cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atlantischer Lachs
Lebeswiis
De Lachs sind Raubfisch wo vor alem anderi Fisch jaget.
D Laichzitt isch im Norde im Oktober und ganz im Süüde im Jänner, z Tütschland isch si im November. Binere Wassertemperatur zwüschet 4 und 10 Grad schloot s Wiibli, au Liidere gnennt, mit de Schwanzflosse e Muelte in chiisige Grund vomene schnelle und subere Flüüssgwässer und lait bis zo 100'000 Aier ab, wo vom Mandli, au Hoogge gnennt, bifructhet wered. Denn deckt d Liidere de Laich zue. I de Laichzitt tüend Lachs gär nünt esse und di maiste Häägge sterbet chorz druf abe. Vo de Liidere öberlebt öppe e Drittel. Di Lachs wo öberlebet wanderet is Meer zrugg und cheeret noch aim oder zwai Joor wider zrogg um Laiche, sind aber hüüffig z schwach för daa und sterbet au. Nu ganz wenigi Lachs sind i de Laag mermols z Laiche.
D Laarfe schlüüffet noch zwee bis vier Mönet und verstecket sich under Chiselstaili, well si ka Liecht verträäget. Wenn d Wassertemperatur im Früelig öber 8 Grad stiigt schwümed di junge Lachs, au Sälmlig gnennt, flussabwärts und haltet sich a gaignete Stelle a flache und subere Stele uuf. Im Früelig wanderet si znacht nodisno de Fluss doraab, bis si is Brackwasser chömed, wo si e zittli bliibet um sich as Salzgwasser z gwone.
De Lachs bliibt zwee bis fööf Joor im Meer und schwümmt denn zrugg i sin Haimetfluus. Debii nend si e brüülichi Farb aa und bi de Mandli wachst em Underchifel e Hoogge, drom wered si Hoogge gnennt. Lachs chönd 10 Joor alt were.
Triotto
Uussie
De Triotto isch e länglich Fisch, wo 12 bis 20 cm lang werd. Er het e wiisse Buuch und e schwaarze Rugge. Vom Aug bis zo de Schwanzflosse goot e dünne bruune Straiffe. Sini Flosse sind grau und e bitzeli dorsichtig. Er het groossi rooti Auge.
Lebeswiis
De Triotto isch e Schwarmfisch, wo sich vo de langsame Ströömig loot lo triibe. Er fresst Alge, Insektelaarfe und Waichtier. D Laichziit goot vom Mai bis in Juli. Debi bildet ai Wiibli und e paar Mandli e chliini Gruppe. De Laich bliibt a Wasserpflanze chlebe. De Triotto cha 7 Joor alt were.
Hoffmann
Hoffmann isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Lueg au:
Bosch
Bosch isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Bush
Bush isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Versailler Vertrag
Mit em Versailler Verdrag vu 1919 hän Ditschland un Frankrich noch em Erschte Wältgrieg Friide gschlosse. D Gegner vu däm Friide hän vum „Versailler Diktat“ gredt.
Gschicht
Am Änd vum Erschte Wältgriäg het s ditsch Kaiserrich faktisch kapituliärt (11. November 1918). Am 18. Jänner 1919 isch z Versailles bi Paris e sognännti „Friedenskonferenz“ zämme drätte – an däre hän numme d Siiger vum Wältgriäg deilgnumme; diä bsiigte Staate Ditschland, Eschtrich un Ungarn, aber aü s revolutionär Russland sin üsgschlosse gsii. Am 16. Jünni het Ditschland dr ändgiltig Vertragstext zum Unterzeichne innerhalb vu fimpf Dag vorglegt bikumme. Wänn des Ultimatum nit iighalte wird, wird iimarschiärt, isch adroht wore. So het dr ditsch Richsdag z Weimar am 22. Jülli mehrheitlig zuegstimmt; e Weigerig hätt bedittet, ass witteri Deil vu Ditschland bsetzt wäre, dr Hunger verlengeret wird un d Griägsgfangene lenger zruckghalte wäre. Am 28. Jünni 1919 het d ditsch Delegation z Versailles im Spiägelsaal dä Vertrag miäße unterschriibe – do wu 48 Johr vorhär s ditsch Kaiserrich üsgruefe wore isch.
Gschichtligi Bidittig
Dr Kernpunkt vum Versailler Verdrag isch d Bstimmig, ass Ditschland ellei am Griäg Schuld seig (§ 231). Dodrüs isch d moralisch Berächtigig abgleitet wore, ass Ditschland Gebiätsabdrättige un Reparationszahlige an d Siigermächt miäß mache. D Reparationszahlige sin aber erscht in spetere Verträg konkret feschtglegt wore.
Dr Versailler Verdrag isch e entscheidende Punkt in dr ditsche Gschicht. Verschiidini Hischtoriker glaübe, ass mit däm Vertrag dr Grundstei fir dr Zweit Wältgriäg glegt wore isch. Dr Vertrag isch quer dur alli Parteie abglähnt wore. E Beobachter, wu nit im Verdacht stoht, zu Ditschland z halte, dr russisch Revolutionsfiährer W. I. Lenin, het am 6. Jülli 1920 dr Friide vu Versailles as „beschtialisch“ un „niiderträchtig“ bezeichnet. Sogar uf dr Siigersitte het sich e Mänke wennig Illusione gmacht. Do drzue het dr amerikanisch Bräsidänt Wilson ghert. Dr franzesisch Marschall Ferdinand Foch het gsait: „Des isch ke Friide, des isch e zwanzigjährige Waffestillstand.“ Anderersiits gitts sitt de 1960er Johr au immer meh dütschi Historiker, angfüehrt vo damals em Fritz Fischer, wo d Kriegsschuld vom Erschte Wältchrieg zum klar grössere Teil bim dütsche Militarismus gseh, wo 1918 au dr US-Präsident Woodrow Wilson massiv kritisiert hett. Zuedäm sii z. B. im Vertrag vo Locarno vo 1925 d Versailler Bedingige mit klarem französischem Iiverschtändnis i verschiedene Pünkt düütlich glockeret worde. (Lueg au: Frankreichs Versailles-Politik)
D Inträsse vu dr Siigermächt
D Siigermächt hän bi däm Vertrag unterschiidligi Inträsseschwärpunkt gha:
fir Ditschland
Ditschland het ohni Volksabstimmige miäße abdrätte:
Noch Volksabstimmige sin abzdrätte gsii:
Noch Volksabstimmige sin verschiidini Gebiät bi Ditschland bliibe:
Im Velkerbund unterstellt wore isch:
Militärisch isch bstimmt wore:
Wirtschaftlig isch bstimmt wore:
Gegelaifigi Wirkige
Dr Versaiiler Vertrag het dr Friide langfrischtig nit gsicheret. Gegelaifig het gwirkt: D Ablähnig vum Versailler Vertrag isch vu dr Nationalsozialischte iber alli andere Parteie bis in d KPD gange: Bi dr KPD het mer dr 1. Wältgriäg ass e Kampf zwische imperialischtische Konkurränte um d Nejufdeilung vu dr Wält agsähne. Dodermit wird d „Alleischuldtheorii“ abglähnt, wu sich dra ufhänkt, ass Ditschland dr Griäg agfange het. Diä Asicht isch im internationale Sozialismus wit verbreitet gsii:
Unter den Linden (Basel)
S Huus «Under de Linde» isch e historischs Bauwärk am Munsterblatz 7 in dr Groossbaasler Altstadt. Es stoot im Baasler Dänggmolverzäichnis und ghöört zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Regioon vo Bedütig sin.
