cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sidonia Klainguti
Lääbe
D Sidonia Klaingut het d Schuelen im Engadin bsuecht; vo iirere Matuurarbet am Gimnasium vo Samaade, wo si im romanische Dialäkt Vallader s Underengadiner Tal Val d’Uina beschrybt, isch dr gschichtlich Teil de grad i der rätoromanische Zytschrift Annalas da la Societad Retorumantscha abtrukt worde. Der Familie Famos isch e Teil vo der Alpsidlig Uina Dadora, was uf dütsch Usser-Uina heisst, und d Sidonia isch mit iirere Schwöschter vill dört obe gsi. Es git vo däm Tal, wo men derduur vo Sent übere Schlinigpass is Vintschgau übere goot, Urkunde sid em Mittelalter, wo d Maturandin gsamlet und usgwärtet het.
D Klainguti het denn an dr Universiteet Züri studiert un anne 2004 s Lizenziat mit dr Arbet «Uniteds linguisticas inventedas ed insolitas e lur funcziun litterara i’ls duos texts principels da Reto Caratsch» abgschlosse.
Zum 1. Juni 2005 het d Klainguti as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) aagfange, ab em 1. April 2007 het si deert as as Redaktoori gschafft. Si het fir s DRG d Artikel mantinadas un d Strecki marvegliun – maschina (unter anderem d Artikel marz un mas-chalch) redigiert. Zum Ändi Augschte 2008 isch si us dr Redakzioon uusgschiide. Syterhär schafft si as Romaanischleereri an dr Academia Engiadina Mittelschuel z Samedan.
Vu 2009 bis 2016 het d Klainguti zäme mit irem Vater dr Chalender Ladin uusegee.
Si isch syter 2010 ghyroote mit em Amos Sciuchetti (Buurger vu Poschiavo) un läbt mit iim un em gmainsame Suun Curdin Geremia z Samedan.
Swiss Indoors
S ATP-Durnier vo Basel (offiziell Swiss Indoors) isch e Dennisdurnier vo dr Kategorii ATP World Tour 500. Es findet jeedes Joor im Spootherbst z Münchestäi bi Baasel statt. Es isch dr grösst Sportaalass in dr Schwiz und s drittgrösste Halledurnier uf dr Wält.
Gschicht
Sit 2009 ghöört s Durnier zur Kategorii ATP World Tour 500. S Briisgäld isch denn vo 850'000 uf über 1,7 Mio. Euro verdobblet worde und dr Termin het mä vom Oktober uf Aafang Novämber verschoobe. Im Mai 2012 isch bekannt gee worde, ass d ATP dr Status as ATP-500er-Durnier bis 2018 verlengeret het. S Briisgäld isch um öbbe zää Brozänt uf 1,935 Mio. Euro vergrösseret und eso dr Inflazioon aabasst worde. S Durnier het e Büdsche vo 14 Mio. Franke und isch eso dr grösst reegelmäässig Sportaalass in dr Schwiz. S Durnier bietet de Spiiler au äini vo de letschte Gläägehäite, für zum sich für s Mitmache an de ATP World Tour Finals z kwalifiziere.
Amiga
Dr Amiga isch an Hoim-Combudr von dr Firma Commodore, mo bsonders in de 80er Joar vrbroided gwäa isch. S erschte Modell isch dr Amiga 1000 gwäa, schpäter send aus dem dr Amiga 500 als billiger "Taschtaturcomputer" ond dr Amiga 2000 für professionelle Owender (mit em Bussystem für Schteckkarte) entwickelt wore.
S häufigschte Modell isch dr Amiga 500 gwäa, grad en Deidschland hend an haufa Leid oin ghet. Au wenn ellaweil gsaid wora isch, das dr Amiga blos en Schbielcombudr gwäa sei, ischr wega seim Multitasking ond de vile Farba, mo r hod zoiga kenna, au ofd vom Fernsäh ond von Kindschdlr gnuzt wora. Oiner vo de Gründe dofir isch, daß der Grafiktschip a Bild ausgebe hot, des die gleiche Ufflösong ond Wiederholfrequenz wie's Fernsehbild ghett hot, so hot mr des gut kombiniere könne.
Des Betriebssystem vom Amiga hot Kickstart ghoisse, die grafische Benutzeroberfläche Workbench. Der Amiga war oiner von de erschte Rechner der haupsächlich für's Bediene mit der grafische Oberfläche vorgsehe war.
Seid Commodore 1994 bleide ganga isch, hods en haufa Vrsuch geba ghet, dr Amiga widr zom beläba, bis heid isch des abr koim so richdig glonga.
Filippo Abignente
Dr Filippo Abignente (* 10. Àwril 1814 z’ Sarno, Kenigraich Neàpel; † 30. Juni 1887 àui z’ Sarno, Kenigraich Itàlia) ìsch a itàlienischer kàtholischer Gaischtliger, Profasser un Politiker gsìì. Ar ìsch àb 1848 Àbgordneter vum Kenigraich Neàpel gsìì, un Àbgordneter vum Kenigraich Itàlia vu 1867 bis 1882.
si Lawa
Dr Filippo Abignente ìsch ìm Àwril 1814 z’ Sarno uf d’ Walt kumma, wo ìn dara Zitt zem Kenigraich Neàpel gheert hàt. Ar ìsch dr Sohn gsìì vum Giovanni Abignente un vu dr Bàronessa Fortunata Gaiano di Baronissi. Dr Filippo Abignente ìsch Domhärr gsìì un hàt s’ Làtinischa un d’ Filosofi unterrìchta àm bischäfliga Seminàri vu Sarno. Ar hàt liberàla Mainunga ghàà. Ìm Àwril 1848 hàt ma-n-ìhn àls Abgordneter vum Kenigraich Neàpel gwählt ìm Beziark Salerno. Àm nachschta Wàhl vum 15. Juni hàt ma-n-ìhn wìdergwählt. Noh dr bourbonischa Reàkzion vu 1849 hàt’r sìch àm 7. Àuigscht ìm Kloschter vu Vico Equense versteckt. Do har ìsch’r àm 5. Oktober uf Neàpel gfloha, schpeeter uf Genua un schliasslich uf Nizza. Doo ìsch’r wahrend zehna Johra blìewa. Ar hàt si Priaschteràmt fàraloh un hàt vill Zitt verbrocht, fìr d’ Gschìcht vum Chrìschtatum schtüdiara, un da àrma Litt halfa. Drwillscht ìsch’r ìn Verbìndung blìewa mìt àndra itàlienischa politischa Flìchtlìnga. Ar hàt unterànderem ìm Pàtriot Nicola Fabrizi gschrìewa; a pààr vu sina Briafa kààt ma hitt àm Risorgimento-Zäntràlmüse vu Rom sah. Z’ Nizza hàt àui dr Abignente fìr d’ Ziitunga L’Osservatore del Varo un Gente latina gschrìewa. Ìn sina Schrìfta hàt’r d’ itàlienischa Idäntiteet vu Nizza vertaidigt; dàs ìsch umstritta gsìì.
Noh-n-em Fàll vu da Bourbona ìsch dr Abignente uf Neàpel z’ruckkumma. Ar hàt àm Minischterium fìr d’ Äffentliga Bìldung gschàfft. Ànna 1861 ìsch’r Profasser worra àn dr Ünivärsitet vu Neàpel; doo hàt’r d’ Kìrchagschìcht glehrt vu’ma ràzionàlischta Schtàndpunkt, wo vum Gedànka vum David Friedrich Strauss beiflusst gsìì ìsch. Mìt sina Vorlasunga hàt’r vill Ärfolg ghàà. Dr Lehrschtüal vu dr Kìrchagschìcht, wu dr Abignente gsìì ìsch, ìsch dr ärschta Lehrschtüal gsìì fìr d’ Religioonsgschìcht ìn Itàlia. Àn dara Schtälla ìsch dr Abignente blìewa, bis’r ànna 1876 gwählt worra ìsch àls Schtààtsrot fìr d’ Gnààd, d’ Juschtiz un d’ Religion.
