cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gleitschirmfliegen
Aafäng
So richtig los gange isches denn erscht, wo de Dan Poynter 1974 beschribe het, dass me miteme Fallschirm chönnti vomene Bärg starte. Die Flüüg sind aber meh kontrollierte Abschturz als würklichs Flüüge gsi und so sind denn vor allem Bärgstiiger uf dä Sport cho, wo nid händ welle wider abelaufe.
Ab ca. 1980 sind denn au Gleitschirm uff em Markt gsi, wo dä Name au würkli verdient händ: me hät si nümme chönne im freie Fall öffne - däfüür sinds viill besser gsi im Flüüge. Diä händ denn e Gleitwinkel vo öppe 1:3 kha.
Uusrüschtig
Z'allererscht khört da natürli de Gleitschirm dezue. Denn bruucht me es Gurtzüüg, en Notschirm und aaschtändigi Chleider. Das sind hochi Schue, Winddichti Chleider und en Helm!
Flüüge
Starte tuet me vo Bärge oder mit emene Windeschlepp. Da deffür gits zwei Technike: De Vorwärtsstart und de Rückwärtsstart.
Zum Schtüüre het de Gleitschirm zwei Bremsleine, mit dene me d'Richtig und s Tempo beiiflusse chan. Zum Schneller flüüge git's au no de Beschleuniger, wo em Schirm (mit grösserem Sinke!) no grösser's Tempo verschafft.
Mit Hilf vo Thermik und dynamische Wind cha me au Höchi gwünne. Die chamme denn iisetze zum de nächschti Uufwind (au Schluuch gnennt) z' sueche. Mit dere Technik chamme denn au grösseri Distanze zurugglegge. De Wältrekord isch bi 423 km - de Europarekord bi 323 km!
Lehre
Z' lehre isch für öpper normal begabt's nid schwirig: Bi 'nere seriöse Flugschuel chamme dä Schport innerhalb vo öppe enem halbe Jahr lehre. Nach enere theoretische und enere praktische Prüefig chamme denn au allei und ohni Uufsicht vomene Fluglehrer umeflüüge.
Faszination
Mängi Pilote redet bi dem Sport vomene regelrächte 'Suchtpotential', so gross isch die Faszination. Es isch denn au die eifachschti Art, zum in d' Luft z'cho. Das giltet sowohl für en Einzelflüüger wie au für en Tandemfluug (oder au Biplace g'nennt).
Me chan au mit relativ wenig Uufwand wunderschöni Schtunde i de Bärge verbringe will sogar unsportliche Lüüt chönd dä Rucksack a de Startplatz trääge.
Komischerwiis mues me nid Schwindelfrei sii, zum dä Sport z' mache. Das chann da demit zämehänge, dass bim flüüge d' Landschaft esoo wiit ewäg isch, dass si scho wider abstrakt erschiint.
Lauterburg (Unterelsass)
Lüterburi (sìdfrankisch Laudeburich, frz. Lauterbourg, dt. Lauterburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lüterburi lijt án dr Granz zwìschem Elsàss und dr Pfàlz. Uf dr àndere Sitte vun dr Lüter lijt dr ditsch Ort Neulauterburg, wie züe dr pfalzische Gmein Bärg ghert. àui d Granz züe Bàde-Wirttebari ìsch gànz ìn dr Neh àm Rhin und uf Karlsrüe ìsch es àui nì witt.
Gschìcht
Lüterburi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1130.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lüterburi ìsch. Lüterburi ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Lüterburi ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Freiheit
Under Freihäit verstoot mä d Möögligkäit,  zwüsche underschiidlige Möögligkäiten uszlääse und entschäide chönne, ooni z öbbis zwunge z wärde. In dr Filosofii, dr Theologii und dr Rächtswüsseschaft vo dr Modärne mäint mä ganz allgemäin e Zuestand vo dr Autonomii vom ene Subjekt.
Überblick
Über e filosoofisch Freihäitsbegriff wird die ganz Zit diskutiert und er veränderet sich alsfuurt. Er het aber au psüchologischi, soziali, kulturelli, religiöösi, politischi und rächtligi Dimensioone und ghöört eso zu de zentrale Begriff vo dr menschlige Ideägschicht.
D Härkumft vom Wort
S Wort «Freihäit» isch s Abstraktum zum Adjektiiv «frei», wo sich us em indogermanische Wurzlenomen (ig.) *per(e)i- „nooch, bi“ (= «daas, wo bi mer isch», s persöönlige Äigedum) entwigglet het. Noch etymologische Vermuetige het s si hütigi Bedütig über s germanische *frī-halsa = «öbber, wo si Hals iim sälber ghöört», also öbber, wo über si Persoon sälber cha bestimme, bechoo. Us dr indogermanische Wurzle cha mä au häärläite, ass öbber, wo frei isch, zun ere Gmäinschaft vo Lüt ghöört, wo nooch zu enander stöön und gliichberächdigt si, wo in Friide zämmelääbe und dä inner Friide gmäinsam gegen Übergriff vo Usse verdäidige. «Freiheit» weer also as Rächtsstatus immer relativ zun ere Grubbe und bunde an die Beriich, wo die Grubbe normatiiv beherrscht.
Underschäidige
Am grundlegende Begriff vo dr Freihäit cha mä e hufe Aspäkt underschäide und separat behandle. Öb und wie mä züschen e underschäidet, stellt für die filosoofischi und politischi Debatte vilmol e Brobleem daar oder e Strategii, wo bewusst iigsetzt wird. D Freihäit, sich für oder gegen e Handlig chönne entschäide, und wie si dur Reegle und dur Entschäidige, Aasprüch, Inträsse oder Handlige vo andere beschränggt si, isch äng mit dr Froog vo dr Legitimidäät vom äigene Handle und vom Beschränke vom fremde Handle verbunde.
Lillianes
Lillianes (frankoprov. Yian-e, töitschu Elljini) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Lillianes ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Rose.
