cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abu Nuwas
Är het zur Zyt vum Kalif Harun ar-Raschid (au Harun al-Raschid) gläbt. In 1001 Nacht wird dr Abu Nuwas as Beglaiter vum Kalif gnännt. Die Epoche giltet as d Zyt vu dr klassische arabische Literatur mit em Zäntrum Bagdad, dodmol d Hauptstadt vu Arabie un Persie.
Burkina Faso
Religion
D Bedytig vu dr draditionälle Religione vu dr ainzelne ethnische Gruppe het si bis hite sterker chenne halte wie in andere Staate, uugfehr 15,3 % vu dr Burkiner sin Aahänger vun ere indigene Religion. Des hangt vor allem dodermit zämme, ass si d Mossi dr Islamisierig us em Norde lang widersetzt ghaa hän. Im draditionälle Glaube vu dr Mossi git s e Gott Wẽnde, wu s Universum gschaffe het un si derno vu dr Mänsche zruckzoge het. As Vermittler hän si derno an verschidene Blätz, in Objäkt un Dier verschideni Gaischter aasgsidlet. Ahneverehrig het bi dr Mossi e großi Bedytig. Erscht am Änd vum 18. Johrhundert isch dr Moogo naaba Doulgou zum Islam konvertiert.
Abu Nuwas
Literarisch bregt isch die Zyt dur dr Ibergang vu dr Topoi vu dr Beduinedichtig zuen ere Verklerig un Idealisierung vu däne, vilmol au ironisch, vor allem dur stedtischi Dichter.
Dr Abu Nuwas het Wyy-, Jagd- un Liebesgedicht verfasst, in dr Hauptsach in ere homoerotische Form. Wäge däne Gedicht het er aber vilmol Broblem iberchuu un isch au in dr Chärcher gsperrt wore. Ais vu syne Spottgedicht het er mit em Dod bießt: e firnämi Perserfamilie het en eso misshandle loo, dass er an dr Folge gstorben isch. In dr letschte Period vu sym Läbe het sich dr Abu Nuwas vu dr wältlige Lyrik ab- un dr Religion zuegwändet.
Syt 1976 isch e Krater mit 116 Kilometer Durmässer uf em Merkur bi 17,4°N, 20,4°W noch em Dichter gnännt.
Burkina Faso
Religion
Mit 60,5 % sin´hite iber d Helfti vu dr Burkiner Muslime. Bis hite wird im Land en undogmatisch-pragmatischi Variante vum Islam gläbt, wu Elemänt vum Animismus yybeziet. Dur intensivi Mission wachst dr Aadail vu dr Muslim. Sammelverband vu dr burkinische Muslime isch d Communauté musulmane du Burkina Faso (CMBF), grindet anne 1962.
D Zahl vu dr Chrischte wird mit 23,2 % aagee, in dr Meezahl Katholike (19 %), un Aagherigi vu verschidene proteschtantische Glaubesrichtige (4,2 %). Di chlai libanesisch Gmainschaft isch zue 90 % chrischtli. S git 13 katholischi Bischtimer, dodervu drei Erzbischtimer, wu in dr Bischofskonferänz vu Burkina Faso un Niger organisiert sin. Erzbischof vu Ouagadougou isch dr Philippe Ouédraogo.
Vor- un Friegschicht
Rund 400.000 Johr alti Hackwärchzyyg («Chopping Tools») sin im Norde vum Land bi Markoye gfunde wore. Anne 1973 het mer e Huffe Artefakt vu Jeeger un Sammler gfunde, wu vor rund 14.000 Johr im Nordweschte vum hitige Burkina Faso gläbt ghaa hän, zem Byschpel Maißel un Schaber. Zwische 3600 un 2600 v. Chr. hän jungstaizytligi Kulture scho buurt. Fir d Zyt vor rund 3000–3500 Johr isch dr Gebruuch vu Yysenobjäkt un Keramik noogwiise wore. Vor eppe 3000 Johr hän Mänsche bi Tin-Akoff Perlhirse aaböue.
Fundstelle vu friezytligen Artefakt het s vor allem in dr Gegnig vu dr Pics de Sindou im Sidweschten un am Mare d'Oursi im Norde vum Land. S sin e Huffe Felsmolereie entdeckt wore mit Darstellige vu Aidechsli, Schildchrotte, Ross un Antilope. Bsundersch in dr Gegnig um Markoye im Sahel sin vyl Felszaichnige entdeckt wore.
Präkoloniali Ära
E Dail vu dr Ethnie, wu hite z Burkina Faso lääbe, zem Byschpel d Dogon, sin scho am Änd vum erschte Johrdöusert no Chrischtus uf em hitige Biet gwohnt un in autonome Gmainschaften organisiert gsii. Um s 12. Johrhundert het d Zyt vu dr große Wanderige, wu nodno do ethnische Gruppe vu Ghana oder Mali in s Land brocht hän, wu bis hite di burkinisch Bevelkerig uusmache.
Rych vu dr Mossi
Im 15. Johrhundert sin d Mossi us em Norde vum hitige Ghana in dr Norde zoge. No ihre Mythology het des eso stattgfunde: d Prinzässin Yennenga isch in Richtig Norde zoge go si em Yyfluss vu ihre Familie z entzie un het mit em Jeeger Rialé e Bue mit Name Ouédraogo iberchuu, wu speter us em Dorf, wu syni Eltere grindet hän, s Rych Tenkodogo gschaffe het, s eltscht vu dr Mossirych. In däm sträng hierarchisch strukturierte Staat isch d Basis fir d Macht vu dr Mossiherrscher in dr negschte Johrhundert gsii. Em Ouédraogo sy Suhn Oubri isch speter wyterzoge in Richtig Weschten un isch uf s Sidligsbiet vu dr Nyonyonsé droffe. Är het d Hauptstadt Kombentinga vu däne eroberet un het Wogodogo grindet, s speter Ouagadougou. Är het si zum Moogho Naba ernännt, em Herrscher iber d Mossi un het dodermit d Dynaschty vu Oubritenga grindet. D Nyonyonsé hän si mit dr Zyt mit dr Mossi assimiliert.
Nume fir e churzi Period am Aafang vum 16. Johrhundert cha mer vu aim Mossi-Rych schwätze, gnännt Moogho, bis im Norde vu Naaba Yadega s Rych Yatenga grindet woren isch. Dodermit het s e nei unabhängig Rych gee, wu dr Moogho Naaba praktisch kai Yyflus driber ghaa het. E ainig Mossi-Rych het s derno nimi gee. Des isch unter anderem an intärne dynastische Probläm gläge, an Chrieg zwische Nochberrych un dr Gegesätz vu dr Mossi un dr ibrigen Ethnie vu dr Region. S Moogho definiert si uf kulturällem Biet, nit uf dr Basis vun ere bolitische Ainhait: dr gmainsam Grindigsmythos, di sozioethnisch Integration, d Assimilation vu Främden un di gmainsame Draditionen un religiese Vorstellige bilde s Band, wu d Mossirych verbindet. E zäntrali Herrschaft dur dr Moogho Naaba het s nit gee. Mer goht insgsamt vu 19 Mossistaaten uus.
