cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Der Engel, der seine Harfe versetzte
Handlong
Zor gleicha Zeit sitzt dr Josua Webmann mit seim Freind Hinrich Prigge em Wirtshaus zom „Goldena Lamm“ ond berichdet-em vo sellem rätslhafda Harfa-Mädle. Ond je lenger dia zwoi Manna dô sitzet ond schwätzet ond drenket, deschdo meh kommet em Josua Bedenka, ob’r dia 250 Mark, wo-nr dera Holda fir ihr Harf gäa hôt, jemôls wiidr siht. Des heert a Fremder ond mischt sich ens Gschbräch ei. Er geit sich als Kaufmôô aus, wo mit gebrauchde Musikinstrument handlet, ond zeigt Entresse an sellra Harf. Scho am Dag druff daucht dr Herr Parker – so hoißt der Fremde – en dr Pfandleihe auf, guckt dui Harf grendlich vo älle Seida ôô ond kommt zom Schluss, dass sich’s om a bsondrs wertvolls Instrument handla muaß. Er empfihlt em Josua, dui Harf deam Mädle om 2.000 Mark abzokaufa. Vo ehm dät’r nô 2.700 Mark kriaga ond uff dui Weis a guads Gschäft macha. Wia s Harfa-Mädle zom zwoida Môl en dr Pfandleihe aufdaucht, schlegt-em dr Josua des vrlockende Gschäft vor. Dr Engl abr will dô drvoo nix wissa. Mit-ma Lächla zahlt’r selle 250 Mark zruck ond vrschwendet mit dr Harf.
Dr Josua kô’s kaum fassa, dass-em des grauße Gschäft entganga ischt. Drom gôht’r wiidr amôl ens „Goldene Lamm“ ond suacht Troscht em Alkohol. Dr Instrumendahendler Parker ischt au wiidr dô ond duat so, wia wenn-en des vorpatzde Gschäft arg ergra dät. Zom Ausgleich schlegt’r em Josua a nuis Gschäft vor. Er hôt nemlich rauskriagt, dass dr sell leidaschaftlich gern Schbiiluhra sammlet. Ond so oina biadet’r-em jetzt zom Kauf ôô. Dr Josua gôht gern druff ei ond merkt et, dass dui Schbiiluhr a alts wertlos Glomp ischt.
Zom dridda ond ledschda Môl zeigt sich dr Engl en dr Pfandleihe. Desmôl schafft’s dr Josua datsächlich, dem Mädle dui Harf fir an guada Preis abzokaufa. Wia-nr nô abr des Inschtrument vo-ma vreidichda Guatachdr schätza lôôt, erfehrt’r, dass dui Harf a Ramsch ischt ond so guad wia koin Wert hôt.
Wer abr jetzt wissa will, wer seller Engl ischt, woher er kommt ond was dr Senn vo seim Erscheina gwäa ischt, der erfehrt des durch da vrgniaglicha ond erfreilicha Schluss vom Film.
Quell
S Programm zom Film us-em Verlag Das Neue Film-Programm, Mannheim, Nr. 4290
Ortenberg (Baden)
Ordäberig (dt. Ortenberg) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Ordäberig leit in dr Vorbärig vum Schwarzwald am Uusgang vum Kinzigdal an dr Badische Winstroß. Dr Bann bstoht us 53,9 % Landwirtschaftsflechi, 14,5 % Wald, 25,3 % Sidlungsflechi un 6,4 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Offeburg un Ohlschbach.
Gmaindsgliiderung
Zue Ordäberig ghere as Dorf Ordäberig, d Wiiler Freschlach, Käferschberig un Staigrueb un d Wohnblätz Bachgrabe un Schloss. In Ordäberig ufgange isch d Ortschaft Fraidedal.
Gschicht
Ordäberig isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1148 als Dottenwiler/Tatenwilre. Ab dr Mitti vum 14. Johrhundert isch dr Name vun dr Burig, wu s erscht Mol anne 1233 als castrum Ortinberg gnännt worre isch, au fir s Dorf brucht worre.
Verwaltung
Ordäberig het mit dr Stadt Offäburig un dr Gmaine Durbach, Hohberig un Schudderwald e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Ordäberig ghert zum Owerrhinalemannisch.
Arabische Befreiungsarmee
miniatur|S offizielle Emblem vo dr Befreijigsarmee, wo din en arabische Chrummdolch [[Chandschar e jüüdische Dawidstärn versticht.]] Die Arabischi Befreijigsarmee isch e paramilidäärischi Organisazioon im Palestinachrieg gsi, wo vo dr Arabische Liga ufgstellt worde isch. Si isch under em Befääl vom Fausi al-Kawukdschi gstande, won emol en Agänt vo dr dütsche Weermacht z Palestina gsi isch.
Die arabischi Befreijigsarmee isch im Novämber 1947 z Qatana bi Damaskus ufgstellt worde. Vom Dezämber 1947 aa si Äihäite in s Mandatsgebiet Palestina iigsickeret. Die häi vo dr Arabische Liga dr Ufdraag überchoo, die arabische Bevölkerigszentrum in dr Zit vom Ändi vom Mandat bis zur Intervenzioon vo reguläre arabische Drubbe z schütze. Die Arabischi Liga het sä as Gegestück zur Armee vom Häilige Chrieg gsee, w under em Iifluss vom Mohammed Amin al-Husseini gstanden isch.
Die Arabisch Befreijigsarmee hät äigentlig sötte us acht Batallioon bestoo, aber nume öbbe vier si as Batallioon ufgstellt worde, die andere häi drotz ihrem Naame nume Kompaniisterki gha. Im Summer 1948 isch dr Verband am sterkste gsi mit öbbe 4'000 Soldaate. Die mäiste von ene si us Sürie cho. Usserdäm het s au palestinensischi Araber, Iraker und Egüpter in dr Armee gee, und nit-arabischi Muslim.
Die Arabisch Befreijigsarmee isch Ändi Oktober 1948 vo de Israelis gschlaage und us Palestina verdriibe worde.
Trémery
Trémery (ditsch 1915–18 Tremerchen, 1940–44 Tremeringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Trémery lijt rund 20 Kilometer nerdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 160 un 238 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Trémery ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1404 àls Tremerey.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Trémery ìsch. Trémery ghert zem Kommünàlverbànd.
Wìrtschàft
Z Trémery git s zitter ànne 1979 e Warik vun PSA Peugeot Citroën, wie Dieselmotore prodüziert ware. Mìt 8000 Motore àm Dàà un rund 5000 Mìtàrweiter ìsch s dr grescht Dieselmotore-Harsteller vun dr Walt.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Trémery ghert zem Lorrain.
Name
E Naame isch es sproochlichs Elemänt und e Wortart, wo me dermit e Mönsch oder es anders Läbewääse oder en Oort oder irgend e Sach wott idäntifiziere und aarede. Im Prinzip sött e Naame hälfe es bestimmts und einzelns Individuum z bezeichne. Will das aber nit i jedem Fall goot und s eifach vill z vill einzelni Sachen und Läbewääse git bruucht me mängisch no Zuenääme und au vil Gattigsnääme, wo für ne chlyni oder au e ganz e groossi Gruppe vo Sache gälte.
vo de Nääme
D Nääme sind scho immer e wichtige Teil vo de Sprooche gsi, und drum isch iiri Gschicht und Etimology öppis ganz vilfältigs und bedüütends und au e Grund für vill soziali und politischi Striit. Inträssant isch no, ass me für gwüssi Sachen i verschidene Sprooch ganz anderi Nääme bruucht. Zum d Näämen erforsche schaffet d Naamekund mit anderne Fächer wie öppe der Gschichtsforschig zäme.
