cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wenkerbogen von Pfetterhausen
Dr  Pfatterhüser Wenkerboge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Teleklos
De Teleklos isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. Er werd as historisch bitrachtet und hett im spoote 8. Joorhundert v. Chr. glebt. Usem Huus vo de Eurypontide isch doozmool de Nikandros König gsii.
De Teleklos isch de Soo vom Archelaos und de Vatter vom Alkamenes.
Er hett s Hailigtum Amyklai und d Stedt Pharis und Geronthrai eroberet, wo dozmool no a de Achäer ghört hend. D Pharite und Geranthräer hend sich widerstandsloos ergee und drufab d Peloponnes verloo. D Amykäer aber hend lang Widerstand glaistet. . Zodem hett er di drai Ort Poieessa, Eschiai ind Tragion i de Dentheliatis bisidlet, wa zo Spannige mitem binochbuurte Messenie gfüert hett.
De Teleklos isch im Grenzhailigtum Limnai vo Messenier töödt wore. Spartaner hend gsait, as bimene Fest im Artemistempel vo Limnai, wo d Messenier und d Spartaner gmainsam gfiiret hend, d Messenier di spartanische Jungfraue hend wöle schände und as de Teleklos umchoo sai, woner die hett wöle schütze. Noch de messenische Version, hett de Teleklos no bartloosi Jüngling als Jungfraue verchlaidet und dene Dölch mitgee, demit si d Messenier ermordit. Die hend sich gweert und im Tumult isch de Teleklos umchoo. Er hett z Sparta e Heroon ghaa.
Mont-Noble
Mont-Noble (fp.; dt. Ferneisi) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Ering im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Mont-Noble liggut ufer rächt Sita vam Rottu. Zer Gmei gcheerunt di Deerfer Vernamiège, Nax und Mase. Vaner Gmeiflächi sind 32,7 % landwirtschaftlichi Flächi, 39,5 % Waald, 2,8 % Sidligsflächi und 25 % annri Flächine.
Gschicht
Mont-Noble isch zum eerschtu Mal gägu Ändi vam 11. Jh. als Vernamesia erwäänts choo, Mase um 1100 als villa Magis, Nax im 11. Jh. als Nas.
Iwoner
Quälla: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländerateil isch 2010 bi 7,4 % glägu.
Religioo
84,9 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 5 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeipresidänt va Mont-Noble isch dr Bernard Bruttin (Stand Oktoober 2017).
Acapickels
Die Acapickels wared a Schweizerische Damecombo, wo vor ällem acapella gsunga hod (warscheinlich doher dr Name) on vo 1989 bis Ende April 2008 ihr Owesa em deitschsprochiga Raum dreiba han.
Die Acapickels senn vier Fraue, wo biidere Dame en grällfarbiga Kostüm darstelle. Älle vier henn 50er-Johr Outfits, Handdascha on Hornbrilla, (scho alloi der Oblick isch Grond zom schreia gnug) on si setzed sich satirisch mit em Frau-sei aussenander.
Mont-Noble
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu Iwoner 92,8 % Französisch als Höiptspraach agigä, 5,2 % Titsch, 0,8 % Italienisch und 1,2 % annri Spraache.
Acapickels
Gschichd
So om 1989 hot d Fritz Bisenz (a Frau) die Grupp «Covergirls» grindet, zamm mit dr Schauspillere Denise Geiser und dr Bettina Dieterle. Im 1990 isch d Regula Esposito drzue ko und s Quartett hot sich «Acapulcos» gnannd. 1991 henn se ihr Konzept no gändrt on sich en «Acapickel» ombenannd. D Jasmin Clamor hot 1995 d Bettina Dieterle ersetzt. Seid 1993 senn se koi Geheimtipp meh, sondern henn an risa Erfolg em ganza deitschschprochiga Raum. Se wared scho bei "Hüsch & Co" on "Scheibenwischer" (boides 1994), "Zeitgenossen" (1996), bei "Roglers Freiheit" (1998) on en zahlreiche andere TV- on Radiosendonga.
Mont-Noble
Spraach und Dialäkt
Dr tradizionell Dialäkt va Mont-Noble gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Acapickels
Gschichd
Noch dr Auflösong im April 2008 stehd ab 2010 d Regula Esposito weiter als «Helga Schneider» auf dr Bühne. Au d Fritz Bisenz und d Jasmin Clamor sind wider mit ihrna Kunstfigura als «Hutzenlaub & Stäubli» underwegs, d «Barbara Hutzenlaub» mängmol au mit eme Soloprogramm.
d Figura
D Bsetzung vo dr Acapikels senn ab 1995, d Juliette Blamage (Denise Geiser), d Barbara Hutzenlaub (Susanne "Fritz" Bisenz), d Lotti Stäubli (Jasmin Clamor) on d Helga Schneider (Regula Esposito). So verschide d Farbe vo ihrne Kostüm sind, so verschide isch au ihren Dialäkt. D Denise Geiser (* 1957) chunnt us Basel und hät as Muetersprooch Französisch; drumm redt ihre Kunstfigur, d Juliette Blamage Baseldütsch und mängmol au Französisch. D Fritz Bisenz (* 1963) chunnt us Dütschland und drumm schwätzd d Barbara Hutzenlaub Schwäbisch. D Jasmin Clamor (* 1969) chunnt z Trachselwald uf d Wält, wachst im Züri Oberland uf, goht dänn aber is Wältsche und nochhär uf Bärn und drumm redt d Lotti Stäubli Bärndütsch. D Regula Esposito (* 1965) chunnt im Zürcher Niderdorf uf d Wält und läbt hüt no i däre Stadt, wäge däm schwätzd d Helga Schneider Züritütsch.
Yann-Alexandre Fillion
Dr Yann-Alexandre Fillion (* 14. Februar 1996 z Ottawa) isch e Tschütteler vom FC Aarau.
Dr Yann-Alexandre Fillion isch e Kanadier. Er isch 1996 z Ottawa uf d Wält cho. 2015 het er bim FC Montreal als Profigooli agfange tschutte. I sim erschte Mätsch het Montreal gäge de FC Toronto Zwöi zwöizunull verloore.
Wo dr FC Montreal anne 2016 ufghört het z spiile, isch dr Fillion uf Züri ggange, won er bim FCZ en Zwöijooresvertraag übercho het. D Zürcher händ en 2017 em schwedische Klub Umeå FC usglehnt und im April 2018 denn em Klub Nest-Sotra.
Syrien
Syrie (amtlig Arabische Republik Syrien, arabisch الجمهورية العربية السورية /  al-Dschumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriyya) isch ä Schdaat in Vorderasie und Deil vom Maschrek. Syrie gränzt im Süde an Israel und Jordanie, im Weschte an Libanon und s Mittelmeer, im Norde an d Türkei und im Oschte an Irak. Mit rund 185.000 Quadratkilometer isch Syrie ungefähr halb so gross wie Dütschland.
Der Name Syrie chunnt us em Griechische, wo dr alt Name Assur übernoh het (Lueg drzue au die antike Provinze Syria Coele, Syria und Syria Palaestina). Die traditionelli arabischi Bezeichnig vom Gebiet isch bis in d Neuziit Bilad asch-Scham und nit Syrie gsi.
