cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Notenschlüssel
C-Schlüssel
Dè so entschtandnè C-Schlüssel isch au spõter witervowendet un werden bis hütt nõch dè Gsangsschtimmè benamst, für diè si geignet sin. Lediglich irè Uusää hèt sich voränderet. Uff dèe Abbildig sièt mo: (a) Altè C-Schlüssel; (b) Sopran- odder Diskantschlüssel; (c) Mezzosopran schlüssel; (d) Alt schlüssel; (e) Tenor schlüssel (f) Bariton schlüssel.
Liste der Studentenverbindungen in Freiburg im Breisgau
Suschpendierti Verbindige
blaui Blueme uf silber (f.f.)
Merkantilismus
Dr Merkantilismus het sich in absolutistisch regierte Staate entwigglet, wil die sicheri Iinaame brucht häi, zum iiri stehende Armeä, iire Beamtenapparat, wo immer mee gwaggse isch, und die representative Baute und s Mezenatedum vo de Fürste decke. D Braxis isch vom Interwenzionismus und vom Dirigismus brägt gsi, aber e koheränti wirtschaftstheoretischi und -politischi Konzepzioon het ere no gfeelt. Mit de Überschüss im Ussehandel het mä die wirtschaftligi Entwigglig vom äigene Staat welle vorwärtsdriibe. Mä het dänggt, ass d Mängi vom Kapital, wo dur die staatlige Goldresärve representiert wird, am beste dur en aktivi Handelsbilanz mit hooche Export und niidrige Import chönnt vergröösseret wärde. D Regierige häi die Ziil understützt und drfür d Export aktiv gförderet und d Import mit Zöll düürer gmacht.
Notenschlüssel
G-Schlüssel
Mit dè Witerentwicklig vo dè Musig, vo allem mit dè Notation vo Inschtrumentalmusig, diè zum Deil ußerhalb vom menschlichè Stimmraum glègè isch, hèt mo èn neuè, höcherè Schlüssel bruucht, dè G-Schlüssel (erfundè um 1200). Diè Bezeichnig „Sopranschlüssel“ sött vermiddè wörrè, well èn C-Schlüssel mit èm glychè Nammè exischtyrt un well dè G-Schlüssel in erschter Linniè für d Notation von Violynschtimmè vowendet wörd. Au d Gschtaalt vo sellem „Violynschlüssel“ hèt sich entwicklet uss èm handschriftlichè Buèchschtabbè G vom aazeigtè Ton g′, wo mo èn Hôkè draaghängt hèt, dè uss èm kursivè d uff dè zuèghörigè Linniè (èm d″) hervorgangè sy könnt, odder i dè Tradition vo aaltè Handschriftè als Vozyrig diènt.
Merkantilismus
Au in dr Binnewirtschaft häi d Staate stark iigriffe, aber gliichzitig häi wichdigi Strukture vom modärne kapitalistische Süsteem afo entstoo. Dr Merkantilismus het die domoolige zwüschestaatlige Beziejige dur e hufe öiropäischi Chrieg belastet, und dr Imperialismus isch entstande. Gege s Ändi vom 18. Joorhundert isch dr Merkantilismus vo dr klassische Nazionalökonomii vom schottische Ökonoom Adam Smith verdrängt worde. Hüte wird dr Merkantilismus (as Ganzes) vo de mäiste Ökonoome abgleent, au wenn e baar Elimänt doo und dört mänggisch no aagwändet wärde.
Notenschlüssel
Γ-Schlüssel
Uff aaltè Notè für Taschtèinschtrumänt findet mo oft è Linnièsischtem mit acht odder mee Linniè, i dem alli Schlüssel yzeichnet worrè sin, uugfähr asè wiè d Abbildig zeigt. S unterschte Zeichè isch è griechischs Gamma, mit dèm zitwys s große G markyrt worrè isch. Sellè Γ-Schlüssel für bsunders düèfi Laagè hèt sich nit ghaaltè.
19. Johrhundert
Dè Violynschlüssel setzt sich mit dè Zit als universalè Notèschlüssel für hochi Laagè durrè un löst i dè meischtè Fäll dè C-Schlüssel ab. Nu für d Notation vo Gesangsschtimmè sin Sopran-, Alt- un Tenorschlüssel nõ bis wit i d zweiti Hälfti vom 19. Johrhundert dè Standard, wiè dè Uusschnitt von èrè reproduzyrtè Chorpartitur vom Johannes Brahms zeigt.
Chiavettè
Notèschlüssel, wo uff èrè anderè Linniè wiè üblich liget, wörred als Chiavetten benamst. Diè voschidnè C-Schlüssel hèn sich us sellerè Tradition entwicklet, abber au bi dè anderè Schlüssel isch d Versetzig früèner üblich gsi. So isch üsè modernè Bassschlüssel eigentlich us èrè Chiavettè vom Baritonschlüssel hervorgangè. I dè französischè Barockmusig findet mo oft dè G-Schlüssel uff dè unterschtè Linniè (französischè Violynschlüssel).
Bim J. S. Bach findet mo Chiavettè mengmoll au als Hülfeschtellig für Transpositionè, wiè im folgendè Usschnitt us sim „Magnificat“, i demm è Oboe d’amore, wo è Terz düèfer klingt, im französischè Violynschlüssel notyrt isch (b), womit sich, vo dè Vorzeichè abgsää, s glyche Bild ergit wiè bi dè klingendè Notation (a):
Oktavyrendi Schlüssel
Wo mo früèner Chiavettè vowendet hèt, um Hülfslinniè z vomydè, bruucht mo hüt è kursivi, chly gschribbenes 8 übber odder unter m Schlüssel, um è Oktavyrig i diè jewyligi Richtig aazzeigè. Dè nõch unnè oktavyrende Violynschlüssel byschpillswys isch vo allem für d Tenorschtimm üblich. Oft wörd abber d 8 dôdeby nimmi aagää, d Tenorschtimmè, wo mit èm Violynschlüssel notyrt sin, üblicherwys ohnehin è Oktavè düèfer gsungè wörred als notyrt. Seltener wörred selli Schlüssel au für Inschtrumänt vowendet, wo ohnehin um è Oktavè transponyret, z. B. Giitarrè (nôch unnè oktavyrendè Violiyschlüssel), Piccoloflötè un Sopranblockflötè (nõch obbè oktavyrendè Violynschlüssel) odder Kontrabass (nõch unnè oktavyrendè Bassschlüssel). Biswylè findet mo au è 15, wo s Vosetzè um zwei Oktavè volangt (bi dè erschtè Oktavè zellt dè erschti Ton mit, bi dè zweitè Oktavè kömmet denn nõ sibbè Töön dezuè).
Tabulaturè
Bi Giitarrè un anderè Zupfinschtrumänt git s d Möglichkeit, anschtell vo herkömmlichè Notè Tabulaturè z notyrè. I sellem Fall wird meischtens è vertikals „TAB“ statt èm Schlüssel gschribbè. S wörred denn nit zwangsläufig füüf Notèlinniè vowendet, sondern è Linniè für jedi Sitè vom Inschtrumänt (bi dè Giitarrè also sechs Linniè). Mit Zaalè uff dè Linniè wörd aagää, i wellem Bund diè betrèffend Sitè z gryfè isch.
Iren Urschprung hèt diè Tabulatur-Schrybwys i dè aaltè Wärk für Lautè im Mittelaalter un dè Renaissance. Bis hüt spillet Lautenischtè oft nit nch modernen Notè, sondern nõch – aaltè odder bearbeitetè – Tabulaturè.
Notèschlüssel für diatonischi Handharmonika
Diè diatonischi Handorglè hèt als wechseltönigs Inschtrumänt è spezielli Notation. Dezuè ghört èn eigenè Notèschlüssel, wo zum Byschpill ähnlich uussièt wiè è chly gschribbenes h. Dè Notèschlüssel un d Notation für Zug un Druck sin vom entsprechendè Instrumäntètùp un vom Volaag abhängig.
