cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pliezhausen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 39,1 % Landwirtschaftsfleche, 36,6 % Wald, 23,3 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zo Bliazhausa gheret d Ortsdoel Bliazhausa (Pliezhausen), Därnich (Dörnach), Gniibl (Gniebel) ond Riagart (Rübgarten).
Gschicht
Bliazhausa ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1092 als Plidolfeshusin. Z Bliazhause isch a wichtigs alemannisches Gräberfeld ausgrabe worda. a bsonders Fundobjekt isch d Ritterscheibe vo Bliazhause, mo als a Zeignis fir dui alte alemannische Religio gilt.
Verwaltong
Bliazhausa hot mit dr Gmoe Walldorfhäslach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Schuldes ischt dr Christof Dold.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bliazhausa ghert zom Schwäbisch.
Fritz Widmer
Dr Fritz Widmer (* 5. Februar 1938 z Chiubärg; † 28. April 2010 z Bärn ) isch e Schwyzer Lehrer, Liedermacher un Schriftsteller. gsi.
Läbe
Dr Widmer isch uf eme Buurehof z Chiubärg ufgwagse. Uf d Schuel gange isch er z Chiubärg un z Burgdorf, derno het er Anglistik un Germanistik studiert. Ab 1965 het er as Sekundarlehrer z Fraubrunne, ab 1970 as Änglisch- un Dytschlehrer an dr Hechere Mittelschuel Marzili z Bärn.
Dernäbe isch er syt 1965 Liederibersetzer, Liedermacher un Schriftsteller gsi. Syy Lieder het er zerscht unter em Yyfluss vum Mani Matter verfasst, dailwyys au zämme mit em. Speter sin e Huffe aigeni Lieder entstande un Noogstaltige un Ibersetzige vu schwedischen Lieder, zem Byschpel vum Carl Michael Bellman. Ab 1965 isch er Mitglid vu dr Berner Troubadours gsi un het no 1970 in dr Hauptsach Soloprogramm gmacht, syt 1982 allmeh kombiniert mit Läsige us syyne Roman, Kolumne un Gedicht. Zämme mit em Jacob Stickelberger het er e Ufnahm gmacht vu dr letschte (nonig vereffetligte) Chanson vum Mani Matter un dr Kriminalgschicht, ere Art Kriminaloper, wun er mit em Stickelberger zämme gschribe het un wu si zwische 1973 un 1975 iber hundertmol ufgfiert hän.
Uf syyne neie Blatte het er nit solo gspilt, är isch zmaischt beglaitet wore vu syyne Dechtere Anna (Cello, Mandoline) un Karin (Violine, Gitarre, Bouzouki) un syym langjehrige Beglaitgitarrischt Michael Sam Graf, em Akkordeonspiler Otto Spirig un em Kontrabassischt Bänz Hadorn.
Syter anne 1982 het er Kolumne un Artikel fir verschideni Zytige gschribe. Är het näbe vier Roman au Rundfunkbyydreg verfasst, tem Byschpel vu 1994 bis 2000 s Wort zum neuen Tag fir Radio DRS. Mit syyre Frau Christina, ere Änkeldochter vum Hermann Hesse, het er als Vordreg ghalte iber ihre beriemte Großvatter, un er het anne 2006 e Buech uusegee mit Läbenserinnerige vu Carl Hermann Hesse, em baltische Großvatter vum Hermann Hesse.
Karolinger
Name
Zur Ziit wo d Karolinger regiert hai, si si in de Dokumänt hüfig as Nochkomme vom Karl em Grosse bezeichnet worde, aber dr Begriff "Karolinger" as Bezeichnig für d Dynastii het s nonig gä. Die isch erst spöter igfüehrt worde. Im Ostfrankeriich het erst in dr zweite Helfti vom 10. Johrhundert dr Gschichtsschriiber Widukind vo Corvey d Bezeichnig Karoli bruucht; er het vom letzte ostfränkische karolingische König, vom Ludwig em Chind, wo 911 gstorben isch, as ultimus Karolorum apud orientales Francos ("dr letzt vo de Karli bi de Ostfranke"). Z Frankriich, wo d Herrschaft vo de Karolinger 987 z Ändi gangen isch, het churz druf dr Gschichtsschriiber Richer vo Reims vo de karolingische König as "Karli" gredet. Dodrus si spöter die latiinische Namensforme Karlenses, Karlingi, Karolini und Karolingi worde, und vo dene si in de modärne Sproche "Karolinger", "Carolingiens", "Carolingi" usw. abgleitet worde.
S Wort wird au bruucht für zum d Periode vo ihrer Herrschaft und kulturelli Neuerige, wo denn gmacht worde si, z charakterisiere. Em Stil in dr Baukunst währed dere Ziit, e Form vo dr Vorromanik, sait me dr „karolingisch Baustil“ und d Buech- und Verwaltigsschrift, wo zur Ziit vom Karl em Grosse entstanden isch, wird as karolingischi Minuskel bezeichnet.
Gschicht
D Karolinger si vom Arnulf vo Metz us em Gschlächt vo de Arnulfinger und vom Pippin em Eltere us em Gschlächt vo de Pippinide. D Karolinger hai scho vo 639 aa mit Unterbrechige im Frankeriich gherrscht, aber nit as König, sondern nume as Huusmeier vo de Merowinger. Bis zur Mitti vom achte Johrhundert hai d Karolinger ihri Macht so wiit chönne usbaue, ass si schliesslig s nominelle merowingische Königtum hai chönne loswerde. Dr Pippin dr Jünger isch 751 mit dr Understützig vom Papst vo de fränkische Adlige zum König vo de Franke akklamiert und dr letzt Merowinger abgsetzt worde. Dä Dynastiiwächsel het en Abwiichig vo dr Vorstellig vom Geblüetsrächt bedütet, wo uf em Gedanke vom Gottesgnadedum begründet gsi isch, wo aber wiiterhi läbig bliiben isch und uf die neui Dynastii überdrait worden isch. Dr bekanntist Karolinger, dr Karl dr Gross, het e neuis römischs Kaisertum begründet, won er am 25. Dezember 800 z Rom vom Papst Leo III. zum Kaiser gsalbt und krönt worden isch.
