cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Remseck am Neckar
Stadtgliderig
D Stadt Remseck am Neckar bstoht us dr segs Ortsdeil Aldenge, Hochberg, Hochdorf, Neckergreanenge, Neckerrems un Pattonville. Mit Uusnahm vum Ortsdeil Pattonville, wu bis 1993 a Sidlig vum amerikanische amerikanischi Militer gsi isch, sin die Ortsdeil ehmoligi Gmeine. Die hän glyych gheiße un au d Gränze vu dr hitige Stadtdeil sin idäntisch mit dr friejere Ortsgränze. Zum Ortsdeil Aldenge ghere s Dorf Aldenge am Necker un s Gheft Sonnehof. Zum Ortsdeil Hochberg ghere s Dorf Hochberg un di abgegange Ortschaft Egenhöft. Zum Ortsdeil Hochdorf ghert s Dorf Hochdorf am Necker. Zum Ortsdeil Neckergreanenge ghert s Dorf Neckergreanenge. Zum Ortsdeil Neckarrems ghere s Dorf Neckerrems un s Gheft Remseck, derzue di abgange Ortschaft Reningen. Zum Ortsdeil Pattonville ghert r eschtli Deil vu dr Sidlig Pattonville, dr weschtli Deil ghert zue Kornweschte.
Ruumblanig
Remseck ghert zum Mittelberaich Ludisburg/Kornweschte in dr Region Stuegert, s Oberzäntrum vu däre isch d Stadt Stuegert.
Gschicht
Remseck ischt zom 1. Jänner 1975 durch dr Zammaschlus vo dr Gmoede Aldingen, Hochberg, Hochdorf, Neckargröningen ond Neckarrems entstanda onder em Name Aldingen am Neckar. Am 1. Juli 1977 hot d Stadt ihra heitiche Name kriagt, noch dr gleichnamige Burg. Aldingen ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1100 als Almendingen, Hochberg em Johr 1231 als Hohenberg, Hochdorf om 1100, Neckargröningen em Johr Jahre 806 als Gruonincheim. Dr Stadtdoel Pattonville ischt em Johr 1955 entstanda als Sidlong fir d US-Armee. Durch Pattonville verlauft d Grenze zwische Remseck ond dr Stadt Kornweschte.
Verwaltong
Remseck ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr OberSchuldes vo Remseck ischt dr Dirk Schönberger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Remseck ghert zom Schwäbisch. Neckarrems ischt a Aufnahmeort vom Sprochatlas vo Nord-Bade-Wirttebärg gwea.
Liste der Kulturgüter in Basel/Altstadt Grossbasel
Alli Objekt vo de Kategorie A und B si in dr Liste, d Objekt vo dr Kategorii C feele no (Stand: 1. Januar 2013).
Dante Alighieri
Dr Dante Alighieri (* 1265 z Floränz; † 14. Septämber 1321 z Ravenna) isch en italiänische Schriftsteller, Dichter, literarische Theoretiker, Moralphilosoph und politische Dänker gsi.
Dr Dante isch vor allem für sis monumentale epische Gedicht La commedia, spöter La divina commedia (Die göttligi Komödie) berüehmt. Das isch eins vo de grösste literarische Wärk vom Mittelalter, wo s menschlige Schiggsal us ere christlige Perspektive beschriibt. Dr Dante het vili vo siine persönlige Erfahrige, Sympathie und Vorliebe drin verewigt, aber es isch uf dr allgemeinste Ebeni en Allegorii, wo d Form von ere Reis dur d Höll, s Fägfüür und s Paradis het. S Gedicht isch e Zügnis von ere umfassende Glehrtheit, eme diefe Verständnis vo dr zitgenössische Gsellschaft und ere grosse sprochlige Erfindigschraft. Es isch in Terzine uf Italiänisch gschriibe und nit uf Latiinisch, wie me s zu siner Zit gwohnt gsi isch, und isch dr Afangspunggt vom Siigeszug vo de literarische Nationalsproche, zerst z Italie und spöter nördlig vo de Alpe wie z Ängland mit em Geoffrey Chaucer siine Canterbury Tales.
Dr Dante het au wichdigi theoretischi Wärk gschriibe über d Rhetorik, d Moralphilosophie und d Politik. Er het sich, wie noch im d Humaniste uf die klassischi Kultur gstützt, won er vo de Wärk vom Virgil, vom Cicero, vom Boethius und andere sehr guet kennt het. Aber, und das isch sälte gsi bi Nidkleriker, er het sich au in dr Scholastik und dr Theologii uskennt.
D Familie
Über si Familie weiss me wenig: si Ururgrossvater het Cacciaguida gheisse und vo däm siiner Frau stammt dr Familiename Alighieri, e Schwöster wird mögligerwiis in dr Vita nuova erwähnt und über si Vater git s beleidigendi Sonett, wo dr Dante und si Fründ Forese Donati enander as Witz gschiggt hai. Si Familie het politisch d Guelfe gege d Ghibelline understützt—dr Dante sälber het in dr Kavallerii kämpft—aber si isch nit prominänt gnue gsi, für dass si ins Exil hätt müesse go, wo d Ghibelline an dr Macht gsi si. Im Dante si Mueter, d Bella, isch gstorbe, won är no jung gsi isch, sicher vor siim vierzähte Geburtsdag. Si Vater het sich wider verhürotet mit dr Lapa di Chiarissimo Cialuffi und si hai e Bueb, dr Francesco und e Maitli, d Gaetana, uf d Wält brocht. Dr Vater isch vor 1283 gstorbe und het siine Chinder Land z Floränz und in dr Umgäbig hinderlo, nit vil aber gnueg für e bequems Läbe. Öbbe in dere Zit het dr Dante d Gemma Donati ghürotet, won er sit 1277 mit ere verlobt gsi isch.
S Ufwachse
Dr Dante redet vo siim grosse Lehrer, em Brunetto Latini und vom ene talentierte Fründ, em Guido Cavalcanti. Er isch in ere hochkulturelle Umgäbig gross worde, won er siini erste künstlerische Versuech gmacht het, beiiflusst vom Dichder Guido Guinizelli (* öbbe 1230-1240, † 1276). Er isch z Floränz ufgwachse, ere Stadt, wo sit dr Schlacht bi Benevento 1266 in de Händ vo de Guelfe gsi isch, und wo sich as Grossmacht gseh und agfange het, ihri Macht über d Toskana uszbreite. Mit dr politische Blüehte isch e kulturelli cho. Dr Brunetto Latini, wo im Exil gläbt gha het, isch noch em Siig vo de Guelfe zruggcho und het die intellektuelli Atmosphäre vo dr Stadt prägt, wo die jüngeri Generation, drunder dr Dante, dr Dichder Guido Cavalcanti (* 1255; † 1300) und dr Forese Donati drzue brocht het, sich für d Ideä vom Aristoteles, vom Cicero und vom Seneca z begeistere, sich politisch z engagiere und ihri Talänt as Schriiber z bruuche, für zum ihri Stadt stark z mache.
D Fründschaft mit em Cavalcanti
D Beatrice, wo dr Cavalcanti nit vil für se übrig gha het, isch si neui Inspiration worde. Si isch eini vo de berüehmtiste Figure in dr Wältliteratur und het sich, je noch de Veränderige im Dante siim Läbe, sälber entwigglet: e Heiligi in Vita nouva, gstürzt im Convivio isch si in dr Göttlige Komödie mit eme diefere Verständnis beschriibe as je vorhär und haig dr Dante vo dr „ordinäre Härde“ ewäggfüehrt.
