cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bernardo Pasquini
Lääbe
Wo dr Alessandro Scarlatti zum zwäite Mol z Rom gsi isch (1703 bis 1708) het är und dr Arcangelo Corelli vilmol an Uffüerige mit em Scarlatti zämmegschafft, bsundrigs im Zämmehang mit dr Accademia degli Arcadi, wo alli drei Mitgliid gsi si. Dr Pasquini het au für s Oratorium Santissimo Crocifisso gschafft.
Zu sine Schüeler häi dr Giovanni Maria Casini, Giuseppe Fabbrini, Francesco Gasparini, Johann Philipp Krieger und dr Georg Muffat ghöört.
Dr Pasquini het e baar bedütendi Wärk für Dasteninstrumänt uusegee, drunder Toccate, Suite und Partite. Er isch dr Erst z Italie gsi, wo Suite komponiert het, und het die Gattig in sinere Häimet bekannt gmacht. Er het e Hufe Vokalwärk vo verschidnige Arte komponiert und 14 Opere, wo zu sinere Zit seer erfolgriich gsi si.
Moderne
Dr Begriff Modärne in dr Gschicht vo Öiropa, Amerika und Australie bezäichnet en Umbruch in alle Läbensberiich dr Dradizioon gegenüber. In dr Querelle des Anciens et des Modernes (1687) isch d „Modärne“ no e Geegebegriff zur „Antike“ gsi. Erst im 19. Joorhundert het mä agfange, d Geegewart vo dr Vergangehäit allgemäin mit em Wort Modärne abzgränze. In dr Filosofii foot d Modärne mit dr Ufkläärig aa.
Aafang und Ändi
Dr Aafang vo „dr“ Modärne cha je noch Blickwinkel seer verschiide aagsetzt wärde: Gäistesgschichtlig mit dr Rönässans öbbe vom 15. Joorhundert aa, ökonoomisch mit dr Industrialisierig im middlere 18. Joorhundert, bolitisch mit dr Franzöösische Revoluzioon am Ändi vom 18. Joorhundert (bolitischi Modärne) und em Nazionalismus vom früeje 19. Joorhundert, in dr Litratuur- und dr Kunstgschicht as esthetischi Modärne vom Aafang vom 19. Joorhundert aa, as Stil vo sim Ändi aa. Noch em Jürgen Osterhammel si die intellektuelle Grundlaage vo dr Modärne scho wäärend dr früeje Nöizit in Öiropa gläit worde, villicht scho so früe wie im Zitalter vom Montaigne, spöötistens aber in dr Ufkläärig.
S Ändi vo dr Modärne wird hüte öbbe im middlere bis spoote 20. Joorhundert aagsetzt. As Begriff us dr Stiilkunde brucht mä denn dr Usdruck „Klassischi Modärne“ für en abgschlossnigs Zitalter, as Kategorisierig für d Geegewart het sich in e baar Fachgebiet dr Begriff Postmodärne in Abgränzig zum Begriff Posthistoire etabliert, aber das isch e chli umstritte. Anderi Aasätz underschäide zwüschen ere „Erste“ und ere Zwäite Modärne und reede von ere Geegemodärne, wo gege d Modärne grichdet isch. Entwickligsstuefe vo dr Modärne vor 1800 wärde do und dört au as Protomodärne bezäichnet.
Hinduismus in der Schweiz
Statistik
Noch de Schwizerische Volkszälig vom Joor 2000 bizaichnet sich 27'839 Persone, wo i de Schwiiz lebet, as Hindu, da sind 0,38 % vo de Schwizer Bivölkerig, dodevo sind 81,2 % Tamile us Sri Lanka. En Drittel vo de Hindu i de Schwiiz geltet as Flüchtling oder Asylbiwerber. Do de Bigriff Hindu nöd aidüttig definiert isch, isches aber woorschinlich as di reelli Aazaal geg di 50’000 Hindu anegoot, aso knapp 0,7 % vo de Gsamtbivölkerig. Di maiste lebet i urbane Grossrüüm, voralem um Zöri und Bern ume.
Aafäng
De Hinduismus isch erst dör Kolonialherrschaft vo de Engländer öber Indie im Weste bikannt wore. Hinduistischi Schrifte wie d Bhagavadgita sind abem 19. Jh. is Englische, Französische oder Tütsche öbersetzt wore und hend schnell Aahänger i bildete Chrais gfunde. Drususe hend sich meriri Richtige entwicklet, wie d Theosophe, oder di erste Gegner vo de Industrialisierig und Uusstiiger underem Motto „Zrugg zu de Natur“, wo vill fernöstliches – chinesisches, biddhistisches und hinduistisches – Gidankeguet agnoo hend und mit christliche Konzept vermischt hend. E wichtige Biitrag zu de Anerchenig vom Hinduismus im Weste het de Inder Vivekananda (1863–1902) biitrait, wo för e Zämehalte vo de Religione statt emene Gegenand plädiert het.
Yoga
De Inder Selvarajan Yesudian (1916–1998) und d Ungari Elisabeth Haich (1897–1994), wo z Budapest en erfolgriichi Yogaschuel ghaa hend, sind uf de Flucht vor de Kommuniste 1948 i d Schwiiz choo und hend innerhalb vo wenige Joor meriri Yogaschuele uuftue. Si hend Büecher usegee, wo de Yoga und di demit verbundeni Philosophii i wiite Chraise bikannt gmacht hend.
De Psychiater Carl Gustav Jung (1875–1961) het sich starch au mitem Hinduismus und em Yoga usenandergsetzt und z Zöri e meetägigi Diskussio mit namhafte Persone öber de Kundalini Yoga ghalte. Er het selber Yoga praktiziert aber au dodevor gwarnt.
Zwoor hend sich immer mee Lütt mit Yoga bzw. Hatha Yoga bifasst, doch sind di wenigste zu Hindu wore und de Yoga isch wie öberall im Weste au i de Schwiiz immer mee säkularisiert wore. Hüt gits i de Schwiiz rund 1500 Yogalehrer, öppe 5 % vo de Schwizer Bivölkerig, dodevo sind rund 80 % Fraue, üebet regelmäässig Yoga. Wievil dodevo de hinduistischi Hindergrund chenet oder gär verinnerlicht hend, cha nöd ermittlet were.
Kriya-Yoga
E dütlich religiösi Yogaform isch de Kriya-Yoga wo vom indische Yogi Paramahamsa Yogananda (1983–1952) is Lebe grueffe woren isch. Sini Biwegig het im Weste schnell Fuess gfasst und di erst Kriya-Yoga-Schuel vo de Schwiiz isch ane 1952 z Zöri uufgange. Hüt gits velicht i de Schwiiz 30 Kriya-Yoga-Gruppe, wo vo de Noofolger vom Yogananda ggründet wore sind. D Aahänger vom Kriya-Yoga bitrachtet sich zwoor as religiös unabhängig, d Philosophii isch aber aidüttig hinduistisch.
Neohinduistischi Gruppe
Ends vo de 1960er Joor hend sich ersti neohinduistischi Gruppe i de Schwiiz bimerkbar gmacht und i de 1970er Joor e regelrechte Boom erlebt. Zwoor hend em Aafang christlichi Sekteexperte vor dene Sekte gwarnt und a de Begriff Sekte und Guru – z Indie noitrali Bigriff – en völlig negative Stempfel uufdruckt. Uusdrück wie „Guruabhängigkait“, „sexuelli Uusbüütig“ und „Missbruuch vo Jugedliche“ sind regelmäässig i de Press uuftaucht und hend e negativs und völligs verzerrts Bild i de Bivölkerig produziert.
