cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heidentum
In dr Religioonsgschicht wird Häidedum/häidnisch und Pagane/pagani Kult, wenn s uf d Antike und s Middelalter bezooge isch, wie in historischi Teggst wärtnöitral brucht, zum drmit d Aahänger vo verschiidene Götterkult vo Christe, Juude, Zoroastrier und Manichäer underschäide, ooni dass mä mit de Begriff e Wärtvorstellig verbindet.
Übersicht der Listen der Flugunfälle mit Verkehrsflugzeugen 1971 bis 1990
D Übersichtslischte vo de Lischtene vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1971 bis 1990 benennt alli Lischtene wo's i däm Zytruum git. Si dient zur eifachere sueche vo mene Abgstürzte oder Abgschossene Flugzüüg nach Jahr. Zwüschefäll i der Militärflügerei u i der Allgemeine Luftfahrt find me i der Lischte vo de Flugunfäll (Militärluftfahrt) u der Lischte von de Flugunfäll (Allgemeini Luftfahrt).
1971 - 1980
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1971
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1972
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1973
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1974
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1975
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1977
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1978
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1979
1981-1990
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1981
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1982
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1983
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1984
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1985
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1986
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1987
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1988
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1989
Communauté de communes de Belle-Île-en-Mer
D Communauté de communes de Belle-Île-en-Mer (bretonisch Kumuniezh kumunioù ar Gerveur) isch e franzesische Kommunalverband im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 16. Merz 2000 grindet wore un umfasst di vier Gmaine uf dr Insle Belle-Île-en-Mer. Dr Verwaltigssitz isch z Le Palais.
Übersicht der Listen der Flugunfälle mit Verkehrsflugzeugen 1971 bis 1990
1981-1990
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1990
Communauté de communes de Belle-Île-en-Mer
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Erdmännlein (Sagengestalt)
Härdmänndli sind es Volch vo chline Lüütli, wo de Möntsche chöme cho hälfe, wenn si s bruuche und wenn si s verdiene.
Me seit nen au öppe Härdlüütli. Und es lääben au Härdwybli.
I dr Innerschwiiz und de Zäntralalpe au suscht heisse si eender Wildlüütli. Und si glyche au de Bärglüütli, wo i gwüsse Piet vorchöme.
Es git drvoo alti Gschichte, wo sech vill Lüüt bsunders im alemannische Sproochgebiet und vill sältener au i andere Gägende gäärn verzelle – Es isch guet, doo drvo chly meh ghööre sääge.
was si sind, wo s se git und wie me muess uufbasse mit ne
Es isch emol esoo gsi, do het men a vilnen Oorten öppedie gmerkt, ass eim d Härdmänndli, und mängisch isch eben au d Reed vo de Härdwyybli, öppis Guets sind cho tue. Es müesse zimli gschyydi und au rächt früntlechi Wääse sy, si meerke wemme se bruucht, und gschaffig sind si au, wemme dänkt, wie vill ass si mögen id Oornig bringen und verwäärche, wenn öpperem alls übere Chopf wachst.
Si schaffen aber nit immer glych; mängisch erledige si öppis, won e Möntsch nit het chönne, ooni dass me se gseht; vo däm häär sind d Lüüt doundöört druuf cho, iine «Huusgeischter» z sääge. De aber chunt sones Härdmanndli au moll zu eim id Wäärchstatt und luegt zu der Sach, alls goot besser wenn s doo isch, nume muess me schynts schampar uufbasse, au wenn s eim wunder nimmt joo nit mit em z rede, das hätt s de gar nit gäärn und s chiemt nümme!
Ganz inträssant isch z wüsse: i dr Schwiiz ässe d Härdmänndli für s Lääbe gäärn Ziberlischtuurm, wie men usegfunde het. Au dr Schwiizer Schriftsteller Stefan Ineichen weiss das, grad so wie d Luzärner Gschichteverzellerin Jolanda Steiner. Es git Oorte, wo me no hütt cha go luege, wo das guete Völkli gwoont het. Im aargauische Freiamt stoot dr «Härdmanndlischtei», e Gruppe von uuralte Gletscherfindlinge vom Rüüssgletscher mit chly Platz drunder, wo’s drby muess e Hööli vo de Härdmänndli haa. Für d Lüüt döört umenand isch das so en gheimnisvollen Platz, der Härdmanndlischtei het nen au as Chindlischtei ggulte. Nooch drby im Härdmanndliwald git’s sogar äxtra en eigeti Haltstell vo dr Woole-Brämgarte-Bahn. Und i der Gägend rundume isch sit 2010 der Freiämter Sagewääg.
Catherine Lefèbvre
D Catherine Lefèbvre geborene Hübscher (* 2. Februar 1753 z Goldbach-Altenbach em heidiga Département Haut-Rhin em Elsass, † 29. Dezember 1835 z Paris) ischt a Weschere gwäa, wo durch ihr Heirat mit-ma franzeesischa General ond Marschall an gewaldiga gsellschaftlicha Uffstiig aus de oifachschde Vrheltnis bis zor Herzogin von Danzig gschafft hôt. A greeßra Bekanntheit erlangt hôt-se hauptsächlich durch des Theaterstick Madame Sans-Gêne (frei ibrsetzt mit Frau ohne Verleagaheit) vom franzeesischa Dramatiker Victorien Sardou (1831 bis 1908), wo 1893 z Paris zom erschda Môl uff d Bihne komma ischt ond noh meh durch dui gleichnamiga Vrfilmong vom Christian-Jaque (1904 bis 1994) mit dr Sophia Loren als Catherine Hübscher em Jôhr 1961. Aus-em Sardou seim Theaterstick ischt au a Opr gmacht wôrra, ond zwar vom italienische Kombonischda Umberto Giordano. Uruffgfihrt wôrra isch des Werk em Jôhr 1915 z New York. Em deitsch-schbrôchiga Rôôm isch dui Opr zom erschda Môl am 4. Merz 1931 en Breslau ibr d Bihne ganga.
Erdmännlein (Sagengestalt)
was si sind, wo s se git und wie me muess uufbasse mit ne
Im Kanton Zug weiss me, ass d Härdmänndli uff dr Baarburg und i de Felse vo der Walchwilerallmein woone, im Thurgau sind si am Immebäärg bi Lommis und Stettfurt und au bi Schönholzerswyle bezüügt, wo si no bis öppen im achzääte Joorhundert i dr Heidehööli gsi sige. Im Toggeburg isch am Seluun obe s «Wildmanndlisloch», wo hütt e Bärgwanderwääg hiigoot. Bim züürcherische Bachs gseht men am Sanzebärg e zimli en grüümigi Hööli vo den Äärdmänndli, me seit ere s «Härdmännliloch». Vom Baselbiet wüsse d Barbara Saladin un d Kathrin Horn Sache vo den Ärdwybli un de Räägemänndli z verzelle. Z Magden im Aargau sind d Bärglüütli vo dr Hagleschtä zu de Müllerslüüt bim Doorff cho go schaffe; und a der Fullerhaldä bi Gippigen zunderscht im Aargauer Jura, chly über der Aare, isch no en anderi Hööli, wo früener so Wääse gsi sind. Rächts vom Rhy könnt men oben a Hasel bi Schopfen im südweschtliche Schwarzwald e Hööli, wo si drinn gläbt händ: d Erdmännlehööli; das isch jetz im Vrglych zu dene andere emol e ganz e grossi Hööli, wil d Erdmännle sit Urzyte so vill dra sind go schaffe; und si isch für üüs Mönsche guet zwäggmacht zum se go aluege. Und au im Schwoobeland verzellt me sech Sache vo dene Lüütli, wie mer spöter no gseh; das stoot au im Artikel Schwäbische Sagen und Märchen.
