cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alemannen
d Germane vor em Limes
Zum Johr 213 sind große germanische Iberfäll uf s reemisch Land im hitige Bade-Wirtteberg, de Decumates agri iberliiferet. Später hot me die Alamanni gnennt, aber zu dere Zit giits der Name schints no noit. Me hot vor em Limes z Mainfranke, um Wirzburg rum, tatsächlich archäologische Spure vu elbgermanische Iiwanderer gfunde, wo sich zwische de iigsessene Germane niderglo hond und vu dert uus uf Plinderunge i s reemisch Riich zoge sind. D Germane hond dert vor allem Metall (Edelmetall, aber au Bronze und Iise as Rohmatreal) graubt. Si hond aber au Mensche graubt. En guete Iidruck vu dene Ziite giit en Altoor, wo me 1992 z Augschburg gfunde hot. Do stoht druf, das reemische Soldate und Birgermiliz en Trupp vu germanische Juthunge uf em Ruckwäeg vu Italie ufghaalte, dene d Beite abgnumme und Gfangene befreit häb. D Juthunge wered später en Toel vu de Alemanne.
Um 260 rum hond d Reemer no de Limes z Obergermanie ufggäe. Grund wared sicher au d germanische Iberfäll und de wirtschaftlich Nidergang vu de Provinz, aber au en Birgerkrieg im reemische Riich. Me hot oefach nimme gnue Soldate ghet zum die Gränz bsetze. De Rhii isch d nei Gränze wore.
Herkumft
Ab em Johr 289 nenned d Reemer d Germane wisawii vum Oberrhii Alemanne. Woher die Lit gkumme sind, saged d reemische Historiker it. D archäologische Fund zoeged, das es sich hauptsächlich um Elbgermane handlet, also us em Gebiit zwische Elbe un Oder. Die Stämm dert hond wohl greestetoels zu de Suebe ghert. D Suebe sin e germanische Stammesverband, wu noch em Tacitus d Semnone dr Haüptstamm drvu sin. S giit aber au Fund, wo meh us em Norde kummed, oder us de hitige Tschechei. Drum nimmt me aa, das au kleinere andere Gruppe sich mit de Elbgermane im hitige Bade-Wirtteberg niderglo hond. S siht also ganz so us, wi wenn di iigwandrete Lit erst im frier reemische Land Alemanne gnennt wore sind.
D galloromanisch Bevelkerig (romanisiärti Kelte) vum Dekumatland isch zum Deil vorhär scho abgwanderet, erst mit dr remische Besatzig abzoge oder in dr Alamanne ufgange. Im Südschwarzwald hot me offesichtlich no bis is frie Mittelalter romanisch gschwätzt, wel vil Flurnäme ditlich romanische Ursprung hond.
D frihe Alemanne
Bis is 4. Johrhundert hän d Alamanne viil Griäg mit dr Remer ka, meischtens verursacht durch alamannischi Eroberigs- oder Raübzig in Galliä. Zitewiss hets Handel un Üsdüsch mit Galliä gää un aü, ass Alamanne in remischi Seldnerdiänscht iidrätte sin. Vor allem a de neie Gränze hond sich Alemanne als vorgschobene Grenzverteidiger aawerbe lo, zum Bischpiil d Brisigavi. Iber d Zueständ im 4. Johrhundert wisse mer vor allem dur de reemisch Historiker Ammianus Marcellinus. S giit zu dere Zit demnoo e ganze Roie onzelne Gau-Kenigriich: d Briisgauer (Brisigavi), d Linzgauer (Lentienses), d Bukinobante und Raetobarii. Au d Juthunge wered etz als en Toel vu de Alemanne bezeichnet. De Ammianus nennt luter reguli, "Kenigle" wo jeweils iren Gau beherrsched. Die tond sich mol zsamme gege d Reemer, mol it. I de zwote Hälft vum 4. Johrhundert hond Alemanne mit de Burgunder, wo domols am Main gsesse sind, um Salzquelle gkämpft. S hot demnoo kon Kenig vu allene Alemanne ggäe, sondern d Alemanne hond sich i vil verschidene Toelstämm untertoelt.
Velkrwanderig
Um d Mitte vum 5. Johrhundert hot sich bi de ganze Westgermane e wichtige Änderung im Grabbruuch durgsetzt: Au d Alemanne fanged etz große Fridheef aa, wo d Toote it verbrennt wered, sondern west-estlich usgrichtet i Roihe nebednand glegt wered. Des isch deshalb so wichtig, wel die Roiegreberfelder e grooße Quell fir archäologische Fund und s Lebe vu de Leit sind. Ab dere Zit wisse mer archäologisch vil meh iber d Alamanne, irne Sachkultur, Handwerk, Krankete und Sozialstruktur. Dur d Biigabe i de Greber hot me au festgstellt, das im 5. Johrhundert wider neie elbgermanische Zuewanderer, vor allem us em Behmische dezuekumme sind.
Zu dere Zit breitet sich d Alemanne i s Elsass und a de Mittelrhii uus. Am Rhii stoßed se mit de Franke zsammed, und liefered sich immer wider Schlachte mit dene. Am End verliered d Alemanne, und d Grenz zu de Franke isch e Wiile zwische Worms und Mainz. Um 500 erobered d Franke de Norde vum alemannische Gebiit. De Süde stoht no unterem Schutz vum ostgotische Kenig Theoderich. Vu de alemannische Oberschicht flied mänge gi Italie zu de Ostgote, oder gi Thüringe. Aber au s Goteriich kaa sich nimme lang hebe und muss im Johr 537 de Rest vu Alemannie de Franke iberlo.
D alemannische Herzogtimer
Noch em fränkische Herrschergschlächt Merowinger heisst me s 6. und 7. Johrhundert d Merowingerzit. Vu 537 bis 746 isch Alemannia e Herzogtum im Frankeriich gsi. Dr Karl Martell het d Macht vo de Herzög sehr beschränggt und si Nochfolger, dr Karlmann, het ihre Ufstand noch em Dod vom Karl Martell zsämmegschlage und er heig bim Bluetgricht z Cannstatt, so wird verzelt, e Deil vo de alemannische Adlige lo hirichte. Er het Alemannia in zwei Piet deilt und d Franke Warin und Ruthard iigsetzt as Verwalter.
D fränkische Herrscher hond ire Macht gsicheret dur fränkische oder alemannische Adlige, wo se a wichtige Verkehrswäeg aagsidlet hond. Au us andere Toel vum fränkische Riich hot me Lit gholet. Scho im 5. hän d Alamanne aagfange zum id dr Schwiz siidle, im 6. un 7. hän se unter dr fränkische Herrschaft aü s Alpevorland vu dr Schwiz un bayrisch Schwabe bsiidlet. In mänke Gebiit vu dr Alpe, wu hit alemannisch sin, sin romanischi Bevelkerigsräscht sitze bliibe un erscht im Mittelalter alemannisiärt wore.
Herzög unter de fränkische Herrschaft
Anne 915 isch s Herzogtum Schwaben entstande. Zu däm Herzogtum Schwaben hän aü s Elsass, Südbade, dr Zürichgau, dr Thurgau un Rätiä drzue ghert. Großi schwebischi Herrschergschlächter sin d Zähringer, d Staufer un d Habsburger gsii. Mit em Untergang vum staufische Kenigtum 1268 isch aü s Herzogtum Schwabe untergange.
