cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lorrain
S Lorrain, wie au s Wallonische, het – wäge sinere Lag an de Sproochgränze – vili dütschi Sproochelemänt. Am längschte in ihre ursprüngliche Form het sich d Sprooch in de Pays Welche ghalte, de elsässische Dörfer, wo hüt zum Kanton Lapoutroie ghöred.
Bäerdref
Bäerdref, au Bäertref, (dt. Berdorf, frz. Berdorf) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Bäerdref ghere d Ortschafte Bäerdref (Berdorf), Bollenduerferbréck (Bollendorf-Pont), Grondhaff (Grundhof), Kalkesbaach (Kalkesbach) un Weilerbaach (Weilerbach).
Verwaltig
Bäerdref ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Bäerdref isch dr Ernest Walerius. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Bäerdref ghert zum Moselfränkisch.
St. Stephan BE
San Stäffe (amtlech St. Stephan, frz. verautet Saint-Etienne) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Obersimmetal-Saane im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
San Stäffe ligt im obere Simmetal. D Gmeindsflächi bsteit us 51,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 30,8 % Waud, 2,7 % Sidligsflächi u 15 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si Zwüüsimme, Diemtige, Adelbode, Lengg u Saane.
Gschicht
San Stäffe isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1352 aus Sant Stephan. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Obersimmetal ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,9 % gläge.
Religion
84,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 9,4 %, CVP 0,7 %, EVP 1,8 %, FDP 3,6 %. GLP 2,5 %, GP 2,4 %, SP 4,8 %, SVP 60,5 %, Suschtigi 14,3 %.
Gmeindspresidänt vo San Stäffe isch dr Fritz Perren (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1381 Ywohner 95,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 0,7 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo San Stäffe ghört zum Höchstalemannisch.
Oberkirch (Baden)
Owerkirch isch e Stadt im Weschte vun Bade-Wirttebärg, rund 12 km nordeschtlig vun Offeburg. Si isch no dr Kreisstadt Offeburg un dr Stedt Lohr, Kähl un Achere di fimftgrescht Stadt vum Ortenaukreis un ghert zum Mittelberiich Offeburg im glichnomige Owerzäntrum.
Sit em 1. Jänner 2004 isch Owerkirch Großi Kreisstadt. Mit dr Stadt Ränche un dr Gmein Lüttebach het d Stadt e Verwaltungsgmeinschaft verinbart.
Geografischi Lag
Owerkirch lit am Rand vun dr Owerrhinische Diefeweni am Ingang vum Ränchdal in dr Schwarzwald.
D Rench kunnt vun Sidoschte vum Schwarzwald här in s Stadtgebiet, fließt drno in ere nordweschtlige Richtung dur d Kärnstadt (d Altstadt isch am rächte Stade), deno dur dr Stadtdeil Stadelhofe un verlosst s Stadtgebiet schließlig im Nordweschte in Richtung Rhin.
Dr Bann bstoht us 49,9 % Landwirtschaftsflechi, 35,8 % Wald, 12,9 % Sidlungsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Owerkirch (im Uhrzeigersinn vun Norde üs): Ränche, Kappelrodeck, Lüttebach, Oppenau, Nordrach, Durbach un Appewihr (alli Ortenaukreis).
Stadtgliderung
S Stadtgebiet vun Owerkirch isch ufglidert in d Kärnstadt un in d Stadtdeil Bottenau, Butschbach, Diergarte, Edsbach, Hasle, Nußbach, Ringelbach, Stadelhofe un Zusehofe, wu im Ramme vun dr Gmeindsreform in dr 1970er Johr inglidert worre sin.
Üsser Butschbach sin die Stadtdeil hite Ortschafte im Sinn vun dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vun dr Bevelkerung bi jedere Kommünalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz. D Ortschaftsret hän zwischen sechs un zäh Mitglider, je no Greßi vu dr Ortschaft.
Zue ne baar Stadtdeil ghere no witteri Wohnblätz, wu zmeischt nume weni Inwohner hän. Z Owerkirch git s vil sonigi Wohnblätz, wel e baar Stadtdeil üüsgsprocherni Straisidlunge sin. Ud dr andre Sitte git s awer au neji Wohngebiet mit eigenen Nämme, wu d Gränze devun zmeischt nit gnau feschtgleit sin.
Gschicht
Owerkirch isch zum erschte Mol gnännt worre im 11. Jh. als Obernchirchen.
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Owerkirch ghert zum Owerrhinalemannisch.
Elektromagnetische Welle
[[Datei:Onde electromagnetique.svg|miniatur|hochkant=2|S elektrische Fäld (E, blau) und s magnetische Fäld (B, rot) von ere Wälle, wo in dr vertikale Richdig linear polarisiert isch und sich im Vakuum uf rächts usbräitet, dr Richdig nooch, wo si sich din usbräitet am ene bestimmte Zitpunkt, λ isch d Wällelengi. Linggs isch d Richdig vo dr Schwingig vo Laadigsdrääger, wo (im Färnfäld) e sonigi Fäldverdäilig verursache.
Rächts wemm mä in d Richdig lueht vo wo d Wälle chunnt. E, B und dr Wällewektor k stöön baarwiis sänkrächt ufenander und bilde in dere Räijefolg e Rächtssüsteem, was au as „Dransversalidäät“ vo de freije elektromagnetische Wälle bezäichnet wird. (Das isch wie s im cgs-System usgseet, im SI-System het s analogi Beziejige.)]] As elektromagnetischi Wälle bezäichnet mä e Wälle us kopplete elektrische und magnetische Fälder. Bischbil für elektromagnetischi Wälle sin Radiowälle, Mikrowälle, Wermistraalig, Liecht, Rönggestraalig und Gammastraalig. Freiji elektromagnetischi Wälle im Wakuum sin Dranswersalwälle. D Wäggselwirkig vo elektromagnetische Wälle mit Materie hängt vo iirer Frekwänz ab, und die cha über vili Gröössenordnige wariiere. Es cha Umständ gee, wo d Dranswersalidäät verletzt isch, z. B., wenn - wie bi Plasmaschwingige (Plasmone) - Drääger vo chemische Äigeschafte, z. B. metallischi oder bundeni Elektrone mitmache. In de verschiidene Beriich vom elektromagnetische Spektrum git s Underschiid zwüsche de Kwelle und wie sich d Straalig usbräitet und was für Wirkige si het.
Andersch as zum Bischbil d Schallwälle häi elektromagnetischi Wälle käi Medium nöötig, zum sich uszbräite. Si pflanze sich im Vakuum unabhängig vo iirer Frekwänz mit dr Gschwindigkäit vom Liecht furt. In Materie isch d Liechtgschwindigkäit chliiner. Das wird nit em sogenannte Brächigsindex n usdruckt.
