cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Astronomie
Astronomi isch id bloß a hochaktuelles Thema in dr heitiga Forschung, sondern au des Thema schlechthin bei physikalisch-populärwissenschaftliche Biachr, was zoigt, dass a reges Interesse an Astronomi in da Bevölkerung herrscht, was nadierlich au klar isch, weil halt jedr dr Hemml jedan Dag sieht, während andere wissenschaftliche Frogestellunga oft garid emma broidra Publikum vrmittlad werra kennad.
Id zom vrwachsla isch dia Astronomi nadierlich mit da Astrologi. Dobei gohts om weitgehend esoterische oder teils mythische Interpretation von Stern ond Sternbildr.
Ziil vo de Astronomi
Oft ontrscheidat ma no als Teilgebiet von de Astronomi dia Kosmologi. Dobei gohts darum, dass ma koine komplexere Struktura em Universum aguggat, sondern übr so große Distanza mittlat, dass Struktura wie Galaxia vernachlässigt werra kennad. Ma konzentriert sich dobei hauptsächlich auf Froga wia noch am Urknall, Ausdehnung, Krümmung, Expansion vom Universum ond sein Aufbau aus verschiidene Energiiadoil.
Gschichte vo da Aschtronomii
Aschtronomi hot's scho im alta Babylon gea, wo d Prieschta scho gnau da Nachthimml beobachtet und Entwicklunga ufzoachnet hond. Neaba da Babylonia hond o d Ägypta und d Maya ihran Schwerpunkt uf d Himmelsbeobachtung und Aschtrologii glegt. Denn isch aba imma meh d wissaschaftlich gnaue Beobachtung mit religiösa Intapretationa (Göttasaga, wo Helda als Schternbild vaewigt wora sind) gmischt wora. Ersch 1750 isch a Trennung zwüschat Aschtronomii und Aschtrologii igführt wora.
Uufgaba vo nam Aschtronoma
Im Untaschiid zu da meischta Wissaschaftla isch s Forschungsobjekt vo nam Aschtronom ziimli wiit furt. Er muss se also für siine Erkenntnisse uf gnaue Beobachtung und d Qualität so siina Inschtrumente valoo.
Aschtronoma beschäftigen se mit nam wiita Feald vo Uufgaba:
Adelboden
Adelbode (amtlech Adelboden) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Frutige-Nidersimmetal im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Adelbode isch e Kurort im oberschte Engschtlital uf 1350 m. D Gmeindsflächi bsteit us 41 % langwirtschaftlecher Flächi, 18 % Waud, 2,2 % Sidligsflächi u 38,8 % süschtigi Flächi.
Dhaka
Dhaka (Bengalisch: ঢাকা, Ḍhākā; friejer anglisiert Dakka, Dacca) isch d Hauptstadt vu Bangladesch un mit 6.080.671 Yywohner in dr Stadt un 11.490.872 in dr Agglomeration (Stand 1. Jänner 2005) vor Chittagong un Khulna di grescht Stadt vum Land. Si isch au d Hauptstadt vu dr glychnamige Division (Verwaltigsainhait). Dhaka lyt an eme Sytearm vum Fluss Dhaleswari im Härz vu dr greschte Jute-Aaböuregion vu dr Wält. S Biet drumumme isch seli dicht bevelkeret un wird als vu starke Monsun-Iberschwämmige haimgsuecht.
Adelboden
Gschicht
Adelbode isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1404 aus Adelboden, 1453 Adelboden alias silva. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Frutige ghört.
Dhaka
Geografi
Dhaka lyt am Fluss Buriganga, rund segs Meter iber em Meeresspiegel. S herrscht e tropisch Klima. In dr Monsunzyt vu Mai bis Septämber chenne di stirmische Räägeschuur zum Zämmebruch vu dr Kanalisation un zue riisige Iberschwämmige fiere. Im Summer 2004 sin zum Byschpel noch gwaltige Monsunräägefäll 40 Brozänt vu Dhaka unter Wasser gstande.
Adelboden
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,9 % gläge.
Dhaka
Gschicht
D Gschicht vu Dhaka goht zruck bis in s 7. Johrhundert. Anne 1765 isch d Stadt unter britischi Herrschaft grote. D Bevelkerigszahl vu Dhaka isch vu rund 150.000 anne 1757 uf 30-40.000 bis 1840 aabegange. D Export iber dr Ort sin anne 1787 no bi 3 Mio. Rupie glääge, im Johr 1817 sin si praktisch bi null gläähe. Zue dr glyche Zyt isch d Bedytig vum relativ noch gläägene Kalkutta gstiige. D Ursach doderfir isch in dr De-Induschtrialisierig vu Bengale glääge (un speter vu ganz Indie ) dur di britisch Handelsbolitik, wu im Mueterland maschinäll härgstellti Ware dur d Abschaffig vu Zelle massiv beginschtigt het. Doderdur isch in vil indische Handwärcher d Lääbesgrundlag entzoge woren isch. Di mittellos Worene sin uf s Land zruckgange.
Adelboden
Religion
82,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Dhaka
Gschicht
Am 6. Augschte 1874 isch dr Grundstai zuen eme großartige Wasserwärch glait wore. Europäer hän Jutesyyferigsmaschine ufgstellt ghaa un mer het sich vum syt 1874 wachsige Inträssi vu dr yyhaimische Bevelkerig fir mechanischi Spinnereie un Wääbereie ne Widerbelääbig vu dr stark zruckgangene Wääberei, wu bishär di änglische Kaliko erfolgryychi Konkurränz gmacht ghaa hän. Bi dr dur Dampfer vermittlete Wasserverbindig mit em Meer het mer fir dr Bezirk e gueti Zuechumft vermuetet; d Yysebahn hert syt em 1. Jänner 1871 an syre Weschtgränze, bi Goalundo am Ganges.
Adelboden
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 10,4 %, CVP 0,3 %, EVP 9,0 %, FDP 4,9 %. GLP 3,3 %, GP 2,2 %, SP 6,3 %, SVP 41,7 %, Suschtigi 21,9 %.
Dhaka
Gschicht
D Stadt het anne 1881 79.076 Yywohner ghaa. D Bevelkerig het sich zue sällere Zyt zue fascht glyche Dail us Hindu un Moslem zämmegsetzt. Si isch dertemol au ne wichtige Handelsplatz fir Ryys us em Delta gsii, Indigo un Helzer vu Tippera un Tee vu Assam, derzue au unter dr änglische Verwaltig dr Sitz vu vil Beherde un Schuele. E Bsunderhait isch s Elifantedepot gsii.
No dr Dailg vu Indie anne 1947 isch Dhaka zur Hauptstadt vu Oschtbengale wore. 1970 isch d Stadt vum schwäre Bhola Zyklon droffe wore, wu churz derno zum Uusleeser vum Bangladesch-Chrieg zwische Oscht- un Wescht-Pakistan woren isch. As Folg vu dr Unabhängigkait vu Bangladesch noch em Chrieg isch d Stadt zur Hauptstadt vum neie Staat wore.
Yywohnerentwicklig
Hite lääbe in dr Hauptstadt Dhaka rund 13 Millione Mänsche. Dhaka isch wältwyt di elftgrescht urban Agglomeration. Anne 2015 wird Dhaka knapp 17 Millione Yywohner zelle. Syt dr 1960er Johr erläbt d Stadt, vor allem dur Zuezug vum Land, e uubrämst Wachstum. 30 bis 40 Brozänt vu dr Yywohner lääbe in Eländsviertel. Mit rund 400 Euro lyt in dr Hauptstadt s jehrlig Durschnittsyychuu pro Chopf iber däm im Räscht vum Land.
