cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albert-Ludwigs-Universität Freiburg
Regionali un Internationali Zämmearbet
D Universitet isch in dr „Europäische Konföderation vu dr Oberrhyynische Universitete” (EUCOR) mit dr Universitete Charlsrueh, Basel, Oberelsass un Stroßbeg verbunde. Syt em Merz 2006 isch d Universitet Fryybeg au Mitglid in dr „League of European Research Universities” (LERU), ere Vereinigung vu dr forschigssterkschte Universitete vu Europa. Derzue pfläge d Universitet insgsamt wie au einzelni Fakultete Partnerschafte zue Hochschuele in fascht allne Kontinänt.
Bekannti Persenligkeite
Mit dr Albert-Ludwigs-Universitet Fryybeg sin vil großi Wisseschaftler un Profässore verbunde, wu an ere gstudiert, gforscht oder glehrt hän, z. B. dr Erasmus vu Rotterdam, dr Wirtschaftswisseschaftler Walter Eucken, dr Mediziner Paul Ehrlich, d Filosofe Hannah Arendt, Martin Heidegger, Walter Jens un Karl Jaspers, dr Sprochwisseschaftler Friedrich Kluge, dr Geologe un Proräktor Gustav Steinmann mit dr Adelheid, dr Chemiker Hermann Staudinger un d Biologe Bernhard Hassenstein un Hans Spemann.
Benken ZH
Bènke (amtlich Benken) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Bènke isch es Wiibuuredorf am Südweschtfuess vom Cholfirscht. S Piet vo de Gmäind umfasst 57,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 33,9 % Wald, 5,5 % Sidligsflechi, 2,6 % Vercheersflechi und 0 % Gwässerflechi.
Gschicht
Bènke isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 858 als Pecchinhova.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 10,5 % (Stand 2011).
Religion
61,4 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 15,6 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 11,9 %, CVP 1,3 %, EDU 4,7 %, EVP 1,6 %, FDP 5,2 %. GLP 5,8 %, GP 13,9 %, SP 13,7 %, SVP 40,9 %, Suschtigi 1,0 %.
Gmäindspresidäntin isch d Verena Strasser (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 1,9 % gläge.
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Bènke ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Geispitzen
Gaispìtze (frz. Geispitzen, dt. Geispitzen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Gaispìtze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1188 àls de Cespite.
Chris Froome
Dr Chris Froome (* 20. Mai 1985 z Nairobi, Kenia) isch e britische Brofivelorennfahrer, wo sit 2010 für d UCI ProTour Mannschaft SKY fahrt.
Dr Froome isch am 20. Mai 1985 z Nairobi in Kenya uf d Wält choo. Won er e Teenager gsii isch, isch er mit siiner Familie uf Südafrika züüglet. Er het no z Kenia mit em Velorenne aagfange. Zerst isch er Mountainbiker gsi, z Südafrika het er uf dr Strooss afo fahre. Hützudaag het er die britischi Bürgerschaft, wil siini Groosseltere vo dört choo gsii si, und er fahrt sit 2008 mit ere britischi Lizänz.
Geispitzen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gaispìtze ìsch. Gaispìtze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gaispìtze ghert zem Hochàlemànnisch.
Anarchosyndikalismus
Mit em Begriff Anarchosündikalismus bezäichnet mä wenn sich Loonabhängigi sälber organisiere uf dr Basis vo de Brinzip vo dr Sälbstbestimmig, Sälbstorganisazioon und Solidaridäät. Us dr Sicht vo dr Gschicht vo de Ideä isch dr Anarchosündikalismus e Verschmelzig vom Anarchismus und em revoluzionääre Sündikalismus.
Middel und Ziil vom Anarchosündikalismus
S Hauptziil vom Anarchosündikalismus isch die revoluzionääri Überwindig vom Staat und vo dr kapitalistische Gsellschaft. Für daas sölle sich d Arbäiter gwärkschaftlig sälber organisiere und d Brodukzioonsmiddel übernee. Eso wurd e Kollektivornig entstoo ooni Gsellschaftsklasse und ooni Staate. Ooni dass sich d Arbäiterklass in alle gsellschaftlige Lääbensberiich sälber organisiert, cha si käi wirksami Geegemacht zum Staat und zum Kapital bilde. Dr Begriff Arbäiterklass umfasst nit nume loonabhängigi Beschäftigti (Arbäiter und Aagstellti), sondern au anderi gsellschaftligi Grubbe wie z. B. Arbetsloosi, Husfraue bzw. -manne oder Schüelerinne und Schüeler, also Grubben, wo diräkt oder indiräkt am gsamtgsellschaftlige Brodukzionsbrozäss bedäiligt si.
D Hauptakzioonsfälder vom Anarchosündikalismus si dr Klassekampf im Betriib mit de Middel vo dr diräkte Akzioon und Agitazioon. Dr Anarchosündikalismus het immer vor, d Lääbensbedingige vo de Mensche konkreet z verbessere: Er verlangt mee Loon, chürzeri Arbetszite, Gliichberächtigung und e würdevolls Lääbe für alli Mensche. Sis ändgültige Ziil isch aber immer die soziali Revoluzioon, und dorum leent d Meerhäit vo de Anarchosündikaliste reformistischi Tendänze strikt ab.
Bernhard Stirnemann
Dr Bernhard Stirnemann (* 12. Sebdämber 1936 z Bärn; † 23. Merz 2011 am gliichen Ort) isch e Schwiizer Liedermacher u Bolitiker (SP) gsii.
Bottighofen
Bòttighòfe (amtlich Bottighofen) isch e politischi Gmaind im Bezirk Chrüzlinge im Kanton Thurgau, Schwiz.
Bernhard Stirnemann
Biografii
Dr Stirnemann hed nach ere abbrochene Schriinerleer ds Leererseminar absolviert un hed bis 1998 as Lehrer gschaffed. I de 1950er-Jaar hed er, unabhängig vom Mani Matter, sini erschde Chansons gschribe, inschbiriert vo de französische Chansonniers. 1961 hed er ds Chällertheater Die Rampe ir Bärner Chramgass gründet, woner bis zu sire Schliessig 1982 o säuber gleited hed. Dört isch er 1966 zerschd mau gmeinsam mit de Bärner Troubadours ufdrätte; sitdäm isch er bi dene derbii blibe. Drnäbe hed er ds Theater am Chefigdurm gleited u isch o no Schouschbiler u Regisseur gsii.
Bottighofen
Geografi
Bòttighòfe liit am Südstade vom Bodesee. D Gmaindsflechi bstoht us 39,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 34,6 % Wald, 25,4 % Sidligsflechi und 0,4 % sustiger Flechi.
Bernhard Stirnemann
Biografii
1992 hed er mid Fründe e Gnosseschafd gründet, wo sitdäm z Bärn s Musigbistrot, es Kultur-Bistro nach Pariser Vorbild, bedriibt. S isch am 20. Dodesdag vom Mani Matter ufgmacht worde.