Als Dranswersalwälle zäige elektromagnetischi Wälle s Fenomeen vo dr Polarisazioon. Im freie Ruum stöön d Wektore vom elektrische und vom magnetische Fäld sänkrächt ufenander und uf dr Richdig, wo d Wälle sich din usbräitet. Die Dranswersalidäät vo de freie elektromagnetische Wälle cha mä im sogenannte Färnfäld vo dr Multipolstraalig gsee, was liechtelektrisch in dr Sinusbedingig vom Abbé vo dr Mikroskopii vorchunnt (, wobii d dr Abstand isch, wo söll ufglööst wärde, die sogenannti numerischi Apertur, \alpha dr Büügigswinkel, wo drzueghöört, \lambda d Wällelengi vom Liecht und n dr Brächigindex vo dr Immersionsflüssigkäit.)
Die tüpischi Uflöösigsgränze vo dr Färnfäldmikroskopii isch also. Hööcheri Uflöösige cha mä mit dr sogenannte Noochfäldmikroskopie erräiche. Do nützt mä nit - wie bi dr Bedingig vom Abbé - s Färnfäld us, sondern s Noochfäld vo dr Straalig, wo under Umständ chliineri Abständ as die halbi Wällelengi vom Liecht uflööst. Es chönne drbii aber under anderem d Plasmon-Effäkt, wo ooben erwäant worde si, explizit drii choo.
Elektromagnetischi Wälle entstöön, wenn Fotone us aagregte Elementardäili usgstraalt wärde.
Dr Dualismus vo Däili und Wälle
Für bestimmti Äigeschafte vo elektromagnetische Wälle (z. B. dr fotoelektrischi Effekt) längt s Wällemodäll nit, zum alli Fenomeen z beschriibe, wo mä cha beobachte. Bi äinzelne Fotone, de Kwante vom elektromagnetische Fäld, cha mä Fenomeen beobachte, wo Äigeschafte vo Däili sin, aber gliichzitig blibt dr Wällecharakter (zum Bischbil bi dr Interferänz) voll erhalte. Mä reedet dorum vom Dualismus vo Däili und Wälle.
Wenkerbogen von Rheinbischofsheim
Dr Wenkerboge vu Bische isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert angefange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit bikumme, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Alexander’s Feast
S Alexander-Fest (HWV 75) isch en Ode zu Eere vo dr Hl. Cäcilia für Soli, Choor und Orchester vom Georg Friedrich Händel. Uf Änglisch häisst s Wärk Alexander’s Feast or The Power of Musick (Im Alexander si Fest oder d Macht vo dr Muusig). Dr Teggst isch vom änglische Dichder Newburgh Hamilton noch ere Ode vom John Dryden us em Joor 1697. D Uruffüerig het am 19. Februar 1736 im Covent Garden Theatre under dr Läitig vom Komponist stattgfunde.
Zu de Läbzite vom Händel und au nochhäär isch s Oratorium äins vo sine beliebtiste gsi. Dr Wolfgang Amadeus Mozart het s 1789 im Ufdraag vom Prefekt vo dr Kaiserlige Hofbibliothek z Wien, em Baron Gottfried van Swieten, nöi instrumentiert (KV 591). Die Versioon isch erst 1793 zum erste Mol ufgfüert worde, isch denn aber im dütsche Sproochruum wäärend em 19. Joorhundert d Standard-Fassig worde.
Sirnach
Sirnech (amtlich Sirnach) isch e politischi Gmaind im Bezirk Münchwiile im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Sirnech liit im Murgtal im Hinterthurgau zwüsched Wil und Winterthur. Zue de Gmaind ghöred d Ortschafte Busswil, Glote, Horbe, Hueb und Littehaid, Sirnach und Wiezike. D Gmaindsflechi bstoht us 53,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 24,8 % Wald, 19,1 % Sidligsflechi und 2,3 % sustiger Flechi. D Nochbergmainde sind Münchwiile im Norde, Wil im Oschte, Wile im Südoschte, Kirchberg im Süde, Fischinge im Südweschte und Eschlike im Weschte.
Fleury (Moselle)
Fleury (ditsch 1915–18 und 1940–44 Flöringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Sirnach
Gschicht
Sirnech isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 790 as Sirinach.
Fleury (Moselle)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Sirnach
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 21,5 % gläge.
Fleury (Moselle)
Geogràfi
Fleury lijt ìm Dàl vun dr Seille, nin Kilometer sìdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 170 und 237 m ìwer em Meeresspiejel.
Sirnach
Religion
31,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 48,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4,2 %, CVP 19,6 %, FDP 6,5 %, GLP 4,6 %, GP 5 %, SP 10,6 %, SVP 43,4 %, Sustigi 6,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,7 % gläge.
Fleury (Moselle)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Sirnach
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 6359 Iiwooner 85,5 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,4 % Französisch 4,7 % Italienisch und 9,4 % anderi Sprooche.
Fleury (Moselle)
Verwàltung
vun Fleury ìsch. Fleury ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Fleury ghert zem Lorrain.
Alemannen (Name)
De Name vo de Alemanne het im Lauf vo de Zitt Ändrige i de Bidüttig und im Gibruuch dörloffe. Es isch dr Name vom emen alte Volk.
d Schriibig
Nochem Dude werd Alemanne und Alemannisch mit em vokaal «E» gschribe, d Form mit emene «A» i de zwoot Silbe chunnt nöd vor. Trotzdem het sich i de wüsseschaftliche Literatur z Tütschland und i de tütsche Wikipedia d Verwendig vo de Form Alamanne (mit a) för s historische Volch döregsetzt. Bigründet werd da dodemit, as ase en Underschaidig zu de "noizittliche" Alemanne (mit e) gschaffe werdi. Die Lösig werd vo ainzelne Wösseschaftler verworfe, so vom Dieter Geuenich, wo maint, me schriibi onöd "Francen" oder "Saxen". I de Schwiiz werd fast nume d Form Alemanne miteme «E» bruucht.
antiki Zyt
Im Latinische luutet de Name maist Alamanni uf Altgriechisch hüüffig ᾿Αλαμανοί, Alamanoí, mit aim «N», aber au ᾿Αλαμαννοί, Alamannoí.
De Stammname Alamanni isch zerstmool authentisch för s Joor 289 bilait. Zwoor nenet antiki Quelle im Zämehang mitem Chaiser Caracalla (211-217) ᾿Αλαμβαννοί, Alambannoí und ᾿Αλβανοί, Albanoí, wo e Tail vo de Wösseschaftler i "Alamannoí" verbessere möcht. Denn hettis scho vor em Dörbruch vom Limes Alemanne ggee, wa vomene Tail vo de Wösseschaftler bizwiiflet werd, well si d These vertretted, as d Alemanne erst noch 256 as Volch entstande sind.
