cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Südwalserdeutsch
Schbroochwiseschafdligi Literatur
(Wyteri Literatur findt mer au ùnder dr ainzelne Mùndart-Artikel.)
Kanton Le Saulnois
Dr Kànton Le Saulnois (dütsch Kanton Salzgau) ìsch e Kànton ìm Arrondissement Château-Salins ìm frànzesche Département Mosel ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 135 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Château-Salins.
Andlau
Àndlöi (frz. Andlau, dt. Andlau) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Àndlöi lijt àm Füeß vun dr Vogese àm weschtliche Rànd vun dr Owerrhinewene. Durech d Ortschàft fließt dr Àndlöi.
Kontrabass
Dr Kontrabass (o Bassgiiga, Abk.: Kb.) isch s tüüfschte und gröschte Striichinstrumänt und wörd us verschedana Arta vo Holz, meischtens Rottanna- und Ahorn-Holz, gmacht. Er hät entwedr vier odr füüf Saita ((1H –) 1E – A – D – G), wo met amna Boga gschtreha wören odr o met da Fingr zopft. D Kontrabäss wörden vo Kontrabassbauer hergschtellt, wo dr Bruaf Giigabauer glernt händ, sich abr net no met da klina Inschtrumenta bis zom Cello befassend.
Andlau
Geogràfi
D Nochbergmeine sìn Bàrr, Mìttelbarige, Äschhoffe, Batschwiller, Risfald, Erlebàch un Hoowàld.
Gschìcht
Àndlöi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 10. Johrhundert àls Andelaha.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kontrabass
Ufbau
D Kontrabäss wiisend Element vo dr Gamba und vo dr Giiga uf, sodass ma net genau säga ka, i welhe Famele sie ghören.
Andlau
Verwàltung
vun Àndlöi ìsch. Àndlöi ghert zem Kommünàlverbànd.
Kontrabass
Ufbau
S git o verschiedene Usfüahrega met meh odr weniger schtarka Iiflöss vo dr aana oder andera Sita, zom Bischpiel statt em Schnegg wia bir Giiga an Lööwakopf wia bir Gamba.
Andlau
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àndlöi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schwyz (Ort)
Schwyz (früehner Schwiz; Ussprooch []) isch en Ortsdeil vo dr Iiwohnergmeind Schwyz im Kanton Schwyz.
Geographii
Schwyz lit uf ere Höchi vo 516 m.ü.M. (Dorfplatz) am Südhang under de Mythe zwüschen em Lauerzersee und Vierwaldstettersee.
D Gmeind Schwyz setzt sich us den Ortsdeil Schwyz, Rickebach, Ibach und Seewe zsämme. Dr Ortschaft Schwyz sälber sait mä au Fläcke Schwyz. Die drei übrige Ortsdeil wärde au as Filiale bezeichnet, also Filiale Ibach, Filiale Seewe und Filiale Rickebach. Alli Ordsdeil füehre, au wenn si hüte mitenander verwachse si, e dörfligs Eigeläbe, hai au ihri eigene Chillene und Wappe. Drnäbe git es no Wiiler, wo jede von ene eme Ortsdeil zuegewiise worden isch.
20. September
Dr '''20. Septämber''' isch dr 263. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 264. in Schaltjohr), dodermit blybe no 102 Däg bis zum Änd vum Johr.
Nemeter
Name
De Name vom Volch isch Gallisch und bidütet »die vom Hailige Hain« (gall. nemeton; altsächs.: nimidas; lat. nemus »hailige Hain«).
Gschicht
D Nemeter sind im Joor 71 v. Chr. zäme mit de Triboker und de Vangione und andere Stämm mit em Ariovist öber de Rhii choo und i Gallie iigfale. Ahand vo de Archäologii hend si aber erst i de erst Hälfti vom 1. Jh.n. Chr. Land vo de Mediomatriker westlich vom Rhii iignoo. Ere Vorot isch Noviomagus Nemetum (hüt: Speyer) gsii.
Kultur
Uursprüngli e germanisches Volch, hend si früe di galloromanischi Kultur agnoo und hend sich nöme gross vo de binochbuurte gallische Stemm underschide. Nebet de Veezucht und em Ackerbau hend si au vom Töpfere glebt.
Hauterive FR
Hauterive (patois [otaˈriva]; tüütsch Altenryf; alem. Auteryf) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Hauterive liit ùf rund, 8 km südweschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg im Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin ghööre d Dörfer Ecuvillens ù Posieux, d Wiiler Grangeneuve ù Le Faubourg, ù s Chloschter Alteryf (Hauterive), wa de Gmiin de Name gä het. Va de Gmiinflechi si 55,3 % landwirtschaftlichi Flechi, 30,3 % Waud, 12,8 % Sidligsflechi ù 1,7 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Hauterive si Villars-sur-Glâne, Marly, Arconciel, Gibloux, Cottens, Neyruz ù Matran.
Gschicht
D Gmiin isch zum 1. Jenner 2001 entstane us de Fusion va de Gmiine Ecuvillens ù Posieux. Ecuvillens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1137 aus Escuvilens, Posieux 1155 aus Posuos.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 11,6 % gläge.
Religion
82,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,8 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1646 Yywoner 86,5 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 9,8 % Tüütsch ù 3,7 % anderi Spraache.
De aut Friburger Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 33 va de 1646 Yywohner ggredt.
Johann Reinhold Forster
Dr Johann Reinhold Forster (* 22. Oktober 1729 z Dirschau, (Königlich Pröisse); † 9. Dezämber 1798 z Halle a.d. Saale) isch e vilsitig gebildete dütsche Naturwüsseschaftler und Entdecker in dr Zit vo dr Ufkläärig gsi. Er het au wichdigi Biidrääg zur Ethnologii gmacht. Si offiziells botanischs Autorekürzel isch „ J.R.Forst. “.
Lääbe
Dr Forster het an dr Uniwersidäät Halle studiert, isch in dr Gmäind Hochzeit evangelische Pastor gsi, het vo 1765 aa die dütsche Wolgakoloniste und d Gebiet vo de Kolonie erforscht, isch won er im Mai 1766 si Pastoreboste verloore het zrugg uf Dütschland und denn uf Ängland.
Wo dr Joseph Banks churz vor dr zwäite Südsee-Räis vom James Cook abgsäit het, isch dr Forster vo dr Admiralidäät als offizielle wüsseschaftlige Begläiter engaschiert worde. Är und si Soon Georg häi Daagebüecher gfüert, en ethnografischi und naturkundligi Sammlig aagläit und dr Georg het Hunderti vo Zäichnige gmacht. Mit dr Veröffentligung häi si en internazionale Ruef überchoo, si aber finanziell strapaziert bliibe und häi iiri Sammlig Stück für Stück müesse verchaufe. Dr Herzog Ferdinand vo Braunschweig het e Sammlig under de Freimuurer veraastaltet und d Familie het iiri Schulde chönne abzaale. Dr Forster isch im Novämber 1779 Brofässer für Naturkund und Mineralieforschig an dr Uniwersidäät Halle worde. Er het bis zu sim Dood im Joor 1798 z Halle gläbt und isch dört uf em Stadtgottesacker im Boge 44 begraabe worde.
Fondation Herzog
D Stifdig Fondation Herzog isch 2002 gründet worde und isch e Baasler Museum für d Gschicht und Entwigglig vo dr Fotografii und d Gschicht vo dr Industriigsellschaft in fotografische Dokumänt. Si bestoot brimär us dr Sammlig Herzog vom Peter Herzog, wo öbbe 300'000 Fotografie zelt. D Sammlig us Wärk us dr Pionierzit, us dr professionelle und dr künstlerische Fotografii und us Amatöörufnaame zäigt alli Technike, wo sit dr Erfindig vom Medium verwändet worde si, und umfasst dr Zitruum vo 1839 bis öbbe 1970.