Geografi
Lillianes lyt im Augschtdal, in dr Nechi vum Yygang zum Lysdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Chessun, Chessun Vieux, Chichal, Praz, Rouby, Fey, They, Court, Foby, Tournoun, Suc, Lazé, Bonnesheures, Barmetta, Barbiaz, Salé, Las, Toux, Coeurtes, Fangeas, Vérigoz, Mattet, Costey, Parte-Joux, Grange, Choulére, Moler, Tetoun, Sassa, Moliné, Pines, Sénéchaz, Russy, Vallomy, Montcervier, Rive, Piatta, Pérapianaz, Traversagn, Duzeré, Mirioux, Verfey, Riasseu, Berlechuz, Couleura. Nochbergmaine sin Carema (TO), Fontainemore, Graglia (BI), Issime, Perloz, Pollone (BI), Settimo Vittone (TO) un Sordevolo (BI)
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Lillianes dr italienisiert Name 'Liliana drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Lillianes isch dr Daniele De Giorgis.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Lillianes ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Koalitionskriege
As Koalitionschrieg wärde d Chrieg bezeichnet, wo vo 1792 bis 1815  zwüsche Frankriich und siine europäische Gegner stattgfunde hai. Si si Deil vo de Komflikt, wo sich noch dr Französische Revolution über ganz Europa usbreitet hai, und hai s Ändi vo dr Ziit vo de Kabinettschrieg bedütet. Dä fümf Chrieg noch em erste Koalitionschrieg sait me au die Napoleonische Chrieg.
Bündnis („Koalitione“) vo europäische Mächt, wo sich die ganz Zit veränderet hai, hai uf verschiidene Schauplätz mehreri Chrieg gfüehrt, wo zum Deil inenander übergange si, gege die Französischi Republik beziehigswiis s französische Kaiserriich vom Napoléon Bonaparte und däm sine Verbündete.
Iideilig
D Chrieg löön sich eso iideile:
Hans Bock der Ältere
Dr Hans Bock dr Elter (* um 1550 z Zabere; † 16. Merz 1624 z Basel) isch e Basler Mooler, Zeichner und Geometer gsi.
Läbe
Dr Hans Bock isch um 1550 im elsässische Zabere uf d Wält cho. Er het wohrschiinlig z Strossburg e Lehr gmacht. 1570 isch er Gsell bim Hans Hug Kluber z Basel worde und zwäi Joor spööter isch er in d Himmelszumft ufgnoh worde. 1573 het er d Elisabeth Kleinmann ghürotet. Im gliiche Johr het er au d Basler Bürgerschaft übercho. 1585 het er em Kluber siiner Witwe s Huus «Zum Susen» am Bluemerain für 400 Pfund abkauft. Siini Söhn Hans dr Jünger, Felix, Emanuel dr Elteri, Peter und Nicolaus hai mit em in siiner Wärkstatt gschafft, wo si grooss worde si.
Wärk
Vo iiflussriiche Baslern wie em Felix Platter und em Basilius Amerbach het er as wüsseschaftlige Zeichner Ufdräg übercho. In de 1580er het er für e Amerbach die römische Ruine z Augusta Raurica zeichnet und für e Platter dr «Luzärner Riis».
As Geometer het dr Bock 1588 dr Grundriss vo Basel vermässe und 1611-16 dä vo Colmar. 1623 het er e Stadtblan vo Basel zeichnet.
Stundweiler
Stundwiller (frz. Stundwiller, dt. Stundweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Stundwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1397.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Àm 1. Jüli 1974 hàt sìch Stundwiller mìt Àschbàch und Owerreddere zammegschlosse. Àm 1. Janner 1988 ìsch Àschbàch wìder salbschtandi worre und àm 1. Janner 1989 han sìch àui Owerreddere und Stundwiller wìder drannt.
Verwàltung
vun Stundwiller ìsch. Stundwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Stundwiller ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Lützelau
D Lützelau (althochdüütsch: Luzilunauia (821) "chliini Insle"; 1667: Lützelauw) isch di chliineri vo de beide Züriseeinsle Ufnau und Lützelau. Sie liit uf Freiebacher Gebiet im Bezirk Höfe vom Kanton Schwyz, i de nöchi vo Pfäffike.
D Insle isch vor rund 10'000 Jahr vom Linthgletscher gschaffe worde. D Insle selber und ihri Uferzone und Schilfgürtel schtönd under Naturschutz.
D Lützelau isch ane 741 s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt.
Vom Mai bis Endi September chann uf dr Insle in beschtimmtem Rahme campiert werde. Es git es Chaltwasserwöschbecki bim Inselhuus. Zuesätzlich chann gege Gebühr au e Warmwasserduschi gnutzt werde. D Insle wird dur 2 Inselwart underhalte, wo im Uuftrag vom Verchehrsverein Rapperschwiil-Jona schaffed. Es exischtiert dezue es Inseltaxi uf em Wasser, wo d Gäscht zwüsched Mai und Endi September mit eme Boot wo de Name Taucherli trait, vo Rapperschwiil uf d Lützelau und zrugg bringt.
Im Winter sind kei Mensche uf dr Insle.
Im Umfeld vo dr Insle sind i de letschte Jahr bi Undersuechige vo Underwasser-Archäologe verschideni Hiiwiis uf früehziitlichi Bevölkerig au uf dr Insle zum Voorschii cho und im Jahr 2004 binere Uusschtellig zeigt worde.
Wörnersberg
Wernerschberg (amtlich Wörnersberg) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zua Wernerschberg gheret s gleichnamig Dorf ond dr Wohnblatz Reesenmühle.
Gschicht
Wernerschberg ischt 1364 zom erschte Mol gnennt worde.
Verwaltong
Wernerschberg hot mit dr Gmoene Pfalzgrofeweiler ond Greambach e Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Wernerschberg ischt dr Reinhold Möhrle.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Wernerschberg ghert zom Schwäbisch.
Elara (Mond)
D' Elara (Jupiter VII) isch ene vu dr ussere Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Elara isch am 2. Jänner 1905 vum Astronom Charles Dillon Perrine am Lick Observatorium (San Jose, Kalifornie) entdeckt worre.
Daift worre isch sälle Mond uf de Namme vu dr Elara, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Ihr offizielle Namme het d'Elara anno 1975 erhalde, vorher isch si as Jupiter VII bezeichnet worre.
Bahndate
D'Elara umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.741.000 km in 259 Däg, 15 Stund un 22 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2174 uf un isch mit 26,627° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt. Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si in dr Himalia-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Himalia, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Elara het e middlere Durchmesser vu 86 km. Ihr Dichti isch mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Indizie stimme, dass si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch. Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihre schinbari Helligkeit betrait 16,3m. In guet 12 Stunde drillt si sich um die eige Ax.
La Grée-Saint-Laurent
La Grée-Saint-Laurent (Gallo La Graéy-Saent-Laurantz, bretonisch Ar C'hrav-Sant-Laorans) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
La Grée-Saint-Laurent lyt am Ninian, 42 km vu Vannes un 70 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 40 m un 117 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Les Forges im Norde, Lanouée im Weschte par, La Croix-Helléan un Helléan im Side un Saint-Malo-des-Trois-Fontaines im Oschte.
