cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kanton Basel-Stadt
Politik
S Basler Parlamänt haisst Grosse Root, het e vierjöhrigi Amtsperiode und het syt 2009 100 Mitgliider. Die siibechöpfig Exekutive haisst Regierigsroot und iiri Mitgliider wärde alli vier Joor diräkt vom Volk gweelt. D Judikative bestoot us em Appellationsgricht, wo au as kantonals Verwaltigsgricht und Verfassigsgricht fungiert und im frei gwählte Statthalter unterstoht. Im Appellationsgricht undergordnet sin s Zivilgricht, s Stroofgricht, s Jugendstroofgricht und s Sozialversicherigsgricht.
Bsunderhaite sin im Kanton Basel-Stadt die linksgrichtete Wahle. Langi Zyt het me vom rote Basel gredet, will in Basel dr höchst Aadail vo lingge Wähler sin. Im Joor 2000 isch Basel s eerst Mool ufe gsamtschwyzerische Durchschnitt vo lingge Wähler gsunke. In de Joor druf isch ihre Aadail aber wider gstiige. Basel-Stadt isch usserdäm aine vo de wenige Kantön, wo «Jo» gstumme het bi de Abstimmige yyber die erlyychteret Yybirgerig vo Usländer in dr zwaite Generation und yyber die automatisch Yybirgerig vo Usländer in dr dritte Generation.
Vo de Parteye isch d SP am sterkste. Die Griene und die Alternative hän e Bündnis z Basel und nenne sich BastA!, was für «Basels starke Alternative» stoht.
In dr Stadt Rieche sin die Rächte e Bitz stärker als in dr Stadt sälber. Das lot sich eventuell drmit erkläre, dass d Basler SVP Parteipresidäntin, d Angelika Zanolari, vo dört isch. D Zanolari isch bekannt für ihri umstrittene Ysserige wie z. B. «Einen Taliban als Regierungsrat?», wo si gsait het, wo s um s Usländerstimmrächt gange isch. Uffällig an der SVP isch usserdäm, dass fascht alli ihri Initiative e Zuesatz wie z. B. «Unserer Schweiz zuliebe» oder «Unseren Kindern zuliebe» enthalte.
Verkehr
Basel-Stadt het e sehr e gueti Infrastruktur.
D Basler Verkehrsbetriebe (BVB) durzieht mit dr 8 Tram-Linie und dr 12 Buslinie dr ganz Kanton. Usserdäm faare au d Tramlinie 10, 11 und 17 und d Buslinie 37 vo dr BLT (Basel-Land Transport) dur d Stadt Basel.
Z Basel hets drey internationali Bahnheef: Basel SBB, Basel SNCF (dr französischi Teil vom Basel SBB) und dr Badisch Bahnhof und drei Lokalbahnheef (St. Jakob, St. Johann, Rieche).
D Rhyyschifffaart isch fir d Stadt Basel friener sehr wichtig gsi, verliert jetz aber langsam an Bedittig.
Basel-Stadt het au e Flughaafe. Är ligt aigentlig uf franzeesischem Terrain, isch aber e binationale Flughafe und haisst Flughafen Basel Mulhouse Freiburg. Me sait em au EuroAirport.
Wirtschaft
Im Kanton Basel-Stadt sin di keemisch un farmazeitisch Induschtryy, aber au dr Handel vo nazionaaler Bidyttig. As Finanzblatz het Basel no e gwissi Bidyttig hinter Zyyri. D Basler Kantonalbangg, en effetligrächtligs Inschtidut, isch 1899 grindet woorde.
Ottawa
Ottawa isch d Hauptschdat vu Kanada un gheert zue de Provinz Ontario. De Regierungsitz isch au do; de Ort heißt „Parliament Hill“, weertlich „Hiigel vo de Parlament“. Bekannt isch d Schdat au fyr de „Rideau Canal“. De Rideau Canal isch e Kanal, wu durch d Schdadt fliesst. Im Winter, wenn de ganze Kanal yfriert, kenne do alli Lyt, wu wän, Schlittschuelaufe oder au Yshockey spile. S git au de „Ottawa Rapid Transit“", kurz ORT, e Schdatbahn, wu iber faschd alli Strooß vu de Schdat fährt. Mit dem Bähnli kunnt mer schnell faschd iberall in d Schdat hi.
Berg am Irchel
Bèèrg am Irchel (amtlich Berg am Irchel) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Bèèrg am Irchel isch es Huuffetorff uf ere Terrasse am Nordhang vom Irchel. Zue de Gmäind ghöört au na Gräslike (Gräslikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 48,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 45,3 % Wald, 3,1 % Sidligsflechi, 1,8 % Vercheersflechi und 1,4 % Gwässerflechi.
Gschicht
Bèèrg am Irchel isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar um 1100 als Berga (1243 Berge). Gräslike ghöört siit 1855 zue Bèèrg. Im 1619i het d Gmäind s Oberdorf, im 1775i s Schloss Scholebèèrg (Schloss Schollenberg) und im 1788i d Ziegelhütte an Flòòch abträtte.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 7,2 % (Stand 2011).
Religion
71,2 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 10,4 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Grippe
Grippe bezaichnet:
Berg am Irchel
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,5 %, CVP 3,6 %, EDU 6,0 %, EVP 1,3 %, FDP 10,6 %. GLP 9,2 %, GP 9,8 %, SP 6,6 %, SVP 49,4 %, Suschtigi 0,0 %.
Grippe
Infektions-Chrankhaite:
Berg am Irchel
Politik
Gmäindspresidänt isch de Roland Fehr (Stand 2016).
Grippe
Lokalisierti Bezaichnige vo bestimmte Influenza-Pandemie:
Berg am Irchel
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 1,4 % gläge.
Grippe
Dänn witers:
Berg am Irchel
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Bèèrg am Irchel ghört zue de Winterthurer Mundarte.
Grippe
Lueg au:
Saules BE
Saules (frankprovenzalisch [a sɔːl], dt. verautet Saal) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Saules isch es Dorf im Tau vor Trame. D Gmeindsflächi bsteit us 43,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 52,8 % Waud u 3,3 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Reconvilier, Saicourt, Sornetan, Souboz u Loveresse.
Gschicht
Saules isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1179 aus Sales. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 0,7 % gläge.
Religion
82,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 4,7 %, CVP 2,3 %, EVP 6,2 %, FDP 5,3 %. GLP 0,3 %, GP 6,3 %, SP 9,0 %, SVP 59,1 %, Suschtigi 6,8 %.
Gmeindspresidänt vo Saules isch dr Michel Schaer (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 164 Ywohner 7,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 91,5 % Französisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo Saules isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Cuvry
Cuvry (ditsch 1915–18 und 1940–44 Kubern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Cuvry lijt àn dr Seille, rund zehn Kilometer sìdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 167 und 198 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Cuvry ghert zem Lorrain.
Gregorianischer Choral
Gregoriànischer Chorààl (làtiinisch cantus choralis sive ecclesiasticus „choormaassiger odd’r kìrchliger Gsàng“) odd’r gregoriànischer Gsàng (cantus gregorianus) ìsch a ainschtìmmiger litürgischer Gsàng vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch ìn làtiinischer Schprooch. Dr Begrìff hàt maa zem äärschta Mol ìm 9. Joohrhundert bnutzt. Bis zu doo hàt maa d’ Begrìffa cantus Romanus un Cantilena Romana bnutzt ghàà. Àls gsungener Wort Gottes ìsch’r a waasentliger Bschtàndtail vu dr litürgischa Hàndlung ìn dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch. Bnännt ìsch dr gregoriànischa Gsàng noh-n-em Pàpscht Gregor em Groossa (540–604, Pàpscht àb 590).
