cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Regensburg
D Stadt isch Bischofssitz vo der römisch-katholische Diözese Regensburg, het drei Hochschuele und bildet eins vo de 23 bayrische Oberzentre.
Regensburg isch stark vom verarbeitende Gwärb (Autibau, Maschinebau, Elektrotechnik, Mikroelektronik) prägt. D Arbetslosigkeit liit under em bayrische Landesdurchschnitt (Novämber 2009: 6,4 %). Mit 720 sozialversicherte Beschäftigte je 1000 Iiwohner het Regensburg e hochi Arbetsblatzdichti.
Pollein
Pollein (frankoprov. Polèn / Pollèn) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Pollein ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Emilius.
Geografi
Pollein lyt im Augschtdal uf dr rächte Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Chébuillet, Rabloz, Crêtes, Drégier, Chenaux, Chenières, Saint-Bénin, Tharençan, Moulin, Grand-Pollein, Petit Pollein, Donanche, Château, Autoport, Rongachet, Terreblanche, Tissonière. Nochbergmaine sin Aosta, Brissogne, Charvensod, Quart un Saint-Christophe
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Pollein dr italienisiert Name Polleno drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Pollein ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Pollein sin 103 Froogebeege wider retuurchuu.
Pierre-Philippe Blaser
De Pierre-Philippe Blaser (* 1968) isch en Schwiizer Pfarrer und sit em 1. Juli 2012 Synodalratspräsident vo de Evangelisch-reformierte Chülcha vom Kanton Fryburg.
Breitenfeld
Breitenfeld isch dr Name vu däne Ortschafte:
Pierre-Philippe Blaser
De Pierre-Philippe Blaser isch im Kanton Noieburg ufgwachse und het unter anderem z Brüssel evangelischi Theologii schtudiirt. Er isch Pfarrer vo de Chülchagmiin Môtier-Vully, wo er sich e 100 %-Schtell mit sinere Frau Florence duet teile. Scho vorher het er mit ihre zämme e Pfarrschteu in de Chülchagmiin Châtel-Saint-Denis gha. Uf de Synodesitzig vo de Fryburger Kantonalchülcha vom 4. Juni 2012 isch er zum Synodalrotspräsident und dodermit zum Nochfolger vom Daniel de Roche gwählt worde. Sini Schteu het er am 1. Juli 2012 aaträte.
Israel
Israel ( Medinat Jisra'el, ) isch en Staat in Vorderasie a de südöstliche Mittelmeerchüste, wo a de Libanon, Syrie, Jordanie, as Westjordanland, Ägypte und de Gazastreife gränzt. Israel isch en jüdische, freiheitlich-demokratische Rächtsstaat. D Hauptstadt isch Jerusalem. Administrativ isch s Land i sächs Bezirk iitäilt.
Völkerrächtlich isch Israel dur e Resolution vo de Generalversammlig vo de Vereinte Natione us em Jahr 1947 legitimiert und isch nach m Ändi vom britische Mandat über Palästina am 14. Mai 1948 als repräsentativi Demokratie mit eme parlamentarische Regierigssystem proklamiert worde. De Ministerpräsident dient als Regierigschef und d Knesset als Eichammereparlamänt. D Politik und d Geschicht vo Israel sind dur de Nahostkonflikt bestimmt, wo bis hüt nit glööst isch.
Israel ghört zu de dichter besidlete Länder vo Asie und isch de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude d Bevölkerigsmehrheit bilde. Di israelischi Bevölkerig wird uf über 9,1 Millione Mänsche gschätzt (Stand 2019), drvo si öbbe 6,7 Mio. Jude (74,2 %), 1,9 Mio. nitjüdischi Araber (20,9 %) und e baar witeri Minderheite, wo traditionell im Land dehäim si, wie christligi Aramäer, Samaritaner, Armenier, Tscherkesse und Roma. Di jüdischi Bevölkerig bestaht unter anderem us Aschkenasim, Misrachim, Sephardim, jemenitische Jude und äthiopische Jude. Die meiste arabische Israeli sind sesshafti Muslim, es git aber au en gringe Anteil vo Beduine, Christe und Druse. Sit de 2000er Jahr läbet in Israel au mehreri Tusig asiatischi Gastarbeiter und Asylbewärber us Afrika.
Israel isch en Industriistaat und Mitgliid vo de OECD. Mit sim Bruttoinlandprodukt isch es di 41-grössti Volkswirtschaft uf de Wält (Stand 2013). Israel hät de höchsti Läbesstandard im Nöche Oschte und de dritthöchsti in Asie. D Läbeserwärtig isch äini vo de höchste uf de Wält.
Israel hät die stärchst Armee im Nöche Oste und es wird aagnoo, dass es en Atommacht isch.
Name
De ältesti Beleg für s Wort „Israel“ isch di ägyptischi Merenptah-Stele, wo sich hüt im Ägyptische Museum vo Kairo befindet. Si beschribt en Fäldzug vo de Ägypter gäge s Volk Israel im Land Kanaan und wird ufs Jahr 1211 v. Chr. datiert.
De offizielli Name vo Israel isch Staat Israel Medinat Jisra'el. Anderi Namensvorschleeg für de neui Staat sind Eretz Israel, Zion, Judäa und Neu Judäa gsi.
Geographi
Israel ligt uf enere Landbrugg zwüsche Asie und Afrika am östliche Rand vom Mittelmeer. Demit zellt s geographisch zu Vorderasie, geologisch aber zu Afrika, wil s uf de afrikanische Kontinentalplatte ligt. Im Oschte ligt di Arabischi Platte und d Gränze dezue bildet s Jordanland, wo en Teil vom Grosse Afrikanische Grabebruch isch. Im Norde gränzt Israel a de Libanon, im Nordoste a Syrie, im Oste as Westjordanland und Jordanie, im Südweste a de Gazastreife und Ägypte und im Süde as Rote Meer. Im Weschte chunt Israel as Middelmeer; s Land het e Küschtelengi vo 273 Kilometer. S Meer isch für Israel wäge dr Fischerei und em Handel, zum Trinkwasser härzstelle und wäge de grosse Ärdgasresärve wichtig.
Flächi
S Gebiet vo Israel innerhalb vo de sogenannte Grüene Linie, de Waffestillstandslinie vo 1949, betreit 20.991 km², devo sind 20.551 km² Land und 440 km² Wasser. Das entspricht öppe de Grössi vo Hesse. Dur s Jerusalemgsetz 1980 und d Annexion vo de Golanhöchi 1981 hät Israel e Flächi von 22.380 km² und isch demit öpe doppelt so gross wie de Libanon. I de Längi misst s Land vom Norde bis Süde 470 km. A sinere breiteste Stell misst s Land 135 km, a de schmalste nur öppe 15 km.
Bezirk Arbon
Dr Bezirk Aarbe (amtlich Bezirk Arbon) isch en Bezirk vom Kanton Thurgau in de Schwiiz. Hauptort isch Aarbe.
Gmainde
Zum Bezirk ghööred die 12 Gmainde: Stand: 1. Jänner 2011
Israel
Landschaft
Israel wird i vier Regione iteilt: D Mittelmeerküste, d Hügellandschaft im Zentrum, s Jordantal und d Negev-Wüesti.