Dr Iifluss vom Guido Guinizelli
Dr Guinizelli isch ein vo de grösste Dichder vo dr Zit gsi. Siini Gedicht si die erste wo im, wie em dr Dante spöter gsait het, Dolce stil novo, im neue süesse Stil, gschriibe gsi si und si esthetisch, intellektuell und philosophisch aspruchsvoll gsi. Si hai von ere Dame ghandlet und vo dr gentilezza, dr Tugend, wo si in ihre Bewunderer erweggt het. Die Ideä hai e grosse Iifluss uf e Dante gha, won er si Vita nuova gschriibe het und er het s canzone »Donne ch'avete intelletto d'amore« (Dame wo s Härz verstöhn) und s Sonett »Amore e 'l cor gentil sono una cosa« (D Liebi und en edels Härz si s Gliiche) gschriibe.
Dr Dod vo dr Beatrice
Dr Dante verzellt, ass er noch em Dod vo dr Beatrice sich in d Schrifte vom Boethius, em Cicero und andere Philosophe haig afo versängge, für zum Drost z finde. Das isch denn zun ere läbenslange Liideschaft worde und het alli wiitere Wäek vom Dante beiiflusst. D donna gentile vo dr Vita nuova isch zur donna philosophia worde, won en in allne siine Gedanke begleitet het. Er isch uf die florentinische religiöse Schuele gange, für zum de Disputatione zuezlose. Si Stil isch stränger worde und er het die Veränderig im Gedicht »Voi che 'ntendendo il terzo ciel movete« (Dir, wo mit em Geist dr dritt Himmel beweget) beschriibe. D canzoni, won er noch däm intensive Studium dichdet het, si im Convivio si dichterische Basis.
Die politischi Dädikeit
Dr Dante het sich au sterker im politische Läbe vo dr Gmeind afo deilnäh. 1295 isch er e Mitgliid vo dr Gilde vo de Ärzt und Apitheker worde, wo Philosophen ufgnoh hai. Eso het er öffentlige Ämter chönne fülle. Das isch aber e Zit gsi, wo gföhrlig gsi isch für d Politiker. In de 1290er Johr isch d Florentiner Gsellschaft in zwei Lager deilt gsi, d Ghibelline und d Guelfe. D Guelfe, wo an dr Macht gsi si, hai sich ins Lager vo de „Schwarze“ under em Corso Donati und in d Partei vo de „Wiisse“, wo dr Dante drzue ghört het, gspalte. Die „Wiisse“ hai d Konfrontation gwunne und die „Schwarze“ us dr Stadt verbannt. Dr Dante isch z midst drin gsi. Im May 1300 isch er mit andere in d Nochberstadt San Gimignano gschiggt worde, zum dr Bund vo de toskanische Stedt gege dr Papst Bonifaz VIII. z versterke. Im däm Johr isch er in s Priorat gwehlt worde, wohrschiinlig as Sprächer vo de Papstgegner, won er doch früehner en Understützer von em gsi isch, und er het sich de päpstlige Gebietserwiiterige widersetzt. Im Convivio, dr Monarchia und dr Göttlige Komödie verdeidigt er denn d Position, ass s Riich si politischi Autoritet nit vom Papst wurd übercho.
Wo dr Brueder vom französische König Philipp IV., dr Charles de Valois, wo mit em Papst und de „Schwarze Guelfe“ verbündet gsi isch, het welle noch Floränz cho, si d Bürger unentschlosse gsi und hai welle e Botschft, drunder dr Dante, noch Rom schigge, für zum usefinde was dr Papst well. Dr Dante sälber het nit gwüsst, was mache noch em berüehmte Zitat: „Wenn i gang, wär bliibt, und wenn i bliib, wär goht?“ Z Rom het dr Papst die beide andere Botschafter zrugggschiggt und dr Dante dört bhalte. Im Novämber 1301 het d Stadt dr Charles iine glo und in dr gliiche Nacht si au die „Schwarze“ zruggcho. Sächs Dag lang hai si denn d Stadt terrorisiert. Dr Dante isch immer no z Rom gsi, won er drvo ghört het und gmerkt het, ass en dr Papst usmanövriert het. Im Januar 1302 het en die neui florentinischi Regierig vor sich zitiert, und won er nit gangen isch, het men en mit drei andere früehnere Priore verurdeilt für Verbräche, wo si nit begange hai. Won er am 10. Merz 1302 wider nit erschiine isch, si är und vierzäh anderi „Wiissi“ zum Dod dur Verbrenne verurdeilt worde. D Stadt, won ihm s wichdig gsi isch, het en verstosse, aber in dr Göttlige Komödie zeigt er, wien er über das persönlige Unglügg ewägcho isch, und so het er d Comedia zur divina comedia gmacht.
Im Exil
In dr erste Zit im Exil het dr Dante Kontakt mit de andere verbannte „Wiisse“ gha und e militärischi Lösig gsuecht, denn het er das aber ufge und sich uf s Schriibe konzentriert, in dr Hoffnig, ass im das wurd ermöglige, emol wider noch Floränz zruggzgoh. So isch öbbe 1304 bis 1307 Il convivio (S Gastmohl) entstande. Er het vorgha es Wärk in fufzäh Bänd zverfasse, het aber schliesslig nume vier gschriibe. Es isch meh worde as nume s Sammlig vo Kommentar uf siini Gedicht; er het drin brobiert die politische und ethische Broblem vo dr Zit z behandle und het im erste Band s Bruuche vo dr Volkssproch in literarische Wärk verdeidigt. Er het s Ändi vo dr klerikale Schriibkultur uf Latiinisch vorusgsait und ass d Zuekumft vo dr Literatur in dr Landessproch und bim stedtische Bürgerdum wurd ligge. Die italiänischi Literatur isch spöter mit em Humanismus im Norde verbreitet worde und Italiänisch isch zur füehrende Schriftsproch in Europa worde und s drei Johrhundertlang bliibe.
Im dütsche König si Italiezug
Im Novämber 1308 isch dr Luxeburger Heinrich VII. zum dütsche König gwehlt worde und im Johr druf het en dr Nochfolger vom Papst Bonifaz, dr Clemens V., zum König vo de Römer erklärt und ihn noch Rom iiglade, für zum en zum Kaiser z chröne. Das het in de Kreis vo de Imperialiste Begeisterig usglöst und au dr Dante het afo hoffe, ass e Kaiser Friide im Land wurd mache und die wältligi und geistligi Macht sich wurde ergänze. Aber wo dr Heinrich 1310 noch Italie cho isch, het er sich z lang im Norde vom Land ufghalte und so siine Find Zit geh, sich z organisiere. D Stadt Floränz isch en Afüehrere im Kampf gege die kaiserligi Ornig gsi. Dr Dante het si Stadt in siine Brief, won er in dere Zit gschriibe het, verurdeilt und dr Kaiser agspornt. Dr Clemens het sich denn gegen e Kaiser gwändet und das het dr Dante an d Hinderlist vom Bonifaz erinneret. Dorum het er 1313 si Polemik De Monarchia (Über d Monarchii) gschriibe, won er drin argumentiert het, ass die politische Herrscher im Papst nid Underdan siige, dass aber s Glück in dere Wält vom Glück in dr nechste wurd abhänge und für säll siig dr Papst as Pontifex zueständig.