Schlagzüügschlüssel
Für Schlaginschtrumänt wörd meischtens ein vo dè beide abbildetè Schlüssel vowendet. S git voschidi Konventionè, welli Zeilè welles Inschtrumänt repräsentyrt. Nöcheres dezuè im Artikel Schlagzüüg-Notation.
Darschtellig bi Unicode
D Unicode-Codyrigè für d Notèschlüssel findet sich im Unicode Notèschriftzeichè
Klassifikation (Biologie)
Die modärni Süstematik (Stuessy 1990) umfasst au no d Rekonstrukzioon vo dr Stammesgschicht vo de Organisme (Fülogenii) und d Erforschig vo de Brozäss, wo zu dr Vilfalt an Organisme füere (Ewoluzioonsbiologii). Mä bezäichnet si dorum au as natürligi Süstematik.
Universum
Allgemäins
Die allgemäini Relatiwidäätstheorii vom Albert Einstein isch hüte allgemäin anerkennt as d Theorii, wo die groossrüümigi Struktur vom Uniwersum beschribt. Au d Kwantefüsik het wichdigi Bidrääg zum Verständnis bsundrigs vom früeje Uniwersum gliiferet, wo d Dichdi und d Tämpratur seer hooch gsi si und e Hufe Brozäss abgloffe si, wo Elementardäili e Rolle gspiilt häi (Astrodäilifüsik). Woorschiinlig bechömme mer e bessers Verständnis vom Uniwersum erst denn, wenn d Füsik e Theorii entwirft, wo die allgemäini Relatiwidäätstheorii mit dr Kwantefüsik veräinigt. Dere säit mä T.O.E. (Theory Of Everything) oder au Wältformle. In dere Theorii vo dr Kwantegrawitazioon sölle die vier Grundchreft vo dr Füsik (elektromagnetischi Chraft, Grawitazioon, starki und schwachi Chärnchraft) äihäitlig erklärt wärde. Scho dr Albert Einstein het joorelang nrobiert, e sonigi Theorie ufzstelle, het aber kä Erfolg gha.
Klassifikation (Biologie)
Nid alli machen en Underschiid zwüsche Klassifikazioon, Süstematik und Taxonomii und bruche die Begriff, wie wenn si Sünonüüm were.
Universum
Allgemäins
D Kosmologii isch e Däilgebiet vo dr Füsik wie au vo dr hütige Filosofii vo de Naturwüsseschafte und befasst sich mit em Studium vom Uniwersum und brobiert Äigeschafte vom Uniwersum wie d Fiinabstimmig vo de Naturkonstante z erklääre.
S Alter und d Zämmesetzig
D Urknalltheorii, wo hüte allgemäin anerkennt isch, goot drvo us, ass s Uniwersum im ene bestimmte Augeblick, em Urknall, us ere Singularidäät uuse entstande isch und sich sithär usdeent (Expansion vom Uniwersum). Zit, Ruum und Materie si mit em Urknall entstande. Zite „vor“ em Urknall und Ort „usserhalb“ vom Uniwersum cha mä füsikalisch nit definiere. Dorum „git“ s in dr Füsik kä rüümligs „Usserhalb“, kä zitligs „Vorhär“ und au kä Ursach vom Uniwersum.
Für die ersti 10−43 Sekunde (Planck-Zit) noch em Urknall kennt mä die füsikalische Gsetz nid, aber nochhär beschribt d Theorii was bassiert isch, und mä het s Alter vom Uniwersum mit Prezisionsmässige dur s Wältruumteleskop Planck seer genau chönne mässe: 13,80 ± 0,04 Milliarde Joor. Mä cha au e statischs Uniwersum, wo unändlig alt und unändlig grooss isch, usschliesse, aber nid e dünamischs unändlig groosses Wältall. Dr Grund dodrfür isch d Expansion vom Wältall, wo mä beobachdet het.
Dr Ruum zwüsche de Galaxie isch nit vollständig leer. Es het din stark verdünnts Wasserstoff-Gas, öbbe äi Atom bro Kubikmeter. Innerhalb vo de Galaxie isch d Dichdi vo dr Materie aber wääsentlig hööcher. Dr Wältruum isch au voll vo Fälder und Straalig. D Tämpratur vo dr Hindergrundstraalig isch zurzit 2,7 Kelvin (also öbbe −270 °C). Si isch 380'000 Joor noch em Urknall entstande. S Uniwersum bestoot aber nume zum ene chliine Däil (öbbe 5 %) us Materie und Energie, wo uns bekannt si, und vo deene si nume öbbe 10 % sichtbar. E gröössere Däil (27 %) macht „dunkli Materie“ us. Die het mä indiräkt mit Beobachtige noochgwiise, aber us was si bestoot, wäiss mä nid. Dr grösst Däil isch aber „dunkli Energii“ (68 %), und die isch drfür verantwortlig, ass s Wältall immer gröösser wird.
Kanton Strassburg-10
Dr Kànton Stroosburi-10 ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Stroosburi-Stàdt ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Stroosburi grindet worre.
Fußball-Weltmeisterschaft 2006
Die 18i Männer-Fueßball-Weltmeischterschaft isch vom 9. Juni bis 9. Juli 2006 z Dütschland ustreit worde. S' Motto vo de WM isch gsi: D' Welt z'Gascht bi Fründe.
Di italienisch Fuessball-Nationalmannschaft het s Turnier gwunne dur e Siig im Elfmeterschieße gege Frankrych un isch dodermit zuem vierte Mol no 1934, 1938 un 1982 Fueßball-Wältmeischter wore. Dritter isch d Mannschaft vu Dytschland wore. Torschitzechenig isch dr dytsch Spiler Miroslav Klose wore mit fimf Träffer.
Spiilstätte
Zämegnoo het's zwölf Stätt geh, wo Ustragigsort vo Mätsch gsi sind:
Depositen
Literatur
Paul Keller: Dogmengeschichte des wohlstandspolitischen Interventionismus
VWA-Hochschule
D VWA-Hoochschuel fir beruefsbeglaitend Stuudium  isch e privaati, staatli anerkännti Hoochschuel z Stuegert.
Reichstagsbrand
Der Riichstagsbrand isch en Schritt gsii uf em Wäg vo der Machtergriffig vom Adolf Hitler. Die isch ansonschte mehr oder weniger uf legalem Wäg dür Wahle verlaufe, wo der NSDAP i der Weimarer Republik immer grösseri Wahl-Ateile brocht hett. Es isch allerding au vill mit Terror und Ischüchterig vo de andere politische Parteie operiert worde. Eis Inschtrumänt dervo isch wahrschiinlich au der Riichstagsbrand gsii. E Brandanschlag uf en Riichstag, s Gebäude vom dütsche Parlamänt in Berlin am 27. Februar 1933, wo drvo relativ schwär beschädigt worde isch. D Nazis hei denn im Nachgang sofort d Kommunischte beschuldigt, hinter däm Brand z schto. S Motiv drvo isch au klar: Me hett en Vorwand gsuecht, si chönne z verbiete und dodermit als Rivale im Parlamänt uuszschalte. Hundert prozäntig schlüssig isch sich d Forschig nitt, dass würklech nitt d Kommunischte (wo jo au keini Demokrate gsi sind), sondern d Nazis d Urheber vo däm Brand gsi sind, aber s gitt ziemlich triftigi Indizie (Hinwise) drfür.
