cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sabine Hartmann-Müller
Bolitik
Syter anne 1993 isch d Hartmann-Müller Mitglid bi dr CDU. Syter 1995 isch si Vorsitzeri vum Ortsverband Herte un syter 1997 Mitglid vum Vorstand vu dr Fraue Union Rhyfälde, e baar Johr au as Vorsitzeri. Derzue isch si 2018/2019 kooptierti Bysitzeri im Vorstand vum CDU-Chraisverband Löörech un syt 1997 stellverdrättendi Vorsitzeri vum CDU-Stadtverband Rhyfälde. Anne 1999 isch si in Ortschaftsrot vu Herte un au in Gmairot vu Rhyfälde gwehlt wore. Syter anne 2012 isch si Ortsvorsteheri vu Herte. Bi dr Landdagswahle 2006 un 2016 isch si im Wahlchrais Waldshuet Zwaitkandidati fir d CDU gsii. Zum 25. Oktober 2017 isch si fir dr Felix Schreiner in Landdag noogruckt. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Uusschuss fir Verchehr. Derzue isch stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft un im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu.
Syt 2017 isch si Mitglid im Oberrhyroot un bi dr Internationale Barlemäntarische Bodesee-Kumferänz.
Eberdingen
Eberdenge (amtlich Eberdingen) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Eberdenge leit am Ibergang vom Strohgäu ond em Heckegäu.
Vully-les-Lacs
Vully-les-Lacs isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Eberdingen
Geografi
Vo dr Gmarkong send 61,3% Landwirtschaftsfleche, 24 % Wald, 13,2 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschtiche Fleche.
Vully-les-Lacs
Geografi
Vully-les-Lacs ziet si vum Nöieburgersee bis zum Mont Vully. D Gmaiflechi umfasst 69,8 % landwirtschaftligi Flechi, 17,4 % Wald, 9,5 % Sidligsflechi un 3,4 % sunschtigi Flechi.
Eberdingen
Gmoendsgliderong
Zua Eberdenge gheret d Ortsdoel Eberdengea, Hochdorf ond Nussdorf.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda zom 20. September 1975 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Eberdenge, Hochdorf ond Nussdorf. Hochdorf ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 779, Eberdenge ond Nussdorf om 1100
Verwaltong
Eberdenge hot mit dr Städt Vaehinge, Oberriexenge ond dr Gmoed Serse a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Eberdenge ischt dr Peter Dietmar Schäfer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Eberdenge ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Vully-les-Lacs
Gschicht
Vully-les-Lacs isch anne 2011 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Bellerive, Chabrey, Constantine, Montmagny, Mur, Vallamand un Villars-le-Grand. Bellerive isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Balariva, Chabrey anne 1343 as Charbrey, Constantine anne 1228 as Costantina, Montmagny im 13. Jh.as Lääche vum Manniaco (1458 Montmagniel), Mur anne 1396 as Murs, Vallamand anne 1246 as Ualamant, Villars-le-Grand anne 1246 as Uilar (bis im 18. Jh. au Villars-en-Vully)..
Neuenburg am Rhein (Kernstadt)
D Kernstadt vu dr Stadt Neiburg am Rhi (amtlich Neuenburg am Rhein) bildet e Underzentrum im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald, in dr Hauptsach fier die igmeindete Stadtdeile Grisse, Steinestadt un Zienke.
Vully-les-Lacs
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,7 % gläge.
Neuenburg am Rhein (Kernstadt)
Alemannisch
D Kernstadt vu Neiburg isch dr südlichscht Ort im Brisgau, wo historisch zum Nideralemannische zellt (Isoglosse Kind/Chind: z Neiburg sait mer wie im Elsiss Kind, in dr Ortsdeile Chind, sofern säll dert nit scho vum hochditsche Ifluss verdrängt worre isch).
Bevölkerig
Mit guet 8000 Lit wohne iber zwei Drittel vu dr Bevölkerig vu dr Gsamtgmei in dr Kernstadt.
Vully-les-Lacs
Religion
66,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Neuenburg am Rhein (Kernstadt)
Geographischi Lag
Neiburg am Rhi lit im südwestliche Dreiländereck vu Dytschland mit dr Noochbere Frankriich un Schwyz. D Stadt lit am rächte Ufer vum Aldrhi, uf halbem Wäg zwische Friburg im Brisgau un Basel.
Vully-les-Lacs
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,5 %, CVP 3,0 %, FDP 19,3 %, GLP 4,7 %, GP 7,6 %, SP 20,0 %, SVP 30,3 %, Sunschtigi 2,9 %.
Dr Burgermaischter vu Vully-les-Lacs isch dr Claude Bessard (Stand Merz 2014).
Neuenburg am Rhein (Kernstadt)
Noochberortschafte
Dr Bann grenzt vu Norde im Uhrzeigersinn an Grisse, Zienke, Mülle (Bade), Augge un Steinestadt uf dr badische Site. Westlich vum Rhi lit direkt gegenyber die elsässisch Gmei Schalampi (Chalampé) sowie die Gmeinde Homburg, Ottmersche un Oberrumersheim.
Vully-les-Lacs
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,1 % gläge.
Neuenburg am Rhein (Kernstadt)
Stadtgliderig
Zu dr Kernstadt Neiburg ghört au südlich die in dr 1950er Johre gründet Sidlig Im Stei(n)
Vully-les-Lacs
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän 74,6 % vu dr Yywohner Franzesisch as Hauptsproch aagee, 21,3 % Dytsch, 0,4 % Italienisch un 3,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Neuenburg am Rhein (Kernstadt)
Gschichte
D Stadt isch um 1175 vum Herzog Berthold IV. von Zähringe gründet worre. Als freii Riichsstadt het Neiburg am Rhi im Middelalder e grossi Blüeti erläbt un het ufgrund vu sinere Lag am Rhi e grossi politischi Bedütig gha. Dr Priis sin mehfachi chriegerischi Zerstörige gsi, dezue sin verheerendi Hochwasserschäde chumme.
In dr 1970er Johre sin deno d Igmeindige vu Steinstadt, Grisse un Zienke erfolgt.
Religione
D Bevölcherig vu dr Stadt Neiburg am Rhi isch früeher als Deil vu Vorderöstriich yberwigend katholisch gsi, middlerwili het sich s Verhältnis vu dr beide Konfessione usgliche. In dr Stadt git's die evangelisch Chilchegmei Neiburg am Rhi un die römisch-katholische Chilche Neiburg am Rhi.
Iisebahn / ÖPNV
D Kernstadt vu Neiburg lit an ere eingleisige Bahnstrecki zwische Mülle (Bade) und Milhuse. Dr Personeverchehr isch in dr Middi vu dr 1970er-Johre igstellt worre. Mit Usnahm vu Pilgerzüge nooch Lourdes verchehre uf dr Strecki numme no Güeterzüg. Sit em Summer 2006 findet e sporadische Sundigsverkehr iber dr Summer un Herbscht un d Adventszit statt. E reguläre Fahrplan isch ab am End vu 2009 plant.
D Stadt wird dur einigi Buslinie erschlosse un ghört im Regioverchehrsverbund Friburg a.
