cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Letzte Kaltzeit
Die letzti Chaltzit het öbbe 100'000 Joor umfasst, innerhalb vo dere Zit het s churzzitigi Wermifaase (Interstadial) zwüsche Cheltifaase (Stadial) gee. D Gletscher si widerholt gwaggse und häi sich wider zruggzooge, und d Flora und Fauna si dene Schwankige gfolgt. E Hufe Arte, wo in polaare- und boreale Klima nit häi chönne überlääbe, häi sich zitwis in nöiji Habitat in Refugie in wermere Regioone zruggzooge. S letzte glaziaale Maximum (Last Glacial Maximum, LGM) het vor öbbe 21'000 bis 18'000 Joor gherscht. Au wenn sich die zitlige Ändrige vo de Tämpratuure und Vergletscherige wältwit äänele, git s vo äim Kontinänt zum andere Underschiid in de Detäi.
Witi Landschafte uf dr Ärde si no hüte vo de Folge vo de Vergletscherige vo dere Chaltzit brägt.
D Pflanzewält
D Vegetazioon uf dr Ärde het sich je noch em Klima wo gherrscht het, veränderet. Witi Gebiet vom Land, wo nid vo Iis zuedeckt gsi si, si zu Steppe und Tundra, (Chelti-)Wüesten und Grasland worde. D Waldgebiet und au die dropische Räägewälder si zrugggange.
D Dierwält
Für d Fauna vo dr letzte Chaltzit si Groossdier (Megafauna) charakteristisch gsi, bsundrigs groossi Süügerarte, aber au Vöögel, wo hüte usgstorbe si.
In Öirasie häi Mammut gläbt, Mastodonte, Saiga, Riisehirsch, Sääbelzaanchatze, Höölelöije, Höölihüääne und Höölebäär. In Nordamerika het s Arte gee wie Präriimammut, s Amerikaanische Mastodon, Helm-Moschusochse, Buschoggse (Euceratherium), Riisefuuldier und Riisegürteldier. In Austraalie häi Büteldier grooss wie Naashörner gläbt wie dr Diprotodon und dr Zygomaturus, dr Büteltapir Palorchestes, dr Bütellöi Thylacoleo carnifex, s Riiserattekänguru Propleopus, riisigi Wombat, bis zu drei Meter hoochi Riisekänguru, dr grooss Voogel Genyornis, wo nid het chönne fliege, und dr riisig Waran Megalania.
Wääred und vor allem am Ändi vo dr letzte Chaltzit si e Hufe vo deene Arte usgstorbe. D Ursache si nid sicher, äntwääder si si mit de Umwältverändrige nid z Rank choo oder d Mensche häi sä z fest gjagt, oder e Kombinazioon vo bäide Ursache.
Dr Mensch in dr letzte Chaltzit
Dr anatoomisch modärn Mensch (Homo sapiens), wo as Jeeger und Sammler gläbt het, het sich in dere Chaltziit vo Afrika us über alli Kontinänt vo dr Ärde (mit dr Usnaam vo Antarktika) usbräitet. Dr Neanderdaaler hingeege, wo dr öiropääisch Ruum in dr Eem-Warmzit besiidlet het, isch in dr letzte Chaltzit vor mee as 35'000 Joor usgstorbe.
Kwelle
Dr Ardikel «Letzte Kaltzeit» uf dr dütsche Wikipedia
Jean Bourgknecht
De Jean Bourgknecht (* 16. September 1902 z Friburg im Üechtland; † 23. Dezember 1964 ebd.), vo Friiburg, isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Er isch am 17. Dezember 1959 in Bundesrat gwählt worde. Am 30. September 1962 hät er siis Amt ünergeeh, nachdem er am 3. September zruggträte isch. Während siinere Amtsziit isch er em Finanz- und Zolldepartement vorgschtande.
Jan Stráský
Jan Stráský (* 24. Dezember 1940 z Pilsen † 6. Novämer 2019 z Prag) isch en tschechoslowakische bzw. tschechische Politiker (ODS/US-DEU). Er isch vom 2. Juli bis zum 31. Dezember 1992 de letscht Ministerpräsident vo de Tschechoslowakei ksi.
Läbe
Nach em Studium a de Karls-Universität Prag hät er bi de Tschechoslowakische Staatsbank gschafft. Nach de tschechoslowakische Parlamentswahle hät er 1992 di letscht föderal Regierig bildet und hät nach em Ruggtritt vom tschechoslowakische Präsident Václav Havel am 20. Juli 1992 übergangswiis au d Vollmachte vom Staatspräsident gha.
Nachdem d Tschechischi und Slowakischi Föderativi Republik am 1. Jänner 1993 ufglöst worde isch, isch er vo 1995 bis 1997 tschechische Gsundheitsminister ksi.
Im Jänner 1998 isch er us sinere Partei usträte und isch sithär Präsident vom Klub českých turistů.
Vendlincourt
Vendlincourt, dütsch Wendlinsdorf, isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut.
Geographii
Vendlincourt ligt im Oschte vom Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Vendlincourt isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Aramäische Sprachen
Die aramääische Sprooche bilde e geneetischi Underäihäit vo de semitische Sprooche, wo e Zwiig vom Afroasiatische daarstelle. Aramääisch und Kanaanääisch (dodrzue ghöören z. B. Hebrääisch und Phöniizisch) si d Hauptzwiig vom Nordwestsemitische. D Drennig vom Aramääische vom Kanaanääische het in dr erste Helfti vom 2. Joorduusig v. d. Z. stattfunde. Alli aramääische Sprooche göön uf s Altaramääische zrugg, wo sit em Aafang vom ersten vorchristlige Joorduusig beläit isch.
Us de klassische aramääische Sprooche häi sich im Lauf vo de Joorhundert die öbbe sibzää nöiaramääischi Sproohe vo dr Geegewart entwigglet. Die häi öbbe 550'000 bis 850.000 Sprächer, wo im Glaube nooch mäistens Juude, Christe oder Mandäer, sälte Muslim si.
Die ursprünglige Verbräitigsgebiet lige im Irak, Iran, Israel, em Libanon, Palestina, Sürie und dr Türkei; in dr autonoome kurdische Regioon Rojava in Süürie isch s äini vo de Amtssprooche. Dur Migrazioon (Flucht, Umsiidlig, Uswanderig) si Sprächer vo aramääische Sprooche zerst uf Russland choo, in jüngere Zit vor allem uf West- und Middelöiropa, Nord- und Südamerika und Austraalie.
Die wüsseschaftligi Undersuechig vo dere Sproochgrubbe wird vo dr Aramaistik gmacht.
Ilanz GR
Ilanz (RMS Glion ) isch e politeschi Gmaind im Bezirk Surselva vom Schwizer Kanton Graubünde gsi. Si hät vo 1878 bis 2013 existiert und hät sich us de historische Chliistadt Ilanz/Glion, em Ortsteil Sontga Clau und de Ortschaft Strada im Oberland zämmegsetzt – di letschta baida Ort liggend uf da lingga Sitta vom Vorderrhii, Ilanz uf da rächta Sitta churz vor de Mündig vom Glenner, wo vo rächts us em Lugnez chunnt.
Di ehmolig Gmaind Ilanz isch sit em 1. Januar 2014 en Bstandtail vo da neue politische Gmaind Ilanz/Glion, wo us enere Fusion vo Ilanz mit Castrisch, Ladir, Luven, Pitasch, Riein, Ruschein, Schnaus, Sevgein, Duvin, Pigniu, Rueun und Siat entstanden isch.