Iber Johrhundert hän d Mossi si chenne behaupten un dr Yyfluss vum Islam us em Norden abwehre. Erscht anne 1785 isch dr erscht Moogho Naba zum Islam iberdrätte, di draditionälle Glaubesvorstelligen un Bryych sin aber nit ufgee wore. Im 18. Johrhundert het dr Naaba Kango 30 Johr lang z Yatenga regiert, nodäm er mit Hilf vu andere Ethnie dr verlore Droon het chenne wider zruck erobere. No sym Dod isch s Rych in e Huffe Dynaschtie versplittert. Die Schwechig het dr Franzose bi dr Eroberig ghulfe. D Mossirych hän ihri Macht un Bedytig bhalte bis zue dr Aachumft vu dr Franzose am Änd vum 19. Johrhundert. Noch em Dod vum Naaba Koutou anne 1871 hän syni Sihn um d Macht gstritte, dr elter het schließlig as Naaba Sanem regiert bis 1890. No sym Dod isch sy jinger Brueder Boukary dur Drohige zum neie Naaba, Naaba Wobgo, gwehlt wore. Är het schließli vergäbes versuecht s Rych gege d Franzose z verdaidige.
Im Oschte het s Rych Gulmu vu dr Gourmantché (Gurma) gee, wu äng mit dr Mossi verwandt sin un wu urspringli au us em Norde vu Ghana chuu sin. Dr legendär Grinder vum Rych, dr Diaba Lompo, soll mit em Ouédraogo verwandt gsii syy. Au Gulmu isch hierarchisch organisiert gsii, het Aagriff vu dr Fulbe un dr Hausa chennen abwehre un het am Sturz vum Mali-Rych mitgwirkt. Im 18. Johrhundert isch d Hauptstadt vum Rych vu Pama uf Noungou z Fada N’Gourma verlait wore. Intärni Stryt um d Macht hän Gulmu im 19. Johrhundert bregt. Anne 1895 het dr Naaba Batchande e Protektoratsverdrag mit dr Franzosen unterzaichnet, go syni Rivale z besige, dodermit het er aber schließli d Macht an Frankrych verlore.
Kong, „Gwiriko“ un Kénédougou
Im Weschten isch im 18. Johrhundert d Dynaschty vu dr Ouattara ufchuu, aini vu dr Chriegerdynaschtie, wu mit militerischer Macht iber d Ethnien in dr Region un dr Handel gherrscht. E Gegner vum Sékou († 1745) un sym Brueder Famagan († 1750) isch dr Tiéba vu Sikasso gsii. E bstimmt Territorium bolitisch z verwalte, isch nit in ihrem Inträssi gläge. Ai Machtzäntrum isch Kong gsii, en ander im Mouhounboge isch in dr Gschichtsschrybig Gwiriko gnännt wore. Di zmaischt akephale Gsellschafte vu dr autonomen Derfer hän unterschidlige Beziehige zue dr maisons de guerre ghalte. Zum Dail isch dr Uusdruck „Rych“ in dr Lteratur bruucht wore, was aber nit dr wisseschaftli gsicherete Chänntnis entspricht. Au d Näme Gwiriko oder Kénédougou sin nit sicher. Ethnien im Yyflussbiet vu dr Ouattara sin unter anderem Bwa, Samo oder Lobi gsii.
Fulbe un Tuareg im Norde
Im 15. Johrhundert sin d Fulbe us em Biet vum hitige Senegal in dr hit burkinische Sahel zoge. Si hän si iberall dert in chlaine Gruppe nidergloo, wu ihri Rinderhärde Wasser gfunde hän. Anne 1810 hän di muslimische Fulbe dr Machtaaspruch vu dr Gourmantché chenne abwehren un s Emirat Liptako as unabhängige Staat mit dr Hauptstadt Dori errichte. Im Gegesatz zue dr beede erschte Emir, wu em Emirat en Identitet hän chenne gee, sin dr Sori Hamma un syni Noofolger mit Chriegszig bscheftigt gsii, mit Uusnahm vum Seeku Saalu (1860–1887). Wu dr Heinrich Barth anne 1853 uf Dori chuu isch, isch er dert uf Armuet un Anarchy gstoße. Weschtli vu Liptako het s s Emirat Djelgodji mit dr Hauptstadt Djibo gee. Liptako het anne 1891 e Protektoratsverdrag mit Frankrych abgschlosse.
D Tuareg, wu us em Norde chuu sin un d Fulbe aagriffe hän, sin vu däne zruckgschlaa wore un hän derno nerdli vu Liptako ihre Rych Oudalan grindet. D Tuareg sin aafangs 20. Johrhundert vu dr Franzose militerisch bsigt wore.
Franzesischi Kolonialzyt
Dr erscht Europäer, wu in s hitig Burkina Faso graist isch, isch dr Dytsch Heinrich Barth gsii, wu anne 1853 vu Norde här in s Emirat Liptako chuu isch un uf em Wäg uf Timbuktu fir ai Wuche d Stadt Dori bsuecht het.
Uf dr Kongokonferänz z Berlin (1884/85) sin d Ramebedingige vum „Wettlauf um Afrika“ verhandlet wore, unter anderem dr Kampf um Yyfluss im nonig kolonialisierte weschtafrikanische Hinterland. D Rych vu dr Mossi sin uf s Inträssi vu dr Kolonialmächt Frankrych, Dytschland un Großbritannie gstoße, unter anderem wäg ihrem Rychtum an potänziälle Arbeiskchreft un dr hierarchische Herrschaftsstrukture, wu ähnli gschine sin zue europäische Verhältnis. Frankrych het die umstrtittene Biet vu dr Mossi as Bindeglid fir syni Bsitzige im Sahel un an dr Kischte welle nutze. Dr Dytsch Gottlob Krause, wu uf ere wisseschaftlige Mission gsii isch, isch am 24. Septämber 1886 dr erscht Europäer gsii, wu noowysli uf Ouagadougou chuu isch, wun er vu dr Prinzässin Baouré Sandwidi behärbärgt woren isch. Anne 1888 het dr Curt von François bim Versuech s Biet vu dr dytsche Koloni Togo no Norde uuszwyte im Biet vu dr Bissa mieße umchehre, wäge Hunger un dr Fyndseligkait vu dr yyhaimische Bevelkerig. Dr Hans Gruner isch anne 1894 mit eme ähnligen Ufdrag unterwägs gsii, e vum Ernst von Carnap-Quernheimb gfierti Gruppe vu dr Mission het aber z Kombissiri mieße umchehre, wu ene e Bott vum Moogho Naaba däm sy kategorischi Ablähnig vun eme Bsuech z Ouagadougou iberchuu hän.
Schließli hän d Franzose anne 1896 mit militerischer Gwalt Ouagadougou chennen yynee un dr Moogo naaba zur Flucht zwinge. Dur e Huffe Protektoratsverdreg isch derno s ganz Biet vum hitige Burkina Faso unter Kontroll brocht un unter Militärverwaltig gstellt wore. Anne 1904 isch s Dail vu dr Kolony Obersenegal un Niger wore un 1919 isch e neji Kolony Obervolta (franzesisch La Haute Volta, noch em Fluss Rio Volta) gschaffe wore, wu zue Franzesisch-Weschtafrika ghert het. Dr Versuech vun ere wirtschaftlige Entwicklig unter em Guverneur Édouard Hesling isch erfolglos gsii un wel si d Kolony nit räntiert het, isch s Territorium 1932 unter dr Nochberkolonie Franzesisch-Sudan (s hitig Mali), Niger un Elfebaikischte ufdailt. Dodermit het unter anderem dr Yysatz vu Zwangsarbaiter uf dr Plantaschen an dr Kischte sotte lychter wäre. Obervolta het wäg syre relativ hoche Bevelkerigszahl as Reservoir fir Arbetschreft dient. Wie im Erschte sin au im Zweete Wätchrieg Obervoltaer as Soldate bi dr Ainhalte vu dr sognännte Senegalschitze (tirailleurs sénégalais) fir Frankrych derby gsii.
