cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geberschweier
Gschìcht
Gawerschwihr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Waranangus qui dicitur villare Eberhardo (1191 Gabulwire).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gawerschwihr ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Steinkiste
D Stäichiste (ENS cist; dänisch sten-, grav- oder hellekisten; schwedisch hällkista; kornisch cistvaen oder kistvaen; ) isch e lithischs Depo für Skelett oder menschligi Chnoche. Die Ufbewaarigsform het s in verschiidene Zite in Däil vo Öirasie und im Oriänt gee und au in Süd- und Ostasie. In öiropäische Gebiet mit megalithischer Archidekdur findet mä Stäichiste vilmol parallel zu andere Arte vo Aalaage.
Im Gebiet vo dr Schwiz ghört d Stäichiste vom Tüp Chamblandes, wo vo 4300 v. d. Z. aa vorchunnt, zu de eltiste Aalaage vo dere Art. D Monumänt si Usdruck vo dr Kultur und dr Ideologii vo neolithische Gsellschafte und gälte as Kennzäiche für die soziali Entwigglig.
Domitian
Dr Domiziaan (* 24. Oktober 51 z Room; † 18. Septämber 96 z Room) isch vom 14. Septämber 81 bis zu sim Dood dr röömisch Kaiser gsi. Er isch dr Noochfolger vo sim Brueder Titus gsi und dr dritt und letzt Herrscher us em Gschlächt vo de Flavier. Si vollständig Geburtsnaame isch Titus Flavius Domitianus; as Kaiser het er dr Naame Imperator Caesar Domitianus Augustus brucht.
Dr Domiziaan isch in dr Gschichtsschriibig, wo dradizionell vo Senatoore verfasst worde isch, as schlächte Princeps und Türann (pessimus princeps) daargstellt, wil er weenig Respäkt vor em Senaat ghaa het und Entschäidige droffe het, ooni d Senatoore z konsultiere. Noch sim Dood isch si Sälbstdaarstellig as Kaiser offiziell usglöscht worde und dr Tacitus, dr Plinius dr Jünger und dr Sueton häi en so schlächt gmacht wie mööglig. Erst die modärni Forschig vom Ändi vom 20. Joorhundert aa het s Bild vom Domiziaan rewidiert. Sini milidäärische Erfolg in Germaanie und Pannoonie und sini Finanz- und Browinzpolitik zäichne e Bild vom e fähige Autokraat. Aber si Persöönlikäit und Herrschaftsuffassig blibe zum Däil unerkläärlig.
Gege s Ändi vo sinere Herschaft isch er immer paranoider worde, bis sini änste Berooter Angst überchoo häi und iin am 18. Septämber 96 in ere Verschwöörig umbrocht häi. No am gliiche Daag isch dr Senatoor Nerva zum Kaiser erhoobe worde.
Villa Hirzbrunnen
D Willa Hirzbrunne isch e historischs Woonhuus im Stiil vom klassizistische Historismus. Si ligt im Gaarde vom Claraspiddaal an dr Hirzbrunnestrooss 58 im Chläibaasel. Es isch dänggmolgschützt und äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte isch en Arztbraxis din.
Internationaler Volkssportverband
Dr Internationali Volkssportverband (IVV) isch vo Liechtestei, de Schwiiz, Dütschland und Östrich gründet worde, mit em Zyl, Volkssport ohni Zytdruck zorganisiere.
In zwische gits der IVV in vilne Landesorganisatione fascht wältwit. Ir Schwiiz und Liechtestei isch dr VSL zueständig, in Dütschland dr DVV, in Östrich dr OeVV, in Frankrich dr FFSP.
In Europa sinds hauptsächlich Volksmärsch, wo vo IVV-Mitglidsvereine organisiert sind.
I andere Länder gits aber au Volksschwimme, Volksvelofahre (was in Dütschland au no git), Volksskifahre und Volksinlineskating.
S Zyl vom Verband isch es, Mensche vo allne Generatione zumene gsunde Bewege zfüehre. Wie vili Organisatione lidet au dr IVV ar überalterig. Allerdings het de Verband Chance, en Verjüngig vorznäh, well Sportarte au für Jungi und Familie attraktiv sind.
Startgälder sind nämlich so täuf, das sie sich eigentlich jede leischte cha.
Weblink
IVV Weltverband
VSL (Schwiz Liechteschtei)
Bernhardsweiler im Loch
Batschwiller ìm Loch (frz. Bernardvillé, dt. Bernhardsweiler im Loch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Batschwiller lijt ìn me Sittedàl ìn dr Nordvogese uf re Heche zwìsche 247 un 560 m ìwer em Meerespiejel.
Gschìcht
Batschwiller geht zerick uf s Kloschter Baumgarten, wie 1125 grìndt worre ìsch.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Batschwiller ìsch. Batschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Batschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Basler Interessengemeinschaft Dialekt
D Baasler Inträssegmainschaft Dialäggt (offiziell hochdütsch Basler Interessengemeinschaft Dialekt) isch e Verein vo Basel, wo sech für d Mundart tuet ysetze. Er isch am 22. April 2008 vom Beat Trachsler und anderne gründet worde.
Er isch anne 2011 aktyv worde, wo z Basel es politischs Projäkt vorgleit worden isch zum dr Tieläkt im Alltag vo de Schuele und konkret sogar au im Chindergarte lo z verschwinde. Sider luegt dr Verein psunders drfüür, ass me d Chinder au i de Schuelhüüser wo’s goot ganz eifach loot lo i dr Mundart schwätze.
D Gselschaft organisiert aller Gaddig Aaläss rund um d Mundartkultur, mit Mundartmusig, Slam Poetry, Vortreeg vo Dialäktoloogen und no meh Sache. Si understützt s Theater Baseldytsche Bihni im Lohnhof z Basel. Und si pflägt dr Kontakt zu anderne Mundartorganisazioone wie öppe dr Basler Hebelstiftig, em Verein Schweizerdeutsch, wo nöi als mundartforum.ch uftritt, und dr Muettersproch-Gsellschaft und em Elsässisch-Verein E Friehjohr fer unseri Sproch.
D IG Dialäggt erinneret draa, ass d Arbet für d Mundart guet isch zum die kulturelli Eigeständikeit von ere Regioon z erhalte, und das sig als algemein kulturells und sozials Projäkt nid e Froog vo dr Parteipolitik, sondern e Sach wo alli öpis agoot. Drum definiert sech d IG als en überparteilichi Organisazioon.
Das was d Basler IG wott, isch aber glychzytig es kulturells und es politischs Aalige: Me sell ufhööre, die läbigi Mundart gäge d Pflääg von ere Standardsprooch uszspile, so wie’s d Schuelbehörde sit ere Zyyt i teil Kantöön probiere z mache. Es heig sech jo zeigt, ass d Chinder gar keis Probleem drmit händ, je nach Situazioon der lokal Tieläkt oder en ofizielli Hochsprooch z schwätze und beides näbenand richtig z leere. Und das gälti au für d Chinder vo Familene, wo us em Ussland i d Schwiiz ygwanderet sind, wie me vo sorgfältigen Umfrooge weiss. D Gselschaft het s nöie Leerspiili „Sproochschatz“ lo usschaffe, wo me im Chindsgi dr Tieläkt drmit chan üebe.
D Basler IG Dialäggt, wo vo de Kopresidänte Vreni Leibundgut, Liselotte Reber-Liebrich und Felix Rudolf von Rohr gleitet wird, het en eigeti Website: igdialekt.ch.
