cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gefährdete Tiere und Pflanzen
K
Zom Aafang
L
Zom Aafang
M
Zom Aafang
P
Zom Aafang
R
Zom Aafang
S
Zom Aafang
W
Zom Aafang
Z
Zom Aafang
Dynamik (Musik)
Mit Dǜnamik wörd i dè Musig d Leeri vo dè Dòn(lut)schtärki (phǜsikalisch: Lutheit) benamst. Dõdeby unterscheidet mò
Dǜnamikaawysungè i dè Notè sin meischtens i dè italiènischè Sprõch; sit èm 19. Johrhundert findet sich abber au Aagabè i dè jewyligè Sprõch vo dè Komponischtè.
Unterschydlichi Donschtärki wörrèd uff dè voschiddènè Musiginschtrumänt unterschydlich uusgfüürt: bi Stryychinschtrumänt wörd dè Drugg, d Gschwindigkeit vum Bogèschtrich, sowiè d Stryychschtell voändèrèt, Blôser variyrèd dè Drugg un d Stärki vum Luftschtròm. D Dǜnamik vo dè Zupf- un Schlaginschtrumänt wörd, wiè au bim Klavyr, durch d Härti vum Aaschlag bschtimmt. Bi dè Blòsinschtrumänt sin diè minimali un maximali Lutschtärki, also s piano-pianonissimo un s forte-fortissimo durch s Uusbildè vo dè Stehèndi Wällè bzw. durch s schlècht klingènde Schränzè, also nichtlineari Obberdöön im Frequènzschpektrum, ygschränkt.
I dè modärnè Notation wörd d Donschtärki mit kursivè Buèchschtabbè un Zeichè unter m Notèsischteem aagää. Nu bi Musig für d Gsangsschtimmè wörd d Dǜnamik normalerwys übber m Notèsischteem aagää, wôrend unter m Notèsischteem dè Gsangstegscht stòt.
Deilwys, bsunders i dè (quasi „hǜperexpressivistisch“ notyrtè) Musig von è Huufè Spòtromantiker (wiè z. B. Gustav Mahler) odder au è baar Expressionischtè, wörd diè gwünschti Donschtärki odder Uusdruggsänderung au durch uusgschribbèni Aawysungè wiè „fürrè bringè (hervorbringen)“, „è bitzeli zarter (etwas zärter)“ odder au engl. „bring out“ etc. aagää. Sèll isch au hüt no Braxis. Au hüüfig vowendèti bzw. dè Grunduusdruggsschtärki (wiè forte odder pianissimo) no zuègsetzti Uusdruggsbezeichnungè wiè dolce odder marcato gän zuèsätzlichè Hyywys übber diè vum Komponischtè gwünschti Vordragsart un dõdemit au d Dǜnamik. Mit ma non troppo chönnèd zuèdèmm Dǜnamikbezeichnungè lycht abgmildèrèt wörrè (z. B. „forte ma non troppo“ für è bitzeli abgmildertes Forte)
Dǜnamischi Bezeichnungè chönnèd au substantivisch bruucht wörrè: „S Forte“ cha sèllè Deil von èm Musigschtüggle benamsè, wo mit großer Lutschtärki vorzdrägè isch. Glychzitig cha mò von èm „gwaltigè Orchestercrescendo“ schwätzè.
Wôrend byschpillswys d Donhöchi gnau feschtglait isch (in Hz), sin d Dǜnamikparameter subjektiv un nit gnau feschtglait. D Dǜnamikschtufè piano cha in èm andrè Kontegscht gnauso lut gschpillt wörrè wiè è mezzoforte. Bi dè richtigè dǜnamischè Uusfüürung von èm Musigschtüggle chunnt s immer uff diè richtigi kontegschtuali Proportionyrung aa.
Einheitlichi Lutschtärkè i dè Musig
Diè Donschtärkè, wo am hüfigschtè i dè òbèdländischè Musig bruucht wörrèd, sin mit folgendè italiènischè Abchürzungè benamst (gordnèt vo so lyslig bis so lut wiè s gòt):
Mit èm Buèchschtabbè m wiè mezzo („mittel“, „halb“) wörd d Aawysung abgschwächt: m\!f (mezzoforte) bedütet „mittellut“ un isch öppiser lysliger wiè f, wôrènd mp (mezzopiano, „mittellyslig“) öppis luter wiè p isch.
Zuè dè Steigerung vo f un p cha dè Buèchschtaab vodoppelèt wörrè: f\!\!f heißt fortissimo („zimli lut“) un pp pianissimo („zimli lyslig“). I dè Musig bis 1800 sin sèll d Lutschtärkiekstreem, i dè Romantik sin au no f\!\!f\!\!f (fortissimo possibile, fortissimo forte, forte fortissimo odder fortississimo) un ppp (pianissimo piano, piano pianissimo odder pianissimo possibile) dèzuè chò, sèltè wörrèd no mee Buèchschtabbè zämmè pfrymlèt: Pjotr Iljitsch Tschaikowski schriibt i sinèrè Symphonie Pathétique a dè luteschtè Stell un a dè lysligschtè Stell pppppp vor, György Ligeti bruucht deilwys sogar è achtfachs piano bzw. forte, sèbbi Nuancè sin abber kaum uusfüürbar, well s denn mit 8 f, 8 p, mf un mp dotal 18 Lutschtärkèquäntle git.
Wègèm schwyrigè Drôffè vo villnè Lutschtärkèwärt wörrèd i dè gschpilltè Musig hützdaag übblicherwys nu Aagaabè vo ppp bis f\!\!f\!\!f notyrt, s git ergo 8 Lutschtärkiquäntle. Bsunders d Lutschtärki i dè Fortedǜnamik cha denn mit Akzènt-, Marcatozeichè odder mit zuègfüègtè s odder z (also zum Byschpill s\!f, odder ) no gschteigèrèt wörrè.
Gleitendi Voänderungè vo dè Lutschtärki
S Wort crescendo (cresc., „wachsè“) schriibt è peu à peu aaschwèllendi Lutschtärki vor. S Gegèdeil dèvò isch s decrescendo (decresc.), wo d Lutschtärki kontinuyrlich abschwillt. diminuendo (dim., „chlyner wörrè“ resp. "voschwindè") isch fascht glych wiè s decrescendo, chan abber au Abschwellè bis zum völligè Voschwindè bedütè. Oft stòt dènõch è Dǜnamikbezeichnung, mit dèrrè d Voänderung uffhört un d Schlußlutschtärki vo dè Voänderung definyrt.
Statt dè Bezeichnungè cresc. oder decresc. git s oft sognannti Gablè, wo vo dè lyseschtè bis zuè luteschtè Stell uff gòt, odder umkeert vo dè luteschtè zuè dè lysligschtè Stell zuèmacht. Für s diminuendo wörd sèll Gablè normalerwys nit vowendèt. Für s Lysligerwörrè bis zuè dè Lutlosigkeit (al niente, „bis zum Nüt“) bzw. s Luterwörrè us èm Nüt (dal niente) stôn glegèntlich Gablè, wo zuèmachèd bzw. uffmachèd, wo a dè Spitzè è n\!. hän odder abber èn chlynè Chrais drägèd.
D Aawysung subito (sub., „blötzlich“, „sofort“) volangt èn schlagartigè, öfter als übberraschendè Effèkt ygsetzt bi Übbergäng vo einèrè Stufè zuè nèrè andèrè: subito piano z. B. bedütet èn blötzlichè Übbergang vo lut zuè lyslig.
