cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sperber (Vogel)
Lebeswiis
De Sperber lebt am Waldrand, i Waldliechtige, Bommgruppe, Büsch und Lebhääg und au i Sidlige. Sin Horst baut er uf Bömm in ere Hööchi vo 6 bis 12 Meter. Wenn s Wiibli am Brüete isch, werd s vom Sprinz gfüetteret. Sperber jaget vor alem Vögel usem Fluug.
Meinier
Meinier (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Meinier lyt am linke Stade vum Gämfersee. Zue dr Gmai ghere d Wyler Meinier, Carre d'Amont, Carre d'Aval, Compois, Essert, Corsinge un Merlinge. Dr Bann umfasst 80 % landwirtschaftligi Flechine, 3 % Wald, 9 % Sidligsflechine un 5 % Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Corsier, Gy, Jussy, Presinge, Choulex un Collonge-Bellerive.
Gschicht
Meinier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1153 as de maniaco (um 1344 Meignier).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 19,9 % gläge.
Religion
22,7 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 44,8 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 22,8 %, CVP 13,0 %, GLP 3,8 %, GP 10,7 %, MCR 8,6 %, SP 16,0 %, SVP 16,8 %, Sunschtigi 8,4 %.
Gmaindspresidänt isch dr Marc Michela (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1.696 Yywohner 1.461 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 62 Dytsch, 24 Italienisch un 149 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Ökologie
Écologii isch d Wisseschaft vum Hüshalt vu dr Nadür. Dr ditsch Zoolog Ernst Haeckel het 1866 zum erschdt Mol där Bigriff so definiert: "die gsamt Wisseschaft vo dr Beziehige vu ne me Organismus zue sinnere Üssewält" und 1870 "d Lähre vu dr Ökonomie, vu däm Hüshalt vu dr dierische Organisme". Me redet in däm Zämmehang hüüt au vom ökologische Gliichgwicht, wo vom Mensch au chan gschtört werde.
Siithär het där Bigriff awwer aüi no ganz anderi Bedidunge: mr spricht au vu Écologii, wemmer an die natürlichi Umwält iwerhäupt dänkt, vor allem dänn, wänn si sich uff d Mänsche schlächt üwirke duet. Me redet in däm Zämmehang auch vom ökologische Gliichgwicht wo durch s menschliche Wirtschafte gschtört wird.
Ab 1970 gits dann aü ne Écologie-Biwegig, wu under anderem s Bleiwärk in Markelse un s Adomkraftwärk im badische Wyhl verhindert het. Badisch-elsässische Bürgerinitiativen
Frédéric-César de la Harpe
Dr Frédéric-César de la Harpe (* 6. April 1754 z Rolle VD; † 30. März 1838 z Lausanne), au de Laharpe, isch e Schwiizer Politiker us dr Helvetik und Erzieher vom Zar Alexander I. vo Russland gsi.
Studium und Afang vo dr Karriere
Frédéric-César de la Harpe isch 1754 in eifache, aber adlige Verhältniss uf d Wält cho. Noch ere Grundusbildig z Rolle isch er im Alter vo vierzähni für zwei Johr an s Seminar uf Schloss Haldestei cho. Dr Underricht in däm Institut, wo vom Martin vo Planta und vom Johann Peter Nesemann gfüehrt worden isch, und die republikanisch-aufklärerische Haltig, wo dört gherrschd hai, si für dr jung Laharpe brägend gsi. Noch eme zweijòhrige Studienufenthalt z Gämf het dr Laharpe, wo jetzt achzähni gsi isch, s Studium vo dr Jurisprudenz z Tübinge agfange. An dr Universität vo Tübinge het er en engi Fründschaft mit em Henri Monod gschlosse, wo au us em Waadtland cho isch. Noch siiner Promotion im Johr 1774 isch dr Laharpe in si Heimot zrugggange. Er het sich z Lausanne niidergloo und isch dört in dr Root vo de Zweihundert ufgnoh worde. Si Bruf as Aawalt het er an dr Wälsche Appellationskammere z Bärn usgüebt. Er het immer meh under em entwürdigende Verhalte vo dr Bärner Herrschaft über die Waadt und ihri Bewohner glitte. Dorim isch er froh gsi, won em 1782 aabote worden isch, e baar Günstling vo dr Zarin Katarina II. as Mentor uf ihrer „Grand Tour“ z begleite. Die Reis het en über Rom und Sizilie bis noch Malta gfüehrt. Z Neapel isch dr Laharpe in dr Freimuurerorde ufgnoh worde. Uf Wunsch vo dr Zarin het er siini Zögling über Wien und Warschau zrugg bis noch Sankt Petersburg begleitet, und isch dört im Früehlig 1783 aachoo.
Erzieher in dr Zarefamilie
S erste Johr z Sankt Peterburg het dr Laharpe in erster Linie em Lehre vo dr russische Sprooch gwidmet. Vo 1784 aa het em Zarin d Erziehig vo ihre beide Änkelchinder, vom Alexander, em spötere Zar, und vo siim jüngere Brueder Konstantin aaverdraut. Si Arbet het sich am Afang uf e Französischunderricht beschränggt. Mit dr Ziit het dr Laharpe si Erziehigskonzäpt wiitgehend chönne duresetze. S Schwergwicht isch in de Fächer Gschicht und Geographii gläge, drnäbe het er grosse Wärt uf d Vermittlig vo Philosophii und Staatskund gleit. So het er s Gedankeguet vom Jean-Jacques Rousseau (Contrat social) und vom John Locke (Upon civil governement) im Zarehuus heimisch gmacht. 1790 het dr Laharpe d Dorothea Boethlingk, die 16jöhrigi Dochter vom ene riiche Peterburger Kaufma ghürotet. Währed siim Ufenthalt z Russland het dr Laharpe nie dr Kontakt zum westlige Europa verlore. Mit em Waadtland isch er über e Briefkontakt mit em Henri Monnod stark verbunde bliibe. Mit Inträssi het er d Entwicklig z Frankriich noch dr Revolution vo 1798 verfolgt. Er het Erfolg gha drbii, d Zarin vo findlige Agriff gege Frankriich abzhalte. Über e Reihe vo anonyme Brief in dr London Chronicle het dr Laharpe Iifluss uf d Entwigglig in siiner Heimet welle neh. Under em Name Philantropus und Helvetus het er 1790 mehreri Brief veröffentligt, won er fiktiv din beschriibe het, wie z Bärn e Revolution stattgfunde haig und in dr Waadt d Ständ zsämmegrüeft worde siige. Churz druf het er drei persönligi Brief in s Waadtland gschiggt, won er din d Iiberüefig vo de Ständ vorgschlage het. Ein von dene Brief isch vo dr Bärner Zensur abgfange worde, und denn het d Bärner Obrigkeit z Russland interveniert und d Entlassig vom Laharpe gforderet. D Zarin isch aber zerst nit uf d Forderig iigange, het dr Laharpe aber im Dezämber 1794 entloo. Ihr Groosschind, dr Alexander, het s fertig brocht ass dr Laharpe no bis zum Mai 1795 het chönne bliibe. Ins Waadtland het er nid zrugg chönne. Dorum het sich dr Laharpe uf e Landguet im gämferische Genthod zruggzoge, vo wo us er mit em Alexander in ängem Briefkontakt bliiben isch.
