cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Münsterhügel (Basel)
D Römerzit
Nochdäm dr Cäsar d Helvetier, wo us em Gebiet vo dr Schwiz westwärts noch Gallie zoge si, noch dr Schlacht bi Bibracte wider zrugggschickt het, isch noh di noh s ganze Teritorium südlig vom Rhii unter römischi Kontrolle cho. No zum Cäsar sine Läbzite hai im oppidum uf em Münsterhügel keltischi Ziviliste und Riter aber au römischi Soldate gläbt, und es isch azneh, ass die iiheimische Adlige d Kontrolle über d Gränze im Name vom Römische Riich übernoh hai. Dr Kaiser Augustus het vom Johr 25 vor dr Zitewändi aa meh römischi Soldate in d Alperegion gschickt und im Johr 15, währed dr Tiberius und dr Drusus in dr Region Chrieg gfüehrt hai, au es chliis Kastell uf em Münsterhügel baut und d Garnison versterkt. Das Kastell isch denn wider zwüschem Johr 17 und 50 mit römische Soldate bemannt worde. Aber d Siidlig sälber isch offener worde, dr Ärdwall het si Wichdikeit verlore und d Lüt hai sich ehnder südöstlig vom Hügelspitz undenoch an dr Strooss vo Argentorate (hüt: Stroosburg) uf d Colonia Augusta Raurica zue niidergloo. Nordwestlig vom Hügel het sich dr vicus uf beide Ufer vom Birsig usbreitet und dört isch au ä Brugg über ä Bach gsi. An dr Schiffländi, wo dr Birsig in Rhii mündet, het s ä chliine Hafe gha und mögligerwiis sogar ä Brugg über ä Rhii.
Im Middelalter
S Münster und si Umgääbig isch no lang s politische Zentrum vo dr Stadt gsi. Ums ume häi dr Bischof und s Domkapitel iiri Sitz ghaa, und e Hufe Aadligi häi in Hööf in de Gasse gwoont, wo zum Münsterblatz uufegfüert häi, wie d Riddergass oder d Augustinergass. Uf em Münsterblatz si Versammlige und gsellschaftligi Aaläss abghalte worde. So isch viermol im Joor d Handfesti, wo mit ere dr Bischof Johann vo Vennige 1458 dr Stadt iiri ersti Verfassig gee het, bim Bischofshoof vor de Bürger vorglääse worde.
Je mee dr Bischof im spöötere Middelalter an Macht verloore het, het sich die unde am Birsig afo konzentriere. S erste Roothuus isch am Fischmäärt gstande, die nöijere sit em 14. Joorhundert am Määrtblatz.
In dr Nöizit
E Woonadrässe oobe uf em Münsterhüügel isch immer no aagsäit gsi. Zwar si die aadlige Familie nodinoo usgstorbe oder verarmt, und mit dr Reformazioon häi die katholische kiirchlige Würdedrääger d Stadt verloo, aber vermöögendi Bürgerligi häi denn iiri Aawääse kauft, oder si si vo Instituzioone vo dr Stadt verwändet worde. So isch dr Hüügel e Hort für d Gleersamkäit worde. Mit dr Schuel uf Burg isch 1589 äins vo de erste Gümnasium in dr Äidgenosseschaft gründet worde. Wemm mä mit em Gümnasium fertig worde isch, het mä an d Uniwersidäät chönne go studiere, wo uf meereri Geböid verdäilt gsi isch: die Alti Uniwersidäät am Rhiisprung und s obere Kollegium im ehemoolige Augustinerkloster an dr Augustinergass. Au Druckhere, wo e wichdigi Rolle in dr Verbräitig vom Humanismus und dr Übermiddlig vo Wüsse gspiilt häi, häi mänggisch wie dr Hieronymus Frobenius im Huus zum Luft in dr Nööchi vom Münsterblatz gwoont und gschafft. Im Huus zur Mugge, won emol e Drinkstuube für Aadligi gsi isch, also en Art middelalterligs Bardeizentrum, isch denn im 17. Joorhundert s erste staatlige Museum in dr Stadt ufdoo worde.
Wähe
E Waie (hochdütsch Wähe) isch e traditionells alemannischs Gebäck. Es isch im Wäsentliche e flache Blächkueche mit emene Belag und emene Guss. D Waie heisst nid im ganzen alemannische Sprachruum glych. Anderi Bezeichnige sin Chueche, Tünnä/Dünnele/Tülä, Bierde, Datsche oder Flade.
Saint-Sulpice VD
Saint-Sulpice (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Wähe
Grundzuetate sind Mürbedaig (regional au Hefedaig, sälte Blätterdaig) und e Belag us Frücht, Gmies oder au Kääs. Drüber kunnt e Guss us Milch und Eier oder us Rahm und Eier. Dä Guss wird denn bim Bache dick und gääl. Dr Belag wird bi de Waje immer mitbache. Im gsamte ähnlet e Waie dr französische Quiche oder Tarte, eifach mit em Unterschiid, dass bi dr Waie dr Guss au no zuggeret oder gsalzt wird, drumm gits au als Hauptrichtige siessi und salzigi Waje.
Waie sottme nit verwechsle mit Faschtewaie, was im Prinzip e Weggli mit Kümmel druf isch.
Saint-Sulpice VD
Geografi
Saint-Sulpice lyt am Gämfersee zwische dr Venoge un dr Chamberonne. Zue dr Gmai ghere näb em glychnamige Ortsdail au s Quartier Les Pierrettes un s Induschtrybiet En Champigny. D Gmaiflechi umfasst 18,7 % landwirtschaftligi Flechi, 5,5 % Wald, 74,7 % Sidligsflechi un 1,1 % sunschtigi Flechi.
Wähe
Gschicht
Die frieschte Beleg, wo s Schwiizerisch Idiotikon chan afiere, stamme us der Zit um 1550 ume. Noch em Volkskundler Albert Spycher isch d Waie in dr Huusbäckerei entstande. Me het bim Brotbache Daigräscht bruucht, wo in dr Brotschüssle liige bliibe sin. Denn het me d Räschte zumene dünne Flade usgwallt und dr Daigrand zumene Wulscht zämmedruggt, will susch dr Belag und dr Guss usgloffe wäri. Druffdo het me denn, was me so in dr Chuchi gfunde het, also Frücht oder Gmies. Drumm hän salzigi und siessi Waie e gmainsame Ursprung.
D Waie hän schnäll ihre Wäg in die guetbürgerlig Chuchi gfunde. Sit em 19. Joorhundert wärde d Waie au in gwärblige Bäckerei zuebereitet.
Saint-Sulpice VD
Gschicht
Saint-Sulpice isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Sanctus Surpiscius.
Wähe
Gschicht
In de katholische und gmischt-katholische Gebiet vor Schwiiz, vor allem im Oschte, isch d Waie friener e Faschtespiis gsi, i de reformierte Gegende, also meh im Weschte, e Feschtspiis. Im Üecht- und Waadtland isches es Gricht gsi, wo me vor allem am fleischlose Fritig gässe het. Drumm gits no hüt vili Bäckereie, wo nume am Frytig Waie im Sortimänt hän. In de Bärggebiet kennt me d Waie erscht sit öppe 100 Joor, vermuetlig will me für d Waie e Bachofe bruucht, wo in de Alpe sälte gsi isch. Wäg dr dominierende Milchproduktion und Viehwirtschaft stamme us de Bärge d Kääs- und Rahmwaie. Früchtewaie sin friener vor allem in de Obschtbaugebiet (u. a. em Thurgau) bikannt gsi. Hüt wärde salzigi wie siessi Waie in dr ganze Schwiiz und em Badische bache.
