cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marco Polo
D Glaubwürdigkäit vo sine Bricht
Vom Marco Polo sim Bricht über d Räis häim as Begläiter von ere mongolische Brinzässin, wo d Brut vom Khan vom persische Il-Khanat gsi isch, dänggt d Wood ass er us eme Teggst übernoo word isch, wo immer no umbekannt isch. Dr chinesisch Historiker Yang Zhi Jiu hingege het e Kwelle gfunde und beschriibe, und die isch seer äänlig zum Bricht vom Marco Polo, erwäänt die drei Italiäner aber nid. Es handlet sich um en intärni Aawiisig vom Kublai Khan, wo in dr Yongle Dadian erwäänt wird, dr grösste chinesische Enzyklopedii us em Middelalter, wo erst am Aafang vom 15. Joorhundert fertig worde isch. In dere Aawiisig chömme au d Nääme vo de drei Abgsandte vom persische Khan vor, wo mit dr Brinzässin gräist si.
In en andere Kwelle isch e churze Hiiwiis uf d Räis häim vo de Polos, aber ooni dass si sälber erwäänt wärde: Dr persisch Historiker Raschīd ad-Dīn verzelt in sim Wärk Dschami' at-tawarich („D Universalgschicht“), won er am Aafang vom 14. Joorhundert fertig gschriibe het, churz über d Gsandtschaft wie si in Abhar in dr Nööchi vo Qazvin im Iran aachoo isch und erwäänt au dr Naame vom äinzige Gsandte, wo d Räis überläbt het.
Bäidi Kwelle si erst in dr Zit noch em Ufenthalt vom Marco Polo z China entstande. Er het sä also nid chönne kenne, won er sis Buech verfasst het, und si understütze im Polo si Bricht über die persische Gsandte und iir Schicksal. Dr Yang gseet das as Bewiis drfüür, ass dr Marco Polo im Riich vo dr Middi gsi isch. Er dänggt ass dr Grund wiso die Räisende nit erwäänt wärde sig, wil si für d Verfasser vo de Kwelle käi Bedütig ghaa häi.
Dr John H. Pryor vo dr Uniwersidäät Sydney gseet non e anders Argumänt für d Glaubwürdigkäit vom Polo: d Aagoobe über d Ort, wo si uf dr Räis zrugg vorbii choo si, entspräche dr Rute, won e Seegelschiff wäge de Windzükle vom Monsun muess nää. Dr Marco Polo sälber het vo deene Windzüklen und Windzirkulazioone im Südchinesische Meer, im Golf vo Bengale und im Indische Ozean nüt gwüsst und erwäänt si au niene in sim Buech. Dr Pryor dänggt dorum, ass er si au nid vo irgend nöime het chönne übernee und dass mä erst hützudags cha wüsse, ass er wäge de Windverheltniss genau dört Zwüschestazioone het müesse mache.
Dr Hans Ulrich Vogel vo dr Uniwersidäät Tübinge argumentiert, ass der Marco Polo s chinesische Salzmonopol, d Stüüriinaame, wo druf ufbaut gsi si, und s Babbiirgäldsüsteem vo dr Yuan-Dünastii so genau beschribt, dass er s nid us ere nid chinesische Kwelle het chönne übernee. Dr Marco Polo het also vilmee müesse wüsse, as e gwöönlige Turist in ere churze Zit im Land chönnt begriffe. Er het also joorelang müesse in Kontakt mit dr Regierig vo China gsi si. Es sig seer unwoorschinlig, ass sini Beschriibig vo Kwelle chönn stamme, wo s scho gee het.
Kanton Wörth
Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Werth 17 Gmeine ghet:
Hans von Reinhard
Läbenslauf
Dr Hans Reinhard isch am 20. Februar 1755 z Züri uf d Wält cho. Si Vater, dr Johannes Reinhard, het zum Zürcher Patriziat ghört, isch im Chliine Root gsässe und Landvogt im Thurgau gsi. Si Mueter het Anna Elisabeth Greuter gheisse. Dr Hans isch am Institut vo Planta z Haldestei erzoge worde, het vo 1773 bis 1777 z Göttige studiert und denn e Grand Tour dur Europa gmacht. Denn het er en Usbildig an dr Zürcher Stadtskanzlei gmacht. 1783 het er d Martha, d Dochder vom ene Offizier in holländische Dienst ghürotet. Vo 1787 bis 1795 isch er dr Erst Stadtschriiber gsi. 1794 isch er in Chlii Root gwehlt worde. Im Johr druf het men en zum Landvogt vo dr Grofschaft Bade ernennt, wo 1798 vo dr revolutionäre Helvetische Regierig übernoh worden isch.
Dr Reinhard isch e Föderalist und gege dr Eiheitsstaat gsi und isch dorum 1799 z Basel as Geisle vom Diräktorium gestghalte worde. Wo d Föderaliste churz d Macht übernoh hai isch er 1801-1802 Regierigsstatthalter im Kanton Züri worde. As Kommunalpolitiker het er in de Johr 1798 bis 1803 verschiidnigi Böste z Züri gha, under anderem isch er 1800-1801 Munizipalpresidänt gsi. 1802 het en d Stadt Züri uf d Consulta uf Paris gschiggt.
Zwüsche 1803 und 1831 isch er eine vo de Bürgermeister vo Züri gsi, eis Johr dr erst, s Johr druf dr zweit. Und wil Züri e Vorort vo dr Eidgenosseschaft gsi isch, het er as Bürgermeister groosse Iifluss uf d Schwizer Politik gha. Zweimol isch er währed dr Mediation Landamma vo dr Schwiz gsi (1807 und 1813) und währed dr Restauration Dagsatzigspresidänt in de Johr 1814-15, 1816, 1822 und 1828. 1813 het er d Dagsatzig gleitet, wo d Mediationsakte annuliert het und am ene neue Bundesverdrahe het afo schaffe.
Dr Reinhard het d Schwiz e baar mol gegen Usse verdrätte: 1804 isch er an dr Chrönig vom Napoleon zum Kaiser z Paris gsi und er het 1814-1815 die eidgenössich Delegation am Wiener Kongräss gleitet. Ziitgnosse hai em vorgworfe, em Usland, sigs Frankriich oder spöter de Allierte, gegenüber z weich z si und z vil nochzgee.
Dr Hans vo Reinhard isch 23. Dezämber 1835 z Züri gstorbe.
Statue du Volontaire
D’ Statue du Volontaire („Schtàtüüta vùm Fräiwìlliga“) ìsch a Schtàtüüta-n-ìm Schtàdtzäntrum vù Remiremont ìm Lothrìnga. ’S ìsch ain vù da Sìnnbìlder vù dr Schtàdt.
wù ’s ìsch
D’ Statue du Volontaire schteht àm nordwäschtliga-n-And vù dr Rue Charles-de-Gaulle, dr hàuiptliga Gschaftsschtrooss vù Remiremont, àn dr Kriizung vù dr Rue de la Xavée. Sa schteht grààd geega-n-ìwwer àn dr àlta Màrkthàlla, wo „Espace Le Volontaire“ haisst.
Gschìcht
D’ Schtàtüüta-n-ìsch ànna 1899 vùm Bìldhàuijer Paul-François Choppin hargschtällt worra, fìr d’ fräiwìlliga Kampfer üss’m Krais Remiremont eehra, wo ànna 1792 ìn da Truppa vùm revoluzionäära Frànkrììch bii da Koàlizioonskriager ghulfa hann. Unter dana Fräiwìlliga-n-ìsch dr Jean Humbert üss Saint-Nabord gsìì, wo ànna 1794 Generààl ìn dr frànzeescha-n-Àrmee worra-n-ìsch. Ùff’m Sockel vù dr Schtàtüüta-n-sìnn d’ Iischrìfta Un Volontaire de 1792 („a Fräiwìlliger vù 1792“) ùn Don de l'État 1899 („Schpanda vùm Schtààt 1899“) z’ laasa. S’ Wark ìsch geega-n-Oschta-n-ärrìchtet worra, wial ìn dara Zitt s’ Elsàss zem Diitscha Kaiserraich gheert hàt.
