cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crassier
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 769 Yywohner 77,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,4 % Dytsch, 1,8 % Italienisch un 12,9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Weinfelden
Kultur und Sport
Für die wo wönd Sport mache häts ussert emene Halle- und Freibad mehreri Sporthalle mit Usseplätz, e Tenishalle und en Tenisusseplatz, so wie e Iisbahn und e Curlinghalle. All da findet me i de Gütti. Sit em Joor 2006 stoot z Wiifälde di erscht Norm Inline-Skating Rundbahn vo Europa.
Im Herbscht findet jewiils d Thurgauer Gwerbeuusstellig «WEGA» statt, die lockt jedes Joor so öppe 100'000 Bsuecher aa; im Früelig isch d «Gastronomimäss Schlaraffia» und d «Schwiizer Chilemäss Swisseglise».
Usbekistan
Usbekistan (usbek. Oʻzbekiston; amtlig Republik Usbekistan, usbek. Oʻzbekiston Respublikasi) isch ä Schdaat in Zentralasie. Nochberländer si Kasachstan, Kirgisistan, Tadschikistan, Afghanistan und Turkmenistan.
Geographii
Usbekistan het ä Flechi vo 447.400 km² und lit im mittlere Zentralasie. Usbekistan und Liechdeschdei si die einzige Binneschdaate uf dr Wält, wo ihrersiits nume vo Binneschtaate umgebe si. Mä muess also mindeschdens zwei Staatsgränzen überquere, für zum in ä Schtaat mit Zuegang zum Meer z cho.
Politik
Präsidänt vo Usbekistan isch dr Shavkat Mirziyoyev. 2016 isch är mit 88.6% Prozänt Stimmä gwählt wordä.
Folschweiler
Folschwiller (lothrìngisch; frànzeesch Folschviller, ditsch Folschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Folschwiller lijt uf re Heche zwìsche 246 und 387 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Aling, Berfang Neuf, Hetschmuehle un Vieux Berfang.
Gschìcht
Folschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1134 (1275: Wolswilre, 1365: Wolchviller, 1400: Fogelswilre, 1485: Volszwiller, 1486: Volschwiller), Aling ànne 1275 àls Aldinga (1480: Aldingen, 1681: Halling), Vieux Berfang ànne 1485 àls Berfincken (1680: Berfangen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vun 1909 bìs 1979 ìsch z Folschwiller Steinkohle gferdert worre. Dr Durm vum àlte Steinkohleschàcht steht no.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Folschwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Sumiswald
Sumiswaud (amtlech Sumiswald) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Sumiswaud ligt im untere Ämmitau. D Gmeindsflächi bsteit us 47,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 46,8 % Waud, 4,9 % Sidligsflächi u 0,7 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Sumiswaud isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1225 aus Smoldeswalt. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Trachsuwaud ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,9 % gläge.
Religion
83,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,6 %, CVP 0,9 %, EVP 4,0 %, FDP 6,8 %. GLP 4,2 %, GP 5,4 %, SP 11,8 %, SVP 36,8 %, Suschtigi 10,5 %.
Gmeindspresidänt vo Sumiswaud isch dr Roland Holzer (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 5307 Ywohner 94 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Sumiswaud ghört zum Hochalemannisch.
James Tilly Mathews
De James Tilly Matthews (* 1770; † 10. Jänner 1815) isch en Teehändler vo London gsi. Ursprünglich isch er vo Wales cho, und isch en Hugenott gsi. Er isch im Joor 1797 is Irrehuus in Bedlam igliferet worde. Sin Fall isch de erschte dokumentierte Fall vo paranoider Schizophrenie.
Vorgschichd
Dr James Tilly Matthews isch möglicherweis auf ara Rois nach Frankreich krank worra. Do hod r drei Joohr en Gfengnis gsessa.
D Erkrankong
Zruck in England hd r Briaf gschrieba, weil gmoind hod, ma däd n vrfolga.
Illustrations of Madness
En 1810 hod dr Abodekr vo dem Irrehaus, John Haslam, a Buach gschrieba:''llustrations of Madness: Exhibiting a Singular Case of Insanity, And a No Less Remarkable Difference in Medical Opinions: Developing the Nature of An Assailment, And the Manner of Working Events; with a Description of Tortures Experienced by Bomb-Bursting, Lobster-Cracking and Lengthening the Brain. Embellished with a Curious Plate)''. Do drmid hod r oine vo de erschde Schdudia ibr dia Kranked gschrieba.
D Bedeitong vom Air Loom Gang Skandal
D Sach hod zu ara Reform vom Behandla vo psychisch Kranke gfiard.
Künschdlerische Aufarboidonga
Dia Aaglegehoid hod a baar Künschdler inschbirierd.
Sulgen TG
Sulge (amtlich Sulgen) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Regierungsbezirk Südwürttemberg-Hohenzollern
Dr Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre isch e Regierigsbezirk z Bade-Wirttebärg gsii, wu s vu 1952 bis 1972 gee het un ab 1. Jänner 1973 mit andere Gränze in dr hitig Regierigsbezirk Dibenga iberfiert woren isch.
Sulgen TG
Geografi
Zue de Gmaind ghöred d Ortschafte Sulge, Götighofen, Hessenreuti, Donzhausen und Uerenbohl. D Gmaindsflechi bstoht us 67,3 % landwirtschaftlicher Flechi, 13 % Wald, 18,7 % Sidligsflechi und 1,1 % sustiger Flechi.
Regierungsbezirk Südwürttemberg-Hohenzollern
Gschicht
Dr Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre isch mit Bildig vum Land Bade-Wirttebärg anne 1952 as ain vu dr vier Regierigsbezirk yygrichtet wore, di andere sin dr Regierigsbezirk Nordwirttebärg gsii, dr Regierigsbezirk Nordbade un dr Regierigsbezirk Sidbade.
Sulgen TG
Gschicht
Sulge isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 808 as Sulaga.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 21,2 % gläge.
Regierungsbezirk Südwürttemberg-Hohenzollern
Gschicht
Dr Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre het s ehmolig Land Wirttebärg-Hauezollre umfasst, wu 1945/46 dur di franzesisch Militerregierig b ildet woren isch, mit Dibenga as Hauptstadt. S zueständig Regierigsbresidium isch au z Dibenga yygrichtet wore.
Bi dr Kraisreform, wu zum 1. Jänner 1973 umgsetzt woren isch, het mer d Gränze vum Regierigsbezirk dytli gänderet. S Regierigsbresidium z Dibenga isch no au fir Biet zueständig gsii, wu friejer badisch gsii sin. Im Gegezug sin Biet in d Zueständigkait vu dr Regierigsbresidie Fryburg un Stuegert abgee wore.