Lodrino
Lodrino isch de Name vo däne geografische Objekt:
Silly-en-Saulnois
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Silly-en-Saulnois lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 250 un 303 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Silly-en-Saulnois ìsch. Silly-en-Saulnois ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Silly-en-Saulnois ghert zem Lorrain.
Elmar Vogt
Dr Elmar Vogt (* 1966 z Schopfe) isch e dytsche Bankchaufmann, Kommunalbolitiker un Haimetforscher.
Lääbe
Dr Vogt isch isch z Huuse ufgwachse un isch e Suhn vum ehmolige Huusemer Burgermaischter Karl Heinz Vogt. Är schafft z Fryburg bi dr Dytsche Bundesbank.
Syt vyl Johr schrybt er in verschidene Zytschrifte un Zytige Artikel zue dr Regionalgschicht, vor allem zue dr Gschicht vu Huuse un zum Johann Peter Hebel. Är isch Mitglid im Vorstand vum Markgrefler Gschichtverain.
Är isch Mitglid vu dr SPD. Vu 1999 bis 2014 isch er fir sy Bartei im Gmairoot vu Huuse ghockt. Zwische 2004 un 2009 isch er zweete Ställverdrätter vum Burgermaischter gsii, ab 2009 derno erschte Stellverdrätter. In syre Zyt as Gmairot isch er unter anderem Mitglid im Finanz- un Verwaltigsuusschuss, im Böu- un Umweltuusschuss, im Kulturuusschuss un im Gmainsame Uusschuss vu dr Verwaltigsgmainschaft gsii, derzue au in dr Hebelkommission.
Dr Vogt isch Vorsitzer vu Aufwind, em Ferderverain vu dr Huusemer Grundschuel.
Om
Om (Sanskrit: ॐ oṃ. auṃ; ओंकार oṃkāra m. "Om-Silbe" und प्रणव praṇava m. gnennt) esch e Silbe, wo be de Hindueschte, Jainas und Buddhischte als heilig gelt.
Klang
De Klang stohd för de transzendenti Urklang; us sine Vibratione esch noch hinduistischem Verständnis s gesamte Universum entstande. Es bezeichnet die höchschti Gottesvorstellig, s formlose Brahman, di onpersönlechi Wältseele. Die omfasst s Riich vo de sechtbare Erschiinige ond s Riich vom Transzendänte.
Gägewart vom Absolute
Om spelt au im Buddhismus, vor allem im Vajrayana als mantrischi Selbe e grossi Rolle. Om esch sowohl es Symbol vo de Form als au es Symbol vom Klang ond bezeichnet d Gägewart vom Absolute. Die heiligi Selbe esch Gägestand vo onzählige philosophische Spekulatione vo de verschedene Glaubensströmige. De Joachim Ernst Berendt vergliicht es met em chreschtleche Amen.
Om (Zeichen)
Im indische Schrefte werd d Selbe Om dor es spezielles Zeiche dargstellt. Das Om-Zeiche i de Devanagari-Schreft (ॐ) werd oft als Symbol vom Hinduismus wohrgno.
Wädenswil
Wädischwil oder au nume Wädi gnännt, amtlich Wädenswil, isch e politischi Gmeind und Chliistadt im Bezirk Horge vom Kanton Züri i de Schwiiz.
Wappe
S Wappe gaht uf d Freiherre vo Wädi zrug. Sit 1240 händ sie nachwiisbar i ihrem Sigel e Mantelschnalle gha. S Sigelbild isch vo allne Rächtsnachfolger vo de mittelalterliche Freiherre überno worde. Die roti Usfüehrig vom Hintergrund und die goldigi Farb vo de Schnalle sind zunere Ziit vo de Landvogtei im 16. und 17. Jahrhundert ufcho. Bis 1933 hät die Schnalle en Querstift ziert. D Gmeindewappekommission, wo für die schwiizerischi Landesusstellig 1939 all zürcherische Wappe bereinigt hät, hät damals auf die älteri Form zruggriffe.
Geographii
Wädi liit am obere lingge Züriseeufer am Zimmerberg a de Autobahn A3 Züri–Chur. Zur Stadt Wädi ghöret au d Ortsteil Au und Berg. Im Kanton Züri isch Wädi mit 1736,34 ha die flächenmässig füfzehntgrösti Gmeind; öpe 1'030 ha dervo wärdet landwirtschaftlich gnutzt und 132 ha sind Wald.
Gschicht
Archäologischi Fund us de Jungsteiziit beleget e früehi Besidlig vo de Halbinsel Au. Wiiteri Fund us de Bronzeziit sowie us de Römerziit (1. Jahrhundert) zeiget, dass s Gebiet vom hütige Wädi siit über 5000 Jahre bewohnt isch.
Imene Stiftigsbrief vom Chloster Fahr, wo d Echtheit devo nöd ganz sicher isch, sind d Freiherre vo Wädi («Wadinswilere») im Jahr 1130 zum erste Mal urkundlich erwähnt worde. Ihre Wohnsitz, d Burg Alt-Wädenswil, händ d Freiherre im 13. Jahrhundert errichtet. 1287 verchauft de letschti Freiherr Rudolf III. mangels Nachkomme d Herrschaft Wädenswil (hütigi Gmeinde Wädi, Richterswil, Schöneberg, Hütte und Uetikon am See) as Johanniterhuus Buebike. Wädi isch e Johanniterkomturei worde. Nach de Reformation händ d Johanniter 1549 d Herrschaft Wädi mit allne Rächt a Züri verchauft. Wädi isch e Landvogtei worde. Für de Landvogt isch 1550 bis 1557 s Schloss Wädenswil erbaut worde. D Burg hät nach eme Tagsatzigsbeschluss müesse gschliift wärde, wil sich Schwyz vom vergrösserte Stadtstaat Züri bedroht gfüelt hät gha.
D Unrue i de Landschaft Züri i de Jahr 1645 und 1646 händ ihre Höhepunkt im Wädenswiler Ufstand gfunde. Züri hät die Unrue mit Hilf vo obrigkeitstreue Untertane, insbesondere denne vo de Grafschaft Kyburg, wo unter Landvogt Johann Heinrich Waser gstande sind, chöne unterdrücke, mit de Folg, dass die zürcherische Untertane im Buurechrieg vo 1653 stillghalte händ.
Nachdem 1798 d Herrschaft vo Züri zämebroche gsi isch, hät de letschti Landvogt, David von Orelli, Wädi müesse verlah. I de Helvetik isch d Munizipalität Wädi Teil vom Distrikt Horge gsi. Nach em Endi vo de Helvetik hat die selbstbewussti Landbevölkerig – vor allem am Zürisee – ihrni neu erworbni Rächt bhalte welle. Gäg das aristokratische Züri isch s 1804 zum bewaffnete Ufstand cho, em Bockechrieg. S Schloss Wädi isch niiderbrännt worde. Eidgenössischi Truppe händ de Ufstand niidergschlage.
I de letschte drü Jahrzehnt vom 19. Jahrhundert hät Wädi im Zug vo de Industrialisierig en starke Ufschwung erläbt und isch zur drittgrösste Gmeind im Kanton Züri worde. D Infrastruktur isch entsprechend usbaut worde: 1872 mit ere private Wasserversorgig, 1873 mit eme Gaswerk, 1875 mit eme Aschluss a d NOB-Iisebahnlinie Züri–Näfels, 1882 mit eme Telefonnetz, 1895 mit eme Elektrizitätswerk. I dene Jahr sind usserdem es Chrankenhuus, Chinderkrippen und s erste Altersheim entstande. Um 1900 hät au d Arbeiterbewegung ihre Afang gno. Ganzi Quartier sind i de erste Jahr vom 20. Jahrhundert neu baut worde, mehreri Schuelhüser sind entstande und en neue Friedhof isch agleit worde. 1903 isch Wädensweil – so hät d Gmeind bis dahin gheisse – in Wädenswil umbenannt worde.
