cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jacques Chenevière
Zwische dr Wältchrieg
Anne 1923 het dr IKRK-Bresidänt Ador, wu dr diräkt Noochber vum Chenevière z Cologny gsii isch, iin zum Generaaldiräkter gruefe. Noch em Änd vum Griechisch-Diirkische Chrieg im Voorjoor het s aber bis zum Uusbruch vum Chacochrieg 1932 e verglyychswyys rueigi Zyt gee, wu em Chenevière greeßeri Freiryym fir syni chinschtlerische Aktiwideete gloo het.
1925 isch dr Chenevière Mitrusgeeber vu dr Bibliothèque universelle et Revue de Genève woore, wu si fir Velkerverständigung un d Siicherig vum Friide yygsetzt het. Mit sym Chindhaitsfrynd de Traz, wu au as Suun vun eme Schwyzer un ere Franzeesi z Paris uf d Wält chuu isch, het er vor allem derfir gsoorgt, ass dr literaarisch Uusdusch zwische dr dytsch- un franzeesischsproochige Wälte wider ufgläbt isch. Si hän zem Byschpel d Wäärch vum Thomas Mann un vum Rainer Maria Rilke z Frankryych wider salonfähig gmacht. D Moonetszytschrift isch bis 1930 erschiine.
Im Mai 1930 het d Schwyzerisch Schillerstiftig dr Chenevière fir sy Romaan Les messagers inutiles («Di unneetige Bot») uuszaichnet. Um des Zyt het en dr Bundesroot as sy Verdrätter in Ufsichtsroot vu dr Stiftig delegiert, wun er e Vierteljoorhundert derfir aktiiv bliiben isch.
In dr Joor vor em Zweete Wältchrieg het si dr Chenevière wider steerker bim IKRK engaschiert. As Schwäärpunkt vun em het zum aine dr Spaanische Buurgerchrieg (1936–1939) gulte. Zum anderen isch er Mitgliid vun ere Kumissioon zum Abessiniechrieg, wu s faschistisch Cheenigryych Itaalie vu 1935 bis 1937 mit eme velkerräächtswiidrige Aagriffs- un Erooberigschrieg geg s oschtafrikaanisch Chaiserryych Abessiinie gfiert het. Wu s IKRK im Meerz 1936 Briicht vum Delegierte un Dokter Marcel Junod iber dr italieenisch Yysatz vu Giftgaas z Korem iiberchuu het, isch dr IKRK-Bresidänt Max Huber mit em Chenevière un em IKRK-Mitgliid Carl Jacob Burckhardt uf Room graist. Noch em Chenevière het dr Jurischt Huber in ere chuurze Audiänz bim Diktaatoor Benito Mussolini dr Yysatz vu Chemywaffe aagsproche. In dr intäärne Debatte, wu si no däre Rais gfiert hän, het si dr Chenevière geege d Idealischte um d Lucie Odier gstellt. An dr Syte vu dr formaaljurischtische Dogmaatiker um dr Huber het er argumäntiert, ass s IKRK kai Mandaat ghaa heeb, dr Yysatz vu Giftgaas effetli z veruurdaile. Im Ergeebnis het s IKRK nume ne zrugghaltende Brief an s Italieenisch Root Chryz gschickt.
Zweete Wältchrieg
Wu NS-Dytschland am 10. Mai 1940 mit em Weschtfäldzuug dr Aagriff uf di neitraale Staate Niiderlande, Belgie un Luxemburg aagfange het, het dr Chenevière sofort mit eme Uusböu vu dr Zäntraalstell reagiert. Zum Zytpunkt vum dytsche Siig iber Frankryych Ändi Juuni het d Agäntuur scho fascht döusert Freiwilligi ghaa. Wie scho im Eerschte Wältchrieg sin di maischte vun ene Fraue gsii. Go d Fluet vu Informazioone verschaffe, wu s bi däre neie Dimänsioon vum humaniteere Eeländ gee het, het dr Chenevière e modäärni Daateverschaffig noch eme Hollerith-Lochchaarteverfaare yygfiert. Doderzue het di US-amerikaanisch Fiirma International Business Machines Corporation (IBM) ooni Cheschte segs sognännti Watson-Maschiine z Verfiegig gstellt, wu grooßi Mängene an Karteichaarte hän chenne waidli sortiere un katelogisiere. E bitteri Irony vu dr Gschiicht isch, ass s NS-Terrorregime sälber in grooßem Umfang IBM-Tächnology fir di sischtemaatisch Verfolgig vu Minderhaite bruucht het. Ändi Novämber 1941 isch dr Chenevière uf Vichy graist, wun er si mit em Marschall Philippe Pétain droffe het, go iiber d Situazioon vu dr franzeesische Chriegsgfangene im Dytsche Ryych schwätze.
Dr René de Weck het dooderzue au dr Voorschlaag gmacht, ass e IKRK-Delegierte im Rame vun ere andere Missioon zeerscht aigeni Informazioone chennt sammle. Di rumäänisch Regierig chennt si derno syne Empfäälige nit entzie mit Blick uf s Aasää vum «Gämfer Chryz»: «Tausende bedrohter Leben könnten so gerettet werden.» Dr Chenevière het eerscht iiber ai Mooent speeter Antwoort gee, ass äär un syni Kolleege «keine Möglichkeit sehen, den gegenwärtigen Stand der Dinge wirksam zu verbessern».
Anne 1942 het d Uniwersideet Gämf em Chenevière dr Eeredoktertitel vu dr Gaischteswisseschafte verliie. Im nämlige Joor het er fir guet ai Joorzeent d Laitig vu dr Literatursyte vum Journal de Genève ibernuu, ere liberaale Daageszytig, wu emol mit dr Vereffentlichung vun eme Briicht vum Dunant iber d Schlacht vu Solferino zur Grindig vum IKRK byydrait ghaa het.
Im Spootjoor 1942 het d IKRK-Fierig anderi Briicht iber dr Holocaust iiberchuu. In dr IKRK-Vollversammlig am 14. Oktoober het wäge däm e grooß Mee – aagfiert vu dr Marguerite Frick-Cramer, dr Suzanne Ferrière un dr Lucie Odier – fir en effetlige Protescht as ultimatiivi Intervänzioon gstimmt. D IKRK-Spitze um dr Gschiichtsprofässer Burckhardt, wu dr chrank Huber verdrätte het, un dr Bundespräsident Philipp Etter hän si aber däm Votum verwaigeret. Dr Chenevière het si uf d Syte vu sym Frynd Burckhardt gstellt, wu mit ere Doochter vum Gonzague de Reynold ghyroote gsii isch, eme räächtskunservatiiv-autoritarischtische Frynd vum Chenevière (Dr Etter het as Schueler vum Gonzague de Reynold gulte). D Räächtsdogmaatiker hän argumäntiert, ass s Komitee mit eme lute Appäll nume syni tradizionäll Wiirke deet gfäärde, vor allem d Fiirsoorg um d Chriegsgfangene. Dr Chenevière het au bi andere Gläägehaite all Ritt di schtrikt Bschränkig uf s velkerräächtli Mandaat aagmaant.