Lampaul-Guimiliau
Lampaul-Guimiliau (bretonisch Lamboal-Gwimilio) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Reichstagsbrand
Quelle
R.A.C. Parker: Fischer Weltgeschichte - Europa 1918 bis 1945
Stern
E Stärn ( und astrum, ahd. sterno) isch in dr Astronomii e Himmelskörper us Gaas und Plasma, wo e groossi Masse het und sälber lüüchted,  wie zum Bischbil unseri irdischi Sunne. Si äigeni Schwerchraft hebt en zämme und an dr Ooberflechi isch er 2.200 K bis 45.000 K häiss, Wissi Zwärg chönne Ooberflechitämpratuure vo bis zu 100.000 K haa. Äini vo de wichdigste Erkenntniss vo dr modärne Astronomii isch s, ass fast alli Himmelskörper, wo mit bluttem Aug wie Pünkt usgseen, Stärn si, wo wit äwägg si.
Die mäiste Stärn si Däil vom ene Doppel- oder Meerfachstärnsüsteem und/oder häi e Blaneetesüsteem. E Hufe Stärn zämme bilde Stärnhüfe und Galaxie. Stärn chömme in de underschidligste Gröössene, Lüüchtchreft und Farbe vor und wärde dorum noch bestimmte Äigeschafte klassifiziert. Si si üsserst aktivi Gaasriise, wo im Innere Millione Graad häiss und seer turbulänt si. Vo iirer glüejende Oberflechi sände si näben ere intensive Straalig au gladnigi Plasmadäili wit in dr Ruum us und bilde en Astrosfääre, wo bi unserer Sunne Heliosfääre häisst. D Äigeschafte vo de Stärn si von ere groosse Bedütig, öb uf eme Blaneet, wo um sä umekräist, Lääbe mööglig isch oder nit.
Lampaul-Guimiliau
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lampaul-Guimiliau lyt am Élorn, 56 km vu Quimper un 35 km vu Brest uf ere Hechi zwische 39 m un 172 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouvorn im Norde, Saint-Thégonnec im Nordoschte, Guimiliau im Oschte, Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec im Sidoschte, Saint-Sauveur un Commana im Side, Locmélar im Sidweschte, Loc-Eguiner im Weschte un Landivisiau im Nordweschte.
Gschicht
Lampaul-Guimiliau isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1467 as Landa Pauli Botenes (1630 Lembol, 1636 Land-Paol, 1731 Boteven, 1779 Lambol).
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Di Pedagoogisch Hoochschuel Chaarlsrue isch e Hoochschuel z Chaarlsrue.
Surses GR
Surses isch a politischi Gmaind i de Bündner Region Albula. Si isch uf da 1. Januar 2016 entstanda, wo sich di ehemoliga politischa Gmainda Salouf, Riom-Parsonz, Cunter, Savognin, Tinze, Mulegns, Sur, Marmorera und Bivio zur neue Gmaind zämagschlossa händ. Dr Sitz vo da Verwaltig isch z Tinze.
Lampaul-Guimiliau
Verwaltig
vu Lampaul-Guimiliau isch. Lampaul-Guimiliau ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lampaul-Guimiliau ghert zem Bretonisch.
(1036) Ganymed
Dr (1036) Ganymed isch e Asteroid vum Amor-Typ un isch am 23. Oktober 1924 vum Walter Baade an dr Sternwarte Bergedorf bi Hamburg entdeckt worre. Der Planetoid isch nooch em Ganymed, Mundschenk vu dr Götter un Gliebter vum Zeus, us dr grichische Mythologi benennt.
Emil Balmer
Der Emil Balmer (* 15. Februaar 1890 z Laupe; † 6. Februaar 1966 z Bëërn) isch en Archiwaar und bëërntüütsche Mundaartautoor gsy, wo-n-e groossi Zaal Verzeligen und Luschtspiil gschribe hät, sälber im Theaater uufträtten isch und Reschy gfüert hät. Zäme mit dem Otto vo Greyerz, em Simon Gfeller und em Kari Grunder ghöört er 1915 zu de Gründer vom Bëërner Heimetschutz-Theaater. E wichtigs Wëërch von em isch au s Buech Die Walser im Piemont.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Si isch aini vu de segs Pedagogische Hochschuele z Bade-Wirtteberg, di andere sin z Fryburg, z Waegaade, z Haidelberch, z Ludisburg un z Gmend.
Gschiicht
Di Pedagoogische Hoochschuel Chaarlsrue goot zrug uf s Leererseminaar Chaarlsrue, wu di eerscht staatli Uusbildigsstätt fir Leerer z Baade gsii isch. S Leererseminaar isch am 4. Novämber 1768 fir Schuelkandidate vu 1757 unter em Name „Schulseminar“ ufmgacht woore.
D Leerer-Kandidate hän mieße evangeelisch syy. Vu 1823 bis 1830 isch s Lerrerseminaar in dr Markgrafenstraße 48 gsii, vu 1830 bis 1870 in eme Gebei am Eck Akademie-/Hans-Thoma-Straße in dr Neechi vum Botaanische Gaarte un syt 1870 in dr Bismarckstraße 10. Wäg em staarke Inträssi am Leererberuef het s scho anne 1875 e zwait Leererseminaar bruuch, wu in dr Rüppurrer Straße 29 ufgmacht wooren isch un fir kadoolischi Leerer-Kandidaate gsii isch. Derzue het s ab 1878 in dr Sophienstraße 31/33 in dr Neechi vum Karlsdoor s eerscht baadisch staatli Leererneseminaar gee. Anne 1926 sin alli drei Seminaar in dr neie Leererbildigsaastalt Chaarlsrue (1926–1936 un 1942–1952) ufgange, wu si wider un e baar Etappe (1936–1942: Hoochschuel fir Leererbildig, 1952–1962: Pedagoogisch Inschtitut) di Pedagoogisch Hoochschuel Chaarlsrue drus entwicklet het.
Surses GR
Geografii
D Gmaind Surses liit im Oberhalbschtai. Si isch noch Schuls flächemässig di zwaitgröschti Gmaind im Kanton Graubünda und i da Schwiiz hinder Glarus Süd und Schuls a dritter Stell.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Gschiicht
In ere neie Strutuur git s d Hoochschuel syt em 29. Mai 1962 as Pedagoogischi Hoochschuel. Dur s Gsetz iber d Räächtsstellig vu dr Pedagoogische Hoochschuele isch si 1971 zur wisseschaftlige Hoochschuel. Si isch dr Universiteete glyychgstellt un het syter 1987 s uuyygschränkt Promozioons- un syt 2005 s Habilitazioonsräächt. Di nazionaal un internazionaal Korreschpondänz fiert d PH au unter em Titel 'University of Education' bzw. 'École Supérieure de Pédagogie'.
(1036) Ganymed
D'Bahn vum Ganymed isch um 26,659° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,5362.
Emil Balmer
Sys Läbe
De Balmer isch en Soon vom Abraham Friedrich Balmer und synere Frau Elise gsy. Wo de Balmer föifi gsy isch, hät er syn Vatter verloore, und d Mueter hät in und syni Gschwüsterti eläigen uufzoge. D Primaar- und d Sekundaarschuel hät er z Laupe bsuecht, nachanen isch d Familie vo Laupen i d Stadt Bëërn züglet.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Temaatischi Schwäärpinkt
Drei inhalitligi Syyle sin Chännzaiche fir s Profiil vu dr PH Chaarlsue: D Uusriichtig uf di sognännte MINT-Fächer, dr Fokus uf Meesproochigkait bzw. bilingual Leere un Leere un dr Umgang mit Heterogenitet un Uuglyychi im Rame vu dr Bildigsgräächtigkait.
