cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Württemberg-Hohenzollern
Gschicht
Am 18. Mai 1947 isch derno d Wahl zum erschte Landdag gsii, zytglych mit dr Abstimmig iber d Landesverfassig gsii, wu vu dr Berotende Landesversammlig uusgschafft woren isch. Konschtituiert het si dr Landdag uf dr Sitzig am 3. Juni 1947 im Chloschter Bebehause z Dibenga.
Am 8. Juli 1947 isch dr Lorenz Bock (CDU) zum Staatsbresidänt gwehlt wore. Näbe ihm hän zue sym Kabinett no segs anderi Minischter ghert. Dr Lorenz Bock isch am 3. Augschte 1948 gstorbe, sy Noofolger isch am 13. Augschte 1948 dr Gebhard Müller (CDU) wore, wu bis zue dr Grindig vu Bade-Wirttebärg am 25. April 1952 s Land regiert het.
Bi ire Grindig am 23. Mai 1949 isch Wirttebärg-Hauezollre Dail vu dr Bundesrepublik Dytschland wore. S Grundgsetz het in Art. 29 GG d Megligkait fir e Neigliderig vum Bundesbiet ghaa, „um zu gewährleisten, dass die Länder nach Größe und Leistungsfähigkeit die ihnen obliegenden Aufgaben wirksam erfüllen können“ ( Abs. 1 GG). Go ne Reglig dur dr Bund vermyde, hän d Länder Wirttebärg-Bade, Bade un Wirttebärg-Hauezollre am 24. Septämber 1950 e Probabstimmig un am 16. Dezämber 1951 e Volksabstimmig zur Verainigung duregfiert. In boode Abstimmig hän d Wehler*ne vu Wirttebärg-Hauezollre mit ere aidytige Meehait fir e Länderfusion gstimmt. S Land Bade-Wirttebärg isch deno am 25. April 1952 grindet wore.
Dr Landdag vu Wirttebärg-Hauezollre isch fir vier Johr gwehlt gsii; im Friejhohr 1951 hätt s also mieße ne Neiwahl gee. Wäg em blante Zämeschluss mit Bade un Wirttebärg-Bade isch d Wahlperiod aber dur e Verornig vum Staatsbresidänt Gebhard Müller bis zur Verainigung vu dr drei Länder verlengeret wore. D Verfassigsänderig, wu doderfir netig, gsii isch, isch vum, Stimmvolk zäme mit dr Volksabstimmig iber d Verainigung vu dr drei Länder am 9. Dezämber 1951 billigt wore. Si isch notwändig wore, wu s Bundesverfassigsgricht s Erscht Neigliderigsgsetz vum Bund fir uugiltig erklert ghaa het, wu ne Verlengerig vu dr Wahlperiod bis zum 31. Merz 1952 vorgsääne het.
Im verainte Land sin no uf em bishärige Biet vu Wirttebärg-Hauezollre dr Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre bildet wore, wu 1973 mit andere Bietszueschnitt in Regierigsbezirk Dibenga iberfiert wore sin.
Wigger (Fluss)
D Wiggere isch e Fluss, wo dur d Kantöön Luzärn und Aargau flüsst.
Geografy
Si isch e Näbefluss vo der Aare. Ihri Lengi isch 41 Kilometer.
Der Bach Änziwiggere foot bim Bärg Napf aa und louft dur s Tal uf Hergiswil bi Willisau abe. Dört chunt der Sytebach Buechwiggere derzue, und jetz heisst der Fluss nume no Wiggere. Er flüsst uf Dagmersölle, Reide, Brittnou und Zofigen abe und mündet zwüsche Rootrischt und Arbig i d Aare.
Arrondissement Colmar-Ribeauvillé
Geografi
S Arrondissement granzt ìm Norda àn s Arrondissement Sélestat-Erstein ìm Département Bas-Rhin, ìm Oschta àn s Bundeslànd Bàde-Wirttebari z Ditschland, ìm Sìda àn s Arrondissement Thann-Guebwiller un ìm Weschta àn s Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges ìm Département Vosges (Lothrìnga).
Sumatra
D Insle Sumatra (usgsproche Sumátra oder Súmatra; indonesisch Sumatera, Achinesisch Ruja) ghöört zu Indonesie, het e Flechi vo 473'481 km² und isch die säggstgrössti Insle uf dr Wält. In dere Flechi si die vorglaagerete Insle, wo zämme 50'000 km² grooss si, mit iibezooge.
Geografii
D Insle lit in ere Nordwest-Südost-Richdig, isch 1700 km lang und bis zu 370 km bräit. Dr Ekwatoor goot dur d Middi vo dr Insle. An dr Westküste lit s Barisanegebirg (Gunung Barisan) wo je witer mä gege Südweste chunnt, umso hööcher isch. Dr Gunung Kerinci isch 3'805 m hooch und es git non e baar anderi Dreiduusiger. Dank dr vulkanische Aktividäät in däm Gebirg het d Insle fruchtbars Land und moolerischi Landschafte (um e Tobasee ume). Die östligi Inselhelfti isch flach; uf fast dr Helfti vo dere Eebeni, wo bis zu 300 km bräit isch, het s Sümpf.
Maniotisch
Maniotisch (Μανιάτικα Maniátika) isch e griechische Tielekt, wo uf de Halbinsle Mani gredt werd. Er underschaidet sich starch vom Peloponnesische. Da hett scho de französischi Historiograph Georges Guillet de Saint-George im Joor 1675 bimerkt: »Le Grec vulgaire des Magnottes est beaucoup plus corrompu quʼailleurs.« (S Volks-Griechisch vo de Maniote isch vill verdorbener as anderi.).
Hugo Koblet
Dr Hugo Koblet (* 21. März 1925 z Züri; † 6. November 1964 z Uschter) isch eine vo de erfolgriichste Velorennfahrer us der Schwiiz. Zsämme mit siim Erzrival Ferdy Kübler het er in de 1950er Johr en unvergliichligi Velosport-Euphorii in der Schwiiz usglöst.
Maniotisch
Natüürli gits au Underschiid innerhalb vom Maniotische. Dezue chunnt no de Tielekt vo Cargèse (τὸ Καργέσι /Kargési/), e Dorf uf de französische Insle Korsika, wo vo Maniote - di maiste us Vítulo - gründet woren isch.
Aigeschafte
Zäme mitem Altathenische und em Tsakonische bildets e Tielektgruppe, wo sich vo allne anderne noigriechische Tielekt dütli underschaidet. Die drai Tielekt hend gmainsam, as s alti /y/ (υ), wo i de anderne Tielekt immer zomene /i/ woren isch, mengisch as /u/, selte as /iu/ realisiert werd (man. ξούλο /ksúlo/, ξύλο /ksílo/ "Holz" ; man. σούκο /súko/, ngr. σύκο /síko/ "Fiige"; man. χιούνου /chiúnu/, ngr. χύνω /chíno/ "güüsse"). Im Gegesatz vom Tsakonische, isch da /u/ kan dorische Archaismus, sondern en Entpalatalisierig vom /ü/.
Hugo Koblet
Sportligi Karriere
1946 het er si Profikarriere as Bahnvelofahrer agfange. Zwüsche 1947 und 1954 het er sämtligi Schwiizermeistertitel in der Einzelverfolgig uf der offene Rennbahn z Zürich-Oerlikon gwunne. In dere Disziplin isch er bi dr Wältmeisterschaft 1947 Dritte und in de Johr 1951 und 1954 zweimol Zweite worde. Er het d Strosse-Schwiizermeisterschaft 1950 gwunne, und denn won er dr Gino Bartali gschlage und as erste Nit-Italiäner dr Giro d’Italia gwunne het isch er in ganz Europa bekannt worde. Churz druf isch er Erste in dr Tour de Suisse worde. 1951 het er bim Grand Prix des Nations dr Fausto Coppi gschlage und im gliiche Johr het er d Tour de France gwunne vor em Raphaël Géminiani, wo d Bärgwärtig gwunne het. Dr Koblet isch in fümf Etappe Erste worde, het s gäle Liibli währed elf Etappe drait und isch bi dr Bärgwärtig Dritte worde.