S Fach, wo sech um d Nääme kümmeret, isch d Naamekund oder Onomastik. Dä Begriff chunt vom griechische ὄνομα ónoma, wo uff Düütsch „Name“ bedüütet. D Onomastik isch e teil vo dr Sproochwüsseschaft. Vo de Nääme macht men i vilne Fächer möglichscht gnaui Lischte; das sind d Naamebüecher. Es Bischpiil isch s Rätische Namebuech.
I vilne Kultuure isch dä Taag, women öpperem oder öppisem e Naame git, e wichtegi Sach; me seit däm d Dauffi und me macht druus meischtens es fyyrlechs Ereignis und me git e Götti oder e Gotte drzue. Der Naamenspatroon isch es Wääse, wo eim im Lääbe hilft, und bi ganz vilnen Oortschafte het me der Ortsnaame grad von ere vereerte Persoon gnoo, wo eim döört wichtig isch wie öppe bi dr Stadt Sanggalle, wo iire Naame vom Heilige Gallus het.
Wemme vo öpperem, zum Bischpiil vom Autor oder dr Autorin vom ene Wäärch, nit weiss wien er heisst, seit men er sig «anonym».
Aarte vo de Nääme
Mä underscheidet allgemein:
Bahnstrecke Leopoldshöhe-Sankt Ludwig
D Baanschtreggi Leopoldshöchi–Sankt Ludwig, au als Palmrainbaan benamst, isch è 5,63 Kilometer langi, nit elegtrifizyrti un durchgöngigi eingleisigi Hauptbaan z Baddè, im Dreiländeregg bi Bàsel gsi. Si hèt vo Weil-Leopoldshöchi in èm Linksbogè unter dè Rhydalbaan durrègfüürt, denn witter bis zum Gränz- odder Zollbaanhof Palmrain, dirèkt denõch übber dè Obberrhy, welli si mi Hǜlf vo dè Palmrainbrugg öppè 1,2 km nördlich vom Staatsgränzè-Dreiegg Dütschland-Frankrych-Schwiz übberquert hèt. Nõch Hüningè hèt Streggi im obberelsässischè Saint-Louis bzw. bis 1919 z Sankt Ludwig uffghört. In Saint-Louis isch d Palmrainbaan mit dè obberelsässischè Magischtralè Mullhuusè–Basel vobundè gsi.
Gschichtè
D Baanschtreggi Leopoldshöchi–St. Ludwig isch am vo dè Baddischè Staatsbaan als Strategischi Baan für d Umgehig vo dè Schweiz erschtellt worrè. Schu am 11. Februar 1878 isch è Baanlinniè zwǜschè Weil un St. Ludwig eröffnet worrè, dõdemit isch s Elsaß, wo im dütsch-französischè Chrièg vom Dütsche Rych erobert worrè isch, auch ganz im Südè vokeersmäßig mit èm Rych vobundè worrè. D Palmrainbaan isch mit dè Gartèbaan vu Weil witer gu Lerrach gfüürt worrè un dõdemit gu Oschtè a s südbaddischè Ysèbaanetz am Hochrhy aghängt worrè. D Palmrainbaan hèt dè Obberrhy übber diè aalt Palmrainbrugg bassyrt. D Palmrain- un d Gartèbaan sin 1890 mit ère Ketti vo strategischè Baanlinniè durch Südbaddè un Obberschwòbè mit dè Bundesfeschtung z Ulm vobundè worrè.
Vulva
D Vulva (lat. Pudendum femininum „wiibligi Scham“) bezeichnet d Gsamtheit vo de üssere, primäre Gschlächtsorgan vo de wiiblige Süüger. Der Venushügel (Mons pubis, Mons veneris) und die grosse Schamlippe (Labia majora pudendi) si es Fettbolster, wo d Vulva begränze. Hüfig wird d Vulva fälschligerwiis mit Vagina oder Scheide bezeichnet. S Dialäktwort Futz oder Fotz gilt hütt as ordinäär, harmlos-volchstümlich sin Schnäggli un Schlitzli.
Anatomii
Näbe de beide grosse Schamlippe git es no die beide chliine Schamlippe (Labia minora pudendi), wo men e au Nymphae sait. Zwüsche dene isch dr Scheidevorhof, wo d Harnröhrenöffnig und d Scheide (Vagina) din münde. Im undere Drittel vo de chliine Schamlippe si die beide Vestibulardrüese (Bartholinischi Drüese, Glandulae vestibulares majores) ibettet. Die sorgen drfür, ass dr Scheidevorhof füecht isch. Wil d Schamlippe anenander und überenander lige, gseht mä vom Scheidevorhof normalerwiis nume e schmale Spalt. Zwüsche de Schamlippe wärde Zälle und Talg abgsonderet, wo mit Räste vo Urin s Smegma bilde, wenn sich d Frau dört nit gnueg wäscht.
An der vordere Umschlagfalte vo de chliine Schamlippe lit d Klitoris (der Kitzler), e chliins, zylinderförmigs, Organ, wo vo Schwellkörpergwäb bildet wird und wo stark mit Närvenändine dursetzt isch und bsundrigs stark reagiert, wenn mä s alängt. D Klitoris entspricht em männlige Penis, um ihri Eichle (lat. Glans clitoridis) het s wie bim Penis e Vorhuut, d Klitorisvorhuut (lat. Preputium clitoridis).
Der Übergangsberiich vo der Vulva zum Analberiich wird as Perineum oder Damm bezeichnet.
Pubertäri Entwigglig
In der Pubertät veränderet sich d Vulva dütlig, wil au die üssere Genitalie uf d Hormon reagiere, wo dr Körper denn usschüttet. D Huutfarb veränderet sich, und d Strukture vo der Vulva wärde grösser und usprägter. Die Entwicklig betrifft d Klitoris und die innere und üssere Schamlippe, ganz bsunders aber die hormonsensibli Huut vo der Vagina und deren ihre Vorhof. Im Beriich vo der Vulva, das heisst uf em Venushügel und den üssere Schamlippe, fönge mit der Pubertät d Schamhoor afo wachse.
Operativi Veränderige vo der Vulva
In mängge Kulturkreis, vor allem im afrikanischen Ruum, wird d Beschniidig vo de wiiblige Genitalie praktiziert. Medizinisch git s dodrfür kei Berächtigung, es wird vilmeh us religiöse und kulturelle Gründ gmacht. S Usmass vom Iigriff variiert von ere Entfärnig vo der Klitorisvorhuut bis zum vollständige Abschniide vo de üssere Genitalie und dr em Zuenäihe vo der Vagina.
In der westlige Wält git s Fraue, wo e sogenannti Schamlippeverchliinerig löön lo mache, wobii die innere Schamlippe verchliineret bzw. entfärnt wärde. Das wird vor allem us esthetische, sälte au us medizinische Gründ gmacht. En anderi Körpermodifikation wo immer populärer wird si d Intimpiercing, wo mä verschiedeni Strukture vo der Vulva mit Schmuck usrüstet.
Mikronesien
Mikronesie (us em Griechische; dt. „Chliini Insle“) isch en Inselgebiet im westlige Pazifischen Ozean.