Anne 1943 het dr Chenevière sy Romaan Les captives («Di Gfangene») vereffetligt, wu as sy Maischterwäärch giltet. Drotz ass s Wäärch uf e diräkte Aktualideetsbezuug verziichte duet, sään d Rezänsioone au Yyfliss vu dr Ussenandersetzige bim IKRK:
"«Er hat als Gegenstand das unerforschliche Menschenherz, in Fesseln geschlagen durch Mißtrauen und Barrikaden der Abwehr. Aus diesen dunklen Kammern geht das Verhängnis eines ganzen Hauses hervor. In unentrinnbarer Folgerichtigkeit rollt ab, was die Menschen in der eigenen Brust in Bewegung setzen. Nichts löst sich zum Guten; nicht einmal die Möglichkeit eines Kompromisses erscheint irgendwo am Horizont dieser bedrängten Welt. Das Gesetz großer Tragik waltet hier; Verstrickung und Niederbruch eines Charakters in den eigenen unheilvollen Wesensbedingungen.»"
Ändi 1944 het s Nobelkomitee s IKRK mit sym zweete Friidesnobelbryys no 1917 geert. Wie im Eerschte Wältchrieg isch des dr ainzig Bryys gsii, wu s in dr Zyt vum Chrieg vergee het. D Jury z Oslo het doodermit «die grossartige Arbeit, die das IKRK während des Krieges für die Menschheit leistete» gwiirdigt. Wie im Eerschte Wältchrieg het si dr Chenevière wäg sym Engaschmänt in dr Zäntraalöstell deerfe mitgeert fiele.
Ändi Februar 1945 het d Versammlig vum IKRK dr Chenevière un dr Albert Lombard, wu au us ere alte Gämfer Bankiersfamilie gstammt isch, zue Stellverdrätter vum neie Bresidänt Burckhardt gweelt. D Amtszyt vu dr beede Viizebresidänte isch aber uf s Kaländerjoor yygränzt gsii.
No 1945
Im Juni 1946 het dr Chenevière e lange Artikel in dr Revue de Paris iber d Aktivideete vum IKRK in dr Zyt vum Zweete Wältchrieg vereffetligt. Dodin isch er au uf s Schwyyge zum KZ-Sischteem yygange, het aber dr Voorschlaag vum de Weck vu 1941 ewäg gloo, wu s em IKRK meegli gmacht ghaa hätt, aigeni Informazioone zur Shoa z bschaffe:
Im Mai 1947 hän dr Chenevière, sy alte Frynd Jaques-Dalcroze un dr Mooler Alexandre Blanchet im Stadttheater vum Gämf dr Bryys vu dr Stadt iiberchuu, wu zum eerschte Mool vergee wooren isch. Die Eerig isch alli drei Joor an Chinschtler*ne vergee woore, wu si um s Aasää vu Gämf verdient gmacht hän.
Anne 1949 isch em Chenevière sy Romaan Les captives vu 1943 in dytscher (un ungaarischer) Ibersetzig unter em Titel «Herbe Frucht» erschiine, wu iim dr Duurbruch bim dytschsproochige Publikum brocht het.
Ändi 1949 het d IKRK-Versammlig em Chenevière zue sym dryssgjeerige Jubiläum as Mitgliid d Guldeni Medaille vu dr Organisazioon verliie. Är isch doodermit noch em Huber eerscht di zwoot Persoon gsii, wu jee die Eer iiberchuu het. Glyychzytig het dr Chenevière as Mitgliid vum Bresidäntschaftsroot, as Voorsitzer vu dr Kumissioon fir uuswäärtigi Aagläägehaite un vu 1950 bis 1952 wider as Viizebresidänt als wyter bi daagesbolitische un strateegische Entschaidige zue humaniteere Kriise wie z Algeerie, z Griecheland, z Indochiina, z Indoneesie, z Korea, z Paleschtiina / Israel, z Siirie un z Tuneesie mitgmacht.
Aafangs 1955 het si dr Chenevière us em Ufsiichtsroot vu dr Schwyzerische Schillerstiftig zruggzooge, wun er mit sym Ruef dur dr Bundesroot syter 1930 aagheert ghaa het. Im Juuni vum nämlige Joor het er aber no d Loobreed zur Verleiig vum Grooße Bryys vu dr Stiftig im Zürcher Roothuus an sy alte Frynd Gonzague de Reynold ghalte, wu as Apologeet vu dr arischtokratische Vergangehait vu dr Schwyz un Simpatisant vu autoriteere Reschiim scho doodmool heftig umstritte gsii isch un des bis hiten isch. Zwai Joor speeter het dr Chenevière sälber dr Bryys vu sällere Stiftig fir sy Gsamtwäärch iiberchuu.
Anne 1966 het dr Chenevière syni Memoiren unter em Titel Retours et images («Rugbsinnige un Bilder»), wun er si aber nit zrugbsunne het uf s Schwyyge zum Holocaust. Am Änd vum nämlige Joor het em di Cheenigli Akademy vu dr Wisseschafte un Scheene Chinscht vu Belgie dr Grooß Bryys fir franzeesischi Literatuur usserhalb vu Frankryych verliie. 1968 het au d Académie française dr Chenevière nomol uuszaichnet, wu ne säächzg Joor voorhäär as ain vu dr beschte Jung-Diichter uuszaichnet ghaa het, un het em dr Prix du Rayonnement de la langue et de la littérature françaises zuegsproche.
Im Novämber 1969 isch dr Chenevière noch eme halbe Joorhundert as IKRK-Mitgliid us Altersgrind zrugdrätte. In dr Gschiicht vu dr Organisazioon het nume dr Ador lenger wie äär amtiert. Glyychzytig het d IKRK-Versammlig ire Eere-Viizebresidänt au zum Eeremitgliid ernännt. Dr IKRK-Bresidänt Marcel Naville het in syre Wiirdigung em Chenevière sy konschtant Engaschmänt briise un au sy
"«unvergleichliches Urteilsvermögen»."
Dr Jacques Chenevière isch am 22. April 1976, e baar Dääg no sym 90. Gebuurtsdaag, z Bellevue gstoorbe, ere Gmai am räächte Staade vum Gämfersee in dr Neechi vum IKRK-Hauptsitz. Deert isch s Eebaar Chenevière in dr Joorzeent syt em Uuszuug us dr Villa Hauterive in eme Aawääse mitr Seeblick gwoont. Dr Chenevière isch zwische syne Eltere un syre Schwiigermueter uf em Friidhooft vu Collonge-Bellerive vergraabe woore, ere Gmai am linke Seestaade, wun er e Zwootresidänz diräkt am See ghaa het. D Nooruef in dr Schwyzer Zytige hän vor allem sy literaarisch Vermächtnis bschriibe. Im Thuner Tagblatt het s zem Byschpel ghaiße:
S IKRK het in dr Revue internationale de la Croix-Rouge e Eloog vereffetligt un doodin us dr Apology vum Chenevière vu 1946 zitiert, doderno heeb s IKRK im Zweete Wältchrieg nume diskreeti Iberzyygigsaarbet chenne laischte, go sy Funkzioon as neitraale Vermittler nit gfäärde. Syt dr effetlige Entschuldigung dur dr Bresidänt Cornelio Sommaruga (* 1932) anne 1995 erchännt s IKRK s Schwyyge zum Holocaust aber as «das grösste Versagen» vy syre Gschiicht aa. Zwai Joorzeent friejer het di doomoolig IKRK-Fierig di diplomaatisch Zrughaltig verdaidigt, wu dr Chenevière derfir mitverantwortli gsii isch, un het en as e Mann gwiirdigt
"«der dem Roten Kreuz das Beste aus seiner Kraft, seiner Intelligenz und seinem Herzen gab»."
