cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kardamyle
Laag und Bischriibig
I de Mitti vom 19. Joorhundert isch den de Ort zo de Chüste hii verlait wore. De Hafe litt im süüdlich vom Ort und uf de natüürliche Moole stoot s Chappeli Ai-Janis und s alti Zollhuus. Hinderem Hafe litt d Insle Meropi mit Reste vonere venezianische Festig.
Gschicht
Zerstmool gnennt werds i de Ilias vom Homer, wo d Stadt Kardamyle zo de sibe Städt ghört, wo de Nestor em Agamemnon versprecht.
D Geged vo Skardamula isch sit em Neolithikum kontinuierlich bisidlet. Di mykenischi Sidlig und di früeantiki Akropolis sind ufeme staile felsige Hügel, öppe zwee Kilometer vom Meer ewegg, gstande und 800 Meter nördlich vom hüttige Ort. I de Hellenistische Zitt isch de Ort as Meer ane verlait wore. Nebe vill Keramik sind ono Reste vo de antike Stadtmuur erhalte und e paar Inschrifte.
I de früene Antiki ischs e Periökestadt vo Sparta gsii und sitt ane 146 v. Chr. hets zom Bund vo de Eleutherolakone ghört. De Chaiser Augustus hets denn wider zu Sparta gschlage.
De Pausanias het de Ort bsuecht und bischribe. Denoo hets im Ort e Tempel för de Apollon Karneios ggee und ann för d Athena und am Strand isch e Hailigtum vo de Nereide gsii.
Clemens XI.
Dr Clemens XI. (* 23. Juli 1649 z Urbino im Chillestaat; † 19. März 1721 z Rom) isch vo 1700 bis 1721 Babst gsi.
Lääbe
Er isch as Giovanni Francesco Albani uf d Wält choo, het z Rom alti Sprooche und Rächtswüsseschafte studiert und isch Sekretär vo dr Breve worde. 1690 isch er zum Kardinaldiakon vo dr Ditelchille Santa Maria in Aquiro erhoobe worde. Am 23. Novämber 1700 isch dr Albani zum Babst gweelt worde.
Im spanische Erbfolgchrieg zwüschen Frankriich und Ööstriich isch er uf dr Site vom franzöösische Köönig Ludwig XIV. gsi.
Dr Philipp V. het denn dr Kontakt zum Clemens XI. abbroche. 1713/14 isch dr Rastatter Friide abgschlosse worde und dr Philipp het uf die franzöösischi Erbfolg verzichdet und isch Köönig vo Spanie bliibe.
Wo sich dr Kurfürst Friedrich III. vo Brandeburg am 18. Januar 1701 z Köönigsbärg sälber zum „König z Pröisse“ het lo chrööne, het dr Clemens XI. drgege brotestiert, wil Pröisse en ehemooligs Land vom Dütsche Orde gsi isch. Für iin isch dr Friedrich III. immer nume dr Markgroof vo Brandeburg bliibe.
Bezirk Zürich
De Bezirk Zürich isch en Bezirk im Kanton Züri i de Schwiz und bestoot sit em 1.Juli 1989 nu no us de Stadt Züri.
Zivilgmeinde
Äs bestönd wäge de nöie Kantonsverfassig sit em 1. Januar 2010 ä kai Zivilgmeinde me.
Splügenpass
Dr Splüegepass (italiänisch Passo dello Spluga, früener Urschler ) isch e Bärgpass vo de Alpe im Bündnerland.
D Passhöchi lyt uf 2114 Meter. D Passtrooss verbindet s schwiizerische Rhiiwald in dr Region Viamala mit dr Stadt Kläwe in dr italiänische Brovinz Sondrio und em Comersee. Uf em Pass isch d Wasserscheide zwüschen em Rhii und em Po und d Staatsgränze zwüschen Italie und dr Schwiiz.
Dr Pass isch scho de Römer bekannt gsi. Denn het dr Wääg wohrschiinlig dr Name „Cunus Aureus“ gha – das bedütet „goldige Spitz“ (wenn das nit dr Julierbass bezeichnet het). Splüege söll vom latynische Wort „specula“ cho, wo "Usguck" oder "Höhli" bedütet. Dä Name isch wohrschiinlig au im Middelalter brucht worde.
Die hütigi Strooss hai d Östriicher, wo si z Mailand gherrscht hai, uf eigeni Chöschte baut und si isch im Summer 1822 fertig gsi.
Nid wiit vo dr Strooss isch dr Kultur- und Wiitwanderwäg Via Spluga uf em historische Saumpfad über e Splüegbpass.
In dr Nöchi vom Pass het mä uf 2100 Meter Höchi früener Quarzit in Blatteform abbaut. Dä isch in dr Region brucht worde, zum Hüüser z decke. Dr Abbau isch iigstellt worde.
Gütenbach
Gietebach (dt. Gütenbach) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Gietebach liit im mittlere Schwarzwald, rund 7 km weschtlich vo dr Stadt Furtwange im Schwarzwald. Dur d Dorf fließt dr Teichbach, bildet vom Vordertalbach un em Hintertalbach, wo im Ort zämekumme. De Teichbach mindet no dr Teichschlucht bi dr Pfaffmühle in di Wild Guetach.
Dr Bann bstoht us 32,6 % Landwirtschaftsflechi, 62,4 % Wald, 4,5 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmonde sin Furtwange im Oschte, St. Märge im Side un Simiswald im Weschte un Norde.
Gmondsgliderig
Zue Gietebach ghere s gliichnamig Dorf, dr Willer Scherensäge, d Zinke Breiteck, Hintertal, Hübschental, Im Grund, Ladstatt, Langengrund, Teich un Vogtsgrund, d Hef Oberkilpachtal, Oberlehmannsgrund, Eckhöfe, Ettenberg, Gschwendhöfe, Heiligenhof, Leimgrubenhof, Obergrundhof, Scherenhof, Untergrundhof un Unterlehmannsgrund un d Wohnplätz Gaisberg, Gaisdobel, Ganterhäusle, Gutenhof, Neueck, Neueckhöhe, Sattelhof un Unterkilpachtal.
Gschicht
Gietebach ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 1360 als Wuotenbach.
Verwaltung
Gietebach hät mit dr Stadt Furtwange e Verwaltungsgmonschaft veriibart.
D Burgermoaschteri isch d Lisa Hengstler (siit 2018).
ᛉ
elhan oder algiz (ᛉ) sind di erschlossne urgermanisch Näme vo de z-Ruune. Er lutet uf Altenglisch eolhx und im Hrabanische Alphabet helach. D Bidütig isch uursprüngli »Elch« gsii, de englisch Name bizaichnet aber e Sorte Riedgras. Velicht ghört au de Name vom gotisch Buechstabe "z" (𐌶) ezec doane, d Form isch aber die vom altgriechische Zeta.