Geographii
Mikronesie isch e Sammelbegriff für en „Inselmeer“ vo über 2000 dropische Insle und Atoll, wo uf über 7 Millione km² im westlige Pazifischen Ozean verstreut si. Geographisch lige fast alli Insle nördlig vom Equator. Dr Abstand vo eim Ändi vo Mikronesie zum andere bedräit fast 4000 Kilometer. Politisch bestoht Mikronesie nit nume us eim Land, sondern us mehrere unabhängige Länder, wo einisch emol Deil vom Treuhandgebiet Pazifischi Insle gsi isch.
Die nüün Inselgruppe vo Mikronesie si Guam (die einzigi südlige Marianen-Insle), d Republik Palau (Belau), die nördlige Mariane, d Marshallinsle und Kiribati; usserdäm die vier Inselgruppe Yap, Chuuk, Pohnpei und Kosrae, wo zsämme die Föderierte Staate vo Mikronesie bilde und wo zsämme mit Palau as Karoline bezeichnet wärde. Jedi vo dene Inselgruppe het ihri eigeständigi Kultur, Sprooch und Gschicht.
Kultur
Nit nume vo dr geografische Distanz här si die mikronesische Insle wiit vonenander entfärnt, au kulturell git s groossi Underschiid. Die traditionelle Läbenswiise vo de Uriiwohner si sehr verschiiden, prägt vo dr unterschiedlige Gschicht, geographische Grössi und geologische Beschaffeheit vo ihre jewiilige Inselgruppe.
Gschicht
Bis zum Spanisch-Amerikanische Chrieg 1898 hai d Insle usser de Gilbert-Insle zu Spanie ghört. Guam isch vo de USA annektiert worde, d Karoline und d Mariane het Dütschland 1899 Spanie abkauft. Sit Oktober 1885 si d Marshall-Insle under dütschem Schutz gstellt gsi. D Gilbert-Insle si 1892 vo Grossbritannie kauft worde.
Noch em Erste Wältchrieg si die dütschen Insle an Völkerbund gfalle. 1920 si si japanischs Mandatsgebiet (Japanischs Südseemandat) worde und 1947 UN-Treuhandgebiet vo de USA (Treuhandgebiet Pazifischi Insle), wo dört ihri Nuklearwaffetest duregfüehrt hai. Mehreri Insle wie Eniwetok und Bikini si bis hüte no vo dene Waffetests kontaminiert.
Natur
D Insle si e richdigs Naturmuseum hauptsächlig in de Lagune und under Wasser. Doch au an Land im Dschungel cha mä e Hufe historischi Züge entdecke. D Kombination vo Naturereigniss, verschiidene Kulture, Gebrüüch und vo Komflikt und ihre Hinterlasseschafte möche us Mikronesie wältbekannts und interessants Ziil für Daucher.
Territorie
Mikronesie setzt sich us dene Staate und abhängige Territorie zsämme:
Khartum-Resolution
D Chartum-Resoluzioon vo 1. Septämber 1967 isch bi dr Komferänz vo de Füerer vo acht arabische Staate noch em Säggsdaagchrieg z Chartum verabschiidet worde. Si het d Ussepolitik vo dene Staate bis zum Jom-Kippur-Chrieg im Joor 1973 festgläit.
Dr Inhalt vo dr Resoluzioon
D Resoluzioon het bestimmt:
Im dritte Absatz vo dr Resoluzioon stöön d Bestimmige, wo as die „drei Näi“ beziejigswiis uf Änglisch the „Three No’s“ bekannt worde si:
Die Arabischi Friidensiniziative 2002
Die Arabischi Friidensiniziative, wo die Arabischi Liga im Merz 2002 verabschiidet het, gältet as e Verzicht uf d Chartum-Resoluzioon. D Iniziative macht s Aagebot, ass die arabische Staate iiri Beziejige mit Israel wurde “normalisiere”, wenn Israel sich uf d Gränze vo 1967 wurd zruggzie und en unabhängige palestinensische Staat mit Ost-Jerusalem as Hauptstadt wurd anerkenne.
Die Friidensiniziative isch im Merz 2002 vom saudische König Abdullah ibn Abd al-Aziz vorgschlaage und im Juni 2002 vo alle 57 Mitgliider vo dr Organisazioon für islamischi Zämmenaarbet aagnoo worde, dr Iran inklusiv.
Die politischi Füerig vo Israel het d Iniziative in dere Form abgleent. Dr doomolig Vize-Ministerbresidänt Schimon Peres het gmäint, es brüchti Verhandligen zum d Differänze z überwinde. Mit eme Diktat chönnte weder d Palestinenser, no d Araber no d Israeli e Löösig finde.
Pratteln
Brattele (usgsproche [], hochdytsch Pratteln) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Wappe
Uff goldigem Grund (schwarze Schildrand) isch e schwarze, noch links gstürzte Adler mit rotem Schnabel und rote Bei. Dr Adler stammt vom Wappe vo de Eptiger, de ehemoolige Schloss- und Dorfbsitzer.
Gschicht
Z'Brattele hett me scho sehr frieh gläbt. Me hett Relikt uss dr Jungsteizyt, keltischi Grabhügel, Grundmuure vo reemische Buurehööf und Gräber uss em friene Mittelalter gfunde.
Dr Ortsname Brattele (oder au Prattele) stammt vom friehgalloromanische pradello, emene Diminuitiv vom latinische pratum (Wiise).
Us dr hyttige dytsche Form vom Name ohni ass die zweit Luutverschiebig stattgfunde hett (aigentli wäri *Pfrassele z'erwarte) ka me schliesse, dass dr Ort lang e romanischi Sproochinsle zmittst in de ywandernde Alemanne gsi isch und dr Sprochwächsel erscht im 7. oder 8. Joorhundert hett miesse passiert si.
1103 isch s'erschte Moll dr Name Brattelo als Hof vom Kloster St. Alban z' Basel erwähnt worde. 1250 hett d Chile vo Bratelle Erwähnig imene Basler Dokument gfunde.
Während fascht 200 Joor isch Brattele im Bsitz vo de Familie Eptinger gsi. Bim grosse Ärdbebe vo Basel vo 1356 sin d Burge vo de Eptiger uf Madle und im Dorf zersteert worde. 1521 hett d Stadt Basel Brattele kauft und s Dorf isch eidgenössisch worde
1476 hett s Dorf vom dytsche Kaiser Friedrich III. e ewigi Styyrfreiheit und s Rächt bikoo, jöörlig vom 1. bis 3. Oktober e Märt abzhalte.
Wäärend de Wirre vo de Kantonstrennig isch s Dorf vo de Basel-Stedter am 3. August 1833 teilwys zersteert worde und Brattele isch Dail vom Kanton Basel-Landschaft worde. Züge vor Zersteerig sin die dreisteckig widr uffbaute Buurehyyser a dr Hauptstroos vis-a-vis em Hotel Engel und im Usserdorf.
Wo am 7. Juni 1837 d Ferderig vo dr Sole in dr Saline Schwizerhalle agfange hett, isch au fyr Brattele s Zytalter vo dr Industrialisierig abroche.
Porträt
Brattele isch e typische Vorort vo Basel und glichzitig di üsserschti Agglomerationsgmeind vo Basel im Oberbaselbiet, wenn me als Agglomeration nur die Ort nimmt, wo e ununterbrocheni Yberbauig bis Basel exischtiert. Es hett sehr vill Induschtrie. Aber Brattele versuecht, im Dorfkärn dr Dorfcharakter z'wahre.
Brattele zellt mit sine 15'000 Ywohner bereits als glaini Stadt und hett, vor allem in de plattebauartige Ussequartier Längi und St. Jakob.
