cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schweizer Minarettstreit
Stellignahme
Schù sitt d'Initiative iigreicht worre isch, hät de Pascal Couchepin ìm Name vùm Bundesroot d'Bevölcherig dezüe ùfgrüefe, si abzlähne. De Bundesroot hät ì'me-ne Verbott vù Minarätt e Iischränkig vù de Fräiheit vù de muslimische Iiwohner gseh ùn e Verletzig vùm Rächt zùr Ussiebig vù ihrer Rèligion. Säll säi nìt vereibar mìt de Wärt vù-n-ere diräkte Demokrati. Au d'Bundesrötì Eveline Widmer-Schlumpf hät bi-n-ere Brässkomferänz gsait, dass d'Initiative d'Religions- ùn d'Meinigsfräiheit wie au d'Gliichberächtigung verletzt ùn de religiös Frììde gföhrdet.
Wùù d'Debatte bi de beide Kammere vù de Nationalversammlig ìm Merz 2009 ùfgnùù worre sìn, hän di Linke de Tekscht zrùckgwììse mìt de Begründig, er däät „d'Demokrati gföhrde“ (Andreas Gross), „s international Rächt ùn d'Grundwärt vù de Schwiz verletze“ (Carlo Sommaruga) ùn „de Wääg zù me-ne nöie Rèligioonschrieg fräimache“ (Antonio Hodgers). De Hans Fehr vù de SVP degege lüegt d'Minarätt als „Bajonätte vùm Islam“ aa.
D Kampagne
De SVP-Nationalroot Ulrich Schlüer vù Zǜri, wùù, wie de Walter Wobmann, Mìtglììd vùm Komitee vù de Initiative isch, siht ìm Minarätt e „Symbol fǜr de Aaspruch ùf bolitischi ùn religiösi Macht, wùù anderi Persone ìn ihre Grundrächt iischränkt“. Sii Partäikolleg Oskar Freysinger gìt z bedänke, dass es „kei Garanti gääb, dass d Praxis vùm muslimische Glaube akzeptiert werre cha ùn keini Rächt vù iiheimische iischräkt“. S Minarätt säi e bolitischs Symbol ùn de Voorbott vù de Iifiehrig vù de Scharia als nöis Rächtssystem, wiil s jo ohni Muezzin kei kulturälli Funktion haa chönnt. Er understriicht au, dass s Minarätt vùm Koran nìt vorgschrììbe wird zùm de Glaube ussiebe.
Di erschti Meinigsùmfroog hät zeigt, dass d Lütt tendenziäll gege s Verbott sìn. De Nationalroot Peter Spuhler hät sinni Angscht voor-e-me Boykott vù de Schwiz bi-n-ere Aanahm bekanntgee, de SVP-Bundesroot Ueli Maurer meint, de Gsetzentwurf chönnt falsch verstande werre, nämlig als feindligi ùn wenig dìfferenzierti Kampagne gege Ussländer.
Blakat
Während de Kampagne hät e Wahlblakat Ùfseh erreegt, wùù vù de Initiante entworfe worre isch. Es zeigt e Frau mìt ere schwarze Burka voor ere Reihe vù schwarze Minarätt ǜber ere Schwizzer Fahne. Dass es ìn einzelne Gmeinde verbotte worre isch zùm Ùssenandsetzige vermide, hät s Komitee vù de Initiative als Zensur aaglüegt, wiil ihr Blakat „ùf jurisdischer Ebeni iiwandfräi“ säi. Am 22. Okdober hät d'SVP e witters Wahlblakat veröffentligt, wùù e Schwizzer Fahne zeigt ùn d'Ùfschrifte „Zensur“ ùn „Trotzdem: Ja zum Minarettverbot“ drait.
Reaktione ùs em Ussland
Ùf de Internetsitte vù de arabische Fernsehgsellschaft Al Jazeera isch vù „Schwizzer Extremiste“ berichtet worre, wùù de Bau vù Moschee wän verbiete, obwohl d'Initiative nùme d'Minarätt bedrìfft. Internetnùtzer hän doodrùfhìì voorgschlaa, d'Schwizzer Banke usszschließe. De Journalist Tamer Abul-Enein bedoont degege, dass au e Deil Schwizzer gege d'Initiative isch.
D’Organisation der islamischen Konferenz, e Organisation, wùù unabhängig vù de Regierige di muslimische Länder verbindet, hät ihri Beunrüeigung ǜber e möögligi Aanahm vù de Initiative ussgsproche.
Abstìmmig
Obwohl Ùmfroge e Ablähnig vù de Initiative vermüete loo hän, isch sälli am 29. Novämber 2009 mìt eme Doppelte Ja aagnùù worre. 57,5 Brozänt vù de Wähler ùn 19,5 Kantön (alli usser Basel-Stadt, Nöieburg, Waadt ùn Gämf) sìn defǜr gsìì.
Reaktione ìn de Schwiz
De Bundesroot hät, obwohl er gege d'Initiative gsìì isch, ìn ere Mìtdeilig bekannt gee, dass er d'Wahlergèèbnìss wott akzeptiere ùn dass sälli e Zeiche vù allgemeine Ängscht voor em Islam zeige, wùù ernscht gnùù werre mießte.
De Oskar Freysinger vù de SVP hät am Daag nooch de Abstìmmig sinni Ǜberraschig ab de Aanahm bekundet. Er hät vù nöiem understriche, dass d'Initiative kei Kampagne gege de Islam ìm Allgemeine, sundern nùme sii „bolitisch-militärische“ Flǜǜgel säi ùn dass d'Muslim ihri Rèligion witterhìì chönnte ussiebe. De ehemolig Bundesroot Christoph Blocher hät aakündet, dass di nöchste Schrìtt vù sinner Partäi ùf d'Burka ùn anderi „Symbol vù de Mìssachtig vù de Frauerächt“ abzile däte.
Di französischsproochigi Schwizzer Zittig Le Temps hät festgstellt, dass d'SVP sälber vù de Ergèèbnìss ǜberrascht schiint. Obwohl d'Partäi d'Initiative understǜtzt hätt, gääb's Mìtglììder, wùù d'Aanahm vù de Initiative beröie. Säll soll zùm Bispiil ùf de Hannes Germann züedräffe, wùù mìt ere Züestìmmig vù 49 Brozänt zfrììde gsìì wäär.
Erschte Analyse zfolg sìn d'Ergèèbnìss ùf e Anscht voor em Islam zrùckzfiehre, bsunders voor einzelne Voorschrifte wie de Burka, em Chopfdüech odder de Scharia. D'Schwizzer solle also nìt gege d'Schwizzer Muslim gstìmmt haa, sundern nùme gege de radikal Islam, wùù-n-ene Angscht macht ùn di ǜberdrììbene Fantasiie nährt.
Reaktione ìn de rästlige Wält
Schnäll hän sich Reaktione ùf de ganze Wält bemerkbar gmacht; di islamische Länder ùn islamisdischi Organisatione hän sich verständnìslos ùn ǜberrascht ab de Ergèèbnìss zeigt.
