cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thomas P. Ochiltree
Dr Thomas Peck Ochiltree (* 26. Oktoower 1837 z’ Livingston, Alabama; † 25. Nowamber 1902 z’ Hot Springs, Virginia) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1883 bis 1885 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa
Dr Thomas Ochiltree-n-ìsch ànna 1837 z’ Livingston ìm Wäschta vum Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum William Peck Ochiltree (1811–61). Ànna 1838 hàt’r zamma mìt siina Äältra ìn d’ salbschtandiga Repüblik Texàs gwàndelt. Uffgwàcksa-n-ìsch’r z’ Nacogdoches un Marshall ìm Oschta vum Schtààt. Därt ìsch’r ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Ànna 1854 un 1855 hàt’r àls Mìtglìed vu da Texas Ranger àn Faldzììg geega d’ Apascha un Komantscha tailgnumma. Ànna 1857 ìsch’r mìt’ra Sunderärlàuibniss àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r zamma mìt siim Vàtter z’ Marshall un Jefferson gschàfft. Ìn dara Zitt ìsch’r Mìtglìed ìn dr Demokrààtischa Pàrtäi gsìì. Ànna 1859 ìsch’r Sekretäär vu dr Demokrààtischa Schtààtsversàmmlung gsìì. Ìm Joohr druff ìsch’r Delegiart’r gsìì àn da baida Demokrààtischa Nàzionààlversàmmlunga, wo z’ Charleston (Süüdkàrolina) un Baltimore schtàttgfunda hann. Ìn dara Zitt ìsch’r àui Üüssgaawer vu dr Zittung „Star State Jeffersonian“ gsìì.
Wahrem Sezessioonskriag hàt dr Ochiltree-n-ìm Heer vu dr Konfederàzioon diant, wu-n-’r Major worra-n-ìsch. Ìm Kriag ìsch’r bii Appomattox gfànga gnumma worra, un ìsch ìm Zuchthüüs vum Johnson’s Island àm Eriesee gsìì. Dànk’m US-Presidànt Andrew Johnson ìsch’r befräijt worra. Noh-n-em Kriag ìsch’r ànna 1866 un 1867 Üüssgaawer vu dr Zittung „The Daily Telegraph“ z’ Houston gsìì. Zwìscha 1870 un 1873 ìsch’r Iiwànderungsbeufftrààgt’r vum Schtààt Texàs ìm Öiropà gsìì. Ìm Joohr 1874 ìsch’r vum US-Presidànt Ulysses S. Grant àls US-Màrschàll fìr dr eschtliga Tail vum Schtààt Texàs ärnännt worra.
Àn da Kongrasswàhla vu 1882 ìsch dr Ochiltree àls unàbhangiger Kàndidààt ìm 7. Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Daa Wàhlkrais ìsch grààd eewa-n-ärschtällt worra gsìì. Ìm Represantàntahüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1883 gsìì. Därt ìsch’r numma wahrend ainer Legislàtüürperiooda blìewa, bis àm 3. März 1885. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Kongrass ìsch’r ìn Rüahjschtànd z’ Nöi York City gànga. Ar ìsch àm 25. Nowamber 1902 z’ Hot Springs ìm Bundesschtààt Virginia gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Greenwood-Frìedhoof ìm Nöi Yorker Schtàdtbezirk Brooklyn. Ànna 1903 ìsch àwwer siina Laicha-n-uff dr Frìedhoof vu Mount Hope ìm Bundesschtààt Nöi York verschìewa worra.
Umberto Eco
Dr Umberto Eco (* 5. Januar 1932 z Alessandria, Piemont; † 19. Februar 2016 z Mailand) isch en italiänische Schriftsteller, Kolumnist, Filosoof, Mediewüsseschaftler und woorschinlig dr bekanntist zitgenössischi Semiotiker gsi. Dur sini Romään, vor Allem Der Name der Rose, isch er uf dr ganze Wält berüemt worde.
Wärk
Mit sim erste Roman Der Name der Rose, wo 1980 (dütsch: 1982) erschiine isch, isch dr Eco uf dr ganze Wält und eender as en Überraschig as Romansier bekannt worde. Au si Roman Das Foucaultsche Pendel, wo 1988 uusechoo isch, und sini spöötere Wärk si in alli Wältsprooche übersetzt worde. Dr Name Umberto Eco isch dorum eme bräitere Publikum vor allem dur die literarische Wärk bekannt, wo vo vile as die postmodärne Romään überhaupt aagluegt wärde. Är sälber isch im Begriff vo dr Postmodärne eender skeptisch gegenüber gstande und het s vorzooge, vo Intertextualität z schwätze, d. h. vo dr innere Verflächdig und Verwobehäit vo alle literarische Teggst mitenander.
Literarischi Wärk
Alle erschienen im Carl Hanser Verlag, Münche
Chinderbüecher
alli si illustriert vom Eugenio Carmi
Collorec
Collorec (bretonisch Koloreg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Collorec lyt 41 km vu Quimper un 54 km vu Brest uf ere Hechi zwische 72 m un 221 m iber Normalnull.
Gschicht
Collorec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1108 as Choloroc (1536 Collorec).
Verwaltig
vu Collorec isch. Collorec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Collorec ghert zem Bretonisch.
Oberfläche
De Begriff Oberflächi bezaichnet
Nobling
Dr Nobling isch e Wysswy-Truube, wo us ere Chrüzig zwüsche Silvaner un Guetedel (Chasselas) anno 1940 am Wiibauinstitut z'Friburg züchtet worre isch. Z'erscht het er d'Zuchtnummere Fr.128-40 trage, bevor er 1971 als abaufähigi Sorte erlaubt worre isch.
Oberfläche
Es isch z'bedenke, dass de Begriff vu de Oberflächi nit so chlar defineert isch, wie mer naiv anämme chännt. Die erste baide Definitione werre spätistens im mikroskopische Beriich problematisch. Do wird's uchlar, was als Oberflächi anzsähe isch, denn ä „Begrenzig vum Körper“ isch nimmi z'entdecke. D'Oberflächeatome sin kaini scharf begrenzte Chugle. Liicht iz'sähe isch die Problematik z. B. au bi Wolke oder de Sunne.
Nobling
Dr Wy
Nobling bruucht fer e guete Wy gueti Lage. Leider isch er au in schlechtere Lage abaut worre un het dorum e schlechte Ruef kriegt. Er isch dorum schwer verkäuflich worre. Ufgrund vu dr guete Qualität vu dr Truube isch dr Nobling dorum verstärcht versektet worre.
D'Räbe
E Noochdeil vu dr Noblingräbe sin ihri Ranke. Nobling het e starchi Rankebildig un mer bruucht ebba dreimol so lang zum Schniide wie fer Burgunder, ebba doppelt so lang wie bim Guetedel un eineihalbmol so lang wie bim Müller-Thurgau.
Nobling isch im Winter eweng froschtempfindlicher wie anderi Rebsorte. So hän in dr Middi vu dr 1980er Johre d'Starchfröst dr Nobling-Räbe stärcher zuegsetzt wie andere Sorte.
