cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arogno
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Arogno isch dr Corrado Sartori.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Arogno ghert zum Comasco-Lecchese.
Böuwärch
Chilche Santo Stefano
Ludwigsberg
Ludwigsberg stoht fir
Lueg au
Berthold III. von Zähringen
Dr '''Berthold III. vu Zährige''' (* um 1085; † 3. Mai 1122 bi Molse) isch Herzog vu Zährige gsi. Anne 1120 het dr Berthold d Stadt Fryybeg grindet.
Läbe
Dr Berthold III. het anne 1111 d Regäntschaft vu syy Vater Berthold II. ibernuu. Är het dr Chaiser Heinrich V. unterstitzt un het e wichtige Yydrag gleischtet zum Wormser Konkordat 1122. Är isch in ere Fehde gege d Stadt Molse gstorbe. Syy Brueder Konrad het derno d Herrschaft ibernuu.
Dr Berthold III. isch ghyrote gsi mit dr Sofie vu Bayern, ere Dochter vum Heinrich em Schwarze.
Dario Cologna
De Dario Alonzo Cologna (* 11. März 1986 z Santa Maria Val Müstair) isch en Schwizer Skilangläufer us em Bündnerland.
Erfolg
Er hät i de Saison 2008/09 als erste Schwizer überhaupt de Gsamtwältcöp im Langlauf gwunne. Bi Olympische Spiil hät er bisher drü Goldmedaille und bi Wältmaisterschafte eini erkämpft. Je drümol hät er d Tour de Ski und d Gsamtwärtig vom Skilanglauf-Wältcöp für sich entschide. De Engadin Skimarathon hät er viermol als Gschnällschte absolviert.
Weltcupsieg im Team
De Dario Cologna hät zwüsche 2007 und 2014 15 mol Gold i verschidnige Diszipline gwunne.
Varia
Sit 2010 trait en Zug vo de Rhätische Bahn, de Triibzug «Allegra» Nr. 3504, de Name Dario Cologna''.
Schlacht von Tschaldiran
D Schlacht bi Tschaldiran (au Çaldıran, Çaldiran, Tschāldirān,, DMG Čāldirān) het am 23. August 1514 in dr Nööchi vo Tschaldiran in Ostanatolie zwüschen em Osmanische Riich under em Sultan Selim I. und de Safawide vom Persische Riich under em Schah Ismail I. stattgfunde. Iire Usgang isch en entschäidende Siig für d Osmane gsi. D Osmane häi drvo brofitiert, ass si Kanoone iigsetzt häi, wääred d Kizilbasch-Soldate vo de Safawide sonigi Waffe as uneerehaft abgleent häi.
D Folge
Noch dr Schlacht isch dr Sultan Selim I. bis zur Hauptstadt vo de Safawide Täbris vorgstoosse und het sä erooberet. D Safawide häi iiri Hauptstadt uf Qazvin verläit. 1598 isch denn Isfahan Hauptstadt worde, wo zentraal gläägen isch. Dr Selim I. het Tabris müesse ufgee und dr Fäldzuug abbräche, wil dr Winter cho isch und dä seer hert isch in de Gebirg vo dr hütige iranische Browinz West-Aserbaidschan.
Kloster Reichenau
S Chloster Riichenau isch e ehmolegi Abtai vo de Benediktiner uf de Insle Riichenau im Bodesee.
Schlacht von Tschaldiran
D Folge
S Osmanische Riich het aber d Heerschaft über Ostanatolie mit wichdige Stedt wie Diyarbakır und Van bhalte. D Gränze wo noch dere Schlacht entstande isch, het sich sidhäär fast nüm gänderet und für hundert Joor si d Safawide käi Bedroig me gsi für d Osmane.
Kloster Reichenau
Gschicht
De Pirmin hät 724 uf de gröschte Insle im Bodesee s Chloster gründet. De Abt Waldo hät gege Endi vom 8. Johrhunder d Riichenauer Chlosterschuel gründet. Ums Johr 800 hät am Westendi vo de Insle, hüt Niderzäll, de Egino, en ehemolige Bischof vo Verona, d Cherche Sankt Peter und Paul baue loo. Geges Endi vom 9. Johrhundert isch uf de östliche Site vo de Insle d Cherche Sankt Georg errichted worde.
Schlacht von Tschaldiran
D Folge
Wo d Osmane gwunne häi, häi sich die kurdische Föidalheere und lokale Fürste uf iiri Site gschlage, sich vo de Safawide abgwändet und de Osmane iiri Loyalidäät versproche. Vo Ostanatolie us häi d Osmane d Kontrolle über en Abschnitt vo dr Siidestrooss gwunne und spööter au Egüpte vo dört us erooberet.
Kloster Reichenau
Gschicht
En Abt Markus hät im Johr 1540 d Laitig vom Chloster em Bischof vo Konstanz übergee. Es isch dänn bis zu sinnere Uflösig anno 1757 e Priorat blibe. 1803 händ di letschte drü Mönch d Insle verloo.
Schlacht von Tschaldiran
D Folge
E Hufe vo deene, wo dr Schah Ismail I. understützt häi, si denn us Anatolie gflüchdet. Die turkmenische Stämm, wo no übrig bliibe si, si vo denn aa in dr Defensive gsi und mit iine s Alewitedum. Dr Sultan Selim I. het s orthodoxe Sunnitedum verbräitet und gältet hüte no under de Alewite as umbeliebt. D Safawide si orthodoxi Schiite worde. Wil d Hauptstadt uf Isfahan verläit worden isch, isch s „persische Elemänt“ innerhalb vom Riich gegenüber dr turkmenische Milidääraristrokratii (Kizilbasch) erheeblig versterkt worde. D Vorstellig, ass dr Schah Ismail I. dr Mahdi sig, isch mit dr Niiderlaag vo Tschaldiran verschwunde, und wil dr Ismail dä Status under de Kizilbasch verloore het, si Riwalidääte zwüsche de Stämm usbrochen, won er 1524 gstorbe isch.
Kloster Reichenau
Widerbeläbig
Sit em Johr 2004 läbt z Niderzäll offiziell wider e chlinni Gmainschaft vo Benediktiner, wo för di seelsorgerliche Ufgobe uf de Insle zueständig sind.
UNESCO-Wälterbi
Sit em Johr 2000 isch d Insle Riichenau wäg em ehmolige Chloster und sine Schrifte uf de Liste vom UNESCO-Wälterbi.
Saint-Marcel (Aostatal)
Saint-Marcel (frankoprov. ’en-Mar’éi / ’en-Mar’ì) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Saint-Marcel ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Emilius.