Noch em Chrieg isch di franzesisch Kolonialornig unter em Charles de Gaulle mit dr Grindig vu dr Union française nei gstaltet wore. Vor allem d Mossi unter dr Fierig vum Moogo naaba Koom II. hän uf d Widerhärstellig vu Obervolta in dr Gräönze vu 1932 drängt, un eso isch Obervolta 1947 Iberseeterritorium (territoire d’outre-mer, TOM) wore. In dr Johr druf het si s bolitisch Läöben entwicklet, un Obervoltaer sin im Barlemänt vum Mueterland t Paris verdrätte gsii (Nazi Boni, Joseph Conombo, Henri Guissou, Gérard Kango Ouédraogo un Mamadou Ouédraogo). Barteie hän aber chuum programmatischi Unterschid bote un sin vor allem uf d Persenligkaite vu dr Barteifierer orientiert gsii. Zue dr wichtigschte Bartei in ere konfliktryche un vu Spaltgen un Zämmeschliss bregte Barteielandschaft het si di obervoltaisch Sektion vum interkoloniale Barteiebindnis Rassemblement démocratique africain (RDA) unter em Daniel Ouezzin Coulibaly un no däm sym Dod Maurice Yaméogo entwicklet. In däne Johr sin d Waiche gstellt wore fir d Unabhängigkait. Mit em loi-cadre Defferre vu 1956 het d Kolonialverwaltig Macht an Territorialversammligen un –regierigen abgee, wu nei hän mieße gwehlt wäre. Mit em Referendum 1958 isch s im Ramme vu dr Communauté française zuen ere Assoziation mit Frankrych as autonomer Republik chuu. Doch schließli het au Obervolta im „Afrikanische Johr 1960“ sy Unabhängigkait verchindet.
Revolution 1983
Dr Sankara het e linksgrichteti Militerdiktatur mit em Conseil national de la révolution (CNR: „Nationaler Revolutionsrat“) as Exekutivorgan errichtet, het en energischi Sozial- un Entwickligsbolitik bedribe, wu dr ländli Ruum sterker het solle ferdere zue Uugunschte vu dr Stadtbevelkerig un dr Staatsklasse, un het d Glychstellig vu dr Fraue forciert. Sy Ziil isch e radikali Umgstaltig vu dr Gsellschaft gsii un en Änd vu dr Anhängigkait vum Uusland. Bi me Gegebutschversuech sin in dr Nacht vum 9. uf dr 10. Augschte zwee vu däjenige, wu derby gsii sin, um s Läbe chuu. Dodermit isch s z Obervolta zum erschte Mol bi me Umsturzversuech zuen eme Bluetvergieße chuu. In dr Folg het dr Sankara Comités de défense de la révolution (CDR: „Komitee fir d Verdaidigung vu dr Revolution“) gschaffe, wu in allene Ort vum Land dr Verlauf un dr Furtbstand vu dr Revolution hän solle gwehrlaischten un iberwache. D CDR hän erfolgrych mitmgacht bi ne Huffe Entwickligskampagne, wie me großaaglaite, vu WHO un UNICEF unterstitzte Programm zue dr Impfig vu Chinder oder em bataille du rail gnännt Uusböu vu dr Yysebahnstrecki. In dr Aafangsphase vu dr Revolution isch s zue Verhaftigen un Denunzierig vu Persone chuu, wu verdächtigt wore sin, ass si ne Gegerevolution aasträbe, dodrunter dr Joseph Ki-Zerbo. Am Spitz vum Staat isch e Gruppe, wu näb em Sankara au dr Blaise Compaoré, dr Henri Zongo un dr Jean-Baptiste Lingani derzue ghert hän.
Am 2. Oktober 1983 het dr Sankara dr Bevelkerung in ere discours d’orientation politique (DPO) gnännte Red di bolitische Ziil vu dr Revolution bresäntiert. Ziil sei s, di mit em Imperialismus verbunde Bourgeoisie zue Gunschte vu dr Klasse, wu schaffe, z neutralisieren un di landwirtschaftli Sälbschtversorgig megli z mache. Doderzue sin Grund un Bode verstaatligt wore, wu d Nutzig vun ene dervor vu traditionällen Autoriteten in dr Derfer organisiert wore sin. Alphabetisierig un Glychstellig vu dr Gschlächter si anderi Schwärpinkt vum Sankara gsii. Vor d tribunaux populaires de la révolution (TPR: „Volkstribunal vu dr Revolution“) hän si ehmoligi Bolitiker un Beamti wäge Vergoh wie Korruption un Unterschlagig vu effetlige Gälder mieße verantworte. Dr Ex-Bresidänt Zerbo het mit 15 Johr Haft, dodervu siben uf Bewehrig, di hegscht Strof iberchuu. Anne 1985 sain di uusgsprochene Urdail wider ufghobe wore. Zum mit dr koloniale Vergangehait z bräche, het dr Sankara dr Staat anne 1984 in Burkina Faso („Land vu dr ehrewärte Mänsche“) umgnännt, het e neji Fahne in dr panafrikanische Farbe schaffe loo un het e neji, vu ihm sälber verfassti Nationalhymne (Ditanyè) yygfiert. Im Mai 1984 si sibe Persone wägen eme versuechte Butsch verurdailt un hiigrichtet wore. Die Gwalt het d Bevelkerig vergelschteret, wie au d Brandstiftig in dr Ryym vu dr unabhängige Zytig L’Observateur (hite L’Observateur paalga), wu derno ihre Erschyne het mießen yystelle. Dr anne 1985 uusbroche Gränzchrieg mit Mali um e schmale Gränzstraifen im Sahel het mit ere militerische Niderlag vu dr dytli unterlägene Burkiner ufghert un eme Richterspruch vum Internationale Grichtshof. Vor däm Konflikt het dr Sankara zuen ere Revolution z Mail ufgruefe, wu unter em Diktator Moussa Traoré „im Dienscht vum amerikanische Imperialismus handle diei“. Gege Mali het dr Sankara versuecht, Burkina Faso in ere Weschtafrikanische Union mit Ghana zämmezschließe. In eme Klima vu Verdächtigunge, Machtmissbruuch vu dr CDR un bolitische Gfangenahme bis zue Folter un Dod isch d Uuzfridehait vu dr Lyt gwachse. Dr repressiv Karakter vum Reschiim het d Bevelkerig vum Projäkt vu dr Revolution entfrämdet. In dr CNR isch s zue Mainigsverschidehaite zue dr Gschwindigkait vu wytere Reformen un dr Art vu ihre Umsetzig chuu. Em Thomas Sankara isch vorgworfe wore, är diei in Dogmatismus schlyfere un d Revolution verrote. Bi me Butsch am 15. Oktober 1987 isch er mit rund 30 andere Persone verschosse wore. Dr Blaise Compaoré isch neie Bresidänt vu Burkina Faso wore, d Blän zuen ere Union mit Ghana sin verworfe wore.
