cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Forchheim am Kaiserstuhl
Gschichte
Die erscht urkundlich Erwähnig vu Forche stammt vu anno 762, wie dr Bischopf Eddo vu Strossburg dr Ort im Ettenemünschter vermacht het. Dr Namme Forche kummt vum aldhochdütsche forcha un bedütet Föhre. D'Endig -heim im dütsche Namme vu dr Gmei – wo sich im Dialekt numme zue eme Schwa abgschliffe het – isch typisch fer Sidlige us dr fränkische Zit.
Anno 1843 sind me weder drissg Lüüt vo Forche uf Venezuela id Colonia Tovar usgwanderet.
Wirtschaft
Bis uf e bar Kleibetribe git's z'Forche wänig Gwerbe oder Industri.
Uf dr Forchemer Gmarkig lit im Wald näben em Leopoldskanal d'Kläranlag fer dr Brisgauer Bucht, also vum Balligsrüm Friburg un dr Ortschafte oberhalb entlang vu dr Elz.
Kultur und Bildig
D'Gmei Forche het e Heimetmuseum. Az'luege git's dert in dr Hauptsach Exponate us dr Landwirtschaft un dr Dorfgschichte.
Forche her kei eigeni Schuel meh. D'Grundschüeler müen uf Endinge go, später no ebefalls d'Haupt- un Realschüeler. D'Gymnasiaschte gen in dr Regel uf Kenzinge. S'git aber e Kinderschuel mit Vorschuel noch am Ort.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Obermagstatt
Obermàschgetz (frz. Magstatt-le-Haut, dt. Obermagstatt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Obermàschgetz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1090 àls Mahstatt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Obermàschgetz ìsch. Obermàschgetz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Obermàschgetz ghert zem Hochàlemànnisch.
Bülach
Büüli (amtlich Bülach) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Büüli isch e Stadt im Züri-Underland. Zue de Gmäind ghööred au na s Doorff Niderflachs (Niederflachs) im untere Glatttaal und d Wiiler Häimgarte (Heimgarten) am Rinschbèèrg, Eschemose (Eschenmosen) und Nussbaume (Nussbaumen) am Tättebèèrg. S Piet vo de Gmäind umfasst 30,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 39,1 % Wald, 20,8 % Sidligsflechi, 9,1 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi.
Gschicht
Büüli chunt i de Quäle zum eerschte Maal im Jaar 811 as Pulacha voor. Bis im Jaar 1849 isch d Naachbergmäind Bachebüüli Täil vo Büüli gsi. Eschemose hät bis 1919 zue Winkel ghöört.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 24 % (Stand 2011).
Bradley Wiggins
Dr Bradley Wiggins, OBE (* 28. April 1980 z Gent, Belgie) isch e britische Velorennfahrer.
Karriere
Dr Wiggins het siini erste Erfolg uf dr Bahn ghaa. Vo de Commonwealth Games 1998 aa, won er e Silbermedallie gwunne het, bis zur Wältmeisterschaft in dr Einerverfolgig im Johr 2003, won er Wältmeister worden isch und im Johr druff z Athen, won er en olympischi Goldmedallie überchoo het, het er e Hufe Erfolg uf dr Bahn ghaa.
2002 het er bi dr La Française des Jeux as Profi bi Stroosserenne aagfange. Zwei Johr druff isch er bim Crédit Agricole gsi und sit 2006 bi Cofidis, 2008 het er zum Team High Road gwäggslet, denn 2009 zum Team Garmin-Slipstream. Sit 2010 isch er eine vo de Kaptän bim Sky Professional Cycling Team.
Bülach
Politik
Gmäindspresidänt isch de Mark Eberli (Stand 2015).
Wirtschaft
Büüli isch s wirtschaftlich Zäntrum vom Züri-Underland. D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,4 % gläge.
Tialäkt
De züritüütsch Tialäkt vo Büüli ghöört zun Underländer Mundarte.
Sport
Sit 1942 gits z Büüli de Iisockey-Club Büüli.
PD Switzerland (Individuality)
PD Switzerland (Individuality) isch e fotirächtlechi Schwizer Lizänz.
D Lizänz isch entschdange us em Fall Blau Guggenheim v. British Broadcasting Corporation BBC, wo s Schwizer Bundesgricht für d British Broadcasting Corporation entschide het, es Bild vom Christoph Meili döfi frei verwändet wärde, wils ned gnüegend Schöpfigshöchi hegi. Wil e Schwizer Bundesgrichtsentscheid aber nur i der Schwiz gültig isch und ned zum Bischpil i de USA, isch d Lizänz fürs Wikipedia-Projäkt unbruchbar. Drvo betroffe si hunderti vo Bilddateie uf Wikimedia Commons, wo müeste glöscht wärde.
Vorussetzig vo dene Lizänze isch gmäss däm Bundesgrichtsentscheid, dass s Bild zersch i der Schwiz veröffentlicht worde isch, wobi der Begriff vo der Veröffentlechig unklar isch: i die Kategorie passe sowohl wit verbreiteti Pressefotografie as au uf em private Heimcomputer „veröffentlechti“ privati Fotine. Verlangt isch, dass s Bild ned dr persönlechi Charakter für dr urheberrächtlechi Schutz het, wo unter Art. 2 Abs. 1 vom Schwizer Urheberrächtsgsetz schdot:
Bistum Lausanne, Genf und Freiburg
S Bischtum Lausanne, Gämf und Friburg (lat.: Dioecesis Lausannensis, Genevensis, et Friburgensis) isch e Diözese vo de römisch-katholische Chile i de Schwiz.
Es umfasst d Kantöön Waadt (ohni de Bezirk Aigle), Gämf, Friburg und Nüüeburg. Es isch us de Schwizer Gebiet vo de ufghobene Bischtümer Gämf und Lausanne entstande. D Bischofschile isch d Friburger Kathedrale St. Nikolaus.
S ehemalige Bischtum Gämf
S Bischtum Gämf isch vermuetli im 4. Joorhundert entstande. Es het zerscht zum Erzbischtum Vienne ghört. Im Middelalter isch als Bischofschile d Kathedrale St. Peter buut worde.
Nach de Reformation under em Johannes Calvin het sich de Bischof Ange Justiniani 1569 z Annecy in Savoje niderglah. Sy bekanntischti Nachfolger isch vo 1602 bis 1622 de Franz vo Sales gsi. D Predige, wo är zwüsched 1594 und 1597 ghalte het, hend zäme mit de Predigttätigkeit vo de Kapuziner zur Rekatholisierig vom Chablais gfüehrt. S Chablais am Südufer vom Gämfersee isch 1564 vo Bärn a Herzog vo Savoye abträtte worde.
Im Zug vo de Nüüorganisation vo de französische Bischtümer under em Papscht Pius VII. isch de Titel vom Bischof vo Gämf 1801 ufe Bischof vo Chambéry überträit worde, scho 1815 isch er aber a Bischof vo Lausanne übergange. Die französische Teili vom Bischtum sind 1822 im nüüerrichtete Bischtum Annecy zämegfasst worde.
