cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luigi Luca Cavalli-Sforza
Lääbe
Dr Cavalli-Sforza het anne 1938 an dr Universitet Pavia aafange Medizin studiere un het 1944 promoviert. Är het nume churz as Dokter gschafft, bno 1945 het er an dr University of Cambridge iber d Genetik vu dr Bakterie gsforscht. 1950 het er Cambridge verloo un isch bis 1957 Forschigsdiräkter fir Mikrobiology am Istituto Sieroterapico Milanese z Mailand gsii. Nomol drei Johr lang het er Vorlääsige an dr Universitete vu Parma un Pavia ghalte. Anne 1960 isch er Brofässer fir Genetik z Pavia wore; vu 1962 bis 1970 het er as Brofässer für Genetik un Statischtik an dr Universitete vu Parma un Pavia glehrt. Im Johr 1970 isch er an d Stanford University gwächslet, wun er 1992 emeritiert woren isch.
Dr Cavalli-Sforza isch mit dr Alba Buzzati ghyrote gsii un het vier Chinder ghaa. Mit sym Suhn Francesco het er e baar Biecher publiziert, dodrunter Unterrichtsmatrialie fir italienischi Mittelschuele.
Forschige
Dr Cavalli-Sforza het in dr Hauptsach iuber d Abstammig vum Mänsch gforscht. Wu di genetisch Struktur vu dr Vererbig (DNA) bekannt woren isch, isch er ain vu dr erschte Wisseschaftler gsii, wu gfrogt hän, eb s in dr Gen vu dr hitige Populatione au gschichtligi Informatione iber dr Verlauf vu dr Vererbig din het. Syni Studie zue dr genetische Drift in dr Region vu Parma hän si im Buech Consanguinity, Inbreeding and Genetic Drift in Italy nidergschlaa. Dr Cavalli-Sforza het demografischi Studie, wu uf linguistische, kulturällen un archäologische Daten ufböut hän, mit genetische Date, wie zem Byschpel d Verdailig vu dr Bluetgruppe, verbunde. Wäge däm het er e Hufe Expeditione gmacht go Bluetprobe un genetisch Matrial sammle, z. B. bi dr Pygmäe z Afrika. Eso het er chenne evolutionäri Stammbaim ufstelle, wu uf genetische, kulturälle, linguistische, anthropologische un archäologische Date basiert hän. Derzue het er genetischi Landcharte entworfe, wu d Verdailig un d Uusbraitig vu dr Gen iber d Kontinänt zaigt hän.
Dr Cavalli-Sforza het si gege d Yydailig vu dr Mänsche in Rasse gwändet. Är un y Brueder Francesco hän doderfir anne 1994 in ihrem Buech Verschieden und doch gleich die Grind aagee:
Derzu het er feschtgstellt, ass es je noch em untersuechte Gen anderi Verdailigsschwärpinkt git un s wäge däm nume fließigi Ibergäng zwische Nochbergruppe vorcheme. Är het statt däm e kombinierte Stammbaum vorgschlaa, wu 38 geografisch unterschaidbari mänschligi Populatione no ihre genetische Verwandtschaft un ihre Zuegherigkait zue 20 Spürochfamilie uflischtet. Doderby het er si an dr Klassifikation vu dr Merritt Ruhlen orientiert.
In The History and Geography of Human Genes, Ergebnis vun ere 30-jehrigen Arbet, isch er zum Schluss chuu, ass abgsää vun wenige genetisch feschtglaite Merkmol wie zum Byschpel dr Hutfarb di genetische Unterschid zwische Ainzelpersone eso groß seie, ass s biologisch Konzäpt „Rasse“ bedytigslos oder inhaltli leer sei. Dr grescht mässbar genetisch Unterschid gäb s zwische e Dail schwarzafrikanische Populatione un dr auschtralische Aborigines, drotz ass boodi e diefschwarzi Hutfarb ufwyse.
Dr Cavalli-Sforza isch 1990 Grinder vum Human Genome Project (HGP) gsii. Glaitet wore isch s HGP aafangs vum James Watson, aim vu dr Entdecker vu dr DNA-Struktur.
Alemanus Hercules
De Alemanus Hercules isch e pseudohistorische König vo Germanie gsii, wo göttlichi Vereerig gnosse het und mitem röömische Held Hercules vergliche woren isch.
Öberlifierig
De tütsch Historiker Johannes Aventinus (1477-1534) het e Bayrischi Gschicht (Annales Boiorum) i sibe Bänd useggee, wo voll vo pseudohistorische Bigebehaite isch. Dodeze ghört au d Nenig vome König Alemanus. Deno sai de Alemanus Hercules de elft König vo Germania Magna und de unbesigbari Urvater und Gründer vo de Bayre gsi, wobi er sich uf de Berossus birüeft. Glebt heb er zu de Zitt vo de Deukalionische Fluet. Sis Zaiche sai de Loi gsii und noch em saiet meriri bayrischi Ort binennt, so d Burg Almonstain und de Fluss Alemanus (statt Alcmoenus, em latinisch Name vo de Altmühl). Im Chloster Riichenau söll no zu sinere Zitt sis Feldzaiche us Erz (aereus signum) umegsii sii. De bayrisch Herzog Theodo heb denn bi Regeschburg a de Donau em göttlich vereerte Alemanus Hercules a Hain gwidmet. De Aventin maint no, as d Kelte im allgimaine ali Germane "Alemani" nenet, wa sich natürli uf s Französchie Allemands bizücht.
Rezeption
Die guet erfundni Gschicht hett bi Laie d Phantasii aagregt.
De Bibliothekar Christian August Vulpius (1762-1827) het 1826 e phantasiivolls Handbuech underem Name »Mythologie der deutschen, verwandten, benachbarten und nordischen Völker« usegge und drinn füert er de Allemann uuf, e tütsche König wo vergötteret wore sai und de Herzog Theodo het em Allemann Herkules bi Regesburg e Hain gstiftet, em »Siiger und Gott vom Chrieg«.
Religioswüsseschaft
Scho de Jacob Grimm (1785-1863) verzichtet i sim grundlegende Werch "Deutsche Mythologie", em erste wüsseschaftliche Buech uf dem Piet, uf d Erwäänig vom Allemann und au spöteri Forscher ignorieret die erfundni Figur.
Salzburg (Begriffsklärung)
Salzburg stoht au fir:
Salzburger Land bzw. Land Salzburg, Salzburgisches Land u. ä.:
Vgl au:
Josef Mengele
De Josef Mengele (* 16. März 1911 z Genzburg, Bayre; † 7. Februar 1979 z Bertioga, Brasilie) isch e nationalsozialistische Chriegsverbrächer, Mediziner und Anthropolog gsi. Er het ab 1937 als Assistänt vom Genetiker und Rassenhygieniker Otmar von Verschuer gschaffet. Nachhär het sich de Mengele 1940 frywillig zur Waffen-SS gmäldet. Nach eme Frontyysatz als Truppenarzt bi de 5. SS-Panzer-Division „Wiking“ isch de Mengele vo Mai 1943 bis Jänner 1945 als Lager arzt im KZ Auschwitz-Birkenau yygsetzt worde. I dere Funktion het er Selektione vorgnuu, d Vergasig vo de Opfer überwacht und mänscheverachtendi medizinischi Experimänt a Häftling duregfüehrt. Er het Material gsammlet und Studien zur Forschig a Zwilling betribe, zu Wachstumsanomalie, zu Methode vo de Sterilisation vo Mänsche und Transplantation vo Chnochemarch und zur Therapy vo Fläckfieber und Malaria.
