cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wasserdampf
Sydè
Lyt d Temperadur vo dè Heizflächi einigi Gràd übber dè Sydetemperadur, bildet sich a Unebbèheitè Blòsèkeim. Bis zu dè Wärmeschtròmdichti vo 2 kW/m² bildet sich Blòttèrè, wo bim Uèschtygè widder kondensyred. Selli Sydeform wörd als stilles Sydè bezeichnèt.
Mit stygender Wärmeschtròmdichti nimmt d Blòsèbildig zuè, un d Blòsè chömmed a d Obberflächi. Diè a dè Heizflächi abryßendè Blòsè füüred zu eim hochè Wärmeübbergangskoeffiziènt. D Wandtemperadurè styged nit wesèntlich übber d Sydetemperadur (bis öppè 30 K). Bim Blòsèsydè könned Wärmeschtròmdichtè bis 1000 kW/m² erreicht wörrè.
Wörd d Wärmeschtròmdichti denn no witer gschteigerèt, setzt sprunghaft s Filmsydè y: Es bildet sich è durchgehendè Dampffilm. Sellè wûrkt wiè nè Isolyrschicht, un dè Wärmeübbergangskoeffiziènt wörd drastisch reduzyrt. Wörd dè Wärmeschtròm nit reduzyrt, so wörd èrscht denn widder è Glychgwichtszuèschtand erreicht, wenn d Wärmi durch uusreichend hochi Wärmeschtraalig abgää wörrè cha. Sellè Zuèschtand wörd abber èrscht bi nèrè Übberhitzig vo dè Heizflächi von öppè 1000 K erreicht. I dè Regel wörd bi sellem Übbergang vom Blòsèsydè zum Filmsydè d Heizflächi kabutt gmacht.
Um èrè Zerschtörig vo Heizflächè an Dampfkessel vorzbeugè, wörd diè maximali Wärmeschtròmdichti uff 300 kW/m² begränzt. In chlynerè Fäll git s es Übberschièßè durch èn Sydevozug.
Tabellè, Diagramm un Formlè
Wegè sinèrè enormè Bedütig für d Engergywûrtschaft zellt Wasserdampf zu dè am beschtè erforschtè Stoff i dè Thermodûnamik. Sini phûsikalischè Eigèschaftè sin durch umfangrychi un hüüfigi Messungè un Berechnungè bschtimmt un in umfangrychè Tabèllèwärch, dè sognanntè Wasserdampfdaflè, erfasst.
T-s-Diagramm
Im T-s-Diagramm isch z erkennè, dass bim Übbergang vo Flüssigkeit zu Dampf d Entropy zuènimmt. Sell entschpricht dè Aaschauig, dass d Deili von èrè Flüssigkeit wesèntlich gordneter sin wiè diè chaotischi Vomengig vo dè Deili bi nèm Gas. D Entropy wörd uff dè Abzissè uffdrait. È witeri Bsunderheit vom Diagramm isch sini Eigèschaft, diè zu dè Vodampfig vom Wasser notwendigi Wärmemengi als Flächi darzschtellè. Mit dè Bezièig: ΔH = T · ΔS ergit sich für di Vodampfigsenthalpy è Rächteggflächi, wo zwischè T = 0 K un dè jewyligè Vodampfigsgraadè uffgschpannt wörd.
H-s-Diagramm
Bi nèm Mollier-Diagramm wörd d Entropy vom Dampf uff dè Abszissè un diè zuègehörigi Enthalpy uff dè Ordinatè uffdrait. Diè grundlegendè phûsikalischè Eigèschaftè vom Wasserdampf lônn sich zwar nit eifach interpretyrè, es könned abber diè Wärmemengè, wo für d Zuèschtandsänderig vom Dampf bruucht wörrd, also byschpillswys d Vodampfigsenthalpy, dirèkt vo dè Ordinatè abgläsè wörrè.
Magnus-Formlè
È Näherigsformlè für d Berechnig vom Sättigungsdampfdrugg in Abhängigkeit vo dè Temperadur isch d Magnus-Formlè:
Selli Formlè isch zimli gnau (unterhalb 0,22 %) im Berych zwischè 0 un 100 °C un immer no guèt (unterhalb 4,3 %) zwûschè −20 un 374 °C, dè maximale Fääler lyt bi 290 °C. Wegè m eifachè Uffbau un dè hochè Gnauigkeit wörd si für d Taupunktbschtimmig vo allem i dè Meteorology un i dè Bauphûsik vowendet.
Mit lycht unterschidlichè Koeffizièntè
ergènn sich Wärt, wo uff 0,1 % mit dè in DIN 4108 abdruggtè Tabellè für bauphûsikalische Berechnigè übberyschtimmt.
D Magnus-Formlè isch vom Heinrich Gustav Magnus empirisch ermittlèt un sitdèm lediglich durch gnaueri Wärt bi dè Koeffizientè ergänzt worrè. Eini uss dè Thermodûnamik abgleiteti Gsetzmäßigkeit für Phasèdiagramm stellt d Clapeyron-Glychig un d Clausius-Clapeyron-Glychig dar. Uffgrund vo villnè praktischè Brobleem in Bezug uff selli ehnder theoretischi Glychungè stellt d Magnus-Formlè abber trotzdèmm diè beschti un praktikabelschti Näherig dar.
Näherigs-Formlè
È bruuchbari Fuuschtformlè für d Berechnig vo dè Sattdampftemperadur uss èm Sattdampfdrugg un umkeert isch we mò dè Drugg p in bar (absolut) ysetzt. Diè zughörigi Temperadur θ ergit sich in Graad Celsius. Selli Formlè isch im Berych p kr. > p > p = 3 bar (200 °C > θ > 100 °C) auf öppè 3 % gnau.
Klimaeffèkt
Im terrestrischè Wettergschehè spillt Wasserdampf è entscheidendi Rollè. È Kilogramm Luft cha bi 30 °C un 1 bar Drugg öppè 26 Gramm Wasserdampf als Luftfüchtigkeit uffnää. Selli Mengi keit bi 10 °C uff öppè 7,5 g/kg abbè. Diè übberschüssigi Mengi wörd je nõch Wetterlaag als Nidderschlag in Form vo Regè, Schnee, Hagel, Nèbel, Tau, Ryfè odder Rauryfè uss dè Luft uusgschiddè. Wolkè reflektyred ydrèffendi Sunnèschtraalig zrugg is All un vorringerèd uff selli Wys diè am Boddè uffdrèffendi Energymengi. Si reflektyred anderersits abaer au diè vom Boddè abgschtraalti Wärmi un erhöhed asè diè Atmosphärischi Gegèschtraalig. Ob Wolkè d Erdobberflächi wärmèd odder küèled, hängt devò ab, in wellerè Höchi si sin: Nidrig stehendi Wolkè küèled d Èrdè, hoch stehendi Wolkè wûrked wärmend.
I dè Stratosphärè vorhandeni Spurè vo Wasserdampf gèlted als bsunders klimaschädlich. D Klimaforscher hèn i dè letschtè 40 Johr è Aawachsè vom Wasserdampf i dè Stratosphärè um 75 % beobachtet (luèg polari Stratosphärèwolkè) un mached sellèn für d Erhöhig vo dè mittlerè Erdtemperadur mitvoantwortlich. D Hèrkumpft vom Wasserdampf i dè Höchi isch no unklar, mò vomuètet abber èn Zämmèhang mit dè i dè letschtè Johrzeent stark gschtigenè Methanuusbringig durch diè induschtrièlli Landwùrtschaft. Methan wörd in sellè großè Höchè zuè Kollèdioxid un Wasserdampf oxidyrt, womit allerdings nur d Hälfti vom Zuèwachs z erklärè isch.
