cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Liechtenhan
Zum erste Mol wird si 1196 as Sippe mit em Naame «Lichtenhayn» z Jüterbog (Brandeburg) erwäänt. Dr Baasler Stammvater vo dr Familie isch dr Iisehändler Ludwig Liechtehan († um 1558) gsi, wo über Leipzig uf Baasel iigwanderet und 1524 Baasler Bürger worde isch. Si Soon Isaac Liechtehan isch 1583 as Grichtsherr vom Chläibaasel in dr Grooss Root vo dr Stadt Baasel cho und si Epitaaf im Chrüzgang vom Baasler Münster isch eender usfüerlig. D Familie het zerst vom Handwärk gläbt, aber immer mee het si akademischi Brüef aagno. Schliesslig het si zum Patriziat vo dr Stadt ghöört. Wil dr Pfarrer Hans Rudolf Liechtehan (1731–1805) si Naame zu «Lichtenhahn» gänderet het, drifft mä hüte bäidi Schriibige aa. Dr Konserwator vo dr Basler Kunsthalle, dr Richard Lichtehahn, het si Naame spööter «Lichtenhan» gschriibe, die Schriibig git s hüt nüm.
Konolfingen
Chonufinge oder Chnoflige (dütsch: Konolfingen) isch ä Gmeind im Kanton Bärn.
Geografi
D Gmeind Chonufinge hät em Amt Chonufinge sy Name gää, isch aber nid di Gmeind mit em Amtssitz. Si ligt im Chisetau am westliche Rand vom Ämmitau. Us däm Grund wirds o aus 'Tor zum Ämmitau' bezeichnet.
Chonufinge besteit us de Ortschafte Chonufinge, Chonufinge Dorf, Staude i.E., Ursälle und Gysenstein. Zudäm ghöre d Wiler Herolfinge, Hötschige, Cher und Liimgruebe o derzue.
D Nachbergmeindä vo Chonufinge si Häutlige, Freimettige, Niderhünige, Mirchu, Grosshöchstette, Schlosswiu u Münsige. Vor de Fusion mit Münsige si ou no Tägertschi u Trimstei Nochbergmeinda gsii.
Im grosse Massstab gluegt ligt Chonufinge ir Mitti zwüsche Bärn, Burgdorf, Langnou i.E. u Thun.
Gschicht
D Gmeind isch 1933 entstange dur d Fusion vo de Gmeinde Gysestei (Gysenstein) u Stalde (Stalden im Emmental). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
S Dorf Chonoufinge isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Chonolfingen, Gysestei 1226 aus Gisenstein, Stalde 1258 aus Stalden.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8 % gläge.
Religion
78,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,0 %, CVP 1,8 %, EVP 6,9 %, FDP 7,1 %. GLP 4,1 %, GP 6,6 %, SP 16,2 %, SVP 32,0 %, Suschtigi 8,3 %.
Gmeindspresidänt vo Chonoufinge isch dr Peter Moser (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4606 Ywohner 92,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,3 % Italienisch.
Zugersee
Dr Zugersee isch e See ir Zentrauschwyz.
Er het e Flächi vo 38,3 Kwadratkilometer u e maximali Töifi vo 198 Meter.
Kantön am See sy Zug (er isch der gröscht Kanton am See), Schwyz u Luzärn. Am Nordufer vom See ligt d Kantonshouptstadt Zug. Luzärn het am See nume der Hoger Chieme mit em Wyler Böscherot.
Ufem See fahre d Schiff vo der Schiffahrtsgsellschaft vom Zugersee. Im See chame fische, wemme es Patänt vo Zug oder Schwyz het oder wemmes vom Ufer uus mit liechtem Ggrät macht. E Pruefsfischer ufem See isch der Hürlimaa vo Walchwiu. Es het früener fasch 30 Arte vo Fisch im See gha. Bi nöiere Undersuechige het me 18 gfunde.
Rund ume See loufe wichtegi Vercheerswääg: d Baanlinie vo Züri und Zug und die vo Basel und Luzärn, wo z Arth zämechöme und zum Gottert gönd, d Autobaan A 4 uf der Weschtsyte und d Kantonsstroosse.
Rote Armee
Zwaar het die Rooti Armee – bzw. vo 1946 aa d Sowjetarmee – wo us dr Landarmee, de Luftstritchreft, dr Luftverdäidigung]] (vo 1948 aa) und vo 1960 aa die strateegische Rageetedrubbe umfasst, si bäidi Begriff vilmol für alli sowjetische Stritchreft brucht worde.
Wo sich 1991 d Sowjetunioon ufglööst het, het Russland dr grösst Däil vo dr personelle und materielle Usstattig vo dr Sowjetarmee und de üübrige sowjetische Stritchreft übernoo und mit ene die Russische Stritchreft bildet.
Regierungsbezirk Karlsruhe
Dr Regierigsbezirk Chaarlsruei isch ein vù vier Regierigsbezirk im Bundesland Baade-Wiirdebäärg z Dydschland. Er schdood in dr Hierarchyy zwische dr Landchreis ùf aine Syde ùn dr Landesregierig ùf dr andere Syde.
Geografyy
Dr Regierigsbezirk Chaarlsruei lyd im Noordweschde vù Baade-Wiirdebäärg. Im Siide gränzd er an dr Regierigsbezirk Fryybeg, im Noorde an Hesse ùn im Oschde an dr Regierigsbezirk Schduegerd. Im Weschde bilded dr Ryy d Gränze zue Ryyland-Bfalz.
Gschiichd
In dr hidige Gränze good dr Regierigsbezirk Chaarlsruei ùf d Verwaldigs- ùn Biedsrefoorm vùm 01. Jänner 1973 zrùg. Dr Voorlaifer isch dr Regierigsbezirk Noordbaade gsii, wù ane 1952 bilded wooren isch us dr Noordhälfdi vùm friejere Land Baaden.
Organisation
Di ooberschd Bhèèrd isch s Regierigsbräsidiùm z Chaarlsruei. Dr Laider vùm Regierigsbräsidiùm isch dr Regierigsbräsidänd, wù vùm baade-wiirdebärgische Minischderbräsidänd ernand wird.
Ùfgabe vum Regierigsbräsidiùm
S Regierigsbräsidiùm isch zueschdändig fir d Ùmsezig vù gsezlige Ùfgaabe ùn landesbolidische Ziil im Regierigsbezirlk.
S Regierigsbräsidiùm hed aachd Abdailige:
Verwaldigsgliiderig
D Regione mid dr Schdad- ùn Landchraise
Die 20 Groose Chraisschdedt (schdeen ùnder dr Fachùfsiichd vùm Regierigsbräsidiùm):
Wenkerbogen von Adelhausen
Dr Wenkerboge vo Adelhuse isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Tialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend d' Gmeindschuele mitgmacht.
Willerwald
Willerwald (lothrìngisch; frànzeesch Willerwald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Willerwald lijt zwìsche Sarralbe un Sarreguemines ìwer em Dàl vun dr Sààr uf re Heche zwìsche 206 un 265 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Willerwald sìn Hambach ìm Norde, Herbitzheim (Elsàss) ìm Oschte un Sarralbe ìm Sìde un Weschte.