Catherine Lefèbvre
Aus ihrem Leaba
D Catherine Hübscher ischt am 2. Februar 1753 en Goldbach-Altenbach uff d Welt komma. Wia-se mit dr Schual ferdich gwäa ischt, hôt-se ihrn Lebensondrhalt als Weschere en de elsässische Ortschafda Sankt Amarin ond Ruffàch vrdeant. Deet hôt-se als jonga Frau ihrn Landsmôô Francois-Joseph Lefèbvre kennaglernt, da Soh vo-ma Miller aus sellem Derfle. Dia zwoi hend sich ganz arg meega ond send am 1. Merz 1783 d Ehe mitnander eiganga. Dr Lefèbvre hôt bald druff en dr franzeesischa Armee Karriere gmacht: 1792 ischt’r zom Hauptmann, s Jôhr druff zom Brigadegeneral, 1794 zom Divisionsgeneral ond 1798 schliaßlich zom Guverneur vo dr Feschdong Mainz beferdret wôrra. Sei Frau hôt-em em Lauf dr Zeit 14 Kendr s Leaba gschenkt; abr vo deane hôt bloß oi Bua s Alder vo-ma Erwachsena erreicht.
Cassius Dio
Dr Kassius Dio, wo öppen anne 163 z Nikaia in Bithynie z Chlyasie uf d Wält cho und nach em Joor 229 gstorben isch, isch e römische Politiker und Gschichtschryber gsi. Dio isch e Zuename, won er für siich sälber usgwält het.
Catherine Lefèbvre
Aus ihrem Leaba
Beim Staatsstreich vom 9. Novembr 1799 (nôch-em franzeesischa Revoluzionskalender schwätzt mr vom 18. Brumaire VIII) hôt dr Lefèbvre ganz entscheidend da Napoléon Bonaparte ondrstitzt. Oina vo de Folga ischt gwäa, dass uff dui Weis d Catherine Lefèbvre als Frau vo-ma Napoléonischa General en de vornehm Pariser Gsellschaft uffgstiiga ischt. Wia mr woiß, isch dr Napoléon em Jôhr 1800 dr Erschde Konsul vo dr franzeesischa Republik ond 14 Jôhr schbäter zom Kaiser vo de Franzoosa wôrra. Irgendwann ischt’r au uff d Madame Lefèbvre uffmerksam wôrra, weil-se a bsondrs scharmanda Art ghet ond viil Witz vrschbriaht hôt. Villeicht hôt-em au gfalla, dass sich dui Frau ibrhaupt et fir d Polidik entressiirt hôt ond en koine Intriiga, wo dômols am Hofe gang ond gäabe gwäa send, vrwicklet gwäa ischt, au wenn-se dr Joséphine de Beauharnais, em Napoléon seira Frau, ond dr Caroline Bonaparte, em Napoléon seira jengschda Schweschtr, dauernd mit Misstraua begegnet ischt.
Cassius Dio
Er isch vonnere ryche Famlie us em Oschte vom Röömische Rych gsi. Si Vatter het Cassius Apronianus gheisse. Er het Griechisch als Muettersprooch gredt und syni Schriften au i dere Sprooch ufgsetzt, er hat aber au guet d Sprooch vo dr Hauptstadt, s Latynisch chönne; er isch uff Rom gange, won er e schööni politischi Karriere gha het. Er isch Senator, Verwalter vo verschidene Stedt, Prokonsul vo Afrika, Statthalter vo de Provinzen Oberpannoonie und Dalmazien und zwöimol Konsul woorde. Öppen im Alter vo Föifesächzgi isch er is sys Heimetland Bithynie zrugg, won er es paar Joor drufabe gstoorben isch.
Catherine Lefèbvre
Aus ihrem Leaba
En ihre ledschde Lebensjôhr ischt d Catherine Lefèbvre an Krebs erkrankt ond hôt sich dô drvoo nemme erhola kenna. Am 29. Dezembr 1835 schliaßlich hôt-se d Auga fir emmer gschlossa. Beschdadded wôrra ischt-se uff-em Pariser Friidhof Père Lachaise. Beim franzeesischa Volk ischt-se arg beliabt gwäa, weil-se ihr Herkunft aus de armselige Vrheltnis nia vrgessa ond sich au fir de soziale Belang vo de Leit eigsetzt hôt.
Erdmännlein (Sagengestalt)
was si sind, wo s se git und wie me muess uufbasse mit ne
Hütt chunt s leider bi üüs chuum me vor, ass die Härdmänndli öpperem uf iiri gwoonti Aart hälfe; d Möntsche sind halt mit dene Lüütli nit guet gsi, und es paar händ ne schynts sogar zleid gwäärchet; wider anderi sind iirem Ghäimniss noo ggange und sind s go uusplaudere, was si nit töörfft hätte. So säge s eim die alte Gschichte, wo me doo und döört weiss und wo au hüt nonig ganz vergässe sind.
Cassius Dio
Näbe synere prestyschträchtigen Arbet i den öfentlichen Ämter het der Kassius vil Zyt bruucht zum es grosses Gschichtswäärch z schrybe. I däm ryche, usfüerliche Bricht über die Römischi Gschicht, wo im Original uf Griechisch isch, verzellt dr Kassius, was alls bassiert isch vo doo, wo dr Aeneas uf Itaalie choo isch, und de vo däm Momänt, wo me d Stadt Rom gründet het, und bis zu sym Regierigsjoor als Konsul anne 229. Das Wäärch isch ydeilt i achzg Büecher.
Erdmännlein (Sagengestalt)
was si sind, wo s se git und wie me muess uufbasse mit ne
D Härdmänndli woonen gäärn a versteckten Oorten i dr Natuur, bsunders i chlynen und sälten au i grosse Hööline im Wald oder amene Bärg, wie mr obe grad gseh händ. Under em Bode mache si au e teil vo iireren Arbet, wenn si nit grad zu de Möntsche use chöme. Die Hööline sind meischtens gar nit so wyt ewägg vo de Hüüser i de Döörffer. Me cha sech aber dänke: i der hütige Kulturlandschaft mit em Betriib und em Lärm allenoorten isch es vilecht dämm Völkli eifach nümme ghüür. Wie chönt s suscht sy, ass me vonne i de letschte Joorzäänt fasch nüüt me ghöört het. Drby chönt men iiri Hilf gwüss hütt au no bruuche. Wo sind si ächt au hii?
was d Sophie Haemmerli-Marti derzue seit
Öpper, wo die Gschicht guet verzellt het, isch d Aargauer Mundartdichterin Sophie Haemmerli-Marti. Si het derzue e Väärs gmacht, dää goot eso:
D Härdmanndli
Cassius Dio
Es gitt verschideni neui Büecher mit em Kassius Dio synere Römische Gschicht, teils mit em griechische Tegscht und teils mit Übersetzigen i modäärni Sprooche.