Musee
Im alde Rothus am Franziskanerplatz befindet sich s Museum fier Stadtgschicht mit sinere stadtgschichtliche Sammlig. S Museum versuecht d Früehgschicht im Rüm Neiburg darzstelle. Zuegliich dokumentiert es d Gschicht vu dr Stadt vu dr früehschte urkundliche Erwähnig bis zum Ibergang an s Grossherzogtum Bade anno 1806. Dribernus zeigt d Sammlig d Beditig vum Rhi fier d Stadt, inclusive vu dr Rhibegradigung bzw. Rhiregulierig un dere ihri Folge. Witterer Schwerpunkt isch d Dokumentation vu dr Stadt vor dr Zerstörig im Zweite Weltkrieg sowie vu dr Kriegszerstörig.
Jakob Klaesi
Dr Jakob Klaesi (* 29. Mei 1883 z Luchsige; † 17. August 1980 z Knonau) isch e Schwiizer Psychiater gsi, wo wäg sire Schlafkur bekannt isch.
Dr Klaesi het d Brivatklinik im Schloss Knonau (im Südweschde vom Kantoon Züri) gründet u gleited. 1933 isch er Diräkder vor Psychiatrische Universitätsklinik Waldau z Bärn worde, u de usserordentleche Brofässer für Psychiatrii ar Uni Bärn. Vo 1936 bis 1953 isch er Klinikdiräkder u ordentleche Brofässer für Psychiatrii ar Uni Bärn gsi. U i de Jaar 1950 u 1951 isch er Räkder vor Uni gsii.
Dr Klaesi isch somaatische Behandligsmetode gägenüber skepdisch gsii, obwohl er öppe 1920 di psychiatrischi Schlaafkur mid em Medikamänt Somnifen entwickled het. Dr Klaesi isch vor allem Psychoterapeut gsii u isch indressiert gsii ar Psychodynamik vo sine Baziänte. Wäg sire Erfaarige hed er aagfange, e phänomenologische Analyse vor Exbrässioon z entwickle.
Dr Klaesi hed churzi Gedichd u Dramene verfassd; dorum hed me ne o Dichderarzt gnennt.
Yens
Yens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Yens isch e Dorf iber em Dal vum Boiron, im Waadtländer Mittelland. D Gmaiflechi umfasst 55 % landwirtschaftligi Flechi, 37,8 % Wald, 7,1 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Yens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1005 as Idens.
Religion
58,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 23,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1 %, CVP 3,9 %, FDP 25,7 %, GLP 4,0 %, GP 12,2 %, SP 20,5 %, SVP 24,7 %, Sunschtigi 1,1 %.
Dr Burgermaischter vu Yens isch dr Jean-Pierre Bourdon (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Gerste
D Gärste (Hordeum vulgare L.; alemannischi Näme) isch e Pflanzenart und ghört zur Gattig Hordeum vo dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae). Si isch äini vo de wichdigste Gedräid-Arte.
Beschriibig
Dr Blüetestand vo de Ääri het e flexible Rhachis, wo nit verbricht, was bi andere Hordeum-Arte andersch isch. D Äärli stöön in Räije, häi käini Stiil,  sin alli gliich und fertil. D Äärli häi mäistens nume äi Blüete, sälte zwäi. Dr Hüllispelz isch lenglig und schmaal. D Granne sin 8 bis 15 cm lang.
Dr Fruchtstand bestoot us Ääri mit lange Granne und lampt aabe, wenn er rif isch. Botanisch aagluegt si d Chörner Karyopse, also äisamigi Schliessfrücht.
D Gärste wird iidäilt in Arte mit Ääri in zwäi Ziile und sonigi mit mee as zwäi Ziile. Die zwäiziilige Forme entwickle bro Aasatzstell nume äi Chorn, und das isch voll und chreftig. Bi de meerziilige Forme het s drei Chörner bro Aasatzstell, wo sich schwecher entwickle. Zwäiziiligi Gärstesorte si vor allem Summergärste und wärde mäistens as Braugärste bim Biermache brucht (Malz). Vier- und säggsziiligi Gärstesorte si vor allem Wintergärstesorte, wo im Herbst gsääit wärde und e Vernalisation bruuche zum Schiesse. D Füechtikäit vom Winter bringt hööcheri Erdrääg und mee Näärstoff und macht d Wintergärste günstig für zum Verfüetere.
Rudolf I. von Habsburg
De Rudolf I. vo Habsburg (* 1. Mai 1218 uf Burg Limburg in de Nöchi vo Saschbe; † 15. Juli 1291 z Speyer) isch de erscht Kaiser vom heilige römische Riich us em Gschlecht vo de Habsburger gsi. Mit em Name Rudolf IV. isch er Graf vo Habsburg, Kyburg un Löwestei un Landgraf vom Tuurgi gsi.
Sis Läbe
Em Rudolf sini Familie, d Habsburger, sin es Gschlächt gsi, wo im Elsass, im Badische un in de Nordweschtschwiiz Bsitzige gha het. D Schtammburg vom Gschlecht isch d Habsburg z Habsburg gsi.
De Rudolf isch als Sohn vom Albrecht IV. von Habsburg un de Hedwig von Kyburg uf d Wält cho. Wo de Albrecht bim Chrüzzug ums Läbe scho isch, het de Rudolf sis Erbe als Graf vo Habsburg aaträte.
Er isch Gfolgsmann vo de Schtaufer gsi un het – anderscht wi sini Brüeder – de Friedrich II. unterstützt. Wege dem isch er in Kirchebann gleit worde. Um 1254 umme het de Rudolf d Gertrud vo Hoheberg ghürote, wo sit 1273 Anna gnennt worde-n-isch.
Bim Usschterbe vo de Kyburger isch es im Rudolf als Konkuränt vom Peter II. vo Savoye glunge, s Erb vo dem Gschlächt z übercho. So het er sis Herrschaftsgebiet chöne erwitere un isch zum mächtigschte Fürscht im Gebiet vo de hütige Nordschwiiz worde.
D Wahl zum König
Wo s Königtum vo de Schtaufer im Johr 1245 es End gfunde het, hei sich im Riich König un Gegekönig abgwechslet. Au 1256/57 het me zwei König gwählt, beidne – em Richard vo Cornwall un em Alfons vo Kastilie – isch es nöd glunge iri Machtaasprüch dürezsetze. Wo de Richard gschtorben isch, het de Alfons uf d Anerkennig vom Papscht ghoffet, wo er aber nöd übercho het.
XING
XING isch es soziaals Netzwärch, wo vo dr Firma XING SE z Hamburg betriibe wird.
Uf däm Kanaal chame z eerscht emol persönlechi Kontakt verwalte und nöji Persoone aschrybe. Es isch psunders als Netzwärch für di gschäftlechi und au privati Komunikazioon für Lüüt im düütschsproochige Ruum – der Regioon D-A-CH – dänkt. D Nutzer informiere uf ihrne Syte über dr Wärdegang und ihri pruefliche Kompetänze. Si chönd mit andere zäme Gruppe ufmache zum über öppis diskutiere.
Es git au s Sischteem XING Spanien für spanischi Chunde und d XING S.à r.l., wo z Luxemburg dihei isch, für die französische. D Schnittstell für Benutzer isch i verschidene Sprooche.
S Undernääme het ane 2003 agfange, dozmol no under em name OpenBC (Open Business Club); 2017 het s scho meh weder tuusig Lüüt beschäftiget. Und ane 2016 sind schynts scho meh weder zää Milioone Chunde uf däm Medium agmäldet gsi.
2009 isch s Meedieundernääme Hubert Burda Media der Hauptakzionäär vo dr XING SE woorde. Sid 2010, wo d XING SE d Firma amiando gchauft het, ghört dere ihres Gschäft als online-Ticket-Händler au derzue; es isch hüt dr düütsch Dienscht XING EVENTS. Me cha sech dört über Ereignis go informiere, mit Kaländerfunkzioone schaffe und eigeni Termyn plaane.