Aichen (Begriffsklärung)
Aichen isch de Name vo däne Ortschafte
Israel
Landschaft
S Tote Meer isch mit de niedrigsti Punkt vo Israel und vo de Erde, de höchsti Punkt vom Land isch de Berg Hermon mit ere Höchi vo.
Aichen (Begriffsklärung)
z Dütschland
Israel
Landschaft
D Küsteäbeni verlauft vo de libanesische Gränze bis nach Gaza im Süde. Si wird nur vom Karmelkap i de Bucht vo Haifa unterbroche. Um Gaza isch sie öpe 40 km breit, wird gäge Norde immer schmaler und hät a de libanesische Gränze nur no e Breiti vo föif Kilometer. Si isch fruchtbar und wird für de Aabau vo Wi und Zitrusfrücht gnützt. De Teil, wo am dichteste bevölkeret isch, zwüsche Tel Aviv und Haifa, heisst Scharonebeni. D Ebeni wird vo es baar churze Flüss durzoge. Nur zwei vo dene, de Jarkon und de Kischon, füeret ganzjährig Wasser.
Aichen (Begriffsklärung)
z Öschtriich:
Aichen isch de Name vo däne Persone:
Israel
Landschaft
Östlich vo de Küste, im Zentrum vom Land, dued sich e Hügellandschaft aschlüsse. Im Norde liget d Berge und d Hügel vom obere und undere Galiläa, witer im Süde schlüsset sich im politisch umstrittene Westjordanland d Hügel vom biblische Samaria mit ihre fruchtbare Täler a, wo südlich vo Jerusalem vom judäische Bergland mit sinere rächt unfruchtbare Hügel abgelöst werdet. S Hügelland ligt im Durchschnitt 610 Meter über em Meeresspiegel und erreicht in Galiläa mit em Berg Meron (1208 m) sin höchste Punkt. Vili Täler durchschnidet d Landschaft in Oscht-West-Richtig. Das grösste isch d Jesreelebeni (biblisch als Tal Esdrelon bezeichnet), wo sich vo Haifa us 48 km in südöstlicher Richtig bis zum Jordantal erstreckt. Si isch a ihrere breiteste Stell 19 km wit.
Östlich vo de Hügellandschaft ligt s Jordantal, wo en churze Abschnitt vom 6500 km lange Grosse Afrikanische Grabebruch bildet. De Jordan isch mit 322 km de längsti Fluss vo Israel und wird us de Quellflüss Dan, Banijas und Hazbani im Norde gspiist. De Jordan flüsst südlich dur d Huleebeni i de See Genezareth. De See hät e Flächi vo 165 km² und ligt öppe uf. Mit em Volume vo drü Kubikkilometer isch er s wichtigste Wasserreservoir vom National Water Carrier. De Jordan flüsst im Süde usem See Genezareth und ändet schliesslich im Tote Meer, wo en extrem salzhaltige und abflusslose See isch.
Klima
Israel hät e milds Klima, wo sich dur sehr vil Sunneschin uszeichnet; Räge dued nur i de Mönet Novämber bis April falle. De Gesamtniiderschlag im Jahr betreit 500–750 mm im Norde und ungfähr 30 mm i de südliche Wüestegebiet. Regional variiered di klimatische Bedingige beträchtlich: heissi, füechti Summer und mildi, nassi Winter i de Küstenebeni, trocheni, aagnehm warmi Summer und määssig kalti Winter mit Räge und glägentlichem Schneefall i de gebirgige Gebiet, heissi, trocheni Summer und mildi Winter im Jordantal und es ganzjährigs halbtrochns Klima mit warme bis heisse Täg und chüele Nächt im Süde.
Urgschicht
D Urgeschicht vo Israel duuret vo de älteste mänschliche Spure bis a de Aafang von ere breitere schriftliche Überliferig. Es paar Verträter vom Homo erectus händ Afrika vor rund zwei Millione Jahr verlah. Die älteste Spure in Israel, wo als gsicheret gälted, lönd sich uf 1,4 Millione Jahr datiere und sind südlich vom See Genezareth uf israelischem und uf jordanischem Gebiet entdeckt worde. Witeri Wanderigswälle sind vor öppe 600.000 Jahr passiert. Vor mindestens 250.000 Jahr händ de Neandertaler und de archaischi Homo sapiens döt gläbt. De gilt als direkte Vorfahr vom hütige Mänsch und hät vor 110.000 Jahr da gläbt. Doch vor 80.000 Jahr sinds wider us Israel verschwunde, vor 50.000 Jahr aber döt wider uftaucht. Vor 45.000 bis 28.000 Jahr isch defür de Neandertaler komplett verschwunde. Im Jordantal isch glichzitig vor 70.000 Jahr en 200 km lange, 2000 km² grosse See, wo bis 12.000 v. Chr. existiert hät, enstande. D Mänsche händ nachdem vor allem döt gläbt.
Um 18.000 v. Chr. sind dänn die erste Läbensmittel wie Gerste apflanzt worde. I dr spoote Altsteizyt sind um 12.000 v. Chr. die erste Hüser us Lehm baut und um 11.000 v. Chr. isch Getreide apflanzt worde. Mer hät au Höhlezeichnige entdeckt, wo die ältiste z Asie sind.
I de Epoche zwüsched 9500 und 8800 v. Chr. isch zwar Landbau betribe worde, doch d Härstellig vo Tongfäss isch nonig bekannt gsi. De wichtigsti Fundort isch dr Tell es Sultan bi Jericho, wo die ältischti Stadt vo Israel isch. Um 7000 v. Chr händ sich s Klima und d Wohnbedingige veschlächtert. Spöter hät e bronzezitlichi Epoche aagfange, wo als „früehurban“ bezeichnet wird, und es sind Handelsbeziehige mit Ägypte entstande. Dur d Bekanntheit vo de Region hät s antike Ägypte versuecht, d Region z erobere. Das isch nie ganz groote. Um 3000 v. Chr. händ die erste Hebräer döt gläbt.
Antiki Zyt
Die erste archäologisch nachgwiisene Spure von enere früeh- oder protoisraelitische Besidlig vo de Region Palästina gönd uf d Zit zwüsched em 12. und em 11. Jahrhundert v. Chr. zrugg. Jerusalem isch nach de biblische Überlieferig öppe 1000 v. Chr. als Hauptstadt vom David sim Königriich gründet worde; das isch nach em Tod vo sim Thronfolger Salomo i zwei Riich zerbroche. S Nordriich Israel isch 722 v. Chr. im Kampf gäge d Assyrer untergange, s Südriich Juda isch 587 v. Chr. vo Babylon eroberet worde. S Land isch spöter Teil vom Perserriich worde.
De Ufstand vo de Makkabäer 165 v. Chr. hät Israel no eimal für öppe 100 Jahre staatlichi Unabhängigkeit bracht. 63 v. Chr. hät mit dr Eroberig vo Palästina und vom Nabatäerriich under em Pompeius d Zit vo de römische Oberherrschaft aagfange. D Römer händ s Gebiet a dr Levante i zwei Provinze ufteilt: Syria im Norde, Judäa im Süde. D Sinaihalbinsle mid dr Negevwüeschti isch i dr Provinz Arabia gsi. Di römischi Hauptstadt vo Judäa isch Caesarea Maritima am Mittelmeer gsi. Dr Name vo dere Landschaft chunt vom alte Riich vo Juda här.
