cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ᛞ
dagaz (ᛞ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de d-Ruune. Er haisst uf Altenglisch dæg und im Hrabanische Alphabet tac, wer aber för d ᛏ|t-Ruune bruucht. D Bidütig isch "Taag". Au de gotisch Buechstabe "d" (𐌳) haisst wie die Ruune daaz d Form entsprecht aber a de latiinische Unziale d.
D d-Ruune isch di draiezwangist Ruune im Ruunealphabet und di sibet Ruune im dritte Ætt. Z Skandinvie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und mit de ᛏ|t-Ruune gschribe worde.
Esotheerik
I de moderne Esotheerik bedüütet d d-Ruune Liecht, Erlüüchtig und Erchenntnis.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Leeds
Leeds isch e Groossstadt im änglische Metropolitan County West Yorkshire und dr Kärnort und Verwaltigssitz vom Metropolitan Borough Leeds. Noch dr Volkszelig het s im Joor 2011 in de innere "built-up area subdivision" vo Leeds, wo im Wääsentlige em County Borough Leeds, wo bis 1974 bestande het, entspricht, 474'632 Iiwooner gha. Dr Metropolitan Borough Leeds, wo d Kärnstadt vo Leeds samt iire Vorort, wo 1974 iigmäindet worde si, umfasst, het 757'655 Iiwooner (Stand 2012).
Leeds isch s kulturelle, finanzielle, gwärblige und sportlige Zentrum vo West Yorkshire, won e Balligsgebiet mit mee as 2,2 Millione Iiwooner isch und vo dr Leeds City Region, ere Metropolregion mit 3 Millione Iiwooner.
Saasenheim
Sààse (frz. Saasenheim, dt. Saasenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sààse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 739 àls Saxinhaime, 742: Sacinesheim, 778: Saxones, 1270: Sahsenheim, 1419: Saasenheim, 1650: Sasen
Verwàltung
vun Sààse ìsch. Sààse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sààse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Händel-Festspiele Halle (Saale)
D Händel-Festspiil z Halle an dr Saale si s grösste Muusigfest im Land Sachsen-Anhalt. Die Festspiil im Georg Friedrich Händel sinere Geburtsstadt si s Zentrum dr öiropäische Pflääg vom Händel sim Wärk.
1922 het s die erste Händel-Festspiil z Halle gee. 1925 het dr Hermann Abert d Händel-Gsellschaft gründet und denn het si 1929 wider e Festspiil veraastaltet. Dr 250. Geburtsdaag vom Händel isch 1935 dr Grund für e witers Festspiil gsi.
Churz noch em Ändi vom Chrieg häi dr Erich Neuß, dr Max Schneider, dr früeneri hallischi Kulturdezernänt Herbert Koch und anderi e nöiji Hallische Händel-Gesellschaft gründet, zum d Dradizioon vo de Händel-Festspiil witerfüere. 1948 häi denn s Landestheater, die Evangelischi Chillemuusigschuel und d Muusighochschuel im Händel-Huus, wo dr Komponist uf d Wält choo isch, non e Festspiil veraastaltet.
Sit 1952 finde d Festspiil jeedes Joor im Juni statt und wärde offiziell vo dr Stadt Halle organisiert. Drbii schaffe d Mitarbäiter vo dr Martin-Luther_Uniwersidäät und d Redakzioon vo dr Hallische Händel-Usgoob äng zämme. Sit 1993 wird im Raame vo de Festspiil dr Händel-Briis vergee.
Bi jeedem Festspiil wird mindestens äi Händel-Opere am Operehuus Halle ufgfüert und e Gastinszenierig am Goethe-Theater z Bad Lauchstädt. Es wärde au Wärk vo Komponiste us Sachsen-Anhalt, wo im Händel noostöön, ufgfüert. Sit 1922 si mee as 100 34 vo de 42 Händel-Opere inszeniert worde. S Ziil vo de Festspiil isch s, em Publikum s ganze Wärk vom Händel vorzstelle.
2006 häi die Hallische Festspiil mit em Leipziger Bachfest afo kooperiere zum mee internazionali Bsuecher aazie.
Sit em 1. August 2009 isch dr Muusigwüsseschaftler und Germanist Clemens Birnbaum dr Diräkter vo dr Stifdig Händel-Huus und dr Intendant vo de Händel-Festspiil z Halle. D Diräkzioon vo de Festspiil befindet sich im Händel-Huus. Dört het s au e Muusigmuseum mit ere Duurusstellig über s Lääbe und s Wärk vom Händel.
Harrogate
Harrogate [] isch e Mittelstadt in dr änglische Groofschaft North Yorkshire und Verwaltigssitz vom Borough of Harrogate. Noch ere Volkszelig het Harrogate 2001 im Ganze 71.594 Iiwooner ghaa.
Geografii
Harrogate lit am südöstlige Ändi vom Nidderdale, won e beliebts Noocherholigsgebiet am Rand vo de Yorkshire Dales isch. Groossstedt in dr Nööchi sin Leeds (25 km südlig), Bradford (30 km südwestlig), York (30 km östlig) und Middlesbrough (70 km nördlig).
Schneckenbusch
Schneggebesch (lothrìngisch; frànzeesch Schneckenbusch, ditsch Schneckenbusch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Schneggebesch lijt ìm Sìdoschte vum Département Moselle, rund vier Kilometer sìdeschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 259 un 324 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui dr Willer Ritterwald.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schneggebesch ìsch. Schneggebesch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
In Schneggebesch werd e Dialekt zwìsche Elsässisch und Lothringisch gesprochen.
Niki de Saint Phalle
D Niki de Saint Phalle (* 29. Oktober 1930 z Neuilly-sur-Seine; † 21. Mai 2002 z San Diego; äigetlig Catherine Marie-Agnès Fal de Saint Phalle ) isch e französisch-schwizerischi Moolere und Bildhauere gsi. Si isch mit em Schwizer Bildhauer Jean Tinguely verhürootet gsi. In Dütschland isch si as Künstlere vor allem dur d „Nana“-Figure bekannt worde, wo 1974 z Hannover am Leibnizufer ufgstellt worde si und hüte e Däil vo der Skulpturemäile si.
Schönau (Unterelsass)
Scheenài (frz. Schœnau, dt. Schönau) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Scheenài ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1229.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Scheenài ìsch. Scheenài ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Scheenài ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Flamenco
Flamenco (spanischi Uusprooch: ) isch d Bezäichnig für e Grubbe vo Lieder und Dänz us Andalusie, aber o us anderne spanische Piet, wie d Farruca us Galizie. Er zaichnet isch uus dör heftige, liideschaftliche Tanz und düstere, melanchgolische Gsang. S wichtigst Musiginstrument vom Flamenco isch d Gitarre. D Terminologii vom Flamenco underschaidet sich zom Tail vo de andere spanische Musig und vili Uusdrügg stamed usem andalusische Tielekt. Sit 2010 ghört dr Flamenco zum Immaterielle Kulturerb vo dr Menschhäit.
