cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wettingen
Mundart
Di alti Wettiger Mundart wird fascht nume no vo de Iiheimische gredt, wo meischt im alte Dorfteil läbed. Si ghört zu dere Variante vom Aargauertüütsch, wies i de ehemolige Grafschaft Bade gschwätzt wird oder worde-n-isch, mit e paar Bsunderheite. D Abwiichig vo de Badener Mundart sind uffellig. Sait me z Bade nììd, denn u Wèèg (wi au z Brugg), so isch Wettige in dem Fall ehnder uf Züri orientiert. Me sait nüüd, dänn u Wääg (wie au z Züri). Uf de andere Site sind di offnige Hochzungevokal i, u un ü au z Wettige im Gägesatz zum Züritütsch scho so offe – un witer im Weschte isch das no me usprägt –, dass Lüt, wo schpontan in de Mundart schriibed, hüfig es e, o un es ö bruuche.
Z Wettige gits es Online-Nochrichteportal mit Nochrichte (fascht) nume us de Gmeind, d Wettiger Nochrichte. Vermuetlich isch es s einzig i de Schwiiz, wo Artikel nume im Dialekt veröffentlicht.
Religion
Vo de Wettiger Iiwohner sind im Joor 2000 öppe 48,5 Prozänt römisch-katholisch, 26 Prozänt reformiert, 3,5 Prozänt christlich-orthodox und vier Prozänt muslimisch gsi. Andere Glaubensrichtige hend fasch zwöi prozänt vo de Iiwohner aaghört. D Statistik vo de Gmeind het für Änds 2014 41,3 Prozänt römisch-katholischi, 18,1 Prozänt reformierti und 23,9 Prozänt konfessionlosi usgwise. 16,8 Prozänt vo de Iiwohner hän zu ere andere Religionsgmeinschaft ghört. Änds 2018 het d Gmeind no 40,3 Prozänt römisch-katolischi und 17,8 refermierti Lüüt regischtriert gha.
Di drüü im Aargau anerchannte Landeschile sind alli z Wettige verträte. Bi de römische Katholike isch s Gebiet vo de politische Gmeind und de Chilegmeind identisch. D Chilegmeind isch aber in zwei Pfarreie ufteilt, wo jewils en eigeni Chile hend, die älteri Chile Sankt Sebastian und d Chile Sankt Anton.
Warmbach
1921 hät sich Warmbach freiwillig mit Nollige-Badisch-Rhyfälde zämmegschlosse. 1922 isch d'Ortschaft numme no „Rhyfälde“ (ab 1963 „Rhyfälde (Bade)“ gnännt und züe-n-re Stadt erhobe worre.
Wettingen
Religion
Di Reformierte hend zämme mit Noiehof e Chilegmeind. D Chile isch z Wettige.
D Chrischtkatholike, wo im Aargau au e anerkannti Landeschile sind, ghöret zu de Chilegmeind Bade-Brugg, fiiret aber sit einige Johr ihri Gottesdienscht in de Chloschterchile z Wettige.
Au es paar Freichilene hend z Wettige e Chile: D FEG, d Baptischte, d Neuaposchtole, e Pfingschtgmeind und d Mormone. Dazu chömmed d Methodischte, wo z Bade, aber ganz in de Nöchi vo de Gmeindsgränze ihri Chile hend.
Sehenswürdikeite
Di historisch bedütendscht Sehenswürdikeit isch s Chloschter Wettige. Me cha di alti Chloschterchile und de Chrüüzgang mit de farbige Wappeschiibe aluege (lueg bi Wappeschiibe im Chrüzgang vom Chloschter Wettige). Wil i de übrige Chloschtergeböide d Kantonsschuel ygrichtet isch, sind vili Rüüm nöd z besichtige. Bi anderne isch es numme bi ere Führig möglich. Im Sommerhalbjohr sind d Chile und de Chrüzgang für alli Psuecher zugänglich und au de Chloschterpark isch öffentlich.
A de Chlosterhalbinsle sind zwei Brugge über d Limmig gschichtlich interessant, d Holzbrugg Wettige-Noiehof und d Gwaggelibrugg. S Fahrhuus vo anne 1695 isch eis vo de eltischte Geböi vo Wettige, und es bildet zäme mit em Kanzlerhuus und em alte Zollhuus, wo beidi usem 18. Johrhundert sind, en inträssanti Hüüsergruppe bi der alte Limmigbrugg.
D Fabrigge a de Limmig sind Züüge vo der Induschtrialisierig.
Bi Wettige foot de Induschtrykulturpfad Limmig-Wasserschloss aa.
Am Südhang vo de Lägere gits e chlinni Höhli, d «Walhalla», wo afangs vom 20. Johrhundert us emene Felsspalt ghaue woren isch.
Kultur
Die wichtigschte kulturelle Ushängeschilder sind s Chloschter, wo unter anderem de Schwiizerpsalm vom Alberich Zwyssig komponiert worde-n-isch, sowie di gmeindseigeni Galeri, s Gluri-Suter-Huus. S Chloschter isch in kultureller Hinsicht dur d Chloschterspiel, wo 2014 zum vierte Mol stattgfunde hend, noi belebt worde. Ebefalls muemer d Wettinger Chammerkonzert, s Programmkino Orient, s Eduard-Spörri-Museum, d Gmeindsbibliothek met Läsige sowie de Kulturwäg Bade - Wettige - Noiehof erwähne. Au zu de Kultur biiträge tüend d Wettinger Sternsinger, wo jewils im Dezember d Wiehnachtsgschicht in de St. Anton-, de reformierte und de St. Sebastian-Chile met eim vo erne vier Spiil iidrücklich verzelled.
Sport
Wettige isch e Gmeind, wo vili Sportverein aktiv sind. Über d Kantons- und Landsgränze usse bekannt gmacht het Wettige de Tschutti-Club, wo insgsamt 11 Johr in de höchschte Schwiizer Liga gschpilt het, in de Saison 1989/90 sogar im Uefa-Cup. Für Fründe vom Landhockey isch au Rot-Wiis Wettige en Begriff, wo sowohl mit de Manner wi mit de Fraue national und international sehr erfolgriich isch.
De Stellewärt vom Sport isch au schuscht höch in de Gmeind. So isch Wettige im 1980i und im 2010i Etappeziil vo de Tour de Suisse gsi. Im 2010i hets vor em Tägi, öppe 50 Meter vor em Zil en Masseschturz gäh, wo 15 Fahrer sind dra beteiliget gsi.
s «Tägi»
Wettige het es grosses Kultur- und Sportzentrum, s Tägi. Die Aalaag isch im Juni 1974 eröffnet worde und si isch s gröschti Sport- und Kulturzäntrum in de Schwiiz. Zum Tägi ghört e Badi mit Halle- und Freibad, en Iissportaalag, es Restaurant und e grossi Halle. Wil di gross Halle hüfig für Veraaschtaltige bruucht wore-n-isch, wo nüt mit Sport z due hei, het me e Sporthalle bauet, wo im Auguscht 1992 eröffnet worde-n-isch. Au Messene findet immer wider im Tägi schtatt.