De Landname Alamannia isch zerschtmool um 300 bizügt, wemer s Zügnis vo de Historia Augusta gelte loo möcht, scho im Joor 269.
De erst Chaiser wo de Siigername Alamannicus trait het, isch de Konstantin II. gsii. De Name het er ane 328 öberchoo, um di gliich Zitt ume, het au sin Brüeder de Siigertitel öberchoo.
Im Allgimaine hend d Römer ali Germane Alamanni gnennt, wo i de Decumates agri glebt hend, wääred abem dritte Joorhundert ali Germane am Niderrhii maist as Franci i de antike Quelle erschiinet. Abem vierte Joorhundert isch för s Land au Svevia, Svebia und s Volch au Svevi, Svebi bruucht wore. Allerdings sind di beede Bigriff nöd synonym, do de Begriff Svevi au för anderi Stämm bruucht woren isch.
Mittelalter
S Alemannische Herzogtum het bis zum Bluetgricht z Cannstatt ane 746 bistande. Bis zu dem Zittpunkt ane isch de Alemannename i de Quelle bruucht wore, spöötestens sit e Herstellig vom Herzogtum Schwoobe ane 911 cha nöme vo Alemanne gredt were. Althochtütschi Glosse öbersetzed latinisch Alamannus mit Alaman, aber mengisch au mit Suâb. De Walahfrid Strabo († 849) het gschribe, as Alamannia de latiinisch und Svevia de tütsch Name sai.
Noizitt
Abgsie vo Historiker isch de Name Alemanne abem Hööchmittelalter nöme bruucht wore. Erst im 18. Joorhundert het mer sich im Badische uf die alte "alemannische Worzle" afange bsinne. Nochdem de Johann Peter Hebel ane 1803 sini Allemannischen Gedichte useggee het, isch s Wort Alemannisch populär wore. Im Lauf vom Romantismus und em Nationalsozialismus isch de Alemannename för verschidnigi Ideologie bruucht wore. Au d Wösseschaft het de Bigriff Alemannisch uufgriffe und er werd hüt no i de Volchschund (z. B. Schwäbisch-alemannischi Fasnet, alemannisches Fachwerk) und i de Dialektologii (Alemannischi Tielekt) bruucht. Allerdings weered sich immer wider Wösseschaftler geg de Sproochbruuch, well ase di faltschi Vorstellig entstäänd, as de historischi Stamm vo de Alemanne no hüt fortlebi. So werd statt Alemannisch för de Tielekt de Bigriff Westobertütsch vorgschlage.
Antiki Etymologie
De griechisch Historiker Agathias het im sächste Johrhundert gschribe:
Debii birüeft er sich uf de römisch Historiker Asinius Quadratus (um 250 n. Chr.). Moderni Forscher bizwiiflet zwoor as da Zitat vom Asinius stammi - wa aber sowiso kann Iifluss uf d Uussaag heb, und erchened i de Düttig e negative Undertoon, werum die Düttig nöd vo de Alemane selbe cho chöni.
E völig faltschi Etymologii het de römisch Grammatiker Servius um 400 uufgstellt, wo maint as d Stämm wo bim Fluss Lemannus lebid Alemanni (mit e!) gnennt wered E Fluss Lemannus isch allerdings nöd bikannt, vermuetli maint er dodemit de Gempfersee, wo dozmol Lacus Lemanus ghaisse hett, wo aber nie Alemanne ghuuset hend.
Moderni Etymologie
Di gloifigsti Etymologi gsiet im Name vo de Alemane e Zämesetzig usem Adjektiv *alla- »jede, ali« und em Substantiv *man(n)- »Maa, Mentsch«. De Name werd düütet as "Ali Mane" oder "Allmane" und söll sich druf bizüche, as d Alemane, frai nochem Agathias, us verschidnige Stämm entstande saied.
Äänlichi Woirtbildige gits au sus im Germanische. Im Gotische chunnt ainisch de Uusdruck in allaim alamannam »i de ganze Mentschhait« vor, de Nominativ Plural müest got. *alamans »Mentschhait« luute. Altsächsisch alathiod und Altnordisch alþjóð bidütted "Gsamtvolch, Allgimainhait" und sind mit em Wort thiod "Volch" bildet. Altenglisch ælwihte »ali Gschöpf« isch en äänlichi Bildig mitem Wort wiht "Wese, Wicht".
«Alemannie» i anderne Sprooche
Im Gegesatz zom Tütsche, wo de Alemannename im früene Mittelalter verschwunden isch, het de Name im Französische kontinuierlich witterglebt. Im nördliche Alt- und Mittelfranzösische sind no zwee Uusdrück för di Tütsche bruucht wore, nämli afrz. aleman, tiedeis (< theodisce) und mfrz. alemant, tiois. D Endig -t vo alemant isch abem 10. Joorhundert uufcho, äänlich au bi romant "romanisch" und normant "normännisch". Die zwee Bigriff sind ase verwendet wore, as tiois bruucht woren isch för s Niderfränkische bis und mit em Moselfränkische, alemant isch bruucht wore för s Rhiifränkische und s Alemannische. Denebt sind aber au gnaueri Bizaichnige bruucht wore wie flamenc, hollandois, loherains, bavier, zassons "Flämisch, Holländisch, Lothringer, Bairisch, Sachse". S Wort alemant het sich nodisnoo för de ganz tütschi Sproochruum döregsetzt und tiois verdrängt. Hüt gilt allemand för s Tütsche, wered för di Alemannische Tielekt de noi Bigriff alémanique gschaffe woren isch.
Uuffällig isch, as mittelhochtütschi Dichter usem Französische de Landname Alemânje (frz. Allemagne), so de Gottfried vo Stroossburg, und de Volchname Alemâne, so de Wolfram vo Eschebach, öbernoo hend.
Au anderi Sprooche hend usem Französische de Name "Alemannia" (frz. Allemagne) öbernoo.
S-Bahn Schaffhausen
Uff dè Faarblaanwechsel im Dezembèr 2015 isch d Schaffuuser S-Baan voll in Bedryb gangè. Mit dè Schaffuuser S-Baan isch s Aagebot vom schinnègebundènè Öffentlichè Vokeer (ÖV) i dè Region Schaffuusè, wo johrzeentelang nu rudimentär vorhandè gsi isch (Relationè Schaffuusè-Bf. Neuhuusè mit Witterfüürig i s Zürcher Wyyland resp. Jeschtettemer Zipfel sowiè i s Reièt). D S-Baan bschtòt us èm Streggènnetz vo dè Schwizerischè Bundesbaanè (SBB) un dè Dütschè Baan (DB), woby dè Abschnitt Bhf. Ärzingè–Bf. Schaffuusè elegdrifizyrt un zuèsätzlichi Halteschtell ygrichtet worrè sin.