Mit più (mee) un meno (wènniger) wörd è Voänderung gegèübber dè aktuèll gültigè Dǜnamikschtufè benamst. più forte bedütet è stärkers Forte wiè bis dört hy, meno piano bedütet wènniger piano, d. h. è bitzeli wènniger lyslig. Abwychungè vo sèllèrè Uuslegung git s z. B. bim Hugo Dischtler, wo meno piano wiè wènniger wiè piano, d. h. no lysliger, interpretyrt haa möcht.
Abrupti Voänderungè vo dè Lutschtärki
Sèlli Abchürzungè wörrèd für wittèri Nuancè vo vill Komponischtè mit drei Buèchschtabbè kombinyrt, wo vo dè dǜnamischè Grundschtuèfè chömmèd. Möglichi Bezeichnungè sin, s\!f\!p, m\!f\!p, f\!pp. In Vobindung mit dè graphischè Zeichè für Akzänt gits èn Huufè Möglichkeitè vo dǜnamischè Begriff, wo für dè Musiger oft nu mit èm großè Stylwǜssè odder mit Rüggsicht uff d dè Autograph voschtändlich sin.
Zimli hüüfig git s musigalischi Akzänt in Form vo spezièllè Zeichè, wo s > für marcato (akzentuyrt odder bedont) un ^ für martellato (stark akzentuyrt odder ghämmert). stòt. È Notè mit > chunnt èm s\!f glych, wôrend è Notè mit ^ ènèm s\!f\!z entschprèchè dǜèn. Zeichè wiè > eignèd sich im Gegèsatz zuè dè letschtè uffgfüürtè Schriftzeichè für è baar akzentuyrtè Notè am Stugg un nit spezièll für einzelni Notè. Abrupti Akzänte wiè >, ^, wiè au s\!f odder s\!f\!z hebbèd d Grunddǜnamik (z. B. mezzopiano, mezzoforte odder forte) nit uff, wo dèvor gää worrè isch, sèllèwäg muè diè urschprünglichi Dǜnamik nõch dè abruptè Akzänt au nit nommòl aagää wörrè.
Ußerdèmm findet mò i dè Literadur hüüfig d Bezeichnung subito (abchürzt sub.; ital.: uff dè Stell) in Vobindung mit èrè regulärè Dǜnamikaagaab. Mit èm subito cha zum Byschpill mit ''sub. p aazeigt wörrè, dass blötzlich piano z spillè isch, au wenn dèvor forte'' o. Ä. vorgää gsi isch.
Gschichtè
Am Aafang vo dè Baroggzit hèt d Dǜnamik als musigalischer Parameter no wènnig Gwicht ghaa; s isch hauptsächlich im mündlich tradyrtè Styl vo dè Musiger übberlõ worrè, wo lysliger odder lutter z spillè gsi. Dǜnamikaagaabè im Ufffüürungsmatriaal sin seltè un hèn hüfig Abwychungè vo dè Reglè bezeichnèt. Früènère Byschpill für dè Gebruuch vo Dǜnamikaagaabè sin d Sacrae Symphoniae vom Giovanni Gabrieli (1597), s Israelsbrünnlein vom Johann Hermann Schein (1623) odder d Musicalischi Exequiè vom Heinrich Schütz (1635). Diè dǜnamischè Aagaabè hèn dèzuè diènt, s gsamte Ensemble lutter odder lysliger musizyrè z lõ. Im Spòtbarogg isch denn gnauer differenzyrt worrè, öppè wenn d Bratschè im zweitè Satz vom Vivaldi sim Früèlingskonzèrt forte z spillè hèn – um diè bellèndè Hünd nõchzmachè –, wôrend dè Räscht vom Orcheschter un d Soloviolinè piano spillèd. I dè Wärch vom Johann Sebaschtian Bach wörd mit dè Dǜnamik aazeigt, a wellèrè Stell è Stimm hinter è anderi zrugg gõ hèt odder hinnè fürrè z cho hèt.
Regischterwechsel uff Cembalo un èrè barogger Orglè odder dè Wechsel zwǜschè Concertino un Tutti im Concerto grosso hèn zuè nèrè Lutschtärki un Klangfarb gfüürt, wo übbergangslos im laufendè Stugg gwechslèt wörrè hèt chönnè, sèll Vofaarè hèt am Aafang vum 20. Johrhundert dè Begriff Terrassèdǜnamik brägt. Sèbbi isch i dè Folgi simpler uff diè gsamt Musig im Barogg aagwendèt worrè. Uss hütiger Sicht isch sèll nǜmmi haltbar; historischi Quällè zeigèd, dass au Baroggsänger un -inschtrumentalischtè mit dǜnamischè Abschtufungè un Übbergäng s Stugg interpretyrt hèn, vo dè bewusstè Artikulation vo einzelnè Dön bis hy zuè größerè Bögè.
I dè Vorklassik hèt d Dǜnamik è neui Bedütung chriègt. S Cembalo isch vom Fortepiano vodrängt worrè, wellès i dè Laag gsi isch – wiè s sin Nammè uusdruggè duèt – durch Variation vum Aaschlag au d Lutschtärki z beyflussè. Öppè zitglych hèt sich durch d Monnèmer Schuèl è bisher nit kennti Präzision im Orcheschterschpyl usè krischtallisyrt, wo s möglicht gmacht hèt, dǜnamischi Effäkt wiè è pianissimo un fortissimo unisono odder s berüèmte „Monnèmer Crescendo“ mit èm ganzè Orcheschter umzsetzè.
Bim Ludwig van Beethoven hèt d Dǜnamik endgültig dè Rang von èm eigèschtändigè musikalischè Parameter chriègt, für wellèn präzisi Spillaawysungè geltè duèn. I sinè Partiturè hèt er näbbè dè Grunddǜnamik èn Huufè Uusdruggsmittel bruucht, wo vorher nit odder nu seltè ygsetzt worrè sin: regelmäßig vowendèti Lutschtärkiekstreem pp un f\!\!f, oft in uumittelbar näbbènand wägèm Kontrascht, Crescendo vom gsamtè Orcheschter übber vill Tägt drübber wäg, Crescendo vom p zum f\!\!f innerhalb vo eim einzigè Tagt, Crescendo mit aaschlièßendem subito\ p, Decrescendo mit aaschließendem f\!\!f, Akzänt uff dè „schwachè“ Taktzitè (z. B. uff d Schläg 2 un 4 im Vyrvyrteltagt usw.
FC Aarau
De FC Aarau isch e Schwizer Fuessballclub us dr Stadt Aarau. D Clubfarbe sin schwarz-wiss-rot. De Verein isch am 26. Mai 1902 i de Brauerei Ryniker z Aarau gründet worde. Mit de Gründig vin ere Aktiegsellschaft anne 2003 sin d Marke- und Nutzigsrächt un d Spillizänz für de Profibetrib an d FC Aarau AG übergange. Vo 1981 bis 2010 het de FC Aarau i de oberschte Schwizer Liga gspilt, de Axpo Super League (früener Nationalliga A, hüt Raiffeisen Super League). No drei Spilzite i de zweithöchschte Liga isch de Club per Saison 2013/2014 als Meischter vo de Challenge League wider i di höchscht Schwizer Fuessballiga ufgstige. De FC Aarau isch drei Mol Schwizer Meischter gsii
De FC Aarau trait sini Heimspil im Stadion Brügglifeld uus (8'000 Plätz, dodevo 1'187 überdachti Sitzplätz und 6'813 nüt überdachti Stohplätz.