Im Jüdische Chrieg, wo im Johr 66 n. Chr. agfange het, isch 70 n. Chr. Jerusalem vo de Römer eroberet und de Jerusalemer Tämpel fasch vollständig zerstört worde; nur di weschtlechi Muur isch blibe stoo, wo für d Jude hüt als Chlaagmuur grossi Bedütig het. De letschti jüdischi Ufstand in Israel gäge die römischi Herrschaft isch 135 n. Chr. nidergschlage worde. Dr Chrieg isch erscht verby gsi, wo d Römer d Feschtig Masada uf emene Bärg im Jordantal, bim Tote Meer, eroberet händ. Über d Gschicht vom Chrieg und vo dr Belagerig vo Masada dur di 10. römische Legion weiss me Bscheid dank em Gschichtsbuech «Bellum Iudaicum» vom Flavius Josephus. Masada isch sit 1966 e Nationalpark und isch i dr Lischte vom Wältkulturerb vo dr UNESCO.
Nach em bluetige Ändi vom Chrieg, wo vermuetli me als e Million Jude s Läbe verlore händ und vil als Sklave verschleppt worde sind, sind vil vo de reschtleche Jude i anderi Länder gange i d Diaspora. Mid dr Zyt händ si sech über die ganzi antiki Wält verstreut. S Land Judäa isch sitdäm „Palästina“ gnännt worde. De Name hät d Region uf Erlass vom Kaiser Hadrian übercho.
Riedselz
Ridselz (frz. Riedseltz, dt. Riedselz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Israel
Entwicklig bis zum 20. Jahrhundert
Im Zug vo de Islamische Expansion isch s Gebiet, wo bis det byzantinisch gsi isch, im Joor 636 under arabischi Herrschaft grate. Sit dere Zit isch Palästina mehrheitlich vo Araber bewohnt gsi. D Chrüzfahrer händ s Land eroberet und vo 1099 bis 1291 s „Latiinische Königriich Jerusalem“ errichdet. Vo 1517 bis 1917 hät s zum osmanische Riich ghöört. Während dere Herrschaft isch Palästina nur dünn bevölkert gsi und isch i drü Regione teilt gsi.
Um 1880 sind die erste Jude und einigi Araber in Palästina igwanderet. De Theodor Herzl, wo als de Begründer vom politische Zionismus gältet, hät 1897 de ersti Zionistekongräss z Basel organisiert und hät bi dere Glägeheit i sim Tagebuech gschriibe: „In Basel habe ich den Judenstaat gegründet… Vielleicht in fünf Jahren, jedenfalls in fünfzig wird es Jeder einsehen.“
Riedselz
Gschìcht
Ridselz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 941.
Israel
Entwicklig bis zum 20. Jahrhundert
Nach Aagabe vo de „Jewish Colonization Association“ händ im Jahr 1898 5.200 Jude in Palästina i landwirtschaftliche Mustersidlige gläbt. . 1909 isch Tel Aviv gründet worde, die ersti moderni jüdischi Stadt in Palästina.
Mandatszit und Teilig
Dur de Siig vo de Brite im Erste Wältchrieg isch 1917 d osmanischi Herrschaft über Palestina beendet worde. Im Aschluss a d Konferenz vo Sanremo 1920 hät de Völcherbund 1922 em Vereinigte Königriich s Mandat für Palästina übertreit. Im Juli 1922 händ d Brite Palästina i zwei Verwaltigsbezirk, Palästina und Transjordanie, teilt. Währed de britische Herrschaft sind vili Jude igwanderet. Zwüsche 1924 und 1932 isch die vierti Iwanderigswälle choo und die föifti zwüsche 1933 bis 1939.
Riedselz
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Israel
Mandatszit und Teilig
1937 hät di britischi Peel-Kommission en erste Teiligsplan vorgschlage. Will d Jude a de Küstegebiet und in Galiläa d Bevölkerigsmehrheit usgmacht händ, wäred die Gebiet Täil vom jüdische Staat worde. De Plan isch aber gschiteret, wil d Araber ihn abglehnt händ.
Riedselz
Verwàltung
vun Ridselz ìsch. Ridselz ghert zem Kommünàlverbànd.
Israel
Mandatszit und Teilig
Währed em Zweite Wältchrieg händ die Dütsche plant, Palästina z erobere, d Brite z vertriibe und d Jude uszrotte.
Im Jahr 1946 isch Transjordanie unabhängig worde. Am 29. November 1947 hät d Generalversammlig vo de Vereinte Natione mit ere Zweidrittelmehrheit für de UN-Teiligsplan für Palästina gschtimmt. De hät sölle s Gebiet i en jüdische und en arabische Staat iteile, wobi de Grossruum Jerusalem under internationali Kontrolle gschtellt worde wär.
Riedselz
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Ridselz ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Israel
Mandatszit und Teilig
D Jude und vor allem die Überläbende vom Holocaust händ em Plan zuegschtimmt, für dass si ändlich en äigene Staat ha würded. D Araber hingäge händ en aber abglehnt.
Gründig vom Staat Israel
De Jahrestag vo de Staatsgründig, Jom haAtzma'ut, wird nach em jüdische Kaländer am 5. Ijjar (öppe zwüsched em 20. April und em 20. Mai nach em gregorianische Kaländer) gfiiret.
De israelischi Unabhängigkeitschrieg 1948/49
No in de Gründigsnacht händ d Armeä vo Ägypte, Saudi-Arabie, Jordanie, em Libanon, em Irak und Syrie, wo de neui Staat nit anerchännt händ, ohni Chriegserchlärig Israel aagriffe und de Israelischi Unabhängigkeitschrieg (Ersti Arabisch-Israelischi-Chrieg), wo vom Mai 1948 bis Juli 1949 duret hät, isch usbroche. 1949 hät Israel mit jedem vo de arabische Agriferstaate es Waffestillstandsabkomme unterschribe. D Gebiet, wo nach em Teiligsplan für d Palästinenser vorgseh und vo arabische Armeä bsetzt gsi sind, sind entweder unter jordanischi (Westjordanland) oder unter ägyptischi Verwaltig (Gazastreife) cho.
D Sueskrise 1956
Wo Ägypte dr Suezkanal gäge bestahends Rächt verstaatlicht hät, händ Frankriich, Grossbritannie und Israel 1956 d Sues-Kampagne duregfüehrt. De Plan isch gsi, dass nach eme israelische Agriff die beide ehemalige Grossmächt als schinbar neutrali Chräft interveniere und s Kanalgebiet bsetze würded. Am 29. Oktober 1956 sind israelischi Truppe i de Gazastreife und de Sinai vorgstosse und am 5. November händ die europäische Truppen agfange lande, aber wägen em Druck vo dr internationale Gmeinschaft hät d Kampagne bald müesse beändet werde. Israel, Frankriich und Grossbritannie händ ihri Truppe zruggzoge und de Kanal isch wider internationalisiert worde.
