cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eisenbahnviadukt Hornberg
Dèsèll Viadukt isch 150 m lang, 24 m hoch un hèt sibbè Bögè vo je 14,50 m lichter Witti, wo uff sechs Pfyler un zwei mächtigè Widderlager ufflyt. S Viadukt bschtòt us öppè 14.000 m³ Bedong un isch mit öppè 3800 m³ Granitschtai vokleidet. Durch dè Bau isch è aalti zweigleisigi Staalbrugg, wo zwǜschè 1869 un 1871 baut worrè isch, ersetzt worrè. D Staalbrugg hèt barallelgurtigi Fachwärchdräger ghaa un isch mit Staipfyler gschtützt worrè. Mit èm Viadukt hèt mò è drittes Gleis übber d Brugg volait un hèt dõdemit d Nordweschtyfaart vum Bhf. Hornbärg s Guètachdal öppè 200 m durab volegè chönnè un glychzitig d Baanhofsgleis z Hornbärg volängèrè chönnè. Diè alti Staalbrugg hèt bim zuènämmendè Vokeer un bim Ysatz vo schwèrèrè Dampfloks nǜmmi mithaltè un sèllèwäg ersetzt wörrè müèsè. Dè Ersatz vu Staalbruggè mit bedonyrtè Viadukt, wo mit Stai vokleidèt sin, isch z. B. au bi dè Ravennabrugg a dè Höllèdalbaan durrègfüürt worrè.
Hützdaag (Stand: Auguscht 2019) isch dè Faarblaan vo dè Dütschè Baan uff dè Schwarzwaldbaan so uusglait, daß es uff èm Rychèbachviadukt zuè nèrè Zugchrützung vo dè Züüg gu Huusè un gu Sanderge chunnt. Sèll isch vomuètlich schu länger so gmacht, well sèllè Vorgang uff èrè Infodaflè am südweschtlichè Eggè vom Hornbärger Schloß beschribbè wörd. S Pendant zuè sèllèrè Zügchrützung isch im St. Gorgèner Baanhof am Scheitelpungt vo dè Schwarzwaldbaan-Bärgschtrèggi.
Caro (Morbihan)
Caro (Gallo Carotz, bretonisch Karozh) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Caro lyt 40 km vu Vannes un 79 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 14 m un 128 m iber Normalnull.
Gschicht
Caro isch zum erschte Mol gnännt wore anne 833 as Caroth (1131: Caroch, 1148: Charoth, 1330: Karou, 16. Jh.: Caro).
Verwaltig
vu Caro isch. Caro ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Caro ghert zum Gallo.
Brélès
Brélès (bretonisch Brelez) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Brélès lyt an dr Mindig vum Aber Ildut am Atlantik, 70 km vu Quimper un 19 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 101 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Brélès isch. Brélès ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Brélès ghert zem Bretonisch.
Fronleichnam
Dr Herrgottsdag isch e Hochfescht im Chilchejohr vu dr katholische Chilche, wu di lyblig Gegewart vu Jesus Christus im Sakrament vu dr Eucharisti gfyyrt wird. In dr Liturgi heißt s Fescht „Hochfescht vum Lyyb un Bluet vu Jesus Christus“. Dr Herrgottsdag wird am Dunnschtig noch em Dreifaltigkaitsfescht begange (60. Dag no dr Oschtere) un fallt dodermit friejeschtens uf dr 21. Mai un speteschtens uf dr 24. Juni. Dr Dunnschtig as Feschttermin stoht in ere änge Verbindig zum Griendunnschtig un dr dodermit verbundene Yysetzig vu dr Eucharisti dur dr Jesus Christus sälber. Wäg em stille Karakter vu dr Charwuche erlaubt dr Griendunnschtig kai prunkvolli Entfaltig vu dr Feschtligkait. Us däm Grund isch s Fescht vum Herrgottsdag bi syre Yyfierig uf dr Dunnschtig vu dr zwoote Wuche ni Bfingschte glait. In Länder, wu dr Herrgottsdag kai gsetzlige Fyyrtig isch, cha s Hochfescht au am Sunntig derno gfyyrt wäre.
Fyyrtig
Z Dytschland isch dr Herrgottsdag e gsetzlige Fyyrtig in dr Länder Bade-Wirttebärg, Bayern, Hesse, Nordrhyy-Weschtfale, Rhyyland-Pfalz un Saarland un in e Dail Gmaine z Sachse un z Thüringe.
In dr Schwyz isch er e gsetzlige Fyyrtig in dr Kanton Appezell Innerrhode, Jura, Luzern, Nidwalde, Obwalde, Schwyz, Tessin, Uri, Wallis un Zug, derzue in e Dail Gmaine in dr Kanton Aargau, Friburg, Graubünde, Neueburg un Solothurn.
ZFV-Unternehmungen
D ZFV-Undernämige sind e Firmegruppe mit Wirtschafte i dr Schwiiz.
Fronleichnam
Fyyrtig
In ganz Eeschtryych un z Liechtestai isch dr Herrgottsdag e gsetzlige Fyyrtig.
Anderi Bezeichnige
I dr Innerschwiiz hed das Fäscht friäner oi Aplistag (uf Schriftdiitsch also Ablasstag) ghäisse. S Schwiizerdiitsche Werterbuech, s Idiotikon, beläid das Word firs Äntlibuech, fir Ob- und Nidwaldä und fir Ängelbärg. Dr Prozässion vo däm Tag hed mä de oi dr Aplisumgang gsäid. Diä Begriff sind hit aber chuim mee bekannt.
Fürstabtei St. Gallen
D Förstaptai St. Galle isch e Benediktiinerabtai i de Stadt Sanggale gsii. De Ort het zerstmol ab 612 de St. Gallus as Aisidler biwont. Erst ane 719 het de St. Opmar am Platz vo de Aisidelai e Chlooster ggründet, wo denn schnell agwachsen isch und recht mächtig woren isch. Bis 1798 isch de Apt vo Sanggale en Riichsförst gsii, wo Sitz und Stimm im Riichstag vom Hailige Römische Riich Tütscher Nation gha het. Glichzitig isch s Chloster au Zuegwandte Ort i de alte Aiggnosseschaft gsii. D Stadt Sanggale rund ume isch aigeständig gsii, d Landschaft aber, s Förschteland, isch vom Chloster abhängig gsii und au d Städt Wil im Weste und Rooschi im Oste em Bodesee. Zum Chloosterstaat hend no d Herrschaft Noiraveschburg im Allgöi und d Herrschaft Ebringe im Briisgi ghöört. Ane 1805 isch s Chloster ufghobe worde und de Apt Pankraz Vorster het is Exil müese.
ZFV-Unternehmungen
Ane 1894 isch von es paar Fraue us Züri dr Frauenverein für Mässigkeit und Volkswohl gründet worde. D Iniziantin isch d Susanna Orelli-Rinderknecht gsi. Dr Veräin het alkoholfreji Wirtschafte ygrichtet, zeerscht z Züri und im 21. Joohrundert au an anderen Oort.