Nach em Ändi vom Zweite Wältchrieg isch de Mengele international als NS-Chriegsverbrächer gsuecht, aber nie verwütscht worde. Er isch 1979 im brasilianische Badeort Bertioga vertrunke, won er bim Schwimme im Meer e Schlegli erlitte het. 1985 sind binere intensivierte Fahndig syni Gebei entdeckt und identifiziert worde, wo under falschem Name beerdiget worde sind.
De Mengele isch erst währed de früehne 1960er Jahr im Zämehang mit den Ermittlige zu de Auschwitzprozäss i de BRD is ängere Blickfäld vo de Strafverfolger graate. Vorane het er scho es paar Jahr under sym ächte Name ungstört z Argentinie gläbt und isch i d Schwiiz gfloge, zum Aaghörigi z bsueche. Syni wyteri Flucht über Paraguay uf Brasilie het Aalass zu unzählige Spekulatione und Legendebildige ggäh. Si het aber erst nach dr Entdeckig vo synere Lyche ufgchlärt wärde chönne.
Ab dem Zytpunkt, Mitti vo de 1980er Jahr, het d Forschig en „Entdämonisierig“ vom Mengele probiert. Zerst sind d Umständ vo de Flucht und d Persönlichkeitsstruktur im Mittelpunkt gstande, i de letschte Jahre denn vor allem syni Integration i di dütschi Grundlageforschige i de Kaiser-Wilhelm-Institut während de Zyt vom Nationalsozialismus. Em Mengele syn änge Kontakt zum Kaiser-Wilhelm-Institut für Anthropology, mänschlichi Erblehr und Eugenik (KWI-A) under em Otmar von Verschuer z Berlin, syni Mänscheversüech a Häftling und vor allem syni Zwillingsforschige z Auschwitz lueged di einte Historiker als „Pseudowüsseschaft“ aa, und di andere reded vonere gwüsselose und rassistische „Experimäntalmedizin“.
Minute (Begriffsklärung)
E Minut (gchirzt us lat. pars minuta prima „verminderete Deil erschter Ornig“, vu dert s Zeiche ′  ) isch:
Kammeltal
Kammeldal (amtlich Kammeltal) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.
Geografi
Kammeldal leit en dr Region Donau-Iller.
Teck
Teck stoht fir
Kammeltal
Geografi
Vo dr Gmarkong send 45,5 % Landwirtschaftsfleche, 42,8 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschtige Fleche.
Teck
un isch dr Name vu däne Lyt:
Radio Basilisk
Gschicht
Radio Basilisk het am 1. Novämber 1983 afo sände. Sini Gründer si die bäide Basler Radiopionier Hans-Ruedi Ledermann und Christian Heeb gsi. 1997 häi d Basler Zitig und die Internationale Treuhand AG jeedi 20 Brozänt vom Akziekapital vo Radio Basilisk kauft. Im April 2002 häi d Gründer Heeb und Ledermann die Akzie wider zruggkauft. Churz druf, am 31. Mai 2002, isch Radio Basilisk in Bsitz vo dr Zürcher Tamedia AG cho. Die het 100 Brozänt vom Akziekapital vo dr Radio Basilisk Betriebs AG und dr Vermarktigsorganisazioon, wo drzue ghöört, übernoo. 2007 het d Tamedia s Radio wägen em nöije Radio- und Färnseegsetz müesse verchaufe und zwar an dr Basler Aawalt Martin Wagner, wo vom Aafang vom Januar 2008 Äigedümer vom Sänder gsi isch. Im Joor 2010 het dr Wagner dr Sänder an dr Matthias Hagemann verchauft.
Kammeltal
Gmoendsgliderong
Zua Kammeldal gheret d Derfer Ettenbeuren, Behlingen, Egenhofen, Goldbach, Hammerstetten, Hartberg, Kleinbeuren, Reifertsweiler, Ried, Unterrohr, Waldheim ond Wettenhausen ond d Weiler Grünhöfe ond Keuschlingen.
Gschicht
Dr graischt Doel vom Kammeldal hot bis 1803 zua dr Reichsabtei Wettahausa ghert.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2 % gleäge.
Religion
92,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,4 % evangelisch.
Verwaltong
Kammeldal ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Kammeldal ischt dr Matthias Kiermasz.
Dialekt
Dr Dialekt vo Kammeldal ghert zom Schwäbisch.
Herakleios
Dr Herakleios (* um 575; † 11. Februar 641) isch vom 5. Oktober 610 bis zum 11. Februar 641 dr oströmisch bzw. byzantinisch Kaiser gsi. Er isch äine vo de bedütendste byzantinische Herrscher gsi und cha gliichzitig als dr letschti Herrscher vo dr Spootantike und als dr ersti vom middelbyzantinische Riich aagluegt wärde. D Dünastii, won er grümdet het, het bis zum Joor 711 regiert.
Die ganzi Regierigszit vom Herakleios isch im Zäiche vom milidäärische Abweerkampf gege üsseri Aagriffer gstande, zerst gege d Perser, spööter denn gege d Araber. Im Innere isch s Imperium vollständig gräzisiert worde, und dr Staat und d Gsellschaft häi diefi Veränderige erläbt.
Sergius Golowin
De Sergius Golowin (* 31. Januar 1930 z Prag; † 17. Juli 2006 z Bärn) isch en Bärner Autor, Mytheforscher und Publizischt gsi.
Läbe
De Sergius Golowin isch 1930 z Prag zur Wält cho. 1933 isch sini Mueter, d’Dichterin Alla von Steiger, zäme mit em Sergius Golowin i d’Schwiiz zruggcho; de Vatter, en russische Bildhauer, hed trännt vo de Familie in Paris gläbt. Nach sinnere Schuelzyt isch de Golowin als Bibliotheksassischtänt a de Bärner Schtadt- und Universitätsbibliothek tätig gsi. Är hed i de Jugendbewegig mitgmacht. Zwüsche 1957 und 1968 het är als Archivar z Burgdorf gschaffet. Zwüsche 1971 und 1981 isch är Grossrat vom Landesring der Unabhängigen (LdU) gsi und het sich insbesondere für d’Jugendkultur und Umwältanliege iigsetzt. Dena het de Golowin als freie Schriftschteller i de Nöchi vo Bärn gläbt.
