cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rhein
Oberrhy: vo Basel bis Binge
Im Rhyknüü z Basel änderet dr Rhy sini Richtig vo weschtwärts noch Norde durch die Oberrhynischi Tiefebeni. Das macht er aber erscht sit em Tertiär (also vor ca. 10 Millione Joor). Vorhär isch er ab Basel im Bett vo dr Saône und em Rotte ins Mittelmeer gflosse, will ihm durch dr Isteiner Klotz dr Wäg in Richtig Norde versperrt gsi isch.
Ab em Dreiländereck (Basel – Saint Louis – Wiil am Rhy) bis uf Lüterburi gegeniber vo Karlsrueh isch dr Rhy sit 1689 – mit vilne Unterbrächige allerdings – dr Gränzfluss zwische Dytschland und Frankriich. Hitte aber – noch drei Krieg – gsehn sich die beide Velker – zu beide gheere jo au Alemanne – äntlig als Partner und dr Rhy isch kei Hindernis meh. So heisst zem Bischpill d Brugg zwische Strossburi und Kehl Europabrugg.
Bis Basel isch dr Rhy mit grosse Flussschiff vo Rotterdam und dr Nordsee här schiffbar. In Basel isch au dr südligscht Binnehafe mit Aschluss a d Nordsee. Die Schiffbarkeit isch aber nur durch e starki Kanalisierig machbar worde, so gits ellai zwische Basel und Iffeze zäh Schleusene. Vor allem zwische Basel und Brisach fiehrts alte Flussbett vom Rhy kuum me Wasser, sondern es lauft dure Rhysitekanal uf französisch: Grand Canal d’Alsace und wird fyr e sicheri Schiffahrt und d Gwinnig vo Energii gnutzt. D Kanalisation het einige nochteilige Folge wie e Absänkig vom Grundwasserspiegel und d Verlandig vom alte Flussbett mit entsprächende negative Folge fyr d Tier- und Pflanzewält in de Flussaue.
Bi Strossburi münde d Ill und dr Rhy-Marne- wie au dr Rhy-Rhone-Kanal in Rhy.
Vo Lüterburi und Karlsrueh bis Manne bildet dr Rhy d Gränze zwische em rächtsrhynische Bade-Württebärg und em linksrhynische Rhyland-Pfalz. Bi Manne mindet au vo Südoschte här dr Neckar in Rhy. Gegeniber vo Mainz mindet dr Main in Rhy, und dört änderet dr Rhy fyr e kurze Abschnitt sini Richtig, är ibernimmt die weschtwärtsi Fliessrichtig vom Main. Bi Binge, wo d Nahe in Rhy mindet, draiht dä denn widr noch Nord-Nordweschte.
Mittelrhy: durch d Loreley
Vo Binge bis Bonn änderet sich dr Charakter vom Fluss erneut. Är isch nid, wie Ober- und Niderrhy, e gmächliche Strom imene breite Tal, sondern dr Mittelrhy durchschnidet imene steile und änge Durchbruchstal s Rhynische Schiifergebirge: Links vom Rhy sind dr Hunsrück und d Eifel, rächts dr Taunus und dr Westerwald.
No einigi witeri Zueflüss nimmt dr Rhy uff, als wichtigschti sin d Lahn vo Oschte und am Dytsche Eck in Koblenz vo Südweschte d Mosel z nenne. Zu de bekanntischte Burge vom Mittelrhy gheere d Burg Lahneck, d Marksburg, d Burg Liebenstein und d Burg Sterrenberg.
Niderrhy: vo Bonn bis zem Rhydelta
An dr südlige Stadtgränze vo Bonn und dr Gränze zwische Rhyland-Pfalz und Nordrhy-Westfaale het ds Rhytal mit m Siibegebirg e letschtr landschaftlicher Höhepunkt. Drnooch witet sich s änge Tal vom Mittelrhy zur Kölner oder Niederrhynische Bucht, wo bereits zur norddütsche Tiefebeni zellt. Nördlig vo Bonn mindet d Sieg in Rhy, wo ab do Niederrhy heisst; d Region Niiderrhy fangt aber erscht witer nördlig aa.
Wichtigschti Hafestedt in däm Stromabschnitt sin Köln, Düsseldorf, Neuss und Duisburg mit Duisport, em gröschte Binnenhafe vo Europa, und international bedütendem Logistikstandort an der Mindig vor Ruhr und em Rhy-Herne-Kanal. 30 km flussabwärts mindet in Wesel die zweit Oscht-Wescht-Schifffahrtsverbindig, dr Wesel-Datteln-Kanal, wo näbe der Lippe liit, in Rhy, und noch 40 km spannt sich in Emmerich die lengscht Hängebrugg vo Dytschland über dr Strom, wo an däre Stell über 700 Meter breit isch.
Rhydelta
Dr nördlich Rhyarm isch dr Pannerdens Kanaal (Pannerde-Kanal), und vo däm zwiigt kurz vor Arnhem d Ĳssel ab. Sie fliesst über Deventer und Zwolle noch Norde und mindet bi Kampen ins Ĳsselmeer. Vo dr Abzwygig vo dr Ĳssel a heisst dr nördlig Rhyarm Nederrijn und im witere Verlauf Lek. Bis öppe 900 n. Chr., wo dr Lek zum Hauptstrom worde isch, hän dr Kromme Rijn und dr Oude Rijn dr eigentlig Flusslauf bildet.
Dr südlig Rhyarm isch dr Bijlands Kanaal, wo in dr Waal übergoot, wo im Unterlauf d Näme Boven Merwede, Beneden Merwede und Noord treit, bis är sich wenigi Kilometer vor Rotterdam in Krimpen aan de Lek mit em nördlige Arm vereinigt. Bi Werkendam teilt sich d Merwede und fliesst links an dr Dortrechter Insel zum Hollands Diep, in das au d Maas mündet. Vo deert bestoht über d Dortsche Kil und d Oude Maas wider e Verbindigg zum Nieuwe Waterweg im Rotterdamer Hafegebiet. Die Nieuwe Merwede isch vo 1861-1874 baut worde, dammit me Hochwasser schnäller abfiehre ka.
Gmeinsam durchfliesse sie als Nieuwe Maas und nochhär als Scheur dr Hafe vo Rotterdam und minde über dr Nieuwe Waterweg bi Hoek van Holland in d Nordsee. D Abflussmängi in d Nordsee ka me wäg de Gezeite nid genau ageh. Bi Fluet wirds Wasser no bis Werkendam gstaut. Sälbscht in dr Nordsee ischs Flussbett no e Wyli lang unter Wasser verfolgbar.
Kilometrierig
De Rhy hät zwei Kilometrierige; eini vor em Bodesee und eini nochher. D Kilometrierig fangt aber nid bi eim vo de Quellflüss a, sondern erscht witer unde, wo Vorder- und Hinterrhy zämme fliesse. Die Kilometrierig isch im Zämehang mit de Rhyregulierig am Aafang vom 20. Johrhunder gmacht worde. Si fangt z Riichenau a und endet bi de Rhymündig in Bodesee. D grossi Rhystromkilometrierig fangt in dr Mitti vo dr Strossebrugg in Konstanz aa und ändet mit em Kilometer 1032.8 in Hoek van Holland. Si fangt bim Seerhy im Bodesee a, döt wo dr Rhy schiffbar wird (wenn au nid durchgehend – z. B. wägem Rhyfall). Noch däre Kilometrierig richtet sich d Schiffahrt und d Beheerde.