D Syte XING Klartext isch e Dienscht zum über Frooge vo dr Wirtschaft z infermiere; si funkzioniert als Magazyn und wird von ere Redakzioon gmacht und isch en eigeständige Aktöör vom Schurnalismus.
Karl Grunsky
Dr Karl Grunsky (* 5. März 1871 z Schorndorf, † 2. Auguscht 1943 em Stuegerter Stadtdoil Vaihenga) ischt a deitscher Philolog, Hischdoriker ond Musikschriftsteller gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Karl Grunsky ischt am 5. März 1871 em wirdabergischa Städtle Schorndorf uff d Welt komma. Nôch seim Abidur hôt’r Philosophie studiirt ond 1893 uff sellem Gebiet au promoviirt. Bekannt wôrra isch der Môô abr uff ganz andre Gebiet: Zerscht hôt’r sich z Stuegert als Litradurkridiker an Nama gmacht. Neabaher hôt’r sich als Autodidakt omfangreiche Kenntnis uff-em Gebiet vo dr Musik ôôgeignet, wo-nem ermeglicht hend, omfangreiche Schrifda ibr seine Liablengskombonischda Richard Wagner, Franz Liszt, Anton Bruckner ond Hugo Wolf zo vrfassa. Vom Bruckner seine Sinfonia hôt dr Grunsky au a baar Ausziig fir zwoi Klaviir bearbeitet, wo gheerich zor Vordiafong vo deam Kombonischda seine Werk beitraga hend.
Dr Grunsky ischt Mitglied em Deutschvölkische Schutz- und Trutzbund gwea, Grendongsmitglied vom Bayreuther Bund (1920) ond seid 1930 Mitglied vo dr NSDAP.
Weblink
Ausfihronga zom Karl Grunsky bei Schenker Documents Online en englischer Schbrôôch
Apulien
Apulie (italiänisch Puglia) isch e Region vo Italie.
Geografischi Laag
Apulie isch e Region vo Süditalie und liit am Adriatische und Ionische Meer. D Salento-Halbinsle am Südzipfel vo Apulie bildet de «Absatz» vom «italiänische Stiefel». Apulie isch e eher flachi Gägend, nur d Gargano-Halbinsle isch zimlich bärgig.
Gschicht
Im Altertum het's z Apulie griechischi Städt wie Taras (hüt Tarent) gäh, und d Römer hend mit de Via Appia zwüsched Rom und Brindisi e Verbindig uf Griechenland gschaffe. Nach de Völkerwanderig het Apulie zum Byzantinische Riich vom Kaiser Justinian I. ghört. Au nach de Langobardeniifäll us em Norde het Apulie bis im 10. Jahrhundert zu Byzanz ghört.
Zu dere Ziit sind die muslimische Sarazene z Süditalie iigfalle und hend det Staate gründet. Im 11. Jahrhundert sind d Normanne vo Sizilie här au uf Apulie cho. Under irer Herrschaft isch Apulie e Station uf em Wäg vo de Chrüzfahrer gsi.
Dur d Hürat mit de Konstanze, de Tochter vom normannische König Roger II., isch de Heinrich II. us em Gschlächt vo de Staufer i Bsitz vo dem Gebiet cho. Si Sohn, de Friedrich II., het d Burg Castel del Monte buue la, wo die berüehmtisti Staufer-Burg worden isch.
Nach de Staufer isch Apulie zum Königriich Sizilie und denaah zum Königriich Neapel under em Huus Anjou cho. Die neapolitinischi Chrone isch under spanischem Iifluss gsi, bis zur Gründig vom italiänische Staat 1861.
Im 20. Jahrhundert isch Apulie als Heimet vo de mafiöse Organisation Sacra Corona Unita bekannt worde.
Liste von Guggenmusiken in Basel
Das isch e Lischte vo Baasler Gugge.
s Wort und d Nääme
Die Gselschafte, wo a dr Fasnacht tien Guggemusig mache, heisse z Basel offiziell sälber au Guggemusig oder i dr Umgangssprooch eender eifach Gugge. Das Mundartwort törft mit dere Bedüütig vom alte Wort «Gugg» cho, wo me vor langer Zyt im Gspass as Übernaame für d Trumpeete oder s Horn bruucht het, grad wenn me druff nid grad guet gspilt het. S Wort isch bim Schwiizerischen Idiotikon ufgfüert. Und wänn öpper eso gspiilt het, hät men em Gugger gseit, zum ne chly hänsle, und dr ganze Musiggruppe ebe Gugge. (Mit em Baasler Dialäktwort Gugge für e Babbyrsagg het das nüt z tue.) Elteri Nääme für die Art vom Musigmache sin Chatzemusig, Tschinnerättämusig odr Schäddermusig gsi. Z Laufeburg heisst die Fasnechtsmusig no hütt Tschäddermusig. Guggemusig seit me z Basel schynts erscht sid ane 1906.
Vili vo dääne Gugge hän baseldytschi Dialäktnääme; es isch e Tradizion a dr Basler Fasnacht, ass als i dr Mundart isch: d Nääme, d Sujets, d Sprüüch, d Zeedel, d Schrifte uf de Wääge un d Schnizzelbängg; d Väärs uf de Zeedel sind en eigeti Art vo dr alemannische Dialäktliteratur und die ganzi Fasnacht isch es grosses Mundartfäscht wo au i de modärne Meedie zum Zug chunt, vilech isch es so öpis wie dr gröschti Dialäktevänt vo dr alemannische Sprooch.
Fasnechtskultur
No hüt dänkt me, ass d Gugge ihri Musig schynbar zimli wild und mit ere eifache Dinamik und chly schreeg bloose; me seit däm au «schränze» und deil Gugge säge sech grad sälber «Schränzer». S alte Wort «schränze» erklärt wider s Schwiizerischen Idiotikon, und zwar im Band nüün, eso: «auf einem Blasinstrument ohrenzerreissende Töne hervorbringen, “aus voller Kraft in eine Trompete stossen, dieselbe überblasen”». Drwyle merkt me doch bim Zuelose grad, ass modärni Gugge d Stück ghöörig ystudiert vorträge. Es zeigt sech öppen am gnaue Ritmus, und psunders bim Schlag vo vilne Baasler Gugge ghört me s hööche Nivoo und wie prezyys, virtuoos und originell si wärche und dr Taggt für s Spiil vorgää.
D Lüüt, wo bi de Gugge am Gortèèsch mitlaufe und «schränze» und i de Basler Lokaal und a de Guggekonzärt ufträtte, und au die vo dene ihrem Vortrab hän Goschdüüm und Laarven aa, wo zum «Sujet» basse. Dr Dirigänt chunt uffellig mit dr grosse Laarve dur d Gasse.
Füre Gortèèsch mälde sech d Gugge bim Baasler Fasnachtskomitee aa, es sind hützetags jewylen öppe sibezg Formazioone; und es git zwäi Tachorganisazioone vo e bar Baasler Gugge: d Gugge IG, wo s sid ane 1951 git, mit drizää Gugge (ane 2019) un d Freyi Guggemuusige Basel 1965 (FG) mit vierzää Mitgliider (ane 2018). Usserdäm gits syt 1989 no dr Verein Claramonschter (nachem Guggekonzärt am Fasnachtszyschtig ufem Clarablatz benennt) wo sich zwölf (ane 2019) «wildi» (weeder IG no FG aagschlosse) Gugge zämmegschlosse händ. Uf dr Plattform vom Verein «guggemusig.ch Gugge Fasnacht», wo 2009 gründet worden isch, sind bis jetz (2019) vier Gugge ufgfüert.