D z-Ruune isch die füfzeet Ruune im Ruunealphabet und di letzt Ruune im nordische Futhork, wo sechzee Ruune het. Si isch an Schluss anegstellt worde, well de Luut im Altnordische nume as Wortendig vochunnt, zudem trait si de Name vode ᛇ|Iibe-Ruune. Si isch di sibet Ruune im zwaite Ætt und im nordische Futhork isch si di füft Ruune vom Týs ætt.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Deutscher Orden
Dr Dütsch Orde, au Dütschherrenorde, Dütschridderorde oder Dütschorde, isch e röömisch-katholischi Ordensgmäinschaft. Mit em Malteserorde stoot er in dr (Rächts-)Noochfolg vo de Ridderorde us dr Zit vo de Chrüzzüüg. D Mitgliider vom Orde si sit dr Reform vo dr Ordensregle 1929 regulierti Chorhere. Dr Orde het öbbe 1000 Mitgliider (Stand: 2018), drunder 100 Briester und 200 Ordensschwöstere, wo sich vor allem karitatiive Ufgoobe widme. Dr Hauptsitz isch hüte z Wien.
Dr vollständig Naame isch Orde vo de Brüeder vom Dütsche Hospital Sankt Maria z Jerusalem, latiinisch Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Teutonicorum Ierosolimitanorum. Vo dr latiinische Churzbezäichnig Ordo Theutonicorum bzw. Ordo Teutonicus chunnt d Abchürzig für en Orde OT.
D Gründig vom Orde
D Ursprüng vom Orde lige im ene Fäldhospitaal vo Breemer und Lübecker Kauflüt wääred em Dritte Chrüzzuug um 1190 im Häilige Land bi dr Belaagerig vo dr Stadt Akkon. Dr Bapst Innozenz III. het am 19. Februar 1199 d Umwandlig vo dr Spiddaalgmäinschaft in e Ridderorde mit de Johanniter- und Tämplerreegle für d Brüeder vom Dütsche Huus St. Maria z Jerusalem bestäätigt. Wo us dr karitatiive Spiddaalgmäinschaft e gäistlige Ridderorde worde isch, häi sich sini Mitgliider wääred em 13. Joorhundert im Häilige Röömische Riich angaschiert, im Häilige Land, im Middelmeerruum und in Siibebürge und häi bi dr dütsche Ostkolonisazioon mitgmacht. E Räije vo Niiderlassige si entstande, wo mee oder weeniger lang bestande häi. E zentraali Rolle het vom Ändi vom 13. Joorhundert dr Dütschordestaat gspiilt, wo si im Baltikum gründet häi. Er het am Ändi vom 14. Joorhundert e Gebiet vo öbbe 200'000 Kwadraatkilometer umfasst.
Dr Niidergang
In dr Schlacht vo Tannebärg im Summer 1410 häi d Ridder vom Orde e schweeri milidäärischi Niiderlaag gege die Polnisch-Litauischi Unioon erlitte. Drzue isch e langjöörige Komflikt mit de pröissische Ständ in dr Middi vom 15. Joorhundert choo und das het dr Niidergang vom Orde und vo sim Staatswääse, wo um 1400 agfange het, beschlöinigt. Mit dr Reformazioon isch im Joor 1525 d Sekularisazioon vom Räst vom Ordestaat choo und si Umwandlig in e wältligs Herzogdum. Dr Orde het denn in Pröisse und noch 1561 au in Livland kä Iifluss me ghaa. Im Häilige Röömische Riich het er aber witer bestande und vil Grundbsitz gha, vor allem in Süüddütschland, Ööstriich und dr Schwiz.
Hebräische Sprache
Hebräisch ( עִבְרִית, Ivrit) isch e semitischi Sproch und ghört as sonigi in di afro-asiatisch (früehner hamito-semitisch) Sprochfamilie. Si isch e Deil vom nordwestlige Zwiig, zsämme mit em Äramäische, wo no in e baar Gegende z Syrie gschwätzt wird, aber suscht vom Arabische ganz verdrängt worden isch. Die andere Sproche vo däm Sprochzwiig (Phönizisch, Ugaritisch, Moabitisch, Ammonitisch und Edomitisch) si usgstorbe. Lut em Linguist Ghil’ad Zuckermann isch s Neuhebräisch («Israelisch») eigetli a «semitischeuropäischi» Sproch, wil mer bi dr Widerbiläbig im 19. und früene 20. Johrhundert vili jiddischi Iiflüss nümme wägbroocht hed.
Me underscheidet zwüschem historische Althebräische, dr Sproch vom e groosse Deil vo dr Bible und vo andere religiöse Schrifte, wo as Kultsproch immer no im däglige Gebruuch isch, wo aber as Umgangssproch scho lang nüme bruucht wird, und em Neuhebräische, won e Adaptierig vom Althebräische an s modärne Läbe und eini vo de offizielle Sproche vom Staat Israel isch.
Deutscher Orden
Rezepzioon
Die gschichtswüsseschaftligi Rezepzioon het sich im 19. und in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert mäistens nume mit dr Awääsehäit vom domoolige Ridderorde im Baltikum befasst und dr Dütschordestaat mit em Orde sälber gliichgsetzt. D Erforschig und d Interpretazioon vo dr Gschicht vom Orde si in Dütschland, Poole und Russland extreem underschidlig und stark nazionaal oder sogar nazionalistisch bprägt gsi. E methoodischi Ufarbäitig vo dr Gschicht und de Strukduure vom Orde het internazionaal erst noch 1945 aagfange.
Hebräische Sprache
S Hebräische wird mit hebräische Buechstabe vo rächts noch linggs gschriibe. Für zum Zahle schriibe bruucht me hützudag die sogenannte arabische Ziffere, wo in de europäische Sproche üeblig si. Die draditionelle hebräische Zahle, wo d Buechstabe as Zahle bruucht wärde (א = 1, ב = 2 usw.) wärde aber under gwüssen Umständ immer no bruucht.
S Althebräische
S Althebräische isch e kanaanitischi Sproch und isch in der Region währed Johrhunderte gschwätzt worde bis zum babylonischen Exil vo de Jude, zerst as archaischs Hebräisch, wo s biblische Lied vo dr Deborah (Richter 5) drin gschriibe isch. Lehnwörter si vo andere Kanaanitische Sproche in s Hebräische cho, aber au us em Akkadische, e baar drvo ursprünglig sumerisch. Spöter redet me vom biblische odr klassische Hebräisch, wo die meiste Text vom Tanach drin gschriibe si und wo wenig Dialäktforme ufwiist. D Sprochwüsseschaftler dängge ass d Masoretiker Abwiichige usegredigiert haige.
Deutscher Orden
Kwelle
Dr Ardikel «Deutscher Orden» uf dr dütsche Wikipedia
Hebräische Sprache
S Althebräische
Zur Ziit vo dr römische Eroberig vo Palestina isch d Volkssproch Aramäisch gsi, s Hebräische isch meh und meh e Kultsproch worde und isch as Alldagssproch im vierte Johrhundert kuum meh bruucht worde. Bis ins 19. Johrhundert isch s Althebräische d Sproch vo dr jüdische Religion und Literatur bliibe, au in dr Privatkorrespondänz zwüsche Jude isch si bruucht worde und het d Kommunikation zwüsche Jude us verschiidene Sprochkulturkreis erliichteret.
S rabbinische Hebräisch
Die Schriftsproch het sich über d Johrhundert liicht veränderet und neui Dialäkt bildet. So redet me vom rabbinische Hebräisch, wo in dr Mischna bruucht worden isch. Zu dere Ziit het sich s Hebräische mit Wörter us em Griechische, Latiinische und em Persische beriicheret. Au d Orthografii het sich veränderet. E Deil vo de gutturale Konsonante, wo s biblische Hebräisch nit wenig drvo gha het, si mitenander vermischt oder verwächslet worde.
