cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grafen von Toggenburg
11. & 12. Joorhundert
S Adelsgschlecht vo de Toggeborger erschiint z erstmool im 11. Joorhundert. Si hend im Aafang wiit verstroite Bsitz ghaa, so im undere Toggeborg, im Thurgau und im Zörigau. De erst bikannti Aaghörig vo dere Famili, de Diethelm de Toccanburg, isch ane 1044 gnennt wore, zäme mit sinene beede Söö Berchtold und Uodalrich. Im Joor 1079 isch de Folcnandus miles von Docginburch gnennt wore und sin Tood isch för s Joor 1081 verzaichnet. De Diethelm II. vo Toggeborg het 1083 geg de Apt vo Sanggale gchämpft, understützt vom Chloster Riichenau und vo Chostez. Debi isch d Borg Alt-Toggeborg zerstört wore.
Werner Marti
Dr Werner Marti ase jung
Dr Marti Werner isch e Suhn vum Friedrich Marti, eme Seeländer Büür, un dr Bertha geb. Zesiger. Dr isch z Rapperschwil ufgwagse un schwätzt, wiä ner anne 85 gschriibe het, "noch heute einen mittelländischen Seeländer Dialekt mit stark bäurischem Einschlag". Dr het in ere Zit, wu d Bärner Landwirtschaft Not glitte het, numme derfe s (Lehrer-)Seminar bsueche, het also nit derfe stüdiäre. Ab 1940 isch er Primarlehrer z Seewil, z Utzischdorf un z Biel gsii. Dr her friäh e Familiä grindet un schliäßlig 5 Kinder z versorge gha.
Grafen von Toggenburg
11. & 12. Joorhundert
Im 12. Joorhundert wered meriri Diethelm gnennt, so de Diethelm III. (1125), de Diethelm IV. (um 1160) und de Diethelm V. (1176 Thiethelmus de Tochemburg). Aber di verwandschaftliche Bezüchige underenand sind nöd bikannt.
13. Joorhundert
Ane 1209 het de Diethelm VI., de Soo vom Diethelm V., de Titel “Groof” agnoo und werd drum noi as Groof Diethelm I. vo Toggeborg zällt. Er het d Guota vo Rapperschwil ghüüroote, wo d Herrschaft Uznach und s Schloss Grynau bi Tugge i d Ehi ie broocht het.
Werner Marti
Dr Werner Marti ase jung
Si erschti Fraü Frieda Junker isch anne 1948 gstorbe; dr het derno 1969 nomol ghirate un mit sinere zweite Fraü Susanna Baumgartner zwei witteri Kinder bikumme.
Sini grammatische Haüptwärk
Dr het scho lang welle d bärnditsch Sproch erforsche un wäge däm het er näbe sinere Arbet as Lehrer d Maturität nogmacht un anne 1959 bstande. Jetz het er kenne an d Uni goh; z Bärn het er Germanischtig mit Schwärpunkt Dialäktologii un germanischi Phililogii gstüdiärt, im Näbefach Änglisch un Volkskund. Anne 66 her er dr Dokter gmacht; si Dissertation heißt: "Wäärche – schaffe. Ein Wortkomplex in der Sprache des bernischen Seelandes".
Ab 1976 het er bis zu sinere Pensioniärig z Biel as Seminar-Lehrer gschafft.
Anne 72 het er si Biächli "Bärndütschi Schrybwys" rüsgä – si Schiibig isch im Verglich zu dr Dieth-Schrift necher am draditionälle ditsche Schriftbild.
Anne 1985 het er si "Berndeutsch-Grammatik" rüsgä. Diä isch also speter wiä diä meischte andere modärne Schwizer Dialäkt-Grammatike rüskumme un isch wenniger populärwisseschaftlig wiä diä andere (mit allene Vor- un Nochdeil: wisseschaftlig präziser un üsfiährliger, wenniger allgmeinverständlig), isch anderscht gliideret wiä d Grammatike, wu vum Verein Schwizerditsch initiiärt sin.
Dr Marti as Romanautor
Noch sinere Pensioniärig het er im Bieler Tagblatt e regelmäßigi Mundart-Kolumne (Bärnditsch) ufboije; Artikel do drüs het er anne 1988 as Buech ("Ds Johr uus") rüsgä. Anne 1995 het er si erschte Roman (uf Bärnitsch) rüsgää, e große, hischtorische Roman mit em Namme: "Niklaus und Anna"; anne 2001 isch dr Roman "Dä nit weiss, was Liebi heisst" gfolgt.
Bedittig
D Ruth Bietenhard verglicht dr Werner Marti mit em Jakob Grimm mit em Hiwiis, ass d modern ditsch Sproch im Grimm d Glichberächtigig in dr eijropäische Sprochkültür verdankt. Im Marti seigs z verdanke, ass s Bärnditsch hit nit numme as "Mundart", nai, as "('Kleinraum'-)Sprache" iigstuuft wird. Beidi Grammatiker diäg aü verbinde, ass si näbe dr druckene grammatische Arbet lebändigi Literatür gschriibe hän – dr Grimm un si Brueder Märli, dr Marti Gschichte un Roman.
Grafen von Toggenburg
13. Joorhundert
Ane 1226 het de Diethelm II. (1209-1236/47) sin Brüeder Fridrich (1214-1226) ermordet, und de Diethelm I., de Vatter vo beedne, het drum em Sanggaller Apt Konrad vo Bussnang d Stammborg Alt-Toggeborg und d Stadt Wiil vermacht und sich uf d Lütischborg zruggzoge. Aber de Diethelm II. isch mit dere Schenkig nöd iiverstande gsii und het afange mitem Apt striite und s isch zu chriegerische Usenandersetzige choo. Debi sind Renggerschwil und d Lütischborg abgfacklet und d Stedt Liestig und Uznach plünderet wore. D Toggeborger hend e noiji Borg bi Liestig baut, d Noi-Toggeborg.
De Diethelm II. het vill Söö ghaa. De Kraft I. het Uznaberg zruggwune und d Iberg eroberet, wo em Apt vo Sanggale ghört het. Er isch ane 1253 bimene private Racheakt um s Lebe choo. Sin Brüeder Fridrich II. het Striit mitem Hugo vo Werdeberg ghaa. Er het d Elisabeth vo Bussnang ghüüroote und drai Söö ghaa. Vo dene isch de Kraft II. Minnesänger gsii. Von em sind sibe Lieder i de Manessische Liederhandschrift enthalte; gstorben isch er ane 1261.
Sini Büedere Diethelm IV. und de Fridrich III. hend ghofft, as si wege de Usenandersetzig zwösched em Rudolf vo Habsburg und em Apt Wilhelm vo Sanggale um Wil und Schwarzebach eri alte Bsitz, d Alt-Toggeborg und Wil, zruggöberchömid, aber vergebis. Ane 1271 hend si gär s Städtli Liestig för e gwüssi Zitt a Sanggale müese verpfände.
14. Joorhundert
De Fridrich IV., Soo vom Friderich III., het d Ida vo Homburg ghüürote und de Bsitz, wo sini Fraui i d Ehi broocht het, em Bischof vo Basel verchauft. Er het Fründschaft mit Zöri gschlosse und bi de Schlacht am Morgarte ane 1315 uf de Siite vo de Habsburger de Tod gfunde. Sin Brüeder Kraft III., wo Domherr vo Chostez gsii isch, het s Eerb aatrete und isch ane 1327 mit Zöri s Burgrecht iiggange. Er het 1335 de Hof Erlebach und Herrliberg erworbe.