Uursprung
De Flamenco isch starch mit moderne Mythe verbunde. So werd i de Populärliteratur, aber o i villne Fachbüecher gschribe, as de Flamenco vo de spanische Zigüüner, de Gitanos, abstammi, mengisch au as er di maurischi Musig fortsetzi; sogär spanischi Jude wered bimüet. Chorz, ales Minderhaite, wo vo de katholische Cherche und vo de spanische Machthaber underdruggt wore sind. Asigi romantischi Mythe, wo em Flamenco zom "Exootische par excellence" verchlääred und urchigi Authentizität ufebischwööret, wered biwusst ufrecht erhalte, well sich dodemit guets Kapitaal useschloo loot.
Entstande isch de Flamenco abem uusgeende 18. Joorhundert, vor alem i de Städt Sevilla und Cadiz und er het us de traditionelle andalusische Volksmusig gschöpft. D Gitanos hend dodebii e gwüssi Role gspillt, vor alem aber Bruefsmusiger, wo de Stil nodisnoo witerentwigglet hett, bis er di bikannti Form agnoo hett. Wie aber di andalusischi prä-Flamencomusig entstanden isch und weli Worzle si hett, cha wösseschaftlich nöd eruiert were.
de Name
D Herkunft vom Name Flamenco isch nöd ganz chlar und s gitt vili faltschi Etymologie. D commnis opinio vo de Forschig isch, as s spanische Wort flamenco, wo uursprüngli »flämisch« maint, mit de Zitt sini Bidüttig gänderet hett, nämmli vom semantische Wortfeld, "flämisch, fremdländisch" zo "frömd, uuffällig, abartig". Da Wort hett denn o die früene Vertreter und Ahänger vo de noie Musigszene i de andalusische Vorstädt chöne bizaichne und isch im End uf de Musigstill öbertrait und iigengt wore. Anderi Erchläärige, as de Name »Flamingo« bidütti, well d Chlaider vo de Tänzerine as bunt saiet, oder vo latiinisch flama »Flamme« (spanisch: llama) chöm, well de Tanz ase füürig sai, paased nume oberflächlich. En Ablaitig us arabisch fellah menguh »arme Buur« isch sproochlich und sachlich schlichtweg faltsch.
Bistandtail vom Flamenco
Im Flamenco wird gsunge (cante), Instrumänt wärde gspiilt (toque), bsundrigs d Gitarre (guitarra flamenca) und danzt (baile). Charakteristisch für d Muusig si metrischi Grundmuster (compás) und ass d Melodik und d Harmonik hüfig modal gänderet wärde.
D Metrik, d Rhythmik, s Tempo
Dr metrische Struktur vo de Palos, de dradizionelle musikalische Forme vom Flamenco, säit mä compás. Si cha in dr Notazion im 12/8-, im 3/4- bzw. 6/8- oder im 4/4- bzw. 2/4-Takt daargstellt wärde. E Hufe Palos gseen in dere Daarstellug wie alternierendi Taktarte (compás alterno) us, wo e 6/8- und e 3/4-Takt abwäggsle. Eso entstöön charakteristischi Betoonigsmuster, wie z. B. daas vo dr Soleá:
Dr Flamenco cha acompasado (öbbe: „in Takt brocht“) usgfüert wärde, d. h. rhüthmisch determiniert, oder libre (frei). S Tempo vom ene Stück wariiert zwüsche 80 (z. B. Tientos) und 230 (z. B. Bulerías) Viertel-Note bro Minute.
D Tonalidäät, d Melodik und d Harmonik
E Hufe Palos stöön im sogenannte modo dórico, wo mä nit mit em dorische Modus vo de Chilledoonarte sött verwäggsle. Si Naame chunnt vo dr antike griechische Doonart mit däm Naame und entspricht öbbe dr Doonart, wo mä hüte as phrygisch bezäichnet. Usserdäm chömme Moll (modo menor) und Dur (modo mayor) as Doonarte vor. Harmonisch wird vilmol die sogenannti Andalusischi Kadänz verwändet.
Stiilrichtige
De Flamenco setzt sich us villne verschidnige Musigstill (palo) zäme. Es gitt bsunders schwermüetigei palos, wie d Siguiriyas und d Soleares, mittelmässig schwermüetige, wie d Malagueñas und Fandangos, und liechti, wo gär is frööliche in gönd, wie d Alegrías oder Sevillanas.
Sänger
Äine vo de berüemtiste Flamenco-Sänger isch dr Camarón de la Isla (1950-1992, bekannt as El Camarón), wo s Album Soy gitano von em vo alle Flamenco Album am mäiste verchauft worde isch. Anderi bedütendi Sänger, wo dr Flamenco im 20. Joorhundert brägt häi, si dr Antonio Mairena (1909-1983), dr Enrique Morente (1942-2010) und d Fernanda de Utrera (1923-2006) gsi. Zu de bekannte Sänger hützudags ghööre d Estrella Morente, d Niña Pastori und d Pastora Soler.
Au (Vorarlberg)
Ou (amtlich Au) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Ou lit im hintere Doal vom Breagazerwald. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 12,7 % Landwirtschaftsfläche, 38,9 % Wald, 38,6 % Alpa, 0,6 % Sidlungsfläche und 9,3 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Ou siand Damüls, Mellau, Schnepfau, Bizau, Bezau, Schoppernau, Fontanella und Sonntag (Vorarlberg)
Gschicht
Z Jaghuuse ischt 1372 a Kapell iigweit worra.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Ou ischt dr Andreas Simma.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Ou khört zum Bodeseealemannisch.
Gemeinden des Fürstentums Liechtenstein
S Förschtatum Liachtaschtaa hot ölf Gmonda in zwo Wahlchreise.
Glederig vo de Gmonda/Gmanda
D Gmonda (Undrland) oder Gmanda (Oberland) send mängsmol uftoalt i verschedne Dörfer und hond vilfach Exklave und Enklave innerhalb vom Ländle.
Jeghische Tscharenz
Dr Jeghische Tscharenz (, traditionälli Schrybig Եղիշէ Չարենց, in wiss. Transliteration ''Eliše (bzw. Elišē) Č‘arenc‘''; * 13. Merz 1897 z Kars, Russischs Rych, hite Tirkei; † 29. Novämber 1937 z Jerewan, Armenischi SSR) isch e armenische Dichter gsii, wu im Zug vum Große Terror um s Lääbe chuu isch.
Lääben un Wärch
Dr Jeghische Tscharenz isch as Jeghische Soghomonjan (Սողոմոնեան, bzw. Elišē Sołomonean) z Kars uf d Wält chuu, wu vu 1878 bis 1921 zum Russische Rych ghert het. Vu 1904 bis 1912 isch er dert uf d Schuel gnagen. Im Zämmehang mit em Erschte Wältchrieg un em Velkermord an dr Armenier im Osmanische Rych het er si as Freiwillige zur dr Russischen Armee gmäldet.
Zue dr Theme vu sym literarishe Schaffe gheren au syni Chriegserlebnis. Am 13. Merz 1937 isch dr Tscharenz unter nit gchlerten Umständ im Gfängnis vum NKWD ums Lääbe chuu. Anne 1954, ai Johr noch em Dod vum Stalin, isch er rehabilitiert wore. Syni Wärch, dodrunter au sy bekanntescht Gedicht Armenie, sin in d Lehrblän vu dr Armenische SSR ufgnuu wore. Syni Wärch sin unter anderem ins Russisch, Änglisch, Italienisch un Franzesisch ibersetzt wore.
