cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Freiburger Münster
Physik im Friburger Minschter
Unter em Glockedurm sin im Bode zwee Messingpinkt iiglosse. De greßer befindet sich geometrisch gsehne direkt senkrecht unter em Durmspitz vum Glockedurm. De glainer Punkt isch der, wu ne Gegestand dät ufdreffe, wenn me ne direkt vum Spitz vum Durm dät gheie losse. D Diskrepanz (ca. 3,2 Zentimeter) zwisch em geometrische Punkt un em Ufschlagspunkt entstoht durch d Corioliskraft (Ablenkung no Oschte) un d Zentrifugalkraft (Ablenkung no Side), wu beidi vu de Erdrotation herkumme.
Literatur
Standardwerk
Kilchefierer
Elteri Gsamtdarstellige
Ainzeltheme
Sommerau (Unterelsass)
Sommerau ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Unterelsàss (Bas-Rhin).
Gschìcht
Sommerau ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Àllewiller, Bìrikewàld, Sàledàl un Sìnggrìscht.
Verwàltung
vu Sommerau ìsch. Sommerau gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Sommerau ghert zum Owerrhinàlemànnisch.
Linguizid
Es goot um ene Politik, wo sich äxtra gääge die viile Forme vo dr Kultur bi de Völker und Gselschafte richtet.
um was es goot
Gmeint isch jedes Verhalte von ere staatleche Macht oder ere Behörde oder au ere dominierende gselschaftleche Gruppe, wo tschuld isch derfür, ass e regionaali Sprooch verdrängt und am Änd besytiget wird. Es chunt nid drufaa, ob das absichtlechi und organisierte Handlige sind, wo gnau dört druf hizyyle, ass e bestimti Sprooch kabut goot, oder ob me eifach nüüt macht dergäge, ass gföördeti Sprooche immer wie schwecher wärde und die Lüüt, wo se tradizionell bruucht händ, us was für Gründ au immer uf se verzichte und nume no die dominanti Landessprooch rede. Derby isch es immer sehr schaad, wenn mit ere Sprooch wo usstirbt eben au vil vo de alte Gschichte und vo der Tradizioon und au vo der sproochleche Vilfalt vergässe goot.
Es git Lüüt, wo säge, ass grad z Auschtralie, wo me de Stämm vo den Urywooner, de Aborigines, ihri Chinder wägggnoo het zum se i der änglische Sproochkultur lo gross wärde, und z Amerika eso Fäll vo Linguizid vorchöme. Und vilmol git s au dört, wo s zum ene Völkermord (Ethnozid) chunt, e massyve Agriff uf d Sprooch vo däm gfäärdete yheimische (indigene) Volch. Do derby isch es inträssant z gseh, ass me uf Lombardisch der Begriff Sproochmord mit genocidi lenguistegh und äänlech im Katalonische mit genocidi lingüístic übersetzt het.
Do derzue ghört au e Sproochepolitik, wo in ere Regioon mit ere eigeti Kultur d Sprooch vo der Zäntralmacht als einzegi Amtssprooch duresetzt, ohni dass me de Lokalsprooche die nötige Minderheiterächt git. Es Bischpiil für die ofizielli Underdrückig vo Sprooche z Öiropa us der Bildigspolitik gseht me dört, wo i de Schuele d Minderheitesprooche verbotte wärde – so z Frankrych zur Zyt vo der Revoluzioon anne 1789, und sogar au i teil Wälschschwiizer Kantöön im 19. Joorhundert, wo’s die frankoprovenzalische Mundarte (öppe s «Friburger Patois») troffe het.
Ender weniger basst der Begriff hingäge derfür, wenn i der Kulturpolitik vom ene Land e Standardsprooch vil meh weder dere ihri Dialäkt pflägt wird.
Forges de Lanouée
Forges de Lanouée (bretonisch Govelioù-Lannoez) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
D Nochbergmaine sin Le Cambout un Plumieux im Norde, La Trinité-Porhoët im Nordoschte, Mohon, Saint-Malo-des-Trois-Fontaines un La Grée-Saint-Laurent im Oschte, La Croix-Helléan un Josselin im Sidoschte, Guégon im Side un Pleugriffet un Bréhan im Weschte.
Bettina Lisbach
D Bettina Lisbach (* 26. Oktober 1964 z Charlsrue) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt em 1. Februar 2019 Burgermaischteri fir Umwält z Charlsrue. Vu 2016 is 2019 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.
Forges de Lanouée
Gschicht
Forges de Lanouée isch as Commune nouvelle zum 1. Jänner 2019 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Lanouée un Les Forges (Morbihan).
Bettina Lisbach
Lääbe
D Bettina Lisbach isch z Berchzawwere mit zwai jingere Gschwischter in dr Sidpfalt ufgwachse. Noch em Abtitur het si vu 1985 bis 1989 an dr Fachhochschuel Nirdenga Landesbflääg studiert un as Diplom-Ingenieuri (FH) abgschlosse. Ihri Praxissemeschter het si am Regierigsbrsidium Fryburg un bim Forschtamt Reidlenga gamcht. Noch em Studium isci si retuurgange uf Charlsrue un het dert bi verschidene Blanigsbiro as Landschaftsblaneri gschafft, unter anderem het si Umwältverdregligkaitsbriefige un Biotopverbundblangige gmacht. Dernäbe het si vu 1990 bis 1998 Geoökology an dr Universitet Charlsrue studiert. Noch em Diplom as Geoökologi anne 1998 het si as Gschäftsfiereri bim BUND gschafft. Anne 2001 isch si noch ere Uusbildig zur Software-Entwickleri bi Siemens SBS in d IT-Branche gange un het bis 2016 bi dr INIT GmbH gschafft, aafangs as Softwareentwickleri, speter as Projäktlaiteri fir Informationssischtem in dr Nochverchehrsblanig gschafft. Do het si unter anderem in Projäkt z Graz, z Oslo, z Rotterdam un z Montréal gschafft.
Forges de Lanouée
Verwaltig
vu Forges de Lanouée isch. Forges de Lanouée ghert zum Kommunalverband.
Bettina Lisbach
Lääbe
Si läbt mit ihrem Partner z Charlsrue.
Forges de Lanouée
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Forges de Lanouée ghert zum Gallo.
Bettina Lisbach
Bolitik
Anne 1998 isch d Bettina Lisbach in di Griene yydrätte. Si isch vier Johr lang Mitglid im Chraisvorstand gsii un vu 2004 bis 2016 Mitglid im Stadtrot vu Charlsrue. Vu 2008 bis 2016 isch si au Vorsitzeri vu dr griene Fraktion im Stadtrot gsii. Syt 2008 isch d Lisbach Mitglid vum Vorstand vu dr kommunalbolitische Verainigung Grüne und Alternative in den Räten von Baden-Württemberg (GAR), ab 2012 as Vorsitzeri.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Charlsrue I gwunne. No ihrem Yydritt in Landdag zum 5. April 2016 isch si Ändi April us em Charlsruejer Stadtrot uusgschide. Ihre Landdagsmandat het si zum 31. Jänner 2019 niderglait, Boofolgeri vun ere isch d Ute Leidig wore.