Surses GR
Geografii
Dr rätoromanisch Name Surses, wo uf tüütsch Oberhalbschtai heisst, beziet sech uf en mächtige Felsrigel, dr Crap Ses, wo drüü Kilometer südech vo Tüüfekaschta im Juliataal en ängi Schlucht und e markanti Taalstuefe bildet. Me seit em au Cunterser Schtai, wil er taaluus gseh s Ändi vom ehemolige Gmaindbann vo Cunter markiert het. S Wortpaar vom Fluername Crap Ses synersyts tuet d Bedüütig vo dere Stell im Taal no mee zeige: s romanische Crap heisst uf Düütsch «Felse» und «grosse Schtai», und Ses bedüütet au «Schtai» (es chunt vom latyynische saxum), für d Sproochforscher isch das es schöns Bischpiil für en Bedüütigsverdoppelig vom Name, wo sech im Vrlouf vo dr Zyt erggää het, si säget dem drumm «pleonastischi» Wortbildig.
VWA-Hochschule
Dreegeri
Dreegeri vu dr VWA-Hoochschuel fir beruefsbeglaitend Stuudium isch di gmainnitzig VWA-Hoochschuel GmbH. D Gsellschafter vu sällere sin d Verwaltigs- un Wiirtschafts-Akademy fir dr Regierigsbezirk Fryburg e. V., d Verwaltigs- un Wiirtschafts-Akademy Baade z Chaarlsrue e.V. un di Wiirtebäärgisch Verwaltigs- un Wiirtschafts-Akademy e.V.
Emil Balmer
Sys Läbe
Er hät dänn z Nöieburg d Handelsschuel gmachet und isch drufabe z Bëërn in Dienscht vo de Poschtverwaltig yträtte. Er hät au s Fachzügnis für Französisch und Italienisch abgläit, und e halbs Jaar isch er z Floränz gsy. Aafangs Dryssgerjaar isch er dänn Archivaar im Bundesarchyv woorde.
Abitur
S Abitur (vo ‚drvoogoo‘, us Abiturium, vo nöilat. abiturire ‚welle abgoo‘),  abkürzt „Abi“, bezäichnet dr höggst Schuelabschluss z Dütschland und drmit die allgemäini Hoochschuelrifi.
Fußball-Weltmeisterschaft 2006
Teilnämer
Insgsamt hend 32 Manschafte am Turnier teil gno. Zeerscht isch d Gruppephase mit acht Vierergruppe gsi, denn sind die zwei Beschte vo jedere Gruppe is Achtelfinal cho, vo wo ab s' dänn im K-O-Syschtem witter gange isch.
VWA-Hochschule
Stuudiegäng
Aabote wääre d Stuudiegäng Bachelor of Arts (B.A.) Bedriibswiirtschaftsleer z Charlsrue, z Fryburg, z Stuegert un z Ulm un Bachelor of Engineering (B.Eng.) Wiirtschaftsingenieurwääse z Fryburg un z Stuegert. S Bresänzstuudium näb em Beruef findet zoobe un an dr Samschtig statt.
Emil Balmer
Sys Läbe
S Bëërnpiet isch em lieb und tüür gsy, aber au s Löötschetaal hät er guet gchänt; s Tessyn, wo-n-er amig i der «Alte Poscht» z Ascona gwont hät, isch em e zwäiti Häimet woorde, und z Itaalie hät er si au wool gfüült. Em Schwyzer Süüdkantoon hät er sys Buech Sunneland gwidmet, und Italienisch isch wie syni zwäit Mueterspraach gsy, eso guet hät ers chöne. Über syni Bsüech i de piemonteesische Walserdöörffer staat une mee.
(1036) Ganymed
Ganymed het e Durmesser vu ebba 38,5 Kilometer un isch demit ein vu dr grösste (wenn nit dr grösst) Amor-Asteroid.
Emil Balmer
Sys Läbe
Z Bëërn hät mer de Balmer guet gchänt – mit sym zündroote Nägeli im Chnopfloch, sym graaue Tätschhuet und bi Rägewätter mit synere Peleryne. Ghüraate hät er nie, sys Häim hät er mit synere Schwöschter Emma täilt. Di letscht Rue hät er im Familiegraab z Laupe gfunde.
Im syni Mundaartliteratuur
Aagfange schrybe hät de Balmer 1914. Wie-n-er 1945 i de Zytschrift Schwyzerlüt schrybt (wider abtruckt i de Schwyzerlüt vo 1966), isch er doozmaal dur d Landesuusstelig gloffe, wo nach em Uusbruch vom Eerschte Wältchrieg wie toot daaglägen isch, und hät syni truurigen Ydrück im Bëërner Tagblatt publiziert – doo na uf Hoochtüütsch. Im glyche Jaar isch de Vierezwänzgjëërig im «Dörflitheater» vo der Uustelig s eerschtmaal sälber uufträtte. Und im Jaar drufabe isch er dänn deby gsy, wo s «Berner Heimatschutz-Theater» gründet woorden isch. Bim Spile vo de Stuck vom Simon Gfeller, vom Otto vo Greyerz und vom Kari Grunder isch em d Liebi zur schwyzertüütsche Mueterspraach eso richtig vertwachet, und er hät vo doo aa fascht nu na uf Bëërntüütsch gschribe. 1922, mit zwäiedryssgi, hät er syn eerschte Band Verzeligen useggëë: Zytröseli.
De Balmer isch en Häimettichter gsy. Tüütli wird die häimetverbunden Ystelig imenen Artikel, wo-n-er im Bund publiziert hät; deet ghäissts öppe:
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Temaatischi Schwäärpinkt
Au d Teemene vu dr Digitaale Bildig un dr Profässionalisierig sin iber d Fakulteetsgräzen ewäg relevant un in Foorschig un Leer verankeret.
Antonín Dvořák
[] (* 8. Septämber 1841 z Nelahozeves; † 1. Mai 1904 z Prag) isch e böömische Komponist gsi.
Surses GR
Geografii
Dr Cunter Schtai het d Gschicht vom Taal prägt, grad au wo me s Gebiet obedra als eigeti Region mit em Name Oberhalbschtsi het afa bezeichne. Bsunders d Stroossebouer hend sech öpis müesse uusdänke. Ane 1777 isch di erschti Strooss kweer dur die mächtegi Felswand usegsprängt worde. Hütt goot d Kantonsstrooss Im Bärg inn dur dä Felschopf; dr Crap Ses-Dunnel, wo dr Kanton dur das schwirige Gschtai het lo boore und ane 1992 in Betriib gnoo het, isch me as 700 Meter läng.
Abitur
S Abitur isch dr Noochwiis für d Fäigkäit z studiere und berächdigt zum Studium an alle Hoochschuele z Dütschland.
Guntram I.
Dr Guntram I., au Guntchramn oder Gunthramn (* um 532, spötistens 534; † 28. März 592 z Chalon-sur-Saône) isch e Frankekönig us em Gschlächt vo de Merowinger gsi. Er het vo 561 bis zu siim Dod gregiert.
Fußball-Weltmeisterschaft 2006
Teilnämer
Die einzelne Gruppe vo de Vorrundi sind gsi:
Monteceneri
Geografi
D Gmai lyt im Vedeggiodal am Fueß vum Monte Ceneri. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Cadenazzo, Camorino, Capriasca, Gambarogno, Isone, Mezzovico-Vira, Pianezzo, Ponte Capriasca un Torricella-Taverne.
