cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balsthaler Tag
Dr Wääg zur nöije Kantonsverfassig
Nid nume in de Noochberkantöön Baasel und Aargau häi die liberale Chreft, wo vor allem im Landvolk stark gsi si, im Joor 1830 nöije Muet überchoo, wo si vo dr Pariser Bariiser Julirewoluzioon ghöört häi, au im Soledurnische häi die Fortschrittlige mee Demokratii afo verlange. Si häi iiri Fordrige zerst in dr Aarauer «Schweizerzeit» veröffentligt und sä denn im ene Büechli zämmegfasst und im Novämber 1830 as Dänkschrift z Soledurn iigräicht. D Regierig het äigentlig drüber welle äwäggoo, het aber bald gmerkt, ass s Volk Verändrige will. Si het dorum am 15. Dezämber e nöji Verfassig vorgschlaage, wo aber de Liberale vil z wenig wit gange isch. Die häi druf under dr Füerig vom Josef Munzinger us Olte s Landvolk uf e 22. Dezämber uf Balschdl ufbote. Vor mee as dreiduusig Manne het dr Munzinger dr Verfassigsentwurf vo dr Obrikäit kritisiert und het sälber e Brogramm mit sibzää Pünkt vorgstellt. D Regierig het aber erst afo noochegee, wo si gsee het, ass sich überall im Kanton Lüt zum Landsturm rüste. Am 29. Dezämber het dr Groossi Root dr Verfassigsentwurf im Sinn vo de Liberale gänderet und iin am 13. Januar 1831 em Volk vorgläit. Das het die nöiji Verfassig mit fast nünzig Brozänt vo de Stimme aagnoo.
Levi Leipheimer
Dr Levi Leipheimer (* 24. Oktober 1973 z Butte, Montana) isch en amerikanische Velorennfahrer.
Karriere
Dr Leipheimer het 1987 aagfange Velorenne z fahre und isch 1997 Profi worde. In de Johr 1998 und 1999 isch er im Saturn Cycling Team gfahre und isch 2000 und 2001 bim Team US Postal Service eine vo de Edelhälfer vom Lance Armstrong gsi. Vo 2002 bis 2004 isch er bim niiderländische Velorennstall Rabobank gsi, vo 2005 aa bim Team Gerolsteiner, und in dr Saison 2007 bim amerikanische Discovery Channel Pro Cycling Team.
Leipheimer wird verdächtigt, ass er mit em italiänische Sportmediziner Michele Ferrari wurd zämmeschaffe. Er isch bi dr Tour de France 2005 mit uffellige Bluetwärt ufgfalle. Zur Tour de France 2008 isch im Leipheimer sis Team Astana nit iiglade worde. Im Zitfahre bi de Olympische Summerspiil 2008 z Peking het er d Bronzemedaille gwunne.
2009 het dr Leipheimer d Tour de France wägen eme Handglänkbruch müesse abbräche. 2011 het er d Tour de Suisse mit vier Sekunde Vorsprung vor em Damiano Cunego gwunne.
Cingino-Stausee
De Cingino-Stausee ( Lago di Cingino) isch eine vo füüf Stauseeä im Antronataal, wo i de Provinz Verbano-Cusio-Ossola vom Piemont z Italie isch.
De See hät e Flächi vo rund 4 km² und lit uf ere Höchi vo 2'262 m über em Meeresspiegel, nöd wit ewägg vo de Schwizergränze und em Stausee Mattmark, und wenig under em Antronapass. De Staudamm, wo e Chronelängi vo 152 und e Höchi vo 49 Meter hät, isch e Gwichtsstaumuur, wo me 1925 hät aagfange baue. 1930 isch s Stauwärk för d Stromprodukzion i Betriib gno worde. S verbruuchte Wasser flüüsst irgendwänn mit em Riiss in Langesee.
De Staudamm hät Schlagzyle gmacht, wil im Internet Bilder und Filmli uuftaucht sind, wo ma gseht, wia Staiböck a de schtaile Ussesyte vo de Staumuur umechlättered und Mineralsalz vo de Stai ewägg schläcked.
Gerundeter geschlossener Zentralvokal
De grundet gschlossnige Zentralvokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo imene Deil Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA isch /ʉ/. In mangi Dialäkt vum Alemannische, wo d Palatalisierig vum nit ganz duregfiert isch, isch des de Vokal in Wörter wie „Muus“ oder „Huus“. Im Änglisch hen d meischte Dialekt de Vokal in Wörter wie food oder boot.
Parodie
E Parodii (griechisch παρῳδία parōdía „Geegelied“ oder „Lied, wo verstellt gsunge wird“) isch e Noochmache, wo verzert, überdribt oder verspottet.
Begriff
Vilmol si s bekannti Wärk, brominänti Persone oder Persoonegrubbe oder reali Eräignis, wo parodiert wärde. Charakteristischi Äigeschafte vom Originaal wärde überzäichnet und eso daargstellt. Die parodischi Verzerig gseet vilmol eine komisch us. E Parodii duet aber s Originaal nid umbedingt aabe, wil s überhaupt parodiert worde isch, isch d si Bedütig bestäätigt. Si cha sogar e Hommaasch für dr parodiert Geegestand si.
Nid jeedi Parodii het e konkrets Originaal. Mä cha au e Schaner as Ganzes parodiere, wemm män en liicht cha kenne. In dr Literaturtheorii isch d Parodii e spezifischi Form vom intertextuelle Schriibe.
Dr Parodii nooch verwandt si d Travestii, d Persiflaasche und s Pastisch. E bsundrigi Form vo dr Parodii isch s Cento. D „Batrachomyomachía“ (Froschmuuschrieg), wo vilmol im Homer zuegschriibe wird aber daatsächlig us em 1. Joorhundert v. d. Z. stammt, gältet as äini vo de früenste Parodie in dr oobeländische Litratuur. Din wärde under anderem d Chriegsszeene us dr Ilias parodiert.
Freisinn
Dr Freisinn isch e politischi Richdig innerhalb vom Liberalismus, wo sich im 19. Joorhundert entwigglet het. Er stoot für Freidänkerdum, isch aber nid explizit antireligiös. Er wird as mentali Iistellig zum Däil mit em Liberalismus gliichgsetzt.
Schwiz
Der Freisinn het kä Land eso stark brägt wie d Schwiz. Er isch us dr liberale Beweegig gwaggse und gältet as die politischi Beweegig, wo dr Bundesstaat vo 1848 gründet und denn bis zum Ändi vom Erste Wältchrieg dominiert het.
Im Joor 1830 isch dr Soledurner Freisinn under dr Füerig vom spöötere Bundesroot Josef Munzinger gründet worde. Die „Patriotischi Assoziazion“, wo im Joor druf gründet worde isch, het sich as „Schutzveräin für d Freihäit“ bezäichnet. Die Radikale häi 1844/45 sogenannti Freischarezüüg gegen e konservativ Kanton Luzärn gfüert, wo aber abgweert worde si. Im Sonderbundchrieg 1847 häi die Liberale au uf dr nazionale Ebeni gwunne. Die schwizerischi Bundesverfassig vo 1848 isch liberal brägt und dr nöi entstandeni schwizerischi Bundesstaat isch am Aafang politisch vo dr freisinnige Beweegig dominiert worde. Si het e Meerhäit in dr Bundesversammlig ghaa und alli Bundesrööt gstellt.
1894 isch die Freisinnig-Demokratischi Bardei (FDP) gründet worde, wo 2009 mit dr Liberale Bardei vo dr Schwiz (LPS), wo hauptsächlig in dr Westschwiz verankeret gsi isch, zur Partei „FDP.Die Liberalen“ fusioniert.
