cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hebel (Physik)
Füsikalischi Beschriibig
E Heebel befindet sich im Gliichgwicht, wenn d Summe vo alle Dräimomänt wo an em aagrife, gliich Null isch:
Wenn dr Heebel dur e Stöörig vom Gliichgwicht dur e zuesätzligs Dräimomänt kippt eird, so wird uf bäide Site vom Angelpunkt die gliichi Aarbet verrichdet, wobii  jewiile dr Wääg isch, wo bi dr Kippbeweegig zrugggläit wird.
D Rächnig wird äifacher, wemm mä d Chreft aaluegt, wo sänkrächt zum Heebel stöön. Eso wird s Chrüzbrodukt zum ene normale Brodukt us de Beträäg vo de Wektore. Mä bechunnt s Verheltnis über
vo de bäide Chreft \vec F_1 und \vec F_2 an de Pünkt \vec r_1 und \vec r_2 vom Heebel.
Das isch d Form vo dr bekannte Formulierig:
En anderi Gröössi, wo mä cha aluege, isch d Gschwindigkäit an verschidnige Stelle vom Heebel wääred dr Beweegig vom Heebel. Wil s e Rotazionsbeweegig isch, hängt d Baangschwindigkäit v = \dot s vom Abstand zum Angelpunkt und vo dr Winkelgschwindikäit \dot\varphi ab:. Mä cha, analog zum Chraftverheltnis, e Gliichg ufstelle zum d Gschwindigkäitsverhältniss z berächne:
Arsinoë (Tochter des Leukippos)
D Arsinoë isch i de griechische Mythologii d Töchter vom Leukippos und d Schwöster vo de Leukippide Hilaeira und Phoibe, wo vo de Dioskure entfüert wore sind. D Arsinoë isch noch de messenische Saag e Gliebti vom Apollon gsii und dör de d Muetter vom Asklepios und vo de Eriopis. Da isch da, wo d Messenier globt hend, sös het nemmli d Koronis as Muetter vom Asklepios ggolte.
D Arsinoë hett z Sparta e Hailigtum ghaa und uf de Agora vo Messene isch e Brunne gflosse, wo Arsinoë ghaisse hett.
Beimerstetten
Boimrstetta (dt. Beimerstetten) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ). Boimrstetta hoat im Moment ogfähr 2400 Einwohnr.
Waage
E Woog isch e Mässgräät zum d Masse vo Geegeständ z bestimme. Mäistens misst si d Gwichtschraft, s Gwicht, wo äng mit dr Masse zämmehängt. S Gwicht wird äntwääder diräkt gmässe, wie öbbe bin ere Fääderewoog, oder es wird mit dr Gwichtschraft von ere bekannte Masse vergliche. E Bischbil doodrfür isch d Balkewoog.
Bi Wooge vo dr erste Art hängt d Mässig vom Ortsfaktor ab. Bi bäide Arte wird dr Wärt, wo gmässe wird, dur e statisch Ufdriib in dr Luft beiiflusst. Je noch dr Aawändig und dr Gnauigkäit, wo s brucht, wärde die Iiflüss vernoochlässigt oder dur gäigneti Maassnaame berücksichtiget.
Beimerstetten
Geografi
Boimrstetta liagt ouf dr Ulmr Flächaalb ogfähr 10 Kilomedr nerdlich vo Ulm. Nochboargmoinda sind em Norda Weschterstetta ond Broidenga, im Oschta Bärastadt ond d´Stadt Langenau, im Sida Ulm ond em Weschta Dôrastadt. D Gmarkong setzt sich zemme ous 61,9 % Landwirtschaftsfleche, 26,6 % Wald, 11,3 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschticher Fleche.
Hauptwil-Gottshaus
Hauptwil-Gòtsus (amtlich Hauptwil-Gottshaus) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Beimerstetten
Gmoedsgliderong
Zue Boimrstetta gheret d Ortsdoel Boimrstetta, Eiselao (Eiselau) ond Hage (Hagen).
Hauptwil-Gottshaus
Geografi
Hauptwil-Gòtsus liit südlich vom Bodesee rund drei Kilometer öschtlich vo de Thur. D Gmaindsflechi bstoht us 70,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 18,8 % Wald, 7 % Sidligsflechi und 3,5 % sustiger Flechi.
Waage
E bsundrigi Form isch d Zelwoog, wo us dr Masse vo äim oder vo meerere Äinzelstücke bestimmt, wie vil gliichi Objekt es git.
Hauptwil-Gottshaus
Gschicht
Hauptwil-Gòtsus isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1413 as Hoptwill (St. Pelagiberg: 1325 ze Pelay, 1427 Gotzh?s'').
Waage
Verschidnigi Wooge
Mä underschäidet Wooge je nochdäm für was si brucht wärde, wie Persoonewoog, Briefwoog, usw. oder wie si baut sin, wie Balkewoog, Fääderewoog usw., oder wie genau si mässe: Handelswoog, Mikrowoog, Grobwoog usw.
Hauptwil-Gottshaus
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 10,5 % gläge.
Religion
40,3 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 43,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4,9 %, CVP 17 %, FDP 8,6 %, GLP 4,5 %, GP 4,8 %, SP 5,2 %, SVP 43,6 %, Sustigi 11,4 %.
Beimerstetten
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Hauptwil-Gottshaus
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1914 Iiwooner 95,4 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 1,1 % Italienisch und 3,2 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Hauptwil-Gòtsus ghöort zum Oschtschwizerisch
Hirzbach (Begriffsklärung)
Hirzbach stoot fir:
Patent Ochsner
Patent Ochsner isch e Schwyzer Mundart-Band vu Bärn.
Bandgschicht
D Band isch anne 1990 z Bärn grindet wore. Dr Bandname stammt vun ere Ufschrift uf Ghüderchibel un Ghüdercontainer vu dr J. Ochsner AG. Im Johr 1991 hän si mit ihrem erschte Album Schlachtplatte un dr Hit Scharlachrot un Bälpmoos dr Durbruch ghaa un schwyzwyt bekannt wore.
Noch em dritten Albu Gmües un ere Tournee dur Madagaskar het si d Band Ändi 1995 vum Philippe Stalder (Gitarre un Cello) un em Martin Neuhaus (Posuune) drännt.
Wu 1998 dr Carlo Brenni un 2001 dr Böbu Ehrenzeller, dr Resli Burri un dr Tinu Frutiger d Band verloo ghaa hän, het dr Büne Huber s Soloalbum Honigmelonemond vereffetligt. Im Jänner 2003 isch noch ere lengere Paus mit Trybguet s erscht Album vu dr nei zämegsetze Band chuu. Di glychnamig Tournee dur di ganz Schwyz isch e große Erfolg wore. Am Änd vu dr Tournee zue Liebi, Tod & Tüüfu (2005/2006) het s letschte Grindigsmitglid ußer em Huber, dr Multiinschtrumäntalischt Pascal „pazz“ Steiner, no 16 Johr d Band verloo.
Am 29. Augschte 2008 isch s Album The Rimini Flashdown uusechuu. Ändi Oktober 2008 het d Tour dur di ganz Schwyz aagfange, wu am 31. Augschte 2009 mit eme Kunzärt in dr Mühli Hunziken z Änd gangen isch.