D Infrastruktur chaa mit em schnälle Wachstum vu dr Stadt nit mithalte. D Stadt isch vum Verchehr total iberlaschtet. D Luftverschmutzig isch enorm. S chunnt alsfurt zue Uusfäll vu dr Strom- un Wasserversorgig, wel stedtischi Gsamtblään (vu 1959 un 1997) nume halbhäärzig umgsetzt wore sin. Im Summer fiert dr Monsun alsfurt zue große Iberschwämmige, s stedtisch Lääbe stoot still.
Wirtschaft
Dhaka isch s induschtriäll, wirtschaftlig un administrativ Zäntrum vu Bangladesch un e Handelszäntrum fir Jute, Elsaate, Zucker un Tee. Di wichtigschte Erzyygnis sin Textilie un Jute-Produkt.
Bildig
In dr Stadt het e baar Universitete, zem Byschpel d University of Dhaka, d Bangladesh University of Engineering and Technology (BUET) oder s Dhaka Medical College and Hospital. Derzue isch Dhaka dr Sitz vu dr Asiatic Society of Bangladesh.
Adelboden
Politik
Gmeindspresidänt vo Adelbode isch dr Stefan Lauber (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Adelbode ghört zum Höchstalemannisch.
Ludwik Lejzer Zamenhof
De Ludwik Lejzer Zamenhof (uf d Wält choo als Eliezer Levi Samenhof, dütsch au Ludwig Lazarus Samenhof, polnisch Ludwik Łazarz Zamenhof; * 15. Dezembr 1859 z Bjałystok, Russischs Riich, hüt Pole; † 14. April 1917 z Warschau) isch a Ougearzt und de Erfinder vun de Chunschsprooch Esperanto gsi.
Basler Herbstmesse
D Basler Herbstmäss, oder z Basel au nume d Mäss, isch e Johrmärt, wo jede Herbst in der Stadt Basel stattfindet.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Bjałystok isch e ethnisch stark vermischti Stadt gsi, mit Pole, Russe, Dütsche und Jude un e jeder het si eige Sprooch gschwetzt. Si Ätti het sich gezilt vu sinem Judetum abgrenzt, isch Atheist gsi un het Aaschluss ans westliche Europa gsuecht, isch au inere jiidische Uffklärigsbewegig debii gsi. Gschafft het de Ätti als Franzesich- un Dütschlehrer un au als Zensor fird Veröffentlige im Zareriich. Sel isch spöter guet gsi fir de Suun, woner e Mengi politische Sache z'veröffentlige gha het.
Hölle
Höll isch religionsgschichtlig d Bezeichnig für d Dotewält. In eschatologische Religione, d. h. Religione, won e zuekümftigs Wältändi lehre wie zum Bischbil s Christedum, isch s dr Ort im Jensiits, wo sonigi, wo Dodsünde begange hai, noch em Dod anechömme. Das si gfalleni Ängel (Düüfel), aber au menschligi Übeldäter und hüfig au sonigi, wo nit dä speziell Glaube hai. Dr Ufenthalt isch für alli Ewikeit und wird vo schregglige Quale begleitet.
Ludwik Lejzer Zamenhof
1874 isch de L. L. Zamenhof uf Warschau ans Gymnasium un spöter uf Moskau an d Uni zum Medizin go studiere.
Hölle
Etymologii
Dr Begriff „Höll“ (Althochdütsch hella, Mittelhochdütsch helle) leitet sich vom Name vom Doteriich in dr germanische Mythologii, Hel, ab.
Ludwik Lejzer Zamenhof
1887 het er e jiidischs Meidli, d Klara Silbermik, d Tochter vuneme Fabrikant, ghirote un mit ihre d drei Chinder Adam, Sofia un Lidia großzoge.
Hölle
Im Christedum
Die christlige Chille stütze sich uf s Neue Testamänt (Matth. 13, 41-42; Mark. 9, 42-43; 2. Thess. 1, 8-9; Hebr.10, 26-31; Offb. 20, 15). D Duur vo dr Höllestrof isch ewig, d Strofe si ungliich und d Apokatastasis, wo sait ass d Apostate (die Abgfallene) schliesslig mit Gott widerversöhnt wärde, wird abglehnt. Au vili Protestante akzeptiere das, au wenn s Gfüehl, ass me das schwerlig mit em Glaube an d Liebi vo Gott und si Gnad cha veriibare, wiiter verbreitet isch as in dr katholische Chille.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Nebe sinere Liideschaft fir sini international Sprooch isch er s ganz Lebe als Ougearzt tätig gsi.
Hölle
In dr Kunst
In dr Kunst isch d Höll sehr vil spöter as dr Himmel dargstellt worde. Es chunnt hüfig vor in Verbindig mit em Jüngste Gricht. Sit em 8. Johrhundert kennt die obeländisch Kunst dr Höllerache, wo d Sünder verschluggt. Es git au d Vorstellig vo dr Höllestadt, wo dr Himmelsstadt gegenüber gsetzt isch.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Wil er inere ethnisch so stark vermischte Stadt ufgwachse isch, het er schu frie e Mengi Sprooche glehrt, doch het auch selber gmerkt, was es fir Schwierigcheit mitbringt, wenn de eine de andere nit verstoh cha. Nit ellei vum Praktische her, sondern au wege Vorurteile gegenenander. Dorum het de Zamenhof sich gar frieh demit befaßt, e Sprooch z'schaffe, wu e jeder schnell cha lehre un wo niemes devu bevorzugt wird.
Hölle
Quelle
Band 9, S.39-40
Basler Herbstmesse
Gschicht
D Dradition vo dr Mäss goht bis ins Mittelalter zrugg. E baar Johr noch em Konzil vo Basel het z Rägesburg dr Riichsdag stattgfunde. Dr Basler Bürgermeister Hans vo Bärefels isch bsundrigs dört aane greist, zum vom Kaiser Friedrich III. am 11. Juli 1471 s Privileg überzchoo, ass d Stadt jedes Johr döft zwei grossi Handelsmässe abhalte, eini vor Pfingste und eini im Herbst vor em Mardinsdag. D Früehligsmäss het nume wenig Zit Bestand gha, bis si 1926 as Mustermäss wideruferstande isch, d Herbstmäss aber isch fast ohni Underbrüch bis hüt abghalte worde. Si isch die eltisti Mäss in dr Schwiz und au die grössti zwüsche Stuttgart und Mailand.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Nooch mehrere Versuch un langjorje Tüftele het er 1885 e endgültige Entwurf fertig gha un and Öffentlichkeit brocht. Doch het er sel Büechli, "Internationale Sprache" unterem Pseudonym rusbrocht: "Esperanto" (eine wo hofft).
Basler Herbstmesse
D Mäss
Ursprünglig het d Mäss am Sabinedag (27. Oktober), em Dag vor em Namensfest vo de Apostel Simon und Judas Thaddäus agfange und isch vom Stadtschriiber uf em Kornmärt vor em Roothuus usgrüeft worde. Zwei Rootsglogge, wo im Durm vo der Martinschille ghange si, hai se ii- und denn wider usglütet.
Ludwik Lejzer Zamenhof
In de Folg ischs em glunge, e Zytschrift un Adressbüecher usezbringe un nooch un nooch het er e Mengi Aahänger um sich gsammelt, vor allem us Weschteuropa, wu sich ufklärerische Gidanke nit eso geged Zensur hen uflehne mieße wie im russische Zarereich.