Brunnadern (Bonndorf im Schwarzwald)
Brunnõdèrè isch èn Stadtdeil vo dè baden-württembergischen Stadt Bõõdorf im nordöschtlichè Eggè vom Landchrais Waldshuèt.
Großbottwar
Baodmer (amtlich Großbottwar) ischt a Stadt em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Baodmer leit em Dal vom gleichnamige Fluss. D Nochbergmoede vo Baodmer send Oberstenfeld, Steinheim an der Murr, Mundelsheim, Neckarwestheim, Ilsfeld, Beilstein ond Aspach.
Brunnadern (Bonndorf im Schwarzwald)
Gschichtè
Alemannischi Sidler dürftèd im 7. Johrhundert nõch Chrischtus s Brunnõdermer Dal erschlossè haa. Fünd vo Gräber mit Schmuckstüggle, Waffè un andre Grabbeigabè sin anno 1827/28 un 1938 in èm Steibruch un bi zwei Tuffbruchschtellè gfundè worrè. D Fundstüggle sin hüt im Museum für Ur- un Früègschichtè z Fryburg. Diè èrschte urkundlichi Erwäänung isch 400 Johr spôter bassyrt, wo dè Könnig Heinrich IV am 8. Juni 1065 im Kloschter St. Bläsy dè Bsitz von èm Hofguèt z Brunnõdèrè bschtätigt. Im früènèrè Mittelaalter isch Brunnõdèrè als Deil vom Albgau dè Gaugrõfè unterschtandè un hèt spôter dè Landgrõfè vo Stüèlingè ghört. Nõch è baar Hèrrschaftswèchsèl isch es 1589 a dè Freihèrrè vo Mörsbärg chò, wo widderum 1609 sini Hèrrschaft a s Kloschter St. Bläsy vokaufè hèt muèsè. Bis zuè dè Säkularisation un dè Ufflösung vom Kloschter 1806 hèt Brunnõdèrè zuè dè Bläsianischè Rychshèrrschaft Bõõdorf ghört un isch dènõch selbschtändigi Gmeind im Großherzogdum Baddè worrè. Am 1. Januar 1975 isch Brunnõdèrè wèg dè Gmeindereform èn Ortsdeil vo dè Stadt Bõõdorf worrè.
Großbottwar
Geografi
Vo dr Gmarkong send 62,9% Landwirtschaftsfleche, 21 % Wald, 15,1 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtiche Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Baodmer gheret d Stadtdoel Baodmer, Hof ond Lembach ond Winzerhausen.
Brunnadern (Bonndorf im Schwarzwald)
Religion un Kirchè
Brunnõdèrè isch niè è selbschtändigi Pfarrgmeind gsi, sondern ghört urschprünglich zämmè mit dè Gmeindè Unter-/Obberwangè, wo a dè rächtè, gègèübber ligendè Sitè vom Mèrrèbachdal ligèd, zuè dè Martinuskirchè z Schwaningè. Als im 13. Johrhundert beidi Wangè vo dè Pfarrei Schwaningen abdrènnt worrè sin un è selbschtändigi Pfarrei worrè sin, hèt mò Brunnõdèrè uffdeilt. Sélli, wo obberhalb vo dè Gass („ob de Gaß“) gwoont hèn, sin dè Obberwangemer Pfarrei zuègschlagè worrè, sèlli „unter dè Gaß“ sin bi dè Schwaninger blibbè. Au dè Rridhof isch entschprèchend dè Pfarreizuèghörigkeit z Wangè odder Schwaningè gsi. Als 1434 d Pfarrei Obberwangè wègè Entvölkerung durch d Pescht uffglöst worrè isch un dè Pfarrei Bettmèdingè zuègschlagè worrè isch, isch au dè Obberwangemer Deil vo Brunnõdèrè a d Pfarrei Bettmèdingè gangè. Erscht nõch èm Dryßigjöhrigè Chrièg 1659 sin d Bewooner „ob dè Gaß“ dè vill nôcher glègènè Pfarrei Dillèdorf zuèdeilt worrè. D Drènnung vom Dorf in zwei Pfarreiè hèt abber bis zum Aafang vom 20. Johrhundert Beschtand ghaa. Èrscht als sich z Schwaningè è großi Altkatholikègmeind i dè zweitè Hälfti vom 19. Johrhundert bildèt hèt, isch Brunnadern ganz als Filialgmeind zuè dè Pfarrei Dillèdorf chò. Im Johr 2000 isch d Pfarrei Dillèdorf mit dè Filialgmeind Brunnõdèrè i dè Seelsorgeeinheit Bõõdorf-Wuètè uffgangè.
Großbottwar
Gschicht
Baodmer ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 779 als Boteburon.
Verwaltong
Baodmer ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Brunnadern (Bonndorf im Schwarzwald)
Religion un Kirchè
È èrschtes Kirchègebäude z Brunnõdèrè wörd um d Zit 1360/70 im Zämmèhang mit dè Pfarrei Schwaningè erwäänt. Sèlli Dorfkapèllè odder èn möglichè Nõchfolgebau isch im Dryßgjöhrigè Chrièg vowüèschtet un profanyrt worrè. Anno 1659 isch è neui Kirchè baut un vom Konschtanzer Weybischof Jerg Sigmund gweyt worrè, è baar Johr spôter hèt èn baroggè Neubau sèll Gotteshuus ersetzt. Diè baroggi Kirchè isch im Heiligè Nikolaus gweyt worrè. Bis dörthy isch dè Heiligi Laurentius dè Kirchèpatron gsi. Als am 1. Auguscht 1900 èn Großdeil vom Dorf abbrènnt isch, isch glychzitig au d Nikolauskirchè abbrènnt. Si isch in irer urschprünglichè Form widder uffbaut un um è Sakrischtei erwitterèt worrè. D Kirchè würd durch èn neugotischè Hochaltar gschmüggt, wèllè vom Joseph Dettlinger gschaffè worrè isch. È Chrützigungsgruppè wörd vo zwei Statuè, èm Kirchèpatron St. Nikolaus un èm früènèrè Patron St. Laurentius flankyrt. Im Dachritter vo dè Kirchè hängèd zwei Gloggè, wo bis hüt vo Hand glütèd wörrèd. Diè chlynère Laurentiusgloggè isch 1902 vo dè Gièßerei Johann Koch z Fryburg gossè worrè, diè größeri 1923 vo dè Gièßerei Benjamin Grüèninger z Villingè.
Großbottwar
Verwaltong
Dr Schuldes vo Baodmer ischt dr Ralf Zimmermann.
Brunnadern (Bonndorf im Schwarzwald)
Landwǜrtschaft
Brunnõdèrè isch uusschlièßlich è Buèrèdorf gsi. Näbbè dè voblibbènè Voll- un Näbbèerwèrbsbuèrè läbbèd hüt au Beruèfspendler z Brunnõdèrè, meischtens schaffèd sèlli z Bòòdorf odder Stüèlingè. Um s Dorf ummè git s èn Huufè Quällè (nomen est omen), wa im Berych vom Dorf am Bach unnè schu früè zum Bau von èrè Mülli gfüürt hèt, wo èrschtmòls 1345 erwäänt worrè isch. Mit èm allgemeinè Müllèschtärbè Mitti vom 20. Johrhundert isch au d Mülli ygangè un isch 1966 abgrissè worrè. Dè Kalchtuff, wo s bi Brunnõdèrè git, isch bis 1959 in mèngè Steibrüch gwunnè worrè. Bis zum Zweitè Wältchrièg isch am Uusgang vom Dal Porphǜr abbaut worrè, wo mò mit Handarbèt zuè Schotter für dè Strõßè- un Baanbau voschafft hèt. D Stadt Bonndorf hèt in unmittelbarer Nôchi zuè Brunnõdèrè èn 8 Hektar großè Steibruch bedryybè wellè, um dè Wällèdinger Granit abzbauè. D Brunnõdermer un d Lüt i dè Region hèn abber massyv dõdègegè proteschtyrt. Im wittèrè Blaanungsvolauf hèt mò mit èm Guètachtè abber usègfundè, dass dè Granit a dè blaantè Abbauschtell von èrè bis zuè 25 m dickè Buntsandschteischicht zuèdeggt isch, wa-nèn Abbau unwǜrtschaftlich gmacht hèt.