Em Chenevière sy Witfrau Marguerite isch anne 1991 im Alter vu 92 Joor gstoorbe.
Noolääbe
Zue sym hundertschte Gebuurtsdaag het d Bibliothèque publique et universitaire de Genève dr Chenevière 1987 noodreegli mit ere Uusstellig iber sy Wäärch un sy Lääbe geert.
Anne 1992 isch s Chenevières Maischterwäärch Les captives as Neiuflaag erschiine. Im nämlige Joor isch z Gämf d Fondation Jacques et Marguerite Chenevière grindet woore. Ire verchindetb Zyyl isch gsii, d Yyname us em Stiftigskapitaal ganz oder dailwyys an anerkännti Yyriichtige fir elteri Mänsche, bsundersch elteri Fraue, in Noot uuszgee.
D Greeber vum Chenevière un syre Frau Marguerite, wu kai Chinder ghaa hän, vu s Marguerites Mueter Marie (1864–1957) un au vu syne Eltere Adolphe un Blanche uf em Friidhoof vu Collonge-Bellerive solle 2022 ufhoobe wääre.
Biografie un Essay
Im franzeesische Orginaal
Uf Dytsch
Uf Änglisch
Romään un Novälle
Im franzeesische Orginaal
Uf Dytsch
Escholzmatt-Marbach
Äschlismatt-Marbach (amtlech Escholzmatt-Marbach) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Äntlibuech im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Äschlismatt-Marbach liid im obere Äntlibuech, am Übergang zum Ämmitau. Vo dr Gmeindsflechi send 48 % Landwirtschaftlechi Flechi, 45,5 % Waud, 2,9 % Sidligsflechi ond 3,5 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Äschlismatt-Marbach send Trueb (BE) im Nordweschte ond Norde, Romoos im Nordnordoschte Schüpfe im Nordoschte, Flüeli im Oschte, Schangnou (BE) im Süde ond Eggiwiu (BE) im Südweschte.
Gschicht
D Gmeind Äschlismatt-Marbach esch per 1. Jänner 2013 entstande dür d Fusion vo dr Gmeinde Äschlismatt ond Marbach.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 5,8 % gläge.
Religion
78,4 % vo dr Iiwooner vo Äschlismatt send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii (Marbach: 73,1 %), 11 % evangelisch-reformiert (Marbach 20,3 %).
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,4%, CVP 40,1% , FDP 13,8% , GLP 1,2% , GP 1,8% , SP 3,0% , SVP 35,2% , Süschtigi 3,6%.
Dr Gmeindsammann vo Äschlismatt-Marbach esch dr Pius Kaufmann (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 unter 1 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 4362 Iiwohner 95,8 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,1 % Italienisch ond 4 % anderi Sprache.
Z Äschlismatt-Marbach redt mer en Dialäkt, wo scho ganz naach am Bärntütsch isch.
Wald (Hohenzollern)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 56,7 % Landwirtschaftsfleche, 35,6 % Wald, 6,5 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Wald gheret d Ortsdoel Glashidda (Glashütte), Hibbatschweiler (Hippetsweiler), Kabbl (Kappel), Reischa (Reischach), Riadatschweiler (Riedetsweiler), Rodalacha (Rothenlachen), Rueschdedda (Ruhestetten), Sendahaart (Sentenhart), Walbartschweiler (Walbertsweiler) ond Wald.
Gschicht
Wald ischt zom erschte Mol gnennt worde um 1208, seit 1212 geits des Kloschter Wald.
Verwaltong
Wald hot mit dr Stadt Pfulladorf ond dr Gmoede Hrdwãnga-Schäna ond Illmasee a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Werner Müller.
Dialekt
Dr Dialekt vo Wald ghert zom Schwäbisch.
Nadeshda Brennicke
D Nadeshda Brennicke (* 21. April 1973 z Fryburg as Nadja Theresa Richter), mer chännt si au as Nadja Brennicke, isch e dytschi Schauspiileri, Sängeri un Autoori.
Lääbe un Wiirke
D Brennicke isch d Adoptiivdoochter vum Schauspiiler un Sinkroonsprächer Michael Brennicke, iri Mueter isch Chunschthändleri. Si isch z München ufgwagse. No dr zeent Klass isch si ab em Gimnaasium gange go Schauspiileri gee. Vu 1989 bis 1991 het d Brennicke s Zinner Studio z Müncheh bsuecht (syter 2003: Internationale Schule für Schauspiel und Acting). Anne 1992 het si zäme mit dr Jennifer Wippich s Gsangsduo Charade bildet, wu vum Stefan Zauner un em Aron Strobel vu dr Münchener Freiheit produziert wooren isch. D Single All of You un The Colour of Your Eyes sin bis uf Blatz 67 bzw. 60 vu dr dytsche Verchaufschart chuu.
In irem Abschlussjoor an dr Schauspiilschuel het d Brennicke d Hauptroll vu dr Tina in dr dytsche Kinokumeedi Manta – Der Film iberchuu. Anne 1994 het si dr Christian Petzold fir d Hauptroll in Pilotinnen bsetzt. E greeßer Publikum chännt si dur iri Roll as Ermittleri Tessa Norman in dr Seerie Die Straßen von Berlin. Si het derno vyl Engaschmänt fir Fäänseeprodukzioone ghaa, so im bryysgchreente Bolitthriller Das Phantom (2000), un au Filmrolle in Kanak Attack (2001), Tattoo (2002) un Antikörper (2005). Fir iri Roll in Banklady (2013) isch si bim Chicago International Film Festival as beschti Schauspiileri uuszaichnet woore.
Si singt un kumpeniert iri aigene Lieder. Si het unter anderem in dr Polizeiruf-110-Folg Silikon Walli un im Kinofilm Antikörper gsunge. Uf em Album Glücklich hier, Six Takes schwätzt si fir experimentälli Stuck us elektroonischer Musik un Literatuur vum Heerschpiilautoor Michael Farin un em Musiker Georg Zeitblom unter anderem Täxt vu dr Brieder Grimm, vum Arthur Rimbaud un em Edgar Allan Poe.
D Brennicke het e Suun un läbt z Wriezen, ere Chlaistadt Märkische Oderland.
Diskografy
Charade:
John Gay
Dr John Gay (* 16. Septämber 1685 z Barnstaple, Devonshire; † 4. Dezämber 1732 z London) isch en änglische Schriftsteller gsi, wo vor allem Gedicht, Erzäälige, Romään und Faable verfasst het. Zämme mit em Jonathan Swift, Alexander Pope und John Arbuthnot het dr Gay d Grubbe vo Tory-Satiriker bildet, wo as Scriblerus Club bekannt gsi isch.
