cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Entenklemmer
Unter eme Änteklemmer (au Entaklemmer) verstoht me, vor allem im Schwäbische, e gyzige Mensch.
Dr Usdrugg soll eso entstande sii: wil d'Änte iiri Eier nit nur im Näscht sondern au in dr freie Wildbahn lege dien, solls Lyt gäh, wo die Tier mit Duume und Zeigfinger am Hinter drugge, bevor si si zum Stall uuselöhn, um z'luege, öb nid bald en Ei chunnt. Wenn eis im "Amarsch" isch, dörf die Änte denn nid zum Stall uuse, wil sunscht s'Ei verlohre könnti goo.
Au e Bsitzer, wo kurz vorem Verkauf vor Änte no luegt, ob si ächt no e Ei gitt, wird Änteklemmer gnennt.
Dr schwöbischi Schriftsteller Thaddäus Troll (Pseudonym für Dr. Hans Bayer) het im 1976 em Molière sy Gyzige (L'avare) zumene Lustspiel mit em Namme Der Entaklemmer adaptiert.
Königsbrunn
Kenigsbrunn (amtlich Königsbrunn) ischt e Stadt im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Kenigsbrunn leit uf em Lechfeld sidloich vo Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 48,3 % Landwirtschaftsfleche, 0,3 % Wald, 49,5 % Sidlongsfleche ond 2,0 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua dr Stadt Kenigsbrunn gheret d Stadtdoel Lechau ond Neuhaus ond dr Weiler Fohlenhof.
Gschicht
Kenigsbrunn geht zrick auf e Zollhaus, mo em Johr 1688 baut worda ischt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,7 % gleäge.
Religion
89,2 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,4 % evangelisch.
Verwaltong
Kenigsbrunn ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Kenigsbrunn ghert zom Schwäbisch.
Mathon GR
Mathon isch en ehemalöigi Gmaind vom Kanton Graubünde. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Donat, Casti-Wergeschtai und Lohn zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert.
Mathon lyt in der Region Viamala am Schamserbärg oben a Donat. Im Nordweschte stoot dr Piz Beverin, und undena dem isch s Alpgebiet mit de Alpe Tumpriv, Nursin, Alp digl Oberst und Mulagn.
Round Maple
Round Maple isch e Wiiler in dr Gmäind Edwardstone, im District Babergh in dr Groofschaft Suffolk, Ängland. Round Maple het zwanzig Iiwooner. Es het dört vier dänkmolgschützti Geböid, drunder The Flushing, Seasons, Quicks Farmhouse, Little Thatch und Hathaway Cottage.
Round Maple Mild
S Ale Round Maple Mild, wo z Mill Green, Edwardstone braut wird, bechunnt si Naame vo däm Wiiler. S Round Maple Mild het 3,3 % Alkohool und es het din e Spuur vo Ahornsirup.
Scheidegg (Begriffsklärung)
Scheidegg stoht för folgendi Ort
z Dütschland:
i de Schwiz:
Altalemannisch
S'Altalemannisch isch d'älteschti Phase vum Alemannische. Si hät ihri Wurzle im elbgermanische Dialäkt vo dä Alamanne. Dä Umbruch, vu wu ab mer d Sproch vu dr Alamanne Altalemannisch nännt, isch d Hochdütsch Luutverschiebig – die het im Wesentliche vum 6. bis ins 8. Johrhundert stattgfunde. S Altalemannisch wird ab 700 guet fassbar, wel ab dert s gleschterlig altalemannisch Urkundematrial iisetzt. S'Altalemannischi wird meischtens mit dä andri althochdüütschi Dialekt zammegfasst, ä Unterscheidig zwüsche dä verschiidni Mundarte isch abr viilmol passender, wel die Dialäkt klar unterscheidbar gsii sin. S het ke iberregionali ditschi Sproch gä. S meischt Schrifttum isch in sällere Zit uf Latiinisch gsii. Des was uns an altalemannischem Schrifttum us dr Chlöschter iberliiferet isch, isch aber nit exakt diä gsproche Sproch vu dertemol, sondern e Schriftdialäkt, wu sich an alte un veraltete Sprochforme feschtghebt het. Dr wichtigscht altalemannisch Schriibort isch s Chloster Sanggalle gsii – dert isch näbe Latiinisch alliwiil konsequent Alemannisch gschriibe wore. Des Chloschter isch anne 719 vum Alemann Otmar gründet wore. Noch dr Gründig vum Chloster Riichenau 724 isch derte fränkisch gschriibe wore – wäge dr Härkumpft vu dr Schriiber; ab 780 alemannisch un im 9. Johrhundert zum Deil wider oschtfränkisch. Dr dritt wichtig altalemannisch Schriibort isch Murnau im Elsass, dert hän ähnligi Verhältnis gherrscht wie uf dr Reichenau.
Altalemannisch isch ab 1022, wu dr Notker Labeo vu Sanggalle gstorbe isch, bis uf wennig Usnahme nimmi gschriibe wore, aü s Schrifttum in andere althochditsche Dialäkt isch derte fir Johrzehnti versiigt. Des nännt mer in dr hischtorische Forschig «Urkundelucke». Ab 1150, wu langsam wider meh dütsch gschriibe wore isch, setzt mer s Mittelalemannisch a.
Römerzit
D Alemane werdet i de Mitti vom 3. Joorhundert zerstmol erwähnt. Ussert em Stammesname selber (ahd. alaman Pl.) sind no Näme vo merere Mensche öberliferet, wo zaiget, as d Alemanne e westgermanischi Sproch gredt hend. Well aber d Näme uf Latinisch oder Griechisch nöd gnau widergee worde sind, chamer nöd zvill öber d Sprooch selber säge. Bispil vo Näme: Chrocus, Crocus = *Hrôk (ahd. hruoch «Chraje»); Chnodomarius = *Hnôdo-mâri (ahd. Nuodimêr); Gomoarius = *Gomo-hari «Maa-Chrieger» (zu ahd. gomo «Maa»); Hortarius = *Horda-hari «Schatz-Chrieger» (zu ahd. hort «Schatz, Hort»); Agilo = *Agilo (ahd. Egilo); Rando = *Rando (zu ahd. rant «Schildbuggel»). De König Macrianus het aber e latinische Name ghaa. Cheltische Iifluss zaiget d Näme vode alemannische Tailstämm Brisigavi = *Brîsi-gawjun «Briisgauer» und Lentienses «Linzgauer».
Runeinschrifte
Abem 6. Joorhundert sind Ruuneinschrifte bikannt, wo im alemannische Ruum gfunde worde sind. Bis hüt kennt me öppe füfzg alemannischi Inschrifte. E sproochlichi Abgrenzig zu de benochburte Stämm, wie de Franke isch nöd mögli, do vill zwenig Material umen isch. De Inhalt vode Inschrifte goot vo Ainzelbuechstabe öber ainzilni Wörter, maist Näme, bis zu ganze Sätz, wo sich scho fast formelhaft widerholet (Widergoob vode Inschrifte normalisiert):
En kunstvolle Stabraimvers stoot ufere Gürtelschnalle wo z Pforze im Allgöi gfunde woren isch: Im erste Drittel vom 7. Joorhundert sind d Ruune us de Mode cho und nöme brucht worde. Dozmol het beraits d Lutverschiebig igsetzt. De Öbergang vom «Runealemannische» oder «Voraltalemannische» zum Altalemanische belait schön de Name vom alemannische Herzog Butilin, wo 554 gstorben isch. Die zitgnössisch Literatur nennt en immer Butilin (= *Butilîn), spööter werd er aber au Buccelinus (= *Butzilîn) gnennt.
