cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tanganjikasee
De Tanganjikasee isch ain vu dr greschte Seeä z Zäntralafrika (3° 20' bis 8° 48' sidlig un 29° 5' bis 31° 15' eschtlig) un dr segschtgrescht un zweetdiefscht See vu dr Ärd.
Neufmoulins
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Tanganjikasee
Geografi
Dr See lyt im weschtlige Dail vum Oschtafrikanische Grabe (Great Rift Valley), doderzue ghert di Zäntralafrikanisch Schwelle, wu an d Weschtsyte vun em aagränzt. Är isch dr grescht Grabebruch-See vu Afrika un au dr diefscht un dr zweetgrescht vum ganze Kontinänt. Är het mit 18.880 km³ Volume s grescht Sießwasservorchuu vu Afrika un s zwaitgrescht wältwyt noch em Baikalsee. Dr Tanganjikasee goht 673 km in Nord-Sid-Richtig mit ere durschnittlige Braiti vu 50 km un het e Flechi vu 32.893 km². D Wasseroberflechi lyt uf. Dr See isch Mittel 570 m dief, di maximal Diefi lyt bi 1.470 m (im nerdlige Dail). Dodermit lyt dr Grund vum zweetdiefschte See vu dr Ärd 688 m unter em Meeresspiegel, di viertdiefscht Kryptodepression vu dr Wält. Wäg syyre extreme Diefi handlet s sich in dr diefere Schichte vum See um fossil Wasser.
Neufmoulins
Geogràfi
Neufmoulins lijt rund àcht Kilometer sìdweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 265 un 333 m ìwer em Meeresspiejel. Nerdlich vun dr Gmeon verlöift dr Rhin-Marne-Kànàl.
Cazis
Gschicht
Syt 1823 isch d Strooss uff Splüge un de San Bernardino-Pass fertiggstellt worde. 1834 isch nooch ere Überschwemmig e Rhykorrektur vorgno worde. Demit het d Strooss sölle gsichert werde. Demit het Cazis usserdäm landwirtschaftlichi Flächi dezuegwunne. Im Joor 1855 isch e Stroofaastalt, d Realta, uuftoo worde un 1919 e kantonali psychiatrischi Klinik. Hüt sin es d Justizvollzugsanstalt Realta un d Klinik Beverin. Im Joor 1896 isch de Bahnhof vo de Bahnlinie Chur–St. Moritz vo de Rhätische Bahn eröffnet worde. 1905 isch s Chraftwerch Sernf-Nieberenbach baut worde, wo nüün Joor spööter erwiiteret un in „Kraftwerk Zervreila“ umbenannt worde isch.
Tanganjikasee
Geografi
S Yyzugsbiet vum Tanganjikasees umfasst 231.000 km². Dr Ruzizi, wu vu Norde här in See fleißt, isch syy Hauptzuefluss. Anderi Zuefliss sin dr Kalambo un dr Malagarasi. Iber syy Abfluss, dr Lukuga, entwässeret er in dr Kongo.
Cazis
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Cazis Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. In de Mitti vum 18. Joorhundert isch Romanisch no di allgemeini Sprooch vo Cazis gsi, wie mer usseme zitgnössische Bericht vum Nicolin Sererhard cha schliesse: CAZIS, ein mittelmäsig Gemeind, ganz papistisch und rumanscher Sprach. Scho in de erschti Volchszäälig vo 1860 sin aber numme no 58 % vo de Huushaltige uff Romanisch gsi. Des isch glychzitig di letscht Volchszäälig wo s Romanisch no d Mehrheit het; 1880 sin es scho numme 49 %. Ersch nooch 1900 isch de Aateil aber unter 40 % gfalle. Im Joor 1941 sin es no 18 % romanischi Muettersproochler gsi. Im Joor 2000 hen es 8,6 % als regelmässig gsprocheni Sprooch aagee, was aber wohl fascht numme Zuezogeni sin. De Mathias Kundert vermuetet usserdäm, dass wäge de frie Aasiidlig vo Erwerbszwyyg usserhalb vo de Landwirtschaft, scho in de erschte Volchszäälige vili Romane vo usserhalb cho sin. Wenn si e anders Idiom gschwätzt hen, hen die zuezogeni Romane möglicherwys mit de Yyheimische numme Dütsch gschwätzt. Ussem Joor 1948 wird berichtet, dass es numme no Yyheimischi wo über 50 Joor alt gsi sin, gschwätzt hen. De Alfred Toth het im Joor 1998 schynts no zwei Sprecher vum yyheimische Romanisch ussfindig gmacht. Dere ihr Dialäkt het aber en dütliche Yyfluss vo andri romanischi Dialäkt gha.
Tanganjikasee
Geografi
Am Tanganjikasee hän d Staate Demokratische Republik Kongo (friejer Zaire), Tansania, Sambia un Burundi Aadail. Di Demokratisch Republik Kongo (45 %) un Tansania (41 %) hän derby dr Hauptaadail vum See.
Dier- un Bflanzewält
D Wältnaturschutzunion IUCNnännt dää Langzytsee dr arterychscht Blatz vu dr Wält. Dr See isch zem Byschpel d Haimet vu ere große Zahl vu Fischarte (iber 300), 95 % devu sin endemisch. Wie au im Malawisee dominiere Buntbarsch, wu sich as sekundäri Sießwasserfisch am beschte an di hoch Mineraliekonzentration vum See hän chenne aabasse. Dernäbe git s unter anderem Nilhächt, Karpfefisch, Salmler, zwee Heringsarte, Stachelwels, Fiderbartwels, Glaswels, Chiemesackwels, Quappewels, ai Art vu dr Elektrische Wels, vier Arte vu Risebarsche, zwee Zahnkärpfling, Stachelool, zwoo Arte vu Flesselhächt un ai Art vum Afrikanische Lungefisch im See.
Neufmoulins
Verwàltung
vun Neufmoulins ìsch. Neufmoulins ghert zem Kommünàlverbànd.
Tanganjikasee
Dier- un Bflanzewält
An wirbellose Dier findet mer im See unter anderem verschideni Arte vu Krabbe, Ringelwirmer, Schnäcke, Muschle, Sießwasserqualle un Schwimm.
Neufmoulins
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Neufmoulins ghert zem Lorrain.
Cazis
Bevölcherig
In de Chilch isch no bis um 1908 mindeschtens eimool im Monet uff Romanisch predigt worde. Öbe in däm Joor het de Pfarrer aber demit uffghört „weil er beobachtete, dass allemal, wenn er einmal im Monat die Predigt begann mit ‹Cars fideivels›, die Leute sich ostentativ zum Schlafen eingerichtet hätten. “.
Tanganjikasee
Dier- un Bflanzewält
In e Dail Regione het s Nilkrokodil an dr Stade.
Cazis
Bevölcherig
In de Schuel isch scho in de erschti Hälft vum 19. Joorhundert Dütsch unterrichtet worde, warschynts aber numme als Fremdsprooch. 1843 isch zweisprachige Unterricht belait, un völlig vum Dütsche verdrängt isch s Romanisch wohl in de 1880er. Ab 1946 het d Lia Rumantscha deno in de Fraktione vo Cazis vier romanischi Chindergärte - sognnanti Scoletas - yygrichtet. Demit het d Lia Rumantscha wohl welle „frenar la nuschaivla indundaziun tudais-ch da quaist «center» aint ils cumüns rumantschs dals cuntuorns “ - „di schädlichi dütschi Überschwemmig vo däm Zentrum uss in di romanischi Gmeinde in de Umgebig, bremse“. Uff Drugg vo de Lia Rumantscha sin deno 1950 zwei Stunde Romanischunterricht in de Wuch yygfiert worde. Dass d Gmeind des überhaupt gmacht het, isch schynts numme wäge de Drohig vo de Lia Rumantscha, si däte sunscht d Scoletas schliesse. D Scoletas sin nämli beliebt gsi, aber wohl vorallem wy d Chinder dört für e paar Stund versorgt gsi sin, nit wyl dört Romanisch gschwätzt worde isch. 1960 sin d Scoletas deno gschlosse worde, wo klar gsi isch, dass de Erhalt vum Romanisch z Cazis gschiiteret gsi isch.
