cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chavannes-de-Bogis
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1048 Yywohner 72 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,1 % Dytsch, 1,9 % Italienisch un 19 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Yeol Eum Son
D’ Yeol Eum Son (손열음, Son Yeol-eum; * 2. Mai 1986 z’ Wonju, Südkoreà) ìsch a südkoreànischa Piànìschta.
ìhra Laawa un Kàrriar
Mìt’m Klàviarschpìel hàt d’ Yeol Eum Son ìm Àlter vu dräiainhàlb Joohra-n-ààgfànga. Wu sa zwälf Joohra àlt gsìì-n-ìsch, hàt sa mìt’m Klàviarschtudium biim Piànischt Kim Dae-jin ààgfànga. Àb 16 Joohra hàt sa àn dr Koreànischa Nàzionààla Üniwärsiteet fìr Kunscht gschtudiart. Schpeeter ìsch sa ìn dr Klàviarklàssa vum Arie Vardi àn dr Müüsikhoochschüal z’ Hannover gsìì. Sitterhar labt sa ìn dara Schtàdt.
Ànna 2004 hàt d’ Son zamma mìt’m Filhàrmoniiokräschter vu New York unter’m Lorin Maazel a Tournee ìm Asia gmàcht. Ìm Jüüli 2009 hàt sa àls Solìschta mìt dr Tschechischa Filhàrmonii unter’m Juraj Valčuha un em Vilde Frang gschpìelt. Ànna 2011 hàt d’ Son dr 2. Priis biim XIV. Internàzionààla Tschaikowski-Wättbwarb bikumma. Drzüa hàt sa dr 1. Priis fìr d’ bäschta-n-Ufffiahrung vu dr Ufftrààgskùmposizioon vum Rodion Schtschedrin so wia dr 1. Priis fìr d’ bäschta Kàmmermüüsikinterpretàzioon bikumma.
Ànna 2018 ìsch d’ Yeol Eum Son àls kìnschtlerischa Laitera vum Faschtschpìeler „Müüsik z’ PyeongChang“ ìm Südkoreà ärnännt worra.
Sitter Mai 2010 schribbt sa a monetliga Kolumna fìr d’ koreànischa Zittung JoongAng Sunday.
Bistum Lugano
S Bischtum Lugano (lat.: Dioecesis Luganensis) isch e Diözese vo de römisch-katholische Chile i de Schwiz.
Es umfasst de Kanton Tessin. De Sitz vom Bischof isch Lugano und d Bischofschile isch d Kathedrale San Lorenzo. De Schutzpatron vo de Diözese isch de Heiligi Karl Borromäus zäme mit de Heilige Abundius und Ambrosius. I öppe 50 Gmeinde vom Bischtum wird d Mäss gmäss em Ambrosianische Ritus gfyret.
Gschicht
S Gebiet vom hütige Kanton Tessin isch syt em Ändi vom 9. Joorhunder zum Teil em Ärzbischtum Mailand und zum Teil em Bischtum Como understellt gsi. I de Mailänder Gebiet het dur de Ambrosianischi Ritus en anderi Liturgie und en andere Fäschtkaländer ggulte.
Under dr Administration vom Vincenzo Molo, em Ärzprieschter vo Bellinzona, isch dur d Bulle Ad universam vom Papst Leo XIII. am 7. Septämber 1888 d Diözese Lugano gründet worde. Sie isch formal wyterhii als Apostolischi Administratur em Bischtum Basel understellt blybe. D Bulle Ad universam het au de Begriff Diözese gnau vermiede, wil s damals es Verbot vo de Gründig vo nüüe Bischtümer in de Bundesverfassig gäh het.
Am 8. März 1971 isch die Apostolischi Administratur vom Kanton Tessin offiziell vom Bischtum Basel losglöst worde, und Rom het em Administrator Giuseppe Martinoli de Titel vomene Bischof vo Lugano überträit. De nüüi Status vo de Diözese isch am 25. April 1971 dur en fyrlichi Mäss in de Kathedrale vo Lugano besiglet worde.
Fargo
Fargo isch e Schtadt im US-Bundesschtaat Nord Dakota. Mit öppe 105'549 Iiwohner (im 2004 sinds öpe 91'000 gsi) isch es di gröschti Schtadt im Schtaat. Z Fargo isch de Sitz vo de Verwaltig vom Cass County, zu dem d Schtadt ghört. De Name het si vom William Fargo.
Geographii
Fargo ligt ganz im Oschte vo Nord Dakota an de Gränze zu Minnesota. D Oschtgränze vo de Schtadt und vom Schtaat bildet de Red River of the North. De Bann vo de Schtadt umfasst e Flächi vo 98,3 km². Uf de andere Siite vom Fluss ligt d Schtadt Moorhead, wo zämme mit Fargo ei Siidligsflächi mit meh wi 140'000 Iiwohner bildet. Bismarck, d Hauptstadt vo North Dakota ligt öpe 315 km weschtlig vo Fargo.
Membranophon
Je noch däm wie s Membranofoon baut isch, entstoot wemm mä s aaschloot, e Doon mit eme dütlig höörbaare Grunddoon oder au en eender diffuses Gmisch vo verschiidnigste Frequänze. Zu de Instrumänt, wo mä vom Doon us sich guet cha achde, zelle d Pauke, s Boo-bam und d Tabla. S Boo-bam und d Tabla Tarang cha mä wil si us e Hufe Äinzelinstrumänt bestöön, bruuche zum Melodie schbiile.
Füsik
Die füsikalische Grundlaage für wie Döön bi Membranofoon entstöön, si bekannt. Im konkrete Fall isch s aber üsserst schwiirig, die äinzelne füsikalische Effekt eso z beschriibe, ass mä drmit iire Däil am Doon chönnt beschriibe. Es git wenigstens e baar Gmäinsamkäite zwüschen em Verhalte vo elektrodünamische Lutschbrächer und Membranofoon.
In de Erkläärige wird s Wort Drummle brucht, aber si si richdig für alli Arte vo Membranofoon.
Dr Chessel het - wie s Ghüüs bim Lutschbrächer - e bedütende Iifluss wie sich d Membran benimmt, in bäide Fäll isch das aber nid e aktivi Funkzioon. Au wenn dr Chessel mitschwingt, also Schall abstraalt, isch das so vil liisliger, ass er as Schallkwelle im Vergliich zum Schlaagfäll mäistens nid cha ghööre. Dr Chessel funkzioniert us füsikalischer Sicht as Dämpfigsgliid, es formt also dr Doon. Vor allem wärde Frequänze dämpft, wenn e Däil vo dr Bewegigsenergi uf e Chessel überdräit wird. E baar Frequänze wärde dur Resonanz zwüschen em Membraan-Luftvolumen-Süsteem und em Chessel versterkt.
D Membranofoon cha mä in vier Kategorie iidäile:
Dr Doon von ere Drummle ooni oder mit offnigem Chessel wird bestimmt dur e akustische Churzschluss. Je gröösser dr Chessel isch, desto voller döönt d Drummle. Wil d Interferänze feele, het die Drummelvariante mit eme äinzige Fäll au e definierte Grunddoon.
