cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lavaux
Schutz
Im Dezämber 2005 hät s Schwizer Bundesamt für Kultur s Lavaux als UNESCO-Welterbe nominierte. S International Council on Monuments and Sites, e Underorganisazion vo de UNESCO, hät em UNESCO-Komitee ime im Mai 2007 veröffentlichte Pricht empfole, s Lavaux i d Liste ufzneh, nochdäm im August 2006 en Vertreter vo de Organisazion d Region bsuecht hätt. Am 28. Juni 2007 isch d Uufnahm under em Name Weinterrassen von Lavaux mit Blick auf den See und die Alpen bschlosse worde.
Wil de Franz Weber de Mainig isch, dass im Lavaux z vil baut wird und um e witere Bauspekulazion yzdämme, hät er Unterschrifte för e nöji Volksiniziative gsammlet. Di erforderlichi Underschriftezahl isch im Juli 2009 erreicht worde, e nöji Volksabstimmig isch dodemit wohrschinlich gsii.
Am 18. Mai 2014 hät s Stimmvolch vom Kanton Waadt öber d Iniziative «Sauver Lavaux» zur Rettig vom Lavaux und öber en Gegevorschlag vo de Regierig chöne abstimme. D Iniziative vom Umwältschützer Franz Weber isch mit eme Nei-Stimmenaatail vo 68,09 % abglehnt worde. De Gegevorschlag vo de Regierig, wo de Schutz vom Lavaux nöd eso wiit wie bi de Iniziative gangen isch, hät en Jo-Stimmenaatail vo 68,47 % erraicht.
Bundesland
Bundesland stoot für en Gliidstaat vo folgende Bundesstaate:
Lueg au:
SBB Ae 6/6
I dr Ziit nach em Zwäite Wältchriäg het d Isebaan e vill grössers Vercheersuufkomme z bewältige gchaa als früecher. Me het di tüppische Gotthardloggene zur Verfüegig gchaa wie zum Bischpil s Krokodil und ander Schtangeloggene. D SBB het es Pflichteheft für e nüüi schtarchi Loggi useggii, und s Konsorzium us Brown Boveri, der Schwiizerische Loggi- und Maschinefabrigg und der Maschinefabrigg Örlike het dr Zueschlaag gwunne. Drii Jaar – vom Nüünevierzgi bis zum Zweiefüfzgi – sind vergange, bis dr Prototyp fertig entwiggled gsii isch. Der het zwii Stromabnämer und zwii Drääigschtell mit je drii Achse gchaa. Laufachse het er keini überchuu.
Lokdaufènè
Au d Extrafahrtè aalässlich vo dè Lokdaufènè ghöred zum Betrybsysatz vo dè Ae 6/6. Mo hèt èn Bruuch uss Ängland übbernõ, idèmm mo d Loggi mit Kantons- un Gemeindewappè gschmückt hèt. S sin feschtlichi Aaläss gsi, un jedè Kanton hèt «sini» eigni Ae 6/6 übberchõ. D Fahrzüüg 11426 bis 11520 hèn Gmeindswappè vo Kantonshauptört un vo wichtigè Vokeerszentrè chriègt.
Bedrybsysätz bis i d 1960er Johr
Vom 1955i bis is 1966i isch d Seriieprodukziuu ggange. Im Ganze sind 120 Ae-6/6-Loggene gmacht wordä. Iri grööschte Iisätz hends i de Füfzger- und Sächzgerjaar gchaa.
Bedrybsysätz vo dè 1970er Johr bis i d 1990er Johr
D Ae &/& isch abglööst wordä vu de Buuräihä Re 4/4 III und Re 6/6. Si sind aber nuch lang nüd wädzdängge gsii us em Vercheer vu dr Isebaan. Fascht überaal uf em Normaalschpurnetz vu dr Schwiiz het mer si chänne bruuche. Mit dr Umschtrukturierig vu dr SBB hends ali 120 Stuck dr Divisiuu Güetervercheer zueteilt, so dass si hüt nur nuch mit Güeterzüg fare dörfed. D Jaartuusigwändi hend nuch ali überschtande. Dänn sind aber di erschte Uusrangschierige chuu. Gad verschideni Loggene hends uusrangschiert und zum Teil abbroche. Di andere schtönd mäischtens uf Abschtellgläis vu groosse Güeterbaanhöf, oder si fared nuch mit Güeterzüg.
Literatur
Schweizerische Bauzeitung, Band 71 (1953), Heft 6 (Teil 1) (retro.seals.ch, PDF 4.9 MB) Schweizerische Bauzeitung, Band 71 (1953), Heft 7 (Teil 2) (retro.seals.ch, PDF 5.6 MB)
Fundamentalsatz der Arithmetik
Dr Fundamentalsatz vo dr Arithmetik oder Hauptsatz vo dr elementare Zaaletheorii säit us, ass jeedi natüürligi Zaal in Primfaktore cha zerlegt wärde und dass die Zerleegig in dr kanonische Daarstellig äidütig isch.
J.P. Love
De J.P. Love (eigetlech: Jean-Paul Lob; † 11. März 2021 ) isch en Schwiizer Moderator, Showmaschter, Schlagermusiker, Unterhalter und Schauspiiler gsi. In dr letschte Jahre het er au as Darsteller und Film-Koproduzent i dr Erwachsenefilm-Branche gschaffet.
Läbe
J.P. Love (richtige Name Jean-Paul L. ) het bis is Jahr 2004 aus Devisebroker gschaffet. Dr J.P. LOVE het näbebi wärend viune Jahr im Stadttheater Bärn als Chlidarsteller gwürkt und über 200 verschideni Roue gschpiut. Er het o Gaschtuftritte i dä Fernsehseriene Lüthi und Blanc sowie Cafe Bale ka. Er het o i viune Chinofiume mitgspiut (z. B. Kleine frieren auch im Sommer, Konfrontation, Tell usw.)
Dr J.P. Love het sech im Jahr 2004 wöue verändere u het be sim damalige Arbeitgäber kündet.
Fundamentalsatz der Arithmetik
Dr Bewiis vo dr Existänz
Mä ordnet em Äins s leere Brodukt zue und jedi Primzaal sig sälber iiri Primfaktorzerleegig. Jetz muess mä zäige, ass alli rästlige natürlige Zaale daatsächlig us Primfaktore zämmegsetzt si.
J.P. Love
Läbe
Im Johr 2006 isch er id Erwachsenefilmbranche cho (3 Awards). I dä Jahr 2007 u 2008 het dr J.P. Love bim Fernsehsänder Schweiz 5 ex U1 tv über 800 Schous moderirt. Ändi Dezämber 2008 het sech dr J.P. LOVE vom Sänder trennt. Me cha dr J.P. Love mängisch o uf Telebärn und uf andere Sänder SAT 1, PRO 7 RTL, VOX usw. gseh.
Fundamentalsatz der Arithmetik
Dr Bewiis vo dr Existänz
Aagnoo, es git Zaale, wo mä nit as Brodukt vo Primzaale cha daarstelle, denn git s au e chliinsti sonigi Zaal (gnennt n), wäge dr Woolordnig vo \N. Wil n denn weder s Äins non e Primzaal isch, het s e Däiler, und eso existiere zwäi natürligi Zaale a, b mit ab=n und bäidi si gröösser as Äins und chliiner as n. Wil n die chliinsti Zaal isch, wo käi Brodukt vo Primfaktore isch, müesse a und b also Primfaktorzerleegige haa, öbbe a= \Pi p_i und b = \Pi q_j. Denn isch aber au e Primfaktorzerleegig vo n, im Widerspruch zu was mä aagnoo het.