Fürstabtei St. Gallen
Gründig
D Geget vo Sanggale isch bis is 7. Joorhundert no Urwald gsii. Ane 612 het denn de irischi Wandermönch Gallus, e Schüeler vom Columban, bim Flüssli Stainach sini Aisidelai iigrichtet. Noch sim Tood geg 650 isch er bi sinere Zele bigrabe wore und sis Grab isch zumene Pilgerort wore, wo au e paar Mönch inere loose Gmainschaft glebt hend. Vierzg Joor spööter het de Tribun Erchanoald da Grab gschändt und de Boso, Bischof vo Choschtetz (Konstanz) het de Gallus noi bistatte loo. Um 705 – s gnau Joor isch nöd bikannt – het de alemannisch Herzog Gotfrid (†709) uf Bitte vom Priester Magulf a de «Cherche vom St. Gallo» de Ort Biberburg am Negger vermacht, för d Finanzierig vom Liechterfest (ad luminaria sancti Galluni ecclesiae). Nochem Tood vom Gotfrid isch es zum Chrieg zwüschet em alemannische Herzog Willehari (710–712) und em Karolinger Pippin (679–714) choo und e fränggisches Heer het d Zele vo de Mönch am Gallusgrab verwüestet. De Vorsteher vo de chlii Gmainschaft dozmol isch de Diakon Stephanus gsii.
ZFV-Unternehmungen
1909 het sech d Gnosseschaft e nöie Name gää: Zürcher Frauenverein für alkoholfreie Wirtschaften. Sit ane 2002 heisst si ZFV-Undernämige. Und sider überchunt men i de ZFV-Lokal au wider Sache mit Alkohol zum trinke. D Gruppe het meh weder zweihundert Betriib, do drby sind 17 Hotäll, 15 Wirtschafte, 56 Kantine vo Grossbetriib, d Mensene vo Hochschuele, Kafistube, s Catering fürs Zürcher Stadion Letzigrund und im Bundeshuus z Bärn d Wirtschaft Galerie des Alpes.
Fürstabtei St. Gallen
Gründig
Im Joor 719 het denn de Opmar (ahd. Ôtmâr), en alemannische Priester, wo z Chur sini Uusbildig öberchoo het, di loosi Mönchsgmainschaft organisiert und s Chlooster St. Galle ggründet. Nochem Bluetgricht z Cannstatt ane 746 isch s Chlooster under de Drugg vo de Karolinger choo und het 747 müese d Regle vo de Benediktiner anee. Aber di baide fränggische Groofe Warin und Ruadhard, wo vo de Karolinger de Uuftrag ghaa hend, Alemannie noi z ornne, sind mitem Opmar und sine Mönche nöd zrang choo und au de Sidonius, de Bischof vo Chostetz, het wöle s Chloster, wo rasch gwachsen isch, sinere Herrschaft underornne. De Opmar isch denn 759 gfangegnoo wore und zum Tood dur Verhungere ide Pfalz z Bodme verurtailt wore. No im gliiche Joor isch er am 16. November denn uf de Rhiiinsle Werd bi Eschetz gstorbe. S Chloster isch denn under de Bischof vo Chostetz gstellt worde und de Noofolger, de Iohannes (759–780) isch au de Bischof vo Chostetz und ono de Apt vo de Riichenau gsii. D Liich vom Opmar isch zee Joor spöter uf Sanggale gfüert wore.
Fronleichnam
Anderi Bezeichnige
Z Appezäll Innerroode häissd dä Tag Ösehegedstag (Öse Hergeds Tag; is Schriftdiitsche ubersetzt: Tag unseres Herrgotts).
Fürstabtei St. Gallen
Goldigs Zittalter (817–924)
Doch s Chloster isch bim alemannische Adel und Volch biliebt gsii und drum schnell gwachse. Zu de grooszügigste Schenkige vom 8. Joorhundert ghöret die vo de Beata-Landolt-Sippe im Zörcher Oberland und die vo de Halaholf-Hitta-Sippe us de Umgebig vo Marchtal a de Donau i de Ostboor. Aber au anderi bigüeterti Alemane hend em Chloster Länderaie vermacht. Die sind zum Tail vergoobt oder as Lehe witterggee wore, wa schliessli zu komplizierte Bsitz- und Machtverhältnis gfüert het. Vomene gschlossne Herrschaftsgibiet cha i dere Zit aber nöd d Reed sii. Je noch Entfernig zum Chloster sind d Verpflichtige verschide gsii. Us de chlosternöche Güeter het s Chloster Arbetschreft bizoge, usem domoolige Tuurgau, Zörigau und Arbongau vor alem Chorn, Obst, Gmües und Bier und vom Bodesee Fisch. Güeter, wo enet em Rii und em Bodesee glege sind, hend entweder Chorn oder au nu Geld abgliferet, weered de Briisgau s Chloster mit em Wii versorgt het, wo jo i de christliche Kultusüebig e wichtigi Role spillt.
Fronleichnam
Anderi Bezeichnige
I anderne dütschschwizer Kantön isch dä Tag als Fronlychnam bekannt oder bekannt gsi (vo mittelhochdütsch vrône lîcham ‚Liib vom Herr‘). Er isch i dä 2. Hälfti vom 20. Johrhundert i villne konfessionell gmischte Kantön, tailwys us wirtschaftliche Gründ, als gsetzliche Fyrtig abgschafft worde.
Uf Hochdytsch haißt s Fescht Fronleichnam. Im Änglische un in andere Sproche haißt mer s Corpus Christi.
Fürstabtei St. Gallen
Goldigs Zittalter (817–924)
S Chloster het sich zumene kulturelle Zentrum entwigglet. No im 8. Joorhundert isch e Scriptorium (Schriibschuel) iigrichtet wore und zu de früeste Werch ghöret s Sanggaler Paternoster und de Abrogans, e latinisch-althochtütsches Wörterbuech. Wo de Chaiser Ludwig de Fromm ane 818 s Chlooster bsuecht het, het er em Chlooster d Immunität verlihe und s somit zumene Riichschloster gmacht. Ane 833 het denn de Chaiser Ludwig de Tütsch em Chlooster di fraiji Aptwaal versproche und 854 het er s Chloster vo jegliche Ziiszalige an Bischof vo Chostetz bifrait. Ane 835 isch vom Apt Gozbert (816–837) d Gallusbasilika iigwiicht wore.
De Ludwig de Tütsch isch aber mit de Äpt, wo d Mönch gweelt hend, nöd iiferstande gsii und het as Apt de Grimald (841–872) iigsetzt. De isch i de Hoofschuel vom Karl em Grosse usbildet wore. Er isch en mächtige königstroije Adlige gsii und weltliche Apt vo merer Chlöster, wo nie s Gelübde abglait het. Zudem het er as Erzkaploo vom Chaiser Ludwig em Tütsche zu de engste Vertraute vo de Karolinger ghört. Selber hoch bildet, het er s kulturelli Schaffe vom Chloster gförderet und s Chloster politisch is Riich iibunde. Er het au as erste um 885 en Katalog vode Chlosterbibliothegg alegge loo und dere Büecher us sinere Privatbibliothegg vermacht.
Uf irer Wanderschaft sind zwee irischi Mönch, de Marcus und de Marcellus Moengal uf Sanggale cho und hend entschide im Chloster z bliibe. Zeme mitem Iso isch de Moengal Leerer vo de Mönch Notker Balbulus, Ratpert und Tuotilo wore, wo as di drai Sterne vom Goldige Zittalter bizaichnet weret und kulturelli hochwertigi Werch gschaffet hend: Hymne, Gedicht, Gschichtsbüecher, Mooleraie und Elfebaischnitzeraie.