Dütschland
Im dütsche Kaiserriich isch 1884 die Dütschi Freisinnigi Bardei entstande, wo sich 1893 in die rächtsliberali Freisinnigi Veräinigung und in die linggsliberali Freisinnigi Volksbardei ufgspaltet het. 1910 häi sich die bäide Flügel in der Fortschrittlige Volksbartei wider veräinigt.
Niiderland
In de Niiderland häi sich in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert die Linggsliberale, wo sich au as Radikali bezäichnet häi, im Vrijzinnig Democratische Bond gsammlet. Die Bardei het s vo 1901 bis 1946 gee. Im Joor 1966 isch d Bardei Democraten 66 gründet worde, wo sich 2006 dr Zuesatz „Sozialliberali“ gee het. Si verwändet gläägentlig au dr Begriff vrijzinnig.
Vrijzinnig wird au in chirchligem Zämmehang für die liberalere protestantische Gmäinschafte verwändet. So git s die Vrijzinnige Geloofsgemeenschap (dütsch: Freisinnigi Glaubensgmäinschaft). Au äine vo de öffentlige Radioveräin, Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep, het sich in däm ideologische Egge gsee. Er het schliesslig nume no d Abchürzig VPRO afo bruche und gältet hützudags as eender alternativ-anarchistisch.
Setra S 319 NF
D Setra S 319 NF isch en Niederflurbus vo Setra, wo unerer Produktgruppe „MultiClass 300“ abote worde isch.
Ds NF im Name steit für Niderfluer. D S 319 NF wird im ÖPNV igsetzt. 2006 isch d Produktion vo dwm Modell igstellt worde. Als Nahfolger für d S 319 NF stellt Setra im Jahr 2015 d Setra S 418 LE business vor. Mittlerwile isch d S 319 NF gröchssteteils durch zwölf Meter langi Büs, wie de Mercedes-Benz Citaro, de MAN Lion’s City oder em Iveco Crossway, ersetzt worde. Näbe de Niderfluervariant giz en Hochfluervariante vo dem Bus mit der Bezeichnig S 319 UL. En Variante mit zwei Achse und 12 m Längi isch uner der Modellbezeichnig S 315 NF abote worde. Der S 319 NF isch wahlwis mit ere zuesätzliche Tür hiner der hinere Achs lieferbar gsi. Witerhin hets für d Autokraft GmbH en spezielli Variante mit ere eiflüglige Fronttür gä.
Elektrizitätsgesellschaft Laufenburg
D Eleggtrizitätsgsellschaft Laufeburg isch e Stromhandelsgsellschaft mit Sitz z Laufeburg. S Schtedtli uf beedne Siite vum Rhii isch drfüür bekannt, ass mindeschtens zechä Hochschpannigsläitige det zämmechänd. Im Nünzechähundertsächsefüfzg het d Chraftwärchgsellschaft vu Laufeburg die Eleggtrizitätsgsellschaft gründet, und uf em Gmäindgebiet vu Käischte isch e grossi Verteilstaziuu buut wordä. Es hät fascht ä unübersichtliche Wald ggii vu Hochschpannigsläitige. Mer het i dr Ziitig chänne lesä vu dr lengschtä Läitig, diä gaht nuch hüt vu Laufeburg bis is Wallis.
Hüt het si d Konzessiuu zum verschideni europäischi Länder mit Eleggtrizität z belifere. Für dr Export uf Italiä bruucht si under anderem d Gotthardläitig, d Lukmanierläitig, Läitige vu dr NOK und d Läitig vu Sils im Domleschg uf Soazza. Usserdem het si siinerziit d Läitig vu Sils i d Pradella la buue und belifered so s Unterängadiin mit Schtrom.
Kirche mit den Frauen
Chile mit* de Froue (dütsch; Kirche mit* den Frauen, französisch; Église avec* les femmes, italienisch; Chiesa con* le donne, rätoromanisch; Baselgia cun* las dunnas) isch de Name vo me chirchliche Projekt, wo sich för es Mitenand vo Manne und Froue uf allne Ebene, för e gschwüschterlechi und dialogeschi Chile iisetzt. De chli Stärn im Name hät zwee Bedütige. Es goht ainersits nöd nu um d Emanzipazion vo de Froue, sondern um grundsätzlichi Gliichberächtigung – es chönnt au haisse «Chile mit de Arme». Anderersits isch de Stärn es Asteriskus, wo, wie bim bäte vo de Psalme, e chlinni Verschnuufpause bedüted.
Pilgerwäg
Am Mäntig 2. Mai 2016 isch d Pilgergruppe noch eme Gottesdienscht i de Kathedrale vo Sanggalle uf eren Wäg uf Rom gstarted. De Starttag isch de Gedänktag vo de sanggaller hailige Wiborada, di erscht Frou, wo vo me Papst hailiggsproche worden isch, und de Aakumftstag z Rom, de 2. Juli, isch s Fäscht «Mariä Heimsuchung», wo gmäss em Evangelium vom Lukas di schwanger Maria ehrer Verwandte Elisabet di froh Botschaft öberbringt. D Pilgergruppe wött a däm Tag im Vatikan em Papst Franziskus ehri Botschaft öberbringe.
Underwägs send je noch Etappe mit de Chärngruppe au no anderi Pilger mitgloffe, zum Tail meh as hundert. Am 15. Juni isch d Pilgergruppe z Assisi aacho und hät sich drü Täg e Pause gönnt. Am 28. Juni isch d Pilgergruppe z Labaro gstarted, eme Ussequartier vo Rom, und isch em Tiber entlang i richtig Innestadt glaufe. Dodebii isch si von ere Gruppe beglaited wore, wo mit em Car aagraisst isch und vom Schwizer Frouebund organisiert worden isch. Am 2. Juli isch de sogenannti «Pilgertag in Rom» gsii, wo no mee Gruppene, under anderem aini us em Bistum Sanggalle, und Ainzelpilger us de Schwiz und anderne Länder mit de Chärngruppe vo de Piazza del Popolo via Santa Maria sopra Minerva (gad i de Nöchi vom Pantheon) zum Petersplatz und in Petersdom im Vatikan glaufe sind. Es sind au d Bischöf vo Basel, Sanggalle und Graz, de Abt vo Aisidle und anderi Ordenslüt mitpilgered. Bi de baide erste Stazione isch jewile en Aadacht ghalte wore, im Petersdom dänn en Gottesdienst, wo d Aalige, wo uf em Wäg uf Rom gsammlet wore sind, mit em „Brief an Papst Franziskus“ in ere Schachtle stellverträttend em Sanggaller Bischof öbergee wore sind. Am 26. November 2016 hät dänn de Pater Mauro Jöhri, as dozmolige Präsident vo de wältwite Union vo de Ordensobere, d Post us Sanggale em Papst am Rand von ere Audienz chöne öbergee.
Jella Lepman
D Jella Lepman (* 15. Mai 1891 z Stuegert ondr-em Nama Jella Lehmann, † 4. Okdober 1970 en Zirich), ischt a deitsch-bridischa Schurnalischdin, Schriftstellere ond Ibrsetzere gwäa.
Dui Zeit em Deitscha Reich
D Jella Lehmann kommt em Jôhr 1891 en dr Stuegerter Sophiastrôß uff d Welt. Ihr Vadder isch dr Fabrikant Josef Lehmann ond ihr Mueder d Flora Lehmann geborene Lauchheimer. Selle zwoi send jidisch-liberale Birger. D Schuel absolviirt d Jella em Kenigin-Katharina-Stift. Se ischt grad amôl 17 Jôhr alt, dô organisiirt des Mädle als leidaschaftlicha Biacher-Liabhabere a indrnazionala Leasestub fir d Kender vo de auslendische Arbeider, wo bei dr Stuegerter Waldorf-Aschdoria-Zigareddafabrik en dr Hackstrôß beschäfdigt send.
