cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Flugkatastrophe von Überlingen
Zu de Dänkmäler
Im Gebeude vo Swisscontrol git’s äbefalls es Dänkmal. Zudäm söll lut em Film Mayday Alarm im Cockpit, Zusammenstoss über dem Bodensee, i der Mitti vom Kontrollruum, für e Peter Nielsen e Rose i nere Vase stah.
Umsetzig i Film, Theater u Radio
D Kataschtrophe z Überlinge isch i der kanadische Fernsehserii Mayday-Alarm im Cockpit under em änglische Titel Deadly Crossrods u uf Dütsch under em Titel Flugzeugkollision von Überlingen, verarbeitet worde. Der Flug vo de beide Flugzüg wird i nachegstellte Szene, Animatione u Interviews dargstellt und so wärde d Hindergründ u d Ermitlige belüchtet.
D Dokumentarfilmserii Sekunden vor dem Unglück het äbefalls d Katastrophe z Überlinge rekonstruiert. I däm Film üsseret sech der Witali Kalojew zu syne Motiv zum Mord am Fluglotse.
Der Spiilfilm Flug in die Nacht - Das Unglück von Überlingen vom Regisseurs Till Endemann us em Jahr 2009 beschäftiget sech mit em Unfall u de Nachwirkige bis zum Tod vom Fluglotse.
Ds Theaterstück Menschliches Versagen vom Schwyzer Dramatiker Lukas Hollinger behandlet d Kataschtrophe z Überlinge. Es isch im Stadttheater Konstanz urufgfüert worde. Vo däm Stück gits e Hörspiilfassig. Es isch e Produktion vom SRF u em SWR. D Regii het der Stephan Heilmann gfüert. Die Hörspiilfassig isch under de Finalischte vom Hörspiilprys vo de Chriegsblinde 2013 gsi.
Ds dütsche Filmdrame 10 Sekunden orientiert sech inhaltlech a der Kataschtrophe u der Tötig vom Fluglotse.
Der Hollywood-Film Vendetta - Alles was ihm blieb war Rache (Im Original: Aftermath) mit em Arnold Schwarzenegger i der Rolle vom troumatisierte Vater, het der Unfall i d USA verleit.
Di russischi Künschtleri Gulyas Galimullian het über das Ereigniss en Dokumäntarfilm dräjt mit em Titel The Flight to Paradise. Die dütschi Fassig heisst: Haus am See.
Im Jahr 2018 isch es russischs Filmdrama veröffendlecht worde mit em Titel Непрощенный. Es beschäftiget sech mit der verzwyflete Gschicht vom Witali Konstantinowitsch Kalojew u sym Rachemord am verantwortleche Floglotse.
Clara Grosch
Yres Läbe
D Clara Grosch isch d Tochter vom Ferdinand Grosch und dr Cora Erdmann gsi. Si het d Schuele z Karlsrue und z Düsseldorf bsuecht. 1902 het si dr Kunschtmoler Jakob Wagner vo Gälterchinde ghürotet. Do si e bekannti Kunschtmolere gsi isch het si yri Bilder wyterhi mit yrem Meitli- oder Künschtlername Clara Grosch signiert. Dur d Hürot isch si Gälterchinder Bürgere worde.
D Künschtlerin
D Clara Wagner-Grosch het sich im Damenatelier P. Borgmanns z Karlsruhe, bi R. Risse und W. Sohn z Düsseldorf, K. Gussow z Berlin, G. Courtois und Girardot z Paris zur Porträtischtin lo usbilde. Si het als Porträtischtin vill Ufträge bi dr hessische Hofgsellschaft usgfüert. Im Joor 1900 het si z Paris dr Baselbieter Landschaftsmoler Jakob Wagner kenne gleert und isch mit ym 1902 nach dr Hochzyt ins Tessin nach Locarno go woone. Si het vill Porträtufträg in dr Dütschschwyz, z Dütschland und z Schwede übercho. Yri Bilder si au nach England und Russland gange. Si het Usschtelligserfolg z Berlin und z Münche gfyrt.
Kannenfeldpark
Am Kannefäldblatz, wo vor em Park lit, het d BVB Haltstelle für d Dramlinie 1, 2, 6 ,8, 14, 16 und für d Buslinie 31, 36, 38 und 50.
Gschicht
S «Kannefäld», wo em Quardier si Name gee het, isch bis in s 19. Joorhundert as Ackerflechi gnützt worde. Wo mä d Stadtmuure denn gschlifft het, isch dört 1868 e Friidhof iigrichdet worde. Mä het dr sogenannti Gottesacker uf em Kannefäld 1912 zum letzte Mol erwiiteret und 1932 schliesslig ufghoobe. Vom früehnere Friidhof si näben em mächtige Iigangsportal an dr Burgfälderstross d Iifriidigsmuure, s Gärtnerhuus und e baar Dänggmööler übrig bliibe.
1951 het mä dört die grössti Baasler Parkaalaag (9,1 ha) iigrichdet mit e Hufe Böim und ere Muure zringsum. Es git dört Spiilblätz, e chliises Kaffee, e Däichli mit Betonhüügeli, wo d Kinder im Winter, wenn s Wasser abgloo isch, bruuche zum druf umefaare.
Katalonien-Rundfahrt
D Katalonie-Rundfahrt (katal. Volta Ciclista a Catalunya) isch e Radränne im spanische Katalonie. Die Rundfahrt, wu alljohr im Mai/Juni uusdrait wird, ghert syt dr Yyfierig vu dr UCI ProTour 2005 zue däre Rännserie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.
D Katalonie-Rundfahrt isch zem erschte Mol anne 1911 uusdrait wore un isch noch dr Tour de France (1903) und em Giro d'Italia (1909) s dritteltist Radränne uf dr Wält. Si giltet näbe dr Baskeland-Rundfahrt as eis vu dr wichtigschte regionale Etapperänne z Spanie. Si wird zmeischt vu spanische Radfahrer dominiert. Rekordsiiger isch dr Mariano Cañardo, wu di Katalonie-Rundfahrt sibe Mol (1928-1930, 1932, 1935, 1936, 1939) gwunne het. Er isch mit 22 Etappesiig Zweite hinder em Miguel Poblet, wo in de 1940er bis 1960er Johr dreiädrissig Etappe gwunne het.
Siiger us dr Schwyz sin dr Alex Zülle 1992 un dr Michael Albasini 2012 gsi. Dytschi Siiger het s bi dr Katalonie-Rundfahrt bis jetz nonig gee.
Dr Erst im Gsamtklassemänt drait e wisses Liibli mit grüene Streifli uf dr Brust und an den Ermel.
Anderi Ränne z Katalonie
E ander Radränne z Katalonie isch d Setmana Catalana de Ciclisme (Katalanischi Wuche), wu am Aafang vu dr Radsport-Saison stattfindet.
Fritz Hockenjos
Dr Fritz Hockenjos (* 26. Merz 1909 z Lohr; † 24. Februar 1995 z St. Märge) isch e dytsche Forschtdiräkter, Autor un ehrenamtlige Naturschutzbeufdraite vum Landkrais Hochschwarzwald gsii.
