cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agapitus II.
Dr Agapitus II., au Agapet II., (* z Rom; † 8. Novämber 955 ebe dert) isch Papscht vum 10. Mai 946 bis zue sym Dod gsii. Sy Pontifikat isch in dr Zyt gsii, wu dr Alberich II., dr Suhn vum Marozia, di unabhängig Republik Rom unter em Titel Fiscrt un Senator vu dr Remer regiert het. Dr Agapitus II. isch dr vierte Papscht gsii, wu uf d Aawysig vum Ibermächtige Herrscher uf dr Stuel Petri gwehlt woren isch.
Pontifikat
Dr Agapitus, e Mann mit eme starke Karakter, het sy Bescht gee, go dr Nidergang vum Papschtdum ufhalte, wu s Amt vum Chilcheoberhaupt dryy brocht woren isch dur di sognännt Pornokraty (gr. porneia, Uuzucht, Huereherrschaft), wu syt em Sergius III. 904 bis zue dr Absetzig vum Johannes XII. 963 gange isch. In dr Zyt vu sym Pontifikat het er em Erzbischdum Hamburg s Rächt uf d Mission im Norde zuegsproche, im Bischdum Halberstadt isch e Missionszäntrum yygrichtet wore.
No syre Ruggchehr im Jänner 945 in dr Zyt vum Pontifikat vum Papscht Marinus II. isch s em Markgrof Berengar II. vu Ivrea 946 glunge, dr tyrannisch Chenig vu Italie, dr Hugo vu Arles, abzsetze, indäm er di allgmain Uuzfridehait uusgnutzt het, Dodruf isch dr Hugo retuur in d Provence gflichtet un het doderby sy Suhn un Mitregänt Lothar z Italie zurggloo, wu vum Karakter här in allem s Gegedail vu sym Vater gsii isch. Dr Berengar het en wohl au us Dank fir sy Warnig Chenig blybe loo, wänn au as en machtlose, di real Macht het dr Markgrof Berengar ghaa. Dr Hugo het versuecht, vu Burgund uus Italie zruggzerobere, dur sy Dood am 10. April 947 z Arles isch s aber nimi doderzue chuu. E baar Johr speter, am 22. November 950, isch au dr Lothar z Turin gstorbe, villicht vergiftet. Am 15. Dezämber 950 het si dr Berengar z Pavia zum italienische Chenig un sy Suhn Adalbert zum Mitchenig chrene loo. Us Angscht vor syre Rivali Adelheid vu Burgund, dr Witfrau vum Chenig Lothar, un um ire Machtaasprich uuszschließe, het si Berengar si am 20. April 951 yysperre un foltere loo. Au sy Frau Willa het do mitgmacht. Am 20. Augschte 951 het d Adelheid no vier Monet Folterige chenne flichte un si unter dr Schutz vum dytsche Chenig Otto I. stelle, wu där uf Italie chuu isch. Dr Chenig Otto isch am 23. Septämber 951 z Pavia yyzoge, het si ohni Chrenig zum Chenig vu Italie erklertun het im Dezämber 951 d Adelheid vu Burgund ghyrote. Jetz het er au d Chaiserchrone fir gfdorderet, aber dr Firscht Alberich un dr Papscht hän abglähnt. Dr Otto isch dodruf mit syre Frau – vorlaifig – uf Dytschland returgange un het dr Berengar un dr Adalbert as Lächechenig zuruggloo. Die hän no sofort wider versuecht, sälschtstängigi Machtpositione z schaffe.
Wu dr Firscht Alberich im Stärbe glägen isch, het er dur Aid dr Papscht un dr remisch Adel verpflichtet, sy erscht rund 16 Johr alte Suhn Octavian vu Spoleto zum Firscht vu Rom un noch em Dod vum Agapitus zum Papscht z wehle. Dr Firscht Alberich isch am 31. Augschte 954 gstorbe. Sy Grab isch in dr Lateranbasilika hinter dr Apsis.
Adam Remmele
Dr Adam Remmele (* 26. Dezämber 1877 z Altneudorf, frèireligiees; † 9. Sebdämber 1951 z Fryybùrg) isch e dydsche Bolitiker vù dr SPD z Baade gsii. Är isch zwaimol Baadische Schdaadsbresidänd gsii: 1922/23 ùn 1927/28. Dr Remmele ghèèrd zue dr wiichdigschde baadische SPD-Bolitiker in dr Weimarer Zyd.
Bis 1918
Dr Adam Remmele isch z Altneudorf im Oodewald, wù syder 1975 zue Schönau ghèèrd, ùf d Wäld chùù as Sùùn vùm Peter Remmele (1850-1891), eme Miler, ùn dr Katharina geb. Daub (1858-1941). Är hed no drèi Brieder ùn ai Schweschder ghaa. Dr Remmele isch z Altneudorf ùf d Volgsschuel gange, derno hed er ab 1890 z Ludwigshafe in dr Pfalz Miler glèèrd. Noch dr Gselebriefig 1893 isch er ùf Wanderschafd dùr Siiddydschland gange. Wùn er noch e baar Joor ùf Ludwigshafe zrùgchùù isch, isch er 1894 in d SPD ùn in d Gwäärgschafd yydräde. Är hed as Miler in Miiline gschafd ùn an dr Sùndig als Wäärbig gmachd fir d Gwäärgschafd. Wäge däm isch er vùm Ùndernäämerverband bal ùf e Schwaarzi Lischd gsezd woore ùn är hed e baar Mool syy Aarbedsschdel verloore. Mid 21 isch er scho im Vorschdand vùm Beruefsverband, vù dr Gwäärgschafd ùn vù dr Bardèi gsii. Är hed sich au engaschierd fir d Konsumverain ùn isch in dr Ùfsichdsrood vùm Ludwigshafener Konsumverain gweeld woore.
Ane 1901 hed dr Adam Remmele d Philippine Dilger (1881-1933) ghyroode. Si hän drèi Siin ghaa.
Wù z Ludwigshafe ane 1903 s Aarbedsamd yygriichded woore isch, isch dr Remmele Laider vù däm Amd woore. 1905 hed er e Schdel in dr Haubdverwaldig vùm „Deutschen Mühlenarbeiterverband“ ùn isch ùf Altenburg z Thüringe zooge. Drèi Joor schbeeder, 1908, isch er wider zrùgchùù ùn isch z Manne Redaktèèr bi dr „Volksstimme“ woore, wù vù dr SPD uusegee woore isch.
Dr Adam Remmele hed ane 1909 bi dr Landdaagswaal kandidierd, isch aber nid gweeld woore, derfiir isch er 1911 in dr Schdadrood vù Manne gweeld woore. Bis 1918 isch er Schdadrood gsii ùn au Midgliid vù dr Chraisversamlig.
Im Èèrschde Wäldchrieg isch dr Remmele zèèrschd as Dezernent vùm Lääbensmidelamd z Hamburg verbfliichded gsii, 1918 isch er no chùùrzi Zyd im Landschdùùrm z Villinge gsii.
1918 bis 1933
Wù dr Chrieg verloore gange isch ùn noch em Kieler Matrooseùfschdand ùn dr Novämberrevolution dr Chaiser Wilhelm II. am 9. Novämber 1918 hed miese zrùgdräde, isch dr Remmele ùf Manne zrùggchèèrd ùn isch zäme mid syynem Brueder Hermann Midgliid im Landesuusschùs vù dr Aabaider- ùn Soldaadereed (Elferuusschùs) woore. Er hed derno di nèi baadisch Vorlaifig Volchsregierig ùnderschdizd.