Louis Favre
Dr Louis Favre (* 28. Januar 1826 z Chêne-Bourg; † 19. Juli 1879 z Göschene) isch e Schwizer Ääscheniöör gsi. Er isch für e Bau vom Gotthardtunnel verantwortlig gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Louis Favre isch vom Handwärker zum Undernäämer ufgstiige und isch en erfolgriiche Dunnelbauer gsi. Si Firma het gege säggs Mitbewärber gwunne und het dr Ufdraag überchoo en Iisebaandunnel dur s Gotthardmassiv z baue, zu säller Zit dr lengst uf dr ganze Wält. D Bauzit won er veraaschlagt het isch acht Joor gsi, weniger as alli andere und dr Briis vo 56 Mio. Franke isch 12½ Mio. Franke billiger gsi as dr zwäitgünstig. Wenn d Bauzit chürzer as acht Joor wurd, het men em e Prämie vo 5000 Franke pro Daag versproche, für jeede Daag lenger as acht Joor hätt er e Buess vo 5000 Franke pro Daag mäesse zaale. Wenn s mee as säggs Mönet Verspöötig gieb, wer d Buess uf 10000 Franke pro Daag gstiige.
D Bauarbäite si vo 1871 bis 1880 gang, dr Durchschlag isch am 29. Februar 1880 gsi. Es het groossi technischi und geologischi Brobleem gee und dr Louis Favre het au e baar Mol Strit mit dr Bank, wo s Undernääme finanziert het, und mit dr Baudirekzioon vo dr Gotthardbaangsellschaft ghaa, und isch au vor Gricht gange. 1875 isch s zum ene Sträik vo de italiänische Dunnelarbäiter choo, wo bluetig zämmegschlaage worden isch.
D Bauzit isch zää Mönet z lang worde, und das het d Familie vom Favre finanziell ruiniert. Dr Favre sälber isch scho e baar Mönet vorhär bim ene Kontrollgang im Dunnel am ene Riss in dr Buuch-Aorta gstorbe. D Blaanig und d Exekuzioon gälte für domooligi Verheltniss as technischs Mäisterwärk und mä füert dr Erfolg hauptsächlig uf e Favre zrugg.
Goldener Schnitt
Bim Goldige Schnitt (latiinisch: sectio aurea) oder au bi dr Goldige Däilig – sältener bim Göttlige Schnitt oder bi dr Göttlige Däilig (latiinisch: proportio divina) – entstoot e bestimmts Verheltnis zwüsche zwäi Zaale oder zwäi Gröössene. Das Verheltnis isch die Goldigi Zaal \Phi (Phi) (oder s Goldige Verheltnis oder s Göttlige Verheltnis) und het dr Wärt
Zum Bischbil stöön zwäi Däil von ere Strecki im Verheltnis \Phi, wenn sich dr gröösseri zum chliinere Däil verhelt wie die ganzi Strecki zum gröössere Däil.
Streckeverheltniss wie bim Goldige Schnitt wärde sit dr griechische Antike as dr Imbegriff vo dr Esthetik und Harmonii aagluegt. Si wärde as ideali Proporzioone in dr Kunst und dr Archidektuur aagwändet, chömme aber au in dr Natur vor. S Goldige Verheltnis findet mä hüfig bi dr Bildkomposizioon in dr Moolerei und es wird hüte vilmol in dr Fotografii verwändet. Es het e Räije vo bsundrige mathematische Äigeschafte.
Einzelnachweise
<references group="*"/>
Apfeltrach
Apfeldrach (amtlich Apfeltrach) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Apfeldrach leit en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 72,8 % Landwirtschaftsfleche, 17,2 % Wald, 9 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Apfeldrach ghered d Derfer Apfeltrach, Grünegg, Köngetried ond Saulengrain ond d Weiler ond Gheft Katzbrui, Katzbruimühle ond Reiser First.
Gschicht
Apfeldrach isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1063, Katzbrui 779 als Chatzenbruch.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,6 % gleage.
Religion
92,2 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 4,6 % evangelisch.
Verwaltong
D Birgermoeschtere vo Apfeldrach isch d Karin Schmalholz.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Apfeldrach ghert zom Oschtschwäbisch.
Limbach (Baden)
Limbach (sidfränk. Limbach) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Limbach lyt im Naturpark Neckartal-Odewald. Nochbergmaine sin Mudau, Buchen, Seckach, Elztal, Fahrenbach, Mosbach un Waldbrunn.
Dr Baan bstoht us 36,6 % Landwirtschaftsflechi, 54 % Wald, 8,8 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Limbach ghere d Ortsdail Balsbach, Heidersbach, Krumbach, Laudenberg, Limbach, Scheringen un Wagenschwend.
Gschicht
Am 1. Jänner 1973 hän si Balsbach, Laudenberg, Limbach un Wagenschwend zue d neie Gmai Limbach zämmegschlosse. Am 1. Augschte 1973 isch Heidersbach yygmaindet wore un am 1. Jänner 1974 Scheringen. Krumbach isch am 19. Juli 1975 dur e Urdail vum Staatsgrichtshof Bade-Wirttebärg zue Kimbach zwangsyygmaindet wore.
Verwaltig
Limbach het mit dr Gmai Fahrenbach e Verwaltigsgmaischaft veryybart.
Dr Burgermaischter isch dr Bruno Stipp.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Limbach ghert zum Sidfränkisch.
Armina Dorpatensis
D Arminia Dorpatensis isch diä nördlichschdi Verbindig im Wingolf.
Si isch 1850 a de Universität Tartu (Dorpat) gründet worde. Ab 1923 isch diä Tradition vom Wingolf z Danzig widergfüert worde, schböder vom Wingolf z Darmstadt. Mit de Neuschdiftig 1994 isch d Arminia Dorpatensis widr z Eschdland präsend.
Si isch chrischdlich, lehnt Duell un Mensur ab und träit d Farbe schwarz-wiis-gold. D Chappefarb isch schwarz.
De ainzelne Mitglider sait me churz d Arminen.
Ploumoguer
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Ploumoguer lyt am Atlantik, 64 km vu Quimper un 17 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 141 m iber Normalnull.
Gschicht
Ploumoguer isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Plebs Macoer (1324 Ploemagoer, 1416 Ploenomguez, 1440 Plouemoguer, 1516 Ploemoguer, 1572 Guymoguer).
Verwaltig
vu Ploumoguer isch. Ploumoguer ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Ploumoguer ghert zem Bretonisch.
Johann Wilhelm Coaz
Dr Johann Wilhelm Fortunat Coaz (* 31. Mai 1822 z Antwerpen; † 18. Augschte 1918 z Chur) isch e Schwiizer Forschtingeniöör und Topograaf gsi.
Läbe
Dr Coaz isch dr Soon vom Pruefsofizier Johann Wilhelm Coaz und dr Salome geb. Köhl gsi. S Heimeträcht het er gha vo de Gmeinde S-chanf, Chüblisch, Valchava und Eclépens. Er isch Mitglid vom Studänteverein Zofingia gsi. Er het vo 1841 bis ane 1943 d Usbildig zum Forschtingeniöör gmacht, und zwar a dr Königlich-sächsische Waldakademy. Denn het er für d Eidgnosseschaft im Kanton Graubünde als Topograaf gschaffet. 1851 isch er Oberforschtinspäkter vom Bünderland worde, und 1875 het er dr neu Poschte vom eidgenössische Oberforschtinspäkter übernoo.