Underem karolingertroije Apt Salomo (890–919), au Bischof vo Chostetz, het s Chloster sin Höchepunggt erlebt. Zwoor hend d Mönch schlimmst biförchtet, aber de Salomo het s Chloster gegenöber em Bischofssitz starch bivorzugt. Und wo de Bischof Adalbero vo Augschburg em Salomo en Arm vom Hailige Magnus vo Füesse, emene Schüeler vom Gallus, gschenggt het, isch z Sanggale för die wertvolli Reliquie d Cherche St. Mange baut wore. Im Chlooster hend dozmol guet hundert Mönch glebt.
Silbrigs Zittalter (925–1076)
Im iigente 10. Joorhundert hend starchi politischi Wirre zu de Uusbildig vom Herzogtum Schwoobe gfüert. Nochem Tod vom Salomo, emene starche Gegner vo de schwöbische Separatiste, isch Sanggale aber i d Händ vom Herzog Burchard II. choo und d Waal vomene noije Apt het sich drai Joor lang usezöögeret.
Abem Joor 925 sind d Ziite uusicher wore, well immer wider Ungare und Sarazene is Fränggische Riich gfale sind und am 1. Mai 926 hend d Ungare s Chloster verwüestet. Debi isch d Aisidleri St. Wiborada, wo bim Chloster i de Rekluse glebt het, umchoo, wäred sich d Mönch in Wald grettet hend. D Bibliothegg und anderi chostbari Sache sind vorsorglich scho vorene uf d Insle Riichenau broocht wore. Ane 929 het de englischi König Æthelstan s Chlooster bsuecht. Am 26. April 937 isch s Chloster gär abebrennt: en Schüeler het denggt, wen er d Schuel aazündi, hebet d Leerer ka Zitt, in z strooffe. De starchi Nordwind het aber s Füür uf die andere Hüser öbere springe loo und d Mönch hend grad no d Bibliothegg, d Glogge und s Cherchegräät chöne rette. Aber au d Mönch hend gfunde, ass de Apt Craloh (942–958) vill z streng sai und de Anno (953–954) as Gegeapt gweelt. Um s Chloster und d Lüüt, wo ide nöchere Umgebig gwonet hend, z schütze, hepmer um 953 aafange e ummuureti Stadt um s Chloster baue. Die Stadtmuur isch underem Apt Notker (971–975) fertig wore.
Aber au d Pest het em Chloster starch gschadet. Im Joor 1022 sind nöd nu de Mönch Notker de Tütsch sondern au de Apt Purchart II. (1001–1022) dra gstorbe. D Chaiseri Gisela, d Frau vom Konrad II., isch bim Bsuech vom Chloster vo de Schrifte vom Notker em Tütsche ase bigaisteret gsii, as si si för sich het abschribe loo.
Ane 1034 het de Chaiser Konrad II. (1027–1039) en noie Apt, de Nortpert (1034–1072), iigsetzt, um di Cluniazensischi Reform dörezsetze. Doch die isch bi de Mönch uf Widerstand gstoosse, bsundrigs au bim hochbildete Schuelmaister Ekkehard IV. (1034 – ca.1060), emene Schüeler vom Notker em Tütsche. Siin Noofolger Herimann het e e sanggalischi Hailigetrilogii gschribe: St. Gallus, St. Opmar und St. Wiborada, wo ane 1047 as ersti Frau vom Poopst hailiggsproche woren isch. Noch em Tood vom Herimann isch z Sanggale langi Zitt nüme vill gschribe wore.
Isigs Zittalter (1077–1167)
De Investiturstriit het au uf Sanggale starchi Würkige ghaa. De Gegekönig Rudolf vo Rhyfelde het as Gegeapt de Lutold (1077–1083) iigsetzt. De vom reguläre König Heinrich IV. bestimmt Apt Uodalrich III. vo Eppestai (1077–1121) isch en österriichische Adlige gsii, wo sich as Patriarch vo Aquileia nöd gross um Sanggale gchümmeret het. Sanggale und d Riichenau, vorene eng bifründeti Chlööster, hend Striit öberchoo und sind im End sogär i chriegerischi Handlige verstriggt wore.
I dere Ziit isch s kulturelli Schaffe völlig in Hindergrund trete und uf de Schuelbetriib isch chuum no Wert glait wore, au isch nüme erwartet wore, as jede Mönch Latinisch lernt. D Äpt sind stolzi Adligi gsii, wo sich vill mee för d Machtinteressi vo irne Familie interessiert hend.
Thomas Hobbes
Dr Thomas Hobbes ([]; * 5. April 1588 z Westport, Wiltshire; † 4. Dezämber 1679 z Hardwick Hall, Derbyshire) isch en änglische Mathematiker, Staatstheoretiker und Filosof gsi. Er isch mit sim Hauptwärk Leviathan bekannt worde, won er din e Theorii vom Absolutismus entwigglet het. Er gältet as dr Gründer vom ufkläärte Absolutismus. Er isch näben em John Locke und em Jean-Jacques Rousseau äine vo de bedütendste Verdraagstheoretiker.
Wärk
Nöiusgoobe
Fürstabtei St. Gallen
Trennig vo Chloster und Stadt
Im Joor 1180 sind sich de Apt und de Chaiser i d Hoore groote, well baidi Aasprüch a d Stadt ghaa hend. Die het scho e gwüssi Zitt s Maartrecht bsesse und het erfolgriich e Liineindustrii ufbaut. D Städter hend d Striiteraie gschiggt uusgnutzt und sich immer mee Recht und Privilegie gschaffe. Am Hoftag 1207 vom König Philipp isch de Apt Uodalrich vo Sax (1204–1220) zum Riichsförst erhobe wore und de Poopst Honorius III. het 1217 em erlobt, as er d Pontifikalie bruuche tar. Dodemit isch de Förstapt vo Sanggale zu de Mächtige im Riich uufgstige. Nochem toggeborger Brüedermord het de Groof Diethelm I. vo Toggeborg d Stammborg Alt-Toggeborg und d Stadt Wiil em Apt vermacht. Doch noch em Tood vom Diethelm I. hend sini Erbe en Striit aagfange, wo 1236 mit eme Vertrag gendet het; d Alt-Toggeborg und d Stadt Wiil sind bim Försatapt blibe.
Thomas Hobbes
Weblingg
Wärk
Fürstabtei St. Gallen
Trennig vo Chloster und Stadt
De Rudolf IV. vo Habsburg (1273–1291), wo im Striit mit em Apt glegen isch, het noch sinere Waal zum tütsche König (as Rudolf I.), de Apt vertribe und en Gegenapt iigsetzt. Noch em Tod vom Rudolf het s Chloster under em Apt Willhelm vo Montfort (1281–1301) mit de Stadt Sanggale en erste Vertrag uusghandlet und zwanzg Joor spöter, ane 1311 isch d Stadt Sanggale formell fraiji Riichsstadt wore. En grosse Brand het em 23. Oktober 1314 em Chloster und a de Stadt grosse Schade zuegfüegt. 1378 hend d Städter en aignigs Gricht öbercho und 1415 hends no s Recht öbercho en Vogt z weele, wo öber Lebe und Tood entschaidet. S Umland zwüschet Wiil im Weste und Rorschach am Bodesee isch aber immer underem Förstapt gstande, und haisst drum au hüt no Försteland.