Syy Brueder Hermann Remmele isch Midgrinder vù dr USPD gsii ùn 1919 USPD-Bezirkssekretär fir Baade ùn d Pfalz woore ùn 1920 in d KPD yydräde. Wäg dr geegesäzlige Positione vù dr SPD ùn dr USPD bzw. KPD hän sich die zwee Brieder Adam ùn Hermann verschdride. Dr Hermann isch 1933 in d Sowjetunion gflichded ùn isch im Rame vùn ere Stalinistische Syyferig 1937 verhafded ùn 1939 verschose woore.
Dr Adam Remmele hed d Volchswèère as Gfoor fir d Demokratii aagsää – s hed èèrschd am 22.2.1919 ne Putschversuech z Manne gee – wäge däm hed er as Ineminischder die Volchswèère ùfgleesd. E andere Schwäärpunkt vù syynere Aarbed isch d Ryychsrefoorm gsii, dooderzue hed er 1929 Voorschleeg uusebroochd.
Wel s Amd vùm Schdaadsbresidänd al Joor gwägsled hed ùnder dr Minischder, isch au dr Remmele im Novämber 1922 fir ai Joor Baadische Schdaadsbresidänd woore, zem zwaide Mool derno 1927/28.
1925/26 isch er au no Baadische Kultusminischder gsii, wel d DVP us dr Regierig uusdräde isch.
Wù dr Remmele bi dr Grùndschdaileegig vù dr Fryybùùrger Universideedsklinik gsii isch, hed em d Universdieed Fryybùùrg im Novämber 1926 e Èèredokter verliie. 1928 isch er in dr Ryychsdaag gweeld woore. No dr Regierigsùmbildig 1929 isch er baadische Justizminischder ùn au wider Kultusminischder gsii.
Ab 1929 hed er al mee Konflikt mid dr Räächdsbardèie ghaa, no Usenandersezige mid em vù dr Nazis dominierde ASTA an dr Universideed Heidelberg ùn verschiidene Professore an dr Universideede Heidelberg ùn Fryybùùrg hän em räächdi Zydige bi dr Ryychsdaagswaal 1930 e usereeligi Bezieig noogsaid, was iin arg belaschded hed, wel syy Frau scho lang chrangg gsii isch. Dr Remmele isch derno am 30. Juni 1931 vù alne syyne Ämder zrùgdräde. Är isch ùf Hamburg zooge ùn isch dèrd Midgliid im Voorschdand vùm Zentralverband deutscher Konsumvereine woore.
1933 bis 1945
Au wän dr Remmele nimi in dr Bolitik aktiv gsii isch, isch er ainewääg bal, nochdäm d Nationalsozialischte an d Machd chùù sin, e Obfer vù dr Gwaldhèrschafd woore. Ändi Mèèrz 1933 isch em syy Minischderpension endzooge woore, am 4. Mai 1933 isch er z Hamburg vù dr Gestapo verhafded ùn am 13. Mai ùf Chaarlsrue broochd woore.
Dr NS-Gaulaider Robert Wagner ùn dr Ineminischder Karl Pflaumer hän d Aawyysig gee, as dr Remmele zäme mid segs andere prominände Sozialdemokrate in ere „Schaufaard“ am 16. Mai 1934 ùf eme ùfige Laschdwaage dùr Chaarlsrue gfaare wird, vùm Gfängnis Riefstahlstraße zem Bolizèipräsidium am Määrdblaz ùn derno iber Bruchsal in s KZ Kislau. Döuserdi vù Lyd sin an dr Schdroose gschdande ùn hän zuegluegd ùn die Gfangene uusgägsd. Kapälle hän s Lied „Das Wandern ist des Müllers Lust“ gschbiild, Flùùgbleder mid em Tekscht sin verdaild ùn d Lyd aaghalde woore midzsinge. Doodermid hed mer vor alem wele dr Adam Remmele demietige, wel er vù Beruef Miler gsii isch. Dr Remmele isch derno zee Mooned lang im KZ Kislau gfange ghalde woore.
Am 27. Juli 1933 isch syy Frau gschdoorbe. Dr Ineminischder hed syy Gsuech fir e Hafduurlaub zue dr Lyychd abgläänd, aber dr Laagerkommandant Franz Konstantin Mohr hed em Remmele 14 Dääg Uurlaub gee „ùf Èèrewoord“. Im Lauf vùm Joor 1933 ùn 1934 sin e Dail Gfangeni wider endloo woore, dr Remmele am 9. Mèèrz 1934. Är isch derno wider ùf Hamburg gange. Am Aafang hed er Schwiirigkaide ghaa, e Aarbedsschdel z finde, schliesli hed er chene ne Versandgschäfd fir Kafee, Tee ùn Kakao ibernee. Doodervù hed er aber chuum chene lääbe, wäge däm hed er bi dr Baadische Regierig e Aadrag gschdeld ùf e Iibergangsgäld ùn hed no au ne moonedlige Bedraag vù 250,- Ryychsmark griegd. Im Juli 1943 isch s Huus vùm Remmele bi me Bùmbeaagrif ùf Hamburg zerschdèèrd woore, er hed derno chene iibergangswyys z Hechthausen an dr Niiderelbe blyybe.
noch 1945
Glyy noch em Chrieg isch dr Remmele wider ùf Hamburg zrùggange. Är hed ghùlfe d Konsumverein wider ùfzböue ùn isch vù 1947 bis 1949 Gschäfdsfierer im Voorschdand vùm Zentralverband gsii.
Lebewesen
Lääbewääse si organisierti Äihäite, wo under anderem zu Stoffwäggsel, Furtpflanzig, Räizbarkäit, Wachsdum und Ewoluzioon fähig sin. Lääbewääse brääge entschäidend s Bild vo dr Ärde und d Zämmesetzig vo dr Ärdatmosfääre (Biosfääre). Nöieri Schetzige lön lo vermuete, ass 30 Brozänt vo dr gsamte Biomasse uf dr Ärde uf underirdisch lääbendi Mikroorganisme entfalle. Rezänti Lääbewääse stammen immer vo andere Lääbewääse ab (Abstammigstheorii). Wie si us abiogene Vorforme entstande is wird intensiv erforscht.
Adam Remmele
noch 1945
Vùm Mèèrz 1946 bis 1949 isch er Voorschdandsmidgliid in dr Hamburger Pensionskasse gsii ùn er hed au im Sebdämber 1946 uf dr SPD-Lischd fir d Hamburger Bùùrgerschafd kandidierd.
Vùm Februar 1948 bis im Augschde 1949 isch dr Remmele Midgliid vùm Wiirdschafdsrood vù dr Vereinigte Wirtschaftsgebiet z Frankfurt a. M. gsii.
Im Endnazifizierigsbrozäs geege dr Franz Konstantin Mohr, dr eemoolig Laagerkommandant vùm KZ Kislau, hed dr Remmele 1947 z Dieburg zuegùnschde vùm Mohr uusgsaid, wel dää as Kommandant di Gfangene gued behandled ghaa hed.
Am 16. Mai 1948 isch em Remmele d Èèrebùùrgerwiird vù Chaarlsrue verliie woore.
D Universideed Fryybùùrg hed iim im Mai 1946 au syy Èèredokter wider zrùggee, wù iim im Dritte Ryych aberkand woore isch.
Dr Adam Remmele isch am 9. Sebdämber 1951 z Fryybùùrg gschdoorbe. Är isch im e Uurnegraab ùf em Haubdfriidhoof z Chaarlsrue begraabe.
Sùnschdigs
Z Schönau-Altneudorf gid s e Adam-Remmele-Str. Am Huus, wùn er ùf Wäld chùù isch, isch 1956 e Gedänggdaafle ùfghänggd woore.