Stil
D Musik vu Patent Ochsner zaichnet si dur e großi Vylfalt uus. Scho bi ihrne frieje Albe sin näbe dr gängige Inschtrumänt (Gitarre, Bass, Schlagzyyg, Gsang) au Mandoline, Celli, Gyyge, Saxophon, Posuune, Akkordeon un e Blosmusik z heere. Uf dr erschte drei Albe (Schlachtplatte, Fischer un Gmües) cha mer e Hufe Yyfliss vu dr Schwyzer Volksmusik heere.
Uf em vierte Album Stella Nera sin zum erschte Mol au zwai Lieder uf Italienisch gsunge wore. Uf Trybguet het s in Musik un Täxt spanischi Yyfliss. S fählt aber di speziäll inschtrumäntelli Vylfalt vu dr frieje Albe.
St. Margarethen (Basel)
D St. Margreth isch e Hüügel am nordwestlige Rand vom Bruederholz am Stadtrand vo dr schwizerische Stadt Baasel. S Gebiet ghört zur Baaselbieter Gmäind Binnige, dr Landäigedümer isch aber sit 1894 dr Kanton Baasel-Stadt. Geografisch handlet sich s um e churze Uslöifer vo dr Bruederholz-Hoochflechi uf ere Bräiti vo öbbe 500 Meter. Im östlige Däil befindet sich uf 320 m ü. M. d Margrethestärnwarte, nordöstlig nääbedraa und witer unde isch dr Margrethepark, wo dr Karl Burckhardt-Thurneysen 1823 as Änglische Garte mit eme Landhuus het lo baue. Dört isch au d Kunstiisbaan Margrethe, wo 1933 baut worden isch und bis 2002 s Häimstadion vom EHC Baasel gsi isch. E chli witer gege Süüde befindet sich s Margrethe-Sunnebaad, wo 1903 as «Liecht-, Luft- und Sunnebaad» ufdoo worde isch.
Noch ere Legände söll St. Margreth uf drei Schwöstere, d Ottilie, d Chrischona und d Margreth zrugggoo. Vo deene häig jeedi uf äim vo de drei Hüügel in dr Umgääbig vo Baasel e Chille baut, so dass mä vo jeedere die bäide andere het chönne gsee. Vo St. Margreth us cha mä d Chillene St. Ottilie im dütschen Ort Düllige und St. Chrischona ooberhalb vo Bettige gsee.
Weblingg
Klosterkirche Sternwarte Margarethenpark
Ustertag
D Ursprung vom Ustertag ligt i de Ergeignis vom 22. November 1830 z Uschter im Kanton Züri, wo Arbeiter bin ere Demonstration d Spinnerei «Corrodi & Pfister» abebrennt hai (lueg Usterbrand). Er wird bis hüt jedes Johr a dem Tag in de reformiirte Chile vo Uschter gfiiret.
Vorgschicht
In de Folg vo de Niderlag vom Napoleon am 23. Dezember 1813 bi Leipzig isch in de Schwiiz di napolenischi Ordning zämegheit un im Kanton Zürich het sich d Reschtauration düregsetzt. Im Johr 1814 isch e neui Verfassig in Chraft träte, wo s Volk nüt degege z säge het gha. Di entscheidend Änderig isch d Zämesetzig vom grosse Rot gsi. 130 vo de 212 Röt sin für d Schtadt Züri reserviirt gsi. S het zunächscht so usgsäh, als dät d Bevölkerig vom Kanton di konservativ Verfassig akzeptiire. Aber d Unzfrideheit isch gross gsi, bsunders z Winti. Di liberali un radikali Opposition het sich bsunders in Schütze- un Gsangsverei organisiirt. Wo z Frankriich im 1830i d Julirevolution usbrochen isch, het de Gross Rot vom Kanton Unruhe welle z vor cho un het am de 1. November vo dem Johr e Verfassigsrevision in Uftrag gäh. Aber do isch es scho z schpot gsi un di Reforme, wo si vorgsäh gsi, hei de Radikale nöd glangt. Wichtigi Lüt vo de Landschaft Züri, bsunders de Ludwig Snell un de Johannes Hegetschweiler hei für de 22. November uf Uschter zu ere Landgmeind iiglade. Uf däm Wäg hei si de Forderig nach ere Gsamterneuerig vo de Verfassig welle Nachdruck verleihe.
De 22. November un sini Folge
Am 22. November 1830 sin ugfähr 10'000 Mönsche uf em Uschtermer Zimikerhügle zämecho un hei gäge d Bevormundig vo de Landbevölkerig im Kanton Züri durch d Schtadt Züri proteschtiert. Z erscht het ma planed gha, sich in de reformiirte Chile z versammle, aber di viile Mönsche hei derte kei Platz gha. Vor allem Stüürerlichterige, d Ablösig vo de Grundlaschte un en gringere Zinsfuess hei di Versammelter gforderet. Me het en Forderigskatalog zämegschtellt, wo als «Memorial vo Uschter» in d Gschicht iigange isch.
De Gross Rot het zwar scho am 25. November de Vorschlag vo ere Teilrevision vo de Verfassig vo de Ratskommission vorglägt übercho. Aber d Diskussion isch vom Memorial bschtimmt gsi. De Gross Rot het zwei Tag schpäter, am 27. November bschlosse sich ufzlöse. Di noi Verfassigsversammlig, wo zwei Drittel vo de Mitglider vo de Landschaft Züri un numme no ein Drittel us de Schtadt isch gsi, isch scho am 14. Dezember 1830s erscht Mol zämecho. Am 10. März 1831 isch di neui, liberali Verfassig in ere kantonale Volksabstimmig mit 40'500 zu 1'700 Stimme agnoh worde un am 10. April in Kraft gsetzt worde. De Kanton Zürich het uf dem Wäg di zum damalige Zitpunkt liberalschti Verfassig vo ganz Europa übercho.
De Uschtertag hüt
Jedes Johr wird zum Gedenke an de erscht Uschtertag in de refomiirte Chile vo Uschter gfiiret. Es chunnt en prominenter Hauptredner, wi zum Bischpiil im 1994 de damalig Bundesrot Kaspar Villiger, wo in sinere Red gseit het: «Uster ist für die moderne Schweiz, was Sempach für die Alte Eidgenossenschaft: ein entscheidender Durchbruch. Uster ist ein Beleg dafür, dass unser Volk in seiner Geschichte immer wieder die Kraft zur Erneuerung gefunden hat, ohne darüber seine historische und politische Identität zu verlieren.»
Dällikon
Tälike (amtlich Dällikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Tälike liit im Furttaal Nordfuess vom Altbèèrg. S Piet vo de Gmäind umfasst 42,4 % landwirtschaftlichi Flèchi, 32,6 % Wald, 19,2 % Sidligsflechi, 4,7 % Vercheersflechi und 0,4 % Gwässerflechi.
Gschicht
Tälike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 870 als Tellinghovon. Bis im Jaar 1843 het Tälike äi Gmäind mit Tëënike pildet.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 26,8 % (Stand 2011).
Religion
31,9 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 32,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,2 %, CVP 6,0 %, EDU 1,5 %, EVP 2,0 %, FDP 8,2 %. GLP 13,9 %, GP 7,0 %, SP 12,6 %, SVP 46,6 %, Suschtigi 0,1 %.
Gmäindspresidänt isch de René Bitterli (Stand 2012).
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Tälike ghört zue de Unterländer Mundarte.
Oberdorf SO
Geografi
Oberdorf liit uf ere Terrasse am Südfuess vom Wiissestei. D Gmeindsflächi umfasst 25,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 68,5 % Waud, 5,7 % Sidligsflächi und 0,3 % suschtigi Flächi.
