cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suprematismus
Dr Suprematismus isch e Stiilrichdig vo dr Modärne in dr bildende Kunst. Er isch verwandt mit em Futurismus und em Konstruktivismus. Er isch z Russland entstande und het vo 1915 bis zum Aafang vo de 1930er Joor duurt.
Entwicklig
Dr Suprematismus isch vom bedütendste Künstler vo dr Russische Awangarde, em Kasimir Malewitsch, noch sinere neo-primitivistische und kubofuturistische Faase in de Joor 1912/13 us de Ideä vom Futurismus uuse entwicklet worde. Vor allem dur dr El Lissitzky het dr Suprematismus De Stijl und s Bauhuus beiiflusst. Es handlet sich drbii um die ersti konsequänt ungeegeständligi oder abstrakti Kunstrichdig: E Kunst, wo vo Geegestandsbezüüg frei isch, stellt d Redukzioon uf äifachsti geometrischi Forme in Dienst vo dr Veraaschauligung vo de 'höggste' menschlige Erkenntnisbrinzipie. Zu de Hauptwärk vom Suprematismus zele d Gmäld vom Malewitsch Schwarzes Kwadraat uf wissem Grund (1915), Roots Kwadraat (1915) und Wiisses Kwadraat auf wissem Grund (1919).
Russische Avantgarde
Mit em Begriff Russischi Awangarde wird e künstlerischi Epoche z Russland bezäichnet, wo vo öbbe 1905 bis 1920 gangen isch.
Wääse
Die russischi Awangarde isch e Prozäss vo dr Revoluzionierig und Ernöijerig in alle Beriich vo dr Kunst z Russland gsi. Uf dr äinte Site het si sich an de nöiste franzöösische Kunstentwicklige gorientiert, andrersits het si sich mit iire änge Bezüüg zur bildnerische Volksdradizioon identifiziert. Alli Künstler us dere Epoche häi welle e Sünthese mache us volksdümlige Elemänt, modärne Ströömige und dr zitgmäässe Tendänz zur Abstrakzioon. Mä het brobiert an die technische Errungeschafte vo dr domoolige Zit aazchnüpfe. Zwüsche de westlige Iiflüss und de östlige Dradizioone isch so e Kunst vo groosser Souveränidäät entstande. Begriff wie Konstruktivismus und Revoluzioonskunst häi die Entwicklig brägt.
As erste Höhepunkt vo dere Epoche wird d Usstellig „Egge-Buur“ im Joor 1911 definiert. Die Usstellig ischvo de Künstler Aristarch Lentulow, Michail Larionow, Kasimir Malewitsch und Natalia Gontscharowa dräit worde. 1912 isch d Usstellig „Eselschwanz“ organisiert worde.
Die bolschewistischi Kultuurbolitik het die Entwicklig am Aafangs gförderet. Dr Suprematismus, wo dr Malewitsch entwicklet het, isch e zitlang noch dr Oktoberrevoluzioon vo 1917 sogar en Art Massenagitazioonsmiddel gsi. Dr Malewitsch und dr El Lissitzky häi Leerstüel an dr Moskauer Kunsthochschuel überchoo. Die Russische Awangardiste häi die nöije kommunistische Herrscher drbii as Förderer und Wäägberäiter vo dr awangardistische Kunst aagluegt.
Wo dr Stalin an d Macht cho isch, isch dr theoretischi Aasatz vo de Awangardiste nüme mit de bolitische Fordrige noch ere Funkzionaale Kunst zämmegange. Im Malewitsch het mä verbote uszstelle und z publiziere. D Komponiste si dank iirem Sammle vo Volksmuusig bi de Ethnie vo dr Sowjetunion nid verfolgt worde. Anderi Künstler si in dr Weste gflüchdet. E Zit vo zentral gstüürter Agitazionskunst, wo au as Sozialistische Realismus bezäichnet wird, het aagfange.
Bildendi Kunst
Under de vile Künstler vo dr Russische Awangarde si dr Chagall, dr Kandinsky, und dr Malewitsch die bekanntiste gsi. Wääred dr Kandinsky s Gäistige in dr abstrakte Kunst gsuecht het und das in sine Bilder het welle zum Usdruck bringe, isch dr Malewitsch mit siner geometrische Formesprooch nööcher zum Suprematismus gsi. Bäidi häi d Äinhäit vo dr Wält welle usdrucke. D Ideä vo dr Theosofii und vom Rudolf Steiner häi vor allem s Wärk vom Kandinsky beiiflusst.
Muusig und Film
Zur Russische Awangarde häi au Filmbroduzänten wie dr Dsiga Wertow ghöört. Au Verdräter von ere nöije Muusig wie dr Arseni Michailowitsch Awraamow, dr Michail Wassiljewitsch Matjuschin und dr Alexander Mossolow häi d Awangarde brägt.
Alp Arslan
Dr Alp Arslan, mit vollem Naame Diya ad-Din Adud ad-Daula Abu Schudscha Muhammad Alp Arslan ( (Persisch: آلپ ارسلا ālp arslān; Arabisch: الب ارسلان alb arslān or آلب آرسلان ālb ārslān; * öbbe 1030; † 15. Dezämber 1072), isch vo 1063 bis 1072 Sultan vo de Groossseldschuke gsi. Si Naame isch türkisch und bedütet muetige oder dapfere Löi.
Dr Arp Arslan het e Hufe Chrieg gfüert. Äine vo de bedütendste isch dr Komflikt mit Byzanz gsi. Wo dr nöi byzantinisch Kaiser Romanos IV. d Seldschuke us em Oste vo sim Riich het welle verdriibe, isch s zu meerere Schlachte in Kilikie choo. D Entschäidig isch 1071 in dr Schlacht vo Manzikert gfalle, wo d Byzantiner verloore häi. In de Joor druf häi sich mee und mee Seldschuke in Ost- und Middelanatolie niidergloo und dr grösst Däil vo Chläiasie isch für Byzanz verloore gsi.
Galileischer Mond
Die galileische Mönd sin die vier grösste Mönd vum Jupiter. Si sin fast glichzittig 1610 dur dr italienisch Astronom un Naturforscher Galileo Galilei un dr dytsch Astronom Simon Marius entdeckt worre. Dodemit het zum erste Mol beobachtet werre chänne, dass es Himmelskörper usserhalb vu unserer Mondsphäri git, wo sich nit um d'Erde drille.
Säll isch e Widerspruch zum offizielle geozentrische Weltbild vu dr Chilche un dr Gsellschaft gsi, nooch sällem alli Himmelskörper um d'Erde chreise sotte.
Die beide Photomontage, us einzelne Ufnahme vu dr Ruumsonde Galileo zämmegsetzt, zeige die vier Galileische Mönd im richtige Maßstab zueänander und zum Jupiter. Ihri Distanze vum Riiseplanet sin aber viil grösser - si lige zwischenem dri- bis drizehnfache Jupiterdurmesser.
Die Mönd sin in dr rächte Ufnahm vu obe nooch unde (und in dr undere Ufnahm vu links nooch rechts) d'Io, d'Europa, dr Ganymed un d'Kallisto. Säll isch au die datsächlich Reihefolg vu ihrer Entfernig vum Jupiter, wobi d'Io im Planet am nächste un d'Kallisto am fernste isch.