E bsunderi Charakteristik vu dr Noblingräbe isch e starch uregelmässige Ustriib. Während anderi Sorte d'Schoss gliichmässig ustriibe düen, isch dr Nobling später un menki Auge sin scho witt ustriibe, anderi degege grad in dr Wulle. Des gliicht sich aber bis zue dr Blüeti us.
In dr ledschte Johre isch d'Abauflächi vum Nobling starch zruckgange zue Gunschte vu besser verkäufliche Sorte wie Burgunder un Guetedel (Chasselas). 2001 het d'Abauflächi noch ca. 95 ha betrage un isch sither witter gschrumpft, so dass D'Sorte middlerwil fascht beditigslos worre isch. 2015 sin noch 54 ha in Bade erhobe worre, un chleini Stickli in dr Schwiz.
Tamerlan
Er isch in dr nomadische Stammkonföderazioon vom Tschagatai-Chanat ufgwaggse, het s Mongolische Riich wider welle härstelle. Im Timur si Heerschaft isch kennzäichnet gsi dur Brutalidäät und Türannei. Gliichzitig isch er as groosszüügige Kunst- und Litratuurförderer bekannt.
Sini Erobrige
Vo 1380 aa het dr Emir dr Süüde vo Chorasan, Middel- und West-Persie und vom Irak erooberet, und het die lokale Dünastie wie d Kartide, d Sarbadare, d Muzaffaride und d Dschalairide enthroont. 1394 het dr Timur schon e Gebiet kontrolliert, wo Däil vom hütige Irak (mit Bagdad), Iran (s domoolige Persie), Aserbaidschan, Usbekistan, Armenie und Georgie umfasst het. Im Oste si sini Drubbe über s rästlige Tschagatai-Gebiet in Moghulistan bis zur Gränze vo dr Mongolei choo (öbbe 1389).
In d Joor 1391 und 1395 het dr Timur d Mongole zwäimol entschäidend gschlaage, und deren iir Riich isch vo denn aa mee und mee zerfalle. 1398 het er Delhi erooberet, 1401 si Damaskus und Bagdad in sini Händ gfalle. Am 20. Juli 1402 – er isch denn scho fast blind gsi – het er dr osmanische Armee under em Sultan Bayezid I. in dr Schlacht bi Ankara (Angora) äini vo de schwerste Niiderlaage in iirer Gschicht zueberäitet. Dr Timur isch denn au in Öiropa bekannt worde. Dr Bayezid isch in dr mongolische Gfangeschaft gstorbe. Dr Emir het aber Anatolie verloo und isch nid uf Konstantinopel vorgstoosse. D Gründ für die Entschäidig si nit bekannt.
S/2003 J 17
Entdeckig
S/2003 J 17 isch am 6. Februar 2003 vu de Astronomen Brett Gladman, John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit, Lynne Allen, Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 17 bezaichnet.
Bahndate
S/2003 J 17 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 22.992.000 km in 714 Däg, 11 Stunde un 17 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2378 uf. Mit ere Naigig vu 164,917° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 17 de Carme-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Carme, zuegeordnet.
Physikalischi Date
S/2000 J 17 besitzt ä Durmesser vu etwa 2 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm3 isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch. Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
Durchmesser
De Durmesser (grich. Diameter) isch d'Entfernig zwische de Schnittpunkte vume Chrais mit ere Gerade, wo dem si Middelpunkt schnidet. De Durmesser vu ere Chugle ergit sich, wenn sälli dur s'Chuglezentrum gschnitte wird, wobi uf de Schnittflächi widerum ä Chrais entstoht. D'Hälfti vume Durmesser nennt mer Radius. Durmesser isch nit Querschnitt. S'Verhältnis Umfang (U) vume Chrais zum Durmesser isch d'Chraiszahl \pi (pi), si isch ugfähr 3,1415926536. D'Formle fer de Durmesser (d) lutet:.
In de Metallverarbaitig cha zum Bispil de Durmesser vu ere Bohrig oder vume Bolze mit em geaignete Messmittel gmesse werre. Dodezue isch s'gmessen Maß mit de Agab uf de Konstruktionszaichnig z'vergliche. De Durmesser entspricht debi im größte Maß, wo rächtwinklig zue de Bohrigs- oder Bolzeax gmesse wird.
Chugeldurmesser werre au bi Sunne, Planete oder Monde agä, wo jewils ä annächerndi Chugle darstelle.
Ä Verallgmainerig isch de Durmesser vume metrische Ruum M in de Mathematik. Er isch defineert als s'Supremum vu alle Abständ vu je zwai Punkt vum Ruum, Fer Chraise un Chugle in Euklidische Rüüm stimmt sälli Definition mit em obe gnennte geometrische Begriff iberi.
A Quick One
A Quick One isch s zwait Studioalbum vu dr britische Rockband The Who. S isch am 9. Dezember 1966 bi Polydor Records uusechoo. S Musikmagazin Rolling Stone het s uf em 384. Blatz in d Lischt vu dr 500 beschte Albe vu allne Zyte ufgnuu.
(27) Euterpe
D' (27) Euterpe isch e Asteroid vum Hauptgürtel, wo am 8. November 1853 vum John Russel Hind entdeckt worre isch.
Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Euterpe, d'Muse vu dr lyrische Dichtig un vum Flötespil.
D'Euterpe beweggt sich ime Abstand vu 1,9441 (Perihel) bis 2,7501 (Aphel) astronomische Eiheite in 3,6 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 1,5837° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1717.
D'Euterpe isch sehr uregelmässig gformt un het e ugfähre Durmesser vu 124×75 Kilometer. Si besitzt e relativ helli, silikatischi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,162.
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Lea Kalbhenn
D Lea Indra Kalbhenn (* 12. Jänner 1990 z Fryburg) isch e dytschi Schauspiileri, Sinkroonsprächeri un Moderatoori.
Lääbe
Im Alter vu fimf Joor het d Kalbhenn aagfange, in verschiidene Theater- un Musicalgruppe mitzspiile. Wu si 1998 mit ire Familie uf Minche umzooge isch, het d Kalbhenn iber iri Kaaschtingagäntuur 2003 e Roll im Musical Vom Geist der Weihnacht iiberchuu. Derno het si uf RTL II d Sändig Pokito TV moderiert un het e Roll in dr Disney-Channel-Seerie Kurze Pause kriegt. Fir dr Sänder het si d Zueschauer*ne dure e baar Speziaalbyydreeg gfiert. Wu di Verantwoortlige vum Sänder im Summer 2007 no Sinkroonsprächer*ne fir d Seerie Phineas und Ferb gsuecht ghaa hän, isch e Gsiicht gsuecht woore, wu d Zueschauer*ne chänne. Wel mer zwische dr Kalbhenn un dr Figuur Candace e gwiissi Äänligkait uusgmacht het, het si die as iri eerscht Sinkroonsprächroll zuegschriibe kriegt.
Anne 2009 het d Kalbhenn ire Abituur gmacht un studiert syt Oktoober 2010 Meediemänätschmänt an dr Hoochschuel fir aagwändti Wisseschafte Würzburg-Schweinfurt.
Syter anne 2016 cha mer d Kalbhenn bim Raadiosänder „95.5 Charivari – Münchens Hitradio“ as Moderatoori heere.