Thomas Hobbes
Weblingg
Sekundärlitratuur
Fürstabtei St. Gallen
Trennig vo Chloster und Stadt
Au i dere Zit, wo weltlichi Minnesänger di tütsch Literatur prägt hend, isch s Chloster nöd schöpferisch gsii, anzig di baide Äpt Uodalrich IV. von Sax (1204–1220) und Ruodolf vo Güttinge (1220–1226) hend de Versuech undernoo, s gaistige Schaffe wider uf e höchers Nivo z bringe. Aber d Förstaptai Sanggale isch längst zumene wichtige politische Machtzentrum woore, wo s Gaistige nüme im Vordergrund gstanden isch. Ane 1282 hend grad no zee Mönch im Chlooster glebt. 1353 het de Chaiser Karl IV. Chostetz, d Riichenau und Sanggale bsuecht, nume grad um sini privati Reliquiesammlig z vergrössere. Debi het er grad d Reliquie vo de Huushailige St. Gallus und St. Opmar mitgnoo.
Appizeller Chrieg und Aiggnosseschaft
Nochdem d Stadt sich frai gmacht het, hend au d Appezeller (lat. Abbatis cella »Zele vom Apt«) afange sich gege d Machtasprüch vo de Förstaptai weere. S isch en heftige Chrieg uusproche, d Appizeller Chrieg, wo do dri gendet het, ass Appizell ane 1411 en unabhängige Staat woren isch, wo sich denn a de Aiggnosseschaft agschlosse het. Em 20. April 1418 het zum dritte Mool Füür i de Stadt und im Chlosterbezirk gwüetet. Am 26. Juli 1429 het de Förstapt im Fride vo Chostetz uf die maiste Recht öber Appizell verzichtet.
»Zwaiti Gründig«
1463 isch de Ulrich (VIII.) Rösch de erst Apt wore, wo kann Adlige gsii isch. Aber au er isch mee en Politiker as en Gaistliche gsii. I de Gschichtsschriibig werd er as »Zwaite Gründer vo Sanggale« bizaichnet. Er het en gschlossne Territorialstaat agstrebt und de dur de Chauf vom Toggeborg im Joor 1468 vergrösseret. Im het nöd passt, as d Stadt s Chloster vo sim Land trennt und drum s Gricht uf Wil verlait, wo au nöch zum Toggeborg glegen isch. Zudem het er entschlosse, sini Residenz uf Rorschach z verschiebe. Er het de Hafe uusbaut und d Stadtmuure verstärcht und au wöle s Chlooster uf de Mariaberg verlege. Da het aber niemertem passt. Die fromme Lüt vo Sanggale hend nöd wöle, as d Reliquie vom Opmar und Gallus wegzüglet werdet, anderi Machthaber hend s gföörli gfunde, wenn de Apt direkt am Bodesee residiert und en östlichi Expansionspolitigg biförchtet. D Appizeller hend e Heer gsammlet und am 28. Juli 1489 Rorschach mitem Mariaberg abegmacht, wa as »Chlosterbruch« i d Gschicht iigangen isch. Druf abe hend sich au di sanggalische Undertane im Bund vo Waldcherch gege de Apt gstellt. 1490 het denn de Ulrich Rösch defintiif wider di alti Residenz bizoge und d Striiteraie sind biendet wore. Im Joor drufabe isch de Ulrich Rösch gstorbe. De Apt Gothard (1491–1504) het mitem Grosse Wiler Vertrag d Rechtsverhältnis vo de Stadt Wiil greglet und spöter d Grenze zwüschet de Landvogtai Thurgau und em Försteland kläärt.
Reformation
1521 het de Vadian Iisitz in Sanggaler Root ghalte. Er het ainere vo de wichtigste sanggallische Liihändlerfamili aghört und het im Usland e höchi Uusbildig öberchoo. Er isch en gaistige Vordengger vo de Reformation gsii und het die z Sanggale döregsetzt. Do aber de Apt nöd erlobt het, as i de Laurenze-Cherche, di reformiert Mess glese werde taar, het de Vadian, sit 1526 Börgermaister vo Sanggale, ane 1527 s Chloster ufglööst und de Apt het müese is Exil und i de Städt Wil, Rorschach und Bregetz residiert. Zwai Joor spöter hend d Lütt s Chloster gstürmt und wertvolli Kulturgüeter kaputtgmacht und verschleppt. De hochbildeti Vadian het immerhin gnueg Macht und Interessi ghaa, s schlimmst z verhüete und hett au zäme mit anderne bildete Mane, drunter de Melchior Goldast und de Bartholomäus Schobinger, di alte früemittelalterliche Werch, wo mer dozmol entdeggt het, z veröffetliche.
D Reformation het aber au d Aiggnosseschaft gspalte und s isch zum Erste Chappelerchrieg choo. Nochem 2. Chappeler Fride 1532 isch d Uuflösig vom Chloster zruggmacht wore und de Apt wider igsetzt wore. Em Chloster isches glunge s Umland erfolgrich z rekatholisiere, s Toggeborg aber nu tailwiis und de Apt het a de Toggeborger müese d Religioosfraihait zugestoo. Us dem Grund isch s Toggeborg bis hüt no paritätisch.
»Dritti Gründig«
Vo 1551 bis 1553 isch e noiji Bibliotheegg baut woore um die unzälige Büecher und Dokument sicher z laagere. Im Rorschacher Vertrag vo 1566 sind s Territorium vom Chloster und vo de Stadt Sanggale klar greglet wore und me het mitem Bau vo de Innere Stadtmuur aagfange, wo s Chloster und d Stadt trenet. För de Bau vo dere Muur hend baid Partaie müese uufchoo. De Apt Joachim Opser (1577–1594) het d Herrschaft Noiraveschburg im Allgoi verchauft, wo sind Noofolger Bernhard Müller (1594–1630) ane 1606 aber wider zruggchauft het. Ane 1621 het de dezue no d Herrschaft Ebringe im Briisgi zruckgchauft. Im Obertoggeborg isch s Chloster Noi Sant Ihann noi baut wore, wo 1629 fertig woren isch und dur s Rintaaler Kommunell 1676 het de Apt d Macht im Rintl festige chöne.
Barocki Blüeti
Wäred em Toggeborger Chrieg (1712–1718) het de Apt för churzi Zitt is Exil müese und het uf de Noiraveschburg residiert. D Berner und Zörcher hend s Försteland bsetzt und debi hend d Zörcher gad ono meriri wertvolli Büecher graubt. No hüt kämpft Sanggale mit juristische Mittel gege Zöri um die gstollne Büecher zruggöberchoo. I de 60er und 70er Joor vom 18. Joorhundert isch e richtigi Bauwuet uusproche: e noiji Chlostercherche, hüt d Kathedrale vom Bischof, e noiji Pfalz, wo hüt de Sanggaler Root taget und d Stiftsbibliothegg, wo ane 1768 dur de Chauf vo de Privatbibliothegg vom Humanist Aegidius Tschudi um meriri Chostbarkaite, wi e Niderschrift vom Nibelungelied, erwitteret woren isch. Die Baute us de Barockzitt stönd sit 1983 i de UNO-Liste vo de Weltkulturgüeter.
Wäred de Barocke Blüeti isch s kulturelli Schaffe vom Chloster wider ernstgnoo wore, zudem hend sich di Gaistliche um d Woolfaart und Schuelbildig vom Volch kümmeret. E chlosteraigni Buechdruggerai het ab 1633 d Verbraitig vo Schrifte erliechteret.