Versailler Vertrag
Forderige noch Revision vum Versailler Vertag
Wänn diä demokratische Regiärige aü sich hän miäße fiäge, hän si doch alli uf e Revision vum Versailler Vertrag hiigschafft. Bsunders um Ruckgwinnig vum bsetzte Rheinland ischs gange un um d Reparationsforderige. S sin Deilerfolg erziilt wore – aber dr Kampf gege s „Versailler System“ isch zum e Sälbschtlaifer wore, aü wu scho s Schlimmscht iberstande gsii isch.
Unter den Linden (Basel)
Gschicht
S Huus «Under de Linde» isch e dreistöckige Fachwärkbau us em Middelalter. Bis zur Reformazioon im Joor 1529 isch dört d Kanzlei vom bischöflige Gricht gsi, wo au für wältligi Fäll zueständig gsi isch, wil dr Bischof au dr wältlig Fürst vo Baasel gsi isch. Vo 1327 bis 1329 het dr Matthias vo Nöijeburg dört as Jurist gschafft. Dr Matthias het e wichdigi Chronik uf Latiinisch gschriibe, wo vor allem d Region vom Oberrhii agoot.
Versailler Vertrag
Quälle
Ditschi un änglischi Wikipedia; Brockhaus Enzyklopädie; zuedäm:
Unter den Linden (Basel)
Gschicht
Wo im spoote 19. Joorhundert d Uniwersidäät e nöiji Form vom Underricht, s Seminar, iigfüert het, het s im Kollegiehuus am Rhiisprung nüm gnueg Blatz gha und si het meereri Hüüser uf em Münsterhüügel übernoo, drunder s Huus «Under de Linde» für s Juristische Seminar, wo 1877 vo de Behörde aagstoosse worde isch.
Biederthal
Birdel (frz. Biederthal, dt. Biederthal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Birdel lijt ìm Sundgöi direkt àn dr Granz züe dr Schwiz, 15 Kilometer sìdweschtlich vun Bàsel. Nochbergmeine vun Birdel sìn d Schwizer Gmeine Roderschdorf ìm Norde, Metzerle ìm Oschte, Burg im Leimedal ìm Sìde un d elsassische Gmeine un Wolschwiller ìm Sìdweschte un Oltige ìm Nordweschte.
Gschìcht
Birdel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1141 àls Biederdan (1144 Biederthanna, 1168 Biedirtan).
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Birdel ghert zem Hochàlemànnisch.
Hofmann
Hofmann isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Lueg au:
Waldenburg
Dr Name Waldenburg bezeichnet:
im alemannische Sprochruum
anderi
Waldenburg isch de Familiename vo folgende Persone:
Lueg au:
Golf von Papua
Dr Golf vu Papua oder Papua-Golf isch e 400 km brait Meerbiet an dr Sidkischte vu Papua-Neiginea. Är lyt im Nordweschte vum Korallemeer, eme Näbemeer vum Pazifische Ozean. Dr Golf vu Papua gränzt an d Western Province, d Gulf-Provinz un d Central Province. D Hauptstadt Port Moresby lyt 70 km sideschtli vu Kap Suckling, em eschtligschte Punkt vum Golf vu Papua. S weschtlig Änd wird wird markiert dur Parama Island, em sidweschtligschte Pukt vum Fly River-Delta. D Verbindigslinie vu dr beede Pinkt giltet as Sidgränze vum Golf. Die March schließt e Meerbiet yy mit ere Greßi vu rund 35.000 km².
E Dail vu dr greschte Fliss vu Neiginea minde in dr Golf vu Papua, zem Byschpel dr Fly, dr Turama, dr Kikori un dr Purari.
Bärlauch
Dè Bärlauch (Allium ursinum) isch è Pflanzèart us dè Gattig Allium un dodèmit vowant mit èm Schnittlauch, Zwiblè un Knoblich. Z Europa un in Deilè vo Asiè isch er vor allem in Wälder vobreitet. Hüüfig tribt diè Pflanzèart früè im Johr uus, er isch ès hoch eschtimirts Wildgmüès un wörd vilfach gsammelet.
Nammè
Bärlauch wörd au Knoblichschpinat, wildè Knoblich, Waaldknoblich, Hexèzwiblè, Zigünerlauch, Ramsè odder Waldherrè gnannt.
Beschrybig
Dè Bärlauch isch è uusduurèrd chruttähnlichi Pflanzè, wo in è Höchi vo öppè 20 bis 50 Zentimeter wachsè duèt. Diè zimli schlanki, länglichi Zwiblè wörd us dè Aasätz vo dè beidè Laubblättẽr bildet un isch 2 bis 4, seltè bis 6 Zentimetẽr lang. Si isch umgää vo durchsichtigè, wyßlichè odder gäälè Hüt, welli sich spõter bis uff einigi Borschtè reduzyrè. Nebbèzwiblè wörred nu voeinzelt bildet odder si fählet ganz. Dè uffrächte, kompakte Stängel isch dreikantig bis anöhernd rund un nu am Aasatz mit Blättẽr vosää.
Diè zmeischt zwei, seltè ein odder drei grundständigè Laubblättẽr hèn èn 5 bis 20 Millimetẽr langè Styl un vobreitet sich abrupt in diè 2 bis 5 Zentimetẽr breitè flache, elliptisch-lanzettliche Blattschpreiti, welli uff dè Blattobbersitè vo dunklerem Grüè isch als uff dè Blattuntersitè. Sin Gruch isch tüpisch lauchartig.
Blüètèzit isch vo April bis Mai. Dè Blüètèschtand wörd von èrè zwei- odder dreiklappigè, zuègschpitztè eiförmig-länglichè Hüllè umschlossè, diè ebbèso lang odder länger isch wiè d Blüètèschtyl un bald abkeiè duèt. Diè duftendè, wenig bis mee als zwanzig Blüètè stönn in èrè flachè Scheindoldè, Brutzwiblè fählet immẽr. Diè gradè Blüètènschtyl sin bis 2 Zentimetẽr lang. S reinwißè Perigon beschtoot uss sächs linealisch-lanzettlichè, 8 bis 10 Millimetẽr langè Blüètèhüllblättẽr, welli spitz odder abgschtumpft si könnet un uffrächt abschtönn. Diè pfrymlichè Staubblättẽr sin oppè halb so lang wiè diè Blüètèhüllblättẽr un am Aasatz vowachsè. Dè Griffel endet mit èrè einfachè Narbè. Diè Fruchtschtyl sin diräkt unter dèm Perigon lycht gschwollè, dè Fruchtknotè isch düèf dreifach gfurchet.
D Kapslè bildet wenigi Samè. Diè Chromosomèzaal betrait 2n = 14.
