fullerene). Au denn beobachtet mä Interferänzmuster, und das isch dr Bewiis, ass au klassischi Däili Wällenäigeschafte häi – mä reedet denn vo Materiewälle und vom Wälle-Däili-Dualismus. Mit em Dobbelspaltexperimänt cha mä dä demonstriere. Bi de „Wele Wääg?“-Experimänt goot s drum, öb s Däili dur dr lingg oder dur dr rächt Spalt gflooge isch (wenn e Däili registriert worde isch), oder öb s Signal von ere Wälle chunnt, wo dur bäidi Spält goot. Dr subtili Widerspruch in sich isch, ass im erste Fall kä Interferänz sött mööglig si, wäärend es im zwäite Fall kä Antwort uf d Froog „Wele Wääg?“ cha gee.
Das Experimänt gältet as s wichdigste Experimänt vo dr Kwantemechanik. Nume in dere Theorii cha s adekwat behandlet wärde.
Schweizerisches Volksliedarchiv
S Schwiizerische Volchsliederarchyv isch es Archyv, wo zu dr Uni Basel ghört.
Das Archyv isch ane 1906 vo dr Schwiizerische Gselschaft für Volkskund ggründet worde. Dä Veräin het wie me das im Ussland scho gmacht het au i dr Schwiiz welle d Liedkultur undersueche; und so wie d Volchskundler alti Materiaalie us dr Sachkultur zämeträit und beschribe händ, isch es trum ggange au d Lieder ufzschrybe und z erforsche. Me het dozmol versuecht d Volchslieder düütlech vo de Kunschtlieder z underscheide, und es isch d Mäinig gsi, d Wärch us em Volch wèère alls anonyms Kulturguet, wo nur müntlech überliferet würdi, und me müess das wo no im Land uss bekannt isch go ufnää und feschthalte.
Di Schwiizerischi Gselschaft für Volkskund het über d Präss und mit Rundschrybe a vil Veräin derzue ufgruefe, me sell d Lieder em Archyv schicke. Das Projäkt het e grosse Erfolg gha. Us alne Deil vo der Schwiiz sind Brief uf Basel choo, und s Volchsliedarchyv het mit dr Zyt e Samlig vo öppe 31'000 deutschsproochige Lieder (hoochdüütschi und schwiizerdüütschi), öppe 3'200 Lieder us dr Wälschschwiiz, 1'400 usem Tessin und 1'200 rätoromanischi Lieder zämetreit. Derzue ane het s Volchsliederarchyv es baar hundert Schallpladde und alti Tonbänder mit Uufnahme vo Lieder.
Atheismus
Es isch schwiirig z schetze, wievil Atheiste es uf dr Wält git. Noch em The World Factbook vo dr CIA si im Joor 2010 2.32% Atheiste gsi, 11,77% ooni Religioon, 33,32 % Christe (drvoo 16,99 % römisch-katholisch) und 21,01 % Muslim. Noch em Eurobarometer 2005 häi 52 % vo de Bürger vo de 25 EU-Staate an e Gott glaubt, wääred 18 % weder an Gott no an e spirituelli Chraft glaubt häi. 27 % häi an en Art Gaist oder Lääbeschraft („some sort of spirit or life force“) glaubt und 3 % häi nüt welle sääge. Zwüsche de äinzelne Länder het s groossi Underschiid gee; so häi z Malta 95 % vo de Lüt an Gott glaubt, wääred s z Estland nume 16 % gsi si. Z Dütschland si s 47 %, z Östriich 54 % und in dr Schwiz 48 % gsi.
Beruf
E Bruef isch e spezialisierti Aarbet von ere Persoon, wo si drfür zaalt wird. Er wird süstematisch gleert und für zum en uszüebe brucht mä e Kwalifikazioonsnoochwiis. Vo Brüef reedet mä in Wirtschaftsornige, wo uf dr Aarbetsdäilig basiere.
Dr Begriff "Dschob" wird vilmol as Sünonüüm für Bruef brucht, isch aber nid s gliiche. Zwar verdient mä au bim ene Dschob mit Schaffe Gäld, aber mäistens brucht mä drfür kä Usbildig und muess nid kwalifiziert si drfür.
D Härkumft und d Gschicht vom Begriff
Bruef goo uf „berüefe“ (mhdt. beruofen) zrugg, und isch e Prefixbildig vom Värb „rüefe“.
Im Middelalter het s en „innere Bruef“ (vocatio spiritualis oder vocatio interna) und en „üssere Bruef“ (vocatio externa) gee. D Vocatio interna isch die inneri Berüefig zum e häilige Amt (Briester oder Mönch), wo vo Gott usgoot. Dr Gisbert Voetius het ere in sinere Politica ecclesiastica (1663–1676) e nöis Gwicht gee. Die inneri Berüefig isch e gäistligs Amt, die üsseri het wältligi Brufsständ betroffe.
Atheismus
D Zaal vo de Iiwooner, wo gsäit häi, ass si weder an Gott no an e spirituelli Chraft wurde glaube, isch mit 33 % z Frankriich am höggste gsi und z Dütschland si s 25 %, in dr Schwiz 9 % und in Östriich 8 % gsi. Mee Fraue (58 %) häi an Gott glaubt as Manne (45 %); dr Glaube an Gott het positiv mit em Alter, ere bolitisch konservative Iistellig und ere niidrige Schuelbildig korreliert.
Funken
Funken chan folgendes bedüte:
Beruf
D Härkumft und d Gschicht vom Begriff
Dr Martin Luther het s latiinische vocatio as d Berüefig dur Gott übersetzt: „Jeder bleibe in dem Beruf, in dem ihn Gottes Ruf traf“ oder „Jeder bleibe in der Berufung, in der er berufen wurde“ (1. Korinther 7,20). Er het s Wort Bruef au für e Stand, s Amt und d Aarbet vom ene Mensch in dr Wält brucht. Dr Luther het bäidi middelalterlige Aspäkt zämmegfasst, wil für iin Christe bi was si au mache, immer ere innere oder ere üssere Berüefig wurde folge. Die inneri Däätigkäit machi jedi Däätigkäit, au äini in dr Familie, zum Bruef.
Mit dr Sekularisierig vom Lääbe si die religiööse Aspäkt verschwunde, aber die soziaali Verpflichdig im Raame vo dr Aarbetsdäilig het witer bestande. Über e Bruef und d Bruefsusbildig häi d Zümft, wo die ständischi Gsellschaftsornig representiert häi, die handwärklige Aktiwidääte gstüürt, aber erst sit em 19. Joorhundert isch im Begriff vom Bruef enthalte, ass er e fachligi Kwalifikazioon vorussetzt und mä mit em mäistens au sis Lääbe verdient.