Die Göttligi Komödie
Dr Dante het si Commedia wohrschiinlig vor 1308 agfange und s Schriibe vo siim grösste Wärk het em Halt ge im Exil, e schwiirigi Zit für en. Im „Paradiso“ het er si Ururgrossvater Cacciaguida lo säge: „Bitter isch dr Gschmack vom Brot vo öbber anderem … beschwerlig isch s d Stäge vom ene andere ufe und abe z goh.“ Me het en in vile Hüüser gärn ufgnoh, vor allem het er bim Herrscher vo Ravenna, em Guido Novello da Polenta gläbt, em Neveu vo dr berüehmte Francesca, wo dr Giovanni Malatesta ghürotet, sich aber in däm si Brueder Paolo verliebt het, und denn vom Giovanni umbrocht worden isch. Dr Dante het s Buech churz vor siim Dod im Johr 1321 fertig gschriibe.
D Gschicht vo dr Commedia isch eifach: e Maa, me nimmt im allgemeine a dass das dr Dante sälber siig, cha dur e Wunder im Johr 1300 e Reis mache dur d Höll, s Fägfüür und s Paradies. Si Füehrer in dr Höll und em Purgatorium isch dr antik römisch Dichder Vergil, und d Beatrice zeigt em s Paradies. Er drifft dört vili Seele und lehrt, ass er in dr Zuekumft in dr Verbannig müess läbe. Eso chan er beschriibe, wien er mit siim persönlige Unglück umgangen isch und cha au Lösige für d Problem vo siim Land vorschlo.
S Änd
Dr Dante isch vom Guido noch Venedig gschiggt worde und isch dört chrank worde. Er isch noch Ravenna zrugg und isch dört in dr Nacht vom 13. uf e 14. Septämber 1321 gstorbe. Me het en z Ravenna begrabe und die füehrende Literate vo siner Zit si zu siim Begräbnis cho. Dr Guido, sälber e Dichder, het d Liichered ghalte. D Stadt Floränz het meh as eimol brobiert, d Liiche vom Dante in si Heimetstadt z überfüehre—si hai in dr Basilika Santa Croce e Kenotaph für en baut—aber Ravenna het se nit usege, und das het zu Striit zwüsche de beide Gmeinde gfüehrt.
Iifluss vom Dante siim Wärk
Es isch vor allem si Commedia wo dr Dante berüehmt gmacht het. Scho am Ändi vom 14. Johrhundert het s zwölf Kommentar zu däm Wärk ge, wo brobiert hai es z erkläre. Dr Giovanni Boccaccio het e Biografii vom Dante gschriibe und denn 1373-74 die erste öffentlige Vorläsige über d Commedia ge, s erste modärne Wärk, wo zu sällere Zit zsämme mit de alterdümlige Klassiker an dr Universitet glehrt worden isch. Me het im Dante afo divino poeta säge und in ere wunderbare Uflag vom Gedicht, wo 1555 z Venedig usege worden isch, isch zum erste Mol dr Titel Divina commedia, die Göttligi Komödie bruucht worde. Au wo die epischi Dichdig us dr Mode cho isch und vom Roman und Drama as literarischi Form ersetzt worden isch, het das im Dante siim Ruef nit gschadet. Jedi Epochi het drin ihr Spegelbild gfunde: im 19. Johrhundert noch em Napoleon siine Chrieg hai sich d Lüt mit de dragische Figure in dr Höll identifiziert. Im früehje 20. Johrhundert isch die sprochligi Esthetik, wo mänggisch sogar im Gegesatz zur Struktur stoht, gschetzt worde. Spöter het me s as e polyphonischs Meisterstück agluegt, wo die einzelne Deil enander widerspiegle. Die Göttligi Komödie isch sit meh as hundert Johr ein vo de Grundstei vo dr höchere Erziehig in dr westlige Kultur und het die grosse modärne Dichder in alle Sproche inspiriert. Dr T. S. Eliot het dänggt, ass me vo allne modärne Dichder nume dr Dante mit em Shakespeare chönnt vergliiche: “[They] divide the modern world between them. There is no third.” (Si deile die modärni Wält underenander uf. Es git kei dritte.) Wie s nume no dr Shakespeare gmacht het, het dr Dante us historische Figure universelli Type erschaffe, wo Deil worde si vom westlige Dänke.
Aefligen
Äflige (amtlech Aefligen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Äflige isch es Dorf ar Ämmi. D Gmeindsflächi bsteit us 69,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 4,9 % Waud, 21,5 % Sidligsflächi u 3,9 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Rüetlige-Aueflüe, Froubrunne, Schaluune, Bätterchinge, Utzischdorf u Chiuperg.
Gschicht
Äflige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1261 aus Efflingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,9 % gläge.
Religion
80,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,7 %, CVP 1,3 %, EVP 3,9 %, FDP 4,8 %. GLP 5,8 %, GP 3,2 %, SP 18,3 %, SVP 42,1 %, Suschtigi 5,9 %.
Gmeindspresidänt vo Äflige isch dr Urs Frank (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1014 Ywohner 96,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 0,4 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Äflige ghört zum Hochalemannisch.
Röstigraben
Mit Röschtigrabe (uf französisch wird näbem Wort Röschtigrabe mängisch au Rideau de Rösti gseit, wo soviil heisst wie Röschtivorhang, oder Barrière de Rösti, wo sovil wie Röschtibarriere oder Röschtihürde heisst) isch dr Mentalitätsunterschid, ebe en Grabe, zwüschem Wälschland und de Dütschschwiiz gmeint. Obs de überhaupt git, isch starch umschtritte. Wiu au a mängem Ort s Vorurteil bschteit, im Wälschland gäbs keini Röschti, het me des Wort bruucht, für der Ungerschiid dütlich z mache.
Aus Argument für de Röschtigrabe wird immer wider druf verwise, dass bi Vouksabschtimmige s Wälschland anderscht schtimmt wi d Dütschschwiiz. Bi ere genauere Analyse vo de Abschtimmige muess me aber säge, dass es nöd gäng so isch.
Am dütlichschte isch de Unterschiid zwüschem Wälschland und de Dütschschwiiz in Abschtimmige zu ussepolitische und soziale Themene feschtzschtelle. Bi de Abstimmig über de EWR-Bitrit hei zum Bischspil alli welsche Kantön de Vorlag zugschtimmt, wobi d Zueschtimmig zwüsche 80 % im Waadtland und 55,8 % im Wallis gläge het, wobi in de Dütschschwiiz d Ablehnig, abgseh vo de beide Basel, einhellig isch gsi. Am dütlichschte Abglehnt worde isch de EWR-Bitritt z Uri mit 74,9 %. Au bi de Abschtimmig über d Intiative für e soziali Einheitskrankekasse isch de Unterschiid dütlich gsi. D Initiative isch zwar in allne Kantön bachab gange, het aber – mit Usnahm vom Kanton Wallis – in allne welsche Kantön 37 % und meh Ja-Schtimme erreicht, in de Dütschschwiiz aber numme Ja-Aateil zwüsche 8,3 % im Appizäll Innerroode und 34,6 % z Basel-Schtadt. Offe wär bi de Poschtulierig vo eme Röschtigrabe, uf wellere Siite de Kanton Tessin ligt. Bi ussepolitische Vorlage schtimmet Tessiner nämlich gwöhnlich ehnder mit de Dütschschwiiz, bi sozialpolitische ehnder mit de Romandie.
Kohlenstoff
Kohlestoff isch en Begriff aus da Chemii ond isch ai Element, wo natürlich vorkommt.
