cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Villa Ehinger
Gschicht
D Hammerschmiidi vo 1660 isch s eltiste Bauwärk am Dyychkanal und isch vom Ludwig Krug baut worde. Im Joor 1822 het dr Felix Saaresyy (1771–1839) do e Bauellespinnerei iigrichdet und wo si Soon Ludwig August Saaresyy (1804-31) die technischi Läitig vom Vater sinere Fabrik übernoo het, het in dr Nööchi e herrschaftlige Woonsitz lo baue (1830). Dr Saaresyy isch mit em junge Archidekt Melchior Berri bekannt gsi, und het em dr Ufdraag gää. dr Landsitz z blaane und baue. Vis denn het dr Berri in dr Stadt, z. B. bim Stadtcasino Baasel und am Dalbe-Graabe baut, wo s festgläiti Stroossefronte gee het, doo het er zum erste Mol in dr offnige Landschaft chönne e Huus blaane, wo uf alle Site frei im ene änglische Gaarde gstande isch. Dr Bauher Ludwig August Saaresyy isch 1831 gstorbe, wo si Summersitz nonig fertig gsi isch.
Äini vom Saaresyy sine bäide Döchder het en Ehinger ghürootet und eso isch s Summerhuus in dr Bsitz vo dr Familie Ehinger choo. Die het s Grundstück mit alle Woon- und Nääbebaute 1959 an d Gmäind Münchestäi verchauft, wo s 1962 im Kanton überloo het.
Archidektuur
D Willa isch e zwäistöckige Bau uf eme Grundriss, wo fast kwadratisch isch. Uf dr westlige Site isch e Portikus mit em Iigang. Zwäi dorischi Süüle dräge e Balkon über eme Triglyphegebälk. Gegen e Park zue isch uf dr östlige Site e zwäistöckigi, schmeeleri Lodscha aabaut. D Rundboogehalle (Palladiomotiv) mit Fänsterlaube isch äine vo de bedütendste Däil vo dere Willa. In dr Middi vom Pyramidedach het s e Fänsterstock mit ere Giibelverzierig (Akroterion) und eme Dachspitz (Äskulapstaab). An dr Südfront isch e Brunne, wo für e Zitstiil tüpisch isch. S Innere isch in e zentrali Halle und Zimmer iidäilt, wo west-östlig usgrichdet si. D Stuckdeckene, dr klassizistischi wissi Oofe im oobere Stock und d Zäichnig vom Portikus si im Originalentwurf vom Berri erhalte.
D Sanierig 2011
Vom Februar bis Oktober 2011 het d Bau- und Umwältschutzdirekzion vom Kanton Baasel-Landschaft d Willa Ehinger lo saniere. Under anderem het mä Fänster ersetzt, Naturstäiaarbede in Stand gsetzt, s Dach iideckt, im oobere Stock Wermidämmig drii do und s Geböid gege Ärdbeebe versterkt. S Brojekt het fast drei Millione Schwizer Franke kostet. S Geböid wird immer no für e Muusigunterricht am Gymnasium Münchestäi brucht.
Bempflingen
Bempfleng (dt. Bempflingen), lokal ao Bẽpfleng isch a Gmaende em Landgraes Essleng en Bada-Wirddabärg mid därzeid äbbes ibor 3200 Aewonor. d measde Aewonor pendled zom Schaffa aus-m Flägga naus Richdong Metzeng, Reidleng ond Niirdeng. Zo Bempfleng ghaered d Ortsdåel Bempfleng ond Gloebeddleng.
Agnodike
D Agnodike oder Agnodice, au Hagnodike (griechisch Ἀγνοδίκη; villicht 3. Johrhundert v. Chr.) giltet as di eerscht Dokteri vu dr griechische Antike, wu as Geburtshälferi soll gschafft haa.
Bempflingen
Bempfleng leid an dor Graesgrenz zom Graes Reidleng ond isch gschichdlich, schualisch, wirdschafdlich ond kuldurell deidlich nåch Metzeng em Graes Reidleng orientird.
Agnodike
Mer chännt si nume us eme Bricht bim Hyginus Mythographus (‚Fabulae‘ 276, 10–13). Doderno isch si Atheneri gsii un het ihri Fähigkait zeerscht nume ghaim oder in Mannechlaider chenne lehre un bruuche. Ihri Paziäntine hebe si aber eerscht akzeptiert, wu si ne gsait het, ass si ne Frau isch. Wahrschyns isch si vu Nyyder verlyymdet wore, ihre isch dr Brozäss gmacht wore, wel s dodmol Fraue un Sklave verbote gsii isch, as Dokter z schaffe. No dr Verzellig isch si dur d Intervänzion vu ihrezum Dal hochgstellte Paziäntine grettet wore. No däre Verhandlig sei s Verbotsgsetz ufghebt wore.
Bempflingen
Geografi
Bempfleng leid zwisch-m Erms- ond-m Autmutdaal, em Vorland vo dor Schwäbischa Alb. Nåchbergmandena send Näggordenzleng em Nordwäsda, Altdorf em Norda, (Graos-)Beddleng em Nordosda (älle Landgraes Essleng) ond Gråfabärg ond Riadorich em Sida (båede Landgraes Reidleng).
Agnodike
As Lehrer vu dr Agnodike nännt dr Hyginus e gwiise Hierophilos oder Herophilos. Des chennt dr alexandrinisch Dokter Herophilos vu Chalkedon (um 290 v. Chr) gsii syy, dodermit hätt d Agnodike im 3. Johrhundert v. Chr. gläbt.
Bempflingen
Geografi
D Gmarkong sezzd sich zsẽma aus 15,5 % landwirdschafdlichor Fleche, 4,4 % Wald, 6,3 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonsdichor Fleche.
Aus dor Gschiichd
S aersde Mål wird Bempfleng ănna 1090 als Biemphelingin em "Bempflinger Vertrag" erweend, iborliifored en dor "Zwiefalter Chronik". 1465 isch-s an Wirddabärg komma ond hådd vo då ãzom Ondoramd Metzeng em Oboramd Urach ghaerd. Dor Ordsdåel Gleobeddleng hådd scho frijor, seid 1301 zo Wirddabärd ghaerd ond då zom Ondoramd Neiffa em Oboramd Niirdeng.
Aersd em Jår 1938 isch Bempfleng zom Graes Niirdeng omgliidored wårda. Am 1.1.1972 håd sich Gleobeddleng mit Bempfleng zsẽmagschlossa. Bei dor Graesreform ănna 1973 hådd sich dor Haobdord Bembfleng zwar mid-ra leichda Mehrhaed firr on Wäggsl en dor Graes Reidleng ausgsbrocha, weil se aegendlich scho emmor då nomm ghaerd hend. Abor weil dor gloenore Dåelord Gloebeddleng sich mid graosor Mehrhead firr dor Landgraes Essleng ausbrocha hådd, hådd ganz Bempflenga dåmåls em nuia Graes Essleng bleiba miasa.
Vorkehr
Bempfleng leid an dor Eisabãsdregge Sduagord-Dibeng ond hådd on åegena Bãhof. Mor kã vo dord aus mid-m VVS (Vorkehrsvorbund Sduagord) Richdong Niirdeng/Sduagord faara ond mid-m Naldo (Vorkehrsvorbund Näggor-Alb-Donao) nåch Metzeng/Reidleng.
