cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dürnau (Landkreis Göppingen)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 55,9 % Landwirtschaftsfleche, 24,6 % Wald, 18,4 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Dirne gheret s Dorf Dirne ond d Wohnblätz Elmihle ond Wilhelmsheh.
Gschicht
Dirne ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1275 als Durnon.
Verwaltong
Dirne hot sich mit dr Gmoede Bad Boll, Gammelshouse, Hattehofe, Oechelberg ond Zell zom Gmoeverwaltongsverband Raum Bad Boll mit Sitz en Bad Boll zammegschlosse.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dirne ghert zom Schwäbisch.
Entreprise romande
Entreprise romande, früener L'Ordre professionel, esch e Wirtschaftszitig us de französischsprochige Schwiiz. Si isch 1933 gründet worde und isch s Organ vo de Fédération des Entreprises Romandes Genève.
Ursprünglich isch si all Wuche uusechoo. Sit 2010 chunnt si all zwee Mönet uuse.
Eschenbach (Württemberg)
Eschebach (dt. Eschenbach) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Kanton Bitche
Dr Kànton Bitche ìsch e Kànton ìm Arrondissement Sarreguemines ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere sitt 2015 46 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Bitche (Bitsch).
Eschenbach (Württemberg)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 64,8 % Landwirtschaftsfleche, 14,4 % Wald, 19,6 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschticher Fleche.
Charlotte Rampling
D Tessa Charlotte Rampling (* 5. Februar 1946 z Sturmer, Essex, England) isch e britischi Schauspiileri. Si isch d Dochter vo dr Moolerin Isabel Anne (geb. Gurteen) und vom olympische Liichtathlet Godfrey Rampling. Iiri ersti Filmrolle het si 1965 in dr änglische Sexkomödie The Knack (dt. Der gewisse Kniff) bechoo. Zum intressanteri Rolle finde as si z Ängland aabote becho het, isch si uf Italie und het im Luchino Visconti sim umstrittene Politdrama The Damned (dt. Die Verdammten). E baar Joor lang het si denn Rolle in vile italiänische Brodukzioone gha, drunder 1974 im The Night Porter (dt. Der Nachtportier) vo dr Liliana Cavani, wo e riisige Skandal usglööst het, wil er über e sadomasochistischs Verheltnis zwüschen eme ehemoolige Wärter vom ene Konzentrazioonslaager (Dirk Bogarde) und sinere wiblige Gfangnige (Rampling) isch. Druf het si mit em Woody Allen 1980 in Stardust Memories gspiilt. Vo de 1980er aa het si vor allem Rolle in öiropäische Film übernoo und vo 2003 aa au im Theater.
Eschenbach (Württemberg)
Gmoedsgliderong
Zue Eschebach gheret s Dorf Eschebach, dr Weiler Loteberg ond s Gheft Iltishof.
Pfülgriesheim
Filgriese (frz. Pfulgriesheim, dt. Pfülgriesheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Filgriese ìsch. Filgriese ghert zem Kommünàlverbànd.
Eschenbach (Württemberg)
Verwaltong
Eschebach hot sich mit dr Gmoe Haenenge zom Gmoeverwaltongsverband Voralb mit Sitz en Haenenge zammegschlosse.
Pfülgriesheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Filgriese ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Eschenbach (Württemberg)
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Thomas Schubert.
Dialekt
Dr Dialekt vo Eschebach ghert zom Schwäbisch.
Renate Schrambke
D Renate Schrambke (* 17. Septämber 1945 im badische Bihl ) isch e tüütschi Gèrmanischtin und Dialäktoloogin. Si hät am Südweschttüütsche Spraachatlas mitgschaffet und auch suscht vil über di alemanische Tialäkt gschribe.
Läbe
Ab 1975 hät si langi Jaar am Südweschttüütsche Spraachatlas mitgschaffet. Ab 1977 isch si z Frybeg Dozäntin für tüütschi Spraachwüsseschaft gsy. Gforscht und gleert hät si gèèrn tüütschi Spraachgschicht, Dialäktology und aagwändti Foneetik und Fonology.
Privaat hät si bim Tenis-Club Brysach mitgspilt.
Publikazioone (Uuswaal)
Monografye
Uufsätz
SSA
Sisseln
Sissle (amtlich Sisseln) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Laufeburg im Kanton Aargau i der Schwiiz.
Geografii
S Dorf Sissle liit dört, wo der Fluss mid em glyche Naame, d Sissle, wo vo Frick oben abe chunt, in Rhy mündet. Der Rhy bildet im Norde d Gränze zu Dütschland. Visavi vo Sissle ligge änet em Hochrhy die baadische Gmeinde Bad Säckinge und Murg. Im Aargau chunt Sissle a d Nochbergmeinde Münchwile, Äigche und Chaischte im Bezirk Laufeburg und Stai im Bezirk Rhyfälde.
Der Rhy flüsst im breite Flusstaal under em höche Poort vo der Chiisebeni, wo s Dorf druff bout isch. S alte Dorfzäntrum liit uf em Gländsporn rächts vo der Sissle, näbe der Brugg vo der Strooss, wo vo Rhyfälde uf Laufeburg goot. Am Ufer vom Rhy het s e Schiffländi.
Der Gmeindbann het e lenglichi Form oben und unden a der Sisslemündig em Ufer vom Rhy noche. Das isch derby usecho, wo sech d Gmeind Sissle am Afang vom 19. Joorhundert vo der eltere grosse Gmeind Äigche abtrennt het.
Der Ortsname
Der Name vo Sissle chunt vom chlyne Fluss Sissle, wo s Wasser us em Fricktaal sammlet uund zum Rhy bringt. Dä Name vom Gwässer isch uralt, vilecht us der Zyt vor de Röömer. Als Gwässername und nonig als Ortsname chunt er im Joor 1327 s erschte Mol i der Form uff der Sisslen in ere Kwelle vor. Für de Name vom Dorf het me ne gnoo, wo d Siidlig im 18. Joorhundert innerhalb vom Äigcher Gmeindbann neu a der Sissle unden entstanden isch.
Gschicht
Im Oschte vom Dorf ligge d Ruiine vom ene spezielle Bauwärch vo de Röömer. Es isch es Gebäu, wo uf zwo Syte halbrundi Dürm gha het. Me tuet s jetz als es Laagerhuus vom röömische Milidäär interpretiere.
Vo 1947 bis 1965 het d Motoorfluggruppe Fricktaal uf em Sisslerfäld en chlyne Flugplatz betriibe.
s Gmeindwappe
S Bild vom Gmeindwappe zeigt es wysses Fischspeeryse schreeg über emene schreeg yzeichnete wysse Fluss und eme chlyne Gwässer, wo dri ymündet, uf em grüene Hindergrund. Der gross Fluss isch der Rhy, der chly Fluss d Sissle, und s Wärchzüüg erinneret a d Fischerei.