De Sächstagechrieg 1967
1966 isch d Zahl vo de Aagriff vo arabische Terroriste in Israel uf 41 gstiige, und scho i de erste vier Mönet vom Jahr 1967 isch es zu 37 Überfäll cho. Die ägyptischi Armee hät am 15. Mai 1967 (am Jahrestag vo de israelische Unabhängigkeitserchlärig) die demilitarisierti Zone vom Sinai bsetzt. Unterstützt worde sind si debi vo exil-palästinensische Kampfeinheite. Am 16. Mai hät de ägyptischi Staatspräsident Gamal Abdel Nasser d UNO-Truppe, wo sit 1956 döt stationiert gsi sind, ufgforderet, s Gränzgebiet zu Israel z verlah. Dere Forderig isch de Generalsekretär vo dr UNO, dr Sithu U Thant, nochegä. Am 18. Mai händ sich die syrische Truppe uf Kampfhandlige uf de Golanhöhe vorbereitet.
Am 22. Mai hät die ägyptischi Armee d Strass vo Tiran (de Zuegang zum Golf vo Akaba) für di israelischi Schifffahrt gsperrt. Am 30. Mai hät Jordanie mit Ägypte en Militärpakt gschlosse. Am 4. Juni isch de Irak unter em Presidänt Abdur Rahman Aref em Militärbündnis vo Ägypte, Jordanie und Syrie biträte.
Am 5. Juni 1967 hät de Sächstagechrieg aagfange. Israel isch em plante Agriff vo Ägypte, Syrie und Jordanie dur en Präventivschlag zvorcho und hät de Gazastreife und d Sinai-Halbinsle, s Westjordanland und Ostjerusalem und schliesslich d Golanhöchi bsetzt. D Armeä vo dr Nochberstaate händ nüt dergäge chönne tue und am 11. Juni isch de Waffestillstand unterschriibe worde. Am 19. Juni hät di israelischi Regierig bschlosse, bi de Fridensverhandlige azbiete, die bsetzte Gebiet würde zruggä, aber am 1. Septämber händ die arabische Staate d Khartum-Resolution verabschiidet, wo din festgleit gsi isch, si welle gar nöd mit Israel verhandle. I de UNO-Resolution 242, wo der Sicherheitsrat am 22. Novämber 1967 verabschidet hät isch Israel ufgforderet worde, sich us de Gebiet zruggzieh, wo s im Sächstagechrieg eroberet hät. Im Gägezug hätti Israel territoriali Unversehrtheit garantiert werde sölle.
Mehr als 175.000 Palestinänser sind nach em Chrieg us ihrere Heimat im Jordantal gflüchdet. Nach em Chrieg hät Israel i de eroberete Gebiet mit em Bau vo jüdische Sidlige agfange.
Zwüsche 1968 und 1970 hät en Abnutzigschrieg zwüsche Israel und Ägypte stattgfunde. I dere Zyt, vo 1969 bis 1974, hät d Golda Meir as ersti Frau s Amt vom israelische Ministerpräsident usgüebt.
De Jom-Kippur-Chrieg 1973
1973 am Jom Kippur-Tag, em jüdische Versöhnigstag, isch wider en Chrieg usbroche, wo als «Jom-Kippur-Chrieg» bekannt isch. Ägypte und Syrie sind vo de Sowjetunion militärisch usgrüstet worde und händ Israel agriffe. De Tag isch vo de Agrifer usgläse worde, wil si glaubt händ, dass si am höchste jüdische Fiirtig, wo s öffentliche Läbe in Israel witgehend stillstaht, schnäll grossi Erfolg chönnted erziile. Am Aafang sind d Agriifer au guet voracho, aber schliesslich isch die syrischi Armee vo Israel, wo sini Truppe schnäll mobilisiert hät, vernichtend gschlage worde, und die ägyptischi im Sinai isch iikesslet gsi und vor dr Vernichtig gstande. D USA händ vermittlet und e Waffestillstand isch underschriibe worde. Mit eme Ölembargo gäge d USA händ d Araber probiert, politisch Druck uszüebe, und eso d Ölkrise vo 1973 usglöst.
De Fridensprozäss mit Ägypte
Am 9. Novämber 1977 hät de ägyptischi Präsident Anwar as-Sadat im ägyptische Parlamänt, wie scho 1971, e Fridensinitiative aakündet. Das isch de Afang vom erfolgryche Fridensprozess im Nöche Oste gsi. 1979 händ Israel und Ägypte en Fridensvertrag unterschribe, wo unter anderem d Rückgab vo de Sinai-Halbinsel bis 1982 greglet hät.
Scho direkt nach em Sächstagechrieg 1967 isch di israelischi Gsetzgäbig au uf de Ostteil vo Jerusalem usgwitet worde. Am 30. Juli 1980 hät d Knesset s Jerusalemgsetz verabschidet und hät demit Jerusalem zur ewige und unteilbare Hauptstadt vo Israel erchlärt. D Annexion vo Ostjerusalem wie au d Annektierig vo de Golanhöhe im Jaar 1981 händ s israelische Staatsgebiet um 2000 Quadratkilometer erwitert.
Die andere arabische Staate und d Palestinänser
Im Juni 1981 hät Israel in de irakisch-iranische Konflikt igriffe: Israelischi Flugzüg händ de Atomreaktor Osirak i de Nöchi vo Bagdad zerstört.
Sit de 1980er Jahr händ d Spannige zwüsche Israelis und Palestinänser immer meh zuegnoo. Im Juni 1982 hät de erschti Libanonchrieg wäge Aschläg vo de Palestinänsische Befreiigsorganisation (PLO) gäge Israel aagfange. De israelischi Regierigschef Menachem Begin hät de Libanon dur di israelischi Armee la agrife, da d PLO ihri Aktione us Beirut koordiniert hät. Nach de Bsetzig vo Beirut dur d Israelis hät sich d PLO us em Libanon müesse zruggzieh. De Chrieg hät im Septämber vom gliche Jahr ufghört. Nach Schätzige sind öppe 10.000 Mänsche ums Läbe cho. Israel hät de Südlibanon bis 1985 bsetzt und bis 2000 döt no e Sicherheitszone gha. Syrie hät de Libanon sinersits bis 2005 bsetzt.
Im Jahr 1987 sind gwalttätigi Unrueh zwüsched Palestinänser und Israelis usbroche, die so genannti „Erschti Intifada“. Im so genannte „Chrieg vo de Stäi“, wo bis 1991 duuret hät, hät s immer wider Kämpf zwüsched dr israelische Armee und ufständische Palestinänser geh. Israel hät i dere ganze Zit käi richdigi Antwort gfunde, wie me d Palestinänser, wo de Soldate Stäi aagrüehrt händ, chönnt behandle, ohni sass d Reakzion z hert würdi usfalle.