Jede ganz Rhystromkilometer wird durch grossi Tafle rächtwinklig zur Achse vom Fluss an beidne Ufer azeigt. D 500-Meter-Marke bestöhn us emene schwarze Kryz uf wissem Grund. Die ybrige 100-Meter-Marke bestöön us öppe 100 x 50 Santimeter grosse Rächtegg uf öppe zwai Meter heche Yysestange; druff stehn d Zahle 1 bis 4 und 6 bis 9.
D Kilometrierig isch e holländisch-dytsches Gmeinschaftswärk (drumm au dr Beginn bi Konstanz). Nid beteiligt sind d Schwiiz, Öschtriich und Liechtestei. Bi de letschte beide Länder het d Kilometrierig bi ihrem Staatsgebiet noni agfange, und d Schwiiz het die dytsch Regelig nid übernoh. So steen die obe erwähnte Zeiche zwische Bodesee und Basel nur am rächte – dytsche – Flussufer und gar nid im Kanton Schaffhuse und Basel-Stadt, wo beidi Flussufer schwiizerisch sin.
Vor 1939 hän die sälbständige Rhyuferstaate Bade, Bayern, Hesse und Preusse wie au Holland für ihri Rhyabschnitt e eigni Kilometrierig gha, wo ammen an ihrer Landesgränze mit Null agfange het und stromabwärts agstiige isch. So isch z. B. Königswinter am preussische Kilometer 143, jetzt 645, gläge. Die allererschti durchgehendi Vermässig vom Rhy het me am 1. April 1939 kenne abschliesse. Dodrby het me aber au es paar scho vorhär vermässeni Kilometerpinkt ibernoh. Durch das hets es paar sogenannt «kurzi Kilometer» geh, wo in Wirkligkeit gar nid en ganze Kilometer lang sin. So isch dr Kilometer 22–23 bi Roxheim nur 600 Meter lang, der Kilometer 436-437 nur 635 Meter und der Kilometer 529-530 bim Binger Loch sogar nur 525 Meter lang. Durch das isch d Rhykilometrierig öppe 1200 Meter lenger als dr Fluss wirkli lang isch (ab Konstanz). Do immer rächtwinklig zur Stromachse gmässe worde isch, liige a de Prallhäng d Mässpinkt e bizz meh als 100 Meter usenand, an de Gleithäng drfyr e bizz weniger. Wie scho erwähnt isch d Kilometrierig nur uff dytschem und holländischem Bode ageh. Unterhalb vo Emmerich, wo sich dr Rhy ufteilt, lauft d Kilometrierig in beidne Ärm glichlutend witer. Drumm muess me in dr Schiffahrt immer ageh, uf weles Fahrwasser sich d Kilometeragoob bezieht.
Es gälte folgendi Kilometeragoobe:
Näbeflüss vom Rhy
Dr Näbefluss vom Rhy mit em meischte Wasser isch d Aare, wo im schwizerische Choblez in Rhy fliesst. D Aare entwässeret fascht die ganz Zentralschwiiz und bringt mit emene mittlere Jooresabfluss vo 560 m³/s dütlich meh Wasser in Rhy, als dr Rhy bim Zämmefluss sälber het (470 m³/s).
Erscht mit grossem Abstand folge die bekannte dytsche Flüss Mosel (325 m³/s), Main (225 m³/s) und Negger (145 m³/s)
alemannischi Zueflüss sin kursiv
Kanäl zue andere Flüss
Vom Rhy göhn vili Schiffkanäl zu andere Flüss us. Die meischte Kanäl hän aber hytte nur no e glaini wirtschaftligi oder no e touristischi Bedytig, wills mittlerwyle e guets Autibahnnetz git. Schliesslig isch d Zyt vo de Kanalbaute au meischtens vor em 20. Joorhundert gsi.
En Kanal, wo fyr grossi Schiff geeignet isch und au e wirtschaftligi Bedytig het, isch dr Rhy-Main-Donau-Kanal. Mit däm ehnder jyngere Kanal isches meeglig, per Schiff quer durch Europa vor Nordsee bis zem Schwarze Meer zfahre.
Witeri grossi Kanäl hets vor allem am Unterlauf:
Nur no mit ehnder glaine Schiff ka me dr Rhy-Marne-Kanal befahre, wo mit zwei Kanaltunnel über zwei Wasserscheidene ewäg Strassburi über Mosel und Marne mit dr Seine bi Paris verbindet.
Ebefalls nur no touristischi Bedytig het dr Rhy-Rhone-Kanal (ganz alemannisch wär das dr Rhy-Rotte-Kanal, aber das seit niemer), wo zwysche Basel und Mülhuse vom Rhysitekanal abzwigt und über d Rhone e diräkti Verbindig zwische dr Nordsee und em Mittelmeer härstellt.
Brugge
Über dr Rhy füehre wyt über hundert Bruggene – alli Bruggene und Stääg über dr Alperhy und Vorläufer nid mitzellt. Die meischte Bruggene findet me am Alperhy und sine Vorläufer in der Schwiiz. Je witer rhyabwärts me kunnt, desto sältener wärde d Bruggene – was logisch isch, will jo dr Rhy au immer breiter wird. Die meischte Bruggene a eim Ort sind in de Grossstedt wie Basel, Duisburg, Düsseldorf, Köln, Bonn, Koblenz, Mainz, Manne / Ludwigshafe und Karlsrue z finde.
Uffgrund vo dr Schwierigkeite bim Bruggebau und – vor allem in Dytschland – wägem zweite Wältkrieg sin die meischte Brugge übere Rhy keine fuffzig Joor alt. Vor allem am Hochrhy und in der Schwiiz leen sich no älteri Brugge finde.
Es paar Bruggene sölle exemplarisch kurz es bizz necher vorgstellt wärde (i der Reihefolg stromabwärts):
Fährene
Näb de Brugge übere Rhy sin Fährene au hytzetag no e wichtigi Verbindig. Sigs us ehnder touristische Gründ (z. B. z Basel) oder aber will me schlicht kei Brugge baue ka oder will: so isch dr Niderrhy stellewys ei Kilometer breit und im Mittelrhy isch es dermasse gebirigig, dass en Bruggebau e sehr uffwändigi und tyyri Sach wärde wurd. Die meischte Fährene sin reini Personefährene, es gitt aber au no einigi Autifährene, hauptsächlig am Mittel- und Niderrhy.
Schifffahrt
Hytte isch dr Rhy für Massegieter und Containerschiff vilmol dr bevorzugti, wil billigschti, Transportwäg. D Gsetzgäbig iber d Rhyschiffahrt isch in allne Rhyaliigerstaate verainheitligt worde und iberall gälte die gliiche Regle (nid aber in Öschtriich und Liechtestei, aber die liige au nur am Alperhy, wo nid schiffbar isch).
Wirtschaftlichi Bedütig
Dr Rhy isch eine vu dr Standort vu dr chemische un pharmazeutische Industri, wo weltwitt am bedütendste isch: D Rüüm Basel, Manne-Ludwigshafe, Rhein-Main un Köln/Leverkuse sin wichtigi Standort vu sällene Branche.