De Sergius Golowin isch Verfasser vo zahlryche Büecher und Artikel gsi, bsunders zu volkskundliche Theme und Esoterik. Für sini Verdienscht i de Volkskund und bezüglich Mänsche am Rand vo de Gsellschaft het är 1974 de Priis vo de Schweizerische Schillerstiftung übercho. De Golowin isch en Zytzüüge vo villne Berüemtheite und Ereignis gsi: Är het de Timothy Leary im Schwiizer Exil begleitet, isch mit em Dürrematt bekannt gsi. De Golowin isch usserdäm vom H. R. Giger porträtiert worde, het am erschte und am zweite vom Urs Tremp organisierte "Symposium für Alchemie" teilgnoh und isch debi gsi, wo am Polo Hofer sini legendäri Bärner Rockgruppe "Rumpelstilz" de erscht Uuftritt gha het. Uusserdem het är de Martin "Tino" Schippert kännt, de Gründer vo de Schwiizer Hells Angels. De Golowin hett zu däne Lüüt ghört wo im Fichenskandal fichiert worde sind («prominentester Nonkonformist von Bern»). 1973 het är mit de "Kosmischen Kurieren" d’Platte "Lord Krishna von Goloka" uufgnoh. D’ Platte het improvisierte Elektronische Klang mit Schprachuufnahme vom Golowin druff.
Communauté de communes de la Région de Saverne
D Communauté de communes de la Région de Saverne ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Unterelsass (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 5. Dezember 1997 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 28 Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Zàwere gsìì, Präsidant dr Pierre Kaetzel. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Communauté de communes du Pays de Marmoutier-Sommerau zum neie Verbànd Communauté de communes du Pays de Saverne füsioniert wore.
Salmsach
Salmsach isch e politischi Gmaind im Bezirk Aarbe im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Salmsach liit i de Agglomeration Romishorn. D Gmaindsflechi bstoht us 70,3 % landwirtschaftlicher Flechi, 8,4 % Wald, 20,5 % Sidligsflechi und 0,8 % sustiger Flechi.
Gschicht
Salmsach isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1155 as salmasa.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 23 % gläge.
Religion
42,7 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 33,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,2 %, CVP 11,4 %, FDP 6,7 %, GLP 6,9 %, GP 10,3 %, SP 17,7 %, SVP 32,8 %, Sustigi 9 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,6 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1326 Iiwooner 86,2 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 1,5 % Italienisch und 12 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Salmsach ghöort zum Oschtschwizerisch
Mundartlyrik-Wettbewerb 1974
Im Friejohr 1974 het dr Siddytsch Rundfunk zue me Mundartlyrik-Wettbewärb ufgruefe. Uusgschribe wore isch dr Dialäkt-Wettbewärb vu dr Redaktion Land und Leute vum SDR. Dr Martin Blümcke, dr Laiter vu dr Redaktion, un sy Mitarbateri Heidi-Barbara Kloos hän mit däm Wettbewärb uf d „Dialektwelle“ reagiert, wu si syt e baar Johr abzaichnet het.
Mer het solle drei Gedicht yyschicke, dr 31. Juli 1974 isch Yysändeschluss gsii. Mitgmacht hän iber 600 Lyt us ganz Bade-Wirttebärg, zämechuu sin do rund 2000 Gedicht. Wel eso vyl Gedicht yygschickt wore sin, het s e weng bruucht, bis d Brysrichter entschide ghaa hän, erscht churz vor dr Wynächte 1974 sin d Gwinner in ere Radiosändig vorgstellt wore, derzu au e baar Gedicht vu andere, wu kai Brys gwunne hän.
Uuszaichnet wore sin drei Dichter:
Di maischte Gedicht, wu yygsändet wore sin, sin vu dr Theme här typisch gsii fir di tradizionäll Dialäktdichtig: Glägehaitsgedicht, Anekdote, Idylle, Naturgedicht un Lobgedicht uf d Haimet un dr Dialäkt. Aber bi däm Wettbewärb sin au jungi Dichter*ne in d Effetligkait drätte, wu modärni Theme un modärni Gedicht-Forme bruucht hän. Där Wettbewärb vum Siddytsche Rundfunk isch fir d Dialäktliteratur z Bade-Wirttebärg e Inizialzindig gsii, wu derzu bydrait het, ass e Hufe jungi Autorne un Autore im Dialäkt aafange hän schrybe.
Graphem
En Graphem isch imene Schriftsyschtem di chlynscht Eiheit wo no en symbolische Wärt het. Inere alphabetische Schrift sin des zum Byspil d einzelne Buechstabe. So bestoot s alemannisch Wort „Wand“ us viir Grapheme: W, A, N un D, wo alli ei Luut (ei Phonem) symbolisiere.
Wenn mehreri Buechstabe zämmegsetzt were zumme ei Phonem doozstelle sait mer ene Digraph (bi zwee Buechstabe), Trigraph (bi drüü Buechstabe), Tetragraph usw. So Buechstabezämmesetzige zääle als ei Graphem, wyl si numme ei Luut dooställe un einzeln e andri Bedütig hen. Im Alemannische finde sich z. B. Digraph wie <ch> für s Phonem („Bach“) oder <uu> für de Langvokal  („Huus“). Ebeso zäält mer de Trigraph im Alemannische un Dütsche als ei Graphem, wyl er ei Luut, s Phonem symbolisiert, un s, c un h einzeln e andri Bedütig hen.
Verschidni Sprooche hen e verschide grossi Übereistimmig vo Phonem (Luut) un Graphem. So stoot in Sprooche wie em Italiensche, Polnische oder Albanische jeds Graphem in der Regel für ei Phonem, un jeds Phonem wird durch exakt ei Graphem symbolisiert. Im Änglische isch die Übereistimmig vil gringer. S bestoot s Wort caught zwar numme us drüü Luut, wird aber mit 6 Buechstabe gschribe, wo glychzitig in andri Wörter en ganz andre Luutwärt chönne haa.
Metallica
Metallica isch a erfolgreiche amerikanische Heavy-Metal-Band, wo 1981 z Los Angeles, Kalifornie, gründet worre isch.
Metallica hen offiziell übr 100 Milliona Alba verkauft, do drvo übr 50 Milliona in de Vereinigta Stoota von Amerika. Vier Alba sind an Nummr eins de Billboard Charts gstande; koi Band verkauft mehr aus ihrm Backkatalog wie Metallica. Die 6 letschta Metallica-Alba hen in Dütschland d Charts über e Zitrum von 12 Johra toppt. Älle Metallica-Alba hen weltweit Multi-Platin-Status erreicht. Des meischtverkaufte Album isch es "Black Album" mit übr 20 Mio. verkaufta Einheita und 14 mal Platin. S letschte Album "St. Anger" hat sofort in 30 Länder Nummer eins vo de Charts gschafft. Des sagat zumindescht Metallica in ihrm neueschta Pressebricht. Metallica isch die erfolgreichschte Band von de 90er Jahre gwä un ghört zu de erfolgreichschta amerikanischa Künschtler, wo's git. Alloi in de letschte 10 Johr hen se in de Vereinigte Staate von Amerika vor über 12 Milliona Zuschauer gschpilt.