I dè Èrdatmosphäri vorhandenè Wasserdampf isch mit um 36 % bis zu 70 % Aadeil d Hauptquèllè vo dè atmosphärischè Gegèschtraalig un Dräger vom „natürlichè“ Drybhuuseffèkt. Diè großo Bandbreito (36% bis 70%) chunnt nit dõdurrè zschtand, dass mò dè Effèkt nit gnau messè chönnt, sondern dõdurrè, dass diè atmosphärischi Luftfüchtigkeit zitlich un örtlich starkè natürlichè Schwankigè unterlyt. Dè Drybhiuseffèkt isch für den Strahlungshaushalt der Erde ein wichtiger Effekt und hat eine Erhöhung der globalen Durchschnittstemperatur auf ein Niveau von 15 °C zur Folge. Das Leben auf der Erde wurde dadurch überhaupt erst möglich. Als d Durchschnittstemperadur ooni Drybhuuseffèkt wörd meischtens è Temperadur vo öppè −18 °C agää.
Wasserdampfrüggkopplig
È stygendi Durchschnittstemperadur vo dè Èrdè führt zuè nèm stygendè mittlerè Wasserdampfghaalt vo dè Atmosphärè. Gmäß dè Clausius-Clapeyron-Glychig ka d Atmosphärè mit jedem Graad Temperaduraaschtyg 7% mee Wasserdampf enthaaltè. Im Kontext vo dè globalè Erwärmig isch selli sognannti "Wasserdampf-Rückkopplig" nebbè dè Eis-Albedo-Rückkopplig diè stärkschti bositivi Rüggkopplig. Allfälligi Erwärmig oder Abküèlig wörd durch si voschtärkt.
Natürlichs Vorkommè
Reinè Wasserdampf entschtòt i dè Natur uff dè Èrdè in Vulkan, Fumarol un bi Geysir. Es isch dè wichtigschte Parameter bi vulkanischè Eruptionè un bschtimmt dè Charakter mit. Es isch deby maßgèbend, dass vill Mineral bzw. Steiartè Wasser odder anderi flüchtigi Stoff in irè Krischtallgitter ybinded, Bsunders unter dè Wǘrkig vo höchè Drügg. Well Magma bim Uffschtygè i dè Kruschtè è Druggentlaschtig erfaarè duèt, drybt dè Wasserdampf zämmè mit anderè Fluidè uss èm Magma uus und bildet Blõsè, welli durch dè Drugg znägscht abber nit frei expandyred. Unterschritet dè Drugg èn beschtimmtè Wärt, so vobinded sich selli Fluidblôterli un füüred zuè nèrè Art rysigem Sièdevozuug, wörred also explosionsartig frei. Dõby ryßed si au größeri Mengè Magma mit un voursached diè voglychswys sèltènè explosivè Vulkanuusbrüch. Well dè Aadeil an Fluid i dè Steiartè bi konvergyrendè Blattègränzè bsunders groß isch, zeigt sich bi sellè au diè dütlichschte Tendènz für sellè Vulkantûp.
Menschlicher Wasserdampf
Wasserdampf ist ein wichtiges Hilfsmittel für den menschlichen Wärmehaushalt. Bei hohen Umgebungstemperaturen wird zur Thermoregulation durch Schwitzen die überschüssige Körperwärme (Verdunstungskälte) an die Umgebung abgegeben. Die dabei umgesetzten Wärmemengen sind erheblich, zur Verdunstung von einem Gramm Schweiß werden 2,43 kJ Wärme benötigt. Der gesunde Mensch erzeugt bei normalen Umgebungstemperaturen täglich etwa 500 g Wasserdampf durch Schwitzen, hinzu kommt noch einmal die doppelte Menge mit der ausgeatmeten Luft. Auch dadurch wird die Körpertemperatur auf 37 °C geregelt.
Wasserdampf i dè Klimatechnig
È Klimaaalaag isch è Gebäudeuusschtattig, wo èn definyrtè Wasserdampfghalt vo dè Luft garantyrt. Um Fèrtigbrodukt uss Ysè- un Staalwärchschtoff vor Roscht, Lagerbeschtänd wiè Büècher vor Vowitterig un Läbbensmittel vor Uusdröchnig z schützè, wörred Lagerhallè klimatisyrt. I dè Woonraumklimatisyrig drait dè Wasserdampfghalt in erheblichem Maaß zum Woolbefindè vo dè Menschè by. Bi dè Beurdeilig vo dè Raumluft spillt dè Begriff vo dè Behaglichkeit è zentrali Bedütig; ei Aschpekt isch dè als angeneem empfundene Zämmèhang zwûschè Raumlufttemperadur un relativer Luftfüüchtigkeit. Sellè wörd von èrè Klimaaalaag sichergschtellt un lyt i dè Regèl zwûschè 30 % un 70 % relativer Luftfüüchti.
Quantifizyrig vo Wasserdampf
Well dè Wasserdampf bi voschiednschtè Gegebèheitè un Brozèss è großi Rollè spilled, wörd er mit unterschidlichschtè Messmethodè un -gräät erfasst un in èrè Villzaal vo Größè agää.
Für meteorologischi Zwèc in Bezug uff diè füücht Luft wörd oft diè relativi Luftfüüchti φ vowendèt. Selli cha mò unter anderem mit èm Haarhûgrometer messèd. I dè Technig wörd i dè Regèl diè absoluti Füüchti x vowendet. Selli misst mò mit èm LiCl-Geber oder Coulometrischem Füüchtisensor, bi wellèm (uusgehend vo stark hûgroskopischem Diphosphorpentoxid) uff dè Wasserdampfghaalt vo dè Luft gschlossè wörd. È witerI Möglichkeit für d Beschtimmig vom Wasserdampfghaalt vo dè Luft isch d Messung vo irer Temperadur a je eim drochènè un aagfüüchtetem Thermometer, woby d Messschtell vom zweitè Thermometer mit eim wasserdränchtè Gweeb umwicklet isch un für d Förderig vo dè Vodunschtig mit èm chlynè Lüfter aablõsè wörd. Mithilfe vo dè beidè abgläsenè Wört lòt sich uss èm Mollier-h-x-Diagramm sofort diè zuèghörigo Luftfüüchtigkeit abläsè. S Psychrometer isch s praktische Ergebnis vo dè Witerentwicklig vo sellèrè Messmethodè.
In Dampferzüüger diènèd nebbè Thermometer au Manometer für diè eifach Messig vo dè Dampfparameter.
Wasserdampf i dè Gschichte
Dè Aabligg vo Wasserdampf isch dè Menschè sit dè Nutzbarmachig vom Füèr bekannt; er isch mee odder wènniger unbeabsichtigt bim Kochè odder bim Löschè vo dè Füèrschtellè mit Wasser entschtandè. Èrschti Übberlegigè für diè technischi Nutzig vo Wasserdampf wörred im Archimedes zuègschribbè, dè è Dampfkanonè konschtruyrt hèt. Leonardo da Vinci hèt zu sellem Thema èrschti Berechnigè aagschtellt, wonõch è acht Kilogramm schwèri Kuglè uss enèrè söttigè Kanonè voschossè öppè 1250 Metèr wit flygè würd.