Noch em Karl em Grosse isch 814 dr Ludwig dr Frommi Kaiser worde, wil im Karl siini eltere Söhn, dr Karl der Jünger und dr Pippin dr Buggligi, no vor ihrem Vater gstorbe si. Wo dr Ludwig dr Frommi no gläbt het, hai siini Söhn Lothar I., Ludwig II., Pippin und Karl II. dr Kahli sich in verschiidene Koalitione gegen ihre Vater erhobe und sich gegesiitig bekämpft, aber dr Rang vom Kaiser, wo Lothar sit 817 as Mitkaiser vo siim Vater gha het, isch nit in Frog gstellt worde. 843 hai sich die drei Brüeder, wo übrig bliibe si, dr Lothar I., dr Ludwig II. und dr Karl II. im Verdrag vo Verdun uf e Deilig vo dr Herrschaft-aber nit vom Riich-geinigt. Nochdäm em Lothar siini Söhn ohni Erbe gstorbe si, isch d Herrschaft im Verdrag vo Meerse 870 zwüschen em Karl II. und em Ludwig II. neu deilt worde. Dr Karl III. dr Dick, König vo Ostfranke, het 885 für e churzi Ziit beidi Deil vom Frankeriich vereinigt. As Kaiser si noch ihm dr Arnulf vo Kärnte und dr Ludwig III. dr Blind uf e Dron gstiige. Denn isch s Kaisergschlächt vo de Karolinger usgstorbe. D Karolinger hai in underschiidlige Konstellatione bis 987 Mitteleuropa beherrscht und hai die früehmittelalterligi Wält entscheidend prägt. Wägen em fränkische Erbschaftsrächt, wo em Erstgeborene kei automatischs Primat ge het, isch s Frankeriich, wie scho e baar Mol under de Merowinger, noch em Dod vom Karl em Grosse mehrfach deilt worde. Eini vo dene Deilige, wo im Verdrag vo Verdun 843 schriftlig festgleit worden isch, cha as dr Usgangspunkt vo der Entstehig vo Frankriich und Dütschland agluegt wärde. Mit de Deilige und em Verdrag vo Coulaines im westlige Frankeriich isch dr fränkisch Adel immer mächtiger worde, und het immer wider brobiert, d Deiligsplän zu siine Gunste z beiiflusse. Dr Iifluss vo de Karolinger uf Europa cha me no noch 1200 Johr gseh: in ihrer Herrschaft lit dr Ursprung vo dr föderative und dezentrale Herrschaftsusüebig in de dütschsprochige Länder, wo weniger as die welsche vom römische Staatsgedanke beiflusst gsi si.
Wo die ostfränkischi karolingischi Linie 911 mit em Ludwig em Chind usgstorbe isch, isch mit em Frankeherzog Konrad I. e Konradiner und vo 918 aa mit em Herzog vo de Sachse Heinrich I. e Liudolfinger, wo men e spöter Ottone gsait het, uf e Dron cho. Im Westfrankeriich si d Karolinger no bis 987 an dr Macht gsi, denn si si vo de Kapetinger verdrängt worde.
Elisabeth Bieneck-Roos
D Elisabeth Bieneck-Roos (* 10. Oktober 1925 z Mensenga; † 25. Februar 2017 z Mannem) isch e dytschi Chinschtleri gsii, wu mer as Induschtrymooleri chännt.
Autor
En Autor (lat. auctor ‚Urheeber‘, ‚Schöpfer‘, ‚Förderer‘, ‚Veraalasser‘) isch dr Verfasser oder gäistigi Urheeber vom ene Wärk. Es handlet sich mäistens um Wärk vo dr Liddratuur im witeste Sinn, wo vo Schriftsteller, Fachbuech-, Leerbuech-, Sachbuech-, Dräibuech-, Färnsee-, Opere- oder Büüniautore gschriibe wärde. Au dr Erfinder vom ene Schbiil wird hüte as Autor bezäichnet. Sältener, und denn im Allgemäine us juristischer Sicht, wird au dr Urheeber vom ene Wärk vo dr nitliterarische Kunst wie Musig, Fotografii, Filmkunst und dr Wüsseschaft, zum Bischbil dr Softweerautor, dr Autor vo Gsetz oder dr Autor in dr Zoologii, wo as Erste e Lääbewääse beschribt. En Autor het hützudag e Rächt an sim gäistige Äigedum, wo vom Gsetz us verbürgt isch. Zum Schutz vom Wärk git s s Urheeberrächt, wo nit cha verchauft wärde und s Verwärdigsrächt.
Elisabeth Bieneck-Roos
Lääbe un Wäärch
Iir Mueter isch e autodidaktischi Mooleri gsii, ire Vater het e Gwäärbschuel glaitet un Plakaat entwoorfe. D Elisabeth Bieneck-Roos het an dr Universiteet Dibenga aagfange Biology studiere, no zwai Semeschter het si s Stuudium abbroche. An dr Akademy fir bildendi Chinscht z Stuegert het si derno Chunscht studiert.
Anne 1952 isch si mit irem Mann uf Mannem zooge. D Stadt in irem Wiiderufböu noch em Zweete Wältchrieg isch e Hauptmotiiv vu ire Moolerei woore. Speeter het si uf em Wäärchsgländ vu dr BASF gmoolt, in Wäärchhalle vu Daimler-Benz un an dr Hoocheefe bi Thyssen.
Ainzeluusstellige
Quäll: d Elisabeth Bieneck-Roos uf kuenstlernachlaesse-mannheim.de
Aarbete im effetlige Bsitz
Quäll: d Elisabeth Bieneck-Roos uf kuenstlernachlaesse-mannheim.de
Hildisrieden
Höudisriede (amtlech Hildisrieden) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Soorsi im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Höudisriede liid uf dr Erlosen oberhaub vo dr Gedänkstätte zue dr Schlacht bi Sämpech. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler Breite, Mühlacker, Gimmermeh (616-628 m.ü.M.), Ohmelingen (657 m.ü.M.) ond Traselingen (680 m.ü.M.). Vo dr Gmeindsflechi send 78 % Landwirtschaftlechi Flechi, 11,9 % Waud ond 10,2 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Höudisriede send Möischter, Nöiechöuch, Räin, Römerswiu ond Sämpech.
Gschicht
Höudisriede esch zom erschte Mau gnamsed worde 1077/1101 aus Hiltegesrein.
Religion
78,8 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 10,9 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Höudisriede esch dr Christoph Troxler (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Z Höudisriede redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Artusroman
Dr Artusroman isch e literarischi Gattig, wo Wärk vo Autore wie em Chrétien de Troyes, Hartmann vo Aue und Ulrich vo Zatzikhoove umfasst. Au im Wolfram vo Eschebach si Parzival wird under dr Bezäichnig „arthurische Gralroman“ zu dere Gattig zelt wie au die sogenannte noochklassische Artusromään vo de Autore Wirnt vo Grafebärg, Heinrich vom Türlin, dr Stricker, dr Pleier und dr Konrad vo Stoffel Was d Wärk vo dene verschiidene Autore gmäinsam häi, isch dass dr legendääri Köönig Artus (ängl. Arthur) und sini Ridder vo dr Daafelrunde immer dr zentraal Bezugspunkt vo dr Handlig bilde, und vo däm chunnt au dr Naame vo dr Gattig.