Au vili verarbeitendi Induschtrie sin am Rhy gläge und nutze ihn als billige Massetransportwäg zem die benötigte Rohstoff anezschippere: So vor allem fyr d Kohle- und Teerfarbeindustrie, d Petrochemii, d Kunststoffinduschtrii, d Ölraffinerii und d Chlorchemii.
Witteri Wirtschaftsfaktore sin dr Turismus (vor allem am Mittelrhy) und d Räbbärg a de Hügel näbem Fluss.
Ökologii
S dytsche Bundesamt fyr Umwält seit, dass d Belaschtig vom Rhy mit Schadstoff sit 1960 ständig zrugg goht. Das het vor allem zwai Gründ: Mittlerwyle tuet me em ganze Rhylauf nooch s Dräckwasser systematisch in Kläralage putze, und zum zweite leitet d Industrii au immer weniger Dräck (Chemikalie, Schwermetall und so Zyg) in Rhy. Es gitt aber immer no Rhyverschmutzer, so zem Bischpill im alemannische Gebiet d Kaligruebe im Oberelsass, wo dr grescht Teil vo dene Salz in Rhy leite, wo si nymm bruche kenne, und das obwohl uff e Klag vo Amschterdam es Gricht z Strossburi si s hätte dytlig reduziere miesse. Trotz allne Bemiehige transportiert dr Rhy no immeer Schwermetall, Chemikalie und Peschtizid in d Nordsee und isch dodrmit e Gfoor fyrs Trinkwasser vo de Rhyaliger.
Am erschte Novämber 1986 isch in dr Schwiizerhalle bi Basel e Lagerhalle vor Sandoz (hytte Novartis) abebrennt. Es isch vil Gift frei gsetzt worde und me het d Bevölkerig mit eme allgemeine Sirenealarm miesse warne. Vil vo däm Gift isch mit em Löschwasser in Rhy gflosse und die Chemikalie hän e grosse Teil vo dr Flora und Fauna im Rhy zersteert. Es isch einigi Joor gange, bis sich dr Rhy widr erholt gha het. Hytte läbe widr öppe vierzg Fischarte im Rhy.
Deckenpfronn
Deckepfrõnn (dt. Deckenpfronn) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zue Deckepfrõnn gheret kone weitere Ortsdoel.
Verwaltong
Deckepfrõnn hot mit dr Stadt Haerebärg ond dr Gmoed Nufrenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Daniel Gött.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Deckepfrõnn ghert zom Schwäbisch.
Ulrike Derndinger
D Ulrike Derndinger (* 1977) isch e dytschi Theologi, Schurnalischti un Schriftstelleri.
Literarisch Schaffe
D Derndinger schrybt im Alemannisch vu dr Ortenau. Iber ihre Dialäkt sait si „Mini Sprooch ist sexy.“ D Bewärbig fir s Volontariat bi dr Badische Zytig het si uf Alemannisch un uf Hochdytsch gschribe ghaa.
Dr Effetligkait isch si zum erschte Mol bekannt wore anne 2003, wu si bim erschte Gerhard-Jung-Wettbewerb uf dr zweet Blatz in dr Kategory Lyrik chuu isch.
Mit ihre Verzellig „Scheidzeiche“ het si anne 2005 dr erscht Bryys bim Dialäktwettbewärb „Mir sueche die Beschde“ gwunne, wu vu dr Muettersproch-Gsellschaft, dr Badische Zytig un em SWR veraastaltet woren isch. Bim Wettbewärb „s menschelet“, wu vu däne drei 2010 duregfiert woren isch, isch d Derndinger mit „Mohnbluemefrau“ uf dr dritt Blatz in dr Kategory Prosa chuu.
Vu 2007 bis 2011 het si ne aigene Blog uf dr Websyte vu dr Badische Zytig unter em Titel „Jung, ledig, alemannisch“ gfiert. Dr Toni Nachbar schrybt anne 2009 iber ihre Blog:
Syter anne 2007 isch d Derndinger aini vu dr Autor*ne, wu fir di Badisch Zytig d Kolumne Lueginsland schrybt, näb em em Markus Manfred Jung, dr Beate Ruf (syt 2019), dr Friedel Scheer-Nahor (syt 2017), em Martin Wangler (syt 2019) un em Wendelinus Wurth. Bis 2016 het dr Harald Noth mitgschribe un bis 2019 dr Martin Schley
Anne 2010 het d Ulrike Derndinger ihri erscht CD uusebrocht, wu si Gedicht un Prosa druf vorliist. Im Johr 2016 het si im Drey-Verlag ihre erscht Buech mit alemannische Gschichte unter em Titel Weckli, Deckli, Schleckli uusegee.
Syt e baar Johr dritt si als zämme mit em Heinz Siebold uf, wu ihre Gedicht mit dr Gitarre beglaitet un au aigeni Lieder singt. Di baide sin mittlerwyli ghyrote un läbe mitenander z Lohr.
Im Lauf vu dr Johr isch d Derndinger zue verschidene iberregionale Dialäktdichterdräffe yyglade wore, unter anderem zum Mundartsymposium Bosener Mühle (2010), zue dr Bockenheimer Mundartwerkstatt (2013), zue dr Internationale Mund-Art-Literatur-Werkstatt z Schopfe (2013) un zue Dagige vum Internationale Dialektinstitut (IDI).
Syt 2013 isch d Derndinger Mitglid in dr Jury vum Dialäktwettbewäärb Lohrer Murre. 2020/21 isch si in dr Jury vum Wettbewärb Alemannisch läbt! vu dr Muettersproch-Gsellschaft, dr Badische Zytig un em SWR gsii.
Falknerstrasse
D Falknerstrooss isch e Strooss in dr Altstadt vo Baasel, wo entstande isch, wo mä am Ändi vom 19. Joorhundert dr Birsig zwüschen em Barfüesserblatz und dr Hauptbost an dr Rüüdegass iidoolt het.
Gschicht
Vom Barfi bis zur Rüüdestrooss si d Hinderfassaade vo de Hüüser an dr oobere Gärberstrooss und dr middlere Freije Strooss und dr Wisse Gass gstande. S Pflueggässli het vo dr Freie Strooss zur Gärbergass gfüert und über e Birsig isch mä über e «Snürlinssteg»
1899 het mä schliesslig aagfange, dr Birsig iizdoole und e Strooss, d Falknerstrooss, drüber z baue und isch im Joor 1900 fertig worde. Au e Dramlinie isch drüber gange. Die nöiji Strooss het sich schnäll zun ere wichdige Strooss mit Gschäft und Lääde entwigglet und d Gärbergass und die Wissi Gass si zu Nääbestroosse verchoo. An dr Ostsite vo dr Falknerstrooss, wo früener Hinderhüüser gstande si, het mä bis 1910 nüün groossi Geböid baut, uf dr Westsite het mä d Barzälle öbbe eso gloo, wie si vorhär gsi si.
Dr Naame
D Strooss het iire Naame zu Eere vom Baudiräggter Rudolf Falkner (1827-1898), wo im spoote 19. Joorhundert s Stadtbild maassgäblig brägt het.