Geografi
Saint-Marcel lyt im Augschtdal uf dr rächte Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Basses-Druges, Champremier, Crêtes, Druges, Enchésaz, Fontaney, Grand-Chaux, Grandjit, Layché, Mézein, Morges, Mulac, Plout, Pouriaz, Réan, Ronc, Sazaillan, Seissogne, Viplanaz, Prélaz (chef-lieu), Prarayer, Clapey, Sinsein, Troil, Moulin, Grange. Nochbergmaine sin Brissogne, Cogne, Fénis, Nus un Quart
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Saint-Marcel dr italienisiert Name 'San Marcello drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Saint-Marcel isch dr Roberto Crétier.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Saint-Marcel ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Saint-Marcel sin 83 Froogebeege wider retuurchuu.
Hausen AG
Huse (amtlich Hausen, bis 2003 Hausen bei Brugg) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf isch mit Windisch zämegwachse.
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 321 Hektare, dodervo sind 152 Hektare Wald und 95 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 500 Meter, di tüfschti uf
Dürnau (Landkreis Biberach)
Dirrna (dt. Dürnau) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 66,3 % Landwirtschaftsfleche, 26,7 % Wald, 6,5 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Dirrna gheret koene weitere Ortsdoel.
Verwaltong
Dirrna hot sich mit dr Stadt Buacha ond dr Gmoene Allaschhausa, Allmãschweiler, Bätzaweiler, Duifabach, Kãnza, Moosburg, Ogglschhausa ond Seekirch zom Gmoeverwaltongsveband „Bad Buchau“ mid Sitz en Buacha zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Bernhard Merk.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dirrna ghert zom Mittelschwäbisch.
Hausen AG
Gschicht
S erschti Mol taucht Husen in ere Urkund us em Johr 1254 uf. S Dorf het im Mittelalter zum Eigeamt vo de Habsburger ghört und isch en Teil vo ihrem ältischte Bsitz gsi. Im 1397 hei d Habsburger de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt. Im Johr 1415 hei d Bärner de Aargau eroberet und s Dorf isch en Teil vom Bärner Underaargau worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigfüert worde und s Chloschter ufghobe. Zur Verwaltig vom ehemolige Chloschterbsitz het Bärn d Landvogtei Königsfälde gründt.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Huse ghört sither zum Kanton Aargau.
Forstheim
Forschem (frz. Forstheim, dt. Forstheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Forschem hàt bìs züe dr Frànzesche Revolütion züe dr Bfàrrei Eschbàch ghert.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Forschem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Grenoble
Grenoble [] (Arpitanisch Grenoblo, dütsch früener emol Graswalde) isch d Hauptstadt vom franzöösische Departemänt Isère und vo dr Dauphiné in dr Region Rhône-Alpes im Südoste vo Frankriich. Dr Ort isch woorschinlig dört entstande, wil d Flüss Isère und Drac dört inenanderfliesse.
Lanvénégen
Lanvénégen (bretonisch Lannejenn) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Grenoble
Grenoble het Iiwoonern (Stand ) und isch die grössti Stadt in de Alpe, wo am Hoochgebirg lit, grösser no as Innsbruck, wo bäidi dr Turismus für sä wichdig isch. Im ganze Groossruum lääbe öbbe 665'000 Lüt.
Lanvénégen
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lanvénégen lyt am Ellé, 42 km vu Quimper un 31 km nordweschtli vu Lorient uf ere Hechi zwische 52 m un 188 m iber Normalnull. Im Norde un Side wird d Gmai vu zwee Näbefliss vum Ellé begränzt, vum Inam oder Ster Laër un vum Naïc. Nochbergmaine sin Faouët, Guiscriff, Meslan un Querrien. Zue dr Gmai e ghere iber 80 Wyler: Beg-en-Allée, Boutel, Caraizic, Castellou, Croix de Keroual, Gossal, Guern Vihan, Guernbrigent, Guernléoret, Ker Anna, Kerancargour, Kerbouer, Kerbrestou, Kerdellec, Kerendreut, Kergaouidal, Kergariou, Kergoff d’en Bas, Kergoff d’en haut, Kerhellou, Kerhern, Kerhouarn, Kériel, Kerihuel, Kerisole, Kérizac, Kerlégant, Kerlen, Kerliou, Kerman, Kernégont, Keroual d’en Bas, Keroual d’en Haut, Kerroué d’en haut, Kerroué-d’en-Bas, Kervennec, La Chapelle, La Ville Neuve, Lanzonnet, Le Bourgeal, Le Bruguel, Le Cleustrou, Le Cleuziou, Le Douar Roux, Le Gouahel, Le lijou, Le Pont Saint-Mélaine, Le Quilliou, Le Quilloten, Le Quinquis, Le Restou, Le Rhède, Le Sterlé, Léonas, Les Kaolins, Lescréant et moulin de Lescréan, Loge Coucou, Métairie de Lescréant, Miné Riou, Minebrienne, Minegroes, Mineguen, Minemeur, Moulin Baden, Moulin de la Trinité, Moulin de la Villeneuve, Moulin du pont-Lédan, Moulin du Rest, Ninez, Nordréhan, Parc er Gat, Penéven, Petit Kériel, Prezal Puz, Resteninic, Roscoat, Rosengat, Rosquéo, Saint Georges, Saint Urlo, Saint-Quijeau, Toul Bren, Traouguen, Traouman, Ty Bezen, Vetvihan-Vetveur.
Grenoble
Geografii
Numen e baar Kilometer äwäg befinde sich alpini Bärggipfel wo zum Däil me as 3000 m hooch sin: s Bärgmassiv vom Vercors, d Gebirgszüg vo dr Chartreuse und d Chaîne de Belledonne, de westlige Uslöifer vo de franzöösische Alpe.
Lanvénégen
Gschicht
Lanvénégen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1536 as Languenegean (1630: Lenmenezen), Beg-en-Allée 1791, Boutel 1448, Caraizic 1426, Castellou 1426, Gossal 1601, Guern Vihan 1477, Guernbrigent 1610, Guernléoret 1477, Ker Anna 1928, Kerancargour 1541, Kerbouer 1518, Kerbrestou 1484, Kerdellec 1426, Kerendreut 1455, Kergaouidal 1477, Kergariou 1426, Kergoff d’en Bas 1539, Kergoff d’en haut 1513, Kerhellou 1518, Kerhern 1539, Kerhouarn 1460, Kériel 1477, Kerihuel 1563, Kérizac 1540, Kerlégant 1578, Kerlen 1455, Kerliou 1426, Kerman 1543, Kernégont 1483, Keroual d’en Bas 1518, Keroual d’en Haut 1475, Kerroué d’en haut 1539, Kerroué-d’en-Bas 1539, Kervennec 1962, La Chapelle 1690, La Ville Neuve 1448, Lanzonnet 1426, Le Bourgeal 1504, Le Cleustrou 1543, Le Cleuziou 1426, Le Gouahel 1700, Le lijou 1543, Le Pont Saint-Mélaine 1566, Le Quilliou 1460, Le Quilloten 1543, Le Quinquis 1464, Le Restou 1445, Le Rhède 1462, Le Sterlé 1518, Léonas 1426, Les Kaolins 1930, Lescréant et moulin de Lescréan 1440, Métairie de Lescréant 1578, Miné Riou 1672, Moulin Baden 1460, Moulin de la Trinité 1426, Moulin de la Villeneuve 1539, Moulin du pont-Lédan 1483, Moulin du Rest 1518, Ninez 1426, Nordréhan 1374, Penéven 1477, Petit Kériel 1962, Resteninic 1540, Roscoat 1426, Rosengat 1477, Rosquéo 1477, Saint Georges 1460, Saint Urlo 1496, Saint-Quijeau 1426, Traouguen 1578, Traouman 1430, Ty Bezen 1635, Vetvihan-Vetveur 1541.