Altalemannischi Merkmôl un Literatur
S Altalemannischi hät wahrschynts als erschtes d Hochdüütschi Luutverschybig durchgfüert (p>pf, t>ts, k>kch/ch un anderi). Anderi hochdütschi Dialäkt hän die Verschiäbig speter un wenniger konsequent durchgfüehrt. Die Verändrige sin grad zum däm Zitpunkt ufdräte, wo d Alamanne d Schwyz hän afo bsidle. Schynts hät d dortigi gallo-romanischi Bvölkrig s Alemannischi phonetisch beynflusst. D innovativschti Verändrig isch k>ch gsi, un die hät sich bis hüt nüt ganz chönne durchsetze. Usserdäm hät s Altalemannischi schynbar zwee Dialekt gha, einer bim Bodesee und dr andri am Hoch- un Oberrhy.
S erschti grossi Buech uf Alemannisch isch e alemannischi Abschrift vum altbairische Abrogans, eme Latinisch-Althochdütsche Wörterbuech, wo noch em erschte ufgfüerte latinische Begriff gnännt wird. Die Abschrift isch um 790 im elsässische Chloschter Murbach gschribe wore. Us em Ahang zu däm Buech isch zum Byschpil s Vaterunser überlifert:
Merkwürdigerwys hät dr Autor d latiinischi Wortfolge nogmacht. Dr Abrogans bnutzt oft archaischi Begriff, wo scho zu däre Zit gar nümm bnutzt wôre sin. Dr wichtigschti altalemannischi Autor isch de Notker Labeo (950–1022) vo Sanggalle gsi. Er isch vo syne Schüeler Notker Teutonicus gnannt wôre. Hüt wird des hüüfig als Notker der Deutsche übrsetzt, in Würklichkeit hät im Notker si Begriff in diutiskun eifach «in dr Schprôch vum Volch» bedütet un usserdäm chunt dr Begriff im riisige Gsamtwärk vum Notker Labeo grad emol sächs Mol vor. Dr Notker Labeo hät s Vaterunser so übrsetzt:
Insgsamt sin üs durch dä Notkar Labeo 8000 Wörter überlifert. Mänks hät sich bis jetzt ghalte. Zum Byschpil luute bstimmti Singular- un Pluralendige immer nô glych; bim Notkar Labeo -i un -inâ (hóhi un hóhina), hüt zum Byschpil Höchi un Höchene oder Chuchi un Chuchäne. Usserdäm sin ä paar Schprichwörter überlifert: Ter der stúrzzet, der valet (dä wo schtolpert, fallt au naa) oder Dír scólo dír scóffizit îo, unde dir góuh dér gúccot îo (dr Schuldner macht d ganz Zit Usrede, dr Kuckuck macht d ganz Zit Kuckuck).
Altalemannischi Schrifte
Wichtigi altalemannisch Literaturzügnis sind z. B.:
Keltischi un romanischi Schpure
D friejere keltische un romanische Bewohner hän zahlrychi Spure im Alemannisch hinterlo:
D Palatalisierig vo lat. c > tsch/sch im Romanisch, losst sich au in alemannische Lähnwerter noowyse, z. B. im Flurname Gschasi (Biderbach) < lat. casa 'Huus'. Wel die Palatalisierig im Altfranzösisch aber erscht im 10. Jh. yydrätte isch, wird vermuetet, dass no bis is 10. Johrhundert oder speter in Enklave im Schwarzwald Gallo-Romanisch gschwätzt woren isch. D Gallo-Romane un d Alamanne hän do no langi Zit näbenander här gläbt. Uf des wyyse zahlrychi Orts- un Flurnämme hii, zum Byschpil het dr Wolfgang Kleiber uf em Baan vu dr Gmei Schwighuuse iber 20 Flurnämme gfunde, wo uf keltischi oder romanischi Wörter zruckgehn (Gumme < gall. cumba 'Tal, Schlucht', Grischtacker < lat.-rom. crista 'Kamm').
Keltischi Ortnämme hän zum Byschpil Achkarre, Brisach, Chandere, Kähl, Lörrach, dr Briisgau un d Mehli. Au d Brige un d Breg, d Quällflüss vo dr Donau, hän keltischi Nämme: < gall. briga (Bärg). Im Mittlere Schwarzwald git s vil Nämme, wu vu gall. briga stamme: Bregenhöfe, Bregenbach, Brent, Bregetze, Bregnitz, Prägenhof, Prägbach. D Dreisam chunnt vu keltisch tragisama (schnäll laufe). Keltischi Werter sin au Bänne (Wage mit Chorbufsatz) < gall. benna (Korb) un Chinzge, Kinzge < gall. quentica 'Tal, Yyschnitt'.
Textbyschpil
Hyäne im altalemannische Physiologos (11. jh.):
Chromalveolata
D Chromalveolata sin e Gruppe vu Läbewäse, wu zue dr Eukaryote (Läbewäse mit Zällchärn) gstellt wäre. D Syschtematik vu dr Eukaryote vu Adl et al. 2005 fiert d Chromalveolata as aini vu dr sechs Taxa vu däre Domäne. Zue ihne ghere vor allem verschideni photosynthetisch aktivi Gruppe, wu allgmain Alge gnännt wäre.
Weißensee (See im Allgäu)
Der Weißesea isch a Sea im Landkreis Ostallgäu in Bayern westlich vo Fiase am Nordrand vo de Alpe. Er isch 2,2 km lang vo Ost noch West, hot a mittlere Breite vo 600 Meter, a Diafe vo 25 Meter, a Fläche vo 1,35 Quadratkilometer und a Eizugsgebiet von knapp 15 Quadratkilometer.
Chromalveolata
Merkmol
D Chromalveolata hän Plaschtide, wu us ere sekundären Endosymbios mit eme Verdrätter vu dr Archaeplastida stamme. Des haißt, si hän en eukaryontische Aizäller mit Plaschtiden as Endosymbiont ufgnuu un dr primär Wirt eso wyt reduziert, ass nume dr Plaschtid ibrig bliben isch. D D Plaschtide chenne bi ne Dail Gruppe sekundär wider verlore goh oder reduziert wäre. E Dail vu dänen Arte chenne wider zue tertiäre Plaschtide chuu.
Syschtematik
Adl u. a. glidere d Chromalveolata in vier Gruppen ohni klassischi Rangstapfle. D Verainigung vu dr Alveolata mit dr andere Gruppen isch nonig seli guet abgsicheret.
Weißensee (See im Allgäu)
Im Sommer wird der Sea vor allem als Badegwässer sowohl vo Einheime als o vo Touriste gnutzt. Im Winter fährt ma druf Schlittschuah. Der Sea ko auf am scheane Wanderweg umrundet were.
Israelitische Gemeinde Basel
Die ersti jüüdischi Gmäind
Im 12. Joorhundert het e jüüdischi Wanderbeweegig us em middelrhiinische Ruum ins Elsass aagfange, wo Basel im Middelalter kulturell und wirtschaftlig drzue ghöört het. Sit em früeje 13. Joorhundert si z Basel Juude urkundlig fassbar, woorschinlig het s scho um 1200 e jüüdischi Gmäind gee. Si het e Sünagooge und e Friidhoof vor dr Stadtmuure ghaa. E Ghetto het s nid gee: d Hüüser vo Juude und Christe si nääbenenander gstande. Wie in andere Stedt si d Basler Juude Münzwäggsler und Gäldverdleener gsi, wil män ä wägen em religiös-bruederschaftlige Charakter vo de Zümft alli Handwärk verbote het und wägen em kanonische Zinsverbot für Christe iine nume das Gwärb offegstande isch. Iiri Hauptkunde si die stedtischi Oberschicht vom Bischof und Aadel gsi. D Bürgerschaft het dr jüüdische Gmäind d Brodukt vo iire Zünft verchauft und eso an ere verdient.