S’ Karnrepertoire vum gregoriànischa Gsàng bschteht üss’m Proprium un Ordinarium vu dr Hailiga Mass so wia-n-em Schtundagebat. D’ Gsang vu dr Mass sìnn ìm Gràdüààla (àui Chorààlbüach) z’ fìnda, dia vum Schtundagebat ìm Àntiphonààla.
Mìt dr Gschìcht, Theorii un Pràxis vum gregoriànischa Chroààl düet sìch d’ Gregoriànik befàssa.
Verkehrsbauwerk
Ä Verkehrsbauwärk isch ä bauti Alag, wo zur Abwicklig vom Persone- oder Güeterverkehr dient. Verkehrsbauwärk si Deil vo dr Infraschdrukdur von erä Wirtschaft. In Europa wärde si hüfig vo dr öffentlige Hand baut und mit Schdüüre finanziert. Si chönne underirdisch odr überirdisch agleit si.
Verkehrsbauwärk si vilfältig und mä findet sä in fascht alle Verkehrsforme:
Schtroosseverkehr
Schdrooss, Autibahn, Mautportal, Parkplatz, Garaasch, Parkhuus, Diefgaraasch,  Busbahnhof, Busdepot
Schiineverkehr
Bahnhof, Iisebahnschdrecki/Schiine, Bahnübergang
Schiffsverkehr
Hafe, Containerbrugg, Schleuse, Trogbrugg, Lüüchtdurm, Wasserschdroossechrüz, Schiffshebwärk, Kanal (Wasserbau), Flusskanal, Marina
Flugverkehr
Flugplatz, Flughafen, Hangar, Tower (Flugplatz), Helikopterlandeplatz
Für mehreri Verkehrsarte
Brugg/Viadukt, Underfüehrig, Tunnel, Tankschdell
Amerika (Doppelkontinent)
Amerika isch a Doppelkontinänt, wo sich in dr weschdlige Hemisphäre befindet. Er erschdreckt sich ununterbroche vom Arktische Ozean im Norde zur Antarktik im Süde. Er beschdoht us zwei groosse Feschdlandmasse, Nordamerika und Südamerika wo dur ä Landängi in Middelamerika verbunde si. Drzue ghört au die gröschd Insle vo dr Wält, Grönland und ä Hufe chliineri Insle, vor allem in dr Karibik.
Etymologii
Im allgemeine wird agnoh, ass Amerika si Name vom dütsche Kartograph Martin Waldseemüller übercho het, noch em Vorname vom italienische Entdecker Amerigo Vespucci, wo Südamerika entdeggt het und d Amerique Bärge in Middelamerika. Er het as erschde gsait, ass Amerika nid Oschdindie siig, wie dr Kolumbus ghofft und dänggt het. S Broblem mit dere Erklärig isch, ass mä im allgemeine dr Familie- und nit dr Vorname gnoh het, und vo däm ä Name für än Endeggig abgleitet het.
Än anderi Theorii, wo weniger populär isch, sait, ass dr Name Amerika vom enä änglische Händler, em Richard Amerike us Bristol chunnt, vo welem mä dänngt, ass er d Entdeckigsreis vom John Cabot 1497 noch Neufundland finanziert haig.
Iigeboreni
Die urschbrüngligi Bevölkerig, wo vor meh as 10.000 Johr vo Nordoschasie uus iigwanderet isch, het us Indianervölker und Inuit (Eskimose) beschdande. Die erschde Europäer, wo öbbe ums Johr 1000 noch Amerika cho si und sich dört für churzi Ziit niiderglo hai, si d Wikinger gsi. Im 15. Johrhundert het dr Christoph Kolumbus, wo vom schbanische Königshuus finanziert worden isch, 1492 Middelamerika entdeckt. In de Johrhundert, wo cho si, hai die europäische Seemächt Amerika afo erobere, d Holländer, denn d Ängländer und d Franzose vor allem in Nordamerika, d Schbanier und Bordugiise in Middel- und Südamerika. Währed dr Kolonisierig vo Amerika si die iigeborene Völker uf ä Bruchdeil vo ihrer früehnere Zahl zsämmegschmulze, zum Deil si si an iigschlebbte Chrankete, wo si drgege kei Immunität gha hai gschdorbe, zum Deil si si in Chrieg under sich und gege d Europäer umcho, zum Deil si si versklavt und zwunge worde, bis zum Dod z schaffe. Ihri Verfolgig dur d Europäer wurd mä hützudag Völkermord nenne, und au scho zu siiner Ziit het s Europäer ge, wo sich gege d Behandlig vo de Indianer empört hai.
Immigrante
D Zahl vo Europäer, wo im 16. Johrhundert noch Amerika cho si, isch no chlii gsi. Vili drvo si Abentürer und Schatzsuecher gsi, wo noch Gold gsuecht hai. Es hai sich aber au Siidlige vo Buure bildet, wo agfange hai s Land z bewirtschafte. D Zahl vo de Iiwanderer het vor allem im 19. Johrhundert schdark afo wachse. Dank dr schnälle Entwicklig vo dr Wirtschaft vor allem in Nordamerika isch dr Kontinänt interessant worde für vili, wo deheim kuum gnueg z ässe gha hai odr verfolgt worde si. Usser Europäer si au Oschdasiate immigriert, so dass hüt d Bevölkerig üserschd viilfältig isch.
Verschleppti
Millione vo Afrikaner si in ihrer Heimet gfange gnoh und noch Amerika verschleppt worde, wo si as Sklave hai müesse läbe. Ä groosse Deil vo dr amerikanische Wirtschaft isch abhängig gsi vo siine Sklavenarbeiter, dorum isch ihri Befreijig eso schwiirig gsi und erschd im 19. Johrhundert bassiert. In de Vereinigte Schdaate vo Amerika het s ä groosse Bürgerchrieg bruucht, wo nid emol wäge dr Abschaffig vo dr Sklaverei usdrait worden isch, für zum di Schwarze vo dr Sklaverei z befreie.
Rama (Begriffsklärung)
Rama bizaichnet:
Rama isch de Name vo merere Ortschafte:
Rama isch de Name vo de Könige vo de Chakri-Dynasty z Thailand:
Rama isch de Familiname vo merere Persone:
Neidhart
Im Neidhart si Minnesang isch vom Mediävist und Altfilolog Karl Lachmann as „höfischi Dorfpoesii“ bezäichnet worde. Er het in sine Lieder gäistriich und humoristisch vor allem beschriibe, was d Buure eso driibe häi und iiri groobi Art vom Liebimache.
Hubert Roth
Dr Roth schrybt scho syt vyl Johr Biecher, Zytigsartikel un Ufsätz in Zytschrifte iber d Kultur, d Gschicht un dr alemannisch Dialäkt vu dr Region Chleggi. Vu 1989 bis 2005 het er im Alb-Bote vom Landchrais Waldshuet unterm Titel Fenschtergügsler e Dialäktkolumne gschribe.
Nebenbahn
Näbbèbaanè sin Ysèbaaschtrèggè vo untergordnetem („sekundärèm“) Rang, wo im Gegèsatz zuè dè Hauptbaan Voeifachungè im Bau un Bedryb uffwysèd.
