cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dänemark
Gschicht
Di ältste Zügniss vo mänschliger Besydlig sin etwa sibzigdausend Johr alt und z Hollerup entdeckt worre. Im 6. Johrhundert sin d Schwede uff Dänemark cho und hän d Germane vertrybe. De Gorm de Alt hät im 10. Johrhundert d Königrych im Gebiet vereinigt. Im 11. Johrhundert hän d Däne als Wikinger d Insle vo Ängland und Norwege erobert.
Im 14. Johrhundert hät sich Dänemark mit Norwege, Schwede, Island und Finnland zu de Kalmarer Union vereinigt. Bis züe de Ufflösig vo säller Union (1523) hät s dezüeghört.
Afang 19. Johrhundert hät Dänemark mit Frankrych kooperiert; 1814 hät s Helgoland an Ängland und Norwege an Schwede abtrette mieße.
Noch de 1848er-Revolutione isch Dänemark züe-n-re konstitutionelle Monarchy worre und hät 1849 sini erschti Verfassig kriegt.
Im Zweite Wältchrieg hät Dänemark ursprünglig wölle neutral blybe, isch aber ab 1940 vo de Dütsche bsetzt worre.
Wirtschaft
De Arbetsmarkt z Dänemark isch e Vorbild für vyli anderi Länder. Arbetslosi kriege meh Understützig wie z. B. z Dütschland und d Beschäftigungsquote isch di höchsti in de EU.
Dänemark hät hochi Stüre. Des siht mer zum Bispyl an de Mehrwertstür, wo bi 25 % ligt. Trotzdem belegt Dänemark bezüglig BIP, Läbensstandard und Staatsverschuldig wält- und europawit eine vo de beste Plätz.
Industry isch e zimli wichtigi Branche. Si isch vor allem rund um Kopehage agsydelt; über drei Viertel vo de Exportgieter sin Maschine oder anderi Gieter. D Herstellig Läbensmittel, Elektronik, Maschine und d Verarbeitig vo Metall sin di wichtigste industriälle Branche; genauso chemischi Stoff, Babier und Bier. Wäge de hoche Azahl an Brüefsfischer und de große Fischereiflotte spilt d Fischindustry e wichtigi Rolle.
D Landwirtschaft beschäftigt etwa 3 % vo dem Deil vo de Bevölkerig, wo schafft. D Wälder chönne nit gnutzt werre und sin meistens Nadurschutzgebiet.
20 % vom Strom wird mithilf vo Windchraftwerch gwunne.
Sproch
Amtssproch vo ganz Dänemark isch Dänisch. Im Süde werre au Sønderjysk und Dütsch als Minderheitssproche gschwätzt, beides sin aber keini Amtssproche. Vo de Färöer wird hauptsächli Färöisch und z Grönland Grönländisch gschwätzt.
Kergloff
Kergloff (bretonisch Kerglof) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Kergloff lyt 48 km vu Quimper un 65 km vu Brest uf ere Hechi zwische 67 m un 172 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Poullaouen im Norde, Plounévézel im Nordoschte, Carhaix-Plouguer im Oschte, Saint-Hernin im Side, Cléden-Poher im Sidweschte, Collorec im Weschten un Plouyé im Nordweschte.
Gschicht
Kergloff isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1536 as Kergloff.
Verwaltig
vu Kergloff isch. Kergloff ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Kergloff ghert zem Bretonisch.
Weiche (Bahn)
È Weichè, annodubaki au Wechsèl odder – in Abgränzung zuè nèrè Luftweichè – mèngmòl Gleisweichè benamst, isch é Gleiskonschtruktion von èrè Baan, wo Schinnèfaarzüüg dè Übbergang vo eim Gleis uff è andres ooni Halt möglich macht. Im Gegèsatz zuè nèrè Schièbebünni odder ènèrè Drèèschiibè isch dõdeby kei Faartunterbrèchung erforderlich.
Gschichtè
D Entwicklung vo dè Weichè hèt im Kollèbärgbau aagfangè. Bi dè èrschtè gussyysernè Winkelschinnèweichè vom John Curr us èm Johr 1776 hèn d Lüt odder d Dyr dè Hunt i diè gwünschti Richtung ziè. Im Johr 1797 hèt dè John Curr èrschtmòls è Konschtruktion mit èrè voschtellbarè Zungè bräsentyrt. Anno 1832 isch zum èrschtè Mòl è Batènt für è Ysèbaaweichè vom Charles Fox (1810–1874 z Ängland) erwäänt worrè. D Bauart vom Richard Trevithick isch zwar nò für spurchrantzlosi Laufräder bschtimmt gsi, hèt abber schu alli spôtèrè Elemänt von èrè Zungèweichè vorwäg gnõ.
Vor dè Vowendung im Ysèbaawesè hèt dè dütsch Begriff Weichè è Uusweichschtell i dè Flussschifffaart benamst.
Für voschiddèni Situationè un Aawendungè hèn sich unterschidlichi Bauformè usègbildèt. Diè hüt am hüfigschtè vowendèti Bauform, d Zungèweichè, hèt z Dütschland èrschtmòls vomuètlich bi dè Hannoverschè Staatsbaan 1852 d Schleppweichè abglöst.
Jeddi Baanvowaltung hèt znägscht eigèni Weichèkonschtruktionè bruucht. Au nõch èm Yfüürè vo dè Länderbaanvowaltungè z Dütschland isch es dõdeby blibbè. Nõch dè Gründung vo dè Dütschè Rychsbaan im Johr 1920 dringènd nötig gsi, d Mengi a unterschydlichè un nit gegèènand uusduuschbarè Deile z reduzyrè. Ußerdèmm hèttèt diè geometrischè Eigèschaftè vo dè Weichè normyrt wörrè söllè, um uffwändigè Aabassungsbüèz z vomydè. Nõchdèm 1922 s dörtzmòl neui Schinnèbrofyl S 49 ygfüürt worrè isch, hèt sèll au für d Weichè vo dè Einheitsbauart bruucht wörrè söllè. 1931 sin d Rychsbaanweichè als Regelbauartè mit fascht glychè Eigèschaftè ygfüürt worrè. Voeinheitlicht worrè sin au d Aaschlussmaaß für Weichèvoschlüss, Stellvorrichtungè un Zuèsatzyrichtungè. Dènõch sin sèbbi Bauartè besser gmacht worrè; asè sin bi Neubautè d Hòkèschpitzèvoschlüss un Glenkzungè wègkait.
Bis i d 1980er Johr iè sin d Weichè z Dütschland tǜpischerwys mit 40 bis 100 km/h im abzwygendè Strang befaarbar gsi. Mit èm Uèsetzè vo dè Streggègschwindigkeit uff dè (ab 1973 bautè un ab 1987 in Bedryb gangènè) dütschè Ysèbaa-Neubauschtreggè sin d Gschwindigkeitsreduzyrungè im abzwygendè Strang vo Weichè mee un mee zum Brobleem worrè. Schu i dè 1960er Johrè hèt mò für dè Neubau vum Baanhof Ludwigshaffè èn Weichètǜp entwicklèt, wo mit 130 km/h im Abzwyg befaarbar gsi isch (EW 60-2500-1:26,5-fb), wo denn au i dè Abzwygschtellè un dè Übberleitschtellè vo dè Neubauschtreggè ybaut worrè isch. Für Abzwygschtellè sin drübber usè ab 1984 z Dütschland Schnellfaarweichè entwicklèt worrè, wo mit 160 bzw. 200 km/h im Abzwyg befaarè wörrè hèn chönnè. Si chömmèd hüt an èrè Reiè vo Vochnüpfungspüngt vo dè Schnèllfaarschtrèggè zum Ysatz. D 200-km/h-Weichè hèn bi irer Yfüürung am Èndi vo dè 1980er Johr als diè längschtè Weichè goltè, wo mò mit dè Fèrtigungstechnig no hèt chönnè broduzyrè.