Mä wäiss nüt über Verfolgige z Basel im 13. Joorhundert, wi si sust in Öiropa stattgfunde häi, aber d Juude si au doo in Gfoor gsi, wil s au z Basel juudefindligi Bropaganda gee het, wo vo de Bättelorde verbräitet worden isch und dr Hass uf d Juude isch fest in dr Stadt verankeret. Au isch die rächtligi Laag vo de Juude prekäär gsi: as Kammerchnächt si si nume under em middelbare Schutz vom Riich gstande und nit under em ummiddelbare vo dr stedtische Obrikäit, d. h. vom Bischof und vom lokaale Adel. Drzue isch choo, ass dr Aadel schweer bi jüüdische Gäldverdleener verschuldet gsi isch und so starki wirtschaftligi Aaräiz gha het, d Juude looszwärde.
Wo denn 1348 dr Schwarzi Dood immer nööcher uf Baasel choo isch, hets nid vil brucht, für dass au d Baasler iiri Wuet und Verzwiiflig an de Juude häi afo usloo. Dr Pööbel isch ufgstachlet worde und bim Pogroom vom 16. Januar 1349, wo woorschinlig vo dr stedtische Füerigsschicht organisiert worden isch, si schetzigswiis fufzig bis sibzig Juude ermordet worde, und die jüüdischi Gmäind het sich ufglööst. Am Ändi vom Joor häi z Basel käini Juude me gläbt.
Rongellen
Si lyt in dr Region Viamala. Ronggelle isch das Dorf, wo a dr änge Stell zwüschet Thusis und Zillis oben a dr Viamala-Schlucht lyt. S Gmaindgebiet goot vom Hinderrhy unde bis ufe Bärg bim Crapschalverchopf ue. Politisch hät Roggelle zum Chrais Schams ghört und isch di ainzig dütschsprochig Gmaind im sus rätoromanisch prägte Schams, chirchlich ghörts aber uf Thusis füre.
Israelitische Gemeinde Basel
Dr Friidhoof vo dr erste Gmäind
Wo s Vesalianum 1884/85 in dr Spaalevorstadt baut worde isch, het mä 25 Greeber gfunde, Räst vom erste Jüdische Friidhoof in Baasel. Dä Friidhoof isch 1264 zum erste Mol in de Urkunde erwäänt. Im Baasler Juudepogrom 1348/49 isch er verwüestet worde. Mä het Hunderti vo Graabstäi gstoole und as Baumaterial wider verwändet. Wo in de 1930er Joor s alte Züüghuus abbroche worde isch, zum Blatz für s nöije Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel mache, het mä no mee Greeber entdeggt mit 150 Skelett, 10 Graabstäi und 25 Graabstäifragmänt.
Die zwäiti Gmäind
Vo 1360 aa häi sich Juude wider in de Stedt afo niiderloo, wo s no 1348/49 Pogroom gee het. Z Basel si Juude vo 1361/62 aa wider urkundlig erwäänt. Es isch nit sälte vorchoo, ass si Hüüser übernoo häi, wo de Juude vo dr erste Gmäind ghöört häi. Es schint, ass sonigi wo überläbt häi oder iiri Noochkomme alti Rächtsaasprüch gältend gmacht häi. Es isch au mööglig, ass es Juude gee het, wo vor em Pogroom mit christlige Noochbere Abkomme abgschlosse häi, ass die iiri Liigeschafte wurde verwalte und spööter zruggee. D These, ass jüüdischi Gäldgääber noch em Ärdbeebe vo 1356 in die zerstöörti Stadt zrugghoolt worde sige, zum dr Ufbau vo dr Stadt z finanziere, isch überholt. Mä het sä ganz äifach no brucht, wil d Gäldwirtschaft stark gwaggse isch. Woorschiinlig häi d Behörde au dänggt, ass es besser weer, wenn Rächtshändel über Gäldgschäft vor e Basler Gricht chieme as vor en uswärtigs.
D Juude häi vor allem in dr Nööchi vom alte Rindermäärt in dr Gärbergass gläbt und dört isch au d Synagoge gstande. 1365 het d Stadt vom Riich d Schirmherrschaft über d Juude überchoo, woorschinlig isch in däm Joor au e nöiji jüüdischi Gmäind gründet worde. Die het bis 1397 existiert und het sich denn in e baar Möönet ufglööst. Die genaue Gründ doodrfür si umbekannt; uf jeede Fall het s z Basel denn grad käi Verfolgig gee, au wenn dr Juudehass immer no stark gsi isch. Denn isch s de Juude vierhundert Joor lang verbote gsi, sich z Basel niiderloo.
Die dritti Gmäind
Die dritti jüüdischi Gmäind isch 1805 dank dr Religionsfreihäit entstande, wo die Helvetischi Republik iigfüert het, au wenn die rächligi Gliichstellig vo de Juude in dr Schwiz bis zur Däilrevision vo dr Bundesverfassig 1866 het müesse warte. Wo sich dr jüüdisch Kaufmaa Marx Piccard us em elsässische Niiderhaagedaal z Baasel niidergloo het, het er 1801 s Huus zum Venedig am Schlüsselbärg kauft. D Gmäind het afo waggse und wil si kä Sünagooge häi döfe iirichde, het dr Piccard sine Glaubensgenosse e Zimmer in sim Huus as Bätsaal zur Verfüegig gstellt. Bis 1808 häi si dört Gottesdienst abghalte und si denn uf d Lyss umzooge, wo s Zimmer z chli worde isch. Im erste Joor häi sibzig Lüt zur Gmäind ghöört, sächzig Joor spööter si s scho öbbe dreihundert gsi. 1868 isch die Groossi Sünagooge baut worde, wo mä 1892 scho het müesse erwiitere. Dr 1. Zionistekongräss, wo 1897 im Stadtkasino stattgfunde het, het Basel bi de Juude uf dr ganze Wält bekannt gmacht. Sit 1903 het d Gmäind wider en äigene Friidhoof. 1927 het sich die sträng orthodoxi Israelitischi Religionsgsellschaft vo dr IGB abgspaltet. Sit 1972 isch die Israelitischi Gmäind Basel en öffentlig-rächtligi Körperschaft. 2004 isch Migwan, die Liberali Jüüdischi Gmeind Baasel, gründet worde, wo die progressiv-liberali Ströömig im Juudedum verdrätet.
Mehmed II.
Dr Mehmed II. (محمد بن مراد, Meḥemmed b. Murād; * 30. Merz 1432 z Edirne; † 3. Mai 1481 bi Gebze), gnennt ابو الفتح, Ebū ʾl-Fetḥ - «Vater vo dr Erooberig» und spööter فاتح, Fātiḥ - «dr Erooberer», isch dr sibti Sultan vom Osmanische Riich gsi. Er het vo 1444 bis 1446 regiert und denn wider vo 1451 bis zu sim Dood. Am 29. Mai 1453 het er Konstantinopel erooberet und s Byzantinische Riich zerstöört. Wäge sine vile Eroobrige wird er näben em Osman I. as dr zwäit Gründer vom Osmanische Riich bezäichnet, won er au drfür die territoriali, ideologischi und ökonomischi Basis erschaffe het.