Frischi Blättẽr enthaaltet ugfähr 0,005 % Allicin, tröchnet rund 0,07 %. Frischmatriaal enthaaltet rund 0,5 % Alliin un 0,07 % Methyl-L-cysteinsulfoxid. Nebbè sellè schwefelhaltigè Vobindigè chömmet no Flavonoide, in Spurè Prostaglandine A, B un F, sowiè blattschpezifischi Lectin vor.
Vobreitig un Standört
Dè Bärlauch chunnt in fascht ganz Europa mit Uusnaam vo dè immẽrgrüènè, mediterranè Regionè sowiè vo dè ungarischè Düèfebeni bis nõch Nordasiè (Chlyasiè, Kaukasus) in Höhèlaagè vo Meereshöchi bis zu 1900 Metẽr (Voralpè) vor. Er isch hüüfig un mo findet èn in deils großè Beschtänd i schattigè, füchtè un humusrychè Auwäldẽr un Laubwäldẽr, in Auè, Schluchtè, unter Strüüchẽr odder a Bäch.
Z Dütschland isch dè Bärlauch im Süèdè vobreitet, im Nordè seltenẽr. Er bevorzuugt Beckèlaagè un d Auèberych vo größerè Flüss. Z Brandèburg un Hamburg wörd dè Bärlauch i dè Rotè Lischtè i dè Kategory 1 ("vom Uusschterbè bedroot") gführt. Z Bremè giltet er als extreem seltè un z Schleswig-Holschtei wörd er als "potenziell geföhrdet" (Kategory 4) ygschtuft. Z Öschterrych isch er häufig bis voschtreut vorkommend, z Oschtirol fählt ẽr, im weschtlichè un süèdlichè Alpègebièt vo Öschterrych isch ẽr gföhrdet. I dè Schwiz sin ebbèfalls Vorkoo in düèferè un mittlerè Laagè nõchgwisè.
Nit a allenè Standört, wo nõ in Form vo großè Beschtänd vorkunnt, isch dè Bärlauch au iiheimisch. Meischt hèt ẽr sich vo künschtlichè Aapflanzigè uus selbstschtändig uusbreitet un isch doher è Stinsèpflanzè. Im Nordè vo Schleswig-Holschtein un im Daunus hèt mo meerẽri Vorkoo nõchwysè könnè.
Dè Bärlauch isch èn Nährschtoffaazeigẽr, eschdimyrt düèfgründigi un humoosi, lockeri, aahaltend füüchti Böddè. Dè Bärlauch ghört mit èm Buschwindröslè, èm Gelbstern, der Früelig-Chnotèbluèmè un èm Lerchèschporn zu dè Corydalis-Gruppè, welli für määßig füüchti bis füüchti, kalkrychi Böddè kennzeichnend isch. Bevorzuugt Waldgsellschaftè sin Ahorn-, Eschè-, Eichè- odder Ulmè-Mischwaald, in dèm er bi entschprechendè Bodèvohältnis è Differentialart vo kalch- un nährschtoffrychè Bödè isch. Bsunders hüüfig tritt er i Bärlauch-Buèchèwälder (Kalkbuèchèwälder odder Bruunmuulbuèchèwäldĕr) uff un isch i sinerè natürlichè Vobreitig a ozeanischi Klimate odder gschützti Standört bundè. I solchè geophytèrychè Waaldgsellschaftè bedecket d Blättẽr vom Bärlauch im zitigè Früèjohr dè gsamte Waldbodè. Dè Bärlauch kunnt z Mitteleuropa zwar nuu voschtreut vor, bildèt abber hüüfig Massèvorkoo.
Uusbreitig
Diè Samè vom Bärlauch träget zwar Elaiosomè, wörred abber trotzdèm nit vo Ameisè uusbreitet. Bärlauch breitet sich durch Aahaftungè vo Làttèbodè a Dyrfüèß (Epizoochorie) uus. Sell erkläärt au s hüüfig sehr fleckèwyse Ufftretè vom Bärlauch. In Ahorn-Eschèwäder un Hartholz-Auwäldẽr kunnt au flièßendes Wasser als Uusbreitigsmedium in Froog. Bärlauch bildet èn Huufè Samè, ein Quadratmeter Bärlauchbeschtand ka 9000 Samè pro Johr bildè.
Er isch èn Kaltkeimer, dè Samè muè also ei Froschtperiodè durchläbt haa, bevor si keimet. Trotz sinerè langè Keimduẽr vo zwei Johr vermeeret sich Bärlauch schnell übber sini Zwiblè un bildet so innerhalb vo wenigè Johr großi Horschte. Bim Aabau im Gartè muè de Beschtand dõher glegèntlich ydämmt wörrè.
Nahrigsbezièhigè
Untẽr dè Dyr, diè dè Bärlauch als Nahrig nutzet, isch au Cheilosia fasciata (Familliè: Schwebflygè) (Schiner & Egger, 1853) z nennè. Diè Larvè minyret i dè Blättẽr vom Bärlauch.
Sischtematik
Dè Artname Allium ursinum isch 1753 vom Carl von Linné in Species Plantarum erschtvoöffentlicht worrè. Sinonüüm für d Allium ursinum L. sin: Aglitheis ursina (L.) Raf., Cepa ursina (L.) Bernh., Geboscon ursinum (L.) Raf., Hylogeton ursinum (L.) Salisb., Ophioscorodon ursinum (L.) Wallr..
S Artepitheton goot uff s ladynische Adjektiv ursinus, Bär-, Bärè- zrugg un sin scho in vorlinnéischẽr Zit für dè Bärlauch vowendet worrè. Plinius dè Älteri hèt dè Bärlauch scho als allium ursinum bezeichnt, Johann Bauhin als allium ursinum bifolium vernum sylvaticum. Wohär selli Namensbezièhig zum Bäärè chunnt, isch unbekannt.
Nebbè dè Nominatform Allium ursinum subsp. ursinum mit rauè Blüètèschtyl findet sich im Oschtè vom Vobreitigsgebièt d Unterart Allium ursinum subsp. ucrainicum, welli sich durch glatti Blüètèschtyl uszeichnet.
Bärlauch i dè Chuchi
Dè Bärlauch isch è aaltbekannti Gmüès-, Gwürz- un Heilpflanzè. Diè Pflanzè isch zwar komplett èssbar, gnutzt wörd aber vorwygend d Blättẽr oft au mit dè Stängel, frisch als Gwürz, für Dip-Saucè, Chrütterbutter un Peschto odder ganz allgemein als Salat oder Gemüès i dè Früèjohrschuchi.
Durch Milchsüüregärung erzüügtè Bärlauch-Gimchi ka au für villi Mönat haltbar blybè.
Uffgrund vo de Hitzeynwirkig wörred diè schwefelhaltigè Stoff voänderet, wodurrè dè Bärlauch vill vo sim charakteristischè Gschmack volyrt. Dõher wörd Bärlauch meischt roh un chly gschnittè unter Silõt oder anderi Speisè gmischt. Im Früèjohr ka Bärlauch au dè Schnittlauch odder s Zwibelchrut ersetzè.