Dr Fridensprozäss z Oslo 1993
Es het immer wider Iniziative gee, dr Fridensprozäss voraazbringe. 1991 isch dr reakzionäär israelisch Ministerpresidänt Itzchak Schamir an d Madrider Konferenz gange und isch mit de Palestinänser am gliiche Tisch gsässe, was wenigstens für ihn e groosse Schritt gsi isch. 1992 isch dr Jitzchak Rabin vo dr Arbetspartei Prömieeminister worde, und under im isch im Joor 1993 dr Fridensbrozäss vo Oslo in Gang cho, wo so heisst, wil di erschte Verhandlige zwüsche israelische und palästinensische Gsandte do derfür im Gheime z Oslo stattgfunde händ. S erschte Oslo-Abkomme (Oslo I) isch z Washington abgschlosse worde, won en Abzuug vo dr israelische Armee us em Westjordanland und em Gasasträife vorgsee hät und e palestinänsischi Sälbstverwaltig i dene Gebiet. Denn hätted no meh Verhandlige sölle choo zum de Status vo de palestinänsische Gebiet festzlegge. Zum Vorwärtschoo het mä problematischi Pünkt wie d Jerusalemfrag oder s Flüchtlingsproblem usklammeret. Nach em Gasa-Jericho-Abkomme und Oslo II isch dr |Oslo-Friidensbrozäss aber stecke blibe. In Camp David het dr israelisch Prömieeminister Barak im Juli 2000 em Schef vo dr PLO, em Jassir Arafat, abote, nüün Zäätel vom Westjordanland de Palästinenser z überlah, dr ganz Gasasträife und dezue Ostjerusalem as Hauptstadt vom ene nöije palestinänsische Staat. Für s Land, wo entäignet worde isch, hätt s sölle Entschädigunge gee. Dr Arafat hät aber mee wölle und hät verlangt, dass alli Flüchtling uf s Land chönned zruggchoo, wo ne vor 1967 ghöört hät. Israel hät das abgleent.
Am 26. Juli 1994 händ dr König Hussein vo Jordanie, dr israelisch Ministerpresidänt Jitzchak Rabin und dr amerikanisch Bresidänt Bill Clinton z Washington dr israelisch-jordanisch Fridensvertrag abgschlosse.
Immerwährender Reichstag
Währed dr Riichsdag vorhär in unregelmässige Abständ in verschiidnige Stedt dagt het, isch er noch 1594 nume no im Riichssaal vom Rägensburger Roothuus abghalte und 1663 schliesslig au nüm ufglöst worde, so dass er zum Immerwährende Riichsdag worden isch. Rägensburg isch denn au zum Sitz vo öbbe 70 Komitialgsandtschafte vo usländische Staate worde. Dr Kaiser sälber het sich bim Immerwährend Riichsdag vom kaiserliche Prinzipalkommissar lo verdräte, wo vo 1748 aa us dr Familie Thurn und Taxis gstammt het.
Die letzti Dagig vom Immerwährende Riichsdag het 1803 mit dr Publikation vom Riichsdeputationshauptschluss stattgfunde, wo d Neuordnig vom Riich agordnet het, und 1806 isch s Riich denn ändgültig ufglöst worden.
Gschicht
Dr Ryychsdag vu 1663 isch zerscht nit as „immerwährend“ blant gsi, Mer isch am 20. Jänner zämmechuu go iber d Gfohr berote, wu dur d Tirke an dr eschtlige Ryychsgränz entstanden isch. Dr Chaiser Leopold I. het fir d Verdeidigung Gäld brucht. Dernäbe isch dr Stryt zwische dr Firschtebardei un dr Churfirschte ne Thema gsi, wu scho lenger am Glumse gsi isch. D Firschte, wu in dr Firschtebardei zämmegschlosse gsi sin, hän druf drängt, ass si au an dr Uusarbeitig vu dr Wahlkapitulation, latyynisch ius adcapitulandi un an dr Chenigswahl hän derfe deilneh. S isch emänd um d Frog gange, eb d Churfischten elai d Kapitulation mit em zuechimpftige Chaiser hän derfe uushandle un dodermit faktisch d Ryychsverfassig hän chenne ändere, ohni ass dr Ryychsdag mit syyre, no dr Meinig vu dr Firschte, elainige Gsetzgebigskompetänz yybunde gsi isch.
Wäg dr lange Ryychsdagsdebatte hätt, wel s eifacher gsi isch, e Kapitulation sotte verabschidet wäre, wu derno fir alli speter Chenig un Chaiser hätt solle gälte, e Capitulatio perpetua. Dää Stryt, wu s zerscht emol um dr Fierigsaaspruch vu dr Churfirschte gangen isch, het aber au e gundsätzligeri Bedytig gha. In eson ere Kapitulation hätte sich theoretisch alli meglige Froge regle loo, wie zem Byschpel d Modalitete iber d Erklärig vu dr Ryychsacht. Dr Stryt um d Wahlkapitulation isch also ne Stryt um s Rächt gsi, Gsetz z erloo un um d Inhalt vu däne. Derzue hätt dr Ryychsdag au sotte berote iber Brobläm, wu vum Dryssgjehrige Chrieg lige blibe sin, wu im Jingschte Ryychsabschid vum letschte Ryychsdag vu anne 1653 nit vollständig glest wore gsi sin.
Dodrus isch jetz d Permanänz vum Ryychsdag entstande. Dr Chaiser het im dritte Johr vum Ryychsdag d Ständ druf drängt, ass si brässiere. Im fimfte Johr hän d Ständ dr Chaiser drängt, ass dää ne Schlusstermin hätt sollen aagee. Wu dää Schlusstermin im segste Johr necher chuu isch, het mer bschlosse, ass der Termin nomol ufgschobe wird, ass mer nit ussenandgoht zur Schimpf un Schand vu dr ganze Nation. Amänd her mer sich dermit abgfunde, ass mer noo lenger wurd zämmehocke. Wu in dr 1670er Johr d Verdeidigung vu dr weschtlige Ryychsgränz gege Frankryych uf d Dagesornig chuu isch, isch d Versammlig scho lang zuene ere „immerwährende“ wore, au wänn mer no uf e reputirlige Ryychsabschid ghofft gha het. Wel s kei fermlig Änd vum Ryychsdag me gee het, sin Bschliss au nimi in Ryychsabschid gfasst wore – dr letscht Abschid vu anne 1654 isch as Jingschte Ryychsabschid in d Gschicht yygange –, d Bschliss sin statt däm in Form vu Ryychsschliss verabschidet wore.
Syt dr Umwandlig vum Ryychsdag in dr Immerwährend Ryychsdag sin d Firschte chuum no sälber dinne ghockt, statt däm hän si sich verdrätte loo – s isch also in dr Hauptsach e Gsandtekongräss gsi.
Israel
Gägewart
Währed dere Intifada hät s 20.406 Aaschleeg gäge Israelis gee, von dene sin 138 Sälbstmordaaschleeg gsi, 13'730 Überfäll mit Schusswaffe und 460 Aagriff mit Qassam-Rageete. D Zitig Jedi’ot Acharonot het gschriibe, dass 1036 Israelis umchoo siged, 715 von ene Ziviliste, und 7054 sind verletzt worde. Bi de Palestinänser hät s 3592 (palestinensischi Kwelle sääge 3336) Tooti gee, 985 von ene Ziviliste. Israel hät 959 vo de Palästinänser, wo umchoo sind, as Terroriste bezäichnet, 208 sind ziilt döödet worde; mee as 600 sind Mitgliider vo de Sicherhäitsdienst vo dr Autonomiibehörde gsi.
Nach drü Jahr mit vil Aaschleeg hät d Regierig vom Ariel Scharon i Speraalaage um dr Gasasträife und um s Westjordanland die äinzigi Möglichkäit gsee, d Sälbstmordattentaat z stoppe und hät 2003 aagfange, d Gränze zwüsche Israel und de israelische Sidligszoone uf dr äinte Site und em palestinensisch bewonte Westjordanland und Gasasträife uf dr andere Site mit Heeg und Muure abzsichere. Dr Verlauf vo de Speeraalaage isch a mehrere Stelle umstritte. D Aaschläg sind druf nach israelische Kwelle starch zrugggange. Am 8. Februar 2005 händ dr palestinensisch Presidänt Mahmud Abbas und dr Ariel Scharon in Scharm-el-Scheich e Waffestillstand abgschlosse.