Omkarananda
1965 isch de Swami Omkarananda (1930–2000) i d Schwiiz choo und het z Winterthur s Divine Light Zentrum (DLZ) ggründet und schnell vill Aahänger gfunde. Aber s Misstraue us de Nochburschaft und starchi Kritike vo usse, hend dodezue gfüert, as de Striit eskaliert isch und 1975 imene Bombeattentat gendet het. De Swami Omkarananda und a paar vo sinene Aahänger sind denn zum Zuchthus verurtailt wore.
Ramakrishna-Biwegig
1969 het de Swami Nityabodhananda (1914–1992) s Centre Védantique de Genève z Gempf ggründet, wo i de Traditioo vo de Ramakrishna-Biwegig stoot, wo vom Vivekananda (1863–1902) is Lebe gruefe woren isch. Hüt ghöret i de Schwiz guet 60 Persone zu de Ramakrishna-Biwegig, dezue no e paar wenigi hundert Sympathisante und Interessierti. D Ramakrishna-Biwegig isch z Indie guet verankeret nd het vill Aahänger.
Bhagwan (Osho)
Furore gmacht het de Bhagwan Shree Rajneesh (1931–1990), wo sich ab 1988 Osho gnennt het. Er het im ganze Weste und au i de Schwiiz vill Aahänger gfunde, wo uufgfale sind, well si uusschliessli rooti Chlaider trait hend. De „Sexguru“, wiener au gnennt woren isch, und e paar vo sinene Aahänger sind hüüfig is Blickfeld vo de Medie choo, wells immer wider zu unagneeme Zwüschefäll cho isch. Noch em Tod vom Osho het d Biwegig vill Schwung verloore. Doch füllet no hüt em Osho sini Büecher ganzi Regal i Buechhandlige. De Osho isch z Indie starch umstritte und isch au s Ziil vomene misslungene Attentat vo extreme Hinduiste gsii.
TM
1973 het sich e witteri neohinduistischi Gruppe i de Schwiiz bimerkbar gmacht, nämli d Vertreter vo de „Transzendentale Meditation“ (TM), wo vom Inder Maharishi Mahesch Yogi (1918–2008) ggründet woren isch. Si hend dozmol för vill Geld s eemoligi Grand Hotel ufem Seelisberg im Urnerland gchauft und e Zentrum iigrichtet. Si versuechet weltwiit sich politisch z engagiere und falet immer wider mit recht abstruuse Ideene uuf, wi de Umbau vo ganze Städt oder völlig öbertüürete Meditationskörs zu merere Tuusig Franke! Au TM bizaichnet sich as religiös noitral, d Worzle liget aber au do aidüttig im Hinduismus. D TM-Organisation oder Globales Land des Weltfriedens, wie si sich sit 2000 nennt, isch e hochgradig umstritteni Organisatioo, wo mit politische Mittel versuecht Iifluss öber d Mentschhait zerlange, um si zur Harmonii zfüere.
Wiiteri Aahänger i de Schwiiz gfunde hend indischi Guru wie de Sri Chinmoy (12931–2007) oder de Sathya Sai Baba (*1929).
Inder und Tamile
Gibürtigi Hindu sind z letscht is Land choo. Em Aafang sinds e paar wenigi indische Studente und Facharbaiter gsii. Di öppe 8000 Inder wo hüt i de Schwiiz lebet, hend d “Indian Association Zürich” gründet, wo e kulturelli Gsellschaft isch und jedes Joor au di baide religiöse Hindufest Navaratri und Divali organisiert.
Ab 1983 hend politischi Uurue und Verfolgige z Sri Lanka e regelrechte Flüchtlingsstrom uusglöst und d Schwiiz het sich mitere noie Kultur konfrontiert gsie. Allerdings hend sich di guet 42’000 Tamile schnell integriert, ooni aber di kulturelle Worzle z verlüüre. Scho 1984 hend si z Bern ere erst Tempel iigrichtet, spööter sind a verschidnige Ort meriri dezue cho. 2006 sinds 17 Tempel gsii, die maiste im Mittelland zwöschet Zöri, Luzern, Bern und Basel, ann z Chur, ann im Tessin und zwee im Welsche. D Tamile bsuechet aber au christlichi Hailigtümer uuf, allne voraa s Chloster Aisidle, well si i de Schwarze Madonna, wo dai vereert werd, die „Grooss Muetter“ gsiend. Witteri christlichi Pilgerort wo si uufsuechet sind Mariestai bi Basel, St. Josef z Köniz bi Bern und d Madonna del Sasso oberhalb vo Locarno.
Neun Deutsche Arien
Die Nüün Dütsche Arie (HWV 202–210) si e Wärk vom Barock-Komponist Georg Friedrich Händel (1685—1759) us de Joor 1724 bis 1727. Es si Da-capo-Arie für äi Solostimm, e begläitends Melodii-Instrumänt und e Basso continuo:
Scho d Ditel verroote, ass dr Händel, wo as Komponist vo brunkvolle Opere und Oratorie berüemt isch, mit de Arie en Usflug ins Gebiet vom intimere Vordraag und in d Wält vo dr Gäisteshaltig vom früeje Pietismus gwogt het.
Dr Händel isch e dütsche Protestant gsi und het 1727 scho sit sächzää Joor z London gläbt und isch dört vor allem as Komponist vo erfolgriiche italiänische Opere us em heroische Schaner und vo pompööser Gläägehäitsmuusig bekannt gsi isch. Vo 1703 bis 1706 - no bevor er uf Italie gabge isch - het er z Hamburg gläbt und gschafft.
Vom Hamburger Dichder Barthold Heinrich Brockes het er die stille, empfindsame Teggst us dr Gedichtsammlig Irdisches Vergnügen in Gott übernoo, wo nit uf Italiänisch und nit wie spööter im Händel siini Oratorie uf Änglisch gsi si, sondern uf Dütsch. Iiri Stimmig isch zärtlig, gnüegsam und unpretenziöös gsi und dr Händel het s verstande si mit dr gliiche Mäisterschaft z verdoone, won er bi dr Liideschaft oder Rüerseligkäit vo andere Wärk zäigt het.
D Teggst und au im Händel si Verdoonig si tüpisch für d Zit vom Übergang vom Barock im ängere Sinn zum Zitalter vo dr Ufkläärig, bzw. zu däm siner erste Faase, dr Empfindsamkäit:
Die Nüün Dütsche Arie si im Wärk vom Händel noch 1727 isoliert bliibe, wil er sich spööter mit Groossforme wie Opere und Oratorie befasst het, won e grössers Publikum aagsproche häi.
Katharina Schultens
D Katharina Schultens (* 1980 z Kirche an dr Siig) isch e dütschi Schriftstellere.
Lääbe
D Schultens isch z Betzdorf (Rhiiland-Pfalz) ufgwaggse, und het dört 1999 am Freiherr-vom-Stein-Gümnasium s Abitur gmacht. Denn het si z Hildeshäim, z St. Louis und z Bologna Kulturwüsseschafte stzudiert. Sit 2006 schafft si an dr Humboldt-Uniwersidäät z Berlin. Dört isch si sit 2012 Gschäftsfüerere vo dr School of Analytical Sciences Adlershof (SALSA).