syt 1987
Dr Compaoré het s Land zerscht an dr Sptiz vun ere Front populaire (FP: „Volksfront“) an dr Syte vum Zongo un em Lingani regiert. In ere rectification („Verbesserig“) gnännte Entwicklig hätt s zuen ere Normalisierig un bolitische Effnig sotte chuu, noch em Umsturz isch s Lag aber arg instabil gsii, s het drei Butschversuech gee un e Huffe Doti in eme repressive Klima, dodrunter au dr Zongo un dr Lingani, wu 1989 verschosse wore sin. Die Barteien un Organisatione, wu dr Compaoré unterstitzt hän, hän si in dr Organisation pour la démocratie populaire-Mouvement du travail (ODP-MT) zämmegschlosse, dr Vorgängeri vu dr hitige Regierungsbartei Congrès pour la démocratie et le progrès (CDP). Unter em Yyfluss vu dr wältbolitische Umwälzige 1990/91 isch s au z Burkina Faso zuen eme Brozäss vun ere formalen Demokratisierig chuu. Dr Compaoré lhet e Verfassig uusschaffe loo, wu 1991 in eme Referändum vu dr Bevelkerig aagnuu woren isch. D Bresidäntschaftswahle, wu derno chuu sin, sin vu dr Opposition boykottiert un mit ere Wahlbedailigung vu nume 27 % zue eme Misserfolg fir dr Compaoré wore. In dr Johr derno isch e gsellschaftligi un wirtschaftligi Stabilisierig glunge, drotz ass dr CFA-Franc anne 1994 massiv abgwärtet woren isch. Wu dr Compaoré bi dr Wahle vu 1998 im Amt bstetigt woren isch, isch s no dr Ermordig vum kritische Schurnalischt Norbert Zongo zue ere große Krise mit zum Dail gwaltdätige Protescht chuu. Bi dr Barlemäntswahle 2002 het d Regierigsbartei CDP e Huffe Sitz an di versplitteret Opposition verlore. Dur e umstritteni Verfassigsänderig het dr Compaoré 2005 wider zum Bresidänt chenne gwehlt wäre.
Mit em Burgerchrieg in dr Elfebaikischte isch s zue dr wohl schwärschte ussebolitische Krise vum Land chuu, wu Burkina Faso vum Nochberland bschuldigt woren isch, ass es d Rebälle unterstitze diei. D Normalisierig vu dr Beziehig un d Vermittlig vum Verdrag vu Ouagadougou, wu em ivorische Burgerchrieg en Änd gmacht het, gälten as Erfolg vu dr Diplomaty vu Burkina Faso un vum Compaoré.
E blanti Verfassigsänderig, wu em Compaoré e fimfti Amtszyt hätt sotte megli mache, het aafangs 2014 zue dr greschte Demonschtration syt langem gfiert. Ändi Oktober hän si die Protescht uusgwytet un hän zue Uusschrytige gfiert. D Gwerkschafte un d Opptisition hän zue Straik ufgruefe. Am 30. Oktober 2014, em Dag vu dr blanten Abstimmig, het s Militer d Regierig entmachtet un s Barlemänt ufglest. Am Dag derno isch dr Compaoré offiziäll as Bresidänt zruggdrätte un isch in d Elfebaikischte gflichtet. No Machtkämpf im Militer het schließli am 1. Novämber dr Oberscht Isaac Zida d Macht im Land ibernuu. Am 16. Novämber isch dr Michel Kafando as zivile Ibergangsbresidänt fir ai Johr beruefe wore, dr Zida het s Amt vum Premierminischter ibernuu. Freii Barlemänts- un Bresidäntschaftswahle sin fir dr 11. Oktober 2015 aagsetzt wore. Am 16. Septämber 2015 isch s zuen eme Militerbutsch vu dr Bresidäntgarde gege d Ibergangsregierig un dr Ibergangsbresidänt chuu. Wel d Bevelkerig, großi Dail vum Militer un au di Afrikanisch Union un d ECOWAS dää Butsch aber nit anerkänt hän, hän d Militer d Macht wider abgee un dr Michel Kafando isch wider as Ibergangsbresidänt yygsetzt wore. D Wahl sin derno um e baar Wuche verschibe wore. Am 29. Novämber 2015 isch schließli dr Roch Marc Kaboré in dr erschte freie Wahl syt 1978 scho im erschte Durgang zum Bresidänt gwehlt wore.
Stedt
Di zeh greschte Stedt vum Land, links no Yywohnerzahl vu dr Chärnstadt, rächts no Yywohnerzahl vum Gmaindsbiet:
Karaburun-Tragödie
D'Karaburun-Tragödie isch e Boot-Unfall z'Albanie im Januar 2004 gsi, wo zunere politische Krise gführt het.
Am 9. Januar 2004 isch e Schnällboot, wo zum Mänscheschmuggle bnutzt worre isch, 7 km vo dr Halbinsel Karaburun entfernt kentert. Di nüünezwanzig Isasse hen noo versuecht mit ihri Handys d'Polizei un s'Fernsehe z'informiire. Am näggschte Morge hen 8 Lüüt grettet werre chönne, 21 sin ertrunke. D'Opfer sin vor allem us dr nordalbanischi Städt Shkodra un em Hochlandbezirk Malesi ë Madhe cho. Spöter isch entdeggt worre, dass di zwee Schlepper Verwandti vo Polizeibeamte z'Shkodra un z Vlorës gsi sin.
D'Tragödie isch schnäll zumene politischi Skandal worre, zum eine wäge denne zwee Beamte, zum andre wyl dr albanischi Premierminischter Fatos Nano, wo grad im Urlaub gsi isch, erscht drüü Daag spöter zruggcho isch. Dr Fatos Nano het zwei Joor vorher d'Mänscheschmuggel eigetlich für beendet erklärt un jetzt isch ihm vorgworfe worre nüt gnueg unterno z'ha. D'Opposition het im Parlament e Misstrauensvotum aazettelt, het sich aber gäge d'Mehrheit vo dr Regiirig nüt chönne durchsetze.
I ganz Albanie isch gäge de Fatos Nano demonschtrirt worre. Mehreri Organisatione, wie zum Byschpil Mjaft! hen Aktione durchgführt. Mjaft! het vorem Büro vum Fatos Nano e öffentlichi Trauer abghalte. Vorem Büro isch e Schild ufgstellt worre mit dr Ufschrift ''Kujdes! Lart nuk punohet (Ufpasse, doo obe wird nüt gschafft, e Allusion zu Schilder wo uf Baustelle stönn: Kujdes! Lart punohet'', Ufpasse doo obe wird gschafft). Usserdäm isch überall i dr Stadt dr Slogan Nano ik (Nano verschwind) ufgsprüht worre.
D'EU isch allerdings au i d'Kritik groote, vor allem wege de scharfe Visavorschrifte, wo's de meischte Albaner praktisch unmöglich macht s'Land z'verloo. Dr Fatos Nano isch bis 2005 im Amt blybe.
Lützelhausen (Unterelsass)
Lìtzelhüse (frz. Lutzelhouse, dt. Lützelhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lìtzelhüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1290.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lìtzelhüse ìsch. Lìtzelhüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lìtzelhüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Petrus Hispanus
Dr Petrus Hispanus isch an wichdiger Logiger aus em 13. Johrhondert. Er hot om 1240 rom zwelf Trakdad gschrieba, die ma späder als Summulae logicales tradierd hot. Es isch d populärschde middelalderliche Eifihrong in d Logik mit ara langa Wirgongsgschicht.