Maniotisch
Aigeschafte
D Palatalisierig im Maniotische isch starch usprägt. Vor helle Vokääl wered Velar und zom Tail Dental palatalisiert: /k/ (κ) > /tš/č/; /nk/ (γκ) > /dž/ğ/; /g/j/ (γ) > /ž/; /ch/ (χ) > /š/; /sk/, /sch/ (σκ, σχ) > /śš/ (wo us zwee verschidnige sch-Luut bistoot!). (man. tšeratší, ngr. kiriakí "Sunntig"; man. žida, ngr. jída "Gaiss"; man. šóni, ngr. chióni "Schnee"; man. žáolo, ngr. diávolos "Tüüfel"; man. klišá, ngr. ekklisiá "Chile"). Au /l/ (λ) und /n/ (ν) wered palatalisiert.
Hugo Koblet
Sportligi Karriere
Das isch si grösst sportlig Erfolg gsi. Bi dr Tour de Suisse 1952 het er e Nierebeckientzündig übercho, und me het en gege si Wille mit Amphetamin behandlet, und das het e Härzklappe kaputtgmacht. Spöter isch er doch no zweimol Zweite bim Giro d’Italia worde (1953/1954), het d Tour de Suisse no zweimol gwunne (1953/1955), isch zweimol Erste bi dr Meisterschaft vo Züri worde (1952/1954), einisch bi dr Tour de Romandie (1953) und 1955 het er dr Schwiizer Strossemeistertitel gwunne. Das isch si letzt gross Erfolg gsi und 1958 het er ufghört.
Maniotisch
Aigeschafte
Witteri Luutgesetz sind (Uuswaal):
D Zaale luutet: 1: mía, éna; 2: δío (selte au žío); 3: trí, tría; 4: téssare; 5: péde; 6: éksa; 7: ftá; 8: chtú; 9: ená.
S Maniotische chennt drai Gschlechter (Feminin, Maskulin und Neutrum) und Singular und Plural. S het drai Kasus (Nominativ, Akkusativ, Genitiv), de Vokativ wo im Noigriechische no bruucht werd, feelt im Maniotische. D Zaalwörter 1, 3 und 4 wered noch em Gschlecht flektiert. Bim Verb werd s Futur mit νά /ná/ bildet statt ngr. θά /θá/.
Uf de Mani sind ono e paar alti Ortsnäme erhalte und zwoor i de dorische Form: Die beede Ortschafte Βίτουλο /Vítulo/ und Σκαρδαμούλα /Skardmúla/ nennt de Homer, wo Ionisch gschribe hett, i de Ilias: Οἴτυλος /Oítylos/ und Καρδαμύλη /Kardamýlē/. Die hüttige amtliche Forme sind vom Homer entleent und luutet offiziell /Ítilo/ und /Kardamíli/.
de Tielekt vo Cargèse
De Tielekt vo Cargèse het sich zom Tail mit anderne griechische Tielekt vermischt, well nöd ali Uuswanderer Maniote gsii sind. D Grieche vo Cargèse sind trilingual. I de Famili und underenand redets Maniotisch, sös aber Korsisch, wa en italienische Tielekt isch. Schriibe aber tüends Französisch, wa au d Schuelsprooch isch.
S Französische het fast kann Iifluss uf s Maniotische, degege wered immer mee korsischi Wörter uufgnoo, wie /speráro/ "i hoff".
Maniotischi Literatur
S Maniotisch cha is 16.Jh. zruggverfolgt were: e Brief vo de Maniote en Poopst Gregor XIII. usem Joor 1582 zaigt dütlichi Spuure vom Tielekt, da gelt au för de Brief, wo d Maniote ane 1618 em Duc de Nevers gschickt hend. Usem 19. und 20. Joorhundert sind maniotische Myrologie und Lieder öberliferet. De Stefano Stefanopoli, Pfarrer vo Cargèse, het 1860 e Parable i sim Tielekt gschribe.
Erforschig vom Maniotische
D Forschig het sich nu wenig mit em Maniotische abgee, und maist nume wenig Biispil uufgfüert. De Tielekt vo Cargese uf Korsika isch recht guet vom Gerard Blanken erforscht wore.
Jiddische Sprache
Verbräitig; Wescht- und Oschtjiddisch
S hischtoorisch Verbräitigsgibiet isch zum äinte s früenerig Häilig röömisch Rych gsy (aso öppe Tüütschland, Holand, Nordweschtfrankrych, Norditaalie, Bööme), dezue anen au Ungarn – daa hät mer überall Weschtjiddisch gredt. Zum anderen isch es s früenerig Königrych Poole-Litaue (aso öppe Poole, Litaue, Wyssrussland, Ukraine, Karpateboge), dezue ane spööter au Täil vo Rumäänie und Weschtrussland – deet hät mer Oschtjiddisch gredt. Im Mittelalter und i der eltere Nöizyt isch Weschtjiddisch d Literaturspraach gsy, aber im Zämehang mit der Assimilazioon im tüütsche Spraachruum hät sich s Zäntrum vom Jiddisch im Lauff vom 18. Jarhundert i Richtig Oschte verschobe, und s Oschtjiddisch hät s Weschtjiddisch as Literaturspraach abglööst. Wäret s Oschtjiddisch hütt na äxischtiert, isch s Weschtjiddisch im Lauff vom 19. und 20. Jarhundert uusgstoorbe. Im Zämehang mit Uuswanderig und Flucht hät sich s Oschtjiddisch ab em spaate 19. Jarhundert über di ganz Wält verbräitet.
Wescht- und Oschtjiddisch sind i vilem äänlich oder glych. De Hauptunderschiid isch, dass s Oschtjiddisch starch vo slaawischen Yflüss präägt isch; die aber gits im Weschtjiddisch fascht nööd. Und wil die slaawischen Yflüss ebe rächt grooss sind und all Biräich vo de Spraach aagönd (Woortschatz, Woortbildig, wie me sich uustruckt, Luutsischteem, Woortändige, Satzbou), sind d Underschiid halt glych rächt grooss. S git drum au e Diskussioon drüber, öb das würkli «di glych Spraach» isch und s es «Wescht-Oscht-Kontinuum» git – oder aber öb me nöd gschyder vo zwoo verschidene Spraache sett rede.
S hüttig Jiddisch
Schriftsteller, wo uf Jiddisch gschribe händ und schrybed oder wo anderi Literatur uf Jiddisch übersetzt händ, gits en Huuffe. Der Isaac Bashevis Singer isch i de nöd-jiddische Wält de bikanntischt; er hät 1978 de Nobelprys für Literatuur überchoo. Zytigen und Zytschrifte gits au hütt na: S Nöiyorker «Forwertß», wo 1897 as Tageszytig gründet woorden isch, isch 1983 in e Wuchezytig und 2016 in es Monetsjournal umgwandlet woorde, aber alewyl na e wichtigi Zytig für s sekuläär Judetum; syt em Früelig 2019 gits es si nu na digitaal. 1951 isch z Israel d Zytschrift «Lebnß-Fragn» gründet woorde, e sozialistischi Zytig für Politik, Gsellschaftsfraagen und Kultur; 2014 isch si ygstelt woorde. Für die sog. Ultraorthodoxe gits e ganzi Räie jiddischi Zytige wie «Der Jid», «Der Blat», «Di Zajtung», «Weker», «Di charejdische Welt» und «Mejleß» – ales jungi Gründige. «Der Algemejner Shurnal» degäge, au en ortodoxi Zytig, wo 1972 als jiddischs Blatt gründet woorden isch, publiziert sit 2008 nu na uf Änglisch.