S middelalterlige Hebräisch
In dr Periode vom sächste bis zum drizähte Johrhundert, redet me vom middelalterlige Hebräisch, wo vili Lehnwörter us andere Sproche ufgnoh het, drunder vor allem us em Griechische, Arabische und Spanische, was reflektiert, wo ihri kulturelle Zentre gsi si und mit wele Kulture d Jude sich intellektuell hai müesse usenandersetze in dere Ziit. D Usproch vom masoretische (oder tiberianische) Hebräisch, em Dialäkt vo Tiberias us em siibte bis zähnte Johrhundert, wo me bruucht het für zum d Bible z vokalisiere, isch bis hüt mehr oder weniger uschlaggäbend für d Uusproch vo de Vokal. Us früehnere Ziite weiss me nit vil do drüber, wil s denn no keini Vokalzeiche in dr hebräische Schrift ge het.
S Neuhebräische
As Deil vo dr jüdische nationale Erneuerig im 19. Johrhundert het s Besträbige ge, s Hebräische as Umgangssproch widrzbeläbe. Dr füehrend Chopf isch dr Elieser Ben Jehuda (1858–1922) gsi, wo 1881 noch Palestina iigwanderet isch und–wie anderi Zioniste au–s Läbe in dr Diaspora und drmit d Sproche, wo d Jude dört gschwätzt hai, verworfe het. Er isch die driibendi Chraft im Kommitee für die hebräischi Sproch gsi, wo spöter d Akademii vo dr Hebräische Sproch worden isch, en Institution wo s hüt no git und wo, wie dr Ben Jehuda sälber, immer wider neui Wörter erfindet. Dr Ben Jehuda het s erste modärne hebräische Wörterbuech gschriibe und het Duusigi vo Wörter us hebräische Wortstämm abgleitet und ihne e modärni Bedütig ge. Im ene Kulturkampf am Afang vom 20. Johrhundert het s Neuhebräische schliesslig s Jiddische, wo under de aschkenasische Jude wiit verbreitet gsi isch, z Palestina und in zionistische Kreis in dr Diaspora chönne verdränge – mer het aber nid chönne verhindere, ass s Jiddisch, wo vo vilne Iiwanderer gredet worden isch, s Neuhebräisch gliich stargg beiiflusst het.
Dr Wortschatz
Dr Wortschatz bestoht zum grosse Deil us Wörter, wo vor dr Erneuerig vo dr Sproch scho Deil vom Hebräische gsi si, und us Neubildige, wo vo hebräische Wurzle abgleitet si. Aber au vili Fremdwörter, vor allem technischi, wo d Immigrante us Europa mitbroocht hai, hai sich iibürgeret. S lokale Arabische und s Marokkanische, wo mit de Iiwanderer us em Maghreb noch Israel cho isch, hai Wörter us em däglige Läbe gliiferet und s Amerikanische macht sich wie in de meiste Sproche vo dr Wält au im Hebräische breit. E groossen Iifluss uf e Wortschatz het die israelisch Armee, wo sich im allgemeine noch de Wiisige vo dr Hebräische Akademii richdet; aber au us dr Underhaltigswält si vili Neuerige cho und Allgemeinguet worde.
D Ussproch
As Ussproch het me grundsätzlich die sephardischi (die ursprünglig spanischi) dr aschkenasische (mittel- und osteuropäische) und dr arabische (wo vor allem bi de Jemenite bsundrigs rein gsi isch) vorzoge – doderwäg seit mer im modärne Hebräische, em Ivrit, für שבﬨ schabát und nid scháboss (dt. «Sabbat«). Zum Deil het sich aber gliich di aschkenasisch Ussproch duregesetz; esoo si d Gutturallut im modärne Hebräische, em Ivrit, zum grosse Deil verschwunde: ע (Ajin) und א (Aleph), wo ursprünglig wohrschiinlig wie ihri arabische Pendants usgsproche worde si, si hützudag wenig meh as e Blatzzeiche für e Vokal, ח (Chet) und ך (Chaf) döne gliich, ähnlig em dütsche "ch". Me macht au kei Underschiid meh zwüsche ט (Thet) und ת (Taf), ס (Samech) und ש (Sin), ק (Quf) und כ (Kaph). S ה (He) wird hüfig nüm aspiriert und s ר (Resch) as "ʁ", as Zäpfli-R, usgsproche. Au dr Dagesch, wo us frikative Lut plosivi macht, wem men en in d Buechstabe ב ג ד כ פ ת setzt, wird hüfig nit beachdet. ת (Taf) wird immer wien es "t" usgsproche, wo s no in dr oschteuropäische aschkenasische Usproch vor em Zweite Wältchrieg wien es "s" gsait worden isch, wenn s kei Dagesch gha het.
Underschiid in dr Vokallengi, wie me se z. B. bim Schimon Peres no cha ghöre, existiere braktisch nüme. D Bedonig isch uf dr letzte Silbe (milra מלרע) oder, weniger hüfig, uf dr zweitletzte Silbe (milel מלעיל) vom Wort und het hüfig phonemischi Bedütig. So isch s Wort אוכל (ochel) mit dr milra-Bedonig uf dr letzte Silbe - ochel: «(är) isst» - e Värbform, s Hove vom Värb אכל : «ässe»; mit dr milel-Bedonig uf dr vorletzte Silbe -ochel - e Substantiv: «Ässe».
D Grammatik vom Neuhebräische
Die hebräischi Sproch isch stark dur ihri Wortwurzle prägt. Im Allgemeine hai d Wörter e Wurzle vo drei Konsonante. Drzue chönne Prefix, Infix und Suffix cho, wo d Funktion und d Bedütig verändere. Wil me nume d Konsonante schriibt und die sich relativ wenig veränderet hai sit Johrduusige, cha me d Wurzle im Hebräische klarer erkenne as in de indoeuropäische Sproche.
Es git e baar Konsonante, wo, wenn si Deil vo dr Wurzle si, d Regle verändere, wo für 'normali' Wurzle gälte. Wenn dr zweiti Konsonant e י (Jod) oder e ו (Waw) isch, redet me vo hohle Wurzle, wil me in de meiste Wörter, wo vo sonige Wurzle stamme, dr mittler Buechstabe gar nit gseht oder ghört. Wenn eine oder meh vo de schwache Konsonante י (Jod), נ (Nun), ח (Chet), ע (Ajin), א (Aleph), oder ה (He) in dr Wurzle vorchunnt, redet me vo schwache Wurzle.
D Substantiv
D Substantiv si äntwäder männlig oder wiiblig, wobi bi Dier und Mensche s grammatische Gschlächt mit em natürlige überiistimmt. Wiibligi Wörter ände im Allgemeine uf -ah oder -et. Es git drei Numeri, Singular, Plural und Dual, wobii dr Dual braktisch nume für Körperdeil, wo baarwiis ufdräte (Auge, Bei usw.), für Ziitbegriff (Stund, Dag usw.) und e baar anderi Wörter (Velo, Stockwärk usw.) bruucht wird. D Numeri wärde mit Suffix bildet, wobii die männlige Wörter im Plural im Allgemeine d Ändig -im, die wiiblige -ot und im Dual alli -aim überchömme.