Malaria
Malaria (vo oder mal’aria ‚schlächti Luft‘,  bsundrigs sonigi us Sümpf) – au Sumpffieber, Wäggselfieber  oder Chalts Fieber, uf Alemannisch au s chalt Wee – isch e Droopechranket, wo vom äizällige Parasit vo dr Gattig Plasmodium verursacht wird. Früener isch d Malaria au im alemannische Ruum vorchoo, aber sit de Drochelegig vo de Sümpf isch si dört verschwunde.
Verbräitig
D Chrankhet wird hützudags hauptsächlig in de Droope und Subdroope dur e Stich vom ene wiiblige Schnoogg (Moskito) vo dr Gattig Anopheles überdräit. Usserhalb vo dene Gebiet löse gläägentlig Moskito, wo dur e Luftvercheer iigschleppt wärde, die sogenannti „Flughaafe-Malaria“ us. Alli Persone im dr Umgääbig vo Flughääfe si in Gfoor, z. B. Lüt wo im Flughaafe schaffe oder in dr Nööchi woone. D Chranket cha au dur Bluettransfusione und bi Laborunfäll überdräit wärde und au en Aasteckig vo dr Mueter uf e Fötus isch mööglig, wenn d Plazenta (bsundrigs wääred dr Geburt) verletzt wird. Dr Mensch und d Anopheles-Schnoogge si s äinzige nennenswärte Erreegerreserwuar vo de humanpathogene Plasmodie. Mit Compiutermodäll häi Forscher vo dr University of Washington z Seattle für s Joor 2010 öbbe 1,2 Millione Doodesfäll wägen ere Malariainfekzion usgrächnet uf Grund vo Date vo 1980 bis 2010. Noch dene het d Malariastärblikäit im Joor 2004 mit 1,8 Millione Doodesfäll e Höhepunkt erräicht.
Z Dütschland müesse Fäll vo Malaria gmäldet wärde.
Erreger
Bis vor churzem häi nume vier Erreeger as humanpathogen gulte: Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale und Plasmodium malariae. Noch nöiste Forschigsergäbniss gseet s us, wie wenn e witere Stamm us Südostasie, Plasmodium knowlesi, wo mä dänggt het, ass er hauptsächlig für Makake gföörlig sig, mee Mensche as mä aagnoo het, chönn infiziere. D Stämm underschäide sich seer was dr Verlauf vo dr Chranket und iiri geografischi Verbräitig aagoot. Plasmodium falciparum isch dr Erreeger, wo klinisch am wichdigste und bedrooligste isch.
Partito Nazionale Fascista
De Partito Nazionale Fascista (italiänisch für Nationali Faschistischi Partei, kurz PNF) isch e faschistischi politischi Partei im Königriich Italie ksi, wo vo 1921 bis 1943 existiert hät. Si isch us de Fasci di combattimento hervorgange, wo de Benito Mussolini 1919 gründet hät, und isch vo 1926 bis 1943 d Staatspartei vo Italie ksi.
Malaria
Sümptoom
D Sümptoom vo dr Malaria si hoochs Fieber, wo immer wider, vilmol periodisch, zrugg chunnt, Schüttelfrost, Beschwärde im Maage-Darm-Drakt und Chrämpf. Bsundrigs bi Chinder cha d Chrankhet schnäll zum Koma und Dood füere.
Partito Nazionale Fascista
Gschicht
D faschistischi Bewegig isch vor de Parteigründig vor allem us de paramilitärische Fasci di Combattimento bestande. Dur d Parteigründig am 9. Novämber 1921 in Rom isch d Umwandlig i e umfassendi politischi Vereinigung vollzoge worde. D Hauptufgab vo de PNF isch es zunächst ksi, em italiänische Bürgerdum d Angst vor ere faschistische Eigedynamik z näh und so de Faschismus als attraktivi Möglichkeit für d Bekämpfig vo de sozialistische Gfahr azubüte, wie s damals wahrgno worde isch.
Während em Marsch uf Rom vo de Faschiste, hät de Mussolini d Kombination vo de politische Partei und de militante Massebewegig als effektivs Druckmittel gäge d Demokratie gnuzt um ad Macht z cho und isch am 29. Oktober 1922 Ministerpräsidänt worde.
Nach massive Änderige vom Wahlgsetz dur das sogenannte Acerbo-Gsetz hät d PNF dütlich a Stimme a de umstrittene Wahle vom April 1924 gwunne. Ab 1928 isch d PNF per Gsetz die einzig zueglasseni Partei vo Italie ksi, was sich bis 1943 nöd gänderert hät. D Partei isch nach de Verhaftig vom Mussolini und sinere Absetzig im Grosse Faschistische Rat am 24. Juli 1943, wo vom Dino Grandi igleitet worde isch, ufglöst worde. Am 27 Juli het si d Regierig vom Pietro Badoglio offiziell verbote.
Nach de Befreijig vom Mussolini im Septämber 1943 isch i de Italiänische Sozialrepublik d Partei am 13. Septämber als Republikanischi Faschistischi Partei (Partito Fascista Repubblicano, PFR) inere neue Form gründet worde. Vili Parteimitgliider (wie z.b de Emilio de Bono) händ drufhi de Partei de Rücke kehrt und si verla.
Tod
Mit Dood mäint mä dr Zuestand vom ene Lääbewääse, wenn s sini tüpische und wääsentlige Lääbensfunkzioone ändgültig verloore het. Em Übergang vom Lääbe zum Dood säit mä Stärbe, medizinisch Exitus (lat. exitus „Ändi“, „Dood“, äigentlig „Usgang“).
Haus zum Venedig
S Huus zum Venedig (mänggisch au zum chläine Venedig) isch e historischs Geböid am Schlüsselbärg 3 in dr in dr Groossbaasler Altstadt. Im Innere isch s mit em Huus zum Fälkli an dr Stapflegass 2-4 nääbedraa verbunde worde und dr Geböidkomplex isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt, wo für d Regioon vo Bedütig si.
Tod
D Schwiirigkäit von ere Definizioon
Wiso es so schwiirig isch, e Definizioon vom Begriff Dood z gee, wo für alli Lääbewääse gültig isch, cha mä an de Bischbil vom Dood vo Äizäller und Dood vo Süüger gsee. Im Fall vo de Äizäller isch dr Dood äntwääder dur e irrewersible Verlust vo dr Integritäät vo dr Zälle (Lyse) oder wenn si sich nüm cha däile (wil iir Genom zerstöört isch) definiert, im Fall vo de Süüger dur die irrewersibli Desintegrazioon vo Organ, wo für s Lääbe notwändig si wie s Härzkräislaufsüsteem und s zentrale Närvesüsteem (Hirni und Ruggemark), was sinersits usglööst wird, wenn die äinzelne Zälle stärbe.
Haus zum Venedig
Hüte isch d Verwaltig vom Museum vo de Kulture im Huus dehäi.
Tod
D Schwiirigkäit von ere Definizioon
S Stärbe isch e Brozäss und mä cha sälte sääge, wenn genau dr Dood bassiert.