S ehemalige Bischtum Lausanne
Gäge Ändi vom 5. Jahrhundert het de Marius, de Bischof vo Avenches (Aventicum), sy Bischofssitz vo Avenches uf Lausanne verläit. S Gebiet vo de Diözese, wo vo Nyon bis uf Soledurn ggangen het, isch zerscht under dr Oberufsicht vom Ärzbischöf vo Lyon und schpöter under dere vom Ärzbischöf vo Besançon gsi. E langwiirige Prozäss um s Bischtum isch im 15. Joorhundert uf em Konzil vo Basel usträit worde.
Nach dr Yfüehrig vo de Reformation im Jahr 1536 isch de letschti Lausanner Bischof, de Sébastien de Montfalcon, nach Savoye gflohe. 1613 hend sich d Bischöf vo Lausanne im katholische Friburg niderglah.
S hütige Bischtum
Ane 1815 isch d Republik Gämf e Schwizer Kanton worde. Mä het s Kantonsgebiet isch 1819 i chirchlicher Hysicht de Adminischtration dur de Bischof vo Lausanne understellt. 1828 und 1864 sind d Gebiet in de Kantön Soledurn und Bärn, wo bis det no zum Bischtum Lausanne und Gämf ghört hend, a s Bischtum Basel überegange.
Nachdäm en erschte Aalauf im Jahr 1980 erfolglos blybe isch, het de hütigi Bischof Charles Morerod im März 2015 sym Klerus de Vorschlag underbräitet, s Bischtum z teile und es nüüs Bischtum Gämf z errichte.
St. Chrischona
D Chille St. Chrischona stoot uf em St. Chrischona Bärg im Kanton Basel-Stadt.
D Legände
Bis zur Reformazioon isch St. Chrischona e Wallfaartsort gsi.
S Geböid
Die ersti Chille isch um 700 baut und im 9./10. Joorhundert erwiteret worde. S hütige Geböid isch im 15. Joorhundert entstande, dr Westdurm 1450–1460 und am Aafang vom 16. Joorhundert dr Chor (1503–1509) und s Schiff (1513–1516). Wäärend em Drissigjöörige Chrieg isch d Chille vo schwedische Druppe gschändet und blünderet worde. Si isch denn immer mee vernoochlässigt worde und 1818 het mä sä sogar as Stall brucht. 1839 het dr Christian Friedrich Spittler d Erlaubnis überchoo, d Chille z renoviere, und in dr Sakristei isch 1840 d Pilgermission St. Chrischona gründet worde, wo s au hüte no git.
17. März
Dr '''17. Merz''' isch dr 76. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 77. in Schaltjohr), dodermit blybe no 289 Däg bis zum Änd vum Johr.
ConSol
D ConSol isch en soziali Inschtitution und es marktwirtschaftlich uusgrichtetes Unternähme in eim.
König von Italien
De König vo Italie (Italiänisch Re d'Italia) isch s Staatsoberhaupt vom Königriich Italie vo 1861 bis 1946 ksi. Es hät im Ganze vier König gä. Alli sind us em Huus Savoye cho.
ConSol
Als soziali Inschtitution het d ConSol de Uuftrag, im Kanton Zug möglichscht vill Arbeitsplätz für Mänsche mit physische oder psychische Erwärbsbehinderige z schaffe. Zuedäm füert d ConSol Uusbildige und Umschuelige im Uuftrag vo de IV (Invalideversicherig) dure.
König von Italien
Gschicht vom Titel
D Gschicht vom Titel hät mit de Absetzig vom weströmische Kaiser Romulus Augustulus aagfange. 476 isch de skirischi Heerfüerer Odoaker vom oströmische Kaiser Zenon als Verwalter vo Italie (Dux Italiae) aerkännt worde. Später hät er sich als König (Rex Italiae) bezeichnet, obwohl er sich au witerhin als (ost-) römische Offizier verstande hät. 493 isch de Odoaker vom ostgotische König Theoderich em Grosse besigt worde, und dä hät sis Herrschergschlächt, d Amaler, zu Könige über Italie gmacht. D ostgotischi Dynastii hät 552 mit de Eroberig vo Italie durch s Byzantinische Riich gändet.
ConSol
Als Unternähme verfolgt d ConSol ds Ziil, sich zumene grosse Teil sälber z finanziere, und stellt dorum chundeorientierti Produkt här und bietet qualifizierti, professionelli Dienschtleischtige uf em freie Markt aa.
D ConSol isch en gmeinnützige Verein mit Sitz in Zug und unterhaltet vier verschidnigi Betriibsschtätte.
König von Italien
Gschicht vom Titel
1805 isch de Napoléon Bonaparte, bis denn Präsidänt vo de Cisalpinische Republik, im Mailänder Dom mit de Isigi Krone zum Oberhaupt vom französische Satellitestaat mit em Name Königriich Italie gkrönt worde. De Staat hät aber nur bis 1814 existiert, wo Östriich iin abgschafft hät.
ConSol
D Betriibsschtätte
(E füüfte Bereich, nämlich „ConSol TEXTIL“, isch planet. Äbefalls im Entschtah isch en Uusbau vom „ConSol OFFICE“, wo zuekümftig öppe topplet so vili Mitarbeiter beschäftige chönne söll.)
König von Italien
Gschicht vom Titel
Nach de Restauration am Wiener Kongräss 1815 und vor allem nach de italiänische Revolutione vo 1848/49 isch s zu em Einigungsprozäss uf de italiänische Halbinsle cho. Im Risorgimento hät sich s Königriich Sardinie-Piemont under em Viktor Emanuel II. ad Spitz gsetzt. Am 17 März 1861 hät er sich z Turin zum König vo Italie proklamiere la. Nach de Inahm vo Rom 1871 isch er de ersti Monarch sit em Untergang vom Weströmische Riich im Joor 568 ksi, wo über ganz Italie kherscht hät. Nach ihm hät es no drü witeri König gä.
ConSol
Uufgabe
D Chärnuufgab vo de ConSol beschtaht drin, gschützti Arbeitsplätz für erwärbsbehinderti Mänschen z schaffe.
D ConSol füehrt unter anderem „Uusbildige“ sowie „Umschuelige“ im Uuftrag vo de IV (Invalideversicherig) dure. D Inschtitution übernimmt einersiits drümonatigi „IV-Abklärige“, wo de Grad vo de „Arbeits- und Leischtigsfähigkeit“ vo de versicherte Person ermittlet wärde söll, anderersiits beschäftiget si mänge (z. T. au abgklärti) Mitarbeiter uf unbefrischteti Duur (wiiter).
König von Italien
Gschicht vom Titel
1946 isch d Monarchii als Staatsform per Referändum abgschaffet und dur e Republik ersetzt worde.
Politischi Stellig
De König vo Italie isch als Staatsoberhaupt a allne drü Staatsgwalte massgäblich beteiligt ksi.
ConSol
Uufgabe
Äs sind au sächsmonatigi „Arbeitstrainings“ möglich: D Arbetsfähigkeit, Belaschtbarkeit, Teamfähigkeit und Leischtigsfähigkeit (i Quantität und Qualität) wärded trainiert, Ziil isch d „Wideriigliderig in offne Arbeitsmarkt“.