Verschiedeni Iirichtuge vom 20. Jahrhundert gönd uf mäzenatische Aktivitäte vo Industrielle zrug. So händ 1911 Fabrikante s Au-Konsortium gründet, wo de Hügel uf de Halbinsel Au demit erworbe worde isch, um zverhindere, dass das Chliiod überbaut wird.
I de sechzger und siebzger Jahr vom 20. Jahrhundert hät Wädi en wiitere starke Ufschwung erläbt. Insbesonderi im Ortsteil Au sind zahlriichi neui Wohnsidlige entstande. De Ufschwung hät zu ere Umgstaltig vom Zentrum entlang de Hauptverchehrsachse Zugerstrass gfüert, aber au zu Protest bi de Jugend Afang vo de achtzger Jahr. Einzelni Exponente händ später s Theater Ticino gründet.
Uf de 1. Jänner 2019 sind Schönebärg und Hütte uf Wädischwil iigmaindet worde.
Bevölkerig
Endi 2003 hät Wädi 19'461 Iiwohner zellt – dervo 15'175 Schwiizer und 3'886 Usländer – und ghört dermit zu de grössere Schwiizer Städt. I de Au händ 4'840 Persone gwohnt, im Ortsteil Berg 831. 3'865 Iiwohner sind im Bsitz vom Bürgerrecht.
Politik
D Legislative isch de Gmeinderat mit 35 Sitz. Stärchsti Partei isch d SVP mit 8 Sitz. Es folget SP mit 7 Sitz, FDP mit 6 Sitz, CVP mit 4 Sitz, EVP und GP mit je 3 Sitz, s Bürgerliche Forum positives Wädenswil (BFPW) wo numme lokal tätig isch mit 3 Sitz sowie d EDU mit eim Sitz.
Wirtschaft
Charakteristisch isch s Zämespil vo Forschig und Wirtschaft, sit sich Wädi nach em Niidergang vo de Textilindustrie zum Bildigsstandort gwandelt hät. Entsprechendi Initiative werdet vo de Gründerorganisation Wädenswil (grow) gförderet. Gröschti Arbetgeber isch d Hochschuel Wädenswil.
Industri
D Industrialisierig hät Wädi im Lauf vom 19. Jahrhundert zumene Zentrum vo de Textilindustri gmacht. Die textili Heimarbet hät i de erste Jahr vom 19. Jahrhundert en erste proto-industrielle Ufschwung bracht. Zahlriichi Fabrike sind entstande, vo dene die 1833 gründeti Siideweberei Gessner AG no hüt existiert. I de Jahr um 1900 hät Wädi en zweite starke Ufschwung erläbt, wo d Fabrikarbet d Heimarbet ablöst hät. Näbet de Textilindustrie sind d Stärkefabrik Blattmann und d Brauerei Wädenswil wichtige Arbeitgeber gsi. Mitti vo de 1970er Jahr isch es zum Niidergang vo de Industrie cho, wo hüt numme no e unbedütendi Rolle spiilt.
Verchehr
Wädi liegt a de Bahnlinie Züri–Chur und wird vo zwei S-Bahn-Linie vom Zürcher Verchehrsverbund erschlosse. D Schnellzüg Basel–Züri–Chur, wo ebefalls ahaltet, bütet Aschluss a d Strecki Wädi–Eisidle vo de Südostbahn. Vo Wädi us erschlüsset drü Postauto-Linie Hirzel, Schöneberg und Hütte. Innerhalb vo de Stadt stönd de Reisende sechs Buslinie zur Verfüegig. Über de Zürisee verchehret vo Wädi us regelmässig Kursschiffverbindige.
D Autobahn A3 Züri–Chur sowie d Hirzelpassstrass Richtig Sihlbrugg erschlüsset Wädi für de Individualverchehr. Wädi isch die grössti Stadt in Europa ohni Liechtsignal.
Kunst, Kultur
Wädi verfüegt mit em 2003 renovierte Theater Ticino und em Schloss-Cinéma über regional bedütsami Kulturinstitutione. Dernebet sind zahlriichi Kulturveranstalter wie die 1790 gründeti Lesegsellschaft, s Chammerorchester Wädenswil, s Volkstheater Wädenswil, de Konzertveranstalter ArtArena und zwei Jazz-Clubs tätig. Tradition hät d Chilbi jewiils Endi August, wo zu de gröschte Fäst vo de Region zählt. Zu de bekannteste Persönlichkeite us Wädi ghört de Landschaftsmaler Johann Gottfried Steffan (1815–1905).
Schuele, Hochschuele
D Volksschuel bestaht us de drü Stufe Chindergarte, Primarschuel und Oberstufe, wo als drüteiligi Sekundarschuel zäme mit de Nachbergmeinde Schöneberg und Hütte gfüert wird. Während d Primarschuel Teil vo de politische Gmeind isch, bestaht für d Oberstufe e selbständigi Schuelgmeinde.
Zahlriichi Bildigsinstitutione sind z Wädi beheimatet:
Sehenswürdigkeite
Einigi Fabrikantevillene vom 19. Jahrhundert werdet hüt öffentlich gnutzt und sind zuegänglich, drunter d Villa Rosenmatt (Reformierts Chilegmeindehuus) und d Villa Neuhof (städtischs Bauamt). Sie sind vo öffentliche Parkalage umgäh. «Der Gehülfe», en Roman vo Robert Walser, spiilt z Wädi. S Huus «Abendstern» us em Roman chan mer ebefalls besichtige.
Reformierti Chile
D Barockchile us de Jahr 1764/67 isch vom Brückebauer Hans Ulrich Grubenmann erbaut worde. Sie gilt als eis vo sine Meisterwerch und bütet en absolut stützefreie Chileruum mit über 1300 Sitzplätz. D Stuckdecki stammt vom Andreas Moosbrugger.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Wädischwiil ghört zue de Seemundarte.
Suschtigs
Über d Region us bekannt isch d Brauerei Wädi-Brau-Huus, unter anderem dur es Bio-Hanfbier. In Wädi wird zudem Wiibau betriebe.
Wädensville
Siit i de Jahr 1973 bis 1978 entlang vo de Hauptverchehrsachse Zugerstrasse s Zentrum umgstaltet worde isch, beschäftiget unglösti Verchehrsfrage d Politik. 1996 händ derzue all Parteie es «Postulat offene Zentrumsplanung» unterzeichnet, wo aber im Sand verloffe isch. 2002 hät de Stadtrat schliesslich s Planigsprojekt «Wädensville» lanciert. Es dient als Plattform zur Diskussion vo offene Planigsfrage, wo zunere Lösig namentlich am Bahnhofplatz füere söllet. Im Jahr 2006 händ d Iiwohner vo de Stadt entschiede, dass s veraltete Dosebach-Huus am Bahnhof abgrisse wird und stattdesse d Busshaltestell vergrösseret und mit ere Wulche überdacht wird.