Grenoble
Vercheer
Grenoble hät zwor en Flughafe, dä liit aber öpe 40 km nordöstlich vo de Stadt ewägg. Isebahnlinie und Autobahne gits noch Nordweste, Nordoste und i südlicher Richtig. Z Grenoble isch au de Endpunkt vo de Route Napoléon, de französische Nationalstrooss Route Nationale 85, churz RN 85, wo vo Antibes am Mittelmeer dur d Alpe uneue chunnt.
Lanvénégen
Verwaltig
vu Lanvénégen isch. Lanvénégen ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Lanvénégen ghert zum Bretonisch.
Ordnungszahl
''Dä Artekel behandelt d'Ordnigszahl als chemische Begreff. För de Begreff i de Mängelehr lueg bitte onder Ordinalzahl.''
D Ordnigszahl, au Atomnommere oder Chärnladigszahl, ged d Azahl vo de Protone im Atomchärn a. S Formlezeiche vo de Ordnigszahl esch s'Z. Atom met de gliich Ordnigszahl ghörid zom gliche Elemänt und verhaltid sech gliich bi chemische Reaktione.
Sie werd onde lenggs näbem Elemäntsymbol aagäh, Bispel: Well aber s Elemäntsymbol eidütig d'Ordnigszahl bestemmt, werd d'Ordnigszahl sälte - meischt nor i tabellarische Öbersechte - i dere Form aagäh.
Lueg au: Massezahl, Isotop, Periodesystem
Alawiten
D Alawite (, au Nusairier, ) si e Däil vo dr schiitische Gmäinschaft im Nooche Oste. Si si was vo de irakische Ghulū no übrig bliibe isch. D Alawite lääbe hauptsächlig z Sürie, in dr Türkei und im Libanon. D Alawite si nid immer und nid vo alle Muslime as Muslim anerkennt worde.
Under em sürische Bresidänt Hafiz el Assad und sim Soon Baschar nämme d Alawite z Sürie e Machtposizion ii, wo sit em Ufstand vom «Arabische Früelig» in Gfoor isch. Es het Übergriff vo de Ufständische gege Alawite gee, und vili Alawite häi Angst, ass es Verfolgige wurd gee, wenn d Revoluzioon wurd groote.
Peloponnesischer Krieg
Dr Peloponnesisch Chrieg isch ä Machtkampf gsi zwüsche Schbarta und Athen, wo vo 431 v. Chr. bis 404 v. Chr. duurt het und mit dr Niiderlag vo Athen z Änd gangen isch.
Dr erscht Peloponnesisch Chrieg
Zerst isch Schbarta z Böozie iimarschiert und het d Athener in dr Schlacht vo Tanagra gschlage, aber churz druf hai d Athener d Thebaner, wo mit Schbarta verbündet gsi si, bi Oinophyta gschlage und vo denn aa Middelgriechland beherscht. 445 v. Chr. isch dr erscht Chrieg z Ändi gsi, und s het keini groossi Veränderige ge. Dr drissigjöhrig Friide, wo usghandlet worden isch, het aber nit lang ghebt. Scho 433 v. Chr. hai Korinth und Megara us verschiidene Gründ brobiert d Schbartaner zum Chrieg gege Athen z überrede. D Schbartaner häi vor zwei Sache Angscht gha, dass Athen z mächtig wurd, aber vor allem, ass ihre Bund abgschwecht wurd, wenn Verbündeti wurde usdräte, und dass denn d Bedrohig dur d Helote sich wurd verschlimmere. So hai d Schbartaner jede Summer d Umgäbig vo Athen afo verwüeschte und d Athener hai brobiert Hafeschdedt, wo mit Schbarta verbündet gsi si, z erobere. 430 v. Chr. het a Süüchi ä Viertel vo dr Bevölkerig vo Athen umbrocht, under ihne dr Perikles, wo d Athener zum Chrieg überredet gha het. 425 v. Chr. het Schbarta vorgschlage Friide z mache, aber d Athener under em Kleon hai abglähnt. 422 v. Chr. si dr Kleon und dr schbartanisch General Brasidas bi Amphipolis gfalle und dr Nikias het e Friide chönne ushandle.
Dr Phrygier Alkibiades (öbbe 450 bis 404 v. Chr.) het groossen Iifluss gha z Athen und wo im Johr 415 v. Chr. d Schdadt Segesta um Hilf gege dr mächtigscht sizilianisch Schdadtschtaat Syrakus bittet het, het er e Fäldzug z Sizilie befürwordet. Athen het 134 Triere und 5.000 Hoplite under dr Füehrig vom Alkibiades, em Nikias und em Lamachos uf Sizilie gschiggt, eini vo de gröschte Flotte, won ä griechische Schdadtschtaat je ufgschdellt het. Dr Nikias het d Belagerig vo Syrakus gleitet, nochdäm dr Alkibiades uf Athen zrugggrüeft worden isch, wil men en het welle vor Gricht schdelle. Er isch aber zu Schbarta übergange. D Belagerig isch nid vorwärts cho, obwol dr Demosthenes im Johr 414 ä Verschterkig mit sich brocht het. Im neggschde Johr isch die athenisch Flotte im Hafe vo Syrakus vernichtet worde, und wo d Athener hai welle uf Athen zrugggo, si die meischte Druppe gfange gnoh worde und vili von enä si umcho. Dr Nikias und dr Demosthenes het mä hiigrichtet.
Marion Zimmer Bradley
D Marion Zimmer Bradley (* 3. Juni 1930 z Albany, New York; † 25. September 1999 z Berkeley, Kalifornie), isch an US-amerikanische Schriftstellerin gsi.