Gschichtè
Lancyrt worrè isch d Idee durch Pro Baan Schwiz im Infoforum 2 anno 2004) un Vorschtöss vo dè Kantonsrôtinnè Iren Eichèbärger un Martina Munz. Dè Kantonsrõt hèt s Boschtulat am 12. Juni 2006 mit 64 zuè 0 Stimmè eischtimmig akzeptyrt un a dè Regyrigsrõt übberwisè. Am 6. Juni 2011 hèt dè Kantonsrõt èn Raamèkredit vo 74,86 Millionè Schwizer Frankè bewilligèt un sich mit 51 zuè 0 Stimmè für dè Bau vo dè Schaffuuser S-Baan uusgschprochè. Am 25. Septembèr 2011 hèt s Stimmvolch vom Kanton Schaffuusè mit èm Jò-Aadeil vo 76 % dè Raamèkredit bewilligt. Alli 27 Pmaandè hèn sich für s S-Baan-Brojèkt ussgschprochè.
Zyl
S Zyl vom Brojèkt S-Baan Schaffuusè isch es, d Hälfti vom Vokeerswachsdum vo dè nägschtè 20 Johr z übbernää un dõdemit au d Strõssè z entlaschtè. Um sèll Zyl z erreichè, hèt dè Kanton Schaffuusé folgendi Aagebot schaffè müèsè:
Massnammé
Demit mò s Aagebot wiè blaant realisyrè hèt chönnè, hét s neui Infraschtruktur bruucht. Alli Brojäkt hèn bis Dezembér 2015 realisyrt wörrè chönnè:
Köschtè
A dè Gsamtköschtè vo 74,86 Millionè Schwizer Frankè hèt sich dè Bund im Raamé vom Agglomerationsbrogramm mit 15,32 Millionè Schwizer Frankè bedeiligt, dè Kanton hét 45,85 Millionè Schwizer Frankè übbernõ un d Gmeindè hèn sich mit 13,69 Millionè Schwizer Frankè bedeiligè.
Unterramsern
Ungeramsere (amtlich Unterramsern) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Ungeramsere liit am Rand vom Limpachtau. D Gmeindsflächi umfasst 63,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 29,2 % Waud, 6,5 % Sidligsflächi u 0,6 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Messe, Ätikofe, Mülidorf un Ätige im Kanton Soledurn u Limpach u Mülchi im Kanton Bärn.
Gschicht
Ungeramsere isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1276 aus Zue Rambsern (1350 nider Ramserren).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,1 % gläge.
Religion
76 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 13,7 % römisch-katholisch.
Politik
Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 6,0 %, CVP 7,5 %, EDU 0,0 %, EVP 0,5 %, FDP 20,6 %. GLP 5,9 %, GP 3,7 %, SP 13,4 %, SVP 39,8 %, Suschtigi 2,7 %.
Gmeindspresidänt isch dr Hanspeter Ziegler (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,6 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vor 175 Iiwohner 98,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch u 0,5 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Ungeramsere ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Heidi Abel
D Heidi Abel (* 21. Februar 1929 z Basel, † 23. Dezämber 1986 z Zyri) isch e Schwyzer Färnsee- und Radiomoderatori gsi.
Tierpark Lange Erlen
Dr Dierpark in de Langen Erle befindet sich uf em Stadtgebiet vo Basel und het e Flechi vo öbbe 20 Hektare im Uferwald Langi Erle uf dr östlige Ufersiite vom Fluss Wiise. Dr Dierpark und däm si Drägerverein Erlen-Verein isch im Johr 1871 vo initiative Basler gründet worde. Dr Park het e Baumbestand vo öbbe 450 Bäume – vo dr Rottruurbueche bis zum Mammutbaum. Dr Dierpark isch während de Dagesstunde frei zuegänglig.
Dr Dierpark isch uf d Haltig vo Hirsch (s Wappedier vom Dierpark und vom Erle-Verein) und iiheimische Dierarte spezialisiert und isch e wärtvolli Ergänzig zum Basler Zolli. Es het zäh verschidnigi Arte vo Hirsch, drunder dr Damhirsch grad in drei Farbe. Wildsäu, Kapuzineraffe, Poitou-Esel, Sardinischi Zwärgesel, Pony, Zwärggeisse, Hängibuuchsäu, Fäldhase, Chüngeli und Meersäuli cha män au gseh. Drnäbe niste Störch und Reiher. Es git Pfaue, Perlhüehner, mehreri Eulenarte, Wildhüehnerarte, Fasan und uf em Deich Schwän, Gäns und Änte. 2008 isch e Luchsgheeg aagleit worde.
Heidi Abel
Biografi
D Heidi Abel hett noch dr Matuur am Basler Maidligymnasium und noch dr Usbildig a dr Kunschtgwärbschuel z Basel zeerscht als Operatrice und Asagere bi dr Basler Radio- und Kabelgsellschaft Radibus gschafft und denne als Asagere, vor allem aber au Moderatori und Redaktori fyr verschideni Sändige bim Schwyzer Färnsee z Zyri. Si isch e Färnseefrau vo dr erschte Stund bim dämzumoll junge Schwyzer Färnsee und e brägends Gsicht vom Färnsee vor dytsche Schwyz (DRS) gsi.
D Heidi Abel het Kindersändige wie Die Welt ist rund (D Wält isch rund), Was man weiss und doch nicht kennt (Was me weiss aber doch nit kennt), und e Hufe vo Noochrichte-, Diskussions- und Unterhaltigssändige moderiert, wie "Heidi Abel sucht Plätze für Tiere (Heidi Abel suecht es Plätzli fyr Tier), DRS-aktuell, Musik und Gäste (Musik und Gescht), Telefilm und anderi mee. Zletscht hett si d Sändig "Karambuli" moderiert. D Heidi Abel isch au am Schwyzer Radio DRS z heere gsi (Talk-Show "Persönlich" (Perseenlig)).
Am 23. Dezämber 1986 isch d Heidi Abel z Züri an Kräbs gstorbe.
Kaiadas (Sparta)
De Kaiadas oder Keadas isch e tüüffe Abgrund im Taygetos, wo i de antiki d Spartaner Schwervebrecher und Chriegsgfangi abepütscht hend. De Sturz het zom Tod gfüert. De Strabon schribt de Name as Kaietas (Καιέτας "Schluchteriich") und sait, as da Erdriss saiet, wo bimene Erdbebe entsösi und maint as Kaietas s Gfängnis vo Sparta sai.