Im Chaarlsruejer Schdaddail Daxlande gid s syder 1965 d Adam-Remmele-Schule, e Grùnd- ùn Haubdschuel.
Turtmann-Unterems
Tùrpma-Unneräms (amtlich Turtmann-Unterems; frz. Tourtemagne) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Leik im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Tùrpma-Unneräms lit üfer linke Sita vaner Rottu am Üsgang vam Tùrpmatal. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Tùrpma und Unneräms und d Wiiler Tännu, Ried, Ze Schmidu, Feldishaus und Prupräsu. Vannr Ggmeindsflechi sint 45 % landwirtschaftlechi Flechi, 39,3 % Wald, 13 % Sidligsflechi und 2,7 % süschtigi Flechi.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 9,1 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Tùrpma-Unneräms ischt dr Marcel Zenhäusern (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 93,6 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 1,4 % Talienisch und 4,3 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Tùrpma-Unneräms gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Archiv der Bank für Internationalen Zahlungsausgleich
S Archiv vo dr Bank für Internationale Zaaligsusgliich (churz BIS Archive) isch s brivate Archiv vo dr Bank für Internationale Zaaligsusgliich (BIS) und befindet sich am Zentralbaanblatz 2 z Baasel. S Archiv isch äins vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
S Archiiv
As brivats Archiiv het d BIS im Merz 1998 freiwillig beschlosse, si historischs Archiv ufzdue und Akte zuegänglig z mache, wo elter as 30 Joor alt und nid brivat oder verdraulig si. D Dokumänt si uf Babbiir, usser gwüsse Archiwalie us de Joor 1930 bis 1948, wo dur Scanning erfasst worde si. Es het au e chliini fotografischi Sammlig.
D Dokumänt si in siibe Grubbe ufdäilt: D Dokumänt si im Groosse und Ganze Korrespondänz und Bricht.
Republik Genua
D Republik Genua ( ‚Erlauchtisti Republik Genua‘, Genuesisch: Repúbrica de Zêna (IPA: ɾeˈpybɾika de ˈzeːna) isch e Republik bzw. Adelsrepublik im Gebiet vom hütige Italie gsi, wo am 14. Juni 1797 as Dochderrepublik vo dr französische Erste Republik zur Ligurische Republik worde isch.
Die wirtschaftligi Basis
Im Middelalter isch Genua e Kolonialmacht worde und äini vo de vier groosse Seerepublike vo Italie. Genuesischi Chauflüt häi mit em Handel vo Geträid und Sklave iiri grösste Gwünn gmacht. Dr Sklavehandel isch as Erb vo dr römische Wirtschaftswält nöi beläbt worde und d Sklave si e wirtschaftligs Guet vo hoochem Wärt gsi; dr Handel mit Chorn isch vor allem für d Ernäärig vo dr Republik kritisch gsi. Anderi wichdigi Handelsgüeter si Gwürz, Waggs, Belz, Salz, Fisch, Kaviar und Nüss gsi.
Gschicht
Scho im 10. Joorhundert isch d Stadt Genua vom Häilige Römische Riich unabhängig worde. Im 11. Joorhundert häi d Genueser zämme mit Pisa d Sarazene im Süde vo Italie bekämpft und sich an de Chrüzzüüg bedäiligt. Wo Pisa si äigeni Seemacht usbaut het und sich zun ere ärnsthafte Riwalin vo Genua entwigglet het, het s Chrieg gee, wo d Genuese in dr Seeschlacht bi Meloria am 6. August 1284 für sich entschiide häi. In dr Usenandersetzig mit dr Republik Venedig häi d Genuese dere iiri Flotte am 8. September 1298 in dr Seeschlacht bi Curtola besigt und sich für Joorzäänt e Vorrangstellig in Italie gsicheret.
Wäge de innepolitische Kämpf in dr Stadt und em Vormarsch vo de Osmane het Genua im 16. und 17. Joorhundert immer mee Kolonie und Macht verlore. 1796 het dr Napoleon Bonaparte Genua bsetzt und e Joor spööter die Ligurischi Republik gründet.
Ellipse
En Ellipse isch e spezielli gschlossnigi owali Kurve. Si isch äini vo de Chäigelschnitt, die andere si d Parable, d Hyperble, dr Kräis, und in spezielle Fäll dr Punkt, die graadi Linie oder zwäi graadi Linie, wo sich chrütze.
In dr Natur chömme Ellipse zum Bischbil in dr Form vo ungstöörte keplersche Blaneetebaane um d Sunne vor. Au bim Zäichne git s vilmol Ellipse, wil e Kräis dur e Parallelbrojekzioon im Allgemäine uf e Ellipse abbildet wird.
D Ellipse (vo élleipsis ‚Mangel‘) isch vom Apollonius vo Perge iigfüert worde. Är het ere dr Naame gee, wo sich uf d Exzentrizidäät beziet.
3. Juni
Dr '''3. Juni''' isch dr 154. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 155. in Schaltjohr), dodermit blybe no 211 Däg bis zum Änd vum Johr.
Beirut (Begriffsklärung)
Beirut chan folgendes bedüte:
Sivananda
De Swami Sivananda Saraswati (skt. Svāmī Śivānanda Sarasvatī; * 8. September 1887 z Pattamadai, Tamil Nadu, Indie, † 14. Juli 1963 z Rishikesh, Indie) isch en südindische Arzt, Yogalehrer und spirituelle Maister gsii.
s Lebe
De Sivananda isch am 8. September 1887 as jüngste vo drai Söö vom Vengu Iyer (sprich: Aier) und vo de Parvati Ammal uf d Welt choo und het de Name Kuppuswamy öberchoo und stammt usere orthodoxe südindische Brahmanefamili mit birüemte Vorfaare. Scho as Chind isch er dör sini starchi Nöchsteliebi uufgfalle. Er het denn z Tanjavur (Tamil Nadu, Indie) a de Medical School Medizin studiert und het as üsserst fliissige und hilfsberaite Student vill Understützig öberchoo. Au het er e medizinischi Zitschrift mitem Name Ambrosia usegee. Obwoll er usere strenge Brahmanefamilie cho isch, het er sich wenig um d Chasteregle gchümmeret und sich au um Lüüt vo de undere Chaste persönlich gwidmet.
Churz nochem Tod vo sim Vatter isch de Kuppuswamy ane 1913 uf Malaysia ggange und het glii chöne d Laitig vomene chliine Spitool vonere Gummiplantage öbernee. Obwoll er vill Erfolg gha het und au zu Geld cho isch, het er sich 1923 entschide, ales uufzgee. Er isch mitem Schiff uf Chennai (Madras, Indie) zrugg und het den as Wandermönch e Pilgerrais undernoo. Noch merere Mönet isch er uf Rishikesh cho, emene chliine Pilgerort am Ganges am Südfuess vom Himalaya. Dai het er sin Guru (spirituelle Lehrer) Swami Visvananda Saraswati troffe und het underem Name Sivananda Saraswati d Initiation as Dashnami Sannyasi öberchoo. De Sivanada het denn inere chliine Hütte glebt und sich enere strenge Askese underzoge. Denebet het er a chranke Mönch und Askete medizinischi Hilf abotte. Spöter het er as Wandermönch vili indischi Pilgerort bsuecht. Ane 1936 het de Sivananda d Divine Life Society ggründet und het sini erste Schüeler ghaa. Glii het sich us de chliine Gmainschaft z Rishikesh en bikannte Aschram bildet, wo schnell gwachsen isch. Um sinene Schüeler und Aahänger s Studium vo de hailige Schrifte z erliechtere, het er 1948 d Yoga-Vedanta Forest Academy gründet und drai Joor spööter d Yoga-Vedanta Forest Academy Press, um sini Schrifte z veröffetliche. As Arzt het er sich immer bsundrigs um die Chranke und Ärmste gchümmeret und 1957 isch s Sivananda Eye Hospital z Rishikesh offiziell uufggange.