Gschicht
Syrie isch bis 1918, wo s Osmanische Riich ufglöst worden isch, vo de Osmane regiert worde. Es isch denn aber nid unabhängig worde, sondern Frankriich het s as Völkerbundsmandat verwaltet. 1946 isch die Arabischi Republik Syrie usgrüeft worde. 1958 het es mit Ägypte die Vereinigti Arabischi Republik bildet, wo 1961 noch eme Putsch vo syrische Offizier usenanderbrochen isch. 1963 isch d Baath-Bardei an d Macht cho. 1967 het Syrie am Chrieg gege Israel mitgmacht und d Golanhöchene verlore, wo sithär vo Israel bsetzt si. Sit 1970 het dr Hafiz al Assad d Baath-Bardei beherrscht. Im Jom Kippurchrieg 1973 het Syrie am Aafang militärischi Erfolg gha, isch aber schnäll wider vo dr israelische Armee zruggdrängt worde. 1979 het dr Assad aagfange, die muslimischi Brüederschaft, e radikali islamistischi Organisation, afo bekämpfe. 1982 het die im Norde vom Land en Ufstand aazettlet, wo bluetig underdruckt worden isch.
Am 10. Juni 2000 isch dr Hafiz al Assad gstorbe und si Sohn, dr Baschir al Assad, het d Macht übernoh. Am Aafang vo siiner Regierigszit het er Reforme iigfüehrt, aber s Regime het scho churz druf wider aagfange, Oppositionelli festzneh. Ussepolitisch isch s syrische Regime Iran noogstande und het sich im Libanon iigmischt, dört die islamistischi Hisbulla understützt und isch au beschuldigt worde, am Mord vom libanesische Füehrer Rafiq Hariri schuld z sii. Wägen em internationale Druck, wo s denn gee het, het Syrie schliesslig alli siini Druppe us em Libanon abzooge. Am 6. September 2007 het die israelischi Luftwaffe e Bombenaagriff gege gheimi Aalage im Oste vo Syrie undernoh, wo von ere vermuetet wird, ass es en Atomaalag gsi sig, wo d Syrer mit nordkoreanischer Hilf ufbaut hai. Syrie striitet das alles ab. Im Mai 2008 hai Israel und Syrie under dr Egide vo dr Türkei mit Friidensverhandlige aagfange. Die si aber abbroche worde, wo am Ändi vom Johr Israel im Gazastreife interveniert het.
Im Rahme vo dr Protestwälle in dr arabische Wält isch s im Früehlig 2011 au z Syrie zu Protest cho. Us dene het sich spötistens vom 8. April 2011 aa ä Revolte afo entwickle, wo d Regierig mit herter Hand druf greagiert het. Sit denn isch us dr Revolte e Bürgerchrieg worde, mit hundertduusige vo Opfer.
Verwaltigsgliderig
Syrie isch sit 1987 in 14 Gouvernements (muhafazat, singular: muhafazah) unterteilt, wo noch em jewilige Hauptort gnennt sin:
Gundelfingen im Breisgau
Gundelfinge isch e Gmei im Brisgau. Si lit sex Kilometer nördlich vum Stadtzentrum vu Friburg in Bade-Württeberg (Dytschland). S' Ortszentrum isch numme 300 Meter vu dr Stadtgrenze vu Friburg entfernt. Gundelfinge ghört zue dr Agglomeration bzw. zum Verdichtungsrüm vu Friburg.
Mit Iwohner (Stand: ) isch Gundelfinge ein vu dr grössere Örter im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald. Zue Gundelfinge ghört dr Ortsdeil Wilddal. Mit dr eigeständige Gmei Haiwiler bildet es e Verwaltigsgmeinschaft.
Dr Ortskern ich um 2004 nöi gstaltet worre un ladet zue Fäschte un Verastaltunge i. Vum nöie Ortsdeil Nägilisee (erbaut sit 1980) ka mer deilwis d'Vogese un dr Kaiserstuehl sähe. D'Höf im Rittibach bim Rosskopf hän mit 79104 e Friburger Poschtleitzahl und Adress.
Gschichte
Die erst urchundlich Erwähnig vu Gundelfinge findet sich erst anno 1008. Kaiser Heinrich II. hez im Basler Bischof Adalbero s'Wildbannrächt ime Beriich vu dr Friburger Bucht verlihe. Die typische Nammensendig „-inge“ losst aber e Entstehig vum Ort scho im 4. Johrhundert vermuete. Wohrschinlich het e alemannische Afüehrer mit Namme Gundolf mit sine Lüt do gsidelet.
S'Dorf isch in dr Zähringer understande, wo ihr Herrschaftssitz uf dr noochglägene Burg Zähringe uffem Zähringer Bann gha hän, später isch es under d'Herrschaft vu dr Grafe vu Urach-Friburg ku. 1327 hän d'Grafe Gundelfinge an d'Friburger Schnewelin Bernlapp verkauft. 1507 isch es vu dene ihre Noochkumme an dr badisch Markgraf Christoph verkauft worre. Mit dr Gebiitsreform 1809 isch Gundelfinge zum Landamt Friburg II, ku, wo 1819 mit em Landamt Friburg I zum Landamt Friburg vereinigt worre isch.
Religione
E Kilche isch erschtmols 1275 in Gundelfinge erwähnt. Aber erscht mit dr Ifüehrung vu dr Reformation in dr Markgrafschaft Bade het 1556 Gundelfinge e eigene (no evangelische) Pfarrer griegt. Anno 1877 hän d'Baptischte e eigeständigi kilchlichi Gmeinschaft gründet. E katholischi Pfarrgmei (Brueder Klaus) bestoht sit 1975.
Wilddal
Wilddal isch erschtmols 1273 urkundlich genennt worre. Wie Gundelfinge het's zue dr Herrschaft vu dr Zähringer ghört un isch später iber d'Friburger Grafe an Schnewelin Bernlapp kumme. Im Gegesatz zue Gundelfinge isch d'Grundherrschaft iber Wildtal aber 1652 an d Friherre vu Beroldinge, bis s'Dorf 1788 an dr Graf Friedrich vu Kageeck verkauft worre isch. 1805 isch es infolg vum Riichsdeputationshauptschluss im Grossherzogtum Bade zuegordnet worre. D'Wilddaler Bevölkerung het (mit 3/4-Mehrhet) 1971 selber fier e Aschluss an Gundelfinge gstimmt. Wilddal het domols 1.129 Iwohner gha.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappe
S'Wappe zeigt in gspaltenem Schild vorne in Gold e rote Schrägbalke, hinde in Grüen in ere silberne Ifridung e silberni Danne.
Verkehr
Dur d'Bundesstross 3 (Buxtehude - Wil am Rhi), 294 (Fraidestadt - Friburg im Brisgau) un dr Autobahnzuebringer Friburg-Nord (B 294) uf d'A 5 (Hattenbacher Dreieck - Basel) (Europastraße 35 Amsterdam - Rom) isch Gundelfinge an s'iberregional Strossenetz agschlosse.
Gundelfinge lit an dr Isebahn-Hauptstrecki Charlsrueh - Basel (Rhidalbahn) un wird vu dr DB Regio un dr Brisgau-S-Bahn (Linie Elze - Friburg im Brisgau) bedient.