Lääbe
Dr Hockenjos isch ab 1916 uf d Volksschuel un no vu 1919 bis 1928 uf s humanistisch Gimnasium vu syre Haimetstadt. Noch em Abitur het er ab 1934 Forschtwisseschaft an dr Uniwersitete Fryburg un Minche studiert. Noch em Abschluss vum Studium het er vu 1937 bis 1939 d Stell vum Zweete Forschtbeamte am Forstamt z Chander ghaa. Vu 1948 bis zue syre Pänsionierig anne 1974 isch dr Hockenjos Laiter vum Forschtamt St. Märge gsii, wun er naturnoche Waldböu dribe het un dodermit syre Zyt wyt voruus gsii isch. Är het mit syre Frau fimf Chinder ghaa.
im Chrieg
Dr Hockenjos isch im Zweete Chrieg vu 1939 bis 1945 as Soldat z Frankrych un in dr Sowjetunion yygsetzt gsii un isch no in franzesischi Chriegsgfangeschaft grote, wun er 1948 drus entloo woren isch. Unter anderem sich er Hauptmann vu dr Reserve un stellverdrättende Fierer vum II. Bataillon vum Grenadier-Regimänt 380 (215. Infanteri-Division) gsii. An dr Oschtfront isch ihm u. a. s Ritterchryz vum Yyserne Chryz verliie wore.
Naturschitzer
Vu 1953 bis 1973 isch dr Hockenjos ehrenamtlige Kraisbeufdraite fir Naturschutz un Landschaftspflääg z Neistadt im Schwarzwald gsii, un anne 1953 isch er Hauptnaturschutzwart vum Schwarzwaldverain as Noofolger vum Hermann Schurhammer wore, ne Amt, wun er bis 1970 ghaa het. Im nämlige Johr het er aus s Amt vun eme Obmann vu dr Arbeitsgemeinschaft Heimatschutz Südbaden ibernuu un het mit ire erfolgryhc gege d Blään fir e Staudamm in dr Wueteschlucht im Hochschwarzwald kämpft. D Arbetsgmainschaft het er intänsivi Effetligkaitsarbet mit ere Unterschriftenakzion gmacht un isch dodermit e Vorbild gsii fir mänki speteri Burgeriniziativ.
Ab 1970 isch dr Hockenjos Bresidänt vum Schwarzwaldverain gsii. Bi sym Uusschyden as Bresidänt 1979 isch er zum Ehrebresidänt ernännt wore.
Dina
Dina isch e wibliche Vorname, wo us em Hebräische chunnt. ( דִינַה). Er isch abgleitet vo dr Wurzle דִין, wo Rächt oder Urdeil bedütet, und meint öbbe „d Richterin“ oder „die Grechti“ oder öbber wom enere zum Rächt verholfe het.
E Frau mit em Name Dina chunnt ide Bible vor, und zwar wird si vo Verbrecher sexuell missburcht und denne duet ihre Brueder d Täter umbringe. Dina isch im Dütsche en sehr seltene Name. Eher hüfiger chunnt d Form Dinah vor.
Straßenbahn Le Mans
D Linniè 1 vo dè Strõßèbaa vo Mans (frz. Tramway du Mans) isch für 302 Millionè Euro diè billigscht unter dè Neubautè vo dè letschtè Johr z Frankrych. S èrschte Stugg, d Streggi Antarès – Université isch sit èm 17. Novembèr 2007 im Bedryb. D Abzwygung vo dè Halteschtell Saint-Martin bis zu dè öschtlichè Endhalteschtell Espal isch am 22. Dezembèr 2007 an Start gangè.
Dè Strõßèbaavokeer wörd vo dè Gsellschaft Société des transports en commun de l'agglomération mancelle (SETRAM) bedribbè. Si organisyrt au dè Busvokeer i dè Metropolregion Le Mans, dèm näbbè Le Mans acht witeri Gmeindè aaghörèd.
D Strõßèbaa 1897–1947
Schu vo 1897 bis 1947 hèt s è meterschpurigi Strõßèbaa z Mans. Vyr elegtrischi Linniè sin im Stadtberych gfaarè, s Umland isch mit èm Linniènetz vo Schmalschpur-Dampfschtrõßèbaa mit dè Stadt vobundè. Eini vo dè Linniè hèt èn Dunnel ghaa, wo s Stadtzèntrum demit unterquert worrè isch. Beidi Streggènetz sin dõmòls als Tramway (Strõßèbaa) benamst worrè.
Eini technischi Bsunderheit isch dè sognannte „Pont en X“ (diè x-förmigi Brugg). Es handlèt sich um zwei Metallbruggè, wo dè Fluss Sarthe übberquert hèn. Si sin abber nit senkrächt zum Ufer voloffè wiè s meischtens dè Fall gsi isch, sondern schräg dezuè hèn si sich i dè Flussmitti chrützt. Diè eint Brugg isch vo dè elegtrischè Strõßèbaa bruucht worrè, diè ander vo dè Ysèbaa. 1944 isch sèlli Konschtruktion bi nèm Luftaagriff kabutt gangè.
Diè neu Strõßèbaa
Èrschti Blaanungè für è Widderyfüürung vo dè Strõßèbaa gôn bis is Johr 1992 zrugg. Im Johr 1997 isch d Streggèfüürung vo dè 15,4 km langè Linniè feschtglait worrè. Als Faarzüüg isch s Translohrsischteem in Erwägung zogè worrè, schlussèndlich isch 2001 Alschtom mit dè Liferung vo klassischè Strõßèbaanè vom Tǜp Citadis beuffdrait worrè. Im Johr 2002 sin d Koschtè für dè Bau vo dè Strõßèbaa un dè Faarzüüg uff 290 Millionè Euro gschätzt worrè. D "Déclaration d'utilité publique" isch im Früèjohr 2004 unterzeichnèt worrè. Dè Büèz hèt im Summer 2004 dõdemit aagfangè, dass diè zuèkümpftigi Trassè vo Vosorgungsleitungè freigmacht worrè. Im Novembèr hèn d Arbètè am Bedrybshof aagfangè. Schu im Februar 2006 sin diè èrschtè Schinnè volait worrè. D Koschtè für dè Bau vo dè Streggi un für dè Kauf vo dè Faarzüüg hèn 302 Mio. Euro bedrait.
Diè èrscht Vosuèchsfaartè hèn scho Mitti Juli 2007 aagfangè. Am 20. Juli hèt è Garnitur zum èrschtè Mòl diè gsamti Streggi vo Süd nõch Nord befaarè. D Streggi Antarès – Université isch als èrschtes Stugg am 17. Novembèr 2007 eröffnet worrè. Am 22. Dezembèr 2007 isch denn dè Vokeer au uff èm öschtlichè Zweig Saint Martin – Espal uffgnõ worrè.
Diè durchschnittlichi Uuslaschtung vom Tram lygt zwǜschè 45 000 un 48 000 Faargäscht bro Daag.
S Streggènetz
S Streggènetz bschtòt uss zwei Linniè mit èrè Stammschtreggi, welli vo beidè Linniè bruucht wörd un uff wellèrè sibbè Halteschtellè ligèd.
Bis zuè dè Eröffnung vo dè Linniè 2 sin d Strèggè dotal 15,4 km lang gsi. S Netz bildèt èn dreizackigè Stèrn mit dè Station Saint Martin als Knotèpungt, woby diè beidè Streggèdeil südlich bzw. öschtlich vo Saint Martin (Saint Martin – Antarès sowiè Saint Martin – Espal) abwechselnd bediènt worrè sin. Insgsamt git s 30 Halteschtellè, inklusyv duè drei Endhalteschtellè.
Trotz dè Bemüèungè, d Baukoschtè nidrig z haaltè, sin 10 km vom Netz als Rasègleis uusgfüürt worrè. Bim Bau isch – wiè bi neuè französischè Tramways üblich – allgmein vill Wärt uff è hochwärtigi Uusgschtaltung vo dè Streggi un Halteschtellè glait worrè, dõdemit isch d Strõßèbaa nòhtlos i s Stadtbild iègfüègt worrè.