Induschtrii im Sisslerfäld
Im Sisslerfäld und i de Nochbergmeinde vo Sissle am Rhy, wo me mid der Ysebaan und der Autobaan guet hiichunt, sind im 20. Johrhundert grossi Induschtriialaage entstande. Es het uf em Gmeindpiet vo Sissle und au z Äigche, z Münchwile und z Stei immer meh Gwärbgebäu und Forschigsastalte. Näbem grosse Chiiswärch sind do d Fabrigge vo de DSM, vo de Syngenta, vo de Temmler und de Wild, und bi Stei au no d Novartis und z Chaischte d BASF. Die Firmene tüend vor allem chemischi Produkt, Schtoff für d Landwirtschaft, Vitamiin und Läbensmiddel mache. Uf em Sisslerfäld stoot füre Strom, wo di grosse Betriib bruuche, es Unterwärch vo der Axpo, und us emene nöje Holzheizchraftwärch vo de DSM und em EW Züri uf em Sisslerfäld chunt Strom und Dampf als zuesätzlechi Energiikwelle für en Deil vo de Fabrigge.
Die Induschtriizoone am Rhy wott de Kantoon Aargau zäme mid de Gmeinde als Standoort vo der Wirtschaft no meh entwikle. Är het zum die Inträssierte z gwünne der neuartig Naame Life Sciences campus Sisslerfeld gfunde. D Chiiesgruebe wird wider zuegfüllt und s nöje Land isch denn für nöji Inveschtoore parat. Vorderhand het d Flechi, wo Buurebetriib druff schaffe, no fascht zwänzg Hektaare.
Kanton Rohrbach-lès-Bitche
Dr Kànton Rohrbach-lès-Bitche ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Sarreguemines ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 15 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Rohrbach-lès-Bitche gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2001 dr Daniel Zintz gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Ostergau
Ostergau isch:
Gotthelfschulhaus
Gotthälfschuelhuus isch dr Naame vom ene Schuelhuus z
Rädersheim
Radersche (frz. Raedersheim, dt. Rädersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Radersche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774 àls Ratherishaim.
Dürningen
Dìrnìnge (frz. Durningen, dt. Dürningen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Rädersheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dürningen
Gschìcht
Dìrnìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 724 àls Deorangus (742: Teuringas, 787: Thurinca, 1276: Thuringen, 1371: Durningen.
Merxheim
Marxe (frz. Merxheim, dt. Merxheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Rädersheim
Verwàltung
vun Radersche ìsch. Radersche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dürningen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Rädersheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Radersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Merxheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Marxe ìsch dr Patrice Fluck. Marxe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dürningen
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dìrnìnge ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
EasyJet Switzerland
easyJet Switzerland SA isch e Schweizer Fluggesellschaft mit Sitz ds Meyrin und Basis ufe Flughäfe Basel-Mülhausen und Genf.
Jungholz (Oberelsass)
Jungholz (frz. Jungholtz, dt. Jungholz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
EasyJet Switzerland
Gschicht
Easyjet Switzerland entsteit üs der Schwizer Fluggschellschaft TEA Switzerland, wo easyJet 1999 en Beteiligung erworbe het. Durch d bilateral vereinbart Friheite vo der Luft hätti d britisch Müettergschellschaft sust kei Flüg vo der Schwiz in d andru Nit-EU-Länder durchgfüehrt wärdu chänu.
Jungholz (Oberelsass)
Gschìcht
Jungholz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1249 àls Juncholz.
EasyJet Switzerland
Gschicht
easyJet haltet 49 % vo d eeasyJet-Switzerland-Ateila und e Option uf d verbliebene 51 % zume symbolischu Pris. D andere Aktionäre bechäme zudem kei Dividende, so dass ds Unernähme praktisch durch easyJet beherrscht wird.
Jungholz (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
EasyJet Switzerland
Flugziele
EasyJet Switzerland fligt im Streckenetz vo der Muettergschellschaft EasyJet.
Flotte
Mit Stand Januar 2020 bsteit d Flotte vo EasyJet Switzerland us 29 Flugzüg mitene Durchschnittsalter vo 6,2 Jahre:
Merxheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Marxe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Jungholz (Oberelsass)
Verwàltung
vun Jungholz ìsch. Jungholz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Jungholz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
EasyJet Switzerland
Flotte
7x Airbus A319-100
Sitzplätz: 156
Durchschnittsalter: 7,9 Jahr
22x (10 dervo mit Winglets) Airbus A320-200
Durchschnittsalter: 5,6 Jahr
Sigmund von Wagner
Dr Franz Sigmund von Wagner (* 12. Novämber 1759 z Erlach; † 11. Septämber 1835 z Bärn) isch e Schwiizer Zeichner und Chupferstächer gsi.
sys Läbe
Dr Wagner isch us ere Bärner Patrizierfamilie cho. I dr Zyt vo 1799 bis 1803 het er z Züri gleert wie me Zeichnige, Chupferstich und Radierige macht. Bsunders bekant isch er für sini Karikatuure.
Ane 1804 het er z Bärn e grossi Uusstellig vo Kunschtwärch und Produkt us dr Induschtry gmacht. Und er isch eine vo de Iniziante vom Unspunnefäscht vo 1805 bi Interlake gsi.
Dr Nachlass vom Künschtler isch i dr Burgerbiblioteek vo Bärn.
Gammelshausen
Gammelshouse (dt. Gammelshausen) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Gammelshouse leit am Albtrauf, rond nein Kilometer sidlich vo Geppenge. Nochbergmoede send Haenenge, Eschebach, Ditzebach, Gruibenge ond Dirne (älle Landkroes Geppenge)
Gmoedsgliderong
Zue Gammelshouse gherte koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Gammelshouse ischt zom erschte Mol gnennt worde als Gamoltzhusen.
Verwaltong
Gammelshouse hot sich mit dr Gmoede Bad Boll, Dirne, Hattehofe, Oechelberg ond Zell zom Gmoeverwaltongsverband Raum Bad Boll mit Sitz en Bad Boll zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Daniel Kohl.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Gammelshouse ghert zom Schwäbisch.
Zihlmann
Zihlmann – mundartlech wär das au: Zylme – isch der Familiename vo deene Lüüt:
Belalp
D Belalp isch en Alp und Ferijusidlig iner politisch Gemeind Naters im Bezirk Brig im Kanton Wallis iner Schweiz.
Geographie
D Belalp ligt füf Kilometer nördlich vo Natersch, aner Südflanga vom Unterbächhoru und Sparrhoru, ufra Gländeterass.