Die Verlobung in San Domingo
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt e-ma Pflanzerhaus em franzeesischa Doil vo dr Insel Santo Domingo em Jôhr 1803. Dômôls hend dia schwarze Sklava gega de franzeesische Kolonialherra uffgmuckt.
Erschdr Uffzug
Dr Hoango hôt sich de aufstendische Eigeborene ôôgschlossa, wo gega de franzeesisch Herrschaft kempfet. Drom ischt’r grad et en seim Haus, wia deet dr jong franzeesische Offiziir Christoph von Ried Eilass begehrt. Dr sell ischt uff dr Suache nôch was zom Essa fir a Grubbe vo zwelf Flichtleng, wo jetzt grad ganz en dr Nähe ihr Lager uffgschlaga hend. Dui Mulattin Babekan ond ihr Dechterle ladet da Fremda ei, fir a Nacht ihr Gascht zo sei. D Babekan hofft, dass dr Hoango bald zruckkommt ond da Offiziir ens Jenseits beferdret. Des abr passt dr Jeanne ibrhaupt et. Dera ihr Vadder ischt a reicher franzeesischer Hendler gwäa, ond drom hegt sui koin Hass uff d Franzosa. Ganz entschiida reißt-se em Hoango sei Plakat vo dr Wand, wo der druff gschriiba hôt, dass es de Bewohner vrbodda ischt, ema Weißa Obdach zo gewähra. Dô druff packt d Babekan so an Zorn, dass-se vo ihrer Dochter vrlangt, des Papiir wiidr uffzohenga. Wia-se abr merkt, dass des Vrlanga bei dr Jeanne et fruchdet, endret-se ihr Takdik. Jetzt vrschdellt-se sich ond duat grad so, als wär-se mit dr Handlong vo ihrer Dochter eivrschdanda.
Dr Christoph von Ried will seine Leit uff-em Raschtplatz a schriftlicha Nôchricht zuakomma lau. D Babekan ondrschlegt des Schreiba ond weist da Boda-Bua Nanky ôô, dia Leit zom Bleiba – deet wo-se grad send – uffzofordra. D Jeanne hôt sich en dr Zwischazeit en sellen Fremda vrliabt ond schbiirt, dass der-se au saumäßich gern hôt. Se kommt ihrer Muader uff d Schlich, nemmt em Christoph sein Briaf us-em Vrsteck, rennt em Nanky hendrher ond fordret-en auf, dia zwelf Flichtleng en dr Nacht ens Haus zo lassa. Wia d Babekan merkt, dass der Briaf us-em Schrank vrschwonda ischt, vrlangt-se vo dr Jeanne a Erklärong. Dui behaubdet, dr Offiziir hedd des Schreiba wiidr an sich gnomma.
D Jeanne fleht d Muddergoddes ôô, se meeg-ra helfa, da Christoph zo redda, damit-se an deam seira Seit glicklich werra kô.
Andrea Bogner-Unden
D Andrea Bogner-Unden (* 4. Novämber 1955 z Cannstadt) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Die Verlobung in San Domingo
Zwoidr Uffzug
Grad will d Jeanne em Christoph saga, was-se em Nanky ufftraga hôt, dô kommt dr Hoango ens Haus zruck. Glei wuud’r vo dr Babekan informiirt, was seit seim Weggang älles bassiirt ischt. D Jeanne abr hôt des Gschbräch mitkriagt ond ischt sich bewusst, dass jetzt bloß noh a Lischt ihrn Geliibda redda kô. Schnell packt-se a Soil ond fesslet da Christoph en seim Schlôf. Em Hoango sait-se, se häb sellen Kerle ibrwäldigt. Der dät jetzt nemme abhaua kenna. Wia dô druff dr Hoango mit-ma Messer uff da Schlôfenda zuaganga will, packt-en d Babekan am Arm ond sait, deam seine Leit wäret dussa am Weiher. Bevor’r ombrôcht wuud, sodd’r deane noh a Briafle schreiba, dass-se ens Haus komma sollet. Nô kennt mr dia zwelf au glei ens Jenseits beferdra.
Andrea Bogner-Unden
Lääbe
D Bogner-Unden het 1975 am Gimnasium z Zuffenhausen s Abitur gmacht un derno vu 1975 bis 1981 an dr Universitet Fryburg Bolitik, Gschicht un Sport uf Lehramt studiert. Noch em erschte Staatsexame het si z Rautweil s Referändariat gmacht. Vu 1983 bis 2016 het si an dr Haimeschuel Chloschter Wald Gmainschaftskund, Wirtschaftskund un Sport unterrichtet. Si het vier erwachseni Sihn un läbt mit ihrem Partner z Wald
Die Verlobung in San Domingo
Zwoidr Uffzug
Wia dr Offiziir uffwacht ond merkt, dass’r gfesslet ischt, packt-en d Vrzweiflong. Jetzt glaubt’r, d Jeanne hett-en vrrôôda.
Andrea Bogner-Unden
Bolitik
Syter anne 2011 isch d Andrea Bogner-Unden Mitglid bi dr Griene. Im griene Chraisverband Semmerenga isch si 2016 bis 2015 Vorsitzeri gsii, syterhär isch si Bysitzeri im Vorstand. Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 isch si im Wahlchrais Semmerenga aadrätte un het mit 33,7 Brozänt vu dr Stimmen s Erschtmandat gwunne.
Die Verlobung in San Domingo
Zwoidr Uffzug
D Fortsetzong vom Zwoida Uffzug
Louvigny (Moselle)
Louvigny (ditsch 1915–18 Loveningen, 1940–44 Loweningen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Die Verlobung in San Domingo
Zwoidr Uffzug
En dr Zwischazeit ischt’s em Christoph seim Onkl, ama alda Kolonialoffiziir, glonga, zamma mit a baar Soldada sein Neffa uffzoschbiira ond da Hoango ond d Babekan gfanga zo nemma. Jetzt grad ischt’r drbei, seim Neffa d Fessla uffzoschniira, dô kommt d Jeanne drzua. Wia dr Christoph sei Benommaheit abglegt hôt, ziagt’r sei Pischdol ond druckt ab. Dô druff senkt d Jeanne uff da Boda. Se vrsuacht noh, ihrem Geliibda zo saga, dass ihr Handlong seira Reddong golda häb, abr dôzua hôt-se koi Kraft meh. Dr Christoph abr merkt, dass sui ehn et vrrôda hôt. En seine Ärm haucht-se vollends ihr Leaba aus.
Payerne
Geografi
Payerne bstoht us dr glychnamige Stadt un dr vier Wyler, unter anderem Vers-chez-Perrin. D Gmaiflechi umfasst 66,5 % landwirtschaftligi Flechi, 14,7 % Wald, 17 % Sidligsflechi un 1,8 % sunschtigi Flechi.
Die Verlobung in San Domingo
Musik
Dui Opr isch zemlich konvenzionell gschriiba. Formal zeigt sich des dô drô, dass-se aus Aria, Duett, Rezitativ, Ensemble-Szena ond so weidr zammagsetzt ischt. D Musik isch weitgehend tonal ond klengt schbätromandisch mit a baar verischdische Element. Drom schbricht-se au soddiche Leit ôô, wo normalerweis mit dr moderna Musik et viil ôôfanga kennet. A bsondrs deitlicha Roll em Orkeschtr schbiilt s Schlagwerk.
Payerne
Gschicht
Payerne isch zum erschte Mol gnännt wore anne 961 (Kopi 12. Jh.) as ecclesie sancte Marie Paterniacensis (1049 in loco Paterniaco) Bis 1806 het Corcelles-près-Payerne zue Payerne ghert..
