cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nebenfluss
Me seit vo de chlynere Näbe- oder Syteflüss au, si siget em grössere Fluss  tributär. Grossi und chlyni Gwässer sind, wenn si ine Fluss münde, Näbeflüss, vo de chlynschte Bech agfange bis zu de gröschte Flüss, wo an en Stroom chöme. Im ene Flusspiet git s nach der Topografii vom Gländ e Struktur, wo sech (ähnlech wie bim ene Baum mid de Zweig, de Escht und em Schtamm) d Quellbech i de chlynere Syteflüss, die denn i de grössere und die schliesslech im Hauptfluss sammle. Däm Prinzip seit me dendritischi Ornig. Vili chlyneri Bech münde aber au zwüsche de grosse Näbeflüss vo de Ufer und Bärge här diräkt ine grosse Fluss, wie zum Bischpiil der Gränzbach bi Choschtez und Chrüüzlinge/Tegerwiile und der Dürrebach bi Badisch Rhyfälde in Rhy.
Me definiert d Näbeflüss nach der hierarchische Ornig, so wie si zämeflüsse, und au no nach der Richtig vom Wasser bi der Mündig: Es wärde Zueflüss vo der rächte Syte vo dene vo der lingge Syte underschide, wenn me em Fluss no zdurab luegt. D Enz isch der gröscht linggi Näbefluss vom Negger und dä mündet als Sytefluss vo rächts in Rhy; de Lech isch en Näbefluss vo rächts i d Donau. D Ill im Elsass flüsst als en diräkte lingge Zuefluss in Rhy, und derno isch de Doller, wo bi Milhuusa i d Ill mündet, en indiräkte Näbefluss vom Rhy wie d Enz.
Saône
D Soone (uf französisch: Saône) isch e Fluss z Frankrych.
Si flüsst dur d Regione Grand Est, Bourgogne-Franche-Comté und Auvergne-Rhône-Alpes. D Kwelle isch bi Vioménil uf dr Weschtsyte vo de Vogeese, und dr Fluss chunt noch eme Louf vo 473 Kilometer bi Lyon i d Rhone.
Bi Sankt Sümforian isch dr südlech Aafang vom Rhii-Roone-Kanal.
Margret Mauthe
D Margret Mauthe (* 8. Juni 1932 ) z Diibeng, Måesdore enn Lendlichor Hauswirdschaft, isch Autore vo viile schwäbische Biachor.
Läaba
D Margred Mauthe hådd glärnd ond gschaffd uff-m Lär- ond Vorsuachsguad Tachahausa bei Oborboeheng. Viir Kendor hådd-se uff d Wäld bråchd. Em Jår 1985 isch ir aersds Buach rauskomma. Ire Biachor send Sammlonga vo Gedichd ond kurze Gschichda, älle aus-m Alldag vo de oefache Leid griffa ond voolor Siduazionskomik. Viil gåd uff aeges Ärläaba mid andore Leid zrugg. Se geid mid ire volkstimmliche Beobachdonga emmor äbbes zum Schmonzla. D Margret Mauthe isch mid-m Heimatpreis vom Land Bada-Wirddabärg gärd wårda. Läaba duad-se z Neiffa-Kabbis.
Dialäggd ond Schreibweis
Mauthe schreibd a grundmundartlichs Zentralschwäbisch. Ir Schreibweis isch ällordengs enn sich edd ausglicha, mal sdarg ans Schrifddeidsche ãgleend, mal nåch dor schwäbischa Aussbråch, mål vormischd. S geid koen gleichmäßicha Sdiil, gleiche Werdor wärded ofd blos oe Seid weidor schao andorsd gschriiba. A Bsondorhaed isch, dass älle ihre Biachor enn Schreibschrifd druggd send; ao send-se älle illusdrird.
Anschlag von Kopenhagen am 3. Juli 2022
Àm 3. Jüli 2022, geje de hàlwer Sechse àm Nochmidàà (17:30 CEST ), ìsch uf e pààr Litt ìm Inkaufszentrum Field's ìn Kopehaage, d Hauptstàdt vu Dänemàrik, gschosse worre. Drej vu'ne sìnn gstorwe un vìer sìnn verletzt worre.
De Verursàcher vu dere Schiesserej ìsch wohrschints e 22-jähricher Dän, wi vu de Polizej verhàftet worre ìsch.
Wennigschtes drej Persone ìm krìtische Züestànd sìnn ìm greeschte Spitàl vu Dänemàrik "Rigshospitalet" gschìckt worre.
De letscht tedlich Àngrìff ìn Kopehaage het vor mehrere Johre, ìm Hornung 2015, stàttgfunde.
Wahlkreis Luzern-Land
Dr Waauchreis Lozärn-Land (amtlech Wahlkreis Luzern-Land) esch siit em 1. Jänner 2013 ein vo sächs Waauchreis vom Kanton Lozärn i de Schwyz. De Waauchreis hed ds Amt Lozärn abglösed.
D Gmeind Lozärn beldt nöi de Waauchreis Lozärn-Stadt. Zum nöi gschaffene Bezirk ghöred damet 17 Gmeinde um de Vierwaldstättersee.
Veränderige im Bstand vo de Gmeinde siit 2013
Sit em 1. Jänner 2013 beldt d Gmeind Lozärn de eigeständig Waauchreis Lozärn-Stadt.
Stephan V. (Papst)
Dr Stephan V. (VI.) († 14. Septämber 891 z Rom) isch vu 885 bis zue sym Dod Papscht gsii.
Är isch im Dezämber 885 zum Papscht gwehlt wore, ohni Absproch mit em oschtfränkische Chenig Karl III. em Dicke, wun em derno im Champf gege d Sarazene d Unterstitzig verwaigeret het.
Dr Stephan V. het si derno an dr Herzog Guido vu Spoleto gwändet, dertemol dr mächtigscht Firscht vu Italie. Noch em Dod vum Karl III. isch er zwunge gsii, dr Guido vu Spoleto zum Chaiser z chrene.
Das älteste Gewerbe der Welt
Das älteste Gewerbe der Welt (Originaltitl: Le plus vieux métier du monde, uff schwäbisch: S eldeschde Gewerbe vo dr Welt) ischt a franzeesisch-deitscher Schbiilfilm en sechs Episoda vo sechs vrschiidene Regisseur (lueg en d Info-Box). S erscht Môl ens Kino komma isch der Film en Deitschland am 6. Abril 1967.
1. Episod: 2000 Jahre vor Christi
Regie: Franco Indovina
A-ma scheena Dag kommt a jonger Hendler ens Dorf. Der siht so guad aus, dass glei älle Dorf-Scheeheida en-an vrnarrt send, so au d Brit. De sell abr kô et begreifa, dass der ausgerechnet vo ehra nix wissa will. Drom frôgt-se da alda Môler, wo fir sei Weisheit bekannt ischt ond fir dean se sich oft als Modell zor Vrfigong stellt, om Rôt. Der moint, r kennt-ra helfa. Glei mischt’r vrschiidene Farba ond tregt-se behutsam an a baar Stella vo dr Brit ihrem Gsicht auf. Dô drmit macht’r sei schees Modell noh viil scheener: S „Make-up“ ischt erfonda.
Orange (Frucht)
D Orangsche oder Oraasche (alemannischi Ussprach: oder ; alemannischi Näme) isch en immergrüene Baum. Im Spezielle wird au dem syni Frucht eso gnännt. De gültigi botanischi Name vo dr Orangsche isch Citrus × sinensis L.. Demit ghöört si zur Gattig vo de Zitruspflanze (Citrus) i de Familie vo de Ruutegwächs (Rutaceae). Si stammt us China oder Südostasie, wo si us ere Chrüüzig vo Mandarine (Citrus reticulata) und Pampelmuse (Citrus maxima) entstanden isch.