Verwaltig
vu La Grée-Saint-Laurent isch. La Grée-Saint-Laurent ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu La Grée-Saint-Laurent ghert zum Gallo.
Ernst Mayr
Ernst Walter Mayr (* 5. Juli 1904 z Kempten (Allgäu); † 3. Februar 2005 z Bedford (Massachusetts)) isch ä dütsch-amerikanische Biologe gsi und dr Hauptvertreter vo dr moderne synthetische Evolutionstheorii. Vili vo siine Kollege dängge, ass er zu de gröschte und iiflussriichschte Naturforscher vom 20. Johrhundert ghört.
Biografii
Dr Ernst Mayr isch am 5. Juli 1904 z Kempten im Allgäu uf d Wält cho, aber in Sachsen ufgwachse. Er isch dr zweit Sohn vom Landgerichtsrot Dr. Otto Mayr und vo dr Helene Mayr. Scho als Bueb het er sich für Vögel intressiert. 1923 het er sii erschti Abhandlig über d Kolbenente won er im Freie bi Moritzburg beobachtet het. Im gliichen Johr het er agfange an dr Ernst-Moritz-Arndt-Universität z Greifswald Medizin schdudiere, het aber scho frühe zur Zoologie gwächslet und am Zoologische Museum z Berlin gschafft. 1926 het er mi 21 Johr dr Doktortitel in Zoologie mit emä ornithologische Thema übercho.
Dr Erwin Stresemann het dr Mayr 1928 und 1930 uf ä Forschigsreis nach Neuguinea und zu de Salomon-Insle gschickt, won er für dr begeischtert Vogelfründ Lionel Walter Rothschild, 2. Baron Rothschild Vögel gsammlet het. Was er dört über d Biogeographie glehrt het isch d Grundlag für siini schböötere evolutionstheoretischen Überlegige. 1931 isch er in die Vereinigte Schdaate gange, für zum am American Museum of Natural History z New York, wo s gröschde naturwüssenschaftlige Museum vo dr Wält isch, als Vogelexperte d Vogelsammlig z bearbeite. Öbbe 20 Jahre isch er z New York bliibe.
1953 isch er an d Harvard-Universität z Cambridge (Massachusetts) gange, won er drfür gsorgt het, ass d Evolutionstheorie, wo bis denn ä Schtiefchind under de amerikanische biologische Wüssenschafte gsi sich, wichdiger worden isch. Au noch siiner Emeritierig 1975 het er bis zu siim Dod am Museum of Comparative Zoology vo dr Harvard-Universität gschafft.
Er isch noch erä sehr churze Chranket z Bedford (Massachusetts) gschdorbe.
Uszeichnige
Dr Mayr het öbbe 20 Doktortitel gha, wie dr Ehredoktor vo dr Universität Konstanz (Philosophie). Er het die so genannti dreizackigi Chrone vo dr Biologii übercho, dr Balzan-Briis, dr International Prize of Biology und dr Crafoord-Briis. 1977 het er die Linneanisch Medaillie vo dr Linnean Society of London übercho, 1986 d George-Sarton-Medaillie wo dr höchst Briis für Wüsseschaftsgschicht isch und wo vo dr History of Science Society (HSS) vergä wird.
Ebenweiler
Äbaweiler (dt. Ebenweiler) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 61,6 % Landwirtschaftsfleche, 27,2 % Wald, 8,6 % Sidlongsfleche ond 2,6 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Äbaweiler gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Äbaweiler ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1105.
Verwaltong
Äbaweiler hot sich mit dr Gmoene Alschhausa, Bõms, Äbarschbach-Muaschba, Oechschdäga, Floeschwãnga, Guggahausa, Hosskirch, Kenigseggwald, Riadhausa ond Waldhausa zum Gmoeverwaltongsverband Alshausen mit Sitz en Alschhausa zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Tobias Brändle.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Äbaweiler ghert zom Schwäbisch.
Hans Hug Kluber
Dr Hans Hug Kluber (1535/6-1578) isch e Basler Mooler gsi. Dr Kluber (odr Klauber) isch 1535/36 z Basel uf d Wält cho. Si Lehrzit het er vermuetlig bim Hans Asper z Züri absolviert. 1555 isch er dr Basler Moolerzumft «zum Himmel» biidräte. Dr Hans Bock dr Elteri isch 1570 bi ihm Gsell worde. Dr Kluber isch mit dr Barbara Haller verhürotet gsi. Am 2. Februar 1578 isch er z Basel an dr Pest gstorbe.
Schloss Klingnau
S Schloss Chlingnau isch es Schloss im aargauische Städtli Chlingnau.
Gschicht
D Afäng vom Schloss Chlingnau liget im 13. Johrhundert. Nach de Gründig vo de Stadt Chlingnau am 26. Däzember 1239 ufem Land a dr Aare, won er vom Chloschter vo Sankt Bläsi übercho gha het, het de Gründer, de Ulrich vo Chlinge, en Wohnturm am ördleche Rand vom Stadtgebiet errichte laa. Sin Sohn, de Walther vo Chlinge, het s Städtli im Johr 1269 an de Bischof vo Konschtanz verchauft un so het au s Schloss sin Bsitzer gwächslet. Sider het die alti Adelsburg em Bischof sym Stadtvogt als Woonsitz dienet. Im 1582i het dr Bischof dä Adelssitz ganz neu lo mache.
Im Lauf vo de Zyt het s Schloss es baar Aabaute übercho und isch Sitz vo de Landvögt vom Bischtum Konschtanz gsi. Mengisch het au de Bischof do residiert. Im 16. Johrhundert isch s Schloss so baufällig gsi, dass me s im Johr 1582 völlig noi bauet het. Es steinigs Wapperölief erinneret do draa.
Hütigi Nutzig
Im Schloss Chlingnau isch hüt en Polizeiposte unterbrocht. S Zivilschtandsamt vo Lüggere, wo au z Chlingnau zuschtändig isch, bruucht en Ruum für Trauige. De Rittersaal, wo me in historischem Stil renoviert het, cha für feschtlichi Aaläss gemietet werde.
Daniel Koch
De Daniel Koch (* 13. April 1955) isch en Schwizer Arzt. Er isch vo 2008 bis 2020 de Leiter vo de Abteilig «Öberträgbari Chrankete» bim Bundesamt för Gsundheit (BAG) gsi.
Läbeslauf
De Daniel Koch hät a de Uni z Bärn Medizin studiert und dänn e paar Johr lang as Assistänzarzt gschaffet. Vo 1988 bis 2002 isch er för s Internationale Komitee vom Rote Chrüz (IKRK) tätig gsi, zerscht as medizinische Koordinator i Krisegebiet, under anderem währed em Bürgerchrieg z Sierra Leone, z Uganda, z Südafrika und z Peru.