Gschichte
Well dè Bau un Bedryb vo Hauptbaanè nit immer durch d Erdrääg deggt worrè isch, hèt mò aagfangè nõch Voeifachungè z suèchè. Schu 1865 hèt d Techniger-Vosammlung vom Verein vo dè Dütschè Ysèbaavowaltungè Grundsätz für sekundäri Baanè uffgschtellt. Sèlli sin am 1. Juli 1878 mit dè Bahnordnung für deutsche Eisenbahnen untergeordneter Bedeutung als Rychsgsetz in Chraft gsetzt worrè.
Diè wichtigschtè Voänderungè zum bishèrigè Hauptbaanbedryb sin:
Mit voglychbarè rächtlichè Raamèbedingungè, wo d Finanzyrung, dè Bau un dè Bedryb greglèt hèn, sin ab Èndi vom 19. Johrhundert in è baar europäischè Staatè d Grundlaagè für d Erschlièßung vo dè Flächi durch koschtègünschtigi Schinnènetz gschaffè worrè. Z Öschterrych isch sèll s urschprünglich zitlich beschränkte ''Gesetz vom 25. Mai 1880, betreffend die Zugeständnisse und Begünstigungen für Localbahnen'', dèmm sini Gültigkeit sin meemòl volängerèt worrè. Drübber usè isch dè Kronländer erlaubt worrè, eigeni Landesbaan-Organisationè z gründè, wiè öppè diè Nidderöschterrychischè Landesbaanè un diè hüt no eksischtyrendè Steiermärkischè Landesbaanè. Im Voeinigté Könnigrych isch 1896 mit èm Light Railways Act è Gsetz voabschydèt worrè, wo dè Bau un Bedryb vo Baanè in voeifachter Bauart greglèt hèt.
Dütschland
È Definition vo Haupt- un Näbbèbaanè git s i dè Ysebaa-Bau- un Bedrybsordnung (EBO). Dè § 1 Abs. 2 lutèt:
Unterscheidungsmèrkmòl wörrèd in folgendè Paragraphè vo dè EBO uffgfüürt:
Näbbèbaanè stôn grundsätzlich für è eifacherí Bauwys bzw. für è eifacherè Bedryb. Diè meischtè Näbbèbaanè sin eingleisig. D Högschtgschwindigkeit bedrait für Reisezüüg maximal 100 km/h, für Güterzüüg un generèll für diè meischtè Streggè 80 km/h odder no wènniger. Bi dè Dütschè Rychsbaan hèn dõ no strengeri Maßschtääb goltè. D Högschtgschwindigkeit uff Näbbèbaanè isch uff 60 km/h feschtgsetzt gsi; si hèt au 80 km/h sy dürfè, wenn d Zugsicherungsaalaagè bi mee als 60 km/h glych sin wiè bi dè Hauptbaanè.
Öschterrych
§ 4 vom Ysèbaagsetz vo 1957 definyrt Näbbèbaanè als „für dè öffentliche Vokeer bschtimmti Schinnèbaanè, sofèrn si nit Hauptbaanè odder Strõßèbaanè sin“.
Schwiz
Art. 2 vom Schwizer Ysèbaagsetz lutet bis 2009 (uffghobbè durch Ziff. II 13 vom BG datyrt uff dè 20. März 2009 übber d Baanreform 2, mit Wǜrkung sit èm 1. Jan. 2010):
Kappelen (Oberelsass)
Chàppele (frz. Kappelen, dt. Kappelen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Chàppele ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1144 àls Chapellon.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chàppele ìsch. Chàppele ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Chàppele ghert zem Hochàlemànnisch.
Rama
De Rama (Sanskrit: राम, Rāma m.) isch de sibeti Avatar vom Vishnu und di biliebtist Held im Hinduismus.
s Lebe
De Rama isch de Soo vom König Dasharatha vo Ayodhya us de Sunedynastii. Dör e List vo sinere Stiifmuetter muen er is Exiil und lebt mit sinnere Frau Sita und sim Halbbrüeder Lakshmana im Waald. De Dämoon Ravana raubt d Sita und entfüert si uf d Insle Lanka, wo de Ravana König isch. De Rama füert e Chrieg gege de Ravana, wobii er vom Aff Hanuman tüchtig understützt werd. Er bisigt de Ravana und d Sita werd bifrait. Diham aber bischuldigt er si, as si em untroi wore sai. Si cha dör e Füürproob eri Uuschuld biwiise. D Gschicht vom Rama werd im Heldeepos Ramayana gschilderet. Denebet gits ono anderi Öberlifrige.
Vereerig
De Rama werd sitem 11. Joorhundert kultisch vereert. Abbildet werd er maist zäme mit de Sita und em Lakshmana und em Hanuman, wo vorem Rama chnüület und en abete tuet. Dargstellt werd de Rama as muskuööse Held mit emene Pfiilboge. As Avatar vom Vishnu isch er blauhüütig. De Rama werd wie de Krishna im Mahamantra aagrueffe.
Hugo Ramseyer
Dr Hugo Ramseyer (* 1937) isch e Schwiizer Liedermacher.
Dr Ramseyer isch vo 1964 bis 1966 bi de Bärner Troubadours derbii gsy. 1965 hed er z Bärn mid em Rolf Attenhofer im damalige Theater am Zytglogge z Bärn dr Zytglogge Verlag gründet.
Communauté de communes du Pays de Barr
D Communauté de communes du Pays de Barr (bìs 2016 Communauté de communes Barr-Bernstein) ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 1. Januar 2013 grìnda worra dur d Füsion vu dr Communauté de communes du Piémont de Barr un dr Communauté de communes du Bernstein et de l’Ungersberg. Zum Kommünàlverbànd gheera 20 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Bàrr, Präsidant ìsch dr Gilbert Scholly.
Igor Wakhevitch
Dr Igor Wakhevitch (* 12. Mai 1948 in dr Brovans z Frankriich) isch e franzöösische Avantgarde Komponist. Er het am Bariiser Konservatorium studiert. In de 1970er Joor het er e Serii vo Studio-Album uusegee. 1974 het er d Muusig für im Salvador Dali si Operegedicht Être Dieu gschriibe. 1998 isch dr Boxset Donc uusecho mit sine Wärk uf säggs Zeedee, usser em Être Dieu.
Dr Igor Wakhevitch isch dr Soon vom Kunstdiräkter Georges Wakhévitch. Er isch e Fründ gsi vom Maurice Béjart und vom Robert Wyatt und Mike Ratledge vo dr Rockgrubbe The Soft Machine.
Bettmeralp VS
Bättmeralp isch e Munizipalgmeind im Bezirk Östlich Raron im Kanton Wallis i de Schwiz.
D Gmeind Bättmeralp, wo uf de 1. Januar 2014 us de vorhär bestehende Gmeinde Bäte und Martisbärg entstande isch, hät ihren Name vo me Ferienort und Usflugsziil, wo bishär i de Gmeind Bäte glägen isch.
Geografii
S Dorf Bäte ligt uf und Martisbärg uf, am Nordhang über em Tal vom Rotte. Beidi Dörfer sind vom Talbode, wo uf rund 800 bis 900 m liit, öber e kurveriichi Strooss z erreiche. Uf Bätte gits au e Seilbahn. D Bättmeralp, wo sich uf guet 2'000 m obe usdeent, isch nume per Seilbahn oder z Fuess erreichbar. D Bättmeralp isch en Usgangsort för Wanderige zu Ussichtspünkt, wo me en Überblick öber de Aletschgletscher chan ha. De högschti Punkt vo de Gmeind isch s Aletschhorn mit 4'193 m.