Das älteste Gewerbe der Welt
1. Episod: 2000 Jahre vor Christi
Uff oimôl isch der jonge Hendler hin- ond hergrissa vo sellem bezaubernda Mädle. Dui abr merkt, dass a Frau, wo vo-ma Môô begehrt wuud, sich deam au vrweigra kôô. Ond nadiirlich kô-se dui Vrweigerong au uffgäa, wenn sich der Môô des ebbes koschda lôôt. Dô druff fangt dr Vrehrer ôô, sein Schwarm mit Gschenk zo ibrheifa: Kupferstickla, Muschla, Halskedda … Schliaßlich geit d Brit deam hartnäckiga Werba nôch ond nemmt da jonga Môô mit zo-ra Grodde – ooglaiblich bestaunt vo ihre Stammesgenossa, wo sich frôget, wo dees noh amôl nôfihra soll.
Orange (Frucht)
Us de glychen Elterenarte isch d Bitterorangsche entstande, wo wägen irere gänzlich unterschidliche Verwändig von de süessere Orangsche unterschide wird. Währed d Bitterorangsche spötestens im 11. Jahrhundert uf Italie cho isch, isch di süessi Variante erst im 15. Jahrhundert z Europa yygfüehrt worde, wo me si zerst fast usschliesslich z Portugal aabuut het. Di süessi Orangsche isch di am hüüfigste aabuuti Zitrusfrucht vo de Wält.
Das älteste Gewerbe der Welt
2. Episod: Römische Nächte
Regie: Mauro Bolognini
Mr schreibt s Jôhr 300 nôch Chrischdi en Rom. En dr Ehe vom Kaiser Flavius ond seira Frau Domitilla ischt s gegaseidige sexuelle Vrlanga scho lang vrloscha. Jedr Dag hôt da iblicha Trodd: Nôch-em Regiira standet Tafl- ond Badefreida uff dr Tagesordnong ond dô drnôch gôht’s ens Bedd. Wia abr dr Kaiser merkt, dass sei Weib eigschlôfa ischt, stôht’r wiidr auf, ziagt a schäbigs Gwand ôô ond lôôt da Palascht hendr sich. Zerscht mischt’r sich ondr s Volk ond am Ende vo seim Stadtbumml fihrt-en da Weag en-a Luxus-Bordell. Deet geit-em d Chefin da Rôt, r soll’s doch amôl mit dera „Nuia“ probiira. Dr Flavius kommt dera Empfehlong nôch. Wia-nr abr dui „Nuia“ erblickt, vrschlegt’s-em d Schbrôôch – dui Nuia ischt koi andra wia sei Eheweib. Trotz ällem vrgniaget-se sich so mitnandr, wia’s halt en soddiche Heiser iblich ischt, ond stellet boide fescht, dass e-ma andra Bedd vo-ma andra Haus au a ganz andra Stemmong uffkomma kôô.
3. Episod: Mademoiselle Mimi
Regie: Philippe de Broca
Dui Episod schbiilt en dr Zeit vo dr franzeesischa Revoluzioo z Paris: Dr Scharfrichter Sanson ischt a viilbeschäfdigter Môô. Weil sei Freizeit eng bemessa ischt, befriidigt-en d Kurdisane Mimi oft en dr Kutsch, wo-nen zo seim Arbeitsblatz brengt. Der befendet sich em Hof, wo-mr vo dr Mimi ihrem Zemmer aus an scheena Blick druff werfa kôô. Drom hôt d Mimi au da Schbitznama „Mimi la Guillotine“ vrpasst kriagt. Wia de sell grad en ihr Wohnong zruckkommt, wuud-se scho vo-ma bluatjonga Birschle erwardet, wo sich Philibert nennt ond sich als Kinschtler ausgibt. Dr Mimi kommet glei Zweifl, ob se der Kerle au zahla kôô. Wia der abr an genussvolla Blick uff da Hinrichdongsblatz wirft ond siht, wia deet grad a Adliger sein Kopf vrliirt, erklärt’r dr Mimi, r häb zwar em Moment koin oinziga Sou en dr Dasch, dät abr bald a grauß Vrmeega erba, weil sei Onkl, dr Marquis de Montauber, grad vrschiida sei. Ond weil d Mimi Manna mit Zukunft schätzt, sorgt-se drfir, dass’r glicklich wuud. Wia abr a Stond rom ischt, beurlaubt-se-n fir a Weile, weil grad a Termin mit-ma wichdiga Freier ôôstôht, wo-se et blatza lau kôô. Kaum hôt dr Philibert s Zemmer vrlassa, poldret a Korse mit-ma graußa Seebl rei.
Onda uff dr Strôß teilt dr Philibert seim Freind mit, dass ällas klabbt häb. Ond wia dr sell et glauba will, dass’r ibrhaupt nix hôt zahla miaßa, klärt-en dr Philibert auf, dass mr halt emmr an guada Eifall braucht, wenn-ma Erfolg han will.
4. Episod: Fräulein Nini
Regie: Michael Pfleghar
Dui Episod schbiilt om d Wende vom 19. zom 20. Jôhrhondert z Berlin: Em Frailein Nini ihr graußa Vrehrong gilt em Kaiser, ganz bsonders seim Bild uff de 1000-Mark-Schei. En ihrem Stammlokal suacht ond fendet-se an eltra Môô, wo ihre Erwardonga zo entschbrecha scheint. Dr sell – Eduard hoißt’r – nemmt-se mit en sei Wohnong. Deet machet-se zamma „Musik“, wia d Nini ihr Arbet zo nenna pfleagt. Kaum hôt dr Eduard sei Luscht gnossa, schlôft’r au scho ei. Bevor sich d Nini us-em Staub macha will, nemmt-se aus seira Briafdasch noh schnell zwoi Dausender-Schei. Dô drbei fellt-ra em Eduard sei Visidakart en d Hend. Wia-se siht, dass der a Baron vo Hannover ond drzua noh dr Besitzer vom greeschda Berliner Bankhaus ischt, ziagt-se’s vor zo bleiba.
Wia dr Eduard d Nini am nägschda Dag zahla will, fangt dui ôô zo heila. Se sait zo-nem, dass-se-n ganz arg meega dät ond frôgt-en nôch seim Beruaf. Dr Eduard abr druckst bloß rom ond will et mit dr Antwort rausricka. Dô druff heichlet d Nini Mitleid mit-em, sait-em ens Gsicht, se dät-en fir an arma Schlucker halda ond schiabt-em vrscheemt dia zwoi Dausender zua. Dr Eduard kommt aus-em Stauna et raus, was’r dô fir a liabs Wesa uffgablet hôt. D Nini abr woiß, dass-se älle Weicha richdich gstellt hôt ond es nemme lang daura kôô, bis-se an seira Seit zor Baronin uffsteigt.
5. Episod: Die Amazonen heute
Regie: Claude Autant-Lara
Ondr „heute“ isch dui Zeit gmoint, wo der Film entstanda ischt. Dui Episod schbiilt also gega Ende vo de 1960er Jôhr, ond zwar en Paris.