Heron vo Alexandria hèt dè Heronsball, è èrschti Dampfmaschinnè erfundè. Sini Erfindig hèt i dè Antike kein braktischè Nutzwärt gha, si hèt abber diè technischè Möglichkeitè vo dè Nutzig vom Wasserdampf uffzeigt.
Uff dè Denis Papin gòt diè braktischi Uusfüürig vom Schnellkochtopf zrugg. Sellè èrschtè Druggbhälter isch vo Aafang aa mit èm Sicherheitsventyl uusgrüschtet worrè, nõchdem s mit èm Prototûp bi dè èrschtè Vosûèch zuè nèm Kessèlblatzer cho isch.
D Erfindig un Nutzig vo dè Dampfmaschinnè hèt s notwèndig gmacht, s Arbètsmittel Wasserdampf theoretisch un braktisch z untersuèchè. Zu dè Braktiker ghöred dè James Watt un dè Carl Gustav Patrik de Laval, welli durch d Vomarktig vo irè Maschinnè zu woolhabendè Männer worrè sin. Zu dè Theoretiker hèt degegè dè Nicolas Léonard Sadi Carnot ghörd, dè Übberlegigè zum Wasserdampf un dè Dampfmaschinnè agschtellt hèt. I d Reiè vo dè Forscher, wo sich ygehend mit dè Eigèschaftè vom Wasserdampf beschäftigt hèn, ghöred au dè Rudolf Julius Emanuel Clausius un dè Ludwig Boltzmann.
Nutzig i dè Technig
Wasserdampf wörd i dè Technig in Dampfkessel erzüügt un byschpillswys zuè folgendè Zwèck vowendet: Diè derzit gröschtè Chraftwärchdampferzüüger hèn è Leischtig vo bis zu 3600 Tonnè Dampf bro Stund. Derartigi Mengè wörred byschpillswys mit èm Wasserroorkessèl breitgschtellt.
Gfòòrè durch Wasserdampf
Gringi Mengè Wasserdampf chönned großi Mengè Wärmi un dõmit Energy dransportyrè. Uss sellèm Grund isch s zerschtörerische Potenzial vom dampffüürendè Apparaturè wiè Dampferzüüger un Roorleitigè erheblich. Kessèlblatzer vo Dampfkessèl hèn zu dè schwèrschtè Uufäll i dè Techniggschichtè; söttigi Ereignis hèn i dè Vogangèheit mit eim Schlag Induschtrybetrièb platt gmacht.
Diè Gfòòr entschtòt durch dè „unsichtbare“ Wasserdampf, wellè mit hocher Temperadur un hochem Drugg in eim Straal vo erheblicher Längi uss èm defèktè Dampfkessèl frei uusdrettè duèt. Luègt mò s obbè uffgfüürte h-s-Diagramm aa, bedütet d Freisetzig vo Sattdampf zèrscht è adiabati Zuèschtandsänderig, bi derrè dè Druck reduzyrt wörd. Dè Uusgangspunkt bildet d Sattdampfkurvè rächts vom kritischè Punkt (= Sattdampfzuèschtand im Kessèl). D Druckreduzyrig volauft barallel zu dè x-Achsè (d Enthalpy blybt glych). Dè uusdrettendi Freischtraal vomischlèt sich mit dè Umgebigsluft un küèlt ab. Bi Unterschrytig vo 100 °C (= Sattdampftemperadur bi Umgebigsdruck) fangt dè Dampf aa z kondensyrè un sichtbar z wörrè.
È Gfòòr bi großè Dampfuusdritt isch andererseits d Bildig vo Nebel, wellè für Flüchtende die Orientyrig erschwèrt. Un schlièßlich cha uusschtrömendè übberhitztè Wasserdampf sogar Bränd uuslösè. S Nachvodampfè vo flüssigem Wasser basyrt durch diè i dè Umgebung vo dè defèktè Stèll ydrèttendi Druckvoringerung.
Èn großflächigè Kontagt mit èm Straal Wasserdampf odder heißem Wasser isch wegè dè augèbligglich ydrèttèndè Vobrüèigè tödlich. I dè letschtè Zit sin im Zämmèhang mit Wasserdampf wènniger Uufäll bassyrt, well sich dè Stand vo dè Technig uff sellèm Gebièt permanent zuè größerè Sicherheitè hy entwicklèt hèt.
Feldberg im Schwarzwald
Dr Feldberg im Schwarzwald isch ä Berg im Südweschde vo Dütschland, midde vum Naturpark Südschwarzwald. Er isch 1493 m über NHN hoch un dodemit isch er de högschde Berg vom Schwarzwald, aber au vo Bade-Württeberg un vo alle dütsche Mittelgebirg.
Am Feldberg het d Wiise ihre Quell, un au de Feldsee, ä ehmolige Gletschersee, wo über de Seebach i d Wuete entwässered, würd vom Feldbergwasser gschpeist. De Zaschtlerbach un d Alb hän äbefalls ihre Quell am Feldberg.
Umgäbig
Geographisch lit dr Feldberg südöstlich vu Friburg im Brisgau, umgäbbe vu dr Ortschafte Hinderzarte (nordöstllich), Titisee (östlich), Menzeschwand un Bernau (südlich) un Todtnau (südwestlich).
Vum Hauptgipfel, wo zur Gmeind Feldberg ghört, erstreckt sich nooch Südost e zerst sanft abfallendi un no zum ebefalls zum Feldberg ghörige Seebuck wiider astigendi Berglähne, vu dere dr Baldewäger Buck (1460 m ü. NHN) abzwigt. Vum Seebuck us fallt dr Feldberg nooch Nordoste steil zum Feldsee ab. Dief igschnitteni Däler erstrecke sich au nooch Nordweste in Richtig vu Friburg (Zastlerdal, St. Wilhelmer Dal) un nooch Südweste in Richtig Basel (Wiisedal).
Wintersport
Am Feldberg isch Wintersportgschicht gschribe worde, wo am 8. Februar 1891 de Robert Pilet (1858–?, französische Diplomat) mit "norwegische Schneeschue" uf de Gipfel ufe glaufe isch. En bekannte Wintersportler us de Region Feldberg isch de Georg Thoma, wo Olympia- und Wältmaischter-Gold gwunne hät.
Yosef Chaim
Dr Yosef Chaim (Ben Isch Chai) (* öbbe 1832 z Bagdad, Osmanischs Riich; † 30. August 1909 z Kafil) isch e sefardische Rabbiner und Kabbalist gsi.
Lääbe
Dr Yosef Chaim isch besser bekannt under em Naame Ben Isch Chai (hebräisch für Soon vom lääbige Maa), wil er under däm Naame e Buech gschriibe het, wo die wöchentlige Toraabschnitt erkläärt und noch ere kabbalistische Iifüerig halachischi, d. h. gsetzgääberischi Entschäidige diskutiert het. In däm Buech git er de kabbalistische Gsetz dr Vorrang vor de Gsetz us dr Gemara. Im Ganze het er 83 Büecher über Halacha, Kabbala, Agada, Drascha, Erkläärige zum Talmud und vil mee verfasst.