Wie d Gattig entstande isch
As dr Begründer vom Artusroman gältet dr Franzoos Chrétien de Troyes (1135–1188), wo d Romään Erec et Enide, Cligès, Yvain, Lancelot und Perceval verfasst het, wo mä als die klassische Wärk vom Schaner muess bezäichne. Dr Chrétien het für sini Romään keltischs Verzelguet verarbäitet, wo dur e Geoffrey vo Monmouth sini Historia Regum Britanniae vo öbbe 1136 aa bekannt worde si und für en änglisch Staat as Idealbild und Warnig hätte sölle diene. Au dr Wace het um 1155 im Roman de Brut dä historisch Stoff verarbäitet und iin in e höfische Konteggst gstellt. Was mä nid wäiss isch, öb dr Chrétien usser em Monmouth sinere Historia Regum Britanniae au zu mündlige Überliiferige vo keltische Gschichte Zuegang gha het. Dass er aber s Wärk vom Wace kennt het, über daas git s käni Zwiifel. Wie dr Kurt Ruh feststellt het, het dr Chrétien gwüsse Konzepzioone vom Wace abgänderet:
D Verbräitig in Öiropa
Dr Artusroman isch us em franzöösische Sproochruum usbroche und het sich witer afo verbräite, wo dr Hartmann vo Aue ums Joor 1180 im Chrétien si Erec und denn um 1200 dr Yvain übersetzt het,. Wiso er daas gmacht het, wäiss mä nid und au nid, wär em dr Ufdraag gee het. Mä vermuetet ass es öbber us eme hooche Aadelsgschlächt gsi isch; vor allem chönnt s e Zähringer oder e Welf gsi si. Dr Hartmann het sich zwar stark an dr Vorlaag vom Chrétien orientiert, aber es git äinewääg gröoossi Underschiid. So isch im Chrétien is Roman 6'958 Värs lang und dr Erec vom Hartmann 10'135, also fast dobblet so lang; Im Chrétien si Yvain het 6'818 Värs gegenüber 8'166 Värs vom Hartmann sim Iwein. Dr Hartmann het Rücksicht gnoo uf s dütsche Publikum, wo literarisch wenig Erfahrig gha het, and het die diräkti Reed vo de Protagoniste zugunste von ere usgwitete Rolle vom Verzeller beschränggt. Zum s Verstoo z erliichtere, het dr Hartmann au d Kontrast vergröösseret. Im übersetzte Erec zum Bischbil isch d Familie vo dr Enite seer vil ermer as in dr Vorlaag vom Chrétien: s Huus isch e Ruine, d Chläider vom Mäitli si schkächter und d Waffe vom Vater alt und unmodärn.
Mä cha d Gschicht vom dütsche Artusroman in drei Faase iidäile, wo sich an de Teggstüberliifrige orientiere: Die ersti Faase mit 5 Wärk, isch vo 1180 bis 1215 gange, die zwäiti mit 11 Wärk het s ganze 13. Joorhundert duurt bis ins 14. Joorhundert, und die dritti Faase isch schliesslig im 15. Joorhundert ume gsi.
Am populärste isch dr Artusroman in Ängland, Frankriich und Dütschland gsi, aber au in andere Kulturkräis het mä s Thema übernoo. Z Italie het dr Rusticiano da Pisa 1275 mit em Meliadus dr erst Artusroman gschriibe, und d Gattig het dört im 14. Joorhundert iiri Blüetizit gha. Im 13. und 14. Joorhundert si au z Holland Artusromään entstande, und e chli spööter, im 14. und 15. Joorhundert, denn au z Spanie und z Bortugal. Vom Inhalt us isch s Grundkonzept in ganz Öiropa s gliich, vo dr Form us cha mä aber vier underschidligi Dichdigstüpe underschäide, wo in de verschiidene Länder hauptsächlig verdräte gsi:
Einsicht
Gäistesgschicht
thumb|right|Äi Löösig vom Brobleem Historisch si anderi Erkläärige bekannt für wie Iisichte zstand chömme. Bi Naturvölker zum Bispil gälte Iisichte as innerligi Rootschleeg oder Hiiwiis vo Vorfaare, wo gläägentlig au visionäär chönne erläbt wärde, as „Iigääbig“ vo guete oder ghäiligte Gäister, as Root vo hilfriiche Götter und as göttligi „Erlüüchdig“ oder „Offebaarig“, banaal aber au as äifache „Iifall“.
Psüchologii
As psücholoogische Fachbegriff bezäichnet Iisicht, wemm mä blötzlig d Löösig vom ene Brobleem oder vom Löösigswääg für e braktischi Ufgoob erkennt, gläägentlig au wemm mä uf äi Chlapf „Gstalte“ und sustigi zsämmehängendi Elimänt vo dr Woornäämig, wo mäistens visuell isch, erkennt. In dr Umgangssprooch reedet mä denn vilmol vom ene „Aha-Erlääbnis“ die Rede, e Begriff, wo vom dütsche Sproochpsücholoog und Sproochtheoretiker Karl Bühler (1879–1963) brägt worde isch.
Brobleem, wo mä dur Iisicht cha lööse, bestöön us eme äinzige Löösigsschritt, wo ma aber schwer cha gsee. Mä dänkt vilmol lang nooch, stellt sich alles mööglige vor oder gliicht d Inhalt vo dr Woornäämig und vom Gedächtnis ab und ordnet eso s Wüsse nöi, bis es zum Aha-Erläbnis chunnt.
Horb am Neckar
Horb (amtl. Horb am Neckar) isch e Stadt z Bade-Wirttebärg rund 40 km sidli vu Stuegert un rund 45 nerdli vu Rautweil. Si isch di grescht Stadt vum Landchrais Fraidestadt un bildet e Mittelzäntrum in dr Region Nordschwarzwald.
Syt em 1. Jänner 1981 isch Horb Großi Chraisstadt. Mit dr Gmaine Empfenge un Eitenge het d Stadt Horb e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Geografischi Lag
Horb lyt in ere Hechi vu 422 m. ü. NN (Rothuus Horb) am eschtlige Rand vum Nordschwarzwald im obere Gai bi dr Mindig vum Grabebach in dr Necker. D Altstadt, wu no guet erhalte isch, mit ere alte Burg mit Burggarte un eme alte Märtblatz, wu s Roothuus stoht, lyt uf ere Hochflechi iber em Necker. D Vorstedt gehn in d Deler vu bede Fliss. Horb wird au s „s Dor zum Schwarzwald“ gnännt.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Horb (im Uhrzeigersinn vu Oschte uus): Starzach (Landchrais Dibenga), Haigerloch (Zollernalbchrais), Empfenge (Landchrais Fraidestadt), Sulz (Landchrais Rautweil), Glatte, Schopfloch un Waldachtal (alli Landchrais Fraidestadt) un Haiterbach un Nagold (baidi Landchrais Calp).
Stadtgliderig
D Stadtdail sin hite Ortschafte im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vu dr Bevelkerig bi jedere Kommunalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz. D Ortschaft Dale bsteht us dr friejer släbschtändige Gmaine Oberdale un Onderdale.
Ruumblanig
Horb bildet e Mittelzäntrum in dr Region Nordschwarzwald, wu d Stadt Pforze s Oberzäntrum derzue isch. Zum Mittelberaich Horb ghere näbe dr Stadt Horb no d Gmaine Empfenge un Eitenge.
Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich
S Werterbuech vu dr bairische Mundarte z Eschtryych (dt. Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich, churz WBÖ) isch e Dieläktwerterbuech, wu dr bairisch Wortschatz z Eschtryych lexikografisch abhandlet. I den erschte Bänd bassiert das unter eme synchrone un diachrone Aschpäkt, i de neje Bänd, wo ab 2017 gschribe wäre, aber numme no unter em synchronische Aschpäkt (Mundart ab de Mitti vum 19. Joorhundert).