Das Lied von der Glocke (Oratorium)
Wia des Werk entstanda ischt
Vo älle deitsche Dichter ischt em Max Bruch dr Schiller emmer dr liabschde gwäa. Hauptsächlich en deam seim Lied von der Glocke hôt’r älle seine Ideal wiidrgfonda. Drom hôt’s-en au a langa Zeit richdich pfupferlet, des Werk irgendwann amôl zo vrtona, obwohl des bereits etliche Jôhr vor ehm dr Andreas Romberg (1767 bis 1821) mit-ma graußa Erfolg gmacht ghet hôt. Abr em sella sei Werk hend sich en erschtr Linie d Laia-Cheer ôôgnomma, während dr Bruch sei Werk fir d Profi-Senger gschriiba hôt. Ôgfanga zo komboniira hôt’r mit-em erschda Doil em Januar 1877 z Bonn, ond ferdich wôrra ischt’r mit-em Entwurf vom zwoida Doil gega Ende vom gleicha Jôhr en Bergisch-Gladbach. Am 8. Januar 1878 hôt’r ôôgfanga, seine Klaviir-Ausziig zo orkeschtriira, ond an Oschtra vo deam Jôhr isch’r ferdich wôrra. Weil dr Bruch koi Persoo hôt ausfendich macha kenna, wo nôch seira Ôsicht wirdich gwäa wär, als Widmongsträger en Frôg zo komma, hôt’r sei Glocka-Liad em Dichter selbr gwidmet, au wenn dr sell scho ibr 70 Jôhr drvor s Zeitliche gsegnet hôt. D Uruffihrong vom Oratorium ischt schliaßlich am 12. Mai 1878 ondrem Max Bruch seira Leidong em Kelner Girzenich gwäa.
Allgemeines
Em Max Bruch sei Oratorium ischt a Kend vo dr Romantik, wo an Haufa Stemmongsbilder – oft mit-ra padedischa Hochstemmong ond viil Leidaschaft – zoichnet, wo fir älle Zuaheerer leicht zuagänglich send, au fir soddiche, wo normalerweis mit dr klassischa Musik et viil am Huat hend. Als musikalische Forma fendet sich Aria, Rezidadiv, Duett, Terzett, Quardett ond Cheer. Dôbei hôt jeda Stemm ihr oigna Charakderischdik: Em Bass sei Hauptaufgab ischt, da Vorgang vom Glockaguss zo schildra. Dr Tenor stôht fir d Jugend, wo noh-so vor Kraft strotzt, stirmisch ond ohne viil nôchzdenket. Dr Sopran schliaßlich wuud mit seim hell strahlenda Glanz ond seira oifacha Melodik zor Vrkerperong vo dr jongfrailicha Ooschuld. D Altstemm stôht fir d Begriff Vrnunft ond Tugend, Schmerz ond Trauer.
Karsamstag
Dr Charsamschtig, au Oschtersamschtig oder Hochsamschtig, isch dr letscht Dag vu dr Charwuche un dr zweet Dag vum Eschterlige Triduum. Vor ihm isch dr Charfrytig un no ihm chunnt dr Oschtersunntig. No dr draditionälle chrischtlige Vorstellig isch dr Charsamschti dr Dag vu dr Hellefahrt Christi, wu dr Jesus in dr Nacht no syre Chryzigung in d Hell soll aabegstige syy un dert bzw. in dr Vorhell, em „Schoß vum Abraham“, d Seele vu dr Grächte syt em Adam befreit soll haa.
Das Lied von der Glocke (Oratorium)
Uffnahm
A Dobbl-CD mit de Solischda Eleonore Marguerre (Sopran), Annette Markert (Alt), Klaus Florian Vogt (Tenor), Mario Hoff (Bass), em Filharmonischa Chor Prag ond dr Staatskabell Weimar ondr dr Leidong vom Jac van Steen (cpo 777 130-2). Dô drbei handlet sich’s om an Live-Mitschnidd vom Silveschtr- ond Nuijôhrskonzert vo dr Staatskabell Weimar zor Ereffnong vom Schiller-Jôhr 2005 ôôlässlich vo seim 200. Todesdag.
Karsamstag
Dr Charsamschtig isch dr Dag, wu d Chilche an d Grabruei vum Chrischtus dänkt un mit Faschte un Gebätt uf sy Uferstehig wartet. S wäre kaini Sakramänt gfyrt, wu mit Feschtfraid verbunde sind, vor allem kai Eucharisti, di Hailig Kommunion wird nume verwart (viaticum). Wel d Fyyr vu dr Oschternacht e Vigil isch, wu im Dunkle soll abghalte wäre, fangt si in vile Chilche in dr spote Oobestund vum Charsamschtig aa. D Oschternacht ghert derno scho zue dr Liturgi vum Oschtersunntig.
Vor allem in Kathedralchilche wäre am Morge vum Griendunschtig, vum Charfrytig un vum Charsamschtig fyyrligi Karmette mit dr Gmai gsunge. D Dagzyte vum Stundegebätt un vor allem Chryzandachte wie dr Chryzwäg wäre au gfyyrt.
Dr Altar vu dr Chilche zaigt dr nackig Stai, as Zaiche vum „Eckstai“ Chrischtus, un isch nit mit Altarduech, Cheerze oder Blueme gschmickt.
Reuss
D Rüüss isch en Fluss i de Schwiiz. Si isch öppe 158 Kilometer lang und het es Yzugsgebiet vo 3425 Kwadratkilometer. Nach em Rhy, de Aare un de Rhone isch si de viertgröscht Fluss i de Schwiiz.
dr Name vom Fluss
Dr hütig Name isch s erschte Mol imene Dokumänt vo ane 1296 in dr latynische Form Rusa erwäänt, und es git au jüngeri Kwele, wo dr Name drin deils als Ursa gschriben isch.
dr Lauf vo dr Rüüss
D Ryss (wie me im Kanton Üüri seid) foht bi-n es baar Kwele im Gebiet vom Gottert, vom Oberalppass und vom Furkapass uf öppe 2'431 Meter überm Meer a. Die grössere Kwellbech heisse Gotthardryss, Oberalpryss, Underalpryss, Witewassereryss, Mutteryss ond Furkaryss, und die chömed ali im Urscheletaal zäme. D Hauptkwele isch s Obere Schwärziseeli es baar Kilometer südöschtlech vom Furkapass under de ”Stotzige Firschtä“.
Vo Andermatt us flüsst d Ryss nach Norde dur d Schelleneschlucht, wo d ”Dyfelsbrügg“ isch; hütt gits da die alt und di nöi Stroossebrügg und au no en Ysebaanviadukt vo dr Schellenebaan; bi de Brugge isch s Suworowdänkmol, wo ane 1889 gmacht worden isch. Bi Geschenä und bi Wassä verby und wyter dur ne Reje vo tüüfe Tobel chunt dr Fluss uf Amstäg und uf Eerschtfält abbe und lauft denn dur die breiti Ebeni vom Ürner Rysstal und bi Alteref verby. Bi Flielä mündet si im ene grosse Delta i de Vierwaldstettersee.
Z Lozärn lauft d Rüüss bi dr Seebrugg us em See und flüsst dur s Taal bi dr Zimmeregg uf Rüüsbüel. Bid dr Rüssegg chunt di chly Ämme id Rüss, wo den als breite Fluss mit viile Schlaufe zerscht nach Oschte und dann gäge Norde zue goot. Si chunt under Brugge vo de Autobaan und vo de Ysebaan dure, zum Flachsee bi Roddeschwyl und under em Chlooschter Hermetschwyl dure, und derno flüsst si a de alte Stedtli Brämgarte und Melige verby, bis si zletscht im Schwiizer Wasserschloss bim Gäbischtorfer Ortsteil Vogelsang i d Aare mündet.
Underwegs lauft s Wasser vo dr Rüss dur vil Wasserchraftwärch.
Tim Krohn
De Tim Krohn (* 9. Februar 1965 in Wiedebrück, Nordrih-Westfale) isch en Schriftsteller, wo i de Schwiiz lebt. Im Johr 2009 het ihm d Stadt Züri s Schwiizer Bürgerrecht erteilt und sit det isch er dütsch-schwiizerische Doppelbürger.