Bildig
Wettige het es breits Bildigs- und Schuelaagebot. D Gmeind het 21 Regel-Chindergärte und ein Schprochheilchindergarte. Es git vier Primarschuelhüser, wo in drü Schule organisiert sind, de Primarschuel Alteburg, de Primarschuel Margeläcker und de Primarschuel Dorf. Au e Real-, e Sekundar- und e Bezirksschuel hets z Wettige. Zusätzlich hets s Wettige sit em 1976 e Kantonsschuel, wo nach de Ufhebig vom Lehrerseminar im ehemolige Chloschterareal gründt worde-n-isch. D Kantonsschuel het en engi Kooperation mit de Kantonsschule z Bade, wo numme öppe einehalb Kilometer Luftlinie vom Chloschter Wettige entfernt isch. Au e Heilpädagogischi Sonderschuel het s in de Gmeind.
de Iiwohnerrot
Statt de Gmeindsversammlig gits z Wettige en Iiwohnerrot mit 50 Mitglider. De Iiwohnerrot isch di legislativ Gwalt in de Gmeind und isch für alles zuschtändig, wo suscht vo de Gmeindsversammlig verabschidet wird: Budget und Rechnig, d Fäschtlägig vom Stüürfuess, d Abnahm vom Gschäftsbricht vom Gmeindsrot, Kredit und de Erlass vo Rägläment. De Präsident vom Iiwohnerrot gilt als «höchschte Wettiger». Gwählt wird de Iiwohnerrot alli vier Johr nach em Proporzsyschtem. Di letschte Wahle hend am 26. September 2021 schtattgfunde.
de Gmeindrot
Di exekutiv Gwalt ligt beim Gmeindrot. Au er wird alli vier Johr im Majorzverfahre vom Volk gwählt. D Gmeindamma und sin Vize werdet au vom Volk ins Amt gwählt, d Ressortverteilig duet de Gmeindrot intern rägle. D Ufgabe vom Gmeindrot sind d Umsetzig vo de Bschlüss vom Iiwohnerrot, alli Ufgabe, wo de Kanton de Gmeindröt zuewiist, und d Führig und d Repäsentation vo de Gmeind. De Gmeindamma vo Wettige het es Vollamt, di andre Gmeindröt schaffet im Näbeamt.
Wettige het sibe Gmeindröt. Bi de Gsamterneuerigswahle für di aktuell Amtsperiode (2018–2021) sind das:
d Ortsbürger
D Ortsbürgergmeind vo Wettige het en Ortsbürgerkommission, wo vom Gmeindrot gwählt wird. Zwöimol im Joor isch d Ortsbürgergmeindversamlig.
Verchehr
Wettige isch e Gmeind mit ere guete Infraschtruktur. Vom Bahnhof us git s zwei S-Bahn-Linie uf Züri. D S6 fahrt durchs Furttal über Oerlike und d S12 durchs Limmattal über Dietike. In di ander Richtig goht d S6 bis Bade, d S12 bis uf Brugg. Au en Regionalzug haltet reschpektiv schtartet z Wettige und goht über Aarau uf Olte. De öffentliche Verkehr wird ergänzt vo de Buslinie vo de RVBW, wo vo Wettige uf Würelos, Spreitebach, Noiehof und Bade führt und vo Bade us witer in di Dörfer vo de Umgäbig.
Wettige ligt an de Autobaan A 1 und isch über d Autobahnuffahrte Wettige-Oscht und Noiehof ans Nationalschtrossenetz vo de Schwiiz aagschlosse. Wichtigi Hauptschtrosse gönd durchs Furttal Richtig Rägeschdorf und durch’s Limmattal Richtig Züri und Bade.
E Bsonderheit z Wettige isch, dass derte im 1987i de erschti Stroossekreisel vom Kanton eröffnet worde-n-isch.
Wirtschaft
Nach de Betriibszählig vom 2008 hets z Wettige 7'826 Arbeitsplätz gha. Di meischte sind mit 5'532 im Dienschtleischtigssektor gsi, im Induschtriisektor 2'208 und 86 in de Landwirtschaft. Au bi de Aazahl vo de Betriib isch s Übergwicht vom Dienschtleischtigssektor dütlich: 927 Dienschtleischtigsunternäme schtönd 161 Induschtrii- und Handwerksbetriib gegenüber. Landwirtschaftlichi Betriib hets no 23 gha. Grossi Firmene het's z Wettige keini, aber gliichwohl gits Firmene, wo in de ganze Schwiiz bekannt sind. Am bekannteschte dürft d Nagra si, di National Gnosseschaft für d Lagerig vo radioaktive Abfäll, wo für d Endlagerig vo de radioaktve Abfäll in de Schwiiz zuschtändig isch.
De Rebbau isch wirtschaftlich zwar nüm vo grosser Bedütig, aber ideel scho. Wenn genau de Rebbau z Wettige sin Aafang gnoh het, isch nöd bekannt, aber sit de Gründig vom Chloschter im 1227 isch er sicher gförderet worde. Vo de damalige Rebfläche, wo a de Lägere vom Schartefels bis zum Lette gsi sind, aber au a de Südsite vom Sulperg und uf em Wettigerfäld, sind hüt numme noch am Lägerehang zwüschem Schartefels und em Sonneblick Rebe z finde. D Trotterächt sind über Johrhunderti bim Chloschter gläge und alli acht alte Trotte vo Wettige sind vom Chloschter baut und unterhalte worde, bis si bi dem sinere Ufhebig ane 1841 an Kanton gange sind, wo si im 1859 fascht alli verchauft het. Hüt wird numme noch di Roti Trotte für’s Trotte brucht.
Persönlichkeite
Ehrebürger
Witeri Persoone
Schönengrund
Gschicht
Im Johr 1268 werd de Ort Zem Schönengrund s erschtmol erwähnt. Dozmol häts no zo Urnäsch ghört, wo gad of de andere Site vom Hochhamm lit ond mit eme chlinne Strössli z erreiche ischt. D Gmeend i de hütige Form ischt entstande, wo sich 1836 de Hushalt vo de reformierte Cherchgmeend und s Guet vo de öffentliche Gmeend trennt häd. Da ischd im Osserroodische di erscht Gmeend gse, wo dia Trennig gmacht häd.
D Schüeler vo de Primarschuel werdid noch em Sangaller Lehrplan onderichted, wel si sed 1868 för d Oberstufe uf Peterszäll i d Sekundarschuel gönd. Wel s Nochberdorf Wald SG sid em 19. Johrhondert all me gwachse ond mit Schönegrond praktisch zämegwachse ischd, häd me 1973 de Zwäckverband Primarschuel Schönegrond-Wald gröndet. S Schuelhuus met em Chindergarte stood z Schönegrond. Dia kantonsöbergrifend Zämeärbed ischd schono näbis Bsondrigs.
Näbed em Vercheersverein gids no me Verein i dem Doppeldorf, wo i erem Name beedi Dorfnäme dinne hend, also Schönegrond-Wald. D Poststöll ond Raiffisebank vo Schönegrond stönd öbrigens uf Walder Bode. Di verböndend Gränze zwösched de beede Dörfer Schönegrond und Wald ischd mit wenige Uusnaame de Tüüfebach.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 4,2 % gläge.
Religion
15,5 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 73,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
De Gmäändspresidänt vom Schönegrònd isch de Hans Brunner (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 2 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 459 Iiwoner 97,8 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0 % Franzöösisch, 0 % Italienisch ond 2,2 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vom Schönegrònd ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Peter Bürger (Literaturwissenschaftler)
Läbe
Är isch ghirote gsii mit dr Christa Bürger (* 1935), wo vo 1973 bis 1998 Professorin am Institut für dütschi Sproch und Literatur an dr Universität Frankfurt gsii isch.
Communauté de communes de Thann-Cernay
D Communauté de communes Thann-Cernay ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 31. Dezember 2012 grìnda worra dur d Füsion vu dr Communauté de communes de Cernay et environs un dr Communauté de communes du Pays de Thann. Zum Kommünàlverbànd gheera 16 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sanne, Präsidant ìsch dr Romain Luttringer.