Dr Bewiis vo dr Äidütigkäit
Aagnoo, es git natürligi Zaale wo jedi meereri underschidligi Zerlegige het, denn git s wider au e chliinsti, gnennt n. Die cha käi Primzaal si und zwäi Zerleegige vo n chönne käi gmäinsame Primfaktor p enthalte, wil denn au n / p zwäi verschiideni Zerleegige hätti und chliiner as n weer, im Widerspruch zur Aanaam, ass n minimal isch. Es gilt also öbbe, und doo si p und q Primzaale, und es gilt au. S abschliessende Argumänt isch s Lemma vom Euklid: Wenn e Primzaal e Brodukt däilt, so däilt s au äine vo de Faktore. Wil n dur p cha däilt wärde, muess äine vo de Faktore vo dr andere Zerleegig dur p däilbar si und das isch b, denn q isch e Primzaal. Also daucht jede Primfaktor immer in bäide Zerleegige uf und dorum sin si idäntisch.
J.P. Love
Läbe
Dr J.P. Love het au mit em Baschi im Video für ä Song „wenn das Gott wüsst“ mitgwirkt.
Im Juli 2010 isch er in d Schlagziile cho, wil er e Chlag gäge s Schwiizer Fernseh aakündt het. Bi ere Dokumentation über Roma-Proschtituiirti z Züri isch de J.P. Love gfilmet worde, wo-n-er versuecht het, Fraue für 2'000 SFr zum Mitmache in eme „Samichlaus-Porno“ z überschnurre. E 19-jährigi, wo sich druf iigloh het, isch schints vo ihrem Zuhälter derzu zwunge worde und het vo dem Gäld nüd übercho.
Pharao
Pharao isch dr Titel wo mä hützudag de altägyptische König git. Er schdammt vom altägyptische Per-aa (MdC Dransliterierig: pr-aA), wo grosses Huus, in däm Fall Balascht, bedütet. Dr Begriff isch über s Latinische und Griechische vom Hebräische par'oh (פרעה) in die moderne europäische Schbrooche cho. Er wird im Tanach as Bezeichnig vom ägyptische Herrscher bruucht. D Ägypter sälber hai dr Begriff erscht vom Neue Riich a, und denn nur sälte, bruucht as Titel für ä König. Im Koptische isch es s Wort für König gsi.
J.P. Love
Läbe
Er isch im Alter vo 60 Jahr im März 2021 verstorbe.
Pharao
Zu de Pharaone zellt mä nume Herrscher wo, wenigschdens theoretisch, über ganz Ägypte gregiert hän. Wenn d Vereinigung vo Under und Ober Ägypte zu eim Land genau bassiert isch, isch ungwüss. Dr Dradition noch isch dr Menes (ägyptisch Min) dr König gsi, wo s Land vereinigt het. Wo Ägypte im erschte Johrduusig vor dr Ziitwändi immer widr vo Usländer eroberet worden isch, si d König vo dene Länder as Pharaone betrachtet worde. Au die römische Kaiser hai dr Titel drait.
Chrone
Dr König vo Ägypte wird faschd immer dargschdellt won er dr Chopf bedeckt het. D Chrone, wo s vereinigte Land symbolisiert het, isch d Dobbelchrone, d Sechemti odr Pschent, gsi, wo sich us dr underägyptische Rote Chrone (mä het erä mänggisch au die Grüeni Chrone gsait), dr Deschret, und dr oberägyptische Wiisse Chrone, dr Hedschet, zsämmegsetzt het, und wo mä Abbildige drvo us dr früehschde Ziit vom vereinigte Ägypte kennt. Dr Gott Horus, wo dr mythologisch Herrscher vo Ägypten isch, wird hüfig mit dr Sechemti-chrone abbildet. Vo keiner vo dene drei Chrone isch je es Exemplar gfunde worde. Mä weiss nit us was si gmacht gsi si, oder öb si meh gsi si as abschdrakti Symbol. Dr Ägyptolog Bob Brier dänggt, ass d Chrone wäge ihrem magische Wäse nid hai döfe mit em dote Pharao begrabe wärde, sondern si siim Nochfolger übergä worde.
Än anderi Chrone, wo hüfig–und felschligerwiis–as Chriegschrone bezeichnet wird, isch die Blaui Chrone, dr Chepresch, gsi. D Chrone, wo hützudag wohrschiinlig am beschde bekannt isch, isch dr Nemes, s gschdreiflede königliche Chopfduech wie d Maske vom Tutanchamun eis ahai. D Chappechrone isch än eifachi, ängaaliggendi Chappe gsi mit einer oder meh Uräusschlange vornedra. D Chat- oder Afnet-chrone isch eini vo den eltischte Chrone. Mä kennt Abbildige sit em Alte Riich und es git archäologische Bischbil vo dr Chat. D König wärde mänggisch au abbildet mit em Amun sim Schuti, dr Chrone mit de zwei Fädere, und im Osiris sim Atef. Bekannt vo Abbildige us dr Amarnaziit aber vor allem us dr Ptolemäerziit isch d Hemhem-chrone, ä dreifachi Atef-chrone, wo uf zwei Schoofsbockhörner ufbaut isch.
Königsschdäb
D Pharaone wärde hüfig mit zwei Schdäb zeigt, em Chrumschdab, em Heka, und dr Geissle, em Nechech, de Szepter vom Osiris, wo in dr Mythologii dr erscht Herrscher vo dr Wält, das heisst Ägypte, gsi isch, bevor er ermordet worden und si Herrschaft uf dr Horus übergangen isch. Mä nimmt aa, ass dr Urschbrung vo dene Symbol landwirtschaftlig isch. Dr Chrummschdab isch as Zeiche vo Autoritet au vo höchere Beamte drait worde. In chriegerische Zsämmehäng si d Pharaone hüfig mit erä Chriegskeule abbildet worde; au wenn mä die primitivi Waffe scho sit Johrhunderte nüme bruucht het, isch si immer no es Symbol vo Macht bliibe.
Dr Pharaonebart
D Ägypter si braktisch immer glattrasiert abbildet, währed gwüsse Periode hai d Manne mänggisch Schnäuz drait, aber in gschichtliger Ziit sälte Bärt. Dr lang Bart, wo mä am Chini befeschdigt het, isch es Zeiche vo de Götter und Pharaone gsi. Er isch äso schdark mit em Königsdum verbunde gsi, ass d Hatschepsut, eini vo de wenige wiiblige Pharaone, sich mit emä Bart het lo abbilde.
Königlichi Titel
Scho im Alte Riich het sich s fümffache pharaonische Titular uusebildet, wo denn währed Johrduusige vo de König bruucht worden isch. Die fümf Näme si im allgemeine am Afang vo offizielle Dokument ganz uusgschriibe worde. D Dronbeschdiigigsinschrift vom Horemheb (18. Dynaschdii foht eso a:
(Horus: Dr mächtig Muni, mit Blän usgrüschdet,
Dr Bevozugti vo de Zwei Herrschere: Groossi Wunder z Karnak
Goldig Horus: Zfrii)de mit dr Wohret, Schöpfer vo de Zwei Länder
König vo Ober- und Underägypte, Herrscher vo Beide Länder: Dschesercheprure Setepnere
Sohn vom Re, Herr vo de Chrone: Dr Gliebti vom Amun, Horemheb.
Dr Pharao as Gott
D König si d Schdellverdräter vom Horus, em göttlige Herrscher vo ganz Ägypte gsi. Vo dr zweite Dynaschdii a hai si ihri Herrschergwalte vom Sunne- und Schöpfergott Re abgleitet. Im König si Rolle isch s gsi, die göttlig Ornig, Maat, ufrächt z erhalte: sis Volk z beschütze und sich um d Nilüberfluetig z kümmere. Er siig vom Re iigsetzt gsi, as dr „Schööfer vom Land“. Es isch aber nid dr Pharao as Mensch, wo mit em Horus identifiziert worden isch, sondern sis ka, ein vo de unschdärblige Deil vom enä Mensch wo as em Körper siim Zwilling bi dr Geburt au uf d Wält cho isch. D Lüt hai im Pharao siim Name gschwore, wie si s mit de Götter do hai.