Wappe
S Wappe vo de politische Gmaind Bättmeralp isch s gliiche, wie da vo de ehemolige Gmaind Bäte. Bi de Fusionsverhandlige isch emol en anders zur Diskussion gstande. De Underschiid vom aktuelle Wappe zum damolige Vorschlag isch folgende; lings obe uf rotem Grund isch, statt eme grüene Bomm, es wiisses Tuech (en Mantel), wo öber es Schwärt mit ere blaue Klinge lamped. Dä Tail isch s Wappe vo de ehemolige Gmaind Martisbärg, wo näbed Bätte au zur Fusionsgmaind Bättmeralp ghört. Der Fisch uf gälbem Grund symbolisierd der Bättmersee. Die Chircha symbolisiert die Dorfchapälla fa der Bättmeralp.
Gschicht
Bäte ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1243 als Bettan.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005
Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,9 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Bettmeralp ischt dr Iwan Eyholzer (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 96,6 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,8 % Franzeesisch, 0,2 % Talienisch und 2,3 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Bettmeralp gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Winter
Dr Winter isch di cheltscht vu dr vier Johreszyte in dr gmäßigte un arktische Klimazone vu dr Ärd. Je nodäm, eb dr Winter uf dr Nord- oder dr Sidhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em Nordwinter un em Sidwinter. Dr Nordwinter findet glychzytig mit em Sidsummer statt.
Duur
Astronomisch fangt dr Winter mit dr Wintersunnewändi aa, em Zytpunkt, wu d Sunne sänkrächt iber em Wändekrais vu dr andere Ärdhelfti stoht un d Däg am chirzeschte sin: Derno wäre d Däg wider lenger un d Nächt chirzer. Dr Winter hert uf mit dr Friehjohrs-Dag-un-Nacht-Glychi am
Dr Winter goht dodermit 89 Däg uf dr Nordhalbchugle un 93 Däg uf dr Sidhalbchugle.
Wel d Umlaufbahn vu dr Ärd um d Sunnen um 1,7 Prozänt vun ere Kraisbahn abwycht, sin di vier Johreszyte nit ganz glych lang. D Nordwinter sin wäg dr Sunnenechi (Perihel am 3. Jänner) e weng chirzer un milder wie d Sidwinter.
Hamster
Ihri Verbreitigsgebiet si drocheni und halbdrocheni Gebiet in Eurasie. In Mitteleuropa chunnt nume dr Fäldhamster vor. Fossil si Hamster sit em mittlere Miozän us em nördlige Afrika und us Eurasie bekannt. Die meiste Hamster si nid gfährdet. En Usnahm bildet dr Syrischi Goldhamster, wo wien e baar anderi Hamster as Versuechs- und Heimdier vo Bedütig isch.
Winter
Duur
Meteorologisch fangt dr Nordwinter am 1. Dezämber aa un dr Sidwinter am 1. Juni, wel d Meteorologe bi dr Johresyzte alliwyl volli Monet zelle.
Phänologisch cha dr Winteraafang zimli vum astronomische abwyche un hangt unter anderem ab vu dr Kontinäntalitet vum Klima.
Hamster
D Hamster si muus- bis rattegross, hai d Gstalt vo Wüehlmüüs, aber meistens e churze Schwanz. Si hai in jeder Chiiferhelfti drei Stockzehn mit Wurzle und mit Höcker, wo in zwei Reihe dr Lengi nooch agordnet und dur Schmelzleiste meistens chrüzwiis mitenander verbunde si. D Backedäsche, wo inne lige, diene zum Nahrig z dransportie.
Kappel am Albis
Chappel am Albis (amtlich Kappel am Albis, bis 1911 Kappel) isch e politischi Gmeind im Bezirk Affoltere im Kanton Züri, Schwiiz. Prägt isch d Gmeind, au in sinere Gschicht, vom ehemalige Chloschter, wo hüt de Zürcher Landeschile als Tagigszentrum dient.
Geografii
D Nachbargmeinde vo Chappel sin im Kanton Züri Knonau, Mettmeschtette, Rifferswil un Huse am Albis, im Kanton Zug Baar un Steihuse. Zu Chappel ghöred au di beide Ortsteil Hauptike un Uerzlike. S Biet vo de Gmeind umfasst 70 % landwirtschaftlichi Flèchi, 20,6 % Wald, 4,7 % Sidligsflechi und3,6 % Vercheersflechi.
Gschicht
Uf em Gmeindsgebiet het me Fund us de Bronzeziit gmacht un Rescht vo me ne römische Guetshof gfunde. Grifbar wird d Gschicht vo de Gmeind mit de Gründig vom Chloschter im Johr 1185 durch d Freiherre vo Eschebach. S isch e Zischterzienserbatei gsi, wo mit Mönch vom Fryburger Chloschter Alteryf bsidlet worden isch. S Dorf Chappel isch zämme mim Chloschter entstande. 1221 sin durch de Kauf vo vo Uerzlike un Hauptike au di beide Dörfer zu Kappel cho. Im 1223i het de Kaiser Friedrich II. em Chloschter en Schutzbrief usgstellt un im 1309 hei d Habsburger d Kaschtvogtei un d Chlochtergüeter übernoh. D Habsburger hei dann ihri Rächt un de Bsitz an d Herre vo Hallwyl verpfändet. S Chloschter het sich im Johr 1344 mit Zug, 1403 mit Züri im Burgrächt verbundeun im Johr 1495 d Kaschtvogtei sälber übernoh. E bewegti Ziit isch d Reformationsziit gsi. De Wolfgang Joner, wo de letschti Abt isch gsi, het 1525 d Reformation im Chloschter iigführt un s Chloschter in e Schuel umgwandlet un im 1527i s Chloschter de Schtadt Züri übergäh. Wäge de strategisch bsundrige Lag zwüschem reformiirte Kanton Züri un de katholische Innerschwiizer Ört, het Kappel zweimol im Zentrum vo Konflikt gschtande, em erschte un em zwaite Chappelerchrieg in de Johr 1529 un 1531. Vor allem wäge de Schlacht bi Chappel, wo au am 11. Oktober 1531 de Zürcher Reformator Huldrych Zwingli de Tod gfunde het, isch Kappel wit über d Schwiiz use en Begriff. Be dere Schlacht het de Adam Näf vo de Vollenweid s Hauptbanner vo de Zürcher Truppe grettet un het als Belohnig im Johr 1550 dodefür de Sennhof vom ehemalige Chloschter als Handlehe übercho.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil liit bi 11,8 % (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,2 %, CVP 3,1 %, EDU 1,0 %, EVP 10,4 %, FDP 9,8 %. GLP 8,0 %, GP 6,0 %, SP 6,5 %, SVP 49,5 %, Suschtigi 0,5 %.
Gmeindspresidänt isch de Kurt Bär (Stand 2012).
Tieläkt
De züritüütsch Dialekt vo Chappel am Albis ghört zue de Ämtler Mundarte.
Wolfram von Eschenbach
Dr Wolfram vo Eschenbach (* um 1160/80; † um/noch 1220) isch e dütschsproochiger Dichter gsi. Die middelhoochdütschi Litratuur verdankt em meereri epischi Wärk und as Minnesänger het er lürischi Dichdige verfasst.