Erdmännlein (Sagengestalt)
was d Sophie Haemmerli-Marti derzue seit
«Lue di Bärge, Dinn hets Zwärge, Gueti, flißigi Ärdegeischter, Sind do obe Herr und Meischter, Schaffe lislig über Nacht, Und am Tag isch alles gmacht:
S Gras isch gmeiht, D Rüebli sind gseit, D Garbe sind gfüert, De Mischt isch verrüert, S Heu isch gschöchlet, De Bappe isch gchöchlet, De Sennbueb juchset a d Felsewand: Juhe d Härdmanndli sind wider im Land!»
mit wämm si verwandt sind und wie me se tuet underscheide vo andere Völker
Drgääge glyche üsi Härdlüütli in iirere ganzen Aart teils chly de Wichteli, wo men im Düütsche könnt, und au de Häinzelmänndli, wo z Köln lääbe. D Härdmänndli machen aber nid so leschtigi Gspäss wie die Wääse.
Z Frysland läbe d Erdmantjes; der Name und was si mache isch öppis vo dr plattdüütsche Sprooch. Eis vo dene frysischen Erdmantjes, wo Plietje heisst, isch s Maskotli vo dr oschtfrysische Stadt Leer a dr Ems.
Goot me de bi de Romanische Sprooche go luege, so gseht me: De Häärdlüütli iiri Verwandte im Französische sind d Lutin un d Lutines, wo’s bsunders z Nordfrankrych git, und in anderne Piet findet me d Korrigan, das sind chlyni keltischi Wääse, wo i dr Bretagne lääben und schaffe; es git der Gripet i dr Provence, und de wider ganz nooch bim alemannische Sproochruum d Servan, wo im Wadtland und z Savoie de Lüüt im Huus und bim Hüete vom Vee hälfe. Denen iire Name Servan chunt us em Patois, em Dialäkt vo dr alte frankoprovänzalische Sprooch vo döört. Und do drzue basst no d Gschicht us em bündnerische Münschtertal und em Underengadin, wo me gwüssne chlyne Hööline a de Bärge im Romanische Fora da las dialas seit, was uf Düütsch «Hööli vo de Bärgwybli» bedüütet; au die romanische dialas sind chlyni Lüütli, also fasch immer Fraueli, wo zu de Mönsche dört obe guet sind. Was me vo dene alles weiss und wohäär iire schöön Name chunt, het dr Alexi Decurtins im bündnerromanische Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun prezys ufgschribe. Vo de Diale isch bekannt, ass si sech öppe hinder Wasserfäll verstecke; gspässig, au im baadische Alderiet isch s eso: döört lääbe die wysse Erdwybli im ene Wasserfall. Es git au setigi, wo zu de Kwelle luege, nöime heisst so en Oort grad Erdmannlisbrunne.
Im Bünderland redt men i de dütschsproochige Tääler vo de Fänggemanndli oder eifach de Fänke, wie au bi de Walser. Im Wallis ääne säge si dene Lüütli anders, döört sin das d Gotwäärgi oder Gogwerchi. Nit alli vo dene lääbe so wie d Härdlüütli vo dr «Üsserschwiiz», aber e teil drvo isch scho deene verwandt, uf all Fäll git s au derigi bi de Gotwäärgi, wo de Mönschen im Wallis gäärn chöme cho bi dr Arbet hälfe. Zügnis vo dene alte Walliser Lüütli sind im Saastal dr «Gotwergischtei» uff Biele und s «Gotwergiloch» bi dr Hannigalp oben a Grääche. Bi Fiesch stoot s «Gotwergi-Türnli», wie dr Theodor Vernaleken gwüsst het. Vom Tuurtmetal bi Leuk cha me im Jegerlehner sym Oberwalliser Gschichtebuech, wo bi dr Schwiizerische Gselschaft für Volchskund usechoo isch, öppis von ere ganze Gotwerginifamilie lääse, eme Vatter, ere Muetter und iirem Döchterli; me zeigt no hüt d Gotwerginihööli. Emene Frömde sig s gglunge, d Fründschaft vo de Doorfflüüt mit iine kabut z mache.
Im Elsass läbt es Herdwybli bi Märnà im Sundgau, zimli noch bi dr Schwiizer Gränze, und s chlyne Mikerle het i de Vogeesetäler under em Grosse Bölche, wemme de alte Gschichte taarff glaube, mängisch äänlich wie d Härdlüütli de Mönsche ghulfe; me weiss aber nit, wo s gwoont het. Wie me ghöört, heig s speziell uff die abglägne Hüüser ufbasst. Dr Lehrer und Dichter Emile Storck (1899–1973) vo Gawiller im Bluemetal, wo au Sachen uf Elsaassisch gschribe het, verzellt is drvo; und au dr Oberelsässer Dichter und Gschichteverzeller Gérard Leser (* 1951) vo Mìnschter weiss öppis drvo z sääge.
d Gschichtskwelle für die Sach
Wohär as me das alles weiss?
Es isch bi de spezialisierte Fachlüüt es grosses Theema und es eigets Gebiet, wo zu der Wält vo der Volchskund ghöört und au mit dr Disziplin vo dr Mitology öppis z tue het. I de früene Büecher vo dr tüütsche Volchskund git men em dr nötig Platz, so wie i däm vom Indogermanischt Elard Hugo Meyer (1837–1908) oder bim Germanischt Ulrich Jahn (1861–1900), wo bi beede d Häärdlüütli zäme mit den andere chlyne Völkli vorchöme. Vo allne Gsichtspünkt uus isch s Lääbe vo de Häärdlüütli im Bäschlin sym langen Artikel i dr Volchskund vom Basler Eduard Hoffmann-Krayer (1864–1936) und em Schaffuuser Hanns Bächtold-Stäubli (1886–1941) usglüüchtet.
Au d Stiftig für Määrli un d Verzellkultur cha guet drüber Uskumft ggää. Au dr Ruedi Müller het vo de Härdmänndli mol Gschichte ghöört verzellen, und er schrybt drvoo i sym Buech vo anne 1842.
S schwiizerdüütsche Mundartwörterbuech Idiotikon het bi de Stichwörter «Erdlütli» und «Erd- oder Hërdmannli» vill gschichtlichi und sproochlichi Beleeg sit em sächzääte Joorhundert. Jä, und au der Name «Fänk» isch döärt erklärt, und me list, er chunt vom ene eltere romanische Wort! Und au zu de Walliser Gotwärgi weiss s Idiotikon öppis. Vo dene chly wilde Walliser Lüütli het dr Josef Guntern vill gueti Sache brichtet.