Unzähliga Tourneea mit übr 1500 Konzerta vor Dutzenda Milliona Zuschauera machet Metallica zu oim von de erfolgreichschte Live-Acts und zu oinr von de einflussreichschte Heavy-Metal-Bands, wo's git.
Metallica hem bis heit 7 Grammys gwonna un mehrere andere Preis, da drunner dr MTV-Awards, der VH1 Awards und dr American Music Awards.
Bill Gates
Dr William „Bill“ Henry Gates III, KBE [] (* 28. Oktober 1955 z Seattle/USA) isch en US-amerikanische Unternämer und Programmierer.
Karriere
Dä Bill Gates hät 1975, gmeinsam mit em Paul Allen, d Microsoft Corporation gründet. Er bsitzt öppe 501 Millione Aktie vo Microsoft (öppe 16 Mrd. US $), was knapp 6 % vom Grundkapital entspricht, isch Uufsichtsvorsitzende und bis 2006 Leiter vo dä Entwickligsabteilig („Chief Software Architect“) vom Unternäme gsi. Sit em Dezämber 2004 isch er au Mitgliid vom Ufsichtsrat (Board of Directors) vom Berkshire Hathaway.
Dä Bill Gates isch im 2009 wider dä riichsti Mänsch uf de Wält gsii, nochdäm er 2008 nur uf Platz 3 gstande isch.
Adrasteia Sangallensis
D Adrasteia Sangallensis isch e schwyzerischi Mittelschuelerneverbindig z St. Galle. Si isch am 1. Dezämber 1989 grindet wore un isch dodermit di eltscht Dameverbindig vu dr Schwyz.
Allgmain
D Adrasteia isch aini vun e baar Schuelerverbindige an dr Kantonsschuel am Burggrabe (KSBG) z St. Galle, doderby isch si di ainzig rain Fraueverbindig. Syt ire Grindig het si ne fryndschaftli Verhältnis zue dr andere Schuelerverbindige an dr KSBG, vor allem zue dr Zofingia Mittelschuelssektion St. Galle. Ire Name laitet si vu dr Bärgnymphe Adrasteia us dr Griechische Mythology ab. Iri Mitglider unterschaide si in Fuxene un Dame. Mitglider, wu fertig sin mit dr Schuel, haißt me Ladies.
Couleur
D Dame un Ladies vu dr Adrasteia drage ne veielett-schwarz-veielett Band mit silbriger Percussion. Fuxene drage ne zwoofarbig veielett-schwarz Band. S Band wird im Unterschid zue Manneverbindige iber dr linke Agsle drait. Dr Chopf deckt e veieletti Dällerchappe.
Wieland der Schmied
De Wieland de Schmid (mhd. Wielant) isch en elbehafte Schmid i de germanische Heldesaag.
Grossbasel
S Grossbasel isch dr linggsrhiinisch Stadtdeil vo dr Schwizer Stadt Basel.
Wieland der Schmied
Kontinent
I de tütsche Heldesaag isch de Wieland e Schmid, wo d Waffe vo merer Helde gschmidet het, drunder au s Schwert Mimminc und de Helm Limme. Er het z erscht bim Zwergekönig Elberich im Gloggesachse gschaffet und denn bim König Hertnit (Hertwich). Vo sinere Tochter, wo de Name nöd öberliferet isch, het er zwee Söö, de Witege (Wittich) und de Witegouwe (Wittichowe).
Grossbasel
S Grossbasel umfasst d Quardier Iseli, Santihanns, Gotthälf, Gundeli, Bachlätte,  Bruederholz, Breiti, Dalbe, Am Ring, d Vorstedt und d Grossbasler Altstadt.
Wieland der Schmied
Kontinent
Im französische Epos Langlois isch de Galant (< germ. *Walant) e grüemte Waffeschmid.
Grossbasel
D Altstadt mit em Münster uf em Münsterhügel und rund um e Märtblatz mit em Roothuus us em 14. Johrhundert isch s eigetlige Zentrum vo Basel. Die änge Stroosse und Gasse lade zum Flaniere ii.
Wieland der Schmied
Angelsachse
Bi de Angelsachse gelt de Weland oder Welund as waise Schmid und Chlagilied Deor zällt under de schlimme Schicksal uuf, wi de Welund d Beadohild, d Tochter vom Nidhad geg ere Wile schwängeri und eri Brüedere tödi. Sin Soo isch de Widia. E Szene us de Wielandsaag isch au ufem Ruunechästli vo Auzon dargstellt. Scho im früene Mittelater isch e megalithischi Staiaalag as Schmitti vom Wieland bizaichnet wore. Da Monument isch hüt no as "Waylands Smithy" bikannt.
Grossbasel
S linggsrhiinische Grossbasel wird dur e Iisebahnbrugg, vier Stroossebrugge und vier Personefährene mit em rächtsrhiinische Chlaibasel verbunde.
Wieland der Schmied
Friese
E friesische Goldsolidus usem 6.Jh. nennt i Ruune de Name Weladu und zaigt e Bild vomene Maa. Da chönnt sich uf de mythisch Schmid bizüche, chönnt aber au e König, de Münzmaister oder en anderi Person bizüche.
Buchdruck
Dr Buechdruck isch e mechanische Brozäss, wo mit em Gschribnigs und Bilder uf ebeni Flechene, mäistens us Babbiir, reproduziert wärde. D Wärk, won e so entstöön, chönne in groosse Mängene verbräitet wärde. Bis dass dr Buechdruck erfunde worde isch, häi weenigi Spezialiste e Monopol ghaa uf s Mache vo Dokumänt und Büecher und uf deren iiri handschriftligi Vervilfältigung (Manuskript). In Öiropa si das bsundrigs gebildeti Mönch in de Skriptorie vo de Chlöster gsi.
In Ostasie het mä dr Buechdruck scho im 8. Joorhundert kennt. Dr modärn Buechdruck mit Lettere, wo chönne usgwäggslet wärde, in ere Druckerbrässi (Tüpedruck), wo s mööglig gmacht het, relativ billig und schnäll gröösseri Uflaage häärzstelle, isch im 15. Joorhundert vom Johannes Gutenberg erfunde und dank gröössere Inwestizioone zum e wirtschaftlige Erfolg gmacht worde. Mit em Buechdruck isch s liichter worde, schriftligi Informazioone au under Lüt z verbräite, wo nid stäiriich gsi si. Nid nume Wüsse het eso massehaft chönne verbräitet wärde, sondern au Noochrichte und Mäinige, und daas meer oder weeniger, ooni dass d Chille und d Obrigkäit es hätte genau chönne kontrolliere. Im Lauf vo dr Zit isch s wäge dere Mäinigsfreihäit zu massiven gsellschaftlige Verändrige choo. Dr Buechdruck isch äini vo de Driibchreft für d Epoche vo dr Rönessans und dr Ufkläärig gsi, und het e wichdigi Rolle drbii gspiilt, ass s Bürgerdum ufgstiige isch und schliesslig d Gsellschaft wirtschaftlig und politisch het afo aafüere. Si Erfindig gältet dorum as e fundamentale gschichtlige Iischnitt mit Uswirkige, wo gsellschaftlig und kulturell dief gange si. Zum d Freihäit, won eso gwunne worde isch, z beschniide, häi d Obrigkäite bald die staatligi Zensur vo Druckerzüügniss iigfüert und umbekweemi Publiziste und Drucker si vom Staat immer wider verfolgt worde. In modärne Demokratie wird s as Grundsatz vo dr Freihäit vo dr Bräss (d Druckerbräss isch doo gmäint) gfiirt, ass mä die staatligi Iimischig het chönne abschaffe.