De Diethelm V., Soo vom Fridrich IV., het ebefalls zwöschet de Habsborger und de Aiggnosse versuecht e vortailhafti Mittelstellig iiznee. Er isch im Champf as Feldhopme för Zöri ane 1337 im Chrieg gege Rapperschwil-Österriich bi Grynau gfale. Er hett d Herrschaft Griesseberg erworbe.
Wil er kai Chinder ghaa het, het sin Brüeder Fridrich V. de gaistlich Stand uufgee und 1323 d Kunigunde vo Vaz ghüüroote und ase sind Maiefeld, Winegg, Marschlins, Zizers, Igis, Pfäfers, s Prättigau, Davos, Churwalde und d Festi Belfort i sin Bsitz choo und 1363 no s Schanfigg.
Sini Söö, er het dere föf ghaa, wobii de Diethelm VI. de Groofetitel gerbt ghaa het, hend 1369 d Herrschaft Griiffesee, 1376 Herrschaft Spiegelberg bi Lommis, 1378 d Stadt Rapperschwil vo de Österricher erworbe, denn 1384 Groofschaft Kyburg mit Winterthur, ane 1385 s Widum vo Russike.
Nochem Tod vom Diethelm VI. ane 1385 hend si Brüeder Donat und si Soo Fridrich VII. d Herrschaft uuftailt.
De Donat het a de Östriicher gholfe und am Öberfall vo Weese und am Zug gege Näfels tailgnoo. Am 18. Jänner 1400 het er mit Österriich e Bündnis abgschlosse. Um s Eerb vo sinere Töchter Kunigunde z sichere, wo mitem Wilhelm vo Montfort verhüürotet gsii isch, het er si veraalast, mit de Aige- und Vogtlütt vom Toggeborg am 15. Dezember 1399 e Fraibrief uuszstelle.
Fridrich VII.
De Fridrich VII. het 1388 mit de Aiggnosse e Sonderfride erziilt. 1391 het er d Elisabeth vo Matsch (Adelsgeschlecht) ghüüroote und ase de Rest vom Prättigau erworbe. Drufabe isch s zunere Tailig choo. 1394 het de Donat d Stammgüeter und s Amt Tanegg öbernoo und 1396 het er dezue no chöne d Burg Starchestai mit de Vogtai öber St. Johann erwerbe, doch het er degege Erlebach und Herrliberg uufgee. De Fridrich het de grösseri Noibsitz im Bündnerland, d Herrschaft Uznach und di oberi March öbercho.
Nochem Tod vo sim Onkel Donat am 7. November 1400 het de Fridrich VII. Aasprüch uf de ganz Bsitz erhobe und die mit Hilf vom Bischof vo Chur und vo de Stadt Zöri döregsetzt und de Wilhelm vo Montfort het grad nume Tannegg, Lommis und d Kyburg öbercho. Weg dere Abfindig het er müese Griiffesee uufgee. Im Appizellerchrieg het er gschickt chöne s Toggeborg vor em Schlimmste biwaare. Vo Öösterrich wo Geld bruucht het, het er 1406 Sargaas, Werdeberg, Froideberg und Nidberg as Pfand öbercho. Er het mit em Bund ob dem See Fride gschlosse und z Uznach ane 1410 mit de Appizeller e Abchome troffe. Au het er usem Striit zwüschet em König Sigismund und dem Herzog Fridrich IV. Nutze zoge und mit Hilf vo Chriegsmittel vo Zöri und Chostez d Herrschaft Feldchirch öbernoo. Wel er sini Verwandte, d Vögt vo Matsch understützt het, het er as Lehe Windegg und s Schanfigg öberchoo. 1414 het er Wartau öbernoo und 1424 s Rintl mit Altsätte, Rhinegg und de inneri Bregezerwald. D Appizeller wo i die Piet iigfale sind hend en veraalast Wartau uufzggee um de Chrieg z zale chöne. 1416 het er zum zwaitemoll s Burgrecht mit Zöri ernoieret und sich ane 1428 is Landrecht vo Schwyz loo uufnee.
s Eerb
Wo de Fridrich VII. am 30. Aprile z Feldchirch gstorben isch, het er sini Frau as Universalerbi iigsetzt, selber het er nu en uneheliche Soo ghaa.
Wo de Alti Zürichrieg uusbroche isch, isch sis Grab z Rüti gschändet wore, well d Lütt uf en verruckt gsii sind, wel er kai Testament gmacht het und ase de Chrieg uusglöst hebi. Ane 1437 het d Elisabeth vo Toggeburg(-Matsch) uf ali Aasprüch verzichtet, und s Toggeborg isch zäme mit Uznach a d Fraifrau Margaretha vo Raron, e Base vom Fridrich, choo und a ere sini baide Söö Hiltprant und Petermann vo Raron. De Bündnerbsitz ooni Maiefeld isch a d Groofe Wilhelm vo Montfort und an Heinrich von Sax cho und Maiefeld a d Fraiherre Wolfhard vo Brandis und Thüring vo Aarburg.
S Woppe
S Woppe vo de Groofe Toggeborg isch e schwarzi Dogge mit Halsband uf geelem Grund. Da Woppe werd au hüt no för s Tal Toggeborg bruucht. S älteri Woppe vo de Groofe vo Toggeborg zaigt degege e halbe Adler, wo geg rechts luegt, und e Löi, wo geg linggs luege tuet.
Kraftwerk Klingnau
S Chraftwärch Chlingnau isch es Wasserchraftwärch a dr Aare.
Ane 1929 isch d Aarewerke AG ggründet worde, wo dr Sitz z Brugg gha het. Die Firma het am 2. Novämber 1929 d Konzessioon übercho zum an dr Aare underhalb vo dr Stadt Chlingnau vis-à-vis vo Gippige es Chraftwärch z boue. Das Wärch isch vo 1931 bis 1935 entstande. Me het d Aare uf e Lengi vo öppe 5 Kilometer ufgschtaut. Vorheer isch dr Fluss i dere Landschaft vo Döttige bis zur Felsenau dur nes wyts, flachs Gebiet mit Schachewälder und Chiisinsle gloffe. Mit Sytedämm isch e küschtleche See pildet worde, de Stausee vo Chlingnau, wo bim Chraftwärch es Gfäll vo 6,6 Meter vom See bis zum Underwasser abe het. Do cha me mid em Wasser vo dr Aare vil Stroom mache. S Maschinehuus vom Chraftwärch stoot kweer zum Fluss am Ändi vom Stausee. Es het drei Maschinegrubbe mit Turbine und Generatoore din.
Charles Linsmayer
Dr Charles Linsmayer (* 6. Mai 1945 z Chilchbèèrg) isch e Schwiizer Germanischt, Publizischt, Literaturhistoriker und Schriftsteller. Er läbt z Züri.
Leben
Dr Linsmayer, wo Bürger vo Müliturne im Bärnbiet isch, het z Züri und z Berlin d Literaturwüsseschaft studiert und z Züri bim Wolfgang Binder mit ere Dissertazion übere Hans Henny Jahnn promoviert.