Für die alte nymm bruchte Induschtrieareal hett me verschideni Umnutzigsplän gmacht. So isch viles in Brattele derzyt im Umbruch, und us alte Induschtrieareal kennte neui Wohnquartier oder aber au Erläbniswälte (Kino, Ikaufe, Wellness etc.) wärde.
Carlo E. Lischetti
Dr Carlo Edoardo Lischetti (* 18. Oktober 1946 z Brugg; † 30. November 2005 z Bärn) isch ä Schwizer Maler, Bildhauer u Aktionskünstler gsi.
Über e Lischetti
Im 2013 entstandene Dokumentarfilm Der Gegenwart hei dr Bernhard Nick und dr Stephan Ribi s Läbe u s Wärch vom Carlo E. Lischetti verfilmt.
Kennelbach
Gschicht
Kengelbaa ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1260.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Kengelbaa ischt dr Hans Bertsch.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Kengelbaa khört zum Bodeseealemannisch.
Sprachtod
Vùm Dood vùn ere Schbrooch schbrichd mer, wän e Schbrooch uusgschdoorben isch, d. h. as es nieme me gid, wù si as Muederschbrooch schwäzd.
S hed hid no iiber 6500 Schbrooche ùf dr Äärd. Di maischde Schbroochwiseschafdler geen dervù uus, as e Dridel bis d Hälfdi vù dääne Schbrooch bis in 100 Joor uusgschdoorbe sin. Esoo ne schnäl Schbroocheschdäärbe hed s waarschyyns in dr Gschiichd vù dr Mänschhaid no nie gee. S gid sogar Wiseschafdler, wù maine, as ejeedi Schbrooch, wù weeniger wie 100000 Schbrächer hed, bis am Änd vùm 21. Joorhùnderd uusschdiirbd (Krauss 1992). Bi dääre pesimischtischd Aasichd deede derno 90 % vù alene Schbrooche verschwinde.
Wän isch e Schbrooch dood?
Wämer aifach s Kriterium nimd, as e Schbrooch dood isch, wän dr ledschd Mänsch schdiirbd, wù si as Muederschbrooch glèèrd hed, no hed mer s Brobläm, as es vyyl Schbrooche gid, wù scho syder fùfzg, sächzg Joor nimi an Chinder wyder gee wääre, wù scho syder fùfzg, sächzg Joor vù niemerem me gschwäzd wääre, aber s lääbe no Lyd, wù die Schbrooch as Muederschbrooch hän. Zem Dail gid s Schbrooche, wù s no ai Muederschbrècher gid, aber dää chaa syyni Schbrooch mid niemerem me schwäze. Eso ne Schbrooch isch derno aber per definitionem noonig uusgschdoorbe.
Dr japaanisch Schbroochwiseschafdler Tasaku Tsunoda ùnderschyyded in syym Buech „Language Endangerment and Language Revitalization” (2005) nyyn Schdabfle, eb e Schbrooch as dood z gälde hed. Mid dääne Schdabfle chaa mer s langsaam Usschdäärbe vù ainzelne Schbrooche derno beser bschbryybe.
Frenkendorf
Fränkedef (usgsproche [], hochdytsch Frenkendorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Fränkedef isch zwölf Kilometer vom Zentrum vo Basel und zwei Kilometer vor Kantonshauptstadt Lieschtel entfärnt. Dr Gmeinibann isch 14.5 Kilometer lang und kunnt in Berierig mit Füllschdrf (mit dene teilt me sich dr Bahnhof, uff Fränkedörfer Bode), Lieschtel, Brattele, Muttez und de soledurnische Nuglar-St. Pantaleon und Gämpe.
Sprachtod
Wie schdiirbd e Schbrooch?
S gid zwoo Foorme vùm Dood vùn ere Schbrooch. Zem aine chaa ne Schbrooch schdäärbe, wel d Midgliider vù der Schbroochgmainschafd zuen ere andere Schbrooch wägsle (language shift). Zem andre chaa ne Schbrooch schdöörbe, wel ali vù der Schbroochgmainschafd dood sin. D Lyd chene us nadyyrlige Grind schdäärbe, z. B. isch d Tamboran-Schbrooch ùf der Insle Sumbawa z Indonesie ane 1815 ùf ai Schlaag uusgschdoorbe, wels ganz Volch dùr e Uusbrùch vùm Vulkaan Tambora gschoorben isch. Oder d Lyd schdäärbe, wel si ali ùmbroochd wääre, z. B. isch s Tasmaanisch uusgschdoorbe, wel im 19. Jh. d Tasmaanier vù der Brite uusgroded woore sin – das isch e Fall vo Linguizid.
Frenkendorf
Wappe
Fränkedef isch eini vo de wenige Gmeinde vom Kanton, wone historischs Wappe hett. Scho 1865 hett mes bim Bau vom Dorfbrunne igmeisslet.
S Wappe stellt uff blauem Grund en zunäämende wysse Halbmond dar, wo e studierends Gsicht macht. D Farbe kemme vom Familiewappe vo de Herre vo dr Schaueburg (Schöwenberch), wo die gliichnamigi Burg im 12. Joorhundert baut hän. D Burg stoht aber uf Lieschtler Bann. D Schaueburger sin bis zu ihrem Usstärbe Ändi vom 14. Joorhundert d Lehnsträger vom Dorf gsi. Nochhär isch es in Basler Bsitz gange.
S Wappe ka me au no am Dachgiibel vo dr Basler Barfiesserchile (Seibichile) gseh.
Gschicht
Fränkedef isch 1249 s'erschte Moll urkundlig erwähnt worde. Ursprynglich isch s Dorf von ere alemannische Sippe unter dr Fierig vomene Maa mitem Name Franko gryndet worde. Vo däm kunnt au dr Ortsname (Dorf vom Franko). Ganz am Aafang hett dr Ort aber Frankovilare gheisse, dr hyttig Name gitts sit 1302.
Sprachtod
Wùrùm schdäärbe Schbrooche?
Nääbe dr Verchlainerig vù dr Schbrècherzaal dùr Kataschtroofe, Chranggede, Gwald oder Uuswandrig gid s vyyli verschiidene Grind, wùrùm Schbrooche uusschdäärbe:
E wichdige Pùnggd isch d Yyschdelig zue dr Schbrooch, zem aine d Yyschdelig vù dr Schbroochgaminschafd sälber aber au d Yyschdelig vù Schbrächer vù andere Schbroche, v. a. vù dääre Schbrooch, wù di gfèèrded Schbrooch verdrängd. E negativi Yyschdelig ùn e Stigmatisierig vù dr Schbrooch oder vù dr Schbrècher isch ain vù dr wichdigschde Grind, wùrùm Schbrooche uusschdäärbe. E positivi Yyschdelig ùn e hoochig Loyalität zue dr Schbrooch sin wichdigi Pinggd zem e Schbrooch vor em Dood z rede. E positivi Yyschdelig chaa aber au broblemaadisch wääre, wän si zuen eme Schbroochpurismus fierd, wù Veränderige in dr Schbrooch nimi zuelosd. Wän z. B. jùngi Lyd maine, si chene d Schbrooch nid gued gnue ùn schäze si lieber glyy gar nimi, oder wän di eldere Schbrècher maine, di jùnge Lyd dieje d Schbrooch nid gued gnue schwäze ùn dien derno mid dr jùnge Lyd lieber d Schbrooch gar nimi schwäze wie as d Schbrooch „falsch“ gschwäzd wird. Broblemaadisch isch au, wän d Schbrècher glyychgildig sin geegeiiber dr Schbrooch ùn si vernoochläsige.