Regionali Bezeichnige
Vili Region hän e eigni Bezeichnig für d Waie. D Begriff bedüte aber immer öppe s Gliich.
Saint-Sulpice VD
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 34,7 % gläge.
Religion
41,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Wähe
Zuebereitig
E Waie isch en Art Chueche, wo mit emne spezielle Taig bache wird, es git aber au Variatione mit Blättertaig oder mit Mürbetaig. Dä Taig wird derno ganz huuchdünn usgwellt und in e flachi Küecheform dië je nooch Gegend rund oder viereggig isch, usglegt. Ir Schwyz cha me dä Teig fertig und usgwallt chouffe.
Variatione
Grundsätzlech lö sech süessi (meischtens mit Frücht) u salzigi Waie la unterscheide. Die salzige Waie daile sich uf in Gmieswaje und selligi, wo dr Guss us Milchproduggt (Rahm oder Chääs) dominiert.
Salzigi Waie
Zue de salzige Waie gheere zum eine Gmieswaie, z. B. mit Zucchetti, Spinat, Tomate odr Broccoli. Meglig sin au Härdepfel oder Rhabarber, die beide ka me je noch Guss au siess mache. Drüber kunnt e Guss us Rahm oder Milch und Eier.
Für salzigi Waie ohni Gmies duet me für dr Belag je nochdäm no Ziibele, Kääs und Späck bruuche. Das wird denn mit emene Guss us Rahm und Eier, hüffig au no mit Chääs, überbache. Für d Kääswaie wird als Belag und Guss Kääs, Rahm und Eier bruucht.
Saint-Sulpice VD
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,5 %, CVP 5,4 %, FDP 21,5 %, GLP 6,1 %, GP 8,2 %, SP 19,7 %, SVP 24,5 %, Sunschtigi 1,8 %.
Wähe
Siessi Waie
Siessi Waie wärde vor allem mit Frücht belait, bsunders beliebt sin Öpfel, Aprikose, Chriesi, Zwätschge oder Heidelbeeri. Wärde Santihansdrübel (Johannisbeere) oder Druube generell bruucht, wärde die meischtens erscht gege Schluss vom Bache druffdoo. Au Vermicelles isch als Belag mögli. Do me Vermicelles aber – anders als Marroni – nid bache cha, zellt das nymmi zue de Waie im eigentlige Sinn. Unter dr Schicht mit de Frücht kunnt hüfig no e Schicht us gmoolene Nüss. Dr Guss bestoot us Milch, Rahm, Eier und Zugger. In dr Romandie wird dr Guss hüfig wäggloo, denn handlets sichs um die französisch Tarte.
E spezielli Art vo de siesse Waie und in dr Zuebereitig dr Kääswaie ähnlig isch d Rahmwaie (hüfiger als Nidlechueche bezeichnet) us em Bärnbiet. Wie bi dr Kääswaie wird zwüsche Belag und Guss nid unterschiide, dr Guss entspricht em Belag. Er bestoot bim Nidlechueche vor allem us Rahm (Nidle), Eier und Zugger.
Saint-Sulpice VD
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Saint-Sulpice isch dr Alain Clerc (Stand Merz 2014).
Wähe
Fescht
In viele Gegende, bsunders z'Basel, gelte d’Zibelewaie resp. Kääswaie und Mählsuppe als tradizionelli Fasnachtsesse.
Usserdäm gits au ganz e huffe Waie-Fescht im Alemannische Sproochruum.
Chemikalie
Chemikalie si Stoff mit ere definierte Zämmesetzig, wo in dr Chemii relewant si. Es cha sich drbii um Räinstoff oder um Stoffgmisch handle. Im ängere Sinn zele drzue alli chemische Verbindige, wo dur chemischi Verfaare im Laboratorium oder industriell härgstellt wärde. Öb öbbis as Chemikalie bezäichnet wird, hängt aber stark vom Kontext ab.
Wähe
Fescht
Im Bärnischen isst men am Zibelemärit e Zibelechueche.
Rezept vu Stette
Daig (viireckigs Bläch):
Saint-Sulpice VD
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 % gläge.
Wähe
Rezept vu Stette
Alles vo Hand oder mit em Knethooge guet vermische, zuedegge un 1 Schtund kalt schtelle.
''Des isch jetzt d'Mengi fuer ä viireckigs Bläch. Nimmt ma ä rundes, längds für 2. Da Daig hebt verschlosse 1 Wuuche im Kiihlschrank, ma chan en aba au guet iigfriere.''
Pfälzisches Wörterbuch
S Pfälzisch Werterbuech (dt. Pfälzisches Wörterbuch) isch e Großruumdieläktwerterbuech fir s Gebiet vu dr linksrhynische Pfalz (politisch: d Rhypfalz, wu friejer zem Chenigryych Bayern ghert het), derzue in Uuswahl di pfälzisch pregte Sidligsdieläkt z Sidoscht- un Oschteuropa (Batschka, Banat, Galizie, Bukowina, Schwarzmeergebiet) un z Amerika (Pennsylvaniadytsch). S handlet sich um e Werterbuech fir Wisseschaftler aber au fir dr inträssiert Laie. S Pfälzisch Werterbuech isch in dr Hauptsach synchron orientiert (Stand vu dr Dieläkt am Ändi vum 19. un vu dr 1. Helfti vum 20. Johrhundert), s het in Uuswahl aber au historischi Beleg us archivalische Quälle din (Urkunde, Gieterverzeichnis, Weistümer, Inventarie usw.). Erfasst wird dr Gsamtwortschatz vu dr Grunddieläkt un di ertlige Umgangssproche, derzue koareali Sozioläkt (Handwärcher-, Händler-, Gaunersproche u. a.). D Nämeiberliferig (Persone-, Orts- un Flurnäme) nume bruchstuckhaft.
Saint-Sulpice VD
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2914 Yywohner 81,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,9 % Dytsch, 2 % Italienisch un 8,5 % anderi Sproche.
Barockmusik
D Periode vo dr Barockmuusig in dr oobeländische Kunstmuusig wird au as Generalbasszitalter bezäichnet und isch grad noch dr Rönessans choo. Si isch vom Aafang vom 17. bis öbbe zur Middi vom 18. Joorhundert gange. Si zelt hüte zur sogenannte Alte Muusig.
Saint-Sulpice VD
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Barockmusik
Dr Aafang vom musikalische Barock wird dur d Iifüerig vom Generalbass in de Komposizioone vom Claudio Monteverdi markiert. Es isch e Kennzäiche vo dr Barockmuusig und vo dr Muusig vom Rokoko, wo nochhäär cho isch, ass dr Generalbass immer brucht worde isch. Mä cha dr Barock no witer iidäile, öbbe eso:
Vo dr allgemäine Kultur us gsee, isch noch em Barock d Faase vom Rokoko choo; in dr Muusig het sich scho vo de 1730er Joor dr so genannti empfindsami Stil iigrichdet. Hüfig luegt mä dr Johann Sebastian Bach as dr Volländer vom musikalische Barock aa. Nochhäär chunnt in dr Muusiggschicht d Periode vo dr Klassik mit em Haydn und em Mozart.
Wähe
Rezept vu Stette
Ufflaag: Form (rundi Waieform oder viireckigs Backblech) fedde, Daig uf Mähl uswalle un in'd Form lege. Daigrescht wo überschtoht abschniide oder umlitze, dann wird da Rand eweng dicker un chnuschpriger.