S Jiddisch im alemanische Ruum
Im alemanische Spraachruum – im Elsis, im Badische und im aargauische Suurbtaal – hät me südweschtjiddischi Tialäkt gredt. Im weschtliche Mitteleuropa isch s Jiddisch groosstäils im 19. Jarhundert underggange, aber grad im alemanische Gibiet hät sichs na bis i s 20. Jarhundert ghebet, au wänns sich scho doozmaal mee und mee zruggzoge hät und alewyl mee nu na en Erinnerigsspraach gsy isch. Im Elsis und im Badische isch d Spraach schliessli mit de Mäntschen i de Nazizyt resp. em Völchermord a den europäische Jude töödt woorde; i de Schwyz sind di letschte «richtige» Sprächer i de 1970er Jaar gstoorbe. S hät im spaate 20. Jarhundert na ganz wenig Lüüt ggää, wo s Weschtjiddisch echli pflägt händ, nämli de Schwyzer Michy Bollag und der Elsäässer Claude Vigée (äigetli: Claude Strauss). Das sind aber nüme Mueterspraachler, sunder Lüüt, wo s Jiddisch us der Erinnerig gchäned oder wider gleert händ.
Erforscht woorden isch s Jiddisch im alemanische Ruum hauptsächli vo de Florence Guggenheim-Grünberg; d Familie vo irem Maa isch us em Surbtal choo. Si hät i de 1950er-, 60er- und 70er-Jaar e ganzi Räie vo Uufsätz drüber gschribe, dezue anen en Spraachatlas und es Wöörterbuech zämegstellt und au Toonuufnaame gmachet, wo uf Platten usechoo sind. Au für de Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz hät mer deet Uufname gmachet; im truckte Wäärch chömed die aber hööchschtens im Komäntaarfäld voor, wil s nöd alemanisch sind. En Übersicht über de hüttig Wüssesstand hät de Jürg Fleischer im Jaar 2005 publiziert.
Luut
Linguistischi Merkmaal, wo s Jiddisch vom klassische Mittelhoochtüütsch unterschäided, sind im Luutlichen under anderem d Entrundig, wo mer au im klassische Baseldytsch und anderen alemannische Tialäkt findt: kep ‘Chöpf’, iber ‘über’, und d Verdumpfig vo jedem /a/ i Deenigsposizioon > /o/ (aso nöd nu vo langem /a:/): ownt ‘Aabig/Oobe’, bodn ‘bade’, bord ‘Baart’. Wie im Nöihoochtüütsch sind di alte Diphthong monophthongiert und di alte Monophthong diphthongiert woorde: ajs ‘Ys’, hojs ‘Huus’, lib ‘lieb’, buch ‘Buech’. Alti Lengene (au sekundär entstandeni) sind ebefalls diphthongiert woorde: schnej ‘Schnee’, schejn ‘schön’ (über entrundets *schēn, entstanden us mhd. schœne), brojt ‘Broot’.
Im Standardjiddisch und im litauische Jiddisch sind all monophthongische Vokaal – /a e i o u/ – wie i de slaawische Naachberspraache churz, im Wescht- und im poolnischen Oschtjiddisch chönd s aber au lang sy. Im poolnischen und ukrainische Jiddisch sind ali alte /u/ zu /i/, ali alte /o/ i Deenigsposizioon zu /u/ und di mäischte /e/ i Deenigsposizioon zu /ej/ woorde; für buch, gut, kuschn ‘Buech, guet, en Chuss gää’ säit me deet aso /bix git kišn/, für ownt, bodn, bord ‘Aabig/Oobe, bade, Baart’ /uvnt budn burd/ und für gebn, nemen, teg ‘gää, Näme, Taag (Pl.) oder Tääg’ /gɛjbn nɛjmən tɛjg/ – die drüü Merkmaal bruucht au s klassisch Büünejiddisch (a de Schuel leert mer aber d Uusspraach /u/, /o/, /e/).
Woortschatz
Im Woortschatz faled die vile Wöörter us em Semitischen und Slaawische uuf (der Akuut git d Bitoonig aa, wän si nöd uf der eerschte Silbe lyt); au us em Romaanische häts e paar:
Woortbüügig
D Ändige sind zum Täil glych wie-n-im Tüütsch, zum Täil andersch. Us em Hebrääisch chömed d Plural ändige -im und -(e)ß, d Meerzaal vo ganew ‘Dieb’ isch aso öppe ganéjwim, die vo mazéjwe ‘Grabstäi’ mazéjweß. D Ändig -im wird sälten au a tüütschstämigi Wöörter aaghänkt: pojer ‘Puur’, Meerzaal pojerim, d Ändig (-e)ß sogaar ganz hüüffig: schteknß isch byspilswys d Meerzaal vo schtekn ‘Stäcke’. D Meerzaaländig -e gits im Jiddisch nööd (en uusluutends -e isch bi tüütschstämige Wöörter luutgsetzlich abgfalle; deet wos hütt voorchunt, häts bsunderi Gründ), defür isch d Ändig -(e)n bunders hüüffig und chunt au deet voor, wos es si im Schrifttüütsch nöd hät, öppe jorn, d Meerzaal vo jor ‘Jaar’. Au d Ändig -er chunt bi Wöörter voor, wo si s Schrifttüütsch nöd gchänt, öppe schtejner, d Meerzaal vo schtejn ‘Stäi’. Meerzaalbildig mit Umluut isch sogaar na hüüffiger weder im Alemanisch, und si isch au i slaawischen und e paar hebrääische Wöörter überträit woorde: ßod ‘Obschtgaarte’, Meerzaal ßeder (slaaw.), ponim ‘Gsicht’, Meerzaal penemer (hebr.). Verchlinereti Wöörter händ im Jiddisch e bsundere Meerzaaländig, wo i de tüütsche Mundaarte nu na wenig verbräitet isch, nämlich -ech, zum Byspil schtetl ‘Doorff, Stedtli’, Plural schtetlech.
E Spezialitäät vom Jiddisch isch, das es i der Adjektiv flexion bi de mändlichen und de wybliche Wöörter ekäin Underschiid zwüsched de starchen und de schwache Büügig git. Es ghäisst aso der grojßer man ‘de grooss Maa’ wie a grojßer man ‘en groosse Maa’; mit greßter frejd ‘mit grööschter Fröid’ wie mit der greßter frejd ‘mit de grööschte Fröid’; im Neutrum aber: doß klejne kind ‘s chly Chind’ gägenüber a klejn kind ‘e chlyses Chind’. Der Akkusativ vom mändliche bestimten Artikel isch mit dem Dativ zämegfale: Der Artikel vom indiräkten Objäkt im Satz ich gib doß buch dem frajnd ‘ich gibe s Buech em Fründ’ isch aso glych wie dää vom diräkten Objäkt im Satz ich se dem frajnd ‘ich gsee de Fründ’. Und de Genitiv, wo mer aber nöd vil bruucht, wird an formale Dativ aaghänkt und gaat alewyl uf -ß uus: dem manß buch, der frojß buch ‘s Maas Buech, der Frau Buech’ – dem isch ja äigetli de Dativ vo der und hät nöd en äigeni Form wie hoochtüütsch des oder alemanisch s.