Großbottwar
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Baodmer ghert zom Schwäbisch.
YouPorn
YouPorn isch e Internetplattform wo mä gratis pornografischi Video cha dusche. Es isch sit em August 2006 onläin und wird sit 2011 vo Mindgeek (früener Manwin) verdriibe.
S Konzept
S Vorbild für s Format isch die populäri Site YouTube. Mä reedet in däm Zämmehang au vo Porn 2.0, aagleent an dr Begriff Web 2.0. Noch Aagoobe vom Dienst Alexa Internet isch YouPorn uf em 50. Blatz uf dr Wält vo de Website, wo am hüfigste abgrüeft wärde. In Dütschland isch YouPorn uf em 24 Blatz.
Bi YouPorn chönne d Bsuecher Videos ooni Registrierig uufelaade, die wärde denn vo dr Redakzioon überbrüeft und in s Flash-Format konvertiert und noch äi bis zwäi Dääg freigschaltet. Die freigschaltete Videos enthalte Usschnitt us kommerzielle Pornofilm, Wärbigsspots für pornografischi Website und Amatöörvideos. Mä cha uf dr Site Stichwörter sueche. Es git Chatrüüm, Cam-Chat-Shows und en Onläin-Dating-Service. YouPorn isch zum grösste Däil gratis und wird zum Däil dur Bannerwärbig finanziert, aber es bedribt au e Premiumsite für Mitgliider wo zaale, wo mä druf under anderem mee as 7000 Porno-DVDs cha abrüefe.
Sit Middi 2008 git s e Version für Mobildelifon und Handybrowser läite automatisch uf die mobili Site witer. Es wärde dört Videos aabote, wo speziell für Handys optimiert si und e Lengi vo öbbe ere Minute und 30 Sekunde häi.
Schweizer Armee
D Schwizer Armee isch di nationali Irichtig für Verteidigung u Sicherheit vom VBS.
Beschtänd
D Schwizer Armee heisst uf dütsch Schweizer Armee, uf französisch Armée suisse, uf italiänisch Esercito svizzero und uf rätoromanisch Armada svizra. Im änglischä heisst si Swiss Armed Forces.
Si isch ca. 120'000 Ma starch und wird (mit Usnahm vo Füehrigs-Chreft) im Milizsyschtem betribe.
D Sturmgwehr SIG 550, 551 u 552 Commando si als Standartwaffä igfüärt. Als Back-Up-Waffä wird d Pistolä SIG SAUER P220 usgä.
Für di mechanisierte Truppä si Leopard 2 Kampfpanzer u Jagdpanzer Pirania, sowiä Schützepanzer 2000 und Eagle 93/97 igfüärt. Dr aut Schützepanzer M113 wird usgmustärät u dür ä Schützepanzer 2000 (CV90) ersetzt.
D Artilleri het M109-Panzerhaubitze KAWEST im Diänscht.
D Luftwaffä isch mit F/A-18 C/D und F-5 E/F Kampfflogzüg, Super Puma-, Cougar- u Allouette III- Helikopter u süsch Material usgrüstät.
Gschicht
D Schwiiz hett e langi Tradition vo der Milizarmee, wo bis is Mittelalter zrückreicht. Sit 1515, nach ere schwäre Schlachte-Niederlag, ischs Land neutral und dodermit d Armee nur no rein defensiv, so wie ganz i de Afäng vo dr Eidgenosseschaft, wo sich das Prinzip i de Freiheitskämpf bewährt hett
Volksmarsch
Dr Volksmarsch isch en organisierte Wandertag vo Wandergruppe, wo a bestimmten Wochenendi en Wandertag durefüehre. Dabei isch d Zielgruppe Rentner un Seniore und natürlich au andri Wanderfründ.
Die meischte Wandergruppe biete im Winter und im Sommer en Wandertag a. Im Winter isch Streckelängi meischtens 5 km / 1,5h für Familie und 10 km / 3h für alli andere. Im Summer gits denn au 20 km, 30 km und sogar Marathon und 100 km Wandrige wärde abotte.
Es git kei Zytmässig und so isch dr sportlichi Charakter eher ir Streckelängi zueche.
Flurin Camathias
Der Flurin Camathias, wo am 6. März 1871 z Laax uf d Wält cho isch und am 3. Februar 1946 au döört gstorben isch, isch e Bündner Dichter und Übersetzer gsi.
Volksmarsch
Vorteil lige uf dr Hand: Statt säuber z plane, lot me das dr Verein lo mache. Und, zudem lernt me so Regione känne, wo me suscht ned go Wandere tät.
Flurin Camathias
s Lääbe
Der Flurin Camathias isch der Soon vom Johann Christian Camathias und vo der Maria Anna geb. Arpagaus gsi. Er isch uf Disentis und uf Fryburg is Gimnasium gange und het de z Chur Theology studiert Er isch Pfaarer z Brigels z Andiast un z Siat gsi und Domherr z Chur.
Kinzig (Schwarzwald)
D Kinzig isch e Fluss, wu uf erer Lengi vu 93 km dur dr Mittler Schwarzwald un d Oberrhyy-Diefebeni fließt. Si isch mit ere Wasserfierig vu rund 28 m³/s dr grescht vu dr Fliss vum Schwarzwald, wu in dr Ryy fließe, un het mit ihre Näbefliss s grescht Dalsyschtem vum Schwarzwald gschaffe. Friejer het s Kinzigdal as Gränze zwisch em Nord- un em Sidschwarzwald gulte oder au zwisch em Nord- un em Mittlere Schwarzwald. Syy gsamte Verlauf lyt im Bundesland Bade-Wirttebärg.
Volksmarsch
Witerhin biete die meischte Verein en sehr günschtigi Verpflegigsmöglichkeit uf der Strecki und am Zil. So isch dr Volksmarsch für jungi Familie perfekt. Chinder chend öbis erlebe, und mi lernt Natur idrücklich kenne.
Kinzig (Schwarzwald)
Mit dr Murg het d Kinzig in dr Wirmyyszyt e gmeins Flusssyschtem bildet (Kinzig-Murg-Fluss).
Flurin Camathias
s Lääbe
Als Dichter vo der Surselva het der Camathias es paar Wäärch uf Romanisch gschribe. I sym Värsepos Ils Retoromans het er d Gschicht vom Bärgvolch verarbeitet. I syne Stück chöme Saage und Määrli us der Gägend vor. Ufs Joor 1924 isch sys Feschtspiil La Ligia grischa fürs Jubileeum 500 Joor vom Graue Bund entstande; zu däm Wäärch het der Duri Sialm d Musig gsetzt; s Stück isch z Truns zeigt worde.
Dorf
Es Dorf isch en Ortschaft mit vilne Hüüser, wo de verschidene Kwartierstroosse noo oder rund ume middleri Platz bout sind.
Volksmarsch
Organisatioren für dr Volksmarsch isch vorallem dr IVV. Es git denebe no es paar andri Organisatore.