Verfasser
Traditionell wird dr Logiger Petrus Hispanus mit em portugiesischa Dokder Petrus Hispanus (1205–1277) gleichgsetzt, den ma em letschda Lebensjohr zom Papschd Johannes XXI. gwählt hot. Des isch aber et sicher. Manche schdufat nemlich au an Dominikanermench als Verfasser vo de zwelf Trakdad ei. Dr Michael Psellos isch gwieß et dr Urheber; ehm hot mr a spädere Ibersetzong vo de Trakdad vom Petrus Hispanus ens Griechische onterschoba. Ähnlich isch au d Logik vom William of Sherwood; ma ka aber d Priorität et eideutig ermittla. D eiprägsame Darstellong fir da scholastischa Onderricht isch aber erscht iber da Petrus Hispanus populär worra. Er isch scho vom Dante en dr Geddlicha Komede als Weisheitslehrer en Sonnahemmel nufglobt worra als "Pietro Ispano lo qual già luce in dodici libelli", auf Schwäbisch: Petrus Hispanus, dem sei Liacht au scho en da zwelf Biachla leuchda duat. Seine Trakdad send emmer wieder aufglegt und kommendiert worra. Bis ens 17. Johrhondert hot ma se an da Universidäda studierd. Sei Codierong vo dr aristotelischa Logik wird heit no braucht von älla, mo ebbes iber dia Logik schreibad.
D mnemotechnische Syllogischdik
Dr Petrus Hispanus hot em vierda Trakdad d assertorischa Syllogischdik aus dr Analytik vom Aristoteles weiderentwigglet. Er hot nix am logischa Ghalt gändret, aber an deitlicha Fordschritt gegeniberm Aristoteles erroicht. Der bschdod zom oina en era modellhafta schemadischa ladeinischa Ibertragong ond zom andra en ara intelligenda symbolischa Codierung; mit dera hot er d Kalkülschdrukdur von dr Syllogischdik scharf rausgarbeided ond an mnemotechnischa Zweck verfolgt. Seller konzendriert sich en ama Merk-Gedichtle, mo 19 Syllogisma aufzehlt mit Merknama, dia ma heit bloß noh zom Doil verschdoht, aber oinaweg da Zweck als Eselsbrick erfillet:
Dr Code vo de Aussaga
Dr Petrus hot d Aussaga vom Aristoteles en d äldera ond verschdändlichera kategorische Aussage mit verdauschte Variabla ibersetzt ond no mit Vokal codiert, so dass ma se leicht en aktuelle Formla aufschreiba ka:
Dr Code vo de Syllogisma
Am Aristoteles seine Syllogisma ka ma so abkirza: Prämiss 1, Prämiss 2 → Konklusio. Dr Petrus hot d erschde Prämiss major gnennt ond de zwoide minor ond hot se en seine Beispiel onderanander gschrieba. Dr Aristoteles hot seine Syllogisma en drei Figura eideilt, die sich en der dr Stellong vom Oberterm A en dr erschda Prämiss, vom Mittelterm B en boide Prämissa ond Onderterm C en dr zwoida Prämiss onderscheidet. En d erschde Figur hot dr Petrus au Syllogisma mit ara konverdierda Konklusio eigroiht; dr Aristoteles hot se extra behandlet ond et dozuazehlt (Figur 1a). Dr Petrus hot wie gsait au d Reihafolg vo de Term en da Aussaga verdauscht, drom sehet seine Figura anders aus als em Original: Mit dr Originalaussag „A kommt jedem B zua“ als AaB wär dr Syllogismus Barbara do s Transitivgsetz AaB, BaC → AaC; dui Originalfigur verschwendet beim Petrus wega da verdauschda Term. S wird also älles äußerlich omgschrieba. Em Merknama nennet d erschde drei Vokal älle em Syllogismus vorkommende Aussagaforma dr Roih noch (fettdruckt en dr Tabell):
Dr Code vo de Regla
D Argument, mit dena dr Aristoteles seine Beweis gfiert hot, hot dr Petrus mit Konsonanda abkirzt, ond zwar jeweils mit am erschde Buachstaba voma Wort em Argumentnama. Auf dia Weis hot er s Regelsyschdem vom Aristoteles akribisch gnau codierd:
Code-Varianda
S Merk-Gedichtle kursiert heid en verschiedene Varianda. Overändret send d Syllogisma vo dr Figura 1-3 bis auf d Rechtschreibong bei Camestres, Felapton, Baroco. D eigschobena Figur 1a hot ma später durch d Figur 4 mit verdauschde Prämissa ond ombenennde Variable ersetzt, damit Konklusio iberall gleich aussieht. D Beweis ganget no analog, aber mo hot dafir an neue Code braucht ond hot no em 17. Johrhondert analoge Fantasienama erfonda: Nochfolger vom Aristoteles hänt seine 19 Syllogisma auf älle 24 megliche Syllogisma vervollschdändigt. Se hänt Subalternationa ergänzt, mo en der Konklusio i statt a oder o statt e stoht, on zwor bei Barbara, Celarent, Camestres, Cesare ond Calemes; em 16. Johrhondert hot ma dui Merknama entsprechend gändret, aber ohne dr Beweis iber d Subalternationa (ps oder cps) zcodira:
Reduzierde Syllogischdik
Dr Petrus Hispanus hot aus dr Logik vom Aristoteles bloß an kloina Ausschnitt codiert. D komplizierde modale Syllogischdik, die bis heit umstridda isch, hot er weglassa. Bloß da iberzeigende Kern aus dr assertorischa Syllogischdik hot er codiert, aber au do et älles. Zom Beispiel hot er älle Falsifikationa weglassa, mit dena dr Aristoteles an zahlreicha Beispiel demonschdriert hot, dass sonscht koine Syllogisma en seine Figura meh geit. Au d Beweis vo Darii ond Ferio hot der Petrus et codierd; dia hot nemlich dr Aristoteles am Afang als Axiom agnomma; erschd hendadrei hot er zeigt, dass ma s Axiomasyschdem noh veroifacha ka und au die zwoi Syllogsima noh indirekt beweisa ka; ond glei am Afang hot er au de zwoit Konversio mit dr erschda endirekt bewiesa. Trotzdem isch dr Code vom Petrus Hispanus a kloiner Geniestroich, mit dem er da Kern vo dr assertorischa Syllogischdik vom Aristoteles kurz ond bindig eigfanga hot. Er isch en gnauer vorganga als sei hischdorischs Vorbild und hot damit an Dauererfolg erzialt. Sei Syschdem isch erscht durch a bessers ersetzt worra, als es dr George Boole 1847 en sei mathematische Logik eibaut hot iber gschickde Definitiona; dia hot scho 160 Johr vorher dr Leibniz ageh, aber et vereffentlicht: Nadierlich hot dr Boole d codierde Regla bewiesa und dabei eikalkuliert, dass koine leere Term benützt werdet. Naidich isch des aber bloß bei dr Konversion p und domit bewiesene Syllogisma. Wenn ma also Leerterm et verbiada will, muss ma en dene Fäll et-leere Term voraussetza: Mit leicht agwandelte Definitiona XaY:=(X¬Y=0)(X≠0) ond XoY:=¬(XaY) kriagt ma aber ganz gnau d Syllogischdik vom Aristoteles. S isch no klar, dass se dr Petrus Hispanus mit seim Code scho en a fascht perfekde Kalkülform brocht hot. Außerdem hot er — em Gegesatz zu älle andere Logiger — seine Beispiel konsequent em a wohldefinierbare Modell bildet: Enra achtwerdiga boolscha Algebra mit Gleichheit setzt ma zwoi minimale et-leere Begriff als MENSCH ond STOI ond außerdem LEBEWESA=ET-STOI ond WESA=1 ond hot domit s'kloinschde Modell, mo dia Begriff verschieda send ond älle Aussaga en seine Beispiel wohr send. Do kennt ma au älle Falsifikationa vom Aristoteles nochvollzieha. Wer will, ka's nochrechna oder an Computer fiddra, der boolesche Algebra aus am Effeff beherrscht.