Welterbe
Am 13. Dezember 2001 isch vo der UNESCO mim Gebiet Jungfrau-Aletsch-Bietschhorn eu d Belalp ins Welterbe üfgnu wordu.
Tourismus
D Massaschlucht isch en 6,5 Kilometer lengi Schlucht, wa zu Blatten bei Naters kehrt und wa d Staumüra Gebidem ligt. D Felsulandschaft isch uber Jahrtüsig durch Isch und Schmelzwasser gschaffu word. D Höhedifferenz vo der Schlucht betreit insgesamt 600 Meter. 1385 wird d Suone Riederi, wa durch d Massaschlucht fiehrt, z erscht mal urkundlich erwähnt. Z Wasser isch hölzernu Kännel um d Felswänd gleitut wordu. Der Bau und Unerhalt vo de Suone isch lebensgefährlich gsi und het immer wieder Todesopfer gfordrut. Hittu isch d Massaschlucht es Üsflugsziil fer Wanderer und Abenteuerluschtigi. Näbum Massawäg hoch uber der Schlucht chamu d Schlucht beim Canyoning durchstigu.
Wa mu friener der Aletschgletscher z Füess uberquert het, steit nu en Hängebrigga. Der fortleufund Klimawandel het der Aletschgletscher la schmelzu. Durch de Gletscherrückgang vo jährlich bis zu 30 m isch sit lengerum en Uberquerig an discher Stell unmögli wordu. Der alt Wanderwäg isch wieder saniert wordu und d Düür vo der Uberquerig dermit vo acht uf füf Stunde reduziert wordu. D Verbindig zer Riederalp wird durch di Hängebrigga sichergestellt. Der Wäg fiert embri ins «Aletschji», vo da ine «Leng Acker» und na der Brigga via Grünsee zer Riederfurka.
Äbufalls hed mu wägu der Gletscherschmelzi der Wäg zer Oberaletschhitta neu miessu buwu. Vo der Seilbahnstation Belalp fiert östlich en Sandstrass embrüf zum Aletschbord. Da steit z Hotel Belalp, en Üssichtsplattform ufum Aletschgletscher und en Kapälla, wa 1883/84 als anglikanischi Chircha erbut wordu isch und sit 1941 als katholischi Kapälla dient. D Routa fiert vo da zerst steil abwärts uber d «Steigglen» und uber de alt Wäg. Witer geiz am Hang entlang uf d südlich alt Moräna vom Oberaletschgletscher, bis embri in d Schlucht. Nach der Uberquerig vo der Brigga stigt mu anschliessund embrüf uf d nördlich, alt Situmoräna. Vo hie fiert der Wäg uber d Moräna embrüf bis an ihres Endi und de steiler embrüf bis uf ca. 2600 m. ü. M. Nach rund füf Stunde uber dum neuiu Wäg (2005 eröffnut) erreicht mu d Oberaletschhitta. Mitti vom UNESCO Welterbes Jungfrau Aletsch, uf 2640 m. ü. M., bietut schich en Üsblick uf d Walliser Alpe.
Vo Blatten bei Naters fiert en Luftseilbahn uf d Belalp. Schi überwindut bira schrägu Lengi vo 1767 Meter en vertikali Hechi vo 763 Meter und cha maximal 740 Persone pro Stund befördru.
Jedes Jahr Endi Öigstu finut z Schäferwuchenend Schäful statt, es Fäscht alässlich vom Alpabtrieb vo de Schaf.
Z Skigebiet erstreckt schich vo 1300 m. ü. M. bis 3112 m. ü. M. und umfasst dri Sässelbahne und füf Skilifta. Vo der Bergstation vom Hohstock-Lift chunt mu durch en Skitünnel zer Pista. Uber en Talabfahrt, wa glichzitig als Schlittelwäg dient, chunt mu vo der Belalp wieder embri zer Talstation z Blattu. Jedes Jahr im Januar finut d Hexenabfahrt statt, es Schwizer Volks-Skirennu.
Landwirtschaft
D Alpa wird durch en Senntum bewirtschaftut.
Fürdenheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fìrne ìsch. Fìrne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Fìrne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Griesheim an der Suffel
Griese (frz. Griesheim-sur-Souffel, dt. Griesheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Bìs àm 9. Janner 1965 hàt s Derfel offizell Griesheim-sur-Souffle gheiße.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Griese ìsch. Griese ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Griese ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kalabreser
mini|Dè baddische Revolutionsfüürer [[Friedrich Hecker|Fridrich Hecker in sinèrè „Revolutionsuniform“ mit Heckerhuèt, Säbel un Flintè]] Dè Kalabreser isch èn Filzhuèt mit èrè breitè Chrämpè un chunnt urschprünglich us Kalabriè. Dè Huèt hèt è konisch zuèlaufèndi Chopfform un è sitlich eisitig uèklappti Huètchrämpè. Diè italiènischè Republikaner resp. Freiheitskämpfer hèn sèllè Filzhuèt anno 1848 drait. Dè baddische Revolutionär Fridder Hecker (1811–1881) hèt èn au drait un populär gmacht, sèllèwäg hèt sich d Bezeichnig Heckerhuèt etablyrt un bis hüt ghaaltè. Spôter isch au èn Damèschtrauhuèt „Kalabreser“ dauft worrè. Ußerdèm wörd au dè Huèt vo dè Zimmergsellè uff dè Walz als Kalabreser benamst worrè.
Z Konschdanz volait dè Chraisvoband vo dè SPD jöhrlich dè Heckerhuèt an Persönlichkeitè, wo sich um diè Soziali Demokraty vodiènt gmacht hèn.
Hopfen
Hopfen cha eini vo däne Bedütige ha:
Hopfen isch de Name vo däne geografische Objekt:
Hopfen isch de Familiename vo däne Persone:
Speisesalz
Vrwendong
Salz isch oine vo de wichdigschde Sacha beim Essa. Zwenig ond zviel isch schleachd. Bei de moisschte Gricht braucht ma a bissle, au we ma s hintrher ned schmeckt. En friehere Zeita war s Handlswaar, mo Leut reich gmacht hot, manchmol abr au net.
Eimol isch es a
Konserviera
Zum Eisalza vo Gmüas, Sauergraud ond au sooscht, wird s no emmer brauchd. Floisch duat ma au eisalza, au vor em Räuchra.
Herkomma
Des Salz send Spura vo Meer, dia frühr da gwesa send (so wia d Verstoineronga).
Herschdellong
S wurd als
Gschicht
En onsrar Gegnd isch Hall a Ord an dem scho vo de Kelta Salz gwonna worda isch. 'Hal' isch aus m Keltischa, wo s 'Saline' moint. Wia groass d Bedeitong war, ka ma dra seha, dass d Schwäbisch Haller Münz em "Heller" da Nama geba hot.