Haus zum Venedig
S Venedig isch drei Stöck hooch und het oobe uf em Dach Mansarde. S Huus isch zum Däil gmuurt und dr Räst bestoot us Fachwärk. Über dr Husdüüre isch e Huuszäiche us em 15. Joorhundert mit em goldige Markuslöi vo dr Republik Venedig.
Dr Naame vom Huus
Noch ere Urkunde vom Stäineklooster isch dört im Joor 1355 e Huus zum diefe Käller gstande. Zämme mit em Noochberhuus het s dr Naame zum Rossbärg gha. E zitlang isch s s Erasmuskollegium gsi, woorschinlig wil s d Uni denn brucht het. Aber dr Naame, wo am lengste brucht worde isch, isch dr hütig, wo 1486 zum erste Mol erwäänt worde isch. Er goot woorschinlig uf e Kaufmaa Claus Gottschalk zrugg, wo 1460 s Huus vom Augustinerklooster überchoo het und s drfür het müesse saniere. Es isch mööglig, ass er Handelsbeziejige mit Venedig ghaa het. S Rölief mit em venezianische Markuslöi stammt vo öbbe 1470.
Tod
D Schwiirigkäit von ere Definizioon
Dr Dood isch dr Zuestand vom ene Organismus, wenn s Lääbe ume isch, und sött nid mit em Stärbe und Noochdooderfaarige verwäggslet wärde, won e Däil vom Lääbe si.
Saitō Musashibō Benkei
De Saitō Musashibō Benkei (jap. 西塔武蔵坊弁慶, * 1155, † 1189), oft churz Benkei (弁慶) gnännt, isch en Sōhei und en Yamabushi gsi, en japanische Kämpfmönch, im Dienst vom Minamoto no Yoshitsune. Er isch als Kämpfer eine vo de beliebtiste Figure us de japanische Folklore, wo ihn als loyale und starche Kämpfer beschriibt. Sis Läbe isch in zahlriiche Stück vom Kabuki und em Nō-Theater immer wieder verzellt worde. Drum chammer hüt Fiktion und Fakte i sinere Biographie nur no sehr schwer unterscheide.
Läbe
Bereits i junge Jahr isch er Mönch worde und viel zwüsche de verschidene Chlöster in Japan umegreist. Zu däre Ziit sind die buddhistische Chlöster in Japan wichtigi Kulturzäntre gsi und händ en beträchtliche politische Iifluss und militärischi Macht gha. So isch de Benkei, wie vieli anderi Mönch au, als Sōhei i de Kampfkünst geschuelt worde. Mer seit er seg mit 17ni scho zwei Meter gross gsi (E Grössi, wo in Japan zu däre Ziit eher zu de Fiktion ghöre muess.). Zu däre Ziit hät er de Orde verlah und hät sich de Yamabushi agschlosse, ere Gruppe Mönche wo zruggzoge i de Berge gläbt, aber au kämpferischi Traditione pflägt händ. Ihres Markezeiche sind schwarzi Chappe gsi. De Benkei wird uf vielne Bilder hüt oft mit sonere mütze dargstellt.
Nach em Sieg vo de Minamoto über d'Taira i de Seeschlacht vo Dan-no-ura (壇ノ浦) isch de Yoshitsune dur sin ältere Brüeder Minamoto no Yoritomo verrate worde. I de biede folgende Jahr hät de Benkei de Yoshitsune als Gsetzlose begleitet. Schlussändlich sind die beide im Schloss vo Takadachi iigkreist worde. Nach de Legände söll de Benkei vor de Tor zum Schloss, wo de Yoshitsune dine gsi isch, vo Pfiil durbohrt bis zu sim Änd gkämpft ha und sig im Stah gstorbe und kein Soldat heg sich am tote Benkei verbii trout. So hät er am Yoshitsune ermöglicht, en rituelle Sälbstmord (Seppuku) z'begah.
Rezeption
De Grund, werum de Benkei für s'japanische Volkstum so attraktiv isch, liht zwifellos i sinere Loyalität und Ehr. Es Kabuki Theaterstuck zeigt de Benkei imene moralische Dilemma zwüsched ere Lüg und de Absicht sin Herr z'schütze, zum e Brugg z'überquäre. De kritischsti Momänt und Höhepunkt vom Schauspiel isch dä, wo de Mönsch sini Situation erchännt und schwört, sini Pflicht z'erfülle.
Tannhausen
Dããhause (amtlich Tannhausen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Dããhause leit em oberen Dal vo dr Schnoedemer Sechta, rond 20 Kilometer eschtlich vo Ellwãng am Rand vom Nearler Rias. D Nochbergmoede vo Dããhause send Stödtlen, Wilburgstetten, Fremdingen, Unterschneidheim ond Ellwangen.
Vo dr Gmarkong send 63,4 % Landwirtschaftsfleche, 23,8 % Wald, 11,8 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Dããhause gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Bergheim, Bleichroden, Ellrichsbronn, Hagenbucherhof, Riepach ond Sederndorf.
Gschicht
Dããhause ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1100.
Verwaldong
Dããhause hot sich mit Schteedtle ond Õnderschnoede zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Dããhause ischt dr Manfred Haase.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dããhause ghert zom Schwäbisch.
Haus zum Venedig
Gschicht
Bärguf hinder em Huus isch e Hoof gsi und an sim oobere Ändi isch s Gesthuus vom Augustinerklooster gstande. Sit dr Zit vom Barock isch näbe däm Hinderhuus dr Drei Meerwiiber Brunne gsi, wo hüte im Hinderhoof vom Huus zum Fälkli stoot.
1533 het dr Rootsher Konrad Schnitt, wo Schaffner für s ufghoobnige Augustinerklooster gsi isch, s Huus as Gottschalkerins Huss im Duechhändler Martin Ficker verkauft, wo no mee Hüüser am undere Stapflebärg kauft häi. S Huus zum Venedig isch denn für vili vo sine Bsitzer nid grad e gueti Investizioon gsi. Dr Niklaus Imry und si Frau Anna Meyer, d Bsitzer vom Huus zum wisse Bär nääbedraa, häi 1551 im Fickler s zum Venedig für vierhundert Pfund abkauft. 1598 het s dr Bartholomäus Meriaa für 700 Pfund kauft, aber scho bald druf für 600 Pfund im Andreas Ryff witerverkauft. 1616 het s im Jakob Wohnlich ghöört, wo s het müesse verpfände und s schliesslig 1621 für 1600 Pfund verkauft het. 1646 het d Witwe vom Niklaus Passavant, wo im Michel Coquin 1500 Pfund schuldig gsi isch, däm s Huus zerst verpfändet und schliesslig für 2050 Pfund verkauft. Aber au däm sini Glöibiger häi em 1649 s Huus pfändet und dr Apideeker Samuel Eglinger het s denn für 1400 Pfund kauft. Vom Eglinger isch s Huus in d Händ vom Goldschmiid Hans Heinrich Oberriet groote, wo Schulde gmacht het und s Huus 1666 verloore het. Dr Eglinger, won em au s yum Fälkli nääbedraa ghört het, het s druf zrugkauft. Spööter het s im Kaufmaa Hans Heinrich Gernler ghöört, wo s im Merz 1674 für 2100 Pfund an dr Goldschmiid Johann Lux (Lukas) Hoffmann verkauft het. Dä het s 1698 an d Uniwersidäät verpfändet. Dere het dr Kaufmaa Achilles Werthemann 1704 4000 Riichsdaaler drfür zaalt. E Noochfaar vom Werthemann, en Andreas Werthemann het 1758 s Huus am Schlüsselbärg mit em Jakob Christoph und em Johannes Leuthin für Land uf em Horbärg vor em Blääsidoor usduscht. 1770 het de Jeremias Ronus s Huus zum Venedig kauft, si Soon het s 1801 im Nöieburger Philipp Heinrich Borell witerverkauft, dä isch us dr Stadt ab und dr Ronus het s wider in sini Händ brocht, und no im gliiche Joor em jüüdische Kaufmaa Marx Piccard us em elsässische Niiderhaagedaal verkauft.