Basler Gugge (Uuswahl)
Z Baasel ghört me immer wider, es sig dr Emil «Migger» Jeisi vo de Alte Stainmler gsi, wo ane 1926 di erschti richtigi Gugge gründet heig. Eigentlech weiss men us der Afangszyt im früene 20. Joorhundert nid vill über d Gugge a dr Baasler Fasnacht, und es git bis hüt immer wider freji Gruppe. D Tabälle isch drum nid komplett, und si zeigt au Gugge, wo nach ere gwüsse Zyt nümmen a d Fasnacht cho sin.
Académie française
D Académie française – uf Dütsch: «Französischi Akademy» – isch e französischi Organisazioon vo Wüsseschaftler und Intellektuelle.
D Gsellschaft isch z Paris dihei, sid 1801 im Huus Collège des Quatre-Nations am Ufer vo der Seine.
iiri Gschicht
Si isch entstande, wo der König Ludwig der Drizääti anne 1635 emene Grüppli vo Dichter mit eme königlichen Edikt der offiziell Status gää het. Di königlichi Gselschaft, wo me vieredryssg Lüüt dry ufgnoo het, lueget für d Pflääg vo der französische Sprooch. Es isch drum ggange, im Königrych als Vercheerssprooch und für alles Gschribnigen en einheitlichi Standardsprooch z haa. Do drfüür stellt d Akademy es verbindlichs Wörterbuech vom Französischen uuf. S erschte Mol het si iire Dictionnaire de l’Académie scho anne 1637 usebrocht, und mit der Zyt ht’s immer nöji Uflaage gää. I der hütige Gägewart schaffe d Sproochforscher a der nüünte Fassig.
Aber scho im sibzääte Joorhundert het me die scharff hochsproochlichi Normierig vom Französische i der Form vo der Langues d’oïl vo der Regioon Paris kritisiert. D Akademy, wo im ene konservatyve Gäischt mäint über die «rächti Sprooch» chönne wache, het nüüt welle wüsse vo der Umgangssprooch, de regionale Variante vom Französische und eerscht rächt nid vo den andere grossen und chlyne Sproochen im Land wie öppen em Okzitanische, em Frankoprovänzalischen oder em Bretoonische. S Patois het me sistematisch schlächt gmacht. Und um die französische Umgangssprooche i anderne Länder wie öppen ider Wälschschwiiz het me sech nit kümmeret.
Di Französischi Akademy gitt all Joor es paar Pryys für Literatur uff Französisch.
Hütt het di Französischi Akademy vierzg Mitgliider. Wemme i die tradizioonsrychi Gselschaft ufgnoo wird, blybt me drby bis zu sym Läbensändi. 1980 isch di eerschti Frau i das Greemium choo.
Mit der internazionale Wirtschaft sid der früene Nöizyt het me wältwyt i diväärse Regioone uf fasch allne Kontinänt s Französisch als Umgangssprooch agnoo, wenn au nit immer i der klassische hochsproochliche Form, sondern als eigeständigi Varietääte. D Akademy het für Schriftsteller usserhalb vo Frankrych 1986 der Grand Prix de la Francophonie de l’Académie Française ygfürt.
Genfer Auto-Salon
Dr International Auto-Salon Gämf (RMS Salun internaziunal d’automobils a Genevra; ENS Geneva International Motor Show, GIMS) isch aini vu dr wältwyt wichtigschte Automobil-Fachmässe, näbe dr IAA, em Pariser Autosalon, dr Tokyo Motor Show un dr Detroit Auto Show. Dr Auto-Salon findet all Johr aafangs Merz im Mässkumpläx Palexpo in dr bolitische Gmai Le Grand-Saconnex im Kanton Gämf (Schwyz) statt.
Pratval
Pratval isch e Dorf i de politische Gmeind Domläschg, Chreis Domläschg, i de Region Viamala vum Kanton Graubünde.
Genfer Auto-Salon
Gschicht
Anne 1905 het im schwyzerische Gämf in eme Wahllokal am Boulevard Georges-Favon di erscht National Automobil- un Fahrraduusstellig stattgfunde. Syterhär sin uf em Gämfer Auto-Salon e Huffe Fahrzyg vu namhafte Härsteller bresäntiert wore, wu zum Dail d Gschicht vum Automobil nei gschribe hän. Anne 1982 isch dr Gämfer Auto-Salon vum alte Palais des expositions in dr Innestadt zum neie Mässkumpläx Palexpo umzoge.
Pratval
Geografii
De Ort lait öschtlich vum Hinterrhy uff eme Plateau un bstoot uss de Ortsteil Dorf, Schloss Rietberg un Klein Rietberg. Es isch mit 77 Hektar vo de Flächi di chlynscht Gmeind vo Graubünde gsi.
Genfer Auto-Salon
Gschicht
Wichtigi Bschränkige bim Böu vu dr Mäss drage syt dr Grindig zuen ere guete Ibersichtligkait vu dr Mäss by. Derwylscht in dr 1920er Johr nume Deppig un Grienbflanze fir d Gstaltig vun eme Mässstand zuegloo wore sin, wird hit zum Byschpel d Hechi vu dr Mässständ uf 140 cm yygränzt.
Pratval
Geografii
Z Pratval lait s Schloss Rietberg un d Ruine vo de Burg Hasesprung.
Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Pratval im Joor 1506 als Pradval. Im 12. un 13. Joorhundert isch s Schloss Rietberg baut worde, wo Sitz vo de Herre vo Rietberg gsi isch. Spööter hen dört d Herre vo Salis un vo Planta residiert. Chilchlich het Pratval zue Almens ghört un het wie Almens au im Joor 1592 d Reformation yygfiert. 1845 het sich de Ort vo Almens abgspalte. D Fahrstrooss in s Tal isch 1896 fertiggstellt worde.
Genfer Auto-Salon
Gschicht
Bi dr 76. Uflag vum 2. bis zum 12. Merz 2006 hän 260 Uussteller us 30 Länder rund 900 Automodäll uf ere Flechi vu 102'000 m² bresäntiert. S sin 674'000 Bsuecher chuu, dervu fascht 5000 Medieverdrätter us 80 Länder.
Pratval
Gschicht
Sit em 1. Januar 2015 ghört di ehemolig politisch Gmeind zämme mit Almens, Paspels, Rodels und Tomils zur neue Gmeind Domleschg, isch also e Frakzion vo Domleschg.
Genfer Auto-Salon
Gschicht
Anne 2009 het d Automobilmäss (5. bis 15. Merz 2009) e Bsuecherrugggang uf 648'000 ghaa. D 80. Uusgab vum Auto-Salon het vum 4. bis zum 14. Merz 2010 692'000 Bsuecher chenne verzaichne.
Schwäbische Zeitung
D Schwäbisch Zeidong isch en Obrschwoba d graischd Zeidong. Grendad worra isch se en Leikirch im Johr 1945, ond 2013 isch se nach Raveschburg omzoga.
CH Media
D CH Media isch es Schwiizer Meedieundernääme.
