cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rain LU
Geografi
Räin liid uf ere Hochebeni am Südhang vo dr Erlose zwöschen em südleche Seetau ond em Sempachersee. Zue dr Gmeind ghöred ou na dr Ortsteil Sandblatten ond dr Wiiler Gundolingen (. Vo dr Gmeindsflechi send 74,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 16,8 % Waud ond 8,3 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Räin send Öschebach, Höudisriede, Hofdere, Nöiechöuch, Römerswiu ond Rooteborg.
Gschicht
Räin esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1269 aus Rein, Herbrig 1256.
Religion
86,3 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 6,9 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,5%, CVP 30,2% , FDP 24,5% , GLP 4,8% , GP 2,3% , SP 5,3% , SVP 27,4% , Süschtigi 3,9%.
Dr Gmeindspräsident vo Räin esch dr Peter Brunner (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1831 Iiwohner 96,5 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,3 % Französisch, 0,4 % Italienisch ond 2,8 % anderi Sprache.
Z Räin redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Huelgoat
Huelgoat (bretonisch An Uhelgoad) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Huelgoat lyt im Regionale Naturpark Armorique (Parc naturel régional d'Armorique), an dr Uuslaifer vu dr Monts d'Arrée, 49 km vu Quimper un 55 km vu Brest uf ere Hechi zwische 92 m un 267 m iber Normalnull.
Gschicht
Huelgoat isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1288 as Huelcoyt (1288 Huelquoet, 1306 Huelgoit, 1338 Uhelgoit, 1371 Uhelgoet, 1373 Helquoit, 1391 Huelgoet).
Verwaltig
vu Huelgoat isch. Huelgoat ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Huelgoat ghert zem Bretonisch.
United Nations Multilingual Terminology Database
Di United Nations Multilingual Terminology Database (uf alemannisch Mehrsprachigi Datebank vo der offizielle UNO-Terminologie) ischen Online-Übersetzer wo die offizielli Terminologi vo de Vereinte Nazione automatisch i di 6 offizielle Sprache vor UNO (Arabisch, Chinesisch, Änglisch, Französisch, Russisch und Schpanisch) übersetzt. D'Datebank het meh als 70,000 Wörter und wird täglech aktualisiert. Si isch ins Internet gstellt worde, um de Lüt, wo e kei Zuegang zum Intranet vom UNO-Sekretariat hän, d'Arbet vo dr UNO eifacher verständlich mache z'kenne.
D'Datebank wird verwautet dure Instituzion wo Terminology and Reference Section, Documentation Division, DGACM heisst. Dr Hauptsitz vo dr DGACM isch z'New York.
Cama GR
Cama isch e Gmaind vom Kanton Graubünda.
Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Moesa. S Dorf isch am Fluss Moësa im undere Misox, am Bärghang uf dr rächte Syte vom Daal. Uf dere Syte isch nur ganz en chlyne Deil vom Gmaindgebiet. Das goot drfür uf dr andere Syte obenam Dorfdeil Al Pont, was uf Dütsch ”bi dr Brugg“ häisst, bäidsyts vom Sytedaal Val Cama ganz uf die höche Bärge. Im Norde isch dr Piz Croch dr högscht Gipfel mit 2377 Meter über Meer, im Südweschte dr Pizzo Paglia mit dr Höchi vo 2550 Meter. Am Ändi vom Camadaal stoot dr Bärggraat, wo vom Paglia zum Piz Martel und zum Sasso Bodengo und zum Piz d’Uria lauft. Über die Bärgchetti goot au d Landesgränze zwüsche dr Schwiiz und Itaalie. Ufem Bodengo träffe sech dezue ane d Gebiet vo de iteliänische Provinze Como und Sondrio.
Im Camadaal isch bim Camasee (Lagh de Cama) deils uf Gmaindgebiet vo Cama und deils uf Bode vo Verdabbio in dr Gmaind Grono die schöni Alp Alp de Lagh, wo hüt no als Gäissenalp pruucht wird. Mit Hilf vo dr Organisazioon ProSpecieRara tuet me do di Graui Bärggäiss (Capra grigia), wo als eini vo de starch bedrote Schwiizer Gäissearte gilt, wyter züchte. Us em Camadaal flüsst der Valcamabach zu dr Moesa abe.
Wyti Berych vo de andere alte Alpweide wärde scho lang nümm bestosse und sind ganz vom Wald zuetekt. Höch überem Camasee lyt dr Sambrogsee, wo zu Verdabbio ghört.
S Dorf Norantola mit dr alte Burgruine,, d Frakzioon Ogreda und dr Wyler Aosa sind au i dr Gmaind Cama.
Bi Cama isch am Schluss no dr Ändbaanhof gsi vo dr ehemolige Ysebaanlinie vo Castione-Arbedo is Misox, dr Ferrovia Bellinzona-Mesocco.
Unterbaselbiet
As Underbaaselbiet bezäichnet mä dr westlig Däil vom Kanton Baasel-Landschaft ooni s Laufedaal, wo dr Flechi nooch chliiner isch as dr Räst vom historische Baaselbiet aber dr Bevölkerig nooch gröösser und wirtschaftlig wichdiger.
Bis zur Baasler Revoluzioon vo 1798 isch s Gebiet Underdaaneland vom äidgenössische Ort Baasel und au as Baasler Landschaft bekannt gsi. S Underbaaselbiet het sich au sproochlig vom Ooberbaaselbiet und em Laufedaal underschiide, in de letschte Joorzäänt si die Underschiid aber immer chliiner worde.
Weeli Gmäinde s Underbaselbiet genau usmache, isch nid ganz klar. Si Chärn isch s Birsegg. aber vilmol definiert mä s as dä Däil vom Kanton Baaselland, wo nit Laufedaal und nit Ooberbaselbiet isch. Das weere fast alli Gmäinde vom Bezirk Arlese. Muttez, Birsfälde (bäidi im Bezirk Arlese) bzw. Braddele und Augst (bäidi im Bezirk Liestel) wärde männgisch zum Ooberbaaselbiet zelt und mänggisch zum Underbaselbiet.
Neobarock
Neobarock (au: Nöibarock oder Zwäite Barock) isch d Bezäichnig von ere Stiilrichdig in dr Archidektur, dr Bildhauerei und wird mänggisch au in dr Muusig brucht, au wenn dr richdig musikalisch Stilbegriff Neoklassizismus häisst.
Dr Neobarock isch in dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert verbräitet gsi, vor allem noch 1880. Er gältet as en Erschiinigsform vom Historismus, wo uf elteri Stiilrichdige zruggriffe und die zum Däil au mitenander kombiniert het. In Ööstriich het dr Neobarock e „patriotischi“ Konnotazioon ghaa, wil er an d Kulturblüete und an die politischi Expansion im früeje 18. Joorhundert aaknüpft het.
In dr Archidektuur
In dr Spootfaase vom Historismus isch d Orientierig an d Rönessans, wo zerst vorgherscht het, in Hindergrund dräte und barocki Forme si für alli mööglige Bauufgoobe iigsetzt worde. Im neobarocke Stiil het mä bsundrigs gärn Theatergeböid baut, wil im Barock alli theatralische Kunstgattige ufblüeit si. In sinere Spootfaase het dr Neobarock mit em Juugedstiil koexistiert und dä au beiiflusst.