Antonín Dvořák
Herkunft und Jugend
D Familie vom Dvorak isch musikalisch gsi. Si Vater het d Bratsche gspiilt und zwäi Unggle von em si Bruefsmusiker gsi. In dr Schuel vo Nelahozeves (Mühlhuuse) het em si Leerer, dr Joseph Spitz, Giigeunderricht gee. 1853 isch er uf Zlonice (Slonitz) zum Dütsch leereund het dört bim Kantor Anton Liehmann gleert Klavier und Orgle spiile. Im Herbst 1856 isch er uf Česká Kamenice (Böömisch Kamnitz), vom Oktober 1857 isch er uf d Orgleschuel, und het im Orchester vom Cäcilieveräin Bratsche gspiilt.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Temaatischi Schwäärpinkt
Us däm Profiil abglaiteti Projäkt sin u. a. Mint²KA oder LemaS (Leistung macht Schule). S eerscht isch e Kooperazioon zwisch em Karlsruher Institut für Technologie (KIT) un dr Pedagoogische Hoochschuel Chaarlsrue un ziilt uf d Verbesserig vu dr "Qualität der Lehrerbildung in den Fächern Mathematik, Informatik, Naturwissenschaften und Technik" ab. S Zwait isch e vum Bundesminischterium fir Bildig un Foorschig (BMBF) mit 18 Millione Euro gfeerderet Projäkt mit eme Foorschigsverbund mit 15 Universiteete unter dr Koordinazioon vu dr Pedagoogische Hoochschuel Chaarlsrue. Zyyl isch di wisseschaftli Beglaitig un Optimierig vu Schuele bi dr Schuel- un Unterriichtsentwicklig.
Surses GR
Geografii
D Hauptstrooss im Taal dur Surses isch en Abschnidd vo dr Kantonsstrooss «H03a», wo usem Rhytaal is Engadin goot. Vom Cunter Schtai füert si taalywärts dur d Ortschafte Cunter, Savognin, Tinze, Rona, Mulegns, Sur, Marmorera und Bivio. Dr Kanton Graubünde möcht se neu als Nazionaalstroos lo ydeile, zum vom Bund Subfänzioone füre ufwändig Stroosseunderhalt züberchoo. D Linie vo dr Passstrooss zum Julierpass het dr Kanton ane 1826 bim grosse Uusbou vo dr Oberhalbschtaistroos gwäält.
Country-Musik
D Country-Musik [] isch e Muusigrichdig, wo us de USA stammt. Si isch am Aafang vom 20. Joorhundert us dradizionelle Elimänt vo dr Volksmuusig vo de öiropäische Zuewanderervölker entstande – bsundrigs us Irland und Ängland. D Old-Time Music, wo ursprünglig in de südlige Appalatsche dehäi gsi isch, het sich dur urbani Iiflüss und Übernaam vo Elimänt vo andere Muusig-Schaner – wie öbbe em Blues – zur hütige Country-Muusig entwigglet.
Emil Balmer
Im syni Mundaartliteratuur
De Balmer häts mit de Lüüt guet chöne und hät ene vil und lang zuegloset – und dënen ires Prichte isch i syni Büecher ygflosse. De Paul Eggenberger schrybt i sym Naachrueff (i zimli hoochtüütsch underläitem Bëërntüütsch):
Country-Musik
D Gschicht vo dr Country-Muusig isch dur drei Beweegige brägt, wo sich überschniide: E tüpischs Merkmol vo dr Countrymuusig si diräkti Teggst, wo sich vilmol uf die amerikanische Lääbensverheltniss bezien, persönligi Erfaarige beschriibe, aktuelli Eräigniss kommentiere und nit sälte au humorvoll sin.
Antonín Dvořák
Herkunft und Jugend
Vom Summer 1859 aa het dr Dvorak elf Joor lang as Bratschist im brivate Orchester vom Karl Komzák gspiilt. 1862 isch er im Prager Opereorchester Erste Bratschist worde. 1870 het er sini ersti Opere, Alfred, gschriibe, wo aber zu sine Läbzite nie ufgfüert worde isch. Im Juli 1871 het er si Boste im Orchester ufgee zum mee Zit zum komponiere haa. D Opere Der König und der Köhler isch nid ufgfüert worde, wil si z schwirig zum singe gsi isch, bis er sä nöigschriibe het und si im Novämber 1874 erfolgriich ufgfüert worde isch.
Monteceneri
Gschicht
D Gmai Monteceneri isch entstande am 21. Novämber 2010 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Bironico, Camignolo, Medeglia, Rivera un Sigirino. Scho am 25. Novämber 2007 hän d Stimmburger vu däne fimf Gmaine iber e Zämmeschluss abgstumme, wu au no d Gmaine Isone un Mezzovico-Vira umfasst gha het. Wel die zwoo Gmaine aber d Fusion abglähnt ghaa hän un dr Staatsrot nit het welle ne Zwangsfusion vorschlaa, het s Kantonsbarlemänt am 2. Dezämber 2008 entschide, dass di nei gmai nume us fimf Gmaine sott bildet wäre. Dodergege hän e Dail Yywohner Yyspruch vor em Bundesgricht erhobe, wu die Bschwärde im Novämber 2009 guetghaiße het, derno isch in däne fimf Gmaine nomol extra abgstumme wore.
Antonín Dvořák
Herkunft und Jugend
Wo dr Johannes Brahms 1877 im Dvořák ghulfe het, sini Klänge aus Mähren, e Sammlig vo Duett, z veröffentlige, isch dr Dvořák au über d Gränze uuse bekannt worde. Är und dr Brahms si s ganze Lääbe lang Fründ bliibe.
Emil Balmer
Im syni Mundaartliteratuur
Syni Verzeligen und Theaaterstuck (die hät er grad sälber inszeniert) händ vil Erfolg ghaa – der Arnold H. Schwengeler mäint i sym Naachrueff, de Balmer seg de «gefeiertste und erfolgreichste Autor der Berner Mundartbühne» gsy. De Balmer isch äine von letschte gsy, wo na en Täil vo dëre gwaltige Mundaartwälen gsy isch, vo um 1900 loosprochen isch. De Beat Jäggi schrybt drum i sym Naachrueff:
Monteceneri
Gschicht
Bironico isch zum erschte mol gnännt wore anne 1296 as Bironico, Camignolo anne 1296 as Camigiollo, Medeglia anne 1195 as Medellia, Rivera anne 1348 as Rivera, Sigirino anne 1335 as Sezelino, Sorencino anne 1296 as Sorenzino.
Emil Balmer
Im syni Mundaartliteratuur
De Balmer hät vom Gämfersee bis zum Bodesee us syne Gschichte voorgläse. Daadrüber hät er au im Bund gschribe, und äi Stell wä-mer druus bringe, wil me daa au gseet, wie prächtig farbig sys Schwyzertüütsch gsy isch:
Monteceneri
Gschicht
Bis 1805 isch Robasacco, wu hite zue dr Gmai Cadenazzo ghert, Dail vu dr Gmai Medeglia gsii. S Biet um d Alpe di Caneggio, wu rund fimf Kilometer eschtlig vu Cadenazzo lyt, ghert as Gmainschaftbiet (Kommunanz, ital. Comunanza) zue Robasacco un Medeglia.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Stuudium
An Stuudiegäng, wu kai Leeramt sin, bietet d Hoochschuel Bachelor- un Masterstuudiegäng in Fälder Friepedagoogik, Interkulturälli Bildig, Bildigswisseschafte, Umwältbildig, Gsundhaitsbildig, Kultuurvermittlig un Geragoogik (Bildig im Alter) aa.
Im Wyterbildigsberaich steen Zertifikaatsstuudie (CAS) un Master näb em Beruef unter anderen in dr Beraich DAF/DAZ, Erwagsenebildig un Geragoogik zur Uuswaal.
Leeramt
Alli Leeramtsstuudiegäng chenne as Europaleeramt studiert wääre. Doderby mache s bsunderi Leerveraastaltige un e Bfliichtsemeschter im Uusland meegli, as mer speeter e Sachfach in änglischer oder franzeesischer Sprooch cha unterriichte. Glyychzytig wääre Schangse un Schwiirigkaite vu Meesproochigkait un Heterogeniteet bhandlet.