Gschicht
Oberdorf isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1305 aus Oberdorf (1327 Oberndorf).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,1 % gläge.
Religion
38,5 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 39,6 % römisch-katholisch.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Patrick Schlatter (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vor 1612 Iiwohner 94,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,2 % Französisch, 0,8 % Italienisch u 3,3 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Oberdorf ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Darmstadt
Darmstadt isch e chraisfreji Stadt im Side vu Hesse, Verwaltigssitz vum Regierigsbezirk Darmstadt un vum Landchrais Darmstadt-Dieburg. D Stadt ghert zum Rhy-Main-Biet un bildet ais vu dr zeh Oberzäntre vum Land Hesse. Darmstadt isch no Frankfurt am Main, Wiesbaden un Kassel di viertgrescht Stadt vum Land Hesse. Di negschtglägene greßere Stedt sin Frankfurt am Main, rund 30 km nerdli, Wiesbaden un Mainz, rund 40 km nordweschtli, Mannem, rund 45 km un Haidelberch rund 55 km sidlig.
Ihri Bedytig as Wisseschaftsstadt – dää Titel isch ere 1997 vum Hessische Inneminischterium verlähnt wore – verdankt si dr 1877 grindete Tächnische Universitet un dr boode Hochschuele (h_da), EHD) mit insgsamt rund 35.700 Studänte, un au dr iber 30 wytere Forschigsyyrichtige un Inschtitut, dodrunter s Helmholtzzäntrum fir Schwärioneforschig, s Europäisch Ruumflugkontrollzäntrum (ESOC), di Europäisch Organisation fir d Nutzig vu meteorologische Satellite (EUMETSAT) un drei Inschtitut vu dr Fraunhofergsellschaft. Derzue chemme großi Firmine un Yyrichtige vu dr Kommunikations- un IT-Branche, wu aagwändti Forschig un Entwicklig bedryybe.
Vierteilen
D Vierdeilig isch im Mittelalter und in dr früehje Neuziit e Hiirichdigsart gsi. Si isch bsundrigs bim ene Königsmord, öb nume e versuechte oder eme glungene, verhängt worde. Z Dütschland isch die Art vo Strof nume sehr sälte bruucht worde.
Darmstadt
Dr Ruef vu Darmstadt as Zäntrum vum Jugedstil goht uf di anne 1899 vum Großherzog Ernst Ludwig yygrichtet Chinschtlerkoloni uf dr Mathildenhöhe zruk.
Vierteilen
Beschriibig vo dr Prozedur
Dr Verurdeilt isch an Bei und Händ abunde und usenandergrisse worde. In de meiste Fäll het me d Vierdeilig erst vollzoge, nochdäm dr Verurdeilt scho dod gsi isch.
Deilwiis hai d Hänker sälber an de Strick zoge, wo an d Hand- und Fuessglänk vom Verurdeilte abunde gsi si. Mänggisch het me Ross oder Ochse bruucht. Wenn d Zugchraft nid gross gnueg gsi isch für zum dr Verurdeilt z döde, het dr Hänker mänggisch mit eme Mässer nochghulfe, wie s bim Robert François Damiens bassiert isch. Au Fläschezüg si bruucht worde, und me het im Verurdeilte Gwicht and d Füess bunde oder die am Bode festgmacht.
Darmstadt
Geografischi Lag
Z Darmstadt dräffe vier naturryymligi Ainhaite ufenander: Dr Weschte vum Stadtbiet lyt in dr Oberrhynische Diefebeni. Dodra schließt sich im sidlige Stadtbiet no Oschte zues dr schmal Saum vu dr Bärgstroß aa, wu do ihre Aafang het un bis uf Haidelberch goht. Dr Sidoschte vum Stadtbiet zellt bis uugfehr zue dr Mathildenhöhe zum Vordere Odewald. Dr Nordoschte vu Darmstadt dergege zellt zum Naturruum Messeler Higelland. Dur d Stadt fließe unter anderem dr Darmbach un im sidlige Stadtdail Ewwerscht d Modau.
Nochbargmaine
Darmstadt gränzt im Norde an dr Landchrais Offenbach un im Oschte, Side un Weschte an dr Landchrais Darmstadt-Dieburg. D Nochbergmaine sin (vu Norde im Uhrzaigersinn) Egelsbach, d Stedt Langen un Dreieich (alli drei Landchrais Offenbach), d Gmaine Messel, Groß-Zimmern un Roßdorf, d Stadt Ober-Ramstadt, d Gmaine Mühltal un Seeheim-Jugenheim, d Stedt Pfungstadt, Griesheim un Weiterstadt, un d Gmai Erzhausen (alli Landchrais Darmstadt-Dieburg).
Vierteilen
Beschriibig vo dr Prozedur
Es isch au vorcho, ass me d Arm und d Bei abgsägt oder abgschnitte het (Verstücklig).
Darmstadt
Stadtgliderig
S Stadtbiet vu Darmstadt isch in nyn Stadtdail glideret. Us statistische Grind sin si in Statistischi Bezirk unterdailt, wu mit Nummere versääne sin. Vu dr insgsamt nyn Stadtdail zelle fimf zue dr Innestadt (Bezirk 100 bis 500) un vier zue drn Ussebezirk (Bezirk 600 bis 900). Im Ainzelne git s die Stadtdail:
Vierteilen
Beschriibig vo dr Prozedur
Vor allem z Ängland het me die Strof, wo sowiso scho sehr grausam und unehrehaft gsi isch, no verscherft und em Verurdeilte vorhär uf em Schafott dr Brustchorb ufgschnitte. Denn het me die innere Organ usegno und em Delinquent und de Zueschauer zeigt und denn verbrennt. Dr Hänker het si Gschicklichkeit drmit bewiise, ass er dr Verurdeilt so lang wie möglig am Läbe und bi Bewusstsi bhalte het, so dass dä bewusst siini eignigi Hirichdig erläbt het. Mänggisch het me vor em Verrisse oder Verhacke vom Körper s Herz und d Lunge usegschnitte, für zum dr Verurdeilt vo siine Schmärze z erlöse.
Bim Vierdeile si d Huut, d Muskle und die innere Organ stark zerrt worde. D Sehne, d Huut und d Muskle si verrisse d Glänk usgränggt. Es isch en üsserst qualvolle Dod gsi. Wenn d Arm und d Bei abgschnitte worde si, isch s Opfer vil rascher dur Verbluete gstorbe.
Darmstadt
Stadtgliderig
¹ Stand: 31. Dezämber 2005 ² Dur d Yygmaindige vu Arheilgen un Ewwerscht am 1. April 1937 isch Darmstadt zuen ere Großstadt wore. .
Gschicht
Darmstadt (sidhess. Damschtat, ['damʃtat]) isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1013 as Darmundestat (1234: Darmestat, 1330: Darmbstatt).
Arheilgen (sidhess. Orhelje, ['ɔːʀhɛljə]) anne 836 as Araheiligon (1225: Arheilgen, 1470: Airhelligen, 1470: Airhelligen, 1722: Arhellgen)
Bessungen (sidhess. Bessunge, ['besuŋə]) anne 1002 as Bezcingon (1640: Bessingen, 1701: Beßungen)
Eberstadt (sidhess. Ewwerscht, ['ɛvɝʃt]) anne 782 as Eberstat.