Busverbindunge vu Gundelfinge un Wilddal uf Friburg im Brisgau werre vu dr Friburger Verkehrs AG, ins Umland vu dr Südbadebus GmbH abotte. Im Gspräch isch e Verlängerung vu dr Friburger Strossebahnlinie 2 vu Zähringe bis Gundelfinge, aber wäge dr öffentliche Finanzlag uwohrschinlich.
Kilchberg ZH
Gschicht
Chilchbèèrg isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1248 als Hilchberch (verschribe, 1250 Kilchperch), Bändlike 1250 als Benklinkon.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 26,2 % (Stand 2011).
Religion
34,7 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 24,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Donneloye
Donneloye (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Kilchberg ZH
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,7 %, CVP 5,2 %, EDU 0,7 %, EVP 1,7 %, FDP 29,5 %. GLP 12,8 %, GP 9,8 %, SP 10,2 %, SVP 25,4 %, Suschtigi 1,0 %.
Donneloye
Geografi
Donneloye lyt uf dr rächte Syte vu dr Mentue. D Gmaiflechi umfasst 69,8 % landwirtschaftligi Flechi, 25,1 % Wald, 4,7 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Kilchberg ZH
Politik
Gmäindspresidänt isch de Jean-Marc Groh (Stand 2012).
Donneloye
Gschicht
Donneloye isch zum erschte Mol gnännt wore um 1150 as Donnolui.
Kilchberg ZH
Wirtschaft
Z Chilchbèèrg liit de Hauptsitz vom bekannte Schokihärsteller Lindt & Sprüngli.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Chilchbèèrg ghört zue de Seemundarte.
Donneloye
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 6,6 % gläge.
Religion
73,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 12,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Kilchberg ZH
Sport
Z Chilchbèèrg findet alli sächs Jahr de Chilchbèèrger Schwinget statt.
Lüüt
Uf em Fridhof vo Chilchbèèrg hät s d Greber vo:
Donneloye
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,3 %, CVP 1,4 %, FDP 12,3 %, GLP 3,5 %, GP 10,1 %, SP 17,6 %, SVP 40,7 %, Sunschtigi 5,1 %.
D Burgermaischteri vu Donneloye isch d Lise Courvoisier (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän 93,5 % vu dr Yywohner Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,9 % Dytsch, 0,2 % Italienisch un 1,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Zum Pfauen
S Huus Zum Pfaue isch es alts Huus i dr Altstadt vo Brugg.
A dr Hauptstrooss vom alte Aargauer Stedtli, wo me vom Bahnhof zu dr Aarebrugg abe goot, stoot e ganzi Reie vo schöne alte Hüüser. S Huus Zum Pfaue het d Nummere 30.
S Huus zelt im Schwizer Infäntaar vo de Kulturgüeter zu den Objäkt mit regionaler Bedüütig. Es isch im gotische Stil bout und i dr Brockzyt chly veränderet worde. Es het schöni Fänschter a dr Gassefront und uf dr Nordsyte zwöi grossi barocki Portaal mit us em Schtei ghauene Verzierige. Amene Chällerfänschter cha mes Datum 1710 ygraviert gseh.
Schizophrenie
Schizophrenie bezeichnet e Groppe vo schwäre psychischer Krankheite S'Wort isch abgleitet vom griechisch e : σχίζειν  s’chizein  heisst „spalte“, φρήν  phrēn  wird übersetzt mit „Geist, Seele, Gemüt, Zwerchfell“. Alli senige Krankheite gsehnd ähnlich us.
Wenn d'Krankheit akut isch hend Mänsche mit Schizophrenie gwüssi Störige, die d' Wohnrnemig, s'Denke, de Atriib und de Wille beträffe. D'Gfühl sind au anders als bi Mensche ohni Schizophrenie.
De Begriff Schizophrenie
De schwizer Psychiater Eugen Bleuler isch de erscht gsi, de de Begriff "Schizophrenie" verwendet het. Am 24. April 1908 het er sis Konzept an enere Sitzig vom Dütsche Verein für Psychiatrie vorgstellt. Im gliche Johr het er au de Artikel "Die Prognose der Dementia praecox (Schizophreniegruppe)" i de Allgemeinen Zeitschrift für Psychiatrie und psychischgerichtliche Medizin veröffentlicht. 1911 het er sin bekannte Artikel Dementia praecox oder die Gruppe der Schizophrenien veröffentlicht. Emil Kraempelin het en anderi Idee von de Krankhei gha, din er Dementia praecox (vorzitigi Demenz) gnannt het.
De Begriff Sizophrenie isch negativ und stigmatisiert. Us dem Grund nimmt mer megisch de Begriff "Morbus Bleuler" für die Krankheit.
Die meischte Lüt mit Schizophrenie hend kei dürendi kognitivi Problem, obwohl de Begriff Dementia praecox oft zu dem Irrtum verleitet. Es wird diskutiert, ob d' Schizophrenie en einzigi Krankheit isch, oder ob nöd Mehreri Krankheite mit unterschidliche Ursache zämespilend.
Usserhalb vo de Fachsprooch
Vili Lüt verwechslet Schizophrenie mit andere Krankheite. Sie glaubet, dass Schizophrenie mit enere gspaltene Persönlichkeit z'tue het, was aber nöd de Fall isch. Die Krankheit, wo d'Lüt e gspalteni Persönlichkeit hend heisst hüt dissoziative Indentitätsstörung. Meh dezu gits im Abschnitt Diagnose.
Sit öppe 1950, gits s'Wort "schizophren", mit de Bedütig "unsinnig, absurt, wahnhaft"
1. Mai
Dr '''1. Mai''' isch dr 121. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 122. in Schaltjohr), dodermit blybe no 244 Däg bis zum Änd vum Johr.
In vilne Länder wird dr 1. Mai as Internationale Dag vu dr Arbet gfyrt.
Schizophrenie
Usserhalb vo de Fachsprooch
Vili Betroffeni fühlet sichdiskriminiert, wenn s'Wort "schizophren" so verwendet wird.
Symptom
Es git drü Klasse vo Symptom vo de Schizophrenie: Positivsymptom, Negativsymptom und kognitivi Symptom.
Positivsymptom
Positivsymptom sind Übersteigerige und starchi Fehlinterpretazione vom normale Erlebe. Mengisch chömed au Halluzinatione vor. Positivsympotm sind also senigi, die gegenüber emene gsunde Zustand z'vil sind.
Schizophrenie wo vor allem Positivsymtom hend fanged plötlich a: Es git kei Merkmol wo druf hidütend. De Verlauf vo de Krankhei isch eher günstig.
Charakteristischi Positivsymptom sind inhaltliche Denkstörunge, Ich-Störunge, Sinnestäuschige und motorischi Unruhe. Typisch für d'Denkstörige isch d'Ausbilig vom eneWahn. Aktustischi Halluzinatione (Akoasmen) sind hüfig: Öppe 84 % vo de Lüt mit enere schizophrenen Psychose  nehmend Gedanken wohr, und glaubed, die Gendankewüred vo usse cho. Oft höred sie Stimme; befehlendi Stimme sind  selte. Hüfig hend d#Lüüt de Iidruck, die fremdä Stimme würed sie beleidigä. So n'en Erläbnis cha vorcho, wenn d'Lüt ällei sind, oder wenn sie sich mit andere Lüt unterhaltend.
Ich-störige hend drü verschideni Usprägige:
Negativsymptom
negativsymptom sind Persönlichkeitsmerkmol, die früner do gsi sind, jetzt aber wäge de Krankheit fähle. Sie sind also en Magel gegenüber dem was im gsunde Zuestand als normal aglueged wird.