Bahnstrecke Rottweil–Villingen
Gschichtè
1865 hèn diè dõmòligè Länder Baddè un Württèbärg voybart, iri Ysèbaanetz im Oschtè/Südè z vobindè (luèg au Gschichtè vo dè Schwôbischè Ysèbaanè). S git zwei vo sellnè Vobindungè uff dè Baar: eini im Obberè Donaudal zwǜschè Immèdingè un Duttlingè, wo 1934 ergänzt worrè isch durch d Hattinger Vobindungskurvè, sowiè d Streggi im Nordweschtè vo dè Baar zwǜschè Rautweil un Villingè.
Nõchdèm im Johr 1868 d Ysèbaan uff Rautweil im obberè Neggardal un 1869 d Schwarzwaldbaan uff Villingè chò isch, hèt mò am 26. Auguscht 1869 au diè 27 km langi Baanschtreggi Rautweil–Villingè in Bedryb gnõ. Maßgäblichè Yfluss uff dè Streggèvolauf hèt dè Johannes Bürk, Uurèfabrikant un Landdaagsabgeordnete uss Schwenningè. Dè Bürk hèt sich erfolgrych dèfür ygsetzt, daß d Baanlinniè übber Schwenningè gfüürt worrè isch. Dè urschprüngliche Blaan hèt è Trassèfüürung witter nördlich übber Niddereschach vorgsää.
Well d Streggi nu bi Villingè è chly Stüggle uff badischem Gebièt volaufè duèt, isch si uffgrund von èm Staatsvodraag vom 18. Februar 1865 allei vo dè Württèbärgischè Staats-Ysèbaanè baut un bedribbè worrè. D Zuèschtändigkeit bi dè Hattinger Vobindungskurvè isch 1934 analog dèzuè ghändlèt worrè.
È wichtigi Zwǜschèstation isch dè Drossinger Baanhof. Dört zwygt sit 14. Dezembèr 1898 diè elegtrischi Drossinger Ysèbaan ab, wo dè Stadt Drossingè ghört un zum 4,5 km empfèrnt ligendè Stadtbaanhof uff dè Höchi vo dè Baar gòt.
Vokeer
Uff dè Streggi faarèd wärchtigs zwǜschè Villingè un Drossingè d Ringzüüg vo dè Hoèzollerischè Landesbaan im Stundè-Tagt. Dè Abschnitt Drossingè–Rautweil wörd durch dè Ringzug nu jeddi zweiti Stund befaarè. Zuèsätzlich vokeerèd alli zwei Stundè èn Regional-Exprèss vo dè DB uff dè Relation Neuschtadt–Rautweil. Dè Ringzug faart au uff dè Stickschtrèggi zum Drossinger Stadtbaanhof un vobindèt deilwys durchgängig (Briilingè-)Villingè un Drossingè Stadt.
Poitiers
Poitiers isch e Stadt z Frankryych.
Es isch d Hauptstadt vom Departemänt Vienne z Weschtfrankrych. Si het fasch nünzgtuusig Ywooner.
Gschicht
A däre Stell isch en Ortschaft vo de Kelte gsi, wo Lemonum gheisse het. Bi de Röömer isch druus d Stadt Pictavium worde. Der Platz isch im Früemiddelalter anne 732 bekant worde, wo s em Merowingerkönig Karl Martell dört glungen isch dr Chriegszug vo de Maure z Öiropa ufzhalte.
Poitiers isch d Residänz vo de Grafe vom Poitou und de Herzög vo Akwitanie worde. E berüempti Frou us dere Dinaschty isch d Alienor vo Akwitanie gsi.
D Burg vo de Grafe und Herzög, d Stadtmuure, e früemiddelalterlichi Daufkapälle, alti Hüüser und Chile sin no hüt z gseh.
Sin (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Sin stoot för de stimmlosi alveolari Frikativ (IPA: //) und entsprechet em alemannische "s" im Wort "Wasser" oder em Hochtütsche "ß" im Wort Fuß". I de DMG-Umschrift wird Sin mit "s" transkribiert.
S Sin isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: as-sana »s Joor«.
Mönchweiler
Gmondsgliderig
Zue Munkwiiler ghere s gliichnamig Dorf un dr Zinke Schore.
Gschicht
Munkwiiler ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 1258 als Mvnechewilar.
Verwaltung
Munkwiiler hät mit dr Stadt Villinge-Schwenninge un dr Gmonde Briggedal, Dauchinge, Näderesche, Doaninge un dr Untere Kirne e Verwaltungsgmoanschaft veriibart.
Burgermoaschter:
Dialekt
Dr Dialekt vo Munkwiiler ghert zum Bodeseealemannisch.
Deiningen
Deina (amtlich Deiningen) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Deina leit em Nearler Rias, rond 6 km eschtlich vo Nearla.
Vo dr Gmarkong send 80,0% Landwirtschaftsfleche, 6,5 % Wald, 12,2 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Deina gheret s Pfarrdorf Deina ond d Gheft Hohhof, Klosterzimmern ond Möderhof.
Gschicht
Deina ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 760 als Villa Thininga.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,8 % gleäge.
Religion
47,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 51,1 % evangelisch.
Verwaltong
Deina hot mit dr Gmoede Ädern, Alera, Amerdinge, Foara, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Deina ischt dr Wilhelm Rehklau.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Deina ghert zom Schwäbisch.
Bärendorf (Unterelsass)
Bäredorf (frz. Baerendorf, dt. Bärendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bäredorf lijt im Krumme Elsàss àn dr Granz züe Lothringe. D Nochbergmeine sìn Postroff ìm Norde, Eschwiller ìm Nordoschte, Hìrschlànd ìm Oschte, Ruuwiller ìm Sìdoschte, Geerlinge ìm Sìde un Kieberich ìm Weschte.
Gschìcht
Bäredorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 718 àls Berunivillare. S Dorf hàt züe dr Grofschàft Soorwerde ghert, speter züe dr Herrschàft Finschtinge, zum Herzogtum Lothringe un züe dr Grofschàft Nassau-Soorbrìcke. Ànne 1793 ìsch s züe Frànkrich kumme.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Bäredorf ghert zem Rhinfrankisch.
Dub (Begriffsklärung)
Dub isch dr Name vu däne Ortschafte:
D Abchirzig DUB stoht fir:
Topkapı-Palast
Dr Topkapı-Balast (uf Dütsch au Topkapi-Serail, wörtlig „Kanonedoor-Balast“) z Istambul isch joorhundertilang dr Woon- und Regierigssitz vo de Sultan gsi und s Verwaltigszentrum vom Osmanische Riich.
Dr Sultan Mehmed II. het en churz noch dr Erooberig vo Konstantinopel (1453) afo baue. As ersts isch dr Balast uf em hütige Beyazıtblatz (Beyazıt Meydanı) draachoo, denn het er aber si Mäinig gänderet und sich für d Landszunge zwüschen em Goldige Horn und em Marmarameer, wo hüte Sarayburnu häisst, entschiide. Mä het Däil vom büzantinische Mangana-Balast drbii überbaut. D Aalaag isch denn bis zum Aafang vom 18. Joorhundert immer wider renoviert und erwiteret worde. Sit em Mehmed II. häi alli osmanische Herrscher im Topkapı-Balast residiert, bis dass dr Sultan Abdülmecid I. im Joor 1856 in s nöije Dolmabahçe Sarayı uf dr andere Site vom Goldige Horn am Ufer vom Bosporus züüglet isch. Bäidi Baläst si hüte Museum.