Andrea Lindlohr
D Andrea Lindlohr (* 19. Februar 1975 z Königswinter) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch si Abgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Uusbildig un Beruef
D Andrea Lindlohr isch z Erpel am Mittelrhy ufgwachse un het anne 1994 z Linz am Rhein s Abitur gmacht. Derno het si z Dibenga un z Leicester Bolitikwisseschaft un Soziology studiert. Vu 2002 bis 2011 het si fir di Grien Landdagsfraktion vu dr bade-wirttebärgische Grienen as Barlemäntarischi Beroteri fir Wirtschaft un Arbet, syt 2006 au für Energy, gschafft.
Bolitischi Laufbahn
Syt anne 1998 isch d Lindlohr Mitglid vu dr Griene. Vu 1998 bis 2002 isch si Mitglid vum griene Kraisvorstand im Landkrais Dingenga gsii un vu 2005 bis 2008 em Vorstand vum Kraisverband Stuegert. Syter anne 2003 isch si Mirglid vum Landesvorstand vu dr bade-wirttebärgische Griene. Bi dr Landdagswahl 2006 het si as landeswyt jingschti Kandidati im Wahlkrais Stuegert III kandidiert. Bi dr Bundesdagswahl 2009 het si im Bundesdagswahlkrais Esslenga kandidiert.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch si iber e Zwaitmandat im Landdagswahlkrais Esslenga in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr Landdagsfraktion un wirtschaftsbolitischi Sprächeri un Sprächeri fir Böue un Wohne vu ihre Barteo.
Wu d Mitglider vum Kabinett Kretschmann I benännt wore sin, hän dr Alexander Bonde un dr Winfried Hermann ihri Bundesdagsmandat mieße nidelege, d Lindlohr isch uf dr Lischt vu dr Noorucker gstande, het aber abglähnt, wel si lieber Landdagsabgordneti het welle blybe.
Im Landtag isch si Mitglid im Bresisdium, im Finanz- und Wirtschaftsuusschuss, im Ständigen Uusschuss un im Untersuchigsuusschuss EnBW-Deal.
Persenligs
D Andrea Lindlohr isch remisch-katholisch un ghyrote. Si wohnt mit ihrem Mann z Esslenga. Si sait vu sich sälber, si diei mittlerwyli ganz passabel Schwäbisch schwätze.
Wasserkirche
D Wasserchile isch e Chile vo Züri.
Si stoot am rächten Ufer vo dr Limet i dr Zürcher Altstadt. Früener isch a dere Stell e chlyni Insle i dr Limet gsi, und dört druff isch sid em Middelalter d Chile gsi.
Uf dr Insle seled nach dr uralte Legände i dr Spootantike Zyt zwei Flüchtling vo dr Thebäische Legion vo de Röömer enthauptet worde sy: Felix und Regula sind sid em früene Middelalter als Märtyrer verehrt worde, und si sind d Zürcher Stadtpatron.
Chly obe dra isch spöter s Grossmöischter bout worde.
Die erschte Chile am Wasser isch i dr Zyt vo dr Romanik bout worde. Me list s erschte Mol von ere im ene Dokumänt vo 1250, wo si uf Latynisch ecclesia Aquatica Turicensi heisst. Scho 1256 stoot in ere andere Schrift denn dr düütsch Name wazzirkilcha. Im 13. Joorhundert isch d Chile starch umbout und vo 1477 bis 1489 isch si nöi bout worde, so dass si jetz ganz im spootgotische Stil ghalten isch.
Nach dr Zürcher Reformazioon isch s Geböid am Afang nur no als Lagerhuus bruucht worde, und anne 1643 het me drinn d Stadtbiblioteek ygrichtet; die isch do plibe bis 1917 d Zäntralbiblioteek uftoo het.
Im 20. Jaarhundert isch d Chile wider in en Zuestand zrugg bout worde, wo öppe der alte Struktur entspricht, und jetz isch si wider es refermierts Gotteshuus.
Leimental
S Leimedaal, im undere Däil säit män au Birsigdaal, goot vom Jura em Bach Birsig und de Höchezüg Blaue und Bruederholz nooch bis vor d Door vo dr Stadt Baasel. Dr Naame leitet sich vom Begriff Leem ab und verwiist uf dr leemhaltigi Undergrund.
S Iizugsgebiet vom Leimedaal umfasst 16 Ortschafte:
D Burg Biiderdaal (au Schloss Burg) und d Ruine Alt-Biiderdaal befinde sich bäidi im Leimedaal.
Widensolen
Widsole (IPA: ; frz. sit 1999 Widensolen, devor Widensohlen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografi
Dr Ort lijt 6 km nordweschtlich vu Nej-Brisach un 8 km öschtlich vu Colmar in dr Rhieweni am End vum Widsoler Kanal, wo vu Nej-Brisach herkummt. Dr Stross uf s'2 km nördlich gleje Ürsche verläuft uf dr alte Reemerstross.
Gschicht
Die beditendscht Entdeckung us vorgschichtlicher Zitt uffem Widesoler Bann sin anno 1909 kupferni Rippebarre us dr Bronzezit (1800-1500 v. Chr.) im e Garte vum Dorf gsi, wo die einzige sonige bekannte im gsamte Elsass sin.
Us dr Isezit (750-620 v. Chr.) sin Grabhüegel (Tumuli) bekannt, wo Töpfereiware un e Urne gfunde worre sin. Zahlrichi Funde künde vu dr Besidelung in dr Reemische Zit vu 50 v. Chr. bus guet 400 n. Chr.
S'Dorf wird in ere Urkunde vu 768 im Zug vu ere Schenkung vu eme Wido gnennt un 940 als Widosolica erwähnt. Dr Namme beziegt sich wohl uf säller Wido.
Im Hochmittelalter isch s'Dorf e Teil vu dr Herrschaft vu Horburg gsi, bevor es vu 1324 bis 1789 zue Wirdebàrig ghört het un dorum 1535 evangelisch worre isch, wo mer z'Wirdebàrig d'Reformation ingfüehrt het. 1687 isch d'Oberhoheit, wo vorher bim Ditsche Riich gläge isch, an Frankriich gfalle un dorum dr Katholizismus wiider erläubt worre, trotz witterhi (bis zue dr Grosse Revolution) wirdebàrigscher un demit evangelischer Hoheit. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. 1875 isch dr Namme no uf Wiedensohlen gänderet worre, mit dr Rückgab an Frankrich 1919 uf Widensohlen un 1999 schliesslich uf Widensolen.
Mitem Afang vum 20. Johrhundert het sich Kleiindustri agsidelet. Im Juni 1940 isch d'Bevölkerung nooch em ditsche Agruiff uf Frankrich uf Puymiclan im Département Lot et Garonne evakuierte worre. Nooch dr franzeesche Niderlag un dr Besetzung durch Naziditschland isch d'Bevölkerung e Virtel Johr später wiider zruckkehrt. In dr Nacht vum 31. Jänner 1945 isch Widsole no durch amerikanischi Truppe befreit worre.
Verwàltung
vun Widsole ìsch. Widsole ghert zem Kommünàlverbànd.
Wappe
1978 isch s'hittig Gmeiwappe verlihe worre.
Bevölkerungsentwicklung
D'Bevölkerung isch anno 2001 bi 1070 Seele gleje. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Politik
isch.