Liddorarisches
Dor Gerhard Raff hådd en saem Biachle Herr, schmeiß Hirn ra! d Figur vom Bempflengor Beggor Johann C. Tung ärfonda (*1.4.1735), on Auswandoror nåch China. Vo demm sdammd dui legendära chinesischa Tung-Dynasdi, zo där als graesdor dor Mao Tse Tung ghaerd. Dor Johann C. Tung isch wäaga saene "Zswä-tsh-gen-ku-chen", "Shnä-ken-nu-dlen" ond "He-fe-Tsepf" en China beriimd wårda ond isch dor 1. Vors. vom "Xang-fe-rai 1759 Shang-hai e. V." gwäa.
Verwaltong
Birgormåsdor isch dor Bernd Welser.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäggd
Dor Dialäggd vo Bempfleng ghaerd zom Schwäbischa, gnao gsaed zom Middl-Nidorschwäbischa.
Chordatiere
D Chordadier (Chordata) si e Stamm vom Dierriich. Zu de Chordadier ghöre dr Unterstamm vo de Schädel- (Craniota) oder Wirbeldier (Vertebrata), und mit dene au d Süüger (Mammalia) wo dr Mensch iischliesse, und zwei weniger bekannti Understämm, wo usschliesslig im Meer läbe, die Schädellose (Cephalochordata oder Acrania) und d Manteldier (Tunicata oder Urochordata).
Zum Stamm vo de Chordadier zelen über 56.000 Arte (54.711 Wirbeldierarte, 30 Arte vo Schädellose und 1.600 Manteldierarte), wo meh as d Helfti vo dene – hauptsächlig d Chnochefischarte – im Wasser läbe.
Digitale Kunst
Digitaali Kunst oder Digitaalkunst, vilmol sünonüüm mit Kompiuterkunst, si im allgemäine Sproochgebruuch Sammelbegriff für Kunst, wo digitaal mit em Kompiuter gmacht wird. Im ängere Sinn isch s Kunst, wo nume dur die speziifische Äigeschafte vo digitaale Meedie möögli worde isch, zum Bispil ass alli Informazioon cha zellt wärde, ass si vom ene bestimmte Daatedrääger chönne drennt wärde oder dr Iisatz vo Algorithme. Die digitaali Kunst zellt zu de Meediekünst und cha Däil vo andere Kunstgattige wie Archidekduur, Performance, Danz, Bildhauerei und Muusig si.
Erst in de 1990er-Joor isch dr Usdruck digitaali Kunst gebrüüchlig worde.
Beuren (bei Nürtingen)
Beire (dt. Beuren) ischt a Gmoed em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Beire leit im Neiffener Dal am Albtrauf onder dr Burgruine Haueneiffe. Nochbergmoede send Nirtenge em Norde, Dettenge ond Aoe em Oschte, Weiler em Side, Neiffe ond Friggehouse em Weschte.
Gschicht
Beire ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1304.
Philippsburg (Lothringen)
Fillipsbueri (lothrìngisch; frànzeesch Philippsbourg, ditsch Philippsburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Beuren (bei Nürtingen)
Verwaltong
Beire hot mit dr Stadt Neiffe ond dr Gmoe Kohlberg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Philippsburg (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Beuren (bei Nürtingen)
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Daniel Gluiber.
Philippsburg (Lothringen)
Geogràfi
Fillipsbueri lijt ìm Bitscher Land (Pays de Bitche) ìm Dàl vum Fàlkestäänerbàch ìn dr Nordvogese uf re Heche zwìsche 205 un 510 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Biosphärereservàt Nordvogese. Nochbergmeine sìn Baerenthal ìm Weschte un Éguelshardt ìm Nordweschte. Züe Dr Gmein ghert àui no d Willer Lieschbach un Mambach.
Beuren (bei Nürtingen)
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Philippsburg (Lothringen)
Gschìcht
Zitter em 11. Johrhundert hàt s Fàlkestäänerdàl züe dr Herrschàft Lìtzelburi ghert. D Lìtzelburjer han ànne 1123 zem Schutz geje d Staufer d Buri Falkestään geböit. Ìm Johr 1564 han d Lìtzelburjer d Herrschàft Fàlkestään àn Hanau-Lichtenberg verköift. Noch em Strit mìt em Karl IV. vun Lothringe um d Herrschàft Zweibrücken-Bitsch ànne 1606 hàt dr Philipp IV. vun Hanau-Lichtenberg nordeschtlich vum hitige Dorf e Schloss geböit, wie Philippsburg gnannt worre ìsch. 1633 hàt dr Lothringer Herzog s Schloss bsetzt un gschlìsse. Unterhàlb vun dr Ruine ìsch e Dorf entstànde, wie 1736 mìt dr Grofschàft Hanau-Lichtenberg àn Hesse-Darmstadt kumme ìsch un 1793 àn Frànkrich.
Beuren (bei Nürtingen)
Dialekt
Dr Dialekt vo Beire ghert zom Schwäbisch.
Philippsburg (Lothringen)
Gschìcht
Fillipsbueri ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1606 àls Philippsburg, Lieschbach ànne 1170 àls Ligesbach, Mambach 1527 àls Die Mannenbach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fillipsbueri ìsch. Fillipsbueri ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Fillipsbueri ghert zem Rhinfrankisch. Ìn e Deil Literàtür steht, dàss Fillipsbueri un d Nochbergmein Baerenthal zem àlemànnische Dialektrüüm ghere. Das stìmmt àwer nìt, d Gmeine leie weschtlich vun dr p/pf-Isoglosse, mer sait z Fillipsbueri zem Beispil Kopp un Appel un nìt Kopf un Apfel wie ìm Elsassisch.
Lasse Linder
Dr Lasse Linder (* 1994 z Sanggalle) isch e Schwiizer Filmemacher.
Läbe und Wärch
Dr Linder het bis 2012 d Kantonsschuel Heerbrugg bsuecht. Nochär het er churz Germanistik und Filmwüsseschaft studiert und as Filmeditor gschaffed.
Siini Churzfilm Psilocybin (2015) und Kleinklima (2016) sin bim 72–Sekunde–Online-Filmwettbewerb vom Zurich Film Festival (ZFF 72) zeigt worde. Im Johr 2016 hed er zäme mit em Omid Taslimi dr Dokumentarfilm Be aware and share gmacht, wo d Flüchtlingskrise z Europa ab 2015 zum Thema het.
Vo 2016 bis 2019 het er es Bachelorstudium „Video, Fokusfeld Regie“ a der Hochschuel Lozärn Design & Kunst absolviert. Zudäm het er für d Videoentertainers GmbH gschaffed und isch Leiter vom Beriich Film und Aktuar vo der Ostschwizer Kulturplattform „Kein Kollektiv“ gsi.
2017 het der Linder mit em Maximilian Hochstrasser der Dokumentarchurzfilm Gifted Hearts dräit. Der Film verzellt, wie Schwizer Spezialiste härzchranki Chinder in eme spärlich usgrüstete Spital z Asmara operiere.
2018 het er bim Schwiizer Spilfilm Tranquillo, wo im Früejohr 2018 erschine isch, s Making-of gmacht.
