cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Akademie für Darstellende Kunst Baden-Württemberg
Laitig
D Elisabeth Schweeger laitet syt Septämber 2014 d Akademy fir Darstellendi Chunscht Baade-Wiirtebäärg.
Niger
Niger gränzt im Norde an Algerie und Libye, im Weschde an Mali und Burkina Faso, im Oschde an Tschad und im Süde an Nigeria und Benin. Niger isch ä Binneschdaat, drzue ghöre ä Deil vo dr Sahara, em Sahel und em Sudan. Er isch eins vo de Länder, wo am wenigschde entwicklet si uf dr Welt. Die ehemoligi französischi Kolonii isch sit 1960 unabhängig. Noch erä Phase vo Schdaatsschdreich und Ufschdänd vo de Tuareg schiint sich Niger politisch z schdabilisiere. Exischdänzbedrohend für ä gröschd Deil vo dr nigrische Bevölkerig si d Dürrene und Nahrigsmittelknappheit, wo immer widr chömme.
Akademie für Darstellende Kunst Baden-Württemberg
Laitig
Stuudiengangslaiter*ne sin zurzyt (Stand Septämber 2020 ) dr Ludger Engels fir Reschy, dr Jens Groß fir Dramaturgy, dr Benedikt Haubrich fir Schauspiel un dr Kai Wessel fir Film-Schauspiil. In Zämenaarbet mit dr Staatlige Akademy vu dr Bildende Chinscht Stuegert git s dr Stuudiegang Bihne- un Koschtiimbild unter dr Laitig vum Martin Zehetgruber un dr Bettina J. Walter.
Niger
Im Demokrati-Index 2008 vu dr Zytschrift The Economist isch dr Niger uf Blatz 128 vu 167 Länder gläge un het dodermit zue dr autoritäre Regime zellt.
Akademie für Darstellende Kunst Baden-Württemberg
Gschiicht
Im Juuli 2007 isch dr Ufböu vu dr Teaterakademy vu allne Frakzioone vum Landdaag aistimmig bschlosse un am 8. Oktoober 2007 offiziäll grindet woore. Dreeger vu dr Akademy sin s Land Baade-Wiirtebäärg, d Filmakademy Baade-Wiirtebäärg, di Staatli Akademy vu dr Bildende Chinscht Stuegert un d Stadt Ludisburg. Anne 2008 isch zum Wintersemeschter dr Stuudiebedriib ufgnuu woore. In Zämenaarbet mit dr Filmakademy Baade-Wiirtebäärg sin di neie Stuudiegäng fir Teater-Reschy, Schauspiil un Dramaturgy entwicklet woore.
Stuudium
Pro Stuudiejoor nimmt d Akademie rund zwanzg Studänte*ne uf.
Stuudiegäng
Niger
Geografii
Im Weschte, Siden un Oschten isch dr Aïr vu andere Wischtine umgee, di grescht dervu dr eschtlig gläge Ténéré. Är nimmt rund 30 % vum Staatsgebiet yy, wu nume am sidweschtlige Rand dicht bsidlet isch. Wyter eschtli lyt dr Kaouar, no ne Wieschti. Die Saharabiet gehn eschtli bis zue dr Gränze vum Tschad. Im Norde goht dr Ténéré in s Djadoplatoo iber, im Nordoschten ins Tibestigebirg. Die Wieschtine, wu alli zue dr Sahara ghere, nämme insgsamt rund zwai Drittel vu dr Staatsflechi yy.
Akademie für Darstellende Kunst Baden-Württemberg
Stuudium
Derzue git s Moduul Film-Schauspiil in Kooperazioon mit dr Filmakademy Baade-Wiirtebäärg, wu si an jungi Talänt riichtet, wu iri klassisch abgschlossene Schauspiiliuusbildig um s Fach Filmschauspiil wänn uuswyte.
Niger
Geografii
S dritt Drittel vum Niger im Siden un Sidoschten isch Dail vu dr Sahelzone (Sahel = arab. „Ufer vu dr Wieschti“). Dää Straife lyt am nerdlige Rand vu dr Druckesavanne. Syt Ändi vu dr Sächzgerjohr het s in dr Dorneheckesavanne e baar Diirine gee, wu die allmeh in e wieschtenartigi Landschaft verwandlet hän. Im Sidoschte lyt e Dail vum Tschadsee uf em Biet vum Niger, wu d Uusdehnig vun eme sich aber bin ere große Drickini hinter d Gränze zum Tschad zruckziet.
D Druckesavanne goht vu Side no Norde in Dorneheckesavanne un bal in Halb- un Vollwieschtine iber. Im Norde sin wyte Flechine Sand- un Staiwieschtine. As Folg vun ere fimfjehrige Diiriperiod zwische 1969 un 1974 in dr gsamte Sahelzone isch dr Grundwasserspiegel gsunken, di natyrli Vegetation isch dailwyys vollständig abgstorbe, zum Dail au dur Vehbständ vernichtet. Doderdur sin wider d Vehbständ verringeret wore un d Mänsche hän mieße hungere. Dr Ruum, wu nume vu Nomade cha gnutzt wäre, het sich in dr Folg um rund 50 km wyter no Side uusdehnt.
Dr Sidweschten isch vum Niger dominiert, em drittgreschte Fluss vu Afrika. Är fließt uf 650 Kilometer dur s Land. Die Region isch di ainzig im Land, wu fruchtbar isch.
Anne 1954 isch dr Nationalpark W uusgwise wore, dr ainzig Nationalpark im Niger, wu iber d Gränze zue Burkina Faso un Benin goht.
Klima
S Klima vum Niger isch haiß un drucke. Im Side git s e Rägezyt, wu vu Juni bis Oktober goht. In däre Zyt chunnt fascht dr ganz Johresniderschlag abe, im Mittel zwische 400 un 700 Millimeter im Johr. D Helfti dodervu git s im Augschte. Derwylscht s bis in Nyynzgerjohr im Side relativ regelmäßig Räge gee het, sin d Niderschleg in dr jingschte Zyt in dr Sahelzone zmaischt uusblibe. In dr nerdlige Dail vum Land het s in dr letschte Zyt praktisch kai Niderschleg me gee.
B. B. King
Dr B. B. King (* 16. Septämber 1925 z Itta Bena, Mississippi; † 14. Mai 2015 in Las Vegas, Nevada; bürgerlig Riley B. King) isch äine vo de iiflussriichste Blues-Gitarriste und -Sänger gsi und äine vo de „drei Kings vom elektrische Blues“, näben em Albert King und em Freddie King. S „B. B.“ in sim Naame stoot für Blues Boy. Das isch en Abchürzig vo Beale Street Blues Boy, wo sis Moderazioonspsoidonüm bim Radiosänder WDIA gsi isch.
Niger
Klima
D Dagestämperaturen in dr Wieschtebiet ligen im Jänner durschnittli bi 17 °C, im Juni bi 34 °C. Im Side wären im Jänner 22 bis 24 °C un im Juni 32 bis 34 °C gmässe.
B. B. King
Eerige
1980 isch dr B. B. King in d Blues Hall of Fame ufgnoo worde, 1987 in d Rock and Roll Hall of Fame. 2004 het er dt inoffiziell „Nobelbriis für Muusi“ überchoo, dr Polar Music Prize. 2008 het mä in sinere Häimetstadt Indianola s B. B. King Museum and Delta Interpretive Center eröffnet.