Heiligenschwendi
Heligeschwändi (amtlech Heiligenschwendi) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Anna Rossinelli
D Anna Rossinelli (* 20. April 1987 z Basel) isch e Schwyzer Sängeri un Liedschryberi. Si het d Schwiz am Eurovision Song Contest 2011 z Düsseldorf verdrätte.
Lemma von Nakayama
Des Lemma vom Nakayama isch äbbäs Lemma, wo in der kommutative Algebra benutzt wird. S hätt Lütt wo s Lemma au Krull–Azumaya-Satz nänne duet. Es säit us:
Heiligenschwendi
Geografi
Heligeschwändi ligt uf ere Terrasse über em rächte Stade vom Thunersee. D Gmeindsflächi bsteit us 50,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 42,5 % Waud, 6,8 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Heligeschwändi isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1285 aus Helgeswendi. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,3 % gläge.
Religion
69 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 12,3 %, CVP 0,5 %, EVP 6,9 %, FDP 3,2 %. GLP 3,9 %, GP 6,2 %, SP 15,3 %, SVP 40,3 %, Suschtigi 11,4 %.
Gmeindspresidänt vo Heligeschwändi isch dr Georg Sommer (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 707 Ywohner 90,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 1,4 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Heligeschwändi ghört zum Hochalemannisch.
Anna Rossinelli
Läbe
Ihri erschti Bühnenerfahrig het d Rossinelli im Alter vo 13 Johr gmacht. Ei Johr speter het si ihri erschti A-cappella-Band gründet, derno het si Uftritt mit verschidene wytere Bands gha, u. a. The Monotones und The Fabulous Tools. Speter het si d Jazzschuel an dr Musik-Akademi vo dr Stadt Basel absolviert, wo näbe Gsang, Musiktheori und Ghörbildig au Klavierunterricht zum Lehrplan ghört het. Aktuell isch d Rossinelli d Sängeri vom Pop-Soul-Trio Anna Rossinelli (bis 2011 Anne Claire).
Näbe ihre musikalischen Uusbildig het d Anna Rossinelli au ne Uusbildig zur Pflegefachfrau in dr Behindertebetreuig gmacht. Derzue het si als Model für Unterwesch vum Label Tarzan gschafft.
Eurovision Song Contest
Für d Voruusscheidig vom Schwyzer Färnseh für dr Startplatz vo dr Schwyz am Eurovision Song Contest 2011 z Düsseldorf het sich d Anna Rossinelli mit dr Ballade In Love for a While (Text und Musik: David Klein) beworbe. Si het dr Gump in d Entscheidigsshow am 11. Dezämber 2010 z Chrüzlige gschafft, wo si sich gege elf Konkurrente durgsetzt het. Vor dr Show het si bi dr Experten als Ussesyteri gulte. In dr Sändig het si vo dr Jury aber di beschte Kritike übercho.
Am 10. Mai 2011 isch si bim ESC z Düsseldorf im erschte Halbfinal aaträtte. Doderbi isch ere dr Yzug in dr Final am 14. Mai glunge. Dört sin d Rossinelli und ihri Band mit 19 Pünkt uf dr letschti Platz cho.
Diskografy
Albe
Lemma von Nakayama
Bewiis
Wäge gäb s denn e Gliichig vo dr Form  mit, also.
Christlich-Soziale Union in Bayern
Di Christlich-Soziale Union in Bayern e. V. (churz: CSU) isch e 1945 grindeti dytschi bolitischi Bartei z Bayern, wu nume dert zue Wahle aadritt un syter anne 1957 ohni Unterbrächig an dr Regierig isch. Z Bayern stellt d CSU mit em Markus Söder dr Minischterbresidänt un koaliert syter anne 2018 mit dr bayrische Freie Wehler. Uf Bundesebeni bildet si im Dytsche Bundesdag mit ihre Schweschterbartei, dr CDU, e Fraktionsgmainschaft (CDU/CSU-Bundestagsfraktion).
D CSU verstoht sich as chrischtli-konservativi Bartei. Vu dr Mitgliderzahle här isch d CSU di drittgrescht dytsch Bartei.
Kathrin Bertschy
D Kathrin Bertschy (* 2. Juli 1979 z Thun, haimetberächtigt z Bärn un Düdinge) isch e Schwyzer Bolitikeri (glp).
Uusbildig, Beruef un Familie
D Bertschy isch z Oberhofen ufgwagse. Anne 1999 het si am Gymnasium Thun Schadau d Matura gmacht. Vu 1999 bis 2007 het si an dr Universitet Bärn Volkswirtschaft, Politology un Soziology studiert mit em Lizenziat (lic.rer.pol) abgschlosse. 2014/2015 het si derzue ne CAS in Wisseschaftsschurnalismus an dr „MAZ Die Schweizer Journalistenschule“ gmacht.
Vu 2008 bis 2012 het si as Ökonomi bi Ecoplan gschafft, in dr Forschig un Berotig in Wirtschaft un Bolitik. Vu 2011 bis 2013 het si s NFP60– Projäkt „Berufseinstieg und Lohndiskriminierung“ glaitet un vu 2012 bis 2014 het si as Dozänti un Assischtänti am Lehrstuel fir Sozialforschig vu dr Universitet Basel gschafft. Syter 2012 isch si Gschäftsfiereri vum Berotigsunternäme Bertschy & Stocker.
Si läbt mit ire Familie z Bärn un het e Dochter.
Bolitik
D Bertschy isch anne 2008 Grindigsmitgliid vu dr Grienliberalie Bartei im Kanton un dr Stadt Bärn gsii. Vu Juni 2008 bis Novämber 2009 isch si Bresidänti vu dr glp Bärn gsii. Vum Jänner 2009 bis Dezämber 2011 isch si Mitgliid im Stadtrot (Legislativi) vu Bärn gsii. Dert het si si unter anderem erfolgrych derfir yygsetzt, ass fir Chinderdagestätte Bedreiigsguetschyy yygfiert wäre.
Bi dr Schwyzer Barlemäntswahle 2011 isch si im Kanton Bärn in Nazionalrot gwehlt wore. Dert isch si syter 2011 Mitgliid in dr Kummission fir Wirtschaft un Abgabe (WAK) un het si u. a. in dr Agrarbolitik fir ökologischi Reforme vum Diräktzahligssischtem yygsetzt. Am 3. Novämber 2012 isch si in di nei grindet Gschäftslaitig vu dr glp Schwyz gwehlt wore. Syter 2015 isch si Mitgliid vu dr Grichtskummission un vu dr Kummission fir soziali Sicherhait un Gsundhait. Si isch au as Sprächeri vu ire Frakzion fir gsellschaftsbolitischi Vorstess in Erschynig drätte („Eltereurlaub statt Mueterschaftsentschädigung“ un „Glychstellig vu allne Läbesgmainschafte“).
Am 19. Novämber 2014 isch si zäme mit dr Nazionalreti Maya Graf (Grieni BL) aistimmig zur Co-Bresidänti vum Frauedachverband alliance F gwehlt wore. In däre Funkzion het si zäme mit dr Operation Libero di iberbarteili Kampagne «Helvetia ruft» iniziiert, wu meh Fraue in d Schwyzer Bolitik wett bringe.