Si het sit 1998 Lüürik veröffentligt und poetologischi Teggst in Zitschrifte (u. a. in Bella triste, randnummer, Ostragehege, Sprache im technischen Zeitalter) und Anthologie (Lyrik von Jetzt 2, Neubuch u. a.). Sit 2004 si au vier Lüürikbänd und zwäi Essey erschiine. Vo 2007 bis 2009 isch si Mitgliid im Forum der 13 gsi. Iiri Teggst si uf Änglisch, Russisch, Spanisch und Tschechisch übersetzt worde.
Bim Ingeborg-Bachmaa-Briis 2019 het d Katharina Schultens am erste Daag bim „Wettlääse“ mit eme Uszuug us iirem Roman „Urmünder“ täilgnoo.
Flughafen Moskau-Domadedowo
Der Flughafe Domodedowo (russisch Домодедово) isch der zwöitgröschti Flughafe vo der russische Houptstadt Moskau. Är lyt südlech vo der Metropole, 35 Kilometer vom Stadtzäntrum u 22 Kilometer vo der Moskauer Ringoutobahn MKAD ewäg, ganz y der Neechi vo der Stadt Domodedowo. Der Flughafe lyt 181 Meter über em Meeresspiegel.
Ursprünglech isch der Flughafe houptsächlech für e Inlandsverchehr bestimmt gsi, zahlrychi Fluggsellschafte hei aber, wäge zuenähmende Problem uf em grössere Flughafe z Moskau-Scheremetjewo, ihri Flüg nach Domodedowo verleit. Di privati Betribergsellschaft het ds Konzept vo meine Moderne Flughafe mit weschtlechem Standart verfolgt.
Am 24. Jänner 2011 isch der Flughafe Ziil vo mene terrorischtische Aschlag gsi.
Kapazität
Im Jahr 2006 isch ds Terminal in es nationals u nes internationals Terminal ufteilt u grosszügig usboue worde. Dür das isch d Kapazität vo 14 Millione Passagier uf 21 Millione Passagier gstyge. Näbe de beide Terminals git’s no Vorfäldstellplätz für d Flugzüüg. Zu dene wird me mit Neoplan- oder Cobus-3000 Flughafetransportbösse gfahre.
Aichwald
Oechwald (dt. Aichwald) ischt a Gmoed em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Flughafen Moskau-Domadedowo
Kapazität
Es git zwöi Parallel azflüügendi Start- u Landebahne, 3000 u 3800 m läng. U i de Flächenutzigsplän isch Ruum für sächs wyteri Landebahne yplanet. Pro Stund chöi insgesamt bis zu 70 Starts u Landige abgwicklet wärde.
Aichwald
Geografi
Oechwald leit uf dr Liashochfläche vom Vordere Schurwald zwisch em Remsdal em Norde ond em Negger- ond em Filsdal em Side. Nochbergmoede send Kerne, Waistadt (boede Rems-Murr-Kroes), Balmerschweiler ond Esslenge (boede Landkroes Esslenge).
Flughafen Moskau-Domadedowo
Der Aschlag im Jänner 2011
Am 24. Jänner 2011 isch es um 16:32 Uhr Ortszyt im Bereich vom Flughafeterminal zu nere Explosion cho. Da derby sy 35 Persone töt u 170 Persone verletzt worde. Es het sech offesichtlech um ene Sälbstmordaschlag ghandlet.
Aichwald
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 23,4 % Landwirtschaftsfleche, 27,4 % Wald, 11,2 % Sidlongsfleche ond 0,2 % sonschticher Fleche.
Flughafen Moskau-Domadedowo
Umstyg mit Flughafewächsel
D Aeroexpress-Züg sy mittlerwyle in ere Gsellschaft zämegfasst. Si git es Informationsblatt mit allne drei Linie use u het ou e Homepage. E schnälle Flughafewächsel isch dür d Benützig vo der Metro zwüsche zwöine Zylbahnhöf müglech:
Aichwald
Gmoedsgliderong
Zue Oechwald gheret d Ortsdoel Oechelberg, Oechschieß (mit em Weiler Krommhardt) ond Schanbach (mit dr Ortschaft Loberot).
Flughafen Moskau-Domadedowo
D Abstellplätz für Flugzüüg
Zwüsche de beide Rollfäldbahne i südöschtlecher Richtig vom Abfertigungsgeböide sy sehr vil russischi Verchersflugzüüg elterer Bouart, teilwys scho usgschlachtet (Triibwärch, Türen u verschiideni widerverwändbari Ersatzteili usboue), abgstellt. Vili vo ihne stamme vo nümm exischtierende Fluggsellschafte wi zum Byspiil d Domodedovo Airlines oder der AiRUnion.
Aichwald
Gschicht
Oechwald ischt entstande zom 1. Januar 1974 dur d Fusion vo Oechelberg, Oechschieß (mit Krommhardt) ond Schanbach (mit Loberot). Oechschieß ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1275 als Ainschiez.
Verwaltong
Oechwald ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Schuldes ischt dr Nicolas Fink (SPD).
Flughafen Moskau-Domadedowo
D Abstellplätz für Flugzüüg
Aber ou hüt no existierendi russischi Airlines stelle usgmuschtereti Luftfahrzüüg dert ab. Di russischi Fluggsellschaft Transaero het 2013 alli Flugzüüg vom Typ Boeing 747-200/-300 usgmuschteret. Einigi vo dene Maschine sy dert abgstellt worde.
Aichwald
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Fürstenau GR
Fürstenau (rätoromanisch Farschno) isch e politischi Gmeind i de Region Viamala vum Kanton Graubünde.
De Ort bestoot uss em Städtli Fürstenau sälber, un em Ortsteil Fürstenaubruck (romanisch La Pùnt), wo am Zämmefluss vum Hinterrhy mit de Albula lait. Fürstenau isch im Inventar vo de schützenswerte Ortsbilder vo de Schwiiz yytrait.
Aichwald
Dialekt
Dr Dialekt vo Oechwald ghert zom Schwäbisch.
Flughafen Moskau-Domadedowo
D Abstellplätz für Flugzüüg
Wyter isch e Boeing 737-200 südlech vo der Pischte 14L abgstellt. Am Pischtenändi vo der Pischte 14L lyt bis hüt ds Frack von ere Tu-154 wo 2010 agstürzt isch.
Fürstenau GR
Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Fürstenau in de erschti Hälft vum 12. Joorhundert als Mairaus. De Name Fürstenau isch ussem Joor 1257 als Fúrstenowo zum erschte Mool überliiferet. De Ort isch langi Zit de wichtigscht strategisch Punkt im Domleschg gsi, un isch s Verwaltigszentrum vo de Bischöf vo Chur im Domleschg un am Heinzeberg gsi. D Grossburg isch in de zweiti Hälfti vum 13. Joorhundert baut worde. Im Joor 1354 isch Fürstenau vum Kaiser Karl IV. sogar d Stadträcht verliehe worde. De Usschauf vo de letschte bischöfliche Herrschaftsrächt het 1527 stattgfunde. Zämme mit Ortestein het Fürstenau als Grichtsgmeind bis 1851 s Hochgricht Ortestein bildet. Vor 1530 isch Fürstenau zum reformierte Glaube überträtte. S bischöflichi Schloss isch aber ersch 1876 vum Bistum verchauft worde. Deno isch dört vo 1878–95 e Spital unterbrocht gsi. Mit em Bau vo de Fahrstrooss im Joor 1823 het d Brugg vo Fürstenau ihri Bedütig verlore. Hüt spiilt d Landwirtschaft praktisch kei Roll mee.