Z Europa hän mehreri nationalisdischi Partäie de Schwizzer Bevölcherig zù ihrem Entscheid gratuliert. Soo hät di belgischi Vlaams Belang s Minarättverbott mìt em „Champf vùm Wilhelm Tell gege d'Voorherrschaft vù de Habsburger“ vergliche. Z Holland hät de Geert Wilders, Abgordnete vù de Partij voor de Vrijheid, s „fabelhaft Ergèèbnìss“ begrießt ùn hät sii Wunsch, ìn sinnem Land öbbis Ähnligs z mache, bekanntgee. Au de Vizebräsidänt vù de französische Front national Marie Le Pen hät sich zfrììde zeigt ùn e „nationali Volchsabstìmmig zù Iiwanderig ùn Kommunitarismùs“ z Frankriich gfordert. De idaliänisch Justizminister Roberto Castelli hät festghalte, es däät sich (bi de Islamisierig) ùm e „heftige Aagrìff gege unseri Identität durch e intoleranti Rèligion“ handle. Au de Ööstriicher Bolitiker Heinz-Christian Strache nännt s Rèsultat „hocherfreulich“ ùn gìt z bedänke, dass s christlig Erbe vù Europa mießt gschǜtzt werre. Er siht ìn de Schwizzer Initiative e Voorbild fǜr Ööstriich.
Z Indonesie, ìm gröschte muslimische Land vù de Wält, hät di islamischi Organisation Nahdatul Ulama ìn de Volchsinitiative e Zeiche vù Hass ùn Intoleranz erkännt, gliichzittig abber d'Muslim ùfgrüefe, „bi ihre Reaktione nìt z ǜberdribe“.
Napoléon III.
Dr Napoleon III. (frz. Napoléon III; * 20. April 1808 z Paris; † 9. Januar 1873 z Chislehurst bi London), isch under siim ursprünglige Name Charles-Louis-Napoléon Bonaparte währed dr Zweite Republik vo 1848 bis 1852 dr französisch Staatspresidänt und vo 1852 bis 1870 as Napoleon III. Kaiser vo de Franzose gsi.
Dr Louis Napoléon isch uf em Schloss Arenebärg z Salestei am Bodesee im Kanton Thurgau, uf Seeheim bi Konstanz am Bodensee und z Augsburg ufgwachse, und het perfekt Schwiizerdütsch gschwätzt. Er isch 1829 uf d Artilleriischuel vo Thun gange, het denn as Artilleriioffizier in dr Schwiizer Armee dient und isch 1832 im Kanton Thurgau Ehrebürger worde.
Dr Louis-Napoléon Bonaparte isch noch dr Februarrevolution 1848 uf Frankriich zrugg und het im Dezämber bi dr Presidäntschaftswahl gege dr bishärig Presidänt Louis-Eugène Cavaignac gwunne. Mit eme Staatsstreich het er am 2. Dezämber e Diktatur errichdet, und sich im Johr druf noch ere Volksabstimmig zum Kaiser vo de Franzose lo usrüefe. Am Afang isch d Herrschaft vom Napoleon III. autoritär gsi, in de 1860er Johr isch si liberaler worde. Im Dütsch-Französische Chrieg isch er am 2. Septämber 1870 in dr Schlacht vo Sedan vo de Preusse gfangegnoh worde. Zwei Dag druf isch z Paris die Zweiti Republik usgrüeft worde. Noch em Chrieg het er z Ängland gläbt. Er het Plän gschmiidet noch Frankriich zruggzgoh, isch aber am 9. Januar 1873 an de Folge von ere Operation gstorbe.
Loperhet
Loperhet (bretonisch Loperc'hed) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Positivismus
Während s positivistische Prinzip in ere werturteilsfreie Wisseschaft bis hüüt Grundsatz bliibe isch, het s weltaschaulich weniger Beschtand ghaa, und d Meinige drüber sind hüüt wie damals teilt (vor allem d Chilche het sich scho damals vehement dagege gwehrt).
Wiiteri wichtige Vertreter vom Positivismus sind dr John Stuart Mill, dr Bertrand Russell und dr Ludwig Wittgenstein gsii.
Loperhet
Geografi
Loperhet lyt an dr Bucht vu Brest (Rade de Brest) m Atlantik, 44 km vu Quimper un 14 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 162 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plougastel-Daoulas im Weschte, Brest im Nordweschte, Landerneau im Norde, Dirinon im Nordoschte, Saint-Urbain im Oschte, Logonna-Daoulas im Side un Daoulas im Sidoschte.
Gschicht
Loperhet isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1218 as Loco Sanctae Brigidae (1442 Loperchet, 1516 Locus Brigide, 1536 Loperguet, 1574 Locus Brigide, 1654 Lopehet, 1716 Loperchet).
Verwaltig
vu Loperhet isch. Loperhet ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Loperhet ghert zem Bretonisch.
Ainu (Sprache)/Schwäbisch
Vrbroidong
S Ainu ìsch a Sprooch, mo heid moischdens en Nordjàpàn (uf Hokkaidō) brauchd wuerd. Au en Russland (uf dr Ìnsel Sachalin) war se vrbroided. S hod – obwohl se so kloi isch – en Haufa Dialegd. Vrwand isch dia Schbrooch möglichrweis mid auschdronesische Schbroocha. .
Weil 2017 blos no a baar vo de 12.300 Ainu, mo drzua na eldr warad, Ainu greded henn, isch dia Schbroch am Ausschderba.
Moréac
Geografi
Moréac lyt 30 km vu Vannes un 45 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 57 m un 149 m iber Normalnull.
Ainu (Sprache)/Schwäbisch
Vrbroidong
Dr Nama Ainu hoißt en dera Schbroch Mensch. En Japan sen d Ainu heid au als Mindrhoid aagnomma worra.
Moréac
Verwaltig
vu Moréac isch. Moréac ghert zum Kommunalverband.
Ainu (Sprache)/Schwäbisch
Beischbiel
D Sprooch wurd mid Katakana odr mìd em ladeinischa Alphabet gschrieba. A baar Werdr uf Ainu:
Moréac
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Moréac ghert zum Bretonisch.
Mündung
Mündung stoht för:
Jungholz (Tirol)
Junkholz (amtlich Jungholz) ischt a Gmoand im Bezirk Raete vom Tirol, Eeschtraich.
Prepper
Prepper (isch abgleitet vom änglische to be prepared und bedüted, 'parat zsii') sin Lüüt, wo sech mit individuelle Massnahme uf alli Arte vo Katastrofene vorbereitet. Das chan si: Notvorrät, Schutzbaute, Schutzchleidig, Wärchzüüg, Funkgräät, Waffe und no vieles meh. E huufe Theme vo Prepper überschnidesech mit dr Survival-Szene.
Jungholz (Tirol)
Geografi
Junkholz likt an dr Grenz zua Bayern. Ma kommt nur iber Deitschland in dr Ort. Zom ibrige Tirol git nur a Verbindung am 1636 m haue Gipfel vom Sorgschrofen. D Nochbergmoanda sin in Deutschland Bad Hindelang, Wertach, Nesselwang und Pfronte, wie au Schattwald im Tachemer Dal. Touristisch gsäha, gherts zom Oberallgöi.
Gschicht
Junkholz ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1342.
Prepper
Gschicht
Klimawandel, Chriege und würtschaftlechi Krisene hei ide letschte Johre für es Wachstum vo dr Prepper-Szene gsorgt. S git idr Schwiiz, z Dütschland und z Öschteriich mittlerwile sogar Ungernähme, wo sech uf de Verchauf vo Sorglospaket spezialisiere.