Osterberg
Oschterbärg (amtlich Osterberg) ischt a Gmoed em Landkroes Nei-Ulm en Bayern.
Statue du Volontaire
Gschìcht
Àm 15. Mai 1995 hàt d’ frànzeescha Poscht a Briafmàrka vù 2,80 Frànka-n-üüsgaa, wù-n-ìm Vordergrund d’ Statue du Volontaire vù hìnta z’ sah ìsch. Zaichent worra-n-ìsch sa vùm Louis Arquer. Àm gliicha Tààg sìnn àui a Kàrta ùn a Ùmschlààg üüsgaa worra. Ànna 2009 ìsch a näija Briafmàrka-n-üüsgaa worra, wo vù dr Gmaindaverwàltung vù Remiremont zaichent worra-n-ìsch. Ùff dara Màrka-n-ìsch d’ Schtàtüüta vù vorna z’ sah.
Osterberg
Geografi
Oschterbärg leit en dr Region Donau-Iller z Mittelschwoba, rond 40 km sidlich vo Ulm ond 20 km nerdlich vo Memmenga. Vo dr Gmarkong send 53,9 % Landwirtschaftsfleche, 37,3 % Wald, 8 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Oschterbärg ghered d Derfer Oschterbärg ond Weiler.
Gschicht
Oschterbärg hoit friar dr Freiherra vo Oschterbärg ghert ond ischt 1806 mit dr Rheibondakte zua Bayern komma.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,9 % gleäge.
Schwäbisches Brauchtum
Schwobabräuch sen a Doil vo dr Schäbischa Idendidäd. Aagfanga vo de Hockedsa ibr d Fasned – älles ghaird drzua, grad so wia s Moinonga saga odr s Kocha.
Osterberg
Religion
91,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,2 % evangelisch.
Schwäbisches Brauchtum
Aaldenr Füllesdanz
En Aalde danzad d ledige Jonge am Ordsrand om Pfähl. Drbei isch a vrzierds Fülla
Osterberg
Verwaltong
Oschterbärg hot mit dr Märkt Altestadt ond Kellmenz a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Oschterbärg ischt dr Rainer Schmalle.
Schwäbisches Brauchtum
Pfengschdochs
Der mo am Pfengschdsonndich z ledschd aufschdoohd, isch dr Pfengschdochs
Osterberg
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Raumfahrt
As Ruumfaart bezäichnet mä s Räise oder dr Dransport in oder dur e Wältruum. Dr Übergang zwüsche dr Ärde und em Wältruum isch fliessend und d Fédération Aéronautique Internationale (FAI) het en uf e Gränzhööchi vo 100 Kilometern in dr Hoochatmosfääre festgläit.
Osterberg
Dialekt
Dr Dialekt vo Oschterbärg ghert zom Schwäbisch.
Raumfahrt
Wääred d Theorii vo dr Ruumfaart scho um 1900 vom Konstantin Eduardowitsch Ziolkowski entwigglet worde isch, won er d Rageetegliichige formuliert het, het s die erste Feststoffrageete scho sit vile Joorhundert gee. Die erste Flüssigkäitsrageete si vo de 1920er Joor aa vom Robert Goddard und, im Raame vom Zwäite Wältchrieg, vom Wernher von Braun entwigglet worde.
Die braktischi Ruumfaart het 1957 mit em Sputnik 1 aagfange und in 1969 en erste Höhpunkt mit dr bemannte Mondlandig vo Apollo 11 erläbt.
Lueg au
Luftfahrzeug
Tanach
As Tanach oder Tenach oder   bezäichnet s Juudedum ihri heilige Schrifte, wo as normativ für si äigeni Religion gälte. Dr Tanach bestoot us de drei Däil; Tora („Awiisig“), Nevi’im („Brofeete“) und Ketuvim („Schrifte“). TNK isch s Akronym vo de Aafangsbuechstaabe vo dene Däil – Tora, Nevi’im u Ketuvim. Si enthalte im ganze 24 Büecher, wo uf Hebräisch verfasst si. In zwäi von ene het s e baar aramäischi Teggstpassaasche. In dr nöijere Sekundärlitratuur wird dr Tanach vilmol as die „jüüdischi“ oder „hebräischi Bible“ bezäichnet.
S Christedum het alli Büecher vom Tanach übernoo, si e chli andersch aagordnet und as s Alte Testamänt kanonisiert.
Warum nid der glych Ufbou
Di hebräischi Bibel isch chly andersch ufboue als di chrischtlechi Bibel. Der Grund derfür isch ds hebräische Dänke. Das heisst, d Büecher hei zum Teil e ganz wychtigi Ufgab erfüllt. Es isch also kei historischi Reihefolg vo de Büecher gsi. D Chronik isch nach der Rückkehr i ds verheissne Land gschribe worde u der Maleachi isch no später gschribe worde als d Chronik. Trotzäm isch der Maleachi nid ds letsche Buech im Tanach. Der Daniel wird vo de Chrischte als Prophet agluegt u der Josua als Gschichtsschryber. Der Tanach kennt allerdings d Kategorie Gschichtsbuech gar nid. Der Josua git im Tanach als Prophet u der Daniel isch es Buech us de Schrifte.
D Büecher heisse im Hebräische uf immer nach em erschte Wort vom Text.
Tora
Dr Tanach het 24 Büecher, die erschte füüf, d Büecher vo dr Tora, wärde nach em erschte Wort vom Buech gnennt:
Vo de erschde vier Büecher vo dr Tora het mä dänggt, ass si dr Moses sälber gschriibe haig, dorum wirdnä uf Dütsch d „Büecher Moses“ gsait. Si beschriibt die drei wichdigschde Augeblick in dr Beziehig vo Gott und de Mensche: d Schöpfig, dr Bund mit em Abraham und d Befreijig vo de Israelite und dr Gsetzgäbig under em Moses.
Nevi'im
Dä Teil vom Tanach het 8 Büecher u beschäftiget sech mit de Prophete:
Di früeche Prophete
Di späte Prophete:
Ds Zwölfprophetebuech beinhaltet die folgende 12 Prophete i eim Buech:
Ktuvim
Die drei Büecher Emet (hebr. אמ"ת) wo nach de Afangsbuechschtabe vo de Büechernäme in umkehrter Reihefolg eso heisse:
fümf Megillot:
und die zuesätzlige Büecher:
D Megillot Schrifte sy Schrifte, wo a de füüf Fescht vo de Jude vorgläse wärde. Ds Hohelied wird am Passafescht vorgläse, ds Buech Rut wird am Wuchefescht (D Chrischte säge däm Fescht ou Pfingschte), ds Chlagelied am erinnerigs Tag vo der Zerschötig vom Tämpel z Jerusalem, der Prediger wird am Loubhüttefescht u d Ester wird am Purimfescht vorgläse.
Sprach
D Sprach, wo im Tanach bruucht wird, isch houptsächlech hebräisch. Es sy aber au immer wider Abschnitte drinne, wo uf Aramäisch verfasst sy.