Ab 1997 hät er as medizinische Mitarbeiter am Hoptsitz vom IKRK z Gämf gschaffet, won er för di medizinische Programm z Afrika zueständig gsi isch. Im 1996/97 hät de Koch sini Uusbildig mit eme Nochdiplomstudium a de Johns Hopkins Universität z Baltimore i de USA ergänzt und säb mit em Master in Öffentlicher Gesundheit (MPH) abgschlosse.
Vo 2002 bis 2020 isch er för s BAG in underschidliche Fachberiich tätig. Er isch Mitglid vo de Taskforce gege d SARS-Pandemii 2002/2003 und d Vogelgrippe H5N1 2005/2006 gsi. Bis 2006 hät er d Sektion «Impfungen» gleited, vo 2006 bis 2008 d Sektion «Pandemievorbereitung».
Schwizwit bekannt worde isch de Daniel Koch im Früejohr 2020 währed de wältwite COVID-19-Pandemii wäge sinere mediale Präsenz i de Schwizer Medie as Leiter vo de Abteilig «Öberträgbari Chrankete» bim BAG.
Aafangs April 2020 isch de Stefan Kuster em Daniel Koch sin Nochfolger as Abteiligsleiter bim BAG wore. De Koch wörd Endi April pensioniert, schaffet aber bis zur Bewältigung vo de Pandemii under em Titel «Delegierter des BAG für COVID-19» witer und tuet s BAG witerhii i de Öffentlichkeit verträte.
De Daniel Koch hät zwei erwachsni Töchtere und wohnt z Wole bi Bärn. Näbed sim Iisatz im Gsundheitssektor setzt er sich i de Stiftig Certodog för de Tierschutz ii.
Montjovet
Montjovet (frankoprov. Mondjouet) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Montjovet ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Evançon.
Geografi
Montjovet lyt im untere Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Balmet, Barmachande, Barmatà, Berger, Berriat (capoluogo), Bourg, Broccard, Brun, Chambis, Champérioux, Champ-Sitirou, Chenal, Chenoz, Chosaley, Ciseran, Creston, Croux, Devin, Estaod, Fenillettaz, Fiusey, Fornet, Gaspard, Gettaz, Guaz, Grand-Hoël, Janton, Lavà, Laveuché, Lillaz, Lorià, Meran, Montat, Montquert, Muret, Oley, Plangerp, Perral, Petit-Hoël, Petit-Monde, Plout, Provaney, Quignonaz, Reclou, Rodoz, Ross, Ruelle, Saint-Germain, Taverne, Toffo, Traversière, Tron, Vervaz, Vianà, Vignola. Nochbergmaine sin Challand-Saint-Victor, Champdepraz, Châtillon, Emarèse, Saint-Vincent un Verrès
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Montjovet dr italienisiert Name Mongiove' drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Montjovet isch dr Rinaldo Ghirardi.
Seleukiden
Dr Gründer vo dr Dünastii isch dr makedonisch General Selöikos gsi, wo sich noch em Dood vom Alexander em Groosse vo 320 v. d. Z. aa in de asiatische Satrapie vom Alexanderriich as Herrscher duuregsetzt het und sich im Joor 305 under em Naame Seleukos I. Nikator zum Köönig erkläärt het. In dr Schlacht vo Ipsos 301 v. d. Z. het er zämme mit em Lysimachos, em Herrscher über Thrakie, dr Antigonos gschlaage, wo d Machbasis von em in Chläiasie gsi isch. 285 v. d. Z. het er im Antigonos si Soon Demetrios, gfangegnoo. Vier Joor druf het er dr Lysimachos in dr Schlacht bi Kurupedion besigt. Dr Selöikos het denn Makedonie und Thrakie welle a sich risse, isch aber churz nochdäm er uf Öiropa übergsetzt het, vom Ptolemaios Keraunos ermordet worde. Dr Selöikos het sim Soon Antiochos I. si Riich vererbt, wo zwar s grösste, aber au s heterogenste Diadocheriich gsi isch.
Noch de Diadochechrieg (bis 277) het sich dr Komflikt mit Rom afo verscherfe, wo si Iifluss uf dr östlig Middelmeerrum usbräitet het. Im Syrisch-Römische Chrieg (192–188) het dr Antiochos III. d Schlacht vo Magnesia verloore und het im Friide vo Apameia im Joor 188 uf alli Länder nördlig und westlig vom Tauros müesse verzichte, het sich nüme politisch in Chläiasie döfe iimische, het käini Chriegselifante me döfe haa und nume e Flotte vo zää Schiff und het schweeri Reparazione an d Römer müesse zaale.
Im jüdische Makkabäer-Ufstand si under em Antiochos IV. d Browinze Koilesyrie und Palestina verlore gange und d Parther häi zwüsche 141 und 138 d Browinze im Oste, Babylonie, Elam, Medie und Persis annektiert und dr Demetrios II. gfangegnoo.
In dr Schlussfaase vo dr Selöikidedünastii isch iir Territorium uf Sürie beschränggt gsi, und au das isch nume no e römische Klientelstaat gsi. Dr Pompeius het denn schliesslig dr letscht Selöikid, dr Filipp II. Filorhomaios, lo ermorde und im Joor 63. v. d. Z. in Sürie e römischi Browinz iigrichdet.
Lysithea (Mond)
D' Lysithea (Jupiter X) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Lysithea isch am 6. Juli 1938 vum Astronom Seth Barnes Nicholson am Mount Wilson Observatorium entdeckt worre.
Daift worre isch sälle Mond erscht anno 1975 uf dr Namme Lysithea, noch ere Geliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Vorcher het mer d'Lysithea as Jupiter X bezeichnet.
Bahndate
D'Lysithea umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.717.000 km in 250 Däg, 4 Stund un 48 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,1124 uf un isch mit 28,302° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si in dr Himalia-Gruppe, benennt noochem Jupitermond Himalia, zuegordnet.
Huttwil
Gschicht
Huttu isch zum erschte Mal gnennt worde um d Mitti vom 9. Jh. aus Huttiwilare. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Trachsuwaud ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,1 % gläge.
Religion
75,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,9 %, CVP 1,0 %, EVP 4,3 %, FDP 7,6 %. GLP 5,9 %, GP 5,6 %, SP 13,5 %, SVP 35,7 %, Suschtigi 9,5 %.
Stadtpresidänt vo Huttu isch dr Hansjörg Muralt (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4825 Ywohner 93,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 1,1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Huttu ghört zum Hochalemannisch.