Literatur
2010 isch e zwoosprochige Band (Oschtarmenisch/Dytsch) mit rund 40 Gedicht vum Tscharenz, ibersetzt un uusegee vum Konrad Kuhn, erschine, wu s au ne uusfierligi biografischi Skizze din het:
Saleydeutsch
S Saleytitsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Saley (ital. Salecchio) gsii. Es ghèèrd doodrmid zem Siidwalsertiitsch.
Di ledschde Yywooner hän Saley im Winder 1963/64 verloo ùn sin di diefer gläägene italieenischschbroochige Dèèrfer zooge. S Saleytitsch isch hid faschd ganz uusgschdoorbe; ane 2008 ùn 2009 hed mer nomool Ùfnaame mid drei Schbrächer chene mache, aber byy me Dail vù dääne isch s Saleytitsch schdaarg vùm Pumattertitsch iberschiichded gsii.
S Saleytitsch isch dr ainzig alemanisch Dialäkt ùn au dr ainzig im ganze ooberdydsche Schbroochruum, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Jh. e lääbig Präteritum ghaa hed.
Foorschigsgschiichd
Saley isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii. D Ùfnaam isch vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle im Oktober 1955 gmachd woore.
D Gertrud Frei hed in dr 60er Joor e Doktorarbed iber s Saleytitsch gschriibe. Zwische 1962 ùn 1965 hed si Ùfnaame gmachd derfir bi dr ledschde Yywooner vù Saley. Iiri Dokterarbed „Walserdeutsch in Saley“ hed si derno ane 1970 verefendligd.
Schryybwyys
In däm Artikel sin di saleytitschä Dialektbyyschbel in Dieth-Schryybig gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab <k> fir d Fortis [k] bruucht, fir d Affrikata [kx] wird gschriibe.
Genus
Bi ne Dail Wèèrder hed sich im Saleytitsch s ald Genus erhalde:
Substantivdeklination
Indräsand isch, as es im Saleytitsch au no ne lääbige Genitiv gee hed.
S hed au Verbe, wù vùm Genitiv regiert wääre:
Adjektivdeklination
Adjektiv wääre au prädikativ deklinierd.
Verbkonjugation im Saleytitsch
Wel im Saleytitsch s Präteritum no erhalde isch, sin di indogermanische Ablutchlasse no gued z sää. Zue jeedem Verb chaa im Saleytitsch e Präteritum bilded wääre.
Schwachi Verbe
mid eme ächde Rùgùmlud
ooni Rùgùmlud
mid eme falsche Rùgùmlud
ên-Verbe
ôn-Verbe
Ùùreegelmääsig
Modalverbe
chùnnä (dt. können)
wellä (dt. wollen)
sùllä (dt. sollen)
miässä (dt. müssen)
Hilfsverbe
haa (dt. haben) '''Part. Perfekt:' khäbä''
siin (dt. sein) '''Part. Perfekt:' gsiin''
tuä (dt. tun) '''Part. Perfekt: ' taa''
„Gerundium“ (Infinitiv II)
Im Saleytitsch gid s e „Gerundium“, wù bruuchd wird bi me Infinitiv mid z:
Relativsatz
Im Saleytitsch wird dr Relativsatz nid mid wo yyglaided, sundere no mid em Artikel.
Yyflis us em Italienisch
Nadyyrli gid s im Saleytitsch vyyl Främd- ùn Läänwèèrder us em Italienisch:
Schbroochbyyschbel: d Fabel vùm Graager ùn em Fùgs
''Ä faart weijì s ä Rappù ùn ter Fùks. Ùn tär Rappù hätti ä hìpschä Stùkch Chääs ùn te weij är uuf ùf änä Läärch. Där Fùks saitì mù: Oo, welä hipschä Vogìl bìsch duu! Wäär weiss, wiä channscht hìpsch sìngä! Där Vogìl wolt tiän z kheerän, wiän är hìpsch sùng, dù da är där Schnabìl uuftaa ùn tù wass mù där Chees ängkkangä ùn där Fùks hat mù nä kässä.''
Kappelrodeck
Kabbl (dt. Kappelrodeck) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Kabbl litt am Weschthang vum Schwarzwald im Acherdal. Dr Bann bstoht us 40,1 % Landwirtschaftsflechi, 43,1 % Wald, 15,8 % Sidlungsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Saschwalle im Norde, Sääbach im Oschte, Oddeheefe im Sidoschte, Luddebach un d Stadt Owerkirch im Side, d Stadt Renche im Weschte un d Stadt Achre im Nordweschte.
Gmaindsgliiderung
Zue Kabbl ghert su no dr Ortsdail Wallulm (dt. 'Waldulm', iigmaindet zum 1. Jänner 1974).
Zue dr Gmai Kabbl in dr Gränze vor 1974 ghere s glichnamig Dorf, d Zinke Auf der Klaus, Bei der Hammerschmiede, Bernhardshöfe, Iberg un Steinebach, d Sidlung Brandrain, d Heef Eckelshalde (Häselshof), Erb, Ganseck, Häselhof, Hagenberg, Heidenhöfe, Lammhöfe, Langenberg, Ottenberg, Waidhof (Schloßhof) un Wolfersberg, d Wohnblätz Freiamt, Mattenmühle, Scheuerhof, Widig un Zuckerberg un s Schloss un s Huus Rodeck. Zue dr ehmolige Gmai Wallulm ghere d Zinke Blaubronn-Zinsel, Oberberg, Schwend, Tal, Unterberg un Weiher, d Hiiser un Heef Pfaffenbach un Ziegelhöfe un dr Ort Winterbürg.
Gschicht
Kabbl isch zum erschte Mol gnännt worre anne Kappelrodeck 1349 als A Capelle apud Rodecke, Wallulm anne 1244. Anne 1314 isch dr Ort unter d Herrschaft vum Firschtbischof vu Stroßburi kumme. 1803 isch Kabbl schließlig zum Kurfirschtedum Bade kumme.
Verwaltung
Kabbl het sich mit Oddeheefe un Sääbach zue me Gmaiverwaltungsverband mit Sitz z Kabbl zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vun Kabbl isch sit 2009 dr Stefan Hattenbach.
Verkehr
Kabbl litt an dr Acherdalbahn.
Bildung
Z Kabbl git s d Schloßbergschuel, e Grund-, Haupt- un Werkrealschuel un au ne Realschuel. U Wallulm git s e Grundschuel.
Neuenweg
Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.
Geografy
Neuewäg isch als Erholigsort staatlig aerkännt und isch im Naturpark Südschwarzwald im Dal vo de Chleine Wiese uff re Höchi vo 700 bis 1400 Meter. S Gmeindegebiet vo derre letschte Sydlig am Änd vom Dal goht bis uff de Gipfel vom Belche. 89 Prozänt vo de Gmeindflächi werre aber durch Wald bedeckt. D Gmeind gränzt im Norde an Münschterdal im Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald, im Oste an d Stadt Schönau im Schwarzwald und Bölle, im Süde an Bürchau und Raich, im Weste an Wies.