Im Januar 2006 hät d Hamas d Wahle i de Palestinensische Autonomiigebiet gwunne. Dr israelisch Ministerpresidänt Ehud Olmert hät i sim Konwergänz-Plan de Palästinänser churz druf en äigene Staat aabote. Si hätted allerdings uf gwüssi Gebiet müesse verzichte. Es isch aber nüt drus worde. Extremistischi Palestinänser händ vom Gasasträife us Israel mit Kassam-Rageete afo beschiesse, und d Ufforderig vom Abbas, dr Waffestillstand iizhalte, hät nüt gnützt. Am 25. Juni 2006 isch die israelischi Armee as Reakzion uf d Entfüehrig vom Soldat Gilad Schalit i de Gasasträife iimarschiert und hät det s zentrale Chraftwärch und anderi Iirichtige zerstört. Meh als 280 Palästinänser, vili von ene Ziviliste sind debii umchoo.
Au nach em Abzuug im Jahr 2000 vo dr israelische Armee us em Südlibano, hät d Hisbollah Israel witer aaggriffe. Ändi Mai 2006 hät die israelischi Luftwaffe zwäi Stützpünkt vo militante Palestinänser im Libanon bombardiert. Am 12. Juli 2006 hät d Hisbolla zwäi israelischi Soldate entfüert. Am Daag druf häi israelischi Kampfflugzüüg dr internazional Flughaafe z Beirut, Infrastruktuuraalaage und Ortschafte, wo as Hisbolla-Hoochburge bezäichnet worde si, bombardiert. D Hisbolla het drfür Israel mit Rageete beschosse. Wo scho 43 israelischi Ziviliste und mee as duusig Libanese umchoo si, hät dr UNO-Wältsicherhäitsroot am 12. August 2006 d Resolution 1701 beschlosse. Dr Waffestillstand isch am Boode witgehend iighalte worde, in dr Luft häi israelischi Fluugzüüg aber witer Erkundigsflüüg undernoo. Noch dr Resoluzioon hätte d Hisbollah und anderi bewaffneti Grubbe vo UNO-Sicherhäitsdrubbe müesse entwaffnet wärde, was aber nie passiert isch.
D Hamas hät noch eme palestinänsische Bürgerchrieg d Kontrolle über e Gasasträife übernoo, und sit denn sind die Palestinänsische Autonomiigebiet de facto in zwäi Gebiet däilt, und Israel hät e Blockade über e Gasasträife verhängt. D Hamas, wo s Existänzrächt vo Israel kategorisch ablehnt, schafft sit denn am Ufbau vom ene fundamental-islamistische Staat. Wil d Hamas sit 2007 in ere Äinhäitsregierig mit dr Fatah sitzt, hät Israel au d Verhandlige mit de Palestinänser nid witergfüert. Israelischs Gebiet isch immer wider us em Gasasträife mit Rageete beschosse worde. Am 27. Dezämber 2008 hät denn die israelischi Armee im Gasasträife d Operazion «Gossnigs Blei» aagfange, wo am 18. Januar 2009 z Änd gange isch. D Akzione sind vor allem gäge Waffelaager, Schmuggeltunnel und Usbildigslaager grichdet gsi, aber bim Kampf in ere urbane Umgäbig mit ere groosse zivile Bevölkerig sind au hunderti vo Ziviliste under de Opfer gsi.
Es hät aber immer wider Rageeteaagriff vo Gasa us uf Israel gee, und am 14. Novämber 2012 hät die israelischi Armee as Reakzion druf mit dr Operazioon «Wulchesüüle» versuecht, d Hamas und andere extremistischi Gruppene militärisch z schweche. .
Im Juli 2014, nach em Mord an drü jüdische Schüeler und em Rachemord am ene palestinänsische Teenager isch wider e Rageetechrieg zwüsche Gasa und Israel usbroche.
Bevölkerig
2014 zellt Israel 8.180.300 Iwohner, rund 6.135.000 (rund 75,0 %) devo Jude und 1.694.000 (20,7 %) Araber. Anderi Iwohner sind rund 351.000 (4,3 %).
Uf d Iwohnerzahl bezoge staht Israel 2014 a der 96. Stell vo alle Länder, grad nach Österrich und vor de Schwiz.
Öppe 91 % vo de Bevölkerig läbet i urbane Gebiet, 25 % i einere vo de Grossstädt vom Land. D Bevölkerig wachst um 1,8 % pro Jahr, rund 70 % sind im Land gebore, 30 % sind jünger als 14 Jahr alt. D Bevölkerigsdichti betreit rund 380 Persone pro km².
D Staatsaghörigkeit vo Israel chunt me dur Geburt oder Ibürgerig über. Durs Rückkehrgsetz chönd grundsätzlich alli Jude, wo vo irgend wo uf der Wält nach Israel wänd iwandere, di israelischi Staatsbürgerschaft anää, und es isch derbi au e doppleti Staatsaghörigkeit möglich.
Bevölkerigsgruppe
Die israelischi Statistik unterscheidet zwüsche „Jude“ und „Araber“, und drzue chunnt sit 1995 no d Gruppe „Anderi“.
Die jüdischi Bevölkerig
2014 sind guet 75 % vo de israelische Bevölkerig nach em israelische Inneministerium Jude gsi. Under de jüdische israelische Bevölkerig händ 2001 26 % wenigstens e Eltereteil ghaa, wo in Israel gebore isch, 37 % sind Israelis vo de erste Generation, 34,8 % Iwanderer und deren ihri diräkte Nachkomme us Europa und Nordamerika und 25,3 % Iwanderer und dere ihri Nachkomme us Asie oder Afrika, hauptsächlich us de muslimische Länder. Nach de Uflösig vo de Sowjetunion sind über ei Million sowjetischi Jude nach Israel igwanderet (es Sächstel vo de Bevölkerig), devo ellei i de Zit vo 1989 bis 1999 meh als 750.000.
Innerhalb vo de jüdische Bevölkerig wird unterschide zwüsche
Die arabischi Bevölkerig
20,7 % vo de israelische Bevölkerig sind Araber. Die arabischi Bevölkerig läbt zum Teil i gmischte arabisch-jüdische Städt wie Haifa, Jerusalem, Akko und Ramle. De grösser Teil läbt i arabische Ort in Galiläa, in de östliche Landesäbeni sowie im nördliche Teil vom Negev. 10 % sind Beduine, vili mit festem Wohnsitz, witeri 10 % sind Druse, wo d Dörfer von ene in Galiläa, uf em Karmel und em Golan liget.
Anderi
Dä Deil vo dr Bevölkerig, wo vom Inneministerium als „Anderi“ bezeichnet wird, zellt 322.000 (4,4 %) Persone und umfasst unter anderem nödjüdischi Iwanderer, d Bahai, wo sich nöd nur als eigeni Religionsgmeinschaft bezeichnet sondern au als eigeni Bevölkerigsgruppe, d Alawite, d Ahmadi, d Samaritaner und zwei Dörfer mit Tscherkesse.