Daift worre sin die Mönd vum andere Entdecker Simon Marius, einem Astronom us Gunzehuse in Bayre, wo später behauptet het, er häb si scho vor Galilei entdeckt gha. Dr Marius het au d'Bezeichnig Galileischi Mönd vorgschlage. Dr Galilei sälber het si nooch dr Medici mediceischi Planete daift.
Die galileische Mönd ghöre zue de grösste im Sunnesystem. Datsächlich isch dr Ganymed mit fast 5300 km sogar grösser - aber liichter - wie dr Planet Merkur. Alli vier sin bi wittem grösser wie dr Pluto un bis uf Europa au grösser wie dr Erdmo. Geologisch sin alli vier terrestrische Planete.
Ihri Oberfläche sin höchst underschidlich, was bim erste Vorbiflueg anno 1979 e echti Sensation gsi isch.
Ufsähne het vor allem dr Mond Io erreggt. Bim Vorbiflug vu dr Sonde Voyager 1 het mer aktivi Vulkan uf ihre entdeckt. Si isch dr einzig bekannt Himmelskörper usser dr Erde, wo mer intensive, aktive, silikatische Vulkanismus beobachtet het. D'Europa het e rissigi Oberflächi, under dere eventuell e Ozean us Wasser lit. Säll macht d'Europa zu ere Kandidati fer usserirdischs Läbe.
Die Dichti vu dr Mönd nimmt mit zuenämmendem Abstand vum Jupiter ab. Dr Silikatadeil sinkt, dr Wasseradeil stigt. Während d'Io praktisch kei Wasser het, bestot d'Kallisto zue meh wie dr Hälfti us Wasser bzw. Wasseriis.
Alli wittere sitdem entdeckte Jupitermönd – als fünfter isch erst 1892 d'Amalthea mit ebba 150 km gfolgt – sin degege vergliichswiis winzig. Die z'letzt entdeckte sin mit Durmesser under 10 km eigentlich eher - analog zum Begriff Planetoid - als Selenoide denn als Mond z'bezeichne. Ihri gsamti Masse betrait. obwohl es yber sechszig Zwergmönd git, chum e Promille vu dr Masse vu dr Europa, dem chlainste galileische Mond, wobi d'Amalthea un d'Himalia yber 90% vu dr Masse vu dr chleine Mönd in sich vereine.
Kreide (Geologie)
D Chryyde (in dr populärwisseschaftlige Literatur vilmol au Chryydezyt) isch in dr Ärdgschicht s jingscht un mit 80 Millione Johr s lengscht chronostratigrafisch Syschtem (bzw. Periode in dr Geochronologi) am Ände vum Mesozoikum (Ärdmittelalter). Si het vor rund Millione Johr aagfange mit em Änd vum Jura un het ufgehrt vor rund  Millione Johr mit em Aafang vum Paläogen, em eltschte chronostratigrafische Syschtem vum Känozoikum.
Gschicht un Name
Dr Name Chryyde isch anne 1822 dur dr belgisch Geolog Jean Baptiste Julien d'Omalius d'Halloy gnännt wore no dr stark Calciumcarbonat-haltige Fossilie vu Chräbsdierer, Koralle, Muschle, Schnäcke un Eizäller, wu in dr Gstei vu däm Syschtem vorchemme. Chryyde isch näbe Chalchstei un Marmor eini vu dr drej Gsteiformatione vu Calciumcarbonat, wu in dr Natur vorchemme.
Definition un GSSP
Dr exakt Aafang vum Chryyde-Syschtem un doermit e GSSP isch bis jetz nonig feschtgleit wore. Wie s uussiht wird d Untergränze vu dr Chryyde (un dr Unterchryyde-Serie un dr Berriasium-Stapfle) dur s erscht Ufdrätte vu dr Ammoniteart Berriasella jacobi definiert. S Änd vu dr Chryyde isch mit dr Iridium-Anomalie vu dr Chryyde-Tertiär-Gränze un em Uustärbe vu vil Wirbeldier- un Wirbellose-Gruppe seli guet definiert.
Untergliderig vu dr Chryyde
S Chryyde-Syschtem wird hite in zwoo Serie un 12 Stapfle unterdeilt:
Ibergordneti, aber in dr Zwischezyt veralteti Stapflebezeichnige sin: Neokom (unteri Unterchryyde), Gault (oberi Unterchryyde), Emscher (jetz Coniac undSanton) un Senonium (jetz Santon, Campan un Maastricht).
Paläogeografii
S Ussenandergheje vu Gondwana, wu scho im Jura aagfange gha het, het sich in dr Chryyde furtgsetzt. S chunnt zuen ere Drännig vu Auschtralie/Antarktika, wu no zämmehange, un Afrika/Sidamerika, wu am Aafang vu dr Chryyde au no zämmehange, au Indie spaltet sich ab. In dr Unterchryyde fangt dr sidli Sidatlantik aa ufzgoh. Des goht wyter im Lauf vu dr Unterchryyde no Norde. Im Turonium isch schließli e Verbindig zum Nordatlantik entstande. Im Nordatlantik goht s Gritte vum Ozean zwische Nordafrika un dr nordamerikanische Oschtkischte, wu scho im Jura aagfange gha het, wyter no Norde. Im Lauf vu dr Unterchryyde bildet sich s Deilstuck zwische dr Iberische Halbinsle un Nejfundland. In dr hechere Unterchryyde un dr diefere Oberchryyde grittet au d Biskaya, d Verlengerig dervu goht bis in dr Pyrenäeruum. In dr Oberchryyde entstoht weschtli vu Irland e Tripelpunkt – ei Nast mindet in e Grabesyschtem zwische Nordamerika un Grönland, dr ander wytet si in dr Oberchryyde un im Känozoikum zum hitige Nordatlantik. In dr Alpe git s di erschte Kollisione ("vorgosauischi Gebirgsbildig").
Klima
S Klima in dr Chryyde isch allgmein warm un uusgliche gsi. S het e baar Dinosaurier, zmindescht in dr Summermonet megli gmacht, bis in hoche sidligi un nerdligi Breitine vorzdringe. D Pol sin yysfrej gsi un dodermit dr Meeresspiegel seli hoch, syy Maximalwärt het er im Unterturon gha. Erscht zum Änd vu dr Chryyde im Maastrichtium isch zuen ere Abchielig chuu un zuen ere markante Regression.
Entwicklig vu dr Fauna
Us dr Chryyde chännt mer z Dytschland e Huffe Dappete un Skeletträscht vu Dinosaurier. Z Münchehagen bi Rehburg-Loccum het mer unter anderem di fascht 30 Meter lang Dappete vun ere elifantefießige „Dundererechse“ (Elephantopoides muenchehagensis) entdeckt. Bsundersch hyfig sin Dappete (Bückeburg, Münchehagen) un Skeletträscht (Nehden bi Brilon im Sauerland) vum Bflanzefrässer Iguanodon, wun e Hechi vu bis zue 5 Meter erreicht gha het. Fossilie belege au, ass es Raubsaurier gee het wie dr Megalosaurus, Meeresreptilie wie dr Mosasaurus un au Krokodil.