2019 het er der mehrfach uszeichneti Churzfilm Nachts sind alle Katzen grau dräit. Der Film handlet vom Christian, e Maa, wo mit zwei Chatze zämeläbt. Eini vo de Chatze lot er im Usland vomene Kater befruchte, damit er sin unerfüllte Chinderwunsch cha erfülle. Der Film isch es Melodrama, wone unkonventionelli Beziehig zwüsche Mönsch und Tier darstellt.
Räterepublik
E Röötrepublik (Röötdemokratii) isch e politischs Süsteem, wo d Bevölkerig in diräkte Waale Rööt weelt, wo denn d Herrschaft usüebe. D Rööt si an d Wiisige vo iire Weeler bunde und müesse sich diräkt vor iine verantworte. E sonigs imperatiivs Mandaat stoot im Geegesatz zum freije Mandaat, wo die gweelte Mandaatsdrääger nume uf „iir Gwüsse“ müesse loose. D Rööt chönne also zu jeedere Zit vo iirem Boste abgrüeft oder abgweelt wärde (Recall). In ere Röötrepublik si d Weeler in Basisäihäite iidäilt, zum Bischbil d Arbäiter vom ene Betriib, d Iiwooner vom ene Bezirk oder d Soldate von ere Kasärne. S Räät, wo gweelt wärde, si öffentligi Funkzionsdrääger, wo Gsetzgääber, Regierig und Gricht in äim si. Im Underschiid zu früenere Demokratiimodäll noch em Locke und em Montesquieu git s in dr Röötrepublik kä Gwaltedrennig. D Rööt wärde uf meerere Ebene gweelt: Uf dr Woon- und Betriibsebeni wärde vo Vollversammlige Abgsandti in die örtlige Rööt gweelt. Die delegiere denn Mitgliider in die neggsthööcheri Ebeni, d Bezirksrööt. S Süsteem vo dr Delegierig goot witer bis zum Zentralroot uf dr staatlige Ebeni, d Waalvorgäng fönge alse unde aa und gönge witer uufe. D Ebene si mäistens an Verwaltigsebene bunde.
As Vorbild für d Röötdemokratii gältet d Bariiser Kommune vom 18. Merz bis 28. Mai 1871.
Ebene (Mathematik)
D Ebeni isch e Grundbegriff in der Geometrii. Allgemein handlet s sich um en unbegränzt usdehnts flachs zweidimensionals Objekt.
Konkreter bezeichnet mä mit Ebeni je noch em Deilgebiet vo der Mathematik allerdings durchus verschideni Objekt.
Der klassisch Ebenebegriff noch em Euklid
Sit dr Descartes die euklidischi Ebeni mit Koordinate markiert hat, cha mä die euklidisch Ebeni mit der Mängi \mathbb R^2 vo alle Pärli vo reelle Zahle identifiziere. Oder anders ume: \mathbb R^2 bildet e Modäll für die Hilbertsche Axiom vo der Ebeni. Dä reell Vektorrum wird dorum au as Ebeni bezeichnet.
Die projektivi Ebeni
Ergänzt mä im Euklid si affini Ebeni mit ere Grade, wo unändlig wiit ewäg isch, und de Pünggt, wo uf ihre ligge, so bechunnt mä e projektivi Ebeni.
Au die projektivi Ebeni loot sich algebraisch beschriibe, nämlig as d Mängi vo alle eidimensionale Underrüüm im \mathbb R^3. Mä fasst aso d Grade, wo dur e Ursprung laufe, as Pünggt vo der projektiven Ebeni uf. Die Gradene vo der projektiven Ebeni si denn genau die zweidimensionale Undervektorrüüm vo \mathbb R^3, aso die „härkömmliche“ Ebene, wo dur e Ursprung laufe.
Verallgemeinerige
Schwecht mä im Hilbert si Axiomesystem ab, so si sogar ändligi Strukture möglig, wo au as affini oder projektivi Ebene bezeichnet wärde. D Abbildig rächts zeigt e ändligi projektivi Ebeni mit siiben Pünggt und siibe Gradene. Wemm mä irgend e Grade und d Pünggt, wo uf ere ligge, wägnimmt, bechunnt mä e ändligi affini Ebeni mit vier Pünggt und sächs Gradene.
Me cha s kartesische Modäll vo der euklidische Ebeni verallgemeinere, denn wird au für irgend weli Körper K der zweidimensional Vektorruum K^2 as affini Ebeni bezeichnet; und entsprächend für die projektivi Ebeni. Mä sött Acht ge: Wenn K der Körper \mathbb C vo de komplexe Zahle isch, wo vom Gauss siiner Zahlenebeni aschaulig gmacht wärde, so isch scho \mathbb C (reell) zweidimensional, wird aber as komplexi Grade bezeichnet. D Ebeni \mathbb C^2 isch reell vierdimensional, aber nume e zweidimensionale komplexe Vektorruum. Der Körper K cha au en ändlige Körper si. Im Fall bechunnt mä die chliinst ändligi affini Ebeni mit vier Pünggt bzw. die projektivi Ebeni mit siibe Pünggt, wie s obe beschriiben isch.
E Flechi im Sinn vo der Topologii isch d Ebeni (au die projektivi) nume im Fall K=\R; im Fall K=\mathbb C handlet es sich immerhin no um e differenzierbari Mannigfaltigkeit.
D Ebeni as Deilruum
Betrachtet mä höcherdimensionali geometrischi Rüüm, so bezeichnet mä jede Deilruum, wo isomorph zun ere Ebeni im Sinn obedra isch, as en Ebeni. Im ene dreidimensionale Euklidische Ruum isch en Ebeni drbii festgleit dur Ligge zwei gradi Linie windschief zunenander, so ligge si nit in ere gmeinsamen Ebeni. Denn git s zwei paralleli Ebene, wo in jeder drvo eini vo de Gradene isch.
Zwei verschiideni Ebene si äntwäder parallel oder schniide sich in ere Grade, si chönne im (dreidimensionale) Ruum aso nit windschief zunenander ligge. Im erste Fall isch jedi Grade, wo zur ersten Ebeni sänkrächt isch, au sänkrächt zur zweite. D Lengi vo der Strecki, wo die Ebene uf son ere Grade begränze, bezeichnet mä as dr Abstand vo de Ebene. Im zweite Fall betrachtet mä en Ebeni, wo zur Schnittgrade sänkrächt isch. Mit dere schniide sich die beiden erste Ebene in zwei grade Linie. Dr Winggel zwüsche dene Grade bezeichnet mä as Winggel zwüsche de beiden Ebene.
Nit jedes mathematische Objekt, wo under e Begriff vo der Ebeni fallt, cha mä as Deilruum vom ene entsprächende höcherdimensionale Ruum uffasse. So isch d Moulton-Ebeni en affini Ebeni, wo der Satz vom Desargues drin nit gültig isch, währed er in jedem dreidimensionale affine Ruum – und dodrmit in jeder enthaltene Ebeni – immer gültig isch.
D Ebenegliichig
Im Fall von ere Deilebeni vo höcherdimensionale Rüüm, bsundrigs vom \mathbb R^n, cha mä die Ebeni uf verschideni Wiise beschriibe mit geignete Gliichige für en Ortsvektor \vec r bzw. für d Koordinate x,y,z (und mänggisch no meh).