Wüsseschaftlech het dr Coaz über Botanik, Topografy, s Wätter, d Gletscher und d Lawine gschaffet. Als Fermässer und Bärgstyger isch dr Coaz i den Alpe als erschte uf 21 höchi Bärge. So het er ane 1850 d Erschtbestygig vom Piz Bernina gmacht.
Regionalrat
Regionaalroot cha äins vo deene Greemie bezäichne:
Ehemooligi Regionaalrööt:
Erlenmatt
D Erlematt isch e nöis Kwardier in der Schwizer Stadt Basel im Norde vom Roosedaal-Kwardier, grad süüdlig vo dr Nordtangänte.
Dr Kanton Basel-Stadt blaant in dr Erlematt under anderem e nöis Woonkwardier. Bis es sowit chunnt, söll d Zwüschenutzig gförderet wärde. Im Oktober 2014 isch die letschti Lizänz abgloffe und d Zwüschenutzig mit iire Subkulturbewegige und iirem Nachtlääbe isch verbii.
Jakob Hunziker
De Jakob Hunziker (* 27. Septämber 1827 z Chilchleerb; † 5. Juni 1901 z Rombach, Gmäind Chüttige), isch en Schwyzer Gimnasiaalleerer und zytwylige Räkter a de Kantonsschuel Aarau gsy. Sys Läbeswëërch sind syni volchskundliche Forschige zun Schwyzer Puurehüüser gsy, wo under em Titel «Das Schweizerhaus, nach seinen landschaftlichen Formen und seiner geschichtlichen Entwicklung dargestellt» zwüsched 1900 und 1914 zum grööschte Täil eerscht nach sym Tood publiziert woorde sind. Und mit sym «Aargauer Wörterbuch in der Lautform der Leerauer Mundart» vo 1877 hät er zun Pionier vo de schwyzerische Tialäktläxikografy ghöört.
Läbe
De Hunziker isch as Soo vomenen Oberleerer i sym südweschtaargauische Häimetoort uufgwachse. Er hät s Gimi z Aarau bsuecht und deet 1848 d Matuur abgläit. Nachane hät er Spraache z München und z Bonn gstudiert. Vo 1851 bis 1859 hät er z Parys gläbt, won er zimli vil taa hät: Er isch Tüütschleerer und Leerer vo klassische Spraache gsy, hät für d «Bibliotheca Graeca» Regischter zum Platon und zum Plutarch zämegstelt, hät am «Dictionnaire d’Archéologie» mitgschaffet, hät Buechbisprächige gschribe und isch Koreschpondänt vo der «Augschburger allgimäine Zytig» gsy. 1859 hät en syn Häimetkantoon a d Kantonsschuel z Aarau gholt, und deet hät er, mit em Titel vomene Profässer, as Französisch leerer gwürkt. 1868 hät de Hunziker d Mathilde Champ-Renaud ghüraate, wo d Tochter vomene Weschtschwyzer Guetsbsitzer gsy isch. Zäme händs drei Söö und zwoo Töchtere ghaa.
Citroën 2CV
De Döschwo (Citroën 2CV, ma siit o deuche, Änta) isch as usserordentlich popülärsch Outo gsi. Trotzdäm wüsse vüu Jungi bereits nümme was a Döschwo überhaupt isch. Uf de anderi Sita va de Skala git's aber o no unwarschinlich füu Liebhaber wa a Szene büude u de Döschwo o zwenzg Jahr nach em verordnete Tod am Läbe erhaute. Zu där igschworeni Gsäuschaft köre o diversi Autogarage wa uf dä Tüp, nämlich uf d'Änta iigschwore si.
Jakob Hunziker
Läbe
Me hett chöne mäine, as Französischleerer und Maa vonere Wältsche seg er frankofyl gsy, aber das isch gaar nöd de Fall gsy. Er isch, ganz im Gägetäil, en Verfächter gsy vo de tüütsche Spraach und Kultur und isch groosstüütsche Gidanke naaghanget. So hät er öppen es Büechli gschriben über de «Kampf um s Tüütschtum» i de Schwyz. Aber die Aahänglichkäit a s tüütsch Wäse isch nöd zletscht au d Grundlaag für syni bäide Hauptwëërch gsy, nämli es Wöörterbuech über der Tialäkt vo sym Häimettoorff und en achtbändigi Publikazioon über di schwyzerisch Puurehuusarchitäktuur. Er isch 1896 dän au en Mitgründer gsy vo de Schwyzerische Gsellschaft für Volchskund, zäme mit em Eduard Hoffmann-Krayer.
Citroën 2CV
De Döschwo het damals sölle 'ds ifache Volch' mobilisiere
As spartanisches Outo mit era unglublichi Züuvorgaab: 'Entwärfet as Outo mit Platz für zwü Bure i Stüfle ume na Zentner Häppere (Kartoffeln) oder ima Fässli Wii. As muess mindeschtens 60 km/h schnell sii und debi nid meh aus drü Liter Benzin uf 100 km verbruche. Usserdem soll es o schlächtischti Fäudwääge chene bewältige u so ifach z'bediene sii, dass sogar a ungüebti Fahreri problemlos mit ihm zcherchunnt. As muess dezue usgsproche guet gfäderet si, a so, dass a Chorb vou Eier a Fahrt uber houprigi Fäudwäge unbeschadet überstiit. U schliesslich muess das nüen Outo wäsentlich billiger sii aus üsi 'Traction', uf ds Uusgseh chunts aber überhaupt nid a.' so het de Pierre Jules Boulanger zu sim Chefkonstruktör gsiit.
Jakob Hunziker
Läbe
Tipisch für die Zyt hät er si au für Gschicht und Tänkmaalpflääg intrissiert. Vo 1871 bis 1881 isch er Vizibresidänt, vo 1881 bis 1889 und 1892 bis 1901 Bresidänt vo de Hischtoorische Gsellschaft vom Aargöi gsy und vo 1889 bis 1901 Konserwaator vom Kantonaalen Antiquaarium (wo spööter im Museum Aargau uufggangen isch). Er hät über Uusgrabige gschribe und hät 1898 d Inwäntarisierig von Altertümer im Aargöi gläitet. Dadezue ane hät er vil über literatuurgschichtlichi, kultuurgschichtlichi, hischtoorischi und spraachlichi Theeme voorträit.
Citroën 2CV
Z'gsteckte Züu hi si erreicht
Aber dass das Outeli a so erfougriich würti si, dass es fasch unveränderet vo 1948 bis 1990 buut chunt, und alli Versueche va Zitroen a Nachfouger z'installiere überläbt, das hetti sich de Boulanger o nie chenne erdeiche. Immerhin si im Luuf va de Zyt 3.872.583 'Limusine' u 1.246.306 'Chaschteänte' verchufft cho. U dezue no füu sogenannti Derivat wie d'Dyane, de Ami 6 u 8, de Mehari, für nume di wichtigschte ufzzölle.
