cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lateinisches Alphabet
S latynischi Alfabeet isch s Alfabeet, wo urschprünglig zur Schrybig vom Latynische benutzt worden isch und hütt für vili verschideni Sproche uf dr ganze Wält benutzt wird. S latynischi Alfabeet laitet sich us em etruskische Alfabeet här - nume d Buechschtabe Y und Z sin spööter diräggt us em griechische Alfabeet entleent worde.
Buddha
Buddha (Sanskrit, m., बुद्ध, buddha, wörtl.: „dr Erwachti“,, japanisch 仏, ぶつ butsu, vietnamesisch 佛 phật oder 𠍤 bụt) isch im Buddhismus e Mänsch, wo Bodhi (wörtl.: „s Erwache“) erfahre het. Es isch au dr Ehrename vom indische Religionsstifter Siddhattha Gotama. Syni Lehr het d Wältreligion Buddhismus begründet.
Im Buddhismus verstaht me under emene Buddha es Wäse, wo us eigener Chraft d Reinheit und Vollkommeheit vo sym Geist erreicht het und so e gränzelosi Entfaltig vom ganze in im vorhandene Potenzial erlangt het: vollkommeni Wysheit (Prajna) und unändlichs, begierdeloses Mitgfühl (Karuna) mit allem Lebändige. Er het scho zu Läbzyte s Nirvana verwirklicht und isch demit nach buddhistischer Überzüügig nümme a Chreislauf vo de Reinkarnation (Samsara) bbunde. S Erwache isch öppis Transzendänts, wo mit em Verstand nid erfasst wärde cha und isch „tüüf und unergründlich wie dr Ozean“. Drum entzieht sich die Erfahrig ere Beschrybig mit sprachliche Begriff. Iri Qualität isch für Mänsche, wo die Erfahrig nid sälber gmacht hend, nid naavollziehbar.
E Buddha-Erfahrig tritt aber luut de buddhistische Tradition sehr sälten uuf. Dahär isch es Zytalter, i dem e Buddha erschynt, es „glücklichs Zytalter“. Es git nämli sehr vili „dunkli Zytalter“, i dene kei Buddha uftritt und drum au kei Lehr vo dr ändgültigen Befryyig befolgt wärde cha. De Buddha vom nächste Zytalter söll Maitreya sy, währed Kashyapa, Kanakamuni und Dipamkara drü Buddhas vo de Vergangeheit gsi sind. Bsunders de tantrischi Buddhismus (Vajrayana) kännt e hüüfe Buddhas, wo au transzendänti Buddhas, Adibuddhas (füüf Dhyani-Buddhas) oder Tathagatas gnännt wärded.
Sozialdemokratie
D Sozialdemokratii isch e politischi Beweegig und Ideologii, wo sich sälber as e Form vom ene reformistische demokratische Sozialismus aaluegt. Si setzt sich noch iirem Sälbstverständnis mit demokratische und sozialistische Middel für e sozial grächti Gsellschaft ii. Bis zum Aafang vo de 1960er Joor het zu iire allgemäin anerkannte Ziil ghöört, ass d Brodukzioonsmiddel zum Däil verstaatligt wurde. Das Ziil het zum Bischbil in Westdütschland d SPD mit em Godesbärger Brogramm vo 1959 ufgee.
Dr politisch Standort
Ursprünglig isch d Sozialdemokratii revoluzionär-sozialistisch gsi, het sich denn aber vom Aafang vom 20. Joorhundert aa mee und mee vo kommunistische Beweegige drduur afo underschäide, ass si die soziale Brobleem nit mit ere Revoluzioon dur d Arbäiterklass het welle lööse, sondern mit demokratische Reforme. These in däm Sinn si z Dütschland bsundrigs vom Eduard Bernstein vo de spoote 1890er Joor a verdräte worde und si dört vo de revoluzionääre Marxiste as revisionistisch verdüüflet worde. Spöötistens noch em Erste Wältchrieg isch us dr reformistische Minderhäit e Meerhäit worde. Das het Spaltige in dr Sozialdemokratii zur Folg gha: 1919 isch die revoluzionääri KPD gründet worde.
D Sozialdemokratii stoot in e baar Länder nooch zum Linggsliberalismus, au wenn dä im Geegesatz zur d Sozialdemokratii, mäistens nit em Staat die entschäidendi Rolle bi dr Löösig vo politische Brobleem will überloo. D Sozialdemokratii orientiert sich hüte weniger an gsellschaftlige Klassestrukture, bsundrigs an dr Arbäiterklass, as in dr Vergangehäit. So isch au z Ängland d Rolle vo de Gwärkschafte in dr Labour Party chliiner worde as früener.
D Kommuniste häi dr Sozialdemokratii immer wider Verroot an dr Aarbäiterklass vorgworfe, wil si uf d Revoluzioon verzichdet het, sich dr parlamentarische Demokratii verschriibe het und sich mit de bürgerlige Schichte und Bardeije zu Kompromiss iigloo het. Uf dr andere Site häi Kräis us em politisch rächte Spektrum d Sozialdemokratii vilmol mit de Kommuniste gliichgsetzt, und behauptet, ass si iiri woore Absichte hinder bluralistisch-demokratische Slogan wurd verstecke.
26. Januar
Dr '''26. Jänner''' isch dr 26. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 339 (in Schaltjohr 340) Däg bis zum Änd vum Johr.
Europäisches Jugendchorfestival
S Europäische Jugendkoorfeschtywal isch e Feschtywal fir jugendligi Keer us Europa. Im Joor 2012 het s z Basel schtattgfunde, wo au die friehnere Veraaschtaltige in de Joore 1992, 1995, 1998, 2001, 2004, 2007 und 2010 duuregfiehrt worde sind. S findet kai Wettbewärb oder Kontescht schtatt.
S isch e sehr erfolgryychs Eraignis mit Keer vo heggschtem Nywoo us allne Dail vo Europa. S Feschtywal het regelmässig en ussereuropäische Gaschtkoor wie dr Philadelphia Boys Choir (1992), dr Drakensberg Boys Choir us Syydafrika (1998), und im 2004 het dr Jugendkoor Santa Cecilia us Riversul (im Bundesschtaat São Paulo, Brasylie als Gascht s Feschtywal beryycheret.
Gaschtgäberkoor isch d Knabekantorey Basel; dääne ihre friehnere Dirigänt, dr Beat Raaflaub, wirkt au im Vorsitz vom Feschtywal mit.
Parität
D Usdruck Parität (lateinisch par = "glich") steht fyr Glichberächtigung oder au Glichwertigkit un bezeichnet u. a.:
Seon
Seen, offiziell Seon, isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt im Seetaal, am Aabach und uf ere Ändmoräne vom Rüüssgletscher us dr Yschzyt.
D Nochbergmeinde vo Seen sind Schofise, Staufe, Länzbrg, Eglischwil, Seenge, Hallwil, Dürrenäsch, Töüffetu und Grääniche.
Gschicht
S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 893, eme Zeisrodel vom Fraumöischter vo Züri, s erschte Mol erwäänt. Es heisst det drin «ze sewun».
Am Aabach sind sid em Middelalter Wasserwärch und sid 18. Joorhundert es baar Fabrigge entstande.
Bezirk Solothurn
Dr Bezirk Soledurn im Kanton Soledurn (Schwiz) ghöört zur Amtei Soledurn-Lääbere und bestoot nume us dr Stadt Soledurn sälber.