Gliichige im dreidimensionale Ruum
Bekannt isch vor allem d Normaleform (oder die impliziti Form), won ä Normalvektor \vec n vo der Ebeni benutzt. Denn wird non e Zahl \lambda age, für zum d Position vo der Ebeni z bestimme, wil der Normalvektor nume d Schreglag vo der Ebeni festleit; er definiert e Schar vo parallele Ebene. \lambda isch s Resultat vo, wobii \vec p irgend e Punggt in der Ebeni repräsentiert. D Vektore \vec q vom Ursprung zum ene Punggt uf der Ebeni erfülle denn d Gliichig
Bispil:
En anderi gängigi Variante isch d Parameterdarstellig, bi welere e Punggt P uf der Ebeni ge isch und zwei linear unabhängigi Vektore, wo sich uf der Ebeni befinde. S Chrüzprodukt vo dene beide Vektore git e Normalvektor:
D Ebeni wird definiert dur d Gliichig
Jedes Wärtpärli liiferet e Vektor \vec q zum ene Punggt uf der Ebeni. Dä Vektor erfüllt d Normalgliichig, wo oben agfüehrt isch.
D Bispileben, vo onenoch gseht in dr Parameterdarstellig eso us:
D Verallgemeinerige uf höchere Dimensione
In höcherdimensionale Rüüm \mathbb R^n funktioniert d Parameterdarstellig au witer. Es git aber kei Chrüzprodukt meh, wo mä mit eme Normalvektor überchunnt, wo bis uf d Lengi eidütig bestimmt isch. Anstatt vo däm muess mä e Verfahre, wo analog zur der Normalform isch, anders beschriibe. Mä bruucht im Ganze n-2 linear unabhängigi Normalvektore zu der Ebeni und het denn für jede von ene e Gliichig vo der Form, , wo alli gliichziitig erfüllt müesse wärde. Das cha mä zsämmefasse zu wobii A e -Matrix und \vec b e Vektor mit n-2 Komponänte isch. D Ziile vo A entspräche de \vec n_i, d Komponänte vo \vec b de b_i. D Bedingig, ass d \vec n_i linear unabhängig müesse si, entspricht der Bedingig, ass A dr Rang n-2 muess ha.
Taranis
De Taranis isch de Donnergott vo de Kelte gsii. Anderi Näme vonem sind Tanarus, Taranucus und Taranucnus. Er isch mitem römische Gott Iuppiter gliichgsetzt wore.
Vereerig
De römischi Dichter M. Annaeus Lucanus (39-65) het gschribe, as di gallische Götter Teutates, Esus und Taranis mit grässliche Bluetopfer vereert werded. Antiki Kommentatore hend da erörteret: ''»De Taranis Dis Pater werd vonene ase besänftigt: Imene hölzige Trog werdet Mensche verbrennt. Anderi aber seget da ... De Füerer vo de Chrieger und vo de himmlische Götter isch de Taranis Iuppiter, wo früener mit Menscheschädel besänftigt worden isch, hüt aber au am Vee Froid het.«''.
I Inschrifte isch de Taranis nu wenig bizügt. Us Britannie stammt en Inschrift an IOM TANARO. E gallischi Inschrift mit griechische Buechstabe us Südfrankriich nenet de TAPANOOY. Degege het de Donnergott i de Provinze Germania superior und Pannonia de Name Taranucnus oder Taranucus.
Dargstellt werd de Taranis as e bärtige Maa miteme Rad, so au ufem Chessel von Gundestrup.
Name
De Name Taranis bidütet »Donner« (air.: torann, kymr. taran) und werd as Umstellig vo älterem Tanarus aglueget, zu, wa zu , an. Þórr und ahd. Donar woren isch. Im Keltische cha de Name Taranus oder Taranis luute und chunnt au as Manename vor. Taranuc(n)us isch en Erwiiterig vom Name.
Schlacht bei Kappel
D Schlacht bi Chappel isch d Entscheidigsschlacht im Zweite Chappelerchrieg gsi und isch am 11. Oktober 1531 i de Nöchi vo Chappel am Albis gschlage worde. Dert het Züri gege d füf katholische Ort verlore. Mit dere Niderlaag isch d Vorherrschaft vo de katholische Ort besiglet gsi un het bis zum zweite Villmergerchrieg 1712 ghebt.
Vorgschicht
I dr Schwiiz het d Reformation am 15. März 1522 ihre Aafang gno. Nachdem de Zwingli sit em 1519, wo er Lüütprieschter vo Züri worde-n-isch, nüm nach de Läseordnig prediget het, het an Invocavit 1522 s berüemti Wurschtässe bim Christoph Froschauer z Züri stattgfunde. Des isch de "Schtartschuss" für d Schwiizer Reformation gsi, wo vom Zürcher Schtatrot ab em 1523 nadisna in de Schtadt u de Landschaft Züri iigfüürt worde-n-isch. D Reformation het sich dann i de Schwiiz witer verbreitet un au Bärn, Basel u Sanggalle si reformiert worde. Vor allem di Innerschwiizer Ort, aber au Soledurn u Friburg, sin im alte Glaube treu blibe. Des het zu grosse Spannige i de Eidgnossegschaft gfüürt un im 1529 het Züri de erscht Chappelerchrieg gäge di füf innerschwiizer Ort aagfange. De Chrieg isch ohni Kampfhandlige z Änd gange u me het sich geiniget, dass jedi Gmeind sälber cha entscheide, ob si zum noie Glaube wot wächsle oder bim alte Glaube wot bliibe. D Friide het aber net lang ghäbt. Bsunders d Entwicklig in Dütschland mit de Bschlüss vom Riichstag z Augschburg hei s Misstraue zwüsche de Konfessione gschteigeret. Me het enand au vorgworfe sich immer wider in kanfessionelli Aaglägeheite vo andre Gebiet iizmischle. Wo d Innerschwiizer Ort sich dann gweigeret hei, d Drü Bünd im zwaite Müsserchrieg z unterstütze, het de Huldrych Zwingli uf en neue Chrieg gäge d katholisch Innerschwiiz drängt. Uf Aatrag vo Bärn, wo kei nöie Chrieg het welle, hei di reformierti Ort im Mai 1531 e Läbensmittelschperri über d Innerschweiz verhängt. Weil sich au d gemeine Herrschafte a dem Embargo beteiliget hei un 1531 es schlechts Wirtschaftsjohr gsi isch, si d Folge für d betroffene Kantön schwerwiegend gsi. Uf katholischer Siite het des widerum d Aversione gäge Züri verschtärkt.
Chriegsvorbereitig vo de füf Ort
Weils so usgsäh het, als chönnt me en Chrieg nöd vermiide, hei sich die füf Ort druf vorbereitet. Zwüschem 8. un em 10. Oktober 1531 hei si ihri Truppe z Zug zämezoge. So het sich d Bedrohig vor allem gäge Züri grichtet, aber au e Besetzig vo de Übergäng über d Rüüs z Brämgarte un z Mellige wär möglich gsi. Dodermit hätte d Innerschiizer en Zämeschluss vo de Bärner un de Zürcher Truppe chönne verhindere.