Anne 2016 isch d Bertschy aini vu dr Mitgrinderne vum Thinktank glp lab gsii, wu si as Schirmherri un Verainsbresidänti vorstoht.
Iran
Dr Iran (früehner Persie, Farsi ايران   Uusschbrooch:  , dt. s Land vo de Arier) isch ä Schdaat in Vorderasie (Weschtasie). Dr Iran het öbbe 75 Millione Iiwohner und ä Flechi vo öbbe 1,6 Mio. km² und isch eso ein vo de 20 bevölkerigsriichschde und gröschde Schdaate uf dr Wält.
Geografy
Dr Iran bstoht zum greschte Dail us hoche Gebirg un druckene wieschtehafte Beckine. Är lyt zwisch em Kaspische Meer un dr Stroß vu Hormus am Persische Golf.
Dr Iran gränzt an sibe Staate: im Weschte un Nordweschte an Irak (Gränzlengi 1609 Kilometer), d Dirkei (511 Kilometer), Aserbaidschan (800 Kilometer) un Armenie (48 Kilometer), im Nordoschte un Oschte an Turkmenistan (1205 Kilometer) un im Ohscte un Sidoschte an Afghanistan (945 Kilometer) un Pakistan (978 Kilometer).
Dr nerdligscht Punkt lyt uf 39° 47′ nerdliger Braiti un isch eppe uf em nämlige Braitegrad wie s spanisch Palma de Mallorca. Dr sidligscht Punkt lyt uf 25° nerdlige Braite un isch uf em nämlige Braitegrad wie Doha z Katar. Dr weschtligscht Punkt lyt uf 44° 02′ eschtliger Lengi un domdermit uf dr nämlige Lengi wie di irakisch Hauptstadt Bagdad. Dr eschtligscht Punkt lyt uf 63° 20′ eschtliger Lengi un domdermit uf dr nämlige Lengi un dodermit uf aire Lengi wie Herat z Afghanistan.
Relief
Rund zwai Drittel vum Territorium vum Iran nimmt s Iranisch Hochland yy, wu in verschideni Beckine glideret isch. Die Beckine gehn vu wenige Quadratkilometer große Bolsone bis zue dr risige Beckine vu dr Wieschtine Lut 130.000 km²) un dr Große Kawir (200.000 km²). D Beckine lige, je no ire tektonische Vorgschicht, zwische 200 m un 1500 m iber em Meeresspiegel. D Beckine sin vonenander dur Schwelle mit unterschidlige Hechine abdailt; e Dail gehn z Afghanistan un z Pakistan no wyter.
S git nume wenig Diefländer im Iran. Am sidlige Stade um Kaspische Meer het s e 600 km lang, nume wenig Kilometer brait Kischtediefland. Eschtli schließt si di turkmenisch Steppe aa, weschtli d Mugansteppe. Im Sidweschte ghert e chlaine Dail vum mesopotamische Diefland zum Iran, vu dert uus goht e schmale, flache, uufruchtbare Kischtesaum am persische Golf lang.
Geology
Dr Iran lyt uf em Alpidische Gebirgsgirtel, wu allen voran s Zagros-Gebirg derzue zellt. S iranisch Hochland dergege bstoht us eme präkambrische Schild, wu as Uuswytig vum Arabische Schild giltet. Us Sicht vu dr Blattetektonik isch s Biet vum hitige Iran emol Dail vu Gondwanaland gsii, wu si in dr spote Chrydezyt in sy hitig Lag bewegt het. D Kollision mit dr arabische Blatte het zuen ere Gebirgsbildig mit ere starke vulkanische un saismische Aktivitet gfiert. Wäge däm hän d Gebirg vum Iran zum Dail dytligi Mermol vun eme präkambrische Gebirg un wäge däm het s au kini Gebirg, wu zwisch em Präkambrium un dr Trias entstande sin. D Sedimänt sin im Zäntral-Iran, eme Zäntralplatoo, wu vu Zandschan bis Isfahan goht, im Schnitt 3000 bis 4000 Meter dick. D Sedimänt hän e terrestrische Ursprung un sin homogen. Si lagere zum Dail diräkt uf em präkambrische Gstai, zum Dail au uf Landflechine, wu in dr Trias erodiert sin.
D Gebirgsbildig, wu als furt goht, fiet zue vyl Ärdbidem in dr Region. Speziäll di 1600 km lang un 250 km brait Zagros-Verwärfigslinie isch saismisch extrem aktiv. Do chunnt s im Durschnitt aimol im Johr zue sterkere Ärdbidem, wu in dr Regle aber kai kataschtrofali Uusmaß hän. D Biet, wu s Starkbide het, lige am sognännte „Iranische Halbmond“ lang, ere Region an dr Nord- un Oschtgränze vum Land, vu Wescht-Aserbaidschan bis Makran. Do het s e Hufe chlaineri Sterige un Verwärfige, wu zum Dail geologisch jung sin un wu s iun uuregelmäßige Abständ Bidem het. Periode mit ere hoche Zahl an Ärdbidem wägsel ab mit lange Rueizyte.
Beede
Uf em Hochland vum Iran dominiere Chiis- un Staiwieschtine mit sterile Wieschtebeede, Sanddiine un saline Beede. In dr Ändbeckine findet merz maischt Salz- oder Gipskruschte, großflechig het s Serir- oder Hammada-Oberflechine, wu s Fynmatrial wäg dr Vegetazionsfreihait uusgwait wird. Dr Humusaadail vu däne Beede lyt zmaisacht unter 0,5 %.
Zwische dr Bärgchette cheme verschideni Boodetype zue Catene zäme, d Dalbeede hän zmaischt Fillmatrial us Schwämmbeede un bruune Steppebeede, doderdur cha mer do buure. Im kaspische Diefland dominiere Schwämmbeede, bruuni Wald- un Steppebeede, Regosol un Lithosol; in dr Turkmenische Steppe het s Lessbeede.
Gwässer
Im Norde gränzt dr Iran uf ere Lengi vu 756 Kilometern an s Kaspisch Meer, dr grescht See uf dr Ärd. Im Side un Sidweschte het s Land e 2045 Kilometer langi Kischte zum Golf vu Oman un zum Persische Golf, wu vunenander dur d Stroß vu Hormus drännt sin. In däre Meeränig, wu fir dr Transport vu Ärdeel wichtig isch, lige in dr Nechi vu dr iranische Kischte d Insle Qeschm un Hormus. S iranisch Feschtland isch do chuum 50 Kilometer wyt ewäg vu dr Arabische Halbinsle.
S git rund 1300 churzi, zmaischt gradi Fliss, wu d Nordflanke vu dr Gebirg Talysch un Elburs entwässere un in s Kaspisch Meer minde. Di greschte sin Sefid Rud, Tschalus, Gorgan un Atrak. Di wichtigschte Fliss, wu us em Zagros in Richtig persische Golf fließe, sin Karun, Karche, Dez un Schatt al-Arab. Si fiere im Friejohr am maischte Wasser un chenne an ire Unterlaif großi Iberschwämmige verursache. Im Summer isch d Wasserfüierig am niderschte mit nume aim Zehntel vu sällere im Friejohr.