6. Episod: Ein Wochenende auf der Erde
Regie: Jean-Luc Godard
Em Jôhr 2000 hôt dr Mensch da Weltraum erobret ond vrschiidene Planeda besiidlet, wo-nr Galaxia nennt. Zwischa deane herrscht an reger Reiseverkehr. Ama scheena Dag kommt dr Dick S., a Techniker fir kinschtliche Blôama, uff seira Reis vo dr Galaxis 4 zor Galaxis 7 an dr Galaxis 1 (= Erde) vorbei. Deet hôt’r uff-em Weltraumbôhhof Paris weaga-ra Vrschbädong vo seim Aschtro-Jet an lengera Zwangsaufenthalt. Bei so-ma Zwischafall wuud de Passaschiir a ganza Auswahl vo Zerstreionga bodda, zom Beischbiil Ondrhaldonga durch Bild ond Too, vrschiidene Schbiil, abr au a Vrgniaga mit-ra Frau. Dr Dick entscheidet sich firs Ledschdere ond fillt a Formular aus, wo-nr sein gwenschda Typ ôôkreiza kôô. Dô druff wuud’r zo dr Natascha gfihrt, oira vo selle, wo firs Gschäft mit dr Luscht zuastendich send. Glei stellt sich raus, dass dui et woiß, wia-mr em Dick seira Hoimet Galaxis 7 Liabe macht. Se kennt bloß d Schbiilarda vo a baar andre Galaxia. Dr Dick abr, wo dô drmit nix ôôfanga kôô, hôt jetzt d Gleagaheit, ällerloi neie Sacha kennazlernet. Ond am Schluss entdecket dia zwoi ganz zuafellich a nuia Liibes-Schbiilart, wo enzwischa uff älle Galaxia ganz en Vrgessaheit grôôda ischt – da Kuss ond s echde Sich-meega. Abr so ebbes gilt heitzodag als Vrbrecha gega d Allgemeinheit. Dia Leit send schliaßlich gnormt ond däffet et aus deane enge Zweng ausbrecha. Drom entwicklet sich dui Gschicht fir dia zwoi zo-ma Albtraum.
Litradur
S Programm zom Film (Illustrierter Film-Kurier, Nr. 180, Vereinigte Verlagsgesellschaften Franke & Co. KG, München)
More Nevuchim
Dr More Nevuchim (hebräisch מורה נבוכים, ursprünglig arabisch دلالة الحائري, Dalālat alḥā’irīn, dütsch Füerer vo dene, wo nid druschömme) isch s filosofische Hauptwärk vom middelalterlige jüüdische Gleerte Maimonides. S Original isch uf Judeo-Arabisch verfasst worde, s Wärk isch aber under sim hebräische Ditel More Nevuchim bekannt.
Es basiert uf dr jüüdisch-kalamitische Theologii und dr peripatetische-avicennische Filosofii und beziet Stellig zu grundlegende religiöse und filosofische Frooge. Es hätt in erster Linie sölle bewiise, ass die jüdischi Dradizioon dr Vernumfterkenntnis entspricht, wenn si richdig unterbretiert wird – also wemm mä Acht git uf die unvermiidbari Bildligkäit vo dr Sprooch, au vo dere in dr Bible.
S Wärk het e riisige Iifluss uf s Dänke vo dr jüüdische Noochwält ghaa und au muslimischi und christligi Filosoofe und Theologe häi s as Richtschnuer brucht. Under de Juude isch dr Maimonides vo orthodoxe Gegner heftig bekämpft worde („Maimonidesstrit”, „Antimaimuniste”), nit zletscht, wil si Versuech, d Bible mit dr Filosofii z versööne, as Wääg äwäg vo dr Bible und aane zur Filosofii verstande worde isch.
Riese Pio X
Geogràfii
D’ Gmainda Riese Pio X bschteht üss mehrera Wiiler un Ortschàfta:
wàs doo z’ sah ìsch
Àm Piazza Pio X 1 ìsch s’ Geburtshüüs vum Pius X, wo hìtt a Müsee ìsch (Museo di San Pio X). S’ Hüüs hàt ìm Pius siina Schwäschter Maria Sarto (1846-1930) ànna 1926 ìn dr Gmainda gaa. S’ Müsee ìsch ànna 1935 bàuia worra, hundert Joohra noh-n-em Geburt vum Pàpscht. Doo kumma jeeds Joohr äbba 10.000 Bsüacher.
Häusern (Oberelsass)
Hìsre (frz. Husseren-les-Châteaux, dt. Häusern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Vesoul
Vesoul isch e Stadt mit Iiwooner (Stand ) im Oste vo Frankriich. Si isch dr Sitz vo dr Verwaltig vom Département Haute-Saône, dr Hauptort vo dr Region Franche-Comté.
Häusern (Oberelsass)
Gschìcht
Hìsre ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1245 àls Hüsern .
Vesoul
Gschìcht
Vesoul ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 899.
Daniel Risch
Dr Daniel Risch (* 5. Merz 1978 z Grabs) isch e liechtaschtaanische Bolitiker (VU). Är isch syt em 30. Merz 2017 as Regierigsschef-Stellverdrätter un Regierigsrot mit Zueständigkait fir s Minischterium fir Infrastruktur, Wirtschaft un Sport Mitglid vu dr Regierig vum Firschtedum Liechtaschtaa.
Uusbildig un Beruef
Dr Daniel Risch isch e Suhn vum Hans Risch, eme Bankaagstellte, un dr Erika geb. Sprenger. Är isch mit eme Brueder z Planka ufgwagse. Dr Risch isch ab 1990 uf s Lechtaschtaanisch Gimnasium z Vadoz gange, wun er anne 1998 mit dr Wirtschafts-Matura abgschlosse het. Vu 1999 bis 2003 het er Bedribswirtschaftslehr an dr Universidete Sanggale, Züri un Minche studiert. An dr Universidet Züri het er dr akademisch Abschluss mit em Lizenziat vu dr Wirtschaftswisseschafte (lic. oec. publ.) gmacht. Dodruf het dr Daniel Risch an dr Universidet Fryburg e Doktoratsstudium in Wirtschaftsinformatik absolviert un isch dert 2007 zum Doktor vu dr Wirtschaftswisseschafte (Dr. rer. pol.) promoviert wore. Vu 2006 bis 2007 isch dr Risch im Rame vun eme SNF-Forschigsufenthalt as Gaschtdozänt an dr auschtralische Universidet Melbourne gsii.
In dr Zyt vu sym Doktoratsstudium het dr Daniel Risch vu 2004 bis 2007 as Forschigsassischtänt un Dozänt am Competence Center E-Business vu dr Fachhochschuel Nordweschtschwyz z Basel gschafft. Ab 2007 het er in verschidene Laitigsposizione bi der Unic AG, eme E-Business Berotigsunternäme, gschafft. Unter anderem isch er Head of Sales un Chief Marketing Officer vu dr Unic Gruppe gsii. Vu 2015 bis zue sym Regierigsyydritt 2017 isch er Chief Marketing Officer bi dr Liechtaschtaanische Poscht AG gsii.
Vesoul
Bevelkerungsentwìcklung
Bevelkerungsentwìcklung (Vesoul)
Daniel Risch
Bolitik
Dr Daniel Risch isch syter anne 2016 Mitglid vum Barteibresidium vu dr Vaterländische Union, aire vu dr boode große Volksbarteie vum Firschtedum Liechtaschtaa. No dr Landdagswahl 2017 isch dr Risch vu syre Bartei as Regierigsschef-Stellverdrätter fir d Koalizionsregierig mit dr Furtschrittlige Burgerbartei nominiert un no mit dr Aalobig am 30. Merz 2017 as sonige Regierigsmitglid wore. Är laitet as Regierigsrot s Minischterium fir Infrastruktur, Wirtschaft un Sport.