D Bezäichnig as «Laboratorium» söll dütlig mache, ass d Instituzioon «im umfassendste Sinn und Usmass dr Usenandersetzig mit em Medium Fotografii dient, wo immer wääsentliger wird».
Montserrat (Begriffsklärung)
Montserrat (katalanisch für „gsägte Bärg“) isch dr Name vo:
Montserrat isch dr Name vo folgende Persone:
Rhätische Bahn
Di Rhätisch Bahn isch d Bahngsellschaft, wu für ä Kantuu Graubündä zueschtändig ischt. Si het ä meterspurigs, vermaschts Liniänetz uhni Zaastange unter sich. D Äschiniöre hend s verschtande, mit Chehrtunnel Höhediffäränze z überwinde.
Sit Juli 2008 ghöret d Albulabaan vo Thusis uf Sammoritz und d Berninabaan vo Sammoritz uf Tiran im Veltlin zum UNESCO-Welteerb.
Bis im Jahr 1925 isch s Autofare im ganze Kantuu verbotä gsi. So het mer ä Konkurs vu dr Rhätische Bahn wellä verhindärä.
Vo Landquart uf Davos
Dr Gründervater vo dr Bahn isch dr Willem Jan Holsboer gsi. Er isch a Holländer gsi, wo z Davos gwont het. Dr ehemalig Seemaa und Kaufmaa het s verstanda, Iihaimischi us em Prättigau für da Bau vo dr Iisabahnlinia Landquart-Davos z gwünna. Am 7. Februar 1888 isch d Schmalspurbahn Landquart-Davos AG gründet worda.
Das dia Bahn ohni Zahrad und Spitzkehrana exischtiart, isch nid z letscht dr erfolgriicha Gotthardbahn z verdanke. Z Kloschters hets am Aafang no a Spitzkehri gha, doch dia isch dänn uufghoba worda.
Au d Expansion in anderi Regiona vom Kanton Graubünda goht wiitgehend uf Plän vom Jan Willem Holsboer zrugg, so dass dr Firmanama im Johr 1895 uf Rhätischi Bahn umgänderet worda isch.
Diversi Erwiiterige
Vu Davos uus isch d Bahn uf Filisur wiitergfüehrt wordä. Dr zwüschet ligget 19 Kilometer. Deet isch de berüehmt Wiisner Viaduggt. De Streggänabschnitt ischt im 1919 eleggtrifiziert wordä.
Au am andere-n-Änd vu dr Landquart-Davos-Bahn isch buut wordä. Z Landquart und z Chur het di Rhätisch Bahn gmeinsami Bahnhöf mit de SBB und dadrmit mit dr äinzige normalspurige Liniä im Bündnerland. Zwüsche Chur und Domat/Ems gits nuch es Driischinägläis, damit normalspurigi Güeterzüg chänd bis zur Ems-Chemie fare. In Riichenau verzwiigs sich d Bahnliniä. Di äint Streggi füehrt em Vorderrhi nache bis uf Disentis, und det gits ä Fortsetzig unter dr Matterhorn-Gotthard-Bahn. Dr Glacier-Express isch ä diräggte Schnällzug vu Sankt Moritz bis uf Zermatt. Di anderi Liniä füehrt em Hinterrhii nache und ergit so ab Thusis d Albulabahn.
Berninabahn, Chur-Arosa-Bahn und Misoxerbahn
Im 1905 isch d Bernina-Bahngsellschaft ggründet wordä, mit em Ziil, ä Ysebahnlinie vu Sankt Moritz überä Berninapass bis uf Tirano im Veltlin z realisiärä. Diä Bahn isch i viär Etappä eröffnet wordä: am 1. Juli 1908 zwüsche Pontresina und Morteratsch und au zwüsche Poschiavo und Tirano, am 18. Auguscht zwüsche Pontresina und Celerina und am 1. Juli 1909 zwüsche Morteratsch und Bernina Suot; de schwirigscht Abschnitt, de zwüsche Bernina Suot und Poschiavo, hends uf ä 5. Juli 1910 chänne bewältige.
Diä Bahn het vu Aafang aa massivi finanzielle Problem gchaa. So isch si i dr Ziit vum Zwäite Wältchriäg, im Jahr 1943, vu dr Rhätischebahn übernoo worde.
D Berninabahn isch sit em 7. Juli 2008 uf dr Lischtä vum UNESCO-Wältkulturerb.
Di Rhätisch Bahn het schu im 1942 d Chur-Arosa-Bahn und d Misoxerbahn übernoo. D Chur-Arosa-Bahn haltet z Chur uf em Bahnhofplatz und fart i dr Stadt wiä-n-äs Tram uf dr Strass. Ä berüehmts Buuwärch isch dr Langwies-Viadukt. Di ander Ändstaziuu isch Arosa im Schanfigg.
Di Misoxerbahn isch bis 2014 noch als Museumsysebahn bestande. Dr italiänisch Name ischt „Ferrovie Bellinzona-Mesocco“ (diä Bahnliniä verläuft im Italiänisch-Bündä und im Tessin). Im 1895 sind erschti Plän für sonä Bahn entstande. Im 1905 hend d Buuarbete aagfange, und am 6. Mai 1907 isch diä 21,4 Kilometer langi Streggi em Betriib übergii wordä. Diä Bahn ischt am Aafang nuch ä-n-äigeni Gsellschaft gsi. Am 28. Mai 1972 isch dr reguläär Personeverchehr, 2014 au d Museeumsbahn iigstellt wordä.
Albulabahn
Dr Jan Willem Holsboer het sich in re kritischä Fase für dr Buu vu dr Albulabahn iigsetzt, obwohl er urschprünglich e anderi Streggäfüehrig het wellä – bis is italienische Chiavenna.
Di ganz Albulabahn (D Albula isch ä Fluss, wu bi Thusis i Hinterrhii flüüsst) füehrt vu Thusis über dr Albulapass bis uf Sankt Moritz und ischt 61,67 Kilometer lang. Si ischt vum 1898 bis zum 1903 buut wordä. Si gchört wiä d Berninabahn sit em 7. Juli 2009 zum Wältkulturerb vu dr UNESCO.
Ä wichtigi Rollä hät si bim Buu vu de Bergeller Chraftwärch vum EWZ ab em Jahr 1958 gschpillt. Di Rhätisch Bahn het müese Tag für Tag um di tuusig Tonnä Zemänt über dr Albulapass uf Sankt Moritz transportiärä. Us dem Grund hends di sibe Ge 6/6 II-Loggene bschtellt.
Dur s Ängadin
Am 1. Juli 1908 isch dr Abschnitt zwüsche Pontresina und Samedä eröffnet wordä, gliichzitig wiä d Fortsetzig i d Morteratsch vu dr Berninabahn. Am 1. Juli 1913 isch au d Streggi vu Samedä bis uf Schuls fertig wordä. In Samedä stuht es Depo mit historischä Schinäfahrzüg. Det isch au dr gälb Personäzug vu dr Berninabahn.
Vereinatunnel
Dur ä Vereinatunnel füehrt di nüüschti Streggi vu dr Rhätische Bahn. S Projäggt het ä diräggti Verbindig vu Chloschters uf Sagliains im Underängadin vorgseh. Dr Grund isch gsi, ass dr Flüelapass im Winter nur mit Müe und Not het chänne befare wärde. Dr Bundesrat Leon Schlumpf isch ä Befürworter gsi, und dr Buu vu dem Tunnel isch in re Volksabschtimmig vum 22. September 1985 aagnoo wordä.