Basler Herbstmesse
D Mäss
Sit em Ändi vo de 1920er Johr foot d Herbstmäss immer am Samschdig vor em 30. Oktober aa. Si wird Punggt zwölfi am Middag mit em Mässglöggli im Mardinsdurm iiglütet. Dr Glöckner wo das macht—früehner isch das im Allgemeine dr Sigrist gsi, hüte sii s freiwilligi Ziviliste—bechunnt as Glöcknerlohn e Baar Händsche über. Dä Bruuch isch im 20. Johrhundert vo dr Freiwillige Basler Dänkmolpfläg iigfüehrt worde und isch an d Entlohnig für Dienst in Naturalie, wie si früehner verbreitet gsi isch, aaglehnt. As Beleg, ass er si Lohn für s Iilüüte überchoo het, zeigt dr Glöckner us em Durmfänster vo dr Martinschille em Volk uf em Chilleblatz dr lingg Händsche. Dr rächt Händsche bechunnt er erst noch em Uslüte vo dr Mäss.
Zur Eröffnig wärde bis um Vierdel ab Zwölfi Gratisfahrte uf de Vergnügigsbahne aabote, wo zitlig meistens kürzt si. In früehnere Johr het das scho am Elfi agfange und alli Fahrgschäft si denn bis am Zwölfi gratis gsi. Dr Festbetriib, wo mä in andere Deil vo dr Schwiiz Chilbi nennt—z Basel brucht mä dä Ausdruck aber nid—foot uf sächs Blätz dr Stadt gliichzitig aa und zu gliiche Zit duet mä d Ständ uf em Petersblatz uf, und d Waremäss in de Halle vo dr Mäss Basel foot aa. In de 16 Däg vo dr Mäss chömme jewiils knapp e Million Lüt uf e Mäss-, Barfüesser-, Münster- und Petersblatz, in d Rosedaalalag und s Kasärneareal. Es het zahlriichi Fahrgschäft näbem e Huffe vo Bude mit kulinarische Aagebot und Süessigkeite, drunder Bsunderheite wie die draditionelle Mässmogge. Der Krämermärt uf em festlig gschmückte Petersblatz duurt zwei Dag lenger.
Basel-Gotthelf
S Gotthälf isch e Stadtdeil vo dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit am westlige Stadtrand und gränzt im Norde an s Iseli Quardier (Allschwilerstrooss, Ahornstrooss), im Weste an d Baselbieter Gmeind Allschwil (Im lange Loh) und im Süde an s Bachlette Quardier (Wanderstrooss, Weiherwäg); östlig lit s Am Ring Quardier (Spalering).
S Gotthälf-Quardier, s Gotthälfschuelhuus und d Gotthälfstrooss si noch em Jeremias Gotthelf benennt.
Deil vom Gotthälf und vom Bachlette Quardier möche dr inoffiziell Stadtdeil Neubad us.
Bevölkerig
D Bevölkerig im Quardier isch sit 1980 vo 7875 Iiwohner uf 6692 im Johr 2008 gfalle und isch stark überalteret. Ändi 2008 si 56% vo de Lüt wiiblig, 44% männlig gsi. Öbbe zwei Drittel vo de Iiwohner si erwachseni Schwiizer Bürger gsi, e Zähntel Chinder mit Schwiizerpass. Fast e Viertel vo der Bevölkerig si Usländer gsi, drunder het s nume sehr wenig Chinder und Jugendligi gha.
Religion
D Sekularisierig isch in de letzte Johrzähnt stark fortgschritte. Fast d Helfti vo dr Bevölkerig isch Ändi 2008 konfessionslos gsi, 45% im Vergliich zu 25% im Johr 1980. Dr Aadeil vo de Protestante isch in dere Ziit vo 39% uf 21% gfalle, vo de Katholike vo 29% uf 18%. Au die jüdisch Gmeind isch um e Drittel uf 2% gschmulze. Gwachse si die ost-christligi Bevölkerig (uf 1.5%) und die islamischi (uf 3.5%).
Rehetobel
Im Reechtobel  (amtlech Rehetobel) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).
Geografi
Im Reechtobel liit zwösched St. Galle ond Hääde am Kalespitz. Vo de Gmäändsflechi sönd 53,9 % landwertschaftlechi Flechi, 35,2 % Wald, 10,9 % Sidligsflechi ond 0 % suschtigi Flechi.
Gschicht
De Reechtobel isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1463 als an das Rechtobel.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,5 % gläge.
Religion
26,1 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 57,7 % evangelisch-reformiert.
Politik
De Gmäändspresidänt vom Reechtobel isch de Peter Bischoff (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1742 Iiwoner 97,1 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,3 % Italienisch ond 2,3 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vom Reechtobel ghöört zue de Oschtschwiizer Dia-lekt.
Stuttgarter Fernsehturm
Dr Stuegerter Fernsehdurm isch dr eldescht Fernsehdurm vo dr ganza Welt, wo aus Stahlbedoo baut worra ischt. Er gilt deshalb als „Vaddr“ vo älle Fernsehdirm. Er ischt ois vo de Wahrzoiche vo dr bada-wirdabergischa Landeshauptstadt Stuegert ond vo seim Eigatimr, em Sidweschtrondfonk (SWR). Eigweiht worra isch des Bauwerk am 5. Februar 1956.
Gschicht
Wia en de Fuffzgerjohr vom vôriga Johrhondert dr domolige Siddeitsche Rondfonk (SDR) fir d Ausstrahlong vo seim Fernsehbrogramm a Sendeantenne braucht hot, hend seine vorantwortliche Leit vorghet, an 200 Metr haua Eisegiddrmaschda uf em Hoha Bopser em Stadtdoil Degerloch ufzstelle, wo mit Drohtsoil gsichret wuud, dass’r et omkibbt, wenn a starkr Sturm goht. Da Uftrag do drzua hot dr Fritz Leonhardt griagt, wo domols schau an guada Ruaf als Ingenieur ond Statiker ghet hot, weil’r viil schbegdakuläre Brugga baut hot. Deam hot em SDR sein Vorschlag ibrhaubt et gfalla. Was soll so a scheißlicher Giddrmaschda en Degerloch, wo ma vo weit her ôgugga muaß? S dät doch viil scheener aussäha, wenn sich d Auga vo de Leit an-ra eleganda Nôdl us Bedoo erfreia kenndet! Dui hett au da Vordoil, dass ma ganz oba vo dera Nôdl an „Korb“ dromrombaua kennt, wo ma a Wirtschäftle neimacha kâ. Ond a graußa Aussichtsbladdform dät sich au guat macha. So ebbes dät-d Leit vo ibraalher âlogga, ond mit de Eidriddsgeldr kennt mr an graußa Doil vo de Baukoschda wiidr reibrenga. Sodde Argument hend schliaßlich dia Leit vom Fernseha ibrzeigt.
Wia abr der Plôô em Stuegerter Gmoidrot behandlet worra ischt, hot ällas ganz andersch klonga. Der hot nemlich et eiseha wella, dass-sich d Stadt a so-ma Abenteier beteiliga soll. Ond dia Baukoschda vo 1,8 Milliona Mark, wo ma ôgsetzt hot, kennt ma gegenibr em Steierzahler et vorantworda.