Dr Topkapi bestoot nit us eme äinzige Geböid, sondern us meerere im en groosse Garte wie s dr türkische Dradizioon entsproche het. Er het e Flechi vo mee as 69 Hektare und bis zu 5000 Lüt häi din gwoont. Zerst het er äifach 0 oder ghäisse, bevor sich im 18. Joorhundert dr Naame Topkapı Sarayı duuregsetzt het, wo vo dr Kanonegiesserei im Balast choo isch.
Dr Balast isch in vier Hööf iidäilt, wo jeede drvo sini äigene Door het.
Dr erst Hoof
Dr Hauptiigang zum Balastgländ isch s. Linggs und rächts vom Door si Rüüm, wo d Wächter din gsi si. Über em Doorbooge isch e kalligrafisch Inschrift vom Ali bin Yahya Sofî, wo s Datum 1478 druf isch, und zu Zite vo dr Heerschaft vom Mehmed II. entstande isch. Im erste Hoof het s vor allem Rüüm für Dienstläistige ghaa. Uf em parkäänlige Blatz het mä Paraaden abghalte.
Dr zwäit Hoof
Dr zwäit Hoof isch s politische Zentrum gsi mit Staatrüüm und Rüüm für d Verwaltig. Uf dr Ostsite isch dr ganze Lengi noch d Balastchuchi gsi, wo jeede Daag bis zu 6000 Maalzite kocht het. Uf däm Hoof si au d Underkümft vo de Lanzedrääger gsi, dr Liibgarde vom Sultan.
Dr dritt Hoof
In dritte Hoof isch mä dur s choo. Dört het mä numme mit ere spezielle Erlaubnis iine dörfe. Dr Droonsaal für Empfäng vo de höggste Staatsdiener, de Wesir, und usländische Gest isch dört gsi. Uf bäide Site vom Door isch d Balastschuel gsi, wo dr Noochwuggs für d Staats- und Verwaltigsbrüef usbildet worden isch. Zum Korrupzioon verhindere, het s drei Vorussetzige gee für die junge Manne, wo us em ganze Osmanische Riich choo si und zum Däil au Sklave gsi si: 1. Si häi nid döfe Türke si. 2. Si häi Waise müesse si. 3. Käi Verwandte von ene het im Balast gschafft. Im dritte Hoof isch au dr Verboteni Ort gsi, dr Harem (us em Arabische حرام / haram = verbote, tabu). Dört si d Brivatzimmer vom Sultan und sine Haremsdaame gsi, bis zu 2000 Fraue, wo under dr Läitig vo dr Sultansmueter in iire Zimmer gläbt häi.
Dr viert Hoof
Im vierte Hoof häi sich witeri Parkaalaage und Gärte uf verschiidene Terrasse befunde.
D Iirichdig vo de Rüüm im Balast het zäigt, wie unghüür riich dr osmanisch Herrscher gsi isch. Nume die beste Baumaterialie wie Marmor und Droopehölzer, die chostbarste Deppig und s düürste Mobiliar het mä brucht und zum Schmücke donnewis Gold.
Hütigi Nutzig
Sit 1923 isch im Topkapı-Balast e Museum. Es het din Sammlige vo Borzellaan, Handschrifte, Bortret, Chläider, Juweele und Waffe us em osmanische Riich, färner islamischi Relikwie, wie d Waffe vom Mohammed und vo de erste Kalife, äins vo de eltist Exemplaar vom Koran oder au Hoor us em Bart vom Brofeet Mohammed. Konservativi Muslim verlange dorum, ass dr Balast für e Turismus nüm offe sig.
Sustigs
Dr Topkapı-Balast isch 1964 d Kulisse gsi e Film Topkapi mit dr Melina Mercouri, em Maximilian Schell und em Peter Ustinov.
Département Alpes-de-Haute-Provence
S Département Alpes-de-Haute-Provence [] isch e Département z Frankrych. S ghert zur Region Provence-Alpes-Côte d’Azur un isch s viert in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département.
Geografii
S Département Alpes-de-Haute-Provence lyt im Sidoschte vu Frankrych. S gränzt an d Département Alpes-Maritimes, Var, Vaucluse, Drôme un Hautes-Alpes un gränzt au noo an Italie.
Gschicht
Bis 1970 het s Département dr Name Basses-Alpes, dytsch Niederalpen bzw. Nieder-Alpen gfiert.
Elias Landolt
Elias Landolt isch de Name vo dène Lüüt:
Affoltern
Affoltern isch de Name vo mehrere Ort und vome Bezirk i de Schwiz:
La Dôle
La Dôle isch e Bärg vom Jura. Dr Gipfel isch uf 1677 Meter über Meer.
M13
D Abchürzig M13 oder M 13 chan folgendes bedüüte:
Autobaane und Fernstrosse:
La Dôle
D La Dôle lyt ganz im Weschte vom Kantonsgebiet, öpe zwöi Kilometer vo dr Landesgränze zwüsche dr Schwiiz und Frankrych wäg, nordweschtlech vom Gämfersee. Uf ihrem Gipfel träffe sech d Gmeindgränze vo La Rippe, Chéserex und Gingins.
Vaihingen an der Enz
Vaehinge (dt. Vaihingen an der Enz) isch a Stadt z Bade-Wirttebärg, an dr Enz gläge, rund 24 Kilometer nordweschtlig vu Stuegert un 20 Kilometer eschtlig vu Pforze. Si ghert zue dr Metropolregion Stuegert, isch no Ludisburg, Biedge-Bissenge un Kornweschte di viertgrescht Stadt vum Landchreis Ludisburg un bildet a Mittelzäntrum fir d Umlandgmeine. Syt em 1. Jänner 1973 isch Vaehinge Großi Chreisstadt.
Mit dr Stadt Oberriexenge un dr Gmeine Eberdenge un Serse het d Stadt Vaehinge ne Verwaltigsgmeinschaft veryybart.
Geografischi Lag
Vaehinge lyt in 200 bis 450 Meter Hechi am Änd vum Straugai, am Weschtrand vum Neckerbecki in ere Dalwytig vu dr Enz. D Innestadt lyt uf dr Oschtsyte vum Fluss un wird vum Schloss Kaltestoi iberragt.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Vaehinge (im Uhrzeigersinn vu Norde uus): Sachsene, Serse, Oberriexenge, Markgrẽänenge, Eberdenge (alli Landchreis Ludisburg), Mihlacker un Illenge. (Enzchreis)
Stadtgliderig
Vaehinge bstoht us dr nyyn Stadtdeil (Yywohnerzahle mit Chlammere mit Stand Dezämber 2005) Aurich (1.572), Ensenge (2.602), Enzwaehinge (3.914), Gendelbach (1.273), Gloiglattbach (4.341), Horre (2.618), Riet (917), Roßwog (1.259) un Vaehinge. Die Stadtdeil sin idäntisch mit dr ehmolige glychnamige Gmeine. Di offiziäll Bezeichnig vu dr Stadtdeil erfolgt dur dr Namme vu dr Stadt un dr Namme vum Stadtdeil, wu dur a Bindestrich nogstellt wird.
Di nyyn Stadtdeil bilde Wohnbezirk im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig un sin mit Uusnahm vum Stadtdeil Vaehinge Ortschafte im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vu dr Bevelkerig bi jedere Kommunalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz. In dr Ortschafte bstehn jewyyls eigeni Verwaltigsstelle.