Lebe
De Tim Krohn lebt sit em 1966i i de Schwiiz. Er isch z Glaris ufgwachse. Vo 1984 bis 1992 het er Germanistik, Philosophie und Politikwüsseschaft studiert und wohnt hüt mit sinere Frau und sine zwei Chind als freie Schriftsteller in Sta. Maria Val Müstair. Er het Prosatext, Drame und Hörspiel verfasst.
Ufd Iiladig vom Juri Steiner hi isch de Tim Krohn am Ingeborg-Bachmann-Preis 2015 debii gsi.
Lateiner (Mittelalter)
Us dr Sicht vo de Lüt im Byzantinische Riich und im Nooche Oste si im Middelalter d Iiwooner vo dr westlige Helfti vom ehemoolige Römische Riich as Latiiner bezäichnet worde.
Bsundrigs:
De Latiiner het mä vilmol äifach und und nid seer genau au Franke gsäit.
Riebel (Begriffsklärung)
Riebel isch
Ribel isch
Ortenau (Landschaft)
D Ordenau isch ä Gegnd eschtli vun Strosburg zuem Schwarzwald no. Im Sidä fangts bi dä Bleich, enem Näbäfluss vun dä Elz o, im Norde herts den bi d Oos und dä untre Murg uf. Ung'fähr in de Middle vun de Ordenau leid's Ordenauer Riäd.
Im Mittelalter het des no Mortenau gheisse, dä Aalut het sich aber den bal verlore. De Nome kunnt vum Gallische *Moridunum, des isch »Sumpfburg«. Bis vor dousend Johr hets do au no Malaria gäbe.
Dä Nome isch um 768 rum s erscht Mol erwähnt worre, die Gegend het em ditsche Kaiser ghert, där hets vun eme Grof verwalte lu. Um 1250 isch des deno verfalle in zwonzg Stickli, ä bissli später isch denn s meischti in dä Richslondvogtei zomme kume. Dära ihre Sitz isch denn uf de Burg z Orteberg gsi. Um 1551 hän isch des Biet deno on d Habsburger kumme, s het deno zue Vordereschtriich ghert. Unter em Napoleon ischs denn alles badisch wore.
Rheinwald
S Rhywald isch es Taal am Oberlouf vom Hinderrhy im Kanton Graubünde. Dr Rhy flüsst vom Rhywaldhorn abe und dur d Roflaschlucht am Ändi vom Rhywald bi Andeer is Schams.
Der Name vom Taal chunt vom latynische Usdruck «vallis Rheni», was uf Dütsch «s Taal vom Rhy» heisst. Uf Rätoromanisch seit men em «Valrein». Es isch im 13. Joorhundert s erschte Sidligsgebiet vo de Walser im Bünderland gsi.
Im Rhywald sind d Gmainde Sufers und Rhywald, mit de Dörfer Splüügä, Medels, Nufänä und Hinterrhy. Dur s Rhywald loufe d Stroosse übere Fogelbärg und übere Splüügäpass und d Saumpfaad über de Safierbärg und de Valserbärg.
Alfred Gilgen
Dr Alfred Gilgen (* 28. November 1930 in Züri ; † 12. Februar 2018) isch e Schwiizer Politiker (LdU) gsi. Dr Gilgen isch 24 Jaar Zürcher Erzieigsdiräkder gsii.
Läbe
Dr Gilge hed Medizin ar Uni Züri schdudiert. 1959 isch er zum erschde Mal i Zürcher Kantonsrat gwählt u 1963 widergwählt worde. 1969/70 isch er Bresidänt vom Kantonsrat gsii. 1971 isch er Regierigsrat (das heisst Kantonsregierig) gsii u hed i däre Funkzioon ds Ressort vor Erziehigsdiräkzion übernoo, won er ire ungwönlech langen Amtsziit vo 24 Jaahr gleited hed. I de Jaar 1975/1976, 1982/1983, 1987/1988 u 1991/1992 isch er Regierigsbresidänt gsii.
Wärend siren Amtsziit as Bildigsdiräkder vo Züri hets vili Polemike gä. Bekannt isch e Färnsedebatte worde mid ihm, wo der Dialog mit Schdudänte gschitteret isch.
Ir Schwiizer Armee hed er dr Rang vom ne Oberschd gha.
Orsini
D Orsini si e wiit verzwigti römischi Aadelsfamilie gsi, wo vom römische Gschlächt vo de Bobone abgstammt isch und zwüsche 1100 und 1900 e groosse Iifluss uf die italiänischi Gschicht ghaa het.
Sit em Pontifikat vom Hyacinto Bobo as Coelestin III. het d Familie vo de Bobone as Verdräter vo dr Bardei vo de Guelfe lang und erbitteret gege die ghibellinische Colonna um die herrschendi Stellig in Rom kämpft.
Vo 1500 bis 1958 si d Orsini zämme mit de Colonna die bäbstlige Droonassistänte gsi, e Würde wo 1735 erblig worde isch.
As Folg vom Vierte Chrüzzuug häi Mitgliider vo dr Familie au Bsitz in Griecheland erworbe. Si häi mit dr Hilf vo de Venezianer d Pfalzgroofschaft vo Kefalonia gründet. 1318 isch dr Nicola Orsini Herrscher über s Despotat Epirus worde, wo denn allerdings scho rächt chlii gsi isch.
Ländlerkapelle Oberalp
D' Ländlerkapelle Oberalp isch sit em 1969i e Musiggruppe us em Bündnerland. Sie het de Name überchoo, will der Kapällmäischter, d'r Silvio Caluori, z' Chur a d'r Oberalpstrass gwohnt het. Mit vu d'r Partie isch au d'r Arno Jehli gsii, der hüttig Kapällmäischter.
Nach wenige Jaar het die tüpisch Bündnerformaziuu mit Klarinette, Handorgle, Schwyzerörgeli und Bassgiige vill Personalwechs'l gchaa. D'r Arno Jehli het d' Läitig übernuu und isch immer dranne blibe. Er het au vill Sache sälber komponiert, wivill, das weis er hüt sälber nüd.
Nach zäche Jaar het i'm Schtädtli Chur e Schtiilbând gschpillt - d' Cocotara Steelband. D' Kapällä Oberalp het sich mit denä Musikante zämetue, und das het es Experimänt ergii. Si hend i dere Bsetzig au en Toonträäger uufgnoo. Das isch d'r Aafang gsii vu viile Experimänt: Die wohl bedüütendschte sind s' Zämmeschpiel mit de Saxi-Driimers und eme Sinfonieorcheschter.
Mängmal begläitet au d'r Felix Calonder am Schwyyzerörgeli, oder dänn sinds Gaschtmusikante, wo es Experimänt mitgschtaltet.
Balkan
Dr Begriff Balkan bezeichnet:
Lueg zue sällem Begriff au:
Formazza
Pomatt, am Oort sälber (uf dr èrschde Silbe betoont) Pumatt (idalieenisch Formazza, piemont. Formassa, lomb. Furmaza), isch e Walsergmai im Eschetal (ital. Val d’Ossola, lomb. Val d’Ossula), em Daal vù dr Riis (ital. Toce, dt. Tosa), in dr idalieenische Provinz Verbano-Cusio-Ossola (VB), Region Piemont.
Noochbergmaine vù Pomatt sin Baceno ùn Premia im Piemont, Gurin, Bedretto ùn Cevio im Tessin ùn Bì, Reckige-Glurige ùn Üerliche im Wallis.
D Landschaft
Wie vyyli Gmaine in dr Alpe bschdood Pomatt us vyyle chlaine Wyyler. Die Wyyler zien sich s Riisttal ùfe.