Funken
Funken isch de Familiename vo folgende Persone:
Lueg au:
Beruf
D Härkumft und d Gschicht vom Begriff
Bruef isch definiert worde as „der Kreis von Tätigkeiten mit zugehörigen Pflichten und Rechten, den der Mensch im Rahmen der Sozialordnung als dauernde Aufgabe ausfüllt und der ihm zumeist zum Erwerb des Lebensunterhaltes dient“. Dr Sozioloog Max Weber het 1925 im industrielle Bruef d „Spezifizierig, Spezialisierig und e Kombinazioon vo Läistige“ gsee, wo für Persone d „Grundlaag für e kontinuierligi Versorgigs- und Erwärbsschanse“ bildet häi. Sit em Weber sinere Definizioon wärde d Brüef vo Amt us statistisch erfasst. Die amtligi dütschi Statistik verstoot under Bruef „die auf Erwerb gerichteten, besondere Kenntnisse und Fertigkeiten sowie Erfahrung erfordernden und in einer typischen Kombination zusammenfließenden Arbeitsverrichtungen … und die in der Regel auch die Lebensgrundlage für ihn und seine nicht berufstätigen Angehörigen bilden.“
D Inhalt vom ene Bruef si es Iikomme und en Aaspruch uf e Bangsioon z haa, aber au d Befriidigung vo persönlige Inträsse, Wärtvorstellige und Ziil. D Brüef und iiri Inhalt verändere sich die ganz Zit, bsundrigs in Hiisicht uf d Aarbetsbedingige. Bi dr Bruefsusbildig isch s ursprünglig s Ziil gsi, ass dr Mensch dr Bruef, won er gleert het, denn si ganzes Bruefslääbe lang wurd mache. Wägen em technische Fortschritt, em ökonomische Wandel und dr Aarbetsdäilig, wo immer mee zuenimmt, si uf dr ganze Wält ganzi Bruefsgrubbe überflüssig worde und dr Bruef isch vilmol kä „Lääbensufgoob“ me. Das hängt zämme mit em Wandel vo dr Bruefsorientierig bis zur Brozässorientierig, und sonigi Verändrige vo de Bruefsbilder und –aafordrige chönne äim zum Bruefswäggsel und zu Umschuelig zwinge.
Europäische Äsche
D Äsche (Thymallus thymallus; alemanischi Näme) isch Süesswasserfisch, wo starchi Ströömig liebt. Si isch de Laitfisch vo de Äscheregion. Well si empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert, ghört si zo de gfördete Fisch. Si reagiert aber au schlecht uf Flussverbauige, wo d Ströömig abschwächet.
Rütihard
D Rütihard isch e Hoochterrasse westlig vo Muttez und bi dr Bevölkerig seer beliebt as Noocherholigsgebiet. Si isch dr nördligst Abschnitt vom Gämpeblatoo, won e Däil vom Daafeljura isch, isch in dr Keuperzit im Oobertrias entstande und goot bis uf e Hööchi vo 350 müM uufe, öbbe sächzig Meter hööcher as dr Dorfkärn. Rund ums Blatoo, wo under anderem d Hündeler e Blatz häi zum iiri Hünd dressiere, stönde Wälder, won e Däil drvo zum Natuurschutzgebiet erkläärt worde si. In de Roothalle will mä eso alti Äiche und Bueche schütze, wo siibe Fläädermuusarte und verschideni Vogelarte wie Hoolduube und dr sälteni Middelspächt din niste. Es git meereri chliini Bächli, wo Füürsalamander lääbe, und e Weijer, dr Roothalleweijer, wo in meerere lokale Saage voorchunnt.
Europäische Äsche
Uussie
D Äsche isch e dünne längliche Fisch, wo 30 bis 70 cm lang werd und 2 kg wöge cha. Si het e silbrige Körper mit groosse Schuppe. De Rugge isch eener grau und het dunkli Tupfe wo i Raie aagornnet sind. S Muul isch eener chlii. Typisch isch di groossi faaneförmigi Ruggeflosse, wo bim Mabndli grösser isch as bim Wiibli und i de Laichzitt rötlichi Flecke uufwiise cha.
Verbraitig
De Äsche chunnt i Mitteleuropa, z England, z Skandinavie und im Baltikum voor. Si lebt i chalte, suurstoffriiche und subere Flüüssgwässer mit eme chiisige oder sandige Grund. I de Alpe chunnt si bis zonere Hööchi vo 1800 müM vor.
Lebeswiis
D Äsche lebt vo Insekte, Würmer und Schnegge, wo ufem Flussbode lebet. Ann vo de stärchste Find isch de Kormoran.
D Laichzitt goot vom Märze bis in Mai bi Wassertemperature geg 8 Grad. S Wiibli schloot inere Tüüffi vo 20 bis 40 cm mit de Schwanzflosse e Muelte in Chiisbode und lait am Nomitaag denn 600 bis 14000 Aier, interessanterwiis hüüffig wenn Vollmoo isch. Mandli wered im zwaite, d Wiibli im dritte Joor gschlechtsriiff und sind denn öppe 25 cm lang. Äsche chönd 14 Joor alt were.
Walmesdorf
Wameschdrëf (lothrìngisch; frànzeesch Valmestroff, ditsch Walmesdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Walmen
Walmen (lothrìngisch; frànzeesch Valmont, ditsch Walmen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Walmesdorf
Geogràfi
Wameschdrëf lijt rund sìwe Kilometer eschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 155 un 256 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Wameschdrëf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1147 àls Wlensdorf (1366: Valmestroff, 1400:  Vualmestroff, 1469: Walmmistroff, 1469: Walmestroff, 1614: Walmersdorff, 1632: Walmestorff, 1632: Valmestorf, 1668: Wolmestroff, 1722: Walmestroff).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1812 bìs 1923 ìsch Wameschdrëf zem Nochberort Elzange ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wameschdrëf ìsch. Wameschdrëf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wameschdrëf ghert zem Moselfrankisch.
Rudolf Münger
Dr Rudolf Münger (* 10. Novämber 1862 z Bärn; † 17. Septämber 1929 au dört) isch e Schwiizer Mooler gsi.
Walmen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Walmen lijt direkt nawe Saint-Avold in dr Neche vun dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 246 un 387 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Saint-Avold, Macheren, Lachambre, altweiler un Folschviller.
Gschìcht
Walmen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1134 àls Walmena (1433 Vallemont, 1459 Valmen, 1599 Wulmont).
Rudolf Münger
Läbe
Wider zrugg z Bärn isch er fasch es Joorzähnt lang Lehrer a dr Handwärcherschuel gsi. Denn her er sech als Künschtler sälpständig gmacht. Ane 1924 het er vo dr Uni Bärn dr Eeredokter übercho.
Walmen
Verwàltung
vun Walmen ìsch. Walmen ghert zem Kommünàlverbànd.
Rudolf Münger
Läbe
Bsunders bekannt isch dr Münger wäge syne Zeichnige für literarischi Wärch. Vo im sind d Bilder für d Uusgobe vom Jeremias Gotthelf syne Büecher, für d Gschichte vom Heidi vo dr Johanna Spyri, d Ybänd zu de Romään vom Rudolf von Tavel und dr rych Bilderschmuck zu dr Samlig vo Lieder «Im Röseligarte», wo dr Bärner Profässer Otto vo Greyerz useggää het.