Gschìcht
Willerwald ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1240 àls Wilre (1751 Villervaldt).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Willerwald ìsch. Willerwald ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Willerwald ghert zem Rhinfrankisch.
Mommenheim (Unterelsass)
Mummle (frz. Mommenheim, dt. Mommenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mummle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 921.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mummle ìsch. Mummle ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mummle ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Edgar de Wahl
Dr Edgar de Wahl (* 23. August 1867 z Olwiopol (hüt z Perwomajsk, Ukraine); † 9. März 1948 z Tallinn) isch e baltisch-dütscher Lehrer, Mathematiker und Linguist gsi. Er isch vor allem bekannt als Schöpfer vo 'Interlingue' (das er sy ganzs Läbe lang 'Occidental' gnännt het), e natürlichi Kunstsprach, wo uf de indogermanische Sprache basiert und zum erschte Mol 1922 veröffentlicht worde isch.
Reliquie
E Relikwie (vo, „öbbis wo zrüggloo worde isch“, „Räst“) isch e Geegestand, vilmol e Körber oder Körperdäil vom ene Häilige oder öbbis, wo us sim persöönlige Bsitz, wo kultisch religiöös vereert wird. E bsundrigi Form vo de Relikwie si d „Berüerigsrelikwie“, Geegeständ, wo dr Häilig zu Läbzite aaglängt häig.
Relikwie git s in fast alle Religioone. Bsundrigs wichdig si si im Christedum, im Shintō und im Buddhismus. Je noch dr Definizioon vom Begriff Relikwie kenne au dr Islaam, dr Hinduismus und dr Taoismus d Relikwievereerig, nid aber dr Dschainismus oder s Juudedum. Au im Kommunismus, wo für vili e Substidut für Religioon worde isch, git s d Relikwievereerig, wie zum Bispil d Mumie vom Lenin z Moskau.
Olwisheim
Olse (frz. Olwisheim, dt. Olwisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Olse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1155.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Olse ìsch. Olse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Olse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Lek
Dr Lek isch eine vo de letschte Abschnidd im Lauf vom Rhy.
Er isch e Zweig vom Hauptstrom im wytlöifige Gebiet vom Rhydelta z Holland. Dr Lek foot bi Wijk bij Duurstede aa, woner vom Alte Rhy oder Chrumme Rhy abzweigt. Es het früener im flache Land dört unde immer wider Hochwasser ggä. Scho sid em 12. Joorhundert het me drum a de Flüss Däntsche bout zum sech vor em Wasser z schütze. So isch dr Lek e Hauptlouf vom Rhy worde.
I dr Gmeind Nederlek bim Dorf Krimpen aan de Lek chunt dr Lek mit em Noord, em zwöite wichtige Deltagwässer, zäme und si bilde di Nöji Maas, wo wyters uf Rotterdam abe flüsst.
En alti Ortschaft am Lek isch Vreeswijk am Lek. Übere Lek gönd d Brugg für d Ysebaan bi Culemborg und d Brugg vo Vianen.
Gottlieb Jakob Kuhn
Dr Gottlieb Jakob Kuhn (* 16. Oktober 1775 z Bärn; † 23. Juli 1849 z Burdlef) isch e reformierte Schwiizer Pfarrer und Schriftsteller gsi. Er isch us ere Handwärcherfamilie vo Bärn cho und het vo 1798 als Vikar und denn als Pfarrer und drzue als Schuelmeischter i verschidene bärnische Gmeinde gschaffet. Bekannt worde isch er als Autoor vo gschichtleche Wärch, Kaländermacher und früene Dichter vo Mundartlieder, und er het au elteri Volchslieder gsamlet und zäme mit sine eigete Stück useggä.
d Familie
Dr Kuen isch am 16. Oktober 1775 als 10. Chind vom Johann Jakob Kuhn (1732–1793), wo als Buechbinder und Bärner Stadtweibel gschaffet het und es baar Joor lang Redakter vom Kaländer Bärner Hinkende Bot gsi isch, und vo dr Marianne Kuhn-Dufour (1740–1791), ere Waadtländerin vo Montreux, uf d Wält cho. Mit vier Schwöschtere und eme Brueder isch er z Bärn ufgwachse; die andere Chinder sind scho ganz chly gstorbe gsi. Dr 15 Joor elter Brueder, dr Johann Rudolf Kuhn (1760–1827), wo wie drno dr Gottlieb Pfarrer worden isch, het sälber au dichtet so wie scho dr Vatter und wie denn au dr Gottlieb, und dä het es baar vo de Gedicht vom Johann Rudolf spöter i syre Liedersamlig abtrukt. Au die beide Söön vom Johann Rudolf Kuen sind Pfäärer im Bärnbiet gsi.
Me weis no hüt zimli vil vom Läbe vom Gottlieb Jakob Kuen, wil er sälber autobiograafischi Sache ufgschribe het. Und syni Läbensgschicht isch scho vo öppe zwänzg Autoore dargstelt worde, zerscht vom Aargauer Abraham Emanuel Fröhlich ane 1851, vom Pfarrer Friedrich Romang (1865–?) ane 1884 und vom Heinrich Stickelbärger ane 1909, und spöter bsunders vom Walter Bettler vo Interlache i dr Zytschrift Hardermannli ane 1975, wo me 200 Joor sid em Geburtsjoor vom Pfarrer Kuen gfyret het.
uf Schloss Trachselwald
Nach dr stedtische Latyynschuel und em Obergymnasium het dr Gottlieb Jakob Kuen z Bärn a dr Akademy d Theology gstudiert. D Muetter het er ane 1791 und dr Vatter im 1793i verlore. Im Alter vo 18 Joor het er e Stell als Huuslehrer bim Daniel Samuel vo Rodt (1749–1819) gfunde, wo früener Oberscht im holändische Dienscht gsi isch und jetz als Lampfogt vo Trachselwald g’amptet het. D Frau Lampfogt het Rosina Maria vo Rodt-Manuel gheisse. Vier Joor lang isch dr Kuen ufem alte Schloss vo Trachselwald im Ämmedaal blibe, het Land und Lüüt leere könne und drnäbe wyter gstudiert und drzue ane agfange schryben und dichte. Das isch so ggange bis ane 1798, wo d Bärner Herrschaft nach em französische Aagriff zämegheit isch. Won am 5. Merze 1798 e Tschuppele Lüüt vom Revoluzioonskomitee vo Langnou vor em Schloss Trachselwald ufmarschiert isch, het d Familie vo Rodt mit em Huuslehrer müesse flüchte; dr Daniel Samuel vo Rodt isch der letscht vo einesibezg bärnische Lampföggt uf Trachselwald gsi, und won er, dr Verträtter vo dr alte Obrikeit, s Schloss verlo het, isch das vo d Puure us dr Gägend mit dr Wonig grad ganz plünderet worde, so wie das es baar Joor vorhär z Frankryych äne bi dr Revoluzioon uf vilne Schlösser bassiert isch. Dr Gottlieb Jakob Kuhn het als Ahänger vo dr alte Ornig spöter emol gschribe: «Gang hey Franzos! Hest z’Alte z’ungerobsi gmacht un üs nüt bessers derfür bracht.» Wo scho nach wenige Joor s Reschym vo dr Helvetik wider z Änd ggangen isch, het er tichtet: «Juheh! der Mutz ist wieder da.» S Stück mit dene Worten stoot im Gedichtband vo ane 1819, und es anders dört drin heisst: Beym Abzug der Franzosen, im Julius 1802, es isch es Spottlied uf d Revoluzioon und es Lob uf di alti politischi Ornig: «Jetz, Buebe, freuet ech, Juheh! Bal hei mer keini Franze meh u sy alleini Meister.»