Si Lääbe
Was mr über s Lääbe vom Wolfram wüsse, chunnt vo sine äigene Dichdige und vo was zitgenössischi Autore über en gschriibe häi. Us sim Naame cha mä abläite, dass är oder si Familie us eme Ort wo Eschenbach häisst, stammt, möögligerwiis us Obereschenbach bi Ansbach (hüte Wolframs-Eschenbach). Es het an e Hufe Hööf gschafft, vermuetlig für d Groofe vo Wärthäim und d Herre vo Dürn und für e Landgroof Hermann I. vo Thüringe, wo dr grösst Förderer vo dr dütsche Litratuur in sällere Zit gsi isch.
Dr Wolfram het s gleerte Buechwüsse verachdet und sich sälber zwar as Analfabet bezäichnet, het aber umfassendi Kenntniss us dr latiinische Bildigsdradizion gha. In sim Wärk zäigt er ass er sich in alle Beriich vo dr Wüsseschaft (Naturkund, Geografii, Medizin, Astronomii und Theologii) uskennt het. Au Franzöösisch het er chönne und sich in dr franzöösische Litratuur uskennt.
Si Wärk
Hüte gältet dr Parzival as im Wolfram si berüemtists Wärk. Vilmol wird sogar behauptet, es sig s wichdigste Epos us dere Zit. Es isch s erste erhaltene Wärk uf Dütsch, wo as Motiv dr Häilig Gral het. Es verzelt d Gschicht vo zwäi Helde: über s Lääbe vom Parzival bis zum Gralskönigdum, und d Gschicht vom Gawan, wo im Raame vo de Artusgschichte blibt. Dr Wolfram het sich woorschinlig uf s Wärk Perceval vom Chrétien de Troyes gstützt, won e Fragmänt bliibe isch, und für s Ändi vom Wolfram sim Wärk, wo d Gschicht vom Gawan, em orientalische Brueder vom Parzival, fertig verzelt und wien er zum Gralskönig worde isch, kennt mä käni Kwelle und nimmt hüte aa, ass dr Wolfram dr Urheeber gsi isch.
In dr Riimbaargschicht Willehalm verzelt dr Wolfram d Gschicht vom Wilhelm em Häilige, wo Chrakteristike vom höfische Roman und vom heldenepische Chanson de geste het. S Wärk basiert uf eme provenzalische Legändestoff, wo dr Wolfram frei bearbäitet het.
Im strofische Titurel-Fragmänt verzelt er vo dr dragische Liebesgschicht vo dr Sigune und em Schionatulander.
Im Wolfram si Sprooch underschäidet sich vom Stil vom Hartmann vo Aue. Si isch bildhaft, riich an Ironii und Puänte, wääred si Syntax drängt und sperrig erschiint. Er het dr Verzellstiil usbaut, wo sini Vorgänger entwigglet häi.
Landkreis Oberallgäu
Der Landchrais Oberallgai isch e Landchrais z Bayre. Är isch dr siidligschd Landchrais vùm Regierigsbezirk Schwaabe, dr siidligschd Landchrais z Dydschland un dr siidlischd Dail vom Allgai.
Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Unterallgai ùn im Oschde an dr Landchrais Oschtallgai. Im Siide gränzd er an Eeschdryych, an Vorarlberg ùn Tirol, im Weschde an dr Landchrais Linde ùn dr baade-wiirdebäärgisch Landchrais Raveschburg. Kempte lyd as chraisfrèii Schdad zmids im Bied vùm Landchrais Oberallgai.
Schded und Gmaine
Zem Landchrais Oberallgai ghèère zwoo Schded, zee Määrd, säächzee Gmaine ùn ai gmaifrei Bied.
Norwegen
Norweege (oder Norwäge, Norwääge) isch es Chünigrych im Norde vo Europa.
Geografy
S Land lytt im Weschte vor Skandinavische Halbinsle und het e Flächi vo ca. 386.000 km² und ca. 5 Mio. Iwohner. Amtssprach isch Norwegisch, und zwar i de beede Variante Bokmål und Nynorsk. Im Norde läbe no es paar tuusig Saami oder Lappe.
D Houptstadt isch Oslo. Bekannti Stedt sind ou Bergen (e Handelsstadt im Weschte), Trondheim (mit sym Dom), Lillehammer (won emal d Olympia stattgfunde hät) und Narvik (lytt am Polarkreis).
Norweege het Grenze mit Schwede, Finnland un Russland. E Nochber – iber s Meer – isch au Dänemark.
Verfassig
Di norwägisch Verfassig, wo hüt na mee oder weniger gültig isch, datiert ursprünglich vom 17. Mai 1814 und isch scho doozmaal ganz modäärn gsy: De Chünig het i Gsetzessache syt doo ekeis absoluts Vetorächt und s Parlament (Storting) chan en überstimme; au der Adel isch scho doo abgschaffet worde. De 17. Mai isch drum de Nationalfyrtig vo Norwäge. Vorbild für die Verfassig isch di demokratisch französisch Konstitution vom spaate 18. Jahrhundert gsy.
Wirtschaft
Norweege isch eis vo de rychschte Länder vor Welt und het kei Schulde meh. D Houptikünft het Norweege durchs Öl und döre Fischfang.
Gschicht
Weschtskandinavie isch um 900 ume vom Harald Schönhaar (Haraldr Hårfagre) zu eim einzige Chünigrych ggeint worde. Vo Norwäge us sind i dere Zyt – de Wikinger zyt – Island, d Färöer und Südgrönland bisidlet worde, und au d Orkney- und d Shetland insel händ zytewys zu Norwäge ghört. De Name vom Land, altnordisch «Norvegr» (us «Norðvegr»), meint «Nordwäg, Wäg i Richtig Norde». Us dere Zyt stamed d Stabchile, hüt es Symbol vo Norwäge.
1380 aber isch Norwäge an dänische Chüng cho und isch für vili Jahrhundert zunere Provinz abegsunke. Im früene 19. Jahrhundert hät sich das gänderet: Wil Dänemark de Napoleon understützt gha hät, häts 1814 Norwäge (ohni Färöer, Island und Grönland) müese a Schwede abgää. D Norwäger händ zwar churz probiert, sälbständig z sy, und händ sich i dere Zyt die Verfassig ggää, wos hüt na händ (lueg obe). S Land hät dänn aber glych müese de schwedisch Chüng anerchänne, s isch aber en autonome Staat bblibe.
De Stryt mit Schwede um Kompetänze hät im Lauf vom 19. Jahrhundert ständig zuegnaa. 1905 schliessli isch Norwäge nach ere Volchsabstimmig unabhängig worde. Si händ de dänisch Prinz Carl zu irem Chüng gwählt, und dä isch under em Name Haakon VII. s eerscht eige Staatsoberhaupt syt über 500 Jahr gsy.
Sita (Begriffsklärung)
Sita bizaichnet:
Karkamis
Karkamis (assyrisch: Gargamiš) isch e neohethitische Stadtstaat vom 12. bis 8. Jh. v. Chr. gsii.
Laag
Karkamis isch e historischi Stadt am Euphrat, bim hüttige Ğarābulus a d Grenze vo Syrie i de Törggai. De Euphrat het offebar d Ostgrenze vom Stadtstaat bildet, di andere Grenze chönd nöd gnau festglait were und hend sich woll ständig gänderet. Im Südweste hets a Halpa (Aleppo) grenzt, im Weste a Kurkuma und im Norde a Kumaha.