Streggi Université – Saint Martin
Dè weschtlichi Deil vo sèllèrè Strèggi bschtòt uss dè längschtè un wichtigschtè Deilschtrèggi, welli d Universidät vo Maine z Mans, s Klinikum, dè Zuègang zuè dè historischè Altschtadt un d Innèschtadt mit dè Fuèßgängerzonè sowiè mit èm Baanhof bi dè Halteschtellè Gares abdeggt. Am Baanhof bschtôn Umschteigemöglichkeitè zuè dè Züüg vom Regional- un èm Fèrnvokeer wiè au zuè è baar Stadt- un Umlandbuslinniè. Zwǜschè dè Halteschtellè Préfecture un Saint Martin wörd sèlli Strèggi au vo dè Strõßèbaazüüg vo dè Linniè 2 befaarè wörd.
Linniè T2
D Linniè T2 hèt im Auguscht 2014 dè Bedryb uffgnõ. Dè Bedryber erhofft sich durch Kapazidäts- un Attraktivitätserhöhung für d Strõßèbaa bis zu 23 000 zuèsätzlichi Faargäschte pro Daag.
Streggi Bellevue – Haut de Coulaines
S handlèt sich um è 3,6 km langi Neubauschtreggi, mit insgsamt sechs witerè Halteschtellè, welli vo dè Station Préfecture uus nõch Nordè füürt. Iri Inbedrybnaam isch zitglych mit dè Yrichtung vo dè Linniè 2 füürt. Si füürt übber dè belièbtè Place des Jacobins, i dè Nôchi vo dè Cathédrale Saint-Julien un hört i dè Nôchi vo dè Stadtgränz vo Coulaines uff.
Streggi Saint Martin – Espal
Si erschlièßt s öschtlich vo Saint Martin glègene Stadtvyrtel vo Sablon. A dè Èndschtation Espal befindet sich bi dè Arche de la nature, è Erholungs- un Uusflugsgebièt. Sèlli Streggi isch bis zu dè Eröffnung vo dè Linniè 2 vo dè Linniè 1 mit bediènt worrè.
Fuhrpark
Für dè Bedryb sin zunägscht 23 Wagègarniturè aagschafft worrè. Aalässlich vom Bau vo dè Linniè 2 isch dè Fuhrpark uff 34 Faarzüüg vogrößerèt worrè. S handlèt sich um Nidderflurglenkdrybwagè vom Hèrschteller Alschtom vom Tǜp Citadis 302. Dè èrscht Trybzug isch im Januar 2007 gliferèt worrè, dè letscht am 7. Novembèr 2007. D Stròmvosorgung gòt übber è Obberleitung, wo mit 750 V Spannung bedribbè wörd.
Diè mit Klimaaalaag uusgschtattetè Trybzüüg sin 32 m lang un 2,40 m breit, si hèn 64 Sitzblätz un chönnèd übber 200 Personè uffnää. Durch Dèzuèduè von èm witterè Modul chönntet si um witteri 10 m volängerèt wörrè.
D Züüg hèn alli èn Nammè. Mit Uusnaam vo dè zèrscht glifertè Einheit mit èm Nammè „Désir“ sin Nämmè gwäält worrè, wo mit dè Stadt Le Mans bzw. dè Umlandgmeindè in irgendeinèrè Wys vobundè sin.
Bedrybszitè
D Strõßèbaanè faarèd vo 5 h morgens bis 1 h nachts.
Dè zitliche Abschtand zwǜschè zwei Baanè hèt znägscht zuè dè Hauptvokeerszitè nu 5 Minutè uff dè Hauptschtreggi Université – Saint Martin un 10 Minutè uff dè Streggè Saint Martin – Antarès un Saint Martin – Eschpal. Für d Streggi Université – Antarès sin 34 Minutè; für d Vobindung Université – Eschpal 31 Minutè Faarzit prognoschtizyrt. Nõch èm SETRAM-Faarblaan bedrait vor dè Inbedrybnaam vo dè Linniè 2 d Faarzit abber 37,5 Minutè für dè Abschnitt Université – Antarès bzw. 34 Minutè für dè Abschnitt Université – Eschpal.
Mit dè Inbedrybnaam vo dè Linniè T2 im Auguscht 2014 isch d Tagtfrequènz geänderèt: Uff dè Stammschtreggi Préfecture - Saint-Martin faart jetzt dè ganz Daag alli 3 Minutè ei Baan. Uff dè Ußèschtreggè (welli nu vo je einèrè Linniè bediènt wörrèd) chömmèd d Baanè im 6-Minutè-Abschtand.
Uusbaublään: È Linniè T3, abber kei Strõßèbaa
Demit dürftèd d Uusbaublään für Le Mans für diè nägschst Zit erledigt sii. D Linniè T3 vom Baanhof Le Mans i d Nõchbòrgmeinde Allonners isch zwoor 2016 in Bedriib gnoo woorde, si isch abber kei Strõßèbaa, sondern èn Metrobus (BHNS = Bus à haut niveau de service). für dè sin abschnittswys eigeni Faarbaanè aaglait worrè. Für d Streggi mit 14 Halteschtellè sin rund 40 Millionè Euro uusgää worrè. D Faarzit isch durch d buseigeni Faarschtreifè un Vorrangschaltungè a dè Chrützungè vo bisher 33 Minutè uff 20 Minutè abbè gangè.
Cancún
Gschichte
Bis in die früehe 1950er-Johre isch Cancún e Insel an dr Karibikchüste vu Yucatán gsi, wo vu dr Zivilisation witgehend uberüehrt gsi isch, mit einige wänige Fischerdörfer un präkolumbische Ruine vu dr Maya. Die mexikanische Regierig het sich domols gmeinsam mit internationale Privatinvestore entschlosse, e Urlaubsort z'errichte, um dr Tourismus az'churble. E Damm isch baut worre, um Cancún mit em Festland z'verbinde, usserdem e internationale Flueghafe. Cancún het ab dr früehe 1960er Johre agfange, starch zu waxe.
Hüt isch Cancún e Grossstadt, wo sich iber d'Insel nus uf s'nohgläge Festland usbreitet het. Die meiste Bewohner vu dr Stadt sin nit dert boreni Zuewanderer us andere Deile vu Mexiko oder dr Welt.
Kleinasien
Chläiasie oder Anatolie (von altgr., anatolē ,Oste‘; ; ) isch e dä Däil vo dr hütige Türkei, wo zu Vorderasie ghöört. Chliiasie isch historisch för d Menschhaitsgschicht zimmli wichtig. Do hett di neolithischi Revoluzio stattgfunde, wo de Mentsch sesshaft woren isch und afange hett Städt baue, wa groossi Verändrige au i de Kultur und im Denke biwörkt het. Dör di ganz historischi Zitt bis i d Moderni isch Chliiasie d Brugg zwöschet Syrie und Mesopotamie im Oste und Europa im Weste gsii. Im antike Milet, e Stadt a de Westchüste vo Cliiasie, isch di ionische Naturphilosophii entstande und drususe di antiki Philosophii, wo bis hütt no s westliche Denke prägt. Au s Christetum hett sich, wenn au z Palästina entstande, vor alem z Syrie und z Anatolie as e Volksreligioo entwicklet und do sind au politischi Entschaid trooffe wore, weli christliche Aasichte richtig sind.