Dr jüüdisch Gebätsaal
Wo sich 1805 wider e chliini jüüdischi Gmäind z Baasel bildet het, isch s ene aber verbote gsi, e Sünagooge iizrichde. Dr Piccard het dr Gmäind dorum e Zimmer im Venedig as Bätsaal zur Verfüegig gstellt. Bis 1808 häi si dört Gottesdienst abghalte und si denn uf d Lyss umzooge, wo s Zimmer z chli worde isch.
Und wider in brivaate Händ
Spööter häi die bäide Nochberhüüser zum Fälkli und zum Venedig dr Familie Kober ghöört,  wo Durchgäng in d Muure zwüsche de Hüüser broche und si eso veräinigt het.
Malroy
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Malroy lijt àm rachte Stàde vun dr Mosel, àcht Kilometer nerdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 160 un 205 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Malroy ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128 àls Mallarey (1137: Mallerer, 1235: Malroi, 1250: Malrois, 1263: Maleroy, 1281: Malleroit, 1315: Marloy, 1404: Mallerois, 1553: Malleroys, 1680: Malleroy, 1879: Malleloi).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Malroy ìsch. Malroy ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Malroy ghert zem Lorrain.
Pluméliau-Bieuzy
Pluméliau-Bieuzy (bretonisch Pluniav-Bizhui) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Verwaltig
vu Pluméliau-Bieuzy isch. Pluméliau-Bieuzy ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Pluméliau-Bieuzy ghert zum Bretonisch.
Albiorix (Mond)
Dr Albiorix (au Saturn XXVI) isch ein vu dr chleine ussere Mönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
D'Entdeckig vum Albiorix durch e Astronometeam uf Ufnahme vum 9. November bis zum 17. Dezember 2000 isch am 19. Dezember 2000 bekannt gä worre. Dr Albiorix isch zerscht vorlaifig as S/2000 S 11 gnennt worre. Daift worre isch dr Mond uf dr Albiorix, ere Gottheit us dr keltische Mythologi.
Bahndate
Dr Albiorix umchreist dr Saturn uf ere sehr exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 16.394.000 km in rund 783 Däg un 11 Stunde, alo eweng iber zwei Erdjohr. D'Bahnexzentrizität betrait 0,4791, wobi d'Bahn mit 33,979° starch gege d'Äquatorebeni vum Saturn gneigt isch. Dr Albiorix ghört zue dr Gallische Gruppe vu dr Saturnmönd.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Albiorix besitzt e gschätzte Durchmesser vu 32 km. Si us dr vermuetete Zämmesetzig abgleiteti Dichti isch mit 2,3 g/m3 im Verglich zue dr andere Saturnmönd relativ hoch. Mer vermuetet, dass er us Wasseriis mit eme hoche Adeil an silikatischem Gstei bstoht. Er het e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert.
Mit ere scheinbare Helligkeit vu 20,5m isch er e usserscht liechtschwach Objekt.
Fecht (Fluss)
D Fecht isch e Flüssel im franzeesche Département Owerelsass. Si entspringt am Oschthang vun dr Vogese un fliesst durchs elsässisch Minschterdal. Sie het drei Quellbäch: D Fecht us em Sondernach-Tal, die Gross Fecht un die Klei Fecht. Ab em Ort Mínschter bezeichnet mer no dr Fluss einheitlich Fecht. Dr Fluss het e Längi vu 50 km un mindet bi Íllhïsre in d Ill. In dr Nächi vu Tírke wird Wasser durch dr im 18. Johrhundert bäute Lojelbachkanal fier d Bewässerung vun Colmer abzwigt.
Igajanumenechligalose
Igajanumenechligalose isch en Antologii vo modärne Mundarttegscht us dr Tüütschschwiiz.
Es isch en Uuswaal ufere CD us dene churze Tieläktarbete, wo dr Limet-Verlag z Züri ane 2007 im Buech «Igajanumenechligaluege. – Poetische Schweizerreise in Mund-Arten» useggää het.
D Ursula Fölmli tuet d Tegscht lääse, und vom Balts Nill isch d Musig – Perkussioon und Muulgyge – derzue uufgnoo worde.
Dr Limet-Verlag het für die zimli repräsentatyvi Reie vo Schwiizer Tegscht Bischpiil vo 28 Autoore und vo föif Mundartdichterinne us dr zwöite Helfti vom 20. und em Aafang vom 21. Joorhundert uusgwäält. I däm Samelband sind die meischte Düütschschwiizer Kantöön verträte.
Paul Éluard
Dr Paul Éluard, eigetlig Eugène Émile Paul Grindel isch am 14. Dezämber 1895 z Saint Denis bi Baris uf d Wält cho. Er isch e Dichter gsi und eine vo de bekanntiste Poete vom Surrealismus. 1919 het er sich dr Künstlegruppe um e André Breton aagschlosse. 1921 het er dr Max Ernst droffe und si hai afo zsämmeschaffe. 1938, het er zsämme mit em Breton z Baris die Internationali Usstellig vom Surrealismus organisiert und isch no im gliiche Johr us em Breton siiner Gruppe usgschlosse worde. Wo die Dütsche im Zweite Wältchrieg Frankriich bsetzt hai, het sich dr Éluard in dr Résistance engagiert. Er isch am 18. Novämber 1952 z Charenton-le-Pont bi Baris gstorbe.
Chocolat Suchard
D Chocolat Suchard isch e Schwiizer Schoggifabrigg z Nöieburg gsi.
1901 het Suchard d Margge Milka für ihri nöji Milchschoggi ygfüert, 1931 isch d Täfelisorte Sugus derzue cho. 1970 het d Nöieburger Fabrigg mit der Bärner Schoggifabrigg Tobler fusioniert, und sider het d Firma Interfood SA gheisse. Bekanti Margge vo dere sind d Toblerone, d La-Do-Re und s Schoggigetränk Suchard Express gsi.
1982 isch d Firma e Deil vom Undernääme Jacobs Suchard SA gsi, wo synersyts am Änd vom 20. Joorhundert vo der Zigerettefabrigg Philip Morris Companies übernoo worden isch, und jetz het mä d Schoggiprodukzioon z Nöieburg ufggää. S Undernääme vo der Läbensmiddelinduschtry het denn zytewys Kraft General Foods und derno Kraft Foods gheisse, und sid 2012 ghört d Suchard em Wältkonzärn Mondelēz International. Dä het vil Margge vo der alte Schoggifabrigg 2017 em französische Konzärn Carambar & Co verchauft.