Vesoul
Verwàltung
Dr Maire vun Vesoul ìsch dr Alain Chrétien. Vesoul ghert zem Kommünàlverbànd Vesoul.
Daniel Risch
Persenligs
Dr Daniel Risch isch ghyrote mit dr Jasmina Schäfer un Vater vu zwai Chinder. Är wohnt mit syre Familie z Triese. Ab 2009 isch er näb sym Bruef au Grindigs-, Organisazionskomitee- un Patronatsmitglid bim Chunscht-, Kultur- un Musikfeschtival FL1.LIFE z Schaan gsii. Derzue isch er bis zum Regierigsyydritt 2017 Mitglid in verschidene Verwaltigs- un Ufsichtsreet z Liechtaschtaa, dr Schwyz, z Dytschland un z Eschtrych un Vorstandsmitglid bim IKT Forum Liechtaschtaa.
Vesoul
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Chavannes-les-Grands ghert zem Franc-Comtois.
Häusern (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hìsre ìsch. Hìsre ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hìsre ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Baeckeoffe
Baeckeoffe, au Baeckoffe oder Baeckeoffa („Beckerofe“), isch es elsässischs Gricht.
Typischerwys wärded defür Rind-, Lamm- und Schwynsfleisch und ggäbenefalls Schwynsfüessli i trochnem Wysswyy mit verschidene Gmües mindestens 12 Stund lang mariniert und aaschliessend zwei bis drüü Stund lang im Ofe zäme mit Zwible, Härdöpfel, Rüebli und Porree ggaart. Mer tuets Gericht inere Tonterrine zuebereite.
S Gricht het sy Name vom Bachofe vom Beck übercho. Detane hend früehner d Fraue vom Dorf iri Terrine bbrunge, wenn ene d Arbet wenig Zyt zum Choche glah het, und zum d Restwärmi vom Bachofe usznütze. Demit d Terrine bis zur Abholig nid ufgmacht worden isch, het mer d Terrine vor de Ablieferung bim Beck mit eme Ring us Brotteig uf em Teckel versiglet.
Mauensee
Mauensee isch de Name vo dene geografische Objekt:
Wahlkreis Luzern-Stadt
Dr Waauchreis Lozärn-Stadt (amtlech Wahlkreis Luzern-Stadt) esch siit em 1. Jänner 2013 ein vo sächs Waauchreis vom Kanton Lozärn i de Schwyz. De Waauchreis hed ds Amt Lozärn abglösed. Zum nöi gschaffene Bezirk ghört d Stadt Lozärn. Di andere Gmeinde vom Amt Lozärn belded dr Waauchreis Lozärn-Land.
Liste der Abgeordneten im Kommunallandtag der Hohenzollernschen Lande 1913–1918
In däre Lischt wäre di Abgordnete im Kommunallanddag vu dr Hauezollersche Land in dr achte Wahlperiod 1913–1918 ufzellt.
Zämesetzig
Dr Firscht vu Hauezollre, Wilhelm von Hohenzollern het e Virilstimm ghaa, e anderi Stimm hän d Firschte vu Firschtebärg, Max Egon II. zu Fürstenberg un Thurn un Taxis, Albert von Thurn und Taxis zäme ghaa. D Firschte hän si im Kommunallanddag chenne verdrätte loo un hän des au gmacht. Je ai Abgordnete isch dur d Stadtreet vu dr Stedt Semmerenga un Hächenga gwehlt wore. Je drei Abgordneti hän d Amtsversammlige vu dr vier Oberämter Semmerenga, Hächenga, Gãmerdenga un Hoegerloch gwehlt.
Landesuusschuss
Vorsitzer vu Kommunallanddag un Landesuusschuss isch dr Wilhelm Hülsemann gsii.
Haslen
Haslen isch de Name vo däne Ortschaften i de Schwiz:
Lueg au:
Freddie Mercury
De Freddie Mercury (* 5. Septämber 1946 z Sansibar, hüt zue Tansania, as Farrokh Bulsara, Gujarati ફારોખ બલ્સારા Pharōkh Balsārā‌; † 24. Novämber 1991 z London, Ängland), isch än indisch-britische Rocksänger und Komponischt gsi. Berüemt worde isch er in de 1970er und 1980er Johr als Leadsänger vo de britischi Band Queen. Er het us ere parsische Familie vu Indie gstammt.
Hasle
Hasle isch de Name vo däne Ortschafte:
i de Schwiz:
z Dänemark:
z Norwege:
Hasle isch de Familiename vo däne Persone:
Lueg au:
Obermorschweier
Owermorschwihr (frz. Obermorschwihr, dt. Obermorschweier) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Owermorschwihr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 10. Jh. àls Morsvilare.
Liste der Studentenverbindungen in Konstanz
Die Lischt vu dr Studänteverbindige z Konschtanz zellt d Studänteverbindige, wu z Konschtanz an dr Universitet un an dr Hochschuel fir Tächnik un Gstaltig grindet wore sin.
Obermorschweier
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Liste der Studentenverbindungen in Konstanz
Lischt vu dr Studänteverbindige grindet an dr Universitet Konschtanz
v.u. = vu unten gläse
Obermorschweier
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owermorschwihr ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schloss Ebnet
S Schloss Ebnet isch e barock Herrehuus im Fryybeger Stadtdail Ebnet.
Gschicht
Scho anne 1113 het s Chloschter St. Peter dur e Gieterdusch vum Herzog Berthold vu Zäärige Bsitz z Ebnet iberchuu. Anne 1348 wird e Ritter Snewlin-Landeck, us dr yyflussryyche Brysgauer Familie Schnewlin, as Herr uf Ebnet gnännt.
Ebnet isch anne 1568 dur d Hochzyt vu dr Anna vu Landeck, dr letschte Verdrätteri vu dr Schnewlin-Landeck, in dr Bsitz vu dr Freiherre vu Sickinge, eme fränkische Adelsgschlächt, chuu. Si hän z Ebnet anne 1696 e Schloss böue loo un hän s as Summerresidänz bruucht. Ihre Stadtpalais z Fryybeg isch hite dr Sitz vum Landgricht. D Grundherrschaft vu dr Freiherre isch 1804 mit em Brysgau em Baadische Staat iberdrait wore, aus s Schloss hän d Sickinger an Baade verchauft. S Großherzogtum het s e Joor speeter wyterverchauft an d Freiherre vu Gayling von Altheim, wu hite no din woone.
S Schloss isch ab 1748 im Ufdrag vum Freiherr Ferdinand Sebastian von Sickingen-Hohenberg no me Entwurf vum Architäkt Johann Jacob Fechter vu Baasel böue wore, wel dr Vorgängerböu nim dr Aasprich vum Böuherr entsproche ghaa het. Fir di chinschtlerisch Uusgstaltig sin großi Barockchinschtler vu dr Region härzoge wore, vor allenm dr Christian Wentzinger, wu di meeschte Sandstaiplaschtike im Schlosspark gstaltet het, wu d Orginal dervu mittlerwyli im Stadtmuseum stehn. D Stuckature in dr 14 Ryym vum Schloss stamme vum Wessobrunner Hans Georg Gigl, di ryych verzierte Stuckmaske im Gaartesaal vum Wentzinger. D Deckegmelde, vor allem vum Gaartesaal un vum brächtige Stäägenufgang stamme vum Allgaier Benedikt Gambs.