Zämesetzig vo dr Szene
Prepper si e guet durmischti Szene mit Lüüt us allne Schichte. Hüfig si auch rächti Gruppierige und Verschwörigstheoretiker nöch a dr Szene z finde. Senigi Organisatione finde hüfig gfalle dra, uf Apokalyptischi Szenarie z warte und träume vonere Machtübernahm wenn die bestehende Strukture versäge. D Motivation vo Prepper isch allerdings hüfig nur en individuelli Katastrofehilf, mängmal au nur zum überbrücke vo de erschte paar Dääg bis die staatlechi Unterstützig ufbaue worde isch. De Grossteil vo Prepper het also nüt mit rechtsradikalem Gedankeguet oder andere extremistische Verhalte ztue. Hüfig düent sich serigi Organisatione au diräkt vom bruune Gedankeguet distanziere.
Jungholz (Tirol)
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 316 Aiwohner sin im Johr 2001 162 Ausländer gweacha.
Prepper
Zämesetzig vo dr Szene
D Szene wird in Düütschland im Summer 2018 uf 10'000 bis 180'000 Aghörigi gschätzt. Me gseht i dere Szene zu däm Zitpunkt no kei grösseri Gfahr.
Jungholz (Tirol)
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 316 Aiwohner 292 Daitsch als Umgangsproch aagea und 24 Daitsch und andere Sproche.
Seven (Sänger)
De Seven (* 18. Oktober 1978 z Wohle ; eigetlich Jan Dettwyler ) isch e Schwiizer Musiker und Sänger i de Sparte R&B und Soul.
Prepper
Kommerzielli Vermarchtig
Sit em erschte Oktober 2012 het National Geographic e Serie Preppers - Bereit für den Weltungergang (Doomsday Preppers) usgstrahlt.
Seven (Sänger)
Läbe
De Sohn vomene Tenor und ere Pianistin isch scho als 15-Jährige Sänger i de Band Natural Acapella gsi, wo under anderem im Schwiizer Färnseh ufträtten isch. Sys ersten Album Dedicated To … isch 2002 erschine. Bi de Konzärt het er anderem als Vorgruppe vo Destiny’s Child im Zürcher Hallestadion döffen ufträtte. Sys zweiten Album Sevensoul isch 2004 erschine und isch i de Schwiizer Charts uf Platz 35 cho. S 2005er-Album Lovejam het Platz 9 vo de Schwiizer Charts erreicht. De Seven het chönne z Grossbritannie und bim Sundance Film Festival 2006 ufträtte. S Album Home, wo 2007 veröffentlicht worden isch, het i de Charts Rang 5 und e Goldigi Schallplatte erreicht. Im Februar 2009 isch sys Album Like a Rocket erschine.
Jungholz (Tirol)
Sproch und Dialekt
Dr Dialekt vo Junkholz ghert zum Schwäbisch.
Seven (Sänger)
Läbe
2011 het de Seven sys ersten Album z Deutschland usegäh mit em Titel Focused und di dezueghörigi Single Lisa. 2012 isch s Album The Art Is King erschine. 2016 het er a de dritte Staffle vo Sing meinen Song – Das Tauschkonzert teilgnuu. 2020 isch de Seven Gastgäber vo dr erste Staffle vo Sing meinen Song – Das Schweizer Tauschkonzert uf em Färnsehsänder TV24 gsi. Syt März 2021 isch er Gastgäber vo de zweite Staffle vo Sing meinen Song – Das Schweizer Tauschkonzert, wo wider uf TV24 usgstrahlt wird.
De Seven isch verhüratet mit synere Ehefrau Zahra und het zwei Söhn.
Isis
D Isis, au Aset, Ese usw, isch eini vo de wichdigschde Göttinne im alten Ägypte gsi. Au usserhalb vo Ägypte het si im römische Kaiserriich vili Ahänger gha und d Schdatue vo dr Isis lactans, dr süügende Isis, wo ihrem Sohn Horus d Bruscht git, het dr chrischdlig Mariekult beiiflusst. Dr Isistämpel, wo as letschte im sächste Johrhundert noch dr Ziitwändi gschlosse worden isch vo de chrischtlige Behörde, isch dä z Philae ganz im Süde vom Land gsi (südlich vo Assuan, Oberägypte).
D Familie
D Isis isch eini vo de Döchter vom Ärdgott Geb und dr Himmelsgöttin Nut. Mit ihrem Brueder Osiris het si es Chind, dr Horus, gha. Si het non ä Brueder, dr Seth und ä Schwöschder gha, d Nephthys. Dr Seth isch iifersüchtig uf dr Osiris gsi und het en umbrocht. D Isis het ihre Ma gsuecht, in schböötere Mythe het en dr Seth in Schdück verschnitte, het en mumifiziert und isch schwanger worde von em. Denn het si en begrabe und zsämme mit dr Nephthys am Grab wachgschdande und ihn betruurt.
Verwandti Gottheite
Im Neue Riich isch d Isis mit dr Hathor identifiziert worde und mit dr Hathor ihre Chuehörner mit dr Sunneschiibe derzwüsche abbildet worde. Sie isch au eini vo de Göttinne gsi, wo as Aug vom Re zellt hai.
D Schutzgöttin
D Isis het dr Horus elei und im Verschdeckte müesse ufzieh und ihn vor de vili Gfohre, wie Schlange und Skorpion, wo s im Nildelta ge het, müesse beschütze. Meh as jedi anderi ägyptischi Göttin isch si dorum mit dr Mueterrolle identifiziert worde, und isch, vor allem im römische Usland, hüfig zsämme mit em Horus as Mueter und Chind abbildet worde.
Isis-Tämpel i de Schwiz
Uf em Gebiet vo de hütige Schwiz häts au en Isis-Tämpel gee. Er isch z Aquae Helveticae (hüt Bade) oder z Wettige gstande, was de Fund vo de Isis-Inschrift i säbere Region belait.
Nahostkonflikt
Dr Komflikt im Nooche Oste isch e Komflikt um d Region Palestina, wo dört am Aafang vom 20. Joorhundert zwüsche Juude und Araber entstande isch. Er het zu säggs Chrieg zwüschen em Staat Israel, wo am 14. Mai 1948 gründet worde isch, und e baar vo sine Noochberstaate (israelisch-arabische Komflikt) gfüert und zun e Hufe bewaffnete Usenandersetzige zwüsche de Israelis und de Palestinenser. Dr internazionali Komflikt in dr Region goot au hüte no witer. Däil vo dr Usenandersetzig isch e Kampanie, Israel z delegitimiere, wo vo vile muslimische Staate und Organisazione und vo antisemitische Grubbe understützt wird.
Vorgschicht
Juude häi in gröössere oder chliinere Zaale au noch dr Zerstöörig vom Herodianische Tämpel dur d Römer im Joor 70 n. d. Z. und em Bar-Kochba-Ufstand im Joor 135 in Palestina gläbt, aber erst im spoote 19. Joorhundert, wo Palestina non e Däil vom Osmanische Riich gsi isch, häi si sich politisch afo organisiere. Im 20. Joorhundert häi si mit em Jüdische Nazionalroot und dr Hagana politischi und militärischi Instiduzioone ufbaut, wo d Inträsse vo de zionistische Juude häi chönne verdäidige.