Israelis i de bsetzte Gebiet
D Israelis i de bsetzte Gebiet läbet vor allem im Westjordanland. I de Golanhöchene, wo 1981 annektiert worde sind, und in gwüssne Kwartier vo Ostjerusalem gits aber au e grossi Zahl vo israelische Sidlige, wo meh Juude läbe as Araber i dr nöche Umgäbig.
Mitti 2012 hät s rund 250 israelischi Sidlige und Usseposte ggä, wo im Ganze über 600.000 Iwohner gha händ. Devo läbet rund 350.000 i de Sidlige im Westjordanland, öppe 300.000 in und um Ostjerusalem und rund 20.000 i de 33 Sidlige uf de Golanhöchene. Bis August 2005 händ ungfähr 7500 Israelis i de Sidlige vom Gazastreife gläbt.
1 isch de facto Teil vo Israel
2 2005
3 mit de Sinai-Halbinsle
Religione
Die Unabhängigkeitserklärig vom Staat vo 1948, wo aber i keim Gsetz verankeret isch, garantiert d Religionsfreiheit. D Religionsgmeinschafte dünd ihri religiöse und heilige Stätte sälber verwalte, gsetzlichi Regelige söllet de freii Zugang garantiere und vor Entweihig schütze. Anerchännti Religionsgmeinschafte sind die jüdischi, die islamischi, die verschidene christliche Chilegmeinden und die vo de Druse und de Bahai. Die staatlich anerkannte Religionsgmeinschafte händ es Recht uf interni Autonomii und uf staatlichi Finanzierig vo ihre Gebätshüüser und vo de Ghälter vo de religiöse Amtsträger.
Guet 75 % vo de Bevölkerig vo Israel sind Jude. Demit isch Israel de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude e Bevölkerigsmerheit bilded. Nach ere Umfrag us em Jahr 2009 händ sich
D Mehrheit vo de israelische Araber sind sunnitischi Muslime. Im Jahr 2001 sind es 1.004.600 ksi, rund 17 % vo de Bevölkerig. De Teil vo de Christe a de Bevölkerig hät öppe 2,1 % betreit, devo 113.100 arabischi Christe und 25.400 nöd-arabischi Christe. Die meiste sind Ahänger vo de griechisch-orthodoxe Chile, vo de insgsamt 138.500 Christe sind circa 75.000 Katholike. D Druse händ mit 106.300 1,7 % vo de Bevölkerig usgmacht.
Die wältwit einzigi Gmeind vo Samaritaner zellt 751 Persone (Ändi 2011). Öppe drü Viertel vo ihne läbet in Israel, de Rest im Westjordanland. In Israel läbet nach eigene Aagabe öppe 25.000 Karäer und e nöd bekannti Zahl vo messianische Jude, wo gwüssi Elemänt vo de jüdische Religion überno händ, jedoch de Jesus vo Nazaret als Messias agsänd und em Christetum zuegrächnet werdet.
Detzeln
Detzle (Dt. Detzeln) isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet.
Münsterplatz (Basel)
Dr Blatz isch dr Aafang vo mehrere Stroosse: im Südoste d Rittergass und im Nordweste d Augustinergass, im Weste dr Münsterbärg und dr Schlüsselbärg, wo steil vo dr Freie Strooss bzw. vom Barfi ufechömme. Dr Münsterblatz isch erst sit 2007 autifrei. Im Gegesatz zu de meiste andere zentrale Blätz in dr Stadt git s kei Linie vom öffentlige Verchehr über e Blatz oder in däm siiner ummittelbare Nöchi. Diräkt unde an dr Münsterplattform isch d Aalegstell vo dr Münsterfähri.
Detzeln
Geografy
Detzle litt am südöstlige Rand vom Südschwarzwald im Steinadal uff ca. 404 Meter über em Meerspiegel. S Gmeindegebiet umfasst d'Dalaue und Bergaschnitt vom undere Steinadal, wo vo Norde noch Süde verlauft, und de Wyler Dierberg.
Münsterplatz (Basel)
Gschicht
Dr Münsterblatz het im Middelalter agfange siini Form aazneh und isch stark vom Münster und siine Funktione beiiflusst worde. Si Pflasterbelag stammt us em spoote 14. und früehje 15. Johrhundert; zur Zit vom Konzil vo Basel, wo vom Bapst Martin V. iiberüeft worden isch und vo 1431 aa im Münster stattgfunde het, het s en scho gee. D Stei si us em Rhii cho, mä het si in dr Middi gspaltet und mit dr Bruchkante noch obe grichtet verleit. Si si nid uniform grau, sondern hai läbig wächselndi Färbige. 1871 het mä en Asphaltstrooss quer über die ganzi Lengi vom Blatz baut, wil d Kutsche und d Fuehrwärk, wo vo Ross zoge worde si, mit ihrem Lärm dr Underricht an de Schuele näbedra gstört hai. Dr Blatz het eso e chlii wien e Durchgangsstrooss usgseh, und dorum het dr Basler Heimetschutz 2007 beaadragt, ass mä s alte Pflaster wider wurd härstelle.
Im Lauf vo dr Helvetische Revolution vo 1798, wo drei Däg vorhär z Liestel im Baselbiet usbrochen isch, het am 20. Januar 1798 uf em Münsterblatz e Verbrüederigsfiir zwüsche Franzose und dr Basler Bevölkerig rund um e Freiheitsbaum stattgfunde. S Ufrichte vom ene Freiheitsbaum isch in alle ehemolige Underdanegebiet vo dr Eidgenosseschaft e symbolische Akt vo dr Befreijig worde.
Beschriibig vom Blatz
Dr Münsterblatz bestoht us drei Deil: em offene Blatz, eme Wäldli und dr Münsterplattform, wo mä re au Pfalz sait und wo uf ere sit em 18. Joorhundert zää Kesteneböim stöön. Rund um dr offnigi Blatz und s Wäldli het s uf alle vier Site repräsentativi Bürgerhüüser mit Barockfassade, wo früehner emol Domherrehöf gsi si. S Münster stoht östlig vo de Bäum und im Norde vom offnige Blatz. Vili Hüüser am Münsterblatz si spootmittelalterligi Fachwärkhüüser. In eim vo dene befindet sich sit 1986 d Paul-Sacher-Stiftig mit dr grösste Privatsammlig vo Originalpartiture und Nochläss vo zitgenössische Komponiste uf dr ganze Wält. Wisawii vo dr Westfassade vom Münster lit s Gymnasium am Münsterblatz im eltiste Basler Huus. Im ene gotische Gebäud befindet sich s Ethnologische Seminar vo dr Uni. Im ene andere Gebäud, wo 1528 as Versammligshuus vo de Domherre baut worden isch, isch emol d Domschuel und d Münsterbauverwaltig dehei gsi. Vo 1830 bis 1832 isch s denn für die Allgemeini Läsgsellschaft umbaut worde, wo 1787 gründet worden isch, und die isch bis hüte no dört. Si het e historische Lässaal und wärtvolli alti Buechbeständ.
Under de Bäum im Nordweste vom Georgsdurm befindet sich dr Pisonibrunne, wo im Novämber 1784 fertiggstellt worden isch. Scho sit em 14. Johrhundert isch an däm Blatz e Brunne, dr Georgsbrunne, gsi, wo mit ere Figuregruppe gschmückt gsi isch. Dr jetzig Brunne isch en Entwurf vom Architekt Paolo Antonio Pisoni. Bemerkenswärt isch e chliine, niidrige Näbedrog für Hünd, wo sit siiner Sanierig 1937 am Brunne agmacht isch.