In dr Bildhauerei
Zur gliiche Zit wie in dr Archidektuur häi au in dr Bildhauerei neobarocki Tendänze afo ufdrätte. As Hauptverdräter vom Neobarock gälte dr Berliner Bildhauer Reinhold Begas und der Wiener Victor Tilgner.
Kabinett Stoiber III
S Kabinett Stoiber III isch vum 6. Oktober 1998 bis zum 14. Oktober 2003 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. D CSU het bi dr Landdagswahl am 13. September 1998 52,91 % vu dr Stimme un dodermit 123 vu dr insgsamt 204 Sitz gwunne. Dodermit het d Bartei unter em Minischterbresidänt Edmund Stoiber als furt chenne ellai regiere.
Lupstein
Lupschte, oder àui Lupschtän (frz. Lupstein, dt. Lupstein), ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lupschte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 739.
Verwàltung
vun Lupschte ìsch. Lupschte ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lupschte ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Claudia Martin
D Claudia Martin (* 21.Jänner 1970 z Annaberg-Buchholz) isch e dytschi Bolitikeri (bis 2016 AfD, syt 2017 CDU) un syt Merz 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg
Lääbe
D Martin isch in dr Nechi vu Bautzen ufgwachse. Z Hochkirch isch si uf d Grund- un Realscuel gange un derno z Bautzen uf s Gimnasium. Noch em Abitur anne 1988 isch si uf di Sorbisch Fachschuel Sozialpedagogik un het 1994, en Abschluss as staatli anerkännti Erzieheri gmacht. No dr Lehr isch si uf Walldorf zoge un schafft dert syterhär in ere Chinderschuel (family & kids @ work UG).. Si isch gschide un het e Suhn.
Bolitik
Anne 2013 isch d Martin in di nei Bartei Alternativ fir Dytschland (AfD) yydrätte un isch dert Sprächeri vum AfD-Chraisverband Rhy-Necker wore.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si im Wahlchrais Wiesloch fir d AfD kandidert un 18,6 % iberchuu. Iber e Zwaitmandat isch si in Landdag yyzoge.
Wu si di bade-wirttebärgisch AfD-Fraktion ufgspalte het,isch d Martin vu Juli bis Oktober 2016 Mitglid vu dr Fraktion Alternative für Baden-Württemberg gsii. Mitti Dezämber 2016 isch si us dr AfD un dr AfD-Landdagsfraktion uusdrätte, wel si dr rächtspopulistisch Kurs vu dr AfD nimiehet welle mitdrage. As Grind het si dr „systemfeindlichen Oppositionskurs, Desinteresse an Sachpolitik in ihrer Fraktion, die starke Tendenz zu rechtsextremen Auffassungen innerhalb der Fraktion, den Verzicht auf politische Sacharbeit sowie die ständige und einseitige Skandalisierung des Flüchtlingsthemas“ aagee. Si het au d Bildig vu „WhatsApp-Gruppen, mit denen bei der Aufstellung von Kandidaten für die Landesliste zur Bundestagswahl bestimmte Personen unterstützt“ wore seie, kritisiert. Dr Fraktionsschef Jörg Meuthen het ere ne „hinterrücks vorbereitete Aktion für billige 15 Minuten Ruhm“ vorgworfe un het gmaint, villciht wär s besser gsii, wänn si „gleich für eine der linkspopulistischen Kartellparteien kandidiert hätte“.
Im Oktober 2017 het si ne Aadrag uf Mitglidschaft in dr CDU gstellt. Im Novämber 2017 isch si in d CDU ufgnuu wore un zwoo Wuche speter au in d CDU-Fraktion.
Im Landdag isch si Mitglid im Petitionsuusschuss, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu un im Uusschuss fir Sozials un Integration. Derzue isch si Stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Europa un Internationals.
Kroatien
Kroazie (kroat. Hrvatska) isch ä Land, wo sich zum greßere Teil in Südoschdeuropa (Zentralkroazie, Kroatischs Küschdeland, Dalmazie un Ischdrie) un zum kleinere Teil in Oschdmitteleuropa bfindet. Dr Schdaad lait am Adriatische Meer un grenzt an Slowenie, Ungarn, Serbie, Bosnie-Herzegowina un Montenegro.
Gschichd
S Gebiet vum heudige Kroazie isch sit em 8. Johrhundert v. Chr. vun de Illyrer bsidelt worre. Ab em 7. Johrhundert hen d Grieche ogfonge dert zu sidle; uff sii geht zum Beischbil d Gründung vun Split zrick. Schbäder isch des Gebiet Teil vum Römische Riich un dann vum Byzandinische Riich worre.
Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Nazi-Dütschland und Italie bsetzt worde.
Kroazie het 1991 zemme mit Slowenie d Unabhängigkeit vun Jugoslawie erklärt, worufs zum Krieg mit Serbie komme isch.
Sit em 1. Juli 2013 isch Kroatie Mitglid vo de Europäische Union.
Polidik
Kroazie isch ä parlamentarische Republik mit eme Mehrpardeiesyschdem.
Sebastian Sailer
Läbe un Wärch
Dr Sailer isch as Suhn vun eme greflig Fuggersche Amtsschryyber z Weißehorn uf d Wält chuu. Scho as Schieler isch er in s Prämonstratenserchloschter Obermarchtal yydrätte. 1730 het er dr Chloschtername Sebastian aagnuu, 1732 het er d Ordesglübd abgleit un isch derno 1738 zum Prieschter gweiht wore. Ab 1739 het er an dr Chloschterschuel z Obermarchtal as Lehrer unter anderem fir Chilcherächt gschafft. Dernääbe isch er Pfaarer gsi in dr chloschtereigene Derfer Seekirch am Federsee un Reitlengedorf (hite Ortsdeil vu Obermarchtal).
Die schwäbische Schöpfung
Am 10. Novämber 1743 het er im Chloschter Schusseriad syy nej Singspil Schöpfung der ersten Menschen, der Sündenfall und dessen Strafe ufgfiert (speter bekannt as Die schwäbische Schöpfung, Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig). S Wärch, wu as d wichtigscht Meischterwärch vum Sailer giltet, versetzt uf e liebivolli, wänn au därbi Wyys di biblisch Schepfigsgschicht um Adam un Eva in d Wält vu dr oberschwebische Buure. Dr Gottvater, dr Adam un d Eva schwätze un singe uf dr Bihni im oberschwebische Dieläkt. D Komödie isch seli erfolgryych gsi un isch 1796 sogar vum Wãẽgaademer Chloschterkomponischt Meingosus Gaelle as Oper Adam und Evas Erschaffung vertont wore, wahrschyns het dr Gaelle do au Melodie vum Sailer dryygschafft. D Schwäbische Schöpfung het zue allene Zyte vil Frynd gfunde, s het e Huffe, zem Deil illuschtrierti Uusgabe dervu gee un s wird hite allno ufgfiert, zem Byschpel im Ramme vu dr Sebastian-Sailer-Däg, wu alljohr z Obermarchtal stattfinde. D Furtsetzig vu dr Schepfigsgschicht Kain und Abel, wu am Aafang vum 20. Johrhundert im Chloschter Mehrerau z Breagaz ufgfunden woren isch, losst sich nit sicher em Sailer zueordne un chennt au e Bearbeitig oder e Wärch vun eme Nochahmer syy.