Isotope
Dia Kernladungszahl isch 6 ond des Element isch en da vierta Hauptgruppe. Kohlestoff isch neba Wasserstoff der Hauptbestandteil vo alle organische Vrbindunga ond domit wesentlich fier onser Form von Leaba. Hauptsächlich kommt Kohlestoff als Isotop mit sechs Neutrone vor. Bekannt isch abr nadierlich au des radioaktive Isotop mit acht Neutrone, nämlich ^{14} C. Des Isotop isch vor allem bekannt, well jedr Organismus des emma ganz bestemmta Prozentsatz eilagrad ond somit dr Prozentsatz von deana Isotope direkt aufs Alter von Organisma (z. B. au alte Biachr, Kloidr, Knocha,...) schliaßa loht. Dia Methode hoißt au ^{14}C-Methode.
Klasse (Biologie)
D Klass (lat. classis) isch e hierarchischi Schtuefe vo dr biologische Syschtematik. E Klass schtaht zwüsched em Schtamm und dr Ordnig. Mehreri Klasse werded i mänge Fäll zunere Überklass zämegfasst. E Klass chann usserdem i Underklasse uufteilt werde. Mängisch wird i dr Zoologie zuesätzlich dr Begriff Infraklass oder Teilklass verwendet, wenn e Taxon zwüsched Underklass und Überordnig nötig isch. Zwüsched dr Überklass und dr Klass wird wenn nötig no d Reihe gschtellt.
Bi de Wirbeltier gits folgendi Klasse:
D Schtellig vo de Chimäre (Seechatze) oder vo de Dinosaurier und Pterosaurier als Mitgliider vo de Klasse Chnorpelfisch beziehigswiis Reptilie oder als eigeni Klasse isch nonig endgültig klärt.
Aktivist
As Aktivist (lat. activus = „tätig, aktiv“) bezäichnet mä e Person, wo sich bsundrigs intensiv, mit Aktivismus, für bestimmti Ziil iisetzt. Das si vilmol Ziil, wo im witiste Sinn politisch si, bsundrigs in de Beriich vo dr Wirtschafts-, Umwält- und Sozialpolitik und vo de Bürger- und Menscherächt.
En Aktivist underschäidet sich vom ene Politiker vor allem din, dass er nid diräkt am formelle politische Brozäss däilnimmt, öbbe ass er nid brobiert in e politischs Amt gweelt z wärde, sondern uf eender informelli Art, wie öbbe dur Öffentligkäitsarbet und Demonstrazioone sini Ziil will duuresetze.
Gröössere organisierti Zämmeschlüss vo Aktiviste, wo s gliiche im Sinn häi, säit mä mänggisch au Nitregierigsorganisazioone (NGO).
Martin von Tours
Dr Martin vo Tours (, * um 316/317 z Savaria, römischi Provinz Pannonia prima, hüt Szombathely, Ungarn; † 8. November 397 z Candes bi Tours z Frankrych) isch dè dritte Bischof vo Tours gsi. Er isch ein vo dè bekannteschtè Heiligè vo dè katholischè Kirchè un wörd au i dè orthodoxè, anglikanischè sowiè dè evangelischè Kirchè voeert.
Luèg au: Sankt Martin
Läbbè
Martin vo Tours, geborè im Johr 316 odder 317 als Martinus (abgleitet vom Chriègsgott Mars), isch als Sohn von èm römischè Milidärtribun z Pannoniè im hütigè Ungarn uffgwachsè. D Jugend hèt er z Pavia vobrocht, dè Heimèt vo sim Vater z Obberitaliè, wo nèr èrschtmòls mit èm Chrischtèdum in Berüürig chò isch. Im Aalter vo zee Johr isch er i d Gruppè vo dè Katechumenè, dè Daufbewerber, uffgnõ worrè. Gèg sin Willè hèt dè Martinus sich èm Gebot vo sim Vater beugt, wellè sèlbscht als Milidärtribun diènt hèt, un hèt è Milidärlaufbaan ygschlagè. Als Sohn von èm römischè Offizyr isch er nõch dè Beschtimmigè vom Diokletian gsetzlich zum Milidärdiènscht vopflichtet worrè. Im Aalter vo 15 Johr isch er zu dè Lybwachè vom Kaiser Konschtantin II. nõch Mailand yzogè worrè, wo zu dèrè Zit d Residenz vo dè weschtlichè römischè Rychshälfti gsi isch. Wôrend dè Kämpf zwûschè Römer un Alemannè z Galliè, èm hütigè Frankrych, un spôter au jensits vom Rhy, in wellènè Martinus unter m Kaiser Julian diènt hèt, hèt sich sin Glaubè vodüèft. Vor nèrè Schlacht gegè diè aaruckendè Germanè i dè Nôchi vom Heerlager vom Civitas Vangionum, im hütigè Worms, hèt dè Martinus als Offizyr vom römischè Bsatzigsheer d Deilnaam mit èm Hywys voweigerèt, er sig vo dört aa nimmi dè miles Caesaris, èn Soldat vom römischè Kaiser, sondern èn miles Chrischti, Soldat Chrischti, un hèt um sini Demission uss èm Armeediènscht betè. Sell isch ym lang voweigerèt worrè, un asè isch er èrscht 356 nõch dè Ableischtig vo sinèrè 25-jöhrigè Diènschtzit im Aalter vo 40 Johr vom Julian uss èm Heerdiènscht entlõ worrè.
Im Aalter vo 36 Johr isch er 351 von Hilarius, èm spôterè Bischof vo Poitiers, tauft worrè. Nõchdèm er nõch sim Milidärdiènscht einigi Zit bi ym glernt gha hèt, isch er als Einsidler uff d Inslè Gallinara bi Genua gangè. Bald abber sin ym vill Aahänger gfolgt, druffhy hèt er sell Läbbè widder uffgää. Er isch z sinerè Muètter nõch Pannoniè zrugg gangè, disell hèt er zum christlichè Glaubè bekeert. Aaschlièßend hèt er sich nommòl nõch Galliè begää. Dört hèt er z Ligugé s èrschti Kloschter vom Ōbedland gründet. Im Johr 375 hèt er i dè Nôchi vo Tours s Kloschter Marmoutier gründet. Bald hèt er dè Liborius, dè Bischof vo Le Mans, kennègleert. Mit ym hèt èn è läbbenslangi Fründschaft vobundè, und er hèt im sterbendè Liborius im Juni 397 s Sakrament vo dè Krankèsalbig gschpendet.
Martin isch s Bindeglyd zwûschè Rom un èm Frankèrych gsi. Er hèt als asketischè Mönch s spätantike Ideal von èm Bischof odder Prièschter dargschtellt. Als Nothelfer un Wundertäter isch dè Martin schnèll i dè gsamtè Touraine bekannt gsi. Am 4. Juli 372 isch er zum Bischof vo Tours gweit worrè. Statt i dè Stadt z läbbè, hèt er lièber i dè Holzhüttè vor dè Stadtmuèr gwoont, wo abaer scho zu sinè Läbzitè s Kloschter Saint-Martin de Ligugé entstandè isch. Er hèt d Chrischtianisyrig vo dè Landbevölkerig durch d Errichtig vo Pfarreiè gfeschtigt. Allerdings sin selli vill größer wiè moderni Pfarreiè gsi. Martin hèt sèlbscht nu sechs, sin Nõchfolger hèn bis zum Èndi vom 5. Johrhundert nu 14 witeri Pfarreiè gründet. S Bischtum Tours hèt um s Johr 500 nu ca. 20 Pfarreiè umfasst.