Chriegsvorbereitig z Züri
D Niederlage vo Züri bi de Schlacht vo Chappel het au Ursache, wo scho im Vorfeld passiert sin. Mit de Chriegsordnig von 1529 isch de frühri Chriegsrat durch es 23köpfigs Gremium ersetzt worde. Des Gremium isch viel z gross un schwerfällig gsi un het d Autorität vo de Truppekommandante iigschränkt. Au het me d Kompetänze vo de Offizier iigschränkt, de Sold vo de Mannschafte reduziert un de Jörg Berger, de Befehlshaber vo Züri bim erschte Chapplerchrieg, wo au scho bi de Schlacht bi Marignano zeigt het, was er cha, het dismol keis Kommando übercho. Z Züri het me d Bedrohig durch die füf Ort nöd wirklich ernst gno. Erscht wo e Lozärner Iiheit am 9. Oktober 1531 z Hitzkirch iimarschiert isch, het de Rot vo Züri sich versammlet. Me het zwai Rotsmitglieder uf Chappel gschickt, um usezfinde, ob sich d Innerschwiizer wirklech z Zug versammlet hei, wie es vorher Bote berichtet hei gha. Di Lüt im Rot, wo de meischt Iifluss hei ka, hei geng no nöd glaubt, dass d Katholike chönntet aagriife. Si hei gmeint, es gängdi numme um e Tüüschigsmanöver, damit d Lebensmittelsperri uufghobe würd. I de Nacht zum 10. Oktober sie wider Bote uf Züri cho un hei gmeldt, d Fiinde däte z Zug numme no uf d Urner warte (Uri het us Angscht vor enem Aagriff durch die protestantische Bündner mit de Entsendig vo Truppe gwartet). De Zürcher „Stabschef“ Hans Schwyzer het nach dere Meldig verlangt, dass me sofort d Vorhuet unterem Kommando vom Jörg Göldi sot uf Chappel schicke, weil si uf Pikett gsi isch. Au d Hauptmacht het me nach sinere Meinig sofort müesse alarmiere un, sobald wie möglech, auch uf Chappel verläge. Us Angscht so en Chrieg uszlöse, het de Rot vo Züri dem nöd zugschtimmt. Am 10. Oktober isch um 7 Uhr de Pfarrer vo Rifferswil uf Züri cho un het gmeldet, dass die katholische Truppe do siget. Di gliich Nachricht hei di i de Nacht uusgsandte Rotsherre uf Züri laa bringe. De Rot het deshalb bschlosse, d Städt, wo Züri im Burgrecht mit verbunde gsi isch, z alarmiere un de Jörg Göldi mit de Vorhuet vo ugfähr 1200 Mann uf Chappel z schicke. Weil d Zuschtändigkeite schwirig si gsi, het Züri s zu dem Ziitpunkt verpasst, s Hauptbanner z alarmiere. De Beschluss doderzu isch erscht am Namittag gäge 16 Uhr gfasst worde, d Alarmierig isch soger erscht um 19 Uhr gsi un het s bis am Morge vom 11. Oktober um 6 Uhr bruucht, bis s Hauptbanner us Züri abgrückt isch.
Chriegsvorbereitig z Chappel
D Vorhuet unterem Kommando vom Jörg Göldi – mit Usnahm vo de Artillerie, wo noch schpöter oder gar nöd aacho isch – isch im Lauf vom 10. Oktober z Chappel aacho. De Jörg Göldi het d Stellung uf de Scheure usgwählt. Vo derte het me en guete Blick uf de Baarerbode, von wo us de Ufmarsch vom Fiind z erwarte isch gsi. Au für d Artillerie, wo erscht am 11. Oktober zwüsche 2 un 3 Uhr am Morge uf Chappel cho isch, isch d Stellig, wegem guete Schussfeld, günschtig gsi. Goldi het die Ziit, wonner am 10. Oktober hätti gha, nöd gnutzt, um die Stellig uszbaue. Us Angscht vor erem Überfall am frühe Morge het er scho um 4 Uhr laa Tagwacht blase. Gege 11 Uhr isch dann d Meldig cho, d Innerschwiizer siget uf em Wäg uf Chappel. Um 9 Uhr am Morge sin die füf Ort mit 7000–8000 Mann Richtig Chappel losmarschiert gsi.
D Schlacht bi Chappel
Am 11. Oktober 1531 gege Mittag si d Truppe vo de füf Ort südweschtlich vo Chappel em Waldrand noche über Goldisbrunne un Islisberg gege d Zürcher Linie vorgruckt. D füförtig Vorhuet het versuecht am Sennhof vorbi zu de Haggeweid zucho. Vo dert us hei sie di rächti Flanke vo de Zürcher welle erreiche. D Zürcher Artillerie het den Aagriff chönne zrückschla. D Vorhuet vo de Innerschwiizer hei sich deshalb wider zrückzoge un sich unterhalb vom Chloschter im Bidenloss mit de Hauptmacht vereinigt. Vo dert us sin di katholische Truppe zwüschem Kalchofewald un em Buechwäldli gäge di linki Flanke vo de Zürcher vorgrückt. Daderbi sin sie nöd emal vom Göldi sinere Artillerie gstört worde. De Göldi het numme sini Artilleriegeschütz ufs Buechwäldli la richte un er het Bote uf de Albis gschickt, damit s Hauptbanner so schnell wie möglich chämti. D Hauptstritmacht vo de Zürcher, wo normalerwiis ugfähr 4000 Ma stark gsi isch, isch numme mit 700 Ma uf em Wäg uf Chappel gsi. Mit derbi isch de Kommandant Lavater, de Bannerherr Schwyzer un de Ulrich Zwingli gsi. Wäge logischtische Probläm hets Hauptbanner au numme sächs vo nün Gschütz über de Albis brocht. Weil si scho de Kanonedonner ghört hei un im Göldi sini Bote si zum juffele ufgforderet hei, sin si ohni Rascht uf Chappel ue. Gegen drü Uhr am Namittag si die erschte Soldate mit em Hauptbanner zu de Zürcher Vorhuet uf de Scheurehöh gschtosse un d Kommandante hei derte Kriegsrot ghalte. Weil s Buechwäldli, wo net vo Zürcher Truppe isch gsicheret gsi, z nöch a de Zürcher Linie gsi isch un weil me wege de scho rächt spöte Tageszit nüm mit eme Aagriff vo de Finde grechnet het, hei d Kommandante bschlosse, d Stellig vo de Scheure uf de Mönchbühl z verläge. D katholisch Site het die Truppebewegige beobachtet un sich – nach längere Diskussione – noch für en Aagriff entschide. S erschte Ziil isch die rechti Flanke vo de Zürcher gsi. Di hei s zerscht gschafft de Aagriff abzwehre, aber wo der Gwalthufe vo de Füfortige aagriffe het un es gschaft het, in d Zürcher Linie iizdringe, hei di erschte Zürcher aagfange z fliehe. Zu dem Ziitpunkt sin erscht ungefähr 40 Reformierti gfalle gsi. Aber nach em letschte Widerstand hei sich di reformierte Linie ufglöst un d Flucht i dem sumpfige Geländ zwüsche de Scheure un em Mönchbühl hei grossi Verlüscht nach sich zoge. Sogar s Banner vo de Zürcher isch fascht i d Händ vo de Innerschwiizer cho. De Bannerträger Kambli isch im Bruggemoos schwer bedrängt worde un erscht de Iisatz vom Adam Näf het de endgültig Verluscht vom Banner chönne verhindere. In kürzeschte Ziit isch de Zwingli, 26 Mitglider vom chline un grosse Rot, 25 Geischtlichi un ugefähr 400 Zürcher verwundet oder gefalle gsi. Bis uf Huuse un de Albis hei d Katholike d Zürcher verfolgt. Erscht wo d Nacht cho isch, sin si zrugg uf s Schlachtfäld. Derte soll de Ulrich Zwingli «von der Hand des Gegners bei Fackelschein den letzten Streich» übercho ha.