Bürgle (Köndringen)
S Birgli, au Burg Kendringe gnännt, isch e abgangeni Burg bi Kendringe, eme Ortsdeil vu dr Gmei Däninge im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme langgstreckte spornartige Bode vum Gwan „Bürgle“ 500 Meter eschtlig vu Kendringen gläge.
D Aalag het e Flechi gha vu 35 x 30 Meter. Vu dr ehmolige Burgaalag isch nyt me erhalte. Uf dr Flechi stehn hite Räbe.
Die Zeit
D Zitig isch vo Aafang aa z Hamburg uusechoo. Iiri Ziilgrubbe si Lüt mit ghoobenem Bildigsstandard, dradizionell vor allem Akademiker bzw. Bildigsbürger. Iiri bolitischi Haltig gältet as liberaal. Bi kontrovärse Themene wärde zur unabhängige Mäinigsbildig vom Lääser mänggisch au underschidligi Posizioone enander gegenübergstellt.
Karl Erb
Dr Karl Erb (* 13. Juli 1877 z Raveschburg, † en sellra Stadt am 13. Juli 1958) ischt a deitscher Opern- ond Konzertsenger mit dr Stemmlag Tenor gwäa, wo vollkomma ohne Gsangsausbildong a glanzvolla Karriera gmacht hôt.
Aus seim Leaba
Dr Karl Erb ischt am 13. Juli 1877 en dr obrschwäbischa Stadt Raveschburg uf d Welt komma. Weil seine Eltra arme Leit gwäa send, hend-se-m nôch seira Schualausbildong koi Studiom finanziira kenna. Dr Karl hôt’s abr gschafft, a ondra Beamdalaufbôh eizoschlaga, wo-nr’s bis zom Kassiir bei de Gas- ond Wasserwerk vo seira Hoimetstadt brôcht hôt. An Ausgleich zo seira trischda Arbet hôt’r beim Gsangvorei gfonda. Er hôt a scheena krefdiga Nadurstemm ghet, wo-mr vo älle andre Chormitgliader rausgheert hôt. Des ischt au em Januar 1907 dr Fall gwäa, wo d Stuegerter Hofbihne z Raveschburg mit dr Opr Cavalleria Rusticana vom Pietro Mascagni a Gaschtschbiil gäa hôt. Da Chor en dera Uffihrong ischt vom Liadrkranz Raveschburg gsonga wôrra. Em Generalintendanda vom Stuegerter Hoftheater, em Baron von Putlitz, ischt glei ufgfalla, dass deet oiner mitsengt, wo a Stemm hôt, wo eigentlich fir solischdische Ufgaba gschaffa ischt. Drom ischt’r nôch dr Vorstellong uf dean Kerle zuaganga ond hôt-en nôch Stuegert eiglada. Knabb a halbs Jôhr hôt’s dauret, ond dr Karl Erb ischt em Juni 1907 uf dr Bihne vom Hoftheater gschdanda. Deet hôt’r abr et bloß a Neabaroll gschbiilt, sondern glei d Titlroll em Musikalischa Schauschbiil Der Evangelimann vom Wilhelm Kienzl.
Dr Karl Erb hôt zwar ibrhaupt koin Gsangsonderricht braucht, r hôt abr gschbiirt, dass besser fir-en wär, wenn’r zerscht amôl Erfahronga bei-ma Opernbetriib ama kloinera Theatr sammla kennt. Drom hôt’r sich 1908 fir zwoi Jôhr beurlauba lassa ond ischt zom Opernhaus Libeck ganga. 1910 hôt’r wiidr z Stuegert gsonga.
Sei glanzvoller Ufstiig zom graußa Opernstar hôt 1913 ôgfanga. En deam Jôhr hôt’r a Ôstellong beim Hof- ond Nazionaltheatr z Mincha kriagt. Scho em Jôhr druf hôt’r en dr Titlroll vom Richard Wagner seim Bihnaweihfeschtschbiil Parsival glenza kenna. Nomôl drei Jôhr schbätr isch-em sogar ôôbodda wôrra, bei dr Uruffihrong vom Hans Pfitzner seira Opr Palestrina d Titlroll zo schbiila. Dr Erb hôt ôgnomma. Bei dr erfolgreicha Uruffihrong am 12. Juni 1917 isch dui ungarischa Sopranischdin Maria Ivogün sei Partnere gwäa. S hôt et lang dauret, ond dia zwoi hend sich emmer meh meega. Em Jôhr 1921 schliaßlich hend-se sich vôr-em Standesamt s Ja-Wort gäa. Ghalda hôt dui Ehe abr et grad lang; scho 1932 ischt jeder wiidr seine oigne Weag ganga.
1925 hôt dr Karl Erb sein Abschiid vo dr Bihne gnomma, weil s Minchner Nazionaltheater sein Vrtrag nemme vrlengret hôt. Drom hôt’r sich nôch-ma andra Gelderwerb omgucka miaßa ond hôt sich vo jetzt ôô als Liad-, Konzert- ond Oradoriasenger betädicht. Bsonders gläaga send-em dô drbei d Passiona vom Johann Sebastian Bach.
Ôfang 1948 hend vorschiidene Zeidonga ibr s Ableaba vom Karl Erb berichdet. D Folge ischt gwäa, dass an Haufa Krenz en sei Raveschburger Wohnong gschickt wôrra send. En Wirklichkeit abr hôt dr „Vorstorbene“ noh a guada Gsondheit ghet.
Em Jôhr 1950 hôt dr Karl Erb doch nomôl uf d Bihne zruckkomma kenna. Koi Gerengerer als dr grauße Wilhelm Furtwängler hôt-em d Roll vom Florestan en dr Opr Fidelio vom Ludwig van Beethoven ôôbodda, was dr Erb dankend ôôgnomma hôt.
Am Dag vo seim 81. Geburtsdag, am 13. Juli 1958, hôt’r z Raveschburg seine Auga fir emmr gschlossa. Sei ledschda Ruha hôt’r uf-em Hauptfriidhof vo seira Hoimetstadt gfonda.
Haifa
Haifa (hebräisch חיפה Cheifa; ) het öbbe 267.000 (2006) Iiwohner un isch drum de drittgröschdi Ort z'Israel, noch Jerusalem un Tel Aviv. Selli Großschtadt an de Küschte vom Mittelmeer gits scho sit dr Antiki.
Geographischi Lag
Haifa lit z'Nordisrael am nördliche Abhang vom Karmelgebirge am Mittelmeer. Am Nordrand vo dr Schtadt isch de gröschti Seehafe vo Israel.
Usdehnig vom Stadtgebiet
Die verschiidene Ebene vo Haifa werde vo de einzige U-Bahn vo Israel, de Karmelit, verbunde.
Burg Denzlingen
D Burg Dänzlinge, au Burg Maurach gnännt, isch e abgangeni Burg bi dr Dänzlinge im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. D Spornburg isch an an dr Stell vu dr St. Severins-Kapälle uf em eschtliche Sporn vum Mauracher Bärg uf rund 250 Meter iber dr Normalnull.
D Burg Dänzlinge isch wahrschyns im 12. Johrhundert vu dr Herre von Denzlingen böue wore. In däre Zyt isch si au s erscht Mol gnännt wore. Vu dr ehmolige Burgaalag sin hite no zwee Halsgräbe erhalte.
St. Louis
St. Louis (uusgschribe Saint Louis) [] isch e Stadt im US-Bundesstaat Missouri am westliche Ufer vom Mississippi. Si hät bi de Volkszellig im 2020 öpe 301'500 Iiwohner ghaa.