Lothar Späth
Dr Lothar Späth (* 16. Novämber 1937 z Simmeringa, Hauezollere; † 18. Merz 2016 bi Stuegert) isch e dytsche Politiker (CDU) un Manager gsii. Vu 1978 bis 1991 isch er Minischterpresidänt vu Bade-Wirttebärg gsi.
B. B. King
Eerige
S Rolling Stone Magazine füert en uf Blatz 3 in dr Liste vo de 100 groossartigste Gitarriste vo alle Zite.
Kommunalwahlen in Baden-Württemberg 1999
D Kommunalwahle z Bade-Wirttebärg hän am 24. Oktober 1999 stattgfunde. Nei gwehlt wore sin alli Mitglider vu dr Gmairet, dr Ortschaftsret un dr Kraisret un d Regionalversammlig vum Verband Region Stuegert.
B. B. King
Album-Diskografii (Uswaal)
Nume offizielli Veröffentligunge
Niger
Flora
Im Side finde sich in dr Druckesavanne in dr Hauptsach haimischi Greser, Dornehecken un Druckewald. In dr diefer glägene Regione findet mer au Tamarinde, Affebrotbaim, Kapokbaim un Mahagoni. Dr Bflanzebstand vu dr Savanne het aber in dr letschte Johr zimli glitte dur Iberwaidig un Drickini. D Biet im Norde sin praktisch vegetationslos.
Kommunalwahlen in Baden-Württemberg 1999
Fir d Gmairotswahle sin 7.488.385 Lyt wahlberächtigt gsii un fir d Kraisrotswahle 6.217.509.
Niger
Fauna
D Dierwält vum Niger isch dur di gring Vegetation nit seli arteryych. Im Nationalpark im Sidoschte läbe Lebe, Antilope, Giraffe, Biffel, Strauß, Elifanten un Flussbfärd. In dr nerdlige Wischteregione läbe Fennek un Gazelle, derwylscht mer in dr Bärg vum Aïr unter anderem Pavian un Aïr-Chammhoorgumper findet. Im Niger git s ais vu dr greschte Schutzgebiet vu dr Ärd, s Aïr un Ténéré Naturreservat.
Montenegro
Montenegro isch ä Schdaad in Südoschdeuropa. Er grenzt an Serbie, Alboonie, Kroazie un Bosnie-Herzegowina.
Niger
Bevelkerig
Vor allem im Norde vum Land git s vil Oasebewohner, Nomaden un Halbnomade. Im Lauf vu dr letschte Johrzehnt hän aber vil vun ene dr Nomadismus ufgee un sin in di iberfillte Stedt zoge. D Mehrhait vu dr Bevelkerig läbt im Side, zmaischt an dr Gränze zue Nigeria un Benin.
Montenegro
Polidik
Montenegro isch ä Republik. De Präsident isch de Milo Đukanović, de Minischterpräsident de Duško Marković.
Gschichte
Montenegro isch sitter 1878 ä indernazional onerkannder selbschdändiger Schdaat gsi. Noch em Erschde Weltkrieg isch es mit Serbie zemme in Jugoslawie uffgonge. Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Idalie bsetzt worde. Noch em Zerfall vo Jugoslawie isch es als einzige ehemolig jugoslawisch Republik innere Union mit Serbie bliebe; selle Union het sitter 1992 „Bundesrepublik Jugoslawie“, sitter 2003 „Serbie-Montenegro“ gheiße. Am 21. Mei 2006 het Montenegro in eme Referendum fir d Ufflösung vun sellem Schdaatebund gschdimmt un het am 3. Juni 2006 d Unobhängigkeit erglärt.
Lothar Späth
Dr Lothar Späth isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Ursula geb. Heinle e Suhn un e Dochter ghaa.
Effentligi Ämter un bolitischi Detigkeite
Anne 1968 isch er s erscht Mol as Abgordnete in dr bade-wirttebärgische Landdag gwehlt wore, 1972 isch er derno scho Vorsitzende vu dr CDU-Fraktion wore. Dr Minischterpresidänt Filbinger het ihm e baar Minischterämter aabotte, wun er zerscht abglänht gha het. Anne 1978 isch er schließli zum Inneminischter ernännt wore.
Noch em Rucktritt vum Hans Filbinger wäge dr „Filbinger-Affäre“ isch dr Lothar Späth am 30. Augschte 1978 zum fimfte Minischterpresidänt vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Är het sich innerhalb vu dr Landdagsfraktion geg dr Stuegerter Oberburgermeischter Manfred Rommel chenne dursetze, wu au Ambitionen uf s Amt gha het. Vu 1979 bis 1991 isch er Landesvorsitzende vu dr CDU vu Bade-Wirttebärg gsi, derno däre ihre Ehrevorsitzende, derzue vu 1981 bis 1989 stellvertretende Bundesvorsitzende vu dr CDU. Turnusgmäß isch er as Minischterpresidänt vu Bade-Wirttebärg vom 1. Novämber 1984 bis zum 31. Oktober 1985 Bundesrotspresidänt gsi.
Dr Späth het bi dr Landdagswahle 1980, 1984 un 1988 di absolut Mehrheit fir d CDU chene verdeidige, derwylscht di andre Bardeie stagniert sin. As Minischterpresidänt het er di wirtschaftlig Entwicklig vum Land firschidribe un het fir dr ökonomisch Erfolg dr Spitzname „Cleverle“ iberchuu. Wu dr Späth im Zämmehang mit dr „Traumschiff-Affäre“ Vordeilsnahm bi Feriereise vorgworfe woren isch, isch er am 13. Jänner 1991 vum Amt as Regierigsschef zruckdrätte un het am 31. Juli 1991 au syy Mandat as Landdagsabgordnete nidergleit. Syy Noofolger as Minischterpresidänt vu Bade-Wirttebärg isch dr CDU-Fraktionsvorsitzende Erwin Teufel wore. Syy Landdagsmandat het dr Oberburgermeischter vu Bietge-Bissinge ibernuu, dr Manfred List.
Im Bundesdagswahlkampf 2002 isch dr Späth as Schatte-Wirtschaftsminischter Mitglid im Schattekabinett vum Chanzlerkandidat Edmund Stoiber gsi.
Privatwirtschaft
Dr Späth isch im Juni 1991 Gschäftsfierer vu dr Jenoptik GmbH z Jena wore, em Rächtsnoofolger vum VEB Carl Zeiss Jena, un het die am 16. Juni 1998 as Vorstandsvorsitzende as Aktiegsellschaft Jenoptik AG an d Börse gfiert. D Aazahl vu dr Mitarbeiter us dr Stammbelegschaft vu urspringli 30.000 im Johr 1990 isch zum Zytpunkt vum Börsegang nume no bi eppe 2.000 gläge. Dr Späth het syy Detigkeit im Vorstand vu dr Jenoptik AG im Juni 2003 ufghert. Bis hite isch umstritte, eb dr Rucktritt as Vorstandsvorsitzende frejwillig gsi isch oder eb er gangen isch, voreb Fähler im Zämmehang mit em Börsegang vu dr Jenoptik AG ufdeckt wore sin. Im April 1996 isch dr Späth Presidänt vu dr Induschtrii- un Handelschammere Oschtthüringe z Gera wore.
Vu 1997 bis 2001 het er all Wuche d Gsprechssändig Späth am Abend uf n-tv moderiert. Syt 2005 moderiert er wider e glyychnamigi Sändig, wu eimol im Monet uusgstrahlt wird.
Dr Späth het e Honorarprofessur fir Medien un Zytdiagnoschtik an dr Friedrich-Schiller-Universität Jena.