2015 sin uff èm Schinnènetz vo dè Dütschè Baan 71.441 Weichè in Bedryb gsi, dèvo sin 720 Hochgschwindigkeitsweichè gsi. 48.000 Weichè hèn è Weichèheizung un 8500 èn Voschlussdeggel ghaa. Èndi 2015 hèt s Unternämmè blaant, bis 2018 witteri 26.000 Weichè mit Sischteem für Vofüègbarkeitsprognosè vo Weichè uuszrüschtè, bis 2020 söttèd alli „wesèntlichí“ Weichè (30.000) dõdemit uusgrüschtet sy. Mit sèllèrè Prognoseyrichtung söll d Zaal vo dè Störungè um maksimaal 50 Brozènt reduzyrt wörrè. Diè Dütsch Baan git im Johr 30 Millionè Euro für Weichèbaudeil uus.
Stüèrig vo Weichè
Mò duèt znägscht zwüschè ortsgschtelltè un fèrngschtelltè Weichè unterscheidè.
Ortsgschtellt
Ortsgschtellti Weichè sin hüfig mechanisch ortsgschtellti Weichè, wo mò au „Handweichè“ nennè duèt un z Dütschland mit MOW abchürzt. D Handweichè wörd mit dè Muskelchraft vom Bedièner umgschtellt, wo uff dè Umschtellhebbel wǜrkt un vo dört übber d Bockstangè un d Zungèvobindungsschtangè uff d Zungèvorrichtung un ggf. uff dè Weichèvoschluss übberdrait wörd. S Gwicht odder d Vorigelung vom Umschtellhebbel haaltèd d Weichè i dè jewyligè Èndlaag fescht.
I dè Schwiz git s bi Handweichè, wo für dè intensyve Rangyrbedryb bruucht wörd, è abwychèndi Bauart: A dè Stell vom üblichè Handgwicht git s èn Bock, uff dèm èn Gschtängeweichèhebbel stòt, wo suscht in mechanischè Stellwärch bruucht wörd. Dèsèll Hebbel isch übber Winkelhebbel mit dè Schièberschtangè vobundè. Vorteilhaft dõdraa isch, dass sich dè Bedièner nit dǜèf buggè un è schwèrs Handgwicht hebbè muè. Z Großbritanniè un Länder mit voglychbarè Ysèbaasicherungstechnig isch es d Reglè, dass Weichè, wo nit vom Stellwärch uus gschtellt wörrèd, übber Weichèhebbel bediènt wörrèd, wo i dè Nöchi uff so dauftè "ground frames" uffgschtellt sin.
Mittlerwyl git s auch immer mee elegtrisch ortsgschtellti Weichè (EOW). EOW sin ygfüürt worrè, dèmit d Lokfüürer ooni zuèsätzlichi Weichèbedièner rangyrè chönnèd. Damit s Lokpersonal nit toujours vom Füürerschtand abschtygè muè, wörrèd EOWs i dè Reglè übber zwei Taschter bediènt, wo an èrè Stangè in Höchi vum Füürerschtand montyrt sin. Für s Personal vo chlynè Rangyrtragtorè (z. B. è Köf) isch sèll Taschterpärli öfters uff halber Höchi no è zweits Mòl a d Stangè montyrt.
Fèrngschtellt
Fèrngschtellti Weichè wörrèd i d Regèl vo eim Stellwärch uus bediènt un durch Ysèbaasignaal signaltechnisch gsicherèt. Si sin passivi Faarwägelemänt, wo durch vo ußè wǜrkèndè Chräft umgschtellt wörrèd, d Weichèlaag würd vom Stellwärch uus übberwacht. Für s Übberwachè vo dè Gleisbelegung durch Faarzüüg wörrèd in modernè Stellwärch Gleisfreimeldeaalaagè ygsetzt; wo disèllè nit git, muè s Freisy visuèll feschtgschtellt wörrè, well mò bsetzti Weichè wègèm Entgleisè vom Faarzüüg nit umschtellè darf.
Bschtanddeil von èrè Weichè
È Weichè isch us spezièllè Schinnèdeile zämmègsetzt. D Weichè wörd im Folgendè vo dè Spitzè hèr aagluègèt, ergo vo dèrrè Sitè, wo d Gleis sich uffschpaltè düèn. S wörd è Weichè mit èm Abzwyg nõch rächts beschribbè, wo im Bild zeigt wörd.
Zungèvorrichtung
Zungè un Baggèschinnè mitnand wörrèd als Zungèvorrichtung benamst, è Baggèschinnè un diè zuèghörigi Zungè wörd halbi Zungèvorrichtung dauft. Beidi Deile ghörèd zämmè un müèn glychzitig gwechslèt wörrè.
D Schinnè, wo d Weichenzungè aaligèd, nennt mò Baggèschinnè (i dè Schwyz Stockschinnè). D Baggèschinnè sin uff dè Innèsitè vum Schinnèchopf so gmacht, dass d Zungè subber aaligèd un spezièll a dè Spitzè nit z dünn un dõdemit empfindlich wörrèd. Für è sicheri Füürung un möglichscht ruggarmi Ablènkung vo dè Faarzüüg gryft d Zungèspitzè vo dè aaligèndè Zungè unter d Faarkantè vo dè Baggèschinnè.
D Weichèzungè sin diè voschtellbarè Deile vo dè Weichè, wo d Faarrichtung bschtimmèd. In vill Länder, drunter im dütschsprõchigè Ruum, wörrèd d Weichenzungè us bsunderè, asǜmmetrischè un i dè Höchi voringertè Zungèschinnèbrofyl hèrgschtellt. D Zungè wörd i sèllèm Fall für diè richtigi Höèlaag mit Gleitschtuèlblattè gfüürt un unterschtützt. Bi Weichè, wo z Frankrych entwicklèt worrè sin, bruucht mò Regèlschinnè mit voller Höchi als Uusgangsmatriaal für d Zungè, sèllèwäg müèn d Baggèschinnè auch im Fuèßberych aabasst wörrè.
Für d Gschtaltung vomn Zungèdrèèpungt git s meereri Möglichkeitè:
Wenn d Faartrichtung nõch rächts gwünscht isch, so lyt diè link Zungè a dè linkè Backenschinnè aa, so wiè im Bild zeigt wörd. Diè link Zungè wyst è Krümmung nõch rächts uff. Diè rächt Zungè wörd vo dè rächtè Baggèschinné wèg zogè. È Faarzüüg wörd durch diè link Zungè un diè rächt Schinnè nõch rächts gfüürt.
Durch Bewegè vo dè Weichèzungè cha d Weichè umgschtellt wörrè. Dè bewegliche Deil vo dè Weichèzungè lyt uff Gleitschtuèlblattè uff. Wegè m hochè Unterhaltsuffwand un well dè Schmyrschtoffydraag i d Bettung Umwältbrobleeme voursacht un d Lagesicherheit vo dè Weichè beydrächtigt, wörrèd hüt vomeert wartungsarmi Zungèrollvorrichtungè vo-nèm unterschydlichè Modèl odder Kunschtschtoffblattè uss hochgleitfähigem Matriaal ybaut.
Bim Begriff FAKOP handlèt s sich um è Faarkantèoptimyrung a dè Zungèvorrichtung.
Bim Begriff WITEC handlèt s sich um wirtschaftlich-technisch optimyrti Zungèvorrichtung. WITEC-Zungenvorrichtungè sin Zungèvorrichtungè, wo in d Baggèschinnè yglõ worrè sin, um dè Querschnitt vo dè Zungè höcher z machè un dõdemit d Ligeduèr z volängèrè.