Jakob Hunziker
Läbe
Näbed sym Leererprueff hät er – was nöd verwunderet, wämer an Schwyzer Hang zur «Polypragmosyne» tänkt, wies imene Naachrueff ghäisst – fascht z alen Oorten im Schueldienscht es Amt ghaa. So isch er Räkter gsy (i dëre Zyt hät er vergäbes probiert, s schwyzerisch Kolegiaalsischteem, wo all chönd mitbistime, dur s tüütsch Tiräktoriaalsischteem, wo äinen entschäidet, z ersetze ), isch im Erzieigsraat gsässe (en Raat, won em Erzieigstiräkter, aso Schuelminischter, vom Kantoon zur Syte staat), hät vil taa, das es es Schüelerhuus für Kantischüeler git, wo vo usswërts chömed, isch Schuelinschpäkter und Fachinschpäkter gsy, Bresidänt vo de Prüeffigskumissioon für Bezirksleerer, Mitgliid vo de Tiräkzioon vom Leererineseminaar, Voorstand und nachane Bresidänt vo de kantonaale Leererkumferänz, Mitgliid vo de Redakzioonskumissioon vom «Aargauische Schuelblatt» und vom Bundesraat gwelts Schürimitgliid a de Paryser Wältuusstelig.
De Hunziker ist allwääg starch under em Yfluss vo sym Tüütsch- und Filosofyleerer, em Ernst Ludwig Rochholz, gstande, und die beede sind s Läbe lang guet Fründ gsy. De Rochholz isch en Bsundere gsy, gäischtrych, aber umstritte, ganz en früene Volchskundler, isch tüütschnazionaal gsy und en rächti Stürmigrind. Syni Fründ sind au der aargauisch Regierigsrat Auguschtin Chäller und de Bundesraat Emil Wälti gsy – für die drei und na ander hät er biograafischi Uufsätz und Naachrüeff gschribe.
De Hunziker isch näbed em Joos Winteler «die bedeutendste Persönlichkeit im Lehrerkollegium» a de Kantonsschuel Aarau gsy. 1896 hät em d Uniwërsitëët Züri der Eeretokter gschänkt. Em Hunziker syn Naachlass lyt im Staatsarchyv vom Aargöi.
«Aargauer Wörterbuch»
1862 isch z Züri bschlosse woorde, me machi e nöis Wöörterbuech vom Schwyzertüütsch – s «Schwyzerisch Idiotikon». De Fritz Staub hät doo di ganz Tüütschschwyz pätte, doch mitzmache, und 1866 hät di aargauisch Leererkumferänz gfunde, si machid da au mit. Me hät dänn gly gmërkt, das es Aargauischs Wöörterbuech echli vil gsy wëër, und 1867 händs de Plaan gfasset, zeerscht emaal es Wöörterbuech von ere Oortsmundaart z schrybe – s säb sell dänn s Voorbild sy für anderi Lokaalwöörterbüecher. 1871 hät de Hunziker der Uuftraag dezue überchaa. Er hät si für sy äige Mundaart entschide:
Im Voorwort vo dëm vilicht eerschte modërne Tialäktwöörterbuech vo de Schwyz (em Titus Tobler sys isch nachli im Übergang gsy) formuliert de Hunziker Grundlaage vom tialäktoloogische Schaffe, wo hüt na gälted. Im eerschte, öppe 120sytige Täil gaats i grööschter Äxakthäit um d Luut. De zwäit Täil, s äigetlich Wöörterbuech, isch 331 Syte starch. Deet ine häts nöd nu die Woort, wo mer eso wuur erwaarte, näi, s hät au Byspilsätz, Redesaarte, gramatischi Aagabe; sogaar Chlywoort wie Artikel und Prëposizioone, wo iri Bidüütig nu im Zämehang mit andere Woort händ, wëërded ganz bräit abghandlet, und au «Woort», wo nu Chind bruuched, chömed drin voor. S isch scho so – de Winteler und de Staub händ daa und deet mitghulffe. Aber s isch em Hunziker sys Wëërch, und es isch, zäme mit em Basler Wöörterbuech vom Gustav Adolf Seiler us fascht de glyche Zyt, en Mylestäi vo de schwyzertüütsche Tialäktläxikografy. – Nu: Uf das Muschterwöörterbuech abe sind ekäi wyteri me usechaa. De sperig Titel «Aargauer Wörterbuch in der Lautform der Leerauer Mundart» isch es Programm ooni Furtsetzig plibe.
Em Hunziker sys Wöörterbuech isch änds 2019 vomene Team um de Matthias Friedli vom Schwyzerischen Idiotikon und em Dieter Studer-Joho vom Fonogrammarchyv vo der Uniwërsitëët Züri digitalisiert und online gstellt woorde. D Aargauerinen und Aargauer wëërded jetz uufgforderet, am Wöörterbuech wyterzschaffe.
«Das Schweizerhaus»
Chuum hät de Hunziker sys Wöörterbuech fërtig ghaa, fangt er mit eme nöie Projäkt aa. Syn Zytgnoss, der Architäkt und ETH-Profässer Ernst Georg Gladbach, hät i dëre Zyt d Puurehuusforschig i de Schwyz ygfüert, und de Hunziker isch sofort uf dë Zuug uufgsprunge. Bis 1900 sind d Manuskript für sibe Bänd so guet wie fërtig voorgläge: Band 1 Walis, Band 2 Tessyn, Band 3 Pündnerland, Glaris und süüdliche Kanton Sanggale, Band 4 Wälschland, Band 5 s tüütschspraachig Mittelland zwüsched de Saanen und de Tuur plus der alemanisch Juura, Band 6 Nordzüri, Schafuusen und s Tuurgi, und Band 7 de nördlich Kanton Sanggale und s Appezälerland, d Inerschwyz, s Bëërner Oberland und s wadtländisch Oberland (Pays d’Enhaut). Sälber chönen usegëë hät de Hunziker nu der eerscht Band, drufaben isch gstoorbe. De zwäit Band hät dänn de Winteler useggëë und all ander de Constanz Jecklin. Dëë hät dän au na müesen us de Notizen und Voorträäg vom Hunziker der acht Band mit em «Schlusswoort», ere Sinteese, rekonschtruiere. D «Gsamtübersicht», wos drum ggange wëër, «in bezug auf ethnologische und ethnographische Fragen die Resultate der vorausgegangenen Untersuchung [zu] vereinigen», isch aber ugschribe plibe. Mit em Hunziker sym Wëërch hät d Schwyz ämel en «einzigartige […] Stoffsammlung, wie sie kein anderes Land besitzt für eine Zeit, aus der schon so viele der dargestellten Häuser verschwunden sind».
Nöi im Verglych zun Publikazioone vom Gladbach und anderen eltere Prësentazioonen isch gsy, das nöd nu prächtigi oder suscht bsundrige, näi, au ganz uschymbaari Hüüsli aaglueget woorde sind, und dänn natüürli die vile Plään und Fotene. E Bsunderhäit isch au, dass de Hunziker nöd nu «tächnisch gnaui Uufnaame» vo de Hüüser gmachet hät, näi, en speziele Fokus isch uf de Spraach gläge (daadefür hät er wider mit de Redakzioon vom «Schwyzerischen Idiotikon» zämegschaffet):
De Hunziker isch en Verträtter gsy vo der eetnische Theory, das «die zerstreute Dorfanlage germanischen und die geschlossenen Flecken romanischen Ursprungs seien, daß die deutsche Bauart den Holzbau, die romanische den Steinbau bevorzuge, daß das romanische Haus aus dem altrömischen abzuleiten sei, während das deutsche auf das Vorbild des altgermanischen Gehöftes zurückgehe». Die Sicht isch hüt überholt: Ströisidlige findt mer i spööter, Huuffedöörffer i zmäischt scho früener erschlossene Landschafte, d Waal vom Holz- oder Stäibou hät mit de Natuur rundume z tue und nöd mit de Spraach, und di hüttige Huusforme gönd nöd uf s Altertum zrugg, näi, si chömed us em Spaatmittelalter und de früene Nöizyt. Em Hunziker syni Dokumäntazioon vo de Puurehuustipe isch i de Jaar 1965 bis 2019 abglööst woorde vo de Räie Die Bauernhäuser der Schweiz, wo di Schwyzerisch Gsellschaft für Volchskund useggëë hät.