Undergang
Noch de Französische Revolution ane 1789 hend d Undertaane mee Recht för sich iigfoorderet. De Apt Beda Angehrn (1767–1796) het de Chlosterstaat versuecht z rette und em 23. November 1795 z Goosse en »Güetliche Vertraag« uusghandlet. Aber d Laag het sich schnell verschlechteret und im Summer 1797 hend d Chlosterlüüt afange haimlich s Archiif und d Bibliothegg is Chloster Mehrerau bi Bregetz uuszlagere. Em 1. Februar 1798 hend sich d Toggeborger vom Apt loosgsait und em 14. drufabe hend denn d Förstelender d »Republik vo de Aalt Lantschaft« uusgruefe und chlosterfindlichi französischi Truppe sind z Sanggale iimarschiert. De Apt Pankraz Vorster (1796–1805) het müese flüche und d Mönch sind vo Soldaate öber de Rii gstellt wore. Die leergruumt Bibliothegg het bi de Bsatzer und noije helvetische Machthaber zimli vill Ärger uusglöst, und si hend die deför verantwortliche Mönch as Schurke tituliert. Underem Schutz vo Österriich het de Apt em 26. Mai 1799 chöne zruggchere, doch em 27. September het er definitif is Exiil müese und sis Undertaaneland isch Tail vo de Helvetische Republik wore. Mit em "Reichsdeputationshauptschluss" vom 25. Februar 1803 het d Förstaptai au d Herrschaft Noiraveschburg im Allgöi verloore und de Apt isch uf Ebringe ggange, wo no as sanggalische Bsitz erhalte bliben isch, wenn au d Macht a d Habsburger öbertrait woren isch.
Gliichzittig mit de Gründig vom moderne Schwizerische Bundesstaat 1803 isch au de Kantoo Sanggale ggründet wore. Em 8. Mai 1805 het de Grossi Root vom junge Kantoo mit 36 zu 33 Stime s End vo de Aptai Sanggale bischlosse und het de ganzi Bsitz vom Chloster öbernoo, wo dozmol 74 Mönch zellt het.
D Länderaie usserhalb vom noije Kantoo Sanggale sind verchauft worde: d Herrschafte Ebringe und Norschinge sind ane 1806 för 140'000 Gulde vom Marchgroof vo Bade uusglöst wore, d Herrschaft Staame het de Kantoo Zöri ane 1808 vo de Ziispflichte gegenöber Sanggale bifrait, und au d Thurgauer hend im End iigstume und em Kantoo Sanggale di thurgauische Bsitz geg Geld abchauft.
Am 2. Juli 1823 het de Poobst Pius VII. d Voruussetzige för s Doppelbistum Chur-Sanggale gschaffe, dodemit het er faktisch d Uuflösig vo de Förstaptai Sanggale anerchennt, wenn au stillschwiged. Am 20. Januar 1849 isch denn as letzte sanggaler Mönch, de Pater Viktor Spillmann gstorbe.
Woppe
S Woppe vo de Förstabtai Sanggale zaigt uf Gold en schwarze Bäär, wo s Manndli macht und erinneret a d Gschicht vom Hailige Gallus, wo emene Bäär bifole het Füürholz fören z hole, waner au gmacht het.
Kulturelli Bidüttig
S Chlooster Sanggale het im Mittelalter nöd nu aigni Büecher gschribe und bebilderet, sondern au wertvolli Handschrifte vo andere Chlööster öberchoo, wie die althochtütsch Bibeldichtig vom Tatian. Die Bibliotheegg het im Lauf vo de Ziite dangg a de Umsicht vo de Mönch nume wenigi Verlüst erlitte, trotz de drai Bränd und de vier Öberfäll vo de Ungare, Reformatiönler, Zörcher und Franzoose. Hüt isch Sanggale ann vo de wichtigste Ort, vo mittelalterliche Manuskript. Öppe 450 Handschrifte stamet vom 7. bis zum 12. Joorhundert, i guet hundert vo dene sind Althochtütschi Tegscht z finde. Us em 13. bis zum 16. Joorhundert stamet rund 1550 Handschrifte. Im ganze zällt d Stiftsbibliothegg 2004 Manuskript. Dezue chömet no gut 200 Manuskript wo im Mittelalter z Sanggale gschribe wore sind, aber hüt weltwiit vertailt sind, zum Tail as Gschenk, zum Tail as Raubguet.
De irischi Iifluss macht sich i de Bebilderig vo de früemittelalterliche Manuskript bimerkbaar und i menge kunstvoll gmoolete Initiaale. D Bilder gend en guete Iidrugg vom Chloosterlebe, si zaiget Mönch bim Schriibe oder bim Sternebeobachte. Aber au d Elefbaischnitzeraie vom Mönch Tuotilo, wo as Schutzdeggel för wertvolli Büecher, wie em Evangelium longum, gmacht wore sind, ghöret zu de bsundrige Schätz vo Sanggale. En Aimooligkait isch de Chlosterplaan vo Sanggale. De stellt zwor nöd Sanggale dar, sondern isch nu en "Idealplaan", wien e Riichschloster usgsie söll.
Di sanggalischi Gschichtsschriibig hebt sich vo de zitgnössische ab dur vill iigstroiti menschlichi Anektote ab, wo e bsundrige lebige Charakter gend und au Iibligg is Lebe vo de Mönch gend.
Die guet 800 früemittelalterliche Orginaluurchunde vom Chlooster gend guet Bschaid öber d Besidlig, s Wertschaft, d Gauiitailig und d Machtverhältnis im alemannische Ruum. D Näme vo vilne schwizerische und bade-württebergische Ortschafte werdet z erstmool i sanggalische Uurchunde gnennt.
Di Barocki Blüeti stecht weniger wegem gaistige Schaffe use, wo vo mee lokaaler Bidütig isch, umso mee aber dur sini Prachtbaute. Ane 1983 isch de Chlosterbezirk vo Sanggale i d UNO-Liste vo de Weltkulturgüeter ufgnoo wore.
Äpt
Di vollständig Liste vo allne Äpt, Gegeäpt und Pfleger (astell vo schwerchranke Äpt), wo s Chloster glaitet hend, findsch i de Liste vode Sanggaller Äpt.
Integument (Botanik)
D Integumänt si e Bestanddäil vo dr Sooemaalaag vo de Soomepflanze. Es si Schichte vo dr Schale, wo dr Nucellus umschliesse. Noch dr Befruchdig wärde d Integumänt zur Testa. Dr Däil vo dr Soomeschale, wo us em innere Integumänt entstoot, wird as Tegmänt bezäichnet. Si löön e chliises Loch offe, d Mikropyle. Bi de Magnoliopsida waggst bi dr Befruchdig dur die Mikropyle dr Polleschluuch duure vom Polle, wo uf dr Narbe lit.
Thal bei Maursmünster
Dààl (frz. Thal-Marmoutier, dt. Thal bei Maursmünster) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dààl ìsch. Dààl ghert zem Kommünàlverbànd.
Arrondissement Châteaulin
S Arrondissement Châteaulin (frz. Arrondissement de Châteaulin, bret. Arondisamant Kastellin) isch e Verwaltigbezirk vum Département Finistère in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Châteaulin.
S bstoht us vier Kanton un 58 Gmaine.
Beromünster
Möischter (amtlech Beromünster) esch en Iiwonergmeind im Wahlchreis Soorsi im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Möischter liid im obere Wynetau. Zue de Gmeind ghöred ou no Schwarzenbach (662 m.ü.M.) ond Gunzwil. Vo dr Gmeindsflechi send 71,1 % Landwirtschaftlechi Flechi, 21,5 % Waud, 7,2 % Sidligsflechi ond 0,2 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Möischter send Eich, Ärmisee, Göiesee, Hetzchöuch, Höudisriede, Reckebach, Römerswiu, Schänke ond Sämpech im Kanton Lozärn ond Böiu ond Mänzike im Kanton Aargau.