Wixhausen (sidhess. Wixhause, [viks 'hausə]) anne 1225 as de Wicheshusen (1286: Wickershusen, 1451 Wixhusen)
Dr Stadtdail Kranichstein (sidhess. Kronischschtoo, ['krɔniʅʃtɔː]) isch im Johr 1968 grindet wore. Dr Name erschynt zum erschte Mol fir s Jagdschloss Kranichstein anne 1577 as Cranichstein.
Darmstadt isch ab 1567 d Hauptstadt vu dr Landgrafschaft Hessen-Darmstadt bzw. ab 1806 vum Großherzogtum un ab 1918 vum Volksstaat Hessen gsii. 1946, wu s hittig Land grindet wore isch, isch di hessisch Hauptstadtwird aber an Wiesbaden iberegange.
Thüringisches Wörterbuch
S Thüringisch Werterbuech (dt. Thüringisches Wörterbuch, churz ThWb) isch e Gsamtwerterbuech vu dr dialäktale un regionalsprochlige Lexik vum thüringische Sprochruum mit ere alfabetische Anornig un eme Stichwortansatz, wu an dr Schriftsproch oriäntiert isch.
Drägerinschtituzione vu dr Arbetsstell Thüringisch Werterbuech sin d Friedrich-Schiller-Universität Jena (Filosofischi Fakultet, Inschtitut fir Germanistischi Sprochwisseschaft) un d Sächsisch Akademii vu dr Wisseschafte z Leipzig (Projäktbegleitendi Kommission „Dialäktwerterbiecher“) gsi.
Dialäkt un Darstellig
Erfasst wird in dr Hauptsach dr dialäktal un regionalsprochlig Wortschatz us dr zwote Helfti vum 19. un dr erschte Helfti vum 20. Johrhundert. Historischs Wortguet isch numme in Uuswahl ufgnuu.
Dr Wortschatz wird botte in syyre Bedytig, syyre lutlige un grammatische Form, in syyre ryymlige Verbreitig, in syym sprochlige Zämmehang un syym Bezug zue soziale Schichte un in syyne sach- un volkskundlige Zämmehäng. E umfangryych Verwyyssyschtem dient em onomasiologische Ufschluss vu dr Lexik. S ThWb wändet sich an Wisseschaftler un an sprochlig un volkskundlig inträssierti Laie.
Gschicht
S Unternämme isch anne 1907 grindet wore as Projäkt vum Verein fir Thüringischi Gschicht un Altertumskund. Di erscht Sammelarbet isch mit Unterstitzig vum Dytsche Seminar vu dr Universitet Jena (Victor Michels, Gustav Kirchner) durgfiert wore bis Mitti vu dr 20er Johr. 1930 isch d Landesstell fir thüringischi Mundartforschig bildet wore (Leitig: Herman Hucke), wu an d Universitet Jena aaglideret woren isch. In vier große Frogebogeerhebige isch dr Wortschatz gsammlet wore. 1939 isch d Werterbuechstell zuegmnacht wore, im Zweite Wältchrieg sin vil wärtvoilli Matrialbständ zerstert wore. Schließli isch anne 1949 d Arbet wider ufgnuu wore. Im Johr 1952 isch s Inschtitut fir Mundartforschig an dr Friedrich-Schiller-Universitet Jena yygrichtet wore, ab 1954 isch au di Dytsch Akademii vu dr Wisseschafte bedeiligt gsi. Näb neje Frogebogeerhebige isch dr Thüringisch Dialäktatlas uusegee wore. Anne 1962 isch dr Hermann Hucke us Altersgrind uusgschide un dr Karl Spangenberg het d Leitig vu dr Werterbuechstell ibernuu. 1966 isch mit dr Publikation vum Beginn ThWb aagfange wore. In dr Umstrukturierige anne 1968 isch s Inschtitut fir Mundartforschig ufglest wore un s Thüringisch Werterbuech isch in dr Wisseschaftsberaich Germanischtik vu dr Sektion Sprochwisseschaft an dr Universitet Jena yyglideret wore. Syt 1970 het s e Kooperazion gee mit dr Sächsische Akademie as ere zwote Dregerinschtituzion. Noch em Abschluss vu dr Publikation anne 2005 isch d Arbetsstell zum Jänner 2006 in Arbetsstell Thüringischi Dialäktforschig umgnännt wore.
Quällen un Matrialgrundlag
Im Archiv vu dr Werterbuechstell het s uugfehr 5,5 Millione Wortbeleg. 1,3 Millione dervu sin uf Einzelzetel lemmatisiert. 4,2 Millione Beleg sin uf 3.300 handzeichnete Sprochcharte yydrait un dur Verwyyszetel im Zetelarchiv abruefbar. D Beleg sinm gsammlet wore dur d Frogebogeerhebige (45 zwische 1913 un 1965, in bis zue 2.500 Ortschafte), dur diräkti Erhebige (Fälduntersuechige zue Dissertazione un Examensarbete, Tonbandufnahme) un dur Exzerpzion us Orts- un Bietswerterbiecher un dr verfigbare dialäktologische Fachliteratur iber s Arbetsbiet, us dr thüringische Dialäktdichtig un us historische Quälle (Gmeinornige, Inventarverzeichnis, Urkundebiecher usw.). Ufgnuu in s Archiv sin derzue d Beleg us zahlryyche handschriftlige Dialäktsammlige un us Hälferzueschrifte. Fir d Verwändig vum Synonyme- un Querverwyyssyschtem sin fir d Autore näb em Belegarchiv un dr Sprochchartesammlig Zetelkatelog z Verfiegig gstande. D Handbibliothek vu dr Arbetsstell umfasst ca. 2.500 Titel.
Martin-Luther-Kirche (Ulm)
D Martin-Luther-Kirch z Ulm isch baud worda em Johr 1928, vom Architekda Theo Veil. Er hod se enna fascht ganz aus Holz gmacht, draußa hod r donkle Backstoin verwendet. Sein Durm hod r gromm (vürdräht) drufgsetzt, so dass des ällas zemlich neimodisch drherkommt. En dr Kirch drenna hod dr Martin Scheible zemlich viel Figura aus Dannaholz gschnitzd. Au dr große Heiland am Greiz isch von am gmacht.
Dui Kirch isch guat bsuacht weil se em Gegasatz zom Münschter, au im Wenter ghoizt isch. Bsonders schea isch emmer d Albaländischa Weihnacht, weil do uff Schwäbisch ond Alemannisch geschwätzt ond au erzehld wird. Drzwischa gibds Stuabamusik zom ahära.
Au dr Uli Keuler kommd vorbei und spield sei schwäbisches Programm. Ond dr Mondard-Pfarrer Rudolf Paul war do ond hot a Schwäbischa Kirch mit em Schwäbischa Albverei zamma ghalda.
Ond au sonscht send oinige nädde Konzert dren mit alder ond nuier Musik aus älle Johrhonderd. Äll zwoi Johr kommed Posauna aus am ganza Lendle zom Landesposaunadag au end Martin-Luther-Kirch, moischt de Jonge.
D Orgel ischd scho ald (1928) ond se hod ab ond zua aus am letschda Loch pfeifd, se ischd drom zwischa 2008 ond 2010 griechded wore. Glogga send vier uf am Durm. Uff dr kloinschda Glogg stohd a Spruch von Jesus druff: "Lannd doch au dia Kenderla zo mer komma ond wehret ehne ed!". Dui Glogg läuded emmer, wenn a Dauf grad isch. Wenn ma aber S Vatteronser grad mitnander bäded, dann gibs dofir au a Glogg, a greasere.