Publikazioone (Uuswaal)
E Zämestelig hät de Winteler i der Argovia 1901, S. III–XI gmachet und die dänn na i synere Publikazioon Erinnerungen an Dr. Jakob Hunziker, Aarau 1902, S. 29 f. vervollständiget.
Literatuur
Dänn na:
Zeitskala
Dr Begriff Ziitskala hät sowohl e streng quantitativi wie au e eher qualitativi Bedüütig.
Quantitativ exakti Ziitskala
Im Bereich vo de Naturwüsseschafte und dr Technik bedüütet „Ziitskala“ en scharf definierte, regelmässige Verlauf vo dr Ziitachse, wo druff gmesseni oder berechneti Ziitpünkt chönd bezoge werde. Senigi Skale bilded en gnaue Massstab vo dr Ziitmessig und händ
Qualitativi Ziitskale
„Ziit“ wird deet als e Art Dischtanz zwüsched zwei oder meeh Ereignis verschtande, d Ziitskala isch e syschtematischi Folg vo dene Ereigniss und sicheret ihre Zämehang. Je nach Zweck vonere Ziitskala, bedient sie sich ere aagmessene Ziitschpanne zwüsched de Ereignisse, zum die veraaschauliche. So würdi zum Biischpiil e Darschtellung vo Erdzeitalter i dr Masseinheit Sekunde em Zweck vo dr Veraaschaulichung nöd dienlich sii.
I dr Gschichtswüsseschaft chann mängisch ohni strängs Ziitmass gschaffet werde, wenn z. B. schtatt de Jahr d Ufenandfolg vo Dynaschtie de Ziitrahmen beschtimmt.
Geologischi Ziitskala
Sie wird meistens nach Jahrmillione 'gliederet, i dr jüngere Erdgschicht (öppe betreffs de Iisziite) au nach Jahrtuusige.
Jahrtuusig
Zu de Jahrtuusige exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie vom '''10. Jahrtuusig v. Chr. bis zum 3. Jahrtuusig'''.
Jahrhundert
Zu de Jahrhunderte exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie vom '''40. Jahrhundert v. Chr. bis zum 21. Jahrhundert'''.
Jahre
Zu de Jahre exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie
Historischi Jahrestääg
Zu de Historische Jahrestääg exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie
Morvillars
Morvillars (ditsch Morsweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Morvillars ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1222.
S Gebiet um Morvillars hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Morvillars ìsch. Morvillars ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Morvillars ghert zem Franc-Comtois.
Uhrzeit
D Uhrziit isch e Ziitaagaab für de Ziitpunkt vomene Tag dur Aagaab vo Schtunde, Minute und Sekunde.
D Uhrziit - in Abhängigkeit vo dr Ortslaag (lueg bi: Ziitzone) - wird vo Mitternacht, em Aafang vom Tag, gmesse. Dr Tag isch gwöhnlich in 24 Schtunden (Uusnahm lueg bi: Schaltsekunde), d Schtunde in 60 Minute und d Minute in 60 Sekunde underteilt.
Freiburger Wingolf
Si isch chrischdlich, lehnt Duell un Mensur ab und träit d Farbe schwarz-wiis-gold. D Chappefarb isch wiis.
De ainzelne Mitglider sait me d Wingolfiten.
Uhrzeit
Zur Ziit vo dr französische Revolution isch en erfolglose Versuech undernah worde, de Tag in 10 Schtunde mit je 100 Minute und 100 Sekunde iizteile.
Im wüsseschaftlich-technische Bereich wird d Zitmässig mängisch als Flüüsskommazahl aageeh. 8 Uhr am morge entschpricht dänn 0,333... Tääg. In einzelne Betriebssyschteme wird gar s Kalenderdatum us dr Uhrziit generiert, indem vomene definierte Ziitpunkt d Millisekunde zellt werded.
In viilne Bereiche wird d Uhrziit, wenn sie uf Mitternacht fallt, entweder als 24:00 Uhr oder 00:00 Uhr aageeh. 24:00 Uhr bezieht sich auf de Vortag, 00:00 Uhr auf de folgendi Tag. Chunnt z. B. en Zug um 24:00 Uhr am 12. Januar aa und fahrt am 13. Januar um 00:00 Uhr ab, so hät er chuum ei Minute ghalte, wil zwüsched de Ziitpünkt weniger als ei Minute liit.
Sprechwiise
Je nach Region sind underschiidlichi Uussprache gängig. So wird 05:45 Uhr im Nordweschte vom düütschschprachige Ruum und i dr Schwiiz gwöhnlich als "viertel vor sechs" bezeichnet und 05:15 Uhr als "viertel nach fünf", während in Öschterriich, Teile vo Bayern, Sachsen, Thüringen, Sachsen-Anhalt, Mecklenburg-Vorpommern, Brandenburg und Teile vo Baden-Württemberg "dreiviertel sechs" beziehigswiise "viertel sechs" üblich isch.
Ortsziit
Traditionell wird die Uhrziit in Bezuug uf de Sunneschtand gmesse. Dr höchschti Schtand vo dr Sunne (Mittag) isch eidüütig feschtgleit, und dient als Referenzmass.
Wil dr Ziitpunkt vom Mittag (bzw. Mitternacht) an Orte, wo nöd uf em gliiche Längegrad lieged, underschiedlich isch, bsitzt jede Längegrad siini eigeni wahri Ortsziit. Die wahri Ortsziit isch uusreichend, solang kei Reisen mit Uhre zwüsched Orte vo underschiedlicher Ortsziit duregfüehrt werded. Mit em Uufchoo vo dr Iisebahn isch d Notwendigkeit entschtande, Ziite zwüsched verschiedene Orte z synchronisiere. Das hät zur Iifüehrig vo Ziitzone gfüehrt.
E wiiteri Komplikation isch d Taatsach, dass d Bahn vo dr Erde um d Sunne kei Chreis- sondern e Ellipsebahn isch und d Erdachse zu dere geneigt isch. Daher isch dr ziitlichi Abschtand zwüsched ufenanderfolgende Sünnehöchschtschtänd (Mittag) vo Tag zu Tag nöd konschtant. D lokali Sunneziit füehrt also zu Tage vo underschiidlicher Längi. Um gliich langi Tääg z erreiche, wird e so genannti mittleri Ortsziit definiert, wo hüt fascht überall gebrüüchlich isch. Bi der mittlere Ortsziit isch also dr Höchschtschtand vo dr Sunne nöd immer zur gliiche Uhrziit. D Differenz zwüsched dr mittlere Ortsziit und tatsächliche Ortsziit nennt mer Ziitgliichig.
Münchener Wingolf II
De Münchner Wingolf an der Technischen Hochschule (churz Münchener Wingolf II) isch e chrischdlichi Verbindig z München gsii. Si isch 1901 vo Studente a de TH München als Dochderverbindig vom Münchener Wingolf gründed worde. 1908 isch si mit de Mueterverbindig zämmegschlosse worde.