Obschtwaie: Öpfel, Zwetschge, Chirsi, Rhabarber... ebbe alles was ma findet, au gmischt. Obscht entcherne (Öpfel schälle), chlei schniide un uf da usgwallde Daig lege. Wemma Obscht nimmt wo schuurig Wasser zieht (z. B. Zwetschge), sott ma Brotchrueme ufm Daig verdeile, damit d'Waie nit bebbig wird.
Ziiblewaie (rundes Bläch): 5 großi Ziible in Ringel schniide un in da Pfanne glasig dünschde. Ä Schduck gräucherde Schpeck in dünne Streifle oder Würfel schniide un zämme mit da Ziible ufm usgwallde Daig verdeile. Fuer ä viireckigs Bläch nimmt ma eifach s'dobbelde.
Lauchwaie (rundes Bläch): 2 Lauch butze, chlei schniide un blanchiere. 5 Schiibe kochte Schinke in Schtreifle schniide un zämme mit'm Lauch ufm usgwallde Daig verdeile. Fuer ä viireckigs Bläch nimmt ma eifach s'dobbelde.
Chäswaie (rundes Bläch): 300g würzige Chäs riibe un ufm usgwallde Daig verdeile. Fuer ä viireckigs Bläch nimmt ma eifach s'dobbelde.
Bäbble (rundes Bläch):
Ziiblewaie: Eier mit Suurrahm vermische. Salz, Pfeffer un Chüümi dazue. Bäbble uf da Ziible verdeile.
Lauchwaie Eier mit Suurrahm vermische. Salz un Pfeffer dazue. Bäbble ufm Lauch verdeile.
Chäswaie: Eier mit Suurrahm vermische. Salz, Pfeffer un Muskat dazue. Bäbble ufm Chäs verdeile.
Fuer ä viireckigs Bläch nimmt ma eifach s'dobbelde vom Bäbble.
Pfälzisches Wörterbuch
Gschicht
D Matrialie chenne allno im Pfälzische Werterbuech-Archiv, Benzinoring 6, 67657 Kaiserslautern, aagluegt wäre.
Im Projekt „Werterbuechnetz“, wu im „Kompetenzzentrums für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften“ an der Universitet Trier entstoht, isch e Online-Version vum Dytsch-Lothringische Werterbuech gmacht wore, wu mit anderen Werterbiecher vernetzt isch.
Quälle
Di Matrialsammlig basiert uf indiräkte Frogebogeerhebige mit ere große Belegdichti (ca. 60 bis 70 %), dernäbe uusfierligi Befrogige vu frejwillige Sammler zue umfangryyche Themekompläx (ca. 10 % Belegdichti). D Frogestellig isch zmeischt onomasiologisch gsi, d Antworte in ere Laietranskription. Dernäbe het s vil Spontanmatrial vu frejwillige Sammler. Zwische 1955 un 1966 hän Fälderhebige stattgfunde mit Tonband (ca. 5 % Belegdichti). Zuesätzlig Exzerption us schriftlige Quälle (wisseschaftligi Monografie, Ortswerterbiecher, Mundartliteratur u. a.). D Matrialbasis het e Zetelkatalog umfasst mit ca. 1,5 Millione Zetel.
SRF
SRF isch en Abchörzig för:
Ulrich Ochsenbein
Er isch am 16. November 1848 in Bundesrat gwählt worde. Er hät siis Amt am 31. Dezember 1854 abgeeh, won er im Amt nöd beschtätiget worde isch. Er isch dr erschti Bundesrat gsi, wo sich i de Bestätigungswahle nöd hät chönne duresetze. Während siinere Amtsziit isch er em Militärdepartement vorgschtande.
Er isch Vizepräsident gsii im Jahr 1854.
Gemeindeverwaltungsverband
E Gmeiverwaltigsverband (GVV) isch in Dütschland e freiwillige Zämmeschluss vu mehrere Gmeindene us em gliiche Landkreis. De Gmeindene übertrage däm Verwaltigsverband verschiedeni Ufgabe. Es chönne zum Biispiel d'Verwaltige zämmeglegt werde, damit mr Geld spare cha. Für d'Bürger us däne Gmeindene sieht des dann so us, daß sie ihri Müllgebührebscheid nümmi usm Rothuus, sondern us de Verbandsverwaltig kriege. D'Gmeiverwaltigsverbänd sin Körperschafte vum öffentliche Recht (aber keini Gebietskörperschafte). Vornedra stoht de Verbandsvorsitzende. D'Mitgliedsgmeindene bhalte aber ihri rechtlichi Selbständigkeit.
Ulrich Ochsenbein
Lebe vor em Bundesschtaat
Als Sohn vomene Land- und Gaschtwirt isch de Ulrich Ochsenbein am 24. November 1811 in Schwarzenegg im Kanton Bern in eher ärmlichi Verhältnis gebore worde. Siin Vater hät 1818 is Waadtland übersidlet, wo de Ochsenbein bis zu siim 14. Lebesjahr französisschprachigi Schuele bsuecht hät. Wo d Familie 1825 wider zrugg uf Nidau im Berner Seeland zoge isch, hät de Ochsenbein in Biel di düütschschprachig Bildig rasch naagholt und hät druf Recht in Bern schtudiert.
Gemeindeverwaltungsverband
In Bade-Württeberg gits no "vereinbarti Verwaltigsgemeinschafte" (VVG). Do duet e Stadt oder e Gmei (erfüllendi Gmei) d'Ufgabe vume GVV überneh. D'Verwaltigsgemeinschaft het kei eigeni Rechtspersönlichkeit. In § 61 vu de Bade-Württebergische Gmeiordnig wird de Umfang vu däne VVG vorgeh, es git aber zwische VGG un GVV keini grundsätzliche Unterschied.
Engelhard (Roman)
Inhalt
D Gschicht vom „Engelhard“ vom Konrad vo Würzburg het drei Hauptinhalt: Si cha under dr Thematik vo dr „Fründschaftssaag“ aagluegt wärde, oder as „Minneroman“, oder as d Gschicht vo dr Häilig vom Ussatz dur s Bluet vo Unschuldige.
Ulrich Ochsenbein
Lebe vor em Bundesschtaat
Nach Abschluss vo siim Schtudium und em erfolgriiche Beschtah vom Aawaltspatent, hät er 1835 zäme mit siim Schwager in Nidau e Aawaltskanzlei eröffnet.
Gemeindeverwaltungsverband
Wo gits sie?
Gmeiverwaltigsverbänd gits in Bade-Württeberg, in Saxe un Saxe-Aahalt, aber in Saxe heisse si "Verwaltigsverbänd" un in Saxe-Aahalt "Verwaltigsgemeinschafte".
Ulrich Ochsenbein
Lebe vor em Bundesschtaat
De Ochsenbein hät nebed siinere bruefliche au e militärischi Karriere verfolgt. 1843 hät er d Generalschtabsschuel und 1845 isch er zum Hauptmaa im Generalschtab ernännt worde.
Di politische Wirre zwüsched Konservative und Liberale, wo damals d Eidgenosseschaft beherrscht händ, händ de jung Ochsenbein i ihre Bann zoge. Er isch rasch zu eim vo de füehrende Chöpf vo de Berner Radikale uufgschtige. De Ochsenbein isch en militante Politiker gsii und a vorderschter Front beteiliget a de erfolglose Freischarezüüg, wo zum Ziil ghaa händ, di konservativi "Jesuiteregierig" vom Kanton Luzern z putsche und dur e Liberali z ersetze. De zweiti Freischarezug hät de Ochsenbein sogar höchschtpersönlich aagfüehrt und obwohl das Undernehme kläglich gschiteret isch, häts em Ochsenbein i siinere Heimet zu beträchtlicher Popularität und ere Art Volksheldeschtatus verholfe.