Am 23. Merz 2011 isch er i sim 75. Läbesjaar as dritte vo de Bärner Troubadours gschdorbe, nach em Fritz Widmer u nem Markus Traber, innerhaub vomene Jaar.
Bottighofen
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 27,8 % gläge.
Religion
52,6 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,4 %, CVP 15,4 %, FDP 21,4 %, GLP 4,8 %, GP 8,5 %, SP 13,5 %, SVP 27,2 %, Sustigi 3,8 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1684 Iiwooner 92,8 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 1 % Französisch 1,5 % Italienisch und 4,7 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Bòttighòfe ghöort zum Oschtschwizerisch
Liste der Berge und Gebirge des Erdmondes
Des isch e Liste vu dr Bergstrukture uf em Mo vu dr Erde.
Montes (Gebirge)
In dr Hochländer (Terrae) vum Mo un an dr Ränder vu dr Meere (Maria) git's mehreri Bergketten, wo meistens nooch irdische Gebirge benennt worre sin.
Montes (Berge)
Fer dütlich sichtbari un abgrenzti Erhebige sin ebefalls Nämme vergä worre.
Kaps
D'Endpunkte vu Gebirge, wo in d'Maria inirage, werre in Alähnig an irdischi Bezeichnige Promontorium (Kap) gnennt.
Meeresrucke
Die flache, langgstreckte Erhebigen in dr Maria werre als Dorsa (Singular Dorsum, alem. Meeresrucke) bezeichnet.
Kubera
De Kubera oder Kuvera (Sanskrit: कुबेर, Kuvera m.) isch im Hinduismus de Gott vom Riichtum und de Welthüeter (lokapāla) vom Noorde.
Vo Giburt uuf ghört de Kubera zu de Dämoone, denn sin Vatter isch de Vishravas, werum er selber au Vaishravana gnennt werd. De bösi Dämon Ravana, wo öber Lanka gherrscht het und d Sita graubt het, isch siin Halbbrüeder. Nochdem de Kubera tuusig Joor asketisch glebt gha het, het en de Brahma as Biloonig zum Welthüeter vom Noorde igsetzt und en zum Gott vo de Riichtümer gmacht. De Kuvera wont im Noorde ide Stadt Alaka im Himalaya. Dargstellt werd er mit drai Bai und drai Chöpf, aber er het nu acht Zee und isch aioigig.
Kreis Onsernone
Dr Chrais Onsernone (ital. Circolo d’Onsernone) bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Isole, Locarno, Melezza, Navegna un Verzasca dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Onsernone.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Versenkung der Lusitania
S Problem isch gsii, dass die Düütsche gwüsst händ, dass ihri Gegner, d Entente-Mächt, glegentlich uuf zivile Schiff Waffe und Munition gschmugglet händ. Sii händ deshalb nach Erklärig vom uniigschränkte U-Boot-Chrieg d Passagiere vo solche Schiff über d Press gwarnt, dass sii es Risiko iigönd. Allerdings isch bii dr Warnig an d Lusitania-Passagier nit d Red devo gsii, dass solchi Schiff au ohni Vorwarnig dörfed beschosse werde und de Passagier dodermit kei Glegeheit gee wird, s Schiff vor dr Versenkig z verloh. Bii chliinere Handelsschiff und sogar Lazarett-Schiff händs die Düütsche aber au bereits vorher teils so gmacht. Das isch zwar nit uusdrücklich mit Paragraph vom Völkerrecht verbote gsii, vom Gwohnheitsrecht aber scho. So het z. B. d Haager Landchriegsordnig verbote ghaa, gege wehrlosi Zivilpersone vorzgah.
S Problem vom düütsche U-Boot isch im Fall Lusitania im Unterschied zu chliinere Schiff gsii, dass es, falls es gwartet hätt, bis alli über 1000 Persone vo Bord sind, lengschtens siinersiits hätti chönne vom ne gegnerische Chriegsschiff versenkt werde. Dr Kapitän Walter Schwieger het also zwei Möglichkeite ghaa, zum siis eigene Lebe z schone: verschone oder ohni Vorwarnig torpediere. Do er vom Marine-Kommando uusdrücklichi Erlaubnis ghaa het, ohne Vorwarnig z torpediere, het er denn au ohni Zögere die Variante gwählt.
D Lusitania-Bsatzig isch vo dr britische Admiralität vor eme U-Boot in dr Nähi gwarnt worde. Sii het an sich d Chance ghaa, mit ihrer hohe Gschwindigkeit eme ne damalige Torpedo z entfliehe. Dr Kapitän het aber dr Empfehlig, en Zickzackkurs z schtüüre, nit befolgt und isch einfach schnell gfahre. Deshalb isch er als Überlebende nachher au no vor Gricht zoge worde.
Für d USA, wo ebefalls über 100 Passagier an Bord ghaa het, isch die Versenkig 1917 eine von de Gründ gsii, in de Chrieg gege Düütschland iiztrete.
Dramatiker
Ä Dramatiker odr Theaterautor isch ä Verfasser vo Theaterstück (Drame).
Mänggi Dramatiker hai sich drbii uf beschtimmti Theatergenres konzentriert, wie Komödie (Komödienautor) oder Tragödie (Tragödienautor).
Mänggisch wärde Schtoff us dr Buech-Literatur vom enä Theaterautor für d Bühni bearbeitet (Dramatisierig). Bischbil si d Bearbeitige vo de Wärk vom Karl May für d Karl-May-Schbiil uf verschiidene Bühne.
D Theater chaufe s Rächt, ä beschtimmts Schtück vom enä Theaterautor abkürzt oder ungkürzt ufzfüehre. Der Theaterregisseur het drbii d Uufgob, dr Teggscht as ä dramatischi Handlig auf d Bühni z bringe. Mänggisch macht dr Autor die Umsetzig sälber.
Joachim Löw
Dr Joachim „Jogi“ Löw (* 3. Februar 1960 z Schännau) isch sit em 1. Auguscht 2006 dr Trainer vu dr dytsche Fuessballnationalmannschaft. As Trainer het er untert anderem d Fuessball-Weltmeisterschaft 2014 gwunne.
Dr Löw het nooch sinere middlere Riifi am Gymnasium in sinem Heimetort e Usbildig zum Grosshandelschaufmann gmacht. Er wohnt z Wittnau im Hexedal bi Friburg im Brisgau, isch verhirotet (Ehefrau Daniela) un het keini Chinder.
Karriere as Fuessballspiler
As Fuessballspiler isch er nooch dr Jugend bi zwei Schännauer Verein un dr Eitracht Friburg as Profi fir dr SC Friburg, dr VfB Stuegert, Eitracht Frankfurt, dr Charlsrueher SC, dr FC Schaffhuse, dr FC Winterthur und dr FC Frauefeld aktiv gsi. In 52 Bundesligaspil het er sibe Dor gschosse, dezue sin 252 Isätz un 81 Dor in dr 2. Bundesliga chuu; usserdem het er vier Isätz in dr U21-Nationalmannschaft gha.