Em dütsche Jurischt und Aarauer Dütschlehrer Ernst Ludwig Rochholz (1809–1892), wo zu de Lüüt im Aargau isch go den alte Gschichte zuelose, verdanke mer s meischte, wo me vo de Häärdlüütli i dr Düütschschwiiz weiss. Er het i sym ticke Buech Schwiizergschichten usem Aargau es ganzes Kapitel den Ärdlüütli und andere vrglychbaare Figuure gää, und au dr Bäschlin het vill vo iim. Bim Rochholz list me, wo me die chlyne Persoone beobachtet het; er könnt die Plätz, wo wyter obe scho vonne d Reed gsi isch, und er schrybt au no öppe vom Bärg Stryche bi Oberhof im Jura, wo d Härdlüütli tüüf drininne woone. Im nöchschten Abschnitt wyter unde cha me d Gschicht vo dene Härdlüütli am Stryche lääse, so wie se dr Rochholz für üüs ufgschribe het.
Dr Rochholz het au ghört, wie me z Efigen im Fricktal gseit het, im Saagemülitääli, wo hüt d Autobaan A 3 dureruuschet, heige früener d Äärdwyybli bsunders de arme Lüt ghulfe und de Meitli vom Doorff bim Äbbeeriablääse; i dr Hööli vo dene Froueli het me is Rochholz synere Zyt sogar no Sache vo iirere Huushaltig gseh. Und de weiss er au no vo so Beobachtige bi Underändige, bim Schloss Troschtburg und au vo Chilchlerb. Z Ryke bi Murgete heig me ne Heidemänndli gseit.
Vo Luzärn isch dr Grichtschryber Johann Leopold Cysat (1601–1663) gsi, iim sy Vatter het Renward Cysat (1545–1614) gheisse, und dää het au scho vill über Land und Lüüt ufgschribe und denn scho beduuret, d Härdlüütli chönn me wägem unguete Tue vo de Mönsche weniger gseh. Und jetz het dr Johann Leopold Cysat i sym Buech über d Gägend vom Ländersee au wider vom Pilatus brichtet; döört obe, so het er gwüsst, lääbe doch no d Bärglüütli, wo zu de Gämschi luege und au de Jeeger im schwirige Gländ chöme cho hälfe, ussert dene wo frävle. Au der bekant Obwaldner Landamme Heiri Immlin het s gwüsst, un dr Undervogt Hans Buecher vo Malters au, un dr dütsch Dichter und Gschichtesamler Ludwig Bechstein (1801–1860) het alles vo dene Bärglüütleni vom Pilatus i sym Dütsche Gschichtebuech ufgschribe.
Es anders Buech vom sächzääte Joorhundert, wo öppis vo de Härdmänndli drin stoot, isch die Zimmerischi Chronik, wo dr Froben Christoph von Zimmern (1519–1566) uf em Zimmereschloss bim württebärgische Mässkirch gschribe het. Es heisst döört au scho, me müessi besser zu de Erdmännle luege.
Dr Autor Fritz Ineiche (1913–2012) vo Gersau verzellt is vo de verschidene settige Völker us de Bäärge i sinere Schrift Zwäärg und Wildmannli vo den Alpe. D Wildlüütli sige bsunders gschickt gsi bim Wildhöie.
Der Schwyzer Dichter Meinrad Lienert (1865–1933) het es ganzes Buech mit Verzelligen usegää, wo dr Titel «d Wildlüüt» het. Au der Schwyzer Gschichteverzeller Hans Steinegger (* 1945) het vill vo de Wildlüütli usegfunde.
D Musigwälle vom Schwiizer Radio het scho vo de Äärdlüütli us em Aargau brichtet: d Sändig het Märchen und Sagen aus dem Kanton Aargau gheisse.
D Pro Natura Aargau het gseit, bi de rätselhafte tüüffe Löcher, wo s bi Heliken im Bode chürzlech gää het, chönn me jetz mol ine Wonig vo de Härdmänndli abeluege! Vo dämm het sogar s Schwiizer Färnsee prichtet: Helliker Löcher im Schweizer Fernsehen, CH-aktuell.
d Härdwybli vom Stryche
Für üüs doo im Mundartlexikon isch es vill wärt, ass dr Ernst Ludwig Rochholz es paar Gschichte grad i dr Sprooch wien er se vo de Lüüt gha het im Buech het lo abtruke. Au d Gschicht vo de Härdlüütli am Stryche isch i dr Mundart, und so, wie se der Lehrer Lenzin em Rochholz im Oberhofer Dialäkt isch cho sääge und wie där sen ufgschribe het, wäämer se jetz doch grad emol lose:
«d’Härdwîbli am Strihä. Mä g’hört nüt meh vo de Härdwîblenä. d’lüt si affäh gar fûl und sît s’enä äschä g’sträüt häigä, sîgä si nümmä cho. Das si au lüt gsî, wedder nummä chlîligi, und häi ne mänschefuäss und e gäüsfuäss gha. Si häigä de lütä ghulfä z’acher fahra; do derfür häig n’enä d’lüt, eb si ab em feld hei sîge, wäijä ûf e pflug gleit, und wenn si wieder anä cho sîge, se häigä si gold drûf gha. im Ifang sîgä sibä hüser gsî und dörthi sîge d’Härdlüt ammä z’liächt. derno häig es Härdwîbli inerä frau d’rîstä a’gleit und häig gsait, si söll’s niäm sägä, und ûs der glîchä rîstä häig si drü johr chönne spinnä. ihre g’vatteri häig si mängist gfrogt, wiä si’s au mach, si spinn alää wîl und häig immer diä glîchlig rîstä? z’letzt het si’s der g’vatteri gsait: es häigerä si ’nes Härdwîbli a’gleit. derno häig si aber numme no zweü hüfli chönne drûs spinnä und sîg demit abgsi. Allwäg het si ’ringer g’schwigä.»
wie men am Schwarzwald ganz bsunders a die Lüütli dänkt
All Joor im usgänte Winter cha me rund ume Schwarzwald a vilnen Oorte am heitere Tag go d «Erdmännle» luege, und me merkt de grad: es isch die ganz eigetüümlechi Schwööbisch-Alemanneschi Fasnecht, wo ebe d «Erdmännle» e groossi Rolle spiile.
Die alte Erdmännle könnt men im Baadischen und im Württebärgischen a vilne Plätz. Si hälfe bsunders bim z’Acherfahre und im Stall und i dr Müüli. Bim Chlooschter Hirschau het emol e Handwärcher verzellt, er heig einisch mit someme Männle z Mitag gässe.