Abitur
Vor 1945 het mä vo Maturidäätsbrüefig oder Rifibrüefig (vo latiinisch examina matura) greedet. Dr Begriff Abitur isch in dr Umgangssprooch sälte und gsetzlig gar nit brucht worde. Sit em 18. Joorhundert wird hingeege dr Begriff Abituriänte brucht, und drmit si d Absolwänte von ere Schuel gmäint gsi.
Country-Musik
Bim dradizionelle Country wärde hauptsächlig Saiteninstrumänt wie Gitarre, Banjo, Mandoline, Kontrabass oder Fiddle (en äifachi Giige) verwändet, aber au Akkordeon, Klavier oder Schnuuregiige. Im zitgenössische Country chömme Schlaagzüüg und Elektrogitarre und -Bass drzue, was vo dr Instrumentierig vo dr Rockmuusig abgluegt isch.
Antonín Dvořák
Herkunft und Jugend
1884 isch dr Dvořák vo dr Philharmonic Society uf London iiglaade worde und het dört sis Stabat Mater dirigiert. Für Birmingham und Leeds het er d Oratorie Die Geisterbraut und Die Heilige Ludmilla, s erste groosse Oratorium uf Tschechisch, gschriibe. Zrugg dehäim het er sich z Vysoká bi Příbram niidergloo, und d Opere Die Jakobiner komponiert. 1889 isch er uf Moskau und Petersburg iiglaade worde, denn isch er wider z London gsi und denn zrugg uf Prag, won er dr Eeredokter vo dr Karlsuniversität überchoo het. Im Oktober 1890 isch er Brofässer am Prager Konservatorium worde.
Surses GR
Geografii
Bi Bivio zweigt dr Fuesswääg zum Septimerpass vom Haupttaal ab. Das isch en alte Saumpfad is Bergell abe. En andere Bärgwääg goot vo Bivio übere Stallerbärg uf Juf im Oofnertaal.
Monteceneri
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Monteceneri isch dr Emilio Filippini.
Kanton Strassburg-10
Gschìcht
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Antonín Dvořák
Herkunft und Jugend
1892 isch dr Dvořák Diräkter vom National Conservatory of Music z Nöi York worde und het Komposizioon underrichdet. Im Conservatory si Bresidäntin, d Jeannette Thurber, het welle, ass sich Amerika vom öiropäische Vorbild wurd lööse und sis äigene Kunstidiom wurd entwiggle, en Idee, wo dr Dvořák sich drfür begäisteret het. Er het Spirituals vo de schwarze Plantaaschearbäiter und Indianermelodie afo studiere, und e baar vo deene Theme het er in sinere Sinfonie Nr. 9 (Aus der Neuen Welt) brucht; wil aber die amerikanischi Kultur au Wurzle in Öiropa het, chömme au Theme us öiropäische Volkslieder din vor.
Abitur
Z Belgie häisst s Abschlusszüügnis vo dr Oberstuefe voms Sekundarunderricht au Abitur. Mä säit em au Abiturdiplom und es git en allgemäins, technischs und bruefligs Abitur.
Guntram I.
Läbe
Dr Guntram isch dr viert Sohn vom König Chlothar I. gsi. Wo dr Vater 561 gstorbe isch, het er Burgund mit dr Hauptstadt Orléans gerbt. Wo dr Charibert I. ohni Chinder gstorbe isch, hai die überläbende Brüeder siis Gebiet under sich ufdeilt. Churz druf hai dr Sigibert I. und dr Chilperich I. Chrieg wäge dr Landverdeilig gegenander afo füehre, und dr Guntram het brobiert Friide z stifte. Em Chilperich si Frau Fredegunde het d Ermordig vom Sigibert 575 agstiftet und denn isch e Chrieg mit em Guntram usbroche, wil dr Chilperich Territorie vom Sigibert siim Erb a sich grisse het. Dr Guntram, wo siini vier Söhn alli gstorbe gsi si, het 577 im Sigibert si Bueb, dr Childebert II., adoptiert, für zum ihm s Erb vo siim Vater vor em Chilperich z schütze.
Emil Balmer
Im syni Mundaartliteratuur
De Balmer isch Mitgliid gsy vom Bëërner Schriftstellerveräin (BSV).
Abitur
In Ööstriich und dr Dütschschwiz und in e Hufe andere Länder reedet mä nit vo Abitur, sondern brucht immer no dr elter Begriff vo dr Matura (vo lat. examina matura ‚Rifibrüefige‘; zu lat. maturitas ‚Rifi‘), wo früener au in de Gebiet vo dr hütige Bundesrepublik Dütschland brucht worde isch. In Däil vo dr Dütschschwiz wird au d Churzform Matur verwändet. En assimilierti Form wird im Italiänische benützt: maturità.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Fachzertifikaat
"Mit dem Fachzertifikat wird der bestehenden Fächerkombination [bei lehramtsbezogenen Studiengängen] eine Erweiterung hinzugefügt [...]."
Abitur
In franzöösisch- und spanischsproochige Länder entspräche Abwandlige vom middellatiinische Wort Bakkalaureus em Abitur im Sinn vom Noochwiis für d Studierfähigkäit: baccalauréat (Franzöösisch), bachillerato (Spanisch). Wääred z Frankriich s baccalauréat as akademische Graad aagluegt wird, isch s Abitur z Dütschland nume dr Abschluss von ere hööchere Schuelusbildig as e Wääg zur allgemäine Hoochschuelrifi.
Surses GR
Geografii
D Bärge im Oschte vo Surses sind dr Piz Mitgel, s Tinzehorn, dr Piz Ela, dr Piz Jenatsch, dr Piz d’Err und dr Piz d’Agnel. Im Weschte stoot d Bärgchetti vom Piz Curvér zum Piz digl Gurschus und bis zum Piz Platta.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Wyterbildigszertifikaat näb em Beruef
Die Aagebot riichte si an Bscheftigti vu allne berueflige Fälder.
Antonín Dvořák
Herkunft und Jugend
Im Joor 1896 het dr Dvořák ufghöört, absoluti Muusi z komponiere und het afo sinfonischi Dichdige schriibe. Er het dr Wassermann, d Mittagshexe, s Goldene Spinnrad und Die Waldtaube gschriibe, alli noch Ballade us dr Sammlig Kytice vom tschechische Dichder Karel Jaromír Erben und denn s Heldenlied. Er het non e baar Opere komponiert: 1898 d Teufelskäthe (Čert a Káča), 1900 Rusalka, e Gschicht, wo dr Kleinen Meerjungfrau äänlig isch, und 1902/03 Armida.
Pädagogische Hochschule Karlsruhe
Sunschtigs
Syter anne 2014 git d PH Chaarlsrue s Wisseschaftsjournal DIALOG uuse.
S git Projäktkooperazioone mit verschiidene europäische Universiteete unter em Dach Erasmus+.
Monteceneri
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Guntram I.
Läbe
584 isch dr Chilperich ermordet worde, und si Witwe Fredegunde het dr Guntram bittet, Regänt für ihre chli Sohn Chlothar II. z si. Im Verdrag vo Andelot 587 hai dr Guntram, dr Childebert und däm si Mueter Brunichild dr Friide zwüschene gfestigt, s Erb vom Childebert bestätigt und d Herrschaft vo de Merowinger über dr Adel gsicheret.
Antonín Dvořák
Herkunft und Jugend
Am 1. Mai 1904 isch dr Antonín Dvořák am ene Hirnschlag gstorbe. Duusigi häi en uf sim letschte Wääg begläitet. Er isch uf em Eerefriidhoof vom Vyšehrad begraabe.