Bärlauch wörd bim Sammlè immer widder mit èm Maièrysle, dè im Früèling uustrybendè Blättẽr vo dè Härbschtzitlose odder dè meischt ungflẽggtè Blättẽr vo jüngerè Pflanzè vom Gfläggtè Aaronschtab vowächslet. Selli drei Pflanzè sin üßerscht giftig, Vogiftigè könnet tödlich sy.
Medizinischi Nutzig
Im Mittelaaltẽ isch dè Bärlauch als Herba Salutaris bezeichnet un als Arznei- un Nõrigspflanzè gnutzt worrè. Ihm sin unheilabweerendi Eigèschaftè zugschribbè worrè.
I dè Volksmedizin wörd dè Bärlauch hüt bi Magè-Darmschtörungè ygsetzt, uffgrund vo sinerè antibaktrièllè Wirkung gegè Gärungsdyspepsie sowiè als Karminativum. Witeri Ysatzbereich sin als Antihypertonikum un Antiarteriosklerotikum.
Au i dè Nadurheilkund kunnt Bärlauch als Heilmittel oft zu dè Aawendig. Diè Heilwirkig isch dè zaalrychè in ihm enthaaltenè, überwigend schwefelartigè ätherischè Ööl zuzschrybè, welli sich posidiv uff Verdauig, Atemwäg, Leberè, Gallè, Darm un Magè uuswirket. Witerhin ergit sich è effektivi Heilwirkig bi Arteriosklerose, Bluèthochdruck un Darmerkrankigè. Zudèm würkt er ufe Stoffwächsel aaregend un wirkt sich posidiv uff dè Choleschterinschpygel uus un hilft zmõl bi Wurmbefall.
Rechtlichi Situation (Dütschland)
Bärlauch stoot zwar nit unter Nadurschutz, doch isch es Sammlè innerhalb vo Naturschutzgebyt un Nadurdenkmòler grundsätzlich nit gschtattet. Nõch Paragraph § 39 vom Bundesnadurschutzgsetz gnüèßt dè Bärlauch au ußerhalb vo Schutzgebièt èn Mindeschtschutz, wellè es untersait, „ohni vernünftigè Grund wildläbendi Pflanzè vo irem Standort z entnèè odder z nutzè odder iri Bschtänd nidderzschlaa odder uff suschtigi Wys z verwüèschtè“ sowy derè iri „Lebensschtättè z beyträchtigè odder z zerschtörè“. Diè Pflanzè dörfet nu für dè Eigèbedarf gsammlet worrè; diè gwerblichi Nutzung vo dè Bärlauchbeschtänd dodègegè muè behördlich gnemmigt wörrè.
Um d Bschtänd z schonè, sött mo pro Pflanzè nu ei Blatt erntè un keini Zwiblè uusgrabè.
Karl Landolt
De Karl Landolt (* 20. Meerze 1925 z Züri; † 17. Dezämber 2009 z Stääfe) isch en Schwyzer Maaler, Graafiker, Zäichnigsleerer, Holzschnyder, Litograaf und Töpferer gsy.
sys Läben und sys Wèèrch
De Landolt hät zeerscht bi sym Vatter e Leer as Beck gmachet. Drufaben isch er a d Kunschtgwèèrbschuel Züri (hüt Zürcher Hoochschuel vo de Künscht) und isch deet under anderem en Schüeler gsy vom Ernst Gubler und em Heinrich Müller. Nach eme Stuudienuufenthalt z Parys hät er wider i de Beckerei vo sym Vatter gschaffet. Irgedwänn hät er si dän aber chönen as Künschtler sälbständig mache, und zum gnueg verdiene hät er a de Kantonsschuel Wintertuur as Zäichnigsleerer gschaffet.
De Landolt hät 1951 en Äidgnössischs Kunststipändium und 1965 de Conrad-Ferdinand-Meyer-Prys überchoo.
Syni Wèèrch hät er under anderem im Kunschthuus Züri, i de Kunschthale Basel, im Kunschtmuseeum Luzèèrn, im Kunschtmuseum Olte und im Kunschtsalon Wolfsberg z Züri uusgstelt.
Steige (Bas-Rhin)
Steige (els. Stai, dt. Steige) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Steige ìsch. Steige ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Steige ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Pigo
De Pigo (Rutilus pigus) isch e Süesswasserfisch, wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt. Wege de Raubfischerai ghört de Pigo zo de gföördete Fisch. D Unterart Frauennerfling (Rutilus pigus ssp. virgo (Heckel, 1852)), wo i de obere Donau vorchunnt, werd mengisch als en aigeni Art bitrachtet und denn Rutilus virgo gnennt.
Uussie
De Pigo isch e längliche bronzefarbige Fisch mit ere brüüliche Obersiite, wo 20 bis 45 cm lang werd. D Buuch- und d Schwanzflosse sind röötlich. Sini Auge sind silberig.
Verbraitig
De Pigo isch im Iizugspiet vom Po endemisch. Er mag tüüffi Flüss mit ere mässige Ströömig, wi de Po, de Tessin, de Etsch oder d Brenta, und läbt döt bis uf e Höchi vo. Er chunnt au i tüüffe Seeje vor, so im Langesee, im Luganersee und im Comersee.
Lebeswiis
De Pigo lebt i chliine Schwärm und fresst Alge und Wirbelloosi. D Laichzitt goot vom April bis in Juni und de Pigo wanderet denn zo flächere Flusstele.
Bezirk Broye-Vully
Dr District de la Broye-Vully (alemannisch Bezirk Broye-Vully) isch syt em 1. Jänner 2008 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz. Hauptort isch Payerne.
Gmaine
Zum Bezirk ghere die 31 Gmaine:
Stand: 1. Januar 2017
Dreikönigen (Zürich-Enge)
Dreikönig isch di römisch-katoleschi Pfarrchile vom Stadtdäil Ängi z Züri.
Gschicht
Weg em Naame vo de Kapäle hät dänn die ehemaligi Gmäind Ängi d König in ires Wappe gmaalet und d Kwartierzouft, wo ane 1897 ggründet worden isch, sech de Naame «Zouft zu de drei König» ggee. Die alti Kapäle händ d Zürcher aber scho bi de Reformazioon profanisiert gha und später as Woonhuus pruucht. Und ane 1890 häpme de Bou abproche.
Wo im 19. Jaarhundert imer mee Katolike uf Züri cho sind, isch i dere reformierte Stadt wider en katoleschi Pfarräi entstande. Die hät ane 1874 im Usserssil d Chile St. Peeter und Paul poue, und ane 1939 isch am Dreikönigsdaag im Baanhof Ängi, wo d SBB churz verheer pout gha hät, di nöi Kapäle vo de drei König ygweit worde.
Ane 1946 händ d Katolike z Züri d Dreikönigs-Stiftig ggründet, wo für s Kwartier Ängi en nöji Chile plaanet hät. A de Schuelhuusstraass hät si en Bouplatz gchauft, und vo 1949 bis 1951 isch d Chile nach de Plään vo de Architekte Ferdinand Pfammatter und Walter Rieger pout worde. Am 24. Juni 1951 hät se de Bischof Christian Caminada vo Chuur gweit.