Noh sinera Nìederlàg àn dr Pàrlamantswàhl vu 1882 ìsch dr Abignente üs dr Politik z’rucktratta un ìsch uf sina Haimetschtàdt Sarno z’ruckkumma. Doo ìsch’r ìm Juni 1887 gschtorwa.
Konrad zer Sunnen
Dr Konrad zer Sunne isch e Baasler Achtburger, Oberstzumftmäister und Bürgermäister im 14. Joorhundert gsi.
Lääbe
Vo 1362 aa isch dr Konrad as Verdräter vo de Achtburger im Root vo Baasel gsässe. 1373 und 1396 isch er zum Oberstzumftmäister gweelt worde. Wil e hufe Baasler Aadligi im Sämpacherchrieg 1386 umchoo si, isch dr zer Sunne im Joor druf zum Bürgermäister gweelt worde, wo äigetlig us em Ridderstand hätt sötte choo. D Stadt Baasel het en mee as äimol as Gesandte zu Verhandlige gschiggt, u. a. wo d Stadt vor dr Schlacht bi Sämpach brobiert het, zwüsche de Habsburger und de Äidgenosse z vermiddle, und 1387-88 an Versammlige vom Schwööbische Stedtbund.
Dr Konrad zer Sunne isch zwüsche 1396 und 1398 z Baasel gstorbe.
Rebecca Indermaur
D Rebecca Indermaur (* 1976 z Khuur ) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
Si isch e Doochter vum Chinschtler Robert Indermaur (* 1947) un syre Frau Barbara. D Rebecca Indermaur isch mit zwee Brieder z Khuur ufgwagse. Iri Eltere hän 1974 s Theater Klibühni Schnidrzunft z Khuur grindet.
No dr Schuel het d Rebecca Indermaur an dr Hochschuel fir Musik un Theater z Bärn studiert un derno au no anderi Wyterbildige fir Filmschaupiil gmacht.
Mer chännt si syt ire Roll vu dr Theres im Kinofilm «Sennentuntschi» vu 2010. Derzue het si unter anderem in «Nebelgrind», «Der Goalie bin ig», «Heidi» un in Epidode vum «Tatort» gspiilt. Fir iri Hauptroll vu dr Mona im Fäärnseefilm Amur senza fin (2018), wu uf Romanisch draait isch, het si äxtra Romanisch gleert.
Hans-Peter Burget
Dr Hans-Peter Burget (* 1948 z Badewyler) isch e dytsche Pedagog un alemannische Dialäktautor.
Läbe
Dr Burget isch z Mille im Markgreflerland ufgwagse. Är isch uf d Alemanne-Realschuel z Mille gange un het dert anne 1966 dr Abschluss gmacht. No dr Schuel het er Elektroniker glehrt.
E baar Johr lang het er uf eme Schiff gschafft un isch iber d Wältmeer gfahre. Derno het er Pedagogik un Erwagsenebildig studiert un iber 35 Johr lang bi dr Caritas gschafft, unter anderem as Abdailigslaiter bim Diözesancaritasverband Fryburg. Bim Kadolische Landvolk isch er au e Zytlang Referänt gsii.
Är schrybt Gschichte un Lieder uf Alemannisch, aagfange het er dodermit mit Ändi Fufzg Au d Melodie zue syne Lieder schrybt er sälber un duet derzue Gitarre spile. Wel er scho kritisiert woren isch fir d Grammatik un d Uussproch vu sym Alemannisch, het er mol gsait: „E jeder soll schwätze wie ’nem dr Schnabel gwachse isch. D’ Leit werre inner Schul gnüe trietzt. D’ Sproch müeß ussem Mensche cho’, d’ Grammadig isch egal.“
Dr Burget het si au dr Haimetkund gwidmet, fir s Landrotsaamt Ämmedingen het er z Maleck d Chlaidänkmeler ufgnuu.
Asperg
Geografi
Vo dr Gmarkong send 38,8% Landwirtschaftsfleche, 2,8 % Wald, 57,1 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtiche Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Aschberg gheret d gleichnamig Stadt Asperg ond d Wohnplätz Altach, Hohenasperg, Lehenfeld, Osterholz, Schöckinger ond Silberhälden.
Gschicht
Der Berg isch scho seit viele hondert Johr a schtradegisch wichtiger Ort weil mr vo do die ganze Gegend vom heutige Schtuegert bis henterm Enztal überblicke ko, deswege henn sich scho die Kelte vor zwoiehalbdausend Johr rom do ogsiedelt. Ab 1535 hot mr den Berg zur Feschtung ausbaut, dofir hot mr die Bewohner nonder and en Fuaß vom Berg omgsiedelt; schpäter hot mr die dann als Garnison ond als Gfängnis gnutzt. Von doher sagt mr no der Aschperg sei dr höchschte württembergische Berg, drobe sei mr zwar in ra Viertelschtond, bis mr wieder nondr kommt dauerts abe zehn Johr.
Hohenasperg isch bis 1909 noch a selbschtändige Schdadt gwä, bevor mrs zu Aschperg eigmeindet hot. Aschperg selber isch a bedeutends Schtädtle ond Verwaltungssitz gwä, bis Ludwigsburg gründet worde isch.
Verwaltong
Aschberg ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Aschberg ghert zom Schwäbisch.
Unterland (Liechtenstein)
S Unterland isch e Regioon un e Verwaltigsgliiderig z Liachtaschtaa. S Unterland setzt si us dr Gmaine Escha, Gamprii, Muura, Ruggäll un Schellabärg zäme, wu alli Eschnerberg liige. Ändi 2017 het s Unterland 13 793 Yywooner (0 % vu dr liachtaschtaanische Bevelkerig) un e Flechi vu 35,0 km² (22 % vu dr liachtaschtaanische Landesflechi) ghaa. Fir d Liachtaschtaaner*ne gheert d Zuegheerigkait zum Oberland oder zum Unterland zue ire Identiteet.
Gschiicht
S Unterland isch dr neerdli Landesdail vu Liachtaschtaa un umfasst s Territorium vu dr eemoolige Herrschaft Schellabärg. D Uusdruck Unterland un Oberland sin schyyns eerscht in dr zwoote Helfti vum 19. Joorhundert gängig woore. Vorlaifer sin speeteschtens ab em frieje 18. Joorhundert d Uusdruck Unteri un Oberi Landschaft gsii. Die Näme cheme vu dr Topografy, wu z. B. mit dr Fließriichtig vum Rhyy zämehangt. D Gränze zwische Unterland un Oberland bildet dr „Scheidgrabe“, wu aber hite in dr Landschaft nimi uffallt. Hite sin d Landesdail geograafisch ender dur d Siidliggränze im Ried drännt.
Syter anne 1878 bildet s Unterland en aigene Waalchrais.
Maya Stojan
D Maya Stojan (* 28. Juni 1986 z Gämf) isch e Schwyzer Schauspiileri, wu in dr USA läbt.
Lääbe
D Maya Stojan isch z Gämf uf d Wält chuu un deert mit ere jingere Schweschter ufgwagse. Iri Mueter isch vu Sri Lanka un ire Vater vu Tschechie. Si isch zwoosproochig mit Änglisch un Franzeesisch ufgwagse un z Gämf uf di internazionaal Schuel gange. Anne 2008 het si an dr Hartt School of Theatre and Music z Hartford, Connecticut dr Bachelor of Fine Arts in Schauspiil gmacht un isch derno uf Los Angeles gange, wu si eerschti Rolle in Chuurzfilm un Fäärnseeprodukzioone iberchuu het. D Stojan het derno z Los Angeles bim Donovan Scott (2009), dr Carolyne Barry (2009) un bim Ivana Chubbuck Studio (Master Class 2011) wyter gleert.
Ire eerscht Ufdritt as Schauspiileri het d Maya Stojan 2009 in dr zwee Chuurzfilm Chasing Forever un I Kill To Live ghaa. Im Joor druf het si im Thriller Sinners and Saints im Kino debütiert un im nämlige Joor au ne Gaschtufdritt in dr Fäärnseeserie Entourage ghaa, derno unter anderem in Criminal Minds un in aacht Episoode vu Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Vu 2013 bis 2015 het d Maya Stojan zue dr Bsetzig vu dr amerikanische Fäärnseeserie Castle gheert, au s dytschsproochig Publikum chännt si syterhär vu ire Roll as Tory Ellis in 26 Episoode vu dere Serie.