Juni
Dä Juni, Broochet oder Broochmonet isch dä sächst Monät vom Jahr im Gregorianische Kalender.
Ulrich Ochsenbein
Lebe vor em Bundesschtaat
I dere Ziit isch de Ochsenbein im bernische Parlament (1845/46) gsii, isch i di bernischi Regierig gwählt (1846-48) worde und hät siim Kanton als Vertreter a dr Tagsatzig(1846/1847) dient, wo er während dr Sonderbundskrise sogar präsidiert hät.
De Ulrich Ochsenbein hät auf d Oberbefehlshaberschaft vom Tagsatzigsheer im Sonderbundskrieg aschpiriert. Doch siini Rolle bi de Freischarezüüg hät das unmöglich gmacht, und so isch dr Genfer Guillaume-Henri Dufour gwählt worde. De Ochsenbein hät schtattdesse als Oberst e Reservedivision befehliget.
Nach dr Niderschlagig vom Sonderbund-Uufschtand isch de Ulrich Ochsenbein massgeblich a dr Uusarbeitig und Aanaahm vo dr neue Bundesverfassig beteiliget. I siim Kanton Bern hät er de Verfassigsvorschlag erfolgriich gege s ablehnende Votum vo siim ehemalige Kampfgfährte Jakob Stämpfli verteidiget.
De Ochsenbein als Bundesrat
D Schaffig vom Bundesschtaat hät under Anderem zur Folg ghaa, dass d Schwiiz jetzt e feschti Bundesregierig besesse, de sogenannti Bundesrat.
De Ulrich Ochsenbein isch, zäme mit 6 andere freisinnige Politiker, durs freisinnig beherrschte Bundesparlament am 16. November 1848 i die Regierig gwählt.
Er hät s Militärdepartement übernaah und hät di erschte Gsetz zur Uusbildig und Organisation vo dr Schwiizer Armee.
Nach siinere Wahl hät de Ulrich Ochsenbein versuecht zwüsched de Konservative und de Radikale um de Jakob Stämpfli, wo er sich i dr Zwüscheziit mit zerschtritte hät, z laviere. Hät aber drum under de iiflussriiche Schtrömige vom Bundeshuus bald emal als unzueverlässig gulte und isch im Jahr 1854 schliesslich trotz Kandidatur nöd wider beschtätiget und somit als erschte Bundesrat sozäge abgwählt worde.
De Ochsenbein als Altbundesrat
Nach siinere Abwahl hät sich de Ochsenbein em Heer vom französische Kaiser Napoleon III. aagschlosse. Dienscht i fremde Armee, isch zu dere Ziit nonig verbote gsii. Deet isch er endlich in ersehnte Generalsrang uufgschtige.
Denäbe hät er als Guetsbsitzer im Berner Seeland glebt. Er hät sich dr konservative bernische Volkspartei under em Ulrich Dürrenmatt aagschlosse, aber trotz mehrere Kandidature isch ihm kein Wideriischtieg i d Politik glunge.
T
D Friehform vom Büechstabe uss em proto-semitische Alphabet isch e Chrüz. D Bedütig vo sällem Symbol isch unchlar; wahrschints isch's e Markierig gsi. D Phönizier hän im Büechstabe de Namme Taw und de Lutwert [ t] ge. Im proto-semitische Alphabet hät s <t> - wie au im phönizische Alphabet - im Lige gschribe werre chönne. Eso hät's im X ähnlig gseh.
Engelhard (Roman)
Inhalt
D Fründschaftssaag, s wichdigste inhaltlige Motiv vo dr Gschicht, handlet vom Engelhard und Dietrich, wo sich vom Dienst am Hoof vom Köönig Fruote vo Dänemark kennegleert häi und zu unzerdrennlige, dröije Fründ worde si. Die Fründschaft wird zwäimol uf d Broob gstellt. Bi dr erste Broob hilft dr Dietrich im Engelhard si Eer im ene Durnier z verdäidige. Bi dr zwäite Broob muss dr Engelhard sini Chinder umbringe, zum mit deren iirem Bluet dr Dietrich vom ene schwere Ussatz z häile.
Juni
Zude dütlich akustischi Untärscheidig vom Juni, wo sich nur i eim Konsonant vom Monätsnamä Juli unterscheidet, wird er umgangsschprachlich mängisch au als Juno /ˈjuːno/ oder /juˈnoː/ usgschprochä, während dä Juli sich mit dä ebäfalls mängisch umgangsschprachlich verwändeti Usschprache Julai /juˈlai/ oder /ˈjuːlai/ düütlich abgränzt.
Kein andere Monät vom laufändä Kaländerjahr fangt mit äm gliiche Wuchätag wiä dä Juni aa. Aber dä Februar vom Folgäjahr fangt mit äm gliiche Wuchätag wie dä Juni vom laufändä Jahr.
Engelhard (Roman)
Inhalt
S Motiv, wo bäidi Gschichte verbindet, isch d triuwe, in dr Fründschaft wie au in dr Liebi. Gott beloont d Dröiji vom Engelhard drmit, ass er d Chinder wider lääbig macht, wo d' gopferet het, für zum si Fründ z häile.
Zimdancehall
Zimdancehall, au Zimbabwe Dancehall, isch es Subgenre vom Reggae/Dancehall und chonnt us Simbabwe.
Zimdancehall het agfange i de schpäter 1980er Johr mit lokale Stars, wo sech vo jamaikanische Musiker händ inspiriere lo und glichzitig ihre eigene simbabwische Stil entwicklet. In de 1990er Johr isch e grösseri Generation vo Zimdancehall-Artiste entschdande, und Startime Supa Power isch eine vo de erste gsi, wo d Künstler drzue brocht het, ihri Songs ufznäh. Dr Ifluss uf e simbabwischi Musigmärt isch konstant gwachse, wird hüt vo Jung und Alt glost und nimmt e grosse Prozäntsatz vom simbabwische Radio ii. Drzue träge au di regelmässige Zimdancehall Awards bi.
Dr Zimdancehall gilt as politisches Ventil für di wirtschaftlech unterdrückti Bevölkerig vo Zimbabwe.
Hemera
De Brueder vun de Hemera isch de Aither. Hemera isch au ä Nôme vun de Morgenröt (luege Eos).
EBay
eBay Inc. isch e amerikanischs Unternähme. Es btribt ds gröschte Internetouktionshuus uf dr Wält. D Firma isch am 4. Septämber 1995 vom Pierre Omidyar z San José (Kalifornie) under em Name AuctionWeb grindet worde. Ou z Öiropa, zum Bischpil z Dütschland, dr Schwiz und Öschtriich, bietet ds Unternähme sini Dienschtleistige a. Bis zum 17. Juli 2015 het ou dr Bezahldienscht PayPal zum Unternähme ghöört.
Im Louf vo de Jaar het sich ds Aagebot vom ene Consumer-to-Consumer-Marktplatz met flohmarktähnlichem Charakter zun ere Business-to-Consumer-Blattform erwiteret, wo kommerzielli Händler Nöiwaare aabiete, im Underschiid zue de Gebruchtwaare vo de private Aabieter.