Gellert
Gellert cha si
Wädenswil
Fluglärm
Wädi liet im Süde vom Flughafe Züri. En Teil vo de Bevölkerig füelt sich derdurch siit Oktober 2003 vom Fluglärm durch die so gnänti Südaflüg belästigt, wo entgäge de entsprächende Ruumplanig stattfindet. Im Verein Flugschneise Süd - NEIN, wo in Wädi über e Sektion verfüegt, organisiert sich de Widerstand gäg de Fluglärm.
Gellert
Gellert isch dr Familienaame vo dene Persone:
Wädenswil
Sport
De Fuessballclub Wädenswil isch de populärsti Sportverein vo de Stadt und isch Endi vo de achtziger Jahr und Afangs vo de Nünzger de Fuessballverein mit de meiste Mitgliider i de Schwiiz gsi. Die 1. Mannschaft vom FCW spiilt zur Ziit i de 2. Liga.
Erfolgriich isch de Tischtennisclub Wädenswil, wo bereits über mehreri Jahr i de höchste Spiilklass vo de Schwiiz verträte isch.
Sehr beliebt isch de nur a emene regionale Spielbetrieb und Turnier beteiligti Inlinehockeyclub "Schneepilze Wädenswil", wo d'Meisterschaft sechs Mal vo bisher siebe Teilnahme für sich entschiede hät chöne (1999-2001, 2003-2005).
De neusti Sportverein z Wädi isch de Unihockeyclub "Wadin Knights". Er isch im Jahr 2000 gründet worde und ghört hüt mit vier Juniore-, eme Dame- und zwei Herreteams bereits zu de grössere Sportverein am Ort.
De Zürisee aktiv erläbe chan mer im Seeclub Wädenswil. De 1901 gründeti Verein verfüegt über e starchi Regattaabteilig und stellt regelmässig Teilnehmer für Weltmeisterschafte und Olympiade.
Jugend
Mit de Jugendhüser Sust und Adlerburg und de Jugendtreffpunkt i de Au, sowie de Jugenddisco EXIT betriibt d Stadt Wädenswil e aktivi Jugendarbet. Ebeso sind z Wädi au all grössere Jugendorganisatione wie Cevi, Pfadi und Jubla dihei. D Cevi, wo 1862 gründet woren isch, isch ene vo de ältesti Verein z Wädi.
Christian Schmutz
De Christian Schmutz (* 19. Februaar 1970 z Taafersch) isch en Schwyyzer Schurnalischt, Schriftsteler, Tialäktoloog und Kultuurtëëter.
Läbe
De Schmutz isch im fryburgische Seisebizirk uufgwachse und hät a der Uniwërsitëët Fryburg Gërmanischtik und Komunikazioonswüsseschaft gstudiert. Abgschlosse hät er 1995 mit em Lizänziaat. Hütt wont er i de Stadt Fryburg.
Pruefflich isch er syt em Jaar 2000 Täilzyyt-Redakter bi de «Fryburger Naachrichte» und syt 2006 – zäme mit em Markus Gasser und em André Perler – Täilzyyt-Mundaartredakter bim Radio SRF. Si sind under anderem verantwoortlich für d Sändig «Schnabelweid».
Schaffe
De Schmutz schryybt näbed schurnalischtische Täggscht au Büecher und Slam Poetry. Äine vo syyne Romään und zwee vo syyne Spoken-Word-Täggscht sind dezue anen uf Toonträäger usechoo.
Drüberusen isch er der Iniziaator vom Gaschtro- und Kultuurprojäkt Wier Seisler, wo 2011 de Taaferscher Gaschthoof St. Martin übernaa hät. Syt 2012 isch er de Presidänt vo dëm sym Kultuurbiräich. Und als Verträtter vo dëm Projäkt sitzt er au im Voorstand vom Veräin «Marke Senseland», wo d Plattform und s Label «seisler.swiss» träit – daas sell de Seisebizirk und syni Projäkt und Dienschtläischtigen as Margge bikannter machen und fördere.
Tialäktoloogischs
De Schmutz isch hütt dëë Spezialischt für s Seislertüütsch, de hööchschtalemanisch Tialäkt, wo im ganze Seisebizirk, z Gurmus im Seebizirk und zum Täil i de Stadt Fryburg gredt wird. Zäme mit em Walter Haas hät er s über 700syytig Seislertüütsch Wöörterbuech uusgschaffet – s Konzäpt isch vom Haas gsyy, und de Schmutz häts dänn realisiert. S Seislertüütsch Wöörterbuech isch s wüsseschaftlichscht vo alne schwyyzertüütsche Regionaalwöörterbüecher und hät daademit en nöie Standard gsetzt. Näbed de Dissertazioon vom Walter Henzen vo 1927 isch es s wichtigscht Wëërch zu dëre Mundart. Syts im Jaar 2000 s eerscht Maal usechoo isch, häts scho zwoo Nöiuuflaage ggëë.
Syt 2010 schryybt de Schmutz all Monet für s Seisler-Museeum z Taafersch öppis über e seislertüütsches Woort, wo dänn uf de Homepage vom Museeum as «Wort des Monats» publiziert wird. Vo 2012 bis 2015 hät er au i de Fryburger Naachrichte über spraachlichi Theeme plogget. Und für d Promoting-Syyte fribourg.ch hät er en witzige Seislertüütsch-Crashkurs fabriziert. Und 2019 isch s Buech ''Gang ga ggùgge. Senslerdeutsch endlich verstehen'' usechoo.
Literaarischs
De Schmutz hät zwee hischtoorischi Romään gschribe, nämli «Als die Nachtvögel kreisten» (2007 – scho i dritter Uuflaag dusse) und «Bachab. Falli Hölli verschwindet» (2012). S Materiaal für e wyyters Buech, «Spiegelbilder. Lebensgeschichten aus Freiburg» (2014), hät er zäme mit em Daniel Fasel nach de Metoode vo der Oral History zämeträit. I syneren eerschte Verzelig, D Seisler hiis böös (2017), schrybt er über d Tüütschfryburger im Seise-Bizirk, wo sich alewyyl müend weere – gäge di refermierte Bëërner und gäge di wältsche Fryburger.
Dezue anen isch er Ko-Autoor vo vier Theaaterstuck (zäme mit em Mark Kessler), und au Kaländergschichte, Ggabaré- und Liedertäggscht hät er verfasst.
Slam Poetry
Aktyyv debyy isch de Schmutz wyyters i de Slam-Poetry-Szeene. Wil syyni Täggscht uf Seislertüütsch sind, säit er vo sich sälber, er sei en Slämsler (zämezogen us Släm-Seisler). Syt 2009 schryybt und prësentiert er all Jaar äis bis zwäi söttigi Spoken-Word-Projäkt. En ganzen Aabig gfüllt hät «Senslerdeutsch soundet richtig» (2010), und e bsunderi Stoossrichtig händ dänn wider «Sprachspielereien am Röstigraben» (2014) und «Mundart für Welsche» (2015) ghaa.
Publikazioone
Tialäktoloogischs
Romään und Verzelige
Verzelige
Oral History
Theaaterstuck
Spoken-Word-Projäkt
Areuse
D Areuse isch e Fluss im Kanton Nöieburg.
Dr Name vom Fluss isch ane 1280 s erschte Mol als Arosa erwäänt; der Ortsname vom Dorf Areuse unden am Flusslouf scho anne 1178.
D Areuse het iri Kwelle i dr Schlucht vo Saint-Sulpice under em Karschtgebiet vom Jura. Vo Saint-Sulpice uus flüsst si uf Fleurier dur s Daal Val de Travers. Dört chömed d Näbeflüss Buttes und Noiraigue i d Areuse, wo denn dur en tüüfi Schlucht mit es baar Wasserfäll i dr vorderschte Jurachetti uf Boudry abelauft.