Véréna Keller
D Véréna Keller (* 1952 z Basel) isch e Schwizer Sozialarbeiteri und Dekanin vo dr Haute Ecole de Travail Social et de la Santé (EESP) in Lausanne.
Biografi
Si chont us Basel, het sit irem erschte Diplom a de Schuel für Soziali Arbet, Gwatt/Bern 1975 z Gänf gwont und dört zwanzig Joor lang as Sozialarbeiteri gschafft. Si het denn an dr Uni studiert und het afo im Bildigsbreich schaffe und sich in dr Forschig z engagiere. Hüt isch si Professorin a dr EESP und Vizepresidäntin vo der Vereinigung AvenirSocial Suisse.
Wärch
Ires Buech Manuel Critique de Travail Social vo 2016 befasst sech kritisch mit dr Organisation vo der Sozialarbet, mit irne Metode und Ziel.
Was si susch gschribe het (Uswahl):
Astrologie
D Astrologii (, astron, „Stärn“,, logos, „Leer“ - Stärndütig) isch d Dütig vo astronomische Eräigniss und Stärnskonstellazione in Bezug uf irdischi Verheltniss und Vorgäng. Näbe dr „westlige“ Astrologii, wo hüte vor allem in Öiropa und Amerika verbräitet isch, si au die chinesischi und die indischi oder vedischi Astrologii bedütend.
Die westligi Astrologii het iiri Ursprüng in dr vorchristlige Zit z Babylonie und Egüpte. Im hellenistisch brägte griechisch-egüptische Alexandria het si iiri Dütigs- und Berächnigsgrundlaage überchoo, wo mä in Grundzüg au hüte no gseet. D Astronomii as dütigsfreiji Beobachdig und mathematischi Erfassig vom Stärnehimmel isch us ere uusegwaggse, und isch lang für d Astrologii e Hilfswüsseschaft bliibe.
In Öiropa het d Astrologii e Gschicht voller Wäggsel. Wo s Christedum im Römische Riich zur Staatsreligion worde isch, isch si bekämpft und ins Absits drängt worde. Im spooten Middelalter het si aber wider an Reputazion gwunne, und vo dr Rönessans bis zum 17. Joorhundert isch si en anerkennti Wüsseschaft gsi. Mit dr Ufkläärig het si denn in bildete Kräis iiri Plausibilidäät verloore. Erst um 1900 isch wider en ärnsthafts Inträssi an dr Astrologii ufchoo, und sit de spoote 1960er Joor, isch si mit dr New Age-Beweegig in dr westlige Hemisfääre wider seer populäär worde.
D Wüsseschaft luegt d Astrologii hüte vor allem us ere religionswüsseschaftlige und kulturhistorische Perspektive aa. Mä het aber au empirischi Studie gmacht, und s Resultaat vo dene allne isch gsi, ass überbrüfbari Ussaage vo Astrologe statistisch nit signifikant besser zuedräffe as willkürligi Behauptige.
Teleregio
TeleRegio isch dr Naame vom ene churze Versuech im Joor 1989 gsi, im Groossruum Baasel Lokalfärnsee z mache.
Gschicht
Bis 1989 het s in dr Schwiz nume en äinzige Färnseekanaal gee, dr staatlig Färnseesänder SRG. Wie bi de Radiosänder het s au bim Färnsee en Inträssi gee, lokali Informazioone und örtligi Wärbig an d Iiwooner witerzgee. Dorum het mä noch em Versuech vom Bärnsee vo 1988 au z Baasel e Lokalfärnseeversuech gmacht. Dr Verein Basler Regionalfernsehen het drfür e Konzessioon vom Bund bechoo und vom 9. bis zum 13. Merz under em Naame TeleRegio e Versuechsbrogramm gsändet. Das isch vom Schwizer Färnsee SRG zämme mit brivaate Partner us dr Wirtschaft gstaltet worde.
D Verbräitig
S Brogramm vom TeleRegio het s Gebiet vo de Kantöön Baasel-Stadt und Baasel-Landschaft, vom Schwarzbuebeland und vom Frickdaal bedroffe und isch über d Serviskanääl vo de Regionale Kabelnetz und terrestrisch über e Kanal 68 vom Färnseedurm St. Chrischona verbräitet worde.
Dr Brogrammraster
Wääred fümf Dääg isch jeede Daag vom sibni z Oobe aa e halbstündigs regionaals Noochrichdemagazin broduziert worde. Daas regionale Brogramm isch dur Sändige vo dr SRG ergänzt worde, wo sich uf d Region Baasel bezooge häi.
S Tiim
Moderazioon: Cathy Flaviano, Dominique Löliger, Daniel Herberich, Meinrad Stöcklin
Redakzioon: Klaus Kocher, Felix Erbacher, Urs Weber, Martin Matter, Rainer Borer, Esther Maria Jenny, Linda Stibler, Hanspeter Forster und Xaver Pfister
Brodukzioon: Roger Thiriet, Ruedi Gyhr, Armando Dotto, Christian Stricker
Erkenntnise
14 Brozänt vo dr Bevölkerig im Versorgigsgebiet häi mindestens äimol in dene fümf Dääg s Baasler Regionalfärnsee gluegt. In de Hushält mit Kabel-TV-Aaschluss sis sogar 28 Brozänt gsi, was as Erfolg aagluegt worde isch. Bsundrigs aachoo isch dr regional und informatiiv Charakter vom Regionalmagazin TeleRegio.
Jacob Henricpetri (Begriffsklärung)
Jacob Henricpetri, mänggisch au Jakob Henricpetri, Jacob Petri oder Jakob Petri isch dr Naame vo dene Persone:
Karl Borromä Bauknecht
Dr Karl Borromä Bauknecht (* 8. Oktober 1856 z Hundsbach bi Forbach; † 26. April 1930 z Bihl isch e dytsche Schindelmacher, Rotsschryber un Volksdichter gsii.
Lääbe
Dr Bauknecht isch e Suhn vum Nikolaus Bauknecht, eme Walthieter, un dr Maria Anna geb. Schnurr gsii un mit zwee Brieder un fimf Schweschtere z Hundsbach im obere Murgdal ufgwagse.
Är isch z Hundsbach uf d Volksschuel gange un het ab ca. 1870 as Waldarbaiter gschafft. Mit aafangs 20 isch er bim Wäägböu verunglickt, e Fueßverletzig het en zum Invalid gmacht. Wäge däm het en d Gmai 1877 as Rotsschryber aagstellt. Was er no bi s anne 1928 bliben isch. Dernäbe het er derhaim Schindle gmacht. Dur e Augelyde isch er anne 1910 blind wore, är het derno ne Verwandte zahlt fir zu Schrybe.
Dr Bauknecht het Gedicht, Verzellige un Theaterstuck gschribe, di maischte dervu im oberrhyalemannische Dialäkt vu Hundsbach. Verscholle sin alli syni Volksstuck, nume d Titel vun e Dail Stuck chännt mer no („Der Rossdieb“, „Der geschmuggelte Eber“, „Der Saumagengieger“ oder „Die vernagelte Kartoffel“). Au sy Manuskript iber Gschicht un Gegewart vu Hundsbach isch verscholle.
Är het aber zwee Bänd mit Gedicht un Verzellige im Sälbschtv erlag uusegee: „Hundsbacher Waldkinder“ anne 1903 un „Der Schindelmacher als Volksdichter“ anne 1904. Iber d Gedicht vum Bauknecht het dr Reiner Haehling von Lanzenauer gschribe:
Anne 1908 het dr Karl Borromä Bauknecht z Herrenwies Rosa Egloff (1877-1936) ghyrote un het mit ire zwee Sihn un ai Dochter ghaa.
Giuseppe Torelli
Giuseppe Torelli isch dr Naame vo dene Persone:
National-Zeitung (Basel)
D Baasler Nazzi-Zitig, kurz NZ, isch e Daageszitig gsi, wo z Baasel uusekhoo isch.