Alde Vrwendonga
Oi Vrwendong isch au Gschichd: Salza vo Obschd, wesdrwega s Gsälz Gsälz hoissd. Andrs hot ma manche Sacha hald et konservira kenna. Dr Zuckr war friehr z deir, dr Honig au rar.
Gugenheim
Göine, oder àui Gööne (frz. Gougenheim, dt. Gugenheim), ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Göine ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 820.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Göine ìsch. Göine ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Göine ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Echter Hopfen
Dr  Hopfa, gnaur dr Gewöhnlicher Hopfen (Humulus lupulus L) isch e Art aus dr Familie Cannabaceae, de Hanfpflanza.
Hopfa isch a alde Kuldurpflanz mo als Heilpflanz schao en dr Jongschdoinzeid gnudsd worra isch ond mo seid em Middlaldr Zuasäds zom Bier, wia Dollkirscha, Schlafmoh odr Bilsakraud ersedsd hod.
Biologii
D Hopfa-Arta send Kleddrpflanza mo schnell wachsed – von oba gsäa – se em Uhrzoigrsinn drehad.
D Hopfa-Arta send zwoihäusig trenntgschlechtige (diözisch) Pflanza. Die Früchd send kloine Nüss (3 mm).
Sorda
Neba em wilda Hopfa geids Aromasorda ond Bittersorda.
Vrwendong
Zom Braua vom Bier isch dr Hopfa heid faschd emmer a kloine abr wichdige Zuadad.
D jonge Wurzla – a Nebabrodukt beim Aufzieha vom Hopfa, kaa ma zua ama Salad macha.
Chemii
Dr Hopfa hod, wann r drocknad isch, Bitterstoff 18,5 %, Hopfaöl 0,5 %, Gerbstoff 3,5 %, Eiweiß 20,0 % ond Mineralstoff 8,0 %. Dr moischde Reschd isch Zellulose.
Abougebiet i der Schwyz
I der Schwyz befinde sech vo der 18 ha, wo als Abouflechi gnutzt wird, nur 10 % im Bsitz vo yheimische Produzänte wo dür 20 landwirtschaftlechi Betribe bewirtschaftet wird.
Kanton Sarralbe
Dr Kànton Sarralbe ìsch e Kànton ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere 48 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Sarralbe. 33 Gmeine ghere zum Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle, 17 zem Arrondissement Sarreguemines
Gerhard Hiesel
Dr Gerhard Hiesel (* 1. Dezämber 1941 z Wien; † 6. Juni 2023 ) isch e eschtrychische Klassische Archeolog gsii.
Lääbe
Dr Gerhard Hiesel isch e Suhn vum Schriftsteller Franz Hiesel (1921-1996) gsii. Är het vu 1959 bis 1966 studiert. Anne 1966 isch er an dr Uniwersitet Hamburg bim Ulf Jantzen mit ere Arbet iber Samische Steingeräte promowiert wore. 1969 isch er wisseschaftlige Assischtänt an dr Uniwersitet Fryburg wore, dert het er si anne 1977 au habilitiert mit einer Studie zue dr spothelladische Huusarchitäktur. Vu 1977 bis 1985 un vu 1995 bis zue syre Pänsionierig 2007 het er as Dozänt am Archeologische Inschtitut vu dr Uniwersitet Fryburg gschafft. Anne 1980 isch er zum usserblanmäßige Profässer ernännt wore. Synio Forschig un Lehr het en zytwys au an anderi dytschi un schwyzerischi Uniwersitete gfiert, unter andere uf Bärn nun uf Basel.
Dr Hiesel het langi Johr bi dr Grabige an dr Burg vu Tiryns (Pellepones) mitgschafft. Speter isch er bi dr Uusgrabigsprojäkt vum Fryburger Archeologische Inschtitut unter em Volker Michael Strocka z Thugga (Dougga z Tunesie) un z Nysa am Mäander in dr hitige Dirkei mitgmacht. Sy Forschigsschwärpunkt isch di Ägäisch Archeology gsii.
Ab 1967 isch dr Hiesel mit dr Schwyzer Bildhaueri Bettina Eichin ghyrote gsii, wun er z Griecheland chännegleert ghaa het, wu si as Reschtauratori uf ere dytsche Grabig gschafft het. Zue dr Schueler*ne vum Hiesel het unter andere dr Philipp von Rummel ghert.
Ostergau LU
S Oschtergau isch en Ortschaft und e Landschaft und en ehemoligi Gmeind im Kanton Luzern.
Sit anne 1803 het die alti Doorffgmeind zu dr luzärnische Gmeind Willisau-Land ghöört, wo sich 2006 mit Willisau-Stadt zu dr nöie grosse Gmeind Willisau zämetoo het.
Der Luzärner Volchskundler Josef Zihlmann het der Ortsname so erklärt: es isch vo der Stadt Willisau uus gseh s «Piet uf dr Oschtsyte». S alte Wort Gau oder au Gäu bedüütet e Landschaft, wo gross oder chly cha sy; me findet drzue vil Erkläärige bim schwiizerdüütsche Mundartwörterbuech Idiotikon. Dr Martin Geiger erklärt dr Name au no als e Form vom Grundwort «Au». S Piet vom Kanton Luzärn im Mittelland heisst bi de Luzärner algemein au Gäu.
Dur s Doorff Oschtergau cha men uff dr Strooss vo Willisau uf Groosswange, wo die öschtlichi Nochbergmeind vo dr Stadt isch. Und döört duure goot dr Abschnitt vom Jakobswääg zwüsche Wertheschtei und Willisau.
S Oschtergau, wie me dr Naturlandschaft zwüsche Willisau und Groosswange seit, isch e Naturlandschaft, wo i dr Schwiiz e nazionali Bedüütig het. Es isch es chlyses, breits Tääli, wo zwüsche Zylete vo Randmorääne vom yschzytliche Rüüssgletscher entstanden isch. Durs Tal lauft d Root derduur, wo vo Buholz, Geiss und Wüschiswil chunt und undedra id Seewaag mündet. Im flache Tal het’s sit 1965 es grosses kantonals Naturschutzgebiet mit es paar chlyne Seeli, wo’s gää het, wo men im Zwänzigschte Joorhundert uff ere groose Flechi Tuurben abbout het. Das Gebiet het e rychi Pflanzewält und isch wichtig für d Populazioon vo den Amphibie, wo döört lääbe.