Emigrazioo
Wia dia Zeida fir de jidische Birger en Deitschland emmer schwiiriger werret, emigriirt d Jella Lepmann 1936 mit ihre zwoi Kender nôch England. Deet kriagt-se bald a Beschäfdigong beim bridischa Rondfonk BBC ond nemmt de bridisch Staatsôgeherchkeit ôô. Späder wechslet-se zom amerikanischa Rondfonk ABSIE. Dô drnôch kriagt-se a Stell bei dr US-amerikanischa Botschaft en London. En dera Zeit vrfasst-se ondr-ama Pseidoniim a baar Biacher, so zom Beispil a Lesebuch für den Deutschunterricht ond Die Kinder vom Kuckuckshof, eine Detektivgeschichte aus dem Schwarzwald.
Nôchkriagszeit
Wia dr Kriag rom ischt – enzwischa leabt-se en de Vreinichde Staada –, kriagt d Jella Lepman vo ihrem Arbeitgeaber da Vorschlag, se kennt als Beratere fir Fraua- ond Jugendproblem vo de Soldada, wo grad en Deitschland stazioniirt send, a Zeitlang en ihr Geburtsland reisa. Dui Frau ischt jetzt viirafuffzga ond nemmt da Vorschlag ôô. S amerikanische Hauptquardiir fir d Besatzongsakdivideeda ischt en dera Zeit en Bad Homburg vor der Hehe em Taunus. Vo deet aus fährt-se en-ra Majors-Uniform durch de amerikanisch Besatzongszoon ond kommt irgendwann au en ihrer Geburtsstadt ôô, wo zo rond 80 % zersteert ischt; abr dr Dagbladd-Durm, wo-se friher dren gschafft hôt, ragt noh ganz aus de Trimmer raus.
D Jella Lapman ischt ibrzeigt drvoo, dass dr Wideraufbau vo ihrem Geburtsland bloß en deam Fall glenga kôô, wenn mr d Kender zo Weltoffaheit ond Toleranz erziagt, ond dô drzua braucht mr guade Kender- ond Jugendbiacher. Drom organisiirt-se uff deitschem Booda de erscht indernazional Jugendbuachausstellong nôch-em Zwoida Weltkriag. Ereffnet wuud dui am 3. Juli 1946 z Mincha. Us dera gôht drei Jôhr späder dui Indernazionala Jugendbibliothek en Mincha hervor.
Em Lauf vom Jôhr 1950 regt d Erzihongsabdeilong vo dr amerikanischa Vrwaldong vo Wirdaberg-Bada ôô, en vrschiidene Städt vo sellem Landesdoil a Ausstellong vo Kendrbiacher zo macha ond will dô drfir 2000 Mark zor Vrfigong zo stella. En deam Zammahang wuud d Jella Lepman om Ondrstitzong ersuacht. Dui Frau erklärt sich zwar dô drzua bereit, wendet abr ei, dass-se bloß an kloina Doil vo Biacher zor Vorfiagong stella kôô ond dass dia en Aussicht gstellde 2000 Mark bloß an Tropfa uff da hoißa Stoi wäret. Desmôl sodd dui Ausstellong abr e-ma greeßra Stil uffzoga werra wia em Jôhr 1946. Drom macht-se da Vorschlag, älle en Frôg kommende deitsche Vorlag, wo Kender- ond Jugendbiacher in ihrem Sordiment hend, ôôzoschreiba ond zo bidda, a baar Frei-Exemplar, Prospekt ond Plakat zor Vrfiagong zo stella. So wuud’s gmacht, ond s dauret et lang, bis ganze Berg vo Paket eitreffet, zom Beispil mit dr Johanna Spyri ihrer Heidi ond dr Emmy von Rhoden ihrem Trotzkopf vo dr Droemerscha Vrlags-Ôstalt, em Waldemar Bonsels sei Bihne Maja ond em Max Eyth sein Schneider von Ulm vo dr DVA, em David Friedrich Weinland sein Rulaman vom Wunderlich-Vrlag sowia Zauberbiacher ond Spiil vom Otto-Maier-Vrlag Ravensburg. Schliaßlich kommet ibr 1000 Titl zamma, wo bald uff d Wanderschaft ganga kennet nôch Gebbenga, Schwäbisch Gmünd, Ulm, Heidaheim, Ludwigsburg, Bad Mergentheim, Heilbronn ond Pforze. Zamma zehlt mr rond 16.000 Bsuacher, meh, wia erwardet wôrra send.
Am 14. Okdober 1970 schliaßt d Jella Lepman en Zirich ihre Auga fir emmer. 79 Jôhr alt isch dui Frau wôrra. Ihr ledschda Ruah fendet-se uff-em Zürcher Fridhof Enzenbühl.
Vorableitung
D Vorabläitig isch de 380-Kilovolt-Schtroomläitig vu de Nordoschtschwiizerische Chraftwärch. Si isch di höchscht Hochspannigsläitig vu Europa und füehrt über ä Vorabgletscher. Si isch i de Füfzger- und Sächzgerjaar entschtande und mues im Rhütmus vu füfezwänzg Jaar gwaartet wärde, und das mit Helikopter. Susch müend d Läitige erscht nach füfzg Jaar revidiert wärde. Di ganzi Läitig füehrt vu Tavanasa am Vorderrhii bis i d Breiti bi Nüüresdorf. Im Bärggebiet isch si zum Täil mit Schpeziaalmaschte uusgrüschtet.
Tschad
D Republik Tschad ([] (, franz.: République du Tchad []) isch ä Staat in Zentralafrika. Si gränzt an Libye im Norde, Sudan im Oste, im Süde an die Zentralafrikanischi Republik und im Weste an Kamerun, Niger und Nigeria.
Geografy
Dr Tschad schließt dr eschtli Dail vum Tschadbecki mit em greschte Dail vum Tschadsee yy. S Becki mitsamt em See umfasst 90 % vu dr Landesflechi. Iber s Tschadbecki ufe gehn im Oschte s Hochland vu Ennedi (1.450 m) un s Wadai-Massiv (1.320 m), im Norden s vulkanisch Gebirg vum Tibesti (3.415 m Emi Koussi, hegschte Punkt in dr Sahara) un s Platoo Erdi-Ma. Im nerdlige Zäntrum vum Land lyt dr niderscht Punkt vum Land, d Bodélé-Depression. Di greschte Fliss vum Land sin dr Schari un dr Logone mit Yyzugsbiet im Side vum Land bis zue dr Nordäquatorialschwelli un uusdehnte Fychtbiet zmittsen in dr Savannelandschaft.
Dr Tschad goht vu dr druckene Wieschtine vu dr Sahara im Norde, iber d Klima- un Vegetationszone (Dornhecke- un Druckesavanne, an dr Fliss au Iberschwämmigssavannen un Galerywälder vum Sahel un vum Sudan bis zum Beraich vu dr Druckewälder im usserschte Side (wäge dr landwirtschaftlige Nutzbarkait in dr Kolonialzyt „Tchad utile“ gnännt).
S Land stoht generäll unter em Yyfluss vum Weschtafrikanische Monsun im Summer un vum Passat-Winde Harmattan in dr Wintermonet. Im Side vum Land herrscht doderdur e fascht tropisch, wächselfycht Klima mit bis iber 1.100 mm Niderschlag, derwylscht im Norde Wieschteklima mit große Tämperaturunterschid all Dag un extrem sältene Niderschleg mit 20–40 mm Niderschlag im Johr vorherrscht.