Drno het er er als Gymnasiallehrer gschaffet, und spöter isch er Lektor vom Ex Libris-Verlag z Zürich worde. Er het d Wäärch vo vil Autoore nöi useggä, öppe vo dr Lore Berger, em Alfred Fankhauser, em Heinrich Federer, em Friedrich Glauser und vo dr Cécile Ines Loos. Es isch em Linsmayer sin Wunsch, Büecher vo eltere Autoore nöi bekant z mache. Die Initiatyve isch vo de Soledurner Literaturdääg gwürdiget worde, wo si dört anne 1999 en Uusstellig über s Schaffe vom Charles Linsmayer gmacht händ, wo s Thema gha het: De Büecher e zwöiti Chance ggä. Vo 2005 bis 2013 isch dr Literaturforscher denn sälber im Vorstand vo de Soledurner Literaturdääg gsi.
Im Programm Reprinted by Huber gitt dr Linsmayer d Arbete vo Walter Ackermann, Charles-Albert Cingria, Edmond Fleg, Otto Frei, Guido Looser, Hugo Marti, Werner Renfer, Alice Rivaz, Annemarie Schwarzenbach, Regina Ullmann, Gertrud Wilker nöi use. Er het au füre Suhrkamp Verlag gschaffet und isch Literaturredakter vo dr Zytig Der Bund gsi. Derzue ane luegt er, ass me d Schrifte vo wälsche Autore uf Düütsch cha lääse, bsunders vo dr Corinna Bille, em Maurice Chappaz oder vo dr Filosoofin Jeanne Hersch.
Dr Linsmayer isch dr Heruusgäber vo de Wärch vom Kurt Guggenheim. 2015 het r im Strauhof z Züri die Uusstellig ''60 Jahre ,Alles in Allem‘. Zürich im Spiegel von Kurt Guggenheims Romanchronik und von weiteren literarischen Werken des 20. Jahrhunderts'' gmacht.
Uf synere Internet-Website het dr Literaturforscher es Lexikon mit Churzbiografye vo Schwiizer Schriftsteller gmacht. Näbe dene, wo als uf Hochdüütsch oder in anderne Landessprooche gschribe händ, het’s dört drinn au vo vil Mundartautore wäsentlechi Informazione, so öppen über d Sophie Haemmerli-Marti, zum Simon Gfeller und vom Traugott Vogel.
Vo 1999 bis 2004 isch dr Linsmayer dr Presidänt vom Veräin für s Literaturhuus Basel gsi, und vo 2000 bis 2010 het er ghulfe dr Gämfer Buechsalon z organisiere.
Anne 2008 het er für d Zäntralbiblioteek Bärn d Uusstellig Denn dem Auge glaubt das Gehirn … 100 Jahre Pestalozzi-Kalender zämegstellt. und er het i dr Schwiiz non es bar anderi Projäkt gmacht zum zeige, wie rych und inträssant d Literatur vom Land isch, mit Läsige, Diskussione und anderem. So het er zum Byschpiil zäme mit dr SRG divärsi Film über bekanti Autore gstaltet, so öppe über dr Max Frisch, dr Ludwig Hohl und dr Maurice Chappaz.
Gemeinden des Kantons Jura
De Kanton Jura hät 55 politischi Gmeinde (Stand: Januar 2013). D Bezirkshauptort sind amigs fätt gschribe.
Hiwiis: Die dütsche Näme vo de Ortschafte sin – mit folgende Usnaame – komplett ungebrüüchlich worde. No brucht wärde Delsberg, Pruntrut, Ederswiler (die einzig dütschsprochigi Gmeind im Kanton Jura), Mettebärg und Saugere (französisch: Soyhières).
V
Hiwiis: Die dütsche Näme vo de Ortschafte sin – mit folgende Usnaame – komplett ungebrüüchlich. No brucht wärde Delsberg, Pruntrut, Ederswiler (die einzig dütschsprochigi Gmeind im Kanton Jura), Mettemberg (französisch fascht gliich wie de dütschi Name) und Saugern (sehr sälte no im Laufetal bruucht).
Matsch (Adelsgeschlecht)
D Matscher oder au eifach d Matsch sind im Middelalter es mächtigs Adelsgschlächt im Bündnerland gsi.
Me weiss nid gnau, wohär d Familie ursprünglech gsi isch. Si chönt usem Veltlin oder em Engadin choo sy. Informazione über d Familiegschicht git’s sid öpe dr Middi vom 12. Joorhundert.
Zerscht isch ire Stammsitz i de beide Burge Obermatsch und Undermatsch im Matscher Taal im Vinschgau gsi. Spöter het ne au d Churburg bi Schluderns ghört.
D Matsch sind d Vögt gsi vo de Chlööschter Mariebärg und St. Johann im Münschtertaal. Derzue hend si Güeter im Vinschgau, im Underengadin, bsunders bi Tarasp, im Veltlin und im Puschlaaf gha. Zytewys sind si au im Psitz gsi vo de Burge Rycheburg, Ramosch, Ardez, Gryffeschtei, Alt-Süns und Chlingehorn (bi Malans).
Ane 1338 sind d Gricht Schiers und Castels (Luzein) im Prättigau id Händ vo de Matscher cho. Es isch e länge Striit entstande zwüsche de neue Herre und de Grafe vo Doggeburg. Fride isch erscht wider gsi, wo d Elisabeth vo Matsch dr Graf Friedrich VII. vo Doggeburg ghürootet het.
S Herzogtum Mailand het ane 1348 de Matscher d Gebiet Kleewe, Bormio und Puschlaaf wägggnoo.
Im 15. Joorhundert sind d Matsch vor alem no als Rootgäber und Beamti vo de Erzherzöög vo Öschtrych ufträtte. Am Ändi vom 15. Joorhundert sind d Freihere vo Tarasp d Nochfolger vo de Matsch im Südtirol als wichtigschti Landesherre worde.
Wörterbuch der elsässischen Mundarten
Ìm Werterbüech vun dr elsassische Mundàrte (dt. Wörterbuch der elsässischen Mundarten) ìsch dr Wortschàtz vun dr elsassische Bezirk Ower- un Unterelsàss wìsseschàftli beàrweitet. S dokümantiert wie s Lothrìngisch Werterbüech bsundersch d Werter un Wandunge, wie vum Schrìftditsch àbwiche. Waje dam ìsch s e Idiotikon, glich wie urspringlich s Schwizerisch Werterbüech, wie àls Muschter dient hàt fìr d Gsàmtkunzeption. D Ànordnung vun dr Stìchwerter isch nìt glàttàlfàbetisch, sùndern geht wie s Schwizer Idiotikon, s Bayrisch Werterbüech vum Johann Andreas Schmeller, s mìttelhochditsch Werterbüech vo Benecke, Müller un Zahrncke un s Àlthochditsch Werterbüech vum Graff noch eme bsundrige System, d. h. s Kunsonàntegrìscht vun dr Stàmmsìlb gìt s Màß fìr d Àlfàbetisierung. Dr Vokàl oder Diphthong vun dr Stàmmsìlb wìrd erscht noch em negschte Kunsonànte berucksichtigt. Dodrmit gìt s z. B. die Reihefolig fìr d Stìchwerter mit dr Stàmmkunsonànte F–CH: Fach – Fech – Vieh – Fuchs. Àbleitunge un Zàmmesetzungen sìn unter em jewilige Bstimmungswort ingordnet.
Verfàsst wore ìsch s Elsassisch Werterbüech vum Ernst Martin (1841–1910), sit 1877 Professeur z Stroßburi, un em Hans Lienhart (1858–1928).