Name
Dr Naame Chläiasie läitet sich historisch vo de Landschaft Asia (Ἀσία) ab. Spööter hend Römer deno d Provinz Asia gnennt, wo aber nume e Däil a de Westchüste vo dr hütige Türkei bildet het. De Name isch scho bim Herodot uf de Erdtail Asie öbertrait wore, d Bizaichnig Asia minor erschiint zerstmool im im 5. Jh. n. Chr. bim Orosius. De byzantinisch Name Anatolie taucht zerstmool im 10. Jh. uuf.
Cancún
Tourismus
Under junge US-Amerikaner under 21 isch Cancún e beliebts Zil fer d'Früehjohrssemesterferie (Spring Break), um sich dert am Strand freizügig zügellos besuffe z'chänne (glaubt mer dr Berichte vu dr amerikanische Presse), wil in dr Staate Alkohol fer Lüt under 21 verbote isch.
Kleinasien
Geographii
Chliiasie isch e Halbinsle, öppe 600 Kilomeeter brait und 1200 Kilomeeter lang. Im Norde litt s Schwarzi Meer, im Weste d Ägäis und um Süüde s Mittelmeer. Im Oste goots bis en Euphrat ane. Im Norde erhebt sich s Pontische Pirg (höchste Spitz: 3937 m), wo d Chüste vom Schwarze Meer vom Ineland abtrennt und nu wenig Öbergäng frailoot. Im Süüde isch de Tauros (höchste Spitz: 3734 m), wo im Oste mitem Antitauros is armenisch-iranische Bergland aastiigt (höchste Spitz: 5165 m). S Ineland isch e Hööchebni, im Durchschnitt öppe 900 m öberem Meerspiegel. S het nume wenig Abflüss zo de Meer und so bildet sich meriri Seee, de grööst isch de Salzsee Tuz Gölü (antik: Tatta) i Zentralanatolie. Di grööste Flüss sind de Kızılırmak (antik: Halys) und de Sakarya (antik: Sangarios), wo is Schwarze Meer ineflüsset. Gege Weste goot d Hööchebni in e bergigi Chüsteregion öbere, di grööste Flüss dai sind de Büyük Menderes (antik: Maiandros) und de Gediz (antik: Hermos). S Chüsteland vo de Ägäis hett vill gueti natüürlichi Häfe und fruchtbaari Flusstääller. Di Pontischi Chüste am Schwarze Meer isch, wie scho gsait, vom Ineland her schwer zuegänglich, aber au vom Meer her, dos kai gueti natürlichi Häfe hett. D Mittelmeerchüste isch im Weste eener unzuegänglich, i de Mitti isch de Zuegang is Ineland recht guet und im Oste isch di fruchtbari Kilikischi Ebeni, mit e paar Öbergäng is Ineland. Kilikie isch eng a Syrie uusgrichtet. S Armenische Hööchland isch chliirüümig undertailt und geografisch gege Mesopotamie offe.
S Wetter isch je noch Geget recht underschidlich. Di anatolischi Hööchebini isch troche mit eme kontinentaale Klima. S gitt groossi Temperaturunderschiid zwöschet Tag und Nacht und au Summer und Winter. I de Antiki isch s Klima e bitzeli chüeler und füechter gsii und s hett au Wald ggee. D Hööchebni bistoot vor alem us Steppe, wo för Veezucht gaignet isch. Garte- und Feldbau gits nume a de Flüss und dai, wo gnueg Wasser för Biwässerig umen isch. Di Pontischi Chüste isch füecht und het au im Summer Rege, wo vo starche Wind as waldige Pontische Pirg anetrait werd. D Chüsteregione a de Ägäis und am Mittelmeer hend mediterrans Klima und sind entsprechend fruchtbar.
Cancún
Tourismus
Allgmein isch Cancún e beliebts Urlaubszil fer jungi Lüt us alle Herre Länder.
Kleinasien
Geographii
Tektonisch isch di Anatolischi Platte instabil, well die Arabischi Platte vom Südoste herr starch uf si druckt. Entlang vo de Längsachse verlauft drumm im nördliche Tail e Erdbebezoone. Im südliche Zentralanatolie hets ono Vulkään, wo bis i di historischi Zitt no aktiiv gsii sind, de höchst isch de Erciyas Daği (antik: Argaios). E zwaits vulkanisches Piet litt z Armenie im Piet vom See Van Gölü. Anatolie isch riich a Obsidian, e vulkaanische Stai und au a Chupfer-, Silber- und Isenerz. De Abbau vo dene hett scho i de vorhistorische Zitt aagfange.
Gschicht
Di anatolischi Halbinsle isch im Lauf vo dr Gschicht von e Hufe verschidnige Völker besiidlet oder beherrscht worde. Us de Bronzezitt zwöschet 2000 und 1200 v. Chr. sind di nödindogermanische Hattier, Kaskäer und Hurriter bikannt, di semitische Assyrer und di indogermanische anatolische Völcher, nämli d Hethiter, d Palaer und d Luwier, au griechischi Mykener hend sich a de Ägäis- und Mittelmeerchüste scho niderloo. I de Isezitt und Antiki, ab 1200 v. Chr. bis öppe 600 n. Chr. sind zo de anatolische Völker wie de Lyder, Karer oder Lykier no anderi indogermanischi Völcher dezuechoo, nämli Thraker, Phryger, Armenier und di keltische Galater, im Ebne Kilikie zom Tail au semitischi Phönizier und Aramäer. D Grieche hend sich a de Chüstene vo allne drai Meer niderloo und nodisnoo isch au s Bineland hellenisiert wore. Geg s End vo de Antiki sind z erstmool Türgge, en asiatisches Volch, uuftaucht, wo hütt no de grööst Tail biwonet. D Kurde sind en iraanisches Volch.
Staizitt
I de Altstaizitt (Paläolithikum, bis 9000 v. Chr.) hend de Neanderthaler (Homo neanderthalensis) und de Noizittmentsch (Homo sapiens sapiens) uf de Halbinsle glebt. Us dere Zitt stamed Felsmoolleraie, vor alem mit Abbildige vo Mentsche, Tier und Chrütz. I de Noistaizitt (Neolithikum, 9000-6000 v. Chr.) isch de Mentsch sesshaft woore. De Aabau vo Pflanze het zo starche Veränderige und zomene Entwickligsschub gfüert, wo Neolithischi Revoluzioo gnennt werd. Die hett im süüdliche Tail vo de ganz anatolische Halbinsle und im aagrenzende Syrie stattgfunde, bsunders aber i de zentralanatolische Steppe. D Erhööchig vo de Biomasse het au d Veehaltig mögli gmacht, aber vor alem zonere höchere Bivölkerigsdichti gfüert. Di erste groosse Sidlige sind entstande und aini vo der erste Städt isch Çatalhöyük i de ineranatolische Ebeni vo Konya gsii, mit ere Gröössi vo rund 13 Hektaare. D Blüeti hett die Stadt um 7000 v. Chr. erlebt. S sind noiji Technologie entstande, Keramik het d Lagerig vo Lebesmittel verbesseret, de Abbau vo Metallerz und Gwünig vo Gold sind uufchoo. Au i de soziale und gaistige Kultur hets Änderige ggee, so hend di groosse Sidlige d Arbetstailig mögli gmacht. D Natuurchräft, womer mit Zauberai het versuecht z biiflusse sind zu göttliche Wese personifiziert wore, wo i chliine Schrain und Kultrüüm vereert wore sind. Da hett zo religiöse Spekutalione gfüert mit theologische Konzept und zom Tail irrealistische Mythe, loosglöst vo de Alltagsrealität.
Chopferzitt
I de Chopferzitt (Chalkolithikum, 6000-3200 v. Chr.) sind nöd numeno i de Steppe sondern au i de Berge Dörfer entstande. Am Marmarameer im Nordweste isch es zomene Uustuusch mit de Balkankultuure choo, i de Kilikische Ebni isch ab 4000 v. Chr. de Iifluss us Mesopotamie recht starch wore und de Bau vo Paläst, Tempel und Festige isch öbernoo wore. I dere Zitt sind ersti Werchzüüg us Chupfer hergstellt wore und geg s End vom Chalkolithikum sind au ersti Bronzeobjekt uufchoo.
Bronzezitt
I de Früene Bronzezitt (3200-2000 v. Chr.) sind i verschidnige Piet palastäänlichi Baute und bifestigti Sidlige uufchoo. Au Waffe us Metall zaiget, as d Gsellschafte chriegerischer woore sind. S het sich e riichi Elitte uusbildet, wi ahand vo Graabfund erchennt were cha. D Iifuer vo Zinn und Edelstai wiiset uf Fernhandel hii. Noji techologischi Errungeschafte sind d Töpferschibe und de Metallguss. I Zentralanatolie hend d Hattier e hööchi Kultur gschaffe, miteme Machtzentrum bi Alaca Höyük. Eri Sprooch, s Hattische, isch mit kannere bikannte Sprooch verwandt.
I de mittlere Bronzezitt (2000-1600 v. Chr.) hend assyrischi Händler i Zentralanatolie afange Handelskolonie (assyr. kārum) gründe. Di grööst und wichtigst Kolonii isch bi Kanis (Kültepe) im süüdliche Zentralanatolie gsii, anderi wichtigi Kolonie sind bi Amkuwa (Alişar Höyük) und Ḫattus (Boğazkale) glege. All die Städt sind vo iihaimische Fürste biherrscht wore. Die Händler hend d Kailschrift iigfüert und tuusigi vo Dokument und Briefe hinderloo. Dromm waiss mer recht vill öber ali Bilang vom domoolige Lebe, nöd nu wa de Handel und d Poltik agoot, au privaati Aglegehaite. Under de tuusige vo Näme i dene assyrische Tegscht, chömet e paar hethitischi, verainzelt au luwischi vor, si sind di ältiste indogermanische Schriftzügnis. Um 1830 v. Chr. isch Kanis völig zerstört wore, aber glii drufabe noi uufbaut woore, di noie Biwonner sind offesichtlich Hethiter gsii, wo aber scho lang i Anatolie glebt hend. Um 1730 hett de Anitta as erste hethitische König de Titel Grosskönig aagnoo.
Hethiter
Um 1660 hend d Hethiter e Groossköönigriich gschaffe, wo vo öbbe 1600 bis 1180 vor dr Zitwändi existiert het. Näben Egüpte und dr jewiilige Groossmacht in Mesopotamie isch s die dritte Groossmacht im östlige Middelmeerruum gsi. I de grööste Machtentfaltig hend d Hethiter öber West-, Süüd und Zentralanatolie und Syrie gherrscht, die Pontischi Chüste hett offebar nume i de früene Zitt zo de Hethiter ghört. Um 1180 isch s Hethitische Riich usenander broche und e groosse Tail vom Hethitische Piet isch vo frömde Völcher bisidlet woore.
D Hethiter hend e hööchi Kultur ghaa und e riichhaltigi Literatur hinderloo. Gschribe hend si i de Kailschrift, wo si us Mesopotamie öbernoo hend, aber a de aigne Sprooch, em Hethitische aapasst hend. So abem 14. Jh.v. Chr. isch denebt e Hieroglypheschrift entstande, wo bruucht woren isch um luwischi Tegscht z schriibe. D Kultur und d Religioo vo de Hethiter het starchi Wandlige döregmacht. I de althethitische Zitt öberwöget hattischi Eliment, ab de mittelhethitische Zitt machet sich düttlichi luwischi Iiflüss bimerkbar und i de noihethitische Zitt isch de hurritischi Iifluss bsunders starch.
Isezitt
Im 9. Joorhundert isch im spöötere Armenie s Riich Urartu entstande.
Antiki
In dr Middi vom 6. Joorhundert het dr persisch Groossköönig Kyros II. Chliiasie mitsamt Lydie, Lykie und die griechische Stedt an dr Küste erooberet. Um 500 vor dr Zitwändi isch Südanatolie Däil vom Perserriich worde, noch de Perserchrieg isch d Westküste wider vo de Grieche beherrscht worde, und noch em Peloponnesische Chrieg wider vo de Perser. Dr Alexander dr Grooss isch im Joor 334 mit siner Armee über s Marmarameer und het d Perser vernichtend gschlaage. Won er gstorbe isch, isch dr grösst Däil vo Chläiasie an Lysimachos und an Seleukos I. gfalle. Pergamon het sich unabhängig gmacht, isch zum iiflussriichste hellenistische Staat in Chläiasie worde und isch spööter im Joor 133 vor dr Zitwändi zu Rom cho, wo us em d Browinz Asia gmacht het. Kelte aus Thrakie häi zerst Zentralanatolie blünderet und sich denn vo 275 aa dört niidergloo und s Riich Galatie gründet.
Bis 60 vor dr Zitwändi si d Küsteregione zum Römische Riich cho. In dr früeje Kaiserzit (Prinzipat) isch au s Landesinnere schrittwiis vo Rom annektiert worde und um s Joor 65 si die Browinze iigrichdet worde: Pontus im Norde, Asia im Weste, Lycia et Pamphylia im Südweste und Cilicia (Kilikie) im Südoste. Wo s Riich däilt worde isch, isch Chläiasie zu Ostrom cho. Wo d Araber im Lauf vo dr Islamische Expansion dr Nooch Oste und Nordafrika de Byzantiner wäggnoo häi, isch Chläiasie zum Zentrum vo dr byzantinische Macht worde.
Mittelalter
Noch dr Schlacht vo Manzikert (1071) si groossi Däil vo Inneranatolie vo de seldschukische Türke erooberet worde. In dr Zit vo de Chrüzzüüg het Byzanz s mäiste zerst zrugggnoo, denn häi d Türke Chläiasie no äinisch erooberet und 1453 isch Konstantinopel an d Osmane gfalle. Lang häi denn e Hufe verschidnigi Völker dört gläbt, bis die nazionalistische Türke im Erste Wältchrieg aagfange häi, d Armenier z ermorde, noch em Griechisch-Türkische Chrieg 1919-1922 Millione vo Grieche z verdriibe und noch em Zwäite Wältchrieg e Hufe vo de Grieche und Juude, wo no bliibe si, z drangsaliere und uusezekle.
D Bevölkerig hüte
98 % vo de Lüt si Muslime, doodrvo 70–80 % Sunnite und 20–30 % Alewite). D Christe mache no 0,2 % us, wo s 1910 no e Fümftel gsi isch. Noch dr Volkszellig het s im Joor 2000 no 20'000 Juude und 423 Jeside gee. Die mäiste Jeside si in de letschte 30 Joor usgwanderet.
Wenkerbogen von Bischweiler
Dr Bischwiller Wenkerboge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Bezirk Münchwilen
Münchwiile isch en Bezirk im Kanton Thurgau. Hauptort isch Münchwiile. D Lüt säged däre Region au Tannzapfeland.
Zum Bezirk ghöred folgendi 13 Gmainde: Stand: 1. Januar 2011
Leytron
Leytron (fp. [a lɛitrɔ̃]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.
Liste der römischen Kaiser (800–924)
Das isch e Liste vo de römische Kaiser vo dr Chrönig vom Karl em Grosse aa bis zum Dod vom Berengar vom Friaul. Z unterscheide sind die Kaiser vo dene vom Oschtrömische oder Byzantinische Riich. Dr Titel do het sit dr Deilig vo Prüm de italiänische König im nördlige und mittlere Italie ghört, wo früehner s Langobarderiich gsi isch. Uf das bezieht sich d Agob König sit in dr Liste.
Leytron
Geografi
Zer Ggmeind Leytron gcheerunt d Wiiler Leytron-Plan, Produit, Montagnon, Les Places, Dugny, Le Four und Ovronnaz. Vannr Ggmeindsflechi sint 28,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 28 % Wald, 5,9 % Sidligsflechi und 37,9 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Leytron ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1219 als Leitrun.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 16,9 % glägu.
Religion
92 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,1 % evangelisch-reformierti.
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2128 Iwonru 1,3 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 93 % Franzeesisch, 0,8 % Talienisch und 4,9 % anneri Spraache.
Martha Ringier
Wo si scho als Chind Muetter und Vatter verloore het, isch si z Länzbrg bi dr Tante, dr Fanny Oschwald, ufgwachse. Das isch e bekanti Schriftstellerin gsi. Drno isch si uf Gämf und Weimar ggange zum sech no meh mit dr Literatur vertraut z mache. Wo si denn z Basel gwohnt het, het si e Zyt lang en Wonig em Hermann Hesse vermietet, und si isch lang em Schriftsteller Friedrich Glauser e gueti Fründin gsi, si het en uf verschideni Aarte immer wider understützt, au öppe dur d Vermiddlig vo sine Schrifte an Verlääg. Es git en länge Briefwächsel zwüsche dr Martha Ringier und em Glauser, wo me drin gseht, ass dr Kontakt vo de beide nid immer eifach gsi isch.
D Ringier isch z Basel näbe der Ida Frohnmeyer d Redaktoorin vo dr Zytschrift Die Garbe gsi, und si het au s Joorbuech Die Ernte und dr Schwiizerisch Dierschutzkaländer und d Reie Gute Schriften gleitet.
Si het i dr Mundart und au uf Hochdütsch tichtet und Gschichte für Chind und Erwachseni und Theaterstück gschribe.
Z Länzrbrg git’s d Martha-Ringier-Strooss.
LISTE, the Young Art Fair
LISTE, the Young Art Fair isch e jöhrligi Kunstmäss in dr Stadt Basel. Si isch äini vo de wichdigste Entdeckermässe uf dr Wält.
D Galeriste Eva Presenhuber und Peter Kilchmann häi 1995 em Peter Bläuer vorgschlaage, e Mäss z organisiere für jungi Künstler, wil si in de Kunstmässe, wo s scho gee het, z churz chieme. Im Johr druf isch d LISTE gründet worde und het sit denn jedes Johr nöji Galerie vorgstellt und dr letscht Schrei in dr zitgenössische Kunst. D Galerie si nie elter as fümf Johr und d Künstler jünger as vierzgi.
Scho im erste Johr si achtduusig Bsuecher mit 36 Galerie bekannt gmacht worde, und drei Johr druf het d Vernissage vo de Performance-Künstler eläi dreiduusig Lüt aazooge, dobblet so vil wie im Johr vorhär. Vili nöji Galerie häi sich um e Blatz bi dr LISTE grisse und d Organisatoore hai die beste chönne ussueche. Vo deene het d Art Basel e Driddel bi sich akzeptiert, was as gueti Kwaliteetskontrolle dütet wird. Ass d LISTE in dr Middi vom Kunstläbe aachoo isch, zeigt d Daatsach, ass d Nationale Suisse as Briis für dr best Noochwuggsviedeokünstler ihm nid nume e Gäldbriis gid, sondern au e Blatz an dr LISTE verschafft.
Braunau
Braunau chan folgendes bedüte:
Gmeinde:
Gmeindsteil:
Historisch:
Flüss:
Peter Vischer-Passavant
Dr Peter Vischer-Passavant, au Peter Vischer dr Jünger (* 29. Mai 1779 z Baasel, † 28. Juli 1851 z Baasel) isch e Baasler Künstler und Kaufmaa gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Vischer isch 1779 as Soon vom Siidebandfabrikant Peter Vischer und dr Anna Elisabeth Sarasi us em Baasler Daig uf d Wält cho. Er isch Kaufmaa worde, het sich aber wie si Vater stark für d Kunst intressiert. Er isch e Schüeler vom Baasler Kunstmooler Samuel Birmann (1793–1847) gsi. Er isch Radierer worde, und het Skizzebüecher, radierti Landschafte und Wedute hinderloo. 1806 het er ghulfe, die schwizerischi Künstlergsellschaft z Zofige gründe und 1812 d Baasler Künstlergsellschaft und isch deren iire Bresidänt worde.
Nold Halder
Dr Nold Halder (* 31. Oktober 1899 z Züri; † 1. Februar 1967 z Aarau) isch e Schwiizer Lehrer und Archivar gsi.
Dr Nold Halder isch Bürger vo z Länzbrg gsi. Er het z Weddige s Lehrerseminar psuecht und z Gämf, z Bärn und z Dijon studiert. Denn het er z Bärn als Lehrer gschaffet. 1927 isch er Bibliothekar und Archivar vom kantonale Gfängnis z Länzbrg worde, und 1942 het er d Leitig vom Sanggaller Gfängnis mit dr Stroofkolony Saxerriet übernoo. Vo 1947 aa isch er Staatsarchivar und glychzytig au Bibliothekar vom Kanton Aargau gsi. Do het in näbe vil anderne Ufgabe bsunders d Forschig zue de aargauische Fluernäämen intressiert.
Für d Buechreie Geschichte des Kantons Aargau het er 1953 dr erscht Band gschribe.
Calanca
Calanca isch a politaschi Gmaind im Schwizer Kanton Graubünde.
Geografii
D Gmaind Calanca liggd im mittlara Tail vom Calancatal, ama Sitatal vom Misox. Si ghöört politisch zur Region Moesa und hät früener mit vier andara Gmainda vom gliicha Tal de Krais Calanca pildet. D Gmaind bestoot us da Frakziona (Dörfer) Arvigo, Bodio, Braggio, Cauco, Landarenca und Selma.
Gschicht
Die Gmaind isch uf de 1. Januar 2015 gründet worde und us de bishäriga politischa Gmainda Arvigo, Braggio, Cauco und Selma zämmagsetzt. Ursprünglich isch d Idee gsi, dass alli acht Gmainda vom Calancatal tüand fusioniera. Vier davo händ schlussendlich bim nötiga Verfahra mitgmacht. Am 11. Juli 2014 händ alli Gmaindsversammliga vo da vier beträffenda Gmainda em Fusionsvertrag zuegstumma.
Pro Argovia
D Pro Argovia isch e Kulturstiftig im Kanton Aargau.
Si isch am 20. Juni 1952 gründet worde, wo d Kanti Aarau grad 150 Joor alt worden isch.
Si wott im ganze Kantoon s tradizionelle und au s nöie Kulturguet bekannt mache und bsunders au immer wider zeige, ass me i dr Kantonspolitik d Kultur in alne Forme muess understütze. Si het ghulfe s kantonale Kulturgsetz uf d Bei stelle, wo 1968 in ere Volchsabstimmig agnoo worden isch.
D Pro Argovia isch drby gsi, wo z Länzbrg s Stapferhuus ygrichtet worden isch. Das isch en Instituzioon, wo übere Kantoon use kulturelli Projäkt macht.