Anden
D Anden (, Quechua Anti bzw. Antis) sin di lengscht Gebirgschette iber em Meerspiegel uf dr Ärd. Si bilde dr Siddail vu dr Amerikanische Kordillere, wu z Mittelamerika aber orografisch unterbrochen isch.
Lag un Landschaft
Si gehn an dr Weschtkischte vu Sidamerika lang vu Venezuela iber Kolumbie, Ecuador, Peru, Bolivie bis Argentienie un Chile. Mit ere Nord-Sid-Uusdehnig vu 7500 Kilometer vu dr Trope (bi 10° Nord) bis wyt in d Ussertrope (bei 55° Sid) iberdräffe si d Rocky Mountains z Nordamerika (4800 km) um rund d Helfti un hän fascht di dopplte Uusdehnig vum Himalaya-Karakorum-Hindukusch-Syschtem z Asie mit syne 4400 Kilometer. Im Side un z Ecuador sin si bis 200 km brait. Zwische Arica (Chile) un Santa Cruz de la Sierra (Bolivie) iber 600 Kilometer.
Wie d Anden entstande sin
In dr Ande-Gebirgsbildig spile sich e Aazahl vu grundlegende geodynamische Prozess ab. D Orogenese (Gebirgsbildig) het im Tertiär aagfange, aber erscht im Pleistozän isch d Lupfig vu dr Ande bis zue dr Mächtigkait vun eme Hochgebirg chuu.
S Gebirg isch im Beraich vum Altiplano eso brait, wel d Erosion eso gring gsii isch, ass sich s Anden-Orogen stabilisiert het. Hite bflanze sich Kompression un Kruschteverdickig all wyter no Oschte furt.
Saint-Avé
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Avé lyt 4 km vu Vannes un 47 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 12 m un 136 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Saint-Nolff, Locqueltas, Meucon, Vannes un Monterblanc.
Anden
Bärg
Dr hegscht Bärg vu dr Anden isch dr 6.962 m hoch Aconcagua z Argentinien an dr Gränze zue Chile. Dodermit sin d Ande no Himalaya, Karakorum un Tian Shan s vierthegscht Gebirg vu dr Ärd. 54 Gipfel chemme uf Hechine iber 6100 m.
Saint-Avé
Gschicht
Saint-Avé isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1333 as Senteve (1397: Sainteve, 1427: Sainct Eve, 1475: St Ave, 1779: Sainte-Avé).
Anden
Hechestapfle
=== Hechestapfle no Zech/Hintermaier-Erhard ===
Saint-Avé
Verwaltig
vu Saint-Avé isch. Saint-Avé ghert zum Kommunalverband.
Anden
Hechestapfle no Javier Pulgar Vidal
Dr peruanisch Geograf Javier Pulgar Vidal dailt in syym Hauptwärch Las Ocho Regiones Naturales del Perú dr Anderuum (vu dr Kischte bis Amazonie) in acht Hechestapflen uf:
Saint-Avé
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Avé ghert zum Bretonisch. Am 23. Merz 2005 het d Gmai d Charta Ya d’ar brezhoneg verabschidet. Anne 2007 sin 14% vu dr Schueler in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore. .
Anden
Raustoff
In dr Ande het s e baar vu dr wältgreschte Silbermine (Cerro de Pasco, Potosí) un di wältgrescht Chupfermine z Calama. Großi Lagerstette vu Schwäfel un Salpeter chenne z Bolivie un z Nordchile abböue wäre. Des het am Änd vum 19. Johrhundert zum Salpeterchrieg zwische däne baide Länder gfiert. Dernäbe git s e huffe anderi Mineral un Edelmetall, wu dr Abböu dervu bsundersch fir di ermere zäntralandine Länder vun ere große ökonomische Bedytig isch.
Dierwält
In dr Hochebene vu dr Ande het s vier kamelartige Dierer. Syt Johrdöuserte haltet d Bevelkerig Lama un Alpaka as Huusdierer. Si sin us dr wilde Stammforme vu dr Guanako un Vikunja zichtet wore, wu usschließlig in dr freie Wildbahn läbe. Guanako läben in chlaine häärde vu bis zue 25 Dierer. S Vicuña isch mit ere Achslehechi vu aim Meter s chlaischt vu dr Andekamel. Wäg syym fyyne Fäll isch s Vicuña fascht uusgrottet wore un nume strängi Schutzbstimmige chenne s in dr Hochande erhalte.
Dr Andekondor isch mit ere Spannwyti vu bis zue 3,20 Meter dr grescht Gryfvogel vu dr Wält, in dr antike Kulturen isch er as hailig Dier verehrt wore.
Ußerdäm läbe s in dr Ande Chinchilla, Pudu, Bärgtapir, Degu, Andebäre, Puma un sälte au Jaguar.
Isaurier
D Isaurier (au Isaurer) si en antike Volksstamm im Süde vo Chläiasie gsi. Iiri Häimet Isaurie isch e Gebirgsland, wo zwüschen em antike Kilikie und Lykaonie lit und e römischi Brovinz, Isauria. In dr Antike si si as Röiber und Chrieger gfürchtet gsi und häi vom spoote 5. Joorhundert in dr oströmische Armee as Soldate Karriere gmacht. Dr Kaiser Leo I. het sä as Geegegwicht zu de gotische Drubbedäil iigsetzt. Wie wichdig die isaurische Drubbe gsi si, gseet mä dra, ass äine vo iire Generääl vom Leo proteschiert und spööter under em Naame Zenon zum Kaiser erhoobe worde isch. Under em Kaiser Anastasios I. si si aber as Machtfaktor usgschaltet worde.
Mä sött dä Volksstamm nit zu verwäggsle mit dr syrische Dünastii, wo vom Kaiser Leo III. gründet worde isch und wo vo 717 bis 802 s Byzantinische Riich regiert het. Si wird vilmol und falsch as Isaurischi Dünastii bezäichnet.
Johann Gottfried Herder
Dr Johann Gottfried von Herder, gaadlet 1802, (* 25. August 1744 z Mohrungen im Kllnigriich Pröisse; † 18. Dezämber 1803 z Weimar, Herzogdum Saxe-Weimar-Iisenach) isch e dütsche Dichter, Übersetzer, Theoloog und Gschichts- und Kultur-Filosoof vo dr Weimarer Klassik gsi. Er isch äine vo de iiflussriichste Schriftsteller und Dänker vo dr dütsche Sprooch im Zitalter vo dr Ufkläärig gsi und zelt mit em Christoph Martin Wieland, em Johann Wolfgang Goethe und em Friedrich Schiller zum klassische Viergstirn vo Weimar.
S Wärk
Si Hauptwärk Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (1784–1791) fasst sini Erkenntniss über d Ärde und dr Mensch zämme, wo s Existänz von em, wien er säit, as äinzige Zwäck d Bildig vo dr Humanidäät häig und dere sötte alli niidrige Bedürfniss vo dr Ärde nume diene und sälber zun ere füere. Er het sine Uffassige über Sprooche, Sitte, Religioon und Poesii, über s Wääse und d Entwigglig vo de Künst und Wüsseschafte, über s Entstoo vo Völker und historische Vorgäng Usdruck gee. S Vernumft und d Freihäit het er für Brodukte vo dr „natürlige“ ursprünglige Sprooch ghalte, d Religioon für e höggst Usdruck vo dr menschlige Humanidäät. Die underschidlige natürlige, historische, soziale und psüchologische Umständ füere zur vilschichtige Differenzierig vo de Völker, wo zwar verschiide aber doch gliichwärtig si.