Raketengrundgleichung
D Rageetegrundgliichig vo dr Ruumfaartfüsik beschribt e grundlegendi Gsetzmäässigkäit vom Rageeteaadriib wo die ganz Zit Stützmasse, das häisst Masse vo Gaas, hinderzig usgstoosee wird so dass es e Rückstooss git, wo d Rageete vorwärts dribt. D Gliichig isch zum erste Mol 1903 vom Konstantin Ziolkowski und unabhängig vo iim spööter au vom Hermann Oberth und Robert Goddard ufgstellt worde.
D Gliichig
Aagnoo wird en äistuefigi Rageete mit dr Aafangsmasse \,m_0 und dr Aafangsgschwindigkäit Null. S Dribwärk stoosst d Stützmasse in infinitesimal chliine Porzione und mit dr konstante Gschwindigkäit us. Das daf mä aanee wenn d Gschwindikäit nitrelativistisch isch, das häisst seer vil chliiner as d Gschwindikäit vom Liecht, wie s für chemischi Aadriib richtig isch, wil dr Spezifisch Impuls, das häisst s Brodukt vo Masse mol Gschwindigkäit pro Massenäihäit vom Dribstoff relativ niidrig isch. Anderi Chreft, wie d Grawitazioon oder d Riibig, wärde nit berücksichtiget. Under deene Vorussetzige gältet d Rageetegrundgliichig für d Gschwindigkäit vo dr Rageete abhängig vo dr Rästmasse \,m (dr Aafangsmasse weniger dr Masse vom Dribstoff, wo verbrucht worde isch):
Pflanzennamen Kesswil
Pflanzenäme vo Chesswil im Tuurgi
Preussen
Gschicht
Preusse isch ursprünglig e Gebiet gsi, wo öbben em spöötere Ostpreusse entsproche het. Die historischi Landschaft het ihre Name vo ihre baltische Uriiwohner, de Prusse übercho. Vo 1225 aa isch si s Zentrum vom Dütschordestaat gsi, denn vo 1466 aa deilt gsi in s Königliche Preusse, wo dr polnische Chrone understellt gsi isch und in s Herzogdum Preusse, wo 1525 mit dr Säkularisierig vom Räst vom Ordestaat entstanden isch. Das Herzogdum het sit 1618 de Kurfürste vo Brandeburg in Personalunion understande.
In dr Mark Brandeburg, wo 1157 gründet worden isch, hai d Hohezollere sit 1415 gregiert. Bi dr Erhebig vom Friedrich I. 1701 zum König hai usser em Kurfürstedum Brandeburg und em Herzogdum Preusse au Hinderpommere, Magdeburg, Minde-Ravesbärg, d Grafschaft Mark und s Herzogdum Kleve zum brandeburgische Bsitz ghört. Wo die brandeburgische Hohezollere 1701 für s Herzogdum Preusse d Königswürde überchoo hai, isch d Bezeichnig Preusse immer meh uf dr brandeburgisch Gsamtstaat usdehnt worde.
Mit dr Chrönig vom Kurfürst Friedrich III. vo Brandeburg zum König in Preusse (as Friedrich I.) het d Bedütig vom Name Preusse sich grundlegend veränderet. S Königriich Preusse isch im Verlauf vom 18. und 19. Jahrhundert zur europäische Grossmacht ufgstiige, het s Kaiserdum Östriich us dr Füehrigsposition vo de dütsche Staate verdrängt, Frankriich im dütsch-französische Chrieg zrückrängt und het 1871 unter em Otto von Bismarck s Dütsche Kaiserriich gründet, wo s als dr sterkscht Deilstaat (Bundesgliid) künftig dominiert het.
Innepolitisch sind im 18. Jahrhundert vor allem dr Soldatekönig vo 1713 bis 40 Friedrich Wilhelm I. und dr Uufklärt Absolutismus vom Friedrich em Gross z vermerke. Dr Friedrich het z. B. dr Voltaire es Wiili am Hof ghaa und nach em Motto alles für das Volk, aber nichts durch das Volk regiert. Nach dr unter Füehrig vo Preusse niedergschlagne Märzrevolution isch es 1851 e konstitutionelli Monarchie mit eme Parlamänt worde; dises isch mit Zensuswahl, z Preusse bsunders uusgeprägt als „Dreiklasse-Wahlrächt“, bsetzt worde.
1918 isch d Monarchii vom Wilhelm II. (Kaiser vo 1888 bis 1918) in dr Novämberrevolution gschtürzt und Preusse en Freistaat mit ere republikanische Verfassig worde. Si SPD-Regierig isch 1932 im „Preusseschlag“ vo dr Riichsregierig Franz von Papen vo dr Weimarer Republik entmachtet worde. Unter em Hitler händ d Länder praktisch kei Selbschtändigkeit meh ghaa, in Preusse het es Ziitli au dr Hermann Göring als Statthalter vom „Füehrer“ regiert. Noch em Zweite Wältchrieg het dr Alliierti Kontrollroot vo de Bsatzigsmächt 1947 Preusse ufglöst.
D Gschicht vo Preusse ghört zu de Traditionslinie vo dr Bundesrepublik Dütschland, wo 1949 gründet worde isch; s Gebiet, wo s im Johr 1871 iignoh het, duet sich Dütschland hüte mit sächs andere Staate vo Belgie bis Russland deile.
Staatssymbol
D Landesfarbe vo Preusse, Schwarz und Wiiss, si scho im Stammwappe vo de Hohezollere enthalte. S Wappedier vo Preusse isch e schwarzen Adler. Dr Wappespruch luutet sit dr Reformation: Suum cuique, das bedüütet: „Jede söll das ha, wo für ihn isch“.
Schloss Bernau (Aargau)
S Schloss Bernau isch d Ruine vom ene Landsitz i dr Gmeind Löibschtel im Aargau.
Es het a dere Stell im Middelalter scho en Burg gha, wo ane 1157 erwäänt worden isch. Si het de Ridder vo Bernau ghört. Im 14. Joorhundert isch d Herschaft Bernau a d Herre vo Riinech cho. Ane 1499 isch d Burg im Schwoobechrieg zerstöört worde. 1632 het d Familie von Roll us em Kanton Uri d Bernau gchauft, und dr Franz Ludwig von Roll het es nöis Schloss uf däm Platz am Rhy bout.
Am 15. Juli 1844 isch s Schloss abebränt, und hüt gseht me dervo nur no wenig Muure.
Josias Simler
Dr Josias Simler oder Simmler (6. Nofämber 1530 z Chappel am Albis; † 2. Juli 1576 z Züri) isch en Theoloog und Gschichtsschryber us dr Schwiiz gsi.
s Läbe
Dr Josias Simler isch dr Soon vom Peter Simler (1486–1557) vo Rhinau gsi, wo vor dr Reformazioon, sid ane 1499, im Chloschter Chappel Mönch und au Prior gsi isch, und vo dem synere Frou Verena Huser († 1555). Dr Vater het im Chloschter vo Chappel zäme mit em Apt Wolfgang Rüpplin und em Heinrich Bullinger d Reformazioon duregfüert und denn s Chloschter mit al syne Güeter dr Stadt Züri ggä. Derno isch er refermierte Pfarrer z Chappel worde und het ane 1526 d Verena Huser ghüraatet.
Rechtsanwalt
En Rächtsaawalt oder e Rächtsaawälti(n), churz au äifach Aawalt reschpäktyve Aawälti(n), elter und i de Kantön Basel-Stadt und Basel-Landschaft na hüt Advokat reschp. Advokaati(n) oder dialäktaaler Apfikaat, Af(f)likaat, Afrikaat, Af(f)ikaat, vertüütscht und hüt na i de Kantön Bäärn, Soleturn und täilwys Aargau Füürsprächer reschp. Füürsprächeri oder au Füürspräch, isch en jurischtische Bystand mit eme Badänt.