Dr Gay isch us ere spaniolische Familie choo. No won er chlii gsi isch, het er sini Eltere verloore und er isch bi sim Unggle, em Reverend John Hammer, ufgwaggse. Er het uf dr Barnstable Grammar School gleert und het denn e Leer bim ene Siidehändler z London gmacht. Er het die Arbet ghasst, und het bald Zuegang zu literarische Zirkel in dr änglische Hauptstadt gfunde. 1712–1714 het er as Sekretäär im Huushalt vo dr Duchess of Monmouth gschafft. Därt het er im Joor 1714 The Shepherd's Week gschriibe, e Sammlig vo säggs Pastorale (Schööfergedicht). Spööter isch er dr Sekretäär vom Lord Clarendon worde, won e Abgordnete vo de Torys gsi isch. Noch em Dood vo dr Köönigin Anne isch d Tory-Regierig gstürzt worde, so dass dr Gay arbetslos worde isch. Er het Finanzspekulazioone gmacht, wo nid glunge si, und isch arm worde. In sine letschte Joor het er hauptsächlig bi sine Gönner gläbt, bim Duke und dr Duchess vo Queensberry in Wiltshire. 1732 isch er zrugg uf London und isch dört gstorbe. Dr Gay isch in dr Westminster Abbey begraabe. Uf sim Graabstäi stoot si Spruch:
Im Gay sis bekanntiste Wärk isch s Teggstbuech zum satirische Singspiil The Beggar's Opera. Mit dr Figuur vom Peachum, wo sich an dr bekanntist änglisch Verbrächer im 18. Joorhundert, dr Jonathan Wild, aaleent, het er gliichzitig dr britisch Brömiee Robert Walpole karikiert. D Muusig isch vom Johann Christoph Pepusch. Dr Pepusch het d Theme vo de 69 Muusig-Nummere us populääre Arie und Gsäng gnoo und het sälber nume d Uwerdüüre und äi Lied komponiert. The Beggar's Opera isch 1728 im Londoner Lincoln's Inn Theatre urufgfüert worde.
Schaffhausen
schöni Sache
Bekannt isch Schafuuse für sini Altstadt mit dä Erker, em Chlooschter Allerheilige und em Munot, e Feschtig oben a dr Schtadt, wo au s Wahrzeiche vo Schafuuse isch, und d Rhyufer.
Geografy
Schafuuse, di nördlichschti Schtadt vo dr Schwyz, liggt am Rhy, südöschtlig vom Rande. De Rhyfall, wo chli witer une am Rhy, bi Neuhuuse liit, isch an vo de grööschte Wasserfäll vo Europa, ghört aber nur rechtsufrig zum Kanton Schafuuse und linksufrig zum Kanton Züri.
Gschicht
Schafuuse isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1045 als Scâfhusun. Sini Gründer un die vom Chloschter Allerheilige sind d Grafe vo Nälleburg gsi.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,6 % gläge.
Religion
43,6 Prozänt vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,4 Prozänt sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Gmeindspresident isch de Peter Neukomm (Stand 2019).
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 33'628 Iiwohner 84,5 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,6 % Französisch und 3,1 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Schafuuse ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Schwabentor (Freiburg im Breisgau)
Gschiicht
Bis Ändi 19. Joorhundert isch s Schwoobedoor chuum veränderet woore. Doodmool hän jetz Dail us dr Buurgerschaft us vercheerstächnische Grind dr Abriss vu dr beede no erhaltene Stadtdoor gforderet. Dr Ooberbuurgermaischter Otto Winterer het si aber derfiir yygsetzt, si z erhalte un uuszgstalte. Im Juni 1896 het e Wettbewäärb unter dytsche Architäkte aagfange, go ne Entwuurf fir d Uusgstaltig vum Schwoobedoor un vum Martinsdoor uuszweele. S Privaathuus Krauß an dr Syte Riichtig Schlossbäärg hätt derfir chenne umgstaltet wääre wie au ne alt Fyyrspritzehuus uf dr andere Syte. Fir dr oober Durmabschluss isch e „wirkigsvolli“ un „zytgmääßi“ Gstaltig gfoorderet woore. Näb em Winterer sin dr Josef Durm, dr Carl Schäfer, dr Max Meckel un e Mitgliid vum Stadtroot d Bryysriichter gsii. S isch aber emänd kaine vu dr Wettbewäärbsbyydreeg umgsetzt woore. Statt däm het d Stadtverwaltig dr Meckel un dr Schäfer um Aagebot bäte, wel si d Brogrammbedingige gänderet ghaa hän. Anne 1899 isch nämli dr Böu vu dr eläktrische Fryburger Strooßebaan bschlosse woore un dodermit hän d Privaathyyser mieße zruggsetzt wääre, wu an di baide Door gränzt hän. Dr Schäfer het en Ufstockig vum Schwoobedoor vu 26 uf 65 Meeter voorgschlaa, bim Martinsdoor vu 22 uf 66 Meeter. As Grund het er di in dr Zwischezyt heechere Hyyser drumume gnännt. Sy Entwuurf het d Böudail us em frieje 13. Joorhundert mit spootgootische Ufböu us em 15. Joorhundert kumbiniert. Im Summer 1901 isch dr Umböu dur s Fryburger Böuunternäme Geis & Bauer duurgfiert un s heecher Schwoobedoor mit eme Stäägegiibel noch em Voorbild vu noorddytsche Stadtdiirm versääne woore. Am 28. Augschte 1901 isch bi baide Stadtdoor Riichtfescht gfyyrt woore, voreb si am 14. Oktoober feertig woore sin, wu d Strooßebaan in Bedriib gnuu wooren isch.
Anne 1903 het dr Fritz Geiges uf dr Ussesyte s Bild vum Fryburger Stadtpatron Sankt Georg as Dracheteeter zuegfiegt. Dr Umböu isch anne 1913 zum Änd chuu mit em Böu vu Nääbegebei in historisierendem Stiil. 1954 isch dr Umböu dailwys wider ruggängig gmacht woore, un s Schwpoobedoor het e schlichter Zältdach mit Gloggediirmli un Ziibelehuube iberchuu, wu äänliger gsii isch zum uurspringlige Zuestand. 1999 sin Strooßebaanglais yyböue woore, wu weeniger Vibrazioone veruursache.
Ab em Summer 2012 isch s Schwoobedoor renoviert woore. Doderby het si, wu dr Butz ewäg gsii isch, zaigt, ass d Schääde greeßer sin, wie mer gmaint ghaa het. S Ufstockje vum Gebei het Riss in dr Stai veruursacht ghaa un au s Fundamänt isch nit stabiil gnue gsii, sodass es het mieße steerker gmacht wääre. Go letschteres iberbriefe, sin im April 2013 Broobeboorige gmacht woore. Die hän ergee, ass nume s siideschtli Eck vum Duurm uf feschtem Schwaarzwaldchiis grindet isch, derwyylscht di andere Beraich vu dr Fundamänt uf mittelalterlige Ufschittige steen. Wäg däm sin Staallanze unter d Doorfundamänt gschiirgt un Zemäntmilch duurebrässt woore, go Fundamänt un Untergrund heerter z mache. Des isch gmacht woore, wu im Summer 2014 d Strooßebaanglais am Bertoldsbrunne saniert woore sin, wel dert kai Strooßebaane dur s Door gfaare sin. Um d Innesyte vum Muurwäärch sin in fimf bis siibe Heechemeeter Abstand Staalbänder as Stabilisierig verlait woore. Bi dr Boorige isch mer uf unterschiidligi Gstai gstooße un d Boorcheof sin broche. Derno isch nass boore woore, was lenger bruucht het. Im Novämber 2015 het d Landesregierig bschlosse, d Sanierig mit 210.000 Euro us dr dritte Tranche vum Dänkmoolfeerderbrogramm vum Land z unterstitze. Im Dezämber 2015 isch s Grischt ewäg gmacht woore.