Indischer Schriftenkreis
Under Indische Schriftsystem wered Schrifte zämegfasst, wo i de Länder Indie, Bangladesch, Nepal, Pakistan, im westliche Tail vo Afghanistan, uf Sri Lanka und uf de Maledive bruucht wered. I dene Länder wered verschidnigi Sprooche gredt, wo zu mindestes vier Sprochfamili ghööred: de Indoeuropäischi Sprooche, Drawidischi Sprooche, Mundasprooche, Tibeto-burmanischi Sprooche und dezue no verainzelti isolierti Sprooche, wie s Buruschaski. Vo dene Sprooche hend meriri de Status vonere Schriftsprooch, wo maist inere aigne Schrift gschribe wered.
St. Louis
Im 20. Johrhundert isch St. Louis, wäge sinner Laag am Mississippi River und em Missouri River, wo gad chli witer obe in Mississippi mündet, aber au wäg em Isebahnchnoote, en bedütende Handelsplatz und di füftgröscht Laagerstätt vo de Vereinigte Staate gsii.
Indischer Schriftenkreis
Schriftsystem Öberblick
Vo de Schriftsystem wo bruucht wered, sind di vile Ankömmlig vo de Brahmi-Schrift em verbraitischte, di bikanntist devo isch d Devanagari, wo au di grööst Verbraitig hett. Die Schrifte sind vom Abugida-Typ, enere Mischig vo Buechstabe- und Silbeschrift. Muslim bruuched i de Regle en erwitterets Arabisch-persisches Alphebet, wa dezue füert, as e paar Sprooche, wie zum Biispil Konkani, me as ai gültigi Schrift hend. Di Latinisch Schrift isch vo de Europäer uf Indie broocht wore, werd aber selte för nödeuropäischi Sprooche bruucht, ani devo isch s Konkani. En aignigs Schriftsystem isch s Thaana, wo uf de Maledive bruucht werd. I historische Zitt sind no anderi Schrifte bruucht wore.
St. Louis
Näbet em internazionale Flughafe Lambert-Saint Louis International Airport isch vo 1967 aa s Wärk vom Flugzügbauer McDonnell Douglas gsii. 1997 händs mit Boeing fusioniert und s Wärk isch stillgleit worde.
Indischer Schriftenkreis
Gschicht
Di ältiste schriftliche Zügnis stamed us de Indus-Kultur z Pakistan. Die Kultur isch um 1400 v. Chr. underggange und demit isch o d Chentniss vo de Schrift verlooreggange. Die Schrift isch bis hütt no nöd entzifferet woore, drum isch onöd bikannt, weli Sprooch as dozmol im Industal gredt woren isch.
St. Louis
Im 1904 sind z St. Louis di Olympische Summerspiil gsii.
Indischer Schriftenkreis
Gschicht
Noch öber tuusig Joor, wo z Indie kai Schrift bruucht woren isch, sind Schrifte usem Weste öbernoo wore und gliichzittig sind au zwoo noiji Schrifte entwicklet wore. Dör s Perserriich isch di Aramäischi Schrift und dör de Alexander em Grosse di Griechischi Schrift an Indus choo, doch git s nu wenigi indischi Inschrifte, wo mit dene Schrifte gschriibe wore sind. Si stamed ali vom Chaiser Ashoka (273-232 v. Chr.). De grööst Tail vo de Ashoka-Edikt isch aber i zwoo andere Schrifte gschribe wore, d Kharoshthi und d Brahmi. Si sind vermuetli extra denn ersune wore, um s Prakrit besser z schriibe chöne.
St. Louis
Sit 1960 gits e Städtepartnerschaft mit Stuttgart.
Indischer Schriftenkreis
Gschicht
D Kharoshti isch im nordwestliche Indie bruucht wore und het sich bis uf Zentralasie verbraitet, werd hütt aber nöme bruucht. D Brahmi het sich im Lauf vo de Zitt i meriri Variante uufgspalte und isch d Muetter vo merer Dotzed Schrifte z Indie und im Ferne Oste.
Kharoshthi
D Kharoshthi (Kharoṣṭhī) isch us de aramäische Schrift entwicklet wore und werd drum au vo rechts geg links gschribe. Si isch bis is 5.Jh.n. Chr. im Industal bruucht wore und findet sich vor alem uf Münze. Z Zentralasie isch die Schrift echli länger bruucht wore. Hüt werd d Kharoshthi nöme bruucht.
Brahmi
De Ursprung vo de Brahmi (Brāhmī) isch umstritte. Vermuetli isch si en aigni Erfindig vomene indische Glehrte zu de Zitt vom Ashoka, doch werd mengisch au gsait, d Brahmi sai us de Aramäische Schrift entwicklet wore. Doch d Schriftrichtig vo links geg rechts und di konsequenti Notierig vo de Vokääl sprecht degege, au d Forme sind düttli verschide. Ganz abwegig isch d These, as d Brahmi e spooti Fortsetzig vo de Industal-Schrift sai.
D Brahmi isch öber ganz Indie verbraitet gsii und het scho früe zwo Hoptvariante entwicklet; im Süüde mit ründere Forme, im Norde eener eggigi Forme. Vo de südliche Brahmi stamed d Schrifte ab, wo för di drawidische Sprooche und för s Singhalesische bruucht wered. Vo Südindie isch den de Schrifttyp au uf Burma, Thailand, Malaysia und Indonesie öberegwanderet und dai d Muetter vo vile Schrifte wore, wo hüt no bruucht wered, wie di Thailändischi Schrift.
De eggig nördlichi Typ isch d Muetter vo de Devanagari und andere nordindische Schrifte. De Typ isch au uf Tibet cho, wo im 7.Joorhundert di tibetischi Schrift drususe gschaffe woren isch. Ebefalls us de Brahmi entstande isch di Tocharischi Schrift und d Schrift vo Kushan; baid sind scho im Altertum uusgstorbe.
D Buechstäbe sind streng phonetisch aagornnet: Zerst chömed d Vokääl, den die velare, palatale, retroflexe, dentale und labiale Konsonante, denn d Approximante und em Schluss d Sibilante und d Huuchluut. Di klassischi Aaornig isch ase:
Schrifte, wo mee Luut hend, plaziered i de Regle die em entsprechende Platz i de Raie.
Arabisch-persischi Schrift
Di muslimische Mogulechaiser hend s Persische as Schriftsprooch bruucht, wo mit de Arabische Schrift gschrebe werd. Muslimischi Inder hend denn aagfange s Hindi i arabische Buechstabe z schriibe, drususe isch denn s Urdu entstande. Au anderi indische Sprooche, so s Sindhi, s Panjabi und s Kashmiri hend di arabisch-persischi Schrift nebet de iihaimische Schrift aagnoo. Debii sind noiji Zaiche gschaffe wore, för Luut, wo im Arabische und Persische nöd vorchömed. Allerdings hend die anzelne Sprooche di arabische Zaiche verschide gänderet, so ass för de gliich Luut en anders Zaiche bruucht werd, je noch de Sprooch halt. S Sindhi isch am wiitiste ggange mit noije Zaiche, well die bihuuchte Konsonante en aignigs Zaiche öberchoo hend, weered i de andere Sprooche, e Ha an Konsonant aneghenkt hend. Us dem Grund git s im Sindhi Buechstäbe mit vier Pünkt, weered di andere arabische Schrifte Buechstäbe mit maximal drai Pünkt hend.