Der Fall Luzifers
D Dieläktkomödie Der Fall Luzifers (Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig) vum Sailer losst sich nit gnau datiere, muess aber no 1738 entstande syy, wel s e Referänz din het uf d Hiirichtig vum Joseph Süß Oppenheimer. Die skurril Komödie verzellt wie dr Luzifer dr Deifel woren isch un vo de Notwändigkeit, d Schutzängel, wu s uf d Äärd nimi brucht, wider in dr Himmel zruckzhole as Versterkig vu dr himmlische Heerschare. Dr Sailer parodiert in dr Komödie Sprochen un Dieläkt, un verspottet so d Eigeheit vu dr Velker un ihri Sinde. Zem Byschpel prangeret dr Franzoseängel dr Hochmuet aa, dr Schwobeängel d Vellerei, dr Schwyzerängel dr höllischa Giz, un s git au ne Ufdritt vun eme bayrische Hanswurscht. Dr Luzifer wird gege Änd in e Abdritt yygspeert, un schließli wird em fir d Strof vu syyne Untate dr Gnuss vun eme Schluck vum Bodeseewyy aadroht, wu dr Sailer schyns nit seli gschetzt het.
Die sieben Schwaben
Au im Sailer syym wältlige Schwank Die sieben Schwaben (Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig), wu sibe Schwobe uf Hasejagd gehn, bietet sich Ruum fir syy Spott. D Hauptfigure sin dr Gelbfüßler, dr verfrässe Spätzlesschwab, dr schlofrig Nestlerschwab, dr ufsässig Mückenschwab, dr dräckig Spiegelschwab, dr grob Blitzschwab, dr ehrgyzig Suppenschwab un e gschwätzige Allgaier.
Im Schwank Schwäbischer Sonn- und Mondfang (Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig) versueche schwebischi Buure, s Wätter z kontrolliere, indäm si d Sunne un dr Mond wän yyfange.
S Schauspil Die Schultheißenwahl zu Limmelsdorf (Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig), wu dr Sailer in Hauptsach in Alexandriner verfasst het, isch in dr Chloschterschuel Obermarchtal ufgfiert wore. S het Elemänt vun em Schwank din, aber au vun eme Lehrstuck.
Gfrogter Prediger un vilsytige Autor
Ab 1756 isch dr Sailer Pfaarer z Dieterschkirch. 1761–1763 het er e baar Mol dr chunschtsinnig Grof Friedrich von Stadion z Wartshause bsuecht, wun er au dr Christoph Martin Wieland un d Sophie von La Roche droffe het.
Dr Sailer isch e gfrogte Prediger gsi un isch vil uf Reise gsi fir syyni Bredige. Anne 1750 isch er vu dr mächtige Ryychsabtei Salem yyglade worde, d Bredig z halte zue dr Iberfierig vum Gnadebild in d Wallfahrtschilche Birnau. 1762 isch er uf Augschburg greist un uf Landsberg am Lech, 1764 het er d Ignatius-von-Loyola-Bredig ghalte bi dr Jesuite z Würzburg, 1766 d Chilbi-Bredig zue dr Döusertjohrfyyr vum Chloschter Ottobeure un 1767 d St.-Ulrichs-Bredig fir di schwebische Landesgnossenschaft z Wien. Uf däre Reis het er sogar e Privataudiänz iberchuu bi dr Maria Theresia.
Wu d Dochter vu dr Maria Theresia, d Maria Antonia, di speter franzesisch Chenigi Marie Antoinette, uf ere Reis vu Wien zue ihre Hochzyt uf Paris am 1. Mai 1770 au s Chloschter Obermarchtal bsuecht het, isch ihre z Ehre im Sailer syy Huldigungskantate Beste Gesinnungen Schwäbischer Herzen (in einer einfältigen Kantate abgesungen, Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig) ufgfiert wore. In däm amüsante Stuck wägsle pathetischi hochdytsche Värs vum Marchtalls Genius un dr Liebi mit schwebische vu dr vier Buure Theißle, Joackele, Veitle und Michel un em Chor.
Au in dr Kantate auf die Aderlässe (Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig) wird e Doktor, wu hochdytsch schwätzt, mit eme oberschwebische Buur konfrontiert, bis zuen eme „zwosprochige“ Duett (Herr Dokter! krank bi-n-i, As beißt mi, und klimmt mi / Freund! schick nur zum Bader, Lass öffnen ein Ader). Gege s Änd gehen au d Wort vum Dokter in Richtig Dieläkt.
In syyre Prosakomödie Die schwäbischen heiligen drei Könige (um 1771, abzleite us ere Nännig vum 4. Russischen Türkechrieg uf dr Krim dur di drej Chenig, Text: lueg in dr Alemannische Textsammlig) het dr Sailer d Legänd mit dr derflige Wält vu syyre Heimet vermischlet. Dr Herodes wird as schwebische Dorfwirt dargstellt, di heiligen drej Chenig heischen as Stärnsinger um Spyys un Trank, was di findig Wirtsfrau aber mit eme Hiiwyys uf s Faschtegebot vor em Drejchenigsfescht ablähnt.
Anne 1773 het dr Sailer e Schlagaafall gha un het sich vu syyre Pfaarstell z Dieterskirch in s Chloschter Obermarchtal zruckzoge. Noch syym Dod 1777 isch er in dr Gruft vum Chloschter byygsetzt wore.
Wärch im schwebische Dieläkt
Im Sailer syy schwebische Dieläkt isch uf eire Syte bregt vu syre Heimetstadt Weißehorn (hit im bayrische Schwobe), uf dr andre Syte vum Dieläkt vu syyne oberschwebische Pfarreie.
Halbgeviertstrich
Dr Halbgevierstrich (–) isch en dr Typografie a waagrechdr Schdrich, mo a Halbgeviert lang isch. R wurd als Gedankaschdrich, Bis-Stchdrich und Streckachdrich ond bei Geldbeträg vrwended. Andre waagrechde Strich, mid dene dr Halbgeviertstrich häufig vrwechseld wurd, send s Minuszoicha, dr Viertelgeviertschdrich, der Geviertschdrich ond dr Doppelgeviertstrich sowie das Bindestrich-Minus.
Grondlag
S Geviert (englisch quad) isch a typografische Maßeinheid aus dr Zeit vom Bleisatz mid bewegliche Lettra, mo au em moderna Satz am Rechner noo vrwended wurd.
Couleur 3
Dr Sender sendet vorallem Musig für Zuehörer im Alter unter 30, moderiert wird in französischer Sprooch. Ähnlich wie be Radio SRF 3, gits be Couleur 3 es pendant uf dr World Music Special, wo be Couleur 3 Republik Kalkutta heisst.
De Sender cha i de ganz Weltschschwiiz empfange werde und het z Frankriich no meriri UKW-Sender und zwor z Lyon, z Chambéry, z Grenoble und z Chamonix. Da Programm underschaidet sich vor alem i de Werbig vom weltsche Sender. Rechtlich gsie isch de Sender z Frankriich e Privatsender.