Architäktuur
Dr Böu uf quadraatischem Grundriss het e Sytelengi vu je elf Meeter un zellt iiber dr spitzboogige Dooreffnig drei Gschoss. Zue dr Ussesyte lyt d Steerki vu dr Muure unte bi iber 3,5 Meeter un im ooberschte Gschoss no zwai Drittel dervu. S Staiwäärch bstoot im unteren Dail us schwääre Buckelquaader vu rootem Sandstai, ooben us Bruchstai mit staarke Eckbosse.
Iber em Schlussstai vum Doorbooge, wu zue dr Stadt zues isch, isch e romaanischi Daarstellig vum „Doornuuszieger“ z sääne, ere Figuur, wu mer scho us dr Antike chännt, do aber chrischtli dite wiird: Dr Mänsch drait dr Doorn vu dr Eersind in sich, wu därjeenig draa gmaant wird, wu us em Door goot.
Vercheer
S Schwoobedoor stoot uf dr Maarch vu dr Innestadt-Fueßgängerzoone un wiird reguleer nume stadtuusezues vu dr Liinie 1 vu dr Strooßebaan duurfaare. Stadtyynezues faare d Strooßebaan, d Faarraadfaarer, Taxi, dr Liifervercheer un Innestadtaaliiger dur s Door vum eschtlige Aaböu. Dr iibrig Vercheer wird räächts am Door duuregfiert. S isch doodermit ais vu vier histoorische Stadtdoor im dytschsproochige Ruum, wu vu Strooßebaane durfaare wääre, näb em Martinsdoor z Fryburg sin des no Nauener Tor z Potsdam un dr Chefiturm z Bärn.
Museum
Syter 1969 het s in eme Dail vum Schwoobedoor e chlai privaat Museum, d „Zinnfiguurekluuse“. In Diorame sin mit rund 9000 handgmoolte Zinnfiguure Szeene vor allem us dr Freihaitsbeweegige im siiddytsche Ruum (Schlacht bei Sämpach, Buurechrieg, 1848er-Revoluzioon), aber au us dr Zyt vu dr Reformazioon daargstellt.
Unter dr Diorame het s au ne Szeene am Schwoobedoor, wu dr Stuurm uf Fryburg am Ooschtermeentig 1848 zaigt. An d Eraignis vu dr Revoluzioon maant au ne Maandaafele am (inoffiziäll eso gnännte) Platz der letzten Barrikade von 1848 näb em Door.
Merlischachen
Gschicht
De Name Merlischache söll sich vom latinische merula („Amsle“) und vom dütsche Schache (chline Wald) ableite laa und bedütet also „Amselwäldli“.
S Geländ am Vierwaldstättersee wird 1168 erschtmalig erwähnt, wo de Ritter Hermanno de Merlascachen in ere Schänkigsurkunde als Züüge uftritt. Är het im ene Turm gwohnt, a de no immer d Liegeschaft Burg erinneret. D Wiese, Wälder und Räbbärge und die Fischeryyrächt hend de Chlöschtere Luzärn und Ängelbärg ghört. Mit de Auswytig vo de Eidgenosseschaft hend d Schwyzer zuegriffe: Sie hend 1440 für 60 rhynischi Goldgulde d Herrschaftsrächt gchauft und hend Merlischache mit Chüsnacht zämetaa. Um 1450 het de ryychi Hans Schnider die erschti Kapälle gschtiftet, 1792 isch d Kaplanyy gründet worde.
Günther Oettinger
De Günther Hermann Oettinger (* 15. Oktober 1953 z Schduagert ischt e deitscher Bolitiker vo dr CDU. Er ischt seit 2017 Anfang 2017. Devor isch vo 2014 bis 2016 EU-Kommissar fir Haushalt ond Personal ond vo 2010 bis 2014 EU-Kommissar fir Energii gwea. Vo 2005 bis 2010 ischt er Minischterpräsident vo Bade-Wirtteberg gwea.
Lebe
Noch am Abi hot er Jura ond Wirtschaft gschdudiert, dernoch isch er Schteierberater, Wirtschaftspriafer ond Anwald gwea. Wo er no gschdudiert hot, isch er en der Landsmannschaft Ulmia gwä.
Verheired isch e au, seit 1994 mit der Inken, an Soh' hand se au. Sit 'em 9. Dezember 2007 isch er vo ihr trännt.
Sei Bardeiläaba
Der Oettinger isch scho frih in d'CDU eitrete. 1977 hot er z' Ditzinga an Ortsverband von der Jonge Onion grendet un hot do richtig a'gfanga mit der Boladig.
Em April 2005 isch der Oettinger Minischderpräsident werra wella nochdem sei Vorgenger, der Deiffel-Erwin, ruggdrete isch.
En ra Mitgliederbefragung am 2. Dezember 2004 isch er zom CDU-Schpitzenkandidata von fir'd Landtagswahl 2006 gwählt worra. Sei Konkurrentin, d' bada-wirttembergische Kultusminischdere Annette Schavan, hot in ere parteiinterne Abschdimmong verlora.
Am 29. April 2005, acht Däg noch seiner Wahl zum Minischterpräsidenta, isch der Oettinger au Landesvorsitzender von der CDU Bada-Wirttaberg worra.
EU-Kommissar
Ab 2014 isch dr Oettinger EU-Kommisar fir Digitali Wirtschaft un Gsellschaft gwea un seit 2017 isch er EU-Kommissar fir Haushalt ond Personal.
Communauté de communes Pleyben-Châteaulin-Porzay
D Communauté de communes Pleyben-Châteaulin-Porzay (bretonisch Kumuniezh kumunioù Pleiben-Kastellin-Porzhe) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Kommunalverbänd Région de Pleyben und Pays de Châteaulin et du Porzay un bstoht us 17 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Châteaulin.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Tegucigalpa
Si lyt im südliche Deil vu Honduras imene Hochbecke am Ufer vum Fluss Río Choluteca uf öppe 940 Meter über Meer.
Im 19. Johrhundert sind zur indigene und zur öiropäische Bevölkerig noo zwöi wytere Ethnie choo: Araber und Chinese. Die bäide Bevölkerigsgruppe sind ou hüt noo i dr Stadt presänt.
Um 1930 isch d Stadt Comayagüela, wo uf dr andere Syte vum Choluteca-Fluss lyt, ygmeindet worde. I dr Verfassig, wo syt 1982 giltig isch, wird Comayagüela trotzdäm zäme mit Tegucigalpa als Hauptstadt erwäänt.
Fischmarktbrunnen
Fischmarktbrunnen cha stoo für:
Wolferstadt
Geografi
Wolferstadt leit am Rand am Hahnekamm en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 45,1% Landwirtschaftsfleche, 47 % Wald, 7,5 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Wolferstadt gheret s Pfarrdorf Wolferstadt, s Kirchdorf Hagau, s Dorf Zwerchstraß, d Weiler Rothenberg, Steinbühl ond Waldstetten ond d Gheft Brenneisenmühle, Erlachhöfe, Jackermühle ond Spitzmühle.
Gschicht
Wolferstadt hot emol zua dr Grofschaft Graisbach ghert ond speter zom Herzogtum Bayern-Landshuat, ab 1505 zom Firschtedom Pfalz-Neuburg un 1808 zom Kenigreich Bayern.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,8 % gleäge.
Religion
95,3 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4 % evangelisch.
Verwaltong
Wolferstadt hot mit dr Stadt Wemding ond dr Gmoede Füschtatt, Huisi ond Otti a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Wolferstadt ischt dr Philipp Schlapak.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Wolferstadt ghert zom Schwäbisch.