D Materialgrundlàà vum Werterbüech ìsch e Sàmmlung gsìn vun rund 100.000 Zettele, wie no dr Grìndung vun dr Àrwetsstell ànne 1887, v. à. àb 1890, zàmmegetraa wore ìsch. Nawe 6000 Zettele, wie vum August Stöber (1808–1884) bigetraa wore sìn, un dr Fröjebeje, wie vum Louis Gustave Liebich (1824–1910) fìr e elsassischi Gràmmàtik àbgfröjt wore sìn, sìn s ìn dr Höiptsàch Lehrer gsìn, wie noch eme Ufrüef s Màteriàl bigetraa han.
Im Projakt „Werterbüechnetz“, wie ìm „Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften“ àn dr Üniversité Trier entsteht, isch e Online-Version vum Elsasische Werterbüech gmàcht wore, wie mit àndre Werterbiecher vernetzt isch.
Ignaz Heinrich von Wessenberg
sis Läbe
Dr Freiherr vo Wessebärg, us dr alte adelige Familie vo de Wessebärg im Aargau, isch as Soon vom Philipp Karl vo Wessebärg, wo Minischter vo dr Kurfürschtin vo Sachse gsi isch, z Dresden uf d Wält cho. Ufgwachsen isch er z Fäldkirch im Brysgau. Är het z Augschbrg, z Dillinge, z Würzburg un z Wien d Theology, d Filosofy un d Rächtswüsseschaft studiert. Ane 1797 isch är i d Domkapitel z Konstanz und z Augschbrg ufgnoo worde, und anne 1802 isch är Generalvikar fürs Bischtum Konstanz worde und bischöfliche Verträtter bi den Äiggnosse i dr nöie helvetische Republik. Dr Wessebärg het im Sinn vo dr Uufklärig d Liturgy ernöieret und modärnisiert, sogar mit meh Elimänt vo dr dütsche Volkssprooch. Ihm verdankt me Reforme vom Chileläbe un vo dr Chilemusig im Piet vom Konstanzer Bischtum; är wird au as Lieddichter ufgfüert, öppe mit em Lied «Geist vom Vater und vom Sohn!», wo au im refermierte wirtebärgische Chilegsangsbuech vo ane 1846 stoot.
Ane 1821 het me z Rom s alte alemannische Bischtum Konstanz eifach grad ganz ufglöst – tänk ebe zum de Wessebärg loos z wärde und en dra z hindere as liberal gsinnte Bischof im dozmol gröschte düütsche Bischtum erscht rächt e politische Macht z übercho. S grosse Piet vo dr Diözese isch ufdeilt worde in die düütsche Bischtümer Frybeg und Rotteburg und die dütsche Diözese Basel und Chur. D Regierig vo Baade het dr Wessebärg no in sym Ampt z Konstanz bhalte, bis me sech mit dr Kurie z Rom einig gsi isch, wie die nöie Bischtümer sölle funkzioniere. Me häti z Charlsrueh gärn dr uufklärti und prominänti Wessebärg als erschte Bischof vo Frybeg gseh, aber das het Rom au wider abglähnt. So isch dr Wääg vo däm tüechtigen und wytsichtige Maa i der Amptschile abproche wonner öbbe füfzgi gsi isch. Zwöi vo sine Schrifte sin z Rom uf en Index vo de verbottene Büecher choo. Im Wessebärg sym ufgschlossne Sinn isch denn vo anderne im nöie Bischtum Frybeg no e Zytlang wyter gschaffet worde und me seit, är sig dört i dr Afangszyt eini vo de wichtigschte Persone gsi.
Spöter het dr Ignaz Heinrich vo Wessebärg as vilsytige Schriftsteller, Forscher und Theoloog z Konstanz gläbt. Es git vonnem fasch föifhundert Schrifte. Sini grossi Privatbiblioteek het er dr Stadt Konstanz gschänkt. Mit em wytume bekante evangelische Dichter und Theoloog Johann Peter Hebel, wo am äneren Ändi vo Baade gläbt het, het dr Wessebärg Briefkontakt gha – über d Konfässionsgränze wäg. Au dr Hebel het sech, für die evangelischi Syte, für es nöiers Chileläbe ygsetzt. Andersch as dr Hebel schynt dr Wessebärg sälber chuum Sache i der alemannische Mundart gschribe z ha.
Em Wessebärg sis Läbe und sis Dänke inträssiere d Forschig bis hüt. Dr sälpständig Theoloog gältet bi de Schwiizer Chrischtkatolike as Vorryter vonnere modärne, liberale Chile. Das chunt grad au vo dämm, ass dr Wessebärg dr Begriff «Chrischtkatolisch» ygfüert het und uf sis Sing- und Gebätbuech, wo 1812 dr Bischof as ofizielli Schrift für d Diözese usegää het, dr Titel “Christkatholisches Gesang- und Andachtsbuch” gsetzt het.
D Strooss z Konstanz, wo dr Freiherr gläbt het, treit hüt sin Name. Di chaufmännischi Schuel z Konstanz heisst “Wessenberg-Schule”.
Homo (Begriffsklärung)
D Bezäichnig Homo (vo lat. homo „Mensch, Maa“) wird verwändet as Gattigsnaame vom Mensch, lueg Homo.
Vo däm si under anderem die Bezäichnige abgläitet:
D Vorsilbe homo (vo griech. ὁμός homós „gliich“) stoot in Fachusdrück für „gliich“.
Vo däm läite sich under anderem die Bezäichnige ab:
HOMO stoot für:
Jerusalemer Tempel
Under em Jerusalemer Tämpel (hebr. בֵּית־הַמִּקְדָּשׁ, Bet HaMikdasch) verstoot mä uf dr äinte Site dr Tämpel vom Salomo, wo am Aafang vom 6. Jh. v. d. Z. wo de Babylonier zerstört worde isch, uf dr andere Site dr sognennti Zwäit Tämpel, wo 515 v. d. Z. baut und 70 n. d. Z. vo de Römer zerstöört worde isch.
Dr erst Tämpel
Dr erst Jerusalemer Tämpel isch noch dr Daarstellig in dr Bible vom Salomo uf em Zion baut worde. Archeologe näme allerdings aa, ass dä Tämpel grad wie die „salomonische“ Baläst erst öbbe zwäihundert Joor noch dr Herrschaft vom Salomo baut worde isch. Sälle Tämpel isch zämme mit dr ganze Stadt Jerusalem zerstöört worde, wo d Babylonier under em Nebukadnezar II. s Riich Juda 586 v. d. Z.  eroberet häi.
Dr zwäit Tämpel
Noch em babylonische Exil isch z Jerusalem e zwäite Tämpel baut worde, so wie s d Bible verzellt under dr Herrschaft vom persische Köönig Dareios I. Dä Tämpel isch um 170 v. d. Z. vo de Helleniste für e Zit zum Zeushäiligdum umfunkzioniert worde. Vom Joor 21 v. d. Z. het en dr Herodes dr Grooss vo Grund uf umbaut und erwiteret. Wo d Römer schliesslig dr Ufstand vo de Juude häi chönne zämmeschloo, häi si dr Tämpel im Joor 70 n. d. Z. zerstört. Die westligi Umfassigsmuure vom zwäite Tämpel isch bis hüte erhalte, und isch as Chlaagemuure bekannt. Uf em Tämpelbärg sälber stöön hüte dr Felsedom und d al-Aqsa-Moschee, wo noch de häilige Stette z Mekka und Medina zu de bedütendste Häiligdümer für Muslim ghööre.