Flora un Fauna
D Dier- un Pflanzewält vum Tschad giltet as wenig erforscht un schlächt dokumäntiert. Dr Tschad unterglideret si in drei bioklimatischi un fimf biogeografischi Zone. Di bioklimatische Zone sin d Sahara, d Sahel- un d Sudansavanne. Di biogeografische Zone bilde d Gebirgsregion vum Tibesti, d Dinen- un Staiwieschtine vu dr sidlige Sahara, d Savanne rund um dr Tschadsee un syni Zuefliss, d Druckesavanne vum Sahel un d Fychtsavanne vum Sudan. Us däre Mischig us dr verschidene bioklimatischen un biogeografische Regione het si aini vu dr arterycschte Flora un Fauna innerhalb vu dr Großregione vum Sahel un Sudan entwicklet. Wälder hän anne 2011 e Flechi vu 11.921.000 Hektar deckt, des sin rund nyyn Prozänt vu dr Landesflechi gsii, dur uukontrollierti bzw. illegali Abholzig nimmt d Felchi aber zimli aber. S Volume vu dr Stand- un Fließgwässer vum Tschad wird uf iber 500 Milliarde Kubikmeter gschetzt, s Volume vum Tschadsee isch 1992 bi rund 18 Milliarde Kubikmeter gläge.
Insgsamt hän im Tschad bis 2007 4.318 Pflanzenarten un 722 Dierarte chenne dokumäntiert wäre. Dodervu sin 71 Pflanze-, 4 Suuger-, 1 Reptilie-, 1 Vogel- un 16 Fischarten endemisch un nume us em Tschad bekannt. Drei Schildchrottenarte, wu im Tschad vorcheme, steh uf dr Lischt vu dr Dierarte, wu vum Uusstärbe bedroht sin, dr Spornschildchrott (Centrochelys sulcata), dr Waichschildchrott (Cyclanorbis senegalensis) un Cyclanerbis elegans. 16 Dier- un Pflanzenarte wäre vu dr IUCN as bedrohti Arten yygstapflet. Informationen iber Schwimm, Insäkte, Flächte, Bakterien un Alge sin nit oder nume arg begränzt verfiegbar. Iber d Algeflora sin nume greßeri Studien iber dr Tschadsee bekannt. In ihm sin iber 1.000 Algenarte dokumäntiert wore, dodrunter 100 Phytoplanktonarte. Die bilde d Nahrigsgrundlag fir erychhaltigi Fischfauna, wu 136 Arten umfasst. Im Tschad cheme unter anderen dr Nilbarsch (Lates niloticus), Raubwels (Clarias sp.), Afrikanischi Chnochezingler (Heterotis niloticus), Tilapie (Tilapia spp.), Oreochromis niloticus un dr Chugelfisch Tetraodon lineatus vor. Derzue wären in dr Gwässer vum Tschad all Johr rund 120.000 Tonne Fisch gfange. Vu dr Avifauna sin 532 Vogelarte dokumäntiert. Die Aazahl umfasst 354 Bruetvogel- ud 155 Zugvogelarte, vu dr letschtere sin 117 paläarktisch. D Fychtbiet vum Tschadsee un an dr Fliss Logone, Bahr Aouk un Salamat lang ghere zue dr wältwyt wichtige Rascht- un Iberwinterigsquartier fir d Zugvegel vu dr nerdlige Ärdhalbchugle. D Suugerfauna vum Tschad isch arg rychhaltig. Unter anderem git s Lebe (Panthera leo), Gepard (Acinonyx jubatus), Giraffe (Giraffa camelopardalis). D Population vum Afrikanischen Elifant (Loxodonta africana) im Tschad wird uf ca. 3.000 Exemplar gschetzt.
Friegschicht
Anne 2001 isch z Borkou e sechs bis sibe Millione Johr alt Fossil gfunde wore, wu Sahelanthropus tchadensis gnännt woren isch. S stoht an dr Wurzle vu dr Hominini, am Aafang vu sällere Entwickligslinie, wu emänd zum modärne Mänsch gfiert ghaa het. Anne 1993 isch scho ne drei Millione Johr alte Unterchifel entdeckt wore, wu zue dr neie Art Australopithecus bahrelghazali gstellt woren isch.
Im 7. Johrdöusert v. Chr. isch di nerdli Helfti vum Tschad Dail vun eme braite Landstraife gsii, wu vum sidasiatische Indus bis zum Atlantische Ozean gangen isch, wu di ekologische Bedingige ginschtig gsii sin fir e Bsidlig dur dr Mänsch. Staizaichnige vum „Rundchopf-Stil“, wu in dr Region Ennedi gfunde wore sin, stammen us dr Zyt vor em 7. Vorchrischtlige Johrdöusert. Wäg dr Wärchzyyg, wu brucht wore sin go die Stai z ritze, un dr Szene, wu dert abbildet wore sin, derfte die Stai di eltschte Zyygnis vun ere neolithische Materialbearbaitig in dr Sahara syy. E Huffe vu dr Hafnergschiir un andere Produkt z Ennedi sin elter wie di verglychbare Zyygnis im eschtli glägene Nildelta.
In dr prähistorische Period isch dr Tschad dytli fyychter gsii wie hite, wie Dierbilder in Staizaichnigen in dr Regione Tibesti un Borkou belege. Jingschti linguistischi Forschige lege noch, ass sämtligi afrikanische Sproche (mit Uusnahm vu dr Khoisan-Sproche) urspringlig us em Biet zwisch em Tschadsee un em Nildal stamme. Ainewägh isch dr gnau Ursprung vu dr Bevelkerig vum Tschad nit sicher. E Huffe archeologischi Stätte sin bishär erscht dailwyys erforscht.
Nerdli vu N’Djamena sin Verhittigseefen uusgrabe wore, wu in s erscht vorchrischtli Johrdöusert datiert wäre (700–500 v. Chr.). Dodermit stelle si näb dr Fund vu Taruga z Zäntral-Nigeria di frieschte Beleg fir d Yyseverhittig z Afrika dar un markieren eso dr Aafang vu dr Yysezyt im subsaharischen Afrika.
S Zytalter vu dr große Rych, 900–1900
Am Änd vum erschte Johrdöusert sin im ganze Sahelbiet zwische Sahara un Rägewaldzone efange Staaten entstande. Fir di negschte 1000 Johr hän die Staate, ihre Beziehige unterenander un ihri Uuswirkige uf d Velker, wu in sognännte akephale Gsellschafte, also Gsellschaften ohni Staate, gläbt hän, di bolitisch Gschicht vum hitige Tschad bstimmt. Umstritten isch, wie wyt die Staaten originär schwarzafrikanischi Grindige gsii sin, E gwisse Yyfluss hän wahrschyns Yywanderer ghaa, wu Arabisch gschwätzt ghaa hän, un vor allem dänen ihri Religion, dr Islam. Di meeschte vu däne Rych hän aagfangen as sakrali Chenigrych, wu dr Chenig as gettlig aasgsääne woren isch un spirituälli Chreft ghaa het. Kais vu däne Rych het sy Macht aber in di sidlige Dail vum Tschad chennen uusdehne, wel dert dr Rägewald un d Tsetse-Mugge dr Yysatz vu berittene Heer schwär gmacht hän. Di ekonomisch Basis vu däne Rych isch dr Transsaharahandel gsii. Innerhalb vu däne 1000 Johr sin e Huffe Rych entstande un wider vergange. Di wichtigschten un duurhafteschte sin s Rych vu Kanem-Bornu, s Rych vu Baguirmi un s Rych vu Waddai gsii. Iber die Rych gän is vor allem d Chronike vu dr Chenigshef un d Schrifte vu arabischer Händler un Raisende Uuschumft.
Kanem-Bornu
S Rych vu Kanem isch im 9. Johrhundert im Nordoschte vum Tschadsee entstande. D Herrscher vu däm Staat sin d Vorfahre vu dr Kanembu gsii. Am Änd vum 11. Johrhundert isch dr Chenig (oder mai) Hummay, en Aagherige vu dr Sefuwa-Dinaschty, zum Islam konvertiert. Im 12. Johrhundert hän d Sefuwa-Herrscher in Richtig Siden in d Region Kanem expandiert, wu si au ihri erscht Hauptstadt, Njimi, ufgrichtet hän. Dr Hegschtpunkt vu däre Expansion isch unter dr Herrschaft vum Mai Dunama Dabbalemi (ca. 1221–1259) gsii.