Stellewärt und Gschicht
D Bezirk vom Kanton Soledurn si sit em 19. Joorhundert Waalkräis für d Waale zum Kantonsparlamänt gsi. Si si witgehend idäntisch mit de vorhäärige Vogtei-Gebiet vom usgehende Ancien Régime, häi e langi Dradizioon gha und eso gwüssi kulturelli Äigeständigkäite entwicklet. Dr Soledurner Stadtbezirk isch insofärn e Sonderfall, wil er e historischs Herrschaftszentrum isch und nie e ländligs Vogteigebiet gsi isch. Au noch dr liberale Revoluzioon vo 1830 si dört gwüssi politischi Briwilegie bliibe, so het d Hauptstadt e Sitzzaal im Kantoonsroot gha, wo dütöig überbroporzional zur Zaal vo de Bürger gsi isch (Zensuswaalrächt). S Brinzip vo äi Maa, äi Stimm het sich erst im Lauf vom 19. Joorhundert duuregsetzt.
Im Joor 2002 isch dr Kantoonsroot uf 100 Sitz verchliineret worde, und d Bezirk häi iiri Funkzioon as Waalkräis verloore. D Waalkräis si jetz idäntisch mit de Amteie, wo jewiils zwäi Bezirk umfasse. Dr Bezirk Soledurn lit sithäär im ene gmäinsame Waalkräis mit em Bezirk Lääbere.
Geografisch gsee isch dr Bezirk Soledurn dr äinzigi Bezirk vom Kanton, wo nid an dr Kantonsgränze lit.
Mélanie René
D Mélanie René (* 1. Septämber 1990 z Gämf) isch e Schwyzer Sängerin. Si het ihre Land anne 2015 bim Eurovision Song Contest verdrätte.
Lääbe
Am 31. Jänner 2015 het si gege fimf Konkurränte dr Schwyzer Vorentschaid Die große Entscheidungsshow zum ESC 2015 z Wien gwunne mit em sälber gschribene Lied Time To Shine (dt.: Zyt zum schyyne). Si isch di erscht Verdrätteri vum franzesischsprochige Sänder RTS bim Wettbewärb syt 1996 un di erscht Gämferi bim ESC syt 1992. Bim zweete Halbfinale am 21. Mai het si si nit chenne fir s Finale qualifiziere.
Internationalismus
Dr Internazionalismus isch dr politisch Geegesatz zum Nazionalismus, Schowinismus und andere Ideologie, wo partikularistischi Grubbierige wie Staate, Nazioone, Völker, Religioone usw. as Ideal hoochhalte.
Er isch e politischs Brinzip, wo gröösseri politischi und wirtschaftligi Zämmenaarbet vo Nazioone und Völker aasträbt. Er het sini ideologische Wurzle im Sozialismus und Liberalismus. Vor allem d Sozialiste häi sich under em Iifluss vom Marxismus und sine Ufrüef wie «Broletarier vo alle Länder: düend öich zämme!» scho früe über die nazionale Gränze äwägg in Internazionale organisiert Internazionaliste glaube im Allgemäine, ass d Wält sich sött veräinige und d Lüt as Persone oder Grubbe, aber au iiri Regierige, über nazionali, kulturelli oder soziali Gränze übere sötte kooperiere, zum gmäinsaami Inträsse fördere und s Schiggsaal vo dr Menschhäit in dr lange Sicht verbessere. Dr Internazionalismus stützt sich hüte uf starki Bürokratie wie die vo de Veräinte Nazioone und iire Organ, wo zwar die nazionalistische Elimänt nid usschalte, aber iine e Raame gäbe, wo si din vilmol denn au zämmeschaffe.
Stephan IV. (Papst)
Dr '''Stephan IV. (V.)''' († 24. Jänner 817 z Rom) isch am 22. Juni 816 as Noofolger vum Leo III. zum Papscht gwehlt wore.
Gramais
Gramais ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Stephan IV. (Papst)
Lääbe un Wiirke
Em Stephan sy churz Pontifikat isch seli wichtig gsii, wel s zuen ere Aanecherig vum Papschtdum an s sterker wore fränkisch Chenigsgschlächt gfiert het. Dur ihn isch mit em Ludwig em Fromme zum erschte Mol en fränkische Chenig zum Chaiser gsalbt un mit ere vermaintlige Konstantinschrone gchrent wore, dodermit isch s fränkisch Chaiseruum au in di antik weschtremisch Dradition gstellt wore. Dr Stephan het bim Chaiser Ludwig d Garanti vu freie Papschtwahle chenne duresetze. Die isch aber erscht no sym Dod bi dr Wahl vu sym Noofolger Paschalis I. gwährt wore. Mit däm Verzicht uf ständigi Yymischig z Rom het si dr Ludwig geg d Yyflussnahm vum Papscht uf d Entschaidige iber d Zuechumft vu Dynaschti un Chaiserdum welle absichere.
9. Jahrhundert
In Europa isch es d Epoche vom Früehmittelalter.
Gramais
Gschicht
Gramais ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1427.
Stephan IV. (Papst)
Zellig
In ere alternative Zellig wird dr Prieschter Stephan (II.) as Papscht anerkännt, wu zum Papscht gwehlt, aber no vor syre Bischofswei gstorben isch. In Folg wären alli andere Päpscht mit däm Name mit ere hechere Nummere zellt, dr Stephan IV. also as Stephan V.. In dr Fachliteratur brucht mer vlmol d Schrybwys ''Stephan IV. (V.)'' go Missverständniss vermyde.
Gramais
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 60 Aiwohner sin im Johr 2001 2 Ausländer gweacha.
Repräsentative Demokratie
In dr Representative Demokratii isch s nit s Volk sälber, wo die politische Sachentscheidige drifft, wie s in dr diräkte Demokratii dr Fall isch, sondern gweelti Volksverdrätter mache das, ohni dass s Volk diräkt cha iigriffe.
Repräsentation
Wil s „Volk“ us vile, in ere Demokratii gliichberächdigte, Persone bestoht, wo jede siini eigene Aasichte het, si sich nie alli einig über e Sach. In ere Demokratii müesse so Kompromiss gfunde wärde, wo die grösstmögligi Zahl vo de Bürger cha akzeptiere, au wenn s nit immer das isch, wo si vorzooge hätte, und wo d Grundrächt vo dr Minderheit nit verletzt. D Zahl vo de öffentlige Gschäft in ere modärne Gsellschaft isch grooss, so dass in dr Praxis s Staatsvolk nit sälber über alles entscheide cha. Dorum si in alle Demokratie hützudags d Kompetänze, meistens uf verschiidnige Organisationsebene, ufdeilt worde und gwehlte Volksverdrätter überge worde. Die Verdrätter wärde vom Wahlvolk gwehlt uf Grund vo was d Lüt dängge, wie guet si ihri Inträsse wurde verdrätte, und si wüsse, ass ihri Entscheidgunge in Zuekumft ihri Wiiderwahl wurd beiiflusse. Nid immer isch das die einzigi Möglichkeit vom Volk z beiiflusse, was im Staat bassiert. Es git System, wo s Volk d Entscheid vo siine Representante cha annulliere, wie s zum Bispil in dr Schwiiz mit em Referendumsrächt dr Fall isch, oder si mit ere Volksinitiative drzue cha zwinge, sich ere Sach aaznäh. In andere System existiert numme s Petitionsrächt, wo d Regierig nit zwungen isch druf iizgoh und in wider andere isch dr Iifluss vom Volk uf d Wahl vo siine Verdrätter beschränggt.