Öppe zwei Drittel vo de Betroffene hend d'Negativsymtom au noch emene Schub vo de Krankheit. Die Lüt züched sich us de Gsellschaft zruck, het Problem, neui Lüt kenne z'lerne. Mengisch werdet d'Lüt au invalid.
Kognitivi Symptom
Kognitivi Störige  sind en zentrale Symptomkomplex vo de Schizophrenie. Demit sind aber kei Intelligenzdefizit gmeimt, sondern Problem mit de Ufmerksamkeit, mit em Gedächtnis, und de Planig vo Handlige. Sänigi Defizit säget gut vorus, wie gut die Betroffene im Alltag klarchömed.
Bi einige vo de Betroffene wird's Denke sehr kurzschrittig. Zämehäng, die über mereri Schichte gönd, werdet nüme begriffä. Die Lüt chönd kei Text meh schribe, die mehrglidrige kausali Verkettige hend. D'Sproch von dene Lüt verarmt. Mengissch wiederholet sie en Gedanke oder es Wort immer wieder.
Diagnose
Es isch wichtig, dass mer sorgfältig isch, bim Diagonstiziere: Alli Symptom vo de Schizophrenie chömed au bi andere Krankheite vom Hirni vor, zu Bispil bi de Epilepsie. Lüt, die gwüssi Droge konsumiert hend, oder uf Drogenenzug sind, zeiget sehr ähnlichi Symptom. Gwüssi Stoffwächslerekrankige hend au senigi Symptom. E witers Problem isch, dass d'Krankheit meischens usbricht lang bevor sie dignostiziert wird. Es git Studie die ufzeiget hend, dass im ene Fall einzelni Symptom scho füf Johr vor de erschte Psychose do gsi sind. Im Durchnitt is die erschti Behandlig öppe zwei monät noch em Anfang vo de erschte akute Phase. Mer het agfange, Früherkennigszentre ufzbaue, um Zit, wo d'Krankeit unbehandlet isch, z'verchürze. Die Zentre gend allgemeini Informatione zur Krankheit, und sötted im Internet z'finde si.
Definition vom Krankheitsbild in Eutopa und i dr USA isch unterschidlich gsi. Das het zu Problem gführt, mit de Hüfigkreite vo de Krankheit. Erscht wi mer einheitlichi Kriterie iigführt het, isch es möglich worde, die Dieagnose zu vereinheitliche, und d'Hüfigkeite mitenand z'vergliche.
Hüt gits zwei Sätz vor Relä, wie mer Schizophrenie diagonstiziert. Der einti isch vo de Weltgesundheitsorganisation (ICD-10),  der anderi isch vo de  Amerikanische psychiatrischen Gesellschaft (DSM-5).
Nach DSM-5
A.) Mindestens zwei vo de folgende Symptom; vo de erschte 3 mindechtens eis:
C.) D'Störig goht mindestens e halbs Johr
Nach ICD-10
ICD-10 het 9 Gruppe vo Symptom, ((a)–(i)). Über de Zitruum vom ene Monät muss mindestens eis vo de Symptom a-d, oder midestens zwei von de Symptom e-h do si. Symtom us de gruppe i isch für diagnose vo „Schizophrenia simplex“ (ICD-10 F20.6).
Symptomgruppe na ICD-10:
Bi Erwachsene
Schizophrenie sind entweder schubwiis oder chronisch. Die schubwiisi Form isch hüfiger. En einzelne Schub dured im Normalfall mehreri Wuche oder Monat. Noch em Schub verschwindet d'Kankheit fascht komplett, bis zum nöchste Schub. D'Ziit zwisched de Schüb cha mehreri Monät bis Johr si. Schizophrenie mit nur eim Schub sind seltä.
Zwüsched de Schüb bildend sich d'Symtom meischens vollständig z'rugg. Es is hüfig, dass es noch eme Schub e witeri Phase git, wo nu negativi Symtom do sind. Die Phase heisst Residualphase. Negativi Symptom sind zum Bispil soziali Isolation, Vernochlässigung von de eigene Körperpfläg, verarmig vo de Sprooch, Depressione und Antriebsmangel. Mengisch sind die Negativsymtom stabil, und mengisch werdet sie mit jedem Schub stärcher. Dr' erschi Schub isch meistens zwüschet de Pubertät und em Drissigste Lebesjohr. Bi de Froue ist de ersschti Schub meistens öppe drü Johr spöter als bi de Manne. Schizophrenie wo de erschti Schub noch em 40. Lebesjohr uftritt, gits praktisch nu bi de Fraue. Me vermutet, dass de Östogenspiegel en idämmendi Wirkig uf d'Krankheit het.
Fäll wo d'Krankhei schleichend afoht sind psunders problematisch: Oft führend sie zum ene chronische Verlauf vo de Krankheit. Es git zwor au Schüb, die de Verlauf unterbrechend, aber di obe beschribene Negativsymptom blibed zwüsched de Schüb bestoh.
Lüüt mit enere unufällige Persönlichkreit und enere gueten Usbildig, die guet apasst sind, oder unmgstörti Familieverhältnis kha hend, hend oft en positive Verlauf: D'Krankheit bricht akut us, und d'Faktore, die d'Krankheit usglöst hend sind erkennbar. Symtom i senige Fäll sind meischtens affektiv und paranoid.
Archelaos (Sparta)
De Archelaos isch de Soo vom Agesilaos I. und de Vatter vom Teleklos. Zäme mitem König Charillos usem Gschlecht vo de Eurypontide het er d Stadt Aigys eroberet und d Iiwooner versklavt, well die sich mit de Arkader verbündet gha hend.
Schizophrenie
Bi Erwachsene
Wenn d'Lüüt sozial isoliert sind, oder d'Kankheit längeri Ziit nöd behandelt wird, nimmt sie oft en negative Verlauf. Au wenn d'Lüüt scho vorher in psychiatrischer Behandlig gsi sind, oder uffälligs Verhalte (wie ADHS) zeigt hend, cha das de Fall si. Wenn d'Lüüt kei Arbeit hend, und nöd wüssend was mache söllet, führt das oft zum ene negative Verlauf.
Es witers Problem vo de Schizohrenie isch d'Suizidgfohr: Öppe 10% bis 15% vo de Betroffene bringed sich selber um. Das isch vor allem es Problem vo jüngere männliche Erwachene.
Bi de Chind
Schizophrenie bi de Chind isch seltä. Mer cha bi wenige Chind, öppe ab 8i Forme von schizophrene Psychose nohwiise. Die wichtischte Symtom sind Schproochzerfall, Kontatverlust und affektivi Störige. Es git es witers Problem, das verhinderet Schizophrenie i Chind z'diagonstiziere, die nonig i de Schuäl sind: Schizophrenie isch kennzeichnet durch Beiträchtigungä im Denkä, Rede, vo de Gfühl und de Wohrnemig. D'Chind im Vorschiuelalter entwicklet die Fähigkeite aber erscht, also is es fähle normal. Anderi Krankheite, die d'Entwicklig vom Chind beiflussä, wie Autismus oder Asperger Syndrom zeiget sich scho bi de geburt, oder i de erschte Läbesmönät. Sie hend nüüt mit Schizophrenie z'tue.