Burgunder Einschnitt
Mit Burgunder Iischnitt bezeichnet me historisch s Gebiet zwische Biel und Soledurn, wo nördlich von dr Aare dur dä Fluss und dur de Jura iigrenzt wird.
Fastnacht in Schwaben
D schwäbisch Fasned isch ebbes andrs als dr Karneval em Rheinischa. Ond des hod ned blos mid de Zeida z doa, mo ondrschiedle sen: em Rheinischa fangd s am 11. Novembr aa, em Schwäbischa noch Dreikönig (6. Januar). S End isch bei boide Bräuch s gleich: dr Aaafang vo dr (Ooschdr-) Faschdazeid, mo vo Ooschdra abhengd.
Andrea Bogner-Unden
Bolitik
Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport.
Fastnacht in Schwaben
D Schwäbisch Alemannische Fasned ghaird zom Immaterielle Kulturerbe vo dr UNESCO.
Neuler
Nuiler (amtlich Neuler) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Burgunder Einschnitt
Über Jahrhunderti weg isch denn dä Burgunder Iischnitt in verschiidene Forme beschtoh bliibe. Prägend isch vor allem d Bischtums-Grenze zwische de Bischtümer Lausanne und Basel gsii, wo im Mittelalter no en politischi Bedüütig ghaa het. Während dr Karolinger Ziit und schpöter isch es zuesätzlich d Grenze zwüschem alemannische Buchsgau und em burgundische Waldgau gsii. Und bsunders bemerkenswärt: Es isch au en churze Grenzabschnitt von dr karolingische Reichsteilig vo Ribemont gsii. Schpöter unter de Ottone denn eine zwischem Herzogtum Schwabe und em Königriich Burgund. Skurril isch: S Soledurner St. Urse-Schtift het damals Grundherrschaft sowohl nördlich wie südlich von dr Aare ghaa, d. h. teilwiis im Königriich Burgund, teilwiis im Herzogtum Schwabe. Schpöter im Mittelalter, bii de Kantons-Bildige, het dr Siggere-Teil vom Burgunder Iischnitt denn d Grenze zwische de Kantön Bärn und Soledurn bildet.
Neuler
Geografi
Nuiler leit auf eme Hecherugga zwische Kocher ond Jagscht, rond sibe Kilometer sidweschtlich vo Ellwãng. D Nochbergmoede vo Nuiler send Rosenberg, an Ellwangen, Rainau, Hüttlingen, Abtsgmünd ond Adelmannsfelden.
Vo dr Gmarkong send 50,3 % Landwirtschaftsfleche, 41,9 % Wald, 7,4 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Nuiler gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Bronnen, Ebnat, Gaishardt, Leinenfirst, Ramsenstrut ond Schwenningen, s Gheft Haldenhof ond d Wohnblätz Adlersteige, Binderhof, Burghardsmühle, Burgstall, Himmelreich, Kohlwasen, Pfaffenhölzle ond Schönberger Hof.
Fastnacht in Schwaben
Gschichd
D Fasned hod ihre Aafäng em Middlaldr. Vor em Faschda hod ma s Essa, mo en dr Faschdazeid vrdorba wär, en ama Feschdle vrbrauchd.
Neuler
Gschicht
Nuiler ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1113.
Verwaldong
Nuiler hot mit dr Stadt Ellwãng ond dr Gmoede Adelmannsfelde, Elleberg, Jagschtzell, Raenao, Roäseberg ond Weert a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Fastnacht in Schwaben
Gschichd
D erschde Brichd vo ara Fasned kommad 1487 aus Waldsee, ond au vo Vrboot fend ma aus Wãẽgaade 1525 Schbädr isch d Fased au amol vrbodda worra. Nooch ara Zeid, mo se d Fasned am Karneval grichdad hod, isch heid wiedr meh Oigaschändigs z fenda.
D Figura wurzlad en viele Quella. Do isch oimol s Krischdadom mid de Deifl ond Hexa, ond drneba d Gridig an dr Obrigkeid mid em Lächerlemacha vo Aaordnonga. Ofd wurd des en dr Form vo Narragrichd gmachd.
Payerne
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 34,6 % gläge.
Fastnacht in Schwaben
Gschichd
A Zsemmahang mid de Maska vo de Perchta wurd vo de Forscher ned gseha.
Louvigny (Moselle)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Payerne
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 2,6 %, FDP 21,7 %, GLP 2,7 %, GP 5,8 %, SP 23,7 %, SVP 27,2 %, Sunschtigi 2,2 %.
D Burgermaischteri vu Payerne isch d Christelle Luisier-Brodard (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 7294 Yywohner 83,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,4 % Dytsch, 3 % Italienisch un 10,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Neuler
Verwaldong
D Schuldese vo Nuiler ischt d Sabine Heidrich.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Nuiler ghert zom Schwäbisch.
Rainer Fribolin
Dr Rainer Fribolin (* 1956) isch e dytsche Lehrer un Autor.
Louvigny (Moselle)
Geogràfi
Louvigny lijt 18 Kilometer sìdlich vun Metz àn dr Granz zem Département Meurthe-et-Moselle uf re Heche zwìsche 172 un 244 m ìwer em Meeresspiejel. D Seille bìldt d weschtlich Granz vum Bànn.
Rainer Fribolin
Lääbe
Dr Fribolin isch z Haltige ufgwagse. Noch em Abitur am Kant-Gimnasium z Wyyl am Rhy het er an dr Uniwersitet Fryburg Romanischtik un Germanischtik studiert. Är isch in d Schwyz un het z Züri s Gimasiallehrerdiplom gmacht. An dr Uniwersitet Züri het er bim Peter von Matt promowiert iber „Franz Innerhofer und Josef Winkler. Die moderne bäuerliche Kindheitsautobiographik vor dem Hintergrund ihrer Tradition vom 16. bis zum 20. Jahrhundert“. Syter anne 1983 het er mit syre Schwyzer Frau z Züri gläbt. Mit ire het er zwoo Dechtere. Är het as Beruefsschuellehrer am Gwärbli-induschtriälle Bildigszäntrum z Zuug gschafft. No syre Pensionierig anne 2019 isch er retuur gange uf Dytschland un wohnt syterhär mit syre zwoote Frau im Chandermer Ortsdail Wollbach-Egisholz.
Louvigny (Moselle)
Gschìcht
Ìm Johr 1552 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Fastnacht in Schwaben
Auswahl
D aufgfiehrde Aaläß sen nadierle blos a Auswahl.
Rainer Fribolin
Lääbe
Dr Fribolin het si scho ase jung fir Lieder vu Liedermacher un Singer-Songwriter inträssiert. Mit 16 Johr het er sy erscht aige Lied zue dr Gitarre gschribe. Anne 2021 het er bim alemannische Dialäktwettbewärb Alemannisch läbt! mit „das machsch du“ dr dritt Blatz in dr Kategory Lyrik gwunne.
Louvigny (Moselle)
Verwàltung
vun Louvigny ìsch. Louvigny ghert zem Kommünàlverbànd.
Verkehr
Z Louvigny hàt s dr TGV-Bàhnhof Lorraine TGV. Vier Kilometer eschtlich vum Dorf lijt dr Flughàfe Metz-Nancy-Lothringe.
Fastnacht in Schwaben
Z
Zom Aafang
Louvigny (Moselle)
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Louvigny ghert zem Lorrain.
Fastnacht in Schwaben
Leikirch
En Leikirch hod s:
Mondergenga
En Mõndergenge isch s Bronnschbrenga Brauch.
Schemmbärg
en Schemmbärg hods
Singe (Hontes)
Z Singe (Hontes)
Õlenga
Z Õlenga hod s
X, Y
Koine Aidräg
Karbätsch
D Karbätsch isch a Beitsch, mo ma en dr Fasnet zom Knalla nemmd.