Dr Durm isch trotzdem baut worra. Am 10. Juni 1954 isch dr erscht Schbadastich gwäa. Dr Stuegerter Archidekt Erwin Heinle hot d Obrbauleidong ibrnomma. Wia dui Nôdl ganz langsam noch oba gwachsa ischt, hot sich zeigt, dass ma d Koschda viil z viil niidrig vorâschlagt hot. Bis zor Eiweihong am 5. Februar 1956 send se om meh wia’s Dobblede gstiiga: uf 4,2 Milliona Mark. Abr was kaum ebbr fir meglich ghalda hot isch eidroffa: Scho noch fenf Johr send de ganze Koschda durch d Eidriddspreis wiidr reikomma.
Heidzodag kâ ma Stuegert ohne sein Fernsehdurm ibrhaubt nemme vorstella. Em Frijohr 2010 hot d Stuegerter Zeidong a Marktforschongsinstidut beuftragt, rauszofenda, was fir a Sehenswirdigkeit d Birgr vo Stuegert am meischda mit ihrer Stadt vorbendet. Mit ma riisiga Abstand isch dr Fernsehdurm uf em erschda Platz glandet. 76 % hend so gschdemmt. (Uf da zwoida Blatz isch s Alde Schloss komma mit 29 %.)
Seit em Johr 1998 dr SDR mit em Sidweschtfonk (SWF) zom SWR zammagschlossa worra ischt, ghairt dr Durm dera nuia Sendeâstalt.
Seit em Sebtembr 2006 wuud oi Stockwerk vom Korb fir Vorâstaldonga gnutzt. Ondrem Begriff Theater über den Wolken fihret s Alde Schausbiilhaus ond s Theater Rampe Stickla uf, wo zom Doil extra fir dean Schbiilblatz gschriiba worra send.
Noochwirkonga
Wia dr Fernsehdurm fertich gwäa isch, hot’r als Sensazioo golda. Aus viile grauße Städt vom In- ond Ausland send Delegaziona vo Fernsehleit ond Politikr noch Stuegert komma ond hend sich des technische Wondrwerk âgugget. Dobei send se reglreacht begaischdret gwäa ond hend fir ihr Stadt au so ebbes han wella. D Folge isch gwäa, dass en de nägschde Johr an viile Stella vo dr Welt a reglreachta Bauwuat ausbrocha ischt. Do drbei hot fascht jedr Bauherr sein Vorgengr ibrdreffa wella. Dia Fernsehdirm send emmr heher worra ond d Plattforma vo de Kerb hend sich dreht. Bloß d Sidafrikaner hend koi Ändrong wella. Dia hend en Johannesburg a Kobii vom Stuegerter Durm ufstella lau.
Aussicht
Je nochdem, was grad fir a Weddr ischt, kâ ma vo dr Aussichtsblattform bis zor Schwäbischa Alb, zom Schwarzwald ond zom Odawald gugga. Dass mr nadiirlich au an hervorragenda Blick uf Stuegert hot, vorstoht sich vo selbr.
Auszoichnong
Am 11. Juli 2009 wär dr Fritz Leonhardt 100 Johr alt worra. An deam Dag hot de deitsch Bundesingenieurkammer em Stuegerter Fernsehdurm dui Auszoichnong Historisches Wahrzeichen der Ingenieurbaukunst in Deutschland vorliiha.
Dorothea Störr-Ritter
D Dorothea Störr-Ritter, geb. Störr, (* 27. Augschte 1955 z Fryburg) isch e dytschi Bolitikeri (CDU) un Landreeti vum Landkrais Brysgau-Hochschwarzwald.
Uusbildig un Beruef
No dr Grundschuel vu 1962 bis 1965 un em Gimnasium vu 1965 bis 1974 z Waldkirch het d Dorothea Störr-Ritter Rächtswisseschafte an dr LMU Minche un dr Uniwersitet Konschtanz studiert. Noch em Referendariat bim Landgricht Rautweil het si anne 1982 ire zwait juristisch Staatsexame abglait. Syt 1989 het si as Rächtsaawälti in Kanzleie z Waldkirch, z Stuegert, z Fryburg un z Dodtnau gschafft. Vu 2002 bis 2008 isch si Bresidänti vum Bund vu dr Sälbschtändige z Bade-Wirttebärg gsii un vu 2006 bis aafangs 2008 au Bresidänti vum Bundesverband vu dr Sälbschtändige-Dytsche Gwärbverband e. V. (BDS).
Bolitischi Karriere
D Dorothea Störr-Ritter isch anne 1994 in d CDU yydrätte. Anne 1995 isch si Mitglid im CDU-Kraisvorstand Ämmedinge wore, vu 1997 bis 1999 isch si dert stellverdrättendi CDU-Kraisvorsitzeri gsii. Vu Mai 2001 bis 2003 isch si Vorsitzeri vum CDU-Kraisverband Löörech un vu 2002 bis 2005 Landesgschäftsfiereri vu dr CDU Bade-Wirttebärg gsii. Bi dr Bundesdagswahle 1998, 2002 un 2005 isch si as Diräktkandidati im Bundesdagswahlkrais Löörech – Mille dr SPD-Kandidati Marion Caspers-Merk unterläge, isch aber 1998 iber d Landeslischt vu dr CDU Bade-Wirttebärg in Dytsche Bundesdag yyzoge. Bi dr Bundesdagswahl 2002 isch si nit widergwehlt wore, het aber as Nooruggeri fir dr Abgordnete Heinz Seiffert ab em 18. Juli 2005 fir e baar Wuche em em Bundesdag aaghert. Wäg dr Iberhangmandat vu dr CDU Bade-Wirttebärg het si bi dr Bundesdagswahl 2005 iri Widerwahl verfählt.
Am 17. Dezämber 2007 isch si vum Kraisdag vum Landkrais Brysgau-Hochschwarzwald mit 57 vu 66 Stimme as Noofolgeri vum Jochen Glaeser zur Landreeti gwehlt wore. Si isch bi irem Amtsaadritt am 3. Merz 2008 di erscht Landreeti z Bade-Wirttebärg gsii. Im Dezämber 2015 isch si fir e zwooti Amtszyt widergwehlt wore.
Syt em 12. Oktober 2011 isch si Mitglid im Nazionale Normekontrollroot.
Familie
D Dorothea Störr-Ritter isch ghyrote mit em Hans Ritter un het zwoo Dechtere.
Säkularisation
mini|D Ruine vo dr Tintern Abbey, e Folg vo dr Uflöösig vo de Chlööster z Ängland im 16. Joorhundert As Säkularisazioon wird ursprünglig die staatlig Entäignig oder Nutzig vo Bsitz (Land oder Vermööge) bezäichnet, won ere Chille ghöört oder ghöört het. Im ängere Sinn verstoot mä drunder d Säkularisazioon wääred em napoleoonische Zitalter (d. h. vo 1799 bis 1821). Doo underschäidet mä zwäi Forme: uf dr äinte Site d Ufheebig vo kirchlige Instituzioone, Abteie und Chlöster und d Verstaatligung vo iirem Bsitz (s Iizie vo Chillegüeter), uf dr andere Site d (Annekdierig) vo de gäistlige Fürstedümer und Herrschafte vom Häilige Röömische Riich dur gröösseri Territoriaalstaate.
Säkularisazioone
Dr säggsisch Herzog Heinrich dr Fromm het 1539/1540 alli chirchlige Bsitzdümer lo sekularisiere und d Chlööster lo ufheebe.