Drei Tage von De Panne
D Driedaagse van De Panne-Koksijde, zmaischt abgchirzt zue Driedaagse van De Panne (weschtfläm. Driedoagse van De Panne), sin e Radränne im belgische Weschtflandere, wu syter anne 1977 rund um d Stedt De Panne un Koksijde uusgfiert wird. S Etapperänne wird organisiert vum Koninklijke Veloclub Panne Sportief un findet zmaischt aafangs April in dr Wuche vor dr Flandern-Rundfahrt statt. Wie in däm Friejohrsklassiker sin au bi dr Driedaagse van De Panne die Hyfe chlaine Biel (Hellingen) un Chopfstaipflaschter-Passage (Pavé) karakteristisch. S Ränne bstoht als us aim Zytfahre un drei normale Etappe.
D Driedaagse van De Panne ghere syter 2019 zue dr UCI WorldTour in dr Kategori 2.HC. Syt 2018 git s au ne Fraueränne in dr UCI Women’s WorldTour.
Rekordsiiger isch dr Belgier Eric Vanderaerden mit fimf Siig zwische 1986 un 1993. Dytschi oder Schwyzer Siiger het s no kaini gee.
Papyrus 46
S Papyrus 46 isch es umfangriichs Originaldokument i griechischer Sproch mit eme grössere Teil vo de Paulus-Brief vom Neue Teschtament. Siini Entschtehig wird ungefähr uf s Jahr 200 nach Chrischtus datiert. Glageret wird das Papyrus hüüt i de irische Hauptschtadt Dublin. Bemerkenswert dran isch, dass es sich ums ältischte überliiferete Dokument handled, wo d Uuferschtehig vom Jesus mehrmals erwähnt. Zum Biischpiel sind beidi Briefe an d Korinther sehr wiitgehend erhalte. Im erschte devo heissts in Nr. 15,20: "Nun aber ist Christus auferstanden von den Toten und...". Au z. B. im zweite Korinther isch si erwähnt. Die neuere Forschige ergebet en Datierig vo dem Papyrus mit ere "Vertrauensintervall-Wahrschiinlichkeit" vo 95 Prozent (B. Griffin) ums Jahr 200 nach. En einzelne Autor datiert s sogar ins erschte Jahrhundert nach Chrischtus.
Bergbau
Im Bärgbau sueche d Lüt Boodeschetz im e Bärg oder in dr oobere Ärdchruste, wo denn mit technische Aalaage und Hilfsmiddel erschlosse, abbaut und ufberäitet wärde. Zum Bärgbau ghööre s Vermässigswääse (Markschäidwääse), d Gruebebewirtschaftig (Bewätterig und Wasserhaltig), soziali Sicherigssüsteem (Knappschaftskasse), spezielli Usbildigsstette (zum Bischbil Bärgakademie) und Bärgufsichtsbeörde. As montanistisch (vo lat. mons für Bärg) bezäichnet mä alles, wo mit em Bärgbau z due het. Im dütschsproochige Ruum si d Bezäichnige Montanwääse, Gwünne vo mineralische Roostoff und Bärg- und Hüttewääse scho lenger üüblig.
Es git über- und underdäägigi Abbauverfaare für festi, flüssigi und gasförmigi Roostoff.
Bärgbauligi Aktividääte wärde uf dr ganze Wält in jedem Staat dur e nazionals Bärgrächt greeglet.
Judo
Judo (jap. 柔道 jūdō [ersti Silbe stimmhaft: ; uf Dütsch mäistens ] wörtlig ‚dr samft/flexibel Wääg‘, abgläitet vo jū ‚samft‘, ‚flexibel‘ und dō ‚Wääg‘) isch e japanischi Kampfsportart, wo s Brinzip von ere „Gwünne dur Noochegee“ beziejigswiis „maximali Wirkig bim ene Minimum an Ufwand“ isch.
Judo isch nit nume e Dräänung für e Körper sondern au e Filosofii zum d Persönlichkäit z entwiggle. Es basiert im Wääsentlige uf zwäi filosofische Grundbrinzip: ass mä sich gegesitig hilft und verstoot zum Nutze und Fortschritt vo alle (jita kyōei, 自他共栄) und ass mä dr Körper und dr Gäist so effektiv wie mööglig iisetzt (seiryoku zenyō, 精力善用).
S Ziil isch s, die Brinzip z verinnerlige und uf dr Judomatte (jap. Tatami) bewusst in jedere Beweegig zum Usdruck z bringe. E Judo-Mäister hört im Idealfall nie uf, Judo z braktiziere, au wenn er nit im Dōjō (Dreeningshalle) isch. D Süüle vom Judo si im dradizionelle Sinn mäistens dr Formelauf, jap. Kata, und dr Üebigskampf, jap. Randori (au as Wettkampf, jap. Shiai). Klassischerwiis ghööre au Kogi (講義, Leervordraag) und Mondō (問答, Leergsprööch) zu dene Süüle. S hütige Judo isch stark vo de Wettkampftechnike vo de letschte Joor dominiert und wird dorum vom sogenannte Technikdreening brägt, wo mit em Technike dreniert wärde, wo im Wettkampf effektiv si.
Eme Judo-Kämpfer säit mä au Judoka (jap. 柔道家). S Suffix "Ka" (jap. 家) het d Bedütig vo „öbberem, wo öbbis guet cha“.
Absenker
Wänn awer s’Holtz hächter esch un Näschtla net vu àsa sech bis àn d’r Boda biaga, müass d’Mänschahànd igriffa. Dàss haist ma d’r noh s’Ableegerverfàhra, wu ärlàuibt, Triwer vu Nutz- un Ziarpflànza z’vemehrera. Ma nemt d’unterschta Trib vu d’r Pflantza un biagt sa länglig en a 10 cm tiafa Grundrenna un befäschtigt sa met zwai Klàmmra so brait üssnànd wia meglig. Boll amol schleen d’Knäschpla üss, d’r wilscht àss unta-n-àn da Knäschpla, Werzala fanga a z’wàcksa. Wänn d’näija Schässleng ewer d’Boodaheera kumma senn, däckt ma d’r noh d’Renna züa un losst da Àpparàt ewerwentra. Em Friahjohr kà ma riawig dàs näija Pflanzla vum Müatterschtock tränna, dänn d’r Wenter dura hann sech sina Werzala so verschtärkt, dàss’s salbschtandig worra-n-esch. Salamols wu d’Falder noch àbgedrännt gseh senn mett Häcka, wu d’Vegala hann känna dren naschta, wu s’Klaiveh Unterkunft gfunda hàtt un wu s’Wàsser abghäbt hann, àss’s net noh jedem Ragaschtermla a Schtai un Schlàmmàssa durch d’Gassla vum Dorf àwagschtrehma dian, salamols hann sech d’Häcka, gnàd en da Àbsanker, unidrenglig gmàcht uff a vegetàtiva Vermehrung.
Dia Aigaschàft hàtt ma o benutz àls Làndwehrhäcka em Mettelàlter schu. Ma hàtt Dornaschtricher gmescht met Rotbüacha un Hàgabüacha un hàtt ma noh Àbsanker en d’r Booda befäschtigt. Dia Häcka senn met da Johra so unidrengbàr worra, dàss sech kai Fend gwoogt hàtt, sech d’r durch schlicha.
Àllerdengs, düat ma hettzutàgs dàss Verfàhra wedder nohznoh en Gebrüch sätza. Emmer meh Gmaina lehn Häckazihn àsätza um d’ Schpeelplatz, d’Schtàttgarta un sogàr um gwessana Endüschtrigebiater. D’Àrchitäkta ziaga dia Häckazihn o en betràcht en erna iplànunga vu Privàt Giater odder greesera Boiüssechta.