Bis in d Ziit vo de Ptolemäer si d Pharaone erschd noch ihrem Dod ächti Götter worde, wo si ä Dotekult übercho hai mit Tämpel und Opfer, aber ihri göttligi Rolle isch sehr beschränggt bliibe, und d Lüt hai sech im allgemeine nid an si gwändet, wenn si göttligi Hilf bruucht hai. Erschd dr Ptolemäus II. het sich no zu Läbziite zum Gotte erklärt, und noch ihm si alli König vergöttligt worde, wo si dr Dron beschdiige hai.
Dr König
Dr Pharao isch König vo Gottes Gnade und d Personifikation vom ägyptische Riich gsi, in alle siine wältlige und geischdlige Aschbäkt. Er isch verantwortlig gsi für alles, wo si Verwaltig gmacht het; so het dr König in dr Schrift D Lehr vom Merikare ä göttligi Schdroof erwartet, wil si Armee Verbräche begange het, au wenn er nid drbii gsi isch odr d Befähl gee het.
Dr König isch umgä gsi vo Diener und Beamte, wo ihm ihri Ehrerzüügig erwiise hai mit Bücke. Uusländischi Botschafter hai sich vor ihm uf ä Bode gworfe, wie s die kanaanitische Klientekönig in dr Schboote Bronzeziit so schön in ihre Brief usdruggt hai: „siibe Mol und siibe Mol—uf em Buuch und uf em Rugge.“ Dr König het verschiideni Insignie gha, won er nume mit de Götter deilt het: dr pharaonisch Bart (hüfig wohrschiinlig falsch, im Fall vo dr Königin Hatschepsut sicher so), ä Chrone, ä Szepter (ä Deil vo de Schdäb si allgemeini Zeiche vo dr Schdaatsmacht gsi und si au vo hoche Beamte bruucht worde).
Die königlichi Person und siini Insignie hai nit odr nume under bsundrige Bedingige döfe berüehrt wärde. Wo dr Brieschder Rewer am Neferikare vo dr 5. Dynaschdi siim Szepter acho isch, het dr König ihn sofort beruhiget und freigschbroche vo jedem Vergehe. Es het au Ziite ge, wo rituelli Reinheit Bedingig gsi isch, für zum dr König nume scho z gseh. Dr kuschitisch Pharao Piye het vo alle underägyptische Brinze, wo gegen än kämpft gha hai, nume dr Namart in si Balascht lo cho, die andere hai müesse dusse bliibe, wil si Fisch wurden ässe und dorum unrein siige.
Die königliche Paläscht si grooss, aber interessanterwiis wie d Hüüser vo de gwöhnlige Ägypter us unbrennte Donziegel und nit us Schdei baut gsi, wie d Tämpel sit em Neue Riich. Wäge däm hai d Archeologe bis hüt nume wenig Überräscht vo Paläscht gfunde.
Dr Oberbefählshaber vo der Armee
Nid alli Pharaone hai ihri Armeä sälber aagfüehrt. Im Alte Riich, wo d Verwaltig wenigschdens in de obere Ränk ä Familieaffäre gsi isch, isch s hüfig dr eltischt Sohn, dr Chronbrinz gsi, wo d Soldate agfüehrt het. Aber ä baar Pharaone si berüehmt worde as Generäl: dr Thutmoses III., wo im kanaanitische Megido ä Koalitionsarmee vo Syrier und Kanaaniter uusmanövriert und besigt het, odr dr Ramses II., wo bi dr kanaanitische Schdadt Kadesh um es Hoor ä Schlacht verlore het und in Gfohr gsi isch, sälber umzcho.
Dr oberschd Brieschder
Dr Pharao isch allne Brieschder vorgschdande, er isch—wie s d Römer schbööter vo ihre Oberprieschder gsait hai—dr Pontifex Maximus, dr gröschd Bruggebauer zum Göttlige gsi. Mit siine Opfer het er d Nilüberschwemmige, wo kritisch für s Überläbe gsi si, gschdürd—ass si zur rächde Ziit chömme und nid z niidrig, odr, was faschd so schlimm gsi isch, z hooch usfalle. S däglige Opfere het er an d Brieschder delegiert, wo immer meh Unabhängikeit übercho hai. Sit em Neue Riich het d Brieschderschaft vom Amun ä dominierendi Position in dr ägyptische Gsellschaft erlangt dank de Schänkige won enä d Pharaone gmachd hai. Dr Amenophis III. het brobiert ihri Macht ä chlii iizschränke, und under sim Nochfolger, em Echnaton isch s denn zum groosse Zsämmeschdooss cho. Dr Pharao het alli Amuntämpel lo schliesse und dr Atenkult as Hauptreligion, es git Glehrti, wo säge as einzigi, underschdützt. Aber scho bald noch siim Dod isch d Brieschderschaft vom Amun widr iigsetzt worde und dr Amunkult isch schderker gsi as jeh. In dr Dritte Zwüschziit isch s denn sowiit cho, ass ä Dynaschdii vo Generäl d Oberbrieschderschaft vom Amun an sech grisse het und Oberägypte braktisch unabhängig vom Pharao, wo in Underägypte gresidiert het, regiert hai. Die Unabhängikeit het sich au schböter, vor allem under de fremde Pharaone, de Assyrer, Perser und Ptolemäer, immer widr zeigt, wenn d Brieschder Rebellione aazettlet hai.
Dr Politiker
D Pharaone hai zwar im allgemeine sehr vil Macht gha, und au wenn s eigentlig ihne gegenüber as Verdeidiger vo dr göttlige Ornig Maat kei Opposition hät sote gä, hai si sich doch immer widr mit politische Fraktione und Interässegrubbe müesse arrangiere. Zue ihre Middel politischi Underschdützig überzcho hai Hürote, Schänkige und Ernennige ghört. D Interässegrubbe, wo brofitiert hai si die regionale Adlige (vor allem im Alte Riich), d Armee (vom Mittlere Riich aa, aber vor allem im Neue Riich), d Brieschderschaft und d Elite vo de Schriftgelehrte gsi. Mä sot aber nie vergässe, ass die Gsellschaftsgrubbe inenander verflochde gsi si.
Wo dr Pharao Horemheb het welle sicher mache, ass si agressivi Politik de Hethiter gegenüber wiitergfüehrt wird, het er dr General Ramses zu siim Nochfolger ernennt. Ä Generation schbööter het dr Ramses II. noch em Debakel vo Kadesch si Ussepolitik welle ändere und het siini Generäl beschuldiget, ihri Pflicht nid erfüllt z ha. Sächzäh Johr schbööter het er mit de Hethiter Friide gschlosse, und das isch dr eltischdi Friidensverdrag, wo überliiferet worden isch.
De Brieschder isch s schiint s immer am beschde gange, wenn d Pharaone Broblem mit ihrer Legitimität gha hai, und die göttligi Zueschdimmig bruucht hai. Das isch vor allem im Neue Riich äso gsi, wo dr Amunkult villicht sovil wie ä Drittel vom Riichdum vom Land bsässe het. Dr Versuech vom Echnaton sich vo dr Amunbrieschderschaft z befreie isch nid glunge, sondern het sä schlussändlig nume schderker gmacht.