Es isch e modärni Betonchile mid em Grundriss vonere Basilika mit drü Schiff und ere halbrunde Choorapsis. De Beton isch uf de ganze Oberflechi verputzt oder mit Kunschtschtäi verchläidet. D Chile hät groossi farbegi Glasfäischter vom Glaskünschtler Paul Monnier (1907–1982). D Gleser sind ines Betongitter ygfüegt und zäiget d Motyv vo de Wienecht, vo de Karwuche, vo Oschtere, vo de Propheete und vo de föif Büecher vom Moses.
Dreikönig hät kän Chiledurm und au käs Glüüt, wil d Chilestiftig em vorheerige Psitzer vo dem Grundstück syni Bedingig schynz hät müsse akzeptiere, ass d Chile kä Glogge törf überchoo.
Hispanien
Hispanie (iidütscht) oder Hispania isch in dr Antike dr latiinisch Naame für die Iberischi Halbinsle gsi. Au die römisch Browinz dörte und in dr Spootantike d Diözese häi eso ghäisse.
Etymologii
Es isch mööglig, ass dr Naame Hispania vom fönizische Usdruck I-Shapan-im (s Land vo de Schliefer) chunnt, wil d Fönizier d Chüngeli, wo si dört gsee häi, für Schliefer ghalte häi; die het s dört aber nie gee. E römisch-müthologischi Dütig noch em Plinius und em Plutarch säit, ass d Bezäichnig uf e Gott Pan zruggoot, wo zämme mit em Bacchus Iberie erooberet häig und denn vom Bacchus dört as Statthalter zrugggloo worde sig.
En anderi Erklärig macht e Beziejig zum Oobestärn; die Alte Grieche häige für s Land Hispanie, wil s wit äwag am westlige Ändi vom Middelmeer gsi isch, dr Name Hesperia brucht, aagleent an dr Oobestärn Hesperos, wo am westlige Oobehimmel erschint.
Triembach
Driembàch (frz. Triembach-au-Val, dt. Triembach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Driembàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303 àls Truobenbach  (1362: Druobenbach, 15. Jh.: Druegenbach, 1523: Trembach, 1596: Trumbach, 1603: Druenbach oder Trimbach).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Driembàch ìsch. Driembàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Driembàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wilsberg (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Wilschbuerj lijt rund 17 km eschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 200 un 316 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Grand Pont (dt. Hochbruck) un Guérberhoff (Gerbhof).
Gschìcht
Wilschbuerj ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1367 àls Wildesberg un Wylsperch.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wilschbuerj ìsch. Wilschbuerj ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wilschbuerj ghert zem Rhinfrankisch.
Willingen (Lothringen)
Wéllingen (lothrìngisch; frànzeesch Villing, ditsch Willingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Wéllingen lijt eschtlich vun Bouzonville direkt àn dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 240 un 366 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Trois maisons, Gaweistroff un Bedem. D Nochbergmeine sìn Heining-lès-Bouzonville ìm Norde, d ditsch Gmein Ittersdorf ìm Oschte, Berviller-en-Moselle ìm Sìde, Tromborn ìm Sìdweschte, Château-Rouge ìm Weschte un Vœlfling-lès-Bouzonville ìm Nordweschte.
Gschìcht
Wéllingen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1137 àls Vilingen.
Verwàltung
vun Wéllingen ìsch. Wéllingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wéllingen ghert zem Moselfrankisch.
Hamburger Symphoniker
D Hamburger Symphoniker sy 1957 gründet worde. Dr erscht Houptdirigänt vom Hamburger Orcheschter isch dr Robert Heger gsy. Unger syne Nachfolger sy dr Imre Kertesz, dr Carlos Kalmar und dr Miguel Gómez-Martinez gsy. Am Afang vo der Sesong 2004/2005 isch der Andrey Boreyko dr nöi Houptdirigänt vom Orcheschter worde. Zwüsche ihm und de Hamburger Symponiker het sech en eimaligi und künschtlerisch ufregendi Zämearbeit entwicklet.
D Hamburger Symphoniker hei ds Privileg, dass si ds einzige Orcheschter mit Sitz i dr Laeiszhalle Hamburg sy. Ds Orcheschter het mit namhafte Dirigänte wi em Charles Mackerras, Christian Thielemann, Peter Ruzicka, Horst Stein, Ralf Weikert und Sebastian Weigle zämegschaffet. Es paar vo de wältbeschte Solischte, wi dr Christian Tetzlaff, d Elisabeth Leonskaja, dr Frank Peter Zimmermann, d Edita Gruberova, dr Placido Domingo und d Grace Bumbry sy mit em Orcheschter i de letschte Jahr ufträtte.
D Hamburger Symphoniker schpile regelmässig öppe 20 Opere und Ballet i jeder Sesong i dr Hamburger Staatsoper. Ds Orcheschter het internationali Anerkennig dür vil Konzärttournees nach Ängland, Italie, Frankrych, Schpanie, Skandinavie, Pole und id Türkei gwunne.
Ufnahme mit de Hamburger Symphoniker sy bi Dabrinsghaus und Grimm, edel classics und der Deutsche Grammophon erschine (Dütsche Schallplattepriis ECHO Klassik).
Syt vilne Jahr offeriert ds Orcheschter e sehr erfolgrychi Serie vo Chinderkonzärt. Di legendäre jährleche open-air Konzärt im Innehof vom Hamburger Rathuus sy immer usverchouft.
D Hamburger Symphoniker sy e sehr reschpektierti Komponänte vom europäische Kulturläbe.
Kiffis
Chìfis (frz. Kiffis, dt. Kiffis) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Chìfis lijt ìm Jura, gànz ìm Sìde vum Elsàss zwìsch em Granzfluss Lìtzel un em Blöiebarg. Nochbergmeine vun Chìfis sìn s d elsassische Gmeine Lìtzel, Lìgschderf, Sungerschderf, Raderschderf, Lütter un Wolschwiller un d Schwizer Gmeine Chläilützel un Roggeburg.
Gschìcht
Chìfis ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1207 àls Cvuis, 1253 Kvuis, 1393 Kiifis).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chìfis ìsch. Chìfis ghert zem Kommünàlverbànd.
30. Februar
Dr Moonet Februar het im juliaanische und im gregoriaanische Kaländer nume 28 Dääg und in Schaltjoor 29. Wo Schweede vom juliaanische zum gregorianische Kaländer in dr Kaländerreform 1712 umgschaltet het, het s e '''30. Februar''' gee. Es git verschidnigi Kaländerentwürf, wo dr Februar 30 oder mee Dääg het, wo aber nid umgstzt worde si.