Im Mai 2005 isch er Vorsitzende vu dr Gschäftsfierig vu dr Investmentbank Merrill Lynch fir Dytschland un Eschtryych wore, derzue schafft er as Ufsichtsrotsvorsitzende vu dr Verlagsgruppe Georg von Holtzbrinck.
Vu Juli 2007 bis April 2013 isch er Ufsichtsrotsvorsitzende vu dr J&M Management Consulting AG mit Sitz z Manne un vu 1998 bis Septämber 2012 Ufsichtsrotsvorsitzende vu dr Herrenknecht AG gsii.
Ehreamt
Dr Lothar Späth isch Stifter vum Lothar-Späth-Pryys fir Chinschtler mit ere geischtige Behinderig un Botschafter vu dr Initiative Neue Soziale Marktwirtschaft. Ab 2004 isch er Jury-Mitglid vum Unternämmerpryys Entrepreneur des Jahres. Syt November 2009 isch er Vorsitzende vum Kuratorium vu dr Dänkmolstiftig Bade-Wirttebärg.
Ludwig-Uhland-Preis
Dr Ludwig-Uhland-Preis ischt em Jôhr 1991 vom Karl Herzog von Württemberg gschdifdet wôrra. Benannt wôrra isch der Preis nôch-em Ludwig Uhland (1787 bis 1862), ama deitscha Dichtr, Litradurwissaschaftler ond Politiker us-em Schwôbland. Dô drmit sollet Leit auszoichnet werra,
Der Preis isch dotiirt mit 10.000 Euro. Seit em Jôhr 2001 geit’s drzua noh an Ferderpreis vo 5.000 Euro. Bewerba kôô mr sich om dean Preis et. Wer-en kriagt, entscheidet a Gremiom. D Vrleihong ischt älle zwoi Jôhr, en dr Regl am Ludwig Uhland seim Geburtsdag, am 26. Abril. Dr Feschtakt fendet em Ordenssaal vom Residenzschloss Ludwigsburg schdadd.
Niger
Bevelkerig
Di groß Mehrhait vu dr Nigrer sin Muslim (94 %), dr Räscht vu dr Bevelkerig sin Chrischte un Aahänger vu indigene Religione.
Doubs (Begriffsklärung)
Doubs isch de Name vo däne geografische Objekt:
Niger
Bevelkerig
Rund 52 % vu dr Gsamtbevelkerig ghere zue dr Volksgruppe vu dr Zarma un Songhai, iber 23 % sin Hausa, rund 8 % vu dr Bevelkerig sind Tuareg-Berber, 6 % sin Beri Beri (Kanuri) un 4,3 % Fulbe. Derzue git sim Land iber 3000 Franzose, zmaischt in dr Stedt.
75 % vu dr Bevelkerig schwätze Hausa as Erscht- oder Zwootsproch, wyteri Sproche sin Songhai-Djerma (22 %), Fulfulde (10 %), Tamaschagh (e Tuareg-Berbersproch, 10 %), Kanuri (4 %) un anderi. Offiziälli Amtssproch isch Franzesisch.
Vorkoloniali Zyt
In Zyte, wu di hitig Sahara fychter gsii isch, isch s Biet vum hitige Niger dicht bsidlet gsii. D Greber vu Gobero stammen us zwoo Epochen, vu 7700–6200 v. Chr. un us dr sognännte „Rinderzyt“, wu im Unterschid zue andere Regione um 5200 v. Chr. aagfange het un bis 2500 v. Chr. duurt het. Si sin di eltschte Greber, wu mer chännt uf em hitige Sahara-Biet. Mit dr Uusdricknig un Verwieschtig vu dr Landschaft sin d Mänsche wyter in Side zoge, dr Norde vu Niger isch wäg däm nume dinn bsidlet vu Tuareg-Nomade.
Kolonialzyt
Ab 1895 isch Niger e Dail vu Franzesisch-Weschtafrika gsii. Anne 1921 isch Niger derno ne ofiziälli Kolony in Franzesisch-Weschtafrika gsii, d Gränze vu d Kolony sin ohni Rucksicht uf kulturälli oder sprochligi Zämehäng zoge wore. Anne 1957 het dr Djibo Bakary vu dr Bartei Sawaba ne erschti Regierig bildet. Wu sy Bartei 1958 e Referändum iber d Unabhängigkait verlore he, isch er zrugdrätte. Anne 1958 isch Niger e autonomi Republik in dr Franzesische Gmainschaft wore, Im nämlige Johr sin au di erschte Barlemäntswahle abghalte wore, s gwehlt Barlemänt het derno ne aigeni Verfassig fir s Land uusgschafft, Am 3, Augschte 1960 isch Niger, wie fascht alli franzesische Kolonie z Afrika in däm Johr, unabhängig wore.
Unabhängigkait
Noch em Dod vum Kountché im Novämber 1987 isch dr General Ali Saibou sy Noofolger wore. Erscht 1990 het e Wälle vu Straik un Demonschtratione derzue gfiert, ass Oppositionsbarteie zuegloo wore sin. Bi re Verfassigskumferänz im Juli 1991 isch d Macht vum Bresidänt fir uugiltig erklert wore un e Ibergangsregierig unter em André Salifou yygruefe wore.
Anne 1992 isch schließlig e neji Verfassig per Volksentschaid aagnuu wore. Anne 1993 het s Barlemäntswahle gee, wu d Allianz vu dr Chreft vum Wandel (AFC), e Koalition vu acht Barteie, as dytlige Siiger drus firigange isch. E Monet speter isch dr Mahamane Ousmane, dr Fierer vu dr AFC, zum Bresidänt gwehlt wore. Dr erscht AFC-Premierminischter isch im Septämber 1994 zrugdrätte wu sy Bartei d Allianz verloo het.
Sym Noofolger isch s nit glunge, ne Barlementsmeehait zämezkriege, wäge däm sin fir Jänner 1995 Neiwahle aagsetzt wore. Dr Mouvement National de la Société de Développement (MNSD, di ehmolig Ainhaitsbartei) isch mit 29 Sitz do as sterkschti Bartei drus fiirigange, derno isch e Meebarteiekoalition bildet wore.
Am 24. April 1995 isch s Abchuu vu Ouagadougou zwische dr Regierig vum Nige un dr Tuareg-Rebälle vu dr „Organisation vum bewaffnete Widerstand“ unterzaichnet wore, wu eme dreijehrige Burgerchrieg vorerscht en Änd gmacht het. S Friidesabchuu isch unter Vermittlig vu Frankrych, Burkina Fasos un Algerie uusghandlet wore. Wel d Regierig vum Niger s Abchuu nie richtig umgsetzt het, hän d Tuareg-Rebälle nomol welle verhandle. Am 15. Dezämber 1995 isch dr Mano Dayak, dr Aafierer vu dr „Koordination vum bewaffnete Widerstand“, ums Lääbe chuu, wu sy Flugzyyg uf em Wääg zue Verhandluige mit eme nigrische Premierminischter explodiert isch.
Anne 1996 isch dur e Referändum e neii Verfassig aagnuu wore. Im Novämber 1997 het dr Bresidänt Maïnassara verchindet, di Regierig vum Amadou Boubacar Cissé, wu syt Ändi Dezämber 1996 amtiert het, sei inkompetänt. Är het d Regierig ufglest un zwee Dääg speter dr Ibrahim Hassane Mayaki zum neie Minischterbresidänt gmacht.