Ganz oba auf dr Spitz hots a scheans Kreiz; do fliagat – wenn ma gnau naguckt – goldig ahgmohlde Sternla drom rom.
Basler Stadtmauer
D Basler Schtadtmuure isch e Muurebauwärgg, wo in drey verschiedene Grössene vo 1080 bis 1860 als Befeschtigungsaalag für d Schwyzer Schtadt Basel dient het. An dr Innere Muure si Schwibbeege und speeter an dr Yssere Schtadtdoor d Yygäng und Usgäng vo dr Schtadt gsi. Hütte exischtiere no drey Stadtdoor, wo unter Dänggmolschutz schtöönd.
Die Inneri Schtadtmuure
Die erschti Schtadtmuure, wo mä cha noochwyyse, het dr Burkhard vo Fenis, wo 1072 vom Köönig Heinrich IV. zum Bischof vo Basel erhobe worde isch, öbbe 1080 baue lo. Um s Joor 1230 isch im Burkhard si Muure duur e naiji Schtadtmuure ersetzt worde, und deere het mä spööter die Inneri Stadtmuure gsäit. Die naiji Muure het im Beriich vo dr hütige Universidäät wytgehend dr alte gfolgt, abr mit em Unterschiid, dass si e baar Meter vor dr alte Muure in Schtadtgraabe yynebaut worde isch. Dr Ruum zwüsche dr alte und dr naije Muure het me uffgfüllt und me het so e Wääg griegt, wo erhöht gsi isch und wo d Wachene druf dr Muure nooch ihri Rundgäng hai könne mache.
Die Üsseri Schtadtmuure
S Gebiet vo dr Stadt isch bis ins 14. Joorhundert immer greesser worde und dorum het mä 1362 mit em Bau vo dr Üssere Schtadtmuure rund um s Grooss- und s Glaibasel aagfange. 1398 isch me mit ere fertig worde. Die naiji Stadtmuure het 40 Dürm gha, 42 Letzene und 1099 Zinne.
Wil sich d Artillerii am Aafang vo dr Naizit schnäll entwigglet het, isch im 16. Joorhundert d Stadtmuure nimi de Aafordrige gmääss gsi. Noch 1530 hai d Basler dorum an strategische Pinggt d Dürm, wo z glai und z schwach gsi si, für zum Kanone uf ene stazioniere, afo abrisse und sä mit Bollwärk ersetze, vo wo us me s Gländ vor dr Stadtmuure mit Artillerii het kenne beschiesse. Äini vo de letschte vo dene Bastioone isch s Fröschbollwärk im Norde vo dr Stadt gsi, wo me 1551 am Blatz vom Brunnemäisterdurm baut het.
S Ändi vo dr Stadtmuure
Im 19. Joorhundert isch s mee und mee klar worde, ass Stadtmuure strategisch nume wenig Sicherhait biete, wirtschaftlig aber e groosses Hindernis daarstelle. Aber d Basler hai sich schwer do mit dr Idee, uf d Muure z verzichde. No 1845, wo d Elsässerbaan in d Stadt iine het welle, het si e Stadtdoor miesse baue, wo me z Nacht abgschlosse het und wo von ere Schildwach vo dr Bahngsellschaft bewacht worde isch. Aber scho e baar Joor speeter het dr Root iigsee, ass me so nim ka witermache. Am 27. Juni 1859 het me per Grossrootsbeschluss e Gsetz zer Schtadterwitterig verabschiidet, was s Ändi vo de Schtadtmuure bedüttet het; innerhalb vo rund zwanzig Joor sind d Schtadtmuure gschlaift und fascht alli Schtadtdoor abgrisse worde. Vo de Schtadtdoor si numme s Santihansdoor, s Dalbedoor und s Schpaledoor ybrig gloo worde; bim Schpaaledoor isch d Erhaltig dänggbar knapp gsi: bi dr Grossrootsabschtimmig isch numme ai Schtimm meh gege dr Abriss vom Door gsi. Derzue het me e glai Schtügg vo dr Muure in dr Neechi vom Dalbedoor, im sognennte Dalbeloch, grettet, wo hütt wie d Door unter Dänggmolschutz schtoot.
Inneri Schtadtmuure
Schwibbeege säit mä vilmol de ehemolige Stadtdoor in dr innere Stadtmuure, nochdäm si ihri Sicherheitsfunktion verlore gha hai, au wenn si vilmol iiri alti Form vom Stadtdoor bhalte häi und archidektonisch äigentlig käni Schwibbeege gsi si. Doorum reedet mä mänggisch au vo «Innere Door».
D Schwibbeege si alli im 19. Johrhundert abgrisse worde.
Üsseri Stadtmuure
Basel het in dr üssere Stadtmuure siibe Door gha, fümf im Groossbasel und zwei im Gläibasel. Bis in d Middi vom 19. Johrhundert isch dr regionali wie au dr internationali Verkehr dur die Door gflosse, und jede Oobe si si abgschlosse worde, und Wächter hai die ganzi Nacht Wach ghalte. Wil aber dr Verkehr im 19. Johrhundert immer gresser worden isch, si d Door zu Ängpäss worde. Mä het se zerst aabasst und dr Graabe vorne dra ufgfüllt und d Ziehbrugge abgschafft. Das het s Brobleem aber nid us dr Wält gschafft. In de 1860er Joor het mä aagfange d Door und d Muure abzbrotze. Nume drei drvo het mä lo si, s Dalbedoor im Südoste, s Santihansdoor im Norde und s schönste vo allne, s Schpaledoor, wo früener dr Verkehr uf Mülhuuse duure het müesse.
Am Daag vo de Stadtdoor im August ka mä d Door, wo no iibrig si, vo inne go bschaue.
Kabinett Teufel III
S Kabinett Teufel III het s in dr 12. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg no dr Landdagswahl 1996 gee.
Reformation
Der Begriff chùnt ùs em Latynische u bedütet «zrügg zum Aute u Wahre». Im ängere Sinn bezeichnet Reformazyoon Ärnöyerygsbèwègyge vo der katholysche Chiùche, wo im 16. Jahrhundert zèrsch im dütsche u dè im französysche Spraachruum sy aagschtoosse worde – im Dütsche Ryych (Sachse) vom Martin Luther (1517) ùn i der Schwyz 1525 vom Huldrych Zwingli z Züri u 1536 vom Jean Calvin z Gämf. Iry Ärnöyerygsbèwègyge hei zur Trènnyg vo der katolysche Chiùche gfüert. D Reformazyoon isch eys vo de wichtyge Äréygnis gsyy, wo d Nöyzyt yygleytet hey. – Lueg dadezue au d Artikel Evangelischi Chile und Refermierti Chile.
D Aumacht vo der katholische Chiùche im Mittuauter
Ds Mittùaùter (500 bis 1500) isch z Weschtöyroopa präägt gsyy vo der Aumacht vo der katholische Chiùche – im religyööse Läbe wy im Schtaat. Iri Voorschrifte ù Schtraafe hei ds tägleche Läbe vo de Mönsche beschtimmt. D Pryeschter sy schlächt uspiùdet gsyy u mänge Byschoff het sys Amt kouft. U zwüsche Paapscht u Cheiser isch s im Mitùaùter geng um d Vorherrschaft ggange.