Au d Kontrolle über d Verwaltig nid z verliere, isch mänggisch schwiirig gsi, und d Schriiber hai sech zu Ziite vil erlaubt. D Lehr vom Merikare erinneret dr König dra, wie wichdig s siig, a dreuji Schriiberschaft z ha und se entschbrächend guet z behandle. Wenn si sech aber z sälbschdändig gmacht und d Korruption s Land faschd lahm gleit het, hai mögligerwiis nume no drakonischi Gsetz, wie se dr Horemheb in siim Groosse Erlass erloo het, än Iifluss gha.
Noochfolg
Die altägyptischi Gsellschaft isch dief konservativ gsi. Nochdäm s Land emol vereinigt gsi isch, isch d Idee vo dr Eiheit vom Land nie meh verschwunde, au wenn s Ziite geh het, wo s kei König gha het, wo sä hät chönne verkörpere. Dene Ziite vo sozialer und politischer Unsicherheit sait mä hüt Zwüscheperiode. D Ziitgenosse hai das nit unbedingt eso gseh. In dr Zweite Zwüscheziit isch Underägypte vo de Hyksos beherrscht worde und d Oberägypter si, wie s schiint, braktisch unabhängig gsi. Aber in de ägyptische Königslischde wärde die fremde Hyksoskönig as Pharaone ufgfüehrt. Mä het d Kontinuität so wiit wie möglig bewahrt. D Lehr vom Merikare beschriibts äso, ass ä Ma für si Vorgänger wurd schaffe in dr Hoffnig, ass siini Nochfolger siis eigene Wärk wurde verbessere.
In dr Braxis het dr Vater siim Sohn si Boschde welle vererbe, das isch bim Schuehmacher grad so gsi wie bim Pharao. Wil d Pharaone im allgemeine meh as ei Frau gha hai, isch dr Chronbrinz dr eltischd überläbend Sohn vo dr Hauptfrau gsi, im Fall vo dr Nochfolg vom Ramses II. isch das dr Merneptah gsi, wo elf elteri Brüeder het gseh schdärbe, bevor er uf ä Dron cho isch. Vom Middlere Riich aa hai d König mänggisch dr Chronbrinz zum Mitregänt gmacht, was ihm no z Läbziite vo siim Vater möglig gmachd het z lehre, wie mä d Schdaatsgwalt beherrscht.
Nid immer isch d Nochfolg nooch em Bruuch gange. In dr Erschde Zwüscheziit hai die verschiidene regionale Herrscher um d Chrone vo Ägypte kämpft und dr Pharao het si Dron mänggisch nume für ä sehr churzi Ziit chönne halte, bevor er gschdürzt worden isch. Au bi dr Dronbeschdiigig vo dr Hatschepsut isch nit alles mit rächde Ding zuegange. Si isch Regäntin gsi, wil noch em Dod vo ihrem Ma, em Thutmoses II., däm si Bueb, dr schböter Thutmoses III., no sehr jung gsi isch. Noch ä baar Johr het si dr Dron sälber beschdiige und ä Mythos vo ihrer göttlige Abschdammig erfunde, für zum ihri Usurpation rächtzfertige. Dr Thutmoses het das wohrschiinlig akzeptiert, hät er doch as General s Mittel in dr Hand gha, si Schdiefmueter abzsetze. Wiso denn, vili Johr nochdam er sälber uf ä Dron cho isch, dr Name vo dr Hatschepsut überall uusgmeisslet worden isch, für zum ihr Aadänke z zerschdöre, weiss me nit.
S Ufwaggse
Riichi Ägypter und under ihne die königlich Familie hai natürlig Diener gha, wo sich um d Chinder kümmeret hai. Die chliine Prinzässe und Prinze si vo Amme und Erzieher us de obere Gsellschaftsschichde ufzoge worde. D Amme vom Amenophis II., d Senai, isch d Frau vom Bürgermeister vo Thebe gsi, d Sat-Re, wo d Hatschepsut ufzoge het isch im Daal vo de König begrabe worde. Die Amme hai hüfig ihr Läbe lang Iifluss uf ä König gha. Au Manne hai mänggisch noh de Chliine gluegt. Dr Senenmut, wo dr Hatschepsut ihri Dochder erzoge het, isch au dr Verdraut—es git sogar sonigi, wo dängge dr Liebhaber—vo dr Königin gsi und het vili wichdigi Böschde in dr Regierig gha. As Chnirpse hai d Prinze im Harem gläbt (s altägyptische Harem söt nit mit em türkische Harem verwäggslet wärde, wo braktisch ä luxuriöses Frauegfängnis gsi isch). Scho vo jung a hai d Chronbrinze gwüsst, was si erwartet—wenn si nit vor ihrem Vater schdärbe. Dr Thutmose III. het drüber gschriibe, wie si Vater, dr Gott, befohle haig, ass är dr Dron wurd beschdiige. Schböter het mänä Böschde und Verantwortig in dr Verwaltig ge für zum sä ans Regiere z gwöhne.
Wenn dr Chronbrinz bi dr Dronbeschdiigig nonig erwaggse gsi isch, het er ä Regänt übercho, wo s Land in siim Name gregiert het. Das si im allgemeine Verwandti gsi: d Mueter (z. B. d Neithhotep für ä Dscher, d Merenith für ä Den odr d Iput für ä Pepi I.), d Schdiefmueter (d Hatschepsut für ä Thutmose III.) odr än Unggle (biim Aie, wo Regänt für ä Tutanchamun gsi isch, isch mä nit sicher).
D Chinder, wo mit de Brinze ufgwaggse si, hai dr Ditel 'Pflägbrueder' (odr -'schwöschder') vom Herr vo de Beide Länder, drait, und hai in ihre Grabinschrifte beschriibe, was das für än Ehr gsi isch.
Wenn ihre Sohn dr Dron beschdiige het, het d Mueter dr Ditel vo Königsmueter übercho, wo si mit ihre andere Ditel drait het, wie Königsfrau, odr wenn si d Hauptfrau gsi isch: Groossi Königsfrau. Mänggisch hai die neue König ihrer Mueter dr Ditel von erä Groosse Königsfrau ge, au wenn si nit d Hauptfrau vom Vater gsi si. D Mueter vom Thutmose III., d Isis, isch vilicht nit emol ä Königsfrau gsi.
D Familie
As Eltere hai d Königinne und König nadürlig au Erwartige gha. In de Pyramide Teggscht vom Pepi I. bezeichnet d Mueter ihre Sohn as nefer, was „schön“ und „guet“ bedütet; dr Vater aber redet vom enä „Nochfolger“. Nochfolger si de Ägypter vo allne Gsellschaftsschichte wichdig gsi, vor allem die erschte Söhn, wo sich um d Doteopfer für ihri Eltere hai müesse kümmere. D Stärblikeit vo Chinder isch im Altertum horränd hoch gsi, und so verwunderet s nit, ass dr König Taharka zum Re bätet het, ass er siini Chinder wurd lo läbe. Au dass die königliche Chinder sicher weniger Hunger glitte hai as Chinder us em Volk und au besser beschützt worde si, het sä nit vor emä früeche Dot gschützt.
Königlichi Ziitverdriib
Dr Diodorus Siculus beschriibt s däglige Läbe vo de ptolemäische König. Noch ihm isch dr Dagesablauf vom enä König genau vorgschriibe gsi. Abr natürlig si d König nit immer mit Schdaatsgschäft beschäfdigt gsi. Nume au wenn si öbbis offesichtlig zum Vergnüege gmacht hai, hai si däm immer non ä zuesätzligi Dimension gä, wenigschdens dene Sache, wo si in Schdei verewigt hai. Dr Thutmoses IV. beschriibt, wien er Leue und wildi Geisse in dr Wüeschdi gjagd het, das heisst in Gegende, wo zur Wält vom Chaos ghöre, won är, as dr Verdeidiger vo dr Wältornig, dr Maat, muess beschütze. Dr Thutmoses I. het Elefante gjagd in Syrie. Dass au dr Thutmoses III. uf Elifantejagd gangen isch weiss mä, wil dr Thutmoses sälber drüber het lo schriibe, aber au wil ein vo siine Offizier beschriibt, wien er siim König s Läbe grettet het, e Detail, wo dr Pharao sälber nit erwähnt. Dr Amenophis II. het dänggt, ass er ä bessere Schütz siig mit siim Pfiilboge as jeden andere.