Konzäpt
S Bearbeitigsbiet, wu sich us dr politisch-territoriale Verhältnis in dr Zyt vu dr WBÖ-Grindig (1911) ergee het, umfasst di hitig Republik Eschtryych (ohni s alemannisch Sprochbiet vu Vorarlberg), s Schwyzer Samnaun, Sidtirol, Sidmähre, Sidbehme, dr unter Behmerwald, e baar Belegort an dr hitige ungarisch-eschtryychische Gränze (uf ungarischem Biet) un d Sprochinsle, wu vum bayrisch-eschtryychische Binneruum uus bsidlet wore sin. Bis zum Straffigskonzäpt sin im WBÖ derzue au no dr mittler un dr ober Behmerwald, s Egerland mit Iglau un e baar isolierti Belegort z Slowenie, z Weschtungarn, z Rumänie, in dr Slowakei un in dr Ukraine berucksichtigt wore. Aagsildet isch s Projäkt am Institut für Österreichische Dialekt- und Namenlexika der Österreichischen Akademie der Wissenschaften z Wien.
Wel fir s WBÖ syt 1913 vor allem dr Wortschatz us dr Sproch-, Sach- un Vorstelligswält vu dr yyheimische Buure un Handwärcher gsammlet woren isch, lyt dr Schwärpunkt vu dr Wortschatzbschryybig un -darstellig im basisdieläktale Beryych, hecheri Sprochschichte un –forme wäre ender nume am Rand berucksichtigt. S WBÖ dokumäntiert in dr Hauptsach d Dieläkt, wu in dr erschte Helfti vum 20. Johrhundert gschwätzt wore sin. Historischi Beleg wäre uf dr Grundlag vu dr Sammlig un no dr Richtlinie vum Straffigskonzept 1998 aagfiert. Dr Lemma-Aasatz un d Lutdarstellig im WBÖ sin sprochistorisch verankeret noch eme Konzäpt vu dr Lexikografyy vum 18. un 19. Johrhundert.
Ab Band 5 (1998) hätte di neje Straffigsrichtlinie selle zuen ere dytlige Bschränkig vum Publikationsumfang un noch dr Etablierig vum Datebankprojekt (ab 2006) zue eme schnällere Bearbeitigstempo fiere, was aber nid der Fall gsi isch. 2016/17 isch bschlosse wore, de ganz hischtorisch Tail vo itz aa ewäggzloo, fer schnäller firsizchoo.
S WBÖ richtet sich in dr erschte Linie an Wisseschaftler (Sprochwisseschaftler, Dieläktologe, Namekundler, Lähnwortforscher, Historiker, Volkskundler), aber au Laie, wu an Dieläkt inträssiert sin.
Quällen un Matrialgrundlag
S Belegmatrial vum WBÖ umfasst gschätzti 4 Millione Einzelzetel. In dr Hauptsach sin des:
S Belegmatrial, wu in Zetelform vorlyt, isch ab Ändi März 1993 in di sognännt Datenbank der bairischen Mundarten in Österreich (DBÖ) yygee wore. S Programm, wu doderby brucht worden isch, isch TUSTEP gsi. Fir dr Ufböu vu dr Datebank sin 10 Johr veraaschlat gsi. Ab anne 2007 isch am Institut s FWF-Projekt dbo@ema (Datenbank der bairischen Mundarten in Österreich electronically mapped) verwirkligt wore: S entwicklet System hätt selle im Johr 2009 e webbasierti, interaktivi Abfrog vu Beleg- un Quällematrial us dr DBÖ un e benutzerfryndligi Navigation iber ere Charte megli mache.
I de letschde Joor (ab 2017) isch an ere Online-Datebank gschafft wore. Drzue ane wäre die originale Handzädel ygscannt, fer si dr Effentlikait zuegängli z mache.
Deutschschweizer Gebärdensprache
D Düütschschwiizer Zäichesprooch isch e Zäichesprooch, wo men i dr Düütschschwiiz und au im Liechtestäinische bruucht.
Es isch e diräkti Form vo dr visuelle Komunikazioon, wo me das wo me woot sääge mit de Händ, em Muul, de Bewegige und dr Körperhaltig tuet zeige.
«Zäichesprooch» und «Gebärdesprooch»
Zu däm mundartliche Begriff mues men aber gseh, ass dr Naame vo dere Sprooch im Dialäkt nit äinhäitlich isch. D Bedüütig vom Wort Zäichesprooch isch äigentlich vil z wyt für en Naame von ere natüürliche Sprooch. Aber i dr gwoonete Sprooch vom Alltag i dr Düütschschwiiz chame halt eso säge, ganz ooni Wärtig. Im Hoochdüütsche oder gnöier i dr düütsche Standardsprooch säit me dere Komunikazioonsform Gebärdensprache. Es git zum hochdüütsche Wort Gebärde die tradizionelli Dialäktform i dr alemannische und bsunders dr schwiizerdüütsche Sprooch: das isch Bǟrde oder Berde, wie me bim Schwiizerischen Idiotikon im Band vier cha go nocheluege. Es chunt vom althochdüütsche Wort barida, aber es isch wie men im Wörterbuech list im Schwiizerdüütsche chuum me als eigeständigs Wort läbig, sondern nume no i Wortverbindige. Drum cha me mit em nit würklich dr modärn Begriff vo dere Sprooch, wo s doo drum goot, bilde. I dr Gägewart bürgeret sech jetz sowiso wägem Gwicht vom Hochdüütschen i dr Schwiizer Schriftsprooch s nöie Wort Gebärdesprooch nodisno au i dr mundartlechen Umgangssprooch vo dr Düütschschiiz näbem Wort Zäichesprooch y. Me cha die beede Uustrük woorschynts scho wie Synonym bruuche, und so töörff me das do i däm Artikel gwüss au mache.
d Situazioon vo dere Sprooch
D Düütschschwiizer Zäiche- oder ebe Gebärdesprooch isch die Sprooch, wo d Lüüt mit ere Ghöörbehinderig i dr Düütschschwiiz am hüüffigschte bruuche. Me dänkt, es gäb meh weder sibetuusig Lüüt, wo se könne. Es git schynts aber im ganze Land öppen e halbi Millioon, wo nit guet oder gar nüüt ghööre. Vo öppe 1400 Persoone git s Bundesamt für Statistik d Gebärdesprooch als iri Hauptsprooch aa.
D Sproochforschig het zeiget, ass jedi Gebärdesprooch e kompleti Sprooch mit ere eigete Grammatik und irem Wortschatz isch. Es Forschigszäntrum für d Zäichesprooch isch z Basel, und bim Zürcher Kompetänzzäntrum Linguistik het men es online-Wörterbuech für die Schwiizer Sprooche.
Inträssant isch drby, as me die zimli äigeständigi Sprooch bi de meischte Sproochforscher meh zu dr Familie vo de Französische Zäichesprooche weder zu dere vo de Düütsche tuet rächne – grad eso wie übrgiens au die Öschtrychische Zäichesprooch. Das het au drmit z tue, as me gseht, wie öppe d Lehnwörter, wo s au bi de Gebärdesprooche git, eender us der Wälschschwiizer Variante vo de französische Zäichesprooche gnoo wäärde.
D Zäichesprooch i dr Weschschwiiz heisst Langue des signes Suisse romande (LSF-SR), und es git au s entsprächende im Süüde, d Lingua dei segni della Svizzera italiana.