As Däil vom Westfäälische Friide 1648 si s Erzstift Magdeburg, s Hochstift Halberstadt, s Hochstift Breeme, s Hochstift Minde und s Hochstift Schwerin in wältligi Fürstedümer umgwandlet worde.
Im Raame vo dr Ufheebig vom Jesuitenorde dur dr Bapst Clemens XIV. (1773) si däm sini Güeter z Bayre em kurfürstlige Schuelfon zur Verfüegig gstellt worde.
Dr Kaiser Joseph II. het no vor dr Franzöösische Revoluzioon e Hufe Chlööster und Chille ufghoobe und iir Vermööge iizooge.
Im revoluzionääre Frankriich si am Ändi vom 18. Joorhundert und am Aafang vom 19. fast alli gäistlige Riichsständ ufglööst worde und d Chillegüeter nazionalisiert worde. D Sekularisazioon in de ehemoolige Gebiet linggs vom Rhii, wo 1801 im Friide vo Lunéville zu Frankriich choo si, het Joor 1802 stattgfunde.
As Entschäädigung für d Gebiet, wo si an d Franzoose verloore häi, häi die dütsche Territorialhere im Riichsdeputazioonshauptschluss vo 1803 chirchlige Riichsständ üüberchoo.
Dur d Entäignig vo Chillegüeter het vor allem die katholisch Chille e groosse Däil vo iirer wältlige Macht verloore. Es het aber au vili kulturelli und soziaali Folge gee: Instiduzioone, wo emol vo dr Chille gläbt häi, vo Bibliodeeke bis Wäisehüüser, si vom Staat übernoo worde oder si si verschwunde.
Kwelle
Dr Ardikel «Säkularisation» uf dr dütsche Wikipedia
Faulensee
Fulesee (Schriftdütsch: Faulensee) isch es Dorf am Thunersee im Bärner Oberland (Schwiiz). Äs ghört zur politische Gemeind Spiez (Kanton Bärn).
Ortsgschicht
S'hüttige Fulesee geit zrügg uf e ne alti Güetergmeinschaft mit Aumänd u Waud, wos Dorf, Einzelhöf u Taunerhüser drzue ghört hei. Anne 1764 het Fulesee 317 Iwohner gha, im Jahr 1993 904 Iwohner. Bis i ds 19. Jahrhundert het's z' Fulesee e früehmittelalterlechi Kolumbankapäue gha, wo vo Schpiez isch abhängig gsii. Erwähnt worden isch das Chilcheni ds erschte Mau im Jahr 1330, bout worden isch sie über Gräber us der Bronzezyt. Vor em Iigang vo dr ehemauige Kapäue lyge Fundamänträschte von ere mittelauterliche Burg über em ne Fäuwd mit 41 Greber; die Burg cha me wäge Keramikfund uf d Zyt vom 11. bis 13. Jahrhundert datiere. Am glychen Ort schteit die hüttigi Chilche, wo vo 1961 bis 1963 isch boue worde. Früecher hei d'Lüt z'Fulesee vom Acker-, Obscht- und Räbbou gläbt, aber ou vom Fische und vom Schiffstransport. Mit em Aaschluss ad Thunerseestrass i de 1830er Jahr, mit dr Kursschiffahrt (Station sit 1876) und dr Schpiez-Interlake-Bahn (1893) isch z'Fulesee du dr Frömdevercher ufcho, nid zletsch natürlech o wägem milde Seeklima.
Wirtschaft
Hüt sy d' Parahotellerie, d' (Usflugs-) Gaschtronomie u der Transitverkehr öppe glych wichtig. Äs gyt öppis Chlygwärb, d' Landwirtschaft isch aber rücklöifig. Nach em ne länge Unterbruch wärde syt es paar Jahr o z'Fulesee wider gwärbsmässig Trübel aapflanzt, wo zu Wy verabeitet wärde.
Fegefeuer
S Fägfüür, lat. Purgatorium, isch noch dr katholische Chille dr Ort oder Zuestand, wo dr Doti ane chunnt, wenn er kei Dodsünd begange het, aber e Strof für lässligi Sünde muess abbüesse. Me redet vo dene as die „Arme Seele“. Wil nume die wenigste Mensche sündefrei stärbe und so diräkt in d Gegewart vo Gott chömme noch em Dod, bietet s Fägfüür dene, wo nit in d Höll chömme, d Möglichkeit sich dur Liide z lüütere. D Chille stützt sich do uf Stelle in 2.Makk. 12, 40-46 und im Neue Testamänt Matth.12, 32 und 1. Kor.3, 10-15.
D Ostchillene lähne d Idee vom Fägfüür grösstedeils ab. Si kenne aber in ihre liturgische Büecher e Lüüterigszuestand und d Fürbitt um Erlösig drus. D Protestante verwärfe s Purgatorium, au wenn dr Luther sälber nit sicher gsi isch.
Quelle
Band 6, S.85f
Morrens
Morrens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Morrens lyt in dr Agglomeration Lausanne un umfasst s glychnamig Dorf un dr Wyler Les Biolettes. D Gmaiflechi umfasst 67 % landwirtschaftligi Flechi, 19,7 % Wald un 13,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Morrens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1147 as Morrens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,2 % gläge.
Religion
48,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 4,6 %, FDP 12,4 %, GLP 6,2 %, GP 13,9 %, SP 28,1 %, SVP 22,9 %, Sunschtigi 1,9 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 888 Yywohner 90,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,2 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 2,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Erich Hermann
Dr Erich Hermann (* 5. Februar 1911 z Stuegert, wo-nr am 18. Juli 1984 au gschdorba ischt) isch a schwäbischer Volksschauschbiiler, Humorischt ond Sänger gwäa, wo de meischde Leit bloß ondrem Nama Rundfunk-Fritzle kennt hend. Hauptsächlich en de 1950er ond 60er Johr hot’r zo de ganz grauße Nama gheert, wo da schwäbischa Humor weit ibr ihr Hoimet naus bekannt gmacht hend, wia z. B. dr Willy Reichert ond dr Oscar Heiler alias Häberle ond Pfleiderer, dr Werner Veidt, dr Max Strecker ond dr Walter Schultheiß.
Aus seim Leaba
Dr Erich Hermann kommt am 5. Februar 1911 em Stuegerter Stadtdoil Feierbach uf d Welt. Sei Vadder isch dr Kaufmôô Karl Hermann (1890 bis 1967) ond sei Muadr d Berta Hermann geborene Berger (1890 bis 1967). Scho em Altr vo siiba Johr fangt der Bua ôô, andre Leit ond d Stemma vo vorschiidene Viicher nôchzmachet. Wia der Kerle grad amôl 14 Johr alt ischt, vrliirt’r sein Vadder. Nôch dr Schualzeit dät’r am liabschda an kinschtlerischa Beruaf ergreifa, abr mit sellem Plôô ischt sei Muadr ibrhaupt et eivrstanda. Dui will, dass ihr Soh ebbes Reachts lernt. Drom fangt dr Erich beim Bosch en Feierbach a Lehr zom Werkzeigmacher ôô. Schbätr wechslet’r zom Porsche nôch Zuffahausa.