De Sivananda isch em 14. Juli 1963 z Rishikesh gstorbe.
Werch und Lehr
De Swami Sivananda het öber 200 Büecher usebrocht und denebet au Flugblätter vertailt und sinene Schüeler usserhalb vom Ashram und vo Indie Brief gschickt. Vo sim Elterehuus isch er en Hindu und sin Vatter isch en hochfromme Aahänger vom Shiva gsii. De Sivananda het sich bsundrigs mitem Vedanta usenandergsetzt und verschidnigi Yogarichtige zämegfüert, wel er all Aspekt vom Lebe för wichtig ghalte het, so de Karma-Yoga (Nöchsteliebi und Dienst a de Arme und Bidürftige), Bhakti-Yoga (Higoob a Gott), Jñana-Yoga (Studium vo de hailige Schrifte), Hatha-Yoga (Körperüebige), und Raja-Yoga (Bherrschig vom Gaist). De Swami Sivananda het sich nöd um d Chastezueghörigkait vo sinene Schüeler gchümmeret und er het au Fraue as Schüeler uufgnoo, so di Tütschi Swami Sivananda Radha (1911-1995), wo spöter z Kanada glebt het. De Sivananda het au anderi Religione gachtet und vo sinene christliche oder muslimische Schüeler nöd verlangt, as si eri Religio uufgend.
Lange Mauern
thumb|Die Lange Muure zwüsche Athen und em Haafe Piräus Di Lange Muure si Festigsmuure gsi, wo in dr Antike Athen mit iirem Haafe Piräus, wo 7 Kilometer vo dr Stadt ewägg gsi isch, verbunde häi, für zum dr Vercheerswääg zwüsche de bäide Stedt sicher z mache.
Sivananda
Schüeller
De Sivananda het meriri Schüeller ghaa, wo au im Weste birüemt wore sind. De Swami Omkarananda (1929-2000) het 1966 z Winterthur en Aschram ggründet, de Swami Vishnu-devananda (1927-1993) ghört zu de erste, wo de Yoga im Weste bikannt gmacht het. Witteri Schüeller sind de Swami Chidananda, de Swami Krishnananda und de Swami Satyananda. Au de Russ Boris Sacharow (1899-1959) und de Belgier André van Lysebeth (1919-2004) sind Schüeller vom Sivananda gsii.
Lange Mauern
Die erste Muure si under dr Füerig vom Themistokles noch 479 v. d. Z. baut worde. Zwüsche 461 und 456 v. d. Z. si d Befestigunge under dr Füerig vom Perikles fertig worde.
Noch dr Niiderlaag vo Athen im Peloponnesische Chrieg (431 bis 404 v. d. Z.) höi die siigriiche Spartaner d Muure eso zerstöört:
Im Joor 394 v. d. Z. het mä sä under em Konon wider ufbaut.
Mit ere äänlige Muure si im 4. Joorhundert v. d. Z. d Akropolis (Akrokorinth) und d Stadt vo Korinth mit iirem Haafe Lechaion am Golf vo Korinth verbunde gsi. Argos het en entsprächends Brojekt nid chönne usfüere, wil Sparta immer wider iigrife het. Megara het im 5. Jh. langi Muure zum Haafe Nisaia mit dr Understützig vo Athen baut.
Kabinett Schmitt II
S Kabinett Schmitt II isch vum 21. Novämber 1929 bis 20. Novämber 1930 d Landesregierig vu Bade gsii.
Christian Rasch
Dè Christian Rasch (* 1968 z Lerrach) isch ein dütschè Manager. Bekannt worrè isch er als Chef vo dè Stuègetter Hofbräu-Brauerei, wo er als Direktor gleitet hèt. Im Badischè isch er in Fokus gruckt, sit er als Alleivorschtand d Roothuus-Brauerei leitet.
Lebbè
Dè Rasch Christian isch z Lerrach im Johr 1968 geborè worrè. Als Beruuf gleert hèt er Hotelbetrièbswirt. Sit 1992 isch er in füürendè Bositionè bi dè Radeberger Brauerei gsi. 2008 hèt er als Votrybs- un Marketingdirektor bi dè Stuègetter Hofbräu in leitender Bosition gschafft. Sit 2010 isch er sellèrè Brauerei vorgschtandè. Ab èm 1. Juli 2013 hèt er schlièßlich dè Vorschtand bim Roothuus übbernõ.
Ursenbach BE
Geografi
Urschebech ligt im Oberaargou im Schwizer Mittuland, wo Öschebach, Moosbach u Wauterswiubach zum Urschebech zämmefliesse. D Gmeindsflächi bsteit us 63,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 30,8 % Waud, 5,3 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Madiswiu, Roorbachgrabe, Wauterswiu, Öschebach u Ochleberg.
Gschicht
Urschebech isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1201 aus Ursibach. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,5 % gläge.
Religion
89 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 20,4 %, CVP 1,0 %, EVP 4,0 %, FDP 3,7 %. GLP 4,2 %, GP 3,9 %, SP 7,5 %, SVP 48,6 %, Suschtigi 6,7 %.
Gmeindspresidänt vo Urschebech isch dr Hans Ulrich Fuhrimann-Röthlisberger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 900 Ywohner 98,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Urschebech ghört zum Hochalemannisch.
Coop Schweiz Zentralarchiv
S Coop Zentralarchiv isch s Archiiv vo dr Schwizer Coop Gnosseschaft. Es befindet sich an dr Thierstäinerallee 14 z Baasel und isch e Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.
S Archiiv
S Archiv bestoot us de Archiwalie vo de ehemoolige Coop Gnossenschafte und Konsumveräin (VSK (Verband schweizerischer Konsumvereine), CS (Coop Schweiz), Coop) und umfasst Brotokoll, Verdrääg, Gschäftsbricht, Fusionsunderlaage vom VSK, CS und dr Coop, d Coopzitig sit 1902, Broschüüre. Im historische Bildarchiiv het s Material vo 1900 bis 1970.
S Archiiv isch brivat und wär Iisicht will, muess sich an d Läitig wände und sich über d Benutzigsbestimmige informiere. As Findmitteldient d Beständübersicht vo de Archiwalie vo de Coop Gnosseschafte.
Zürichdeutsch
[[Datei:Karte Kanton Zürich Sprache.png|miniatur|400px|Sprachecharte vom Kanton Züri
]] Züritüütsch isch de hööchalemanisch Dialäkt vo de Stadt Züri und irer Umgäbig.
Gebiet
S Gebiet, wo Züritüütsch gredt wird, isch de Kanton Züri, aber ooni d Regione nördlich vo de Tuur (s Wiiland, mit de Wiiländer Mundart), um Elgg umen und nördlich vom Rii (s Rafzerfäld), wo zum ostschwiizerische Dialäkt ghööred. Züritüütsch undertäilt mer i sächs Undermundaarte:
Gschicht
Tiräkti Züügnis für s zürcherisch Alemanisch vom Mittelalter git s chuum. Doozmaal hät s en äidgnössischi Kanzleispraach ggèè, wo mee oder weniger äinhäitlich gschribe woorden isch. Die isch dänn im 17. Jarhundert wider underggange, wil sich alewiiil mee e tüütschi Standardspraach duregsetzt hät.