Ilvesheim
Geografi
Dr Baan bstoht us 55 % Landwirtschaftsflechi, 0 % Wald, 35,3 % Sidligsflechi un 9,7 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Ilvesheim ghere näb em glychnamige Dorf no d Wohnblätz Atzelbuckel, Beim Schießstand, Flurscheid un Weingärten.
Gschicht
Ilvesheim isch zum erschte Mol gnännt wore in ere Urkund vum 14. Merz 766 as Ulvinisheim.
Verwaltig
Ilvesheim ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter isch dr Andreas Metz.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Ilvesheim ghert zum Pfälzisch.
Mittersheim
Mittesch (lothrìngisch; frànzeesch Mittersheim, ditsch Mittersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mittesch lijt rund 16 Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg àm Sààrkànàl uf re Heche zwìsche 221 un 272 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Nordoschte vum Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
D Gmein lijt àm Nordstàde vum Grand Étang de Mittersheim (Großer Mittersheimer Weiher), wie àui Lac Vert heißt. Àn dr Nordgranz vum Bànn lijt dr Willer Pont-Neuf (Neubrück).
Verwàltung
vun Mittesch ìsch. Mittesch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Mittesch ghert zem Rhinfrankisch.
Saint-Oyens
Saint-Oyens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Saint-Oyens lyt zwische dr Räbbärg vu dr Waadtländer Côte un em Jura. D Gmaiflechi umfasst 57,6 % landwirtschaftligi Flechi, 38,5 % Wald un 3,9 % Sidligsflechi.
Sura (Babylonien)
Sura isch en antiki Stadt im südlige Babylonie am westlige Ufer vom Euphrat gsi. Si het bis öbbe zum 11. Joorhundert existiert.
Saint-Oyens
Gschicht
Saint-Oyens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1139 as Sancto Eugendo.
Sura (Babylonien)
Z Sura het sich e jüdischi Akademii befunde, wo näbe Pumbedita s wichdigste Zentrum vo dr jüdische Gleersamkäit in Babylonie gsi isch. Dr grösst Däil vom Babylonische Talmud isch do entstande.
Saint-Oyens
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,5 % gläge.
Sura (Babylonien)
D Stadt
D Umgääbig isch für iiri groossi Fruchtbarkäit bekannt gsi. In dr Region vo Sura het mä Rääbe, Obst, Wäize und Rogge aabaut und Veezucht betriibe; d Fälder si us em Euphrat bewässeret worde.
Saint-Oyens
Religion
69,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 10,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,4 %, CVP 3,5 %, FDP 11,9 %, GLP 3,4 %, GP 9,6 %, SP 12,5 %, SVP 47,7 %, Sunschtigi 1,4 %.
Dr Burgermaischter vu Saint-Oyens isch dr Michel Dubois (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 237 Yywohner 90,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,8 % Dytsch, 0,4 % Italienisch un 5,5 % anderi Sproche.
Sura (Babylonien)
D Akademii
Noch dr islamische Eroberig het d Akademii Sura an Bedütig gwunne, wo dr Exilarch Salomo ben Chisdai dr Läiter vo dr Akademii vo Pumbedita, Samuel, im Joor 730 zum Gaon vo Sura ernennt het. E Biinaame vo Sura us dere Zit isch Jeschiwat Resch Galuta (aram. „Jeschiwa vom Exilarch“) gsi. Am Aafang vom 10. Joorhundert isch d Akademii vo Sura uf Bagdad züüglet, het aber under em Saadia Gaon, wo 928 zu iirem Läiter ernennt worde isch, no äinisch e füerendi Rolle afo spiile. Bis zum 10. Joorhundert isch d Meerhäit vo dr Bevölkerig vo Sura jüdisch gsi. Wo denn aber dr Benjamin vo Tudela um 1170 dur d Gegend gräist isch, het er kä jüdischi Siidlig me gfunde und het d Stadt as e Ruinefäld beschriibe.
Exilarch
Dr Exilarch (aramäisch resch galuta, „Chopf vo dr Diaspora“) isch dr Füerer vo dr jüdische Gmäind in Babylon gsi. Er het si Härkumft uf e Köönig David zruggfüert. As dr erst jüdisch Herrscher in Babylon wird in dr Bible dr Köönig Jojachin erwäänt. S Exilarchat het im Perserriich under de Parther und Sassanide bestande. Es isch noch dr islamische Eroberig witergfüert worde und isch schliesslig under dr Herrschaft vom Timur im Joor 1401 ufghoobe worde.
Sozialhilfe Basel-Stadt
D Sozialhilf Baasel-Stadt isch Däil vo dr Baasler Regierig und het zum Ziil, Iiwoonerinne und Iiwooner vo dr Stadt Baasel, wo in Noot groote si, z hälfe, sig s in materieller oder persöönliger Hiisicht, und si z understütze zum wider sälbständig wärde. Si kümmeret sich au drum, de Lüt, wo Asüül sueche, e Häim und e Beschäfdigung z finde und eso iiri Integrazioon z fördere. Si het au dr Ufdraag, Obdachloose e Nootunderkumft z verschaffe.
D Sozialhilf beschäfdigt öbbe 300 Mitarbäiter und het iire Sitz an dr Klybeckstrooss 15 im Chläibaasel.
Rosemarie Bauer
D Rosemarie Bauer (* 16. April 1936 z Metzenga), ischt a deitscha Kunschtmolere ond Autorin, wo ondr andrem – meischdens zamma mit dr Doris Oswald – Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst.
Sozialhilfe Basel-Stadt
D Sozialhilfquote, das häisst d Zaal vo de Lüt, wo vo dr Sozialhilf understützt wärde, im Vergliich zur Gsamtbevölkerig, isch 2013 z Baasel öbbe 6,5 Brozänt gsi. Das isch öbbe dobblet so hooch wie dr Schwizer Durchschnitt und äänlig hooch wie in andere Schwizer Stedt. Das wird under anderem druf zruggfüert, ass in groosse Stedt Brobleem seer vil sichbaarer sige as uf em Land.
Rosemarie Bauer
Aus ihrem Leaba
D Rosemarie Bauer ischt am 16. April 1936 z Metzenga uff d Welt komma. Ihr erlernder Beruef ischt Kunschtmolere. Neabaher schreibt se noh, meischdens mit dr gleichaltriga ond us dr gleicha Stadt stammenda Doris Oswald, Gedicht em schwäbischa Dialekt ond illuschtriirt Kenderbiacher. Ihr erschda Lyrik-Voreffentlichong ischt em Johr 1958 rauskomma. Se ischt au Teilnehmere an dr schwäbischa Mundart-Akademii gwäa. 1986 ischt ihr erschts Buech uff Schwäbisch rauskomma: Do lieg i ond träum. Beiträg vo sellra Frau send au en vorschiidene Antologiia, en Zeitschrifda, Zeidonga ond em Radio erschiina.
Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora.
Komödie
E Komöödie (im 15. Joorhundert vo latiinisch cōmoedia, vo [kōmōdía] vo κωμῳδός [kōmōdós] „koomische Schauspiiler“ und „Lustspiildichter“, ursprünglig „wär am Dionysosfest Spottlieder vorsingt“) isch e Drama mit eme Handligsablauf, wo vilmol ufhäiteret und wo für e Held bzw. d Helde glücklig uuse chunnt. Die underhaltsaami Grundstimmig entstoot dur en überdriibeni Daarstellig vo menschlige Schweche und cha näben em Vergnüüege vom Publikum au kritischi Zwäck haa.