Maskaabschdauba
S Maskaabschdauba zom Aafang an Dreikönig isch weidvrbroided.
Narragrichd
D Narragrichd fend ma en z. B. Schtocke, Grosslfenga, Todtnau, Pfulladorf (am Schmotzige Dunschtig), Düenge (Malefiznarrengrichd am Fasnedssamsdich), Mässkirch (Gericht vo de Nasenschleifer am Schmotzige Dunschtig) odr Konschdanz (Jakobiner-Tribunal am Schmotzige Dunschtig)
Leihhäser
Zom Aafang Zom Aafang vo dr Ordslischd
Zunfdadressa
Zom Aafang
Aamergonga
<references group=A />
Susanne Bay
D Susanne Bay (* 5. Jänner 1965 z Craalse) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si im Wahlchrais Haalbrunn s Erschtmandat gwunne.
Lääbe
D Bay isch s erscht Chind vu ihre Eltere un het no ne Brueder un e Schweschter. Si isch aafangs in dr Haimetstadt vu ihre Mueter Craalse ufgwachse, syt ihrme 5. Lääbesjohr derno z Haalbrunn, dr Haimatstadt vu dr Vatersyte här. Si isch z Haibrunn uf d Dammgrundschuel, derno ab 1975 uf s Justinus-Kerner-Gimnasium, wu si anne 1984 s Abitur gmacht het. Vu 1984 bis 1986 het si bi dr Gmai Daale un derno bim Landratsamt Haalbrunn dr Vorberaitigsdienscht fir dr ghobene nittächnische Verwaltigsdienscht gmacht. Vu 1986 bis 1988 het si an dr Fachhochschuel fir effetligi Verwaltig z Ludisburg Verwaltgswirtschaft studiert un as Diplom-Verwaltigswirti (FH) abgschlosse. z Dibenga het si derno vu Novämber 1988 bis Mai 1992 as Laiteri vum Sachbiet Huushalt un Innere Dienscht bi dr Bundesforschigsaastalt fir Viruschrankete vu dr Dier gschafft. Vu 1992 bis 1998 isch si in Elterezyt gsii un in däre Zyt au mit ihrem Mann un dr erschte Dochter retuur gange uf Haibrunn. Ab Juli 1998 isch si bi dr Bundesforschigsaastalt beurlaubt gsii un het näbehär e Verwaltig fir di nei grindet „Offene Hilfen gGmbH“ ufböue, ere ambulante Hilf fir Mänsche mit ere gaischtige Behinderig. Anne 2013 isch si us em Beamteverhältnis uusgschide un het ab do hauptberuefli bi dr Offenen Hilfen gschafft, in dr Hauptsach zueständig fir d Finanze.
Bolitik
Syter anne 2009 isch d Susanne Bay Mitglid bi dr Griene un syt 2011 isch si Mitglid vím Vorstand vum Ortsverband Haalbrunn. Syt 2009 isch si z Haibrunn Stadtreeti, syter 2011 as Fraktionsvorsitzeriu vu dr Griene-Fraktion. Bi der Landdagswahl 2011 isch si zum erschte Mol im Wahlchrais Haalbrunn fir di Griene aadrätte, isch aber nit gwehlt wore. Bi dr Wahl 2016 het si schließli s Erschtmandat gwunne.
Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Finanze un im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, un si isch au Mitglid im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW II“. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Bresidium, im Ständige Uusschuss, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Sozials un Integration, im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Petitionsuusschuss, im Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notparlament) un au im Untersuechigsiusschuss „Zulagen Ludwigsburg“
Sunschtigs Engaschmänt
D Bay isch Vorsitzeri im Förderverein der Offene Hilfen gGmbH – Angebote für Menschen mit einer geistigen Behinderung e. V., Vorstandsmitglid bi dr Suchtprävention Heilbronn e. V. un Schatzmaischteri vu dr Otto-Kirchheimer-Stiftig. Si isch Mitgrinderi un Mitglid vu dr Känguruh-Kulturinitiative für Kinder e. V., derzue isch si Mitglid im Förderkreis Dammgrundschule Heilbronn e. V., im Gaffenberg Fördervereins e. V., im Förderverein Mönchsee-Gymnasium Heilbronn e. V., bi dr Naturfrynd un bi Greenpeace.
Dernäbe isch si Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Beteiligungsgesellschaft Stadt Heilbronn mbH, im Ufsichtsrot vu dr SLK-Kliniken Heilbronn GmbH un im Ufsichtsrot vu dr Regionalen Gesundheitsholding Heilbronn-Franken GmbH, derzue stellverdrättend Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Stadtwerke Heilbronn GmbH.
Platter
Platter bezäichnet:
Platter isch dr Familienaame vo deene Persone:
Der liebe Augustin
Der liebe Augustin stoht fir:
M
M isch dr zwölft Buechschtabe vom klassischen und dr drizäht Buechschtabe vom modärne latinische Alphabet.
S M isch en Konsonant. Es het i tüütsche Teggscht e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 2,53 Prozänt. Dr Buechschtabe ist do drmit de 14.-hüüfigsti im Düütsche.
Gschicht
Im proto-semitische Alphabet zeigt me de Buechstabe als Wällelinie dar; er schtaht für Wasser. Im phönizische Alphabet isch dadruus de Buechstabe Mem, wo au Wasser bedüütet, worde. Zum en besser chönne schrybe – vo rächts nach linggs – isch di Wällelinie uf dr rächte Syte mit eme Aaschtrich versehe worde. S Mem isch für de Luutwärt [m] gschtande. De Luutwärt vom Buechstabe isch bi allne spötere Übernahme vom Alphabet dur anderi Völcher glych blibe.
S Mem isch i s griächische Alphabet als My übernuu worde. Am Aafang isch es wiä s Mem mit eme Aaschtrich geschribe worde, bis zum klassisch-griächische Alphabet isch denn aber au di linggi Syte nach unne zoge worde. Möglicherwys isch defür de Wächsel vo dr Schrybrichtig uf d form vo linggs nach rächts verantwortlich, doch au en Wächsel vo de Schrybwärchzüg chunt als Ursach i Frag.
I s etruskische Alphabet isch no di früehgriächischi Variante vom Buechschtabe übernuu worden, wo em Mem ähnlich isch. D Latiner hend erscht di etruskischi Variante übernuu.
Philipp Etter
De Philipp Etter (* 21. Dezember 1891 z Mänzige; † 23. Dezember 1977 z Bärn), isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1939, 1942, 1947 und 1953 und Vizepräsident i de Jahre 1938, 1941, 1946 und 1952.
De Philipp Etter liit begraben uf em Berner Bregartefridhof.
Saxophon
S Saxophon (nõch reformyrter Schriibwys au Saxofon) isch è Musiginschtrumènt uss Messing. S Roor isch konisch, es wittet sich also zum Ènd hy uff. Dõdemit unterschydèt sich d Bauwys vom Saxophon öppè vo dè zǜlindrischè Klarinettè. S Saxophon ghört dè Definition nõch, anderscht als sin metallischè Korpus vomuètè lòt, zuè dè Familliè vo dè Holzblõsinschtrumènt, well dè Dòn mit èm Roorblättle gmacht wörd.