Zu de Gmeind ghöre s Dorf Neuewäg, d Wyler Hinderheubrunn, Mittelheubrunn und Vorderheubrunn und d Zinke Belchehöf und Sägemättle.
Gschicht
Neuewäg isch im Johr 1278 in re Schenkigsurkunde vom Chloster St. Blasie zum erschte Mol erwähnt worre. De Ort hät zu de Marchgrafschaft Bade-Durlach ghört und isch mit säller in de Reformationszit protestantisch worre. Bis zu me Brand 1903 hät s z Neuewäg no Hüser mit Strohdächer gha.
Duke Ellington
Dr Edward Kennedy „Duke“ Ellington (* 29. April 1899 z Washington, D.C.; † 24. Mai 1974 z Nöi York) isch äine vo de iiflussriichste amerikanische Dschääsmusiker gsi. As Pianist het er zu de wichdigste Ernöierer vom Stride-Piano ghöört. Er het öbbe 2000 Lieder und Suite komponiert, und vile von ene si zu Dschäässtandard worde. As Bandleader het er vil gmacht, ass dr Swing zum Big Band-Stil worde isch. In sim spöötere Lääbe het er vilmol in lengere Forme komponiert und sich drbii an dr klassische Muusig orientiert.
Am 24. April 1969 het er vom Bresidänt Richard Nixon für si Lääbenswärk die Presidential Medal of Freedom überchoo. 1973 isch er in die franzöösischi Eerelegion ufgno worde.
Komposizione
Mä hennt mee as 2000 Komposizioone vom Ellington.
Ägerisee
Dr Ägerisee isch e 7,3 km² grosser See ir Schwyz, Kanton Zug, wo dür Gletscherschurf entstange isch. Sy Houptzuefluss isch dr Hüribach, Houptabfluss isch d'Lorze. Dr Ägerisee wird syt 1992 aus Trinkwasserreservoir brucht. Hier het 1315 d'Schlacht am Morgarten statt gfunge.
Illfurth
Ìllfert (frz. Illfurth, dt. Illfurth) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ìllfert lijt àm Rhin-Rhône-Kànàl un àn dr Làrg zwìsche Frehnige un Dàgelse, 10 Kilometer sìdweschtlich vun Mìlhüüse.
Gschìcht
Ìllfert ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1254 àls Illefurt.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun ìllfert ìsch. Ìllfert ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ìllfert ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Obersiggenthal
Obersiggetal (offiziell: Obersiggenthal) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt nördlich vom Bezirkshauptort Bade a de Limmat u het drü Ortsteil: Nussbaume, Kirchdorf u Riede.
Geographii
D Gmeind ligt uf de öschtliche Site vom Siggetal, ere Schotterterrasse am nördliche Limmatufer, wo sich gäge Nordweschte uswitet. Im Norden isch de Siggebärg di natürlich Gränz zum Surbtal, die Limmat trännt d Gmeind vo Bade.
Im Oschte isch de Ortsteil Riede, uf em Steilhang drüber de Wiler Hertestei. Nussbaume, s Zentrum vo de Gmeind, ligt in derte, wos Tal aafangt breiter z werde. Im Weschte, Richtig Undersiggetal, isch Kirchdorf, öpper ein Kilometer vo de Limmat ewäg. Am Hang oberhalb vo Kirchdorf ligt de Wiler Tromsbärg. Riede u Nussbaume sin zämmegwachse, zwüsche Nussbaume u Kirchdorf isch e Sidligslücke.
De Gmeindsbann isch 839 Hektare gross, dodervo sin 365 Hektare Wald u 165 Hektare überbaut.
Nachbargmeinde sin Ändige u Lengnau im Norde, Freyewil im Nordoschte, Ännetbade im Oschte, Bade im Süde, Turgi im Südweschte, Undersiggetal im Weschte u Würelinge im Nordweschte.
Gschicht
Uf em Gebiet vom Siggetal gits Sidligsfund us de Jungsteiziit un de Bronzeziit.
Im 1252i wird zum erschte Mol e Brugg in ere Urkund gnennt u de Turm, wo zum Schutz ve dere Brugg bauet worde-n-isch, isch in de Bsitz vo de Grafe vo Habsburg cho. D Habsburger hei im Siggetal Land gha, un hei en Teil dervo 1337 em Chloschter St. Galle überträge. Zäme mit em hütige Gebiet vo Undersiggetal hets im 15. Johrhundert insgsamt 42 Höf gäh, wo me 1415 im Amt Siggetal zämegfasst het.
Am Aafang vo de Helvetik isch s Amt Siggetal im 1798i zum Kanton Bade cho un im 1803 zum neugründete Kanton Aargau. Ab 1803 het me d Höf uf di beide Gmeinde Ober- un Undersiggetal verteilt.
Revisionistischer Zionismus
Dr Rewisionistisch Zionismus isch e bürgerligi, antisozialistischi und radikaali Richdig vom Zionismus. Iiire Gründer isch dr Wladimir Zeev Jabotinsky gsi, wo glaubt het äär sig dr woori Noochfolger vom Theodor Herzl, won er eso bewunderet het. Die rewisionistischi Frakzioon het dr Zionismus, wo vo dr Gedankewält vom Chaim Weizmann dominiert worde isch, welle under d Lupe nee und nöi bewärte. Dr Weizmann, wo in dere Zit dr Bresidänt vo dr Zionistische Wältorganisazioon gsi isch, häig sich noch dr Aasicht vom Jabotinsky z weenig für en äigene Staat iigsetzt. D Rewisioniste häi die britischi Entschäidig, Dransjordanie vom Mandaatsgebiet für Palestina abzdrenne, welle „rewidiere“. Dr rewisionistischi Zionismus het verschidnigi Bardeie vom rächte Spektrum z Israel füürebrocht, bsundrigds d Cherut bzw. iiire Noochfolger Likud.
D Rewisionistische häi sich an bürgerlige und nazionaale Beweegige orientiert, sogar au am italiänische Faschismus. Dr Geegesatz zu dr sozialistische Ströömig, wo im Zionismus vorgherrscht het, isch immäns gsi wie au dr Hass zwüsche de bäide Beweegige. Nid ghulfe het s, ass dr Lechi um Avraham Stern, wo Däil vo dr rewisionistische Beweegig gsi isch, baraat gsi isch, mit de Nazi z kollaboriere.
Dr Draum vo de Zioniste, ass im ene äigene jüüdische Staat s jüüdische Volk chönn sicher si, het sich eso nid erfüllt. Israel isch wäge dr findlige Haltig vo sine Noochberstaate zwunge gsi, si Existänz as Staat mit Gwalt z verdäidige. Im Juni 1967 het Israel denn im Säggsdaagchrieg en Allianz vo arabische Staate besigt und mit dr egüptische Sinai-Halbinsle und em Gasasträife, de sürische Golanhööchene und mit em Westjordanland, wo vo Jordanie annektiert worde isch, witeri Gebiet vo Eretz Israel erooberet. Dä Driumf het e nazionaali und religiöösi Öiforii usglööst und dr alt zionistisch Gäist wiiderbeläbt. Au d Diskussioon über d Gränze vo Israel isch wider usbroche. Gliichzitig isch d Awoda as füerendi zionistischi Bardei in Froog gstellt worde, wil si käi schnälli Besiidlig vo de bsetzte Gebiet het welle, aber daas isch e rächt Zionismus vo zentraaler Bedütig gsi. Das isch äine vo de Gründ gsi, ass 1977 dr Likud zum erste Mol dr Ministerbresidänt gstellt het und die sozialistisch-zionistischi Beweegig in dr Regierig abglööst het.