D Zueschauer füele sich aazooge vo de Figuure uf dr Büüni, wil si sich sälber in iine gseen, oder aber si luege aber uf sä aabe und lache sä us, wil si Schweche häi, wo mä lieber nid wurd haa, oder wil si zun ere niidrige Gsellschaftsschicht ghööre. Wenn die Haltig gegenüber de koomische Figuure schwankt, reedet mä von ere Draagikomöödie.
Dr Wandel vo dr Komöödie im Lauf vo dr Zit
S Häitere isch vil mol im Vordergrund gstande, so dass mä s weeniger gmerkt ass d Komöödie die „schlächtere Lüt“ (Aristoteles) uf d Büüni söll bringe, sit dr Nöizit also noch dr allgemäine Uffassig nit aadligi bürgerligi Figuuren. Dr Martin Opitz het gsäit: „Die Comedie bestehet in schlechtem wesen vnnd personen“ – si wurd also „Chnächt“ statt „Potentaate“ zäige (Von der Deutschen Poeterey, 1624). Im Zuug vo dr bürgerlige Emanzipazioon git s sit em 18. Joorhundert Wariante vo dr „Komöödie“, wo kuum oder überhaupt nit häiter si, aber bürgerligs Personaal häi, wie d Opéra comique, die Rüerendi Komöödie oder s Rüerstück.
In dr Modärne isch d Komöödie nöiji Wääg gange und en Era vom groteske und absurde Theater het aagfange. Wenn im 19. Joorhundert no dr ennui (d Langwiil, dr Überdruss) s groosse Thema gsi isch, so isch s im 20. Joorhundert – vor allem in de Groossstedt – d Lust am Extreeme, Hässlige, Grausaame, Widersprüchlige, Chrankhafte und Unkonwenzionelle gsi. S Lache verstickt im schwarze Humoor.
Kwelle
Dr Ardikel «Komödie» uf dr dütsche Wikipedia
Sozialhilfe Basel-Stadt
Gschicht
Im Middelalter isch andere z hälfe e religiöösi Pflicht gsi, wo d Chille uf sich gnoo het. Si het das under anderem us de Iikomme vo iire Bsitz zaalt, mit Hilf vo Stifdige, wo si verwaltet het und us Spände, wo si vo de Glöibige bechoo het.
Äini vo de eltiste überliiferete soziale Instituzioone in dr Stadt Baasel isch s Almoose uf Burg gsi, wo vom Münster us verwaltet worde isch. Us em Joor 1255 wäiss mä vom Almosoe vo de gmäine arme Lüt, s eltist Almoose im Chläibaasel. Es isch vo dr St. Niklaus-Kapälle, am Ort wo hüte s Hotel Merian stoot, verwaltet worde und isch im Häilige Niklaus gwidmet gsi, wo as dr Schirmher vo de Arme gulte het. S Gäld isch vo de Kirchenopfer cho, vo Stifter, Bruederschafte, Zümft und Chlibaasler Eeregsellschafte. Mit de Kirchenopfer isch au d Armeherbärg und s Karthüüserkloster finanziert worde.
Wil im Middelalter doch scho zimlig vil Lüt underwägs gsi sin, und e Hufe vo dene kuum Gäld gha häi, het s au z Baasel Elände- und Fremdeherbärg. D Herbärg Agtaten bi dr Kaufhuusgass goot uf s Joor 1345 zrugg und het Bilger ufgnoo. Au s Huus zum Silberbärg isch lang e Gasthuus gsi.
S Groosse Almoose
S Groosse Almoose isch bis ins 19. Joorhundert e wooldäätigi Iirichdig für Baasler Bürger gsi. Si isch vom Almoosenamt gläitet worde und isch em Chläine Root understande. En Almooseschaffner het s Vermööge verwaltet. Wie vili anderi Instiduzioone isch au s Grooss Almoose im 16. Joorhundert entstande, wo d Stadd reformiert worde isch und e Hufe vo de Funkzioone vo dr Chille verstaaligt het. Das het si chönne mache, wil si d Vermööge vo de Chlööster und de Stift, wo ufghoobe worde si, iizooge het. Dä Däil wo früener für d Armespänd brucht worde isch, isch 1529 s Groosse Almoose worde. Drzue cho isch no s Gäld, wo dr Verchauf vo Chillegüeter iibrocht het, Brivaatspände, was in d Opferstöck choo isch und anders. S Almosenamt isch im ehemoolige Barfüesserchlooster dehäi gsi. Dört isch e Daafele iigrichdet worde, wo Armegnössigi Ässe häi chönne bezie. Drfür häi si am Arm e Schildli us Blääch müesse aamache, so dass alli gwüsst häi, wär si vor sich hän. Vor allem Witwe und Wäisechinder häi Almoose chönne bezie und au Bürger, wo in Noot cho si. Aber au Bürger, wo nid arm gsi si, häi nid sälte e Biistüür bechoo; s Almoose isch also eender as en Art Bürgerbangsionskasse aagluegt worde. 1840 het s Almoose e Vermööge vo 530'000 Franke gha. Es het im Joor mee as 40'000 Franke iigno und öbbe 34'000 Franke usgee. Mit däm Gäld het s mee as 350 Lüt chönne understütze, wo fast e Driddel drvo Minderjöörig gsi si und nummen öbbe e Dotzed elter as sächzig.
Im Mönchshoof, wo im 16. Joorhundert d Elände- und Fremdeherbärg gsi isch, het s Almoose 1586 40'000 Arme ghulfe, wo die mäiste von ene Chriegslüt gsi sin. Bis zur Iirichdig vom Bürgerlige Wäisehuus 1667 s d Baasler Wäisechinder vilmol vom Almoose verpflägt worde.
D Zit vo dr Ufkläärig
Ä Zäiche vo dr Ufkläärig isch s gsi, ass sich die Riiche e chli mee um die Arme häi afo kümmere. Z Baasel het d Gründig vo dr Gsellschaft für s Guete und Gmäinnützige 1777 e Zäiche gsetzt und die Hilfsinstiduzioone, wo denn gründet worde si, häi vilmol uf em Brinzip vom Zuckerbroot und dr Gäissle basiert: für die materielli Understützig, wo mä bechoo het, isch mä kontrolliert worde. 1783 isch d Chrankekommission gründet worde, wo d Chöste vo ärztlige Behandlige zaalt het und de Bedürftige Holz zum Füüre het lo zuechoo. Scho im Winter druf, wo sträng gsi isch, het d Kommission 170 Lüt understützt. Si het d Hilf au uf Lääbesmiddel usgwitet, Bettwösch verdäilt, und bi dr Huusmieti ghulfe. Wo denn d Armenaastalt iigrichdet worde isch, het sich d Kommission wider uf iire uursprünglig Zwäck chönne konzentriere.
1804 isch e Veräin gründet worde, zum Informazioone über die Arme in dr Stadt z sammle und eso die bruefsmässigi Bättelei z verhindere. Dr Root het en Armekollegium zämmegstellt, wo d Armenaastalt iigrichdet und gläitet het. 1820 isch si im Klingedaalchlooster ufdoo worde, wo armi Lüt Handarbäite gmacht häi für e chliine Loon. D Lüt in dr Aastalt si vilmol alt und chrank gsi und häi kä Häim gha. Fraue, won in ere Woonig gläbt häi, si dört beschäfdigt worde. So chli dr Loon au gsi isch, het d Stadt d Aastalt äinewäg müesse subwenzioniere.