Au süscht versuecht d Inschtitution, möglichscht vill geigneti Mitarbeiter i de Privatwirtschaft unterzbringe. Es wärded defür jewils imene erschte Schritt „Schnupper-Praktikas“ i de defür aagfragte Betriib vermittlet und – au dört - gegäbnigefalls „IV-finanzierti Duuerpraktikas“ duregfüehrt, wo im beschte Fall zur definitive Aaschtellig füehred.
König von Italien
Politischi Stellig
Die legislativi Gwalt isch em königliche Parlament zugstande, wo sich wie au hüt us zwei glichberächtigte Organ zämmegsetzt hät, nämlich de Kammer und em Senat. Während d Kammer vom Volk gwählt worde isch, sind d Senatore vom König bestimmt worde. De König isch au a de Gsetzesinitiative beteiligt ksi. Während de Faschistezit isch d Kammer i faschistischi Ständekammer (Camera dei Fasci e delle Corporazioni) umbenännt wörde und e dritti gsetzgebendi Kammer, de Grossi Faschistischi Rat (Gran Consiglio del Fascismo), igrichtet worde.
ConSol
Ziilgruppe und Lohn
D Ziilgruppe sind im Kanton Zug wohnhafti Persone, jedoch chönd au vo de IV-Stelle vo anderne Kantön di nötige IV-Verfüegige uusgschtellt wärde. Die Verfüegige müend entweder bereits gschproche, oder mindischtens gsicheret in Uussicht schtehend sii, demit öpper id ConSol uufgnoh wärde cha. D Bewerber müend uusserdäm freywillig und regelmässig mindischtens 20 Schtunde i de ConSol schaffe wölle, und töfed unter keinere akute Suchtproblematik oder schtarchen geischtige Behinderung liide. Es mues en ei- bis zweiwöchigi unbezahlti Schnupperzyt absolviert wärde.
König von Italien
Politischi Stellig
D Exekutive isch us Minister bestande, wo nume als Berater vom König fungiere söttet. Es isch aber e richtigi Regierig enstande. Obwohl de Ministerpräsident vom König ernännt worde isch, isch er aber nöd ihm sondern em Parlamänt gägeüber verantwortlich ksi.
ConSol
Ziilgruppe und Lohn
D Uufnahmekriterie variiered vo Teilbetriib zu Teilbetriib: Für d Betriibsschtätt „Office“ wird en kaufmännischi Uusbildung vorusgsetzt, für d Betriibsstätte „Bistro“ d Iihaltig vo Hygienevorschrifte und für d Betriibsschtätte „Glas“ und „Papier“ handwärchlichs Gschick.
Unbefrischtet aagschtellti Mitarbeiter bechömed zuesätzlich zum IV-Gäld en individuell feschtgleite Leischtigslohn. Di meischte Mitarbeiter schaffid Teilzyt. Obwohl mängi Arbeitsplätz uf die Art topplet beleit wärde chönd, sind i de Regel alli Plätz uusbuechet und es wird für neui Bewärber en Wartelischte gfüehrt.
König von Italien
Politischi Stellig
I de Judikative sind alli Richter vom König ernännt worde. Dä hät au s Begnadigungsrächt usgüebt.
ConSol
Finanzierig
D ConSol wird nach betriibswirtschaftliche Grundsätz und mit marktwirtschaftlicher Uusrichtig gfüert. D Mittel, wo zur Verfüegig stönd, wärded wirkigsorientiert und ökonomisch bruucht. En uusglichni Jahresrächnig söll dur de Verchaufserlös, Byträg vo de schtaatliche und kantonale öffentliche Hand, sowie dur Schpände erreicht wärde.
König von Italien
Politischi Stellig
De König vo Italie isch de Oberbefehlshaber vo de Königlich Italiänische Armee, Marine und de Luftwaffe ksi. Das isch vo 1861 bis 1938 und vo 1943 bis 1946 ksi. Dezwüsche isch es ab 1938 de Benito Mussolini Oberbefehlshaber ksi.
Symbol
Es hät kei offizielli Flagge gä. Meischtens isch aber di krönti Version vo de italiänische Staatsflagge verwändet worde, wo s Wappe vom Huus Savoye druf abbildet ksi isch.
Jede König hät sis eigene Monogramm ka.
Titel
Vo 1860 bis 1946 het de König vo Italie die Titel gfüert:
Sini königlichi Majestät ---, vo Gottes Gnade und em Wille vo de Nation, König vo Italie, König vo Sardinie, Zypere, Jerusalem, Armenie, Herzog vo Savoye, Graf vo Maurienne, Marquis (vom Heilige Römische Riich) in Italie, Prinz vo Piemont, Carignano, Oneglia, Poirino, Trino, Prinz und Vikar vom Heilige Römische Riich, Prinz vo Carmagnola, Montmélian mit Arbin und Francin, Prinz bailliff vom Herzogtum vo Aosta, Prinz vo Chieri, Dronero, Crescentino, Riva di Chieri und Banna, Busca, Bene, Brà, Herzog vo Genua, Herzog vo Monferrat, Chablais, Genevois, Herzog vo Piacenza, Marquis vo Saluzzo (Saluces), Ivrea, Susa, Maro, Oristano, Cesana, Savona, Tarantasia, Borgomanero und Cureggio, Caselle, Rivoli, Pianezza, Govone, Salussola, Racconigi mit Tegerone, Migliabruna und Motturone, Cavallermaggiore, Marene, Modane und Lanslebourg, Livorno Ferraris, Santhià Agliè, Centallo und Demonte, Desana, Ghemme, Vigone, Graf vo Barge, Villafranca, Ginevra, Nizza, Tenda, Romont, Asti, Alessandria, del Goceano, Novara, Tortona, Bobbio, Soissons, Sant'Antioco, Pollenzo, Roccabruna, Tricerro, Bairo, Ozegna, vo de Apertole, Baron vo Waadt und de Faucigny, Herr vo Vercelli, Pinerolo, de Lomellina, vo Valle Sesia, vo Ceva, Overlord vo Monaco, Roccabruna und vo Menton, edler Patrizier vo Venedig und Ferrara.
Giurtelecu Şimleului
Giurtelecu Şimleului (dütsch: Wüst Görgen, ungarisch: Somlyógyőrtelek) isch e Stadt z Rumänie. Umgangssprochlich wird sie in Rumänie au Giurtelec oder Giurtelecu gnennt.
Geographie
D'Stadt ligt im nordweschtliche Teil vom Kreis Salaj.
Gschicht
D Stadt isch 1351 als Gyurgteluke erwähnt worre. Si hät sällemols im Simon Medgyesi ghört. 1352 hät er si an sini Schwöstre, d Bereckné Báthori und d Anna Medgyesi, witerge. Noch de Meinig vo de Diplomate isch es nocher in de Bsitz vo de Famile Győrtelek (1356), de ungarisch König Zsigmond (1429) und witere übergange. Lut re Volkszällig vo 1890 hät's 1059 Ywohner gha, dodevo sin 54 Ungare, 996 Rumäne und 9 vo neume anderscht gsi. 1881isch de Ort zum Königriich Rumänie cho.
Füller
En Füli isch e Schriibzüüg, wo e Bhälter för Tinte hett, womer uuffüle cha, dromm de Name. S gitt au Füli, wo de Bhälter uusgwechslet werde cha; a dene Bhälter sait mer denn Patroone.