Aazeyche vo Verfau und èèrschty Reformaasätz
Aazeyche vo Verfau het s i der katholische Chiùche geng ume ggä, o im Späätmitùauter. Bsungerbaar ghaperet het s dennzùmale mit der chrischtleche Läbesfüerig vom Klerùs – vom Pryeschter bis zum Paapscht. Reformaasätz het s scho im 14. ù 15. Jahrhundert ggää – zum Byschpiu vom John Wyclif oder vom Johannes Hus, wo 1415 z Konschtanz isch verbrönnt woorde. Di katholeschy Chiùche het Reforme vo unde geng mit Chätzerprozässe ungerdrückt. Si het aber eygety Reformprogramm yygleitet – mit de Konziu vo Konschtanz (1414–1418) ù vo Pisa (1511/12). Dy 'konzylyare' Reforme sy aber gschyteret, meh wy nid a de Pääpscht. Das het e Reye promynänty Theologe ùf d Paume praacht.
Umständ und Gründ
Für e Bou vom Pètersdoom im Vatykaan het der Rönessangspapscht Leo X. müesse Gäut haa. Är het im ganze 'Römysche Ryych deutscher Nation' la Ablassbryefe verchouffe: Für Gäut sy de Mönsche ìri Sünde vergää worde, begangny ù zuekümftegy. I de dütsche Länder het der Domynykaanermönch Johannes Tetzel de Lüt sètygy Ablassbryef aaträäit. Me seit, dä Missbruuch vo der Byycht u d Gäutgyer vom Paapscht heige d Reformazyoon usglööst.
D Saat isch de offebar ufgange, wiù der Bode scho vorbereytet gsyy ìsch: Mit em Buechdruck (erfunge 1450 vom Johannes Gutenberg) het mer Schriftlechs etz lyecht chönne unger d Lüt bringe. Scho d Humanischte hei ìry nöye Ydée mit Druckschrifte verbreytet: Der Erasmus vo Rotterdam isch für ne persöönlèche Läbesschtiu yyträte, ohny Voorschrifte. Der Wilhelm vo Ockham het d Trennyg vo Chiùche u Schtaat y d Diskusioon praacht.
O der Ouguschtyner Martin Luther het so syner Schwirygkeyte mit em Verfau vo der katholische Chiùche mit trùckte Schrifte chönne öffetlech mache. Aus Prior vomene Netz vo Ouguschtynerchlööschter u aus Theologiiprofässer z Wittebäärg het er o süsch Macht u Yyflùss gha.
D Forderige vom Luther
Mit syne Diskussionsthese vo 1517 het der Martin Luther «zrügg zùm Aute ù Wahre» wöue, d. h. e Reformation yfüehre, ù ds Chrischtetùm vo der Späätantyke wöue widerbeläbe in ere Renaissance, das gseht men a syne theologysche Forderyge, won äär uf ds (späätantyke) Nöye Teschtamänt abschtützt ùn ùf 4 «Eley» konzäntryert:
Sola scriptura: Eley d Bibù biudet d Grundlaag vom christleche Gloube, nid d Tradizioon (Galater 2, 6–9)
Solus Christus: Eley der Christus, nid d Chiùche, het d Outorytät über die Glöybyge (Epheser 5, 23–24)
Solus gratia: Eley dür Gottes Gnaad wird der Mönsch grettet, nid dür das won er tuet (Römer 1, 17)
Solus fide: Elei am Gloube misst Gott der Mönsch, nid a syne guete Tate (Galater 2, 16)
E wichtigs Aaligge vom Luther isch d «Rächtfertigungslehr» gsy, das ghäisst, dass de Mäntsch ganz eläige dur d Gnad vo Gott us de Sünd zum Häil chunt und nöd öppe dur äiges fromms Tue. (I däm Punkt tänked au di Refermierte wie d Lutheraner.) Und en wichtige Grundsatz von em isch syni Lehr vo de zwäi Rych gsy – s üsser, wo de wältlich Staat zueständig isch, und s inner, wo d Chile zueständig isch. (Da händ die Refermierte en anderi Mäinig dezue, si gseend zwüsched dene zwo Sphäre e Verbindig i de Form vom gägesytige Wächteramt.)
Verbreitig vo der Reformation
Em Luther syner These un Idée sy enangernaa y ds Dütsche übersetzt, trùckt ù verbreytet woorde. No nye isch e sone breyti theologeschy Dyskusion y Gang gsetzt worde ù de no so tìfig. Mit der Übersetzyg vo der Bibu dür e Luther in es oschtmitteltütsch-oschtfränkisch basierts Dütsch (1534) isch de der Damm volländs proche. Di katholeschy Chiùche het d Looslösyg vo de proteschtantysche u de reformyerte Länder nümm chönne verhindere. Der Luther het aber nid eifach auy Tradyzyoone vo der katholìsche Chiùche abglehnt: A Tradyzyoone, wo em Glöybyge e Hiuf gsyy sy, het er nid grüert, we sì der Gschrift nid widerschproche hei. Zùm Byschpiù isch er dergäge gsyy, dass mer d Biuder us de Chiùche ruumt. Der Zwingli u der Calvin hei auy Tradyzyoone verworfe u nume no d Gschrìft la gäute. I irne reformyerte Chiùche sy Biuder nümm toleriert woorde. Der Luther isch bi der Mäss plìbe, der Zwingli ù der Calvin hey nöyi Lytùrgyye yygfüert.
Zäntùme sy proteschantischy u reformyerty Landeschiùche entstande. Das het o d Outonomyy vo de Landesfüürschte gschtèèrcht, öppe z Hesse, z Württebärg, y der Kurpfalz, z Sachse und z Brandeburg (spääter: Prüüsse). So isch es zu Chryege zwüsche Proteschtante ù Katholyke cho – y der Schwyz zwüsche de reformyerte Stedt u de katholysche Orte. Y der Schwyz het me di Chryege 1531 mit em zwöute Landfrìde vo Chapù (Kappel) ùn im Dütsche Ryych 1555 mit em Ougsburger Religionsfrìde chönne byylege: D Löösyg het gheysse: Cuius regio eius religio. Das heisst: «Wäm si Land, däm si Relygyoon», de Füürscht het auso d Religyoon vo sine Untertaane beschtimmt. Die proteschtantische Füürschtetümer sy so bi irem nöye Gloube plìbe.
Literatur
Hie cha me meh über d Reformazyoon läse:
Kanaan (Begriffsklärung)
Der Kanaan steit für:
Kanaan isch der Familiename vo folgende Persone:
Kreis Rovana
Dr Chrais Rovana (ital. Circolo della Rovana) bildet zämme mit dr Chrais Lavizzara un Maggia dr Bezirk Vallemaggia im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Cevio.
Kanaan (Begriffsklärung)
Lueg ou:
Kreis Rovana
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Koronis (Mutter des Asklepios)
D Koronis isch i de griechische Mythologii e Gliebti vom Apollon und d Muetter vom Asklepios und d Töchter vom Phlegyas emene Soo vom Ares.
Noch de Saag vo Epidauros, wo de wichtigst Tempel vom Asklepios gstanden isch, isch di schwangeri Koronis mit erem Vatter uf Epidauros choo, wo si ufem Berg Myrtion haimlich de Asklepios uf d Welt broocht hett. S Büebli, wo ufere Waid uusgsetzt woren isch, isch denn vo Gaisse uufzoge wore. Wo de Hirt Aresthanes da Büebli gfunde hett, isch er verchlöpft, well Fungge usem Liib vom Büebli gschosse sind, und wel er sich gförcht hett, ischer devoogrennt.