Dr 30. Februar z Schweede
Am Aafang vom Joor 1700 het Schweede beschlosse, vom juliaanische zum gregoriaanische Kaländer z wäggsle. Die ursprüngligi Idee isch gsi, ass mä vom Joor 1700 aa bis zum Joor 1740 uf im Ganze elf Schaltjoot wurd verzichde und eso nodinoo dr Underschiid zwüschen em alte und em nöije Kaländer wurd usgliiche. Das hätt zwar d Umstellig im Land sälber äifacher gmacht, d Beziejige zu allen andere Staate weere aber komplizierter worde, wil Schweede denn 40 Joor lang mit käim andere Staat dr gliich Kaländer gha hätt und dr kaländaarisch Underschiid zum Räst vo Öiropa sich alli vier Joor gänderet hätti. Im Joor 1700 het mä mit dr Reform aagfange und dr 29. Februar übersprunge. Denn isch aber dr Grooss Nordisch Chrieg (1700 bis 1721) usbroche, wo mä d Blään uf Iis gläit het. Im Januar 1711 het dr Köönig Karl XII. beschlosse zrugg zum juliaanische Kaländer zgoo. Jetz isch Schweede aber e Daag vorus gsi und zum das uszgliiche het mä 1712 e zwäite Schaltdaag, dr 30. Februar iigschaltet. Das het au für Finnland gulte, wo dennzumol vo Schweede abhängig gsi isch, nit aber in de schweedische Browinze z Dütschland, wo mit de üübrige protestantische Gebiet vo Dütschland scho 1700 dr gregoriaanisch Kaländer iigfüert häi. 1753 het Schweeden denn aber dr gregoriaanisch Kaländer doch no iigfüert.
Alborella
D Alborella, (Alburnus arborella) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt. Si isch mit em Laugeli (Alburnus alburnus) verwandt und z Süüditalie lebt en andere endemische Verwandte, de Vulturino (Alburnus albidus), wo mengisch mit de Alborella verwechslet werd.
Uussie
D Alborella isch e dünne längliche Fisch, wo 10–15 cm lang werd. Si het verhälnissmäässig groossi Auge und Flosse. Doch isch di gableti Schwanzflosse nöd bsunders grooss. Uf de Siite het d Alborella e dunkle Straiffe.
Vorchoo
D Alborella isch im nördliche Italie endemisch und chunnt im Iizugspiet vom Po vor, aber au im östliche Mittelitalie und zom Tail i Süessgwässer a de kroatische Chüste. Si chunnt i Flüüss- und Standgwässer vor, wo e stainige Grund hend.
Lebeswiis
D Alborella fresst Plankton, Wirbellosi und Insekte, wo uf s Wasser ghaiet. Vom Mai bis in Augste, wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt, laicht d Alborella a flache Stele entlang vom Uufer, wo Wasserpflanze wachset.
Steinenberg 4
S Huus am Stäinebärg 4/6 isch en ehemooligs Schuelhuus. S Geböid isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch. Hüte isch s dr Sitz vo dr Verwaltig vom Historische Museum Baasel.
Gschicht
Am Aafang vo de 1820er Joor het Baasel sini Gmäindischuele reorganisiert und uf em Gartenareal vo dr ehemoolige Domprobstei und am Stäinebärg 4/6 nöiji Schuele blaant. Die si 1822 baut worde und si die erste z Baasel gsi, wo mä as Schuelhüüser konzipiert und baut het, alli früenere Schuele het mä in Geböid iikwardiert, wo für anderi Zwäck baut worde si. S Lienerd-Schuelhuus am Stäinebärg isch für si Zit stattlig gsi: 35 uf 15 Meter gross und zwäi Stöck hooch. Es het äigentlig us zwäi Schuelhüüser bestande, äins für Buebe und äins für Mäitli. Jedi Schuel het zwäi Schuelzimmer gha, en äignige Iigang und en äignigi Stääge. Drzue het s no zwäi Woonige für Leerer gha. Im nöije Schuelhuus het mä zerst nöis Mobiliar nume für zwei Schuelzimmer kauft, in de andere si die alte Schuelbänk ooni Lääne ufgstellt worde. Und es het au bis 1828 brucht, bis mä an de Fänster gege Süüde Sunnestoore aagmacht het.
1857 isch d Lienerdschuel uszooge und im Joor druf isch d Zäichnigsschuel Baasel iizooge. E Zitlang het dr Mooler und Karikaturist Ludwig Adam Kelterborn (1811–1878)  dört Underricht gee und in äinere vo de Leererwoonige im Huus gwoont, und denn het vo 1893 aa s Historische Museum e Däil vom Huus für si Verwaltig brucht, und d Füürweer het im ene andere Däil iiri Wach gha, bis dass mä dere 1903 mit em Lützelhoof e richdigs Füürweerhuus het lo baue.
1899 het d Stadt e representative Bau für en Erwiterig vom Historische Museum welle baue mit Rüüm für Ustellige und d Verwaltig, wo im Stil dr Barfüesserkiirche äänlig gsi wer. Dr Richard Drach het e sonige nöigotische Bau entworfe, s Brojekt isch denn aber zu nüt choo. So het s Museum die ehemooligi Schuel am Stäinebärg döfe übernee und 1903 isch d Verwaltig iizüüglet.
Gender
Als Gender ([, ]; Lehnwort us em Änglische) oder sozials Gschlächt wärded Gschlächtsaspäkt zämegfasst, wo e Person i Gsellschaft und Kultur beschrybed, und zwar in Abgränzig zu irem rein biologische Gschlächt (änglisch sex). I de Sozialwüsseschafte undersueched d Gender Studies (Gschlächterforschig) syt em Ändi vom 20. Jahrhundert s Verhältnis vo de Gschlächter zunenand, iri underschidliche Gschlächterrolle und di soziokulturelli Gschlächterordnig.
Begriffsgschicht und Definitione
Gender chunt us de latynische Sprach entlehnt. Det heisst s Geburtsgschlächt genere natus, wo widerum de grammatischi Ablativ vo genus isch, was „Gattig“ bedüütet. Gschlächt isch im Dütsche ursprünglich für d Härkumft beziehungswys d Zueghörigkeit zunere bstimmte Gruppe bruucht worde, öppe im Kontext vo de Ständeordnig. D Veränderig vo de Wortbedüütig hii zu dere vom latynische sexus für s biologischi Gschlächt isch erst spöter passiert.
Im Änglische sind d Bezeichnige gender und sex historisch synonym bruucht worde. De Oxford Etymological Dictionary of the English Language vo 1882 git d Bedüütig alternativ mit kind, breed, sex aa und verwyst uf genere natus. Nachhär isch de Usdruck zytewys i Vergässeheit grate und isch bis i d 1950er-Jahr fast nume fürs grammatische Gschlächt (Genus) pruucht worde, wo s im Änglische nume rudimentär git. Mit de sexuelle Revolution i de USA syt em Kinsey-Report isch s Bedürfnis ufchoo, di soziale Gschlächterfrage sprachlich vom Wort sex z tränne (sex gap vs. gender gap), und gender isch widerentdeckt worde. Hüt bezeichnet Gender drüberuus i de Sozialwüssenschafte di gsellschaftliche Gschlechterrolle (änglisch gender role) oder di soziale Gschlechtsmerkmal. Er bezieht sich also uf alls, wo inere Kultur als typisch für es bstimmts Gschlächt aagluegt wird (zum Bispyl Aalegi und Bruef); er verwyst nid unmittelbar uf di körperliche Gschlächtsmerkmal (sex).