Wie mänggi anderi Ufkläärer het aber au bim Herder d Gliichwärtikäit vo allne für d Juude nid gulte. Er het sä für „verdorbe“, „eerlos“ und „amoralisch“ ghalte und het von ene verlangt, ass si iiri Religioon wurde ufgee as Vorussetzig für iiri nazionali und kulturelli Integrazioon. Vo iim stammt dr Satz, wo hüfig zitiert wird, ass d Juude sit Joorduusige e parasitischi Pflanze uf de Stämm vo andere Nazione sige.
Landkreis Sigmaringen
Der Landchrais Semmerenga isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Boodesee-Oberschwabe im Regierigsbezirk Diibenga.
Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Reidlenga, im Oschde an dr Landchrais Bibra ùn dr Landchrais Raveschburg. Im Siidweschde gränzd er an dr Landchrais Chonschdez ùn im Weschde an dr Landchrais Duttlinge ùn dr Zollerealbchrais.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Semmerenga ghèère nyyn Schded ùn 16 Gmaine.
Mosbach
Mosbach (sidfränk. Mossbach) isch e Stadt im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Mosbach lyt an dr sidlige Uuslaifer vum Odewald am Rand vum Bauland im Dal vu dr Elz, eme rächte Näbefluss zum Necker. D Stadt ghert zum Naturpark Neckartal-Odewald. Nochbergmaine sin Limbach, Fahrenbach, Elztal, Billigheim, Neckarzimmern, Haßmersheim, Obrigheim, Binau, Neckargerach un Waldbrunn.
Dr Baan bstoht us 32,8 % Landwirtschaftsflechi, 46,6 % Wald, 19,2 % Sidligsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Mosbach ghere d Stadtdail Diedesheim, Lohrbach, Mosbach, Neckarelz, Reichenbuch un Sattelbach.
Gschicht
Mosbach sich zum erschte Mol gnännt wore anne 825/826.
Verwaltig
Mosbach het mit dr Gmaine Elztal, Neckarzimmere un Obrigheim e Verwaltigsgmaischaft veryybart.
Dr Burgermaischter isch dr Michael Jann.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dönerkebab
Döner (Churzform vo Dönerkebab, usem Türkische: döner, „dräiend“, und kebap, „Grillfleisch“) isch eis vo de bekanntischte Ässe us der Türkei. S Kebab besteit us grosse Fleischschiibe, wo (mängisch schtarch) mit "Marinade" gwürzt si und wo me in Schichte ufne typisch sänkrächte Schpiess steckt, de grilliert, u de mitemne grosse Mässer dünn abschiblet.
Früener het me nur Schaffleisch brucht, hüt gits d Kebab meischtens au mit Chaubs- oder Rindfleisch.
Malsch (Landkreis Karlsruhe)
Malsch (sidfränkisch Malsch) isch e Gmai im Landchrais Charlsrue z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Malsch lyt in dr Rhyebeni am Federbach rund 20 km sidli vu Charlsrue.
Vum Bann sin 35,1 % Landwirtschaftsflechi, 48,2 % Wald, 13,7 % Sidligsflechi un 3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Malsch isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Johrhundert.
Verwaltig
Malsch ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Burgermaischter vu Malsch isch dr Elmar Himmel.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Malsch ghert zum Sidfränkisch, dr Dialäkt vum Ortsdail Waldprechtsweier zum Oberrhyalemannisch
Anne Spiegel
D Anne Spiegel (* 15. Dezämber 1980 z Leimen ) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Vum 8. Dezämber 2021 bis zum 11. April 2022 isch si Bundesminischter fir Familie, Seniore, Fraue un Jugend im Kabinett Scholz gsii.
Vu Mai 2016 bis Mai 2021 isch si Minischteri fir Familie, Fraue, Juged, Integration un Verbrucherschutz vum Land Rhyland-Pfalz gsii, ab Jänner 2021 au zuesätzli Minischteri fir Umwält, Energy, Ernehrig un Forscht. Vum 18. Mai 2021 bis zum 7. Dezämber 2021 isch si Minischteri fir Klimaschutz, Umwält, Energy un Mobilidet un Stellverdrätteri vu dr Minischterbresidänti im rhyland-pfälzische Kabinett Dreyer III gsii.
Familie, Uusbildig un Beruef
D Anne Spiegel het unter anderem italienischi Vorfahre, iri Großmueter vu dr Muetersyte här stammt vu Sizilie. D Spiegel isch z Speyer un z Ludwigshafen ufgwagse, isch dert uf d Albert-Schweitzer-Grundschuel gange un het 2000 am Heinrich-Böll-Gimnasium ire Abitur gmacht. Derno het si bis 2007 Bolitik, Filosofy un Psichology an dr TU Darmstadt, dr Universitdet Mainz, dr Universitet Mannem un dr Universitet Salamanca z Spanie studiert. Im Friejohr 2007 het si ire Abschluss as Magistra Artium an dr Universitet Mainz abglait. Derno het si vu 2008 bis 2010 as Sprochtraineri bi Berlitz z Mainz, z Mannheim un z Heidelberg gschafft.
D Spiegel läbt mit irem Mann, eme Schotte, un vier Chinder z Speyer.
Bartei
D Spiegel het vu 1999 bis 2002 em Landesvorstand vu dr Grien Juged Rhyland-Pfalz aaghert, dervu zwai Johr as Vorstandssprächeri. Derno het si bis 2004 em Bundesvorstand vu dr Griene Juged aaghert.
Genre
Dr Begriff Genre (franzöösisch ([ˈʒãrə] ; dütsch «Gattig», «Gschlächt», «Art», «Sparte», Meerzaal: Genres - vo latiinisch genus) isch eender e chli difuus. Mä verstoot drunder en Usbräägig oder Klassifikazioon, wo mit ere Kunst, Film, Liddratuur und Muusig, aber au schurnalistischi Daarstelligsforme, noch em rüümlige und zitlighe Bezuug vom künstlerische oder andersartige Inhalt iidäilt wärde. Es git groossi Underschiid zwüsche Fach- und Umgangssprooch wie dr Begriff brucht wird. In ere Kritik in ere Zitig cha mä hüfig Genre lääse, won e Liddratuurwüsseschaftler dr Begriff Gattig wurd bruche.
Anne Spiegel
Bartei
Anne 2005 isch d Anne Spiegel de erscht dytsch Jugeddelegiert bi dr Verainte Natione gsii. Si het im Spotjohr 2005 Jugedligi us dr Bundesrepublik Dytschland bi dr Generalversammlig vu dr Verainte Natione verdrätte.
Im Novämber 2019 isch d Spiegel in Barteirot vu Bindnis 90/Di Griene gwehlt wore. Si het 64 Brozänt vu dr Stimme kriegt un het si gege ne baar Kandidatene duregsetzt.
D Anne Spiegel isch Spitzekandidati vu Bindnis 90/Di Griene Rhyland-Pfalz zur Landdagswahl 2021 gsii. 95 Brozänt vu dr Delegierte hän fir si gstimmt. Iri Bartei isch bi dr Wahl am 14. Merz uf 9,3 % chuu un het ire Stimmenaadail im Verglych zue 2016 fascht chenne verdopple.