Als dè Martin 386 nõch Tryr chò isch, um sich bim Maximus für zwei Aahänger vom Kaiser Gratian, wo 383 dötet worrè isch, yzsetzè, hèt er dè Bischöf um Ithacius, wo d Verurdeilig vom Priscillian betribbè odder billigt gha hèn, d eucharistischi Gmeinschaft voweigerèt. Uff Drohungè vom Kaiser, sowoll mit dè Vofolgig vo dè priscillianischè Gruppè als au rächtgläubigè, mit Martin vobundenè asketischè Gruppè aazfangè, hèt dè Martin sich dezuè bewegè lõ, diè eucharistischi Gmeinschaft mit dè beteiligtè Bischöf zmindescht wôrend dè Bischofsweihi vom Tryrer Bischof Felix widder uffznää.
Am 8. Novembèr 397 isch dè Martin im Aalter vo 81 Johr uff ènèrè Visitè z Candes, è Stadt vo sim Bischtum, gschtorbè. Er isch am 11. Novembèr z Tours unter großer Aateilnaam vo dè Bevölkerig bygsetzt worrè.
Hagiographischi Übberliferig
Ab 334 isch dè Martin als Soldat bi dè Kavallery vo dè Kaiserlichè Gardè z Amiens stationyrt gsi. D Gardischtè hèn übber m Panzer d Chlamys, èn wyßè Übberwurf uss zwei Deil drait, wo im obberè Berych mit Schaffell gfüèterèt gsi isch. In nahezu allnè künschtlerischè Darschtelligè isch er allerdings mit èm rotè Offizyrsmantel (lat.: Paludamentum) abbildet. An èm Winterdaag isch dè Martin am Stadttor vo Amiens èm arm Maa begegnet, wo nüt am Leib drait hèt. Ußer sinè Waffè un sinem Milidärmantel hèt dè Martin nüt bi sich ghaa. In èrè barmherzigè Daat hèt er sin Mantel mit èm Schwert voschnittè un è Hälfti im Armè gää. I dè nägschtè Nacht sig ym denn im Traum dè Chrischtus erschinnè, mit èm halbè Mantel aazogè, wo dè Martin im Bettler gää ghaa hèt. Im Sinn vom – „Ich bin nackt gewesen und ihr habt mich gekleidet … Was ihr getan habt einem von diesen meinen geringsten Brüdern, das habt ihr mir getan.“ – hèt sich dè Martin dört als Jünger Jesu erwisè.
Schu gly sin èn Huufè Legendè mit Beschrybigè von im Martin sinè Wunder ufftaucht. Es sin ym byschpillswys Totenerweckigè zuègschribbè worrè. È witeri Übberliferig besait, dass Martin im Johr 371 i dè Stadt Tours vo dè Ywopner zum Bischof ernannt wörrè hèt söllè. Dè Martin hèt sich als unwürdig für sell Amt taxyrt, drum hèt er sich in èm Gänseschtall voschtegglèt. Diè Gäns hèn sich uffgregt un yn asè vorõtè, dõrum hèt er muèsè s Amt vom Bischof anää. Dõdevò hèt sich dè Bruuch vo dè „Martinsgans“ abgleitet.
Voehrig
Dr Sulpicius Severus, èn Wäggfährte vum Martin, hèt um 395 diè maßgeblichi Vita übber dè Heilige gschribe. Selli Läbbensbeschrybig hèt im Früèmittelaalter im Berych vo dè frängischè Rychskirchè un drübber usè au i dè Weschtkirchè als è Vorlaag für diè Heiligè bzw. Heiligèvitè, wo ym gfolgt sin, ggulte. Sell isch im Umschtand z verdankè, dass dè Martin als Heiligè a dè Schwellè vo dè Antikè zum Mittelaalter èn natürlichè Tod gschtorbè isch, also kein Märtǜrer gsi isch wiè fascht alli Heiligè vor ym, un sini Läbbensbeschrybig è Byschpill für è vorbildlichs Läbbè abgää hèt.
Èn wichtigè Förderer vo dè früèmittelaalterlichè Martinsvoehrig isch dè Gregor von Tours gsi, dè Nõchfolger uff èm Bischofssitz vo Tours. Er hèt d Schrift vir Bücher übber d Wunder vom Heiligè Martin vofasst un schilderèt i sinèrè Gschicht s Frankèrych un d Biography vom Heiligè. Dè Frankèkönig Chlodwig hèt dè Martin zum Nationalheiligè un zum Schutzherr vo dè fränkisch-merowingischè Könnig erhobbè.
Im Martin sin Mantel (latynisch cappa) ghört sit dè Merowingerzit zum Kronschatz vo dè fränkischè Könnig un isch mit irem Hof vo Uffenthaltsort zu Uffenthaltsort greist. Uffbewahrt isch si hüüfig in chlynerè, als Kirchèruum diènendè Lokalitätè worrè, wo denõch au als Kapellè bezeichnèt worrè sin. Diè Geischtlichè, wo d Cappa begleitend hèn, d Kapellaan, hèn au s Amt vo dè Hof- un Urkundèschryber wòrgnõ, well si läsè un schrybè hèn chönnè, sell nebbè irè seelsorgerischè Pflichtè. Dõdruus hèt sich au dè Nammè Hofkapellè erklärt, wo für diè königlichi Kanzlei vom Frankèrych stòt.
Martin isch dè Schutzbatron vo Frankrych un dè Slowakei. Er isch als Landesbatron vom Burgèland un als Batron vo dè Stadt Mainz, èm Eichsfäld sowiè als Batron vom Mainzer Dom voehrt worrè. Ebbèso zyrt er s Wappè vo villnè Ort. Er isch zuèsätzlich dè Nammensgäbber un Schutzbatron vom St. Martin Ordè, ènèrè international tätigè Hilfsorganisation. Uff yn beruèft sich au d Prièschtergmeinschaft St. Martin, wo 1976 z Genua als Zämmèschluss vo katholischè Prièschter gründet worrè isch; selli Voeinigung isch hüt hauptsächlich in französischè Pfarreiè dätig.
Uffgrund vo sinèrè Vita isch dè Heilige Martin dè Schutzheilige vo dè Reisendè un dè Armè un Bettler sowiè dè Riter, im witerè Sinn au vo dè Flüchtling, Gefangenè, Abschtinenzler un dè Soldatè. Sin Gedenkdaag isch dè 11. Novembèr.
Nammensdaag
Dè Nammensdaag vom Heiligè keit uff dè 11. Novembèr (Martinsdaag), dè Daag vo Begräbnis vom Martin. Zaalrychi Buèrèreglè für sellen Kalenderdaag drèffèd Uussagè übber d Witterigssituation vom kommendè Winter:
Bruuchdum
Dè Martinstag wörd in villnè Gebièt mit Umzüüg un anderem Bruuchtum begangè. Well im Martin sin Lychnam in èrè Lichterbrozèssion mit ènèm Boot gu Tours übberfüürt worrè isch, fyèred vo allem d Kindergärtè è „Laternèfäscht“ mit Laternèlaufè. Au i dè Dütschschwiz isch sellè Bruuch als „Rääbèlièchtli-Umzug“ bekannt. In villnè Regionè vo Dütschland gôn Chind èm Heischè-Bruuch vom Martinssingè nõch. Im Oschtè vo Öschterrych un dè benõchbòrtè Deile vo Ungarn un dè Slowakei sowiè z Sǜdschwedè wörd am 11. Novembèr traditionèll d Martinsgans als Feschtmaal voschpisè.