Heidi Abel
Eerige
D Heidi Abel het zahlriichi Uszeichnige fyr ihr Schaffe bikoo: 1956 en Uszeichnig vom spanische Färnsee als beschti Sprächere, 1976 dr MUT-Priis fyr bsunderi Verdienscht um dr Mensche-, Umwält- und Dierschutz, 1983 dr "Tele"-Priis fyr d Gsprächsfyerig in dr Sändig "Telefilm". Im 2000 isch d Heidi Abel postum von ere Färnsee-Zittschrift zur Schwyzer Färnseefrau vom 20. Johrhundert gwehlt worde.
Kaiadas (Sparta)
D Spartaner hend o de Feldherr Pausanias in Kaiadas abewörffe wöle, nochdem er verhungeret isch, doch hend devo abloo und em doch no e Graab gstiftet.
Heidi Abel
Eerige
Z Zyri isch uf si dr Heidi-Abel-Wäg tauft worde.
Kaiadas (Sparta)
D Saag vom messenische Fraihaitsheld Aristomenes brichtet, as de Aristomenes, nochdem er fo de Spartaner gfange wore sai, zäme mit 50 Messenier in Kaedas gstürzt wore sai. Dör e göttlichs Wunder isch er aber sanft und hail ufem Bode glandet und hett o en Uusweeg us em dunkle Abgrund gfunde.
Laag
De Ort isch nöd sicher lokalisiert. De Archäolog Ernst Curtius hett de Ort nume wenig südöstlich vo Mystras bim Ort Paróri gsuecht. De französischi Archäolog O. Rayet het 1879 degege e Loch bim Dorf Trypi (Τρύπη) as de woorschiinlich Ort vom Kaiadas identifiziert. De Ort litt 12 Kilometer westlich vo Sparta bim Iigang zo de Langada-Schlucht. Hirte hend em Rayet e Loch zaigt, wo ine Hööli füert. Die messt öppe 12 mool 15 Meeter miteme Loch dröber, öppe 40 Meter öberem Bode, dör da de Himmel gsie were cha. De Bode isch mit merire Füess tüüff mit Menschechnöche bideckt, offebar, ahand vo de Zee, vo gsunde chräftige Mane. Uf Felsvorsprüng witter obe hett er ono Skelettreste gfunde. Offesichtlich sind die Mane dör s oberi Loch gstürzt wore, und entweder amene Felsvorsprung hange blibe oder ufem Bode zerschellt. De griechischi Archäolog Petros Themelis het de Ort bsuecht und gföttelet und isch zom gliiche Schluss choo.
Gutach
Gutach ka sy:
Hermann IV. von Baden
Dr Markgraf '''Hermann IV. vu Bade''' (* um 1135; † 13. Septämber 1190 bi Antiochia am Orontes), isch vu 1160 bis 1190 Titular-Markgrof vu Verona un Markgrof vu Bade gsi. Derzue het er Grofe un Vogteirächt im Bryysgau un in dr Ortenau gha. Zem erschte Mol gnännt wird er anne 1152 zämme mit syym Vater.
Läbe
Är isch dr Suhn vum Markgrof vu Bade Hermann III. un dr Bertha gsi.
Um 1162 het dr Hermann IV. d Bertha vu Dibenga († 24. Februar 1169) ghyrote, e Dochter vum Pfalzgrof Ludwig vu Dibenga.
Zämme mit em Chaiser Friedrich I. Barbarossa het er bi dr Belagerig un Zersterig vu Mailand mitgmacht. In dr Johre 1176 bis 1178 het er mit em Chaiser Fäldzig z Italie gmacht un het au 1176 an dr Schlacht vu Legnano mitgmacht. 1183 isch er e Garant im Konschtanzer Friide gsi, wu di lombardische Stedt ihri Uaabhängigkeit iberchuu hän.
Dr Hermann IV. het an dr Syte vum Chaiser au am Dritte Chryzzug dailgnuu. Doderbyy abei isch er anne 1190 im Hailige Land in dr Nechi vu dr Stadt Antiochia an ere Sucht gstorbe.
Us dr Eh mit dr Bertha sin die Chinder fiirigange:
Cossonay
Cossonay (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Cossonay lyt uf eme Platoo iber dr Venoge. Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler Allens. D Gmaiflechi umfasst 64,7 % landwirtschaftligi Flechi, 22,1 % Wald, 12,7 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Cossonay isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1096 as Cochoniacum (1164 Cosonai).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,4 % gläge.
Religion
49,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 5,3 %, FDP 14,6 %, GLP 5,4 %, GP 13,2 %, SP 28,4 %, SVP 23,2 %, Sunschtigi 2,3 %.
Dr Burgermaischter vu Cossonay isch dr Georges Rime (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2558 Yywohner 89,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,1 % Dytsch, 1,8 % Italienisch un 6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Gutach (Elz)
Die Wild Guetich isch e Flüssli im Mittlere Schwarzwald (Bade-Württeberg).
Geographi un Geologi
Die Wild Guetich entstoht durch dr Zämmefluss vum Heibach un em Glaserbach in dr Nächi vu dr Hexelochmühli bi Dreistäge. Dr länger Quellbach, dr Heibach, entspringt bi Furtwange am Oschthang vum Steiberg (1141 m). Heibach un Wildi Guetich fliessi in generell nordweschtlicher Richtig zuenächscht in de eng gwundene Dalschlucht vu Wildguete, no in gstrecktem Verlauf durch d Dalschaft vu Simonswald mit mehrere Dorfkerne (Simonswälder Dal). Die Wild Guetich mündet bi Guetich im Brisgau in die dert kum grösser Elz. Inzwische wird dr Begriff Simonswälder Dal fer s Dal vu dr Wilde Guetich insgsamt verwendet.
S Simonswälder Tal wird traditionell im Mittlere Schwarzwald zuegrechnet, het aber so dütlichi Züg vum Hochschwarzwald, dass säll inzwische menki naturrümliche Gliderige berucksichtige.
S Dal vu dr Wilde Guetich überstigt mit sine Steilhäng bis über 700 m über em Dalbode die vertraute Dimensione vu dütsche Mittelgebirge: wie as sälli ihr grossartigschti Bergform dr Belche gelte ka, so isch s Simonswälder Dal wohl dr Superlativ vu ihrene Dalforme (knapp gfolgt vum südschwarzwälder Bruggadal un vum nordschwarzwälder mittlere Murgdal). Bi dere Viilzahl vu Schluchte, Felsgrate un Wasserfäll im Wexel mit schöne Dalböde un eher herbe Hochdäler gilt es au als eins vu dr schönschte Schwarzwalddäler.