Mitkaiser
Mit Mitkaiser bezäichnet mä dr Droonfolger vom Kaiser im Römische und im Byzantinische Riich, wo dä no zu sine Läbzite uuseglääse und uf e Droon erhoobe het.
S Prinzipat isch de facto e Monarchii gsi, de iure aber e Republik bliibe. S Amt vom Kaiser isch nie erblig worde und au im Spootmiddelalter het dr Noochfolger no zu Läbzite vo sim Vorgänger müesse däm si Mitkaiser wärde, für dass d Droonfolg wenigstens äinigermasse gsicheret gsi isch. Die Braxis isch im Byzantinische Riich witergfüert worde.
Öbbe sit de Flavier isch im Droonfolger dr Ditel Caesar gee worde, mänggisch zämme mit em Eereditel Princeps Iuventutis, Brinz vo dr Jugend. Dr Ditel isch vor em Naame choo. Wo dr Kaiser Nerva dr Marcus Ulpius Traianus zum Mitkaiser gmacht het, het er vo denn aa Caesar Nerva Traianus ghäisse bis er as Imperator Caesar Nerva Traianus Augustus sälber Kaiser worden isch.
Hochrheinbahn
D Hochrhybahn isch è Ysebahnstrecki vo Basel uff Konschtanz. Sie isch vo dè Großherzoglich Badischi Staats-Ysebahne als Teil der Badischi Hauptbahn erbaut worre, un folget em Rhy uffwärts vo Monnem bis Konschtanz.
Historiè
Vo Basel Badische Bahnhof bis Säckinge isch dè erschte Deil am 4. Februar 1856 eröffnet worre, scho am 30. Oktober 1856 isch Waldshuet erreicht worre. Denn hèt dè Witterbau gschtockt, abber ab em 15. Juni 1863 isch diè gsamti Bahn bis Konschtanz befahrbar gsy. Immerhin hét scho ab em 18. August 1859 è Verbindig zum Schwizerische Ysebahnnetz über dè Rhy gu Koblenz AG.
Die gesamt Bahn hèt de Badische Staatsbahn unterstande un ghört no hüt zu dè Dütsche Bahn, sell au uff schwizerischem Gebièt, wa durch en Staatsvotrag begründet isch. Dè Staatsvotrag us em Johr 1852 rumt dè Schwiz s Rècht y, selli uff schwizerischem Gebièt glegni Strecki noch Yhaltig vonnere füüfjöhrige Kündigungsfrischt zruckzkaufe. Obwoll diè Möglichkeit noch em Erschte Weltchrieg diskutiert worre isch, hèt mo sie niè umgsetzt. Im Zweite Weltchrieg isch dè grenzüberschrittende Vokehr stark ygeschränkt gsi, Transpört vo dè Wehrmacht hän d Schwiz nit passiere dürfe. 1944/45 hän noh vier Personezugpärli am Stuck zwische Basel Badischer Bahnhof un Singen (Hohentwiel) vokehrt. I dè Fahrplantabelle isch abber uusdrücklich vomerkt worre: „Durchreise durch den Kanton Schaffhausen nur mit Reisepass mit Ausnahmegenehmigung (Visum) gestattet.“ Zwische dèm 8. Juni 1945 un em 1. August 1953 sin diè dütsche Ysebahnaalage i dè Schwiz unter d Verwaltig vonnere Treuhandbehördè ko, wo dè Schwizer Bundesrot ygsetzt hät.
Sit 1987 isch diè Strecki zum gröschtè Deil zweigleisig, nu dè Abschnitt zwischè Waldshuet un Beringe isch eingleisig. Dè Abschnitt zwischè Laufeburg un Murg isch vor è baar Johr zweigleisig uusbaut worre. Nu zwische Schaffhuuse un Konschtanz isch sie elektrifiziert. È Elektrifizierig vo dè nit elektrifiziertè Reschtschtrecki zwische Basel (Badischè Bahnhof) un Schaffhuusè wörd vom Land Bade-Württemberg un vom Kanton Schaffhuuse aagschtrebt. Zurzit wörd allerdings znägschst im Rahme vo dè plante S-Bahn Schaffhuuse è Elektrifizierig vo dèm Abschnitt zwische Schaffhuuse un Erzingè aagange.
Am 5. Mai 2011 hän in Schaffhuuse diè ehmaligi Vokehrsminischterin vo Bade-Württeberg Tanja Gönner un dè Baudirektor vom Kanton Schaffhuuse Reto Dubach diè Planungsvoybarig für diè Elektrifizierig vo dè Hochrhybahn zwische Basel (Badische Bahnhof) un Schaffhuuse unterzeichnet. Dodrin wörd èn verschtärkt grenzüberschritendè Ysebahnvokehr ohne Umschtygè entlang vom gsamte Grenzkorridor in Konschtanz, Schaffhuuse, Waldshuet un Basel, è blantes dichtes Fahrplanaagebot uff dè Hochrhystrecki, d Voruussetzige für èn blante S-Bahn-Uusbau i dè Ballungsgebièt Basel un Züri – Schaffhuuse sowiè diè Höchi vo dè Planungskoschtè feschtghaalte. Usserdèm söllet z Singe un Basel (Badische Bahnhof) gueti Übergangsmöglichkeite zum Fernvokehr gschaffè wörre. Diè Elektrifizierig söll bis zum Endi vom Johr 2016 abgschlossè sy.
Hütigè Betriäb
Während bis i d 90er Johr iè Schnell- un Eilzugvobindigè vo Basel reschpektiv Friburg bis noch Lindau un deilwys München beschtande hän, wörd diè Strecki hütt vo InterRegioExpress-Züg mit èm Laufwèg Basel-Singè bzw. Basel-Ulm bediènt. È Regionalbahn fahrt zwische Basel un Waldshuet im Stundetakt, woby diè meischtè Züg bis Lauchringe vokehrè düen. Zu dè Hauptvokehrszit wörd zwischè Basel un Waldshuet sogar èn Halbschtundetakt aabotè. Zwische Singen und Schaffhuuse vokehrè dagsüber mehreri Züg pro Stund, unter anderem è S22 vo dè S-Bahn Züri im Stundètakt. Diè Züg vo dè Schwarzwaldbahn vokehret zwische Singè un Konschtanz.
Lexikon des Mittelalters
S Lexikon des Mittelalters (LMA, LexMA o. ä.) isch e Lexikon uf Dütsch zur Gschicht und Kultuur vom Middelalter. Es het nüün Bänd und äi Registerband und umfasst 36'000 Ardikel. Es isch vom ene internazionaale Autoorekollektiiv verfasst worde. Dr Robert-Henri Bautier het s mit dr Gloria Avella-Widhalm, Ulrich Mattejiet und Robert Auty uusegee. Dr Zitruum, wo din behandlet isch, goot vo dr Spootantike bis zum Aafang vo dr Nöizit um s Joor 1500, wobii au Büzanz und die araabischi Wält berücksichtigt wärde.
Es gältet allgemäin in dr Mediävistik as unverzichtbaar, au wenn dr Forschigsstand vo de erste Bänd zum Däil überholt isch. S Wärk wird mäistens as LexMA (oder LMA) mit dr Aagoob vo dr Spalte (Sp.) zitiert.
Es git s Lexikon au as Studieusgoob bim Metzler-Verlag Stuttgart / Weimar 1999 (ISBN 3-476-01742-7, 2002 as Daschebuechusgoob bim dtv (ISBN 3-423-59057-2).