S Mandat vom Völkerbund
Grossbritannie isch sich nit mit Frankriich über d Ufdeilig vo de Inträssesphäre im Noche Oste einig worde und het weder s Faisal-Weizmann-Abkomme anerekennt, no die eigene Verspräche für e sälbständigs Grossarabie, wo s während em Wältchrieg de Haschemite gee het. Das het arabische Widerstand zur Folg gha gegen e wiiteri jüdischi Besiidlig vo Palestina, wo jetzt as Deil von ere imperialistische britische Politik gseh worden isch, wo d Araber drvo dänggt hai, ass si gege d Inträsse vo dr grossarabische Nation grichtet siig.
E Resolution vom syrische Kongräss vom 2. Juli 1919 het sich gegen e jüdischs Gmeinwäse «im südlige Deil vo Syrie, Palestina gnennt» usgsproche. Arabischi Delegierti hai vor ere Kommission, wo vom US-Präsident Woodrow Wilson gschiggt worden isch, gegen e Judestaat protestiert.
Im April 1920 het dr Völkerbund Grossbritannie s Mandat zur Verwaltig vo Palestina übergee und drmit e Biidraag gmacht zur Erfüllig vo der Balfour-Declaration. Dr Premierminister David Lloyd George het e britische Jud, dr Sir Herbert Samuel, zum Hochkommissar z Palestina ernennt. Eso isch d Erbitterig vo vile Araber über d Brite und die jüdische Siidler z Palestina, wo si jetzt as Verbündeti gege sich aagluegt hai, no gwachse. Im gliiche Monet hai Araber z Jerusalem zum erste Mol Juden aagrife, jüdischi Gschäft blünderet und Jude dödet und verletzt. S britische Militär het nid iigriffe. Im Mai 1921 si bi neue arabische Usschritige 43 Jude z Jaffa ermordet worde; die jüdischi Siidlig Petach Tikwa, wo au agriffe worden isch, het sich mit Erfolg verdeidigt.
1923 isch Palestina ufdeilt worde. Em chliinere, westlige Deil het mä vo denn aa Palestina gsait, während us em grössere Deil Dransjordanie (zerst als Sultanat, denn as Königriich Jordanie) worden isch. Denn hai d Panarabiste afo gseh, ass ihri Chancen uf en eignigs Grosspalestina no chliiner worden isch.
Wil vili europäische Jude Angst vor de Faschischte ghaa häi, si immer mee von ene uf Palestina usgwanderet.
As Reakzioon druf het 1936 dr arabisch Ufstand gege die Jude, wo in Palestina gsi sind, agfange. Die britischi Peel-Kommission het druf d Umsetzig vo dr Balfourdeklaration abglehnt und im Juli 1937 e Deiligsplan vorgleit. Noch däm hät dr grösser Deil vo Palestina den Araber, dr chliineri Deil, wo die meiste jüdische Siidlige gsi si, de Jude zuedeilt wärde, Jerusalem und e Küstestreife hätte sölle britischs Mandatsgebiet bliibe. Dr Weizmann, wo d ZO sit 1935 gleitet het, het uf em 20. Zionistekongräss d Aanahm vo däm Plan befürwortet, für zum so vili verfolgti Jude wie möglig z rette. D Verdräter vo de Araber hai dr Plan aber abglehnt und verlangt, ass ganz Palestina e arabische Staat wurd.
Denn isch dr arabisch Ufstand wider usbroche. D Abwehrkämpf vo de Brite hai dr Mufti al-Husseini zwunge, us Palestina z flüchte. D Hagana het mit Hilf vom prozionistische Brit Orde Wingate e schlagchreftigi, aber rein defensiv usgrichteti Eiheit zum Schutz vo de jüdische Siidlige ufbaut, d Plugot Laila (Special Night Squads). Ihri Devise isch Hawlaga (Sälbstbeherrschig) gsi.
D ZO, dr Völkerbund und dr Winston Churchill als Oppositionsfüehrer im britische Unterhuus hai das Wiissbuech abglehnt, wil s Verdragsbruch siig mit em britische Mandat. Doch won er Premierminister worden isch, het dr Churchill dr Beschluss vom Chamberlain bis noch em Ändi vom Chrieg biibhalte.
1937 isch z Paris dr Mossad gründet worde, zum die illegali Uswanderig (Alija Bet) vo europäische Jude z koordiniere: meistens mit Boot über d Donau uf Rumänie und witer über e Bosporus uf Palestina. E Huffe vo dene Boot, wo völlig überlade gsi si, si underwägs gsunke oder si vo de Brite ufbrocht worde, bevor si in d Nöchi vo dr Küste vo Palestina choo si, ihri Passagier si in Sammellager interniert und spöter uf d Insle Mauritius verbannt worde. Dr ZO isch nit emol erlaubt worde, jüdischi Chinder legal uf Palestina z schicke.
In sällere Zit hai jüdischi Untergrundorganisatione agfange, Aaschläg gege d Brite uszfüehre: vo 1937 aa dr Irgun (Etzel) agfüehrt vom Jabotinsky, und wo dä sich 1940 gspalte het no dr Lechi aagfüehrt vom Avraham Stern. 1941 isch z Palestina d Palmach as «Elite-Eiheit» vo dr Hagana gründet worde, während dr Al-Husseini z Berlin mit em Hitler zsämmedrofen isch und im Erwin Rommel si Afrikakorps scho z Italiänisch-Libye gsi isch. Im Rommel si Vorstoss het in dr Zweite Schlacht vo el-Alamein chönne gstoppt wärde, wiit ewäg vo dr nöchste jüdische Siidlig in Palestina.
Dr Palestinachrieg 1948/49
Wo denn d UNO am 30. Novämber 1947 beschlosse het, Palestina in e jüdische und en arabische Staat ufzdäile, isch dä Beschluss vo de Juude begrüesst worde, d Araber häi en aber abgleent. D Terroraaschleeg, wo arabischi und jüdischi Extremiste in deene Joor begange häi, si noch dr israelische Unabhängigkäitserkläärig am 15. Mai 1948 vom Palestinachrieg, wo in Israel „Unabhängigkäitschrieg“ häisst, abglööst worde. Fümf arabischi Staate – Egüpte, dr Irak, Libanon, Dransjordanie und Sürie si ooni e Chrieg z erklääre gege Israel vorgange. Si häi am Aafang gwüssi Erfolg ghaa, si denn aber vo de israelische Chreft zrugggschlage worde und Israel het im Geegeaagriff e Däil vo de Gebiet erooberet, wo noch em Däiligsblaan zum arabische Staat hätte sötte ghööre. Zwüschen em Februar und em Juli 1949 het Israel mit de arabische Chriegsdäilnäämer vier separati Waffestillstandsabkomme underschriibe.
D Folge
Äins vo de Resultaat vom Chrieg si groossi Bevölkerigsverschiebige im Nooche Oste gsi. Mee as 700'000 Palestinenser si us em Staatsgebiet vo Israel gflüchdet oder verdriibe worde, wäärend in de erste Joor vom Staat Israel mee as e Vierdel Million jüdischi Flüchtling und Verdriibeni us arabische Länder uf Israel cho si. Wäärend Israel sich um die jüüdische Flüchtling kümmeret het, au wo iiri Zaal bis in d 1970er um drei Vierdel Millioone gwaggse isch, und brobiert het, sä in d Gsellschaft z integriere, häi die arabische Staate, wo palestinensischi Flüchtling ufgnoo häi, die in Flüchtlingslaager gsteckt und jeedi möögligi Integrazioon underbunde. Eso isch s palestinensische Flüchtlingsbrobleem entstande und as politische Sprängstoff vo de korrupte arabische Reschiim für iiri äigene Zwäck misbrucht worde.