Lübecker Marienkirche
D Lübecker Mariechille (offiziell St. Marien zu Lübeck) isch vo 1250 bis 1350 baut worde. Zu iirer Zit isch si die höggsti Bachstäichille mit Gwölb gsi. 1942 isch si bim ene Lufaagriff usbrennt und 1947 het mä aagfange si wider ufzbaue. 1980 het män e vergoldete Dachriter noch alte Zäichnige uf s Dach vom Hoochschiff gsetzt.
D Lübecker Bürger- und Määrtchille isch scho immer e Sümbool für d Macht und dr Woolstand vo dr alte Hansestadt gsi und si befindet sich uf em höggste Punkt vo dr Lübecker Altstadtinsle. D Chille und d Altstadt vo Lübeck si Däil vom UNESCO-Wältkulturerb.
Landkreis Konstanz
Der Landchrais Chonschtez isch en Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Hoochryy-Boodesee im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Duttlinge, im Nordoschde an dr Landchrais Semmerenga, im Oschde an dr Boodeseechrais ùn an dr an den Boodesee, im Siide an dr Schwyzer Kanton Thurgau, im Weschde an dr Schwyzer Kanton Schaffuuse ùn im Nordweschde an dr Schwaarzwald-Baar-Chrais. Di zùm Chrais ghèèrig Exklaav Büesinge am Hochrhy hed derzue no ne weenige hundert Meeer langi Gränze zùm schwyzerische Kanton Züri.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Chonschtez ghèère siibe Schded ùn 18 Gmaine.
Brigitte Bachmann-Geiser
D Brigitte Bachme-Geiser (* 1941, vo Langetu) isch e Schwiizer Musigetnoloogin.
Läben und Schaffe
D Bachme-Geiser chunt usere Familie, wo scho sid Generazioone i dr Stadt Langetu im Kanton Bärn deheimen isch, und si isch dört ufgwachse. Si het a de Universitèète vo Bärn, Basel und Tüübinge d Musigwüsseschaft studiert. Als Volchskundlerin het si sech uf d Gschicht vo de Musikginstrumänt spezialisiert. Ane 1979 het si dr Ämmedaaler Kunschtmooler und Plakatgrafiker Eugen Bachme (* 1941) gehürootet, S Bachmes wohne z Bärn.
I dr Wüsseschaft isch d Brigitte Geiser ane 1972 bekant worde, wo si en Arbet über d Volchsmusiginstrumänt vom Kanton Schwyz und en anderi über s alte Ämmedaaler Instrumänt “Hanottere” useprocht und en Uusstellig über s Alphorn im Museum vo Grindelwald gmacht het. Im Joor drufabe het si über s Chlefele im Kanton Schwyz gschribe und im Stockalperschloss z Brig en Uusstellig über s Hackbrätt ygrichtet, wo zwöi Joor spöter au im Roothuus vo Apezäll zeigt worden isch.
Au im Joor 1974 het d d Musigforschere wider vil z tue gha. Si het z Luzärn ghulfe d Chinderliedersamlig vom Alfred Leonz Gassmann nöi usegää. Und a dr Uni Bärn isch iri Diss Studien zur Frühgeschichte der Violine usecho. Derzue ane het si für d Feschtschrift zum 70. Geburtstag vom Profässer Walter Gerstenberg (1904–1988), wo en düütsche Musigwüsseschaftler gsi isch, en Uufsatz über d Zittere gschribe. Sider isch d Brigitte Geiser wyt über d Schwiiz use als Fachpersoon für d Gschicht vo dr Musig bekant. Dank irne sorgfältigen, originellen und vilsytige Forschigsarbete tuet me se nid numen i dr Schwiiz, sondern au internazionaal als Kännerin vo dr Musiggschicht schetze. Si het d Samlige vo Musiginschtrumänt i de Museeè vo dr Schwiiz, z Nürnberg, z Stockholm und z London undersuecht und drüber publiziert. Es eigets Theema isch d Forschig zu dr Läbenswys vo de Amische i dr schwiizerische Amerikakolony vo Nöi Bärn i den USA. D Brigitte Bachme und ire Maa sind vier mol in amerikanisch Bundesstaat Indiana zu de Amische “vo dr alte Richtig” ggange zum d Kultur vo dene Lüüt z studiere. E Deil vo dere Volchsgruppe chunt vo Lüüt här, wo früener us dr Schwiiz, bsunders usem Bärner Middelland usgwanderet sind. Ires Buech über di Amische isch ane 2008 z Bärn usecho und 2009 z Amerika au no uf Änglisch.
Vor alem het d Bachme-Geiser d Musiginstrumänt und d Forme vo dr tradizionelle Schwiizer Volchsmusig agluegt und Kwelle zu dr Spiilpraxis us de Archyv fürezoge. Si het s Alphorn, s Trümpi, s Hackbrätt, d Zittere, d Glogge, d Trumele, s Geislechlöpfe und no meh beschribe. Und no zu anderne volkskuntleche Sache tuet si forsche, öpe zum Bättruef, zum Chuereige und zu dr Fasnecht i dr Stadt Bärn. Derby het d Bachme-Geiser zeigt, wie vilfältig d Kwelle für d Musiggschicht sind. So het si sech drfür intressiert, was d Schriftsteller wie öpe dr Jeremias Gotthelf zum volchstümleche Musiziere vo irere Zyt schrybe. Ane 2008 het si dra erinneret, dass grad hundert Joor vorhär d Liederbuech-Reie «Im Röseligarte» vom Bärner Literaturprofässer Otto vo Greyerz usecho isch; si het d Nöiuusgab vo dene bekante Lieder bim Zytglogge-Verlag gleitet und au über d Arbet vom Bärner Künschtler Rudolf Münger, wo dozmol füre vo Greyerz d «Röseligarte»-Bilder zeichnet het, gschribe. Si isch sälber verwandt mit em Münger und het ghulfe, d Persoone, wo uf däm syne Wandmoolereie im Chornhuuschäller z Bärn abbildet sind, z identifiziere.
D Bachme-Geiser het sech drfür ygsetzt, dass me die historischi Musig cha lose. Scho früech het si agfange vo dr Volchsmusig Toonuufnaame usezgää. Ane 1973 isch bim Verlag Ex Libris iri Schallplatte mit Hackbrättmusig usecho, 1978 bi Claves z Thun d Schallplatte ''Zur Ehre des Alphorns. In Praise of the alphorn. A la gloire du cor des alpes, 1979 au wider bi Claves e Schallplatte mit aller Gaddig Instrumäntalmusig druff, denn 1996 im Zytglogge-Verlag d Musigkassette Schweizer Volksmusik/Traditional Swiss Music, 2006 e CeeDee mit Bättrüef, ane 2007 e CeeDee mit Musig vo de Amische z Amerika, 2008 en CeeDee mit Lieder us em «Röseligarte» und 2013 d Zytglogge-CeeDee Der klingende Jahreskreis. Melodien, Rhythmen und Lärm in Volksbräuchen der Schweiz.''