I der ängge Schlucht sind schöni Wanderwääg mit spektakuläre und romantische Plätz.
Am Jurasüdfuess chunt dr Fluss südweschtlech vo dr Stadt Nöieburg bim Dorf Areuse im rächt grosse Flussdelta a der Pointe d’Areuse in Nöieburgersee.
Urs Widmer
Dr Urs Widmer (* 21. Mai 1938 z Basel; † 2. April 2014 z Züri) isch e Schwyzer Schriftsteller un Ibersetzer gsii.
Lääbe
Dr Urs Widmer isch uf d Wält chuu as Suhn vum Ibersetzer, Literaturkritiker un Gymnasiallehrer Walter Widmer. Gascht im Huus Widmer isch als dr dytsch Schriftsteller Heinrich Böll gsii. Em Widmer sy Dytschlehrer am Realgymnasium Basel isch dr Autor Rudolf Graber gsii.
Derno het dr Widmer as Verlagslektor zerscht bim Walter Verlag z Oute aagfange, speter isch er zum Suhrkamp-Verlag uf Dytschland gange. Dr Verlag het er bal wider verloo, nit aber d Stadt Frankfurt am Main, wun er vu 1967 bis 1984 as freie Schriftsteller gläbt het. In däre Zyt het er Kritike fir d Frankfurter Allgemeine Zeitung gschribe un het as Dozänt fir neieri dytschi Literatur an der Universität Frankfurt glehrt. Anne 1968 het dr Widmer sy erscht Wärch publiziert, d Verzellig Alois. Im Johr 1969 het er zue dr Mitgrinder vum „Verlag der Autoren“ ghert, wu syni Theaterstucker bis hite uusechemme. Anne 1984 isch er retuurchuu in d Schwyz.
Dr Urs Widmer isch Mitglid gsii vu dr Dytschen Akademy fir Sproch un Dichtig z Darmstadt, vu dr Dytschen Akademy vu dr Darstellende Chinscht z Bensheim, vu dr Akademy vu dr Chinscht Berlin-Brandenburg un Mitglid im Grazer Forum Stadtpark.
Damüls
Dimülsch (amtlich Damüls) ischt a Gmääind im Bezirk Brägaz (Region Brägazerwåld) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Dimülsch ischt a Ströisidlig im Tal vom Argebach, zwüschat da Dimülscher Bärga im Norde und em Läächquellegebirg und dr Glatthorngruppe am Faschinajoch im Süde. Vom Gmääindsbiet sind im Jåhr 1996 18,8 % Landwirtschaftsflächi, 16,6 % Wåld, 62,2 % Ålpa, 0,3 % Sidligsflächi und 2,0 % sunschtigi Flächi gsi. D Nåchburgmääinda vo Dimülsch sind Dornbirn, Laterns, Blons, Fontanella, Mellau und Au.
Urs Widmer
Wärch
Em Urs Widmer sy umfangrych Wärch umfasst Roman, Verzellige, Essay, Theaterstuck un Heerspiil. Sy Sterki isch no dr Literaturkritik s fantasyvoll, ironisch Uusspinne vu triviale Handligsschema vu dr klassische Abentyyr- un Raisegschicht bis hii zue dr Parody und zum Surreale. Dr Widmer het u faire Syte „Fiktion“ welle schryybe, aber doderby au „megligscht vyl gsellschaftligi Wirkligkeit gspirbar wäre loo.“
Damüls
Gschicht
Dimülsch ischt um 1300 vo Walser gründet worda. Zum erschte Mål gnännt worda ischt d Gmääind im Jåhr 1313 (1382 Tumuls).
Urs Widmer
Wärch
E bsundere Yydruck bi dr Rezensänte het sy (pseudo-)autobiografischi Trilogy iber sy Mueter (Der Geliebte der Mutter, 2000), sy Vater (Das Buch des Vaters, 2004) un si sälber (Ein Leben als Zwerg, 2006) hinterloo. Dodin diei dytli wäre, wie s doppelbeedig Spiil vu syne Eltere au sy spetere Schryybstiil beyyflusst heeb. Lies mer dr Roman Der Geliebte der Mutter as autobiografische Text, no diei dr Autor dodin dermit kokettiere, dr Suhn vum yylussryyche Schwyzer Unternämmer un Dirigänt Paul Sacher z syy. D Ambiguität vum Text zwingt nit zuen ere sonige Lääsart, duet si aber uffig heebe.
Damüls
Gschicht
Hüt ischt Dimülsch wäga schinar guata Schneeverhältnis a gäära bsuachta Skisportort.
Verwaltig
Dr Bürgermääischter vo Dimülsch ischt dr Stefan Bischof.
Urs Widmer
Wärch
Sy Theaterstuck Top Dogs, e Sozialsatire, het dr Widmer mit em Reschisseer Volker Hesse bim Berliner Theatertreffe 1997 bresäntiert. Us entlossene Fierigschreft, dr sognännte „Top Dogs“, wäre dert „Underdogs“. In eme Outplacement-Center erlääbe si s Gruuse un s Grotesk an si sälber, wu si Andere dur Entlossig zuegfiegt hän.
Damüls
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Urs Widmer
Wärch
Wie scho sy Vater het au dr Widmer Biecher vu andere Autoren ibnersetzt.
Armenischer Kalender
Dr armenisch Kaländer (altarmenischi Era) isch en Underart vom egüptische Kaländer, e Sunnekaländer ooni Schaltjoor. S Joor bestoot us 12 Mööned, wo jeede 30 Dääg het und eme zuesätzlige Mooned, wo män em epagomenê säit mit fümf Dääg. Dr Nöijoorsdaag fallt uf d Daag-und Nachtgliichi im Früelig.
1461 Joor im armenische Kaländer entspräche 1460 im julianische. Dr hütig Züklus vom Kaländer foot im Joor 552 n. Chr. aa und dr erst Daag vom Züklus isch noch em julianische Kaländer dr 11. Juli 552.
Dr Usgangspunkt vom Kaländer isch dr 11. August 2492 v. Chr., wo dr legendääri Köönig Hayk dr babylonisch Köönig Bel besigt het.
Henry Miller
Dr Henry Valentine Miller (* 26. Dezämber 1891 in Nöi York; † 7. Juni 1980 z Los Angeles) isch en amerikanische Schriftsteller und Mooler gsi.
Si Wärk isch fast usschliesslig in dr Form von ere Autobiografii oder Daagebuech gschriibe und zäigt si Gfüüls- und Gedankewält, wo mänggisch surreal aamuetet. Im Miller sini Schrifte si seer gsellschaftskritisch und psüchoanalütisch. Die verschiidenste Charakter, wo mä in sine Büecher cha finde, häi en unverkennbaari Füsiognomii, wo si drmit s Lääbe mäistere oder draa schitere. Dr Miller het sälber gsäit, ass er s Lääbe äso well darstelle, wien er s erläbt het, und ass er e künstligi Stilisierig häig welle vermiide. Sini Beschriibige vo dr Sexualidäät, wo bewusst provozierend-realistisch si, si Däil gsi vo sine Besträäbige, s bürgerlige Wärtsüsteem, won er as verlooge und falsch empfunde het, z entlarve und dur en Individualismus z ersetze, wo nüchtern und glichzitig poetisch isch.