Romagny (Haut-Rhin)
Romagny (els. Romààni, dt. Romagny, 1871-1918: Willern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Rudolf Münger
Läbe
D Schrifte und Zeichnige vom Rudolf Münger wärde i dr Burgerbiblioteek z Bärn ghüetet.
Romagny (Haut-Rhin)
Geogràfi
Romagny lijt àn dr Burgundische Pfort, rund 15 Kilometer weschtlich vun Àltkìrech un 18 Kilometer eschtlich vou Belfort. Ìm Sìde grenzt dr Bànn àn d Region Franche-Comté. Nochbergmeine vun Romagny sìn Valdieu-Lutran ìm Norde, Mànschbàch ìm Oschte, Chavannes-les-Grands ìm Sìde un Magny ìm Sìdweschte un Weschte.
Gschìcht
Romagny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1265 àls Masnili (1316 Wilarn, 1390 Romengney, 1458 Ruemengni).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Romagny ghert zem Franc-comtois.
Münsterkäse
Münschterkäs isch en berüehmte Käs üs Minschter im Minschterdaal, in de elsassische Vogeese. Es handlet sich um e Weichkäs, wo us Rohmilch härgschtellt wird un ziemli stàrik schmeckt. Er wird während dr Produktion mit ere Salzlösig iigrybe, won em zäme mit em Rotschimmel (Brevibacterium linens) dr typischi Gschmack verleiht. Die kleinere Format ryfe öbbe 5 Wuche in fiechte Käller, die grössere bis zu 2 bis 3 Monet.
Syt 1962 git's für die Sorte Käs au e AOC.
Noch ere alte Legände söll s Rezäpt für d Härstellig im 9. Jh. vom ene irische Mönch, wo uff dr Durchreis gsy isch, hinterloh worde sii.
Am beschte me isst de Chäs indem men in vor em Konsum e baar Minute uff d Haizig legt.
Im Elsass wird er hüffig mit Kümmi und eme Glas Wysswy serviert.
Zellweiler
Zallwiller (frz. Zellwiller, dt. Zellweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Zallwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12.ìm Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Zallwiller ìsch. Zallwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Zallwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gabriele Zahoransky
Lääbe
D Zahoransky het no dr Schuel an dr Uniwersiteet Fryburg Germanischtik un Romanischtik studiert. Si isch uf Offeburg zooge un het deert fascht 30 Joor lang am e Oobegimnasium Dytsch un Franzeesisch unterriichtet.
D Zahoransky schrybt uf Alemannisch un het unter em Titel „Alemannisch minus vier“ im Aigeverlaag e Biechli mit aigene Täxt uusegee. Si engaschiert si au in dr Muettersproch-Gsellschaft. Dernääbe duet d Zahoransky Bilder moole. Si het verschiideni Mool- un Zaiche-Kiirs z Offeburg, z Fryburg, am Boodesee un z Owerkirch gmacht.
Alemannerock grenzelos
Unter em Titel Alemannerock grenzelos – Mir sueche die Beschte het d Muettersproch-Gsellschaft anne 2007 e Wettbewäärb fir Musikgruppe uusgschriibe, wu Rockmusik uf Alemannisch mache.
29. November
Dr '''29. Novämber''' isch dr 333. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 334. in Schaltjohr), dodermit blybe no 32 Däg bis zum Änd vum Johr.
Alemannerock grenzelos
Wettbewäärb
Dr Wettbewäärb isch im April 2007 uusgschriibe woore. S hän Gruppe vu Siidbaade, us em Elsiss, us dr Schwyz, vu Vorarlbärg un vu Liachtaschtaa chenne mitmache, wu Rock, Pop, Hip-Hop oder ebis Ähnligs mache. Nit mitmache chenne hän Ainzelinterpreete, A-cappella-Gruppe oder Liedermacher. S isch dr eerscht Wettbewäärb vu dr Muettersproch-Gsellschaft fir Rockgruppe gsii. Bis zum 15 Juli 2007 het mer e Sach chenne yyschicke.
Zum Wettbewäärb hän insgsamt sächzee Gruppe ebbis yygschickt, aacht vu Dytschland, drei us em Elsiss, drei us dr Schwyz, aini vu Liachtaschtaa un aini vu Vorarlbärg. E Vorjury het derno us dääne säächzee Gruppe vier uusglääse, wu zum Finaal am 5. Oktoober 2007 uf Oberried yyglaade woore sin: Im Finaal hän si ne halbstindig Brogramm vor Publikum mieße live uf dr Bihni bresäntiere. Moderiert het s Finaal d Barbara Scherrer vum SWR.
E Jury het derno d Gwinner uusglääse. In dr Jury vum Wettbewäärb sin die Lyt gsii: Gwäärtet woore isch dr kreatiiv Umgang mit em Alemannisch, d Originaliteet un dr musikaalisch Qualiteet. As Bryys het s 1500 € fir dr eerscht Blatz gee, 1000 € fir dr zweet Blatz un 500 € fir dr dritt Blatz. Gsponseret woore isch där Wettbewäärb vum REGIO-Magazin, vum Sparkasse-Verband Baade-Wiirttebäärg, vu dr Badenova un vu dr Sparkasse Hochschwarzwald, un au d Muettsproch-Gsellschaft het no Gäld derzue glait. D Jury het derno die Raiefolg bstimmt:
Wärmekraftwerk Émile-Huchet
S’ Wärmakràftwark Émile-Huchet (frànzeesch centrale thermique Émile-Huchet ) ìsch a Koohla- un Gààskràftwark uff’m Gmaindabooda vu Sànkt Avold un Karlinge-n-ìm Département Moselle ìm Lothrìnga. ’S ìsch ànna 1948 ìn Betriib gmàcht worra un wìrd sitter 2019 vum tscheechischa-n-Unternamma EPH bewìrtschàftet —vorhaar vu dr Grupp UNIPER.
Sitter da Joohra 1960 ìsch’s ain vu da greeschta Wärmakràftwark ìm Frànkrììch. ’S hàt a nominälla Laischtung vu 1.421 Megawatt (Schtànd: 1. Janner 2016). Ànna 2017 hàt’s 6,96 Terawattschtunda-n-ärziigt, drunter 2,14 TWh üss Koohl un 4,82 TWh üss Ardgààs. D’ Koohla-n-àbtailung ìsch àm 31. März 2022 gschlossa worra, àwwer wagem Ukràina-Kriag wìrd sa woohrschiinsig ìm Wìnter 2022 nochamol wìrka.
Gnännt ìsch s’ Kràftwark noh-n-em Émile Huchet (1892–1940), em ehamààliga Laiter vu dr Schtaikoohlabargwark-Gsällschàft vum Sààrlànd un Moselle.
Schindelhof
Dr Schindlehoof isch e historische Hoof am Dalbe-Daal 44-46 z Baasel. Er stoot under Dänggmolschutz und isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Im Hoof zwüsche de Geböid stoot e Brunne us Stäi vom Urs Bargetzi us em Joor 1865.