Am Änd vum 14. Johrhundert hän inneiri Kämpf un Aagriff vu usse Kanem gschwecht. Schließli hän anne 1396 Bulala-Invasore dr Mai Umar Idrismi zwunge, Njimi ufzgee un d Kanembu sin in s Biet vu dr Bornu an s weschtlig Änd vum Tschadsee zoge un hän dert ihri nei Ngarzagamu grindet. Im Lauf vu dr Zyt het su dur d Vermischig vu Kanembu un Bornu e nei Volk un e neji Sproch bildet, s Kanuri.
Uf dr Hegschtpunkt vu syre Macht isch Kanem-Bornu unter em Mai Idris Aluma (ca. 1571–1603) chuu, wu nit nume militerischi Fähigkaite ghaa het, sunder au ne Verwaltigsreform duregfiert het un fir syni Fremmigkait bekannt gsii isch, Dur syni militerische Laischtigen un Reforme het s Land bliet bis in d Mitti vum 16. Johrhundert, wu d Macht vum Rych noogloo het, Im frieje 19. Johrhundert isch Kanem-Bornu e Macht im Nidergang gsii un 1808 hän Fulbe-Chrieger im Rame vum Dschihad vum Usman dan Fodio Ngazarguma eroberet. Bornu het die Attacken iberstandem aber d Sefuwa-Dinaschty het 1846 ufghert un s Rych sälber het s ab 1893 nimi gee.
Baguirmi
Im 15. Johrhundert isch im Sidoschte vu Kanem-Bornu s Rych Baguirmi entstande. Um 1600 het s dr islamisch Glauben aagnuu un isch zum Sultanat wore. Speter isch s in Abhängigkait vu Kanem-Bornu grote, het Ändi 16. Johrhundert sy Unabhängigkait zruggkriegt um isch umd Mitti vum 17. Johrhundert wider tributpflichtig wore. Aafangs 19. Johrhundert isch Baguirmi vum noch glägene Chenigrych Wadai militerisch bedroht wore. Baguirmi het mieße ne Tributpflicht akzäptiere go d Hilf vu Wadai bi intärne Konflikt z iberchuu. Wu 1893 d Hauptstadt niderbrännt woren isch, het dr Sultan Abd ar Rahman Gwaranga dr Schutz vu dr Franzose gsuecht un s Rych isch e franzesisch Protektorat wore.
Wadai
S Chenigrych vu Wadai isch im 16. Johrhundert nordeschtli vu Baguirmi as Abspaltig vum Rych Dar Fur in dr hitige Region Darfur entstande. Im frieje 17. Johrhundert hän si dert verschideni Gruppen um dr islamisch Fierer Abd al-Kerim gsammlet, wu iber d Tunjur-Gruppe, wu um d Stadt Ain Farah regiert ghaa het, gsiigt het un derno Wadai in en islamisch Sultanat mit Wara as Hauptstadt umgwandlet het. Um 1800 het Wadai unter em Sultan Sabun aafange mit expandiere. E neji Ruuten in Richtig Norden isch entdeckt woren un dr Sabun het chenigligi Karawanen uusgrischtet go vu sällere z profitiere. Är het aigeni Minz breege loo un het Fyyrwaffen un militerischi Experte vu Nordafrika importiere loo. Sy Noofolger isch aber weniger erfolgrych gsii un Darfur het e Dronfolgstryt uusgnutzt go ne aigene Kandidat uf dr Dron vu Wadai z setze. Dää Sultan, dr Muhammad Sharif, het si aber bal gege Darfur grichtet, un het d Macht vu Wadai bal iber Baguirmi un verschideni chlaneri Chenigrych bis zum Fluss Schari uusgwytet. Wadai het si bis in s 20. Johrhundert dr franzesische Kolonialmacht widersetzt un isch erscht anne 1912 ändgiltig unterworfe wore.
Franzesischi Kolonialherrschaft 1900–1940
Anne 1905 isch dr Tschad eme Generalgouverneur unterstellt wore, wu z Brazzaville, dr Hauptstadt vu Franzesisch-Equatorialafrika, stazioniert gsii isch. Im Johr 1920 het dr franzesisch Tschad en aigene koloniale Status iberchuu, wu s Biet unter d Hohait vun eme Gouverneur-Leutnant gstellt woren isch, wu z Fort Lamy (hite N’Djamena) stazioniert woren isch.
Di franzesisch Kolonialherrschaft isch dur gchännzaichnet gsii dur s Fähle vu e jedem bolitische Versuech, s Land z aine un en ussergwehnli gring Tämpo an Modernisierig. Im französische Kolonialrych isch dr Tschad ganz wyt unte gstande, as Quälle vu raue Böuwulle un fir uuglehrti Arbetschreft, wu in dr „produktivere“ Kolonie vum Side hän chennen yygsetzt wäre.
In dr Kolonialzyt sin großi Biet vum Tschad nit effektiv regiert wore, in dr große Prefektur Borkou-Ennedi-Tibesti hän di wenige militerische Verwalter zum Byschpel d Bevelkerig normal ellai gloo. Im zäntrale Tschad het mer vu dr franzesische Herrschaft nume wenig gmerkt. Nume dr Side vum Land hän d Franzose wirkli regiert. Zue dr Herrschaft het doderby au d Verpflichtig zur Zwangsarbet un d Zwangsrekrutierig ghert.
Dr Wäg in d Unabhängigkait 1940–1960
Im Zweete Wältchrieg isch dr Tschad no dr Niderlag vu Frankrych gege Dytschland am 26. Augschte 1940 di erscht franzesisch Kolony gsii, wu sich em Freie Frankrych vum General Charles de Gaulle un dr Alliierten aagschlosse het.
Unter dr Verwaltig vum Félix Éboué, em erschte schwarze Gouverneur in ere französische Kolony, isch vu Fort Lamy uus e militerischi Ainhait, dodrunter zwai Bataillon us Soldate vum Volk vu dr Sara, in Norde gschickt wore, go di alliierte Chreft z Libye z unterstitze, wu si di Oase Kufra eroberet hä nun bim Kampf um Tunesie derby gsii sin.
Noch em Krieg hän si lokali Barteien im Tschad entwicklet. Dr Aafang het di konservativ Demokratisch Union vum Tschad (UDT) gmacht, wu kommerziälli franzesischi Inträssen un e Block vu dradizionälle yyhaimische Fierer, vor allem Muslim un Waddai-Oberschicht, rebresäntiert ghaa het. Mit dr Tschadische Fortschrittsbartei (PPT) isch chruz druf e radikaleri Gruppe entstande, gfiert vum spetere Bresidänt François Tombalbaye. Die Bartei het di erschte Wahle vor dr Unabhängigkait gwunne. Dr Gegesatz vu UDT und PPT isch nit nume ne ideologische gsii, dodin hän si au di regionale Gegesätz im Land gspieglet. D PPT het dr chrischtlig un „animistisch“ Side rebresäntiert, d UDT dr islamisch Norde.
Noch eme Referändum am 28. Septämber 1958 isch d Kolony Franzesisch Equatorialafrika, wu dr Tschad derzueghert het, ufglest woren, un dr Tschad isch wie di andere Dail vu dr Kolony (Gabun, Kongo (Brazzaville) un di Zäntralafrikanisch Republik) am 28. Novämber 1958 en „autonom Mitglid“ vu dr „Franzesische Gmainschaft“ wore.