Im Chryydemeer het s Riiseammonite gee. Mit eme Durmässer vum Ghyys vu rund 1,80 Meter isch e Exemplar vu Parapuzosia seppenradensis us dr Westfälische Bucht im Münsterland dr bislang grescht bekannt Ammonit.
Jingeri Fund us em nordoschtchinesische Jiulongshan-Gebirg (Inneri Mongolei, Provinz Ningcheng, Daohugou) un vor allem us dr au in dr Innere Mongolei glägene Jehol-Gruppe belegen, ass d Suger in dr Chryyde nit nume, wie bishär aagnuu, us chleine Insektefrässer bstande sin. S het e großi Vilfalt vu vollentwicklete Suger in dr Chryyde gee, scho im Jura het s e Ufspaltig in verschideni Entwickligslinie gee. D Suger hän im Jura un in dr Chryyde scho di nämlige ökologische Nische bsetzt, wu au di hitige Suger uusfille, un hän dert scho ähnligi Aabassigsforme entwicklet. S het scho chleini Sugerraubdier gee, wu uf Reptielie spezialisiert gsi sin, un Wassersuger mit eme wasserdichte Belz, wu di ökologisch Nische vum hitige Fischotter bsetzt gha hän.
Entwicklig vu dr Flora
In dr Unterchryyde sin no Bärlappbflanze (Nathorstiana aborea), Farn (Weichselia, Hausmannia), Baumfarn, Ginkgo (Baiera), Bennettitales un Nodelbaim di wichtigschte Bflanze gsi. Us däre Zyt stamme au d Chohleflez vu dr Wealdechohle im Weser-Ems-Biet am Rand vum Teutoburger Wald. In dr Chryyde hän sich di erschte struchige Blietebflanze entwicklet. Di erscht Gattig vu dr Laubholzgwächs isch Credneria gsi mit dreispitzige Bletter (Fund us em Harz). In dr Oberchryyde hän scho vil Laubbaim wie Ahorn, Eiche oder Nussbaim mit Nadelbaim wie Sequoia un Geinitzia konkerriert (us dr Aachener Schichte, Obers Santonium). Greser hän sich uf em Feschtland uusbreitet un hän s Erosionsverhalte gänderet.
D Chryyde z Mitteleuropa
Gstei us dr Chryyde stehn im Ruum vu Hannover aa, im Norde vum Harz, im Teutoburger Wald an dr Externstei, in dr Westfälische Bucht un im Ruum vu Aachen bis Lüttich. Beriemt sin dr Chryydefelse im Nationalpark Jasmund uf Rügen. Derzue git s Ablagerige us dr Chryyde eschtlu vu dr fränkische Alb un am Alpenordrand, in dr Umgäbig vu Dresden un Děčín (Elbsandsteigebirg), in große Deil vu dr Tschechische Republik, im Karpatevorlandsowie un zwische Kielce un Krakau.
Bsunderi Ereignis in dr Chryyde
Zue dr wichtigschte Ereignis vu dr mittlere Chryyde zwische ca. 120 Millione un 80 Millione Johr ghert e gwaltigi Superplume-Aktivitet im Beryych vum weschtlige Pazifik. Dää Vulkanismus, wu riisigi Uusmaß gha het un 40 Millione Johr duurt het, het wältwyti Uuswirkige gha.
Trotz dr in dr Chryyde verglyychswyy seli warme Tämperature git s Hiiwyys uf e Veryysigsfase im Beryych vu dr Pol vor rund 91,2 Millione Johr.
Am Änd vu dr Chryyde isch s zuen eme wältwyte Masseuusstärbe chuu, wu fascht alli Dier- un Bflanzegruppe erfasst het. As wichtigschti Ursach giltet hite e Meteoriteyyschlag z Yucatán (Chicxulub-Krater). Aber au dr enorm Vulkanismus, wu d Dekkan-Plateoobasalt z Indie am Änd vu dr Chryyde entstande sin, chennt e Rolle gspilt haa.
Beatenberg
Baatebärg (amtlech Beatenberg) isch e Ywonermiind im Verwaltigskreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Baatebärg isch e Kurort am Südhang über em Thunersee. D Gmiindsflächi bsteit us 33,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 51,9 % Waud, 3,8 % Sidligsflächi u 10,9 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Baatebärg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1275 aus super rupes, 1281 ob den fluen, 1357 Sant Beaten berge. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmiind zum Bezirk Inderlache ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,9 % gläge.
Religion
74 % vo de Ywoner si evangelisch-reformiert, 9,2 % si römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,7 %, CVP 0,6 %, EVP 5,4 %, FDP 4,2 %. GLP 3,6 %, GP 6,1 %, SP 9,9 %, SVP 46,5 %, Suschtigi 10,0 %.
Gmiindspresidänt vo Baatebärg isch dr Christian Grossniklaus (Stand 2013).
Wirtschaft
D Arbitslosigkiit isch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Volkszellig 2000 hii vo de 1279 Ywoner 92,7 % Tütsch als Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 0,5 % Italiänisch.
Dr Dialäkt vo Baatebärg ghört zum Höchschtalemannisch.
Bard (Aostatal)
Bard (frankoprov. Bart / Bar, töitschu Board) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Bard ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Rose.
Geografi
Bard lyt im Augschtdal am Fluss Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Albard de Bard, Crous, Issert, Valsourdaz. Nochbergmaine sin Arnad, Donnas un Hône
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Bard dr italienisiert Name Bardo drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Bard isch dr Cesare Bottan.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Bard ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Bard sin 45 Froogebeege wider retuurchuu.
Reutlingen
Reitlenga isch et bloß d Hauptstadt vo deam Landkreis, mo vo dera Stadt sein Nama hot, also d Kreisstadt, sondern au mit ma Riesaabschdand de graischt Stadt vo deam Kreis und a Graußa Kreisstadt. Vorgleicht ma d Eiwohnrzahla vo älle Städt en Bada-Wirdaberg, no isch Reitlenga de neintgraischt Stadt vom ganza Ländle. 1989 hot Reitlenga zom erschda Mol d Grenz vo hondertdauset Eiwohner ibrschridda ond ko sich seither als Großstadt bezoichna. Noch Stuegert, Heilbronn ond Ulm isch Reitlenga de viertgraischt Stadt im bis 1945 wirdabergische Gebiat.
Beschreibong vo dr Lag
Reitlenga leit an dr Echaz, mo a reachter Neabafluss vom Necker isch. Guckt ma en dui Richdong, mo dr Fluss herkommt, no sieht ma da Steilhang vo dr mittlera Schwäbischa Alb. Deshalb nennt sich Reitlenga au s Tor zo dr Schwäbischa Alb. Neaba dr Alb fallet oim no zwoi oinzelne Berg uf: Em Oschda d Achl (707 Metr hau) ond em Süda da Georgaberg (602 Metr), mo vor arg langr Zeit emol an Vulkan gwäa isch. Dr Georgaberg wuud vo manche Eiheimische au Mount Schorsch bezoichnet.
