cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sudak
Gschicht
De Geograf vo Ravenna (6.Jh.) nennt de Hafe Sugdabon. Spötistens ab em 8. Jh. isch Sugdaia (Σουγδαία) de Sitz vomene orthodoxe Bischof gsii. Chorz noch 800 het de Waräger Bravlin d Stadt eroberet, dozmol isch de Ort vo de Russe Surosch (Сурожъ, Surož) gnennt wore. I de zwait Hälfti vom 11. Jh. hend d Kumane d Stadt iignoo.
1204 hend d Venezier de Hafe zunere Kolonii gmacht, wo 1224 vo de Tatare öberfale woren isch. 1365 isch de Hafe in Bsitz vo de Genuese choo, wo de Ort Soldaia oder Sodaia gnennt hend. D Genueser hend d Stadt, wo e wichtige Umschlagplatz vom Handel mit de Mongolai und mit China gsii isch, starch bifestigt.
D Stadt isch 1475 zum Osmanische Riich choo und Zentrum vomene Verwaltigsbezirk wore. I de Stadt hend 1520 guet 1700 Mensche glebt, devo 128 Muslim, 10 Jude und 155 Armenier. Di andere sind Grieche gsii. De Ort isch aber schnell gschrumpflet und 1665 sind nebet de Festig numeno zwoo Moschee und 100 Hüser i de Stadt und 200 usserhalb vo de Stadt verzaichnet wore.
1774 isch Sudak zum Krimchanat choo und und 1783 zu Russland. Ane 1800 isch de Ort nüme bwonnt gsii und d Festig zerstört, 1805 sind grad 33 iiwoner zellt wore. Ane 1808 sind 16 Familie us Württeberg uf Sudak cho und hend d Winzerkolonii Sudak ggründet, wo ane 1865 110 Tütschi gwont hend, wäred dozmol i de Stadt Sudak grad 914 Mensche glebt hend. 1927 hend rund 2150 Mensche mit 15 verschidnige Ethnie i baidne Orte glebt. Sit 1991 ghört Sudak zu de Ukraine.
Obermichelbach
Obermìchelbe (frz. Michelbach-le-Haut, dt. Obermichelbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
D Gmei lijt ìm Sìdoschte vum Sundgöi, rund zwelf Kilometer weschtlich vun Basel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Obermìchelbe ìsch. Obermìchelbe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Obermìchelbe ghert zem Hochàlemànnisch.
Virus (Medizin)
E Virus (vo lat. virus,-i. Pl. vira (neutr.), fer Gift, Schlim, Saft) isch e sehr e kleini infektiösi biologischi Einheit mit eme Durchmässer vo nume öpe füffzää bis drüühundert Nanometer.
was si sin
Vire sin so klei, dass si durch normali Bakteriefilter duuregön.
Alli Vire enthalte e genetischs Brogramm (e baar Vire au witeri Hilfskomponänte) zum sich vermeere und usbräite. Wil si aber weder en äigeständigi Replikazioon no en äigene Stoffwäggsel häi und si doorum uf e Stoffwäggsel von ere Wirtszälle aagwiise si, dängge die mäischte Virologe, ass d Vire gar käni eigeni Lääbewääse si.
Vo richdige Lääbewääse si bis hüt öbbe 1,8 Millione verschiideni rezänti Arte bekannt, vermuetlig existiere aber seer vil mee. Zu jedere Art chönnt s meereri Virenarte gee, wo an die Art aabasst si. Bis jetz si aber nume öbbe drütuusig Virenarte identifiziert worde (Wiirusklassifikazioon).
Vire gryffe Zälle vo Öikariote (Pflanze, Bilz, alli Dier inklusiv em Mensch) und Prokaryote (Bakterie und Archaeä) aa. Dä Vire, wo Prokaryote as Wirt usnütze, säit mä Bakteriofaage.
D Wüsseschaft, wo sich mit Vire und iiren Infekzioone beschäftigt, isch d Virologii.
Ufbau und Funkzioon
Vire bestöhn meischtens us ere Eiwyss-Hülle und eme Kärn, si hän aber keini Organelle, hänn also kei eigene Stoffwächsel. Si könne sich nur in und mit dr Hilf vo läbige Zälle vo andere Organisme vermehre und löhn sich uf künschtlige Nährböde nid lo züchte.
Vire befalle läbigi Zälle und schleuse ihri Gen-Informatione in die Zälle y, so chönne die Zälle nümme ihri uursprüngligi Funktion wohrnä, si müend de nume no Vire noochebaue. Die Zälle göhn denn irgend wenn moll z’grund, und denn wärde tuusigi vo Vire frei, wo ihrersyts wieder anderi Zälle infiziere könne.
Klassifizierig
En anderi Unterscheidig klassifiziert d Vire in (zur Zyt zwanzig) Familie. Die wichtigschte drvo sin:
Bedüttig für dr Mensch
In de Trope gits e wyteri Aazahl vo zum Teil sehr gföhrlige Virenerkrankige wie d Ebola, s Gäälfieber, d Dengue-Kranket und anderi.
Tuet e Virus vo einere biologischen Art uf en anderi überegumpe, so säge dämm d Virologe, so cha dö Kranketserreger bi der nöie Wirtsart schlimmi Folge ha. Das isch bim Mensch scho paar mol vorcho. Änds 2019 isch so ne Fall gsi: Z China isch e nöiartige Coronavirus vom ene wilde Tier uf d Mensche i dr Grossstadt Wuhan gumpet, und in es paar Wuche isch vo döört us e wältyti Epidemy woorde, wo in huuffe Länder vil Lüüt dra gstorbe sind; es isch d Coronavirus-Pandemy 2019/2020.
S beste Middel isch aber immer no d Präwenzioon: ufbasse bim Kontakt mit chranke Lüüt, sich regelmässig d Händ wäsche, bim Choche suuber schaffe, s Fleisch choche oder broote, bi Symptoom deheime bliibe und nid dörthii go wo vil anderi Lüt sind.
Das Buch von der Zukunft
Das Buch von der Zukunft, isch es Sachbuech vom Autor Andreas Eschbach, wo 2004 veröffetlicht woren isch. S Buech thematisiert Problem vo de Zuechunft und schtellt möglichi Lösigsmöglichkeite vor.
Inhalt
Andreas Eschbach tuet diä verschiedenä, allgemeine verfüegbare und einzelni bechanti Prognose für d Zuechunft nutzä, um demit diä passendä Frageschtelligä uusefinde und diä mögliche Antworte drus us sinerä Sicht darschtelle. S Buech isch us dem Grund e chnappi Gsamtschau über üseri Zuechunft. Überbevölcherig, Chlimawandel, Endi vom Ölziitalters, diä möglichi Nutzig vo Fusionsreaktore, diä zuechünftigi Energieversorgig, d Möglichkeite vo dä Nanotechnologie, d Reis vom Mensch is All - das sind alli diä Frageschtelligä, diä er i dem Buech tuet behandle.
De Autor zeigt au, wiä debi au Iirtümer entschtehe chönd, und us wele Gründ diä immer vorchömed, und wiä me demit umgah sötti. By de grossä Azahl vo dä de behandelte Theme ligts uf de Hand, dass diä einzelne Themä nöd in wüsseschaftlichär Tüfi behandelt wärde chönnt. Andreas Eschbach isch i erschtär Liniä Sciencefiction-Autor vo Romän, und us dem Grund schribt er sis Buech uf sini Art, indäm er Frage schtellt und innerhalb vo dem Sachbuechs sini Antworte dezue chann findä. Sini Begründige zue denä Antworte leit er em Läser debi offe ane, und regt so au s Mitdänke oder au dä Widerschpruch a.
