cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Münster im Elsass
Gschicht
Im Drissigjährige Griäg het d Stadt un ihre Umgäbig miäße viil verliide, 1648 ìsch Mìnschter ìn d Händ vu der franzeesche Krone kumme. S Johrhundert, wuu doodruf gfolgt ìsch, ìsch bräägt vu Spannunge zwìschem franzeesche Kenig un der Mìnschterer.
Nooch der franzeesche Révolution ìsch der Zähstädtbund ufgleest wore; alle zäh Gmeinde hän e eigener Gmeinderoot bikumme, ìwer sällem ìsch noch der Bìrgermeister vu Mìnschter gstande, wuu Bräsidänt vu de zäh Gmeinde gsìì isch. Sitter 1793 ìsch Mìnschter oi der Häuptort vum Kanton Mìnschter. 1791 ìsch s Glooster züegmacht wore.
Nooch em Napoleon sinne Nììderlage ìsch Mìnschter 1814 vu de Bayere un 1815 vu de Badener un Eestriicher bsetzt wore.
S 19. Johrhundert hat Mìnschter e schnälli Entwìcklung brocht; es sìn Manufakture bìldet wore (am greeschte ìsch eidittig d Hartmann-Manufaktur gsìì, wuu ìn der Mìtte vum 19. Johrhundert schu witt ìwer 3000 Aagstellte ghaa hat), Iirìchtunge wie Schüele un Spidäler sìn dohäär kumme un d Isebahn hat’s erreicht.
Nooch em Ditsch-Franzeesche Krieg ìn de Johr 1870 un 1871 ìsch Mìnschter zum Ditsche Riich kumme un zur Gränzstadt wore.
Verwàltung
vun Mìnschter ìsch. Mìnschter ghert zem Kommünàlverbànd.
Wìrtschaft
Als Gmeind ìm Daal vu der Facht ìsch Mìnschter lange Zitt vu der Tekschtilìndustri bräägt gsìì, sälle Branche ìsch awer hìte ìn ere Krisesituation. Oi d Landwìrtschaft isch ìm Dorf verankert un bschäftigt sìch voor allem mìt der Broduktion vu Mìlch, wuu viilmool zum Mìnschterer Kees verarbeitet wìrd. E andere wìchtige Branche uss em èrschte Sektor ìsch d Forschtwìrtschaft.
Langsaam entwìckelt sìch der Tourìsmus züe-n-ere bedittende Branche, e Aaziejig fìr Tourìste stelle bsunders d unberiehrte Natur un d ìmmer viilfältigere Frèizittaktivitäte daar. Züe sälle Frèizittaktivitäte ghere voor allem s Wandere, wuu oi vu me eigene Verein understìtzt wìrd, un Üssflììg mìt em Vèlo.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mìnschter ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Heinrich Reese
Heinrich Reese isch dr Naame vo dene Persone:
Bonfol
Bonfol isch e Gmeind im Bezirk Pruntrut im Schwiizer Kanton Jura. Uf Dütsch het ma früener au Pumpfel gseit, wo ma hüt aber nüm bruucht.
Geographii
Bonfol ligt im Nordoschte vom Elsgau. D Gmeindsgränze im Norde un im Oschte isch gliichzitig d Landesgränze zu Frankriich. S Dorf isch im Tal vo de Vendline uf ere Höchi vo 432 Meter gläge, ugfähr 9 km im Nordoschte von Pruntrut, em Hauptort vom Elsgau.
D Markig vo de Gmeind isch öppe 13,6 km² gross un de höchschti Punkt isch 483 Meter höch. Im Oschte vo de Markig ligt uf 471 Meter d Wasserscheidi zwüschem Iizugsgebiet vo de Larg, wo iber de Ill in Rhii un somit in d Nordsee flüsst, un dem vo de Vendline, wo iber de Doubs in d Rhone un somit is Mittelmeer mündet. Im 1997i sin 6 % vom Gmeinsbiet bsidlet gsi, 44 % sin Wald gsi un uf 48 % het ma buuret.
D Nachbargmeinde von Bonfol sin di jurasische Gmeinde Beurnevésin, Damphreux un Vendlincourt un di elsässische Gmeinde Ottederf (frz. Courtavon) un Pfatterhüsa.
Gschicht
Di erscht urkundlich Erwähnig vo Bonfol isch us em Johr 1136, wo in ere Urkund Bunfol erwähnt wird. Spötere find ma au d Näme Bonfon, Boufol, Bumpfol, Mumphfol, Boufoul un Benfoul.
Im Johr 1271 het s Fürschtbistum Basel d Ortsherrschaft übernoh. Zwüsche 1793 un 1815 het Bonfol zu Frankriich ghört. De Wiener Kongress hets Dorf im 1815 im Kanton Bärn zugschproche. Sit ma am 1. Januar 1979 de Kanton Jura gründt het, ghört Bonfol zum jüngschte Kanton vo de Schwiiz.
Gengenbach
Geografi
Gengebach läit on dr Kinzig im Kinzigdal, im Nordweschde vum mittlere Schwarzwald in 175 bis 875 Meter Hächi. In Gängebach mindet d Haigerach in d Kinzig. De hägscht Punkt isch de Mooskopf. Dr Bonn bstoht us 28 % Landwirtschaftsflechi, 62,1 % Wald, 8,3 % Sidlungsflechi un 1,6 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmainde sin Durbach un Oberkirch im Norde, Noodere im Oschte, Zell im Sidoschte, Biibere im Side, Friesene im Sidweschte un Hohberg, Berghoupde un Ohlschbach im Weschte.
Gmaindsgliiderung
Zue Gängebach ghere d Ortsdail Bärmerschbach (dt. 'Bermersbach'), Richäbach (dt. 'Reichenbach'), Schwaibä (dt. 'Schwaibach').
Politik und Verwaltung
Gängebach isch mit dr Gmainde Berghoupde un Ohlschbach e Verwaltungsgmainschaft igonge.
Gmaindsrot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Städtepartnerschafte
Gengebach het mit de folgende Stadt ä Städtepartnerschaft:
Vun de Städtepartnerschaft zwische Gengebach und Obernai wurd gsait, dass es d älteschte Städtepartnerschaft zwischere badische unnere elsässische Stadt isch. D Partnerschaft het de Pfarrer Fridolin Bigott vermittelt zwische em domolige Burgermeischter vun Obernai Marcel Gillmann und em domolige Gengebacher Burgermeischter Erhard Schrempp. Burgermeischter, Gmeinderat, Feuerwehrverein, Kirchegemeinde und -chöre, Schwarzwaldverein un Club Vosgien, musikalische Vereinigunge, Schuele und Kindergärte schaffe eng zämme. Sit em Johr 2010 gitts de Freundeskreis der Partnerschaft zwischen Gengebach un Obernai.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Gängebach ghert zum Oberrhinalemannisch. Dr Dialäkt im Schwarzwald isch onderscht wie drusse in de Rhinebene un wege dem konn ma ums abzugrenze au Schwarzwaldvariante sage. D Lokalvariante do im Kinzigdal isch Kinzigdälerisch. Wobei au des sich je witter ma s Dal nufgeht au widder verändere duet.
Schiff
E Schiff isch e grosses Wasserfaarzüüg, wo noch em archimedische Prinzip schwümmt. Es underschaäidet sich vom Floss, wil s en äigene Aadriib het, und vom Boot in erster Linie wäge sinere Gröössi.