Gschicht
Die ersti Usgoob vo dr Schweizerischen National-Zeitung isch 1842 z Baasel us Opposizioon gege s alterdümelnde Baasler Ancien Régime vo dr Restaurazioonszit und dr Regenerazioonszit erschiine. Vo 1877 het sich d Zitig nume no National-Zeitung (NZ) gnennt. 1945 het si d Meerhäit an dr Gratiszitig Baslerstab übernoo.
Lang isch d NZ, wie d Baasler Noochrichde au, e bürgerligi Zitig gsi, bis si am Aafang vo de 1960er Joor sich vo de Radikale (dr hütige FDP.Die Liberalen) loosgsäit het. Mä het vo denn aa e gsellschaftskritisch-linggsliberale Trend in dr Zitig chönne usmache. Daas het sich bsundrigs dütlig bi dr Brichterstattig über e Zürcher Globuskrawall zäigt: Im Geegesatz zu fast allen andere Schwizer Daageszitige het d NZ brobiert, d Juugendunrueje objektiv daarzstelle und het d Knüppeliisetz vo dr Bolizei, wo d Zürcher Behörde befoole häi, ufs Scherfste kritisiert und het um Verständnis für die rebellierendi Juugend gworbe. D Eräigniss vo 1968 häi nit nume d Sicht vo de Ardikel in dr NZ brägt, sondern au s politische Bewusstsii von e baar Redakter. D Demokratisierig, wo in dere Zit diskutiert worde isch, het zun ere Nöistrukturierig vo dr Redakzioon gfüert: As ersti Zitig in dr Schwiz het d Nazional-Zitig am 1. Mai 1970 e Redakzioonsstatut bekhoo. Daas het dr Redakzioon e Mitsproochrächt zuegsicheret, zum Bischbil bi dr Aastellig, Umbsetzig und bim Entloo vom ene Redakdöör und bi verlegerische Entschäid von ere publizistische und technische Natur. «Mir häi kä Schefredakter, und mir bruche au käine», isch d Dewiise gsii. Die demokratischi Struktur isch denn aber mee und mee autoritär worde.
Gotthard-Scheiteltunnel
Dè Gottharddunnel, wo übber 100 Johre aalt isch, hèt mò als Schiteldunnel unter dè Gipfel vum Gotthardmassyv in Nord-Süd-Richtig baut. Er isch s zentrale Bauwärch vo dè Gotthardbaan i dè Schwyz. Dè 15'003 Meter lange Ysèbaadunnel bschtòt us ènèrè einzelnè, doppelgleisig uusbautè Dunnelröörè zwǜschè dè Ortschaftè Göschènè im Kanton Uri un Airolo im Kanton Tessin. Dè Dunnel isch um 1880 uff èrè Höchi von 1150 Meter übber m Meer borèt un gschprängt worrè. D Zuèfaartsrampè schlänglèd sich durch s Rüüssdal un s Dal vum Ticino bis uff sèbbi Höchi. Dè Dunnel wörd im Mittel vo öppè 1100 Meter Bärgschtogg übberdeggt.
National-Zeitung (Basel)
Gschicht
Gschäftlig isch s Zitig aber immer schlächter gange: 1974 het si vil weeniger Inseraat verkauft. Vor dr akute Ölkrise in däm Joor het si drissig Brozänt mee Aazäige ghaa. Dr domoolig Verleeger Hans-Rudolf Hagemann het gsäit: «Das Inserat ist der rentabelste Artikel, den wir verkaufen», und het im Juni 1975 Spaarmassnaame aakündet. Under anderem
D Nazional-Zitig het aber äinewääg elläi nüm chönne witermache; in dr erste groosse Prässfusioon in dr Schwiz het si sich 1977 mit de Basler Nachrichten zur BaZ zämmedoo.
D Biilaag «Dr glai Nazi»
«Dr glai Nazi» mit em Underditel «D’Kinderbylag vo dr Nazi-Zyttig» isch e Biilaag vo dr Nazional-Zitig für Kinder gsi, wo immer am Mittwuch erschiine isch, zum erste Mol im Joor 1926. Dr Ditel isch bis zur Nummere 43 vom Joor 1950 (1. Novämber 1950) «Der kleine Nazi – Kinderbeilage der National-Zeitung, Basel» gsi. Die letscht Nummere isch 1977 erschiine.
Gotthard-Scheiteltunnel
Vorgschichtè
Churz nõchdèm dè Baanbau im europäischè "Flachland" aagfangè hèt, hèt mò i dè Schwyz un Öschterrych dè Gedank gfasst, Mitteleuropa un Südeuropa durch è Alpèbaan mitnand z vobindè. Schu 1847 hèt dè dõmòlige Obberingenieur vum Kanton Graubündè è Konzession für dè Bau von èrè Lukmanièrbaan vo Chur gu Biasca im Valle Ticino beaadragt. Anno 1853 isch d Konzession vogää worrè un spôter wèg dè Frischt nit bruucht abgloffè. D Lukmanièrbaan isch lang favorisyrt gsi, well Passschtrõss übber dè San Bernadino ganz i dè Nôchi (im Hinterrhydal) vum Lukmanièr als Steilvorlaag schu anno 1822 baut worrè isch, un d Nordzuèfaart vum Lukmanièr zwar vo Züri uus grossi Umwäg erzüügt hèt, abber voglychswys gringi Stygig ghaa hèt un sich wit gègè dè Alpèhauptkamm hyzogè hèt. Trotz dè abgloffènè Konzession hèn diè süddütschè Baangsellschaftè witter yrèn Fokus uff dè Lukmanièr grichtèt, asè hèn diè Schwôbischè Ysèbaanè bim Bau vo dè Schwôbischè Südbaan wèg èm Zulauf zum Lukmanièr so bressyrt, dass si als èrschti Baangsellschaft anno 1850 a s nördliche Boddèseeufer glangèt sin. Als nägschti hèt diè bayrischi Allgäubaan 1853 dè bayrische Obbersee-Abschnitt mit dirèktèm Zuègang zum Rhintel a s bayrische Baannetz aagschlossè. Dè Lukmanièr hèt au indirèkt dõdemit diè Baddischè Staatsbaan so unter Drugg gsetzt, dass d Badener bis 1863 nõch zogè hèn, idèm si iri Hauptbaan bis Konschdanz an Obbersee witter gfüürt hèn. Uff dè Südsitè isch d Zuèfaartssituation entschpannter gsi, well sowoll bi dè Lukmanièr- wiè auch dè Gotthardbaan witgehènd s Dal vum Tessin als Zuèfaart blaant gsi isch.
National-Zeitung (Basel)
D Biilaag «Dr glai Nazi»
D Bezäichnig «Dr glai Nazi» het nüt mit em Nazionalsozialismus z due, sondern isch äifach drvoo khoo, ass mä z Baasel dr Zitig «Nazi-Zyttig» (mit eme kurze A) gsäit het.
Gotthard-Scheiteltunnel
Vorgschichtè
1852 hèt dè Leiter vum eidgnössischè Ysèbaabüro, dè Koller Gottlièb, è èrschts Brojèkt zum Bau von èrè Ysèbaalinniè durch s Gotthardmassyv vorgschlagè, un am 19. Auguscht 1853 hèt sich è èrschts Gotthardkomitee uus nüü Kantön formyrt. Dè Ingenieur Koller hèt è èrschts Brojèkt für d Strèggi vo Flüèlè a dè Langèsee (123 km) uusgschaffèt. 1861 hèt dè Zürcher Ingenieur Kaspar Wetli d Strèggi vo Ärschtfäld gu Lugano in graad mòl füüf Mönèt blaant, wa au hüt nò als Meischterleischtung vo dè Vomessungstechnig geltè duèt.