Gschichdezueloose isch scho immer ä beliebte Ziitverdriib gsi. Mä het zwar kei Dokumentation, ass au d König gärn Gschichde gloost haige (usser denn, wo zwei hethitischi Spion em Ramses II. vor Kadesch Märli verzelt und so ihn und si Armee in ä Falle glockt hai), abr in dr Litratur git s allerhand Gschichde, so wie die us em Westcar Papyrus: In dr Rahmegschichd verzelle d Söhn vom Chufu (Cheops) ihrem Vater Gschichdli über Sache, wo vili Manne drvo dräume—wi si uf emä Boot si mit schöne junge Fraue, wi si Zauberer bi ihrer Zauberei zueluege odr, und, das isch ehnder än Albdraum, wie Fraue undreu si.
Kürzell
Grindung
Kirrzl isch vermuedlig schunn um's Johr 900 rum vum Klooschder Schuddere üs grinded wore. D' Mench hän schiints e z'eerscht e Zell (vum ladeinische cella) un e Kirich baut (doher kummt de Namme), schpäter hän sich noo au Büüre do angsiedlt. Noch de Iwerliiferung isch säll Klooschder im Johr 603 grinded wore, anemme Ort wu's schun e remische Villa ghet het. In der karolingisch Zitt isch-es e richs Klooschder gsin, im Middelalder het Schuddere sogar Schdadräächt ghet. D'eldescht Urkund wu Kirrzl drin erwähnt wurd isch awer erscht üsm Johr 1136.
Wabbe
S'Wabbe vun Kirrzl zeigd uff me silbrige Grund dr heilig Lorenz vun Rom, wu in sinnere rächt Hand e schwarzer Rooschd hebt un in de Linge e gold'es Schild midd-ere rode Pfluegschar vor sich hewwe dued.
Roothüüs
S' Kirrzler Roothüüs isch am End vum 19. Johrhundert im Renaissanceschtiil baud wore.
Kadolischi Kirch
Sitt 1962 gitts z'Kirrzl zwei Kiriche. D'kadolisch Kirch isch vorhär e Simuldankirich gsin, wu oi vun de evangelisch Gmein gnutzt wore-n isch. Si isch im heilige Lorenz vun Rom g'weiht. Sie isch e zimmlig scheener klassizistischer Boi üsm 19. Johrhundert, wu anne 1829 bis 1830 vum Hans Voß im Schtil vum Friedrich Weinbrenner boid wore-n isch. D'Origel vun de kadolisch Kirch isch 1887 als op.36 vun Wilhelm Schwarz & Sohn boid un 1969 vun de selb Firma umboid wore.
Evangelischi Kirch
D'evangelisch Kirch heißt Uferschtehungskirch, isch am Anfang vunn de 1960er Johr boid, un am 8. Juli 1962 vum Pfarra Karl-Friedrich Bender iihgweiht wore.
Büürerei
S'Klooschder Schuddere het z'Kirrzl als vili Landgiäder b'sesse, wu als Lehe vergänn wore sin un im Klooschder jährlig hänn Abgawe zahle miän. Kirrzl isch bekannt gsinn fir sinni Rosszuucht. D'meischdi Büüreheef sin Familiebedrieb gsin, wu alles anboid und uffzooge wore-n-isch, was mr zuem Läwe brücht het: Obscht, Gmiäs, Herdepfl, Ruewe, Gedreide, Graas und Hei, Haase, Hiäner, Soie un Kiä. Üsm Obscht het mer Epflsaft, Schläckli, Moscht un Obschler gmacht, üsm Gedreide Brot un Kueche, üs de Milich Butter un Kääs, üs de Soie Wirscht un Schpäk. Friäja isch z'Kirrzl au vil Düwagg anboid wore, üs dere Zitt sieht mr noch villi Düwaggschepf, wo mr als d'griäni Bletter zuem driggle uffg'häng het. Hizedags wurd vill Welschkorn un Gerschd anbaut, im ganze Dorf gitts numme noch ebbene zwanzig Familie, wu noch haubtberueflig büüre diän. Düwagg wurd keiner meh anboid, un Kiäh het z'Kirrzl oi niemäd's meh.
Induschdrie
Z'Kirrzl het's als vili Zigarefabrigge g'het. Am Anfang vum 20. Johrhundert hänn ebbene 250 Litt in denne Fabrigge g'schafft. Eini vun denne Fabrigge kann mer noch näwm Roodhüüs schtehn sähn. S'were awer keini meh Zigarre g'macht. Hit sind d'gröschdi Induschdriebedrib z'Kirrzl d'Wescherei vun de MEWA un d'Zimmerei vum Alexander Jägle.
Noochbarderfer
D'näägschdi Noochbarderfer vun Kirrzl sin:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Kirrzl ghert zum Owerrhinalemannisch, wu e regionali Variante vum Niideralemannische isch. Kirrzl leid nerdlig vun de k/ch- Liniä, s'heißt also nit Chopf, Chilche, starch, mälche, usw., nai, mer sait Kopf, Kirch, stark, mälke. Kirrzl zehld zue dem begränzte Gebiit in dr Briisgaüer Rhiinebini un in dr südlige Ortenaü, wu diä typisch elsässische ü, aü un oi uff d'badisch Sitt drunge sin: Hüüs, Müüs, Fraü, Baüm, Soi (= Haus, Frau, Baum, Sau). Text zuem alemannische Dialäkt vu Kirrzl gits bi Heilig (1900).
Freiberge
As Freibärge (französisch: Franches-Montagnes) wird e Region im Südweste vom Kanton Jura bezäichnet. Au Gebiet nääbedraa im Kanton Bärn wärde geografisch zu dere Landschaft zelt. D Freibärge bilde es Hoochblatoo im Jura, wo uf ere durchschnittlige Hööchi vo liit und öbbe 200 Kwadratkilometer gross isch. Politisch ghööre si zum Bezirk Bezirk Freibärge (Franches-Montagnes). Dr wichdigst Ort isch Saignelégier.
S Hoochblatoo vo de Freibärge isch öbbe 25 Kilometer lang, maximal 9 Kilometer bräit und goot vo La Chaux-de-Fonds im Südweste bis zum Delschbärger Becki im Nordoste. Begränzt wird d Landschaft im Norde und Nordweste vom diefe Daal vom Doubs, im Weste vo de Combe de Valanvron, im Süde vo de Hööchene vom Montagne du Droit. Im Oste göön d Freibärge nodinoo in d Zone vom Daal vo Tavannes und vom Iizugsgebiet vo dr Sorne über, wo e dütlig sterkers Rölief häi.
S Hoochblatoo isch charakterisiert dur meereri Hööchene, wo parallel in dr Richdig vo Westsüdwest uf Ostnordost ligge. Zwüsch deene befinde sich wite Mulde, wo s vilmol Moos, Sümpf und chlyni Seeè het. D Höchenunderschiid si chlii; d Mulde lige mäistens uf 950 bis 1020 Meter, wääred d Hööchene bis uf 1050 bis 1100 Meter uufe gönd. Dr höggst Punkt vo de Freibärg isch dr Point de Vue westlig vo Les Breuleux, wo hooch isch.