Karriere as Trainer
As Trainer het er dr FC Winterthur, dr FC Frauenfeld, dr VfB Stuttgart (14. August 1996 bis 30. Juni 1998), Fenerbahçe Istanbul (1. Juli 1998 bis 29. Mai 1999), dr Charlsrueher SC (25. Oktober 1999 bis 19. April 2000), Adanaspor in dr Türkei (20. Dezember 2000 bis 4. März 2001), dr FC Tirol Innsbruck (10. Oktober 2001 bis 18. Juni 2002) un zledscht Austria Wien (4. Juni 2003 bis 24. März 2004) gleitet.
Nooch dr EM 2004 un em Rucktritt vum Rudi Völler het dr Löw näbenem Jürgen Klinsmann un em Oliver Bierhoff s'Füehrigstrio vu dr dytsche Nationalelf komplettiert, wo er bi dr Fuessballweltmeisterschaft 2006 dr dritt Platz erreicht het mit ere.
Am 12. Juli 2006 isch dr Joachim Löw in ere Pressekonferenz vum DFB als nöie un demit insgsamt 10. Trainer vu dr dytsche Fuessballnationalmannschaft vorgstellt worre. Säller Platz isch frei worre, noochdem dr Jürgen Klinsmann sich defür entschide het, sin Vertrag bis zum 31. Juli 2006 nimmi z'verlängere. Dr Löw het zuenächscht e Vertrag iber zwei Johr erhalde.
Nooch dr gwunnene Qualifikation zue dr Europameischterschaft 2008 in dr Schwiiz un Öschterrich het die dytsch Mannschaft nooch ere durchwaxene Vorrunde am 19. Juni z'Basel s'Virtelfinalspiil gege Portugal gwunne. Dr Löw isch fier säll Spiil vu dr UEFA in e Reporterkabine hoch iberem Stadion verbannt worre.
Mit em 3:2-Siig iber d'Türkei im St.-Jakob-Stadion ebefalls z'Basel am 25. Juni 2008 het im Joachim Löw si Mannschaft s'Finale z'Wien erreicht.
Bi dr Fuessball-WM 2010 z'Südafrika het die vum Löw betreut ditsch Nationalmannschaft dr dritt Platz erreicht un demit s'Duell um dr bescht Trainer ussem Wiisedal klar fier sich entschide. Die jüngscht ditsch Mannschaft, wo je an e WM gschickt worre isch, het sich debi durch e attraktive, offensive Fuessball uszeichnet un sowohl durch ihri Spilart wie au d'Herchumft vu dr Spiler alli Clichés iber Ditschland iber dr Huffe gworfe.
Im Vorfeld vu dr WM het es Querele um d'Vertragsverlängerig gä un noch ere Niderlage ime Teschtspil gege Argentinie im März isch au e Diskussion mit Kritik an dr Nicht-Nominierig vu erfahrene Spiler in die ditsch Nationalmannschaft in dr Presse ufchu. Bsunders heftig kritisiert worre isch, dass dr Löw dr Bundesliga-Torschützekönig vu dr abgloffene Spilzit, dr Kevin Kuranyi, nit fier d'WM nominiert het. Die Hamburger Illustrierti "DER SPIEGEL" het im Löw vorgworfe, numme uf jungi Josager z'setze un keini Kritiker z'dulde. Mitte Juli hän dr Löw un si Trainerstab ihr Vertrag mit em DFB um zwei Johr bis 2012 verlängeret.
In dr Qualifikation zue dr WM 2014 isch di dütsch Mannschaft unter em Löw uf nüün Siig un ei Remis chuu. D Gruppephase vu dr WM z Brasilie hän si mit Siig über Portugal un d USA un eme Remis gege Ghana as Gruppesiiger abgschlosse. Über s Achtelfinale gege Algerie, wu in dr Verlängerig mit 2:1 besigt wore isch, isch em Löw si Mannschaft ins Viertelfinale gege Frankrich chuu, wu si mit 1:0 gwunne het. S Halbfinale gege Brasilie het di dütsch Mannschaft mit 7:1 gwunne un isch schließli noch eme 1:0 no Verlängerig im Finale gege Argentinie Weltmeister wore.
Burtigny
Burtigny (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Joachim Löw
Karriere as Trainer
Bi de Europameischterschaft 2016 isch Dütschland in de Gruppephase uf d Ukraine, Pole un Nordirland droffe. Mit zwee Siig un eim Unentschide gege Pole isch Dütschland ins Achtefinale iizoge. Noch em Siig gege d Slowakei un em Siig gege Italie im Vierteilfinale het d Manschaft s Halbfinale gege Frankrich verlore.
Burtigny
Geografi
Burtigny isch e Stroßedorf am Jurafueß, an dr Stroß zum Col du Marchairuz. D Gmaiflechi umfasst 58,8 % landwirtschaftligi Flechi, 35,2 % Wald, 4,6 % Sidligsflechi un 1,4 % sunschtigi Flechi.
Joachim Löw
Karriere as Trainer
Bi de WM 2018 z Russland isch Dütschland no zwei Niderlage gege Mexiko und Südkorea un eim Siig gege Schwede no de Gruppephase uusgschide.
Burtigny
Gschicht
Burtigny isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1144 as Britiniaco (1145 Brettignei).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19 % gläge.
Religion
68,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 14,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 0,3 %, FDP 15,5 %, GLP 6,2 %, GP 6,2 %, SP 7,1 %, SVP 41,8 %, Sunschtigi 15,5 %.
Dr Burgermaischter vu Burtigny isch dr Marcel Dill (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kleisthenes von Athen
Dr Naame vom Kleisthenes vo Athen (im Dütsche bedoont mä die ersti Silbe: 'Klëisthenes; uf Griechisch die zwäiti: Κλεισθένης = Kleisthénēs, * um 570 v. d. Z.; † um 507 v. d. Z.) isch undrennbar verbunde mit de politische Reforme, wo 508/507 v. d. Z. z Athen duuregfüert worde si und wo in dr Gschichtsforschig as Mäilestäi uf em Wääg zur attische Demokratii aagluegt wärde.
Dr Kleisthenes isch vo dr Familie vo de Alkmaionide abgstammt und isch woorschinlig scho under em Tyrann Hippias im Joor 525/24 v. d. Z. Archon worde. D Alkmaionide häi zu de Eupatridai, de iiflussriiche attische Adelsgschlächter, ghöört und si eso potenzielli Riwale vo dr Peisistratide-Tyrannis gsi. Villicht het dr Kleisthenes scho churz noch sim Archontat mit de Alkmaionide Athen verloo, zum vo usse gege d Pesistratide z mobilisiere. Si häi s Orakel vo Delfi finanziell understützt und eso d Briesterschaft dört gege s Athener Tyranne-Reschiim gstimmt. Mit de richdige Orakelsprüch häi si d Spartaner für Blään gwunne zum d Peisistratide z stürze. Dr spartanisch Köönig Kleomenes I. het schliesslig dr Hippias 510 v. d. Z. verdriibe.
Jiwaka Province
Jiwaka (Tok Pisin: Jiwaka) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. D Nochberprovinze vu Jiwaka sin Western Highlands, Southern Highlands, Simbu (Chimbu) un Madang. Hauptstadt isch Minj.