Flughafen Moskau-Domadedowo
D Fluggsellschafte
Als erschti internationali Fluggsellschaft isch di damaligi Swissair im Jahr 2001 der Flughafe agfloge. 2006 het British Airways ds Glyche gmacht. Insgesamt biete inzwüsche über 80 verschideni Fluggsellschafte Flüg nach Domodedowo a. Ou di dütschi Lufthansa het ihre ganz Flugbetriib mit em Summerflugplan 2008 nach Domodedowo verleit.
Fürstenau GR
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Fürstenau Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. De Ort isch aber scho frie zum Dütsche übergange. Scho im Joor 1742 berichtet de Nicolin Sererhard: Wie lang gno z Fürstenau no vo Yyheimische Romanisch gschwätzt worde isch, weiss mer nit gnau. Möglich isch dass des no bis zum Änd vum 18. Joorhundert de Fall gsi isch. Bi de Volchszäälig vo 1880 sin es chnapp über 20 %, wo Romanisch als Muettersprooch aagee hen, un au in de näggschte Volchszäälige schwankt de Aateil zwüsche 15–20 %. De Mathias Kundert vermuetet, dass des vorallem durch Zuezügler uss andri Gmeinde z erkläre isch. Im Joor 1900 schrybt de August Sartorius sogar vum „von alters her deutschen Fürstenau“, was en Hyywys druff isch, dass Fürstenau dertemool scho lang nümm als e romanischi Gmeind golte het.
Flughafen Moskau-Domadedowo
D Fluggsellschafte
Di meischte Flüg bietet d S7 Airlines (di früechrigi Sibir) a. S7 het uf däm Flughafe ihres Dräjchrüz.
Puerto Rico (Begriffsklärung)
Puerto Rico stoht für:
Andalusien
Andalusie, uf Spanisch Andalucía, isch e autonomi Region im Süde vo Spanie. D Hauptstadt isch Sevilla.
Dr Name „Andalucía“ kunnt vom arabische Al-Andalus, do Andalusie lang vo de Araber bewohnt gsi isch. No hütte sind ihri Spure sichtbar, am dütlichschte z Granada, an de Alhambra.
Laag ùnd Topografi
Andalusie lìt ìm üsserste Sǜǜde vò Spanie ùnd ìsch mìt re Flächi vò 87.268 km² di gröschti autonomi Region. Ìm Wèste gränzt's an Pòrtugal ùnd ìm Nòrde (vò Wèste noch Òste) an di autonome Regione Extremadura, Castilla-La Mancha ùnd Murcia.
Ìm Nòrde vò de autonome Region lìt d'Sierra Morena, ìm Sǜǜde s baetìsch Gèbìrg. Dùrch di ganzi Region fließt de Guadalquivir dùùre, e Flùss, woo ìm Cazorla-Gèbìrg ìm Nòrdòste vò Andalusie èntsprìngt ùnd ìm Wèste ìn de Atlantik mǜndet. Ìhm sìn frùchtbaari Däler z verdanke ùnd an sinne Ùùfer sìn zahlriichi Städt èntstande. Während s Guadalquivirbècke e flachi Landschaft ìsch, erhèbt sìch ìm Sǜǜdòste vò Andalusie d'Sierra Nevada, e Gèbìrg, woo d'Gìpfel no ìm Juli schneebèdèckt sìn. Di höchste Bèrg vò de Sierra Nevada sìn de Mulhacén (3482 Meeter) ùnd de Veleta (3396 m); de Mulhacén ìsch gliichzittig au de höchst Bèrg vò Spanie. E Kòndrast zù dère chalte Landschaft bìldet d'Costa del Sol, woo fast s ganz Johr dùùre e mìlds Klima hèrrscht. Während d'Geegende ùm Málaga ùme e riichi Vegetation ùfwise, ähnelt de Sǜǜdòste eher re Wiesti.
Klima
Wiil Andalusie e viilsittigi Landschaft ùfwiist, ùnderscheidet sìch s Klima abhängig vò de Region zìmlig stark: s Spèkdrùm längt vò räge Bèrgregione ǜber drocheni ùnd heißi Regione ùnd sùnnigi Stränd bìs zù schneeriichem Gèbìrg. Di verschììdene Klimazone sìn deilwiss nìt witter wie-n-e Autostùnd vònenand ewèg.
Alli Regione vò Andalusie deile abber di hoochi Aazahl sùnnige Stùnde (jöhrlig ǜber 2800). D'Bèwohner hän sìch mìt ìhre änge, schattige Gasse ùnd de hälle Hüüser au doo drùf iigstèllt.
Ìm Allgèmeine sìn d'Sùmmer dròche ùnd de Grooßdeil vò de Nììderschlääg fallt ìm Wìnder. Di jöhrligi Mìtteltèmperatur lìt bi 16,8 Grad. S Valle de Guadalquivir ghört zù de heißeste Regione; doo lììge d'Höchsttèmparature ìm Sùmmer ǜber 40 Grad. D'Strand- ùnd Bèrgregione sìn degeege ehner chiel.
D'Nììderschlaagsmängi ùnderscheidet sìch vò Johr zù Johr ùnd lìt ìm Dùrchschnìtt bi 250 Millimeeter. Ìn de hööcher glägene Regione gheie degeege deilwiss ǜber 800 Millimeeter broo Johr. Z Andalusie lìt au di rägeriichsti Ènklave vò ganz Spanie, Grazalema. D'Sierra Nevada ìsch s sǜǜdligst Skigebiet vò Europa; doo lìt ìm gröschte Deil vòm Johr Schnee.
Gschìcht
E bsùnderi Brägig hät abber bìs hǜtt d'Hèrrschaft vò de Araber hìnderloo, woo d'Region 711 bìs 716 erobert hän. D'Dynastiie vò de Omayyade, Almoravide, Almohade ùnd Nasride hän e èntscheidende Iiflùss ussgiebt. Während de 800-jöhrige Hèrrschaft hän arabìschi, jüdìschi ùnd chrìstligi Stämm nääbnenand gläbt. Zù de wìchtigste kùlturälle Zändre ghöre Córdoba ùnd Granada. Èrscht mìt de Reconquista (Zrùckeroberig) ìsch sälli Epòche z Änd gange. Ìm Januar 1492 hän di lètschte Maure z Granada kapituliert. Ìm gliiche Johr ìsch de Christoph Kolumbus vò Palos de la Frontera ùf Amerika ùfbròche.
Di nöchsti Zitt hät e Ùffschwùng fǜr Andalusie bèdüttet ùnd wìrd sällewääg au s gòlde Zittalter gnännt. Sinni Noochwìrkige sìn hǜtt no ìn de Architèktur ùs de Gotik, de Renaissance ùnd em Baròck z seh. Ìm 17. Johrhùndert ìsch d'Blietezitt abber z Änd gsìì, was bsùnders e wìrtschaftligi Krisezitt, de spanìsch Èrbfòlgchrieg (1701-15) ùnd d'Eroberig vò de Drùppe vòm Napoleon verursacht hän. 1936-39 ìsch de spanìsch Bǜrgerchrieg gsìì, mìt de Monarchii vòm Franco als Fòlg. Èrscht nooch sinnem Dood ìm Johr 1975 ìsch d'Demokrati zrùckchoo. Sitt 1982 ìsch Andalusie e autonomi Region.
Wappe ùnd Flagge
D'Flagge bstoht ùs zwei griene ùnd einem wisse Quèrbalke. D'Farbe stönn fǜr d'Hòffnig bzw. d'Reinheit. Es ìsch sitt 1918 di òffiziälli Flagge vò Andalusie.