D’Ardbeera esch d’bekànntschta Pflànza vu sech vermeera düat durch s’Schprässlengs üsschlàga, bässer gnännt Üsslaifer odder  Schtolon. Awer dàssmol em gegasàtz zum Àbsanker wàckst ar àm Booda noh. Àn ra Noda vu dam Schteel äntweckla sech Werzala un wänn dia boodagfàsst hann schterbt d’r Schteel àb un s’Pflanzla werd noh aigaschtandig. d’Ardbeera esch net d’ainsigschta Frucht vu en dam Vermeerungsverfàhra unterworfa-n-esch dàss salwa gebts unteràndera bim Raabschtock, bim Figabàuim, odder bi Blüamaschtäck wia Rosaschtock, Blàui odder Guldraaga o bim Rosabàuim.
Der Alemanne
Der Alemanne isch im Dritte Riich in dr Friiburger Region e hetzerischi Tageszittig vu dr Nationalsozialiste, gsi. Mit dem Namme fer die Zittig hän d'Nazis versuecht, dr Dialekt fer ihr Bluet-un-Bode-Ideologi z'instrumentalisiere.
Gschicht
Des Blatt isch 1. 11. 1931 zum erschte Mol z Friiburg rüskumme; dr Chefredakteer isch ab 1932 dr Franz Kerber gsii. 1931 hets mit em Alemanne segs badischi Nazi-Zittige gha, diä eltscht vu däne isch Der Führer gsii. Dr Alemanne isch e Ableger („Kopfblatt“) vum Führer gsii, diä zwo hän sich s Verbreitungsgebiet ufdeilt (Der Führer Nordbade, Der Alemanne Südwescht-Bade). In dr erschte Üsgab het Der Alemanne iber sich gschriibe:
In dr erschte sibe Wuche vu däm Blatt sin segs Üsgabe vum badische Inneminischter verbotte wore, wel si s Volk verhetzt hän; 1932 ischs fir 14 Dag verbotte gsii.
D Zittigslandschaft isch am Afang vu dr 30er Johr vum 20. Johrhundert no viil viilfältiger gsii wiä hit. Z Friiburg hets d Volkswacht (SPD), d Freiburger Tagespost (Zentrumspartei) un di liberal Freiburger Zeitung gha. Ab em 30. 1. 1933, wu dr Hitler zum Richskanzler ernännt wore isch, bsunders ab dr „Notverordnung“ vum 4. Febber, sin im Oberbadische wiä im ganze Ditschland Zittige reihewiis verbotte wore. Z Friiburg isch d Volkswacht verbotte wore, diä andere zwo sin unter Druck gstande – schliäßlig isch aü bi dr Freiburger Zeitung e Nazi Chefredakteer wore; aü d Tagespost het sich miäße abasse.
So het z Friiburg näbe nem Alemanne d Freiburger Zeitung bis 1943 kenne witer exischtiäre – s Verhältnis zwische däne zwei Bletter isch aber gspannt gsii. D Freiburger Tagespost het bis 1940 exischtiärt. Wel mit Kampfbletter wiä Der Alemanne nit di ganz Bevelkerung het kenne erreicht wäre, hän d Nazis ebe aü anderi Zittige duldet un d Fäde zoge. Noch em Griäg isch dr Namme Friiburger Zittig in dr Badische Zittig witergfiährt wore.
Der Alemanne het d Akindigunge üs em obige Zitat wohr gmacht. Im März/April 1933 het dr „Schriftleiter“ Kerber s Blatt fir e Hetzkampagne gege dr Oberburgemeischter Dr. Bender vu dr Zentrumspartei gnutzt, het im Bender si Rucktritt verzwunge un sich sälber zum OB vu Friiburg gmacht. S Kampfblatt het e ibergordnete Deil un e Regionaldeil gha – im Regionaldeil sin zum Biispiil z Rotwiil d politische Gegner vu dr Nazis mit polemische Artikel stark agriffe wore – des isch vor dr Machtergriffung gsii; nochhär, wu sich d Macht vu dr Nazi gfeschtigt gha het, het sich des glegt, do isch drno iber ertligi Parteiverastaltunge usw. brichtet wore.
Uf dr andere Sitte het Der Alemanne so guet wiä keini Biiträg uf Alemannisch brocht un het sich au suscht nit um d alemannisch Kultur verdient gmacht.
Der Alemanne isch 1945 verbotte worre, het aber fer d'Akzeptanz vu dr alemannische Sprooch noochhaltigi Schäde hinderlo.
Folge
D'Instrumentalisierig vum Alemannisch dur d'Nazi, am sichtbarschte in ihrer Zittig, het äu mit dezue gfiehrt, dass sich d'Schwyzer mit ihrem Alemannisch als Schwyzerditsch abgränzt hän un dr Begriff „Alemannisch“ dert noch hit ender negativ bsetzt isch. S nimmt wäge dem nit Wunder, dass menki in dr Schwyz d'Zuegherigkeit vu dr schwyzerditsche Dialekt zue dr alemannische Sproochfamilie in Zwifel ziege.
Dr glich Mechanismus isch au uf dr ditsche Sitte vum Rhiin abgloffe. Mer het nit ohni Erfolg versuecht, im Alemannische e brüüns Gschmäckli azhänke – des isch erscht durchbroche wore, wu s Alemannisch zu nere Sproch un zume Üshänkschild vu dr Anti-AKW-Bewegung um Wyhl wore isch.
Weblink
„Alemannentum“ als nationalsozialistischer Etikettenschwindel
Literatür
+ Heiko Haumann, Dagmar Rübsam, Thomas Schnabel, Gerd R. Ueberschär: Hakenkreuz über dem Rathaus. In: Geschichte der Stadt Freiburg im Breisgau. Band 3, rüsgä vum Heiko Haumann un em Hans Schadek.
Amtssprache
A Amtssproch isch a Sproch, wo mr hauptsächlich braucht bei de Behörda, bei dr Polizei, em Krankahaus ond so weitr.
A Amtssproch isch a Sproch wo manchmol (odr oft) net dort gschprocha wird wo mr se hot. Zom Beischpiel isch en Algerie d Amtsschproch Franzesisch. Die verbreitetschte Amtssprocha sen wohl Englisch, Spanisch on Franzesisch.
Lendr, Amtssprocha ond weitere Sprocha
Es folged a paar Beispiile:
Charleville-sous-Bois
Charleville-sous-Bois (ditsch 1915–18 Karlheim, 1940–44 Karlsheim am Wald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Verwàltung
vun Charleville-sous-Bois ìsch. Charleville-sous-Bois ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Charleville-sous-Bois ghert zem Lorrain.
Kürklinik
D Gmein ìsch bekànnt fìr d Kürklinik Maison de Convalescence Charleville, wie ànne 1925 ìm Schloss Rexroth ereffnet worre ìsch.
LuK Challenge
D LuK Challenge isch e Baarzytfahre, wu bis 2006 Ändi Juli bzw. Aafangs Augschte z Biil uusdrait woren isch. D LuK Challenge het zue dr UCI Europe Tour ghert (Kategori 1.1). Wäg dr internationale Bedytig isch s Ränne as inoffiziälli Wältmeischterschaft im Baarzytfahre aagsähne wore. D LuK Challenge isch in dr Hauptsach vum Automobilzueliferer LuK Gruppe finanziert wore.
Im Spotjohr 2006 het dr Hauptsponsor LuK no zahlryyche Dopingfälle im Radsport bekannt gee, ass er ufhert mit syym Engagement. Dodermit isch des Baarzytfahre yygstellt wore.
Vorlaifer
D Vorlaifer vu däm Baarzytfahre geen bis in s Johr 1968 zruck. Im Lauf vu dr Johr het s e baar Mol dr Namme gwägslet, dr Sponsor un au dr Uusdragigsort:
In dr Johr 2004 un 2005 het s au ne Fraue-Baarzytfahre gee.