Sulz (Oberelsass)
Sulz (frz. Soultz-Haut-Rhin, dt. Sulz) ìsch a frànzeescha Gmeind ìm Owerelsàss ìn der Region Grand Est (bis 2015 Region Elsàss). D'Gmeinda gheert zum un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sulz ìsch zum erschta Mol gnannt wurra ànna 667 àls Sulza.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
J. Weck
D J. Weck GmbH u. Co. KG, friejer „J. Weck u. Co.“ z Öflikche (ghert hit zue Wäär) isch e Härsteller vu gwindlose Gleser zur Haltbarmache, Ufbhalte un Härstelle vu Spyse dur Yymache. D Produkt nännt mer no aim vu dr Grinder Yyweck- oder Weck-Gleser.
Sulz (Oberelsass)
Verwàltung
vu Sulz ìsch. Sulz gheert zum Kommünàlverbànd.
J. Weck
Härgstellt wäre die Gleser bi dr Dochtergsellschaft Weck Glaswerk GmbH z Bonn. No dr aigene Aagab vum Unternäme produziert mer au Wyssglasverpackige fir Getränk un Nahrigsmittel un au Sunderglser. Zue dr Produkt vu dr Firma J. Weck zelle au Sammelbhälter zum Bstimme vum Staubniderschlag no dr Bergerhoff-Method.
Sulz (Oberelsass)
Dialekt
Der elsassisch Dialekt vu Sulz gheert zum Owerrhinàlemànnisch.
J. Weck
Gschicht
S Yyweck-Verfahre het dr Chemiker Rudolf Rempel vu Gelsenkirchen no 1880 erfunde un am 23. April 1892 batäntiere loo. Wu sy jingere Brueder, e Fabrikant z Plettenberg, di erschte sonig Gleser verschickt ghaa het, het si dr dytsch Unternämer Johann Carl Weck fir des Verfahren inträssiert un s Batänt 1895 gchauft. Zäme mit em Unternämer Georg van Eyck het er am 3. Jänner 1901 z Öflikche d Firma as „J. Weck u. Co“ grindet „zum Vertrieb von Einkochgläsern, -ringen, -töpfen und -zubehör der Marke Weck“.
No dr Bilanz 2011 isch s Unternäme voll uusglaschtet gsii un het sy Umsatz vu 38,7 Millione im Johr 2010 uf rund 39,5 Millione Euro chenne staigere. Im Juni 2023 het s Unternäme ne Aadrag uf e Insolwänzverfahre gstellt.
Handschuheim
Händsche, oder àui Hänsche (frz. Handschuheim, dt. Handschuheim), ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Händsche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 788.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Händsche ìsch. Händsche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Händsche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Sarreguemines
Dr Kànton Sarreguemines ìsch e Kànton ìm Arrondissement Sarreguemines ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere sitt 2015 20 Gmeine. Dr Hàuiptort vum Kànton ìsch d Stàdt Sarreguemines (Saargemünd).
Mona Vetsch
Monika «Mona» Vetsch (* 23. Juni 1975 z Frauefeld) isch e Schwyzer Färnseh- un Radiomoderatori.
Lääbe
D Mona Vetsch isch im Dorf Hattehuuse im Kanton Thurgau as Buuredochter ufgwachse. No me abbrochene Wirtschaftsstudium an dr Universitet St. Galle het si aagfange schaffen as Schurnalischti bi dr Thurgauer Zytig un bi Radio Thurgau. Anne 1997 isch si zue dr Redaktion un Moderation vu dr SF 1-Jugendsändig Oops! gwächslet.
Anne 2005 het si näb ere 60-prozäntige Aastellig bi Radio DRS 3 an dr Universitet Züri Bolitikwisseschaft un Soziology studiert. Syt däre Zyt isch si au Kolumnischti fir divärsi Schwyzer Zytige un Zytschrifte wie Aargauer Zytig, Bärner Zytig, Facts, Weltwoche un WOZ gsii.
Si redigiert un moderiert d Rundfunksändige Der Morgen (friejer Vitamin 3) un Focus uf Radio SRF 3. Fir s Schwyzer Färnseh moderiert si d Sändige vu dr Redaktion SF Spezial, vor allem d Summer-Raisesändig SF Spezial Fernweh un d SF Spezial Langzeitreportagen (unter anderem Lauberhorn 2005 oder EURO 2008). Syt em Jänner 2012 moderiert si d Diskussionssändig Der Club (näbe dr Karin Frei) uf SRF 1.
Im Merz 2006 het e «frächi» Reportasch vu dr Mona Vetsch iber Kassel un Saarbrücken zuen ere Intervention vum Kasseler Oberburgermaischter, zue Absage vu buechte Raise in d Schwyz un hunderte vu zum Dail hässige Läserbrief gfüert.
Si het im 2007 dr schwyzerdytsche Sinkronisation vum änglisch-dytsche Spiilfilm Earth – Unsere Erde ihri Stimm gee.
Am 21. Merz 2009 het d Vetsch ihre Frynd Stephan Lütolf in ere Chilche z Lipperswil ghyrote, in dr Nechi vu ihrem Haimetort. Am 19. Juni 2009 isch ihre erscht Suhn un am 16. Juli 2011 ihre zweet Suhn uf d Wält chuu.
Im 2018 und 2019 isch si jewils in ere vierteilige Serii im Schwizer Färneh mit em Titel «Mona mittendrin» zgseh gsii, wo si uf nünnt vorbereitet, aber uf alles gfasst, amel för es paar Täg an en Öberaschigs-Ort ane gschickt woren isch.
Ungersheim
Gschìcht
Ungersche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 735 àls Annegisvilla (768 Angehiseshaim, 1183 Ungersheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ungersche ìsch. Ungersche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ungersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gingen an der Fils
Gẽẽnge (dt. Gingen an der Fils) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Gẽẽnge leit em Filsdal. Nochbergmoede send Dõnzdorf, Kuache, Iberkenge ond Siesse.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 53,7 % Landwirtschaftsfleche, 28,3 % Wald, 16,6 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Gẽẽnge gheret s Dorf Gẽẽnge ond dr Weiler Grẽaneberg.
Gschicht
Gẽẽnge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 915 als Ginga.
Verwaltong
Gẽẽnge hot sich mit dr Stedt Dõnzdorf, Louterstoe ond Siesse zom Gmoeverwaltongsverband Mittlers Fils-Loutertal mit Sitz en Dõnzdorf zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Marius Hick (CDU).
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Gẽẽnge ghert zom Schwäbisch.
Gotthelfschulhaus (Basel)
S Gotthälf isch e Brimaarschuel am Gotthälfblatz 1 z Baasel. S Gotthälfschuelhuus isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
D Schuelgeböid
S Gotthälf bestoot us em Gotthälfschuelhuus, wo 1902 baut worde isch, em Gottfried-Keller Schuelhuus, eme Bavillion vo 1949 und eme Modulbau us em Joor 2006 em Baandamm nooch. Im August 2014 isch e zuesätzlige Bavillion für d Daagesstrukture ufdoo worde.