Luerenzweiler
Ortsdail
Zue Luerenzweiler ghere d Ortschafte Aasselscheier (Asselscheuer), Blaaschent (Blascheid/Blaschette), Bouferdeng (Bofferdingen/Bofferdange), Hielem (Helmdingen/Helmdange), Hënsdref (Hünsdorf/Hunsdorf) un Luerenzweiler, derzue d Wyler un Gheft Dauschkaul, Kléngelscheier, Raashaff, Schwunnendall un Wäissbaach.
Tanganjikasee
Dier- un Bflanzewält
Unterhalb vun ere Diefi vu 200 Metern het s Wasser vum Tanganjikasee fascht kai Suurstoff me, wel d Wasserumwelzig fählt, un dodermit het s au kai hecher Läbe dert unte.
Luerenzweiler
Geografi
Luerenzweiler lyt an dr Alzette.
Tanganjikasee
Dier- un Bflanzewält
Dr See isch scho vu jehär e wichtigi Nahrigsquälle vu dr yyhaimische Bevelkerig gsii. Rund 45.000 Mänsche läbe vu dr Fischerei, insgsamt läbe vum See rund ai Million Mänsche. E Huffe Buntbarschartn wäre as Zierfisch exportiert.
Schifffahrt
S ainzig groß Passagierschiff uf em Tanganjikasee isch d Liemba, wu fir d Bevelkerig rund um dr See un fir dr Gietertransport wichtigi Dienscht laischtet. Wel Kigoma z Tansania, Bujumbura z Burundi un Mpulungu z Sambia di ainzige Häfe am See sin, findet s Uf- un s Ablade zmaischt Boot uf em See statt. D Liemba het urspringlig Graf Goetzen hgaiße un isch fu dr Meyer-Werft z Papenburg z Norddytschland churz vor em Erschte Wältchrieg böue wore. S Dampfschiff isch dert ussenander böue, in 5000 Chischte verpackt un derno anne 1914 mit dr Yysebahn, Iberseedampfer un zum Dail z Fueß vu yyhaimische Dreger dur Dytsch-Oschtafrika transportiert wore. Vor Ort isch s Schiff unter dr Laitig vu drei dytsche Mitarbaiter vu dr Meyer-Werft vu neiem am Stade vum See ufböue wore.
Luerenzweiler
Gschicht
Luerenzweiler isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 867/68 as in Wilre (1161: Wilere, 1225: Sancti Laurencii Wilre), Hënsdref anne 853 as Hunanesdorph (1128: Honestorf).
Tanganjikasee
Gschicht
As erschte Europäer sin am 13. Februar 1858 dr Richard Francis Burton un dr John Hanning Speke uf dr Tanganjikasee gstoße, dr Burton het e dodmol fir d Quälle vum Nil ghalte.
Speter isch dr David Livingstone an syne Stade lang zoge. Us syne Ufzaichnige isch dr Name „Liemba“ as regionale Name fir dr sidlig Dail vum See bekannt. Dää Name wird syt 1927 vum friejer dytsche Dampfer gfiert, wu syterhär s Hauptverchehrsmittel uf em See darstellt.
Luerenzweiler
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Luerenzweiler ghert zum Moselfränkisch.
Tanganjikasee
Gschicht
In dr Kolonialzyt isch dr See zue dr Gränze zwische dr dytsche un dr belgische Kolonialbiet wore. Am sidlige un sidweschtlige Änd het s britisch Nordrhodesie e Zuegang ghaa. Dur dr Böu vu Bahnlinie bis an dr See uf dr dytsche un dr belgische Syte het s regional e wirtschaftlige un entwickligsmäßige Ufschwung gee. Im Erschte Wältchrieg het s bis 1915 Kämpf am un uf em See gee, wu mit em Ruckzug vu dr dytsche Druppe ne Änd gfunde hän.
Umwält
Vu 1995 bis 2000 het di initial Phase vun eme Biodiversitetsprojäkt statfunde, finanziert dur s United Nations Office For Project Services (UNOPS), doderby hän alli Aarainerstaate mitgmacht. Ziil isch s gsii, e noohaltig Syschtem zum Management un Erhalt vu dr Artevilfalt z schaffe. Zämme mit zahlryche Inschtitut vu dr Aarainerstaate sin e Raie vu Studie erstellt un e Strategic Action Programm (SAP) veryybart wore. Mit dr Unterstitzig vu dr GEF soll s Projäkt wytergfiert wäre.
Andlauerhof (Münsterplatz)
Dr Andlauerhoof am Basler Münsterblatz 17 isch e historischs Geböid, wo zu de Baasler Kulturgüeter zelt, wo für d Regioon vo Bedütig si.
Gschicht
Dr Andlauerhoof isch as Stadtbalast im Zentrum vo dr Stadt Baasel baut worde und isch vo de fümf ehemoolige Domherreresidänzen an dr Westsite vom Münsterblatz s höggste und grösste Geböid. In dr Zit vor dr Reformazioon isch s dr Sitz vo de Domsänger gsi wie vom Philipp Jakob vo Andlau (Domkantor bis 1532), wo früener im Lichtefelserhoof (Münsterbärg 9) residiert häi.
Dr Johann Jacob Fechter het zwüsche 1764 und 1769 e Hufe Hüüser im Stil vom spoote Barock modärnisiert, under iine au dr Andlauerhoof. Im spöötere 18. Joorhundert het dr Hoof im Achilles Leissler ghöört, wo 1767 Ooberstzumftmäister gsi isch und au anderi wichtigi Böste gfüllt het.
Archeologii
Bin ere archeologische Undersuechig vom Gaarde het mä 1958 Räst vo Hüüser und Geegeständ us dr Zit vo dr Latène-Kultur und vo de Römer gfunde.
Andlauerhof (Arlesheim)
Dr Andlauerhoof z Arlese isch e historische Herschaftssitz und lit am Andlauerwääg 15. Er zellt zu de Baaselbieter Kulturgüeter, won e nazionali Bedütig häi.
Baugschicht
Am Blatz vom spöötere Andlauerhoof isch emol dr Arleshäimer Dinghof gstande, wo gege s Ändi vom 16. Joorhundert an dr bischöflig Hoofmäister Johann Wilhelm Reutner vo Wyyl gange isch, und dä het en 1616 nöi baut. In dr zwäite Helfti vom 17. Joorhundert isch s Geböid im Bsitz vo dr Familie vo Roggebach gsi. 1743 het s dr Domdekan Beat Anton Münch vo Münchestäi kauft und komplett umbaut. Dr Emanuel Büchel het en denn abzäichnet.
1759 het dr Herr vo Goullon dr Hoof kauft und scho 1762/63 an dr Landvogt Franz Carl vo Andlau witerverkauft und dä het en zu sim Landvogteisitz gmacht. Vo denn aa het er «Andlauerhoof» ghäisse. Dr vo Andlau het e Bavillion uf dr Südsite vom Hoof baut und si Frau het zämme mit em Domherr Heinrich vo Ligertz d Gaardeaalaag aagläit, wo hüte d «Ermitaasch» häisst. Iire Soon, dr Freiherr Conrad vo Andlau, isch Generalguwernöör vo de Allierte worde und het vom Andlauerhoof us s Fürstbistum Baasel verwaltet, bis dass es am 20. Merz 1815 ufglööst worde isch. Er het dr Hoof im Stil vom Ampiir umbaut, und nöiji Ställ, e groossi Schüüre und woorschinlig d Remiise nääbedra baut.