Uf öbben eme Fünftel vom Gebiet stöön Danne- und Fichtewälder, öbbe 36 Prozänt vo dr Flechi si so genannti Waldwäide oder Wytwäide, d pâturages boisés; das sin tüpischi Wäide vom Hoochjura mit mächdige Fichte, wo äinzeln oder in Gruppe ume stöön. 40 Prozänt si Matte oder Ackerland, und dr Räst Siidligsflechene. D Matte und s Wäidland wärde a vilne Stelle dur Drochemuure vonenander drennt.
Solothurn
Soledurn (,, , rätoromanisch Soloturn, lat.-kelt. Salodurum, umgangsprochlech Soli) isch d Houptstadt vom Kanton Soledurn, und isch en eigene Bezirk.
Soledurn bhauptet vo sich, es sig die schönschti Barockstadt vor Schwiiz. D Altstadt isch zwüsche 1530 und 1792 baut worde und isch wäge däm e Mischig vo Architektur-Stil us verschidene Ziite. Im Johr 2010 het Soledurn e chli meh as 16 duusig Iwohner gha.
Soledurn isch ar Aare und am Jurasüdfuess.
Sehenswürdigkeite z Soledurn si d Altstadt, dr Zitgloggedurm, d St.-Urse-Kathedrale und d Jesuitechile.
Ganz ir Nöchi vo Soledurn isch d Verenaschlucht mit dr Einsidelei und s Schloss Waldegg. Dr Gipfel vum Husbärg Wisseschtei erreicht me am bequemschte mit dr neue Gondelibahn.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 20,5 % gläge.
Religion
29,6 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 35,3 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1 %, CVP 14,1 %, EDU 0,2 %, EVP 1,0 %, FDP 21,7 %, GLP 6,4 %, GP 15,5 %, SP 22,4 %, SVP 12,8 %, Suschtigi 2,9 %.
Gmeindspresidänt isch dr Kurt Fluri (Stand 2019).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,1 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 15'489 Iiwohner 85,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,2 % Französisch, 3 % Italienisch und 10,1 % angeri Sproche.
Kultur
Sit 1966 findet all Johr Ändi Jänner z Soledurn s Soledurner Filmtäg statt. Vo 1990 bis 2000 isch im Palais Besenval a dr Aare unde s Kantonal Kulturzentrum Palais Besenval gsii.
Soledurn und d 11
Soledurn het e spezielli Beziehig zur Zahl öuf: ir St.-Urse-Kathedrale hets öuf Altär und öuf Glogge, und zur Kathedrale ufe füert e Stäge mit 11 Stufe pro Abschnitt. E Soledurner Brauerei heisst Öufi-Bier.
Anderersits gits au vüu Mythe ums öufi. Zum Bischspüu isch Soledurn nid dr öuft Kanton gsi, wo dr Altä Eidgenosseschaft biträtä isch, sondern dr zäht.
Fasnacht
D Soledurner Fasnacht foot nid wie angerne Orte am 11. 11. (Martinstag) aa, sondern am 13. Januar, am Hilari-Daag, aa. Ab denne heisst Soledurn «Honolulu» und d Rathuusgass heisst «Esusgass». Riichtig afoo duets am Schmutzige Donnschtig, am füfi am Morge mit de Chesslete. S Tenue esch es wisses Nachthemmli, es rots Spitztuech und e wissi Zipfumütze. Abem Füfi am Morge darf de mit diverse Lärmgrät, wie Rätschene und Gloggene "gchesslet" wärde. D Route, wo gloffe werd, werd vom Oberchessler bestimmt. Nächär goht me i ne Beiz go Mäusuppe ässe. Am Donnstig-Nomitag gets e Nochwochs Narreumzog, wo nome chlini Narre ond Närrine dörfe teilnäh. Am Sonntig gets de de grossi Omzug mit diverse Wägene, Guggene und Narre. Agfüert wärde beidi Omzüg vom Tamboureverein Solothurn und de letzti Teilnämer isch emmer d Houptgassleischt. Am Ziischtig gets denne es Reprise vom Sunndig. D Solothurner Fasnacht hört uf met em Zapfestreich. Am Aschermettwoch werd de de Böög verbrönnt.
Lueg au
Solothurn um 1755
Ando Hakob
De Ando Hakob (* 6. März 1989 z Eriwan, Armenie), wo eigetlich Andranik Hakobyan heisst, isch en Schwiizer Profi-Boxer us Bade. Am 24. November 2017 het er z Gämf als de Schwiizer Meischtertitel im Super-Lichtgwicht gunne.
Karriere
Mit 18i het de Ando Hakob mit em Boxtraining aagfange. Es Johr spöter, am 20. November 2008 het er sin erschte Amateurkampf gunne und het bis und mit 2010 alles in allem 19 Amateur-Boxkämpf bestritte. Im 2010 het er de Schwiizer Meischtertitel für Amateur im Halb-Weltergwicht gunne, wil er de Riccardo Silva Ramos nach Pünkt besiigt het. Insgsamt het er in sinere Amateur-Karriere vo 67 Fights 62 für sich entschide. Im 2014 het er denn zu de Profi gwächselt. I de Zwüscheziit het er 10 Profikämpf (Stand: 20. Februar 2018) bestritte und alli gunne, d Hälfti nach eme Knockout. De bisher letschti isch der um de Schwiizer Meischtertitel im Super-Lichtgwicht gsi, wo er gege de Cedric Kassongo gunne het.
Baselstab
As Baselstaab oder Baslerstaab wird dr Hirtestaab bzw. Bischofsstaab in de Wabbe vo Dörfer und Stedt in dr Regioon Basel bezäichnet.
So findet mä dr Bischofsstaab vom Fürstbischof zu Basel im Wabbe vo dr Stadt Basel und vo de Kantöön Basel-Stadt, Basel-Landschaft und Jura. Dr Baselstaab vo Basel-Stadt isch schwarz und dä vo Basel-Landschaft und vom Jura root.
Dr Staab isch e historischi Kuriosidäät: Bis zur Reformazioon isch dr Sitz vom Bischof vo Basel daatsächlig z Basel gsi (vo doo dr Naame Bistum Basel), denn e Zitlilang z Pruntrut und sit em 19. Joorhundert isch dr offizielli Sitz vom Bischof vo Basel z Soledurn. S Bistum häisst aber immer no Bistum Basel und d Kantöön Basel-Stadt und Basel-Landschaft häi dr Bischofsstaab im Wabbe bhalte drotz iirem reformierte Bekenntniss.
Verwändig
Dr Baselstaab chunnt in deene Kantons-Wabbe vor:
Dr Baselstaab chunnt in de Wabbe vo vile Gmäinde in dr nööchere und wiitere Umgääbig vo Basel vor: (d Liste undenooche isch nit vollständig)
Spanische Inquisition
Die Spanischi Inkwisizioon isch e staatligi Iirichdig in dr Hand vo de spanische Monarche gsi. Die römisch Kurie het nume e seer begränzte Iifluss uf sä ghaa.
D Gründig
Die Spanischi Inquisizioon isch uf dr Basis vo dr päpstlige Bulle Exigit sincerae devotionis iigrichdet worde, wo dr Bapst Sixtus IV. am 1. Novämber 1478 erloo het. Die Katholische Köönig häi s Rächt überchoo, in Kastilie d Inkwisitore sälber z ernenne. Das häi si aber erst vom Joor 1480 afo mache, wo si z Kastilie zwäi Inkwisitore iigsetzt häi. Zwar het s z Aragón scho bäpstligi Inkwisizioonsgricht gee, aber dr Köönig Ferdinand II. het bim Bapst duuregsetzt, ass er au dört e staatligi Inkwisizioon het döfe iirichde. 1488 isch z Spanie en äigene Root für d Inkwisizioon ins Lääbe grüeft worde, dr Consejo de la Suprema y General Inquisición. Dr erst Vorsitzend vo däm Root isch dr Generalinkwisitor Tomás de Torquemada gsi. Dä Root, churz Suprema, het dr Grundstäi für die Spanischi Inkwisizioon bildet, wo sich zun ere äigene staatlige Behörde entwigglet het.