im Oberland
Z Bärn het dr Kuen s Pfarrerexaame bestande und am 14. Dezämber 1798 d Ysetzig is bärnische Pfarreramt übercho, und drufabe isch er uf Sigriswil am Thunersee ggange, won er vo 1799 bis 1806 als Vikar und Schuelmeischter gschaffet het. D Bärgwält vom Bärner Oberland, won er vo sym Arbetsoort us so schön gseh het und bi mängem Streifzug dur d Dääler isch go aluege, het ne starch bewegt und agmacht zum dichte. Vil won er vom bärnische Land und Volch gseh het, het er als gnaue Beobachter zerscht uf Hochdüütsch und denn au i dr Mundart beschribe. Er het churzi Gschichte vo sine Fahrte übers Land verfasst, wo ane 1997 z Sigriswil nöi publiziert worde sind, und syni Gfüel i dr Bärglandschaft, d Bilder vo dr Natur und d Gedanke über d Liebi het er i Värs gfasset. Vo de Notize us sym Läbe wüsse mr genau, ass dr Kuen ane 1799 oder 1800 sys erschte Lied i dr Mundart gschribe het, und von im isch derzue grad au d Melody: es isch s Hirtelied Bueb, mir wei uf d’s Bärgli trybe, leg die Treichle-n-a dem Veh. Das isch dr guet Afang vo dr nöie bärndütsche Mundartliteratur. Zu säber Zyt het am Rhy unde grad dr Johann Peter Hebel syni alemannische Gedicht gschribe. Die sind ane 1803 z Karlsrueh erschine, und no im glyche Joor het men au d Gedicht vom Ignaz Felner vo Fryburg im Briisgau chönne läse, z Züri het dr Johann Martin Usteri dozmol sini Mundartgedicht gmacht, z Hooftere het dr Jost Bernhard Häfliger luzärndüütschi Lieder gschribe, und dr blind Sänger Alois Glutz isch im Land ume zoge und het mit sine Tieläktlieder Erfolg gha. Uf s Wärch vom Felner beziet sech dr Kuen im Vorwort vo dr zwöite Usgab vo de Gedicht ane 1819. Und diräkt uf e Hebel gmünzt isch em Kuen sis Gedicht Aennchen, wo dr Autoor als Undertitel derzue gstelt het: Gegenstück zum “Hexchen” in Hebels allemannischen Gedichten. So isch dr Kuen eine vo de erschte schwiizerdütsche und alemannische Mundartautoore vo dr Romantik gsi.
I de Sache, won er im Bärner Oberland gschribe het, verklärt dr Kuen s Läbe uf de Bärge und immer wider d Zyt vo de Hirten uf den Alpen obe, und er het au Chindervärs und Liebeslieder gmacht, so öppe s berüemte Abschiedslied Ha am en Ort es Blüemeli gseh. Das Lied erwäänt dr Jeremias Gotthelf so wien au anderi Stück vom Kuhn a verschidene Stelle i synen Erzäälige als Bischpiil für di läbigi Volchskultur. Und es het bis hüt nüt vo synere Chraft verlore, und drum wird’s immer wider gsunge; me cha s so wie anderi Gsäng vom Kuen vo verschidene Interpreete jetz au uf YouTube lose.
Am Afang vom 19. Joorhundert het dr Gottlieb Jakob Kuhn zu de Aktööre vo dr Kulturbewegig ghört, wo vom grosse Bärner Schriftsteller vo dr Uufklärig, em Albrecht von Haller, und sym monumäntale Gedicht Die Alpen inspiriert gsi isch. Mit em Mooler Franz Niklaus König und em Zeichner Sigmund von Wagner isch er eine vo de Organisatoore vom Unspunnefäscht vom 17. Augschte 1805 ufem Bödeli bi Interlake gsi. Drü Gedicht vom Kuen het dr Truker Ludwig Albrecht Haller als «Volchslieder» de Psuecher vom Fäscht mitgää: Die alten und die neuen Schweizer, Küh-Reihen für d’Oberländer-Sennen und ''Lied für alli brave Schwytzer, am 17. Augste 1805 ze singe''.
1806 het dr Kuen die erschti Uusgab vo sym Buech Volkslieder und Gedichte mit 82 Gedicht, won er im Bärgdorf am Thunersee gschribe und im Land ume zämetreit het, useprocht; es het dört au no es baar hochdütschi Värs drby. Bi acht drvo het’s Noote, wo dr Vikar deils sälber uf em Klavier drzue komponiert het. Au s Lied Ha amen Ort es Blüemeli gseh, es Blüemeli roth u wyss und s Alphirtelied Bueb, mer wey uf d’s Bergli trybe, leg die Treichlen a dem Veh, sind i däm Band. Dr Name für die Aart vo Lieder – Volchslieder – isch do no zimli nöi gsi; dr Johann Gottfried Herder het ne ane 1773 id Literatur ygfüert. Und dr Pfarrer Kuen het ne jetz für sini Büecher im doplete Sinn pruucht. Einersyts so, wie me das au spöter öppe i der romantische Uffassig vo dr Kultur gmacht het: D Volchslieder sigen anonymi eifachi Kunscht, wo irgendwie us em Läbe vom Volch use chömi. Das ma vilecht für en Deil vo de alte Hirtegsäng gälte, de urtümleche Chuereje, wo dr Kuen i verschidene Gägende vom Bärner Oberland sorgfältig ufgschribe het. Er meint sälber im Vorwort zum Büechli Sammlung von Schweizer-Kühreihen und alten Volksliedern, wo ane 1812 i dr zwöite Fassig usecho isch: «Eben so alt wenigstens als die Worte zu den Kuhreihen sind die meisten der hier mitgetheilten Volkslieder, die ganz eigentlich diesen Namen verdienen, da sie vom Volke selbst für das Volk gedichtet wurden.»
Gnauer het dr Ludwig Tobler i sym Buech über d Schwiizer Volchslieder vo ane 1882, dr erschte wüsseschaftleche Abhandlig zu däm Kulturguet, gseit, die alte währschafte Lieder sige nid eifach vo unbekante Lüüt usem Volch erfunde, sondern vo Pruefslüüt gmacht worde, wo drnäbed als Sänger ufträtte sind. Me könnt d Nääme von es baar Volchsdichter sid em 16. Joorhundert. Und jetz em Kuen sini Lieder: Die het dr Tobler grad ebe nid als Volchslieder im eigentleche Sinn lo gälte. Dr Kuen so wie au anderi Autoore vo dr nöie Zyt sind für iin so en Art «glehrti Kunstdichter», und er het dene irne Wärch «Volchslieder von ere zwöite Art» gseit und se konsekwänt nid i syni Liedersamlig uufgnoo. Die Meinig vom Tobler het sech aber drno nid wyter duregsetzt und es isch nid lang ggange, und d Kuen-Lieder sind bi de klassische Schwiizer Volchslieder achoo.