Wäge däm isch dr Name vum Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre in Regierigsbezirk Dibenga gänderet wore.
Verwaltigsgliderig
Die Landkrais hän zum Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre ghert. Stadtkrais bzw. kraisfreii Stedt het s kaini gee.
right|400px|Charte vum Regierigsbezirk Sidwirttebärg-Hauezollre
Sulgen TG
Religion
48,5 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 32 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,7 %, CVP 16 %, FDP 13,5 %, GLP 3,5 %, GP 5,1 %, SP 9,8 %, SVP 39,3 %, Sustigi 7,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 3422 Iiwooner 88,3 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 1,7 % Italienisch und 9,7 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Sulge ghöort zum Oschtschwizerisch.
Hermann VI. von Baden
Dr Hermann VI. isch dr Suhn gsi vum Hermann V. vu Bade un dr Pfalzgrefi Irmengard bi Ryy. D Sihn Hermann VI. un Rudolf I. hän s Erb vum Vater zerscht mitenand ibernuu. Wu dr Hermann VI. 1247 ins eschtryychisch Herzogegschlächt yyghyrote gha het, isch er dert ane zoge un het em Rudolf I. d elainig Herrschaft iber d Markgrofschaft Bade iberloo.
Dr Markgrof Hermann VI. isch bim Adel un au im eigene Land nit bsundersch beliebt gsi. Wäge däm het syy Witfrau versuecht, dur e Schänkig dr Schade am Stift Alteburg bim nidereschtryychische Horn wider guet z mache.
Dr Hermann VI. het um 1248 d Gertrud vu Babenberg (* 1226; † 24. April 1299), d Witfrau vum Markgrof Wladislaw vu Mähre, ghyrote, dur Vermittlig vum Herzog Otto vu Bayern. Us dr Eh sin die Chinder fiirigange:
Société jurassienne d’émulation
D’ Société jurassienne d’émulation („Jurassischa Wättiifer-Gsällschàft“, kurz SJE) ìsch a unpolitischa jurassischa Gelehrtagsällschàft, wo d’ Kültüüräärwa vum hischtoorischa Jura befäärdert. Ìhr Sìtz lììgt z’ Pruntrut.
Gschìcht
D’ Société jurassienne d’émulation ìsch àm 11. Hornung 1847 z’ Pruntrut uff dr Iniziàtiiwa vum Xavier Stockmar grìnda worra.
Obwohl d’ Gsällschàft kää politischa odd’r religiöösa Fàrb hàt, hàt sa ìm 19. Joohrhundert àn äffentliga Debàtta mìtgmàcht, zem Biischpììl ìwwer d’ Fìrsorga, d’ Umschtällung vu da Bìrgergmainda, s’ Bìldungssüschteem un d’ Ìndüschtrii. Zamma mìt àndra Verainigunga hàt sa ìm Rààhma vum Jurakonflikt d’ jurassischa Forderunga àn d’ Bärner Beheerda gschtällt. Noh dr Moeckli-Àffàra hàt sa ànna 1947 àn dr Grìndung vum Comité de Moutier mìtgmàcht. Noh da Volksbefroogunga-n-ìwwer d’ Salbschtbeschtìmmung ànna 1974 un 1975 hàt d’ SJE ìhra Rolla näi bschtìmmt, fìr d’ kültürälla un morààlischa Ainhait un d’ Idäntiteet vum hischtoorischa Jura befäärdra.
Ànna 2010 hàt d’ Gsällschàft mehr àss 2.000 Mìtglììder ghàà. Ànna 2022 sìnn 1.700 Mìtglììder gsìì.
Orgànisàzioon un Wark
D’ SJE bschteht üss 14 Sekzioona ìm Kàntoon Jura, ìm Bärner Jura sowia ìn Wäscht- un Diitschschwiizer Schtädt. Sa zeehlt mehrera-n-Àrwetskraisa züa hischtoorischa un wìssaschàftliga Schtüdia, Àltertummforschung, Màthemàtik un Füüsik, Patois (Franc-comtois) un Lìteràtüür. Sa düat Sümpoosia un Üssschtällunga orgànisiara un Priisa verlaiha.
Jeedsjoohr düet d’ Actes de la société jurassienne d’émulation ärschiina. Naawadràà hàt d’ SJE d’ Biacher Anthologie jurassienne (ànna 1964-65) un Nouvelle histoire du Jura (ànna 1984) veräffentligt. Sitter 2005 wìrd àui dr Dictionnaire du Jura vu dr SJE veräffentligt.
Offingen
Offinga (amtlich Offingen) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.
Geografi
Offinga leit em Donauriad zwische Ulm ond Donauwerth an dr Donau ond dr Mendel.
Vo dr Gmarkong send 43,9 % Landwirtschaftsfleche, 29,4 % Wald, 20,6 % Sidlongsfleche ond 6,1 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Offinga gheret d Derfer Offingen ond Schnuttenbach, dr Hof Landstrost ond dr Bahnhof Neuoffingen.
Gschicht
Offinga ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1186.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,6 % gleäge.
Religion
87,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,5 % evangelisch.
Verwaltong
Offinga hot mit dr Gmoede Gũũdremmaga ond Readebach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Offinga ischt dr Thomas Wörz.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Offinga ghert zom Schwäbisch.
BKG
BKG stoot für:
bkg stoot für:
Wenkerbogen von Breisach
Dr Wenkerboge vu Alt-Brisach isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert angefange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit bikumme, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Markirch
Màrkìrisch (frz. Sainte-Marie-aux-Mines, dt. Markirch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Màrkìrisch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1078 àls S. Maria.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Màrkìrisch ìsch. Màrkìrisch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Màrkìrisch ghert zem Owerrhinàlemànnisch. Derzüe redet mer z Màrkìrisch öi e romànische Dialekt, wie zem Welche un domìt zem Lorrain ghert.
Communauté de communes du Pays Rhénan
D Communauté de communes du Pays Rhénan ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 1. Januar 2014 grìnda worra dur d Füsion vu dr Communauté de communes de l’Espace Rhénan, dr Communauté de communes de Gambsheim-Kilstett, dr Communauté de communes Rhin-Moder un dr Communauté de communes de l’Uffried. Zum Kommünàlverbànd gheera 18 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Drösem, Präsidant ìsch dr Louis Becker.