In modärne Demokratie hai sich politischi Parteie bildet, wo d Mitgliider drvo sich mit ere bestimmte Ideologii identifiziere oder sust gmeinsami Inträsse hai. D Programm vo de Parteie wärde öffentlig bekannt gmacht und diene drzue, ass d Wehler die Lüüt chönne uuseläse, wo si von ene dängge, ass si se am beste wurde representiere.
Land un Sproch (Zeitschrift)
Si erschiint z Stroßburg. Normalerwiis sin diä meischte Artikel uf franzesisch, e gleine Deil in dr ditsche Standartsproch un wennig uf Elsässisch oder Lothringisch - des s meischt Mol in alemannische Kolumne. D Tabälle zeigt, wiäviil Sitte in wellere Sproch sin:
D Theme gehn um
Land un Sproch legt Wärt druf, ass s Alemannisch un s Fränkisch im Elsass un z Lothringe as e Deil un e Üsdrucksform vu dr Ditsche Sproch gsähne wird. Dr Dialäkt heb ohni d Unterstitzung vu dr Standardsproch ke Schangs zum Iberläbe. Wäge däm drittet Land un Sproch fir diä zweisprochige Glasse ii, wu 13 Stunde uf franzesisch un 13 Stunde uf hochditsch unterrichtet wird.
Gölä
Dr Gölä (* 7. Juni 1968 z Thun) isch e Schwizer Rockmüssiker, wu vu Opplige, eme Dorf mit 600 Iiwohner bi Thun im Bärner Oberland stammt. Si richtige Namme isch Marco Pfeuti. Er isch Boiarbeiter gsii (Büezer) un uf dr Büez sin em aü Ideeä zu sinene Text kumme. Er het in erfolglose Jugendbänds gsunge un Gitarre gspiilt. Gege jedi Vernumpft het er anne 1997 e CD welle mache un e Studio gsuecht.
Em Gölä si Erfoug ir Schwiz
Wie nid angers zerwarte, het er lutter Absage übercho - einisch isch er em Sound-Service-Boss Rolf Widmer so lang ufd Närve gange, bis dä re Probeufnahm zuegstimmt het. Für die hedr Gölä Musiker ir ganze Schwiz gsuecht, het aber e Huufe Absage übercho - ohni Gäud het niemer wöue spile, u scho gar nid Mundart. Da hetr ir nöchere Umgäbig d "4-Heads", erfahreni Musiker, gfunge: Gli ischd CD Uf u dervo gstange u im Ougschde 98 id Läde cho. Es paar Tääg später isch si scho uf de vordere Plätz vor Schwizer Hitparade gsi. Dä schnäu Erfoug isch dürd Radio-Single, "Träne" vorbereitet gsii. Aber dr Gölä usini Musikante hei ke Manager fürd Tour gfunge - mehreri hei abgwunke u hei gseit, es gäb scho z viu Bärner Mundartbands. So ou dr Tom Metzger, dr später Manager, het zerschmau gseit: "Wider sone huere Mundartbrunz." (sic!)
Die nächschte paar Mönet hei sich zwüsche Konzertsaau, Schüüre, Apéros undem Fernsehstudio abgspiut. Dr Gölä het sini diräkti Art u si Schnure nit verlore u ou si Durscht het ne nit verlaa - Ha geng ä chli Schtoub uf dr Lunge / Chli Dräck uf dr Zunge / U pickle tuet scho lang nümme weh ... so singt är, u isch haut ou aus Star nit usdr Hut vom Büetzer cho. Da hei viu im Establishment nid dermit chönne umga u o uf sini Tegschte u sini Musig hei viu druuf abe gluegt. Dr Vogu abgschosse hets "Facts", wo imnen Artiku gschribe het:
Ds grosse Vouk isch angerer Meinig gsi - em Gölä siner Tegschte hei ires Läbesgfüeu troffe. Imne haube Jahr Uf-u-devo-Tour isch dr Gölä i 40 usverkoufte Hauene u Schöpf ufträtte - e huufe Termine si scho abgmacht gsi, wodr Erfoug vor Band nonid sichtbar isch gsi. Aber dr Gölä u sini Kollege hei nie drvor zrügggschreckt, vor zwöi drü Nase tschpile. Ds Abschluss-Konzert vor Uf-u-dervo-Tour isch ire Sagi z Valchava gsi - imne Bündner Dorf im hingerschde Chrache, wo 1.500 Fäns häregfunge hei u jedes Wort uf Bärndütsch mitgsunge hei.
Am 6. März 1999 het dr Gölä zwöi "Prix Walo's" abgruumt: "Beschte Rockakt vom Jahr" u "Publikumsliebling" - zwöi Prix Walos ufzmau het bis denn no ke Schwizer Künschtler oder Band übercho. Totau het sich Uf u dervo 200.000 Mau verchouft.
Di nächschdi CD - Wildi Ross - isch Afang Juni 1999 usecho - vo dere si am erschde Tag scho 70.000 verchoft worde. Aus dritti CD ischz Live-Doppuaubum Volksmusig cho u zletscht - d Band het scho Uflösigserschiinige zeigt - no Gölä III, denn isch dr Chrigu scho usgstige. Aus i auem hetdr Büezer us em Bärnbiet i zwöiehaub Jahr 500.000 CDs verchouft. Hunderttuusig, wenid Millione Schwizer unes paar Usländer kenne sini Lieder usswändig.
Dr Gölä in dr alemannische Nochberschaft un im Üsland
Z Ditschland isch dr Gölä vu dr Mediä fascht nit zur Känntnis gnumme wore. In dr Spalte Lueginsland vu dr Badische Zittig isch im Febber 2001 im Ruckblick gschriibe wore:
Mit eme Konzert z Konschtanz isch s alemannisch Biät üsserhalb vu dr Schwiiz wennigschtens bhäp gstreift wore, e ander Konzert hets aü z Nirnbärg (Franke) un z Mayrhofe (Tirol) gä.
Dr Gölä stigt us
Füre Gölä isch dr schnäu Erfoug mit familiärem Päch verbunge gsi - sini Frau het ne verlah, är het si Gieu elei ufzoge u hetne vorem öffenteche Rummu wöue schütze. Einisch het er si Sohn zumne Radio-Interview-Termin müesse mitnäh, wöu ds Hüetimeitschi chrank isch gsi - när isch er vomne Fernsehteam "überfaue" u gnötiget worde. Drufabe het er grundsätzlech gege d Medie-Zunft Front gmacht:
Im Titulied vo Uf u dervo het er scho gseit: "Hätti Flügu zum Flüge / Flug i mit de Vögu furt / U chiem nie meh hei. / I'nes Land ohni Näbu, ohni Räge, / I'nes Land wo si Sunne hei... / I gieng hüt no... uf u dervo, / Eifach uf u dervo." Flügu nid, abr gChöle het er jetz gha, u so ischer im Mai 2000 fürnes Drüviertu Jahr uf Ouschtralie gfloge. Im Oktober het er bekannt gä, dass d Band ufglöst wärdi. Das het aber nit ganz gstumme. Z Monte Carlo het er am 2. Mai 2001 dr "World Music Award" aus "World's best selling Swiss Artist" übrcho - er wird vom Dieter Liechtli zitiert:
Uf dr CD Gölä III isch dr änglisch Song aus Nummer 17 druf, aui angere si bärndütsch.