Jiwaka isch entstande am 17. Mai 2012 dur Uusgliderig vu dr Dischtrikt Anglimp-South Waghi, Jimi un North Waghi us dr Provinz Western Highlands. Dr Name chunnt vu dr Ortsnäme Jimi, Wahgi un Kambia.
Dischtrikt un LLG
D Provinz Jiwaka isch in drei Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, Local Level Government (LLG) Areas, wu in Rural (ländligi) oder Urban (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Tatort: Himmelblau mit Silberstreifen
Tatort: Himmelblau mit Silberstreifen ischt a deitscher Fernsehfilm us dr Krimi-Reihe „Tatort“ us-em Jôhr 1977 vom Reschisseer Theo Mezger. Uruffgfihrt wôrra isch der Stroifa am 30. Januar 1977 em Erschda Programm vo dr ARD.
Handlong
Handla duat der Film em fikdiva schwäbischa Städtle Weilerburg mit-em Kfz-Kennzoiche WE. Deet geit’s an reicha Jonggsella namens Paul Seifert. Dr sell wuud en-ra Nacht vo-ma lauda Greisch uffgweckt. Wia-nr en sei Stub neikommt, siht’r an Eibrecher ond erkennt dean Lomba. Weil aber dr sell jetzt woiß, dass’r erkannt wôrra ischt, haut’r mit-ma stompfa Gegastand uff da Hausbesitzer nei, bis der sein ledschda Schnaufer doa hôt.
Z Weilerburg soll môrga dr Gsangvorei sei jährlichs Stifdongsfescht feira. Zo deam Ereignis ischt aus Wiin dr Oberinschbektr Marek ôôgreist. Mit-em Ermordeda seim Nôchbr Säuberlich hôt’r da Ôbed e-ma Wirtschäftle vorbrôcht ond an Haufa Virdela Wei dronka. Wia dia zwoi Manna nôch Middernacht am Seifert seim Haus vorbeikommet, sehet se, dass trotz dr fortgeschriddena Zeit noh Liacht en dr Wohnong brennt ond an dr Strôß a-ma vorsteckda Plätzle a Opel-Kadedd abgschdellt ischt – hemmlblau mit Silberstroifa ond-ra schwarza Modorhaub. Kaum hend-se des Audo entdeckt, braust’s au glei mit-ra Mords-Geschwendichkeit drvoo. Abr em Moment messet dia Mannsbilder deam Vorkommnis noh koi Bedeidong bei.
Am Dag druff trifft en Weilerburg aus Heilbronn dr Kriminal-Hauptkommissar (KHK) Lutz ei. Am Bôhof wuud’r scho vo seim Assischdenda Wagner erwardet. Am Tatort miaßet dia zwoi feschtstella, dass em Seifert sei Tresor uffbrocha wôrra ischt. Seltsam kommt de Bolezischda vor, dass d Wohnongsdiir et uffbrocha wôrra ischt, dr Schlissl dô drzua ischt beim Ermordada. Jetzt ibrleget sich dia Bolezischda, wer zom Kreis vo de Vordächdige gheera kôô: Dô wär amôl em Toda sei Bruader Erwin, wo-nen am Sonndichmôrga om Achde uffgfonda hôt, ôôgeablich om a Familia-Ôgleagaheit mit-em zo klära. Der geit vor, ibrhaupt koin Schlissl zor Wohnong zo han, was sich aber schbäder als gloga rausstellt. Weaga-ma Kredit fir sei Fodo-Gschäft schdôht’r en-ra graußa Schuld bei seim Bruader. – Vordächdig ischt au dr Ladabesitzer Enderle, wo genau geganiiber wohnt. Dr sell erklärt ondra-ma fadascheiniga Vorwand, er häb geschdern Ôbed gega halb Neine da Paul Seifert uffgsuecht. – De dridd vordächdig Persoo isch d Ellen Kollmann, em Ermordada sei Haushäldere. Dui leabt vo ihrem Môô getrennt, hôt an Schlissl zom Seifert seira Wohnong ond geit vor, en dr Tatnacht vorreist gwäa zo sei, will abr et ôôgäa, wo se gwäa ischt. Jedafalls kursiirt a Gerücht, dass-se mit-em Seifert a Vorheltnis ghet hôt. Dera ihr erwachsener Soh Alex, wo noh em Haus vo seira Muader wohnt, vorhelt sich offasichtlich ganz nervees bei de Frôga vom Lutz ond-em Wagner. A Alibi kô-nr jedafalls et nôchweisa.
Vom Paul Seifert seim Ôwalt Dr. Haß erfehrt dr Lutz, dass dr Enderle scho lang nemme dr Besitzer vom Kaufhaus Enderle ischt, sondern bloß noh dr Gschäftsfihrer. D Frau Enderle will ihrem Môô koi Alibi geaba. Viilmehr behaubdet se vôr-em, en dr frôglicha Zeit bei ihrem Liebhaber gwäa zo sei.
Dr Ellen Kollmann ihr Fortbleiba erklärt sich bald so: Ihr Môô vorbiaßt a Strôf em Gfengnis vo Stadelheim, was bisher a guads Geheimnis gwäa ischt. Weil sui zor Tatzeit nôchweislich z Mincha gwäa ischt, scheidet se als Täterin aus.
Vom Bankdirekder Schröder erfehrt dr Lutz, dass dr Ermordede an Haufa Bargeld en seim Tresor uffbewahrt hôt, ond dass dr Enderle em Seifert Wechsel em Wert vo 60.000 Mark schulda dät. So wuud uff oimôl dr Enderle zom Hauptvordächdiga. Dr sell behaubdet abr steif ond fescht, er häb seine Schulda vollstendich zruckzahlt ond dô drnôch dia Wechsel vornichdet.
Au des muaß noh gsait werra
D Handlong vo deam Film ischt – vorgleicht mr-se em Abstand vo rond 40 Jôhr mit de neiere Tatort-Krimis – arg zahm. Was der Stroifa abr entressant macht, isch des Heifle vo dr erschda Garde vo de dômôlige schwäbische Volksschauschbiiler.
Sembrancher
Sankt Brancher (frz. offiziell Sembrancher; fp. [a sabrɛ̃ˈtsə, sabrɛ̃ˈtʃyə]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Entremont im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Di Gmei liggut ufer lingg Sita vam Fluss Dranse, wa üsum Bangistaal chunnt. Dr Bach macht di Gränza ufer Noordsita ufera Lengi va sibu Kilometer. Ufer rächt Sita vam Bach liggut di Gmei Vollèges und ds Taal Entremont feri im Süüdu di Gmei Orsières.
Da, wa d Entremont-Dranse in ds Taal embri chunnt und va linggs ini Dranse mündut, liggut ufera Aaheechi ds aalt Doorf Sankt Brancher. Da faat öi di Bäärgstraass ufu Grooss Sankt Bernhard a. Ei Kilometer witer feri im Taal isch dr Willer La Garde.