Schlacht bei Laupen
D Schlacht bi Laupe im 1339i isch zwüsche de Bärner und de Habsburger uusgfochte worde. D Habsburger sind vo de Burgunder und em Bischof vo Basel underschtützt gsii, d Bärner vo de Eidgenosse und anderne Verbündete (s Simmetal, Wiisseburg und Oberhasli). Vor de Schlacht händ d Habsburger mit öppe 12'000 Maa 11 Tag lang Laupe belagered. De si d Bärner aamarschiert, mit öppe 6'000 Maa, und händ s grössere Heer überraschend gschlage.
Ufgrund vo dere Schlacht sind d Bezieige zwüsche Bärn und de Eidgenosseschaft no änger worde, und das hät schliesslich zum Biitritt vo Bärn im 1353i gfüert.
Kummerbuben
D Chummerbuebe (offiziell: Kummerbuben) si e Band us Bärn, wo auti Schwizer Volkslieder düe widerbeläbe. Derby spilesi aber kei sogenannti "Hudigäggeler", sondern befassesech meh mitem melancholische, vagabundische Vouksguet und de Schattesite vom Daasy. Wies ir Vouksmusig gang u gäb isch, wärde d Lieder nach Ermässe aapasst, ergänzt und mit neuer Musig verseh.
Gschicht
Bis im Herbscht 2007 si d Chummerbuebe no aus Dean Moriarty & The Dixie Dicks bekannt gsy und si mit Lieder vom Tom Waits vo Beiz zu Beiz zoge. Si hei sech när zum jitzige Bandname umbenennt und deby e musikalische Wächsu düregmacht - vo Coversongs zu eigene Lieder.
Film
D Chummerbuebe hei ou im Film Buebe gö z'Tanz vom Steve Walker zäme mit em Bern Ballett mitgmacht.
Villinger Pflanzennamen
Pflanzenämme im Dialäkt vu Villinge:
Beringen Badischer Bahnhof
Beringè Baddischè Baanhof (baanamtlich Beringè Bad Bf, au Baanhof Beringè odder Beringer Baanhof) isch näbbem Schaffuuser S-Baan-Haltepungt Beringerfäld diè älteri un wichtischte vo zwei Baanschtationè vom schwizer Gmaand Beringè im Kanton Schaffuusè un dört im Obberchläggi. Im Zuüg vo dè Inbedrybnaam vo dè Schaffuuser S-Baan uff èm Hochrhybaan-Abschnitt Ärzingè–Schaffuusè isch dè Beringer Baanhof bis 2013 umfassend modernisyrt worrè.
Zämmè mit dè andrè Baanhööf, wo im Eigèdum vom Dütschè Staat sin, ghört er zuè dè letschtè Baanhööf, wo nõch dè Baanreform z Dütschland nò in uumittelbarem Bundesbsitz sin.
Laag
Dè Baddische Baanhof lyt öppè 375 m südlich vum Beringer Dorfzèntrum. Urschprünglich isch d Baanschtation wiè au d Hochrhybaan am südlichè Dorfrand glègè. Spôter hèt sich süd- un südöschtlich vu Beringè è Induschtryareal entwicklèt un dè Baddische Baanhof sitdèm lyt im Dorf dinnè. S Gaschthuus Sunnè, wo bis 1964 d Halteschtell Beringè StSS vo dè StSS glègè isch, lyt öppè 190 m nordöschtlich vum Baddischè Baanhof.
Gschichtè
Anno 1856 hèn d Beringer (wiè d Lööninger un Guntmadinger) kei Ysèbaa uff irèm Bann wellè. Eini bis zwei Stundè Entfèrnung (z Fuèss) vo jeddèrè Station sig jeddèm zuèzmuètè, hèt mò dörtzmòl töönt. D Baan sig mangels Nõchfrõg z Beringè zuèdémm sicher unrentabel un usserdèmm chönnt wärtvolles Ackerland volorè gò. Letschteres dürft entscheidend gsi sy, well s Chläggi traditionèlls Buèrèbièt isch, well s dört èn fruchtbarè Dalgrund für d Frucht un für vill Obschtsortè git. „Fassen wir die lokalen Verhältnisse näher ins Auge, so gelangen wir zu der Überzeugung, dass ein Schienenweg durch unser Territorium von (wir möchten sagen unberechenbarem) Nachteil ist.“ hèt denn in èrè Petition au gheissè.
Schu 1858, nu zwei Johr spôter, hét dè Kanton Schaffuusè d Linnièfüürig übber s Unter- un Obberchläggi bschlossè, wa mit 101 Salutschüss vo dè Beringer Ängi uus i s Chläggi usè vokündet worrè isch, asè hèt uff s Mòl au z Beringè Jubel ghèrrscht. 1861 hèt mò s Trassee denn sogar nördlich vo dè Landstrõss (hüt d H 14) haa wellè, demit d Baan nôcher bim Dorf isch, sèllèwäg hèt è Kommission schu für d Landbsitzer mit dè Grossherzoglich Baddischè Ysèbaan übber diè notwendigè Enteignungè vohandlèt. Schlièsslich isch abber s urschprüngliche Trassee baut worrè, wo i dè Dalmitti südlich vo Beringè durrè gòt. Am 12. Dezembèr 1862 isch diè èrscht Lokomotyv vo Neuhuusè gu Waldshuèt gfaarè. Diè offizièll Yweyig vo dè Streggi isch am 13. Juni 1863 abghaaltè worrè. Gèrn hett mò dörtzmòls è Näbbèlinniè vo Beringé Richtig Stüèlingè gsää, mit èm Hintergrund, d è Strèggi übber Bõõdorf un Neuschtadt bis Fryburg abbè z füürè. Für sèllèn Zwèck hèt s spôter d StSS gää, wo für diè Baddischi Baan zuè nèr starkè Konkurrènz worrè isch.
Am 5. Oktobèr 2013 isch dè Uusbau vo dè Baanschtrèggi zwüschè Ärzingé un Schaffuusè abgschlossè un im Bedryb übbergää worrè. D Strèggi isch zwüschè Ärzingè un Beringè uff 12,5 km Längi zweigleisig uusbaut un zwüschè Ärzingè un Schaffuusè elegtrifizyrt worrè. Zitglych isch z Beringè dè neue S-Baan-Haltepungt Beringerfäld knapp 1,5 km obberhalb vom Bf. Beringè, zwüschè m Baddischè Baanhof un dè Beringer Ängi, ygrichtet worrè. Sit dèm isch Beringè Bad. Bf. nõch 49 Johr nümmi dè einzigschte Baanhof z Beringè. Usserdèm vokeert sit dèm zwüschè Schaffuusè un Ärzingè d Schaffuuser S-Baan im Halbschtundètagt, zwüschè Schaffiusé un Beringè Bad Bf i dé wärchdäglichè Hauptvokeerszit sogar im Vyrtelschtundètagt.