Im 04i het dr Marco Pfeuti mit dr Band Burn e glichnamigi änglischi CD usegäh het er d CD Gimme A Band elei usegäh, ou mit änglische Lieder. Dr Erfoug isch mässig gsi. Kritiker us dr Dialäktszene empfinge sini änglische Ufstiigsversuech aus freiwiuigs alemannischs Janitscharetum.
Zruck mit Dialäkt
Im Septämber 2008 het dr Gölä wider e Dialäkt-Album rüsbrocht, Titel: Z Läbe fägt. Im Zürcher Tages-Azeiger hets am 30. 10. 2008 gheiße:
Am 3. un 4. Dezämber 2008 het dr Gölä zwei Mol s Zürcher Hallestadion gfillt un sini Fän begeischteret. Sälli heb-en-em sini "Eskapade" veziihe, d alt Liäbi zwischen em Bärner Mundartrocker un sinene Fän säig wider ufgflammt, schribt Der Bund, wu z Bärn rüskunnt, am 5. 12. 2008.
Zentralafrikanische Republik
Di Zäntralafrikanisch Republik isch e Staat z Zäntralafrika. Si gränzt (im Uhrzeigersinn vo Norde) an Tschad, dr Sudan, die Demokratischi Republik Kongo, d Republik Kongo und Kamerun. D Hauptstadt isch Bangui.
Geografii
S Land lyt in dr Hauptsach uf em Platoo vu dr Nordäquatorialschwelle (bis 1.420 Meter iber em Meeresspiegel).
Flora un Fauna
Dr dicht Tropisch Rägewald im Side isch eini vu dr letschte Zuefluchtsstätte fir Flachlandgorilla un Waldelifante. do lyt au s Dzanga-Sangha-Schutzgebiet, wu boodi Arte gschitzt sin. Dr grescht Deil vum Land bstoht us Baumsavanne (Fyychtsavanne) un liechtem Wald, wu im Norde allmeh in di baumermer Druckesavanne ibergoht. Zum Dierbstand zelle Elifante, Affe, Antilope, Biffel, sälteni Vegel, Flusspfärd un Waran.
Bevelkerig
Vu dr urspringlige Bevelkerigsgruppe, dr Pygmäe, git s hite nimi vil. Im Side dominiere Bantuvelker vu dr Ngalagruppe (Ngbandi 19% vu dr Bevelkerig, danäbe Gbakka, Lissongo, Yakoma, Banziri. Derzue chemme im Norde sahelo-sudanischi Stämm (Banda 21 % vu dr Bevelkerig, Baya 21 %, Mbandja 20 % un Sara) un Nilotide (v. a. Runga) un im Oschte Azande-Velker (15 % vu dr Bevelkerig), in dr Urwaldregion au Pygmäe. E baar döusert Europäer, vor allem Franzose, läbe in dr Stedt.
Demografii
Während die Regenwaldgebiete und die Trockensavanne fast menschenleer sind, Derwylscht d Rägewaldgebiet un d Druckesavanne fascht mänscheläär sin, sielet dr grescht Deil vu dr Bevelkerig an dr wichtigschte Wasserwäg lang.
Sproche
D Amtssproche sin Sango (syt 1991) un Franzesisch (syt dr Uuabhängigkeit). Derzue wäre vil indigeni Stammessproche gschätzt, vor allem Ubangi-Sproche, wu au s Sango derzue ghert. S Sango het derzue au dr Status vun ere Nationalsproch.
Religion
Rund 55 Brozänt vu dr Yywohner sin Aahänger vu indigene Religione, rund 30 Brozänt Chrischte (in dr Hauptsach an dr Gränze zue dr Demokratische Republik Kongo) un rund 15 Brozänt Muslim (vor allem im Norde, Oschte un Nordweschte, zmeischt Sunnite).
Kolonialzyt
Scho anne 1887 het dr franzesisch Kolonialbeamte Pierre Savorgnan de Brazza s Territorium zur franzesische Inträssensphäre erklert. 1889 isch in dr hitige Hauptstadt Bangui dr erscht Militerboschte entstande. Vu do uus het ab 1890 di militerisch Okkupation vum Land yygsetzt, wu 1900 unter em Name Oubangi-Chari franzesisch Militärterritorium, un 1906 mit em nerdli dervu glägene Tschad-Militerterritorium unter eire Verwaltig vereinigt woren isch. Am 25. Jänner 1910 isch s Territorium zuen ere eigeständige Kolonii innerhalb vu Franzesisch Äquatorialafrika (AEF) wore. Deil im Weschte vum Land mit dr Ortschafte Nola, Mbaiki, Berbérati, Carnot un Bouar sin dur s Marokko-Kongo-Abchuu vum 4. Novämber 1911 an di dytsch Kolonii Dytsch-Kamerun (Nejkamerun) aagschlosse wore un sin erscht mit em Versailler Vertrag 1919 an Franzesisch-Äquatorialafrika zruckchuu.
Syt 1946 isch d Kolonii in dr franzesische Nationalversammlig verdrätte gsii. Abgordnete isch dr Barthélemy Boganda (1910-1959) wore, wu 1949 d Bartei Mouvement d’Évolution Sociale de l’Afrique Noire (MESAN) gridnet het. Dr MESAN het am 31. Merz 1957 bi dr Wahle zum Landesbarlemänt sämtligi Sitz gwunne. Am 1. Dezämber 1958 het Zäntralafrika as Deil vu dr franzesische Kolonie di inner Autonomii iberchuu. Dr Boganda isch am 8. Dezämber 1958 Premierminischter wore.
Uuabhängigkeit
Unter em Name „Zäntralafrikanischi Republik“ isch s Land am 13. Augschte 1960 vu Frankryych in d Uuabhängigkeit entloo wore. Dr David Dacko isch dr erscht Bresidänt wore. Oppositionälli Gruppe, wu mit em profranzesische Kurs vum Dacko uuzfride gsi sin, hän im Juni 1960 d Bewegig verloo un hän dr Mouvement pour l´Évolution Démocratique de l´Afrique Centrale (MEDAC) grindet. Scho im Dezämber vum nämlige Johr isch MEDAC verbotte wore un syyni Fierer sin verhaftet wore. Dr MESAN isch vu 1962 bis 1964 Schritt fir Schritt zue dr hegschte Inschtanz im Staat uusböue wore, was unter anderem di obligatorisch Mitglidschaft fir alli Burger as Folg ghaa het. Di oppositionälle Chräft sin allmeh unterdruckt wore. Mit dr friejere Kolonialmacht Frankryych het s e ängi Zämmearbet gee.
No heftige Schueler- un Studänteuurueje im Jänner 1979 mit dr militerische Hilf us Zaire vil Jugedligi un Oppositionälle verhaftet, gfolteret un hiigrichtet, em Bokassa wird doderbyy e diräkti Bedeiligung vorgworfe. Dr friejer Bresidänt Dacko het am 21. Septämber 1979 d Abwäseheit vum Chaiser, wu zuen eme Bsuech z Libye gsii isch, zuen eme Butsch gnutzt. Dr Chaiser Bokassa isch abgsetzt, d Republik wider yygfiert wore.