Bi de alte Lüüt
Bis i'd 1980er Johr het mer glaubt, dass alti Lüüt nöd neu a Schizophrenie erkranket. Diagnose vo de Schizophrenie isch nu bis zum ene Alter vo 45i möglich gsi. Ältere Lüüt, die Symtom von de Schizophrenie gha hend, het mer anderi Wahnerkrankige diagnostiziert.
Neui Studie sind i de Niederlande und in Grossbritannie gmacht worde: Sie zeiget, dass d'Zahl vo de Erschtufnohme wege Schizophrenie ab em Alter vo 70i massiv astiigt. Im hohen Alter gits vil meh erstufnahme als bi de Jüngere.
Literatur
Fachzitschrifte:
Eschbach
Eschbach isch dr (hochdytsch) Namme vu:
Lueg au:
Ode
Gschicht
Au im Humanismus und im Barock het mä mit Ode allgemäin e Fedicht bezäichnet, wo wien e Lied gsi isch und Stroofe gha het. Mä het sich an d Antike aagläänt, wo mä brobiert het thematisch und au stilistisch berüemti latiinischi Vorbilder in dr jewiilige Nazionalsprooch noochzmache. Die erste nöizitlige Ode si vo dr Middi vom 16. Joorhundert aa z Frankriich entstande, dr Pierre de Ronsard und dr Joachim du Bellay gsi, z Italie dr Torquato Tasso und z Ängland dr Abraham Cowley. Im dütschsproochige Ruum häi dr Georg Rodolf Weckherlin (Oden und Gesänge, 1618/19) und dr Martin Opitz as ersti die Form brucht.
Erst gege s Ändi vom 18. Joorhundert sich d Ode dur e hooche Stiil vom äifache Lied afo abgränze. In dr dütsche Ufkläärig (Johann Christoph Gottsched, Albrecht von Haller) häi vor allem filosofischi und moralischi Theme dominiert. En erste Höhepunkt häi d Ode vom Friedrich Gottlieb Klopstock bildet, won er 1771 uusebrocht und din vor allem mit horazische Odeforme ooni Riim experimentiert het. Vo denn aa häi d Ode mee und mee au Emozione afo usdrucke.
Kennzäiche
Ode häi im Allgemäine käi Ändriim; es handlet sich drbii um langi Gedicht, wo in gliichmäässigi Stroofe gliideret si. En Ode cha e fests Metrum haa, si muess aber nit. Am hüfigste si d Odemääss alkäischi, sapphischi und asklepiadeischi Stroofe, wo jewiils us vier Värs bestöön. In dr dütsche Dichdig wird s asklepiadeische Maass am hüfigste verwändet. Sältener si die achilochische Stroofe, die hipponakteische Stroofe und Ode im Ionikus.
Für dass es zur Würde und Gröössi vom Thema basst, wo d Ode behandlet, wird mäistens e hooche, pathetische Sproochstiil verwändet. D Ode isch mit dr Form vo dr Hümne äng verwandt.
Totemügerli
Ds Totemügerli (es bärndütsches Gschichtli) isch e Kurzgschicht vom Schwizer Kabarettischt und Schriftsteller Franz Hohler.
Es gheert zue de bikanntischte Wärk vom Hohler. Uffgrund vo sine Aigearte gheerts zuedäm zue de bedyttendschte alemannischsproochige Wärk vo dr Gegewart. D Gschicht isch 1967 entstande als Dail vom Programm «Die Sparharfe».
Inhalt
D Gschicht isch uff Bärndytsch – oder bhauptet, si sigs. Si handlet vom Schöppelimunggi und em Houderebäseler, wo im Mittlere Schattegibeleggtäli (emene fiktive Tal im Bärnbiet) amene Obe es paar Totemügerli bigägne. Die zwai hän druffabe dene Totemügerli miesse hälfe, «es Blindeli dr Schtotzgrotzen ueche z graagge», will me de Totemügerli nid nai sage derf. Nochdäm si das gmacht hän, isch dr Schöppelimunggi abghaue und nie mee gsee worde. Dr Houderebäseler isch am näggschte Morge gfunde worde, het sich aber zerscht no miesse erhole.
Analyse
Wie mä scho uss dr Zämmefassig und dr Teggschtproob cha gsee, isch s Spezielle am Teggscht, dass d Gschicht zumene sehr grosse Dail uss erfundene Weerter zämegsetzt isch, wo sehr bärndütsch deene dien. Es handlet sich also um es sogenannts Gromolo, ä Verzellig in ere Kunscht- oder Fantasisprooch. Trotzdäm sin villi Wort tatsächlig im bärndütsche Wortschatz z finde und mache au Sinn. Dur e gschickti Verwäbig vo bärndütsche Wort und erfundene Wort het dr Hohler e Gschicht erschaffe, wo jede maint, er wurd si verstoo, und jede interpretiert und ibersetzt die Gschicht fer sich sälber anders. So blybts dr Fantasi vo jedem Zueheerer (oder Läser) iberloo, was es Totemügerli isch und was dr Schöppelimunggi und dr Houderebäseler in däre Nacht hän miesse mache. Dur d Verwändig vo gwisse Weerter wie Nacht oder Tod und bsunders durch die originali Verzellwyys vom Franz Hohler isch es aber fer die maischte eppis Bedrohligs.
Teggschtproob
(Erfundeni Weerter sin kursiv)
Rezeption
Bis hytte wird gräätslet, was d Gschicht vom Totemügerli aigentli als Inhalt het, wenn mes ibersetzt. Dr Hohler het sich nie welle behafte loo. So exischtiere au zaalryychi Noodichtige. Alli sin aber freii perseenlige Interpretatione. Als aini vo de bikanntischte darf dodrby d Gschicht «Die Seelenaussauger» vo dr Cordula Schneuwly gälte, wo en entsprächende Wettbiwärb vo dr Zytig «Echo vom Jauntal» gunne het. Die Gschicht isch bsunders drumm bikannt worde, will d Zytig dr Teggscht im Internet vereffentligt het.
Zeittafel zum Dreißigjährigen Krieg
Ereignis wo mit Schwede z due hai wärde noch em Julianische Kalender aagee, wo dört no bruucht worde isch zu sällere Ziit (zäh Dag früehner)
Zum Ablauf vom Chrieg: lueg dr Artikel Driissigjöhrig Chrieg.
Agesilaos I.
De Agesilaos I. oder Agesilas I. isch isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. Er isch nöd historisch.
De Agesilaos isch de Soo vom Doryssos und de Vatter vom Archelaos. Er söll nu churz glebt haa. Zu sinnere Zitt söll de spartanischi Gsetzgeber Lykurg sini Gsetz erloo haa.
Saint-Pierre-sur-l’Hâte
Saint-Pierre-sur-l’Hâte (uff Hoochdiitsch: St. Peter in Zillhart  ) ìsch a Kìrìch ìn dr Gmainda Màrkìrìch ìm Owerelsàss, wo hìttz’tààgs vu da Protäschtànta un vu da Kàtholika benutzt wìrd. Sitter 1932 schteht sa àls Monument historique unter Dankmolschutz.