Grubbierige
Us em Rewisionistische Zionismus si die Grubbierige entstande:
ᛟ
ôþila oder ôþala (ᛟ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de o-Ruune. Er haisst uf Altenglisch œþel, éþel und im Hrabanische Alphabet othil, werd aber för d ᚩ-Ruune bruucht. De Name bidütet »Erbpsitz«. Au de gotisch Buechstabe "o" (𐍉) chunnt vo dere Ruune und haisst utal.
D o-Ruune isch di vierezwangist Ruune im alte Futhark und di acht im dritte Ætt. Z Skandinavie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und mit de ᚨ|a-Ruune gschribe woorde, wo de Lutwert /o/ öbercho het.
Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch hinderi mitteloffni grundeti Vokal (IPA //), so i de ältere und i de kontinentale Runeinschrifte. Im Altfriesische und Altenglische het si de Umlut // dargstellt und isch denn nüme bruucht worde, nochdem de zu // entrundet woren isch.
Esotheerik
I de moderne Esotheerik biditet d o-Ruune Bsitz, Witertrage un Pflege vunem Erb sowie Verbundeheit mit de Sinne.
Nazi-Ruune
D Odal-Rune isch im Zweyte Weltkrieg vun de SS-Division Prinz Eugen, vun de Hitlerjuged (HJ) un däm Rasse- und Siedlungsamt als Kennzeiche verwendet worre. Es isch hit ä verbreitets Symbol in de Neonazi-Szen, bsunders bi Organisatione und symbolisiert s Vaterland.
D Rune wird au von de faschistisch Wiking-Jugend un vum faschistische Bund Nationaler Studenten verwendät. Wu d beidi Gruppe verbote worre sin, sin au diä vun dänne verwendeti Symbol verbote wôrre. (Verbot durch das Innenministerium, Az.: IS 2-619331/5, am 10. November 1994 gem. § 3 VereinsG, bestätigt durch BVerwG, Az.: 1 A 3.94, am 13. April 1999.) S Darschtellungsverbot bschränkt sich abr numme uf d Verwendung im Zommenhông mit de gnônnte Organisatione.
Büecher
Klaus Düwel: Runenkunde. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Stadtzentrum Mülhausen
S’ Mìlhüüser Schtàdtzäntrum (frànzeesch centre-ville de Mulhouse ) ìsch s’ histoorischa Schtàdtviartel un Schtàdtkarn vu Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss. Umgàngsschproochlig nännt maa-n-’s àui histoorisch Zäntrum (centre historique), Mìlhüüser Àltschtàdt (vieille-ville de Mulhouse) odd’r sogàr s’ àlta Mìlhüüsa (le Vieux-Mulhouse).
Geogrààfisch lìegt d’ Mìlhüüser Àltschtàdt ìm Zäntrum vum Gmaindabooda. Sa granzt àm Rabbarg àm Süüda, àm Nordfald àm Oschta, àn La Fonderie àm Wäschta un àm Péricentre àm Noorda. Verwàltungsmaassig gheert s’ Viartel zem Mìlhüüser Schtàdtbezirk 2.
Jüdischer Nationalfonds
Dr Jüüdisch Nazionaalfõ ( isch e Däil vo dr zionistische Beweegig, wo de Juude s Lääbe in Israel will mööglig mache. Er förderet Umwältbrojekt in Israel und isch in dr Forstwirtschaft im ganze Land däätig.
Stadtzentrum Mülhausen
Dr Zäntrààlpunkt vum Mìlhüüser Schtàdtzäntrum ìsch dr Roothüüsplàtz, mìt’m histoorischa Roothüüs un dr Schtefànskìrìch —wo s’ heechschta Gebäi ìn dr Àltschtàdt ìsch. Ìm Viartel sìnn àui mehrera Museea, wia s’ Histoorischa Museum ìm Roothüüs, s’ Museum fìr d’ scheena Kunscht àm Wilhelm-Tell-Plàtz un s’ Musée de l’impression sur étoffes grààd biim Kànààl. Àui s’ Sinnà-Theàter ìsch a wìchtiger kültüräller Ààziihungspunkt.
Schwäbische Dichterschule
Dui Schwäbischa Dichdrschual oder – wia mr manchmôl au leasa kô – dr Schwäbische Dichterkreis bzw. Dichterbund ischt en dr Zeit vo dr litrarischa Romandik a vrheltnismäßig lockrer Zammaschluss vo Autora gwäa, wo sich vo 1805 bis 1808 an dr Uni Diibenga zammagfonda hend. Als Iniziadora vo sellra Grubbe geldet dr Justinus Kerner ond dr Ludwig Uhland. De weitre Mitgliadr send dr Karl Heinrich Gotthilf von Köstlin, dr Eduard Mörike, dr Gustav Schwab, dr Karl August Varnhagen von Ense, dr Alexander von Württemberg ond dr Wilhelm Hauff gwäa. Dr heifigschde Treffponkt vo-nen isch em Kerner-Haus z Weinsberg gwäa.
Dia schwäbische Romandiker ondrscheidet sich vo ihre norddeitsche Kollega dôdurch, dass-se et – wia de selle – dämonische ond feeahafde Zauberreich, vorbonda mit dr ennra Zerrissaheit vo de handlnde Persona, schildret, sondern birgerlich ond volkstimlich gwäa send. Ihre Wurzla hend se en de schwäbische Saga ond en dr wirdabergischa Gschicht ghet. Ganz bsondrs meega hend-se Ballada ond Liadr.
Zo dr Schwäbischa Dichterschual ischt 1831 noh dr Seracher Dichterkreis drzuakomma, benannt nôch-em Schloss Serach bei Esslenga am Neckr. De meischde vo selle oba ufgfihrde Persona hend sich au deet wiidrgfonda. Dr Kopf vo dera Grubbe isch dr Graf Alexander von Württemberg gwäa, wo sich au als Schriftsteller an Nâma gmacht ond deet sein Sommersitz ghet hot. Nui drbeigwäa send dr Hermann Kurz ond – als oinziger Nichtschwôb – dr Eschtreicher Nikolaus Lenau.
Zom graußa Bekanntheitsgrad vo dr Schwäbischa Dichterschual weit ibr d Grenza vom Schwôbalendle naus hot wesentlich dr Heinrich Heine mit seim Schwabenspiegel beitraga, wo-nr dren Hohn ond Schbodd ibr seine schwäbische Kollega ausgschiddet hot.
Jüdischer Nationalfonds
Gschicht
Dr JNF isch 1901 z Baasel vom Johann Kremenezky im Ufdraag vom Theodor Herzl gründet worde, zum s Land vom zuekümftige jüüdische Staat vorzberäite. Bis 1948 het er vor allem Land für jüüdischi Siidler in Palestina kauft. Er het sini Akzioone dank dr finanzielle Hilf dur die jüdische Gmäinde uf dr ganze Wält finanziert.