Lengenwang
Lengawang (amtlich Lengenwang) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Lengawang leit sidlich vo Marktoberdorf. Vo dr Gmarkung sin 60,4 % Landwirtschaftsfleche, 26 % Wald, 11,1 % Sidlungsfleche un 2,4 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Lengawang gheret s gleichnamig Pfarrdorf, d Derfer Albisried, Außerlengenwang, Bichel, Enisried, Hennenschwang, Reuthe und Ried und d Weiler Aleuthen, Frödenberg, Luttenried, Pflaubaumen, Sigratsbold und Weg.
SBB Re 460
D' Re 460 isch ä Hochläischtigsloggi vu de Schwiizerische Bundesbahne.
Lengenwang
Gschicht
Lengawang isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1386 als Lengewank.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,1 % gleage.
Religion
94,7 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 4 % evangelisch.
SBB Re 460
Gschicht
D' SBB het vum Parlamänt d'r Uuftrag überchuu, ihres Aagebot z' erwiitere, und das under em Label „Bahn 2000“. Dur das het d' Ziit drängt, die Hochgschwindigkäitsloggi doch nuch z' realisiere. D' SBB het im Füfenachzgi d'r SLM und de BBC d'r Uuftrag ggii, ä Loggi z' konschtruiere, wu cha mit 230 Stundekilometer fare und au bsunders starch isch - vor allem für Schnäll- und Güeterzüüg. Im Sibenenachzgi hend denn d' Bundesbahne aagfange bschtellä. Im Nüünänachzgi het das Konzept au s' Inträsse vu d'r Lötschbergbahn gweggt, so dass d BLS Re 465 entwigglet wordä-n-ischt.
Im Einenüünzgi hends aagfange, d' Re 460 buue. Dänn het mer, und das isch nüü gsii, uf d' Umrichtertechnik gsetzt. So isch d' Re 460 ä Wiiterentwigglig vu d'r SLM Re 456 - diä isch technisch aber nüd üsserlich ähnlich wie d' S-Bahn-Loggi SBB Re 450 und isch für d' Sihltalbahn, d' Bodäsee-Toggäburg-Bahn und de Regionalverchehr Mittelland buut wordä. S'isch bi d'r Re 460 s' erscht Mal g'sii, ass si uhni ä Prototyp mit d'r Serieproduggziuu aagfange hend. Im Ganze sind 119 Stugg vu derä 84 Tonnä schwäre Loggi entschtandä. Am Aafang het mer gmäint, s' sig ä Flop. Wäge Chinderchranggete sind's i nidrigi Diänscht abgschobä wordä, zum Bischpiil vor Poscht- oder churzi Regiunalzüüg. Dänn hät si sich aber als technisches Meischterwärch erwise, und mer hät si chänne im Personä- und Güeterverchehr iisetzä. Vor dä Färngüeterzüüg hät mer si mäischtens in Doppeltraggziuu und in Villfachstüürig aatroffe. Als Ergänzig isch ä doppelstöggige Schnällzug, d'r IC 2000 entwigglet wordä.
Lengenwang
Verwaltung
Lengawang hot mit dr Gmoanda Isebeärg, Hopfrau, Rückholz, Seag und Wald a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Lengawang isch dr Josef Keller.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Lengawang ghert zum Oschtschwäbisch.
SBB Re 460
Gschicht
In Norwege isch d' EL18 e wiiterentwicklig vo dr Re 460 und wird döt im Schnällzugsdienscht iigsetzt.
Ferner giz in Finnland d Sr2 und in Hongkong d TLN 001 & TLS 002 wo ebefalls e Wiiterentwicklig vo dr Re 460 isch.
Arabische Halbinsel
Die Arabischi Halbinsle, au Arabie, het e Flechi vo 2,73 Millione km² und isch die grössti Halbinsle uf dr Wält. Si lit uf dr Arabische Blatte und ghöört geologisch zu Afrika, geografisch wird si zu Asie zelt. Dr grösst Staat uf dr Halbinsle isch Saudi-Arabie.
Geografii
Die Arabisch Halbinsle wird begränzt vom Golf vo Akaba und em Roote Meer im Weste und Südweste, vom Arabische Meer im Süde und Südoste und vom Persische Golf im Nordoste. Si isch die grössti Halbinsle uf dr Wält, gröösser as d Westantarktis und Vorderindie und wird zu Südwestasie zelt, au wenn si geologisch e Däil vo Afrika isch. Zämme mit de Gebiet vo de Staate zringsume bildet si dr Nooch Oste.
Tektonisch gsee bildet d Halbinsle die Arabischi Blatte. Geologisch ghört si zur alte afrikanische Kontinentalmasse, au wenn si dur e Graabebruch vom Roote Meer vo dere drennt isch. D Halbinsle isch mit dr Groosse Nefud im Norde und dr Rub al-Chali im Süde fast vollständig Wüesti und ghöört zu de fümf grösste Wüestigebiet uf dr Wält.
Bevölkerig
Uf dr Arabische Halbinsle lääbe öbbe 60 Millione Lüt in acht Staate: Saudi-Arabie, Jemen und Oman im Süde, Kuwait, Katar und die Veräinigte Arabische Emirat im Oste. Im Norde lige Däil vo Jordanie und vom Irak uf dr Halbinsle. Bahrain lit uf ere Insle im Persische Golf, öbbe drissig Kilometer vom Festland äwäg.
Staate
Uf dr Arabische Halbinsle lige die hütige Staate Saudi-Arabie, im Süde Jemen und Oman und im Oste Kuwait, Katar und die Vereinigte Arabische Emiraat. Im Norde lige Däil vo Jordanie und em Irak uf dr Halbinsle. Vo deene Staate isch Saudi-Arabie dr Flechi nooch mit Abstand s grösste Land. Bahrain lit uf ere Inselgrubbe vor dr östlige Küste.
An d Region gränze im Weste Egüpte, im Norde Israel, dr Libanon und Sürie und im Oste dr Iran.
D Bevölkerig vo dr Halbinsle het 2020 mee as 80 Millioone Iiwooner zellt.
Sprachatlas von Mittelfranken
Dr Sprochatlas vu Mittelfranke (dt. Sprachatlas von Mittelfranken, churz: SMF) dokumäntiert di geografisch Verdeilig vu dr Dieläkt vum bayrische Regierigsbezirk Mittelfranke. Är isch anne 1989 as Deilprojäkt des Bayrische Sprochatlas an dr Universitet Erlange grindet wore.
Methodik
Methodisch stoht dr Bayrisch Sprochatlas in dr Tradition vu dr Sprachatlanten us dr „zwote Generation“ wie z. B. dr Schwyzer Sprochatlas oder dr Sprochatlas vu Bayrisch-Schwobe.
Vorbereitig
In dr Johre 1989–1991 sin d Voruussetzige fir Erhebige im Regierigsbezirk Mittelfranke gschaffe wore. E Frogebuech isch zämmedrait wore un e Ortsnetzraschter aagleit wore, wu uugfehr alli 7 km ei Ort fir d Befrogig vorgsäh gsi isch
Erhebig
In dr Johre 1991–1998 sin Befrogige in 167 chleine Ortschafte durgfiert wore, wu ne große Beraich vum Läbe u dr Bure as Thema gha hän un au deilwys uf Tonband mitgschnitte wore sin. Dernäbe sin in däre Zyt au 40 Erhebige zum Fachwortschatz vu dr Hopfebure entstande. Usserdäm sin 166 Befrogige im Stadtgebiet vu Nürnberg gmacht wore mit Aagherige vu verschidene sozialer Gruppe, derzue 97 Befrogige zum jiddischen Sonderwortschatz.
