cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les Ponts-de-Martel
Gschicht
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bis Endi 2017 hät Rochefort zum Bezirk Le Locle gheert.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,8 Prozänt gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 Prozänt, CVP 1,5 Prozänt, FDP 30,7 Prozänt, Grüeni 11,0 Prozänt, PdA 1,0 Prozänt, SP 23,5 Prozänt, SVP 24,5 Prozänt.
Wirtschaft
Les Ponts-de-Martel isch s regionale Zäntrum vom Taal, wo’s näbe der tradizionelle Landwirtschaft au chly Induschtry git.
Uf Les Ponts-de-Martel goot en Ysebaan vo La Chaux-de-Fonds uus.
S breite Jurataal isch bim Dorf ganz flach. Wil der Chalchfelse im Undergrund so porös isch, versickeret s Wasser vo de Bärgbech. So isch sid der Yschzyt e grossi Ried- und Turbelandschaft entstande; früener het me do im grosse Styl Turbe gstoche. Die Tourbière isch hüt es bedüttends Naturschutzpiet vom Jura und e Landschaft, wo s sech loont se go azluege; si ghört deils der Pro Natura.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1297 Yywohner 91,7 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,9 Prozänt Dytsch, 1,7 Prozänt Italienisch un 3,6 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Bertringen
Bertréng oder Bertréngen (lothrìngisch; frànzeesch Bertrange, ditsch Bertringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bertréng lijt sechs Kilometer sìdlich vun Thionville àm Oschtstàde vun dr Mosel uf re Heche zwìsche 151 un 207 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui s Derfel Imeldange (dt. Immeldingen).
Gschìcht
Bertréng ìsch zum erschte Mol gnannt worre ànne 848 àls Bertinerengas.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bertréng ìsch. Bertréng ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bertréng ghert zem Moselfrankisch.
St. Jakobsbrücke (Basel)
D Joggelibrugg (offiziell St. Jakobsbrücke) isch e Stroossebrugg über d Birs, wo d Stadt Baasel und iire Vorort Muttez verbindet. D Brugg lit zimlig dief, so dass es cha bassiere, ass bi Hoochwasser wie im August 2007 d Brugg muess gspert wärde für e Vercheer. Vo 1921 bis 1951 isch au d Dramlinie uf Muttez über d Brugg gange. Hützudags het s Drämli sis äigene Brüggli e baar Meter bachuf.
Gschicht
Scho in römische Zite het s dört e Brugg über d Birs ghaa. Au im Middelalter het braktisch dr ganz Handel us em Schwööbische und Elsässische, wo über Baasel gange isch, d Joggelibrugg benützt, und vo dört isch s über e Hauestäi ins Middelland gange. Zum erste Mol wird 1102/03 e Brugg erwäänt, aber das isch woorschinlig eender e Basserelle für Fuessgänger gsi. 1425 het d Stadt Baasel, wo 1295 de Groofe vo Frohburg s Furt- und Bruggerächt abkauft het, e chli bachab vom alte Brüggli e Brugg us Stäi lo baue, wo grooss gnueg gsi isch für Waaredransbort. Woorschinlig denn het mä die ursprüngligi Bezäichnig vom Ort, wo Birsbrugg oder äänlig gsi isch, dur St. Jakob  ersetzt (zum erste Mol 1418 as „ze sant Jacob an der Birsse“ belegt). Näbe dr Brugg het s woorschinlig scho vo Aafang aa e Zollhuus gha. Dr Läächemaa vom Wirtshuus vo St. Jakob isch gliichzitig au dr Zöllner gsi, bis 1847/48 mit dr Gründig vom Schwizerische Bundesstaat die interkantonale Zollgränze ufghoobe worde si.
UCI World Ranking
Mit em UCI World Ranking wärde d Rangliste vo de beste Velorennfahrer uf der Strooss, de beste Mannschafte und de beste Natione ermittlet. Es isch e jöhrligi Zsämmefassig vo de Klassemänt vo de Renne gsi, wo bis 2011 zum UCI World Calendar ghört hai. Es het im Johr 2009 s Klassemänt vo dr UCI ProTour abglöst, wil d Organisatore vo de grosse Etapperenne Tour de France, Giro d’Italia und Vuelta a España sich gweigeret hai, bi dr ProTour mitzmache. Au vo de Monumänt isch nume ei Renne derbii gsi und vo de Klassiker nume drei.
Zum UCI World Calendar hai im Johr 2010 26 Renne ghört, drunder die drei groosse Toure vo Frankriich, Italie und Spanie, die fümf Monumänt vom Velosport und achtzäh anderi Renne, e Hufe dervo Klassiker. Bim Fahrerklassemänt wärde d Pünkt zsämmezelt, wo jede Fahrer in dene Renne übercho het. Bi dr Mannschafts- und Nationewärtig nimmt me d Resultat vo de fümf beste Fahrer und addiert se.