Wirtschaft
Schiff wärde in Wärfte baut. Wenn dr Rumpf fertig isch, loot me s Schiff bim Stapellauf i s Wasser, und denn tuet me s taufe und erst nochär wird s fertig usgrüschdet. Der erchste Reis vom ene Schiff seit me «Jumpferefaart». Zum es Schiff repariere, chunnt s mäischtens in e Drochedock oder e Schwümmdock.
Schiff sin s wichdigschte Transportmiddel für Massegüeter. Stückguet wird hützudags vor allem in Kontainer uf Containerschiff transportiert. Die grööschte Schiff sin d Ööltanker, wo mee as 560'000 tdw (Tons Deadweight) oder öbbe 100'000 BRT (Bruttoregisterdonne) chönne ha.
Im Betriib het es Schiff als Kennzeiche en Fahne ufghänkt.
Aarte vo Schiff
Schiff, wo über s Meer faare, wärde au as Seeschiff bezäichnet, die andere, wo nume uf de Flüss und de Seeü faare, häisse Binneschiff.
Technik
Mit de spezielle Määss wird e Schiff genauer beschriibe.
Doodrzue ghööre zer Hauptsach:
Oscar Frey
Dr Oscar Frey (* 3. April 1893 z Schaffuuse; † 27. April 1945 ebe dert) isch e Schwyzer Offizier gsii.
Eberhard Walde
Dr Eberhard Matthias Walde (* 27. Merz 1949 z Leipzig; † 16. Dezämber 2011 z Salzwedel) isch e dytsche Bolitiker (Di Griene) gsii.
Läbe un Beruef
Dr Eberhard Walde isch z Leipzig uf d Wält chuu. Churz vor em Böu vu dr Muure isch er mit syre Familie uf Weschtdytschland gflichtet. No dr Schuel het dr Walde ne Uusbildig zum Automechaniker bi Opel absolviert.
Oscar Frey
Lääbe
Dr Oscar Frey isch anne 1914 as Unteroffizier in dr Aktivdienscht yygruckt un hert zäme mit sym Brueder Richard, em spetere Oberschtkorpskommandant, d Uusbildung zum Leutnant in dr Feldaspiranteschuel bstande. Är het im Erschte Wältchrieg insgsamt 1307 Däg Militärdienscht glaischtet. Anne 1921 het er d Versicherigsagentur vu sym verstorbene Vater Conrad Frey ibernuu, eme Oberscht vu dr Kavallery.
Vu 1936 bis 1942 isch dr Oscar Frey Kommandant vum baselstedtische Infanterieregiment 22 gsii. Im Winter 1940/41 het er uf aigeni Initiativ im Rame vu dr Gaischtige Landesverdaidigung effetligi Vordreeg zur Sterkig vum Widerstandswille ghalte, doderby het er mee Wärt uf Sachligkait wie uf Pathos glait. Im Friejohr 1941 het er wäge däm uf dytsche Druck e Redeverbot dur dr Bundesrot iberchuu. Är het dernoi sy Regimänt mit Fahnen am dytsche Konsulat z Basel vorby marschiere loo. Ab 1941 isch dr Frey Schef vu dr Sektion Heer un Huus vu dr Schwyzer Armee gsii.
Eberhard Walde
Läbe un Beruef
Ändi 1970er Johr isch dr Walde Mitglid im Vorstand vum Bundesverband Burgerinitiative Umwältschutz (BBU). Anne 1980 het dr Walde zue dr Mitgrinder vu dr Bartei Di Griene ghert. Är het in dr Bartei zum links-alternative Späktrum zellt. Vu 1983 bis 1991 isch dr Walde Bundesgschäftsfierer vu dr Griene gsii.
Im Johr 1987 het sich gege di blant Volkszellig engaschiert. Wäg em Ufruef zum Abdränne vu dr Regischtriernummere uf dr Volkszelligsbege isch er zämme mit em Roland Appel vum Amtsgricht Bonn zue 50 Dagessätz wäge "Ufruef zur Sachbschedigung" verurdailt. In dr 2. Inschtanz isch anne 1988 s Urdail gege Zahlig vun ere Bueß ufghobe wore.
Oscar Frey
Lääbe
E Härzattacke het en im Merz 1942 zum Ruggdritt vum Militerdienscht zwunge. Vum Mai 1942 bis April 1945 het er unter em Pseudonym „Legatus“ in dr Basler Nochrichte iber 350 Laagurdail verfasst. Näb em General Guisan isch dr Oberscht Frey im Zweete Wältchrieg zuen ere Simbolfigiur vum nationale Widerstand wore.
Eberhard Walde
Läbe un Beruef
Wu d Bartei bi dr Bundesdagswahl 1990 im Weschte an dr 5-Brozänt-Hurd gschyteret isch, het sich dr Walde im Friejohr 1991 us dr Bundesbolitik zruckzoge un schließlig us dr Bartei uusdrätte, wel er nit yyverstande gsii isch mit dr Entwicklig vum bolitische Kurs vu dr Griene.
Dr Walde het syy Engaschment verlageret un het im Ufdrag vu dr Schwyzre Caritas humanitäri Hilf im Nordirak, z Ruanda un im Kosovo glaischtet.
Oscar Frey
Lääbe
Dr Oscar Frey isch ghyrote gsii mit dr Elsa Frauenfelder. S Baar het zäme drei Chinder ghaa.
Z Basel isch syter anne 1952 d Oscar-Frey-Stross noch em gnännt.
Eberhard Walde
Läbe un Beruef
Ändi 1990er Johr isch er uf Dytschland retuurchuu. Är isch mit syre Läbesgfehrti uf Trebel im nidersächsische Wendland zoge un het dert e Lade fir regionali Brodukt bedribe. Wichtig isch isch ihm s Engaschment gege s blant Atommilländlager z Gorleben blibe. Unter anderem isch er Schriftfierer vu dr Bürgerinitiative Lüchow-Dannenberg e. V. gsii.
Familie
Dr Walde isch e Uränkel vum Holzschnitzer un Bildhauer Christian Hermann Walde gsi. Sy Brueder iisch dr Geolog Detlef Walde. Em Walde sy Läbesgfehrti isch d Michaela Lüngen gsii. Är het e Suhn, Felix Walde, un e Dochter, Lea Dünow, gha.
Schlacht bei Fraubrunnen 1798
D Schlacht bi Fraubrunne het am 5. Merz 1798 bi Fraubrunne im Bärner Mittelland zwüsche bärnische und franzöösische Drubbe stattgfunde und isch mit eme Siig vo de Franzoose usgange. Si isch Däil vom Franzoseniifall in die Alti Äidgenosseschaft gsi.
Vorgeschicht
1798 si franzöösischi Drubbe in d Äidgenosseschaft iigfalle. Dr General Guillaume Brune, wo dr Ooberbefäälshaaber vo dr franzöösische Helvetische Armee gsi isch, het im General Schaueburg dr Befääl gää, Soledurn z eroobere und eso dr Wääg uf Bärn freizmache. Noch eme gwunnene Gfächt bi Längnau het dr Schaueburg am 2. Merz 1798 mit sine 15 bis 18 duusig Soldate Soledurn bsetzt und isch witer in Richdig Bärn marschiert. Bi Fraubrunne isch er am 5. Merz uf Bärner Drubbe under em Karl Ludwig vo Erlach gstoosse.