Basel het im 19. Joorhundert non e Hufe anderi soziali Instuduzioone gha. So het s e Kommission für d Verdingig vo junge Handwärker, wo arme Bürgersöön, won e Bruef häi welle leere, e Leergäld zaalt het, en anderi für Näi- und Flickschuele, wo armi Mätli häi chönne leere, e dritti, wo sich um d Chinder vo de Papiirer kümmeret und sä uf e Schuel gschickt het, e Suppenaastalt, und anderi mee.
D Modärnisierig
Mit dr Gründig vo dr Bürgergmäind 1875 het sich d Sozialhilf in zwäi Linie gspaltet, äini für d Bürger mit em Bürgerlige Almoosenamt 1876, wo sich um d Baasler Bürger kümmeret het, und äini für d Nid-Baasler. Mit dere het s d Stadt Baasel nid grad gsprängt gha: erst 1897 isch die Allgemäini Armepflääg ufdoo worde. Drei Joor druf isch us em Bürgerlige Almoosenamt s Bürgerlige Armenamt worde und drei Joorzäänt spööter s Bürgerlige Fürsorgamt. 1964 het mä au de Nid-Baasler Arme e Fröid gmacht und iir Amt zur Allgemäini Sozialhilf umdauft.
Erst 1984 het mä mit dene Äxtrawürstli en Änd gmacht. Im Fürsorgamt vo dr Stadt Baasel si die Allgemäini Sozialhilf und s Bürgerlige Fürsorgamt fusioniert worde und das isch denn für alli Iiwoonerinne und Iiwooner zueständig gsi. 2001 het mä mit em Gsetz au dr Name vo dr Instiduzioon und iiri Organisazioon gänderet und eso isch d Sozialhilf vo dr Stadt Baasel entstande, wo d Verwaltig von ere, wie mä ghofft het, wirkigsorientiert het sölle si. 2009 het dr Kantoon d Sozialhilf vo dr Bürgergmäind übernoo (was die in en Existänzkriise gstürzt het), het ere dr nöi Naame Sozialhilf Baasel-Stadt (was grammatikalisch villicht nid eso glungen isch) gee und het e nöis kantonals Regierigsdepartemänt für Wirtschaft, Sozials und Umwält (WSU) gründet.
Nid ganz eso äifach wie bi de Naamenändrige isch s am Aafang vom 20. Joorhundert bi dr Finanzierig zuegange. 1910 isch d Drennig vo dr evangelisch-reformierte Kiirche und em Staat beschlosse worde. Wil aber s Kiirchenopfer bis denn an s Bürgerlige Armenamt gangen isch, het dr Bürgerroot welle, ass das Gäld witer an sis Sozialamt zaalt wurd. In dr Verfassig vo dr Kiirche isch aber gstande, ass d Kiircheverwaltig über s Kiirchenopfer sälber wurd verfüege, und die het 1919 entschiide, ass si s Kiirchenopfer für öbbis anders wurd verwände. 1921 isch s zum Brozäss choo, und bi däm het d Kiirche Rächt bechoo. D Bürgergmäind het denn dr Staat drum bittet, ass d Iiwoonergmäind uf iire Däil am Iikomme vo dr Christoph Meriaa Stifdig wurd verzichte und däm het dr Groossroot zuegstimmt.
Pleigne
Pleen, wie das Dorf früener uf düütsch gheisse het, oder ofiziell Pleigne isch e Gmeind vom Kanton Jura.
Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg. Si isch noch a dr Landesgränze vo dr Schwiiz zu Frankrych.
Uf dr Nordweschtsyte isch s Taal vom Fluss Lützel.
Im Gmeindbann ligge d Wyler Lützel und Löieburg und es baar vrströiti einzelni Puurehööf. Grad änet dr Gränze bi Lützel stoht s Chloschter Lützel, wo e Zit lang bi dr Löieburg es Priorat betribe hät.
Gschicht
S Dorf isch im ene Dokumänt vom Papscht Alexander em Dritte vo anne 1179 s erschte Mol gnänt.
Vo 1454 bis 1798 isch s Piet vo Pleen im Fürstbistum Basel gsi.
Santiago Ramón y Cajal
Dr Santiago Felipe Ramón y Cajal (* 1. Mai 1852 z Petilla de Aragón in Navarra, Spanie; † 17. Oktober 1934 z Madrid) isch e spanische Mediziner und Histoloog gsi, wo vor allem über d Fiinstrukture vom Närvesüsteem erforscht het, bsundrigs vom Hirni und vom Ruggemark. 1906 het er dr Nobelbriis für Füsiologii und Medizin übercho, zämme mit em italiänische Mediziner und Füsioloog Camillo Golgi.
Im Geegesatz zum Golgi het er aber dänggt, ass s Närvesüsteem us Milliarde vo äinzelne Nöiroone wurd bestoo und dass die Zälle polarisiert wurde. Anstatt vom e Netz, wie s dr Colgi gsee het, het dr Cajal vorgschlaage, ass d Nöiroone über spezielli Verbindige mitenander wurde kommuniziere. Für die Verbindige het 1897 dr Charles Scott Sherrington s Wort Sünapse brägt. Die Hüpotheese isch d Grundlaag vo dr Nöirooneleer, wo säit, ass die chlinsti Äihäit vom Närvesüstem s äinzelne Nöiroon isch. Spööter het mä mit Elektroonemikroskoop festgestellt, ass jedes Nöiroon vollständig von ere Zällmembraane iigschlosse isch.
Kabinett Bray-Steinburg
S Kabinett Bray-Steinburg isch vum 8. Merz 1870 bis zum 25. Juli 1871 di vum Chenig Ludwig II. gruefe Landesregierig vum Chenigrych Bayern gsii. Si isch verantwortli gsii fir d Verhandlige zum Yydritt vu Bayern in s Dytsch Rych un het doderby wichtig Reservaträcht chenne sichere. Wel er geg di bayerisch Kulturkampfbolitik gsii isch, isch dr Bray-Steinburg im Juli 1871 zruggdrätte.
Adolph Saurer AG
D Adolph Saurer AG isch de gröscht Härsteller vo Laschtwäge i de Schwiiz gsi. Di hütig Nochfolggsellschaft Saurer AG isch e groosse Produzänt vo Tegschtiilmaschine; si ghört sid 2013 em chineesische Undernääme Jinsheng.
Ane 1853 hät de Franz Saurer z Sanggale en Ysegiesserei ggründet. Die isch gly drufabe uf Arbon im Kanton Thurgau verleit worde und hät vo ane 1869 aa Stickereimaschine afo poue. De Adolph Saurer hät us de Firma e grossi Maschinefabrigg gmacht. 1897 hät die aagfange, Autoo mit Verbrännigsmotoore z poue. Vil vo de Saurer-Chassis sind uf Züri id Garrosserii Geissbärger broocht und do als Personewäge fertig gmacht worde.
Ane 1903 hät d Fabrigg vom Adolph Saurer agfange Laschtwäge z konschtruiere. Vo 1914 a hät si sech ganz uf die Fahrzüg und uf e Bou vo Autobüs konzäntriert. Die sind grad au als Poschtauto i de Schwiiz wyt verbreitet gsi. Und scho im Erschte Wältchrieg hät de Saurer de Schwiizer Armee Laschtwäge gliferet, und au spööter isch s Milidäär en groosse Chund vo de Arboner Laschtwagefabrigg plibe.