In dr Schotter-, Chalch- un Sandstaischichte im Untergrund het s vylmol Grundwasser. Wäge däm git s in dr bärige Landesdail e Hufe Quälle, zum Dail artesischi Quälle.
Klima
S Klima im Iran chunnt im Winter dur s Zämespiil zwische Chaltluftstremige vu Zäntralasie un Sibirie un fychtwarme mediterrane Luftmasse. Im Summer wait konschtant e nordeschtlige Passatwind us em drucke-haiße Zäntralasie. Dur die Wätterlage un di geografische Verhältnis vum Land isch s Klima regional seli unterschidli.
D Bärgregione vu Nord-Iran (mit dr Provinze Mazandaran un Gilan an dr Sidkischte vum Kaspische Meer) un Wescht-Iran (mit dr Provinze Kurdistan un Luristan kriege dur fychti Weschtstremige im Spotjohr un Winter relativ vyl Niderschlag, bsundersch an dr Weschthaale vum Zagros. Wie hecher d Lag isch umso mee nimmt d Fychtigkait zue. D Hechelag un ass s Meer realtiv wyt ewäg isch fiere zue arg chalte Winter un ere große Summerhitz.
S iranisch Hochland lyt im Räägeschatte vu dr Gebirg, wäge däm isch s iberall drucke bis dir mit ere gringe Luftfychtigkait un große Schwankige vu dr Johresniderschleg. D Tämperature sin im Johresmittel dytli hecher wie dr Bärgregione, hän aber au ne großi Spanni: extremer Hitz im Summer, wu Wärt iber 45 °C kai Sältehait sin, stehn zum Dail strängi Frescht im Winter gegeniber.
An dr Golfkischte lang un z Chuzestan het s nie Froscht. D Winter sin lind, d Summer seli haiß un vylmol schiel, d Luftfychtigkait isch s ganz Johr arg hoch, Niderschleg git s aber extrem sälte.
S Klima vum kaspische Kischtediefland unterschaidet si zimli vum Räscht vum Land. D Wund, wu vu Nordoscht här waje, lade si iber em Kaspische Meer mit Fychtigkait uf, staue si an dr Bärgmassiv un rägne dert ab. Dodermit isch die Region ganzjehrig humid bi zum Dail seli hocher Luftfychtigkait. S Klima isch lind im Winter un warm im Summer, Extremtämperature het s im Verglych zum Hochland dytli weniger.
Flora un Vegetazion
Di natyrli Vegetazion vum Iran isch dur s jorhundertlang Bruche dur dr Mänsch zimli gschlisse. Mer cha d Vegetazion in vier Zone yydaile:
In dr Druckewälder vum Land, wu dr Zagros un anderi Gebirg decke, cheme verschideni Aiche, Ahorn, Hagebueche, cheltiresischtänti Wacholder, Esche, Paliurus, Oleander un Myrte vor; unter dr Hecke dominiere Granatepfelhecke, Wyssdorn, Zwärgmischpele, Prunus-Arte un Rosegwägs.
Je drickener s isch, bsundeersch an dr Bärghäng im Hochland, je mee gehn Druckewälder in seli lichti Bärgmandel-Pischtazie-Baumflure iber, wu au an d Drickini aabassti Ziziphus-, Akazie- un sukkulänti Arte vorcheme. Fir Belutschistan isch d Zwärgfächerbalme typisch; dr Bode wird in dr Druckewälder wider deckt vu Tragant- un Wermuetbflanze.
Zwisch em Elburs-Gebirg un em Kaspische Meer findet mer di ainzige Fychtwälder vum Iran, si wäre biogeografisch „Hyrcanische Wald“ oder „Kaspische Wald“ gnännt. Si sin arg arterych mit Hyfe Schlingbflanze. Zur Flora vu däne Wälder ghere Baim wie di Kaschtanieblettrig Aiche, dr Yysebaum (Parrotia persica), Ulme, Bueche, Ahorn, Bugsbaum oder Brumbele, e Huife vu dr Arte sin endemisch; d Urwälder vu dr Orient-Bueche hän si in däre Uusdehnig nume no im usserschte Oschte vum Buechenareal erhalte. In Sunderlage findet mer au Zypressewälder. Di Hyrcanische Wälder sin e Hotspot im Rame vum CBD-Prozäss (Convention on Biological Diversity). S Parrotia-Projäkt vum Iran, vum dytsche Bundesamtes fir Naturschutz un dr Michael-Succow-Stiftig soll zur Anerkännig vu dr Hyrcanische Wälder as Wältnaturerb vu dr UNESCO un zue me noohaltige Schutz- un Nutzigskunzäpt fiere.
Dierwält
Im Iran het s verschideni Schutzbiet, wie s Arasbaran-Schutzbiet, s Touran-Schutzbiet, dr Golestan-Nazionalpark un dr Kawir-Nazionalpark. Uf ere Insle im Urmiasee isch e Populazion vum Mesopotamische Damhirsch aagsildet wore, wu in freier Wildbahn uusgstorbe gsii isch.
Ethnie
Insgsamt zelle 60 bis 65 % vu dr Bevelkerig zue dr Perser. Minderhaite sin rund 17 bis 21 % Aserbaidschaner, 7 bis 10 % Kurde, 6 % Lure, 2 % Araber, 2 % Belutsche, 1 bis 2 % Turkmene, 1 bis 3 % Turkvelker wie d Kaschgai un weniger wie 1 % sunschtigi Ethnie, wie Armenier, Aramäer/Assyrer, Georgier un Jude.
Religion
Offiziäll sin 98 % vu dr Bevelkerig Muslim (89 % Schiite un 9 % Sunnite). . Dr zwelfer-schiitisch Islam ischb Staatsreligion. Di grescht Minderhait sin d Bahai mit 150.000 bis 500.000 Aahänger. Syt 1979 isch vermuetli iber d Helfti wäg dr massive Repressione ins Uusland gflichtet.
No offiziällen Aagabe git s no rund 280.000 Orientchrischte. Zue 90 % sin d Chrischte vum Iran Aahänger vu dr armenisch-apostolische Chilche, 20.000 bis maximal 40.000 assyrischi Chrischte, rund 3.000 Mitglider vu dr Chaldäisch-Katholische Chilche un wenig assyrisch-evangelischi Proteschtante. No Schetzige läbe rund 10.000 Jude, 30.000 Aahänger vum Zoroastrismus un baar Döusert Mandäer im Land.
Jüngschdi Gschicht
Dr Schah Mohammad Reza Pahlavi (1941-1979) het mi siinere „Wiisse Revolution“ brobiert, s Land z modärnisiere, het aber im Lauf vo siiner Herrschaft immer meh dr Kontakt zum Volk verlore. Die soziale Verändrige si für die konservative Bevölkerigsschichde z wiitgehend und z rasch gsi. Si hai d Opposition underschdützt, wo vom Schah siim Gheimdienscht, em SAVAK, wo vo de Amerikaner und vo de israelische Gheimdienscht usgrüschdet und agleitet worden isch, brutal verfolgt worden isch. Die Underschdützig hai d Islamischde, nochdäm si 1979 dr Schah verdriibe und sälber d Macht übernoh hai, de Vereinigte Schdaate und Israel nie vergässe, und hai se as dr Grooss und dr Chlii Düüfel zu ihre Erzfiind erhoobe.