D Schuel
S Gotthälf bestoot us ere Kindergarte- und ere Brimaarstuefe. Öbbe 880 Kinder gönge do in Kindergarte und uf d Schuel. In dr Brimaarschuel het s 30 Klasse, und zwölf Kindergärte im Kwardier si dr Schuel aagschlosse. Mee as 140 Mitarbäitendi kümmere sich as Leerer und Betröier um d Kinder. Im ene Förderzentrum wärde Kinder sit 2007 indiwiduell gförderet.
Kanton Sarreguemines-Campagne
Dr Kànton Sarreguemines-Campagne ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Sarreguemines ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 21 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Sarreguemines gsìì, wie salwerscht nìt zem Kànton ghert. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 1998 dr Jean Karmann gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Gruibingen
Gruibenga (dt. Gruibingen) isch a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bada-Wirdaberg.
Geografi
D Gmarkong setzt sich zamme ous 55,4 % Landwirtschaftsfleche, 31,6 % Wald, 9,8 % Sidlongsfleche ond 3,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Gruibenge gheret s Dorf Gruibenge, s Gheft Kaltewanghof ond dr Wohnblatz Exemihle.
Gschicht
Gruibenga isch zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861 als in griubingaro marco.
Verwaltong
Dr Schuldes isch dr Roland Schweikert.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Gruibenga ghert zom Schwäbisch.
Bürgergemeinde Basel
D Bürgergmäind vo dr Stadt Baasel isch e Personalkörperschaft vom öffentlige Rächt in dr Stadt Baasel. Si het sit 1876 iire Sitz im Stadthuus an dr Stadthuusgass 13.
Mitgliidschaft
Zur Bürgergmäind ghööre usschliesslig natürligi Persone, wo dr Status vom ene Bürger vo Baasel häi. Zur Zit het si öbbe 50'000 Stimmberächtigti, das si Baasler Bürger, wo elter si as achzääni und in dr Stadt woone.
Ufbau und Ufgoobe
D Bürgergmäind het e Legislative, dr Bürgergmäindroot, und e siibechöpfigi Exekutive, dr Bürgerroot. Dr Bürgergmäindroot het vierzig Mitgliider, wo für e Perioode vo säggs Joor gweelt wärde.
D Bürgergmäind het d Ooberufsicht über s Bürgerspidaal, s Bürgerlige Waisehuus, über d Christoph Meriaa Stifdig und über d Baasler Korporazioone (Zümft und Gsellschafte). Si isch verantwortlig für d Iibürgerige und für verschidnigi soziali und gmäinnützigi Dienst in dr Stadt. Für d Bürgergmäind und iiri Iirichdige schaffe öbbe 1400 Lüt.
Gschicht
In dr Helvetische Revoluzioon vo 1798 si die altäidgenössische politische Instiduzioone ufglööst und dur zentralistischi ersetzt worde. Die napoleonischi Mediationsakte het d Helvetik ufglööst und in dr Schwiz wider e föderalistischi Ornig iigfüert. Z Baasel isch eso 1803 d Stadtgmäind entstande, wo denn middelalterligi Struktuure wie Waale noch Zümft wider iigfüert het. D Stadt het sich dr Modärne lang verwäigeret, isch aber schliesslig dur d Dotalrewisioon vo dr Bundesverfassig vo 1874 zwunge gsi, sich aazbasse. Eso isch 1875 d Bürgergmäind entstande, won e Fortsetzig vo dr alte Stadtgmäind gsi isch. Aber wie anderi historischi Instiduzioone au het si nodinoo em Kantoon immer mee Kompetänze überdräit. Die wichdigst Ufgoob vo dr Bürgergmäind, d Sozialhilf, isch 2009 noch eme Referändum Däil vo dr Kantonsverwaltig worde.
Sit denn gits mee und mee Stimme vor allem us em lingge politische Spektrum, wo frooge, öb d Bürgergmäind no Sinn wurd mache.
Kanton Volmunster
Dr Kànton Bitche ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Sarreguemines ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 16 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Volmunster gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2008 dr David Suck gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Hürtigheim
Gschìcht
Hìrrige ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 778.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hìrrige ìsch. Hìrrige ghert zem Kommünàlverbànd.
Wünheim
Wüene (frz. Wuenheim, dt. Wünheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Hürtigheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hìrrige ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Agnes von Ungarn
D Agnes vo Ungarn, wo öppen im Joor 1281 uf d Wält cho und am elfte Juli 1364 z Chönigsfälden im Aargau gstoorben isch, isch e habsburgischi Prinzässin, Königin vo Ungarn und d Leiterin vom Chlooschter Chönigsfälde gsi.
Wünheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Agnes von Ungarn
Si isch d Dochter vom Habsburger König Albrächt und däm synere Frou Elisabeth gsi. Anne 1296 het si dr ungaarisch König Andreas ghürootet, wo aber scho füüf Joor drufabe gstorben isch.
Wünheim
Verwàltung
vun Wüene ìsch. Wüene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wüene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Agnes von Ungarn
Anne 1308 isch iire Vater, dr König Albrächt, i der Nööchi vo dr Rüüss und em Doorff Windisch tötet woorde. D Königinwitwe Elisabeth het dodrufabe ufem Fäld zwüsche Windisch un dr Stadt Brugg, im habsburgischen «Eigeamt», es Chlooschter lo boue, zum Aadänken a König Albrächt, iire Maa.
D Agnes isch anne 1317 i das Chlooschter bi Windisch choo. Si isch nit sälber Chlooschterfrou woorde, me het sen aber als Leiterin vom ganze Konvänt und em Chlooschterbetriib lo schaffe. D Habsburgerin het d Gschäft vom Chlooschter guet gfüert, es het e bedüütendi Grundherrschaft im Aargau gha; s «Eigenamt» mit de Döörffer ringsume isch in Bsitz vom Chlooschter cho.
Under dr Agnes isch die gootischi Chlooschterchile mit de prächtige Bildfäischter gmacht worde.
I der Schwiizer Gschicht dänkt me gäärn a d Agnes vo Chönigsfälde, will si als gschydi Frou au bi den Äiggnosse öppis gulte het; wenn s bi dene wider mol Striit gää het, was immer wider vorchoo isch, isch me zu säbere Zyt gäärn uf Chönigsfälde bi dr Habsburger Chlooschtervorsteherin go Root hole.
Küttolsheim
Kìttelse (frz. Kuttolsheim, dt. Küttolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kienheim
Kiene (frz. Kienheim, dt. Kienheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Küttolsheim
Gschìcht
Kìttelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 758.