Es isch e Sicht uf üseri Zuechunft us dä Sicht vomne Sciencefiction-Autor, dä sich mit Technik und Zuechunftsvisionä uschännt, aber sie durchus au kritisch aluegt. S Buech isch keis reins Sachbuech im Sinn vomne Nachschlagwärch, sondern ä Aschprach vom Autor a dä Läser. Ei "Folg" vo dem Buech isch sin aktuellschter Roman: Usbrännt, det inne zeigt er, au wieder in Romanform, wiä diä Wält nach äm Ändi vom Ölziitalters ussehe chann.
Peking
Peking (,, däilwiis au im Dütsche: Beijing) isch d Hauptstadt vo dr Volksrepublik China und cha uf e Gschicht vo mee as dreiduusig Joor zrugluege. Dr Naame bedütet Nördligi Hauptstadt (vgl. Nanking für Südligi Hauptstadt). Peking isch hüte e regierigsummiddelbari Stadt, das häisst, si isch diräkt dr staatlige Zentralregierig understellt und eso uf dr gliiche Stuefe wie Browinze, autonomi Gebiet und Sonderverwaltigszoone.
S Verwaltigsgebiet vo Peking isch 16'807 Quadratkilometer grooss und het 17,6 Millioone Iiiwohner (am Ändi vom Joor 2009). Es isch nid e zämmehängends Stadtgebiet, die dominierendi Siidligsstruktur isch ländlig und cha mit ere Browinz vergliiche wärde. Vo dr Gsamtbevölkerig si 11,8 Millioone registrierti Bewooner mit ständigem Woonsitz und 3,7 Millioone temporäri Iiwooner  mit ere befristete Ufenthaltsgenäämigung. Wemm mä d Kärnstadt mit iirer hooche Bebauigsdichdi und gschlossene Ortsform as Grundlaag nimmt, häi 7,7 Millioone Lüt iire Hauptwoonsitz z Peking (2007). Dr Balligsruum, wo d Vorort iischliesst, het 11,8 Millioone Iiwooner (2007).
Ludwig Ganghofer
Dr Ludwig Albert Ganghofer (* 7. Juli 1855 z Kaufbeira em Allgai, † 24. Juli 1920 en Tegernsee) isch a schwäbischer Schriftstellr gwäa, wo au heit noh vo viile Leit fir an Boira ghalda wuud, weil seine Werk hauptsächlich en de boirische Alba schbiilet.
Aus seim Leaba
Dr Ludwig Ganghofer isch am 7. Juli 1855 z Kaufbeira als Soh vo-ma hehera Forschtbeamda uf d Welt komma. Noch seim Abi em Johr 1873 hot’r sich gwenscht, Technikr zo werra. Drom hot’r en-ra Augschburger Mascheenafabrik a entschbrechenda Lehr ôgfanga. Wia abr s erschde Johr vorbeigwäa ischt, hot’r gmerkt, dass der Beruaf nix fir en ischt. Drom hot’r ôgfanga, Philologii ond Philosophii zo studiira. Seine Staziona send dobei Mincha, Berlin ond Leipzig gwäa. En dera säxischa Stadt hot’r 1879 schliaßlich au bromowiirt. S Johr druf hot’s en wiidr noch Mincha zoga. Deet isch’r oft ens Theatr ganga. An bsondrs guada Kondakt hot’r zo de Kinschdler vom Theatr am Gärtnerblatz ghet, wo oft Volksstickla ufgfiirt worra send. Dia hend en ôôgregt, er soll’s doch au amol brobiira, so a Volksstick zo schreiba. Des hot sich dr Ganghofer et zwoimol saga lau. So ischt sei erschts Stick firs Theatr entstanda: Der Herrgottschnitzer von Ammergau. S erscht Mol ibr d Brettr ganga ischt des Stick abr et, wia ma vormuada kennt, em Boirischa, sondern en Berlin, ond des sogar mit ma graußa Erfolg.
Em Altr vo 26 Johr hot dr Ganghofer a Stell als Dramaturg am Ringtheatr en Wiin griagt. En seira Freizeit hot’r gschriiba ond gschriiba. D Ideea send no so aus em rausgschbrudlet. Z erscht send’s haubtsächlich Biinawerk gwäa, ond noo hot’r da Stoff vo seine Theatrstick zo Novella ond Roman ombaut. Em Johr 1886 hot dr Ganghofer a Stell als Redagdeer beim Neuen Wiener Tagblatt griagt. Weil sich seine Biachr abr saumäßig guad vorkauft hend, hot’r noch sechs Johr bei dr Zeidong ufgheert ond ab jetzt bloß noh als freier Schriftstellr gschafft. 1895 isch’r wiidr noch Mincha omzoga. Zo seira Zeit isch’r oiner vo de am meischda gleasene Autora en Deitschland gwäa. Drom hot’r sich sogar noh a Zwoitwohnong en Tegernsee leischda kenna. Deet hot’r au da Ludwig Thoma kennaglernt ond sich mit em ôgfreindet. Der hot em Nochbrort Rottach-Egern gwohnt.
Wia 1914 dr Erschd Weltkriag ôgfanga hot, hot sich dr Ganghofer freiwillig als Kriagsberichterstaddr gmeldet. Neaba seine Bericht hot’r noh an Haufa Gedicht gschriiba ibr des, was’r em Kriag so mitgriagt hot. Em Gegasatz zo seine Roman hend sich fir dui Lyrik abr et viil Leit entressiirt. Do hot’r de gleich Erfahrong macha miaßa wia 1901 dr Karl May mit seim Gedichtband Himmelsgedanken.
Am 24. Juli 1920 hot dr Ganghofer en dr Gmoid Tegernsee s Zeitliche gsegnet. Sei ledschda Ruah hot’r em Friidhof vo Rottach-Egern em Ortsdoil Egern gfonda, weil’r e dr Nähe vo seim Freind Ludwig Thoma hot begrabe werra wella. Des Grab kô ma heit noh ôgugga.
Bedeidong
Em Ganghofer seine Werk gheeret et zor Hochlitradur. Drom wuud’r au en fascht älle Werk, wo sich mit dera befasset, ibrhaubt et erwehnt. Trotzdem muaß ma saga, dass’r a graußa Begabong gwäa ischt ond schbannend gschriiba hot. Am Ôfang hot’r sich noh a bissle am kridischa Anzagruber oriendiirt. Hädd’r sich uf deam Weag weidrentwigglet, wär’r villeicht au noh zor Hochlitradur vôrdronga. Bei ehm abr isch ällas andersch komma. Seine Werk send emmr sendimendaler worra. Er hot de boirisch Albawelt so gschildret, wia des seine Leaser von em erwardet hend: Uf dr oina Seit de vorderbde Städtr, uf dr andra Seit de gsonde, nadurwixige, ehrliche ond goddglaibige Älbler, wo an luschdiga Dialekt schwätzet. Emmr siagt s Guade ibrs Baise.
Vo kaum ama Schriftstellr send so viil vo seine Werk vorfilmt worra wia vom Ganghofer, manche sogar a baar Mol. Zerscht schwarz/weiß en de 1930er ond 1940er Johr, noch em Zwoida Weltkriag farbig ond en de 1970er ond 1980er Johr zodeam noh uf Broidwand.