S Ändi vo dr Inkwisizioon
Am Aafang vom 19. Joorhundert isch die Spanischi Inkwisizioon vo dr Regierig vom Köönig Joseph und au vo de Cortes vo Cadiz abgschafft worde. Wo dr Köönig Ferdinand VII. wider iigsetzt worde isch, isch au d Inkwisizioon wider iigfüert worde. Am 31. Juli 1826 het s z Valencia e letschts Doodesurdäil vo dr Spanische Inkwisizioon gee. Am 15. Juli 1834 isch die Spanischi Inkwisizioon noch 356 Joor under dr Isabella II. abgschafft worde.
D Opfer
Zu de erste Ziil vo dr Spanische Inkwisizioon häi d Conversos ghöört. Das si Persone gsi, wo vom Juudedum zum Christedum konwerdiert häi. Si si hüfig under em Verdacht gstande, ass si drotz dr Daufi immer no im Ghäime iiri alti Religion wurde usüebe. D Ufgoob vo dr Spanische Inkwisizioon isch s gsi, die Persone z finde und zum ‹rächte› Glaube zruggzfüere oder z bestroofe. Noch eltere Bricht si vo 1478 bis 1530 nünzig Brozänt vo de Aaklagte Juude gsi, wo zum Christedum konwerdiert häi aber aagääblig an iirem früenere Glaube festghalte häige. Spööter het d Beurdäilig vo Moriscos, Christe, wo vom Islam zum Christedum konwerdiert häi, mee Bedütig gha. Im 17. Joorhundert isch dr Protestantismus non e Heresii gsi, wo vor de Inquisitionsdribunal verhandlet worde isch.
D Zaal vo de Opfer
Dr Dän Gustav Henningsen het as erste ufgrund vo de Daate vo dr regionale Gschichtsforschig e Daatebank vo alle überliiferete Fäll vo dr Spanische Inkwisizioon zwüsche 1540 und 1700 zämmegstellt, und die liiferet en ungfäärs Bild vo dr Verdäilig vo de Urdäil: Vo de 44'647 bekannte Brozäss, wo die Spanischi Inkwisizioon duuregfüert het, het s in 1,8 Brozänt e Doodesurdäil ge (826 Persone) und in witere 1,7 Brozänt (778 Persone) e „Verbrennig in effigie“, wil mä nid gwüsst het, wo die Aaklagte gsi si. E genauji Zaal vo alle Brozäss bzw. Doodesopfer cha mä nid uusefinde, wil nit alli Fäll überliiferet si. D Schetzige vo de Doodesopfer vo dr Spanische Inkwisizioon elläi für d Zit 1481–1530 schwanke dorum zwüsche 1'500 und 12'000.
Eschen (Pflanzengattung)
D Esche (Fraxinus) isch e Pflanzegattig us der Familie vo de Ölboumgwächs (Oleaceae).
Syschtematik
D Erschtveröffendlichung über d Fraxinus isch 1753 dür e Carl vo Linné im Species Plantarum, 2, uf der Syte 1057 erfolgt. Als Lecotoypus isch 1913 d Fraxinus excelsior L. festgleit worde. Synonym für d Fraxinus L. sy: Apilia Raf. orth. var., Aplilia Raf., Calycomelia Kostel., Fraxinoides Medik., Leptalix Raf., Mannaphorus Raf., Meliopsis Rchb., Ornanthes Raf., Ornus Boehm., Petlomelia Nieuwl., Samarpsea Raf.
D Gattig Esche (Fraxinus) wird nach em Wallander 2008 i sächs Sektione underteilt:
Jüdische Literatur
Vo Jüüdischer Litratuur reedet mä bi Wärk, wo, vor allem vo Juude, über jüüdischi Thema verfasst worde si, bi literarische Wärk über irgend e Thema, wo in äinere vo de jüüdische Sprooche gschriibe si und bi Litratuur in irgend ere Sprooch, wo vo jüüdische Autore verfasst worde si. Die antiki jüüdischi Literatuur umfasst d Büecher vo dr Biible und die elteri rabbinischi Litratuur. Us em Middelalter stamme religiöösi, müstischi, ethischi und filosofischi Wärk aber au wältligi Prosa und Lürik. Ufblüeit isch die jüüdischi Litratuur aber in dr spöötere Nöizit, wo sich as Folg vo dr Ufkläärig und iirer jüüdische Entsprächig, dr Haskala, e sekulääri jüüdischi Kultur het afo entwiggle. Die modärni jüüdischi Litratuur umfasst Wärk uf Jiddisch, Ladino und sit dr Gründig vom jüüdische Jischuv in Palestina Wärk im modärne Hebräisch. Wichdig isch au die jüüdischi Litratuur uf Änglisch dank dr groosse Zaal vo jüüdische Autore z Amerika in de letschte zwäi Joorhundert.
Thessalien
D Regioon Thessalie (, Thessalía) lit in Griecheland südlig vo dr Regioon Makedonie und nördlig vo dr Regioon Middelgriecheland. Im Weste gränzt si an d Regioon Epirus (neugriech. Ipiros).
Geografii
Thessalie het e Flechi vo 14.036 km² und e Bevölkerig vo 760'714 Iiwoonern (im Joor 2005). D Hauptflüss dur die thessalischi Ebeni si dr Titarisios und dr Pinios.
D Hauptstadt vo dr Regioon isch Larisa, wo 2004 128'758 Iiwooner ghaa het.
Regionalbezirk und Gmäinde
D Regioon Thessalie gliideret sich in fümf Regionalbezirk (Ez. gr. periferiaki enotita). Proportional zu deren iirer Iiwoonerzaal schicke si e bestimmti Zaal vo Abgeordnete in dr 51-chöpfigi Regionalroot. Drei vo de Bezirk entspräche de Gebiet vo ehemoolige Brefekture, us dr Brefektur Magnisia het mä die drei Gmäinde vo de Nördlige Sporade uusegnoo, und iine iire äignig Regionalbezirk gee, wo äi Abgeordnete in dr Regionalroot schickt.
Wirtschaft
Im Vergliich mit em BIP vo dr EU noch em Standard vo dr Chaufchraft het Thessalie en Index vo 90,01 (EU-25:100) (2003).
Würenlos
Würelos (amtlich Würenlos) isch en politischi Gmeind im Bezirk Bade im Kanton Aargau. D Gmeind met öppe 6300 Iiwohner lit nördlich vo de Limmat a de Kantonsgrenze zu Züri.
Geografii
S Dorf lit uf ere Ebeni zwüsched em Gmeumeriwald (516 m) im Norde, em Bick (562 m) im Südoschte, de Limmat im Süüde und ere Gletscherendmoräne im Weschte. Durs Gmeindgebiet flüsst de Furtbach, wo vom Chatzesee härchont und in Würelos i d Limmat flüsst. S Limmatufer isch relativ steil. Di höchschti Stell isch de Gipf met 562 Meter über Meer, di tüüfschti isch met 385 Meter über Meer a de Limmat. S Gmeindsgebiet isch 904 Hektare gross, 377 Hektare sind Acker und Matte, 305 Hektare sind Wald, 203 Hektare überbaut.