Vo synen eigene Lieder het dr Kuen anderersyts tänkt, das sige jetz eben au eso Volchslieder, au wen är gwüss mit emene literarische Aspruch und als bekante Autoor bsunders schöni und usdrüklech au lehrrychi Gedicht und Lieder het welle mache, aber ebe halt scho wie eine vom Volch, und drum het er syni neue Värs au under dä Begriff vom Volchslied gstelt. Und syni Erwartig isch für es baar Gedicht jo au uufggange, wo würkli bis im 21. Joorhundert zum tradizionelle und beliebte Liedguet vo dr Schwiiz zelle und wome hüt sogar im Internet cha ghööre. Dr Liederforscher Otto vo Greyerz het dr Bärner Pfarrer im Buech über d Schwiizer Volchslieder vo 1927 als früene Samler vo Schwiizer Volchslieder und als Tichter gwürdiget.
Und nomol zrugg zu däm Samelband vo de Chueräige und andere alte Lieder, wo wyter obe scho drvo d Red gsi isch. Ane 1805 isch s Heft Acht schweizer Kühreihen mit Musik und Text dank em Sigmund Wagner s erschte Mol trukt worde. Es het drinn dr Chueräige vom Haslidaal ''Har Kuhli! Ho lobe!'' und die andere sötige tradizionelle Reihegsäng vom Sibedaal, vom Ämmedaal, vom Äntlibuech und dää, wo dr eltischt drvo isch, us em Apezällerland. Es baar Joor spöter, im 1812i, het dr Kuen e zwöiti Uusgab mit meh Numere und sachkundigen Amerkige gmacht. Er het derzue no anderi Lieder gnoo wie dr alt Ämmedaaler Hochsigsdanz Bin alben e wärti Tächter gsi und s alte Guggischbärglied. Am Schluss isch i däm Büechli au s Sennelied Ran de Vaches des Ormonts mit em Afang Les Armaillis dé Colombetta […]. Der Vikar vo Sigriswil het als eine vo de erschte die Alpgsäng publiziert, wo sider als patriotischi Lieder im Land beliebt worde sind, wie dr Guy Métraux zeigt het, und wo hüt im Zämehang mit dr Greyerzer Alpzyt zu de bedütende Läbige Tradizioone vo dr Schwiiz zelle. Dr Kuen isch zu de Lüüt uf em Land di alte Lieder go lose und het se ufgschrybe; bim Chueräie vo de Oberhasler tichtet er drzue: U dä wo üs das Lied het g’lehrt, der ist o no bym Lebe, bi äbe erst no by’n ihm g’sy. Und wie dr Martin Staehelin 1975 schrybt, het dr Gottlieb Kuhn sälber no nöji Chueräie gschribe. Am Schluss het dr Kuen i das Büechli no es intressants Glossaar dritoo, won er drin uf einere Syte bärndütschi Wörter vo Abesitz bis Zwing erklärt: Abesitz bedüütet “en Oobegselschaft” und mit Zwing isch e “Bezirk” gmeint. D Musigforscherin Brigitte Bachme-Geiser het die Lieder nöi undersuecht.
Grad denn, wo dr Kuen die Alpgsäng bekannt gmacht het, isch z Paris vom Franzos George Tarenne en erschti Arbet über die Musig usecho. Die Schrift het me z Bärn au könnt, und wo nach chuum sächs Joor em Kuen sini zwöiti Uusgab vo 1812 vergriffe gsi isch, wil si de Lüüt im Land und au de Frömde so gfalle het, isch e dritti, nomol verbessereti Uuflag trukt worde. Im Vorwort heisst’s, dass me au d Schrift vom Tarenne derby als Kwelle agluegt het. Zerscht heig me wider dr Kuhn als Redakter agfrogt, aber dä sig denn nümme zur Verfüegig gstande, wil er vo Bärn uf Burdlef versetzt worden isch und süsch vil z tue gha heig.
z Bärn
Ane 1806 isch dr Gottlieb Jakob Kuen Lehrer und Prediger z Bärn worde. Er het d Maria Elisabeth Wäber (1783–1850), won au us dr Stadt gsi isch, ghürootet. Iri drü Chinder sind d Maria Elisabeth Kuen (1807–1858), dr Gottlieb Kuen (1809–1870), wo Pfarrer vo Mett worden isch, und dr Schryner Karl Friedrich Kuen (1812–1867) gsi. Dr Kuen het au i dr Zyt z Bärn neui Gedicht gschribe, so wie s länge Mundartstück Die Entstehung der Alpenrose. Die tragischi Gschicht het sächzää Stroofe, der Afang goot eso:
“Es trurigs Stückli will i zelle, Ihr Meitleni, get ordlig Acht! I ha’s für euch u jungi G’selle Zur Warnig styf i Ryme bracht. Ihr wüsset z’Sigriswyl bi-n-i Z’erst sibe Jahr Schulmeister g’si.
Dert steit ech, grad ob Oberhuse, E grusam höhji spitzi Flueh; Es wurd ech scho vom Agseh gruse, U d’Gemschi chöme chuum derzue. Flüehblumi gits die schönste dra, Schad das si niemer g’winne cha!”
Vo 1804 bis 1810 isch dr Pfarrer au dr Redakter vom Kaländer Hinkende Bot gsi wie scho sin Vatter im vordere Joorhundert. Zäme mit em Profässer Johann Rudolf Wyss und em Naturforscher Karl Friedrich August Meisner (1765–1825) het dr Gottlieb Kuen vo ane 1811 und no bis 1829 die volchskuntlechi und literarischi Zytschrift Alpenrosen usegää, wo me drin Gedicht, Prosategscht, Volchslieder, Sage, Pricht über Reise dur d Schwiiz und anderi Sache het chönne lääse, mängs drvo vom Redakter sälber gschribe. Es isch es Heft gsi, wo nazionali Usstraalig übercho het, mit Bytreeg vo Schriftsteller us dr ganze Dütschschwiiz wien em Johann Martin Usteri und em Johann Gaudenz von Salis-Seewis.
im Ämmedaal
1812 isch dr Kuen als Pfarrer uf Rüderswil im Ämmedaal cho, won er wyters neui Lieder gschriben und usegää het. Zum Pfaramt ane het er sech für d Schuele uf em Land ygsetzt, und au mit de soziale Zueständ het er sech befasst. Ane 1818 isch syni schriftlechi Arbet über s Armewääse, won er uf es Prysschrybe dr bärnische Landesökonomykommission gschickt het, bi dr Usmarchig ufe erscht Platz cho.
Vo 1824 a het er z Burdlef gläbt und dört a dr Stadtchile als Pfarrer gschaffet. Me het ne i die stedtischi Schuelkommission gwäält, und er het wider neui Sache undersuecht und drüber gschribe. S einte Wärch isch es Manuskript über d Stadtgschicht vo Burdlef, und die andere sind drü Schrifte über d Reformazioonsgschicht vo Bärn. Die het dr Kuen ufs Bärner Reformazioonsjubiläum ane 1828 gmacht. Zu Arbete i dr Mundart isch er nur no sälte cho.