Gschicht
I de Bronzezitt isch Karkamis um 1340 v. Chr, vom hethitische König Suppiluliuma I. eroberet wore. De hett drufabe si Soo, de Piyassili, as Vizekönig öber die Stadt iigsetzt. De Thron vo de Sekundogenitur Karkamis isch immer vom Vatter uf de Soo öbergange. De Undergang vom Hethitische Riich um 1180 v. Chr. het uf Karkamis kann groosse Iifluss ghaa und d Noochome vom Piyassili sind witter Könige vo Karkamis blibe. De Kuzi-Tessub, wo dennzmol König gsii isch, e Grossenkel vom Piyassili, hett nochem Undergang vo de Stammlini de Titel Grosskönig öbernoo und sini Noofolger hend de Titel bis mindestens zom End vom 10. Jh.v. Chr. gfüert.
De nöchst sicher bikannti Groosskönig isch de Ini-Tessub vo Ḫatti, wo um 1100 v. Chr. de assyrisch König Tiglatpilesar I. (1114-1076) bisigt hett.
Im 10 Jh.v. Chr. isch es em Suhhi I. glunge, sini Macht gegenöber em Groosskönig z verstärche. Drufabe isch offebar di alti ursprünglichi hethitischi Dynastii onderggange und em Suhhi sini Noochome hend as Landherre öber Karkamis gherrscht. Noch siim Tood isch de Suhhi as Gott Atrisuhha („Bild vom Suhhi“) vereert woore. S Huus vom Suhhi hett vier oder fööf Generatioone gherrscht, all hend de Titel „Landherr“ trait. De Landherr Katuwa hett wo uf de Zitadelle e Tempel för d Kubaba uufgstellt.
Um 870 isch de assyrisch König Assurnasirbal II. gege de Sangara vo Karkamis, König vo Ḫatti zoge. De hett em e groosse Tribut uuszallt. Denn aber hett er sich mit anderne Könige gege Assyrie verbündet. Doch de Salmanessar III. het 858 die Koaltion zerschlage und zwai Joor spööter Masuwara eroberet, wo uf de andere Sitte vom Euphrat glegen isch. Er isch denn öber de Euphrat und het i de Joore 849 und 848 gege de Sangara Chrieg gfüert.
Ann vo sinene Noofolger, de Astiruwa, hett bi sim Tood nume umündigi Buebe hinderloo. De Eunuch Yarri isch denn Regent wore. De isch e gschiide Maa gsii, hett vill guets tue för d Stadt und denn au de Kumani, de rechtmäässig Thronerb zom König gmacht, wo de gnueg alt woren isch. Zo sinnere Zitt het de assyrischi König d Statue vom Wettergott vo Halpa ewegggschleppt. De Sastura, si Noofolger isch velicht e Neff oder Schwigersoo vonem gsii. Öb sii Soo, wo denn spööter König vo Karkamis woren isch, identisch isch mitem Pisiri, wo mindstens ab 732 v. Chr. gherrscht het, isch uugwöss. De Pisiri hett a de Assyrer Tribut zallt. Doch ane 717 v. Chr. hett de Sargon em Pisiri vorgworffe, er möchi gmainsami Sache mitem Mita vo Muški. Er hetten chorzerhand abgsetzt und s Land Karkamis annektiert und zonere assyrische Provinz gmacht.
König vo Karkamis
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v. Chr.
Vizekönig vom hethitische Groosskönig z Karkamis
Grosskönig vo Karkamis
Landherr vo Karkamis assyrischi Provinz ab 717.
Kultur
D Stadt Karkamis isch archäologisch schlecht erforscht, em beste bikannt isch d Periode vo de neohethitische Zitt. D Sadt hett usere Usserstadt und de Innerstadt bistande. I de letscht isch de Königpalast gsii, underhalb vo de Zitadelle. Uf dere isch e Bau uusgrabe wore, wo möglicherwiis de Tempel vo de Stadtgöttin Kubaba und erem Biglaiter, em Karhuha, gstanden isch. De Tempel vom Wettergott Tarhunza isch i de Innerstadt nebetem Palast glege und vo do het e Prozessionsstroos as sognennte Wassertor gfüert, wo direkt am Euphrat glegen isch. Im 10. Jh. v. Chr. und im 8.Jh. v. Chr. sind vili Baute und Kunstwerch im neohethitische Stil entstande.
Di ofiziell Sprooch i de neohethitische Zitt isch s Hieroglypheluwische gsii und us Karkamis sind zimmli vill Tegscht öberliferet.
Sita
s Lebe
D Sita isch bim Pflüege us de Erde uuftaucht und denn vom König Janaka as Tochter agnoo wore. Er hett si groosszoge und denn mitem Rama verhürootet. Wo de Rama is Exiil het müese, isch si em as troiji Frau in Wald gfolgt und het dai glebt. Wo de Rama uf de Jagt gsii isch, isch si vom Dämoon Ravana entfüert wore. Er het si i sinnere Stadt iigsperrt und vo ere verlangt, ass er si hürooti, aber si het sich em verwaigeret. De Rama isch zäme miteme Heer us Affe und Bääre gege d Insle Lanka zoge, wo de Ravana König gsii isch. Em Hanuman isches gglunge, d Sita z rette und de Rama het de Ravana bisigt. Nochdem d Sita wider hai zum Rama choo isch, het er si bischuldigt, as si em untroi wore sai. Si het da abgwert und sich is Füür gsetzt, um z biwiise, as si uuschuldig isch. De Rama het drufabe sini Bischuldigunge biroit, aber d Sita het sich zruggzoge und isch im End wider i de Erde verschwunde.
Südwestfunk
Dr Sidweschtfunk (offiziäll Südwestfunk, churz SWF) isch vu 1946 bis 1998 d Landesrundfunkaastalt vum Land Rhyland-Pfalz un em sidlige Bade-Wirttebärg gsii. Di gnau Gränze zum Sändebiet vum Siddytsche Rundfunk (SDR) z Bade-Wirttebärg isch an dr ehmolige Gränze vu dr Länder Baden un Wirttebärg-Hauezollre im Side zue Wirttebärg-Baden im Norde vum Land lang gloffe.
Hauptsitz vum Sidweschtfunk isch Bade-Bade gsii, Landesstudio het s z Fryybeg, z Dibenga un z Mainz gee. Anne 1998 het dr SWF mit em SDR zum neie Sidweschtrundfunk (SWR) fusioniert.
Organisationsgschicht
Bis anne 1945 het s fir s speter Sändebiet vum Sidweschtfunk kai aigeständigi Rundfunkaastalt gee. S Biet het zum Yyzugsberaich vu dr Sändegsellschafte bzw. Rychssänder z Frankfurt am Main, e Stuegert un z Saarbrücken ghert. Anne 1945 isch dur di franzesisch Bsatzig dr Sänder Radio Koblenz yygrichtet wore. Am 31. März 1946 isch dr Sidweschtfunk as Rundfunkaastalt fir di gsamt franzesisch Bsatzigszone, ußer dr Sonderzone Saarland, uf Sändig gange. D Yyrichtig isch dur d „Direction générale des affaires culturelles“ gferderet wore. Är isch zue dr Landesrundfunkaastalt fir Rhyland-Pfalz un du sidlige, franzesisch bsetzte Länder Baden un Wirttebärg-Hauezollre wore.