Josias Simler
s Läbe
Ane 1544 isch sin Soon, dr Josias Simler, im Alter vo 14 Joor uf Züri bim Heinrich Bullinger, wo syn Götti gsi isch, id Schuel ggange. Wyters het er z Basel und z Stroossburg studiert, und denn isch er z Züri Profässer für Bibelchund und Theology worde. 1551 het er d Elisabth Bullinger (1532–1565), e Dochter vom Heinrich Bullinger, ghürootet. Wil d Elisabeth scho mit 33 Joor gstorben isch, het dr Simler ane 1566 di jungi Magdalena Gwalther (1550–1625/26) zur Frou gnoo, wo iin nach sym Tod fasch um füfzg Joor überläbt het.
Rechtsanwalt
Was s mached und choschted und wèèr lueget, das s rächt tüend
Rächtsaawält händ d Uufgaab, irem Uuftraaggäber oder Kliänt mit rächtsstaatliche Mittel zu sym Rächt z verhälffe. Für daas chönd s öpperem raate oder öpper zum Byspil vor em Gricht verträtte. Imene Täil vo de tüütsche Länder und Schwyzer Kantöön und im Fürschtetum Liechtestäi chönd d Aawält au as Notaar tèètig sy.
Josias Simler
s Läbe
Dr Josias Simler het vier Chind gha, dr Josias Simler (1567–1588), wo Pfaarer gsi isch und als Fäldprediger z Frankrych gstorben isch; dr Rudolf Simler (1568–1611), wo Dokter worden isch und z Züri als Profässer für Logik und für Rhetoorik gschaffet het; dr Chaschper Simler (1574–1611), Guldschmiid z Züri, und d Dorothee (* 1571), d Frou vom Zürcher Theologyprofässer Chaschper Waser.
Rechtsanwalt
Was s mached und choschted und wèèr lueget, das s rächt tüend
Früener sind d Rächtsaawält für vill oder grad für ales zueständig gsy. Sit Nöierem gits alewyl mee Fachaawält, aso Aawält, wo uf gwüssi Theeme spezialisiert sind.
Josias Simler
s Schaffe und syni Wärch
Dr Simler het ane 1552 z Züri als eine vo de erschte Profässer am Collegium Carolinum, wo so öpis wie die früeni Zürcher Hochschuel gsi isch, afo schaffe. Er isch dezue ane au Diakoon am Sankt Peeter gsi. Er het em bedütende Zürcher Filoloog und Naturforscher Conrad Gessner syni Bibliotheca universalis nöi useggèè und für iin ane 1566 au de Nachruef gschribe, so wie ali syni Tegscht uf Latyynisch. Gly het er sech für d Natur und für d Geografy vo dr Schwiiz agfange inträssiere. Er het die erscht usfüerlech Beschrybig vo de Alpe zämegstellt und da dezue Informazioone us vil Schrifte gsamlet und au eigeti Beobachtige gmacht. Die Arbet mid em Titel De Alpibus commentarius isch lang es berüemts geografischs Standardwärch gsi. Anderi Wärch vom Simler sind es Buech über d Rächtsgschicht vo de Schwiiz: De Republica Helvetiorum, wo lang als Grundlaag für d Verfassigsgschicht vom Land pruucht worden isch, und es anders über s Wallis: Vallesiae Descriptio, won er drin au Namensgschichtlechs bringt, so wie öpe Bemerkige zum Bärg Monte Rosa. Er het as Expärte em Ulrich Campell ghulfe d Beschrybig vom Bünderland z mache, d Raetiae alpestris topographica descriptio, wo 1573 z Chur usecho isch. In es bar chlynere vo syne Schrifte behandlet de Simler Sache vom Alte Teschtamänt und verteidiget är gwüssi theologeschi Posizioone, wo zu synere Zyt aktuel gsi sind.
Rechtsanwalt
Was s mached und choschted und wèèr lueget, das s rächt tüend
D Chöschte wèèrded gwöndli im Vertraag zwüschet em Aawalt und em Kliänt abgmachet. Dezue ane gits gwüssi Voorgaaben i de Gsetz und i den äigene Standesregle.
Josias Simler
s Schaffe und syni Wärch
Dr Johann Wilhelm Stucki het ane 1577 de Nachruef für de Josias Simler gschribe: Vita clarissima viri D. Iosiae Simleri Tigurini, s. theologiae in schola Tigurina professoris fidelissimi.
Rechtsanwalt
Was s mached und choschted und wèèr lueget, das s rächt tüend
D Aawält understönd eren Uufsicht, wo vo de Gsetz ygrichtet wiird. Im Kanton Züri zum Byspil isch es d «Uufsichtskomissioon», wo sibe Lüüt drin sitzed: Vier list s Obergricht uus und drüü d Aawält (dezue ane chömed jee vier reschp. drüü Ersatzlüüt). Bi Verstööss gäge di äigene Standesregle händ d Aawält äignigi Voorschrifte.
Woo s Aawaltsrächt greglet isch
S Aawaltsrächt isch z Tüütschland und z Ööschterrych uf Bundesebeni greglet. Z Tüütschland isch das d Bundesrächtsaawaltsoornig, z Ööschterrych d Rächtsaawaltsoornig.
Josias Simler
s Schaffe und syni Wärch
Em Simler syni grössere Wärch sind i dr Schwiiz und au in andere Länder bekant und vil glääse worde.Die latynische Originaltegscht hend verschideni Autoore gly in andri Sprooche übersetzt. So schribt dr Hans Jacob Leu im Vorwort zu n ere nöje düütsche Uusgoob vom Regiment der Loblichen Eydgenoßschaft, won er ane 1722 useggä und für die jüngeri Zyt ergänzt het, über em Simler syn latynisch Urtegscht: «… [ist] selbiger folglich wegen seiner Würde so wol in die Teutsche, Französsische und Holländische Sprachen übersezt als auch in disen Sprachen zum öfteren neu-edirt worden.»
Rechtsanwalt
Woo s Aawaltsrächt greglet isch
I de Schwyz isch s Rächt zwäitäilt.
Josias Simler
s Schaffe und syni Wärch
D Schrifte vom Josias Simler sind vom Zürcher Bürgermeischter Johann Heinrich Waser, eme Änkel vom Simler, gsamlet worde; hüt sind’s i dr Zäntraalbiblioteek z Züri.
Rechtsanwalt
Woo s Aawaltsrächt greglet isch
Dezue ane gits na Standesrächt, aso Regle, wo sich d Aawält sälber gänd. Z Tüütschland isch das d Brueffsoornig für Rächtsaawält (BORA), und i de Schwyz sinds di Schwyzerische Standesregle (SSR).
Was de Volchsmund mäint
Luut em Schwyzerischen Idiotikon händ Aawält nöd grad en guete Rueff.
Me säit, en Aawalt chönn guet rede:
Me mäint, en Aawalt heb nie gnueg:
En Aawalt gilt au as gwüsseloos:
Me mäint au, es gäb z vill von ene:
Und imene Lied ghäissts:
Aber d Lüüt wüssed natüürli au, das en Aawalt ales mues wüsse, wänns zum Prozäss chunt:
Literatuur
Tüütschland:
Ööschterrych:
Schwyz:
Schönenbuch (Begriffsklärung)
Schönenbuch chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Staatenbund
Dr Staatebund (Konföderation, völkerrächtlige Verein) isch e Zsämmeschluss vo souveräne Staate (Mitgliidstaate, Bundesgliider) mit ere eigene, aber nume lockere Organisation uf dr Bundesebeni.