Am 9. April 1999 isch dr Maïnassara bi me Militeerbutsch ums Lääbe chuu. E baar Dääg speter isch as Regierig e „Nationale Versehnigsroot“ us Militeer mit em General Daouda Malam Wanké as Vorsitzer yygsetzt wore. Wel dr Wanké megligscht gly d Regierigsveranwortig an e Zivilregierig het welle iberdraasge, hän am 26. Novämber Bresidäntschaftswahle stattgfunde. Doderby isch dr ehmolig Oberscht Tandja Mamadou, dr Kandidat vum Mouvement National pour la Société de Développement (MNSD), zum neie Staatsoberhaupt gwehlt wore. Neie Regierigsschef isch dr Hama Amadou vum MNSD wore. Bi dr Wahle 2004 isch er im Amt bstetigt wore.
In dr Johr 2005/2006 isch s im Niger zue re Hungersnoot chuu.
Am 20. Oktober 2009 sin Barlemäntswahle abghalte wore; d Wahle sin im Vorfäld scho heftig kritisiert wore, wel dr Bresidänt Mamadou Tandja scho syt zwoo Amtszyten im Amt gsi isch un no dr Verfassig kai dritti Amtszyt megli isch. Wäge däne umstrittene Wahlen het di Weschtafrikanisch Wirtschaftsgmainschaft (ECOWAS) d Mitglidschaft vu Niger uusgsetzt.
Am 19. Februar 2010 zum Militärbutsch chuu. Unter dr Junta, wu vum Gschwaderkommandeur Salou Djibo aagfiert woren isch, isch dr Tandja Mamadou gstirzt un feschtgsetzt wore. No aigene Aagabe hebe si s Land vor „Armuet, Entdyschig un Korruption“ welle schitze. Bi däre Revolte sich s zue drei Dote un eme Dutzed verletzte Soldate chuu. Dr Luftverchehr isch dur dr „Oberscht Rot fir d Widerhärstellig vu dr Demokrati“ uusgsetzt un d Landesgränze zuegamcht wore.
Am 31. Jänner 2011 hets Bresidäntschaftswahle gee zämme mit Barlemäntswahle. Zwische dr beede Kandidate Mahamadou Issoufou un Seini Oumarou het s derno am 12. März e Stichwahl gee, wu sich dr Oppositionsbolitiker Mahamadou Issoufou mit 58 % vu dr Stimme durgsetzt het. Bi dr Bresidäntschaftswahle am 20. Merz 2016 isch dr Issoufou mit 92 % vu dr Stimme widergwehlt wore, Dail vu dr Opposition hän d Wahle aber boykottiert.
Bi dr Bresidäntschaftswahle 2021 isach im zweete Wahlgang dr Mohamed Bazoum zum Bresidänt gwehlt wore, sy Gegekanbdiudat Mahamane Ousmane het dr Beherde Wahlb4drug vorgworfe. Dr Verfassigsgrichtshof het sy Beschwärde aber abglähnt.
Am 26. Juli 2023 isch dr Bresidänt Mohamed Bazoum dur e Militerbutsch gstirzt wore, s Militer het d Macht ibernuu.
Bolitik
No dr Verfassig, wu am 18. Juli 1999 dur Referendum billigt, am 19. Februar 2010 aber vu dr Militärjunta suschpendiert woren isch, isch Niger e semibresidial Republik un e barlementarischi Demokrati. Staatsoberhaupt un Oberbefählshaber vu dr Strytchreft isch dr Bresidänt, wu uf fimf Johr gwehlt woren isch. D Exekutive isch bin ere Regierig unter Vorsitz vun eme Bremierminischter, d Legislative bi dr Nationalversammlig gläge, eme Aichammere-Barlemänt mit 83 Abgordnete, wu au allio fimf Johr diräkt gwehlt wore sin.
Di yyflussryychschte Barteie sin:
Bresidänte
D Bresidänte vu dr Republik Niger:
Eckartsweiler (Unterelsass)
Eckertswiller (frz. Eckartswiller, dt. Eckartsweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Eckertswiller lijt ìm Biosphärenreservat Pfälzerwald-Vosges du Nord beteiligt. Mìt dr Gmein Neiwiller deilt sìch Eckertswiller dr Ortsdeil Owerhof.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Eckertswiller ìsch. Eckertswiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eckertswiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
UNIX
UNIX isch es Mehrbenutzerbetriebssyschtem, wo im Ouguscht 1969 vu Bell Laboratories für'd Unterstützig vu de Softwareentwicklig gmacht worde isch. UNIX bezeichnet im allgemeine Sproochgbruch verschiedeni Betriebssyschtem, wo entweder ihre Uhrsprung in Unixsyschtem vo AT&T (früehner no Bell Laboratories) vu de 70er Johre hend oder dem si Konzept benützed.
Will UNIX es ihgtragenes Markezeiche vu'de Open Group isch, deffed nur usgwählti Syschtem dr Name UNIX füehre. Trotz dem rechtliche Hinderniss wird dr Name au be Betriebsschtem wie Linux verwendet. En viil bruchte Name für unixähnlichi Syschtem, wo freii sii wend, isch *nix.
Brokeback Mountain
Brokeback Mountain esch e Film vom taiwanische Regisseur ond Oscar-Priisträger Ang Lee usem Jahr 2005 ond basiert of de glichnamig Chorzgschecht vode US-amerikanische Schreftstelleri E. Annie Proulx. S' Drama öber d Liebi zwösche zwe Cowboys, wo vode Filmstudios Focus Features ond Paramount Pictures produziert worde esch, esch am 9. März 2005 z Düütschland ond z Öschtrich ide Kinos gstartet. Ide Schwiiz esch Brokeback Mountain bereits am 16. Februar id Kinos cho.
Handlig
De Ennis del Mar bewerbt sech im Früehjahr 1963 im Auter vo 19 Jahr bi de Arbetsvermettlig für Farm- ond Ranchpersonau omne Stöu. Er landet us Hert imne Schafzochtbetreb in Wyoming, wo er d Bekanntschaft metem glichautrige Jack Twist macht. De Jack schafft bereits de zwöit Sommer am Brokeback Mountain. De donkuhaarig Ma schwärmt för aues, was met Rodeo ztue hed.
Dör die lang Ziit wosi nors zwöite metde Schafherdi am Brokeback Mountain send, chömed sech die zwe Manne langsam nöcher. Üs de Fröndschaft entweckled sech scho baud e Liebi. Aus die beide nach dere Saison weder hei gönd, verlüred sech die 2 Manne us de Ouge. Si wennds zwar ned zuegäh, doch ennerlech liebed si sech. Trotzdem hüratet de Jack ond de Ennis 2 attraktivi Froue ond bedi gröndet Familie. Doch nach vier Jahre treffed si sech weder ond d Liebi entflammt nöi. Werds es Happy End gäh?
Impuls (Physik)
Die füsikalischi Gröössi Impuls beschribt in dr klassische Mechanik d Beweegig vom ene Körper mit Masse, in dr Relatiwidäätstheorii au die vo masseloose Fotone.
Wohlenschwil
Woleschwil (amtlich Wohlenschwil) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Kanton Aargau. Si ligt i de Nöchi vo de Rüüss bi Mellige. I dere Gägend isch d Entscheidigsschlacht im Schwiizer Buurechrieg vo 1653 gsi. Di hütig Gmeind isch im 1906 wäge ere Fusion vo Woleschwil u Büblike entstande.
Impuls (Physik)
D Bezäichnig und d Äinhäit
Im Internationale Äihäitesüsteem git s kä äigeni Äinhäit für en Impuls. Mä brucht N·s = kg·m·s−1.