Gschichte un Allgmeines
S Inschtrumènt isch als „Saxophon“ vom Belgièr Adolphe Sax (eigèntlich Antoine Joseph Sax) im Johr 1840 erfundè un am 21. März 1846 unter dè Nummèrè 3226 u Frankrych patentyrt. Im Badèntaadrag begründet dè Sax sini Erfindung mit èm Fäälè vo guèt klingendè Holzblõsinschtrumänt i dè düèfè Laag un hèt mit dè Erfindung vom Saxophon è Holzblõsinschtrumènt kreyrè wellè, wo klanglich zwǜschè m „wärmend-biègsamè“ Klang vo dè Klarinèttè un èm ehnder durchdringendè, nasalyrendè Sound vo dè Oboè lyt.
S èrschte vo Adolphe Sax baute Saxophon isch è Bassinschtrumènt in C. Er hèt s neue Instrumènt vo vorneiè für d Stimmlagè vo Sopran bis Subkontrabass konzipyrt, je abwechsèlnd im Quart-/Quintabschtand. Dõdeby hèt er d C/F-Stimmung für dè Gebruuch im Symphonyorcheschter vorgsää, wôrend d B/Es-Stimmung für d Milidärmusig denkt gsi isch. Diè C- un F-Inschtrumänt wörrèd hüt kaum nò hèrgschtellt un hèn niè diè Bedütung ghaa, wo si nõch irèm Erfinder hättèd haa söllè. Einzig s C-Melody-Saxophon isch bis i d 1950er-Johr baut und im Jazz ygsetzt worrè, vor allem im Swing.
Dè Sax hèt mit sim Zwitter-Inschtrumènt uss Holzblõs- un Blèchblõsinschtrumènt è Revolution vo dè Blõsorcheschter-Inschtrumentyrung blaant, wa uss dè Abdeggung vo dè komplèttè Orcheschter-Skala (Sopran bis Subkontrabass) resultyrt hèt. Um sèlli Revolution in Schwung z bringè, sin zuè sèllèrè Zit komplètti Saxophon-Orcheschter uff d Bei gschtellt worrè. Allerdings hèt d Revolution schlièßlich nit stattgfundè.
Anno 1929 hèt dè Henri Selmer d Pariser Wärchschtatt vom Adolphe Sax übbernõ un isch zum offizièllè Inhaber vom Sax sinè Badènträcht worrè. 2010 hèt s Unternämmé Henri Selmer Paris s 125-jöhrige Firmèjubiläum gfièrèt. Saxophöner vo Henri Selmer Paris, bsunders s Mark VI, hèn mittlerwyl Kultschtatus un ghörèd zuè dè handwärchlich herussragendè Brodukt uff èm Saxophonmärkt.
Èrscht längeri Zit nõch sinèrè Erfindung hèt schlussèndlich mit èm Uffchò vom Jazz z New Orleans d Renaissance un dè eigèntliche Sygeszug vo sèllèm Inschtrumènt stattgfundè, well dè zimli variable Klang un dè große dǜnamischè Umfang dèsèll begünschtigt hèt.
Uffgrund sinèrè Hischtoriè isch s Saxophon also nit für dè Jazz erfundè worrè, sondern isch eigèntlich für diè klassische „èrnschthafti“ Orcheschtermusig vorgsää gsi, i dèrrè s sich allerdings bis hüt nu bedingt (zmindescht nit aasatzwys wiè im Jazz) behauptè hèt chönnè.
Entgègè dè vobreitètè Meinung isch s Saxophon abber bi witèm kei Inschtrumènt, wo nur im Jazz z bruuchè isch. Datsächlich wörrèd Saxophöner sit ém 20. Johrhundert in diversè Musikgenre vowendèt, yschlièßlich Pop, Rock ’n’ Roll, elegtronischer Musig, abber au in serièller Musig sowiè zaalrychè wittèrè Genres. Au bi Konzärt un i dè Danzmusig isch es eins vo dè belièbteschtè Soloinschtrumänt, un vill bekannti Saxophon-Solischtè hèn iri eigènè Bands odder Combos gründèt.
Uffbau un Bauformè
[[Datei:Saxbogen.jpg|mini|S-Bogen mit Mundschtüggle vom
Tenor- (obbè) un Altsaxophon (unnè)]] Dè Don entstòt bim Saxophon durch è einzelnes schwingendes Roorblättle (wiè z. B. au bi dè Klarinèttè). Deswegè zellt s Saxophon zuè dè Holzblõsinschtrumänt un nit, wiè sich uffgrund vom Korpusmatriaal vomuètè lò würd, zuè dè Blèchblõsinschtrumènt.
S Sopranino- un Soprillo- sowiè mèngi graad Sopransaxophon bschtôn nur no uss Korpus un Mundstüggle.
Bim Spillè wörd s Inschtrumènt meischtens an èm Rièmè feschtgmacht, wellè sich dè Spiller um dè Hals hängè duèt. Für größeri Inschtrumènt (ab Baritonsaxophon un größer) sowiè für chlyneri Saxophonischtè git s au Ruggè- odder Schultergurt, wo s Gwicht uff Schulter- un Bruschtgürtel vodeilt. Ruggè- un Schultergurtè setzèd sich wègèm höchèrè Dragekomfort in jüngerer Zit au mee un mee bi Tenorsaxophonischtè durrè, schränkèd abber d Beweglichkeit un Spilldǜnamik stark y. Sopransaxophon un Sopraninosaxophon spillt mò oft ooni Rièmè. Basssaxophon un größeri wörrèd meischtens im Ständer un im Sitzè gschpillt, well sie für èn Gurt odder Rièmè z schwèr sin.
Anderscht wiè d Klarinettè übberblõst s Saxophon nit i d Duodezimè, sondern (wiè d Querflötè un d Oboè) in d Oktavè. Séll wörd durch dè konischè Volauf vo dè Schallröörè (äng am Mundschtüggle un zimli wit am Schallbecher) voursacht. Grifftechnisch isch s Inschtrumént stark mit dè B-Klarinettè un deilwys auch mit dè modèrnè Querflötè vowandt.
Am hüüfigschtè in Gebruuch sin Alt- un Tenorsaxophon, gfolgt vo Sopran- un Baritonsaxophöner un aaschlièßend èm Basssaxophon, wôrend d Variantè i dè ekstreemè Lagè sèltèner – solistisch odder zuè dè Berycherung vo dè Klangfarbè in größerè Ensemble – ygsetzt wörd. S Altsaxophon isch nit zletscht dõrum am belièbteschtè, well s vo dè Größe, Priis un Gwicht hèr auch als Aafängerinschtrumènt für Kinder un Jugendlichi geignet isch. Dõdezuè chunnt, dass diè hochè Döön kein bsunder guètè Aasatz un diè düèfè nit z vill Luft bruuchèd.
Witteri Bauformè
Sit Aafang vom 21. Johrhundert git s è nò chlyners Saxophon wiè s Sopranino: S Soprillo in B-Stimmung i dé graadè Bauform mit Applikatur bis zum hochè e, bi normalem Fingersatz. È Besunderheit isch diè obberi Oktavklappè, wo im Mundschtüggle ybaut isch. D Schallröörè vom Soprillo hèt è Längi vo 30 cm.
Öppè sit dè glychè Zit git s au zimli guèt spyllbari Kontrabass- un Subkontrabass-Saxophöner. Iri Bauform wycht è bitzeli vo dè klassischè Form ab: S Hauptroor isch nòmòl bogè. Sèllèwäg wörréd sèbbi Inschtrumänt kompakter. I dè modernisyrtè Bauform, Tubax benamst, wörrèd Kontrabass- un Subkontrabasssaxophöner z Dütschland vom Benedikt Eppelsheim hèrgschtellt. Beidi hèn chlyneri Mundschtüggle (Barydon- bzw. Basssaxophonmundschtüggle), wa d Aaschprõch vobesserè duèt, un è ängeri Mensur, wodurrè wènniger Luft vobruucht wörd un dè Dòn länger uusghaaltè wörrè cha.