Well dè Martinsdaag mit kirchlichè Fäscht un Umzüüg vobundè gsi isch, isch er in villnè Gegendè vom Rhyland als Chilbidaag è Daag vo ökonomischer Bedütig: Aafang Novembèr isch s büèrliche Wǜrtschaftsjohr endgültig z Ènd, Pachtè un Zys isch uuszallt un Vodrääg abgschlossè, erneuerèt un uffglöst worrè. Zaalrychi aalti Urkundè hèn oft dè Martinsdaag als Zyl- un Zalldaag beschtimmt, s „Gschäftsjohr“ hèt sozsägè vo St. Martin zu St. Martin duèrèt.
Bi dè Evangelischè vobindet sich dè Martinsbruuch au mit èm Gedenkè a dè Martin Luther, wellè am 11. Novembèr tauft worrè isch, öppè bi dè Martinsfyèr z Erfurt.
Attribute
Dè Hl. Martin wörd entweder als römischè Soldat uff èm Ross bräsentyrt, wôrend er sin Mantel deilt hèt, odder er wörd als Bischof mit dè ikonografischè Attribùt vom Rad odder der Gäns abbildet.
Heraldik
Im Wappè isch dè Martin vo Tours è «eifachi Figur». Er isch ein vo dè Heiligè, wo i dè Heraldik für d Religion i dè Wappèkunscht stòt.
Er wörd ritend dargschtellt, wiè nèr mit èm Schwèrt èn Mantel voschnyded, vor im knûèd èn Bittschteller. Èn Heiligèschy um dè Grind erhöht d Wärtigkeit vo dè ritendè Person, isch abber mèngmòl i reformatorischè Gebièt wäg glõ worrè.
È Uuswaal vo Wappè, in dènnè er dargschtellt wörd, git s i dè Lischtè vo Wappè vom Martin vo Tours.
Kulturwäg vom Europarõt
S Aadenkè an Martin vo Tours wörd sit 2005 durch dè Kulturwäg vom Europarõt vokörperet.
Molkenrahm
Molkeraam oder Sirteraam isch dr fetthaltigi Raam, wo mä überchunnt, wemm mä Molke zentrifugiert. In dr Molke het s öbbe 2–3 g Fett pro Liter, seer vil weeniger as in dr Milch. Bim dradizionelle Chääsmache blibt Sirteraam üübrig, wo s vil Chupfer din get. Dä förderet d Oxidation vo Fett; dorum wird Sirteraam, won eso gmacht wird, schnäller ranzig.
Sirteraam wird näbe Milch und Raam, wo mikrobiell gsüürt worde si, bi dr Härstellig vo Suurraamangge verwändet.
Wil
Wil isch de Name vo merere Dörfer oder Stedt:
-wil isch e Endig vo villne Ortschaftsnäme i dr Düütschschwiiz
Italienische Oper
Mit italiänischi Opere mäint mä d Kunst vo dr Opere z Italie wie au d Opere uf Italiänisch. D Opere isch z Italie um s Joor 1600 entstande, und die italiänischi Opere spiilt e Hauptrolle in dr Gschicht vo dere Theatergattig bis hüte. E Hufe berüemti Opere uf Italiänisch si vo niditaliänische Komponiste gschriibe worde, drunder dr Händel, dr Gluck und dr Mozart. Wärk vo italiänische Komponiste us em 19. und früeje 20. Joorhundert wie dr Rossini, dr Bellini, dr Donizetti, dr Verdi und dr Puccini ghööre zu de bekanntiste Opere, wo je gschriibe worde si, und wärde hüte in de Operehüüser uf dr ganze Wält ufgfüert.
Die venezianischi Opere
Die venezianischi Opere het sich im 17. Joorhundert uusebildet und isch charakterisiert gsi dur e gröösseri Bedütig vo dr formelle Arie, em Aafang vom bel canto, em gröössere Gwichd, wo die stimmligi Eleganz vor em dramatische Usdruck ghaa het, dur chliini Orchester und sältenem Iisatz vo Chöör, dur e verwiggleti und vilmol unwoorschinligi Handlig, dur e entwiggleti Büünetechnik und dr Iisatz vo instrumentelle Iifüerige, wo sich spööter zur Uwertüüre entwigglet häi.
D Entwigglig zum kommerzielle Theater
Z Venedig isch 1637 s erste Operehuus, s Teatro di San Cassiano, under dr Läitig vom Benedetto Ferrari and Francesco Manelli ufdoo worde. Es isch eso erfolgriich gsi, ass es nüme vo aristokratische Gönner abhängig gsi isch. Si Ziilgrubbe si nüme die Aadlige und Intellektuelle gsi, sondern es het im allgemäine Publikum Underhaltig aabote. Bald si no mee Operehüüser gründet worde, wo wääred dr Karnevalszit vor eme zaalende Publikum gspiilt häi. Zum Gäld spaare, si iiri Orchester chlii gsi, aber zum Zueschauer aazzie, häi si e groosse Däil vo iirem Büdsche für bekannti Sänger müesse usgee. D Epoche vo de Kastraate und prima donne het aagfange.
D Komponiste und iiri Wärk
Dr wichdigste Operekomponist si dr Monteverdi gsi, wo 1613 vo Mantua uf Venedig züüglet isch, dr Pier Francesco Cavalli, dr Antonio Sartorio, und dr Giovanni Legrenzi. Dr Monteverdi het drei Wärk für die öffentlige Theater gschriibe: Il ritorno d'Ulisse in patria (1640), Le nozze d'Enea con Lavinia (1641, verscholle) und s bekanntiste, L'incoronazione di Poppea (1642).
Dr Inhalt und d Form vo de Opere
D Thema für die Opere si mäistens Gschichte us dr römische Gschicht oder Legände über Troja gsi, wo eso die heroische Ideal und hoochi Abkumft vom venezianische Staat gfiirt häi. Aber au d Liebi und d Kommödie si in dene Opere nid z churz choo. D Opere häi mäistens us drei Akt bestande, im Geegesatz zu früener, wo si maistens in fümf Akt iidäilt gsi si. D Rezitativ häi groosse Däil vo de Wärk usgmacht, aber wenn s Drama bsundrigs spannend worde isch, het s Arioso-Passaasche gee, wo as arie cavate bekannt gsi si. Under de Noochfolger vom Monteverdi isch dr Underschiid zwüsche de Rezitativ und de Arie gröösser und greegleter worde, was mä bsundrigs guet bi de Opere vom Francesco Cavalli und Antonio Cesti cha gsee.
Alexander Issajewitsch Solschenizyn
Der Schriftsteller het derno es baar Büecher gschribe. Wo 1973 s Wärch Der Archipel Gulag usecho isch, het en d Polizei grad wider gfange gnoo, und er isch is Ussland abgschobe worde. Er het dänn z Dütschland und au mal z Schtèèrnebèèrg im Schwizer Kanton Züri gläbt. Am lengschte isch er z Amerika im Exil gsi. Anne 1990 het er z Russland wider sini bürgerleche Rächt zruggübercho, und so isch er 1994 dörthii zrugggange.
Anne 1970 het der Alexander Solschenyzin der de Nobelpriis för Literatur öbercho.
Lellingen (Lothringen)
Lellingen (frànzeesch Lelling) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lellingen lijt uf re Heche zwìsche 246 un 320 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Lellingen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1275 àls Lellinga (1454: Lellinghen, 1485: Lellyngen, 1544: Laling).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lellingen ghert zem Rhinfrankisch.