Si Soon Franz vo Andlau het 1844 die ganz Liigeschaft de bäide Baasler Spekulante Achilles Bischoff und Johann Jakob Bachofe-Meriaa verkauft. Die häi s im Vicomte Théodore Renouard de Bussière us Stroossburg witerverkauft und vo iim het 1846 d Gmäind e groosse Däil vom Bsitz übernoo, s Guet sälber het dr Johann Siegmund Alioth-Hornung kauft. Vo denn aa häi Familiemitgliider vo de Alioths im Andlauerhoof gläbt und in witer usbaut.
Rumersheim
Rumersheim ìsch dr Nàmme vun denne frànzesche Ortschàfte:
Jochanan ben Sakkai
Dr Jochanan ben Sakkai (hebräisch: יוחנן בן זכאי) isch e jüdische Gleerte us dr erste Generazion vo de Tannaite gsi und het im erste Joorhundert n. d. Z. gläbt.
Dr Rabbi Jochanan ben Sakkai isch dr füerendi Tannait im 1. Joorhundert gsi und gältet as dr Gründer vom Leerhuus z Jawne und as dr Iniziator vo dr Ernöijerig vom jüdische Glaube noch dr Zerstörig vom Tämpel z Jerusalem im Jüdische Chrieg 70 n. d. Z. Dank dere Ernöijerig het die jüdischi Religion chönne überlääbe und si isch d Basis vom rabbinische Juudedum worde. Dr Jochanan ben Sakkai isch usser de Noochkomme vom Hillel dr äinzig gsi, wo dr Eereditel Rabban, unsere Leerer, dräit. Witeri Eereditel von em si Lüüchti vo Israel, mächtigi Süüle und gwaltige Hammer.
Noch rabbinische Bericht häig er sich wääred dr Belaagerig vo Jerusalem für Friide mit de Römer iigsetzt und sig denn vor dr wüetige Bevölkerig im Joor 70 us dr Stadt gflüchtet. Er häig sich drbii dood gstellt und zwäi vo sine Schüeler häigen en us dr belagerete Stadt dräit. Vom Vespasian, wo denn nonig dr Kaiser vo Rom gsi isch, häig er d Erlaubnis überchoo, z Jabne en Akademii z gründe. Es isch aber mööglig, ass er z Jabne interniert gsi isch. Spööter het er z Beror Chail vor de Door vo Jabne gwoont.
Witer verzelle die rabbinische Kwelle, ass er z Jabne anderi Gleerti um sich versammlet het. Zämme häi si sich draa gmacht, d Braxis vom Judedum nöi z definiere: Forme vom Gottesdienst dehäi oder in dr Sünagoge si entwigglet worde wie dr Seder am Oobe und as Uftakt vo Pessach, zum dr Tämpelkult z ersetze. Die rabbinischi Dradizion het denn dr historisch Chärn zun ere Gründigs-Legände usgstaltet.
Jedi jüdischi Gmäind, egal öb in Judäa oder sust nöime, isch schlussändlig autonom gsi. Es git Zwiifel dra, öb d Diasporagmäinde, wo Griechisch gschwätzt häi, überhaupt mit iire Glaubensgnosse in Judäa, wo Aramäisch oder Hebräisch gschwätzt häi, häi chönne kommuniziere.
Mä isch nid sicher, öb dr Jochanan vor em Joor 70 zur Schuel vom Hillel oder sogar zu de Farisäer ghört het. Scho früe het er as Müstiker gulte. Sini fümf wichdigste Schüeler si noch de Pirqe Avot (hebräisch פרקי אבות, dütsch Sprüch vo de Väter), eme Traktat in dr Mischna, dr Elieser ben Hyrkanos, dr Jehoschua ben Chananja, dr Jose dr Briester, dr Simeon ben Nataniel und dr Eleasar ben Arach gsi.
Im ganze si nume wenig vo sine Schüeler iim us Jerusalem gfolgt. Es isch mööglig, ass si gege si Flucht us dr belagerete Stadt gsi si. Ass er gegen e Sonderstellig für Briester gsi isch und er nit us em davidische Gschlächt gstammt het und sälber kä Briester gsi isch, isch woorschinlig dr Grund drfür gsi, ass sich d Briester vo sim Leerhuus distanziert häi. Jabne het sich aber äinewäg zum nöije Middelpunkt vom rabbinische Juudeuum entwigglet mit em Jochanan ben Sakkai as sim gäistige Füerer. Dr Ditel Nasi het er aber nid überchoo.
American Football
American Football (anglisch fìr „Àmerikànischer Füassbàll“), odd’r kurz Football, ìsch a Bàllschportàrt, wo üss da Verainigta Schtààta schtàmmt. ’S ìsch d’ bekànnteschta Wàrianta vun’ra Räihja vu Schportàrta, womm’r àls Gridiron Football bezaichna.
A Football-Schpììl ìsch ìn viar Viartel getailt, wo je 15 (odd’r 12) Mìnüüta düüra. Uff’m Schpììlfald schtehn zwai Mànnschàfta-n-üss je älf Schpììler. Fìr Punkta gwìnna müass a Mànnschàft antwaader dr Bàll ìn d’ geegnarischa-n-Andzoona brìnga odd’r a Field Goal ärziila. D’ Mànnschàft, wo dr Bàll düet bsìtza (Offense, anglisch fìr „Ààgrìff“), kààt Ràuim gwìnna, ìndam sa dr Bàll wìrft (Passing) odd’r aifàch uff’m Schpììlfald làuift (Rushing odd’r Running). Dàs fiahrt schliasslig ze’ma Touchdown odd’r a ze’ma ärziilt Field Goal. D’ Mànnschàft, wo düet vertaidiga (Defense, anglisch fìr „Vertaidigung“) versüacht, dr Ààgrìff z’ hìndra un dr Bàll z’ fànga. Wänn d’ Offense vun’ra Mànnschàft uffs Fald kummt, hàt sa viar Versiach, fìr a Ràuimgwìnn vu zehn Yards odd’r mehr z’ ärlanga. Wänn sa dàs schàfft, noh bikummt sa viar näija Versiach; wänn sa dàs nìt schàfft odd’r dr Bàll dur a Interception odd’r a Fumble verliart, noh därft dr Geegner ààgraifa. Wänn d’ Defense d’ Offense bis ìn ìhra aigana Andzoona z’ruckdrangt un därt dr geegnarischa Bàlltraager fàsst, noh kààt sa a Safety ärziila. Dr Gwìnner ìsch d’ Mànnschàft, wo-n-àm And vu dr Schpììlzitt d’ maischta Punkta-n-ärziilt hàt.