Schwäbische Zeitung
Wem ghaird d Zeidong
Hildegard Diederich, Andreas Drexler, Andreas Gessler, Martin Walchner und Georg von Waldburg zu Zeil und Trauchburg. Georg von Waldburg zu Zeil und Trauchburg häld wesntliche Andeile an dr Schwäbischen Zeitung. Vo de andre Adoilsbsidzr wois ma ned viel.
CH Media
s Projäkt
Es git’s sid ane 2018, wo s als Joint Venture vo de NZZ-Grubbe und de AZ-Meedie entstande isch. Do derby si vo dene beide Partner diväärsi Regionalzytige bygstüüret worde, und au die verschidene Internet-Plattforme vo de Zytige. Und es het au Radio und Färnsee-Stazioone drby.
Schwäbische Zeitung
Brichderschaddong
S hod mid selbschdändige lokale Zeidonga agfanga, mo da gmoinsama Doil vo dr Schwäbischa Zeidong gnomma hend (Matrixbläddle). Wia bei andre Bläddla isch a Kondnendratioo wegam Koschdadrugg em Lauf dr Zid abglaufa. Nochanandr send Einstellung d Lokaldoil en Rottweil, Schramberg) ond en Ulm eigschdelld worra.. Zletschd isch 2004 dr Ehinger Lokalverlag Feger om sei Selbschdschdenigsei komma.
CH Media
s Projäkt
Zu dr CH Media ghöre drüü Trukereie: Mittelland Zeitungsdruck, NZZ Media Services und Vogt-Schild.
Schwäbische Zeitung
Lokalredaktiona
Lokalredaktiona vonm Norda nach em Süda: Ellwangen (Ipf- und Jagst-Zeitung), Oole (Aalener Nachrichten), Loechenge, Ulm, Eegne, Laoba, Riadlenga, Bibra, Semmerenga, Drossinge (Trossinger Zeitung), Spoachenga (Heuberger Bote), Sulga, Mässkirch, Duttlinga (Gränzbote), Waldsee, Pfulladorf, Leikirch, Raveschburg, Markdorf, Wãnge, Dettnãng, Hafe, Lindou (Lindauer Zeitung).
CH Media
s Projäkt
Bi däre Reorganisazioon goot’s de Akzionääre trum, bi dr ganze Firmegrubbe zwöihundert Stellen abzboue.
Anna Haag (Politikerin)
D Anna Haag (* 10. Juli 1888 z Althütte as Anna Schaich; † 20. Jänner 1982 z Hoffeld (Stuegert)) isch e dyschi Schriftstelleri, Pazifischti, Bolitikeri (SPD) un Frauerächtleri gsii.
Schwäbische Zeitung
Amergonga
<references group="A" />
Anna Haag (Politikerin)
Lääbe
D Anna Schaich isch anne 1901 mit dr Familie – dr Vater isch Lehrer gsii – uf Dettinga zoge. D Familie het bis 1913 im „Schlössle“ gwohnt. Si het 1909 dr Albert Haag vu Künzelsau ghyrote, wu speter Brofässor fir Mathematik un Filosofy woren isch. Dr Eerscht Wältchrieg het si im Schueldienscht z Schlesie, Pommern, Bukarest un Nirdenga verbrocht, voreb si 1926 uf Stuegert zogen isch.
Si isch Huusfrau un Mueter vu drei Chinder gsii, dodrunter dr Fysiker Rudolf Haag. Ihre Unkel Ottmar Mergenthaler het d Linotype-Setzmaschin erfunde.
D Anna Haag het si noch em Zweete Wältchrieg fir dr Widerufböu vu Stuegert engaschiert un het si fir di bolitisch Bildig vu Frauen yygsetzt. Si isch unter anderem Mitglid vum Stedtische Byrot vu dr Stadt Stuegert un Mitgrinderi vu dr Arbetsgmainschaft vu Stuegerter Fraue gsii. Z Cannstatt het d Haag e Wohn- un Arbetsstätt fir jungi Fraue grindet, si hitig Anna-Haag-Huus.
D Anna Haag het si fir d Anerkännig vu dr Huusfrauenarbet as vollgiltigi Arbet un fir d Ablähnig vum Chriegsdienscht mit dr Waffe engaschiert. Dr Satz „Niemand darf zum Kriegsdienst mit der Waffe gezwungen werden“ us em vu ihre yybrochte Gsetz Nr. 1007 vum Land Wirttebärg-Bade isch – lycht abgänderet – speter in s Grundgsetz vu dr Bundesrepublik Dytschland ufgnuu wore („Niemand darf gegen sein Gewissen zum Kriegsdienst mit der Waffe gezwungen werden“, Art. 4 Abs. 3 GG).
No ihrem Dod isch si uf em Birkacher Fridhof vergrabe wore. Zwoo Stroße z Stuegert sin no ihre gnännt wore, aini dervu in dr Nechi vum Grab. Zwoo Grundschuele sin noch ere gnännt wore, aini dervu in ihre Geburtsgmai un aini z Nirdenga-Neckerhausa. Derzue dage ihre Name s Huuswirtschaftli Schuel z Baggena, s Anna-Haag-Meegenerazionehuus z Cannstatt un s Dröu- un Frakzionszimmer im Dettenger Rothuus „Schlössle“.
Ergolz
D Ergolz isch dr Hauptfluss dur s Baselbiet im Norde vo dr Schwiz. Si entspringt im Faltejura an dr Geissflue im oobere Baselbiet und mündet bi Augst in Rhii.
Basler Schoolen
Z Baasel het s sit em Middelalter drei staatligi Schoole ge, wo mit Fläisch het döfe ghandlet wärde, zwäi im Groossbaasel und äini im Chläibaasel. Die eender unhügienische Iirichdige häi bis ins 19. Joorhundert bestande.
Dr Begriff School isch noch em Daniel Albert Fechter (1805–1876) vom Latiinische scala abgläitet und het sich uf d Verkaufsständ bezooge, wo mä über Stuefe erräicht het. Die Erchläärig übernimmt au s Schwizerisch Idiotikon. Dr Albert Gessler (1862–1916) het gmäint, s Wort chääm vo ‹Schaale›, wie s erkläärt het, ass dört de Dier d Hut abzoge worde isch, dass si also sozusääge ‹gschelt› worde sige, aber das goot lutlig nid. Dr Usdruck isch in dr Nordwestschwiz, z Bärn und z Luzärn brucht worde.
Gschicht
Sit ass 1248 d Zumft zu Metzger gründet worde isch, het Fläisch z Baasel nume in ere School döfe verkauft wärde. Die si an fliessendem Wasser gstande, wil mä eso d Abfäll het chönne wägschwemme. Die Ooberi School het sich zerst über em Rümelibach befunde, zwüsche dr Spaalegass und dr Saddelgass und isch denn zur Zit vom Baasler Konzil an dr Barfüesserblatz züüglet worde. Die Groossi School isch über em Birsig baut gsi, zwüsche dr Spooregass und dr Saddelgass und grad nääbedraa isch s Schinthuus gsi, wo d Dier gschlachdet worde si, und die Finnigi School, wo mä schlächts Fläisch verkauft het. D School Jensits isch am Chläibaasler Kopf vo dr Rhiibrugg grad am Wasser gstande.
Zwar häi d Flüss und d Bäch, wo mä d Abfäll äifach dri gheit het, mäistens schweeri sanitarischi Brobleem chönne verhindere, aber immer wider emol, vor allem wenn Niidrigwasser gherrscht het, si d Kadaver und d Abfäll stegge bliibe und häi zum Himmel gstunke und Schaare vo Ratte häi sich dört umedriibe. Aber au Hoochwasser het sini Gfoore gha. Wo dr Birsig 1529 wider emol Hoochwasser gfüert het, het er alli Metzgerbänk, d Dröög und d Schintbrugg furtgspüelt.