Wie anderi Sprooche und grad au s müntleche Schwiizerdüütsch könnt au d Zäichesprooch verschideni Dialäkt. Es git i dr Düütschschwiiz füüf Gebärdesprooch-Mundarten oder Varietäte: me het ene d Nääme vo de stedtische Zäntre ggää, wo s i irne Sproochrüüm git. Es sind d Zürcher, d Berner, d Basler, d Luzerner und d Sanggaller Mundart. Für die Regioone het men au separaati Wörterbüecher gmacht. S Liechtestäinische wär en anderi Mundart vo dr Düütschschwiizer Zäichesprooch. Spezielli Schuele für Ghöörloosi git’s z Züri-Wolishofe, z Rieeche, z Underämpfälde und z Buchsi bi Bärn.
Me mues no sääge, as me d Bewegige vo de Lippe bi dere Sproochvarianten intensyv bruucht, vil meh öppe als bi dr amerikanische Gebärdesprooch. Me seit – luutlos – drby aber nit öppe d Wörter us ene schwiizerdüütsche Dialäkt, sondern die vom Hoochdüütsche.
Au i dr Schwiiz het me bi de Reformpädagooge am Afang vom 19. Joorhundert für taubstummi oder ghöörloosi Lüüt dr Underricht i dr Zäichesprooch ygfüert. Dänn isch aber gly die konservatyv usgrichteti Zyt cho, wo me die Sprooch verbotte het. Dozmol sind d Oralischte vehemänt drfüür gsi, die schwärhörige oder ghörlose Chinder müessten uf all Fäll mit Luut leere rede. Das Vrbott het erscht rächt mit em Pschluss vom Kongräss vo de Leerer für Taubstummi ane 1880 z Mailand e Würkig zeigt. Es isch bis gäge s Ändi vom 20. Joorhundert ggange, bis men i gwüssne Schuele für Taubstummi wider gseh het, as die alti Sproochform öpis wärtvolls isch und vilne Lüüt, grad öppe de ghöörloose Chind, hilft. Es git bis hüüt nume ganz wenigi Schuele i dr Schwiiz, wo d Zäichesprooch als glychberächtiget gleert wird, und no chuum e didaktischi Uusbildig drfür. Die interkantonali Hoochschuel für Häilpädagogik z Züri bildet Tolmetsch vo dr Zäichesprooch uus; me überchunt dört nach em Leergang dr Bachelor of Arts. Z Züri isch au s Zäntrum für Ghöör und Sprooch, wo für Chind mit und ooni Ghöörbehinderig Schuel git. Ma cha die Sprooch a verschidenen Oorte bi dr Migros-Klubschuel go leere. Füre Kontakt mit de Ghöörloose wär s guet, wenn au die Lüüt ooni sone Behinderig öpis vo dr Gebärdesprooch könne.
Z Allschwil isch dr Spezialverlag fingershop.ch dehei, wo Schrifte zu dene Sprooche usegitt.
I dr Düütschschwiiz schaffen öppe füfzg Tolmetsch für d Gebäärdesprooch. Bim Schwiizer Färnsee chöme glägentlich Sändige, wo öper simultaan d Gschicht i d Zeichesprooch übertreit. Uf dr Innerrhoder Landsgmäind ane 2018 het me d Verhandlige öfentlich id Zäichesprooch lo übersetze.
Die Sprooche sind aber vo de Behörde numen i de Kantöön Züri und – für t Wälschschwiiz – Gämf ofiziell anerchannt. Es git politischi Vorstööss, die drüü Zäichesproochen vom Land uf dr Ebeni vom Pund algemäin als Sprooche vo dr Schwiiz z deklariere; do drfüür het dr BDP-Nazionalroot Hansjörg Hassler scho ane 1994 es Poschtulat schribe. und jetz sind wyteri Poschtulat vo de Nazionalrööt Regula Rytz, Christian Lohr und Mathias Reynard zum behandle. Das wäär öppe z vrglyche mit em Frankoprovenzalische, also de Weschtschwiizer Mundarte (em Patois), wo sit 2018 ofiziell als Minderhäitesprooch vom Land gälte. Wil d Schwiiz ane 2014 d Behinderterächtskonvänzioon vo der UNO ratifiziert het, mues si öppis mache. Sit 2017 veröfentlicht d Bundeskanzlei Videofilm zu de nazionalen Abstimmige au i de Gebärdesprooche.
Me cha das vrglyche mit dr Laag i de Nochbrländer. Z Öschtrych isch d Zäichesprooch sit 2005 im Bundesferfassigstegscht uustrüklich als Sprooch anerkannt, z Düütschland für s Bundesland Hesse scho sit 1998 und für s ganze Bundesgebiet sit 2002. Und z Frankrych, wo dr Staat d Zäichesprooch wie alle Minderhäitesprooche lang underdrükt het, isch ane 1971 dr Wältkongräss vom Verband vo de Ghöörlose gsi, aber eerscht sit 2005 isch die französischi Gebärdesprooch als ganzi Sprooch gsetzlich glychberächtiget. Und z Itaalie isch s Gsetz über d Lingua dei segni italiana ane 2017 afen im Senat durecho, aber no nit gültig.
Zum a die Sach immer wider z maane macht me sit 1958 all Joor d Internazionale Wuche vo de Ghöörloose und sit 2018 änds Septämber dr Internazional Tag vo dr Zäichesprooch.
Tafers
Taafersch (amtlich Tafers; Freiburger Patois ) isch e politeschi Gmeind und dr Hauptort vom Seisebezirk im Kanton Friburg.
Geografii
S Gebiet vo dr Gmeind goot vom Friburger Vorort Schönbärg em Galteragrabe noo zum Hügel Maggebärg und is Taal vom Bach Taverna. Im Dorfzäntrum isch d Chrüzig vo de Kantonsstroosse vo Friburg uf Schwarzeburg und vo Düdinge uf Plaffeie.
Gschicht
Dr Name vo Taafersch isch s erschte Mol ane 1150 i dr Form Tabernis erwäänt, d Pfarrchile, wo s Patrozinium vom Sankt Martin het, scho ane 1148.
Uf em Hügel näbem Dorf ligge d Ruine vo dr Stammburg vo de Maggebärger, emene bedütende Friburger Adelsgschlächt usem Middelalter.
Die alti Pfarrgmeind Taafersch isch ane 1831 bis 1832 i d Gmeinde Taafersch, Auterschwüu, Santantoni und Santursche ufdeilt worde.
Sid 1885 het Taafersch es Spital, wo hüt eis vo de föif Hüüser vom Friburger Spital HFR isch.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 11,2 % gläge.
Religion
77,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 11,2 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2627 Yywoner 89,9 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 4,5 % Franzöösisch ù 5,6 % anderi Spraache.
De seislertüütsch Tialäkt va Taafersch ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Bütten
Bìtte (frz. Butten, dt. Bütten) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bìtte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1140.
Verwàltung
vun Bìtte ìsch. Bìtte ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Bìtte ghert zem Rhinfrankisch.