Uufbau
De Füli bistoot useme hoole Stiftkörper miteme Bhälter för d Tinte oder ennere Fassig för d Patroone. Bi Cholbefüli, wone ibaute Tintebhälter hend, hend ganz hine e Chnopf womer drüle cha, dör da chamer d Tinte uufsuuge. Debii wer d Federe i d Tinte ingehebt. Foore bim Füli isch d Federe us Metall. D Tinte lauft dör de Tintekanal geg abe.
Umbrien
Umbrie (italiänisch: Umbria) isch e Regioon vo Italie mit 908'926 Iiwooner (Stand 31. Dezämber 2011). Si lit zwüsche dr Toskana, Latium und de Marke. Es isch die äinzigi Regioon vo Italie, wo weder e Meeresküste non e Gränze zum Usland het. Dr trasimenischi See lit in Umbrie. D Hauptstadt isch Perugia. D Regioon bestoot us de bäide Brovinze Perugia und Terni.
D Landschaft
Umbrie isch brägt vo Bärg mit Wäidwirtschaft und Ackerbau, Beckilandschafte und Dääler mit intensiver Landwirtschaft und de lange Gebirgszüüg vom Umbrische Apennin im Oste. Dr höggst Bärg isch dr Monte Vettore. Umbrie het meereri Flusssüsteem: dr Oberlauf vom Tiber, dr Topino, wo au us em Apennin chunnt und sich mit em Chiascio veräinigt und em Nera, wo dur s Valnerinadaal mit sinere hügelige, moolerische Landschaft fliesst. Nordwestlig vo dr Hauptstadt Perugia, in dr Nööchi vo dr toskanische Gränze, lit dr Trasimenischi See. Er isch e beliebts Usflugsziil. Die durchschnittligi Hööchi vo Umbrie lit bi über duusig Meter über em Meeresspiegel.
Gschicht
Umbrie isch ursprünglig s Siidligsgebiet vo de Umbrer gsi, zwüsche Etrurie und dr Küste vo dr Adria. D Umbrer si e Stamm vo de Italiker gsi, wo gegen 1200 v. d. Z. iigwanderet si, und vo öbbe 1000 v. d. Z. under em Iifluss vo de Etrusker gstande si. Perugia (denn Perusia) isch um 400 Mitgliid vom etruskische Zwölfstedtbund gsi. Stedt vo de Umbrer si Ameria (Amelia), Ariminum (Rimini), Tifernum Tiberinum (Città di Castello), Asisium (Assisi), Iguvium (Gubbio, Fundort von ere umbrische Schriftdaafele), Interamna (Terni), Perusia (Perugia), Spoletium (Spoleto) gsi.
St. Chrischona (Berg)
Dr Chrischona isch e Bärg im Kanton Basel-Stadt und die westligsti und dritthöggsti Erheebig vom Dinggelbärg. Er lit in dr Gmäind Bettige an dr Gränze zu Dütschland. Dr höggst Punkt lit uf Vo doo us het mä bi klaarem Wätter e gueti Ussicht uf die Oberrhiinischi Diefebeni mit dr Agglomerazioon Baasel, d Jurachettene und d Alpe vo dr Jungfrau bis zum Säntis.
Dr Bärg bestoot us Schichte vo Keuper und Muschlechalch us dr Trias vor 210 Millioone Joor, dr Spitz isch us dr Zit vom Jura vor 170 Millioone Joor. D Kwelle uf dr südlige Site vom Chrischona entspringe in dr Keuperschicht. Dr Rustelbach nimmt s Wasser vo fast alle Kwelle uf und het dr Keuper abdräit bis uf e Muschlechalch.
Uf em Bärg stoot d St. Chrischona Chille und dr Färnseedurm St. Chrischona, wo 250 Meter hooch isch und wo mä vo witem cha gsee. Uf em Spitz vom Bärg isch e Restorant.
Aerophon
Äärofoon (v. gr. ἀήρ „Luft“ und φωνή „Klang“; au Luftklinger) si in dr Hornbostel-Sachs-Süstematik vo 1914 alli Muusiginstrumänt, wo dr Klang binene dur diräkti Schwingigsaareegig vo dr Luft erzügt wird. Si wärde witer iidäilt in
Für e braktisch Gebruuch macht s mäistens mee Sinn, wemm mä drnooch klassifiziert, wie dr Doon erzügt wird. Das chunnt im Schema vom Hornbostel und Sachs erst uf dr neggste Ebeni.
Ablänkigs-Äärofoon
Bi deene wird d Luft, wenn si duureströömt, däilt und eso veränderet, ass e Doon erzügt wird.
Underbrächigs-Äärofoon
Bi deene wird d Luft, wie si vorbiiziet, regelmäässig underbroche, und eso wärde Döön erzügt.
Explosiv-Äärofoon
D Luft wird bi deen äi Mol verdichdet. Bischbil si Udu und Ghatam.
Kabinett Teufel I
S Kabinett Teufel I het s in dr 10. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg noch em Ruggdritt vum Lothar Späth in Folg vu dr „Traumschiff-Affäre“. Am 22. Jänner 1991 het dr Erwin Teufel s Amt vum Minischterbresidänt ibernuu.
Liste der Flugzeughersteller
D Flugzüüghärsteller (alphabetisch sortiert).
Donauversickerung
D Dueneversickerig (regional, un hydrologisch korräkter, au als Doeneversinkung gnännt) isch e unterirdischi Flussaazapfig im Naturpark Oberi Duene. Zwische Immendinge un Mehrenge un bi Fridenge (Landkrois Duttlenge) versickeret Wasser vu dr Duene an verschidene Stelle flächig im Flussbett.
S Duenewasser versinkt do in eme Charschtwassersyschtem vu dr Wohlgschichtete Chalch vum Wysse Jura (ox2) un tritt in dr Bankchalch vum Wysse Jura (ki 4), wu mit Schwumm dursetzt sin, im rund zwelf Kilometer wyt ewäge Aachhafe wider uus. S fließt derno as Radolfzeller Aach bi Radolfzell in dr Bodesee. E Deil vum Duenewasser fließt dodermit au in dr Ryy. Die geografisch Situation isch e markanti Bsunderheit vu dr große Europäische Wasserscheide, wu d Yyzugsgebiet vu dr Nordsee un em Schwarze Meer trännt.
Di erscht Nochricht vun ere Vollversickerig stammt us em Johr 1874. D Versickerigsmängi isch vu Johr zue Johr all greßer wore. Derwylscht Mässige vu 1884 bis 1904 80 Vollversickerigsdäg alljohr ergee hän, het sich die Zahl vu 1933 bis 1937 uf 209 Däg gsteigeret gha un vu 1938 bis 1945 uf 270 Däg. E Rekord het s Johr 1921 brocht mit 309 Versickerigsdäg.
Antigen
En Antigeen (vo änglisch antibody-generating ‚Antikörper-erzüügend‘) isch e molekulaari Struktuur, wo sich Antikörper im Raame von ere erworbene Immuunantwort draa chönne binde. Noch dr Bindig vo Antikörper an iir jewiiligs Antigeen git s die erworbeni Immuunantwort, zum gege e Chrankhäitserreeger vorzgoo.