Nochere tragischere Version het d Koronis, nochdem sii vom Apollon schwanger woren isch, sich in Ischys verliebt und mit ono Sex ghaa. E Chraie hett da em Apollon verzellt. De hett denn mit siim Pfiil de Ischys töödt und d Artemis hett d Koronis töödt. D Chraie wo doozmool no schneewiiss gsii sind, sind sitt den cholerabeschwarz. Wo d Koronis ufem Schitterhuuffe glegen isch, het de Apollon de Asklepios usem Buuch vo de Koronis grettet und em hailchundige Kentaur Cheiron zom uufzüche ggee.
Bad Rappenau
Rappene (amtlich Bad Rappenau) ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Rappene leit em nordeschtliche Kraichgau am Mühlbach, eme Zuafluss vom Necker. D Nochbergmoede vo Rappene send Gundelsheim, Offenau, Bad Wimpfen, Heilbronn, Massenbachhausen, Kirchardt, Sinsheim, Neckarbischofsheim, Helmstadt-Bargen, Hüffenhardt, Siegelsbach ond Haßmersheim.
Elektrotechnik
Elegtrotechnig isch sèbbi Ingenieurwǜssèschaft, wo sich mit dè Forschung un dè Entwicklung sowiè dè Broduktionstechnig vo Elegtrogräät befasst, wo zmindescht aadeilig uff elegtrischi Energy beruèt. Dõdèzuè ghörd dè Berych vo dè Wandler, dè elegtrischè Maschinnè un Bauelemänt sowiè Schaltungè für d Stüèr-, Mess-, Regelungs-, Nõchrichtè- un Rechnertechnig bis hy zu dè technischè Informatig.
Bad Rappenau
Geografi
Vo dr Gmarkong send 62,7 % Landwirtschaftsfleche, 17,7 % Wald, 18,1 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Rappene gheret d Stadtdoel Babstadt, Bad Rappenau, Bonfeld, Fürfeld, Grombach, Heinsheim, Obergimpern, Treschklingen ond Wollenberg.
Elektrotechnik
Uffgaabègebièt
Diè klassischi Ydeilung vo dè Elegtrotechnig isch d Starkschtròmtechnig, wo hüt i dè Energytechnig un dè Aadrybstechnig irèn Nidderschlag findet, un d Schwachschtròmtechnig, wo sich zu dè Nõchrichtètechnig gwandlèt hèt. Als witteri Gebièt chunnt diè elegtrischi Messtechnig un d Automatisyrungstechnig sowiè d Elegtronik dèzuè. D Gränzè zwǜschè dè einzelnè Berych sin dõdeby vylfach flǜèßènd. Mit dè zuènämmendè Vobreitung vo dè Aawendungè ergäbèd sich zaallosi witteri Spezialisyrungsgebièt. I üserè hütigè Zivilisation wörrèd fascht alli Abläuf un Yrichtungè elegtrisch bedribbè odder laufèd hauptsächlich mit elegtrischè Gräät un Stüèrungè.
Bad Rappenau
Gschicht
Rappene ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1343 Rappenaw.
Verwaltong
Rappene hot mit dr Gmoede Kirchardt ond Siegelsbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Elektrotechnik
Energytechnig
Bi dè elegtrischè Energytechnig (früèner Starkschtròmtechnig) gòt s um s Gwinnè, Übberdrägè un Umformè vo elegtrischer Energy un au dè Hochschpannungstechnig. Elegtrischi Energy wörd i dè meischtè Fällè us mechanisch-rotatorischèr Energy mit Generatorè gwunnè, welli d Energy i diè elegtrischi Variantè umformèd. Zuè dè klassischè Starkschtròmtechnig ghörd ußerdèm s Transportyrè vo elegtrischer Energy zu dè Vobruucher sowiè d Aadrybstechnig. Zum Berych vom Übberdrägè vo elegtrischè Energy im Berych vo dè Nidderschpannung zellt auch dè Themèberych vo dè Elegtroinschtallationè, wiè si unter andrem huufèwys im Huushalt z findè sin.
Bad Rappenau
Verwaltong
Dr OberSchuldes vo Rappene ischt dr Hans Heribert Blättgen.
Elektrotechnik
Aadrybstechnig
Die Aadrybstechnig, früèner ebbèfalls als „Starkschtròmtechnig“ aagluègt, formt elegtrischi Energy mit elegtrischè Maschinnè in mechanischi Energy um. Klassischi elegtrischi Maschinnè sin Sǜnchron-, Asǜnchron- un Glychschtròmmaschinnè, woby vor allem im Berych vo dè Chlyaadryb èn Huufè witteri Tǜpè bschtôn. Aktueller isch d Entwicklung vo dè Linearmotorè, wo elegtrischi Energy ohni dè „Umwäg“ übber d Rotation dirèkt in mechanisch-lineari Bewegung umgsetzt wörd. D Aadrybstechnig spillt è großi Rollè i dè Automatisyrungstechnig, wo dõ oft èn Huufè Bewegungè mit elegtrischè Aadryb z realisyrè sin. Für d Aadrybstechnig widderum spillt d Elegtronik è großi Rollè, zum eintè für d Stüèrung un Regelung vo dè Aadryb, zum andrè wörrèd Aadryb oft mit Leischtungselegtronik mit elegtrischer Energy vosorgèt. Au hèt sich dè Berych vo dè Laschtschpitzèreduzyrung un Energyoptimyrung im Berych vo dè Elegtrotechnig enorm witterentwicklèt.
Nõchrichtètechnig
Mit Hǜlf vo dè Nõchrichtètechnig, au Informations- un Kommunikatonstechnig (früèner Schwachschtròmtechnig) benamst, wörrèd Signaal mit elegtromagnetischè Wellè als Informationsdräger von èrè Informationsquällè (èm Sender) zuè eim odder meererè Empfänger (dè Informationssänkè) übberdrait wörd. Dõdeby chunnt s druff aa, d Informationè so voluschtarm z übberdrägè, dass si bim Empfänger möglichscht unvofälscht aachömmèd (luèg au Hochfrequènztechnig, Amateurfunk). Wichtigè Aschpekt vo dè Nõchrichtètechnig isch diè digitali un analogi Signalvoarbeitung, zum Byschpill mit Filterè, Kodyrè odder Dekodyrè.
Bad Rappenau
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Rappene ghert zom Sidfränkisch.
Elektrotechnik
Elektronig
D Elegtronik befasst sich mit dè Entwicklung, Fèrtigung un Aawendung vo elegtronischè Bauelemänt wiè zum Byschpill Spuèlè odder Halbleiterbauelemänt wiè Diodè un Transischtorè. D Mikroelegtronik bschäftigt sich mit dè Entwicklung un Hèrschtellung vo integryrtè Schaltchrais. D Entwicklung vo dè Leischtungshalbleiter (Leischtungselegtronik) spillt i dè Aadrybstechnig è immer größer wörrendi Rollè, well Frequènzumrichter diè elegtrischi Energy vill flexibler bereitschtellè chönnèd, wiè s byschpillswys mit Transformatorè möglich isch.