Angeloi (Familie)
D Familie Angelos (griech. Ἄγγελος, Pl. Angeloi, Ἄγγελοι) isch e bedütends byzantinischs Aadelsgschlächt gsi, wo am Ändi vom 11. Joohundert ufgstiige isch. E Joorhundert spööter häi meereri Angeloi dr Kaiserdroon bestiige. Es si aber schwachi Herrscher gsi und de Chrüzridder vom 4. Chrüzzuug isch s 1204 glunge, Konstantinopel z eroobere. Aaghöörigi von ere Sitelinie vo de Angeloi häi vo 1204 bis 1318 im Despotat Epirus gherrscht, eme griechische Noochfolgerstaat vom byzantinische Riich. Zitwiis si im 13. Joorhundert au Gebiet in Makedonie und Thessalie Däil vom Machtberiich vo de Angeloi gsi.
Dr Familienaame isch äntwääder vom Wort Angel (griech. für Ängel) oder vom Naame vom vermuetlige Häärkumftsort in Chläiasie, wo gliich döönt, abgläitet.
Surburg
Sürburi (frz. Surbourg, dt. Surburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sürburi ìsch. Sürburi ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sürburi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Mordwinische Sprache
Mordwinisch isch e finno-ugrischi Sproch und ghört zu de finno-permische, dört widderum zu de wolgafinnische Sproche. D'Sprächer isch s Mordwine-Volk. D'Sproch losst sich in Ersja und Mokscha ydeile; ob säll Dialäkt oder selbständigi Sproche sin, wird sit em Afang vom 20. Johrhundert diskutiert und mer isch bis hütt nit einig worre. Uff beide Site git's au bolitischi Hindergründ.
Dialäkt
Ersja und Mokscha glyche sich zu 80 Brozänt; es git in de Grammatik drei wesentligi Underschyd. S Mokscha hät fümf Phonem und dodemit in de gschrybene Sproch fümf Büechstabe meh wie s Ersja. Im Mittelalter isch s Ersja meh vom Russische beyflusst worre, s Moksja eher vo de Turksproche (vo sälle vor allem vom Tatarische).
Usgstorbeni Dialäkt sin Terjuchisch, Karataiisch und Muromisch.
Alphabet
Mordwinisch verwändet s kyrillisch Alphabet. Säll isch sit 1925 offiziäll; vorher hän di beide Sproche no kei eiheitligi Rächtschrybig gha. Es git verschydeni wüsseschaftligi Werk uff Mordwinisch, wo zum Deil au mit em latynische Alphabet gschrybe worre sin. Zum Deil hät mer au e finno-ugrischi Umschrift benutzt.
S Alphabet bstoht uss denne Büechstabe (kursivi Büechstabe werre numme für Mokscha brucht):
А, Б, В, Г, Д, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я.
Sunderzeiche oder Diakritika werre keini verwändet.
St. Jakobsdenkmal
S Joggeli-Dänggmol (hochdütsch St. Jakobs-Denkmal) isch e Dänggmol zur Erinnerig an d Schlacht bi St. Jakob an dr Birs. Dr Ferdinand Schlöth het s gmacht und 1872 isch s an dr St. Jakobsstrooss z Baasel ufgstellt worde.
Gschicht und Beschriibig
Scho 1824 het mä an dr St. Jakobsstrooss z Baasel e Dänggmolpfiiler us Sandstäi noch em Entwurf vom Mooler Marquard Wocher ufgstellt. Dä isch aber scho in dr Middi vom 19. Joorhundert stark verwitteret gsi. Dr Baasler Kunstveräin het dorum 1859 e Wettbewärb für e nöis Dänggmol abghalte, wo aber zu käm klare Resultat choo isch. Dr Ferdinand Schlöth het druf z Rom e Dänggmol entworfe, wo denn au usgfüert worde isch. Es het us eme Soggel bestande, wo d Helvetia druf stoot und vier Äidgenosse, wo am Stärbe si und um e Soggel ume grubbiert si, dr Kranz vom Ruem bringt. Die fümf Figure si us Carrara-Marmor gmacht, dr chrüzförmig Soggel, wo nid vom Schlöth entworfe isch, us Chalchstäi.
Ebnit
Do Luftkurort Emlig (amtl. Ebnit) ist a Katastralgmuond vo Doarobiro z Vorarlberg. As ist wio Lech, Warth odr Mittlbearg a Walsarörtle. S Emlig, mit ihra 111 Iiwohnar (Stand 2001), ist 1932 vo Doarobiro igmuodat woro. As litt uf 1075 m (Pfarrkiorcho). Vom Emlig us kama uf d Hohe Kugl, uf da Karra odr dor Rappalochschlucht is Güatle ussi wandra.
Ufnau
D Ufnau (743: Ubinauuia; 1259: Ufenowe; 1667: Uffnauw) isch di gröschti Insle i de Schwiiz und liit im Zürisee. Si liit südweschtlich vo ihrer Nachberinsle Lützelau und nördlich vo Pfäffike.
Etzel (Berg)
Dr Etzel (1'098 m ü.M.) isch en Berg zwüsched em Zürisee und em Sihlsee im Kanton Schwyz i dr Schwiiz. Di oberschte 100 Höhemeter vom freischtehende Gipfel sind rundume bewaldet. Uf der Nordflanke, wo em Zürisee zuegwandt isch, mög dr Wald bis uf 800 m abe.
Ufnau
D Insle ghört zum Territorium vo dr Gmeind Freiebach und befindet sich im Eigetum vom Chloschter Einsidle.
Etzel (Berg)
Underhalb vom Gipfel Richtig Oschte befindet sich d Passhöchi vom Etzelpass mit dr Kapelle St. Meinrad, benännt nach em Heilige Meinrad vo Einsidle.
Ufnau
Name
Ihre korrekte Name Ufnau wird vom Chloschter offiziell wider verwendet. Au en Verein gheisst Freunde der Insel Ufnau. Viilfach wird aber Ufenau gsait und brucht; so zum Bispil im Fahrplan vo de Zürisee Schifffahrt und uf de Landkarte vo de Schwiz.
Etzel (Berg)
Dr Etzel beschtimmt massgeblich de Verlauf vo dr Sihl, wil er verhinderwt, dass die us em Hochtal vo Einsidle direkt in Zürisee abflüüsst. Schtattdesse wird d Sihl nach Weschte glenkt, wo si am Höhrohne entlang uf Sihlbrugg is Sihltal flüüsst. D Topographie am Etzel hät au d Errichtig vo dr Gwichtsmuur I de Schlage begünschtigt, wo sit 1937 de Sihlsee schtaut, wo s zuegehörige Etzelwerch in Altedorf am obere Zürisee schpiist.