Gschicht
Sit 1357 het s z Baasel Holzhere gee, wo d Ufsicht über e Holzhandel in dr Stadt ghaa häi, und mit ere Holzornig het dr Root brobiert, dr Handel z kontrolliere zu Gunste vo de Bürger. Dr Baasler Holzmäärt isch nid nume für d Stadt und d Umgääbig wichdig gsi, sondern für die ganzi Region, aber d Stadt het mit Zöll brobiert, d Usfuer vo Holz z verhindere.
Holz isch im Middelalter unghüür wichdig gsi und isch as Bauholz, Zimmerholz und Brennholz in Masse brucht worde. E groosse Däil vom Holz isch as Flööss uf em Rhii, uf dr Birs und dr Wiise in d Stadt choo und s Rhiiamt het dä Handel mit Rundholz kontrolliert. Für s Holz, wo uf em Landwääg in d Stadt brocht worde isch, mäistens Brennholz, isch s Holzamt zueständig gsi.
Für zum s Holz verarbäite isch Wasserchraft iigsetzt worde. S Dalbeklooster het e Kanaal vo dr Birs zum Rhii aagläit, dr Dalbedyych und dört wo dä sich in dr hinderi und dr vorderi Dyych verzwigt het, si bim Holzblatz im Spitz verschiideni Holzbetriib, drunder au dr Schindlehoof gstande, es Zentrum vom Holzhandel und vo dr Holzverarbäitig in dr Stadt. Dört het mä Schindle für d Huusdecher, Düüchle für d Wasserläitige und au Brunnedröög, wo denn no eender us Holz as us Stäi gmacht gsi sin, broduziert. 1388 het dr Stadt dr Schindlehoof kauft und dr stedtisch Brunnmäister het dört gwoont.
1957 het d Iiwoonergmäind Baasel dr Schindlehoof kauft.
La Chapelle-d’Abondance
La Chapelle-d’Abondance isch e französischi Gmeind im Departemänt Haute-Savoie.
wo s isch
S Doorff lyt im Abondance-Tal am Fluss Dranse d’Abondance i de Savoier Alpe.
I der Gmeind sind d Wyler Passengué, La Pantiaz und La Ville du Nant.
Gschicht
Der Ortsname chunt s erschte Mol im ene Dokumänt vo anne 1219 vor.
Sprooch
Hüt redt men im Dorf Französisch. Der alt lokal Dialäkt isch e Mundart vom Frankoprovänzalosche gsi. Er isch im Mundartatlas Atlas linguistique audiovisuel des dialectes francoprovençaux du Valais romand dokumäntiert.
Schweizerische Centralbahn
Die Schwizerischi Zentraalbaan (Dütsch Schweizerische Centralbahn, abkürzt SCB oder S.C.B.) isch äini vo de fümf groosse brivaate Iisebaangsellschafte vo dr Schwiz gsi. 1902 isch d SCB mit ere Streckilengi vo 332 Kilometer in die Schwizerische Bundesbaane (SBB) integriert worde.
Dr Ufbau vom Iisebaanchrüz
D SCB isch am 4. Februar 1853 dur e Johann Jakob Speiser, Achilles Bischoff und Karl Geigy gründet worde und het iire Sitz z Baasel ghaa. D Aktie häi sich vor allem im Bsitz vo Bariiser Bankhüüser befunde. Aber au Baasler Banke und d Kantöön Baasel-Stadt und Baaselland häi Akyie ghaa. En Akziekapitaal vo 36 Millioone und 12 Millioone Franke Aaleije isch vorgsee gsi. Es het aber an dr Börse vo Bariis Spekulazioonsverchöif gee und es isch zum ene Kurssturz cho, so dass dr Wärt vo de SCB-Akzie vo 500 auf 200 Franke gfalle isch und s Akziekapitaal schliesslig nume no 14,5 Millioone Franke grooss gsi isch, D Kantöön Luzäärn und Bäärn und Bäärner Gmäinde häi s Undernääme mit Stützigschöif und Subwenzioone in dr Hööchi vo im Ganze 6 Millioone Franke grettet.
D SCB het vorghaa, e schwizerischn Iisebaanchrüz ufzbaue, wo dr Middelpunkt von em Olte isch, und das so schnnäll wie mööglig, bevor dr Blaan vo de Zürcher über Turgi–Waldshuet uf em rächte baadische Rhii­uufer Züüri mit Baasel z verbinde, cha umgsetzt wärde. Dr Kanton Soledurn het am Aafang nume Konzessioon für d Hauestäistrecki bis Olte welle gee. und eso e diräkti Linie Olte–Soledurn–Biel duurezsetze statt dr Zwiiglinie Herzoogebuchsi–Soledurn.
Au im Aargau het mä wäge de Konzessioone ghändlet, wil dört dr Kampf zwüsche Baasel und Züüri stattgfunde het. Züüri het mit Nöijeburg e Konkurränz zur Zentraalbaan blaant, nämlig e Verbindig über Les Verrières uf Frankriich. Dr Kantoon Baaselland het d Konzessioon für e Bötzbäärgbaan verwäigeret, was d Aargauer möff gmacht het. D SCB het schliesslig d Konzessioon für d Streckiabschnitt Olte–Murgede und Aarburg–Zofige doch üüberchoo. S Däilstück vo Aarau bis zur Kantoonsgränze bi Wöschnau isch aber an d Nordostbaan (NOB) gange.
Bsundrigs schwiirig si d Brobleem im Jura zwüsche Sissech und Olte gsi mit Stiigige bis 26 Promill und em 2,5 Kilometer lange Hauestäidunnell vo Löifelfinge uf Trimbach, wo dennzumol dr lengst Dunneli in dr Schwiz gsi isch. D Chhöste si vil hööcher gsi as blaant und dr Bau het sich mee as e Joor verzöögeret. Eso isch d SCB am Rand vom Ruin gstande und erst en Investizioonshilf vom Bund vo 4 Millioone Franke und e 12 Millioone Franke Aaleih vo Baasler und Stuttgarter Banke häi 1857 die witeri Finanzierig gsicheret.
D SCB het vo Baasel us d Linie über Liestel–Olte uf Bäärn, Aarau, Thun, Biel und Luzäärn chönne baue. 1858 si bi Aarau d Gläis vo dr SCB mit deene vo dr NOB verbunde worde, wo d Schanzdunnell fertig baut gsi isch. 1860 isch s Netz vo dr SCB an dr Kantoonsgränze bi Bääärn mit em Chemin de fer Lausanne–Fribourg–Berne und am Bielersee mit dr Ostwestbaan verbunde worde. Im gliiche Joor isch z Baasel die Franzöösischi Ostbaan mit dr Zentraalbaan verbunde worde, und eso isch die diräkt ans internazionaale Baannetz aagschlosse gsii.