Donauversickerung
D Versickerige chemme dur vili chleini oder gar seli chleini Riss un Chlift im Gstei zstand. D Vercharstig isch an däne Stelle also in eme frieje Entwickligszuestand. S Hehlinesyschtem bis zum Aachhafe, di unterirdisch Duene, isch dergege wahrschyns scho wyt entwicklet. Des ergit sich us dr änge Korrelation vu dr Wassertämperature vu dr Duene un dr Aachquälle, wu ender uf e unterirdische Fluss schließe losst wie uf e vernäschtelet Chluftsyschtem. In dr 1960er Johr het dr Jochen Hasenmayer vum Aachhafe us 400 m vun ere großen, chlusefermige Quällhehli, dr Aachhehli, entdeckt un erforscht. Wie sich d Vercharstig an däre Versickerigsstreckine entwickle wird, isch nit gnau vorhärsähbar. Änderige wie Erwyterige oder Yystirz im Untergrundsyschtem sin dänkbar. Oberirdisch cha mer des an Doline oder neje Ponor (Schlucklecher) säh. Di vellig Umleitig vu dr hiesige Duene zue dr Radolfzeller Aach, un dodermit zum Ryy ane, isch uf langi Sicht absähbar. Di hitige uubedytende Näbeflisse Krajebach (z Mehrenge) un Elta (z Duttlenge) deete derno zue dr Quällfliss vu dr Duene wäre. E ähnligi Flussaazapfig het d Urduene (in däm Abschnitt Fäldbärg-Donau gnennt) in dr Wirmyyszyt annè circa 70.000 Johr au scho wyter flussufezues, am hitige Wuetechnyy bi Blummbärg, erläbt. D Wuètè flièßt sit dèm in Rhy bi Waldshuèt, a dè Blummbärger Pfortè öschthlich devò lyt sitdèm d Wasserscheidè zwûschè Rhy un Donau. Dè Rescht vom Fäscht erledigt sitdèm d Aitrach, en Nebbèbach, wo bi Hintschingè entwässèrè duèt.
Antigen
Ursprünglig het mä dr Begriff nume für Substanze aagwändet, wo noch ere Injekzioon in e fremde Organismus zur Antikörperbildig gfüert häi. Hüt umfasst d Definizioon Moleküül, wo speziifisch vo Antigeenrezeptoore vo B- und T-Zälle bunde wärde. Usser Antikörper chönne sich au Lümfozüte über B-Zäll-Rezeptoore oder T-Zäll-Rezeptoore an Antigeen binde, und eso wird d Bildig vo Antikörper versterkt oder zütotoxischi T-Zälle wärde bildet.
Donauversickerung
D Hauptversickerigsstell lyt am Gwan Briel zwische Immendenge un Mehrenge, gnauer zwische m Uussichtpungt bi dè Einöddalbrugg un èm Donauweer obberhalb vo Mehrenge. Di unterirdisch Duene fiert no Mässige alljohr ca. 7.000 Tonne Chalch, des sin 2.700 m³, aus em Charschtsyschtem vum Aachhafe ab.
Dr Nochwys vu dr Versickerig isch am 9. Oktober 1877 glunge, wu dr Geolog Adolf Knop vu dr Tächnische Hochschuel Charlsrueh s Wasser in dr Dueneversickerig mit 10 kg Natriumfluorescein, 20 Tonne Salz un 1200 kg Schiferel versetzt gha het. No 60 Stund hän alli drej Subschtanze im Aachhafe chenne nogwise wäre, was sich dur e „prachtvoll grünleuchtendes“ Salzwasser mit eme dytlige kreosotartige Gschmack gyßeret het.
Encyclopaedia Galactica
D' Encyclopaedia Galactica (EG) isch e fiktivi, zuechümftigi Enzylopädi, wo s'gesamte Wisse vu unserem Weltall in sich vereint. Si isch vu ere Galaxie-umspannende Gsellschaft mit Trilliarde Läbewese agsammelet worre.
Si wird vor allem in drei Werche benennt, deilwiis wird sogar us ihre zitiert:
Vermuetlich lähne sich sowohl dr Asimov wie au dr Adams an s'reale Vorbild vu dr Encyclopædia Britannica a.
Parallele in dr Realität
Wie so oft in dr Science Fiction, passiere vili Sache, wo mer in dr ferne Zuechumft asidlet, dann doch iberraschend schnell. Es isch allerdings umstritte, ob d' Wikipedia meh im Hitchhiker oder dr in Foundation's Edge beschribene Encyclopaedia Galactica ähnlet. Si het Elemente vu beidem, au wenn e Entwicklig eweg vum Hitchhiker in d'Richtig vu ere humorlose Enzyklopädi uverchennbar isch.
Chardonne VD
Chardonne (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Chardonne lyt zwisch em Gämfersee un em Mont-Pèlerin. D Gmaiflechi umfasst 47,3 % landwirtschaftligi Flechi, 37,1 % Wald, 15,2 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtigi Flechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 24 % gläge.
Religion
46,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1 %, CVP 4,7 %, FDP 19,2 %, GLP 5,9 %, GP 12,6 %, SP 23,5 %, SVP 19,3 %, Sunschtigi 2,6 %.
Dr Burgermaischter vu Chardonne isch dr Serge Jacquin (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2601 Yywohner 77,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 8,7 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 12,9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
DB-Baureihe Köf III
D DB-Baureiè Köf III (sit 1968 Baureiè 331 bis 335) umfasst lychti zweiachsigi Rangyrlokomotyvè (Chlylokomotyvè) vo dè Dütschè Bundesbaan bzw. vo dè Dütschè Baan AG.
Gschichtè
Für dè Ysatz uff chlynè un mittelgroßé Baanhööf, wo mò mee odder wènniger regelmäßig rangyrè muè, hét schu diè Dütsche Rychsbaan Chlyloks vo dè Leischtungsgruppè I (bis 39 PS / 28,7 kW) un Leischtungsgruppè II (bis 149 PS / 110 kW) aagschafft. Sèlli Faarzüüg hèn zum Inventar vom jewyligè Baanhof ghört un hèt dört d Bediènung vom Aaschlièßer im Wagèladungsvokeer übbernõ, wa zuè nèrè dütlichè Vokürzung vo dè Faarzitè bi durchlaufendè Güèterzüüg gfüürt hèt, well d Streggèloks dè Rangyrdiènscht uff dè Unterwägsbaanhööf nǜmmi sèlber machè hèn müèsè.
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin Zugdeile, wo mò rangyrè hèt müèsè, abber mèngmòl so schwèr gsi, dass d Chlyloks vo Leischtungsgruppè II mit ènè übberfordert gsi sin, dè Gebruuch von èrè „richtigè“ Rangyrlok abber uss Koschtègründ uusgschiddè isch. Chlyloks hèn vor allem bi dé Personalkoschtè Vordeil botè, well si kein voll uusbildètè Lokfüürer bruucht hèn, sondern au von èm gring qualifizyrtè Chlylokbedièner bediènt wörrè hèn dürfè. Um d Luggè zwǜschè dè Chlyloks un dè V 60 zuè z machè, hèt diè Dütschi Bundesbaan am Èndi vo dè 1950er Johr d Leischtungsgruppè III (max. 250 PS / 184 kW) blaant un gmeinsam mit èm Lokhèrschteller Gmeinder entschprèchendi Loks entwicklèt.