D Beweglichkeit un Villsitigkeit vom Saxophon füürt zuè vill Expèrimänt. S Conn-O-Sax (um 1928) isch in èrè graade Form mit èm buuchigè Schallbecher baut. Diè graad Form vom Saxophon git im Inschtrumènt èn Klang wiè bi nèrè Oboè. Bim Conn-O-Sax wörd durch dè kugelartigi Schallbecher dè nasale Klang von èm Doppelroorblättleinschtrumènt (Oboè, Änglischhorn odder Fagott) nõchgmacht. D F-Stimmung vo sèbbèm Inschtrumènt isch glych wiè bim Änglischhorn, lyt also èn Ganzdon höcher wiè bim Altsaxophon in Es un entschpricht dõdemit dè urschprünglichè Intention vom Sax, è symphonyorcheschtertauglichs Inschtrumènt z bauè. Obwoll sini Vordeil gegèübber m Änglischhorn übberwygèd, hèt sich s Inschtrumènt nit durrègsetzt.
S Saxello isch è Bb-Sopransaxophon mit zruggbogènèm Kopfändi un fürrè bogèner Spitze. S isch ab öppè 1924 vo dè King H. N. White Company baut worrè (King Saxello), sini Broduktion isch abber i dè 1930er Johr wôrend dè Großè Depression yschtellt worrè. Hüt abber wörrèd Saxellos widder broduzyrt. Bekannt worrè si u. a. durch dè Jazzmusiger Rahsaan Roland Kirk, wo au uff èm äänlichè Manzello gschpillt hèt. Er hèt au è Stritch gschpillt, è umbautes Altsaxophon vo Buescher.
È anderi Entwicklung hèt zuè Saxophöner gfüürt, wo uss Holz baut wörrèd, um èn weicherè Klang z chriègè. Sèlli Formè sind allerdings inschtruméntèbaulich schwèr hèrzschtellè un wysèd starki Intonationsbrobleem uff. S Holzsaxophon isch in èrè Klarinèttè un èm ungarischè Tárogató zimli äänlich.
I dè 1950er Johr hèt d Firma Grafton é chlyni Seriè vo Saxophöner uss Kunschtoff baut, wo durch dè Ornette Coleman un dè Charlie Parker bekannt worrè isch. S Konzèpt vom Blaschtik-Saxophon isch mit èm èrschtè Võibratosax vo dè thailändischè Firma Vibrato sit 2010 widderbeläbbt worrè.
Au bi dè Technig vo dè Tonlöcher-Abdeggung sin diversi neui Aasätz vofolgt worrè. Normalerwys wörrèd au hüt no hooli Medallchlappè bruucht, wo innè mit Filzbolschter uusgfüllt sin, wo mit Lèdder überzogè isch. S Matriaal vo sèllè Bolschter isch durch dié technisch Èntwicklung au durch moderni Kunschtoffmatriaaliè (Codera, TopTone odder Jim Schmidt (USA)) ersetzt worrè, bolschterti Chlappè sin abber bis hüt Standard. Um s Resonanzvohaaltè z vobessèrè, wörrèd bi dè größerè Chlappè voschiddeni Ufflaagè uss Medall odder Kunschtoff (sognannti Resonatorè) vowendèt, wo uff s Bolschter uffgniètet sin, im Fall vo dè Buescher-Snap-In-Bolschter au ygschruubt sy chönnèd. Hüt wiè dõmòls wörrèd bi 99 % vo allnè Saxophöner lèdderbezogeni Bolschter vobaut. D Matriaaliè Lèdder un Filz hèn allerdings diè uuaagnämi Bsunderheit, dass es Matriaal bschtimmti Eigèschaftè volyrt, wenn s nass wörd, wa bim Spillè im Règè odder Schnee, also im Freyè, nit z vohindèrè isch. Im spezièllè dichtet d Bolschter nimmi guèt s d Chlappèränder ab, wa bin èm Saxophon unschöni Folgè für dè Klang hét.
È Uusnaam stellt è Selmer i dè USA bauts Saxophon dargschtellt, wo i dè Zit vo 1938 bis 1941 temporär broduzyrt worrè isch: In Zämmèarbèt mit èm dõmòls renommyrtè US-amrikanischè Hèrschteller Buescher isch è Saxophon ooni Chlappèbolschter („a padless saxophone“) entwicklèt worrè, bi wellèm d Dichtung vo dè Donlöcher durch èn Lèdderring am Donloch sèlber un mit absolut plaangschliffènè Messingchlappè gmacht worrè isch. Obwoll s Resonanzvohaaltè un d Aaschprõch vom Modèll als rächt guèt beschribbè worrè isch, sin diè dünnè Dichtungsringle uff Duèr z aafällig gsi, wèg sèllèm isch Sischteem bald widder vom Märkt voschwundè.
È bsunderi Form vo Chlappèbolschter git s bim Kunschtoff-Saxophon Vibratosax: d Bolschter bschtôn gänzlich uss flexiblèm Silikon un sin dirèkt am Hebel draa feschtgmacht, an èm Pungt, wo vohältnismäßig chly un nu è baar Millimeter Durchmèsser hèt, sin si ringelum bewèglich uffghängt. D Chlappè sin dõdurrè vollschtändig sèlbschtnivellyrend, wa dõdefür gsorgt hèt, dass d Donlöcher immer so guèt wiè möglich zuè gmacht hèn. Dè Wartungsuffwand isch dõdeby gegübber dè traditionèllè Donlochabdeggungè stark reduzyrt.
Ehnder wegè sim Nammè Däschlesaxophon un sim Klang wiè vo dè charakteristischè Inschtrumäntè-Eigèschaftè hèr, abber wènniger wèg sinèrè Form cha mò s Däschlesax als Saxophon aaluègè, sèll Inschtrumènt isch abber ehnder é Mittelding zwǜschè Klarinettè un Flötè.
Spilltechnig
S Mundschtugg wörd asè witt i s Muul gnõ, bis diè obbèrè Schneidezää vornè uff dè schrägè Flächi ligèd. eim klassischè (zuègmachtè) Aasatz wörd d Unterlippè lycht übber diè unterè Zää nõch innè zogè un gègè s Blättle druggt, gnauso wiè bi dè Klarinèttè. S Gegèdeil isch dè modèrne (offene) Aasatz, wo d Unterlippè nõch ußè gwölbt isch, dõdeby dürfèd d Zää s Blättle nit berüürè. Mit èm offènè Aasatz entschtòt è härteri Klangfarb. Dèmit s Blättle lychter aaschpricht, wörd s vor èm Spillè vo beidè Sitè aagfüüchtèt.
Diè link Hand bediènt diè obbèrè Klappè vom Saxophon. Dè Dummè vo sèllèrè Hand lyt uff dè Dummèblattè un hebt asè dè obbèrè Deil vom Korpus. Bi Bedarf druggt er d Oktavklappè, wo graad obberhalb isch, um s Übberblõsè z erlychtèrè. Diè rächt Hand bediènt diè unterè Klappè. Mit èm rächtè Dummè hebbt dè Spiller s Inschtrumènt i dè Mitti, idèm er s am Dummègriff lycht vo sich wèg druggt. Für Zeige-, Mittel- un Ringfinger vo dè rächtè un linkè Hand hèt er je ei Klappè. Dè Zeigefinger vo dè obbèrè Hand bediènt ußerdèm diè chlyni B-Klappè un d Flageolet-Klappè. Dè chly Finger vo dè rächtè un linkè Hand bediènèd je zwei Klappè, wo für d Erlychterung vom Klappèwèchsel mit Rollè vobundè sin.