Wie s Hölledal isch au s Simonswälder Dal durch e schmali un diefi grabeartigi Isenkig tektonisch bedingt (Wildguete-Grabe), und au dert isch d Entwässerigsrichtig vum obere Deil im generelle Südoschtgfäll vu sällem Deil vum Schwarzwald entgegegrichtet. So fangt s Dal mit weiche Muldeforme a, wiist deno im witere Verlauf immer dieferi Kerbe bi Wildguete uf, aber dann bi Obersimonswald plötzlich e breiters, zuenächscht U-förmigs Profil un erreicht schliesslich zwische Kandel (1242 m) un Obereck (1177 m), öppe 7 km vor dr Mündig ins Elzdal, e Diefi vu über 800 m. Jensits vum verwerfigsbedingt gradlinige Elzdal erstreckt sich numme noch e wesetlich nidrigers Bergland mit Höcheunderschide um 300 m.
Bis uf dr isoliert Buntsandsteirescht vum Steiberg in dr Nächi vu dr Quelle isch s Dal vu dr Wilde Guetich vu Gneise in verschidene Stadie vu dr Umkristallisation un vu Granitporphyre kennzeichnet. Doruf hän sich süri Brünerde bildet, an blockriche Steilhänge oft au numme Ranker.
Vegetation
S Vegetationsbild isch durch Bergwälder kennzeichnet, wo d Artzämmesetzig d Standorte vu dr kolline bis zue dr hochmontane Höchestufe widerspieglet. Naturnochi Fichte-Tanne-Bueche-Mischwälder sind wäge dr viile schwer bewirtschaftbare Steilhänge noch in grössere Adeile wie suscht im Schwarzwald erhalde. Uf dr wellige Hochflächene dominiere Fichtenmonokulture, wo aber langfrischtig in naturnächeri Artzämmesetzige überfüehrt werre. S Dal vu dr Wilde Guetich wiist verschideartigi Extremstandorte uf. Doher stehn grossi Deile devu under Naturschutz. S Bannwaldgebiet Zweribach isch eins vu dr äldischte Naturwaldreservate in Dütschland.
Wirtschaft un Verkehr
Entlang vu dr Wilde Guetich isch scho sit jeher vor allem Holz produziert un verschafft worre. Typischi schwarzwälder Höchelandwirtschaft isch uf die wänige Hochflächene beschränkt gsi.
Durchs Simonswälder Dal isch ein vu dr stärcher frequentierte Wäg über dr Schwarzwald gange, was Fuhrbetribe, Vorspanndienste un Beherbergige e Uskumme ermöglicht het. Die ald Kilpestiigi isch durchs schluchtartig Kilpachdal über dr Sattel Alte Eckuf Villinge verloffe, die neu, vum Robert Gerwig gwagt trassiert Stross verlauft eweng südlicher über Güetebach un s Neueck. Z Güetebach het sich Uhre- un Spilsacheherstellig entwicklet, usserdem Maschinebau. Simonswald isch starch fremdeverkehrsorientiert un zunehmed as Wohnort am Rand vum Balligsrüm Friburg im Brisgau interessant.
Andwil
Andwil isch de Name vo zwei Ortschafte i de Schwiz:
Nöd verwächsle mit:
Steffisburg
Stäffisbuurg (amtlech Steffisburg, frz. verautet Steffisbourg) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Stäffisbuurg ligt im ungere Zulgtau uf dr rächte Site vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 43,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 27,9 % Waud, 26,8 % Sidligsflächi u 1,6 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si Tuun, Homberg, Faarni, Unterlangenegg, Üetedorf u Heemberg.
Gschicht
Stäffisbuurg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1133 aus Stevensburc. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört. Uf en 1. Jänner 2020 isch per Fusion d Iiwohnergmeind Schwändibach zu Stäffisbuurg cho.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,8 % gläge.
Religion
73,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 12,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,5 %, CVP 1,5 %, EVP 8,1 %, FDP 8,0 %, GLP 6,1 %, GP 7,3 %, SP 15,2 %, SVP 28,6 %, Suschtigi 9,7 %.
Gmeindspresidänt vo Stäffisbuurg isch dr Jürg Marti (Stang 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 14349 Ywohner 92,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 1,2 % Italienisch.
Jakob Wagner
Dr Jakob Wagner (* 2. Jänner 1861 z Gälterchinde; † 22. Septämber 1915 z Wislig) isch e Schwyzer Kunschtmoler gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi.
Ferden
Fäärdan  (amtlich Ferden) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.
Jakob Wagner
Sys Läbe
Dr Jakob Wagner isch dr Soon vom Johannes Wagner und dr Maria Pümpin gsi. 1902 het är d Kunschtmolere Clara Grosch vo Karlsrue ghürotet.
Ferden
Geografi
Fäärdan lit im Leetschutal. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Fäärdan und d Alpe Faldum, Resti und Kummen. Vannr Ggmeindsflechi sint 18,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 17,9 % Wald, 0,9 % Sidligsflechi und 62,5 % süschtigi Flechi.
Jakob Wagner
Kunschtmoler
Dr Jakob Wagner het sich an dr Académie des Arts décoratifs z Paris und bim K. Raupp und im L. Herterich z Münche zum Kunschtmoler lo usbilde. Nohär het är sich sälbschtändig wyterbildet. Z Rom vo 1885 bis 1888. In de folgende Joore het är sich z Bouveret am Gämfersee ufghalte und het Landschafte gmolt. Z Sizilie het är sich vo 1891 bis 1893 bsunders mit em Ätna beschäftigt. Aaschliessend het är z Egipte Szene vo Kairo und Umgäbig gmolt, meischtens in dr Akuarelltechnik. 1898 het är schlussändlig z Locarno si ändgültige Woonort gfunde. Do het är e grossi Aazaal Tessiner Landschafte gmolt. Dr Jakob Wagner het mit sym «läbenswoore» Schtil grosse Erfolg gha. Näbe Privatpersone hei au Muse`e und Inschtituzione syni Bilder gchauft. Usser Landschafte het är au Figure gmolt.
Ferden
Gschicht
Fäärdan ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1380 als Verdan
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 0,8 % glägu.
Religion
95,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,1 % evangelisch-reformierti.
Politik
D Ggmeindspresidentin va Fäärdan ischt d Nadja Jeitziner (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 286 Iwonru 97,9 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Franzeesisch, 1,4 % Talienisch und 0,4 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Fäärdan gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Lauben (Oberallgäu)
Laube (amtlich Lauben) isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.
Geografi
Laube leit Das Gemeindegebiet besteht nur aus der Gemarkung Lauben. Vo dr Gmarkung sind 65 % Landwirtschaftsfleche, 12 % Wald, 19,3 % Sidlungsfleche und 3,7 % sunschtige Fleche.
Gmaindsglidrung
Zua Laube gheret s gleichnamig Pfarrdorf Lauben, s Kirchdorf Heising, d Derfer Hofen, Moos und Stielings und d Weiler Ellensberg, Finken, Gräbelesmühle, Hinwang, Nasengrub und Winklers.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3,4 % gleage.