Im Jänner 1981 het dr Dacko d Barlemäntswahle gwunne. Är isch aber am 1. Septämber 1981 mit dr Zuestimmig vu Frankryych dur e Butsch vum General André Kolingba us em Amt gjagt wore. Am 23. Oktober 1986 isch dr ehmolig Chaiser Bokassa zruckchuu. Är isch verhaftet un zum Dod verurdeilt wore. S Urdeil isch 1988 in Zwangsarbet umgwandlet wore. Dr Bokassa isch am 3. November 1996 z Bangui gstorbe.
Am 4. Juli 1991 sin uf Druck us em Uusland wider bolitischi Bardeie zuegloo wore. Am 1. Septämber 1993 het dr Kolingba e Generalamneschtii erloo. Au dr Ex-Chaiser Bokassa isch frejgloo wore. Am 19. Septämber 1993 isch dr Ange-Félix Patassé neje Bresidänt wore. Vu 1996 bis 1997 het s Militerrevolte un Umsturzversuech gee geg d Regieig Patassé. 1999 isch s zue schwäre Zämmesteß chuu zwische Oppositionälle un Regierigsaahänger. D Widerwahl vum Bresidänt Patassé isch am 22. Oktober gsii.
Am 15. Februar 2000 isch s Mandat vu dr UN-Fridesdruppe noch eme rund zweijehrige Yysatz z Änd gange. Dr Bresidänt Patassé isch am 15. März 2003 dur dr François Bozizé gstirzt wore. D Bresidäntschaftswahle 2005 het dr Bozizé im zweete Wahlgang am 24. Mai 2005 mit 64,6% vu dr Stimme gwunne. D Bresidänte- un Barlemäntswahle, wu fir dr 25. April 2010 blant gsii sin, sin dur e Barlemäntsbschluss abgsait wore. Dr Bresidänt Bozizés isch wyter im Amt blibe. Syy Mandat isch regulär bis zum 11. Juni 2010 gange.
Im März 2013 het s schwäri Kämpf in dr Hauptstadt Bangui gee. D Rebelledruppe vu dr Séléka hän d Stadt un dr Bresidäntepalascht am 24. Merz unter ihri Kontroll brocht. Dr Bozizé isch derno in di Demokratisch Republik Kongo gflichtet. Dr Rebellefierer Michel Djotodia het sich im Augschte 2013 zum Bresidänt ernänne loo. Drotz ass er d Séléka ufglest het, isch s wider zue schwäre gwaltsame Konflikt zwische dr ehmolige Rebelle un dr Aahänger vum Bozizé chuu. D Regierig vu Frankrych un di Afrikanisch Union hän derno mee Druppe in s Land gschickt. Am 10. Jänner 2014 hän dr Djotodia un dr Premierminischter Nicolas Tiangaye ihre Ruggdritt aagchindet.
Liberal-Demokratische Partei (Basel)
Die Liberal-Demokratischi Bardei (LDP) isch e liberali Bardei im Kanton Basel-Stadt.
D LDP isch die dradizionelli Inträsseverdrätig vom Basler Groossbürgerdum, vom so genannte Daig. Im Groosse Root het si sit de Waale im Joor 2016 15 vo 100 Sitz. S LDP-Mitgliid Christoph Eymann isch Nationalrot; dr Conradin Cramer isch Vorsteher vom Erziejigsdepartemänt und äine vo de siibe baselstedtische Regierigsrööt.
In dr Gmäind Rieche isch d LDP bis zu de Waale vo 2010 sogar die sterksti Bardei gsi. Aktuell het si 6 vo 40 Sitz im Iiwoonerroot.
D LDP het bis 2008 zur Liberale Bardei vo dr Schwiz (LPS) ghöört. Sit ass d LPS und d FDP uf dr Bundeseebeni 2009 fusioniert häi, isch si Mitgliid vo dr Bardei «FDP.Die Liberale». Uf dr kantonale Eebeni isch si aber unabhängig vo dr FDP Basel-Stadt, wo au zur FDP Schwiz ghöört.
Schafisheim
Geografy
D Gmeind lyt uf der grosse Ebeni am undere Ändi vom Seetal und zwüsche de Stedt Länzbrg und Aarau. Zu dr Gmeind ghört dr Wyler Bettetaal. D Nochbergmeinde vo Schofise sind Robischwyl, Staufe, Seen, Gräniche und Hunzeschwyl.
Gschicht
Me het z Schofise d Räschte vom ene römische Guetshof entdeckt.
Im 15. Joorhundert isch s Schloss vo Schofise bout worde. Näbem Schloss het e Familie vo ehemolige Hugenotte im 18. Joorhundert die erschti Fabrigg im Dorf ygrichtet.
Autrechêne
Autrechêne ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Echêne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1105 àls de Quercubus.
S Gebiet um Autrechêne hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Autrechêne ìsch. Autrechêne ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Autrechêne ghert zem Franc-Comtois.
Schwa
Schwa (us em Hebräische: 'das Nichtige') isch e zentralisierte Vokal (IPA: [ə]), wo in de germanische Schprôche (hischtorisch gsee) e reduzierte Vokaal isch. Uf dütsch (und in de maischte andere germanische schprôche) wird dä Vokaal als <e> gschribe.
Im Alemannische chunt dr Schwa wie i de meischte Sproche numme inere unbetonte Silbe vor. Er isch usserdäm im Alemannische näbem // dr einzigi Vokal wo i sonere Silbe vorchunt. Numme wenigi Sproche hen au en betonte Schwa, z. B. Albanisch, Rumänisch, Bulgarisch, Afrikaans, mangi Dialäkt vum Katalanische un mangi Kaukasische un Uralische Sproche.
Bispil: e Taschelampe, mache, Schlüssel, Schüssle, verplämperle
I der Alemannische Literatur wird dä Buechstabe fasch immer mit <e> gschribe. D Schrybig mit <ä> chunt i der Literatur praktisch nie vor. Si het sech aber trotzdäm wyt verbreitet. Das het vermuetlech verschidnigi Gründ:
Luutig
Die gnaui Lutig vo dem Schwa im Alemannische schwankt vo Dialekt zu Dialekt, im Schwööbische und Bündenertütsche goot s mee zumene /a/ hi und i de Dialekt vode Zentralschwiz me is /ä/.
Au i andere Sproche isch d gnaui Ussproch vum Schwa arg unterschiedlich un cha starch vo dr Umgebig abhänge. Im Änglische zum Byspiil tendiert d Ussproch vum Schwa oft zwüsche meereri Vokäl.
Christoph Eymann
Dr Christoph Eymann (* 15. Januar 1951 z Basel, Bürger vu Basel) isch e Schwizer Politiker us dr (LPS).
Dr Eymann het vo 1973 bis 1978 Jurisprdänz an dr Uni Basel studiert. Vo 1980 bis 1984 het er as Jurist bim Basler Volkswirtschaftsbund gschafft, 1984 bis 2001 isch er Diräkter vom Gwärbverband Basel-Stadt gsi.