Durch dè Bydritt vo dè Schwiz zum Schengè Ruum im Johr 2008 isch d Bedütig vo dè Gränz zwüschè dè Schwiz un Dütschland zwar gschwundè, i dè RE-Züüg, wo ooni Halt durch Beringè Bad. Bf. vokeerèd, wörrèd au witterhy unregelmäßig Kontrollè i dè Züüg zwüschè Ärzingè un Schaffuusè vorgnõ.
Vokeer
Beringè lyt im Taryfgebièt vom Taryfvobund Schaffuusè (FlexTax).
Baanvokeer
Sit Dezember 2013 vokeert d Schaffuuser S-Baan zwüschè Schaffuusè un Ärzingè im Halbschtundètagt, zwüschè Schaffuusè un Beringè Bad Bf i dè Hauptvokeerszitè am Wärchtig sogar im Vyrtelschtundètagt.
Autobusvokeer
Am Beringer Baanhof haaltèd d Stadtbuslinniè 28 in Richtig Beringè Baddi un Guntmèdingè Dorf. Usserdèm git es no zwei Übberlandbuslinniè. Eini dèvo gòt vo Schaffuusè uff Schlaatè/Beggingè (Regionallinniè 21), früéner vo 1964-2001 als Autovobindig Schaffuusè–Schlaatè (ASS) benamst, ab 2001 heißt sèlli Linniè Regionali Vokeersbedryb Schaffuusè (RVSH). D RVSH isch dè nüt anders wiè dè Schinnèersatzvokeer für d StSS. Diè zweiti Buslinniè isch vo Schaffuusè uff Ärzingè gangè, dè Bedryber isch bis 2013 s dütsche Regionalbusunternämmè SüdbadeBus GmbH, d SBG, gsi. D SBG-Linniè isch au für d Aabindig vo Beringè a Schaffuusè bruuchbar gsi. Sit dè Yfüürung vo dè Schaffuuser S-Baan isch sèlli Buslinniè ygschtellt worrè, well si au nu d Regionalbaan ersetzt hèt, wo vo dè DB uff dè Relation Ärzingè-Schaffuusè ygschtellt worrè isch. D RVSH-Buslinniè bediènt nit dè Baddische Baanhof vo Beringè, sondern diè nägscht Halteschtell Beringè, Sunnè (hochdt. Beringen, Sonne), wo i dè Dorfmitti un a dè H 14 lyt.
Fonteny
Fonteny (ditsch 1915–18 Fonteningen, 1940–1944 Springen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Fonteny lijt ìm Saulnois, acht Kilometer nordweschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 238 und 350 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Bìs 1826 ìsch dr Nochberort Laneuveville-en-Saulnois züe Fonteny ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fonteny ìsch. Fonteny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Fonteny ghert zem Lorrain.
Neudenau
Neudene (amtlich Neudenau) ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Neudene leit an dr Jagscht. D Nochbergmoede vo Neudene send Billigheim, Möckmühl, Hardthausen am Kocher, Neuenstadt am Kocher, Bad Friedrichshall ond Gundelsheim.
Vo dr Gmarkong send 55,5 % Landwirtschaftsfleche, 31 % Wald, 11,3 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschtiche Fleche.
Gschicht
Neudene ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1251 als Nidenowe.
Verwaltong
Neudene ghert zua koem Verwaltongsverband.
Dr Schuldes vo Neudene ischt dr Manfred Hebeiß.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Neudene ghert zom Sidfränkisch.
Winznau
Winznau isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Communauté de communes de la Plaine du Rhin
D Communauté de communes de la Plaine du Rhin ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 1. Januar 2014 grìnda worra dur d Füsion vu dr dr Communauté de communes de la Plaine de la Sauer et du Seltzbach, dr Communauté de communes de Seltz - Delta de la Sauer un dr Communauté de communes de la Lauter. Zum Kommünàlverbànd gheera 19 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Bänem, Präsidant ìsch dr Bernard Hentsch.
Winznau
Geografi
Winznau liit zwüsche dr Aare und eme Uuslöifer vom Dotteberg. D Gmeindsflächi umfasst 36,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 42,3 % Waud, 17,2 % Sidligsflächi und 3,8 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Loschdorf, Obergösge, Dulike, Oute und Trimbach.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 12,7 % gläge.
Religion
26,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 51,8 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1 %, CVP 29,4 %, EDU 0,6 %, EVP 1,4 %, FDP 19,4 %. GLP 1,7 %, GP 3,0 %, SP 12,7 %, SVP 26,6 %, Suschtigi 2,1 %.
Gmeindspresidänt isch dr Markus Scheiwiller (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1700 Iiwohner 93,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 1,5 % Italienisch und 4,1 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Winznau ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Baskenland-Rundfahrt
D Baskeland-Rundfahrt (bask. Euskal Herriko txirrindulari itzulia; span. Vuelta ciclista al País Vasco) isch e Radränne im spanische Baskeland. Des Etapperänne ghert zue dr anne 2005 nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.
Bis in d 1980er Johr isch des änne fascht alliwyl vu Spanier, vor allem Baske, dominiert wore. Rekordsiiger isch dr José Antonio Gonzalez Linares, wu des Ränne vier Mol gwunne het (1972, 1975, 1977, 1978). Siiger us dr Schwyz sin dr Tony Rominger gsi mit drei Siig (1992, 1993, 1994) un dr Alex Zülle mit zwe Siig (1995, 1997). Dytschi Siiger sin dr Rolf Wolfshohl (1962) un dr Andreas Klöden (2000 un 2011) gsi.
Klassemänt
S Liibli vom Gsamtklassemänterste isch zerst rot gsi, vo 1935 a blau. Hytzudags isch s gääl wie das bi der Tour de France. S Bärgklassemänt isch 1935 iigfüehrt worde.
Anderi Rundfahrte im Baskeland
E ander Profi-Rundfahrt im Baskeland isch d Euskal Bizikleta.
Radioaktivität
Radioaktividäät isch en Äigeschaft vo instabile Atomkärn, wo sich spontan in anderi Atomkärn umwandle und drbii ionisierndi Straalig usstraale. Däm Brozäss säit mä au radioaktive Verfall oder Kärnverfall. Sorte vo Atom mit instabile Kärn wärden as Radionuklid bezäichnet.
Entstehig
Im Normalfall wirkunt im Chäru fanä Atom Kräft, wa die Protonä und Neutronä zemmu hent. Der Kraft seit mu Chärukraft. Der Chäru ist stabil.