Ìn da Verainigta Schtààta-n-ìsch Football d’ Schportàrt, wo-n-ìm Farnsah-n-àm maischta glüagt wìrd. Bsunders beliabt sìnn d’ Profi-Liga un d’ Üniwärsiteets-Wättbewarwer; ’s gìtt àwwer àui Wättbewarwer fìr d’ Schialer ìm Gümnààsium so wia fìr d’ Hàlbwacksiga. Ànna 2012 hann ìn da USA äbba 1,1 Schialer ìm Gümnààsium Football gschpììlt, un äbba 70.000 Schtüdanta ìn da Üniwärsiteeta. D’ National Football League (NFL) ìsch d’ bekànnteschta Profi-Liiga ìm Lànd; ’s ìsch d’ Schportliiga mìt da maischta-n-Ààhanger ìn dr Walt. S’ Liga-Andschpììl, wo „Super Bowl“ haisst, ìsch ain vu da Schportärraignisser mìt da maischta Züaschàuijer ìn dr Walt. D’ Liiga ärziilt a joohrlig Iikumma vun äbba 15 Milliàrda-n-Öiro — domìt ìsch sa aina vu da finànziäll ärfolgriichschta Schportliiga ìn dr Walt. ’S gìtt àui Profi-Liiga ìn àndra Lander — wia zem Biischpììl ìn Diitschlànd un ìn dr Schwiiz —, àwwer American Football ìsch internàzionààl weeniger bekànnt àls àndra àmerikànischa Schportàrta wia Basebàll odd’r Basketbàll.
Le Perche
Le Perche isch è historischi Grõfschaft im Nordè vo Frankrych, dèrrè irèn Nammè abber au hüt no i sèllèrè als Landschaftsbezeichnung in Gebruuch isch.
Laag
D Perche lyt im Weschtè vom Pariser Beggi bzw. im Südè vo dè Normandy im èm Ärmelkanal bzw. im Nordè vom Loire-Dal sowiè witt öschtlich vo dè Bretagne. D Perche isch è witzogènè Büggele-Landschaft, wo sich vom Ärmelkanal hèr wiè-nèn Keil zwüschè s Pariser Beggè un s Loire-Dal gschobè hèt. Zuèdèm vobindet d Perche d Büggellandschaft vom Massif armoricain, wo sich vo dè Weschtspitze vo dè Bretagne bis i diè öschtlichi Normandy zièt, mit èm Pariser Beggi. Uff dè bolitischè Landchartè spillt d Perche kei Rollè mee, irè Gebièt setzt sich us Deile vo diversè Départements zämmè:
Landschaft
D Perche isch è Land, wo uss èm Huufè Höger un chlynè Büggele bschtòt. Dè högscht vo sèllnè Büggele isch nu hoch; diè durchschnittlichi Höchi vo dè Ortschaftè lyt bi ca. . S Gebièt vo dè Perche isch früèner è Waldland (Sylva Pertica) gsi; hüt isch s hauptsächlich è Weidwǜrtschaftsgebièt, wo durch Stuudèhäg ((bocage)) strukturyrt isch. Diè Huufè Weidè bruucht s, well diè früèner bedütendi Rösserzucht (luèg au bi Percheron-Pfèrd) mittlerwyl durch d Milchwǜrtschaft un d Sauèzucht abglöst worrè sich. È Induschtrialisyrung hèt langè Zit nit stattgfundè, un hèt i dè letschtè Dekadè nur langsam Yzug ghaaltè. Hüt sin großi Deil vo dè Perche im Regionalè Nadurpark Perche integryrt. D Perche berèt i dè Hauptsach uff dè Wǜrtschaftschraft vo dè Buèrè, wo i dè zaalrychè Dörfer läbbèd; Hauptortschaftè i dè Perche sin Nogent-le-Rotrou (ca. 10.000 Ywooner), Mortagne-au-Perche (gèrn au mòl als la coeur du Perche benamst mit ca. 4.000 Ywooner) un Bellême (ca. 1.950 Ywooner zämmè mit Sérigny).
Flüss
D Perche gildèt als weschtfranzösisches Wasserschloss (frz.: château d'eau), wo sowoll è baar Näbbèfluss vo dè Seine im Pariser Beggi wiè au è baar Näbbèflüss vo dè Loire mit Wasser uss sinè zaalrychè Quällè un Bäch vosorgt. Ußerdèmm gön no è baar chlyni Flüssle am Nordrand vo dè Perche bis zum Ärmelkanal abbè, sin also strèng gnõ Strömle.
Wichtigschti Flüss im Yzugsgebièt vo dè Seine sin:
Im Yzugsgebièt vo dè Loire flüèßèd:
Vo dè Küschtèflüss odder Strömle sin zwei z nennè: Beidi Küschtèflüss sin guèt 100 km lang.
Gschichtè
Schu i dè karolingischè Zit isch i dè Perche è Grõfschaft (comté) ygrichtet worrè. I dè Mitti vum 10. Johrhundert isch s Land allerdings zwǜschè m Grõfè Theobald dè Bschiisser vo Blois un èm Normannèhärzog Richard Ooniangscht (reg. 942–996) hart umkämpft gsi. I dè nägschtè Zit isch si bolitisch zweideilt gsi. Dè weschtliche Deil, wo sich d Hèrrè vo Bellême etablyrt hèn, isch unter normannischem Yfluss blibbè; dè öschtliche Deil um Nogent isch abber unter dè Kontrollè vom Grõf Theobald dè Bschiisser blibbè.
Dè Grõf Theobald hèt i dè Burg vo Nogent sin Vasall Rotrou I. als Burghèrr ygsetzt. Sini Èrbdöchter hèt dè Burghèrr vo Mortagne, wo d Burg nördlich vo Nogent lyt, ghürõtè (d Hèrrè vo Mortagne sin zitèwys, abber nit permanènt, als Grõf benamst worrè), wodurrè dè gröschte Deil vo dè Perche in einèrè Familliè zämmègfasst worrè isch. Durch Èrbschaft isch für churzi Zit d Vizegrafschaft Châteaudun (Dunois) dèzuè chò, wo abber gly wègè Erbdeilung widder eigèni Wäge gangè isch. D Hèrrè vo Nogent-Mortagne hèn im 12. Johrhundert in èrè ständigè Fehde gegè d Hèrrè vo Bellême ghaa. Gottfried II. hèt für sin Bsitz als Èrschtè dè Titel von èm Grõfè vo dè Perche (comte du Perche) gfüürt, wo vo siné Nõchfolger wittergfüürt worrè isch.
Nõchdèm s Grõfèhuus uusgschtorbè isch (1227), hèt mò d Perche i d Krondomänè (Domaine royal) übberfüürt. Prinz Peter (Sohn vom Könnig Ludwig IX.) hèt d Perche un d Grõfschaft Alençon im Johr 1269 als Apanage chriègt, d Perche isch abber 1283 wieder i d Domaine royal zrückgholt worrè. Ab èm Johr 1293 hèt d Perche dè Näbbèlinniè vom Huus Valois vo Alençon ghört, wèlli 1525 mit èm Härzog Karl IV. vo Alençon uusgschtorbè isch.
Im 17. Johrhundert sin vill Lütt uss dè Perche uff Kanada uusgwanderèt, dört machèd d Nõchfolger bis hüt èn wesèntlichè Deil vo dè frankokanadischè Bevölkerung uus.
{|
Hèrrè vo Nogent
Fulcois isch wôrschinlich èn Soon vom Vizegrõf Gottfryd I. vo Châteaudun un Neffe vom Hervé II. vo Mortagne. Er hèt d Erbschaft vo sim Onkel aadrèttè, wôrènd in Châteaudun sin ältèrè Bruèder Hugo I. hinnè nõch chò isch. Durch im Fulcois sini Hochzit mit dè Mélisende hèt er Mortagne un Nogent i sinèrè Familliè zämmè brocht.
Touristischi Attraktionè
D Burg (château) vo Nogent-le-Rotrou isch diè gröscht Attraktion vo dè Perche. Diè meischtè Dorfkirchè sin ehemòligi Prioratskirchè mit romanischem Urschprung, wo abber meischtens i dè Chrièg vum 14., 15. un 16. Johrhundert plünderèt worrè sin un/odder gröschtèdeils gschliffè un neu baut worrè sin: Èn Huufè hèn Donnègwölbe uss Holz mit Zuganker a dè Basis; è baar Holzgwölbe sin ornamental aagmòlt (z. B. Combres, La Croix-du-Perche u. a.). D Apsidè vo vill Kirchè sin im 17./18. Johrhundert durch èn Lettner unterdeilt worrè, dört dèhinter isch d Sakrischtei.