Sit 2011 heisst d Rennserii UCI World Tour.
Markt Wald
Wald (amtlich Markt Wald) isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Cyclassics Hamburg
D Cyclassics Hamburg (offiziell: EuroEyes Cyclassics, 1996 bis 2005: HEW Cyclassics, 2006 bis 2015: Vattenfall Cyclassics) si en Eidagrenne z Dütschland und finde jedes Johr im Juli, August oder Septämber z Hamburg statt. S Renne wird sit 1996 usdrait, vo 1998 bis 2004 het s zum Velo-Wältcup ghört. Sit dass dä abgschafft worden isch, isch es Deil vo dr UCI ProTour, ere Serii vo de wichtigste Velorenne, und derzue Deil vo der neue Dütsche Meisterschaft (TUI-Cup). Sit d Dütschland Tour us finanzielle Gründ abgschafft worden isch, isch es s einzige ProTour-Renne uf dütschem Bode. Titelsponsor isch vo 1996 bis 2005 HEW und vo 2006 bis 2015 Vattenfall gsii, sit 2016 EuroEyes.
Markt Wald
Geografi
Wald leit rond 45 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba, an dr Zusam. Vo dr Gmarkong send 50,1 % Landwirtschaftsfleche, 40,1 % Wald, 8,4 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtige Fleche.
Cyclassics Hamburg
D Strecki verlauft jedes Johr e chli andersch. E baar markanti Pünkt wie der Start uf der Steinstraße und s Ziil uf der Mönckebergstraße oder der Waseberg si immer derbii. D Strecki isch meistens öbbe 250 km lang.
Markt Wald
Gmoendsgliderong
Zua Wald ghered d Derfer Anhofen, Immelstetten, Oberneufnach, Schnerzhofen ond Steinekirch ond s Weiler Bürgle.
Gschicht
Wald haut friar zom Firschtetom Fugger-Babahausa ghert. Mit dr Rheibondakte (1806) isch dr Ort zom Kenigreich Bayern komma.
Religion
93,6 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 3,7 % evangelisch.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Wald isch dr Peter Wachler.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Figuration (Musik)
Under Figurazioon verstoot mä in dr Muusig, wemm mä e Melodii in chliini Nootewärt umspiilt, im Geegesatz zun ere Verzierig. D Melodie wird figuriert, d. h. si wird abwäggsligsriich gstaltet. Figurazioone si umbedoonti Zwüsche- oder Durchgangsdöön in dr Melodii. Wil si umbedoont si, stört s nit, wemm si mänggisch mid zu dr Doonläitere ghööre. Zwüsche- oder Durchgangsdöön chönne diatonisch (läiteräige, mäistens in Schritt vo ganze Döön) oder chromatisch (in Schritt vo halbe Döön und mäistens nit läiteräige) si. Au Wäggelnoote chömme as Figurazioone vor, ooberi oder underi und antwääder diatonisch oder chromatisch. Analog zu de Wäggselnoote, wo sich uf d Melodii bezien, git s au Wäggselakkord.
Spule (Elektrotechnik)
Spuele si in dr Elektrotechnik uf dr äinte Site Wigglige und Wiggelgüeter, wo mä mit ene Magnetfälder cha erzüüge oder entdegge. Si sin Däil vom ene elektrische Bauelimänt oder Gräät, wie zum Bischbil vom ene Dransformator, Rölä, Elektromotor oder Lutsprächer. Uf dr andere Siti sin separati Spuele induktivi passivi Bauelimänt, wo s Wääsentlige an ene e definierti Induktiwidäät isch. Si wärde vor allem im Beriich vo dr Signalverarbäitig für frekwänzbestimmendi Kräis aagwändet, z. B. in LC-Schwingkräis, Diefbäss, Hoochbäss, Bandbäss, zur Signalfaasegangkorrektur, zum Stöörige underdrucke, zum e Stromfluss glette oder as Energiispiicher in Schaltnetzdäil und e Hufe witere elektrische und elektronische Gräät.
Spuele wärde allerdings im Vergliich zu Widerständ und Kondensatore wääsentlig sältener iigsetzt, wil s düürer und komplizierter isch si häärzstelle und au nid so günstig si in elektronischi Halbläiterschaltkräis z integriere. Wenn mä en elektronischi Schaltig entwirft, vermiidet mä wenn immer mööglig, Spuele iizsetze und brobiert iiri Funkzioon mit Kondensatore, Widerständ und aktive Bauelimänt (Dransister) noochzbilde, zum Bischbil mit ere Gyrator-Schaltig.