I de Tütschschwiz cha Couleur 3 via DAB gloset werde. Im Badische cha de Sender tailwiis uf 104,8 MHz im Marggräflerland bis zum südliche Chaiserstuel empfange werde. Uf höchere Berge under guete Bedingige cha de Sender au uf em Chasseral uf 104,2 MHz apailt werde.
Das kleine rote schülerbuch
Ds chliine rote schüelerbuech esch es Handbuech för Schüeler gse wo 1969 erschine isch un wo fo de Däne Bo Dan Andersen, Søren Hansen und Jesper Jensen underem Originautitu Den lille røde bog for skoleelever gschrebe worde esch. Das Buech reflektiert s Dänke vor 68er-Bewegig, isch i vili Schbrache übersezt worde und in mehrere Schdaate esches sogar verbote worde oder nor in verchörzter Form erschine.
Wis entschdanden isch o wasses före Werkig gha hed
E dütschi Übersetzig esch 1970 im Verlag Neue Kritik erschine. Si schdammt vom Peter Jacobi u vom Lutz Maier u isch a di dütsch Schbrach aapasst worde. Dr Titu esch im dütschschbraachige Ruum sehr erfougrich gseh u isch innerhaub fo drüüne Jahr 8 mau verlegt/drockt worde, met insgsamt 180.000 Äxemplaar. Ir Schwiz het dr Politiker Hans Martin Sutermeister e Kampagne gschdartet und hets gschaffet, dass d'Iifuhr vo däm Büechli teilwiis verbote worde esch. Ebefaus verbote worde isches z'Frankriich o in Italie; in Ängland esch ds little red schoolbook nor in gchörzder Form erhäutlech gseh, die obszöne Teil se gschdreche worde. D'Zensurmassnahme in Ängland si 1976 düre Europäisch Grichtshof för Mönscherächt beschdätigt worde, gliichzitig esch aber ou dr Umfang vor Meinigsfreiheit klarer aus vorhär definiert worde.
In Öschdriich wird ds Buäch in öberarbeiteter Form bis hüt vor Aktion kritischer SchülerInnen, wo der SPÖ nöch esch, vertribe. Im Vorwort zur Usgab vo 2003 heissts:
Dinkelsbühl
Dinklschbihl (amtlich Dinkelsbühl) isch e Stadt vo Middlfranke z Bayern.
Geografy und Gschicht
D Stadt lyt nid wyt wägg vo dr Gränze zu Bade-Württebärg. Drduur lauft dr Fluss Wörnitz.
Afro-asiatische Sprachen
Die afro-asiatische Schbrooche si ä Schbroochfamilie, wo öbbe 375 Schbrooche derzue ghöre. Si wärde gschwätzt vo meh as 300 Millione Mensche in Nordafrika, Oschdafrika, Weschdafrika, Zentralsfrika und Südweschdasie. Früehner het män ä semitisch-hamitischi Schbrooche gsait.
Das kleine rote schülerbuch
Zitat
Wenn euer lehrer sagt, das buch sei falsch geschrieben, hat er recht. Denn er kennt nur die alte rechtschreibung. In seinem buch kann er gern alle fehler, die er findet, rot anstreichen. Er wird viele finden, pro zeile mindestens zwei! Und das buch wird dann erst richtig rot.“'' (Aus der Vorbemerkung der deutschen Ausgabe)
Dinkelsbühl
Geografy und Gschicht
Dinklschbihl isch in ere Urkunde vo ane 1188 s erschte Mol erwäänt. Me erklärt dr Ortsname so, dass dr erscht Deil vom ene althochdütsche Personename wie öpe Dingold chiem und dr zwöit Deil vom middelhochdütsche Wort bühel für Hoger.
Afro-asiatische Sprachen
Underfamilie
Die afro-asiatische Schbrooche wärde in die Underfamilie iideilt:
Dinkelsbühl
Geografy und Gschicht
Dinklschbihl isch en alti freii Rychsstadt gsi. 1802 isch si zu Bayern cho. Sid 1998 isch es e bairischi Grossi Chreisstadt. Si het hütt öpe zwölftuusig Ywooner.
D Stadt isch bekant wägen ihrem psunders guet erhaltene middelalterleche Zäntrum, wo si drfür als Öiropäischs Kulturdänkmool agluegt wird. I dr Altstadt sind au scho es bar historischi Filme dräit worde. Me gseht no vil vo dr alte Stadtmuur mit zwänzg alte Düürm und de vier alte Stadttor: s Nördlingertor, s Rooteburger Tor, s Wörnitztor und s Segringertor.
Dialäkt
Dinklschbihl lyt im Randgebiet vom alemannische Spoochruum. I dere Landschaft isch d Sproochgränze vom Oschtfränkisch zum Schwööbisch, und au s Piet vom Mittelbairisch isch nooch. Drum luegt me dr alemannisch prägt Dinklschbihler Dialäkt au als “Übergangsmundart” a.
Nordwestschweizerdeutsch
Under Nordweschtschwyzerdütsch verstoot me die niider- und hoochalemannische Mundaarte, wo im Nordweschte vo dr Dütschschwyz gredt wäärde. Niideralemannisch isch numme dr Dialäkt vo dr Stadt Baasel und irer ängen Umgääbig, di andere Mundaarte sin hoochalemannisch.
Nordweschtschwyzerdütsch isch dialäktoloogisch gsee e Sproochlandschaft, wo von ere Rääie, aber lengscht nid allne Nöierige birüert woorden isch, wo si vom Ooberrhyy und wyter nöördlig nooch Süüde uusbräitet hän und denn im Jura oder süüdlig vom Jura verebbt sin. Die hoochalemannische Mundaarte, wo zum Nordweschtschwyzerdütsch ghööre, sin aso dialäkttipoloogisch hoochalemannischi Dialäkt, wo niideralemannisch beyyflusst sin.
Geograafische Ruum
Di zäntraale nordweschtschwyzerdütsche Dialäkt sin die, wo me in dr Stadt Baasel, de baaselstedtische Landgmäinde Rieche und Bettige, im Baaselbiet, im aargauische Frickdaal, im früener bäärnische und hüt baaselbieterische Laufedaal und im sooledurnische Schwarzbuebeland (s Dornegg) schwätzt.
D Mundaarte vom süüdjurassische Däil vum Kanton Sooledurn (ooni bäärndütsche Buechibärg) sin Üübergangsmundaarte zwüschen em nordweschtschwizerdütsche und em nordbäärnisch-südweschtaargauische Dialäktruum. Je noch Kriterium ghööre si zer äinten oder zer andere sproochliche Groossregioon. Im Bäärner Seeland um Biel und Erlach umme gits au no Räschte vom Nordweschtschwyzerdütsch; früener sin die Züüg vill steerker gsii, wil s Gibiet doozmool zum Fürschtbischdum Baasel ghöört hed.
Dialäktogisch gsee, ghöörte au d Mundaarte, wo in dr süüdbaadische und elsässische Umgääbig vo Baasel gschwätzt wäärde und äng mit em Baaseldütsch verbunde sin, zu dääre Grubbe, lueg d Artikel Markgreflerisch, Dinkelbergisch und Elsassisch. Us bolitische Gründ cha me si aber nid zum Nordweschtschwyzerdütsch nee.