Dr Etzel isch es beliebts Uusflugsziil für Wanderige. Dr Blick schweift in nördlicher Richtig über de Zürisee und Obersee mit em Seedamm von Rapperschwiil bis zu de Gipfel vom Zürcher Oberland, in südlicher Richtig gege de Sihlsee und d Mythe. Uf em Gipfel schtaht es Bergrestaurant.
Ufnau
Gschichtlichs
Di ältiste Sidligsspuure stamed us de Jungstäizyt (um 4000 v. Chr.). Während dr Römerziit isch uf dr Insle en gallo-römische Viereggtempel gschtande. Siini Fundament sind zum Täil i de Grundmuure vo dr Chile St. Peter und Paul enthalte. E erschti Chile isch waarschiinlich im Jahr 500 a dr Schtell vo dr hütige Kapelle St. Martin errichtet worde. Im 9. Jahrhundert hät d Herzogin Reginlinda d Chile St. Peter erbaue laa, denäbed es Wohnhuus, wo si zäme mit irem jüngschte Sohn, em schpäter häilig gschprochene Adalrich drin gläbt hät. Er isch um 973 uf dr Insle gschtorbe. Siini Reliquie sind bis zum Villmergerchrieg 1712 imene Schrein in St. Peter gläge.
Am 23. Januar 965 hät de Kaiser Otto I. d Ufnau em Chloschter Äinsidle gschänkt. Wo während dr Helvetik sämtlichi Chlöschter für churzi Ziit uufghobe worde sind, hät dr Kanton Linth d Insle an en Privatmaa verchauft. Mit dr Mediationsverfassig isch s Chloschter Äinsidle widerhergschtellt worde und hät d Insle 1805 zrugg kauft.
Uf dr Ufnau isch am 29. August 1523 dr Humanischt Ueli vo Hutte gschtorbe. Si isch drum au erwähnt im Gedichzyklus «Huttens letzte Tage» vom Conrad Ferdinand Meyer.
Sit 1993 ghört d Insle zu de "Moorlandschafte vonere bsundere Schöönhäit und nationale Bidüütig".
Aktuell
Sitdem im Jahr 2005 binere kommunale Volksabstimmig vom Souverän bestimmt worde isch, dass kei öffentlichi Schtüürgälder für Renovation vo dr Insle und siine Baute sölled verwändet werde, setzt sich en private Verein defür ii, dass s nötige Geld für Reparature und Inschtandsetzige vo dr Chile, dr Kapelle, dr Wirtschaft "Zu den zwei Raben" und de Schpazierwäge zämechunnt. Erschti Bauiigabe sind im Auguscht 2006 gmacht worde und bald söll mit de Bauarbeite aagfange wärde.
Nocheme Bundesgrichtsentscheid vom Januar 2012 chan s Restorant nöd noch de Plän vom Stararchidekt Peter Zumtor neu baut wärde. S Projekt läsi sich nöd mit em Moorschutz veriibare.
Corgémont
Corgémont (Franc-comtois [kordʒemɔ̃]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Corgémont ligt im Schwizer Jura im Vallon de Saint-Imier. D Gmeindsflächi bsteit us 54,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 40 % Waud, 5,5 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Tramelan, Mont-Tramelan, Cortébert, Nods, Orvin, Sonceboz-Sombeval u Tavannes.
Gschicht
Corgémont isch zum erschte Mal gnennt worde im 8. Jh. Curisgimund (1178 Coriamont, 1181 Cortgemund, 1228 Corteimont, 1326 Coriemont).
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,4 % gläge.
Religion
61,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 22,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 5,1 %, CVP 2,6 %, EVP 3,2 %, FDP 10,5 %. GLP 1,9 %, GP 11,5 %, SP 22,0 %, SVP 35,8 %, Suschtigi 7,4 %.
Gmeindspresidänt vo Corgémont isch dr Etienne Klopfenstein (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1493 Ywohner 16,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 77,5 % Französisch u 3,3 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Corgémont isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Morgenberghorn
S 'Morgäbärghorn isch än Bärg am südlichä Ufer vom Thunärsee im Bärner Oberland und isch 2248,8 m höch. Uf dä Gipfel chund mer nur z'Fuäs. Für dä Ufstieg bruchts kei Bärgstiegerkenntnis, aber mer mues trittsichär si. Ufälaufä cha mer vo Leissigä us, vo Aeschi und vo Saxätä.
Hans Holbein der Jüngere
Dr Hans Holbein dr Jüngeri (* 1497 oder 1498 z Augsburg; † 29. Novämber 1543 z London) isch e dütsch-schwizerische Mooler gsi. Uf eme Sälbstportret, won er churz vor siim Dod gmoolt het, het er sich sälber as Basler bezeichnet. Er zehlt zu de bedütendste Renaissance-Mooler.
Läbe
Dr Holbei isch von ere bedütende Augsburger Künstlerfamilie choo. Si Vater Hans Holbei dr Elteri het zu de bekannte Mooler vo siner Zit ghört. Künstlerisch dätig isch au si Unggle Sigmund Holbein gsi, mä weiss aber über ihn wenig. Au eine vo siine Brüeder, dr Ambrosius Holbein, isch e Mooler gsi. Ihri künstlerischi Usbildig hai d Brüeder in dr Wärkstatt vom Vater übercho.
Zsämme si si 1514 uff Basel zooge, in dr Hoffnig, in dere Stadt, wo denn as Buechdruckerstadt blüeht het, as Illustratore e guets Iikomme z finde. Do het dr Hans Holbei u. a. für e Johann Froben gschafft und Büecher wie Lob der Torheit vom Erasmus vo Rotterdam und Utopia vom Thomas Morus illustriert. 1517-19 het dr Holbei z Luzärn gschafft. Si Brueder Ambrosius isch wohrschiinlig 1519 gstorbe und im gliiche Johr het dr Holbei d Elsbeth Binsestock, d Witwe vom ene Basler Gärber, wo mit vier Johr elter gsi isch as är, ghürotet und das het s em möglig gmacht, dr Basler Moolerzumft, dr Zumft zum Himmel, biizdräte und 1520 Bürger vo Basel z wärde. Si hai zsämme vier Chinder gha, dr Philipp, d Katharina, dr Johannes und dr Küngold. D Frau und die beide elter Chinder het dr Holbei in siim berüehmte Bildnis von Holbeins Frau mit den beiden älteren Kindern (1528, Kunstmuseum Basel) verewigt, wo as eins vo de erste Bildniss überhaupt gültet, won e Künstler vo siiner eigene Familie gmacht het.