Flurin Camathias
s Lääbe
Vom Camathias git’s vil wältlichi und geischtlichi Lieder. Em Camathias sind Gedicht us em südfranzösische Sproochpiet öppis wichtigs gsi; er het Stück us em Provänzalischen und em Kataloonische is Bünderromanischen übertreit. Und er het au Gedicht us andere Sprooche wie öppen em Dütschen übersetzt.
Dorf
s Wort
S germanische Wort thaurp het i dr gotische Sprooch es yghaagets Areal bedüütet; es stoot scho i dr Bible vom Wulfila. Das Wort isch i dr alemannische Sprooch und em Hochdüütsche allgemein ebe zu Dorf woorde. Im Schwiizerischen Idiotikon isch im Band 13 e ganz e grosse Artikel über alli mügleche sproochlechen und volkskundtleche Sache zum «Dorf» abtrukt.
Kinzig (Schwarzwald)
Flussverlauf
D Kinzig chunt uuse uf em Baan vu dr Gmei Loßburg im Landkreis Freidestadt. Si fließt zerscht in dr Nechi vum eschtlige Gebirgsort in ere sidlige Richtig. Doderby verlosst si e weng sidli vu Alpirschbach dr Landkreis Freidestadt un streipft dr Landkrois Rautweil. Dr grescht Deil vu ihrem Lauf lyt aber im Ortenaukreis. In dr Stadt Schilte biegt d Kinzig no Weschte ab. Bi Huuse wird mit dr Yymindig vum Guetachdal s gwunde Dal breit, ender gradlächt un dicht bsidlet. Bi Hasle biegt ihre Lauf no Nordweschte ab. Bi Offeburg verlosst d Kinzig dr Schwarzwald un mindet bi Kähl in dr Rhyy.
Flurin Camathias
s Lääbe
1971 het der Alfons Maissen für d Gmeind Laax em Camathias syni Wäärch hundert Joor nach em Dichter sym Geburstag nöi usegää.
Dorf
Sidligsgeografy
Es isch e Sidlig mit private Hüüser und meischtens au es bar öffentleche Geböid; hüüffig het’s e Chilen oder e Kapälle und es Schuelhuus, und bi grössere Dörfer bruuchts au es Gmeindhuus und vilecht findet me no e Wirtschaft (oder meh as eini), e Baanhof oder e Müli, und vilech e Laade und e Boscht. So isch es i dr tradizionelle Form vom Dorf gsi, bevor i dr jüngschte Zyt vil Funkzioone us de Dörfer verschwunde sind und me se nume no i de zäntraalen Oort het.
Kinzig (Schwarzwald)
Flussverlauf
In ihrem obere Lauf isch d Kinzig e typische Gebirgsfluss. Wäg dr Hochwassergfohr isch d Kinzig im breite mittlere un untere Laufabschnitt in e Bett mit Doppeltrapezprofil un hoche Dämm zwängt wore. Im unterschte Laufabschnitt unter an dr Schutter-Mindig wird e Renaturierig durgfiert.
Flurin Camathias
s Lääbe
Vil vo syne Gedicht het der Hans Erni vertoont. Uf eis vo sine Gedicht het der Komponischt Gion Balzer Casanova (*1938) s Lied La sera sper il lag – uf Dütsch: «Am Obe bim See» – gmacht, wo anne 2009 in ere Sändig vo der Radiotelevisiun Svizra Rumantscha zum beliebtischte Gsangstück vom Bünderromanische gwählt worden isch. Me seit däm Chorlied au öppe «d Hymne vo de Romaane», und s beliebte Stück chame i verschidene Versioone uf YouTube go lose. Wo am 17. Augschte 20019 d Lia Rumantscha z Zuoz iires Hundertjoorjubileeum gfyret het, isch bim Feschtkonzärt mit Offnigem Singe au s La sera sper il lag uf em Programm gsi.
Dorf
Sidligsgeografy
Dörfer sind tradizionell hüüffig dr Middelpunkt von ere Gmeind oder Dorfgnosseschaft gsi, und eine vo de Dorflüüt isch dr Amme (Dorfvorsteher) gsii; das isch jetz i vilne Fäll nümmen eso, wil mängi alti Gmeind sech mit anderne zun ere grössere Gmeind oder wie z Düütschland zu Gebietskörperschafte zämetoo het. Me underscheidet d Dörfer nach geografische und politische Gsichtspünkt vo de grössere Stedt und vo de chlynere Wyler.
Kinzig (Schwarzwald)
Dierwelt
Syter anne 2002 wird versuecht, dr Lachs in dr Kinzig wider aazsidle dur Uussetze vu Junglachs un Ewägmache vu Hindernis. Erschti Erfolg het s aafangs 2005 gee, wu zem erschte Mol syt 50 Johr wider Lachslaich in eme bade-wirttebärgische Fluss gfunde woren isch.
Dachsberg
Dachsberg isch de Name vo däne geografische Objekt:
Es git no es paar Ortstail mit em Name Dachsberg z Dütschland und z Öschtriich:
Bauwärk:
Es git au es paar Bärg, Erhebige, Hügel und e Wiilage mit em Name Dachsberg z Dütschland:
Dorf
Sidligsgeografy
Dörfer als feschti und ständig bewonti Plätz könnt men i dr Gschicht sid dr Jungschteizyt. Die Sidlige wos hüt git chöme deils no us dr antike Zyt wie me a vilnen Ortsnäämen aagseht, die meischte Dörfer sind aber im Middelalter als Sidlige von ere Gruppe vo Puurefamilie entstande. Bi vil vo de Dörfer, wo d Alemanne im früene Middelalter gründet hän, het dr Ortsname d Ändig uf -inge – so wie öppe bi Otmisinge oder Egginge; anderi alti Namensforme sind die mit -wil und -wiler, und au -huuse, -hofe, -stette und -heim.
Claraspital Basel
S Claraspiddaal isch e brivaats Akutspiddaal an dr Chläiriechestrooss 30 z Baasel.
Es liit im Chläibaasel. Es het zwäi Zentre – s Buuch- und s Tumorzentrum, isch e Referänzspiddaal für Adipositas und spezialisiert sich in Pnöimologii, Urologii, Kardiologii, Orthopädii/Traumatologii. Im Joor 2013 het s Spiddaal öbbe zääduusig stazionäri Paziänte ghaa.
Gschicht
1910 isch e Veräin gründet worde under em Vorsitz vom Josef Anton Häfliger, Bsitzer vo dr Santihannsapithek und Dozänt an dr Uniwersidäät Baasel, mit dr Absicht, e Spiddaal für d Mitgliider vo dr römisch-katholische Gmäind z baue. 1924 het dr Veräin s ehemoolige Hirzbrunneguet kauft und e Dräägerschaft für s Spiddaal gfunde: d Kongregazion vo de barmhärzige Schwöstere vom Häilige Chrüz, Ingebohl, wo z Baasel scho im Mariehuus und in dr Huschrankepflääg däätig gsi si. 1928 isch d St. Claraspital AG gründet worde und am 6. Februar 1928 het mä s Spiddaal chönne iiweie.
Langi Zit het s Pfläägpersonal fast nume us Ordensschwöstere bestande, aber hüte wärde si mee und mee vo Personal vo usserhalb vom Orde abglööst.
Dorf
Sidligsgeografy
Wenn es Dorf e bsunderi Sidligsform oder e hauptsächlechi Wirtschaftsfunkzioon het, so wird s vo de Geograafe ere bestimte Kategory zudeilt. Me bruucht öppe d Begriff:
Kinzig (Schwarzwald)
Dr Name Kinzig
Dr Name Kinzig stoht in Urkunde fir dr Fluss un au fir s Dail: Härgleitet wird dr Name Kinzig us em Keltische. .