Peloponnesischer Krieg
Dr zwäit Peloponnesisch Chrieg
D Schbartaner hai Drubbe z Attika schtationiert uf e Rotschlag vom Alkibiades hi, und hai d Versorgig vo dr Schdadt überland underbroche. D Perser häi mit de Schbartaner afo verhandle und hai ene Geld uszahlt und drfür Chläiasie übercho. Vili Mitgliidschdaate vom Attische Seebund si nid glücklig gsi, wil Athen si nid as gliichberechtigti Mitgliider behandlet het, und hai vom Johr 412 v. Chr. aa dr Bund verlo. D Schbartaner hai mit em Gäld vo de Perser ä Flotte baut, hai aber d Athener uf See nid chönne schlo. 411 v. Chr. hai z Athen Oligarche, wo dr Alkibiades agschdachlet und inä verschproche het, ass är wurd zwüsche Athen und de Perser vermiddle, beschlosse, die demokratisch Verfassig zu ihre Gunschte z ändere. Mit Iischüchterig und Bropaganda hai si d Volksversammlig drzue brocht e Root vo 400 z wehle, won ä neui Verfassig wurd schriibe. Dä Root het d Schdadt afo regiere, aber s het kai Friide gä, weder mit de Perser no mit Schbarta. D Ruedermannschafte hai aber die demokratischi Verfassig underschdützt und dr Putsch isch 410 v. Chr. beändet worde. In däm Johr het dr Alkibiades widr d Site gwächslet und agfange de Athener z hälfe, und het bi Kyzikos am Marmarameer die schbartanisch Flotte, wo vom Mindaros kommandiert worden isch, vollkomme vernichtet. Dr Alkibiades isch 407 v. Chr. gschdürzt worde, nochdäm dr schbartanisch Admiral Lysander de Athener ä Niiderlag bi Ephesos zuegfüegt het. Dr Alkibiades het sich uf Thrakie zruggzoge und isch 404 v. Chr. noch dr Kapitulation vo Athen zum persische Satrap Pharnabazos gflüchtet, aber dört uf Befähl vom Lysander ermordet worde.
Marion Zimmer Bradley
Dia meischta Lüt kennen vo dr Marion Zimmer Bradley era sine Fantasy-Romane, vor allem dia Gschichta us m Darkover-Zyklus und "Die Nebel von Avalon ", wo dia Artussage us Sicht von ra Fro vazällt. Us deam Buach isch 2000 an Film fürs Fernseha gmacht wora. In "Die Feuer von Troja" hot se a ähnlichs Konzept vawendet: döt wird da trojanische Kriag us Sicht vo da Prieschterin Kassandra ufgschafft.
Peloponnesischer Krieg
Dr zwäit Peloponnesisch Chrieg
406 hai d Athener de Schbartaner non ä Niiderlag zuebereitet bi dr Inslegrubbe vo de Arginuse im Egeische Meer, wobii si sälber au groossi Verluscht erlitte hai, und wil d Ruederer vo athenische Schiff, wo undergange si, nit grettet worde si, het mä z Athen ä baar hoche Offizier dr Brozäss gmacht und si hiigrichtet. Die meischte Verbündete vo Athen hai sich vom Seebund glöst und nume Samos het bis zum Schluss zur Schdadt ghalte. S Ändi vom Chrieg isch nur no ä Froog vo dr Zit gsi. Dr Lysander, underschdützt vo de Perser, het d Getreidzuefuehr uf Athen dur ä Helleschbont chönne underbräche, het im Johr 405 v. Chr. bi Aigospotamoi die athenisch Flotte vernichtet und denn d Schdadt iigschlosse. 404 v. Chr. het Athen kapituliert.
D Folge vom Chrieg
A baar vo de Verbündete vo Schbarta, under ihne Thebe und Korinth, hai welle Athen vollkomme zerschdöre, aber d Schbartaner hai s vorzoge, Athen as Gegegwicht lo z exischdiere. Es het zwar sölle schwach si, für dass es nid ä neue Konflikt chönnt afo: Athen het alli siini Schiff usser zwölf müesse ufgä. Die Lang Muure, wo d Schdadt mit em Hafe Piräus verbunde häi, si abbroche und dr Seebund isch ufglöst worde. Dr Lysander het z Athen d Iirichdig von ere Regierig vo Oligarche understützt, wo pro-schbartanisch gsi isch, aber scho im Johr druf isch die Herrschaft vo de Driissig gschdürzt worde. Im Egeische Meer si überall schbartanischi Garnisone errichtet worde. Korinth und Theebe aber si mit em Usgang vom Chrieg nid zfriide gsi und häi sich mit iirem ehemoolige Find Athen gege Sparta verbündet. Dä Chrieg het aber käini Resultaat brocht, usser dass er Sparta draa ghinderet het, die griechischi Hegemonialmacht z wärde.
Au in Chläiasie het s kä Friiede gee. D Schbartaner hai zwar de Perser verschbroche gha, ass si d Macht über Chlaiasie mit siine griechische Schdedt wurde übercho, aber jetzt hai si das Verschbräche broche und afo mit de Perser Chrieg mache. D Perser, wo zerst die antispartanischi Koalizioon understützt häi, si denn uf d Site vo Sparta gwäggslet und häi 387 v. Chr. Athen e Friide ufzwunge und die erschöpfte griechische Stadtstaate häi iine ir Rächt über Chläiasie müesse beschdätige.
Marion Zimmer Bradley
Leaba
Undaram Nama Marion Eleanor Zimmer isch se 1930 z Albany ufd Wealt ko und hot mit elf Johr scho era sine erschta historische Romane gschriba. 1946 hot se am New York State College agfanga, Lehramt z schtudiera, hot aba drü Johr schpöta ufghört und an driißg Johr ältara Iisabahna ghürota und glei druf s’erschte Kind kriagt. Ersch 1965 hot se denn im zwoata Alof s Schtudium a da Hardin Simmons University (Abilene Texas) fertig gmacht.
Ersch noch era sinem erschta Kind hot se era siine Homosexualität entdeckt und isch denn in da fuchzga Johr in da Lesbengewegung "Daughters of Bilitis" aktiv gsi. Si hot für deane Zit pionierhaft s Thema Homosexualität in era siina Büacha enttabuisiert und vorurteilslos und gliichberechtigt dargschtellt. Era siine erschta Büacha sind 1953 ussako, aba ersch d‘ Avalon-Saga isch richtig erfolgriich gsi. 1964 hot se sich vo era sinem Ma schiida lo und a paar Wocha schpöta dr Walter Henry Breen ghürota, an Autor und Numismatika, wo gforscht hot zur Gschichte vo Homosexualität und Päderastii. Mit eam hot so nomol zwoa Kinda kriegt. Und nomol hot se a Usbildung gmacht, desmol a da renommierta University of California, Berkely und isch o oans vo da Gründungsmitglida vo da Society for Creative Anachronism.
1979 hot se sich vo era siinem zwoata Maa trennt, isch aba bis zu era siinem Tod in da gliicha Schtroß z Berkely wohna bliba wia er: i ma richtiga Schriftstellahuushalt (Greyhaven) zäm mit era siinara Schwögarinna Diana L. Paxson und Tracy Blackstone, und era siinem Bruada Paul Edwin Zimmer. 1980 isch se gliichzittig mit Breen zum Prieschta vo da der "Holy Apostolic-Catholic Church of the East (Chaldean-Syrian)" gweiht wora, vom bekannta schwula Erzbischof Mikhail Itkin. Am 25. Septemba 1999 isch se a nam Schlägle gschtorba.