Uhni verschidäni Iisprache isch es nüd ggange. Am 19. November 1999 (a däm Datum wäge de Längi vo 19,11 km) isch dänn diä Streggi under em Patronat vum Bundesrat Moritz Löiäbärger eröffnet wordä. Sithär fared diräggti Züg vu Schuls uf Landquart und zum Täil bis uf Disentis. Ä speziells Aagebot sind d Autoreisezüg. Uf dr Staziuu Chloschters Selfranga und in Sagliains cha mer Privatauto uf spezielli Ysebahnwäge lade – ähnlich wiä am Lötschberg. Obwohls e Schmalspurstreggi isch, chönd au 2,5 Meter breiti Laschtwäge und Car verlade wärde. Dia mönd allerdings vor em uf d Bahn ufe fahre eri Sytespiegel zuechlappe oder abmontiere.
Codex Hammurapi
As Codex Hammurapi (au Kodex bzw. Hammurabi und Ḫammurapi) bezäichnet mä e Sammlig vo Rächtssprüch us em 18. Joorhundert v. d. Z. Si gältet as äins vo de wichdigste und bekanntiste literarische Wärk us em antike Mesopotamie und isch e bedütendi Kwelle vo überliiferete Rächtsornige in Käilschrift. Dr Teggst goot uf e Hammurapi zrugg, dr säggst Köönig vu dr 1. babylonische Dünastii. Er isch uf ere 2,25 m hooche Dioritstele, wo fast komplett erhalte isch überliiferet, und uf meerere Bruchstück vo Basaltstele und uf mee as 30 Abschrifte uf Doondaafele us em zwäite und erste Joorduusig v. d. Z. Au d Dioritstele sälber wird vilmol as „Codex Hammurapi“ bezäichnet. Si isch hüte im Louvre z Bariis usgstellt und isch, wie au d Bruchstück vo de Basaltstele, vo französische Archeologe in Susa gfunde worde, wo aane si im 12. Joorhundert v. d. Z. us Babylonie verschleppt worde isch. Dank dere guete Kwellelaag isch dr Teggst hüt vollständig bekannt.
Dr Teggst bestoot us öbbe 8000 Wörder, wo uf dr erhaltene Stele in 51 Kolumne mit je öbbe 80 Ziile in dr altbabylonische Monumental-Käilschrift ufgschriibe si. Mä chann en in drei Abschnitt iidäile: e Prolog vo öbbe 300 Ziile, wo die göttligi Legitimazioon vom Köönig beschribt, e Hauptdäil mit Rächtssetz, wo hützudags in 282 Abschnitt iidäilt wird, und en Epilog, wo öbbe 400 Ziile umfasst, und dä lobt d Rächtschaffehäit vom Köönig und forderet sini Noochfolger uf, dene Rächtssetz z folge. D Rächtssetz mache öbbe achtzig Brozänt vom ganze Teggst us und beträffe s Staatsrächt, s Liigeschaftsrächt, s Schuldrächt, s Eherächt, s Erbrächt, s Stroofrächt, s Mieträcht, s Veezuchträcht und s Sklaverächt.
Sit dass es 1902 zum erste Mol publiziert worde isch, beschäftige sich vor allem Assyriologe und Juriste mit em Teggst. Mä wäiss nonig genau was im Teggst si Sitz im Lääbe gsi isch, d. h. in welere Situazioon er entstande isch und was si Funkzion gsi isch. Am Aafang het mä aagnoo, ass es sich um e süstematischi Zämmefassig vo gältendem Rächt wurd handle (Gesetzeskodifikation), aber scho bald het s Widerspruch gege die Uffassig gee. Sithär diskutiert mä drüber, öb s sich um e brivats Rächtsbuech wurd handle, um Musterentschäidige, um Reformgsetz, um e Leerteggst oder äifach um e sproochligs Kunstwärk. Die Diskussione si au hüte no offe und hänge stark vom fachlige und kulturelle Hindergrund vo de Expärte ab. Au d Theologii het e groosses Inträssi am Codex Hammurapi, vor allem git s e Kontrowärse drüber, öb dr babylonisch Teggst in dr Bible rezipiert worde isch.
Immer wider wird dr Codex Hammurapi as s eltiste „Gsetz“ vo dr Menschhäit bezäichnet. Aber das cha mä sit dr Entdeckig vo de Kodex vo Ur-Nammu und Lipit-Ištar, wo no elter si, nüme sääge.
Danuvius
Danuvius isch de latinisch Name vom Fluss Donau, wo under dem Name meermols i römerzitlichi Inschrifte as Gott agruefe werd.
Inschrifte
Entlang vo de Donau sind meriri römerzittlichi Inschrifte gfunde wore, wo de Danuvius as Gott arüefet. Vo de obere Donau sind zwee Staialtöör gfunde wore, i aim werd de Flussgott zäme mitem römische Göttervater Jupiter aagruefe. Zwoo Inschrifte stamet us Budapest und e Inschrift vo Osijek a de Drau rüeft de Danuvius zäme mitem Flussgott Dravus aa.
Grieche, Daker, Gote
D Donau, wo im Underlauf Hister oder Istros ghaisse het, isch a de alte Grieche scho früe bikannt gsii und i de Theogonii vom Hesiod isch de Istros de Soo vom Okeanos und de Tethys. D Daker, wo im hütige Rumänie a de Donau gwont hend, hend bim Hister gschwore. S gliiche gelt för d Gote, wo de Danuvius (got. Δούναβις = *Donaws ) au as Rächer aagruefe hend und de gotischi Feldherr Gaina het sogär Römer em Fluss gopferet.
Belchentunnel
S Bölchedunäll isch es doplets Strossedunäll im Jura, a dr Gränze vo de beide Kantöön Baaselland und Soledurn i dr Schwiiz.
Geografy
S Dunäll goot noch bi dr Bölcheflue dur d Jurahauptchetti, wo a dere Stell wäge dr Erosioon zimli schmal isch. Vo oben uf däm Felse gseet me uf beide Syte d Autobaan grad bi de Bordaal undem am Bärg.
Es isch ä Deil vo dr Jurastreki vo dr Autobaan A 2. S Dunäll isch 3180 Meter läng und het zwoo Rööre, je eini für d Richtig vo Basel uf Egerchinge und umgcheert. S Nordbortaal ligt im Süde vo dr Basellandschäftler Gmeind Eptige. Dört isch grad bim Dunäll en Yfaart und en Usfaart. S Südportaal isch im Rickebachdaal bi de Hüüser vo Rychewil uf em Gebiet vo dr Soledurner Gmeind Häägedorf. Dört gid s kei Usfaart ussert für Wärch- und Rettigsauto, und es het no chlyni Parkblätz.
Vo Eptige goot e chlyni Näbestrooss höch überem Dunäll über d Kreete vo dr Jurachetti. Si chunt über d Challhöchi uf dr Südsyte vom Bärg uf Yflete abe. Und gäge Weschde goot vo Eptige us d Strooss übere Chilchzimmersaddel uf Schöndaal und Langebrugg, wo a dr Stroos vom Pass übere ober Haueschtei isch.
Bouprojäkt
Ane 1960 hend d Bouarbete für d Autobaan und die beide Dunäll agfange, am 16. Oktober 1964 hed me dr Durchschlag im Bärg gfyret, und im Dezämber ane 1970 isch s Bölchedunäll für e Autovercheer freiggä worde.