Rekordsiiger sin mit je drej Siig dr Tony Rominger (1992, 1994, 1995), dr Jens Voigt (1999, 2004, 2005) un dr Michael Rich (2000, 2002, 2003).
Noospiil 2009 / 2010
Am 2. Augschte 2009 hätt z Bihl wider e Baarzytfahre solle stattfinde, s "Chrono 2" (UCI Kat 1.1). Dr Veraastalter Eugen Rösinger, wu au scho d LuK Challenge organisiert gha het, het s Ränne aber im Mai 2009 us organisatorische Grind abgsait, au d Uusdragig, wu fir 2010 blant gsi isch, isch abgsait wore.
Christoph Merian Stiftung
D Christoph Merian Stifdig (bis 1972 Chr. Merian’sche Stiftung) isch e gmäinnützigi Stifdig mit Sitz und Däätigkäit z Basel. S Spektrum vo iirer Däätikäit isch bräit. Si het as Ufgoob, s Wool vo de Mensche in dr Stadt Basel z fördere, und für daas Harmonii z schaffe zwüsche soziale, kulturelle, ökologische und wirtschaftlige Ziil.
D Gründig und s Ziil vo dr Stifdig
D Stifdig isch vom Christoph Merian (1800-1858) in sim Testamänt vom 26. Merz 1857 dur e Schänkig an d Stadt Basel gründet worde und isch noch em Dood vo sinere Witwe Margaretha (1806-1886) am 3. Mai 1886 rächtschreftig worde. S Testamänt vom Christoph Merian bestimmt in de Paragrafe 26 und 27, ass s Kapital söll erhalte wärde und dr Erdraag vo dr Stifdig sött brucht wärde, zum Noot und Unglück lindere, s Wool vo de Mensche fördere und d Iirichdige finanziere, wo s stedtische Gmäinwääse sich drum muess kümmere oder wo allgemäinnützlig und zwäckmässig si.
Däätigkäit
D Däätigkäit vo dr Stifdig isch noch em Testamänt uf d Stadt Basel beschränkt. D Stifdig het am Afang öffentligi Bauvorhaabe und die soziale Instituzioone vo dr Basler Bürgergmäind mit Gäldzaalige understützt, het aber vo 1952 aa afo Alterssiidlige oder Grossüberbauige realisiere und het iir Wirkigsspektrum sit de 1980er Joor stark usdeent. Si isch (Stand 2009) zur Hauptsach mit äigene Projekt in de Beriich däätig und understützt mit Förderbidrääg zuesetzlig Aktividääte vo andere. D Stifdig schüttet jeedes Joor öbbe elf Millioone Franke us, wo je 45 Brozänt drvo an d Bürgergmäind und d Iiwoonergmäind vo dr Stadt Basel gönge und zää Brozänt in e Fond zum baue und Land chaufe. D Gälder wärde dur Mietliigeschafte, Baurächt und Finanzaalaage erwirtschaftdet. S Stiftigsvermööge isch öbbe 300 Millioone Franke grooss (Stand 2008) und bestoot us 900 ha Land (z. B. Brüglige, Löijeburg oder Dreispitz), 1500 Mietobjekt und eme Bortföi vo Wärtschrifte.
D Stifdig füert administrativ au meereri sälbständigi und unsälbständigi Stifdige (z. B. s Cartoonmuseum Basel) und schafft mit Partner im In- und Usland zämme (z. B. im Künstlerusdusch iaab).
LuK-Cup Bühl
Dr LuK Cup Biil isch e Radränne gsi, wu vu 1996 bis 2003 z Biil uusdrait woren isch. Dr LuK-Cup isch vum Wältverband UCI in dr Kategori 1.2 gfiert wore. Hauptsponsor isch dr Automobilzueliferer LuK Gruppe gsi.
Des Eidagesränne het uf rund 194 km rund um d Stadt Biil gfiert.
2004 isch dr LuK Cup nimi durgfiert wore, derfir isch z Biil derno unter em Name LuK Challenge s Baarzytfahre veraastaltet wore, wu vu 1968 bis 1992 z Bade-Bade un vu 1993 bis 2003 z Karlsrueh uusdrait woren isch. 2006 het LuK no zahlryyche Dopingfälle im Radsport syy Sponsoring yygstellt.
Pontevedra
Pontevedra isch e Stadt z Galicie im Nordweste vo Spanie, wo knapp 83'260 Ywoner hätt (2020). Iir Gebiet umfasst 118,28 km². Pontevedra isch d Hauptstadt vo dr Provinz mit em gliiche Naame, wo Däil vo dr autonome Region Galicie isch. Si lit an der Meerbucht Ría de Pontevedra und am Atlantische Ozean. Uf s Meer zue isch im Südweste d Morraza-Halbinsle vorglageret.
Phonem und Allophon
Phonem un Allophon sin elementari Konzept in dr Sproochwüsseschaft. E Phonem isch e Luut wo inere bstimmte Sprooch vumene andre Luut unterschide wird, un wo also für de Sinn vumene Wort wichtig isch. Im Alemannische sin zum Byspil d Luut un  verschidni Phonem. Un zwar macht es en Unterschid ob mer oder  sait, wie Wörter wie „Macht“ un „Nacht“ zeige. Sonnigi Wortpaar wo sich numme durch ei Phonem unterscheide, sait mer „Minimalpaar“.
In dr IPA-Luutschrift markiert mer Phonem mit / /, un Allophon mit [ ].
En Allophon dergege, isch en Luut wo in dr Sprooch zwar vorchunt, aber:
Mer chönnt s Phonem in „fümf“ also au problemlos als  statt  Usspräche ohne dass sich d Bedütig vum Wort dät verändre. Es wär allerdings schwieriger zum usspräche un het möglicherwys en uugwohnte Chlang. In denne Byspil isch allerdings deno nümmi ganz sicher ob s Phonem jetz oder  isch; wyl au plausibel isch dass sich  aa de labiodentale Luut  aapasst. Ob „Gämf“ phonemisch also oder  isch, cha mer nit eidütig bstimme, wyl es in beidene Fäll  wird ussgsproche.
E Byspil ussem Hochdütsche isch de Unterschid vum „ch-Luut“ in „ich“ un „ach“. Un zwar wird de „ch-Luut“ nooch Vordervokal (Vokal wo im vordere Deil vum Mund artikuliert were) un Konsonante als usgsproche (z. B. ich, Specht, Furcht) un sunscht als  (z. B. machen, Bauch). Es loot sich also gnau vorhersänne weller Allophon in wellem Wort uftritt. Mer cha de Allophon au problemlos mit  ersetze, wie in de Ussprooch vum Hochdütsche vo vilene Schwiizer, un wird enewäg verstande.
Luut wo inere bstimmte Sprooch verschidni Phonem sin, sin in andri Sprooche oft Allophon. So sin un  im Alemannische verschidni Phonem, wie d Wörter „Sinn“ un „sing“ zeige. Im Zapotekische, enere Sprooch vo Mexiko, dergege isch en Allophon vo. In dere Sprooch wird jeds wo am Änd vumene Wort isch, als  usgsproche, wie im Wort yan (Hals), wo  wird usgsproche.
Andri Luut, wo in dr menschliche Sprooch mögli sin, chöme überhaupt nit vor. So gits im Alemannische de Luut überhaupt nit. Nit als Phonem un au nit als Allophon. Im Walisische dergege isch de Luut en Phonem.