Bauhin
Bauhin isch dr Naame von ere Baasler Ärzt- und Botanikerfamilie, wo ursprünglig us Frankriich gstammt het im 18. Joorhundert usgstorbe isch.
Berüemti Mitgliider vo dr Familie:
Rumantsch Grischun
S Rumantsch Grischun (wörtlich „Bündner Romanisch“; Ussprooch: ) isch e Varietät vùm Bündnerromanische, wo ùff en Entwùrf vùm Romanist Heinrich Schmid uss em Joor 1982 zrùggoot. Es basiert ùff drüü vo de fümf traditionelle romanische Schriftidiom, ùn isch als gmeinsami Schriftsprooch für alli Rätoromane entwigglet worde. Syt 1986 wird es vo de Schwyzer Bùndesverwaltig, ùn syt 1996 vùm Kanton Graubünde als Amtssprooch bruucht. D Yyfierig vùm Rumantsch Grischun isch ùnter de Romane bis hüt sehr ùmstritte, ùn het zumene joorelange erbitterte ùn emotionale Stryt gfiert, wo bis hüt aahaltet. Ab 2004 het mer de Versuech ùnternoo, s Rumantsch Grischun etapewyys als Schuelsprooch in de romanische Gmeie yyzfiere. Wäge neuem Wiiderstand gäge des Projäkt isch de Versuech aber 2011 ùffgee worde, ùn meereri Gmeie hen bschlosse, wiider im regionale Schriftidiom z ùnterrichte.
Vorgschicht
Syt em 19. Joorhùndert het es Versuech gee, e eiheitlichi Schriftsprooch für s Bündnerromanisch z entwerfe. Einer vo de erschte konkrete Entwürf isch s Romonsch fusionau vùm Mittelschuellehrer Gion Antoni Bühler (1825–1897). De Entwùrf het er im Joor 1867 in de Zytschrift Il Novellist, wonner de Herussgeber gsi isch, vorgstellt. Usser ihm sälber isch de Entwùrf aber vo praktisch niemerm gschriibe worde. Nit emool d Lehrer, wonner sälber am Lehrerseminar ussbildet het, hen deno Romonsch fusionau ùnterrichtet. Näbe grùndsätzlicher Abläänig vùn ere neue Eiheitssprooch, isch au en Kritikpùnkt gsi, dass de Bühler syn Romonsch fusionau künschtlich vo Yyflüss uss andre Sprooche „greinigt“ het. So kritisiert de Giachen Muoth im Joor 1898, dass de Bühler in sym Sproochentwùrf statt romanischi Wörter, viilmool Wortschöpfige ussem Italienische oder Latiinische gnoo het, ùn de Entwùrf so de Bezug zur Volchssprooch verloore hät.
In de Zwüschezyt het sich di romanischi Sproochbewegig mee ùff de Schùtz vo de regionale Idiom, ùn bsùnders ùff de Ussbau vo de Schriftidiom Surselvisch ùn Ladin, konzentriert. Statt enere eiheitlichi Schriftsprooch sin sogar neui Schriftsprooche für s Sutselvisch ùn s Surmeirisch gschaffe worde. Glychzytig isch e lengsemi Aanööcherig vo de verschiidne Idiom propagiert worde, wo mer avischinaziun dezue gsait het. Bi de Generalversammlig vùm Dachverein vo de Romane, de Lia Rumantscha, vo 1957 isch en Leitfade verabschiedet worde, wo des het sölle fördere. Bsùnders in de Ortografi het mer sich entschloo, ortografischi Ùnterschid, wo gar kei Dialäktùnterschid representiert hen, abzschaffe.
En zweite Versuech e eiheitlichi Schriftsprooch z schaffe, het im Joor 1958 de Leza Uffer ùnternoo. Syn Entwùrf isch als Interrumantsch bekannt worde, ùn het ùffeme modifizierte Surmeirisch basiert. De Entwùrf het aber au kei Resonanz, defür aber viil Kritik gfùnde. D Hörer ussem Engadin ùn de Surselva, wo syni Radiosändige gloost hen, hen schynts chuum en Ùnterschid zum Surmeirisch erkenne chönne, ùn d Surmeirer sälber hen s Interrumantsch für e Verfrämdig vo ihrem Idiom ghalte. Au er het welle d Sprooch vo Germanisme „reinige“ ùn het sogar Satzstellige, wonner für Germanisme ghalte het, mit Satzstellige ussem Französische ersetzt – des obwohl die Satzstellige im Romanische völlig alltäglich ùn warschynts gar kei Yyflùss ussem Dütsche gsi sin. D Renata Coray gseet meereri Parallele zwüschem Romonsch fusionau ùn em Interrumantsch. So wäre z. B beidi Sprooche vo „Einzelkämpfer“ entworfe worde, wo sich starch aa eim bstimmte Idiom orientiert hätte ùn wo di einzige Lüt gsi wäre wo die Sproochentwùrf aktiv verwändet hätte.
Entwigglig vùm Rumantsch Grischun
Ab de 1970er sin deno wiider Stimme luut worde, wo ei Schriftsprooch für alli Romane für notwändig ghalte hen. In derre Zyt het d Aazaal vo Veröffentlichige vo de Behörde ùn vo de Werbig rasch zuegno, wo in de Regel ùff Dütsch gschriibe worde sin. Usserdäm het d Annerkennig vùm Romanische als Amtssprooch vo de Schwyz d Froog ùffgworfe, welles Schriftidiom als Amtssprooch sött bruucht werde. Als Löösig het d Lia Rumantscha 1980 entschiide, wyter s Surselvisch ùn s Vallader z bruuche, oder wenn im Fall zwei Idiom nit mögli sin, s Surmeirisch. Usserdäm het d avischinaziun wyter füretriibe werde sölle. Im Januar 1982 het de Sekretär vo de Lia Rumanschta, de Bernard Cathomas, deno aber e Projäkt zur Erarbeitig vùnere Eiheitssprooch lanziert. Im April 1982 isch deno vùm Zürcher Romanistikprofessor Heinrich Schmid en Entwùrf gmacht worde, wo Rumantsch Grischun („Bündner Romanisch“) gnännt worde isch. Usser em Schmid sin vorallem no Mitarbeiter vo de Lia Rumantscha, wie de Alexi Decurtins am Entwùrf beteidigt gsi.
De Aasatz vùm Schmid isch gsi, e Sprooch z schaffe, wo für möglichscht viili Romane möglichscht weenig Abweichige vùm eigne Dialäkt bedütet. Mer isch also nooch em Mehrheitsprinzip gange, mer het die Form gno, wo in de Meezaal vo de Schriftidiom vorcho isch. Mit däm het mer welle d Akzeptanz vùm Rumantsch Grischun verbessre. Berùggsichtigt her mer numme die drüü vitalschte Idiom. Des sin s Surselvisch, Surmeirisch ùn Vallader gsi. So finde sich viili Merchmool wo für di einzelne Idiom typisch sin, im Rumantsch Grischun nit. Byspil sin d Vokal ö ùn ü, wo e Bsùnderheit vùm Engadinische sin, oder de Diphthong ia vùm Surselvische. Die Tabelle illuschtriert s Vorgoo :
E wytre Kompromiss isch d Schryybig vùm palatale Luut // gsi. Im Surselvische wird de Luut mit <tg> gschriibe, im Engadinische dergäge mit <ch>, wo im Surselvische de Luut // wiidergit. Als Löösig het mer en Kompromiss gfùnde: am Wortaafang wird <ch> gschriibe, vor i ùn e, innerhalb ùn am Änd vùmene Wort schryybt mer <tg>.