Byspiltäggscht
Der Aafang vom Buech «Di wunderleche lebnß-baschrajbung fun Schmuel Abe Aberwo. Doß buch fun Gan-Ejdn» vom Itzik Manger (usechoo 1939) töönt esoo:
Bibliografy
I de Büecher, wo daa uufglyschtet sind, isch s Jiddisch i latynische Buechstabe gschribe. Das isch für d Spraach zwar gaar nöd tipisch, aber für die, wo sich äifach wänd es Bild vo dère Spraach mache, scho gäbig.
Gueti Übersichte:
Oschtjiddisch:
Weschtjiddisch uf alemanischem Bode:
Zytschrift:
Denaturierung (Biochemie)
Denaturierig bezäichnet e strukturelli Veränderig vo Biomolekül, wie zum Bischbil bi Protein (Äiwiss) oder vo dr Desoxyribonukleinsüüri (DNS), wo in de mäiste Fäll mit em Verlust vo dr biologische Funkzion vo dene Molekül verbunde isch. Bi dr Denaturierig blibt d Primärstruktur unveränderet.
E Denaturierig cha äntwääder wäge füsikalische oder wäge chemische Iiflüss bassiere. Bim Cheesmache zum Bischbil cha Milch füsikalisch dur Wermi denaturiert wärde, d. h. grünne, oder chemisch, wemm mä Lab drzue git.
Kabinett Nebenius I
S Kabinett Nebenius I isch vum 26. April 1838 bis zum 5. Oktober 1839 d Landesregierig vu Bade gsii.
Alois Burger
Dr Alois Burger (* 9. Novämber 1908 z Hàwenau; † 20. Mai 1959 z Neistadt isch e dytsche Haimetschriftsteller gsii.
Lääbe
Dr Burger isch z Eschinge uf s Gimnasium gange un het urspringle welle ne Gwerblehrer gee. S Studium an dr Tächnische Hochschuel z Charlsrue het er aber wäg dr all schläächtere wirtschaftlige Lag mieße abbräche un het si derno freiwillig zum Rychsarbetdienscht gmäldet. Noch em Zweete Wältchrieg isch er uf Bonndorf retuurchuu. Är het zeerscht in dr Steinasäägi gschafft. Im Mai 1953 het er schließli uf dr Chraisverwaltig z Neistadt aafange schaffe. Är isch au langi Johr Laiter vu dr Volkshochschuel Neistadt gsii.
In syre Neistedter Zyt isch e Großdail vu syne Wärch entstande. Är het vor allem uf Alemannisch gschribe, näbe Gedicht au Verzellige au Heerspiil un Theaterstuck. Mer chännt hit no sy Stuck „De Fazi… oder de Nazi?“, e Kumedi iber e Burgermaischterwahl, un „S’Jakobs Brünnele“, e Volksspiil iber d Wassernoot z Ebedinge, Di Badisch Zytig het zum 100. Geburtsdag iber en gschribe:
Dr Südkurier het anne 2009 zue sym 50. Dodesdag gschribe:
An dr Faasnet het er als uf em Landsrootsamt Reede ghalte. Är het si au fir d Dier un Bflanze vu dr Region inträssiert, het vun e Hufe au di wisseschaftlige Näme gwisst.
In dr letschte Johr het dr Burger am e Roman iber e Flichtlingsschicksal gschafft, het dä aber nimi chenne abschließe. Am 20. Mai 1959 isch er im Alter vu 50 Johr an dr Folge vu me Häärzschlaag gstoorbe.
Mönchaltorf
Mönchaltoorf (salopp au Mönchi, amtlich Mönchaltorf, früener Mönch-Altorff) isch e politischi Gmäind im Bezirk Uschter im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Mönchaltoorf liit südöschtlich vom Griifesee. Zue de Gmäind ghööred au na d Wiiler Burg, Brand, Lindhof, Wühre, d Exklave Hüüschbèèr (Heusberg) und e Huuffe Äinzelhööf. S Piet vo de Gmäind umfasst 65,5 % landwirtschaftlichi Flèchi, 11,4 % Wald, 14,4 % Sidligsflechi, 4,2 % Vercheersflechi und 0,5 % Gwässerflechi.
Gschicht
Mönchaltoorf isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 741 als Villa Altorf (872 Altorf monachorum).
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 13,5 % (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 9,6 %, CVP 1,1 %, EDU 3,8 %, EVP 3,7 %, FDP 12,7 %. GLP 11,5 %, GP 7,6 %, SP 18,1 %, SVP 30,8 %, Suschtigi 1,2 %.
Gmäindspresidäntin isch d Annemarie Beglinger-Vögeli (FDP, Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,5 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Mönchaltoorf ghört zue de Zürioberländer Mundarte.
Claude Vigée
Dr Claude Vigée (* 3. Jänner 1921 z Bischwiller, Elsass, àls André Strauss; † 2. Oktower 2020 z Paris) ìsch e Profasser fir frànzesischi Literàtür gsìì, wo au salwerscht uf Frànzesìsch, uf Elsassìsch und im Elsasser Jiddisch gschribe hàt. Ar hàt ìwer sìch gsait, ar sej „Jude und Elsässer, also doppelt Elsässer und doppelt Jude“.
Lawa
Àm 18. März 2000 ìsch in sinre Heimetstàdt Bischwiller s Kulturzentrum „Claude Vigée“ ingweit worre.
Wichtigschti Werike
Dr Claude Vigée ésch öi Iwwrsetzr vun Rainer Maria Rilke gsìì.
Savièse
Savièse (fp. [ʃaˈvjeʒə, ʃɑˈɛːʒə]; dt. Safiesch) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sittu im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Savièse lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Saint-Germain, Chandolin, Granois, Drône, Roumaz und Ormone. Vannr Ggmeindsflechi sint 22,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 15,2 % Wald, 3,9 % Sidligsflechi und 58,8 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Savièse ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Vor 1200 als Saviesi, 1224 Savisia
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,7 % glägu.
Religion
86,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,7 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Savièse ischt dr Sylvain Dumoulin (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 5341 Iwonru 93,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,5 % Titsch, 0,5 % Talienisch und 2,1 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Savièse gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Klassische Mechanik
Die klassischi Mechanik isch e Däilgebiet vo dr Füsik, wo bis zum Ändi vom 19. Jahrhundert witgehend vollständig usgarbäitet worde isch und sich vor allem mit dr Beweegig vo Körper befasst het. Die klassischi Mechanik isch dr Usgangspunkt gsi für d Entwigglig vo de modärne füsikalische Theorie wie dr Relatiwidäätstheorii und dr Kwantemechanik, wo ufchoo si, wil d Resultaat vo Experimänt mit de Konzept vo dr klassische Mechanik nid häi chönne erkläärt wärde. Bi füsikalische Vorgäng, wo mä relativistischi und kwantemechanischi Effekt cha vernoochlässige, cha mä mit dr klassische Mechanik aber seer genaui Vorhäärsaage und Beschriibige mache. Tüpischi modärni Aawändigsgebiet vo dr klassische Mechanik sin d Erodünamik, d Statik und d Biofüsik.
Formulierige
In dr klassische Mechanik git s verschiideni Brinzip wie mä Beweegigsgliichige ufstellt, zum beschriibe wie Körper sich beweege. Si entwiggle s zwäite Gsetz vom Newton und mache s allgemäiner. Beweegigsgliichige si Differenzialgliichige vo dr zwäite Ornig, wo mä noch dr Beschlüünigung cha uflööse und wo dr Ort und d Gschwindigkäit von ere Masse zu jedere Zit bestimmt.