Di aargauischi Exklave Chloschter Fahr, wo bis Ändi 2007 rechtlich selbschtschtändig gsi isch, ghört sit em 1. Jänner 2008 zu Würelos.
D Nachbargmeinde sind Wettige im Weschte und Norde, Otelfinge im Nordoschte, Hüttike im Oschte, Oetwil a de Limmat im Südoschte, Schpreitebach und Killwange im Süde, und Noiehof im Südweschte.
Gschicht
S Gebiet vo Würelos isch, wie d Nachbergmeind Wettige au, scho während de Jungschteiziit besidlet gsi. D Stross wod d Römer vo Vindonissa nach Vitodurum gha hend isch übers Gmeindsgebiet gange. Ebefalls i d Ziit vo de Römer ghöred Schürfige ime Steibruch womer au hött no im Gmeumeriwald findet. Am Aafang vom 5te Jahrhundert hend sich d Römer us em Ruum Bade zruggzoge und s Gebiet isch vo Alemanne besidlet worde.
Im Joor 870 wird, in ere Schenkigsurkund vom Grundbsitzer Landeloh, serscht mol en Gmeind namens "Wirchilleozha" erwähnt. Ebefalls im Mittelalter sind di chliine Gmeinde Kempfhof und Oetlike entschtande. D Landeshoheit über s Gebiet hed de Kyburger ghört, nocher, wo die 1264 uusgschtorbe sind, de Habsburger. Di nidrigi Grichtsbarkeit hend zerscht d Freiherre vo Steibrunn usm Elsass und ab 1344 s Chloschter Wettige gha. S Chloschter isch ab 1421 au de gröschti Grundbsitzer gsi.
Dur d Erboberig vom Aargau 1415 isch Würelos zum Amt Wettige i de Grafschaft Bade zueteilt worde, enere gmeine Herrschaft. 1528, i de Ziit vo de Reformation, hed sich d Mehrheit vo de Bevölkerig zum katholische Glaube bekennt, drufabe hend Katholike und Proteschtante 400 Johr lang di gliichi Chile bruucht. Mit de Eroberig vo de Schwiiz dur d Franzose im März 1798 und de aaschlüssend gründete Helvetische Republik, isch Würelos en Gmeind im Kanton Bade worde, nocher isch si, 1803, zum Kanton Aargau cho.
Sit 1892 wird d aargauer Exklave Chloschter Fahr vo Würelos us verwaltet. 1900 sind, uf Druck vo de Kantonsregierig, di bede chliine Nachbergmeinde Kempfhof und Oetlike iigmeindet worde. Dur d BBC (jetzt ABB) isch Würelos dur s 20igschte Joorhundert immer mee vome Buuredorf zure Wohngmeind för Induschtriiarbeiter worde. Spöter, wos Limmattal langsam aber sicher zu eim grosse Balligs- und Induschtrieruum worde isch, hed mer das au in Würelos dur wiiter stiigendi Bevölkerigszahle gmerkt.
Wappen
S Gmeindswappe hed d Blasonierig: "Teilt vo Wiiss und Rot mit lingskehrtem Schlüssel i gwächslete Tinkture."
Bevölkerig
Am 31. Dezember 2006 hend 5198 Mensche in Würelos glebt, de Usländerateil isch be 12,3 % gsi. Be de Volkszählig 2000 sind 44,6 % römisch-katholisch, 36,5 % reformiert und 2,0 % moslemisch gsi; 2,3 % hend en anderi Glaubensrechtig gha. 92,4 % hend Düütsch als Hauptschproch aageh, 1,5 % Italienisch, 1,2 % Französisch, je 0,8 % Albanisch und Englisch.
Francesca Cuzzoni
D Francesca Cuzzoni (* 2. April 1698 z Parma; † 19. Juni 1770 z Bologna) isch en italiänischi Sopranistin gsi.
Lääbe
D Cuzzoni isch e Schüelere vom Francesco Lanzi gsi. Dä het sä gförderet und 1716, wo si achzääni gsi isch, het mä sä z Parma zum erste Mol uf dr Büüni chönne gsee. Zwäi Joor spööter het si z Venedig in dr Rolle vo dr Dalinda in dr Opere Ariodante vom Carlo Francesco Pollarolo debütiert. Denn si chliiner Angaschemant choo, mäistens z Bologna, Parma und Venedig.
Dr Georg Friedrich Händel isch uf d Cuzzoni ufmerksam worde und het sä 1722 für sini Royal Academy of Music z London aagstellt. Dört het si am 12. Januar 1723 as Teofane im Händel sim Ottone debütiert. Die neggste vier Joor si äi lange künstlerische Siigeszug für d Cuzzoni gsi.
1726 het si iire Gsangsleerer, dr Komponist Pier Giuseppe Sandoni ghürootet. Mit iim het si zwäi Chinder ghaa.
Am 6. Juni 1727 isch s zum e Skandaal im King's Theatre z London choo. Bi dr letschte Vorstellig vo dr Opere Astianatte vom Giovanni Battista Bononcini in dere Säsong häi sich d Primadonne Francesca Cuzzoni und Faustina Bordoni uf offniger Büüni Schlötterlig aaghänggt. Über dä Höndel het mä in ganz Öiropa greedet, und vo denn aa het sich d Cuzzoni iiri Angaschmant chönne uuselääse. Si isch u. a. z Bariis, Wien, Venedig, Floränz, Genua, Hamburg Amsterdam, Stuttgart und Bologna ufdrätte. Uf dene Turneä isch iire Lääbensstiil üsserst extravagant und ufwändig gsi. No di no het si sovil Schulde ghaa, ass si zwäimol wäägene ins Gfängnis choo isch. 1748 het sis no äinisch z London brobiert. Das isch aber käi Erfolg worde und si isch no im gliiche Joor uf Bologna zrugg.
Dört isch si zu aarme Daage cho und het in iire letschte Joor iir Lääbe mit Chnöpfmache verdient bis si 1770 gstorbe isch.
Land (Österreich)
Es Land oder Bundesland isch en Gliidstaat vom bundesstaatlich organisierta Öschtrych. S Bundes-Verfassigsgsetz vo Öschtrych und au d Verfassige vo da ainzelna Bundesländer bruuchand hoptsächlich da Begriff Land a Stell vo Bundesland. I da Umgangssprooch und i da Präss wörd je noch Situazion aber beeds bruucht.
Organisazion
D Länder send Gebietskörperschafte, also rächtlich oageständagi Gebilde. Jedas Land hät a Landesverfassig, wo d Rächtsgrundlag vom Land isch, a Landesregierig, wo d Gsetz usfüert und d Verwaltig loatet, und an Landtag, wo d Gsetz bschlüüsst und d Regierig und d Verwaltig überwacht. Oagni Landesgricht hand di öschtrychische Länder aber – andersch as di tütsche Länder – nüd (mit der Uusnaam vom Landesverwaltigsgricht), wil d Gricht a raini Bundessach send.
Gschicht
Füf vo da nün Länder z Öschtrych send scho im Mittelalter entstanda: Nideröschtrych, Kärnta, Staiermark, Tirol und Salzburg. Oberöschtrych isch unter em Joseph II. 1783/84 sälbständig wora. S Vorarlbärg isch a Zit lang en Landestoal vo Tirol gsi, 1861 aber oagaständig wora. S Burgaland, wo früener an Toal vo Ungarn gsi isch, isch 1921 dazua ko. 1922 isch schlussendlich d Stadt Wien vo Nideröschtrych abtrännt und zum a oagna Bundesland erhoba wora.
Alemannia (Deutschland)
E vu latiinisch Alemannia abglaititi Schribwiis isch in viile Sproche de Namme fer Dytschland. Fer witteri Bedütige vu Alemannia lueg under Alemannia.