Diè acht Prototǜpè, wo ab 1959 glifèrèt worrè sin, hèn diè vorläufigè Bezeichnungè Köf 10 (Högschtgschwindigkeit 30 km/h) un Köf 11 (Högschtgschwindigkeit 45 km/h) chriègt. Köf stòt für Chlylok mit Öl-(Disel-)Motor un Flüssigkeitsgedrybe - vor èm ChriÈg hèt s i dè Leischtungsgruppè I un II au exotischi Bauartè wiè Vogasermotorè mit elegtrischer Chraftübberdragung odder Akku-Chlyloks gää, wo andrè Kurzbezeichnungè gfüürt hèn. D Prototǜpè vo dè Leischtungsgruppè III hèn sich zum Voglychè i irè Motorè un Gedrybe unterschiddè un sin vo dè Bundesbaan uusgièbig teschtet worrè.
Für d Serièloks mit dè Bezeichnung Köf 11 hèt mò sich für dè Motor RHS 518A vom Motorèwärch Monnèm entschiddè, wo nè Nennleischtung vo 177 kW (240 PS) un s hydraulische Wendegedrybe L213U vo Voith hèn. Hinter m Wendegedrybe isch d Chraftübberdragung uff d Räder mit Hǜlfe vo Rollèchettè gmacht worrè. 317 Loks vo sèllèrè Art (inkl. füüf Prototǜpè) hèn bi dè Umschtellung uff è computergrächtes Nummèrèsischteem 1968 d Baureièbezeichnung 332 ghaa, diè drei langsamerè Prototǜpè vo dè Baureiè Köf 10 hèn d Baureièbezeichnung 331 chriègt. Bi dènnè isch durch dè Umbau i dè 80er Johr d Högschtgschwindigkeit au uff 45 km/h aaghobbè worrè; 331 001 un 002 hèn ab 1992 konsequènterwys nò d Nummèrè 332 601 un 602 drait.
Vosuèchswys hèn d Köf 11 001, 003, 004, 063 un 211 anderi Motor- un Gedrybevariantè chriègt un sin ab 1968 als 332 701, 801, 702, 901 un 902 ygreit worrè.
Schu ab 1965 hèt Gmeinder è Witterentwicklung vo dè Köf 11 vorgschtellt, wo d Chraftübberdragung nit mit Chettè, sondern mit Glenkwällè un zuèsätzlichs Achsgedyebe gmacht worrè. Vo sèllèrè znägscht als Köf 12 bezeichnètè Uusfüürung hèt d DB ab 1968 witteri 250 Faarzüüg ghaa un hèt ènè d Baureiènummèrè 333 gää. Ab 333 102 hèt sich s Uussää durch dè Ybau von èm vobessertè Küèler voänderèt.
Mitti vo dè 2010er Johr hèn è baar Lokomotyvè vo dè Baureiè 335 im Wärch Cottbus vo dè DB Faarzüüginschtandhaltung èn modernè Motor mit Ruèßpartikelfilter chriègt. Dè Feinschtaubuusschtoß hèt dõdemit um mee wiè 90 Brozènt reduzyrt wörrè chönnè.
Konschtruktion
Uff èm Ußèraamè isch dè Vorbau un s abnèmmbari Füürerhüsli inschtallyrt. Dõdurrè isch es möglich, d Lokomotyv uff èn Flachwagè z voladdè un zum Byschpill i s Uusbesserungswärch z bringè, wa uss eigner Chraft wég dè gringè Gschwindigkeit nit nu zitraubend, sondern au è Vokeershindernis wär. D Puffer sin wèg dè starkè Belaschtungè im Rangyrdiènscht stoßabsorbyrend uusgfüürt un relatyv eifach uus z duuschè.
Alli Lokomotyvè hèn è hǜdraulischs Wendegedrybe, wo unter m Füürerschtands-Bediènpult montyrt isch. Sèll Gedrybè bschtòt bi dè BR 332 uss érè Kombination Wandler-Wandler-Kupplung un bi dè BR 333 uss zwei Strömungswandler. Hinter m Gedrybe wörd d Chraft denn entwedder übber Rollèchettè (BR 332) odedr übber Glènkwällè (BR 333) uff diè zuèsätzlich vorhandnè Achsgedrybe übberdrait (voglychbar mit èm Auto-Aadryb, abber ooni Differential). Als Bräms hèn d Loks è durchgängig indirèkt wǜrkèndi Druggluftbräms vo dè Bauart Knorr sowiè zuèsätzlich è dirèkti Zuèsatzbräms für d Lok un è Handbräms, wo uff dè vorderè Radsatz wǜrkèd. Well d Drèèzaal vom Luftprèsser, wo d Bräms vosorgt, vo dè Motordrèèzaal abhängig isch, cha mò d Chlyloks öfter uff Baanhööf dõdeby beobachtèd wörrè, wiè si im Stand uff Vollgas laufèd, um dè Zug schnèller mit Druggluft „uffbumpè“ z chönnè.
Diè 335er, wo funkfèrnschtüèrbar isch, unterschydèt sich vo dè 333er durch zuèsätzlichi Lampè hinter dè Füürerschtandsdürè, wo im Lokrangyrfüürer dè momentane Bedrybszuèschtand vom Faarzüüg aazeigè duèt, un èm zuèsätzlichè Grätechaschtè für d Fèrnschtüèrung ußè a dè Füürerschtandsrüggwand. Als einzigi Köf III hèt d 335er è automatischi Rangyrkupplung, bi wellèrè è Klauè um dè Zughòòkè vom aakupplètè Wagè glegt wörd. Sèlli Kupplung lòt sich ebbèfalls fèrnschtüèrè. Bi Bedarf lòt sich d Kupplung hochklappè un git denn è normali Schruubkupplung frei.
Well s sich um Chlylokomotyvè handlèt, hèn d Loks nit s vollschtändige Sicherheitspaket vo suschtigè DB-Lokomotyvè. Ab dè 333 102 isch è zuèsätzlichi Faar-/Stillschtandsübberwachung ybaut worrè. Diè letscht 333er-Seriè hèt è eifachi Pungtförmigi Zugbeyflussung (PZB) sowiè èn Zugfunk-Gräät ghaa.
Vo Brivatbaanè kaufti Köf III sin deilwys nõchdräglich mit PZB uusgrüschtet worrè, um au im Strèggèdiènscht ygsetzt wörrè z chönnè.
Sling Bikini
E Sling Bikini isch e eiteilig Badonzug, wu nit viil verdeckt wird, oder zmindescht soviil wie mit eme Bikini zeigt wird. Trait wird er wie e Bikinihos mit Bändel, nur dass die nit um d Huft, sundern um de Nacke bunde werre. Des losst di gonz Syte vum Liib unbedeckt. D Streife gihn zwische oder uf de Ussesyte vun de Brischt durich, wenn si breiter sin, kinne si au driiber gihn, kinne aber licht zum "obe ohni" sunne uf d Syt gschobe werre. Hinte gihn d Bändel meischt bis zwische d Pobacke runter. Des siht dene esu ähnlig us wie e Thong.