Cutting
Cutting (ditsch Kuttingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Sembrancher
Gschicht
Sankt Brancher isch zum eerschtu Mal im Jaar 1177 als Sancti Pancratii de Branchi erwäänts cho. Ds Doorf isch sit dum Mittelaalter dr Höiptoort vam Entremont.
Cutting
Geogràfi
Cutting lijt im Saulnois, 72 Kilometer nordweschtlich vun Stroßburi, 56 Kilometer sìdeschtlich vun Metz, 50 Kilometer nordeschtlich vun Nancy und 20 Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg, zwìsche dr Nochbergmeine Domnom-lès-Dieuze ìm Nordweschte, Lostroff ìm Nordoschte und Rorbach-lès-Dieuze ìm Sìde uf re Heche zwìsche 213 und 256 m ìwer em Meeresspiejel.
Sembrancher
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Dr Üsländerateil isch 2010 bi 11,7 % glägu.
Cutting
Geogràfi
Züe Cutting ghert àui no dr Willer L’Espérance („Die Hoffnung“).
Sembrancher
Religioo
89 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 3,8 % evangelisch-reformiert.
Cutting
Gschìcht
Cutting ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1328 àls Villa de Kuctinga (1476: Kuttanges).
Sembrancher
Politik
Dr Gmeipresidänt va Sembrancher isch dr Bernard Giovanola (Stand Oktoober 2017).
Cutting
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Sembrancher
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 792 Iwoner 98,2 % Französisch als Höiptspraach agigä, 0,8 % Titsch, 0,5 % Italienisch und 0,5 % annri Spraache.
Cutting
Verwàltung
vun Cutting ìsch. Cutting ghert zem Kommünàlverbànd.
Sembrancher
Spraach und Dialäkt
Dr tradizionell Dialäkt va Sembrancher gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Cutting
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Cutting ghert zem Lorrain.
Ushas
D Ushas (Sanskrit: उषस्, Uṣas f.) isch im Vedismus d Göttin vom Morgeroot.
D Ushas werd as e bildhöbschi jungi Frau bischribe, wo nie aalteret. Si achtet ali Mentsche, egaal wele Rang si hend und wie si uusgsiend. Im Rigveda sind ere rund 20 Hymne gwidmet, womit si die Göttin isch, wo am maiste vereert woren isch. Si faart jede Moorge imene lüüchtige Wage uus, wo vo Stuete oder Chüe zoge werd, und vertribt Tünkli. Si isch d Töchter vom Himmelsgott Dyaus und d Schwöster vo de Nachtgöttin Nakta. De Sunegott Surya isch ere sin Gliebte oder Maa. Im spöötere Hinduismus spillt si kai Role mee.
Schanfigg
Ds Tschelfigg old Schelfigg (hoochtöütsch Schanfigg, rätoromanisch Scanvetg) ischt äs Taal im Kanton Graubündä. Bis in ds 19. Jaarhundert hed mä unnär «Schelfigg» nun däär Täil vrstandä, waa um Säpeeter (Sankt Peter) ummär ischt; d Lenggwis old Aroossä old Tschiärtschä hend daazmaal nit zem Schelfigg ghöört. Hütt vrstäid mer aber ds ganz Taal reschp. der früäner Chräis «Schelfigg» unnär däm Woort.
Geografii
Ds Taal chund vo Aroossä gäg Nordä dür ds Wälschtobel an di Lenggwis apper und gäid va dert i weschtlicher Richtig bis gä Malaadersch, waa s mit em Taal va Charwoolde zemmächund, das ischt zwäi Kilomeeter südöschtlich va Chuur. Dür ds Tschelfigg flöüsst d Plessur, waa uf der Aroosser Alpä unnä am Aroosser Roothorä aafaat und bi Chuur in dn Rheï mündet.
Äis Taal ganz oben im Tschelfigg, s Wälschtobel mit dr Alpä Ramoz, ghöört nit zem Gmäindbann va Aroossä, aber zer politischä Gmäind Albula ennet em Bäärg; dr direkt Wääg vam Doorff Alvaneu im Albulataal gäid über dr Pass Furcletta, süüdlich am Aroosser Roothorä vrbeï, und ischt nun än Fuässwääg.
Beï dr Lenggwis chund va dr rächtä Seïtä dr Sapüünerbach ous em Seïtetaal Sapün in d Plessur.
D Vercheerswäägä im Tschelfigg sind im stotzigä Tobel van dr Plessur und an dä Bäärghäng zem Täil dür schwirigi Stellä gfüärt choon. Gä Praadä und Tschiärtschä, süüdlich van dr Plessur, gäid ä Straass va Chuur und Passugg ous. Ouf dr anderä Taalseïtä, am Sunnähang, ischt d Kantoonsstraass an d Lenggwis und gän Aroossä und unnädraa d Strecki va dr Räätischä Baan, waa zwölf Tunnel und vil Bruggä hed. Weïtummer bärüemt ischt dr hööch und elegant Viadukt van dr Lenggwis, und än imposanti nöüwi Brugg hed iez d Kantoonsstraass beï Cafräissä und Caschtiäl.
Turismus
Aroossä ischt äs Zentrum für dr Wintersport.
Gmäindfusioon im Tschelfigg
Ouf der 1. Jenner 2013 hend schich di daazmaaligä Gmäindä im Taal – aani Malaadersch und Tschiärtschä-Praadä, waa gä Chuur ousgrichtet sind – zen erä äinzigä groossä Gmäind mit em Name Arosa zemmägschlosse.
Liste der neohethitischen Könige
Di neohethitische Staate sind ahand vo de geographische Laag sortiert. Ali Joor sind vorem Aafang vo de westliche Zittrechnig, drom werd „v. Chr.“ nöd gschribe. Di maiste Näme sind us luwische Inschrifte bikannt, vili au us assyrische Quelle. Seltniger sinds anderi Tegscht.
Euphrat-Region
Karkamis
Malida (assyrisch: Melid; griechisch: Melitene)
Kummaha (assyrisch: Kummuḫ; griechisch: Kommagene)
Masuwara (assyrisch Til-Barsip)
Antitaurus-Region, Westsyrischi Regioo
Kurkuma (assyrisch: Gurgum)
Walastina (assyrisch: Pattina-Unqi)
Imatu (aram. Ḥamat)
Zentralanatolie
Tabal / Bit-Burutaš (griechisch: Kappadokia)
Tuna (Atuna)
Ištunda
Šinuḫtu
Tuwana(altgriechisch: Tyana)
Ḫubišna (griechisch: Kybistra)
Nahida (assyrisch: Naḫita)
Til-Garimmu
Kaška
Kilikie
Hilika, Hirika (assyrisch: Ḫilakku)
Illubru
Kundu und Sissu
Pirindu (Raus Kilikie)
Aramäischi Staate
Samʼal (Yaʼudi)
Bit-Agusi (Arpad)
Kasku (Kaska; aramäisch: ktk)
Aram-Damaskus
Influenza
D Grippe isch en durch Vire verursachti Infektions-Chrankheit, wo in erschter Linie d Atemorgan befallt und in de Winter- und Übergangs-Monate hüüfiger tuet uufträte. Nach en ere sog. Inkubationsziit von 1 bis 4 Tage bricht si plötzlich und heftig uus und chan au d Verdauigs-Organ in Mitleideschaft zieh. Au wiiteri, schlimmeri Komplikatione wie Lunge-Entzündig sii möglich. En schwächeri Form von der normale Grippe, won en liechtere Verlauf nimmt, heisst grippale Infekt. Do s verschiedeni Stämm von unterschiedliche Grippevire gitt, bietet en Schutz-Impfig trotz Verwendig von unterschiedliche Stämm drin kein absolute Schutz, nur en relative Schutz.