Wil SG
Wil isch e chlineri Stadt und ehemolige Hoptort vom Waalchrais Wil im Kanton Sangalle mit öpe 23'000 Iiwohner (Stand Januar 2013, inkl. Bronschhofe).
Gschicht
Will wärend meh als 500 Joor z Wil Fürschtäbt vom Chloschter Sangalle residiert händ, haisst Wil au Hüt no Äbtestadt. Vor 1226 hät Wil dä Grofe vom Toggeburg ghört und ab 1798 för fööf Johr zum ehemolige Kanton Säntis. Dank de wichtige Vercherslag und em Marträcht, wo Wil dor d Fürschtäbt i de zwaite Hälfti vom föfzääte Johrhundert übercho händ, hät d Stadt en Uufschwung erläbt. No hüt zügt d Altstadt mit em Hof zu Wil vo säbere Zyt. 1984 hät Wil drum au de Wakkerpriis übercho.
Am 4. November 2012 isch d Susanne Hartmann (CVP) zur nöie Stadtpräsidentin vo Wil gwäält worde. Si isch als wildi Kanditatin zu däne Wahle aaträte, da haisst, si isch vo ihrer aigne Partai nöd understützt worde. D Susanne Hartmann isch di ersti Frau im Kanton Sangalle, wo e Stadt präsidiere dörf.
Verchehr
Wil isch im Fürschteland en wichtige Chnotepunkt für de Strosse- und Schinäverchehr. Wil hät mit de Autobahn A1 Sangalle-Züri e gueti Wescht-Oscht-Verbindig und mit de Hoptstross vo Chrützlinge dor dä Thurgau und witer dörs Toggeburg uuf, öber Wattwil bis uf Wildhuus, au e wichtegi Nordsüd-Achse.
Persönlichkaite
Wil isch de Geburtsort vo däne Lüt:
Siegfried Lehmann
Dr Siegfried Lehmann (* 24.Jänner 1955 z Lieberose) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2006 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Uusbildig un Beruef
Dr Siegfried Lehmann isch uf d Volks- un Hauptschuel z Radolfzell gange. No dr Schuel het er en Uusbildig zum Tächnische Zaichner bi dr Allweiler AG z Radolfzell gmacht. Noch em Zivildienscht 1976 bis 1977 z Singe het er vu 1977 bis 1980 Maschineböu an dr FH Konschtanz studiert. Zwai Johr lang het er as Sachverständige bim TÜV Baden gschafft, derno het er vu 1982 bis 1985 an dr Universitet Stuegert Fertigungstechnik uf Lehramt studiert. S Referändariat fir s Lehramt an berueflige Schuele het er 1985 bis 1987 gmacht. Syter anne 1987 isch er Lehrer fir Informationstächnik un Mathematik an dr Hontes-Gwärbeschuel z Singe. Syt 2000 isch er Studiediräkter un Fachberoter bim Oberschuelamt im Regierigsbresidium.
Bolitischi Laufbahn
Dr Siegfried Lehmann isch e Grindigsmitglid vu dr Griene anne 1979 gsii un het dr grien Kraisverband Konschtanz mitufböue. Vu 1983 bis 1986 isch er Mitglid vum erwyterete Landesvorstand vu dr Griene Bade-Wirttebärg gsii. Syter anne 1989 isch er Vorsitzer vu dr Gmaidsrotsfraktion vu dr Freie Griene Lischt im Gmaindstot vu dr Stadt Radolfzell. Syt 1994 isch er Mitglid vum Kraisdag vum Landkrais Konschtanz. Im Johr 2004 isch er au Mitglid vu dr Verbandsversammlig vum Regionalverband Hochrhy-Bodesee wore.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg am 26. Merz 2006 isch dr Lehmann iber s Zwaitmandat im Wahlkrais Konschtanz in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Bi dr Landtagswahl am 27. Merz 2011 het er mit 34,7 % vu dr Stimme s Diräktmandat im Wahlkrais gwunne. Är isch Sprächer vu syre Fraktion fir beruefligi Bildig, Wyterbildig, Juged un s blant atomar Ändlager im schwyzerische Benke. Syter 2011 isch er Vorsitzer vum Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, derzue ischer Mitglid im Europauusschuss.
Cernay
Cernay ìsch dr Nàmme vun dem frànzesche Kanton:
Cernay ìsch dr Nàmme vun denne Persone:
Dorlisheim
Gschìcht
Dorelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 735 àls Dorolsham.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dorelse ìsch. Dorelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dorelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Berau (Ühlingen-Birkendorf)
Geografy
S Dorf Berau lyt uff èm Südplateau vom Brändemer Bärg in èrè Höchi vo 663m NHH weschtlich obberhalb vum Schlüècht- un öschtlich vum Schwarzadal. D Hochflächi vum Brändemer Bärg keit i eim Stugg von èrè Höchi vo öppè 1100 m bim Hochschtaufè bis Berau a dè Südschpitzè bi 663 m. Vo Brändè, wo im Nordè vo Berau lyt, wörd d Hochflächi abbèzuès toujours breiter, dõrum gits weschtlich vo Berau, wo im südöschtliche Eggè vom Brendemer Bärg nò è baar Hektar Ackerflächi. D Hochflächi keit in Höchi vo Berau uff beidnè Sitè ekstreem gäch s Loch ab, sèll gildèt vo allem für d Schlüèchtdalflankè, wo sich èn fascht senkrächtè Steilhang befindet. Markanteschtè Abschnitt vo sèllèrè Felswand isch dè Schwedèfelsè, wo sich 1,5 km südöschtlich vo Bèrau öppè 50 m übber s Schlüèchtdal erhebbè duèt. Dè Schwedefelsè isch è Felswand, wo zuè 80% senkrächt isch un bi Kletterer zimli belièbt isch. Südweschtlich vom Dorf in èm Abschtand vo 1 km lyt im Loch unnè dè Witznauschtausee mit èm Chraftwärch Witznau, èm Mittelbeggi vom Schluchsee-Chraftwärchskomplèx. Nordöschtlich vo Berau begränzt s Mettmadal d Berauer Hochflächi, dört isch d Dalwangè dütlich wèniger steil un s Dal wèniger dǜèf. Im Mettmadal nördöschtlich lyt 1,6 km vo Berau èwäg d Lochmülli. Nördlich vo Berau lyt dè steilscht Abschnitt vom Brändemer Bärg, uff öppè 3,5 km gòts öppè 230 m uèzuès bis Brändè.
Gschichte
Bi Berau hèt s è Flyyburg gää, d Burg Berauerhorn. Dè Ort wörd 786 èrschtmòls erwäänt. Bèrau hèt nõch dè Uffdeilung vum Rych vom Karl dèm Großè zum Albgau ghört un isch spôter Deil vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè gsi.
Zu Zitè vom St. Blasianischè Abt Ruschtenus, so schriibt dè Abt Caspar I. i sinèrè Chronik, hèt uff èm Bèrauer Bärg dè Ritter Gottfryd vo Bèrau gläbbt. Er hèt im Kloschter St. Bläsy alli sini Besitztümer übbergää, sèll isch um 1110 bassyrt. Vo 1240 bis 1247 isch dè Arnold vo Bèrau Abt z St. Bläsy gsi. D Ritter vo Bèrau hèn im Wappè drei schwarzi Bärègrind gfüürt. Dè Gründer vum Kloschter St. Bläsy, dè Reginbèrt vo Seldèbürè hèt ebbèfalls dè Bärègrind im Wappè. Abt Heinrich IV. hèt 1349 èn Dingrodel für s Gotteshuus Bèrau erschtellè lòò.