Dr Miller isch äine vo de bedütendste Schriftsteller vom 20. Joorhundert, het mit siner provokante Sprooch und siner nonkonformistische Haltig und Lääbenswiis vili Autoore vo dr Biit Dschenereischn und vom sogenannte Postmodernismus beiiflusst, wo wien är d Wärt vo dr Middelschichtsgsellschaft verachdet häi. Bekannti Verdräter vo dr Biit Dschenereischn si under anderem d Schriftsteller Jack Kerouac (1922–1969) und Allen Ginsberg (1926–1997) gsi.
Uf Dütsch
D Übersetzige ins Dütsche vom Alexander Koval gälte as mäisterhaft.
13. November
Dr '''13. Novämber''' isch dr 317. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 318. in Schaltjohr), dodermit blybe no 48 Däg bis zum Änd vum Johr.
École nationale supérieure de chimie de Paris
D École nationale supérieure de chimie de Paris isch e Technischi Hochschuel z Paris (Frànkrich). Se isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Écoles ond vo dr PSL Research University.
D ENSCP isch au en dr Conférence des Grandes Écoles ond dr ParisTech, Des isch a Grupp vo allgmoinwissaschaftlich ausgrichdade Enschinörschuala.
Mid ama multi-disziplinären Lehrplaa em Chemiebreich bilded se en drei Joor Enschinör aus, mo drnooch hauptsächle en dr Wirtschaft arboidad. Ziel vo dr Ausbildung isch es sognannde Enschinörsdiplom 'Ingénieur Chimie Paris', mo ama Master endsprichd.
Jakob Joseph Matthys
De Jakob Joseph Matthys (oder au Mathis oder Mathys gschribe; * 12. Dezämber 1802 z Oberrickebach, Gmäind Wolferschiesse; † 9. Meerz 1866 z Stans) isch en katolische Prieschter gsy, wo öppe füfzää Jaar as Kaplaan z Maria-Rickebach und gäge zwänzg Jaar as Kaplaan z Talewìil gwürkt hät.
Won er 1862 vom nöi ggründete Schwyzerischen Idiotikon ghöört hät, hät er inert chürzischter Zyt trotz Chranket e monumäntaals Nidwaldner Wöörterbuech gschribe – en Foliant vo 611 äng gschribene Fooliosyte –, dezue ane na e Tialäktgramatik vo 89 groosse Quartsyte. Das Wöörterbuech isch hüt na äini von wichtigschte Nidwaldner Quäle vo der Idiotikon-Redakzioon, und di (nie uusgwärtet) Gramatik hät Wüsseschaftsgschicht gschribe.
Chindhäit und Stuudium
De Matthys isch en Soo gsy vomene Chlypuur und gly scho nun na Tagnöier Niklaus Josef Mathis und der Anna Josefa, née Chäsli (Käslin). Er isch as aarme Bueb uugwachse, vo Sächsi bis Sächzäni im Häimetoort vo s Mueters Syte, z Beggeried, und vo syne sibe Gschwüschterti sind nu föif über s Jugedalter usechoo. As Bueb hät er em Buochserhorn Gäisse ghüetet, Side gchämt und Bauele gspune und spööter mit sym Vatter ghaarzet, für Tökter und Brantewybräner gwurznet und für Chüeffer und ander Handwëërcher Holz gsamlet. Nachanen hät er sälber taunet.
S isch vermuetli der Oberrickebacher Kaplan Niklaus Josef Imfeld gsy, wo gmërkt hät, was im junge Matthys stäckt. Er hät em ämel de Stanser Maaler Martin Obersteg (de jünger vo de beede) as Gönner gfunde, und esoo hät de Matthys chönen ab em Dezämber 1823 i d Latynschuel z Stans gaa, wo d Kapezyner gfüert händ. Die isch em liecht gfale – statt vier Jaar hät er nu zwäiehalb pruucht, zum s ganz Pänsum z leere. Im Schueljaar 1826/27 isch er am Koleegi Soleturn gsy – und hät deet grad de zwäitletscht Jaareskurs vor em Übertritt an e Hoochschuel biläit. 1828 hät er am Jesuitekoleegi St. Michael z Fryburg gstudiert, vo 1829 bis 31 am Prieschterseminaar z Luzëërn und 1831/32 am Prieschterseminaar z Chuur – deet hät er mit luuter Äiner, aso de Beschtnoote, abgschlosse. Tummerwys isch syn Gönner 1826 gstoorbe, drum hät er näbet em Stuudium na müese Gält as Huusleerer verdiene – und trotz dëre Zuesatzlascht hät er doo au Französisch und na anderi Spraachen afa leere.
As Wallfaartskaplaan z Maria-Rickebach (1831–1845)
Under bessere Voruussetzige hett eson en Spitzeschüeler e glänzigi theoloogischi Kariere vor sich ghaa. Aber de Matthys isch aarm gsy, und er hät sich müese rasch dihäimen um e Pfruend umtue. Aagfange häts ja guet: Am 6. Meerze 1831 hät er di nidrige Weien überchoo, scho am 13. Meerze wird er Subdiakoon, am 19. Diakoon und am 25. Prieschter. Er häts dän aber nu zum Kaplaan praacht, nie zum Pfarer. Am 6. Novämber isch er zum Kaplaan z Niderrickebach (oder Maria-Rickebach, Gmäind Oberdorf) gwelt woorde, wo-n-er as Wallfaartskaplaan gwürkt hät – en eeländi Sach: Zur Kaplanei händ e paar verströiti Puurehööf ghöört, wo völig im Ggaggo uf öppe 1200 Meeter gläge sind, Chind zum Underrichte häts nu zäni ggëë, und s ganz Winterhalbjaar isch niemert da ufe gwallfaartet. I syneren Autobiografy zelt de Matthys sibe Pünkt uuf, wo mer em verschwige heb, wie unattraktyv die Kaplanei effektyv sei – käis Wunder, heg deet niemert ane wele. I dëre Zyt hät er sich i s raschtloos Frömdspraachestuudium gflüchtet. Im Sumer degäge sind d Lüüt vo überall hëër choo, us de ganze katolische Schwyz, us em Elsis, us Schwaabe, us de Niderlande, us Itaalie, und i dëre Zyt isch er us em Bychtablose, Mässläsen und Predige gaar nümen usechoo. D Pfruend isch mit um di 500 Guldi verbunde gsy – vil z wenig für de Matthys, wo für sys Spraacheleere uf en Huuffe tüüri Büecher aagwise gsy isch, wo hät müese syni Verwandten understützen und wo spööter au mit gsundhäitliche Probleem z kämpfe ghaa hät.
S Spraacheleere hät em offesichtlich tüütlich mee Gspass gmachet weder syni Pflichten as Kaplaan – d Rächeschaftspricht über sys gäischtlich Würke faled nämli «usserordeli knapp» uus. Immerhin hät er 1835 en Überarbäitig vom Wallfaartsbüechli vo Maria-Rickebach useggëë, em «fromme Wallfahrter». Daadrin sind di vile Zitaat von griechischen und latynische Chilevättere, Chileleerer und suschtige Chileschriftsteler nöi gsy, won er as Züüge vo de Marye-Vereerig aarüefft – er hät sich aso ganz intänsyv mit dënen ire Wëërch usenandgsetzt. Er hät aso doozmaal nöd nu Unmänge von Spraache gleert, näi, er hät sich au i d Patrischtik inegstürzt.