Ergolz
D Zueflüss vo dr Ergolz si dr Eibach, Homburgerbach, Diegterbach, Fränke (Hinderi und Vorderi Fränke), Orisbach, Rööserebach und Violebach.
Basler Schoolen
Gschicht
D Schoole häi dr Stadt ghöört, aber die het si nid sälber betriibe sondern an Mitgliider vo dr Metzgerzumft verpachdet. Die Lääche si lang erblig gsi. Erst 1680 het dr Root d Erblikäit iigschränggt, aber no in dr Middi vom 19. Joorhundert isch e Grubbe vo Metzger büesst worde, wo si gege d Monopolisierig vo de Bänk brotestiert het.
D Obrikäit het dr Verkauf vo Fläisch genau kontrolliert. No bevor s vo dr Schlachtbrugg gnoo worde isch, het dr Schaumäister bestimmt, öbs überhaupt döf verkauft wärde und wie düür. Bim Abwääge het kä Gschlüüder uf dr Woog döfe lige und wenn öbber dänggt het, ass men en iinegläit häig, het er s Fläisch uf dr Woog im Roothuus chönne go wääge und dr Metzger chönne aazäige. D Metzger häi nid döfe ins Huus liifere und dr Verkauf vo Würst isch in dr School verbote gsi.
Ergolz
Mässdaate
Sit 1934 wird z Liestel dr Pegelstand und d Abflussmängi vo dr Ergolz gmässe. Das si jetz mee as 70 Joor und in dere Zit si im Durchschnitt 3,73 m³/s in Richdig Rhii gflosse. Im Joor 2006 het dr Fluss durchschnittlig 5,63 m³/s gfüert. S Jooresmaximum isch am 10. April 2006 für e churzi Zit bi 134 m³/s glääge. D Extremwärt, wo Stazioon sit em Aafang vo de Mässige gmässe het, si 0,1 m³/s (1947), respektiv 155 m³/s (1999).
Turmschädel
De Turmschädel isch e beabsichtigti Deformation vom Schädel us Prestige und Schööhaitsideal. De Bruuch isch vo germanische Stämm im 4. Joorhundert vo de Hunne öbernoo wore und isch au in Mittel- und Südamerika usgüebt worde.
Vorchoo bi de Germane
D Sitte vo de Turmschädel werd zerstmol vom griechische Arzt Hippokrates (um 400 v. Chr.) gnau bischribe. I sim Buech »Öber d Umwelt« (De aere, aquis, locis) stoot, as gwüssi Völker am Schwarze Meer, langi Chöpf för vorneemer haltet. Drum tüend si a de Chindli, solang dene sin Schädel no formbar isch, de Chopf mit Händ, Bandage und andere Hilfsmittel zwinge, aser i d Länig wachsi.
Die Sitte isch denn offesichtlich mit de Hunne, wo ane 375 i Europa igfale sind, zu de Germane choo, und isch vo Stämm, wo a de Donau gwont hend öbernoo wore. D Verbraitig goot entlang a de Donau, wo under anderm Gepide und Langobarde gsidlet hend, bis uf d Höchi vo Ingolstadt und Münche, wo Bajuware ghuuset hend. Bsunders vill stammet us Mähre. Nordwestlich devo isch d Sitte z Böhme und bi de Thüringer verbraitet gsii und bi de Burgunder zwüschet em undere Main und em Odewald. Die hend denn de Bruuch an Gemfersee broocht, wo recht vill Fridhöf mit Trumschädel entdeckt wore sind. D Franke und d Alemane, wo sich erfolgriich gege d Hune hend chöne were, hend de Bruuch nöd agnoo, abgsie vo verainzelte Fäll (Wãẽgaade, Hoidna, Kirche, Heidelberg). Spötistens im früene 6. Joorhundert isch die Sitte wider verschwunde. Die maiste Turmschädel ghöret zu Fraue, Mane mit Turmschädel sind eener selte gsii.
Ergolz
Gschicht
Im 20. Joorhundert isch d Ergolz immer dräckiger worde und vo 1960 aa het mä wäge däm meereri Klääraalaage baut.
Hozan Dedo
Der Hozan Dedo (uf Türkisch Ozan Dedo) isch e kurdische Musiker, wo in der Schwiz asässig isch.
Dr Dedo spiilt Saz und singt drzue Lieder us em Läbe. Sini Musikvideo dräit er in Kurdistan und in der Schwiz. Sini Song chame im Radio Dengê Kurdistanê lose, in der Türkei isch er e Person vom öffentleche Läbe.
Pfalzburg
Polsbuerj (lothrìngisch; frànzeesch Phalsbourg, ditsch Pfalzburg) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Polsbuerj lijt rund 50 Kilometer nordweschtlich vun Stroßburi un 65 Kilometer sìdlich vun Saarbrücken àm Füeß vun dr Vogese. Nerdlich vun dr Gmein verlöift d Autoroute A4 Paris–Stroßburi (Autoroute de l’Est). Züe Polsbuerj ghere d Ortsdeil Buechelberg (Büchelberg), Les Maisons Rouges (Rothhäuser), La Roulette (Rollweiler), Bois de Chênes (Eichwälder) un Trois Maisons (Dreihäuser).
Gschìcht
D Stàdt ìsch ànne 1570 vun Georg Johann I. vun Pfalz-Veldenz àls Züefluchtsort fìr Proteschtànte üs em Herzogtum Lothringe grìndet worre. 1590 hàt dr Georg Johann d Stàdt àn Lothringe unter em Herzog Karl III. verköife mien. Durich dr Frìde vun Vincennes ìsch sa dànn ànne 1661 àn Frànkrich kumme un ìsch àb 1679 durich dr frànzesch Böimeischter Vauban militärisch bfeschtijt worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditscha Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Polsbuerj ìsch. Polsbuerj ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Polsbuerj ghert zem Rhinfrankisch.
Swisscom
D Swisscom isch e Telekommunikationsunternäme i de Schwiiz und bschäftiget öbbe 19'500 Agstellti.
Privatchunde
Dr Geschäftsbereich Privatchunde betreut Chunde im Natel - und Feschtnetz-Berich, versorgt d Schwiiz mit Breitband-Internet (DSL) und bietet mit Swisscom TV (ehemals Bluewin TV) digitals Fernsehe (IPTV) a.
Swisscom Fixnet
Dr Festnetzbereich vor Swisscom het 2005 2,92 Millionen analogi und 900'000 ISDN-Aaschlüss. Mit Bluewin verfüegt Swisscom zuedem übers grösschte schwiizer Online-Portal für Privatchunden.
Swisscom Mobile
D Swisscom Mobile AG im Bsitz vor Swisscom, zählt 4,28 Millione Chunde bi re Netzabdeckig vo ungfähr 99,8 %.
Kritik
D Swisscom wird oftmals kritisiert, si däg ihri Stellig missbruche. So wärfe ihre vorallem d weniger erfolgriche Konkurrente vor, si düeg z türi Gebühre witerverrechne.