Aber mit sumä Element mit hocher Ordnigszahl chäment d'Chärnä instabil, d. h. d'Chärukräft längunt nimmä, fär d'Elementarteilini (di Protonä und Neutronä) zämmu z'ha, d. h. der Chäru zerfallt. Dem seit mu Radioaktivität.
Radioaktiv sind im Periodusystem fanä Element alle Elemänt ab Ordnigszahl 84, aber eu d'Element 61 und 43. Ds wort leitet sech us em franösische (Radioactivité) ab, und isch 1898 vur Marie Curie prägt worde.
Artä
Es git dri hauptsächligi Artä va Radioaktivität; Alpha, Beta -und Gammastrahlig.
Alphastrahlig
Bi dr Alphastrahlig git dr Chäru Alphateilini ab. Alphateilini sind Heliumchärä. Alphastrahlig isch sehr schwach. Schi chunt nit emal durch es Blatt Papier.
Betastrahlig
Bi dr Betatrahlig entsteit im Chäru es negativ gladus Elektron. Das Elektron isch es Betateili. Dr Chäru git ds Elektron ab und so entsteit Betastrahlig. Für Betastrahlig ufzhaltu, brüchts mehreri Zentimeter Stal.
Gammastrahlig
Gamastrahlig entsteit sie mit anderer Strahlig. Dr Chäru git hie kei Teilini ab, sondern an elektromagnetische Wälla. Es brücht mehreri Meter Beton, fer Gammastrahlig ganz z absorbieru.
Zerfall
Zerfallt en Chäru radioaktiv, de verändrut schich dr Chäru. Und zwar so lang, bis der Chäru wider stabil isch. Aber inera natürlichu Zerfallsreihä sind Alpha- und Betastrahlig immer gmischlut und sie gits eu Gammastrahlig, d. h. dr Prozess geit lang. Da wichtig isch d'Halbwärtzit. Das isch di Ziit, wa ds Element brücht, fer sich uf d'Hälfti z'reduzieru. Die Hälbwertziit isch va Element zu Element sehr unerschidlich. Bi summe sinds Bruchteili fänerä Sekunda, mit andere Millionä va Jahr.
Arte vo Zerfall
Es git dr Alphazerfall (A−4, Z−2), won e Alphadäili usgstosse wird, d Protoneemission (A−1, Z−1), d Neutroneemission (A−1, Z), die Doppleti Protoneemission (A−2, Z−2), die Spontani Spaltig und dr Clusterzerfall (A−Ac, Z−Zc) + (Ac,Zc), wo bi allne Nukleone usgstoosse wärde.
Zu de Beta-Zerfäll ghööre dr Beta-Minus-Zerfall (A, Z+1), dr Beta-Plus-Zerfall (A, Z−1), dr Elektroneiifang (A, Z−1), dr Doppleti Betazerfall (A, Z+2), dr Doppeleti Elektroneiifang (A, Z−2), dr Elektroneiifang mit Positroneemissioon (A, Z−2) und die Doppleti Positroneemissioon (A, Z−2).
Vorchommu
Radioaktivität cha natürlich oder künstlich vorcho. Jede Körper, va Mänsch und va Tier, strahlt. Au d'Ärdkrusta und dr Kosmus tinent strahlu. Aber dr Mänsch chat eu selber Radioaktvität erschaffu.
Fridlichi Nutzig
Iner Medizin brücht mu Radioaktvität fer Diagnosä und Therapiä. Iner Diagnosä brücht mu radioaktivi Glucosa, Röntgustrahlä und gwissi Strahlä fer d'Unersüchig va Chnochä. Mu cha mit Radioaktivität eu Tumor behandlu oder Strahlutherapi machu.
Iner Chärnkraft gwinnt mu mit Radioaktivität vil Energi. Di Energi wird durch Spaltig erzigt. Mit Granitstäb chamu di ganz Sach kontrullieru. Mu beschiesst d'Chärnä mit kleinä Teilini. Es bildent schich zwei Chärnä und zwei Gschossi und vil Energi. Aber eu mit Chärufusion gits vil Energi. Das isch das, wa ständig ufer Sunna passiert. Es git eu eis Chraftwärk ufer Ärda.
Findlichi Nutzig
Kontrolliert mu d'Spaltig nit, so wird z'Ganza gfehrli. Jetzt redä wer vanera Atombomba. Durch d'unkontrolliert Spaltig wird vil Energi fri, es bildut schich en Druckwälla und en Atompilz.
Joseph Haydn
Franz Joseph Haydn (menkmol au Josef, dr Name Franz het er sälber nie benutzt) (* 31. März 1732 z'Rohrau in Nideröstriich; † 31. Mai 1809 z'Wien) isch e füehrende östriichischer Komponist vu dr Wiener Klassik gsi.
s Läbe und s Wärch
Der Franz Joseph Haydn isch dr Soon vom Mathias Haydn und vo dem sinere Ehefrau Maria Haydn (geb. Koller) und dr Brueder vum Komponist Michael Haydn un vum Tenor-Sänger Johann Evangelist Haydn gsi. 1740 het der Georg von Reutter iin uf Wien mitgnoo, wo dr Franz Joseph als Chorsänger gläbt und Instrumäntunderricht gnoo het. 1749 isch er freie Musiker worde und 1757 het er e Stell als Musigdiräkter bim Graf Karl von Morzin gfunde. 1760 het er d Maria Anna Theresia Keller ghürootet.
Dr Haydn het der gröschti Teil vo siner Karriere als Hofmusiker verbrocht und hed s Orchester und d Opere fo de wohlhabende Familie Esterhàzy uf derem Landsitz gleitet, für die het är d Musik kompiniert. I de 1790er Joor het dr Haydn es bar Reise dur Europa gmacht und mit sine Konzärt vil Erfolg gha.
Dr Haydn het vil für d Witerentwiklig vo der Simfony, vo der Sonate und vom Strychkwartett too. Si berüemtischt Werch isch s'Kaiserquartett, wo die bechanntischt Passage hüte in dr Regel mit Blechmüsik statt mit Violine gspilt wird. Menkmol, grad in Dytschland wird au noch die dritt Stroph vum e Lied vum Hoffmann von Fallersleben dezue gsunge.
Im Dütschlandfunk wird s' Kaiserquartett poco adagio allerdings jede Obend um 23:37:00 Uhr instrumental un mit Giige gspilt, sit em 31. Dezämber 2006 gfolgt vu ere Churzversion vum Schlusssatz vu im Ludwig van Beethoven sinere Vertonig vu im Friedrich Schiller sinere Ode an die Freude – also die dütsch Nationalhymne, gfolgt vu dr Europahymne.