Wìrtschaft
Andalusie ìsch hǜtt no landwìrtschaftlig bräägt, de èrscht Sèktor hät e Aadeil vò 34 Brozänt am Èxpòrt vò de autonome Region. Ìm Sǜǜde wère Baumwùlle, Gmies, Òbscht ùnd Wii ùnd ganz bsùnders Olive aabaut: anderthalb Mìllione Land sòrge defǜr, dass Andalusie e Aadeil vò drissig Brozänt an de wältwitte Olivebrodùktion hät. Rùnd e Viertel vò sälle Olive wère èxpòrtiert. Ìm Gèbìrg hèrrscht degeege d'Vihzùcht vor. Ìnnerhalb vòm Ìndùstrisèktor ghöre cheemìschi Ìndùstri, Bèrgbau, ùnd d'Verarbeitig vò Oliveööl ùnd Fìschkonsèrve zù de wìchtigste Branche. Langi Zitt hät Andalusie als wìrtschaftlig ùnderèntwìckelt gòlte ùnd ìsch sällewääg au vò de Wìrtschft ussgschlòsse wòre. De Dienschtleistigssèktor bschäftigt ǜber d'Hälfti vò de Erwèrbsdätige, ussbräägt sìn doo de Tourìsmùs, de Dransbòrt ùnd de Handel.
Ìn pùncto Arbetlosigkeit lìt Andalusie ùnder em Dùrchschnìtt, d'Situation hät sìch allerdìngs verbèssert.
Tourìsmùs
De Tourìsmùs wìrd vor allem dùrch s kùlturäll Èrbe, di viilsittige Landschafte, verschììdene Aagebòt ùnd di rèlativ gǜnstige Briis vò güeter Qualität bègǜnstigt. Ùnder de Tourìste ùs em Ìnland ìsch's s bèliebtest Ziil vò allne autonome Regione vò Spanie ùnd ìn Bèzùùg ùf di ussländìsche Tourìste (vor allem ùs Dütschland, Frankriich ùnd Ängland) stoht's ùf em Blatz drei. Au ìsch s Aagebòtt vò Ùnderchǜmft hooch; au doo stoht Andalusie (hìnder Katalonie ùnd de Kanare mìt jee ǜber 390.000 Ùnderchǜmft) ùf Blatz 3.
De Tourìsmùs kònzendriert sìch ùf d'Stränd ùnd ùf d'Grooßstädt (Sevilla, Córdoba, Granada, Úbeda ùnd Baeza), ìn de lètschte Johr chùnnt abber e verstärkts Ìndräss an Ùrlaub ùf em Land ùf. Tourìste chönne au vò me viilsittige Freizittaagebòt brofitiere, woo vò Parks ǜber di zahlriiche Gòlfblätz bìs zùm sǜǜdligste Skigebiet vò Europa, de Sierra Nevada, längt.
De Tourìsmùs hät e Aadeil vò 12 Brozänt am BIP vò de autonome Region.
Architèktur
Spöötstens d'Architèktur vò de Römer hät ìhri Spure z Andalusie hìnderloo; vò de römìsche Brovìnz Baetica sìn Deile erhalte blììbe. Weesentlig stärker hät sìch allerdìngs d'Hèrrschaft vò de Araber iibräägt: Näbe Baute wie de Mezquita z Córdoba, de Alhambra z Granada, ìm Alcázar ùnd de Giralda z Sevilla ùnd zahlriiche Moschee züge d'Stroßelabyrìnth ùnd d'Bewässerigsaalage vò de Araberzitt. Ùnder ìhrem Iiflùss ùf d'Architèktur ìn de Renaissance ùnd de Gotik ìsch de Mudéjar-Stiil èntstande. Au Bauwèrk ìm Platereskeenstiil (Renaissance) ùnd em eher dekorative Baròckstiil sìn z seh.
D'Katedrale vò Sevilla ìsch di drìttgröschti Kathedrale ùnd di drìttgröschti gotìschi Chìrch vò de Wält; si ghört ùßerdèm zùm Wältkùlturèrbe vò de UNESCO.
Niedere Gerichtsbarkeit
Di Nideri Grichtsbarkeit isch en Begriff us de Rächtsgschicht. S goht doderbi um Gricht reschpektiv um Rächtsfäll, wo nöd mit em Tod beschtraft worde sind.
Andalusien
Architèktur
D'EXPO z Sevilla ìm Johr 1992 hät au zahlriichi Bauwèrk ìn modèrnere Stiil fürebròcht.
Niedere Gerichtsbarkeit
Begriff
De Begriff "Nideri Grichtsbarkeit" stoht im Gägesatz zu de "höche Grichtsbarkeit", wo bi schwere Verbräche wi Mord und Notzucht aagwändet worde-n-isch. D Rächt vo de nidere und de höche Grichtsbarkeit sind im Mittelalter und bis zum Änd vom Heilige Römische Riich trännt gsi. Ursprünglich sind Dorf- oder Thinggricht mit de nidere Grichtsbarkeit betraut gsi, spöter d Grundherre wi de nideri Adel, Vögt oder Chlöschter. Im Mittelalter isch d Grichtsbarkeit zu eme "dingliche Rächt" worde, wo au het chönne verchauft wärde.
Andalusien
Chùnscht
Doodùrch, dass Andalusie scho vò vile Völker bèwohnt wòre ìsch, fìndet mer do au viilfältigi Chùnschtwèrk. Si fange bi de römìsche Bìldhauer, Mosaik ùnd Döpferei aa, gfòlgt de Araber, woo ìhri Spure ìn vile islamìsche Kùlturzändre hìnderloo hän (Ìnschrìfte, Relièfs òder Keramik). Zù de erwähneswèrte Bìldhauer ghöre de Lorenzo Mercadante ùnd de Pedro Millán (Mìttelalter) wie au de Bartolomé Ordoñez ùnd de Felipe Vigarny (Renaissance). Bèkannti Moler sìn (näbe vile andere) de Diego Velázquez ùnd de Manuel Rodriguez de Guzmán. Málaga ìsch zùdèm d'Gèbùrtsstadt vòm Pablo Picasso.
Niedere Gerichtsbarkeit
Schtroftate und Schtrofe
D nideri Grichtsbarkeit isch für di chlinere Delikt zuschtändig gsi, wo im Alltag vorcho sind. Zum Bischpil Beleidigunge und Schlägereie hei do derzu ghört. Au Erb- und Gränzstritigkeite und Strittfäll bim Chauf und Verchauf hei zu de nidere Grichtsbarkeit ghört. Beschtroft worde sind d Deliquente dodefür mit Geldbuesse, Pranger, Gfängnis oder Verbannig.
Andalusien
Draditione ùnd Fèst
D'Fèst vò Andalusie verfòlge nìt nùme religiösi Motiv, sälli mìsche sìch òft mìt wältlige.
Am 5. Januar wère z Obe di heilige drei Chönig gfiirt. Bal denooch fòlgt de Carneval, woo bsùnders z Cádiz gfiirt wìrd. Vò März bìs Novämber fìnde vili Ferias statt. An de Ùmzǜǜg zwǜsche Palmsùnntig ùnd Oostermeendig nämme òft mehreri Hùndert Lütt deil, òft bègleitet vò Kapälle. Ìm Mai sìn d'Maiùmzǜǜg ùnd s Festival de los Patios, woo de schönst Patio gsüecht wìrd. Ùsserdèm fìnde vili Wallfahrte statt, bsùnders usezheebe ìsch ùnder ìhne di draditionsriichi Wallfahrt ùf El Rocio an Pfìngschte, woo jöhrlig ǜber e Mìllion Lütt draa deilnämme.