Viola da gamba
Viola da gamba (zu ital. viola „Giige“ und gamba „Bäi“, uf Dütsch au nume Gambe oder Chneugiige bzw. Schoossgiige) isch e Sammelbezäichnig für e Familie vo historische Striichinstrumänt. Si isch zur gliiche Zit entstande wie d Giige familie. D Bezäichnig da gamba läitet sich drvo ab, wie mä s Instrumänt hebt bim Spiile. D Instrumänt in alle Stimmlaage – Diskant-, Alt-/Tenor- und Bassgambe bzw. Violone – wärde im Geegesatz zu de viole da braccio, das häisst „Armgiige“, zwüsche de Bäi ghebt bzw. die chliinere Tüpe wärde mit em Korpus uf e Schooss gstellt mit em Hals ufwärts.
D Gambe si woorschinlig im 15. Joorhundert z Spanie entstande. Si häi fümf bis säggs, spööter au siibe Saite in Quart-Terz-Stimmig und e Griffbrätt mit Bünd. Dr Spiiler hebt dr Booge im Undergriff. D Gambe si bis ins 18. Joorhundert in dr Muusig in e Hufe öiropäische Länder verwändet worde, vor allem z Italie und Frankriich, Ängland und Dütschland und häi äugeni Mensure und Baugstaltige ghaa und underschidligi Funkzioone bim Solo-, Ansambel- und Generalbass-Spiil. Wo s Violondschello und dr Kontrabass ufchoo si, si d Gambe, wo bis denn d Kammermuusig vo de Akademie, dr Aristokratii und em woolhabende Bürgerdum bestimmt häi, no di noo vergässe worde, häi aber e baar vo iire bau- und spiiltechnische Äigehäite an die modärne Instrumänt witergee. Vor allem wäge dr historische Uffüerigsbraxis het d Viola da gamba sit em Aafang vom 20. Joorhundert e Rönessans erläbt.
Rundfunk der DDR
Dr Rundfunk der DDR (1990 bis 1991: Funkhaus Berlin) isch vu 1945 bis 1991 d Rundfunkaastalt vu dr Dytsche Demokratische Republik gsi. Iire Sitz isch vo 1956 bis 1991 s Funkhaus Nalepastraße im Berliner Stadtteil Oberschöneweide gsi. Es het non e Hufe anderi Funkhüüser und Studio in verschiidene Stedt vo dr DDR gee, so in Potsdam, Weimar, Leipzig und Dresde. Die technische Iirichdige für d Brodukzion, d Überdräägig und d Verbräitig vo de Radiobrogramm häi dr Dütsche Bost ghöört, d Studiotechnik zu dere iirer zentrale Dienststell dr Studiotechnik Rundfunk. Bis 1968 het au dr Deutsche Fernsehfunk (DFF), s Färnsee vo dr DDR, organisatorisch zum Rundfunk der DDR ghöört.
Doggererz
Doggerärz isch è Iisèärz vum Süddütschè Schichtschtufèland un s nordöschtliche Schwizer Jura, wo im bruunè Jura durch Ablagerung entschtandè isch. Glych wiè diè öppè glych aaltè lothringischè Minätt odder Deile vo dè kreidezitlichè Iisèärz im norddütschè Ruum hèt s sich vor dè Küschtè im Meer (submarin) in Form vo sognanntè ooidè (Iisèoolith) abglagerèt.
Entschtehung
S Süddütsche Jurabeggi isch am Aafang vo dè Jura-Bildung nõch Südweschtè un Weschtè mit èm Pariser Beggi un nõch Nordè übber diè Hessischi Strõß mit èm Norddütschè Jurameer vobundè. Im Nordweschtè vom Süddütschè Jurabeggi hèt langi Küschtèlinniè um diè Ardennisch-Rheinischè Inslè – Bildungsört vo dè lothringischè Minätt – und im Oschtè un Südè sin d Ufer vo dè Vindelizischè Schwellè un dè Böhmischè Massè glegè, vor dennè sich d Doggerärz bildet hèn.
Übber m Opalinusdon sin vo dè Küschtè vo dè Vindelizischè Schwellè un dè Böhmischè Massè hèr bruuni un bruuroti, feinkörnigi Sandschtei abglagerèt worrè, i dennè meefach Iisèoolith-Flöz uusbildet gsi sin. D Ooidè sin nõch irer Bildung im Flachwasser vo Strömungè i s Meer vofrachtet worrè un hèn dört Aasammlungè vo deilwys beträchtlichèr Uusdeenig bildet. Wǜrtschaftlichi Bedütung für dè süddütsche Raum hèn vor allem d Ärz vo dè Murchisonaeoolith-Formation (Obberrhygrabbè) un dè Iisèsandschtei-Formation (Fränkischè un Schwôbsichè Jura) ghaa. Im witterè Volauf vom Mitteljura chömmèd no anderi Iisèoolith-Yschaltungè vor, wo für d Iisèärzgwinnung abber nu lokali Bedütung ghaa hèn.
Baddè-Württèbärg
D Lagerschtätti bi Blummbärg im Blummbärger Rièd, i dè Nôchi vo dè Schwizer Gränz, isch als Iisèflöz mit öppè 4 Meter Mächtigkeit uusbildet, dè Iisèghalt lyt bi öppè 20 %. S Ärz hèt èn Kyselsüürèaadeil vo 23 %. D Ärzvorchò sin sit 1931 vo dè Guètihoffnungshüttè z Guètmadingè un vo dè Doggerärz-Bärgbau GmbH bzw. irèm Rächtsnõchfolger Doggerärz AG z Blummbärg sit 1934 gwunnè worrè. Dè Abbau hèt sich abber als unwǜrtschaftlich erwisè. Bi Wasseralfingè i dè Nôchi vo Aalè, am Nordrand vo dè Schwôbischè Alb, sin zwei Flöz uusbildet, wo dotal ebbèfalls öppè 4 Meter mächitg sin. Dè Iisèghalt lyt zwǜschè 21 un 42 %.
È witeri Lagerschtätti lyt am Rand vo dè Oberrheinischè Dièfebeni i dè Büggeli vor èm Schwarzwald zwǜschè Lerrach im Südè un Lahr im Nordè.
Bayern
Bi Pegnitz z Frankè hèt s zwei Abbaugebièt gää: eins am Zipser Bärg (Dièfbau) un Langèreuth (Daagbau). Dè Iisèghalt lyt bi 28 bis 37 %.
Schwiz
Bi Wölfliswyl-Härznach-Uekè i dè Region Frickdal sin Doggerärz sit èm Mittelaalter in èrè Mächtigkeit vo 3 bis 7 Meter un èm Iisèghalt vo circa 50 % abbaut worrè.
Gwinnung
Vosuèch, s Doggerärz für d Iisègwinnung z vowendè, gôn bis is 16. Johrhundert zrugg, abber èrscht mit èm Paschke-Peetz-Vofaarè 1934 isch es wǜrtschaftlich worrè, s zu Iisè z vohüttè. Im Raamè vo dè Autarkybeschtrebungè i dè NS-Zit isch dè Abbau vum Doggerärz v. a. z Blummbärg forcyrt worrè un zu sèllèm Zwèck d Doggerärz-AG gründet worrè.
Elsässisch
Elsassisch – od’r làng Elsässerditsch – heisse de Dialäkt, wo mer im Elsass redt. Im greeschte Teil vom Elsass redt me nideralemannischs Oberrhiinalemannisch, einzig s Sunngau im Side ghert zum Höchalemannische. Nordeschtlich (Gegend vun Wisseburi/Wäjssebua) wird Sidfränkisch geredt, z Niderlauterbach und z Winge Pfälzisch, nordweschtlich (Krummes Elsàss) wird Lothringer Plàtt (Saar-Rhinfränkisch) geredt.