Frogebuech
S Frogebuech, wu brucht woren isch, goht letschtändlig uf s Frogebuech vum Schwyzer Sprochatlas zruck. S umfasst 2808 Einzelfroge, wu d Fonologii un d Morfologii vu dr Dieläkt, d Syntax un d Lexik dermit hän chenne erhobe wäre. Di einzelne Froge sin sortiert no ussersprochlige Sachthemene, z. B. S Vih un syy Pfläg, Ackerböu, Frucht, Wald un Holz.
Transkription
Dr SMF brucht s Transkriptionssystem Teuthonista. S basiert uf dr Lutschrift, wu anne 1924 vum Teuchert in dr Zytschrift Teuthonista – Zeitschrift für deutsche Dialektforschung und Sprachgeschichte vorgstellt un speter im Schwyzer Sprochatlas modifiziert woren isch. Si brucht Grundzeiche, wu in dr Regle em latynische Alfabet entsprächen. Mit Diakritika (z. B. Hoke bzw. Pinkt) wäre derno dr Artikulationsort un d Artikulationsart gnauer gchännzeichnet.
Publikation
No in dr Vorbereitig isch:
Hopfe
Z Mittelfranken isch dr Hopfe di am meischte verbreitetscht un am intensivschte betribe Sonderkultur. Drej Aaböugebiet git s, wu jedes d Greßi vun eme Landchreis het: s Hersbrucker, s Spalter un s Aischgünder Gebiet. S Letschter isch in dr dryssger Johr ufgee wore, aber s läbe no Lyt, wu sich an d Arbet in dr Hopfegärte um Neustadt chenne erinnere un Uuschumft gee. E Katalog mit 200 Frog zue Bezeichnige vu Pflanzedeil, zue Verfahre vum Aaböu, dr Ärn un em Haltbarmache vum Hopfe isch 1990 no Probeerhebige zämmegstellt wore un in 15 Ortschafte vum Hersbrucker, in 10 Ort vum Aischgründer un 11 Ort vum Spalter Aaböugebiet abgfrogt wore. Mit dr glyche Method hän Erhebige dur d Deilprojäkt SOB un SNIB stattgfunde im Aaböugebiet Hallertau un dur Mitarbeiter vum SMF im Aaböugebiet Saaz z Böhme.
Jiddisch
Z Schopfloch wird syt zmindescht 200 Johr e Varietät vum Weschtjiddisch gschwätzt, s sog. Lachoudisch.
E Explorator vum SMF, dr Alfred Klepsch, het 1994 mit syym Lachoudisch-Werterbuech un no Probeerhebige ne Katalog vu 500 Froge zum Wortschatz vum Lachoudisch zämmegstellt. Dää isch z Schopfloch insgsamt achtmol abgfrogt wore. An däne Sitzige hän isngsamt 12 Gwährspersone us allene Altersgruppen mitgmacht, dodrunter au ne Aagherige vu dr ehmolige jüdische Gmei vu Schopfloch.
S Lachoudisch het e starki Ähnligkeit mit dr Gheimsproch vu dr Vihhändler, wu au uf em Jiddisch basiert. Wäge däm sin mit em Lachoudisch-Frogebuech au vier Erhebige zue dr Vihhändlersproch durgfiert wore.
Au in andere Ortschafte sin e baar Hebraisme zum Bstanddeil vu dr Dieläkt wore. Wel aber d Zahl vu dr gänmgige Hebraisme allmeh abnimmt, wie wyter mer vu Schopfloch ewäggoht, isch nit megliog gsi,. dr ganz Frogekatalog iberall abzfroge. E gchirzti Lischt mit 100 Froge isch aber im ganze Gebiet vum SMF abgfrogt wore. Dodermit sin 1996 bis 1999 50 Ufnahme uf em flache Land un wyteri 15 im Nürnberger Balligsruum durgfiert wore.
Des diräkt erhobe Datematrial un d Uuswärtig vu schriftlige Quälle fir s Jiddisch vu Mittelfranke isch as Werterbuech vereffentligt wore. Dodrin sin au d Frogelischte berucksichtigt wore, wu dur Knaus un Fuchs vum Schillingsfürster Jenisch werhobe wore sin.
Nürnberg
Des Näbeprojäkt vum SMF isch in ere änge Zämmearbet mit em Projäkt Sprachregion München. Beidi berucksichtige di bsunder Situation in dr große Balligsryym vu Bayern.
S Gebiet vum Nürnberger Balligsruum isch in drej Zone yydeilt wore: dr städtisch Chärne vu Nürnberg, di städtisch pregte Vorort un di ländlig Umgebig. Di bode ussere Zone sin in jewyls vier Segmänt im Norde, Oschte, Side un Weschte vu dr Metropole glideret wore. In däne nyyn Gebiet, wu sich drus ergee hän, sin Gwährslyt us drej Altersgruppe un drej soziale Gruppe (Aagstellti, Arbeiter un Bure) befrogt wore, us jedere vu däne Gruppe ei Mann un ei Frau. In dr Chärnzone sin s us jedere Gruppe zwo Fraue un zwe Manne. Gwährslyt us dr Bureschicht häne nume in dr bode ussere Zone chenne gfrogt wäre. In dr städtisch pregte Vorort sin nume no ne baar elteri Lyt gfunde wore, wu friejer as Bure gschafft hän. Hite git sin däm Gebiet kei Burehef meh. Insgsamt sin fir s Projäkt Stadtregion Nürnberg 146 Gwährslyt befrogt wore. Doderfir isch e Churzfrogebuech brucht wore 250 Froge, in dr Hauptsach zum Tonsilbevokalismus.
Werterbuech vu Mittelfranke
Im Ramme vu dr Kodierig vu dr erhobene Date isch am e Werterbuech vu Mittelfranke gschafft wore mit rund 4000 Stichwerter, wu 1999 erschinen isch.
Johann Jakob Scherer
De Johann Jakob Scherer (* 10. November 1825 z Schönebärg; † 23. Dezember 1878 z Winterthur) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch 1866 Regierigsrot vo Züri und 1969 Nationalrot worde. Er isch am 12. Juli 1872 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1875.
Als eine vo de wenige Bundesröt hett er diräkti Kriegserfahrig gha: So hett er mit de Zürcher Truppe am Sonderbundskrieg als Korporal vor Kavalleri kämpft. Bim dütsch-französische Krieg isch er bir Wahl zum Schwiizer General nume knapp em Hans Herzog unterläge.
Schulamit Aloni
Lääbe
D Schulamit Aloni isch 1928 z Tel Aviv uf d Wält choo. Iiri Eltere si us Pole gsi und häi im Zwäite Wältchrieg in dr britische Armee kämpft. D Schulamit Aloni isch Mitgliid vo dr Hagana und vo dr Hashomer Hatzair worde. Noch dr Schuel isch si zur israelischi Armee und het im Unabhängigkäitschrieg kämpft. Denn isch si Leerere worde und het nääbebi Jura und Wirtschaft studiert. 1959 isch si Mitgliid vo dr Arbäiterbartei worde und vo 1965 in dr Knesset gsässe. Si het sich mit dr Füerig vo iirer Bardei verstritte und het d Bartei Ratz gründet, wo drei Mandat für d Knesset überchoo het. 1991 häi sich Ratz, Schinui und Mapam zur Bardei Meretz zämmedoo und häi 12 Sitz überchoo. D Aloni isch Erziejigsministere worde, het aber scho noch eme Joor müesse zruggdräte. 1996 het si sich us dr Politik zruggzooge.