Emil Balmer
Syni Bsüech bi de Walser im Piemont, im Aostataal und im Tessyn
En «Bärgfründ» vom Balmer, de Hans Prato, hät em emaal verzelt, das me deet z Itaalie, wo syn Vatter, de Josef Prato, hëërchäm, nämli z Alagna, au tüütsch redi – und esoo hät syni Liebe zu de Süüdwalser iren Aafang gnaa. Er isch dän e paarmaal zwüschet 1923 und 1938 und na äimaal nach em Chrieg 1948 uf Gressoney, Alagna, Rima, Rimella und Gurin gfaare. Über die Räise, Bigägnige, s Süüdwalsertüütsch und s deetig Bruuchtum hät er i verschidene Zytige prichtet. Das dadruus 1949 es Buech – nämli Die Walser im Piemont – woorden isch, isch dreine Mane z verdanke, wo doo scho gstoorbe gsy sind: em Albert Baachme, em Otto vo Greyerz und em Emanuel Friedli. Die drei händ de Balmer scho i de Dryssgerjaar pätte, er seli syni Uufzäichnige doch zämeträägen und imene Buech usegëë.
Büsserach
Biesserach (amtlich Büsserach) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Kanton Strassburg-10
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Stroosburi (Stàdt) ghert.
Emil Balmer
Syni Bsüech bi de Walser im Piemont, im Aostataal und im Tessyn
E gleerti Abhandlig isch das nööd, wie de Balmer sälber im Voorwoort schrybt, au ekäis Sachbuech wie das, wo de Paul Zinsli 1968 publiziert hät. Der Autor säit: «Ich beschränkte mich […] auf die getreue Schilderung der Sprache und des Brauchtums, wie sie Auge und Ohr an Ort und Stelle wahrgenommen haben.» Und me mues säge: Zum Glück hät de Balmer nöd e «gleerti Abhandlig» gschribe! Es isch e ganz e përsöönlichs Buech, wo mänschlichi Bigägnige zum Theema hät. Es isch mit eso vil Wërmi gschribe, und es hät eso vil Zitaat drin, eso vil Lieder, Gedicht, Gibätt, Gschichten und Brüüch, das me bim Läse gschnäll inezoge wird. Au Fotene häts, so das en Täil vo dëne Lüüt, wo daa von ene d Reed isch, äim au vor d Auge trätted. De Balmer isch grad na rächtzytig choo, zum das ales chönen uufschrybe – hüt chönt me s mäischt nüme ghööre. De Zinsli hät i sym Walser Volkstum vo 1968 dän au starch us em Balmer sym Buech gschöpft und daademit dezue byträit, das all die Lüüt (wo ja na tüüff im 19. Jarhundert uf d Wält choo sind) nöd vergässe ggange sind. Das de Balmer d Süüdwalser as Schwyzer aalueget, isch natüürli de Zyt gschuldet – hüt wuur me das nüme soo säge.
Im Zäntrum vom Buech staat Alagna, wo-n-en syn Fründ Hans Prato und dëm syn Vater Josef anevermittlet händ – reschpäktyve di drei Schwöschtere vom Josef Prato, nämli d Erminia, s Anni und s Tildi Prato, dezue ane s Bártuli, d Joane, d Catljena, s Cácali, d Marta, s Papi, d Angelo-Tonne, d Gibbs-Tonne, d Eleonora – ales Fraue, wo de Balmer i s Hëërz gschlosse hät und umgcheert. Au Rima nimt vil Platz y; deet ane händ en d Alagnerine vermittlet, und aatroffe hät er d Rina Giulietti, iri beede Tanten Annamaria und Mádalne und iri beede jüngere Schwöschtere Leje und Leneli. Die Gedicht und Lieder, wos deet ghööred, sind natüürli zumene groosse Täil vom Pietro Axerio – äis, Varrotni Liabe, gaat aber (wie de Balmer spööter erfaare hät) uf de Chamisso zrugg, und dëë häts us em Nöigriechisch überträit ghaa. Eb ächt em Balmer syni Pricht i de Zytige d Clara Stockmeyer druff praacht händ, im glyche Jarzäänt au uf Rima z gaa? Di andere Kapitel sind weniger përsöönlich. Z Gressoney isch es hauptsächli de Valentin Curta gsy, wo-n-er sich mit em aagfründt hät – Jaargang 1861, nu das de Läser vo dëm Artikel wäiss, das de Balmer na ganz anderi Gänerazioone hät chönen uusfrööge weder di spöötere Walserforscher. Z Rimella hät em de Gaudenzio Strambo Uuskumpft ggëë – das isch dëë gsy, wo 1929 für s Fonogrammarchyv Züri d Faable vom Fuchs und em Raab uf Rimellertüütsch voorträit hät. Zu syneren Enttüüschig hät de Balmer z Rimella fascht ekäi Lieder und Saage chönen uufschrybe (dëë Schatz hät dän eerscht de Marco Bauen i de 1960er-Jaar ghobe). Z Gurin hät em d Familie vo de Wiirti Ersilia über s Doorff und d Spraach prichtet. Pumatt chunt nu ganz churz voor – deet überen isch er 1921 vom Walis uus gwanderet, wo-n-en s Theema Walser aber nanig intressiert gha hät, und z Macugnaga, z Issime, z Saley und z Aager isch er nie gsy (vo dëne vier Oort hät er äinewääg nu vom eerschte gwüsst, das es e Walserkolony isch).
Surses GR
Geografii
D Nochbergmainde vo Surses sind:
Büsserach
Geografi
Biesserach isch es Huufedorf im Lüsseltal, am südliche Rand vom Laufener Becki im Jura, im Schwarzbuebeland. D Gmeindsflächi umfasst 43,4 % langwirtschaftlichi Flächi, 46,5 % Wald und 10,1 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Bräitebach, Feere, Mältige, Erschbel und Gringel im Kanton Soledurn und Wahle im Kanton Basel-Landschaft.
Gschicht
Biesserach isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1194 als Buezherach (1251 Büzracha, 1295 Büserach, 1364 Busserach, 1431 Biesserach, 1538 Büsserach).
Kanton Strassburg-10
Gschìcht
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum neje Arrondissement Stroosburi-Stàdt.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Heinzenberg (Graubünden)
Dr Heinzebärg (uf Rätoromanisch Mantogna) isch dr Bärghang uf dr weschtliche Syte vom Taal zwüsche Thusis und Rhäzüns im Kanton Graubünde. Bim Dorf Präz stoot d Burg Heinzebärg, wo im früene 13. Joorhundert vermuetli vo de Freiherre vo Vaz bout worden isch. Ane 1384 isch dr Heinzebärg s erschte Mol in ere Kwelle erwäänt worde.
Surses GR
di neu Gmaind
Da Kanton Graubünda het scho vor Johre gära a Fusion vo allna Gmainda im Tal gha. Im 2006 händ füüf vo nüün Gmainda noch vierjährige Vorarbed «Nai» gsait zu ma Fusionsprojekt. 2009 sind wider sächs Gmainda berait gsi, a Fusion z prüefa – aber Riom-Parsonz, Sur und Tinizong-Rona händ dänn gliich nöd wöle.
Monteceneri
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Monteceneri ghert zum Ibergang zwisch em Ticinese un em Comasco-Lecchese.
Guntram I.
Läbe
Dr Guntram isch ohni Erbe gstorbe und siis Land isch an Childebert II. gfalle. Er isch in dr Chille St. Marcel z Chalon-sur-Saône begrabe.
H/V-Signalsystem
S H/V-Sischteem (Haupt-/Vorsignaal-Sischteem) isch è Signaalsischteem vo dè Ysebaan, wo vo 1924 bis 1994 z Dütschland ygsetzt worrè isch. Diè Signaal sin i dè Aafangszit als Formsignal gmacht gsi, mit èm Signalbuèch 1935 sin abaer au entschprechendi Lichtsignaal ygfüürt worrè, diè mittlerwyl d Formsignaal gröschtèdeils vodrängt hèn.