Stadtzentrum Mülhausen
Ìm Schtàndzäntrum sìnn àui zàhlriicha Gschäft. D’ hàuiptliga Gschaftsschtrooss ìsch nàdììrlig d’ Wìldamànngass, wu maa vìela Klaidungsgschäft fìndet. Sitter da Joohra 2010 wara Maassnààhma gtroffa, fìr dr Schtàdtzäntrum wìrtschàftlig wìeder dynààmisch màcha. Maa hàt zem Biischpìel mehrera Schtroossa-n-ìn Füassgàngerzoona-n-umgwàndelt —drunter d’ Wìldamànnsgass un d’ Bàrfiassergass.
Fàscht àlla Schtroossa-n-ìm Mìlhüüser Schtàdtzäntrum hann a zwaischproochiga Schtroossatàfla —mìt’m Schtroossanamma-n-uff Frànzeesch un uff Elsassisch-Mìlhüüserisch.
Dr Poschtlaitzààhl vum Mìlhüüser Schtàdtzäntrum ìsch 68100.
Jüdischer Nationalfonds
Gschicht
Sit dr Gründig vom Staat Israel 1948 het sich dr JNF uf s Pflanze vo Böim konzentriert, bis 2006 260 Millioone von ene. 1961 isch er offiziell für s Ufforste und d Forstwirtschaft zueständig worde. Sit de 2010er Joor inwestiert er vil in d Wasserresorse, wo d Ufforstig wichdig isch drfür. In dr Negev-wüesti stoosse sonigi Brojekt bi de Beduine mänggisch uf Widerstand, wil si bi Staatsland vilmol dradizionelli Rächt amälde. So isch s im Januar 2022 zu Gwaltdaate gege Arbäiter vom JNF cho, wo die e Wald in dr Nööchi vom e Beduinedorf häi welle aapflanze. Es git aber vili Brojekt, wo dr JNF und Beduine kooperiere. S Ziil vo dene JNF-Brojekt isch s, d Lääbenskwalidät vo dr Beduinebevölkerig im Negev z verbessere. So het er in dr Beduinestadt Rahat e Wasserreserwuar baut oder bekämpft er d Boodenerosion, wo vom Überwäide chunnt mit Aapflanzige. Daas chunnt au de Beduine und iire Härde zguet.
Liste der Mitglieder des Grossen Rates des Kantons Aargau in der Wahlperiode 2013–2016
In dere Lischte sind alli ufgführt, wo am 18. September 2016 Mitglider vom Grosse Rot vom Kanton Aargau gsi sind: .
Schwobsheim
Schwobse (frz. Schwobsheim, dt. Schwobsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Schwobse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 829.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schwobse ìsch. Schwobse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schwobse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Tengwar
D Tengwar sy nes Schriftsyschtem, wo der J. R. R. Tolkien het erfunde. Si chöi wi nes Alphabet im ängere Sinn bbruucht wärde, aber ou wi ne Konsonanteschrift.
I de Wärch vom Tolkien sy si vom Feanor erfunde worde uf der Grundlag vo de Sarati vom Rúmil. E Reihe vo Sprachen us der Wält vom Tolkien wärde mit ne gschribe, z. B. Quenya u Sindarin. Si chöi aber ou zum Schrybe vo anderne Sprache bbruucht wärde (tatsächlech sy di meischte bekannte Tengwar-Tekschte vom Tolkien uf Änglisch gschribe).
Ds Wort tengwar bedütet 'Buechstabe' oder 'Zeiche' uf Quenya.
"Modi"
Für ne spezifischi Sprach z schrybe, bruuchts bi de Tengwar - genau wi bi allnen andere Schrifte - e spezifischi Orthografy, wo sech nach der Phonology vo dere Sprach richtet. Bi de Tengwar heiße söttigi Orthografye normalerwys Modi.
Zeiche
Was d Tengwar uszeichnet, isch di gägesytigi Entsprächig vo Formmerkmal einersyts u Merkmal vo de bezeichnete Luten anderersyts.
D Primärbuechstabe bestöh us ere Kombination vo zwo verschidnige Forme: us emne Stamm (normal, verlengeret oder verchürzt) und us emne Boge (linggs oder rächts vom Stamm, eifach oder verdopplet, offen oder gschlosse).
Me ordnet d Primärbuechstaben i vier Spalte (téma uf Quenya), wo de wichtigschten Artikulationsorten entspräche, und i sächs Zyle (tyelle uf Quenya), wo de wichtigschten Artikulationsarten entspräche. Beid variiere je nach Modus.
Di erschte vier Buechstabe, d. h., di oberschten us jedere Spalte, bestöh us emne normale Stamm (gäg unte verlengeret) und us emnen eifache Boge. Si bezeichne di stimmlose Verschlusslute us der jewylige Spalte. Im klassische Quenya-Modus sy das T, P, C u QU. Drum heiße di vier Spalte tincotéma, parmtéma, calmatéma u quessetéma
I de Spalte vom 'general-use'-Modus entspräche sech Form- u Lutmerkmal uf di folgendi Art u Wys:
Hie isch es Bispil us der parmatéma im 'general use':
Näbe de Primärbuechstabe git's di zuesätzleche Buechstabe, wo ke regelhafti Forme hei. Si bezeichne z. B. d Lute /r/, /l/ u /h/. Si variiere starch je nach Modus.
Anders
Füre Computer sy verschidnigi Tengwar-Schriftarte gschaffe worde. Ussertäm git's e Vorschlag, d Tengwar i Unicode-Standard ufznäh.
Ureinwohner
Im Fall vom alemannische Schproochruum cha me wohrschinlich sage, dass d Uriiwohner vom Ruum um e Bodesee d Räter gsi sin. Das wird au in antike Tekscht so erwähnt. Uf d Räter sin d Vindeliker gfolgt, d Kelte, d Römer und schliesslich d Alemanne. D Räter si vor allem im öschtliche Rùùm gsi. I de hütige Weschtschwiz, hi zwüsche Saane u Aare (auso im dütsche Teil vo de Weschtschwiz) d Helvetier gläbt. Si chä vor allem vom Julius Cäsar i sim De bello Gallico erwähnt. Um 58 v. Chr. hi si ines Hüser abbrennt u si gäge Jura gwanderet. De Cäsar het si bi Bibracte gstoppt u inera Schlacht vernichtend gschlage. Vo de Helvetier chunt o de latinisch Name vo de schwizerische Eidgenossenschaft: Confederatio Helvetica.
Schöneck (Lothringen)
Schëneck (lothrìngisch; frànzeesch Schœneck, ditsch Schöneck) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Schëneck lijt direkt àn dr frànzesch-ditsche Granz bi Saarbrücken uf re Heche zwìsche 207 un 281 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Schëneck ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1350 àls Chonec.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Schëneck ghert zem Rhinfrankisch.
Hagana
D Hagana, au Haganah, isch e zionistischi paramilidäärischi Undergrundorganisazioon z Palestina wäärend em britische Mandaat (1920–1948) gsi. Noch dr Gründig vom Staat Israel isch d Hagana dr Grundstäi für die israelisch Armee worde.