D Schlacht
Dr Schaueburg het befoole s Dorf, wo vo drei bis vier duusig Bärner bsetzt gsi isch aazgriffe. D Franzoose häi d Verdäidiger in d Flucht gschlaage und si witermarschiert, bis si d Hauptmacht vom Erlach droffe häi. Dere iiri Posizioon isch uf dr äinte Site vo felsigem Gebiet und uf dr andere Site vo Moos and Wald gschützt gsi. Dr Schaueburg het s Zentrum vo dr Bärner Armee mit Kanone beschosse und sini Soldate si uf bäide Site um d Bärner umegange. Die 2000 Maa starki franzöösisch Kavallerii het iigriffe und uf das het dr Erlach, wo käni Riter gha het, kä Antwort ghaa. D Bärner häi sich uf Urtene zruggzooge, und si au vo dört im ene letschte Kampf verdriibe worde.
D Bärner häi 2000 Dooti und Verwundeti ghaa, drunder au Fraue, d Franzoose häi 1500 Dooti und Verwundeti.
Folge
Noch dere Niiderlag het sich d Armee under em Erlach uf s Grauholz zruggzooge, wo s am 5. Merz zur entschäidende Schlacht choo isch. Noch iirem Siig dört isch dr Wääg uf Bärn für d Franzoose frei gsi.
Frankfurt
Frankfurt isch de Näme vo zwei dütsche Städt:
Linus (Bischof)
Dr Linus (* in dr Toskana; † 79 z Rom (?)) isch wahrschyns vu 67 (?) bis 79 (?) Bischof vu Rom un dodermit villicht dr Noofolger vum Petrus gsii. In friechristlige Lischte wird dr Linus as erschte Papscht gnännt, erscht ab em spote 2. oder frieje 3. Johrhundert het sich d Uffassig duregsetzt, dr Petrus as erschte Papscht vu dr Chilche z nänne, un dr Linus dodermit as sy Noofolger un zweete Papscht.
Läbe
Dr Linus soll z Volterra in dr Toskana uf d Wält chuu syy. Iber sy Läben waißt mer fascht nyt, alli ihm zuegschribene Ufzaichnige si as Felschige oder Irrtimer erkännt wore. Dr Johann Heinrich Zedler het d e Claudia as Mueter vum Linus gnännt, e Herculeanus as Vater. Dr Linus sei vum Petrus zum Bischof ernännt wore. Dervor soll er bim Petrus Vikar gsii syy. D Aagabe zue syre Bischofszyt gehn stark uusenander. Di maischte Quälle leen si 67 aafange. Di katholisch Enzyklopedy haltet au 64 fir megli. Dr Liber Pontificalis nännt 56, dr Liberianisch Katalog 55, dr Eusebius von Caesarea 69. D Abwychig vu dr Date chunnt villicht doderhär, ass dr Linus em Petrus as Vikar dient het, wu dr Aposchtel no gläbt het, u nass e Dail Quälle sich uf die Zyt bezien.
Dr Linus isch elf bis 15 Johr lang Bischof vu Rom gsii, dr Liberianisch Katalog nännt zwelf Johr, vier Monet un zwelf Däg. Är isch anne 79 gstorbe no dr Mehzahl vu dr Quälle, 76, 23. Septämber 67 (Liber Pontificalis), 78 (Zedler ) oder 81 (Eusebius). Di maischte Quälle – vor allem dr Lber Pontificalis, nit aber dr Irenäus vu Lyon – schrybe vun eme Märtyrerdod, wel zue dr Zyt vun sym Dod aber kai Chrischteverfolgig z Rom gnännt wird, halte des di maischte Hischtoriker fir ender uuwahrschynlig. Dr Tertullian nännt dr Clemens vu Rom as Noofolger vum Aposchtel Petrus, alli suschtige Quälle sin sich aber ainig, ass dr Linus dr diräkt Noofolger gsii isch, drotz ass si bi dr Date es vunenander abwyche.
Gedänkdag
Dr Linus isch e Hailige vu dr katholische Chilche. Sy Gedänkdag isch dr 23. Sptämber.
Auenwald
Aoewald (amtlich Auenwald) ischt a Gmoed em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Aoewald leit am eschtliche Rand vo dr Baggener Bucht zom Murreder Wald. Nochbergmoede vo Aoewald send Backnang, Sulzbach an der Murr, Murrhardt, Althütte ond Weissach im Tal.
Vo dr Gmarkong send 49,7 % Landwirtschaftsfleche, 33,7 % Wald, 15,8 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Aoewald gheret d Ortsdoel Ebersberg, Lippoldsweiler, Oberbrüden ond Unterbrüden.
Gschicht
D Gmoed Aoewald ischt entstanda zom 1. Juli 1971 durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Lippoldsweiler, Oberbrüden ond Unterbrüden.
Verwaltong
Aoewald hot mit dr Stadt Bagene ond dr Gmoede Allmerschbach, Althitte, Aschbe, Burgstette, Kiberg, Oppeweiler ond Weisse a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Aoewald ghert zom Schwäbisch.
Immaterialität
Der Begriff vom Nit-materielle het verschideni Bedüütige.
s Wort
S Adjektiv immateriell chunt als Frömdwort vom latynischen immaterialis, wo uf Düütsch nit-stofflich, nit-körperlich oder au geischtig heisst.
was es isch
I de grosse Fachberych bruucht me der Begriff für underschiidlechi Sache; es paar Bischpiil:
und wenn öppis Materiells für s Nit-Materielle stoot …
Für d Kultur isch s de grad öppis Inträssants zluege, wo und wurum ass me für viil Sache, wo ebe «nit-materiell» funkzioniere, de einewääg so Gägestand macht und suecht, wo me chan aluege und alänge: Mit der Schrift und i de Büecher tuet me die gredti Sprooch feschthebe; bi de meischte Religioone het me «heiligi Objäkt», wo eigentlich uf öppis Übernatüürlichs hiiwyse und wo me doo und döört halt doch dänkt, es sig idäntisch mit eme hööchere Wääse; und was es nit alls für Kultgägeständ und für Simbool git, wo men au bi wältliche rituelle Handlige bruucht! Sit den eltischte Zyyte vo der Zivilisazioon goot’s nit ooni Simbool und «Insignie» vo Rächt und Macht, wie de Chroone vo Kaiser, Könige, Päpscht und Fürschte und vilnen andere Amtstreeger. Au die prächtig verzierte öfentliche Hüüser zeige öppis Algemeins aa, grad wenn’s dra staalichi Simbol het; speziell isch d Idee, ass me zum a öppis maane wo me jo scho weiss Tänkmööler ufstellt; und was isch mit de choschtbaare Sache, wome nume het wil’s guet isch für s Prestysch; und wie wichtig sind nit so soziali Zeiche wie öppe d Fääne und d Chleidig!