Sundhofen
Geographi
Dr Ort lijt guet 6 km südeschtlich vu Colmer. Während s'alt Dorf sit Johrhunderte uf dr Weschtsite vum Fluss Ill lejt, isch erscht nooch em Zweite Weltkrieg e Nejbäugebit öschtlich vu dr Ill entstande.
Gschicht
Dr Namme Sundhoffe leitet sich vu dr d'Bezeichnung Südhof ab. Dr Ort wird s'erscht Mol anno 768 as Suntor (896 Sundoua) erwähnt. Bis 1324 het dr Ort dr Herre zue Horburg ghört, deno bis 1789 zue Wirdebàrig. Mit dr Infüehrung vu dr Reformation z'Wirdebàrig anno 1535 isch no dr Ort evangelisch worre. 1685 isch no d'Oberhoheit vum Ditsche Riich uf s'Keenigrich Frankrich iwergange un die wirdebarigsch Herrschaft het miesse d'Katholizismus wiider erläuwe. Trotzdem sin d'Inwohner in dr grosse Mehrheit evangelisch bliwe. 1789 isch no die wirdebarigsch Herrschaft beendet und die französisch Zentralverwaltung ingfüehrt worre. Etwa um 1848 isch e feschti Bruck iwer d'Ill bäut worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sundhoffe ìsch. Sundhoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
Sundhoffe het anno 1999 knapp iwer 1900 Inwohner gha. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Am Afang vum 19. Jahrhundert isch d'Inwohnerzahl zunächscht agstige, gege 1840 bis uf 1.278 Inwohner. No awer het dr Ort wiider Inwohner verlore un d'Zahl vu 1840 erscht wiider 1975 erreicht. D'Ursach vum Bevölkerungsschwund isch e Landflucht gsi. Sit 1970 het d'Inwohnerzahl wäge ere Stadtflucht ins Colmerer Umland no starch zuegnumme.
Haupterwerbszwig am Ort isch frieher d'Landwirtschaft gsi, doch git's inzwische numme e baar Vollerwerbsbüre am Ort. Die meischte Lit schaffe uswärts.
Verkehr
Sundhoffe lijt an dr Isebahnlinie Colmer-Volgelse-Markelse, wo hit zwische Colmer un Volgelse numme fier dr Güeterverkehr benutzt wird, während uf em rhinparallelen Abschnitt zwische Volgelse un Markelse an Wucheende au e Museumsisebahn mit Dampfbetrib verkehrt. Bis 1945 isch bi Brisach e Bruck iwer dr Rhin gange un d'Strecki het in dr Brisacher Bahn bis uf Friburg im Brisgau ihr Fortsetzung gha.
Bühl (Baden)
Geografischi Lag
Bihl lyt in 123 bis 1038 Meter Hechi zmittsen in ere drejstapflige Panoramalandschaft. Die goht vu dr Ryyebeni mit vil Ackerböu iber Vorbärgzone mit Rääbe un Obstbaim bis in Schwarzwald uffe mit Wald. D Stadt lyt uf bode Syte vu dr Bihlot un vum Sandbach.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Bihl (im Uhrzeigersinn vu Norde uus): Bade-Bade (Stadtchreis), Forbach, Lauf im Ortenauchreis un Otterschwiir, Lichtenau, Rhinminschter un Sinze (alli Landchreis Raschti). D Gmei Bihlerdal isch vollständig vum Bihler Stadtgebiet umgee un bildet dodermit e Enklave im Oschte vum Stadtgebiet.
Stadtgliderig
S Stadtgebiet vu Bihl glideret sich in d Chärnstadt un d Stadtdeil Altschwiir, Balzhofe, Iisedal, Kappelwindeck, Moos, Niisatz, Oberbruch, Oberwiir, Vimbuech un Wittenung, wu nyyn dervu erscht im Ramme vu dr Gmeireform in dr 1970er Johr yygmeindet wore sin.
D Stadtdeil Altschwiir, Iisedal, Neisatz, Vimbuech un Wittenung bilde Ortschafte im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vu dr Bevelkerig bi jedere Kommunalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz. In dr Stadtdeil Balzhofe, Moos, Oberbruch un Oberwiir het s städtischi Verwaltigsstelle mit Ortsbeufdraite.
Näbe dr Stadtdeil git s no anderi Wohnblätz, wu d Gränze aber zmeischt nit gnau feschtgleit sin. Doderzue ghere zem Byschpel Affedal, Bach, Brombach, Bihlerheh, Ebeni, Einsidel, Elzhofe, Fischerhef, Geberschberg, Hohbaum, Kirchbihl, Millebach, Neisatzeck, Ottehofe, Riegel, Ritterschbach, Sand, Schugshof, Schwighof, Waldmatt, Witstung un Wert.
Ruumblanig
Bihl bildet e Mittelzäntrum in dr Region mittlere Oberryy. Zum Mittelberaich Bihl ghere näbe dr Stadt Bihl no d Stedt un Gmeine Bihlerdal, Lichtenau, Otterschwiir un Rhinminschter im Landchreis Raschti. Derzue git s Verflächtige mit em Nordelsass.
Inwohner
¹ Volkszellungsergebnis
Verwaltig
Biil het mit dr Gmai Otterschwir e Verwaltungsgmainschaft veryybart.
Burgermaischter un (sit 1973) Oberburgermaischter:
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Bihl ghert zum Owerrhinalemannisch.
D Stadtdail Moos un Kappelwindeck sin Belegort vum SSA gsii (RA-14 bzw. RA-16).
Geografie
D Geografy (vo griech. γεωγραφία geografia) oder Ärdkund isch d Wüsseschaft, wo sich mit de rümliche Struktur und de Entwicklig vo de Ärdoberflechi befasst, ihri physischi Bschaffeheit aluegt und d Wält au als Ruum und Ort vom menschliche Läbe und Handle beschrybt.
Guémené-sur-Scorff
Guémené-sur-Scorff (bretonisch Ar Gemene, [ɟəmne]) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografie
Allgemeini Geografy
Die allgemeini Geografy deilt d Landschaft in Elemänt ii, wo si noch verschiidene Gsichtspunkt undersuecht und drfür allgemeini Regle ufstellt.
Guémené-sur-Scorff
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografie
Allgemeini Geografy
S Fach wird underdeilt in d Geomorfology, wo d Forme vo dr Ärdoberflechi behandlet, in d Ozeanografy, wo sich mit de Meer und Ozean beschäfdigt, in d Hydrografy – das isch d Wüsseschaft vo de Gwässer – und d Klimatology.
Au vil Läbewäse hai a geografischi Dimension, wo me in dr Biogeografy und dr Anthropogeografy undersuecht. D Anthropogeografy studiert alli Aspäkt vom Due und Si vo de Mensche: der Wirtschaft, em Vercheer, der Gsellschaft, aber au wo und wie d Mensche d Landschaft bevölkere und bruuche und verändere und wie si sich in Völker organisiere.
Füsischi Geografy
Die Füsischi Geography (oder Füsiogeografy) luegt die natürlige Bestanddäil und Struktuure vo dr Ooberflechi vo dr Ärde aa. Au was dr Mensch druff macht wird behandlet zum d Geneese vom gütige Landschaftsbild z erklääre.
Guémené-sur-Scorff
Gschicht
Guémené-sur-Scorff isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as Kemenet-Guégant (1516 Guemenet).
Geografie
Füsischi Geografy
Däilgebiet vo dr Füsische Geografy si under anderem:
Guémené-sur-Scorff
Verwaltig
vu Guémené-sur-Scorff isch. Guémené-sur-Scorff ghert zum Kommunalverband.