Mit dr politische Entwiklig im Land sid dr helvetische Revoluzioon het dr Gottlieb Kuen als konservatyve Stadtbärner Müe gha, was me i syne Schrifte immer wider gseht. Au d Staatsveränderig vo ane 1830 het em nid gfalle. Es Mundartlied, won er für s Eidgnössische Schützefäscht z Bärn 1830 gschribe het, het au zytkritischi Zyle: «U mänge seit: Ach leider! Die alte Schwyzerchleider sy nimme Mode z’Bern,» und so isch es vo de Kantonsbhörde grad verbotte worde. Wo dr Burdlefer Pfarrer immer dütlecher gäge die demokratischi Politik gredt het, isch er vo de Lüüt und vo dr Stadtobrikeit agryffe worde. Me het ne us dr Schuelkommission usegnoo und em gseit, är predigi gar z politisch. Drufabe het sogar d Schueldiräkzioon z Bärn d Predigtegschte verlangt z prüefe. Do het sech dr Kuen vo dr Öfentlechkeit chly zruggzoge. Aber s Dichte het er nid ufgää. Und er isch als guete Kenner vo dr Musig Presidänt von ere Kommission worde, won es nöis Bärner Chilegsangsbuech zämegstelt het, und do drfür het dr Pfarrer grad sälber es baar Sache bearbeitet. Am 23. Juli 1849, eis Johr nach dr Gründig vo dr modärne Schwiizer Eidgnosseschaft ane 1848, isch dr Gottlieb Jakob Kuen im Alter vo 74 Joor z Burdlef gstorbe; und syni Witwe gly drufabe am 5. Jänner 1850 au.
was an Kuen au no erinneret
Dr Nachlass vom Kuen lyt i dr Burgerbiblioteek Bärn.
Am Geburtshuus vom Kuen am Nydeggstalde z Bärn hanget e Schriftdafele, wo an Dichter erinneret, a dr Chile vo Sigriswil het’s sid 1925, wo me iim syn 150. Geburtstag gfyret het, e Bronzedafele vom Bildhauer Hermann Hubacher (1885–1976), wo d Güsserei Pastori z Gämf ggosse het, und der churz Wäg zum Pfarhuus heisst “Vikar-Kuhn-Wääg”. Und au a dr Chilemuur z Rüderswil isch es Dänkmool für iin.
e Hampfele Lieder
1819 het dr Gottlieb Jakob Kuen en neui Uusgab vo syne Gedicht publiziert. Si bringt 67 Värs und Lieder, also weniger als im erschte Buech vo 1806; er seit im Vorwort, ass er die hochdütsche Gedicht wäggloo heig, wo s i dr erschte Uusgab no gha het, und dass es baar Lieder nöi derzue cho sige. Nid alli sind vom Gottlieb Kuen sälber gsi, gwüssi Lieder het syn Brueder gschribe und föif anderi dr Dichter Franz Wäber, si Schwooger, wo ane 1819 scho nümme gläbt het (er isch 1804 gstorbe). Es het im Ahang vo däm Buech vil Amerkige über d Motiyv vo de Lieder und über die geografische Ort, wo drin vorchömed. Und zum Schluss bringt dr Kuen au no uf vier Syte en churze Ufsatz über de Tieläkt vo dene Lieder, also e früeni sprochlechi Abhandlig über s Bärndütsche. Und im Glossaar sind au wider Mundartwörter erklärt. E chly übere algemäin Themekreis use goot s Gedicht über d Saag vo dr Düüfelsbrugg i dr Schöllene bi Göschene im Kanton Uri: «Me het mer nu es Märit b’richtet, das düecht mi z’vollem b’sunderbar; drum ha-n-is styf i Ryme g’richtet, u däicht: syg’s oder syg’s nit wahr. Du darfst’s ja glaube we de mast, u besser mache, we de chast!' … Du b’chönnst dr Gotthard? Unterwege triffst du-n-e Brügg a, ganz vo Stei, höy über d’Rüß, u-n-ohni Joch, u-n-ist u b’het si notti doch.»
Spöter sind es baar vom Kuen sine Gedicht vom Bärner Kantor Chäsermaa und vom Sanggaller Komponischt Ferdinand Huber (1791–1863), wo z Hofwyl bi Bärn a dr Schuel vom Philipp Emanuel vo Fellenbärg Musigleerer gsi isch, verdoont worde. Die träffende Sproochbilder und die glungene Melodiè sind bi de Sänger guet achoo. Und au im 20. Joorhundert sind wider Musignoote für Kuen-Gedicht entstande, bsunders vom Liedersamler und Komponischt Oskar Friedrich Schmalz (1881–1960),  eim vo de Gründer vom Eidgenössische Jodlerverband, und vom Musiker Jakob Ummel (1895–1992). Der F. A. Ottiker het d Värs ane 1879 z Aarau neu usegää, dr Ludwig Tobler het öppis drvo i syni zwöibändegi Liedersamlig ufgnoo, und si chöme immer wider i Schwiizer Liederbüecher vor: Grad acht vo dene Gsäng het dr Otto vo Greyerz i dr Liederbuechreje Im Röseligarte abtrukt, und drzue het er vom Bärner Künschtler Rudolf Münger au so chreftegi Titelvignette lo gstalte wie bi alne andere Lieder. Zum truurige Liebes- und Abschiedslied Ha an eme Ort es Blüemeli gseh het dr Münger bassend dr Grabschtei vom Kuen zeichnet, zu anderne Numere Motyv vom private Läbe und us dr Bärgwält.
Ganz am Schluss vo dr zwöite Uusgab vo synere Gedichtsamlig vo ane 1819 schrybt üse begabt Bärner Tichter im Lied Gute Nacht an die Leser:
“Nu so de! Gut nacht! Mys Werk ist jetz vollbracht. I wett es hät ech alle O grad es Bitzli g’falle, U hätt ech fröhlich g’macht. […] Nu so de! Gut Nacht! Gern hätt’is besser g ’macht. I wünsch, dass hie uf Erde All Möntsche fröhlich werde Vom Morge bis i d’Nacht.»”
Es baar vo de bekannte Gedicht und Lieder vom Gottlieb Jakob Kuen sind die doo:
Singdrossel
Uussie
D Trostle het e bruuni Obersiite, d Undersiite isch wiiss mit draieggige schwarze Tupfe. Mandli und Wiibli gsiend giich uus. Trostle wered 20 bis 22 cm lang, hend e Spannwiiti vo 33 bis 36 cm und wöget 65 bis 90 Gramm.
Wintersburg (Lothringen)
Winterschbuerj (lothrìngisch; frànzeesch Wintersbourg, ditsch Wintersburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Winterschbuerj lijt rund 12 km nordeschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 254 un 334 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànn lijt d Qualle vun dr Sìdlije Zinsel, me Züefluss vun dr Zorn.
Gschìcht
Winterschbuerj ìsch zem erschte Mol gnannt worre um 1540 àls Wintesperch.
Sophia Bauer
D Sophia Bauer (* 12. Septämber 1942 z Istanbul, Dirkei) isch e dytschi Lehreri un Dialäktdichteri.