Dr Ardikel
S Hebräische kennt nume dr bestimmt Ardikel, ה (ha-, mänggisch he), wo unveränderlich isch. Er wird im Substantiv, wo drmit bestimmt wird, as Prefix voragsetzt. Wenn es Adjektiv zum Substantiv ghört, bechunnt au das dr bestimmt Ardikel über: Dr bestimmt Ardikel wird mänggisch au bruucht für zum e Superlativ uszdrugge: Bi zwei Substantiv, wo dur d Smichut verbunde si, bechunnt nume s zweite Wort en Ardikel:
D Prepositione
S Hebräische isch deilwiis en analytischi (isolierendi) Sproch, d. h. Wörter bestöhn under gwüsse Umständ us eme einzige Morphem, andrersiits het s au Aspäkt von ere synthetische Sproch, wo Substantiv mänggisch, Prepositione wo im Zsämmehang mit Personalpronome aber immer beugt wärde.
D Personalpronome und die pronominale Suffix
Es git zäh verschiidnigi Personalpronome, in de erste Persone Singular und Plural je eini, in de Zweite und Dritte Persone je e männligi und e wiibligi. Nume im Nominativ isch s Pronome sälbstandig. Zu jeder Person ghöre Suffix, wo me Substantiv und Prepositione hindenafüegt, für zum se beuge.
In dr Umgangssproch wärde die wiiblige Forme im Plural hüfig vo de männlige ersetzt.
De Värbe cha me en Akkusativobjekt mit eme Suffix vom ene Personalpronome hindedra ahängge. In dr Umgangssproch isch das aber nit gängig, usser idiomatisch und au denn im allgemeine as Witz oder ironisch: De Substantiv cha me anstatt em 'Possessivpronome' e Suffix hindedrahänke, in dr Umgangssproch wird das sälte gmacht usser bi Idiom:
D Adjektiv
D Adjektiv chönne wie im Dütsche attributiv (השיר היפה — haSchir haYafe, s schöne Lied), predikativ (השיר יפה — haSchir yafe, s Lied isch schön) und adverbial (הוא שר יפה — Hu schar yafe, är singt schön) bruucht wärde. As Attribut und Predikat bechömme si Genus und Numerus vom Substantiv, wo si drzue ghöre, das heisst wenn me vom männlig Singular usgoht, bechunnts Adjektiv für wiiblig Singular e Suffix ה (-ah) oder ת (-et), mannlig Plural ים (-im) und wiiblig Plural ות (-ot) wie d Substantiv sälber. Me muess ufbasse drbi, ass d Form vom Adjektiv sich noch em Genus und nit dr Form vom Substantiv richdet. S Word für Ei, ביצה (beizah) isch wiiblig uf Hebräisch, nimmt aber die männlig Pluraländig aa, aso ביצים (beizim). E wiisses Ei, ביצה לבנה (beizah levanah) wird im Plural zu ביצים לבנות (beizim levanot), was chliini Chinder und Lüt, wo d Sproch lehre, hüfig falsch säge.
D Zahlwörter
D Zahlwörter richde sich au noch em Genus vom Substantiv, hai aso zwei Forme. Intressant isch dodrbii, ass—im Gegesatz zu de Adjektiv—die männligi Form dr Suffix ה (-ah) überchunnt. Sogar hebräischi Mueterspröchler mache do mänggisch Fehler.
Noch eme Zahlwort wird mänggisch s Substantiv nit im Plural sondern im Singular bruucht, egal öb s männlig oder wiiblig isch. Ähnligs git s au im Dütsche: איש (Isch, ei Ma), אלף איש (elef Isch, duusig Manne, aber duusig Ma stark).
D Värbe
D Värbe chönne in siibe Binjanim, Konjugationsstämm, vorcho. Drei drvo si aktiv-passiv Pärli, dr siibt isch reflexiv. Nit alli Wurzle chömme in alle Binjanim vor. S Verhältnis vo de Binjanim zuenander cha me am Bisbil vo dr Wurzle בדל bdl guet gseh, wo in dr Dafele rächts ufgfüehrt isch. D Värbform wo bruucht wird in dere Dafele isch, wie s in dr hebräische Grammatik und Lexikografii Bruuch isch, die dritti Person Maskulin Singular im Awar.
Aber nit immer het dr Nif'al d Bedütig vom ene Passiv wie in däm Bispil, au wenn s villicht ursprünglig eso gsi isch. Bi dr Wurzle כנס (kns) het dr Pa'al d Bedütig vo zsämmerüefe, versammle, dr Nif'al נכנס (nichnas) aber bedütet iinegoh und dr Begriff „versammlet wärde“ wird mit em Pu'al כונס (kunas) usdruggt.
Si und Ha
S Värb להיות (lihiot, si) git s nume in dr Vergangeheit, Awar, und in dr Zuekumft, Atid. Wie in andere semitische Sproche au, muess me in dr Gegewart, Howe, ohni uscho. im Gegesatz zu Es git aso kuum d Möglikeit, es falsch z verstoh. Im erste Fall isch s Adjektiv predikativ, im zweite und dritte attributiv.
Ha as sälbständigs Värb git s nit uf Hebräisch. Me bruucht drfür im Awar und im Atid die dritte Persone Singular oder Plural vom Värb להיות (lihiot, si), je nochdäm öb dr Bsitz in dr Eizahl oder dr Mehrzahl stoht, und d Dativform vom Bsitzer: Im Howe brucht me יש (jesch, öbbe «es het») für «Ha» und אין (ein, «öbbe es het kei») für «Nit ha» mit dr Dativform vom Bsitzer. יש und אין si aber keini Värbe.
Howe - Gegewart
In dere Dafele si d Gegewartsforme mit starke Wurzle ufgfüehrt. As Partizip si si de Adjektiv ähnlig, chönne mänggisch aber au as Substantiv bruucht wärde, wie zum Bispil d Pa'al-forme undedra, wo au „Wächder“ und „Wächdere“ (im Singular und im Plural) chönne bedüte. Bi hohle Wurzle verschwindet dr mittleri Konsonant: Bi dr Wurzle שיר (sch-y-r) wird שר (schar), „singe“, im Pa'al und הושר (huschar), „meh het lo singe“ im Huf'al.
Awar - Vergangeheit
In dr Dafele undedra si Bischbil vo dr Deklination vo Värbe mit starke Wurzle im Avar für alli Persone age:
Atid - Zuekumft
Im Atid wird s Värb dekliniert mit persönlige Prefix und Suffix. In dr Zweite und Dritte Person Singular git s underschiidligi männligi und wiibligi Forme. Die wiiblige Forme in dr Zweite und Dritte Person Plural wärde braktisch nume no in dr Schriftsproch, und au denn immer sältener bruucht und vo de männlige Forme ersetzt. D Form vo dr Zweite Person Maskulin Singular isch bi allne Värbe idäntisch mit dr Dritte Person Feminin Singular.
Wie bim Awar wärde au bim Atid d Pronome vo de Erste und Zweite Persone hüfig ewägglo.