Gründig
D Hagana isch gründet worde noch eme Juudepogroom z Jerusalem im April 1920, wo sägs Juude ermordet und öbbe 200 verwundet worde si. D Füerig vo dr Jewish Agency het sich bi dr Verdäidigung vo de Siidlige nüm uf die britische Koloniaaldrubben welle verloo. D Vorgängerorganisazioon HaShomer isch z chli gsi und mä het sä im Juni 1920 ufglööst und under dr Füerig vom Elijahu Golomb die zentralisierteri Hagana gründet. Si isch noch sowjetischem Muster vom ene Root mit fümf Vollmitgliider und zwäi Kandidate as Miliz gfüert worde. Si het im Versteckte müesse operiere, und wil dr Bsitz vo Schusswaffe illegal gsi isch, si die und die nöötigi Munizioon us em Libanon ins Land gschmugglet worde.
Dr Arabisch Ufstand
1936 het d Hagana öbbe 10'000 Aktivi und öbbe 40'000 Resärve gha. Wo d Brite die Jewish Settlement Police gründet häi, si e Hufe vo de Boliziste us dr Hagana cho. Zerst het si sich nume mit dr Verdäidigung vo jüüdische Siidlige abgee, spööter het si au offensivi Operazioone usgfüert. D Erfaarig us dene Joor isch denn im Palestinachrieg für die jüüdisch Site seer nützlig gsi.
Im Zwäite Wältchrieg häi d Brite mit dr Hagana zämmegschafft, solang dr Rommel e Bedrooig gsi isch, spööter häi sich d Beziejige abküelt. Im Früelig 1941 het d Hagana d Palmach (Akronym für Plugot Machatz – Iisatzdrubbe) gründet, wo sich uf s Drääning vo Jugendlige konzentriert häi. D Palmach häi bis 1947 nume fümf Batallioon mit öbbe 2'000 Maa umfasst, häi aber e wichdigi Rolle gspiilt, wil iiri Mitgliider grundlegends milidäärischs Wüsse überchoo häi, sodass si spööter in dr israelisch Armee as Offizier d Drubbe häi chönne aafüere.
York
York isch e Groossstadt im Norde vo Ängland am Fluss Ouse in dr Nööchi wo dr Foss in d Ouse mündet. York isch d Residänzstadt vo dr Groofschaft Yorkshire. Hüte isch di City of York e sälbständigi Verwaltigsäihaäit (Unitary Authority), wo nume für zeremonielli Aaläss zur Groofschaft North Yorkshire ghöört. D Stadt het 2012 200'018 Iiwooner ghaa.
Geografii
York lit im ene flache Daal, em Vale of York mit sine fruchtbare Ackerbööde, wo im Weste an d Pennine gränzt, im Norde an d North York Moors und im Oste an d Yorkshire Wolds. D Stadt befindet sich an dr Mündig vom Foss in d Ouse an dr Ändmorääne vom ene Gletscher in dr Iiszit.
Hürrlingen
Hürrlingè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt.
Geografy
Hürrlingè lyt im Südschwarzwald weschtlich vom Fluss Schlüècht un öschtlich vom Fluss Mettma, im Bachdal vom Rièdèmer Dorfbach un guèt 1 km dalobsi vo Rièdè. Dè Gmeindehauptort Üülingè lyt 3 km öschtlich vo Hürrlingè, Birchèdorf lyt 4,3 km èwäg im Nordoschtè. Dè Hauptort vo dè nördlichè Nõchbòrgmeind Grõfuusè lyt 4,8 km nordweschtlich vo Hürrlingè. Schlièßlich isch Hürrlingè 12,3 km vo dè Chreisschtadt Waldshuèt èwäg in nordöschtlicher Richtung glègè.
Gschicht
Wôrend dè Säkularisation isch Hürrlingè im Johr 1803 zèrscht zum Großpriorat vom Malteserordè chò, denn unter Schwõbe-Hèrrschaft un è Johr, 1806, zum Großherzogdum Baddè chò.
Am 1. Juli 1971 hèt sich Hürrlingè als èrschtes Dorf vor dè Gmeindereform z Baddè-Württèbärg dè Vyrdälergmeind Üülingè-Birchèdorf aagschlossè.
Bolitik
Hürrlingè isch e Ortschaft noch èm Baddè-Württèbärgischè Kommunalrächt. Sällewäg hèt's e begränzti Selbschtverwaltig mit ènèm Ortschaftsròòt un èm Ortsvorschteher.
Vorein
Hürrlingè kooperyrt bi dè Vorein mit èm Gschpönli Rièdè, i dèm mò dè Narrèvorein Hü-Ri zämmè mit Rièdè gründet hèt. Hü-Ri bedütet Hürrlingè-Rièdè, dõdemit wörd durch desèll Nammè d Zämmèarbèt glych aazeigt wiè mit dè Narrèmaskè, wo us ènèm Januschopf bschtòt.
Vokeer
D K 6500 gòt als Hürrlinger Ortsdurchfaart im Rièdemer Dorfbach nõch. D K 6500 gòt nördweschtlich vo Hürrlingè uff dè Bärg uè un zwüschè Buggèrièd un Mettèbärg durrè uff Grõfuusè. Südöschtlich gòt d K 6500 öppè 1 km uff Rièdè abbè, è Stugg witer unnè gòt K 6500 bi Rièderschteeg i d Schlüèchtdalschtrõß L 157 übber. I dè Dorfmitti zwygt gu Oschtè d K 6504 ab, wo uff Üülingè gòt. Diè nägschtè Fèrnvokeersschtrõße sin d B 500, d B 314 un d B 34, vo dènnè Hürrlingè 8-12 km entfèrnt lyt. Dè nägschte Autobahn-Aaschluss isch 36 km èwäg, sèll isch d A 864 bi Donau, dè Zuèbringer zu dè Boddèsee-Autobahn. Baanaaschluss isch im Südschwarzwald traditionèll schwyrig, dè nägschte Baanhof isch z Düèngè in èm Abschtand vo 10 km a dè Hochrhybaan. Schwyrig isch sèll dõrum, well d Busvobindungè im Linnièvokeer weg dè gringè Aazaal Vobindungè vill Zit bruuchèd.
Sehenswürdigkeitè
Hürrlingè hèt è Wasserdrèttschtell, wo vo dè yheimischè Fremdèzimmervomièter baut worrè isch.
Schorbach
Schorbach (lothrìngisch; frànzeesch un ditsch Schorbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Schorbach lijt nordeschtlich vun Bitche ìn dr Neche vun dr Granz züe dr Pfàlz uf re Heche zwìsche 273 un 413 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Biosphärereservàt Pfalzerwàld-Nordvogese.
Gschìcht
Schorbach ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1210 àls Schorpach (1302: Schorpache, 1345: Xorpach, 1544: Schorpath, 1771: Scherbach).
Verwàltung
vun Schorbach ìsch. Schorbach ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Schorbach ghert zem Rhinfrankisch.
Rue des Fleurs (Mülhausen)
D’ Blüamagàss (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Bluamagass; uff Frànzeesch rue des Fleurs) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.