Zum Stadtdeil Aurich ghere s Dorf Aurich un di abgange Ortschaft »Auf Weiler«. Zum Stadtdeil Ensenge ghere s Dorf Ensenge un di abgange Ortschaft Schweinemihl. Zum Stadtdeil Enzwaehinge ghere s Dorf Enzwaehinge, dr Wyyler Pulverdenge, s Gheft Leinfelder Hof un d Hyyser Neimihle un Rieter Dal. Zum Stadtdeil Gendelbach ghere s Dorf Gendelbach, di herzoglig Domäne Stoibachhof un di abgange Ortschaft Maninchoven. Zum Stadtdeil Gloiglattbach ghert s Dorf Gloiglattbach. Zum Stadtdeil Horre ghere s Dorf Horre un di abgange Ortschafte Alten- un Jungenguckenhausen (villicht idäntisch mit Gumboldeshusen). Zum Stadtdeil Riet ghert s Dorf Riet un di abgange Ortschaft Wintergeislingen (villicht idäntisch mit Munigischinga). Zum Stadtdeil Roßwog ghert s Dorf Roßwog un s Huus Seemihle. Zum Stadtdeil Vaehinge ghert d Stadt Vaehinge.
Ruumblanig
Vaehinge bildet a Mittelzäntrum in dr Region Stuegert, s Oberzäntrum vu däre isch d Stadt Stuegert. Zum Mittelberaich Vaehinge ghere no d Oberriexenge un d Gmeine Eberdenge un Serse,
Gschicht
Vaehinge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 779.
Verwaltong
Vaehinge hot mit dr Stadt Oberriexenge ond dr Gmoede Eberdenge ond Serse a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr OberSchuldes vo Vaehinge ischt dr Gerd Maisch.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Vaehinge ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Bauen
Bauen oder baue chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Peter Burckhardt
Dr Peter Burckhardt (1742-1817) isch e Basler Politiker und 1812 Landamma vo der Schwiiz gsi.
Läbenslauf
Dr Peter Burckhardt isch am 24. Merz 1817 z Basel gstorbe.
Jazzhaus Freiburg
S Jazzhuus Fryburg isch e Jazzclub z Fryburg im Brysgau. Dr alt Wyychäller unter em Goethe-Institut in dr Schnewlinstraße isch scho vu Aafang aa auf verschiideni Musikstil uusgrichtet gsii, nit nume uf Jazz. Do schaffe d Fryburger Rockinitiative, dr Folk- un Bluesclub, d Jazz- un Rockschuel Fryburg un d Oldtime-Jazz-Initiative zäme. Zum Jazzhuus gheert syter anne 2005 au ne aige Plattelabel (Jazzhaus Records).
Gschiicht
D Gschiicht vum Jazzhuus Fryburg fangt aa am 6. Juni 1985 mit eme Brief vum Waldi Heidepriem an d Fryiburger Jazz-Szene. Doodruf hän si iiber 60 Lyt am 26. Juni 1985 in dr Mooswaldbierstuube droffe un d Initiative Fryburger Jazzhuus grindet. D Idee doderzue isch uf em Zält-Musik-Feschtival in eme Gsprääch entstande, wu dr Waldi Heidepriem un dr Rolf Böhme – dr doomoolig Ooberbuurgermaischter vu Fryburg – derby gsii sin. Am 13. Novämber 1985 isch d Grindigsversammlig vu dr Verainigung Fryburger Jazzhuus gsii, wu dr Heidepriem au zum eerschte Voorsitzer gweelt wooren isch. Diräkt dernoo het mer mit um Umböu aagfange, am 10. Oktoober 1987 isch ais vu dr Prunkstuck vum Chäller gliiferet woore, dr grooß Bösendörfer Fliigel, wu speeter au dr Miles Davis druf gspiilt het. Am 16. Oktober 1987 isch s Jazzhuus ufgmacht woore, gspiilt hän unter anderem d Albert-Louis-Jazzband, dr Charlie Roman, d Free Dig Bigband, s Gigolo-Reinhardt Swingtett, d Hallelujah Stompers, d Mary Silvester, dr Ray Austin, The Gang u. a. Dr Joachim-Ernst Berendt het en „sicherlich einen der schönsten Jazzkeller der Welt“ gnännt.
1994/95 isch s zuen ere eerschte Krise chuu, wu dr Fryburger Gmairoot blaant het, di gringe Zueschiss z stryyche. Noch ere uurueige Zyt noch em Dood vum Grinder un Voorsitzer Waldi Heidepriem sin dr Christian Hodeige un dr Herbert Schiffels as eerschti Vorsitzer noogfolgt. Dr Jazzchäller het geege Kritik vu usse nei chenne uusgriichtet wääre. Wu d Kunzärt as kommerziälli un nimi as kulturälli Veraastaltige yygstuuft un dodermit hoochi Noozaalige vu Styyre fällig woore sin, isch wider zue finanziälle Turbulänze chuu. As Folg dervu het si dr Verain ufdrännt in er gmainnitzige Verain un e Bedryybergsellschaft. ''Zweck des Vereins ist die Pflege und Fortentwicklung der Jazz-Musik mit verwandten Bereichen und Strömungen wie insbesondere der Rock- und Folkmusik, die Förderung der Ausübung und des Nachwuchses. Hierzu gehört auch der Betrieb des Freiburger Jazzhauses. '' No wytere finanziälle Schwiirigkaite ísch dank Sponsoore s komplett renoviert Jazzhuus 2001 dr Effetligkait voorgstellt woore. Dr Christian Hodeige het sy Amt as Voorsitzer an dr Herbert Schiffels un e verchlainerete, nei gweelte Voorstand abgee. Mer isch froo gsii, ass mer d Schwiirigkaite ooni Konkurs het chenne maischtere un di gmainnitzige Ziil vum Verain mit dr wiirtschaftli nootwändige Ziil vu dr Bedryybergsellschaft het chenne verbinde un dodermit dr Bstand vum Jazzhuus sichere.
S Jazzhuus Fryburg isch 2013 un 2018 fir sy Brogramm uuszaichnet woore un het us dr Hand vum Staatsminischter Bernd Neumann dr dytsch Spiilstättebryys iberchuu.
D Semeschterabschlusskunzärt vum Studieberaich Jazz/Pop vu dr Musikhoochschuel Fryburg finde syter anne 2003 im Fryburger Jazzhuus statt.
Uusglääseni Muusiker, wu im Jazzhuus ufdrätte sin
Zue dr Muusiker un Gruppe, wu do ufdrätte sin, zelle Al Di Meola, Bernard Allison, Art Blakey, Black Uhuru, Blood, Sweat & Tears, Cassandra Wilson, Cecil Taylor, Dee Dee Bridgewater, Desmond Dekker, Dianne Reeves, Ice-T, Joe Zawinul, John Zorn, Klaus Doldinger, Kool & The Gang, Public Enemy, Maceo Parker, Miles Davis, Mink DeVille, Nelly Furtado, Rammstein, Roger Chapman, Soul Asylum, Red Hot Chilli Pipers un Wayne Shorter.
Eduard Heyck
Dr Eduard Karl Heinrich Berthold Heyck (* 30. Mai 1862 z Doberan; † 11. Juli 1941 z Ärmetinge, Schwyz) isch e dytsche Kulturhischtoriker, Schriftsteller un Dichter gsii.