D Advärb
Hüfig wird as Advärb die männlig Form vom ene Adjektiv bruucht, aber es git e baar Advärb, won e bsundrigi Form hai: Es wärde au adverbiali Konstrukt bruucht:
Der Besuch der alten Dame (Oper)
Der Besuch der alten Dame ischt a Opr en drei Uffzig vom eschtreichischa Kombonischda Gottfried von Einem. S Libreddo stammt vom Schweizer Dramatiker Friedrich Dürrenmatt ond beruaht uff deam seira gleichnamiga tragischa Komeede. Zom erschda Mol uff a Bihne komma isch des Werk am 23. Mai 1971 an dr Wiiner Staatsoper. A Uffihrong dauret rond zwoi-a-virdel Stond.
Orkeschtr
Firs Orkeschtr braucht-mr zwoi Fleeda, a Pikkolofleet, zwoi Obooa, zwoi Klarinedda, zwoi Fagodd, viir Herner, drei Trombeeda, drei Posauna, a Tuba, a Schlagwerk, a Gidarr ond a Streichergrubbe. Fir d Bihnamusik braucht mr vorschiidene Glocka.
Ort ond Zeit
Dui Opr spiilt en dr fikdiva Kleistadt Güllen, irgendwo en Middleiropa, en dr zwoida Hälfde vom 20. Johrhondert.
Erschder Uffzug
Bohhof vo Güllen
Uff-em Güllener Bohhof wardet d Honoraziora uff d Eifahrt vom Zug, wo d Milliardärin Claire Zachanassian ond mit dera zoglei au da Wohlstand ens Städtle brenga soll. Des Städtle ischt en de ledschde Johr zemlich raakomma; bloß ganz selda loot sich a Fremder do blicka. D Eiwohner erennret sich an a alda Liabesgschicht zwischa dr Claire Wäscher – wia-se domols ghoißa hot – ond-em Alfred Ill. Drom hoffet-se, dass der reiche Gascht scho alloi us deam Grond Güllen freindlich gsennt sei wird.
Dr Zug trifft scho vorzeidich ei, denn d Claire hot da Expresszug gnomma ond d Notbrems zoga. Da Schada ersetzt-se ganz großzigich. Zo ihrem graußa Gefolge gheeret a baar seltsame Gschdalda: Zwoi amerikanische Ganova, wo dauernd Kaugommi kauet ond ihr Senfde traget, sowia zwoi alde Manna, wo offasichtlich blend send. Wia no dia Leit entdecket, dass dia Bsuecher au noh an Sarg en ihrem Gepäck hend, wuud s Erstauna emmer greeßer.
Konradsweilerwald
D Claire ond ihr Jugendfreind Ill treffet sich an ihrem frihera Liablengsort, em Konradsweilerwald, ond denket an dia alde Zeida zruck. Domols hot dr Ill – mit Hilfe vo a baar falsche Zeiga – an Vadderschafts-Prozess gega sui gwonna. Jetzt vorsuacht’r, sei domoliga Handlongsweis zo rechtfertiga: er häb bloß uff-se vorzichdet, om ehra net em Weag zo standa. Sei jetziga Ehe wär älles andere wia a Honigschlecka. Em Grond gnomma dät er se emmer noh arg gern han ond dät am liabschda dui Zeit zruckdreha.
Em «Goldena Aposchdl» wuud dui einschdiga Dochter vo dr Stadt offiziell empfanga. Kaum hot dr Birgermoischder sei Ooschbrooch beendet, ergreift d Claire Zachanassian s Wort: Se vorspricht dr Stadt a stattlicha Stifdong vo-ra ganza Milliarde, d Hälfde fir d Gmoidskass ond d Hälfde uffdoilt uff älle Birger. Als Gegaleischdong vorlangt-se Gerechdichkeit. Ond dui siht so aus: Dr Alfred Ill soll dui Schand, wo-nr en jonge Johr ibr-se brocht hot, mit seim Leaba bezahla! Entsetzt lehnt dr Birgermoischder ab. D Claire abr moint, sui häb Zeit.
Zwoider Uffzug
Lada vom Alfred Ill
Sakrischdei
En seira Todesangscht suacht dr Ill Troscht beim Pfarrer. Wia-nem dr sell Muat macha will, fangt uff oi Mol dui neie Glock zo schella oo. Entsetzt muaß dr Ill feschtstella, dass au dr Pfarrer dr Vorlockong vo deam en Aussicht gschdellda Geldseaga erleaga ischt. Zom Schluss geit-em dr Pfarrer da Root, d Flucht zo ergreifa.
Bohhof vo Güllen
Dr Ill eilt mit-ma Koffer zom Bohhof, om seira Hoimet da Ricka zo kehra. Aber an Haufa vo de Eiwohner send hendr-em her ond holet-en schliaßlich ei. Se schaffet’s au, da Ill zom Bleiba zo bewega.
Dridder Uffzug
En-ra Scheier
D Claire Zachanassian hot em Güllener Minschder zom neinda Mol gheiradet ond sich hendrher en d Petersche Scheier zruckzoga. Zwoi ehrawerde Güllener Birger ondrnemmet an ledschda Vorsuach, dui Frau vo ihrem Vorhaba abzobrenga. Als Aldernative schlaget-se ehra a anders Gschäft vor: Se kennt sella alda marode Güllener Fabrika uffkaufa ond saniira. Do drmit kennt-se langfrischdich a prima Gschäft macha. Jetzt abr miaßet dia Güllener erfahra, dass dia wirtschaftliche Ondrnehma vo dr Zachanassian scho lang uffkauft worra send ond dass dui drfir gsorgt hot, dass-se vorkommet. Des gheert zo ihrer Forderong noch Gerechdichkeit!
Kanton Brumath
Dr Kànton Bröömt ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Bröömt.
Der Besuch der alten Dame (Oper)
Dridder Uffzug
Lada vom Alfred Ill
Kanton Brumath
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Stroosburi grindet worre.
Der Besuch der alten Dame (Oper)
Dridder Uffzug
Der en Aussicht gschdellde Wohlstand hot au em Ill sei Familie et vorschont: D Frau Ill hot sich an neia Pelzmandl oogschafft, s Dechterle nemmt Tennis-Stonda ond dr Soh hot sich a deiers Auto kauft. Dr Birgermoischder kommt uff Bsuach ond will da Ill ibrzeiga, dass-es am beschda wär, wenn’r sich selber s Leaba nemma dät. Enzwischa hot dr sell abr koi Angscht meh. Er will sich em Urteilsspruch vo seine Mitbirger stella.
Kanton Brumath
Gschìcht
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Der Besuch der alten Dame (Oper)
Dridder Uffzug
Konradsweilerwald
Kanton Brumath
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Stroosburi (Lànd) ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum Arrondissement Stroosburi-Lànd.
Der Besuch der alten Dame (Oper)
Dridder Uffzug
Zom ledschda Mol trifft d Claire ihrn frihera Liabhaber em Konradsweilerwald. Wia dia zwoi nomol Erennronga an alde Zeida ausdauscht hend, erklärt dr Ill, dass’r bereit wär zo sterba. Do druff treeschdet-en d Claire mit dr Feschtstellong, se hett fir ehn scho uff Capri a Mausoleom baua lassa, ond deet kennt’r sei ledschda Ruah fenda.
Theadersaal
Aidlingen
Aidlenge (dt. Aidlingen) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Kanton Brumath
Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn dr Kànton Hàwenau un dr Kànton Bìschwiller ìm Arrondissement Hàwenau granzt, ìm Oschte àn Ditschlànd mìt em Ortenaukreis em Regierungsbezirk Friburi z (Bade-Wirttebari), ìm Side àn d Stàdt Stroosburi ìm Arrondissement Stroosburi-Stàdt un àn dr Kànton Mundelse un dr Kànton Drüdersche un ìm Weschte àn dr Kànton Huufalde.
Aidlingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 49,9 % Landwirtschaftsfleche, 33,1 % Wald, 15,1 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.
Der Besuch der alten Dame (Oper)
Dridder Uffzug
Fascht älle Eiwohner vo Güllen hend sich em Theadersaal vom «Goldena Aposchdl» eigfonda. Au s Fernseha ond an Haufa Leit vo dr Presse wellet ibr dui großzigiga Zachanassian-Stifdong, wo Güllen en Belde zuafalla soll, berichda. Dr Ill erklärt sich mit ällem eivorstanda. Do druff vorlasset älle Leit – außer d Manna vo Güllen – da Saal. Jetzt omkreiset dia Manna da Alfred Ill ond vollstrecket des Urteil. Als offiziells Todesurteil wuud „Herzschlag“ oogeaba.
Kanton Brumath
Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Bröömt 22 Gmeine:
Der Besuch der alten Dame (Oper)
Dridder Uffzug
D Claire Zachanassian betridd da Saal, losst da Leichnam en dean Sarg lega, wo se mitbrocht hot, ibrreicht em Birgermoischder an Scheck ibr a Milliarde ond vorlesst Güllen mit ihrem Gefolge. D Güllener fanget laut oo zom Jubla ond vollfihret an Freidadanz.
Aidlingen
Gmoedsgliderong
Zue Aidlenge gheret d Ortsdoel Aidlingen, Dachtel, Deufringen ond Lehenweiler.
Gschicht
Aidlenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 843.
Der Besuch der alten Dame (Oper)
A bissle Gschicht
Am 29. Januar 1956 ischt em Dürrenmatt sei Theaderstick Der Besuch der alten Dame em Zircher Schauspiilhaus uruffgfihrt worra. Vrmuatlich noh en sellem Johr hot dr Kombonischt Gottfried von Einem a Uffihrong gseha, ond so nooch ond nooch hot’r mit-em Gedanka gschbiilt, aus deam Stoff a Opr zo macha. Er hot sich mit-em Dürrenmatt en Vorbendong gsetzt ond ehm sein Ploo vortraga. Dr Dürrenmatt hot sich fir des Vorhaba erwerma lassa ond em Einem zugsagt, sei Drama zo-ma Libreddo omzoschreiba. Ogfähr a Virtl vom Stoff isch do drbei dr Scher zom Opfer gfalla. Ganz gschdricha worra isch dui Szene, wo dr Lehrer sein ledschda Vorsuach ondrnemmt, d Claire Zachanassian omzustemma, ond em Ill sei Audofahrt. 1970 isch dui Opr zom Uffihra ferdich gwäa.
Aidlingen
Verwaltong
Aidlenge hot sich mit dr Gmoed Grafenao zom Gmoeverwaltongsverband „Aidlinge/Grafenao“ mit Sitz en Aidlenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Ekkehard Fauth.
Der Besuch der alten Dame (Oper)
A bissle Gschicht
Bei dr Welturuffihrong am 23. Mai 1971 an dr Wiiner Staatsoper isch dr Horst Stein am Pult gschdanda, d Christa Ludwig hot en dr Titlroll glenza kenna ond dr Eberhard Waechter en dr Roll vom Alfred Ill. Eistudiirt worra isch dui Opr vom bekannda ond erfahrena Wiiner Opernregisseur Otto Schenk.
Aidlingen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Eleonore von Aquitanien
D Alienor vo Akwitanie, wo öpe ane 1122 bi Bordeaux uf d Wält cho und am 1. April 1204 im Chlooschter Fontevrault gstorben isch, zelt zu de bedütendschte Fraue vom Middelalter. Si isch z’eerscht d Herzogin vo Akwitanie und Gräfin vo Poitiers, denn d Königin vo Frankrych und spöter d Königin vo Ängland gsi. Si het in iirne Residänze es guets kulturells Lääbe pflägt und gilt als eini, wo die höfischi Literatur psunders gförderet het.
Aidlingen
Dialekt
Dr Dialekt vo Aidlenge ghert zom Schwäbisch.
Eleonore von Aquitanien
d Härkumpft vo dr Herzogin
D Alienor isch d Dochter vom Herzog Wilhelm em Zääte vo Akwitanie (1099-1137) und vo dr Aenòr de Châtellerault gsi. Vo dr Verbindig vo iirem Grossvadder, em Herzog, Trubaduur und Chrüüzridder Wilhelm em Nüünte, mit dr Philippa vo Toulouse het die akwitanischi Herzogdinaschty langi Zyt Aspruch uf s grosse Piet vo dr Grafschaft Toulouse im Süüde vo Frankrych, vo dr Landschaft Guyenne am Atlantik bis is Rhonetaal gha. S Herzogtum Akwitanie isch uf s merowingische Königrych Aquitania zrugggange, das synersyts chunt vo dr alte römische Provinz Gallia Aquitania, wo dr Kaiser Augustus im Piet vo de gallische Stämm vo de Aquitanier ygrichtet het.
Am akwitanische Herzogshof i dr schöne Burg vo dr uralte Hauptstadt Poitiers het me sid em grosse Trubaduur, dr Alienor iirem Grossvadder, d Kultur vo dr höfische Literatur i dr okzitanische Sprooch gschetzt, und de Chinder vo de Adelige het men e besseri Bildig lo zuecho; d Alienor heig au Latynisch gleert.
D Herzogsdochter het e jüngeri Schwöschter gha, d Aelith – spöter het men ere Petronilla gseit –, und en Brueder, dr Wilhelm Aigret. Wo dä und au d Muetter vo de Chinder, d Aenòr, ane 1130 gstorben sind, isch es klar gsi, ass d Alienor d Erbin vo iirem Vadder wärdi. Nach ere politisch unsichere Zyt isch dr Herzog Wilhelm dr Zääti ufd Pilgerreis uf Santiago de Compostela ggange, aber underwägs isch er am 9. April 1137 gstorbe, er isch numen 38 Joor alt worde. So isch d Alienor mit Füffzääni die rychi Erbin vom grosse Herzogtum Akwitanie gsi, wo dozmol scho zimli vil meh Land weder s Piet vo de französische Könige gha het. Dr Herzog Wilhelm het sini Döchter bevor er uf Spanie ggangen isch em Schutz vom Erzbischof vo Bordeaux und vo sim Leensherr, em König Ludwig em Sächste vo Frankrych avertrout.
d Königin vo Frankrych
Dr König Ludwig het’s chönne arangschiere, ass d Alienor am 25. Juli 1137 mit sim Soon und Droonfolger, am Ludwig em Sibte, verhürootet worden isch. No im glyche Summer isch der Schwigervatter gstorbe, und jetz isch dr Ludwig dr Sibti scho König worde. D Alienor het brobiert, au am Kapetingerhof z Paris s kultivierte Läbe, wo me a de Adelshööf im Süüde könnt het, yzfüere. Iire Maa, dr König, het d Regierig vo Frankrych agfange modärnisiere, vilecht au under am Yfluss vo dr Alienor. Ane 1145 isch em Königspaar sini erschti Dochter Marie uf d Wält cho.