Werchverzeichnis
E vollständigi Lischte vo dr Werch vom Joseph Haydns isch dur dr Anthony van Hoboken erstellt worde und isch als Hoboken-Verzeichnis bekannt.
Posaune
D'Posune isch es tüfs Blächblosinstrument.
Zugposune
Mit ere Posune isch gwöhnlich d'Zugposune gmeint. Es git aber au no e Ventilposune, wo ähnlich wie e Trompete mit Ventil gspiilt wird - dä klasisch Zug fählt. E Zugposune bestoht us eim Rohr, wo nur 2 S-förmigi Böge macht und am eine Endi mit emne Trichter endet, am andere mit emne Mundstück afangt.
E Ton entstoht denn, wenn d'Lippe afanged vibriere. Die Vibration wo über d'Lippe und s'Mundstück dur d'Posune dure goht, werded am offene Ende, am Trichter, reflektiert und mit neue Druckwelle, vom Mundstück us, interferiert. So entstoht i dä Posune e gliichmässigi Wälle, wo di gliich Frequenz het wie d'Vibration vo dä Lippe.
Grundsätzlich gilt, je grösser d'Wellälängi vonere Frequenz isch, desto tüüfer dä Ton. Das erreicht mer idem mer s'Instrument mit em Zug verlängeret. D'Zugposune het somit dä Vorteil, dass si stuufelos isch, sogennanti Glissandis sind mit ere Posune guet spiilbar. Jedoch gits sibe verschiedeni Positione, wo dä chromatische Tonleitere entspreched.
Es git verschiedeni Naturtön, wo ohni Veränderig vo dä Zugposition chönnt gspiilt werde. Die Naturtön sind i dä tuufe Lage bis zunere Oktave usenand und rücked je höcher d'Lag wird immer nöcher zäme. Höcheri Naturton entstönd, wenn d'Lippe schneller schwingend. Mit em Zug isch es möglich, die Naturtön z'vertüüfe. So isch di komplett Tonleiter spiilbar.
Vielfach werded Posune mitemne Quartventil uusgrüschtet. Dodemit chan einersiits d'Lücke zwüsched E (7. Zugposition) und em Pedalton 'B (Zwüsched B und 'B liit kain wiitere Naturton) gfüllt werde. Au wird dodemit e grösseri Gschwindigkeit erreicht, will d'Zugpositione 6 und 7 chönd ersetzt werde.
E Variation vo dä übliche Posune isch d'Bassposune. Si het en grössere Trichter und wird hüüfig mit grössere Mündstück gspiilt. Dodemit chan mer i dä tüüfe Lage besser intoniere und es klingt allgemein vollner und grösser i dä tüüfere Lage.
Verschiedeni Posune
Es git verschiedeni grössene
Wie viil Tön dass uf dä Posune chönd gspiilt werde isch immer vo dem abhänig, wo s'Instrument spiilt. Theoretisch wär dä Tonumfang unbegrenzt.
Di verschindene Variante unterscheided sich i dä Stimmig, i dä grössi vom Trichter (Becher), i dä Gsammtlängi und a dä Bohrig (Durchmesser vom Rohr). Zum Teil hend bestimmti Variante au 1-2 Ventil.
Iisatzgebiet
Posune werded sehr viilsiitig iigsetzt. Posune kennt mer us em Jazz, mer ghört si i dä Brassband, im Synphoniiorcheschter, im Posunechor, a Solokonzert und i Blosorcheschter.
Sit dä romantische Musikepoche (Beethoven) ghöred standartmässig zu jedem Sinfoniiorchester drü Tenorposunen.
I moderne Blasorchester sind 3 Posunestimme üblich. 1. ond 2. Posune und Bassposune. D'Bassposunestimm chan debii sehr unterschidlich zu dä andere Stimme sii und sich eher a dä übrige Bassstimme (Tuba etc.) orientiere, d'Tenorposune bildet aber en uusglichene, 2-stimmige Tenorsatz.
Grächen
Geografi
Greechu lit im Vischpertal. Vannr Ggmeindsflechi sint 13,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 53,7 % Wald, 5,1 % Sidligsflechi und 27,5 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Greechu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1210 als de Grachan (1250 de Granges).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 8,7 % glägu.
Religion
93 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,1 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Greechu ischt dr Christof Biner (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1254 Iwonru 98 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Franzeesisch, 0,1 % Talienisch und 1,6 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Greechu gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Rombach-le-Franc
Gschìcht
Robé ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774 àls Rumbach (1222 Rumbeche, 1594 l'Allemand-Rombach).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Robé ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Cremin
Cremin (frankoprovenzalisch ) isch e Dorf in dr bolitische Gmai Lucens im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Gschicht
Cremin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1365 as Cremyn.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 9,6 % gläge.
Religion
86,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 7,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 5,1 %, FDP 4,6 %, GLP 3,6 %, GP 15,5 %, SP 21,3 %, SVP 47,8 %.
Dr Burgermaischter vu Cremin isch dr Jean-Willy Badoux (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 51 Yywohner 94,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee un 5,9 % Dytsch.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Walter Renschler
De Walter Renschler (* 20. April 1932 z Züri; † 17. Juli 2006 z Zollike) isch en Schwiizer Gwerkschaftler und sozialdemokratische Politiker gsii.
De Walter Renschler isch 1932 als Sohn vomene Fabrikarbeiter ufd Welt choo. Siis Schtudium i dr Nationalökonomie hät ihn a d Universitäte in London und Züri gfüehrt. Dr promovierti Volkswirtschafter isch 20 Jahr lang Mitglied im Nationalrat vo dr Schwiiz gsii, wo er 1967 als jüngschts Mitglied ine gwählt worde isch. Er isch als Politiker mit de Schwerpunkte Entwickligs- und die Ussepolitik wesentliche Wegbereiter zum Entwickligshilfegsetz von 1976 gsii. Vo 1974 bis 1994 isch er gschäftsleitende Sekretär vom Verband vom Personal vo de öffentliche Dienscht (VPOD), vo 1990 bis 1994 Präsident vom Schwiizerische Gwerkschaftsbund (SP) gsii. Siini Aktivitäte i dr Ussepolitik händ massgeblich dezue biitreit, dass sich d Schwiiz gegeüber dr Europäische Union göffnet hät. Zu dem hät au siis Engagement als Zentralpräsident vo dr Europa-Union Schwiiz i de Jahre 1968 bis 1972 und siis Würke im Europarat 1970 bis 1977 biitreit. Gmeinsam mit siine Kollege Andreas Gerwig, Lilian Uchtenhagen und Helmut Hubacher hät er i de 1970/1980er Jahre di politischi Richtig i dr Sozialdemokratie vorgää, was ihne d Bezeichnig "Viererbande" einbracht hät.