D Ussepolitik vo dr iranische Islamische Republik under em Ruhollah Chomeini isch virulänt antiweschdlig und d Innepolitik fundamentalischdisch islamisch gsi. Im Novämber 1979 hai iranischi Schdudänte die amerikanischi Botschschaft bsetzt und mit em Iiverschdändnis vo dr iranische Regierig s Personal gfangeghalte, ä Bruch vom Brinzip vo dr diplomatische Immunität wien er nume sälte vorcho isch in dr modärne Gschicht. 1980 het dr Präsidänt vom Irak dr Saddam Hussein Iran agriffe mit em Ziil die weschdlige iranische Ärdölgebiet z erobere. Im Chrieg, wo bis 1988 duurt het hai d Iraker Giftgas iigsetzt, wo meh as 100.000 Iraner umbrocht het. Im ganze si zwüsche enerä halbe Million und erä Million Iraner im Chrieg umcho. Iran isch wäge siiner Politik international isoliert gsi. Die arabische Schdaate, d Sowjetunion und d Schdaate vom Warschauer Pakt, aber au d USA, Frankriich, Groossbritannie, Dütschland, Brasilie und d Volksrepublik China hai dr Irak mehr oder weniger offe underschdützt.
In de 1990er Johr hai sich d Beziehige vom Iran mit dr Wält ä chlii verbesseret, aber d Fiindschaft zu Israel und de USA het immer no zu de Fundamänt vo dr iranische Ussepolitik ghört. Sit ass dr erzkonservativ Mahmud Ahmadinedschad 2005 zum Bresidänt gwehlt worden isch, isch d Isolation vom Iran widr gwachse. Er het sich mit siine Bemüehige d Atomchraft uf eigeni Fuschd z entwickle und vor allem mit siiner Weigerig, siis Atombrogramm de Kontrolle z underwärfe, wo im Nonproliferation Treaty, wo dr Iran underschriibe het, schdipuliert si, mit dr ganze UNO agleit.
Taautos
De Taautos (altgriechisch: Τάαυτος) isch i de phönizische Mythologii de Erfinder vo de Buechstabeschrift und de erst, wo historischi Eraignis uufgschribe hett. De Taautos wert mitem ägyptische Schriibergott Thouth und mitem griechische Gott Hermes gliichgsetzt.
De Taautos werd nume im im Buech „Phönizischi Gschicht“ (Φοινικικὴ ἱστορία, Phoinikikè historía) vom Philon vo Byblos gnennt. De Philon birüeft sich uf de phönizischi Schriiber Sanchuniathon, wo zo de Zitt vom Trojanische Chrieg glebt ha söll. Deno isch de Taautos de Soo vom Misor (Μισὼρ, phön. *Mīšōr) und de Neff vom Sydyk (Συδύκ, phön. *Ṣidiq „Grechte“). Die beede Brüedere sind scho i de Bronzezitt z Ugarit as Doppelgotthait Ṣidqu wa-Mêšaru (ugar. ṣdq wmšr „Grechtigkait und Uufrichtigkait“) vereert wore.
De Taautos hett e Kosmogonii gschribe. Deno sai im Aafang nume d Eebigkait (Ούλωμός, phön. *‘Ūlōm) oder Zitt, de Äther und Luft gsii. Us „Verlange“ (Μώτ, phön. Môt) use het sich d Luft biwegt, ase isch de Huuch uufchoo und drususe isch s Urai entstande. Us dem Ai sind denn di erste Lebiwese entstande. De Taautos hett ono hailigi Büecher öber di göttlichi Natuur vo de Schlange verfasst. Er hett zodem a sinene Neffe, a de Kabire, bifole, die alte Gschichte, won er zämetrait hett, uufzschriibe. De Gott Ilos, wo bi de Grieche Kronos haissi, het em Taautos Ägypte as Königriich ggee. Spööter isch er aber vo sinene Finde us Ägypte vertribe wore.
De Name vom Taautos werd entweder as en Entleenig usem ägyptische Göttername Thoth aaglueget oder besser as phönizisch ta’awat, de Plural vo t’w „Zaiche“, aso öppe „Herr vo de Schriftzaiche“.
Silvaner
Aabau
Es isch e üsserschd erdragsriichi Sorde mit middlerer Riifezidd. Allerdings schdellt er hochi Aaschprüch an d´Bodebeschaffeheit, denn er isch zimmlig empfindlich gege Froschd un het au nit gärn schdeinigi, drocheni Bööde. Di Rääbe isch e Phenomen, denn sie liefered ghobeni Prädikatswii, Beere- und Trockebeereusläse un au eifachi Alldaagswii.
Neui Züchdige
Us dere Rääbe uuse het me e mängi neui Sorde züchded, so d´Scheurääbe, de Bacchus, de Nobling, Optima oder au d´ Moriomuskatdruube.
Härkunft
Nütt genaues weis me nit: Öschdriich un au Rumänie isch als Herkunftsland aazneeh, Rumänie wäge der Namensverwandschaft mit Transsylvanie. S´isch aber änder unwarschinlich, wenn me bedänkt, daß die Rääbe die chalde rumänische Winder nit überschdande hädde. Also stoht als Herkunft eher Öschdriich zur Debadde. Me vermueded, sie sigge emool uss Wildrääbe us em Donaugebied usglääse worde.
De Name het die Rääbsorde vermuedlich vom ladinische Word " Silva", was Wald bedüded.
Einzig weis me ganz genau, daß 1665 de Zischderzienserabt Alberich Degen us em fränkische Schdeigerwald die Rääbe nach Dütschland broocht het. De Siegeszug het sie us em Frankeland aadrädde, z´finde isch si hütt an der Nahe, in der Rhiipfalz un au in Rhiihesse un am Kaiserschduel.
1905
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Silvaner
Namensgäbige
Silvaner heißt die Rääbe im dütsche Ruum. Friejer hänn d´Katholike die Rääbe "Franke" un d´ Evangele hänn sie " Öschdriicher" gnennt. Im schwizzer Wallis, wo sie au aabaut wird, nenne si si Johannisberger, un im Elsass nenne si si Sylvaner.
1905
gstorbe
Datum nit bekannt:
Silvaner
Bedüddig
Am Aafang vom 19. Joohrhundert het sich de Silvaner pö a pö usbreidet. Er het Guetedel und Elbling verdrängt, wo als minderwerdige Sorde aagseeh worde sin. I dr Middi vo dämm Joohrhundert isch de Silvaner deno di wichdigschdi dütschi Rääbsorde gsi. Aber es het e Ruckgang vom Aaabau zue Gunschde vom Müller- Thurgau stattgfunde, so dass me hütt numme no 5 % Silvanerrääbe findet, wo uff rund 5300 Hektar Aabauflächi schdönn. Im Momänd seht es so uss, als würd die Traditionssorde e weng e Renessance erlääbe. S badischi Ihringe am Kaiserschduel het sich mit de Rääbe verbunde un in Rhiihesse wachse sie uff faschd 2500 Hektar. In de Pfalz baut me de Silvaner uf 900 Hektar aa, an der Nahe uff 300 Hektar un in Franke sin es middlerwiil au an die 1200 Hektar.