Blauen BL
Blaue (amtlich: Blauen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Geographii
Blaue lit uf ere Terrasse am Südhang vom Hügelzug Blaue (837m). Nochbergmeinde si Dittige, Zwinge, Nenzlige, Pfäffige, Ettige und die beide Solodurner Gmeinde Hofstette-Flüeh und Metzerle. S Gmeindigebiet isch 713 Hektare gross, drvo si 34 % Landwirtschaftsflechi, 60 % Wald und 6 % Siidlige.
Wappe
E goldigs Schild mit eme schwarze Querbalke und drüber e schwarze, fünfzackige Stärn isch s Wappe vo de Herre vo Rothbärg. Dr Stärn het me spöter drzuedo.
Gschicht
Scho zur Römerzit het s e Stross ge, wo s Birsdal über e Blattebass in dr Nöchi vom hütige Dorf mit Basel verbunde het. S Dorf isch as Blakwan zum erste Mol im Johr 1147 erwähnt worde. 1408 si d Herre vo Rotberg und Ramstei Bsitzer vom Ort gsi. 1462 isch Blaue as Deil vo dr Vogtei Zwinge under d Herrschaft vom Basler Fürstbischof gfalle. 1490 isch Blaue in s Burgrächt mit Solodurn und 1525 ins Burgrächt mit dr Stadt Basel cho. 1792-93 isch Blaue Deil vo dr Raurakische Republik gsi, vo 1793 aa hai s d Franzose bsetzet und 1815 isch s dur en Entscheid vom Wiener Kongräss eidgenössisch und em Kanton Bärn zuegschlage worde. 1994 het Blaue as eini vo 13 Gmeinde im Laufedal vom Kanton Bärn zum Kanton Basel-Landschaft gwächslet.
Bevölkerig
59 % vo dr Bevölkerig si römisch-katholisch und 18% reformiert. Dr Usländeraadeil bedräit 6,0 %.
Bevölkerigsentwicklig:
Wirtschaft
D Gmeind bietet verschiidnigi örtligi Dienstleistige und e baar lokali Undernähme.
Verchehr
D Gmeind isch über e Bostautilinie mit dr Ussewält verbunde. Mit dere chunnt mä zur Interregio-/S-Bahn-Haltstell Laufe oder zur die S-Bahn-Station Zwinge an dr Juralinie.
Reutlingen
Nochbrgmoida
Städt ond Gmoida, mo a Grenz mit Reitlenga hend ond au zom Landkreis Reitlenga, zom Doil au zo de Landkreis Esslenga ond Diebenga gheret, send - ufgführt em Uhrzeigersenn ond ogfanga em Norda: Bliazhausa, Neckerdenzlenga, Bempflenga, Riaderich, Metzenga, Enenga ondr dr Achl, Pfullenga, Mössenga, Gomarenga, Kusterdenga, Wannweil ond Kirchadellesfurt.
Gliedrong vo dr Stadt
Reitlenga bestoht aus dr Kernstadt ond zwelf Stadtdoil. Dia send friher mol selber Gmoida gwäa, abr zwischa 1907 ond 1975 zo Reitlenga komma. Heit hoißet dia Stadtdoil Ortschafda. Jeda vo deane hot en Ortschaftsrat, mo vo de Birger an deam Dag gwählt wend, mo se au da Gmoidrot wählet. Damit d Birger, mo en ra Ortschaft wohnet, et emmer en d Kernstadt laufa miaßat, wenn se ebbes vo dr Verwaldong wellet, sei’s an nuia Ausweis odr a Sozialleischdong, geit’s a jedra Ortschaft au a Bezirksamt.
Neue Sachlichkeit (Kunst)
Die Nöiji Sachlichkäit isch e Kunstströömig im Dütsche Rich in dr Zwüschechriegszit gsi. Si het verschidnigi Kunstgattige umfasst wie d Moolerei, die bildendi Kunst und dr Film. Dr Begriff isch 1925 brägt worde as dr Ditel von ere stark beachdete Usstellig vo nooch-expressionistischer Kunst in dr Kunsthalle Mannheim. Dr Zitraame vo dr Nöije Sachlichkäit wird mit däm vo dr Weimarer Republik gliichgsetzt: vo 1918 bis 1933. Si het het grad noch em Erste Wältchrieg iigsetzt, wo sich e Hufe Künstler mit sozialkritische Bildthemene usenandergsetzt häi und isch 1933 mit dr Machtergriffig vo de Nazionalsozialiste und dr Gliichschaltig vo de Medie z Änd gange.
Ströömige
Die Nöiji Sachlichkäit wird mäistens in drei separati Ströömige iidäilt: dr Verismus, dr Klassizismus und dr Magisch Realismus.
Verismus
Die wichdigste Verdräter vo dr Nöije Sachlichkäit si dr Otto Dix, August Wilhelm Dressler, Albert Birkle, Christian Schad, George Grosz, Conrad Felixmüller, Bernhard Kretzschmar, Georg Schrimpf, Karl Hubbuch, Rudolf Schlichter und dr Karl Rössing gsi. D Veriste häi äine vo de bekanntiste Topoi vo dr Nöije Sachlichkäit in dr Gstalt vo inhaltlig brovokante Darstellige entwicklet, wo hüfig bis ins Groteske überstäigeret gsi si.
Klassizismus
Wil en Aspäkt vo dr Nöije Sachlichkäit, ass mä dradizionelli Technike und Moolwiise wider beläbt het, häi au bolitisch weniger interessierti Grubbe vo Mooler Ruum in dr Beweegig chönne finde. Formal häi si sich vo ere post-futuristische Künstlergrubbe um die italiänischi Zitschrift Valori Plastici (unter anderem Giorgio de Chirico) lo beiiflusse. Iir wichdigste Verdräter si dr Georg Schrimpf, Rudolf Dischinger und dr Alexander Kanoldt gsi. Mit iirem akademische Stiil gälte si as d Idülliker vo dr Weimarer Republik.
Dr Magisch Realismus
D Iidäilig vo dr Nöije Sachlichkäit in Veriste und Klassiziste het scho dr Gustav Friedrich Hartlaub bi dr „Daufi“ gmacht. Dr Begriff Magische Realismus isch aber vom Franz Roh iigfüert worde. Am Aafang isch er no anstatt vom Oberbegriff verwändet worde, hüte aber bezäichnet er e dritti Ströömig, wo mä as Brugg zum Surrealismus cha verstoo. Dr bekanntist Verdräter vom „Magische Realismus“ isch dr Franz Radziwill, anderi si dr Richard Oelze, dr Carl Grossberg und dr Herbert Böttger.
Reutlingen
Gliedrong vo dr Stadt
Dia zwelf Ortschafda ond ihre Wabba send:
Vom Ofang bis zom Middlaldr
Dr Noma vo dr Stadt mit seira Endsilb -ingen deitet druf no, dass en Reitlenga – ma schätzt so em vierda odr fufda Johrhondert – d Alemanna s erscht Mol a Siedlong grindet hend.