Härzschtugg
S Härzschtugg isch è Elemènt im Weichèbau un zämmèfassendi Benamsung für d Härzschtuggschpitzè un diè beidè Flügelschinnè. An èrè Weichè chömmèd zwei Gleis zämmè odder drènnt. Diè innèligendè Sträng vo dè Gleis schnydè sich un müèn unterbrochè wörrè, demit dè Spurchrantz von èm Rad, wo uff diè ander Schinnè faart, unbeydrächtigt durrèlaufè cha. Sèlli Stell heißt Härzschtugg. D Flügelschinnè sin a dè Ändè, im sognanntè Knüè, abkniggt. D Spitzè vum Härzschtuggkeil isch abgrundet, sèllèwäg kaièt sèbbi nit mit èm Schnittpungt vo dè Faarkantè zämmè. Bi graadè Härzschtugg volaufèd d Faarkantè vum Härzschtugg i dè Regèl graadlynig. Dè Winkel, wo si mitnand bildèd, nennt mò Neigung. Wenn sich am abzwygendè Gleis èn Gleisbogè i diè glych Richtung aaschlièßt, denn isch d Unterbrèchung vo sèllèm Bogè im Härzschtuggberych für d Laufruè un Voschlyß nõchdeilig. I sèllèm Fall füürt mò dè Bogè dõrum auch im Härzschtuggberych mit ènèm Bogèhärzschtugg durch. D Ändneigung isch in sèllèm Fall größer wiè bi nèrè Weichè mit glychem Radius un graadem Härzschtugg.
Well s bim Befaarè vum Härzschtugg è Luggè i dè Faarflächi un füürungslosè Stell git, wörd s Rad durch d Radlenker gfüürt. D Unterbrechung i dè Faarflächi füürt immer zuè Stöß. Um sèllnè Stöß entgegèzwǜrkè, wörrèd schlanki Weichè uff Schnèllfaarschtreggè mit beweglichè Härzschtuggschpitzè odder Flügelschinnè uusgrüschtet. Bi nèrè Chrützung git s dèmentschprechend vyr Härzschtugg (woby sèbbi i dè Chrützungspungt vo dè üßèrè Schinnè zwei gegèübberligendè Spitzè hèn un deshalb Doppelhärzschtugg heißèd).
Am Härzschtugg drèttèd di högschtè Voschlyßerscheinungè uff. Zuküèmpftig wörrèd dõhèr hochblaschteti Weichè mit Härzschtugg uss Bainit, ènèm spezièllè Gefüge vum Staal, uusgrüschtet. Sèbbi zeichnèd sich durch è doppelt so langi Läbbensduèr uus un reduzyrèd asè d Inschtandhaltungskoschtè.
Radlènker
Well s Rad im Berych vum Härzschtugg übber è Luggè i dè Schinnè rollt (ußer bi beweglichè Härzschtugg) un dõdemit kei Sitèfüürung mee hèt, muè dè Radsatz bsunders gfüürt wörrè. Sèll bassyrt durch Radlènker, wo a dè jewyls gegèübberligèndè Schinnè aabrocht sin. D Laufflächi vum Rad lyt wôrènd èm Übberfaarè vo sèllèrè Luggè übblicherwys durchgängig uff Härzschtuggschpitzè un/odder Flügelschinnè uff. Mèngmòl cha sèll abber uffgrund vo dè Weichè- bzw. Chrützungsgeometry nit (uusreichènd) sichergschtellt wörrè, wodurrè spezièlli Konschtruktionè nötig sin.
Radlènker exischtyrèd in unterschydlichè Uusfüürungè. Diè älteri Bauart sin Vobundradlènker, wo d Faarschinnè un Radlènkerblatt durch Schruubè vobundè sin, d Rillèwitti wörd durch Fuètterschtüggle gwôrleischtet. Bi neuerè Weichèbauartè wörrèd separat a bsunderè Rippèblattè odder Stützböck befeschtigti Radlènker vowendèt. Si biètèd dè Vordeil, mit Bylaagè zum Voschliißuusglych regulyrbar un einzeln uusduuschbar z syy.
Weichèschwällè
Weichè ligèd uff bsunderè Weichèschwällè. Sèlli unterschydèd sich i dè Längi, dè Art un Aaordnung vom Schinnèbefeschtigungsmittel sowiè im Querschnitt. Si chönnèd uss Holz, Kunschtholz, Staal odder Staal(Spann-)bedong bschtò. Mit Uusnaam vo dè Schwällè am Weichèaafang un -ändi isch jeddi Schwèllè bi eifachè Weichè unterschydlich un so unvowechsèlbar kennzeichnèt.
Bi dè hütigè Neubautè uff èm Gebièt vo dè Dütschè Baan wörrèd hauptsächlich Bedongweichèschwèllè ybaut. Sèlli zeichnèd sich durch è vill höcheres Eigègwicht mit èrè höcherè Lageschtabilidät uus. Allerdings wörrèd Bedongschwällè bi Entgleisungè meischtens massyv bschädigt un müèn dènõch gwechslèt wörrè. Bi Staalschwällè füürèd Vobygungè durch Entgleisungè zuè Spurvoängungè. Dõhèr wörrèd im Baanhofsberych un vor allem uff Gleis mit läbhaftèm Rangyrbedryb öfter dè Holzschwällè bevorzugt, wo i sèllèrè Hysicht robuschter sin. Staalschwällè machèd mit yrer chlynèrè Bauhöchi dè Ybau vo Gleis un Weichè auch in Berych mit begränzter Bettungsschtärki, byschpillswys uff Bruggè. D Waal vo Bedong- odder Staalschwällè isch i dè Vogangèheit au vo Rooschtoffvofüègbarkeit un -priis abghängt.
Diè Dütsch Bundesbaan hèt Weichè èrschtmòls im Summer 1981 mit Bedongschwällè ygsetzt. Nõch guètè Erfaarungè sin schu alli Weichè uff dè Neubauschtrèggè, wo i dè 1980er Johr baut worrè sin, uff Bedongschwällè volait worrè.
Weichèschtellvorrichtung un Weichèsignaal
A dè Spitzè vo dè Weichè isch d Stellvorrichtung (Weichèaadryb odder Handschtellvorrichtung bi ortsgschtelltè Weichè) aabrocht, mit sèllèrè wörd d Weichèzungè bwegt un i dè Ändlaag feschtghaaltè wörd. Dèby wörrèd d Weichèzungè durch dè Weichèvoschluss fixyrt. Bi langè Weichè un bsunders bi Hochgschwindigkeitsweichè sin zuèsätzlichi, übber d Längi vo dè Weichè vodeilti Stellvorrichtungè mit Voschlüss nötig.
Elegtrischi Weichèaadryb sind mit érè Rutschkupplung uusgrüschtet. Si vohindèrèt Schäddè, wo durch èn z großè Umschtellwiderschtand odder durch Frèmdkörper (z. B. Schotterschtei) zwǜschè Zungè un Baggèschinnè behinderèt wörd. Bi Gleisbild- un elegtronischè Stellwärch wörd dè Aadryb i sèllèm Fall durch è Vozögerungsyrichtung abgschaltet, wa-nè Störungsmeldung uuslöst. Bi elegtromechanischè Stellwärch muè dè Bedièner dé Stellschtrommesser beobachtè un d Weichè manuèll zruggschtellè, wenn si nit i d Ändlaag gòt, sèllèwäg schällèt s bi sèbbè Stellwärch wôrend dè Umschtellung. Wenn dè Bedièner d Weichè nit zrugg schtellt, denn schmilzt d Stellstromsicherung. D Fungtion vo dè Rutschkupplung wörd regèlmäßig brüèft, idèm mò wôrend èm Umschtellè èn Hammer zwǜschè Zungè un Baggèschinne ghaaltè wörd.
Stellvorrichtungè sind öfters mit ènèm Weichèsignaal uusgrüschtet, welles d Laag vo dè Weichè vo wittem aazeigt. È Weichèsignaal isch bi ortsbedièntè Weichè nötig, bi fèrnbedièntè nu, wenn Rangyrfaartè ooni gsicherti Rangyrfaarschtrõßè vokeerèd. I dè Reglè isch sèll bi mechanischè un elegtromechanischè Stellwärch sowiè bi voeifachtè Gleisbildschtellwärch dè Fall. Weichèsignaal (mit Uusnaam vo dopplètè Chrützungsweichè) wörrèd im Regèlfall uff Handschtellvorrichtungè uffgsetzt. Bi fèrnbedièntè Weichè git s kei Handgwicht un kein Hebbel, wo dört dèzuè ghört. Diè bsunderè Weichèsignaal für dopplèti Chrützungsweichè (als Windmülli dauft) wörrèd näbbè dè Weichèmitti uffgschtellt un übber Gschtänge mit beidè Weichèvoschlüss vobundè.