Zu sällere Zit het au dr niiderländisch Philolog und Philosoph Erasmus vo Rotterdam z Basel gläbt, und dr Künstler het en e baar Mol porträtiert. Z Basel het dr Holbei under anderem au siini beide berühemte Madonnebilder gmoolt, die so genannti Darmstädter Madonna (1525/26, sit 2004 im Städel, Frankfurt am Main) und d Solothurner Madonna (1522, im Kunstmuseum Solodurn).
1521 het men em dr Ufdrag gee dr Groossrootssaal im Basler Roothuus aazmoole.
Z London het dr Erasmus ihm ghulfe mit em Humanist Thomas More bekannt z wärde. Dä het em verschidnigi Ufdräg verschafft und en au em König Heinrich VIII. vorgstellt. 1533 het dr Holbei d Dekoratione für d Hochzit vom König mit dr Anne Boleyn entworfe. Im Johr 1536 isch er Hofmooler vom König worde.
Dr Heinrich, won er 1539 e neuji Brut gsuecht het, het dr Holbei ufs Festland zrugggschiggt, zum d Christina vo Dänemark und in Kleve die beide Döchter vom Herzog Johann III. z moole. S Bild vo dr Anna von Kleve het em sehr guet gfalle und er het beschlosse, si z hürote. Wil die reali Anna aber wiit weniger schön gsi isch as die gmoolti, isch dr Holbei bim König in Ungnad gfalle. Er isch zwar Hofmooler bliibe, het aber nie meh döfe e Mitgliid vo dr königlige Familie moole.
In die Zit ghöre au d Arbeite, won er für e Stalhof und däm siini Mitgliider gmacht het: Portrets vo mindestens fümf Chauflüt, drunder s berüehmte vom Georg Gisze vo 1532, allegorischi Monumentalbilder (Triumphzüg vom Riichdum und dr Armuet, 1532/35), Festdekoratione und Entwürf für Silberarbeite.
Dr Hans Holbein dr Jüngeri isch 1543 an dr Pest, wo denn z London grassiert het, gstorbe.
Sulzbach (Lauterbach)
Sulzba isch a Dorfli bii Luddrbach im Schwarzwald. Es hätt koan rechte Ortskearn. Aber ä schee kloa Kirchle. Nachbarort sin Schilte, Hornberg und Luddrbach. Sulzba isch bekannt für schene Wanderweeg.
Wilen
Dr Name Wiile schtaht für verschideni Ortschafte i dr Schwiiz:
Dr Begriff Wiile bezeichnet aber au e Gruppe vo Wese i dr Mythologie vo de Slaawe
Breitenfeld (Waldshut-Tiengen)
Breitefäld litt im Südschwarzwald am Übergang zum Chlettgau, am westlige Hang vom undere Steinadal uff 490 Meter über de NN. De höchst Punkt isch uff em Bergrucke im Weste (640 m), de diefst in de Dalsohle (355 m). D'Steina litt aber nit im Gmeindegebiet.
Di ehemoligi Gmeind isch am 1. Januar 1971 zerscht in di sällemoligi Stadt Düenge ygmeindet worre, sälli hät mer spöter mit Waldshüet-Düenge zämmeglegt.
D'Chreisstroß 6554 verbindet Breitefäld mit em Waldshüet-Düengemer Stadtdeil Düenge und noch 3,7 Kilometer mit de Bundesstroß 34. D'Chreisstroß 6565 schließt 1,6 Kilometer östlig im Steinadal an d'Landstroß 159 a.
Bezirk Wasseramt
Dr Bezirk Wasseramt (bis 1980 Bezirk Kriegstetten) isch en Bezirk vom Kanton Soledurn in de Schwiiz. Är ligt am Jurasüdfuess und ghöört zur Amtei Buecheggbärg-Wasseramt. Hauptort isch Chriegstette.
Iiwoonergmainde
Zum Bezirk ghööre die 19 Gmeinde: Stand: 1. Jänner 2013
Rothrist
Rootrischt (offiziell Rothrist) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.
Geografii
S Dorf liit a dr Aare zwüsche de Aargauer Gmeinde Aarburg, Oftrige, Strengelbach, Voremwald und Murgede und de soledurnische Gmeinde Bonige und Olten ännet der Aare.
Zu Rootrischt ghöre d Ortsdeil Dietiwart, Oberwil, Niederwil, Sennhof, Fläckehuuse, Gfill, Gländ und Säget.
Im Gmeindbiet münde d Pfaffnere und d Wiggere i d Aare.
Gschicht
S Dorf Wile wird s erschte Mol ane 1242 imene Dokumänt vom Stift vo Zofige gnännt, s Dorf Routrist s erschte Mol ane 1263 in ere Urkunde vom Chloschter Santurbe.
Im Mittelalter het s Dorf zum Gebiet vo de Grafe vo Frohburg ghört, sid 1299 zum Land vo de Habsburger und vo 1415 a de Bärner. I der Helvetik isch Rootrischt zum Distrikt Langete vom Kanton Bärn cho, ane 1803 denn zum Aargau.
Die ehemoligi Gmeind Niiderwil het ane 1889 der offiziell Name Rootrischt übercho.
S/2000 J 11
S/2000 J 11 isch ene vu dr chleinschte Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2000 J 11 isch am 5. Dezember 2000 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2000 J 11 bezaichnet.
Bahndate
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2000 J 11 de Himalia-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Himalia, zuegordnet.
Physikalischi Date
S/2000 J11 besitzt ä Durchmesser vu etwa 4 km. D'Dichte vu 2,6 g/cm3 isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch. Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Si schinbari Helligkait betrait 22,4m.
Zehnten
Dr Zähnt (latiinisch decima oder census dei) isch ursprünglig e Stüür gsi, wo dr zähnti Deil vo de wirtschaftlige Erdräg und Iikümft usgmacht het.
De Zähnt as Stüür
De Zähnt isch scho im Alterdum erhobe worde, d Bible zum Bispil redet vom מעשר (maasor). Er isch vo de Früehchriste übernoh worde und as Chillestüür erhobe worde. Dr Chillezähnt isch im Middelalter en Abgoob zugunste vo dr Pfarrchille gsi vom e Deil vo alle landwirtschaftlige Produkt innerhalb vom e genau definierte Zähntbezirk. In ere gäldlose Wirtschaft wie si im Middelalter langi Ziit bestande het, isch son e diräkti Stüür dr einzig Wäg gsi, für zum die wenige Dienstleistige z finanziere, wo d Obrikeite dr Bevölkerig ge hai. Sit dr Uklärig ghört dr Zähnt zu de verachdete Feudalabgobe.