Türlersee
Dr See isch rund 1.4 km lang und öppe 500 m bräit. Am südöschtliche Ufer liit en Campingplatz und s Schtrandbad Türle. Im Norde verlaat dr Fluss Reppisch de See. Widmet sich e Saag dr Entschtehig vom See, isch die jedoch viilmee uf en Felsschturz zruggzfüere.
Chor (Architektur)
In dr sakraale Archidekduur bezäichnet dr Choor, dr Choorruum, s Presbyterium oder dr Altarruum dr Blatz in de Chille, wo dr Hauptaltar dinn stoot. Früener het nume dr Klerus oder d Ordensgmäinschaft dört döfe s Stundegebät fiire. De Kleriker, wo in Kathedraale, Basiilike oder Ordenschillene Däil bi dr gmäinsaame Liturgii gsi si, säit mä Choorhere. Ursprünglig isch dr Choor – wie scho si Naame aadütet – dr Ruum für d Sänger vo dr Liturgii gsi. Dr Hauptaltaarruum vo dr Chille wird as capella maior bezäichnet (in dr Grafik isch dä Ruum gääl markiert) und sött vom Chor underschiide wärde.
Klassische Mechanik
D Gsetz vom Newton
D Gsetz vom Newton gälte as d Grundlaag vo dr klassische Mechanik. S zentrale Konzept vo dere Formulierig isch, ass Chreft iigfüert wärde, wo e Beschlüünigung vo dr Masse m verursache. D Beweegigsgliichig vo dere Masse wird bestimmt dur d Überlaagerig vo de Chreft \vec F_i, wo uf d Masse wirke:
Dr Lagrange-Formalismus
Dr Lagrange-Formalismus beschribt d Gsetz vo dr klassische Mechanik dur d Lagrange-Funkzioon L, wo für Süsteem mit eme generalisierte Potenzial und holonome Zwangsbedingige as Differänz us kinetischer Energii T und potenzieller Energii V gee isch:
Chor (Architektur)
Dr Begriff „Choor“ cha sich aber au uf en abgränzte Beriich vom Hauptaltaar äwägg bezie, öbbe as Nonnechoor.
Museen in Basel
Als Museum z Basel wärden e huuffe Museum in dr Stadt Basel und ihrem Iizugsgebiet zsämmegfasst.
Klassische Mechanik
Dr Lagrange-Formalismus
D Beweegigsgliichige bechunnt mä wemm mä d Euler-Lagrange-Gliichige aawändet, wo d Abläitige noch dr Zit t, de Gschwindigkäite \dot q_i und de generalisierte Koordinate q_i mitenander in Verbindig setzt:
Chor (Architektur)
E Choor cha d Bräiti vo äim oder meerereschiff ha und in dr Diefi äis oder meereri Joch umfasse. D Begriffe Binnechoor, Hoochchoor und Hooche Choor bezäichne bi meerschiffige Choorbaute dr inner Choorberiich, abgränzt vo de Siteschiff und em Choorumgang, wenn s swo äine git. Dr Chorumgang ghöört nit zum Choor im ängere Sinn, wil er nit nume für e Klerus do gsi isch. Es git aber au en erwitereti Definizioon, wo mönggisch in dr Archidekduur brucht wird. Noch deere schliesst dr Choor dr ganz Geböideflüügel ii, wo dr Hauptaltaar din stoot.
Klassische Mechanik
D Mechanik vom Hamilton
D Mechanik vom Hamilton isch d Formulierig, wo am allgemäinste isch. Si isch dr Usgangspunkt vo dr Entwigglig vo nöijere Theorie und Modäll, wie dr Kwantemechanik. Die zentrali Gliichig isch d Hamilton-Funkzioon H. Die isch eso definiert:
Museen in Basel
d Museumsgruppe
Si decke e wits Sammligsspektrum ab, dr Schwerpunkt von e bar dervo lit uf dr bildende Kunst. Si beherbärge e huuffe Beständ, wo international bedütend si.
Chor (Architektur)
Kwelle
«Chor» uf dr dütsche Wikipedia
Museen in Basel
d Museumsgruppe
Es sin öppe drei Dotzed Hüüser, ohni ass mä die heimatkundlige Sammlige in de Vorort wurd mitzele, und das isch en usserordentlig hochi Museumsdichti im Vergliich mit Stadtregione, wo ähnlig grooss si. D Basler Museum hai jöhrlig gege andertalb Millione Bsuecher.
Klassische Mechanik
D Mechanik vom Hamilton
Doodrbii si \dot q_i die generalisierte Gschwindigkäite und p_i die generalisierte Impuls. Wenn die potenzielli Energii unabhängig vo dr Gschwindigkäit isch und wenn d Dransformazioons-Gliichige, wo die generalisierte Koordinate definiere, nit vo dr Zit abhänge, denn isch d Hamilton-Funkzioon in dr klassische Mechanik dur d Summe us dr kinetische Energii T und dr potentielle Energii V gee:
Museen in Basel
d Museumsgruppe
Die Hüüser, won e wäsentlige, identitätsstiftende Deil vo dr Basler Kultur und Kulturpolitik usmache, chömme von ere private und staatlige Sammligsdätigkeit und Kulturförderig, wo bis ins 16. Johrhundert zruggoht. Die staatlige Museum vom Kanton Basel-Stadt si 1661 entstande, wo d Stadt und d Universität Basel s private Amerbach-Kabinett kauft hai und si die eltisti Museumssammlig vom ene bürgerlige Gmeinwäse, wo ununterbroche bis hütte bestoot.
Sit de 1980er Johr si deil Sammlige in Neubaute zuegänglig gmacht worde, wo as avantgardistischi Museumsarchitektur bekannt worde si.
Klassische Mechanik
D Mechanik vom Hamilton
D Beweegigsgliichige bechunnt mä, wemm mä die kanonische Gliichige aawändet:
Dr Hamilton-Jacobi-Formalismus isch e modifizierti Form vo dere Beschriibig, wo d Hamilton-Funkzioon mit dr Wirkig verchnüpft.
Lederstrumpf
Lääderstrumpf (änglische Originalditel The Leatherstocking Tales, hoochdütsch Lederstrumpf) isch e Romanzüklus vom amerikanische Schriftsteller James Fenimore Cooper (1789–1851). Er spiilt im Oste und im Middlere Weste vo de hütige Veräinigte Staate zur Zit vo dr Usenandersetzig zwüsche de Indianer und de Wisse, wo immer witer gege Weste vordrunge si, vom Chrieg zwüsche de Kolonialmächt Ängland und Frankriich in Nordamerika bis zum Aafang vom 19. Joorhundert, wo sich mee und mee Wissi im Landesinnere niidergloo häi.
Dr Züklus bestoot us fümf Bänd. The Pioneers (1823) isch as dr erst Band vo dr Lääderstrumpf-Serii erschiine, wo wältberüemt worde isch. Im Lauf vo fast 20 Joor si denn The Last of the Mohicans (1826), The Prairie (1827), The Pathfinder (1840), The Deerslayer (1841) uusechoo. In de Romään wird, wenn au nit in chronologischer Folg, dr Lääbenswääg vom Waldlöifer Natty Bumppo, wo as „Lääderstrumpf“ bezäichnet wird, beschriibe.
David Garrick (Schauspieler)
Sit 1749 isch dr Garrick mit dr Dänzere Eva Maria, geboreni Veigel verhürootet gsi, wo am 29. Februar 1724 z Wien uf d Wält cho isch. Z Floränz und z Wien isch si under em Künstlernaame „Violette“ as Dänzere und für iiri Tugendhaftikäit bekannt gsi, bevor si 1748 uf London cho isch.