Detzeln
Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Detzle chunnt uss em Johr 844; de Ort hät sällemols Tezzilnheim gheiße und hät de Freiherre vo Kränkinge ghört. E witeri Erwähnig chunnt uss em Johr 1480, wo d'Herre Detzelhaim vo Rumlang an s Chloster St. Bläsi verchauft hän, nochdem's zerscht d'Herre vo Hochefäls und verschydeni Schwizer Patrizierfamilie gha hän. Noch de Ufflösig vom Chloster isch de Ort an s Großherzogtum Bade cho.
Münsterplatz (Basel)
Nutzig
Dr Münsterblatz isch früehner äine vo de Blätz gsi, wo am hüfigste bruucht worden isch, und e zentrale Bestanddäil vom mittelalterlige Läbe in dr Stadt Basel. So het mä dört fiirligi Prozessione, Fest, Durnier und Ufzüg vo königliche und kaiserliche Bsuecher, aber au Märt abghalte. Beläit si au verschidnigi Eräigniss während dr Basler Fasnacht in ihrer Früehform, wo zum ene grosse Däil uf em Münsterblatz stattgfunde het. Während dr „böse Fasnacht“ vo 1376 zum Bischbil het mä e Durnier uf em Münsterblatz abghalte, wo s mehreri Dote drbii gee het. Für s 15. Johrhundert si divärsi Füürbrüüch (u. a. Schiibeschloo) vom Münsterblatz und dr Pfalz beläit. Das isch aber bald vo dr Obrigkeit verbote worde.
Detzeln
Gschicht
Detzle isch 1971 in Düenge yglydert worre. Sälli ehemoligi Stadt isch 1975 sälber mit Waldshüet zämmeglegt worre.
Münsterplatz (Basel)
Nutzig
Wie d Stadt gwachsen isch, het sich d Bedütig vom Blatz verchliineret, au wil s schwiirig gsi isch, mit Fuehrwärk chönne anecho, usser vo dr Rittergass här, und au wil mä Respäkt vor em majestätische Münster het welle bewiise. Bis in die hütigi Zit het s am Blatz vor allem Wohnhüüser us dr oberste Briisklass. Ladegschäft het s nie gee dört. Dämentsprächend isch dr Blatz absits vom hektische Driibe vo dr pulsierende Stadt bliibe. Bis in s Johr 2007 isch e Deil vom Münsterblatz dagsüber as Parkplatz, u. a. für Räisebuss, bruucht worde. Sit 2007 isch dr Blatz autifrei.
Regelmässigi Märt finde uf em Münsterblatz nüme statt, aber es git immer no Eräignis, wo dört organisiert wärde. Jewiils Ändi Januar isch er s Zentrum vo dr Museumsnacht. Im Summer git s jedes Johr en Open-air-Kino und währed dr Herbstmäss stellt mä au do Bude und Fahrgschäft uf, drunder e Riesenrad wo mä vo wiitem cha gsee. D Mäss goht zwei Wuche lang und het en über 500-jöhrigi Dradition. Am letzte Samschdig im Novämber startet uf em Münsterblatz dr Basler Stadtlauf.
Detzeln
Bolitik
Detzle entspricht als Ortschaft im Bade-Württebergische Kommunalrächt und hät drum e begränzti Selbschtverwaltig, wo de Ortschaftsroot und de Ortsvorsteher als Organ hän. De Ortschaftsroot hät sechs Mitglyder; de Ortsvorsteher isch de Erwin Schlegel.
Israel
Zsämmeläbe
Au wänn sich im öffentliche und im Gschäftsläbe die einzelne Mänsche mit verschidnigem ethnischem und religiösem Hintergründ vermisched und mit wenig Riibige zsämme schaffed, gits Problem, wenn s ums Zsämmeläbe gaht. D Araber läbed zum gröschte Teil i ihrne eigene Dörfer und Städt und dräffed sich gsellschaftlich wenig mit Jude. Will si aber zu verschidene Grossfamiliene, Religione und Ethnie ghöred, git s immer wider Usenandersetzige, zem Bischbil het dr Bau von erä Moschee z Nazareth im Johr 2002 bi de arabische Christe döt vil böses Bluet gschafft und isch denn vo dr Regierig ufghalte worde.
Sprache
Die mäiste Lüt schwätzed Nöihebräisch, d Araber reded under sich e sürisch-palestinänsische Dialäkt vom Arabische, wo vor allem im Wortschatz starch vom Hebräische beiiflusst isch. Vo de Sprache, wo d Iiwanderer mit sich brocht händ, wie Russisch, Dütsch, Polnisch, Marokkanisch, Jiddisch, Ladino und e Huffe anderi, spilt im öffentliche Läbe nume Russisch no e Rolle wäge dr groosse Zaal vo Iiwanderer, wo i de letschte Jahrzähnt vom 20. Jahrhundert us de Sowjetunion uf Israel choo sind, und wil d Russe ihri Muetersprach witer pfläged. Die mäiste jüdische Israelis lehred Änglisch as ersti Främdsprach. Für die israelische Araber isch Hebräisch a de Schuel obligatorisch.
D Amtssprache sind Hebräisch und Arabisch. Strasseschilder sind im Allgemäine uf Hebräisch und Änglisch, i arabische Sidligsgebiet chunnt no Arabisch dezue.
Bevölkerigswachstum
D Gsamtbevölkerig vo Israel isch im Lauf vo de Gschicht vom Staat nie gsunke. Trotz em Nahostkonflikt und de arabisch-israelische Chrieg wachst d Bevölkerig witerhin. Nur wägen em Jom-Kippur-Chrieg sind über 130'000 Israelis us Israel emigriert. De Bevölkerigsverlust hät chönne dur die höchi Geburterate vo jüdische Familie wieder ufgfange werde. Nach em Ändi vo de Sowjetunion sind über 700.000 sowjetischi Jude nach Israel igwanderet, was en Bevölkerigszuewachs vo über 20 % bedütet hät. Ab 1996 hät s Wachstum vo de Bevölkerig sich afa z verlangsame, wo d Regierig e strafferi Stüür- und Gältpolitik verfolgt hät. Sit de 2000er Jahr nimmt d Bevölkerig wieder starch zue.
S aktuelle Bevölkerigswachstum ligt bi öppe 1.8 Prozent pro Jahr und überstigt demit s Bevölkerigswachstum vo Indie und vo China. Lut de israelische Prognose wird d Bevölkerig aber no stercher zueneh und Israel chönnti 2016 bereits nün Millione Iwohner ha.
Bevölkerigsdichti
De bi witem gröschti Teil vo de Bevölkerig läbt i de Grossstädt Tel Aviv-Jaffa, Haifa und Rischon LeZion a de Küstenregione iam Mittelmeer. Mit über 3000 Mänsche pro Quadratkilometer sind das die Ort, wo am meischte Iwohner händ. Witeri dicht besidleti Ort sind Jerusalem und s Umland vo dere Stadt. Israel isch vo allne Staate vo dr Wält uf em 33. Rang, was d Bevölkerigsdichti agoot, aber uf em erschte vo de Staate im Nöche Oste.