Im Zweete Wältchrieg isch s Schloss nit bumbardiert wore. D Sprängig vu dr Eschbachbruck vor em Schloss dur dr Volkssturm het aber großi Schääde aagriichtet. Zaalryychi Fänschter un Dail vum Dach sin z Bruch gange. Am schlimmschte het s s Deckegmelde im Gaartesaal, wu spetter wider reschtauriert woren isch,.
Im Schloss un dr Nääbegebei sin im Chrieg bis zue 100 Flichtlig us em Ruhrgebiet, vu Ludwigshafen, aber au vu dr Fryybeg un dr Region unterbroocht gsii. Au dr speeter Kultusminischter vu Bayern, dr Hans Maier, het d Bumbenaacht vum 27. Novämber 1944 im Ebneter Schlosschäller verbroocht. Di letschte Flichtlig hän erscht anne 1950/51 s Aawääse verloo.
D Chuchi isch urspringlig im Chällergschoss gsii un isch erscht 1958 in s Äärdgschoss verlait wore.
S Schloss isch in dr 1980er-Johr umfassend reschtauriert wore. Im Schlosspark isch an Stell vun ere Remise dr Theodor-Egel-Saal böue wore, wu jetz as Proberuum fir dr Fryybeger Bachchor dient. Hite isch s Schloss nume zue bsundere kulturälle Veraastaltige wie zum Ebneter Kultursummer oder am Daag vum uffige Dänkmool fir d Effetligkait zuegänglig.
Böu
D Hauptfassade cheert sich em Gaarte zue. E vorgschoobene Mittelgiibel isch mit em brächtige Woppe vu dr Familie gschmickt un wird dur dr Balkon un di doppellaifig Freistääge no betoont.
Lukian von Samosata
Dr Lukian vo Samosata, (, lat. Lucianus Samosatensis, L(o)ukianos (* um 120 z Samosata; † noch 180 [noch andere Kwelle um 200] woorschinlig z Alexandria), isch e bekannte griechischsproochige Satiriker in dr Antike gsi.
Si Geburtsstadt Samosata am Oberlauf vom Euphrat isch vor em Lukian d Hauptstadt vom Köönigriich Kommagene gsi und isch denn in die römischi Browinz Syria iigliideret worde; iiri Ruine lige hüte in dr Nööchi vo dr Stadt Samsat in dr Südtürkei. Dr Lukian sälber bezäichnete sich dorum as Syrer.
Lääbe
Er isch dr Soon vo äifache Eltere gsi und het bi sim Groossvater e Bildhauerleer afo mache, het das aber churz druf ufgee und het Rhetorik afo studiere. Mä nimmt aa, ass er denn as Grichtsredner oder freie Schriftsteller het afo schaffe. Er isch immer wider im Middelmeerruum umegräist (Athen, won er mee as zää Joor gläbt het, Olympia, Rom und Gallie, won er as Leerer gschafft het). Er het e chli Latiinisch chönne. Won er alt worde isch, het er e Boste bim egüptische Statthalter z Alexandria überchoo und isch woorschinlig dürt au gstorbe, au wenn s Kwelle git, wo sääge, ass er z Athen gstorbe sig. Sini wichdigste Wärk het er wääred dr Regierigszit vom Kaiser Marcus Aurelius (161–180) gschriibe oder scho in dr Zit vom Kaiser Commodus.
Wärk
Achzig Wärk wärde under sim Naame ufgfüert, öbbe 70 von ene gälte as ächt. Dr Lukian het immer in dr klassische altgriechische Sprooch us em 5. und 4. Joorhundert v. d. Z. gschriibe und nit in dr Koine vo sinere Zit. Am Aafang het er liichti Dialog verfasst, wo vom Alldaagslääbe handle und het in ene über gsellschaftligi, filosofischi und theologischi Theme gschriibe und d Religion kritisiert - Göttergsprööch). Er het d Verschwändigssucht vo de Riiche gäisslet ( - Timon oder Misanthrop;  - Der Parasit), het die schlüpfrig Gwärb belüüchdet ( - Hetärengespräche) und het sich über d Dummhäit lustig gmacht ( - Der ungelehrte Büchernarr).
Im Alter het er denn bissigi Bricht und Dialog im Stil vom Menippos verfasst und in ene historischi Gstalte us dere Zit aagriffe (Alexander über Alexandros aus Abonuteichos, Peregrinos). Er het dr Filosofiebetriib bloossgstellt ( - Verkauf von Leben), wo scho lang nüme das gsi isch, won er gschiine het (Φιλοψευδής - Der Lügenfreund).
Drnääbe het dr Lukian Wärk gschriibe, wo sich mit grundlegende Frooge usenandergsetzt häi und vilmol wäiss mä nid so rächt, wie vil Satire isch (bsundrigs wichdig für s Verständnis vo dr antike Historiografii isch - Wie man die Geschichte schreiben soll), er het früeji Vorlöifer vom Science-Fiction Roman verfasst ( - Die Luftreise;  - Wahre Geschichten), het Gmäld, Statue, Bauwärk (z. B. dr Pharos vo Alexandria, won er sälber gsee het) und Mensche beschriibe und sich gege d Wuet, vo dene won er aagriffe het, verdäidigt.
Rezepzioon
Uf dr Grundlaag vom Lukian sinere „Ikaromenippus oder Die Luftreise“ het dr ööstriichisch Komponist Hartmut Schmidt 1980 d Opere „Menippus“ (Teggst vom Werner Thuswaldner) gschriibe. D Opere het säggs Szene und isch 1990 am Salzburger Landestheater urufgfüert worde.
Dr Mondkrater Lucian isch noch iim benennt.
Nationales Fussballzentrum St. George's Park
Der St. George's Park (SGP) isch ds Nationale Fuessballzentrum (NFC) vom Änglische Fussballverband, wo uf em 130 Hektar grosse Gländ z Burton upen Trent, z Staffordshire isch boue worde. Ds Zäntrum isch am 9. Oktober 2012 eröffnet worde. Der Zwäck vom Zäntrum isch es, d Basis für alli Trenings- u Entwikligsarbeite vo der FA z sy, u glychzigig ds Trenings- u Vorberietigsgländ für alli 28 änglische Fuessballnationalmannschafte z sy. Da höre ou d Futselmannschafte u die Behinderde derzue.
Gschicht
Der ursprünglech Teil vo Needwood Forest, isch im 13 Jahrhundert vo der Familie Berkeley als Jagtgebiet erschlosse worde. Nach der übergab i d Händ vo der Chrone isch d Pacht im 17 Jahrhundert wider i Bsitz vo Privatpersone übergange. Ds Landhuus isch 1850 a d Familie Bass gange. Die hei das i de 1870er Jahre saniert. Es isch es Gstüt für Pferderenne der zue cho. Nach em Tod vom Sir Williem Bass der 2. Baronet, 1952 isch ds Awäse verchouft u ds Huus abgrisse worde.
Ychouf u Planing
Nach der Recherche vom technische Diräkter vo der FA, em Howard Wilkinson, het d FA ds 140 Hektar grosse Gländ im Jahr 2001 für 2 Milione Pfund vo der Forte Hotel Division vo der Granada plc gchouft.
Verwändig
Der FC Barcelona het i dem Zentrum im Juli 2014 u 2016 trainiert.
2018 het me hie 5 Spiel vo der Gruppephase vo der U-17 Europameischterschaft ustreit.