D Drummle mit zuenigem Chessel het eebefalls e relatiiv klaare Grunddoon, dr Chessel brucht aber e groosses Voluume, zum uf e ordentligs Klangvoluume choo. Die zuenigi Drummle verhaltet sich füsikalisch äänlig wie e zuenigi Lutsschbrächer-Box.
D Drummle mit Resonanzfäll nützt im Grund äänligi füsikalischi Effekt us wie d Bassreflex-Box, do wird dur Resonanz e diefe Grunddoon versterkt, dr Chessel cha eso relatiiv chlii bliibe. S Luftvoluume, wo in dr Drummle dinne isch, wirkt füsikalisch as Masse-Fäädere-Elemänt. Dr akustischi Churzschluss isch au do wirksam und cha mit em Verhalte von ere Bassreflex-Box vergliche wärde wo d Frequänze underhalb vo dr Resonanzfrequänz stark dämpft.
En ufwändigi Analüüse vom Schwingigsverhalte vo Membraane isch am Bischbil vo dr Pauke duuregefüert worde.
20. März
Dr '''20. Merz''' isch dr 79. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 80. in Schaltjohr), dodermit blybe no 286 Däg bis zum Änd vum Johr.
Diefenbach bei Hellimer
Difebach-Hellmer (lothrìngisch; frànzeesch Diffembach-lès-Hellimer, ditsch Diefenbach bei Hellimer) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Difebach-Hellmer lijt rund 23 Kilometer sìdweschtlich vun Sarreguemines àn dr Farnstroß uf Nancy (D 674). D Nochbergmeine sìn Leyviller ìm Norde, Hilsprich ìm Oschte, Petit-Tenquin ìm Sìdoschte und Hellimer ìm Sìde und Weschte.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Difebach-Hellmer ìsch. Difebach-Hellmer ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Difebach-Hellmer ghert zem Rhinfrankisch.
Burg Waldstein
D Burg Waldstei isch e abgangeni Burg bi dr Gmei Fischerbach im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si isch uf ere Aahechi bim „Franzosehof“ im Waldsteidal gläge.
Die Hecheburg isch uv dr Herre von Waldstein böue wore. Anne 1353 isch si in ere Urkund gnännt wore un no 1500 isch si verfalle.
Vu dr ehmolige Burgaalag uf eme Felsplateau vu 40 mol 10 Meter sin no gringi Muurräscht erhalte.
Masuwara
Masuwara (hethit. Masuwada; assyr. Til-Barsip; ) isch e neohethitische Stadtstaat gsii.
Laag
Masuwara isch e Stadt am Ostufer vom Euphrat gsii, er isch identisch mit de assyrische Stadt Til-Barsip und em antike Bersiba und mit de Uusgrabig vo Tall Aḥmar („Rote Hügel“). Zom Piet vo Masuwara het Hadatta (ass. Ḫadattu; us aram. ḥdṯ-t „die Noi“) ghört, wo identisch isch mit de Uusgrabig Arslantaş („Loiestai“). Masuwara isch umgee gsii vo aramäische Stämm, gegenöber em Euphrat isch de neohethitischi Stadtstaat Karkamis glege.
Gschicht
Us hieroglypheluwische Inschrifte vo Masuwara isch bikannt, ass im spoote 10. Joorhundert v. Chr. sich zwoo Königsfamilene um de Thron gstritte hend. Ane 899 werd zerstmool de aramäischi Stamm Bit-Adini gnennt, wo bald drufabe d Macht öber Masuwara öbernoo het, wo denn i assyrische Quelle Til Barsip gnennt werd. De assyrisch König Assurnasirpal II. hett e längere Chrieg gege de König Aḫuni vo de Bit-Adini gfüert und 856 v. Chr. isch Til-Barsip underem Salmanessar III. en assyrischi Provinz wore und Til-Barsip isch noi Kar-Salmanessar gnennt wore.
König vo Masuwara
neohethitischi König
aramäischi König vo de Bit-Adini assyrischi Provinz sitt 856.
Waldstein
Waldstein stoht fir
Adolf
Adolf, mänggisch au Adolph, in dr Vergangeheit latinisiert as Adolphus isch en männliche Vorname. Er isch früehner in dütschschbroochige Länder, in Skandinavie und Holland sehr beliebt gsi, weniger in de oschdeuropäische Länder. Wägem Adolf Hitler, wo dr Zweit Wältchrieg und d Vernichtig vo Millione vo unschuldige Mensche verschuldet het, isch dr Name ehnder sälte worde. Z Frankriich, wo Adolphe as Vorname nit sälte gsi isch, isch er braktisch ganz verschwunde. Z Schbanie und in Südamerika wo nid vo de Nazi bsetzt worde si, isch die schbanisch Version Adolfo immer no gang und gäb.
Herkunft u bedütig vom Name
Althochdytsch, zämägsetzt us adal (edel, vornähm) u wolf = dr edli Wolf oder edle Wolf.
Namenstäg
11. Januar, 17. Juli
Varianten
früecher ou: Adalwolf Churzforme: Ad, Ado, Adi, Dolf, Döuf, Floda (Adolf rückwerts gschriebe, was dr eigetlich name für nid igweiti unkentlich mache söll.) ou: Adolfo (IT), Adolph (UK), Adolphe (FR), Athulf (Gotisch)
Dachsen
Tachse (amtlich Dachsen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri, Schwiiz.
Parshva
De Parshva (Sanskrit. पार्श्व, Pārśvá m.; amg. Pāsa) isch de 23. Tirthamkara vo de Jaina gsii.
Dachsen
Geografi
Tachse isch es Straassedorff im Zürcher Wiiland uf ere Terrasse im Riichnüü bi Laufe. S Piet vo de Gmäind umfasst 48,3 % landwirtschaftlichi Flèchi, 13 % Wald, 22,7 % Sidligsflechi, 8,9 % Vercheersflechi und 7,1 % Gwässerflechi.
Parshva
De Parshva isch de Soo vom König Ashvasena vo Varanasi gsii, wo zu de Sune-Dynastii ghört het. Sini Muetter isch d Vamadevi gsii. Mit driisgi isch er Askeet wore und het spööter d „Allwüssehait“ erlangt. Er söll hundert Joor alt wore sii und isch ufem Berg Sammeta gstorbe. As 23. Tirthamkara isch er de Vorgänger vom Mahavira gsii, em Stifter vom Jinismus und het rund 250 Joor vor dem glebt, aso öppe im 8.Jh.v. Chr.
Dachsen
Gschicht
Tachse isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 876 als Tahsheim.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 13,5 % (Stand 2011).
Kabinett Teufel II
S Kabinett Teufel II het s in dr 11. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg no dr Landdagswahl 1992 gee.
Dachsen
Religion
50,7 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 21,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 7,2 %, CVP 2,6 %, EDU 2,7 %, EVP 3,0 %, FDP 11,1 %. GLP 6,4 %, GP 19,3 %, SP 18,3 %, SVP 28,9 %, Suschtigi 0,4 %.
Gmäindspresidänt isch de Daniel Meister (Stand 2012).
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Tachse ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Communauté de communes du Kochersberg
D Communauté de communes du Kochersberg ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 21. November 2012 grìnda worra dur d Füsion mit dr Communauté de communes Ackerland. Zum Kommünàlverbànd gheera 23 Gmeina àm Kocherschbari. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Drüdersche, Präsidant ìsch dr Justin Vogel.