Nõch èm rysigè Buff zwǜschè vo dènnè, wo für d Gotthardvariantè gsi sin, un dènnè, wo für diè beidè Bündnerpassvariantè Lukmanièr- un Splügèpass gsi sin, isch 1863 vo dè Ingenieur Wetli un Koller zum èrschtè d Idee von èm Dunnel unter m Gotthard bräsentyrt worrè. Nõchdèm schlièsslich au dè Alfred Escher, dè Bräsident vo dè Schwizerischè Nordoschtbaan (NOB), wo in Züri aasässig gsi isch, d Linnièfüürig übber dè Gotthard bevorzuègt hèt, isch dè Entscheid durrè gsi. «Ich habe schon seit längerer Zeit die Überzeugung gewonnen, dass in Folge der Gestaltung des Eisenbahnnetzes der Schweiz & unserer Nachbarländer eine Eisenbahn über den Gotthard den Interessen Zürich’s & der Nordostbahn viel förderlicher wäre als eine Eisenbahn über einen Bündtnerischen Alpenpaß.»
Am 7. Auguscht 1863 hèn füffzee Kantön un diè beidè Baangsellschaftè Schwizerischi Centralbaan (SCB) un Nordoschtbaan (NOB) dè grosse Gotthardzämmèschluss formyrt. Dè Bolitiker und Bankier Alfred Escher, diè yflussrychschte Schwizer Persönlichkeit zu sellèrè Zit, isch Bräsident vum Komitee un dõdemit zum umdrybigschte Vodrètter vo dè Gotthardidee worrè. Dènòch isch ès Brojèkt, wo uff dè Blään vum Wetli un vum Koller fuèsst, vom Anton Beckh un vum baddischè Baaningenieur Robert Gèrwig voraadribbè worrè. Us èm Komitee usè mit dè Basis vom yrèm Vomögè isch 1871 z Lozärn d Gotthardbaan-Gsellschaft (GB) als internationali Aktiègsellschaft gründèt worrè.
A dè Bärner Gotthardkonferènz vom Septembèr 1869 unter m Vorsitz vum Bundesrõt Emil Welti isch feschtghaaltè worrè: S sött è durchgängigi doppelschpurigi Rybigsbaan baut wörrè mit èrè maximalè Stygig vo 26 ‰, in Dunnel 23 ‰ un èm minimalè Kurvèradius vo 300 Meter. Èn Schiteldunnel sött Göschènè un Airolo, also Rüüss- un s Tessinerdal mitnand vobindè. Die Köschtè für d Gotthardschtrèggi söttet 187 Millionè Frankè bedrägè, dõdèvo öppè 60 Millionè für dè Dunnel. Italiè sött 45 Millionè, s neue Dütsche Rych un d Schwiz je 20 Millionè dèvo übbernää, dè Räscht hèt mò am Kapitalmärkt uffdrybè wellè. Dè Dütsch-Französische Chrièg hèt d Unterzeichnig vorèrscht vohinderèt. 1869 hèt d Schwiz un Italiè dè sognènnte Gotthardvodraag un am 28. Oktobèr 1871 schlièsslich auch s Dütsche Rych dèsèll unterschribbè.
Brojèkt
Nõch èrè üsserscht churzè Ygabefrischt vo sechs Wuchè sin sibbè Offärtè ydroffè. Dè Zuèschlag hèt d Gempfer Firma «Entreprise du Grand Tunnel du Gothard» vum Louis Favre übberchò; am 7. Augschtè 1872 isch dè Vodraag unterschribbè worrè, wo vom Escher uffgsetzt worrè isch. Dè gröschte Konkurrènt isch diè italiènischi Firma «Società Italiana di Lavori Pubblici» unter dè Leitig vom Grattoni Severino gsi. Dè Grattoni hèt schu dè dõmòls längschte Dunnel vo dè Wält baut, wo 12 Kilometer lang gsi isch, dè Mont-Cenis-Dunnel. Au mit èm Gotthard hèt er sich beschäftigt, hèt d Geology evaluyrt un au Probeboorungè vorgnõ.
Dè Favre hèt dè Mitkonkurrènt unterbotè, obwoll er bis dört kein Dunnel baut ghaa hèt, wo länger wiè 1000 Meter gsi isch. Dõdèby hèt dè Favre Vodraagsbedingungè akzeptyrt, wo wèg dè Vodraagsbedingungè ruinös gsi isch un hèt è Kaution vo 8 Millionè Stutz deponyrè müèsè. Er hèt è Bauzit vo acht Johr voschprochè, wa wèg dè unbekanntè Geology vum Gotthard-Massyv è riskants Unterfangè gsi isch. Wenn diè voybarti Bauzit übberschrittè worrè würd, het è Pönnalè vo 5000 Stutz bro Daag im èrschté halbè Johr un 10'000 Frankè i dè folgendè Zit droot, im Fall von èrè vorzitigè Fèrtigschtellig isch dè glych Bedraag als Bonus fällig gsi. Wenn dè Dunnel mee wiè è Johr z spòt fèrtig gsi wär, het mò d Kaution ybhaaltè. Dè Favre hèt druff ghofft, d Expertisè bruuchè z chönnè, wo bim Bau vum graad fèrtiggschtelltè Mont-Cenis-Dunnel zschtand chò isch. Ußerdèm hèt er dörtigi Mineur un Ingenieur ygschtellt un s übbrig blibbene Matriaal vum Mont-Cennis-Dunnel uffkauft.
Allgmein
Dè Büèz am Bau hèt bim Südbortal am 13. Septembèr 1872 un am 24. Oktobèr im glychè Johr bim Nordbortal aagfangè. Die beidè Bauequipè hèn sich im Firschtschtollèvofaarè mit dè sognenntè Belgischè Bauwyys uffènand zuèbewegt, gschafft worrè isch in drei Schichtè rund um d Uhr.
Bsunders uff dè Südsitè hèt mò schon am Aafang mit grossè technischè Schwyrigkeitè kämpft. D Belaschtigè durch inschtabili Gschtainsschichtè, wo hüfig, mèngmòl alli baar Dutzend Meter, iri Eigèschaftè gwechslèt hèn, sowiè ständigi Wasserybrüch sin enorm gsi un hèn wôrend dè ganzè Bauzeit aaghaltè, zuèdèm isch d Temperadur im Dunnel stellèwys uff 33 °C aagschtygè, spôter uff 40 °C. Ändi vum Johr 1872 isch im Nordè dè Firschtschtollè bis zuè 101 m uusbrochè gsi, im Südè hèt mò in Handarbèt nu 18 Meter Vordryb hèrrè brocht.
Dè Bauunternämmer Louis Favre hèt diè èrschtè Boormaschinnè vum Tǜp Sommelier vum Mont-Cenis-Dunnel übbernõ, well dört zum èrschtè Mòl mit Boormaschinnè d Handarbèt bim Vordryb ersetzt worrè isch. Ußerdèm hèt dè Favre diè wichtigschtè Schlagboormaschinnè uusbrobyrt, wo s dörtzmòl gää hèt. Diè beidè Wärchschtattchefs z Airolo un Göschènè hèn diè vorhandènè Maschinnè witter entwicklèt: d Maschinnè hettèt wènniger reparaduraafällig wörrè söllè un d Schlagboormaschinnè mit ènèm automatischè Vordryb vosää wörrè söllè. Seguin un Ferroux, diè beidè Wärchschtattchefs, hèn èn signifikantè Fortschritt hèrrè brocht: Am Aafang hèn pro Daag drei Maschinnè usgwechslèt wörrè müèsè, gegè Ändi vum Bau nu no ei Maschinnè alli drei Dääg. D Abluft vu dè pneumatischè Schlagboormaschinnè hèt glychzitig dè minimè Belüftig vum Dunnel diènt. Je sèchs Boormaschinnè sin uff è Lafettè montyrt worrè. Mit dè Maschinnè sin Löcher borrèt worrè, wo ein Meter düèf gsi sin, sèlli Löcher sin aaschlièssend mit Dǜnamit gfüllt un gschprèngt worrè. D Nõchfròg nõch Dǜnamit isch bim Dunnelvordryb so gross gsi, dass z Baawä am Urnersee è Sprèngschtofffabrik baut worrè isch. Dè Umgang mit èm Dǜnamit, wo sowiso gfôrli gsi isch, isch bim Bau vu Alpèdunnel durch diè dǜèfè Temperadurè bi dè Bortal-Bauschtellè no heikler gsi, well s Dǜnamit warm si hèt müèsè, dèmit s au subber zündèt hèt. Sèllèwäg hèt mò s Dǜnamit vor Gebruuch im Sprengschtofflager uffwärmè müèsè. Bi beidi Bortal hèt mò d Sprèngschtofflager nõch bim Dunnelmuul un nõch bim Dorf ygrichtet, well au dè Dransport vum Sprèngschtoff gfôrlich gsi isch. Die explosivi Kombination hèt zuè mèngè Dotè unter dè Mineur abber au unter dè Dorfbevölkerig vo Göschènè un Airolo gfüürt. Èrscht nõch zwei Sprèngschtoffuufäll z Göschènè kurz hinterènand hèt dè Favre d Sprèngschoffhüttè witter vum Dorf èwäg widder uffbauè lõ.