1949 hot se Robert Alden Bradley ghürota, an Iisabahna, wo driissg Johr älta gsi isch wia si und isch mit eam ge Texas zoga. 1950 hot se s erschte Kind, David Bradley, kriagt 1950-1953 hot se agfanga zum Büacha schriiba, wiil se’s Leaba mit era sinem Ma num vatreet hot und se bim Schriiba flüchta hot künna 1953 hots Magazin "Vortex SF" zum erschta Mol a Gschicht vo era ussabrocht 1957 isch "Bird Of Prey" vaöffentlicht wora. In deam Buch hot se zum erschta Mol a Wealt, Al-Merdin, mit telepatisha Bewohna entwicklt – a Konzept, wo se nocha mit m Darkover Zyklus perfektioniert hot. 1962 isch da erschte Darkover Roman ussako: das Schwert des Aldones 1963 hot se sich vo era sinem Ma schiida lo 1964 hot se Walter Henry Breen ghüürota, und isch mit eam uf Berkeley, California zoga. 1964 isch eana Sohn Patrick Breen uf d Wealt ko 1966 hond se a Möatile, Dorothy Breen, kriagt 1982 hot se era sin erschta Bestseller „Die Nebel von Avalon“ schriiba 1984 hot se da Locus Poll Award in da Kategori „Fantasy“ kriagt 1988 hot se agfanga, a oagas Fantasy Magazine ussazgea, in deam se bsudas junga Schriftstellerinna an Platz gea hot zum Gschichta vaöffentlicha 1999 isch d Marion Zimmer Bradley a ma Schlägle gschtorba.
Anthologiia
ussagea vo dr Jennifer Roberson
Erzählunga
Era sine Erzählunga sind zum gröschta Toal als Anthologia vo era seal ussa gea wora. Vo na paarna gits mehrere Fassunga, wiil se vo vaschiedana Lüt übasetzt wora sin (drum sin dia Übasetza o all agea).
posthum
Die Feuer von Darkover
veröffentlicht vo dr Deborah J. Ross
Literatur
Biiträg, wo 1988 in "Die Welt der Marion Zimmer Bradley - Retter des Planeten" erschine sin:
Eberhardzell
Zäll (dt. Eberhardzell) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 65,1 % Landwirtschaftsfleche, 25,4 % Wald, 8,5 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Zäll gheret d Ortsdoel Eberhardzell, Füramoos, Mühlhausen ond Oberessendorf.
Gschicht
Zäll ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1246.
Verwaltong
Zäll hot mit dr Stadt Bibra ond dr Gmoene Addaweiler, Hochdorf, Maslhõẽm, Middlbibra, Õmmadorf ond Waarthausa a e Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Guntram Grabherr.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Obermettingen
Obbermettingè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt. S grösseri Gschpônli vo Obbermettingè isch Untermettingè, wo öppè 1,4 km witer südlich lyt. Obbermettingè liferèt sich è Chopf-a-Chopf-Rennè mit è Hürrlingè um dè Titel Chlynschte Ortsdeil vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf. Well Hürrlingè knapp gwunnè hèt, isch Obbermettingè hützdaag (Stand: November 2016) dè zweitchlynschte Ortsdeil i sèllèrè Gmeind.
Geografy
Obbermettingè lyt uff 620m NHN im mittlerè Steinadal, dè högschte Pungt uff dè Obbermettinger Gmarkung lyt im Großholz. Obbermettingè lyt wiè d Dörfer Wittlekofè un Bettmèdingè a dè linkè Haaldè vom Steinadal, ebbèso wiè Bettmèdingè lyt Obbermettingè in èm Sitèdobel (fascht) am obberè Rand vom Steinadal. S nägschte Dorf bi Obbermettingè isch Untermettingè (au Mettingè benamst), Bettmèdingè lyt 3,7 km nördlich un Muuchè 3 km nordöschtlich vo Obbermettingè èwäg. Zwǜschè Obbermettingè, Bettmèdingè un Muuchè lyt s Großholz, eins vo dè gröschte Waldgebièt im Albgau öschtlich vo dè Steina. S Großholz gòt bis uff è Höchi vo öppè 772m NHN uè, un sorgt für èn beschränktè Obbermettinger Horizont im Nordè un Oschtè. Südlich vo Obbermettingè drènnt èn 670m NHN hochè Buggel diè beidè Mettinger Dörfle vonènand. Freii Sicht hèn d Obbermettinger nu i s Steinadal iè un drübber wäg in Richtung vom Gmeindshauptort Üülingè, wo in èm Abschtand vo 3,5 km wescht-südweschtlich vo Obbermettingè lyt. Schlièßlich isch Obbermettingè 15,5 km vo dè Chreisschtadt Waldshuèt èwäg.
Gertrud Albrecht
D Gertrud Albrecht (* 16. März 1909 z Fryburg; † 27. März 1985 au dert) isch e dytschi Schurnalischti un Schriftstelleri gsii.
Obermettingen
Gschicht
Mettingè isch zum èrschtè Mòl im 9. Johrhundert in èrè Schenkungsurkund a s Kloschter Rhynau erwäänt worrè. Zämmè mit Èndermettingè un Lööningè hèt dè Ort bis zu dè Ygmeindung zuè Üülingè-Birchèdorf zu dè sèlbschtändigè Gmeind Obbermettingè ghört. 1373 isch s Dorf èrschtmòls als ze Nidren Mettingen benamst worrè. Gröschti Grundbsitzer sin s Kloschter St. Bläsy un s Kloschter Berau gsi. 1394 isch dè St. Georgsritter Fridrich vo Oftringè Bsitzer vo dè Untermettinger Burg gsi. 1389 hèt er è Guèt a s Rièdèmer Kloschter vokauft. Dè Heiner vo Ärzingè hèt 1427 dò gwoont un Pfandgüèter vo dè Fürschtèbärger ghaa. 1469 isch er letschtmòls erwäänt worrè. Uff dè Untermettinger Bärg hèt dè Hans vo Kränkingè, als vo Küssèbärg benamst, dè Freihèrr vo Roggèbach. Er hèt 1481 a dè Georg vo Ärzingè übbergää un a si Wyyb Ursula dè sèchst Deil vom Zeentè vo Mettingè, Raßbach un Lööningè. Sin Èrbe isch denn dè Wilhelm vo Grièßè gsi, er hèt sin Aadeil 1495 a s Kloschter Bèrau vokauft. 1599 isch dè Johann Jakob vo Beck Obbervogt vo dè Hèrrschaft Mettingè gsi. 1610 isch d Hèrrschaft durch Kauf a dè Maximilian vo Bappèheim un 1639 a d Fürschtèbärger gangè.