Fingersatztabèllè exischtyrèd sowoll für dè normale Dòn- wiè au für dè Altissimo-Berych.
Saxophonmusig
Diè èrschtè Saxophonsätz vo dè früènèrè Swingorcheschter Èndi vo dè 1920er Johr hèn sich uss zwei Altsaxophöner un eim Tenorsaxophon zämmè gsetzt (z. B. Fletcher Henderson). Mit dè Größi vom Orcheschter hèn au d Saxophonsätz zuègnõ, znägscht uff vyr Musiger (zwei Altsaxophöner, zwei Tenorsaxophöner) un denn uff füüf als Standardbsetzung vo dè Bigbands i dè 1940er Johr mit zwei Altsaxophöner, zwei Tenorsaxophöner un eim Baritonsaxophon. Sèlli Formation gildèt sitdèmm als üblichi Bigband-Bsetzung, obwoll s immer au abwychendi Zämmèsetzungè mit èm bsunderè Sound gää hèt. Byschpill dõdèfür sin d „Four-Brothers-Bsetzung“ vom Woody Herman mit drei Tenor- un eim Baritonsaxophon odder dè Saxophonsatz vom Glenn Miller, wo von èrè Klarinèttè aagfüürt worrè isch. I dè 1950er-Johr isch dè Saxophonsound vom Billy Vaughn populär worrè, bi dèm diè (zweischtimmigi) Melodyfüürung durch zwei Altsaxophöner i dè hochè Laag erfolgt isch. Üblicherwys sin d Saxophöner in eim Saxophonsatz barallel meeschtimmig gsetzt, woby bim érschtè Altsaxophon d Melodyfüürung lyt, wôrend s Barydonsaxophon d Basslinniè uusfüllt. Sèltè git s au èmòl è Bass-Saxophon in èrè Orcheschterbsetzung, allerdings i dè Regel nit als Mitglyd vom Saxophonsatz, sondern als Ersatz für d Tuba odder m Kontrabass.
Wenn d Saxophöner in Musig-Combos ygsetzt wörd, handlèt s sich hüfig um è Tenorsaxophon (tǜpisch für d Bsetzung von èrè Rock-’n’-Roll-Combo) odder au um è Altsaxophon (mèngmòl i dè Rockmusig). Bi nèm dreischtimmigè Bläsersatz in èrè Pop- odder Rockmusig-Combo bschtòt sèbbi meischtens uss eim Saxophon (Alt odder Tenor) zämmè mit èrè Drumbeetè un èrè Bosuunè. In größerè (Blõs-)Musigkapèllè vo dè ehnder volgsdümlichè Art hèn d Alt-Saxophöner oft d Alt-Schtimm (in vyrschtimmigè Sätz diè zweit Stimm) un ersetzèd mee un mee d Alt- odder Es-Hörner, d Tenor-Saxophöner hèn entwedder d Tenor-Stimm (in vyrschtimmigè Sätz diè dritt Stimm) zämmè mit dè Tenorhörnern. Bi moderner Literadur fungtionyrèd d Alt- un Tenorsaxophöner au i dè Blõskapèllè als Saxophonsatz mit Alt-Sax i dè hochè un Tenor-Sax i dè düèfè Laag. S Barydonsax hèt immer d Uffgaab, d Basslinniè vo dè Tubè mit irèm mitteldrochènè Holzdòn z ergänzè.
Blõsorcheschter
Diè längscht Tradition hèt s Saxophon i dè Blõsorcheschter. Dört hèt s Saxophon è wichtigi Bedütung für dè Klang, well s d Holz-Regischter, d Holzblõsinschtrumän mit èm Blèch-Regischter, also dè Blèchblõsinschtrumänt, vobindèt. Die klanglichi Fungtion hèt sich vo Aafang aabotè, well dè Sax Adolphe jò absichtlich è Holzblõs-/Blèchblõszwitter i d Wält brocht hèt. Einersits hèt s Saxophon d Beweglichkeit von èm HolzblǑsinschtrumènt, anderersits stòt s i dè Lutschtärki in èm Blèchblõsinschtrumènt kaum nõch. 1844 hèt dè Berlioz im Saxophon wèg sini Eigèschaftè è großi Zuèkumpft prophezeyt.
Klassischi Musig
I dè klassischè Musig wörd s Saxophon vor allem als Soloinschtrumènt, in Saxophonformationè (vor allem im Saxophonquartett) un in Kammermusigbsetzungè ygsetzt. Im Symphonyorcheschter findet mò s kaum. Obwoll èrschti Bauartè vom Saxophon schu im 19. Johrhundert entschtandè sin, isch es i dè klassischè Kunschtmusig èrscht am Aafang vom 20. Johrhundert mee un mee ygsetzt worrè. Als eins vo dè woll bekannteschtè, sèltènè Byschpill uss èm (spôtèrè) 19. Johrhundert gildèt im Georges Bizet sini L'Arlésienne. Bekannti Byschpill uss èm 20. Johrhundert sin u. a. im George Gershwin sini Rhapsody in Blue un èn Amrikaner z Paris, Maurice Ravels Boléro, Alban Bergs Violinkonzèrt un Lulu odder d Sinfonia domestica vom Richard Strauss. S Inschtrumènt wörd dõdeby abber i dè Regèl von eim vo dè Klarinettischtè als Näbbèinschtrumènt volangt. Eins vo dè früèschtè Saxophonkonzärt isch s Altsaxophonkonzert in Es-Dur Opus 109 vom Alexander Konstantinowitsch Glasunow. Im Wittèrè hèt u. a. dè DDR-Sinfoniker Max Butting è Vorlièbi für dé Klang vom Inschtrumènt ghaa un hèt s i dè meischtè vo sinè Orcheschterwärch bruucht. In jüngerer Zit hèn s u. a. dè Luciano Berio, Pierre Boulez odder Péter Eötvös s Saxophon im Orcheschter ygsetzt; mittlerwyl isch s i dè zitgenössischè Orcheschterliteradur nimmi èn seltènè Gascht.
Saxophon solo
Bsunders i dè Neuè Musig wörd s Saxophon als Soloinschtrumènt ygsetzt. D Komponischtè betonèd in irè Kompositionè dôdeby bsunders diè avantgardistischè Klangmöglichkeitè un diè technischè Aschpäkt vom Saxophon: Multiphonics, Flageoletttechnigè, Klappègrüüsch, Glissando, Tremolo un vill witteri.
È baar vo dè Komponischtè, wo Wärch für Saxophon-Soli gschribbè hèn: Eckart Beinke, Paul Bonneau, Pierre-Max Dubois, Anders Eliasson, Jean Françaix, Alexander Konstantinowitsch Glasunow (wellè allerdings is 19. Johrhundert ghörè duèt), Jacques Ibert, Paul Hindemith, Nicolaus A.Huber, Christian Lauba, Fabien Lévy, Jean-Marie Londeix, Ryō Noda, Guido Rennert, Bertold Hummel, Fuminori Tanada, Pierre-Max Dubois, Jean Rivier, Sigfrid Karg-Elert odder Patrice Sciortino.