Gschicht
Möischter goht zrügg uf s Kollegiatstift, wo 1036 vo de Grafe vo Länzbrg gründet worde esch.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 11,4 % gläge.
Religion
82,1 % vo de Iiwooner vo Möischter send im Johr 2000 römisch-katholisch gsii (Neudorf 80,4 %), 9,7 % evangelisch-reformiert (Neudorf 7,4 %).
Möischter isch de Setz vo de Schwiizer Salesianer vom Don Bosco.
Politik
Bi de Nationaurootswahle 2015 hed s das Ergebnis ggää: BDP 1,2 %, CVP 29,8 %, FDP 26,4 %, GLP 3,6 %, GP 3,6 %, SP 5,6 %, SVP 24,5 %, Süschtigi 5,3 %.
Dr Gmeindspräsident vo Möischter esch dr Charly Freitag (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
Z Möischter send im Johr 2011 1,3 % arbetslos gsii.
Sprooch ond Dialäkt
Z Möischter redt me s hochalemannisch Lozärntütsch. Vo doo chont de Renward Brandstetter, en früene Sproochwösseschafter, wo sich met em Schwiizertüütsch, de Lozärner Kanzleisprooch, em Lozärner Theatergschecht ond de auschtronesische Sprooche abggää hed.
30. Dezember
Dr '''30. Dezämber''' isch dr 364. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 365. in Schaltjohr), dodermit blybe no 1 Däg bis zum Änd vum Johr.
Skulpturhalle Basel
D Skulpturhalle Baasel isch e Museum für Abgüss vo antike Plastike und Skulpture an dr Middlere Strooss 17 in dr Schwizer Stadt Baasel. Si isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo nazionaali Bedütig häi.
D Sammlig
D Sammlig het öbbe 2000 Abgüss und isch nit nume die grössti in dr Schwiz, sondern isch äini vo de bedütendste uf dr ganze Wält. In de letschte 25 Joor het sich dr Bestand vo Abgüss verdreifacht. D Verwaltig vo dr Sammlig isch sit 1961 em Antikemuseum Baasel understellt.
Mit dr Sammlig het mä 1830 aagfange und si het sich vo 1849 aa im Museum an dr Augustinergass befunde, wo denn grad eröffnet worde isch und hüte dr Standort vom Naturhistorische Museum und vom Museum vo de Kulture isch. 1887 isch si in d Baasler Kunsthalle züüglet, wo mä bsundrigs für si e Flügelbau as „Skulpturehalle“ baut het. 1927 het mä d Abgüss in dr Kunsthalle in s Laager doo, wil die staatlig Bildersammlig in s Geböid iinechoo isch und dr Blatz gfeelt het, zum d Skulpture z zäige. 1936 isch e Nöibaubrojekt in ere Volksabstimmig abgleent worde, und vier Joor druf het mä denn für d Abguss-Sammlig brovisorisch e Blatz in ere Fabrik gfunde, wo leer gstande isch. Zum Nöibau isch s erst 1963 choo.
Dr Läiter vo dr Skulpturhalle isch zur Zit (2010) dr Tomas Lochman, e Sohn vom Jan Milič Lochman.
Philipp IV. (Frankreich)
Dr Philipp IV., dr Schöön (, ENS Philip the Fair; * 1268 z Fontainebleau; † 29. Novämber 1314 z Fontainebleau), us dr Dünastii vo de Kapetinger isch vo 1285 bis 1314 Köönig vo Frankriich gsi und (as Philipp I.) Köönig vo Navarra.
Er het us Frankriich en öiropäischi Groossmacht gmacht. Mit kompromissloser Autoridäät het er e modärns früeabsolutistischs Staatswääse ufbaut, wo dr middelalterlige franzöösische Monarchii e Machtentfaltig mööglig gmacht het, wie sis bis denn nie kennt het. Bsundrigi Bedütig het si Herschaft, wil er s Babstdum uf Avignon brocht het, won er s het chönne kontrolliere. Er het mit allerlei Macheschafte dr unabhängigi, riichi Tämplerorde verschlaage. Wie dr Eduard I. vo Ängland het er d Juude us em Land usgwiise.
Si Biinaame isch zitgenössisch und bezieht sich uf sis Usgsee, wo im Ritterideal vo sinere Zit entsproche häig.
Eduard I. (England)
Dr Eduard I., änglisch Edward I, au Edward Longshanks (Eduard Langbäi) und Hammer of the Scots (Hammer vo de Schotte) (* 17. Juni 1239 z Westminster, London, Ängland; † 7. Juli 1307 bi Burgh by Sands, Groofschaft Cumberland, Ängland), isch vo 1272 bis 1307 Köönig vo Ängland gsi, vo 1283 aa au Fürst vo Wales. Er isch dr eltist Soon vom Heinrich III. us em Huus Anjou-Plantagenet und däm sinere Frau Eleonore vo dr Provence.
Ussepolitik
As Droonfolger het er 1270 mit 200 Ritter am 7. Chrüzzuug mitgmacht. Won er Köönig worde isch het er siis Riich afo usdeene. Er het zwäi Fäldzüüg gege Wales gmacht, 1277 und 1282-83, und s Land erooberet.
1286 isch er drei Joor lang in dr Gascogne gsi, won em ghöört het, und het si Herschaft dört stabilisiert. 1294 isch zwüschen em Eduard und em franzöösische Köönig Philipp IV. e Chrieg usbroche. D Ängländer si gschlaage worde und häi d Gascogne verloore. Im zwäite Verdraag vo Bariis 1303 het dr Eduard I. wenigstens Däil vom Herzogdum mit de Stedt Bordeaux und Bayonne zruggüberchoo.
1295 het dr Eduard en Ufstand z Wales zämmebrätscht. im Joor druf het sich dr John Balliol z Schottland mit Hilf vo Frankriich gege Ängland erhoobe. Im gliiche Joor het en dr Eduard bi Dunbar gschlaag und dr Balliol het abdankt. Vo denn aa isch Schottland vom ene änglische Statthalter regiert worde. Aber s Land isch immer schwiiriger zum Regiere worde. und dr Eduard isch uf eme Fäldzuug gegen e Robert Bruce bi Burgh by Sands in dr Nööchi vo Carlisle gstorbe.
Innepolitik
1294 het er wie dr Philipp IV. z Frankriich Chillebsitz afo bestüüre und diräkti Abgoobe an dr Babst underbunde. Er het au die chirchlige Lääche afo kontrolliere. Alles daas het Ängland in Komflikt mit em Babst Bonifatius VIII. brocht.
Im Joor 1295 het er e Modällparlamänt zämmegstellt, wo regelmäässig zämmedräte isch und d Entwicklig vom britische Parlamentarismus maassgääblig beiiflusst het. Er het s Rächtswääse lo verschriftlige, wo sich bis denn vor allem uf mündlig überliiferets Gwoonhetsrächt gstützt het.
Noch dr bäbstlige Bulle vo 1286, wo e strikti Drennig vo Christe und Juude gforderet het, het dr Köönig d Juude zwunge, gääli Abzäiche an de üssere Chläider aazmache. Er het d Familienoberhöipter festgnoo und e baar von ene lo umbringe. 1290 het er s Edikt uusegee, wo alli Juude us em Land usgwiise het.