Vo dr Stadt Bualich git’s e sältene Bricht: Döört het me gseh, es git i dere Gägend zwöi Soorte vo Erdmännle, die einte sind wyss, und die andere händ e schwarzi Huut! Speziell isch au, was vo Huzebach gseit wird, wo men i de Seeè zwüsche de Höger rundume s Volch vo de Seemännli un de Seewybli könnt; das isch doch öppis eiges. Die Seelüütli sind zu de Möntsche so guet wie i anderne Piet d Härdlüütli oder ebe d Erdmännle. Meischtens isch es aber so gsi wie bi Rötebärg, das isch en Ortschaft bi Alpirsbach, wo’s bsunders vil Erdmännle gha het und wo alli sin de Lüüt im Doorff i dr Nacht go hälfe ooni ass me se gseh het; sid ere gwüsse Zyt sind si jetz scho furt, und niemmer weiss wohii.
Eurysthenes (Sparta)
De Eurysthenes isch i de griechische Mythologi e König vo Sparta und de Stammvatter vo de Agiade. Er hett zäme mit siim Zwillingsbrüeder Prokles gherrscht.
De Eurysthenes isch de Soo vom Aristodemos und vo de Argeia. Er isch mit de Anaxandra, de Töchter vom Thersandros, verhürootet und de Vatter vom Agis.
De Vatter vom Eurysthenes isch gstorbe bivor de uf d Welt cho isch oder chorz denoo. De Theras isch de Vormund vo de beede Buebe gsii und hett bis si mündig wore sind as Regent öber Sparta gherrscht. Di beede Brüedere sind verschide gsii und hend sich onöd guet möge. Und da söll de Grund sii, wege waa z Sparta immer zwee Könige gliichzittig ggee hett.
De Eurysthenes und de Prokles sölid a de Spartaner d Verfassig ggee haa. , zodem söled si Lakonie i sechs Piet uuftailt und Stedt baut haa. Da sind gsii d Königsstadt Sparta, Amyklai, de Hafe Las, Pharis mit de Schatzchammere und Aigys, wo s Her stationiert woren isch und Helos. De Agis, de Soo vom Eurysthenes heb da aber wider gänderet.
Übersicht der Listen der Flugunfälle mit Verkehrsflugzeugen 2001 bis 2010
D Übersichts vo de Lischtene vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2001 bis 2010 benennt alli Lischtene wo's i däm Zytruum git. Si dient zur eifachere sueche vo mene Abgstürzte oder Abgschossene Flugzüüg nach Jahr. Zwüschefäll i der Militärflügerei u i der Allgemeine Luftfahrt find me i der Lischte vo de Flugunfäll (Militärluftfahrt) u der Lischte von de Flugunfäll (Allgemeini Luftfahrt).
2001 - 2010
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2001
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2002
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2003
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2004
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2005
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2006
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2008
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2009
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2010
Ballenhaus (Basel)
Gschicht
Sit em 13. Joorhundert häi d Baasler dusse im Freije uf em Petersblatz mit Balle gspiilt. S erste Ballehuus isch 1604 an dr Nöije Vorstadt ufdoo worde. S isch uf dr hütige Liigeschaft Hebelstrooss 11 gsi, und e zitlang het s d Liigeschafte 9 bis 15 umfasst. 1645 het e gwaltige Sturm das Ballehuus über e Hufe bloost.
1655 het denn d Wääberzumft d Erlaubnis bechoo, am Rossmäärt, an dr hütige Theaterstrooss 10/12, e nöis Ballehuus z baue. 1659 isch s fertig baut gsi. D Reegle vo sällem Spiil kennt mä nid genau, aber es isch en Art Dennis gsi.
Sit 1734 häi im Ballehuus au Uffüerige vo wandernde Theaterkompanie stattgfunde. Das isch zwar sälte gnueg vorchoo, het aber immer e guets Publikum aazooge, wil dr Iidritt nume zwäi Schilling kostet het. Im Lauf vo de Joorzäänt isch s Ballehuus aber immer baufelliger worde. S «jeu de paume» isch us dr Mode choo, und dorum isch s Geböid vo 1807 aa bis 1822 nume no as Theater brucht worde. Mä hätt s aber dringend müesse renowiere. Es het sich e Theaterkommission bildet, und die het beschlosse, e nöis Stadttheater lo baue, s Theater am Blömli. Am Blatz vom alte Ballehuus isch d Theaterdurnhalle entstande.
Communauté de communes de Blavet Bellevue Océan
D Communauté de communes de Belle-Île-en-Mer (bretonisch Kumuniezh kumunioù Blavezh Gwelmeur hag ar Mor Bras) isch e franzesische Kommunalverband im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 1. Jänner 2002 grindet wore. Dr Verwaltigssitz isch z Merlevenez.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Liste der Gemeinden im Département Vendée
D Lischt vun dr Gmeina im Département Vendée zellt àlla 258 Gmeina ìm Département Vendée uf.
Veranderunge sit 2015
2017:
2016:
La Faute-sur-Mer
La Faute-sur-Mer (ìm lokààla Poitevin-Dialäkt La Fàute ) ìsch a ehamooliga frànzeescha Gmainda mìt  Iiwoohner (Schtànd: ) ìm Département Vendée ìn dr Regioon Pays de la Loire. Sa hàt zem Arrondissement Les Sables-d’Olonne un zem Kàntoon Mareuil-sur-Lay-Dissais gheert.
Liste der schwersten Unfälle der Luftfahrt
Dä Artikel beinhaltet e Uflischtig wo gmässe a der Azahl vo de Todesopfer di schwärsche Flugunfäll u Kataschtropfene i der Gschicht vo der Luftfahrt gälte.
La Faute-sur-Mer
Àm 1. Janner 2022 ìsch La Faute-sur-Mer zamma mìt L’Aiguillon-sur-Mer füsionart worra, fìr d’ näija Gmainda L’Aiguillon-la-Presqu’île bìlda. Zitterhar besìtza d’ friahjera Gmainda dr Schtàtüs vun delegiarta Gmainda.
Geogràfii
La Faute-sur-Mer lììgt uff’ma schmààla Kìschtaschtraifa-n-àm süüdliga Rànd vum Département Vendée — ’s ìsch àlso a Hàlbìnsla àn dr Kìschta vum Àtlàntik. S’ Dorf lììgt äbba 38 Kilomääter süüdäschtlig vu La Roche-sur-Yon un 23 Kilomääter nordwäschtlig vu La Rochelle. S’ Gebiat gheert zem Regionààla Nàtüürpàrk Marais Poitevin.
Umgaa wìrd La Faute-sur-Mer vu da Nochbergmainda un vu dr Commune déléguée:
Ìm Wäschta vum Dorf ìsch a 8 km lànger Sàndschtrànd, mìt’m FKK-Beraich Pointe d’Arçay gànz ìm Süüda. Ìm Oschta granzt La Faute-sur-Mer àn dr Fluss Lay, wo dr Ort vum klaina Hààfa vu L’Aiguillon-sur-Mer trännt. Zwai Brìcka verbìnda d’ baida Derfer vun L’Aiguillon-la-Presqu’île – aina Brucka ìsch fìr d’ Füassganger, d’ àndra fìr d’ Wààga.