Sa fàngt àn Uff’m Sinna àà un làuift uff äbba 175 Meeter ìn Rìchtung Nord bis àn d’ Kriizung vu dr Triiwelgàss un dr Schüalgàss. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa d’ àlta Màrkthàllagàss un d’ Mìttelbàchgàss uff dr wäschtliga Sitta, so wia d’ Engelgàss uff dr äschtliga Sitta. Grààd vor àn dr Kriizung vu dr àlta Màrkthàllagàss ìsch uff dr äschtliga Sitta-n-a Iigàngstoor zem Square Georges-Steinbach. S’ Toor bschteht üss gschmììdana Iisa.
M’r wìssa nìt, wu dr Nàmma vu dr Schtrooss har ìsch. Sallamols hàt d’ Schtrooss s’ Tränkbachla-n-ìwwerkweert.
Taxonomie (Biologie)
D Taxonomii (vo altgriechisch τάξις taxis, "Ornig," and -νομία -nomia, "Gsetz") isch e Fachgebiet vo dr Biologii, wo Grubbe vo Lääbewääse definiert uf dr Basis vo gmäinsame Äigeschafte und dene Grubbe Nääme git. D Organisme wärde dene Taxa (Äizaal: Taxon) zuedäilt und bechömme so e taxonomische Rang; Grubbe wo dr gliich taxonomisch Rang häi, chönne zu Übergrubbe mit eme hööchere Rang zämmegfasst wärde, so dass e taxonomischi Hierarchii entstoot.
Es git Wüsseschaftler wo d Taxonomii in dr Biologii mit dr Süstematik vo de Lääbewääse gliichsetze, anderi gseen d Süstematik as d Wüsseschaft vo dr Vilgstaltigkäit vo de Organisme und d Taxonomii as d Leer vo iirer Klassifikazion, e Klassifikazioonsschema, wo sich uf d Ergäbniss vo dr Süstematik und dr Nomenklatur stützt.
D Entwigglig vo dr Taxonomii
Dr schwedisch Botaniker Carl von Linné wird as dr Vater vo dr biologische Taxonomii aagluegt, wil är e Süstematik für Pflanze und für Dier ufgstellt het und die binäri Nomenklatur iigfüert het für d Organisme, won er klassifiziert het.
Er het d Pflanze in 24 Klasse – brinzipiell noch dr Zaal vo de Stamina und iirer Gstalt. Das Süstem, wo zu sinere Zit de Botaniker e Wärkzüüg gee het, zum iiri Entdeckige z klassifiziere, isch vollkomme veraltet. Mee Glück het er mit dr Süstematik vo de Dier gha, wo uf dr Reduzierig vo allne Merkmol uf e baar Schlüsselmerkmol ufbaut gsi isch. Für die niidrige Taxa wie Art und Gattig isch das immer no e zimlig natürligs Süstem, aber scho dr Linné sälber het gmerkt, ass für hööcheri Taxa d Iidäilig zimlig willkürlig gsi isch.
Sit dass sich d Evoluzionstheorii duuregsetzt het, het mä aagfange, die dradizionelli künstligi Taxonomii in e natürligs Süstem umzbaue, wo uf dr Phylogenetik basiert. Mä undersuecht dr Ufbau vo Protein in verschiidene Organisme, zum uusefinde, wie nooch si zuenander verwandt si. Für das ziet mä nid nume morfologischi und anatomischi Merkmol in Betracht, sondern au biochemischi (Chemosüstematik), füsiologischi, cytologischi und ethologischi Äigeschafte. Vor allem wird die genetischi Äänligkäit brucht, zum Verwandtschaftsbeziejige diräkt am Erbguet festzstelle.
Jüdischer Kalender
Dr jüdisch Kaländer (hebr. הלוח העברי ha-lu'ach ha-iwri) isch e Lunisolarkaländer. D Möönet si wie bi äifache Mondkaländer an de Mondfaase usgrichdet. Näben em Normaljoor mit 12 Mondmöönet, wo mäistens 354 Dääg lang isch, git s Schaltjoor mit 13 Mondmöönet, wo im allgemäine 384 Dääg lang si, zum s Joor an s Sunnejoor aagliche, und es git kaländarischi Usnaamereegle, wo s normale Joor um e Daag verlengere oder verchürze.
S jüdische Joor foot hüte im Herbst mit em Tischri aa, wo noch dr jüdische Uffassig dr Monet isch, wo d Menschhäit erschaffe worde isch. In dr biblische Zit het s Joor mit em Nisan im Früelig aagfange. Dr Nisan isch dr Monet vo dr Erlöösig, wo d Vorfaare vo de Juude us Egüpte uszoge si. Au hüte wird d Erlöösig as wichdiger aagluegt as d Schöpfig, und bim religiöse Gebruch vom jüdische Kaländer gältet dr Nisan immer no as dr erst Monet vom Joor und dr Tischri nume as dr sibt.
D Nääme vo de Möönet si chaldäisch und stamme us em babylonische Exil.
Bad Säckingen
Geografi
Bad Säckinge litt am Hochrhy, wo d Gränze zu de Schwiz darstellt. D Stadt isch ungfähr 40 Kilometer flussufwärts vo Basel glege und am südlige Rand vom Hotzewald, wo de südlig Usläufer vom Schwarzwald isch.
Stadtgliderig
D Stadt bstoht uss de ehemolige Gmeinde Harplinge, Ripplinge, Säckinge und Wallbach; si sin emol selbständig gsi. Zu de ehemolige Gmeind Harplinge ghöre s glychnamig Dorf, d Höf Lochmiehli und Rüttehof und d Hüser Holdmatt. Zu de ehemolige Gmeind Ripplinge ghöre s glychnamig Dorf, s Ghöft Flüet und d Hüser Santihof. Zu de ehemolige Stadt Säckinge ghöre di glychnamigi Stadt, de Stadtdeil Obersäckinge und d Hüser Am Bergsee. Zu de ehemolig Gmeind Wallbach ghört numme s glychnamig Dorf.
Gschicht
Vom Wort här hät me früenr glaubt, Säckinge sig d Gründig vom Alamann Secco. De Name isch aber wohrschints ender urch d Ydütschig vo me römische Name entstande. Im latynische Tekscht vo de Fridolinsvita (970) wird Säckinge als Secanis und Seconis gnännt; e urkundligi Erwähnig als Seconia git’s uss em Johr 1207. Seconis isch e Ortskasus vo Seconia, wo sich vo Sequaniacum (= de Sequana ihr Heiligdum) ableitet. Noch de Kälte ihrem Glaube hät sich d Göttin vo de Quälle, de Heilkunscht und de Gsundheit in de sumpfige Ärde vo de Kochsalztherme vo Säckinge zeigt (seik = in Dropfe fließe; Sequana = Dochter vo de Quälle).
Albanifest
S Albanifäscht isch s Stadtfäscht vo Winterthur.
Der Naame chunt vom Häiligen Alban, eim vo de drüü Winterthurer Stadthäilige zäme mit em Loränz und em Pankraz.
Bad Säckingen
Gschicht
De Verfasser vo de Fridolinsvita hät sich an e Konzäpt ghalte, wo's wohrschints scho sit em 8. Johrhundert git und de voralamannisch Ortsname bevorzugt gha hät. De Stürkataster vo de Franke, wo am entstoh gsi isch, hät aber nit chönne uff Säckinga verzichte.