Politisch aktiv isch dr Eymann 1981 worde, won er zum Mitgliid vom Basler Bürgergmäindiroot gweelt worden isch. 1984 bis 1995 isch dr Eymann im Groosse Root vom Kanton Basel-Stadt gsässe. Vo 1991 bis 2001 isch er im Nationalroot gsi. 2000 isch dr Eymann in dr Basler Regierigsroot gweelt worde und 2004 und wider 2008 im Amt bestäätigt worde. Er isch dört dr Vorsteher vom Erzieigsdepartemänt.
In de Nünzäänünzigerjoor het er im äigene Laager ökologischi und gsellschaftspolitischi Ideä duuregsetzt, zum Däil gege groosse Widerstand. Dr Grundsatz vo dr „noochhaltige Entwicklig“ isch noch ere Mozioon von em in die revidierti Bundesverfassig ufgnoo worde.
Dr Eymann isch gschiide. In dr Armee het er s zum Hauptmä brocht.
Die Schweizerische Post
Die Schweizerische Post AG (,, RMS La Posta Svizra; Markenauftritt DIE POST, LA POSTE, LA POSTA, SWISS POST) isch s staatliche Postundernähme vo de Schwiiz. Si het im Jahr 2019 rund 1,8 Milliarde adressierti Brief und 148 Millione Päckli beförderet, het 167 Millionen Reisende transportiert und het mit irere Tochtergsellschaft PostFinance AG über 119 Milliarde Schwiizer Franke Chundevermöge verwaltet. Die Ufgabe wärded mit eme Personalbestand von fast 56'000 Persone, devoo über 49'000 i de Schwiiz, bewältiget. Demit gehört d Post zu de gröschte Arbetgäber i de Schwiiz.
Trimurti
Trimurti (Sanskrit: ; „drei Forme“) isch e Kunzäpt vum Hinduismus, wu d Verainigung vu dr drei kosmische Funktione vu dr Erschaffig, Erhaltig un Zersterig/Umformig, dur d Verbildlichung vu dr große Getter Brahma as Schepfer, Vishnu as Erhalter, Shiva as Zersterer darstellt.
D Trimurti symbolisiert, ass alli gettlige Wirkige vun ere Ainhait uusgehn, wel di drei Aschpäkt sich gegesytig bedinge un ergänze. Si representiert s formlos Brahman un druckt schepfende, erhaltende un zersterende Aschpäkt vu däm hegschte Syy uus. Si wird entwäder dur di drei Getter näbenenander dargstellt, as ai ainzigi Figur mit drei Chepf oder in ere dreichepfige Figur mit sechs Ärm, wu dr personal dänkt Brahma mit Wasserchrueg un Bättchette zaigt, dr Vishnu mit Wurfschyybe un Muschle un dr Shiva mit syym Dreizack un dr chlaine Doppeldrummle Damaru.
En anderi Darstellig vu dr Trimurti isch Dattatreya, au Datta-Atreya (Datta, Suhn vum Atri), gnännt. Är isch di ebig jugedlig Manifestation vu dr gettlige Drei-Ainhait vu Brahma-Vishnu-Shiva. Wäge däm wird er mit drei Gsichter dargstellt un het vylmol Hind derby.
D Trimurti wird vu indische Philosophe vylmol us dr drei Guna erklert, dr Grundursache vu dr Wirkige un Detigkaite: Dr Guna sin Farbe zuegordnet: schwarz fir Tamas, rot fir Rajas un wyss fir Sattva. Dr Trimurti wyyst mer au d Elemänt Grund (Brahma), Wasser (Vishnu) un Fyyr (Shiva) zue.
D Trimurti isch di kunzäptionäll Ainhait vum dreisytige kosmische Prinzip, ähnlig dr christlige Dreifaltigkait, un kai Trias, also kaini drei verschideni Getter, wu zämmeghere, wie si us vyle polytheistische Mythologie bekannt sin.
Quinto TI
Quinto (lombardisch Quint, dytsch veraltet Quint im Livinental) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Quinto im Bezirk Leventina.
Geografi
Quinto lyt an beede Häng vum dr obere Valle Leventina. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Altanca, Ambrì, Catto, Deggio, Lurengo, Piora, Piotta, Ronco, Scruengo un Varenzo. Nochbergmaine sin Airolo, Blenio, Faido, Lavizzara, Prato un d Gmaine Medels un Tavetsch z Graubinde.
Gschicht
Quinto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as Quinto.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Quinto isch dr Valerio Jelmini.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Quinto ghert zum Ticinese.
Osiris
Uusgseh
Dr Osiris wird in Menscheform abbildet, si Hutfarb isch wiiss wie d Mumiebinde, schwarz wie s in dr dunkle Underwält isch oder grüen as Zeiche vo dr Uuferschdehig gsi. As Herrscher isch er hüfig abbildet worden wien er uf siim Dron sitzt und d Symbol vo dr Macht, d Geissle und dr Chrummschdab in de Händ het.
Wäse
Scho fruehziitig isch dr Osiris, won er no ä nid sehr wichdige Fruchtbarkeitsgott im Nildelta gsi isch, mit em Königsgott vo Busiris, em Anedschti, verschmulze und vo ihm het er dr Chrummschdab und d Geissle übernoh, und isch a gfürchdede Gott in Underägypte gsi. Schbööter isch er as ä güetige Gott agluegt worde, wo de Mensche landwirtschaftligi Technike biibrocht het und isch dr Hauptgott vo Abydos worde.
In dr Mythologii wird beschriibe, wien er vo siim Vatter, em Ärdgott Geb d Herrschaft über die ganzi Ärde übercho het, wo noch siim Dod uf si Sohn Horus übergangen isch. Denn isch dr Osiris dr Herrscher vo dr Underwält worde, wo im Weschte glägen isch, am Ort, wo d Sunne dr Himmel verloot. So isch er d Verkörperig vo dr nächtlige Sunne worde. Au mit em Mond het män en identifiziert; und d Mondphase hai si Dod und si Uuferschdehe symbolisiert. Au dr Horus het Sunne- und Mondaschbäkt gha und so si die beide Verwandti, Vatter und Sohn, worde.
Familie
Dr Osiris, si Brueder Seth und siini Schwöschdere Isis und Nephthys si d Chinder vom Ärdgott Geb und däm siiner Schwöschder, dr Himmelsgöttin Nut, gsi. Dr Osiris und d Isis hai zsämme es Chind, dr Horus gha, und wo dr Osiris vom Seth ermordet worden isch, het d Isis ihm bim uferschdoh ghulfe.
Dr Fruchtbarkeitsgott
S Chorn, wo in Ägypte aabaut worden isch, dr Weize und d Gärschte, hai den Ägypter d Exischdänz ermögligt. Brot und Bier si d Symbol für s Läbe sälber worde und in jedem Dotenopfer si si s Wichdigschde gsi. S Chorn isch us dr Ärde, us em Osiris sälber, uusegwachse, wie s in Bilder zeigt wird: dört lit dr Osiris uf em Rugge uf erä Underlag, wo vo Anch und Uas gschdützt wird, und s Chorn wachst uus siim Körber. Bi Begräbnis het mä chliini Osirisforme us Ärde gmach und Weizechörner dri gschdeckt. Die schbriessende Chornmumie het mä denn ins Grab gleit.