Gertrud Albrecht
Si het z Fryburg gwohnt un Sozialpedsgogik un Schurnalischtik studiert. D Albrecht isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft un vum «Arbeitskreis für alemannische Sprache und Dichtung» gsii un het näbe hochdytsche Gedicht un Verzellige au sonigi im Dialekt gschribe. Doderby het si uf Markgreflerisch gschribe.
Obermettingen
Gschicht
Obbermettingè isch 1806 in Bsitz vom Großherzogdum Baddè übbergangè.
Am 1. Juli 1972 isch Obbermettingè zweièhalb Johr vor dè Gmeindereform z Baddè-Württèbärg i diè Vyrdälergmeind Üülingè-Birchèdorf ygmeindet worrè.
Bolitik
Obbermettingè isch e Ortschaft noch èm Baddè-Württèbärgischè Kommunalrächt. Sällewäg hèt's e begränzti Selbschtverwaltig mit ènèm Ortschaftsròòt un èm Ortsvorschteher.
Vokeer
D L 159, d Steinadalschtrõß, gòt als Ortsdurchfaart durch Mettingè durrè. Glychzitig volauft d L 159 näb dè Steina un drènnt dõdemit Untermettingè vo Endermettingè. D L 159 chunnt us èm Südè vom öschtlichè Stadtrand vo Düèngè, zwygt dört vo dè B 34 ab, vo Untermettingè wäg gòt si bis zuè dè Steinasägi südöschtlich vo Bõõdorf un immer dè Steina nõch. I dè Ortsmitti gòt d L 158 vo dè L 159 ab, d L 158 gòt diè link Steinahaaldè uè un übber dè Katzèbuck durrè uff Obbereggingè im Wuètèdal, z Untereggingè git s Aaschluss a d B 314. Gegèübber, z Endermettingè, gòt d L 158 witter übber dè Bärg bis Üülingè. 250 m s Steinadal derab, bi Muurè, gòt d Bärgschtrõß vo dè L 159 schräg übber diè linki Steinadalhaaldè, übber dè Bärg, bis i s 6,2 km südlich glègene Horrè. Dè nägschte Autobahn-Aaschluss isch 30 km èwäg, sèll isch d A 864 bi Donau, dè Zuèbringer zu dè Boddèsee-Autobahn. Baanaaschluss isch im Südschwarzwald mit sinè Huufè Büggele traditionèll schwyrig, dè nägschte Baanhof isch z Düèngè in èm Abschtand vo 8,9 km a dè Hochrhybaan. Dè nägschte Flughaffè lyt 32 km entfèrnt im Südoschtè, dört cha mò vom internationlè Flughaffè Chlootè abflügè.
Fröschweiler
Freschwiller (frz. Frœschwiller, dt. Fröschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Freschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 820.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Freschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kalām
Kalām isch en arabische Begriff, wo allgemäin „Reed“, „Gsprööch“, „Wort“ bedütet. Im spezifische Sinn bezäichnet er aber e bestimmti Form vom theologische Stritgsprööch, wo sich uf razionali Argumänt stützt. Im arabisch-islamische Middelalter isch dr Kalām d Dialogform zerst vo muslimische, spööter aber au vo jüüdische und christlige Gleerte gsi. Die Gleerte het mä as Mutakallimūn bezäichnet.
Im Kalām as en äigeni Disziplin vo dr Kontrovärstheologii säit mä au ʿIlm al-Kalām.
Saint-Nicolas (Aostatal)
Saint-Nicolas (frankoprov. Sen-Nicolà) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Saint-Nicolas ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Grand-Paradis.
Geografi
Saint-Nicolas lyt im Augschtdal uf dr linke Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Vens, Cerlogne, Chez Louitoz, Clavel, Fossaz Dessous, Fossaz Dessus, La Cure, Chaillod, Ravoise, Persod, Petit Sarriod, Grand Sarriod, Gerbore, Ferrère, Gratillon, Lyveroulaz, Évian. Nochbergmaine sin Arvier, Avise, Saint-Pierre un Villeneuve
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Saint-Nicolas dr italienisiert Name San Nicola' drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Saint-Nicolas isch dr Davide Sapinet.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Saint-Nicolas ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Saint-Nicolas sin 63 Froogebeege wider retuurchuu.
Bisingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,5 % Landwirtschaftsfleche, 39,1 % Wald, 19 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Bisenga gheret d Ortsdoel Bisenga, Dãna (Thanheim), Schdõãhofa (Steinhofen), Wessenga (Wessingen) ond Zemmern (Zimmern).
Gschicht
Bisenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 786 als Pisingun.
Verwaltong
Bisenga hot mit dr Gmoe Grosslfenga a Verwaltongsgmoedschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Roman Waizenegger.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bisenga ghert zom Schwäbisch.
Erlenmoos
Ärlamoos (dt. Erlenmoos) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 56,6 % Landwirtschaftsfleche, 35 % Wald, 7,3 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Ärlamoos ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1128.
Verwaltong
Ärlamoos hot mit dr Stadt Oksahausa ond dr Gmoene Guadazäll-Hirbl ond Schdõẽhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
D Schuldese ischt d Alexandra Scherer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Görsdorf (Unterelsass)
Gerschdorf (frz. Gœrsdorf, dt. Görsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Àm 1. Janner 1973 hàt sìch Gerschdorf mìt Mìtschdorf zammegschlosse.
Gerschdorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 695 àls Gerleihes, Mìtschdorf 757 àls Mediovilla.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gerschdorf ìsch. Gerschdorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gerschdorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana
S Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana, churz Vocabolario oder abgchürzt VSI, isch e vilbändigs Wöörterbuech, wo syt 1952 usechunt und de Woortschatz vo dëne Tieläkt zämestelt, wo i der italienischspraachige Süüdschwyyz gredt wëërded.
Was es isch
S VSI isch, näbet em Schwyyzerischen Idiotikon z Züri, em Glossaire des patois de la Suisse romande z Nöieburg und em Dicziunari Rumantsch Grischun z Chuur, äis vo de vier «nazionaale Wöörterbüecher» vo de Schwyyz. Edërewääg isch es äis vo de groosse, wüsseschaftliche Referänzwëërch vo dëm Land.
S Wöörterbuch dokumäntiert der alpyynlombardisch Woortschatz, wo men im Kanton Tessyyn und im püntnerische Misox, Calancataal, Bergell und Puschlaav redt. Ussert de gnaue Regischtrierig vo alne Luut- und Formwariante isch ems e ganz e wichtigs Aaligge, di elter Sachkultur und s Bruuchtum vo de Süüdschwyyz feschtzhaa. Wie di andere drüü nazionaale Wöörterbüecher isch es drum es Wëërch mit enziklopëëdischem Charakter, wo linguistischi, läxikaalischi, etnograafischi und folklorischtischi Aasprüüch abteckt.