Es isch de Inträssänte für die nöieburgisch Wirtschaftsgschicht glunge, alti Dokumänt us der Gschicht vo der Schoggifabrigg z Serrières am Stadtarchiv Nöieburg, em Kunscht-und Gschichtsmuseum Nöieburg und der Biblioteek vo Schodfoo z übergää.
Stauséigemeng
D Stauséigemeng (dt. Stauseegemeinde, frz. Lac de la Haute-Sûre) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue dr Stauséigemeng ghere d Ortschafte Béiwen (Böwen/Bavigne), Harel (Harlange), Kauneref (Kaundorf), Léifreg (Liefringen/Liefrange), Meecher (Mecher), Noutem (Nothum), Iischpelt (im lokale Dialekt Eeschpelt, frz. Tarchamps) un Walter (Watrange), derzue d Wyler Dénkert (Dünkrodt) un Schumannseck.
Geografi
D Stauséigemeng lyt an beede Stade vum Stausee am Oberlauf vu dr Sauer.
Verwaltig
D Stauséigemeng ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu dr Stauséigemeng isch dr René Michels. Scheffe sin dr Marco Koeune un d Aly Zeimen. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
D Stauséigemeng isch am 1. Jänner 1979 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Meecher un Harel.
Béiwen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1088 as Bauines, Walter anne 775 as Waltringen.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu dr Stauséigemeng ghert zum Moselfränkisch.
Königsfelden
Chönigsfälde isch es ehemaligs Chloschter i de Gmeind Windisch im Kanton Aargau.
S Chloschter isch im Middelalter uf em Platz vom ehemolige römische Legionslager Vindonissa entstande.
Die gotischi Chloschterchile ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau.
Vo de Gründig bis 1415
S Chloschter Königsfälde isch nach em Mord am römisch-dütsche König Albrächt vo Habsburg gründt worde. De Albrächt isch am 1. Mai 1308, won-er vo Züri här über d Rüüss choo isch, vo sim Neffe Johann Parricida und drü Mitverschwörer, em Rudolf von Wart, em Rudolf vo Balm und em Walther vo Eschenbach, ermordet worde.
Zum für s Seeleheil vom Albrecht la z bäte, het sini Witwe, d Königin Elisabeth, noch bim Ort vo däm Ferbräche es Chloschter gründet. Scho im Herbscht 1310 het ma aagfange d Aalag z baue. Wil d Elisabeth den scho ane 1313 gschtorbe isch, het ihri Tochter, d Agnes vo Ungarn, de Bau vom Chloschter i d Händ gno. Wil ihre Maa scho gschtorben isch gsi, het si sälber au bim Chloschter gwoont. 1320 het me s Langhuus vo de Chile iigweiht.
Chönigsfälde isch es Doppelchloschter gsi, mit Franziskaner, wo als Prieschter hei chöne d Mess läse, und mit Klarisse, wo im Gegesatz zu de Franziskaner hei dürfe Bsitz ha un so de Unterhalt vom Chloschter hei chöne garantiere.
Im Chloschter hend vil Habsburger ires Grab gfunde. Ane 1770 het me d Gebei inere fyrleche Fahrt und Prozässioon uf Chlingnau und derno is Chloschter Sankt Bläsi im Schwarzwald procht.
Paul Wehrli
Dr Paul Ernst Wehrli (* 3. Septämber 1902, † 8. Februar 1978) isch e Schwiizer Mundartschriftsteller gsi.
Königsfelden
Unter dr Bärner Herrschaft
Wo d Bärner 1415 de habsburgisch Underaargau bsetzt hei, isch au s Chloschter Chönigsfälde in ihre Bsitz cho. Si hei als Verwalter für s Chloschter en Hofmeischter iigsetzt, s Chloschter isch aber no wyters erhalte blibe. Erscht mee weder es Joorhundert spööter isch s bi de Reformazioon vo de Bäärner im Johr 1528 uufghobe worde. Dr Hofmeischter het d Ländereie vom Chloschter als Gutshof verwaltet. D Gebäud het mer als Chranke- un Armeasyl bruucht, im Chor vo de Chile het’s wiiterhin Gottesdienscht ghä, aber de Rescht vo de Chile het ma als Lagerruum bruucht. Ehemoligi Rächt vom Chloschter, wie zum Bischpil d Patronatsrecht über verschidini Chile i de Umgebig, sin au nach der Ufhebig vom Chloschter erhalte blibe.
Königsfälde hüt
Sit 1804 het de nöi gründt Kanton Aargau d Gebäud z Chönigsfälde als Heil- un Pflägaastalt bruucht. vo 1868 bis 1872 het dr Kanton di grossi nöji Heil- und Pflägastalt bout; die stoot näbet em Areal vom ehemolige Chloschter. 1869 sin trotzdäm die meischte Chloschtergebäud abgrisse worde. D Chile het me zwische 1891 un 1893 renoviert.
Paul Wehrli
s Läbe
Dr Wehrli isch nach de Schuelzyt Lehrer worde und hätt a d Uni Züri studiert. 1933 isch er mit sindere Diss ''Verlobung und Trauung in ihrer geschichtlichen Entwicklung von der Reformation bis zum Untergang der alten Eidgenossenschaft. Ein Beitrag zur zürcherischen Rechtsgeschichte'' a dr Jurischtefakultät promoviert worde. Drno isch er Lehrer und spöter dr Sekretäär vom Zürcher Theaterverein gsi. 1937 het er d Marguerite Marsens ghürootet. Gwohnt händ si im Zürcher Stadtkwartier Ussersiil.
I sine autobiografische Büecher beschrypt dr Wehrli Erläbnis us dr Jugetzyt, wo Ussersiil und Wiedike no fascht wie alti Dörfer usgseh händ und wo s dr Siil no, uf dr Feldegg und wyter usse im Siilfäld no vil offnigs Land gha hät. Wie’s s Lääbe dozmol für die Junge so am Rand vo dr Stadt gsi isch, hät dr Wehrli i sine Büecher und bsunders i de Romään vo de Wendelchind ufgschribe. Me cha au vom Zürcher Buebechrieg lääse, wo 1905 zwüsche dene vo Ussersiil und de Zürcher Buebe ustreit worden isch.
Dr Wehrli hät vil für Zytschrifte, bsunders für d Zürcher Illuschtrierti, und au es baar Mundarttheater gschribe. Eis vo dene, won er anne 1939 für en Landestag vo CVJM und CVJT uf dr Landi gmacht hät, isch vo den Organisatoore abglänt worde, wil’s schynts z vil Sprüch gäge die tütsche Nazionalsozialischte drin gha hät.
Dr Soon vom Paul Wehrli isch dr Reiseschriftsteller und Kulturredakter bim Schwiizer Färnsee Peter Konrad Wehrli, wo am 30. Juli 1939 uf d Wält cho isch.
Königsfelden
Königsfälde hüt
I de Johr 1982 bis 1986 isch s Gländ deilwys archäologisch untersuecht worde.
Hüt ghört e Deil vom Chloschter zum Museum Aargau.