D Aloni het as scharfi Kritikere vo dr israelische Politik gegenüber de Palästinänser gulte. 2005 het si zämme mit andere Prominänte d Organisazion Jesch Din gründet, wo sich gege d Verletzig vo de Menscherächt vo Palästinänser iigsetzt het. Si het au dr Jimmy Carter understützt, wo dä gsäit het, Israel braktizieri gegenüber de Palästinänser en „Apartheidspolitik“.
D Aloni het dr Israel-Briis üüberchoo und 1998 dr Emil-Grünzweig-Menscherächtsbriis für ir Läbeswärk.
Kalypso (Mythologie)
D Kalypso (agr. Καλυψώ, Kalypsō) isch in de griechisch Mythologie ä Nymphe gsii, wu de schiffbrüchig Odysseus gliebt un denne sibe Johr long bi sich uff de Insel Ogygia feschtghalte het. Ersch uff Owiisung vun de olympische Götter – durch de Hermes, em Götterbott, ybermittelt – het si ne freygebä. Obwohl Kalypso ihm Usterblichkeit verspreche het, wenn er bi ihre blibt, het er si verlosse, um zue de Penelope zruckzkehre. D Kalypso-Episod wird im fimfte Buech vu de Odyssee verzählt. Mit Ogygia wird unter ondrem d maltesisch Insel Gozo identifiziert, wo ma ä „Kalypso-Grotte“ zeigt. Noch ihr isch de Saturnmond Calypso un de Aschtroid Kalypso benennt worre.
Alemannische Pflanzennamen (Botanische Namen)
Zruck zum alemannische Wiktionary Alemannischi Pflanzenämme, gordnet no dr botanische Nämme (alfabetischi Lischt), vgl. au di Lischt no dr botanische Syschtematik. Di botanische un di hochdytsche Nämme gehn in dr Regle no Oberdorfer 1994.
Lischt vu Pflanzenäme
Ufgfiert sin Pflanzenämme vu:
Krummbach (Dreisam)
Dè Zaschtlerbach isch èn knapp 17 km langè linkè Näbbèbach vo dè Dreisam im Südschwarzwald öschtlich vo Fryburg in Baddè-Württèbärg. Sin Unterlauf heisst Krummbach, sin mittlerè Laufabschnitt wörd au Oschterbach benamst.
Volauf un Nadurruum
Dè Zaschtlerbach entschtòt uss èm Huufè vo Quällbächle im Zaschtler Loch, èm högschtglègènè Kar z Dütschland un ußerhalb vo dè Alpè. Im Karboddè a dè Zaschtler Hüttè wèchslèd sich chlyni Sumpfflächè un Rundhöger ab; sèbbi zeigèd deilwys Gletscherschrammè us dè Würmkaaltzit. Bis i dè Auguscht iè wörd dè Bach dõ vom Schmèlzwasser vom Wächtè am gächè Oschterrain vom Fèldbärggipfel gschpyst.
Dè Zaschtlerbach durchflǜèßt aaschlièßend è Wannèdal, wo am Aafang chlyni Stègele im Dalboddè un steili Haaldè hèt. S Zaschtlerdal volauft znägscht gu Nordè un denn gschtreckt in nordweschtlichi Richtung. Am unterschtè Stègele findet mò am Fuèß von èrè Blogg- un Felsschturzhaaldè diè sognanntè Zaschtler Iislöcher, wo nõch èm Abschmelzè vom würmkaaltzitlichè Dalglètscher entschtandè isch. Unter dè Blögg sammlèt sich au im Summer schwèrèri kaalti Luft, un mit dè Vodunschtungskälti, wo bim Uusdritt us èm Haaldèfuèß dèzuè chunnt, cha sich oft bis Èndi Juli Iis bildè. Bi dè Yheimischè sin si als nadürlicho Küèlschränk berüchtigt. Zwǜschè m Dotè Maa un èm Hinterwaaldchopf  isch s Zaschtlerdal öppè 600 Meter dǜèf i s dichte magmatische un metamorphe Gschtein (Granit un Anatexit) ygschnittè.
Dè Unterlauf folgt als Oschterbach èm öschtlichè Rand vom Bruggadal, wo dört schu è breiti Dalsollè hèt, un als Schlämpèfèld i s Zartèmer Beggè übbergòt. Dört mündet dè Bach als Krummbach è baar hundert Meter obberhalb vo dè südweschtlich barallèl volaufendè Brugga i d Dreisam. Er füürt dõ im Mittel öppè 0,84 m³/s Wasser.
Kulturlandschaftlichi Aschpèkt
S Wannèdal biètet in èm Streuwyler Blatz, wo zämmè d Ortschaft Zaschtler bildèt. Si ghörèd zuè dè Gmeind Obberrièd, dèrrè irèn Ortschèrn im Bruggadal lyt.
Dè Dalboddè bi Obberrièd gòt quer zum Bachbett nõch links zuè dè Brugga; trotzdèmm flǜèßt dè Zaschtlerbach als Oschterbach am öschtlichè Rand vom Bruggadal gu Kirchzartè. S wörd vomuètet, dass er dõ im Bett vom Kirchzartener Floss volauft, wo im 16. Johrhundert am Weschtrand vo Kirchzartè aaglait worrè isch un èn Floßkanaal für dè Dransport vo Holz uss èm Zaschtlerdal gu Fryburg gsi isch. Im früènèrè Bett vom Zaschtlerbach flǜèßèd hüt chlyni Bächli i d Brugga iè.
Unterhalb un nordweschtlich vo Kirchzartè lauft dè Zaschtlerbach, wo jetzt Krummbach heißt, widder in èm nadürlichè Bett, wo nu flach durch diè großflächigè Schwèmmfächer mit èm Nammè ´´Schlämpèfèld´´ durrè gòt. Links um s Schlämpèfèld ummè gòt dè linke, ein Kilometer lange Sitèarm Hagèbach, wo nèn aaltè Ringwall touchyrt. Im Berych vo dè spitzwinklig querèndè, neu trassyrtè B 31 isch dè Krummbach umgleitet worrè. Nördlich vo dè B 31 un èm Oschtzipfel vom Fryburger Stadtdeil Littèwyler passyrt dè Krummbach uumittelbar vor dè Mündung i d Dreisam èn Golfblatz. I sèllèm Golfplatz innè bildèt dè Krummbach mit èm Linkè un rächtè Sitèarm è minimes Mündungsdelta. Dè linke Sitèarm entwässerèt öppè 300 m obberhalb vo dè Brugga i d Muètter vo dè Fryburger Bächle.
Stimmhafter uvularer Plosiv
De stimmhafti uvulari Plosiv isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo sehr sälte isch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. Im Alemannische git es de Luut nit, er wird aber wie es [] ussgsproche, nùmme wyter hinte im Rache.
Antoninus Pius
Härkumpft
D Familie vom Antoninus het z Nemausus im südliche Gallie gläbt; das isch hütt d Stadt Nîmes. Bi de Römer isch das im Gebiet vo dr Provinz Gallia Narbonensis gsi. Er het z Rom e Karriere als Senator gmacht und isch ane 135 Prokonusl vo dr Provinz Asie gsi. Öpe im Joor 110 het er d Annia Galeria Faustina ghürootet.