So om 1030 rom fangt dr Graf Egino (vo deam leidet ibrigens Enenga sein Noma ab) a, uf em Hausberg vo Reitlenga, dr Achl, a Burg zo baua. D Fertigstellong verleabt’r abr nemme, weil’r vorher stirbt. Sei Bruadr, dr Graf Rudolf, baut se no fertig. Au wenn dia Achalmgrafa schau am End vom 11. Johrhondert aussterbet, isch trotzdem dui Burg uf dr Achl no a baar Johrhondert lang für Reitlenga vo graußr Bedeitong, weil mit dera d Herrschaftsreacht ibr d Stadt eng vorbonda send. Noch de Grafa send’s halt d Vögt, mo Zoll und Steira kassieret ond bestemmet, wer en Reitlenga Schultes wuud.
Wann Reitlenga sein Nama kriagt hot, woiß neamert. Offizjell daucht dr Nama zom erschda Mol 1089/1090 em Bempflenger Vertrag uf.
Dr legendäre Stauferkaiser Friedrich Barbarossa verleiht Reitlenga 1180 s Marktreacht ond oinr vo seine Nochfolger, Dr Friedrich II. zwischa 1220 ond 1240 s Stadtreacht.
Em Johr 1262 macht dr Staufer Konradin deam Reacht vo de Achalmvögt a End. Er braucht ganz dringend Geld ond vorpfändet des Reacht an da Graf Ulrich vo Wirdaberg.
1343 isch für Reitlenga a bsonders Johr: Dui Stadt wuud zor Freia Reichsstadt erhoba. Se geit sich a oigena Vorfassong. En dera wuud de Zünft, mo d Handwerkr organisiert send, a polidischs Mitbestemmongsreacht eigraimt.
D Schlacht bei Reitlenga
Em Graf Ulrich basst des mit dera Freia Reichsstadt nadierlich ibrhaupt et. Er hot en Reitlenga jo jetzt nix meh zom saga. Deshalb belagret’r 1377 mit ma Haufa Ritter d Stadt. S kommt zo-ra bluadiga Schlacht, mo Wirdaberg ganz ghörig da Kirzera zuit. Erscht 1389 wuud Frieda gschlossa ond Reitlenga muaß d Vorherrschaft vo Wirdaberg anerkenna.
Reformatioo
Reitlenga hot sein oigena Reformator: da Pfarrer Matthäus Alber. Der ko so ibrzeigend uf d Leit neischwätza, dass sich dr nuie Glauba leicht durchsetzt. 1530 ondrschreibt dr Schultes d Confessio Augustana, wia des brodeschdandische Glaubensbekenntnis hoißt. Wia 1555 em Luther sei Lehr mit em Augschburger Religionsfrieda d Oberhand gwennt, setzt sich en Reitlenga dr evangelisch Glauba vollends ganz durch. Wer vo jetzt o Bürgr vo Reitlenga werda will, muaß evangelisch sei.
Vo dr Freia Reichsstadt bis zom Oschluss an Wirdaberg
En dr erschda Hälfte vom 16. Johrhondert verleiht dr Kaiser Maximilian I. Reitlenga a Asylreacht für Dotschlägr, mo ohne Vorsatz ghandlet hend. Des Reacht hot a so starks Gwicht, dass domit d Entwicklong zor Freia Reichsstadt endgüldig abgschlossa isch. Jetzt isch Reitlenga bloß no em Kaiser direkt ondrstellt.
1726 wuud Reitlenga vo ma schwera Schicksalsschlag hoimgsuacht. Ganze drei Däg lang brennet d Heiser en dr Stadt. Rond 1.200 Familia werdet obdachlos. 80 % vo de Wohnheiser ond fascht älle öffentliche Bauda ganget hee.
Reitlenga ondr de Nazis
1933 kommet d Nazis an d Macht. Dia Folga lend au en Reitlenga et lang uf sich warda. Dr Gmoidrot ond d öffentlich Verwaldong werdet gleichgschalda ond d Gwerkschafda ufglöst. Dr Richard Dederer, a strammer NSDAP-Funktionär, wuud als Obrbirgermoischtr eigsetzt. A Johr spätr wuud s Obramt Reitlenga ufglöst ond zom Landkreis Reitlenga vorgraißret. 1938 kommet nomol a baar Gmoida vom au ufglösda Obramt Urach zom Landkreis Reitlenga.
En Reitlenga leabet ogfähr zeah Familia, mo zo de Sinti ghairet, ond ibr hondrt Familia, mo sich hom jidischa Glauba bekennat. Dia werdet offa verfolgt, ond wer et s Glick hot abzohaua, kommt ens KZ. Bloß acht Leit ibrleabet dui schlemma Zeit.
Gega End vom zwoida Weltkriag haglet an Haufa Bomba uf Reitlenga naa. Rond a Viertl vo älle Heiser ganget hee. Om zo vermeida, dass et no meh Schada ogrichdet wuud, ibrgeit dr Oskar Kalbfell 1945 d Stadt an d Franzosa.
Nochkriagszeit
Ondr dr franzesischa Besatzong wuud dr Oskar Kalbfell 1945 zom Obrbirgermoischtr gwählt. Dr Wiederaufbau ond Demokratisierong send ganz eng mit deam seim Nama vorbonda.
1984 fendet en Reitlenga de fuft Landesgardaschau statt.
Eiwohnrentwicklong
¹ Ergebnis vo dr Volkszählong
Schulthoißa ond Birgermoischtr
Dr OB wuud en Bada-Wirdaberg für a Amtszeit vo acht Johr gwählt. De erscht Amtszeit vo dr Barbara Bosch ischt bis zom 2. April 2011 ganga; aber scho am 6. Februar 2011 ischt-se fir a weitra Amtszeit gwehlt worra.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Wabba
Uf deam Wabba sieht ma da schwarza Reichsadler, wia-nr a rauda Zong nausstreckt. Uf em Bruschtbild sieht ma Farba vo dr Reitlengr Stadtflagg: Schwarz, Raud ond Weiß.
Da Adler em Wabba hend früher älle Freie Reichsstädt gheet. A so a Stadt isch jo Reitlenga bis 1802 gwäa.
Städtepartnerschafta
Reitlenga hot Partnerschafta mit folgende Städt:
Nolwenn Leroy
D Nolwenn Leroy (* 28. Septamber 1982 z'Saint-Renan, Finistère) ìsch a frànzeescha Sàngera, üs bretonnischa Àbstàmmung. Ìhra rìchtiga Nàmma ìsch Nolwenn Le Magueresse. Nolwenn ìsch a tràditionneller bretonnischer Vornàmma.
Kìndheit un Jugend
Ìhra Vàter, dr Jean-Luc Le Magueresse, ìsch a Profi-Füeßbàller gsìì. Ìhra Müeter heißt Muriel Leroy.
Wahrend ìhrer Kìndheit hàt sa ìn verschìedena Ortschàfta glabt: Kersaint-Plabennec un Guingamp, ìn dr Bretagne, un aui ìn dr Pàrissergegend un ìn Nordfrànkrìch. Ànna 1993, wo sa elf Johr àlt gsìì ìsch, hàn ìhra Eltra gscheida; noh ìsch sa mìt ìhrer Màmma un ìhrem Schweschter Kay uf Saint-Yorre (Allier) ge wohna.