I dr Afangszyt het dr König Ludwig mit syne politische Sache kei rächten Erfolg gah; er het dr Alienor iire Aspruch uf s Land vo Toulouse nid chönne duresetze; wägeme Chilestriit het ne dr Papscht Innozänz exkomuniziert; und noch ere Affääre vo dr Alienor iirere Schwöschter Petronilla mit eme französischen Adlige isch es zum Striit im Land und mit em Papscht und zum ene wüeschte Chrieg im Piet vo dr Champagne cho. Zum für die schwäre Übegriff bi däm Komflikt z büesse het sech dr König Ludwig zäme mit der Königin Alienor ane 1147 uf e Wäg gmacht, zum bim Zwöite Chrrüzzug is Heilige Land mitzmache. Wäge taktische Fääler und schlächter Zämenarbet mit de Byzantiner isch s Heer vo de Chrüüzfahrer z Chlyasie vo de Türgge gschlage worde, und nume e chlyne Deil vonne isch ane 1148 no uf Antiochia und bis uf Jerusalem cho; und scho im nögschte Joor sind d Alienor und dr Ludwig zrugg uf Frankrych, ooni dass dä Chrüüzzug im Nochen Oschte politisch vil ggänderet hätti. D Fahrt über s Middelmeer isch dramatisch vrloffe; s Schiff vo dr Alienor isch underwägs emol bim ene Kampf ggenteret worde.
Am 21. März 1152 het es Chilekonzil d Ee vo dr Alienor und em Ludwig em Sibte wider ufghobe mit em Argumänt, si sige z nooch mitenand verwandt. D Alienor het jetz s Land Akwitanie wider zruggübercho. Em Ludwig und dr Alienor iiri Chind sind d Marie (1145-1198) und d Alix (1150-1198) gsi.
d Herzogin vo dr Normandy
D Alienor vo Akwitanie het scho am 18. Mai 1152 dr mächtig Graf Heinrich vo Anjou us em Huus vo de Plantagenet, wo au dr Herzog vo dr Normandy gsi isch, ghürootet. Mit em Heinrich sinere Hilf isch es für d Alienor eifacher gsi, d Herrschaft in iirem Familiepsitz Akwitanie z bhalte und sech gäge d Könige vo Frankrych z weere. Das grosse Ryych vo de beide, wo Piet vom Middelmeer bis zum Ermelkanal ufe drzueghört händ, isch no vill grösser gsi als s Land vom französische König näbedra; me het em au s Angschevinische Rych gseit; uf Französisch heisst s Empire Plantagenêt. Dank dr Hüroot vom Heinrich sim Vadder Gottfriid mit dr «Kaiserin» Matilda het drzue au s Aarächt ufe änglisch, oder besser anglo-normannisch Königsdroon ghört.
d Königin vom anglonormannische Rych
Wo ane 1154 dr König Stefan vo Ängland gstorben isch, het me dr Herzog Heinrich und d Herzogin Alienor uf Ängland gholt und am 19. Dezämber 1154 i dr Kathedrale vo Weschtminschter zum änglische Königspaar gchröönt, wie s dr Wille vom alte König Stefan und s anglonormannische Rächt gsi isch. Au z London het d Alienor am Königshof für e hööchi literarischi Kultur gluegt. Zu iirer Läbenszyt sin berüemti altfranzösischi Romään für sii oder ämel in iirem Umfäld am Hof gschribe worde: dr Roman de Brut, dr Roman de Rou, dr Roman de Troie un dr Roman de Thèbes. S änglische Königspaar het aacht Chinder gha. D Dochter Mathilda isch Herzogin vo Sachse und Bayern worde wil si dr Heinrich dr Löi ghürootet het, d Dochter Eleanor isch Königin vo Kaschtilie und d Dochter Johanna Königin vo Sizilie gsi.
Dr König Heinrich dr Zwöit het i sim wyte Ryych, wo vo de Pyrenäe bis uf Schottland ggangen isch, un psunders z Ängland immer wider mit Uufständ vo de Baroon z kämpfe gha. Es het de änglische Regionalfürschte nid basst, ass si mit iirne Middel allpot für em König sini Ländereie ännet em Ermelkanal sind go chriege. Churz nach dr Zyt vo dr Alienor isch es drno wider zun ere Revolte cho bis sech chly spöter dr König Johann und die Adelige einig worde sind, was im Land für ne Verfassig sell gälte, und drfür ane 1215 dr grooss Freiheitsvertrag, d Magna Carte Libertatum, gschribe worden isch.
Ane 1176 isch d Alienor, wo immer wider i de verschidene Landschafte vom anglo-akwitanische Rych gsi isch, in iiri Heimet zrugg gange zum dört für s Rächte z luege. D Stadt Poitiers, wo si wider dehei gsi isch, het vonnere es bessers Gmeindrächt und e grösseri, öpe sächstuusig Meter längi Stadtmuure übercho, die het jetz s alte berüemte Chlooschter vom heilige Chrüüz, wo die heilegi Radegund im sächste Joorhundert gründet het, mit id Stadt inegnoo. Bi dr alte herzogleche Burg z Poitiers het si öpe ane 1200 e grossi Versamligshalle, d Aula, im gotische Styl lo boue, wo schynts dozmol dr gröscht Saal vo ganz Öiropa sell gsi sy; dä prächtig Saal, wo hüt no stoot, isch füfzg Meter läng und sibezää breit. Und d Königin het au suscht bedüütendi politischi Sache gmacht, so öpe wo si ane 1160 s Gsetzbuech Rôles d’Oléron het lo schrybe, wo für s modärne Rächt uf em Meer eini vo de wichtigschte Grundlage bildet; es isch uf all Fäll dr eltischt schriftlech Tegscht vom Gwoonetsrächt für d Schifffaart. 1170 isch dr eint Soon, der Heinrich (1155–1183), als Nochfolger zum änglische König gwäält worde, wo dr Vater no gläbt het, 1172 isch en jüngere Soon, dr Richard (1157–1199), Herzog vo Akwitanie worde. 1173 isch es wäge schlächte Entscheid vom König zure Rebellion vo de Söön gäge iin cho, wo es Joor lang ggangen isch. Dr König het drufabe sini Frou, d Alienor, wo sech mit de Söön sell verbündet ha, füfzää Joor lang i verschidene Burge vo sym Ryych ygspeert, au mol i sinere mächtige Residänz und Feschtig Chinon im Anjou, wo hüt zu dr Grubbe vo de schöne Loire-Schlösser zelt. Au i de 1180er Joore isch dr Komflikt zwüschem König und sine Söön wyterggange, bis dr König Heinrich dr Zwöit ane 1188 gstorben isch.
D Alienor het als Muetter vom nöie König Richard Löwenherz bis denn wo dää ane 1199 gstorben isch und au no i de erschte Joore vo iim sim jüngere Brueder, em König Johann, e starche Deil a dr Regierig vo Ängland, Nordfrankrych und Akwitanie gha, und si het ne mängisch ghulfe s Rych zämezbhalte; si het für die junge Könige wäge verschidene Gschäft au grossi Reise dur Öiropa gmacht.