Kienheim
Gschìcht
Kiene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1182 àls Cuonheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kiene ìsch. Kiene ghert zem Kommünàlverbànd.
Küttolsheim
Verwàltung
vun Kìttelse ìsch. Kìttelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kìttelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kienheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kiene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Habsheim
Hàbse (frz. Habsheim, dt. Habsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Hàbse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 758 àls Habuhinesheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hàbse ìsch. Hàbse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hàbse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Unspunnenfest
S Unspunnefäscht isch es grosses Schwiizer Fäscht, wo sid ane 1805 vo Zyt zu Zyt im Spootsumer bi dr Burgruine Unspunne oben a Interlake im Kanton Bärn stattfindet.
S erschte Mol isch das Fäscht uf s Joor 1805 vo vier Bärnburger organisiert worde. Das sind dr Schultheiss Niklaus Friedrich von Mülinen (1760–1833), dr Friedrich Ludwig Thormann (1762–1839), wo den Bärner Oberamtme z Interlake gsi isch, dr Grafiker Franz Sigmund Wagner (1759–1835) und dr Mooler Franz Niklaus König (1765–1832) gsi. Uf em Fäscht sind alti Schiizer Kampfspiili, Tänz und ländlechi Musig ufgfüert worde. Me het yheimischi Lieder gsunge, deils vom Gottlieb Jakob Kuhn nöi gmacht, und s ganze Träffe het druf abzylet, s Nazionalgfüül vo de Schwiizer z sterche, wie dr Wagner gschribe het. Der Bärner Mundartdichter Rudolf von Tavel het spöter das Fäscht im ene Buech dargstelt.
S zwöite Mol isch s Unspunnefäscht ane 1808 über d Büüni ggange. Es sind vil Ussländer als Turischte is Bärner Oberland uf das Fäscht cho.
S dritte Unspunnefäscht isch den erscht ane 1905 duregfüert worde. Me hät’s denn au als VI. Eidgnössischs Schwing- und Älplerfäscht bezeichnet. Im 20. Joorhundert isch das Fäscht unregelmässig wider z stand cho: ane 1946, 1955, 1968, 1981 und 1993, und au im nöie Joortuusig wider, nämlech ane 2006 und 2017. Dr Robert Blum het 1968 s Unspunne-Festspiel gmacht.
Scheibenschlagen
S Schiibeschlage isch e Brüch, wu gliähnigi Holzschiibe mit Stäcke meischtens vu Bärghäng üs ins Dal gschleideret wäre. Dä Brüch isch bsunders im Briisgaü un vu do bis uf Voradelbärg un ins Bündner Land un in Deile vu Wescht- un Südtirol verbreitet.
Dä Brüch wird am erschte Faschtesamstig oder -sunntig abghalte – also am erschte Wucheänd no Fasnet. Dä Dag het regional verschiidini Nämme: Funkesunntig, Schiibesunntig, Holepfannsunntig, Kassunti (= Kässunntig), Alti Fasnet. E Üsnahm bildet Bernau im Schwarzwald, wu bis zu acht Schiibefiir d ganz Fasnetswuch (üsser am Äschermittwuch) bränne. Dr Ort, wu dr Brüch üsdrage wird, heißt viilmol drno: Schiibebuck, Schiibehard, Schiibebiihl, Schiibefelse usw. Hit wird dr Brüch viilmol vu Vereine, vu Funkenzimpft, vu dr Pfadfi, vu dr Rekrüte oder vu dr Freiwillige Fiirwehr organisiärt.
Üs dr Gschicht vum Schiibeschlage
S Schiibeschlage isch zum erschte Mol im Johr 1090 z Lorsch (Hesse) urkundlig erwähnt. Des heißt nit, ass dä Brüch in sällem Johr entschtande isch, dr ka viil elter sii un aü an andere Ort üsgiäbt wore sii. 1090 isch e gliähnigi Schiib in e Näbeboi vum Gloschter Lorsch gfloge un hete in Brand gsetzt.
Z Friiburg im Briisgaü isch am 1. März 1606 s Schiibeschlage vu dr Burghalde am Schlossbärg verbotte wore – vu derte üs hän als d Handwärksburscht Schiibe gschlage gha. Anne 1895 hets in dr Friiburger Zittig gheiße, ass drotz Schnee un Iis Schiibe gschlage wore sin. Mer heb vum Schimbärg bis uf Basel d Fiir sähne flackere. Anne 1956 het mer am Friiburger Hirzbärg (Oberwiihre) dä Brüch wider ufläbe lo.
Dä Brüch isch dur Flurnämme aü an Ort belegt, wun er hit nimmi üsgiäbt wird. Z Tirol, wu dä Brüch friähjer wit verbreitet gsii isch, wird er numme no in dr Gegnig vu Landau abghalte, isch aber in Gwannnämme erhalte (Scheibschlagalm im Brixental, Scheibenbichl z Imst un anderi).
S Schiibeschlage isch z Rothwiil zittewiis verbotte gsii – wäge dr Brandgfohr. Wus Dorf greßer wore isch, isch d Beboijig bis unter dr Schiibebuck gange. Drno het mer numme no s Schiibebriäle gmacht – des heißt, s Fiir isch zwar gmacht wore, aber mer het kenni fiirige Schiibe gschlage, numme Sprich briält. S het viilmol Ärger gä, wel Holz fir dr Fiirhüffe gstohle wore isch un wel Sprich briält wore sin, wu in dr Obrigkeit nit gfalle hän oder wu beleidigt hän. Des isch in dr 1950er- un 60er-Johr aber vu dr Gmein eso strak reglemäntiärt wore, ass d Junge ke Freid meh gha hän un dr Brüch iigange isch. Am Afang vum 3. Johrdoisert isch dr Brüch z Rothwiil uf em Geißbärg, wu ke Brandgfohr bstoht, wider ufgnumme wore.
S Wort Schiib (mit e-Abfall) oder Schiibe  isch vu sinem Urspung här nooch an dr Schiib, wu mer bim Schiibeschlage brücht: S kunnt vum germanisch *skibo- – un des bedittet e Blatte, wu mer vum Baümstamme abgschnitte het.
Wiä dr Brüch üsgiäbt wird
Des isch sälbverständlig vu Gegnig zu Gegnig un vu Ort zu Ort verschiide. In viile Ort ischs mit Bewirtig verbunde – Drinke un Ässe.