Slings werre au zum Teil Monokini gnennt, des isch aber nit gonz richtig, will des isch eigetlig ohni Bikini-Oberteil gmeint.
Quadratische Gleichung
A kwàdràtischa Gliichung ìsch a Gliichung, wo m’r asoo schriiwa:
Doo sìnn a, b, c Koeffizianta; x ìsch d’ Unbekànnta. Wänn d’rzüa b=0 ìsch, düet maa vun’ra rainkwàdràtischa Gliichung reeda.
Salla Gliichung hàt mehrera Leesunga, wo m’r asoo schriiwa:
Ìm Beraich vu da reälla Zààhla kààt d’ kwàdràtischa Gliichung kaina, aina odd’r zwai Leesunga hàà. Wänn dr Üssdruck unter dr Wurzel negàtiiv ìsch, dänn gìtt’s kää Leesung; wänn dr Üssdruck Null ìsch, gìtt’s àui kää Leesung; wänn’r positiiv ìsch, dänn sìnn zwai Leesunga.
D’ lìnka Sitta vu dara Gliiching ìsch dr Term vun’ra kwàdràtischa Funkzioon — àui „Polünoom vum zwaita Grààd“ gnännt —, wo gschrììwa wìrd. Ìm kàrteesischa Koordinààtasüschteem wìrd dia Funkzioon mìt’ra Pàrààwel dàrgschtällt. Geometrisch düet d’ kwàdràtischa Gliichung f(x)=0 d’ Nullschtälla vu dara Pàrààwel beschriiwa. Wänn a kwàdrààtischa Gliichung kää Leesung hàt, dänn hàt d’ äntschpraachenda Pàrààwel kää Nullschtälla.
Ruedi Hunsperger
Dr Hunsperger isch noch em Bärner Hans Stucki dr zweet Schwinger gsii, wu drei Mol Schwingerchenig woren isch. Är het 1966 z Frauefäld, 1969 z Biel un 1974 z Schwyz gwunne. Dr «Rüedu» isch as Schwinger seli populär gsii. Au 1972 z La Chaux-de-Fonds het er as große Favorit gulte, het aber wäg em Dod vu sym Vater nit mitgmacht. Anne 1974 isch em am Brünigschwinget s Fescht mit dr Maximalpinktzahl vu 60.00 gwunne. Des isch bishär no kaim andere Schwinger glunge.
Gachnang
Gòòchlinge (amtlich Gachnang) isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefèld im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Gòòchlinge liit i de Agglomeration Frauefeld. Zue de Gmaind ghöred d Ortstail Gachnang, Islike, Kefike, Niderwil und Oberwil. D Gmaindsflechi bstoht us 64,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 16,6 % Wald, 17,8 % Sidligsflechi und 1 % sustiger Flechi.
Gschicht
Gòòchlinge isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 889 as Kachanang (1531 Gachling).
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 11,2 % gläge.
Religion
57,5 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 6,1 %, CVP 11,5 %, FDP 10,1 %, GLP 8,5 %, GP 8,5 %, SP 12,1 %, SVP 37,7 %, Sustigi 5,5 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2906 Iiwooner 93,3 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 2,7 % Italienisch und 3,7 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Gòòchlinge ghöort zum Oschtschwizerisch
Botterens
Botterens (Frybùrger Patois ) isch e politischi Gmeind im Greyerzbezirk vom schwiizerische Kanton Frybùrg. Uf dütsch het me de Gmeind früehner Botteringen gsait. Sit em 1. Jänner 2006 ghört au Villarbeney zu Botterens.
Gschicht
Botterens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1227 aus Bothereyn (1403 Bosthereyn, 1490 Bocterens, 1668 Boterens).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 7,2 % gläge.
Religion
82,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 8,1 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 384 Yywoner 93,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,9 % Tüütsch ù 2,3 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 16 va de 384 Yywohner ggredt.
Literatur der Romantik
D Litratuur vo dr Romantik isch brägt gsi vo dr Sinnligkäit mit bsundrigem Gwicht uf de Fraue und Chinder, vom Uufebeschwööre aber au dr Kritik an dr Vergangehäit, vo dr Liebi zur Natur, vom Inträssi an dr menschlige Psüchologii und am Übernatürlige und vo dr Äinsamkäit vom Dichder.
Allgemäins
D Romantik isch en Epoche in dr Gschicht vo dr öiropäische Litratuur, wo im dütsche Sproochruum vom letschte Joorzäänt im 18. Joorhundert bis zur Middi vom 19. Joorhundert gangen isch. Mä däilt si ii in d Früeromantik (bis 1804), d Hochromantik (bis 1815) und d Spootromantik (bis 1848).
D Autore vo dr Romantik häi sich vo dr Antike und vo de klassische Vorbilder abgwändet und sich mit Theme us iirer äigene Kultur und Gschicht befasst. Das het bedütet ass si sich mee vo de Sage und dr Müthewält vom Middelalter häi lo beiiflusse. Au in dr Form häi d Romantiker anstatt vo de klassische Forme vilmol eender e fragmentarischi Schriibwiis verwändet.
Äine vo Gründ für die nöiji Sichtwiis isch dr Verfall vo dr ländlige Gsellschaft gsi, wo mit dr Industrialisierig Hand in Hand gange isch. D Romantiker häi die nöiji Wält mit iirer Gschäftikäit und iirem Lärm as abstoossend empfunde und sich noch ere Zit gseent, wo dr Mensch no in ere Sümbiose mit dr Natur gläbt het. Wil si aber doch gwüsst häi, ass e sonigi Zit nie chönnt zrugcho, häi si vilmol e melancholischi Grundhaltig aagnoo oder sich in fantastischi, unwirkligi oder äifach biidermäierligi Wälte gflüchdet und sich eso eskapistisch us em gsellschaftlige Lääbe witgehend zrugzooge oder sich ere chliistedtische Idülle verschriibe.
Schriftsteller vo dr Romantik in Öiropa und Nordamerika
D Romantik isch zun ere öiropäische Gäistesbeweegig worde. Vo Ängland und Dütschland us het si alli Länder in Öiropa erfasst. Si het d Filosofii, d Dichdig, d Künste, d Archidektur, d Religion, d Wüsseschaft, d Politik und d Gsellschaft erfasst.
Gurgum
Kurkuma (assyr. Gurgum) isch e neohethitische Stadtstaat vom 10. bis 8. Jh. v. Chr. gsii.
Laag
Kurkuma hett im Oste a Kumaha, im Südoste a Karkamis, im Süüde a Samʼal ggrenzt. D Hoptstadt isch Marqasi gsii, wo identisch isch mite antike Stadt Germanikeia und em hüttige Maraş i de Törggai.