Trinkempfehlig
Dr Wii uss Rhiihesse un de Pfalz eignet sich ussgezeichnet zue Spargle. De kelderedi Wii us Franke isch gued zue Fisch un die herzhaftde Variande basse nadürlich eher zue defdigere, regionale Chuchene.
Maroggia
Maroggia (lombardisch Marogia) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Ceresio im Bezirk Lugano.
Geografi
Maroggia am Oschtstade vum Luganersee. Nochbergmaine sin Arogno, Bissone, Melano, Riva San Vitale un Rovio.
Gschicht
Maroggia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 962/966 as Marogia.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Maroggia isch dr Oscar Ferraroni.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Lützelstein
Lìtzelstäin, oder àui Lìtzelstään (frz. La Petite-Pierre, dt. Lützelstein) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Maroggia
Camping
Z Maroggia git s e chlaine TCS-Camping-Blatz, wu „Piazzale Mara“ haißt.
Lützelstein
Gschìcht
Lìtzelstäin ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1223.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Lìtzelstäin ghert zem Rhinfrankisch.
Combrit
Combrit (bretonisch Kombrid) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Combrit lyt am Odet am Atlantik, 13 km vu Quimper un 61 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 62 m iber Normalnull.
Gschicht
Combrit isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1223 as Combrit (1284 Combrictum, um 1330 Combric, 1356 Combrit).
Verwaltig
vu Combrit isch. Combrit ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Combrit ghert zem Bretonisch.
Pflanzennamen Urserental
Die Liste zällt e paar Pflanzenääme vum Ùrscheletall üüf.
Johann Jakob Bodmer
Dr Johann Jakob Bodmer (* 19. Juli 1698 z Grifesee bi Züri; † 2. Januar 1783 uf em Guet Schöönebärg bi Züri) isch e Schwizer Filoloog gsi.
Si Lääbe
Dr Bodmer het Theologii studiert und än Usbildig zum Chaufmaa gmacht. Er het as Brofässer für helvetischi Gschicht und Politik am Gümnasium Züri gschafft. Vo Bedütig isch si Nöientdeckig vo dr middelhoochdütsche Dichdig und sini Übersetzoge vom Homer und vom John Milton. Mä müess aber au erwääne, ass er dr Jacob Hermann Obereit, wo d Nibelungehandschrift in dr Schlossbibliothek z Hohenems entdeckt het, um die Eer betroge het.
Dr wichdigst Bidraag vom Bodmer zur dütsche Litratuurgschicht isch dr Händel vo iim und sim Fründ Johann Jakob Breitinger mit em dütsche «Litratuurbapst» Johann Christoph Gottsched. Sini litratuurtheoretische Brinzip het dr Bodmer in Critische Abhandlung von dem Wunderbaren in der Poesie vo 1740 formuliert. Im Underschiid zum Gottsched, wo franzöösischi Vorbilder favorisiert het, isch dr Bodmer en Aahänger vom änglische Sensualismus vom John Milton gsi; dr Antike het er s Middelalter vorzooge und eso en entschäidende Iifluss uf d Romantik gha. Uf e gwüssi Art isch dr Händel zwüschen em Bodmer und Breitinger und em Gottsched e dütschi Wariante vo dr franzöösischen Querelle des Anciens et des Modernes. In d Literatuurgschicht isch dää Händel under em Naame «Zürcher Literatuurstrit» iigange.
Dr Bodmer het nid nume s literarische Lääbe vo Züri brägt, er isch au ä bedütendi Persönligkäit in dr Bibliotheksgschicht vo dr Stadt gsi. 1722 isch er e Mitgliid vo dr stedtische Bibliotheksgsellschaft worde, vo 1758 aa isch er deren iire Vizebresidänt gsi. Er het vorgschlaage, dr Naame vo dr Instituzioon zu Stadtbibliothek ändere. Er het dr Stadtbibliothek Züri au e grosszüügigi Summe vermacht und e wääsentlige Däil vo sinere brivaate Büechersammlig.
Eerige
As Hommaasche an dä wichdig Zürcher und Förderer vo dr Bibliothek stoot im Bodmer si Standbild rächts näbe dere vom Conrad Gessner über em Iigang vo dr Zentralbibliodeek Züri. Brief, persöönligi Underlaage, Material und Lääbenserinnrige us em Noochlass vom Johann Jakob Bodmer befinde sich in dr Handschriftenabdäilig vo dr Zentralbibliothek Züri.
D Bodmerstrooss im Zürcher Ängikwardier isch noch em Johann Jakob Bodmer benennt, wie au d Bodmergass in Wien Donaustadt (22. Bezirk).
Der Eugen
Der Eugen ischt a 68-doiliga deitscha Fernsehserie, wo vo 1982 bis 1986 vom dômôliga Siddeitscha Rundfunk (heit: Sidweschtrundfunk) produziirt wôrra ischt. Jeda Episod hôt a Schbiildauer vo acht Menudda. Gsendet wôrra send de oinzlne Folga ab 1986 em regionala Vorôbedprogramm vo dr ARD zwischa de Werbebleck.
Karl Leo
De Karl Leo (* 10. Juli 1960 in Friburg im Brisgau) isch en dütsche Physiker.
Läbe
De Leo isch in Sanderge im Schwarzwald uffgwachse und hot 1979 sin Abidur g'macht. Sit 1980 hett er a der Universität Freiburg Physik schtudiert und hett 1985 e Diplomorbeid am Fraunhofer-Institut für Solare Energiesysteme g'mocht. 1986 isch er fir a Doktorarbeit aas Max-Planck-Institut für Festkörperforschung in Stuegert gange un hedd 1988 an de Universität Stuttgart sin Doktor g'macht. Vo 1989 bis 1991 isch er als Otto-Hahn-Stipendiat bi de AT&T Bell Laboratories in Holmdel (New Jersey) gsi. 1991 isch er no aas Inschdidud fir Halbleidertechnik vo de RWTH Aachen gange und hedd sich habilitiert. Seid 1993 isch er Inhober vo a C4-Professur für Optoelektronik am Institut für Angewandte Photophysik vo de Technische Universität Dresden, usser 2003-2006 isch er sither au de Inschdidudsleider gsi. Vo 2001 bis 2013 isch er au bi de Fraunhofer-Gsellschaft gsi und wor am End Inschdidudsleider vo de Fraunhofer-Einrichtung für Organik, Materialien, und Elektronische Bauelemente COMEDD in Dresden.
Leistige
S Orbedsgebied vom Leo sin Halbleider, inbsondere mit optische Methode. Im Johr 1992 hett er zeigt, dass Blochoszillation in em Halbleiter-Übergitter möglich sin, was mer für lange Zit nid fir meglich g'halte hedd. In de letschte Zit hett er mehr a de organische Halbleider gorbeided, des sin Halbleider, wo fascht ganz us Kohlestoff sin. Zsamme mit sine Schdudende un Kollege hett er zeigt, dass mer reladiv guede Solarzellen und organische LED, wo mer Organischi Halbleider demit mache ka. Fir sine Orbede hett er under annerem 2002 de Leibnizpris un 2011 de Zukunftspris vom Bundespräsidend kriegt. Er hedd au zsamme mid andere e paar Firme gründet, unter anderem di Novaled AG, wo 2013 vo de Koreaner kauft worre isch, und di Heliatek GmbH, wo Solarzelle machd.