Yyfierig ùn Kontroverse
D Lia Rumantscha het deno aagfange s Rumantsch Grischun in de Öffentlichkeit vorzstelle. Es isch betoont worde, dass die Sprooch kei Konkuränz zue de Schriftidiom sött sy, ùn dass mer si vorallem in Domäne wott yyfiere, wo bis jetz s Dütsch verwändet worde isch. Demit sin z. B. Formular, Plakat, Werbig u. ä. gmeint gsi. Privati Ùnternäme hen e groosses Inträss zeigt, wääred uss de Bevölcherig weenig Meinige luut worde sin. In de weenige kritische Bemerkige in de Press isch aber devor gwarnt worde, e Schriftsprooch vo „obe“, ohni di romanischsproochigi Basis yyzfiere. Einewäg het d Lia Rumantscha ab 1983 di erscht Kürs für Rumantsch Grischun aabote, wo ùff groosses Inträss gstoosse sin. Scho 1985 isch deno s Pledari Grond, s Wörterbuech für s Rumantsch Grischun ussegee worde. Wääred de Kanton sich no zrùgghalte het, het de Bùnd scho 1984 aagfange, als Versuech Formular ùff Rumantsch Grischun z verschigge, ùn 1986 isch feschtgsetzt worde, dass Übersetzige vùm Bùnd immer ùff Rumantsch Grischun gmacht werde.
Ab 1988 hen sich deno au wichtigi Persönligkeite kritisch zum Vorgoo bi de Yyfierig vùm Rumantsch Grischun güüsseret. De Donat Cadruvi, wo zue derre Zyt Regierigspresidänt vo Graubünde gsi isch, het kritisiert dass d Lia Rumantscha d Sprooch zwangswys wötti yyfiere. Im glyche Joor het sich de Theo Candinas zum erschte Mool güüsseret. In de Gasetta Romontscha het er e öffentlichi Diskussion gforderet, ùn s Rumantsch Grischun als Pescht ùn Todesstoss, ùn d Yyfierig als „romanischi Kristallnacht“ bezeichnet het. D Renata Coray bezeichnet des als de Aafang vùnere „jahrelange heftige und vergiftete Debatte zwischen Gegnern und Befürwortern von RG[..],deren Höhepunkte in weiteren Nazi-Vergleichen, Manifesten und Gegenmanifesten sowie in einer dem Bundesrat überreichten Petition gegen RG liegen.“. Im Januar 1989 het de Romanischtikprofessor Augustin Maissen deno vo emene „Kampf gegen den geplanten Sprachmord“ gschriibe, ùn im April het de Theo Candinas d Schrift Rubadurs Garmadis veröffentlicht, wonner in de Form vùmene Draum d Befürworter vùm Rumantsch Grischun mit Nazischerge vergliche het, wo e romanischs Dorf überfalle, ùn Ahneschändig, Kultuurzerstörig ùn Biecherverbrennige betryybe. D Befürworter vùm Rumantsch Grischun wiiderùm hen d Gägner z. B. „als kleine Gruppe „stockkonservativer“, engstirniger Surselver und CVP-Politiker “ dargstellt.
In de Bschryybig vùm Rumantsch Grischun hen Metaphre e groossi Roll gspiilt, wo vo de Renata Coray im Buech „Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun“ zämmegfasst werde. Bsùnders organischi Metaphre, wo drùff aagspiilt hen, dass s Rumantsch Grischun vùmene Zürcher künschtlich zeugt worde wär, findet mer in däm Diskurs hüüfig. Bsùnders d Metapher vùm „Retortenbaby“ oder „Retortensprache“ isch beliebt gsi. Nooch derre Argumentation isch s Rumantsch Grischun e künschtlichi Schöpfig, wo kei Seele ùn kei Härz hät, im Gägesatz zue de Idiom, wo natürlich gwaggse wäre. De katholisch Pfarrer Wendelin het sich dezue mit enere bsùnders deftige Ussdrùggswyys güüsseret. Im Gedicht Al maglia-milliuns ‚aa de Millione-Frässer‘ bschryybt er s Rumantsch Grischun als „Bastard da Turitg“ ‚Zürcher Bastard‘, als Eneunch, wo d Fraue verfiert ùn Aids in s suubri ùn moralischi Dorf bringt. Schliessli wird dezue ùffgruefe, de hodelose Millionefrässer z kaschtriere. Luut de Renata Coray bringt des „deutlich zum Ausdruck, welche Ängste, Emotionen und Agressionen das Thema RG zu wecken vermag“. D Befürworter hen dergäge argumäntiert, dass au di traditionelle Schriftidiom emool künschtlich entstande wäre, dass s Rumantsch Grischun no Zyt zum waggse ùn ryyfe brüücht, ùn es d Ùffgab vo de Romane wär, däm „Embryo“ ùn „Neugeborene“ Schùtz z gee ùn em e Seele yzhuuche. De Ursicin Derungs bezeichnet s Rumantsch Grischun 1989 sogar als e „lungatg virginal“, als e „jungfräulichi Sprooch“, wo mer jetz verfiere ùn zue „ina femna flurenta“, enere „Frau im Bluescht“ mache miesst.
Heinrich Reese (Architekt)
Dr Hans Heinrich Wilhelm Reese (* 7. Oktober 1843 z Kiel; † 26. April 1919 z Baasel) isch e dütsche und vo 1882 aa e Schwizer Archidekt und bardeiloose Politiker gsi.
Rumantsch Grischun
Yyfierig ùn Kontroverse
D Position vo de Gägner ùn Befürworter in de Gasetta Romontscha fasst d Renata Coray so zämme, dass d Gägner s Rumantsch Grischun als e „künstliche Bastardensprache“ ùn Bedrohig vo de Idiom kritisiert hen, wääred d Befürworter e Koexistenz für mögli ghalte hen, ùn de Gägner vorgworfe hen, si wötte mit em Bewaare vo de beide groosse Schriftidiom, em Surselvisch ùn em Vallader, di chlynre Idiom diskriminiere. Am 18. Novämber 1989 het deno schliessli e öffentlichi Diskussion zum Thema stattgfùnde, wo aber kei Aanööcherig brocht het.
Heinrich Reese (Architekt)
Dr Reese het e Leer zum Zimmermaa gmacht, isch denn uf d Baugwärkschuele z Holzminde, Braunschweig und Lüneburg gange, het lengeri Räise gmacht und sich schliesslig 1865 am Polytechnikum Karlsrue iigschriibe. Vo 1866 bis 1870 het er bim Theodor Geiger z Züüri gschafft und denn bin ere Generalundernäämig z Wien, won er Blään für die Ungarischi Westbaan gmacht het und für e e Wiener Justizbalast. 1874 isch dr Reese Stellverdräter vom kantonale Bauinspäkter z Baasel worde und im Joor druf het er dr Boste vom Bauinspäkter übernoo. 1882 isch er Baasler Bürger worde. Vo 1882 bis 1894 isch dr Reese baselstedtische Kantonsbaumäister gsi. Vo 1894 bis 1907 isch er bardeiloose Regierigsroot vom Kanton Baasel-Stadt und Vorsteher vom Baudepartemänt gsi. Im Amtsjoor 1900/1901 isch er Regierigsrootsbresidänt worde.