Noch em Dood vo sim Vater im Joor 1857 het er däm si Amt vom Chacham (hebräisch für Wiise Maa) übernoo, was im sefardische Juudedum öbbe em Rabbiner im aschkenasische Beriich entsproche het. 1909 het er e zwäiti Pilgerräis ins Häilige Land gmacht, zum s Grab vom Brofeet Ezechiel go bsueche, und uf em Wääg zrugg isch er gstorbe.
Dr Iifluss vom Yosef Chaim isch wit über Bagdad uusegange. Er het zum Bischbil Response für Gmäinde z Wien, in Palestina, z Kalkutta und im Iran verfasst. Bsundrigs in sefardische Gmäinde isch si Iifluss immer no lääbig.
3D
3D, 3-D oder 3d isch e verbräiteti Abchürzig für dreidimensionaal oder drei Dimensioone (in dr Konstrukzioon "in 3-D") und e Sünonüm für die rüümligi Daarstellig vo Körper. Es isch e Daarstelligsvariante, wo mäistens, aber nit umbedingt us de Ruumdimensioone Lengi, Bräiti und Hööchi bestoot.
Grundlaage
Wemm mä en Objekt in 3-D will daarstelle, muess mä jede Punkt vo däm Objekt und sini Posizioon im Ruum dur e Vektor abbilde, wo d Komponänte von em d Koordinate im dreidimensionaale Ruum festlege. S Koordinaatesüsteem bezäichnet mä eso: und speziell für zwäidimensionaali Koordinaatensüsteem mit ere zuesätzlige Hööchikoordinaate:
Oberried am Brienzersee
Oberried (amtlech Oberried am Brienzersee) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Dombresson
Dombresson (frankoprovenzalisch ) isch e Dorf im Kanton Nöueburg. Friener isch s e eigeti Gmeind gsi. Zum 1. Jänner 2013 het si mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.
Oberried am Brienzersee
Geografi
Oberried ligt am rächte Stade vom Brienzersee. D Gmeindsflächi bsteit us 39,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 41 % Waud, 2,3 % Sidligsflächi u 16,8 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Briens, Niderried u Habkern im Kanton Bärn u Flüeli im Kanton Lozärn.
Dombresson
Geografi
Zue Dombresson ghere s glychnamig Dorf un dr Wyler Les Vieux Prés. Dr Bann umfasst 55,5 % landwirtschaftligi Flechi, 28,2 % Wald, 15,5 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtigi Flechi. Nochbergmaine vu Dombresson sin Chézard-Saint-Martin, Savagnier, Villiers un Le Pâquier im Kanton Nöueburg un Sonvilier im Kanton Bärn gsi.
Oberried am Brienzersee
Gschicht
1914 isch die ehmalig Gmeind Eblige mit Oberried fusioniert worde. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.
Dombresson
Gschicht
Dombresson isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1178 as ecclesiam de Danbrizun.
Maria Elena Boschi
D Maria Elena Boschi (* 24. Jänner 1981 z Montevarchi, Toskana) isch e italiänischi Rächtsawälti und Bolitikeri.
Oberried am Brienzersee
Gschicht
Oberried isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1303 aus Obirnriet.
Maria Elena Boschi
Bis si am 4. Juni 2013 zruggdräte isch, isch si Mitgliid im Vorstand vom toskanische Wasserversorgigsundernääme Publiacqua spa gsi. D Boschi sitzt sit 2013 für d Middi-linggs Partei Partito Democratico in dr italiänische Camera dei Deputati.
Oberried am Brienzersee
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,3 % gläge.
Dombresson
Gschicht
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Maria Elena Boschi
Sit em 21. Februar 2014 isch d Boschi Minischteri fir Verfassigsreforme und Beziejige zum Parlamänt.
Oberried am Brienzersee
Religion
78,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Dombresson
Religion
30,9 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,6 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 3,0 %, FDP 14,8 %, Grüeni 15,1 %, PdA 2,0 %, SP 27,1 %, SVP 22,1 %.
Oberried am Brienzersee
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,3 %, CVP 1,9 %, EVP 3,0 %, FDP 7,3 %. GLP 5,0 %, GP 12,5 %, SP 11,0 %, SVP 36,8 %, Suschtigi 8,2 %.
Gmeindspresidänt vo Oberried isch dr Andreas Oberli (Stang 2013).
Dombresson
Wirtschaft
Dombresson isch es tradizionells Puuredorf. Und es het chly Gwärb und Induschtry.
Oberried am Brienzersee
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.
Dombresson
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Oberried am Brienzersee
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 485 Ywohner 94,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Oberried ghört zum Höchstalemannisch.
Quimperlé
Quimperlé (bretonisch Kemperle) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Quimperlé lyt an dr Mindig vu dr Isole in d Ellé, 44 km vu Quimper un 90 km vu Brest uf ere Hechi zwische 2 m un 83 m iber Normalnull.
Gschicht
Quimperlé isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1038 as Kemperlensem (um 1050 Villa Kemperelegium, 1082 Kemperele, 11. Jh. Anauroth scilicet Kemper, 1135 Camperelegio, 1160 Kimper, 1220 Kemperele).
Verwaltig
vu Quimperlé isch. Quimperlé ghert zum Kommunalverband.
Pantheon
S Pantheon (vom Griechische Πάνθειον - pantheion, pan-alli, theios-vo de Götter) isch urschbrünglig a Tämpel vo alle Götter gsi. Hützudags wird dr Begriff bruucht für Gebäud zur Erinnerig an wichdige Lüt, aber au für d Gsamtheit vo de Gottheite von erä Religion. So redet mä vom ägyptische, em germanische, em griechische odr em römische Pantheon. Mänggisch bruucht mes au im Bezug uf dr Hinduismus und dr Buddhismus wo Tämpel für alli Gottheite zsämme nid kenne.
S Pantheon z Rom
S berüehmtischd Pantheon isch das z Rom, wo zur Ziit vom Kaiser Hadrian zwüsche de Johr 120 und 125 baut worden isch. Es isch ä zylindrischs Gebäud uus Bachschdei mit emä Durchmässer vo 43,4m und erä halbchugelförmige Kupple, wo in dr Middi es runs Loch het zur Belüüchdig. Es isch au 43,4m hoch. Vornedra het s ä Giibelvorhalle mit acht Süüle. Im Johr 609/10 isch s dr Jungfrau Maria und alle chrischdlige Märtyrer as Chille gweiht worde.
S Pantheon z Baris
S Pantheon z Baris isch noch Blän vom Soufflot vo 1764 bis 1790 baut worde. Es isch dr heilige Genoveva gweiht gsi. In dr Französische Revolution isch s 1791 ä Tämpel zu Ehre vo de groosse Franzose worde.
S Pantheon z London
S Londoner Pantheon isch im 18. und 19. Joorhundert e Geböid mit Festrüüm gsi.
Charles III. (Vereinigtes Königreich)
Dr Charles III. (* 14. Novämber 1948 im Buckingham Palace, London, as Charles Philip Arthur George; dytsch Karl III.) isch syt em 8. Septämber 2022 Chenig vum Verainigte Chenigrych Großbritannie un Nordirland un vu 14 andere, Commonwealth Realm gnännte souveräne Staate mit ire Territorie un abhängige Biet. Dodriber uuse isch er Oberhaupt vum Commonwealth of Nations, wu 56 Staate umfasst, Läächeherr vu dr britische Chronbsitzige un wältlig Oberhaupt vu dr anglikanische Staatschilche. Gchrent woren isch er am 6. Mai 2023 in dr Westminster Abbey.