Frenkendorf
Gschicht
Am 3. Auguscht 1833 isch es an dr Gränze zu Brattele a dr Hülfteschanz zunere bewaffnete Usandersetzig zwüsche Baselstedtische Truppe und Baselbieter Freiheitskämpfer ko. D Baselbieter hän gunne, e Gmetzel unter de besiigte Basler verastaltet und dr Kanton Basel-Landschaft isch entstande.
En schlichte Obelisk uss rotem Sandstei im Wäldli nerdlig vom Friidhoof üsseri Egg erinnert an das Ereignis. S Dänkmool isch aber fascht in Vergässeheit groote.
Sprachtod
Exkurs: Ladyynisch
Isch s Ladyynisch e doodi Schbrooch? Maischdens wird s Ladyynisch as typischi uusgschdoorbeni Schbrooch bezaichned. Aber aigedli isch Ladyynisch nid uusgschdoorbe, wel s läbd wyder in dr romaanische Schbrooche. S Vulgärladyynisch hed si in dr ledschde 2000 Joor aifach esoo wyd verändered, as mer s midlerwyyli nimi Ladyynisch nänd ùn s sogar in verschiideni Schbrooche ùfdaild, au wän s Franzesisch, s Italienisch, s Spanisch, s Portugisisch, s Katalanisch, s Okzitanisch ùn s Rätoromanisch iber e Dialektkontinuum verbùnde sin.
Wän mer s Ladyynisch as uusgschdoorbe aasiid, no chaa mer au saage, as es Althochdydsch oder s Mittelhochdydsch uusgschdoorbe sin oder au d Schbrooch vùm Goethe, wel si di dydsch Schbrooch midlerwyyli au verändered hed ùn nieme me di glyych Schbrooch bruuchd wie dr Goethe in syyne Wäärch.
Schbrooche, wù syder ane 1900 uusgschdoorbe sin
Mid em ledschde Schbrècher ùn/oder em Joor vùm Dood
Burg Untermettingen
Laag
D Höèburg thront uff èm vorschpringendè Felshörnli öppè 20 Meter übber dè Steina i dè Ortsmitti vo Untermettingè. Am wichtigè Steinaübbergang sött scho i dè römischè Zit è Römerschtrõß durrègloffè gsi. Sèlli isch übber Bechtersbool gu Schwèrzè übber Horrè witter gu Bettmèdingè un Wellèdingè uff Bonndorf gangè.
Max Barth
Dr Max Barth (Pseudonym u. a.: Mufti Bufti, Mara Bu, Karl Fehr, Franz Kury, Jack, Knurrhahn, Peng; * 22. Jänner 1896 z Waldkirch; † 15. Juli 1970 au deert) isch e dytsche Schurnalischt un Autoor gsii.
Lääbe
Dr Barth isch uf d Realschuel gange un derno uf s Lehrerseminaar z Charlsrue. Im Eerschte Wältchrieg isch er as Soldaat z Belgie gsii, z Frankryych, z Poole un z Rumäänie. Noch em Chrieg het er drei Johr lang as Volksschuellehrer unterriichtet.
Ab 1922 het dr Barth as freie Autoor un Schurnalischt gschafft. Eerschti Täxt vun em sin Aafangs 1924 in dr pazifistisch-radikaaldemokraatische „Sonntags-Zeitung“ z Stuegert uusechuu, wu vum Erich Schairer (1887–1956) anne 1920 grindet wooren isch. No im nämlige Johr, 1924, isch dr Barth Mitgliid vu dr Redakzioon vu dr Zytig woore un het in dr Johr druf unter verschiidene Pseudonym gschriibe.
Wäge bolitische Differänzte isch er im Augschte 1932 entloo woore un het derno ne aigeni Wuchezytig grindet („Die Richtung“). Gege dr Nationalsozialismus het er in syre zytig no zum Generaalstraik ufgruefe ghaa. Wu d Nazi an d Macht chuu sin, isch er Aafang Meerz 1933 in d Schwyz gflichtet. 17 Johr lang isch er im Exiil gsii un rund um d Wält zooge, vu dr Schwyz uf Paris (1933), 1934/35 uf Spanie, wun er ins Gfängnis chuu isch, wider retuur uf Frankryych (1935), iber Wien uf Prag (1935), Oslo (1938) un Schweede (1940) un no räächtzytig vor em Aagriff vum Dytsche Ryych uf d Sowjetunion uf Moskau un vu deert uus mit dr Transsibiirische Yysebahn uf Wladiwostok. Per Schiff isch er derno uf Taiwan un schließli 1941 in d USA chuu. Im Exiil het er verschiideni Schriftsteller chänneglehrt, unter anderem dr Hermann Hesse, dr Egon Erwin Kisch, dr Erich Maria Remarque, dr Knut Hamsun, dr Gustav Regler, dr Bertolt Brecht un dr Peter Weiss. D Johr im Exiil sin e Nootzyt fir dr Barth gsii, 17 Johr lang isch er uf dr Suechi noch ere Schärme gsii, vum Schryybe het er nit chenne lääbe. Syni Erinnerige ans Exiil, wun er ufgschriibe het, het dr Manfred Bosch 16 Johr noch em Dood vum Barth unter em Titel ''Flucht in die Welt. Exilerinnerungen 1933-1950'' uusegee.
Im Februar 1950 isch er retuurchuu uf Dytschland. Zeerscht het er z Stuegert gläbt, Är het versuchet, fir s Zytige z schryybe, het aber kai Ufdreeg iiberchuu. 1952 isch er schließli wider uf Waldkich zooge un het deert derno gläbt bis zue sym Dood. Är het vyl Johr fir di Baadisch Zytig gschriibe un isch Redakter vum „Waldkircher Heimatbrief“ gsii, wun er Waldkirch un s Elzdaal din bschriibe het. Ainewääg isch er nie mee räächt aachuu in dr Haimet. In syym Buech iber sy Exiil (Flucht in die Welt. Exilerinnerungen 1933-1950) schrybt er: „Ich hoffte, in der Heimat etwas beitragen zu können. Was mir zuteil wurde, war hochnäsige Ablehnung auf fast allen Seiten. Veruche, etwas Größeres über Exil, Welt, politische Vorgänge der Jahre 1933 bis 1945 zu schreiben, fanden keine Interessenten.“ Är schrybt au ass die, wu ab 1933 lut „für Führer, Volk und Vaterland“ gschröue hän, jetz uf aimol alli scho immer hän welle Nazi-Geegner gsii syy: „Überhaupt sind’s die Deutschen gar nicht gewesen […] als alles zusammenkrachte, waren sie die pursten Antinazis, die man sich denken kann. Gegen die Anti-Nazis von 1945 sind wir Anti-Nazis von 1933 nur ein kleiner Dreck ...“
Mit sym Buech „Lob des Dialekts“, wu anne 1986 im Waldkircher Verlag uusechuu isch, het dr Barth em alemannische Dialäkt vu Waldkirch e Dänkmool gsetzt. Doodin posizioniert er si geege ne „Verwässerig“ vum Dialäkt dur s Hoochdytsch.
Är verzellt verschiideni Byyschpel vu me „verwässerete Dialäkt“, wun er scho gheert het, un zaigt uf, was fir iin dergeege „riichtig Alemannisch“ isch.