Für Tourischtè, wo è bitzeli mee Action wenn, hèt diè dünnbesidelti Perche gnuèg Flächi un Aalaagè für Motocross- un Outdoor-Kart-Rennbaanè z biètè, wènniger Action git s uff dè Golfblätz i dè Perche.
Fèrnschtrõßè
Vyr großi Fèrnvokeersschtrõßè bindèt d Perche a s französisché Strõßènetz aa.
Baanschtrèggè
D Baanschtrèggi Paris-Brescht gòt i dè südlichè Hälfti quer durch d Perche. Uff sèllèrè Streggi vokeerèd Eilzüüg (TER) übber d Stationè Chartres, Courville-sur-Eure, La Loupe, Nogent-le-Rotrou sowiè La Ferté-Bernard i dè Perche un Connerré sowiè Mans im Loire-Dal (Mans hèt TGV-Aaschluss). Ußerdèm hèn d Ywooner vo dè Oscht-Perche d Möglichkeit, dè TGV-Baanhof vo Villiers-sur-Loir für d TGV-Züüg z bruuchè (D Faarzit bis Paris bedrait 42 min.). Sowoll d TGV wiè au d TER, wo vo dè Perche uus gu Paris gän, hörèd im Bf. Paris-Montparnasse in Südweschtè vo dè französischè Hauptstadt uff.
Fritz Brühlmann
Dr Fritz Brühlmann (* 26. Juli 1936 z Schafuuse ; † 9. Juni 2022 z Züri ) isch e Schwyzer Fahrradmechaniker gsii. Anne 1972 isch er dr eerscht hauptamtlige Mechaniker vu dr Schwyzer Nazionalmannschaften im Radsport wore, des isch er mit Unterbrich bis zur Bahn-EM 2015 z Gränche blibe.
Karriere
Dr Fritz Brühlmann isch uf eme Buurehof ufgagse un het Mebelschryner glehrt. Im Alter vu 17 Johr het er as Amateur aafange Laischtigsradsport drybe. Am liebschte isch er uf dr Bahnränne – Sprint, Pinktfahre, Mannschaftsverfolgig un Zwaier-Mannschaftsfahre – uf dr Uffige Rännbahn Züri-Oerlike un im Zürcher Hallestadion gfahre.
No syre aktive Radsportzyt het dr Brühlmann zeerscht in sym Beruef gschafft, wun er glehrt ghaa het. Anne 1967 het en dr domolig Schwyzer Nazionaltrainer Oscar Plattner bäte, bi dr Guatemala-Rundfahrt no dr Reder vu dr Schwyzer Nazionalmannschaft z luege. Aafangs het er in Dailzyt fir dr Schwyzer Radsportverband gschafft, ab 1972 isch er sällem sy eerschte hauptamtlige Mechaniker fir d Nazionalmannschafte in dr verschidene Diszipline wore. Syterhär hän Athlete, wu är no dr Reder gluegt ghaa het, iber 170 Medaille bi Olympischen Spiil, Wält- un Europamaischterschafte gholt, är sälber isch bi iber 100 internazionale Wettbewärb as Nazionalmechaniker vor Ort gsii. Är het au sälber mit Neuerige an dr Rennreder umebäschtelet un het z Züri ne aigeni Wärchstatt ghaa, wun er Reder böue het. Im Schweizer Radsport galt der «Nati-Mech» Fritz Brühlmann als «Legende».
Sy letschte Yysatz fir Swiss Cycling het dr Brühlmann bi dr UEC-Bahn-Europamaischterschafte 2015 z Gränche ghaa. Är isch am 8. Juni 2022 im Alter vu 85 Johr z Züri gstorbe.
Mittelrheinischer Sprachatlas
Dr Mittelryynisch Sprochatlas (dt. Mittelrheinischer Sprachatlas, churz MRhSA) isch e Sprochatlas, wu d Sprochgeografii vu dr ryy- und moselfränkische Dieläkt im linksryynische Gebiet vu Ryyland-Pfalz un im Saarland erfasst. Dr MRhSS isch e Lut- un Formenatlas un stellt di areal un di sozial Dimension vu dr Sprochvariation dar. An däm Projäkt isch am Institut fir Gschichtligi Landeskund an dr Universitet Mainz gschafft wore un s isch syter anne 2002 abgschlossen. Finanziert woren isch s dur di Dytsch Forschigsgmeinschaft.
Method
As Dategrundlag dient em MRhSA di zytlig drännt Erhebig in zwo Ufnahmeserie: d Dateserie 1 umfasst dr Dieläkt vu dr rund 70-Jehrige, ortsgebirtige un ortsfeschte Informante, d Dateserie 2 dr Dieläkt vu dr 30- bis 40-Jehrigen, ebefalls ortsgebirtige Beruefsuuspändler.
Fir d Dateserie 1 sin vu dr insgsamt 2630 Ortschafte vum Arbetsgebiet (Stand 1946) 549 Erhebigspinkt uusgwehlt wore. Dodermit erreicht dr MRhSA fir die Dateserie ne Ortsdichti vu eppe 21 % oder durschnittli 3,2 Erhebigsort pro Gradnetzfäld. Fir d Dateserie 2 isch d Aazahl vu dr Ortschafte us erhebigsökonomische Grind uf 292 verringeret wore.
Zwische 1978 un 1988 sin 2510 Informante befrogt wore. Zerscht emol, in ere erschte Erhebigsserie, isch d Erhebig ganz dr traditionälle Sprochatlante gfolgt: In dr Erhebigsortschafte sin Gruppe vu Gwehrslyt befrogt wore, wu in dr zwote Generation ortsfescht gsi sin, elter wie 70 Johr gsi sin un wu ne manuälle Beruef uusgiebt gha hän (Bure un Handwärcher). In dr zwote Ufnahmeserie isch an dr nämlige Ortschafte un mit dr nämlieg Method e jingeri Informanteschicht befrogt wore. Die Informante vu dr zwote Erhebig sin au in dr zwote Generation ortsfescht un hän au in eme manuälle Beruef gschafft. Im Unterschid zue dr erschte Serie sin si aber zwische 30 un 40 Johr alt gsi un as Dagespändler ortsmobil. Uf em Hintergrund vun ere sonige ufwändige Erhebig leen sich d Uuswirkige zimli gnau abläse, wu ne Altersunterschid un vor allem di areal Mobilitet in dr Ruumstrukture vu dr der Dieläkt verursache.
S Ergebnis vu dr Erhebig isch in eme bimediale Archiv feschtghalte. Des bstoht zum eine us 841 Frogebiecher, wu d Antworte vu dr Gwehrspersone in Lutschrift (IPA) notiert sin, zum anderen us eme Tonbandarchiv vu eppe 2500 Stunde Ufnahmezyt. Dr MRhSA isch dr erscht Sprochatlas gsi, wu di gsamt Erhebig uf Tonband un au original lutschriftlig dokumäntiert het. Im Frogebuech vu dr Dateserie 1 het s 1100 Stichwörter, wu us em Wortschatz vu dr elemäntare mänschlige Läbenswält gnuu sin. Si sin in Abfrogzämmehäng (in Sätz) yybettet un wäre dur Unterstryychig fiirighobe. Nume d Stichwerter sin vum Explorator im Frogebuech notiert wore. Us ökonomische Grind het dr Umfang vum Frogebuech fir d Dateserie 2 uf 440 Stichwerter mieße bschränkt wäre.