Pantheon
S Pantheon Basel
S «Pantheon Basel» isch e runds Museum für Oldtaimer, wo im Augschte 2008 z Muttez (BL) eröffnet worde isch.
Charles III. (Vereinigtes Königreich)
Vor syre Bstygig vum Droon isch dr Charles as eltschte Suhn vu dr Chenigi Elisabeth II. un vum Prinz Philip syt 1952 Duke of Cornwall un Duke of Rothesay gsii. Syt em Dood vu sym Vater 2021 isch er au Duke of Edinburgh gsii. Dr dradizionäll Titel vum britische Droonfolger, Prince of Wales, het er 1958 kriegt, di fyrlig Inveschtitur isch aber erscht am 1. Juli 1969 z Caernarfon Castle gsii. Är het d Wird vun eme Firscht vu Wales lenger wie alli syni Vorgänger ghaa un isch bi syre Droonbstygig mit 73 Johr elter wie ne jede britische Monarch vor ihm gsii.
Am 29. Juli 1981 het dr Charles d Lady Diana Spencer ghyrote. Us dären Eh sin zwee Sihn chuu: d Brinze William (* 1982) un Harry (* 1984). 1996 hän si si aber schaide loo. In zwoter Eh isch dr Charles syt em 10. Februar 2005 mit syre Jugedfryndin Camilla Parker-Bowles ghyrote, wu, syt är Chenig isch, dr Titel Queen Consort drait.
Dr Charles III. stammt iber sy Mueter us em Huus Sachsen-Coburg un Gotha, wu si 1917 in Windsor umgnännt het. Au vu dr Vatersyte här ghere syni Vorfahre zue dytsche Adelsdinaschtie, dr Hyser Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (wo z Dänemark herrsche) un Battenberg (e hessische Sytezwyyg), anglisiert Mountbatten.
Edition LEU
D Edition LEU isch e Schwizer Verlag mit Sitz im Glattpark z Opfike.
Gschicht
D Edition LEU isch 1976 vom Al'Leu und em Zitigsverleger Karl Kron as Verlag für nichtkommerzielle Literatur gründet worde. Am Aafang het er bibliophile Lyrik-Bänd veröffentlecht. E jährlech erschinendi internationali Lyrik-Anthologii mit Biträg us der Schwiz, us Öschtrich, Dütschland, Rumänie und de USA isch über mehreri Johr es witers wichtigs Verlagsprojekt gsi. Mitti vo de 1980er Johr het de Verlag mit em Erzählband Flucht zum reinen Wasser vom Wolfgang Mildenberger e Prosa-Reihe gschtartet. Schpöter si witeri Buechreihe i de Beriich Wüsseschaft und Kunst drzuecho. A sim drissgjöhrige Jubiläum hei d Verleger Martina und Al’Leu mit de Publikation vom Kriminalroman vo de Roswitha Wegmann Der Fall Arbenz afo e Krimi-Reihe usegä. Dr zweiti Roman vo der Krimi-Reihe, Bauernopfer von Res Perrot, isch für de Zürcher Krimipriis 2010 nominiert worde.
Mit de Gründig vo de Reihe Schweizer Persönlichkeiten, wo de Kurt Humbel derfür verantwortlech isch, isch de Chliiverlag Edition LEU 2013 in e Verlags- und Medien GmbH umgwandelt worde.
D Edition LEU isch Mitglid vom Schwizerische Buechhändler- und Verleger-Verband.
Communauté de communes de l’Aulne Maritime
D Communauté de communes de l’Aulne Maritime (bretonisch Kumuniezh kumunioù Arvor ar Stêr Aon) isch bis 2016 e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. Dr Gmaiverband isch am 13. Dezämber 2001 grindet un isch us vier Gmaine bstande. Dr Verwaltigssitz isch z Le Faou gsii. Bresidänt isch dr Roger Mellouet gsii.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Liesel Meier-Küchlin
D Liesel Meier-Küchlin (* 27. Juli 1907 z Wolfewyler; † 17. Mai 2002) isch e dytschi Byyri un Dialäktdichteri gsii.
Lääbe
Si isch z Wolfewyyler ufgwachse un het dert au ihre Lääbe lang gläbt. Si het uf Alemannisch gschribe un insgsamt vier Biechli mit Gedicht vereffetligt. Im Mai 2002 isch si in Alter vu 94 Johr gstorbe.
Amalie Halter-Zollinger
D Amalie Halter-Zollinger (* 15. Juni 1892 z Humbrächtike, † 27. April 1985 ebd.) isch e bekannti Schriftstelleri us em Züripiet gsi.
Läbe
Fascht s ganz Läbe hät d Amalie Halter z Humbrächtige im gliiche Huus, grad näbed de Chile im obere Dörfli, gläbt, im Huus wo si uf d Wält choo isch. Erscht wo si 1975 is Altershäim isch, hät si ires Geburtshuus verlaa. Zu gwüsse Ziite händ vier Generatione vo de Familie deet gwont. Ire Vatter, de Carl Zollinger isch Uuremacher gsi und hät i de grosse Stube näbet em Chachelofe zue gschaffet. Bis an zwäite Wältchrief ane hät d Amalie Halter im Huus en Spezereilade gfüert.
Erscht wo si öppe füfzgi gsi isch, hät d Amalie Halter gmärkt, das si guet cha schriibe. Si hät aagfange churzi Gschichtli für Ziitige schriibe. Immer hüüffiger sind Lüüt vom Radio cho, will si no schööns alts Züritüütsch gredt hät. Eis vo irne Büechli ghäisst drum au Was ich am Radio prichtet hän. I irne Gschichte verzellt si uf Hochtüütsch oder mäischtens uf Züritüütsch vor alem us Humbrächtike und de Umgäbig. Iri Ërinnerige gönd zum Täil zrugg bis is 18. Jarhundert. Debii isch es de Amalie Halter immer wichtig gsi, richtig Züritüütsch z schriibe. Drum häd si sich au ad Regle ghalte.
Wo 1960 d Chile vo Humbrächtike renoviert worden isch, häd mer au de Güggel und d Chugle uf em Turm neu vergoldet. I d Chugle hät mer es Tonband, Münze, en aktuelli Seeziitig und es Gedicht vo de Amalie Halter tue. S ghäisst De Chilegüggel und isch extra für dä Zwäck tichted worde.
Kuzco
Dr Kuzco (* am 24. Dezämber 1990 z Bärn; bürgerlech Benjamin Leuenberger) isch e Schwiizer Hip Hop-Musiker us Basel.
Dr Kuzco isch dur si Mixtape Green Room Sessions 2011 ad Öffentlechkeit drätte. 2013 het er bi 1 City 1 Song mitgmacht. Im gliche Johr bzw. 2015 (The Complete Sessions) het er sis Debut-Album Milchstroossetournee usegä, wobi er vom RFV Basel (Popförderig und Musiknetzwärk vo der Region Basel) unterstützt worde isch. Dodrufabe het er mit Schwizer Hip Hop-Grössene wie em Black Tiger, em Brandhärd, em Shape, em Skor, em Geilerasdu & TAFS kollaboriert. Alli Veröffentlechige si in änger Zämearbet mit em Basler Musiker Audio Dope produziert worde.