Am 11. Augschte 1960 isch dr Tschad unter sym erschte Bresidänt François Tombalbaye formal unabhängig wore.
D Era Tombalbaye
Dr Tombalbaye het autoriter regiert un e groß Missdröue gege d Demokraty ghaa. Scho im Jänner 1962 het er alli bolitische Barteie mit Uusnahm vu syre aigene PPT verbote, un di ganz Macht in syne Händ konzäntriert. Är isch brutal gege alli vorgange, wun er as Gegner aagsää het, un het Döuserti yyspeere loo.
Unter syre Herrschaft sin di zäntrale un nerdlige Landesdail arg diskiminiert wore, d Regierigsverdrätter us em Side sin dert bal as arrogant un inkompetänt aagleigt wore. Die Stimmig het schließli zuen ere Styyrrevolte in dr Prefektur Guéra, wu s 500 Doti derby gee het. Im Johr dernoo isch im Nochberland Sudan di National Befreiigsfront vum Tschad (Frolinat) entsatande, wu s Zyyl ghaa het, d Herrschaft vum Tombalbaye un vum Side z bräche. Des isch dr Aafang vun eme bluetige Burgerchrieg gsii. Dr Tombalbaye het aafangs franzesischi Druppen in s Land gholt, wu gwiisi Erfolg ghaa hän, aber d Rebellion aber nit hän chenne versticke. Schließli het er mit dr Franzose brochen un het fryndschaftligi Verbindige mit em libyische Bresidänt Muammar al-Gaddafi ufgnuu, was dr Rebällen ihre wichtigscht Unterstitzer gnuu het.
No gwiise Erfolg gege d Rebällen isch dr Tombalbaye als irrationaler un brutaler wore, ass dr Konsäns mit dr sidligen Elite broche, wu di ganze Schlisselposizionen in dr Armee, dr Verwaltig un dr Regierigsbartei ghaa hän. Wäge däm hän e baar Gendarmeryainhaite vu N’Djamena am 13. April 1975 e Butsch unternuu, wu dr Tombalbaye derby umbroicht woren isch.
Militerherrschaft 1975–1978
Dr Butsch, wu em Tombalbaye syre Herrschaft en Änd gmacht het, isch in dr Hauptstadt begaischteret ufgnuu wore. Dr General Félix Malloum, wu us em Side gstammt isch, isch dr Schef vu dr neie Chunta wore.
D Popularitet vu dr Militerherrscher het nit lang aaghebt. Dr Malloum het d FROLINAT nit chenne besigen un het schließlig entschide, Dail vu däre Bewegig in sy Regierig yyzbinde. Anne 1978 het er si mit em FROLINAT-Fierer Hissène Habré verbunde, wu as Premierminischter in sy Regierig yydrätten isch.
Burgerchrieg 1979–1982
Im Februar 1979 sin intärni Differänzen in Regierig eskaliert un dr Premierminischter Habré het in dr Hauptstadt N´Djamena syni Druppe gege d Armee vum Malloum gschickt. Dr Malloum isch us em Amt gjagt wore, aber dr Burgerchrieg, wu dodrus entstanden isch, het di zäntral Regierig bedytigslos gmacht. Jetz hän au anderi afrikanischi Regierige interveniert.
D Era Habré
In dr Zwoote Republik, wu dodermit aagfange het, isch s zue schwäre Mänscherächtsverletzige chuu, s het schetzigswys 40.000 bolitischi Mord gee. Faktisch isch s Land ab 1983 am 16. Braitegrad zwaidailt gsii, im Norde het s libysch Militer gherrscht, voir allem Aouzou-Straife. In dr Johr 1986 un 1987 sin di tschadische Regierigsdruppe mit dr Hilf vu dr Franzosen in d Offensive gange (Operation Épervier). Di libysche Druppe sin us allne Stitzpinkt bis uf dr Aouzou-Straife verdribe wore.
Anne 1989 isch dr Verdrag vu Algier iber di fridlig Regelig vum Aouzou-Gränzkumflikt unterzaichnet wore. Im Johr druf het vor em Internazionale Grichtshof (IGH) z Den Haag e Verhandlig iber dr Aouzou-Konflikt aagfange. 1994 isch dr Aouzou-Straife dur dr IGH wider em Tschad zuegsproche wore un Libye het syni Druppen abzoge.
Dr Habré isch im Dezämber 1990 dur di bewaffnet Opposizion vum Mouvement Patriotique du Salut vum Idriss Déby gstirzt un in d Flucht dribe wore. Är het im Senegal Asyl gfunde. Im Spotjohr 2005 het di belgisch Juschtiz wäge Mänscherächtsverletzige in syre Amtszyt en internationale Haftbefähl gege ne uusgstellt. Dr Senegal het en aber nit uusgliferet. Schließlig isch er am 30. Juni 2013 feschtgnuu woren un vor eme Sondergricht z Dakar aagchlagt wore. Am 30. Mai 2016 isch dr Habré zuen ere läbeslange Freihaitsstrof verurdailt wore.
D Era Déby
Am 28. Februar 1991 isch e Meebarteiesischtem yygfiert un dr Idriss Déby isch Bresidänt wore. Är het derno au d Wahlen im Johr druf gwunne. Unter Déby sin d Beziehige zum Muammar al-Gaddafi un dr Demokratische Republik Kongo widerhärgstellt wore. 1993 het d Nazionalkumferänz en Ibergangsverfassig, -barlamänt un –regierig bschlosse. Im Dezämber 1994 un Jänner 1995 het s e Wehlerregischtrierig gee, wu aber wäge Uuregelmäßigkaite vum Oberschte Grichtshof wider annulliert woren isch, sällewääg isch d Ibergangsfaas nomol verlengeret wore. Anne 1996 isch di nei Verfassig in eme Referändum aagnuu wore.
Am 3. Juli 1996 het s Stichwahle gee zwisch em Déby un em Wadel Abdelkader Kamougué. Am 14. Juli 1996 het d Cour d’Appel s offiziäll Ändergebnis verchindet: Déby 69 % vu dr Stimme, Kamougué 31 %. In dr Barlemäntswahle aafangs 1997 het s des Ergebniss gee: MPS 66 Sitze, URD 29, UNDR 14, UDR 4, RDP un PLD je 3, AND 2 un UNRT, CNDS, FAR, ACTUS je 1 Sitz.
Ändi 1998 hän bewaffneti Ussenandersetzige zwische Regierigsdruppen un Rebällen um dr Youssouf Togoïmi im Tibesti aagfange. Im Dezämber 2001 het d Regierig e Friidesabchuu mit dr Rebälle abgschlosse.
Syt 2003 sin all mee sudanesischi Flichtling vor em Darfur-Kumflikt in dr Tschad gflichtet. Wel d Dschandschawid-Rytermilize vu Darfur au in dr Gränzregionen aktiv wore sin, het dr Darfur-Kumflikt au uzf dr Tschad ibergriffe. Mit em Aagriff vu dr Rebällenorganisazion Rassemblement pour la Démocratie et la Liberté (RDL) un Socle pour le changement, l'unité et la démocratie (SCUD) uf d Stadt Adré an dr Gränze zum Sudan am 18. Dezämber 2005, sin d Kumflikt wider eskaliert, dr Tschad het em Sudan vorgworfe, ass dä d Rebällen unterstitze diei. Mitti April 2006 isch s zue Kämpf um d Hauptstadt mit dr Rebälle chuu, wu sich in dr Front uni pour le changement (FUC) zämmegschlosse hän. Frankrych het d Regierig vum Déby unterstitzt. Dr Tschayd het di diplomatische Beziehige zum Sudan abbrochen un im Novämber 2006 isch fir großi Dail vum Land dr Uusnahmzuestand uusgruefe wore.Mit dr FUC isch e Friidesverdrag gschlosse wore, aber anderi Rebällegruppehän all mee d Kontroll iber dr Oschte vum Land gwunne. Unter Vermittlig vu Libyen isch am 26. Oktober 2007 e Waffestillstand zwisch em Bresidänt Déby un vier Rebällegruppen unterzaichnet wore. Ändi Novämber speter sin aber wider Kämpf im Oschte vum Land uusbroche. Zum Schutz vu dr Zivilbevelkerig un dr Flichtling vu Darfur isch d UN-Mission MINURCAT bschlosse wore. Im Februar 2008 het s Kämpf in dr Hauptstadt N'Djamena gee.