Politischi Laufbahn
1796 isch er noch Paris zoge, won er em französische Direktorium dr Aalass zur Intervention in dr Schwiiz gee het, won er sich uf e Lausanner Verdrag vo 1564 berüeft het, wo vo Frankriich garantiert worden isch. In däm Verdrag si dr Waadt ihri bestehende Freiheite zuegsicheret worde. Er isch dorum in konservative Kreis as «Dotengreber vo dr Alte Eidgenosseschaft» bezeichnet worde. Dr Laharpe isch ziitwiis dr umbestritteni Füehrer vo dr radikale schwiizerische Revolutionärspartei gsi, de sogenannt Patriote.
Wo d Eidgenosseschaft 1798 vo de Franzose in die Helvetischi Republik umgwandlet worden isch, wie s vo ihm und em Peter Ochs mit em französische Direktorium verabredet gsi isch, isch er zu siiner Enttüschig wägem Widerstand vo de Republikaner nit ins erste helvetische Direktorium gwehlt worde. Erst dur e Druck vom französische Gsandte isch er am 29. Juni 1798 zsämme mit em Ochs Mitgliid vom Direktorium worde und het siis quasi diktatorische Übergwicht in dr Exekutive zu Gwaltmassnahme bruucht, won er drvo ghofft het d Eiheitsrepublik, wo vo alle Siite bedroht gsi isch, z rette. Im Staatsstreich vom 7. Jänner 1800 isch s Direktorium gstürzt und abgschafft worde, und dr Laharpe het s Land müesse verloo und isch noch Paris gflüchtet.
Er isch vom Zar Alexander I. noch Russland iiglade worde und isch dört vo 1801 bis 1802 gsi. Denn het er uf eme Landhuus bi Paris gläbt, het 1814 nochdäm die Verbündete iizoge si, vom Zar Alexander d Würde vom ene General mit em Andreasorde übercho und het dr Zar chönne drzue bringe, ass er d Wiiderherstellig vom alte Underdaneverheltnis vo dr Waadt und vom Aargau, wie s Bärn vorgha het, nit zuegloo het. Au isch s siim Iifluss uf e Zar z verdangge, ass d Schwiiz nit ufdeilt oder as Monarchii in dr Dütsch Bund iigliideret worden isch. Noch siiner Dätigkeit as Gsandte vo dr Waadt und vom Tessin und as inoffizielle Aawalt vo dr Schwiiz am Wiener Kongräss, isch er 1816 noch Lausanne züglet und isch dört 1838 hochverehrt gstorbe.
Ehrige
Die ersti grossi Ehrig het dr Laharpe scho zu Läbziite übercho. Am 30. März 1798 het die provisorischi Versammlig vom Wadtland zu Ehre vom Frédéric-César de La Harpe en Ehremedaille lo bräge, für zum so si Rolle bi dr Unabhängigkeitserklärig vo dr Waadt z würdige. Erst 1896 isch z Rolle sälber an siim Geburtshuus en Erinnerigsdafele agmacht worde. Fast 50 Johr vorhär het d Ufstellig vom ene Dänkmol uf dr künstlige Insle Ile de la Harpe, wo noch em Laharpe benennt worden isch, e baar politischi Kontrovärse entzündet. S Dänggmol isch mit Sammligsgälder vor allem us em Aargau und em Tessin finanziert worde. Uf em Obelisk, wo 1844 in ere Fiir uf dr Insle iigweiht worden isch, stoht e Spruch vom Zar über d Bedütig vom Laharpe: „Je dois tout ce que je suis à un Suisse“ („Alles was i bi, verdank i eme Schwiizer“). E neui Würdigigung het dr Laharpe 2009 an dr Universität Lausanne erfahre. Under em Patronat vom Kanton Waadt het vom 30. bis 31. Oktober en internationals Kolloquium über e Frédéric César de La Harpe stattgfunde.
Ρ
Rho (Majuskel Ρ, Minuskel ρ) isch de 17. Buechschtab vum griechische Alphabet un het ä numerischer Wert vun 100.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Agros (Zypern)
Agros hät ca. 1000 Iiwohner und isch eis vo dä grössere Dörfer im Troodos-Bergzug uf Zypere.
Es liit uf 1100 Meter Höhi und isch än Tourischteortschaft. Agros isch für sis gsunde Chlima bekannt. In Agros sälber wird Rosewasser, Roseöl, Roselikör und Rosewy härgschtellt und rächt vil wird no exportiert.
Agros tuet sich vo andere zypriotische Dörfer, wo glichlige Iiwohnerzahle händ, rächt unterscheide:
Ϙ
S Koppa oder Qoppa (Ϙ; ϙ) isch de zweit K-Luut, wu urspringlich im griechische Alphabet enthalte gsi isch (zwische p un r).
Im Phönizische Alphabet het de Buechstab Qof gheise un isch s'Zeiche firs Kehl-K (IPA: //) gsi. Im Griechische ischs urspringlich fir de "K"-Luut vor // un // verwendet worre. S isch später durch Kappa ersetzt worre un fehlt im klassische Griechisch.
Koppa wird no als Zahlzeiche fir 90 in Ufzählunge bruucht, in dere Roll abr mit 'ra gonz ondre Glyph gschriebe: Ϟ ϟ (Unicode U+03DE un U+03DF).
Lueg au: Koph
Helvetien (Republik)
Helvetie, französisch Helvétie, isch dr Name vo einere vo de drei Dochderrepublike gsi, wo s revolutionäre Frankriich 1798 vorghaa het, uf em Gebiet vo dr ehemolige Eidgenosseschaft z errichde. Si hätt die dütschsprochigi Schwiiz umfasst mit Usnahm vo dr Innerschwiiz und Graubünde, wo dr Tellgau hätte sötte usmache und vom Oberland, Wallis und Freiburg, wo zur Rhodanische Republik hätte sötte ghöre.
Die drei Republike si vom Kommandeur vo de französische Druppe in dr Schwiiz, em General Guillaume Brune, am 16. und 19. Merz 1798 proklamiert worde, was aber noch heftige Protest scho am 22. Merz widerrüeft worden isch.
Pfänder
Da Pfända isch da 1062 m hohe Huusbeag vu Breagaz.
Helvetien (Republik)
Helvetie isch au dr Churzname gsi, wo für die Helvetischi Republik brucht worden isch.
Pfänder
Er isch weags sina guata Uussicht uf da Bodasee und d Alpagipfel da bekannteschte Uussichtspunkt vu da Region. Bi guatam Weatta goht d Sicht vu da Allgäuer- und Lechtaler Alpa im Oschta üba da Breagazarwold, d Silvretta bis vu da Schwyzar Beag und dam Schwarzwald im Weschta. Zu sina Füass liegt da Bodasee igrohmt vum Rhietal und dam schwäbischa Hüagelland.