In Israel si in dr Zit noch em Chrieg die mäiste Dörfer, wo d Araber verloo häi, zerstöört worde und e groosse Däil vom Bsitz vo de Abwääsende isch ooni Kompensazioon entäignet worde. Us Angst vor de Palestinenser, wo in Israel bliibe si und vo vile Juude as fümfti Kolonne aagluegt worde si, het für d Araber in Israel bis 1966 s Chriegsrächt gulte, wo iiri Freihäite iigschränkt het. Dorum bezäichne d Palestinenser d Gründig vo Israel und dr Chrieg, wo vo de Juude as Befreijigschrieg gfiirt wird, as al-Nakba (d Katastroofe).
D Suezkrise 1956
1956 het s immer mee Aagriff vo arabische Fedajin vo egüptischem Territorium und vom egüptisch bsetzte Gasa-Sträife us gee. Dr egüptisch Bresidänt Gamal Abdel Nasser het dr Sueskanal verstaatligt und dr Golf vo Akaba blockiert, so dass israelischi Schiff nüm häi duurechönne.
Am 29. Oktober 1956 het Israel as Reakzioon im Iiverständnis mit Frankriich und Groossbritanie dr Gaaasträife und d Sinai-Halbinsle aagriffe. Am 31. Oktober häi sich d Franzoose und d Ängländer iigmischt und zämme mit de Israelis dr Kanal bsetzt. Im Novämber 1956 het d UNO duuregsetzt, ass sich alli Drubbe wurde zruggzie und het e Friidensdrubbe, d United Nations Emergency Force (UNEF), im Sinai stazioniert. Im Nasser het die militäärischi Niiderlaag politisch nid gschaadet und dr Panarabismus in dr arabische Wält isch gsterkt worde.
Dr Säggsdaagchrieg 1967 und sini Folge
1967 häi meereri arabischi Staate under dr Füerig vom egüptische Bresidänt Gamal Abdel Nasser en Aagriff uf Israel vorberäitet. Si häi Druppe im Sinai und uf de Golanhööchene stazioniert, d Strooss vo Tiran für israelischi Schiff blockiert und d UN-Drubbe häigschiggt.
Israel het druf im ene prewentive Chrieg in säggs Dääg die arabische Armeä vernichtend gschlaage, d Sinai-Halbinsle, dr Gazasträife, s Westjordanland und die sürische Golanhööchene bsetzt.
D Resoluzioon 242 vom UN-Sicherhäitsroot het s für unzuelässig erkläärt, ass Territorie dur Chrieg chönne erworbe wärde und het Israel ufgforderet, sich us de bsetzt Gebiet zruggzzie. Wil aber d Resoluzioon 242 uf Änglisch nume vo „bsetzte Gebiet“ und nit vo „de bsetzte Gebiet“ reedet, säit Israel, ass d Resoluzioon erfüllt sig, sit es d Sinai-Halbinsle an Egüpte zrugggee het. D Araber hingege verlange, ass sich Israel us alle Gebiet wurd zuruggzie, wo s 1967 bsetzt het.
Ass d Resoluzioon 242 au säit, ass jede Staat s Rächt häig, politisch unabhängig z sii und in sichere und anerkennte Gränze z lääbe, het Israel as Berächdigung ufgfasst, Däil vo de bsetzte Gebiet, wo strategisch wichdig si, z besiidle und drbii e Viertel Million Palestinenser us iire Woongebiet verdriibe. Die israelischi Interpretazioon vo dr Resoluzioon wird vo de mäiste Staate und internazionale Organisazioone abgleent.
In Israel het d Erooberig vom Westjordanland und vor allem vo Jerusalem in wite jüdische Kräis e nazionali Öiforii usglööst, was sich denn politisch im Sterkerwärde vo dr Ideologii vom e Groossisrael güsseret het. Die isch bis denn nume vo dr Herut-Bardei understützt worde und het jetz au die nazional-religiöösi Beweegig in iire Bann zooge.
Orthodoxie
Orthodoxie ( ὀρθός orthós ‚richdig‘, ‚in ere grade Linie‘ und δόξα dóxa ‚Mäinig‘, ‚Glaube‘, also „Rächtglöibigkäit“) bezichnet allgemäin en Interpretazioon von ere Leer, wo sich — noch dr Aasicht vo dene, wo die Interpretazioon understütze — stark an die ursprüngligi und dorum richdigi Interpretazioon haltet. D Aahänger von ere Orthodoxii glaube, ass si uf d Leer müesse ufbasse, für dass si nid wie s grad chunnt oder äim beliebt veränderet wurd. D Kritiker hingeege sääge, ass en orthodoxi Interpretazioon nid wurd zueloo, ass sich d Leer chönn witerentwiggle und sich chönn aabasse, wenn sich die religiööse, politische und kulturelle Verheltniss verändere.
Verschidnigi Orthodoxie
Orthodoxie git s in vile Religioone. Im Christedum zum Bischbil het s aagfange mit em 1. Konzil vo Nicaea im Joor 325, wo sich die katholischi Chille uf d Trinitäät festgläit het und sich eso vo de Arianer abgränzt het. Aber dr Begriff het erst in dr Zit noch dr Reformazioon afo bedüte, ass mä uf bestimmti dradizionelle Leermäinige, Ideologie oder Handligswiise wurd bestoo, im Geegesatz zu Ernöierigsbeweegige (Heterodoxii).
Nahostkonflikt
D Terroraaschleeg vo dr PLO noch 1967
Noch em Säggsdaagchrieg het d Fatah e Serii vo Aaschleeg gegen Israel gmacht. Israel het druf 1968 s Laager vo dr Fatah im jordanische Karame zerstöört. Die palestinänsische Paramilitäär z Jordanie si immer mee e Brobleem für e Köönig Hussein vo Jordanie und si Herschaft worde, bis er sä schliesslig 1970 us em Land verdriibe het und si nöiji Baase im Libanon und in Sürie ufbaut häi.
Orthodoxie
Verschidnigi Orthodoxie
Au im Juudedum git s en Orthodoxii, wo men ere vilmol normativs Juudedum säit. Drzue ghööre s modärn- oder nöiorthodoxe und s ultraorthodoxe Juudedum. Vilerorts gränze sich die orthodoxe Juude sträng vo de Konserwative und vo de Liberale ab und akzeptiere iiri religiööse Entschäidige nid.
Nahostkonflikt
Dr Jom-Kippur-Chrieg 1973
Im Jom-Kippur-Chrieg (oder Oktoberchrieg) 1973 häi Egüpte und Sürie Israel am Jom Kippur, em höggste jüüdische Firdig, überraschend aagriffe. D Egüpter häi Däil vo Sinai zruggerooberet und d Sürer si im Golan bis zur Gränze vo 1967 vorgstoosse. Israel het sich zerst uf d Sürer konzentriert und die zrugggschlaage und denn an dr Sinaifront e Geegeaagriff gmacht. Am 16. Oktober isch die egüptischi Armee im Sinai iikesslet gsi und d Israelis si uf dr afrikanische Site vom Sueskanal gstande, nume 220 km vor Kairo. D USA het denn Druck gmacht und es isch zum ene Waffestillstand choo, bevor die egüptischi Armee het müesse kapituliere.