D Mundaarte vo dr Nordweschtschwyz
D Mundaarte vo dr Nordweschtschwyz
Italienisch-Eritrea
Italiänisch-Eritrea isch e Kolonie vom Königriich Italie am Horn vo Afrika ksi. Es hät s Staatsgebiet vom hütige Eritrea umfasst und hät vo 1890 bis 1936 existiert. Vo 1936 bis 1941 isch es Teil vo Italiänisch-Ostafrika ksi.
Entwicklig
D Kolonie isch am 1. Januar 1890 gründet worde. De ersti Gouverneur isch de Baldissera Orero ksi. Under ihm hät mer d Iwahnderig vo Italiener gförderet. Die Eritreer sind hingäge unterdrückt worde. Das isch vor allem under em Benito Mussolini vo 1922 bis 1941 ksi.
1897 isch de Ferdinando Martini de neui Gouverneur vo Italiänisch-Eritrea worde. Under ihm isch s Vercherssystem usbaut, die Bildig gförderet und d Korruption bekämpft worde.
In Eritrea händ im Jahr 1936 vor allem Muslime (öppe 57 % vo de Bevölkerig) und Christe (39 %) gläbt.
1935 isch Eritrea s Ufmarschgebiet vo de Königlich Italiänische Armee für de Chrieg gäge s Kaiserriich Abessinie ksi.
Nach em Sieg über Äthiopie 1936 isch d Kolonie Eritrea bis 1941 en Teil vo Italiänisch-Ostafrika ksi. 1941, im Zweite Wältchrieg, isch Eritrea vo britische Truppe eroberet worde. Demit isch die italiänischi Herrschaft beändet ksi. I de Pariser Fridensverträg vo 1947 hät d Republik Italie ändgültig uf s Gebiet müsse verzichte.
1888
uf d Wält chuu
s Datum gchänt me nit: Clara Wettach, Schwyzer Mundartautorin
Kabinett Kretschmann I
S Kabinett Kretschmann I isch vum 12. Mai 2011 bis zum 11. Mai 2016 d Landesregierig vu Bade-Wirttebärg gsii. Dr Winfried Kretschmann het e grien-roti Koalition us Bindnis 90/Di Griene un SPD gfiert, wu no dr Landtagswahl 2011 bildet woren isch. Är isch dr erscht Minischterbresidänt z Dytschland, wu dr Griene aaghert un dr nyynt Minischterbresidänt vum 1952 grindete Land. Sechs Fachminischter stelle d Sozialdemokrate, vier Fachminischterie un s Staatsminischterium laite di Griene. Mitglider vu dr Regierig Stimmrächt sin au ai Staatssekreteri un ai ehrenamtligi Staatsreti, wu boodi dr Grienen aaghere. Derzue cheme drei bolitische Staatssekreter, wu nit Mitglider vu dr Regierig sin, un e Minischterialdirektor mit dr Amtsbezaichnig Staatssekreter. D Amtsdreger sin am 12. Mai 2011 im Landdag veraidigt wore.
Dr Koalitionsverdrag drait dr Titel „Der Wechsel beginnt“ (alem. 'Dr Wächsel fangt aa.'). Dodin hän sich di Grienen un d SPD uf die Ressortverdailig gainigt:
Gravitation
D' Gravitation bezaichnet s'Phänomen vu de gegesitige Aziegig vu Masse. Si isch d'Ursach vu de irdische Schwerchraft oder Erdaziegig, wo d'Erde uf Objekte usüebt. Si bewirkt dodemit bispilswiis, dass Gegeständ uf de Bode gheie. D'Gravitation bestimmt au d'Bahn vu de Erde un vu de andere Planete um d'Sunne, un si spilt ä bedütendi Rolle in de Kosmologi.
Ifüehrig
D'Gravitation isch erstmols vum britische Physiker un Mathematiker Isaac Newton mathematisch beschribe worre. Des vu ihm formuleert newtonsche Gravitationsgsetz isch die erst physikalisch Theori gsi, wo sich in de Astronomi het awende lo. Es bestätigt die beraits vorher entdeckte keplersche Gsetze vu de Planetebewegig un dodemit ä grundlegends Verständnis vu de Dynamik vum Sunnesystem mit de Möglichkait vu präzise Vorhersage bezüeglich vu de Bewegig vu Planete, Monde un Komete.
In de 1916 vu Albert Einstein ufgstellte allgmaine Relativitätstheori wird d'Gravitation uf ä Chrümmig vu de Ruumzitt zruckgfüehrt, wo under anderem dur die bedailigte Masse provozeert wird. S'newtonsche Gravitationsgsetz ergit sich debi als nitrelativistischer Grenzfall fer d'Situation hiriichend schwacher Ruumzittchrümmig, wie si bispilswiis in unserem Planetesystem herrscht. Die korrekt Beschribig vu Neutronesterne un Schwarze Löcher oder d'Erklärig vu de Periheldrillig vum Merkur sin aber de allgmaine Relativitätstheori vorbehalde.
D'Gravitation isch die schwächst vu de viir bekannte Grundchräft vu de Physik. Ufgrund vu ihre ubegrenzte Riichwiiti un vum Umstand, dass si sich nit abschirme losst, isch si trotzdem die Chraft, wo die großrüümige Strukture vum Kosmos prägt. Sie spilt doher in de Kosmologi äe entschidendi Rolle.
S'Newtonsche Gravitationsgsetz
S'Newtonsche Gravitationsgsetz besait, dass d'Gravitationschraft F, wo sich zwai Masse m_1 un m_2 mit aziege, proportional zue de Masse vu baide Körper, de Gravitationskonstante G un umchehrt proportional zum Quadrat vum Abstand r vu de Masseschwerpunkt isch:
wobi
Denooch isch d'Gravitationschraft ä Wexelwirkig, wo au wie im Fall vu de Aziegig zwische Erde un Sunne dur s'Vakuum wirkt. Mer bezaichnet si als Fernwirkigschraft, wo sich middels Chraftfelder beschribe losst. Im Ramme vu de newtonsche Physik wird debi agnu, dass sich Veränderige s'Feld dur Bewegige vu de Masse augeblicklich im Rüm usbraite.
Us em Newtonsche Gravitationsgsetz folgt, dass d'Gravitation ame Punkt vu ere sphärisch symmetrische (chugleförmige) Masseverdailig im Abstand r vu ihrem Schwerpunkt stets so groß wie d'Gravitation vu ere Punktmasse in sällem Schwerpunkt isch, dere Masse grad der Dail vu de Gsamtmasse entspricht, wo sich innerhalb vu de Chugle mit em Radius r befindet. Innerhalb vu ere homogene Chugle bedütet des, dass d'Gravitationschraft proportional zum Abstand vum Mittelpunkt isch. D'Gravitation vu ere homogene Chugle im Vakuum isch doher an ihrer Oberflächi am größte. Des gilt au fer d'Erde.
Allgmaini Relativitätstheori
In de Relativitätstheori wird d'Gravitation zwische zwai Masse demit iber die lokal Chrümmig vu de Ruumzitt vermiddlet, wobi sich Änderige numme mit Leechtgschwindigkait usbraite chänne. D'Gravitation het doher de Status vu eer Nohwirkigschraft. Die endlich Usbraitigsgschwindigkait vu de Gravitation bedingt bi Systeme vu beschlünigte Masse d'Existenz vun Gravitationswelle.