Emil Balmer
De Zäichner und Maaler
De Balmer hät mit em Röötelstift zäichnet und Aquarell gmaalet. Syni Büecher hät er drum grad sälber chönen iluschtriere. Mee über syni Kunscht hät der Autoor vo dëm Artikel aber nöd usegfunde.
Büsserach
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 10,9 % gläge.
Religion
11,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 76,3 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,5 %, CVP 18,4 %, EDU 0,2 %, EVP 1,2 %, FDP 32,4 %, GLP 4,3 %, GP 4,8 %, SP 8,9 %, SVP 24,6 %, Suschtigi 2,6 %.
Heinzenberg (Graubünden)
Vom Taalbode am Hinderrhy goot dr Bärghang liecht und a de meischte Stelle nid seer steil bis zum Graat ufe, wo dr Heinzebärg vom Safietaal im Weschte abgränzt.
Emil Balmer
Uuszäichnigen und umgcheert
Umgcheert hät er sym Häimetstettli Laupen en Brune gstiftet, der «Abetringeler-Brunne». S Abetringelen isch en lokaale Silväschterbruuch, wo die verchläidete Chind und Jugetliche mit Tringele (Trychle) s Stedtli abe schäled.
Kanton Strassburg-10
Gmeine
Dr Kànton ìsch üs eme Däil vun dr Stàdt Stroosburi bstànde.
Heinzenberg (Graubünden)
D Höchi foot im Süde bim Glaspass, wo uf 1843 Meter über Meer liit, und im Tobel vom Nollabach a und goot öpe 15 Kilometr wyt bis uf Bonaduz. Dr Lüschgrat isch mit 2180 Meter der höchst Punkt vo dr Bärgchetti.
Büsserach
Politik
Gmeindspresidänt isch dr François Sandoz (Stand 2012).
Surses GR
di neu Gmaind
Im Früelig 2013 isch en dritte Aalauf mit Fusionsverhandliga im Surses undernoo worda. Zwo Johr spöter, am 27. März 2015 händ acht vo nüün Gmaindsversammliga im Krais Surses ama Fusionsprojekt zuagstumma, Savognin hät s Traktandum uf an Urnagang verschoba. Am 27. April hät s Stimmvolk vo Savognin mit 320 Jo- zu 90 Nai-Stimma und öpa 60 % Stimmbetailigung äbafalls zuegstumma. Nochdäm da Bündner Grossi Root däm Projekt am 9. Dezember 2015 au no zuegstumme hät, isch nüt me im Wäg gstand und dia neu Gmaind hät chöna uf da 1. Januar 2016 entstoo.
H/V-Signalsystem
Hauptsignaal (Hp)
È Hauptsignaal übermittlet èm Drybfaarzüügfüürer Halt- bzw. Langsamfaaraawysigè für dè folgendi Streggèabschnitt. S entspricht also im grobè Voglych von èrè Amplè bim Strõßèvokeer mit èm erheblichè Unterschyd, dass è "Faart"-zeigends Signaal jewyls für nu ein Zuug gildet, wòrend è Amplè bi "Grüè" belibbig villi Faarzüüg d Vorbyfaart erlaubt.
Heinzenberg (Graubünden)
Unde am Bärg ligge d Ortschafte Thusis und Cazis, chly wyter oben am Hang d Dörfer Masein, Tartar, Urmein, Flerde, Portein, Sarn, Dalin und Präz und chly under em Glaspass d Walsersiidlig Tschappina. Uf em Heinzeberg sind die grosse Alpgebiet Bruuchalp, Lüschalp, Pascumin, Porteiner Alp, Sarneralp, Präzer Alp und Neualp. Am Bärg hets vil Waldflechine, bsunders i de Bachtobel und oberhalb vo Oberrealta.
Abitur
S öiropäische Abitur
S Öiropäische Abitur (au s Öiropäische Baccalauréat) isch en allgemäini Hochschuelrifi, wo vo alle EU-Länder anerkennt wird, und an d Absolwänte vo de Öiropäische Schuele vergee wird. In Dütschland entspricht si em Abitur.
Surses GR
s Gmaindwappe
Di gross neu Gmaind Surses het zu irem Wappe das Wappebild gnoo, wo vorher scho s Zeiche vom Chrais Surses gsi isch.
TUM Campus Heilbronn
Dr TUM Campus Haalbrunn isch e Leer- un Foorschigsyyriichtig vu dr Tächnische Universiteet Minche (TUM) z Haalbrunn. Dr Campus isch ain vu dr fimf Ussestelle vu dr TUM un dr eerscht Standoort vu dr TUM z Dytschland usserhalb vu Bayern. Finanziert wird dr Campus vu dr Dieter-Schwarz-Stiftig vu Neckarsulm.
Surses GR
Gschicht vom Gebiet
Bivio chunt imene Dokumänt us em 9. Joorhundert mit dr latynische Bezeichnig stabulum bivio vor; das bedüütet uf Düütsch öpe so vil wie: «S Hoschpiz a dr Wägschäidi» und zeigt wie wichtig dr Platz, wo sech di alte Passstroose träffe, scho immer gsi isch. Z Bivio isch spööter au eini vo dene Stazioone gsi, we me uf em Wääg über d Bärge d Ross het chönne wächsle. Vom düütsche Name Stall für Bivio het dr Bärgpass vo Juf her dr Name übercho, dr Stallerbärg.
Bi Savognin isch ufem Hügel Padnal, wo au Mot la Cresta heisst, es grosses Dorf us dr Bronzezyt gsi. S Dorf Savognin, wo s erschte Mol imene Dokumänt vo ane 1154 vorchunt, isch im 20. Joorhundert e bedüütendi Bündner Feriestazioon worde.
Bi Marmorera, wo uf düütsch »Marmels« heisst, het s Elektrizitätswärch vo Züri im Taal i de 1950er Joor e Stausee chönne mache; es het vil z rede ggää, wie d Verträtter vo de Zürcher d Puure im Dorf derzue drängt hend, für d Wasserkonzässioon s alte Dorf uffz’ggää, und wie sech das für d Lüüt usgwürkt het.
H/V-Signalsystem
Vorsignaal (Vr)
Zuè nem Brèmswäg vo 900 m ergit sich è maximali Gschwindigkeit von öppis mee als 160 km/h. Deshalb stôt uff Streggè, welli für 160 km/h zuèglô sin, 1000 m vor èm Haupt- è Vorsignaal, wo im Drybfaarzüügfüürer aazeigt, wellè Signalbegriff er am Hauptsignaal z erwartè hèt. Uff selli Entfernig (nominalè Brèmswäg plus Brèmswägreservè vo 100 m) ka dè Zuug bis zum Hauptsignaal broblemlos zum Stillschtand kô.
Surses GR
Gschicht vom Gebiet
Ziteil isch en alte Wallfahrtsoort wyt oben uf em Bärg weschtlech vo Salouf. Es het e Chile, wo ane 1959 a dere Stell neu bout worden isch, wo sid em 16. Joorhundert e Kapälle gsi isch. Die het dra erinneret, ass sech ane 1580 d Muettergottes dört obe emene 18jöörige Meitli und denn au no amene Bueb zeigt het. Vo dere Erschynig het dr Bündner Landvogt vom Oberhalbschtai, dr Albert de Baselgia, em apostolische Nuntius Giovanni Francesco en usfüerleche Pricht gschickt. Und sider chömet jedes Joor vil Lüüt zu däm Oort am Fuess vom Piz Curvér.
H/V-Signalsystem
Vorsignaal (Vr)
Well dè Drybfaarzüügfüürer gegèbenèfalls ab èm Vorsignaal dè Brèmsvorgang yleitè muè, darf s uff kein Fall übbersää wörrè. Deshalb wörd è Vorsignaal i dè Regèl durch Vorsignaaldaflè aakündigt.