Am 1. April 1204 – i dere schwäre Zyt, wo Nordfrankrych scho sid zwöi Joor under eme herte Chrieg zwüsche de Ängländer und de Franzoose glitte het, wo de no bis ane 1214 wyterggangen isch – isch d Königin in iirere Heimetstadt Poitiers gstorbe. Me het die berüempti Frou i dr Chile vom königliche Chlooschter vo dr Liebe Frou z Fontevrault a dr Gränze zwüsche de Piet Poitou und Anjou begrabe, näbe de Greeber vo iirem Maa, em Heinrich em Zwöite, und iirem Soon Richard Löwenherz; däre Abtei Fons Ebraldi, wo ane 1106 gründet worden isch, het d Alienor iiri chlyne Chinder für die erschti Underwysig gää gha, und im Konwänt het si iiri letschte vier Joor gläbt. Das gotische Chlooschter, wo no rächt guet zwääg isch, ghört jetz zum UNESCO-Wältkultureerb im Loiretaal, und no hüt chame dört i dr Plantagenet-Grablegi zmitz i dr Chlooschterchile die schöne farbige Grabdänkmööler vo vier Persoone us dere middelalterliche Dinaschty gsee.
Cadenazzo
Cadenazzo isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sant’Antonino im Bezirk Bellinzona.
Geografi
Cadenazzo lyt in dr Magadinoebeni am Nordfueß vum Monte Ceneri. Dr hegscht Punkt vum Bann isch dr Matro mit Zum Ortsdail Robasacco ghert au d Fraktion San Leonardo. Nochbergmaine sin Bellinzona (frijer Gudo, Camorino, Pianezzo un Sant’Antonio), Cugnasco-Gerra, Gambarogno, Isone, Locarno, Monteceneri, Ponte Capriasca un Sant'Antonino.
Gschicht
Zum 14. März 2005 het sich d Nochbergmai Robasacco zämmegschlosse mit Cadenazzo.
Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Cadenazzo zäme mit Isone un Sant’Antonino us em Chrais Giubiasco in Chrais Sant’Antonino gwechslet, wo neu grindet wore isch.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cadenazzo isch dr Flavio Petraglio.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cadenazzo ghert zum Ticinese.
H.a (Arabischer Buchstabe)
Ḥāʾ ( حاء ) isch de sechst Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 8. Er het sich usem phönizische Buechstabe Chet entwicklet und isch drum mitem griechische Eta und em latinische H verwandt.
Luutwert und Umschrift
S Ḥāʾ bezaichnet de stimmlosi pharyngali Frikativ (IPA //) und het kai Entsprechig i de europäische Sprooche. Er cha wiene ganz starch ghuuchts "h" usgsproche werde.
D DMG-Umschrift git de Luut mit "ḥ" wider, aso emene "h" wo en Punkt drunder gschriben isch. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd er aifach mitem "h" umschribe. S Maltesische Sprache wo de Lur au kennt, bruucht dodeför s Zaiche "Ħ" und "ħ".
S Ḥāʾ isch e Moobuechstabe, da haisst, de Artikel al- werd nöd assimiliert: al-ḥarfu »de Buechstabe«.
Marranos
D Marranos, dütsch Marrane, si Jude gsi, wo im 15. und 16. Johrhundert z Schbanie und z Portugal zwangsdauft worde si oder us Angst vor Verfolgig und Mord zum Christedum konwertiert häi. Au de schbanische Muslime wo zwangsdauft worde si, sait mä mänggisch eso.
Etimologii
S Wort chunnt wohrschinlig vom spanische Wort marrano, Sau, wo vom Arabische محرّم muharram, verbote, schdammt, wil Säüfleisch für d Muslime verbote isch. Uf Hebräisch sait mä de zwangsdaufte hiberische Jude Anussim (אנוסים), was 'Zwungnigi' bedütet. Hischdorisch isch Marrano es Schimpfwort gsi, wo mä as Säüniggel chönnt übersetze, hützudag het s die jüdisch Konnotation im Schbanische nüme.
Gschicht
Es het in dr iberische Gschicht scho immer Jude gee, wo zum Chrischtedum oder zum Islam überdräte si, so het s scho im 7. Johrhundert än Erzbischof gha, dr Julian vo Toledo, und au im 14. Johrhundert dr Erzbischof Paul vo Burgos (1351–1435), wo freiwillig und us Überzügig Chrischde worde si. Aber vom 13. Johrhundert a isch dr Druck uf d Jude, wo vom Volk und vo dr Chille usgangen isch, schderker worde, aber zerscht hai d König d Jude no beschützt. Im Johr 1391 het dr Archidiakon vo Ecija, dr Ferrand Martinez, dr Pöbel ufghetzt, bis es zu Pogrom in Sevilla, Ecija, Carmona, Córdoba, Toledo, Barcelona und vile andre Schdedt cho isch. Mä schetzt ass 200'000 Jude sich hai lo daufe für zum ihr Läbe z rette. Dene conversos (Bekehrte) het mä au 'Neui Chrischde' gsait. Wil aber vili von ene nur us Angscht vor Verfolgig konwertiert hai, hän si witerhi am enä Deil vo ihre jüdische Draditione feschtghalte. D Schbanier hai dene Judíos Escondidos gsait, die verschdeckte Jude. Die 'Neue Chrischde' si de Antisemite villicht no meh verhasst gsi as die, wo Jude bliibe sin, wil si immer vermuetet hai, ass daas eigentlig verschdeckti Jude, Marranos, siige. 1449 isch z Toledo ä neui Verfolgig usbroche, wo au gege d conversos grichtet gsi isch. Wo sich die brobiert hai z wehre under dr Aafüehrig vom Juan de la Cibdad, si si gfange gno und an de Füess ufghänggt worde. Noch däm Pogrom isch es Gsetz iigfüehrt worde, nodäm 'Neui Chrischde' nüm chönne in dr Verwaltig schaffe. 1467 isch z Toledo s Quardier vo de 'Neue Chrischde' azündet worde, und vili drvo si im Füür umcho. 1473 isch ä neui Wälle vo Pogrom vo Cordoba us dur ganz Schbanie grollt, und s het Schdedt ge wie Carmona, wo alli 'Neue Chrischde' ermordet worde si. Im Johr 1478 isch die Schbanisch Inquisition iigsetzt worde vom Ferdinand vo Aragon und dr Isabella vo Kaschtilie – z Portugal git s d Inquisition erscht sit 1536 – und d Jude si vo de conversos drennt worde und hai müesse in Ghetto läbe, aber s het mänggisch immer no Kontakt gä zwüschenä. 1492 het dr Ferdinand II. vo Aragon s letscht maurische Königriich, Granada, eroberet, und im gliiche Johr isch dr Erlass vom Alhambra veröffentligt worde, wo all Jude befohle het, Schbanie bis zum Juli vo dam Johr z verloh. A Deil vo de Jude si nach Portugal zoge, wo si non ä baar Johr as Jude hai chönne läbe, bis ä königlige Erlass alli Jude zu Chrischde erklärt het, und wil ihri Uusreis hüfig vo dr Regierig ummöglig gmacht worden isch, hai si as Marranos afo läbe, üsserlig as Chrischde und im Gheime as Jude.
In dr Folg hai die Neue Chrischde zum gröschde Deil äntwäder die iberisch Halbinsle verlo odr sich mit 'Alte Chrischde' vermischt, aber bis hüt git s chliini Gmeinde vo Marranos in Portugal.
Topkapi
Topkapi (vo türkisch Topkapı „Kanoonedoor“) bezäichnet: