cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kreßberg
Dialekt
Dr Dialekt vo Gräsbärch ghert zom Oschtfränkisch
Konstruktivismus (Kunst)
Dr Konstruktivismus isch e Stilrichdig in dr erste Helfti vom 20. Johrhundert in dr Moolerei vo dr Modärne gsi. Er isch sträng gegestandslos und isch uf em Suprematismus vom ukrainische Mooler Kasimir Malewitsch ufbaut gsi.
Dr Konstruktivismus het zitwiis dr Charakter von ere politische Bewegig gha und isch in dr Sowjetunion entwicklet worde; dr niiderländisch De Stijl wird ebefalls in däm Zsämmehang erwähnt.
Dr Begriff Konstruktivismus chunnt vom latiinische Wort constructio: „Zsämmefüegig“, „Bau“.
Künstler vom Konstruktivismus
gordnet in dr chronologische Reihefolg vo ihre Geburtsjohr
12. Juli
Dr '''12. Juli''' isch dr 193. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 194. in Schaltjohr), dodermit blybe no 172 Däg bis zum Änd vum Johr.
Arrondissement Boulay-Moselle
S Arrondissement Boulay-Moselle ìsch bìs zem 31. Dezember 2014 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Lothringe gsin. Sit em 1. Janner 2015 ìsch s Deil vum Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle. Höiptort (Sìtz vun dr Unterpräfektür) isch Boulay-Moselle (dt. Bolchen) gsin.
S Arrondissement ìsch üs dräi Kanton un 96 Gmeine bstànde.
Magna Carta
D Magna Carta (au Magna Charta ), Langform Magna Carta Libertatum (dt. „groossi Urkunde vo de Freihäite“), isch e Veriibarig vom Köönig Johann Ooniland mit em revoltierende änglische Aadel, wo z Runnymede in Ängland am 15. Juni 1215 besiiglet worde isch. Si gältet as die wichdigsti Kwelle vom änglische Verfassigsrächt. E bedütende Däil vo dr Magna Carta isch e wörtligi Kopii vo dr Charter of Liberties vom Heinrich I., wo em änglischen Aadel sini Rächt gwäärt het. D Magna Carta het grundlegendi politischi Freihäite vom Aadel gegenüber em änglische Köönig verbrieft, wo s Land von em zu sällere Zit e Lääche vom Bapst Innozenz III. gsi isch. D Unabhängikäit vo dr Chille vo dr Chrone wird garantiert. Dr Köönig het s Dokumänt nume wägen em starke Druck vo de Baron aagnoo.
Jallaucourt
Jallaucourt (ditsch 1915–18 un 1940–44 Gellshofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Jallaucourt lijt ìm Saulnois, àcht Kilometer weschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 217 un 295 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Jallaucourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1359 àls Gellaicourt.
Verwàltung
vun Jallaucourt ìsch. Jallaucourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Jallaucourt ghert zem Lorrain.
Ikonoklasmus
Under Ikonoklasmus (vo altgriechisch εἰκών eikon, „Bild, Abbild“ und κλάειν klaein, „verbräche“) verstoot mä d Zerstöörig vo häilige Bilder oder Dänkmööl vo dr äigene Religioon (Bildersturm), bsunders im Christedum, im witere Sinn d Bilderfindligkäit oder d Angst vor Bilder (Ikonofobii) von ere Kultuur, Religioon oder Instituzioon. Bsundrigs bekannt si dr byzantinischi Bilderstrit, dr Bildersturm wäärend dr Reformazioon und s Bilderverbot im Islam, wo 2007 in Pakistan die fundamentalistische Taliban drzuebrocht het, historischi Buddhastatue z zerstööre. As Ikonoklasmus bezäichnet me au d Zerstöörig vo Herrschaftssümbool.
Konzil von Hiereia
S Konzil vo Hiereia isch vom byzantinische Kaiser Konstantin V. im Joor 754 im Raame vom byzantinische Bilderstrit z Hiereia (hüte Fenerbahçe/Istanbul) bi Konstantinopel iiberüeft worde. S Konzil het d Bildervereerig verurdäilt und dr Johannes vo Damaskus und dr Germanus vo Konstantinopel exkommuniziert. S Zwäite Konzil vo Nicäa het s Konzil vo Hiereia 33 Joor spööter as „Pseudosynode“ verworfe.
Dr Kaiser Konstantin V. isch Ikonoklast gsi. Noch ere Rebellioon vo sim ikonodule Schwooger Artabasdos het er Konstantinopel zruggerooberet und sig hert gege d Bildervereerer vorgange. Wil aber nume Kwelle vo de Bilderfründ erhalte si, isch die Daarstellig offesichtlig tendenziöös (lueg Dr byzantinisch Bilderstrit). Es feelt an belastbare Beleeg drfür, ass es wäge Bildervereerig zu Verfolgige choo isch. Es isch eender woorschiinlig, ass die bolitische Gegner vom Kaiser im Noochiine zu Mertüürer vo de Bilderfründ verkläärt worde si. Es schint, ass d Beschlüss vom Konzil käi Verfolgig vo de Bilderfründ zur Folg gha häi. Vandalismus gege chirchligi Iirichdige isch sogar explizit verbote worde. Öb d Bolitik vom Kaiser vo dr Bevölkerig abgleent worden isch, wie die spöötere Kwelle behaupte, isch unklaar. Es gseet aber us, wie wenn dr Kaiser käi gnaadeloose Bilderstürmer gsi sig.
Schienenbus
Als Schinnèbus, Schinnènomnibus bezièigswys Schinnèautobus wörrèd im dütschè Sprõchruum lychti zweiachsigi Vobrènnigsdrybwägè vo dè Ysèbaan bezeichnèt, wo für dè koschtègünschtigé Bedryb vo allem uff Näbbèbaanè entwicklèt worrè. Bi dè Dütschè Bundesbaan hèt s dõdefür d Abchürzung Schom gää. Schinnèbus sin nit z vowechslè mit dè seltènèrè Schi-Strõ-Bus, wo sowoll uff Schinnè wiè au uff dè Strõß faarè chönnè.
Begriff
Schinnèbus sin urschprünglich uss Umbautè vo Strõßè-Chraftfaarzüüg entschtandè. Im Unterschyd zu sellnè hèn Faarzüüg, wo vo vornèiè für dè Schinnèvokeer konzipyrt worrè sin, meischtens zwei Füürerschtänd un chönnèd in beidè Faartrichtungè mit glycher Gschwindigkeit faarè. Schinnèbüss sin im dütschè Sprõchruum als Lychtvobrènnungsdrybwagè (LVT) klassifizyrt. Dè Begriff Lychtvobrènnungsdrybwagè schließt witteri Faarzüügtǜpè mit iè, byschpillswys èn Deil vo dè vyrachsigè Drybwägè. Lut Bertelsmann Universal-Lexikon cha-nèn Schinnèbus sowoll zwei- wiè au vyrachsig syy.
Näbbè dè Kurzform Schinnèbus sin andri Begriff wiè Schinnèomnibus odder Schinnèautobus vobreitet. Dè Uusdrugg Schinnèauto exischtyrt für èn „Chraftwagè mit Vobrènnungsmotor für Güèter- un Personèvokeer mit Radchrantzräder für s Faarè uff Schinnè, ungeignet zum Yschtellè in Züüg“.
In andrè Sprõchè exischtyrèd äänlichi Bezeichnungè für Schinnèbüss, asè benamst d New York Central Railroad schu 1908 è Draisinè i dè änglischè Sprõch als railbus. Witterhy sin d Uusdrügg ferrobús bezièungswys buscarril (spanisch), autobus su rotaia (italiènisch), autorail bezièungswys autocar sur rails (französisch), rälsbuss (schwedisch), skinnebus (dänisch), kiskobussi (finnisch), kolejový autobus (tschechisch), šinobus (serbokroatisch), sínautóbusz bezièungswys sínbusz (ungarisch), autobus szynowy bezièungswys szynobus (polnisch) odder Relsowye Awtobus (russisch). D Faarzüüg, wo asè bezeichnèt sin, wisèd abber kei gmeinsami, durchgängig einheitlichi Bauwys uff.
Entwicklungsgschichtè
Urschprünglich sin Schinnèbǜs glych dèhèr chò wiè Huubè-Omnibüs, wiè si i dè 1920er- un 1930er-Johr normal gsi sin. Èrscht nõch èm Zweitè Wältchrièg sin uusgwäälti Baudeil uss dè Nutzfaarzüüginduschtry, wiè Motorè, Gedrybe odder Karosseryelemänt, aabasst un mit Drybwagèelemänt kombinyrt worrè. Fortschritt im Faarzüügbau hèn bi Schinnébǜs zuè unterflur aagordnetè Motorè un sèlbschtdrägendè Wagèkäschtè gfüürt. È witteres hüüfigs Merkmòl vo Schinnèbǜs isch d Großruumbauwys ooni Drènnwänd zwǜschè dè Yschtygsberych sowiè èm Faargaschtruum un ooni abdrènntè Füürerschtand gsi. Älteri Faarzüüg hèn zuèsätzlich oft èn Dachgepäckdräger ghaa.
Schinnèbǜs hèn tǜpischerwys keini odder voeifachti Kupplungè, well si meischtens nu allei odder mit bauglychè By-, Mittel- odder Steuerwägè zum Ysatz chömmèd. Sin si dègegè mit normalè Zug- un Stoßyrichtungè vosää, isch s Mitfüürè vo normalè Personè- odder Güèterwägè möglich.
Dütschland
Èn èrschtè Schinnèbus isch kurz vor èm Èrschtè Wältchrièg vo dè Königlich Sächsischè Staatsysèbaanè teschtet worrè. Èn Strõßèbus vo dè Firma Nacke z Coswig isch mit Spurchrantzräder un baantǜpischè Signaalyrichtungè (Druggluftpfiifè, Warnschällè) vosää. S Faarzüüg mit dè Baannummèrè 9015 hèt èn Motor vom Saurer un hèt 18 Personè Blatz botè. Mit èm Chriègsuusbruch hèt vomuètlich sin Ysatz uffghört.
D Firma Henschel hèt im Auguscht 1931 èn èrschtè Schinnèbus bi dè Grifte-Gudensbärger Chlybaan uff d Gleis brocht. Obwoll sélli Baan mit èm Yrichtungsfaarzüüg, wo ooni witt vorschpringèndem Vorbau mee inèm „richtigè“ Ysèbaafaarzüüg glych gsää hét, zfriddè gsi isch, sin Folgeuffdrääg wittgehend uusblibbè. Nu diè Dütschi Rychsbaan hèt im selbè Johr drei Drybwägè aagschafft – allerdings in Zweirichtungsuusfüürung, um s unwǜrtschaftliche Umdrüllè a dè Èndbaanhööf z vohindèrè. Sèlli Faarzüüg, wo als 133 006–008 benamst worrè sin un nu 11,9 t schwèr gsi sin, hèt mò bi dè RBD Rägensburg stationyrt. Si hèn als entgleisungsgfôrdèt goltè, un sin im Zweitè Wältchrièg nu no vo Obberleitungsmeischtereiè uus ygsetzt worrè. Sit dèm gältèd si bis hüt als nǜmmi eksischtent.
Ab dè 1930er Johr hèt d Waggonfabrik Wismar Schinnèbǜs baut. Irèn bekannteschtè Vodrètter isch dè Wismarer Schinnèbus vo dè Bauart Hannover, wo èrschtmòls als „Schinnèomnibus“ aaprisè worrè. Amtlich isch er znägscht als 2achsigè Lychtbau-Schinnè-Omnibus benamst worrè, spôter als Lychtdrybwagè.
D Waggonfabrik Ürdingè hèt 1933 èn „Schinnè-Autobus“ mit èm Opel-Motor für d Lübeck-Segebärger Ysèbaan un 1936 èn wittèrè Drybwagè (mit Beiwagè) für d Lübeck-Büèchemer Ysèbaan. Diè beidè Faarzüüg hèn retour luègènd schu vill Elemänt vom spôtèrè Ürdinger Schinnèbus vo dè Dütschè Bundesbaan vornè wèg gnõ. Im sèlbè Johr hèt d Gardelegen-Haldensläbbè-Weferlinger Ysèbaan vo dè Bèrliner Vokeersgsellschaft nüün gebruuchti Doppeldeggerbüs kauft un hèt si zuè Schinnèbüs umbaut. Zwǜschè 1939 un 1941 sin sèbbi Deggsitzwägè durch moderni Drybwägè ersetzt worrè.
Bi vill nitstaatlichè Ysèbaanè z Dütschland sin MAN-Schinnèbüs zum Ysatz chò. Beschränkti Finanzmittel hèn chlyni Baanè abber au zuè eigèwilligè Lösungè uss dè eigènè Wärchschtatt zwungè. So hèt diè Schwôbischi Ysèbaa-Gsellschaft èn aaltè Büssing-Bus vo dè Vokeersbedryb Hannover zuè nèm Schinnèfaarzüüg umbaut. Bis Aafang 1960er Johr isch dè T 35 uff dè Baanschtreggi Amschtettè-Laichingè ygsetzt worrè.
Drübber usè exischtyrèd no é baar Prototǜpè un Chlyseriè. Dèzuè zellèd diè füüf SVG Lychtdrybwägè vo dè Sǜlter Inselbaan, wo uss Sattelschlèpper umbaut worrè sin (1953–1970, uss Borgward B 4000). Ußerdèm isch uff dè Baanschtreggi Amschtettè–Laichingè dè Drybwagè T 35 ygsetzt worrè, wo us ènèm Omnibus bschtòt un è Einzelschtugg gsi isch. Fèrner isch es è feschtkupplèti dreideiligi Ürdinger-Einheit mit Faltèbalgübbergäng bi dè Hèrsfälder Chraisbaan.
In dè 1990er Johr isch vo voschiddèné Hèrschteller Nõchfolge-Bauartè für diè inzwǜschè voaaltètè Schinnèbüs vorgschtellt worrè. Vo dè DB-Baureiè 670, wo umgangssprõchlich als Doppelschtogg-Schinnèbus benamst wörd, sin byschpillswys sechs Exemplaar hèrgschtellt worrè. D Erfaarungè, wo bim Bau vo sèbbè Faarzüüg gmacht worrè sin, hèt diè Dütschi Waggonbau aaschlièßend bi dè Entwicklung vom Lychtdrybwagè vo dè Baureiè LVT/S brofityrt, vo dènnè öppè 20 Stugg baut worrè sin.
Öschterrych
Z Öschterrych isch èbbèfalls dè Ürdinger Schinnèbus im Ysatz gsi. 1953 isch dè èrschte Ürdinger Schinnèbus, wo mit zwei Motorè baut worrè isch, 1968 mit èm VT 10.09 dè letschte z Dütschland baute Ürdinger Schinnèbus a d Graz-Köflacher Ysèbaan (GKB) gangè. Diè nüü Drybwägè vo dè Baureiè VT 10 sin glych wiè dè VT 95 vo dè DB baut worrè, hèn abber zwei (statt einem) Motorè ghaa. Ab 1970 hèt d GKB vo dè DB vyr einmotorigi VT 95 übbernõ, wo si als VT 50 ygreyt hèt. Dèzuè hèt s dotal 21 Beiwägè gää.
Diè Montafonerbaan hèt 1955 diè beidè einmotorigè Drybwägè VT 11 un VT 12 aagschafft, wo sich nu durch d Fenschter vo dè Baureiè VT 95 unterscheidè duèt, d Sitèfenschter hèt mò abbè duè chönnè. Dõdèzuè isch 1956 dè passende Stüèrwagè VS 21 chò.
Bi dè Öschterrychischè Bundesbaanè (ÖBB) sin diè Ürdinger Schinnèbüs als Baureiè 5081 gfüürt worrè. Si sin meischtens Lizenzbautè gsi, wo vo dè Simmering-Graz-Pauker un dè Jenbacher Wärch baut worrè sin. Von è baar Abweichungè wiè Sitèfenschter, wo mò abbèduè cha, un abgsènkti Dritt èmòl abgsää, sin d 5081er fascht glych gsi wiè dè VT 98. 30 söttigi Drybwägè sowiè glych vill Stüèr- un Beiwägè sin vo dè ÖBB kauft worrè.
Schwiz
Bi dè schwizer Ysèbaagsellschaftè git s keini Faarzüüg, wo als Schinnèbus benamst worrè sin. S sin abber dütschi Schinnèbüs uff dè Baanschtreggi Koblänz–Waldshuèt gränzübbnerschreitend i d Schwiz (guèt 2 km bis in Bf. Koblänz) vokeert. Für d Füürig vo schwach frequèntyrtè Züüg hèt d Firma Saurer é „Schinmèmobil“ baut, wo im Winter 1908 uff dé Rorschach-Heidè-Bärgbaan teschtet worrè sin. D Sicherheitsvorschriftè hèn dèm sini Inbedrybnaam uff dè Zaanschtangèschtreggi vohinderèt. 1920 hèt für Wèrbezwèck èn aabasstè Saurer-Strõßèbus uff dè Schinnè vo dè französischè Schmalschpurbaan Voies ferrées du Dauphiné vokeert.
I dè Blaanungsphasè für dè Rote Pfyyl hèt diè Schwizerischi Bundesbaan 1932 Blaanskizzè vo dè lychtè zweiachsigé Drybwägè in èrè elegtrischè un ènèrè Disel-Variantè aagfèrtigt. Sèlli Ideè sin nit witter vofolgt worrè.
D Soorsi-Trièngè-Baan (ST), wo nit elegtrifizyrt isch, hèt 1953 Vosüèch unternõ mit èm Ürdinger Schinnèbus. È Aaschaffig isch unterblibbè, 1971 isch dè Personèvokeer uff d Strõß volagerèt worrè.
D Oensigè-Bauschtu-Baan (OeBB) hèt sich 1955 vo dè Schwizer Lokomotyv- un Maschinnèfabrik (SLM) èn elegtrischè Schinnèbus offeryrè lõ, wo lut Zeichnig öppè füüf Tonnè schwèr un 9,5 Meter lang worrè isch. D Köschtè sin übber diè finanzièllè Möglichkeitè vo dè Gsellschaft gangè.
D Orbe-Chavornay-Baan (OC) hèt d Bschaffig von èm gebruuchtè Ürdinger Schinnèbus evaluyrt, wo è elegtrischi Uusrüschtung vo èm Trolleybus hèt söllè übberchò. Diè dörtzmòl nò chlyni Firma Stadler, wo dörtzmòl no chlyni Umbautè un Einzelaafèrtigungè broduzyrt hèt, hèt è zweiachsigs Neubaufaarzüüg mit voglychbarer Dimension offeryrt, wo 1990 als Be 2/2 Nummèrè 14 in Bedrièb gangè isch.
Luxèmburg
D Chemins de Fer Luxembourgeois (CFL) hèt 1951 zee Dryb- un zee Beiwägè vo dè VT 95-Prototǜpseriè kauft, wo d Bedrybsnummèrè 151 bis 160 bzw. 1051 bis 1060 chriègt. È Garnitur isch bi dè Museumsysèbaan AMTF Train 1900 z Fond-de-Gras konservyrt. Èn elftè Wagè mit dè Nummèrè 161, wo dè Serièfaarzüüg entschprochè hèt, isch anno 1956 dè andrè nõch Luxèmburg gfolgt.
Belgiè
Z Belgiè sin vyr Baureiè vo Schinnèbüs im Ysatz, wo zwǜschè 1939 un 1952 hèrgschtellt worrè sin un mit Motorè vo Brossel uusgschtattet gsi sin. D NMBS/SNCB-Reiè 551 hét è Längi vo öppè 16 Meter; im Volauf vom Johr 1939 sin 56 Einheitè broduzyrt worrè. Im Gegèsatz zuè dè andrè belgischè Schinnèbus-Reiè mit vyr Achsè hét d Reiè 551 nur zwei Achsè ghaa. Noch im sèlbè Johr sin 6 Faarzüüg vo dè NMBS/SNCB-Reiè 552 gfolgèd, wo mit nu 11 Meter Längi dütlich chürzer gsi sin. Beidi Seriè hèn èn 127 kW starkè Diselmotor mit mechanischer Chraftübberdragung chriègt. 1942 sin 50 Drybwägè vo dè NMBS/SNCB-Reiè 553 mit èrè Längi vo 16 Meter un 166 kW starkem Motor uusgliferèt worrè. Nõch Èndi vom Zweitè Wältchrièg isch sèllè Motor au i diè 20 Drybwägè vo dè NMBS/SNCB-Reiè 554 ybaut worrè, sèbbi sin im Johr 1952 baut worrè.
D Schinnèbüs vo dè Reiè 553 sin 1971 in Reiè 49 umzeichnèt worrè un bis Mitti vo dè 1970er-Johr ygsetzt worrè, d Faarzüüg vo dè Reiè 554 hèn d Bezeichnung Reié 46 chriègt un sin èrscht i dè spôtè 1990er-Johr uusgmuschterèt worrè. Vill Drybwägè sind museal konservyrt un wörrèd vo voschiddènè brivatè Museumsysèbaanè odder Vorein bedrybsfähig ghaaltè un für Sonderfaartè ygsetzt.
Frankrych
Diè èrschtè Schinnèbüs z Frankrych sin Schöpfungè vom Ingenieur Georges Tartary, Vowalter vo dè Baangsellschaft Tramways des Deux Sèvres. Er hèt nõch èm Èrschtè Wältchrièg 20 ehemòligi Krankèdransportbüs vo dè United States Army kauft un hèt si umbaut in meterschpurigi Schinnèfaarzüüg. Diè zweiachsigè Yrichtungsfaarzüüg vom Typ „A“ hèn 16, diè zee Exemblaar vom volängertè Tǜp „Ai“ 24 Faargäscht Blatz botè. Bim folgendè Tǜp „B“ isch dè Motor schu i dè Innèruum integryrt worrè. 1934 hèn è baar Drybwägè, wo deilwys mit einachsigè Beiwägè vokeert hèn, neui „stromlinnièförmigi“ Karosseriè chriègt, mindeschtens einè isch in èn fenschterlosè Güèterdrybwagè umbaut worrè. D Faarzüüg sin au bi sechs wittèrè französischè Baangsellschaftè ygsetzt worrè.
Alte Universität Basel
Die Alti Uniwersidäät Baasel stoot am Rhiisprung 11 in dr Groossbaasler Altstadt. Es isch ä gääls Geböid wo uf s Middelalter zruggoot. Vo dr Rhiisite us gsee het s fümf Stöck und e Hoofarkade em Rhii nooch. Die Arkade isch seer vil elter as im Stehlin si Umbau us em 19. Joorhundert und erinneret an früeji italiänischi Uniwersidäätsgeböid wie zum Bischbil das z Bologna. S Mathematische Seminar, wo ursprünglig as e stedtischs Kornhuus baut worde isch, stoot e chli witer oobe am Rhiisprung 21.
S Geböid vo dr Alte Uniwersidäät isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
Schienenbus
Frankrych
Witteri früènè Byschpill stellèd d Baureiè JA, JM1, JM2, JM3 un JM4 in Yrichtungsbauwys i dè Art vo dè Huubè-Autobüs mit dè Achsfolgè 1A sowiè d Baureiè JB un KG dar (letschteri i dè Art von èm Frontlenker-Autobus) mit dè Achsfolgè 2'A, d. h. ènèm Art vorlaufendem Drèègschtell (Tartary-De-Dion-Spurfüürungssischsteem) un èrè nõchlaufendè Achs, wo aadribbè isch. Si sin vom De Dion-Bouton i dè Johr 1923 bis 1932 baut worrè. Sèlli zee Exemblaar JA, wo für acht Baanè baut worrè sin, sin i vill Aschpèkt è Kopy vom Tartary A gsi. Diè insgsamt 66 Drybwägè vo dè JM-Baureiè hèn u. a. è voschtärkts Faargschtell un è Drèèmechanik chriègt, wo unter m Wagèboddè aabrocht gsi isch, sèllèwäg hèn si zweiachsigi Beiwägè ziè chönnè.
In frankophonè Sprõchgebièt, also au z Frankrych, git s kein gängigè Begriff èn Schinnèbus, wo dè dütschè Bezeichnung glych chunnt. Schinnèbüs, Lychtdrybwägè sowiè Drybwägè mit thermischem Aadryb sin i dè Regel als autorail benamst worrè. Voeinzelt, byschpillswys bi dè SNCF-Baureiè X 5700 (Autorail Floirat), wörd au dè Begriff „autocar sur rails“ bruucht. Dõdeby handlèt s sich um è Faarzüüg, wo braktisch i dè glychè Bauwys auch im Strõßèvokeer ygsetzt worrè isch.
Alte Universität Basel
Gschicht
Im spoote Middelalter isch uf em Gländ dr Schalerhoof gstande, dr Sitz vo dr aadlige Familie Schaler, wo no im 13. Joorhundert Vögt, Bürgermäister und Schulthäiss gstellt häi. Im 14. Joorhundert häi si, wie vili anderi aadligi Familie au, iiri Macht verloore. Die Bürgerlige häi denn d Machtposizioone in dr Stadt iignoo, wie dr Jakob Zibol († 1414), wo Rootsheer vo dr Zumft vo de Kauflüt und denn au Bürgermäister vo Baasel worde isch. Dä het dr Schalerhoof übernoo und wil dr Root iim so danggbar gsi isch, het er em e Brunne baut. Wo dr Jakob Zibol gstorbe isch, het si Soon Burkart († 1433) dr Schalerhoof gerbt. Däm si zwäiti Frau, d Sophie, het iire Maa überläbt und isch noch em Dood vom Burkart sinere Dochder Ursula Bsitzere vom Huus worde. Das wäiss mä, wil si im Mai vom Joor 1441 in e Grichtsfall vor de Fümfer verwigglet gsi isch, wo s um d Abflussdole uf em Martinskiirchesporn und am Rhiisprung gange isch.
Schienenbus
Frankrych
Im gschichtlichè Kontegscht exischtyrt dè Begriff Micheline, au wenn s sich nit um richtigi Michelin-Drybwägè ghandlèt hèt. Obwoll insgsamt nu öppis mee wiè 100 Exemblaar baut worrè sin, hèn d Micheline-Schinnèbüs z Frankrych un sinè Yflussgebièt übber Johrzeentè wèg è witti Vobreitung gfundè. D Michelines sin Schinnèbüs gsi, wo mit Pneus uusgschtattet gsi sin, welli vom Reifèhèrschteller Michelin in Zämmèarbèt mit è baar Baangsellschaftè entwicklèt worrè sin. D Michelines hèt s unter andrèm in füüf-, sechs-, acht- un zwölfachsiger Uusfüürung gää. Witteri Hèrschteller vo französischè Schinnèbüs sin Saurer, Berliet, De Dion-Bouton, Verney un Renault gsi.
Alte Universität Basel
Gschicht
Wo 1460 Basel si Uniwersideet überchoo het, het dr Root beschlosse, dr Sophie Zibol iir Huus am Rhiisprung für 850 Gulde abzchaufe und dört d Uni iizrichde. Es het vier Höörsääl für d Artiste und Theologe gee, zwäi für d Juriste und äine für d Mediziner, e chliini Aula und Woonige für d Dozänte und dr Pedell, wo dr administrativ Assistänt vom Räkter gsi isch. Es het au e baar Chämmerli für Studänte gee, aber vili häi in Woongmäinschafte in dr Stadt müesse woone wi im «zur Löwenpurs», wil s im Kollegium nid gnueg Blätz ghaa het.
Schienenbus
Frankrych
Gly nõch èm Zweitè Wältchrièg sin zee Floirat-Strõßèbüs zuè Schinnèbüs umbaut worrè. In 63 Exemblaar hèt diè zweiachsigi Baureiè X 5600, wiè diè vyrachsigè „Picassos“ (Baureiè X 3800), èn asǜmmetrisch aagordnetè, höchèrè Füürerschtand ghaa. Für d Strèggè i dè Bretagne, wo vo dè CFTA bedribbè worrè sin, hèt d Soulé 1990 drei innovatyvi zweiachsigi Drybwägè vom Tǜp A2E gliferèt, welli abber keini Nõchfolger gfundè hèn.
Alte Universität Basel
Gschicht
D Uni het scho früe e chliini Bibliothek iigrichdet. 1471 wird si as libraria universitatis Basiliensis erwäänt. Wil si aber so weenig Büecher ghaa het, het mä vilmol zu de Chlosterbibliotheke müesse goo, zum e Buech usleene. D Fakulteet vo de Artiste, wo die mäiste Studänte studiert häi, het iiri äigeni Bibliothek ufdoo. Noch dr Reformazioon het d Uni d Chlosterbibliotheke übernoo und si isch au gwaggse, wil dr Buechdruck z Baasel wider ufgläbt isch. 1559 isch denn vor em Kollegiegeböid grad am Rhii e bsundrigs Geböid für d Bibliothek iigrichdet worde, wo au dr Höörsaal vo de Filisofe din gsi isch. In dr Bibliothek isch s immer füecht gsi, wäge dr füechte Luft in dr Nööchi vom Rhii, wägem Grundwasser, wo an dr hindere Wand, wo am Abhang vom Münsterbärg baut gsi isch, verbii gsickeret isch, und wägem Hoochwasser, wo s immer wider emol gee het, und scho in dr Middi vom 17. Joorhundert vil z äng. Si isch dorum 1671 in s Huus zur Mugge züüglet worde, und 1710 isch schliesslig au s Geböid wider abbroche worde.
Schienenbus
Großbritanniè
Schinnèbüs hèn z Großbritanniè schu i dè 1920er Johr eksischtyrt. D Derwent Valley Light Railway (DVLR) hèt 1924 zwei Faarzüüg in Diènscht gschtellt, wo uff ènèm Ford-LKW-Faargschtell uffbaut worrè isch, un 1926 nõch Irland vokauft worrè isch.
Schu ab 1958 hèt s widder chlyni Seriè vo Schinnèbüs gää. Drunter sin füüf Faarzüüg gsi, wo z Dütschland baut worrè sin un witgehend im Ürdinger Schinnèbus entschprochè hèn, abber im britischè Lichtruumbrofyl aabasst worrè sin. Witteri Abwychungè vum dütschè Modell sin unter andrem dè Mittelyschtyg un s Zylschild unterhalb vo dè Stirnlampè gsi. D Drybwägè, wo vo WMD z Donauwörth für British Rail baut worrè sin, hèn normali Zug- un Stoßvorrichtungè uffgwisè, sèll isch im Gegèsatz zuè dè britischè Pendants asè gsi. Vyr vo füüf Faarzüüg sin erhaaltè blibbè, drunter d Nr. 79964 bi dè Keighley and Worth Valley Railway vo Keighley nõch Oxenhope z West Yorkshire.
Alte Universität Basel
Gschicht
Noch dr Reformazioon isch au s Augustinerchlooster Däil vo dr Uni worde und mä het em s oobere Kollegium gsäit, im Underschiid zum undere Kollegium am Rhiisprung. Säll isch immer weniger beliebt gsi, wäge dr Füechtikäit und wil mä s kuum het chönne häize. Hingeege het mä 1588 im Hoof dr erst Botanisch Gaarde aapflanzt.
Schienenbus
Großbritanniè
Nõch è baar Prototǜpè vo dè zweitè Generation wiè èm zweiachsigè BRE-Leyland Railbus R3, wo ab 1976 entwicklèt worrè sin, sin i dè Johr 1984 bis 1987 diè zwei- un dreideiligè Baureiè 140 bis 144 aagschafft un als Pacer benamst worrè. Mit dè Aawèndung vo technischè Lösungè uss èm Bussektor hettèt uff Näbbèschtreggè Koschtè ygschpart wörrè söllè. Anderscht wiè in andrè Länder sin britischi Schinnèbüs wèg dè höchèrè Baanschteig ebbèso hoch baut worrè wiè andri Schinnèfaarzüüg. Èn Nõchdeil sin diè schlèchtè Laufeigèschaftè vo dè zweiachsigè Faarwärch gsi. D Drybwägè, wo uff zwanzig Johr Läbbensduèr uusglait worrè sin, sin deilwys no im Ysatz. Si söllèd bis 2019 uusgmuschtert wörrè.
Irland
D Baangsellschaft Great Northern Railway (GNR) hèt i dè 1930er Johr è Seriè vo Schinnèbüs, u. a. au für anderi Gsellschaftè wiè d Sligo, Leitrim and Northern Counties Railway (SL&NCR). D Faarzüüg sin für dè Schinnèvokeer adaptyrti Strõßèbüs, wo uff dè Schinnè gloffè sin, fascht glych wiè diè französischè Michelines mit gasgfülltè Gummireifè (Howden-Meredith patent wheels). D Vorderachsè hèn spôter normali Ysèbaaräder uffzogè chriègt, um d Stromchrais vo dè Signalisation z beyflussè z chönnè.
Alte Universität Basel
Gschicht
Wo dr Bibliotheksbau abgrisse gsi isch, het mä oobe am Kollegiegeböid e nöis Huus baut. Im undere Kollegiehuus sälber isch im zwäite Stock dr filosofisch Höörsaal gsi, im erste Stock het mä Voorrööt glaageret, im undere Flüügel het dr Pedell gwoont und dört isch au dr Karzer vo dr Uni gsi, wo Studänte zur Stroof iigspert worde si, und s anatomische Theater. Im oobere Flüügel isch e Höörsaal vo de Mediziner gsi und im Stock drüber no äine und s Auditorium vo de Juriste.
Schienenbus
Irland
Au Schmalschpurbaanè hèn Faarzüüg ygsetzt, wo uss Strõßèbüs abgleitet worrè sin. Schu 1926 hèt d County Donegal Railway (CDR) zwei bruuchti, zweiachsigi benzinbedribbèni Schinnèbüs vo dè änglischè Derwent Valley Light Railway (DVLR) kauft un si umgschpurt. Si sin bis 1934 im Diènscht gschtandè. 1930 isch bi dè GNR z Dundalk mit èm Schinnèbus Nr. 7 für d CDR dè èrschte diseldribbèni Drybwagè uff dè britischè Inslè ygsetzt worrè.
Spaniè
Èn èrschtè Schinnèbus isch 1933 als Autovía nº 1 a d Ferrocarril de Valencia a Villanueva de Castellón glifèrèt worrè, im Johr druff hèt er d Bedrybsnummèrè 4 chriègt. S schmalschpurigi, dreiachsigi Yrichtungsfaarzüüg hèt unter m Vorbau èn Dreizilindermotor mit 75 PS ghaa, wo vo Junkers lizenzyrt gsi isch. D Drybwägè 2, 3 un 5 sin 1934 dèzuè chò, im glychè Johr sin alli vyr Faarzüüg als 102 bis 105 umzeichnèt worrè. 1935 isch dè stärker motorisyrte Drybwagè 106 dèzuè chò. Si alli hèn Beiwägè ziè chönnè. Ebbèfalls uss dè 1930er Johr hèn diè meterschpurigè Schinnèbüs vo dè Tǜpè A-1 (elf Faarzüüg, dèvò èn Güterdrybwagè) un A-2 (zwei Faarzüüg) vo dè Ferrocarril de Villena a Alcoy y Yecla (VAY) gschtammt, wo d Motorè i dè Innèruum integryrt gsi sin. Diè üßerlich ènand äänlichè Faarzüüg sin sämtlich i dè Wärchschtättè vo dè VAY entschtandè. Sibbè Drybwägè vom Tǜp A-1 sin 1974 zuè dè Ferrocarriles de Vía Estrecha (FEVE) chò.
Alte Universität Basel
Gschicht
Im 17. und 18. Joorhundert isch d Stadt mee und mee im Sumpf vom Ancien Régime mit sinere Vetterliwirtschaft vo de Familie vom Däig versunke, und au d Missständ an dr Uni si gwaggse, und gliichzitig isch d Zaal vo de Studänte chliiner worde. Erst wo die Helvetischi Revoluzioon die absoluti Macht vo de Patrizierfamilie broche het, het mä am Aafang vom 19. Joorhundert d Uni chönne reformiere, und scho zwäi Generazioone spööter isch die alti Uniwersidäät z chlii gsi. 1859/60 isch denn s Geböid under dr Läitig vom Johann Jakob Stehlin em Jüngere umbaut und ufgstockt worde. Bis 1939 isch dr Hauptsitz vo dr Uniwersidäät dört bliibe, und denn isch er in s Kollegiehuus am Petersblatz züüglet.
Schienenbus
Spaniè
Diè spanischi Staatsbaan Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles (RENFE) hèt 1954 für yr Breitschpurnetz (Spurwitti 1676 Millimeter) bi dè Waggonfabrik Ürdingè èn dreideiligè Zug kauft, wo uss èm zweimotorigè Dryb- un zwei Beiwägè bschtòt. Wiè dè VT 95 hèt er lychti Scharfèbärgkupplungè ghaa, diè meischtè Sitèfenschter sin abber als Übbersetzfenschter uusgfüürt. Diè obbèrè Drittel vom Toilettèfenschter un dè Stirnfenschter hèt mò usè klappè chönnè. D Achsschtänd vo dè beidè Beiwägè isch 6 m gsi.
Ürdingè hèt schu 1953 èn Glyderdrybzug mit Faltèbalg-Übbergäng entworfè, vo sellnè hèt d RENFE 1962 15 Züüg uss Dütschland chriègt. Aafang 1963 sin nòmòls 15 sèbbigi Züüg bschtellt worrè, wo bis Januar 1964 uusglifèrt worrè isch. 30 bauglychi Züüg sin i dè Zwischèzit i dè einheimischè Fabrikation in Lizènz entschtandè. S handlèt sich um Kompositionè uss èm Dryb- un èm Stüèrwagé uff Basis von èm VT 98 mit jewyls nur eim Füürerschtand un èm aadrybslosè Beiwagé i dè Mitti. D Züüg hèn Übbersetzfenschter sowiè Klappfenschter i dè Frontschiibè un hèn uffgrund vo dè normalè Zug- un Stoßvorrichtungè mit andrè Ysèbaawägè kupplèt worrè. Alli Drybwägè hèn aafangs Motorè vom Tǜp Büssing U 10.
Nõch 1966 hèt d RENFE witteri Halbzüüg vo dè Reihung VT-VM un einzelni VT ghaa, drunter 30 bi dè Waggonfabrik Ürdingè. Uff d Klappfenschter i dè Frontschiibè isch ab denn vozichtet worrè. Insgsamt sin es 229 Drybwägè (VT), 136 Mittelwägè (VM) un 101 Stüèrwägè (VS), wo als VT-VM-VS odder VT-VM-VT ygreyt worrè isch. Diè meischtè Mittelwägè sin i dè 1970er Johr zuè Stüèrwägè umbaut worrè. S sin mee un mee zweideiligi Züüg ygsetzt worrè, s hèt abber au 20 Vyrwagèzüüg zämmé gschtellt worrè.
Dié spanischè Schinnèbüs sin zitèwys im zuèschlagpflichtigè Eilzugvokeer übber Dischtanzè vo mee wiè 300 Kilometer ygsetzt worrè. Irè blaanmäßigè Diènscht hèt im Johr 1991 uffghört, zwei für s Ysèbaamuseum Saragossa uffgschaffti Züüg sin bis 1992 vorübbergehend nòmmol bi nèrè regionalè Baangsellschaft zum Ysatz chò.
Bortugal
Uss drei Strõßèbüs vo dè französischè Firma Panhard sin am Aafang vo dè 1940er Johr diè drei Schinnèbüs AR 101 bis 103 für d Linha do Vouga zämmègfrickèlt worrè. D Front vo dè meterschpurigè Faarzüüg hèt è Drèègschtell chriègt, wo mit èm Motor aadribbè worrè isch, wo z vorderscht vornè montyrt gsi isch. Dè Motor hèt übber è LaschtwagÈ-Kardanwällè d Hinterachsè aadribbè. Znägscht hèn d Drybwägè, wo nè Toilèttè ghaa hèn, 23 Sitzblätz i dè uusschlièßlich 1. Klassè ghaa hèn. Si sin in d AMyf 101 bis 103 umbenamst worrè, 1944 hèt s mit dè AMyf 104 è vyrts Faarzüüg mit èm Chrysler-Benzinmotor gää. Mit dè Voschtaatlichung vo dè Streggi 1946 sin si dè CP zuègschlagè worrè. Anno 1947 isch è füüfts Exemblaar in Bedryb gangè, d Drybwägè hèn d Nummèrè MEyf 51 bis 55 chriègt. Spôter sin alli Motorè durch Chevrolet-LKW-Motorè ersetzt worrè. Bis 1979 sin si im Ysatz gsi, i dè früènè 1980er Johr sin zwei Drybwägè voschrottet worrè.
Italiè
D Ysèbaagsellschaft Mediterranea-Calabro-Lucane (MCL) hèt insgsamt 32 schmalschpurigi Schinnèbüs vo dè Baureiè M1 mit Diselmotor kauft. Diè zweiachsigè Yrichtungsfaarzüüg für d Spurwitti 950 mm sin zwǜschè 1933 un 1953 in Form vo vyr Bauseriè uusgliefèrèt worrè, drunter sin zwei (mit Zuèsatz „c“ für cremagliera – Zaanschtangè) mit Zaaradaadryb gsi. Diè èrschtè 17 Drybwägè sin uff ènèm Laschtwagèchassis vo Officine Meccaniche (OM) uffbaut worrè, d Uffbautè sin vo dè Carminati & Toselli chò.
Sibbè Dryb- un vyr Stüèrwägè vo dè Ürdinger Bauart sin z Italiè gloffè. Die von der Firma Macchi-Fer in Varese in Lizenz gebauten Fahrzeuge entsprachen weitgehend dem VT 98, waren jedoch einmotorig. Die als ALn 1201–1205 bezeichneten Triebwagen sowie die Steuerwagen RP 2001 und 2002 liefen bei der Azienda Consorziale Trasporti (ACT) in Reggio nell’Emilia, zwei Trieb- (AD 21 und 22) und zwei Steuerwagen (RP 221–222) bei der Ferrovie del Sud Est (FSE) im Bereich Bari.
Jugoslawiè un Nõchfolgeschtaatè
Wèg èm akutè Fäälè vo Näbbèbaadrybwägè hèt diè jugoslawischi Staatsbaan Jugoslovenske Železnice (JŽ) uff dè Ürdinger Schinnèbus zrugggriffè. Im Früèling 1955 hèt si uss Dütschland zee Drybwägè chriègt, wo dè Baureiè VT 95 glych chò isch un d Bedrybsnummèrè Dmot 126 001 bis 009 chriègt hèt. Diè zee Beiwägè, wo dèzuè basst hèn, hèn èn Achsschtand vo 6 m ghaa hèn, wo vo dè DB-Version abgwichè isch.
Well sich sèlli Faarzüüg, wo als „Šinobus“ benamst worrè sin, bewäärt hèn, sin bis 1967 264 Dryb- un ebbèsovill Bei- bzw. Stüèrwägè nõchbschtellt worrè. Sèlli sin bi dè Firma Gosa z Smederevska Palanka in Lizänz baut worrè – im Gegèsatz zuè dè rotè original Ürdinger – silbrig lackyrt gsi. Iri Sitèfenschter hèt mò bis zuè dè Hälfti abbèlõ chönnè, d Zuègäng sin mit èm zuèsätzlichè unterè Dritts vosää worrè. Im Lauf vo dè Zit sin sämtlichi vorhandènè Beiwägè zuè Stüèrwägè umbaut worrè, d Baureièbezeichnung hèt sich in B 812 (Drybwagè) bzw. B 818 (Stüèr- un Beiwagè) gänderèt.
Im hütigè Serbiè sin i dè Vojvodina nò è baar von-ènè im Ysatz gsi.
Dänemark
D Lokomotyvfabrik un Waggonhèrschteller Scandia z Randers hèt für diè dänischè Privatbaanè vo 1947 bis 1952 Schinnèbüs baut, wo als Reiè SM bezeichnèt worrè sin. Aadribbè sin si vo dè 8-Zylinder Scania-Vabis Diselmotor D802 odder vom Frichs Diselmotor 8115cc. Ab 1949 isch au dè 6-Zylinder Hercules Diselmotor ybaut worrè. D Schaltung isch mit èm mechanischè Vyrganggedrybe gmacht worrè un isch mit Druggluft brèmst worrè. Èn Schinnébus hèt 48 Blätz ghaa un isch 14,200 mm lang gsi. Meischtens hèt er è Gwicht vo 13 t un è Högschtgschwindigkeit vo 70 km/h ghaa. Bi einzelnè Schinnèbüs hèt s Abwychungè gää; bim Gwicht zwǜschè 12,9 un 14 t, bi nèrè Gschwindigkeit vo 60 bis 75 km/h. Diè 6 Schinnèbüs, wo 1952 für d Lyngby - Nærum Jernbane baut worrè sin, hèn bi nèrè Längi vo 14.280 mm 52 Blätz ghaa.
Arrondissement Château-Salins
S Arrondissement Château-Salins ìsch bìs zem 31. Dezember 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Lothringe gsin. Sit em 1. Janner 2015 ìsch s Deil vum Arrondissement Sarrebourg-Château-Salins.
Schienenbus
Schweden
Ab 1932 hèt d Hilding Carlsson è Faarzüüg, wo z Schwedé als Umeå-bussen dauft worrè isch, in è Huufè Exemblaar hèrgschtellt. Dõdeby hèt s sich um èn Drybwägè ghandlèt, wo nè blèchvokleideti Holzkonschtruktion gsi isch. I dè 1950er-Johr isch d Form mit rund uusgfüürtè Eggè modernisyrt worrè. Sèll Modèll isch komplètt uss Metall gmacht worrè. Ab 1953 bis 1961 sin insgsamt 378 lychti normalschpurigi Diseldrybwägè vo dè Baureiè Y6 und Y7 baut worrè – urschprünglich YCo6 bezièungswys YBo6 un YBo7, è baar dèvò sin spôter zuè nèrè Y8 umbaut worrè. Si sin als „rälsbuss“ bezeichnét worrè. Dõdèzuè sin 321 Bei- un Stüèrwägè dèzuè chò. Ab 1955 sin 30 elegtrischi Drybwägè mit glycher Dimension baut worrè, urschprünglich als YBoa6 un YBoa7, spôter als X16 un X17. Si hèn bi 55 Sitzblätz nu 21 Tonnè gwogè un hèn è Högschtgschwindigkeit vo 110 km/h ghaa; d Diselversion isch zwei Tonnè lychter gsi un hèn 115 km/h schnèll faarè chönnè. Schu ab 1952 isch diè schmalschpurigi Version vo Disel-Schinnèbüs als YP baut worrè, un d NKIJ hèt èn elegtrischè Schinnèbuszug „rälsbusståg“ in zwei Exemblaar bauè lõ, dènnè iri drei Wägè je zämmè 41 Tonnè gwogè hèn.
Arrondissement Château-Salins
S bsteht üs fìmf Kanton un 128 Gmeine.
Schienenbus
Finnland
D „Kiskobussi“ vo dè Vorseriè-Baureiè Dm6 sin vyrachsig baut un 1954 vu Valmet nõch schwedischer Lizänz baut un gliferèt worrè. D Züüg vo dè vobessertè Version Dm7 sin vo 1955 bis 1988 durch diè finnischi Staatsbaan Valtionrautatiet im Naavokeer ygsetzt worrè.
Tschechoslowakei un Nõchfolgeschtaatè
Diè Tschechoslowakischi Staatsbaanè (ČSD) hèn 1927 un 1928 zwei Bauartè vo Schinnèbüs kauft, wo uff umbautè Omnibüs basyrt hèt. Sèlli Faarzüüg, wo vo dè tschechoslowakischè Hèrschteller Škoda (ČSD M 120.001) un ČKD/Praga (ČSD-Baureihe M 120.1) baut worrè sin, hèn sich im Bedryb bewäärt. Si sin wègè irè bauartbedingtè Nõchdeil nit witter aagschafft worrè.
Ab 1928 hèn d ČSD vo dè Tatra Drybwägè mit Mittelfüürerschtand uff èm Fahrzüügdach bschafft, bi dènné nu no Motor un Gedrybe uss èm Chraftfaarzüügbau gschtammt hèn. Sèlli Faarzüüg hèt mò Tatra-Turmdrybwägè dauft, asè sin si zimli bekannt worrè. D Tatra-Turmdrybwägè sin meischtens mit normale Zug- un Stoßyrichtungè vosää gsi, sèllèwäg hèt mò si freizügig mit normalè Ysèbaafaarzüüg kupplè chönnè. Sèlli Entwicklungslinniè isch nõch èm Zweitè Wältchrièg mit dè Drybwägè vo dè ČSD-Baureihe M 131.1 witter gfüürt worrè. Jüngschti Vodrètter vo sèllrè Bauart sin d Drybwägè vo dè ČSD-Baureihe M 152.0, hüt Baureiè 810. Si sin bis hüt z Tschechiè, dè Slowakei un Ungarn im Ysatz, sèbbi sin zum gröschtè Deil modernisyrt.
Ungarn
I dè Johr 1925 un 1926 sin z Ungarn è chlyni Seriè vo Schinnèbüs für dé Naavokeer am Blattèsee nõch baut worrè. Diè zweiachsigè Yrichtungsfaarzüüg vo dè Duna-Száva-Adria Vasút (DSA), wo-nèm Strõßèbus è bitzeli glych chömmèd, hèn èn Vyrzylinder-Benzinmotor vo dè Ganz & Co., wo diè hinteri Achs übber è Kardanwällè aadribbè worrè isch. Mit 5700 mm isch dè Achsenabschtand vo dè normalschpurigè Drybwägè uugwöönlich lang gsi. Bi dè Drybwägè vo dè Bmot 7 un 8, wo zwei Drybwägè 1934 baut worrè sin, isch dè Motor schu i s Interieur integryrt gsi.
Mit èm Tǜp Bmot, wo zwǜschè 1928 un 1931 baut worrè sin, sin füüf zweiachsigi diselmechanischi Schinnèbüs für dè Zweirichtungsbedryb zuè dè DSA chò. Sèlli Drybwägè hèn 70 PS gleischtet un sin als DSA 1–5 benamst worrè. Iri Högschtgschwindigkeit isch bi 75 km/h glègè.
Unter dè MÁV-Baureiè Cmot sin bi dè Magyar Államvasutak (MÁV) zweiachsigi Drybwägè uss dè tschechoslowakischè Broduktion ygreyt worrè, wo wèg èm Zweitè Wältchrièg uff Ungarn chò sin. Si ghörèd zuè dè ČSD-Baureiè M 120.1 (Cmot 201–202), M 122.0 (Cmot 210–215), M 130.2 (Cmot 220–224), M 130.3 (Cmot 225), M 131.0 (Cmot 230–232) un M 242.0 (Cmot 250).
D Schinnèbüs vo dè Baureiè Bzmot, wo i dè 1970er Johr zuèkauft worrè sin, hèt mò bi dè Vagonka Tatra i dè Tschechoslowakei baut. Diè zweiachsigè Drybwägè sin bauglych mit dè M 152.0.
Nordamerika
I dè USA isch mit èm Railbus vo dè New York Central Railways vo 1908 vomuètlich zum èrschtè Mòl èn „Schinnèbus“ baut worrè, witteri äänlichi Faarzüüg sin nõch chò, wo vor allem uss èm Laschtwagèbau abgleitet worrè sin.
Èn Hèrschteller isch d Firma Mack gsi, wo z Allentown im US-Staat Pennsylvania schu i dè 1920er Johr Schinnèbüs baut hèt. Zuè dè Ysèbaagsellschaft New Heaven Railroad isch 1951 èn Brototǜp un vo 1954 bis 1957 sin witteri nüü vyrachsigi Mack FDC Railbuses chò, vo dènnè abber nu zwei im Ruum Providence zum Ysatz chò sin. Sechs vo sellnè Faarzüüg sin a d Langreo-Baan nõch Nordschpaniè wittervokauft worrè.
Südamerika
Dié uruguayischi Staatsbaan Administración de Ferrocarriles del Estado (AFE) hèt Aafang vo dè 1980er Johr vo dè Dütschè Bundesbaan 16 eimotorigi un zwölf zweimotorigi Schinnébüs sowiè insgsamt 27 Bei- un ein Stüèrwagè kauft. Irèn Ysatz hèt 1987 uffghört, well dè gsamte Schinnèpersonèvokeer in Uruguay ygschtellt worrè isch. 1993 sin zwei Schinnèbüs zum Ysatz chò, well dè Vorortvokeer i dè Hauptschtadt Montevideo uffgnõ worrè isch.
Japan
Bi nèm Bsuèch i dè Bundesrepublik Dütschland im Johr 1953 hèt dè Bräsidènt vo dè staatlichè japanischè Ysèbaagsellschaft JNR d Ürdinger Schimnèbüs kennè gleert. 1955 isch vo dè Fuji Heavy Industries dè Prototǜp von èm japanisché Schinnèbus für d Spurwitti 1067 mm (Kapschpur) vorgschtellt worrè. D Schinnèbüs vo dè JNR sin i dè 1970er Johr abgschtellt worrè.
1982 hèt Fuji mit dè Entwicklung von èm Schinnèbus für brivati Näbbèbaanè aagfangè, wo èn Huufè Elemänt vo Strõßèbüs übbernõ worrè sin.
Auschtraliè
Diè britischi Firma Associated Equipment Company (AEC) hèt für diè australischi Victorian Railways zwǜschè 1922 un 1925 19 zweiachsigi Schinnèbüs für dè Yrichtungsbedryb un 24 Beiwägè gliferèt, wo als „Railmotors“ bezeichnèt worrè sin. Diè Drybwägè hèn è Spurwitti vo 5 ¼ Fuèß (Irischi Breitschpur, 1600 mm) ghaa un sin mit èm 34 kW starkè Benzinmotor uusgschtattet gsi. Im Lauf vo dè 1950er Johr sin d Faarzüüg abgschtellt worrè.
Kanton Gebweiler
Dr Kanton Gàwiller (amtl. Guebwiller, dt. Gebweiler) ìsch e Kànton ìm Département Owerelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich.
Gschichte
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug vun dr Inrichtung vun dr Départements als Teil vum domolige "Distrikt Colmer" gründet worde.
Mit dr Gründung von dr Arrondissements am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vum domolige Arrondissement Colmer nej zuegschnitte worde.
In dr ditsche Zit vun 1871 bis 1919 isch s'Gebit Teil vum domolige "Kreis Gebweiler" gsin, wo nit witter unterglideret gsin isch.
Mit dr Rückkehr zue Frankrich 1919 isch dr Kreis Geweiler no zum Arrondissement Guebwiller un dr Kanton wiiderhergstellt worre.
Gmeinde
Im Kanton het s 18 Gmeinde.
Kantonesische Sprache
Die kantonesischi Sprooch (vereifachti Schriftzeiche: 广东话, traditionelli Schriftzeiche: 廣東話; kant. Gwóngdūngwah; hoochchinesisch Guǎngdōnghuà) oder Yue (trad. 粵語, ver. 粤语; kant. Yuhtyúh, hoochch. Yuèyǔ) isch e chinesischi Sprooch, wo vor allem im Süde vo China z Guangxi, Wuzhou und in groosse Däil vo dr Browinz Guangdong (au Kanton, drum kantonesisch) gschwätzt wird. En Usnaam bildet d Sonderwirtschaftszone Shenzhen. Dört het s e Hufe Zuewanderer us de südöstlige Däil vo China und die mäiste Lüt schwätze Mandarin (Hoochchinesisch). In de bäide Sonderverwaltigszoone Hongkong und Macau schwätzt mä ebefalls kantonesisch. Kantonesisch wird au vom e Däil vo de usgwanderete chinesische Minderhäite z Singapur, Malaysia und Vietnam gschwätzt.
S Kantonesisch underschäidet sich im Wortschatz, im Lutsisteem und in dr Grammatik vom Hoochchinesisch. Es het zem Biispil nüün verschiideni Döön, s Hoochchinesisch aber nume vier. En witere Underschiid isch dee, ass Silbe am Schluss chönne e Verschlusslut haa (z. B. Sun Yat-sen - uff Hoochchinesisch Sūn Yìxiān, Pak Choi - Hoochchinesisch báicài). De Unterschid zwüsche em Kantonesisch und em Hoochchinesisch isch öbe verglychbar mit em Unterschid zwüsche de verschiidne romanische oder germanische Spraache. Sprächer vum Hoochchinesische oder ere andre chinesische Spraach, chönne s Kantonesisch so au nit äifach eso verstaa.
Für zum s Kantonesische in die latiinischi Schrift z umschriibe, git s d Yale-Romanisierig, Jyutping und anderi Transkripzioonssüsteem.
Schlesien
Schlesie (schlesisch Schläsing, schlonsakisch Ślůnsk, sorbisch Šleska, polnisch Śląsk, tschechisch Slezsko, latiinisch Silesia) isch e Regioon in Middelöiropa uf bäide Site vom Oober- und vom Middellauf vo dr Oder. D Regioon goot im im Süüde bis zu de Sudeete und Beskiide. Schlesie lit noch de Verändrige in de Joor 1922 und 1945 hüte zum grösste Däil in Poole. E chliine Däil im Weste vo dr früenere pröissische Browinz Niiderschlesie ghöört zu Dütschland, s Hultschiner Ländli im süüdlige Däil vo Ooberschlesie und dr grösst Däil vom früenere Ööstriichisch-Schlesie zu Tschechie.
Leysin
Leysin (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Leysin lyt am rächte Stade vu dr Grande-Eau am Fueß vu dr Tour d'Aï un dr Tour de Mayen. Zue dr Gmai ghere näb em glychnamige Dorf au no d Wyler Veyges, Feydey, Aï un Mayen. D Gmaiflechi umfasst 33,2 % landwirtschaftligi Flechi, 37,2 % Wald, 7,2 % Sidligsflechi un 22,4 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Leysin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1231-32 as Leissins (1352 Leisins).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 60,6 % gläge.
Religion
27,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 1,8 %, FDP 27,0 %, GLP 3,7 %, GP 10,6 %, SP 22,0 %, SVP 20,0 %, Sunschtigi 2,2 %.
Dr Burgermaischter vu Leysin isch dr Jean-Marc Udriot (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2998 Yywohner 56,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5 % Dytsch, 1,4 % Italienisch un 39 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Venezianische Sprache
S Venetische (gläägentlig au Venezisch oder Venedisch; ven. Vèneto oder Łéngoa vèneta) isch e romanischi Sprooch, wo vo öbbe fümf Millione Lüt in dr Region Venezie und in Däil vo dr Region Friaul-Julisch Venezie, vom Trentino und vo Istrie gschwätzt wird. Venetisch ghöört zur Grubbe vo de norditaliänische Dialäkt. Wäge de groosse Underschiid zum Standarditaliänische wird es – grad wie die andere norditaliänische Varietääte – mänggisch as äigeständigi Sprooch aagluegt.
D Iiwooner vo Venezie und au d Sproochwüsseschaft unterschäide mäistens zwüsche vèneto (Venetisch), dr gänze Dialäktgrubbe wo alli lokale Varietääte drzueghööre, und venesiàn (Venezianisch), dr Varietäät vo dr Stadt Venedig, wo zur Zit vo dr Republik Venedig als allgemäini Koine brucht worde isch, hüte aber nume äini vo meerere bedütende Stadtvarietääte im Venetischen isch.
S romanische Venetisch sött mä nit mit dr Venetische Sprooch in dr Antike verwäggsle, wo zwüschen em säggste und em erste Joorhundert vor Christus in der Region Venezie gschriibe worde und hüte usgstorbe isch. Es isch mööglig ass si as Substratsprooch Iifluss uf s Latiinische in dere Region ghaa het und eso indiräkt au uf s romanische Venetische.
Hauspferd
S Ross (Equus ferus caballus) isch e wit verbräitets Hus- bzw. Nutzdier, wo s e Hufe Rasse von em uf dr ganze Wält gitt. In Dütschland wärde öbbe e Million Ross ghalte (Stand 2006).
Mä underschäidet zwüsche Vollblüeter, Ross wo für e Ritsport brucht wärde, und Chaltblüeter, wo as Arbetsross iigsetzt worde si. D Warmblüeter si Chrüzige vo Voll- und Chaltblüeter, wo d Gschwindigkäit vo de Vollblüeter und s guetmüetige Tämpramänt und d Robusthäit vo de Chaltblüeter kombiniere. D Pony si chliini Rössli wo under 1,48 m hooch si.
Bis zur Erfindig vom Verbrennigsmotor isch s Ross äins vo de wichdigste domestizierte Dier gsi und si si in dr Landwirtschaft und im Dransbortwääse iigsetzt worde.
Franz Untersteller
Dr Franz Untersteller (* 4. April 1957 z Ensheim bi Saarbrücken) isch e dytsche Bolitiker Bindnis 90/Di Griene un syt Mai 2011 Minischter fir Umwält, Klima un Energiwirtschaft vum Land Bade-Wirttebärg.
Läbe un Beruef
Dr Untersteller isch z Ensheim/Saar im Saarland ufgwagse un dert uf d Volksschuel gange, speter uf d Realschuel z St. Ingbert. Anne 1977 het er am Stedtische Wirtschaftsgymnasium z Saarbrücken Abitur gmacht. Im Johr 1978 het er e Landschaftsblanigsstudium an dr FH Nirtenge aagfange un 1981 dr Abschluss as Dipl.-Ing. (FH) gmacht. Ab 1981 het er z Fryybeg am Öko-Institut gschafft, zerscht as Praktikant, speter as wisseschaftlige Mitarbaiter. Im Johr 1982 isch er as Stipendiat vu dr Carl-Duisberg-Gesellschaft z Kolumbie gsii, wun er an eme Brojäkt vum kolumbianische Umwältminischterium mitgschafft het. Syt 1983 het er as Barlemäntarische Beroter fir d Beraich Umwält- un Energibolitik fir d Landtagsfraktion vu dr Griene gschafft, syt 2002 au as Beroter fir d Agrarbolitik. Vu 2002 bis Mai 2011 isch er Vorstandsmitglid vum Öko-Institut gsii.
Dr Franz Untersteller isch ghyrote un het zwai Chinder.
Bolitik
Syter anne 1983 isch dr Untersteller Mitglid vu dr Griene, vu 1998 bis 2000 isch er Mitglid im Chraisvorstand vum griene Chraisverband Esslenge gsii.
Im Merz 2006 isch er im Wahlchriais Bietge-Bissenge in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Vu Dezämber 2006 bis Mai 2011 isch er stellverdrättende Vorsitzende vu dr Landdagsfraktion gsii. Fir d Fraktion heter au as energibolitische Sprächer fungiert.
Dr Untersteller isch bi dr Landdagswahl am 27. März 2011 im Wahlchrais Stuegert III mit 28,04 Brozänt vu dr Stimme gwehlt wore
Am 12. Mai 2011 isch dr Franz Untersteller as Mitglid im Kabinett Kretschmann I as neje Minischter fir Umwält, Klima un Energiwirtschaft vu Bade-Wirttebärg veraidigt wore.
Dauendorf
Dàiedorf oder Dauedorf (frz. Dauendorf, dt. Dauendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dàiedorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
13. Juli
Dr '''13. Juli''' isch dr 194. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 195. in Schaltjohr), dodermit blybe no 171 Däg bis zum Änd vum Johr.