Bärschwil
Bärschbel, au Bärschbu (amtlich Bärschwil), isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Bärschbel isch es Dorf im ene Siitetal vo dr Birs. D Gmeindsflächi umfasst 42 % langwirtschaftlichi Flächi, 53,2 % Wald, 4,4 % Sidligsflächi und 0,4 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Gringel im Kanton Soledurn, Montsevelier, Corban, Courchapoix, Vicques und Courroux im Kanton Jura und Lieschberg und Laufe im Kanton Basel-Landschaft.
Gschicht
Bärschbel isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1194 als Bermeswile (1269 Bermswilr, 1276 Bermiswilr, 1283 Bermeswilr, 1307 Berschwiller).
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 5,6 % gläge.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Theo Henz (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 872 Iiwohner 95,3 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1 % Französisch, 0,7 % Italienisch und 3 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bärschbel ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
12. Januar
Dr '''12. Jänner''' isch dr 12. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 353 (in Schaltjohr 354) Däg bis zum Änd vum Johr.
Kanton Morlaix
Dr Kanton Morlaix (breton. Kanton Montroulez, frz. Canton de Morlaix) isch e Kanton im Arrondissement Morlaix im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Morlaix.
Gmaine
Dr Kanton Morlaix bstoht us zeh Gmaine:
Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2016: Fusion Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec und Saint-Thégonnec → Saint-Thégonnec Loc-Eguiner
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Morlaix (Hauptort), Plourin-lès-Morlaix, Sainte-Sève un Saint-Martin-des-Champs.
Erfahrung
As Erfaarig bezäichnet mä d Kenntniss und d Verhaltenswiise, wo mä dur d Woornäämig und s Leere gwunne het, oder im Sinn vo „Lääbenserfaarig“ d Gsamthäit vo alle Erlääbniss, won e Persoon je gha het, zämme mit iirer Verarbäitig.
Allgemäins
Noch em Jürgen Mittelstraß mäint mä mit Erfaarig gwöönlig die erworbeni Fääikäit sich sicher chönne orientiere und mit bestimmte Handligs- und Sachzsämmehäng verdraut si, ooni sich uf e theoretischs Wüsse müesse stütze, wo unabhängig doodrvo isch, z. B. vo wüsseschaftliger Art.
In dr Wüsseschaft reedet mä anstatt vo Erfaarig, wo gwöönlig eender persönlig isch, vo „Empirii“. Wüsseschaftligi Ussaage müesse uf dr Grundlaag von ere süstemaatische und intersubjektiiv bestäätigte Beobachdige zstand cho, wo zum Bispil methodischi sträng kontrollierti Mässige oder Experimänt chönne ghööre. Wüsseschafte, won e sonigi methoodisch gordneti Grundlaag häi, säit mä Erfahrigswüsseschafte oder Empiirischi Wüsseschafte, zu sä z underschäide vom Erfahrigswüsse, wo indiwiduell zuefellig oder persönlig isch und kä Aaspruch uf e hööcheri Verlässligkäit het.
Noch em Oswald Schwemmer häi alli Erfaarigswüsseschafte s gliiche wüsseschaftlige Erkläärigsmodäll. In de Diszipliine, wo zu de Kultuur- und Gäisteswüsseschafte ghööre, bruche das ERkläärigsmodäll, aber d Begründigspflichte si komplexer as in de Natuurwüsseschafte. Die si zwar d Erfaarigswüsseschafte par excellence, aber alli Forschig, wo uf dokumentierte Fakte ufbaut isch, vo dr Kosmologii über d Evoluzioonstheorii und Archeologii, d Etymologii und Sproochwüsseschaft bis zur Gschichtswüsseschaft ghöört zu de Erfaarigswüsseschafte. D Religioonswüsseschaft unterschäidet sich doorum in iirer erfaarigswüsseschaftlige Grundlaag vo dr Theologii.
Kwelle
Dr Ardikel «Erfahrung» uf dr dütsche Wikipedia
Katholischer Traditionalismus
Zem kàthoolischa Tràdizionàlischmus (àui: Tràdizionàlischtabeweegung) gheera Schtreemunga ìnnerhàlb vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrch, wo d’ kìrichlicha Reforma un Ernäijerungsbeschtrawunga vum Zwaita Vàtikànischa Konzil (1962–1965) prìnzipiäll kritisiara, àbleehna odd’r bekampfa. Bsunders wìchtig ìsch d’ Àbleehnung vu dr Litürgiireform, wo-n-ìm Folga vum Zwaita Vàtikànischa Konzil umgsätzt worra-n-ìsch, un d’ Forderung um d’ Biibehàltung odd’r d’ Wìederhärschtällung vu da litürgischa Forma üss dr Vorkonzilzitt. Àbgleehnt wìrd àui dr Religioonabund, wo d’ kàthoolischa Kìrch noh-n-em Konzil unterschtìtzt hàt. ’S sìnn Tràdizionàlischta, wo ìn voller Gmainschàft mìt’m Hailiga Schtüahl sìnn, un àndra, wo drvu gànz gtrännt sìnn.
Tràdizionàlischta kàthoolischa Gotteshiiser gìtt’s vor àllem ìn da Verainigta Schtààta (647 Kìrcha) un ìm Frànkriich (mehr àss 200 Kìrcha). Drzüa sìnn 49 tràdizionàlischta Gotteshiiser ìm Diitschlànd un 13 ìn dr Schwiiz.
Riederich
Riadrich (dt. Riederich) ischt a Gmoe em Landkreis Reitlenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 49,4 % Landwirtschaftsfleche, 18,5 % Wald, 30,8 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Riadrich gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Riadrich ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1097.
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Alti Schwiizer Mäss sind Mäss, wo i de Schwiz bruucht wore sind, bivor 1877 die metrische Ainhaite Meter, Liter und Kilogramm igfüert wore sind. Debi hend bis denn verschidnigi lokaali Mäss und Gwicht ggulte und s sind au verschidnigi Geldsorte und Wäärige im Umlauf gsii. Fascht jede Ort mit em Maartrecht hett dozmol sini aigni Mäss ghaa, wobii aber grösseri Stedt, wie Zöri, Choschtez, Nürnberg, Köln und Antwerpe (Antorf) und ide Welschschwiiz au Lyon und Paris hüüfig Iiflüss uf chlinneri Maartort uusgüebt hend. Im 19. Joorhundert hend verschidnig Kantöö afange die System aihaitlicher z mache und au di alte Mäss em metrische System aapasse, indem s de Fuess uf exakt 30 Santimeter bistimmt hend und ali andere Mäss vo dem abhängig gmacht hend.
Eduard Schwyzer
Der Eduard Schwyzer – uf d Wält choo na as Eduard Schweizer – (15. Februaar 1874 z Züri; † 3. Mäi 1943 z Berlin) isch en Schwyzer Indogërmanischt – ganz bsunders Grëzischt – gsy, wo au s Läbe lang aktyv em Schwyzerischen Idiotikon verbunde gsy isch.
Riederich
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Tobias Pokrop.