Weichèvoschluss
Dè Weichèvoschluss isch zwǜschè dè Stellvorrichtung un jeddè dè beidè Weichèzungè ybaut. Er diènt einersits dèzuè, diè aaligendi Zungè a dè Baggèschinnè feschtzhaaltè, um z vohindèrè, dass si durch Spannungè i dè Weichèzungè odder vo ußè ywǜrkendè Chräft (z. B. durch Schlääg vo dè Spurkränz) bewegt wörd, un anderersits dèzuè, diè abligendi Zungè im uusreichendè Abschtand zuè dè andrè Baggèschinnè z haaltè. Zuèsätzlich glycht dè Weichenvoschluss Unterschyd vum Stellwäg uus, wo bsunders bi mechanischè Aadryb durch d Reibung i dè Leitung uffdrèttè chönnèd.
D Voschlüss sin übber Gschtänge mit èm Aadrièb vobundè. Z Dütschland, dè Nõchfolgeländer vo dè ehemòligè öschterrychisch-ungarischè Monarchy un i dè Schwiz sin bis i diè jüngscht Zit pragtisch nu a dè Baggèschinnè un Zungè aagordnèti Voschlüss, für d Unterscheidung Ußèvoschlüss benamst (woby dèsèll Begriff im Baanbedryb un im Unterhalt nit üblich isch) bruucht worrè. Bi Ußèvoschlüss sin d Konschtruktionsdeile dirèkt a dè Baggèschinnè un Zungè odder zwǜschè dè Baggèschinnè aabrocht sin. Folgendi Artè vo Ußèvoschlüss sin nò odder sin im Ysatz gsi:
Waldolwisheim
Wollolse (frz. Waldolwisheim, dt. Waldolwisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Weiche (Bahn)
Weichèvoschluss
In andrè Länder, wiè öppè Ängland, wörrèd wegè dè hubvoluschtarmè Übbertragung vo dè Stellchraft durch Gschtängeleitungè bi mechanisch gschtelltè Weichè i dè Regèl gar keini Weichèvoschlüss bruucht. Bi elegtrisch gschtelltè Weichè wörrèd dört pragtisch uusschlièßlich Innèvoschlüss bruucht, bi dènnè s Aaligè vo dè Zungè a dè Baggèschinnè innerhalb vum Weichèaadryb sichergschtellt wörd. Dè Weichèaadryb muè dõdèzuè zimli formschtabil mit dè Baggèschinnè vobundè syy. Sit wènnigè Johr wörrèd söttigi Voschlüss au z Öschterrych un dè Schwyz ygsetzt. Dè Ysatz z Dütschland isch wènnig erfolgrych gsi, bsunders wegè dè uffwändigè Einzelsicherung vo dè Zungè bi-nèrè Störung.
Weichè mit chlynè Bogèradiè un entschprèchend churzè Zungè chriègèd nu èn Voschluss a dè Weichèschpitzè. Weichè mit größerè Radiè (z Dütschland ab 500 Meter, deilwys ab 300 Meter Radius) chriègèd ein odder meereri witteri Voschlüss (Mittelvoschlüss), um d Laag vo dè langè un dõdemit elastischè Zungè uff irer gsamtè Längi sowoll aa- als auch abliegènd z garantyrè un um glychzitig d Durchfaarrillè zwǜschè abligender Zungè un Baggèschinnè z gwôrleischtè. Dè letscht Voschluss isch bi-nè Weichèbauartè èn Gabelvoschluss odder ein i dè Wǜrkung identischi Byschtellvorrichtung ooni Voklammerungswǜrkung vo Baggèschinnè un aaligèndè Zungè. Im Regèlfall wörrèd alli Voschlüss von èm Aadryb übber mechanischi Vobindungè aadribbè, bi bsunders langè Weichè au in Gruppè uffdeilt. Bi schwirigè Bedrybsbedingungè mit z erwartendè höchèrè Umschtellchräft wiè in Wüèschtèregionè odder in höcherè Gebirgslaagè wörrèd au d Mittelvoschlüss von eigènè Aadryb bewegt. Allerdings stygt dõdemit dè schaltungstechnische Uffwand. Beweglichi Härzschtuggschpitzè odder Flügelschinnè erhaaltèd immer separati Aadryb, in schwirigè Fäll au è baar dèvu.
Waldolwisheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Weiche (Bahn)
Weichèvoschluss
Weichèvoschlüss sin i dè Reglè so konschtruyrt, dass d Weichè vom Härzschtugg hèr uffgfaarè wörrè chönnè muè. Mit Rigèl uusgschtatteti Weichè un Weichè, wo mit Gschwindigkeitè übber 160 km/h befaarè wörrèd (sèlli erhaaltèd wegè dè möglichè Chraftschpitzè, wo zum uugwolltè Lösè dè Feschthaalteyrichtungè bim regulärè Befaarè füürè chönnt, nit ufffaarbari Aadryb), sin trotz dè prinzipièll ufffaarbarè Weichèvoschlüss nit ufffaarbar. Wörd è söttigi Weichè trotzdèm uffgfaarè, entschtôn i jeddem Fall schwèri Schäddè. Beweglichi Härzschtuggschpitzè un Flügelschinnè sin brinzypbedingt ebbèfalls nit ufffaarbar, well s kei Deil git, wo von èm Radsatz bewegt wörrè cha, um d Voklammerung vo dè aaligèndè Spitzè z lösè. Nit ufffaahrbari fèrngschtellti Weichè erhaaltèd deshalb è Übberwachungsyrichtung, wo-nè Ufffaarmeldung uuslösè duèt, wenn è Faarzüüg uff diè falsch ygschtellti Weichè zuèlauft. Innèvoschlüss chönnèd ebbèfalls ufffaarbar uusglait sin, doch wörd bi vill Bedryber druff vozichtet. Aadryb mit nu einèrè Stellstangè, wo beidi uumittelbar starrkupplèti Zungè bewegèd, wiè s byschpillswys z Frankrych üblich isch, sin voglychbar mit beweglichè Härzschtuggschpitzè nit ufffaarbar.
Umlaufzitè
D Umschtellzit vo elegtrisch gschtelltè Weichè isch abhängig vo dè Aadrybsbauart un èm Umschtellwiderschtand. Bi dè dütschè Einheitsweichèaadryb vo dè Bauart 1924, wo lange Zit bruucht worrè sin, un dè abgleitetè Bauartè WA 350 (DR) un S700 (DB) lyt si bi öppè zwei Sekundè. Neueri Bauartè wiè d S700K (Siemens) odder L826H (Thales) bruuchèd wegè dè erforderlichè höchèrè Stellchräft für d Weichè mit großè Radiè un schwèrè Schinnèbrofyl un wegè dè Voschleißreduzyrung öppè sechs Sekundè.
Waldolwisheim
Verwàltung
vun Wollolse ìsch. Wollolse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wollolse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Weiche (Bahn)
Umlaufzitè
Für Rangyr- un bsunderi Ablaufweichè vo dè èrschtè Stafflè vo Ablaufbärg wörrèd sognannti Schnèllläuferaadryb ygsetzt. Sèlli Aadryb, wo i dè Reglè vo Einheitsweichèaadryb abgleitet sin, unterscheidè sich vo sèbbè durch è gringer untersetztes Vorgelege un èn Gedrybeblogg, wo sich nu 180° statt 270° drüllt. Dè Stellwäg isch entschprèchend gringer. In Vobindung mit ènèm Weichèvoschluss, wo druff abgschtimmt isch, bedrait d Umschtellzit von èm Schnellläuferaadryb nu öppè 0,6 Sekundè. Schnellläuferaadryb sin bi Weichè, wo i dè Zugfaarschtrõßè ligèd, nit zuèglõ.