Gravitation un Quantetheori
Falls d'Gravitation dur ä Quantefeldtheori beschribbar isch (Quantengravitation), sott s'Graviton, ä hypothetischs Dailli, wo bislang no nit noochgwise isch, existeeren. D'Rolle vum Graviton in de Quantegravitation sott analog si zue dere vum Photon in de Quantetheori vu de elektromagnetische Wexelwirkig (Quanteelektodynamik).
Druck
S Wort Druck chan aini vo däne Bedütige ha:
Heinz Stauffer
Dr Heinz Stauffer (* 25. Augschte 1942 z Wattewiu; † 6.Merz 2016 z Thun) isch e Schwyzer Bfaarer un Dialäktautor gsii.
Nau (Nachrichtenportal)
Nau isch es Nochrichteportal i der Schwiiz.
Heinz Stauffer
Lääbe
Dr Stauffer isch z Wattewiu uf d Wält chuu un au dert ufgwachse. Är het Schriftsetzer glehrt un derno z Münsige as Korrektor bi Fischer Druck gschafft. Är het am Oobegimnasium d Matura noogmcht un derno an dr Universitet Bärn Theology studiert. Anne 1974 het er s Studium abgschlosse. Är isch derno Bfaarer z Gampele un z Aarbärg gsii. Ab 1990 isch er Bfaarer z Asudinge gsii. Noch ere Härzoperation mit Komplikatione het er sy Beruef anne 2000 mieße ufgee. Ab un zue het er aber no Kollege verdrätte.
Nau (Nachrichtenportal)
Es isch es Internet-Medium, wo ane 2017 agfange het Nochrichte professionell zämezstelle und über sini Online-Plattform z’verbreite. Der Verlag ghört der Firma Livesystems Holding AG; das isch es Undernääme, wo mit Wärbig s Gält verdient; es isch ane 2007 ggründet worde.
Heinz Stauffer
Lääbe
Wun er emol noch em Motto vu sym Lääbe gfrogt woren isch, het er gsait: «Brugge schlaa».
Nau (Nachrichtenportal)
Für nau.ch schaffe öppe füfzg Journalischte, wo Informazioone us de Regioone und vo der Politik vo der Schwiiz recherchiere und aktuelli Mäldige druus mache. Vo dären Arbet chunt au der Name vom Medium: Nau isch d Abchürzig für die drü Wörter «neu», «aktuell» und «underhaltend».
Heinz Stauffer
Lääbe
Dr Stauffer het insgsamt zeh Biecher gschribe, nyyn dervu uf Bärndütsch. Derzue het er Kolumnen un Rezänsione fir d Zytig gschribe un Bydreg fir Anthologie. Är het au gärn gmolt un zaichnet. Dr Stauffer isch Mitglied im „Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller Verein“ (BSV) gsii.
Nau (Nachrichtenportal)
Me cha d Mäldige vo Nau uf Bildschirm in öfentleche Vercheersmiddel, i Tankstelleshop und Fitnesszänter und mit eren App au uf mobile Gräät läse.
Heinz Stauffer
Lääbe
Dr Stauffer isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Monique zwee Sihn un e Dochter ghaa. Si hän zäme z Seftigen BE gwohnt. Im Jänner 2016 isch er in s Alters- un Bflääghaim Wattewiu zoge. Im Merz het er e Lungeentzindig iberchuu un isch an dr Folge vun ere im Spital Thun gstorbe.
Paul Ibenthaler
De Paul Ibenthaler (* 18. Juni 1920 z'Lörrach; † 2001 z'Eichsle, Stadt Rhyfelde, Landkreis Lörrach) isch e dütsche Moler, Bildhauer un Autor gsi.
Um de 2500 Werke, wu im Bsitz vu de Paul und Regina Ibenthaler Stiftung sin, wu am 1. April 1993 gründet worde isch, werde sit 2009 in zwei Usstellige im Johr im Paul-Ibenthaler-Huus z Lörrach für d'Bevölkerig zuegänglich gmacht.
Lebe un Werk
De Paul Ibenthaler isch 1920 z'Lörrach uf d'Welt chu un het 1934 e Lehr als Installateur aagfange. 1937 het er z'Münche d'Eröffnig vu de nationalsozialistische Große Dütsche Kunstusstellig im Huus vu de dütsche Kunst in Münche bsuecht, wu ihn beiiflußt het. Uf de einde Sidde het er dört e Usstellig gseh, wu kulturpolitisch iinepasst het in d'nationalsozialistischi Gsinnig, uf de andere Sidde hets dört in de Hofgartearkade e Usstellig geh mit "entarteter" Kunst, so daß er zwei Kunschtrichtige direkt mitnander vergliiche het chönne.
1939 isch er zum Militärdienst iizoge worde un isch ab 1940 z Vélizy-Villacoublay stationiert gsi. Dört het er sich im Rahme vumme Soldatebetreuuigsprogramm vu de dütsche Bsatzigsmacht an de Académie de la Grande Chaumière mit de ziitgenössische französische Kunscht usnandersetze chönne. Wu er wieder deheim gsi isch us de amerikanische Kriegsgfangeschaft 1945, isch er uf Lörrach chu, wu er 1947 bi de erschte Kunschtusstellig noch em Krieg mitgwirkt het. Ab 1962 het er an de Gymnasie Rhyfelde un z Grenzach-Wyhle Kunscht unterrichtet bis 1980. 1974 isch er mit sinere Familie uf Eichsle zoge. Sini zweiti Frau Regina isch 2006 gstorbe.
Gotthold Ephraim Lessing
Dr Gotthold Ephraim Lessing (* 22. Januar 1729 z Kamenz, Markgroofdum Oberlausitz; † 15. Februar 1781 z Braunschweig) isch e bedütende Dichter vo dr dütsche Ufkläärig gsi. Mit sine Drame und sine theoretische Schrifte, won er din vor allem Toleranz bredigt het, het dä Ufkläärer dr witere Entwicklig vom Theater dr Wääg zäigt und die dütschi Litratuur noochhaltig beiiflusst. Dr Lessing isch dr erst dütsch Dramatiker, wo s Wärk von em bis hüte ununterbroche in de Theater ufgfüert wird.
Monte Carasso
Monte Carasso isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.
Gschicht
D Gmai Monte Carasso het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.
Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Monte Carasso isch dr Flavio Guidotti gsi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Monte Carasso ghert zum Ticinese.
Hofstetten bei Brienz
Hofstette (amtlech Hofstetten bei Brienz) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Gotthold Ephraim Lessing
Wärk
Dr Lessing isch für Freihäit gstande: Freihäit für d Bürger vo dr Bevormundig dur en Aadel, Freihäit vom Glaube vo de Dogme vo de Chille und im Theater d Befreijig vom franzöösische Vorbild. Sini Theaterstück erschiine is hüte wie d Prototüpe für s bürgerlige dütsche Drama, wo sich spööter entwigglet het. Miss Sara Sampson gältet as s erste dütschsproochige bürgerlige Druurspiil, Minna von Barnhelm as Vorbild für e hufe klassischi dütschi Lustspiil, Nathan der Weise as s erste wältaaschaulige Ideädrama. Sini theoretische Schrifte Laokoon und Hamburgische Dramaturgie häi Maassstääb für d Diskussioon vo esthetische und litratuurtheoretische Grundsätz gsetzt. Dr Lessing isch bi sinere Suechi für e dütschsproochigs bürgerligs Theater stark under em intellektuelle Iifluss vom franzöösische Enzyklopedist und Filosoof Denis Diderot gstande.