D’ Ortschàft känna m’r ìn dräi Gebiater untertaila:
S’ Ortsgebiat vu La Faute-sur-Mer ìsch äbba 726 Häktààra grooss. D’ durschnìttliga Heecha ìsch um 3 Määter glaaga — d’ Heecha schwànka zwìscha 0 un 17 Määter ìwwer’m Meer.
Gschìchta
Àm 28. Hornung 2010 ìsch La Faute-sur-Mer aina vu da wäschtfrànzeescha Gmainda gsìì, wo àm schtärkschta vum Orkàn Xynthia betroffa worra-n-ìsch. Ìn da Hiiser sìnn bis zwaiaihàlb Määter Wàsser gsìì. Ìn dr Gmainda sìnn 29 Litt gschtoorwa. Noh-n-em Orkàn hàt dr Prefäkt vum Département Vendée a „Schwàrza Zoona“ ärschtällt mìt 674 Hiiser, wo àbgrìssa wara solla — d’ Aigatìmmer solla vu da Versìcherungskàssa un vum Schtààt vergiata worra. Vììla Iiwoohner hann dr Bìrgermaischter René Marratier veràntwortlig gmàcht, wial’r d’ Ìwwerschwämmungsrisiko unterschätzt hatt. Mehr àss 100 Iiwooher hann a Klààg iigraicht, fìr àss a Ärmìttlungsverfààhra-n-ìwwer d’ Behàndlung vum Ìwwerschwämmungsrisiko dur d’ Schtàdtverwàltung gäffnet wìrd.
Dr Prozass hàt àm 15. Septamber 2014 z’ Les Sables-d’Olonnes ààgfànga. Àm 12. Dezamber 2014 hàt d’ Schtroofkàmmer vum Ziwilgrìcht vu Les Sables-d’Olonnes dr ehamooliga Bìrgermaischter René Marratier züa viar Joohra Gfangniss un 30.000 Öiro Galdschtroof verurtailt. D’ ehamooliga schtällvertrattanda Bìrgermaischtera Françoise Babin ìsch züa zwai Joohra Gfangniss un 75.000 Öiro Galdschtroof verurtailt worra. Domìt sìnn zem äärschta Mol Politiker waaga Fàhrlassigkait züa Gfangniss ohna Bewaahrung verurtailt worra. Noh-n-em Prozass ìn Àppall ìm Àwrìl 2016 ìsch dr Marratier züa zwai Joohra Gfangniss uff Bewaahrung verurtailt worra. Ìm Mai 2018 ìsch hàt àwwer s’ Ziwiilgrìcht vu Les Sables-d’Olonnes gsajt, àss dr Marratier nìt d’ Opfer vu dr Kàtaschtroofa vergiata müass.
Fìmf Joohr noh dr Kataschtroofa, àm Ààfàngsjoohr 2015 ìsch hàt d’ Gmainda numma 730 Iiwoohner zeehlt (geega 1000 vor dr Kàtàschtroofa). 600 Hiiser sìnn àbgrìssa worra (dàs ìsch äbba 20 Prozant vum Gmaindabooda), un d’ Gschäft hann 25 Prozant Umsàtz verloora.
Ànna 2014 ìsch z’ La Faute-sur-Mer a Dankmool ärrìchta worra, fìr d’ Opfer vum Orkàn Xynthia eehra.
Pledari Grond
S Pledari Grond isch es modärns Wörterbuech vom Rätoromanische, gnöier vom Bünderromanische. Die nöji Versioon cha men online über s Internet abriöffe.
was der Name bedüütet
Der romanisch Buechtitel heisst is Düütschen übertreit «Grosses Wörterbuech». Der Uustruk “pledari” chunt vom Grundwort “pled” (im Sursilvan isch es “plaid”), wo «Wort» heisst (und au no d Bedüütig «s Rede» het); “pledantar” heisst «mit öpperem rede», und im Engadin könnt men au no d Form “plider”. S Romanischen Etymologische Wörterbuech leitet s Wort vom latynische placitum häär, wo «Rede vor em Gricht» und äänlechs bedüütet het.
Au in es paar andere romanische Sprooche wie öppen em Katalanische chunt s Wort plet mit der äänliche Bedüütig vor. S französische plaidoyer isch als juristischs Fachwort sogar in anderi Sprooche wytergwanderet.
Johannes Hampel (Pädagoge)
Dr Johannes Hampel (* 24. Augschte 1925 z Troppau; † 4. April 2016 z Augschburg) isch e dytsche Pedagog un Profässer fir Didaktik vu dr Sozialkund an dr Universitet Augschburg gsii.
Lääbe
Dr Johannes Hampel isch dr Brueder vu dr Maria-Ward-Schweschter Renata Hampel.
Pledari Grond
wie s em Wörterbuech gangen isch
Me het mit däm Wäärch anne 1980 agfange. Doo isch me bi der Bündner Kulturgselschaft Lia Rumantscha derzue choo, es bruuchi Lischte vo de teils nonig algemein glöifige Wörter i dr nöie romanische Einheitssprooch Rumantsch Grischun, wo me probiert het als so öppis wien en Tachsprooch oder en nöji Standardsprooch zu de füüf regionaale romanischen Idioom oder Dialäkt vom Bündnerland z etabliere. Die sproochpolitischi Idee wird bis hüt immer no kontroväärs agluegt, bsunders sit anne 2001 in ere Volchsabstimmig s Rumantsch Grischun als Amtssprooch agnoo worden isch und d Kantonsregierig sit anne 2003 hätti welle d Schuelbüecher nume no uf Rumantsch Grischun usegää; mit em Wörterbuech het men aber äinewääg konsekwänt wytergmacht.
Prince
Dr Prince (* 7. Juni 1958 z Minneapolis, Minnesota as Prince Rogers Nelson; † 21. April 2016 z Chanhassen, Minnesota ) isch en US-amerikanische Sänger, Kompenischt, Songwriter, Musikproduzänt un Multiinschtrumäntalischt gsii.
Pledari Grond
wie s em Wörterbuech gangen isch
A der Datebank vom Pledari Grond händ früener gschaffet: der Fryburger Rätoromanischprofässer Georges Darms, d Anna-Alice Dazzi Gross, der Manfred Gross und d Annetta Zini. I der nöiere Zyt sind i der Redakzioon: der Daniel Telli, d Marietta Cathomas Manetsch, d Gabriela Holderegger Pajarola, d Angela Schmed Bass un d Marina Wyss. Für s technische Sischteem het me s Institut für Linguistik vo dr Uni Köln byzoge.
Johannes Hampel (Pädagoge)
Lääbe
Är het z Regensburg, z Minche un z Ellensburg/Washington Gschichte, Filosofy un Bolitikwisseschaft studiert. Anne 1957 het er an dr Ludwig-Maximilians-Universität München bim Fritz Stippel promoviert. 1959 isch er wisseschaftlige Assischtänt an dr PH Augschburg wore. Zäme mit em Franz Seilnacht (Lehrbeufdraite vu dr Pedagogische Hochschuel Minche) het er s Schuelbuech Wir erleben die Geschichte gschribe.