Rumantsch Grischun
Yyfierig ùn Kontroverse
Im Januar 1992 isch vo Gägner vùm Rumantsch Grischun e Petition mit über 2'500 Ùnterschrifte aa de Bùndesroot Flavio Cotti yygreicht worde. Als Alternativ zum Rumantsch Grischun isch s Surmeirisch als eiheitlichi Sprooch vorgschloo worde. De Vorschlag isch vo de Befürworter vùm Rumantsch Grischun abgläänt worde, ùn de Petitionär isch vorgworfe worde, sy wötte in Woorheit s Surselvisch als einzigi Amtssprooch duresetze ùn wäre gägenüber de andre Idiom intolerant. Usserdäm sin d Froogebööge vo de Volchszäälig vo 1990 in de Surselva ùff Wiiderstand gstoosse. D Froogebööge sin dertemool zum erschte Mool ùff Rumantsch Grischun, statt ùff Surselvisch oder Vallader, verdeilt worde. E Deil Gmeie hen deno sogar statt de romanische, dütschi Formular aagforderet.
Mitti 1992 het d Bündner Regierig deno aakündigt, e wüsseschaftlichi Ùntersuechig zur Meinig vo de romanische Bevölcherig durezfiere, wo deno d Grùndlag vùm wytere Vorgoo sött sy. Mit derre Entscheidig het sich d Debatte wiider beruehigt. D Ergebniss vo derre Ùntersuechig isch deno im Dezämber 1995 vorgstellt worde. Befroogt worde sin 1'115 Romane in de fümf Sproochregione ùn im Ruum Chuur. Vo de Lüt wo befroogt worde sin, hen sich 66% für e eiheitlichi Schriftsprooch ussgsproche. Vo dänne 66% hen sich zwei Drittel (44% vo allene Befroogte) für s Rumantsch Grischun, 11% für s Surmeirisch ùn 11% für e andres Idiom ussgsproche. Im surmeirische ùn sutselvische Sproochbiet isch d Akzeptanz mit 64% bzw. 58% überem Dùrschnitt gläge, derwyyl d Surselva ùn s Putèr-Sproochbiet mit 37% ùn 34% ùnterem Dùrschnitt gläge isch. Die relativ hoochi Zuestimmig isch überraschend cho.
Heinrich Reese (Architekt)
Vo 1880 aa het dr Reese d Baasler Stadterwiterig brägt und e Hufe öffentligi Geböid brojektiert, under anderem zää Schuelhüüser, d Erwiterig vom Baasler Grichtsgeböid, d Usserenowazion vom Münster, dr Umbau vom Roothuus und d Iirichdig vom Staatsarchiv.
Rumantsch Grischun
Yyfierig ùn Kontroverse
Ùff de Basis vo derre Ùmfroog het d Regierig vùm Kanton deno am 2. Juli 1996 en Regierigsbschlùss gfasst, wo vorgsänne het, dass s Rumantsch Grischun bruucht werde sött wenn alli Rätoromane aagsproche werde. Wenn sich de Kanton aa einzelni Regione oder Gmeie wändet, chönnte wyter d Idiom bruucht werde. In de Schuele hät s Rumantsch Grischun d Idiom nit sölle ersetze, ùn nùmme passiv glehrt werde. Vo beide Syte isch de Kompromiss insgsamt akzeptiert worde. Am 17. Dezämber 1996 isch s Rumantsch Grischun deno e Amtssprooch vo Graubünde worde, ùn s Surselvisch ùn Ladin sin nùmme no in Ussnaamefäll vorgsänne gsi. Die Regelig het deno bis 2001 golte.
Heinrich Reese (Architekt)
1877 het er d Victoria Karolina Pernaux ghürootet.
Rumantsch Grischun
Yyfierig ùn Kontroverse
D Befürworter vùm Rumantsch Grischun hen langi Zyt gsait gha, dass es kei Absicht gäb, die Sprooch au in de Schuele yyzfiere, oder es isch als e sehr langfrischtigs Zyyl aagluegt worde. Aafang vo de 90er hen sich aber au erschti Stimme gmolde, wo sich für e Yyfierig ussgsproche hen, ùn im Joor 1994 isch es s Hauptthema vùnere Veraastaltig vo de Lia Rumantscha gsi. Es isch argumäntiert worde, dass es kei Zwegg hät, e Sprooch yyzfiere, wo nit in de Schuele glehrt wird. Bsùnders ussem Engadin hen sich Stimme gäge e Yyfierig gmolde. Im Oberengadin het mer zum Byspil gfürchtet, dass s Rumantsch Grischun als Schuelsprooch s Lokalidiom Putér schweche dät, wo sowiiso scho en schwache Stand het. Einig isch mer sich gsi, dass e Yyfierig nit per Dekret, sùndern nùmme mit Zuestimmig vo de Betroffene stattfinde sött. Au dass passivi Kompetänze im Rumantsch Grischun vermittlet werde sötte, het gröösseri Zuestimmig gha.
1999 isch deno vùnere Arbetsgrùpp vùm Kanton e Konzept erarbeitet worde, wo als „Konzept Haltiner“ bekannt isch. Es het vorgsänne, dass d Idiom d Grùndlag vùm Romanische in de Schuel sötte blybe, ùn deno in de Mittel- ùn Oberstuf passivi Känntniss vùm Rumantsch Grischun vermittlet werde sötte. Des Konzept isch d Grùndlag vùmene Regierigsbschlùss vo 1999 ùn wiider 2000 gsi.
Etablierig als kantonali Amts- ùn Schuelsprooch ab 2001
D Regierig vo Graubünde het s Rumantsch Grischun als Amtssprooch vùm Kanton welle feschtige. Ei Hinderniss isch de Artikel 23 vo de Kantonsverfassig gsi (Gesetz über die Ausübung der politischen Rechte im Kanton Graubünden), wo explizit s Surselvisch ùn s Ladin als d Sprooche vo Abstimmigsùnterlage feschtglait het. De Artikel het miesse mit ere Volchsabstimmig gäänderet werde. Die Änderig isch vo de Regierig so begründet worde, dass mer demit de Status vùm Romanische im Kanton chönnti sterche ùn s Sutselvisch ùn Surmeirisch mee chönnti berùggsichtige.
Die Abstimmig het am 10. Juni 2001 schliessli stattgfùnde, ùn isch mit 65% aagno worde. S Abstimmigsverhalte vo de Romane wird ùnterschidlig interpretiert. D Befürworter hen argumäntiert, dass vo de 5 Sproochregione nùmme d Surselva ùn nùmme 4 vo de 13 romanische Chreis d Vorlag abgläänt hätte. Als Gägenargumänt wird vo de Renata Coray ùn em Matthias Grünert aagfiert, dass wemmer nùmme die Gmeie berùggsichtigt, wo bi de Volchszäälig vo 2000 mindeschtens 30% romanischsproochig gsi sin, d Vorlag mit 51% ‚Nei‘-Stimme nit aagno worde wär. Bi Gmeie mit mindeschtens 50% Romane styygt de Aadeil vo ‚Nei‘-Stimme ùff 54,1%, ùn wenn nùmme d Hauptsprooch berùggsichtigt wird sogar ùff 57,1%. De Matthias Grünert interpretiert des so, dass „die in den rätoromanischen Kerngebieten lebenden Rätoromanisch Sprechenden … durch die übrige Bevölkerung majorisiert wurden“. Nooch de Abstimmig het d Regierig ab em 1. Juli 2001 s Rumantsch Grischun für d Abstimmigsùnterlage ùn für s Rächtsbuech (di kantonali Gsetzessammlig) feschtgsetzt. Dass glychzytig aakündigt worde isch, mit de romanische Gmeie nùmme no ùff Rumantsch Grischun z kommuniziere, isch vo de Gägner als Brùch vo Verspräche aagsänne worde, wyl d Regierig no im Augùscht 2000 feschtgsetzt gha het, dass s Rumantsch Grischun „vorallem dort verwendet werden soll, wo die gesamte romanische Bevölkerung angesprochen ist, während die Idiome im Verkehr mit einzelnen romanischen Personen, Gemeinden und Regionen weiterhin verwendet werden können“.