Au no dr Bildig vum Land Bade-Wirttebärg 1952 isch dr SWF Landesrundfunkaastalt fir dr sidlig Landesdail vun em blibe, wu mit Bade-Baden au dr Sitz vum Sänder gsii isch. Bade-Wirttebärg isch dodermit fir vyl Johr s ainzig Bundesland gsii, wu zwee effetli rächtligi Landesrundfunkaastalte ghaa het (SDR un SWF).
Am 31. Mai 1997 hän d Minischterbresidänte vu Bade-Wirttebärg un Rhyland-Pfalz dr Staatsverdrag iber d Grindig vu dr Zwai-Länder-Aastalt Sidweschtrundfunk (SWR) unterzaichnet. Aafangs 1998 hän dr SWF un dr SDR formal zum SWR fusioniert, im Lauf vu dr negschte Monet hän si Rundfunk- un Verwaltigsrot konschtituiert, im Merz isch d Intändantewahl gsii. Ab 30. Augschte sin di neie Programm uf Sändig gange. Am 1. Oktober sin dr SDR un dr SWF ändgiltig ufglest wore, Rächt un Pflicht sin uf dr SWR ibergange.
Grind fir d Verschmelzig sin vor allem d Finanze gsii, dur d Straffig vu dr Organisationsstrukturen un d Reduzierig vum Verwaltigsapperat sin großi Mittel frei wore. Derzue isch d Bresänz vu zwoo Landesrundfunkaastalte z Bade-Wirttebärg fir anachronistisch un nimi verdrättbar ghalte wore. E Roll hän au demografischi Pinkt gspiilt, d Gebihrenyynahme vum SWF sin all me zrugggange, derwylscht dr SDR mit syne Balligsryym finanziell guet uusgstattet gsii isch.
Zum Verbraitigbiet het dr SWF au dr Ruum Köln un s Saarland zellt, wu im Wätterbricht als gnännt wore sin („Der Wetterbericht für Baden-Württemberg, Rheinland-Pfalz, das Saarland und die Kölner Bucht“).
Programmgschicht
Am 3. Augschte 1964 isch iber UKW zerscht as „Gaschtarbaiterprogramm“ s 3. Herfunkprogramm chuu, wu in dr 1970er-Johr zue dr Musik- un Servicewälle SWF3 uusböuen un wyterentwicklet woren isch.
In dr Austaschtlucke vu däm Programms het dr SWF anne 1984 mit sym regionale Videotext-Aagebot aagfange unter em Name SWF-Text, wu speter mit em glychzytig gstartete Südfunk-Text zum Südwest-Text zämmegfiert woren isch (Text-Produktionsstandort isch hite s Landesfunkhuus z Mainz).
Am 1. Jänner 1991 isch s 2. Herfunkprogramm SWF2 mit SDR 2, em 2. Herfunkprogramm vum Siddytsche Rundfunk, zum neie Kulturkanal S2 Kultur verschmulze wore. Um des Zyt het s glychfalls mit zämme mit em SDR veraastaltet 4. Herfunkprogramm S4 Baden-Württemberg sy Sändebdrib ufgnuu. As Pendant zue däm 4. Herfunkprogramm fir Bade-Wirttebärg het dr SWF am 1. Dezämber 1991 sy Landesprogramm SWF4 Rheinland-Pfalz gstartet.
Am 17. Mai 1997 isch s zämme mit em SDR produziert Jugendmultimedium DASDING im Ramme vum DAB-Pilotprojäkt Bade-Wirttebärg uf Sändig gange. S handlet sich um e digital 24-Stunden-Aagebot fir Jugedligi zwische 14 un 24 Johr, wu iber UKW, DAB un ADR un au im Internet verbraitet wird. DASDING verbindet d Medie Herfunk, Färnseh un Internet zuen eme neiartigen Aagebot.
No dr Grindig vum Sidweschtrundfunk hän alli Programm vum SWF no bis Ändi Augschte 1998 gsändet. Am 30. Augschte hän d Programm vum Sidweschtrundfunk ihre Sändebedrib ufgnuu. SWF1 isch in SWR1 Bade-Wirttebärg bzw. SWR1 Rhyland-Pfalz ufgange, S2 Kultur isch in SWR2 umgnännt wore, SWF3 isch in SWR3 ufgange, S4 Bade-Wirttebärg isch in SWR4 Bade-Wirttebärg un SWF4 Rhyland-Pfalz in SWR4 Rhyland-Pfalz iberfiert wore. S Jugedprogramm DASDING wird vum SWR wytergfiert.
S Dritt Färnsehprogramm Sidwescht 3 isch in di baide Programm Sidwescht BW und Sidwescht RP (speter Sidwescht Färnseh un hite SWR Färnseh) iberfiert wore.
Pausezaiche
As Pausezaiche het dr Sidweschtfunk d Aafangstakt vum Terzett Bald prangt, den Morgen zu verkünden us "Die Zauberflöte" vum Wolfgang Amadeus Mozart brucht. Im Lauf vu dr Johr het s unterschidligi Variatione dervu gee, speter sin aber d Jingle ufchuu un s Pausezaiche isch derno nimi bruucht wore.
Färnseh
Derzue het dr SWF in Kooperation mit andere Rundfunkaastalte Bydreg gmacht fir:
Sänderaalage
Fir d Uustrahlig vu syne Herfunkprogramm un eme erschte Färnsehprogramm vu dr ARD het dr SWF am Änd die Grundnetzsänder ghaa: Derzue het dr SWF d Sänderaalage Bad Marienberg, Bornberg un Blaue vu dr Dytsche Telekom un au dr Standort Grünte vum Bairische Rundfunk bruucht. Alli Sänderstandort usser em Bodeseesänder wäre hite vum SWR wyterbedribe.
Karl Asal jun.
Dr Karl Ludwig Asal (* 5. Mai 1889 z Waldshuet; † 27. April 1984 z Fryburg) isch e dytsche Jurischt un Hochschuellehrer gsii.
Klaus Sander
Dr Klaus Sander (Daufname: Nikolaus Ludwig; * 17. Jänner 1929 z Darmstadt; † 21. Februar 2015 z Fryburg) isch e dytsche Biolog un Hochschuellehrer gsii.
Karl Asal jun.
Lääbe
Dr Karl Asal isch e Suhn vum glychnamige Oberregierigsrot Karl Asal (1859-1929) gsii, sy Mueter isch d Klara Asal geb. Hildebrand (* 6. Jänner 1867 z Offeburg; † 26. Oktober 1942 z Weinheim) gsii, e Dochter vum Louis Hildebrand, wu z Offeburg ne Miili ghaa het. Är het drei jingeri Gschwischter ghaa, dr Walther Egon Asal (* 14. Juni 1891 z Brusel), dr Hans Georg Asal (* 1. April 1893 z Tauberbischofsheim) un d Hildegard Clara Pauline Asal (* 13. Juni 1899 z Adelsheim).
Klaus Sander
Lääbe un Forschig
Dr Klaus Sander het Biology an dr Tächnische Universitet Darmstadt studiert, wun er as Diplom-Biolog abgschlosse het. Derno isch er as ain vu dr erschte Stipendiate im Rame vum Indo-German Industrial Coorperation Scheme an d Aligarh Muslim University z Indie gange, wun er bim Mohamad Babar Mirza anne 1955 mit ere Arbet iber d Embryonalentwicklig vu dr Chlaizikade Euscelis plebejus, eme Zuckerrohrschädling, zum PhD promoviert woren isch. Nocherdani het er an dr Universitet Dibenga studiert, wun er zerscht s Staatsexame fir s Lehramt in Biology, Chemy un Geology un e Exame as Dolmetscher fir Änglisch abglait het un 1958 bim Gerhard Krause zum Dr. rer. nat. promoviert woren isch.