Uf an Pfända goht sit 1927 vu Breagaz us a Soalbahn. Sit 1980 goht undar am Pfända an Autobahntunnl durch. Uf am Pfända git as sit 1958 an Sända vum ORF für Radio und Fernsäha. Da Senda isch 94,7 m hoch.
Ussadeam git as an klenna Alpenzoo mit Hirscha und andara Viech. A bsundare Attraktion isch d Vogelwarte, in dera jeda Tag Adlerflugshows abghebt weran.
Tellgau
Dr Kommandeur vo de französische Druppe in dr Schwiiz, dr General Guillaume Brune, het am 16. und 19. Merz 1798 d Deilig und d Neuornig vo dr Eidgenosseschaft proklamiert. Das het aber e Sturm vo Entrüstig brovoziert, ass scho am 22. Merz dr Widerruef cho isch. Am 12. April 1798 isch denn die zentralistischi Helvetischi Republik usgrüeft worde, wo braktisch alli Deil vo dr Alte Eidgenosseschaft umfasst het.
Ο
Omikron (Majuskel Ο, Minuskel ο) (O-mikron = kleins O) isch de 15. Buechschtab vum griechische Alphabet.
Härkunft
S Zeiche kunnt vum phönizisch Konsonant Ajin her, wu d Grieche em de Vokalwert „o“ gän hen. S isch einer vun de winigi Buechschtabe, wu d Grieche de semitisch Nôme nit ibernumme hen. Schpäter hen d Grieche ihr Alphabet um mehreri Zuesatzbuechschtabe erwittert, wu s letscht s Omega (griechisch: grosses O) devu gsi isch. Usm Omikron het sich iber d etruskisch Schrift s latinisch O entwickelt, wobi de griechisch Nome weggfalle isch.
Verwendung
In de Mathematik ischs gross Omikron vum Paul Bachmann 1892 zuer Bschribung vun de Grösseordnung vun ere Funktion voerendet worre. Hit isch d Notation unterm Nôme Landau-Symbol bekonnt un wird ieblicherwys als latinischs O verschtônde.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Aspach (Oberelsass)
Ààschpi (frz. Aspach, dt. Aspach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Wàppe
Uf em Wàppe vu Ààschpi sén drèi usgréssene griene Èschpe uf sélbrigem Grund z sah.
Geographi
Ààschpi lijt umittelbar nerdlich vun Àltkìrech am Zammefluss vum Zipfelgràwe un em Hàsselbàch.
Gschìcht
Ààschpi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1307 àls Aspach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ààschpi ìsch. Ààschpi ghert zem Kommünàlverbànd.
Architèktür
Z Ààschpi gét's e Kérch, wu der Glocketurm üs em Johr 1502 stàmmt. Üsserdam gét's vile Hiser üs der Renaissancezit un Wàllfàhrtskàpalle. Én der Néchi vu sàller Kàpalle sén oi noch Éwerrast vu me méttelàlterlige Léprakrànkehüs z fénde.
Wértschaft
D Bevèlkerung vu Ààschpi labt vil vu der Landwértschaft: es wérd vil Frucht aboie un Vihzucht (Rénder un Soi) bedréwe. Zudàm wérd Schwafel gwunne.
Stimmloser velarer Plosiv
De stimmlosi velari Plosiv isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Er chùnt in fascht jedere Sprooch vo dr Wält vor. S Zeiche im IPA defür isch.
Im Alemannische chùnt de Luut als Lenis, Fortis ùn behuucht vor. De Lenis-Luut wird allerdings meischt als bhandlet ùn transkribiert. Bstimmti Dialäkt, bsùnders im Niideralemannische ùn Schwööbische hen aber au nùmme de Lenis.
Τ
Tau (Majuskel Τ, Minuskel τ) isch de 19. Buechschtab vum griechische Alphabet, babbel: tav; nochm Vokal a wird im Neugriechische υ wiä v usgschproche.
Stimmloser velarer Plosiv
Uss Gründ, wo mitem Ùffbau vùm mänschliche Muul z due hen, isch di gnaui Stell, wo de Luut ussgsproche wird, je nooch Sprooch ùn de andre Luut, wo im Wort vorchömme, verschiide.
Τ
Verwendung
S klei Tau bezeichnet
Tägermoos
S' Tägermoos isch es 1,54 Quadratkilometer grosses Gebiet im Kanton Thurgau zwüsche äm Schtadtrand vo dä dütsche Schtadt Konschtans und äm Siedligschärn vo dä Schwyzer Gmeind Tägerwile. Es liit am Südufer vom See-Rhy und gränzt öschtlich am Konschtanzer Schtadtteil Paradies (Konschtanz), südöschtlich a d' Gmeind Chrüzlinge.
Us de Gschicht
S' Tägermoos liit uf äm Schtaatsgebiät vo dä Schwyz, isch aber us gschichtliche Gründ en Teil vo dä dütsche Schtadt Konschtans und wird vo Konschtans und Tägerwile zämme verwaltet. Es bildet us däm Grund ei «unächti» Exklave (lueg au: Gebietlichi Bsundrigheite in Südweschtdütschland nachem Jahr 1810). Öppe zwei Drittel vo Tägermoos ghört dä Schtadt, dä Rescht ghört Privatlüt und Schwyzer Behörde. Dä grösschti Teil vodere früener bruuchte Flächi isch d'Gmeindweid (Allmänd) gsi. S' gnutzti Sumpfland isch drainiert worde und wird hüt für Chliigärte und für s' Acherland mit Schwärgwicht uf äm Gmüesabau brucht. Am öschtliche Rand vo dä Gränze liit d' Gmeinschaftszollalag Tägermoos, diä tägli vo rund 13'000 Fahrzüg frequäntiert wird, sowiä en chlinere Gränzübergang («Gottlieber Zoll»).
Gägewart
S' Tägermoos isch Teil einere chliiteilige landwirtschaftliche Abauregion, diä sich a dä Dörfer Tägerwile und Gottliebe vorbi bis nach Ermatinge fortsetzt und im Süde vomene Hügelchamm begränzt isch. Dä Schwärpunkt by dä landwirtschaftliche Nutzig liit uf äm Gmüesabau, es git aber au no Öpfelbäum und es Chliigartegebiet. D' Uferzoni isch nur teilwiis befäschtigt und wird anere Schtell, äm Freybad «Chuehorn», für än Schtrand zum Bade bruucht; dä Rescht beschtaht us Laubbäum. S'ganzi Gebiet liit im Schnitt nume en Meter über äm Wasserschpiegel vom Seerhy, und us däm Grund gits hüfig Überfluetige.
Im Tägermoos gits zwei Ussiedlerhöf, dä Ziegelhof und dä Brückehof, und no einigi Gwächshüser und weiteri landwirtschaftlichi Nutzbaute. Dä Zoll Tägerwile betriibt dä chli Gränzübergang «Gottlieber Zoll» a d' Schtell vom früenerige Üsser Paradieser Tor. I dä Nöchi liit s'nüübarocke Hotel «Trompeterschlössle» (1903/04 erbaut) und no äs Umschpannwärch vo dä Konschtanzer Schtadtwärch.