Bildfäischter
Im Schiff un im Chor vo de ehemalige Chloschterchile hets brühmti Farbfäischter, wo zwische 1320 un 1360 im gootische Styl gmacht worde sind. Si ghöred zu de bedütendschte Glasmoolereie vo Europa us de Zit vom Spootmittelalter.
Dominikanische Republik
Die Dominikanischi Republik (Spanisch República Dominicana) isch en Inselstaat, wo uf dr Insle Hispaniola in de Grossen Antille zwüschen em Atlantik und der Karibik lit. Er umfasst dr Oste und d Mitti vo dr Insle, während im westlige Drittel dr Staat Haiti isch.
Die Staatsaaghörige heisse Dominikaner. Die Dominikanischi Republik sött nid mit dr chliine Karibikinsel Dominica verwächslet wärde, deren ihri Bürger heisse Dominicaner.
Flagge
S Blau stoht für d Freiheit, s Rot für s Bluet, wo im Freiheitskampf vergosse worden isch, und s wiisse Chrüz für e Glaube vom Volk.
Prilly
Prilly (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Ouest lausannois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Prilly isch e Dorf an dr Stroß Lausanne-Jougne. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Le Chasseur, La Fleur-de-Lys un L'Union an dr Route de Neuchâtel. D Gmaiflechi umfasst 14,7 % landwirtschaftligi Flechi, 6 % Wald un 79,4 % Sidligsflechi.
Gschicht
Prilly isch zum erschte Mol gnännt wore anne 976-77 as in uilla que uocatur presliacus (vor 1185 Prillie).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 38,8 % gläge.
Religion
34,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 39,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 4,9 %, FDP 15,4 %, GLP 3,5 %, GP 12,0 %, SP 30,5 %, SVP 21,2 %, Sunschtigi 1,8 %.
Dr Burgermaischter vu Prilly isch dr Alain Gillieron (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 10.955 Yywohner 80,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,3 % Dytsch, 4,6 % Italienisch un 12 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Langobarden
D Langobarde (au Winniler, fälschlig au as »Langbärt« übersetzt) si e Deilstamm vo de Suebe und äng mit de Semnone verwandt gsi, en elbgermanische Stamm, wo ursprünglig an dr underen Elbe agsiidlet gsi isch.
Wo d Langobarde im sächste Joorhundert uff Itaalie cho sin, het das döört s Ändi vo der weschtrömischen antiken Epoche mit sech broocht.
Name
Es isch unklar, vo wo dr Name vo de Langobarde (ahd. lancparta) chunnt. Dr langobardisch Chronist Paulus Diaconus verzelt im 8. Johrhundert von ere alte Sag. Noch dere hai d Langobarde emol Winniler gheisse. Die si vo de Wandale bedroht worde und beidi Völker hai sich zum Kampf barat gmacht. D Wandale hai zum Wodan bätet und dä het ene gsait, ass die wurde gwünne, won är as Ersti am Morge wurd gseh. D Gambara, d Mueter vo de winnilische Herzög Ebor und Agio, het ene aber dr Rot ge, zur Göttin Frea, der Frau vom Wodan, z bäte. Die het ne gsait, ass sich d Fraue vo de Winniler früeh am Morgen im Oste sötte ufstelle und ass si ihri lange Hoor sich wie Bärt sötte vor s Gsicht binde. Am Morge früeh isch d Frea ufgstande und het s Bett vom Wodan noch Oste dreit und wo dä ufgwacht isch, het er d Winnilerinne gseh und het erstuunt gfrogt: „Wär si die Langbärt?“. Do het em si Frea gsait: „Du hesch ene dr Name ge, gib ene jetzt au dr Siig!“ So hai d Winniler d Wandale gschlage und sithär nenne si sich Langobarde.
Hüt dänggt me aber, ass es wohrschiinlig siig, ass dr Name vo de Langobarde vo ihre langstiilige Chriegsbeieli stammt, wie si au d Wikinger bruucht hai. Es isch e Bezeichnig für e Hiibwaffe; ähnlig wie Hellebarde.
s ursprünglige Siidligsgebiet an dr Elbe
D Langobarde si scho im Johr 3 v. Chr. as Deil vom Marbod-Bund erwähnt worde. Ihr Siidligsgebiet isch wohrschiinlig an dr mittleren Elbe und im westlige Meckleburg gsi. Währed eme Fäldzug vom Tiberius im Johr 5 n. Chr. zur Elbe si d Langobarde no einisch erwähnt worde: Dr Gschichtsschriiber Velleius Paterculus het gschriibe drüber, wie „d Macht vo de Langobarde broche worden isch, eme Stamm, wo no wilder as die germanischi Wildheit isch.“ Spöter verzelt er, wie Langobarde, wo eigetlig uf em lingge (südlige) Ufer vo dr Elbe agsiidlet gsi si, uf s rächte (nördlige) Ufer züglet si. Dä Bricht wird understützt drdur, ass me ufghört het, die lokale Friidhöf z bruuche. Wo d Römer sich denn zum Rhii zruggzoge hai, si d Langobarde für öbbe die nechste 150 Johr us dr Gschichtsschriibig verschwunde. Die archäologischi Fundgruppe, wo als elbgermanisch bezeichnet wird, chunnt uf beide Siite vo dr undere und mittlere Elbe und z Böhme vor.
Dr Zug gege Süde
D Langobarde si 166 n. Chr. am Afang vo de Markomannechrieg as Deil vom ene Plünderigszug ins römische Riich idrunge und hei vo 485 aa s Gebiet an dr mittlere Donau, wo vorhär d Rugier gwohnt hai (hüte Niideröstriich), bsetzt.
Öbbe im Johr 490 isch e Gruppe, wo d Quelle as Langobarde bezeichne, noch Mähre und am Afang vom 6. Johrhundert noch Pannonie zoge. 510 hai si s Herulerriich in dr hütige Slowakei, wo vom Rudolf regiert worden isch, vernichdet. 552 hai vili langobardischi Chrieger dr oströmisch General Narses noch Italie begleitet, für zum gege d Ostgote z kämpfe. Me het se aber bald wider entlo, wil si so disziplinlos gsi si.
Im Johr 567 hai d Langobarde noch lange Kämpf zsämme mit de Aware s Gepideriich im hütige Rumänie vernichtet. Scho im Johr druf si die meiste Langobarde noch Italie zoge. Öb si, wie me s früehner meistens agnoh het, das wägem Druck vo de Aware gmacht hai, öb si vo Afang a die italiänischi Halbinsle im Blick gha hai, wo si jo 552 as e Land, wo immer no relativ riich gsi isch, kenneglehrt hai, oder öb si vom Narses iglade worde si, isch umstritte.
s Langobarderiich z Italie
Si hai uf jede Fall vo 568 aa under em König Alboin grossi Deil vo Italie eroberet. D Germane – es si nit nume Langobarde gsi – si wiit noch Süde vordrunge, hai aber nit die ganzi Halbinsle chönne erobere: Öbbe d Helfti vom Land isch under dr Kontrolle vom oströmische Riich bliibe. Die langobardischi Landnohm in Italie wird agluegt as dr letzt Zug vo dr spotantike Völkerwanderig und isch aso e mögligs Datum für s Ändi vo dr Antike. Anhand vo de Gräberfälder cha me die wichtigste langobardische Siidligsgebiet z Italie usmache. Die hai sich vor allem uf d Gebiet nördlig vom Po vo Piemont bis Friaul, im Gebiet zwüschen em Langesee und em Gardasee, wo sich vor 550 d Ostgote niiderglo gha hai, konzentriert. Gege Süden findet me sehr vil weniger Gräberfälder. Dr Deil vo de Langobarde, wo sich z Italie niiderglo hai, het s arianische Christetum agnoh.