Möglichi Ursache
Wie z. B. der Regierigs-Antwort uuf Vorschtöss im Parlamänt vom Kanton Basel-Landschaft von 2007 (Postulate J. Wiedemann/S. Abt) z entnäh isch, isch der Fiinschtaub (PM), wo v. a. Dieselmotore von Laschtwage, Bau- und Agrarmaschine und teils Personewage, sowie Holzheizige, allisamt v. a. ungfilteret, uusschtosse, nitt nur schlimmschtefalls für Lungechräbs verantwortlich, sondern förderlich auch für Grippe und regelmässigi Schüb von Bronchitis. Der Fritz Kuhn, siit 2012 neue Bürgermeischter von Stuttgart, hett nach siire Wahl im Dütschlandfunk-Radio betont, dass die Fiinschtaub-Belaschtig vor allem auch im schtädtische Gebiet mit tendenziell topographischer Muldelag, wie sie z. B. Stuttgart darschtellt, ghüüft isch und resolut muess bekämpft wärde.
Stein SG
Stai (vo 1951 bis 1994 häts offiziell Stein (Toggenburg) ghaisse) isch es Dorf im Toggeborg im Kanton Sanggalle i de Schwiz. Bis Endi 2012 isch Stai e sälbständigi politischi Gmaind gsi. Uf de 1. Januar 2013 hät Stai mit de Gmaind Nesslau-Chrummenau zur nöije Gmaind Nesslau fusioniert.
Geografii
S Gebiet vo de ehemolige Gmaind hät e Flächi vo 12,24 km² und 374 Iiwohner (per 31. Dezember 2011) gha. Durs Dorf füüsst d Thur, wo e chli underhalb vom Dorf d Wissthur uufninnt. Aine vo de högschte Bärg isch de Neueralpspitz (1'815 m) uf de Gränze zu Alt St. Johann, im Sunnehalb vom Dorf gläge.
D Hoptstrooss 16 (Wattwil-Wildhuus) dorquärt s Gebiet vo Norde noch Süde und wägslet zmitzt im Dorf uf di ander Site vo de Thur. Uf däre Strecki fahrt regelmässig s Postauto. S nögscht Dorf flussufwärts isch Starchebach, abwärts chunnt Nesslau.
Gschicht
Näbscht de Gmaindsfusion uf Aafang 2013 isch de Dorfbrand Endi März 1947 e iischnidens Eraigniss gsi. Dozmol sind wägem trochne Früeligswätter und em Föhn, wo bloose hät, mängs Huus und mänge Stall abeprännt. Mänsche send zom Glück käni umchoo, aber nöd alli Tier hät me me rächtzitig usi loo chöne.
Braunau TG
Bruunau (amtlich Braunau) isch e politischi Gmaind im Bezirk Münchwiile im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Bruunau liit im Hinterthurgau oder Tannzapfeland, zwüsch em Brunouer Berg u de Brunouer Höchi. Zue de Gmaind ghöred d Ort Beckinge, Hittinge und Oberhuuse und 17 Wiiler. D Gmaindsflechi bstoht us 68,4 % landwirtschaftlicher Flechi, 25,1 % Wald, 6,2 % Sidligsflechi und 0,2 % sustiger Flechi.
Gschicht
Bruunau isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 762 as Pramacunauia.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 7,4 % gläge.
Religion
51,9 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 38,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 661 Iiwooner 98 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 0 % Italienisch und 1,8 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Bruunau ghöort zum Oschtschwizerisch
Helfranzkirch
Halfrànzchìlech (frz. Helfrantzkirch, dt. Helfranzkirch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Halfrànzchìlech ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1090 àls Helfratherschirche.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Halfrànzchìlech ìsch. Halfrànzchìlech ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Halfrànzchìlech ghert zem Hochàlemànnisch.
Schlesien (Begriffsklärung)
und witeri Sache:
Lueg au:
Tadeus Reichstein
Dr Tadeus Reichstein (* 20. Juli 1897 z Włocławek, Kongrässpoole, as Tadeusz Reichstein, spööter au Thadeus; † 1. August 1996 z Baasel, Schwiz) isch e Schwizer Chemiker und Botaniker gsi. Er het 1950 dr Nobelbriis für Füsiologii oder Mediziin überchoo.
Schuel, Studium und Karriere
Dr Tadeus Reichstein het us ere jüüdisch-polnische Familie gstammt. Si Vater Isidor isch Chemiiääscheniöör gsi, si Mutter isch d Gustawa Brokmann. Dr Reichstein isch z Kiew ufgwaggse, isch denn z Jena uf d Schuel gange und isch mit achti mit sinere Familie 1906 in d Schwiz choo, won er 1914 d Schwizer Staatsbürgerschaft überchoo het. Er isch uf d Industriischuel Züüri (Oberrealschuel, hüte MNG Rämibüel) het Chemii an dr ETH Züüri studiert und 1921 bim Hermann Staudinger mit ere Aarbet Über das offenkettige Tropin und einige seiner Homologen bromoviert. Im Joor 1929 het er habilitiert über Die Zusammensetzung der Aromastoffe der gerösteten Cichorie und Arbeiten in der heterocyclischen Reihe im Beriich vo dr orgaanische Chemii.
Im Joor 1931 isch er Assistänt vom Leopold Ružička worde, und 1937 zum usserordentlige Brofässer für spezielli orgaanischi und füsioloogischi Chemii an dr ETH Züüri ernennt. Ab 1938 het er d Läitig vom Pharmazeutisches Institut vo dr Uni Baasel übernoo und 1946 zuesätzlig dr Leerstuel für Orgaanischi Chemii. Vo 1960 bis 1967 isch er Diräkter vom Institut für Organische Chemie an dr Uniwersidäät Baasel gsi.
Entdeckige, Entwicklige und Nobelbriis
Für d Entdeckige bi de Hormoon vo dr Nääbeniererindi, iiri Strukduur und iiri bioloogische Wirkige het er 1950 zämme mit em Edward Calvin Kendall und em Philip S. Hench dr Nobelbriis für Mediziin üüberchoo. Er isch Mitgliid vo dr Schwizerische Akademii vo de Mediziinische Wüsseschafte gsi.
Original
Original (vo ‚Ursprung‘) stoot für
s ursprünglige Exemplaar, z. B. as Vorlaag für e Kopii
Tadeus Reichstein
Entdeckige, Entwicklige und Nobelbriis
1952 isch er in die National Academy of Sciences ufgnoo worde, 1957 in die American Academy of Arts and Sciences.