Geologie
Dä Name «Tägermoos» setzt sich us äm althochdütsche «tëgar» 'gross' und «Moos» zämme, also grosses Moos, einere in Süddütschland hüfige Bezeichnig für Füecht- oder Moorgebiät. Es isch än Torfbode.
Pierre-Auguste Renoir
Dr Pierre-Auguste Renoir [] (* 25. Februar 1841 z Limoges; † 3. Dezämber 1919 z Cagnes, hüfig nume Auguste Renoir gnennt) isch e franzöösische Mooler vom Impressionismus gsi.
Lääbe
Er het e Leere as Borzellaanmooler gmacht und in ere Manufaktuur gschafft, bis die het müesse zuemache, wil mä s Borzellaan mee und mee maschinell het afo bedrucke. Vo 1861 bis 1864 het er bim Schwizer Mooler Charles Gleyre gleert. Er isch e Fründ vom Claude Monet, Alfred Sisley und vom Frédéric Bazille worde und und het mit deene zämme im Freie gmoolt. 1864 her er zum erste Mol e Bild im Pariser Salon usgstellt. Vo 1865 bis 1871 isch d Lise Tréhot si Geliebti gsi und Modäll gstande für en. E Bild mit ere, D Lise mit em Sunneschirm het er 1868 am Salon usgstellt. D Kritiker häi zwar sini Gmäld globt, verchauft het er aber braktisch nüt und isch bitter arm gsi.
Troodos-Gebirge
S' Tróodos-Gebirge oder deTroodos-Bergzug liit im südweschtliche Landesinnere vo dä Republik Zypere (griechischi Teil). Diä höchschti Erhäbig isch dä Olympos mit 1.952 Metär. Hie chann me i dä churze Saison vom Januar bis März sogar Ski fahre. Dä Bergzug isch vulkanisch und (im Gegesatz zum Rescht vo dä Insle) bewaldet.
Pierre-Auguste Renoir
Lääbe
Wo dr Dütsch-Franzöösisch Chrieg aagfange het, het er sich freiwillig zur Kawallerii gmäldet, het aber nie müesse kämpfe. Noch em Chrieg isch er wider vil mit em Monet, Sisley und mit em Édouard Manet zämme gsi. Si häi vilmol s Gliiche gmoolt, wie zum Bischbil d Familie Monet im Garde vo iirem Huus z Argenteuil, wo s e Version vom Renoir git drvo und äini vom Manet.
Troodos-Gebirge
Bsunderheite
Es git e arteriichi Tierwält mit Adler, Füchs und dä wenige freyläbende Mufflons, einere abwächsligsriichi Vegetation mit Aleppo-Chiefere, Zedern, Plantanä und mänge grössere und chlinere Dörfer mit z. T. atemberaubende Uusblick i diä Täler und über d' Berggipfle.
Pierre-Auguste Renoir
Lääbe
Wie bi vile andere Impressioniste isch au bim Renoir dr Schmalhans Chuchimäster gsi. Vo dr Middi vo de 1870er Joor aa isch s em besser gange, won er dr Zollbeamti Victor Cocquet und dr Verleeger Georges Charpentier kennegleert het und vo iine Ufdrääg für Bordret und e groosses Daafelebild überchoo het. Dank em Charpentier het er vo denn aa e Hufe Ufdrääg us dr 'bessere Gsellschaft' überchoo.
Troodos-Gebirge
Bsunderheite
In e paar Bergdörfer ufem Troodos-Bergzug findet me no Schüürdachchilene, wo zum Weltchulturerb vode UNESCO ghöret. Zuedem gits mehreri Chlöschter. S' bekannteschti und riichschti isch das uf 1.270 m Höhi glägeni Kykkos-Chloschter. Sogär im Hochsummer härrscht im Tróodos-Bärgzug es angnehms und milds Chlima, wo zum Wandere iiladet.
Pierre-Auguste Renoir
Lääbe
1881 und 1882 het er drei groossi Räise uf Algerie, uf Italie, won er sich mit de Freske vom Raffael und de Bilder vom Jean-Auguste-Dominique Ingres beschäfdigt het, und no äinisch uf Algerie gmacht. 1882 het er z Palermo s Bordret vom Komponist Richard Wagner gmoolt.
Noch sim letschte Italie Ufenthalt het er sich vom Impressionismus afo abwände und klassizistischi Ideä afo übernee. Uf ere Räis uf d Insle Guernsey im Joor 1883 het er e Serii vo Gmäld gmacht, under andere Moulin Huet Bay. Er isch in e schöpferischi Krise cho und het s Gfüül gha, künstlerisch in ere Sackgass glandet z si. Äins vo de wichdige Bilder us dere Zit isch s Bild Die groosse Badende vo 1887, wo voll vo kunsthistorische Zitaat isch.
Im März 1885 het si Geliebti Aline Charigot en ersts Chind, dr Soon Pierre Renoir, wo spööter as Schauspiiler bekannt worden isch, uf d Wält brocht. Dr jüngeri Soon Jean Renoir isch spööter Filmreschissöör worde. Am Ändi vo de 1880er Joor het er wider Fröid gfunde an de Farbe und am flüssige, sinnlige Moole. Zum impressionistische Moolstil vo de 1870er Joor isch er aber nüme zrugg.
Um 1892 häi sich bin em die erste Zäiche vom Rheumatoide Arthritis bemerkbar gmacht, was denn felschligerwiis as Gicht diagnostiziert worden isch. Wil s em im milde Middelmeerklima besser gangen isch, isch er 1907 ändgültig uf "Les Collettes", e Landhuus mit eme groosse Garde z Cagnes-sur-Mer bi Nizza züüglet. Hüte isch dört e Museum iim zu Eere.
Wohnhäuser an der Schützenmattstrasse 49-55 Basel
D Woonhüüser an dr Schützemattstrooss 49-55 Basel gälte as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch. Si si vo de Archidekte Robert Curjel und Karl Moser, wo vo 1888 bis 1914 e gmäinsams Archidekturbüro mit Sitz z Karlsrue und z Baasel gha häi, vo 1905 bis 1906 baut worde. Die bäide Archidekte si vor allem für iiri Kiirchebaute bekannt.
Pierre-Auguste Renoir
Lääbe
Drotz siner Chranket het dr Renoir no die ganz Zit gmoolt, au won er im Rollstuel gsässe isch und män em dr Bimsel het müesse an d Hand binde, wil er en nüm het chönne heebe.
Wohnhäuser an der Schützenmattstrasse 49-55 Basel
D Hüüser vom Komplex an dr Schützemattstrooss häi drei Stöck und Mansarde uf em Dach. D Fassaade si chläidäilig gliideret und häi dezänti Jugedstiil-Verzierige.
Pierre-Auguste Renoir
Lääbe
Dr Pierre-Auguste Renoir isch achtesibzgi gsi, won er gstorben isch. Er het e Hufe Landschaftsbilder, Stilllääbe, Bordret vo Erwaggsene und vo Chinder, Aktbilder, Bilder vom Danzvergnüege und vom Familielääbe hinderloo. Si Graab befindet sich uf em Friidhoof z Essoyes im Departemänt Aube in dr Champagne.