Zuèsatzyrichtungè
I mengè Länder isch a jeddèrè Weichè zwǜschè dè Zweiggleis è Gränzzeichè aabrocht, wo d Stell kennzeichnè duèt, wo diè beidè Zweiggleis dè Mindeschtgleisabschtand erreichè düèn, also diè beidè Lichtruumbrofyl zämmèdröffèd. Bis zuè sèllèrè Stell cha nè Zweiggleis bsetzt syy, demit im andrè Zweiggleis no Faarzüüg faarè dürfèd bzw. durrè chömmèd.
Drübber usè chan au è Weichèheizung installyrt syy. Dè Umschtellvorgang von èrè Weichè cha bi kaaltèm Wetter villfach schwèrgängig wörrè: Asè cha dè Schnee d Weichèmechanik bhinderè, d Weichenzungè cha a dè Baggèschinnè feschtfryrè, odder Iisblögg vo Züüg chönnèd i s Voschlussfach un/odder d Zungèvorrichtung keiè. Drübber usè cha d Riibung vo dè Gleitschtuèlblattè höcher wörrè. È Weichèheizung vohinderèt i vill Fäll sèlli Brobleem. Si isch im Zungèberych un im Berych vo dè beweglichè Härzschtugg montyrt un söll è Zämmèfrǜrè vo dè beweglich Deil (Zungè un Baggèschinnè), abber au s Blockyrè wègèm Schnee un Iis vohindèrè.
Bau vo Weichè
Alli hüt ybautè Weichè wörrèd im Weichèwärch vorgfertigt, widder zerlait, uff d Bauschtell dransportyrt un dört uff ènèrè freyè Flächi (Zungèberych, Mittelberych un Härzschtuggberych) nòmmòl vormontyrt. Nõch Möglichkeit wörrèd dõdeby au Voschlüss, Aadryb, Übberdragungsdeile un Zungèbrüèfkontägt mit ybaut. D Weichègroßdeile, wo asè zämmèbaut worrè sin, wörrèd denn mit èm Weichèbaukran ybaut, uusgrichtet, gschotterèt, gschtopft un voschweißt. In è baar Fäll wörrèd d Weichègroßdeile schu im Weichèwärch komplètt (mit odder ooni Zuèsatzuusrüschtungè wiè Aadryb, Übberdrägungsdeile, Weichèheizungè usw.) vorgfertigt, vormontyrt un chönnèd sofort ybaut wörrè. Si wörrèd mit Lkw odder Weichèdransportwägè zuè dè Bauschtell brocht un mit Hǜlf von èm Kran odder ènèm spezièllè Weichèdransport- un Ybaugräät ybaut. Bevorzugt wörrèd Chrützungsweichè sowiè Weichè mit großè Radiè un uffwändigè Übberdrägungsdeile uff sèlli Wys aaglifèrèt. D Vormontagequalidät im Weichèwärch übberdrǜfft sèlli uff dè Bauschtell dütlich. Èn witterè Grund für d Aaliferung im vormontyrtè Zuèschtand isch èn fäälendè Vormontageblatz i dè Bauschtellènôchi. Um s Faarzüügumgränzungsbrofyl yzhaaltè, wörrèd d Ladeflächi vo dè Weichèdransportwägè für d Faart schräg gschtellt. Weichèdransportwägè sin bi nèm Huufè Baanvowaltungè ygschtellt.
Wenn s gnuèg Zit git, isch es au normal, Weichè am Ybauört i dè Gleisluggè („im Loch“) z montyrè. Bi Weichè i dè feschtè Faarbaan isch d Montage am Ybauort nötig, nõchdèm d Faarbaanblattè bedonyrt worrè isch.
S Weichèwärch Wittè isch diè einzig Broduktionsschtätti vo dè Dütschè Baan für Ysèbaaweichè. D Dütsch Rychsbaan hèt Weichèwärch in Kirchmöser un Gotha bedribbè, wo hüt èbbèso zuè dè Voestalpine BWG GmbH ghörèd wiè s 1920 gründete Weichèwärch Butzbach. Voestalpine BWG bschäftigt 750 Lüt. Voestalpine hèt d Butzbacher Weichenbau Gesellschaft (BWG) 2003 übbernõ.
Diè früènère Obberbauwärchschtatt z Hägèdorf, hüt SBB Baantechnig-Center Hägèdorf, isch s einzige Wärch i dè Schwiz, wo serièmäßig Weichè hèrschtellè duèt. S isch zwar im Bsitz vo dè SBB, stellt abber au Weichè für anderi Baanvowaltungè hèr (inkl. Schmalschpur- un Zaaradweichè). D Regèlweichè volôn s Wärch hüt i dè Regèl, wenn s gòt, zämmèbaut uff dè Weichèdransportwägè.
Uff èm Netz vo dè Dütschè Baan sin 2012 öppè 1750 Weichè neu gmacht worrè.
Eifachi Weichè
In èrè eifachè Weichè zweigt èn Zwyggleis von èm Stammgleis ab. Isch s Stammgleis graad, sait mò irè è graadi Weichè. Wenn au s Stammgleis krümmt isch, nènnt mò sèlli Weichè Bogèweichè. Isch s Stammgleis i diè glych Richtung bogè wiè s Zwyggleis, handlèt s sich um è Innèbogèweichè. Isch sèll Stammgleis im Zweiggleis entgegègsetzt bogè, bezeichnèt mò d Weichè als Ußèbogèweichè.
Git s è baar Zweiggleis uff beidè Sitè vum Stammgleis, so sait mò sèllèrè Weichè è Doppelweichè; gebrüüchlicher isch dè Nammè Dreiwägweichè. Sèllè blatzschparendè Weichètǜp git s abber nu nò seltè. È sǜmmetrischi Doppelweichè isch è klassischi Dreiwägweichè un no vill seltèner, well s dõdefür bsunderi, dünni un dõdemit empfindlichi Zungè sowiè bsunderi Stellvorrichtungè bruucht. Bsunders a dè Stellvorrichtungè isch s Vohindèrè vo glychzitig abzwygendè Zungè, wo zwangsläufig zuè nèrè Entgleisung füürè würded. D Dreiwägweichè wörd hüt im Berych vo dè Ysèbaan vomuètlich gar nǜmmi ybaut. Bi Strõßèbaanè isch si abber nõch wiè vor normal, i dè Reglè wörd denn èi Zungè vor diè ander vorzogè, um düèri Sonderbaudeil z vomydè.
Normung z Dütschland
Bi dè Dütschè Baan AG sin d Weichè gnormt un chönnèd in yrer Bezeichnung folgendi Aagabè enthaaltè (am Byschpill EW 60-500-1:12 L Fz H):
Folgendi Bauartè für eifachi Weichè (Regelweichè) git s im Netz vo dè Dütschè Baan AG:
(EW xx: Schinnèbrofyl, z. B. EW 60)
Weichè mit Ändneigung chlyner wiè 1:9 (sognennti Steilweichè) söllèd uss Voschlyßgründ vomiddè wörrè, irè Ybau isch im Einzelfall gnemmigungspflichtig.
„Y-Weichè“
Dè Begriff Y-Weichè findet mò öfters im Zämmèhang mit Modellbaan-Gleis, hèt abber kei begrifflichi Entschprèchung i dè Fachterminologiy vo dè Ysèbaan. Datsächlich chunnt è sǜmmetrischi Ußèbogèweichè sym.ABW215 in öppè dèm, wa dè Modellbaaner drunter voschtòt. Allerdings unterlyt diè sym.ABW215 i dè Realidät dè Yschränkung, dass si i dè Reglè nit in Streggègleis nit vorchunnt, sondern nu in Abschtellgleis un Rangyraalaagè. Sèlli Weichè git odder hèt si nu gää in ältèrè Ablaufaalaagè bsunders z Frankrych, wo uff chürzeschtem Wäg vill Gleis z vobindè gsi sin un wo s für dè Ablaufbedryb wichtig isch, dass möglichscht alli Ablaufwäg durch diè glych Aazaal vo Weichè un Bögè gän. Sèbb Zyl wörd hüt durch mèngi Gleisbündel nõch èm Ablaufbärg mit je ca. acht Gleis erreicht. I sèllèm Fall sin d Weichè asè aagordnèt, dass nõch dè èrschtè Weichè zwei, denn vyr un schlièßlich acht Gleis näbbènand un fascht sǜmmetrisch aagordnèt ligèd.