Idun
D Idun (an. Iðunn) isch e nordgermanischi Göttin und ghört zu de Ase.
Wettbewerb für Mundart-Theaterstücke 1979
Anne 1979 het dr Alemannische Gsprächskrais im Regierigsbresidium Fryburg e Wettbewärb für Mundart-Theaterstugg uusgschribe.
Iber dr Wettbewärb
S sin Bryys uusglobt wore fir churzi Stugg, fir lengeri Stugg un fir Stugg vu aire Stund. Mer het d Stugg mieße anonym yyschicke, insgsamt sin derno 71 Theaterstugg yygschickt wore.
S het e fimfchepfigi Jury gee, wu derno d Bryysdreeger*ne uusgwehlt het. D Bryysverleiig isch vum Bund Haimet un Volksläbe organisiert wore, wu au Mitglid im Arbetskrais isch. Bi dr Bryysverleiig im Alte Chaufhuus z Fryburg het dr Regierigsbresidänt Hermann Person dr Gwinner*ne grateliert. Anderi Redner sin dr Landrot Emil Schill, wu au Bresidänt vum Haimet un Volksläbe gsii isch, un dr Germain Muller us em Elsass gsii.
Bryysdreeger*ne
Fir lengeri Stugg
Fir Stugg vu aire Stund:
Fir churzi Stugg
Dänische Sprache
Di dänischi Sproch (dän. dansk sprog) ghört zu de skandinavische und dodemit zu de germanische Sproche.
Verbreitig
Insgsamt wird Dänisch vo ca. 5,3 Millione Müetersprochler gschwätzt, dodevo 5 Millione z Dänemark selber und de Rest z Schwede, Norwege, Grönland, (Nord-)Dütschland, Kanada und in de USA.
Zweitsprochler git s vor allem z Schleswig-Holstei (8'000–10'000), aber au z Ysland.
Zwar isch s Dänisch ziemlig stark vom Niderdütsch beyflusst worde, aber d Gränze zwüschem dütsche und em dänische Sprochberych isch e rächt harti. Friehner isch d Sprochgränze nit die glychi gsi wie d Landesgränze und s hät au Dänischsprochigi z Dütschland und Dütschsprochigi z Dänemark gha.
Dialäkt
Hochsproch vom Dänisch isch de Dialäkt vo Kopehage und Umgebig. S wird au als Rigsdansk (= Rychsdänisch) bezeichnet. S hät ursprünglig uff me Sozioläkt vo de Obere Klass basiert. Näbem Hochdänisch häts früener e Hufe Dialäkt ggää; so hät fast jedi Insle ihr eigene gha, und au d Halbinsle Jütland isch sprochlich starch verstigglet gsy. Drum händ zwüsche Däne uss verschidene Deil vo Dänemark Verständnisproblem könne ufftrette, aber hütt schwätze di meiste Däne Rychsdänisch oder e liecht dialektal beyflussti Variante devo.
Vokal
Zudem git s insgsamt 25 Diphthong: [e:ɪ > e:], [ɛ:ɪ > ɛ:], [æ:ɪ > æ:], [ɑɪ], [uɪ], [ʌɪ], [iʊ], [eʊ], [ɛʊ], [æʊ], [aʊ], [yʊ], [øʊ], [œʊ], [ɔʊ], [ʌʊ], [iʌ], [eʌ], [ɛʌ], [æʌ], [yʌ], [øʌ], [œʌ], [uʌ], [oʌ]
Ussproch
Dänisch hät zimlig vyli Vokal. Sälli 9 Vokal, wo gschrybe werre, chönne insgsamt 16 verschydeni Lut darstelle; dezüe chömme d Diphthong. Für Müetersprochler e Schwyrigkeit darstelle düet au de Knacklut; ohni den cha s allerdings zu Missverständnis cho (z. B. bi lever „Läber“ mit Knacklut und lever „läbe“ ohni en). Bi lange Vokal kunnt er vom Änd vom Vokal, ansunschte vor em Konsonant noch em Vokal. Wenn e stimmlose Konsonant uff e kurze Vokal folgt, no hät s niene e Glottisschlag.
D Konsonante vom Dänische sin meistens stimmlos (eso au b, d, g).
Grammatik
Nome und Adjektive hän zwei Gschlächter. Die heiße Neutrum und Utrum. S Utrum isch uss de beide Gschlächter Maskulinum und Femininum zämmecho. E Ändig wo s Gschlächt vo me Nome azeigt, git s nit.
Im Dänische werre d Nome nit an de Fall apasst. Nur für de Genitiv wird immer d Endig -s ans Nome draghängt.
De Plural wird mit de Suffixe -er oder -r bildet. Sältener chunnt d Ändig -e vor, no sältener gar kei Endig. Mängmol chunt en Umlut dezue.
S git im Dänische zwei unbstimmti Artikel, nämlig et (Neutrum) und en (Utrum). Si stönn immer vor em Nome. Zum Usdrucke, dass s Nome bstimmt sy soll, hänkt mer d Ändige -(e)n bi Utrum-Wörter, -(e)t bi Neutrum-Wörter und im Plural -(e)ne ans Nome a.
Alles i allem gseht das eso us:
Wenn de Vokal sell churz blybe, wird de Uslutkonsonant (letschte Konsonant) i däm Fall verdopplet: (et) tal „(e) Zahl“, tallet „d Zahl“
Echli Literatur
En Übersicht
E Grammatik
Großi Wörterbüecher
Sprochgschicht
Wyhl am Kaiserstuhl
Gschicht
Schu us dr Zit um 50 v. Chr. finde sich Spure vu ere keltoromanische Sidlig. Zum erschte Mol gnennt wird Wyhl anne 926 als villa Wila.
D'Struktur vu dr Gmei isch früeher hauptsächlich durch d'Landwirtschaft prägt. Später hän Zigarrefabrike e grösseri Rolle gspilt. Hüt bemüeht sich d'Gmei, sich als attraktive Wohn- un Gwerbestandort z'etabliere. Im Johr 1842 sind 389 Iwohner vun Wyhl und Ändinge am Kaiserstuhl ibber Straßburg und Le Havre nach Venezuela usgwandert und hond dett d Colonia Tovar gründet. S Alemannische isch vun Generation zu Generatio weiter gäbbe worre. Denne ihre Schproch hosst etzet Alemán Coloniero.