Φ
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Schlacht von Manzikert
In dr Schlacht vo Manzikert (hüte Malazgırt, nördlig vom Vansee) isch dr byzantinisch Kaiser Romanos IV. Diogenes am 26. Augschte ane 1071 vo de türkische Seldschuke under em Alp Arslan besigt worde. Die Schlacht het en entschäidendi Rolle gschbiilt, ass Byzanz für e zitlang kuum me het chönne Widerstand läiste; und mit däm het d Iiwanderig von e Hufe Oghuse und Turkmene uf Chläiasie aagfange, wo sich in Anatolie niidergloo häi.
D Schlacht
Die byzantinisch Armee isch öbbe 40'000 Maa stark gsi, e groosse Däil drvo fremdi Söldner. D Byzantiner häi kuum Ufkläärig bedriibe, die fränkische Söldner häi sich gwäigeret mitzkämpfe und die kumanische und petschenegische si, no bevor d Schlacht aagfange het, zu de Seldschuke desertiert. Wo denn dr General vo de Resärve dr Kaiser nid understützt het, isch d Schlacht verloore gsi und dr Romanos isch in Gfangeschaft gfalle.
D Folge
Die Niiderlaag isch dr Aafang gsi vom ene Bürgerchrieg, wo s Riich no mee gschwecht het. D Chöschte vom Chrieg und was d Byzantiner an d Seldschuke häi müesse zaale, si für d Wirtschaft ruinöös gsi. Eso häi d Seldschuke no di no Chläiasie chönne bsetze.
Bargen BE
Baarge (amtlech Bargen) isch e Ywohnergmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Baarge isch es Strassedorf am Hagneckkanal. D Gmeindsflächi si 70,1 % landwirtschaftlech gnutzte Bode, 18,8 % Waud, 7,6 % Sidligsflächi u 3,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Chaunech, Sisele, Wauperswiu, Chapele, Arbäärg u Radufinge.
Gschicht
Baarge isch zum erschte Maau im Jahr 1228 aus Bargen gnennt worde. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarberg ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005
Dr Uusländeraateeu isch 2010 bi 7,9 % gläge.
Religion
83,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2019 het s das Ergebnis ggää: SVP 40,3 %, SP 12,8 %, BDP 14,0 %, GPS 10,0 %, EDU 3,7 %, FDP 3,5 %, glp 6,3 %, EVP 4,7 %, Piraten 1,2 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 918 Ywohner 95,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 0,8 % Italienisch.
Dr bärndütsch Dialäkt vo Baarge ghört zum Hochalemannisch.
Schloss Bottmingen
S Schloss Bottmige isch e Wasserschloss in der Baselbieter Gmeind Bottmige, südlig vo Basel. S Schloss isch us em 13. Johrhundert und ghört zu de wenige erhaltene Wasserschlösser in der Schwiiz. Wo s 1363 zum erste Mol erwähnt worden isch, het s de Kämmerer, eme bischöflige Dienstadelsgschlächt, ghört.
Hüt wird s Schloss Bottmige as Restaurant und für Bankett, Hochziite und anderi festligi Aaläss bruucht.
Alveolarer Tap
De alveolari Tap oder Flap isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch. Des Zeiche stoot glychzytig au für de dentale ùn postalveolare Tap.
Wenkschweißtechnik
Wenk-Schweißtechnik isch e Firma, wo Schweißgeräte, Maschine, Wergzüg usw. verkauft.
Χ
S Chi (Majuskel Χ, Minuskel χ) isch de 22. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 600.
Zeichekodierig
dient im Zyleumbruch, bitte nit entfärne
Lueg au: Chiasmus
Schlesisch (Slawisch)
Di Schlesischi Sprach (Schlesisch: ślōnskŏ gŏdka) ghört zue de lechische Gruppe vo de weschtslawische Sprache    , zuenere Untergruppe vo de indogermanische Sprachfamilie. ISO code: szl. Schlesisch wird vorallem in de Region Oberschlesie gschwätzt, wo im Südweschte vo Pole un em Nordoschte vo de Tschechische Republik lait. Nit verweggsle sött mer s slawisch Schlesisch mit em Ostmitteldütsche Dialäkt Schlesisch.
Mangi Forscher gsänne Schlesisch als Regionalsprooch, z. B. Prof. Jolanta Tambor (Schlesische Universität), dr Elżbieta Sekuła (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), dr Tomasz Wicherkiewicz (Adam-Mickiewicz-Universität Posen), dr Tomasz Kamusella (Universität Oppeln), ks. dr Jerzy Dadaczyński (Päpstliche Universität Johannes Paul II.).
Zurzit (2011) git's e Gsetzesvorlag, wo Schlesisch als offizielli Regionalsprooch vo Pole söll anerkenne.
Ψ
Psi (Majuskel Ψ, Minuskel ψ) isch de 23. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 700.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Dullemajik
Dullemajik isch e luxeburjerésche Folklore-Grupp, wii 1975 uem de Guitarrischt un Sänger Guy Schons begrindet wore-n-ésch. E zweit wichtich Person fer de Grupp ésch de Flütischt Marion Michels.
Dr Guy Schons het schun 1963 mét dr Grupp Blackbirds - bsundrs ém sédlich Luxeburi - gspielt. Àb dr Mitt vun de Sechzichr Joohr isch'r mit e Zwelf-Saite-Guitarr un Mundhàrmonika durich àndri Lendr gezöje un het als wédr drhaam àls e „Luxeburjr Bob Dylan“ Proteschtliedr gsunge. Zwische de Wàndrschàfte het'r dert aach de L.S.D.Group begrindet. Etwa ze där Zit het'r aach àngfange, Luxeburjr Liedele ze sàmmle. 1975 het de Guy Schons mit'm René Wiroth denn Dullemajik gegrindet. Én dr làng Zit sitdäm hàn uem sellr Kern vun Lit, wii àls wédr mitenàndr ufftrete, noch e Reih vun àndri Müsiker mitgspéelt.
E Haaptànlieje vun dr Grupp isch, de Lëtzebuerger Volleksmusek, tràditionelli Léedr, wii meh un meh in's Vergesse geroote sin, nei in Erinnerung ze bringe. Mét éhre Façon, àlti Luxeburjr Léedele, àwwr aach neii Kompositione ze presentiere, hàn se vil Indruck hintrlon un e neis Bewusstsin fer de spezifisch Kültür vum klein Ländele bi de jungi Generatione gschàffe.
Dr Nàmme Dullemajik
„Dullemajik“ ésch e àltr, nimm so bekànntr Luxeburjr Nàmme fer de Draihlèier (odr aach Dréileier, Ràdleier, de Vielle à roue), 's schun àlt mehrstimmig, mechànisch Müsikinschtrument, wo wii aach dr Nàmme selte gewore-n-isch. 'S Luxemburger Wörterbuch fiehrt's Wertel Dullemajhik (Betonung uff de letscht Silb!) erscht ém Bànd V, Noochträä un Berichtigunge vun 1977. 'S kummt wàhrschins vun de Begréff Duddelsak un Lantermajik (lanterne magique). Laterna-Magica-Vorfierunge, wii's se vor dr Vrbreitung vum Cinema nooch'm 19. Johrhundrt noch genn het, sin oft, wii aach traditionell de Moritatesanger uff Johrmärike, vun e Draihorgel begleitet wore - odr vun e Draihleier. In däm Zsàmmehang hàn sich de Begréff Lantermajik un Dullemajik uff beidi Inschtrümente iwwertraawe.