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Gschicht
D Römer hend e aihaitlichs bruuchbars Mässystem im Römische Riich iigsetzt, hend aber au lokaali Variante zuegloo. So sind z Gallie die alte gallische Mäss leuga (ca. 2200m; frz. lieue) und arapennis (ca. 25 a; frz. arpent) offiziell anerchennt gsii. Die germanische Völker hend die römische Mäss zum Tail öbernoo, zum Tail umbinennt und zum Tail au alti Mäss bibhalte. E Nebenand vo verschidnig Mäss bizügt de früemittelalterlich Glehrti Isidor vo Sevilla wo gschribe het, as zwoo leugae drai miliarii, bi de Germane aber ai rasta geend.
Eduard Schwyzer
Namen und Hëërkumpft
Uf d Wält choo isch de Schwyzer na mit em Naachname Schweizer. Imene gmäinsaame Bschluss händ di mäischte Mitglider vo de Gsamtfamilie ire Naachname 1899 offiziell uf Schwyzer archaisiert. Der Eduard isch daadrüber nöd eso glückli gsy, wil er tank synere Dissertazioon scho as Schweizer bikannt gsy isch.
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Mittelalter
E zentrali Macht, wo e öberregionals aihaitlichs System het chöne döresetze, het scho im früene Mittelalter nüme bistande und im Lauf vo de Zitt het jede Ort mitem Maartrecht sini aigni Mäss ghaa. Die mittelalterliche Uurchunde nenet zwoor verschidnigi Mäss, aber selte s Verhältnis vo dene underenand und natürli isch onöd bikannt, wie gross die gnau gsii sind. Nu selte cha de gnau Wert eruiert werde. So basiert de Chlosterplan vo Sanggale ufeme digitus (Finger) zu 18,52 mm und emene pes (Fuess) zu 26,632 cm.
Eduard Schwyzer
Namen und Hëërkumpft
De Schwyzer stamt us eren alte Zürifamilie, wo sit 1401 i dëre Stadt ypürgeret isch. Uufgwachsen isch er as eltischts vo acht Chind im Huus «zum Winkelmass» am Rännwääg 20. De Grossvatter Eduard und de Vatter Johann Eduard sind Chupferschmiid gsy und händ au es Huushaltigsgschäft gfüert, d Mueter Sophie Ernst isch e Tochter vom Bsitzer vo de Pierbrouerei Haldeguet z Wintertuur gsy. En Grosunggle isch de Heinrich Schweizer-Sidler gsy, Profässer für Sanskrit und Spraachverglychig z Züri; de Grëzischt Hans-Ruedolf Schwyzer isch en Soo gsy und de Molekulaarbioloog Robert Schwyzer en Näffe.
Hochdorf LU
Hoofdere (amtlech Hochdorf) esch e politischi Gmeind im Wahlchreis Hoofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Mittelalter
Uurchunde vo Sanggale nenet för s 13. Joorhundert under anderem ain aimer wines / einin sovm wines / ain viertail lantwins / zwene mvtte habirn / ahcehin viertel cern vnde trü malter habern vnde sibin scheffil bonin. Allerdings isch d Grössi vo dene Mäss nöd bikannt. As scho dozmol i andre Städt andri Mäss ggulte hend, zaiget Nennige wie: zwei viertil kernin sante Galler mes / vierzeg march silbers Zurich gewicht oder zwai phvnt vnde sehs schillinge Kostinzer phenninge. En Urchund usem Joor 1344 erlaubt de Stadtburger vo Sanggale, as si de Wii i halben massen, ganzen massen, quarten, halben viertailn, ganzen viertailn, halben aimern, ganzen aimern verchaufe tööred. Dur die Urchunde werd aidütig, as die mittelalterliche Mäss äänlich a de System vom 19. Johrhundert gsii sind. Allerdings het s au Ändrige ggee. De Scheffel isch im 14. Jh. im alemannische Ruum no verbraitet gsii, wo aber de Luther d Bible öbersetzt het, het mer z Basel s Wort scheffel dör ihaimischs sester ersetzt.
Eduard Schwyzer
Uusbildig
As eltischte Soo hett der Eduard sele de Prueff vom Vatter übernëë, aber d Grosmueter, wo-n-e frommi Frau gsy isch, hät en as Prediger gsee und hät drum duregsetzt, das er as Gimnaasium cha. S Gschäft isch drum an zwäite Soo Heinrich ggange. Am Gimi hät er Griechisch bim Adolf Chägi ghaa, eme Maa, wo au Uniprofässer gsy isch und der Eduard nachane ganz wäsetli gförderet hät.
Hochdorf LU
Geografi
Hoofdere liid im Lozärner Seetau. Zue dr Gmeind ghöred ou no d Ortsteil Baldegg, Ligschwil ond Urswil. Vo dr Gmeindsflechi send 68,1 % Landwirtschaftlechi Flechi, 10,1 % Waud, 21,3 % Sedligsflechi ond 0,5 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Hoofdere send Hoonri, Baubu, Öschebach, Räin ond Römerswiu.
Eduard Schwyzer
Uusbildig
Vo 1892 bis 1897 hät de Schwyzer Klassischi Filology bim Adolf Chägi und sym Grosunggle Schweizer-Sidler gstudiert und näbedure na vil anders, drunder au echli Gërmanischtik bim Albert Baachme, wo i dëre Zyt Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon woorden isch. 1894/95 isch er für zwäi Semeschter uf Leipzig, di doozmaalig Hoochburg vo de Spraachwüsseschaft, und isch deet bim Indogërmanischt Karl Brugmann guet aachoo. Wider z Züri, hät er 1896 e Prysuufgaab mit em Theema «Grammatik der pergamenischen Inschriften» ggune; s gseet fryli dernaa uus, das si vom Chägi «ad personam» gstelt woorden isch. Abgschlosse hät er im 97i i de Fächer Verglychendi Spraachwüsseschaft, Sanskrit und Antyki Filosofy, as Dissertazioon hät d Prysuufgaab ggulte.
Hochdorf LU
Gschicht
Hoofdere esch zom erschte Mou gnamsed worde im Johr 851 aus Hoftrahun.
Eduard Schwyzer
As Redakter
De Schwyzer isch scho gly äini von feschte Stütze vom Scheffredakter und vom Wëërch gsy. Mitgschaffet hät er a de Bänd IV bis IX. Bsunders intressiert isch er a – wie me doozmaal gsäit hät – «Formwöörter» gsy. D Artikel hät men under em Baachme nöd persöönlich zäichnet ghaa, aber im Band VII segid byspiilswys sē (Interjekzioon zur Erregig vo Uufmërksaamkäit usw.), sō («so» usw.), sich («sich»), sëlb («selber», «der nämliche» usw.), sus («sonst»), sīn I («seiner», Genityv vo ër), sīn II («sein», Possesyvpronoome) und sīn III («sein», Verbum substantivum) vo im – ales Nifeliwöörter mit wenig konkreete, aber vil abschtrakte Bidüütigen und Funkzioone.
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Mäss und Gwicht im 18. Joorhundert
D Situation i de Alte Aiggnosseschafte isch i dem Punkt bsundrigs gsii, as ainersits d Piet zu vier verschidnige Sproochregione und andrersits au zu verschidnige natürliche Wertschaftsrüüm ghört hend. D Mäss vom Welschland und vom Tessin hend nöd nu anderi Näme, sondern d Mäss stönd au i anderne Verhältnis zunenand, so as e direkte Vergliich nöd mögli isch. Wäred d Määs vo de Tessiner Ort underenand nu wenig Abwiichig ghaa hend, wiichet d Mässsystem im Welschland zum Tail biträchtlich vonenand ab.