D Charte vum MRhSA folgen em Punkt-Symbol-Verfahre. S Ergebnis vu dr dopplete Erhebig sin fir jedes sprochlich Fänomen doppleti Sprochcharte: Eini fir di elter, nit-mobil Generation, eini fir di jinger Generation vu Pändler. Uf em rächte Blatt sin diejenige sprochlige Erschyynige, wu ne Unterschid zum eltere Dieläkt darstelle, rot gsetzt, eso wird em Benutzer dr Serieverglyych lyychter gmacht.
Weblink)
Mittelryynische Sprochatlas
Corserey
Corserey (patois [a kɔʃɛˈrɑ̃]) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Corserey liit ùf, 13 km westsüdweschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg ùf em Hochplateau weschtlich vam Ruisseau des Vaux. Zue de Gmiin Corserey ghöört o d Hofsidlig Grand Clos. Va de Gmiinflechi si 75,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 19,1 % Waud ù 5,2 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Corserey si Prez-vers-Noréaz, La Brillaz, Torny ù Montagny.
Gschicht
Corserey isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1157 aus Corserei (1302 Corserer).
Religion
86,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,3 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 262 Yywoner 96,9 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 1,5 % Tüütsch ù 1,6 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 2 va de 262 Yywohner ggredt.
Vi Hilbert
D Vi “taqʷšəblu” Hilbert-Anderson isch am 24. Juli 1918 uf d Wält cho und am 19. Dezämber 2008 gstorbe. Si isch en US-amerikanischi Frau und en indianischi Kultur- und Sproochaktivischtin, Gschichteverzellerin und Lehrerin gsi.
ihres Läbe
D Vi Hilbert isch vom indianische Stamm vo de Obere Skagit cho, wo im Tal vom Fluss Skagit im amerikanische Bundesstaat Washington läbt. Si isch d Dochter vom Charlie und der Louise Anderson gsi und het vo Geburt häär der yheimisch Name taqʷšəblu gha. Ihre Vater isch Fischer und Bootmacher gsi. D Vi isch in ihrere Jugend i vil verschideni Schuele ggange, dehei het si mit Muetter und Vatter aber nume i der alte Mundart vo de Obere Skagit gredt, und so het si die Muettersprooch besser lehre könne weder anderi Lüüt vo ihrem Stamm.
D Hilbert isch drüümol ghüroote gsi; vom dritte Maa, em Henry Donald Hilbert, eme Agstellte vo der US-Navy, wo si vonnem ane 1945 d Frou worden isch, het si der Familiename, wo si sider treit het. S Hilberts sin z Seattle gwohnt bis ane 2003, wo si wider is Indianerreservat vo de Skagit zrugg ggange sin. D Vi Hilbert het drüü Chind gha. Si het i ganz verschidene Prüef gschaffet.
D Indianerin isch am Änd di Stammeseltischti vo den Obere Skagit und die letschti gis, wo die alte indigeni Stammessprooch, der Skagit-Dialäkt vom Lushootseed, no ganz und mit allne Eigeheite het chönne rede. Und si het das öfentlech und mit Überzüügig gmacht, zum zeige ass es die Minderheitesprooch no git. Zum d Erinnerig a das alte regionale Idiom z erhalte, het d Vi – mit der Hülf vo andernen Autoore und vom Burke-Museum – für ihri Stammessprooch e Grammatik und es Wörterbuech gschribe, und si het Schrifte mit Gschichte und geografische Sache und Fluernäme vo ihrere Heimetlandschaft usegää. Ane 1967 het si der Sproochforscher Thom Hess troffe, wo den grad an ere Lushootseed-Grammatik gschafft het. Är het si in sini Sproochkürs a der Uni Washington mitgnoo und het se scho gly sälber lo Schuel ggä. Füfzää Joor lang, bis 1988, het si a der Uni Sprooche glehrt. D Vi Hilbert het sech der Gruppe vo de yheimische Gschichteverzeller z Seattle und au der nazionale Gselschaft vo de Gschichteverzeller agschlosse.
Wägen all dämm het ere d Regierig vom Bundesstaat ane 1989 der Titel Washington State Living Treasure – uf Düütsch «Läbige Kulturschatz vom Staat Wshington» – gää, und der amerikanisch Presidänt Bill Clinton het ere ane 1994 d Mitgliidschaft i der nazionalen Organisazioon für s Kulturerb vo den USA gää; die Uszeichnig het er d Hillary Clinton persönlech brocht.
Z Seattle het me eme Huus vo der Universiteet der Name vo der Vi Hilbert gää, und au em botanische Garte; dä heisst taqʷšəblu Vi Hilbert Ethnobotanical Garden.
Entlebuch LU
Äntlibuech (amtlech Entlebuch) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Äntlibuech im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
D Gmeind ligt im Südweschte vom Kanton Lozärn an dr Houptstrooss Lozärn–Bärn. Ds gsamte Gmeindsgäbiet isch Hügu- oder Bärgland. Ds Dorf säuber ligt im Tau, wo di Chliini Emme gschaffe het. A dere Stöu, wo di Grossi Äntli vo rächts här i disi iinefliesst. Nach bim höchst Punkt vo dr Gmeind, äm Wissgubergrat (1930 m.ü.M.) a de Gränze zuem Kanton Obwalde, isch d Quelle vo de Grosse Äntli, wo ihrem gänze Louf nach d Gränze zuer Gmeind Hasle biudet. Dr gsamti ooberi Teil vo dr Gmeind isch stark bewäudet und stäuewiis sähr sompfig. In de untärä Zone isch dr Wald grodet worde, um Platz für d Landwirtschaft z mache. De Schlieregrat mit äm Bärnerstig (1649 m.ü.M.) biudet bisch zr Schrotenegg d Kantonsgränze zwische Obwaude und Lozärn. Die füert denn in nordwästlicher Richtig witer zum Wängegrat. Wästlich vom Schlieregrat isch d Quelle vom (Äntlibuecher-)Rotbach. Dä fliesst dur e chliins Hochtau und mündet uf 1158 m.ü.m. vo rächts in di Grossi Äntli. E witere Zuefluess vo dr Grosse Äntli isch dr Älleggbach, wo südlich vom chliine Wiiler Brüedere (7,4 km suedöschtlich vom Dorf; 1079 m.ü.M.) in di Grossi Äntli mündet. Nur wänig witer unte - direkt nördlech vo Brüedere - mündet dr Eibach vo rächts in di Grossi Äntli. Am Hang nördlech öbber däm Abschnitt vo dr Grosse Äntli ligt dr Ortsteil Finsterwald (3,5 km südöschtlich vom Dorf; 1060 m.ü.M.). Dr Fischbach, wo d Quelle von em weschtlich vom Risetestock isch, biudet bisch zu sinere Mündig in d Rüemlig d Gränze zuer Gmeind Wärtistei. Bisch zuem Ghöft Munistei biudet denn dr Rüemlig d Gränze. Zwüsche de Ruemlig und äm Bramegggrat, wo witer weschtlich ligt, lige d Wiiler und Ghöft, wo zäme de Ortsteil Rengg biude. Weschtlich vom Bramegggrat, bisch aane zuer Chliinen Emme, ligt dr Ortsteil Ebnet (4 km nordnordöschtlich vom Dorf; 723-727 m.ü.M.). Ebnet isch e Strassedorf, wo us de Wiiler (vo Süde nach Norde) Mülacher, Ebnet und Bleiki bstäht. Am rächten Ufer vo de Grosse Fontanne ligt d Exklave Dieplischwand (3,8 km suedweschtlich vom Dorf; 808 m.ü.M.). Vom gsamte Gmeindegäbiet wird d Häufti (50,1 %) landwirtschaftlich gnützt. Waud und Ghöuz bdäcke 42,6 % vom Areal und 3,6 % sind Siidligsflächi.