Geografie
Humangeografy
D Humangeografy oder Anthropogeografy oder au Kulturgeografy beschäftigt sich mit em Yfluss vom Mensch uf e geografisch Ruum und umcheert mit em Yfluss vom Ruum uf e Mensch, zum Bischbil im Zämmehang mit dr rüümlige Verdäilig vo dr Bevölkerig oder vo de Wirtschaftsgüeter. Däilgebiet vo dr Humangeografy si:
Guémené-sur-Scorff
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guémené-sur-Scorff ghert zum Bretonisch.
Geografie
Regionali Geografy
Der regionali oder speziellie Geografy seit men au Länderkund, wil si sich mit de einzelne Piet uf em Land beschäfdiget und luegt, was es für Gebiet wie Kontinänt, Länder und Regione git. Me undersuecht dene Gebiet ihri Landschaftsforme, ihres Klima, ihri Pflanze- und Dierwält und Bevölkerig.
Die politische Aspäkt vom menschlige Verhalte, so wie au öpe d Bildig vo Staate, isch es Thema vo der politische Geografy.
Kontinänt
D Landmasse vu dr Ärde wird in mehreri zämmehängendi Regione underdeilt, d Kontinänt. Die Gliderig isch debi je nooch Region oder Zwäck underschidlich. Es git schynts immer no kei allgmein gültegi Definition, was gnau e Kontinänt isch.
Us der Sicht vo der Geografy z Europa kännt me sibe Kontinänt uf dr Ärde:
D Inselwält vom Pazifik wird hüfig zämmegfasst under em Name Ozeanie, je noch Gsichtspunkt mit odr ohni Australie.
D Abgränzig vu Europa zue Asie isch e kulturelli Sach und nid eidütig dur d Form vom Land prägt. Geografisch schwätzt mer dorum au vu Eurasie als eim einzige Kontinänt, wo Europa numme e Halbinsle drvo isch. So siht mer's au z Japan. D Oschtgränze vu Europa isch menkmol d Westgränze vu Russland, e anders Mol dr Ural, während die Vereinte Natione sogar ganz Russland zue Europa zelle un defir die ganz Türggei zue Asie, so dass dert Europa s nördlich, Asie degege s südlich Eurasie isch. Dass sich Europa iberhaupt als eigene Kontinent aluegt, chunt vo dr europäische Kulturgschicht häär.
Amerika wird drgege oft als ei Kontinent agluegt. D Abgränzig vu Nord- un Südamerika isch debi meischtens im Panamakanal, bi ere kulturelle Betrachtig zellt mer degege au Middelamerika zum Süde, schwätzt aber no vu Ibero- oder au Latinamerika.
Geologisch aagluegt bilde Europa, Asie, Afrika un beidi Amerika ei einzigi zämmehängendi Masse us kontinentaler Ärdrinde un numme Australie, d Antarktis un dr geologisch Minikontinänt Madagaskar bilde eigeständigi, relativ grossi Landmasse.
Mänggisch redet mä dorum vo Überkontinänt odr Kontinäntekomplex: dr Dobbelkontinänt Amerika wo us Nord- und Südamerika bestoht, Eurasie us Europa und Asie und Afrika-Eurasie.
Ozeanografy
Die spezielli Meereskund beschrybt einzelni Meer, s Verhalte vo ihrem Wasser, em Klima und de Seedier und de Pflanze, wo dört läbe.
Mä underscheidet füüf grossi Ozean:
Kartografy
D Date, wo d Geografe sammle und uswärte, wärde hüfig in dr Form vo Charte dargtellt, wo s Verschdändnis vo Zämmehäng erliichdere. Aini vo de ältischte erhaltene detailierte Landcharte isch di Peutingerschi Dafle, wo s Wältbild usem 5. Joorhundert zeigt.
Gschicht
D Geografy isch scho im Alterdum ä wichdigs Hilfsmiddel gsi, sich uf dr Ärde z rächt z finde. So het än altägyptische Schryber us em Neue Rych im enä Brief an ä Kolleg ä sortierti Lischte vo Stedt z Kanaan zämegstellt. Au s Prinzip vo de Landcharte hai die alte Ägypter scho kennt. Die eltischti Landcharte stammt au usem Neue Rych und zeigt es Bärggebiet mit Guldgruebe, Dääler und Wasserquelle, und si het au e Kommentar derzue. Bi de antike Grieche isch dr Herodot dr bekanntischt Geograf gsi. Er het im 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi gläbt und vili Länder im Middleren Oschte bereist und denn in siiner Gschicht beschriibe. Im vierte Johrhundert het dr Eudoxos von Knidos Regle ufgschdellt, wie mä ä geografischen Ort beschtimmt.
Dr Eratosthenes, wo im dritte Johrhundert vor dr Ziitwändi z Alexandria gläbt het, het dr Umfang vo dr Ärde berächnet und het ä Charte mit Gradnetz vo dr bekannte Wält entwicklet. Mit siim Buech Geographika het er dr Geografii ihre Name gä. Anderi wichdigi griechische Geografe si dr Poseidonios, dr Ptolemäos und dr Strabon, wo dr Middelmeerruum beschriibe het, gsi.
Die arabische Gschichtschryber, wie öpe dr al-Idrisi im 12. Johrhundert und dr Ibn Battuta im vierzähnte, hai die griechischi Dradition wiitergfüehrt.
Au europäischi Missionar und Händler, wie dr Marco Polo, hai über fremdi Länder Bricht gschriibe. Mit de Entdeckigsreise vom 15. und 16. Johrhundert si d Kosmografie und d Chartesammlige, wo sit 1595 „Atlas“ heisse, hüfiger und immer genauer worde.
Sit dr Arbet vom Bernhard Varen im 17. Johrhundert si die qualitative Beschrybige dur quantitativi Mässige ergänzt worde und d Geografy het dr erscht Schritt gmacht zum ä moderni Wüsseschaft z wärde. Dr Alexander von Humboldt (1769–1859) het d Geografy mit de Naturwüsseschafte verbunde und dr Carl Ritter (1779-1859) mit dr Anthropology und der Länderkund.
Nasaler Konsonant
En nasaler Konsonant isch en Luut wo bi de Artikulation s Gaumesegel abegsenkt isch, so dass de Mund- un de Nooseruum nit vonenander drännt sin. Des heisst, dass de Artikulationsstrom (de Atem wommer zum schwätze bruucht) im Mund- un im Nooseruum cha resoniere. Glychzitig wird de Mundruum amene bstimmte Ort blockiert, un de Artikulationsstrom entwycht durch d Noos. Bim Luut zum Byspil isch s Gaumesegel gsenkt, so dass d Luft durch de Mund un durch d Noos cha resoniere, un d Öffnig vum Mund isch durch beidi Lippe verschlosse. D Luft vibriert also durch de Mund un durch d Noos, un entwycht numme durch d Noos, was de Luut /m/ produziert. S glych gilt für Nasalvokal.
Bimene orale Konsonant wie / / dergege isch de Gaumesegel aaghobe un drännt de Mund- vum Nooseruum. Weg dem resoniert de Luftstrom bi orale Konsonante numme im Mundrache.
In dr Phonetik were Nasalkonsonante oft als Plosiv definiert, wyl de Luftstrom im Mund blockiert wird. Wyl de Artikulationsstrom aber nit ufgstaut wird, sundern kontinuierlich durch d Noos entwycht, hen si luut em Phonetiker Peter Ladefoged aber meh mit de Approximante gmeinsam.