Em Eberhard Müller siini Chronik us em 14. Jarhundert öppe isch i dère Kanzleispraach gschribe. De Titel luutet: Und en Iitraag, wo d Zürcher grad Rümlang verwüeschted: I dère Chroonik wird vom Ruedolf Brun siinere Zouftrevoluzioon vo 1336 prichted und vo den Eräigniss vo de Ziit nach em Biitritt vo Züri zu der Äidgnosseschaft bis 1386.
Us de 1520er Jaar hämmer dänn d Bible, wo de Zwingli zäme mit em Leo Jud und anderne übersetzt hät. De Zwingli isch aber us Wildhuus im Toggeburg gsii und ekän gebüürtige Zürcher, und de Leo Jud isch sogaar us em Elsass choo. Aber au d Züribible isch nöd öppen uf Züritüütsch gschribe gsii, und bi jedere Revisioon hät si sich de Lutherbible aagnööcheret.
Vil mee tialäktaali Iiflüss git s i de Wèèrch vom Wundaarzt Jakob Ruef (öppe 1505 bis 1558). Dèm siini Draame sind in ere Spraach gschribe, wo zwaar au nöd äifach Mundaart isch, aber glych vil Mundaartlichs zuelaat. Das gseet me zum Biispil a de tipisch zürcherische «a», wo anderi Mundaarte und au d Kanzleispraach «o» händ, öppe gnan für genommen – wie hüt na gnaa.
Vokääl
Wie bi den andere schwiizertüütsche Mundaarte isch d Vokaallengi dischtinktiv. I de Schwyzertütsche Dialäktschrift vom Eugen Dieth – a dère orientiert sich d Schriibwiis vo Weber und Bächtold (1983) – wärded d Langvokal mit Doppelbuechschtabe aaggèè. S Züritüütsch gchännt 15 fonoloogisch dischtinktiivi Vokaalfarbe. i, o, ö, u und ü gchäned zwoo fonoloogisch verschideni Seriie vo Langvokääl, ii, oo, öö, uu, üü und ìì, òò, ö̀ö̀, ùù, ǜǜ. Hüt wèèrded die aber nu na zum Täil underschide. Scho de Weber und Bächtold regischtriered òò nu na i Äigenäme, und au ìì, ùù, ǜǜ sind wiitume verloore. Nu ö̀ö̀, de Umluut vo aa (em mittelhoochtüütsche lange /a:/), isch au hüt na überal läbig, öppen i brö̀ö̀tle (bräteln, braten), rö̀ö̀tle (rät(s)eln, raten), Nö̀ö̀t (Nähte), spö̀ö̀ter (später) usw. Sis churz Gägeschtuck ö̀, wo vo Weber und Bächtold aagsetzt wird, chunt nu i wenige Wöörter voor, öppen i hö̀ (hä? wie bitte?) und hö̀re (aufhören).
Diftöng:
Konsonante
S Züritüütsch hät 28 Konsonantefoneem. Zue de Alofoon ghööred di uvulaare Frikatiiv [] un [] als freii Alofoon vo de velaare [] un []. S Fonemme /r/ chunt als Zungespitze- oder (vil sältener) Zäpfli-r voor.
S Konsonanteninväntaar vom Züritüütsch bestaat, wie au suscht im Alemanisch, us Fortis und Lenis und gchännt ekäi stimmhafti Obstruänte. D Fortis (/p t k/ usw.) tuuret lenger wie d Lenis (/b d g/) und chönd au mit Doppeltkonsonante (/pp tt kk/) oder miteme ː (/pː tː kː/) gchännzäichnet wèèrde. Usserdèm sind d Fortis im Gägesatz zum Standardtüütsch nöd behuucht usser i Leenwöörter. Wil d Konsonantelengi au am Änd vom Wort erhalte bliibt, git s im Züritüütsch ekäi Usluutverhärtig wie im Standardtüütsch.
Andersch weder im Nöihoochtüütsch, wo d Vokaallengi zwingend vo de Silbeschtruktur abhanged, cha s Züritüütsch au nach churze Vokaal äifachi Konsonante und nach lange Vokaal doppleti Konsonante (Geminate) haa. Biischpiil sind schile (schielen), schare (scharren) un Chele (Kelle).
D Plosiv chönd am Aafang, i de Mitti und am Änd vomene Wort sowool als Fortis wie au als Lenis uufträtte. D Frikatiiv sind im Aaluut aber alewiil Lenis.
''Quelle: Fleischer, Jürg un Schmid, Stephan. (2006). Illustrations of the IPA: Zurich German. Journal of the International Phonetic Association, 36/2.''
Woortschatz
Wöörter, wo tipisch für s Züritüütsch sind (Quäle: Sprachatlas vo de tüütsche Schwiiz und Schwiizerischs Idiotikon):
Ortografii
Die Notazioon isch vom Weber und em Bächtold und gaat uf der Eugen Dieth zrugg. Gwöndli wèèrded d Gravis ewäggglaa, mer verzichtet also uf di orthographisch Underschäidig vo è und e (oder ä), èè und ee (oder ää), òò und oo, ö̀ö̀ und öö, ùù und uu, ǜǜ und üü. Es muen äim aber bewusst sii, das daademit di fonoloogisch Informazioon im Täggscht fèèlt, wo dur lexikalischs Wüsse mues uufpracht wèèrde. Au uf d Setzig vom Diphthong äi wird hüüffig verzichtet und me schriibt äifach ei, analoog zum Hoochtüütsch. Au daa gaat Informazioon verloore, wil i gheit s ei würkli für staat, aber eigetli staat äigetli für äigetli.
D Underschäidig vo f, v und ph isch nöd fonoloogisch und orientiert sich au am Hoochtüütsch. S y sett me nöd mit em y i griechische Wöörter verwächsle, s isch nämli zum Teil gängig, dèè Buechstabe für e langs und gschlosses oder au sekundär gchürzts gschlosses  ii/i z schriibe (öppe Schwyz, Baseldytsch). Das hät hischtorischi Gründ: Scho im 16. Jarhundert hät me Schwytzerland, wyss, wyt und èènlich gschribe. I dène Fäll sind aber d Lengene vo den anderne Vokäl nöd marggiert. Wä me d Vokaallengi sischtemaatisch wott feschthalte, aso mit aa, ee, uu, oo, ää, öö etc., machts wenig Sinn, daadenäbet y statt ii z bruuche – ussert i Dialäkt, wo näbed em gschlossene lange [i:] au e langs offes [ɪ:] händ (z. B. Baseltüütsch), oder aber umgcheert i Dialäkt, wo näbed em offene churze [ɪ] au e churzes gschlosses [i:] händ (z. B. Basel- und Bärntüütsch), wo also d Lengi nöd vo de Qualitèèt abhanget.
D Gruppe st, sp werded immer als scht, schp realisiert. Bim Schriiben aber schriibt mer am Aafang vomene Woort (au in ere Zämesetzig) gèèrn trotzdèm st und sp, wil deet d Uuspraach im Hoochtüütsch ja gliich isch wie i de Mundaart. z isch fonoloogisch wie ts. Es git e Stimmtonassimilazioon vor s, so das ds fonoloogisch wie ts isch (z. B. d Sach chönnt fonoloogisch äidüütig au tSach oder Zach gschribe werde, me ziet aber di eerscht Schriibwiis im Inträsse vo de Klaarhäit voor).