Ueberstorf
Geografi
Überschtòrf liit ùf, 13 km oschtnordöschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg zwüsche Seisa ù Tafersbach. Zue de Gmiin Überschtòrf ghööre Obermettlen, Niedermettlen, Guldifeld, Bergli, Drittehüseren, Grossried, Geretsried, Riederen, Blattishus, Hermisbühl, Umbertsried ù Hostettlen. Va de Gmiinflechi si 74,4 % landwirtschaftlichi Flechi, 18,2 % Waud, 6,1 % Sidligsflechi ù 1,3 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Überschtòrf si Heitenried, St. Antoni ù Wünnewil-Flamatt im Kanton Fryybùrg ù Neuenegg, Köniz ù Schwarzenburg im Kanton Bärn.
Gschicht
Überschtòrf isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1226 aus Ibristorf.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 3,2 % gläge.
Religion
60,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 32 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2115 Yywoner 97,1 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 0,9 % Franzöösisch ù 2 % anderi Spraache.
De seislertüütsch Tialäkt va Überschtòrf ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Beichtigerhaus
S Bichtigerhuus isch e historischs Geböid im Kläibaasel und befindet sich am 	Klingedaal 15. Es stoot uf dr Liste vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte si Arztbraxe und Büro im Huus.
Baugschicht
Ursprunglig isch s «Bichtigerhuus» s Dehäi vo de bäide Biichtvater vo de Nonne im Klooster Klingedaal gsi, wo as Manne nid im Klooster sälber häi döfe woone. Em Biichtvater mit em hööchere Rang het mä au Lääsimäister gsäit und doorum kunnt s Huus au as «im Lääsimäister si Huus» in de Urkunde vor. Wo d Baasler Klööster noch dr Reformazioon ufghoobe worde si, isch dr Schaffner oder "Zinsmäister" dri kho, wo dr Root as Verwalter vo de Geböid vom ehemoolige Klooster iigsetzt het. 1572 häi dr Stäimetz Othmar Gessner, dr Zimmermaa Ulrich Schnell und dr Dischler Claus Schott s Huus, wo denn as «im Zinsmäister si Huus» bekannt gsi isch, nöi baut, und 1629/30 het dr "Wanuetsch, dr Moler" alli Stuube vom «Zinshuus» renowiert. Wo in dr Middi vom 17. Joorhundert d Verwaltig vo alle ehemoolige Kloosterbsitz in d Händ vom Diräktorium vo de Schaffneije gläit worde isch, isch dr Stadtschriiber vo dr Mindere Stadt ins Huus go woone. Sit 1803 isch d Kanzlei vom Appelazionsgricht din gsi. 1840 het s dr Stadtbaumäister Amadeus Merian renowiert und denn isch s e Zitli vermietet worde. Druf isch s zum Kiirche- und Schuelguet khoo und s Pfarrhuus für e Gäistlige vo dr Theodorskiirche worde. Wo Kiirche und Staat z Baasel drennt worde si, isch s Huus im Bsitz vo dr evangelische Kiirche bliibe und die het s im erste Kiircheverwalter, em Louis Bürgin überloo.
Interlaken
Inderlache (amtlech Interlaken, bis 1891 Aarmühle) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.
Geografi
Inderlache ligt uf em Bödeli zwüschet em Thunersee und em Brienzersee. Es isch sozsäge z Tor zur Jungfrauregion, da me, wemme Richtig Grindelwald oder Luuterbrunne wot reise, dert dire mues.
Name
De Name Interlake (1133: Interlacus) chunt vo sinnere Lag zwüsche de Seä (lat. inter lacis). De Name isch au i sinnere gallische Form erhalte im Flurname Interlappe (1228: Inderlappa) und de Name vode Gmaind Unterseeä (1281: Undersewen) isch e germanischi Öbersetzig vo dem.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 26,4 % gläge.
Politik
Gmeindspresidänt vo Inderlache isch dr Urs Graf (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 3,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 5119 Ywohner 83,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,3 % Französisch u 2,8 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Inderlache ghört zum Höchstalemannisch.
Marina Rosset
D Marina Rosset (* 1984 z Lausanne) isch e Schwyzer Filmmacheri.
Lääbe
Si isch z Lausanne ufgwagse. Vu 2003 bis 2004 het si an dr École Nationale Supérieure des Arts Visuels de la Cambre z Brüssel studiert un ab 2004 an dr Hochschuel Lozärn – Design & Kunst, wu si 2007 mit em Diplom abgschlosse het.
Syter 2008 schafft si as unabhängigi Regisseuri un Produzänti vu Animationsfilm un als freiberuefligi Animatori, Bildbearbaiter un Illuschtratori.
Allgäuerisch
Allgairisch isch an Sammlbegriff fir die zahlriiche regionale Dialäkt im Allgai. Ma schpricht veruifacht vom Allgairische Dialäkt, wil sich die uinzelne Regionaldialäkt doch reat schtark ähnled.
Skorbut
Dr Skorbut isch e Vitaminmangelchranket, wo ufdrätet wenn wäärend zwäi bis vier Möönet e Person nid gnueg Vitamin C zue sich gnoo het. Bi Buschi wird d Chranket au as Möller-Barlow-Chranket oder Möller-Barlow-Sündrom bezäichnet, noch em Sir Thomas Barlow (1845–1945) und Julius Otto Ludwig Möller (1819–1887).
Sümptom und Beschwärde
D Sümptom, wo bi deere Mangelchranket erst meereri Möönet noch em Aafang vom Mangel an Vitamin C ufdräte, si:
D Läistigsfähigkäit und d Arbetschraft löön stark nooch. Skorbut cha zum Dood dur Härzschwechi füere.
Die mäiste Sümptom vom Skorbut chämme von ere feelerhafte Biosünthese vom Kollagen. S Vitamin C isch e wichdige Cofaktor bi dr Modifizierig vo de Aminosüüre Prolin und Lysin zu Hydroxyprolin und Hydroxylysin (Hydroxylierig). Wenn s käi Hydroxylierig git, wärde nume schadhafti Kollagenmolekül bildet, wo iiri Funkzioon as Strukturprotein nit chönne erfülle.
D Depression, wo bi schweerem Skorbut ufdrätet, hängt villicht mit dr gstörte Bildig vo Noradrenalin, sekundär Adrenalin und Serotonin zämme, wil deren iiri Sünthese dur d Dopamin-β-Hydroxylase (im Fall vom (Nor-)Adrenalin) bassiert, wo vom Vitamin C abhängig isch.
In Röntgenufnaame gseet mä dütlig, wie sich d Chnochehut dur Bluetige (subperiostali Hämorrhagie) uflüpft, bsundrigs an de Metaphyse. Bi Chinder und Jugendlige si d Waggsdumsfuege verbräiteret und unregelmäässig, vilmol mit ere zuesätzlige wisse Linie metaphysär (Frankl-Linie) und ere hypodense „Drümmerfäld“-Zoone drunder, die sogenannti „Skorbut-Linie“. S Chnochenalter isch mäistens äins oder zwäi Joor hinder em biologische Alter hindedrii.
Ursache und Behandlig
D Ursach vom Skorbut isch dr Mangel an Vitamin C. Mä behandlet d Chranket wemm mä em Paziänt Vitamin C git, zum Beschbil as Vitamindablette, Saft us Zitrusfrücht, vil Obst oder Gmües.
Bolsenheim
Bolsene (frz. Bolsenheim, dt. Bolsenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bolsene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1005.
Verwàltung
vun Bolsene ìsch. Bolsene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bolsene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sielenbach
Sielenbach (bairisch Süalabach) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Der Ort leit en dr Region Augschburg,.em Dal vo dr Ecknach.