Prince
Iberblick
Dr Prince het syter anne 1978 im Musikgschäft gschafft. Vor allem in dr 1980er Johr het er e große Yyfluss ghaa uf di international Musikszene, indem er unterschidligi Musikgenre mitenander kombiniert het. Di stilistisch Spannbraiti vu syre Musik isch vu R&B, Funk, Soul, Pop un Rock iber Blues bis zum Jazz gange. Syni Liedtäxt het er sälber gschribe, derzue het er si sälber kompeniert, arranschiert un produziert. Är het e Huffe Inschtrumänt gspiilt, wie Gitarre, E-Bass, Klavier, Keyboard un Schlagzyg. Bi dr maischte vu syne Studioufnahme het er alli Inschtrumänt sälber gspiilt.
Johannes Hampel (Pädagoge)
Lääbe
Vu 1972 bis 1985 isch er Schefredakteer vu dr Zytschrift Politische Studien, wu vu dr Hanns-Seidel-Stiftig uusegee wird. Dr Hampel isch iber vyl Johr Landes- un Bundesvorsitzer vu dr Katholische Erziehergmainschaft (KEG) un Vorsitzer vu dr Gsellschaft fir chrischtli-jidischi Zämenarbet z Schwabe.
Syter anne 1988 isch er Vorsitzer vum Augschburger Bukowina-Inschtitut gsii.
Prince
Iberblick
Dr international Durbruch het dr Prince anne 1984 mit em Film, dr Single un em Album Purple Rain gschafft. Är het wältwyt iber 100 Millione Tondreger verchauft un het sibe Grammy Award, 1985 en Oscar un 2007 e Golden Globe Award gwunne. 2004 isch er in d Rock and Roll Hall of Fame ufgnuu wore.
Pledari Grond
wie s em Wörterbuech gangen isch
Sit 1993 isch s Pledari Grond als trukts Buech usecho, und scho gly het me s meh als Online-Lexikon organisiert. D Lia Rumantscha luegt zäme mit der Bündner Jugendorganisation GiuRu der aktuelli Sproochgebruuch a zum vo Zyt zu Zyt der Wortschatz uszboue. Derzue ghören au Neologisme us der aktuellen Alltagssprooch. Me findt im Pledari schynts scho meh weder zwöihunderttuusig Wörter.
Prince
Iberblick
Syt dr 1990er Johr het dr Prince entschiden fir d Rächt an sym gaischte Aigetum gfochte, unter anderem mit sym Widerstand gege Schallplattefirme. Wäge Differänze mit syre domolige Plattefirma Warner Bros. Records het dr Prince vu 1993 bis 2000 sy Chinschtlernamen abglait. Um des Zyt het er statt däm e Symbol as Pseudonym drait un isch vylmol „The Artist Formerly Known As Prince“ (Dr Chinschtler, wu friejer bekannt gsii isch as Prince) gnännt wore. Noch em Verdragsänd mit Warner Bros. Records het er si ab Mai 2000 wider Prince gnännt.
Pledari Grond
wie s em Wörterbuech gangen isch
Uf der Internet-Syte vom Pledari git d Lia Rumantscha au Link uff d Wörterbüecher vo de füüf tradizionelle bünderromanische Dialäkt.
Prince
Iberblick
Aafangs 21. Johrhundert het si dr Prince allmee vu dr Musikinduschtry abgränzt un het uukonventionälli Verdribskanäö fir syni Tondreger brucht. E Dail vu syne Albe het mer zytwys nume iber s Internet oder as Bylag vu Zytige iberchuu. Im April 2014 hän Warner Bros. Records un dr Prince e Verdrag unterzaichnet, wu em Musiker d Urheberrächt an syne Lieder gsicheret het. Är isch am 21. April 2016 im Alter vu 57 Johr gstorbe.
Schams
S Schams (RMS Val Schons) isch es Tal im Kanton Graubünde.
Es isch dr middler Teil vom Hinderrhytal. Es isch under em Rhywald und oben am Domleschg.
Im Schams sind es paar Ortschafte, wo zu de Gmeinde Andeer, Zillis, Donat, Casti-Wergenstein, Lohn und Mathon ghööre. I dr Viamala-Schlucht unden am Schams isch no d Gmeind Ronggelle.
Dur s Tal laufft d Strooss zum Splüügepass und zum Vogelbäärg ufe.
Tropaeum Alpium
S Tropäum Alpium isch es groosses Tänkmool vo de Röömer z Südfrankrych.
Es Tropaion isch scho bi den alte Grieche es Zäiche gsi, wemmen en Kampf gwunne het. Für die röömische Chaiser isch das Motyv es wichtigs Herrschaftssymbol woorde.
wo s isch
Es stoot im Doorff La Turbie uf em Bäärg grad oben a Monaco. Im Altertum, sid em Ändi vom eerschte vorchrischtliche Joorhundert, isch s Land rundume zeerscht e Militärbezirk und spööter die röömischi Provinz Alpes Maritimae – das heisst uf düütsch «Meeralpe» – gsi. Undedra isch die wichtigi röömischi Landstrooss Via Julia Augusta vo Gallien uf Itaalie dure gloffe.
a was es tuet maane
I dämm Bärgland isch s uralte Volk vo de Ligurer gwoont; denen iires Land sin d Röömer anne 14 vor üserere Zyträchnig cho erobere. Das isch die letschti Akzioon gsi vom groosse «Chrieg vo de Röömer i den Alpen under em Chaiser Auguschtus. Bi dere ganze mehrjöörige militärischen Operazioon sind die röömische Legioone s Alpeland vo Noricum über s Tääler vo de Rääter bis zu de Seealpe go erobere, und im Norde isch au s flache Land bis a d Donau und an Oberrhy röömisch woorde. Der antik Gschichtschryber Kassius Dio brichtet vo dämm Chrieg und au vo dr Underjochig vo de Ligurer.
Öppe sibe Joor nach em Ändi vom Alechrieg het der röömisch Senat zu Eere vom Chaiser Auguschtus das Tänkmool uf däm Platz, wo me vo wytume guet gseht, lo ufstelle. Es isch öppe füfzg Meter hööch gsi. Unde het s e quadratische Sockel gha und obe druff e runde Tämpel mit Süüle und es chegelförmiogs Tach. Z’oberscht druff isch uf em Spitz e riisigi Figuur vom Auguschtus gsi.
die grossi Schriftdafele
An äinere vo de vier Muure vom undere Teil isch e grossi Inschrift. Die isch es ganz es bedüütends Dokumänt für die elteri Gschicht vo den Alpe. Me cha nämmli druff d Nääme vo allne dene Völker vo den Alpe lääse, wo iires Land jetz vo de Röömer eroberet gsi isch; es paar vo dene Schtämm sind bi den Agriff vo de röömische Legioone vernichtet und teils versklavt woorde. Es het öppe 45 Stämm oder Völker uf dere länge Lischte. Es son es gnaus Vrzeichnis vo de Lüüt im früenen Alperuum git’s suscht schynts niene. Dr röömisch Forscher Plinius dr Elter het d Inschrift abgschribe, und drum het me se chönnen am Tänkmool rekonstruiere, au wenn nümen alli Originalschteine umme gsi sind.