Gschìcht
D’ hìttiga Kìrìch Saint-Pierre-sur-l’Hâte schtàmmt vermüatlig vu’ma klaina benediktinischa Kloschter, wo dr Blidulph vu Metz ànna 938 grìnda hàt. Bis ìns 13. Joohrhundert ìsch’s a Prioràt vu dr Àbtai Saint-Hydulphe vu Mìttelmìnschter gsìì. Dànk verschììdena Ìnschrìfta-n-uff’m Gebäi waiss maa, àss dr Kìrchaschìff un dr Choor ìn dr äärschta Hälfta vum 16. Joohrhundert bàuia worra sìnn. Jedoch ìsch woohrschiinsig dr kwàdrààtischa Wäschtturm mìt’m Portààl ìm 13. Joohrhundert ärrìchta worra. Ìm Joohr 1561 hàt dr Egenolf III. vu Ràbschtai d’ Reformàzioon iigfiahrt. Unter’m Ludwig XIV. ìsch dr Choor ànna 1686 wììder fìrs reemisch-kàthoolischa Gottesdianscht bnutzt worra. S’ Gotteshüüs hàt z’äärscht unter’m Patrozinium vum hl. Willhelm gschtànda; jetz ìsch sa ìm hl. Petrus gwìdmet.
D’ Kìrìch ìsch ànna 1911 un 1934 räschtoriart worra.
Heilige Drei Könige
Di Heilige Drü Chünge oder Wysi us em Morgeland sind i de christliche Tradition die i de Wienachtsgschicht vom Matthäusevangelium erwähnte „Stärndüüter“ (im griechische Usgangstext heissed si Μάγοι, Magoi, wörtlich „Magier“), wo dur de Stern vo Betlehem zum Jesuschind gfüert worde sind. Im Nüüe Testamänt wärded si nid als „Könige“ bezeichnet. Es git au kei Aagab über iri Aazahl. Die Aagabe stammed us ere umfangryche Legändebildig, wo erst im spate 3. Jahrhundert aagfange het. D Näme Caspar, Melchior und Balthasar sind i de Westkirche verbreitet und stammed us em 6. Jahrhundert. I syrische Quälle vo Edessa us em 7. Jahrhundert und andere Aagabe isch vo zwölf persische Chünge d Reed.
I de katholischen Chile wärded d „drü Chünge“ als Heiligi verehrt. Ires Hochfäst isch s Fäst Erscheinung des Herrn (Epiphanias) am 6. Jänner. Au i de evangelische Chilene isch das de Gedänktag für die Wyse us em Morgeland. I de orthodoxen Chilene isch ires Fäst degäge zäme mit Wienachte am 25. Dezämber vom julianische Kaländer. Nach em gregorianische Kaländer wäri das am 7. Jänner.
Doryssos
De Doryssos isch isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. Er isch nöd historisch.
Colmer-Bierg
Kolmer-Bierg (dt. Colmar-Berg, frz. Colmar-Berg) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Jász-Nagykun-Szolnok
Jász-Nagykun-Szolnok (Ussproch:  isch eins vo de 19 Komitat vo Ungarn. De Komitatssitz isch Szolnok.
Colmer-Bierg
Ortsdail
Zue Kolmer-Bierg ghere d Ortschafte Bierg (Berg), Kolmer (Colmar) un Welsduerf (Welsdorf'').
Verwaltig
Kolmer-Bierg ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Kolmer-Bierg isch dr Fernand Diederich. Scheffe sin dr Gast Jacobs un dr Arthur Arendt. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Kolmer-Bierg ghert zum Moselfränkisch.
Jász-Nagykun-Szolnok
Geografy
Di gröschte Flüss vo Jász-Nagykun-Szolnok sin d Theiß, d Zagyva und d Tápió. Usserdem litt de Theiß-See im Südoste vom Komitat.
Gschicht
S historische Komitat Jász-Nagykun-Szolnok, wo's vo 1876 bis 1950 ge hät, isch im hüttige Komitat sy diräkte Vorläufer. De Namme setzt sich zämme uss dem vom Jaße- (jász) und em Kyptschake-Volk (kunok), wo uff dem Gebiet gsydelt hän, und em Wort szolnok. S letschte chunnt wahrschints vo-n-re Figur uss de Gellért-Sage.
Im Johr 1950 sin au Deil vom historische Komitat Heves (hütt Komitat Heves) zu Jász-Nagykun-Szolnok cho. Dodezüe ghöre d Stadt Tiszafüred und ihri Umgebig.
Wirtschaft
S troche, warm Chlima vo Jász-Nagykun-Szolnok wird vo de Landwirtschaft gnutzt. Hauptsächlig werre Weize, Rys, Mais und Sunneblüeme abaut. Au wird Rinder-, Schof- und Schwynsfleisch produziert.
Tourismus
Wichtigi Touristeattraktione stelle d Thermalbäder dar, wo in de Städt Szolnok, Tiszafüred, Abádszalók, Berekfürdő, Cserkeszőlő, Jászberény, Mezőtúr und Túrkeve z'finde sin. Underchünft sin hauptsächlig Campingplatz, wo d Touriste wäge ihrer Nöchi zu de Bäder aziehn.
Gianuario Carta
Dr Gianuario Carta (* 1. Januar 1931 z Bitti uf Sardinie; † 14. Februar 2017 z Cagliari) isch en italiänische Jurischt und Bolitiker gsi.
Är het s Rächt a dr Katolischen Universität vo Mailand studiert und isch zum Presidänt vo de Rächtsawält i de Provinz Nuoro gwäält worde. Sid 1965 isch är Regionalroot vo Sardinie gsi.
Är isch vo 1968 bis 1983 für d Democrazia Cristiana i dr italiänische Abgordnetechammere, de Camera dei deputati, und vo 1983 bis 1992 im Senato della Repubblica gsässe. Är het parlamäntareschi Kommissione gleitet, so au die, wo d Skandal von ere Filiale vo dr Banca Nazionale del Lavoro undersuecht het.
Nach verschidene andere staatlichen Ämter isch är vo 1983 bis 1986 Minister für d Handelsmarine im Kabinett Craxi I gsi.
Efringen-Kirchen
Efrige-Chilche isch e Gmei im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg.
Geographischi Lag
Efrige-Chilche lit in dr Oberrhibeni in 240 bis 396 Meter Höchi un grenzt direkt an dr Rhi, wo do d Grenze zue Frankrich bildet. Es isch Deil vum Markgräfler Land.
Nochbergmeinde
D Gmei grenzt im Norde an Bad Bellige un d Stadt Chandere, im Oschte an Schallbach un Fischige, im Süde an Eimeldinge und im Weschte an die französische Gmeinde Rosenau un Kembs.
Gschicht
Bodefunde im Efrige-Chilchemer Bann bezüge, dass s Gebit scho in dr Steizit un währed dr römische un alemannische Zit besidlet gsi isch. Urchundlich erschtmols erwähnt worre isch dr Ort Chilche anno 815, dr Ort Efrige erscht 1113. Anno 1007 het no dr Kaiser Heinrich II. s Chloschter St. Jerge im Schwarzwald mit Chilche belähnt. Die badische Markgrafe hän aber bal d Landeshoheit erhalde. Efrige isch lang im Chloschter St. Bläsi understande. Trotz dr Ifüehrig vu dr Reformation durch die markgräflich Landeshoheit het s katholisch Chloschter bis zum Riichsdeputationshauptschluss anno 1803 an sine Rächte festghalde.