È uuzuèreichèndi Lüftig hèt s Atmè im Dunnel schwèr gmacht, well dè Dunnel mit Sprènggas gfüllt gsi isch: wènn s z wènnig Druggluft ghaa hèt, isch d Maschinnè bevorzuègt worrè, d Lüftig hèt also müèsè wartè. Well diè giftigè Dǜnamitdämpf Krankètè i dè Atèmwäg un dè Augè voursacht hèt, isch d Schichtduèr uff füüf Stundè abbègsetzt worrè. Obwoll leischtungsfähigeri Maschinnè us Belgiè ygsetzt worrè sin, isch dè Favre mit sim optimistischè Zitblaan mee un mee in Rüggschtand chò, nõch eim Johr (acht hèt er ghaa) isch nit èmòl ein einzigè vo fuffzee Kilometer im Firschtschtollè fèrtig gsi. Dè Favre hèt dè Vordryb schnèll voraa dribbè un dè Volluusbruch vonõchlässigt. Spôter isch erschwèrend dèzuè chò, dass unter m Bärgdrugg, wo vum Favre unterschätzt worrè isch, sämtlichi Holzschtützè ybrochè sin un jeddè uusbrochene Meter sofort uusgmuèrèt hèt müèsè.
Anno 1873 hèt dè Obberingenieur Robert Gerwig, wo graad frisch bi dè Gotthardbaan-Gsellschaft aagschtellt worrè isch, dè dütsche Bärgingenieur Friedrich Moritz Stapff beuffdragt, alli erforderlichè geologischè Untersuèchungè durrèzfüürè. Zèrscht isch dè Stapff dè Bausektion Airolo zuèdeilt worrè, spôter isch er Vorschtand vom geologisch-montanistischè Department bi dè Zentralbauleitig z Airolo worrè. D Uffgabè vom Stapff hèn d Nōchfüürung vo dè bschtehèndè geologischè Chartè un d Beobachtig vo dè geologischè Vohältniss, wiè d Temperadurvohältnis, Wasserybrüch un Zuèschtand vum Felsè, umfasst, dèmit dè Bau aaschlièssend nicht vozögèrèt worrè wörd. Dè Stapff hèt alli Gschtainsformationè a dè Tunnelachsè nõch uffzeichnèt un d Gschtainsformation mit ènèm Handschtugg katalogisyrt. Eini vo dènnè Sammlungè isch hüt im Vokeershuus z Lozärn deponyrt.
Dè Favre hèt d Zaal vo dè Büèzer toujours uusbaut. In Göschènè hèn maximal 1645, in Airolo 1302 Büèzer gschaffèt, vorwigènd Italièner us dè armè ländlichè Gegèndè vum Piemont un dè Lombardei. D Mineur un Büèzer hèn in dräggigè un übberbelaitè Voschläg ghuusèt un sin finanzièll uusbeutet worrè. Èn Mineur hèt in èrè Achtschtundèschicht uugfäär 3.90 Frankè vodiènt. Zwei Drittel vum Loon isch für s Essè un d Unterkumpft widder abzogè worrè, d Lampè un s Öl dõdèfür – 30 Rappen am Daag – hèt mò vom Loon müèsè abdruggè. Abzogè sin ènè zuèdèm füüf Stutz im Monèt für d Arbètsklamottè un zwei Frankè für d Uffenthaltsgenämigung i dè Schwyz worrè. Èn Deil vum Vodiènscht isch in Coupons uuszaalt worrè, wo nu i dè bedrybseigènè Läddè yglöst wörrè hèn chönnè.
Kampf gèg èn Büèzerstreik (1875)
Am 27. Juli 1875 isch es z Göschènè zuè nèm Streik vo dè Mineure chò. D Mineur hèn dè Arbètsblatz volõ un dè Dunnelygang blockyrt. Aaschlièssènd hèn si u. a. èn Frankè mee Loon bro Daag wellè. Um dè Streik bekämpfè z chönnè, isch gschwind è überforderte Bolizeiequipè vo 21 Maa us Altdorf zämmè gschtellt worrè, wo abber vill z chly un sèllèwäg übberforderèt gsi isch. Um s Brobleem z lösè, hèn si i d Mèngi gschossè un dõdeby vyr italiènischi Büèzer ums Läbbè brocht un mèngi schwèr voletzt. 80 Büèzer hèn sich dènõch us èm Staub un übber dè Gotthard rüber gmacht gu "Bella Italia".
Sèll Ereignis isch durch diè Bericht i dè Ziting au übber d Schwiz usè europawitt bekannt worrè. Bsunders d Hintergründ vo dè Uffschtellig vo sèllèrè Bolizeiequipè sin hinterfrògt worrè. Uff Drugg vo dè italiènischè Regyrig hèt dè Bundesrõt dè Bündner Ständerõt Hans Hold mit èrè Untersuchig beuffdragt. Im publizyrtè Bericht hèt dè Hold gschribbè, es hett kein Grund für dè Streik gää, obwoll er diè Zuèschtänd im Dunnel un i dè Unterkümpft bemänglèt. In èm zweitè, lang unter Voschluss blibbènè Deil vum Bericht hèt dè Hold diè kataschtrophalè Arbèts- un Läbbensbedingigè beschribbè, unter dènnè diè faktisch rächtlose Arbèter glittè hèn un d Behördè kritisyrt, wo nüt geg diè Uusbütung gmacht hèn. Nõch ènèrè wittèrè Intervention vo dè italiènischè Regyrig hèt dè Bundesrõt è zweiti Untersuèchig übber d Läbbensbedingigè vo dè Dunnelarbeiter voaalasst. Dè inschpizyrende Arzt Jakob Laurenz Sonderegger hèt i sim Bricht vum 30. März 1876 gschribbè: Er hèt diè schlèchti Luft i dè übberfülltè Rüüm mit yrè stinkendè Öllämple, wo näbbè dè Bettè au kocht wörrè hèt müèsè, d Mangel aa frischem Wasser, dè Drèck un diè miserablè hǜgiènischè Vohältnis. D Büèzer hèn aa Würm, am Schiisser un Tǜphus glittè, un vill hèn è Silikose ghaa, wo si sich im Dunnel durch dè omnibräsènte Granitschtaub zuèzogè hèn. Au zaalrychi Unterkümpft hèn vill Wünsch übbrig glõ, wa dè folgende Uuszug us èm Bricht vum Sonderegger uffzeigè duèt:
Bedènklichi Zuèschtänd sin asè as Licht chò un besseri Bedingigè gfordèrèt worrè, abber niè realisyrt worrè. Eimòl hèt sich nièmèd zuèschtändig gfüült, anderersits sin d Bauarbètè scho z stark in Vozug gsi. Dè Zwèck hèt widder èmòl d Mittel gheiligt, asè sin d Zuèschtänd mee odder wènniger unvoändèrèt blibbè. Unter sèllè Bedingigè isch im Favre Zitblaan völlig durchènand grõtè. Neui Abklärungè hèn ergää, dass d Köschtè dè Voraaschlag um mee als 100 Millionè Frankè übberschrittè wörrèd. Im Juni 1874 isch an èrè Schlichtigskonferènz z Bärn unter dè Leitig vum Bundesrõt bschtimmt worrè,. Dè Favre hèt sich nit draa ghaltè, dõrum hèt d GB d Zalligè ygschtellt un dè Favre sich mit dè Gotthardbaangsellschaft chräftig gschtrittè hèt. D Kürs vo dè Aktiè sin wèg èm Stritt is Boddèlose gsunkè un dè Bau vum Dunnel isch zitèwys in Fròg gschtellt worrè. D Nõchfinanzyrig isch nu glungè, well sich Italiè un Dütschland nõch èrè wittèrè internationalè Konfèrenz witteri Zaalungè zuègsait hèn. Dè Alfred Escher, wo d Voantwortig für s finanzièlle Debakel vo dè GB drait hèt, hèt wèg èm Drugg vum Bundesrõt zruggdrèttè müèsè. D Finanzyrig isch durch s Alpèbaangsetz gsichèrèt worrè, mit wellèm d Eidgnossèschaft sich vopflichtet hèt, dé Kantön, wo sich aa dè Gotthardbaan bedeiligt ghaa hèn, 4,5 Millionè Franké z zaalè.