Chrützungsweichè
È eifachi Chrützungsweichè (EKW) isch è Chrützung, wo durch Weichè so ergänzt worrè isch, dass zmindescht in einèrè Faartrichtung dè Übbergang von eim Gleis uffs andre möglich isch (au halbè Ängländer benamst). È doppelti Chrützungsweichè odder Doppelchrützweichè (DKW) macht dè Übbergang in beidi Richtungè möglich. Sèlli Weichè wörrèd bi Neubautè uffgrund vum höchèrè Voschleiß nu no in Uusnaamefäll zum Byschpill bi beängtè Vohältnis ybaut. È dritti Variantè isch d Weichèvoschlingung. Si entschtòt, wenn bi nèrè doppeltè Chrützungsweichè eini vo dè beidè graade Sträng wègglõ wörd. Dõdurrè kaièd au d Doppelhärzschtugg èwäg. Sèlli Obberbaukonschtruktion isch abber zimli seltè.
Bi beidè Tǜpè wörd zwǜschè dè Chrützungsweichè mit innèligendè Zungè (Bauart, wo am meischtè vorchunnt, wegè yrer früènèrè Hüfigkeit im britischè Netz au Ängländer dauft) un sèllnè mit ußèligèndè Zungè (öfter als Sischteem „Bäseler“ benamst) unterschiddè. Diè ußèligèndè Zungè machèd größeri Bogèradiè un dõdemit höcheri Gschwindigkeitè möglich, sin abber wegè dè erforderlichè Meefachhärzschtüggle no uffwèndiger.
Bi bsunders ängè Gleisvohältnis wörrèd Doppelchrützungsweichè mit Bogèylauf, vo dè Schwyzer Bundesbaanè (SBB) als voschteilti DKW benamst, ybaut. Bi sèbbè üßerscht seltènè Weichè isch d Baggèschinnè im Berych chrümmt, wo d Weichèzungè aalyt, dört wörd d Weichèneigung größer. Well im Johr 2017 z Lozärn un z Basel Reisezüüg uff DKW mit Bogèylauf entgleist sin, hèn d SBB diè kritischè Weichè uusduuscht un d Gleisgeometry aabasst.
Weichè mit beweglichem Härzschtugg
Bi dè hèrkömmlichè Weichè wörd s Rad i dè Härzschtuggluggè kurzzitig nit gfüürt (füürungslosi Stell). D Spurfüürung wörd vo dè Radlenker gwôrleischtet, wo uff d Rüggflächè vo dè Räder a dè gegèübberligèndè Schinnè wǜrkèd. Wenn uff èrè Streggi Faarzüüg mit unterschydlich breitè Spurchräntz un dõdemit unterschydlichè Rüggflächèabschtänd ygsetzt wörrèd (z.B. Strõßèbaanfaarzüüg uff Ysèbaaschtreggè), cha sèlli Lösung nit ygsetzt wörrèd. Weichè für dè Hochgschwindigkeitsvokeer (Schnellfaarweichè) hèn uffgrund vom flachè Chrützungswinkel zimli langi Härzschtüggle un Härzschtuggluggè. Würd mò gwöönlich konschtruyrti Härzschtüggle bruuchè, denn müèßt d Lascht vo dè denn zimli langè un dünnè Härzschtuggschpitzè un vo dè nõch ußè wègfüürendè Flügelschinnè mit jetzt ganz chlynè Kontagtflächè drait wörrè, wa zuè starkè Voschlyßerscheinungè füürè un d Laufsicherheit beydrächtigè würd.
In beidè Fäll wörrèd Weichè mit beweglichè Härzschtüggle ygsetzt, für wèlli s zwei unterschydlichi Uusfüürungsartè git:
In beidè Fäll wörd d Härzschtuggluggè zuè gmacht. D Spitzè vum Härzschtugg muè kei Lascht mee drait un isch lycht abgsénkt. Siè diènt nu noch dè sitlichè Füürung. Sèbbi isch dõdemit unterbrèchungsfrey, sodass Radlènker nit bruucht wörrèd. Dõdemit kait au "Schlag" èwäg, wo bi höchèrè Gschwindigkeitè uaagnääm isch, wenn dè Radsatz a dè Radlènker aalauft, wa uffgrund vum Sinuslauf vo dè Ysèbaaradsätz uuvomydbar isch.
Au bi villbfaarènè Weichè un Chrützungè wörrèd mèngmòl beweglichi Härzschtüggle ybaut, sèlbscht wenn sèll uss geometrischè Gründ nit uubedingt nötig gsi wär. Dè Grund lyt dõ vor allem im wesèntlich gringèrè Voschlyß vo dè luggèlosè Schinnè, wo d Meekoschtè für dè zuèsätzlichè Aadryb uffwigèd.
Èn wittèrè Grund isch s Vokeerè vo Faarzüüg mit unterschydlichè Radreifè- un Spurchrantzformè. Tǜpisch dõdefür isch dè Mischbedryb vo Strõßèbaa- un Ysèbaafaarzüüg uff èm glychè Gleis. Wegè m größerè Rüggflächèabschtand von èm Strõßèbaanradsatz un dè i dè Regèl schmòlerè Laufflächè isch è sicheri Füürung durch dè Fèrnbaanradlenker un au s Übberlaufè vo dè Härzschtuggluggè nit gwôrleischtet. Gut sichtbari Byschpill sin d Strèggè Wyn Philadelphiabrugg–Baddè vo dè Lokalbaan Wyn-Baddè, diè Strèggè vo dè Köln-Bonner Stadtbaan, wo im Mischbedryb gfaarè wörd, un im Zug vo dè Linniè 7, 16 un 18 ligèd, sowiè d Baanschtrèggi i s Zwickauer Zèntrum.
Au ußerhalb vo Dütschland hèt s söttigi Weichè gää, z.B. bi dè 1927 von èrè Lokalbaan zuè nèrè Strõßèbaan umbautè Linniè 11 vo dè HTM (Den Haag, Holland). Diè ganz Linniè isch mit Weichè mit beweglichè Härzschtugg uusgrüschtet worrè, um d Induschtrybedryb bis Scheveningè mit Ysèbaawägè bediènè z chönnè. Dè letscht Güèterzug isch uff sèllèrè Strèggi im Johr 1974 gfaarè. È baar Weichè exischtyrèd no hüt, wörrèd abber bim Uuswechslè vo Weichè durch reguläri Weichè mit Strõßèbaamaaß ersetzt.
Uff beweglichi Härzschtüggle cha mò niè druff faarè, wenn mò si i dè falschè Laag befaarè duèt, chunnt s i jedèm Fall zuè Schäddè.
Schnèllfaarweichè
Diè Neubauschtrèggè z Dütschland bruuchèd sit dè früènèrè 1970er Johr neui Weichèkonschtruktionè, wo dè höchèrè phǜsikalischè Beaaschpruchungè grächt wörrè hèt chönnè. Znägscht isch diè zuèlässigi Gschwindigkeit im Mittelpungt vo dè bedryblichè Aaforderungè. Well bi sèltè bruuchtè Gleiswechsèl nu s graade Stammgleis mit hocher Gschwindigkeit befaarè wörd, isch mò am Aafang dèvò uusgangè, dass eifachi Weichè vo dè Form EW 60-1200-1:18,5 mit feschtè Härzschtugg langèd, sèllèwäg isch diè Bauform i dè Übberleitschtell vo dè èrschtè dütschè SFS Hannover-Würzburch übberwigend zum Ysatz chò.
Für langi Zit sin EW xx-1200-1:18,5 d Weichè mit dè högschtè Zweiggleisgschwindigkeit bi dütschè Baanè gsi. D DB hèt bis Mitti vo dè 1970er Johr zwei Bauartè vo Härzschtugg mit beweglicher Spitzè entwicklèt: glènk- un fèddèrbeweglich. Beidi wörrèd in insgsamt 32 Weichè uusprobyrt. Für hochi Gschwindigkeitè sin d Weichè EW 60-1200-1:18,5 (für 100 km/h im Zweiggleis, in je einèrè Uusfüürung für beidi Härzschtugg-Konschtruktionè) un d EW 60-2500-1:26,5 mit fèddèrnd-beweglicher Spitzè (Zweiggleisgschwindigkeit 130 km/h) entwicklèt worrè.