Anthemios von Tralleis
Dr Anthemios vo Tralleis (* z Tralleis (hüte Aydın) in Lüdie in dr 2. Helfti vom 5. Joorhundert; † vor 558, woorschinlig z Konstantinopel) isch e spootantike Mathematiker, Gleerte und Archidekt gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Anthemios isch dr Soon vom ene Arzt gsi, wo Stephanos ghäisse het, und het as en usgezäichnete Mathematiker gulte, het aber as Archidekt no gröösseri Erfolg chönne fiire. So het er vo 532 bis 537 im Ufdraag vom oströmische Kaiser Justinian I. zämme mit em Isidor vo Milet d Chille Hagia Sophia z Konstantinopel baut.
Dr Gschichtsschriiber Prokopios brichdet, ass bäidi Archidekte d Läitig vo de Arbäite ghaa häige. Dr Anthemios het s Modäll gmacht, und dr Paulos Silentiarios verzelt, ass sich dr Anthemios vor allem mit de Fundamänt befasst häig. Wo d Kupple im Mai 558 iigstürzt isch, het dr Anthemios scho nüme gläbt.
Dr Anthemios isch under anderem vom Agathias hooch globt worde, und dr Justinian het iim und im Isidor au no anderi Ufdrääg gee. So häige si zum Bischbil sälle e Wääg finde zum d Überfluetige bi dr Festig Dara-Anastasiupolis z stoppe.
Velarisierter alveolarer lateraler Approximant
De velarisiert alveolari laterali Approximant (au „dùnkels-l“ gnännt) isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. Im Alemannische git es de Luut in e paar Dialäkt als Allophon vùm // am Änd vùn ere Silbe. In viile vo dänne Dialäkt, vorallem in de Wescht- ùn Zentralschwyz, wommer de Luut gha het, het er sich inzwüsche zumene [] wyter entwigglet. Däm sait mer au L-Vokalisierig. De Luutwandel git es zum Byspil im Bärndütsche wie bi „halb“ > „haub“. D Luutentwigglig isch de wohl >  >  gsi. E sonigi Entwigglig chammer zum Byspil bim Joutütsch gsee, wo vùm Carl Stucki ussem Joor 1917 no ‚Tal‘ belait isch, wo hüt z Joun als  ‚Taù‘ ussgsproche wird.
E äänligi L-Vokalisierig isch uss viilene Sprooche bekannt; historisch zum Byspil ussem Altfranzösische, wo s latiinisch caldu(m) zue chaud worde isch, ùn cha aktuell im brasilianische Portugiesisch, gwüsse Dialäkt vùm Änglische, em nördliche Niiderländisch, oder em Polnische beobachtet werde.
Joseph Liard
Dr Joseph Liard (* 17. Dezämber 1747 z Rosières-aux-Salines; † 21. April 1832 z Besançon) isch e französische Ingeniöör gsi. Sis grosse Wärch isch dr Rhy-Rhone-Kanaal.
Dr Liard isch dr Soon vome Architekt gsi. Er het a dr staatleche Ingeniöörschuel École des ponts et chaussées vo 1769 bis 1775 s Bouwääse gstudiert. Derno isch er i dr Bretagne als Ingeniöör agstellt gsi und het dört s Projäkt füre Kanaal vo La Vilaine uf La Rance plaanet und d Schifffahrt i dr Gägend vo Rennes gleitet. Wyteri Arbete het er am Kanaal vom Burgund und im Haafe vo Le Havre übernoo. Ane 1791 isch er Scheffingeniöör vo dr Baudiräkzion Ponts et Chaussées vom Departement Doubs worde. Do het er syni Läbensufgaab gfunde: dr gross Wasserwääg vom Rhy-Rhone-Kanaal z plaane und au z boue. 1804 isch dr Liard sälber dr Diräkter vom Kanaal worde. Unter sinere Leitig isch das grosse Wärch, wo in föif französischi Departemänt vom Rhy bis a d Soone lyt, bis ane 1832 fertig bout worde. 1812 isch er zum Generalinspäkter vom Bouwääse beförderet und frufabe i di französischi Eerelegioon ufgnoo worde. Ane 1832 isch dr Liard z Besançon gstorbe.
Dr Grabschtei vom Joseph Liard im Friidhof vo Besançon isch nach ere Zeichnig vom Liard sälber gmacht. Das Dänkmol zeigt uf zwöi Syte Chübel, wo druss die beide Flüss Rhy und Rhone flüsse, wie me a de Inschrifte gseht. Uff ere dritte Syte isch s Portaal vom Kanaaldunäll bi Thoraise, eme Schlüsselbouwärch vom ganze Kanaal, abbildet.
Niederrhein
Dr Niderrhy isch e Flussabschnitt vom Rhy.
Bi Bonn hört dr Middelrhy uuf, und vo dört a bis zu dr Gränze zwüsche Düütschland und Holland seit men em Stroom au Niderrhy.
Vor Bonn chunt dr Rhy usem Siibegebirg und flüsst denn im Bundesland Nordrhy-Westfaale zu dr Ebeni vo dr Kölner oder dr Niderrhynische Bucht. Do foot die norddütsche Tiefebeni aa.
In Rhy münde i däm Abschnidd d Näbeflüss Sieg, Wupper, Erft, Ruhr und Lippe.
Es het dört grossi Hääfe am Rhy: Köln, Düsseldorf, Neuss und Düüsburg.
Hadrian III.
Dr Hadrian III. (* vor 884; † Mitti Septämber 885 z San Cesario sul Panaro bi Modena) isch vu 884 bis zue sym Dod Papscht gsii. Är stammt wie d Päpscht Hadrian I. un Hadrian II. us em remische Gschlächt Colonna.
Dr Hadrian III. isch am 17. Mai 884 as Noofolger vum Papscht Marinus I. inthronisiert wore. Är isch uf dr Rais zum Rychsdag z Worms gstorbe, wu ne dr oschtfränkisch Chenig Karl dr Dick derzue yyglade ghaa het go iber d Neibsetzig vu vakanter Bischtimer dischpetiere un iber d Frog, eb dr minderjehrig Chaisersuhn Noofolger vum Karl chennt wäre.
Dr Hadrian III. wird as Hailige verehrt; sy Patronatsfescht isch am 8. Juli.
Formosus
Dr Formosus (* ca. 816; † 4. April 896 z Rom) isch zwische 891 un 896 Papscht gsii.
Läbe un Wirke
Dr Formosus isch 75 Johr alt gsii, wun er gwehlt woren isch. Vorhär isch er Bischof vu Porto gsii. Anne 864 isch er Legat bi dr Bulgare wore un het noch em Wille vum Khan Boris dr erscht Metropolit vu Bulgarie sotte gee. Chilcherächtli het si d Yyrichtig vum Metropolitat aber nit dursetze loo. In dr Johr derno het er e baar Mol diplomatischi Missione fir d Päpscht ibernuu. Anne 875 het er mit em Karl em Chahle iber däm syni Chaiserchrenig verhandlet. E Johr speter het em dr Papscht Johannes VIII. sy Bischofsamt entzoge, wel er bi re Verschwerig het solle mitgmacht haa. Dr Marinus I. het en derno e baar Johr speter wider yygsetzt un är isch wider päpschtlige Beroter gsii.