Theologiikritischi und filosofischi Schrifte
Usgoobe:
Hofstetten bei Brienz
Geografi
Hofstette ligt in ere Mueude über em Aaretau. D Gmeindsflächi bsteit us 30,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 44,7 % Waud, 4,5 % Sidligsflächi u 20,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Giswil, Lungere, Brienzwiler, Briens u Schwanden.
Gschicht
Hofstette isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1359 aus Hofstetten. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,7 % gläge.
Religion
78,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 11,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Burg Alzenach
D Burg Alzenach isch e abgangeni Burg bim Ortsdeil Ginglige vu dr Stadt Brysach im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg.
Hofstetten bei Brienz
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,4 %, CVP 1,5 %, EVP 2,3 %, FDP 7,8 %. GLP 3,2 %, GP 10,3 %, SP 8,1 %, SVP 36,2 %, Suschtigi 8,2 %.
Paul Ibenthaler
Lebe un Werk
Im Lauf vu sinem Lebe het de Paul Ibenthaler mehr als 4000 Bilder un Skulpture gschaffe, wu er mit sinere Frau archiviert het. Er het am meischte mit Öl- un Temperafarbe gmolt, aber au Aquarellfarbe, Chohle un Tuschi het er gnu. De Paul Ibenthaler isch e bedüddende Vertreter vum expressive Realismus.
Hofstetten bei Brienz
Politik
Gmeindspresidänt vo Hofstette isch dr Paul Fuchs (Stang 2013).
17. Januar
Dr '''17. Jänner''' isch dr 17. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 348 (in Schaltjohr 349) Däg bis zum Änd vum Johr.
Paul Ibenthaler
Lebe un Werk
Sit em April 2009 het d'Stiftig ihre Sitz in de Lörracher Baumgartnerstrooß 16. S'Huus isch vu de Stiftig kauft worde, damit mr dört sini Werk usstelle cha.
Hofstetten bei Brienz
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 551 Ywohner 95,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 1,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Hofstette ghört zum Höchstalemannisch.
Palikir
Palikir ìsch d’ Hàuiptschtàdt vu da Federiarta Schtààta vu Mikroneesia ìm Pazifischa-n-Ozeàn.
wù ’s ìsch
Palikir lìegt 8 Kilomääter süüdlig vu Kolonia, wo d’ greeschta Schtàdt vu Pohnpei un d’ Hàuiptschtàdt vum Bundesschtààt Pohnpei ìsch. 9 Kilomääter süüdeschtlig vu Palikir ìsch dr Mount Nanlaud, dr heechschta Punkt ìn da Federiarta Schtààta vu Mikroneesia.
Um Palikir ìsch dìchter Wàld.
Gschìcht
Sallamols ìsch Palikir a klain Dorf oohna Bediitung gsìì. Ànna 1985 hàt maa d’ Ärrìchtung vun’ra näija Hàuiptschtàdt fìr d’ Federiarta Schtààta vu Mikroneesia ìn a Gsätz fäschtgschrìewa. Ànna 1989 ìsch Palikir àls Hàuiptschtàdt ärkläärt worra. Mìt’ra finànziälla Hìlf vu da Verainigta Schtààta (äbb 15 Millioona Dollar) hàt maa dr Ort ìn a modärna Schtàdt umgwàndelt. Doo hàt maa-n-àlla Regiarungsgebäijer, a pààr Woohnhiiser un dr Woohnsìtz vum Presidànt vu da Federiarta Schtààta vu Mikroneesia bàuia.
Friedrich E. Vogt
Dr Friedrich E. Vogt (* 5. Juli 1905 z Stuegert, † 1995) isch a deitscher Schriftsteller ond Dialektforscher gwäa. Em-ma greeßra Personakreis isch’r hauptsächlich durch seine Gedicht ond Liadr em schwäbischa Dialekt bekannt wårda. Dor Vogt schreibt a Stuagortr Schwäbisch (z. B. "secht" sdadd om Stuagort rom "saed"). Saene Beobachtunga zor Aussbråch ond zom Schreiba vom Schwäbischa hådd´r en saem Lehrbuach "Schwäbisch in Laut und Schrift" niidorgschriiba, a muschdorgiltichs Buach uff demm Gebiit.
Aus seim Leaba
Dr Friedrich E. Vogt kommt am 5. Juli 1905 z Stuegert uf d Welt. Sei Vaddr isch dr Maschinischt Friedrich Vogt ond sei Muadr d Christiane Vogt geborene Maier. Dr kloi Friedrich wechst en seira Hoimetstadt uf. Wia-nr siiba Johr alt ischt, wuud’r eigschualt. 1918, kurz vor-em End vom Erschda Weltkriag, fellt sei Vaddr a dr Front. Em Herbscht 1920 wechslet dr Vogt zor Wilhelmsoberrealschual, wo-nr 1924 s Abidur macht. Dô drnôch fangt’r a dr Uni Diibenga ô, Neifilologii mit de Fecher Deitsch, Franzeesisch ond Englisch zo studiira. De gleiche Fecher studiirt’r em Wendrsemeschtr 1925/1926 a dr Uni Mincha ond dô drnôch a dr Uni Berlin. Em Wendrsemeschtr 1927 isch’r wiidr a dr Uni Diibenga eigschriiba, wo-nr 1929 zom Dr. phil. promoviirt. S Thema vo seira Doktrarbet ischt Die Mundart von Deufringen und Umgebung nach Lauten und Flexion. Sei eigentlicher Wonsch ischt zwar, Schauschbiiler odr Journalischt zo werra, landa duat’r abr em Schualdenscht (Gymnasiom).
Em Zwoida Weltkriag wuud dr Vogt zor Wehrmacht eizoga. An dr Front ibrkommt-en a args Hoimweh. Vrmissa duat’r deet au sein schwäbischa Dialekt. Drom befasst’r sich en seira weniga freia Zeit intensiv mit äll-ra schwäbischa Litradur, wo-nr grad ufdreiba kô. Wia dr Kriag rom ischt, gôht’r wiidr als Lehrer en Schualdenscht. Neabaher vreffentlicht’r en ällerloi Zeidonga ond Zeitschrifda wissaschaftliche Abhandlonga ibr da schwäbischa Dialekt ond fangt au bald ô, selbr Gedicht zo schreiba. Ois vo seine Steckapferd ischt au d Beschäfdigong mit-em Waldenserwelsch. D Waldenser send a franzeesischa Volksgrupp, wo am Ôfang vom 18. Johrhondert weaga ihrem Glauba us ihrer Hoimet vrtriiba worra send ond vom wirdabergischa Herzog Eberhard Ludwig Land zom Siidla ôôbodda kriagt hend. Deane ihr Schbrôch ischt am Ôfang Franzeesisch gwäa ond hot nôch ond nôch emmr meh Schwäbisch ufgsaugt. 1950 isch dr Vogt zom erschda Môl mit-ma Beitrag ibr dui Schbrôch em Radio uftredda ond hot au – zamma mit a baar Nôchkomma vo de Waldenser – da Rescht vo dera Schbrôch, wo heit so guad wia ausgschdorba ischt, uf-ra Schallbladd feschtghalda. (Uf da Markt komma isch dui abr erscht 15 Johr schbätr!)