Äntlibuech gränzt an Dopplischwand, Hasli, Mauters, Schüpfe, Schwarzebärg, Wärtischtei und Wouhuuse im Kanton Lozärn - und an d Gmeinde Alpnach und Sarnä im Kanton Obwaldä.
Gschicht
Äntlibuech esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1139 aus Enndlybuch.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 6,7 % gläge.
Religion
87,6 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 4,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,9%, CVP 30,8% , FDP 24,6% , GLP 1,6% , GP 1,5% , SP 3,0% , SVP 34,8% , Süschtigi 2,8%.
D Gmeindspräsidentin vo Äntlibuech esch s Vreni Schmidlin-Brun (Stand März 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,6 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 3366 Iiwohner 96,7 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,4 % Französisch, 0,6 % Italienisch ond 2,3 % anderi Sprache.
Z Äntlibuech redt mer en Dialäkt, wo scho ganz naach am Bärntütsch isch.
Uruguay
De Name
S Land het sin Name vom Fluss Uruguay, wo im Weschte d Landesgränz bildet. Im vollschtändige Landesname wird des dütlich, wills als des Land deffiniirt wird, wo im Oschte vom Fluss Uruguay ligt. De Name Uruguay chunnt us de Sproch vo de Guarani, de Uriiwohner vo dere südamerikanische Region. D Interpretation vom Wort variirt:
Geografii
Uruguay isch näbe Suriname s zweitchleinst Land vu Südamerika; zwar isch au Französisch-Guayana chleiner, isch allerdings kei uuabhängige Staat, sundern e Übberseegebiet vu Frankriich. Näbem fruchtbare Flachland in de Umgebig vum Meer gitt's zwei wälleartigi Gebirgszüg: d Cuchilla de Haedo, wu sich im mittlere Deil vu Uruguay vu Norde noch Süde ziehn, un d Cuchilla de Grande im Oste. De höchst Punkt isch de Cerro Catedral mit 514 Meter. Im Norde gönn d Hügel in di Brasilianischi Hochebeni übber.
Gwässer
Im Süde bis Südweste isch de 300 Killometer lang Río de la Plata. Er isch eigentlig de Zämmefluss vum Fluss Uruguay un em Paraná, erreicht e Breiti vu bis zu 250 Meter un fließt in de Atlantisch Ozean. De zweit groß Fluss, de Río Negro, chunnt vu Brasilie un verlauft vu dört us quer durch s Land, bis er an de Westgränze in de Uruguay fließt.
Zwüsche Cabo Polonio un Punta del Este herrsche sandigi Meerufer vor, wu zahlriichi chleineri Bücht un Laguune hänn. Sälle Landesdeil wird als Riviera vu Uruguay bezeichnet.
Chliima
Uruguay hät e subtropischs, füüchts Chliima; d Temperatuure sin im Summer mäßig warm, d Winter sin niderschlagsriich, d Temperatuure sinke abber fast nie unter de Gfierpunkt. Wäge de diefe Lag isch Uruguay aafällig für e schnälli Veränderig vum Wätter, sodass zum Bispil de Pampero, e Wind us de argentiinische Pampa, chalti Luft bringe cha.
Flora un Fauna, Umwältschutz
Uruguay isch prägt vu de Pampa un ihre Palmewälder, wu allerdings durch d'Landwirtschaft mittlerwiili zruckdrängt wore sin un hauptsächlig no um Castillos, Chuy, Paso de los Toros un de Río Negro z finde sin. Am hüfigste isch d'Butiapalme (Butia yatay), wu 10-12 Meter hoch wird. Ihri Some were als Würzstoff für s Nationalgedränk, de Mate-Tee, bruucht, während us de Frücht alkoholischi Gedränk un Honig gwunne were.
Uugfähr dräi Prozänt vu Uruguay isch vu Wald bedeckt. Wu d Vegetation blibe isch, herrsche dichti, subtropischi Wälder vor. Iiheimischi Tierarte sin u. a. de Pampashirsch, de Graumazama (e Spießhirsch) un s Wasserschwein. De gröscht Deil vu denne Dier läbe, genau wie di meiste Vögel, entlang de Flüss.
Uruguay hät wenig Nationalparks, defür gitt's entlang em Meer un de Flüss viili Natuurschutzgebiet. Sälli sin meistens im Bsitz vu de Ramsar-Konvention.
Ganymed (Mond)
Dr Ganymed isch dr dritt un gröscht vu dr vier grosse Mönd vum Planet Jupiter. Er isch noch vor em Titan dr gröscht Mond in üserem Sunnesystem un grösser - aber liichter - wie dr Planet Merkur.
Entdeckig
Si Entdeckig wird im italienische Glehrte Galileo Galilei zuegsproche, wo anno 1610 si aifachs Fernrohr uf de Jupiter grichtet het. Die veer große Mond Io, Europa, Ganymed un Kallisto werre au als die galileische Mond bezaichnet. Ihr Entdeckig war die aidütig Widerlegig vum aifache geozentrische Weltbild - veer Himmelskörper wu sich definitiv nit primär um d'Erde drehe.
Allerdings het de Dytsch Simon Marius in sinem 1614 erschinene Werch Mundus Jovialis dere Entdeckig fer sich basprucht, indem er behauptet het, die große Jupitermond braits a baar Nächt vor Galilei entdeckt z'ha. Galilei het des azwiflet un het im Marius si Werch als Plagiat bezaichnet. Noch hütigem Wissensstand isch es durus meglich, dass die Mond uabhängig au vu Marius entdeckt worre sin. Jedefalls goht ihr Bnennig uf ihn zruck.
Bnennt worre isch der Mond nochem Jüngling Ganymed, ä Mundschenk vu de Götter un au ainem Gliebte vum Zeus us de griechische Mythologie (Zeus het zwar Fraue fer sini Amoure bvorzugt, aber nit nur). Obwohl de Namme Ganymed braits churz noch sinere Entdeckig vu Marius vorgschlage worre isch, het er sich iber langi Zit nit dursetze chänne. Erst in de Mitti vum 20. Johrhundert isch er wiider in Brüch ku. Vocher sin die galileische Mond iblicherwiis mit römische Ziffere bzaichnet worre un Ganymed war de Jupitermond III.
Die galileische Mond sin so hell, dass mer si braits mit äme Fernglas oder chlaine Teleskop bobachte cha.
Bahndate
Ganymed umchraist de Jupiter imä mittlere Abstand vu 1.070.600 km in 7 Däg 3 Stund un 42,6 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,0015 uf un isch um 0,195° gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt.
Ufbau un physikalischi Date
Ganymed bsitzt ä mittlere Durmesser vu 5268 km un isch dodemit de größt Mond im Sunnesystem. Er isch sogar größer als de Planet Merkur, wobi er allerdings mit sinere gringe Dichti vu 1,936 g/cm3 bloß d'Hälfti vu im Merkur sinere Masse ufwiist.
D'Uswertig vu de Date vu de Rumsonde Galileo wiist druf hi, dass es sich bi Ganymed um ä differenzeerte Körper handelet, wo us veer Schichte ufbaut isch: Ä relativ chlaine Chern us Iise oder Iisesulfid isch vumä Mantel us silikatischem Gstaj umgä. Driber lige ä usdähnti Schicht us waichem Wasseriis oder gar flüsigem Wasser un ä usseri harti Iischruste. Ferner het d'Bahnbwegig vu der Rumsonde chlaini Anomalie im Schwerefeld zaigt, die uf uglichmäßig verdailti Masse hiwiise un in ainzelne Regionen offenbar uf größeri Menge an im Iismantel igschlossene Gstaine zruckgehn. De metallisch Chern isch ä Anzaiche dodefir, dass Ganymed in de Friehzitt vu sinere Entstohig im Innere höcheri Temperature ufgwiise het als mer zvor agnumme het. Datsächlich schint Ganymed ähnli ufbaut z'si wie Io, nur dass er zuesätzlich vu äre Iischruste umgäbe isch.