Wie vili Langobarde noch Italie iigwanderet si, cha me nit genau säge, wil d Quelle das kuum zuelön. Me schetzt, ass es öbbe 70'000 bis 140'000 Lüt gsi si und do si alli andere ethnische Gruppe wie Sachse und Gepide, wo sich de Langobarde agschlosse hai, inbegriffe. Dr langobardisch Gschichtsschriiber Paulus Diaconus redet vo 500'000 Mensche, aber das isch völlig unrealistisch, wie das bi Zahleagobe vo antike Autore hüfig dr Fall isch. Scho d Versorgig vo son ere gwaltige wandernde Menschenmängi wär ummöglig gsi.
S Langobarderiich mit dr Hauptstadt Pavia het Norditalie und Deil vo Mittel- und Süditalie umfasst. Es isch in mehreri Dukat (Deilherzogtümer) iideilt gsi. Dr Authari (584–589) het d Theodelinda, d Dochter vom Herzog vo Bayre, wo mit em verbündet gsi isch, ghürotet. Noch em Dod vom Authari het die katholischi Theodelinda dr Agilulf ghürotet, wo zwar salber Arianer gsi isch, aber under em Iifluss vo siiner Frau sich em katholische Papst z Rom gnöcheret het. So het er e baar Bischöf, wo vor de Langobarde gflüchtet gsi si erlaubt zruggzcho und het au Chillegüeter, won er übernoh het, zruggge.
Erst 662 het dr Katholizismus dr Arianismus ändgültig under de Langobarde, won e grossi, iheimischi, katholischi Bevölkerig beherrscht hai, verdrängt. Vermuetlig hai d Langobarde zu dere Ziit au ihri eigeni Sproch afo ufge und hai sich rasch und vollständig in die römischi Bevölkerig integriert. In dr Forschig markiert dr Langobardenifall, wo d Halbinsle mit em für 1300 Johr ihri politischi Eiheit verlore het, im Allgemeine dr Punggt, wo me vo "italiänisch" statt vo "italisch" (wie in dr Antike) foot afo rede.
Im 7. Johrhundert het dr Cunincpert, dr Sohn vom Agilofinger König Perctarit, sich im ene Bürgerchrieg gegen dr Alahis vo Trient 688 in dr Schlacht vo Coronate an der Adda duregsetzt. Dr König Liutprand (712–744) het s Langobarderiich gege Süde vergrösseret und drbii Ravenna ignoh, und under ihm isch s Riich am grösste gsi. E Generation noch ihm het dr Desiderius vo 757 bis 774 gregiert, bis dr Karl dr Gross noch Italie zogen isch und 774 Pavia eroberet und dr Desiderius abgsetzt het. Denn het er sich sälber zum König vo de Langobarde lo chröne. Im Süden isch s Herzogtum Benevent bis zur Eroberig vo de Normanne im 11. Johrhundert sälbstständig bliibe.
Staatsarchiv Basel-Stadt
S Staatsarchiiv vom Kanton Baasel-Stadt isch es kantonals Archiiv i dr Schwiiz.
Langobarden
s Langobarderiich z Italie
D Königschrone vo de Langobarde isch die sogenannte Isigi Chrone gsi. Johrhunderti spöter het sich dr Napoleon I. mit dr Isigi Chrone zum König vo Italie lo chröne, für zum si Herrschaft z legitimiere.
d Sprooch
Langobardisch isch e westgermanischi Sproch gsi, es git sonigi wo dängge ass es zu de oberdütsche Dialäkt ghört haig wie Bayrisch und Alemannisch, anderi halte s ehnder für Gotisch. Es isch vom 6. Johrhundert bis zum Afang vom 11. Johrhundert vo de Langobarde, wo in Norditalie iigwanderet gsi si, gschwätzt worde. Nit vil isch vo dere Sproch übrig bliibe. Dr Name vom Volk, „Langobarde“, isch in dr Bezeichnig für die norditaliänischi Region Lombardei (ital. Lombardia) bis hüt erhalte. Überliiferet si im Wäsentlige nume Personename, Ortsname und Einzelwörter, wo in dr Früehziit as Runeinschrifte, spöter denn in latiinische Urkunde ufdauche. Me nimmt im Allgemeine aa, ass die langobardischi Grammatik wiitgehend de Strukture vom Althochdütsche entsproche het.
Staatsarchiv Basel-Stadt
S Staatsarchiiv stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
D Beständ
Die eltisti Gschichtskwellen im Staatsarchiiv, e Klosterurkunde, goot uf s Joor 1098 zrugg. Bim Baasler Ärdbeebe vo 1356 isch s stedtische Archiiv zerstöört worde. Sit denn isch vil überliiferet vo däm wo d Verwaltig gmacht het.
Langobarden
d Integration in die römisch-byzantinisch Kulturwält
Die germanische Langobarde si no zimlig unzivilisiert gsi, wo si d Herrschaft über Norditalie übernoh hai. Für die spotantiki und byzantinischi Kunst und Kultur, wo dört vorgherrscht hai, isch das wenigstens am Afang e schwiirigi Ziit gsi bis d Langobarde kulturell assimiliert worde si. Die hai aber au z Italie ihr germanischs Kulturerb nit ganz vernochlässigt. So hai si s Flächtband, e Hauptornamänt vo dr langobardisch-arianischi Kunst, wo vo dr germanische ornamentale Geometrik chunnt, zur Formvolländig brocht.
Staatsarchiv Basel-Stadt
Röschersche
Im Onläin-Archivkatalog het s e Hufe Möögligkäite zum röscherschiere. Mä cha usgweelti Bild- und Filmdokumänt aaluege und öbbe 420'000 Site Schriftdokumänt. D Bibliotheksbeständ und die kantonale Drucksache chönne über e Bibliothekskatalog IDS dursuecht wärde.
Langobarden
d Integration in die römisch-byzantinisch Kulturwält
Die langobardische Herrscher hai aber nit nume die katholischi Religion, sondern au die latiinischi Sproch übernoh und die römische und byzantinische kulturelle Iiflüss adaptiert. Au s alte römische Schuelwäsen söll under de Langobardekönig no zun ere grosse Blüete cho si. Mit dr byzantinische Kunst si si scho z Pannonie in Berüehrig cho. Zu byzantinische Bauforme vo dr Basilika und vom Zentralbau hai si neui Stilelemänt drzue do, vor allem d Verzierig vo de Ussewänd mit Wandarkadene, Pilaster oder Lisene und Bogefriis. So isch dr byzantinisch Baustil witerentwigglet worde und und het sich as dr „lombardisch“ Stil in Westeuropa verbreitet. Spure vo ihrer materielle Kultur findet me in e baar Chillene und Chlöster und in Greber as Grabbigobe.
s Rächt
Noch der erste Rächtsschrift under em König Rothari, em Edictus Rothari vo anne 643, isch s langobardische Rächt Gwohnetsrächt gsi, wo bis denn mündlig überliiferet worden isch und zu sällere Ziit scho stark vom römische rächtlige Dängge beiiflusst gsi isch. Dr Edictus isch, wie anderi germanischi Kodifikatione, uf Latiinisch verfasst worde.