Wil dr Felse a däre Stell vom Jura nid nume us feschtem Gschtei, sondern au us weichem Material wie Gips und Leemschichte bestoot, hend sech d Innewänd vom Dunäll langsam veränderet. Vo 2001 bis zum Joor 2003 isch es drum gflickt worde.
Sid em 2015ni isch näbem alte Dunäll e Boustell in Betrib, zum no ne dritti Dunällrööre z mache, wo im Joor 2022 söll fertig sy. Mid dere chönd in Zuekumpft au wen men i eim Dunäll öpis muess schaffe immer zwoo Rööre für e Vercheer offe blybe. Und s dritte Dunäll wäär im ene Noodfall hilfrych, wil s zwüsche de drei Baane Kweerstolle git.
e modärni Legände: „ die Wyssi Frau“
I dr Zyt öppe vom 1980i bis zum 1983i hed me sech im Baselbiet mängmol e Gschicht verzellt von ere gschpässige Begägnig im Dunäll. Die Sach isch au i de Medie vo dr Schwiiz prichted und als Saag vo dr Regioon ufgnoo worde. Es sig vilne Autofaarer im Dunäll a Geischt erschyne, e Frau ganz mit wysse Chleider. Si heige nid gwüsst, wie die wäred dr Faart i ires Auto cho sig. Und si heig mid ne öppis gredt, me wüss nümm gnau was, vilecht wie zum se uf ne Gfoor ufmerksam z mache, si sig aber gly druf abe scho wider verschwunde gsi. Und das selle dozmol vil Lüt erläbt ha. Vo dere wysse Frau vom Bölche hend ane 2012 dr Jan Mühlethaler und dr Philipp Künzli en Churzfilm i dr Mundart gmacht.
Udern
Uderen (lothrìngisch; frànzeesch Oudrenne, ditsch Udern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Uderen lijt ìn me Sittedàl vun dr Mosel, 13 Kilometer nordeschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 167 un 310 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Derfel Breistroff-la-Petite (Kleinbreisdorf) un Lemestroff (Lemmersdorf).
Gschìcht
Uderen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 932 àls Udera villa (1200: Odern, 1384: Oderen, 1579: Oudern, 1594: Udern, 17. Jh.: Uderen, 1689: Oderen, 18. Jh.: Oudern, 1756: Oudrenne, 1869: Oudren, 1870: Udern, 1918:Oudrenne).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Breistroff-la-Petite un Lemestroff sìn ànne 1811 züe Uderen ingmeindet worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Uderen ìsch. Uderen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Uderen ghert zem Moselfrankisch.
Liste der natürlichen Satelliten
Des isch e meeglichst kompletti Lischte vu allene natürliche Satellite in unserem Sunnesystem. Si isch bi dr jewilige Planeete nooch dr Entfernig zum umchreiste Objekt sortiert.
Airbus A380
Dr Airbus A380 (Airbus-intärne Brojäktname Megaliner) isch e vierstrahlig Großruumfluugzyyg vum europäische Flugzyyghärsteller Airbus S. A. S. mit zwei durgängige Passagierdeck. Dr Diefdecker isch s grescht zivil Verchehrsfluugzyyg, wu bishär in Seriefertigung produziert woren isch. In dr Konzeptionsphase isch s Fluugzyyg Airbus A3XX gnännt wore. D Ändmontasch vum Fluugzyyg findet im franzesische Toulouse un d Kabinenuusrischtig im dytsche Hamburg-Finkenwerder statt. Dr Erschtflug vu däm Langstreckefluugzyyg isch am 27. April 2005 mit ere Maschine mit dr Wärchsserienummere MSN001 in dr Version A380-841 absolviert wore. Bishär sin 234 Fluugzyyg vu däm Typ bstellt wore. Di erscht Maschine isch am 15. Oktober 2007 z Toulouse an d Fluuggsellschaft Singapore Airlines ibergee wore un het am 25. Oktober 2007 ihre erschte Passaschierfluug ghaa.
Bstellige und Usliferige
Luut Airbus sind 215 vo insgesamt 317 bstellte A380 usgliferet worde.
Istellig vom Projekt
Der Airbus A380 isch du aber nid so guet verchouft worde wi erwartet. Underanderem isch das am Airbus A380-800 gläge. Bi däm het me nämlech d Dragflächine z gross konstrueier, damit me de der Airbus A380-900, wo wäsendlech länger wär gsi, z boue. Doch Airbus het die Variante vom A380 nie boue. So het sech der Airbus A380-800 nid ganz so efizänt la ysetze, wi sech das d Fluggsellschafte hei vorstellt gha. Nach däm d Fluggsellschaft Emirats ihri di bstellti Azahl a Flugzüüg redutziert het u Quantas im Undernäme mit teilt het, das si acht Airbus A380 nid wärde übernäh, het Aribus beschlosse der Bou vom A380 im Jahr 2021 yzstelle.
Zwürschefäll
S hett au bereits en Schtörfall mit ere A 380 von der auschtralische Fluggsellschaft Quantas geh, wo viel diskutiert worde isch: Dur en Defekt sind im Flug Trümmerteil fascht uff en Flügeltank prallt. Zuedem het denn bi der Landig nur ein Triebwärch Gägeschub geh, was dezue gfüehrt het, dass d Maschine erscht 150 Meter vom Pischte-Ende zum Stillschtand choo isch.
Alemannische Pflanzennamen (Deutsche Namen)
Zruck zum alemannische Wiktionary Alemannischi Pflanzenämme, gordnet no dr hochdytsche Nämme (alfabetischi Lischt). Di botanische un di hochdytsche Nämme gehn in dr Regle no Oberdorfer 1994.
Selbstähnlichkeit
D Sälbstähnlikeit im ängere Sinn isch d Eigeschaft vo Gegeständ, Körper, Mängene oder geometrischen Objekt, in grössere Massstäb, d. h. wenn si vergrösseret wärde, die gliiche oder ähnligi Strukture ufzwiise wie im Afangszuestand. Die Eigeschaft wird under anderem vo dr fraktale Geometrii undersucht, wil fraktali Objekt e hochi, mänggisch e perfekti Sälbstähnlikeit ufwiise.
Im wiitere Sinn wird dr Begriff au in dr Philosophii und de Sozial- und Naturwüsseschafte verwändet, für zum Strukture z bezeichne, wo in sich sälber verschachlet si und sich grundsetzlig wiiderhole.
Fraktali Geometrii
Von ere exakte (oder strikte) Sälbstähnlikeit isch d Red, wemm mä es Objekt cha unändlig vergrössere und immer wider die ursprünglig Struktur findet und nie en elementari Fiinstruktur. Exakti Sälbstähnlikeit isch praktisch nume bi Objekt z finde, wo mathematisch (z. B. mit eme iterierte Funktione-System) erzügt wärde. Bispile drfür si s Sierpinski–Dreiegg, d Koch-Kurve, d Cantor-Mängi oder, trivial, e Punggt oder e gradi Linie.
D Mandelbrot–Mängi und d Julia-Mängi si sälbstähnlig, aber nit im strikte Sinn. Strikti Sälbstähnlikeit impliziert Skaleninvarianz und loot sich under anderem mit Hilf vo de charakteristische Exponänte vom Potenzgsetz (Skalegsetz) quantifiziere, wo si druf basiert.