Wänn d Finschteri iibricht, zindet mer s Schiibefiir a. Des kenne ei oder mehreri riisigi Holzhiffe sii, an andere Ort aü gleineri Fiir, wu grad länge zum d Lit wärme un zum d Schiibe gliähnig mache. D Schiib isch e flach Holzstick, rund oder eckig, wennig greßer wiä e Handflächi, mit eme Loch in dr Mittli. Diä Schiib wird mit däm Loch uf e mannshoche Stäcke gsteckt un im Schiibefiir gliähnig gmacht. Abgschosse wird d Schiib uf em Schiibebock – des isch e Brätt, wu am Bode ufstoht un schreg no obe grichtet isch un dodrmit e Flugbahn no obe vorgit. D Kunscht isch jetze, dä Stäcke mit däre Schiib mit Schwung eso iber dr Bock z schlage, ass d Schiib afangt mit sich drille, sich vum Stäcke lest un hoch in d Nacht nii fliägt. Zwar hets hit aü einzelni Ortschafte, wu dr Brüch in dr Ebini üsgiäbt wird, aber dr Witz vum Abschlage uf eme Bärg isch, ass d Schiib witer fliägt un vum Dal un vum Dorf üs guet zum säh isch.
Vor eb dr Schiibeschleger d Schiib abschlet, drillt er si in dr Luft – des verstärkt no d Gluet un dr riäft drbii e Spruch. E baar Biispiil:
Ass alles greglet zuegoht un alli Sprich riäfe, isch nimmi an allene Ortschafte gwährleischtet oder isch an Ort, wu dr Brüch wider neij iigfiährt isch, nimmi rächt zstand kumme. Do drmit flacht dr Brüch druf ab, wänn numme no drunke wird un e sportligi Iäbig gmächt wird; dr geischtig Sinn goht verlore.
Bsunderheite in einzelne Ortschafte
Diä Schilderung (e Zittigsbricht) soll nit azwiiflet wäre, si stoht aber im Zämmehang drmit, ass dr Schriiber Emil Grab d eige Dorfjugend z Rothwiil ermahne will, ass si bim Schiibeschlage nit eso wiäschti Sache briäle solle. „Wenn uf em Hüenerberg s' Fahrnauer Füer brennt, zünde au die Chürnberger ihrs a und au d' Wiechser uf em Hohflum und s' Muhlberger uf de Friedenshöh, s' Gresgemer, s'Raitbacher und s'Husemer uf em Maieberg stiige us em Ibruch vo der Nacht; und hundertfältig fliege d' Sunnrädli, nach altem uralemanischem Bruch. Bevor s' Füer azunde werde cha, mueß Holz und Strauh und sunnscht allerhand Güsel im Dorf gsammelt, uf der Hüenerberg g' fahre und ufgsetzt werde. Mit ere Chuehglocke werde d' Lüt usegschellt, und d' Buebe rüefe im Sprechchor ihre Spruch: ''Gent is e Welle Strauh Riisewelle au, oder e alte Filzhuet, s' isch alles zemme guet! Isch e gueti Frau im Huus, git sie au e Welle us!''“
Verwandti Brich
S Schiibeschlage het si Schwärpunkt im alemannische Biät un z Tirol. S git verschiidini anderi Brich, wu aü am Sunntig no Fasnet stattfinde, so s Funkafüür am Funkesunntig. Im Odewald gits Fasnetsreder – do wäre scho an Fasnet Reder üs Straü, oder wu Straü drum gwicklet isch, azunde un dr Bärg na ränne glo – in dr Finschteri witt zum Sähne.
Sissle
D Sissle isch en chlyne Fluss im Kanton Aargau i de Schwiiz. Si isch 18,3 Kilometer lang und en Näbefluss vom Rhy.
Der Name
Der Name vo der Sissle chunt vo nere uralte Wortform här, wo *sei oder *si chönnt gheisse ha und zu verschidene Gwässernääme gfüert het. Bi de Alemanne isch der Name vilecht i der Form Sissla bruucht worde. D Ortsbezeichnig uff der Sislen isch ane 1327 s erschte Mol inere Urkunde erwäänt. Und vom Flussname Sissle chunt der Name vo der Ortschaft Sissle, wo bim Ändi vom Fluss und synere Mündig in Rhy liit.
Wo d Sissle dure goot
D Sissle sammlet s Wasser us em Fricktaal. Si het iry Kwelle im Jura i de Gmeind Schinznach im Bezirk Brugg uf der Höchi vo 650 Meter am Dreierberg und am Zeiher Homberg. Zwüsche dene beide Bärge flüsst der Bach im Ibärggrabe gäge Norde abe und chunt nach drühundert Meter uf s Piet vo der Gmeind Zeije im Bezirk Laufeburg. Er flüsst a de Wiiler Lüttishuuse und Ibärg verby und lauft nach zwöi Kilometer bi der Ibärgwaag in Gmeindbann vo Effige ine, das isch wider im Bezirk Brugg. Jetzt chunt d Sissle grad as Weschtportaal vom Bözbärgdunnel vo der Ysebaan abe. Der Dunnel goot i däm schmale Yschnidd, wo früener s Bachbett gsi isch, in Bärg ine, und der Bach chunt näbem Portaal abe. Vor em Dunnel isch uf em Gländ, wo me i de 1870er Joore mid em Gschtei us em Dunnel im Bachtobel ufgschüttet het, der Baanhof vo Effige und Zeije gsi, wo ane 1993 ufghobe worden isch.
Us em Bann vo Effige flüsst d Sissle zimli flach durs Lindetaal gäge Nordweschte der Autobaan noche uf Bööze, wo au im Bezirk Brugg liit. Bi der ehemolige Müüli vo Bööze im Underdorf chunt der Effigerbach under der Autobaan dure i d Sissle. Die muess jetz, wil s Taal dört so äng isch, scho wider dur zwo Tole hi und zrugg under der Autobaan dure und lauft denn näbe dere grosse Strooss und der alte Hauptstrooss, wo vo Basel ufe Bözbrg und uf Brugg goot, wyter und chunt nach eim Kilometer is Dorf Hornusse im Bezirk Laufeburg. Z Hornusse goot si zerscht dur d Schwellimatt und denn näbem Dorf verby zu der alte Müli und Sagi, und bi der Neumatt lauft denn de Zeijerbach vo Süde i d Sissle. Vo Hornusse flüsst der Bach, wo früener i der Tiefenei wild het chönne hin und här cheere, hüt im Kanaalbett näb der Autobaan gäge Weschte, bis er nach zwöi Kilometer zu der Uusfaart Frick vo der Autobaan chunt. Vor der Zuefaart i d Spuur uf Züri, grad uf der Gränze zwüsche Hornusse und Frick, nimmt d Sissle i de Uekenei de Staffeleggbach uf, wo vom Rueppischtaal grad underem Staffeleggbass z Daischbere im Bezirk Aarau här chunt, und macht den, nomol mit zwo Tole under der Autobaan dure, en grosse Boge um d Yfaart vo der Basler Spuur umme.