De feminiin Artikel d und s Partizipial-Prèfix g (Hoochtüütsch ge-) füered im Sandhi zu Geminaate: Bim feminiine Artikel isch de Sandhi fakultatiiv. Zum Biischpiil cha «die Kirche» bi tüütlicher Uusschpraach als [] realisiert werde, normaalerwiis aber als []. Us dèm Grund wird di klaarer Schriibwiis d Chile voorzoge. Andersch bim Partizip. S Partizip vo träffe isch im Züritüütsch ttroffe (gwönli troffe gschribe) und nie *gtroffe. S Partizip vo bache isch bbache (au pache gschribe) und nie *gbache. S Partizip vo gumpe isch ggumpet und wird am beschten au esoo gschribe. Bi Vèrbe, wo mit ch- aaluuted, füert d Gruppe gch phonologisch zu k, aber zur Klaarheit vom Schriftbild und für di morfoloogisch Durchsichtigkäit schriibt me besser gch: So cha me s Partizip vo chauffe als gchaufft oder (sälte, wil s hoochtüütsch uusgseet) als kauft schriibe.
D Vokalisierig cha zwüschet de Underdialäkt variiere, vor alem bi archaaischere Wörter. Biischpilswiis «Mond» gits als Maa, Moo oder (Pluraal) Mö̀ö̀, all die Luutige sind im 20. Jarhundert aber wiitume vo Moond (pl. Möönd) verdrängt woorde.
Kabinett Wittemann
S Kabinett Wittemann isch vum 20. Novämber 1930 bis 18. Septämber 1931 d Landesregierig vu Bade gsii.
In dr 52. Sitzig vum Landdag vum 30. Juni 1931 isch s zuen ere große Kabinettsumbildig chuu, d DVP isch doderby in d Regierigskoalition ufgnuu wore.
Meinrad Zünd
Da Mädy Zünd (* 5. Mai 1916 z Balga; † 21. März 1998 z Balga; hoamatberächtigt o z Balga) ischt an Schwizer Künstler (Bildhouer und Mooler) us Balga im Sanggaller Rhintl gsi. Uf amtlicha Dokumänt hät er Meinrad Zünd ghoassa, bekannt isch er aber as Mädy Zünd gsi oder as Mädy XIII. winner sich sälber gsed hät. Da Mädy hät oafachi aber usdruckstarchi Wärk us Holz, Ise, Bronze, Stoa oder Ton gmacht. Aber o Gmäld uf Lywand und a Fassadene, wie o Holzschnitt hät er gschaffe.
Läba
Ufgwachsa ischt da Mädy als 13. Cheand innara arma Arbeiterfamili z Balga. Noch da obligatorischa Schuelzit, won er me oder weniger erfolgrych abgschlossa hät, isch er zerst in a «Schifflistickerei» als afache Arbeiter gi schaffa zum Gäld verdeana. Noch anderthalb Johr ischt er in a Beckerei als Lehrling gschickt wora. Die Stifti hät er aber bald wider abbrocha und a Beschäftigung i da Spänglerei vo sim Brüeder gfunda. Da Mädy, so händ em do alli gsed, hät i sinner Freizit sini Fähigkeit entdeckt, us alte Hagpföal, wo numma bruucht wora send, Figura z schnitza. Am Aafang sends a paar Figura gsi vom Schwizer Landesheiliga, em Brueder Chlaus. Dia chlinna Chläusli hät er dänn a frommi Mitbürger för a Sackgäld verkooft. An Balger Arzt hät em dänn zum a Stipändium verholfa und em so s vierjöhrig Studium a da Kunstgwärbschuel z Luzärn ermöglicht. I dära intensiva Zit isch sini Liebi zur gstaltenda Kunst gwachsa, wo dozmol sini Bruefig wora ischt. Z Luzärn hät er au d Klara Stutz känne glärnt, sini zuekünftig Frou. Noch em Abschluss vom Studium isch er mit da Klara wider zrugg is Sanggaller Rhintl zoga.
Sis künstlerischa Schaffa isch natur- und volksverbunda gsi und hät am Aafang nöd glanged zom d Famili z ernäre, wo immer grösser wora ischt. Drom hät sini Frou Claire vil Johr als Tapeziernaieri s täglich Brot verdiena mösa. Da Mädy Zünd hät mit sinera Famili ima chlinna Hüsli am Waldrand oberhalb vom Dorf Balga gläbt. Am Huus, wo hüt no stoht, aabout ischt sis bescheidana Atelier und e paar chlinni Ställ för a paar Huus- und Nutztier. Da Mädy ischt sehr beläsa gsi und hät sich au witerbilded. I spötara Johr isch es em dänn finanziell möglich worda, a paar Reise i verschideni Länder vo Europa z undernee und eso grossi Kunst mit eigne Auge z erkunda. Da vilsitig Künstler hät a 280-sitegi Autobiografii gschriba und scho zu Läbzita sini oaga Urna gstalted. Er ischt bi da Bevölkerig im Rhintl wäga siner oafacha Art beliebt gsi und hät as Läbaskünstler und Original golta.
S Wärch
D Wärch vom Mädy Zünd zeichnad sich dor klari Linia und chräftegi Farba us. Si send uf s Wesentlechi beschränkt, mönd aber nöd erchlärt wöra. D Palette a Themena vo sina Wärch isch rächt gross. Es send Süsche us em alltäglicha Läba, us da Bibla, Heilegi, Tier usw.
Omkarananda
De Swami Omkarananda Saraswati (* 25. Dezember 1929 z Hyderabad, Indie; † 4. Jänner 2000 z Lange bi Bregez, Österriich) isch en indische Sannyasi (Mönch) gsii und e Schüeler vom Swami Sivananda. Er isch de Gründer vom Divine Light Zentrum z Winterthur.
Lebe
I de sibezger Joor isch s DLZ is Blickfeld vo de Öffetlichkait groote, well militanti Aahänger vom Omkarananda mit kriminelle Aktione versuecht hend gege iri Kritiker azgoo. Die hend im Oktober 1975 i zwee Bombeaschläg gipflet. Ai Bombe isch z Söizi bim Huus vom Regierigsroot Jakob Stucki deponiert wore und die ander bimene Winterthurer Rechtsawalt, doch sind baid Bombe nöd detoniert. De Omkarananda und e paar vo sinene Aahänger sind wege Mordversuech vor s Gricht cho und de Omkarananda isch ane 1979 zu 14 Joor Zuchthuus und 15 Joor Landesverwiis verurtailt wore.
Noch de Haft het sich de Omkarnanda z Lange bi Bregez niderloo, woner e zwaits Zentrum ggründet het und woner denn am 4. Jänner 2000 gstorbe isch.
s Bombeattentat
Da Bombeattentat het i de Press höchi Welle ufgworfe und de Tagi het probiert nochezwiise, as d Zörcher Polizai zäme mit de belgische Polizai i da Attentat involviert gsii sai und s Material ade Attentäter gliferet hebi; drum saiet die Bombe onöd explodiert. De zueständig Polizaifunktionär isch zuedem spöter wegere andere Sach vom Dienst dispensiert wore. Zudem werd au bizwiiflet, wie wiit de Omkarananda i die Aktione involviert gsii sai und öb er öberhopt nebis devo gwüsst hebi. Aahänger vom Omkarananda redet au vomene Komplott vo de Kritiker am DLZ, doch isch ene bis hüt nöd glunge, s Urtail vo 1979 z revidiere.
Buchegg SO
Buechegg isch e Iwonergmeind im Bezirk Buecheggbärg vom Kanton Soledurn, Schwiz.
Geografii
D Gmeind Buechegg ligt uf em soledurnische Buecheggbärg und gränzt im Nordweste und im Südoste a de Kanton Bärn. Dür d Gmeind fliesst dr Mülibach.