Am 8. November 1848 isch no z Efrige dr kurveriich Abschnitt Schlienge–Efrige vu dr Rhidalbahn eröffnet. Am 22. Jänner 1851 isch no d Verlängerig bis Haltinge erfolgt. Bis zum Versailler Vertrag 1919/21 hän beidi Gmeinde au linksrhinischi Besitzige im Elsiss gha.
Die beide nooch bienander glägene Ortschafte Efringe un Chilche sin anno 1942 zue dr Gmei Efrige-Chilche zämmegschlosse worre.
Religione
Mit Usnahm vu dr hütige Ortsdeile Huttinge un Istei, wo im Bischtum Basel zughörig gsi un doher römisch-katholisch blibe sin, isch s Gebit vu dr hütige Gmei sit dr Reformation evangelisch prägt. Hüt gits drei evangelischi Pfarrämter, e Chrischona-Gmei un e katholischi Pfarrgmei mit Sitz z Istei.
Dr Ortsdeil Chilche isch durch e Erloss vum Markgraf sit 1720 „Judeschutzplatz“ gsi. Die jüdisch Gmei het zitwiis ca. 20 % vu dr Chilchemer Iwohnerschaft usgmacht. Si isch durch d Nationalsozialiste zerstört worre.
Dialekt
Dr Dialekt vo Efrige ghört zuem Markgreflerische. En Iidruck vom Dialekt wo in Efrige un Noochberort am End vom 19. Johrhundert gsproche worden isch, gen e paar Wenkersätz ussem Wenkerboge vo Efrige.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappe
S Wappe bestoht links us eme im e rote Feld stehede, goldige Leie, wo noch rechts luegt un eme rote Baselstab uf wissem Grund in dr rächte Hälfti. Währed dr Leie d Herrschaft Röttele symbolisiert, stoht dr Baselstab fer s früeher Hochstift Basel. Demit nimmt s Wappe Bezug uf früeheri Besitzverhältnisse.
Verchehr
Efrige-Chilche lit an dr Rhidalbahn (Manne–Basel). Dr Usbau vu dr Rhidalbahn erfolgt under anderem dur die gröscht derzittig (2007) Einzelbaumassnahme vu dr Dütsche Bahn, dr Chatzebergtunnel. S Südportal vum Tunnel lit guet 1 km öschtlich vu Efrige uf halbem Wäg uf Egrige. Dr Tunnel, wo d Bohrige im Oktober 2007 abgschlosse worre sin, soll vorussichtlich anno 2012 fer dr Verchehr freigäbe werre. D Tunnelbohrige sin im Herbscht 2007 abgschlosse worre.
Regionalzüg vu dr DB Regio AG halte an dr Bahnhöf Kleinkems, Istein un Efringen-Kirchen.
D Bundesautobahn A 5 (Alsfeld – Wil am Rhi) un d B 3 (Buxtehude – Wil am Rhi), wo d Gmarkig durchquere, binde Efrige-Chilche ans überregional Strossenetz a.
Bildig un Forschig
Usserdem bestoht z Efrige s Fraunhofer-Institut für Kurzzeitdynamik, wu au Ernst-Mach-Institut (EMI) gnennt wörd, vu dr Fraunhofer-Gesellschaft.
Wibau
Mit dr Markgräfler Bezirkskellerei het die gröscht Winzergnosseschaft im Margräflerland z Efrige-Chilche ihr Sitz.
Museen
In dr Alde Schuel isch e Gmeimuseum underbrocht.
Bauwercher
D Chilche z Blansige verfüegt über Fresken us dr Zit um 1440. D St.Gallus-Chilche z Egrige stammt deilwis sogar us em 13. Johrhundert.
Labotas
De Labotas oder Leobotes (ionisch:Λεωβώτης) isch isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. Er isch nöd historisch.
Efringen-Kirchen
Bauwercher
D "Beibrächi" im Ortdeil Chilche isch früeher e Schuel gsi.
Persönlichkeite
Dr Georges Köhler, Nobelpreis für Physiologie oder Medizin 1984, het vu ca. 1980 bis su sinem Dot 1996 z Efrige-Chilche gwohnt.
Freies Radio Wiesental
De Sänder Freies Radio Wiesental (bis 31. Dezember 2012: Kanal Ratte) ghört wie viili anderi z'Dütschland zum Nichtkommerziellen Lokalfunk (NKL) un isch somit e Freies Radio.
Mittelmünster
Mìttelmìnschter (hoochdiitsch Mittelmünster, frànzeesch Moyenmoutier ) ìsch a frànzeescha Gmainda ìm Vogeesa-Département ìn dr Regioon Groossa-n-Oschta — bis 2015 ìn dr Regioon Lothrìnga. Sa gheert zem Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges un zeehlt Iiwhooner (Schtànd: ).
Geogràfii
Mìttelmìnschter lììgt àn dr Mìndung vum Rabodeau ìn d’ Meurthe, äbba zehn Kilomääter neerdlig vu dr Schtàdt St. Dììdolt. D’ Gmainda lììgt ìm Gebìrgsmàssiv vu da Vogeesa. Fàscht 80 Prozant vum Gmaindabooda-n-ìsch bewàldert.
Freies Radio Wiesental
Gschicht
Sit 1995 sändet Radio Kanal Ratte vo synem Studio z' Schopfe. Gründet worde isch de Sender un si Trägerverein vo nere Gruppe vo junge Lüt znächscht z'Lörrach. Me het sich denn aber bal em autonome Jugendzentrum Café Irrlicht z'Schopfe aagschlosse, wo in städtische Räum inere zentrale Lag in de Bahnhofstrooss logiert un em Sänder bis 2005 Räum zur Verfügig gstellt het. In syne Aafäng hets Radio als Radio-AG vo sällem Jugendzentrum firmiert - e Konschtruktion, wo beidi Syte devo profitiert hen. So het sich e Kooperation bi de Organisation vo Konzert entwickelt, wo s Café Irrlicht in syne Räume durchgfüert het un s Radio live übertrage het. Au hen Mitgliider vom Café Irrlicht eini vo de erschte Musikredaktione gstellt, wo übrigens bis hüt für ihri treui Hörerschaft sände duet.
D' Gründig vom Sänder fallt in di Zit, wo d' Landesregierig en eigene Etat zur Förderig vom Private Rundfunk bschließt, sowohl vom kommerzielle als au vom nit-kommerzielle. D' Landesmedienanstalt - in Bade-Württeberg d'Landesanstalt für Kommunikation (LfK) - vergit sit däm alli acht Johr Lizenze an privati Rundfunksänder; si het di Funktion vo nere Ufsichtsbehörde. Glychzitig berotet sie di Träger vo nit-kommerzielle Sänder bi de Aatragstellig für di (jährlichi) Vergob vo Fördergelder. 1995 het de Sänder „Freies Radio Kanal Ratte“ di Sändelizenz für d' UKW-Frequenz 104,5 MHz uf de Sändealag Hochi Möhr (500 W) kriegt; glychzitig wird 's Programm ins Kabelnetz vo zäh Städt igspeist.
D Räumlichkeite für de Sänder in de Bahnhofstrooss, tatkräftig vo de Gründigsväter un -muetter uffbaut, hen uf 25qm e Sändestudio (mit enere bescheidene, aber usreichende Tächnik: Mischpult, mehreri CD-Spieler, MD- un Tape-Decks; d' Archivierig isch no uf VHS-Kassette gmacht worde) un e kleins Büro bote. Es het au mol e Raum zum Vorproduziere vo Sendige geh, säller het aber us Brandschutzgründ bal wiider ufgeh wärde miesse.