D Regierig
Z Britannie het er die nördligi Gränze hundertsächzg Kilometer uf Norde verläit; das isch dr Antoninuswall, wo me hütt no d Räschte drvo gseht. Und in Obergermanie het er dr Limes im Joor 159 um 25 bis 30 Kilometer gege Oste verschoobe. Im Oste sind sich gege s Ändi vo sinere Regierigszit Spannige mit de Parther entstande; aber erst noch sim Dood isch dr Chrieg usbroche. Es het zwar Unrueje und chliineri Komflikt in Mauretanie, Oberegüpte und Dakie gee, aber s Römische Riich het under ihm doch si letschti lengeri Friidensperiode erläbt.
Im Innere het dr Antoninus im Gegesatz zu sim Vorgänger Hadrian e demonstrativ guets Verheltnis zum Senat gha. Er het au die mäiste repressive Massnaame vom Hadrian gege d Juude wider ufghobe.
Mondorf (Lothringen)
Munnerëf (lothrìngisch; frànzeesch Mondorff, ditsch Mondorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
(15) Eunomia
D'Eunomia beweggt sich ime Abstand vu 2,1544 (Perihel) bis 3,1358 (Aphel) astronomische Eiheite, in 4,3 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch um 11,7454° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1855.
Mit eme Durmesser vu öppe 272 Kilometer ghört Eunomia zue dr grosse Asteroide vum Hauptgürtel.
Mondorf (Lothringen)
Geogràfi
Munnerëf lijt rund 17 Kilometer nordschtlich vun Thionville àn dr Granz züe Luxemburg uf re Heche zwìsche 187 un 263 m ìwer em Meeresspiejel.
(15) Eunomia
Si besitzt e fer e S-Klasse-Asteroid typischi, relativ helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,155 (was dr helle Regione uffem Erdmo entspricht). Während dr Opposition erreicht d'Eunomia e Helligkeit vu 10,2 mag.
Lueg au: Liste vu dr Asteroide''
Mondorf (Lothringen)
Verwàltung
vun Munnerëf ìsch. Munnerëf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Munnerëf ghert zem Moselfrankisch.
Wilhelm Horkel
Dr Wilhelm Horkel (* 3. Dezämber 1909 z Augschburg; † 29. Juli 2012 z Minche ) isch e dytsche evangelisch-lutherische Bfaarer un Schriftsteller gsii.
Lääbe
Dr Wilhelm Horkel isch e Suhn vum Walter Horkel, wu Chaufmann z Starnberg gsii isch, un syre Frau Johanna, geb. Moser, gsii Är het s Abitur am Gimnasium bi St. Anna z Augschburg gmacht un derno evangelischi Theology, Filosofy, Chilchemusik un Literatur an dr Uniwersitete Erlangen, Dibenga un Göttingen studiert. As Bfaarer isch dr Wilhelm Horkel no syre Ordination zerscht z Neu-Ulm, syt 1940 z Dietersdorf bi Nürnberg yygsetzt gsii. Dert het er bis 1952 gschafft, mit eme chriegsbedingte Unterbruch vu 1942 bis 1945, wun er in dr Rhön gsii isch. Derno het dr Horkel d Bfaarerstell z Lindau ibernuu. Zletscht het er ab 1968 z Minche St.-Matthäus gwirkt. Anne 1973 isch er in Ruestand gange.
Dr Wilhelm Horkel isch mit dr Käte, geboreni Bazlen, ghyrote gsii. Är isch anne 2012 im Alter vu 102 Johr z Minche gstorbe.
Dr Wilhelm Horkel het langi Johr an chilchlige Zytschrifte mitgschribe un e Hufe Vordreg Volkshochschuele, Akademie un Dagige ghalte. Derzue het er Biecher un Bydreg fir Anthologie gschribe mit religiöser Lyrik un Essay, zue Seelsorg un Parapsychology.
Golf von Akaba
Dr Golf vo Akaba (in dr Antike Aelaniticus Sinus, ), gläägentlig au noch dr israelische Küstestadt Golf vo Eilat, bildet näben em Golf vo Sues äini vo de bäide lange Buchte am nördlige Ändi vom Roote Meer. Er drennt die Arabischi Halbinsle vo dr Sinai-Halbinsle. D Strooss vo Tiran, e Meerängi mit Insle und Riff, verbindet dr Golf vo Akaba mit em Roote Meer.
Vier Staate lige an de Küste vom Golf: Egüpte, Israel, Jordanie (mit dr Stadt Aqaba, won em Golf dr Naame gee het) und Saudi-Arabie. Dür Jordanie isch dr Golf dr äinzig Zuegang zum Meer, für Israel isch er strategisch wichdig gsi as diräkte Zuegang zum Indische Ozean, wo dr Sueskanal no für die israelischi Schiffaart gsperrt gsi isch.
Der Golf vo Akaba het vo dr Strooss vo Tiran bis uf Akaba e Lengi vo öbbe 175 km. ER isch bis zu 29 km bräit. Die maximali Diefi wird mit 1850 Meter aagee. Am nördlige Ändi lige drei wichdigi Haafestedt, Taba z Egüpte, Eilat in Israel und Aqaba in Jordanie. D Geegend isch bi Turiste wäge sim warme Klima beliebt und as Dauchbaradiis.
Geologisch aagluegt isch dr Golf vo Akaba Däil vom Groosse Afrikanische Graabebruch, wo vo Ostafrika us hehe Norde dur s Roote Meer und vo dört zum Doote Meer und Jordandaal goot.
Freiheitsknaben
D Freihäitsgnaabe oder Freihäite si sit em spoote Middelalter d Iiwooner von ere Bättlerkolonii gsi, wo dusse vor de Stadtmuure vo Baasel uf em Koolebärg gläbt häi und bsundrigi Rächt (Freihäite) gnosse häi. Sonigi Freistett het s denn im Riich nume in vier Stedt ge: z Baasel, z Hamburg, z Augsburg und in ere vierte, umbekannte Stadt. Zur Bättlerzumft häi d Bättler, Giler, Laami, Blindi, Stirnstöösser, dr Scharfrichder, d Schinder und d Dootegreeber ghöört und sit 1414 au d Zigüüner. Dr Baasler Koolebärg isch zu sällere Zit vo Duusige vo Lüt bevölkeret gsi, wo d Baasler Bürger nid häi welle, ass si in dr Stadt wooni, wo aber usser em Bättle e Hufe Arbäite gmacht häi, wo dringend nöötig gsi si. Doo drzue het s Butze vo de Kloake ghöört und s Chemmifääge, und s Schleppe vo de Kornsegg sit ass 1438 s Kornhuus im Züüghuus am Petersblatz ufdoo worden isch. Bi de Hiirichdige häi si im Scharfrichder ghulfe, wo sälber au uf em Koolebärg gläbt het und bi Pestepidemie häi si die Doote begraabe und häi drfür für jeede doot Baasler e chliini Abgoob überchoo. D Freihäitsgnaabe si e Korporazioon gsi, mit eme Hauptmaa, si diräkt em Riichsvogt understande und häi iiri äigeni Grichtsbarkäit ghaa.
D Freihäite si befreit gsi vom Wachdienst, wo d Bürger und d Hindersasse häi müesse mache. S Schlebbe vo de Kornsegg isch iiri Arbet gsi und wenn öbber anders Korn in s Kornhuus drait het, häi d Freihäite chönne d Bezaalig verlange, wie wenn si s sälber gmacht hätte; wie si au für jeede Doot, wo in dr Stadt begraabe worden isch, en Obulus häi chönne höische. Wenn s Händel gee het under ene, si si solang käini Waffe brucht worde si, unaadastbaar gsi. Au wäge Schulde het mä sä nid chönne belange.