Theuderich II.
Dr Theuderich II. (latiinisch: Theudericus) (* 587; † 613 z Metz) isch König vo de Franke gsi mit dr Residänz Chalon-sur-Saône. Er isch dr zweit Sohn vom König Childebert II. gsi und isch noch däm siim Dod 596 si Nochfolger im Deilriich Burgund worde.
Si Vater het en 589 as Regänt nach Chalon im Burgund gschiggt, währed si elter Brueder, dr Theudebert II., z Soissons in Austrasie iigsetzt worden isch wurde. Für e Fall, ass dr König wurd stärbe und e Riichsdeilig nötig wurd, hai beidi Prinze scho gwüsst, weles Deilriich si wurde übercho.
Noch em Childebert siim Dod im Johr 596 si d Brüeder under dr Regäntschaft vo ihrer Grossmueter Brunichild gsi. Deren ihri Macht isch chliiner worde, wo si s Vordringe noch Weste vo de Aware mit ere Gäldzahlig aghalte het. S Land isch aber deilt worde, wie s vorgseh gsi isch, dr Theuderich het im Guntram siis Burgund ubercho, mit de Stedt Orléans, Toulouse, Agen, Nantes, Angers, Saintes, Angoulême, Périgueux, Blois, Chartres, and Le Mans. Aber d Fredegund, d Mueter vom Chlotar II., em König vo Neustrie, het s Machtvakuum usgnützt und Paris, wo neutrals Gebiet hät sötte si, für sich gnoh. Si het en Armee noch Laffaux gschiggt und d Armeä vom Theudebert und vom Theuderich gschlage.
D Brunichilde, nochdäm si dr Theudebert 599 us Austrasie gjagd het, het für e Theuderich regiert. Si het s em Theudebert übel gnoh, und si Brueder agstachlet, gegen ihn Chrieg z mache. D Sens isch s zum ene Gfächt cho, wo dr Theuderich gwunne het, aber wil ihren Unggle Chlothar nit Rueh geh het, hai si sich verbündet und hai en im Johr 600 in dr Schlacht vo Dormelles entscheidend gschlage. Dr Chlothar het vo denn a nume no über d Gegend vo Rouen, Beauvais und Amiens gherrscht. 602 si d Brüeder zsämme gege d Baske zoge, wo im Süde vom Land iigfalle si und hai denn e Gränzherzogdum zwüsche de Pyreneä und dr Garonne gründet, die spöteri Gascogne, und hai dr Genialis as Herzog iigsetzt.
Spöter hai d Brüeder wäge dr Landverdeilig afo händle und dr Theuderich het dr Theudebert z Étampes gschlage. Wo dr Chieg mit em Chlothar 605 wider agfange het, het dr Theudebert em Theuderich nit ghulfe drbii. Si hai sich z Étampes an dr Louet droffe, aber dr Theudebert het kei Understützig welle ge. Dr Theuderich het s Gfächt gegen em Chlothar siim Sohn Merowech und siim Huusmeier Landrich gwunne, si eigene Huusmeier, dr Berthoald isch aber gfalle. Dr Protadius, e Parteigänger vo dr Brunichilde, isch dr neu Huusmeier gsi und het en zum Chrieg gege Austrasie ufgstachlet, aber die Adlige hai en ermordet, so isch e Chrieg zwüschen en grad no verhinderet worde. Vo denn a het jede Verbündeti gege dr ander gsuecht.
610 hai si sich no einisch z Selz im Elsass droffe, für zum Friide z mache. Dr Theudebert isch aber mit ere Armee zu de Verhandlige cho und het siim Brueder siini Bedingige chönne diktiere und dä het s Elsass, Saintois, dr Thurgau und d Champagne verlore und denn si siini Manne östlig vom Jura vo de Alemanne gschlage worde.
611 si d Aware wider ins Riich iigfalle, und dr Theudebert het sich elei mit ene müesse schlo. Dr Theuderich het sich vom Unggle Chlothar lo verspräche neutral z bliibe und het 611 si Brueder agriffe. Zweimol het er dr Theudebert gschlage, zerst bi Toul (öbbe 611) und denn bi Zülpich (612) und isch im Driumph z Köln iizoge. Dr Theudebert und siini Söhn si gfangegnoh und umbrocht worde.
Dr Chlothar het d Belohnig für si Neutralitet verlangt, dr Theuderich, wo denn uf em Höhepunggt vo siiner Macht gsi isch, het abglähnt. Aber lang het er si Macht nit chönne gniesse. Mit 25 isch er 613 z Metz an dr Dysenterii oder an ere Vergiftig gstorbe, won er e Chrieg gegen e Chlothar vorbereitet het, wil dä s Herzogdum Dentelin zruggnoh het, wie s em dr Theuderich im letzte Bruederchrieg gegen e Theudebert versproche gha het, wenn er wurd neutral bliibe.
Familie
Dr Theuderich het vier Chinder gha, aber ihri Mueter oder Müeter kennt me nid. Dr eltist isch dr Sigibert gsi, wo 602 uf d Wält cho isch, dr Childebert (* 603) isch e Johr jünger gsi und dr Corbus (* 604) zwei Johr. Dr chliinst isch dr Merowech gsi, wo im Johr 607 uf d Wält cho isch. Si Götti isch dr Chlothar II. gsi, was em emol noch em Dod vo siim Vater s Läbe grettet het, wo dr Chlothar zwei vo siine Brüeder het lo umbringe, währed em Childebert d Flucht glungen isch. Wil die Chinder vo Konkubine gstammt hai, het dr Kolumban se nit welle sägne, si siige vo "Huere uf d Wält brocht worde."
Quälle
Noch em Ardikel Theuderich II. uf dr dütsche, em Ardikel Thierry II (roi) uf dr französische und em Ardikel Theuderic II uf dr änglische Wikipedia.
Schlosswil
Schlosswiu (amtlech Schlosswil, bis 1902 Wyl isch es Dorf i de politische Gmeind Grosshöchstette im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Schlosswiu ligt am Übergang vom Aare- i s Ämmitau. D Gmeindsflächi hed us 71,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 20,7 % Waud un 8,1 % Sidligsflächi bstange. D Nachbergmeinde bis 2017 si Worb, Bigle, Grosshöchette, Chonufinge u Münsige gsi.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,7 % gläge.
Religion
81,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 21,3 %, CVP 1,8 %, EVP 2,4 %, FDP 8,0 %. GLP 5,9 %, GP 9,2 %, SP 13,1 %, SVP 32,0 %, Suschtigi 6,3 %.
Gmeindspresidäntin vo Schlosswiu isch vo 2011 bis 2015 d Doris Reber gsi – drvor isch si scho acht Johr im Gmeindrot gsi. Ihre Nachfolger isch dr Markus Geist worde, wo nach dr Fusion Vize-Gmeindspresidänt vo Grosshöchstette worden isch.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 656 Ywohner 97,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Schlosswiu ghört zum Hochalemannisch.