Entfernung
S Wort Entfernung oder Entfernig bezeichnet
Preis der schwedischen Reichsbank für Wirtschaftswissenschaften in Gedenken an Alfred Nobel
Er isch zum eerschte Mal im Jahr 1969 verlie worde. Er unterscheidet sich vo de originäre Nobelpriise dur d Tatsach, dass er nöd vom Alfred Nobel, sondern nachträglich im Jahr 1968 vo dr Schwedische Riichsbank gschtiftet worde isch, wo die ires 300-Jahr-Jubiläum gfiiret hät.
D Empfänger vo dr Uuszeichnig werded im Verzeichnis vo de Nobelpriisträger vo dr Nobelschtiftig nu imene Aahang uufgfüehrt, iri Näme werded uf de Rand vo de Nobel-Medaille schtatt uf der Flächi iigraviert. D Verleihig findt im Rahme vo dr gliiche Veraaschtaltig schtatt, wo au de andere Priisträger im Schtockholmer Rathuus (Uusnaahm: Friedensnobelpriis, wo in Oslo verlie wird) all Jahr am Todestag vo Nobel am 10. Dezember d Uuszeichnig überreicht wird. S Verfahre vo dr Nominierig, Bedingige und Kriterie vo dr Priisvergaab, Priisgeld und dr Ablauf vo dr Verleihigszeremonie entschpräched ebefalls dene vo de andere Priis.
Kritik
De Wirtschaftspriis wird under anderem kritisiert, wil d Priisvergaab au als Prämierig vo beschtimmte wirtschaftspolitische Positione cha verstande werde. Die Kritik richtet sich schpeziell gäge d Vergaab a bis jetz sibe Mitglider vo dr liberale (vo Kritiker im Allgemeine als neoliberal gschumpfe) Mont Pelerin Society (Friedrich von Hayek, Milton Friedman, George Stigler, Ronald Coase, James M. Buchanan, Maurice Allais, Gary Becker), aso a öppe 10 Prozent vo allne Priisträger; de Erik Lundberg, de langjährig Präsident vom Komitee, wo d Priis vergää hät, isch ebefalls es Mitglied vo dere liberale Tankfabrik. Me mues aber au säge, dass di Wirtschaftsliberali de sogenannt Mainstream vo de Wirtschaftswüsseschaft bilded, drum tunkt anderi die Zahl nöd bsunders höch.
En andere Kritikpunkt isch di schtarch zahlenmässig Dominanz vo US-Amerikaner under de Empfänger. So sind sit 1969 36 US-Amerikaner uuszeichnet worde. De Vergliich isch aber fragwürdig, wil im gliiche Ziitruum 50 Nobelpriis für Medizin, 36 Nobelpriis für Chemii und 51 Nobelpriis für Physik a US-Amerikaner vergää worde sind. Di generell Kritik am Nominierigs- und Vergaabeverfahre vo de Nobelpriis trifft au uf de Nobelpriis für Wirtschaftswüsseschafte zue: d Priisträger werded vomene chliine Chreis uusgläse, d Underlage dezue underligged ere füfzgjährige Gheimhaltigsfrischt.
D Kritik am „Wirtschaftsnobelpriis“ isch au us de Reihe vom Alfred Nobel siine Nachfahre choo.
Heitersheim
Heitersche (amtlig Heitersheim) isch e Stadt im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg.
Geographischi Lag
Heitersche lit im Oberrhigrabe im Markgräflerland.
Stadtgliderig
D'Stadt bestoht us dr am Sulzbach entlang zogene Chernstadt Heitersche un em Ortsdeil Gallewiler.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Städtpartnerschafte
Die östriichisch Gmei Vandans isch sit 1991 Partnergmei vu Heitersche.
Indogermanische Ursprache
Konsonante
D Nasal *m und *n und di beede Liquid *r und *l chönd au silbisch uusgsproche were, si weered denn as *m̥ *n̥ *r̥ oder *l̥ notiert. Si chönnt au wie Vokääl de Too trääge. D Uussprooch vo de drai Laryngal isch umstritte. Allgimain werd aagnoo ass *h₁ wie s arabische Hamza oder s däänische Stød uusgsproche woren isch, aso e glottale Stop (IPA [⁠ʔ⁠]). *h₂ het vermuetli äänlich wie s Arabische Ain töönt, wo e stimmhafte pharyngale Frikativ (IPE [⁠ʕ⁠]) isch. Bi h₃ ischmer nöd sicher, vili Forscher nemet aa, ases e labiale hindere Frikatiiv gsii isch, velicht öppe [ḥʷ].
Vokääl
Grundsätzli hett s Urindogermanischi nume zwee Vokääl ghaa, nämmli *e un *o, denebet no *i und *u, wo mit *y bzw. mit *w zwai allophonischi Paar bildet, je noch de luutliche Umgebig. E Tail vo de Forscher postuliert au en *a, vili leenet da aber ab. Die Erschiinige chönd mit de Laryngaltheorii guet erchläärt were. För d Erforschig vom Germanische isch die aber nöd wichtig und dromm werd do no hüüffig e nöd laryngalischi Urform agee, deno hets im (spoote) Urindogermanische fööf Vokääl ge, *e, *o, *i, *u und *a und all hend chöne lang oder chorz sii. För d Erforschig vo de Anatolische Sprooche oder em Griechische und em Mykenische, e bonzezittliche Tielekt vom Griechische, isch die Laryngaltheorii enorm wichtig. Au Bsunderhaite im Armenische oder Albanische chönd mit de Laryngaltheorii guet erchlärt were.
Wind Gap (Pennsylvania)
Wind Gap (Pennsilfaanisch Deitsch : Gratdaal) isch e kleini Stadt im Northampton County im Bundesstaat Pennsylvania in de Vereinigte Staate vo Amerika. Si lit im Lehigh Valley un het 2,720 Iwohner (Stand: 2010).
Geografi
Wind Gap lit 228 m über em Meer, 34 km nördlich vo Allentown un 80 km südöstlich vo Scranton.
Di Stadt het e Flächa vo 3,63 km².
Kabinett Winter
S Kabinett Winter isch vum 29. Dezember 1830 bis zum 7. Merz 1838 d Landesregierig vu Bade gsii.
Katar
Katar (, im lokale golf-arabische Dialäkt Qiṭar) isch e Emirat z Vorderasie un lygt an dr Oschtkischte vu dr arabische Halbinsle am Persische Golf. S Land bstoht zum greschte Dail us ere Halbinsle, wu im Side an Saudi-Arabie gränzt. Vor dr Kischte im Nordweschte lyt s Chenigrych Bahrain. Vu Side no Norde giht s Land rund 180 Kilometer wyt, vu Weschte no Oschte 80 Kilometer. Zum Staatsbiet ghere au ne baar Insle. D Hawar-Insle im Weschte ghere zue Bahrein. Katar het au Seegränze mit em Iran im Norde un mit dr Verainigte Arabische Emirat im Oschte.
Katar het rund 2,7 Millione Yywohner, dodervu sin nume rund 10 % Staatsaagherigi vu Katar. D Meehait vu dr räschtlige 90 % vu dr Gsamtbevelkerig vum Land sin Arbetsmigrante, des isch di hegscht Quote an Arbetsmigrante in dr Wält.
Katar isch e autoriter regierti absoluti Monarchy. Staatsreligion isch dr Islam un d Scharia isch d Hauptquäll vum Rächt. D Mänscherächtslag im Land giltet as kritisch, vor allem Nidriglohnmigrante z Katar wäre zum Dail mänschenuuwirdig bhandlet.