Allein (Aostatal)
Allein (frankoprov. Alèn / Allèn) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Geografi
Allein lyt im Valle del Gran San Bernardo, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Ayez, L'Allamanaz, Allérod, Bruson, Chanté, Chavéroulaz, Chez-Norat, Clavel, La Condémine, Daillon, Frein, Les Godioz, le Martinet, Le Plan-de-Clavel, La Vallettaz, La Ville. Nochbergmaine sin Doues, Étroubles un Gignod
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Allein dr italienisiert Name Alleno drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Allein isch dr Erik Patrocle.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Allein ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Allein sin 63 Froogebeege wider retuurchuu.
Eisvogel
De Iisvogel (Alcedo atthis; alemanischi Näme) isch en uuffälige bunte Vogel, wo i Mitteleuropa dor s ganz Joor döre vorchunnt. 2006 isch der Iisvogel i der Schwyz Vogel vom Jahr gsi.
Uussie
De Iisvogel het e blaui Chappe und blaui Flögel, sini Undersiite isch orangsch. Um de Hals ume het er wiissi Stele. Sin lange Schnabel isch schwarz. Sin Schwanz isch zimmli chlii. Iisvögel wered 17 bis 20cm grooss.
Lebeswiis
De Iisvogel lebt a fischriiche Flüüssgwässer, wo ne langsami oder mittleri Ströömig hend. Er baut sis Nest i Erdhöölene, wo e Meeter tüüf sind, und won er selber anere hööche Uferböschig grabe tuet. Er hockt ufere höchere Stell, maist ufeme Ast, und schüüst denn chopfvoraa is Wasser um e Fisch z fange und cha e Meeter tüüff tauche. Im Taag fresst er öppe 20 Gramm Fisch, vor alem Bambeli. Er lebt aber au vo Frösche, Rossnegel und vo Insekte. Er het e zimli schrille Schrai. Iisvögel wered grad zwai Joor alt, vili sterbet im chalte Winter, bsunders wenn Gwässer zuegfrüüret.
Bsundrigs
I de Antiki het de Iisvogel e groosii Biachtig gfunde. Di alte Grieche hend globt, ass de Iisvogel um d Wintersunnewendi brüete tüeg, wenn för e paar Taag e relativs milds und windstills Wetter vorherrscht, de sognännte “Iisvogeltaag” oder "Halkyonischie Taag". Well die um Winachte ume sind, isch de Iisvogel im Christetum as Symbol vo de Muettergottes Maria wore.
S git au meriri griechischi Saage, wo brichtet, wie verschidnigi Fraue sich us Truur öber de Maa oder Vatter chopfvoraa is Meer störzet und denn i Iisvögel verwandlet weret. Em bikanntiste isch d Saag vo de Alkyone und em Keyx. De Keyx chunnt im Winter im Sturm ufem Meer um und werd as Uufer gspüelt, won er vo de Alkyone gfunde werd. Si chlagt öber de Tood vom gliebte Maa und baid wered i Iisvögel verwandlet. I de Vogelschau het s Chlage vom Iisvogel as e schlechts Vorzaiche ggolte.
WWE
D World Wrestling Entertainment, Inc. (WWE) isch äs Mediäunternähmä, wo a dä Wall Street notiert isch und bekannt isch für WrestlingShows und TV Sendigä. Sit 1980 verchauft es sich offiziel als Show-Entertainment.
Hauptateilseigner vo dä WWE isch dä Vincent Kennedy McMahon.
Gschicht
Dr Roderick James „Jess“ McMahon het 1933 aagfange, Wrestlingshows im „Municipal Stadium“ z Freeport, Long Island z organisiere. 1948 isch si Sohn Vince Manager vo dr Turner Arena z Washington, D.C. worde, und het sä 1952 kauft. 1953 isch si Capitol Wrestling Federation em Dachverband National Wrestling Alliance bidrätte und het 1955 dr Arena dr Name Capitol Arena gee. 1956 si die erste Match im DuMont-Network gsändet worde.
Im McMahon si Organisation wird as Capitol Wrestling Corporation (CWC) in s Register z Washington iidrait und 1961 z New York.
Eidgenössisches Departement für Verteidigung, Bevölkerungsschutz und Sport
S Eidgenössische Departemänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Schport (VBS) isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiizer Staatsverwaltig. Jewiils eine vo de Bundesrät läitet s Departemänt.
S zentrale Aaliege vom VBS isch es, für d «Sicherheit» vo der Schwiiz und ihrere Bevölkerig z luege. D Armee, der Bevölkerigsschutz und die zivilen Inschtitutione schaffed nach em Grundsatz «Sicherheit dur Kooperation» eng zäme. Sie schützed und helfed im In- und Ussland. D Friedensförderig isch en wichtige Biitrag zur internationale Sicherheit und demit au zur Sicherheit vo dr Schwiiz. Mit em Bundesamt für Sport förderet s Departemänt d Gsundheit vo dr Bevölkerig.
S VBS gliederet sich i vier Beriich:
Am Aafang vom Bundesstaat hät das Departemänt eifach Militärdepartemänt gheisse. Ab 1979 hät men em Eidgenössischs Militärdepartemänt (EMD) gseit. Wäge dr Integration vom Zivilschutz und dr Sportförderig i das Departemänt treit’s sit 1998 de Name Eidgenössischs Departemänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Sport.
Dr Usslandsnachrichtedienscht vo dr Schwiiz – me seit em au Strategische Nachrichtedienscht (SND) – isch diräkt em Chef vom VBS understellt. Au zum VBS ghöred der Militärisch Nachrichtedienscht (MND) und der Luftwaffenachrichtedienscht (LWND).
Ϡ
S Sampi (urspringli Ͳ, modern ϡ) isch urspringli de S-Lut, wu im ionische Dialekt vum griechisch Alphabet hinterm Ω gschtonde isch. De entsprechend phönizisch oder hebräisch Buechschtabe heisst "Zade" un wird als sognennts emphatisches "s" wie s arabisch "ص" usgschproche, im hitige Hebräisch wie e ditschs "z" /ts/.
Im klassische Griechisch isch s Sampi numme no als Zahlzeiche fir 900 benutzt worre. De Nôme "Sampi" isch sit'm Mittelalter defir verwendet worre.
Krim
D Krim (russ. Крым, Krym; ukr. Крим, Krim; krimtat. Qırım [qɯˈrɯm]) isch e Halbinsle im Schwarze Meer. Si ghört zur Ukraine und bestaat us der Autonome Republik Krim und de Stadt Sewastopol. D Hoptstadt vo der Autonome Republik Krim isch Simferopol im Landesinnere.