Elsassisch, bzw. Ditsch vun Elsass un Moselle, ésch offiziell e Regionalsproch vun Frànkrich – un’s ésch nooch Okzitànisch de àm meischte gesproche vun àlli regionàli Sproche vun Frànkrich.
Zààla
Noch ere Studie vo 2001 gan 61 % vor elsässische Bevelkerig àà, das si Elsassisch rede. Vo de Jugendliche git nume jede viert àà, sich glagetlich uf Elsassisch z'unterhàlte. In dr Mitti vom 20. Johrhundert han 90 % Elsassisch und/oder Hochditsch verstànde.
A Studie vu 2012 zeigt àss 43 % vu dr elsässische Bevelkerig noch Elsassisch kààt.
Nume no umgrachnet 5 % vo de Schuelààfanger chene Elsassisch, wel nume no 28.8 % vo den Eltere ihri Kind mindischtens e bitzli Elsassisch lehre. Mehrera Grunda sìn do dràà d Schuld.
D Gschìcht vu de Sproch
D deutsche Sproch hot mer im Elsass vum 13. bis zu em 17. Johrhundert gsproche. Mit de Französische Revolution isch d französische Sproch favorisiert worre. Im Johr 1833 isch Französisch zum Unterrichtsfach und im Johr 1850 zur Unterrichtssproch in de Grundschule worre. Im Johr 1870 hot es obere Birgertum nur no uf französisch parliert.
Zitter 1870/1871 hàt's drèi Kriaga zwìscha Frànkrìch un Ditschlànd gaa. S ditschsprochiga Teil vum Elsàss un vu Lothrìnga hàt mehrmols sina Nàtionàlität müeßa wachsla. Im Johr 1870/71 isch Deutsch zur Amts- und Unterrrichtssproch deklariert worre. Im Johr 1918 isch widder es Französische zur Amt- und Unterrichtssproch worre und im zweita Waltkriag widder d deutsche Sproch. Ànna 1945 – àm And vum Zweita Waltkriag un vu sina grüüsiga Folga – sìn dia Regiona wìder frànzeesch worra. Ìn dara Zitt sìn Ditschlànd un d ditscha Kültür sehr schlacht ààgsah gsìì. D elsassischa Sproch ìsch vu dara Hàss ààgsteckt worra un vììl Elsasser han sa nìmm so vììl trauia reda, bsunderscht ìn dr Äffentligkeit, vor fremda Litt.
D frànzeescha Mentàlität
Ìm Frànkrìch gìltet d Stàndàrdsproch àls „Sproch vu dr Republik“. Dernawa sìn d regionàla Dialekta nìt so güet ààgsah, mehr wia àltmeedischa oder büürischa Sprocha, wo ma ìn da Kìnder ehnder nìmm witterscht sott lehra. S frànzeescha Wort „patois“ ìn sìch teent pejorativ. D àndra regionàla Sprocha vum Frànkrìch sìn aui ìn'ma latza Züestànd, obwohl àss sa jetz ìn teil Regiona wìder unterrìchta wara (zum Beispeil ìn dr Bretagne, ìn dr Provence, ìm Bàskalànd…).
Bis jetz hàt s Frànkrìch d „Europäischa Chàrta vu da Regionàla oder Mìnderheitsprocha“ unterschrììwa àwer nìt ràtifiziart.
Kè Gwohnet meh
Ìm Elsàss verstehn noch vìel dr elsassisch Dialekt, un sa kännta'na wohrschins noch reda, àwer sa sìn's nìmm gweehnt. Ìn dr Äffentligkeit, ìn'ma Gschaft zum Beispiel, oder ìn dr Fàmìlia, wìrd numma noch mìt da ältra Litt Elsassisch gsprocha. (Sogàr wenn a Junger ìn'ma Gschaft Elsassisch fàngt à reda, bikummt'r vìelmols a Àntwort uf Frànzeesch.)
D Heefligkeit wottigt sowìeso àss ma vor ebbrem, wo kè Elsassisch versteht, Frànzeesch redt, egàl wo.
Dr Ifluss vu da moderna Media màcht aui vìel üs: ar màcht d Litt numma noch ìn dr Nàtionàlsproch z'danka, un àls fremda Sproch nìmmt s Anglischa s meischta Plàtz.
Dr Ifluss vu dr frànzeescha Sproch
Sogàr bi da Litt wo noch Elsassisch reda, wìrd s Frànzeescha ìmmer mehr d Hàuiptsproch. D frànzeescha Syntax un dr frànzeesch Wortschàtz kämma mankmol üssa wia Fahler ìm Elsassisch Reda (zum Beispiel: latz Genus, Verwachslung zwìscha Akkusativ un Dativ, code-switching). Mìt em beschta Wìlla, hàt ma mankmol Miahj fer s Elsassischa retta.
Hoffnungszeicha
Trotzdam gìtt's doch a pààr Hoffnungszeicha fer dr elsassisch Dialekt.
D Volkskültür zitter da 1970. Johra
Ìn da 1970. Johra hàt d Volkskültür a nèier Schwung bikumma. Frànzeescha Sanger un Gruppa, wia zum Beispiel dr Alan Stivell, Tri Yann oder Malicorne, han dur a moderna Àrt Volksmüsik vìel Erfolg bikumma.
Aui ìm Elsàss han Kìnschtler dr elsassisch Dialekt wälla unterstìtza, fer àss s tràditionnella Erbgüet nìt verlora geht, un sogàr uf'ra sehr moderna un làwandiga Àrt. Under àndra han dr Roger Siffer, dr Conrad Winter, dr Duo „La Manivelle“ (d Liselotte Hamm un dr Jean-Marie Hummel) ìn dara Bewegung mìtgmàcht un sìn sehr bekànnt worra.
D Wìrtschàft
Mìt dr Waltverbreitung vu dr Wìrtschàft wìrd d anglischa Sproch ìmmer mehr ìn dr Schüel glehrt. Aui ìm Elsàss, lehra jetz d Kìnder ehnder Anglisch às Ditsch. Mìt dr Àrwetslosigkeit pràwiara àwer vìel Elsasser, fer ìwer d Granza ge schàffa. Do sìn dia wo Elsassisch oder Ditsch känna zìmlig ghulfa. Un so wìrd d àlta Hàss gega dr „Fìndsproch“ vergassa.
S Verein „ABCM-Zweisprachigkeit“ oder dr „Festival BILINGO“, zum Beispiel, unterstìtza d Zweisprochigkeit ìm Elsàss: Frànzeesch un Hoochditsch oder Elsassisch. Effektiv düet àwer meischtens Hoochditsch vu dara Unterstìtzung profitiara, mehr às Elsassisch, wial's eifàcher ìsch, ìn dr Schüel a Stàndàrdsproch z'unterrìchta.
Offiziella Unterstìtzung
D „Région Alsace“ düet d elsassischa Kültür un dr elsassisch Dialekt dur s OLCA unterstìtza. Dàs elsassischa Sprochàmt brìngt finànziella Hìlf ìn dana wo ebbis fer d regionàla Kültür unternamma. S OLCA màcht aui dr Dialekt ìm Àlltàg z'lawa: zweisprochiga Stroßatàfla, Biacher, Software... Jedes Johr zitter 2002 gìtt's E Friehjohr fer unseri Sproch, a Ràhma fer elsassischa kültürella Ereignissa, Faschter, Theàterstìckla...