Zwische Unnerschtalde ùn Schtaafuwald lyd e 300 Meter hoochi Daalschtabfle, dr Schtalde. Ooberhalb vù dääre Schdabfle haisd s Daal Pomattertal (ital. Val Formazza), ùnderhalb Valle Antigorino.
Bi Frütt lyd dr Früttfall (Cascata del Toce), e 143 Meter hooche Waserfal. Syder as dr Moraschgsee (ital. Lago di Morasco) ùfgschdaud wooren isch, fierd dr Waserfall aber nùme no zydwyys Waser.
Di wichdigschde Bäärg im Bied vù Pomatt sin Bannhore (Corno di Ban, 3028 m), Brunnihore (Corno Brunni, 2862 m), Chaschtelhore (Kastelhorn, 3128 m), Elschuhore (Pta. Elgio, 2837 m), Grieshore (Gries, 2928 m), Himelbärg (M. Himel, 2807 m), Hosannhore (Pta. Sabbione, 3128 m), Marchhore (Markhorn, 2962 m), Mùntledü (Cno. Mutt, 2782 m), Ofähore (Pta. d'Arbola, 3373 m), Rotetalhore (Pta. Valrossa, 2968 m), Tällihore (Cno. Talli, 2703 m).
Di wichdigschde Päss sin Griespass (Passo del Gries, 2468 m), Grinerchälli / Griner Furkä (Passo di Bosco, 2419 m) ùn San Jakùm (Passo di S. Giacomo, 2313 m).
Wyyler
S ganz Joor bewoond sin nyyn Wyyler: Unnerschtalde / Ùnnerum Schtalde / Ùnd(u)rum Schtaalde (ital. Foppiano) ùf 900 m, Stafwaald / Schtaafuwald / Schtafelwald (ital. Fondovalle) ùf 1220 m, In där Mattu / An där Mattu / Zer Chilchu (ital. Chiesa) ùf 1234 m, Tugwaald / Tuffalt (ital. San Michele) ùf 1257 m, Waald (ital. Valdo) ùf 1270 m, Zum Schtäg (ital. Ponte) ùf 1280 m, Brendu (ital. Brendo) ùf 1310 m, Gurfolo / Gurfèllu / Gurfèllè (ital. Grovella) ùf 1334 m, Früdwald / Früduwald / Früttwald (ital. Canza) ùf 1416 m.
Wyder oober hed s no Wyyler, wù nùme no im Sùmer bewoond sin: Uf der Frütt (La Frua) ùf 1631 m, Oberfrütt (ital. Frua di sopra), Chèrbäch (ital. Riale) ùf 1720 m. Dr hegschd Wyyler, Moraschg (ital. Morasco) ùf 1780 m, isch ane 1940 ùndergange, wù dr Moraschgsee (ital. Lago di Morasco) ùfgschdaud wooren isch.
Iiber Unnerschtalde lyd no Bùneigè (ital. Altillone) ùf 1267 m, wù au nùme no im Sùmer bewoond isch.
Alpe
Z Pomatt hed s vyyl Alpe, aber di maischde wääre nimi gwiirdschafded.
Alpe z Pomatt: Aabuweidä, Im Aaltä Schtaaful, Bäärtsch, Balmu, Bänetschä, Bedriool, Beedelmattru Boodä, bidemje, Biel, Bodmu, ds Brunni, Chinigialpä, Chinikju Schtaaful, Ekä, ds ober Enni, Fäld, ds ober Faldesch, ds unner Faldesch, Fangkufer, Fergeili, Frütt, Furkulti, Gemschlann, Giigel, Greltschbodä, Gröebu Ritzä, der Gross Boodä, Haaltä, Haanu, Heeji, d Hipschu Bidumje, Hireli, Hobärg, Ilfä, Ipschturä, Kafal, Kafalruboodä, Kazoolialpa, Klokschtaafel, Kurzalmä, Laamä, ds Läbendüü, Metzgerschinnu, Nifeltschü, Niiw Schtaafel, Okschuschtaafla, Reeti, Ribu, ts Rootä Balmu, Rootä Frütt, Sagersch Boodä, zum Sann, Schäärä, Schafulschtett, Schletträ, Schtägu, Schtelli, Schtokch, Schtriideka, Schtutz, Täämie, Teilboodä, Tossä, Tschesschtuurä, Unnerbächä, Wanninu, Wasmä, Wildi.
vùm Bied
D Hèrschafd iber s Eschedaal mid Pomatt isch vùm Chaiser Otto IV ane 1210 an dr Guido I vù Rodis gee woore. D Ooberhèrschafd hed dr Bischof vù Novara ghaa. Im e Verdraag zwischen em Ossola Superiore ùn em Herzog Gian Galeazzo Visconti vù Mailand vùm 19. Mèèrze 1391 isch s ganz Eschedaal ùnder d Ooberhèrschafd vù dr mailändische Hèrzeeg chùù.
S Eschedaal isch im 15. Joorhùndert in d Chrieg zwischen dr Hère vù Raron ùn dr Bischef vù Sitte (Raronerchrieg), ùn in d Usenandersezig zwische dr Chaiser ùn dr Hèrzeeg vù Mailand groode. Ane 1416 hän d Pomatter d Walliser ùm Hilf geege d Hère vù Rodis gruefe ùn die hän derno s Eschedaal bsezd. 1417 hän sich d Pomatter vù dr Hèrschafd vù dr Rodis loosgsaid ùn zùm des ùnderschdize hän d Schwyzer z Pomatt e Riichder (Ammann) yygsezd. Di privaade Leensräächd vù dr Rodis sin doodervù aber nid bedrofe gsii. Wù d Walliser ane 1422 wider abzooge sin, hän d Pomatter waarschyyns iire Amman dèèrfe bhalde. Ane 1484 hed dr Fiirschdbischof vù Sitte, dr Jost von Silenen, s Eschedaal fir s Wallis erobered. D Pomatter hän iim miese Drèiji schwèère. Bi dr Verhandlige iber dr Friidensverdraag zwisch em Hèrzog vù Mailand ùn em Fiirschdbischof vù Sitte häd e Schiidsgriichd vù dr Eidgnössische Tagsatzung iber s Eschedaal sole endschaide. D Midgliider vù däm Schiidsgriichd sin aber vùm mailändische Hèrzog bschdoche woore. Doodrùf hed s e Räächdsschdryd gee, wù as Walliserhandel in d Gschiichd yygangen isch. Wù s Eschedaal ane 1487 ändgildig im Hèrzog vù Mailand zuegschbroche wooren isch, hed dr Brueder vùm Jost von Silenen, dr Ritter Albin von Silenen in dr Mailänder dr Chrieg aagsaid. D Walliser hän aber dä Chrieg verloore ùn s Eschedaal isch ändgildig mailändisch woore. Dr mailändisch Hèrzog Gian Galeazzo Sforza hed dr Rodis scho ane 1485 ali Räächd iber Pomatt ùn s Eschedaal abgschbroche ùn si ùnder syyn Schùz gnùù.
S Hèrzogdùm Mailand isch 1499 ùnder franzeesischi Hèrschafd chùù. In dr Maailänderchrieg hän d Schwyzer d Franzoose us Mailand verdriibe ùn s Eschedaal isch 1512 as Gmaini Hèèrschafd zue dr Ennetbirgische Vogteie zue der Schwyz chùù. No der Schwyzer Niiderlaag vù Marignano 1515 isch s Eschedaal wider zue Mailand chùù.