Bärbel Stolz
D Bärbel Stolz (geb. Schleker; * 5. Novämber 1977 z Esslenga) isch e dytschi Schauspiileri.
Sielenbach
Geografi
Vo dr Gmarkong send 71,1% Landwirtschaftsfleche, 15,4% Wald, 10,1% Sidlongsfleche ond 3,4% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Sielenbach gheret d Ortsdoel Gollenhof, Heilbach, Holzgrub, Morabach, Oberhaslach, Raderstetten, Schafhausen, Schönberg, Sielenbach, Tödtenried, Unterhaslach ond Unterschröttenloh.
Bärbel Stolz
Lääbe
In Film- un Fäärnsehprodukzioone het mer d Stolz u. a. chenne sää in Dr. Marlene (1998), Sperling – Sperling und das schlafende Mädchen (1998), Der Kopp (1998), Die lange Nacht zwischen Mann und Frau (1999), Für alle Fälle Stefanie (2000), Z – Die Geburt (2000), Erste Ehe (2001, Kino), Kleiner Matrose (2003), Ist der Zirkus noch so klein, einer muss der August sein (2003), Balko (2003), Das Geschäft mit der Rache (2004, Kurzfilm), Verliebt in Berlin (2005 bis 2006, SAT.1-Telenovela), 29.... und noch Jungfrau (2006) un Geschlossene Gesellschaft (2006, Chuurzfilm). Anne 2008 isch si bi dr ARD-Vooroobeserie Türkisch für Anfänger vor dr Kamera gstande. Im Johr druf het mer si bi Doctor’s Diary gsää zäme mit ire eemoolige Verliebt in Berlin-Kolleegi un Fryndin Laura Osswald. Anne 2013 het si in ere chlaine Roll as Schwimmbaadbsuecheri im Erfolgs-Kinofilm Fack ju Göhte mitgmacht. Syter 2019 spiilt si d Roll vu dr Sibylle Beyer in SOKO Stuttgart.
Sielenbach
Gschicht
Sielenbach ischt zom erschte Mol gnennt worda em 12. Johrhondert.
Bärbel Stolz
Lääbe
Syt 2015 chännt mer si fir ire YouTube-Kanaal „Die Prenzlschwäbin“, wu si s Klischee vum Schwoob z Berlin parodiert, zum Dail uf Schweebisch. Im Juli 2016 isch ire eerscht Buech ''Isch des bio? Die Prenzlschwäbin erzählt aus ihrem Kiez uusechuu, 2019 ire zwait Buech Ich bin dann mal Ex'' iber Drännige. D Stolz isch syter anne 2011 ghyroote un het zwai Chinder.
Sielenbach
Gschicht
Zom 1. Januar 1978 ischt Tödtenried zua Sielenbach eigmoedet worde.
Religion
95,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2,5 % evangelisch.
Verwaltong
Sielenbach hot mit Adelzhausen, Dasing, Eurasburg ond Obergriesbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Sielenbach ischt dr Martin Echter.
Dialäkt
Dr Dialekt vo Sielenbach ghert zom Mittelbairisch
S
S beziehigswiise s isch dr 19. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und en Konsonant. Dr Buechschtabe S hät in düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 7,27%. Er isch demit dr vierthüüfigschti Buechschtabe i düütsche Texte, bi de Konsonante isch er dr zweithüüfigschti Buechschtabe. Das mag erchläre, warum sich historisch verschiedeni Zeiche zur Darschtellig vom s und siine Kombinatione entwicklet händ (S,ſ,s,ß). 83 Prozent vo allne Schpraache verfüeged über es S. Zum Chliibuechschtabe Langs s »ſ« und Scharfs s »ß« gits i dr Wikipedia eigeni Artikel.
Gschicht vom Buechschtabe S
Di proto-semitischi Urform vom Buechschtabe schtellt en Boge dar. Im phönizische Alphabet isch dr Buechschtabe echli geometrisiert worde und hät de Name Schin überchoo, was Boge bedüütet. Dr Luutwert vom Schin bi de Phönizier isch [ʃ] gsii.
D Etrusker händ vo de Grieche die dreihti, aber nonig gschpiegleti Variante übernaah. Im etruskische hät dr Buechschtabe mit dr Zit siini oberschti Linie verlore und hät wie es umdreihts Z uusgseeh. D Römer händ daas Zeiche übernaah, händs aber flüüssender gmacht. Dr Luutwert vom S isch bi Etrusker und Römer s [s] blibe.
I de gbrochene Schrifte isch i dr düütsche Rechtschriibig wiiterhii s lange s verpflichtend. Früehe Antiquaschrifte händ de Buechschtabe ebefalls oft enthalte, deet isch er jedoch usser Gebruuch choo. S lange s hät allerdings im Düütsche siini Spur im Buechschtabe ß hinderlaa, wo uf e Ligatur us ſ und z oder s zrugg gaht. Di gnaui Herkunft vom Eszett isch bisher ungklärt, Informatione dezue im Artikel ß.
Verwendig und Uusschpraach
Dr Buechschtabe s ghört mit siinere Uusspraach [z] zu de Konsonantegraphem, wo im Normalfall (einzeln vor Vokal am Wortaafang oder im Wortinnere zwüsched Vokale) stimmhaft bzw. Lenis-Obstruente darschtelled (b, d, g, s, w /b, d, g, z, v/) und demit de entsprechende stimmlose Fortis-Obschtruentebuechschtabe gegeüberschtönd (p, t, k, ß, f /p, t, k, s, f/). Es isch aber es typischs Phänomen im Düütsche, dass under beschtimmte Bedingige die Konsonantebuechschtabe wie ihri entsprechende Fortis-Pendants uusgschproche werded (Erbse, Smaragd, Möwchen).
Daas Uusschpraachphänomen i dr düütsche Schtandardschpraach isch hauptsächlich abhängig vo dr Schtellig vo em Buechschtabe zuegordnete Luut i dr Sprechsilbe.
Für s gilt wie für b, d, g, w:
Für s gilt derüber use:
Luutgschicht
Im Althochdüütsche und im früehe Mittelhochdüütschee häts zwei verschiedeni s-Luut geeh: en schtimmlose alveolo-palatale Frikativ [], wo uf es ererbts germanischs s/ss zrugg gange isch (z. B. in sunne, stein, kuss, kirse); und en schtimmlose alveolare Frikativ [s], wo i dr 2. Luutverschiebig us churzem t entschtande isch z/zz (z. B. in ezzen, daz, groz).
Roßbrücken
Rossbrigg (lothrìngisch; frànzeesch Rosbruck, ditsch Roßbrücken) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
S
Luutgschicht
S hütige sch gaht i de meischte Fäll uf es urschprünglichs sk zrugg, wo sich zunächscht zumene s-ch entwicklet hät und dänn zum hütige sch. In Wörter wie Hirsch, Kirsche und im Aaluut vor l, m, n, w (Schnee, Schwein) gahts jedoch uf es älters s oder z zrugg, vgl. mittelhochdüütsch hirz, kirse, snê, swîn.
Roßbrücken
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
S
Kodierig
Im internationale Zeichekodierigssyschtem Unicode sind folgendi Positione vorhande:
Roßbrücken
Geogràfi
Rossbrigg lijt àn dr Rossel direkt àn dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 198 un 320 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Rossbrigg ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1365 àls Rossbrucken (1544 Rosebrüch, 1594 Rossbrucken, 1771 Rosbuch).