Im Favre sin Dot (1879)
Am 19. Juli 1879 isch dè Favre bi nèrè Besichtigung im Dunnel bi Kilometer 3 nit wool gsi un isch è baar Minutè spôter im Aalter vo 53 Johr a Härzvosagè gschtorbè. Technischè Gsamtleiter isch 1879 dè Ernescht vu Stoggalper worrè. Obwoll dè Favre dè Durchschtich nǜmmi erläbbt hèt, isch ym d Ehr zdeil worrè, als Èrschter dè Dunnel z durchquerè: Am 24. Dezembèr 1879 hèn Aaghörigi vu dè nördlichè Bauequipè zum èrschtè Mòl dè Sprènglärm im Südè ghört. Nu nò 422 Meter Fels hèn diè beidè Bauschtellè vonènand drènnt. Am 28. Februar 1880 um dreivyrtel Sibbèni õbends hèt ein Boorer vo Südè hèr diè letscht Felswand abgrummt. Durch sèll Loch hèn d Mineur yrè Kollegè uff dè Nordsitè è Blèchdosè mit èm Bildli vum Favre mit dè Wort übbergää:
Willibald Pirckheimer
Wirke
Dr Pirckheimer het e Hufe klassischi Wärk uf Dütsch übersetzt und griechischi Wärk uf Latiinisch. Er het sich fest für e Johannes Reuchlin und für e Martin Luther iigsetzt und woorschinlig isch s är gsi, wo 1520 under em Bsöidonüüm „Joannefranciscus Cottalambergius“ d Satire Eccius Dedolatus (öbbe: Dr ghobleti Egge) veröffentligt het, wo dr Gegner vom Luther Johannes Eck din verspottet wird. Aber er isch im Protestantismus eender kritisch gegenüber gstande.
Gotthard-Scheiteltunnel
Durrèschlaa (1880)
Am Sunntig, èm 29. Februar 1880, churz nõch 11 Uhr, isch s nõch sibbè Johr un füüf Mönèt dè Firschtschtollè vollschtändig durrè gschlaa worrè. Sitlich sin d Dunnelbauer nu 33 Zentimeter un 5 Zentimeter i dè Höchi dènäbbè glègè – è Meischterleischtig vo dè dõmòligè Ingenieur- un Vomessigstechniker gsi. S Ereignis isch i dè europäischè Mediè gfièrèt worrè, vo allem well dè 15 Kilometer lange Dunnel mit 15 Kilometern dörtzmòl dè längschte uff dè Wält gsi isch.
Willibald Pirckheimer
Wirke
Mit em Johannes Stabius zämme het er s allegorische Grundgrüst für e „Triumphzug“ und für d „Ehrenpforte“ (wo dr Albrecht Dürer illustriert het) entworfe, wo s politische Konzept vom Maximilian I. din propagiert worde isch. Er het au s Sääge ghaa bim Entwurf vom ikonografische Brogramm vom Nürmbärger Roothuussaal. Dr Dürer het s vo 1521–1522 aa umgsetzt; dr Saal isch nit vor 1528–1530 fertig gmoolt gsi.
Gotthard-Scheiteltunnel
Durrèschlaa (1880)
Nõch èm Änd vum Bau hèt d Gotthardbaan-Gsellschaft vom Favre sim Unternämmè Nõchzallungè in Millionèhöchi als Pönnalè volangt, wa sin Nõchlass ruinyrt hèt. Sit èm Durrèschlaa wär zwar nò è halbs Johr Zit gsi, jetzt hèt s sichs Vonõchlässigè vum Uusbruch vum Sollèschtollè grächt. Sini Döchter hèt abber läbbenslänglich è jöhrlichi Rentè vo 10'000 Stutz chriègt, wo irè hèt möglich machè söllè, yrèn Huushalt nõch guètbürgerlichè Vohältniss yzrichtè.
Willibald Pirckheimer
Wirke
Dr Willibald Pirckheimer het e groossi Rolle in dr Rezepzion vom römische Rächt z Dütschland gspiilt.
Gotthard-Scheiteltunnel
Vordrybsleischtig
Diè durchschnittlichi Dagesleischtig hèt sich für diè gsamti Arbètszit uff 4,47 Meter ypendlèt. Im Voglych dèzuè langèds mit modernè Dunnelbaumaschinnè mittlerwyl (2009) für Dagesleischtungè vo 18 Meter, wo byschpillswys bim Uusbruch vo dè Weschtröörè vum GBT realisyrt worrè sin. D Köschtè sin am Schluss uff fascht 227 Millionè Frankè aagschtygè. Durchschnittlich hèn 5472 Mannè uff dè voschiddènè Bauschtellè gschaffèt.
Opfer
199 Büèzer sin wôrend èm Dunnelbau gschtorbè. Vo dè 171 Dotè, wo i dè Unfalllischtè im Bundesarchiv erwäänt worrè isch, sin 53 Büèzer vo Wägè odder Lokomotyvè voquetscht worrè, 49 vo Waggis erschlagè worrè, 46 durch Dǜnamit ums Läbbè chò. 23 sin uff andri Art gschtorbè, ein vo sellnè isch vosoffè. D Schuld hèt mò offizièll wit vo sich gwisè idèm dè Zuèfall odder dè Vouuglückte sèlbèr schuld gsi isch. Zaalrychi witteri Männer sin allerdings im Lauf vo dè folgendè Johr a dè Spôtfolgè vo Unterernäärung, Krankètè un Voletzungè voschiddè, alles gsundheitlichi Schäddè, wo si sich wôrènd èm Dunnelbau zuèzogè hèn. Schuld an vill Krankètè isch è Infektion mit èm Hòkèwurm Ancylostoma duodenale gsi.
Bauwärch
Dè Gottharddunnel volauft vom Nordbortal z Göschènè bis churz vor s Südbortal vo Airolo faddègraad, bim Südbortal macht dè Dunnel èn Bogè in Richtig Oschtè. D Trassèfüürig isch mit dè dõmòligè Vomessigsmethodè bi nèrè dirèktè Sichtvobindig am eifachschtè z machè gsi, sèllèwäg isch uff Kurvè im Bärg wèg dè potentièllè Vomessigsfääler vozichtet worrè. Bim Bau isch dè südliche Richtschtollè ooni Bogè uusgfüürt worrè. Dè Bogè isch èrscht bim Volluusbruch entschtandè un diènt dè Aabassig vo dè Linnièfüürig vo dè Baan a s Gelände. Dè südliche Richtschtollè isch spôter i diè milidärischè Dunnelfeschtungè integryrt worrè. Uff dè Dunnel-Nordsitè isch d Strèggi an Dunnel im Freyè un südlichè Vorfäld vum Baanhof Göschènè aabasst worrè.
Rote Liste der Schwebfliegen Baden-Württembergs
Uf dr Roote Lischt vu dr Schwääbfliege z Baade-Wiirtebäärg sin im Joor 1998 379 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Schwääbfliegenaarte gstande.
Gotthard-Scheiteltunnel
Bauwärch
Dè Dunnel stygt vo Göschènè hèr zèrscht mit 5,82 ‰ Stygig uff èrè Längi vo 7822 Meter aa, bis er zum Schitelpungt chunnt. Dènõch kait dè Dunnel in Richtig Airolo zèrscht uff 2273 Meter Längi mit ènèm Gfälle vo 0,58 ‰, denn mit 2,00 ‰ uff 3793 Meter un zletscht mit 1,00 ‰ uff 770 Meter s Loch abbè.