Ane 1486 hed Pomatt aigeni Statute iiberchùù. Doodrin sin Reegle ùfgschriibe woore iber Griichdsverfaare, Dorfgsezer, Fluurgsezer, Zivilrächd ùn Schdroofrächd. 1861 isch dr Ord Dail vùm neie Cheenigryych Idalie woore.
vù dr Walsersiidlig
D Walser hän si im Bied vù Pomatt am Aafang vùm 13. Joorhùndert niidergloo. Uurkùnde us dääre Zyd gid s nimi, aber s gid e Uurkùnd vù 1244, wù Alpe im Bied vù Gurin verphaachded woore sin. Gurin isch vù Pomatt uus grinded woore.
D Walser vù Pomatt sin vùm Goms im oobere Wallis uus chùù, iiber dr Griesspass (2468 m, ital. Passo del Gries), vilichd au iber dr Albrunpass (2410 m) us em Binntal.
S mues im Pomattertal scho vù Aafang aa e groos Zaal vù Yywooner gee haa, wel zimli bal noo Pomatt sin vù doo uus anderi Walserdèèrfer grinded woore, zèèrschd Saley, Aager ùn iiber d Guriner Furka (2323 m) Gurin. Schbeeder derno sin vù doo uus au Walserdèèrfer im Bindnerland grinded woore, z. B. im Rhiiwald, Òòfer oder im Safietal.
Di èèrschde Erwäänige vù Pomatter Wyyler:
Bùneigè: Anrici di Tirono 1253, zu Pounigen 1493
Unnerschtalde: Guidonis de Faedo Plano 1253, Under dem Stalden 1493
Riale: de Riale 1273, in dem berstald zuo kirenbach oder morasch 1493
Pomatt: Martini de Morascho de Formazza 1286, untz an die march dero von Bomat 1397
Moraschg: Martini de Morascho de Formazza 1286
Früttwald: Petri de Ponte de Cadansa 1286, Martin Tusin von Fruttwald 1451
Waalt: de Gualdo de Formazia; Schmid Imwald 1451
Zum Schtäg: vnser frowen zu dem Steg 1451, de Ponte de Formazia 1451
In där Mattu: An der Matten 1493, villa della Chiesa 1573
Brendu: In den Brennen 1643
Gurfèllu: die gorfeller 1675, doue si dice in Gruuello 1664
Chilche
Z Pomatt hed s ai Chilche z An dr Mattu ùn e Kapälle in jedem Wyyler. Di wichdigschde sin:
Verwaldig
Dr Schindig (ital. sindaco, dr Bùùrgemaischder) vù Pomatt isch syder em 29. Maie 2007 dr Luigi Antonetti vùn ere ùùabhängige Lischde (lista civica).
Museum
Z Zum Schtäg gid s e ald Huus, d Casa Forte (s Schteihüüs), us em Joor 1569. Doodrin sin friejer dr Riichder ùn dr Bùùrgemaischder vù Pomatt gwoond, derzue isch au s Pomatter Gfängnis din gsii. Midlerwyyli hed s e Walsermuseum din, wù vùm Pomatter Verchèèrsverain glaided wird. In däm Museum wird in Samlige ùn Uusschdelige s Lääbe vù dr Buure z Pomatt zaigd.
Schboord
Am 30. Mai 2003 isch bim Früttfall s Zyyl vù der 19. Etappe vùm Giro d’Italia gsii. Dr idalieenisch Raadfaarer Gilberto Simoni hed die Etappe gwùne.
Pomatt isch am Änd vùm 20. Jh. e Zäntrùm fir dr Langlauf woore. Z Chèrbäch isch ùf 1760 m e 12 km lange Langlaufring böue woore, dr Riale Formazza, wù au vù vyyle Langlauf-Nazionalmanschafde as Dreeenigsschdregi gnùzd wird.
Z Zum Schtäg isch e Pischte zùm Nachschyyfaare yygriichded woore ùn ùf em Sidel-Glätscher chaa mer ùf 3000 m Hèèchi au im Sùmer Schyy faare.
Verchèèr
D Schdroos im Pumatt fierd uf Domodossola aabe. Im Noorde good si bis an d Schwyzer Gränze, aber d Schwyzer hän si nid wele wyderböue.
Jahr
S' Johr (lat. annus) isch e Bezeichnig fer e bestimmti Art vu Ziteiheite, wo jewils als e Viilfachs vu dr SI-Basiseinhait Sekunde''' definiert werre.
Wie alli Ziteinheite beziegt sich s'Johr ursrünglich uf astronimischi Ereignisse. So isch die allgmein astrononisch Definition vum Johr e Zittspanni zwische zwei Wiiderholige vu Ereignisse, wo mit dr Umlaufbahn vume Planet um si Sunne z'due hän, also bispilswiis vu zwei Durchgäng dur dr sunnenächst Punkt vu dr Planetebahn.
Formazza
Verchèèr
S gid e Boschdaudoo, wù vù Domodossola ùf Pumatt faard.
Jahr
Im Fall vu dr Erde sin säll je nooch Definition öppe 365,25 Däg. Wil d'Erdbahn nit im Ruum stabil isch, variiert säll aber je nooch Bahnereignis um e baar Sekunde bis Minüte um sälli Längi. Bim Mars goht's Johr degege öppe 687 Erdedäg, bim Merkurs degege wäniger wie 90 Erdedäg. usw.
Formazza
Verchèèr
Luud eme Brojäkt sol s au emool e Metrò alpino gee, wù Pumatt ùnder em Bäärg dùùre mid em schwyzerische Gurin verbinded.
Kriechenwil
Chriechwiu (amtlech Kriechenwil, bis 1959 Dicki) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Formazza
Dialäkt
lueg dr Haubdartikel Pumattertitsch
Jahr
Im engere Sinn un umgangssprochlich isch mit Johr aber numme s'Erdejohr gmeint.
Formazza
Dialäkt
Pumattertitsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Pomatt. Au im Pumattertitsch finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt.
Kriechenwil
Geografi
Chriechwiu ligt uf dr linke Site vor Saane ar Grenze zum Kanton Friburg. Gmeindsflächi bsteit us 54 % langwirtschaftlecher Flächi, 40,1 % Waud, 5,7 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Ferebaum u Loupe im Kanton Bärn u Bösinge, Chlibösinge, Gurmus u Uwmiz im Kanton Friburg.
Formazza
Dialäkt
''Wievyyl vù dr Pomatter chene no Pumattertitsch? ''
Kriechenwil
Gschicht
Chriechwiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1353 aus Digki. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört.
Formazza
Dialäkt
D Pomatter sin in dr ledschde 100 Joor al mee zem Idalieenisch gwägsled (Quälle: Dal Negro 2004).
Kriechenwil
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,6 % gläge.
Commonwealth Realm
E Commonwealth Realm (englisch: Chönigriich im Commonwealth) isch e souveräne Mitglidsstaat vum Commonwealth of Nations, wo dr Monarch vom Veräinigte Köönigriich, zur Zit isch daas d Charles III., als Staatsoberhaupt aerchennt. In jedem vu dene Länder setzt de Monarch staatsrechtlichi Akte in ihrem Rächt as Chönigi vum jewilige Land und nit in ihrem Rächt as Chönigi vu Grossbritannie un Nordirland. Au an iire offizielle Titel in sälle Länder gseet mä daas – so lutet die offiziell Titulatur vu dr Elisabeth II. z Australie bispilswiis: Elizabeth the Second, by the Grace of God, Queen of Australia and Her other Realms and Territories, Head of the Commonwealth.
Zuer Zitt sin die 15 Staate Commonwealth Realms:
Dr Charles III. isch in sinem Rächt als Chönig vu Nöiseeland au s Staatsoberhaupt vu dr Cookinsle un vu Niue lut dere ihrer Verfassig. Änderige in dr Noochfolg müen aber in dr Cookinsle nomols ratifiziert werre.