Es sin fascht kei Sprooche bekannt wo kei Nasalkonsonante hen. Die einzig Sprooche wo bekannt sin, sin s Quileute, Makah un Lushootseed (Sprooche vo Indigene im US-Bundestaat Washington) un em Rotokas vo Papua-Neuguine. In andri Sprooche chömme Nasale mindeschtens allophonisch vor, vorallem vor Nasalvokal, so zum Byspil im Eyak z Alaska.
Verschidnigi Nasalkonsonante
Nasalkonsonante chöme an allene Artikulationsort vo de Lippe bis zum Uvula vor. Wyter hinte im Mund isch es physiologisch unmögli en nasale Konsonant z bilde, wyl es nit mögli isch d Pharynx oder d Glottis z schliesse un glychzitig de Nooseruum offe z loo.
Nooch Artikulationsort unterscheidet mer die Nasal:
Im Alemannische gits vier vo denne Nasalkonsonante: wie in „Maa“,  wie in „nüün“,   wie in „singe“ un allophonisch  wie in „Gämf“.
Usserdäm gits Sprooche, wo de Luftstrom vumene Plosiv statt durch de Mund, durch d Noos glöst wird. Im Alemannische gits so Luut, wie in de Ussprooch vo „d Muetter“ als „pmuetter“. Lueg dezue bi Faukaler Explosiv. In de meischte Sprooche isch des wie im Alemannische e phonetischs Detail.
Frikativi Nasal sin schynts artikulatorisch mögli, es isch aber kei Sprooch bekannt wo so Luut het.
Peutingersche Tafel
Die Peutingersche Tafle (Tabula Peutingeriana) isch e Landcharte, wo us de Römerzit stammt. Si zaigt die im 5. Joorhundert bikannti Welt mit Europa, Nordafrika und Asie bis Indie und Sri Lanka. Uf de Charte sind Städt, Stroose, Flüss und Bergzüüg iizaichnet und fast 4000 Näme aggee (Städt, Provinze, Landschafte, Gwässer, Völker). Bestimmti normierti Bildsymbol zaiget die administrativi Funktion vode grössere Städt aa. Au d Distanze zwüschet de Ortschafte sind aggee, jenochdem i römische Maile, gallische Leuge oder persische Parasange.
D Charte nennt nördlich vom Rhii (fl. Renus) de Schriftzug SVEVIA gegenöber vo Mainz (Mogontiaco) und Stroosburi (Argentorate) und de Vogese (Silva Vosagus). Nördlich vom Bodesee isch de Schwarzwald (Silva Marciana) iizaichnet und drüber stoot de Name ALAMANNIA. Östlich devö, nördlich vo de Donau (fl. Danubius) sind d Armalausi gnennt. D Charte het au Fehler, so isch Bregenz (Brigantio) westlich vom Rhii, zwüschet Rhinegg (Ad Rhenum) und Arbon (Arbor Felix) iizaichnet. Dennoch isch die Charte vo unschätzbarem Wert för d Chenntnis vo de römische Geografii.
D Charte isch um 1500 vom Konrad Celtis inere Bibliothek z Worms entdeckt wore und denn vom Humanist Konrad Peutinger († 1547) publiziert wore. Die gfundni Charte isch e Pergamentrole mitere Längi vo 682 cm und enere Braiti vo 34 cm. Si stammt usem 11. oder 12. Johrhundert und isch e Kopi vonere Charte usem Afang vom 5. Johrhundert. Si isch im 18. Johrhundert Bsitz vode Wiener Nationalbiblothek wore und 1863 i elf Blätter verschnitte worde. De Tail wo Spanie, Irland, England und Marokko abbildet sind, isch vemuetli scho im 16. Johrhundert nüme ume gsii.
S Format vode Pergamentrole het natürli dezue gfüert, as d Charte langstreckt isch und nöd maasstabsgetroi und Italie und anderi Länder wo ehner e nord-südlichi Usrichtig hend verlaufet inere west-östliche Richtig. Au sind d Meer nu as langi dünni Straife abbildet.
Ruine Waldau
D Ruine Waldau isch e Burgruine im Ortsdeil Buecheberg vu dr Gmei Kennigsfeld im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme nidere Bärhgsporn iber em Zämmefluss vum Roggebächle un em Glasbach. Vu däre hochmittelalterlige Burg sin no dr Bärgfrid, Räscht vu dr Wohngebej un Deil vu dr Umfassigsmuure erhalte.
Gschicht
D Burg Waldau isch vu dr Grofe vu Urach zwische 1218 un 1236 böue loo wore. Si isch no im 13. Johrhundert uf d Sytelinie vu dr Grofe vu Firschtebärg ibergange, wu vum Grof Heinrich begrindet woren isch. Anne 1325 isch si im Chrieg vu dr Stadt Villinge gege d Grofe vu Firschtebärg deilwyys gschlisse wore. D Firschteberger hän uf e Widerufböu verzichtet un hän d Burgruine an dr Rautweiler Burger Bernhard Haugk verchauft. 1445 isch si vu dr Familie Haugk an dr Grof Ludwig I. vu Wirttebärg iberdrait wore. Au die Patrizierfamilie Haugk un speter d Wirttebärger hän d Ruine nimi wider ufböue welle oder chenne. Anne 1885 isch si us em Privatbsitz vum Huus Wirttebärg an s Land Wirttebärg ibergange, hite ghert si em Land Bade-Wirttebärg, wu dr Rächtsnoofoolger vu Wirttebärg isch.
Erhaltigszuestand
Erhalte isch vor allem dr Bärgfrid mit ere Hechi vu 22 Meter un eme Durmässer vu 9 Meter, wu mer dur e Schnäckestäge us Betton mit eme Stahlgländer im Innere cha uufestyyge, derzue großi Deil vu dr Umfassigsmuure, d Wänd vum sidlige Wohnböu un Räscht vu dr ussere Zwingmuure.
Hof Beck
Näbe dr Burg isch um 1822 dr Hof Beck böue wore. Des Gebej, wu hite no bewohnt wird, isch sytehär nit groß veränderet wore. Dr Hof Beck isch e Kulturdänkmol mit ere bsundere Bedytig, wu in s Dänkmolbuech vum Land Bade-Wirttebärg isch.
Burg Aasen
Die Burg isch vu dr Herre von Aase böue loo wore. Anne 1094 isch si s erscht Mol gnännt wore. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite no dr Burghigel mit eme Chryz erhalte.
Γ
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Schadschar ad-Dur
D Schadschar ad-Dur, شجر الدر, was uf Arabisch "Perlechettene" bedütet, (offizielle Name al-Malikah Ismat ad-Din Umm-Chalil Schadschar ad-Dur, Arabisch: الملكة عصمة الدين أم خليل شجر الدر, Übername: Umm Chalil, gstorbe 1257 z Kairo) isch d Witwe vom ayyubidische Sultan as-Salih Ayyub gsi. Si het im Sibte Chrüzzug (1249-1250) gege Ägypte e wichdigi Rolle gspiilt. Die muslimische Historiker und d Chroniste us dr Mamelukeziit hai dänggt, ass si vo türkischer Abstammig siig.