Im Baanhoof Olte befindet sich e Stäirölief, wo dr Nullpunkt vo dr Distanzmässig vo de Baanlinie dokumentiert, wie si vom Bund vorgschriibe gsi si. Vom Usgangspunkt z Olte het d SCB d Strecke in Wäägstunde (1 Wäägstund si 4800 Meeter gsi) gmässe. Dä Stäi het aber nie dr Kilometer 0 aagee. Wo 1877 die alte Längimass dur e Meter abglööst worde si, het d Zentraalbaan d Distanzbezäichnig vo iire Baanlinie gänderet. Sit denn foot d Kilometrierig vo dr (ehemoolige) SCB-Strecki z Baasel aa.
No di noo si die mäiste Akzie in d Händ vo usländische Banke gfalle. 1891 het e Konsorzium vo Banke em Bund en Akziemeerhäit an dr SCB aabote, aber gegen dä Chauf isch s Referendum ergriffe worde und s Stimmvolk het s Gschäft abgleent, wil s eso düür gsi isch. Zur Verstaatligung vo dr SCB isch s erst 1898 choo, wo s Zruggchaufgsetz beschlosse worde isch. D Zentraalbaan isch 1902 in Bsitz vom Bund übergange und Däil vo de Schwizerische Bundesbaane (SBB) worde.
Kwelle
Dr Ardikel «Schweizerische Centralbahn» uf dr dütsche Wikipedia
Tegernau
Dägernau (IPA: ; amtlig Tegernau) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach.
Z'Dägernau isch dr Verwaltigssitz vu dr neije Gmei un au scho vum Gmeiverwaltigverband gsi.
Geografy
Dängernau litt im Naturapark Südschwarzwald uff 380 bis 750 Meter über em Meer im Dal vo de Chleine Wiese.
Dr Bann gränzt im Norde an Wys, Raich und Elbeschwand, im Oschte an d Stadt Zell im Wiisedal, im Süde an d Stadt Schopfe und Wyslet. Westlig devo isch Sallneck.
Zu de Gmeind Dänernau ghöre d Dörfer Dägernau, Nyderdägernau und Schwand, de Zinche Chäppeli und s Hus Kuhnigrabe. Im Gmeindegebiet liige di abgangene Ortschafte Steininge und Wolfgeringe und di abgangeni Burch Waldeck.
Gschicht
Dägernau isch 1139 in re bäpstlige Bulle zum erschte Mol erwähnt worre. Zu säller Zit hät s scho e Chirch ge, wo e Zäntralfunktion für di vyle chleine Dörfer vom Dal erfüllt hät; di meiste von ene hän kei eigeni Chirch gha. 1503 isch de Ort an d Markgrafe vo Bade-Durchlach cho, wo 1556 d Reformation ygfiehrt hän.
Bi Dägernau hät s no gringi Rest vo de mittelalterlige Burg Neu-Waldeck.
Politik
Dägernau isch nit numme geografisch, sondere au verwaltigsmäßig s Zäntrum vom chleine Wiesedal.
Schweizerische Schillerstiftung
Di Schwiizerischi Schillerstiftig isch e gmeinnützegi Stiftig, wo s Domizil z Züri hät.
Si isch ane 1905 zum hundertschte Todestag vom Friedrich Schiller gründet worde, zum Wèèrch vo de schwiizerische Literatur uuszzäichne und de Schriftsteller z hälfe. Si git Pryys und Understützigsbyträg an Autore vo alne vier Landesspraache vo de Schwiiz.
Scho ane 1880 hät sech di düütschi Schillerstiftig z Weimar bi Schriftsteller vo de Schwiiz gmäldet zum i däm Land au sone Zwiig z bilde, was denn aber nid glungen isch.
Wo denn ane 1904 de Hans Bodmer vo Züri, dr Gründer vom Läsezirkel vo Hottige ane 1882 und vom Literarische Club Züri ane 1902, wider so en Aafraag vo Weimar übercho hät, isch d Sach fürschiggange. Mit de Hilf vom Bundesraat Ludwig Forrer isch di Schwiizerischi Schillerstiftig z Stand cho, und de Nazionalroot hät defür es Afangskapitaal bewilliget. Bi de grosse Schillerfyyr, wo de Läsezirkel vo Hottige z Züri organisiert hät, isch d Stiftig ofiziell gründet worde. Ane 1905 hät de Bundesraat de Uufsichtsraat vo de Stiftig gwèèlt.
En Uuswahl vo de Pryystreeger:
Schellen-Ursli
De Schällen-Ursli (mängisch au Schällenursli), uf rätoromanisch (s Buech isch zerscht i säbere Sprach usecho) Uorsin, isch e Chindergschicht, wo d Selina Chönz ufgschribe und de Alois Carigiet d Bilder gmalet häd. Es isch äis vo de bekanntischte Bilderbüecher vo de Schwiiz.
D Gschicht
Höch oben i de Bärge, z Guarda im Underengadin im Kanton Graubünde, tüend sich d Chinde änds Winter für de Chalandamarz vorberäite, won amigs am 1. Märzen isch. D Chinde tüend dänn amigs de Winter mit Gloggeglüüt vertriibe. De Ursli chunt nume e chlini Schällen über. Drum tüend en die andere Buebe uslache. D Buebe laufe de Grössi vo de Glogge na, aber de Ursli wot nöd de hinderscht si. Da psinnt er sich, das oben uf de Alp i de Hütte no e grossi Gloggen isch. Ohni öppis z säge, gat er uf de gförli Wäg dur de tüüfi Schnee. Wos itunkled, sueched ali im Dorf de chlini Ursli. Erscht am nöchschte Tag chunt er wider füre, won er vo de Alp abe z springe chunt. Da sind ali froo – ganz psunders de Ursli, wo mit de grööschte Glogge z vorderscht im Umzug laufe dörf.
D Autore
D Chindergärtneri Selina Chönz häd d Gschicht gschribe. D Bilder sind vom Maler Alois Carigiet. S Buech isch 1945 usecho. Es isch wiit ume berüemt worde. De Schällenursli isch zwar nöd eso berüemt wies Heidi, aber s isch äis vo de bekanntischte Schwiizer Chinderbüecher. De Alois Carigiet und d Selina Chönz händ drufabe no me Büecher gschribe: D Flurina und s Wildvögeli und De grossi Schnee.
Maurice Zermatten
De Maurice Zermatten (* 22. Oktober 1910 z Saint-Martin, Wallis; † 11. Februar 2001 z Sitte) isch en Schwiizer Schriftsteller gsi.
Er häd vor alem über s Wallis gschribe. I sine Gschichte isch es um Mänsche gange won im traditionelle Wallis gläbt händ, wo di mäischte Puure gsi sind. Hüfig ischs dänn um Gränzsituatione gange, seigs us moralischer Sicht oder us de Sicht vo der Religion. Sin erste Roman Le coeur inutile isch 1936 usecho; spöter häd er La Colère de Dieu (1940), Christine (1944) und La Porte blanche (1973) gschribe.