Thusis
Thusis (im yheimische Tieläkt: []; RMS Tusáun, ) isch e Gmaind vo der Region Viamala im Kanton Graubünde.
Geografii
Die Gmaind chunt im Weschte a d Gmaind Masein aa, im Süde a Ronggälle, wo i dr Viamala lyt, im Oschte an Sils und im Norde, im Taalbode vom Domleschg, a d Gmaind Cazis bim Cazner Bach.
Thusis isch en Oort a dr Passtrooss zum Vogelbärg und zum Splügepass, a dr Autobaan A13 und a dr Albulalinie vo dr Rhätische Baan.
Sprooch
Thusis isch e düütschsproochegi Gmeind. Dr lokal Dialäkt heisst «Thusnerdüütsch».
S Rätoromanische (d Sproochvariante Sutselvisch) isch z Thusis under em Yfluss vo Chur här vermuetli scho im 16. Joorhundert ufggä worde. Am Bärghang südlech vo dr Nolla sind no rätoromaneschi Fluernäme läbig: Crapteig, Crappasusta, Saissa, Crapschalva und anderi.
Gschicht
Thusis isch ane 1156 s erschte Mol gnännt. Dr Ort isch als Stazion uf de Bärgstroosse uf Italie wichtig gsi.
Ane 1525 isch z Thusis d Reformazion ygfüert worde. 1967 het me d Schnällstrooss uf Bellinzona mit em San-Bernardino-Dunnel eröffnet.
Am Usgang vo dr Viamala stoot am Rhy s Chraftwärch Thusis vo der Chraftwärch Hinterrhy AG.
Völkerwanderung
Völkerwanderung schtoht für a Wanderbewegung, wo a große Zahl vo Menscha us oana Volksgruppa oder a ganze Volksgruppe in a andres Gebiet umsiedlan, normalerwiis, will sich eana Lebensbedingunga verschlechtert hond: Verändrunga im Klima, wo zu Dürrena oder Überschwemmunda füerend, politische Ereigniss, Seuchena oder Überbevölkarung künnen sölle Wanderbewegunga uslösa. Kond mehrere vo dena Ursacha zäm, kas dazua ku, dass große Menschagruppa abwandre. Scho 1885 hot E. G. Ravenstein die siebe Gsetz vo individueller Wanderung (The Laws of Migration) formuliert.
Der Begriff Völkerwanderung bezieht sich hüt meischtens uf die Wanderbewegunga vo da germanischa Völker zwüscha m 2. und m 6. Johrhundert. Im engera Sinn umfaßt’s dia Zit zwüscha 375 (wo d Hunnen in Oschtmitteleuropa igfalla sin) und 568 (wo d Langobarden noch Norditalien ku sin) bezeichnet. S’Ende vo da Völkerwandrung isch glichzittig s’End vo der Spätantike bzw. vo da römische Kaiserzit gsi, und der Afang vom europäischa Früemittelalter.
Allgemeines
Wieso sich dia germanischa Völker ufn Wäg gmacht hond, hot viile Gründ, wo zum Toal sicher o je noch Gegend unterschiedlich sind. Mitgschpillt hond sicher Landnot in Nordoschteuropa, wo d’Bevölkerung stark gwachsa isch, und dass sich’s Klima verschlächtert hot. Ganz gnau ka ma des hüt aber num säga. Oanzelne Schtämm hond agfanga sich bessere Bedingunga z’suacha (zum Toal sicher vertrieba vo da Hunnen) und hond dadurch andere vo eana Gebiete witerdrängt, was im Endeffekt a Neuverteilung vo da Schtämm in ganz Europa brocht hot.
Dabi isch aber wichtig, dass "Schtämm" oda "Völker" in der Migrationszit koa konschtante Einheita gsi sin. An Schtamm isch meh a Rechtsgemeinschaft gsi, wo sich in siner Größe und Zämmasetzung albot vaändrat hot, zum Toal also o polyethnisch gsi isch.
Wichtig an dera Schtell isch der Begriff Ethnogenese. D’Entstehung vo Völker, vo na ethnischa Identität hän, wird numma als biologische Kategori, sondern immer meh als an historischer Prozess gsehna. Es git koa so oafache Erklärung, wia ma früener globt hot, warum sich s‘weströmische Rich ufglöst hot und dia Germana döt neue Schtaata gründet hond im 5. und 6. Johrhundat. Dass echt d’Germana schuld gsi sin am Untergang vo Weschtrom, wird scho lang diskutiert, und gilt hüt als eher unwohrschinli.
Dia wichtigschta Wanderunga bevor d’Hunna ku sin
Vo da Goten hot ma lang globt, dass se us Skandinavien kummen, was jetzt aber ziemli umschtritta isch; noch Christi Geburt hond se uf jede Fall im Gebiet vom hütiga Polen an da Weichsel gwohnt und sind denn im 2. Johrhundert ans Schwarze Meer witerzoga. Damit hot d’erschte große Wanderung agfanga, wil se d‘Vandala und d‘Markomannen noch Süda und d Burgunder ge Weschta verdrängt hond. Und es isch mit an Grund gsi für die Markomannenkriege, wo s’Römische Riich d Germana fasch ned meh abdawehr hot. Epper um 290 hond sich dia Goten in Terwinge/Visigote (wo ned ident sind mit da schpöterra Weschtgote, wiil do no andre Völker a der Ethnogenese beteiligt gsi sin) und Greutunge/Oschtrogote (do gilt’s gliche für d Oschtogota) toalt. D “Oschtrogota“ hond am Schwarza Meer, döt wo hüt d Ukraine isch, eana Platz gfunda, d “Weschtgota“ sind uf da Balkanhalbinsel nördlich vo da Donau in Siibenbürge bliiba.
Epper glichzitig wia dia Goten sind dia Langobarden vo der Unterelbe ins hütige Tschechien und öschtliche Öschtriich gwandert.
Allbot wieder sind klenere Gruppana ins Römische Gebiet igfalla, aber däne sind entweder zruckgschlaga wora oder ma hot halt a neue Grenz zoga. Manchmol hond se o sog. „befreundete Bundesgenossen“ extra ins Grenzgebiet umgsiedlt, wo se an Pufferzona bildet hond.
Vo da erschta Hunna-Ifäll bis zur Erobarung vo Rom 410
In da zwoata Hälfte vom 4. Johrhundert sind d Hunnen'  us da zentralasiatischa Schteppe ge Südrussland ku und hond Wällena vo germanischa und sarmatischa Schtämm vor sich hertrieba in Richtung Süd- und Weschtöiropa. 375 hond d‘Hunna d‘Oschtrogota gschlaga und d‘Terwingen us eana Gebiet im hütiga Rumänien vertrieba. Des wird hüt als Afang vo da Völkerwandrung im engara Sinn gsänna.