Dr Jom-Kippur-Chrieg, wo schliesslig zun ere militäärischi Katastroofe für d Araber worde isch, wird vo de arabische Staate as Däilerfolg aagluegt, wil dr Müthos, ass die israelischi Armee umbesigbar sig, Schaade gno häig. Anderi dänke eender, ass es für Egüpte nume dank em politische Iigriff vo de Groossmächt nid as Niiderlaag gändet het. Gliichzitig mit em Chrieg häi die arabische Öölförderstaate en Ööl-Embargo gege israelfründligi Staate verhängt. Die Öölkriise het de Industriinazione zäigt, wie abhängig si vom Ärdööl si.
Orthodoxie
Verschidnigi Orthodoxie
Im Islam wird dr Begriff Orthodoxii vor allem für Muslim vo dr sunnitische Richdig verwändet, wo die mäiste Muslim drzueghööre. Si stützt sich uf vier Rächtsschuele (Madhhab) vo de Hanafite, d Hanbalite, d Malikite und d Schafiite. Si gränze sich vo Minderhäitsrichdige wie de Alewite, dr Ahmadiyya und de Schiite ab.
Nahostkonflikt
S Camp-David-Friidensabkomme 1978
1978 häi dr israelisch Brömieeminister Menachem Begin und dr egüptisch Bresidänt Anwar as-Sadat im amerikanische Camp David e Friidensabkomme underschriibe, wo vom amerikanische Bresidänt Jimmy Carter usghandlet worde isch. Für daas häi dr Begin und dr Sadat denn dr Friidensnobelbriis überchoo. Bäidi Site häi versproche, uf Gwalt z verzichte, Israel het sich us dr Sinai-Halbinsle zruggzooge und alli jüüdische Siidlige im Sinai abbroche. Egüpte het dr Staat Israel diplomatisch anerkennt und israelischi Schiff häi dur e Sueskanal döfe duurefaare.
Orthodoxie
Verschidnigi Orthodoxie
Orthodoxie häi e Näigig drzue, die wo nid dr «richdig» Glaube häi, z verfolge. Bsundrigs schlimm wird s im Allgemäine für die, wo äigentlig zur Gmäinschaft ghööre, aber an «Falschs» glaube, und dorum as «Abdrünnigi» vilmol bis zum Dood verfolgt wärde. Au in Psöidoreligioone wie em Marxismus het d Orthodoxii immer wider under de «Abwiichler» Opfer gforderet.
Nahostkonflikt
S Camp-David-Friidensabkomme 1978
Dr Sadat isch zwäiehalb Joor spööter vo Islamiste wäärend ere Milidäärparaade am 6. Oktober 1981 verschosse worde.
Äi Folg vom Friide mit Egüpte isch d Gründig vo Peace Now, ere basisdemokratische Beweegig, wo dr Friidensbrozäss understützt. En anderi Folg isch gsi, ass die israelische Politiker häi afo dängge, si chönni Gebietsveränderige zu Gunste vo iirem Land mache, sigs us strategische Überleegige oder us dradizionell-gsellschaftlige. Israel het mit em Jerusalemgsetz vo 1980 Ostjerusalem annektiert und 1981 d Golanhööchene, wenn au nid de jure denn wenigstens de facto. Die mäiste Staate anerkenne die Annexioone nid.
Verhandlige mit Sürie si zu nüt cho, aber die sürisch Gränze isch ruejig bliibe. Us em Libanon hingeege häi d Palestinenser immer wider Aaschleeg gege Israel gmacht. Israel het 1978 as Reakzioon uf en Terroristeaagriff an dr Küstestrooss d Operazioon Litani im süüdlige Libanon gmacht und sich denn wider zruggzooge. Am 7. Juni 1982 het es sich under em Naame „Operazioon Friide für Galiläa“ (Libanon-Fäldzuug) milidäärisch im libanesische Bürgerchrieg (1975–1990) afo iimische und d Hauptstadt Beirut bsetzt. Die christlige Milize, wo mit Israel verbündet gsi si, häi in zwäi Flüchtlingslaager uf äigeni Hand e Pogrom aagfange, wo die israelische Drubbe nid verhinderet häi. Dr israelisch Verdäidigungsminister Ariel Scharon het schliesslig wäge däm Massaker müesse zruggdräte. D PLO, wo iire Staat im Staat im Süüde vom Libanon verloore het, het sich uf Tunesie zruggzooge.
1985 het Israel e Sträife im Süde vo Libanon bsetzt und het sich erst am 25. Mai 2000 zruggzooge. Wenn am Aafang vo dr Bsetzig vili Libanese no positiv uf d Rolle vo Israel gluegt häi, het sich das im Lauf vo de Joor gänderet und die militant anti-israelischi schiitischi Miliz Hisbolla het immer mee Zuelauf überchoo.
Die ersti Intifada 1987-1991
1987 häi sich d Palestinenser in de israelisch bsetzte Gebiet erhoobe. Im so genannte „Chrieg vo de Stäi“, wo bis 1991 duurt het, het s immer wider Zämmestööss zwüsche dr israelische Armee und ufständische Palestinenser gee. Israel het in dere ganze Zit käi richdigi Antwort gfunde, wie mä d Palestinenser, wo de Soldate Stäi aagheit häi, chönnt behandle, ooni ass d Reakzioon z hert wurd usfalle aber immer no wirksam wurd si.
Die irakische Aagriff uf Israel wääred em zwäite Golfchrieg
Wo im Golfchrieg vo 1990 dr irakisch Diktator Saddam Hussein s Noochberland Kuwait bsetzt het, het er denn au Saudi-Arabie und Israel mit Rageete aagriffe. Die irakische Drubbe si aber bald von ere Koalizioon under dr Füerig vo de USA us Kuwait verdriibe worde. D Kuwaiter häi denn 1991 noch em Chrieg braktisch alli Palestinenser us em Land verdriibe, wil dr PLO-Schef Jassir Arafat dr Saddam Hussein understützt gha het.
Dr Friidensbrozäss in de 1990er Joor
Es het immer wider Iniziative gee, dr Friidensbrozäss voraazbringe. 1991 isch dr reakzionäär israelisch Ministerbresidänt Itzchak Schamir an d Madrider Konferänz gange und isch mit de Palestinenser am gliiche Disch gsässe, was wenigstens für iin e groosse Schritt gsi isch. Denn isch 1993 s Oslo-Abkomme (Oslo I) abgschlosse worde, won en Abzuug vo dr israelische Armee us em Westjordanland und em Gasasträife vorgsee het und e palestinensischi Sälbstverwaltig in dene Gebiet. Denn hätte no mee Verhandlige sötte choo zum dr Status vo de palestinensische Gebiet festzleege. Zum Vorwärtschoo het mä broblematischi Pünkt wie d Jerusalemfroog oder s Flüchtlingsbrobleem usklammeret. Noch em Gasa-Jericho-Abkomme und em Interimsabkomme Oslo II isch dr Oslo-Friidensbrozäss aber stecke bliibe. In Camp David in de USA het dr israelisch Brömieeminister Barak im Juli 2000 em Schef vo dr PLO Arafat abote, nüün Zääntel vom Westjordanland de Palestinenser z überloo, dr ganz Gasasträife und Ostjerusalem as Hauptstadt vom ene nöije palestinensische Staat und für s Land, wo entäignet worde isch, hätt s sölle Entschädigunge gee. Dr Arafat het aber mee welle und het verlangt, ass alli Flüchtling uf s Land chönne zruggchoo, wo ne vor 1967 ghöört het. Israel het das abgleent.