S
Kodierig
Chliises Lang-s:
Roßbrücken
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Rossbrigg ghert zem Rhinfrankisch.
Festplattenlaufwerk
E Festblatte (ENS hard disk drive = HDD) oder Hard Disk (abkürzt HD) isch e magnetischs Spiichermedium in dr Kompiutertechnik, wo Daate uf dr Oberflechi vo rotierende Schiibe im Innere vom ene Ghüüs gschriibe wärde. Drbii wird die hertmagnetischi Beschichdig vo dr Oberflechi vo dr Blatte magnetisiert. Dur d Remanänz wird eso d Informazioon gspiicheret. Bim Ablääse vo dr Informazioon liist dr Lääschopf d Magnetisierig vo dr Blattenoberflechi.
Im Geegesatz zu Spiichermedie wie Magnetband oder Lochsträife, wo sequenziell adressierbar si, zelle Festblatte zu de diräktadressierbare Spiichermedie (engl. direct access storage devices, DASD), wil mä s Medium nid linear muess ablääse, bis mä zun ere bestimmte Spiicherstell cha choo.
Nöierdings git s Flaschspiicher mit vergliichbare Spiicherkapazidääte, sogenannt Solid-State-Drives (SSDs) und Hübridspiicher (Kombinazioon us SSD und Festblatte), wo über die gliiche Schnittstelle (SATA usw.) kommuniziere und vilmol au as „Festblatte“ bezäichnet wärden. Dr Briis vo de SSD isch aber aktuell immer no dütlig hööcher as dä vo de HDDs.
D Bezäichnig „Festblatte“ chunnt drvoo, ass d Magnetblatte im Geegesatz zur „Wäggselblatte“ fest mit em Laufwärk beziehigswiis mit em Kompiuter verbunde isch. Si entspricht dr änglische Bezäichnig „Hard Disk“ und bestoot im Geeagesatz zu flexible (ängl. floppy) Schiibe in Diskette us eme starre Material.
Schweizer Fische
D Schwiizer Fischfauna bistoot us öppe 100 Fischarte, die uusgstorbne Arte und d Neozoe mitgrechnet. Well d Fisch as Wasser bunde sind, isch d Vertailig vo de Arte regional, bsunders d Tessiner Fischfauna underschaidet sich starch vo de öbrige Schwiiz.
Regione
D Fischfauna isch vo de Flusssystem abhängig, drum chöned i de Schwiiz au vier Regione underschide weere, analog zu de vier Hoptflüss Rhii, Inn, Tessin und Rotte. Debii isch z biachte, ass de Gempfersee noch de letschte Iiszitt in Rhii abgflossen isch, drom hett er e Fischfauna wo äänlich em Schwiizer Mittelland isch, zumool underhalb vo Gempf engi Schluchte sind, wo nöd fischgängig sind. De Doubs aber het e Fischfauna, wo au z Süüdfrankrich im Iizuugspiet vom Rotte vorchunnt. De Inn ghört zom Donausystem, wo mee Fischarte het, aber zom Tail mit em Rhiisystem öberiistimmt. Doch het di hööchi Berglaag e stärchere Iifluss uf d Fischfauna im Engadin. S Tessin wiicht starch ab, well im Iizugspiet vom Po vili endemischi Arte vorchönmet, wo im öbrige Europa frömd sind.
Dezue chunnt no, ases Fisch gitt, wo lieber Flüüssgwässer wie Bäch und Flüss bivoorzuged und anderi wo lieber i Standgwässer lebet, wie See, Waier und Taich. Well zwösched de verschidnige Seeje sozsäge kann natüürliche Uustuusch vo de Geen stattfindet, hend sich zum Tail meriri lokaali Underarte entwicklet, wie s Zuger Rööteli oder de Chilch. E witteri Fischhaimet bildet vili chliini zom Tail künstlichi Fischtaich, wo nu bistimmti Fischarte, au asigi wo nöd haimisch sind, züchtet wered.
Laitfischregione
För Mitteleuropa underschaidet d Wösseschaft för Flüüssgwässer fööf Laitfischregione. Die Regione sind nocheme Fisch binennt, wo typisch för die Region isch. Natürli sind die Laitfischregione nöd scharf vonenand trennt.
Standgwässer
D Binneseeje wered i drai Gruppe glideret:
Fischarte
I de Schwiiz chömed öppe 100 Fischarte vor, drunder meriri endemischi Forme, bsunders bi de Felche. D Aazaal vo de Fischarte schwankt vo Gwässer zu Gwässer. Im Rhii bi Basel chönd öber 60 Arte biobachtet were, i de Hoochalpe chunnt numeno s Bachförnli vor. Nüü Fischarte chömed i de Schwiiz hütt nüme vor, so de Lachs, d Meerforele, d Marmorataforele, de Huche, de Stör, de Maifisch, d Cheppia, s Flussnüünaug und s Meernüünaug. Dezue chömet no sibe endemischi Arte, wo ganz uusgstorbe sind, nämli im Gempfersee d Féra, d Gravenche und de Lavaret, im Murtesee d Férit, im Noieburgersse d Jaunet und im Bodesee de Chilch und de Tüüffseesoiblig. Deföör sind rund 15 Fischarte sit em 19. Joorhundert us fremde Länder und Kontinent iigschleppt wore. Si wered Neozoe gnennt. Eri Aazaal ninnt zue. Si sind zom Tail e Gfoor för di iihaimische Fisch, vor alem wenn si a dene d Naarig wegfresset, wie de Regebögler oder Parasite iischleppet, wa bsunders passiert, wenn Fisch us Fischzuchtalaage uusbrechet. Vili vo de Neozoe chönd sich i Schwiizer Gwässer nöd vermeere, wells si z chalt sind, so de Silbercharpfe, de Marmorcharpfe oder de Grascharpfe wo us Ostasie chömed und us Zuchtastalte uusbrechet. Dezue chömed nomol öppe 15 Arte, wo immer hüüffiger im Oberrhii gsichtet weret und nöglicherwiis au in Hochrhii ineschwümmet, si wered i dem Artikel nöd bihandlet. D Toxonomy folgt nochem Kottelat, und cha drum tailwiis vo gängige Binennige abwiiche.
Nüünöigler (Petromyzontidae)
D Nüünöigler ghööred nöd zo de Chnochefisch und bildet e Nebenast zo de Fisch. Si hend e lange schlangenartige Liib und e runds Suugmuul. Vo de zwoo Arte, Staibiisser (Lampetra planeri L.; alemannischi Näme) und Staibrecher (Lampetra fluviatilis L.), isch di letscht i de Schwiiz uusgstorbe, di erst isch churz vorem uussterbe, denn de Staibiisser, wo 18 cm lang were cha, reagiert zimli empfindli uf Gwässerverschmutzig und hett nu suuberi Bäch gern. Bis 1884 isch im Rhii bi Basel mengisch no s Meernüünaug (Petromyzon marinus L.) gsichtet wore. Im Tessin lebt s Po-Nüünaug (Lampetra zanandreai Vladykov), wo em Bachnüünaug starch gliicht.