Folge vo de Schlacht
De Plan vom Zwingli, di ganz Eidgenossenschaft z reformiere isch mit de Niderlag vo Chappel endgültig geschitert gsi. Di Eidgenossenschaft isch durch d Glaubensspaltig na usse un na innen gschwächt gsi. Im Zwaite Chappeler Landfride vom 20. November 1531 hei di katholische Ort d Glaubensspaltig vo de Alte Eidgenossenschaft akzeptiert, aber de Reformierte i de gmeine Herrschafte isch es erlaubt worde, zum alte Glaube zrück z gha. Rapperschwil, Gaster, Weese, Mellige, Brämgarte, s Freiamt, s St. Gallische Fürsteland, s Rhytal un Teil vom Thurgau un s Toggenburg isch zwangswiis wider katholisch worde. Di Vorherrschaft vo de katholische Siite i de Eidgenossenschaft isch am 17. Dezämber 1533 gfeschtigt worde, wo di Füförtige es urgrecht mit Solothurn un Friburg gschlosse hei.
Erligheim
Erlge (amtlich Erligheim) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Vo dr Gmarkong send 60,9% Landwirtschaftsfleche, 19,2 % Wald, 19,1 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Erlge gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Erlge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Lorscher Codex em Johr 793.
Verwaltong
Erlge hot sich mit dr Stadt Bẽngge ond dr Gmoed Kirche zom Gmoedverwaltongsverband Bẽngge zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Erlge ischt dr Rainer Schäuffele.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Erlge ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Le Flon
Le Flon isch a politischi Gmiin im Vivisbachbezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Le Flon liit 16 km nördlich va Vevey im Südweschte vam Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Le Flon ghööre o d Wyyler Les Grandes-Bruyères ù Perrey-Martin. Va de Gmiinflechi si 74,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 20 % Waud, 5 % Sidligsflechi ù 0,4 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Le Flon si Chapelle (Glâne), Rue, Ursy, Siviriez, Vuisternens-devant-Romont, La Verrerie ù Saint-Martin im Kanton Fryybùrg ù Oron im Kanton Waadt.
Gschicht
D Gmiin isch zum 1. Jenner 2004 entstane us de Fusion va de Gmiine Bouloz, Pont (Veveyse) ù Porsel.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 6,7 % gläge.
Religion
79 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 11,2 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 849 Yywoner 95,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,4 % Tüütsch ù 2,3 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 18 va de 849 Yywohner ggredt.
Wasserstoff
Wasserstoff isch ds liechteste chemische Element, ds hüfigste Isotop besteit us nume eim Proton und eim Elektron u heisst Protium. Unger Bedingige, wo normalerwis uf der Ärde herrsche (lueg o Normalbedingige), chunnt dä atomar Wasserstoff nid vor, derfür ligt Wasserstoff i dr dimerisierte Form vor, äm molekulare Wasserstoff H2, em ne farb- u gruchlose Gas. Trotzdäm chunnts vor, dass bi bestimmte chemische Reaktione Wasserstoff sehr churz atomar aus H uftritt u abreagiert.
Gschicht
Ä genaueri Analyse het dr Antoine Lavoisier gmacht. Dr französisch Chemiker het das Gas im Jahr 1787 unabhängig vom Cavendish entdeckt, wo är im ne Experiment het wöue zeige, dass bi chemische Reaktione ke Masse verlore geit oder erzügt wird. Er het Wasser ire abgschlossene Apparatur erhitzt u het dr Dampf are angere Stell la kondensiere. Derbi het är festgsteut, dass d Masse vom kondensierte Wasser e chli chliner isch gsi aus die vor ursprüngliche Mängi. Derfür isch es Gas (H2) entstande, wo e genauso grossi Masse het gha wi die "verloreni“ Wassermängi. Sis eigentleche Experiment isch also erfougrich gsi.
Dr Lavoisier het ds entstandene Gas witer ungersuecht und het d Knallgasprob(wi me se hüt nennt) gmacht, da derbi isch ds Gas verbrönnt. Drum het ärs zersch „brönnbari Luft“ gnennt. Wo n är i witere Experimänt het chönne zeige, dass us däm Gas o umgekehrt Wasser cha entstah, het är s hydro-gène (hydro = Wasser, griechisch; genes = erzügend) gnennt. Das Wort bedeutet auso: „Wasserbildner“. Die dütschi Bezeichnig het vermuetlech die glichi Worthärkunft.
Ds Vorcho
Wasserstoff isch ds hüfigste chemische Element i dr Sunne u i de große Gasplanete Jupiter, Saturn, Uranus u Neptun, wo über 99,99 % vor Masse vom Sunnesystem usmache. Im gsamte Weltall wird (we me dunkli Materie nid beachtet) e no höchere Ateil vo Wasserstoff vermuetet. Wasserstoff macht 75 % vor gsamte Masse, oder 93 % vo aune Atom im Sunnesystem us.
Ds Vorcho im Universum
Scho churz nach dr Entstehig vom Universum si Protone u Neutrone i riesiger Zahl vorhande gsi. Bi de vorherrschende hoche Temperature si si zu liechte Atomchärne verschmulze, wie D u 4He. Di meiste Protone si aber unveränderet blibe u si di zuekünftige 1H-Chärne gsi. Nach circa 380.000 Jahr, wo d Strahligsdichti vom Universum chli gnue gsi isch, hei sech Wasserstoff-Atom eifach dür Zämeschluss vo de Chärne mit de Elektrone chönne biude, ohni grad wider dür nes Photon usenang grisse z wärde. Sit denn gits di (ungstreute!) kosmische Hingergrundstrahlige, u sit denn isch ds All mit Wasserstoff gfüllt.
Stärne si houptsächlech us Wasserstoff-Plasma. D Chärnfusion vo Wasserstoff 1H geit hauptsächlech über d Zwüschestuefe Deuterium 2H u Tritium 3H zu Helium 4He. D Energi, wo derbi frei wird, isch d Energiiquelle vo dä Stärne. Dr Wasserstoff wo i üsere Sunne isch, macht dr gröscht Teil vor gsamte Masse vo üserem Sunnesystem us.
Aber o di schwäre Gasplanete si zum ne grosse Teil us Wasserstoff, das erhöht dr Masseateil vom Element im Sunnesystem o. Unger de extreme Drück, wo i de große Tiefe i de große Gasplanete Jupiter u Saturn herrsche, cha Wasserstoff i metallischer Form exischtiere. Wahrschinlech isch dr Ateil a metallischem Wasserstoff i de Himuskörper no größer, aus me bishär agno het. Dä Zuestang isch wäg dr elektrische Leitfähigkeit vermuetlech für d Usbildig vo de planetare Magnetfälder verantwortlech.