Diskografii
Albe Mixtapes Suschtigs
Hongkong
Hongkong isch e Metropole und Sonderverwaltigszoone an dr Südküste vo dr Volksrepublik China im Mündigsgebiet vom Perlfluss. Mit über 7 Millione Iiwooner uf 1104 km² und eme bedütende Wirtschafts- und Finanzsektor zelt Hongkong zu de Wältstedt. 95 Brozänt vo de Iiwooner vo Hongkong si Chinese und die mäiste von ene schwätze Kantonesisch.
Hongkong isch wääred em Erste Opiumchrieg 1841 dur s Veräinigte Köönigriich bsetzt worde. Im Verdraag vo Nanking isch s 1843 zur britische Chroonkolonii erkläärt worde. Für vili Chinese isch die britischi Kolonii e Zuefluchtsort vor em Chinesische Bürgerchrieg 1927 bis 1949 gsi und vor dr kommunistische Volksrepublik China, wo denn entstande isch. Im Joor 1997 het Groossbritannie d Staatshoheit an d Volksrepublik China überdräit. Sit denn isch Hongkong e chinesischi Sonderverwaltigszoone und het si freiji Määrtwirtschaft und e hoochi inneri Autonomii döfe bhalte.
D Gebiet, wo am dichtiste besiidlet si, si d Halbinsle Kowloon und dr Norde vo Hong Kong Island, wo dur die schmali Meerängi Victoria Harbour drennt si. Zu de New Territories ghööre s ursprünglige Hinderland nördlig vo Kowloon, wo die grössti Flechi vo Hongkong usmacht, und die mäiste vo de 263 Insle vo Hongkong. Die grössti Insle vo Hongkong isch Lantau Island. In sinere Nööchi befindet sich dr Hong Kong International Airport. Wil d Bevölkerig stark gwaggse isch und es z Hongkong nume wenig Land zum Baue git, het mä im Meer dur Ufschüttig groossi Flechene vo Land gwunne, und vili Wulkechratzer baut. In dr zwäite Jelfti vom 20. Joorhundert het mä meereri Blaanstedt in de New Territories baut und jetz lääbe die mäiste Iiwooner vo Hongkong dört.
Benedikt von Nursia
Dr Heilig Benedikt oder au Benedikt vo Nursia (* um 480 z Nursia (Umbrie); † 21. März 547 ufem Monte Cassino) isch en Äisidler, Apt und Ordensgründer gsi.
Dr Papscht Gregor dr Grooss het am Ändi vom 6. Joorhundert d Läbensgschicht vom Benedikt ufgschribe.
Dr Benedikt vo Nursia gilt bi de katolische, de orthodoxen und de armenische Chrischte als Heilige. Er isch dr Patron vo de Schuelchind und vo de Lehrer. Sin Gedänktag isch hüt, sid anne 1970, a de meischten Ort dr 11. Juli; sid em Middelalter het me ne deils am 21. Merze verehrt, won er gstorben isch, und bi de Benediktinerchlööschter isch das no immer dr Benediktstag.
Deborah (Händel)
D Handlig findet am ene äinzige Daag statt. Es goot drbii um e Gschicht us em Buech vo de Richter in dr Bible: D Kanaaniter häi d Israelite zwanzig Joor lang under dr Chnutte ghaa, wo d Brofeetin Deborah vorussäit, ass dr kanaanitisch General Sisera von ere Frau umbrocht wurd. Dr Aafüerer vo de Israelite, dr Barak, füert sini Manne in Kampf und d Jael, won d Frau vom ene Fründ vom Sisera isch, bringt dr Kanaaniter um, und d Israelite gwünne d Schlacht.
Turgi
Turgi isch e Gmeind vom Bezirk Bade im Kanton Aargau.
Geografii
D Gmeind ligt zwüsche Bade und Brugg im Limettaal. Turgi isch id Quartier Dorf, Gehling, Wil und Sitte unterteilt.
D Middi vom Dorf Turgi ligt 342 Meter über em Meer. Dr Gmeindbann isch 1,55 Kwadratkilometer gross. D Sidlig isch under em Gäbischtorfer Horn uf dr Südsyte un de Limet im Norde. Dur s Dorf goot d Kantonsstrooss Nummere 3 und d Ysebaan. Bi Turgi hets föif Brugge über d Limet.
Emmanuel Karasu
Dr Emmanuel Karasu (* 1862 z Thessaloniki im Osmanische Riich; † 1934 z Triest in Italie; au Karaso, Carasso oder Karasso geschriibe) isch e sefardische Juud, Rächtsaawalt und Politiker im Osmanische Riich gsi. Dr Karasu isch noch de Aagoobe vo dr Groossloosche vo de Freie und Aagnonige Muurer vo dr Türkei e Freimuurer gsi.
Turgi
Geografii
D Nachbergmeinde vo Turgi sind Untersiggetal, Obersiggetal, Bade un Gäbischtorf.
Emmanuel Karasu
Lääbe
Dr Emmanuel Karasu, dr Unggle vom Danone-Gründer Isaac Carasso, isch 1862 z Thessaloniki uf d Wält choo, wo denn no zum Osmanische Riich ghöört het. Er isch vom ene alte Gschlächt vo sefardische Juude choo. Er het an dr Aristoteles-Uniwersidäät Thessaloniki Kriminologii gleert und het zu de Gründer vo dr jungtürkische Beweegig ghöört, und het sä finanziell stark understützt.
Turgi
Gschicht
Bis is nünzääte Joorhundert isch Turgi no keis Dorf gsi; es het nume es baar Hüüser bi dr alte Brugg über d Limet gha.
Emmanuel Karasu
Lääbe
Wo 1908 d Jungtürke an d Macht cho si, isch dr Karasu Abgordnete für Thessaloniki im osmanische Parlamänt worde und het d Delegazioon aagfüert, wo 1909 im Sultan Abdülhamid II. si Absetzig verkündet het. Im Joor 1912 isch er Mitgliid vo dr parlamentarische Kommissioon gsi, wo dr Verdraag vo Ouchy usghandlet het, wo Italie und d Türkei noch em Italiänisch-Türkische Chrieg mit em Friide gschlosse häi.
Turgi
Gschicht
Vo dr Röömerzyt isch e grosse Mäileschtäi, wo ane 99 under em Kaiser Trajan a dr Militärstrooss vo Vindonissa uf Turicum ufgstellt worden isch. Me het en ane 1534 z Turgi im ene Fäld wider gfunden und denn zerscht z Bade bim Landvogteischloss ufgstellt, wo ne d Zürcher ane 1712 sind go mitnää; hüt isch er im Landesmuseum z Züri. Sid ane 1992 stoot z Turgi am Stroosserand e gnaui Kopy vo däm alte Monumänt.
Emmanuel Karasu
Lääbe
Im Erste Wältchrieg isch dr Karasu e Berooter vo dr osmanische Regierig gsi und as Anerkennig für sini Dienst het er Exportlizänze für d Usfuer vo türkische Brodukt uf Dütschland überchoo und eso e bedütends Vermöge gmacht.
Turgi
Gschicht
1826 isch a dr Limmet e grossi Fabrigg zum Bouele spinne bout worde, und denn isch drumume es Dorf entstande. 1884 het sech das als eigeti Gmeind vo Gäbischtorf glöst.