Au de Stierchampf (Corrida) chùnnt ursprǜnglig ùs Andalusie. Ìn dère autonome Region fìndet mer ǜber 150 plazas del torro, ùnder ìhne au di bèkannteste ǜberhaupt. Di ùmstrìttene Stierchämpf fìnde zwǜsche März ùnd Novämber statt Aaloss ìsch òft e Feria.
De Flamenco ìsch ìm uusgeende 18. Johrhùndert z Andalusie èntstande. Er isch ìm 19. Johrhùndert dùrch d'Musikkaffis au populär wore. Noochdèm sälli Kaffis ìn de 1930er-Johr verschwùnde sìn, wìrd de Flamenco hǜtt vor allem no ìn Verein (sognännte peñas) braktiziert. Au di draditionälli Fòrm, d. h. nùme mìt me Sänger ùnd me Gidarrespììler, fìndet mer z Andalusie no; ùnder de Dänz sìn d'Sevillanas bsùnders bliebt.
Unser Land
Unser Land bezaichnet:
Ananas
D Ananas (Ananas comosus oder Ananas sativus) isch e Pflanzeart us dr Familie vo de Bromeliegwäächse (Bromeliaceae).
Punkt (Geometrie)
E Punkt isch e grundlegends Elemänt in der Geometrii. Für zum s aschaulig mache, stellt mä sich drunder en Objekt ohni jedi Usdehnig vor. Bi de Axiom in dr synthetische Geometrii existiere gliichberächtigt näbe de Pünggt au anderi Klasse vo geometrische Objekt, wie zum Bispil die Grade Linie. In dr analytische Geometrii und der Differentialgeometrii wärde drgege alli andere geometrische Objekt as Mängene vo Pünggt definiert. In der Funktionalanalysis chönne Funktione as Pünggt vom ene Funktioneruum bedrachtet wärde. In der Höchere Geometrii wärde zum Bispil Ebene vom ene dreidimensionale projektive Ruum as Pünggt vom Dualruum, wo drzueghört, ufgfasst.
Synthetischi Geometrii
Der griechisch Philosoph Euklid het öbbe 300 vor dr Ziitwändi dr Punggt in siine Elemänt as öbbis, wo keini Deil het definiert. Für Setz und ihri Bewiis spiilt die Definition aber kei Rolle. Modärni Axiomesystem verzichte dorum uf e sonigi Definition.
Ananas
S Wort Ananas chunnt vo de Bzeichnig naná für de Begriff Frucht i de Guaraní-Sprooch. S Art-Epitheton comosus stammt us em Latiinischi und bedütet „schopfig“ und spilt uf de Blattschopf am obere Ändi vom Fruchtstand aa.
Punkt (Geometrie)
Synthetischi Geometrii
E Punggt isch in däm Fall e Begriff, wo die einzelne Axiom druf Bezug nähme. E Bispil isch s erste Axiom us em Hilbert siim Axiomesystem:
Orishas
D Orishas isch e internazional erfolgrichi kubanischi Hip-Hop-Band, wo zersch vo 1999 bis 2009 exischdiert het und 2016 ihres Comeback gfiirt het.
2004 hei si dr Latin Grammy as beschdi Hip-Hop-Band bercho. Si si zäme mit andere Musiker vom Fidel Castro empfange worde. Das isch s erschde Mol gsi, wo di kubanischi Regierig öffentlech Hip-Hop unterschdützt het.
Di meischde Songtext vo de Orishas beziehnd sech uf s Gschehene z Kuba, öppe uf d Problem und d Freude vo de Iwohner vo Kuba. D Band will vo der fridleche Ferieinsel ablänke und em Hörer d Wält hinter de wisse Sandschdränd zeige, und thematisiert unter anderem (Kinder-)Prostitution (Reina de la calle), Emanzipation (Mujer) und Rassismus (Tumbando y dando). D Behandlig vo politische Theme hei au zur Zensur vo ihrne Veröffentlechige gfüert. D Gruppe behandlet aber au Theme wie Liebi, Sehnsucht und Fründschaft. Es Zitat: „I singe ned um z singe, ich singe um ned z hüle.“ (No canto por cantar, canto por no llorar.)
Punkt (Geometrie)
Synthetischi Geometrii
In der projektiven Ebeni si d Begriff Punggt und Gradi sogar vollständig usduschbar. Eso isch s do möglig, sich e Gradi as unändlig chlii und e Punggt as unändlig lang und unändlig dünn vorzstelle.
Analytischi Geometrii
In der analytische Geometrii wird der geometrisch Ruum as n-dimensionale Vektorrum über eme Körper K dargstellt. Jedes Elemänt vo däm Vektorruum wird as Punggt bezeichnet. E Basis leit e Koordinatesystem fest und d Komponänte vom ene Vektor in Bezug uf die Basis wärde as d Koordinate vom Punggt bezeichnet. E Punggt het drbii d Dimension Null.
Alli andere geometrische Objekt wärde as Mängene vo Pünggt definiert. So wird öbbe e Gradi as en eidimensionale affine Underruum und en Ebeni as e zweidimensionale affine Underruum definiert. E Sphäre wird as die Mängi vo de Pünggt definiert, wo zum Mittelpunggt e bestimmte Abstand hai.
Zitat
Vom dütsche Mathematiker Oskar Perron (1880-1975), me dütsche Mathematiker, stammt die folgendi Bemerkig :
Vugelles-La Mothe
Vugelles-La Mothe (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Vugelles-La Mothe lyt im Dal vum Arnon. Zue dr Gmai ghere s Dorf Vugelles un dr Wyler La Mothe. D Gmaiflechi umfasst 32,6 % landwirtschaftligi Flechi, 62,6 % Wald, 3,2 % Sidligsflechi un 1,6 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Vugelles-La Mothe isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Vouzala (14. Jh. la Mottaz).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,2 % gläge.
Religion
70,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 10,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,6 %, CVP 0,7 %, FDP 7,8 %, GLP 7,0 %, GP 6,0 %, SP 20,8 %, SVP 48,9 %, Sunschtigi 0,7 %.
Dr Burgermaischter vu Vugelles-La Mothe isch dr Michel Jeckelmann (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 12,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 99 Yywohner 81,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 14,1 % Dytsch un 4,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Buch Amos
S Buech Amos isch äins vo de Büecher im Tanach und zelt zum Zwölfbrofeetebuech. Dr Amos, won em d Biible das Buech zueschribt, isch e sozialkritische Brofeet us em Südriich Juda gsi, wo im 8. Joorhundert v. d. Z. im Nordriich Israel bredigt het. Er isch dr erst vo de Schriftbrofeete, wo was er gsäit het ufgschriibe und in Buechform überliiferet worde isch.
Inhalt
Ussaage vom Amos wie die, ass JHWH d Moabiter nit wägen eme Verbräche gege Israel, sondern gege d Edomiter wurd richte, wurde hüt zum Völkerrächt zelt. Noch iim het Gott Israel bim Exodus us Egüpte nid userweelt zum es andere Völker vorzzie, sondern zum es richde. Im Amos si Kritik am Volk Israel isch scharf, wil es d Verpflichdige, wo vo dr Erwäälig, dr Verhäissig und dr Landgoob chömme, nid wurd erfülle. Für iin het dr Bund mit Gott in dr Verwirkligung vo Rächt und Grächtigkäit bestande.
Finno-ugrische Sprachen
Di finno-ugrische Sproche ghöre mit de samojedische Sproche zu de uralische Sproche. Si glydere sich in e finnische und e ugrische Zwyg. Am bekannteste sin uss derre Sprochfamilie Finnisch, Estnisch und Ungarisch.