Dè Firschtschtollè hèt znägscht èn Querschnitt vo oppè 6,7 m², dè fèrtig Dunnel hèt èn Mindeschtquerschnitt vo 45,1 m². D Höchi ab dè Dunnelsollè bedrait 7,1 Meter, d Dunnelbreiti i dè Kämpferhöchi unterhalb vum halbchraisförmigè Gwölbe 8 Meter. Diè blaanti Uusbruchmèngi hèt 672'000 m³ bedrait, us dèrrè widderum è Matriaalmèngi dotal vo öppè 894'000 m³ berèchnèt worrè isch.
Rote Liste der Schwebfliegen Baden-Württembergs
Legänd:
Gotthard-Scheiteltunnel
Bauwärch
Dè ganz Dunnel is uusgmuèrèt worrè, wiè sèll vo dè Gotthardbaan-Gsellschaft urschprünglich gfordèrèt worrè isch. D Dicki vo dè Dunnelwand bedrait im Berych vo dè Druggzonè im Nordschtollè zwǜschè Kilometer 2,789 un 2,814 bis zuè drei Meter. Auch im südlichè Deil vum Dunnel hèt mò bi Kilometer 4,540 è dickè, gmuèrtè Gewölbering ybaut wörrè. I dè standfeschtè Berych isch s Gwölbe zwǜschè 0,4 un 0,7 Meter stark. Wo s möglich gsi isch hèt mò uff è Sollègwölbe vozichtet.
Alli hundert Meter isch i d Wand è Schutznièschi für Streggèläufer un andres Personal im Dunnel ybaut; jeddi zèènti Nièschè isch Chammèrè uusbaut worrè, wo drei Meter dǜèf un drei Meter breit isch.
Bedryb
Schu vor dè Yweyung vum Gottharddunnel sin ab Hèrbscht 1881 d Boschtsäck durch dè Gottharddunnel transportyrt worrè, woby dè Tunnel èrscht im Roobau fèrtig gsi isch. Aalässlich vo dè offizièllè Èrschtfaart am 1. Juni 1882 isch dè Zraggè Alois, wo dè Kondukteur vo dè letschtè Postkutschè gsi isch, d Ehr zdeil worrè, wôrènd dè Faart dè èrscht Boschtsack z drägè. Bevor dè brovisorische Baanbedryb Göschènè–Airolo durch dè Dunnel am 1. Januar 1882 uffgnõ wörrè hèt chönnè, sin d Reisendè no mit Schlittèkolonnè übber dè Pass brocht worrè. D Passagè durch dè Dunnel isch am Aafang zwǜschè 17 un 23 Minutè lang gangè. Dè Faarpriis isch uff 2.70 Fr. i dè 1. Klassè, 1.90 Fr. i dè 2. Klassè un 1.35 Fr. i dè 3. Klassè taxyrt gsi.
Vom 22. bis zum 25. Mai 1882 hèt mò mit übber 600 Gäscht us ganz Europa d Segnung vum Dunnel gfièrèt. Dè Escher Alfred hèt a sellrè Fyèr nit deil gnõ. Am 1. Juni 1882 hèt d GB dè durchgängige Vokeer zwǜschè Immèsee un Chiasso uffgnõ.
Im Johr 1888 sin nõch grafischem Faarblaan maximal 32 Züüg pro Daag durch dè Dunnel gfaarè: 6 Schnellzüüg, 8 Personèzüüg, 8 regelmässigi Züüg un bis zuè 10 Fakultativzüüg. Wôrènd dè Nacht hèt s zwei Bedrybspausè vo zämmè 8 Stundè un 10 Minutè gää.
Im Johr 1897 hèn däglich 61 Züüg dè Dunnel bassyrt. Durch dè Rauch vo dè Dampfloks sin die Baanerhaltungsarbètè wesèntlich müèsamer worrè. Dõrum isch è Belüftigssischteem nõchdräglich ybaut worrè, wo bim Nordbortal z Göschènè 1898/99 hèrrè baut worrè isch. D Belüftigsaalaag isch mit Hǜlfi von èrè fescht stationyrtè Lok, wo in èm Schuppè uffgschtellt worrè isch, am 16. März 1899 in Bedryb gangè. Ab 1902 isch d Wasserchraft vo dè Rüüss mit èrè Leischtig vo 800 PS für dè Aadryb vo dè Aalaag bruucht worrè. Mit èm nadürlichè Luftzug hèt mò Luftgschwindigkeitè vo 2,6–3,6 m/s am Nordbortal un 2,2–3,0 m/s am Südbortal hèrrè brocht.
Sit èm 18. Oktobèr 1920 faarèd d Züüg durch dè Dunnel mit elegtrischer Tragtion. Im Johr 1923 hèn durchschnittlich däglich 50 Züüg dè Dunnel frequènyrt: 18 Güterzüüg un 32 Reisezüüg.
Im Johr 1938 dè Dunnel in zwei Bloggabschnitt unterdeilt worrè, um sini Leischtungsfähigkeit stygèrè z chönnè, idèm glychzitig zwei Züüg hinterènand im Dunnel in ei Richtig faarè chönnè. D Freymeldig vum Blogg bassyrt durch Achszeller. 1946 isch è Dunnelschtation mit dopplètem Gleiswechsèl ygrichtet worrè, wo vo dè elegtrischè Integra-Stellwärch z Göschènè uus fèrngstüèrèt wörrèd. Dõdurch cha dè Dunnel in vokeersschwachè Zitè deilwys eigleisig bedribbè wörrè, womit dè Unterhaalt erlychterèt worrè isch, well dè einèwäg dõdefür bruuchte Eischpurabschnitt nǜmmi 15 Kilometer lang, sondern nu nò 7,5 Kilometer lang gsi isch. Im Johr 1938 sin durchschnittlich 74 Züüg däglich dè Tunnel durrè gfaarè.
1954 isch d Station Airolo für dè Autovolaad durch dè Gottharddunnel umbaut worrè, dè Umbau vo dè Station Göschènè isch 1957 gmacht worrè. Dõdefür isch öschtlich vum eksischtyrendè Dunnelbortal è neus Dunnelbortal für dè Aaschluss vo dè Gleis vo dè Autovoladderampè baut worrè, sèlli Gleis gôn nõch 200 m i dè Strèggèdunnel übber.
1960 sin däglich 197 Züge durch dè Dunnel grollt, dòdèvu sin mee wiè 70 Brozént Güèterzüüg gsi sin.
Ab 1962 isch d Signalisyrung un d Gleisaalaag grundlegend umbaut worrè. Aaschtell vo dè Dunnelschtation Gotthard-Mitti sin zwei Gleiswechsèl i dè Drittelspüngt aaglait worrè, dè Dunnel isch in 15 Bloggabschnitt unterdeilt un dè Gleiswechselbedryb ygfüürt worrè. Der Umbau isch in Etappè übber d Bünni gangè. Diè èrscht Etappè isch am 12. April 1962 in Bedryb gangè. Sèbbi Etappè hèt d Bloggschtellè 1 bis 5 un 11 bis 15 umfasst, dè mittlere Dunnelabschnitt isch znägscht nò nit umbaut worrè. Au d Dunnelschtation isch im Bedryb blibbè. D Gleiswechsèl a dè Drittelspüngt sin èrst i dè Johr 1977 bis 1980 ybaut worrè.
Nõchdèm dè Gotthard-Strõssèdunnel uff gmacht worrè isch, hèt mò mit èm Autovolaad am 5. September 1980 uffghört, nu nõch èm Brand im Strõssèdunnel 2001 isch er kurzzitig reaktivyrt worrè.
Dènkmòl
Z Göschènè erinnerèt èn Monumènt uff èm Gottsacker a dè Favre un d Opfer vum Dunnelbau. S bschtòt us èrè Büschtè vum Favre un us èm Mineur, wo vor èm Favre am Boddè hoggt. D Inschrift erinnerèt a d Opfer vom Dunnelbüèz.