Verchehr
Bi Turgi träffe sech d Hauptstroosse vo Aarau, Bade und Choblez. Ussert dr alte Holzbrugg hets bi Turgi no drüü modärni Strossebrugge über d Limet.
Dr Baanhof Turgi vo de SBB isch a de Strecki vo Bade uf Brugg, wo d Züüg vo Züri uf Basel durefahre, un es git au e Verbindig s Aaretaal zdurabb uf Chlingnau und uf Waldshuet z Dütschland, d Linie Turgi-Waldshuet.
Wirtschaft
Bi dr ehemolige Fabrigg isch es alts Chraftwärch.
A dr Stross uf Bade isch d Güselverbrönnigsaalaag vo Wil und undedra d Klääraalaag Laufacker vo dr Region Bade.
Bronze
As Bronse bezäichnet mä Legierige mit mindestens 60 Brozänt Chupfer, usser wenn dr Hauptlegierigszuesatz Zink isch, denn reedet mä vo Messing. D Sammelbezäichnig Bronse wird im Allgemäine nume zämme mit em Hauptlegierigszuesatz, wo vor em Wort Bronse chunnt, brucht. As spezifischi Bezäichnig brucht mä dr Begriff Bronse aber immer no für Zinnbronse, wo die eltisti technischi Legierig überhaupt isch.
Etümologii
Die hütigi Bezäichnig für d Legierig isch zum erste Mol im 17. Joorhundert us em Italiänische (Bronzo) usgleent worde, spööter no äinisch us em Französische („bronce“). D Vorgschicht isch etümologisch nid klaar. S Wort isch zum erste Mol im 14. Joorhundert us em Oriänt ins Italienische choo. Vermuetlig chunnt s vom persische Wort birinj (Birindsch), was äifach Chupfer bedütet.
Weblingg
Deutsches Kupferinstitut (DKI):
Arriance
Arriance (Patois Airiance, ditsch Argenchen, 1940-44 Argen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Arriance lijt rund 30 Kilometer sìdeschtlich vun Metz un zeh Kilometer sìdweschtlich vun Faulquemont uf re Heche zwìsche 233 un 294 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Arriance ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1121 àls Argentha.
Ìm Johr 1766 ìsch s Dorf züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Arriance ìsch. Arriance ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Arriance ghert zem Lorrain.
Communauté de communes de la Baie du Kernic
D Communauté de communes de la Baie du Kernic (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bae ar C'hernig) isch bis 2016 e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. Dr Gmaiverband isch am 31. Dezämber 1993 grindet wore un isch us sechs Gmaine bstande. Dr Verwaltigssitz isch z Plouescat gsii. Bresidänt isch dr Jacques Le Guen gsii.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Obersteckholz
Obersteckhouz (amtlech Obersteckholz) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Obersteckhouz isch e Ströisidlig im Oberaargou im Schwizer Mittuland. D Gmeindsflächi bsteit us 66,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 27,4 % Waud u 6,1 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Buesu, Lotzu u Langete.
Gschicht
Obersteckhouz isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1255 aus Stechcholz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 0,7 % gläge.
Religion
84,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,3 %, CVP 0,2 %, EVP 5,3 %, FDP 4,6 %. GLP 2,9 %, GP 3,1 %, SP 5,7 %, SVP 53,3 %, Suschtigi 5,6 %.
Gmeindspresidänt vo Obersteckhouz isch dr Heiri Jörg (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 398 Ywohner 98,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Obersteckhouz ghört zum Hochalemannisch.
Zaza-Sprache
D Zaza und mänggi Sproochwüsseschaftler säge dr Sprooch usser Zazaki au Dımılki, Kırdki oder Kırmancki. Mä schetzt, ass es zwei bis drei Millione Lüt git, wo Zazaki schwätze. Wäge dr Migrazion in de letschte Joorzäänt het sich d Sprooch au in West-, Middel- und Nordöiropa verbräitet. S Zazaki ghöört zum iranische Zwiig vo de indogermanische Sprooche.
Glött
Glött (amtlich Glött) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.
Christoph Brutschin
Dr Christoph Brutschin (* 21. Februar 1958) isch e Basler Politiker (SP). Er isch sit 2009 Mitgliid vom Regierigsroot vom Kanton Basel-Stadt. Dört isch er Vorsteher vom Departemänt für Wirtschaft, Sozials und Umwält (WSU).
Dr Christoph Brutschin isch e Wirtschaftswüsseschaftler. Bevor er Regierigsroot worden isch, het er als Leerer bzw. Räkter an dr Handelsschuel KV Basel gschafft.
Glött
Geografi
Glött leit en dr Region Augschburg.
Christoph Brutschin
Dr Brutschin isch 1992 in dr Grooss Root vo Basel-Stadt gweelt worde. Vo 2001 aa isch er dört au dr Vizebresidänt vo sinere Frakzioon gsi. Vo 2000 bis 2009 isch im Bankroot vo dr Basler Kantonalbank gsässe. Vo 2004 bis 2009 isch er Mitgliid vo dr Gschäftsläitig vo dr kantonale SP gsi. Im Joor 2008 isch dr Brutschin zämme mit em Hans-Peter Wessels as Noochfolger vo de Parteigenosse Barbara Schneider und Ralph Lewin in Regierigsroot gweelt worde.
Dr Brutschin isch verhürootet und het e Dochder.
Glött
Geografi
Vo dr Gmarkong send 69,6% Landwirtschaftsfleche, 13,0% Wald, 12,4% Sidlongsfleche ond 5,0% sonschtige Fleche.
Hades (Gott)
Dr Hades isch dr Sohn vom Titan Kronos und siiner Schwöschder Rhea gsi, er isch dr Brueder vo de olympische Götter Zeus, Hera, Poseidon, Demeter und Hestia. Nochdäm dr Zeus dr Kronos gschdürzt het und im Tartaros, emä Abgrund in dr Underwält iigschberrt het, hai die drei Brüeder d Wält under sich ufdeilt: dr Zeus het dr Himmel, dr Poseidon s Wasser und dr Hades d Underwält übercho. Dört het er mit siiner Königin, dr Persephone, über s „Huus vom Hades“, im allgemeine au nume Hades, gregiert. Dr Hades isch ä schdränge Gott gsi, und Gebät und Opfer hai kei Iifluss gha uf siini Entscheidige. Er het zwar die Dote nit sälber grichdet und gschdrooft, das het er de Erinnye, de Rachegöttinne überlo, aber d Underwält isch wie är sälber gsi, freudlos und ohni Mitleid. Aber bös isch er nid gsi: as Pluto isch er dr Verdeiler vo Riichdum gsi, wil d Fäldfrücht, wo d Mensche ernährt hai, us siiner Underwält uusegwachse si und d Metall im Grund gfunde worde si.
Glött
Gmoendsgliderong
Zua Glött gheret d Derfer Glött, Feldbachmühle ond Heudorf ond d Hef Breitwiesmühle ond Ziegelsta-del.
Gschicht
Glött ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1150 als Glette.
Hades (Gott)
Dr Hades het d Persephone, d Dochter vom Zeus und dr Demeter entfüehrt und zu siiner Frau gmacht. Dr Zeus het im Hades befohle d Persephone frei z lo, aber wil si en einzige Some vom enä Granatöpfel in dr Underwält gässe het, isch si nie meh ganz frei vom Hades worde und het jedes Johr vier Möned in dr Underwält si.