Hülftenschanz
D Hülfteschanz isch dr Name vom ene Gländ z Fränkedorf, Kanton Basel-Landschaft.
D Schlacht vo 1833
Dr Ort isch bekannt worde, wil in dr Nöchi, bi dr Fränkedörfler Griengruebe, am 3. August 1833 im Zämmehang mit dr Basler Kantonsdrennig Drubbe us dr Landschaft stedtischi Drubbe entscheidend gschlage hai.
D Fäldschanze in dr Hülfte isch zerst vo de Stadtbasler ohni Widerstand bsetzt worde, nochdäm sich d Baselbieter vo dört zruggzooge hai, wil si erwartet hai, ass d Basler Lieschdel über Braddele‐Erli‐Fränkedorf wurde aagriffe. Die stedtische Stänzler under em Oberstlütnant Johannes Burckhardt hai in dr Schanze uf s Milizbattaillon gwartet, wo se hätt sötte understütze aber nid noochgruckt isch. D Baselbieter Ardillerii under em Hauptmä Martin Begle isch über dr Hülfteschanz mit zwei 4pfünder Kanone stationiert gsi und het d Basler afo bombardiere. Die hai zrugggschosse und es het sich en Ardilleriigfächt afo entwickle. D Baselbieter hai Versterkig überchoo, d Basler Stänzler si aber in dr Griengruebe elei gloo worde. Ihre Underlütnand Friedrich Hindelang und e Hufe Stänzler si vo Kardätsche droffe worden und umchoo. Au dr Burckhardt het s verwütscht und dr Aagriff vo de Basler uf d Griengruebe isch abgwehrt gsi und si hai sich afo zruggzieh. D Basler Miliz het s mit dr Angst überchoo und het afo flüchte und d Stänzler, wo scho müed gsi si vom Gfächt in dr Griengruebe, hai müesse ihre Rückzug decke.
S Dänkmol
S Hülftedänkmol, en Obelisk us rotem Sandstei, isch 1836 bi dr Griengruebe, nördlig vom Friidhof Egg ufgstellt worde. Es erinneret an dr Kampf vo de Landschäftler für ihri Unabhängigkeit.
Am Dänkmol het s au en Inschrift, wo an dr Obergrichtsschriiber Heinrich Hug us Dalwiil maanet, wo im Alter vo fast drissig in dr Schlacht gfallen isch. Dr Landroot vom neue Kanton Baselland het en postum zum ersten Ehrebürger vom Kanton ernennt.
Bahnhof Stein-Säckingen
Stei-Säckingè isch è Baanschtation i dè Schwiz.
D Station lyt uff èm Gmeindegebièt vo Stei im Kanton Aargau.
Dè Doppelnammè mit Säckingè isch wegè dè uff dè anderè Sitè vom Hochrhy ligendè badischè Stadt Säckingè (un zu dè Unterscheidig vo anderè Ört namens Stei i dè Schwiz) aghängt worrè. S Pendant zum Baanhof Stei-Säckingè lyt z Säckingè am Nordufer vom Hochrhy, heisst Baanhof Säckingè un lyt a dè Hochrhybaan.
D Station Stei-Säckingè isch è Abzweigschtation un lyt a dè Bözbärglinniè vo dè Schwizerischè Bundesbaanè zwischè Bàsel un Züri. Er isch zämmè mit dè Baanschtreggi Brattèlè-Brugg (Bözbärglinniè) am 2. Auguscht 1875 als Durchgangsbaanhof eröffnet worrè. Im Zämmèhang mit dè Eröffnig vo dè Baanschtreggi Stei-Säckingè – Koblènz am 1. August 1892, isch er zum Vozwygigsbaanhof umbaut worrè.
Bim Baanhof git s è Unterwärch, i dèm Baanschtròm i d Faarleitig gschpisè wörd, wo uss dè Übberdrägigsleitig vo Rupperswyl hèr chunnt.
Betrièblichs
Stei-Säckingè cha vo Bàsel uus halbschtündlich mit dè Linniè S1 vo dè Regio S-Baan Bàsel erreicht wörrè, dört deilt sich d Linniè in èn Ascht nõch Frick bzw. i dè eischpurige Sitèascht nõch Laufèburg. Denebbè haaltet no stündlich d Interregio-Züüg vo Bàsel gu Züri.
Diè meischtè Güèterzüüg übber dè Gotthard faared durch sellèn Baanhof durrè, well d Bözbärgschtreggi d Hauptzuèfaartachsè vom Rangyrbaanhof Muttènz zum Gotthard hy isch. Au d Züüge zwûschèm Rangyrbaanhof Muttènz un èm Rangyrbaanhof Limmetdal faared i dè Regèl durch den Baanhof durrè. D Streggi uff Koblènz wörd vo einigè Güèterzüüg befaarè; es handelt sich dòby zmeischt um Tankzüüg zum Drybschtofflager nõch Glattbrugg un Rèkingè. Mengmòl git s au Zuè- un Abfuurè nõch Leibschtadt un Full.
Zweites Konzil von Lyon
S Zwäite Konzil vo Lyon, wo 1274 z Lyon under dr Läitig vom Babst Gregors X. stattgfunde het, het über drei wichdigi Frooge entschiide: D Union mit de Grieche, e Chrüzzuug und d Reformierig vo dr Chille.
Bahnhof Stein-Säckingen
Betrièblichs
Gschtüèret wörd dè Baanhof übber è elegtronischs Stellwärch vom Tûp Simis W. Übber s glyche Stellwärch erfolgt au d Stüèrig vo dè Baanhööf Sisslè un Laufèburg.
Zweites Konzil von Lyon
Gschicht
Am 31. März 1272 het dr Gregor d Versammlig iiberüeft und het im Merz 1273 alli Christe um ihre Mäinig und iiri Hilfe bi dr Reformierig vo dr Chille bittet. D Versammlig isch zwäi Joor lang vorberäitet worde und isch schliesslig am 7. Mai 1274 eröffnet worde. Öbb 300 Bischöf, 60 Äbt und e Hufe anderi Chirchelüt und Theologe si drbii gsi, aber nid dr Thomas vo Aquin wo uf dr Räis uf Lzon gstorbe isch. Au dr Jakob I., dr Köönig vo Aragon, und Delegierti us Frankriich, Dütschland, Ängland und Sizilie höi mitgmacht und e Delegazioon vo de Tatare. D Grieche si erst am 24. Juni aachoo, wil si Schiffbruch erlitte häi. Denn si braktisch Verdräter vo dr ganze Christehäit aawääsend gsi und d Versammlung het chönne as universal und ökumenisch gälte, wie es dr Gregor het welle.
Bahnhof Stein-Säckingen
Ufäll
Im Johr 1991 isch im Baanhof Stei-Säckingè bi nèm durrèfaarendè Güèterganzzug, dè mit Benzin beladè gsi isch, èn Zischternèwagè un i dè Folg au diè nõchfolgendè Wägè entgleist. Dõby sin einigi Wägè Leck gschlagè un es isch zuè nèm Grossbrand cho. Sellè Ufall hèt zwar keini Dotè odder Schwèrvoletzti gforderèt, hèt abber zu dè schwèrschtè Gfòòrguètufäll i dè Neuzit bi dè Schwizer Ysebaanè ghört (nebbè Au SG, 1989 un Züri Affoltèrè, 1994).