D Dafele het i dr Samlig vo de röömischen Inschrifte Corpus Inscriptionum Latinarum d Nummere 5,7817. D Lischte vo den Alpebewohner isch guet für d Urgschicht vo Frankrych, Itaalie, dr Schwiiz, Düütschland und Öschtrych. Drum luege mer mol ääne, weli Völker döört uff dere antike Schrift vorchöme:
D Ligurer chöme nid sälber vor.
was druus worden isch
Hüt isch das Wäärch öppis vo de bedüütende Sache, wo men us dr Römerzyt z Südfrankrych cha go aluege.
Centre Morbihan Communauté
D Centre Morbihan Communauté (bretonisch Kreiz ar Mor-Bihan Kumuniezh) isch e franzesische Kommunalverband im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Kommunalverbänd Baud Communauté, Locminé Communauté un Saint Jean Communauté. Dr Verwaltigssitz isch z Locminé.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die 18 Gmaine:
Veränderunga sitt 2017
2019: Füsion Pluméliau un Bieuzy → Pluméliau-Bieuzy
Bahnsteig
Èn Baanschteig wörd im Schwizerdütschè, früèner au zimli oft z Öschterrych un Dütschland, dè/s Perron benamst. Dè Perron isch è vodlèèntes Wort uss èm Französischè, wo dè Baanschteig le perron heißè duèt. Im Änglischè sait mò im Baanschteig platform. Èn Perron isch è Zuèstygsblattform für jeglichi Vokeersartè wiè z. B. Busperron, un è befeschtigti Blattform, wo barallel un mit wènnig Abschtand zuè nèm Ysèbaagleis aaglait isch, um bi Züüg s Y- un Uusschtyygè z erlychtèrè. Mò findet si sèllèwäg in Bahnhööf odder bi Haltepüngt un Halteschtellè. Äänlichi Konschtruktionè git s als Arbètsbünni näbbè Bereitschtellungsgleis.
Dié Dütsch Baan bedrybt z Dütschland Baanschteig mit èrè Gsamtlängi vo 2300 Kilometer.
Bahnschteig git s au bi Halteschtellè vo Trams, U-Baanè un Seilbaanè.
Bauwys
Wôrend früèner eifachi, eventuèll teerti Schüttungè uss Schotter mit mee odder minder befeschtigter Vorderkantè glangt hèn, sin diè hütigè Hochbaanschteig wesèntlich massyveri Konschtruktionè. D Kantè bschtôn üblicherwys uss Winkelstützmuèrè (L-Stei) uss Bedong, wo dè senkrächte Deil obbè brofilyrt isch un asè èn füülbarè Randschtei bildè duèt. Dè Korpus vom Baanschteig isch uffgfüllt un/odder bedonyrt un nǜmmt meischtens Règèwasserdrainagè sowiè Leitungè für d Baanschteigbelüchtung un mèngmòl d Leit-, Sicherungs- un Fèrnmeldetechnig vo dè Bedrybsschtell uff. D Obberflächi isch meischtens mit Bedong-Vobundschteipflaschter belait un, falls nit übberdacht, mit Mitteldrainagè vosää. Im Innèberych wörrèd au Nadurschteibelääg bruucht.
A dè Èndè un, so witt s sich nit um èn Mittelbaanschteig handlè duèt, a dè Rüggsitè hy gòt dè Baanschteig entwedder flǜèßend in è Vokeersflächi übber odder isch durch Brüschtungè begränzt. Vo dè Baanschteigèndè, wo frei i s Gleisfäld übbergän, füürt meischtens eini für s Publikum gschperrti Stägè uff s Gleisniveau abbè.
Mee un mee wörrèd Baanschteig nǜmmi uss Kantèschtei, Èrd- bzw. Bedongkörper un Pflaschter uffbaut, sondern in èrè Blattèbauwys vornèwäg fèrtiggmacht. D Pflaschterung, d Blindèleitschtreifè, d Sicherheitsmarkyrungè etc. sin dört schu ygschaffèt. Sèlli Blattè chönnèd innerhalb von è baar Stundè mit Krään uff Fundamänt uss Pfôôl uffglait wörrè, wa vor allem bim Bauè im laufendè Bedryb diè nötigè Bedrybspausè reduzyrt un asè d Köschtè für Warnaalaagè un Sicherungsposchtè massyv senkè duèt.
Vokeerlichi Yrichtungè
Baanschteig wörrèd abhängig vo irer Größe un Frequèntyrung mit unterschydlichè Elemänt vosää.
Wenn d Baanschteig nit in èrè Baanhofshallè ligèd, vofügèd obberirdischi Baanschteig hüüfig übber è eignes Baanschteigdach. Dõdeby handlèt s sich i dè Regèl um Versionè vo Flugdächer. S git si in unterschydlichè Konschtruktionè. Hüt wörrèd Dächer hüüfig i dè Mitti von èrè Reiè vo Stützè drait, s Dach lampèt uff beidè Sitè als Summervogel- odder Flachdach meischtens bis zum Rand vom Perron usè. Alternatyv git s au eisitigi Pultdächer. Bis Aafang vom 20. Johrhundert sin au flach gneigti Satteldächer uff zwei sitlichè Reiè vo Stützè (in Form vo historisch-nõchgmachtè Gussiisè-Sülè) aazdräffè, wié hüt byschpillswys nò bi dè Bèrliner S-Baan. Sèll Grundbrinzyp mit zwei Stützéreiè, allerdings mit gschwungenem Flugdach vowendèt hüt diè Dütsch Baan als Deil vo irèm Corporate Design.
Lutschprecher un Belüchtung wörrèd entwedder i d Bedachung integryrt odder a dè Maschtè montyrt, wo in regèlmäßigè Abschtänd uff èm Perron uffgschtellt sin.
Pragtisch immer sin Sitzgruppè un – falls es kei Baanschteigdach git – Wetterschutzyrichtungè vorgsää. Unter m Baanschteigdach wörrèd deilwys nu nach obbè offeni Windschutzwänd uffgschtellt.
A jeddèrè Basnschteigkanté wörd normalerwys mindeschtens ein Zugzylaazeiger uffgschtellt; bi Zuègangsschtellè a Gleis, wo d Züüg nu i ei Richtung faarèd, langèd feschti Schilder „Richtung XY“, z. B. "Richtung Seebrugg" bi dè Baanhööf Aha un Fèldbärg-Bärèdal a dè Dreiseèbaan. Alli Baanschteig hèn ußerdèmm mindeschtens ei Baanhofsuhr sowié ei uusreichendi Zaal vo Baanhofsnammensschilder.