Verwaltigsgliderig
Ab 2008 isch dr Tschad in 22 Regionen yydailt gsii. Syt d Region Ennedi im Septämber 2012 dailt woren isch, sin s 23 Regione.
Ebnet (Freiburg)
Ebnet isch e Stadtdeil mit eigener Ortsverwaltig vu Friburg. D'Ortschaft lit im Oste vu Friburg un schliesst umiddelbar an dr Stadtdeil Waldsee a. Ebnet isch am 01. Juli 1974 e Deil vu dr Stadt Friburg worre.
Bis zue dr Fertigstellig vu dr nöie B31 ins Dreisamdal isch d'Ortsifahrt vu Ebnet e Nadelöhr gsi mit oft kilometerlange Staus.
Ortschaftsrot
Ergebnis vu dr Ortschaftsrotswahl am 7. Juni 2009:
Sozialdemokratische Partei
Sozialdemokratische Partei isch d Churzform för folgendi Parteie:
Tunesien
Tunesie (amtlig die Tunesischi Republik) isch ä Staat in Nordafrika, wo im Norde und Oste an s Mittelmeer, im Weste an Algerie und im Süde an Libye gränzt. Si Name isch vom Name vo siiner Hauptstadt Tunis abgleitet. Tunesie isch s östligste vo de Maghreb-Länder. Die grössti vorglagereti Insle isch Djerba (514 km²). D Flechi vom Land isch dopplet so gross wie die vo Östriich.
Geografii
Tunesie isch s nerdligscht Land z Afrika un nume 140 Kilometer ewäg vu Sizilie. S lyt zwisch em Mittelmeer un dr Sahara, zwische 37° 20’ un 30° 10’ nerdliger Braiti un zwische 7° 30’ un 12° eschtliger Lengi. Di grescht Nord-Sid-Uusdehnig zwische Cap Blanc un dr Gränzstation Bordj el Khadra bedrait rund 780 km, di grescht Oscht-Wescht-Uusdehnig zwische dr Insle Djerba un Nefta rund 380 km. D Mittelmeerkischte het e uugfehri Lengi vu 1300 Kilometer.
Dr Nordweschte vu Tunesie wird vum Tell-Atlas bstimmt. Parallel zue dr Nordkischte verlaufe vu dr algerische Gränze bis zue dr Bucht vu Bizerta d Gebirgszig vu dr Kroumirie (700–800 m Hechi). Derno schließt sich nordeschtli s Mogod-Bärgland (300–400 m Hechi) aa, wu zem Byschpel am Cap Blanc in ere zmeischt gäche Felskischte ins Mittelmeer abgheit. Uf dr vum Wind abgchehrte Syte vum Gebirg schließt sich s Dalbecki vum Medjerda aa, wu ganzjehrig Wasser fiert un wu dr Unterlauf vun em zue dr wichtigschte Agrarzone vum Land ghert.
D Bärgrucke vu dr Dorsale verlaufe vu Nordoscht (vum Weschtrand vum Cap Bon uus) no Sidwescht mit em hegschte Bärg vu Tunesie (Djebel Chambi, 1544 m) mit ere Lengi vu 220 Kilometer. Di nordeschtli Verlengerig vu däne Gebirgszig bildet d Halbinsle Cap Bon mit fruchtbare Ebene un e baar Bickel (Djebel Beno Oulid, 637 m un Djebel Korbous, 419 m), wu aber as eigeständigi Landschaftsregion ufgfasst wird.
Eschtli vu dr Dorsale, an dr Mittelmeerkischte lang zwische Hammamet un Skhira, Sousse un Sfax, lyt dr Sahel (arabisch fir Kischte) gnännte Kischtestraife, wu dur Oschtwind, wu d Räge bringe, seli fruchtbar isch un unter anderem großi Olivebaumkulture megli macht.
Sidli vu dr Dorsale schließt sich d Region vum Zentraltunesische Steppeland aa, wu an ihrem Sidrand mit em Nerdlige Gebirgssaum e Ibergang bildet zue dr Schottsänki (Chott el Djerid un Chott el Gharsa). Die Landschaft, wu vu Salzseeä un Oase breg wird, goht wyter sidli am Eschtlige Große Erg in d Wieschtelandschaft vu dr Sahara iber. In sideschtliger Richtig chunnt derno s bis zue 600 m hoch Chalchstaiplatoo Dahar, wu mit eme Schichtstapfleland an d Wieschtesteppe vu dr Djeffara-Ebeni aaschließt. Die Landschaft goht wyter iber d Landesgränze no Libye.
Gwässer
D Gwässer vu Tunesie sin fascht alli im Norde vum Land. Dr wichtigscht Fluss isch dr Medjerda, är chunnt di maischte Niderschleg iber (400 mm pro Johr) un fiert 82 % vu dr Wasservorchuu. Dernäbe git s no ne baar chlaineri Wadi, also Fliss, wu nit s ganz Johr Wasser fiere. Di wichtigschte Seeä, Lagune un Sabcha sind dr See vu Bizerta, dr Ichkeul-See, dr See vu Tunis, d Lagune vu Ghar El Melh, d Sabcha Ariana un d Sabcha Sejoumi.
D Landesmitti un dr Side vu Tunesie sin gchännzaichnet dur Ariditet un Abflusslosigkait. D Gwässer wie d Sabcha Sidi El Héni hän nume 12 % bzw. 6 % vu dr Wasserressurce. S git aber dert großi Grundwasservorchuu, sällewääg het mer d Flechi an Oase in dr letschte dryssg Johr vu 15.000 uf 30.000 Hektar chenne vergreßere.
Scho in dr Kolonialzyt isch aagfange wore mit em Böu vu Stauseeä, dertemol vor allem go Tunis mit Drinkwasser z versorge. No dr Uuabhängigkait sin die Brojäkt wytergfiert wore, derno mit em Ziil vun ere Bewässerig. Syt dr 1980er Johr isch d Verstedterig fir dr stark Aastiig vum Wasserbedarf verantwortli. Mittlerwyyli git s z Tunesie 21 großi Staudämm, e Huffe chlaineri Stauaalage un 98 Chleraalage. 80 % vum Wasserverbruuch isch anne 2000 uf d Landwirtschaft gfalle. Ab em Johr 2030 wird mit ärnschthaftem Ressurcendefizit an Sießwasser grächnet.
Klima
Z Tunesie stoße s mediterran un s arid Klima ufenander. D Niderschleg nämme vu Nord no Sid ab un vu Oscht no West lycht zue. Mer cha dr winterfyycht-summerdrucke Norde, di zentraltunesische Stepperegion, wu vum e wägselhafte Klima bstimmt wird, mit haiße Summer, chalte Winter un weniger Niderschleg, d Mittelmeerkischte mit em uusglichenere Klima, wu vum Meer beyyflusst wird, un s Wieschteklima sidli vu dr Schott unterschaide.