Gschicht
Zur Situation hütt lüeg under.
Verbreitig
Hauptsächligi Verbreitigsgebiet sin Zäntral- und Nordeuropa (Ungarn, Finnland, Estland). Usserdëm hät's z Russland vyli Sprochinsle.
Insgsamt werre di finno-ugrische Sproche vo öbbe 25 Millione Lüt gschwätzt. Ungarisch (öbbe d Hälfti) und Finnisch (fast e Viertel) sin dodevo die wo am witeste verbreitet sin, gfolgt vo Estnisch (ca. 1 Million Sprächer), Wotjakisch (500'000), Tscheremissisch (540'000), Komi-Syrjänisch (250'000), Komi-Permjakisch (100'000), Karelisch (65'000) und Lappisch (50'000-100'000). Vyli vo de andere hän under 1000 Sprächer und sin vom Ussterbe bedroht.
Ungarisch, Finnisch und Estnisch sin in de jewylige Länder Amtssproche. Lappisch isch im Norde vo Norwege, Schwede und Finnland als Amtssproch akzeptiert. Z Russland git's für Syrjänisch, Tscheremissisch, Mordwinisch, Wodjakisch und Karelisch Sprochgsetze, wo aber numme wenig umgsetzt werre.
Yflüss vo andere Sproche
Di finno-ugrischi Ursproch hän scho di indoiranische Sproche (v. a. Arisch) beyflusst; nochdem si sich deno in verschydeni Sproche uffdeilt hät, hän sälli au vom Indoiranische Yfluss erfahre. Ei Deil vo-n-ne isch meh vom germanische beyflusst worre, de ander Deil vo de Turksproche.
Kerzers
Cheerzers (amtlich Kerzers; uf franzöösisch Chiètres) isch a Gmiin im Seebezirk vom Kanton Fryybùrg.
Geografii
Va de Gmiinflechi si 70,8 % landwirtschaftlichi Flechi, 14,8 % Waud, 13,9 % Sidligsflechi ù 0,5 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Cheerzers si Fräschels ù Ried im Kanton Fryybùrg ù Gurbrü, Chaunech ù Treite im Kanton Bärn. Bis Ändi 2018 häts ou a Golate gränzt, wo sit em 1. Jänner 2019 zu Chaunech ghört.
Gschicht
Cheerzers isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 926 aus in Cartris Villa (1153 Kercers).
S Dorfwappe zeigt zwöi brönnigi Cherze; das isch es zimli es nöis Bild zum Ortsname vo hüt, derby goot der Name schynts ursprünglig uf lat. carceres zrugg, wo öppe so vil wie «s Biet im Haag» bedüütet.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 20,3 % gläge.
Religion
67,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 16,1 % römisch-katholisch.
Spraach und Tialäkt
De seislertüütsch Tialäkt va Cheerzers ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Mummenschanz
Mummeschanz (de Mummeschanz, au d mumschanz, momschanz) isch ursprünglich d Bezaichnig vom ene Glückspiil mit Würfel gsii, wo as Bestandtail vo Maskenumzüüg au im Bruuchtum vo de Fasnacht e Rolle gspillt hät. Hüt hät Mummeschanz d Bedütig vo „Maskerade, Maskespiil“ aagnoo.
D Zämmesetzig mumschanz oder momschanz isch im Dütsche sit em 16. Johrhundert dur Redewendige wie en mumm(e)schanz schloo, wärfe, bringe vilfach belait. Me häts kännt, as allgemaini Bezaichnig för s Glücksspiil mit Würfel, wie au im Zämmehang mit em Bruuch, i de christliche Fastezit oder speziell zur aigentliche Fasnacht mit Maske verchlaided fremdi Hushält z bsueche und döt es Würfelspiil aazbüte.
Erdöl
Erdeel isch e in de oware Erdkruscht inglagerts, hauptsächlich us Kohlewasserstoffe bstehends Stoffgmisch, wo bii Umwandlungsprozesse vo organische Stoffe entsteht. S als Rohstoff bii de Ferderung us Spichergstinn e gwonnene un no net widdersch bhandelte Erdeel wird au als Roheel bzaichent.
Gschicht
Obwool Erdeel scho in de Antik gnutzt worre isch, het d systematischi Erschliissung vum Rohstoff erscht in de zwaite Hälft vum 19. Joorhundert aagfange. In Ditschland hän d erschte Bohrunge 1856 un 1858 in Nordditschland stattgfunde. Bekannter sin d Bohrung noch Eel worre, wo de Edwin L. Drake am 27. Auguscht 1859 am Oil Creek in Titusville (Pennsylvania) durchgfiirt het.
Verwendung
Erdeel isch e fossiler Energiidräger un diint zu de Erzeugung vo Elektrizität un als Driibstoff vo fascht alli Varkehrs- un Transportmittel. Wichtig isch Erdeel ussadäm in de chemische Induschtrii, s wird zu de Herstellung vo Kunschtschtoffen un andere Chemiiprodukte bneedigt. Wege dem riirt unter anderem d Bezaichnung „Schwarzes Gold“ wii au d Beditung vo zumaischt politisch bedingte Eelkrise fir d Weltwirtschaft.
Verbruch
Ällai in de Joor vo 2000 bis 2009 sin weltwit rund 242 Milliarde Barrel – e Barrel entspricht ungfähr 159 Liter – geferdert worre. D IEA gibt fir s 1. Quartal 2015 e Daaverbruch vo 93,45 Millione Barrel an. Des sin 14.856.681.000 Liter däglich. Fir s 4. Quartal 2015 schätzt ma de Bedarf sogar uf 95 Millione Barrel, iwer 15,1 Milliarde Liter däglich. Dennoch bsteht e großer Iwerschuss an Erdeel uf em Weltmarkt, wo vor allem durch naiji Ferdertechnike verursacht worre isch.
Beditung
Erdeelfirme wii BP keere zu de greeschte Wirtschaftsunternämme weltwit. Unfäll wii bi de Eelpescht im Golf vo Mexiko 2010 hän beditende Umweltuswirkunge. Erdeeltransportwaai un denne iiri Bwirtschaftung sin wii bi Nord Stream odda de Erdeelleitung Freundschaft Gaijestand vo politischi Energiistritigkiten wi Basis vo witraichende Wirtschaftsentwicklunge. D Eelpriss sin wichtigi Indikatore fir d Wirtschaftsentwicklung. Unterm Stichwort Globals Eelferdermaximum wird e Erschepfung vo de weltwite wirtschaftlich usbitbare Vorrät diskutiirt. D Marion King Hubbert het in de 1950er-Joor emol de Heehepunkt vo de amerikanischi Erdeelferderung korrekt firs Joor 1970 vorus gsaait. 1974 het er jedoch fälschlicherwiis gsaait, dass ma s weltwite Maximum bi glichbliiwende Bedingunge 1995 erraicht.
Silvia Reize
D Silvia Reize (* 1. Oktober 1948 z Bärn; † 19. Juni 2012 z Basel) isch e Schwyzer Schauspiileri gsii.
Leben
D Reize isch z Afrika ufgwagse. No dr Matura het si ne Ballettuusbildig as Elevin am Stadttheater Basel bim Waclav Orlikowsky gmacht un e Dolmetscheruusbildig z Züri. Vu 1968 bis 1971 het si ne Schauspiiluusbildig am Bühnestudio Züri gmacht.. Dert isch si zwaimol mit em Emil-Oprecht-Bryys uuszaichnet wore.