Ìn dr Schüel, z'Vichy, ìsch sa ìn ìhrem Müsiklehrer ufgfàlla: ar hàt ìhra Tàlant scho gmerkt ghàà un uf sim Rot hàt sa dernoh Giiga fànga-n-à lehra. Mìt drizeh Johr àlt, hàt sa ìm Wettbewerb „Les écoles du désert“, vum Gschaft „Cora“, a Priis gwunna: a humànitära Reis vu Gao bis Timbuktu, ìm Mali.
Ànna 1998/1999 ìsch sa a Johr uf Hamilton, ìm Ohio (USA), ge studiara, dur dr Rotary Club.
Kìnstlerischer Laweslàuif
D Nolwenn Leroy hàt ìhra Kàrriera ìn dr „Star Academy“, a Television-Gsàngwettbewerb, ààgfànga. Sechs Monet làng ìsch sa ìm Gsàngunterricht vum dr Profassera Armande Altaï gsìì. Dernoh ìsch sa àn dr zweita Star Academy ààgnumma worra. Àm 21. Dezamber 2002 ìsch sa àls erschta üssakumma. Dur dia Erfàhrung hàt sa mìt beriahmta Kìnschtler känna sìnga, wia zum Beispiel dr Lionel Ritchie, dr Roch Voisine, d Lara Fabian, d Isabelle Boulay, d Vanessa Carlton, d Laura Pausini, dr Umberto Tozzi, dr Calogero, dr Gérald De Palmas, dr Patrick Bruel, dr Patrick Fiori...
Ìn sim zweita Album, „Histoires Naturelles“, üssakumma àm 5. Dezamber 2005, hàt d Nolwenn Leroy àm Textschriiwa mìtgmàcht.
D Sangera hàt aui mehrera Tour gmàcht, fer ìn beriahmta Spektàkelsàla vor ìhrem Publikum ge sìnga.
Àm 6. Dezamber 2010, ìsch s Album „Bretonne“ üssakumma. Do zeigt d Nolwenn Leroy ìhra bretonnischa Àbstàmmung: sa sìngt tràditionella keltischa Liader, ìn regionàla Sproch, wia zum Beispiel „Tri Martolod“. 's ìsch a rìesiger Erfolg gsìì: 1,2 Milliona Exemplàra vu dam Album sìn verkàuift worra.
Willgottheim
Wìlde (frz. Willgottheim, dt. Willgottheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wìlde ìsch. Wìlde ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìlde ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Scheidungswaise
Scheidigswaise bezeichnet vor allem i de Schwiiz es Chind, wo de Problematik vom Entzug vom Sorgerecht – meischtens das vom Vater – bi’n’ere Scheidig uusgsetzt isch. De Begriff „Scheidigswaise“ wird vielfach i de Schwiizer Ziitige und Iluschtrierte im Zammehang mit de Vätererolle und em Scheidigsthema verwendet. Au d Vätereorganisatione bruuched de Begriff. Z Dütschland taucht de Begriff im Zammehang mit em Matthias Matussek sim Buech „Die vaterlose Gesellschaft“ uuf.
Schwiizer Statistik
Noch em Bundesamt für Statistik sind ällei im Johr 2005 16'369 Chinder zu Scheidigswaise worde. D Scheidigsraate isch im Johr 2005 bi 52,6 % glege (au noch em Bundesamt für Statistik). I 66,6 % vo de Fäll isch s Sorgerecht de Muetter älei übertreit worde, das heisst, am Vater isch es entzogä worde. Nur grad i 5,7 % vo de Fäll hät de Vater s alleinigi Sorgerecht überchoo. In 27,4 % vo de Fäll hät es gmeinsams Sorgerecht vo beidne Elteräteil chönä verfüegt werde.
Sorgrecht
Noch ZGB Art. 133 gits, sit s neu Scheidigsrecht in Chraft isch, nämli sit em Johr 2000, d Möglichkeit, dass binere Scheidig beidi Elteräteil s Sorgerecht bhaltä chönd. Das aber nur, wenn beidi Eltereteil iiverstande sind und en Betreuigsplan erarbeitet wird. Die Gsetzesformulierig bedüütet es Quasiveto vo de Muetter. Stimmt si de Biibhaltig vom Vater sim Sorgerecht nöd zue, wird es älleinigs Sorgerecht de Muetter übertreit, wenn währed de Ehe au nu aasatzwiis e klassischi Rolläverteilig gläbt worden’ isch.
I viilne Fäll bestimmt doodämit d Muetter drüber, öb d Vater-Chind-Beziehig noch enere Trennig odr Scheidig uufrecht erhalte werde cha. Susch isch die Beziehig wege Standardbsuechsrecht vo vier Tääg im Monet em Risiko uugsetzt, dass si kaputt goht. Vilfach wird das minimali gegesiitigi Bsuechsrecht dezue au no vo verbitteräte Müetterä torpediert. Vätereorganisatione verlanged e gmeinsami elterlichi Sorg als Regelfall und kritisieräd d Bhörde, wo festghalteni Sanktione gegen en Eltereteil, wo s Bsuechsrecht verweigeret (meischtens d Muetter), z wenig oder gar nöd aawended.
D Schdellig vo de Väteräorganisationä
D Väteräorganisationä hend Angscht vor eme gsellschaftpolitische Sprengpotential und vom Uufbau von ere vaterloose Gsellschaft. Einigi vergliiched die Handhabig mit dere vo de Verdingchinder oder mit Vorkommniss im Zammehang mit de Verfolgig vo Jenische durs „Hilfswerch“ Kinder der Landstrasse, grad au zwei dunkli Kapitel vo de neuere Schwiizer Gschicht.
Politisch sind Bestrebige im Gang, e gmeinsami elterlichi Sorg als Regelfall, unabhängig vom Zivilstand, abzkläre. Es Postulat, wo im Johr 2004 vom CVP-Nationalroot Reto Wehrli iigreicht wordä isch, liit zur Abklärig und zur Bearbeitig im EJPD.
Kallisto (Mond)
D' Kallisto (latinisiert Callisto) isch dr usserscht vu dr vier grosse Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig un Gschicht
In dr Kallisto ihri Entdeckig wird im italiänische Glährte Galileo Galilei zuegsproche, wo anno 1610 si eifachs Fernrohr uf dr Jupiter grichtet het. Die vier grosse Mönd Io, Europa, Ganymed un Kallisto werre au als die galileische Mönd bezeichnet.
Allerdings het dr Dytsch Simon Marius in sinem 1614 erschinene Werch Mundus Jovialis d'Entdeckig vu dr Mönd fier sich beasprucht. Er het behauptet, dass er die grosse Jupitermönd scho einigi Nächt vorem Galilei entdeckt häb. Dr Galilei het säll azwifelet und het im Marius si Werch als Plagiat bezeichnet. Nooch hittige Erchenntnisse isch nit usz'schliesse, dass dr Marius die Mönd unabhängig vum Galilei entdeckt gha het, jedefalls gen ihri Nämme un kurioserwiis au d'Bezeichnig galileischi Mönd uf Vorschläg vum Marius zruck.
Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Kallisto, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Dr Sage nooch sin d'Kallisto un ihr Dochter später in Bäre verwandelet un an dr Sternehimmel versetzt worre. D'Kallisto isch mit em Sternbild Grosser Bär (Lat. Ursa Maior, bzw. Grosser Wage) assoziiert worre. Obwohl dr Namme Kallisto scho churz nooch ihrer Entdeckig vum Marius vorgschlage worre isch, het er sich iber langi Zitt nit durchsetze chänne. Erscht in dr Middi vum 20. Johrhundert isch er wiider in Bruuch chu. Vocher sin die galileische Mönd iblicherwiis mit römische Ziffere bezeichnet worre un d'Kallisto isch dr Jupitermond IV gsi.
Die galileische Mönd sin so hell, dass mer sie scho mit eme Fernglas oder eme chleine Teleskop beobachte cha. Mit ere schinbare Helligkeit vu guet +4m bis +5m wäre si sogar alli vier in Gegende ohni nächtlichi Liechtverschmutzig mit blossem Aug sichtbar, wenn si nit dr mit -2,5m guet 100 Mol heller Jupiter iberstrahle dät.
Bahndate
D'Kallisto umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 1.833.000 km in 16 Däg 16 Stund un 32,2 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,007 uf un isch 0,281° schwach gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt.
Ufbau un physikalischi Date
D'Kallisto besitzt e middlere Durchmesser vu 4820,6 km un isch dodemit fascht gnau so gross wie dr chleinscht Planet Merkur, her aber numme e Drittel vu sällem sinere Masse.
D'Kallisto wiist die höchst Dichti an Impaktkrater im ganze Sunnesystem uf. Krater un bi dere ihrem Ischlag entstandeni konzentrischi ringförmigi Erhebigi präge ihri Oberflächi, gresseri Gebirgszüg sin nit vorhande. Säll losst druf schliesse, dass in dr Kallisto ihr Oberflächi iberwigend us Wasseriis zämmegsetzt isch. E Iis-Chruste miesst nämlich iber geologischi Zittruum hiwäg us physikalische Gründe nochgä, wobi älderi Chrater un Gebirgszüg igebnet werre.
D'Nomenklatur vu dr Oberflächestrukture bedient sich bi dr Kallisto us dr germanische Mythologi. Zwei riisigi Ischlagsbecke, umgäbe vu konzentrische Ringwälle, sin die uffälligschte Strukture uf dr Kallisto. S'grescht Becke, Valhalla, het e Durchmesser vu 600 km, e helli Zentralregion un viili Ring, wo sich bis iber 3.000 km usdähne. S'Becke Asgard dähnt sich insgsamt iber 1.600 km us. E anderi interessanti Struktur isch Gipul Catena, e Kette vu Ischlagskrater, wo als gradi Linie iber d'Oberflächi verlauft. Verursacht isch sälli Struktur offesichtlich vu eme Himmelskörper wore, wo wie dr Komet Shoemaker-Levy 9 vor em Ischlag durch d'Gezittechräft vum Jupiter verrisse worre isch.
S'Alder vu dr Kallisto ihrer Oberflächi wird uf guet 4 Milliarde Johr gschätzt. D'Oberflächi isch sit dr Früehzitt vu dr Entstehig vum Sunnesystem no offebar keine grössere Veränderige underworfe gsi, was beditet, dass dr Mond sit sällere Zitt an dr Oberflächi geologisch nimmi aktiv gsi isch. Anderscht wie dr nächschtinner Mond Ganymed mit sinere uffällige Oberflächi wiist d'Kallisto keini Azeiche vu Plattetektonik uf, obwohl si numme wänig chleiner isch. Ihr geologischi Entwicklig isch offesichtlich wesetlich einfacher verloffe, bzw. isch noch relativ churzer Zitt abgschlosse gsi, während uf dr Oberfläche vu dr ibrige galileische Mönd komplexeri Vorgäng stattgfunde hän oder noch immer stattfinde.
Die sichtbar Oberflächi lit uf ere Iisschicht, mit ere gschätzte Mächtigkeit vu 200 km. Drunter befindet sich vermuetlich e Ozean us flissigem Salzwasser mit ere Diefi vu 10 km, woruf magnetischi Messige vu dr Ruumsonde Galileo hiwiise. Säll isch insofern e echti Iberraschig gsi, wil Modelle, wo nooch em erschte Vorbiflueg vu dr Voyager-Sonde anno 1979 wäge dr eifache Oberflächestruktür au kei oder numme e schwach usdifferenzierts Mondinnere agnumme hän.
E witters Indiz fier flissigs Wasser isch d'Datsach, dass uf dr entgegegsetzte Site vum Krater Valhalla keini Brüch un Verwerfige sichtbar sin, wie si uf massive Körper, wie bim Erdmond oder bim Planet Merkur beobachtet werre chänne. E Erklärig isch, dass e Schicht us flüssigem Wasser die seismische Schockwelle dämpft het, bevor si sich durch s'Mondinnere beweggt hän.
Mit 1,851 g/cm3 wiist d'Kallisto die gringscht Dichti vu dr galileische Mönd uf. S'Inner vu dr Kallisto isch dorum wohl us 60 % silikatischem Gstei un 40 % Wasseriis ufbaut, wobi in dr Diefi dr Silikatadeil astigt. Vu ihrer Zämmesetzig her ähnelt d'Kallisto im Saturnmond Titan un im Neptunmond Triton, wiist aber anderscht wie sälli kei echti Atmosphäri uf.
D'Kallisto besitzt im Vergliich zue dr andere galileische Mönd e rächt dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,2. Säll heisst, numme 20 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert.
D'Kallisto rotiert in 16 Däg 16 Stund un 32,2 Minute um die eige Ax wie um dr Jupiter un wiist dodemit, wie dr Erdmo un die ibrige innere Jupitermönd, e bundeni Rotation uf.
Atmosphäri
Aktuelli Beobachtige wiise druf hi, dass d'Kallisto e usserscht dünni "Atmosphäri" us Chohledioxid besitzt.
Magnetfeld
D'Galilleosonde het bi ihrene Vorbiflüg e schwachs Magnetfeld bi dr Kallisto gmesse, wo in dr Stärchi variiert, während sich dr Mond dur die extrem starch Magnetosphäri vum Jupiter beweggt. Säll ditet uf s'Vorhandesi vu ere elektrisch leitende Flüssigkeit, wie Salzwasser, underhalb vu dr Iischruschte hi.
Gottmadingen
Gottmedinge (dt. Gottmadingen ) isch e Gmond im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmond het Yywohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkig vo Gottmedinge setzt sich zämme us 51,7 % landwirtschaftlicher Flechi, 27,7 % Wald, 19,6 % Sidligsflechi un 1,1 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Gottmedinge ghere d Ortsdail Gottmedinge, Bietinge, Ebringe un Randegg.
Gschicht
Gottmedinge isch zum erschte Mol gnännt worre anne 965 als Gotemundingen.
Verwaltig
Gottmedinge het mit dr Gmonde Büesinge un Gailinge e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Dr Burgermaischter vu Gottmedinge isch dr Michael Klinger.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Gottmedinge ghert zum Bodeseealemannisch.
Romanos IV.
Dr '''Romanos IV. Diogenes''' († 1072) isch vo 1068 bis 1071 dr byzantinisch Basileus gsi.