Jens Böhrnsen
Dr Jens Böhrnsen (* 12. Juni 1949 z Bremen) isch e dytsche Bolitiker (SPD). Vu 2005 bis 2015 isch er Bresidänt vum Senat un Burgermaischter vu dr Freie Hansestadt Bremen un Senator fir chilchligi Aaglägehaite gsii, vu 2005 bis 2007 au Senator fir Juschtiz un Verfassig un vu 2007 bis 2015 Senator fir Kultur.
Lääbe
Dr Böhrnsen isch im Bremer Stadtdail Gröpelingen uf Wält chuu. Sy Vater Gustav Böhrnsen, as KPD-Mitglid im Widerstand gege dr Nationalsozialismus engaschiert, isch iber zwai Johrzenht Bedriibsrotsvorsitzer vu dr Großwerft AG Weser un fir ai Legislaturperiod SPD-Fraktionsschef in dr Burgerschaft gsii.
Noch em Abitur 1968 am Gymnasium am Waller Ring im Stadtdail Walle het dr Böhrnsen vu 1968 bis 1973 Rächtswisseschaft an dr Universitet Kiel studiert. Anne 1973 het er s erscht juristisch Staatsexame z Schleswig-Holstein abglait, 1977 s zwait z Hamburg un un isch derno Assessor in dr bremische Verwaltig wore. Vu 1978 bis 1995 isch er Richter am Verwaltigsgricht Bremen gsii, bis 1980 uf Prob un 1991 bis 1995 as Vorsitzer vu dr 6. Chammere.
Dr Böhrnsen isch Vater vu zwee Sihn us erschte Eh. Sy zwooti Frau Luise Morgenthal isch am 7. Merz 2007 im Alter vu 58 Johr an dr Folg vun ere Hirnbluetig sgtorbe. Syt Dezämber 2011 isch dr Böhrnsen mit dr Schullaiteri Birgit Rüst ghyrote.
Bolitik
Dr Böhrnsen isch anne 1967 mit 18 Johr in d SPD yydrätte. Syt em 8. Juni 1995 hockt er fir d SPD-Fraktion in dr Bremische Burgerschaft un isch 1999 Fraktionsvorsitzer.
Vu Merz 2006 bis 2015 isch dr Böhrnsen Vorsitzer vum Vermittligsuusschuss zwische Bundesdag un Bundesrot un stellverdrättende Vorsitzer vu dr Federalismuskommission II (2007–2009) gsii.
Vum 1. Novämber 2009 bis 31. Oktober 2010 isch dr Böhrnsen turnusgmäß Bresidänt vum Bundesort gsii. Noch em Ruggdritt vum Horst Köhler vum Amt vum Bundesbresidänt am 31. Mai 2010 het dr Jens Böhrnsen in däre Funktion no Art. 57 Grundgsetz zytwys bis zum Amtsaadritt vum neie Bundesbresidänt Christian Wulff no syre Wahl am 30. Juni 2010 d Amtsgschäft vum Bundesbresidänt ibernuu. Vum 1. Novämber 2010 bis zum 31. Oktober 2011 isch dr Böhrnsen erschte Vizebresidänt vum Bundesrot gsii.
Noch em schlöchte Abschnyyde vu dr SPD bi dr Burgerschaftswahl am 10. Mai 2015 het dr Böhrnsen am Dag no dr Wahl verchindet, ass er nimi as Regierigsschef aadritt. Mit dr Wahl vu sym NooFolger Carsten Sieling am 15. Juli 2015 isch er us em Amt gschide.
Sunschtigs Engaschmänt
Dr Böhrnsen isch Mitglid vu ver.di, vu dr Arbeiterwohlfahrt, dr Dytsch-Israelische Gsellschaft un dr Bremische Evangelische Chilche. Är isch Vorsitzer vum Stiftigsrot vu dr Stiftig Wohnliche Stadt.
Kanton Ploudalmézeau
Dr Kanton Ploudalmézeau (breton. Kanton Gwitalmeze, frz. Canton de Ploudalmézeau) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Hauptort vum Kanton isch Ploudalmézeau gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Antoine Corolleur gsii.
Gmaine
Dr Kanton Ploudalmézeau isch us zeh Gmaine bstande:
KTS (Freiburg im Breisgau)
S Autonom Zentrum KTS isch e Inschtitution vu de Autonome Szene im Stadtdail Wieri z Friburg.
De Name „KTS“ stoot fir „Kulturtreff in Selbstverwaltung“ un isch in Aalehnig an de provisorische Name „Konzert- und Tagungsstätte“ vum Konzerthuus in de Planigsphase gwehlt wore.
Wu s urspringlig Domizil uf em Vauban-Gländ dur d Stadt gruumt wore isch, het d KTS anne 1998 in eme vu de Stadt aagmieteteBahngebei, wu leer gstande isch, e neii Unterkumft gfunde. Wu de Mietverdrag anne 2004 vu de Ditsche Bahn wege Sterige vum Bahnbedibr kindet wore isch, isch s witter Schicksal vu de iwer Monet uugwiss gsii. 2005 isch no lange Verhandlige zwische de Bahn, de Stadt Friburg un em Ferderverain Subkultur e. V. e Kompromiss gfunde un de Witterbstand bis Endi 2007 gsicheret wore. Im Jänner 2008 isch e neie, desmol uubfrischtete Verdrag unterschriwe wore.
Mit em Verbot vu de Informationsplattform linksunten.indymedia.org as Dailberich vu de internationale Indymedia.org isch d KTS am 25. Augschte 2017 dursuecht wore. D Bolizei Bade-Wirtteberg het ab em halber sechsi am Morge mit 250 Beamte d Riim vu de KTS un vier anderi Riim z Fribur no Sache dursuecht, wu im Zämmehang mit linksunten.indymedia.org kennte stoh. De Bundesinneminischter Thomas de Maizière (CDU) het gsait, Ziil vum Verbot sei „die Zerschlagung der Vereinsstruktur sowie die Beschlagnahmung des Vereinsvermögens“.
Sun Yat-sen
Dr Sun Yat-sen, * 12. Novämber 1866 z Cuiheng bi Zhongshan, Provinz Guangdong oder 24. Novämber 1870 uf Hawaii; † 12. Merz 1925 z Peking), in dr Volksrepublik China am bekanntiste as Sun Zhongshan, in dr Republik China uf Taiwan Landesvater Herr Sun Zhongshan gnennt isch e chinesische Revoluzionsfüerer und Staatsmaa gsi. Er het dr Kuomintang (KMT) gründet, isch 1911 dr erst brovisorischi Bresidänt vo dr Republik China gsi und noch e baar Joor im Exil 1921 Bresidänt vo dr sälbstbroklamierte Nazionalregierig in Kanton. Er wird as dr Gründer vom modärne China in dr Volksrepublik China und au in dr Republik China vereert. Si politischi Filosofii isch as die „Drei Brinzipie vom Volk“ bekannt.
Gugler
D Gugler, mänggisch au Gügler, si änglischi und französischi Ritter gsi, wo im Hundertjöörige Chrieg as Söldner kämpft und sich in Zite vo Waffestillständ zu Bande zämmegrottet häi. Si si denn vor allem dur Frankriich zooge und häi d Lüt terrorisiert und usgraubt. Iir Kennzäiche si iiri Helm in dr Form von ere Kalotte gsi. Iire Naame chunnt woorschinlig vo middelhoochdütsch gugel(e) „Kabuze“ us latiinisch cuculla.