Stör (Acipenseridae)
De Stör (Acipenser sturio L.) isch früener in Europa wiit verbraitet gsii und het im Rhii Basel erraicht. Hüt chunnt er numeno z Frankriich i de Garonne vor und isch chorz vor em Uussterbe. De letscht Stör i de Schwiiz isch ane 1854 bi Rhiifelde biobachtet wore.
Ööl (Anguillidae)
De Ool (Anguilla anguilla L.; al.N.) isch e schlangenartige Fisch, wo 150 cm lang werd. Er laicht i de Saragossasee und wanderet mit em Golfstrom zo de europäische Chüscht und wanderet dai d Flüüss duruuf. Sobald er geschlechtsriif werd, wanderet er zruug i d Saragossasee zum Laiche und Sterbe. De Ool cha churzi Streckine ufem Land wandere, und ase grösseri Hinderniss, wie Stauweer oder gär de Rhiifall öberwinde. Dör de Tag döre grabt de nachtaktivi Ool sich in Schlamm ii oder er versteckt sich i Höölene.
Hääring (Clupeidae)
D Aguune (Alosa agone Scopoli) isch e Fisch wo im Langesee, im Luganersee und anderne oberitalienische Alpeseeje haimisch isch. Si werd mengisch as en Underart vo de Cheppia oder Finte (Alosa fallax La Cepède) agluegt.
Wiissfisch (Cyprinidae)
De Bitterlig oder s Blauchärpfli (Rhodeus amarus Bloch; al.N.) lebt i warme Standgwässer und bildet mit Taichmuschle e Lebesgmainschaft. S Wiibli vom Bitterlig lait sini Aier i d Muschle und di junge Fischli verlönd die noch öppe emene Monet. Sowoll d Taichmuschle wie au de Bitterlig, wo nume grad 6 cm lang werd, sind starch bidroot.
De Gresslig (Gobio gobio L.; al.N.) isch e wiit verbraitete Schwarmisch, wo i langsame saichte Flüüssgwässer miteme sandige oder chiisige Grund lebt. Er werd 15 cm lang.
E Neozoe isch de Blaubandbärblig (Pseudorasbora parva Temminck), e chliine Fisch wo 1961 us Ostasie z Rumänie iigfüert woren isch und sich i Europa chräftig uusbraitet. Er vermeert sich recht schnell und fresst a de iihaimische Arte s Fuetter weg.
D Barbe (Barbus barbus L.; al.N.) isch e nachtaktive Schwarmfisch wo mässig starchi Flüüssgwässer bivorzugt miteme chiisige oder sandige Bode. Im Früelig schwümmt si flussuufwärts um i de Äscheregion z laiche. Si werd 60 cm lang.
Im Tessin lebt d Südbarbe (Barbus plebejus Bonaparte), wo nu 30 cm lang werd. Si lebt i Schwärm i klare suurstoffriiche Flüüssgwässer miteme chiisige Grund. D Hundsbarbe (Barbus caninus Bonaparte) lebt ebefalls im Tessin und mag Flüüssgwässer miteme starche Gfäll und ere starche Ströömig.
De Goldfisch (Carassius auratus L.; al.N.) isch en aaspruchslooe Zierfisch wo i chliine pflanzeriiche Taich ghalte werd und im 17. Joorhundrt us Ostasie igfüert woren isch. Er werd 55 cm lang. De Gibel (Carassius gibelio L.), wo früener as e verwildrete Goldfisch aagluegt wore isch, isch e Neozoe us Osteuropa, wo hütt i ganz Europa wiit verbraitet isch. Au d Karusche (Carassius carassius L.; al.N.) stammt us Osteuropa und isch e recht aaspruchsloose Fisch, wo i pflanzeriiche Stillgwässer lebt und sich nünt us Gwässerverschmutzig macht.
De Charpfe (Cyprinus carpio L.; al.N.) isch e verbraitete Fisch, wo 120 cm lang werd. Er füelt sich bsunders i warme pflanzeriiche Taich miteme schlammige Bode wool. Im Winter chaner ine Winterstarri fale. Uursprüngli stammt er us Osteuropa, isch aber scho im früene Mittelalter bi üüs as e bliebte Zuchtfisch i Taich züchtet wore.
De Brachsme (Abramis brama L.; al.N.) isch e wiit verbraitete aaspruchsloose Schwarmfisch. Er mag pflanzeriichi und schlammigi Stillgwässer und langsami Flüüssgwässer und werd 70 cm lang.
S Schnyderli (Alburnoides bipunctatus Bloch; al.N.) isch starch bidroot und zücht tüüfferi guet dorflossni Wasserstelle bis 700 müM vor, wo e chiisige Grund hend. De Schwarmfisch, wo 16 cm lang werd, bliibt i de Ströömig stoo und juckt au usem Wasser um Büüti z schnappe
S Laugeli (Alburnus alburnus L.; al.N.) isch e wiit verbraitete Schwarmfisch und werd 20 cm lang. Es mag kai Ströömig und lebt nu i ruige klare Gwässer miteme chiisige Grund. S schwümmt gern under de Wasseroberflächi und streckt sis Muul usem Wasser um Insekte z fange. Im Tessin lebt di verwandti Alborella (Alburnus arborella Bonaparte).
D Nase (Chondrostoma nasus L.; al.N.) isch e Schwarmfisch, wo i Flüss mit ere starche Ströömig lebt miteme chiisige und stainige Grund. Si reagiert zimli empfindli uf Wasserverschmutzig und ghört drum zo de starch bidroote Fisch. Si werd 50 cm lang und waidet ufem Bode Algen ab.
Echli chlinner isch d Savetta (Chondrostoma soetta Bonaparte), wo i Tessiner Seeje vorchunnt und ebefalls starch bidroot isch. Im Rotte und im Doubs lebt e wittere starch bidroote Verwandte, d Seuffe (Parachondrostoma toxostoma Vallot), wo 20 cm lang werd.
S Moderliseli (Leucaspius delineatus Heckel) isch e chliine iigfüerte Schwarmfisch us Osteuropa, wo bsunders i Gartetaich as Muggejäger iigsetzt werd. S Moderliserli werd nume 6 bis 9 cm lang.
S Hasli (Leuciscus leuciscus L.; al.N.) isch e wiit verbraitete Schwarmfisch wo i suurstoffriiche Flüss mitere starche Ströömig und emene chiisige und sandige Grund lebt. S Hasli, wo 20 cm lang werd, isch e lebhafte Schwümmer und juckt au usem Wasser um Insekte z fange.
S Bambeli (Phoxinus phoxinus L.; al.N.) isch e wiit verbraitete chliine aapassigsfääige Schwarmfisch wo 14 cm lang werd. S Bambeli liebt chüels klaars und suustoffriichs Wasser und chunnt i Bäch und chliine Flüssli miteme chiisige Grund und chunnt i de ganze Schwiiz bis 2800 müM vor. S schwümmt nööch under de Wasseroberflächi.
De Briegger (Rutilus rutilus L.; al.N.) isch e Schwarmfisch, wo pflanzeriichi Waier mit warmem Wasser liebt. Er werd 40 cm lang. De Pigo (Rutilus pigus La Cepède) lebt i Standgwässer vom Tessin bis 300 müM und bivorzugt tüüffi Stele, nume zom Laiche suecht er d Uufernööchi uuf. De Triotto (Rutilus aula Bonaparte) isch e Schwarmfisch, wo i näärstoffriiche Standgwässer vom Tessin lebt.