Sein oder Nichtsein
Sein oder Nichtsein, alem: sy oder Nödsy bedütet
Schadschar ad-Dur
Regierig
D Schadschar ad-Dur isch noch dr Ermordig vom Turan Schah, wo s Ändi vo de Ayyubide bedütet het, am 2. Mai 1250 d Sultanin vo Ägypte worde. Si isch under em Iifluss vom Is al-Din Aybak, em Atabeg, d. h. dr Afüehrer vo dr mamelukische Armee, gstande und het dä ghürotet, wil si as Frau in dr islamische Wält nit hät chönne regiere. Si hät aber lieber elei regiert, het zerst brobiert ihn z entmachte und het en schliesslig lo umbringe. D Mameluke hai se festgnoh, und d Ahänger vom Aybak, d Muisiyya Mameluke, hai se welle döte, aber d Salihiyya Mameluke hai se in Schutz gnoh. Nochdäm im Aybak si Sohn, dr al-Mansur Ali, Sultan worden isch, isch d Schadschar ad-Dur vo Sklavefraue z Dod gschlage worde.
Grab
D Schadschar ad-Dur isch in dr Nöchi vo dr Moschee vo Tulun begrabe worde. Ihr Grab zelt zum Schönste in dr islamische Grabarchidektur. Inne het s e Michrab, e Gebätsnische, wo vo Künstler us Konstantinopel mit eme Läbensbaummosaik dekoriert worden isch. Es git au e sehr schöni kufischi Holzinschrift, wo inne rings ums Grab lauft.
Elis (Band)
Elis isch e Gothic-Metal-Band us Liechtestei. Si isch 2003 gründet worde vo dr Sabine Dünser und em Pete Streit, nochdem sich Erben der Schöpfung im 2002 drennt hei. D Band isch 2012 für e Zit usenandergheit, wo d Sängere Simone Christinat se verloo het. E Moonet spööter häi si öbber nöis gfunde, häi aber si Identität nit bekanntgee. D Mitgliider vo Elis häi denn zämme mit dr Schwizer Sängere Kathrin Schlumpf e nöiji Band, Zirkonium, ufdoo.
Burg Althornberg
D Burg Althornberg isch e abgangeni Burg z Althornberg, eme Ortsdeil vu dr Stadt Driberg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme gäche Bärgvorsprung iber em Fluss Guete gläge wisewii vu Niderwasser, eme Ortsdeil vu dr Stadt Hornberg.
Die Hecheburg isch vu dr Herre vu Driberg böue loo wore, um 1440 isch si gschlisse wore. Bsitzer vu dr Burg sin d Herre vu Althornberg gsi, d Grofe vu Hocheberg un d Habsburger. Anne 1641 isch d Burg Althornberg im Dryssgjehrige Chrieg vu franzesische un schwedische Druppe ändgiltig gschlisse wore. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Quader un e Felsechammere erhalte.
Ruine Zindelstein
D Ruine Zindelstoa (dt. Zindelstein) isch e Burgruine zwische Furtwange un Wolterdinge, eme Ortsdeil vu dr Stadt Eschinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Felssporn am linke Stade vu dr Breg.
Gschicht
Die Hecheburg isch wahrschyns scho im 12. Johrhundert vu Grofe vu Zährige böue wore, anne 1225 isch si s erscht Mol in ere Urkund gnännt wore. Noch em Dod vum Herzog Berthold V. vu Zährige, em letschte Zähriger, isch dr Bsitz as Erb an dr Heinrich I. vu Urach chuu, wu si derno Grof vu Firschtebärg gnännt het. Wu d Firschtebärger wyter weschtli bi Hammeryysebach d Burg Nej-Firschtebärg böue loo hän, het d Burg Zindelstoa ihri Bedytig verlore. Anne 1525 isch d Burg im Dytsche Buurechrieg dur dr „Chleggauer Hufe“ unter em Hans Müller gschlisse un speter as Steibruch brucht wore.
Uf dr Burg hän zytwyys Minischtriali vu dr Zähriger gläbt. Speter het au d Grefi Adelheid, d Wittfrau vum Grof Egino V. uf dr Burg gläbt, wu derno as Nunne in s Chloschter Ginderschdal bi Fryybeg gangen isch. Derzue het au dr Grof Gottfried vu Freiburg-Fürstenberg, e Suhn vum Egino V., uf dr Zindelstoa gläbt, wu speter Domherr vu Konschtanz gsi isch.
Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht un dr Stumpe vum Bärgfrid mir ere Grundffelichiu vu 7,5 mol 7,5 Meter un ere Muursterchi vu 2 m erhalte.
Sag
Zue dr Burg Zindelstoa wird, wie zue vil Burge, au s Sag verzellt: In dr Zyt vu dr Chryzziig sej e Ritter vu Zindelstoa emol in s Morgeland zoge un mit ere ryyche Byti zruckchuu. Dodrunter het s au ne brachtvolle Karfunkel gee, wu dr Ritter als uf d Burgzinne gleit het. S Glumse vu däm Karfunkel (s Zindle) heb derno im ganze Bregdal glyychtet un heb dr Burg dr Namme gee.
Laupen
Laupen isch dr Name vu däne Ortschafte:
Laupen stoht au fir dr Bezirk Loupe im Kanton Bärn
Eidgenössisches Departement für auswärtige Angelegenheiten
S Eidgenössische Departemänt für usswärtigi Aaglägeheite (EDA) isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiiz, es entspricht em Uufgabebereich vo de Usseminischterie in andere Länder. Amig eine vo de Bundesrät schtaht em Departemänt vor.
D Uufgaab vom EDA isch d Wahrig vo de Interässe vo dr Schwiiz im und gägenüber em Ussland. Mittel für das isch di schwiizerischi Ussepolitik, woo d Ziil im Art. 54 Abs. 2 vo dr Bundesverfassig (BV) wie folgt feschtgleit sind:
Au im Ussepolitische Bricht 2000 vom Bundesrat us em Jahr 2000 sind d Ziil formuliert. Es sind föif Hauptuufgaabe für d Aktivitäte feschtgleit:
Sit 1914 hät s Politische Departemänt siini Bedüütig als Präsidialamt verlore und isch definitiv e normals Departemänt mit eme fescht zueggordnete Bundesrat worde. Sit 1979 firmiert s Departemänt under siim hütige Name.
Schupfart
Schupfert ( amtlig hochdütsch Schupfart) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im Zentrum vo dr Region Frickdaal, öbbe meh as drei Kilometer südlig vo dr Gränze zu Dütschland.
Geographii
Schupfert isch e Hufedorf, wo in ere flache Mulde am oberen Ändi vom Fischingerdaal lit. Im nördlige und im westlige Deil vom Gmeindigebiet, wo dr Fischingerbach dursfliesst, si die flache und usdehnte Hochebene vom Eikerbärg (504 müM) und vom Hellikerbärg (541 müM). Im Gegesatz zum undere Deil vom Fischingerdaal goht dr Übergang zu de Hochflechene liicht ufwärts. D Häng vom Wolbärg (556 müM) im Oste und vor allem vom Diersteibärg (749 müM) si stellewiis üsserst stotzig. Nördlig vo Schupfert, im Gebiet vom Eikerbärg, lit dr geographisch Middelpunkt vom Frickdaal.
D Flechi vom Gemeindigebiet bedräit 705 Hektare, drvo si 228 Hektare bewaldet und 49 Hektare überbaut. Dr höggst Punkt lit uf 749 Meter an dr Gländkante vom Diersteibärg, dr diefst uf 408 Meter am Fischingerbach.
Nochbergmeinde si Münchwile und Eike im Norde, Frick im Nordoste, Gipf-Oberfrick im Südoste, Wägstette im Südweste, Hellike im Weste und Obermumpf im Nordweste.
Bevölkerig
D Bevölkerigsentwicklig vo 1768 bis 2000:
Am hai  Lüt z Schupfert gwohnt, drvo 7,7 % Usländer. Bi dr Volkszellig 2000 si 76,1 % römisch-katholisch, 14,0 % reformiert und 1,8 % christkatholisch gsi. 96,5 % hai Dütsch as ihri Hauptsprooch bezeichnet.