Am 26. Juli 1994 häi dr Köönig Hussein vo Jordanie, dr israelisch Ministerbresidänt Jitzchak Rabin und dr amerikanisch Bresidänt Bill Clinton z Washington dr israelisch-jordanisch Friidensverdraag abgschlosse.
Die zwäiti Intifada 2000-2005
D Gwalt in de Gebiet vo dr Autonomiibehörde isch wider waggse. Wo dr Ariel Scharon im Septämber 2000 e Bsuech uf em Tämpelbärg gmacht het, het dr zwäit palestinensisch Ufstand aagfange, d al-Aqsa-Intifada. Im Geegesatz zur erste Intifada isch die zwäiti vo Aafang aa e bewaffnete Ufstand gsi mit vile Sälbstmordattentat uf israelischi Ziviliste. As Reakzioon het die israelischi Armee Vergältigsschleeg usgfüert und drbii groossi Däil vo dr Infrastruktur in de palestinensische Gebiet zerstöört.
Wäärend dere Intifada het s 20'406 Aaschleeg gege Israelis gee, von ene si 138 Sälbstmordaaschleeg gsi, 13'730 Schiessüberfäll und 460 Aagriff mit Qassam-Rageete. D Zitig Jedi’ot Acharonot het gschriibe, ass 1036 Israelis umchoo sige, 715 von ene Ziviliste, und 7054 si verletzt worde. Bi de Palestinenser het s 3592 (palestinensischi Kwelle sääge 3336) Dooti gee, 985 von ene Ziviliste. Israel het 959 vo de Palestinänser, wo umchoo si, as Terroriste bezäichnet, 208 si ziilt döödet worde; mee as 600 si Mitgliider vo de Sicherhäitsdienst vo dr Autonomiibehörde gsi.
Noch drei Joor Aaschleeg het d Regierig vom Ariel Scharon in Speraalaage um dr Gasasträife und um s Westjordanland die äinzigi Mööglikäit gsee, d Sälbstmordattentaat z stoppe und het 2003 aagfange, d Gränze zwüsche Israel und de israelische Siidligszoone uf dr äinte Site und em palestinensisch bewoonte Westjordanland und Gasasträife uf dr andere Site mit Heeg und Muure abzsichere. Dr Verlauf vo de Speeraalaage isch an meerere Stelle umstritte. D Aaschleeg si druf noch israelische Kwelle stark zrugggange.
Am 8. Februar 2005 häi dr palestinensisch Füerer Mahmud Abbas und dr Ariel Scharon in Scharm-el-Scheich e Waffestillstand abgschlosse.
Im August 2005 het Israel alli 21 jüüdische Siidlige im Gasasträife (Gusch Katif) und vier witeri im Westjordanland gruumt und öbbe 8000 jüüdischi Siidler umgsiidlet. Sust si aber d Siidlige im Westjordanland witer usbaut worde. Im Januar 2006 het d Hamas d Waale in de Palestinensische Autonomiigebiet gwunne. Dr israelisch Ministerbresidänt Ehud Olmert het in sim Konwergänz-Blaan de Palestinänser churz druf en äigene Staat aabote, si hätte allerdings uf gwüssi Gebiet müesse verzichte, es isch aber nüt drus worde. Extremistischi Palestinänser häi vom Gasasträife us Israel mit Kassam-Rageete afo beschiesse israelisches Gebiet ab, und d Ufforderig vom Abbas, dr Waffestillstand iizhalte, het nüt gnützt. Am 25. Juni 2006 isch die israelischi Armee as Reakzioon uf d Entfüerig vom Soldat Gilad Schalit in dr Gasasträife iimarschiert und het s zentrale Kraftwärk und anderi Iirichdige zerstöört. Mee as 280 Palestinänser, vili von ene Ziviliste si drbii umchoo.
Dr zwäit Libanonchrieg 2006
Au noch em Abzuug im Joor 2000 vo dr israelische Armee us Südlibanon, het d Hisbollah Israel witer aaggriffe. Ändi Mai 2006 het die israelischi Luftwaffe zwäi Stützpünkt vo militante Palestinänser im Libanon aagriffe. Am 12. Juli 2006 het d Hisbolla zwäi israelischi Soldate entfüert. Am Daag druf häi israelischi Kampfflugzüüg dr internazional Flughaafe z Beirut, Infrastruktuuraalaage aber au Woonört, wo as Hisbolla-Hoochburge bezäichnet worde si, bombardiert. D Hisbolla het drfür Israel mit Rageete beschosse. Nochdäm 43 israelischi Ziviliste und mee as duusig libanesischi umchoo si, het dr UN-Wältsicherhäitsroot am 12. August 2006 d Resolution 1701 beschlosse. Dr Waffestillstand isch am Boode witgehend iighalte worde, in dr Luft häi israelischi Fluugzüüg aber witer Erkundigsflüüg undernoo. Noch dr Resoluzioon hätte d Hisbollah und anderi bewaffneti Grubbe vo UN-Sicherhäitsdrubbe müesse entwaffnet wärde, was aber nie bassiert isch.
D Usenandersetzig zwüsche Israel und dr Hamas im Gasasträife
D Hamas het noch eme palestinensische Bürgerchrieg d Kontrolle über e Gasasträife übernoo, und sit denn si die Palestinensische Autonomiigebiet de facto in zwäi däilt, und Israel het e Blockade über e Gasasträife verhängt. D Hamas, wo s Existänzrächt vo Israel kategorisch ableent, schafft sit denn am Ufbau vom ene fundamental-islamistische Gottesstaat. Wil d Hamas sit 2007 in ere Äihäisregierig mit dr Fatah sitzt, het Israel au d Verhandlige mit de Palestinänser nid witergfüert. Israelischs Gebiet isch immer wider us em Gasasträife mit Rageete beschosse worde. Am 27. Dezämber 2008 het denn die israelischi Armee im Gaaasträife d Operazioon Gossnigs Blei aagfange, wo am 18. Januar 2009 z Änd gange isch.
D Operazion isch vor allem gege Waffelaager, Schmuggeldunnel und Usbildigslaager grichdet gsi, aber bim Kampf in ere urbane Umgääbig mit ere groosse zivile Bevölkerig si au hunderti vo Ziviliste under de Opfer gsi.