Am 15. Juli 1970 isch dr Max Barth an dr Folge vun eme Schlaagaafall gstoorbe.
Z Waldkirch isch dr „Max Barth-Weg“ noch em gnännt woore.
Kleiner Zieglerhof (Männedorf)
De Chliini Zieglerhof isch es Landhuus z Mänidorf am Zürisee. Es isch am öschtliche Rand vom Dorf zwüsched em alte Leue und em Zieglerhof. Zäme mit em Zieglerhof und de Näbeboute gits es wichtigs Ensemble.
De chliini Zieglerhof staat traufständig a de Dorfgass. Uf de andere Siite isch de Garte, won bis an See gange isch (hüt no bis a d Seestraass). S Huus isch vilicht 1729 vom Jakob Christoph Ziegler als Lehehuus für de Zieglerhof poue la worde. Vilicht isch es aber scho vorane deet gstande und vom Hauptme Ziegler nume umpoue worde. En Änkel von em häts 1787 zäme mit em Zieglerhof für 17 000 Gulde em Adjutante und Landrichter Gerold Zuppinger verchauft.
Spööter, im 1806i, häd de Chasper Fierz im chliine Zieglerhof e Privatschuel mit 18 Schüeler eröffnet. Die Schuel häd bald en guete Ruef gha und scho im 1810i sind det 46 Chind id Schuel gange. Für Uswärtigi isch es Internat iigrichtet worde. Für das isch s Huus im klassizistische Stil umpoue worde und mer häd im Türsturz d Jaareszaal 1809 ine gmäislet.
Tressange
Tressange (lothrìngisch Träisséng, ditsch Tressingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Tressange lijt nordweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 316 un 392 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Tressange ghere àui no d Derfel Ludelange (dt. Lüdelingen) un Bure (dt. Beuern'').
Arif Demolli
Läbe
De Arif Demolli isch am 2. Mai 1949 im abglägene Dorf Murrizaj (serb. Glogovica) ganz im Oschte vùm Kosovo aa de serbische Gränz ùff d Wält cho. De Ort isch hüt verlo. Er isch dört inere arme Buurefamilie ùffgwaggse ùn het dörte au d Grùndschuel bsuecht. S Gymnasium (Shkolla e mesme) hetter in de Hauptstadt Pristina bsuecht, ùn deno Albanologi aa de Philosophische Fakultät vo de Universität Pristina studiert. Drùff hetter bi de Zytige Bota e re ùn de Zytschrift Fjala gschafft. 1981 isch er im Zämmehang mit Studänte-Protescht gäge di jugoslawischi Regierig verhaftet worde ùn für zwei Joor inhaftiert gsi. Nooch synrer Entlassig isch en totals Arbetsverboot über en verhängt worde ùn er het syni bürgerlichi Rächt verloore. Ab 1990 hetter wiider bi Fjala ùn schliessli bi de Chinderzytschrift Pionieri gschafft; bi beidene isch er zytewys Chefredakteur gsi. Am Schluss hät er im kosovarische Bildigsministerium (Ministria e Arsimit Shkencës dhe Teknologjisë) gschafft, wonner bi de Lehrmittel dätig gsi isch. Er hät in Prischtina gläbt, wo er mit 68 Jahr gschtorbe isch.
Tressange
Gschìcht
Tressange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 980 àls Trissinga (1178 Tressenge, 1249 Tresinges, 1272 Tresanges).
Bure un Ludelange sin ànne 1817 züe Tresasange ingmeindet worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Arif Demolli
Läbe
Für syn Roman Të gjallët dhe të vdekurit e një fëmijërie (‚d Läbige ùn d Toti vùnere Chindheit‘) hetter 1993 vùm kosovarische Schriftstellerverband (Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës) de Pjetër Bogdani-Pryys übecho. Für s Buech Pse gjirafa ka qafë të gjatë (‚Worùm d Giraff sonne lange Hals het‘) im Joor 2004 de kosovarische Chinder- ùn Jugendbuechliteraturpryys Vehbi Kikaj.
Tressange
Verwàltung
vun Tressange ìsch. Tressange ghert zem Kommünàlverbànd.
Arif Demolli
Läbe
Ùff Dütsch isch bis jetz nùmme 2011 syni Chindheitserrinerige „Es war ein Dorf in Kosova: Die Lebenden und die Toten meiner Kindheit“ im Waldgut Verlag erschiine. In däm Buech bschryybt er ùff e humorvolli Art syni Chindheit als Sohn vùnere verarmte Buurefamilie imene abglägene kosovarische Bergdorf.
Tressange
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Tressange ghert zem Lorrain.
Arif Demolli
Werch
Schuelbiecher
Übersetzige Usserdäm hetter Werch vùm Bertrand Russell in s Albanischi übersetzt.
Steesel
Steesel (dt. Steinsel, frz. Steinsel) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Steesel ghere d Ortschafte Heeschdref (Heisdorf), Mëllerëf (Müllendorf/Mullendorf), Steesel (Steinsel).
Geografi
Steesel lyt im Dal vu dr Uelzecht (Alzette), weschtlig dervu liige Steesel un Mëlleref, eschtlig dervu Heeschdref.
Verwaltig
Steesel ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Steesel isch dr Jean-Pierre Klein (LSAP). Scheffe sin dr Marcel Oberweis (CSV) un dr Fernand Marchetti (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Steesel isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 853 as Steinseli (1051: Stensiela, 1051: Steinseila, 1140: Steinsele).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Steesel ghert zum Moselfränkisch.
Rheinfränkisch
Ryyfränkisch isch d Bezaichnig fir e Gruppe vu weschtmitteldytsche Dialäkt. Si wäre vor allem in eme Biet zwische Lothringe un Hesse gschwätzt.
Abgränzig
Vum mittelfränkische Moselfränkisch im Norde un Nordweschte unterschaide sich di ryyfränkische Dialäkt dur d Sankt Goarer Linie oder „dat/das-Linie“, wu vu Völklingen an dr Saar iber Simmern, Sankt Goar un Limburg bis uf Dillenburg goht. Im Norde goht s ryyfränkisch Dialäktbiet bis an d Benrather Linie („maken/machen“-Linie), wu nerdlig vu Kassel verlauft, un dodermit an dr Niderdytsch Sprochruum. Vu dr sidfränkische, dr alemannische un dr oschtfränkische Dialäkt im Side un Oschte unterschaide si sich dur d Speyerer Linie („appel/apfel-Linie“) un d Germersheimer Linie („Pund/Pfund-Linie“), wu vu Waisseburch iber Wörth am Rhein, Speyer, Sinsheim, Eberbach, Mudau bis uf Wertheim goht.
Giebel- und traufständig
Gibelständig und traufständig säged, wien es Huus uf d Straass oder dä Platz uusgrichtet isch, wons dra staat.
Bi gibelständige Hüüser staat de Gibel gäge d Straass zue und de Dachfirscht isch quär zur Straass. Settige Hüüser säit mer au Gibelhüüser. Das sind also Hüüser mit eme Satteldach oder eme Chrüppelwalmdach, won de Gibel a de Gebäudefront isch.
Traufständigi Hüüser sind s Gägetäil. Bi dene isch d Traufe a de Straass oder parallel zur Straass. De Firscht isch i dem Fall au parallel zur Strass.
Hagenbach (Oberelsass)
Hàgebàch (frz. Hagenbach, dt. Hagenbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hàgebàch lijt ìm Sundgöi, 17 Kilometer sìdlich vun Cernay un 18 Kilometer sìdweschtlich vun Mìlhüüse. Ìm Norde bìldet dr Rhin-Rhône-Kànàl d Grenz vum Bann.