S Konzept Haltiner vo 1999 isch vorerscht d Grùndlag vo de kantonale Sproochpolitik blybe. D Lia Rumantscha het dergäge ùff e stercheri Verwändig vùm Rumantsch Grischun in de Schuele drängt. Im Oktober 2002 het si e Grùndsatzprogram verabschiedet, wo d Yyfierig ab de 1. Klass vo de Primarschuel gforderet worde isch. S Rumantsch Grischun isch als einzigi ùn warschynts au letschti Chance zur Sterchig vùm Romanische bezeichnet worde.
En groosse Schub als Schuelsprooch het s Rumantsch Grischun deno dur Sparmassnaame vo de Bündner Regierig 2003 becho. Als eini vo 212 Massnaame, isch vorgschloo worde, d Lehrmittel für romanischi Schuele ab 2006 nùmme no ùff Rumantsch Grischun ussezgee. Di logischi Konsequänz vo derre Massnaam isch natürli, dass s Rumantsch Grischun d Idiom als Schuelsprooch ersetzt. De Vorschlag isch sogar bi de Lia Rumantscha ùff Abläänig gstoosse, wo gmeint het, dass die Massnaam de Konflikt neu provoziere dät. Si het vo de Regierig gforderet, e klars Konzept zur Yyfierig vùm Rumantsch Grischun als Schuelsprooch vorzlege. Einewäg het de Groossi Root de Entscheid im Augùscht 2003 aagno, ùn bschloo d Lehrmittel sogar scho ab 2005 nùmme no in Rumantsch Grischun ussezgee.
De Entscheid isch ùff enorme Wiiderstand gstoosse, bsùnders im Engadin, wo d Lehrerschaft über 4'300 Ùnterschrifte dergäge gsammlet het. In derre Petition isch e Konzept zur Yyfierig vùm Rumantsch Grischun in de Schuele gforderet worde, wo d Idiom als Hauptstütz vùm Romanische berùggsichtige sött ùn vorallem dass de Lehrmittelentscheid zrùggnoo wird. De Groossi Root het die Petition im Februar 2004 zur Känntniss gnoo worde, ùn d Regierig isch ùffgforderet worde e Konzept z entwiggle. De Lehrmittelentscheid het aber nit sölle zrùggnoo werde. Im Gägesatz zue friener, hen d Gägner vùm Entscheid s Rumantsch Grischun nit prinzipiel abgläänt. Luut de Renata Coray sin fascht alli Gägner für s Rumantsch Grischun als Amtssprooch ùn als passivi Schuelsprooch gsi. Si sin aber gäge e Verdrängig vo de Schriftidiom dur s Rumantsch Grischun gsi, wo d Basis vùm Romanische syge. Ùff de andre Syte het vorallem d Regierig, de Groossi Root ùn d Lia Rumantscha s Rumantsch Grischun als einzigi Schriftsprooch in de Schuel welle yyfiere. Wyl si sich mit derre Position gäge d Meinig vùm gröössere Deil vo de Romane gstellt het, isch au in Froog gstellt worde, ob d Lia Rumantscha no als Repräsentantin vo de Romane gälte chönnt.
2004 sin meereri Befroogige in de romanische Gmeie duregfiert worde, so zum Byspil vo de Jùnge CVP Surselva ùn vo de Lehrerkonferänze. Bi dänne Befroogige isch s Rumantsch Grischun als Schuelsprooch im Engadin ùn in de Surselva meeheitlig abgläänt worde. In Mittelbünde ùn warschynts au im Münschterdaal isch e Mehrheit defür gsi. Im Juni 2004 isch e zweiti Petition aa de Groossroot grichtet worde, wo vo öbe 180 Persönligkeite ùnterzeichnet worde isch. Dezue hen au viili romanischi Intellektuelle ùn Kulturträger ghört, ùn viili wo ursprüngli Befürworter vùm Rumantsch Grischun gsi sin. Es isch gforderet worde, s Konzept Haltiner wiider ùffzgryyfe, ùn de Lehrmittelentscheid zrùggznee, demit nit in d Kultuurautonomi vo de Gmeie yygriffe wird. D Petitionär hen gfürchtet, dass de Entscheid dezue fiert, dass statt em Rumantsch Grischun, vo de Gmeie Dütsch als Schuelsprooch yygfiert wird, ùn hen drùff hygwyyse dass di romanischi Kultuur dur d Idiom wytergee wird, ùn nit dur e gmeinsami romanischi Schriftsprooch wyl es kei gmeinsami romanischi Identität gäb. S Rumantsch Grischun dät wäge däm s Romanisch schweche statt sterche. De Groossi Root het es aber abgläänt, de Entscheid no emool z diskutiere.
Mettmenstetten
Mäpmischtette (amtlich Mettmenstetten) isch e politischi Gmäind im Bezirk Affoltere im Kanton Züri, Schwiiz.
Wappe
S Wappe vo Mäpmischtette - uf Silber zwei zämegwachseni schwarzi Einhornrümpf, wo sich de Rugge zuecheret - sind vo de ehemalige Grundherre, de Edle vo Hüneberg, überno.
Rumantsch Grischun
Etablierig als kantonali Amts- ùn Schuelsprooch ab 2001
[[Datei:Rätoromanische Schulsprachen.png|mini|Stand: März 2012
]] Im Dezämber 2004 isch schliessli en Regierigsbschlùss zur Yyfierig vùm Rumantsch Grischun als Schuelsprooch gfasst worde. Es het drüü Etappe vorgsänne: „Rumantsch Grischun passiv“, „Rumantsch Grischun aktiv“ ùn „pädagogische Weiterbetreunung“. D Yyfierig het sölle in drüü Variante erfolge: „Pionier“, „Standard“ ùn „Konsolidierung“. D Gmeie hen also sälber chönne feschtsetze, wenn si die Variante yyfiere. De Entscheid, dass ab 2005 d Lehrmittel nùmme no ùff Rumantsch Grischun ussegee werde, isch nit gäänderet worde. Als Argumänt sin aagfiert worde, dass mer sich nümmi fümf verschiidni Schriftsprooche chönnt leischte, ùn dass d Resource für s Romanisch effizienter chönnte bruucht werde. Es isch jetz au klar gsait worde, dass s Rumantsch Grischun d Schriftidiom ersetze söll, aber nit di gschwätzte Idiom. Vo de Lia Rumantscha isch de Entscheid begriesst worde. De Alexi Decurtins het de Entscheid dergäge kritisiert, wyl s Rumantsch Grischun nit eifach nùmme e Ortografireform, sùndern e neui Sprooch syg. Vo de Lehrer sin verschiidni Reaktione cho. Bsùnders d Engadiner Lehrerschaft isch empört gsi dass ihri Meinig vo de Regierig ignoriert worde wär. D Lehrer uss Mittelbünde sin dergäge z friide gsi, ùn in de Surselva sin weenig Reaktione luut worde, was je nooch Position als Zuestimmig oder Resignation gwertet wird.
Mettmenstetten
Geographii
Mäpmischtette liid im sanfte Hügelland vom Chnonaueramt. 67,9 % vo de Gmeindsflächi diened de Landwirdschaft, 19 % isch Wald, 5,3 % diened em Vercher und 7,8 % isch Sidligsflächi.