Er häd literaturkritischi Wärch über Schwizer Autore gschribe, under anderem über de Charles Ferdinand Ramuz, de Gonzague de Reynold und de Léon Savary. De Zermatten häd au d Chinderbüecher vo de Selina Chönz und em Alois Carigiet uf französisch übersetzt.
Valmünster
Walminschter (lothrìngisch; frànzeesch Valmunster, ditsch Valmünster) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Walminschter lijt zwìsche Boulay-Moselle un Bouzonville, in dr Neche vun dr frànzesch-ditsche Granzuf re Heche zwìsche 209 un 320 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Walminschter ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 950 àls Villa Walamonasterii.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Walminschter ìsch. Walminschter ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Walminschter ghert zem Moselfrankisch.
Rein (Begriffsklärung)
Rein bedüütet:
Claudia Bandixen
Claudia Bandixen-Widmer (* 13. März 1957) isch e Schwiizer Pfarreri. Vom Johr 2003 bis Ändi Juni 2012 isch si Chileratspräsidenti vo de Reformierte Landeschile vom Kanton Aargau gsi.
30. November
Dr '''30. Novämber''' isch dr 334. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 335. in Schaltjohr), dodermit blybe no 31 Däg bis zum Änd vum Johr.
Traubach
Traubach isch dr Name vu däne Gmeine im franzesische Oberelsass:
Traubach isch au dr Name vun ere Alp z Beateberg.
Ludesch
Ludesch ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Walgau) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Ludesch lit am südöschtliche Ufer vo dr Lutz im Walgau, am Iigang zum Große Walsertal. S Ortszentrum lit uf 555 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 49,6 % Landwirtschaftsfläch, 39,7 % Wald, 0,5 % Alpa, 4,8 % Sidlungsfläche und 5,3 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Ludesch siand Thüringerberg, St. Gerold, Raggal, Thüringen, Bludesch, Nenzing und Nüziders
Gschicht
Ludesch khört sit 1804 zua Öschtriich.
Zorn (Fluss)
D Zorn ìsch a Fluss ìn da Département Unterelsàss un Moselle. Ìhra Qualla ìsch ìn da Vogesa, ìm Gmeinagebììt vu Walscheid. Sa ìsch a Züefluss vu dr Moder, wo salbscht a Züefluss vum Rhii ìsch.
Ursprung vum Nàmma
Ursprunglig ìsch dr Nàmma vum Fluss „Sorn“ gsìì. As kummt vu'ma vorkeltisch Wort „Sur“, wo fliaßa „bedittet“. Nooch àn Dabo kämma zwei Flìss zamma, dia zwei Flìss sìn ìm àlta Dialekt vu da Vogesa „Sorr“ bezeichnet gsìì, un dia zwei Flìss zamma sìn mìt em Wort ìm Pluràl, „Sorn“, bezeichnet worra. Derzüe han d Elsasser dr Àrtìkel „d“ derzüe gsajt: „d Sorn“, un phonetisch hàt dàs d hìttiga Schrìft „Zorn“ gaa.
Ludesch
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Ludesch ischt dr Dieter Lauermann.
Zorn (Fluss)
Geographii
D Zorn ìsch 96,72 km làng. Àm Enteneck, 295 m hoch, nooch àn Dabo, kämma zwei Flìss, d wissa Zorn un d gaala Zorn, zamma; dàs gìtt d Zorn.
Ludesch
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Zorn (Fluss)
Geographii
S Izugsgebììt vu dr Zorn ìsch 757,2 km² groß.
D Zorn hàt mehrera Züeflìss:
Ludesch
Dialekt
Dr Dialekt vo Ludesch khört zum Bodeseealemannisch.
Zorn (Fluss)
Geographii
D greeschta Städta uf ìhra Strecka sìn Zàwera un Bröömt.
Hydrologii
Àm And vu ìhra Stecka (dàs heißt, wo d Zorn ìn d Moder kummt), hàs sa a Mìttlera Àbflussmenga (MQ) vu 5,91 m³/s. Ìn'ma Johr, hàt dia Àbflussmenga a Durschnìtt vu 5,39 m³/s. Ìm Wìnter ìsch sa àm Heechschta.
Mìttlera Àbflussmenga (MQ) pro Monet vu dr Zorn ìn m³/s, gmassa àn dr hydrologischa Stàtion vu Wàltne Dàta üs da Warta vu da Johra 1916 – 2009
Rheintalbahn
Diè Rhydalbahn isch è zweigleisigi elektrifizyrti Ysèbahnhauptstrecki z Badè-Württèberg. Sie volauft durch diè Oberrheinischi Dièfebeni vo Monnèm über Heidelberg, Karlsruèh, Raschtatt, Badè-Oos, Offèbürg un Fryburg im Briisgau nach Baasel un wörd deshalb au Oberrhybahn benamst.
Diè Strecki wörd als Deil vo dè badischè Hauptbahn baut. Zwischè Monnèm un Raschtatt volauft sie barallel zu dè badischè Rhybahn. Unterm Titel Neu- un Uusbauschtrecki wörd sit April 1987 am virgleisigè Neu- un Uusbau vo derè Strecki gschaffet, s isch nit absehbar, wenn dè urschprünglich für 2008 vorgsèhni Uusbau fertiggschtellt si wörd (Stand: 2012).
D Rhydalbahn zelt zu dè bedütendschtè Streckè im Netz vo dè Dütschè Bahn.
Hischtoriè
Diè Rhydalbahn isch vo dè Badischè Staatsiisèbahn finanzyrt un baut worrè. S erschti Teilschtuck zwischè Monnèm un Heidelberg isch 1840 eröffnet worrè, bis 1855 hät mo die Strecki in mehrerè Deil bis Baasel fertiggschtellt.
Diè Strecki isch znägscht mit èrè Spurwiti vo 1600 Millimeter baut worrè. Well diè umligendè Länder un anderi Bahnliniè abber diè Normalschburwiti vo 1435 Millimeter eingsetzt hèn, isch zwischè 1854 un 1855 diè gsamt Strecki uff umbaut worrè.
Im nördlichè Deil zwischè Monnèm un Karlsruè exischtyrèd also zwei trenti Streckènè, einersits d Strecki Monnèm–Grabè-Neudorf–Karlsruè (so gnannti Rhybahn) sowiè d Strecki Monnèm–Heidelberg–Bruchsaal–Karlsruè-Durlach–Karlsruè (Badè-Kurpfalz-Bahn), wo è Deilstrecki vo dè Rhydalbahn darschtellt. Bsunders noch èm Erschtè Wältkrièg hèt diè Strecki für dè internationale Vokeer a Bedütig gwunnè. Ab dè fuffzger Johr isch d Rhydalbahn dorum au elegdrifizyrt worrè, bis si Mitte 1958 durchgängig elegdrisch befaarbar worrè isch.
Ende vo dè 1960er hèt diè grundlegendi Erneuerig vo dè Signalaalagè uff èm 120 km langè Abschnitt zwischè Offèbürg un Baasel aagfangè. Dè bis dörthy, mit Uusnaam vo dè Bahnhöf z Fryburg, mit mechanischè Stellwärk uusgrüschtete Abschnitt isch uff Relaisschtellwärk umgschtellt worrè. Diè Streckèbelaschtig isch Ende vo dè 1960er Johr scho bi wit über 100 Züüg bro Dag un Richtig glägè.
Mit dè Inbetrybnahm vom erschtè Deilabschnitt vo dè Neubauschtrecki Monnèm–Stuègèt, zwischè Monnèm un Grabè-Neudorf, isch d Rhyndalbahn entlaschtet un èn glychmäßigè taktètè Nahvokehr ermöglicht worrè.
Dè jezig Bahnhof Badè-Badè hiiß urschprünglich Oos, sit 1906 Badè-Oos bis zu dè Stilllegig (1977) vom Stadtbahnhof un hèt denn selen Namè erhaaltè. Diè Yheimischè bruuchet bis hütt dè Name Oos reschp. Badè-Oos.
Die Rhydalbahn sött im Rahmè vo dè Neu- un Uusbauschtrecki Karlsruè–Baasel nach Plään um 1990 zwischè Karlsruè un Offèbürg für durrègängig 160 km/h uusbaut worrè. Bis 2008 sött lutt èm dütsch-schwizerischè Staatsvotraag diè gsamti Strecki mindeschtens virgleisig uusbaut worrè, um denn als nördlichè Hauptzuèlauf zum neuè Gottard-Basisdunnel Richtig Italiè z dienè. Diè Dütsch Bahn hèt dodèzuè s Brojekt Neu- un Uusbaustrecki Karlsruè–Basel uffglait.
Zwischè Karlsruè un Raschtatt volaufèt im relativ chlynè Abschtand ebèfalls diè beidè Streckè vo dè Rhydalbahn un dè Rhybahn. Zwischèd èm Raschtatter Bahnhof un dè Krüzig mit dè A 5 isch d Strecki bis jetzt no zweigleisig, well d Streckèführig i sellem Beraich lang umschtrittè gsi isch. Jetzt isch èn Dunnel unter Raschtatt durè zwischè Raschtatt-Niderbüèl un èm Abzwyg vo dè B 3 un dè B 36 blanet. Zwischè Raschtatt un Durmersheim sin scho Erdarbetè entlang dè B 36 für d Neubaustrecki durègführt worrè. Zwischè Badè-Oos-Hauèeberschtei un Offèbürg sin inzwischè durègängig nebè dè beidè aaltè Gleis zwei neui Schnellfahrgleis in Betryb gno worrè. Sit Dezember 2012 in Betryb isch dè Chatzebärgdunnel zwischè Fryburg un Basel zuè dè Umgehig vom Nàdelöör „Iischteiner Chlotz“. Dè reschtliche Beraich zwischè Offèbürg un Basel isch derzit no in Blanig.
Hütigi Situation
Diè Rhydalbahn zelet hüt zuè dè meischtbefarenè Bahnstreckenè vo Dütschland sowoll im Personè- als au im Güètervokehr, unter anderem weg èm länderüberschritendè Vokehr i dè Schwiz un noch Frankrych uff dèrè Strecki. Fernzuughaalt sin immer Monnèm, Heidelberg, Karlsruè, Fryburg un Basel Bad. Bf, teilwys au Wysloch-Walldorf, Bruchsaal, Raschtatt, Badè-Badè un Offèbürg.
Uff èm Abschnitt Monnèm–Karlsruè vokehret sit Dezember 2003 diè Liniè S3 (Germersheim–Karlsruè) un S4 (Germersheim–Bruchsasl) vo dè S-Bahn RheinNeckar. Zwischè Bruchsal und Acherè vokehret d Stadtbahnliniè S31, S32, S4 un S41 vo dè Stadtbahn Karlsruè. Zwischè Karlsruè un Offèbürg vokeeret d RE-Züüg vo dè Schwarzwaldbahn stündlich, sit Dezember 2009 teilwys halbschtündlich; zwischè Offèbürg un Basel ergänzet sich RE- un RB-Züüg zu nem Halbschtundètakt.
A beidnè Endpünkt befindet sich jewyls eini vo dè gröschtè Rangyrbahnhöf Europas: Monnèm Rbf wie au ennet dè Staatsgränz Basel SBB RB z Muttenz, beidi zweisitig aaglait. Diè witerè Rangyrbahnhöf vo dèrè Strecki – z Heidelberg, Karlsruè, Offèbürg, Fryburg im Briisgau un Basel Badischè Bahnhof – sin stillglait worrè.
Sit èm 9. Dezember 2012 isch zwischè Schlyèngè un Haltingè diè zweigleisigi Neubauschtrecki durch dè Chatzèbärgdunnel eröffnet worrè. Dodèmit vobundè isch zuèkünftig è Entmischig vom schnellè Personèfernvokehr un èm Gütervokehr im Raum Basel. Dodèzuè diènt au d Erwiterig vo dè so gnanntè Vobindigsbahn zwischè Basel Badischè Bahnhof (nördlich vom Rhy) un èm Abzwyg Gellert (südlich vom Rhy) durch è witeri Rhybrugg.
Im Raamè vo dè Uusbaumaßnahmè für d S-Bahn Main-Necker läuft d Blanig für èn dreigleisigè Abschnitt zwischè Monnèm Hauptbahnhof un Mannheim Fridrichsfèld Süèd. Der zusätzlichè virgleisigè Uusbau bis Heidelberg bfindet sich i dè Konzeptionsphasè (Stand: 2012).
Fernvokeer
Im Schinèpersonèfernvokeer wörd d Rhydalbahn vo diversè Intercity-Èxprèss- un Intercity-Liniè befaarè.
Nahvokeer
Im Schinepersonènohvokeer wörd d Rhydalbahn vo èrè Interregio-Express-Liniè wiè au vo verschidnè Regional-Èkspress-, Regionalbahn-, S-Bahn- un Stadtbahnliniè bediènt.
Rollendes Matriaal
Im EC/IC-Vokehr wörret meischtens Lokomotivè vo dè Baureiè 101 vowendet, im Regionalvokehr abber Maschinè vo dè Baureihè 146 un Baureihè 111 mit Doppelschtockwägè odder n-Wägè. Z Mittelbadè vowendet d Albdal-Vokeers-Gsellschaft (AVG) uff dè Stadtbahn-Karlsruè Zweisyschtemschtadtbahnwägè vo dè Baureihè 450. Je nooch Lifferseriè mit WC un Banoramavoglasig. Am Oberrhy sin im RB- Vokeer hüfig Drybwägè vo dè Baureihè 425 im Ysatz sowiè mengmol diè DB-Baureihè 111 mit n-Wägè. Diè SWEG, OSB un diè BSB setzet Regio-Shuttles (BR 650) y. Zwischè Baasel SBB un Baasel Bad. Bf vokehret d SBB mit Fahrzüüg vom Typ Stadler Flirt vo de Thurgauer Firma Stadler Rail.