Natur
Bispil, wo real existiere, wäre d Verzwiigig vo Bluetgfäss, Bletter vo Farne oder Deil vom ene Bluemechohl (vor allem d Sorte Romanesco), wo bi einfacher Vergrösserig em Bluemechohlchopf sehr ähnlig si. Bi reale Bispil cha me natürlig nit bis ins Unändlige vergrössere, wie me s bi ideale Objekt cha. Au Abbildige us dr reale Wält wiise Sälbstähnlikeite uf, wo z. B. bi dr fraktale Bild– oder Donkompression usgnützt wärde.
D Widerholige bezeichne dr Ufruef oder d Definition von ere Funktion durch sich sälber, und si dorum sälbstähnlig.
D Sälbstähnlikeit isch e Phenomen, wo me hüfig in dr Natur gseht. E Zahl, wo kennzeichnend isch für d Sälbstähnlikeit, wo sich immer widerholt, isch dr Goldigi Schnitt.
Au d Trajektorie vom ene Wiener-Prozess si sälbstähnlig.
Anatomie
D Anatomii (us griechisch aná „uf“ und τομή tomé „Schnitt“) isch e Däilgebiet vo dr Morphologii. Si isch in dr Medizin bzw. Humanbiologii (Anthropotomii), Zoologii (Zootomii) und Botanik (Fütotomii) d Leer vom Ufbau vo de Organisme. Es wärde d Gstalt, d Laag und d Struktur vo Körperdäil, Organ, Gwääb oder Zälle undersuecht. Die pathologischi Anatomii befasst sich mit chrankhaft veränderete Körperdäil. Die mikroskopischi Anatomii befasst sich mit de fiinere biologische Strukture bis zur molekulare Eebeni und chnüpft an d Molekularbiologii aa. Die klassischi Anatomii verwändet e standardisierti Nomenklatur, wo uf dr latiinische und dr griechische Sprooch basiert.
Tenderlokomotive
È Tenderlokomotyv isch è Bauart von èrè Dampflok, bi dèrrè d Wasser- un Brènnschtoffvorräät in Bhälter uff dè Lok sèlber mitgfüürt wörrèd. Dè anderè Bauart sait mò Schlepptenderlok.
Alexander Frei
Dr Alexander Frei (* 15. Juli 1979 z Baasel) isch en eemoolige Schwyzer Fuessballspiler.
Tenderlokomotive
Bauwys
D Wasservorräät sin sich meischtens in sitlichè Tanks odder im Raamè dinnè, wo als Wasserkaschtè baut sin. D Kollè- bzw. Brènnschtoffvorräät sin in èm Aabaubhälter vor odder hinter m Füürerschtand.
Hans Thill
Lääbe
Dr Thill isch z Biil ufgwaggse. Er het z Häidelbärg Sprooche und Jura, Germanistik und Gschicht studiert. 1978 het er zsämme mit dr Angelika Andruchowicz, em Manfred Metzner, Ulla Tripp und Dorothea Lang dr Verlaag Das Wunderhorn gründet. Er het e Hufe Büecher us em Französisch übersetzt. Sit 2000 isch er Läiter vo dr Räije Poesie der Nachbarn – Dichter übersetzen Dichter, sit 2010 künstlerische Läiter vom Künstlerhuus Edenkobe. 2012 het er d Poetikvorlääsig an dr Theologische Fakultäät vo dr Humboldt-Uniwersidäät Berlin ghalte. Dr Hans Thill, isch au Beufdragte für »Writers-for-Peace« gsi, bis April 2017 isch er im Bresidium vom dütsche PEN gsässe.
Tenderlokomotive
Bauwys
D Alternatyvè zuè dè Tenderlokomotyv-Bauwys isch è Dampflok mit aaghängtem Schlepptender, è sognennti Schlepptenderlok, wo d Vorräät in èm separatè Schlepptender mitgschleikt wörrèd. Tenderloks sin bevorzuègt uff churzè Streggè ygsetzt worrè, demit nit unnötig Energy für dè Dransport vo dè Vorräät vobruucht wörd. Schlepptenderloks sin besser für längeri Dischtanzè geignèt, well vill mee Kollè mitgnõ wörrè chönnèd un uff dè Streggi keini odder nu wènnig Kollè gfasst wörrè muè. Èn witterè Vordeil vo dè meischtè Tenderloks isch, dass si in beidi Richtungè fascht glych guèti Laufeigèschaftè hèn un sèllèwäg a dè Ändpüngt vo dè Strèggi nit drüllt wörrè müèn.
Vo Nachdeil isch, dass durch s Uffbruuchè vo dè mitgfüürtè Vorräät d Riibungslascht un dõdemit au d Zugchraft abnimmt. Hüüfig wörrèd Tenderloks, wiè d DB-Baureiè 66, dõrum so konschtruyrt, dass èn möglichscht großè Deil vo dè Vorräät übber m hinterè Laufdrèègschtell aagordnèt isch, dèm sini Entlaschtung uff d Zugchraft èn gringerè Yfluss hèt. Uss sèllèm Grund sin hinter dè Kuppelräder aagordnèti Drèègschtell (also Achsfolgè wiè 1'C2' un 1'D2') bi Tenderloks hüüfiger als bi Schlepptenderloks. Bsunders uusbrägt isch sèll bi dè Engerth-Lokomotyvè.
Sowoll chlyni Rangyrloks wiè au schwèri Maschinnè für dè Güèterzugbedryb, Schnellfaarlokomotyvè mit Stromlinnièvokleidung un Maschinnè mit Mallet-Drybwärch sin i dè Tenderlok-Bauart baut worrè.
Präz
Geografii
Präz lait am öschtliche Abhang vum Heinzeberg un isch de nördlichst Ort am Heinzeberg. Näbem Huufedorf Präz bstoot de Ort uss de Wyyler Dalin (romanisch Dagliegn; 1236 m ü. M.) un Daschlinas (rom. Raschlegnas; 800 m nordöstlich vum Dorf; 947 m). Unterhalb vum Dorf sind d Ruine vo de Burg Heinzeberg.
Gschicht
Zum erschte Mool urkundlich erwäänt wird Präz 1290/98 als Paretz. D Burg Heinzeberg unterhalb vo Präz isch de Sitz vo de Landsherre gsi, zerscht vo de Vazer, deno de Werdeberger un de Rhäzünser. 1475 isch d Herrschaft ohni d Burg aa de Bischof vo Chur cho. Syt 1505 het Präz chilchlich zue Portein ghört. 1525 isch de Ort zum reformierte Glaube überträtte. 1709 sin di letschti Herrschaftsrächt vum Bischof ussgchauft worde. D Fahrstrooss isch 1904 fertiggstellt worde.
Syt em 1. Januar 2010 ghört di ehemolig politisch Gmeind zämme mit Cazis, Portein, Sarn un Tartar zur neue Gmeind Cazis, isch also e Frakzion vo Cazis.