Wia dui scheißlicha Kriagszeit schliaßlich a End gfonda hot, will’r sei Hobby zom Beruaf macha ond nemmt Ondrricht em Schauschbiila ond Senga bei dr Sopranischdin Martha Haas. Seine erschde Uftridd vôr-ama greeßra Publikom begeischdret et bloß d Zuaschauer; au d Presse lobt des jonge Talent. Drom wuud au bald s Radio Stuttgart – a Vorgenger vom Siddeitscha Rondfonk – uf-en ufmerksam. Ab-am Herbscht 1946 däff’r deet zwoi- bis dreimôl en dr Woch mit-ra oigena Sendong ans Mikrofon nôô. En-ra Weihnachtssendong tridd’r zom erschda Môl als Fritzle uf ond sengt sellan jonga Kerle mit Kopfstemm so guad, dass mr moint, a Kend dät senga. Dô driibr send d Heerer so begeischdret, dass bald des Fritzle em Hermann sei feschts Margazoiche wuud. Drom wuudr bald bloß noh s Rundfunk-Fritzle ghoißa.
Zamma mit-em Peter Frankenfeld, em Helmut Zacharias ond dr Lale Andersen gôht’r vo 1950 bis 1953 uf a Tournee durch ganz Deitschland ond begeischdret mit seine schwäbische Sketsch ond Liadr sogar d Leit em hoha Norda. Manchmôl tridd’r mit-ra Partnere uf (hauptsächlich mit dr Rondfonk-Moderatorin Barbara Müller); abr oft vorkerpret’r als Solischt glei mehrere Leit gleichzeidig. Dô drbei wechslet’r blitzschnell sei Stemm vom kloina Bua bis zom alda Graußvaddr. D Liadr, wo am beschda beim Publikom ôkommet, send Dr Killesberg, dr Killesberg, des ischt mei Paradiis ond Ja, bei ons wird gschafft, boide dichdet vom Friedrich E. Vogt ond vrtont vom Hermann Schwander.
1973 kriagt dr Erich Hermann an Schlagôfall, wo-nr sich nemme ganz drvoo erholt. Des gleiche Missgschick widrfehrt-em 1984 zom zwoida Môl. Abr desmôl kommt jeda Hilf z schbät. Am 18. Juli schliaßt’r seine Auga fir emmr. Sei ledschda Ruha fendet’r um-em Friidhof vo Feierbach.
Neubad (Basel)
S Neubad isch e Stadtdeil vo dr Schwiizer Stadt Basel. Es handlet sech um en inoffizielli, aber allgemein bruchti Quardierbezeichnig und het keini offizielle Gränze. Deil drvo si im offizielle Bachlätte und dr Räscht im Gotthälf Quardier. Es lit um e Neuwiilerblatz zwüsche dr Französische Bahn, dr Wanderstrooss und de Gränze zu de Baselbieter Gmeinde Allschwil und Binnige. Dr Stadtdeil isch brägt vom ene hoche Adeil vo Eifamiliereijehüüser und het scho in de 1920er Johr e Näbezäntrumscharakter gha.
Dr Name
Dr Name stammt vom historische Hotel Neubad, wo eigetlig scho uf em Land z Binnige stoht. Scho im 17. Johrhundert het s e wichtigi lokali Bedütig as Bad und as stadtnoochs Usflugsziil gha, au wenn s Bad kei Heilwasser bote het.
Justinus Kerner
Dr Juschdinus Andreas Chrischdian Kerner, wia-nr mit seim ganza Nama hoißt (* 18. Septembr 1786 en Ludwigsburg, † 21. Februar 1862 en Weinsberg), isch a deitscher Dichtr ond Doktr gwäa, wo außer seine lidorarische Werk au noh medizinischa Fachlitradur gschriiba hot.
Herkonft, Kendheit, Ausbildong
Dr Juschdinus Kerner isch am 18. Septembr 1786 en Ludwigsburg gebora. Sei Vaddr ischt a heherer Beamtr en dera Stadt. Dr Juschdinus ischt sei sechts Kend. Aufwachsa duet der Kerle zom Doil en Ludwigsburg ond zom Doil en Maulbronn. Wia-nr mit dr Schual fertig ischt, macht’r a zwoijähriga kaufmännischa Lehr. Dobei wuud’r abr et glicklich, sodass’r sich vornemmt, en-an andra Beruaf eizsteiget. Jetzt studiirt’r Medizin ond Naturwissaschafta en Diibenga. Deet lernt’r au sei schbätra Frau kenna, d Friederike Ehmann, sei „Rickele“. Dui isch a Dochdr vom a Pfarrer, wo au Professor am Diibenger Stift ischt. Abr mit em Heirada bressiirts em noh et. Oiner vo seine Kommilitona isch dr oi Johr jengere Ludwig Uhland. Zwischa deam ond em Kerner entstoht a herzlicha Freindschaft, wo a Leaba lang hebt. Selle zwoi send au d Iniziadora vo dr Schwäbischa Dichtrschual ond Mitgliider vom Seracher Dichterkreis gwäa.
A Reis durch Deitschland ond erschde Beruafsjohr
Nochdem dr Kerner da Doktrtitl erworba hot, zuit’s an aus dr Hoimat naus. Sei erschda Stazioo ischt Hamburg, wo sei Bruadr Georg a Arztbraxis hot. Nôch a baar Wocha reist’r weitr nôch Berlin, Nirnberg, Mincha ond Wiin. A Johr ischt noh et ganz vorbei, dô hot’r vom Reisa gnuag. Jetzt will’r en dr Braxis zeiga, was’r en Diibenga glernet hot. Des duet’r en vorschiidene Gmoida, zom Beischbiil Dürrmenz, en Wildbad em Schwarzwald, en Welzheim ond en Gaildorf am Kochr.
Dinsheim
Dìnse (frz. Dinsheim-sur-Bruche, dt. Dinsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Justinus Kerner
De erschde Johr en Weinsberg
Em Johr 1813 heiradet dr Kerner sei Rickele, ond fenf Johr schbätr ziaget dia zwoi noch Weinsberg. Deet wuud dr Kerner a staatlicher Doktr ond därf sich jetzt „Oberamtsarzt“ hoißa. 1822 bauet dia Kerner a oiges Haus direkt onderhalb vo dr Ruine „Weibertreu“. Dass vo dera frihera Burg bloß noh a baar Maura romstandet ond emmr meh vorfallet, basst em Kerner ibrhaupt et. Drom klaubt’r aus deane Maura kloine Stoila raus, lôôt se mit a bissle Gold zo Reng ond Broscha macha ond vorkauft dia Schmuckstick fir viil Geld an d Leit. So kommet allmählich gnuag Middl zemma, wo langet, dass dui Ruine et vollends ruiniirt wuud. Zo seira Onderstitzong grindet’r da Weinsberger Frauvorei ond lôôt sich selbr zom Vorstand wähla.
Dinsheim
Gschìcht
Dìnse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 10. Jh.
Justinus Kerner
„Die Seherin von Prevorst“
1826 nemmt dr Kerner d Friederike Hauffe en sei Haus auf. Dui wuud oft vo saumäßige Nervaâfäll blôgt. Dr Kerner geit sich älle Miia, se z hoilet. Zerscht brobiirt’r s homeobadisch, ond wia des nix hilft, wendet’r da Mangnedismus â. Ond was kaum ebbr glaubt hot, bassiirt: Dia mangnedische Strich lendret deam Weib ihre Leida. Se vorsetzet se en-an schlofwandlerischa Zuaschdand, ond noh vorzählt se em Kerner ällas, was se droomt hot. Der schreibt dia ganze Sacha uf, dass andre Doktr ebbes vo seine Erfahronga lerna kennet. Die Seherin von Prevorst wuud sei berihmdeschts Buach. An Haufa Mediziiner ond au Filosoofa kommet uf Bsuech ens Kernerhaus, weil se neigiirich send, was so a Weib ibrs zwoide Leaba em Jenseits vorzähla kâ, zom Beischbiil dr David Friedrich Strauß, dr Gotthilf Heinrich Schubert, dr Joseph von Görres ond dr Friedrich Wilhelm Joseph Schelling.
Dinsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Justinus Kerner
Gaschdfreindschaft em Kernerhaus
Legendär wuud dui Gaschdfreindschaft em Kernerhaus. Oft kommt’s vor, dass des Haus dodaal ibrfillt ischt. S geit noh a Gäschdelischt, wo vo 1839 bis 1854 gfiirt worra ischt. Do standet meh wia 700 Nama druff. Weil em Kerner sei Eikomma als Oberamtsarzt et grad ibbich ischt, deffet dia Gäscht koin vorweenda Gschmack mitbrenga. S meischde, wo s Rickele deane vorsetza kâ, kommt aus em oigena Garda. S geit halt Hausmannskoscht. Et selda wuud au gheerich bechert. Dr Kerner ischt a graußer Freind vom Wei. Dô drvoo soll’r jeda Daag mendaschdens zwoi Litr drongga hau.
Allmählich wuud der grauße Haushalt firs Rickele a Lascht. En emmr kirzera Zeit griegt se Schwächeâfell. 1854 stirbt se. Jetzt isch’s aus mit dera guada Laune em Kernerhaus.
Dinsheim
Verwàltung
vun Dìnse ìsch. Dìnse ghert zem Kommünàlverbànd.
Justinus Kerner
Ausglang
En seine letschde Lebensjohr wuud dr Kerner blend. Schau 1840 isch’s losganga, dass’r am graua Star glidda hot. Acht Johr noch em Daud vo seim Rickele haucht au dr Kerner sei Leaba aus. Sei letschda Ruah fendet’r uf em Friidhof vo Weinsberg. Deet kâ ma heit noh sei Grab âgugga. D Inschrift vom Grabstoi hot’r teschtamendarisch feschtglegt: Friederike Kerner und ihr Justinus.
A baar Sätz zo seim Werk
Durch em Kerner sei Poesii goht oft a melankolischr Zug:
<poem style="font-style:italic"> Poesie ist tiefes Schmerzen, Und es kommt das echte Lied Einzig aus dem Menschenherzen, Das ein tiefes Leid durchglüht.
Schmerz ond Trauer send seine Hauptmotiv. Des zeigt sich au en seim wohl bekanndeschda Gedicht, wo au heit noh als Liad gsonga wuud:
<poem style="font-style:italic"> Dort unten in der Mühle Saß ich in stiller Ruh Und sah dem Räderspiele Und sah dem Wasser zu.
Hin ond wiidr blitzt abr au Humor auf, wia mr bsondrs en seira Ballad „Der Geiger von Gmünd“ ond en seine Kendheitserennronga seha kâ.
Dr Kerner ischt sichr koi so graußr Dichtr gwäa wia seine Zeitgenossa Helderlin ond Merike, dô drfiir hot’r bsonders gued da Too droffa, wia-n’r en de Volksliedr vorkommt. Wahrscheinlech wisset heit viile gar et, wer des Liad dichdet hot, wenn se an Vers vom Kerner senget.
Erennronga
Zom Âdengga a da Kerner geits – zomendescht em schwäbischa Room – en viile Gmoida Stroßa, Plätz ond Schuala, wo sein Nama traget. Au a weißa Reabsort hoißt so. (Liis do drzua da Artikl Kerner). Seit 1986 vorleiht d Stadt Weinsberg an Kerner-Preis.
Geblingen
Gewlingedal (lothrìngisch; frànzeesch Le Val-de-Guéblange, ditsch Geblingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gewlingedal lijt uf re Heche zwìsche 211 un 261 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Ortsdeil Oodwiller (fr. Audviller), Schwääcks (Schweix), Stäänboch (Steinbach) un Winzwiller (Wentzviller).
Gschìcht
Gewlingedal ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 712 àls Villa Geboaldo (1354: Guebledanges, 1393: Gébeldange, 1466: Gebeldingen), Oodwiller 1522 àls Ottwiller, Schwääcks 1598 àls Schwects.
Ìm Johr 1648 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Gewlingedal ghert zem Rhinfrankisch.
Seide
Siide isch e fiini Faasere, wo us de Kokon vo dr Siiderupe, dr Larve vom Siidespinner, gwunne wird. Si isch die äinzigi textili Ändloos-Faasere, wo in dr Natuur vorchunnt, und bestoot hauptsächlig us Protein. Si chunnt ursprünglig woorschinlig us China und isch e wichdigi Handelswaar gsi, wo über d Siidestrooss uf Europa dransportiert worde isch. Näbe China, wo hüte no dr grösst Däil broduziert wird, si Japan und Indie witeri wichdigi Erzüügerländer, wo dr Siidebau betriibe wird.
Im alemannische Ruum hät Züri en alti Tradizioon as Oort vom Siidehandel ghaa. Di europääisch Metropole aber isch um 1900 ume Mailand gsii.
Struwwelpeter
„Dr Struwwelpeter“ ìsch a beriahmt Kìnderbüech gschrìewa vum Heinrich Hoffmann, a ditscher Kìnderdokter.
Dr Held vum zweita Gschìchtla ìsch a junger Büe wo sìch nìt wìll loo strahla, ar heißt „Struwwelpeter“ un hàt ìm Büech si Nàmma gaa.
Ààfang
Ànna 1844 z'Frànkfurt, hàt dr Kìnderdokter Heinrich Hoffmann fer si Suhn a Bìlderbüech àls Wiahnàchsgschank gsüecht. Ar hàt àwer nit gschèits gfunda un hàt àm Plàtz a laar Heft heimbrocht, fer'na mìt sina eigena Text un Gmälda z'fìlla.
Uf em Rot vu'ma Frìnd hàt dr Hoffmann si Heft àls Büech lo drucka, mìtem Titel „Drollige Geschichten und lustige Bilder für Kinder von 3–6 Jahren“; dr Hoffmann hàt dr Pseudonym Reimerich Kinderlieb benutzt, nur fer dia erschta Version vum Büech.
Noochhar hàt dr Titel gwachselt uf „Der Struwwelpeter“.
Ileitung
Wenn d Kìnder scheen bràv sìn, noh brìngt ìhna s Chrìschtkìndla fiina Kiachla un a Bìlderbiachla.
Dr Strubelpeter
Dr Strubelpeter ìsch a Büe wo sina Hoor nìt losst strahla. Sina Neegel hàt'r sch fàscht a Johr làng nìmm gschnìtta un sa sìn jetz sehr làng.
So wìrd ma wiascht, wenn ma sina Üssah nìt bsorgt. „Pfui!“ riaft jeder uf'na.
D Gschìchta vom beesa Frìtz
Dr beesa Frìtz düet Tiarer un Menscha quala. Bis uf a Mol: a Hund, wo dr Frìtz gschlàga hàt, bisst'na ìns Bei.
Schliaßlig lìegt dr Frìtz ìm Bett un liidet, wahrend àss dr Hund àm Tìsch sìtzt un si Assa frìsst.
S gànz trüriga Gschìchtla vom Maidla mìt da Krìtzerhältzla
S Pauline ìsch a Maidla wo sina Eltra dheim allei glo han. As fìndet Krìtzer un wìll sa fìr spìela ààzìnda. Zwei Kàrta heischa ìhm vorsìchtig z'sìì, àwer as loost nìt uf sa.