Dr Gott vo dr Underwält
Dr Osiris isch dr Herrscher vo dr Underwält gsi, de „Oberscht vo dene vom Weschde“, wien em d Ägypter gsait hai. Alli Dote si noch em Begräbnis vo ihrem Körper vom Anubis vor s Dotegricht gfüehrt worde, und dört het mä ihr Härz gwoge. Wenn s liichter gsi isch as d Fädere vo dr Maat isch dr Dot „grächfertigt“ gsi und isch vom Osiris empfange worde.
D Osiris Passion
Z Abydos het s jedes Johr am Ändi vo dr Nilüberschwemmig es Fescht ge, wo d Osiris Passion zum gröschde Deil öffentlig ufgfüehrt worden isch und wo, noch em ä Bricht vom Ichernofret, emä Brieschder wo im Middlere Riich gläbt het, s Publikum aktiv am Gscheh deilgnoh het. D Zeremonie hai fümf Däg duurt. Am erschde Dag het dr Upuaut, ä Schakalgott, s Fescht eröffnet mit emä Kampf zwüschem Osiris siine Ahänger und siine Find, wo in d Flucht gschlage worde si. Am zweite Dag isch dr Osiris vo siim Tämpel zu siim Grab überfüehrt worde im „Neschmet“-boot und muess widr vo siine Ahänger verdeidiget wärde. Am dritte Dag isch druurt worde um än Osiris und d Find vom Land si zerschdört worde. Am vierte Dag het mä Gebät gsait, d Begrabigsrite uusgfüehrt und a Nachtwach ghalte. Am letschte Dag isch dr Osiris am Morge früeh uferschdande und mit dr Chrone vo dr Maat krönt worde. Denn het män en zrugg in sii Tämpel drait.
Belp
Bäup (oder Bälp) isch e Gmeind im Verwaltigskreis Bärn-Mittelland vom Kanton Bärn i dr Schwyz.
Name
Dr Name Bäup (hochdütsch: Belp) isch nid uf ei eidütige Ursprung zrückzuführe. 1239 isch Pelpa dokumentiert worde, dä Name isch vo keltischem Ursprung u bedütet Cheri, Wändig und bezeichnet dr Ort, wo a're Cheri vom Fluss Gürbe ligt. Möglicherwise stammt d'Ortsbezeichnig aber us em gallo-romanischen Balbia, was Steilhang bedütet.
Geografii
Trotz sirer Nähi zu Bärn steut Bäup immer noch e eher ländlech prägti Gmeind dar. Am Bäupberg isch in de letschte Jahr die moderni Siedlig Riedli 2 in verdichteter Bouwise zur Schonig vo de Landresärve entstande. Die Siedlig het d'Fachlüt durch ihri moderni Konzeption überzügt. Vo de Bewohner wird di sonnegi Lag u d'Ruhe innerhaub vor Siedlig ufgrund em durchdachte Konzept sehr gschätzt.
Gschicht
Gräberfund lö druf schliesse, dass d'Gägend vo Bäup bereits um 1200 v. Chr. besidlet isch gsi. Di erschti urkundlechi Erwähnig vo Bäup isch im Jahr 1107 gsi u d'Kirche vo Bäup wird 1228 zum erschte Mau im Kircheverzeichnis vom Bistum Lausanne ufgfüert. Uf dr Burg Hohburg, erbout 1125, hei d'Freiherre vo Bäup-Montenach residiert. Im Jahr 1298 hei d'Freiherre a dr Site Freiburgs gäge d'Stadt Bärn kämpft u si i de Schlachte vo Dornbühl u Niederwangen gschlage worde. D'Freiherre hei nachhär Bäup a d'Stadt Bern abträte müesse. Mit em Ungergang vom alte Bärn (1798) isch o d'Freiherrschaft vo Belp verlosche. 1803 isch Bäup Amtssitz des Amtsbezirk Seftigen.
Ywohner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,1 % gläge.
Religion
72,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,8 %, CVP 2,5 %, EVP 4,5 %, FDP 7,7 %. GLP 4,7 %, GP 7,1 %, SP 17,4 %, SVP 31,0 %, Suschtigi 9,3 %.
Gmeindspresidänt vo Bäup isch dr Rudolf Neuenschwander (Stang 2015).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge. Hie produziert me ou d Bäuperchnoue.
Sprach u Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo de 9193 Ywohner 92,8 % Dütsch als Houptsprach aaggää, 1,1 % Französisch u 1,1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Bäup ghört zum Hochalemannisch.
10. Jahrhundert
S '''10. Jahrhundert''' hät am 1. Januar 901 aagfange und am 31. Dezember 1000 uufghört.
Es isch no i dr Epoche vom Früehmittelalter gsi.
Liste der Nobelpreisträger für Physik
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Nobelbryys fir Fysik uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee.
1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030
2021–2030
1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030
Verdeilig no Länder
Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt.
Fasnachts-Brunnen
Dr Fasnachts-Brunne (au: Tinguely-Brunne bzw. Carnaval) isch e Brunne, wo dr Künstler Jean Tinguely gmacht het und wo uf em Theaterblatz in dr Schwizer Stadt Basel stoot. Er zelt zu de Baasler Kulturgüeter, wo vo nazionaler Bedütig sin.
Gschicht und Beschriibig
Dr Brunne isch zwüsche 1975 und 1977 am Blatz vo dr Büüni vom alte Stadttheater, wo 1975 abbroche worde isch, ufgstellt worde und isch e Gschänk vom 50-jöörige Migros an d Stadt Basel gsi.
Die 10 Skulpture häisse eso: dr Theaterkopf, d Spinne, dr Waggler,  d Fontääne, dr Spritzer,  dr Suuser,  dr Wäädel,  dr Schuufler,  s Seechter und dr Querpfyffer.
5. Jahrhundert
S '''5. Johrhundert''' isch vom 1. Jänner 401 bis zum 31. Dezember 500 gange, und ghört zur Spätantike.
Xandria
Xandria isch e dütschi Rockband, wo 1994 in Bielefeld gründet worde isch und sich im Johr 2000 widervereinigt het.
Bandgschicht
Xandria isch 1994 vom Marco Heubaum und em Niki Weltz gründet worde. D Wurzle vo de Band sind im Gothic Metal us de 90er Jaar gläge. Vorbilder sind Bands wie Tiamat und Paradise Lost gsi. Wege musikalische Differänze het sich Xandria 1997 uufglöst.
Im 1999gi het de Marco Heubaum mit neue Persone d Band als Projekt noigründet. Im 2000 isch us dem Projekt wieder e Band entschtande. Sie hend ihri erschte 5 Lieder im Internet vorgschtellt. Nach einige Demoufnahme wo Efolg uf verschidnige MP3-Portal gha hend, hends 2003 ires Debüalbum Kill the Sun usebracht. Mit de Albää Kill the Sun, Ravenheart und India sinds ide Dütsche Charts glandet. Bi irem 4te Studioalbum hends e paar Death Metal Grunts ibaue. Das Album isch vo Kritiker zwar globt worde, aber het nöd de glich Erfolg kah wie di beide früenerige Studioalbe.
Am 30igschte April isch uf de Bandhomepage bekanntgäh worde, dass d Lisa Middelhauve d Band us persönliche Gründ verloht, en noii Sängerin wird im Momänt gsuecht.
Stil
De Musikstil vo Xandria chan als moderne Rock igstuuft werde. Er wird vo villne verschidnige moderne Elemänt und gnauso vo Iiflüss vo Soundtrack- und Folkmusig ergänzt. Es sind au orientalischi und irischi Iiflüss erkennbar.