Wohlenschwil
Geografy
Di Gmeind het vier Sidlige, wo in de letschte Johr zämmegwachse sin. Am witschten im Norde isch grad überem Rank vom Fluss d Ortschaft Rüüsstal, e halbe Kilometer witer im Süde chunnt Büblike, de Woleschwil u zum Schluss am Waldrand no Oberbärg. Di Ortsteil bildet hüt es zwei Kilometer langs Siedligsband entlang ere Endmoräne nördlich vom Wagerai, wo am End vo de Würmiisziit durch de Rückzug vom Rüüsgletscher entschtande-n-isch. S hät au vili Findling in de Gegend.
Impuls (Physik)
D Bezäichnig und d Äinhäit
Uf Änglisch säit män em Impuls momentum. S änglische impulse bezäichnet hingege e churzi Überdräägig vom ene Impuls, also e Chraftstooss.
Wohlenschwil
Geografy
S Gmeindsgebiet isch 439 Hektare gross, dodervo sin 154 Hektare Wald, 204 Hektare Acher un Wiisland un 73 Hektare überbaut. Di tüfschti Schtell isch uf 346 Meter a de Rüüs, di höchsti uf 547 Meter uf em Hanebärg, eme Hoger am Nordrand vom Wagerai.
Impuls (Physik)
Klassischi Mechanik
In dr Mechanik vom Newton si dr Impuls \vec{p} und d Gschwindigkäit \vec{v}\, über d Masse m vom Körper verchnüpft:
Wohlenschwil
Geografy
D Nachbargmeinde vo Woleschwil sin Birret u Birmischtorf im Norde, Mellige im Oschte, Tägerig im Südoschte, Hägglige im Weschte u Mägewil im Weschte.
Impuls (Physik)
Klassischi Mechanik
Wil d Masse e Skalar isch, si dr Impuls und d Gschwindigkäit Wektore mit dr gliiche Richdig.
Wohlenschwil
Gschicht
Woleschwil isch vermuetli zwüsche 700 u 800 entstande un isch e Buuresidlig vo alemannische Iiwanderer gsi. Büblike gits vermutlich scho sit de Ziit zwüsche 600 u 700. In ere Klageschrift isch s Dorf im Johr 893 mit em Näme Woleeswilare s erschti mol erwähnt worde. S Fraumoischter z Züri schrybt in dere Urkunde vo Persone us em niedere Adel, wo sich widerrechtlich Abgabe aageeignet hei, doderbi au Lüt us Woleschwil u de Umgebig. Di erschti Erwähnig vo Büblike (mit em Näme Buoblinchon) isch vo 1250.
Impuls (Physik)
Klassischi Mechanik
Drzue chunnt dä Zämmehang zwüschen em Impuls, dr Masse und dr kinetische Energii:
Wohlenschwil
Gschicht
Bis zum 13. Johrhundert sin d Kyburger zu de wichtigschte Herre im Aargau worde. Wo des Adelsgschlecht im Johr 1264 ushschtorbe-n-isch, hei d Habsburger de Bsitz übernoh. Au s Chloschter Königsfälde – e Gründig vo de Habsburger – isch im Rüüsstal en bedütender Grundherr im Hochmittelalter gsi.
Im 1415i händ d Eidgenosse der Aargau eroberet. Wooleschwyl het ab do zu de Freie Ämter ghört, ere gmeine Herrschaft. D Dörfer Mägewil (mit em Wiler Eckwil), Büblike u Woleschwil hei zum Amt Büblike ghört u sin vo eme Untervogt verwaltet worde.
Im 1529 het me d Reformation iigfüehrt, nach de Niderlag im Zweite Kappelerchrieg im 1531 het d Gmeind wider müesse katholisch wärde.
Impuls (Physik)
Elektrisch gladnigi Däili
Wenn elektrisch gladnigi Däili mit dr Masse m dur en elektrischs Fäld in Beweegig gsetzt wärde, bechunnt mä die kinetischi Energii us em Brodukt vo Ladig Q und Potenzialdifferänz U über:
Dr Impuls vom Däili isch denn:
Spezielli Relatiwidäätstheorii
In dr relatiwistische Füsik hängt dr Impuls vom ene Körper mit sinere Gschwindigkäit nitlinear zämme (c isch d Liechtgschwindigkäit):
Mit dr Masse und dr Energii
bestoot d Energii-Impuls-Beziejig
Wääred in dr klassische Füsik jede Körper e Masse het, wo vo Null verschiide isch, gältet die relatiwistischi Energii-Impuls-Beziejig au für Däili ooni Masse wie Photone. Si beweege sich immer mit dr Gschwindigkäit vom Liecht. Bim Photon hängt dr Betrag vom Impuls vo sinere Wällelengi λ ab: h isch s plancksche Wirkigskwantum. D Energii vom ene Photon isch bis uf e Faktor c gliich grooss wie dr Betrag vo sim Impuls:
D Energii und dr Impuls, wo Beobachder, wo sich gegenenander beweege, am e Körper feststelle, si dur e Lorentztransformation mitenander verbunde.
Pollieu
D Nachbergmeinde vo Pollieu sind Flaxieu im Norde, Lavours im Nordoschte, Cressin-Rochefort im Südoschte, Saint-Champ im Südweschte und Marignieu im Weschte.
Im Süde vom Gmeindgebiet ligt de chlini See Barterand und im Nordoschte ghört en grosse Teil vo de Gmeindsflechi zum Naturschutzgebiet Marais de Lavours, wo s Flüssli Séran dureflüüsst, en rächte Zuefluss vo de Rhone. D Räbbärg, wos z Pollieu hät, ghere zum Bugey, e Herkumftsbezeichnig, wo zur Wiibauregion Savoie ghert.
Pollieu ligt guet 50 km nordweschtlich vo Chambéry und öpe gliich wit südweschtlich vo Annecy.
Wohlenschwil
Gschicht
Am 7. November 1830 hei 3'000 bis 4'000 Lüt an ere Volksversammlig z Woleschwil teilgnoh. Settigi Volkstäg oder Landsgmeinde, wo nach de französische Julirevolution im 1830i in verschidnige Kantön vo de Schwiiz stattgfunde hei (so wie öppe der Uschtertag), hei d Regeneration igleitet. Ma het gwaltlos d Restauration welle rückgängig mache. Letschtendlich het das zu de erschte demokratische Verfassig vom Kanton Aargau gfüert.
Uf Bschluss vom Aargauische Grosse Root hei Woleschwil u Büblike gäge ihre Wille zum 1. Januar 1906 müesse fusioniere.
Impuls (Physik)
Spezielli Relatiwidäätstheorii
Wenn mä s mit c^2 multipliziert isch s d Energiistromdichdi, dr Poynting-Wektor. Integriert mä d Impulsdichdi über e Wolume, so bechunnt mä dr Impuls vom elektromagnetische Fäld in däm Wolume über.
D Erhaltig vom Impuls
Dr Impuls isch en Erhaltigsgröössi, denn im ene abgschlossene Süsteem (gnauer: eme abgschlossene Inerzialsüsteem) blibt dr Gsamtimpuls, d Summe vo alle Äinzelimpuls, wo im Süsteem ufdräte, konstant.
Chraftstooss
Vo dr Chraft uf e Körper und wie lang si wirkt, git s en Änderig vom Impuls, und die bezäichnet mä als Chraftstooss. D Gröössi und au d Richdig vo dr Chraft spiile e Rolle. Dr Chraftstooss wird vilmol mit em Formlezäiche \vec I bezäichnet, sino SI-Äinhäit isch 1 N · s.