Ire erscht Engaschmänt het si z Züri am Theater am Neumarkt iberchuu. 1971/72 het si am Theater Bade-Bade gspiilt, unter anderem d Eve in Der zerbrochene Krug vum Heinrich von Kleist, d Marie in Woyzeck vum Georg Büchner, d Thekla in Bürger Schippel vum Carl Sternheim, d Eliante in Der Misanthrop vum Molière).
Vu 1972 bis 1974 het si zum Ensemble vum Stadttheater Basel gheert, wu si unter anderem d Natascha in Nachtasyl vum Maxim Gorki (Reschy: Jan Kacer), d Jessie in Der Preispokal vum O’Casey (Reschy: Karl Wesseler), d Hedwig in Die Wildente vum Hendrik Ibsen (Reschy: Herbert Kreppel), d Elisabeth in Die Vermessenheit oder Das Schicksal Frankensteins vum Peake (Reschy: Daniel Spoerri), d Luise in s Schillers Kabale und Liebe (Reschy: Werner Düggelin), d Celia in Volpone vum Jonson (Reschy: Kacer), d Irina in Drei Schwestern vum Anton Tschechow (Reschy: Kosta Spaic) un d Angélique in s Molières Der eingebildete Kranke (Reschy: Max Peter Ammann) gspiilt het.
Gaschtspiil het si ghaa an dr Bihne vu dr Stadt Bonn, wu si 1975 d Karoline in Kasimir und Karoline vum Ödön von Horváth (Reschy: Hansjörg Utzerath) gspiilt het, an dr Landesbühne Hannover (1977/78 d Alkmene in Amphitryon 38 vum Giraudoux un d Lavinia in Trauer muss Elektra tragen vum O’Neill), am Rheinische Landestheater z Neuss (d Susanne in Halbwelt vum Alexandre Dumas), am Stadttheater Konstanz (d Titelroll in Die Kameliendame vum Dumas), an dr Burgfeschtspiil Jagschthause (1981 d Maria in s Goethes Götz von Berlichingen, Reschy: Peter Jacob, d Bianca in s Shakespeares Der Widerspenstigen Zähmung, Reschy: Ellen Schwiers, 1983 d Adelheid in s Goethes Götz von Berlichingen, Reschy: Joachim Hess, un d Mrs. Page in s Shakespeares Die lustigen Weiber von Windsor, Reschy: Joachim Hess), am Atelier-Theater Bärn, am Badische Staatstheater z Charlsrue (1988 d Isabella in s Shakespeares Maß für Maß), am Theater am Neumarkt Züri (1989 d Clara in dr Schwyzer Erschtuffierig vu Clara S. vu dr Elfriede Jelinek, Reschy: Gudrun Orsky), bi dr Zürcher Summerfeschtspiil vum Bernhard-Theater uf dr Hoche Promenade z Zürich (1994 d Olivia in s Shakespeares Was ihr wollt, Reschy: Helmuth Fuschl) un am Theater Basel (1996 d Lill Seidler in dr Schwyzer Erschtuffierig vu Vinny vum Klaus Pohl, Reschy: Herbert Schmidt-Rahmer).
Iri erscht Filmroll het si anne 1972 an dr Syte vum Hansi Kraus in dr Musikkumedi Meine Tochter – deine Tochter ghaa. Im Fäärseh het mer si zum erschte Mol anne 1974 chenne sääne, wu si d Titelroll in dr Verfilmig vum Buech Die Bettelprinzess vu dr Hedwig Courths-Mahler ibernuu het. Anne 1976 het si d Gisela in Das Brot des Bäckers vum Erwin Keusch gspiilt un 1978 d Ingrid in Das zweite Erwachen der Christa Klages vu dr Margarethe von Trotta. Derzue het si verschideni anderi Film- un Färnsehrolle ghaa, unter anderem in dr Krimiserie Ein Fall für zwei un in dr Familieserie Die Aubergers.
Au iri Schweschter Dorothée Reize isch Schauspiileri. D Silvia Reize isch mit em Basler Sportschurnalischt un Medienunternämer Hans-Ruedi Ledermann († 2004) ghyrote gsii un het e Suhn ghaa. D Silvia Reize isch am 19. Juni 2012 im Chrankehuus gstorbe, nodäm si uf dr Stääge gheit gsii isch.
Bad Sulzbach
(Bàd) Solzbàch oder Solzbe (IPA: /; frz. Soultzbach-les-bains, dt. Bad Sulzbach) esch e frànzeesche Gmein em Arrondissement  em Owerelsàss (Haut-Rhin). Soltzbach esch a Metgled fom Kommunalverband.
Ortskond (Geographi)
Solzbach esch e gleins Dorf an d'r Elssasisch Wistràss, 6 km eschtlich fò Menschd'r òn 14 km weschtlich fò Kolm'r.
Dorìch d'r Ort fliassd d'r Krabsbàch òn d'r Rùnsbàch.
Nochb'rortschàfda sen Wàsserburig, Grischbàch un Wihr.
Gschecht
Di erschd Erwahnung vo Soltzbàch esch fo anno 1211 as Sulcebach. Dr Nammensbestanddaïl Sultz- esch fod'r Salzgwinnong uffem Soltzbàcher Bann ab.
D'Herra fo Hattstatt han um 1275 s'Dorf befeschdigt un Solzbàch esch a Stad wora. Nochem Üstarwa von da Hattstätt'r um 1585 han die Erwa, die Schauenburger, d Borig in a "Bad Hotel" umgwandeld. D Solzbàcher Bäder sin 1615 ereffnet wore un sen em 17. un 18. Johrhondert fon ganz Europa bereisd wora, als Kür- un Freizitort. Bi der Dorfgränza zwescha Solzbàch un Gawerschwir findener d'r Schrankenfels, a Burg, wo am Afang vom 13. Johrhundert fon der Herra fo Gawerschwir gaboïa wora esch. Em 14. Johrhondert het d'r Schrankenfels de Herra fo Hattstatt ghert un esch em 15. Johrhundert zersdert wora.
Ditsch
Die Derfer mit weniger als 2000 Inwohner wärda vom Maire un zwei àdjüa rejirt, medem a Gemeindrod fo 10 gewäldi Inwohner. Bi d'r Verabschidung vom Hüshalt koma oï die 10 wechdigsta Stirzahler dazu, um's Budget zo wähla.
D'r Maire un a Gemeidarot word fom Bezirksleiter ernant, dar Bezirksleiter esch a sous-préfet fer a Dür fo 6 Johr.
Üsnahmswis ka a Maire oi net usem Gemeiderat seh. Die Gemeidarotssetznga sen net äffentlich, üser wann's d'r Gmeindarot anderscht entscheida düat.
Hetzodaïs esch es anderst arum.
Vuiteboeuf
Vuiteboeuf (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Vuiteboeuf lyt am Fueß vum Jura. Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf an dr Stroß Yverdon-Sainte-Croix un dr Wyler Peney. D Gmaiflechi umfasst 49,4 % landwirtschaftligi Flechi, 42,7 % Wald, 7,6 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Vuiteboeuf isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1028 as Vaitibo.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 16,5 % gläge.
Religion
53,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 %, CVP 0,9 %, FDP 9,7 %, GLP 5,4 %, GP 14,0 %, SP 17,4 %, SVP 33,8 %, Sunschtigi 6,8 %.
Dr Burgermaischter vu Vuiteboeuf isch dr Georges Karlen (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Societad Retorumantscha
D Societad Retorumantscha (SRR) isch e kulturelli Organisazioon im Bündnerland. Si tuet sech für s Bünderromanische ysetze und isch z Chur dihei.