Usserhalb vo üserem Sunnesystem chunnt Wasserstoff o i gigantische Gaswuuche vor. I de so genannte H-I-Gebiet isch das Elemänt nid ionisiert u molekular vorhande. Di Gebiet emittiere Strahlig vo öppe 1420 MHz, d 21-cm-Linie, wo vo de Übergäng vom Gsamtdräyimpuls chunnt. Sie spiut ä wichtigi Rolle i der Astronomi u dient drzue, Wasserstoffvorcho im All z lokalisiere u z ungersueche.
Ionisierti Gaswuuche mit atomarem Wasserstoff nennt me H-II-Gebiet. I dene Gebiet strahle grossi Stärne höchi Mängine vo ionisierender Strahlig ab. Mit dere Hiuf lö sech Rückschlüss uf d Zämesetzig vo dr interstellare Materie la zieh. Wäge dr ständige Ionisation ur Rekombination vo de Atom sände si sichtbari Strahlig us, wo oft so starch isch, das me die Gaswuuche mit emne relativ chline Färnrohr cha gseh.
Irdischs Vorcho
Uf dr Ärde isch dr Masseateil wäsentlech chliner, uf d Ärd-Gsamtmasse gseh öppe 0,12 %, uf d Ärdchruschte gseh 2,9 %. Usserdäm chunnt – im Gägesatz zu de Vorcho im All – dr irdisch Wasserstoff überwiegend bunge u fasch nie rein (d. h. aus unvermischts Gas) vor. Vo kem angere Elemänt si so vili Verbindige bekannt; di bekannteschti, wo am hüfigste ufträted, isch Wasser.
Ärdchruschte
Ds Elemänt chunnt aber o i aune Läbewäse, i Erdöl, Erdgas u i vile Minerale vor. Angeri natürlechi Vorcho si natürlechi Gas, zum Bispiu Methan (CH4).
Salz- u Süesswasser
Dr gröscht Ateil vo irdischem Wasserstoff chunnt i dr Verbindig mit Suurstoff as Wasser vor. I dere Form bedeckt är über zwöi Drittu vor Ärdoberflächi. Di gsamte Wasservorcho vor Ärde si circa 1386 Milliarden km³. Dervo si 1338 Milliarden km³ (96,5 %) mit Salzwasser i de Ozeane. Die verblibene 3,5 % si Süesswasser. Dervo isch widerum dr gröscht Teil im feschte Aggregatzustang: i Form vo Iis i dr Arktis u Antarktis u i de Permafrostböde v. a. in Sibirie. Dr chlin räschtlech Ateil isch flüssigs Süesswasser u isch meischtens i Seene u Flüss, aber o i ungerirdische Vorcho, zum Bispiu als Grundwasser.
Literatur
Chemii
SNCF
D Société nationale des chemins de fer français (SNCF) isch die staatlichi Isebahngesellschaft z Frankrich. D SNCF betribt eigendlich fasch dr komplett Schinevercher z Frankrich, so au dr sit 1981 fahrendi Schneuzug TGV (Train à grande vitesse) und Teil vor Pariser S-Bahn RER.
Kritik
D SNCF het wohl eis vo de komplexischte Tarifsystem überhaupt. Es git unzähligi Rabattcharte und innerhalb vo dene au no nur verschidni Zyte, wenn dass weli gültig sind. So isch dene ihri Ermässigungscharte für e TGV zur Hauptvercherszyt nur halb so vü wärt, wie ir Randzyt. Allerdings mues säge, das usserem TGV SNCF sehr pünktlich isch. D Agstellte sind meischtens sehr fründlich und sehr kompetänt.
Die widrum streike gärn mal, was ne in Frankrich ned umbedingt en guete Ruef beschärt.
Talpass (Engtal)
Historisch isch dè Warètransport bi Vofüègbarkeit vo Seè un Flüss – wo immer möglich – uff èm Wasser un kaum je uff Wäg un Strõßè durrègfüürt worrè; au bi Flüss in beidi Richtigè, solange sell machbar gsi isch. Somit sin gwissi Dalèngènè wènnigschtens in ei Richtig z umgò; gflößtes Holz isch zum Byschpill uff èm Alpèrhy vo Richenau bis Rhynegg mit Warè beladè worrè, nõchdem dè Rhy sit 1291 als freii Reichsschtrõß goltè hèt (Analogy zur Freiè Rychsschtadt).
In Ortsnämmè findet sich au dè glychbedütendi Begriff Klausè.
Marco Schönbächler
De Marco Schönbächler (* 11. Januar 1990 isch en Schwiizer Fuessballschpiiler.
Am 9. Mai 2007 hät de talentierti Urdorfer sis erschte Superleague-Goal für de FC Züri im Meischterschaftsspiil gäge de FC Aarau gschosse.
Hatstätterhof
Dr Hatstetterhoof isch e historischs Geböid im Chläibaasel und befindet sich am Lindebärg 12 zwüsche dr Riechedoorstrooss, em Lindebärg und em Oobere Rhiiwääg. Es isch äins vo de bedütendste wältlige Baudänggmööler im Chläibaasel und stoot uf dr Liste vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte isch s Religions-pedagogische Zentrum vo bäide Baasel doo dehäi.
Baugschicht
S Haupthuus, wo drei Stögg, vier Eggedürmli und e Stäägedurm an dr Südostfassaade het, isch 1501 uf em Areal von ere Ziegelei im Stiil vo dr oberrhiinische Spootgotik baut worde. Es isch e Herrschaftssitz mit ere Muure drum ume und isch under de chläine Altstadthüüser in dr Umgääbig uusegstande.
Vo 1576 bis 1585 het dr Hatstetterhoof em bekannte Söldnerfüerer Claus vo Hattstatt ghöört, und het däm si Naame bhalte. Bis ins 19. Joorhundert isch er in brivatem Bsitz gsi.
1836 het die römisch-katholischi Gmäind s Haupthuus kauft und es as Schuelhuus und Pfarrhoof vo St. Clara brucht. Au d Liigeschaft am Lindebärg nääbedraa isch denn in d Händ vo dr Kiirche khoo.
In de Joor 2003 bis 2005 isch dr Hatstetterhoof vo «Fierz Architekten» in änger Zämmenaarbet mit dr Baasler Bauforschig, dr stedtische Dänggmolpflääg und dr Kiirchegmäind zum ene «ökumenische Zentrum für Religionspedagogik und Medie» vo dr römisch-katholische und dr evangelisch-reformierte Kiirche vo bäide Baasel umbaut, saniert und restauriert worde. Sit dr Iiweijig am 2. Septämber 2005 betriibe jetz vier Kiirche us zwäi Kantön gmäinsam im Hatstetterhoof en ökumenischi Medieusleenstell.
Raimund Wäschle
Dr Raimund Wäschle (* 28. Juli 1956 z Stuegert; † 14. Merz 2019 z Raveschburg ) isch e dytsche Moler un Grafiker gsii.