Dank de Uusstelige isch d Bachme-Geiser i de 1980er Joor is Projäkt für nes eigets Schwiizer Museum vo dr Volchsmusig ynechoo. Si het es Konzept für d Stiftig Chornhuus z Burtlef gschribe und drfür Musigsamlige i verschidene Länder bsuecht. Wo s nöie Museum im Chornhuus ane 1991 ufggangen isch, het d Bachme-Geiser dört als wüsseschaftlechi Leiterin gschaffet. Si het Uusstellige gmacht, Vortreeg ghalte, d Samlig vom Museum ufpoue und do drmit en guete Bytrag für d Erhaltig und für die aktivi und tradizionsbewussti Pflèèg vom schwiizerische Kulturguet gleischtet. Es isch em Museum drum ggange, z zeige, ass d Volchsmusig öpis läbigs isch, wo sech wyter entwiklet, und nid eifach a veralteti Kultur, wo sech a überholte Forme feschtchlameret. I de 1990er Joore het s Chornhuus au öpe Rock und Pop is Programm ufgnoo, und im Joorespricht wird do drzue e Stimm vomene Museumspsuecher zitert: «Musig isch Musig und mit Musig isch me grad richtig im Chornhus z Burdlef». Dr Betriib vom Volchsmusigmuseum im Chornhuus isch den alerdings immer schwiriger worde, wil weder vo de Musigorganisazioone vo dr Schwiiz no vo dr Stadt Burtlef oder em Kanton Bärn die nötige finanziele Middel zämecho sind und die gsamtschwiizerische Instituzioon au a de Bundesbehörde und dr Kulturpolitik vo dr Schwiiz sowiso kei Hilf gha het. Drum het d Stiftig, wo s Volchskulturmuseum im Chornhuus ufzoge gha het, im Oktober 2005 dr Betriib ygstelt. D Musiginstrumäntesamlig isch chly spöter is Freiliechtmuseum Ballebärg züglet worde. D Sarah Pfister het ane 2008 d Gschicht vom Chornhuusmuseum zämegstelt; im Bytrag zu dere Schrift het d Brigitte Bachme-Geiser gseit, das Projäkt vom ene Volchsmusigzäntrum sig für d Schwiiz halt ““zwo Schuenumere z gross gsi …”.
D Expärtin vo dr Volchsmusig het e Zyt lang a d Universitèète vo Wien und und vo Fryybeg im Brysgau glehrt und si isch im In- und im Ussland für Vortreeg, Kongräss und Facharbete gfrogt. Ane 2008 isch si für en Feschtvortraag über e Bättruef zum Jubiläum 50 Joor Voradlbärger Volchsliedarchyv yglade gsi. 2014 het si im Radio bi dr Sändig Musigwälle vom 24. Juni 2014 über s Lied «Swott aber e luschtige Summer gäh» vom Karl Geiser gredt. Im Historische Lexikon vo dr Schwiiz sind d Artikel über s Hackbrätt, s Alphorn, dr Volchsmusigkomponischt Kasimir Geisser (1899–1943) und dr Zürcher Theoloog und Liedersamler Johannes Schmidlin vo dr Bärner Musigetnoloogin. Si engaschiert sech i de bassende Fachorganisazioone: bi dr Schwiizerische Musigforschende Gselschaft SMG, dr CH-EM Schwiizerische Gselschaft für Etnomusikology und dr Gselschaft vo de Fründ vo alte Musiginstrumänt, wo si im Vorstand mitgmacht und vo 1983 bis 1990 d Redakzioon vo dr Zytschrift Glareana gha het.
Ane 1997 het d Brigitte Bachme-Geiser dr Musigpryys vom Kanton Bärn übercho und 2001 der Walter-Deutsch-Pryys vom Öschtryychische Wüsseschaftsministerium und vom Öschtryychische Volchsliedwärch.
Urbeis
Urbeis (els. Urwais, dt. Urbeis) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Urbeis ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1232.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
16. Dezember
Dr '''16. Dezämber''' isch dr 350. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 351. in Schaltjohr), dodermit blybe no 15 Däg bis zum Änd vum Johr.
Bayerisches Staatsministerium der Finanzen und für Heimat
S Bayerische Staatsministerium vo de Finanze und für Häimet isch e Ministerium vom Freistaat Bayre mit Sitz z Münche und eme witere Sitz z Nürmbärg. In sim Gschäftsberiich schaffe öbbe 30'222 Mitarbeiter, doodrvo öbbe 539 am Ministerium. Es het bis Oktober 2013 Bayerisches Staatsministerium der Finanzen (StMF) ghäisse und bis Novämber 2018 Bayerische Staatsministerium der Finanzen, für Landesentwicklung und Heimat (StMFLH).
Läitig
Bi dr Landdaagswaal z Bayre 2018 isch am 12. Novämber 2018 dr bisherig Staatsminister vo de Finanze Albert Füracker (CSU) in sim Amt bestäätigt worde. Er isch sit em 21. Merz 2018 dr Noochfolger vom Markus Söder (CSU), wo am 16. Merz 2018 zum bayrische Ministerbresidänt gweelt worde isch. Dr Amtsschef isch dr Ministerialdiräkder Harald Hübner. E zwäite Ministerialdiräkder im Ministerium isch dr Alexander Voitl, wo under anderem dr Dienstsitz z Nürmbärg läitet.
Urbeis
Verwàltung
vun Urbeis ìsch. Urbeis ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Urbeis ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Fribourg-Gottéron
Fribourg-Gotteron isch e Ishockey-Club us Fryburg.
Gesandter
E Gsandte isch e diplomatische Verdräter vom ene Staat bim ene andere Staat. Bis zum Ändi vom Zwäite Wältchrieg isch dr Gsandti vilmol dr Missionsschef von ere diplomatische Verdrätig, dr Gsandtschaft, gsi, hüte isch er mäistens nume no e hooche Mitarbäiter in ere Botschaft. Dr Gsandti wird im Wiener Abkomme über diplomatischi Beziejige (WÜD) erwäänt.
Dr Gsandti in dr Antike und im Middelalter
Gsandti as offizielli Representante vo iire Herrscher het s scho in dr Antike gee. Im 5. Joorhundert v. d. Z. sige zaalriichi Gsandti under de griechische Stadtstaate usduscht worde. Am Aafang het mä sä nume ad hoc gschiggt, also us eme bestimmte Aalass zum ene bestimmte Zwäck und wenn d Mission ume gsi isch, si si wider häimgange.
Am Aafang vom 15. Joorhundert isch s üüblig worde, ass mä e Representant gschiggt het, zum e ständigi diplomatischi Beziejig ufrächt z erhalte. Das isch bassiert, wil die politische Beziejige intensiver worde si und es nüm glängt het, nume bi bestimmte Aaläss Kontakt ufznee. D Republik Venedig het im 16. Joorhundert ständigi Gsandtschafte z Wien, Paris, Madrid und Rom gha; vo Oberitalie us het sich die ständigi Diplomatii über ganz Öiropa und schliesslig die ganzi Wält usbräitet. Äine vo de früeste ständige Gsandte, wo mä cha noochwiise, isch dr Nicodemus dei Pontremoli gsi, wo vo 1446 aa öbbe 20 Joor lang dr Verdräter vom spöötere Herzoog vo Mailand z Floränz gsi isch.