Lääbe
Dr Eduard Heyck isch e Suhn vum glychnamige Gärtnereibsitzer un Privatier Eduard Heyck (1836–1903) gsii. Är isch uf s Gimnasium z Rostock gange un het z Leipzig, z Jena un z Heidelberg verglychendi Sprochwisseschaft, Gschicht un Chunschtgschicht studiert. Z Heidelberg het er 1885 iber „Genuas Marine in ihrem Verhältniss zur Regierung der Stadt: Die ältere Verfassungsgeschichte Genuas“ promowiert. Derno isch dr Heyck Dozänt z Fryburg wore, 1892 isch er as usserordelige Profässer fir Gschicht uf Heidelberg bstellt wore. Ab 1898 het er as Privatglehrte z München un z Berlin gläbt, isch 1909 uf Ärmetinge in d Schwyz zoge un dert anne 1941 gstorbe.
Syni erscht Frau, Maina Heyck-Jensen (1870–1940), e Dochter vum Schriftsteller un Dichter Wilhelm Jensen (1837–1911), isch Chunschtmoleri un Schriftstelleri gsii. In zwooter Eh isch dr Eduard Heyck syt 1907 mit dr Gertrud Schaumann ghyrote gsii. Är isch Vater vu drei Sihn un aire Dochter gsii.
Arbet
Dr Heyck isch e vylsytige Gschichtsforscher, Schriftsteller un Dichter gsii. As junge Dozänt het er 1886 im Ufdrag vu dr Badische Historische Kommission e „Geschichte der Herzöge von Zähringen“ gschribe. Anderi Wärch vum Heyck sind u. a. e dreibändigi „Deutsche Geschichte“, „Die Allgemeine Zeitung 1798–1898“ (1898) „Briefe einer Heidelberger Burschenschaft 1914/1918“ un „Höhenfeuer. Ein deutsches Lebensbuch“ gsii.
As freischaffende Glehrter het dr Heyck e Hufe Vordreg z Dytschland ghalte, isch im Johr 1898 bi dr chaiserlige Paläeschtinarais derby gsii un het anne 1900 im Ufdrag vum Uuswärtige Amt e Vordragsrais uf Brasilie gmacht.
Dr Eduard Heyck isch e begaischterete Burscheschafter gsii, är isch in dr Zyt vu sym Studium z Heidelberg 1881 Mitglid vu dr Burschenschaft Frankonia Heidelberg wore. Vu 1893 bis zue sym Dod, also fascht fufzg Johr lang, het er im Lohrer Verlag Moritz Schauenburg s „Allgemeine Deutsche Kommersbuch“ uusegee, au „Lahrer Kommersbuch“ oder „ADK“ gnännt. Näbe syre Arbet as Redakter het er au sälber verschideni Liedertäxt bydrait. In dr Zyt, wu är s ADK uusegee het, isch 450.000 Exemplar ufglait wore.
Dr Heyck isch dr erscht Rusgeber un meefache Autor vu dr „Monographien zur Weltgeschichte“ gsii, wu ab 1897 im Verlag Velhagen & Klasing uusecheme sin un wu är fascht vierzg Johr lang derno gluegt het. Zue dr „Künstler-Monographien“ vum nämlige Verlag het er au bydrait mit verschidene Wärch.
Im Lauf vu sym lange Läbe het dr Heyck Dutzedi Artikel iber gschichtligi, kulturgschichtligi un chinstlerischi Theme gschribe.
Au as Bibliophile isch dr Heyck aktiv gsii. 1899 bis 1900 het er as erschte dr Vorsitz vu dr „Gesellschaft der Bibliophilen“ ibernuu, wu vum Fedor von Zobeltitz grindet woren isch, un het e baar Johr em Vorstand vu dr Gsellschaft aaghert. Zue sym 75. Geburtsdag isch em Eduard Heyck vum Adolf Hitler d Goethe-Medaille fir Chunscht un Wisseschaft verliie wore.
Sy wisseschaftlige Nooloss isch in dr Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek z Kiel.
Schin (Arabischer Buchstabe)
Šīn oder Schin ( شين ) isch de drizeet Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 300. Er isch usem phönizischen Schin entstande und drum verwandt mitem latinische S, em griechische Sigma und em hebräische Sin.
Luutwert und Umschrift
S Schin stoot för de stimmlosi postalveolari Frikativ (IPA: //) und entsprecht em alemannische "sch" im Wort "Schooff". I de DMG-Umschrift werd s as "š" transkribiert, aso en "s" mit eme Hööggli (Hatschek) unedraa. I de nödwüsseschaftliche Werch werds im Tütsche mit "sch", im Englische mit "sh" und im Französische mit "ch" widergee.
S Schin isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: aš-šamsu »d Sune«.
Thun
Thun (frz. Thoune, ital. verautet Thuno) esch e Iiwohnergmeind ond de Hauptort vom Verwaltigschreis Thun vom Kanton Bärn. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Geografi
D Stadt liit dört, wo d Aare us em Thunersee usefliesst. Der Fluss isch i zwöi Kanäl deilt und zwüschedrinn lyt der Bälliz. Es het drü Schlöise zum s Wasser i der Aare z reguliere. Am Fluss isch au e Baadi und es Chraftwärch.
S Schloss Thun isch uf emene Hoger oben a der Altstadt.
Thun het e Bahnhof a der Lötschbärglinie, und vo do goot au e Linie uf Münsigen und is Ämmetaal.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,9 Prozänt gläge.
Religion
69,6 Prozänt vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14,5 Prozänt si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,1 %, CVP 2,3 %, EVP 5,3 %, FDP 8,5 %, GLP 6,3 %, GP 8,9 %, SP 19,6 %, SVP 25,5 %, Suschtigi 7,5 %.
E bekanti Politikerin, wo vo Thun chunt, isch d Regula Rytz.
Wirtschaft
Näb em Tourismus send Maschene- ond Apparatebou, Nahrigsmettelindustrii, Verlagswäse ond s Militär vo wirtschaftlicher Bedüütig. Thun esch di gröschti Garnisonsstadt vo de Schwiizer Armee. D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,4 % gläge.
Vo Thun uus fahre d Schiff uf e Thunersee.
I der Stadt isch e grossi Gasärne vor Schwiizer Armee.
Kultur
Jewiils vom letschtä Sunntig vom Septämber bis am Zischtig isch dr Usschiessät. Am Uschiessät geits vorauem um d Kadettä wo düe Armbruschtschiässä und umä Fulehung, e Gstalt wo an der Hofnarr vom Karl em Küehne erinneret.
Thun het es Kunschtmuseum.
Sprach u Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vo de 40'377 Ywohner 90,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1 % Französisch u 1,8 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Thun ghört zum Hochalemannisch.
Camorino
Camorino (lombardisch Camorin) isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.
Geografi
Camorino lyt am Fluss Morobbia im Balligsruum vu dr Stadt Bellinzona. Zue dr ehmolige Gmai hend d Fraktione Arla, Comelina, Margnetti, Monti, Scarsetti, Storni un Vigana di sopra ghert. Nochbergmaine sin Isone, Sant’Antonino, Giubiasco un Pianezzo gsi.
Gschicht
Camorino isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1237.