Staatsarchiv Basel-Stadt
Gschicht
D Stadt Basel het sit em 12. Joorhundert e Sammlig vo Urkunde und Dokumänt gha. In dr Middi vom 18. Joorhundert het mä s Archivwääse ernöieret. Bi dr Drennig und dr Däilig vom Vermöge vom ehemoolige Kanton Baasel 1833/1834 häi die bäide nöije Halbkantöön Baasel-Stadt und Baasel-Landschaft alli die Akte überchoo, wo sich usschliesslig uf iir Territorium bezooge häi. Alli Underlaage, wo dr ganzi Kanton Baasel aagange si, si gmäinsams Äigedum bliibe und si no im Staatsarchiv Baasel-Stadt. Sir 1877 git s dr Boste vom ene Staatsarchiwar. Dr Jurist Rudolf Wackernagel isch zum erste Staatsarchiwar ernennt worde. Er het d Nöiordnig vo de Archivbeständ gläitet, wo 1904 abgschlosse worde isch. 1960/1961 isch mä vom Pertinänz- zum Proweniänzbrinzip übergange.
S Geböid
S Staatsarchiv isch e Brojekt vom Heinrich Reese gsi und isch 1898/1899 as Erwiterig vom Baasler Roothuus noch de Blään vom Eduard Vischer (1843-1929) und Eduard Fueter (1845-1901) baut worde. Es gältet as dr ersti Archivzwäckbau in dr Schwiz. In de 1960er Joor het mä mit eme Umbau mee Magazinruum ghaa. Sit 1981 het s Staatsarchiv en Ussemagazin. 1993 isch e zwäiti Ussestell ufdoo worde. 1998/1999 het mä s Stammhuus an dr Martinsgass umfassend renowiert.
Langobarden
d Literatur
Dr Gschichtsschriiber Paulus Diaconus het under dr Herrschaft vom Karl em Grosse e Gschicht vo Rom, d Historia Romana, d Historia Langobardorum (d „Gschicht vo de Langobarde”), e Homiliesammlig und d Gesta episcoporum Mettensium verfasst.
Dr Erchempert vo Montecassino isch e Chronist gsi, wo in dr zweite Helfti vom 9. Johrhundert as Mönch in Montecassino gläbt het. Er het Historia Langobardorum Beneventi degentium gschriibe und isch mögligerwiis dr Verfasser gsi vom ene Gedicht mit 34 Värs und vom Martyrologium Erchemperti, eme metrische Kalendar in 116 Hexameter.
Usgseh
Dr Paulus Diaconus het in siiner Gschicht vo de Langobarde beschriibe, wie si usgseh hai. D Hoor hinden am Chopf und Hals hai si churz gschore, sust si zimlig lang gsi und hai ene bi zum Muul glängt. In dr Mitti hai si e Scheitel gha. D Chleider si wiit gsi und im Allgemeine us Liine, so wie se d Angelsachse drait hai, und si mit breite Streife in ere andere Farb verziert gsi. D Schueh si obenoch fast bis zum grosse Zeche offe gsi und si mit Schuehbändel vo Läder zsämmebunde gsi.
Vom 6. Johrhundert aa hai si sich au mit Liinebänder am Gürtel gschmüggt, wo mit Fible agheftet worde si. Die hai as typisch langobardisch gulte. Die Adlige si ähnlig azoge gsi, nume isch ihre Schmugg riicher verziert gsi.
d Herzög
Die erste Herzög bis zum Wacho cha me historisch nit belege, si chömme nume in de Sage vo dr alte Stammeszyt vor. D Regierungsziite bis zum Alboin si nit sicher.
Smith
Smith chan en Familiename sii.
Bekannti Namensträger:
Hans Schaffner
De Hans Schaffner (* 16. Dezember 1908 in Interlake; † 26. November 2004 z Bärn) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii. Bürger vo Gräniche AG.
De Hans Schaffner isch als Direkter vo dr Handelsabteilig vo dr Bundesverwaltig wesentlich a dr Entschtehig vo dr EFTA beteiliget gsii. 1958 nach dr Gründig vo dr EWG, hät dr Schwiiz d Isolation vo dr europäische Handelspolitik droht. De Schaffner hät es Treffe mit siine Kollege us de Nöd-EWG-Schtaate organisiert, wo d Idee vonere Freihandelszone uusgarbeitet worde isch. Under dr Bezeichnig "d Beamteverschwörig" isch das Treffe i d Gschicht vo dr EFTA iigange und de Schaffner isch als Vater vo dr EFTA bezeichnet worde.
Am 15. Juni 1961 isch er in Bundesrat gwählt worde. Wege siim Heimatort Gränich hät er als Vertreter vom Kanons Aargau gulte. Während siinere Amtsziit isch er em Volkswirtschaftsdepartement vorgschtande. Er hät sich schtarch für d Intergration vo dr Schwiiz in Europa engagiert und hät sich für es aktivs Mitwürke do dr Schwiiz i dr EFTA iigsetzt.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1966 und Vizepräsident im Jahr 1965.
Am 31. Dezember 1969 isch er us gsundheitliche Gründe zruggträte.
Nach siim Rücktritt us em Bundesrat und ere längere Erholigsziit hät er sich in verschiedene internationale Kommissione engagiert, under anderem i dr Expertengruppe vo dr UNO über d Tätigkeit vo multinationale Konzern i dr Dritte Welt.
Region Biobío
D Region Biobío (au Bío-Bío, Bío Bío oder BioBio) isch e Region z Chile mit 37.069 km² Flechi und 2.036.443 Yywohner (Stand:2010). Concepción isch d Hauptstadt vo de Region Biobío. D Bevölkerigsdichti isch 55 Iiwohner pro km².
Geografi un Geologi
Biobío lit im ene geologisch sehr aktive Gebiet. Am 20. Februar 1835 und am 22. Mai 1960 isch d Küste um Concepción vo grosse Tsunamis und Erdbebe zerstört worde. Au bim Erdbebe vom 27. Februar 2010 het s Hunderti vo Dote und Dusigi vo Verletzte gee und dr Sachschade isch in d Milliarde gloffe.
Wirtschaft
Concepción isch e grossi Industriiregion. Wichdigi Industriizwiig si d Stahl-, Chohle- und Petro-Industrii und d Fischerei. Au dr Turismus spiilt e grossi Rolle.
Basilius Amerbach der Ältere
Dr Baslius Amerbach dr Elter (* 28. Merz 1488 z Baasel, † 8. April 1535 z Baasel) isch e Baasler Buechdrucker gsi.