Hasel
Hasel chan folgendes bedüte:
Hasel isch de Name vo däne geografischen Objekt:
Formosus
Läbe un Wirke
Dr Formosus isch am 4. April 896 gstorbe. No dr churze Amtszyt vum Bonifatius VI. het dr Spoleto-fryndli Stephan VI. im Jänner 897 iber d Lyych vum Formosus Gricht ghalte (Lyychesynod) wäge syre aageblige Usurpation vum Papschtdroon. Dr Lyych sin d Schwurfinger amputiert un di isch in dr Tiber gheit wore. No im nämlige Johr anne 897 het em Stephan sy Noofolger Theodor II. d Bschliss vu dr Lyychesynod wider ufghobe un d Lyych vum Formosus, wu vu Aahänger vu sällem us em Tiber uusegholt woren isch, wider in dr Krypta vum Petersdom begrabe loo. Unter em Papscht Sergius III., eme entschidene Aahänger vum Stephan VI., isch d Bartei vum Formosus wider verfolgt wore. Är het d Lyych vum Formosus no zeh Johr im Grab e zwait Mol exhumiere, enthaupte, di räschtlige drei Finger vu dr Schwurhand abhaue un si derno wider in dr Tiber gheie loo. Di chopflos Lyych het si in eme Garn vun eme Fischer verfange un isch in dr Petersdom zruckbrocht un dert wider bstattet wore.
Hasel
Gwässer:
Hasel isch de Familiename vo däne Persone:
Lueg au:
Alb-Donau-Kreis
Dr Alb-Donau-Krois isch en Landkrois en Bada-Wirttemberg. Zamma mit em Landkrois Biberach ond dr kroisfreia Stadt Ulm isch er dr bada-wirttembergische Toil von da Regio Donau-Illr im Regierengsbezirk Diibenga. De Alb-Donau-Kreis grenzt im Norde an Landkrois Gebbenga und an Landkrois Hoedna, im Oschte a di bayerische Landkrois Genzburg und Nei-Ulm ond au an di kroisfrei Stadt Ulm, im Süde an Landkrois Bibra und im Weschte an Landkrois Reitlenga.
Geografie
Dr Alb-Donau-Kreis hot em Norda en Adoil an dr Schwäbischa Alb on em Sida an Oberschwaba. Durch da Sida vom Alb-Donau-Krois fliaßt d Donau durch. Bei Obermaachtel kommt se ens Kroisgebiet ond bei Erbach (Donau) verlässt se's wiedr en Richteng Ulm.
Gschichde
Dr Alb-Donau-Krois isch 1973 bei da Kroisreform grindet wora. Em Grond gnomma sand do die Landkrois Ulm on Eegne zammagschloßa wora. A paar oinzelne Gmoinda von de Krois Biberach ond Minsenga send au no zomm Alb-Donau-Krois komma ond a paar Gmoinda vom Krois Ehinga san zu Biberach komma, außerdem no zwoi Gmoinda vom Krois Ulm zom Krois Geppenga.
Noch da Gmoindsreform sand em Alb-Donau-Krois 55 Gmoinda, dodavo acht Städt, von denne oina a großa Kroisstadt isch (Eegne). Domit isch dr Alb-Donau-Krois dr Landkrois mit de meiste Gmoinda en Bada-Württemberg.
D greschda Stadt em Krois isch Eegne (Donau) ond kloinschda Gmoid isch Eenge, desch au d gloinschda Gmoind em ganza Regierengsbezirk Diibenga.
Städt ond Gmoinde
Zom Alb-Done-Krois gherad acht Städt ond 47 Gmoine.
Département Côte-d’Or
S Departemänt Côte-d’Or isch e Verwaltigseinheit vo Frankrych.
Geografi
S Departemänt lyt im Oschte vom Land i dr Regioon Bourgogne-Franche-Comté. Es gränzt im Norde as Département Aube, im Nordoschte as Département Haute-Marne, im Oschte as Département Haute-Saône, im Südoschte as Département Jura, im Süüde as Département Saône-et-Loire und im Weschte a d Departemänt Nièvre und Yonne.
Hanna Johansen
D Hanna Johansen, Pseudonym vu dr Hanna Margarete Meyer (* 17. Juni 1939 z Bremen; † 25. April 2023 z Horge ) isch e Schwyzer Schriftstelleri gsii.
Lääbe
D Hanna Meyer het noch em Abitur an dr Uniwersiteete Marburg un Göttingen Altfilology, Germanischtik un Pedagoogik studiert. Vu 1967 bis 1969 het si z Ithaca im US-amerikaanische Bundesstaat New York gläbt. Anne 1972 isch si mit irem doomoolige Mann, em Schriftsteller Adolf Muschg, uf Kilchberg bi Züri zooge, wu si syterhäär gläbt ghaa het. Mit ihm het si zwee Sihn ghaa.
Anne 1978 het si ire Romaandebüt Die stehende Uhr vereffetligt. Anne 2022 isch dr Band Alphabet der Träume mit ire gsammlete Chindergediicht uusechuu.
D Autoori isch Mitgliid vum PEN-Zäntrum vu dr Schwyz gsii un korreschpondierend Mitgliid vu dr Dytsche Akademy fir Sprooch un Diichtig z Darmstadt.
Quttinirpaaq-Nationalpark
Dr Quttinirpaaq-Nationalpark liggt ganz im Norde vo dr Ellesmere-Insle. Scho im Joor 1988 isch a groosse Teil vo däm Gebièt zum Schutzgebièt erklärt worde; im Joor 2001 isch denn die kanadischi Nationalpark-Verordnig gmacht worde. S ganzè Schutzgebièt isch nach Norde bis zur Ward-Hunt-Insle und zum Kap Columbia vergrösseret und zum Nationalpark erklärt worde. S Bewusstsy für Umwältschutz in de menschèläre Gebièt vo dr Arktis isch erscht mit de 90er-Joore cho und di kanadischi Armee het uf Gebièt, wo 50 Joor lang durchs Militär und durch d Forschig gnutzt worde sind, dr agsammleti Schrott noch Süde mitgno. Im Nordoschte und usserhalb vom Nationalpark liggt dr Militärstützpunggt Alert.
D Verwaltig betribt im Summer drei Stützpünggt im Nazionalpark, Tanquary Fiord im Südoschte, a zweite am Hazensee, und Fort Conger an dr Weschtküschte. Im Summer sind Parks Canada Ranger zuèständig für d Betreuig vo de wenigè Bsuèchr. In Tanquary Fiord isch e Pischte für STOL-Flugzüg. Wenn im Spootsummer dr Fiord iisfrei isch, könne Versorgigsschiff au grösseri Materialmängene vo Resolute Bay nach Tanguary Fiord bringe.
Quer durch de Nationalpark zièt e stark vrgletscherti Gebirgsketti wo stellewiis über 2500 Metr hoch isch. Weniger als 900 Kilometr vom Nordpol entfärnt verhindret si dass fièchti Luftmasse vom Arktische Ozean nach Süde kömme. Nördlich vo däre Gebirgsketti isch es hüffig näblig, abr südlich drvo im Summer wärend viile Wuche erstuunlich sunnig und warm. Im Zäntrum vom Nationalpark liggt nur 158 Metr hoch dr Hazensee. Dr Polarsummer duured doo rund 4 Mönet und d Lufttämpratuur cha bis uf +20 °C aastiige. Zwar rägnets sälte, abr gniègend Schmelzwässer vo Gletschr und Schneefäldr sind vorhande und entsprächnd het sich e riichi Flora und Fauna uf näärstoffriche Bööde entwigglet. Im Juli und Afang August isch es im flache Gländ saftig grièn und es bliè vili Planze. Biologè hän über 130 verschideni Pflanzenarte zellt. Sogar groosi Säuger finde entsprächend gnuèg Naarig, so Moschusochse, Karibu, Polarhaase und Lemming. Au Polarwölf und Füchs kömmed vor. D Park-Ranger händ in einigè Joor übr 200 Karibu und 2000 Moschusochse zellt. Wiè diè Tièr übr mehreri Mönet dr Polarwinter by völligr Dunkelheit und iisige Tämprature bis zué -50 °C überläbe isch erstuunlig. Im Summer gits au vili Vögl.