Sprooche
Ursprüngli isch z Präz Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. Präz isch zwar die Gmeind am Heinzeberg, wo sich s Romanisch am lengschte het chönne halte, einewäg isch de yyheimisch Dialäkt hüt fascht ussgstorbe. D 90%-Schwelle isch scho bi de Volchszäälig vo 1880 chnapp mit 89,9 % unterstritte worde. No 1941 hen 58,7 % s Romanisch als Muettersprooch aagee; d Mehrheit hets 1960 verlore. 1990 hen no öbe 20 % aagee dass si Romanisch schwätze; 2000 sin es aber numme no 8 % gsi. De yyheimisch Dialäkt wird no vo ei bis zwei Dutzend Lüt gschwätzt, wo aber nümmi alli vor Ort wohne. No bis in d 1950er isch es in mangi Familie mit de Chinder gschwätzt worde un bis in d 1960er isch uff de Gass näbem Dütsche au Romanisch gschwätzt worde. Uss de 1980er wird deno aber berichtet:
D Schuel isch no im ganze 19. Joorhundert zweisproochig gsi. Debi het, im Gägesatz zue de meischte andre Gmeinde am Heinzeberg un im Domleschg, s Romanisch schynts en starchi Stellewärt gha. 1838 isch zwar im Schuelbericht au Dütschunterricht belait, aber no 1895 isch s Dütsch in de 2. oder 3. Klass numme als Fremdsprooch unterrichtet worde, un ersch in de 5. oder 6. Klass als Unterrichtssprooch yygfiert worde. Um d Joorhundertwendi isch aber numme no Dütsch unterrichtet worde. Au in de 1930er, wo vili Gmeinde in de Gegend 1-3 Stunde Romanisch in de Wuch yygfiert hen, isch mer z Präz numme bim Dütsche blibe. 1945 isch aber en romanische Chindergarte, e Scoleta, eröffnet worde. Gleitet worde isch d Scoleta vo de Anna Capadrutt, wo als e bsunders engaschierti Persönligkeit für s Romanisch gilt. 1950 het mer au wider e paar Romanischstunde yygfiert. Die Stunde sin im Verglych zue andri Gmeinde in de Gegend sehr übig gsi, wie de Mathias Kundert schrybt: „''Das Program der Unterstufe umfasste Gesang, Gedichte, Verse, Übersetzungen und bis in die 1960er-Jahre sogar Romanischschreiben. Es ist anzunehmen, dass zu Beginn der 1970er-Jahre in keiner anderen Gemeinde der Region noch so engagiert romanisch unterrichtet wurde wie in Präz.''“ Einewäg sin es immer numme hööggschtens 2 Stunde pro Wuch gsi, was d Romanischkenntniss nit het chönne noochhaltig feschtige. Hüt chönnte aber no vili ehemooligi Schieler einewäg no guet Romanisch verstoo. Wo d Anna Capadrutt im Joor 1979 d Arbet uffgee het, isch d Scoleta gschlosse worde, un au de Romanischunterricht isch nümmi wytergfiert worde.
Alexander Frei
Verein in dr Schwyz
Dr Alexander Frei hèt sy Karriere 1997 aagfange bim FC Baasel, won er sich aber nit hèt kenne dursetze. 1998 isch er zùm FC Thun in di zwaitheggscht Spiilklasse gwäggslet, aber scho ai Joor speeter isch er sym Trainer André Egli zùm FC Luzern gfolgt. An dr Syte vom Kubilay Türkyılmaz hèt er dert syni èèrschte NLA-Gool gschosse. Vu 2001 bis 2002 hèt dr Frei erfolgryych fir Servette Genf gspiilt.
Stade Rennes
In dr Winterpause vo dr Saison 2002/03 hèt er bim franzesische Club Stade Rennes ùnterschriibe. In dr Matsch derno isch dr Frei praktisch nie zum Yysatz koo. Är hèt nùme ai Gool erziilt und hèt ai Penalty verschosse. Zue dr Saison 2003/04 isch s z Rennes zuen eme Trainerwäggsel koo. Dr nei Trainer László Bölöni hèt dr Frei vilmol yygstetzt ùnd dää hèt sich defir mit 20 Saisongool revanchiert, wo ne zùm zwaiterfolgryychschte Goolschitz vu dr heggschte franzesische Liga gmacht hän. Eso dräffsicher isch usser em André Abegglen, em Stéphane Chapuisat ùnd iim no kai Schwyzer im Uusland gsii. Ai Johr speeter, in dr Saison 2004/05, isch er Goolschitzekeenig vo dr Ligue 1 worde.
Borussia Dortmund
Dr Alexander Frei isch zue dr Saison 2006/07 gege ne Ableessumme vo eppe 4,1 Millione Euro zùm Bùndesligaverain Borussia Dortmund gwäggslet, won ere e Verdraag iber vier Joor ùnterschriibe hèt. Scho in syyre èèrschte Saison hèt dr Frei mit 16 Gool e groosse Aadail am Glasseverblyyb vom BVB ghaa.
Wäg ere Hùftoperation im Mai 2007 ùnd zwai Muskelfasereriss im Spotsùmmer 2007 hèt er bis aafangs 2008 nimi fir dr BVB oder d Schwyzer Nationalmannschaft kenne spiile. Syy èèrschte Bflichtmatsch no syyre Operation hèt dr Frei zum Rùckrùndenùfdaggt geege dr MSV Duisburg ghaa, im Ländermatsch gege Dytschland am 26. März 2008 isch er in s Team vo dr Schwyz zrùggkeert. Syy èèrscht Gool no syyre lange Verletzigspause hèt dr Frei am 6. April 2008 im Matsch vom BVB gege Bayer 04 Leverkusen erziilt. Dert isch em in dr 87. Spiilminute dr zwischezytlig Uusglyych zùm 1:1 glùnge. Mit Borussia Dortmund isch dr Alexander Frei am 19. April 2008 im DFB-Pokal-Finale z Berlin gstande, wo d Mannschaft mit 1:2 no Verlengerig geege dr FC Bayern München verloore hèt.
Wattweiler (Begriffsklärung)
Wattweiler stoht fir
Alexander Frei
Borussia Dortmund
Wäg syyre Verletzig bi dr Europamaischterschaft 2008 hèt dr Frei dr Saisonstart vo dr Borussia in d Bùndesliga-Spiilzyt 2008/09 verbasst. Won er syy Verletzig wider uuskùriert ghaa hèt, isch er am 13. Septämber 2008 im Revierderby gege dr FC Schalke 04 zùm èèrschte Mool wider im Kader vom BVB gstande ùnd hèt do glyy zwai Gool gschosse. Insgsamt isch er bis zùm Saisonändi ùf zwelf Gool in 29 Matsch koo.
FC Baasel
Im Juuli 2009 isch dr Alexander Frei zùm FC Baasel gwäggslet, won er no als Jùùgedspiiler verloo ghaa hèt. Borussia Dortmund hèt fir dää Transfer e Ableessùmme vo rùnd 4,25 Millione Euro iberkoo. Scho in syym èèrschte Bflichtmatsch hèt er in dr 90. Minute dr 2:1-Siigdräffer gschosse im Matsch geege dr FC Sion. In dr glyyche Saison hèt dr Alexander Frei syy èèrschte Maischtertitel und mit em Cupsiig au s èèrscht Double. In dr Säsong 2010/11 isch er mit em FC Basel wider Schwizermäister worde, und het sälber 27 Gool gmacht und isch Goolschützeköönig worde.
Am 21. Septämber 2011 isch im Frei im Joggeli bim 6:0-Häimsiig gegen e FC Lausanne-Sport e Hattrick glunge.
2013 het dr Alexander Frei sinere Brofikarriere en Ändi gmacht und het bim FC Luzärn as dr nöi Sportsschef underschriibe. Am 11. April 2013 het er sis letschte Öiropacöpspiil gege Tottenham Hotspur gspiilt, wo Baasel im Benaltischiesse mit 4:1 gwunne het.