Politik und Rächt
D Versammlig vo de Stimmberächtigte, d Gmeindiversammlig, het d Legislativgwalt. Die usfüehrendi Behörde isch dr fümfchöpfig Gmeindiroot. Si Amtszit isch vier Johr lang, und er wird im Majorzverfahre vom Volk gwehlt. Er füehrt und repräsentiert d Gmeind, vollzieht d Beschlüss vo dr Gemeindiversammlig und d Ufgoobe, won em dr Kanton und dr Bund zuedeile.
Adel
Dr Aadel (althoochdütsch: adal oder au edili (Edels Gschlächt, die Edelste), lat.: nobilitas (Aadel, Berüemthäit)), isch e „sozial exklusivi Grubbe mit gsellschaftligem Vorrang“, wo d Herrschaft usüebt und die in dr Reegel innerfamiliäär tradiert. Dr Herrschaftsaaspruch het under anderem uf Läistig, Abstammig und en understellti göttligi Absicht basiert. Aadel het sich uf dr ganze Wält zu verschiidene Ziten in de verschiidenste Kultuure uusebildet. Er isch en universalgschichtligs Fenomeen, wo scho in de früeje Hochkultuure vorchoo isch.
In Öiropa im Geegesatz zu andere Regioone uf dr Wält het sich dr Aadel im Allgemäine ständisch organisiert. In sonige ständische Süsteem het dr Aadel bestimmti Rächt, Briwilegie, Pflichte und Verhaltenskodizes. Wo die mäiste ständische Süsteem vo demokratische und sozialistische Republike oder konstituzionelle Monarchie abglööst worde si, het dr Aadel in Öiropa si Bedütig zum e groosse Däil verloore.
Die rächtligi und die gsellschaftligi Situazioon vom Aadel si historisch je noch Regioon üsserst underschiidlig gsi: D Standesunderschiid existiere brinzipiell witer (z. B. Vereinigts Köönigriich Groossbritannie und Nordirland), d Standesvorrächt und -pflichte si ufghoobe worde (z. B. Weimarer Republik/Dütschland), dr Aadel isch abgschafft worde (z. B. Östriich), dr Aadel isch dur Verfolgig, Verdriibig, Verhafdig und Mord underdruggt oder usglöscht worde (z. B. Frankriich, Russland, SBZ/DDR).
In Öiropa isch dr Aadel hüte aber au in Gsellschafte, wo nid ständisch si, mänggisch e relativ gschlossen Gsellschaftsschicht mit äigene Umgangswiise und eme differenzierte Standesethos.
Camille Pissarro
Lääbe
Dr Pissarro stammt us ere marranische Familie us Bordugal. Si Vater isch as Chind mit siner Familie vor dr Inkwisizioon uf Bordeaux gflüchdet. 1824 isch d Familie in d Antilleninsle usgwanderet. Won er zwölfi gsi isch, häi d Eltere dr Camille Pissarro in en Internat im ene Vorort vo Bariis gschickt. 1847 isch er zrugg uf Westindie, er het s aber vorzooge, z moole anstatt s Gschäft vo dr Familie kennezleere. Im Haafe isch er em dänischen Mooler Frederik Siegfried George (Fritz) Melbye begeegnet, wo sich scho e Naame as Mooler gmacht het. 1852 isch er mit em Melbye uf Venezuela gange. Sim Vater het das nid gfalle, er het en aber schliesslig lo mache.
As-Salih
Dr Al-Malik as-Salih Nadschm ad-Din Ayyub (arabisch أبو الفتح الملك الصالح نجم الدين أيوب بن ناصر الدين محمد, Umschrift: Abū l-Fatiḥ al-Malik aṣ-Ṣāliḥ Naǧm ad-Dīn Aiyūb b. Nāṣir ad-Dīn Muḥammad, Übername: Abu al-Fituh أبو الفتوح; gstorbe 22./23. November 1249) isch vo 1240–1249 dr sächst Sultan vo de Ayyubide z Ägypte gsi.
Camille Pissarro
Z Bariis
In de 1860er Joor het dr Pissarro si äignig Stiil afo finde und het im Salon des Refusés Gmäld afo ustelle, wo vo de Kritiker globt worde si, aber Gäld het er drmit nid verdient und het müesse Markise aamoole, zum Gäld verdiene. 1869 und 1870 het er äng mit sine Fründ Claude Monet und Pierre-Auguste Renoir zämmegschafft.
As-Salih
Dr As-Salih Ayyub isch dr eltist Sohn vom Sultan al-Kamil und ere sudanesischi Sklavin gsi. Der Dod vo siim Vater im März 1238 het e Bürgerchrieg under de Ayyubide entfesslet. Dr As-Salih Ayyub isch denn im Norde gsi, isch aber sofort gege Damaskus gmarschiert, wo ein vo de Neuveux vom al-Kamil, dr al-Dschauad, d Macht ergriffe het. Mit dr Hilf vo choresmische Freischärler het er si Cousin abgsetzt. Si jünger Bruder al-Adil II. isch underdesse als Sultan z Ägypte iigsetzt worde. Dr As-Salih het die riichsti Provinz vo siim Vater für sich beasprucht, aber won er ufbrochen isch, für zum in Ägypte iizfalle, isch er vom ene Staatsstreich z Damaskus zugunste vo siim Unggle as-Salih Ismail endront worde. Uf der Flucht nach Süde het en dr Emir vo Kerak, dr an-Nasir Dawud, gfange gnoh. Em As-Salih isch s glunge, e Bündnis mit em an-Nasir zu schliesse, und dä het em Druppe für en Invasion vo Ägypte glehnt. Dört het er sofort Erfolg gha: em Al-Adil siini Minister hai ihn im Juni 1240 gstürzt und ermordet gha und hai jetzt dr as-Salih als dr neu Sultan vo Ägypte begrüesst. Dr An-Nasir Dawud isch mit em Boste vom Militärgouverneur vo Palästina belohnt worde.
Dr Ismail isch Sultan vo Damaskus bliibe und währed em nechste Johrzähnt isch die ayyubidischi Wält vo dr Rivalität zwüschem Unggle und em Neveu verrisse worde. Zerst het er sich mit em Königriich Jerusalem müesse beschäftige. Dört isch 1239 e Chrüzfahrerarmee under em Theobald IV. vo Champagne iidroffe, wo die ägyptischi Gränze bedroht und scho im November 1240 bi Gaza e chliiners Gfächt mit de ägyptische Druppe vom al-Adil II. gfüehrt het. Underdesse hai sich d Chrüzfahrer mit em Ismail gege dr as-Salih verbündet, und dr Ismail het ene drfür Galiläa abdräte. Ändi 1240/1241 het dr as-Salih d Glägeheit usgnützt e Neutralitätsabkomme mit de Chrüzfahrer abzschliesse, und het ene drfür d Gebiet nördlig vo Gaza und westlig vom Jordan überlo.
Camille Pissarro
Z Ängland
Wägen em dütsch-franzöösische Chrieg isch er im Novämber 1870 uff London gange, won er dr Monet wider droffe het, wo au vor em Chrieg gflüchdet isch.