Dr Underschiid zwüschen eme Staatebund und em Bundesstaat isch, ass im Bundesstaat d Souveränität biim Bund liit, währed im Staatebund die einzelne Staate souverän si. Die Underschiid si allerdings fliessend, hüfig wärde beidi Begriff synonym bruucht. D Souveränität bedütet in däm Zsämmehang in erster Linie s Rächt, d Kompetänze zwüschen em Einzelstaat und em Bund z verdeile (die so genannti Kompetänzkompetänz). D Institutione vom ene Staatebund si im Allgemeine ee repräsentativi Versammlig, gmeinsami Usfüehrigsorgan für die gmeinsame Ufgoobe und e Schiidsgrichtsbarkeit für s Biilege vo Striitigkeite under de Gliidstaate. Im ene Staatebund chönne Gsetz vo dr gsetzgäbende Körperschaft vom Bund keini diräkte Uswirkige uf d Bürger ha, si wärde nume zur Verabschiidig an d Parlamänt vo de Gliidstaate delegiert, usserdäm bestoht en Usdrittsrächt für d Gliidstaate.
Die Europäischi Union isch as Völkerrechtssubjekt kei Staatebund, sondern isch in ere Klasse für sich. S dütsche Bundesverfassigsgricht het se im ene Urdeil vo 1993 as Staateverbund bezeichnet, was au über d Gränze vo Dütschland use Aklang gfunde het. D EU het in ihre Mitgliidsländer innepolitischi Befuegnis, wo uf e Bundesstaat hiwiise, doch stoht däm bis jetzt no kei eiheitligi gmeinsami Ussepolitik gegenüber, was d Union wien e reine Staatebund loot lo usgseh.
Bispil
Bispil für Staatebünd si:
Strassburger Denkmal
S Stroossburger Dänggmol stoot in Baasel uf em Zentralbaanblatz bim Baanhoof Baasel SBB und erinneret an die humanitääri Rolle, wo d Schwizer bi dr Belaagerig vo Stroossburg im Dütsch-Franzöösische Chrieg gspiilt häi.
S Dänggmol isch vom Frédéric Auguste Bartholdi 1895 gmacht worde. Gstifdet het s dr franzöösisch Baron Hervé de Gruyer zum Dank drfür, ass d Schwizer de Iiwooner vo Stroossburg ghulfe häi, wo d Stadt im Dütsch-Franzöösischen Chrieg schwer bombardiert worde isch. Verdräter vo de Stedt Baasel, Bärn und Züüri häi mit dr badische Regierig so lang verhandlet, bis si d Erlaubnis überchoo häi, 1400 Fraue, Chinder und Alti us dr belaagerete Stadt in d Schwiz z bringe.
Somalia
Somalia (Somali Soomaaliya; ) oder Bundesrepublik Somalia isch e federale Staat im usserschte Oschte vu Afrika am Horn vu Afrika. Dr Name chunt vum Volk vu dr Somali, wu s Bevelkeigsmee bildet un au in der Nochberländer aasässig isch.
S hitig Somalia isch us em Zämeschluss vu dr Kolonialbiet Britisch- un Italienisch-Somaliland entstande, wu anne 1960, im „Afrikanische Johr“, zäme unabhängig wore sin. S Staatsbiet gränzt im Oschte an dr Indisch Ozean, im Norde an dr Golf vu Aden, im Weschte an Dschibuti un Ethiopie un im Sid an Kenia. Noch em Sturz vu dr autoritäre Regierig unter em Siad Barre anne 1991 het s wäg em Burgerchrieg iber 20 Johr lang kai funktionsfähigi Zäntralregierung me gee. D Ibergangsregierige, wu ab 2000 unter em Schutz vu dr internationale Staategmainschaft bildet wore sin, sin zimli erfolglos blibe, si hän zytwys nit emol d Hauptstadt unter ihri Kuntroll brocht. Wyti Dail vum Land sin in Händ vu lokale Clan, Chriegsherre, radikal-islamistische Gruppe oder Pirate gheit.
Uf em Staatsbiet hän si mit dr Zyt verschideni De-facto-Regime bildet. Vu däne strät aber nume Somaliland im Nordweschte syt 1991 no internationaler Anerkännig as aigeständigi Nation. Di ibrige, dodrunter Puntland, Galmudug un Azania, stelle Aasprich uf Autonomy as sälbschtverwaltete Dailstaat, hän aber d Idee vu me gmainsame somalische Staat nit ufgee. Mit dr neie Verfassig, wu am 1. Augschte 2012 in Chraft drätten isch, sin die autonome Dailstaate jetz Mitglider vu dr neie Bundesrepublik Somalia (vorhär Republik Somalia). Erfolg gege di radikal-islamistische Milize anne 2012 hän s megli gmacht, im Augschte 2012 zum erschte Mol au wider e gmainsami somalischi Regierig z wehle, wu ne Reorganisation vu staatlige Strukture cha aagoo.
Geografy
Somalia lyt im Oschte vum afrikanische Kontinänt, am Horn vu Afrika uf dr Somali-Halbinsle. Dr nerdli Dail vum Land isch zum große Dail bärgig un lyt im Somali-Hochland durschnittli 900 bis 2100 m iber em Meeresspiegel; dr hegscht Bär gisch dr Shimbiris (2460 m). No Side lyt e Flachland mit ere durschnittlige Hechi vu 180 m. D Fliss Jubba un Shabeelle cheme vu Ethiopie un fließe dur dr Side vu Somalia un dodermit dur d Somali-Wieschti in dr Indisch Ozean.
Somalia wird bregt dur Monsunwind, e ganzjehrig haiß Klima, uuregelmäßigi Räägefäll un Druckeperiode, wu all Ritt vorcheme. Ußer in dr Bäärg- un Kischteregione lyt di durschnittli Maximaltämperatur am Dag zwische 30 un 40 °C. Dr sidweschtli Monsun sorgt in dr Gegnig um Mogadischu in dr Monet vu Mai bis Oktober fir e relativ mild Klima. Zwische Dezämber un Februar bringt dr nordeschtli Monsun en ähnli mild Klima. In dr sognännte Tangambili-Period zwische dr beede Monsun (Oktober bis Novämber un Merz bis Mai) isch haiß un fycht.
Umwält
Erosion un d Uusbraitig vu dr Wischti sin di wichtigschte Umwältbrobläm z Somalia. Ursache sin Iberwaidig un d Abholzig vu d letschte Wälder, wel Holz di Hauptenergyquäll vum Land isch un syt em Uusbruch vum Burgerchrieg in greßerem Umfang Holzchohle in d Staate vu dr Arabische Halbinsle exportiert wird.
D Mangrovebiet zwische Kismaayo un dr kenianische Gränze im Side vum Land un d Koralleriff am Golf vu Aden un in dr Neechi vu Kenia sin au drofe vu dr Boodedegradation an Land.
Bevelkerig
Di letscht Volkszellig, wu d Ergebnis dervu vereffetligt wore sin, het s anne 1975 gee. D UNFPA het 2014 e Studie publiziert, wu mit Hilf vu Umfroge un Satellitenufname ne Gsamtbevelkerig vu iber 12,3 Millione ermittelt woren isch.
Hit läbe ca. 25 Brozänt vu allne Somalier dailwys oder ganz as Nomade. 22 Brozänt vu dr Mänsche lääben as Buure, wu si in dr fruchtbarschte Region vum Land zwische dr Fliss Shabeelle un Jubba nidergloo hän. Dr grescht Dail vu dr Bevelkerig (42 Brozänt) läbt in stedtische Biet. S sin allno iber e Million Mänsche (9 Brozänt vu dr Gsamtbevelkerig) z Somalia uf dr Flucht un lääbe in dr Hauptsach in 107 Flichtlingslaager.
Somali-Clan
Vum Aadail här sin d Somali di greescht Ethnie. Si lääben au im Oschte vu -Ethiopie (Somali-Region), z Dschibuti un im Nordoschte vu Kenia.