Wintersburg (Lothringen)
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Sophia Bauer
Lääbe
D Bauer isch as Dochter vun eme Dytsche vu Dodtnau un ere Griechi vu dr Insle Mykonnos z Istanbul uf d Wält chuu. No ire Geburt isch ire Vater in Chrieg yyzoge wore, iri Mueter isch mit ire Dochter Sophia un irem Suhn schließlig anne 1947 noch ere Irrfahrt dur e baar europäischi Länder in d Haimetstadt vum Vater, Dodtnau, chuu, wu d Sophia derno ufgwagse isch.
Wintersburg (Lothringen)
Verwàltung
vun Winterschbuerj ìsch. Winterschbuerj ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Winterschbuerj ghert zem Rhinfrankisch.
Sophia Bauer
Lääbe
D Sophia Bauer het z Dodtnau un z Zäll as Religionslehreri gschafft. Syt 1958 isch si Mitglid bim Rote Chryz. Anne 1975 het si bim Dodtnauer Ortsverain dr Sozialdienscht ibernuu un het des Amt 32 Johr, bis 2007, uusgfillt. 2001 het si ne Mittagsdisch fir Seniore grindet.
Si isch ghyrote mit em Hubert Bauer un het vier Deechtere.
Scho as Chind het d Sophia Bauer aagfange Gedicht un Gschichte uf Alemannisch schrybe. En Uuswahl het si anne 1990 unter em Titel „Alltagsgschichte“ vereffetligt. Im nämlige Johr isch si mit em „Oberrhynische Rollwage“ vum Siddytsche Rundfunk uuszaichnet wore.
D Bauer isch Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft.
Diepflingen
Diepflike (hochdytsch Diepflingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Diepflike ligt im Homburgertal uff 411 m. ü. M. an dr SBB-Bahnlinie Basel-Sissech-Läufelfinge-Olte, also an dr alte Hauestailinie (Scheitellinie), au Läufelfingerli gnennt. Nochbergmeinde sin Dürne, Gälterchindä, Wittschbrg und Dännike.
Gschicht
Dr Name vom Dorf isch 1251 als Dyephlinchon s'erschti Moll erwähnt worde. Dr "Hof der Dietphalinge" isch zu Dietphalinchova, Dietphlikon zue Diepflike worde. Im Mittelalter hetts Dorf, wone niiders Gricht, e Mihli und e Steigruebe gha hett, de Grafe vo Thierstei, spöter vo Falkestei gheert. 1363 hän d Grafe vo Froburg, Thierstei und Habsburg e Zollstell z'Diepflike errichtet. 1461 isch dr Ort an Basel ibergange. 1671 hett en Brand e grosse Teil vom Dorf zersteert. In de Wirre vo dr Kantonstrennig het Diepflike zämme mit Gälterchindä (und andere Ort) zerscht treu zue Basel ghalte und isch durch das Agriff vo de Gegner usgsetzt gsi. Um däm z'entgoh, hett sich Diepflike noch enere knappe Abstimmig am 20. Mai 1833 zur neutrale Republik Diepflike erklärt. Das hett aber die eidgenössisch Tagsatzig nid akzeptiert und scho am 29. Mai 1833 isch die "Republik" widr untergange. No hytte nennt me lokal d Diepfliger im Scherz Republikaner.
Hausrotschwanz
De Huusröötel (Phoenicurus ochruros; alemanischi Näme) isch e Zugvogel wo i Mitteleuropa brüetet und Endi Oktober as Mittelmeer flüügt und im Märze wider zruggcheert. I de Alpe chunnts bis 3200 m ü.M. vor. Er gliicht starch em verwandte Garteröötel.
Lebeswiis
De Huusröötel isch uursprüngli e typische Bergvogel gsii, wo i de Felse glebt het, hütt aber au i vegetationsarme Sidlige, Betonwüestine und i Industriizoone vorchunnt. Neste tuet er i Muurlöcher und Nische, under loose Tachziegle, Rolladechäste, Fenstersims, aber au in Nischdkäschte. Sis Nest baut er us Hälm, Mies, Federe und Hoor. De Gugger lait gern sini Aier i d Nester vom Huusröötel. De Huusröötel isch e schnelle und wendige Flüüger und fresst Insekte und Spinne.
De Huusröötel singt uf exponierte Stele, wie Tächer, Chämi oder Antene. De Gsang fangt mit ere chorze Tonsequenz aa und endet miteme längere chesslige Grüüsch. Er isch ann vo de früeste Vögel, wo im Morge afoot singe.
Andolsheim
Àndelse (frz. Andolsheim, dt. Andolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Àndelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 768 àls Ansulfisheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Àndelse ìsch. Àndelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àndelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Droge
As Droge oder Ruschgift wärde stark wirksami psüchotropi Substanze bezäichnet und Brodukt, wo mä us ene macht. Mäistens häi Droge e Wirkig, wo s Bewusstsi und d Woornäämig veränderet. Droge, wo dradizionell as Gnussmiddel verwändet oder as Medikamänt iigstueft wärde, wärde vo de Lüt mäistens nid as Droge aagluegt, au wemm mä von ene e Rusch cha überchoo oder dr Zuestand vom Bewusstsii sich cha ändere, wemm mä gnueg drvo nimmt.
Dr Begriff wird hüte im Dütsche andersch verwändet as im Änglische, wo mä mit drugs allgemäin Medikamänt mäint, und psüchoaktive Substanze, wo nid für medizinischi Zwäck iignoo wärde, recreational drugs säit. Früener het dr Begriff Droge au im Dütsche e nöitrali Bedütig gha und het Arzneidroge gmäint.
Es git kä Konsens bi dr Froog, wie hooch dr Drogekonsum chönnt si, ass men en gsellschaftlig und volkswirtschaftlig chönnt toleriere. D Debatte isch mäistens ideologisch gfärbt und wird irrazional gfüert. Es git nazionali Gsetz und internazionali Abkomme wo dr Gebruuch vo psüchotrope Substanze witgehend reglementiere und dr Handel mit ene und dr Umlauf iischränke, wil aber d Noochfroog äinewääg hooch isch, isch vor allem für die sträng reglementierte Droge e wältwiiti Schattewirtschaft in de Händ vo kriminelle Organisazioone entstande, wo in vile Länder mit schwache staatlige Instituzione d Macht vo dr Regierig cha gfäärde. Noch mee as eme halbe Joorhundert von ere strikte Abläänig vo psüchotroope Substanze, wo uf dr ganze Linie gschiteret isch, het sich in de letschte Joorzäänt in gwüsse Länder e vernümftigeri Drogepolitik afo usbräite, wo wenigstens schwecheri Droge wie Cannabis frei git und für sterkeri Alternative aabietet.
Zu de Droge, wo in gwüsse Däil vo dr Wält dradizionell as Gnussmiddel verwändet wärde, ghööre under anderem Koffein (Kaffee, Tee), Alkohol (Bier, Wein, Schnaps), Nikotin (Dubak), Cannabis (Marihuana, Haschisch), Betel und Kath.
Lek (Begriffsklärung)
Lek bedüütet:
Dieter Schnebel
Dr Dieter Wolfgang Schnebel (* 14. Merz 1930 z Lohr; † 20. Mai 2018 z Berlin ) isch e dytsche Kumpenischt un Musikwisseschaftler gsii.