D Gmai Camorino het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Giubiasco ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.
Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Camorino isch dr Vincenzo Mozzini gsi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Arthur Baur
Dä Arthur Baur – uf züritüütsch: Buur – (am 19. Februar 1915 z Züri uf d Wält cho und am 17. Septämber 2010 z Mänidorf gschtorbä), isch än bikannte Schwyzär Jurnalischt und Spraachliäbhabär gsy. Er hät e ganzi Räiä volchstümlichi Pulikazione über s Schwyzertüütsch, s Rätoromanisch und s Esperanto gschribä.
s Läbe
Dä Arthur Baur isch am 19 Februar 1915 z Züri als Sohn fomänä Chemyprofässär uf d Wält cho. Är hät a dä Universitätä fo Züri, Uppsala und Stockholm änglischi, rätoromanischi und isländischi Filology gstudiärt. Är isch Jurnalischt wordä und fo 1967 bis 1980 Schefredaktär fo tä Tageszytig «Der Landbote» z Winterthur. 1943 hät är d Heidi Baur-Sallenbach ghüratät und mit ihrä zwäi Chind ghaa, nämli dä Roman und d Irène.
Rätoromanisch
1984 isch fom Baur uf Esperanto sini Abhandling «La Retroromanĉa» (uf Tütsch «S Rätoromanisch») erschinä und 1996 uf Tüütsch «Allegra genügt nicht» und 1997 «Viva la Grischa: Ein Wegweiser für das Bündneromanische».
Esperanto
En Gigant isch dä Arthur Baur als Schriftstellär und Jurnalischt uf Esperanto gsy. Esperanto hät dä Arthur Baur 1930 scho im Gymnasium gleert und är ischt Mitglyd fo dä Esperanto-Gsellschaft Züri, dä Schwyzärischä Esperanto-Gesllschaft und dä Universala Esperanto-Asocio wordä.
Fo 1980 bis 1986 isch är Redaktör fo dä «Svisa Esperanto Revuo» gsy. Är hät d Infomationsdiänscht fom 31. und fom 32 Esperanto-Wältkongräss z Bärn gläität und isch Mitglyd fom lokalä Kongrässkomitee fom 64. Esperanto-Wältkongräss 1979 z Luzärn gsy.
Är hät zahlrychi Büächär uf Esperanto publiziärt. Drundär undär andäräm äs Buäch übär d Schwyz mit äm Titel «La Fenomeno Svislando» wo i mehrerä Tuusig Exemplar uf dä ganzä Wält färtribä wordä nisch. Ab 1946 hät är bim Schwyzärische Churzwällädiänst, wo schpötär Schwyzär Radio Internazional ghäissä hät, für di regälmääsigä Churzwälläsändigä uf Esperanto gschafft, ab 1947 hät är diä Sändigä gläität und no bis 1991 bi dä Esperanto-Sändige fom SRI mitgwürkt.
Landammann der Schweiz
Dr Landamma vo dr Schwiiz isch en Art Staatsoberhaupt vo dr Schwiiz zur Ziit vo dr Mediation vo 1803 bis 1813 gsi. S Amt und vor allem si Inhalt, won em nume wenig Kompetänze ge het, isch d Idee vom Napoleon Bonaparte gsi, wo eso d Schwiiz het welle kontrolliere.
Noch dr Mediationsverfassig het die Schwiizerischi Eidgenosseschaft sächs Vorört gha, Freiburg, Bärn, Solodurn, Basel, Züri und Luzärn. Die hai jedes Johr in dere Reihefolg abgwächslet. Dr Schultheiss oder Bürgermeister vom Vorort isch Landamma vo dr Schwiiz worde und het dr Vorsitz vo dr Dagsatzig übernoh, het dr diplomatisch Verchehr mit em Usland gleitet und d Ufsicht über d Kantön gha. Im Gegesatz zum Landamma vo dr Mediation het dr Landamma vo dr Schwiiz während dr Helvetik noch dr Verfassig vo Malmaison as Vorsitzende vom Chliine Root, dr Regierig vom helvetische Eiheitsstaat, sehr vil meh Macht usgüebt. Die meiste vo dene Kompetänze si in dr Mediation an d Kantön zruggee worde.
Amtsinhaber
Die folgende Magistrate si Landammanne vo dr Schwiiz gsi:
Die Funktion sött nit mit dere vom kantonale Landamma verwächslet wärde.
Bauernkriege
Buurechrieg isch e Sammelbegriff für Ufständ vo europäische Buure im spote Mittelalter und dr früehje Neuziit, aber no so spoot wie im 19. Johrhundert het s vereinzelti Buurerevolte ge. Hüfig wird s Wort für e Dütsch Buurechrieg bruucht, wo äng mit de Reformationschrieg im Dütsche Riich zsämmeghange isch. D Buure si nit immer elei gsi in ihrer Usenandersetzig mit dr Obrikeit, es het mänggisch au Stedt oder Adligi gha, wo mit ene sympatisiert und si understützt hai.
Berg (Unterelsass)
Bärich (frz. Berg, dt. Berg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Bauernkriege
Gründ
D Buure si bis in die neusti Ziit bi wiitem dr volksriichsti Stand z Europa gsi, gliichziitig aber au dä, wo politisch und militärisch am schwechste gsi isch und dorum am meiste usgnützt worden isch. Im Mittelalter si d Buure immer meh vo Adlige abhängig worde, wo se gege anderi Adligi beschützt hai, und drfür hai sich d Buure ihne müesse underwärfe. Die meiste von ene si Leibeigeni worde oder si wenigstens fast vollkomme vo ihre Grundherre abhängig gsi, wo si ihr Land von ene pachtet hai. Nume in gwüsse, im Allgemeine abglägene, Regione hai d Buure ihri Freiheit chönne bewahre.
Berg (Unterelsass)
Gschìcht
Bärich ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1361 àls Bergue.
Bauernkriege
Gründ
Im Lauf vo dr Ziit, vor allem noch em Drissigjöhrige Chrieg, si d Frondienst, wo die hörige Buure hai müesse leiste, immer stränger worde und d Bestüürig immer höcher. D Obrikeite si hüfig ohni Verständnis gsi, für d Schwiirikeite, wo d Buure drunder glitte hei und hai sich sälte uf e Diskussion mit ene iiglo und die Konflikt hai sich mänggisch zu Chrieg eskaliert.
Planken
Planka (amtlich Planken) isch di klinscht Gmänd vu Liachtastä und lit ober Schaa. Si ghört no zum Oberland. Bekonnt worre isch s duerch d Ski-Olympiasiegerin Hanni Wenzel.
Berg (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Bettweiler
Bettwiller (frz. Bettwiller, dt. Bettweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Berg (Unterelsass)
Verwàltung
vun Bärich ìsch. Bärich ghert zem Kommünàlverbànd.
Bauernkriege
Gründ
Im 18. und 19. Johrhundert het sich die juristisch Lag vo de Buure stark verbesseret, wo si im Lauf vo dr Buurebefreijig vo dr Leibeigeschaft glöst worde si.
Planken
Geografi
Planka lit uf ra Terrasse über em Rhiital unter em Drei-Schwestra-Massiv.
Berg (Unterelsass)
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Bärich ghert zem Rhinfrankisch.
Bettweiler
Gschìcht
Bettwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 713 àls In marea Bettune.