De Walter Renschler isch am 17. Juli 2006 im Alter vo 74 Jahre nach langer Chrankheit gschtorbe.
Radiowelle
Radiowälle si elektromagnetischi Wälle mit ere Wällelemgi vo zwüsche 10 Santimeter und 100 Kilometer und eme Frekwänzberiich von e baar Kilohärtz (Lengstwälle) bis zu öbbe 3 Gigahärtz – wo sich denn dr Radar- und dr Mikrowälle-Beriich chömme. Dr Ursprung vo Radiowälle cha natürlig oder technisch si. Ooni technischi Hilfsmiddel (z. B. Empfänger) cha mä sä nit noochwiise, wil si usserhalb vom menschlige Woornäämigsberiich lige.
Technischi Radiowälle
D Frekwänze vom elektromagnetische Spektrum, wo technisch usgnützt wärde, gönge über d Langwälle bis zur Terahärtzstraalig. Für wie si brucht wärde gits internazionali Überiikomme.
D Informazioon wo söll überdräit wärde, wird bi dr Noochrichdeüberdräägig uf e Dräägerwälle druf moduliert und vo dr Sänderantenne usgsändet. In dr Empfängerantenne wärde dur d Radiowälle Schwingige vo dr gliiche Art induziert, die wärde versterkt und d Informazioon wird wider demoduliert.
Radiowälle wärde au iigsetzt zum Warmmache (Dröchne, Usherte, therapöitischi Zwäck, Mikrowällehärd).
Radiowälle in dr Natur
D Radiowälle us em Wältall wärde in dr Radioastronomii undersuecht. Mä kennt z. B. d Straalig vom freije Wasserstoff in dr Milchstrooss bin ere Wällelengi vo 21 cm. Anderi wichdigi Frekwänze stamme vo Riisestärn, vo Pulsar, vo sogenannte aktive Galaxie und Kwasar.
Ergebnisse der Revolution von 1848
D Ergebniss vun de Revolution vun 1848.
Radiowelle
Radiowälle in dr Natur
Blitz erzüüge starki Radiowälle, und die cha mä bruuche, zum sä z orte und sonigi atmosfäärischi Stöörige chönne dr Radioempfang verschlächdere.
Ergebnisse der Revolution von 1848
Zeh Johr no de 48er Revolution het sich nit vil gändert ghet un viil Hischtoriker sähn s als Fehlschlag on. Uf de ondre Sitt sin Ditschlond un Italie zwonzg Johr speter vereinigt gsi un s het au e paar umittelbari Verbesserunge gäh. De Feudalismus isch z Eschtrich un z Preiße 1850 abgschafft worre un d Liibeigene sin frej worre. D Mittelklass het wirtschafli un politisch Kraft gwunne. Z Fronkrich isch s Wahlrecht blibe. Mit de Hilf vun Russlond isch Serbie om 19. Februar 1861 frej worre. D Habsburger hän de Ungarn meh Selbschtbstimmung im Usglich vun 1867 gäh.
Nochdem di Biirgerlige s Meischt, wu si gfordert gha hän, kriegt hän, hän si au de Unterschichte ebis abgäh zum de Marxismus bekämpfe.
1848 hän d Revolutionär no Idealismus ghet, sin aber au vun ihre Ziil her in verschideni Richtunge ufteilt gsi, sozial, wirtschaftli, liberal un national. Di Konservative hän des usgnutzt un d Revolutionär hän unter de mittelmäßige Fiehrung glitte. Biirgerligi Revolutionär hän d Unterschicht gfiirchtet, wil die ondri Ziil ghet hän. D Konterrevolutionär hän des usgnutzt. Wu e paar Reforme durichgfiehrt worre sin, hän au e paar vun de Revolutionär d Luscht verlore. Wu d Habsburger de Feudalismus ufghobe hen, hän viili nimm witer mache welle.
Brittanie het d Revolution nit unterstitze kinne, will di eigene Burger wie d Ire fir e greßri Autonomie kämpft hän. S aristokratisch Russlond het lieber de Habsburgr ghulfe zum e ungarischi Splittergrupp in de Griff z kriege.
Russlond isch allno feudal gsi un d Bure sin unterdruckt worre, Britannie isch induschtrialisiert gsi aber d Meinigsfrejheit un s Reformgsetz vun 1832 hen de Unterschiid usgmacht.
D italienisch un di ditsch Bewegung hän aber ebis Wichtigs ufbrocht: Ditschlond isch vereinigt worre noch em 1870er-Krieg mit Fronkrich, Italie het sich als Königriich Italie 1861 vereinigt, derwilscht in de USA grad de Burgerkrieg gsi isch.
Viil ditschi Liberali, d 48er, sin in d USA usgwondert. Si hän ihr Geld, ihri Kepf und Fähigkeit us Ditschlond mitgnumme un uf de Sitt vun de Nordstaate im Burgerkrieg kämpft. Iber 177.000 Ditsch-Amerikoner hän fir d Abschaffung vun de Sklaverei kämpft.
Beetebuerg
Beetebuerg (dt. Bettemburg, frz. Bettembourg) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Beetebuerg ghere d Ortschafte Obeler (Abweiler), Beetebuerg (Bettemburg/Bettembourg), Fënnéng (Fenningen/Fennange), Hëncheréng (Hüncheringen/Huncherange), Näerzeng (Noertzingen/Noertzange) un Wuelessen (Wahlhausen).
Verwaltig
Beetebuerg ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Beetebuerg isch dr Roby Biwer (LSAP). Scheffe sin dr Guy Frantzen un dr Gast Molling. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Wilhelm Staudacher
Dr Wilhelm Staudacher (* 16. Merz 1928 z Rothenburg ob der Tauber; † 23. Juli 1995 au dert) isch e dytsche Beamte un oschtfränkische Dialäktdichter gsii.
Beetebuerg
Gschicht
Beetebuerg isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 877-78 as Betheberech (877-78: Betheberch, 1069: Bettinberche, 1148: Bethinberche, 1161: Betinberche, 1203: Betenberc, 1. Viertel 13. Jh.: Bettenberg).
Communauté de communes de la Porte du Vignoble
D Communauté de communes de la Porte du Vignoble ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 20. Dezember 2007 dur d Füsion mìt dr Communauté de communes des Villages du Kehlbach grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 10 Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Mààrle gsìì, Präsidant dr Marcel Luttmann. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Communauté de communes des Coteaux de la Mossig zum neie Verbànd Communauté de communes de la Mossig et du Vignoble füsioniert wore.