Lääbe un Wäärch
Vu 1949 bis 1952 het er an dr Fryybeger Musikhochschuel studiert. 1950 un 1951 isch er bi dr Kranichsteiner Ferienkurse für Neue Musik gsii. Vu 1952 bis 1956 het er an dr U(niversitet Dibenga evangelischi Theology, Filosofy un Musikwisseschaft studiert. Dert het er au bim Walter Gerstenberg promoviert iber d Dinamik bim Arnold Schönberg. Derno het er vu 1956 bis 1963 as Bfaarer un Lehrer z Kaiserslautern gschafft, vu 1963 bis 1970 as Religionslehrer an dr Wöhlerschuel z Frankfurt am Main un vu 1970 bis 1976 as Religions- un Musiklehrer am Oskar-von-Miller-Gimnasium z Minche . Noch em Dod vu syre eerschte Frau Camilla het dr Schnebel 1970 d Ibersetzeri Iris von Kaschnitz ghyrote, e Dochter vu dr Dichteri Marie Luise Kaschnitz.
Wittringen (Lothringen)
Wittringe (lothrìngisch; frànzeesch Wittring, ditsch Wittringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Dieter Schnebel
Lääbe un Wäärch
Vu 1976 bis 1995 isch er Brofässer fir experimöntälli Musik un Musikwisseschaft an dr Hochschuel vu dr Chinscht Berlin gsii. Syter anne 1991 isch er Mitglid vu dr Berliner Akademy vu dr Chinscht gsii un het in sällem Johr au dr Chunschtbryys vu Lohr iberchuu. Syt 1996 isch dr Schnebel Mitglid vu dr Bairische Akademy vu dr Schene Chinscht gsii. Uf Yyladig vum Walter Fink isch er 1996 dr sechst Kumpenischt im jehrlige Kumpenischteporträt vum Rheingau Musik Feschtival gsii. Anne 1999 isch er mit em Bryys vu dr Europäische Chilchemusik uuszaichnet wore. Är het an dr Johann-Sebastian-Bach-Chilche z Berlin-Lichterfelde als Breedige ghalte.
Wittringen (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Dieter Schnebel
Lääbe un Wäärch
Dr Schnebel het in dr 1950er Johr in syne eerschte Kumpesizione zeerscht mit seriälle Technike experimäntiert un het derno, unter em Yyfluss vum John Cage syt sällem syne Ufdritt bi dr Kranichsteiner Feriekirs 1958, experimäntälli Megligkaite fir s Kumpeniere mit Stimm, Täxt un Szene entdeckt. S sin, in aigene un uukunvänzionälle Wäärch-Gruppe gordnet, Stuck mit dr verschiidenschte Bsetzige un fir di verschiidenschte Kuntäxt entstande. Schlisselposizione hän do u. a. die Kumpesizione: Glossolalie (1959/1960), Maulwerke (1970) un Sinfonie X (1987–1992). An dr Opera Stabile, dr experimäntälle Bihni vu dr Hamburger Staatsopere, sin syni Werke Laut-Gesten-Laute, Körper-Klänge un Die Maulwerker anne 1985 urufgfiert wore. In eme Dail vu syne Kumpesizione het dr Schnebel d Musik vu eltere Kumpenischte yyfließe loo. Derzue het er e Hufe musikwisseschaftligi Publikazione u. a. zue Wäärch vum Franz Schubert, em Giuseppe Verdi, em Richard Wagner un em Anton Webern verfasst.
Wittringen (Lothringen)
Geogràfi
Wittringe lijt àn dr Sààr ìn dr Neche vun dr Granz züe Ditschlànd uf re Heche zwìsche 199 un 336 m ìwer em Meeresspiejel.
Dieter Schnebel
Lääbe un Wäärch
En andere wiichtige thematische Schwerpunkt in s Schnebels Wäärch bildet di kumpesitorisch Ussenandersetzig mit gaischtlige Theme – aagfange vu dr experimäntälle „missa“ in dr spote 1950er Johr bis zue syne jingere Byydreeg fir dr Chilchepavillon vu dr EXPO 2000 un d documenta 8. Syni sonige Wäärch het dr Schnebel aber uusdrickli nit as Chilchemusik im liturgische Sinn verstande, nai, as autonomi Wäärch vu dr Neie Musik mit eme explizit „avantgardistische“ Aaspruch.
Wittringen (Lothringen)
Gschìcht
Wittringe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1238 àls Bitteringen (1426: Witteringen, Wittringa, 1544: Witringa, 1594: Wittringen, 1751: Vitringen, 18. Jh.: Witring).
Dieter Schnebel
Lääbe un Wäärch
As ain vu dr eerschte Verdrätter vu dr Avantgarde vu dr 1960er un 1970er Johr het dr Schnebel Stuck gschriibe, wu uusdrickli fir d Uffierig dur musikalischi Laie un bsundersch dur Schueler kunzipiert gsii sin. Derzue het er au syni andere Wäärch regelmäßig in verschiidene Schuele bresäntiert go dr Musikunterricht z ergänze un inträssierte Schueler en Yyblick in d Chunschtmusiki vu dr Gegewart meegli z mache.
Radio Rostfrei Freiburg
Radio Rostfrei isch ä Seminar im Seniorenschdudium an de Friburger Pädagogische Hochschuel, wu Seniore Radio mache chönne. Un zwar sit 2006 mache Seniore ä angaschierdes Programm. Diä Sendige cha mer höre jede erschde Dunschtig im Monet uf UKW 88,4 MHZ vo 10–11 Uhr im Ruum Friburg. Diä Redaktionsmitglider träffe sich jede Mittwoch an de PH, um Idee in Theme un Theme in Beidräg z verwandle. Dodebi gitts keini Ischränkige. Was interessierd, cha zum Thema gmachd wärde.
Engelberg OW
Ängelbäärg (amtlich Engelberg) isch ä Eywohnergmäind im Kanton Obwaldä i dr Schweyz. Huit isch Ängelbäärg ä beliäbte Wintersportort.
Wittringen (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Radio Rostfrei Freiburg
Theme sin zum Beischpiel Hiwiis zue Kulturveraschdaldige, Reiseberichde, Glosse, Umfrooge, Inderviews, persönligi Erläbnis, kurzum vil unterhaltsami Berichd, wu uss em Läbe griffe sin. Zwüsche de Beidräg gitts fätzigi Musik un au ä mol Klassik, wänn gwünschd.
Engelberg OW
Geografii
Engelberg isch ä Exklave vom Kanton Obwaldä, umggää vo dr Kantöön Bärn, Nidwaldä und Uri. Dr Ort liid 25 km südlich vom Vierwaldstättersee in eme Hoochtal uf 1000 m Hööchi zwüsched em 3238 m hooche Titlis und de Bäärgä Ängelbäärger Rotstock, Ruchstock, Rigidalstock und Walenstöck. Zue dr Gmäind ghöört aü dr Fläcke Grafenort (570 m). Vo dr Gmäindflechi sind 28,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 24,5 % Wald, 3,1 % Sidligsflechi und 43,9 % süschtigi Flechi.
Radio Rostfrei Freiburg
Ä Schdund lang mache Seniore nit nur für Seniore ä Sändig un Interessierdi sin härzlig derzue iiglade innerhalb vom Summer- un Wintersemeschder vorbi zluege un mitzmache. D Vorussetzunge sin Freud an de Sproch, Interesse a Produkzion un Rezepzion vo Medie, Vorerfahrige sin nit notwendig un de Istiig isch jederzitt möglich.