Die mäiste Spuele bestöön us mindestens äinere Wigglig vom ene Stroomläiter us Droot, Chupferlaggdroot, versilberetem Chupferdroot oder Hochfrekwänzlitze, und dä isch mäistens uf eme Spuelekörper (Spueledrääger) ufgwigglet, wo vilmol e wäichmagnetische Kärn din steggt. Wie d Windige aagordnet si und was für e Form, Drootdurchmässer, Wiggel- und Kärnmaterial si häi, bestimme dr Wärt vo dr Induktividäät und witeri Äigeschafte vo de Spuele.
Au Läiterbaane, wo spiralförmig uf Läiterblatte aagläit si und mänggisch e Ferritkärn drum ume häi, si „Spuele“ im Sinn vom ene induktive passive Bauelimänt. D Windige von ere Spuel müesse immer gegenenander und gege dr Spuelekärn, wo vilmol elektrisch läitend isch, isoliert si, so dass es kä Windigsschluss git, wo d Funkzion vo dr Spuele wäsentlig wurd verschlächtere. Bi Spuele und Dransformatore mit meerere Laage vo Windige bzw. Wigglige us Chupferlaggdroot si usserdäm bi Spannigsunderschiid vo öbbe 50 Wolt aa vilmol die äinzelne Windigslaage bzw. Wigglige zuesätzlig z. B. dur Laggbabbiir isoliert, so dass d Spannig nid cha duureschloo.
Magnetfäld und Stroomfluss
Im Innere von ere Spuele, wo d Lengi von ere vil gröösser isch as dr Durchmässer, mit dr Lengi l und mit n Windige, wo en elektrische Stroom I dur sä fliesst, entstoot s Magnetfäld mit dr Fäldsterki
D Flussdichdi B wird us dr Materialkonstante μr, wo vom Spuelekärn (s. u.) abhängig isch und dr magnetische Fäldkonstante μ0 = 4π·10−7 H/m berächnet
Bözen
Böze (amtlich Bözen) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf isch öpper nün Kilometer weschtlich vom Bezirkshauptort im obere Fricktal, wo s sträng gno aber ned derzu ghört.
Geographii
Böze isch uf de Weschtsiite vom Bözbärg a de Sissle zwüsche de Hügel vom Tafeljura. Im Norde isch de Schemel, im Nordoschte de Hessebärg un im Südweschte de Mülibärg (473 m). Es Sitetal führt uf Elfige. Am Südhang vom Schemel u vom Hessebärg hets mehreri Räbbärg. De Gmeindsbann het e Flächi vo 396 Hektare, dodervo si 92 Hektare Wald u 43 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch de Gipfel vom Schemel, di tüfschti isch uf 397 Meter.
Nachbargmeinde sin Elfige im Norde, Effige im Oschte, Zeihe im Süde u Hornusse im Weschte.
Gschicht
Im Mittelalter isch s Dorf en Teil vom Dinghof Elfige gsi u het zum Chloschter Murbach im Elsass ghört. De Dinghof het verschidnigi Rächt i de nöchere Umgebig gha un isch im 1291i a d Habsburger verkauft worde. D Agnes von Ungarn het dann im 1322i de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt.
Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, wo au Böze derzu ghört het, übercho. So hei si sich de Pass über de Bözbärg chönne sichere, wo a de Gränze zu Vorderöschtriich gläge-n-isch. Böze isch Hauptort vom Grichtsbezirk vom Amt Schänkebärg worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde.
Bsundrigs
I de 1667i iigweihte Chile, wo a de Schtell vo de ehemalige Mariekapelle bauet worde-n-isch, isch sit em Juni 2009 de Rüedi-Kelch usgschtellt, wo i de Ziit um 1640 vom damalige Pfarrer i de Chilegmeind bruucht worde-n-isch.
Kanton Lorient-Nord
Dr Kanton Lorient-Nord isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Kanton umfasst dr Norde dr Stadt Lorient, wu au Hauptort vum Kanton isch. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Émile Jetain gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Dr Kanton isch anne 1982 entstande dur d Ufdailig vu dr Kanton Lorient-1 un Lorient-2 in d Kanton Lorient-Centre, Lorient-Nord un Lorient-Sud.
Phintas
De Phintas isch noch de messenische Saag de Soo vom messenische König Sybotas usem Gschlecht vo de Aipytide. Möglicherwiis isch er de erst historischi König vo Messenie. Er isch e Zittgnoss vom spartanische König Teleklos (853-814 v. Chr.) gsii.