Hochdorf LU
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 20,9 % gläge.
Religion
77,3 % vo de Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8,6 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi de Nationaurootswahle 2015 hed s das Ergebnis ggää: BDP 1,3 %, CVP 30,4 %, FDP 16,7 %, GLP 4,7 %, GP 5,2 %, SP 10,0%, SVP 26,2 %, Süschtigi 5,4 %.
Dichter
Dichder isch e spezifisch dütschi Wortbildig für e Verfasser vo Dichdig im Sinn vo dr sproochlige und schriftstellerische Kunst.
Hochdorf LU
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Hoofdere esch dr Peter Huber (Stand Februar 2016).
Dichter
Dr Dichder, wo die ganzi Bräiti vom literarische Schaffe beherrscht, vo dr Lürik über Churzgschichte und Erzäälige bis Schauschbiil bzw. Theater, und so d Schbrooch und d Gsellschaft beiiflusst, wie es en öbbe mit em Goethe und em Schiller in dr klassische Liddratuur um 1800 gee het, isch en Idealvorstellig, wo in dr Wirkligkäit nume sälte vorchunnt. Dr Begriff isch im 18. und 19. Joorhundert ufchoo und däm vom Poet, wo vo denn aa für e Liebhaber vo Värs gstanden isch, für e „Chuz“, wo belächlet und im modärne Määrt nid beachdet worden isch. Dr Dichder as Autor vo hoocher Liddratuur isch im Sturm und Drang, dr Romantik und vom Nazionalismus vom 19. und früeje 20. Joorhundert as Seher, Schenii und mänggisch sogar as gäistige Füerer vo dr Nazioon aagluegt worde. Dr Autor isch e räine Broduzänt vo Teggst gsi, wo s Schriibe für en e Bruef gsi isch und er so as Schriftsteller sis Lääbe het chönne verdiene, wäärend dr Dichder schlussändlig Anerkennig wurd finde und vo dr Würdigung wurd lääbe, won em d Nazioon wurd lo zuechoo. D Iirichdig vo Dichderbriis, Dichderlääsige, dr früenere Pröissische und hütige Dütsche Akademii für Schbrooch und Dichdig entspricht däm Begriffsverständnis.
Hochdorf LU
Wirtschaft
Em Johr 2011 send 2,1 % arbetslos gsii.
Dichter
Im Lauf vom 20. Joorhundert isch dr ‹Rang› vom Dichder gegenüber em Autor und Schriftsteller gsunke. Das chunnt drvoo, as bestimmti literarischi Sparte, wo Schriftsteller und Autore din däätig si, wie Romanliddratuur, Kriminalliddratuur oder Büüniliddratuur, an Wichdikäit gwunne häi. Es isch au e Folg vo dr technische Witerentwicklig im Buechdruck, wo grösseri Uflaage vo Büecher möglig gmacht het und d Büecher eso billiger worde si, und denn au d Verbräitig dur Film und Färnseä, so dass d Persönligkäit vom Autor, wo im Publikum dur Vordrääg und Lääsige bekannt chönnt wärde, eender im Hindergrund blibt. Dr Begriff Dichder wird hützudaag vor allem für Autore vo Gedicht, Liederteggst und Büüniwärk brucht. D Dichtkunst wird aagluegt as e eender brotloose Erwärb, wo mä mäistens im Nääbebruef usüebt, wäärend mä vom e Schriftsteller bzw. eme Autor eender erwardet, ass er vom Verchauf vo sine Wärk chönni lääbe.
Hochdorf LU
Sprooch ond Dialäkt
Z Hoofdere redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Eduard Schwyzer
As Redakter
Wo de Schwyzer 1912 oordentliche Profässer a der Uni woorden isch (daadezue une), hett er d Stell am Idiotikon äigetli wele chünde, aber uf eso-n-en guete Redakter hät de Baachme nöd wele und nöd chöne verzichte. 1927 dänn aber, wo-n-er de Rueff uf Bonn überchoo hät, händs en nüme chöne zrugghebe. Wie-n-en syni Koleege gschetzt händ, gseet men am Abschiidsgschänk, wos em gmachet händ: en Faksimiletruck vom Matthäus Merian synere Topographia Helvetiae us em Jaar 1654. Syn Naachfolger as Redakter isch de Eugen Dieth woorde.
As Guetachter und Koräktuurläser
De Schwyzer isch indiräkt au na uf en anderi Aart mit em Idiotikon verbunde gsy: Er isch Mitgliid gsy vo de Schmide-Zouft, und de Zouftmäischter Uelrich Meister (1838–1917) isch vo 1904 bis 1917 au de Presidänt vom Läitenden Uusschuss vom Wöörterbuech gsy.
Bi de Bëërner, de Waliser und de Süüdwalser
De Schwyzer isch zum de Chopf lüfte gëërn i den Alpe gsy. Die Glägehäite hät er au pruucht, zum Wöörter fürs Idiotikon samle. Um 1900 umen isch er im Bëërner Oberland im Adelboden und im Chanderstääg und dezue ane im Leetschntaal gsyy. 1905 hät en syn Wääg für öppe drei Wuchen i s ober Valle Antigorio gfüert, nämli zun italienische Walser gmäinde Pumatt, Saley und Aager im Spickel zwüschet em Tessyn und em Walis. Und 1909 und/oder 1910 hät er im Wallis Bi, Grängelsch und Reckige und drüberuse na es zwäits Maal s Pumatt bsuecht.
Über d Räis und syni Erläbnis mit de Lüüt hät er imene Voortraag bi de Gsellschaft für tüütschi Spraach und Literatuur z Züri prichtet, und de Täggscht isch 1907 im Feuilleton vo de Zürizytig abtruckt woorde. Äis Ziil isch au gsy, Wöörter z samle, wil s Pumattertüütsch im Idiotikon nu wenig voorchoo isch; andersch as im Faal vo andere Walserdöörffer hät zu säbere Zyt no niemert öppis über s Pumatt gschribe ghaa. Dëë Täggscht seg daa churz umrisse:
Z Züri
De Schwyzer häts scho immer a d Uni zoge, und 1902 hät er si für Verglychendi Spraachwüsseschaft habilitiert, nämli mit ere 1900 truckte Nöibiarbäitig vo de Gramatik vo den attischen Inschrifte, wo uursprünglich de Konrad Meisterhans 1885 verfasst gha hät (zwäiti Uuflaag 1888). Aagregt gsy isch die Gramatik doozmaal vom Adolf Chägi, em Schwyzer sym Leerer, und es isch die Gramatik gsy, wo-n-em Schwyzer as metoodischs Voorbild für syni Diss tienet ghaa hät. – 1902 hät er namaal es Wëërch totaalrewidiert, nämli de Komäntaar zu-n-em Tacitus synere Germania, wo uursprünglich syn Grosunggle gschribe ghaa hät; 1912 und 1923 sind daadevoo wyteri und namaal duregschaffeti Uusgaaben usechoo.