Stickstoff
Stickstoff isch e chemischs Elimänt mit dr Ornigszaal 7 und em Sümbool N. Es läitet sich vo dr latiinische Bezäichnig nitrogenium ab (vo altgriech. νιτρον nitron „Laugesalz“ und γενος genos „Häärkumft“). Die dütschi Bezäichnig Stickstoff erinneret draa, ass molekulare Stickstoff Flamme uslöscht („verstickt“) oder ass in räinem Stickstoff Lääbewääse versticke. Im Periodesüsteem stoot s in dr fümfte Hauptgruppe oder Stickstoffgruppe und in dr zwäite Periode.
Katar
Topografy
Salzsimpf un Wieschtestraife dränne Katar vum Räscht vu dr arabische Halbinsle. D Salzbfanne – sognännti Sabcha – uf Meeresniwoo sin Relikt us dr Zyt, wu Katar no ne Insle gsii isch. Erscht dur e lychti Lupfig vum Land isch d Verbindig zum arabische Feschtland entstande. Us däne Simpf stygt no Norde s samft gwällt Bielland ufe, wu gängig isch fir ganz Katar. Dr hegscht Punkt vu Katar isch dr Bärg Qurain Abu l-Baul mit 103 m im Side. No Oschte goht s Land samft zum Meer aabe. S in dr Hauptsach flach Land isch bregt vu Grell- un Chiiswieschte. Sanddiine het s nume verainzelt, zmaischt an dr Kischte im usserschte Sidoschte. D Kischte wird vu verschidene langgstreckte Buchte glideret. Bsundersch an dr Oschtsyte sin e Hufe Koralleriff vorglageret.
Stickstoff
Elementar chunnt dr Stickstoff nume in dr Form vo zwäiatomige Molekül vor (molekulare Stickstoff, au Distickstoff, Summeformle N2); er isch mit 78 % dr Hauptbestanddäil vo dr Luft. In dr Ardkruste chunnt anorganisch bundnige Stickstoff sälte vor; vo Bedeutig isch er nume in Salpetervorkomme.
Im Lauf vo dr Evoluzioon het sich e Stickstoffkräislauf vo de Ökosüsteem usbildet: As Bestanddäil vo Protein und vile andere Naturstoff isch dr Stickstoff essenziell für Lääbewääse, won en im ene energiiintensive Brozäss (Stickstofffixierig) organisch binde und eso nutzbar mache. Das bassiert zum Bischbil enzymatisch am ene Eisen-Schwefel-Cluster, won e Kofaktor vom Enzym Nitrogenase isch.
Katar
Klima
Mit em gringe Johresniderschlag vu unter 100 mm ghert Katar zue dr druckeschte Landschafte uf dr Ärd. Wäg dr Nechi vum Persische Golf isch s Klima z ganz Johr schwiel, subtropisch un haiß. D Luftfychtigkait lyt je no Monet zwische 40 un 70 %. Im Summer sin Tämperature vu 45 °C kai Sältehait, im Winter sinke si uf durschnittli 17 °C. Grad in dr letschte Winter sin aber au Tämperature vu unter 10 °C vyl vorchuu. Vylmol wait dr drucke-staubig Nordweschtwind Schamal.
Mit Blick uf Naturkataschtrofe wie Vulkanuusbrich, Wirbelstirm, Ärdbidem, Deerine un dr Aastiig vum Meeresspiegel giltet Katar as ais vu dr sicherschte Länder vu dr Wält. Im Wältrisikobericht 2021 het s unter 181 untersuechte Länder s gringscht Kataschtroferisiko ufgwise.
Bernd Merkle
D Bernd Merkle (* 2. Januar 1943 z Esslenga am Necker) ischt a deitscher Schriftsteller, wo ondr andrem au Litradur em schwäbischa Dialekt – Kurzgschichda, Sketsch ond Gedicht – schreibt.
Aus seim Leaba
Dr Bernd Merkle ischt am 2. Januar 1943 z Esslenga am Necker als Soh vo-ma Gärtnermoischder uff d Welt komma ond en Gebbenga uffgwachsa, wo-nr au en d Schuel ganga ischt. Noch-ra Lehr zom Mascheenaschlosser hot’r sich vo 1965 bis 1969 an dr Pädagogischa Hochschuel z Schwäbisch Gmend zom Lehrer ausbilda lassa. Sei erschda Stell hot’r 1970 an dr Grond- ond Hauptschuel en Zell am Aichlberg kriegt. Zwoi Johr späder – der jonge Moo ischt grad amol achtazwanzga gwäa – ischt’r Rekdor an sellra Schuel worra. Oft ischt’r bei de Dorffescht mit eltre Eiwohner zammakomma ond hot sich deane ihre Gschichda oogheert, wo-nen emmer mol wiider mit de Ohra hend schlackra lassa. Des hot-en uff dui Idee brocht, dia Erzehlonga a bissle auszoschmicka ond niiderzoschreiba. 1986 hot’r an Vorlag gfonda, wo sei erschts Buach So semmer hald rausbrocht hot: dr Karl Knödler Verlag z Reitlenga. Noch drei weitre Biacher ischt’r zom Silberburg Verlag Diibenga gwechslet.
Katar
Bflanze- und Dierwält
Katar isch zum große Dail uufruchtbar un vereedet un noo uuwirtliger wie di andere arabische Wieschtestaate. Nume im Norde, wu s no ne wenig mee Niderschleg het, wagse Wieschtehyazinthe, Palme un Dornehecke. Noch em sälteme Rääge cheme Greser un Chryter uuse, drybe Bliete un Fricht in ere seli churze Zyt un verdorre sofort wider. In dr Salzbfanne wagse wenig Greser un Hurscht, wu Salz gärn hän (Halophyte).
Bernd Merkle
Aus seim Leaba
Maßgeablich fir da Erfolg vom Merkle seine Biacher send abr au dia Bilder, wo vo seira Frau Helga ond vo seira Dochter Anja oogferdicht werdet.
Katar
Bflanze- und Dierwält
Nume wenig Dierarte – z. B. Wieschtegumpmyys, Igel, Gecko un Waran – chenne unter dr extreme Lääbesbedingige in dr Wieschti exischtiere. Zugvegel raschte im Winter an dr nerdlige Kischte. S git rund 30 yyhaimischi Vogelarte. Fir di gfehrdete Oryxantilope isch sidli vu Doha e Wildpark yygrichtet wore. D Gwässer vum Persische Golf sin seli fischrych. Mänkmol siit mer au Pottwal, Delfin un di verglychswys sältene Seechie (Dugong). An dr Nordkischte git s im Weschte vu Ras Laffan Aiablagstränd vu Meeresschildchrotte.
Im Wildpark al-Wabra wäre Dierarte zichtet, wu vum Uusstärbe bedroht sin. Unter anderem het s do 50 Spix-Ara, wu vu Brasilie sin un in freier Wildbahn uusgstorbe sin. Insgsamt git s no 100 Spix-Ara wältwyt.
Bevelkerig
Katar het in dr letschte Jorzehnt aini vu dr Bevelkerige ghaa, wu in dr Wält am schnällschte gwagse isch. Wäg ere relativ hoche Geburteroot un ere starke Yywanderig isch d Yywohnerzahl vu Katars vu ca. 50.000 anne 1950 uf 2.700.000 im Johr 2017 gwagse. Anne 2019 sin nume 10,5 % vu dr Bevelkerig katarischi Staatsaagherigi gsii. 56 % vu dr Bevelkerig isch vu Sidasie gsii, vor allem vu Indie, Bangladesch, Nepal, Pakistan oder Sri Lanka. Nitkatarischi Araber hän au ne große Dail vu dr Bevelkerig uusgmacht, dorunter 300.000 (9,35 %) Egypter, 60.000 (1,9 %) Sudanese, un di syrisch, jordanisch un libanesisch Diaspora mit je rund 40.000 bis 55.000 Migrante, also zäme rund 5 % vu dr Bevelkerig. Uusländer us weschtlige Staat hän au ne wichtige Minderhait bildet, dodrunter 40.000 (1,25 %) US-Amerikaner, 22.000 (0,7 %) Brite, 9.200 (0,3 %) Kanadier un Zehdöuserti Auschtralier un EU-Burger, dodrunter au 1.800 Dytschi. Di groß Gmainschaft vu dr Filipino het 236.000 Mänsche umfasst, also 7,35 % vu dr Bevelkerig. Derzue cheme unter anderem rund 30.000 (1 %) Iraner, 10.000 (0,3 %) Dirke, 30.000 (1 %) Kenianer, 10.000 (0,3 %) Chinese un 2.000 Sidkoreaner.