Chinschterlisch Schaffe
Mit Fotodokumänt us dr nationalsozialistische Vernichtigslager het dr Raimund Wäschle sy Themenechrais gfunde. Bim Uuslyychte vu mänschlige Abgrind isch dr Expressionischt Max Beckmann e Vorbild fir en gsii. Dr Schriftsteller Peter Renz het vu dr 1994 entstandene „Blättern auf Packpapier“, si hätte ne bezwingendi Klarhait: „Bei aller Düsternis bewahren sie in ihrer rätselhaften Archaik eine warme, fast ermutigende Aura.“
Yvonand
Yvonand (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Yvonand isch e Dorf uf dr Schwämmebeni vu dr Mentue vor dr Mindig vun ere in dr Nöieburgersee. D Gmaiflechi umfasst 54,6 % landwirtschaftligi Flechi, 33,1 % Wald, 9,8 % Sidligsflechi un 2,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Yvonand isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1010 as Evonant.
Religion
57,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 22,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1 %, CVP 2,6 %, FDP 16,5 %, GLP 3,1 %, GP 7,6 %, SP 30,4 %, SVP 28,9 %, Sunschtigi 4,2 %.
Dr Burgermaischter vu Yvonand isch dr Philippe Moser (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2278 Yywohner 91,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,3 % Dytsch, 0,8 % Italienisch un 3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Pierrevillers
Pierrevillers (lothrìngisch Stenweller, ditsch 1915–18 un 1940–44 Petersweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Pierrevillers lijt 15 Kilometer nordweschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 192 un 403 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Amnéville, Marange-Silvange un Rombas.
Gschìcht
Pierrevillers ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 960 àls Petraevillare.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Pierrevillers ìsch. Pierrevillers ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Pierrevillers ghert zem Lorrain.
Basilikata
D Basilikata (italiänisch Basilicata) isch e Region vo Italie.
Geografischi Laag
D Basilikata liit z Süditalie und gränzt a Kampanie, Kalabrie und Apulie. I de Provinz Potenza het sie Aateil am tyrrhenische und i de Provinz Matera a de ionische Meeresküste. D Gägend dezwüsche isch hügelig bis bärgig.
IBM-PC
Dr IBM-PC (änglisch IBM PC) stoht as Oberbegriff für dr erst Personal Computer (PC) vo dr Firma IBM, siini Wiiterentwicklige und die mehr oder weniger ähnlige Nochbaute und Fortfüehrige vo dere Computerfamilie dur anderi Undernähme, wo au as IBM-PC-kompatibel oder PC-kompatibel bezeichnet wärden. Dr erst IBM-PC het dr Name IBM 5150 Personal Computer gha und isch vo 1981 a fast sächs Johr lang unveränderet produziert worde. Er het no kei Festblatte gha, sondern nume ei oder zwei Diskettelaufwärk.
De Nochfolgersystem mit ere optionale Festblatte het me IBM PC XT gsait und spöter, dene mit eme i286-Prozässer, IBM PC AT. In dr Fachsproch zieht me em Begriff „IBM-PC“ dr Begriff „IBM-PC kompatible Computer“ oder churz „IBM-kompatibel“ vor. Bi IBM sälber het me d Klon as IBM PC-konvertibel bezeichnet. Noch dr unglücklige Iifüehrig vo de IBM PS/2-Modäll, wo vo dr Hardware us nit PC-kompatibel gsi si, und mit em Erschiine vo Microsoft Windows 3.x isch dr Usdrugg IBM-PC scho vo 1990 aa ehnder e historische Begriff gsi. Sit dr Iifüehrig vo Microsoft Windows 95 het me im PC-Märtsegmänt praktisch nume no vo Windows-Kompatibilität gschwätzt.
Lichtgeschwindigkeit
D' Liechtgschwindigkeit isch d'Usbreitigsgschwindigkeit vum Liecht un vu andere elektromagnetische Welle. Si het im Vakuum dr definiert Wert vu 299.792.458 m/s, also chnapp 300.000 km/s oder eweng meh wie e Milliarde km/h (1.079.252.849 km/h) un trait als physikalischs Symbol dr Buechstab c (lat. celeritas zue alem. Schnelligkeit). Die viilfach bestätigt Konstanz vu dr Vakuumliechtgschwindigkeit isch eins vu dr grundlegende physikalische Prinzipie, wo au die aktuell Definition vum Meter druf berueht.
Astronomischi Methode
Dr dänisch Astronom Ole Rømer het scho 1676 bi Beobachtige vu dr Jupitermönd entdeckt, dass dr zittlich Abstand zwische dr Verfinsterige agwaxe isch, wenn sich d'Erde vum Jupiter entfernt het un chleiner worre, wenn si sich agnächeret het. Des het dr Rømer aber numme als Beleg fer d'Endlichkeit vu dr Liechtgschwindigkeit gnu un nit - wie oft behauptet - au fer e Bestimmig vu sällere Gschwindigkeit. Säll het 1678 mit Hilf vu im Rømer sinene Date dr niderländisch Astronom Christiaan Huygens gmacht un zue 214.000–300.000 km/s bestimmt (berechnet mit ere 1400 bzw. 1000 s verfrüehte Verfinsterig vum Mond Io.
Dr James Bradley het 1728 e anderi astronomischi Methode gnu, indem er die schinbar Abwichig vum e Fixsternort am Himmel vum reale Ort bestimmt het, wo dur d'Bewegig vu dr Erde hervorgruefe wird. Us dr Winkeldifferenz un dr Erdgschwindigkeit het er d'Liechtgschwindigkeit zue ugfähr 295.000 km/s bestimmt, was wäniger wie 2 Prozent vum hüt gültige Wert abwiicht.
Labormethode
Dr Galileo Galilei het um 1600 als Erster versuecht, d'Gschwindigkeit vum Liecht z'messe, indem er zwei Männer mit Blendlaterne uf zwei Hügel in 100 m Entfernig postiert het. Wil d'Liechtlaufziit aber um Grösseornige nidriger lit wie die benötigte Reaktionszitte, isch säller Versuech vu vorneri zum Schitere verurdeilt gsi.
Die erst irdisch Bestimmig vu dr Liechtgschwindigkeit isch im Armand Hippolyte Louis Fizeau glunge. Er het 1849 Liecht dur e sich drillends Zahnrad uf e mehreri Kilometer entfernte Spiegel gschickt, wo säll wiider zruck dur's Zahnrad reflektiert het. Je noochdem, wie schnell sich des Zahnrad drillt, fallt des reflektiert Liecht, wo uf em Hiwäg e Lucke vum Zahnrad passiert het, entweder uf e Zahn oder glangt wiider dur e Lucke - un bloss im letztere Fall siiht mer's. Dr Fizeau isch domols uf e um 5% z'grosse Wert chu.
Dr Léon Foucault het 1850 die Methode witter verbesseret, indem er mit dr Drillspiegelmethode d'Messstrecke dütli verchürzt het. Dodemit het er erstmols d'Materialabhängigkeit vu dr Liechtgschwindigkeit noochwiise chänne: Liecht breitet sich in andere Medie langsamer us wie in Luft.
Dr Albert Abraham Michelson un dr Edward Morley hän in ihrem berüehmte Ätherversuech mit Hilf vum später nooch em Michelson benennte Michelson-Interferometer nochgwiise, dass d'Liechtgschwindigkeit uabhängig vu dr Bewegig vu dr Erde isch un somit e Bewegig vu dr Erde dur dr (domals noch agnumme) Äther nit noochwiisbar isch.