Weichèlatärnè sin vom Grundsatz hèr nu no dört notwèndig, wo ooni technisch gsicherti Rangyrfaarschtrõßè rangyrt wörd un s Personal dè ygschtellte Faarwäg erkennè chönnè muè. Abwychend dèvu vofüègèd d Schnèllfaarweichè mit beweglichè Härzschtuggspitzè zuèsätzlich immer no übber (meereri) hèrkömmlichè Weichèläternè, um dè Inschtandhaltungspersonal è Ruggmeldung übber diè sǜnchroni Stellung vo Zungè un Härzschtuggspitzè z biètè.
Folgendi Bauartè für Schnèllfaarweichè (Regelweichè) git s im Beschtand vo dè Dütschè Baan AG, konzipyrt für diè èrschtè dütschè Schnellfaarschtrèggè SFS Monnèm-Stuègètt un SFS Hannover–Würzburch:
(Aamèrkung: -fb = fèddèrnd beweglichs Härzschtugg)
Bi Korbbogèweichè fangt dè Bogè a dè Weichèzungè mit èm größerè Halbmesser (bi dè EW60-7000/6000 mit 7000 Meter), um denn öppè zuè dè Weichèmitti hy in èn chlynèrè Halbmesser (dõ: 6000 Meter) übberzgää. Nõch èm Härzschtugg schlièßt sich im Abzwyg èn Übbergangsbogè aa, wo s Gleis widder i d Graadi füürt. Dõhèr chönnèd Korbbogèweichè bi streggèüblichem Gleismittèabschtand nit in Übberleitschtellè ygsetzt wörrè.
Klothoidèweichè
Klothoidèweiché sin è neui Bauwys vo Schnèllfaarweichè. Irè Chrümmungsvolauf nǜmmt linear zuè un diènt ènèrè ruggfreyè Faardǜnamik. Dõdeby sinkt dè Radius vum abzwygendè Strang i dè geometrischè Form von èrè Klothoidè kontinuyrlich ab. Dè Rugg bim Gleiswechsèl, wo für d Faargäscht unaagnèèm isch, isch sèllèwäg vill sampfter wiè bi dè dèvor gängigè Korbbogèweichè, ußerdèmm isch dé Voschliiß gringer.
Im Netz vo dè Dütschè Baan sin Klothoidèweichè in größerer Stüggzaal èrschtmòls uff dè SFS Hannover-Bèrlin ygsetzt worrè, wo im Septembèr 1998 in Bedryb gangè isch.
Diè längschté (169,2 Meter) un im abzwygendè Strang schnèllschtbefaarbarè Klothoidenweichè z Dütschland sin im Januar 1998 im Baanhof Bitterfäld a dè Baanschtrèggi Bèrlin-Halle ybaut worrè. In südlicher Richtung zwygt dõ dè Streggèascht gu Halle vom Streggèascht gu Leepzisch ab. Dié konschtruktyv zuèlässige Högschstgschwindigkeitè vo dè Weichè (Modèl EW60-16000/6100-1:40,15-fb) bedrait für s Stammgleis 330km/h un für s abzwygende Gleis 220km/h. Im Regèlbedryb sin abber nu bis zuè 200km/h zuèglõ. Im Raamè vo dè Weichèerneuerung isch d Weichè 3 anno 2018 durch è konventionèlli Korbbogèweichè ersetzt worrè, well d Meekoschtè für d Klothoidèweiché nimmi nõch dè LuFV nǜmmi dinnè gsi sin.
Bauartè für Klothoidèweichè im Bschtand vo dè Dütschè Baan AG, konzipyrt für neui Schnellfaarschtreggè:
Nu diè chürzèrè Klothoidèweichè EW 60-3000/1500 un EW 60-4800/2450 wörrèd bi streggèüblichem Gleismittèabschtand i dè Übberleitschtellè bruucht, well d Übberleitung i dè Gegèbogè bi dè längerè Weichè mee Abschtand bruucht.
Härzschtugg mit Flachrillè
Au im Fall von èm zuè steilè Härzschtuggwinkel kait dè Radsatz i d Luggè zwǜschè Spitzè un Flügelschinnè. Söttigi gächi Chrützungswinkl drèttèt normalerwys nu bi Gleis uff, wo mit gringè Gschwindigkeitè befaarè wörrèd (Induschtryaaschlüss, Strõßèbaanè etc.), wörd i sèllèm Fall meischtens è Härzschtugg mit Flachrillè ybaut. Dõdeby lauft s Rad kurzzitig uff èm Spurchrantz un wörd uff disèll Art übber d Luggè drübber gschürgèt. Söttigi Härzschtugg hèn èn größerè Voschleiß, well d Ufflageflächi vum Spurchrantz dütlich chlyner isch wiè diè vo dè Laufflächi.
Ruggfallweichè
È Ruggfallweichè gòt nõch èm Ufffaarè selbschtdätig in d Urschprungsschtellung zrugg. Ruggfallweichè wörrèd hüfig a eingleisigè Streggè ygsetzt, z. B. im Zugleitbedryb. In Baanhööf mit mindeschtens zwei Ruckfallweichè sin Zugchrützungè ooni Weichèbediènung möglich. È Ruggfallweichè wörd mit èrè Handschtellvorrichtung in èrè Stellung feschtghaaltè. Sèlli Handschtellvorrichtung wörd durch è Weichèbockschloß voriglèt un gegè unbefuègtes Umlegè gsicherèt. Si isch mit dè Schièberschtangè durch è Fèddèrglièd statt ènèrè Bockschtangè vobundè. Bim Ufffaarè vom Härzschtugg hèr druggt dè Spurchrantz vo dè èrschtè Achsè d Zungè i diè gwünschti Laag. Dõdeby wörd d Ruggschtellfèddèrè im Fèddèrglièd gschpannt. Nõch èm Freyfaarè vo dè Zungèvorrichtung „fallt“ si, nõch èrè Vozögerung von è baar Sekundè, vo dè Féddèrchraft vo dè ölgdämpftè Ruggholfèddèrè aadribbè, widder in iri Grundschtellung zrugg, dõhèr d Bezeichnung Ruggfallweichè. È Ruggfallweichè lòt sich zum Rangyrè odder im Fäälerfall wiè nè gwöönlichi ortsgschtellti Weichè mit èrè Handschtellvorrichtung umschtellè. Zuè dè Übberwachung vo dè korrèktè Endlaag vo dè Ruggfallweichè un eventuèll vum Voschluss i dè Schlüsselabhängigkeit isch è Übberwachungssignaal Ne 13 vor dè Weichèspitzè uffgschtellt, wo von èm Zungèbrüèfkontagt gschtüèrèt wörd. Lyt d Ruggfallweichè i dè Ändlaag vo dè Grundschtellung, zeigt s Übberwachungssignaal è wyßes Licht übber èm orangè waagerächtè Streifè un èm wyß-orangè schräg gschtreiftè Maschtschild, wenn d Ruggfallweichè nit i d Ändlaag chò isch, gòt s Licht uus. In aaltè Aalaagè chönnèd no andri Signalisyrungè vorchò.
In Strõßèbaannetz isch dè Ybau vo Ruggfallweichè (hüfig als Fèddèrweichè benamst) bi Uusweichè normal. Si wörrèd bi Faartè vom Härzschtugg uus blaanmäßig durch jeddi Achsè (bzw. Drèègschtell) uffgfaarè un kaièt nõch èm Durrèfaarè sofort widder i d Grundschtellung zrugg. Dõdurch entschtòt unter eim Wagè kurzzitig è „falschi“ Weichèschtellung.