Karl Asal jun.
Lääbe
Dr Asal isch z Ättene uf s Realgimnasium gange, derno z Werde am Main un z Charlsrue uf s Gimnasium un het anne 1907 s Abitur gmacht. Vu 1907 bis 1911 het er am dr Universitet z Leizig, z Mannem un z Fryburg Rächtswisseschafte studiert un 1911 di erscht juristisch Staatsbriefig abglait. Är het no as Rächtspraktikant bi verschieden Grichts- un Verwaltigsbeherde gschafft. Vu 1914 bis 1919 het er Militerdienscht im Erschte Wältchrieg glaischtet, emänd as Leutnant vu dr Reserve. Noch em Chrieg het er 1919 di zwoot juristisch Staatsbriefig abglait un isch derno Beamte wore.
Klaus Sander
Lääbe un Forschig
Mit em Gerhard Krause isch dr Sander as wisseschaftlige Assischtänt an d Universitet Würzburg gange, wun er si 1963 im Fach Zoology habilitiert het. Anne 1964 isch er as uuserordelige Brofässer an d Universitet Fryburg chuu, wun er 1966 uf dr Lehrstuel fir Entwickligsbiology gruefe woren isch. Anne 1994 isch dr Sander emeritiert wore.
Karl Asal jun.
Lääbe
Zerscht het er as Grichtsassässer bim Badische Minischterium vum Kultus un Unterricht gschafft, anne 1920 isch er Regierigsrot wore. Anne 1923 het er an dr Universität Heidelberg promoviert zum Dr. jur. Anne 1927 isch er Oberregierigsrot wore. Aafangs 1934 isch er zum Minischterialrot un Laiter vu dr Abdailig E „Chinscht un Kultus“ im Minischterium vum Kultus un Unterricht ernännt wore. Är isch Referänt fir dr evangelisch Kultus, fir Theaterwisseschafte, Chunschtmuseum, Dänkmolbfläg un Naturschutz gsii. In däne Funktione het er bis zum Änd vum Nationalsozialismus im April 1945 gschafft.
Klaus Sander
Lääbe un Forschig
Dr Sander het vor allem embryonali Muschterbildigsbrozäss untersuecht, also kompläxi, ruum-zytli koordinierti Vorgäng, wu vun ere aifache Aizäll zum fertige Organismus fiere. Sy Untersuechigsobjäkt, wun er si scho bi syre Dokterarbet z Indie mit bscheftigt het, isch Euscelis plebejus gsii, wu er dra as Byschpel het chenne zaige, ass däre ire Chopf un Hinteränd dur stoffligi Faktore feschtglait sin, wu an unterschidlige Ort im Ai sin. An sym Lehrstuhl het unter anderem d Christiane Nüsslein-Volhard anne 1977 as Stipendiati vu dr Dytsche Forschigsgmainschaft gforscht.
Karl Asal jun.
Lääbe
Dernäbe isch dr Karl Asal syter anne 1932 ordetlige Honorarbrofässer an dr Tächnische Hochschuel Charlsrue gsii.
Klaus Sander
Lääbe un Forschig
Uf sy Vorschlag vu 1983 isch dr Uusdruck „Phylotypisches Stadium“ yygfiert wore, wu ne entwickligsbiologisch Stadium bschrybt, wu fir e Dierstamm (Phylum) typisch isch.
Dr Klaus Sander het au zue Aschpäkt vu dr Biologygschicht gforscht, unter anderem zum Wirke vu syne Fryburger Vorgänger August Weismann un Hans Spemann.
Dr Sander isch viermol Dekan vu dr Fakultet fir Biology an dr Universitet Fryburg gsii.
Karl Asal jun.
Lääbe
Dr Karl Asal isch am 1. Merz 1937 in d NSDAP yydrätte un isch Mitglid vu dr Akademy zur Wisseschaftlige Erforschig un Pfläg vum Dytschdum z Minche un vum Archäologische Inschtitut vum Dytsche Rych gsii.
Jestetten
Jestette isch e Gmaind im Landchreis Waldshuet in Bade-Württeberg, Dütschland.
Karl Asal jun.
Lääbe
Noch em Chrieg, vu April bis Novämber 1945 isch er usser Dienscht gstellt gsii. Im Dezämber 1945 isch er in s Sidbadisch Minischterium vum Kultus un Unterricht z Fryburg ibernuu wore, aafangs in ere nidrige Position. Im Oktober 1946 isch wer wider zum Oberregierigsrot beferderet wore. Vu 1948 bis 1952 isch er Laiter vum Landeskulturamt Sidbade gsii. Anne 1951 isch er im Alter vu 62 as Minischterialrot in Ruestand gange, het aber vu 1952 bis 1955 no as Laiter vum Kulturreferats bim Regierigspresidium Fryburg gschafft.
Jestetten
Geographischi Lag
Jestette lit im Chläggi im usserschte Süde vo Bade-Württeberg am Hochrhii öppe 6 km vom Rhiifall weg.
Karl Asal jun.
Lääbe
Vu 1956 bis 1965 isch dr Karl Asal Bresidänt vum Schwarzwaldverain gsii.
Jestetten
Geographischi Lag
D Gmaind isch vo irere geographische Lag her eimolig in Dütschland. Si lit zämme mit de Gmainde Dettikohfe und Lottstette im so gnennte Jestetter Zipfel. Dä isch uf ere Längi vo 55 km vo de Gränze zu de Schwiz umschlosse und nu über ai ainzigi Stross vo Dütschland direkt z erreiche.
Noochbergmainde
D Gmaind grenzt im Norde a d Schwizer Gmainde Wilchinge, Nüchirch, Guntmadinge und Noihuuse am Rhiifall im Kanton Schaffhuse, im Oschte a Laufe-Uewise, Daxe und Rhiinau im Kanton Züri, sowie a die dütsche Gmainde Lottstette im Süde und Dettikofe im Weschte.
Karl Asal jun.
Lääbe
Wu am 16. Juni 1965 us em Chrais vu alemannische Dichter*ne dr Verain „Muettersproch“, Gesellschaft für alemannische Sprache grindet woren isc, isch d Asal zum erschte Bresidänt gwehlt wore. Im erschte Midgliderheftli, wu 1967 uusechuu isch, het er gschribe, är heb vu Aafang aa, där jung Verain nume welle „in den Sattel setzen. […] Reiten wird sie schon können“. Zwai Johr speter isch dr Walter Füsslin Noofolger vun em as Bresidänt vu dr Muettersproch-Gsellschaft wore.
Jestetten
Glidering
D Gmaind bestoot us de baide Ortstail Jestette und Alteburg. Insgsamt ghöre nüün Dörfer, Höf un Hüüser dezüe.
Zu de ehemolige Gmeind Alteburg ghöre s Dorf Alteburg un d'Hüüser Alteburg-Hardt, d'Bahnstation Alteburg-Rhiinau un s Zollhuus Rhiibruck. Zu de ehemolige Gmeind Jestette ghöre s Dorf Jestette, d'Höf Flachshof un Sunnehof un d'Hüüser Dalmühli (Talmühle), Wangedal un Zollamt.