In de 1360er Joor häi d Gugler im Elsass und in Lothringe iir Unwääse driibe, bis dass dr Johann vo Lothringe si bi Neuville und dr Wenzel vo Luxeburg si bi Diedehoofe gschlaage häi. Denn het dr Herzog vo Brabant dr Räst usenanderdriibe. Aber im Joor 1375 si Zääduusigi vo Gugler under em Kommando vom Enguerrand VII. de Coucy dur s Elsass über Waldshuet in s Schwizer Middelland zoge. Si si vo de Bärner im Guglerchrieg in meerere Gfächt gschlaage und us em Gebiet vo dr Schwiz verdriibe worde.
Annika Murjahn
D Annika Murjahn (* 19. April 1978 z Fryburg) isch e dytschi Gschäftsfrau un eemooligi Schauspiileri, wu mer vor allem as Zoé Voss in dr ARD-Vooroobeseerie Marienhof chännt, wu si vu 1997 bis 1999 gspiilt ghaa het. Anne 2001 het si no ne Gaschtufdritt in dr Seerie ghaa. Hite läbt di friejer Schauspiileri z London un schafft as Mänätscheri un Projäktlaiteri.
Lääbe
D Murjahn isch e Doochter vum Klaus Murjahn, wu 1978 bis 2008 Voorstandvoorsitzer vum Faarbebunternäme Deutsche Amphibolin-Werke (DAW SE) gsii isch. Si het s Abituur am Friedrich-Gimnaasium z Fryburg gmacht. Ab 1997 het si an dr Ludwig Maximilian Universität z Minche Wiirtschaft un Kommunikazioonswisseschafte aafange studiere un isch 1999 uf Chunschtgschiicht gwägslet. Noch em Grundstuudium isch si an d Université de Paris IV Sorbonne un derno bis 2008 an s Courtauld Institute of Art an dr University of London.
d Schauspiileri
D Annika Murjahn het scho in ire Schuelzyt mit 14 Joor as Modäll gschafft, unter anderem fir Magaziin wie Vogue, Elle oder FHM. No dr Schuel het si Schauspiilunterriicht bim Gerd Silberbauer näbe ire Aarbet in dr Seerie Marienhof gnuu. Zwische 1999 un 2002 isch d Annika Murjahn au in dr Fäärnseeseerie Tatort, Sinan Toprak ist der Unbestechliche, Wilder Kaiser, SOKO 5113, Der letzte Zeuge, Die Rosenheim-Cops un Die Wache ufdrätte. Anne 2003 het si Rolle ghaa im Sat.1-Film Reiche Witwen küssen besser un in Plötzlich wieder 16 (ProSieben); 2004 het mer si in dr Rosamunde-Pilcher-Verfilmig Royal Flash un 2005 in Segel der Liebe gsää, 2005 in dr Pro7-Seerie ''Axel! will’s wissen''. Im ZDF-Film Inga Lindström Wiedersehen in Eriksberg D/2009 het si d Milly Nickel gspiilt.
Im Kino isch d Annika Murjahn in dr Film Autobahnraser (2004) un Brothers Grimm vum Terry Gilliam (2005) z sää gsii.
d Gschäftsfrau
Noch em Stuudium het si as Berooteri vum Harvey Weinstein gschafft un bi dr renommierte Londoner Aukzioonshyyser Christie’s un Sotheby’s as Spezialischti fir Alti Maischter. Anne 2007 het si d Online-Plattform Wellicious.com grindet. Im Joor 2009 het d Annika Murjahn d Schauspiilerei ändgiltig ufgee. Im Lauf vu dr 2010er Joor isch si Mueter vu zwoo Deechtere woore. 2012 isch si in d DAW SE retuurchuu, s Unternäme vu ire Familie, wu vu irem zee Joor eltere Brueder Ralf Murjahn gfiert wiird. Deert het si d Marke Caparol as Projäktlaiteri im strateegische Marketing ibernuu.
Rezeption (Kunst)
Dr Begriff Rezepzioon (latiinisch receptio „Ufnaam“) bezäichnet in dr Kunst, wie e Wärk dur d Betrachter, Lääser usw. verstande und ufgnoo wird Er umfasst die verschiidenste Arte vo Woornee und Verarbäite vo Wärk, wo vo dr Lektüre und em Verstoo vom Äinzelne bis zu de Reakzioone vom Kulturbetriib und de Kritiker göön.
Wenn zitgenössischi Kunst innowatiiv isch, isch si fast zu alle Zite zerst abgleent worde, wil d Erwartige vo de Lüt entdüscht worde si, wil si mit dr gängige Moraal nid zämmegange si oder mä sich erst an en anderi Art, öbbis woorznee, het müesse gwööne. Drzue isch scho immer choo, ass die mäiste Kunstwärk künstlerisch nid bsundrigs wärtvoll gsi si und groossi Kunst, wo sich über d Joorhundert bewäärt und d Betrachdigswiis vo de Lüt noochhaltig beiiflusst, immer raar isch.
Märe
S Märe (verwandt mit de volksdümlige Määr und Määrli) isch e lustigi oder erbauligi churzi Värsgschicht uf Middelhoochdütsch. D Gattig isch im 13. Joorhundert ufchoo und het iiri Blüetizit im Spootmiddelalter gha. Wie bi de Faable het s au am Aafang vom e Märe hüfig e Promythion, oder es het am Schluss en Epimythion, also e churzi moralisierendi Usleegig vo dr Gschicht. Die het nit immer öbbis mit em Inhalt vom Wärk z due und mänggisch isch si räine Blöödsinn.
E gnaui Definizioon vom Märe, wo vo alle Forscher anerkennt isch, git s nid. As Thema si erotischi Abentüür beliebt und unglaubligi Eräigniss, wo muetigi Protagoniste kritischi Situazioone dank iirer Originalidäät lööse. In dere Beziejig isch s Märe äänlig wie d Nowälle. Bi mängge Märe merkt mä e diräkte Iifluss vom Boccaccio sim Decamerone.
Dr Hans Rosenplüt, Dr Stricker, dr Heinrich Kaufringer und dr Hans Folz gälte als die vier groosse Märedichder vom Middelalter. E bekannte Märenautor isch au dr Konrad vo Würzburg (Herzmäre, Heinrich von Kempten). Vo de miste Teggst kennt mä dr Autor aber nid. Es isch nid sälte, ass es meereri Wariante vo dr gliiche Gschicht git (Schneekind A, Schneekind B). De mäiste Märe het erst dr Mediäwist Hanns Fischer (1928 - 1968) e Ditel gee.
Andeer
Wappe
S Gmaindwappe, wo uf silbrigem Grund über der Zinnemuur en Bär zeigt, wo stoot und rot bewehrt isch, isch vo der Bärenburg (romanisch Balamburtg), em alte Verwaltigszäntrum vom Taal, abgleitet.
Geografii
Andeer liit im Schamsertaal, wo uf Rätoromanisch Val Schons heisst. Dur s Taal flüsst dr Hinderrhy, wo bi Roffla dur di ängi Rofflaschlucht lauft. Südlech vom Dorf chunt der Oovnerrhy oder Ferrerarhy us em Ferrerataal zum Rhy abe. Undedra stoot s Chraftwärch Bäreburg vo der Stromfirma Chraftwärch Hinderrhy AG.