Wilhelm Staudacher
Lääbe
Dr Staudacher isch in ere Rothenburger Arbaiterfamilie as erschts vu acht Chinder uf d Wält chuu. Bregt hän en d Armuet in syre Chindhait, dr Chrieg un dr Widerufböu. Är het insgsamt 48 Johr im Dienscht vu dr Stadt Rothenburg ob der Tauber gschafft, dodervu 20 Johr lang as Stadtkämmerer.
Beetebuerg
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Beetebuerg ghert zum Moselfränkisch.
Wilhelm Staudacher
Lääbe
Är het aafangs nume uf Hochdytsch gschribe, sy erscht Buech „Märchen“ isch anne 1951 uusechuu, dr Gedichtband „Bänkelsang der Zigeuner“ derno 1960. Mit „Des is aa deitsch“ (1961) het er si dr Dialäktdichtig zuegwändet, do no konvenzionäll in Form un Inhalt. Anne 1966 het er si mit „Eckstaa und Pfannebudser“ scho an modärni hochdytschi Lyrik aaglähnt. Nit wie dr Fitzgerald Kusz, wu um die Zyt as 1968er-Rebäll an d Effeligkait drätte isch, dr Staudacher het us dr Dradizion uuse neieri Entwicklige in dr hochdytsche Lyrik ufgriffe. Anne 1970 isch sy Gedichtband „Über Nej-Bejter-e-Schroll“ in dr „Mundartliterarische Reihe“ vum Rothenburger Verlag J. P. Peter, Gebr. Holstein erschine. Dr Max von der Grün het emol iber dr Staudacher gsait, dur ihn diei si zaige, „daß die Mundartdichtung nicht ein Anhängsel der Literatur, sondern gar ein wesentlicher Bestandteil ist“. Dr Staudacher isch e wichtig Stimm in dr Mundartwälle vu dr 1970er Johr gsii, iber dr fränkisch Ruum uuse un het au noch em Abflache vu däre Mundartwälle, wu vyl anderi uf Hochdytsch gwägslet hän oder ganz verstummt sin, wyter im Dialäkt gschribe. Är het in dr Zyt vu dr Friidesbewegig aafangs 1980er au wider bolitischi Täxt gschribe, sy Band „Gejcherejd“ isch e Zygnis vum e engaschierte Dichter. S Buech „Großvatergedichte“ vu 1990 het er syne Änkel gwidmet. Näbe Gedicht het er au Prosa gschribe, Heerspiil fir dr Radio, d Volksopere „Dorftheater“, s Singspiil „Tanz, Ljubica“ un verschideni anderi Publikazione, uf Hochdytsch un im Dialäkt.
Är isch Grindigsmitglid vum Internazionale Dialäkt-Inschtitut gsii un derzue isch er au Mitglid im P.E.N. un in dr literarische Gsellschaft „Die Kogge“ gsii. Är het au fir s Feuilleton vum Fränkische Anzeiger gschribe.
Dr Staudacher isch syt 1952 ghyrote gsii mit dr Alice Staudacher-Voit un het mit ire zwee Sihn ghaa. Am 23. Juli 1995 isch er im Alter vu 67 Johr bi dr Ufruumarbete noch eme Orkan in sym Garte z Rothenburg an eme aktute Härzversage gstorbe.
Courlevon
Courlivon isch es Dorf ir Gmeind Murte u ghört zum Seebezirk ( District du Lac) vom Kanton Friburg. Bis 2015 isch es e eigeni politeschi Gmeind gsii.
Name u Sprach
Dr offiziell Name vo Courlivon isch "Courlevon", wüu dr Ort ursprünglech mau ganz französischsprachig isch gsii; hüt redt d Bevöukerig zum gröschte Teil Friburger- oder Bärndütsch.
Vo de Bewoner rede 94 Prozänt Schwizerdütsch, 5 Prozänt Französisch u eis Prozänt Portugisisch (Stand 2000). I däre ursprünglech französischsprachige Gmeind het sech ds Verhäutnis zwüsche Französisch u Dütsch im Louf vom 19. Jahrhundert umgkehrt. Wi das aber so im Sprachgränzgebiet üeblich isch, si vili doch biläng oder chöi sech zmingscht ir andere Sprach verschtändige wes druf abchunt.
Geografi
Courlivon isch uf 556 Meter über Meer u 4 Kilometer südlech vom Bezirkshouptort Murte. Das Buredorf ligt uf emene Plateau südlech über em Murtesee, weschtlech vo der Waudhöchi Oberhouz, im Friburger Mittuland.
Zu Courlivon göre o der Wyler Couschibärli, wo früecher o e säubständigi Gmeind isch gsi, u o no es paar Einzuhöf.
D Nachburgmeinde vo Courlivon si früener gsii: Cressech, Walleried, Villarepos u Courwouf im Kanton Friburg u Mönchewiler, en Exklave vom Kanton Bärn.
Gschicht
Dr Ortsname chunt s erschte Mau in ere Urkunde vo ane 1214 vor. Er het dört Curlivin gheisse. Das bedüütet «der Hof vom Livinus»; d Wurzle court chunt vom latinische curtis, wo äbe «dr Hof» heisst.
Scho im Midduauter het s Dorf zur Herrschaft Murte ghört.
Ane 1875 het d Chäsergselschaft vom Dorf s aute Schuelhuus chönne dr Gmeind abchaufe zum e Chäsi irichte.
Uf de 1. Jänner 2016 hed Courlivon zäme mit Jeuss, Lurtige u Salvenach mit de Gmeind Murte fusioniert.
Kultur
Sit em Herbscht 2016 gits im Dorf Courlivon – wo säuber gar nie are Isebahnlinie agschlosse isch gsii – i der aute Chäserei ds Isebahn- u Sammler-Museum Courlivon ESMC.
Henggart
Hänggert (amtlich Henggart) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Hänggert liit im Zürcher Wiiland an de A4 und de Bahnlinie Winterthur-Schaffuuse. S Piet vo de Gmäind umfasst 56,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 19,9 % Wald, 13,4 % Sidligsflechi, 9,5 % Vercheersflechi und 0,3 % Gwässerflechi. Naachbergmäinde sind Hettlige, Huemlike, Näftebach und Tägerle.
Gschicht
Hänggert isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1228 als de Hengart.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 8,9 % (Stand 2011).
Religion
57,9 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 19,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 6,6 %, CVP 1,1 %, EDU 5,1 %, EVP 5,5 %, FDP 10,3 %. GLP 12,5 %, GP 7,5 %, SP 14,3 %, SVP 37,0 %, Suschtigi 0,2 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,1 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Hänggert ghört zue de Winterthurer Mundarte.