Zweites Konzil von Lyon
Gschicht
Es het säggs Sitzige gee, uf dr vierte isch am 6. Juli festgläit worde, ass mä die westligi und die östligi Chille wider wurd veräine. Das het aber nid lang ghebt. Es gseet us, wie wenn d Union de Grieche vom byzantinische Kaiser Michael VIII. ufzwunge worde isch, wil dä d Understützig vom Babst het welle gegen e Karl vo Anjou, won e Aagriff uf s byzantinische Riich blaant het. Die mäiste griechische Kleriker si aber gege d Union gsi. Mä wäiss au nid genau, wie seer d Union vo de Noochfolger vom Gregor understützt worde isch.
S Konzil het au no beschlosse, e nöije Chrüzzugg z mache. Es het aber am Wille und am Gäld gfeelt, au wemm mä wider e Chrüzzuugsstüür für säggs Joor bewilliget het.
Arrondissement Haguenau
S Arrondissement Hàwenau (frz. Arrondissement de Haguenau) ìsch e Verwàltungsbezirk im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gwän. Àm 1. Janner 2015 ìsch s mìt em Arrondissement Waisseburch zem neie Arrondissement Haguenau-Wissembourg zammagschlossa wora.
Dr Verwàltungssitz (chef-lieu) vum Arrondissement ìsch Hàwenau gwän.
Geogràfii
S Arrondissement hàt ìm Norde àn s Arrondissement Waisseburch granzt, ìm Oschte àn Ditschlànd, àn de Regierungsbezirk Karlsrüei, ìm Sìde àn s Arrondissement Stroosburi-Lànd. Ìm Sìdweschte hàt s àn s Arrondissement Zàwere un ìm Nordweschte àn s Arrondissement Saargemind ìm Département Moselle z Lothrìnge granzt.
Greschte Gmeine
Di greschte Gmeine vum Arrondissement Hàwenau sìn gwän (mìt de Inwohnerzàhl vun 1999):
Verwàltung
S Arrondissement Hàwenau ìsch ingedäilt gwän in drej Kanton mìt ìnsgsàmt 56 Gmeine:
Roma
D Roma (Plural männlig; Singular männlig: Rom, Singular wiiblig: Romni, Plural wiiblig: Romnja) isch en Ooberbegriff für e Räije vo Bevölkerigsgrubbe, wo die gliichi Sprooch, s indoarische Romanes schwätze, und, wie mä vermuetet, au die gliich historisch-geografischi Häärkumft us em Indische Subkontinänt häi. Fast alli Roma si sit mindestens 700 Joor in Öiropa dehäi. Si bilde in alle ire Häimetländer e Minderhäit. Si lääbe mäistens nid in gschlossene Gmäinschafte, sondern däile sich in e Hufe underschidligi Grubbe mit vilfältige Bsunderhäite ii, wo vo dr Sprooch, Kultur und Gschicht vo dr jewiilige Dominanzgsellschaft brägt si.
D Roma bilde die grössti ethnischi Minderhäit in Öiropa. E Hufe von ene wärde wäge iirer Ethnii und iirer soziale Situazioon marginalisiert und stöön eso im Schnittfäld vo zwäi Forme vo dr gsellschaftlige Usgränzig, wo sich gegesitig versterke. In mängge öiropäischen Staate wärde si über e gsellschaftligi Randstellig uuse immer no offe verfolgt.
Roma wird im Dütsche öbbe im Wortbäärli Sinti und Roma abgränzend vo dr Däilgrubbe vo de Sinti au as Bezäichnig für ostöiropäischi Roma benutzt. D Bezäichnig „Zigüüner“, wo im dütschsproochige Ruum verbräitet isch, gältet hüte as diskriminierend.
Gertrud Burkhalter
D Gertrud Burkhalter (* 9. Jänner 1911 z Biel im Bärnbiet; † 6. Mai 2000 z Züri) isch e Schwiizer Erziehere, Bibliotekarin und Mundartschriftstellere gsi.
Läbe und Schaffe
D Burkhalter isch z Pieterle bi Biel uufgwachse, het di Höcheri Töchtereschuel z Züri psuecht und het den as Sekretärin vom Schriftstelleer Max Pulver, und au as Huusleerere und Jurnalischtin gschaffet. Vo 1946 bis 1973 isch si Bibliotekarin vo dr Pestalozzi-Biblioteek z Züri gsi.
Ane 1942 het si s erschte Wärch useggä, es Theaterstuck für Laieschauschpiiler. Drufabe het si gueti Gedicht gschribe, wo in Samelbänd usechoo und i dr Schwiiz sofort guet ufgnoo worde sind. Us deil Gedicht sind Lieder gmacht worde, mit Melodie vom Komponischt Alfred Stern, useggä bim Musig-Hug z Züri. Ane 1980 sind dr Gertrud Burkhalter iry Dichtige bim Wyss-Verlag z Bärn erschine.
Es bekants Gedicht isch öpe ''D Chilchemagd.
Für ires literarische Schaffe het d Burkhalter Uuszäichnigen übercho:
Integument (Zoologie)
S Integumänt (lat. integumentum „Decki“, „Umschlag“, „üsseri Hut“) bezäichnet in dr Zoologii dr üsseri Körperumschlag bi alle Gwääbdier, wo sich vo allem übrige Gwääb underschäidet. Dr Usdruck wird im Bezug uf d Funkzioon und nid uf d Anatomii brucht.
D Funkzione
In dr Grundfunkzion muess en Integumänt zwäi Funkzione erfülle, wo gegesätzligi Aaforderige stelle. Uf dr äinte Site muess es dr Organismus gege Iiflüss vo Dusse wie z. B. mechanischi Belastige und en ungsunds chemischs Miliöö biete (Homöostase), uf dr andere Site muess es dr Kontakt vom Organismus mit dr Ussewält zueloo. E Hufe Grubbe vo Organisme häi für das konwergänt zuenander e stabile mechanische Usseumschlag entwigglet, wo in em Sinnesorgan und Drüese mit de verschiidenste Funkzion stecke. Es git e Hufe Grubbe vo Organisme wo au dr Gasusdusch (s Schnuufe) über s Integumänt funkzioniert. Die Organisme häi e Körperoberflechi, wo immer füecht isch. Dr Suurstoff diffundiert us dr Luft dur die füechti Oberflechi vom Körper in s Innere iine und gliichzitig diffundiert Choolestoffdioxid vo inne noch usse. D Arthropode häi für das bsundrigi Organ entwigglet, d Tracheä, wo s Integumänt ins Körperinnere iineglitzt isch.
Zuesätzlig zu dene Grundfunkzione het s Integumänt bi vile Grubbe vo Organisme e Hufe Sonderfunkzione. Farbmuster und anderi Sonderbildige vo dr Hut vo de Wirbeldier diene z. B. as Signal zur soziale Kommunikazion (z. B. zum Dier vom andere Gschlächt finde). Bin e Hufe Dierarte isch s Integumänt zum Schutz vor Find wien e Panzer versterkt (bi Wirbeldier: Osteoderm), es cha vorchoo ass au Aahängsel wie Giftdrüese, Dorne und Stachle vorchömme. Au Schuppe, Hoor und Fäädere si Sonderbildige vom Integumänt und häi die verschidnigste Funkzione.
Funkzione vom Integumänt wie z. B. bi dr Immunabweer und im Hormonsüsteem het mä erst vor e baar Joor afo besser erforsche.