Rein
Rei isch es toplets Doorff und en ehemoligi Gmeind im Kanton Aargau.
Gschicht
S Gebiet vom Hof Rei het sit 727 em elsässische Chlooschter Murbach ghört, wo dänk scho i säbere Zyt im Dorff e Chile het lo boue. Rei sälber isch im ene Dokumänt usem Joor 1175 s erschte Mol erwäänt. Rei isch e grossi alti refermierti Chilegmeind; zu iire ghööre bis hüt die refermierte Lüüt vo den Ortschafte Lauffohr, Rüfenach, Remige, Station Siggetal, Viligen und Würelinge. 1898 isch d Gmeind Rei mit der Gmeind Rüfenach zämegleit worde.
Der Name chunt dervo, ass döört d Landstrooss ume Bruggerbäärg ume zimli stotzig ufegoot.
Gnau gnoo het Rein zwöi Ortschafte: Hinderrei und Vorderrei. Vorderrei isch grad näbe Lauffohr, emene Stadtteil vo Brugg. Z Vorderrei stoot zusserscht uf eme Bödeli vom Bäärg, hööch über der Aare, d Pfarrchile, wo anne 1864 bout worden isch. Im Pfarrhuus näbedraa het der Dichter Paul Haller (1882–1920), der Soon vom Pfaarer Erwin Friedrich Haller (1840–1911), i synere Jugendzyt gläbt.
Uf der Flechi nördlech vo Vorderrei stoot a der Landstrooss s Tänkmool vo der schwiizerische Füüfte Divisioon, wo eim a d Arbet vo de Soldaaten im Jura bim Zweite Wältchrieg tuet maane. Bi Rei isch d Verteidigungsstellig «Rein-Roost» gsi, e bsunders wichtegi Aalaag im Weschte vo der «Limmatlinie». Me gseht no hüt vill vo dene militärische Bouwäärch z Rei, und si gälte als militärhistorischs Tänkmool, wo nazionali Bedütig het.
Johann Andreas Schmeller
De Johann Andreas Schmeller (* 6. Augschte 1785 z Tirschenreuth i de bayerischen Oberpfalz; † 27. Juli 1852 z Münche) isch en Gèrmanischt, Bibliotekaar und bayerische Spraachforscher gsy. Mer säit, er heb di modèrn Mundaartforschig z Tüütschland gründet, und er hät au e paar wichtigi mittelalterlichi tüütschi Schrifte zum eerschte Maal publiziert. Hüt gchänt me de Schmeller hauptsächli na tank sym vierbändige Bayerisches Wörterbuch, und i dèm synere Naachfolg staat s Bayerisch Wöörterbuech, wo me hüt draa schaffet.
Läben und Wèèrch
Syni Voorfaare sind Puure uf em Land gsy, won em oberpfälzische Chlooschter Waldsasse ghöört hät. Syni Eltere händ dänn z Tirschenreuth es Hüüsli poue, und de Vatter hät zeerscht as «Strasseneinschäufler» und nachanen as Choorbmacher gschaffet. Deet isch de Schmeller as föifts Chind uf d Wält choo. Scho äis Jaar drufabe isch d Familie i s rycher Oberbayre zoge, wo si mee Chance gsee hät. Z Rinnberg (Gmäind Rohrbach) im Landchräis Pfaffenhofen an der Ilm händ s dän es Puuregüetli gchaufft.
De Vatter hät gnueg gwüsst, zum syne Chind öppis bybringe. Der Andreas hät drum schon chöne mit achti en Schuelmäischter für di na chlinnere Chind sy. Esoo isch de Pfarer Anton Nagel uf en uufmèrksaam woorde, hät en a syni Doorffschuel gnaa und scho gly drufabe i d Latynschuel vom Benediktynerchlooschter Scheyern gschickt. Spööter isch er a s Jesuitekoleeg z Ingolstadt, dän as Gimnaasium z Münche (das hät er 1801 abgschlosse ) und drufaben as Lizeeum Münche, won aber 1803 ooni Abschluss verlaa hät.
De Schmeller hät si für Pèdagoogik intressiert, isch vo der Uufklèèrig prèègt gsy, und d Ideee vo de Französische Rewoluzioon händ em gfale. Er isch drum 1804 zum Johann Heinrich Pestalozzi i d Schwyz, aber dèè hät en nöd chöne bruuche. So isch er halt im glyche Jaar spanische Soldaat woorde und hät z Madrid a de Schule für jungi Offizier, em Real Instituto Pestalozziano Militar, as Assischtänt gwürkt. 1809 isch er wider i d Schwyz und hät bis 1813 as Leerer z Basel gwürkt. Dän aber isch die Privaatschuel vom Johann Samuel Hopf zueggange, und er isch uf Bayre häi. 1814 isch er Oberlüütnant imene Jegerbatelioon vo de bayerischen Armee woorden und hät deet 1823 de Staatus vomene bi „Civilstellen practicirenden Offizier“ überchoo.
1815 hät er en eerschte Versuech undernaa, di bairisch Mundaart daarzstele. 1821 isch s Buech Die Mundarten Bayerns grammatisch dargestellt usechoo. 1824 isch er usseroordentlichs, 1829 oordentlichs Mitgliid vo de Bayerischen Akademy vo de Wüsseschafte woorde. I de Jaar 1827 bis 1837 hät er, zeerscht vom bayerische Chroonprinz Ludwig gförderet, sys Hauptwèèrch gschribe: s vierbändig Bayerisch Wörterbuch. Das isch en dialäktoloogische Mäilestäi gsy, und es isch zum Voorbild für e Räie wyteri Tialäktwöörterbüecher woorde, zum Byspil vom Schwyzerischen Idiotikon, wo 1862 gründet woorden isch. Ab 1826 hät er Voorläsigen a der Uniwersitèèt Münche ghalte, und die hät en 1827 der Eeretokter ggèè. Im glychlige Jaar isch er Profässer am Kadettehuus z München und im Jaar druff, 1828, usseroordentliche Profässer für alttüütschi reschp. altgèrmaanischi Spraach und Literatuur a der Uni Münche woorde. 1829 händ s en zum Kustos vo de Bayerische Hoof- und Staatsbiblioteek ernänt, und deet hät er bsunders de Handschriftenabtäilig glueget – inwäntarisiert hät er 27 000 Handschrifte, wo zum grööschte Täil ifolg vo de Sekularisierig vo de bayerische Chlööschter in Bsitz vom Staat choo sind. 1844 hett er chöne Profässer für slaawischi Spraache wèèrde, hät aber abgsäit, und er hät as Underbibliotekaar vo de Königliche Biblioteek afa schaffe. 1846 äntli hät er a der Uni Münche de Leerstuel für alttüütschi Spraach und Literatuur überchoo. I der 48er-Reweluzioon hät er si laa vom Freisinige Veräin as Kandidaat für di Tüütsch Nationaalversamlig uufstele.