D Krim bildet sit dr Krimkrise 2014 de facto di russisch Teilrepublik Krim und d Stadt Sewastopol, wo Russland sit em 18. Merz 2014 as Däil vo sim Staatsgebiet aalueget. Die mäiste Staate uf dr Wält anerkenne die Annexioon aber nid.
Geografii & Klima
D Krim isch im Norde dör di schmooli, nu 8 km braiti Landengi vo Perekop mitem europäische Festland verbunde. Im Weste und Süüde lit s Schwarze Meer, im Oste grenzt d Krim as Asowsche Meer und im Südoste werd si dör d Meerengi vo Kertsch vo de Halbinsle Taman in Kaukasus trennt. De nördlich und mittler Tail vo de Krim isch flachs Steppeland mit trochnem kontinentalem Klima mit haisse Sümmer und chalte Winter. A de westliche Südchüste no verlauft s Krimgebirge (ukr. Krymski Hory), di höchste Berge sind de Roman-Kosch (1545 m) und de Tschatyr-Dag (1527 m). D Berge bildet e Wetterschaide. Südlich isch mediterrans Klima, s nördliche Bergland het gmässigsts füechts Klima.
Bivölkerig & Sprooch
Hüt lebet uf de Krim fast zwai Millione Mensche. D Russe bildet mit 58,5 % d Meerhait, gfolgt vo de Ukrainer mit 24,4 %, si sind meerhaitlich Chreste. Minderhaite bildet d Krimtatare (12,1 %) wo Muslim sind, und di je öppe 1000 Krimtschake und Karaime, wo e Religion hend, wo vom Judetum abstammt.
D Vertailig vo de Sprooche uf de Krim gsiet asen uus: 77 % redet Russisch, 10 % Ukrainisch und 11 % Krimtatarisch. Die drai Sprooche hend de Status vonere offizielle Sprooch uf de Krim. Denebet gits no e Minderhait vo andersprochige Mensche. Di grösste Städt sind Simferopol, Sewastopol, Kertsch, Jewpatorija, Jalta und Feodosija.
Wertschaft & Tourismus
De Tourismus bildet e wichtige Wertschaftsfaktor. Wegem milde Klima liget a de Südchüste vo de Krim am Schwarze Meer meriri biliebti und bikannti Feri- und Kurort, drunder Jalta, Aluschta und Sudak. Di letze baid Orte sind au di traditionelle Hersteller vom Krimsekt. Bachtschisaraj, di früenrig Hoptstadt vom Chanat vo de Krimtatare isch e touristisches Ziil, s gliiche gelt sit em End vo de Sowjetunion au vo de vile Höölechlöster und Höölestädt im nördliche Krimgebirge, drunder Tschufut-Kale (»Judeburg«) und di beede eemoolige krimgotische Städt Eski-Kermen und Mangup-Kale.
Au d Landwertschaft isch wichtig, voralem sit em Bau vom Krimkanal, wo Wasser vom Dnjepr uf d Krim füert. A de Südchüste wachset Truube, sus werd ono Gmües, Obst, Waisse und Tubak abaut. De Fischfang het kai grossi Bidüütig und d Krim wiist nu wenig Roostoff uuf. I de Städt gits Industrii und Sewastopol isch e wichtige Hafe und e millitärische Stützpunkt.
Antiki
Die früeste bikannte Völcher, wo uf de scho vo Neandertaler biwonte Krim, glebt hend, sind d Kimmerier gsii und im Krimgebirge d Taurer. Deno het d Krim i de Antiki Kimmerischi Halbinsle (agr. Ταυρικὴ Χερσόνησος, Taurikē Chersonēsos) und s Kirmgebirge Taurischi Berge (Ταυρικὰ ὂρεα, Taurika orea) ghaisse. Spöter sind Skythe uf d Halbinsle choo und hend d Kimmerier vertribe, wäred sich d Taurer i de Berge zruggzoge hend.
Griechischi Koloniste hend au uf de Krim meriri Städt ggründet. Im Oste isch drususe s Bosporanische Riich entstande, en riiche Händlerstaat mit merere Städt entlang vo de Meerengi vo Kertsch (agr. Βόσπορος, Bósporos). Da Riich het guet 700 Joor bistande. Am Südwestspitz het sich mit de Stadt Chersonesos Herakleia (agr. Χερσόνησος ῾Ηράκλεια; hüt: Sewastopol) e chliine Stadtstaat bildet. Baidi Staate sind spööter zwor eng bifründet mit em Römische Riich gsii, sind aber nöd iiglideret wore.
Völkerwandrig
Ab 255 sind ersti Germane bis zu de Krim vorgstosse und hend meriri Joorzeet ufem Land- und Seeweg Städt rund um s Schwarze Meer öberfalle und s Bosporanischi Riich gschwächt. Im 4. Joorhundert hend sich Germane uf de Krim niderloo. Entlang vom Asowsche Meer hend Heruler gsidlet, im Süde d Krimgote. Ane 375 sind d Hune vom Oste her gege Europa anegstürmt und hend d Ostgote underem König Ermanarich bisigt. Drufabe hend sich hunnischi Utrigure uf de Krim niderloo. D Stadt Cherson und d Krimgote hend dozmol zum Byzantinische Riich ghört.
Ab de zwait Hälfti vom 7.Jh. hend d Chazare d Krim nodisnoo underworfe. D Chazare hend de jüdisch Globe agnoo und wege de Judefindlichkait im Byzantinische Riich sind vill Jude uf d Krim uusgwanderet. Ane 1016 het de byzantinisch Chaiser Basileios II. (976-1025) em Riich vo de Chazare s End biraitet. Doch wenig Joorzeent spööter hend d Kumane d Krim underworfe.
Tatare & Osmane
D Tatare sind z erschtmol ane 1239 i d Krim gfalle und hend d Halbinsle underworfe und em Riich vo de Goldig Horde zuegornnet. De Name Krim chunnt vom tatarisch-mongolische Wort qyrym »Festig«. 1266 hend d Genuese Land a de Südchüste gchauft und d Stadt Caffa (hüt Feodosija) ggründet, wo denn e wichtigi Station bi de Raise uf China bildet het. Ab 1380 isches zum Chrieg zwüschet de Tatare und Genua choo, wo ane 1387 mit eme Fride gendet het. Ab denn isch d Krim längiri Zitt i drai Piet uftailt gsii. S nördliche Steppeland het zum Chanat vo de Krimtatare ghört, wo sitt 1433 unabhängig vo de Goldig Horde gsii isch, und as Hoptstadtt Bachtschisaraj (krimtat. Bağçasaray »Gartepalast«) gweelt het. Im Krimgebirge hend d Krimgote s Förstetum Theodoro bigründet und d Genuese hend e paar Hafestädt bsesse, so Cembalo (hüt Balaklawa), Soldaia (hüt Sudak) und Caffa (hüt Feodosija), wo de Hoptort bildet het. Die Häfe sind denn e wichtige Umschlagplatz för Handelsgüeter us China und us de Mongolai wore, aber vor alem het au de Sklavehandel floriert. Ane 1475 hend d Osmane afange d Häfe uf de Krim öberfalle und hend i wenige Joor s Förstetum Theodoro und di genuesische Städt is Osmanische Riich iiglideret, wääred s Chanat vo de Krimtatare witterexisitert het, aber zumene Vasall woren isch.