Wenn d Chraft \vec F im Zitinterwall \Delta t konstant isch, cha mä dr Chraftstooss mit dere Gliichig berächne:
Wenn \vec F aber nit konstant isch, cha mä äntwääder mit ere middlere Chraft rächnen oder aber, wenn \vec F(t) bekannt isch, dr Chraftstooss dur Integrazion uusefinde:
Dr Impuls im Lagrange- und Hamilton-Formalismus
Im Lagrange- und Hamilton-Formalismus wird dr generalisierti Impuls iigfüert; die drei Komponänte vom Impulsvektor zele zum generalisierte Impuls; aber au zum Bischbil dr Dräiimpuls.
In Magnetfälder git s im kanonische Impuls vom ene gladnige Däili non e Term, wo mit em Wektorpotenzial vom B-Fäld zämmehängt.
Dr Impuls in ströömende Medie
Bi Massene, wo kontinuierlig verdäilt si, wie zum Bischbil in dr Ströömigsmechanik, isch im e chliine Gebiet um e Punkt \vec{x} d Masse Dodrbi isch  s Wolume vom Gebiet. isch d Massedichdu am Ort \vec{x}. Si cha sich mit dr Zit t ändere.
Dr Impuls in däm Gebiet isch Masse mol Gschwindigkäit. Massedichdi mol Gschwindigkäit isch also d Impulsdichdi.
D Kontinuitäätsgliichih säit, ass sich dr Impuls im ene chliine Gebiet nume ändere, wenn en Impulsstroom, wo nid usgliche isch, in s und us em Gebiet ströömt und e Chraft wirkt.
Do isch dr ersti Term uf dr lingge Site d Änderig vo dr Impulsdichdi mit dr Zit und dr zwäiti Term beschribt die rüümligi Änderig vom Impulsstrom. Die rächti Site isch d Chraftdichdi, wo uf s Wolumenelimänt wirkt; zum Bischbil dr Gradiänt vom Druck oder s Gwicht,.
Dr Impuls in dr Kwantemechanik
In dr Kwantemechanik het e füsikalische Zuestand normalerwiis kä gnaue Impuls. M# cha nume d Woorschinligkäit aagee, dass dr Impuls vom ene Däili in äim oder eme andere Beroich lit. Für en Ort gältet Entsprächends. Für Impuls und Ort gältet die heisenbergschi Unschärfirelazioon, wo säit, ass e Däili zur gliiche Zit nid e genaue Impuls und e genaue Ort cha ha.
Eigenzueständ vom Impulsoperator si ebeni Wälle mit dr Wällelengi wo h s plancksche Wirkigskwantum isch. D De-Broglie-Wällelengi \lambda vo Materialwälle vo freie Däili isch also dur en Impuls bestimmt. Do muess mä Achdig gee, ass dr Impuls in dr Kwantemechanik em kanonische Impuls, also im Allgemäine nit em kinetische Impuls, entspricht.
Oberharzer Wörterbuch
S Oberharzer Werterbuech (dt. Oberharzer Wörterbuch) isch e Dieläktwerterbuech, wu dr Wortschatz vu dr erzgebirgische Sprochinsle im Oberharz erfasst un bschrybt.
D Oberharzer Sprochinsle isch im 16. Johrhundert entstande, wu Bärglyt us em Erzgebirge in dr Harz yygwanderet sin. Bis hite het sich do die erzgebirgisch Dieläkt in eme niderdytsche Umland ghalte. Wel d Oberharzer Dieläkt zue dr mitteldytsche Dieläkt zelle, sin si nit in s Niidersächsisch Werterbuch, wu syter anne 1935 an dr Universitet Göttinge dra gschafft wird, ufgnuu.
Gschicht
Dr erscht Versuech fir e Oberharzer Werterbuech het s scho vor em Zweite Wältchrieg gee. Im Wörterbuchkartell, wu in dr 1930er Johr di dytsche Dieläktwerterbiecher zämmegschlosse gsi sin, wird anne 1932 as Kontakt fir e Oberharzer Werterbuch dr Studierot Sumpf vu Clausthal ufgfiert. Des Projäkt isch aber uuvolländet blibe.
Dr Karl-Heinrich Weidemeier (* 1931 z St. Andreasberg) het sich scho syt Aafangs 1980er Johr mit Oberharzer Dieläkt bschäftigt. Är isch kei Sprochwisseschaftler, het aber anne 1994 e Mundart-Glossar vu St. Andreasberg uusegee.
Unter syyre Leitig het sich e „Arbeitskreis Oberharzer Wörterbuch“ grindet, wu (ehreamtlig) Matrial fir e Oberharzer Werterbuech zämmedrait. Sprochwisseschaftlig unterstitzt wore sin dr Weidemeier un dr Arbeitskreis vum Prof. Dr. Joachim Göschel un vum Dr. Kurt Kehr vum Forschigsinschtitut fir dytschi Sproch - Dytsche Sprochatlas an dr Universitet Marburg.
Anne 1987 isch uf Aaregig vum Rudi Barke un em Kurt Astheimer au ne „Oberharzer Mundartstammtisch“ grindet wore, wu langi Zyt rege Zuelauf gha het. Dr Kurt Astheimer het am Oberharzer Werterbuech as Organisator mitgschafft un het Gälder bsorgt fir dr Druck.
Gwährslyt
Im „Arbeitskreis Oberharzer Wörterbuch“ hän verschideni Lyt mitgschafft as Gwährslyt fir di verschidene Gmeine vu dr Oberharzer Sprochinsle:
Bänd
Druckt wore isch s Oberharzer Werterbuech in acht Bänd zwische 1998 un 2004. S isch in dr „Schriftenreihe des Oberharzer Geschichts- und Museumsvereins (OGMV)“ erschine.
Uuszeichnig
Dr Karl-Heinrich Weidemeier het anne 2006 fir s „Oberharzer Werterbuech“ dr Kulturpryys Harz 2006 vum Kulturuusschuss vum Regionalverband Harz e. V. Quedlinburg iberchuu.
(47) Aglaja
D' (47) Aglaja isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 15. September 1857 vum Karl Theodor Robert Luther entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Aglaia, e Dochter vum Zeus un Begleiteri vu dr Aphrodite.
D'Aglaja beweggt sich zwische 2,4906 (Perihel) bis 3,2651 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,88 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch um 4,9845° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1346.
D'Aglaja het e Durmesser vu öppe 127 km. Si besitzt e dunkli, chohlestoffhaldigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,08. In 13 Stunde un 12 Minuten rotiert si um die eige Ax.
Lueg au: Liste vu dr Asteroide
Beylik
D Türke si under em Druck vo de Mongole immer mee gege Zentral- und Westanatolie usgwiche und häi dört Fürstedümer errichdet. Noch em Zämmebruch vom Sultanat vo de Rum-Seldschuke isch Chläiasie vom Aafang vom 14. Joorhundert bis zum Aafang vom 16. Joorhundert in verschiideni Beyliks ufdäilt gsi. Äins vo dene isch das vo de Osmane gsi, wo si in dr Gegend vo Eskişehir und Bursa gründet häi. Si häi iir Riich dank strategische Hüroote und mit erfolgriiche Fäldzüüg gege anderi Fürstedümer chönne vergröössere. So isch no di no im Weste vo Chläiasie en äihäitligs türkischs Riich entstande..
Mystras
Mistrás (noigr. (amtl.) Μυστράς; früener Μιζιθρᾶ, Mizithrá) isch e byzantinischi Ruinestadt auf dr grichische Halbinsle Peloponnes nordwestlich vu Sparta.