Sandweichè
È Sandweichè hèt Weichèzungè, wo sèllnè vo èrè eifachè Weichè nôch chömmèd, nu hört dè abzwygendè Strang schu vor èm Härzschtugg in èm Sandköfferle uff. S gòt dört um è spezièlli Bauform vo dè Schutzweichè. Entlaufeni Wagè in Baanhööf mit Gfäll sin durch Sandweichè in èn Gleisabschnitt glènkt worrè, wo mit Sand gfüllt gsi isch. Hüfig hèt sèll Vofaarè abber zu Entgleisungè gfüürt, well dè Radsatz im Sandbett kei Füürung mee hèt, sèllèwäg wörd au i dè Schwiz dè Begriff Entgleis-, in andrè Länder Entgleisungsweiché für d Sandweichè bruucht. Sandweichè wǜrkèd dõdemit äänlich wiè Gleisschpèrrè un diènèd wiè sèlli als Flankèschutzyrichtung, hèn abber au in Gleis ybaut wörrè dürfè, wo vo Züüg befaarè worrè sin. Sandweichè odder Sandgleis wörrèd hüt nu no seltè ygsetzt, z. B. im Bhf. Drèsdn-Fridrichschtadt.
Schleppweichè
Bi dè Schleppweichè wörd diè gsamti Faarbaan voschwènkt, s git bim hèrkömmlichè Zweischinnègleis keini durchlaufendè Ußèschinnè. D Weichenzungè sin dõ graad un a dè Weichèspitzè beweglich glagerèt, d Stellvorrichtung lyt am innerè Änd vo dè Weichèzungè un voschièbt d Schinnè uff dè graade odder dè abzwygènde Strang. A dè Stell von èm Härzschtugg hèn Schleppweichè, wo Faarzüüg mit Doppelschpurchrantzräder drübber faarèd, è Schinnèschtugg, wo mò drüllè cha un i dè Schinnèschtrang innè drüllt wörd, wo drübber gfaarè wörrè soll.
Diè èrschtè Ysèbaaweichè sin Schleppweichè gsi. Well s Faarè mit höchèrer Gschwindigkeit nit sicher möglich gsi isch, sin si bi dè Ysèbaanè gly èmòl durch anderi Bauformè uusduuscht worrè. È Ysatzgebièt sin hüt no Bärgbaanè, wo us Sicherheitsgründ doppelti Spurchräntz hèn odder mit Zangèbrèms uusgschtattet sin. È bekannts Byschpill dõdefür isch d Linzer Böschtlingbärgbaan, wo bis zu yrèm Umbau i dè Johr 2008/2009 mit Schleppweichè uusgschtattet sin. Au bi Fäldbaan sin noch voeinzelti Exèmblaar aazdrèffè.
Sit 1999 setzèd d Rigi-Baanè neu entwicklèti, als Fèddèrweichè benamsti Zaanschtangèweichè yy, i dènnè s Gleis vo dè eintè Ändlaag i diè anderi an èrè definyrtè Kurvè nõch gebogè wörd. D Konschtruktion hèt wènniger beweglichi Deil wiè è normali Zaanschtangèweichè un bruucht kei Weichèheizung.
Schinnèbundèni Vokeerssischteem, wo nè Gleissischteem hèn, wo vom hèrkömmlichè Zweischinnègleis abwychè duèt, un dennè iri Faarzüüg um dè Faarwäg ummè griifèd odder i s dè Faarwäg innè luègèt, bsunders also alli Artè vo Einschinnèbaanè un Hängebaanè (z. B. Allwägbaan, Wupperdaler Schwebebaan odder Magnetschwebebaanè) sin uff d Vowendung vo langé Schleppweichè aagwisè. Schleppweichè vo Einschinnèbaanè sin sowoll vom Bau hèr uffwändiger wiè au im Bedryb vill zitaufwändiger un schwèrfälliger wiè Zungèweichè. Asè bruuchèd si öppè diè acht- bis zeefachi Zit von èrè Zungèweichè für s Umschtellè. Dõdurrè isch d Faarwägbildung un -ufflösung vill langsamer un dõdemit au d Streggèkapazidät gringer als bi dè Zweischinnèbaan. Sèll isch èn wesèntlichè Grund, dass solchi Sischteem singuläri Inselbedryb bliibèd un sich nit zum Netz witter entwicklèt hèn.
Au Faardròòtweichè für dè Trolleybusbedryb wié au in Trambaannetz mit Stangèschtròmabnämmer fungtionyrèd nõch èm Brinzyp vo dè Schleppweichè.
Allgmeines
Zungèlosi Weichè wörrèd am Aafang un am Änd von èm Drei- odder Vyrschinnègleis ygsetzt. Ob d Weichè im graadè odder im abzwygendè Strang bfaarè wörd, hängt vo dè Spurwitti ab. Zungèlosi Weichè hèn è Härzschtugg, Flügelschinnè un è baar Radlenker. Um dè Durchlauf vo dè Spurchräntz durch diè möglichscht chlyni Luggè im gmeinsam bruuchtè Strang z garantyrè, sin si au uff dè Ußèsitè vo dè Faarschinnè nötig. Zwygt s Schmalschpurgleis uff dè andrè Sitè vum gmeinsamè Strang ab sowiè generèll bi dè Uffdrènnung von èm Vyrschinnègleis isch zuèsätzlich è Doppelhärzschtugg notwèndig. Bi früènèrè Rösslistrõßèbaanè sin au Weichè ooni Zungè zum Ysatz chò, woby durch d Zugrichtung vum Roß d Faartrichtung bschtimmt worrè isch.
Zungè- un härzschtugglosi Aabindung (ZHA)
È Sonderform vo dè zungèlosè Weichè isch d Zungè- un härzschtugglosi Aabindung (ZHA), wo abber nit Weichè heißè duèt, un in weichèlosè Gleisaaschlüss bruucht wörd. Dõdeby sin diè beidè Schinnè vum Hauptgleis durchlaufend, s abzwygende Gleis abber unterbrochè. Isch dè Abzwyg z bediènè, müèn d Schinnè s Hauptgleises abdrännè, in Richtung vum abzwygendè Gleis umbogè un mit sèllèm volascht wörrè. Nõch dè Bediènung wörrèd d Schinnè widder zruggbogè un mit èm Hauptgleis voschweißt. Sèlli Art vo Abzwygung wörd bi üßerscht seltè bruuchti Aaschlüss bruucht, z. B. bi Umschpannwärch für Trafodranspört. S Uffdrènnè un Widdervoschweißen isch günschtiger wiè-nè normali Weichè z yzbauè un z unterhaltè. Byschpill z Dütschland findet sich bi Langèfäld im Rhyland, uff dè Neubauschtrèggi am Abzwyg zum Umspannwärch Erfurt-Vyselbach , a dè Abzwygschtell Saalbach vo dè SFS Monnèm-Stuègètt i dè Vobindungskurvè gu Karlsruè sowiè im Bhf. Rohrbach.
Kletterweichè
È Kletterweichè, au Ufflegweichè dauft, wörd übblicherwys nu bi Strõßèbaanè un Feldbaanè ygsetzt. Si wörd behelfsmäßig meischtens wègè Bauarbètè uff s volaite Gleis glait, um Züüg uff è andres Gleis übberzleitè. D KletterweichÈ bschtòt dõdèzuè us fescht mitènand vobundenè Schinnèbrofyl. Übber abgflachti Ändè chönnèd d Züüg uff d Behelfsweichè druff faarè un umglaitet wörrè.
Weichè im Meeschinnègleis
Im Volauf vom Drei- odder Vyrschinnègleis ligèndi Weichè sin Spezialkonschtruktionè mit zmeischt è baar Härzschtüggle. D Zaal vo dè Härzschtüggle, wo bruucht wörrèd, isch abhängig vo dè Art vum Meerschinnègleis. Au d Laag (Sitè) vo dè schmalerè Spur innerhalb von èm Dreischinnègleis wǜrkt sich sèllèwäg uus. Ußerdèmm git s Unterschyd wèg dè Art vum abzwygendè Gleis. Dõ cha s sich entwedder um eini vo dè beidè Spurwittè odder au um è Meerschinnègleis handlè.