Kreis Riviera
Dr Chrais Riviera (ital. Circolo della Riviera) isch dr ainzig Chrais vum Bezirk Riviera im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Biasca.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Gschicht
Zum Chrais händ vor em 2. April 2017 no die Gmaine ghert:
Claro hät dr Chrais un dr Bezirk verloo un zäme mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert. Di andere händ zu dr neue Gmai Riviera fusioniert.
Paris Gare d’Austerlitz
Gschichtè
Schu 1840 isch wègè dè Eröffnung vo dè Streggi Paris–Corbeil èn èrschtè Baanhof a dè Stell vom hütigè baut worrè. Sebbi Streggi isch 1843 bis Orléans volängerèt worrè. 1846 isch dè Baanhof èrschtmòls vogrößerèt worrè.
Zwůschè 1862 un 1870 isch dè Baanhof komplètt neu baut worrè. Diè neu Baanhofshallè uss Metall hèt eini für d Bauzit beachtlichi Spannwitti vo 51,5 Meter un isch 280 Meter lang. Dè große Raum isch wôrend dè Belagerig vo Paris im Johr 1870 zu dè Hèrschtellig vo Heißluftballons bruucht wore.
Im Johr 1900 hèt d Bedrybergsellschaft vo dè Baanlinniè, d Compagnie du Chemin de fer de Paris à Orléans (P.O.), diè Streggi in Richtig vom Pariser Stadtzèntrum volängerèt. Dè Baanhof Gare d’Orsay, wo am 14. Juli 1900 wèg dè Wältuusschtellig eröffnet worrè isch, hèt vo dört wèg bis 1939 als neuè Èndpungt für d Fèrnzüüg diènt.
Schlierbach (Oberelsass)
Schlierbi (frz. Schlierbach, dt. Schlierbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Paris Gare d’Austerlitz
Gschichtè
1906 isch diè glychnammige Hochbaenschtation vo dè Pariser Métro in Bedryb gnõ worrè. Sellè iri Gleis un Baanschteig chrützed d Baanhofshallè rächtwinklig übber dè Ysebaaanlagè.
Vokeer
Sit dè Inbedrièbnaam vo dè Hochgschwindigkeitsschtreggi LGV Atlantique hèt dè Baanhof dè gröschte Deil vo dè Fèrnzugvobindigè in Richtig Süd-Weschtè a dè Baanhof Weschtbaanhof volorè. Si Faargaschtuffchô lyt bi 25 Millionè Passagyr bro Johr (68 000 bro Daag), wa d Hälfti vo Frequènz vom Weschtbaanhof entschprèchè duèt.
Schlierbach (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Paris Gare d’Austerlitz
Vokeer
Nebbè dè übrigblibbènè Züüg vo dè SNCF vokeerèd am Gare d’Austerlitz d Linniè 5 un 10 vo dè Pariser Métro sowiè d S-Baan-Linniè RER C.
Schlierbach (Oberelsass)
Verwàltung
vun Schlierbi ìsch. Schlierbi ghert zem Kommünàlverbànd.
Paris Gare d’Austerlitz
Zuèkumpft
Gare d'Austerlitz isch dè einzige v sebbè sechs Pariser Baanhööf, wo nit komplètt uusglaschtet isch. Mit èm Bau vo dè Schnèllfaarschtreggi Südwèscht-Atlantik gu Bordeaux isch uff 2020 blaant, denn TGV-Züüg èrschtmôls ab èm Süd-Baanhof z offeryrè, well dè Baanhof Montparnasse hüt (Stand: 2015) schu a sini Gränzè stòsst. Nu dõdefür isch èn vyrgleisigè Aabau dezuè baut worrè, für wellè s Baanhofsrestaurant Le Grenadier hèt müèsè voschwindè. D Schinnè volaufèd denn witer unter dè Avenue de France bis zum Baanhof bi dè Mitterand-Biblioteek. D Fèrtigschtellig vom Büèz isch für 2020 aadenkt, d Koschtè für s Brojèkt, inklusiv dè Renovyrig vo dè Haupthallè un dè denkmòlgschütztè Fassadè, sin bis uff 600 Millionè Euro gschtigè.
Schlierbach (Oberelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schlierbi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Oberbuchsiten
Geografi
Oberbuchste liit am Mülibach am Jurasüdfuess. D Gmeindsflächi umfasst 40,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 49,8 % Waud, 9,5 % Sidligsflächi und 0,2 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Houderbank im Norde, Egerchinge im Oschte, Nöiedorf im Südoschte, Niderbuchste im Süde, Chestehouz un Önsige im Südweschte un Bauschtu im Nordweschte.
Gschicht
Oberbuchste isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1040 aus vico Buxita (1308 ze Obern Buchsiten).
Bevöukerig
De Uusländeraateil isch 2010 bi 21 % gläge.
Religion
21,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 54,8 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,8 %, CVP 29,6 %, EDU 0,3 %, EVP 1,2 %, FDP 18,1 %, GLP 3,6 %, GP 3,6 %, SP 12,2 %, SVP 26,1 %, Suschtigi 1,5 %.
Gmeindspresidänt isch dr Daniel Lederer (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1841 Iiwohner 85 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 2,2 % Italienisch und 12 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Oberbuchste ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Gäu (Baden-Württemberg)
S Gai (dt. das Gäu), oder besser d Gai (dt. die Gäue) isch e Kulturlandschaft Bade-Wirttebärg.
Naturryymligi Eigeschafte
S Gai isch e Hochflechi, wu us dr Gstei vum Muschelchalch un em Lättekeuper bstoht un uf durschnittlig 350 bis 500 Meter Meereshechi lyt. In si hän sich d Fliss Ammer, Neckar un Nagold dief yygschnitte. Im Norde wird s Gai begränzt dur d Enz, im Weschte dur d Nagold un dr Schwarzwald, im Side dur dr Oberlauf vum Neckar un im Oschte dur d Keuperbärglandbiet Schenbuech un Glemswald wie au dur dr Mittellauf vum Neckar. Dr wichtigscht Wasserlauf vum Gai isch näbe däne Fliss, wu s yygränze, d Wirm.
S Gai isch e landwirtschaftlig intänsiv gnutzti Gegnig, wu d Bede in dr Hauptsach us Parabruunärde us Less bstehn. In dr sognännte Arme Gai fählt die Lessiberdeckig: Uf dr vercharschtete Chalch, wu im Obere Muschelchalch aastehn, hän sich zmeischt nume flachgrindigi un weniger fruchtbare Rendzine entwicklet. D Stei uf dr Äckere het mer friejer zämmegläse un uf Riegel zämmedrait (Läsesteiriegel), do sin mi dr Zyt Hecke druf gwagse (Heckengäu).
Verglychbari Landschafte in dr uumittelbare Nechi vu dr Landschafte vum Gai sin d Biet eschtlig vum Neckar, zem Byschpel s Schmidener Fäld.
Großryymig bzw. geologisch cha mer s Gai as Deil vu dr gsamte Landschaft zwische Schwarzwald un Keuperwälder aasäh, wu dur dr Muschelchalch bregt sin, wu im Untergrund aastoht. Si wird im Side schmeler mit dr Landstrich am obere Neckar nerdlig vu dr Boor. Im Norde wird si all wyter bis in d Gegnige vu Unterfranke. Dää Muschelchalchfächer isch Deil vun ere umfangryche Fächerlandschaft, em Sidweschtdytsche Schichtstapfleland.