Wittringen (Lothringen)
Verwàltung
vun Wittringe ìsch. Wittringe ghert zem Kommünàlverbànd.
Engelberg OW
Gschicht
Dr Ort gaat uf di 1120 ggründet Benediktinerabtei Chlooschter Ängelbäärg zrügg.
Eywoner
De Uisländeraatäil isch 2010 bey 22,8 % glägä.
Religion
71,5 % vo dr Eywoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 12,2 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tieläkt
Bey dr Volchszelig 2000 hend vo dr 3544 Eywoner 88,2 % Tuitsch als Haüptspraach aaggää, 1,8 % Franzöösisch und 8,7 % anderi Spraache. De Tieläkt vo Ängelbäärg ghöört zum Hööchschtalemanisch.
Singvögel
D Singvögel (Passeri oder au Oscines) si in dr Ornithologii en Underordnig vo de Spatzevögel (Passeriformes). Öbbe vierduusig Arte ghöre zun ene, drunder d Rabevögel, d Passerida, d Paradiisvögel, Leierschwänz—im Ganze meh as nünzig Familiene. Vo de europäische Singvögel ghöre alli zu de Passerida usser dr Goldamsle (Oriolus oriolus), de Würger und de Rabevögel. Dr grösst Singvogel isch dr Raab, wo dr Körper von em meh as sächzig Santimeter lang isch.
Monte Verità
Uf em Monte Verità isch ane 1900 e Naturhailastalt aaglait woore und isch hüt e Konferenz- und Tagigszentrum.
De Monte Verità isch ais vo de erste Zentre vo de moderne Alternativbiwegig, wo im uusgeende 19. Joorhundert uufchoo isch. Im iigeende 20. Joorhundert hend sich dai vili riichi Uusstiiger gfunde, bsundrigs Theosophe, Anthroposophe, Vegitarier, Pazifiste, Anarchiste. Vili wichtigi Chünstler, aber au Politiker hend e Verbindig zom Monte Verità ghaa, drunder au de Hermann Hesse oder de Hans Arp.
Vorgschicht bis 1900
De Monte Verità het uursprüngli Monescia ghaisse und het ends 19. Jh. em Nationalroot Alfredo Pioda (1848–1909) ghört. Er isch e Theosoph gsii und het zäme mit de Grööfi Constance Wachtmeister (1838–1910) und em Franz Hartmann (1838–1912) plaanet dai s theosophisches Laiechloster Fraternitas („Brüederlichkait“) z gründe. De Plan isch aber nie uusgfüert woore.
Im November 1900 het de industrielli Uusstiiger Henri Oedenkoven (1875–1935) d Monescia gchaufft und zäme mit de Pianistin Ida Hofmann (1864–1926) vo Münche und anderne Lütt afange e Naturhailastalt uufbaue. Irer Astalt hend si ab 1902 Monte Verità, „Woret-Berg”, gsait (de Name isch denn bald au zom Name vom Hoger wore), as en Absaag vo de Verlogehait vom früene industrielle Kapitalismus. Sich selber hend si as Suecher vo de woore Wert gsie. Well d Ida Hofmann vo de Musig vom Richard Wagner bigaisteret gsii isch, sind vill Gländname ufem Monte Verità noch dem sinene Figuure gnennt woore, wie de Walküüre Felse, de Loreley Felse oder Harras Sprung.
De Henri Oedenkoven isch de Soo vomene belgische Undernemer z Antwerpe gsii und het scho as junge Maa gchränklet. I de dozmool ööstriichisch Naturhailastalt z Veldes i de Oberkrain hett er ane 1899 d Ida Hofmann gcheneglernt. Zeme mit e paar Gliichgsinnte hend si bischlosse en aigni Naturhailastalt uufztue und sind denn uf Ascona choo.
de Aafang
Zo de Gründer hend nebet em Henri Oedenkoven und de Ida Hofmann no dere sini Schwöster Jenny Hofmann ghört, dezue de ungarischi Oberlüttenant Karl Gräser (1875–1920), dem sii Brüder der Gustav Arthur Gräser (1879–1958) und d Lotte Hattemer (1881–1906) us Berlin.
Ali sind Uusstiiger gsii underem Motto „Zrugg zo de Natuur“. Si sind de Mainig gsii, as de Kapitalismus und d Städt mentschefindlich sind und chrank möchid und as de Mentsch i de fraie Natuur vorem selber afangi gsunde, nöd nu körperlich sondern au seelisch. Si hend sich starch a theosophischi Gidanke und am Buddhismus orientiert. Si sind för di fraiji Ehi gsii und sind gege strengi Orthographii gsii und hend d Chliischriibig im Tütsche gforderet. De Biitritt zo de Kommuune isch mit 3000 Franke recht tüür gsii und dromm nume för Lütt us de riiche Oberschicht mögli gsii. Trotzdem hend ane 1904 scho 30 bis 40 Uusstiiger ufem Monte Verità glebt. D Monteveritaner hend de Monte Verità nöd as e gwönliche Naturhailastalt verstande, sondern au as e „Schuel vom hööchere Lebe“.
As uugwönlichi Uusstiiger hend si as Exoote ggolte und vili Bsuecher sind uf de Monte Verità ggange um die „Choleräbliapostel” und „Barfuessprediger” azglotze. De Oedenkoven het da wertschaftlich uusgnutzt und dodeför Iitritt verlangt.
Di chliini Sidlig het nebet de Wonhüsli no gröösseri Hüser ghaa. S Zentralhuus isch vom Architekt Walter Hofmann (1871–1905) baut wore. S het as Gmainschaftshuus tienet mit emene Esszimmer, emene Musigzimmer und ere Bibliothek und mitere groosse Veranda mit Uusicht öber de Langesee. D Casa Anatta isch d Wonig vom Oedenkoven und vo de Ida Hofmann gsii, wo inere „fraie Ee“ glebt hend.
Ane 1905 het de Henri Oedenkoven di Vegetabilischi Gsellschaft vom Monte Verità ggründet, e Verain wo vegaani Lebeswiis, womer dozmol no vegetabil gnennt het, gförderet hett. Ali tierischi Produkt sind vermide woore, aso au Milch, Aijer, Biilihung oder Wule; anzig Ledersandaale sind akzeptiert wore.
De Monte Verità isch schnell zomene Pilgerort vo Anarchiste, Theosophe, Spiritiste, Vegitarier, Wanderprediger, Komuniste, Schwärmer und riiche, aber uugschickte Herebüebli agwachse. D Ida Hofmann het den au gchlagt, as vili nöd mitem nöötige Iifer mitmöchid, sondern nume grad da, wosi Lust denoo hebid und as e gwössi „schlechtverstandnig Anarchii“ walti. Vili hend de Monte Verità au wider verloo, e paari hend sich denn i de Nööchi niderloo, wo si unabhängig vom Henri Oedenkoven und vo de Ida Hofmann glebt hend.
1913 hät de Rudolf von Laban uf dem Monte Verità syni «Schule der Kunst» gründet, wo ganz bsunders em Uustruckstanz gwidmet gsy isch.