Nationalmannschaft
Dr Alexander Frei hèt am 24. März 2001 gege Serbie und Montenegro (1:1) in dr Schwyzer Nationalmannschaft debütiert. Mit zwai Gool im letschte Teschtspiil vor dr Euro 2008 gege dr Noochber Liechtestai hèt er dr bishärig Nati-Rekordschitz Kubilay Türkyılmaz (34 Dräffer) iberhoolt. 2005 ùnd 2007 isch er zùm Spiiler vom Joor gweelt worde. Wel bi Länderspiil e baar Mool vomene Dail vom aigene Pùblikùm uusbfiffe worden isch, hèt er am 4. Novämber 2010 syy Ruggdritt us dr Nationalmannschaft per Ändi Saison 2010/2011 ergleert.
Turnier
Dr Frei hèt fir d Schwyz bishär an drei groosse internationale Turnier dailgnoo: Bi dr Europamaischterschaft 2004 isch er mit dr Schwyzer Nati ooni Siig scho no dr Voorrùndi uusgschiide. Derzue hèt er im Matsch geege Ängland syy Geegespiiler Steven Gerrard aagspeizt ùnd isch derno fir dr rächtlige Turnierverlauf gspèèrt worde.
Bi dr Wältmaischterschaft 2006 isch d Nati erfolgryycher gsi; au dùr zwai Dräffer vom Frei isch d Schwyz bis in dr Achtelfinal koo, wo d Mannschaft aber geege d Ukraine im Pn#enaltyschiesse uusgschiiden isch.
In dr zwaijèèrige Voorberaitig ùf d Europamaischterschaft 2008 im aigene Land isch dr Frei vom Trainer Köbi Kuhn zùm neie Captain vo dr Nati ernännt worde, wo syy Voorgänger Johann Vogel us dr Nationalmannschaft uusgmuschteret worden isch. Scho im Ereffnigsmatsch vom Turnier geege Tschechie hèt er aber no dr èèrschte Halbzyt miessen uusgwäggslet wärde, wel er sich bimene Zwaikampf mit syym Geegespiiler Zdeněk Grygera e Verletzig vom Inneband im lingge Gnyy zuezoge ghaa hèt. Wäge däre Blessur isch er fir dr wyter Verlauf vom Turnier uusgfalle, wo fir d Schwyz wider mit eme Vorrùndeuus ùfghèèrt hèt.
Titel und Erfolg
Servette Genf FC Baasel
Eva Maria Leuenberger
D Eva Maria Löijebärger (* 1991) isch e Bärner Dichtere.
Lääbe
D Eva Maria Löijebärger isch 1991 z Bärn uf d Wält choo. Si het an dr Uni dört studiert und an dr Hoochschuel für Künst Bärn.SI isch zwäimol, 2014 und 2017, Finalistin am open mike Berlin worde. 2016 het si s Stipendium »Weiterschreiben« vo dr Stadt Bärn überchoo. Im Joor 2020 isch dekarnation as ersts Lüürikdebü mit em Baasler Lürikbriis uszäichnet worde, Im gliiche Joor het si au dr Litratuurbriis vom Kanton Bärn und dr Orphil Debübriis vo dr Stadt Wisbaade überchoo, und 2021 dr PoesieDebütPreis Düsseldorf.
D Eva Maria Löijebärger läbt z Biel.
William Hodges
Dr William Hodges (* 28. Oktober 1744 z London; † 6. Juni 1797 z Brixham, Devon) isch en änglische Mooler gsi.
Dr Hodges het dr James Cook an Bord vo dr Resolution uf sinere zwäite Südsee-Räis begläitet, u. a. uf Tahiti, d Tonga–Insle, Nöiseeland, dr Osterinsle und in d Antarktis.
Lääbe
Zrugg in Ängland het dr Hodges ghürootet, bald druf si Frau verloore und isch denn 1779 as erste brofessionelle Mooler uf Indie gange und isch dört säggs Joor lang bliibe. Denn isch er uf em öiropäische Kontinänt umegräist. Au si zwäiti Frau isch bald noch dr Hochzit gstorbe, und si dritti Frau, won er 1785 ghürootet het, het si Dood 1797 nume e baar Möönet überläbt. Zwüsche 1786 und 1794 het er as Mitgliid vo dr Royal Academy immer wider sini Bilder usgstellt.
Am Ändi vo de 1790er Joor het er sis ganze Vermööge im Bankrott von ere Bank in Dartmouth verloore. Dr Hodges isch am 6. Merz 1797 gstorbe, mä vermuetet an ere Überdosis vo Laudanum.
Zelle (Biologie)
E Zälle (‚ chliini Kammere, Zälle‘ altgriechisch κύττος kytos ‚Zälle‘) isch die chliinsti lääbigi Äihäit vo alle Organisme. Mä underschäidet Äizäller und Meerzäller. Wenn s Lääbewääse us e Hufe Zälle bestoot (Vilzäller), denn chönne Zälle zu funktionelle Äihäite verbunde si und Gwääb bilde. Dr menschligi Körper bestoot us meerere hundert verschidnige Zäll- und Gwääbtüpe. Evoluzionsbiologisch aagluegt und im Vergliich zu Äizäller chönne d Zälle vo Vilzäller zum grösste Däil nüm für sich elläi lääbe, und häi sich für en Aarbetsdäilig in Gwääb spezialisiert.
Grundlaage
Jedi Zälle isch en äigeständigs Süsteem, wo strukturell abgränzbar isch und sich sälber erhaltet. Si isch in dr Laag, Näärstoff ufznee und d Energii, wo in ene bunde isch, dur Stoffwäggsel usznütze. Nöiji Zälle entstöön, wenn sich Zälle däile. In dr Zälle het s Informazione für all iiri Funkzione bzw. Aktividääte. Zälle häi grundlegendi Fäigkäite, wo as Merkmol für Lääbe gälte, aber nit jedi Zälle het alli die Äigeschafte:
Pagny-lès-Goin
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Pagny-lès-Goin lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 200 un 266 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Oschte hàt dr Bànn Àndeil àm Flughàfe Metz-Nancy-Lothringe. Durich dr Sìde vun dr Gmein fiehrt d LGV Est européenne (Paris-Stroßburi).
Gschìcht
Pagny-lès-Goin ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 15. Jh. àls Paigney (1404 Pagney de leiz Going, 1429 Pargney de Liez Going, 1544 Pagni).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Pagny-lès-Goin ìsch. Pagny-lès-Goin ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Pagny-lès-Goin ghert zem Lorrain.
Hans Bickel
De Hans Bickel (* 8. Februaar 1957 z Blonay ob Vivis) isch en Schwyyzer Gërmanischt. Er isch Redakter am Schwyyzerischen Idiotikon gsy und drüü Jaar au dèm syn Scheffredakter, und a der Uniwërsitëët Basel isch er Titulaarprofässer gsy.
sys Läbe
De Bickel isch im Wältschland uf d Wält choo, wo syn Vatter und syyni Mueter – beed Bëërn stämigi, de Vatter aber mit Wadtländer Bürgerrächt – lächeswys es Puuregwëërb ghaa händ. Wenigi Jaar spööter isch d Familien i s Bëërner Seeland züglet, und de Bickel hät deete d Schuele bsuecht. Gstudiert hät er dänn Gërmanischtik, Etnologyy und Volchskund z Basel; s Lizänziaat hät er 1984 gmachet. Promowiert woorden isch er 1994 uf Aatraag vom Robert Schläpfer mit eren Aarbet über di Traditionelle Schiffahrt auf den Gewässern der deutschen Schweiz, wo uf de Daate vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyyz uufbout. Vorane, 1990, isch er aber na es Jaar z Amërika gsy, won er a der Purdue-Uniwërsitëët z West-Lafayette, Indiana, am Natural Language Processing Laboratory mitgschaffet hät. Ab 1991 isch er a der Uni Basel Assischtänt gsy, und vo 1993 bis 1996 hät er glyychzyytig under em Ruedolf Trüeb am Spraachatlas vo de tüütsche Schwyyz mittaa. Dezue anen isch er vo 1996 bis 2012 au Expërt für de Tüütschunterricht im Kanton Tessyyn gsy.