Russland
D Russe hend scho immer en Intressi a de Krim ghaa, aber erst gege s End vom 18. Joorhundert isch es ene glunge d Krim z annektiere. Well d Halbinsle strategisch guet lit, hend si afange e rigorosi Sidligspolitik bitriibe: all Christe vo de Krim sind um 1780 i de noigründete Stadt Mariupol i de Ukraine umgsidlet wore, wa e grosse Schade för d Wertschft vom Krimchanat bidüttet het. Em 8. April 1783 het d Zarin Katharina II. deklariert, ass d Krim zu Russland ghöri. Um d Landwertschaft uf de Krim wider uufzbaue, het de Zar Alexander I. (1801-1825) Koloniste us Europa aawerbe loo. Nebet Bulgare und Este sind au vill Tütschi und Schwizer uf d Krim cho.
Tütschi und Schwiizer Koloniste
Im iigende 19. Joorhundert hend sich vill Uuswanderer us Bade und Württeberg uf de Krim niderloo und meriri Dörfer ggründet, so: Kronental, Rosental, Neusatz (Nejsaz), Friedental, Heilbronn (Heilbrunn). Schwiizer Koloniste hend Zürichtal gründet und sich au im Dorf Friedental niderloo. Nochem Uusbruch vom Erscht Weltchrieg sind di tütsche Koloniste uf Sibirie deportiert wore, wäred d Schwiizer bliibe hend chöne und i Rue gloo wore sind, aslang si bi de kommunistische Kolchosewertschaft mitgmacht hend. Doch wo im Zwaite Weltchrieg de Hitler ane 1941 gege Russland zogen isch, het de Stalin ali tütschsproochige Koloniste deportiert, wobii vili umchoo sind.
Noizitt
Ane 1853 het Russland e Chrieg gege s Osmanische Riich azettlet, de Krimchrieg, wo bis 1856 duuret het und uf de Krim sind meriri Schlachte uustrait woore und Sewastopol isch bilageret wore. De Chrieg het mit de Niderlaag vo Russland gendet.
Im Zwaite Weltchrieg hend di Tütsche d Krim vo 1941-1944 bsetzt ghaa. Nochdem di Tütsche wider abzoge sind, het de Stalin, wo scho vorene di tütsche Sidler deportiert gha het, d Krimtatare uf Zentralasie deportiert, wobii öppe Hälfti vonene umchoo sind! De Grund isch de gsii, well d Krimtatare mit de Türke kollaboriert hend, wo sinersiits Verbündeti vom Hitler gsii sind. D Krim het sini Autonomii verloore und isch e gwönlichi Provinz vo Russland wore. Im Hornig 1945 het z Jalta di zwait Konferenz vo de Allierte stattgfunde, wo sich de Churchill, de Roosevelt und de Stalin öber d Zuekunft vo Tütschland biroote hend.
1954 isch d Krim zu de Ukrainische Sozialistische Sowjetrepublik cho, im Uustuusch gege s Piet um Belogrod. D Krimtatare sind zwoor ane 1967 offiziell rehabilitiert wore, zee Joor spöter as ali andere deportierte Völker, hend aber erst noch massive Demonstratione z Sewastopol und ufem Rote Platz z Moskau ab 1988 wider uf d Krim zruggchere töre.
Nochem Zerfall vo de Sowjetunion ane 1991 isch d Krim zu de Ukraine choo, obwoll d Krim 1992 und nomol 1994 e souveräni Republik Krim uusgruefe het, wo aber nöd anerchennt woren isch. D Krim isch en autonomi Republik vo de Ukraine blibe.
Noch em politische Umsturz i de Ukraine im Februar 2014 isch s wider zue separatistische Bsträbige uf de Krim cho. Am 11. Merz 2014 het s Parlament vo de Krim d Unabhängigkait vo de Ukraine erklert und e Referendum über de Aaschluss a Russland durfüere loo. Sit em 18. Merz 2014 lueget Russland d Krim as Däil vo sim Staatsgebiet aa. Völkerrechtlich si d Abspaltig u s Referendum umstritte.
Σ
De griechische Buechschtabe Sigma isch de 18. Buechschtab vum griechische Alphabet. Sine Usschproche isch wiä s „S“ in de ditsch Schproch om Silbeofong (stimmlos; in altgriechische Werter, wu hit verwendet werre, stimmhaft gschproche). Di klei Form isch im Wort σ un am Wortend ς, di gross Form isch Σ.
Härkunft
S phönizische Alphabet het vier Buechschtabe fir Zischlut. D Grieche hen zwey dävu fir ihri S-Lut ibernumme, wu aber nie glichzitig in de unterschidlige altgriechische Alphabete vorkumme. De Buechschtabe Samech isch im ionische Alphabet wiä X mitm Lutwert „ksi“ verwendet worre. Siner Nome isch aber in licht abgwondelter Form uf de phönizische Buechschtab Sin ibertrage worre, wu jetzert im Griechische "Sigma" gnennt wird.
Vum griechische Sigma leite sich sowuhl s koptische un s kyrillische C wiä au s latinisch S her.
Bispil
Sokrates (Σωκράτης = Sōkrátēs)
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ω
Omega (Majuskel Ω, Minuskel ω) (O-mega = grosses O) isch de 24. un letscht Buechstab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 800. Omega isch hifig verwendet worre, um e End zue verditliche un isch domit s Gegeteil vum Alpha (Alpha und Omega). Doher kunnt au de Usdruck „S A un O“.
E grosses Omega, wo um 180 Grad dräit worre isch, wird als Mho bezeichnet.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Physiologie
D Füsiologii (altgr. φύσις phýsis ‚Natuur‘ und λόγος lógos ‚Leer‘, ‚Vernumft‘ bzw. physiologica = Natuurkund) isch es Däilgebiet vo dr Biologii und dr Medizin. Es git sich ab mit de füsikalische und biochemische Vorgäng in de Zälle, Gwääb und Orgaan vo alle Lääbewääse und wie alli Lääbensvorgäng im ganze Organismus ufenander iiwirke. S Ziil vo dr Füsiologii isch s z verstoo wie sich e Süsteem benimmt (zum Bischbil si Stoffwäggsel, Beweegig, s Entstoo vo nöijem Lääbe, Waggsdum, Furtpflanzig) und das möögligst uf dr Ebeni vo de molekulääre Brozäss.
D Bezäichnig Füsiologii isch um 1525 vom Jean François Fernel brägt worde. Füsiologisch gforscht und usbildet wird in dr Biologii, dr Medizin, dr Psüchologii und in dr Sportwüsseschaft.
Rhodanische Republik
Die Rhodanischi Republik (au Rhodanie) isch dr Name vo n ere churzläbige französische Dochderrepublik gsi, wo gwüssi Gebiet i dr Weschtschwiiz umfasst het und wo zwüsche 1798 und 1810 zytewys bestande het.