Es het aber immer wider Rageeteaagriff vo Gasa us uf Israel gee, und am 14. Novämber 2012 het die israelischi Armee as Reakzioon druf mit dr Operazioon Wulkesüüle aagfange, zum d Hamas und andere extremistischi Grubbe milidäärisch z schweche. Zwäi Joor druf, im Juni 2014, häi Mitgliider vo dr Hamas im Westjordanland drei israelischi Buebe entfüert und ermordet und die israelischi Armee het denn palestinensischi Militanti im Westjordanland festgnoo. D Palestinenser häi druf vo Gasa us hunderti vo Rageete uf Israel gschosse. En arabische Bueb isch vo extremistische Juude umbrocht worde, won e baar Daag druf vo dr israelische Bolizei verhafdet worde si. Am 8. Juli 2014 het Israel mit dr Operazioon Protective Edge aagfange, zerst us dr Luft und denn mit Landdrubbe, zum Rageetelaager und Aagriffdunnell z zerstööre. Am 26. August isch s zum e Waffestillstand choo. Me as 1800 Palestinenser si umchoo. Wil d Hamas iiri Waffelaager und Dunell überall in dr Stadt versteckt het, si vili vo de Opfer Fraue und Chinder gsi, au wenn die israelischi Armee d Zivilbevölkerig immer wider vor blaante Aagriff gwarnt het. E Hufe Geböid si drbii zerstöört worde. Uf dr israelische Site si dank em Rageeteabweersüsteem Kupple us Iise (uf Hebräisch כיפת הברזל) nume säggs Ziviliste umchoo und 66 Soldate si gfalle. Wääred em Chrieg het s in vile öiropäische Stedt antiisraelischi Demontrazioone gee, wo immer wider emol zu antisemitische Pogrom gwaggse si.
Belfort
Gschìcht
Belfort ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1226.
S Gebiet um Belfort hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Belfort ìsch. Belfort ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Belfort ghert zem Franc-Comtois.
Grafschaft Neuenburg
D Groofschaft Nöijeburg isch e historischs Territorium, wo vom 12. Joorhundert im Gebiet vom hütige Kanton Nöijeburg aa existiert het, bis si in dr republikanische Revoluzioon vo 1848 zum e Schwizer Kanton umgwandlet worde isch.
Gschicht
Vo 1033 aa isch s nöijeburgische Gebiet no di noo mit em Königriich Burgund zum Häilige Römische Riich choo. Dr Machtberiich vo dene vo Nöijeburg, wo noch dr Überliiferig vo de Groofe vo Fenis abstamme, isch denn vor allem zwüsche Nöijeburg und em Bielersee glääge. 1219 isch die gmäinsami Herschaft zwüschen em Ulrich III. und sim Nöwöö Berchtold ufdäilt worde. Dr Berchtold het d Gebiet um Nöijeburg und in dr Zihlebeni überchoo, wo d Lüt Franzöösisch gschwätzt häi, dr Ulrich dr Räst. Im spoote 13. Joorhundert si s Val-de-Travers und s Dorf Boudevilliers as Leeche zur Groofschaft choo, im 16. Joorhundert d Leecheherschaft Colombier (1564) und 1592 d Herschaft Valangin, so dass d'Orléans-Longueville über e Gebiet gherscht häi, wo mit däm vom hütige Kanton Nöijeburg fast idäntisch gsi isch. D Groofe häi d Obrikäit gsterkt, d Verwaltig reformiert und sich dr Äidgenosseschaft aagnööcheret, aber si häi s nid fertigbrocht, ass Nöijeburg e Kanton het chönne wärde. Wo d Marie de Nemours am 15. Juni 1707 gstorbe isch, het s Nöijeburger Gricht vo de Drei Ständ iire Noochfolger chönne bestimme. D Richder us Nöijeburg, wo 1530 reformiert worde isch, häi nid vergässe, wie s Edikt vo Nantes 1685 ufghoobe worde isch und bi iine häi die katholische franzöösische Erbe kä Schanse gha. Si häi am 3. Novämber 1707 dr brotestantisch Friedrich I., Köönig vo Proisse, zum Fürst vo Nöieburg bestimmt.
Dr Louis XIV. het sich das nit welle lo biete, aber d Äidgenosseschaft het as Rreakzion uf sini Droige afo ufrüste. 1713 häi d Grossmächt im Verdraag vo Utrecht d Abdrätig vo Nöijeburg an die vo Hoochezoller anerkennt. Vo denn aa häi die pröissische König mit dr Usnaam vo dr Zit zwüsche 1806 bis 1814, wo si d Groofschaft im Napoleon I. überloo häi, in Nöojeburg gherscht, häi sich aber kuum drum kümmeret. Vom Wiener Kongräss häi d Nöijeburger ghofft, ass si Däil vo dr Äidgenosseschaft wurde, si aber entdüscht worde: Im ene Kompromiss si d Hoochezoller wider d Herscher im Fürstedum worde aber Nöijeburg isch au as e suweräne Kanton anerkennt worde. Noch dr Julirevoluzioon vo 1830 z Bariis häi sich die demokratische Chreft im Fürstedum afo ufleene. Iiri Rebellion under em Alphonse Bourquin isch 1831 zämmegschlaage worde und d Aafüerer si hert bestrooft worde. D Obrikäit isch dr Schwiz gegenüber immer misdrauischer worde, wil im Zug vo dr Regenerazioon immer mee Kantöön liberal worde si und sich Nöijeburg dr Äidgenosseschaft immer mee aabasst het. 1832 isch Nöijeburg em Sarnerbund vo de konserwative Kantöön biidräte und zur Zit vom Sonderbund het sich Nöieburg as äinzige reformierte Ort näbem Kanton Basel-Stadt für nöitral erklärt. In dr umbluetige Revoluzion vo 1848 häi d Republikaner s Ancien Régime gstürzt und under em Alexis-Marie Piaget e nöji republikanischi Verfassig verfasst, wo mit 5'813 gege 4'395 Stimme aagno worde isch. Pröisse het die nöije Zueständ aber erst noch em Nöijeburgerhandel am 26. Mai 1857 im Verdraag vo Bariis anerkennt.
Arbeiterklasse
S Wort „Arbäiterklass“ wird hüte in erster Linie im Marxismus brucht, vilmol as Sünonüüm vo „Proletariat“. Dr Begriff goot uf die industrielli Revoluzioon zrugg, aber hüte isch si Definizioon umstritte.
Definizioone
Mä het mit dr Arbäiterklass mäistens d Arbäiter gmäint, wo vor allem körperlig gege Loon für öbber anders gschafft häi. Es git aber Marxiste und Marxismusforscher wo dr Begriff witer fasse. Lut em amerikanische Sozialist Hal Draper bildet s industrielle Proletariat dr Kärn vo dr Arbäiterklass, drzue chunnt s nit-industrielle Proletariat, also d Loonbarbäiter im Beriich vo de Dientsläistige und dr Landwirtschaft. Noch em Draper ghööre Loonarbäiter in de Beriich, wo kä Meerwärt im marxistische Sinn erzügt wird, wie zum Bischbil im staatlige Dienst nid zum Proletariat. Aber Familiemitgliider vo Buure, wo ushälfe aber kä Loon bechömme ghööre drzue, wie au chliini sälbständigi Handwärker, Buure, Laadebsitzer und ähnligi wo s dradizionelle Chliibürgerdum usmache.
D Zaal vo de Fabrikarbäiter, wo dradizionell e groosse Däil vo dr Arbäiterklass usgmacht het und wo sich organisiert häi, zum iiri Inträsse duurezsetze, isch in westlige Staate noch em Zwäite Wältchrieg immer mee gsunke. Dr Begriff Arbäiterklass isch dorum us dr Moode cho. Wenn er no brucht wird, zelt mä hützudags mäistens alli die zur Arbäiterklass, wo nüt anders zum verchaufe häi as iiri Arbetschraft und iir Chönne. Si umfasst also usser de Arbäiter au die Aagstellte und Beamte, schliesst aber die us, wo s Iikomme von ene e Brodukt vo iirem Bsitz, em Kapital, isch.