Gschichte
Nooch em 4. Chrüzzug (1202 bis 1204) isch Mystras vum Chrüzritter Gottfried I. von Villehardouin us em nordfranzösische Bar-sur-Aube zum Zentrum vu sinere Herrschaft in Achaia (dr middelalderlich Namme fer dr Peloponnes) worre. Im Gottfried si Suhn Wilhelm II. (reg. 1245 bis 1278) het die byzantinischi Region Laokonie wo bis dert noch freii gsi isch erobert un het Mystras, näbe dr Ruine vu Sparta gläge, zue eme Standort fer eini vu sine Burge gmacht. E andere Stützpunkt isch Monemvasia gsi, wo 1248 erobert worre isch; e witteri Burg het uf dr Halbinsle Tigani gstande. Dr Villehardouin isch vu byzantinische Truppe 1263 gfangegnumme worre un het sich numme dur d'Rusgab vu Mystras un Monemvasia chänne freichaufe, wo so wiider under grichisch-byzantinischi Herrschaft chumme sin. Die wiidergwunne Region isch als Despotat Morea byzantinischi Provinz worre und Mystras isch nooch Konstantinopel zum wichtigste kulturelle Zentrum vu dr Griche ufgstiige. Dr berüehmt Philosoph Georgios Gemistos Plethon het die platonische un nöiplatonisch Philosophi ernöieret; er isch e füehrendi Persönlichkeit im kulturelle Läbe vu Mystras gsi un d'Medici in Florenz hän ihn hoch gschätzt. D'Statthalter (Titel: Despot, gr. fer Herr ohni negativi Bedütig, doher d'Bezeichnig Despotat fer s'Herrschaftsgebit) sin Aghörigi vum domolige byzantinische Kaiserhus vu dr Palaiologe gsi. Einer vu ihne isch dr Konstantin Drageses (nooch em Familienamme vu sinere serbische Mueder) gsi, wo als Konstantin XI. 1449 dr letzte byzantinisch Kaiser worre isch. Si Chrönig isch scho z'Mystras erfolgt, um d'Thronvakanz churz z'halde. Dr Konstantin het vu 1442-1444 die ganz Halbinsle Peloponnes zruckeroberet un au zittwiis Attika bis uf d'Akropolis vu Athen vu dr fränkische Herrschaft befreit.
Nooch sinere Chrönig zum Kaiser het dr Konstantin s'Despotat under sine Brüeder Demetrios un Thomas ufdeilt. Au nooch em Fall vu Konstantinopel am 29. Mai 1453, bi dem dr Konstantin gfalle isch, het dr türkisch Sultan Mehmed II. s'Despotat autonom glo, under Anerchennig vu dr türkische Oberhoheit. Die beide Despote hän isch aber laufend gstritte. Dorum hän d'Türke 1458 erst dr Nordweste mit Patras un Korinth, 1460 au dr Rest mit Mystras annektiert. Numme Monemvasia isch unabhängig bliibe.
Dur dr Peloponnes-Feldzug vum Francesco Morosini isch d'Stadt vu 1687 bis 1715 in venezianische Besitz chumme.
Nooch 1715 isch d'Stadt wiider türkisch worre. Ab 1770 het e Niidergang igsetzt, wozue under anderem albanischi Truppe bitrage hän, wo uf Wunsch vu dr Türke un fer d'Underbindig vum Orlow-Ufstand in dr Peloponnes igfalle sin, un d'Stadt erheblich verwüestet hän.
Im griechische Freiheitschampf isch d'Stadt ebefalls starch in Mitleideschaft zoge worre. Statt si wiiderufzbaue, het mer Sparta nöigründet. Letzteres lit wohl au dodra, wil dr nöi bayerisch Chönig vu dr Griche wie au d'Philhellene us Westeuropa, eher am antike Erbe vu dr Griche interessiert gsi isch, wäniger am byzantinische.
Mystras isch vu dr UNESCO in d'Liste vum Weltkulturerbe ufgnumme worre.
Suschtigs
E Szene im 3. Akt vu Faust II vum Goethe spilt z'Mystras.
Masse (Physik)
D' Masse isch ä Grundgrößi vu de Physik. Si beschribt, klassisch betrachtet, ainersits s'Bestrebe vume Körper si Bewegigszuestand nit z'verändere (Träghait), anderersits quantifizeert si ä Aziegigschraft, also s'Vermöge, de Bewegigszuestand vu andere Masse z'beiflusse (Gravitation).
Definition
Iber de Zämmehang zwische Masse un Trägheit chännt d'Masse uf ä Proportionalitätsfaktor zwische Chraft un Beschlünigig zruckgfüehrt werre, un als abglaititi Größi defineert werre. Im übliche Größekanon vu de Physik wird d'Masse aber nit als abglaititi Größi igfüehrt, sundern als Grundgrößi defineert1. Sälli folgt dur Festlegig vu ere Referenzmasse, wo die zueghörig SI-Basisainhait Kilogramm (kg) defineert: S'Kilogramm isch glich de Masse vum internationale Kilogrammprototyp2. Ä Messig isch ohni Ruckbezug uf anderi Größe möglich, ällai dur Verglich mit de Referenzmasse.
Näbe de Träghait isch mit de Masse au s'Gwicht verbunde, d. h. d'Masse isch d'Quelle vu de Gravitationschraft: wobi m un M die bedailigte schwere Masse im Abstand r sin. G isch d'Gravitationskonstante, ä Naturkonstante, wo d'Stärchi vu de Gravitation beschribt.
D'Äquivalenz vu träger un schwerer Masse isch in de klassische Mechanik ä empirischi, nit witter begründbari Feststellig. Sie füehrt dazue, dass Körper im Gravitationsfeld (im Vakuum) uabhängig vu ihrer Masse stets glich schnell keie. De Legende nooch sott Galileo Galilei säll Gsetz gfunde ha, indem er Gegeständ vum schiefe Turm in Pisa het fliege lo, dadsächlich het er aber dodezue ä schiefi Ebeni benutzt.
Newtonschi Mechanik
D'Masse isch galilei-invariant, d. h. im Wesetliche, dass si uabhängig vu de Gschwindigkait isch.
D'Masseträgheit wird dur d'Impulserhaltig beschribe. De Impuls \vec p isch in de klassische Mechanik defineert als s'Produkt us Masse m un Gschwindigkait \vec v: Um de Impuls vu ere Masse z'verändere muess ä Chraft uf si ausgüebt werre. Zwische Masse m, Beschlünigig \vec a un de Chraft \vec F bestoht de Zämmehang:
Spezielli Relativitätstheori
In de spezielle Relativitätstheorie trätte an Stell vu de newtonsche träge Masse unterschidlichi Größe uf, je noochdem, welli vu ihre Aigeschafte us de newtonsche Mechanik als Vorbild diene solle:
Nitlineari Abhängigkait vum Impuls vu de Gschwindigkait
In de spezielle Relativitätstheori isch de Impuls allerdings nimmi proportional zue de Gschwindigkait, un somit s'Verhältnis zwische Impuls un Gschwindigkait selber abhängig vu de Gschwindigkait. De Zämmehang lutet
Dodebi isch m_0 ä gschwindigkaitsuabhängigi Aigeschaft vum Körper, ibernimmt also die erst vu de obe gnennte Aigeschafte. Si wird historisch Ruehmasse, in moderner Sprechwiis au invarianti Masse oder aifach Masse gnennt. Mit de Masse vume Objekt isch hüt stets sälli Größi gmaint.