En de frihe 1950er Johr hot dr Vogt efders môl an Uftridd bei de Feschdla vo vrschiidene Vorei, wo-nr seine schwäbische Gedichtla zom Beschda geit. Amma scheena Dag ischt bei so ma Feschdle au a Vrleger em Publikom: dr Bechtle us Esslenga. Dr sell ischt ganz begeischtret vom Vogt seine schwäbische Reim. Am End vo dr Vorstellong gôht’r uf da Vogt zua ond moint: Ha, dees was Sia dô vortraget, Herr Vogt, dees sott ma doch drucka! So kommt 1953 em Vogt sei erschts Biachle raus: Poetisches Schwabenelexier. Dô drvoo send bald 10.000 Exemplar vrkauft, was fir a mundartlichs Werk a stolza Zahl ischt. Drom kommet em Lauf dr Zeit noh an Haufa Biachr drzua.
1953 isch dr Vogt Studiarat am Goldberg-Gymnasiom vo Beblenga/Sendlfenga. En sellem Johr fendet en Beblenga au grauß Hoimetfescht statt. Zo deam Ôlass schreibt dr Vogt zamma mit-em Karl Bauer sei erschts Theatrstick, Um Freiheit, Recht und Ehr, a Volksschauschbiil en-ra aldrtimlicha hochdeitscha Schbrôch en elf Szena om d Bauraschlacht bei Beblenga/Sendlfenga em Johr 1525. D Uffihronga mit Beblenger Laiaschauschbiiler wend an graußer Erfolg.
Neaba seine Gedicht schreibt dr Vogt au emmer wiidr amôl geziilt Vers, wo zom Vortona vorgsäa send. Zo de meischde steiret dr Hermann Schwander d Melodia bei. Gsonga wend dia Liadla vo de schwäbische Volksschauschbiiler Oscar Müller, Willy Reichert, Oscar Heiler ond em Erich Hermann (= Rundfunk-Fritzle). Bsonders bekannt worra isch des Liad Dia steile Stuagerter Stäffela, wo – gsonga vom Oscar Müller – noh viil Johr nôch-em Vogt seim Dood oft en de Radio-Wonschkonzert vrlangt werret.
Stil
Dr Vogt hot emmr môl wiidr betont, dass’r sein Dialekt et drzua missbraucha will, om-a billiga Biirzeltschbassmacherei zo betreiba. Zo seine Vorbildr hot’r da Michel Buck, da August Lämmle ond da Sebastian Blau zehlt. En dr Ôfangszeit send seine Vers noh ganz tradizionell drherkomma, abr mit de Johr ischt sei Dichdong emmr progressiver worra. Dô hot’r sich geischdich mit-em Berner Kurt Marti vorwandt gfihlt. Anhand vo drei Beischbiil soll sei Wandlong ufzeigt werra.
Vom Vogt seim sechsstrofiga Liad us dr erschda Schaffensperiod En Stuagert ond om Stuagert rom ... gôht dr Ôfang so:
<poem style="font-style:italic"> En Stuagert ond om Stuagert rom Ist s Herz vom Schwôbaland: Dô gilt a sonnigs Gmüet soviel Wia Reichtom ond Verstand.
Auffellig an seine Dichdonga vo dr middlera Schaffensperiod ischt hauptsächlich, dass älle Werder kloi gschriiba werret ond uf d Satzzoicha fascht ganz vrzichdet wuud. Em Vogt sei Gedicht henterefür gôht so los:
<poem style="font-style:italic"> a wäschklammersäckle mit zwetschgagsälz dren ond a schnapsglas voll schneckaschlonz a packpapierguck voll schmiersoifabrüah ond a kutteroimer voll bronz
En seine schbäde Johr isch dr Vogt wiidr zor Groß- ond Kleischreibong ond de Satzzoiche zrickkehrt, seine Gedicht send abr auffällich kurz ond reimet sich nemme. Als Beischbiil folgt sei ganz Gedicht Oh Heimatland:
<poem style="font-style:italic"> Wenn oiner von ons Dees secht, nò woiß dr ander, wo er dra’ ist.
Quell
Friedrich E. Vogt: Nachlese – Schwäbisch-Lyrisches und Biografisches, zammatraga vom Hanno Kluge ond vom Hermann Walz mit-ma Vorwort vom Manfred Rommel, Silberburg-Verlag Titus Häussermann GmbH Diibenga, 1. Uflag 2005, ISBN 3-87407-663-6
Île-de-Batz
Île-de-Batz (bretonisch Enez-Vaz) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Île-de-Batz lyt uf dr glychnamige Inslen im Atlantik, 83 km vu Quimper un 53 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 33 m iber Normalnull.
Gschicht
Île-de-Batz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 884 as Insula Battha (um 1130 Baza insula, 1158 Eccl. Bath Pauli, 1265 Baz Insulam, 1296 Ylle de Bast, 1355 Lisle Baas, 1371 Baz).
Verwaltig
vu Île-de-Batz isch. Île-de-Batz ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Île-de-Batz ghert zem Bretonisch.
Karl Friedrich Müller
Dr Karl Friedrich Müller (* 25. Februar 1902 z Neistadt; † 10. Dezämber 1983 z Fryybeg isch e dytsche Sprochwisseschaftler, Dialäktforscher un Lehrer gsii.
Läbe un Beruef
Dr Müller isch as Suhn vun eme Beamte z Charlsrue, z Ämmedinge un z Fryybeg ufgwagse. Ab 1920 het er an dr Universitet Fryybeg Gschicht un dytschi un franzesischi Philologi studiert. 1921 isch er Mitgliidd vum Fryburger Wingolf wore. Anne 1925 het er syy Studium abgschlosse mit ere gschichtswisseschaftlige Dissertation mit em Titel „Geschichte der Getreidehandelspolitik, des Bäcker- und Müllergewerbes der Stadt Freiburg i. Br. im 14., 15. und 16. Jahrhundert“.
Noch em Staatsexame het dr Müller vu 1927 bis in d 1960er Johr as Lehrer an verschidene Schuele z Bade un im Elsass gschafft, nume unterbroche vu aim Johr, wun er im Chrieg gsii isch un ere churze Zyt noch em Chrieg (1946 bis 1948), wun er as freiwillige Mitarbater am Badische Werterbuech gschafft het. Scho as Studänt het er Matrial fir s Badisch Werterbuech yygschickt un speter au as Lehrer an syne Schuelort gsammlet.
Anne 1961 isch dr Karl Friedrich Müller Noofolger vum Ernst Ochs as Laiter vum Badische Werterbuech wore un dodermit Akademische Oberrot wore. Är het vum zweet Band d Liiferige 28-32 verfasst (Stichwerter „Heidengeschäft“ bis „Holderweg“.