Gliderig
Im Side isch s Korngai bzw. Ober Gai, im Weschte un Nordweschte s Schlechegai bzw. Heckegai un im Nordoschte s Strauhgai (au Unters Gai).
Name
Dr Name vum Gai gohtuf di germanisch Bezeichnig Gau zruck. E Gau isch bi dr Germane e Sidligsbezirk gsi, im Fränkische Rych speter e Verwaltigsbezirk.
D Wortändig -gau/-gäu findet sich in verschidene geografische Naturryym im sidweschtdytsche Schichtstapfleland, zem Byschpel: Obers Gai, Kraichgau, Chleggi, Strauhgai, Heckegai, Pfinzgau. Karakteristisch fir d Gailandschafte isch, ass si fir dr Ackerbau guet geignet sin un scho lang landwirtschaftlig gnutzt wäre. Vilmol, aber nit iberaal, het s di fruchtbare Lessbede.
21. März
Dr '''21. Merz''' isch dr 80. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 81. in Schaltjohr), dodermit blybe no 285 Däg bis zum Änd vum Johr.
Ekliptik
D' Ekliptik isch d'Projektion vu dr schinbare Bahn vu dr Sunne im Verlauf vume Johr uf d'Himmelschugle. D'Ekliptik isch e Grosschreis am Himmel, des heisst si definiert e Ebeni, wo sowohl dr Middelpunkt vu dr Erde wie au dr Middelpunkt vu dr Sunne lige. Sälli Ebene isch d'Bahnebeni vu dr Erde un wird au Ekliptikebeni oder Ekliptikalebeni gnennt.
Schiefi vu dr Ekliptik
D'Rotationsax vu dr Erde stoht nit senkrecht uf sällere Ebeni, sundern bildet mit ihre e Winkel vu öppe 66,56 Grad. Dodur schliesst d'Ekliptikalebeni mit dr Ebeni vum Erd- bzw. Himmelsäquator derzitt e Winkel vu 23,44° i, wo Schiefi vu dr Ekliptik gnennt wird. D'Schiefi vu dr Ekliptik isch eini vu dr zehe wichtigste Basisgrössene zuer Definition vu Koordinatesysteme un vu Berechnige in dr Astronomi un Geodäsi. Si wird meisten mit ε bezeichnet.
Wil d'Erde vu dr Chuglegstalt abwiicht, bewirke d'Gezittechräfte vum Mo un dr Sunne e Drillmoment, wo d'Erdax ufzrichte versuecht. Dodur beschribt d'Erdax wie e schräglaufende Chinderchreisel e Präzession uf eme Chegelmantel mit Öffnigswinkel 2ε. Dr "Erdchreisel" isch aber wäge sinere grosse Masse (ca. 5,97*1024 kg) so stabil, dass d'Erdax fer e Umlauf 25.780 Johre brucht.
Aber au dr Winkel vu dr Ekliptikschiefi änderet sich langperiodisch dur Gravitationsiflüsse dr Körper im Sunnesystem ufenander. Doher variiert ε innerhalb vu 40.000 Johre zwische öppe 21°55' un 24°18'. Säller Effekt trait - näbe zwei andere Periode vu ähnlicher Längi - zuer Entstehig vu dr Iiszitte bi:
Ekliptikali Breiti vu dr Sunne
Streng gnumme isch d'Ekliptikalebeni nit gnau d'Bahnebeni vu dr Erde, sundern diejenig vum Baryzentrum (Schwerpunkt) vu dr Erde un vom Mo, wo sozuesage as Doppelplanet d'Sunne umchreise.
Doher lauft die "geozentrisch Sunne" (vum Erdzentrum grechnet) nit gnau in dr Ekliptik (ekliptikale Breite β = 0), sundern si het e chleini ekliptikali Breiti: Iberlageret wird dr Wert vu dr middlere Ekliptikschiefi im Munätssrhythmus vu dr Wirkig vu dr Nutation in ere Grösseornig vu Δε = ±9,21" (Nutation in Schiefi). In dr Nutation in Schiefi sin noch öppe ±0.7" dur d'Schwankige vu dr Erde um dr Erde-Mo-Schwerpunkt igrechnet sowie noch chleineri Schwankige vu dr wohre Sunne um s'Baryzentrum vum Sunnesystem.
Die ekliptikali Längi (im Bild λ, vu 0–360°) folgt ugfähr dr Keplersche Gsetze plus dr Nutation in Längi. Usfüehrlich erlüteret wird säller Aspekt under Middleri Längi vu dr Erde im Artikel Tropischs Johr.
Johreszitte un Ekliptikschiefi
Je stärcher d'Ekliptikschiefi, desto usprägter werre d'Johreszitte - un au d'Underschide zwische nem Winter uf dr Nord- un Südhalbchugle. Letzteri het strengeri Winter (Juli bis September) wie dr Norde, wil im Juli d'Erde ihr sunnefernste Punkt (Aphel) durlauft. Wil sich aber die „Apsidelinie“ (Aphel - Perihel ebefalls langperiodisch verschiebt, gnüegt e relativ chleini regionali Klimaänderig, dass sich e Art „chalti Welle“ ufschauklet. Isch nämli d'Erde meh wie sust vum Iis bedeckt, strahlt säll meh Sunnewärmi ins Weltall zruck un chüehlt no meh us.
Etymologi un früehi Konzepte
Dr Namme „Ekliptik“ isch abgleitet vum grichische wibliche Adjektiv εκλειπτική [τροχιά] ekliptikí [trochiá] „die verdeckend“ [„Umlaufbahn“] (vu έκλειψη éκlιpsi – wörtlich „Iberlagerig, Verdeckig, Uslöschig“; εκλειψις ekleïpsis - „Finsternis, Verdunklig“; vergliich Ellipse).
Fer die früehe Astronome isch intuitiv d'Mobahn die vorrangig – wil unmiddelbar beobachtbar – Bahn gsi, d'Ekliptik aber d'Bahn vum Drache, wo im „Drachepunkt“ – dr Mochnote – d'Sunne oder dr Mo verschlingt. Dr Zämmehang zwische dr Ekliptik un dr schinbarer Bahn vu dr Sunne isch erst später erchennt worre:
Dur s'geozentrisch Weltbild vu dr Antike het mer verstande, dass d'Sunne uf dr nächtliche Ruckchehr nooch Oste nit uabhängig under dr Erde durwanderet, sundern uf ere Sphäri wo gnau dr Sterne gegeniber lit, wo jewils 12 Stund später am jewilige Ort vu dr Sunne stehn. Dodur het die us dr Sternbeobachtig scho bekannt jährliche Verschiebig vum Sternehimmel – d'Präzession – demit in Zämmehang brocht werre chänne, dass d'Sunne uf dr Ekliptik innerhalb vu eim Johr um d'Erde chreist (nooch hyttigem Verständnis natürlich as schibari, geozentrischi Bewegig).