D Gschìchta vo de schwàrza Büawa
A schwàrz (àfrikànisch) Biawla geht unter'ma Bàrabli ge spàziara. Drèi Lüeter làcha'na üs, eifàch wial'r schwàrz ìsch.
Dr Nikolàuis, fer sa strofa, dunkt sa àlla drèi ìn a Fàss schwàrza Tìnta, so wara sa wìrklig gànz schwàrz... noch dìnkler às s Biawla wo sa vorhar üsglàcht han.
D Gschìchta vom wìlda Jager
A wìlda Jager geht uf d Jàcht, mìt Üniform, Taschla, Flìnta un Brìlla. A Momant lìegt'r ìns Gràs, do kummt a Hàs wo-n-ìhm Flìnta un Brìlla awagnìmmt. Dr Hàs schiaßt uf dr Jager, wo abrennt un ìn a Brunna blìtzt.
D Gschìchta vom Dümazuller
Dr Dümazuller ìsch a Biawla wo nìt därf si Düma zulla. Amol losst'na sina Màmma allei un verlàngt àss'r bràv blibt un jo nìt d Düma zullt, sunscht kummt dr Schniider un ar hàuit ìm Biawla sina Düma àb.
Leider düet s Biawla nìt folga: küüm ìsch'r allei, zullt'r si Düma un, wia vorgsah, kummt dr Schniider... àm And bliiwa ìm àrma Biawla numma noch viar Fìnger ìwrig àn jedera Hànd.
D Gschìchta vom Suppa-Kàschper
Dr Suppa-Kàschper ìsch a stàrker Büe, wo àwer plätzlig kè Suppa meh wìll assa. Ar wìrd jeder Tàg mägerer, un àm fìmfta Tàg stìrbt'r.
D Gschìchta vom Gügelphilippe
Dr Gügelphilippe kààt nìt riahwig àm Tìsch bliiwa sìtza. Ar gügelt standig uf sim Stüehl, wàs si Vàter vìel ärgert.
D Gschìchta vom Hàns Guck-ìn-d-Luft
Dr Hàns geht ìn d Schüel mìt sim Mappla, ohna uf dr Wag z'lüega. Standig guckt'r nur ìn d Luft, un so pàssiara-n-ìhm Unglìck: amol rennt ìhm a Hund drii, a andermol ghèit'r ìns Wàsser un müeß vu Fìscher gretta wara.
D Gschìchta vom fliegenda Robbi
Wenn's ragent blibt dr Robbi nia dheim, ar geht liawer duss ge spàziara, ìn dr Nässa un ìm Wìnd. Amol gìtt's a so-n-a Sturm àss dr Robbi furtfliagt un gànz verschwìndet.
Pauluskirche (Basel)
D Pauluskiirche in dr Stadt Baasel isch en evangelisch-reformierti Kiirche im neuromanische Stil, wo uf eme dreieggige Grundstück e chli hööcher as d Umgääbig (öbbe 1.5 Meter) im Ring-Kwartier in dr Nööchi vo dr Schützematte stoot.
D Pauluskiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.
Gschicht
D Kiirche isch zwüschen em Mai 1898 und em Novämber 1901 vo dr Archidektegmäinschaft Curjel und Moser baut worde. Am Sunndig, em 17. Novämber 1901, isch d Pauluskiirche mit drei Gottesdienst iigweiht worde.
D Archidektursprooch
Dur si Laag und dur e monumental chrüzförmig Zentralbau mit em kwadratische Durm und dr Fänsterroose, wo mä vo witem cha gsee, bildet dr Kiirchebau dr Fluchtpunkt vom Baanhoof SBB in Richdig Viaduktstrooss. D Formesprooch erinneret in iire Grundforme an die spooti Romanik.
D Fassade
D Fassade zäigt Flächtbänder, wo vom geometrische Jugendstil beiiflusst und as Flachrölief garbäitet worde si. Dr Ufgang und Hauptiigang isch gege Oste grichdet, d Usrichdig, wo sust üüblig gsi isch, het mä für d Pauluskiirche ufgee. S Rölief an dr Hauptfassade Christus hilft eme gfallnige Sünder ufstoo stammt vom Carl Burckhardt. D Figur mit em Erzängel Michael, wo d Drache besigt, het dr Oskar Kiefer gmacht.
Dr Inneruum
Im Inneruum sin d Sitzbänk im Halbkräis ufgräiht und eso cha mä vo überall diräkt uf d Kanzle luege. Bi dr Pauluskiirche isch dr Inneruum ufdäilt worde, grad wie s im Wiesbadener Programm stoot. S Mosaik us dr Kanzelnische stammt vom Heinrich Altherr und vom Max Laeuger si d Entwürf für d Glaasfänster. Si stelle d Gschicht vom Jesus daar, mit dr Wienacht, Karfritig, Ostere und s «Ändi vo dr Zit» us dr Offebaarig (11,15), wo en Ängel verkündet: Jetz ghöört d Herschaft über d Wält unserem Heer und sim Gsalbte (Christus).
D Orgle
D Pauluskiirche het en Orgle, wo vo Orgelbau Kuhn (Männedorf) 1987 baut worde isch. Öbbe d Helfti vo de Pfife stamme us dr Vorgängerorgle vom Baasler Orglebauer Zimmermann us em Joor 1901. Si het 53 Register uf 3 Manual und d Disposizioon isch eso:
D Glogge
D Pauluskiirche het im Ganze fümf Glogge.
Dorenbach
Dr Doorebach isch e chliine Nääbefluss vom Birsig. Si Kwelle isch im ene Lössgebiet im Allschwiler Wald zwüsche Oberwil, Biel/Bänke und Allschwil, e baar Kilometer südwestlig vo Basel. Er bildet zum e groose Däil d Kantonsgränze zwüsche Basel-Stadt und Basel-Landschaft. Er mündet in dr Nööchi vo dr Kantonsgränze in Birsig, wo denn dur Stadtbasler Gebiet foot afo fliesse, kweer dur e Zolli. Mä säit, dr Naame chiem vom Doornegstrüpp am Flussufer nooch.
Ursprünglig isch dr Doorebach nordwärts dur Allschwil gflosse, wo dr Allschwilerbach in en iinegflosse isch, und isch denn diräkt in Rhii gmündet. 1873 het mä Ärde ufgschüttet und d Schützematte iigrichdet und dr Fluss isch underhalb vo Binnige in Birsig umgläitet worde. Si Iizugsgebiet isch hüte öbbe 7.5 Kwadratkilometer grooss.
Grad dört wo dr Doorebach in Birsig mündet, befindet sich s Doorebachwiadukt.
Remseck am Neckar
Remseck am Neckar isch a Stadt an dr nordeschtlige Stadtgränze vu Stuegert z Bade-Wirttebärg. Si isch di segstgrescht Stadt vum Landchreis Ludisburg.
Die Gmei, wu erscht im Ramme vu dr Gebietsreform zum 1. Jänner 1975 zerscht unter em Namme Aldingen am Neckar nej bildet woren isch, het anne 1977 dr Namme „Remseck am Neckar“ iberchuu un isch syter em 1. Jänner 2004 ne Großi Chreisstadt.
Geografii
Dr niderscht Punkt im Stadtgebiet isch mit 203 m s Flussbett vum Necker, dr hegscht Punkt lyt im Hochberger Wald uf 299 m NN.