Kernkraftwerk Wyhl
Überregional bekannt worre isch Wyhl in dr 1970er Johre durch d'Usänandersetzig um dr Bau vu eme Kernkraftwerk (KKW); dr Konflikt um Wyhl giltet als Wendepunkt vu dr dütsche Antiatomkraftbewegig. Meh dezue im Hauptartikel Kernkraftwerk Wyhl.
Dialäkt
Legendär isch der Spruch "Nai hämmer gseit!" im Zämmehang mit dem Widerstand gege 's Atomkraftwerk in de sieweziger Joohr worre, wie iwwerhäupt de Dialäkt bi de domolige Aktione (zuem Laidwese vu manche Preuße un Schwowe unnem Filbinger Hans) d' Lingua franca gsi isch.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Bildig
Wyhl verfüegt über e Hauptschuel mit Werchrealschuel un e Grundschuel.
Wyhl het e Müsikverein, e Kilchechor, e Chorgmeinschaft sowie rund 30 witteri Verein.
Sport
Wyhl het e Fuessballmannschaft, dr SC Wyhl, wo lag in dr Bezirksliga gspilt het. 2010 sin si uffgstige in d Landesliga, 2013 sin si uffgstige in d Verbandsliga.
Griesbach
Griesbach isch dr Name vu däne Ortschafte:
Energieerhaltungssatz
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii säit, ass d Gsamtenergii vom ene isolierte Süsteem sich mit dr Zit nid änderet. Zwar cha Energii vo äinere Form in en anderi umgwandlet wärde, zum Bischbil Beweegigsenergii in Wermienergii. Es isch aber ummöglig, as innerhalb vom ene abgschlossnige Süsteem Energii erzügt oder vernichdet wurd: D Energii isch e Gröössi wo erhalte blibt.
D Erhaltig vo dr Energii gältet as e wichdigs Brinzip vo alle Naturwüsseschafte, und dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii goot eso:
Griesbach
Griesbach isch dr Name vu däne Gwässer:
Energieerhaltungssatz
Under eme abgschlossnige Süsteem verstoot mä e Süsteem ooni Usdusch vo Energii, Informazione oder Stoff mit dr Umgääbig und ooni Wäggselwirkig mit ere.
Griesbach
Griesbach isch dr Name vu däne Persone:
Energieerhaltungssatz
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii cha mä mit Hilf vom Noether-Theorem vo dr Daatsach abläite, ass d Gsetz vo dr Füsik, wo für das Süsteem gültig si, nid vo dr Zit abhänge.
Wemm mä in dr Umgangssprooch drotzdäm vo Energiiverbruuch, Energieverschwändig, Energiispare und Energieverlust cha schwätze, denn isch s dorum, wil uf dr äinte Site d Ärde kä abgschlossnigs Süsteem isch, und uf dr andere Site dr Mensch und anderi Forme vo Lääbe uf dr Ärde Energii nume in bestimmte Forme cha nütze. Mä reedet also vom Verlust vo Energiiforme, wo technisch oder biologisch liicht chönne usgnützt wärde.
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii in dr Mechanik vom Newton
Wenn sich Däili im ene konservative Chraftfäld beweege, denn isch d Summe vo dr kinetische Energii T und dr potenzielle Energii V, d Gsamtenergii E = T + V, und die blibt konstant. Drbii isch d Chraft dr negativi Gradiänt vo dr potentielle Energii, wo men im Schargon vilmol äifach as Potenzial bezäichnet.
Wemm mä e Däili mit dr Zit t im ene sonige Chraftfäld uf irgend wele Wääg vom ene Aafangspunkt zum ene Ziilpunkt bewegt, so isch für d Arbet, wo mä drbii läistet, dr Wääg egaal. Die gläisteti Arbet isch unabhängig vom Wääg und isch d Differänz vo de potenzielle Energie am Aafang und am Ziil.
Für e Däili mit mere konstante Masse und dr potenzielle Energii V gälte d Beweegigsgliichige vom Newton:
und
Wemm mä noch dr Zit integriert, bechunnt mä d Arbet über irgend e füsikalischi Baan üüber, wo stückwiis stetig differenzierbar isch und die potenzielle Energie V_1 am Aafang und V_2 am Ziil het:
do wird as kinetischi Energii, wo noch dr Zit abgläitet wird, identifiziert, wo dur d Arbet, wo mä bim Beweege vom Däili läistet, gröösser wird.
Wemm mä d Term e chli umstellt, bechunnt mä:
D Summe vo dr kinetische und dr potenzielle Energii isch noch em Verschiebe vom Körper die gliichi. Das isch dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii.
Wemm mä zum Bischbil bim ene Pändel d Riibig cha vernoochläässige, so änderet sich d Summe vo dr potenzielle und dr kinetische Energii nid mit dr Zit. Wemm mä em Pändel e Schupf git, so schwingt s zwüsche zwäi Pünkt hin und häär und het si grössti Gschwindigkäit dört, wo s Potenzial am chliinste isch. An de Pünkt, wo sich d Beweegig umdräit, isch die kinetischi Energii Null und die potenzielli Energii am grösste. Wo s Pändel au immer grad isch, d Summe vo dr kinetische und dr potenzielle Energii isch immer so grooss, wie d Energii, wo s Pändel vom Schupf am Aafamg überchoo het.
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii in dr Thermodünamik
Jedes thermodünamischi Süsteem het e bestimmte „Vorroot“ an Energii. Dä isch zämmegsetzt us eme üssere Däil E_a und eme innere Däil E_i (inneri Energii). D Summe vo de bäide Däil isch gliich dr Gsamtenergii vom ene thermodünamische Süsteem, wobii in dr chemische Thermodünamik d Änderig vom üssere Däil gliich Null isch. Under dere Vorussetzig bechunnt mä dr erst Hauptsatz vo dr Thermodünamik:
''„Die inneri Energii isch en Äigeschaft vo de stofflige Bestanddäil vom ene Süsteem und cha niid erzügt oder vernichdet wärde. Die inneri Energii isch e Zuestandsgröössi.“''
Für abgschlosseni Süsteem gilt doorum, ass die inneri Energii konstant isch, sich also nid veränderet. Für gschlossnigi Süsteem säit dr ersti Hauptsatz vo dr Thermodünamik:
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii in dr Elektrodünamik
Dr Satz vom Poynting beschribt d Erhaltig vo dr Energii in dr Elektrodünamik. Er verallgemäineret dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii uf elektromagnetischi Fälder. Wemm men en seer veräifacht, denn säit er, ass en elektromagnetischs Fäld Arbet cha läiste, wenn s drbii „schwecher“ wird.
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii in dr Relatiwidäätstheorie
E relativistischs Däili mit dr (Rue-)Masse m, wo sich mit dr Gschwindigkäit v bewegt, het d Energii wobii c d Liechtgschwindigkäit isch. Wenn s ruet isch d Energii Für chliini Gschwindigkäite (Taylorentwigglig in (v/c)^2) bechunnt mä für d Rueenergii d Newtonschi kinetischi Energii üüber Bi hoochenergetische Däili cha mä mässe ass die Nööcherig falsch isch. Nume d Summe vo de relativistische Energie blibt in Reakzioone vo Däili erhalte.