Hebelhaus
Gschicht
S Huus, wu 1562 böue woren isch, het dur e Umböu anne 1718 syy hitigi Gstalt griegt. D Familie Hebel isch im zwote Stock gwohnt, wu d Ursula Hebel, d Mueter vum Dichter, dur e Erbschaft iberchuu het. Dr Johann Peter Hebel het do syyni erschte dryzeh Johr vu syym Läbe verbrocht, aber nume in d Wintermonet, im Summer isch d Familie z Basel gwohnt, wu d Eltere vum Hebel bin ere Patrizierfamilie as Dienschtlyt gschafft gha hän. Wu dr Hebel noch em Dod vu dr Mueter anne 1773 uf Charlsrue gangen isch, het er e Johr speter syy Erbdeil an däm Huus an dr Gresgener Burger Jakob Böhler verchauft. No 1787 het s Huus e baar Mol dr Bsitzer gwägslet, 1850 het d Schopfemer Lesegesellschaft zum Pflug dr zwot Stock fir 651 Gulde gchauft, anne 1862 het si s dr Huusemer Hebelstiftig fir 1000 Gulde iberloo. 1875 het die Stiftig schließli s ganz Huus chenne in ihre Bsitz bringe. Bis 1958 isch s no vu Mieter bewohnt gsi, d Böusubschtanz het dodrunter arg glitte. Wäge däm het dr Gmeirot bschlosse, ass es Huus het solle renoviert un derno in e Museum umgwandlet wäre. Zum 200. Geburtstag vum Dichter 1960 isch di fascht ganz orginal erhalte Wohnig vu dr Familie Hebel as Literaturmuseum ufgmacht wore. Di andre Steck, dr erscht Stock un dr dritt Stock unter em Dach, hän zyterhär as Heimetmuseum dient. Zum 250. Geburtsdag vum Hebel anne 2010 hän d Gmei un e 2006 grindete Ferderverein s Hebelhuus saniert un renoviert un mit em erschte Stock vum Sattlerhuus näbe draa erwyteret. Vu dr Mebel, wu s im Museum din gha het, sin im Ramme vu däm Umböu vil uusegnuu wore, wel si nit authentisch gsi sin.
Elektrotechnik
Elektronig
D Digitaltechnig lòt sich dè Elegtronig zuèordnè, well diè klassischi Logikschaltung uss Transischtorè uffbaut isch. Anderersits isch d Digitaltechnig au d Grundlaag vo villnè Stüèrungè un dõdemit für d Automatisyrungstechnig vo Bedütung. D Theory würd sich au dè theoretischè Elegtrotechnig zuèordnè lò.
Hebelhaus
S Museum
Dr erscht Stock dient syt em Umböu 2010 as Veraastaltigsruum. In ere Vitrine het s Bilder zue dr Gschicht vum Huus un di historisch Chaufurkund. In ere zwote Vitrine het s persenligi Ding vum Hebel wie z. B. e Spazierstäcke, e Hoorlocke, Orginal-Autografe un zwe Brief.
Elektrotechnik
Automatisyrungstechnig
I dè Automatisyrungstechnig wörrèd mittels Methodè vo dè Mess-, Stüèrungs- un Regelungstechnig (zämmè gnõ MSR-Technig benamst) einzelni Arbètsschritt von èm Brozèss automatisyrt bzw. übberwacht. Hüt wörd üblicherwys d MSR-Technig durchDigitaltechnig gschtützt. Eins vo dè Chèrngebièt vo dè Automatisyrungstechnig isch d Regelungstechnig. Regelungè sin in vill technischè Sischteem enthaaltè. Byschpill sin d Regelung vo Induschtryroboter, Autopilotè in Flugzüüg un Schiff, Drèèzaalregelungè in Motorè, d Stabilidätskontrollè (ESP) in Automobil, d Lageregelung vo Raketè un d Brozèssregelung für Chemyaalaagè. Eifachi Byschpill im Alltag sin d Temperadurregelungè zämmè mit Stüèrungè in vill Konsumgüèter wiè Bügeliisè, Küèlschränk, Waschmaschinnè un Kaffeeautomatè (luèg au Sensortechnig).
Hebelhaus
S Museum
Im zwote Stock, wu s Hebels Wohnig gsi isch, isch no di urspringlig Yyrichtig erhalte. Zeigt wäre ne Huffe alti Mebel, dodrunter s Bett vu s Hebels Mueter un im Hebel syy Waagle. In eim Ruum in zwoite Stock het s s Uusstellig zue dr Wärch, em Läbe un zum Wirke vum Hebel. Näbe Dokumänt un Schriftstuck wäre Herstatione, Foto un Film presäntiert., wu mer s Gedicht „Die Wiese“ vum Hebel cha aahere, ufgsait vu verschidene Dialäktdichter, wie z. B. vum Markus Manfred Jung.
Elektrotechnik
Elegtronischi Grätetechnig
Diè elegtronischi Gräätetechnig befasst sich mit dè Entwicklung un Hèrschtellung vo elegtronischè Baugruppè un Gräät. Sie beinhaaltet dõdemit dè Entwurf un diè aaschlièßendo konschtruktivi Gschtaltung vo elegtronischer Sischteem (Vodròòtungsdräger, Baugruppè, Gräät).
Hebelhaus
S Museum
Im dritte Stock het e Literaturuustellig mit Sache vu dr Rezeption un vu Inschtitutione rund um dr Dichter. Dr Yyfluss vum Hebel uf d Wältliteratur wird zeigt mit Zitat vum Franz Kafka, em Walter Benjamin oder vum Kurt Tucholsky. In Vitrine wäre au di gsammlete Wärch vu dr Hebelbryysdreger presäntiert un es wird uf Hebel-Blakettedreger verwise.
Elektrotechnik
Gebäudetechnig
In Gebäude wörrèd Elegtroinschtallationè sowoll für d leitungsbundeni Vodeilung elegtrischi Energy als auch für dè Gebruuch vo Kommunikationsmittel (Schällè, Sprèchaalaagè, Delefon, Fèrnseèr, Satellitèempfangsaalaagè un Netzwärchkomponentè). Näbbè dè leitungsbundenè Informationsvodeilung chunnt voschtärkt Funktechnig (DECT, WLAN) zum Iisatz. Diè Gebäudeautomation bruucht Komponentè vo dè Mess-, Stüèrungs- un Regelungstechnig in Bautè, um dè Iisatz vo elegtrischer un thermischer Energy z optimyrè. Im Raamè vo dè Gebäudeautomation wörrèd voschidenschti Sischteem für Gebäudesicherheit bruucht.
Hebelhaus
S Museum
Au s Hebelfescht, wu z Huuse syter 1935 alljohr stattfindet, wird presäntiert mit Foto, historische Zytige un eme Film.
Elektrotechnik
Theoretischi Elegtrotechnig
D Basis vo dè Theory un d Vobindung zu dè Phǜsik vo dè Elegtrotechnig sin d Erkènntnis uss dè Elegtrizitätsleeri. D Schaltungstheory befasst sich mit dè Methodè vo dè Analǜsè vo Schaltungè uss passivè Bauelemänt. D theoretischi Elegtrotechnig, d Theory vo dè Fälder un Wellè, baut uff d Mäxwell-Glychungè uff.
Hebelhaus
Inschrift
D Mueder vum Hebel het anne 1763 die Inschriftdafele am Huus aabrocht:
Elektrotechnik
Alterdum
S Phänomen bi bschtimmtè Fischartè (z. B. Zitterrochè odder Zitteraal), wo elegtrischi Spannungè erzüügè chönnèd (mit Hǜlf vo dè Elegtroplax), isch im aaltè Ägǜptè um 2750 v. Chr. schu bekannt gsi.
Hebelhaus
Hebel-Stätte z Huuse
Vor dr evangelische Chilche isch e Hebel-Dänkmol. E Gedänkdafle an dr Chilche mahnt an di do begrabene Eltere vum Hebel.