Bernd Merkle
Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora.
Katar
Bevelkerig
S Bevelkerigswagsdum isch zwische 1994 un 2004 bi 4,2 % gläge. Dr Aadail vu dr unter 15-Jehrigen isch 2016 bi 12,6 % gläge. Im nämlige Johr hän 99,2 % vu dr Yywohner in Stedt gläbt. Wel di maischte Uusländer Manne sin, het Katar s am wenigschte uusgliche Gschlächterverhältnis wältwyt. Anne 2016 sin uf jedi Frau z Katar 3,4 Manne chuu.
Dr Islam isch Staatsreligion un di maischte Burger sin sunnitischi Wahabite, derwylscht dr Räscht Schiite sin. Di grescht Religion unter dr Uusländer isch dr sunnitisch Islam. Zäme mit dr katarische Burger mache Muslim rund 65,2 % vu dr katarische Bevelkerig uus. Dr Aadail vu dr Hindu lyt bi rund 15,9 %, vu dr Chrischte bi 13,7 % un vu dr Buddhisten bi 3,8 %.
D Amtssproch isch Arabisch. Au Änglisch spilt e wichtigi Roll, bsundersch in dr Kommunikazion zwische dr Ethnie un im Umgang mit em Uusland (Handel, Medie). Wäg dr hoche Zahl vu Migrante z Katar sin au Malaiisch, Belutschi, Indonesisch, Hindi, Persisch, Malayalam, Singhalesisch, Tagalog, Urdu un Nepali verbraitet.
Gschicht
S Biet vum hitige Emirat Katar het in friejere Jordöusert no ne rychhaltige Vegetazion ufgwise un isch scho in dr Staizyt bsidlet gsii. Im 5. Jordöusert v. Chr. het s e Bluescht ghaa. Klimaveränderige hän derno zue dr hitige Wieschtelandschaft un dr Abwanderig vu dr Yywohner gfiert. In dr Jordöusert druf isch d Region nume wenig bsidlet gsii.
Im 5. Jorhundert n. Chr. isch s Chrischtedum in d Region chuu. Mit dr Aachumft vum Islam isch s aber zwai Jorhundert speter fascht gang verschwunde. Anne 628 n. Chr. hän si d Yywohner vu Katar em Prophet Mohammed aagschlosse un sin zum Islam iberdrätte.
Au in dr Zyt druf het s Land wäg em Wassermangel chuum Bedytig ghaa. Vu sporadische Handelssidlige an dr Kischte abgsää hän im Land nume Beduine gwohnt. Um 1760 sin nomadischi Beduinestämm vu ire aagstammte Waide im Innere vu dr arabische Halbinsle in s Biet vu Katar zoge. Zue däne Beduine het au d Sippe Al Thani ghert, wu s Dorf al-Bid grindet hän, s hitig Doha. Dr Schaich Muhammad Al Thani het nodisno d Macht iber d Wieschtehalbinsle gwunne un isch zum Grinder vu dr hitige Dinaschty wore. In dr negschte 100 Johr het s Machtkämpf gee mit dr Sippe vu dr Al Chalifa, wu us em hitige Kuwait uf d Halbinsle drunge sin un d Sidlig az-Zubara grindet hän. Anne 1783 isch dr Al Chalifa glunge d Insle Bahrain z erobere, dodruf het si ne Großdail vum Stamm derrt nidergloo.
Kobelwald
Koblwaald ischt a Doarf i da Gmoand Oberriet im Waalkrais Rhintl vom Kantoa Sanggalle.
Katar
Gschicht
Ändi 18. Jorhundert sin saudischi Wahhabite, Aahänger vun ere sträng orthodoxe islamische Gmainschaft, uf dr Halbinsle yygfalle un hän zytwys al-Bid eroberet. Syt däre Zyt het s ängi Bindige zue Saudi-Arabie.
Kobelwald
Geografii
Öpa 100 Meater öber da Rhiiebni, am Fuass voma Uuslöfer vom Alpstoa, lit Koblwaald wia uf ara Terrasse im Rhintl.
Katar
Gschicht
Bis wyt in d 1850er Johr het mer d Kischte vu Katar wie die vu dr hitige Verainigte Arabische Emirat as „Piratekischte“ gchännt. Mit em Yygryfe vu dr britische Oschtindie-Kompany, wu iri Handelswäg uf Indie bedroht gsää het, isch d Seeraiberei zum Änd chuu. Anne 1867 isch s zwische dr Al Thani un dr Al Chalifa vu Bahrain wider zue me heiftige Kampf um d Herrschaft z Katar chuu. S Verainigt Chenigrych isch yymarschiert un het d Bartei zum Friide zwunge. Im Jiohr druf isch e „Schutzverdrag“ zwische Katar un Großbritannie abgschlosse wore, doderdur isch s Land unter britische Yyfluss grote. Die Anerkännig vu dr Al Thani het zur ändgiltige Drännig vu Katar un Bahrain gfiert (18. Dezämber 1878, Nazionalfyyrtig).
Kobelwald
Geografii
Koblwaald ghört näabet Kriassara, Muntlaga, Oachiwees und em Doarf Oberriet, wia o d Wiiler Moos, Rechig, Stoag, Freiebaach, Stoa, Koblwees, Watt und Haard zur politischa Gmoand Oberriet. Uf em Gebiet vor Gmoand Oberriet, em ehemoliga Riichshof Kriassara, gits füüf verschidni Oartsgmoande, wo i da Ortsgmoand Allgemaine Hof Oberriet zäammegfasst send. D Oartsgmoande Kriassara, Muntlaga, Oachiwees und Oberriet send debii deckigsgliich mit de jewilige Döarfer.
Katar
Gschicht
In dr zwoote Helfti vum 19. Jorhundert hän d Osmane Aaspruch uf Katar ghobe un Dail vum Land bsetzt. Dodruf het si dr Qasim Al Thani mit eme Hilferuef an d Wahhabite gwändet. Anne 1913 isch s Verainigt Chenigrych wider militerisch yygschritte go dr osmanisch Yyfluss un där vu dr Wahhabite unterdrucke. Anne 1915 hän di letschte osmanische Druppe s Land mieße verloo. In dr Zyt druf het Großbritannie syni bolitische un wirtschaftlige Inträsse duregsetzt.
Kobelwald
Geografii
Koblwaald ischt zämme mit de Wiiler Moos, Rechig, Freiebaach, Stoa, Koblwees, Watt, Hard und Hueb (d Hueb ghört politisch zur Gmoand Aaltstetta) d Ortsgmoand Holzrood und umfasst dodemit a Gebiet, wo wit öber s aigentliche Doarf usi goht. Mit de Doarfchercha, em Mehrzwäckgeböüd und em Primarschuelhuus mit em Chendergaarte ischt s Doarf Koblwaald s Zäntrum vo dära Ortsgmoand.
Geiswasser
Geiswasser (IPA: ) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. S'klei Strossedorf ghört im Kummunalverband a.