Dr Romanos isch us ere aagseene anatolische Aadelsfamilie choo und isch Guvernöör vo Serdica (hüte: Sofia) gsi. Sini milidäärischi Laufbaan het under em Kaiser Konstantin X. aagfange, und er het sich im Kampf gege d Petschenege uszäichnet. Im Joor 1067 isch er aageklagt worde, ass er an ere Verschwöörig gegen e Konstantin X. mitgmacht häig. Er isch zrugg uf Konstantinopel grüeft und zum Dood verurdäilt worde. S Urdäil isch denn in Verbannig umgwandlet und noch em Konstantin sim Dood am 21. Mai 1067 ufghoobe worde.
Er isch mit dr Anna, dr Dochder vom Alusian, Zar vo de Bulgare us em Huus Komitopuli, verhürootet gsi. Mit iir het er e Soon, dr Konstantin Diogenes gha, wo aber jung gstorbe isch. Noch em Dood vom Konstantin X. het er 1068 däm si Witwe, d Eudokia ghürootet und isch zum Mitkaiser erhoobe worde. Die drei Söön vom Konstantin, dr Michael, dr Konstantios und dr Andronikos, häi mitregiert, wäärend die iiflussriichi Familie vo de Dukas in dr Opposizioon gsi si.
Dr Romanos het zerst mit Erfolg gege d Seldschuke in Chläiasie kämpft, isch aber 1071 in dr Schlacht vo Manzikert vom Sultan Alp Arslan besigt und gfangegno worde. Noch emValerian isch er dr zwäit Kaiser in dr römisch-byzantinische Gschicht gsi, wo das bassiert isch. Gege d Zaalig vom ene Löösegäld und e Friidensverdraag isch er bald wider freigloo worde.
In dr Zwüschezit häi aber sini politische Gegner dr Soon vom Konstantin X., dr Michael VII., uf en Droon gsetzt. Dr Romanos het brobiert, öbbis gegen en z due, isch aber besigt und gfangegnoo worde. Mä het en gfolteret und schliesslig Ändi Juni 1072 bländet. Noch eme Bricht vom Michael Attaliates het sich d Wunde entzündet und isch vo Maade befalle worde, won em „vom Gsicht gfalle si“. Dr Romanos isch uf die griechischi Insle Proti verbannt worde, won er e baar Dääg spööter an de Folge vo dr Verletzig gstorbe isch.
Der Verdrag mit am Alp Arslan, wo dr Romanos abgschlosse het, isch noch sim Sturz vo de Seldschuke nüme anerkennt worde. Si häi denn under em Sultan Malik Schah I., em Soon vom Alp Arslan, groossi Däil vom byzantinische Anatolie erooberet.
Hilzingen
Hilzinge (dt. Hilzingen) isch e Gmai im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkig vo Hilzinge setzt sich zämme us 66,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 19,7 % Wald, 11,9 % Sidligsflechi un 1,6 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Hilzinge ghere d Ortsdail Hilzinge, Binninge, Duchtlinge, Riede, Schlatt, Witerdinge.
Verwaltig
Hilzinge ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter vu Hilzinge isch dr Rupert Metzler, wo em Franz Moser gfolgt isch.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Hilzinge ghert zum Bodeseealemannisch.
Waldrapp
De Waldrapp (Geronticus eremita L.) isch e groosse Vogel, wo weltwiit starch gföördet und gschützt isch. Er isch di anzig Ibisart, wo i de Alpe haimisch gsii isch. Hüt gits Projekt, wo versuechet de Waldrapp i de Alpe wider aazsidle. Wildi Waldrappe chömed hüt no i zwoo trennte Populatione vor, nämli im Nööchen Oste und im Maghreb. Di zwoo Populatione underschaidet sich e bitzeli, bildet aber no kai verschidnigi Underarte.
Name
Waldrapp, im Plural Waldrappen, isch de alti schwiizertütschi Name gsii, wo bim William Turner (1544: avis sit Helvetiorum Vualtrapus ) und bim Konrad Gesner (1555: a nostris nominatur uulgo ein Waldrapp ) zerstmol vorchunnt. Z Bayern und i de Staiermarch het er Claußrapp ghaisse, wel er i Chluse gnistet het. En andere verbraitete Name isch Steinrapp gsii.
Uussie
De Waldrapp werd 75 cm gross und wögt öppe 1200 bis 1400 Gramm. Er het schwarzi Federe miteme grüene Schimmer. A de Flügel isch de Schimmer wiiroot bis violett. D Bai sind eener chorz und hend e röötlichi Färbig. De Chopf und d Cheele hend kai Federe, de Nagge het degege dünni lanzeförmigi schwarzi Federe, wo 9 cm lang wered und vom Hals liecht abstönd. D Färbig vom Chopf isch individuell recht verschide und i de Bruetziit chnütschroot gfärbt. De rooti Schnabel isch geg abe boge und recht waich. Er isch guet gaignet zom chlinneri Tier under Stai, Gröll und usem Chiis zangle. D Wiibli sind e bitzeli chlinner und fiiner baut as Mandli, si hend au e chörzere Schnabel und chlinneri Flögel. Di östlichi Population het chörzeri Schnäbel as die westlichi: er messt bi de Mandli z Marokko 14 cm, z Syrie 13 cm, de Schnabel vo de Wiibli isch um 5 bis 7 mm chörzer. Waldrappe underschaidet sich individuell im Uussie, voralem de Chopf zaigt starchi Underschiid i de Musterig, so as d Individue guet vonenand underschide were chönt.
D Bibeli hend e graue Fluum und e schwarze Schnabel. Wen d Federe chömed, wachset die au am Chopf, doch falet die spötistens im zwaite Lebesjoor uus. Waldrappe chönd sich im zwaite Joor scho fortpflanze, sind aber erst mit Vieri uusgwachse. I de Gfangeschaft wered Wiibli öber 20 Joor alt, selte öber 30; Mandli lebet öppe zee Joor länger und chönd 40 Joor alt were.
Fluug
De Waldrapp isch e guete Segler und Glaiter. Er nutzt de Uufwind a de Felse und Chlippe und chraist gern i de Luft. Sis Nest flügt er vo une aa, haltet e Stuggli öberem Nest und loot sich denn is Nest lo ghaie. Flügt er i Gruppe, so werd i de Regle e typischi V-Formatio bildet, wobi Vögel, wo sozial nööch zonenand stönd binenand bliibet.
Jüngeri Vögel brechet gern us de Formatio uus, remplet sich gegesittig a oder pütschet di andere us Spaas, si machet scharfi Spitzcheerine oder lönd sich uf de Rugge lo ghaie oder ranglet i de Luft.
Sozials Verhalte
As e Vogel wo i Kolonie lebt, zaigt de Waldrapp en uusprägts sozials Verhalte.
Gruess
Waldrappe grüezet sich gegesittig, vor alem Päärli und Individue wo soziaal nöch zonenand stönd, aber au asigi, wo wenig mitenand z tue hend. Mandli grüezed sich vill hüüffiger underenand as Wiibli. Bi gwösse Glegehaite grüezt sich di ganzi Gruppe gegesittig.
Bim Gruess werd zerscht de Chopf ruckartig geg hindere gstreckt und denn vernaigt er sich geg vorenabe; debii ertönt de chrup-Ruef. De Gruess cha e paar Mool widerholt were.