Dr Beriich beidersitts vu dr Ekliptik, innerhalb dem die schibare Bewegige vu dr Sonne, em Mo un dr Planete verlaufe, wird Zodiak oder „Dierkreis“ gnennt. D'Fixsterne sin bezüglich vu dr Himmelschugle praktisch bewegigslos - ebe fix (lat. fer fest) un bilde, vu dr Erde us betrachtet, d'Sternbilder. Zwölf vu dr vierzehn Sternbilder, wo vu dr Ekliptik gschnitte werre, sin as Grundlag vu dr Kalenderberechnig vu dr antike Sterndüter as Dierchreiszeiche verwendet worre. Ufgrund vu dr Präzession sit dr Benennig vu dr Dierchreiszeiche sind sälli un die gliichnammige Sternbilder aber nit deckigsgliich, sundern um öppe 30°, also ei Dierchreiszeiche, verschobe. In andere Kulture hets aber au anderi Iiteilige vodr Ekliptik gee, so hend die alte Ägypter d Eklitpik i 36 Dekan itailt und d Chinese, d Inder und d Araber bruchet s System vode Mondhüser.
Vum Aldertum bis zum Leonhard Euler un em Laplace
Sitt öppe 2000 Johre wisse d'Astronome, dass d'Erdax mit dr erwähnte 26.000 Johre präzediert. Dass sich usser ihrer Richtig au d' Schiefi vu dr Ekliptik veränderet, het mer erst im Middelalder gahnt. Mer het domols vermuetet, dass ihr Winkel im Lauf vu dr Johrdausende alli Werte vu 0° bis 90° annimmt (Trepidation). Erst um 1600 isch chlar worre, dass die Schwankigsbreite vil gringer isch. Ursach fer die rächt gring Schwankig isch dr stabilisierend Ifluss vum rächt grosse Erdmo, ohni der si datsächlich viil grösser wär.
Die erst theoretisch Berechnig vu sällere Änderig in ε isch im Leonhard Euler anno 1754 glunge. Ergäbnis vu sinere Analyse isch dε/dt = -47.5" / Jhdt gsi, woraus er fer 1817 ε = 23° 27' 47,0" zruckgrechnet het. Wie d'Masse vu dr Planete gnauer bekannt gsi sin, het dr Joseph-Louis Lagrange 1774 im Euler sini Berechnige wiiderholt, worus er -56,2" pro Johrundert un fer 1817 dr Wert 23° 47' 48.0" erhalde het. Anno 1782 isch er mit ere verbesserte Hypothese uf -61,6" chumme, wogege dr Jerome Lalande um 1790 in sine Astronomi-Dafele -33,3" / Jhdt. un 23° 47' 38,9" erhalde het.
Sälli doch beträchtliche Underschide zwische so hervorragende Mathematiker hän dr Pierre-Simon Laplace (1789-1827) zue ere noch gründlichere Analyse veralosst, us dere e Schwankigsberiich vu ± 1,358° gfolgt isch. Er wiicht vum hyttige Wert numme um 0,6° (in 20 Johrdausende) ab. Dr Mannemer Astronom Friedrich Nicolai - e Schüeler vum Carl Friedrich Gauß - het fer s'Johr 1800 ε = -49,40" / Jhdt errechnet (nooch hyttigem Wissesstand 47"). Au anderi berüehmti Himmelsmechaniker hän dr Verlauf vu sälle fundamentale Grössene erforscht, un dr Urbain Le Verrier het anno 1858 die theoretisch Formle publiziert zue ε = 23° 27' 31.83" - 47,594 T -0,0129 T² (T zellt in Julianische Johrhunderte ab 1850.0). Dr Leverrier het aber als erstes bemerkt, dass sini -47,6" / Jhdt im beobachtete Wert vu öppe 45,8" liicht widersproche hän.
D'Ekliptikschiefi vum Newcomb (1895) bis zue dr Ruumfahrt
E Nöiberechnig vum Eric Doolittle 1905 isch devu numme um 0.07" abgwiche, was nit vil iber dr domolig Messgnauigkeit vu ε gläge isch. S'in T quadratisch Polynom isch allerdings numme as Approximation z'versto, wil sich d'Ekliptikschiefi periodisch änderet. Um 1960 het man defür 41050 Johre agnu.
Aktueller Stand vu dr Theori
Hytt chenne mir dur die interplanetare Ruumsonde d'Planetemasse öppe 100mol gnauer. 1970 het dr J.Lieske dr Trend berechnet zue: dε / dt = -(46.841 ± 0.006") / Jhdt Us alle geignete Beobachtige bis zruck zue dr Zitt vum Leonhard Euler (l. obe) erhaldet mer fer 1817 ε = 23° 27' 47.1" - was vu dr Werte vu dr domolige Astronome numme um 0.5" abwiicht.
Um 1990 isch mer uf die Bezugs-Epoche J2000.0 ibergange: ε = 23° 26' 21.4056" ± 0.0005" Dr Underschid zum System 1970 lit mit 0.008" under dr domolige Standardabwichig.
Wie misst mer d'Schiefi vu dr Ekliptik?
D'Ekliptikschiefi wird am beste dur präzisi Middagshöchene am Merdianchreis vu dr Sunne bestimmt, wo zue verschidene Johreszitte widerholt gmesse werre. Us em Höchewinkel erhaldet mer dur Berucksichtigig vu geographischer Breiti, atmosphärischer Strahlebrechig (Refraktion) un verschidener Eichgrössene vum Fernrohr d'Deklination δ un dodrus die ekliptikal Längi λ vu dr Sunne.
Dur dr zittlich Verlauf vu dr Deklination δ zwische dr Grenze +ε un -ε erhaldet mer ε zum middlere Zittpunkt vu dr Beobachtige. Debi wird δ als Sinus-ähnlichi Funktion vu ε un dr Längi λ agsetzt; letzteri hängt mit dr Kepler-Gesetze zämme. D'Bahnstörige iber sälli Zämmenhäng sind allerdings nit vernoochlässigbar, sundern mache d'Sach recht kompliziert: D'Theori dät wohl einigi Dutzend Site usmache.
Unsero hütige Analyse- un EDV-Methode erlaube sonigi Berechnigi – under anderem dur Simulation vu dr Planetebahne dur Numerischi Integration – um Grösseornige schneller un gnauer wie zue Zitte vum Newcomb. Dennoch het mer erst um 1980 un 2000 die fundamentale IAU-Konstante dr nöieste Resultate abasse müesse.
Dr früehere Astronome, Geodäte un Mathematikern gebührt also e grosses Mass an Bewunderig.
Tabelle vu dr Ekliptikschiefi -3000 bis +3000
Mer siht scho us sälle 6 vu 40 Johrdausende, dass sich d'Änderig per 500 Johre vu -3.1' uf -4.1' beschlünigt, wil die absinkend Sinuswelle noch bis ins 5. Johrdausend „steiler“ wird (Middelwert ε = 23°06' um s'Johr 4300). D'Johre sin in dr astronimische Zittskala agä, wo mit eme Johr 0 (= 1 v. Chr.) rechnet.
Bewegung (Physik)
As Beweegig im füsikalische Sinn verstoot mä wenn s Objekt, wo mä beobachdet, si Ort im Lauf vo dr Zit änderet.