As-Salih
Dr As-Salih het im Kampf gege si Unggle herrelosi choresmischi Freischärler in Nordsyrie agworbe, wo dörte d Gegend verwüestet hai. Die si 1244 nach Palästina zoge, wo si Tiberias blünderet hai. Denn hai si Jerusalem eroberet und usblünderet, und so het dr as-Salih de Chrüzfahrer d Stadt ändgültig entrisse. Die hai sich druf mit em Ismail und andere syrische Ayyubide verbündet. Ihri Allianzarmee isch aber in der Schlacht vo La Forbie vernichtend gschlage worde, und denn het dr as-Salih 1245 Damaskus eroberet und s Ayyubideriich wider zum grösste Deil chönne vereinige.
Camille Pissarro
Z Ängland
Am 14. Juni 1871 het er z Croydon d Julie Vellay ghürootet und isch im gliiche Monet uf Frankriich zrugg.
As-Salih
Für zum die unruehige Söldnerdruppe vo de Choresmier chönne under Kontrolle z hebe, het under em as-Salih dr versterkt Ufbau vo türkische Sklavedruppe (die sog. Mameluke) agfange. In der Folg het er nit nume 1246 d Choresmier chönne besiige, sondern 1247 au Tiberias und Askalon vo de Chrüzfahrer chönne zruggerobere. Allerdings hai die Erfolg vo de Ayyubide z Palästina zum Sächste Chrüzzug (1248–1254) gfüehrt, wo im Juni 1249 zum ene Agriff in Ägypte glandet isch.
Camille Pissarro
Zrugg z Frankriich
Er het bsundrigs intensiv mit em Paul Cézanne afo zämmeschaffe und si häi sich geegesitig stark beiiflusst. 1874 het er mit andere zämme die ersti Impressioniste-Usstellig organisiert. Finanziell isch er die ganzi Zit in schlächtem Zuestand gsi und het kuum gnueg verdient zum Überlääbe.
As-Salih
Dr as-Salih isch in der Nacht vom 22. auf den 23. November 1249 noch ere schwere Chrankhet gstorbe. Si Lieblingsfrau, d Schadschar ad-Dur, het d Dronfolg vo siim Sohn Turan Schah (1249–1250), wo bis denn z Mesopotamie gregiert het, chönne duresetze.
Camille Pissarro
Dr spooti Erfolg
1892 isch em ändlig dr Durchbruch glunge mit ere groosse Retrospektive bi sim Förderer, em Kunsthändler Durand-Ruel. In de letschte zää Joor vo sim Lääbe het er e Serii vo Stadtbilder us Rouen, Dieppe und Bariis gmoolt. Won er 1903 gstorbe isch, het er e riisigi Zaal vo Bilder hinderloo.
Osama bin Laden
Dr Usāma ibn Muhammad ibn Awad ibn Lādin (* wahrschyns 10. März 1957 z Riad, Saudi-Arabie; † 2. Mai 2011 z Abbottabad, Pakistan), churz as Osama bin Laden bekannt, isch de Gründer un Symbolfigur vo de militante islamistische Organisation al-Qaida un spirituäll Oberhaupt vu verschidene dschihadistische Gruppierige, gsii. Er isch en Mitgliid vo de yyflussryche saudi-arabische bin-Laden Familie gsi, un syt 1994 staatelos gsii.
As Mudschahid het dr bin Laden mit dr Unterstitzig vu dr USA gege dr Yymarsch vu dr Sowjetunion z Afghanistan kämpft. Noch em Zweete Golfchrieg het er sich gege syy ehmolige Ferderer gwändet un het anne 1998 in eme Manifescht dr Kampf gege d USA zur Bflicht vu alle Muslime erklert.
In dr 1990er Johr hän di Verainigte Staate dr Osama bin Laden fir e baar Aaschleg uf US-Yyrichtige verwantwortlig gmacht, wu US-Burger derby um s Läbe chuu sin, z. B. Aaschleg uf d Botschafte z Nairobi un z Daressalam. D USA hän e anne 1999 uf d FBI-Lischt vu dr maischtgsuechte Flichtige un 2001 uff d Lischt vu dr maischtgsuechte Terroriste gsetzt. Fir d Terroraaschleg am 11. Septämber 2001 het dr Osama bin Laden sälber d Verantwortig ibernuu. De Osama bin Laden isch eis vo de Hauptziil vum War on Terror gsi, wo syt 2001 unter andrem zue Operatione z Afghanistan, em Irak un wytri Länder gfiert het. Uf Hiiwys zue syym Verblyyb her dr US-Senat im Juli 2007 e Chopfgäld in Hechi vu 50 Millione Dollar uusgsetzt. Über syn Verblyyb isch einewäg lang nüüt bekannt gsi.
Am 2. Mai 2011 het dr US-Bresidänt Barack Obama in ere Färnsehaasproch verchindet, dr Osama bin Laden sei z Pakistan vu US-Spezialchreft verschosse wore. Syni Identität isch vum US-Militär deno bstätigt worde un syn Lyynam isch innerhalb vo 24 Stunde uff See bstattet worde.
Pietro Axerio
Pietro Axerio, im dourf Piaru van d’ Piazzun g’nammte noh dam ourd wo sis hus ïst g’stande – garrod fum dourfplatz (piazza i’ wailschu) – ïst 1827 in Rimmu g’boure; noch fast junge ïst er z’ Chalon Sur Saone g’fore, wo er als jepser häd g’werchud. Disi chunst häd er darnoh van 1840 bis 1850 in Titzschland, Schwede und Norwege verbressrud, wo er mid dam schwoger De Toma häd z’semmendg’werchud, deis wattu Margherita (Grete) häd er g’hobe g’mannud. 1886 ïst er z’ Titzschland erwunde, wo er an aig’ni g’sellschaft fïr d’erschaffung van chunstmarmor in dar Friedrichstrasse 243 häd grundg’laidt. Churz darnoh ïst er in Rimmu erwunde und häd d’ woul z’wegg’laidtni totickait da' sehne g’loh. In Rimmu ïst er burgmaister g’si, er häd d’ erstu wasserrouri tuan z’ lekke und mid andri arimmerljite häd er sich bemieijt, umdas der woguweg täte van Rimask bis in Rimmu vïrsichfori. Er häd auch dan erste sitz ds museums Pietro Della Vedova tuan z’ buwwe, wo d’ werchi ds b’ruamte chunstlers sind g’si g’sammluti. Als selbstleirer häd er sich vile chunsttotickaitu ong’wandt: dam g’sang, dam holzschnitzwerch, dam g’mol mid der uppigu technik ds chunstmarmors. Er häd vil g’liadjie (Liader oder g’dichte) in arimmertitzsch g’schribe, wo er sini liebi fïr sis land, sini sproch und sis ljit häd g’sunge. In sini g'dichte g'spirrt mu d' treicki und d' trurigi ds uswanderers oder dannamans, der sis land häd miasse verloh, um danna z'gehn, sich ds broud z' g'wïnne. Er häd zwai fïr sini zit avangardistisch gasthofe in Rimmu loh buwwe und ïst dorum aine der vïrchemendu ds turismus im tzseschrutol g'si. G’stourbe ïst er 1905 i’ Vrol (Varallo). Miat z’vil ïst im letsche hunderkjor auch sini sproch usg’stourbe, ober sini g’liadjie erlaubind nis, d’ siässi und d’hïbschi siner arimmertitzschu z’ bewundru: Min liab Arimmu, ech muass dech verlohn, Dos tua’ mer im herz so weh! Du liabs ort, wo-n-ech so gera stohn, Walje’s Gatt, doss ech chema meh!
All chend, dos in d’ Rimmu tia werda Miassind gohn in d’ framde gwennan eriun brod, Und flisseg aswos varberga, Om im oltar nid z’ljida nod!