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii in dr Kwantemechanik
D Energii vo kwantemechanische Zueständ blibt erhalte, wenn dr Hamiltonoperator nit vo dr Zit abhängt. Allerdings sin vili kwantemechanische Zueständ, nämlig alli, wo sich mit dr Zit mässbar änder, käini Energiiäigezueständ. In iine isch aber wenigstens dr Erwartigswärt vo dr Energii erhalte.
Südwestdeutsches Schichtstufenland
S Sidweschtdytsch Schichtstapfleland (dt. Südwestdeutsches Schichtstufenland) isch e geologisch un geomorphologisch dur Schichtstapfle definierti Landschaft z Bayern, z Bade-Wirttebärg un dr Schwyz.
In dr Literatur wird s au Südwestdeutsche Schichtstufenlandschaft, Schwäbisch-Fränkische(s) Schichtstufenland(schaft) oder Süddeutsche(s) Schichtstufenland(schaft) gnännt.
Lag un Churzbschryybig
Di Sidweschtdytsch Schichtstapflelandschaft lyt in dr Hauptsach zwische (vu Nordnordoscht no Sidsidwescht) dr Sidrhön, em Spessart, em Odewald un em Schwarzwald im Weschte, dr Fränkische Alb im Oschte, dr Schwebische Alb im Sidoschte un dr nordeschtlige Uuslaifer vum Jura im Side.
Antiklinal-Stapfleland zwische Paris un Behmerwald
S Sidweschtdytsch Schichtstapfleland isch Deil vun eme Antiklinal-Stapfleland, wu vum Behmerwald bis in s Pariser Becki goht. Des Antiklinal-Stapfleland goht uf di tektonisch bedingt Ufwelbig vu dr Ärdoberflechi zwische Paris un Behmerwald zruck. Noch em Yybruch vum Oberryygrabe im Beraich vu dr maximale Lupfig un Dehnig hän sich vor allem weschtlig un eschtlig vum Grabebruch Schichtstapfleländer bildet, wu d Gsteischichte uf bode Syte vum Grabebruch ewäg abgheje: im Weschte (Nordfrankryych un Pfalz) s Nordfranzesisch Schichtstapfleland un im Oschte (Bade-Wirttebärg un Nordbayern) s Sidweschtdytsch Schichtstapfleland. Die beide großflechige Schichtstapfleländer sin im Side verbunde dur d Schichtestapfle vum „Tafeljura“ am Hochryy, in dr Region Basel un au in dr Ajoie un in dr ibrige Burgundische Pforte. Im Beraich vum Faltejura um dr Sidrand vum Oberryygrabe im Sundgau (Pfirter Jura) sin di beide Schichtstapfleländer uf ere churze Strecki (nit gfalteti Schichte) vunenander drännt.
D Gsteischichte, wu Aadeil dra hän, sin in dr mesozoische Zytalter Trias un Jura bildet wore. Dur unterschidligi Abdragigsresischtänz un Chlusigkeit vu verschidene Gsteischichte, wu uugfaltet sin un lycht schreg lige, sin dur Erosion Schichtstapfle bildet wore.
Ärdgschichtligi Entwicklig
S hitig Schichtstapfleland isch im Ärdmittelalter (Mesozoikum) Sedimentationsgebiet gsi. Vor eppe 350 Mio. Johr het sich in däm Gebiet e groß Becki bildet gha, wu Gebirgszig un Schwelle drum ume gsi sin. Dervor hän sich scho in zahlryche Sanke Abdragigsprodukt vum Variskische Gebirg as Rotligigs akkumuliert. In dr Trias un im Jura isch s Gebiet emol iber, emol unter em Meeresspiegel gläge, eso sin wägselwys Schichte mit kontinentale un marine Ablagerige entstande.
Di hitige karakteristische Schichtstapfle hän sich syt em Neogen bildet, wu vor ca. 30 Mio. Johr dr Oberryygrabe dur plattetektonischi Prozäss yybrochen isch. Doderby sin d Gebiet uf bode Syte vum Grabe stark aaglupft wore, un dur des sin uf dr dytsche Syte dr Schwarzwald un im Weschte uf dr franzesische Syte d Vogese entstande. Die Lupfig het zur Folg gha, ass im gsamte siddytsche Schichtstapfleland d Schichte nimmi horizontal lige, sundern vum Oberryygrabe uus no Weschte bzw. Oschte yygheje. Dur d Lupfig un Schregstellig vu dr Schichte sin si syterhär vor allem an ihre hegschte Pinkt dr Verwitterig uusgsetzt, doderby verwittere weicheri Schichte schnäller wie herteri. Zem Byschpel verwittere Lättestei zimli lycht un bilde Verflachige, derwylscht di herte Sandstei un Chalchstei weniger aafällig sin fir d Verwitterig un wäge däm Stejlstapfle uusbilde. D Strukturforme, wu eso entstehn, mache s megli, di geologische Schichtglider an dr Ärdoberflechi z bschaue.
Di wichtigschte Ablagerigsschichte wäre no Abschnitt vum Mesozoikum gnännt. Des sin noch ihrem Uusstryche vu Wescht no Oscht Buntsandstei, Muschelchalch, Keuper, Schwarze Jura (Lias), Brune Jura (Dogger) und Wysse Jura (Malm). Dr Buntsandstei stoht vor allem im Nordschwarzwald aa un isch dr Grund derfir, ass es dert bis hitte großi Waldgebiet het, wel d Bede, wu uf em entstehn, wenig fruchtbar sin. Dr Muschelchalch isch d Grundlag vu dr fruchtbare Gailandschafte vu dr Baar bis uf Unterfranke. Dr weniger fruchtbar Keuper het dr Name gee fir d Schichtstapfle vu dr Keuperbärgländer. Di markantescht Juraschichtstapfle schließli – vor allem di Schwebisch un di Fränkische Alb – wird vor allem vum Wysse Jura, im Sidweschten au vum Bruune Jura bildet.
Mänschligi Nutzig un wirtschaftligi Bedytig
Im Oberryygrabe un im Mainzer Becki het s dur di yyszytlige Lessablagerige relativ fruchtbars Ackerland. In dr Gebirg vum Schichtstapfleland bringe d Bede gringi bis mittleri Erdreeg. An däne Stelle, wu Chalchstei an dr Oberflechi aastehn, chunnt s dur Vercharschtig zue Hehlinebildige, doderdur versickere d Niderschleg fascht vollständig un die Gegnige sin wäge däm arg wasserarm, zem Byyschpel di Schwebisch un di Fränkisch Alb, wu nerdlig vum Oberlauf vu dr Duene lige. In dr nidere Lage vum Schichtstapfleland isch dr Räbböu wyt verbreitet, in hechere Gebirgslage spilt d Forschtwirtschaft e wichtigi Roll.