Die bäide Fachgebiet vo dr Füsik, wo sich als Beweegigsleere mit dr Beweegig befasse, sin:
Beweegig und Baan
Dr Gsamthäit vo allne Ort, wo sich e punktförmigs Objekt im Lauf von ere Beweegig befindet, säit mä Baankurve oder Trajektorii. Baankurve si immer ununterbroche (d. h. im mathematische Sinn stetig) und, wenn d Beweegig an käim Punkt vo dr Baankurve aaghalte het, au glatt (d. h. im mathematische Sinn differenzierbar). Wenn für jede Zitpunkt t dr Ort \vec r bekannt isch, bezäichnet mä d Funkzion \vec r(t) as Wääg-Zit-Gsetz vo dr Beweegig.
D Relatiwidäät vo dr Beweegig
D Beschriibig vo dr Beweegig vpm ene Beobachdigsobjekt hängt vom Beobachter ab. Wenn zum Bischbil e Fuessgänger uf e Passaschier im ene Auti luegt, gseets für en us, wie wenn er sich wurd beweege, wääred dr Schofföör dänggt, ass er näben em wurd sitze ooni sich z beweege. En anders Bischbil: Us dr Sicht vo dr Sunne bewegt sich dä, wo die Linie schribt, mit ere hooche Gschwindigkäit uf ere Baan, wo fast kräisförmig isch, um d Sonne und er bewegt sich gliichzitig, au seer schnäll, kräisförmig um d Aggse vo dr Ärde. Us dr Sicht vo öbberem, wo mit em am Disch sitzt, bewegt er sich aber nid.
Gschwindigkäit und Beschlöinigung
D Gschwindikäit isch s Verheltnis vo dr Lengi vom ene chliine Stück vo dr Baankurve, wo wenigstens in dr Aanööcherig graad isch, zu dr Zit, wo s Objekt brucht, zum über das Stückli Wääg drüüberzchoo. Je chliiner das Stückli Wääg isch, undo genauer cha mä für dä Ort und dä Zitpunkt d Momentangschwindikäit aagee. D Gschwindigkäit het e Richdig, wo dr Richdig vo dr Beweegig an däm Zitpunkt entspricht. D Gschwindigkäit isch e Wektor, wo am däm Punkt tangenzial zur Baankurve lit.
Im Lauf vo dr Beweegig cha sich d Gschwindigkäit ändere, in iirer Gröössi wie in iirer Richdig. In dr Umgangssprooch säit mä däm je noch dä Umständ Beschlöinigung, Brämse oder Abbiege, in dr Füsik und dr Technik immer nume Beschlöinigung. D Beschlöinigung isch definiert as s Verheltnis vo dr Änderig vom Gschwindigkeitswektor zu dr Zit, wo die Änderig brucht. Bin ere Tangenzialbeschlöinigung änderet sich nume d Gröössi vo dr Gschwindigkäit, bin ere Normalbeschlöinigung nume d Richdig. Im allgemäine Fall bechunnt mä us dr Wektorsumme vo dr Tangenzialbeschlöinigung und dr Normalbeschlöinigung dr Beschlöinigungswektor.
Mathematisch gsee isch s Wääg-Zit-Gsetz vom ene punktförmige Objekt, also dr Ortsvektor \vec r(t), e stetigi Funkzion vo dr Zit. Wenn si a cha differenziert wärde, denn isch die ersti Abläitig dr Gschwindigkeitswektor, die zwäiti Abläitig dr Beschlöinigungswektor.
Basler Ungarnsturm
Dr Ungaresturm vo Baasel im Joor 917 isch Däil vo de Ungarestürm im 9. und 10. Joorhundert gsi, wo Magyare und iiri Noochbere im Ostfrankeriich iigfalle si, und Stedt und Landschafte mit iire Blünderigszüüg verwüestet häi, bis dass dr Kaiser Otto I. 955 si in dr Schlacht uf em Lechfäld gschlaage und denn alli Magyare in sim Riich vernichtet het.
Dr Sturm
Vo wo dr Hermann gwüsst het, ass d Ungare Baasel zerstört häi und denn im Elsass und in Lothringe iigfalle si, wäiss mä nid. D Stadt Baasel isch denn no seer chli und nid bsundrigs wichdig gsi. Si isch zwar scho sit em 4. Joorhundert Sitz vom e Bischof gsi und in dr erste Helfti vom 9. Joorhundert het dr Bischof Haito e Münster lo baue, wo oobe uf em Münsterbärg gstande isch, so dass mä s scho vo witem het chönne gsee.
S Stedtli het sich kuum gege organisierti Aagrifer chönne verdäidige. Mä wäiss, dass in sällere Zit wenigstens no Däil vom keltische Festigsgrabe existiert häi, aber Stadtmuure het Baasel erst öbbe um 1080 vom Bischof Burkhard vo Fenis überchoo. Villicht si d Muure vom römische Kastell uf em Münsterbärg zwüsche St. Martin und dr Riddergass no gstande, so dass sich d Bürger dört drhinder hätte chönne verstecke.
Im 16. Joorhundert isch d Erinnerig an dr Ungaresturm scho seer blass gsi. So het dr Heinrich Brennwald dänggt, ass nid Basel sondern Augst zerstöört und denn ans Rhiichnöi verleit worde sig.
Noch em Sturm
Wie stark dr Schade am Münster gsi isch wäiss mä nid, und au wär s noch em Sturm het afo repariere und s Bistum verwaltet het, isch nid bekannt. Erst us em Joor 948 wäiss mä, ass e Wichard denn Bischof vo Baasel gsi isch. Es isch mööglig, ass sich in dr Zwüschezit dr Bischof vo Stroossburg um s Bistum kümmeret het. S Münster isch erst vom Bischof Adalbero II. fertig baut und 1019 gweit worde.
Dr Dietrich Engelhus (1362-1434) us Niidersaggse het in sinere ''Chronicon continens res ecclesiae et reipublicae ab orbe condito usque ad annum Chr. 1420'' verzellt, ass dr Köönig Heinrich I. im Baasler Münster e Gschängg gmacht häig.
D Saag vom Basilisk
E Saag vrzelt, wie d Lüt noch dr Blünderig in d Stadt zrugchoo si und se wider häi afo ufbaue. Drbii sige si, wo si dr Gärberbrunne gflickt häige, uf e Basilisk gstoosse, das Wääse, wo dr Stadt iire Naame gee häig.
Samʼal
Samʼal oder Yaʼudi isch en aramäische Stadtstaat gsii, wo wege sinnere Laag und Gschicht zo de neohethitische Stadtstaate grechnet werd. S isch mit de Uusgrabig vo Zincirli i de Törggai identisch. De Name Yaʼudi isch woll de älteri und Samʼal (aram. šmʼl „Norde“) de jüngeri Name. Samʼal hett im Norde a Kurkuma, im Süüde a Walastina und im Ooste d Stadt Azzatiwadiya, wo zo Hiyawa ghört, grenzt.
Gschicht
Um 920 v. Chr. hend sich ufem Högel Karatepe Aramäer niderloo und d Stadt Samʼal gründet. Öbs scho e Vorgängersidlig ggee hett, isch umstritte, chönnt aber nu e chliine Flegg oni Bidüttig gsii sii. De erst König isch de Gabbar gsii, noch dem sich di spöötere König Bit-Gabbar gnennt hend. Um 840 v. Chr. het sich de Kulamuwa under de Schutz vom assyrische König gstellt. De König Salmanessar V. (726–722 v. Chr.) hett denn Samʼal as e Provinz is Assyrerriich iiglideret.