Urschprünglich ghört s Vogträcht dè Hèrrü vo Eschèbach. Agnes vo Eschèbach isch mit Graf Mangold vo Nèllèburg vohürõtet, er hèt s Vogträcht um 135 Mark Silber 1448 a d Familliè am Stad vo Schaffhausen vokauft. 1478 hèt St. Bläsy alli Rächt erworbè. 1612 hèt dè Abt Martin I. vo St. Bläsy d Hèrrschaft vom Hèrr übber d Landgrõfschaft Stüèlingè, èm Maximilian von Pappenheim, übbernõ.
Nõch èm Schliifè vo dè Burg Guètèburg 1640 isch Berau dè Obbervogtei Gurtwyl unterschtellt worrè (d Hèrrschaft isch abber z St. Bläsy gsi).
Meemòls isch s Bèrauer Kloschter abbrènnt, isch abber durch Schenkungè vom umligendè Adel immer widder erneuerèt worrè, asè sin d Krenkinger Hèrrè, d Im Thurn, d vo Schällèbärg, diè vo Grièßè, d Lupfemer Landgrõfè un diè vo Reischach, jewyls Wooltäter vum Kloschter z Bèrau gsi.
Well Bèrau sich dirèkt obberhalb vom Südschwarzwälder Wasserschloß, im Zämmèfluß vo dè Schlüècht, dè Mettma un dè Schwarza befindet, isch d Nutzung vo dè Wasserchraft z Bèrau schu immer è wichtigs Thema gsi. Für Bèrau hèt s zwei Müllènè gää, eini im Mettmadal, d Lochmülli, diè andèr im Schlüèchtdal bi Witznau. In früènèrè hèn d Bèrauer au Wasser uss dè Mettma in èm Kanal bis zum Bèrauer Kloschter gleitet, dört isch è Mülli aadribbè worrè un s Wasser aaschlièßend übber dè Brändemer Bärg i d Schwarza gleitet worrè, vomuètlich i dè Höchi vom spôtèrè Witznauschtausee. Im Südschwarzwald sait mò èm söttigè Kanal è Wuhr, d Bèrauer Wuhr isch schu längscht uffgää worrè, sèllèwäg hèt mò d Frucht un s Mèèl vo dè Loch- un Witznauer Mülli immer abbè un uè transportyrè müèsè.
Kirchè
Diè ehemòligi romanischi Kirchè isch nõch ènèm Brand 1853 neu baut worrè. Si isch im Hl. Pankratius gweiht.
Infraschtruktur
Z Bèrau git s è Meezwèckhallè von èrè stattlichè Größi, wo mò Falkèschteihallè dauft hèt. Dört findèt è baar Mòl im Johr èn Danz statt, Ènde Septèmber wörd dört au s Erntedankfäscht abghaaltè. Für beidi Voaaschtaltungè hèt sich Bèrau i dè Region èn Nammè gmacht. Witterhy hèt Bèrau èn Sportblatz, uff dèm hauptsächlich Fuèßball gschpillt wörd.
Vokeer
Bèrau lyt a dè Brändemer Bärgschtrõß, dè K 6594. D Bärgschtrõß zwygt z Witznau unnè vo dè Schlüèchtdalschtrõß ab un gòt mit zwei Serpentinè im Stil von èrè alpinè Passschtrõß gu Bèrau uff dè Brändemer Bärg uè. Dört füürt si weschtlich a Bèrau vorby nõch Brändè un witter zum Schluchsee. Bèrau isch mit zwei Zuèfaartè an iri Ortsumfaarig aabundè. Im Winter wörd s èrnscht z Bèrau, uff èm Brändemer Bärg isch mò Schnee gwöönt. Um d Schüèler sicher s Schlüèchdal durab z transportyrè un d Berauer nit vom Räscht vo dè Wält abzschniidè, haltet dè Winterdiènscht d Bärgschtrõß vo Bèrau bis Witznau frei, wa vo Bèrau bis Brändè nit sichergschtellt isch. D Brändemer Bärgschtrõß isch bi Motorradfaarer zimli belièbt. D SBG isch z Bèrau für d Aabindung a dè öffentlichè Nahvokeer zuèschtänig, wellèwäg stellt dè spartanische Faarblaan abber nu dè Schüèlervokeer uff Düèngè sicher. Nordöschtlich zum Dorf usè füürt d Rièdemer Schtrõß übber d Lochmülli un durchs Mettmadal durrè uff Rièdè.
Albumin
Albumin (lat.: albus, „weiß“) ghööre wie d Globulin zur Grubbe vo de globuläre Protein. S Albumin sorgt im menschligen Organismus vor allem drfür, ass dr kolloidosmotisch Druck bestoot. Es bindet e Hufe Stoff, wo sust im Wasser nid lööslig si, an sich und macht sä eso lööslig. Albumin findet mä au in dr Milch, in Äier und im Wäize und Albumin-Homolog chömme in alle Chordadier vor.
Schweighausen
Schweighausen isch dr Namme vu däne Ortschafte:
z Dytschland
z Frankrych
Cortaillod-Kultur
D Cortaillod-Kultur isch en urgschichtlechi Kultur i der Schwiiz gsi.
Bi den Archäologe gilt dä Name für en Kulturgruppe, wo i der Zyt vor öppe sächsehalb bis föifehalb Joortuusige bestande het. Me het i vilne Fundplätz vo der Weschtschwiiz bis zum Zürisee Überräschte vo Dörfer us dere Zyt entdeckt. Dä Fundoort, wo der Name härchunt, lyt bi der Ortschaft Cortaillod am Nöieburgerse. D Hüüsergruppe sind vo de Lüüt dozmol gärn am Ufer vo de Seeè ufgstelt worde. Die eltischti sötigi Sidlig isch am Zugersee bi Cham gstande.
I der Oschtschwiiz ääne isch ungfäär zu säbere Zyt und no chly spööter d Pfyner Kultur gsi.
Me weiss, ass d Cortaillod-Dörfer vo der Jagd, vom Fische und au scho vom Puure gläbt händ, mit Achere und Veezucht. Me het Wärchzüüg und Gräät us Schtei, Holz, Gweih und Lätt bruucht, und au Fääli, Tüecher und Schnüer; d Cheramik het deils ganz eifachi Verzierige gha, und nodisno isch s Chupfer als Material für Wärchzüüg und für Schmuck uufcho.
Bözberg AG
Bözbrg isch e Gmeind im Kanton Aargau.
Geografy
S Gmeindpiet lyt im Aargauer Jura uf dr höche Flechi zwüschem Aaretal und em Fricktal. Es isch die gröschti Gmeind vom Bezirk Brugg.
Di höchschti Stell vom Gmeindbann isch uf em Linnerbärg uf 757 Meter über Meer. Ufem Lindeplatz z Linn stoot di alti, wytume bekanti Linner Linde; es isch eine vo de eltischte Lingeböim vo dr Schwiiz und dr grööscht Baum vom Aargau.
Im Sagemülitääli chöme dr Linnerbach und dr Gallechercher Bach zäme; es sind Kwellbech vo dr Sissle, wo dur s Fricktal zum Rhy abeflüsst; im Tääli unde gumpe si über schöni Wasserfäll abe; dört isch es Naturschutzpiet.
D Nochbergmeinde vo Bözbrg sind Effige, Müendl, Remige, Rinike, Brugg, Vilnachere un Schinznach im Bezirk Brugg und Zäje uf dr Weschtsyte im Bezirk Lauffeburg.