Im Johr 2003 het Radio Kanal Ratte erneut e Lizenz kriegt, säll Mol beschränkt uf vier Johr, verknüpft mit de Uflag, sin Bekanntheitsgrad uszbaue. Zuedem sin zuesätzlichi Mittel für eigeni Räumlichkeite bereitgschtellt worde, wu de Sänder im Friejohr 2005 in de Hauptstrooss z' Schopfe het beziehe könne. Im neue Domizil gits uf 80qm en Sändestudio, en Vorproduktions-Studio, e Büro un e Kaffi-Kuchi. De Studio-Betrieb isch professionalisiert un usbaut worde.
Sit Aafang 2007 het de Sänder au en zweites Studio wo me vorproduziere un au parallel sände cha. S'Schtudio 2 isch so flexibel gschtaltet, as me cha Podiumsdiskussione ame grosse Tisch mit vielene Mikrophon cha uffneh, abr au de Tisch abbaue un e Musikgruppe cha schpiele loh.
De Sänder mit sine Ursprüng in de linke Szene schafft sither dra, em Uftrag, als Bürgersänder in de Region besser verankert z'si, umzsetze. Trotzdem het me d' Herkunft nit vergässe: So schafft me zwar hüt uf eme technisch höchere Niveau, setzt aber bewusst zuer Sendeabwicklig un Archivierig, sowii uf de Arbetsschtatione freii Software (Linux) i. Softwareprogramm wärde zuedäm sälber entwickelt. Do übernimmt de Sänder e Vorriterrolle un duuscht sini Erfahrige mit andere freie Radios us.
Zum 1. Jänner 2013 isch de Name vom Sender in Freies Radio Wiesental gänderet wore.
Programm
In dr Zit vo 15 bis 3 Uhr gstalte verschiideni ehreamtlichi RedakteurInne 12 Stunde Programm. In de übrige Zit wird 's Nacht- un Wiiderholigsprogramm vo Radio Dreyeckland, eme andere freie Radio us Freiburg übertrage.
'S Programm isch bewusst frei un bunt ghalte. So finde sich verschiideni, zuem Teil konträri, Musikredaktione näbe Fachbeiträg zue freii Software wi Die Sendung mit der Computermaus, eme Frauemagazin oder de schwul-lesbische Rainbow-Stars. Alemannische Sändige sin e Sälteheit, im Prinzip ka aber jeder bi däm freije Radio mitmache un dä Zuestand ändere.
Labotas
De Labotas isch de Soo vom Echestratos und de Vatter vom Doryssos. De Gsetzgeber Lykourgos söll sii Vormund gsii sii, woner no minderjörig gsii isch. Er hett mit de Argiver Chrieg gfüert, well si d Kynouria a sich grisse hebid.
Südkorea
D Republik Korea (대한민국/大韓民國), wo in Oschdasie lit und im allgemeine Südkorea gnennt wird, isch ä Schdaat uf em südlige Deil vo dr koreanische Halbinsle. S einzige Nochberland isch Nordkorea im Norden (243 km Grenzlänge), dr 'sozialistischi' Deil vo Korea. Die beide koreanische Schdaate hai sich 1948 am Afang vom Chalte Chrieg gründet, und d Deilig isch mit em Koreachrieg permanent worde. Im Oschte gränzt Südkorea an s Japanische Meer (in Korea as Oschtmeer bezeichnet), im Süde lit d Koreaschdrooss und im Weschte s Gääle Meer.
Name
Dr offiziell Nam isch uf Dütsch Republik Korea, in dr Umgangsschbrooch wird aber meischtens vo Südkorea gredet. Uf Koreanisch heisst s Land offiziell Daehan Minguk (대한민국; 大韓民國; dt.: Grossi Han-Republik). Allgemein wird es in Südkorea aber mit siiner Churzform Hanguk (한국, 韓國, Han-Nation) oder Namhan (남한, 南韓, Süd-Han) in Abgränzig zu Bukhan (북한, 北韓, Nord-Han) gnennt. In Nordkorea wird s Land Nam-Chosŏn (남조선, 南朝鮮, Süd-Joseon) in Abgränzig zu Puk-Chosŏn (북조선, 北朝鮮, Nord-Joseon) gnennt.
Vivil
D Vivil A. Müller GmbH & Co. KG (in dr Schrybwys vu dr Firma VIVIL A. Müller GmbH & Co. KG) isch e Sießware-/Guetselihärsteller mit Sitz z Offeburg. Si verdrybt ihri Produkt in iber 30 Länder vu dr Ärd.
Gschicht
D Vivil A. Müller GmbH & Co. KG isch anne 1903 vum August Müller grindet wore un het ihre erscht Pfäfferminzguetseli z Stroßburi uf dr Määrt brocht. Anne 1908 isch d Marke gschitzt wore. Ab em nämlige Johr het si s jung Unternäme au uf em amerikanische Määrt aafange etabliere. Wu Stroßburi noch em Erschte Wältchrieg franzesisch woren isch, isch d Firma im Johr 1920 uf Offeburg umzoge. Jetz het dr Bruno Müller mit vyl Wärbig derfir gsorgt, ass mer Vivil all mee gchänt het. Noch em Zweete Wältchrieg isch s Unternäme zerscht nume schlächt glofe, wel dr Bruno Müller verscholle bliben isch un dr Seniorschef August Müller anne 1947 gschtorben isch. Aafangs 1950er Johr hän em Bruno Müller sy Witfrau Elisabeth Müller geb. Rebstein (1908-1951) s Unternäme glaitet, un no ihrem frieje Dod het ihri Schweschter Emmy Rebstein-Metzger, e Jurischti fir Frauerächt, d Produktion erfolgrych dur s Wirtschaftswunder glaitet. Fir d Mitarbaiter het mer d Dr. Bruno-Müller-Siedlung böue. Syt dr 1970er Johr brucht Vivil e Krokodil as Markezaiche fir d Produktwärbig. Noch em Dod vum Axel Müller-Vivil (1939-2012), em Suhn vu dr Elisabeth Müller, het sy Suhn Alexander Constantin Müller-Vivil d Laitig ibernuu.
Produkt
Vivil git si Miei sy Produktpalette als an dr Määrt aazbasse, z. B. dur d Yyfierig vu Ohni-Zucker-Produkt oder dr Varianten ohni Pfäfferminzgschmack. S Produkt, wu di maischte Lyt chäne, isch aber allno s Pfäfferminzkomprimat „di grien Roll“, wu syt Johrzehnt härgschtellt wird. Dernäbe stellt s Unternäme au no anderi Produkt här, wie z. B. Hertkaramelle, zuckerfreii Hertkaramelle oder Dragée.
Kabinett Scholz
S Kabinett Scholz isch syt em 8. Dezämber 2021 di 25. Bundesregierig vu dr Bundesrepublik Dytschland.
Aamerkige
<references group="Anm." />
Buchs
Buchs isch:
Buchs heissed folgendi Ort i de Schwiz:
Buchs isch de Familiename vom
2. Mai
Dr '''2. Mai''' isch dr 122. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 123. in Schaltjohr), dodermit blybe no 243 Däg bis zum Änd vum Johr.