König vo Samʼal
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v. Chr. ab öppe 725 assyrischi Provinz.
Gerberbrunnen (Basel)
Dr Gärberbrunne isch e Brunne am Gärberbärgli in dr Stadt Baasel. Es isch e chliine Nischebrunne us em Joor 1927 mit eme viereggige Droog. Ooben am Brunne isch en Inschrift mit dr Saag us em 15. Joorhundert, wo verzelt, ass d Baasler, wo si noch em Ungaresturm 917 in d Stadt zruggchoo si und dr Brunne häige welle flicke, im Gärberloch under em Brunne e Basilisk gfunde häige, wo von em dr Naame vo dr Stadt häärchiem.
Gschicht
Dr Brunne wird im 13. Joorhundert zum erste Mol erwäänt as Richtbrunne, wo woorschinlig s Gricht vom Lienertstift dagt het. E zwäite Naame isch vom Zumfthuus vo de Gärber cho, wo sit em 13. Joorhundert bis 1874 am Gärberbärg gstande isch. Es isch e Lochbrunne gsi und d Gärber häi sis Wasser brucht zum d Hüt z butze. S Abwasser isch in e Doole, wo 1410 zum erste Mol erwäänt wird, und denn underirdisch in Birsig gflosse. Im 15. Joorhundert häi d Fümfer immer wider emol Reegle gmacht, wie mä dr Brunne söll suuber bhalte. Us dere Zit stammt woorschinlig au d Legände vom Basilisk, wo im Roote Buech 1476 ufgschriibe isch.
Öbbe denn oder e chli spööter isch im Huus an dr Gärbergass 48 e Baadstube iigrichdet worde, wo iir Wasser woorschinlig vom Gärberloch überchoo het, und s Huus het vo denn aa "zum Nöije Baad" ghäisse, bis s Baad im 17. Joorhundert zuedoo worde isch und vo denn aa s "Alte Baad" gsi isch.
Im 19. Joorhundert het d Obrikäit d Wasserversorgig vo dr Stadt de modärne Bedingige aabasst und 1866 e Druckwassernetz baut, wo s Wasser vom Bruederholz und Grellige bezooge het. Au dr Gärberlochbrunne hätt sötte ufghoobe wärde wil er bakteriell belastet gsi sig. D Lüt häi nid uf en welle verzichte und e Studie vo dr Uni Züüri het zäigt, ass s Brunnewasser umbedängglig sig. So het men en 1878 e chli umbaut, bis mä 1925 an sim Blatz het welle baue. Mä het en versetzt, nöi gstaltet und ans Druckwassernetz aagschlosse.
Communauté de communes de l’Outre-Forêt
D Communauté de communes de l’Outre-Forêt ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch àm 1. Januar 2014 grìnda worra dur d Füsion vu dr Communauté de communes du Soultzerland un dr Communauté de communes du Hattgau et environs. Zum Kommünàlverbànd gheera 13 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sulz unterm Wàld, Präsidant ìsch dr Pierre Mammosser.
Kreis Lavizzara
Dr Chrais Lavizzara (ital. Circolo di Lavizzara) bildet zämme mit dr Chrais Maggia un Rovana dr Bezirk Vallemaggia im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Lavizzara.
Gmaine
Syt dr Fusion vu dr sechs ehmolige Gmaine Broglio, Brontallo, Fusio, Menzonio, Peccia un Prato-Sornico am 4. April 2004 umfasst dr Chrais nume no ai Gmai:
Diesdorf (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Dischdrëf lijt rund nin Kilometer sìdeschtlich von Thionville uf re Heche zwìsche 163 und 257 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Dischdrëf ìsch zem erschte mol gnannt worre ànne 936 àls villa Theodorica, 1224 àls Thiesdorf.
Verwàltung
vun Dischdrëf ìsch. Dischdrëf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Dischdrëf ghert zem Moselfrankisch.
Eugen Stadelmann
Dr Eugen Stadelmann (* 1. Februar 1919 z Hard, Vorarlberg; † 15. Dezämber 1998 ebe dert) isch e eschtrychische Lehrer, Schueldiräkter un Haimetdichter gsii.
Lääbe
Dr Eugen Stadelmann isch uf d Lehrerbildigsaastalt (LBA) z Fealdkirch gange un het anne 1939 sy Matura gmacht. Im Zweete Wältchrieg isch er as Soldat yyzoge wore, noch em Chrieg het er ab 1946 an sym Geburtsort Hard as Volksschuellehrer gschafft. Anne 1959 isch er, aafangs provisorisch, zum Diräkter vu dr Volksschuel Hard (Knabenvolksschule Hard, speter Volksschule Hard-Markt) bstellt wore, wun er bis zue syre Pänsionierig 1984 vorgstande isch. Syter 1955 het er Gedicht im alemannische Harder Dialäkt verfasst un au volksdimligi Bydreg zur Orts- un Chilchegschicht vu Hard. Derzue het er si in verschidene Verain engaschiert.
Är isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Germana geb. Gunz zwo Dechtere ghaa.
Eduard Seidler
Dr Eduard Seidler (* 20. April 1929 z Mannem; † 7. Dezämber 2020 z Fryburg) isch e dytsche Medizinhischtoriker gsii. Är het si bsundersch verdient gmacht um d Ufschaffig vu dr Roll vu dr Medizin in dr Zyt vum Nationalsozialismus.
Lääbe un Wirke
Dr Seidler isch dr ainzig Suhn vum Chaufmann Wilhelm Seidler gsii. Im Zweete Wältchrieg isch er Sanitäter in dr Hitlerjugend gsii. D Emigration un Deportation vu vyl jidische Frynd vu syne Eltere het en arg bregt.
Anne 1947 het er z Mainz, wu zue dr franzesische Bsatzigszone ghert het, s franzesisch Zäntralabitur gmacht un derno Universitet Mainz aafange Medizin studiere. Noch em Physikum isch er uf Paris gwägslet. S Staatsexame het er z Haidelberch abglait. Sy Dissertation het er zue me Thema us dr Gynekology gschribe. Scho wu ne d Wyterbildig zum Chinderdokter gmacht het, het er erschti medizinhistorischi Arbete verfasst, wu speter au vu dr Dytsche Forschigsgmainschaft (DFG) gferderet wore sin. Är het si an dr Universitet Haidelberch mit ere Arbet zur Hailkund vum Mittelalter z Frankrych habilitiert un isch 1967 uf dr Lehrstuel fir Gschicht vu dr Medizin an dr Universitet Fryburg gruefe wore. Anne 1994 isch er emeritiert wore. Är isch im Dezämber 2020 im Alter vu 91 Johr z Fryburg gstorbe.
Schwärpinkt vu dr wisseschaftlige Arbet vum Seidler sin d Gschicht vu dr Chinderhailkund, d Medizin vum spoete Mittelalter z Frankrych, d Gschicht vu dr Chrankepfläg, d Gschicht vu dr medizinische Uusbildig un d Sozialgschicht vu dr Medizin syt em 18. Johrhundert gsii. Vyl Arbeite zue Modäll vu dr Dokter-Patiänt-Bezieig stamme vu ihm.