2005 isch de Bickel Redakter am Schwyyzerischen Idiotikon woorde, er hät deet d Stell vom Peter Ott übernaa. Mit ere Sammelhabilitazioon isch er 2006 a der Uniwërsitëët Basel Privaatdozänt woorde und 2012 händs en deet zum Titulaarprofässer ernännt. Vo 2019 bis 2022 hät er zäme mit dem Christoph Landolt s Idiotikon gläitet – de Bickel mit de Funkzioonsbizäichnig «Scheffredakter», de Landolt bi dëre vom «Redakzioonsläiter». Im 22i isch er pänsioniert woorde.
sys Schaffe
Am Schwyzerischen Idiotikon hät de Bickel zwäi groossi Projäkt uufgläiset: D Digitalisierig vom Wöörterbuech und s Semantikregischter. Bim zwäite gaats drum, en gschnälleren Überblick über di äinzelnen Artikel im Idiotikon z güne, wo ja im Originaal nöd ganz äifach z läse sind.
S wichtigscht Basler Projäkt isch s Wariantewöörterbuech gsyy: De Bickel hät vo 1997 bis 2004 und, für d Nöiuusgaab, namaal vo 2012 bis 2015 as Schwyyzer Läiter vom trinazionaale Projäkt Variantenwörterbuch des Deutschen ggamtet. I dëm Wöörterbuech gaats drum, das näbed em tipisch bundesrepublikaanische Woortschatz (de Töitonisme) au der ööschteryychisch (d Auschtriazisme) und de schwyyzerisch (d Helwetisme) – und drüberusen au dëë vo chlynere Länder mit ere tüütschspraachige Bivölcherig – läkikograafisch glyychbirächtiget presäntiert wird. Dezue ane isch er a verschidene Nationalfonds-Projäkt betäiliget gsyy, under anderem a Sprachen in der Schweiz (under em Robert Schläpfer, 1986–1989), am Schweizer Text Korpus (2004–2009, under der Annelies Häcki Buhofer; wird hütt am Schwyyzerischen Idiotikon wyytergfüert ) und am Wörterbuch der festen Wendungen und Wortverbindungen der deutschen Sprache (2009–2013, zäme mit der Annelies Häcki Buhofer).
Vo 2006 bis 2022 isch de Bickel de Läiter vo ortsnamen.ch – Datenbank der schweizerischen Namenbücher gsy, enere Plattform vo de Schwyyzer Ortsnamekund. Syt 2016 isch er au Projäktläiter vom Soleturner Namebuech (Solothurnisches Orts- und Flurnamenbuch). Voranen isch er lang Stiftigsraat für s Baselbieter Namebuech (Namenbuch der Gemeinden des Kantons Basel-Landschaft) gsyy, wo 2017 usechoo isch; d Stiftig isch drufaben uufglööst woorde. Und vo 2017 bis 2023 hät er as äine von Verträtter vo de Schwyyz im Ständigen Uusschuss für geograafischi Näme (StAGN) z Frankfurt am Main gwürkt.
Vo 2013 bis 2017 isch er für s Schwyyzerisch Idiotikon Mitgliid im Management Committee vom COST-Projäkt European Network of e-Lexicography (ENeL) gsyy – im ENeL hät s Idiotikon i de beeden Aarbetsgruppe Integrated Interface to European Dictionary Content und Retro-Digitized Dictionaries mitgmachet. Vo 2014 bis 2022 isch er na i de Projäktläitig vom histHub – Datenhub und Laboratory für Linked Open Data zu historischen Entitäten der Schweiz gsässe. Daa isch es näbet vilem andere drum ggange, d Glossaar vo de Schwyyzerische Rächtsquäle mit em Idiotikon z verbinde.
De Bickel isch syt 2017 de Presidänt vom Dudenuusschuss vom Schwyyzerische Veräin für di tüütsch Spraach (gwöndlichs Mitgliid isch er scho syt em 03 gsy). Das isch es Greemium, wo vo de Duden-Redakzioon z Mannheim reschpäktyyv hütt z Berlyyn offiziell as Verträtter vo de Schwyyz anerchänt isch und defüür sell luege, das s schwyyzerisch Hoochtüütsch au im Rächtschryybduden dinen isch. Zäme mit em Christoph Landolt hät er im Uuftraag vom Schwyyzerische Veräin für di tüütsch Spraach s Büechli Schweizerhochdeutsch zämegstelt, wo 2012 und duregschaffet namaal 2018 im Dudenverlag usechoo isch.
Wyter isch er sit 2016 Byraat vo der Internazionaale Gsellschaft für Dialäktology vom Tüütsch, sit 2019 Byraat vom Wöörterbuech vo de bairische Mundaarte z Ööschterrych (Wien) und sit 2020 Byraat vom Zäntrum für digitaali Läxikografy vo de tüütsche Spraach (Berlyn).
syyni Publikazioonen in eren Uuswaal
Schweizerisches Idiotikon und Sprachatlas der deutschen Schweiz
Monografye
Uufsätz
Usegäberschaft
Turm
E Durm isch e Bauwärk, wo mäistens seer vil hööcher isch as bräit oder lang, und wo mä dinne cha umelaufe.
21. September
Dr '''21. Septämber''' isch dr 264. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 265. in Schaltjohr), dodermit blybe no 101 Däg bis zum Änd vum Johr.
Turm
Dürm si vilmol stedtebauligi Dominante in ere Siidlig (in eme Dorf, ere Stadt etc.) oder uuffelligi «Landmarke» in dr Landschaft.
Montserrat
Montserrat isch en Insle in dr Karibik und ghört zu de Chliinen Antille. Politisch isch si e Überseegebiet vom Vereinigte Königriich.
Turm
Äigeschafte
E Durm cha für sich elläi stoo so wie öpe bi de Lüüchtdürm, oder den sind si e Däil vom ene gröössere Bauwärk wie z. B. e Chilledurm, e Gloggedurm und es Minarett und au d Dürm as Däil von ere Burg oder von ere Stadtmuure.
Montserrat
Geografii
D Insle lit südwestlig vo Antigua, südöstlig vo Nevis und nordwestlig vo Guadeloupe.
Henry Dunant
Dr Henry Dunant (* 8. Mai 1828 z Gämf; † 30. Oktober 1910 z Heide), Daufname Jean-Henri Dunant, isch e Schwiizer Gschäftsmaa und e Humanist vo christliger Brägig gsi.
Turm
Äigeschafte
Wie hooch e Durm baut wird, hängt mäistens vo sinere Funkzioon ab. Äini vo de wichdigste von dene isch, ass mä wit in d Umgääbig cha luege oder vo witem cha gsee wärde. Bischbil si Ussichtsdürm und Wachdürm, und Chilledürm und Minarett, wo no dr zuesätzlig ‚Vordäil‘ häi, ass dr Lärm, wo uf em Durm gmacht wird, witer äwäg cha ghöört wärde. Bi Wasserdürm sorgt d Hööchi vom Durm und d Gröössi vom Wasserreserwuar drfür, ass dr Wasserdruck in de Läitige usgliche blibt. Mänggisch feelt äifach dr Blatz und dorum baut mä in d Hööchi, wie bi Woondürm, oder mä wil ganz äifach zäige, ass mä cha hööcher baue as alli andere.