Ìm Sìdoschte vum Dorf lijt dr Holzweier ìm e Wàldstuck (Vorderholz).
Gschìcht
Hàgebàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1313 àls Agenbach (1468 Hagambac).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hàgebàch ìsch. Hàgebàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hàgebàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Manor AG
D Manor AG isch die gröschti Schwizer Waarehuuschetti. Si ghört zur Manor-Grubbe, wo au d Sportartikelchetti Athleticum bedribt. D Manor-Grubbe ghöört zur Maus Frères Holding mit Sitz z Gämf.
D Manor-Waarehüüser häi im Joor 2013 en Umsatz vo CHF 2,8 Milliarde gmacht. Si häi öbbe 10'600 Mitarbäiter. Wie hooch dr Gwünn isch, isch nid bekannt.
S Undernääme bedribt in dr Schwiz 64 Waarehüüser. Iire Määrtaadäil wird uf knapp 60 % gschetzt was Manor zur grösste Waarehuuschetti in dr Schwiz macht. Wichdigi Konkuränte si d Migros mit iirer Waarehuuschette Magazine zum Globus, Coop City-Waarehüüser, Jelmoli und in dr Region Bärn Loeb.
S Sortimänt vo Manor bestoot us Äigemarke wie Yes or No, Avant Première, JJBenson und Maddison, und us Markenardikel. Manor posizioniert sich im middlere Briissegmänt. Im Septämber 2013 het Manor as erste Schwizer Detäihändler für die, won e Manor-Kundecharte häi, e Süsteem für mobils Zaale per App iigfüert.
Bubendorf
Buebedorf ([], hochdytsch Bubendorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Buebedorf liggt uff 375 m. ü. M. im Tal vo dr Hintere Fränke. S Dorf liggt ganz am Afang vom Reigoldswilertal (Feuflibertal) grad noch dr Verzwigig vom Waldeburger- und em Reigoldswilertal bi Bad Buebedorf. S Dorf isch mit zwei Buslinie (AAGL) vo Lieschtel här erschlosse. Im Bad Buebedorf haltet s Waldeburgerli.
Nochbergmeinde sin Lieschtel (talabwärts), Lause (ännet em Bärg im Ergolztal), Ramschbrg (uff em Bärg), Höllschtä (ännet em Bärg im Waldeburgertal), Lambebrg (uff em Bärg), Niiderdorf (ännet em Bärg im Waldeburgertal), Arbetschwyl (uff em Bärg), Ziefe (talufwärts), Lupsige (uff em Bärg) und Sältisbärg (uff em Bärg).
Wappe
S Wappe kunnt vo de Herre vo Buebedorf und stellt e schwarz-silber teilts Schild dar mit emene schräge Spitzeschnitt als Trennig.
Gschicht
In Buebedorf sin Gräber vo de Kelte und de Alemanne entdeckt worde. Au d Reemer sin scho durch dr hyttig Gmeinibann zoge: Me hett Räscht vonere römische Stroos und enere Brugg gfunde.
S erscht mol wird Buebedorf im Johr 1239 urkundlig erwähnt.
S Schloss Wildestai - s'einzige erhaltene Höheschloss im Baselbiet - isch vo de Eptiger im 13. Joorhundert baut worde und isch bim grosse Ärdbebe vo Basel beschädigt worde. Es hett druffabe meereri Moll dr Bsitzer gwächslet. Hytte gheert s Schloss mitsamt em Buurehof em Kanton Basel-Landschaft.
Ulmenhof
Dr Ulmehoof isch en ehemooligs Woonhuus an dr Gardestrooss 93 z Baasel. S Geböid isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si und isch sit 2002 dänggmolgschützt. Hüte isch die British School/ELA Basel do dehäi.
Gschicht
1893/1894 het s Archidekturbüro Vischer&Fueter für e Brofässer Jacob Wackernagel d Villa an der Gartenstrooss 93 baut. Dr Eduard Vischer-Sarasin und Eduard Fueter-Gelzer häi sich 1872 zun ere Soziedäät zämmedoo und an dr Gardestrooss meereri Hüüser baut. Vo dene si hüte nume no dr Ulmehoof und d Nummere 78 übrig.
S Wackernagels häi mit ere 13jöörige Pause vo 1894 aa im Ulmehoof gläbt. Dr Brofässer isch 1938 gstorbe, si Frau zwäi Joor spööter, und s Huus isch denn bis 1942 leer gstande, wo s d Firma Ruhr- und Saarkohle kauft und s Hinderhuus baut het. Es isch bis in d 1990er Firmesitz bliibe.
Thurnen
Lueg au:
Ulmenhof
Beschriibig
S Geböid isch e groossbürgerligs Stadtbalä im Stiil vom Neobarock, wie z Baasel am Ändi vom 19. Joorhundert nid wenig baut worde si, uf ere 2000 Kwadratmeter groosse Barzälle mit eme Hinderhuus und ere Garteaalaag. Es het zwäi Stöck und 21 Zimmer und uf em Dach Mansarde. Dr Naame Ulmehoof isch vo dr hooche Ulme cho, wo im Garte hinder em Huus gwaggse isch.
Zieglerhof (Männedorf)
De Zieglerhof isch en herrschaftliche barocke Landsitz z Mänidorf am Zürisee. Es isch am öschtliche Rand vom Dorf zwüsched em chline Zieglerhof und em Änd vom alte Dorf gäge s Spital use. Zäme mit em chline Zieglerhof und de Näbeboute gits es wichtigs Ensemble.
De Zieglerhof staat traufständig zwüsched de Dorfgass und de Seestraass. Uf de Seesiite isch de Garte, won bis an See füre gaat, hüt dur d Seestraass i zwäi Täil gschnitte. Am See isch au s Bootshuus gsi, won hüt de Gmäind ghört und an Fischerveräin als Klubhuus verpachtet isch. Im Norde und im Oschte vom Zieglerhof isch e erhaltenswärti Grüenflechi; im Oschte isch die aber 2012 verchlineret worde, won d Bärgstraass verläit worden isch. Im Norde isch scho früener di nöii Poscht und no nöcher d Telifonzäntrale poue worde.
Hornisgrinde
D Hornisgrinde isch mit dr hegscht Bärg vum Nordschwarzwald. Si isch e langgstreckte Bärgrucke mit ere Lengi vu ca. 2 km un lyt uugfehr in Nord-Sid-Uusrichtig.
Name
Dr Name chunnt wahrschyns vum latyynische mons grinto, was moosige Bärg heißt un uf s Hochmoos hiiwyyst. E anderi Dytig vum Name isch us dr Uusdruck Horn, Miss (vu Moos) un Grind abgleitet mit dr Bedytig chahle Bärgrucke mit eme Moos uf dr Hechi.
Geografii
Dr Gipfelrucke vu dr Hornisgrinde wird yygrammt vum Muhrkopf (au 'Murkopf') (1003 m) bi Unterstmatt im Norde un em Mummelsee (1036 m) im Side. Im Weschte wird d Haale uf ere Hechi vu 900 bis 1000 m dur d Schwarzwaldhochstroß (B 500) durschnitte, im Osten fallt d Haale gääch zum yyszytlige Kar Biberkessel mit em verlandende Blindsee ab. Dr Gipfelrucke goht im Sidweschte in dr 1123 m hoche Katzekopf iber, im Sidoschte fallt dr Grat in Richtig Seibelseckle ab. Dr Katzekopf un dr sideschtli Grat vu dr Hornisgrinde bilde s Kar vum Mummelsee.