Wichtig fir d Gsellschaft un d Bolitik z Somalia isch s Clansischtemvu dr Somali. E jede Somali gheert iber syni Abstammigslinie uf dr Vatersyte eme Stamm oder Clan aa. Di fimf große Clanfamilie (qaabiil) sin Darod, Dir, Hawiye, Isaaq un Rahanweyn.
Doderby gälte d Dir, Darod, Isaaq un Hawiye, wu nomadisch lääbe, as „ächti Somali“ oder Samaal, derwylscht d Rahanweyn, wu as Buure sässhaft sin, „unächti Somali“ oder Sab gnännt wäre. Si gälte, wie au verschideni ethnischi Minderhaite, us dr Sicht vun eme Dail vu dr aus Samaal as nit glychbrächtigt un hän tradiozinionäll gsellschaftligi Noodail.
E jedi vu däne Clanfamilie vergheit in e großi Zahl vu Subclan un Sippe (Somali: reer „Lyt vu“, „Noofahre vu“). Die umfasse e baar Hubdert bis Döusert Manne, wu s fir Verbräche fellig Bluetgäld (diya, mag) mitenander zahle bzw. kriege. Des Sischtem verschafft em ainzelne Somali traditzonäll Schutz fir Lääben un Aigedum, fiert aber au zue Bluetfehde, wu s au um Ussenandersetzige um Wasser- un Waidräächt un um bolitischi Macht goot, nit nume um ainzelni Verbräche
Minderhaite
Nit-Somali-Minderhaite mache rund 15 % vu dr Yywohner uus. Zue däne ghere verschideni schwarzafrikanischi Volksgruppe z Sidsomalia, wu vu dr Somali zäme Jarer („herthoorig“ oder „chruuselhoorig“) gnännt wär. E Dail vu däne stammt vu Sklaven ab, wu im 19. Johrhundert dur dr oschtafrikanisch Sklavehandel vu Tansania, Malawi, Mosambik un Kenia uf Somalia verschlaipft wore sin un si no ihre Flucht oder Freilossig zum greschte Dail im Dal vum Jubba nidergloo hän. Mer chännt si syt dr 1990er Johr as „Somalischi Bantu“. Bi ander Jarer-Gruppe, wie z B. bi dr Shidle, chännt mer d Härchumft nit, vilicht stamme si vun ere Bevelkerig vor dr Somali ab..
Anderi Minderhaite sin Swahili un Gruppe mit ere gmischlete Härchumft an dr Kischte (z. B. Bajuni, Barawese, Benadiri/Reer Hamar), im ganze Land verbraiteti Gruppe d Yibir un d Midgan, e baar Döusert Araber un baar Hundert Inder un Pakischtaner.
Schönbuch (Begriffsklärung)
Lueg au:
Somalia
Sprooche
D Hauptsprooch vu Somalia isch s Somali (Af-ka Soomaali-ga), e oschtkuschtiischi Sprooch us em Sproochnascht vu dr kuschitische Sprooche un dodermit Dail vu dr afroasiatische Sproochfamilie, wu hit vu rund 12 Millione Mänsche z Somalia un in dr Nochberregione gschwätzt wird. D Sprooch vum Somali-Volk wird z Somalia au vu fascht allne Minderhaite bruucht.
As Handels- un Bildigssprooche wären au Arabisch un – as Erb vu dr Kolonialzyt – Italienisch un Änglisch bruucht. E chlaine Dail vu dr somalischen Bantu het d Bantusprooch Zigula bhalte. An dr Kischte schwätze chlaini Minderhaite (d Bajuni um Kismaayo un d Brawanese z Baraawe) Dialäkt vum Swahili.
Di somalisch Ibergangsverfassig vu 2004 lait as offiziälli Sprooche Somali (Maay un Maha Tiri) un Arabisch fescht. Italienisch un Änglisch hän e Status as Sekundärsprooche.
Religion
D Yywohner vu Somalia ghere zue fascht 100 % em sunnitische Nascht vum Islam aa. Dodervu sin rund 80 % Schafiite un 20 % Hanafite. Dr traditionäll Islam z Somalia isch in dr Derfer un unter dr Nomade ender gmäßigt un vermischlet mit em Gwohnetsräächt vu dr Clan. Dert het s vor allem verschideni Glaubesschuele verbraitet, wu im 19. Johrhundert dur Sufi-Orde verbraitet wore sin Di eltschte vu däne Bruederschafte sin d Qadiriyya un d Salihiyya. Kleinere Gruppen sind die Dandarawiyya, der Ende des 19. Jahrhunderts von Muhammad ibn Ahmad al-Dandarawi gegründete, am weitesten verbreitete Zweig der Idrisiyya, und die Rifaiyya, ein Ableger der Qadiriyya, der unter arabischen Einwanderern in Mogadischu populär ist. Seit den 1970er Jahren gibt es vor allem in den Städten radikale wahhabitische Strömungen, die während des Bürgerkriegs ebenso wie die Religion insgesamt an Bedeutung gewonnen haben.
allem verschideni Glaubesschuele verbraitet, wu im 19. Johrhundert dur Sufi-Orde verbraitet wore sin Di eltschte vu däne Bruederschafte sin d Qadiriyya un d Salihiyya. Chlaineri Gruppe sin d Dandarawiyya, dr am wyteschte verbraitet Nascht vu dr Idrisiyya, wu Ändi 19. Johrhundert vum Muhammad ibn Ahmad al-Dandarawi grindet woren isch, un d Rifaiyya, en Ableger vu dr Qadiriyya, wu unter dr arabische Yywanderer z Mogadischu populär isch. Syt dr 1970er Johr git s vor allem in dr Stedt radikali wahhabitischi Stremige, wu syt em Burgerchrieg yyflussrycher wore sin.
Friegschicht
Abgsää vu dr schwär datierbare mindlige Iberliferig het s chuum Beleg fir d e Bsidlig vum Horn vu Afrika vor dr Zyträchnig. Erschti Spure vun ere mänschlige Zivilisation sin z Buur Heybe im Side vu Somalia entdeckt wore. Im Norde sin Hehlemolereie z Karin Heegan, z Laas Geel bi Hargeysa un z Dhambalin un and andere Stelle in dr Region Togdheer gfunde wore.
E erschti schriftligi Nännig vum Biet chennt im Name Punt bstoh, wu in altegyptische Quälle ne Land maint, wu Egypte ab 3000 v. Chr. Handel dermit dribe het, un wu mer im Biet vum hitige Somalia oder z Eritrea lokalisiert.
E Hafestadt mit Name Opone isch im 1. Johrhundert n. Chr. vun eme Handelsraisende vu Alexandria in sym Raisebricht Periplus Maris Erythraei bschribe wore. Si wird an dr Stell vum hitige Hafun vermuetet. Vu däre Stadt uus isch mit em Jeme, mit Phönizie, Nabatäa, Griecheland, Rom un „Azania“ Handel dribe wore un sälbscht indonesischi un malaiischi Händler sin an dää Ort chuu, wu schtrategisch ginschtig glägen isch an dr Handelsruute dur s Root Meer. Di griechische Quälle – s Periplus, Ptolemäus un Kosmas Indikopleustes – bruuche dr Name „Berber“ fir s Horn vu Afrika un syni Yywohner, wie au frieji arabischi Geografe d Somali „(schwarzi) Berber“ nänne.