1835 isch de Matthys zun ere Hauptfiguur im Kampf gägen e nöis Schuelbuech woorde. Deet drin isch de Jesus as Voorbild für d Schüeler ygsetzt woorde, und daas isch halt nöd alewyl ganz i Überystimig mit der offizielle katolische Dogmaatik gsy. Es ghäisst öppe, de Jesus sei flyssig gsy, heb de Leerer guet zuegloset und si vole Wüssbigiird gfrööget, und er sei all Taag wyser woorde – das mäntschelet und hät de Stockkonserwatyve natüürli nöd gfale; de Jesus isch ja zueglych Gott gsy, chan aso nöd wyser wëërde, er wäiss äinewääg scho ales. De Matthys hät sich i dëm Stryt, wo ganz Nidwalde duregschüttlet hät, uf d Syte vo de Gägner gschlage – und die händ sich dän au duregsetzt, wil zletscht au de Bischof vo Chuur s Verschwinde vo dëm Läsibuech verlangt hät. Wie mer us syneren Autobiografy chan useläse, hät de Matthys alem Aaschy naa ghofft, sich daademit bi de Gäischtlichkäit biliebt z mache, das er äntli vo dem langwylige Niderrickebäch ewäg chönn und e richtigi Pfarstell überchöm. Dëë Schuss isch aber äigetli hinenuse ggange, de Stryt um s Schuelbuech hät zletschtemänd sogaar zum Tood vomene Pfarer und eme Leerer gfüert, und de Matthys isch aagfindet woorde, ëër sei gschuld draa. Er isch vo doo a na weniger a d Kapitelversammlige ggange, hät na weniger mit überchoo, was eso laufft und daademit au, wo Pfarstele frei wëëred, er isch na griesgrämiger, luuniger und sürmiger woorde.
Das es dän au na bis 1842 oder 43 tuuret hät, bis s nöi Kaplaneihuus äntli emaal fërtig pouen und ygricht gsy isch, hät em schier de Räschte ggëë. Im nu halbfërtige Huus hät er im Winter nöd chöne häize, und er hät schuurig under Gicht und Rheuma glitte. Kuuren aber isch für en tüür choo, wil er für jede Taag, won er ewägg gsy isch, hät müesen uf äigeni Choschten en Kuraatgäischtlichen aastele. Er hät nu na furt wele – hät sich aber mit sym Sürmle sälber luuter Bariëëren uufgricht. Me hät em zum Byspil di attraktyver Kaplanei z Oberrickebach aapotte, sogaar mit Uussicht uf d Pfarstell vo Wolferschiesse – aber au daa hät er nu Haar i de Suppe gfunde.
As Kaplaan z Talewìil (1845–1864) und di letschte Jaar z Stans
Gäge de Schluss vo synere Zyt z Talewìil hät er dänn daas gmachet, wurum er überhaupt en Artikel i de Wikipedia überchunt: Er hät innert chürzischter Zyt für s Schwyzerisch Idiotikon es risigs Nidwaldner Wöörterbuech gschribe. De Briefvercheer mit em Fritz Staub und dëm sys Inträssi, won em offesichtlich guet taa hät, hät ems mügli gmachet, das Wöörterbuech synere Chranket abzringe: «Immer heftiger pochte der Tod an; es war, als ob der Sensenmann und das Idiotikon mit einander um die Wette liefen. Aber das Idiotikon gewann es.» Zum Wöörterbuech gits aber wyter unen en äiges Kapitel.
Mit de Gsundhäit isch es wyter bachab ggange. 1864 isch er namaal uf Bade go kuure, hät aber scho nach zää Tage wäge Magebluetig und Erschöpfig wider müesen abbräche. Gly drufaben isch er as Kaplaan zruggträtte. Syni letschte bäide Läbesjaar hät er im nöie Spitaal z Stans verbraacht, pflägt vo Ingebooler Schwöschtere – er isch yträtte, vor as de Spitaal scho offiziell offe gsy wëër. Z Graab gläit händs en i synere Häimetgmäind Wolferschiesse. Uf em Grabchrüüz isch en Inschrift gsy, wo syn Brüeder Benedikt – doozmaal Pfarer z Hergiswyl – tichtet hät:
Politisch-gsellschaftlichi Ystelig
As Kaplaan im Nidwalde vom 19. Jarhundert isch de Matthys sicher grundsätzlich konserwatyv gsy. Das gseet mer i sym Ysatz gäge s nöi Leermittel für d Primaarschuel (lueg obe). Aber ganz eso äifach isch es dänn glych nööd. De Biograaf Iso Baumer gseet im Matthys sym Würke z Maria-Rickebach e groossi Skepsis gägenüber Gibättserhöörige, und z Talewìil hät er si starch für s Obligatoorium vom Schuelbsuech von Bueben und Mäitli ygsetzt.
I der Autobiografy list mer uustrückli im § 34 vo sym Zwyspalt:
Reschpäktyv i de hoochtüütsche Wërsioon:
De Dialäktoloog: s Nidwaldner Wöörterbuech und d Nidwaldner Gramatik
Am 12. Septämber schrybt er em Staub en eerschte Brief, im Jäner 1863 läit er em scho e groosses Projäkt voor, was er ales well mache: zeerscht e «fast einfaches Vocabolarium unseres Dialektes», nachane dänn d Redesaarte, en Erwyterig vom Vocabular, alti Woort und Oortsnäme; e Skizze vom Wöörterbuech heg er iez scho, dänn heg er na e Wöörtersamlig vom Karl vo Deschwande, won er wel drinine schaffe; e Gramatik seg au scho im Tue; dänn wel er mit em Abt vo Ängelbëërg Kontakt uufnëë, das dëë d Mundaart vom Chlooschterdoorff uufnämi; und de Johann Ming vom obwaldnische Lungere reschpäktyv spööter Sarne wel d Abwychige vo sym Halbkantoon au na dezuetue… Imene wytere, fascht glychzytige Brief schickt er scho emaal en eerschti Lyschte vo öppe 2500 Wöörter. Und esoo gaats zwüsched Talewìil und Züri hin und hëër, wil au de Staub Ruckfraage macht. De Matthys stürzt sich i d Aarbet, und ändi 1863 oder aafangs 1864 schickt er di letschte Heft uf Züri, so das es am Schluss 611 ticht gschribeni Fooliosyte vole Nidwaldnerwöörter sind. 1864 chunt dänn na e 89-sytig Gramatik, und e paar Gidichtli us em Soleturner Franz Josef Schild sym Großätti aus dem Leberberg hät er au i s Nidwaldnertüütsch übersetzt.