Wil d Lüt Angscht gha hai vor em, hai si ihm euphemischdischi Näme ge wie Klymenos (dr Erhabnigi) odr Eubulos (dä wo gueti Rotschleg git). Au Zeus het män em gsait mit em Titel Chthonios, »de Irdischi«.
Glött
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6 % gleäge.
Religion
95,3 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,6 % evangelisch.
Verwaltong
Glött hot mit em Markt Oeslenga ond dr Gmoed Holza a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Glött ischt dr Friedrich Käßmeyer.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Trossinger Leier
D Trossinger Laiere isch e Laiere, wo z Trossinge imene riiche Grab vomene alemanische Adlige gfunne woren isch. Si isch vo föfzee früemittelalterliche Laiere die wo em beste erhaalten isch. Si stammt öppe us de Mitti vom 6. Joorhundert. Im gliiche Graab sind no anderi wertvolli Gegeständ gfunde wore, drunder e Holzbett, wo de Tooti druufbettet woren isch und Waffe. Aaluege chamer die Laiere im Archäologische Landesmuseum z Chostez.
Glött
Dialekt
Dr Dialekt vo Glött ghert zom Schwäbisch.
Trossinger Leier
Uufbau fo de Laiere
D Trossinger Laiere isch uussergwöönli guet erhaalte. Feele tüend nume de Saitehaalter und d Saite. Si hett e Gsamtlängi fo 803 mm und isch a de braiteste Stell obe bim Joch 195 mm brait. Mit 20 mm isch si zimmli dünn. De Körper isch us us eme Holzblogg vomene Oohorn gmacht, debii isch de Resonanzruum usem Holz usegschnitzt woore. Drufufe isch den d Schalldeggi us Oohorn gliimet wore. En interessants Detail isch, as nöd nume de Korpus Schallöcher hett, sondern ono di beede Jochärm. I de Mitti fom Korpus isch de Steeg us Wide druufufegmacht. D Saite selber sind zunderstune festgmacht wore, de Saitehalter aber isch nöd gfunne wore. Bim Joch obe sind sechs Wirble draagmacht, o die us Wide, wo d Saite abbunde wore sind. Mit dene Wirble isch o d Laiere gstimmt wore. Di ganzi Laiere isch chünstlierisch mit Bilder verziert. Die sind is Holz ineschnitte wore und denn mit Chole uusgribe wore, so ass die schwaarze Lini sich vom helle Oohornholz guet abghobe hend. Well s Holz öber d Zitt use dunggel woren isch, sind d Ritzige hütt heller as s Holz. Uf de Schalldeggi sind zwoo Gruppe fo sechs Chrieger abbildet, wo anenand aaluegid. Di forderste zwee Chrieger hebed zeme e Standarte i de Mitti und öber di isch denn de Steeg aagmacht wore. Die andere Bilder sind Ornament im germaanische Tierstiil II. D Laiere zaigt düttlichi Abnutzigspuure und e paar chlinneri Fliggstele. E paar Wirble sind dör noieri ersetzt wore. Da haisst die Laiere isch langi Ziit gspillt wore. Ahand vo dendrochronologische Messige am Graabbau wo us Aicheholz isch, hett mer chöne bistime, as d Bömm, wo för d Grablegi gfällt wore sind um 578 bis 580 gfällt wore sind. D Laiere isch folglich e paar Joorzeet älter, isch aso öppe i de Mitti vom 6. Joorhundert baut woore. Ass de Tooti dee gsii isch, wo uf de Laiere gspillt hett chamer dodra erchene, ass si i siim lingge Aarm glegen isch. Er hett si demno mit em lingge Aarm ghebt und mit de rechte Hand d Saite zupfet. En anneri alemanischi Laiere isch imene Gräberfeld bi Oberflacht gfunne wore und stammt usem 6. oder 7. Joorhundert.
Jakob Vetsch
Jakob Vetsch isch de Name vo dëne Lüüt:
Haiti
Haiti (haitianisch Ayiti, frz. Haïti isch Inselstaat, wu uf dr Insle Hispaniola in dr Große Antille lyt. Är umfasst dr weschtli Dail vu däre Karibikinsle, dr Oschtdail nimmt di Dominikanisch Republik yy.
Dr Landesname chunnt us dr Sproch vu dr Taíno, dr Uryywohner vu Hispaniola, un bedytet „bärgig Land“. Di hitige rund 9 Millione Yywohner vu Haiti sin zem gereschte Dail afrikanischer Abstammig. Hauptstadt vum Land isch Port-au-Prince. Haiti isch emol dr ryychscht Staat vu Latyynamerika gsii. S isch aber mittlerwyyli s ainzig Land vum amerikanische Doppelkontinent, wu zue dr am wenigschte entwicklete Länder zellt wird. Zue dr schwache Wirtschaft chunnt e instabili bolitischi Lag mit e Huffe Uurueje, wäge däm sin im letschten Johrzehnt iber drei Millione Haitianer uusgwanderet.
Geografii
D Nochbere vu Haiti sin u. a. d Turks- un Caicosinsle, di Dominikanisch Republik, Jamaika, Kuba un d Bahamas. S Staatsgebiet het d Form vun eme „U“, wu no Weschte ufgoht. S wir dur zwoo langi Halbinsle bildet. Doderzwische lyt dr Golfe de la Gonâve, am eschtligen Änd vun em d Hauptstadt Port-au-Prince.
Dr hegscht Bärg isch Morne de la Selle mit ere Hechi vu. Är lyt im Sidoschte vum Land in dr Sierra de Bahoruco in dr Nechi vu dr Gränze zue dr Dominikanische Republik, wu s noo mee Gebirg het. Mit sällere dailt Haiti e 388 km langi landbundeni Gränze. In dr Landesmitti gehnd Bärg bis uf 1500–1800 Meter iber em Meeresspiegel, im Massif du Sud uf dr Tiburon-Halbinsle, wu wyt gege Jamaika fiiriragt bi s rund. Näben em Weschte vu Hispaniola umfasst Haiti au vorglagereti Insle wie d Île de la Tortue un d Île de la Gonâve.
Haiti lyt im Beraich vu dr tropische Wirbelstirm (Hurrikan). Zletscht het dr Hurrikan Jeanne im Septämber 2004 groß Schäde aagrichtet in dr Gegnig um d Stadt Gonaïves. Doderby isch s z Haiti zue rund 3000 Dodesopfer chuu. Bsundersch schlimm het s dr Staat im Augschte un Septämber 2008 droffe, wu vier Wirbelöstirm nochenander großi Zersterige dur Starkwind un Starkräge aagrichtet hän. Dur d Uuswirkige vum Tropesturm Fay, em Hurrikan Gustav, em Tropesturm Hanna un em Hurrikan Ike sin z Haiti insgsamt rund 800 Persone um s Läbe chuu un Dösuerti vu Bewohner sin no diefer in s Eländ gheit.
Geologisch lyt d Insle Hispaniola iber dr Gränze zwische dr Karibische un dr Nordamerikanische Blatte. Wäg däre Verwärfig chunnt s svylmol zue seismische Aktivitete. In dr Johr 1751, 1842, 1860 un zletscht 2010 isch Haiti vu schwäre Ärdbidem droffe wore.
Enges
Enges (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai vom Kanton Nöueburg.