Di hitige Yywohner vu Somalia, d Somali, fiere si in ihre mindlige Iberliferige uf Yywanderer vu dr Arabische Halbinsle zrug, wu em Änd akk Somali patrilinear vu dr Koreischite – em Stamm vum Mohammed – driber solle abstamme. No däre Aasicht sin si us em Norde yygwanderet un hän doderby ne Bevelkerig verdrängt, wu scho vorhär do gsii isch un us „Galla“ (Oromo) sun im Side vum Fluss Shabeelle us Bantu bstanden isch. D Sprochwisseschaft chunnt dergege zum Ergebnis, ass d Vorlaifer vu dr Somali vu Sidoschte här us em sidlige ethiopische Hochland chuu sin, wu anderi Ethnie lääbe, wu wie sii kuschitischi Sproche schwätze, un lait dodermit dr Schwärpunkt us dr kuschitisch-afrikanische Dail vu ihre Abstammig. Umstritten isch doderby, uf welem Wääg si in ihre hitig Biet yygwanderet sin un bis wän si d Bsidlig vum Horn vu Afrika abgschlosse ghaa hän. D Iberliferige vu dr Somali zuen ere arabische Abstammig, wu s ähnlig au as Härchumftmythe bi andere muslimische Volksgruppe z Nordoschtafrika git, – spiegele di spetere kulturälle Yyfliss un au d Vermischlig mit Araber vor allem in dr Kischtestedt wider un au wie wichtig dr Islam fir d Somali isch, derzue ne Verwächslig mit spetere Wanderige vu Norde no Side.
Iber d Bevelkerig vor dr Somali waißt mer wenig. Ass Oromo vor dr Somali im hitige Somalia gläbt hän, giltet as widerlait, wel d Oromo erscht im 16. Johrhundert ihri Expansion, au us em sidlige Hochland vu Ethiopie aagfange hän. Wenig waißt mer driber, wie wyt d Uusbraiig vu Bantu-Velker z Nordkenia/Sidsomalia gange isch. D Mijikenda, wu hit an dr Kischte vu Kenia un Tansania läbe, verzelle in ihre Mythe vum Härchumftsort Shungwaya, wu am Jubba gläge sei. Derwylscht e Dail Forscher in Shungwaya e Bantu-Staatswääse sään, wu vu dr Somali gschlisse wore sei, zwyfle anderi draa, eb die Iberliferige wohr sin. E Dail ethnischi Minderhaite z Sidsomalia wie d Gabaweyn un d Shidle, wu si au vum Uussää här vu dr Somali unterschaide, stamme wohl zmindescht dailwys vun ere Urbevelkerig vor dr Somali ab. Mer waißt aber nit, eb si urspringli dr Bantu oder au dr kuschitische Sprochgruppe aaghert hän. Dr Christopher Ehret spekuliert iber e Urbevelkerig vu „Khoisan“ (wu s bishär kai Beleg derfir git), wu di sidkuschitisch-sprochige (ENS Dahaloan, abglaitet vum Name vu dr Sproch Dahalo) Buure un Viizichter un derzue Jeger un Sammler – villicht Vorlaifer vu dr hitige Eyle – druf gflogt syy solle.
Ulrich Ruffiner
sys Läbe und Würke
Dr Ruffiner chunt us em Walserdorf Im Land südlech vom Monte Rosa, vom Wyler ”Fum d’ Rufinu“ bim Dörfli Rusa. Er het vermuetli no in synere Heimet s Handwärch vom Schteimetz und Muurer gleert. Und den het er als Boumeischter im Wallis i vilne Gmainde an Hüüser, Chile, Brugge und andere Sache gschaffet. Me känt vo iim sicher 35 Bouwärch, won er ganz nöi uusgfüert oder won er repariert und nach de aktuelle Stylvorstelige vo dr Renaissance umbout het. Me seit vo iim, er sig dr bedütendscht Walliser Boumeischter zu synere Zyt gsi.
Somalia
Vorkoloniali Zyt
D Wirtschaft un Lääbeswys vu dr Somali bstoht bis hite vor allem us nomadischer Viiwirtschaft un im Side us Ackerböu im Biet vu dr Fliss Jubba un Shabeelle. D Kombination vu Ackerböu un Viihaltig (Agropaschtoralismus) bi dr Rahanweyn z Sidsomalia isch wahrschyns ender di ursringli Lääbeswys vu dr Vorlaifer vu dr Somali, e Dail vun ene isch speter zuen ere raine Viihaltig un zum Nomadedum ibergange. Friejer isch mer dervu uusgange, ass d Rahanweyn as Nomade us em Norde yygwansderet un sässhaft wore seie S Clansischtem vu dr Somali het wahrschyns Yyfliss vu dr patrilineare Stammesgsellschaft vu dr Araber un het di urspringli, villicht matrilinear organisiert Gsellschaftsform verdrängt. Au in vorkolonialer Zyt sin Konflikt zwische Clan, bsundersch um Land un Wasser, kai Sältehait gsii. D Deerine, wu in dr Region vu Natur uus ufdrätte, fiere regelmäßig zue Hunger, bsundersch unter dr Nomade im Norde un Zäntrum vu Somalia.
Seehandel un Yyfierig vum Islam
S Chenigrych vu Aksum isch uf em Hegschtpunkt vu syre Macht (ca. 4. bis 6. Johrhundert) bis in Nordweschte vu Somalia gange, iber d Uuswirkige vu syre Herrschaft waißt mer wenig.
Dur dr Seehandel iber Kischtestedt wie Zeila (Saylac) un Hobyo sin d Somali unter arabischi un persischi Yyfliss chuu, dodrunter au mit em Islam ab em 7. Johrhundert. No wyter het si dr Islam im 11., 12. un 13. Johrhundert mit dr Aachumft vu muslimische Patriarche verbraitet, dodrunter dr Schaich Darod Jabarti un dr Schaich Isaaq, wu d aint dervu dr Clan vu dr Darod un dr ander däjenig vu dr Isaaq grindet het. Zeila isch bis zum 16. Johrhundert zum Handelszäntrum fir Kaffee, Gold, Zibet, Strußefädere un Sklave vu Ethiopie un zum Zäntrum vum Islam z Somalia ufgstige. Handel dribe het mer mit em Noche Oschte, Indie un China.
Sedisvakanz
Sedisvakanz ( vacantia, mittellatynisch, „s Freisyy, Läärsyy“; sedis isch dr Genitiv zue sedes „Stuel“, also aigetli „Freisyy vum Stuel“, zmaischt widergee mit „lääre Stuel“) haißt d Zyt un dr Zuestand wänn dr Stuel vum Papscht oder eme Bischof nit bsetzt isch, wel dr Amtsdreger us em Amt gschide, aber no kai Noofolger yygfiert isch. Dr Uusdruck vacantia sedis wird in dr latynische Fachliteratur bruucht. Im Corpus Iuris Canonici (CIC) chunnt dr Uusdruck nit vor; dert sin Zyt un Umstand vu dr Sedisvakanz umschribe mit em Uusdruck sede vacante („derwylscht dr Sitz frei isch“). Mit em lääre, uubsetzte oder verwaiste Stuel isch d Kathedra gmaint, dr Lehrstuel vun eme Bischof, im Fall vum Papscht d Kathedra vum Bischof vu Rom. D Vakanz vum Hailige Stuel fangt aa mit em Dod oder em Amtsverzicht (Abdikation) vum Papscht. E freiwillige Amtsverzicht het s in dr Gschicht vu dr kadolische Chilche nume zwaimol gee, 1294 (Coelestin V.) und 2013 (Benedikt XVI.).
Somalia
Seehandel un Yyfierig vum Islam
Dr Raisend Ibn Battuta het d Region bsuecht un het 1329 Zeila bschribe un im Rame vun ere Rais no Side an dr oschtafrikanische Kischte lang 1331 Mogadischu (Maqdashu), wu seli groß gsii sei. Dr chinesisch Admiral Zheng He isch aafangs 15. Johrhundert uf Somalia chuu, wu villicht d Giraffe här gstammt isch, wun er vu syne Afrikaraise uf China brocht het.