Im Ganymed si Oberflächi cha in zwai unterschidlichi Regione underdailt werre: Ä geologisch sehr aldi, dunkli Region mit äre große Azahl an Impaktkrater un ä äweng jüngeri, helleri Region mit usprägte Gräbe un Verwerfige. Die baide Regione sin uf tektonischi Aktivitäte zruckzfiehre. Im Ganymed si Oberflächi bstoht us zwai kontinentale Platte, wo sich uabhängig vunänander bwege, wobi an ihrene Randzone Gebirgszüg ufgworfe werre chänne. Dribernus sin Gebite sichtbar, uf dene vor langer Zitt Iis-Lava gflosse si muess (uf de Erde nennt mer sälli Art vu „Lava“ ibrigens Gletscher oder Fluss). Hisichtlich vu de Tektonik ähnelet Ganymed de Erde, obwohl d'Aktivitäte uf Ganymed zum Erligen ku sin. Die dunkle Regione ähnele de Oberflächi vu Kallisto, ä ähnlichs System vu Gräbe un Verwerfige existeert uffem Saturnmond Enceladus und de Uranusmönd Miranda un Ariel.
Baidi Regione wiise ä hochi Azahl vu Impaktkrater uf. Dere ihr Azahl un Vertailig ergän fer im Ganymed si Oberflächi ä Alder vu 3 bis 3,5 Milliarden Johr, verglichbar mitem Erdmond. Debi iberlagere d'Krater d'Gräbe oder werre vu dene durbrochen, was druf schließe losst, dass d'Gräbe ebefalls geologisch ald sin. Denäbe git's au Ischläg vu jüngeren Datum, bi denen Material ussem Undergrund strahleförmig usgworfe worre isch Anderst als uffem Erdmond oder uffem Merkur sin die maiste Krater relativ flach un wiisen kaini Ringwäll oder Zentralberg uf. Offesichtlich het d'Iiskruste iber geologischi Zitrüm nochgä un die Strukture igebnet. Sehr aldi Krater sin nur noch als dunkli Reliefs z'erchenne.
Die größt zsämmehängende Struktur uf Ganymed isch ä dunkli Ebeni, die Galileo Regio gnennt wird. Witerhi sin usdähnti konzentrischi Erhebige sichtbar, die s'Iberblibsel vumä gewaltige Impakteraignis sin, des vor sehr langer Zitt stattgfunden het.
Ganymed roteert in 7 Däg, 3 Stund un 42,6 Minute um die aige Ax un wiist dodemit, wie de Erdmond und die ibrige innere Jupitermond, ä bundini Rotation uf. Si Albedo btrait 0,43, des haißt 43 % vum ifallende Sunnenleecht werre vu de Oberflächi reflekteert. Im Verglich zu de Mond Io un Europa issch si Oberflächi relativ dunkel. D'Oberflächetemperatur btrait im Durschnitt -160° Celsius.
Atmosphäre
Ufnahme vum Hubble-Weltrumteleskop hän Hiwiis uf s'Vorhandesi vu äre extrem dünne Atmosphäre us Sürstoff ergä. S'wird agnU, dass de Sürstoff dur d'Iwirkig vu de Sunnestrahlig uf d'Iischruste entstoht, wobi s'Wasseriis in Sürstoff un Wasserstoff gspalte wird. De flüchtig Wasserstoff entwaicht sofort in den Weltrum, de masserichere Sürstoff wird durch im Ganymed sini Gravitation länger festghalte.
Science-Fiction
Ganymed spilt d'Rolle vumä „Referenzplanet“ oder äre Art zwaite Erde in velen Verzellige vu Philip K. Dick. Dick verwendet praktisch immer Ganymed, um ä usserhalb vu de Erde vu Mensche koloniseerte Himmelskörper in sini Gschichte izbaue.
In 2061 und 3001 (als Fortsetzige vu2001 un 2010) vu Arthur C. Clarke isch Ganymed ebefalls Ort vu große irdische Kolonie.
De dytsch Spilfilm Operation Ganymed handelet vu de Erlebniss vu äre fiktive Rumschiffbsatzig, die vu äre Rais zum Ganymed uf d'Erde zruckkehrt.
I Am (Monrose-Album)
Hendergrond
Us insgesamt 600 Lieder zur Uswahl hend Monrose ehres Aubom zämegstöut. S erschte Lied vom Aubom esch "Strike The Match" ond esch zuglich die erscht Single-Uskopplig gse ond vom Ryan Tedder, de Frontmaa vo OneRepublic produziert worde. S zwöite Lied vom Aubom "A Love Bizarre" esch e Cover-Version vom Prince, wobii die gliche Instrumänt wie bim Vorgänger brucht worde send, esch s Bandmetgliid Guemmour bsonders "stolz" uf dä Song. De vierti Aubom-Song Why Not Us, gschrebe vom Produzänt Guy Chambers, wo scho Songs för de Robbie Williams produziert het, esch als dretti Single erschene. Zuesätzlech esch s Lied e Promotion-Single gsee för de We Love Otto-Versandhandel.
2. September
Dr '''2. Septämber''' isch dr 245. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 246. in Schaltjohr), dodermit blybe no 120 Däg bis zum Änd vum Johr.
Sigismundssäule
D Sigismundsüüle isch es Dänkmool im Härze vo de Stadt Warschau uf em Schlossplatz.
Es isch eini vo de Sehenswürdigkeite vo de polnische Hauptstadt.
Die barocki Süüle isch im Joor 1644 vom Chönig Władysław IV. Wasa für d'Erinnerig a sym Vater Sigismund III. Wasa buut worde, will er Warschau 1596 zuer Hauptstadt bestumme hät.
S zweiehalb Meter höche Dänkmal isch vom italiänische Bildhauer Clemente Molli gmacht worde. S Dänkmal hät es chöniglichs Ornat mitere Chrone uf em Chopf, em grosse Chrüz i de einte Hand, i de andere en Sabel.
D Süüle isch 20 Meter gross und hät vier Dafele dra. Sie zeiged die grösste Leischtige vom Chönig. I dere Uufmachig tuet d Süüle ender anes religiöses Sybol erinnere weder anes nationals Symbol, wo mit de änge Nöchi vom Chönig mit de katholische Chile sicher nöd zuefällig isch.
D Sigismundssüüle isch 1944 vo de Dütsche zerstört worde, aber schoo füüf Joor spöter hät me se fascht am alte Platz wiederuufbuut, ab dänn au als Symbol für de Wiederuufbuu vo de ganz kabute Stadt.
Heimsheim
Heimsa (amtli Heimsheim) isch e Stadt im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Heimsa lyt im Heckegai, rund 15 Kilometer sideschtli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Heimsa sin Rutesheim, Renningen, Tiefenbronn, Mönsheim, Friolzheim, Weil der Stadt un Weissach.
Dr Baan bstoht us 53,5 % Landwirtschaftsflechi, 27 % Wald, 15,9 % Sidligsflechi un 3,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Heimsa ghere kaini wytere Stadtdail.
Gschicht
Heimsa isch zum erschte Mol gnännt wore anne 965.
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Heimsa isch dr Jürgen Troll.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Heimsa ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.