De Staub hät em füfzg Franken und e Fläsche Wy gschickt, was em Mathys groossi Fröid gmachet hät – 50 Franke händ sym Kaplaansloo für 25 gsundi oder 50 chranki Taag etsproche. Spööter hät en de Staub au na zu siich uf Züri yglade – aber daadruus isch nach em gsundhäitliche Fiasko vo Bade (lueg wyter obe) nüüt me woorde. Aber au vom Spitaal z Stans uus hät er namaal mit em Staub über dialäktoloogischi Fraage dischgeriert. De Staub hät em dän uf s Nöijaar 1866 namaal zwänzg Franke gschickt – d Choscht im Spitaal isch nämli uf äin Franke zum Taag choo. Im letschte Brief, won er am 4. Jäner 1866 gschribe hät, verzelt er uf Nidwaldnertüütsch, wies em eso göng, und siniert au echli über d Tialäkt:
De Staub, won en mäntschlichen und liebenswürdige, aber au hartnäckige Charakter ghaa hät, häts mit em Matthys guet chöne – andersch wëër das Wöörterbuech und d Gramatik nöd zstand choo. Er hät realisiert, wëër er daa a der Hand hät; er hät em Matthys Anerchänig ggëë und daademit sys aagschlage Sälbschtvertrouen uufpäppelet. Zur Aaregig hät er em au em Franz Joseph Stalder sys Idiotikon (es Wöörterbuech), dëm syni Dialäktology (e Gramatik) und em Titus Tobler syn Appizälische Spraachschatz vertleent. Im Rächeschaftsbricht vom Schwyzerischen Idiotikon vo 1868 würdiget er de Mäntsch und de Lexikoloog Matthys uusfüerlich und bringt em iedwedi Hoochschetzig etgäge:
Der Iso Baumer hät, mit de Hülff vom Ruedolf Trüeb, s Wöörterbuech und d Gramatik ere gnöieren Überprüeffig underzoge. Trotz gwüssen Yschränkige – de Matthys isch, was d Prëfix und d Suffix aagaat, unglaublich pedantisch gsy und hät asewääg au Woort ggëë, wo äifach konschtruiert sind – schrybt de Baumer, das im Wöörterbuech «eine Unmenge wertvollster Angaben untergebracht» sind. S Bsundrig isch, das es nöd nu e plutti Wöörterlyschten ist. Zum äinte füert de Matthys mit vil Gspüüri und Prëzisioon di verschidene Bedüütigsnuance uuf, und zum andere stelt er si dur Komentäär in en gröössere semantische, sachkundliche und gramatische Zämehang; ja sogaar foneetischi und sozioloogischi Komentäär fëëled nööd. S isch en Jamer, das es nie truckt woorden isch, aber es isch ämel i s Schwyzerisch Idiotikon integriert woorde.
Gnöier aaglueget hät de Gërmanischt und «Idiotikon-Hischtooriker» Walter Haas em Matthys syni Gramatik, und zwaar i de Bisprächig vom Iso Baumer synere Biografy. Er loobt di analitisch Durdringig vom Stoff: Mërkmaal vo de Gramatik sind zum Eerschte di räin sinchroonisch, das ghäisst gägewaartsbizoge Daarstelig, zum Zwäite di äxakt foneetisch Mundartschrybig, zum Dritte di vollständig Abhandlig (Näbesächlichs wird nöd äifach ewäggglaa) und zum Vierte de Hang, so vil wie mügli as Regle z bischrybe. Der eerscht Punkt macht de Matthys modërn – das hett sich nämlich nöd emaal de Jost Winteler trout, wo äigetli as de Bigründer vo der Ortsgramatikschrybig gilt; esoo radikaal sinchroonisch isch eerscht wider der Albert Weber i synere Züritüütsche Gramatik vo 1948 gsy. De zwäit Punkt isch bsunders, wil s doozmaal ja für s Mundaartschrybe weder en Dieth na en IPA ggëë hät. De dritt Punkt füert dezue, das s ganz Spraachsischteem aaglueget wird und nöd öppe nu s Exootisch. Und de viert Punkt hät zur Folg, das de Matthys äifach nüüt verpasst – er notiert zum Exämpel di fynschte morfonoloogische Alternazioonen und i welere Räiefolg di enklitische Pronoome hinderenandstönd. Em Matthys sind luut em Haas waari «Mäischterstuck» graate, öppen i de Klassifikazioon vo de Subschtantyv. Das Tänken i Regle hät natüürli au dezue gfüert, das de Matthys Sache notiert, wo allwääg niemert gsäit hät, öppe d Genityv eisis ‚«eines», vomene, vo äim‘ oder bêdsis ‚«beider», vo beede/bäide‘. Er hät das aber au sälber refläktiert, so säit er, d Voorzuekumpft (s Futurum exactum) sei «nicht beliebt» (i wird g’lobt g’sy g’sy sy), und de Satz, won er über s Partizip Präsens siniert (sîjiid, e Sîjede «seiend, ein Seiender»), schrybt er im Konjunktyv irrealis. Das Übergnau-Sy zäiget aber nu em Matthys syni Bigaabig zur Analyse. Das die Gramatik nie truckt woorden isch, isch aso grad topplet schaad: Andersch as s Wöörterbuech hät si bis hütt nöd emaal en indiräkti Bidüütig überchoo. De Walter Haas aber schetzt de Wärt vo dëren eerschte Tialäktgramatik esoo hööch y, das er e wüsseschaftlichi Edizioon forderet, und zwaar under Yschluss vo de Naachträäg, wo de Matthys em Staub gschickt hät.
De Poliglott: d Autobiografy
De Matthys hät syni Autobiografy i 34 Kapitel undertäilt – und jedes Kapitel hät er in eren andere Spraach gschribe:
Di 35. Spraach isch Hoochtüütsch gsy, das staat überall na näbetdraa.
Was mir über em Matthys sys Spraacheleere wüssed, verdanked mer hauptsächli eme Brief vo 1843 an alt Landame Clemens Zelger, wo vo dëm an Bëërner Oriäntalischt, Grëzischt und Bibliotekaar Ludwig vo Sinner wytergschickt und zletscht im Bund vom 13. Juli 1854 abtruckt woorden isch, s äint und s ander wüssed mer us der Autobiografy und us em Naachrueff i der Obwaldner Zytig ; das wo iez chunt, isch aso nach dëne drei Quäle. – Latynisch hät er aso as junge Puursch gleert (lueg obe, under «Chindhäit») und s eerscht Französisch z Stans, Griechisch hät er z Soleturn gleert, us Fryburg hät de Studänt 1828 sym Gönner z Stans e Tank- und Nöijaarschaarten uf Tüütsch, Latynisch, Französisch plus Italienisch gschickt, und Hebrëëisch isch z Luzëërn dezuechoo. En groosse Täil vo de Spraache hät er aber i säbe vierzä Jaar Spraache gleert, won er z Niderrickebach gsy isch «wie in einer verlassenen Einöde, ohne etwas zu thun zu haben». 1844 fasset er syni Autobiografy dän i 33 Frömdspraache plus Nidwaldnertüütsch ab; i de rächte Spalte wird ales namal uf Hoochtüütsch praacht. Imene Brief an Landmajor Clemens Christen, won er 1843 gschribe hät, redt er na vo drei wytere Spraache, wo-n-er wenigschtens es bitzeli aaglueget hät – daademit wëëred mer bi 36. Was er na z Talewìil, nach lengerem Underbruch, gleert hät, isch weniger klaar, deet hät er ja vill mee z tue ghaa, aber Hinduschtaanisch und d Langue simplifiée (daadezue une mee) sind ämel drunder gsy.
Syni Grundlaage sind Gramatike, Wöörterbüecher und Läsitäggscht gsy. Viles hät er sälber gchaufft; Araabischs und Hebrëëischs hät em de Ludwig vo Sinner gschänkt. Für männgi Spraach hät er aber «kaum eine Grammatik und nur wenig Lesestücke ohne Wörterbuch» ghaa, wie-n-er em Zelger schrybt. Hät er von ere Spraach nu Täggscht ghaa, dänn hät er sich daadruus sälber e Gramatik zämegstelt. Spanisch hät er asewääg gleert, as er s Buech Die Nachfolge Christi uf Tüütsch, Latynisch und uf Spanisch ghaa hät und er die Täggscht mitenand vergliche hät. Zum Änglisch und zum Prowänzaalisch hät er sälber ie e richtigi Spraachleer verfasst, di änglisch 276 Syte tick.