Original
die ursprüngligi Fassig vom ene Wärk as Geegesatz zur Bearbäidig
Tadeus Reichstein
Entdeckige, Entwicklige und Nobelbriis
Dr Reichstein isch dr erst Nobelbriisdreeger, wo 99. worde isch.
Original
en ächts Exemplaar, as Geegesatz zur Felschig oder Noochbildig
Kreis Verzasca
Dr Chrais Verzasca (ital. Circolo della Verzasca) bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Isole, Locarno, Melezza, Navegna un Onsernone dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Lavertezzo.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Kabinett Filbinger III
S Kabinett Filbinger III het s in dr 6. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg no dr Landdagswahl 1972 gee
Hanuman
De Hanuman (Sanskrit: हनुमान, Hanumān m.) isch im Hinduismus e göttliche Aff und de troi Tiener vom Rama.
De Hanuman isch de Soo vom Windgott Vayu und vo de Nymphe Anjana. As Birooter vom Affekönig Sugriva werd er e Bundesgnoss vom Rama und werd denn sin troiste Tiener, wo im End d Sita rettet. Er werd as Aff mit menschliche Züüg dargstellt. Er isch muskulös und sini Huttfaarb isch hüffig goldig oder orangsch. D Langure (Semnopithecus sp.) weret z Indie as Hanumanaffe bizaichnet.
Büren
Büren (vom althochdütsche buri = Huus/Sidlig) isch en Ortsname:
z Dütschland
i de Schwiz
i de Niderland
Büren isch de Name vomene westfälische Adelsgschlächt, lueg bi Büren (Adelsgeschlecht)
Büren oder Bueren isch de Familiename vo folgende Persone:
Herbst
S Spotjohr, au Spötlig oder Herbscht, isch aini vu dr vier meteorologische un astronomische Johreszyte un lyt zwische Summer un Winter.
In dr gmäßigte Zone isch s d Zyt vu dr Ärn un d Zyt, wu d Bletter vu dr Baim aabegheie. Im Spotjohr vu dr Nordhalbchugle lauft d Sunne schymber vum Himmelsäquator zum sidlige Wändekrais.
Duur
Je nodäm, eb s Spotjohr uf dr Sid- oder Nordhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em Sidspotjohr un em Nordspotjohr. Wel dr Zenitstand vu dr Sunne zwisch em sidlige un em nerdlige Wändekrais wanderet, widerholt si s Spotjohr in jedere Hemisphäre all Johr.
Aschtronomisch fangt s aa mit em Spotjohr-Äquinoktium:
Wel d Umlaufbahn vu dr Ärd um d Sunnen um 1,7 Prozänt vun ere Kraisbahn abwycht, sin di vier Johreszyte nit ganz glych lang. Au dr klimatisch Aafang vum Spotjohr cha wäge däm e weng abwyche vum aschtronomische.
In dr Meteorology wäre em Spotjohr d Monet Septämber, Oktober un Novämber in dr nerdlige Hemisphäre bzw. Merz, April un Mai in dr sidlige Hemisphäre zuedailt.
Im Spotjohr verfärbe si d Bletter an d, voreb si derno abgheie. Ursach doderfir isch dr langsam Ruckzug vu dr Pflanzesäft in dr Stamm bzw. in d Wurzle. S Chlorophyll wird abböue un anderi Blattfarbstoff sorge fir di bunt Färbig, z. B. um Carotinoid un Anthocyan. Zum Dail sin si scho vorhär in dr Bleter vorhande, zum Dail wäre si nei bildet, wie d Anthocyan. Die Farbstoff hän e Schutzfunktion vor em Sunnelicht.
Im Spotjohr wird in e Dail Länder uf dr Wält au d Uhrzyt umgstellt vu dr Summer- uf di normal Zyt.
Böse Fasnacht
As Böösi Fasnacht bezäichnet mä dr Ufruer z Basel, wo am 26. Februar 1376 zur Zit vo dr Fasnacht stattgfunde het. Wil Basler Bürger e baar Gfolgslüt vom Herzog Leopold III. im Eptigerhoof umbrocht häi, het mä d Stadt herte Sankzioone underworfe und si isch denn öbbe e Joorzäänt lang vo de Habsburger dominiert worde.
Vorgschicht
Dr Bischof vo Basel und s Huus Habsburg häi scho im 13. Joorhundert wägen em Bsitz vo de Stedt Grooss- und Chläibasel, wo denn rächtlig no drennt gsi si, afo händle. Dä Komflikt het die ridderligi Füerigsschicht vo dr Stadt in d «Stärner», wo für Habsburg gsi si, und d «Psitticher», d Aahänger vom Bischof, drennt, und het mit dr Zit die ganzi Bevölkerig däilt (→ Psitticher und Sterner). Denn het sich am Aafang vom 14. Joorhundert e dritti Partei afo bilde, wo Däil vom Aadel und vo dr Bürgerschaft drzue ghöört häi, wo die habsburgischi wie au die bischöfligi Hohäit abgleent häi und d Riichsummiddelbarkäit aagsträbt häi.
D Habsburger häi sich zwar gege s Ändi vom 14. Joorhundert mee uf e östriichisch-tirolische Ruum konzentriert, aber wil si im Elsass und Süddütschland vil Besitz ghaa häi, häi si sich au witerhii für Basel intressiert. So het dr Herzog Leopold III. 1375 s Chläibasel vom Basler Bischof as Pfand chönne chaufe, wil dä Gäld brucht het. Im Januar 1376 het dr Kaiser im Leopold au no d Riichsvogtei mit dr Bluetgrichtsbarkäit über Basel gee, und d Bürgerschaft het sich gege d Iimischig vo de Habsburger in d Aagläägehäite vo dr Stadt afo weere. Das isch ene umso wichdiger gsi, wil si scho konkreti Schritt uf em Wääg zur Äigeständigkäit gmacht häi, won ene dr Bischof 1372/73 s Määrt- und Zollrächt und s Münzregal vo Groossbasel verpfändet het.
Dr Ufruer
Am 26. Februar 1376 het dr Leopold mit vile Ridder bim Groossbasler Münster e Durnier abghalte, wil s im Chläibasel käi gäignete Blatz für die dradizionelli fasnächtligi Veraastaltig gee het. D Basler häi aber das Durnier as e habsburgischi Machtdemonstrazioon gsee, und wo Waffe und Röss under d Zueschauer groote si, isch s zum en Ufruer choo. En ufgstachleti Mängi het d Habsburger Gsellschaft uf em Münsterblatz und in de Aadelsstuube aagriffe und e baar Aadligi und Chnächt doodgschlaage. Dr Herzog het im ene Böötli ins Chläibasel müesse flüchte, und öbbe fufzig Groofe, Doomheere, Eedel- und Dienstlüt si für churzi Zit in dr Gwalt vo de Ufrüerer gsi.