Gschicht
De ältisti bikannt König isch de Astuwaramanza gsii, da isch e luwische Name, wo „Name sai!“ bidüttet, wa maint, as de Trääger vo dem Name birüemt were söll. Zur Zitt vom assyrische König Assurnasirpal II. (883–859 v. Chr.) isch Kurkuma e Vasall vo Assyrie wore und meriri König sind bizügt, ass si em assyrische König Tribut zallt hend. I de Mitti vom 9. Jh. v. Chr. hett de König Halparundiya (assyrisch: Qalparunda) gherrscht und Chrieg gege s Land Hirika, wo im Weste vo Kurkuma glegen isch, gmacht. De Adadnirari III. hett ane 805 v. Chr. d Grenze zwösched Kumaha und Kurkuma noi festgsetzt, zum Nootail vo Kurkuma, well da sich gegenöber em assyrische König nöd bsunders treu verhalte hett. Ane 743 v. Chr. hett de König Tarhulara vo Kurkuma zäme mit em König vo Urartu gege de Tiglatpilesar III. gchämpft. De isch geg Kurkuma zoge und het 738 de Tarhulara bisigt, und de hett müese Land an Panamuwa vo Samˀal abtrette. De Sargon II. het een denn, wi anderi Förste o, bischuldigt, gmainsami Sache mitem Mita von Muški z mache. Er isch 711 v. Chr. vo sim aigne Soo, em Mutallu, ermordet wore, grund gnueg för de Sargon Kurkuma zerobere und as Provinz Marqasi is assyrische Riich iizglidere.
König vo Kurkuma
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v. Chr. ab 711 assyrischi Provinz Marqasi
Idiophon
Idiofoon (vo altgriechisch ἴδιος (ídios) ‚äige‘, φωνή (phōnḗ) ‚Klang, Doon‘) häisst Sälbstdööner oder Sälbstklinger und bezäichnet e Muusiginstrumänt, wo as Ganzes schwingt und eso dr Klang erzügt oder wo dr Däil, wo dr Klang erzügt nid e gspannti Säite oder Membraan isch. In alle Kulture uf dr ganze Wält git s e se as Rhütmusinstrumänt. Idiofoon wärde mäistens us Holz, Metall oder Stäi gmacht.
Underschäidig
Mä underschäidet zwüsche
Bi de meerdöönige Ufschlaagidiofoon underschädet mä zwüsche Staabschbiil und Zupfidiofoon wie d Muuldrummle oder Lamellofoon.
Scheuren BE
Schüüre (amtlech Scheuren) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Schüüre isch es Dorf am rächte Stade vom Nidou-Büre-Kanal. D Gmeindsflächi bsteit us 54,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 25,7 % Waud, 12,4 % Sidligsflächi u 7,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Schwaadernou, Orpung, Saafnere, Meieried u Dotzige.
Gschicht
Schüüre isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1398 aus Schüren. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,8 % gläge.
Religion
77,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,5 %, CVP 0,6 %, EVP 6,1 %, FDP 1,4 %. GLP 5,6 %, GP 7,9 %, SP 13,7 %, SVP 40,4 %, Suschtigi 6,8 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 421 Ywohner 94,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 4,5 % Französisch u 0,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Schüüre ghört zum Hochalemannisch.
Skandinavien
Skandinavie isch uf der eine Sitta d Bezeichnig für d Halbinsla in Nordeuropa und uf dr andra Sitta oo a Bezeichnig für an Kulturruum.
Di Skandinavisch Halbinsla liit im Norda fa Europa und goot fa Trelleborg in Südschweda bis uffe zum Nordkap. Für d Geografe ghörand zue Skandinavie die Länder Norwega und Schweda und dr Nordweschta fa Finnland. Di Geologe zelland au ganz Finnland und di russischa Gebiet Karelie und Kola drzue; si redand drum fa Fennoskandinavie.
Zur skandinavischa Kulturgemeinschaft – gschichtlich und sproochlich – khörand die Länder:
Dänemark, Island, Norwega und Schweda bildand sit 1952 zämma dr Nordisch Rat.
Schloss Chillon
S Schloss Chillon isch es Schloss am Gänfersee. Sicher nachwiise cha ma s Schloss ab em 9. Johrhundert, wo vom Chloschter St. Maurice Befieschtigungsaalgae bauet worde sin, um d Verbindigsstrass vom Waadtland ins Wallis z überwache. Im 12. Johrhundert isch d Feschtig dann in de Bsitz vo de Bischöf vo Sitte cho un bal druf an d Grafe vo Savoye.
De Graf Peter II. vo Savoyen, wo d Lag vo Chillon schints guet gfalle het, het derte net numme e Feschtig welle, sondern e Residenz. Mit em Usbau het er de Pierre Mainier beuftrait. Der het d Baute, wo scho do si gsi, zu eme Ganze verbunde.
Schweden
S Chönigriich Schwede ( oder eifach Sverige ) isch e parlamentarischi Monarchi z Skandinavie. S Staatsgebiet schließt, näbe em öschtliche Teil vo dr skandinavische Halbinsel, d Insle Gotland und Öland mit i. Schwede isch Mitglid vo dr EU und vom Nordische Rot und hätt öppe 450.000 qkm und ca. 10,2 Mio. Iwohner. D Hauptstadt isch Stockholm. Witere wichtige Städt sind Malmö, Göteborg, Västerås, Norrköping, Linköping, Umeå, Örebro, Lund, Halmstad und Uppsala.
Geographii
Schwede gränzt im Weschte ans Skagerrak, s Meer zwüsche Schwede, Norwege und Dänemark) und s Kattegat, d Meerängi zwüsche Schwede und Dänemark, und im Süde und Oschte an d Oschtsee.
Sproche
In Schwede isch Schwedisch d Amtssproch (syt em 1. Juli 2009 au offiziell ). Dialäkt, wo ender vil vom Standardschwedische abwyched, sin under anderem Schonisch (skånska) im Süde, s Älvdalisch (älvdalska) im innere Weschte und s Gotländisch (gotländska) uf Gotland. Anerkannti Minoritätssproche sind Saami (samiska) im Norde vom Land, Meänkieli (Tornetalsfinnisch) und Finnisch an de finnische Grenze, Jiddisch und Romani.
Diesen
Diesen (lothrìngisch; frànzeesch Diesen, ditsch Diesen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografie
Diesen lijt àm Rànd vum Warndt in dr Neh vun dr Granz zum Sààrlànd. D Nochbergmeine sìn Creutzwald ìm Norde, Carling ìm Sìdoschte, Saint-Avold ìm Sìde, Porcelette ìm Sìdweschte und Ham-sous-Varsberg ìm Weschte.
Gschìcht
Diesen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1422.
Ìm Johr 1767 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Diesen ìsch. Diesen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Diesen ghert zem Rhinfrankisch.
Niklaus Riggenbach
Chindheit und Usbildig
Im Niklaus Riggenbach sy Familie isch urschprünglich us em Schwyzerische Rünebrg, (Baselbiet) cho. Nach em früeje Tod vo sym Vater isch d Muetter mit yre acht minderjöörige Chinder zrugg in d Schwyz nach Basel. Dr Niklaus Riggenbach het e Mechanikerleer gmacht und isch nach em Leerabschluss in d Frömdi gange. Vo Lyon us het yn sy Wäg 1837 nach Paris gfüert, wo är e Stell aagno het. In Obekürs het är sich grossi Kenntniss in dr Matematik und dr Füsik aageignet. 1839 isch är bi dr Eröffnig vo dr Baanlinie Paris–St. Germain drby gsi und het sys noyie Läbenszyl erkennt: Jetz het är sich numme no im Bou vo Lokomotive welle widme.