Syni Gschicht
S Vocabolario isch 1907 uf Iniziatyyve vom Carlo Salvioni ggründet woorde. Vier Jaarzäänt hät me zeerscht emaal gsamlet, bis men en umfangryychs Daatemateriaal zämeghaa hät, wo hüt i 1350 Zädelchäschten archiwiert isch. Dezue chömed 127 foneetischi Heft, wo d Luutverheltnis vo de verschidene Oortstieläkt uufzäichnet sind. Mit de Publikazioon hät me 1952 chönen aafaa. Bis hüt sind nüün Bänd abgschlosse (A bis dòsta), der zäät Band chunt i Liferigen use.
S Zäntrum für Tieläkt und Etnografyy
Zalt wird s Centro vom Kanton Tessyyn und vom Bund, denäbet finanzierts sich au sälber dur de Verchauff vo den äigene Publikazioone. D Gältmittel für d Redakzioon vom VSI chömed hauptsächli vo de Schwyyzerischen Akademyy vo de Gäischtes- und Soziaalwüsseschafte.
Karl-Theodor zu Guttenberg
Dr Karl-Theodor zu Guttenberg (* 5. Dezämber 1971 z Minche, vollständige Name Karl Theodor Maria Nikolaus Johann Jacob Philipp Franz Joseph Sylvester Freiherr von und zu Guttenberg ) isch e dytsche Bolitiker (CSU).
Är isch ab em 9. Februar 2009 Bundesminischter fir Wirtschaft un syt em 28. Oktober 2009 Bundesminischter vu dr Verdaidigung im Kabinett Merkel II gsi. Am 1. Merz 2011 het er syy Ruckdritt erklert.
Herchumft un Familie
Dr Karl-Theodor zu Guttenberg stammt us em glyychnamige fränkische Adelsgschlächt. Syy Großvater Karl Theodor Freiherr von und zu Guttenberg isch vu 1967 bis 1969 Barlamentarische Staatssekretär im Bundeschanzleramt gsii. Syyni Eltere sin dr Dirigent Enoch zu Guttenberg un däm syyni domoli Frau Christiane, e geboreni Gräfin von und zu Eltz. D Eltere hän sich anne 1977 schaide loo un d Christiane het speter in zwoter Eh dr Adolf Henkell-von Ribbentrop ghyrote. No dr Schaidig vu dr Eltere sin dr Guttenberg un syy jingere Brueder Philipp bim Vater ufgwachse. D Familie isch remisch-katholisch. Dr Guttenberg het vier Stiefgschwischter us dr zwote Ehene vu syyne Eltere.
Syt em 12. Februar 2000 isch dr Karl-Theodor zu Guttenberg mit dr Stephanie Freifrau von und zu Guttenberg ghyrote – ere Ururänkeli vum dytsche Ryychschanzler Otto von Bismarck. S Baar het zwoo Dechtere (uf d Wält chuu 2001 un 2002) un läbt im Berliner Westend.
Studium
Noch em Abitur am Ignaz-Günther-Gymnasium z Rosenheim 1991 het dr Karl-Theodor zu Guttenberg im Gebirgsjegerbataillon 233 vu dr Gebirgsdruppe vu dr Bundeswehr z Mittenwald syy Grundwehrdienscht ab. Dert het er sich geg dr dreimonetig Fahnejunker-Lehrgang fir Offiziersaawärter entschide un het statt däm sechs Monet lang e Unteroffizierslehrgang absolviert. Dr Guttenberg het dr Dienschtgrad Stabsunteroffiziervu dr Reserve.
Dr Guttenberg het vu 1992 bis 1999 Rächtswisseschafte an dr Universitet Bayreuth studiert. 1993 het er e Studium vu dr Bolitikwisseschaften aagfangen an dr Hochschuel fir Bolitik Minche. In dr Sozietet Peltzer & Riesenkampff z Frankfurt am Main un in dr Chanzlei Mayer, Brown and Platt z New York City het er in syym Studium mehwichigi Praktika absolviert, wun er in syym Läbeslauf as „berufliche Stationen in Frankfurt und New York“ firilupft. Z Bayreuth het er anne 1999 s Erscht juristisch Staatsexame bstande. Wel ihm s Zwait juristisch Staatsexame fählt, isch er kai Volljurischt.
Dr zu Guttenberg het bim renommierte Bayreuther Jurischt Peter Häberle e Dissertation aagfange mit em Titel ''Verfassung und Verfassungsvertrag. Konstitutionelle Entwicklungsstufen in den USA und der EU, wun ere 2007 no rund sibe Johr summa cum laude'' zum Doktor vu dr Rächt promoviert woren isch. Die Dissertation isch 2009 bim Berliner Fachverlag Duncker & Humblot publiziert wore. D Arbet isch im Februar 2011 wäge Plagiat-Verdacht in d Kritik grote un dr Karl-Theodor zu Guttenberg het d Universitet Bayreuth um d „Rucknahm vu syym Doktorgrad“ bätte. Die het em noch ere Iberbriefig dr Doktorgrad entzoge.
Bolitischi Karriere
Dr Karl-Theodor zu Guttenberg isch Mitglid vu dr Christlig-Soziale Union (CSU) z Bayern. Bis Dezämber 2008 isch er Vorsitzende vum CSU-Verband vu syym Haimetort Guttenberg gsi. Är het derzue au em Vorstand vum CSU-Chraisverband Kulmbach aaghert. Am 8. Dezämber 2007 isch er as Noofolger vum Werner Schnappauf zum Vorsitzende vum CSU-Bezirksverband Oberfranke gwehlt wore. Dr Karl-Theodor zu Guttenberg sitzt im Bresidium un au im Vorstand vu syyre Bartei un isch Laiter vum Fachuusschuss Ussebolitik im Arbetschrais Ussen- un Sicherhaitsbolitik gsi. Generalsekretär vu dr CSU isch er in dr Zyt vum 30. Oktober 2008 bis zum 9. Februar 2009 gsii.
Derzue isch dr zu Guttenberg syter anne 2002 Mitglid vu dr Dytsche Gsellschaft fir Uuswärtigi Bolitik, vu dr Atlantik-Bruck un vum Aspen-Institut. Syt 2005 isch er Vizebresidänt vu dr Sidoschteuropa-Gsellschaft un Mitglid vu dr Dytsch-Britische Barlamentariergruppe im Dytsche Bundesdag. Är isch au Mitglid vu dr Europa-Union Barlamentariergruppe Dytscher Bundesdag un vu dr Junge Union.
Chraisdag Kulmbach (syt 2002)
Dr Guttenberg ghert syt 2002 em Chraisdag vum Landchrais Kulmbach aa un isch 2008 as Chraisdagsmitglid fir d CSU widergwehlt wore. D Wahlperiode im Chraisdag Kulmbach lauft no bis 2014.