Sultanat z Nordsomalia
Im 13. Johrhundert het e Wanderigsbewegig vu dr Somali no Side aagfange, wu bis in s 19. Johrhundert gangen isch. In däre Zyt si au Staate entstande, vor allem s Sultanat Ifat z Ethiopie un z Nordsomalia, dr Vorlaifer vum Sultanat Adal, wu vu muslimische Somali un Afar gfiert woren isch. Des isch vu syre Hauptstadt Zeila bis Jijiga un Harar im hite ethiopische Ogaden ganfge un isch langi Zyt fridli gegeniber em chrischtlige Nochber Ethiopie blibe. D Beziehige vu dr baide Staatswäse sin aber schlächter wore, wu dr ethiopisch Negus (Chaiser) Isaak (Yeshaq) muslimischi Siidlige im Dal eschtli vu Harar aagriffe un 1415 Ifat eroberet het. No sym Siig het dr Isaak d Muslim zue Tributzahlige zwunge un het e Hymne uf dr Siig schrybe loo. In däre Hyme erscheint s Wort Somali zum erschte Mol in gschribener Form.
Ulrich Ruffiner
sys Läbe und Würke
Für s Läbe und d Wirtschaft vom Wallis sind d Stroosse und d Brugge, won er bout het, bsunders wichtig gsi. E Deil drvo sind hüt no z gseh, und psunders em Ruffiner syni grosse Bogebrugge zelet zu de schöne Bouwärch, wo me underwägs i dr Walliser Landschaft atrift. D Rumelingbrugg hindena Leuk isch mit irne zwei Bööge ganz ungwöönlech, aber d Chibrugg im Vischpertaal über dr 50 Meter tüüfe Schlucht vo dr Mattervischpa isch sid si öpe 1545 bout worden isch di bekantischt vo dene Brugge.
Wo dr Boumeischter sid ane 1508 fasch zää Joor lang a dr nöje Chile uf em Burghügel vo Raron z tue gha het, het er sech im Dorf undedra es Woonhuus mit ere Bildhauerwärchstatt gmacht. D Schrift uf emene Dilibalke vo dr grosse Stube git dr Name vom Huusherr aa: «disen buw hat macht ulrich rufiner von prismell do man zalt 1513 jar». I sym Huus isch e Späckschteiofe us dr Zyt vom Ruffiner gsi; und me het vermuetet, ass dr Bildhauer won er dozmol di modärnschte Hüüser im Wallis bout het, grad au die guete Schteiööfe erscht rächt id Mode broocht het.
Somalia
Sultanat z Nordsomalia
Im 16. Johrhundert sin s dergege d Muslim gsii, wu Ethiopie aagriffe hän. Unterstitzt vum Osmanische Rych sin si, aagfiert vum Ahmed Gurey (Gran), wyt in s Land fiiri drunge, un hän s verwieschtet un d evelkerig dezimiert. Mit Hilf vun ere portugiesische Expedition unter em Cristóvão da Gama – eme Suhn vum Vasco da Gama – un em Yysatz vu Kanone isch s Ethiopie glunge, d Eroberig schließli abzwände. Wu dr Ahmed Gurey in dr Schlacht vu Wayna Daga am 21. Februar 1543 gfallen isch, sin d Muslim zruggschlaa wore. In dr Zyt druf isch Adal in chlaineri Staate ussenander gheit, dodrunter s Sultanat Harar. Des isch, wie au ethiopischi Biet, unter Druck vu dr Oromo chuu, wu vu jetz vu Sdie här fiiri drunge sin.
D Portugiese sin syt dr Zyt vum Heinrich em Seefahrer an dr Kischte vu Afrikas lang gsääglet un sin eso bis Somalia chuu. Ab em 16. Johrhundert isch s zue Iberfäll vu portugiesische Seefahrer uf somalischi Kischtestedt chuu. Zeila het dur portugiesischi Aagriff 1517 un 1528 un dur Iberfäll vu somalische Nomade us em Umland an Bedytig verlore un isch in Bsitz vu dr jemenitische Stadt Mokka chuu. Berbera het sy Roll yygnuu, isch aber au Bsitz vu Mokka wore. Dr Jemen sälber, un dodermit au Mokka, isch zytwys unter osmanischi Herrschaft chuu. Anne 1875 het Egypte unter em Ismail Pascha ne Invasion z Ethiopie versuecht, Harar un Zeila, aber au Kismaayo sin fir churzi Zyt unter egyptischi Kuntroll chuu.
Ulrich Ruffiner
sys Läbe und Würke
Ane 1519 het dr Ruffiner aagfange, vom Lötschetaal uus übere Gemmipass en Soumwääg z mache.
Inne a dr Pfarrchile St. Stephan vo Leuk zeigt em Ruffiner sys Wappe, ass er a däm Bou mitgschaffet het.
Somalia
Stedt im Side vu Somalia
Au di wyter im Side glägene Stedt, wu s scho syt em Mittelalter git, wie Baraawe un Merka sin wichtiger wore. Vor allem Mogadischu het uf sy Hinterland Banaadir (Benadir) uusgstrahlt. Vu eppe 1550 bis 1650 het s e Staat vu dr Ajuran – eme Stamm vu dr Hawiye – mit Kalafo im hitige Ethiopie as Hauptstadt gee, wu vu dr Kischte bi Mogadischu iber s unter Shabeelle-Dal bis zue sym Handelszäntrum Hobyo gangen isch. Noch em Nidergang vum Ajuran-Staat no portugiesische Raubziig, innebolitische Konflikt un em Fiiridringe vu Nomade us em Norde het si ne chlainer Sultanat vu dr Geledi-Digil (Rahanweyn) mit Afgooye as Zäntrum bildet, Hobyo isch aigeständig wore.
Ulrich Ruffiner
sys Läbe und Würke
Dr Ruffiner isch ungfäär ane 1550 gstorbe, won er vom Chiledurm vo Glis obenabe ghäit isch und sech drby schwär verletzt het.
Somalia
Stedt im Side vu Somalia
D Grindig vu Kismaayo wird dr Bajuni zuegschribe, ere Untergruppe vu dr näbe dr Somali an dr Kischte aasässige Swahili-Gsellschaft. Vor allem z Mogadischu hän si arabischi un persischi Yywanderer aagsidlet un mit dr Yyhaimische vermischlet.
Vum 16. bis ins 18. Johrhundert hän d Portugiese Baraawe un Mogadischu kuntrelliert, bis si ihri Bsitzige z Oschtafrika nerdli vu Mosambik an s Sultanat Oman bzw. Sansibar verlore hän. Im 19. Johrhundert sin Mogadischu, Merka, Baraawe, Kismaayo un Warsheikh unter dr Kuntroll vu Sansibar gstande. Di sansibarisch Herrschaft isch, ähnli wie diejenig vu Mokka iber e Dail nordsomalischi Stedt, in dr Hauptsach us eme jehrlige Tribut bstande.
Ulrich Ruffiner
sys Läbe und Würke
Z Raron het me ane 2005 Aaläss organisiert, zum an d Arbet vom Ruffiner a dr Burgchile vor öpe 500 Joor z erinnere.
Somalia
Stedt im Side vu Somalia
Dr Seehandel mit Sansibar het au schwarzafrikanischi Sklave vu Oschtafrika in s Land brocht, wu ab em 19. Johrhundert allmee zum Schaffe uf exportorientierte Plantasche im Shabeelle-Dal zwunge wore sin un wu d Noofahre vun ene hit di „somalische Bantu“ gnännt wäre.