Was genau bassiert isch, wäiss mä nid. Ass es en Usenandersetzig zwüsche Zümft und Aadel gee het, cha bezwiiflet wärde, wil e Hufe vo de Zumftgwärb vo dr ridderlige Kultur gläbt häi und grad bi Durnier am mäiste verdient häi. D Gwalt het d Alldaagskultur vo Basel wie vo andere gröössere Stedt im spoote Middelalter brägt, und grad an dr Fasnacht isch si immer wider usbroche. D Underschicht het wenig z verliere gha, und es isch äifach gsi, si ufzstachle. Scho bim Pogrom vo 1349 gege d Basler Juude, wo au in dr Fasnachtszit bassiert isch, si Bande us deere Gsellschaftsgrubbe ufghetzt worde, wäärend d Hindermänner im Dunkle bliibe si. Dorum wird vermuetet, ass die, wo dr Ufruer vo 1376 iigfäädlet häi, nooch zum Bischof gstande oder stedtischi Autonomiste gsi si.
D Folge
Dr stedtisch Root het erkläärt, ass «fremds Volk und böösi Buebe» verantwortlig sige und het zwölf aagääbligi Aafüerer lo chöpfe. Dr Herzog het aber d Gläägehäit usgnützt, zum d Stadt z underwärfe. S Riich het für e Landfriidensbruch d Acht über Basel verhängt, und so isch d Stadt vo dr Ussewält abgschnitte gsi. S Abkomme vom 9. Juli 1376 z Hall in Tirol zwüsche dr Stadt und em Herzog het dr Strit gschlichdet, aber es isch für Basel höggst ungünstig gsi. Vo denn aa het s im Leopold müesse Dienstfolg läiste wie anderi habsburgischi Stedt und e Schaadenersatz vo 8'000 Gulde zaale. Die Vormacht vo Habsburg het iiri Barteigänger in dr Stadt gsterkt.
D Bürger häi e Zitli iiri Äigeständigkäit nüm chönne witer usbaue. Aber d Habsburger häi sich denn doch mit em Bischof und dr Bürgerschaft müesse arrangschiere, und d Bürger häi iiri Posizioone wider chönne ufbaue. Basler Aadligi wie d Familie Münch und Bärefels häi in dere Zit en ängs Verheltnis zu de römisch-dütsche Herrscher us em Huus Luxeburg ufbaut. D Stadt het sich us dr Habsburger Vorheerschaft afo befreije, wo si 1384 em Schwööbische Stadtbund biidräte isch. D Niiderlaag in dr Schlacht bi Sämpach am 9. Juli 1386 isch e Katastrofe für d Habsburger z Basel gsi. E Hufe vo iire Aahänger us dr Ritter- und Bürgerschaft si gfalle, und au dr Leopold III. isch umchoo. D Stadt het d Gläägehäit bim Schopf ergriffe. Drei Wuche spööter het si d Riichsvogtei erworbe, wo mit em Dood vom Herzog frei worde isch. 1392 het si s bischöflige Pfand Chläibasel de Chinder vom Leopold abkauft, wo denn in Gäldnoot gsi si, und so die bäide Stedt veräinigt. E Bündnisverdraag, wo offe formuliert gsi isch, het 1393 dr Usgliich mit de Habsburger brocht. D Stadt het zwar d Pfänder erst im spoote 15. Joorhundert chönne uslööse, aber faktisch isch si sälbständig gsi, und so het si um 1400 mit ere äignige Territorialpolitik chönne aafoo.
Schönau im Schwarzwald
Schönau im Schwarzwald isch e Stadt im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg.
Geographischi Lag
Dr staatlich aerchennt Luftchurort Schönau im Schwarzwald lit im obere Wiisedal am Oberlauf vu dr Grosse Wiise, umgäbe vu dr Erhebige vum südliche Schwarzwald, in 517 bis 1309 Meter Höchi am Fuess vum Belche.
Meh wie 80 % vu dr Flächi isch vu Wald bedeckt.
Noochbergmeinde
Im Uhrzeigersinn (vu Norde agfange): Aitere, Utzefeld, Todtnau, Bernau im Schwarzwald, Tunau, Wembach, Fröhnd un Schöneberg.
Stadtgliderig
Zue Schönau ghöre näbe dr Chernstadt d'Ortsdeile Schönebueche, Brand un Uf dr Bruck.
Gschichte
Schönau isch anno 1113 erstmols urchundlich erwähnt worre. Dr Ort het zum Chloster St. Blasie ghört un demit zue Vorderöstriich. Anno 1805 isch Schönau zum nöi gschaffene Grossherzogtum Bade chu. 1809 het Schönau d'Stadtrechte erlangt. Sälli sin 1936 aberchennt un 1950 wiider gwährt worre.
Politik
D'Stadt isch Sitz vum Gmeiverwaldigsverband Schönau, dem die Gmeie Aitere, Fröhnd, Schöneberg, Utzefeld, Wiide, Bölle, Schönau, Tunau un Wembach aghöre.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Städtpartnerschafte
D'Stadt Schönau underhaldet partnerschaftlichi Beziegige zue
Verchehr
Dur Schönau verlauft d'B 317 vu Basel nooch Titisee, wo au e regionali Buslinie druf verlauft, wo vu dr Südbadebus GmbH, ere Dochter vu dr Dytsche Bahn betriibe wird. Sälli isch dr Ersatz fer die Ober Wiisedalbahn. S'Todtnauerli, au as Oberi Wiisendalbahn bezeichnet, isch e privati Schmalspurbahn gsi, wo vu Zell im Wiisedal, wo d'Normalspurbahn vu Basel uffhört, iber Schönau nooch Todtnau gfüehrt het. Si isch anno 1889 eröffnet un 1967 stillglegt worre. Ihr Trasse isch hüt grösstedeils e allerdings yberwigend nit asphaltierte un dorum nit fer Rennräder geignete Radwäg.
Gricht un Irichtige
Z Schönau hets e Amtsgricht, wo zum Landgrichtsbezirk Waldshuet-Tinge un Oberlandesgrichtsbezirk Charlsrueh ghört.
Bettmeralp
Bettmeralp chan folgendes bedüte:
Kanton Basel-Stadt
Dr Kanton Basel-Stadt isch e Kanton in dr Nordwestschwyz. Är het im Schtänderoot numme ai Schtimm und wird – au wenn dää Begriff sit dr Bundesverfassig vo 1999 nüm offiziell isch – us däm Grund au als Halbkanton bezaichnet.
Geographii
Vo dr Flächi här isch es dr glainscht Kanton (37 km²), und är gränzt diräggt an Dytschland und Frankryych. Är bestoht us de drey Gmainde Basel, Rieche und Bettige. Die drey Gmainde wärde nid in Bezirk ufdailt, will dr Kanton fascht numme d Stadt umfasst, numme Bettige wird in zwai Ortschafte ufdailt: Bettige Dorf und St. Chrischona. S Fischerdorf Glaihyynige gheerd hytte zur Stadt Basel.
Basel-Stadt wird vom Rhyy durflosse. Usserdäm ligt s Rhyykney in dr Stadt Basel, wo dr Birsig in Rhyy fliesst und dr Rhyy e Knick macht.