Rueenergii
Under dr Rueenergii E_0 verstoot mä d Energii vom ene Körper in sim Ruesüsteem. Si isch e Äigeschaft vom Körper, wo feststoot und nit vo sim Beweegigszuestand abhängt. Es gältet:
Mit däm isch d Ruenergii dur d Masse vom Körper äidütig bestimmt und umkeert. Bäidi Gröössene underschäide sich nume dur e konstante Faktor c^2 und si dorum ekwiwalänt (lueg Äquivalenz von Masse und Energii witer unde).
Im vierdimensionale Ruum vo alle dänkbare Energii- und Impulswärt lige d Energie vom ene Däili mit dr Masse m, wo füsikalisch mööglig si, uf ere dreidimensionale Flechi, dr sogenannte Masseschale. Si isch e Hyperboloid (y^2-x^2=1 beschribt e Hüperble in dr xy-Ebenei).
Für e Körper in Rue wird us dr Energii-Impuls-Beziejig im Einstein s berüemti Gliichig E_0= mc^2.
Für e Däili ooni Masse gältet Sonigi Däili beweege sich relativ zu jedem Bezugssüsteem mit dr obere Gränzgschwindigkäit, wo in dr spezielle Relatiwidäätstheorii postuliert isch: dr Liechtgschwindikäit. Das isch zum Bischbil bi Photone dr Fall. Dr umkeerti Schluss isch au richdig: Däili, wo sich mit Liechtgschwindigkäit beweege, si masselos.
Äquivalenz vu Masse un Energie
D'Größi m_0\gamma, wo s'Verhältnis zwische Masse un Gschwindigkait beschribt, wird als relativistischi Masse bezaichnet. Fer sälli Größi giltet die berühmt Glichig
Sit Albert Einstein waiß mer, dass Masse un Energi gmäß sällere Formle inänander umgwandelt werre chänne, bzw. dass Masse un Energie änander äquivalent sin. Usser bi de Chernspaltig, de Chernfusion un bi verschidene Experimente vu de Elementardailliphysik isch aber die mit Energiänderige vum System ainhergoend Massedifferenz wit underhalb vu de Messgnauigkait.
Mit em Träghaitsgsetz isch es noch komplizeerter: Do hängt d'Masse nummenu nit vu de Gschwindigkait, sundern au noch vum Winkel zwische Gschwindigkait un Chraft ab. Säll het anfangs zue de Begriffe vu de longitudinale un transversale Masse gfüehrt (fer Beschlünigige in Bewegigsrichtig un senkrecht dezue), wo aber hüt nimmi verwendet werre. Ä Folg isch aber, dass in de Relativitätstheori d'Beschlünigig nit immer in d'Richtig vu de Chraft erfolgt.
Wil die speziell Relativitätstheori nit d'Gravitation behandelet, isch ä schweri Masse in ihre nit defineert.
Allgemeini Relativitätstheorii
S'Äquivalenzprinzip isch d Grundlag vu de Allgmaine Relativitätstheori (ART). In ihre wird d'Bewegig vu de Körper im Gravitationsfeld nit dur ä Chraft, sundern dur d'Chrümmig vu de Ruumzitt beschriibe. Jede graviteerend Körper beweggt sich in de Ruumzitt gradus (gnauer: uf ere Geodäte).
Us de Grundglichig vu de ART folgt, dass d'Chrümmig vum Ruum, beschribe dur de Einstein-Tensor G_{ik}, proportional zum Energi-Impuls-Tensor T_{ij} isch. Säller hängt vu de Materie ab, wo sich im betrachtete Ruum befindet un in si Definition iigot u. a. d'Energi un de (Strahligs-)Druck vu de betrachtete Materie.
D'Definition vu ere Masse isch in de ART in starch krümmte Rüüm nimmi ohni witteres möglich, un es existeere verschideni möglichi Definitione. Ä hüfig verwenditi Definition isch d'ADM-Masse, wo fer asymptotisch flachi Ruumzitte awendbar isch. Ä Chrümmig vum Vakuum wird do mit in Betracht zoge, Schwarzi Löcher hän z. B. ä ADM-Masse.
Ä Reduktion vu de ART uf de Newtonschi Fall erhaltet mer bi ere Näherig fer gringi Chrümmig.
Ursprung vu de Masse vu de Elementardailli
Im Standardmodell vu de Elementardailliphysik wird de Ursprung vu der Masse vu de Elementardailli dur de Higgs-Mechanismus erchlärt. Säller beinhaltet d'Wexelwirkig vu alle massive Elementardaili mit em Higgs-Boson.
Viilfachs vu ere Masse
In de klassische Mechanik giltet: Werre n Körper vu gliicher Masse zäammegfüegt, entstot ä Körper vu n-facher Masse. D'Summe vu alle Masse isch ä Erhaltigsgrößi.
Fer normali Objekte isch säller Effekt witt jensits vu de Messugnauigkait, aber isch fer d'Masse vume Atomchern dütlich chlainer als d'Summe vu de Masse vu de Nukleone, us dene er zämmegsetzt isch. Mer spricht vum Massedefekt vum Chern.
Umchehrt trait au die kinetisch Energi vu de Daile vume insgsamt ruehende Körpers (z. B. Wärmeenergi) – nit aber die kinetisch Energi vum Gsamtkörpers ufgrund sinere Schwerpunktsbewegig – zu sinere Masse bi. In sällem Fall isch d'Gesamtmasse größer als d'Summe vu de Ainzelmasse. Au säller Effekt isch fer makroskopischi Objekte witt underhalb vu de Messgnauigkait, allerdings isch d'Masse vu de Nukleone wesentlich größer als d'Summe vu de Masse vu de Quarks, us dene si zämmegsetzt sin.
Messig
Indirekt cha d'Masse au dur Messig vu de Chraft \vec F gmesse werre, wo ä Masse ime Gravitationsfeld erfahrt, oder wo zu ere defineerte Beschlünigig vu ere Masse notwendig isch. Bi de Messig iber d'Gwichtschraft isch, anderst wie bim direkte Vergliich vu zwai Gwichtschräfte, d'Chenntnis vum Gravitationsfeld am Ort vu de Messig notwendig.
Größeornige
Die folgend Ufstellig soll helfe, ä Gfüehl fer d'Größeornige vu Masse z'erhalde. (D'Werte sin nit exakt):
Umgangssprooch
In de Umgangssprooch wird sehr oft d'Masse mit em Gwicht verwexlet. "Wieviel wigsch Du?" -- "I? 75 Kilogramm."
"'Wie schwer bisch du?' -- 'I? 75 Kilogramm.'" isch degege korrekt, es wird nooch de schwere Masse gfrogt.
Wemmer statt "Gwicht" vu "Gewichtschraft" spricht, isch de Underschid zue de Masse dütlicher: ä Gewichtschraft erfahrt ä Körper, wenn ä andere Körper in de Nächi isch (maistens ä Himmelskörper) - d'Gewichtschraft hängt vum Ort ab und isch kai "persönlichi" Aigeschaft vum Körper, d'Masse hängt degege vum Körper ab, vu de Azahl vu de Atome un isch iberall gliich.
Bi Architekte setzt sich d'Bezaichnig 'Masseermittlig' fer ä Volumenbestimmig langsam dur.
Lueg au
Chraft (Physik)
Kanton Illkirch-Graffenstaden
Dr Kànton Ìllkìrich-Gràffestàde ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Ìllkìrich-Gràffestàde.