1982 hät sech d Adolph Saurer AG mit de FBW z Wetzike zsämetoo, und do druus isch die nöi Firma Nutzfahrzeuggesellschaft Arbon & Wetzikon (NAW) entstande. Daimler-Benz hät 40 Prozänt vo däm Undernääme gha. Ane 1983 hät de Saurer de letscht Laschtwage für en Privaate usgliferet, und 1987 au de letscht für d Schwiizer Armee. Und ane 2002 isch au d NAW verschwunde. D Motoore-Abtäilig vo de Adolph Saurer isch vo de iteliänische Firma IVECO übernaa worde.
Molring
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Molring lijt sechs Kilometer sìdlich vun Albestroff uf re Heche zwìsche 229 un 257 m ìwer em Meeresspiejel.
Stimmloser uvularer Plosiv
De stimmlosi uvulari Plosiv isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. Im Alemannische git es de Luut nit, er wird aber wie es [] ussgsproche, nùmme wyter hinte im Rache.
Molring
Gschìcht
Molring ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1361. Ìm 15. Johrhundert ìsch s Dorf gànz gschlìsse un erscht ìm Johr 1698 wìder ufgeböit worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Molring ìsch. Molring ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Molring ghert zem Lorrain.
Leinfelden-Echterdingen
Geografische Sacha
Laefelda-Ächdordeng leid uff dor Fildorebene. D haechsda Sdell mid 495 m leid bei dor "Riisaschanz", ăra keldischa Viireggschanz, d niidrichsda Sdell mid 342 m bei dor "Kochamiile" em Siibamiiladaal. Vo dor Gsamdfleche von LE isch bereids a Driddl mid Siidlongs- ond Vorkehrsflechena iborbaud. Drozzdem geid-s no viil Waldflechena, bsondors em Siida, må LE an dor Scheebuach ãgrenzd.
S Stadtgebiet vo Laefälda-Ächdordeng sezzd sich zsẽma aus de viir Sdaddåel Laefälda, Ächdordeng, Musbärg ond Sdedda (Sdedda uff dor Fildor). Gnaor: Zo Laefälda ghaered Laefälda sälbor, Oboråecha ond Ondoråecha, d Heef Schlächdsmiile ond Schlesslesmiile, ond noo s Haus Seebruggamiile. Zo Sdedda ghaered Sdedda sälbor ond d Heisor Kochamiile ond Walzamiile. Dribornaus geid-s en Sdedda noo d Wohngebiid Hoof ond Weidach, dia må aus eldore Weiler endsdanda send.
Nåchborgmaendena sind, em Uurzaegor nåch: Sduagord (Stadtgraes), Fildorsdadd (Landgraes Essleng), Waldabuach, Sdoenabronn, Beebleng ond Sendlfeng (älle Landgraes Bebleng)
Aus dor Gschiichd
Beim Bau vo dor S-Bã send ănna 1991 Siidlongssbura aus dor Zeid vo ogfär 5000 v. Chr. enddeggd wårda. De aersde schrifdliche Erwenonga dadiered vo 1185 fir Ächdordeng, fir Musbärg ond fir Sdedda vo 1229. Vo de Nãma här send dia Flägga älle vo Alemanna grended wårda. Se ghaered ao älle fasd vo Ãfang ã zo Wirddabärg ond hend a aenhaedlicha Endwigglong gheed. En dor Reformaziõ send se älle evangelisch wårda.
D Fildorebene isch fir d Landwirdschaffd emmor schao a ausordendlich fruchdbars Gebiid gwäa, mid oem vo de zäa besde Beeda en ganz Deischland. Em 19. Jårhondord ond bis en d Midde vom 20. Jårhondord isch d ganza Fildor deidschlandweid fir ir legendärs "Fildorgraud" bekannt gwäa, a speziälls Sbizzkobfgraud aus dära Gẽged. Ǎlloe en Ächdeordeng isch-s uff 168 Hektar ãbaud wårda.
Am 5. August 1908 isch-s uff-m dåmålicha Flugblazz Ächdordeng zor-ra Katastroph komma. Dor Zeppelin LZ 4 vom Graf Ferdinand von Zeppelin isch vorbrennd. Dees Ogligg isch zor-ra Wende fir d Endwigglong vo de Zeppelin gwårda, weil-s a graosa Wäll vo Hilfsbereidschaffd ond Sbenda em Deidscha Reich ausgleesd hådd.
Wirdschafd ond Vorkehr
Laefälda-Ächdordeng ghaerd mid saene Nåchborgmaendena zorra ausgsbochena wirdschafdlicha Boomregio. Bei 40.000 Aewonor pendled äll Daag mae wia 20.000 Pendlor en d Sdadd zom Schaffa ae, ond mae wia 10.000 aus.
Laefälda-Ächdordeng leid diräggd an dor Audobã A8 Karlsrua - Sduogord - Mincha. Mid Sduagord vorbonda isch-s durch d S-Bã S2 ond S3. Ausordem leid dor Flugblazz Sduagord-Ädchordeng, wia scho dor Nãma saed, dåelweis uff Ächdordengor Gmarkong. D Vorkehrsvorbendonga kẽded edd bessor sae.
Uff de Fildora baua wella isch en LE ond ao en älle Nåchborgmaendena deior. Dor Breis fir dor Quadradmedor Baublazz leid (2018) deidlich ibor 700 €/qm; bei nuie Åegatumswohnunga muas-mor ibor 4000 €/qm nãlega. Em Allgemaena muas-mor mid Breis wia en Sduagord rächna.
Birgormåesdor
An dor Sbizze vo dor Sdadd sdåd dor Oborbirgormåesdor ("OB"), där må wia en Bada-Wirddabärg fesdglegd, älle achd Jår vo dor Bevelkorong gweeld wird. Dor OB hådd ao dor Vorsizz vom Gmaenderåd.
Sdaddoborhaebdor seid dor Bildong vo dor Sdadd zom 1.1.1975: (Tiddl bis 30.6.1975 noo Birgormåesdor, seid-m 1. Juli 1976 Oborbirgormåesdor)
S Sdaddwabba
S Wappe vo LE zaegd en Gold on blaua Reng, dådrenn a blaoa Leisde, vor däara må oba on bloa Sdaab ausgåd (Sesdor). D Sdaddfãna isch blao-gäal. S Wabba ond D Fãna send durch-s Regiirongsspräsidium Sduagord am 22. März 1978 vorlija wårda.
Wabba vo de Sdadddåel:
Sdeddepartnorschaffda
D Stadt Laefälda-Ächdordeng ondorheld Sdeddepartnorschaffda mid folgende Sdedd:
Schwäbisch en Laefälda-Ächdordeng
Laefälda-Ächdordeng ghaerd als Ganzes zom zendralschwäbischa Gebiid, wia iborhaobd d ganza Fildor. Durch d sdarga Besiidlong ond dor Zuazuug isch s Schwäbisch abor sdarg em Riggzug. Em Siibamiila-Daal uff Laefälda-Ächdordengor Gmarkong leid d "Komede-Scheuer" mid-m Dialäggd-Theador Meilesmiile, offd em bada-wirrdabägischa "Südwestfernsehen" ibordraga. De zwåe Haobddarsdellor sdammed aus Ächdordeng ond schwäzzed a fasd fälorfreis Zendralschwäbisch.
Luzerner Fasnacht
D Lozärner Fasnacht isch de grööscht Aalass e de Schtadt Lozärn und de Zentralschwyz, wo all Johr stattfendt. Si esch noch de Basler Fasnacht und vor de Bärner Fasnacht die zweitgrööscht Fasnachtsveraaschtaltig vo de Schwyz.