Theodor II. (Papst)
Dr Theodor II. (* z Rom; † um Novämber 897) isch anne 897 fir 20 Däg Papscht vu dr katholische Chilche. Iber sy Pontifikat isch nit vyl bekannt. Sicher isch, ass dr gebirtig Remer im Novämber 897 zum Noofolger vum Romanus gwehlt woren isch. Im nämlige Monet isch dr „Mann, wu dr Fride gärn ghaa het“, wie er in dr Quälle gnännt wird, gstorbe.
Drotz syre churze Amtszyt het s dr Theodor II. gschafft, d Wirrlede z Rom ainigermaße z ordne, wu syni Vorgänger firigruefe ghaa hän. Är het e Synod yygruefe, wu d Bschliss vu dr Lyychesynod vu 897 ufghobe un dr postum gschändet Papscht Formosus rehabilitiert het.
D Lyych vum Formosus, wu vun eme Eremit gfunde woren isch, het dr Papscht Theodor II. mit allne Ehre uf Rom iberfiere un z Sankt Peter byysetze loo.
Aalburg
Aalburg isch e Gmeind in dr Provinz Nordbrabant z Holland gsi. Am 1. Januar 2019 het si mit Werkendam und Woudrichem zur nöije Gmäind Altena fusioniert.
D Gmeind het es baar Dörfer: Babyloniënbroek, Drongelen, Eethen, Genderen, Meeuwen, Spijk, Veen und Wijk.
D Gmeind lyt am alte Louf vo dr Maas. Sid em Middelalter isch d Maas vo Aalburg us uf eme churze Wääg gäge Norde in Waal gloffe. Zum dr Abfluss vom Wasser z verbessere, isch vo Aalburg us dr nöi Louf, di Bergsche Maas gmacht worde, und dr alt Wääg vom Fluss isch hüt als abgschnittni Maas nume no e chlyni Verbindig zwüsche de beide Flüss.
Johannes IX. (Papst)
Dr Johannes IX. (* z Tivoli; † 900) isch vu 898 bis 900 Papscht gsii.
Är isch e Benediktiner gsii un isch uf Drybe vum Chaiser Lambert vu Spoleto vu dr Bartei vu dr Formosianer zum Papscht gwehlt wore. Dr glychzytig vu dr Antiformosianer zum Gegepapscht ernännt Sergius III. isch mit Waffegwalt verdribe wore. D Rehabilitierig vum 896 gstorbene Papscht Formosus dur sy Vorgänger Theodor II. isch vum Johannes bstetigt wore.
Türkheim (Oberelsass)
Dìrke (frz. Turckheim, dt. Türkheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dìrke ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742 àls Thorencohaime (896 Turincheim, 898 Marca Duringheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dìrke ìsch. Dìrke ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dìrke ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Theoderich I.
Dr Theoderich I. (richtig Theoderid, gotisch Þiudareiks ; † 451) isch vo 418 bis 451 dr Köönig vo de Westgoote gsi.
Voorgschicht
418 häi d Westgoote under iirem Köönig Wallia die Iberischi Halbinsle verloo, zum sich in Südwest-Gallie in dr Browinz Akwitaanie und Däil vo de Browinze Novempopulana und Narbonensis niiderzloo, won ene d Röömer zuegwiise häi. Diräkte Zuegang zum Middelmeer häi d Westgoote aber nit überchoo. Dr Wallia isch denn unerwartet in dr westgootische Hauptstadt Tolosa gstorbe.
S Köönigdum
Dr Theoderich I. isch Ändi 418 im Wallia si Noochfolger worde und het d Aasiidlig vo de Goote in Südwest-Gallie duuregfüert. Si Politik isch expansiiv gsi und het Erfolg gha, wäge dr Schwechi vom Weströömische Riich. Er het s Westgooteriich gründet, wo noch sinere erste Hauptstadt Tolosa (Toulouse) au s Tolosaanische Riich häisst. S Riich isch vom Atlantik bis zur Loire gange, Er het au Gebiet im Süüde erooberet und drbii s Bündnis (foedus) vo 418 mit de Röömer verletzt.
As Foederaat het dr Theoderich 422 zwar d Röömer milidäärisch gege d Wandaale in dr süüdspanische Baetica understützt, aber denn verroote, so dass d Röömer gschlaage worde si. Wo dr Kaiser Honorius im August 423 gstorbe isch und dr Johannes im Novämber 423 d Macht an sich grisse het, isch s im röömische Riich zu innepolitische Usenandersetzige cho.
Dr Theoderich het die Schwechi vom Röömische Riich welle usnütze und si Riich bis ans Middelmeer welle usdeene. 425 het er brobiert, d Hauptstadt vo dr gallische Prefekduur, Arelate z eroobere, won e strateegisch bedütende Vercheerschnootepunkt vo Stroosse uf Ravenna, Spanie und d Rhoone uf zum Rhii gsi isch. Dr röömisch magister militum für Gallie, dr Flavius Aëtius, het das mit Hilf vo hunnische Söldner chönne verhindere. Dr Aëtius het druf mit em Theoderich e Verdraag abgschlosse, und d Röömer höi de Estgoote gallischi Aadligi as Gäisle usgliiferet. Dr spööter Kaiser Avitus isch e chli spööter an dr westgootisch Hoof cho, won er de Söön vom Theoderich Underricht gee het. Wo d Wandaale 429 vo Spanie uf Nordafrika zooge si und d Juthunge in Rääzie gegen e Aëtius kämpft häi, häi d Westgoote no äinisch ooni Erfolg brobiert, Arelate z eroobere.
Wo s weströömische Riichs sich het gege d Franke müesse weere, wo 435 Köln und Trier blünderet häi, e Rebellioon vo de Bagaude in Aremorica usbroche isch und anderi Eräigniss d Röömer beschafdiget häi, het dr Theoderich 436 welle Narbo Martius iinee und so e Verbindig zum Middelmeer überchoo und zu de Wääg über d Püreneeä uf Spanie. Aber dr Litorius, wo dr Boste vom Ooberbefäälshaaber über Gallie vom Aëtius übercho het, wo dä witer ufgstiige isch, het d Stadt mit Hilf vo hunnische Foederate vor de Westgoote chönne schütze. Es gseet au us, wie wenn dr Aëtius denn sälber gootischi Drubbe gschlaage häig, wo deren iir Köönig nid ume Wääg gsi sich. Dr Theoderich het sich in dr Richdig uf si Hauptstadt Tolosa zue müesse zruggzie. Er het e Friide vorgschlaage was aber nid aagnoo worde isch. In de Kämpf bi Tolosa 439 si d Goote siigriich bliibe. Dr Litorius isch verwundet worde und bald druf in gootischer Gfangeschaft an sine Verletzige gstorbe. Druf het dr Aëtius dr Avitus, wo praefectus praetorio Galliarum gsi isch, mit eme Friidensvoorschlaag zum Theoderich gschiggt und dä het en aagnoo. Es isch mööglig dass denn s Tolosaanische Riich as suwerääne Staat anerkennt worde isch. Das dönggt mä wäge ere Aagoob vom Gschichtsschriiber Jordanes gefolgert.