No Weschte fallt s Gländ vum Gipfel vu dr Hornisgrinde bis ins Ryydal uf nume 8 km Entfärnig iber 1000 Hechemeter ab.
Grinde un Hochmoos
D Grinde sin baumlosi Fyychtheide uf dr Hochflechi, entstande no dr Ryti vum Wald un dr Nutzig as Weidflechi ab em 15. Johrhundert. Dergege isch s bis zue fimf Meter stark Hochmoos im sidestlige Beraich vum Gipfelplatoo vu Natur uus waldfrej. S wird aagnnu, ass es zmindescht 6000 Johr alt isch.
Deil vu dr Hochflechi mit em Hochmoos un d Karwand zum Biberkessel sin anne 1992 zum 95 ha große Naturschutzbiet Hornisgrinde–Biberkessel erklärt wore.
Klima
D Hornisgrinde ghert zue dr niderschlagsryychschte Gegnige z Dytschland. Dr durschnittli Johresniderschlag lyt bi 1931 mm. Iber 99 % vu dr Messstelle vum Dytsche Wätterdienscht zeige nidereri Wärt aa. Dr druckescht Monet isch dr Februar; am meischte rägnet s im Juni. Im niderschlagryychschte Monet git s 1,4-mol meh Räge wie im druckescht Monet. Di johreszytlige Niderschlagschwankige lige z Dytschland im obere Drittel.
Militärischi Nutzig
Anne 1938 isch dr gsamt sidli Beraich vu dr Gipfelebeni zum militärische Sperrgebiet erklärt wore. Ab 1942 vu dr Dytsche Luftwaffe as Flugabwehrstellig brucht, hän 1945 di franzesische Luftstrytchreft dr Standort ibernuu. Diese hän uf dr Hornisgrinde e Abherstation bedribe im Ufdrag vum franzesische Uuslandsgheimdienscht SDECE bzw. DGSE. Speter isch dr Standort parallel au vu dr Bundeswehr un dr Nato gnutzt wore. Wu d Aalag 1994 usser Betdrib gangen isch un e baar Johr lang broch glägen isch, isch s Sperrgebiet 1997 frejgee wore. 1999 hän d Aarainergmeine s bishär bundeseige Gländ ibernuu. E Deil vu dr Gebej un vu dr Maschte sin bis hite erhalte. In dr 1960er Johr het s dert au ne Sänderdurm gee, wu as Holzfachwärch böue gsi isch.
Turismus
Iber dr Bärgrucke goht dr führt der Weschtwäg, am Wescht- un Sidanhang verlauft d Schwarzwaldhochstroß mit eme große Parkblatz am Mummelsee. Vu dert uus fiert e Lehrbfad mit Schautafele vum Naturschutzzäntrum Ruehstei iber d Gipfelebeni.
Uussichtsdurm
Am sidlige Änd, iber em Mummelsee, stoht dr 23 m hoch Hornisgrindedurm. Syy Böu anne 1910 goht uf e Initiative vum Badische Schwarzwaldverein zruck. As Böumatrial isch dr Buntsandstei brucht wore, wu in dr Nechi aastoht. Zämme mit em Mummelsee isch dr Durm friejer eis vu dr beliebteschte Uusflugsziil in dr Region gsi. Anne 1942 isch er vu dr Dytsche Luftwaffe bschlagnahmt wore. Noch em Zweete Wältchrieg het e s franzesisch Militär gnutzt. Anne 2000 het d Waldgnosseschaft Seebach dr Durm vum Bund zruckgchaft un an d Gmei Seebach in Erbpaacht iberdrait. Am 29. Mai 2005 isch dr Durm wider fir d Allgmeinheit ufgmacht wore. Är isch vu dr Dänmolstiftig Bade-Wirttebärg zum „Dänkmol vum Monet Juni 2005“ ernännt wore.
Signaldurm
Am hegschte Punkt vum Bärg, zmittsen in dr Gipfelebeni, git s noch e Durm, dr 7 Meter hoch, um 1840 böue Signaldurm. Dää isch anne 1892 dur Montasch vun ere Stäge an dr Ussesyte in e Uusichtsdurm umgwandlet wore, isch aber in dr Zyt vu dr militerische Nutzig vum Gipfel nit zuegängli gsi. Anne 2000 isch Signaldurm, wu au 'Bismarckdurm' gnännt wird, saniert un dur e Stahl-Schnäckestäge usse wider zuegängli gmacht wore.
Alpin
Diräkt an dr Hornisgrinde git s kei Liftaalag. Nerdli vum Gipfel git s dr Skizirkus Unterstmatt, mit zwe Lifte am Nordhang vum Muhrkopf. Im Side het s dr Schiilift Seibelseckle.
Langlauf
Um dr Gipfel vu dr Hornisgrinde umme goht e 14 km langi Rundloipe, wu zämmegsetzt isch us dr Deilstreckine Mummelseeloipe (6 km), Hundsruckeloipe (4,5 km) un dr Verbindigsloipe Ochsestall-Seibelseckle (3,5 km). Si isch grichtet fir klassischi un fir Skating-Technik. Yystigsmegligkeite git s am Mummelsee, am Bärgsattel Seibelseckle un am Bärgsattel Unterstmatt.
Windpark
Wäg dr hoche Durschnittsgschwindigkeit vu 5,2 m/s im Johresmittel isch uf dr Hornisgrinde Mitti vu dr 1990er Johr e kommerziäll Windpark böue wore. 1994 sin in ere private Initiative zwo Windchraftaalage mit je 110 kW Leischtig böue wore, e dritti mit 132 kW 1996. 2015 sin di drei Aalage durch e greßere mit 2,3 MW ersetzt wore. Di alde Aalage wäre in Italie wider ufböue. Wie bi andere Windpark wird au do iber dr exponiert Standort kontrovers dischpetiert.
Sidweschtrundfunk
Nerdli vum hegschte Punkt git s e 206 m hoche Sändedurm vum Sidweschtrundfunk (SWR) in Stahlbedonböuwyys, wu vu 1971 bis 1972 böue woren isch. Dr Durm isch fir d Effentligkeit nit zuegängli.
Dytschi Telekom
Am nerdligen Änd vum Gipfelplatoo het s Sänderdurm vu dr Dytsche Telekom AG. Dert het s unter anderem e Relaisstation fir Amateurfunk-Färnseh. Bis 2005 isch vu däm Durm au s Programm vum Dytschlandfunk uusgstrahlt wore, voreb dr Sänder zum hechere SWR-Durm, wu dodermit au wyter sändet, verlageret woren isch.
Geografischi Koordinate:. Au dää Durm isch fir d Effentligkeit nit zuegängli.
Opfingen
Obfige (amdli Freiburg-Opfingen) isch e Schdaddail vù Fryybeg (Freiburg im Breisgau) ùn lyd im Weschde vù dr Schdad am Oschdrand vùm Dunibäärg.
Zöe Obfige ghèèrd dr Oordsdail Sandichlaus (St. Nikolaus) ùn dr eemaalig Oord Wyberdschilch (Wippertskirch). D Noochberdèèrfer sin Määrdige, Walderschhoofe, Dienge, Rimschige, Sand Jèèrge ùn Haasle.
Füllinsdorf
Füllschdrf (hochdytsch Füllinsdorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.