D Nachbergmeinde vo Buechegg si im Norde Löizige (BE), im Nordoste Lüterkofe-Ichertswiu (SO), im Oste Bätterchinge (BE), im Südoste Froubrunne (BE), im Süde Ungeramsere (SO), im Südweste Messe (SO) u Lüterswiu-Gächliwiu (SO), im Weste Rüti bi Büüre (BE) u im Nordweste Aarch (BE).
Protozoen
Protozoe (Äizaal Protozoon; griech. πρωτόζωον protózoon‚ s erste Dier‘, vo πρώτο próto ‚ersts‘ und ζώον zóon ‚Lääbewääse‘, Dier‘) oder Urdier bzw. Urdierli isch e veralteti Bezäichnig für öikaryotischi Äizäller, wo wägen iirer Lääbenswiis, wo mäistens heterotrof isch, und wäge iirer Mobilidäät as dierisch aagluegt wärde. Dr Karl Grell definiert sä as Öikariote (mit äim oder meerere Zällkärn), wo als Äinzelzälle lääbe oder koloniali Verbänd bilde.
Wie au d Protiste, wo si zuen e ghööre, si au d Protozoe hüte kä Taxon mee.
Protisten
D Protiste ( Protista, „Urwääse“, „Erstling“ ) si e Grubbe vo mikroskopische Lääbewääse, wo mitenander nit nööcher verwandt si. Mä het sä aber lang as Taxon (süstematischi Äihäit) aagluegt. Alli Äizäller ghööre drzue und Öikariote mit numen e baar Zälle, also Alge, Protozoe und e baar Bilz. Dr Begriff wird nüme as wüsseschaftlig aagluegt, wird aber doo und dört immer no brucht.
Lääbenswiis
Vili Protiste chönne sich aktiv beweege. Si chönne mit Hilf vo Gäissle oder Wimpere schwümme oder grääsme, grobble, schliiche oder laufe uf Schiinfüessli (Pseudopodie) ume. Es git Arte wo äifach nume im Wasser schwääbe, vilmol mit Hilf vo lange Zällfortsetz.
Die mäiste Protiste lääben im Meer, zum Däil nooch an dr Oberflechi, zum Däil schwääbe si im Wasser, zum Däil schnoogge si uf em Grund. Es git au sonigi, wo uf Stäi, Pflanze und äänligem hocke. Es git au Protiste in Süesswasser aber nume weenigi uf em Land. Es git heterotroofi, autotroofi, mixotroofi, äärobi und anäärobi Forme. Nid wenig Protiste lääbe au parasitisch in Dier.
D Protiste pflanze sich gwöönlig dur Zwäidäilig ungschlächtlig furt. Bin e baar Arte git s aber au Vilfachdäilige, bi andere chömme gschlächtligi Vorgäng vor.
Per Anhalter durch die Galaxis
The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy (uf Dütsch Per Anhalter durch die Galaxis oder au Per Anhalter ins All, abkürzt HHGTTG, oder H2G2) isch s bekanntiste Wärk vom änglische Schriftsteller Douglas Adams. Es handlet sich um e Mischig us Komödie, Satire und Science Fiction. Ursprünglig isch s e Hörspiilserii vo dr BBC gsi. Denn isch s as Roman internazional erfolgriich gsi, und schliesslig für witeri Medie (Färnseeserii, Kompiuterspiil, Miusicl, Kinofilm) umgsetzt worde. D Gschicht het scho früe Kultcharakter überchoo, vor allem dr charakteristisch Humor vom Autor het gfalle.
Protisten
Bedütig
E Hufe Protiste chömme in gwaltige Zaale vor. D Überräst vo gstorbnige Protiste, wo nid verfüüle, wie d Chiiselskelett vo de Radiolarie und Chiiselalge (Bacillariophyta) oder d Chalchschale vo de Foraminifere, forme Gstäi: Si sedimentiere uf e Grund vom Gwässer und wärde dur Diagenese zu Gstäi, zum Bischbil Chiiselschiifer und Chriide, wo vilmol ganzi Gebirgsschichte us ene bestöön.
Per Anhalter durch die Galaxis
D Handlig vom erste Däil vo dr Serii, wo au The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy häisst
D Gschicht, wo d Baasis vo alle Wersioone isch, si d Abentüür vom Arthur Dent. Dr Dent isch e durchschnittlige Ängländer, wo grad no vo sim Fründ Ford Prefect grettet wird, bevor die usserirdischi Rasse vo de Vogone dr Blanet Ärde zerstöört. Ass dr Ford Prefect en usserirdische Bsuecher uf dr Ärde gsi isch, het dr Dent nid gwüsst und au nid, ass dä uf d Ärde cho isch zum über e Blaneet z rüscherschiere für e galaktischi Enzyklopedii. Wo d Flotte vo de Vogone ufdaucht isch, zum d Ärde z zerstööre, wil si uf dr Rute von ere blaante galaktische Hyperruum-Expressrute gläägen isch, het dr Ford d Gläägehäit bim Schopf packt zum sich und dr Arthur mit Hilf vom ene „Subruum-Äther-Winker“ (Sub-Etha-Sens-O-Matik, en Art elektronische Duume) sozusääge per Autistopp oder gnauer per Ruumschiffstopp an Bord vo äim vo de Vogoneruumschiff z rette.
Protisten
Bedütig
Us urdümlige Protiste si im Lauf vo dr Evoluzioon alli hööchere vilzellige Organisme entstande, woorschinlig vor allem über dr Wääg vo dr Zällkoloniibildig, wie mä si hüte no bi gwüsse Alge cha beobachte.
Per Anhalter durch die Galaxis
D Handlig vom erste Däil vo dr Serii, wo au The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy häisst
D Vogone si aber nid grad bsundrigs gastfründlig, und so wärde dr Arthur und dr Ford dur e Luftschlöise ins All uuse gheit. Bevor si aber dört umchömme, nimmt si in dr letschte Sekunde s Ruumschiff Härz us Gold uf. Dört dräffe dr Arthur und dr Ford die andere Hauptfigure vo dr Gschicht: dr Zaphod Beeblebrox, won e Halbgusää vom Ford und zitwiis Bresidänt vo dr Galaxis isch. Dr Zaphod het zämme mit dr Tricia McMillan (Übernaame „Trillian“), wo dr Arthur emol uf ere Party in ere Woonig z Islington kenneglert het, s Ruumschiff gstoole. Au an Bord isch dr Marvin, e depressive Roboter. Zämme si si uf dr Suechi noch em legendäre Blanet Magrathea und finden en schliesslig au.
Protisten
Bedütig
Wil sich an iine d Zällbestanddäil und die wichdigste Äigeschafte vo Lääbe, wie Beweegig, Räizbarkäit oder Furtpflanzig, guet löön lo studiere, si d Protiste e beliebts Objekt in dr biologische Forschig. Nume öbbe 40 Arte chönne bim Mensch Protozoeinfekzioone verursache und die si au vo medizinischem Inträssi.
4. Juni
Dr '''4. Juni''' isch dr 155. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 156. in Schaltjohr), dodermit blybe no 210 Däg bis zum Änd vum Johr.
Domäne (Biologie)
D Domäne isch di hegscht Klassifizierigskategory in dr sischtematische Yydailig vu dr Lääbewääse noch em Carl R. Woese (University of Illinois), wo jetz allgmain akzeptiert wird.