De Rottel (Scardinius erythrophthalmus L.; al.N.) isch bsunders im Mittelland bis 900 müM verbraitet und gliicht starch em Briegger. Er liebt pflanzeriichi Standgwässer oder langsami Flüssgwässer und Altloif mitere starche Ufervegetation und vertrait au wenig suuberi Gwässer. Er werd 35 cm lang. Im Tessin lebt de Italienischi Rottel (Scardinius hesperidicus Bonaparte ), wo echli gröösser isch.
De Alet (Squalius cephalus L.; al.N.) isch wiit verbraitete Fisch, wo 50 cm lang werd und wenig empfindli uf Wasserverschmutzig isch. Er isch en aapassigsfääige Allesfresser wo vor alem i Flüüsgwässer lebt, aber au i Standwässer vorchunnt. D Jungfisch lebet i Schwärm, im Alter werd er zomene roiberische Ainzelgänger. Im Tessin lebt de nöch verwandti Cavedano (Squalis squalus Bonaparte), wo äänlich wie de Alet uusgsiet.
De Riislig chunnt i zwoo Underarte vor, baid sind bidroot. Nördlich vo de Alpe lebt de Riislig (Telestes souffia; al.N.), im Tessin de Strigione (Telestes muticellus Bonaparte). De Riislig, wo 20 cm lang werd, bivorzuug tüüfi Wasserstelle mitere starche Ströömig bis 700 m ü.M.
D Schlaie (Tinca tinca L.; al.N.) isch e verbraitete Fisch, wo gern warmi, flachi und pflanzeriichi Standgwässer bis 1600 müM het mit eme schlammige Bode. De aaspruchslosi Alesfresser werd 60 cm lang.
Schmerle (Cobitidae)
I de Schwiiz lebet drai Schmerlenarte. Im Tessin chunnt s Italienischi Grundeli (Cobitis bilineata Canestrini) vor, wo 10 cm grooss werd. I de Schwiiz ganz selte sind s Torngrundeli (Cobitis taenia L.) und s Moorgrundeli (Misgurnus fossilis L.), wo mengisch im Rhii bi Basel biobachtet weret.
Bartgrundle (Nemacheilidae)
S Grundeli (Barbatula barbatula L.; al.N.) isch wiit verbraitet und liebt klaari suurstoffriichi Gwässer, wo määssig schnell flüüsset miteme stainige Grund und Wasserpflanze. S nachtaktive Grundeli werd 12 cm lang und versteckt sich em Tag under Stai und i Wasserpflanzestude.
Chatzefisch (Ictaluridae)
Immer mee in Europa und noi au i de Schwiiz braitet sich de schwarz und de bruu Chatzefisch (Ameiurus melas Rafinesqua & Ameiurus nebulosus L.) uus. Di baide nachtaktiive Fisch gsiend recht äänlich uus und wered au hüüffig verwechslet. Baid Arte sind 1885 us Nordamerika in Europa iigfüert wore und chönd sich i warme näärstoffriiche Standgwässer in Europa vermeere.
Wellere (Siluridae)
De Weller (Silurus glanis L.; al.N.) isch e Raubfisch wo Standgwässer und langsami Flüüsgwässer mag. Er cha bis zwee Meter lang werde und 80 Joor lang lebe. Er isch nachtaktiv und hockt dör de Tag döre im Nest.
Hecht (Esocidae)
De Hecht (Esox lucius L.; al.N.) isch woll de bikanntist Schwiizer Raubfisch und cha bis 160 cm lang were und 40 Joor alt. Er lebt vor alem im Mittelland und Voralpeland bis 1100 müM i Waier und Seeje mitere starche Vegetation, schwümmt mengisch aber au i Flüss ine. Er luuret zwösched de Wasserpflanze sinere Büüti uuf und stürzt sich den pfiilschnell uf sis Opfer woner ganz abewörgt. Au jungi Ente ghöret zu sim Spiisszedel.
Felche (Coregonidae)
S git öber zwanzg Felchearte (Coregonus sp.; al.N.), wo i de Schwiizer Seeje lebed. Si schwümed je noch Aart i de Uuferzoone oder i de Tüüffi. Wege früenrige Fischuusetzige chönd hüt d Felchenarte nöme immer streng underschide were, well sich d Gen vermischt hend. Hüt werd e Vermischig aber vermide und s Uussetze vonere fremde Aart isch zom Tail verbotte.
Sälm (Salmonidae)
De Lachs oder Salm (Salmo salar l.; al.N.) lebt im Atlantische Ozean und isch früener de Rhii duruuf gschwumme bis en Rhiifall und wiiters di verschidnige Nebetflüss duruuf um a de Oberloif z laiche. Wege de vile Stauweer im Rhii isch de Fisch i de Schwiiz ganz verschwunde. Er isch ane 1963 s letschtmoll bi Basel gsichtet wore. S Mandli haisst wegem hooggeförmige Underchifel Hoogge, s Wiibli haisst Lidere und jungi Tier Sälmlig. De Lachs werd 120 cm lang und cha 30 Kilo wöge.
D Forele isch de Fisch, wo em maiste verbraitet isch i de Schwiiz, ghört aber wege de Wasserverschmutzig zo de bidroote Fisch. S chönd drai Underarte underschide were. D Bachforele oder s Bachförnli (Salmo trutta f. fario L.; alemannischi Näme) liebt chalti suurstoffrichi und schnelli Bäch und Flüssli mit chiisigem Grund bis wiit i d Bergen ufe, bis öppe 2800 müM. Si reagiert recht empindli uf Gwässerverschmutzig und isch uf Plätz agwise, wo si sich verstecke cha. Si werd öppe 60 cm lang.
Di dopplet so groossi Seeforele oder s Forn (Salmo trutta f. lacustris L.; al.N.) lebt i chüele subere Seeje bis zu 1100 müM. Zum Laiche schwümt si aber i Bäch und Flüss mit chiisigenm Grund ine, wa aber hüt villfach för si nüme mögli isch, drum ghört si zu de starch bidroote Fisch. Di dritt Underart isch d Meerforele (Salmo trutta trutta L.), wo bis is iigende 20. Joorhundert im Rhii bis uf Basel gschwummen isch.
D Rotte-Forele (Salmo rhodanensis Fowler) isch e wenig bikannti Art, wo im Doubs im Jura vorchunnt und im Gegesatz zom Bachförnli kai rooti Tupfe hett. Im Tessin verbraitet isch di Norditalienischi Forele (Salmo cenerinus Chiereghini) und früener no d Marmorataforele (Salmo marmoratus L.).
De Regebögler (Oncorhynchus mykiss Walbaum; al.N.) isch degege kann haimische Fisch und isch erst ane 1887 us Nordamerika igfüert wore. Er werd i Still- und Flüüssgwässer bis zu 2700 müM uusgsetzt und isch weniger aaspruchsvoll as di ihaimische Forele, wo allerdings von em verdrängt wered. Dezue chunnt no, ass dör de Regebögler Fischchrankete verschleppt wered. Us dene Gründ brucht d Zucht vom Regebögler, wo 70 cm lang werd, i de Schwiiz e Bewilligung, im Toggeborg tar er sit 1986 öberhopt nöme uusgsetzt were.