Grafschaft Werdenberg
D Groofschaft Wärdebärg het s Schloss Wärdebärg und s Stedtli Wärdebärg umfasst, die hütige schwizerische Gmäinde Buchs und Grabs und s oobere Thurdaal bi Wildhuus. Uf dr rächte Site vom Rhii häi de Groofe vo Wärdebärg d Herrschafte Schällebärg, Bludenz mit em Montafon, dr Hof Lustenau und im Graubünde d Vogtei über s Chloster Disentis ghöört.
D Däilig vo dr Groofschaft
Dr Albrächt I. isch 1327 Riichslandvogt um e Boodesee ume gsi, 1331 au vo de Länder Uri, Schwyz und Underwalde. Er het no d Riichsvogtei über Altstette und s Rhiidaal und Wartau übernoo. Er isch in e Feed mit em Groof Rudolf III. vo Montfort-Fäldkirch verwigglet gsi, wo dr Niidergang vom Gschlächt iiglütet het und es de Habsburger mööglig gmacht het, im Vorarlbärg Fuess z fasse. Die vier Änkel vom Albrächt I. häi sich 1377/78 und 1387 s Erb däilt und vier Nääbelinie begründet: d Wärdebärger, d Linie Rhinegg, d Linie Bludenz und d Häiligebärger.
Dr Niidergang vo Wärdebärg
1402 häi si d Groofschaft Wärdebärg an d Groofe vo Montfort-Tettnang verpfändet, und vo dene isch si 1483 an d Groofe vo Sax-Misox choo. 1485 het d Stadt Luzärn d Groofschaft kauft und si 1493 an d Freihere vo Kastelwart witergee. Dur e Burgrächt mit Luzärn isch d Groofschaft aber mit dr Äidgenosseschaft verbunde bliibe, au wo 1498 d Groofschaft in d Händ vo de Freihere vo Hewe groote isch. Dorum het Wärdebärg im Schwoobechrieg au uf dr Site vo de Äidgenosse kämpft. 1517 häi d Freihere vo Hewe Wärdebärg an dr Kanton Glarus für 21'500 Gulde verchauft.
Glarus het Wärdebärg as Landvogtei seer sträng verwltet – d Glarner Heren si im Rhiidaal alles anderi as beliebt gsi. Wil d Rächtslaag zwüsche de Groofschafte Wärdebärg und Sargans in dr Herrschaft Wartau unklar gsi si, si sich d Landvögt immer wider emol in d Hoor choo, und im «Wartauer Handel» 1694/95 vor dr äidgenössische Daagsatzig glandet.
Wo die Alti Äidgenosseschaft undergange und die Helvetisch Republik 1798 gründet worde isch, isch Wärdebärg zum Kanton Linth choo. Mit dr Mediazionsverfassig vo 1803 isch dä ufglöst worde, und Wärdebärg isch zum Kanton Sanggalle choo.
Christoph Landolt
Dr Christoph Matthias Landolt (* 21. Merz 1966 z Züri) isch e Schwyzer Sprochwisseschaftler un Redakter am Schwyzerische Idiotikon. Vum Februar 2019 bis Februar 2022 het dr Landolt as Redaktionslaiter fungiert, syt Merz 2022 isch er Scheffredakter vum Idiotikon.
Lääbe un Forschig
Dr Christoph Landolt chunnt us ere alte Zürcher Wyyhändlerfamilie. Uf s Vaters Syte isch dr Forschtwisseschaftler Elias Landolt e Ururgroßvater, dr friejer Zürcher Stadtbresidänt Emil Landolt e Großunkel zuen em gsii, un uf s Mueters Syte isch dr Syydeninduschtriell Johannes Meyer-Rusca e Urgroßvater gsii.
No dr Matura het er an dr Universitet Züri zerscht mit Germanischtik aagfange. Derno het er s Fach gwächselt un Verglychendi germanischi Sprochwisseschaft (bim Stefan Sonderegger), Nordischi Filology un Allgmaini Gschicht studiert. Vu Merz 1991 bis Ändi 1996 het er am Idiotikon as Studäntischi Hilfschraft gschafft, syt 1997 isch er Redakter am Idiotikon – as Nochfolger vu dr Ruth Jörg. Bi Ufenthalt z New York un z Oxford het er si mit em Jiddisch bscheftigt. Syni Forschigsschwärpinkt sin Sprochgschicht un Dialäktology, Lexikology, Morfology, Sintax un Sprochwandel, derzu au jiddischi Sproch.
Dr Landolt isch assoziiertes Mitglid vum Linguistik Zentrum Zürich (LiZZ) un Mitglid vu dr berotende Fachkommission vum Phonogrammarchiv vu dr Universitet Züri, vu dr Nomenklatur kommission vum Kanton Züri un vum Schwyzerische Dudenuusschuss. Derzue isch er Vorstandsmitglid vu dr Gsellschaft fir dytschi Sproch un Literatur z Züri.
Fascht 15 Johr lang, vu 2004 bis 2019, het si dr Landolt ehrenamtli in dr Zürcher Schwubliothek engaschiert, ere Bibliothek fir homosexuälli Literatur un Film, wu 1985 grindet woren isch.
Vum April 2019 bis zum April 2023 isch er Mitglid vu dr Bezirkschilchepfläg Züri gsi.
Fir di Grienliberal Bartei het dr Landolt bi dr Zürcher Gmairotswahle am 9. Februar 2014 kandidiert.
Dr Christoph Landolt isch ghyrote un läbt mit sym Mann z Züri.
Volkssouveränität
Dr Begriff vo dr Volkssouveränität meint, ass s Volk dr Souverän in siim Staat isch, d. h. ass äs d Staatsgwalt in siine Händ liit, und dass alli Legitimität vo siim Wille oder siiner Zuestimmig stammt.
D Volkssouveränität stoht im Gegesatz zum monarchische Prinzip, wo dr Monarch dr Souverän isch und sis Rächt uf d Staatsgwalt mit historische Rächt legitimiert oder s vom ene 'evidänte' Wille vo Gott abhängig macht.
E Verfassig, wenn dr Staat eini het, hanget im erste Fall vom Wille vom Volk, im zweite vo däm vom Monarch ab.
Die modärni Idee vo dr Volkssouveränität isch us de Ideä vo de Philosophe vo dr Ufklärig wie em Thomas Hobbes, em John Locke, und em Jean-Jacques Rousseau gwachse, wo s Zsämmeläbe vo de Mensche vo Verdräg (frz. contrat social) reguliert gseh hai.
Milizac-Guipronvel
Milizac-Guipronvel (bretonisch Milizag-Gwiproñvel) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
D Nochbergmaine sin Tréouergat im Nordweste, Plouguin im Norde, Coat-Méa im Nordoschte, Bourg-Blanc im Oschte, Brest im Sidoschte, Guilers im Side, Saint-Renan im Siweschte un Lanrivoaré im Weschte.
Gschicht
Milizac-Guipronvel isch as Commune nouvelle zum 1. Jänner 2017 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Milizac un Guipronvel.
Verwaltig
vu Milizac-Guipronvel isch. Milizac-Guipronvel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Milizac-Guipronvel ghert zum Bretonisch.
Parität (Politik)
Als Parität bezeichnet me in de Politik e glichmässigs Verhältnis vun de Stimme in eme Gremium.