Anna Hofheinz-Gysin
Lääbe
D Anna Gysin isch e Dochter gsii vum Gottlieb Gysin (1850–1892), eme Duechhändler un Fabrikant, un dr Anna Margaretha geb. Trautwein (1849–1915). Si het no ne Schweschter, Bertha, ghaa, wu anne 1878 uf d Wält chuu, aber scho no aim Johr gstorben isch.
Si isch z Hornbärg uf d Volks- un Realschuel gange un derno z Fryburg uf s Lehrerne-Seminar, wu si 1904 as aini vu dr erschte Fraue iberhaupt s Exame gmacht het. Si het drei Johr lang an dr Volksschuel z Sant Jerge as Unterlehreri gschafft, het die Stell aber 1909 wäg ere schwääre Chranket (Chnochetuberkulose) ufgee.
Im nämlige Johr het si z Hornbärg dr Rudolf Heinrich Hofheinz (1883–1965) ghyrote, wu si z Sant Jerge chänneglehrt ghaa het. Är isch Vikar z Mille gsii, isch derno mit ere uf Furtwange chuu un schließlig anne 1917 evangelische Bfaarer im Oberprächt wore, wun er bis zue syre Pensionierig anne 1931 bliben isch.
Drotz ass si sälber schwär chrank gsii, het si karitativ un seelsorgerisch gschafft. D Lyt us dr Gmai sin zuen ere chuu, eb evangelisch oder katholisch.
In dr Zyt vu ihre schwääre Chranket, wu si 19 Johr lang an s Bett gfesslet het, isch ihre dichterisch Wäärch zum große Dail entstande. Wänn s ere besser gangen isch, isch si uf ihrem „Plätzle“ im Gaarte ghockt, wänn s ere liedriger gsii, isch si im Chrankebett uf dr Terrasse vum Bfaarhuus gläge. Iber ihre Blatz im Gaarte het si mol gschribe: E Plätzle han i hinterem Hus, Sell gäb i nit für Geld. In d Welt komm ich gar wenig nus. Sell Plätzle isch mi Welt.
Si het zum Dail uf Hochdytsch gschribe, zum Dail aber au uf Alemannisch. Ihre Wäärch umfasst Gedicht, Verzellige, volksdimligi Schauspiil, Singspiil un religiesi Täxt. E große Dail vu ihre Schrifte sin hite verscholle, vun e Dail waißt mer no dr Titel.
Iber ihre Wärch schrybt dr Hubert Mäntele:
D Anna Hofheinz-Gysin isch anne 1928 im Alter vu 47 Johr noch ere lange Chranket gstorbe.
Wäärch
Im Prächt; Dr Schwarzwald; Schwarzwälder Kinderlied; S Annemeile; Drei Maidli; Mr hän Gäscht; Prolog zum 50jährigen Jubiläum des Gesangvereins Eintracht (1923).
Bihnespiil: ''Der verlorene Sohn. Mundartspiel in 4 Akten; D’r Radio im Prächt. Szene in Mundart; Idylle im Grünen. Szene in Mundart; Reigenspiel; Harmonikaspiel; Krippenspiel mit Musik.''
Verzellige: ''Mooskopflergeschichten; Zoriade und Mirko. Ein Seelengemälde.''
Sunschtigs
Anne 1932 hän ere dr Schwarzwaldverein un dr Landesverein Badische Heimat e Brunne zwische Landwassereck un Büchereck an dr Verbindigsstroß vum Oberprächt mit em Kinzigtal gwidmet, en andere Brunne isch ere 1997 im Oberprächt böue wore. Im evangelische Bfaarhuus im Oberprächt isch anne 2001 ihre z Ehre s „Stüble“ yygweit wore.
Litauisches Gymnasium Hüttenfeld
S privat Litauisch Gymnasium z Hüttenfeld (eme Stadtdail vu Lampertheim z Hesse) isch di ainzig anerkännt litauisch Schuel z Weschteuropa. S isch grindet wore in dr Zyt, wu Litaue e Dail vu dr Sowjetunion gsii isch.
Anne 1950 hän litauischi Flichtling z Diepholz e aige Gymnasium grindet, wu 1954 uf Hüttenfeld zogen isch. Di Litauisch Volksgmainschaft het s Schloss Rennhof fir d Schuel gchauft. Dervor het s vu 1946 bis 1949 e Litauischs Gymnasium fir gflichteti Litauer im ehmolige Chloschter Rebdorf im bayerischen Eichstätt gee, wu insgsamt as Flichtlingslager fir Balten fungiert het.
Im Chalte Chrieg het s Gymnasium Schueler us aller Wält im aagliderete Internat ufgnuu, doderdur het sich d Schuel zuen eme Zäntrum fir d Exil-Litauer entwicklet.
Unterrichtet wird uf Litauisch un Dytsch. No dr Unabhängigkait vu Litaue anne 1990 hets Gymnasium an Bedytig verlore, het sich aber im Gegesatz zum Lettische Gymnasium z Münster chenne bhaupte, wel s dr Unterricht jetz unter anderem uf Chinder vu Spotuussidler uusgrichtet het. Au Schueler mit litauischer Abstammig vu Ibersee un vu Litaue sälber un au dytschi Schuele nutze d Megligkait vum bilinguale Unterricht.
Stimmloser labiodentaler Frikativ
De stimmlosi labiodentali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA, ùn au de Buechstab im latiinische Alphabet, defür isch. Imene Deil Dialäkt im Alemannische git es zwo Variante vo däm Luut, e Fortis ùn e Lenis. Bstimmti Dialäkt, bsùnders im Niideralemannische ùn Schwööbische hen aber au nùmme de Lenis-Luut.
Oetlikon
Ötlike isch es chlyses aargauischs Doorf und en Ortsdeil i dr Gmeind Würeloos im Kanton Aargau.
D Gmeind ghört zum Bezirk Bade. Bis anne 1900 isch Ötlike en eigeti Gmeind gsi. Es isch e Wyyler mig ganz wenig Hüüser gsi, wo im Furttaaal lyt.
Dr Ortsname isch s erschte Mol in ere Urkunde vo 1040 gnänt. S Doorf hät spöter zu dr Grundherschaft vom Chlooschter Weddige ghört, und im nöie Kanton Aargau isch Ötlike sid 1803 zun ere Gmeind worde. 1896 hät dr Kantoon d Dorfschuel mit dere vo Kämpfhoof und vo Würeloos zämegleit, und 1900 au na s ganz Doorf, au wänn d Ötliker das gar nid händ wele.
D Schriftstellerin Sophie Haemmerli-Marti hät als jungi Lehrerin z Ötlike Schuel ggä, und si schrypt in irem schöne Läbenspricht, wie guet ass’s ere gfalle hät bi de Schuelchind und de Lüüt im Doorf und i dr alte Müli, wo si im Durmstübli obe gwohnt hät.
Die chlyni Hüüsergruppe isch no guet zwääg, und drum staat si im Verzäichnis vo de Ortsbilder mit nazionaler Bedüütig.
Roland Brogli
Dr Roland Brogli (* 11. Juni 1951, häimetbrächtigt z Zäinige; † 12. Juni 2017) isch e Schwyzer Politiker (CVP) und Regierigsrot vom Kanton Aargau gsii.
Dr Brogli isch vo 1973 bis 1974 Studänterotspresidänt vo dr Universitet Fryburg und Mitglid im Zäntralkomitee vom Schwyzerische Studänteveräin gsii. Vo 1984 bis 1989 isch er im Gmäindrot z Zäinige ghockt, deno im Grosse Rot vom Kanton Aargau, won er unter anderem Mitglid vo dr Gschäftsprüefigskommission und vo dr Juschtizkommission gsii isch. Vo 2001 bis 2016 isch er Mitglid vom Regierigsrot vom Kanton Aargau und isch em Departement Finanze und Ressource vorgstande. E halb Johr no sym Ruggtritt isch er im Alter vo 66 Johr gstorbe.