Näbem Dorf Andeer ghöre zu dr Gmaind no d Wiiler Clugin, Pignia, Bäreburg, Bavugls und Bagnusch.
Südlech vo Roffla goot s Gmaindgebiet bis über d Alp Nursera ufe, uf der Oschtsyte vom Taal zu de Alpe Lambegn und Neaza under der Bärgreie mid em Piz Curver (2972 Meter über Meer). Im Weschte sind under em Cufercalhorn (2800 Meter) und em Piz Calandari d Alpgebiet Durnan, Pastgaglias und Burtgas. A dr Gmeindgränze begägne sech s Rätoromanische und die walserdütschi Sprooch vo dr Nochbergmaind Sufers im Rhywaald.
Sprooch
Bis im 19. Joorhundert isch im Schams und z Andeer vo fasch allne Lüt die rätoromanischi Sprooch Sutselvisch gredet worde. Sider isch der Adeil vo der Bevölkerig mit romanischer Sprooch immer meh zrugg ggange. Erscht nach em Zwöite Wältchrieg isch s Romanisch i d Minderheit groote.
Gschicht
Sid der Zyt vo de Röömer sind archäologische Fundstück us em Schams bekannt. Dur das Taal isch eini vo de Alpestroosse vo Italie dur d Provinz Räzie uf Curia (Chur) ggange. Im Schams isch die römeschi Siidlig Lapidaria gsi, wo uf dr spootantike Charte vo de römische Riichsstroosse, de Peutingersche Dafele usem 3. Joorhundert, yzeichnet isch.
Güeter vom Bischof vo Chur im Schams bi Lapidaria sind im Urbaar vo de Riichsgüeter z Churräzie vo ane 842 erwäänt. Im Middelalter isch ufemene Felsehügel am Rhy d Bäreburg bout worde. Dr Ortsname Andeer wird ane 1208 s erschte Mol gnännt.
1593 isch am Soumwääg d Suscht vo der Port Schams bout worde. Mit de Passstroosse übere Splügepass und de San Bernardino-Pass und em Bou vom Dunnel vo der A 13 underem San-Bernardino dure isch der Wääg em Hinderrhy noo als internazionali Transitroute immer wichtiger worde.
D Rofflaschlucht und s Mineralbad Aquandeer sind Attrakzioone für d Turischte.
Ufe 1. Jänner 2009 sind die ehemolige Gmainde Clugin und Pignia mit Andeer zämegleit worde.
Platonismus
Platonismus und Platoniker (Aahänger vom Platonismus) sin Begriff, wo in verschiidene Bedütige verwändet wärde. Im ängere Sinn, wo sterker gschichtlig brägt isch, verstoot mä under Platonismus d Leer vom antike griechische Filosoof Platon und under Platoniker die antike Filosoofe, wo sich zu däm sinere Leer bekennt häi. Im erwiterete Sinn bezäichnet mä as Platoniker au middelalterligi und nöizitligi Filosoofe, wo nume äinzelni wääsentligi Elimänt vom Platon sinere Leer übernoo häi bzw. äinzelni Überzüügige mit em Platon gmäinsam gha häi. Im witiste, räin süstematische Sinn wird dr Begriff Platonismus hüte für alli filosofische Leere verwändet, won en bestimmts Kärnmerggmol mit em Platon sinere Filosofii gmäinsam häi, au wenn si sunst ganz andersch si. Das Merggmol wird underschiidlig definiert und gältet denn je noch dr Definizion as konstitutiv für e Platonismus.
As Platoniker wärde nit nume Fachfilosoofe bezäichnet, sondern au Dichder, Theolooge und anderi Intellektuelli, wo d Wältaaschauig von ene im Wäsentlige mit de Konzept vom Platonismus überiistimmt.
Peter Ott
De Peter Ott (* 5. Februaar 1942 z Zuug) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter und Lexikograaf, wo vo 1991 bis 2005 de sächst Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon gsy isch.
Uusbildig und Prueff
Der Ott isch z Zuug uufgwachsen und isch au deeten i d Primaarschuel und i s Gimi (am Gimi händs em «de Goethe» gsäit). Z Züri hät er a der Uni Germanischtik, Allgimäini Gschicht und Schwyzergschicht gstudiert; syni Leerer sind under anderem de Ruedolf Hotzeköherli, der Emil Staiger, de Max Wehrli und de Leonhard vo Muralt gsy. Promowiert hät er 1969 bim Hotzeköherli mit eren Aarbet zur schwyzerische Jegerspraach (usechoo 1970).
1969 isch der Ott für de Kurt Meyer, wo a d Kantonsbiblioteek Aarau gwächslet isch, Redakter am Schwyzerischen Idiotikon woorde, und im 91i hät er d Scheffredakzioon übernaa. Syn Voorgänger i de Funkzioon vom Scheffredakter isch de Peter Dalcher gsy, und syn Naachfolger as Scheff isch sit 2005 de Hans-Peter Schiferli, as Redakter de Hans Bickel. As Mitarbäiter vom Idiotikon hät er a der Uni Züri au mängs Maal d Voorläsig «Yfüerig i s Schwyzertüütsch Wöörterbuech» ggëë.
Nach synere Pänsionierig hät er verschideni Kürs ggëë, zum äinte Schwyzertüütsch für Frömdspraachigi und zum andere Mundaart, Mundaartliteratuur und Spraachgschicht vo de tüütsche Schwyz für all Intressierte.
Gsellschaftlichs Würke
Der Ott hät vil öffentlichi Uufgaben übernaa, bsunders au für syni Häimet, de Kantoon und d Stadt Zuug.
Für di Freisinig-demokraatisch Partei hät er zwölf Jaar im Groosse Gmäindraat politisiert. Er isch au Mitgliid vo de kantonaale Kultuurkomissioon und de Biblioteekskomissioon und Presidänt vo de stedtische Nomenklatuurkomissioon gsy.
Im Biräich Gschicht isch er Stiftigsraat vom Museeum i de Burg Zuug, Presidänt vom Zuger Veräin für Häimetgschicht und Stiftigsraat vo de Militëërhischtoorische Stiftig vom Kantoon Zuug gsy.
Fortpflanzung
D Furtpflanzig vo Lääbewääse isch d Reprodukzioon vo genetisch idäntische oder sust artgliiche Indiwidue. Eltereorganisme broduziere drbii Noochkomme. D Furtpflanzig stellt sicher, ass Indiwidue von ere nöije Generazioon (Noochwuggs, Noochkommeschaft) entstöön und ghöört zu de Grundäigeschafte vo lääbige Organisme. Si isch vilmol mit dr Vermeerig innerhalb vo dr Art verbunde und ooni sä cha d Art nid überlääbe.
Wäge de Zällarte, wo sich d Noochkomme us ene entwiggle, underschäidet mä zwüsche dr gschlächtlige Furtpflanzig (und zwar äi- oder zwäigschlächtlig) uf dr äinte Site, wo über Gschlächtszälle bassiert, also Zälle, wo nit dur d Mitose  sondern dur d Meiose entstande si und dorum nume d Helfti vo de Chromosome vo dr Elterezälle häi, und dr ungschlächtlige Furtpflanzig uf dr andere Site, wo bi vile Äizäller, mängge Dier und vor allem bi Pflanze vorchunnt. Bi Pflanze isch die Form vo dr Furtpflanzig mit dr Vermeerig verbunde und wird as vegetativi Vermeerig bezäichnet.