Dytsche Bundesdag (syt 2002)
Syt 2002 isch dr zu Guttenberg Mitglid vuim Dytsche Bundesdag. Dert isch er vu 2005 bis Novämber 2008 Obmann vu dr CDU/CSU-Bundesdagsfraktion im Uuswärtigen Uusschuss un Sprächer vu dr CDU/CSU-Fraktion fir Abrischtig, Nitverbraitig un Rischtigskontrolle gsi. Dr zu Guttenberg isch bishär alliwyl as diräkt gwehlte Abgordnete vum Wahlchrais Kulmbach in dr Bundesdag yyzoge. Bi dr Bundesdagswahl 2005 het er 60 Brozänt vu dr Erschtstimmen iberchuu. Am 27. Septämber 2009 isch er im Wahlchrais 240 Kulmbach mit em bundeswyt beschten Erschtstimmen-Ergebnis (68,1 Brozänt) in dr Bundesdag gwehlt wore.
Bundesminischter fir Wirtschaft un Technologi (2009)
Noch em Ruckdrittsgsuech vum Michael Glos as Bundesminischter fir Wirtschaft un Technologi isch dr zu Guttenberg am 9. Februar 2009 zue däm syym Noofolger im Kabinett Merkel I ernännt wore.
In eme Färnseh-Interview mit em ZDF het dr Guttenberg an däm Dag erklert: „[Ich] habe vor dem Eintritt in die Politik in der freien Wirtschaft gearbeitet, war dort tätig, habe dort Verantwortung im eigenen Familienunternehmen getragen.“ Noch eme Bricht vum Färnsehmagazin Panorama sei des aber e Iberdryybig, wel die Unternämme nume wenig Mitarbaiter ghaa hebe un dr Unternämmeszwäck vor allem d Verwaltig vum Familievermege sei. Derzue hätt dr Guttenberg no Panorama am nämlige Dag uf ere Pressekonferenz dr Yydruck gweckt, anne 1989 am Börsegang vu dr familienaigene Rhön Klinike mitgmacht z haa. Dr Guttenberg sei zue däm Zytpunkt aber grad emol 18 Johr alt gsii un sei au speter in syyre Zyt as Ufsichtsrot nit am operative Gschäft bedailigt gsii.
D Veraidigung vor em Dytsche Bundesdag isch am 12. Februar gsii. Bi syym Amtsaadritt isch dr zu Guttenberg mit 37 Johr dr bis dert jingscht Wirtschaftsminischter vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii. In eme Interview zue syyre Amtsyyfierig het er im Februar 2009 gsait, ass Märt „erwiesenermaßen effizient“ seie. Är deet wäge däm warne vor ere Uuswytig vu dr Roll vum Staat im Zug vu dr Finanzkrise un är stiend Mindeschtlehn skeptisch gegeniber. D Wirtschaftsdebatte isch no syyre Aasicht „in eine Schieflage geraten. Das Wort Gerechtigkeit erfreut sich großer Beliebtheit“. Noch em zu Guttenberg git s z Dytschland e „Umverteilungsgerechtigkeit“, aber kai „Leistungsgerechtigkeit“. Fir d Zuechumft het er Styyrsänkige aagchindet.
Dr Guttenberg het syy Amt as Wirtschaftsminischter aadrätte in dr internationale Finanz- un Wirtschaftskrise. Fir dr Automobilhärsteller Opel, het er erklert, wett är zämme mit General Motors no Finanzinvestore sueche. D Verhandlige mit General Motors zue dr Frog vu dr Zuechumft vum Dochterunternämme Opel sin bis Ändi Mai 2009 gange un hän nit zuen eme Ergebnis gfiert. Dr zu Guttenberg het derno Ändi Mai 2009 im Gegesatz zue andere Minischter un dr Angela Merkel erklert, är diei fir Opel e Insolvänzverfahre bevorzuge, bim Krisegipfel zuen ere Rettig vu Opel hän sich aber Minischter mit ere gegedailige Mainig durgsetzt. Au fir s in d Krise grote Unternämme Quelle/Arcandor isch vum Wirtschaftsminischterium d Insolvenz favorisiert wore, Burgschafte sin abglähnt wore. Dr zu Guttenberg het as Grund fir syy Vorgoh aagee, ass d Unternämme scho vor dr Krise vu bedriibswirtschaftlige Fählentwickligen un Managementfähler bregt gsii seie. Fir s marod Finanzunternämme Hypo Real Estate (HRE) het dr zu Guttenberg wäg dr Syschtemrelevanz noch ere gnaue Briefig staatlige Unterstitzigszahlige zuegstimmt. S Finanzmärtstabilisierigsergänzigsgsetz het er aber abglähnt (ohni ass er sich hätt chenne dursetze), wel s em Staat im Gegezug zue dr Rettigszahlige ne Kontrolle iber s Unternämme megli macht un dr yyfluss vum HRE-Management yyschränkt.
Bundesminischter vu dr Verdaidigung (syt 2009)
Syt em 28. Oktober 2009 isch dr zu Guttenberg Bundesverdaidigungsminischter. Är isch dr jingscht Verdaidigungsminischter in dr Gschicht vu dr Bundesrepublik Dytschland. Är setzt sich yy fir dr versterkt Kampfyysatz vu dr Bundeswehr im Side vu Afghanistan.
Mit em Amt het er au d Ufgab ibernuu, d Vorgäng um dr Luftaagriff bi Kunduz vum 3. un 4. Septämber 2009 ufzklere, wu in dr Amtszyt vu syym Vorgänger Franz Josef Jung gsi isch. Dr Guttenberg het d Bundeswehr zerscht wie dr Jung in Schutz gnuu geg Vorwirf, s Bombardement sei nit z rächtfertige, het aber nimmi wie dr Jung bstritte, ass Zivilischte deetet wore sin. Ainewäg het er aber d Aktion am 6. Novämber 2009 „militärisch angemessen“ gnännt. Am 3. Dezämber 2009 het er die Uussag revidiert.
Wäg dr Vorwirf vu dr Oppositionsbarteie iber dr bishärig Informationsfluss zum Vorfall z Kunduz isch Untersuechigsuusschuss bildet wore. Dr Guttenberg het gsait, är heb sich vor syyre erschte Stellignahm zum Luftschlag z Kunduz delefonisch mit em Wolfgang Schneiderhan uf e konkrete Wortlut verständigt. In däre Erklerig het dr Guttenberg s Bombardement nit numen militerisch aagmässe gnännt, sunder au uuvermyydli. Dr Schneiderhan het dergege uusgsait, är heb em Guttenberg nit empfohle, dr Luftschlag as uuvermyydli darzstelle. Widersprich het s au gee bi dr Darstellige vun eme Gsprech, wu zue dr Entlossig vum Peter Wichert un em Schneiderhans gfiert gha het.