Religion
78,6 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 15,6 % evangelisch.
Verwaltung
Laube ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Laube isch dr Berthold Ziegler.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Laube ghert zum Oschtschwäbisch.
Bruce Campbell
De Bruce Lorne Campbell (* 22. Juni 1958 z Royal Oak, Michigan) isch en amerikanische Schauspiler, Produzent, Schriftsteller und Regisseur, wo vor allem für sini Rolle als Ash Williams i "The Evil Dead" (uf Dütsch bekannt als "Tanz der Teufel") vom Sam Raimi bekannt worde isch. I de USA isch er als de ultimativi "B-Movie"-Schauspiler bekannt. Sini Autobiographi het de Titel "If Chins Could Kill: Confessions of a B Movie Actor".
Leben
De Bruce Campbell isch z Royal Oak in Michigan i de USA uf d'Welt kumme. Sini Eltere sind de Charles Newton und d Joanne Louise Campbell. Er het usserdem schottischi Wurzle. Als Teenager het er mit sine Fründe (unter anderem mit em Sam Raimi (wo spöter vor allem für d Verfilmige vo Spiderman berüehmt worde isch) aagfange, Super-8-Film z drehe, und so isch sis Interesse a de Filmwelt gwachse. Spöter isch sis Budget denn gwachse und sie hend immer besseri Film drehe chönne, und mit "The Evil Dead" us 1981 isch ihne denn de Durchbruch glunge. Momentan lebt er mit sinere Frau Ida Gearon z'Jacksonville in Orgeon.
Leipheim
Leiba (amtlich Leipheim) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 48,1 % Landwirtschaftsfleche, 27,9 % Wald, 18,1 % Sidlongsfleche ond 5,9 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Leiba gheret d gleichnamig Stadt ond d Derfer Riedheim ond Weißingen.
Gschicht
Leiba ischt ab 1270 em Bsitz vo dr Familie Güß vo Güssenberg gweä. 1343 ischt d Stadt en dr Bsitz vo dr Graufe vo Wirttebärg ganga, 1453 an d frei Reichstadt Ulm.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 13,6 % gleäge.
Religion
42 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 44 % evangelisch.
Verwaltong
Leiba ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Leiba ghert zom Schwäbisch.
Wikimedia Foundation
D Wikimedia Foundation (alemannisch Wikimedia-Stiftig, churz: WMF) isch e internationali, nitstaatligi gmeinnützigi Organisation, wo freis Wüsse fördere wott. Für d Sammlig, Entwicklig und Verbreitig vom Inhalt werre Wikis ygsetzt. Mit Abstand s bekanntste Wiki isch di freii Enzyklopädy Wikipedia, denäbe git's aber no vyl meh Brojäkt.
Usserdëm git's nationali Wikimedia-Organisatione (chapters), wo rächtlig gseh meistens ydraiti Verein sin. Si understütze d Wikimedia-Brojäkt, bedrybe si aber nit und hän au kei Yfluss uff d Inhalt. Im dütschsprochige Ruum sin d Wikimedia Dütschland, d Wikimedia Österrych und d Wikimedia CH aktiv.
Organisation
D Wikimedia Foundation Inc. isch e Stiftig noch em Rächt vom US-amerikanische Bundesstaat Florida. Si hät also keini Mitglyder, sondern numme e Satzig und e Kuratorium; im Underschyd züe-n-re europäische Stiftig hät si kei Kapital, wo d Organisation vo de Zinse devo zehre dät.
D Gründig hät de Jimbo Wales, de Wikipedia-Gründer, am 20. Juni 2003 bekanntge. Wo d Wikimedia Foundation gründet worre isch, hän re de Jimbo Wales und de Bomis alli Rächt (an Näme, Domäne und Server) überdrait, wo im Zämmehang mit de Wikipedia oder ihre Schwösterbrojäkt stönn.
De Name Wikimedia hät de Sheldon Rampton erfunde, wo e amerikanische Autor und Bedryber vo de SourceWatch (vorher Disinfopedia) isch.
Vorsitzendi vom Kuratorium
S höchst Gremium vo de Stiftig ischs Kuratorium (Board of Trustees). De Vorsitzend isch sit em Juni 2016 de Christophe Henner. Usserdëm git's Gremie wie e Byroot und Arbetsgruppe.
Nationali Organisatione
Am 13. Juni 2004 isch z Berlin mit em Verein Wikimedia Deutschland - Gesellschaft zur Förderung freien Wissens e. V. (uff Alemannisch "Wikimedia Dütschland - e Gsellschaft für d Förderig vo freiem Wüsse i. V.'') di erschti nationali Wikimedia-Organisation gründet worre. Im Oktober vom glyche Johr isch di französischi Wikimédia France gfolgt. Mittlerwyli git's in vyle andere Länder lokali Wikimedia-Organisatione, under anderem z Idalie, Großbritannie, Taiwan, Israel, de Schwiz, z Holland und z Östrych.
D Organisatione werre uff Änglisch Chapter gnännt. Si sin aber eigeständig und nit vo de Wikimedia Foundation abhängig, si griege aber vo de Foundation s Rächt, im jewylige Land mit de patentierte Bezeichnig Wikimedia uffzdrätte und di sunschtige Marke vo de Stiftig z verwände.
Di nationale Organisatione understütze vor Ort d Wikimedia-Brojäkt, zum Bispyl durch d Verastaltig vo Dräffe und Workshops oder durch Öffentligkeitsarbet. Si bedrybe keini Brojäkt wie d Wikipedia oder d Wikiquote, wyl säll d Uffgab vo de Wikimedia Foundation isch. Usserdëm dien di nationale Organisatione keini Inhalt an de Wikipedia oder andere Brojäkt ändere. Ordnigsdienscht in de Brojääkt leiste d Administratore und alli andere Bearbeiter.
Di jewylige Internetadrässe wikipedia.de, wikipedia.at und wyse us rächtlige Gründ als Domäne-Eigner di nationale Verein us, nit d Wikimedia Foundation, wo d Internetsite wikipedia.org bedreut. Uff sälle drei Site findet mer e Portal für d Wikipedia, wo uff d Länder abgstimmt sin.
Brojäkt
Zu de wichtigste Brojäkt zälle näbe de freie Enzyklopädy Wikipedia s Wikiwörterbüech (Wiktionary) und d Wikibiecher (Wikibooks, e Brojäkt, wo freii Lehrmaterialie sammelt) und d Wikiquote, wo Zitat sammelt. Witeri sin d Wikisource für freii Tekscht, s experimentäll Arteverzeichnis Wikispecies, d Bild- und Audiodateiesammlig Wikimedia Commons, di freii Nochrichtequälle Wikinews und d Wikiversity, e Blattform für di gmeinschaftligi Bearbeitig vo wüsseschaftlige Brojäkt.