Filsdorf (Lothringen)
Félschtroff (lothrìngisch; frànzeesch Filstroff, ditsch Filsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Félschtroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1033 (1170: Filsdorff, 1179 Vilsdroff, 1594: Fellstroff).
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Züe Félschtroff ghert àui no dr Ortsdeil Beckerholz, wie ànne 1610 grìndet worre ìsch.
Verwàltung
vun Félschtroff ìsch. Félschtroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Höhle von Lascaux
D Hööli vo Lascaux ligt im Daal vo dr Vézère bi Montignac im franzöösische Departemänt Dordogne. Si ghört sit 1979 zum Wältkulturerbi vo de UNESCO.
Beschriibig
In dr Hööli vo Lascaux si e baar vo de eltiste bekannte abbildende Kunstwärk vo dr Gschicht vo dr Menschhäit. D Bilder wärde in s Jungpaläolithikum datiert, zerst het mä dänggt si sige zwüsche 17'000 und 19'000 Joor alt, jetzt git s Expärte wo si für no elter halte. D Hööli ghöört zum Umkräis vo dr Frankokantabrische Höölikunst.
D Hööli isch am 12. Septämber 1940 vom Marcel Ravidat, Jacques Marsal, Georges Agnel und Simon Coencas entdeckt worde. Dr Henri Breuil het sä undersuecht und no im gliiche Joor en ersti wüsseschaftligi Beschriibig veröffentligt. 1948 isch d Hööli für s Publikum ufdoo worde. Wäge dr Füechdikäit wo d Bsuecher verursacht häi, het sich Schimmel afo bilde und d Hööli isch für s Publikum zuedoo worde. Mä het d Bilder restauriert und sithär wärde si die ganz Zit überwacht.
Artifakt
Usser Bilder het s in dr Hööli au Sache gha, wo d Archeolooge usgrabt häi. Drunder si 403 Artifakt us Stäi, 28 Wärkzüüg us Chnoche, Schmuck (10 Muschelumhäng), 113 Überräst vo Dier, e Hufe Holzchoolestück, gröösseri Pflanzeräst und meereri Fragmänt vo de Farbe, wo d Mooler brucht häi.
Stüsslingen
Stüüslige (amtlich Stüsslingen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Stüüslige isch es Bachziiledorf uf bode Sitte vom Stüüsliger Bach in ere Talmuelde nördlich vom Aaretau am Jurasüdfuess am Fuess vom Guge, im Soledurner Nideramt. D Gmeindsflächi umfasst 54,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 36,7 % Waud und 8,9 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Ärlischbach, Nedergösge, Loschdorf und Ror.
Gschicht
Stüüslige isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1226 aus Stuzelingen (1266 Stuselingen, 1288 Stüslingen).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 5,4 % gläge.
Religion
25,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 57,6 % römisch-katholisch.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Michael Wagner (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 945 Iiwohner 96,6 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 0,6 % Italienisch und 2,3 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Stüüslige ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Robert Heck
Dr Wilhelm Emil Robert Heck, wia-nr mit-em ganza Nama ghoißa hôt (* 25. April 1831 z Stuegert, wo-nr am 11. November 1889 au gschdôrba ischt), ischt a deitscher Kunschtmôler gwäa. Viele vo seine Gemälde lasset druff schliaßa, dass dr Carl Spitzweg oiner vo seine Vorbilder gwäa ischt.
Aus seim Leaba
Dr Robert Heck kommt am 25. April 1831 z Stuegert uff d Welt. Sei Vadder isch dr Geomeder Johann Jacob Heck ond sei Mueder d Rosine Caroline Mathilde Heck geborene Röhm. Em Neababeruaf betreibt em Robert sei Vadder noh a kloina Landwirtschaft ond hôt d Uffsicht ibr da Hobbalaufriidhof. Scho friah zeigt sich, dass sei Jonger a mordsmäßiga Begabong zom Zoichna hôt. Nôch seira Konfirmazioo macht seller Bua a Lehr zom Zemmermôler.
Irgendwann während seira Ausbildong trifft dr Heck mit-em Pfarrer Gustav Werner zamma, wo z Reitlenga a Reddongshaus fir Woisakender mit-ma Babiirfabrikle ens Leaba gruafa hôt. 1850 gôht dr Heck nôch Reitlenga ond wuud vom Gustav Werner zom Chef vo deam Gschäft ernannt. Drei Jôhr druff abr ibrwerfet sich dia zwoi mitnander. Drom kehrt em Herbscht 1853 dr Heck Reitlenga da Ricka ond gôht zruck en sei Geburtsstadt. Deet bsuecht’r endlich d Kunschtakademii ond nemmt Onderricht beim renomiirda Professr Heinrich Franz Gaudenz von Rustige. Dr sell hôt a guada Bezihong zom wirdabergischa Hof ond sorgt drfir, dass dr Keenich ond dr wirdabergisch Kunschtvorei emmer môl wiidr em Heck a Gemälde abkaufet. Au etliche Großkopfede vo Stuegert ond Omgebong lasset sich vo deam Môler porträdiira.
Em Jôhr 1854 kriagt dr Heck sein erschda Kunschtpreis. Der bewirkt, dass d Nôchfrôg nôch seine Bilder rasant ôôsteigt. S dauret au nemme lang, ond dr Heck ischt en dr Lag, ohne zo darba als freischaffender Kinschtler zo leaba. Viir Jôhr schbäder gôht’r uff Freiersfiaß ond heiradet am 18. Mai 1858 d Marie Therese Speidel, a Dechterle vom Schultes vo Aldasteig em Nordschwarzwald. Dui schenkt ihrem Môô em Lauf dr Zeit drei Kender: oi Mädle ond zwoi Buaba. Em Rôt vo seim Weib hôt’s dr Heck au zom Vordanka, dass’r Ausfliig machet zo ällerloi deitsche Kunschtmetropola: Dresden, Leipzig, Weimar, Eisenach, Frankfurt am Main, Darmstadt, Nirnberg ond Mincha. En schbätre Jôhr kô-nr sogar no greeßre Reisa macha: en d Provence ond ens geliibde Italia nôch Rom, Neapel ond uff d Insel Capri.
De ledschde Lebensjôhr, wo em Heck vorgennt send, bescheret-em grauße Schmerza; er leidet an-ra ooheilbara Magakranket. Zo seine ledschde Gemälde, wo-nr vor seim Dod no vollenda kôô, gheert s Bild Vater Werner im Kreise seiner Kinder und Pflegebefohlenen sowia d Porträäs vo de Professora Karl Josef Hefele ond Karl Georg von Wächter fir d Professora-Galerii vo dr Uni Diibenga ond schliaßlich noh s Kloschder Maulbronn, a Ufftragswerk vom Inschineer Gottlieb Daimler.
Am Martinsdag 1889 duet dr Robert Heck en seira Hoimetstadt Stuegert da ledschda Schnaufer. 58 Jôhr alt isch der Môô wôrra. Sei ledschda Ruah fendet’r uff-em Pragfriidhof; sei Grab kô-mr heit noh ôôgucka.