Wie wyter mer ewäg chunnt vum Mittelmeer wird s Klima all kontinentaler. D Mitteltemperature ligen im Jänner bi 10 °C, im Augschte bi 26 °C (Tunis). Sidli vum Atla herrscht ganzjehrig e druckehaiß Wieschterandklima mit arg uuregelmäßige Niderschleg. D Temperature cheme do uf Maximalwärt vu bis zue 45 °C mit bis zue 10 °C Temperaturdifferenz im Schatte (normalerwyys nume rund 5 °C). Di extremschten Unterschid git s in dr Sahara mit Summertemperature vu 50 °C un Bodefrescht im Wintert. E argi Hitz cha dr Schirokko, e Saharawind, wu z Tunesie Chehili wird.
Niderschleg git s fascht nume in dr Wintermonet, zmaischt härgfiert vu Diefuuslaifer vu wyter nerdli glägene Weschtwinddrift. Im Summer lyt s gsamt Land im Beraich vu dr subtropische Hochdruckzone, wu d Diefdruckbiet vu dr Weschtwinddrift um s Mittelmeer ummelaitet. In Uusnahmsfäll cha s aber au im Summer zue heftige Rägefäll chuu, wu di vorhär uusdrecknete Wadi in Strem verwandle, wu alles mitrysse. Derwylscht im Norde di jehrli Niderschlagsmängi bi 500–1.000 mm an dr Nordkischte un 1.500 mm im Gebirg lyt un dodermit fir e erfolgryyche Rägefäldböu längt, isch im Side d Verdunschtig sterker wie di uuregelmäßig Niderschlagsmängi vu hegschtens 200 mm im Johr.
Flora un Fauna
An dr Nordkischte un im Atlasgebirg wagst e mediterrane Laub- un Hurschtwald (Macchie) mit Staiaiche, Korkaiche un Aleppo-Fohre, wu s näbe Chlaiwild au Wildsei het. Zwische 1990 un 2000 het dr Waldbstand um 0,2 % zuegnuu. In dr Steppe, wu sich wyter sidlig aaschließe, läbe unter anderem Gazelle. In dr Wieschtbiet het s zem Byschpel Haigumper, Skorpion, Schlange un Muusvegel.
Allgemeins
Öbbe 98 % vo de Tunesier si Araber und arabisierti Berber und 1,2 % Berber. Drnäbe git s Minderheite vo Franzose, Italiener und Malteser. Tunesie isch sehr ungliich besiidlet; 70 % vo de Iiwohner läbe im Norde vom Land, vor allem an der Küste. 65 % hai 2005 in Stedt gwohnt. Au wenn s Bevölkerigswaggstum (2004: 1 %) ufgrund vo intensive Familieplanigskampagne sinkt, isch 2005 der Adeil vo de Iiwohner under 15 Johr no 26 % gsi. Tunesie ghört zu de wohlhabendere Länder vo Afrika. Arbetsgsetz bestöhn scho sit 1910; s Sozialversicherigssystem wird wiiter usbaut. S relativ guet entwigglete staatlige Gesundheitswäse brobiert, s Stadt-Land-Gfäll abzbaue. D Läbenserwartig isch 2005 73 Johr gsi. D Schuelpflicht bestoht vom 6. bis zum 14. Läbensjohr; öbbe 17 % vo alle Mann und 35 % vo alle Fraue si 2004 no Analphabete gsi. Scho 1674 isch d Universität vo Tunis gründet worde.
Religion
Der Islam isch in Tunesie d Staatsreligion; öbbe 99 % vo der Bevölkerig si sunnitischi Muslim. Es het nume wenig Christen (20.000 Katholike und protestantische Minderheit) und di si meistens vo europäischer Abstammig. Drnäbe git s no rund 2.000 Jude, dr Räst von erä uralte Bevölkerigsgruppe, wo früehner emol bedütend gsi isch. Uf der Insle Djerba stoht sit wohrschiinlig meh as 1.000 Johr d Al-Ghriba-Synagoge („Die Erstuunligi“), eini vo de ältiste Synagoge vo der Wält. Jedes Johr, am 33. Tag noch em Pessach-Fest (gliichziitig mit em westchirchlige Ostertermin), findet do die grössti jüdischi Wallfahrt vo Nordafrika statt. Zu dere Wallfahrt wärde Gläubigi us der ganze Wält erwartet. Uf Djerba läbe au no ä baar muslimischi Kharidjite.
Ptah
Beschriibig
Dr Ptah isch immer in Menscheform, mänggisch wien ä Mumie, abbildet worde und het immer ä pharaonische Bart drait. Er het öfters än ängaaliggendi Chappe aa und a Uas-szepter, ä Symbol vo Heil und Glück, än Anch, Symbol für s Läbe, und ä Dsched, Symbol für Beschdändikeit. As Schöpfergott wird er as Döpfer wo an erä Döpferschiibe sitzt, abbildet, ähnlig wie dr Gott Chnum.
Dr Apis-muni isch es ba, än Erschiinigsform, vom Ptah gsi.
Verwanti Gottheite
Dr Ptah isch z Memphis deheim gsi. Er het dört die örtligi Dreiheit mit dr Leuegöttin Sachmet und em Gott vo dr Lotusblüete Nefertem bildet. Dr Imhotep, ä königliche Archtekt us dr dritte Dynaschtii, isch im Lauf vo de Johrhundert vergöttligt worde und mä het von em as dr Sohn vom Ptah gredet.
Dr Seker isch au ä Gott vo de Handwärker gsi und isch mit em Ptah zum Ptah-Seker verschmulze. Dr Ptah-Seker isch mit dr Sunne vo dr Nacht, wo jede Morge neu erschaffe wird, identifiziert worde. As Ärdgott isch er ä Gott vo dr Unterwält gsi und isch si em Middlere Riich au mit em Osiris verschmulze zum Ptah-Seker-Osiris.
Kult
Währed em Alte Riich, wo d Hauptschdadt vom Land z Memphis gsi ish, isch er zu eim vo de wichdigschte Götter vom Land worde mit erä groosse Zahl vo Tämpel überall. Er isch dr Patron vom Handwärk und dr Kunscht und si oberscht Brieschder het dr Titel vom „Oberschte Leiter vo de Handwärker“ drait.
Schöpfigsgschicht
Noch dr Inschrift uf em Schabaka Schdei, wo die Memphitischi Mythologii beschriibt, het dr Ptah si Wunsch usgschbrooche und eso d Wält erschaffe. Er wird as Tatenen mit em Urhügel, em erschte Land wo us em chaotische Urwasser uusecho isch, identifiziert.
Hasli
Hasli bezäichnet:
Lueg au:
Bach (Tirol)
Poch (amtlich Bach) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Poch likt im obere Lechdal. D Nochbergmoanda sin Elbigenalp, Häselgehr, Gramais, Zams (Bezirk Landeck) Kaisers und Holzgau.
Gschicht
Poch ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1427.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 688 Aiwohner sin im Johr 2001 38 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 688 Aiwohner 663 Daitsch als Umgangsproch aagea, 11 Daitsch und andere Sproche und 14 nur andere Sproche.
Dr Dialekt vo Poch ghert zum Bairisch.
Suhr AG
Suur (offiziell: Suhr) isch e Gmeind im Bezirk Aarau vom Kanton Aargau.
Geografy
Das Dorf lyt i dr Ebeni vom undere Suuretaal a der Suure. Es ghört hüt zum grössere Sidligsruum vo dr Stadt Aarau.
Im Weschte goot dr Gmeindbann bis ufe Hügel vom Suurechopf.
D Nochbergmeinde vo Suur sind Aarau, Buchs, Robischwil, Hunzeschwil, Gräniche, Oberänpfälde und Underänpfälde.
Gschicht
Der Ortsname isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1045 s erschte Mol erwäänt, wo drin dr Grundpsitz vom Stift Möischter ufgfüert isch.
Z Suur isch im Middelalter d Muetterchile vo Aarau gsi. Im Joor 1495 isch die neui Chile vo Suur am Hoger überem Dorf ygweit worde. Hüt isch das die refermierti Chile.