Ablösig
In dr Schwiiz het s Kantön ge, wo me sich scho im 14. und 15. Johrhundert vo de Feudallaste het chönne loschaufe. Die Helvetischi Republik het d Feudalverhältnis vom Ancien Régime ganz ufghobe, aber mit dr Restauration si si zum Deil wider iigfüehrt worde, bis si spöter im 19. Johrhundert ändgültig verschwunde si.
Herzogenhorn
S Herzogehorn isch mit 1415 m über NHN de zweithögschdi Berg im Schwarzwald (wemmer dr Seebuck zum Feldberg rechnet) un nur öbbe 4 km Luftlinie südlig vom Feldberg furt.
Uff em Herzogehorn isch eins vo de alpine Leischdigszentre vom dütsche Schiverband. Mer cha dört obe herrlich Langlauf mache, s Loipenetz isch beschdens usbaut.
Altes Reich (Ägypten)
S Alte Riich vo Ägypte, 2686-2181 BCE, isch d Periode in dr ägyptische Gschicht, wo sich die ägyptischi Kultur und schtaatlige und gsellschaftlige Inschtitutione gfeschtiget hai, wo die ägyptisch Gsellschaft während de neggschte zwei ä halb duusig Johr brägt hai.
Die 3. Dynaschtii
Dr bedütendscht König vo dr dritte Dynaschtii isch dr Dschoser (Netscherichet) gsi, wo vo 2668 bis 2649 regiert het. Er isch dr Erscht gsi, won ä Pyramide het lo baue, d Schtuefepyramide z Saqqara. Si Architekt isch dr Imhotep gsi, wo schböter as Gott aabätet worden isch. Dr Dschoser het a baar Chrieg gfüehrt gege Völker in Kanaan und het d Sinaiwüeschti eroberet, wo bis hüte zue Ägypte ghört.
Die 4. Dynaschtii
Die viert Dynaschtii isch vom Snofru, 2575-2551, begründet worde. Er het Chrieg z Nubie gmacht und dr Handel mit de Völker vom öschtlige Middelmeerruum gförderet, vor allem mit dr Gegend, wo hüt dr Libanon isch–vo dört het er s Holz importiert, wo mä bruucht het, für zum Schiff baue. In Dahschur het er a Dotetämpel baut mit zwei Pyramide (dr Chrumme und dr Rote Pyramide), und z Meidum non ä Pyramide in dr Nöchi vo Krokodilopolis. Die Chrumm Pyramide verbindet archidektonisch zwüsche dr Schtuefepyramide und de so genannte ächte Pyramide, wo sini Noochfolger, dr Chufu (Cheops), 2585-2566, dr Chafre (Chefren) und dr Menkaure (Mycerinos) z Giseh baut hai.
Die 5. Dynaschtii
Vo dr fümfte Dynaschtii sött me dr Sahure, 2487-2475, erwähne, won ä Flotte het lo baue, wo uf Punt im Hoorn vo Afrika gseglet isch. Au mit Kanaan het er Handel driibe. Militärisch het er Ägypte in dr weschtlige Wüeschti vo de Libyer verdeidiget.
Dr Niuserre, 2416-2392, het e bekannte Sunnetämpel z Abu Goreb und e Pyramide z Abusir baut. In sim Grabruum het er Beschriibige vo sine Chrieg in dr Sinaiwüeschti und dr libysche Wüeschti in d Wänd lo meissle.
Dr Unas (Wenis), 2356-2323, het Handelsexpeditione zue de Nochbervölker gschickt, wo mänggisch au exotischi Dier zruggbrocht hai: im südlige Elephantin git s immer no ä Bild mit erä Giraf und andere Dier. In siiner Regierigsziit isch a grossi Hungersnoot usbroche. In dr Literatuur und dr Religionswüsseschaft isch dr Unas dur sini Pyramideteggscht bekannt, wo beschriibe, wie dr König in s ewige Läbe iidritt.
Die 6. Dynaschtii
Dr erscht König vo dr sechste Dynaschtii isch dr Teti, 2346-2313, gsi. Under ihm het ä Beamte, dr Weni, si Karriere aagfange, und isch vom enä niidrige Boschde as Verwalter ufgschdiige und z letscht dr Sandaledräger vom König worde. As dr Vertraut vom Köng het er ä baar Chrieg gege d Beduine im südlige Kanaan gfüehrt und isch Richter gsi im gheime Fall von erä Verschwörig gegen e König, wo d Königin drin verwigglet gsi isch.
Au dr Pepi I, 2289-2255, het sich gege verschwörerischi Adligi müesse wehre und het sich mit erä oberägyptische Familie verschwögeret, wo vo denn a ä grossen Iifluss gha het. Er het z Nubie Chrieg gfüehrt und Befeschtigunge und Handelsblätz baut. Au mit Punt im Süde und Biblos im Norde isch dr Handel usdehnt gsi. Under ihm het d Hauptschdadt Hiku-Ptah dr Name Mennefer übercho, wo denn zu Menfi abkürzt worden isch. Vo do schdammt dr griechisch Name Memphis. Dr Pepi het Tämpel z Tanis, Bubastis, Abydos, Dendera und Coptos lo baue.
Dr Pepi II, 2279-2181, isch villicht dr König gsi, wo am längschte regiert het in dr Gschicht vo dr Menschheit. In sinere Zit het d Zentralregierig z Memphis vil vo ihrer Macht an regionali Zäntre verlore, wo aagsessnigi Adligi brobiert hai, sich sälbschdändig z mache.
Lueg au
Allgemein: Gschicht:
Biberist
Biberischt, öuter Biberisch (amtlich Biberist), isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
D Gmeind liit 447 Meter über em Meeresspiegel ar Ämme. Mit ere Flächi vo 12.4 km² isch Biberist die gröschti Gemeind im Bezirk Wasseramt. D Gmeindsflächi umfasst 38,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 35,3 % Waud, 24,8 % Sidligsflächi u 1,7 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Lohn-Ammannsegg, Lüsslige, Bäuch, Soledurn, Zuchu, Däredinge u Gerlafinge im Kanton Soledurn u Bätterchinge im Kanton Bärn.
Gschicht
Biberischt isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 762 aus Biberussa (1300 ze beiden Biberschon).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 21,3 % gläge.
Religion
41,6 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 32,3 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,8 %, CVP 12,9 %, EDU 0,5 %, EVP 1,2 %, FDP 17,5 %. GLP 5,5 %, GP 7,9 %, SP 25,0 %, SVP 22,6 %, Suschtigi 2,2 %.
Gmeindspresidäntin isch d Rita Mosimann (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,8 % gläge.