Kriechenwil
Religion
85,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 23,8 %, CVP 1,0 %, EVP 0,8 %, FDP 8,2 %. GLP 6,5 %, GP 4,1 %, SP 12,7 %, SVP 32,9 %, Suschtigi 10,0 %.
Gmeindspresidänt vo Chriechwiu isch dr Hans-Rudolf Lehmann (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 410 Ywohner 96,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää un 1,7 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Chriechwiu ghört zum Hochalemannisch.
Jahr
Je nooch Bezugssystem isch scho e astronomischs Erdejohr underschidlich lang, un die underschiidlich Längi wird in Kalenderjohre, wo im allgmeine numme Nächerige ans astronomisch Johr darstelle, noch erhöht.
Astronomischi Definitione vum Erdejohr
Dur: 365,25636042 Däg = 365 d 6 h 9 m 9,54 s Dur 2000.0: 365,242190517 Tage = 365 d 5 h 48 m 45,26 s. Dur: 365,26 Tage, eweng meh wie 5 Minute länger wie s'siderisch Johr, denn s'Perihel vu dr Erde verschiebt sich pro Johr um 11 Bogesekunde. Dur: öppe 25700 Tropischi Johre.
Definitione in Kalender
Dur: 365,25 Däg oder 365 d 6 h. Dur: 365,2425 Däg oder 365 d 5 h 49 m 12 s). Dur: 365 Däg (Gmainjohr) oder 366 Däg (Schaltjohr), ideilt in 12 Munät un in 52 oder 53 Wuche.
Emmental
S Ämmitau (bärndütsch: Ämmitau) isch e Bärner Hügellandschaft im Schwizer Middelland.
Geografii
S Ämmedaal umfasst d Iizugsgebiet vo dr Ämme und dr Ilfis vom Hohgant bis Burgdorf und s Underämmedaal vo Burgdorf bis zur soledurnische Kantonsgränze. Politisch entspricht s em Verwaltigskräis Ämmedaal. Hüfig wird au dr ehemoolig Amtsbezirk Konolfinge zur Region Ämmedaal zelt. Die grösste Ortschafte si Burgdorf, Langnau, und Sumiswald.
S Landschaftsbild isch brägt vo Matte und Wäide. E Hufe vo de Hügel si zum e groosse Däil mit Noodleböim bewaldet. Tüpisch für s Ämmedaal si die stattlige Buurehüüser mit riisige Walmdächer, wo uf de Site fast an Bode aabe chömme.
Formazza
Dialäkt
Au bi dr verschiidene Generatione chaa mer sää, as al weeniger Pomatter Titsch chene schwäze (Quälle: Bacher 1995, d Zaale gälde fir 1994).
Emmental
Wirtschaft
Es git e Hufe Buurebetriib und die mäiste lääbe vor allem vo dr Veezucht. D Veebeständ bilde d Grundlaag für d Brodukzion vom bekannte Ämmedaaler Chääs, wo immer no in vile Dorfcheesereie broduziert wird.
D Döpfereie vom Ämmedaal ghööre zu de bekanntiste in dr Schwiz. Die bekannti Langnauer Keramik wird sit em 17. Joorhundert immer no fast gliich wie denn broduziert. Näbe de Landwirtschafts- und Handwärksbetriib häi sich sit em früeje 20. Joorhundert au Industriinetriib aagsiidlet. D Dääler si scho früe mit äinere vo de erste vollelektrifizierte Iisebaane (sit 1899) uf dr Wält erschlosse worde und dank däm, dr Waaerchraft, wo riichlig vorhande gsi isch, und de billige Arbetschreft het sich schnäll e bedütendi Maschinenindustrii entwigglet.
Vergliche mit andere Gegende in dr Schwiz spiilt dr Turismus en eender beschäideni Rolle. E baar Beeder, en usdeents Netz vo Wanderwääg und e Hzfe Landgasthööf sorge aber für Wuchenänd- und Daagesgest. Au die vile „Chilbine“, en Art Joormäärt, mit Dradizione, wo zum Däil Joorhunderti alt si, zien zum Däil Duusigi vo Bsuecher aa.
Völkerball
Völkerball (au Völk oder Völki) isch es beliebts Hallespiil, womer im schwiizer und ou im ländleaner Sportunterricht viel spiilt. Zwei Teams spiilet gegenenand mit em Ziil, d gägnerischi Mannschaft mit em Ball z träffe, so dass die nah dis nah ussscheidet. Wichtig debi isch d Gschicklichkeit, d Träffsicherheit, d Usduur und d Gschwindigkeit.
S Spiilfeld
S Feld wird längs i vier ungefähr gliich grossi Felder iteilt. Wobi die üsserschte zwei, diejenigi a de Wänd, flächemässig eher chliiner sind als die zwei in de Mitti.
S Feld gseht folgendermasse aus (vo oben nach abe us de Vogelperschpektive)
Fuessnoote
<References />
Netstal
Netstal isch en Ort und en ehemooligi politeschi Gmäind vom Kanton Glarus in dr Schwiz. Dr Ort het guet 3000 Iiwooner.
Netstal isch im Raame vo dr Glarner Gmäindireform uf en 1. Januar 2011 mit de Gmäinde Ennedal, Glarus und Riedere zur nöije Gmäind Glarus zämmegläit worde.
Geografii
Dr Ort Netstal lit uf 458 m ü. M. Si Gebiet isch nume uf dr westlige (linggs vu de Linth) Site vom Hauptdaal besiidlet. Däil vom Dorf lige aber uf bäide Site vo dr Löntsch, wo us em Chlöndaal uusefliesst. S Dorfbild isch brägt vo vier Hügel, wo vom ene prehistorische Bärgsturz vom Glärnisch stamme.
Gschicht
D eltisti Erwäänig vo Netstal wo mä kennt, datiert uf s Joor 1289. Es isch nid klar, öb dr Name, wo as Stall vom Net dütet wird, uf s althoochdütsche Wort „Netz“ (in der Bedütig vo Kwelle) zruggoot oder en andere Ursprung het.
Im Tagwen Netstal si bis zum 16. Joorhundert d Siidlige Leuzinge, Löntsche und e Däil vom verschwundene Tagwen Turserron ufgange. Bis um 1900 het mä au s Klöndaal zum Gmäindigebiet grächnet.
S Dorf isch im Lauf vom 2. Koalizionschrieg 1799 schwer beschädigt worde. E russischi Kanonechuugele und d Ufschrift 1799 am Restorant Stärne erinnere an die heftige Kämpf zwüsche de Franzoose und de Russe in und um Netstal.
Aristide Baragiola
Der Aristide Baragiola (* 19. Oktoober 1847 z Chlääfe/Chiavenna; † 8. Jäner 1928 z Züri) isch en Leerer, Romanischt, Gërmanischt, Volchskundler und z letscht au Profässer für Tüütsch gsy.
Für d Alemannia isch er drum wichtig, wil er au über d Spraach und d Überliferig vo de Süüdwalser z Gurin und im Pumatt gschribe hät. Er hät aber au über d Volchsüberliferig vo de Zimbere und de Huusbou i den andere bairische und i ladynische Spraachinsle z Nordoschtitaalie publiziert.
De Baragiola isch äine von eerschte gsy, wo z Itaalie tüütschi Filology gleert hät, und es isch em umgcheert es Aaligge gsy, z Tüütschland und i de Schwyz für di italienisch Kultuur z wöible.
Angela Bacher
D Angela Bacher (* 8. April 1951 z Domodossola; † 8. Februaar 1991) isch d Gründeri gsy vom Walser veräin Pumatt. Si hät mit irem Buech Bärulussä, wo eerscht nach irem Tood usechoo isch, au e Monografy über s Pumatt und s Pumattertüütsch gschribe.