Lut ComScore sin d Wikimedia-Brojäkt im Juni 2008 vo insgsamt 250 Millione Bsüecher wältwit uffgrüefe worre.
Finanzierig
D Wikimedia finanziert sich bisher fast numme durch Spände. Säll sin vor allem chleineri Einzelspände vo Brivatpersone gsi. Usserdëm griegt si Gäld- und Sachzüewändige vo andere Stiftige und Undernämme, zum Bispyl sit em Friehjohr 2005 de Süechmaschine- und Internetportal-Bedryber Yahoo!.
Wenkerbogen von Kehl
Dr Wenkerboge vu Kaal isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert angefange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit bikumme, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Sommeri
Sommri (amtlich Sommeri) isch e politischi Gmaind im Bezirk Aarbe im Kanton Thurgau, Schwiz.
Wenkerbogen von Kehl
„Bemerk“ im Boge
In diesen Übertragungen bedeutet ê einen Laut, welcher zwischen é und ä steht und bei der Aussprache wie ein a vorn kurz anklingt.
Sommeri
Geografi
Sommri liit uf de Uuslöufer vom Seerugge nördlich vo Amerschwiil. D Gmaindsflechi bstoht us 69,2 % landwirtschaftlicher Flechi, 24,3 % Wald und 6,5 % Sidligsflechi.
Wenkerbogen von Kehl
Zur Tracht
Die malerische Volkstracht der "Hanauer" wird leider in Kehl nur noch von einem geringen Teil der Einwohner getragen. In den Orten Kork, Legelshurst hat sich dieselbe mehr und ursprünglicher erhalten.
Sommeri
Gschicht
Sommri isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 905 as Sumbrinaro.
Religion
35 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 53,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 2,6 %, CVP 16,7 %, FDP 5,9 %, GLP 3 %, GP 15 %, SP 5,5 %, SVP 45,4 %, Sustigi 5,9 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
De hochalemannisch Dialèkt vo Sommri ghöort zum Oschtschwizerisch
Kyrillisches Alphabet
S kyrillische Alphabet wird z Russland, ir Ukraÿne, z Wißrussland, Bulgarie und in andere osteuropäische (z. B. Serbie) und nordasiatische Länder brûcht.
D' meischta Buchstaba sin us am griechischa Alphabet übernomma odr abgleitet worra. Für Laute, wo im Griechische net vorkomma sen, sen Zeichen von dr glagolitischa Schrift (Glagolica) verwendet worra, wo a bissel früher vom griechischa Mönch Konschtantin, wo später Kyrill ghoißa hat, erfunda worra isch. Nach dem isch d' kyrillische Schrift bnannt worra, obwohl se sich arg von dr glagolitischa Schrift unterscheidt.
Eglisee
Dr Eglisee bezeichnet e früehners Gwässer im Hirzbrunne-Quardier am Rand vo dr Schwiizer Stadt Basel und an dr Gränze zur Agglomerationsgmeind Rieche. Hüte isch s as «s Eglisee» dr Name vom ene Sportareal mit Gartebad- und Kunstiisbahnaalage.
Dr Eglisee het ursprünglig „Egelsee“ gheisse und isch e Walddümpel gsi, wo sich Bluetegel und Schnoogge din gsammlet hai. Er het aso nüt z due mit em Usdruck „Egli“, wo in dr Schwiiz für e Flussbarsch bruucht wird. Nochdäm die Langen Erle am Ändi vom 19. Johrhundert zum ene Erholigsgebiet usbaut worde si, isch 1910 am Ort vom Eglisee e Luft- und Badaastalt ufdoo worde, wo vo 1930 bis 1931 zum hütige Gartebad worden isch.
D BVB bedriibe bis hüte d Haltestell „Eglisee“ für d Dramlinie 2 und 6 und früehner au für d Buslinie 39, wo aber abgschafft worden isch. Usserdäm befindet sich do d Ändstation vo dr Linie 2 mit ere Ändschlaufe und ere Abstellaalag vo dr BVB.
Heiliges Römisches Reich
S Heilige Römische Riich (latiinisch Sacrum Romanum Imperium) isch die offizielli Bezeichnig für ä Herrschaftsberiich vo de römisch-dütsche Kaiser vom Mittelalter bis zum Johr 1806 gsi. Der Name vom Riich leitet sich vom Aaspruch vo de mittelalterlige Herrscher ab, d Tradition vom antike Römische Riich witerzfüehre und d Herrschaft im christlige Sinn z legitimiere as dr Heilig Wille vo Gott.
S Riich isch im 10. Jahrhundert unter der Dynastii vo de Ottone us em ehemolige karolingische Ostfrankeriich entstande. Der Name Sacrum Imperium isch für 1157 und der Titel Sacrum Romanum Imperium für 1254 zum erste Mol urkundlig beleit. Sit em 15. Johrhundert het me mängisch i der glehrte Litertatur der Zuesatz vo Dütscher Nation (lat. Nationis Germanicæ) bruucht, das het aber kei offizielli Bedütig.
Wäge sim vor- und übernationale Charakter het sich s Riich nie zum ä modärne Nationalstaat entwicklet, sondern isch ä Gebild us Rychsländer und Riichsständ bliibe, wo monarchisch gfüehrt und ständisch prägt gsi isch und nur wenig gmeinsami Riichsinstitutione gha het.
D Usdehnig und d Gränze vom Heilige Römische Riich hai sich im Lauf vo de Johrhundert stark veränderet. In siner grösste Usdehnig het s Riich fast s ganze Gebiet vom hütige Mitteleuropa und Deil vo Südeuropa umfasst.
d Alemanne und s Riich
Im Friide vo Verdun 843 isch dr westlig Deil vo dr Alemannia an dr Kaiser Lothar gfalle und dr König Ludwig dr Dütsch het dr Räscht übercho. 870 isch e neuji Verdeilig im Verdrag vo Merse gmacht worde, wo im dütsche König alli alemannische Gebiet zuegsproche het.
di schwiizerisch Eidgenosseschaft
Eini vo de Familie, wo die europäischi und die dütschi Gschicht stark beiiflusst het – si hei d Kaiserchrone vom alte Riich vo 1452 bis 1806 fasch ununterbroche ghaa, wenn iiri Macht nodinoo chliiner worde isch – si die ursprünglig alemannische Habsburger gsi, wo ihri Stammburg im Aargauische gha hai. Si hai sich zerst uf ihr Machtgebiet im Badische, im Elsass und in dr Schwiz konzentriert und das friidlig oder au mit Gwalt vergrösseret.