Per Anhalter durch die Galaxis
D Handlig vom erste Däil vo dr Serii, wo au The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy häisst
Uf Magrathea dräffe si uf e Slartibartfass, und dä erkläärt ene, ass d Ärde äigentlig e Superkompiuter gsi isch, und ass er drbii mitgschafft het. Dr äinzig Zwäck vo dr Ärde het din bestand, en Antwort z finde uf d Froog was dr Sinn vom Lääbe, vom Universum und allen andere sig. Siibe Millioone Joor het d Ärde an dere Antwort grächnet, aber si isch von ere früenere Wersioon vom Superkompiuter Deep Thought gfunde worde, nume het dä d Froog wo gfrogt worden isch, nid chönne formuliere.
Domäne (Biologie)
Yydailig
Alli Lääbewääse wären in däm Sischtem in drei Domänen yydailt, doderby basiert d Unterdailig uf dr unterschidlige Struktur vu dr ribosomale Ribonukleinsyyri (rRNA). Die drei Domäne sin:
Fir d Domäne Eukaryota sin au d Näme Eukarya un Eucarya gängig. Woese, Kandler un Wheelis hän bi ihrem anne 1990 vereffetligte Vorschlag zur Yydailig vu dr Lääbewääsen in drei Domäne dr Uusdruck Eucarya brucht.
Per Anhalter durch die Galaxis
D Handlig vom erste Däil vo dr Serii, wo au The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy häisst
Wo d Vogone d Ärde zerstöört häi fümf Minute bevor s Brogramm abgloffe isch, wo 10 Millione Joor hät sölle laufe, häi d Ufdraggääber, e Rasse vo hüperintelligänte, pandimensionale Lääbewääse in dr Gstalt vo wisse Müüs, im Arthur si Hirni welle abchaufe, wil si s für e Däil vo dr Kompiutermatrix ghalte häi und ghofft häi, ass si din d Froog doch no chönnte finde. Dr Arthur het abgleent und d Müüse häi denn brobiert, iim s Hirn mit Gwalt wägznee. Grad denn isch die galaktischi Bolizei choo, wo dr Zaphod gsuecht het. Im Duurenander wo s denn gee het, häi dr Arthur, dr Ford, dr Zaphod und d Trillian in d Härz us Gold chönne flüchte und häi beschliosse, zerst emol go ässe. Das isch dr Übergang zum zwäite Däil vo dr Serii, The Restaurant at the End of the Universe.
Harzweiler
Hortwiller (lothrìngisch; frànzeesch Hartzviller, ditsch Harzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Per Anhalter durch die Galaxis
D Handlig vom erste Däil vo dr Serii, wo au The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy häisst
In dr Hörspiil- und dr Färnseeserii isch das Ändi e chli anders: D Boliziste zerstööre e Kompiuter, wo sich d Protagoniste drhinder verstecke. In dr Explosioon wo s git wärde si dur d Zit diräkt ins Milliway's gschlöideret, und eso foot d Handlig erst bim 14. Kapitel vom Buech aa.
Harzweiler
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Domäne (Biologie)
Yydailig
Näb em Sischtem, wu uf dr Verwandtschaftsgrad zruckgoht, wären alli Lääbewääse no ihre Zällstruktur in zwoo Gruppen yydailt:
Harzweiler
Geogràfi
Hortwiller lijt rund àcht Kilometer sìdeschtlich vun Sarrebourg àn dr Bièvre (Biber) uf re Heche zwìsche 275 und 376 m ìwer em Meeresspiejel.
Domäne (Biologie)
Yydailig
D Aagherige vu dr Domäne Bacteria un Archaea sin Prokaryote, alli ibrige Lääbewääse sin Eukaryote. Die Yydailig no dr Zällstruktur isch kai taxonomischi Yydailig. .
Harzweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Domäne (Biologie)
Yydailig
Fir Vire, Viroid un Prione, wu kai Lääbewääse sin, git s en aigeni Klassifikation.
Hischtorischi Sischtematik
Im friejere Sischtem vu dr Lääbewääse isch nit unterschide wore zwische Bakterien un Archäe, un d Archäe sin, wel si wie d Bakterie Protische sin, zue dr Bakterie grächnet wore.
Harzweiler
Verwàltung
vun Hortwiller ìsch. Hortwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Lumnezia
Lumnezia isch e politeschi Gmaind im Taal Lugnez im Bündnerland.
Harzweiler
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hortwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Lumnezia
Gschicht
Die neui Gmaind isch am 1. Jänner 2013 us de ehemolige Gmainde Cumbel, Degen, Lumbrein, Morissen, Suraua, Vignogn, Vella und Vrin pildet worde.
Di alti Gmaind Suraua isch sälber erscht ane 2002 entstande, wo d Gmainde Camuns, Surcasti, Tersnaus und Uors-Peiden zämegleit worde sind.
Harzweiler
Wirtschàft
Bekànnt ìsch d Gmein fìr d Krischtàllfàwrik, wie 1932 grindet und 2004 züegmàcht worre ìsch.
Lumnezia
Wappe
S neue Gmaindwappe zeigt s alte Toor vo der gmuurete Letzi a der Taalstrooss, d Porclas.
Massiv
Es Massiv (französisch massif, „massig“, „kompakt“) isch e markanti Form vom Gländ, wo verschide gross cha sii oder sich uf de Oberflächi vo de Erde geologisch relativ scharf vo sinnere Umgebig abhebt.
Die bsundrig Reliefform vome Gebirge chan au als Bärgmassiv, Felsmassiv, Gebirgschetti, Gebirgsmassiv, Gebirgsstock oder als Gebirgszug bezaichnet wärde.
D Bezaichnig Massiv wörd im Alltag mängmol för Gebirge bruucht, wo im geologische Sinn kä Massiv sind. So isch de Säntis sälber e käs Massiv, nu de högscht Punkt vom Alpstai, wo sälber aber als Massiv bezaichnet wörd.
Moderator
E Moderaator wiiblig Moderatoorin (vo latiinische Wort moderator mit dr Bedütig ‚Määssiger‘, ‚Länker‘, ‚Handhaaber‘, ‚Regierer‘; abgläitet vom Wärb moderare) isch e Persoon, wo e Gsprööch länkt oder in ere Kommunikazioon vermiddlet. Däm, won er macht, säit mä Moderazioon.
Si Rolle
Dr Gsprööchsmoderaator understützt d Däilnäämer in ere Gsprööchsrundi oder an eme Podiumsgsprääch. Mäistens begrüesst er d Zuehöörer, erklärt s Thema vom Gsprööch, wie s goot und stellt vilmol d Däilnäämer vor. Er länkt dr Umgang mit em Thema, förderet dr Dialoog, und macht am Ändi e Zämmefassig.
Bi vile Formatradio si d Moderatooren au zueständig für d Wätterbricht und d Vercheerslaag. Mänggisch beschränkt sich iiri Rolle uf s Aasääge vo Muusigdiddel und Wäerbig für en äigene Sänder. Daas bassiert mee und mee, vor allem wääred de Nachtstunde und isch vilmol automatisiert über Kompiuterbrogramm.
Kwelle
Dr Ardikel «Moderator» uf dr dütsche Wikipedia
Hurriter
D Hurriter sind e bronzezittlichs Volch im Alte Orient gsii. Si hend i de Berge glebt, wo Mesopotamie im Norde abgrenzt hend und sind nodisnoo i Syrie iidrunge. Abem 14. Joorhundert v. Chr. hett di hurritischi Kultur afange e starche Iifluss uf d Hethiter uusüebe. De hethitisch König Ḫattusili III. und d Königi Puduḫepa hend de hethitisch Staatskult regelrecht noch hurritischem Vorbild umgmodlet und i de Nööchi vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa im Felshailigtum Yazılıkaya s hurritische Pantheon in Fels inemaissle loo.