Dr Roland Brogli isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Rosemarie z Zäinige gläbt.
Peterzell
Peterzell isch de Name vo däne Ort:
Enrico Fermi
Dr Enrico Fermi (* 29. Septämber 1901 z Rom, Italie; † 28. Novämber 1954 z Chicago, USA), isch ain vu dr wichtigschte Chärnphysiker vum 20. Johrhundert gsii. Anne 1938 het er dr Nobelbryys fir Physik iberchuu.
Läbe un Forschig
Scho im Alter vu 17 Johr het dr Fermi ne Physikstudium an dr Universitet Pisa aagfange, wun er 1922 mit ere Promotion iber Röntgenstreiig an Krischtall abgschlosse het. Anne 1923 het dr Fermi dank eme Stipendium e mehmonetig Forschigsufenthalt z Göttingen bim Max Born ghaa. Göttingen isch zue sällere Zyt s fierend Zäntrum vu dr theoretische Physik gsii, do sin wichtig Arbete entstande fir d Quantemechank. 1924 het er fir e baar Monet in dr Niderlande gschafft bim Paul Ehrenfest, au ne Mitgrinder vu dr Quantemechanik. Derno isch dr Fermi zerscht as Brofässor fir Mathematik uf Florenz beruefe wore, zwai Johr speter isch er as Brofässor fir theoretischi Physik uf Rom gange. Do sin syni theoretische Arbete zue dr Feschtkerperphysik un zue dr Quantestatischtik entstande (Fermi-Dirac-Statischtik fir Fermione, s Fermis Guldini-Regle, Fermiflechi, Fermi-Resonanz, Thomas-Fermi Theori vum Atom). Z Rom isch um dr Fermi e seli aktivi Gruppe vu theoretische un experimäntelle Physiker entstande. Ihre hän d Theoretiker Gian-Carlo Wick, Ugo Fano, Giovanni Gentile, Giulio Racah un Ettore Majorana un d Experimentatore Franco Rasetti, Giuseppe Cocconi, Emilio Segrè, Edoardo Amaldi un Bruno Pontecorvo aaghert.
Aagregt dur d Entdeckig vum Neutron dur dr James Chadwick anne 1932 un dur dr Noowys vu Chärnumwandlige dur Bstrahlig mit Alphadaili dur d Irène un dr Frederic Joliot-Curie het sich dr Fermi 1934 dr Experimentalphysik zuegwändet. Syy bahnbrächend Entdeckig isch gsii, dass Chärnumwandligsprozäss dur Neutronestrahlig vil effektiver ablaufe. E wyteri Verbesserig vu dr Uusbyti chunnt mer iber, wänn d Neutrone stark abbrämst wäre (thermischi Neutrone). Anne 1934 het dr Fermi syy Theori vum Beta-Verfall publiziert („Fermi-Wächselwirkig“).
Dur Neutronebstrahlig vum dodmol schwärschte bekannte Elemänt Uran hän dr Fermi un syni Mitarbaiter au Veränderige im Uusgangsmaterial bewirkt (e anders chemischs Verhalte, gändereti Halbwärtszyte vu dr Strahlig) un hän des irrtimlig as Chärnumwandlig zue Transurane interpretiert (Nature-Artikel 1934). D Ida Noddack-Tacke het des kritisiert un het scho uf d Megligkait vun ere Chärnspaltig hiigwise, was derno vier Johr speter dr Otto Hahn un dr Fritz Straßmann mit chemisch-analytische Technike zaigt hän; di theoretische Grundlage sin vu dr Lise Meitner un em Otto Frisch gschaffe wore. S erscht Transuran het erscht anne 1942 chenne noogwise wäre, aber dur e ganz anderi Synthesevorschrift. Anne 1938 het dr Fermi fir syni Arbete dr Nobelbryys fir Physik iberchuu, au wänn sy Interpretation vum Neutroneexperimänt (Erzygig vu „Transurane“) no hitigem Chänntnisstand e fählerhafti Spekulation ohni Beleg gsii isch. Im nämlige Johr isch dr Fermi wäg dr Repressalie dur s Mussolini-Regime mit syre Familie in die USA emigriert, wel sy Frau Laura Jidin gsii isch.
Aafangs 1940er Johr het dr Fermi mit em Isidor Isaac Rabi un em Polykarp Kusch an dr Columbia-Universität z New York gforscht.
Ihm isch am 2. Dezämber 1942 (15:25 Uhr) an dr University of Chicago mit em Chärnreaktor Chicago Pile No. 1 zum erschte Mol e kritischi Chärnspaltigs-Chettereaktion glunge, e Laischtig, wu uf dr theoretische Vorarbet vum Leó Szilárd gfueßt het.
Im Summer 1944 isch dr Fermi mit syre Familie uf Los Alamos (New Mexico) in s ghaim Atom-Forschigslabor vu dr USA zoge. As Beroter vum Robert Oppenheimer het dr Fermi ne wichtigi Roll bi Entwicklig un Böu vu dr erschte Atombombe gspilt. Noch em Zweete Wältchrieg het sich dr Fermi wider mit dr Grundlageforschig im Chärnforschingszäntrum an dr Universitet Chicago bscheftigt. Noch ere Europarais 1954 het dr Fermin Magechräbs iberchuu uh isch no im nämlige Johr dodra gstorbe.
Dr Fermi isch Mitglid bi dr Freimuurer gsii.
Relativitätsprinzip
In dr klassische Füsik und au in dr spezielle Relatiwidäätstheorii (SRT), wo dr Albert Einstein 1905 entworfe het, het das Brinzip zerst nume in Inerzialsüsteem gulte, zum gliichförmigi und beschlüünigti Beweegige z beschriibe. Mä cha zwar au beschlüünigti Bezuugssüsteem verwände, aber denn häi d Naturgsetz nit die äifachi Form wie in de Inerzialsüsteem und sin dorum nit gliichberächtigt mit dene. Doorum isch im Raame vo dr allgemäine Relatiwidäätstheorii das Brinzip formal au uf beschlüünigti Bezuugssüsteem erwiteret worde. So wie mä s jetz also gseet, isch d SRT e Spezialfall vo dr ART, wo mä dr Iifluss vo dr Grawitazioon cha vernoochlässige, und isch eso für Inerzialsüsteem und für beschlüünigti Bezuugssüsteem gültig.
Dr Galileo Galilei (1632) isch dr Erst gsi, wo das Brinzip formuliert het. Er het drbii nume an mechanischi Vorgäng dänggt und gsäit, ass e Beobachder, wo sich under Deck vom ene Schiff befindet, wo nid beschlüünigt wird, us däm, won er um sich ume gseet, nid cha wüsse, öb s Schiff sich überhaupt bewegt oder nit. Dr Christiaan Huygens het daas Relatiwidäätsbrinzip implizit iigsetzt, won er d Stoossgsetz formuliert het.
Teuffenthal
Töiffetaau (amtlech Teuffenthal BE) isch en Iiwohnergmeind im Verwautigschreis Thun vom Kanton Bärn ir Schwiiz.
Geografi
Töiffetaau isch e Ströisidlig ohni Dorfchärn in eme Sitetau vor Zulg am Nordhang vor Blueme. D Gmeindsflächi bsteit us 45,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 50,3 % Waud, 3,5 % Sidligsflächi u 0,9 % süschtigi Flächi.