Lueg au:
Hamburg
D Hansestadt Hamburg (dt. Freie und Hansestadt Hamburg, plattdütsch Hamborg, gsproche wie Hamborch) isch mit 1,84 Millione Iwohner d zweitgröaschti Stadt in Dütschland naach Berlin und vor Münche und au a eignes Bundesland.
Geografy
Hamburg liggt aan de Elbe, do wo d Bille und d Alster in d Unterelbe mündet. D Elbbrücke im Oschte und de Alte und de Neue Elbtunnel verbindet d Schtadtteile im Norde und im Süde vu de Elbe. In de Innestadt gitts die aufgstaute Außen- und Binnenalster. Entlang vu de Elbe isches uffgschwemmte Marschgbiet und es ibrigge Gbiet liggt uffem höher gleggenen Geeschtrücke.
Hamburg hot siebe Bezirke und grenzt an Schleswig-Holstein im Norde und Niedersachsen im Süde aa. D Exklave sind d Nordseeinsele Neuwerk, Scharhörn und Nigehörn und de Nationalpark Hamburgisches Wattenmeer. Sie ghöret zum Bezirk Hamburg-Mitte.
S Hamburger Klima isch durch es Seeklima mit sinnem Schmuddelwetter prägt. Herbststürm und Iberflutunge kummet vor. Durch d Nordsee und ibber d Elbe gitts de Wechsel vu Ebbe und Flut.
Gschichte
D wichtige gschichtliche Date sind:
Parlament und Regierung
D Birgerschaft isch es Landesparlament und erloot Gsetz, bstimmt übber de Huushalt und kontrolliert de Senat.
De Senat isch d Landesregierung.
Uff de regionale Ebene gitts no d Bezirksversammlunge, wo au gwählt werre. Aber d Birgerschaft und de Senat könnet Bezirks-Theme aan sich ziehe und allei entscheide.
D Wahle
D Bürgerschaft tagt im Roothuus. Die wird alle vir Johr vu de Bürger gwählt. Ab 2011 gitts etzet 5 Stimme für d Landeslischte vun de Birgerschaft und 5 Stimme für d Wahlkreislischt vun de Bürgerschaft. So kaa mer Kandidate durch Panaschiere und Kumuliere us verschiedene Parteie uswähle und einzelne Kandidate durch Stimmhäufung uff de Wahllischt vorziehe. Es gleiche Verfahre (zwei mol fünf Stimme) gilt für d Wahle zur Bezirksversammlung.
Nach de Wahl wählt denno d Birgerschaft de Erschte Bürgermeister. De Erschte Bürgermeischter bstimmt (oder entlässt) d Senatore. Des goht aber numme, wenn d Bürgerschaft iiverschtande isch. Insgsamt gitts de Erschte Birgermeister(in), d Zweite Birgermeister(in) und acht weitere Senatorinne bzw. Senatore.
S Roothuus
S Roothuus isch 55 Johr nach em große Brand vun 1842 in de Johre 1886 bis 1897 wider uffbaut und bezoge worre. Es stoht uf 4.000 Pfähl und hot 647 Rüüm. Es isch mit der Börse und Handelskammer durch en Innehof verbunde. Im Innehof stoht de Hygieia-Brunne und erinnert aan d Cholera-Epidemi vun 1892. Im Roothuus schaffet de Senat und d Bürgerschaft und haltet dett ihre Sitzunge ab. D Tourischte könnet s Roothuus mit enner Führung besichtige: Im Erdgeschoss isch d Rathausdiele mit Uffgänge zur Birgerschaft uff de linke Seit und de Rothustrepp zum Birgermeischter uff de rechte Seit. Im erschte Stock goht d Führung durch de Plenarsaal vu de Birgerschaft, de Turmsaal, de Phönixsaal, es Waisenzimmer, d Ratsstub und de große Feschtsaal. Intressierti Birger könnet, wenn se sich a Karte bim Ratsdiener besorget, de Birgerschaftssitzunge zuhöre. A Bsunderheit isch, dass Staatbsuech ällwell erscht d Roothuustrepp nuufschnaufe misset, wiil de Erschte Birgermeischter se erscht dett obbe im Stehe empfängt. Er isch en freier Bürger vu de „Freie und Hansestadt Hamburg“ und niemandem untertan.
Als e dynamische Weltstadt hot Hamburg fir sinne neui Birger in de Handelskammer en „Welcome Center z Hamburg“, wo bsunders au qualifizierte Fachkräft Informatione krieget.
D Bezirke
Hamburg hot e Fläche vu 755,3 km². D Bezirke sind Hamburg-Mitte mit 142,3 km², Altona 77,9 km², Eimsbüttel 49,8 km², Hamburg-Nord 57,8 km², Wandsbek 147,5 km², Bergedorf 154,8 km² und Harburg 125,2 km².
Es Wappe
Es Stadtwappe vu Hamburg isch in rot und weiß und zeigt seit em Beschluss vu 1834 e gschlossenes Stadttor.
Stadtplanung
Durch d regelmäßige Kataschtrophe, wo Hamburg heimgsuecht hond, wie d Zerstörunge fir e freie Schießfläch durch d Franzose im Johr 1813, de Große Brand (5.–8. Mai 1842), d Choleraepidemie vu 1892, d Bombardierung (1939–1945) un d schwere Sturmfluet am 17. Februar 1962 isch immer wieder d Substanz zerstört worre. Bi der Glegeheit hond se au glei vollkomme neu baut. D Spitzhack hot also au vill zerstört. Es gitt numme in Spure no mittelalterliche Baute, bispiilswiis d Krameramtswohnunge bim Michel und d Häuslereih zwische de Deichstroß und em Nikolaifleet.
Im Anfang vum 20. Johrhundert hot de Oberbaudirektor Fritz Schumacher (1869–1947) Hamburg intressante Gebäude us Backstein im Heimatstil errichte losse: s Hamburg Museum, d Oberfinanzdirektion, d Hoschschuel fir bildende Künscht, d Jarreestadt. Vu de Gebäude us Backstein isch es Chilehaus, en Kontorhaus in de Innestadt, vum Architekte Fritz Höger (1877–1949) wegge sinnem wuchtige Ussähe bmerkenswert.
Im Johr 1937 isch in de nationalsozialistische Zeit Hamburg durch es Groß-Hamburg-Gesetz im Gebiet um 80 % und in de Bvölkerung um 41 % gwachse. Dzukumme sind d preußische Gebiete Wandsbek, Wilhelmsburg, Harburg und Altona. Im Pflaschter vum Trottoir vu de Paul-Roosen-Stroß (Nr. 8) isch die alte Gränz zwische Altona und Hamburg zur Erinnerung markiert (A|H).
In de 1970er Johr isch die City Nord baut worre. Dett sind vill Parkgarage und vill Bürohäuser uff em friehere Kleingartegeländ bim Stadtpark baut worre. Mer hot die Büros usem Stadtzentrum umgesiedelt und moderner gstaltet.
E neus Bauprojekt isch d HafenCity im freigebene Teil vum Freihaffegebiet. Det gitts d Magellan-Terrasse, d Marco-Polo-Terrasse und d Dalmannkaipromenad. Bis 2020 werret dett fir 12 000 Mensche 5500 Wohnunge und fir 40 000 Büroarbeitsplätz baut. Dodurch wird denn d Innestadt um 40 % in de Haffe erweitert. De öschtliche Teil bim Magdeburger Hafen isch noch 2000 neu gestaltet worre.
D Elbphilharmonii isch vu 2007 bis 2016 gbaut und Aafang 2017 eröffnet worre. Sie hot drei Konzertsäl, a Plaza zum Promeniere, Wohnunge, en Hotel und en Parkhus.