Kwelle
Dr Ardikel «Lexikon des Mittelalters» uf dr dütsche Wikipedia
Communauté de communes des Trois Frontières (Moselle)
D Communauté de communes des Trois Frontières isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 22 Gmaine im Kanton Sierck-les-Bains im Arrondissement Thionville-Est aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Dreiländereck Frankrych-Luxeburg-Dytschland. Är isch am 15. Septämber 2003 grindet wore. Sitz vum Verband isch Rüsdorf gsii, Presidänt dr Jean-Claude Champion. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 10.145 Yywohner ghaa.
Real Humans – Echte Menschen
„Real Humans“ - „Echta Menscha“ („Äkta Människor“, uf Swedisch) ìsch a schwedischa Television-Serie. Sa ìsch vum Lars Lundström gschrìewa worra un vu da Stefan Baron un Henrik Widman produziart worra.
Les Étangs
Les Étangs (ditsch Tennschen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Real Humans – Echte Menschen
Üsstràhlung
Ma hàt dia Serie s erschta Mol àm 22. Janner 2012 uf em swedischa Sander SVT1 känna sah. Ìn Ditschlànd un ìm Frànkrìch hàt dr Sander arte àm 4. Àwrìl 2013 d Serie fànga-n-à zeiga.
Les Étangs
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Real Humans – Echte Menschen
Üsstràhlung
D zweita Reiha ìsch àm 1. Dezamber 2013 uf em swedischa Sander SVT1 üssakumma, un àm 15. Mai 2014 uf arte.
Les Étangs
Geogràfi
Les Étangs lijt eschtlich vun Metz àn dr Frànzesche Nied uf re Heche zwìsche 207 un 304 m ìwer em Meeresspiejel.
Real Humans – Echte Menschen
Erschta Reiha
As hàndelt sìch um a Science-Fiction Walt, wo Android-Robotter ìm Àlltàg vu da Menscha gheera. Sa wara „Hubot“ gnannt, fer „Human-Robot“. D Menscha düen sa fer verschìedena Zwack verwanda: fer d Àrwet, àls Krànkapflager, fer Sex, usw. Ma kààt sa ìm „Hubot-Market“ kàuifa, wia gweenliga Màschìna.
Les Étangs
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Real Humans – Echte Menschen
Erschta Reiha
S Gschìchtla pàssiart ìn Schweda. A pààr Hubots làuifa ìm Wàld umma, sa sìn nìt wia normàla Hubots, sa han sìch vu da Menscha befrèit un pràwiara so güet às meeglig allei z'ìwerlawa. Dernawa ìsch d Fàmìlia Engman, wo a Krànkapflager-Hubot fer dr Großvàter kàuift, un aui a Dàma-Hubot fer ìn dr Fàmìlia ìhra Hüsshàlt z'màcha.
Les Étangs
Verwàltung
vun Les Étangs ìsch. Les Étangs ghert zem Kommünàlverbànd.
Real Humans – Echte Menschen
Erschta Reiha
As gìtt a Polizèi-Brigàda wo sìch extrà um d Hubots bekìmmert. Wia mìt da Computer oder mìt da Handy, pràwiara Teil ìhra Hubots z'andra, fer ìhna bessera Leischtunga züebrìnga - as ìsch zwàr verbotta, àwer Hacker gìtt's doch ìmmer. D Hubots han aui Fìnd: Menscha wo Àngscht han àss sa ìn dr Züekunft ìhra Àrwet oder sogàr ìhra Màcht waga da Hubots kännta verliara.
Les Étangs
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Les Étangs ghert zem Lorrain.
Real Humans – Echte Menschen
Erschta Reiha
In da 10 Episode vu dr erschta Reiha entwìckelt sìch a spànnenda Gschìchta, mìt Ìwerràschunga un komischa Flashback. So làngsàm wìrd d Frog gstellt, ìwer dr Unterschìed zwìscha d kìnschtliga Ìntelliganz vu da Hubots un d „echta“ Perseenligkeit vu da Menscha.
Zweita Reiha
Wia war's, wenn d Hubots vu'ma Computervirus ààgsteckt warta? Kännta sa fer d Menscha gfahrlig wara?
Peterskirche (Basel)
D Peterskiirche isch e Sakralbau in dr Stadt Baasel. Si isch em häilige Petrus gweiht und isch sit dr Reformazioon anne 1529 en evangelisch-reformierti Kiirche.
D Peterskiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.
Gschicht
An dam Blatz isch scho vorhär e Kiirche gstande, woorschinlig sit em 9. Joorhundert. Bis 1233 isch si as Pfarrkiirche und Chorherestift usbaut und ernöieret worde. S Baasler Ärdbeebe vo 1356 het s Geböid so schweer beschädigt, ass mä s nöi het müesse baue. Mä het drbii dr Chor nöi gstaltet.
Dr Hauptdäil, die sogenannti «Lütkiirche», isch noch de Richtlinie für d Kiirche vo de Bättelorde blaant word. No vor em Joor 1388 isch d Kiirche fertig baut gsi. D Chorstüel si uf s Joor 1494 datiert.
D Lütkiirche
S Hauptschiff isch grooss mit gwisste Wänd und isch vo de bäide Siteschiff dur liichti Bööge us Sandstäi drennt. D Wänd sin mit Bilderzykle und Wandmoolereie verziert. Im südlige Siteschiff befindet sich s Wärk Dr Christus wird begraabe öbbe us em Joor 1830 und in dr «Keppebachkapälle» s guet erhaltnige Wandbild D Verkündigung an d Maria (um 1400).
D Kanzle isch um 1620 entstande und wird im Franz Pergo zuegschriibe.
D Orgle
D Orgle, wo uf e Johann Andreas Silbermann zrugggoot, wird au für öffentligi Konzärt bruucht. Es isch e Schliflade-Instrumänt mit 32 Register uf drei Manual und Pedal. D Drakture sin mechanisch.
Der Chor
An de Chorstüel vom Ulrich Bruder het s religiösi und wältligi Schnitzereie mit Figure. Under em Gwölb stään Daarstellige vo de zwölf Apostel mit iire Sümbol us Stäi.
D Kapälle
Näben em Chor isch uf dr äinte Site d Mariakapälle mit dr bekannte Daarstellig vom ene Ängel, wo dr Ruman Faesch um 1470 für e Achtburger Mathys Eberler (dorum häisst si au d Eberlerkapälle) aabaut het, uf dr andere d Martins- oder Keppebachkapälle. In bäide Kapälle het s Wandmoolereie.
In dr Umgääbig
Vor dr Weschtsite vo dr Kiirche stoot s Hebel-Dänkmool; es sich e Gedänkstele mit ere Bordretbüste us Bronse vom alemannische Dichder Johann Peter Hebel, wo z Baasel uf d Wält koo isch. Das Monumänt vom Bildhauer Max Leu füre grooss Dichter isch ane 1899 fyrlech ygweiht worde.
Bahnhof Seebrugg
Dè Baanhof Seebrugg isch dè Ändbaanhof vo dè Dreiseèbaan un isch nõch èm Wyler Seebrugg dauft. Dõmit lyt dè Baanhof wiè dè Wyler au am Oschtzipfel vum Schluchsee. Dèsèll Baanhof ghört zuè dè Baanhofskategory 6. Well d Dreiseèbaan è Stichbaan isch un dè Bhf. Seebrugg d Ändschtation dèzuè, isch sèbbè Baanhof èn Sackbaanhof. Us Blatzgründ hèt mò d Abschtellgleis un s Depot nit im Gleisvorfäld, sondern im Aaschluss a dè Huusbaanschteig, also im Gleishinterfäld, aaglait.