È Reiè vo Wärch für Altsaxophon un Orchèschter sin im US-amrikanischè Altsaxophonischtè John-Edward Kelly gwidmèt worrè. Asè hèt dè Anders Eliasson sini füüfsätzigi ''Sinfonia concertante: Symphonie Nr. 3 für Alt-Saxophon und Orchester (1989; anno 2010 isch è Fassung für Sopransaxophon entschtandè), Pehr Henrik Nordgren Phantasme (1992) un Jan Sandström My Assam Dragon'' (1996) für Kelly. Ebbèfalls für Kelly isch s Konzert für Streicher und Altsaxophon (2003, Fassung für Sopransaxophon 2009) vom Anders Eliasson un d ''Kammersinfonie Nr. 3 für 20 Streicher und Altsaxophon'' (1996/97) vom Kalevi Aho entschtandè. Dè Aho hèt für s Raschèr Saxophone Quartet è Konzert für Saxophon-Quartett, Glocken und Streicher (mit ém Titel Kellot / Gloggè) gschribbè.
Uff Wunsch vom schwedischè Saxophonischt Anders Paulsson hèt dè Anders Eliasson 2009 un 2010 Fassungè vo sinèrè ''Sinfonia concertante: 3. Symphonie für Alt-Saxophon und Orchester un s Konzerts für Streicher und Altsaxophon'' für s Sopransaxophon vofasst. Ebbèfalls für s Sopransax hèt dè Friedrich Cerha gschribbè, sy Konzert für Sopransaxophon und Orchester isch 2004 uruffgfüürt worrè.
Sit neueschtem git s sogar è Konzèrt für Baritonsaxophon un Orchèschter vom Georg Friedrich Haas, wo am 3. Mai 2008 vom WDR-Sympfonyorchèschter Köln unter Leitig vom Emilio Pomarico uruffgfüürt worrè (Livesendung im Radio), dè Solischt isch dè Marcus Weiss gsi.
Für dè Saxophonschpiller Dieter Kraus hèt dè Timo Jouko Herrmann 2009 è Konzèrtstüggle gschribbè, wo uff s Gedicht Morphine vom Heinrich Heine aaschpillt. Bsetzt hèt er s mit großem Orchèschter, i wellèm dè Solischt ständig zwǜschè Sopran- un Altsax gwèchslèt hèt.
Saxophon i dè Kammermusig
I dè Kammermusigbsetzung wörd s Saxophon in Kombination mit andrè Soloinschtrumänt bruucht. È baar vo dè Kombinationè, wo in Kompositionè Vowendung findèt, kombinyrèd s Saxophon unter andrem mit Gsang, Giigè, Flötè, Klarinettè, Oboè, Fagott, Drumbeetè, Bosuunè odder au Schlagzüüg. Bsunders hüüfig wörd s Saxophon als Hauptinschtrumènt mit Begleitung ygsetzt. Oft git s d Kombination vo Saxophon un Klavyr, abber s exischtyrèd au Stüggle in Begleitung vo dè Orglè, Akkordeon, Harfè, Kontrabass un Gitarrè.
Saxophonformationè
D Formationè, wo s Saxophon i dè klassischè Musig bruucht wörd, sin a d Formationè vo dè Striichinschtrumänt aaglèènt. Bsunders wörd s Saxophon im Saxophonquartett un in größerè Saxophonensembles gschpillt. D Standardbsetzung vom Saxophonquartett isch Sopran, Alt, Tenor un Barydon. Wichtigi klassischi Saxophonquartett sin u. a. s Raschèr Saxophone Quartet, s Aurelia Saxophone Quartet, s Sonic.art Saxophonquartett odder s Pindakaas Saxophon Quartett. D Bsetzung vo dè größerè Saxophonensembles variyrt je nõch Ensembleleiter un Komposition. D Standardzämmèsetzung vom Saxophonensemble, wo dè Jean-Marie Londeix ygfüürt hèt, bschtòt uss eim Bass-, zwei Barydon-, drei Tenor-, drei Alt-, zwei Sopran- un eim Sopraninosaxophon. Anderi, bsunders chlynèri Saxophonensembles, wiè zum Byschpill s Rova Saxophone Quartet, voändèrèd je nõch Komposition d Zämmèschtellung vo dè Inschtrumänt. Au dõ wörrèd diè sechs gängigè Saxophonartè bruucht.
Jazz
Dè Jazz isch vor èm Swing vo dè Drumbeetè dominyrt worrè. Sit èm Swing isch dè Jazz mee un mee „saxophonisyrt“ worrè. S hèt gää un git kaum è Jazzensemble mee, i wèllèm s Saxophon nit zmindescht è wichtigi Solischtèrollè uusfüllt. Am hüfigschtè findet mò Quartettbsetzungè, also è Rhǜthmusgruppè mit Saxophon. Dõdevò abgleitet muè mò d Triobsetzungè aaluègè, bi dènnè s Harmonyinschtrumènt, also d Gitarrè odder Piano, wègglõ wörd.
Reini Saxophonbsetzungè sin sèltèner, nämmèd abber nit nu in Gränzgebièt vom Jazz wèg dè fascht unbegränztè Klangmöglichkeitè è intressanti Rollè yy, wiè öppè s World Saxophone Quartet odder d Kölner Saxophon Mafia belegèd, sèll sin zwei zimli langläbbigi Ensembles. Wichtig sin Saxophöner au in èrè Big Band, dört sin si meischtens folgendermassè bsetzt: èrschtes un zweites Altsaxophon, èrschtes un zweites Tenorsaxophon sowiè è Baritonsaxophon.
Um im Jazz è individuèlli Klangfarb z haa, isch näbbè m eigèntlichè Inschtrumènt s Equipment, also s Zuèbehör, entscheidend. Nit nu s Matriaal vom Mundschtugg (meischtens Metall odder Ebonit) un sini Form, sondern au d Bauart vo dè Ligatur beyflussèd d Klangfarb. Dõdeby isch s nit sèltè, dass es Mundschtugg nòchdräglich i dè Form aabasst („refaced“) worrè.
Popmusig
È „röörendes“ Saxophon hèt è wichtigi Rollè im klassischè Rock ’n’ Roll gschpillt, am meischtè im Twischt. Bsunderi Belièbtheit erfreut sich s Saxophon i dè amrikanischè, schwarzè Musig, im Soul un Blues. Au im jamaikanischè Ska isch kei Blôseraektion ooni Saxophöner uuschò, einèwäg isch sèll im Soul un dè Dancehall-Musig i dè spòtè fuffziger un früènè sechziger Johr asè gsi. Nit so oft isch es dört au als Soloinschtrumènt bruucht worrè. I dè Rockmusig, bsunders im New Wave un im reanimyrtè Two-Tone-Ska vo dè 1980er Johr, isch s Saxophon als Soloinschtrumènt sowiè als Sektions-Inschtrumènt ebbèfalls zimli populär un è regèlrechts Modeinschtrumènt gsi.
Maler
En Maaler oder Mooler isch:
Maler isch au en Familiename:
Mee cha me daa na yträäge, wänns dän au emaal mee Artikel dezue git.
De Familiename wird aber au Mahler gschribe. Das gilt öppe bim
Kiischpelt
Kiischpelt isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Name
Kiischpelt isch aini vu dr wenige Gmaine, wu kai Name vun ere ainzelne Ortschaft draage, s git au kai dytsche un kai franzesische Name derzue. De Kiischpelt isch dr Name vu dr Gegnig, wu d Ortschafte liige.
Ortsdail
Zue Kiischpelt ghere d Ortschafte Alschent (Alscheid), Äischer (Enscheringen/Enscherange), Kautebaach (Kautenbach), Lellgen (Lellingen), Mäerkels (Merkholtz), Pënsch (Pintsch) un Wëlwerwolz (Wilwerwiltz), derzue d Gheft Koenerhaff, Schëttbuerg-Schlass un Schëttbuerg-Millen.
Verwaltig
Kiischpelt ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Kiischpelt isch dr Armand Mayer. Scheffe sin dr Berty Allard un dr Alphonse Wenkin. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.