Spanige mit Sparta
Wo de Phintas öber Messenie gherrscht het, isches zu Spanige mit Sparta choo, well de König Teleklos im Grenzpiet zo Messenie d Städt Poiaessa, Echeiai und Tragion bisidlet hett, wie de Strabon gschribe hett.
814 v. Chr. isch de König Teleklos im Hailigtum Artemis Limnatis vo Messenier töödt wore. Da Hailigtum isch a de Grenze zwöschet Sparta und Messenie glege und am Kult hend d Messenier und d Spartaner tailgnoo. Wegem Tood vom Teleklos, so hend d Spartaner gsait, as d Messenier sich a d Priesterine vo de Artemis anegmacht hebi um si z schände und de Teleklos sai umchoo, woner die vertaidigt hett. D Messenier degege hend gsait, as de Teleklos Jüngling wo no kann Bart ghaa hend i Frauachlaider gsteggt heb und a dene Dölch gee hebi, demit die d Messenier ermordid. Wo sich de Messenier gwerrt hend sai au de Teleklos umchoo.
Sustigs
Nochem Pausanias hebid d Messenier underm Phintas zerstmool Opfer und e Manechoor zom Apollon uf d Insle Delos gschiggt.
Wo de Phintas gstorben isch, sind dem sini Söö, de Antiochos und de Androkles König vo Messenie wore. D Historizität vo de literarisch uusgschmückte Ereignis werd vo de Forschig kritisch biwertet und d Jooresaagoobe bim Pausanias wered as faltsch aglueget, und söttet öppe 40 Joor spööter agesetzt were.
Missionar
Missionare sind Lüt wo anderi Mensche zu irer Religion und Weltaschauig becheere wönd.
Alemanischi Missionare
Bi de Alemane hend meriri Missionare dra gschaffe um s Christetum z verbraite. Nöd selte isch a dem Ort, wo die Mane gwürkt hend, e Chloschter gründet worde.
Wa die Mane gmacht hend da beschrybet d Hagiographe i de Hailigevite.
Phintas (Androkleide)
De Phintas (, † 682 v. Chr.) isch e Noofaar vom messenische König Androkles usem Gschlecht vo de Aipytide gsii, wo ane 746 v. Chr. vo de Anhänger vo sim Brüeder töödt woren isch.
De Phintas isch im Joor 682 v. Chr. zäme mit em Androkles i de Schlacht am Grooss Grabe im Zwaite Messenische Chrieg umchoo, wo d Spartaner d Messenier gschlage und underworffe hend.
D Historizität vo de literarisch uusgschmückte Ereignis werd vo de Forschig kritisch biwertet und d Jooresaagoobe bim Pausanias wered as faltsch aglueget, und söttet öppe vierzg Joor spööter agesetzt were.
Lykiskos (Aipytide)
D Historizität vo de literarisch uusgschmückte Ereignis werd vo de Forschig kritisch biwertet und d Jooresaagoobe bim Pausanias wered as faltsch aglueget, und söttet öppe 40 Joor spööter agesetzt were.
Route nationale 66
D’ Route nationale 66, kurz N 66 odd’r RN 66, ìsch a frànzeescha Nàzionààlschtrooss, wo Remiremont ìm Vogeesa-Département mìt Mìlhüüsa ìm Owerelsàss verbìndet. Sa ìsch 113 Kilomääter làng.
Gschìcht
Dr Schtroossanummer N66 ìsch ànna 1824 ìm Nàzionààlschtroossanätz iitrajt worra. Bis 1973 hàt sìch d’ Schtrooss zwìscha Bar-le-Duc ìm Wäschta vum Lothrìnga un dr Schwiizer Granz bii Bààsel ärschträckt. Sallamols ìsch sa 270 Kilomääter làng gsìì.
Ànna 1887 ìsch dr 23 Kilomääter lànga-n-Àbschnìtt vu dr Kritzung süüdlig vun Épinal bis Remiremont vu dr Nàzionààlschtrooss 57 ìwwernumma worra. Vu dam Zittpunkt àà hàt d’ Nàzionààlschtrooss N66 üss dräi Àbschnìtta bschtànda.
Bis 1923, wu d’ Voie Sacrée ärschtällt worra-n-ìsch, ìsch s’ And vu dr N66 ìm Schtàdtzäntrum vu Bar-le-Duc gsìì. D’ Schtrooss ìsch àlso nìt mìt’m Raschtla vum Nàzionààlschtroossanätz verbunda gsìì.
Ànna 1973 hàt dr Àbschnitt zwìscha Bar-le-Duc bis züa-n-’ra Kritzung mìt dr Nàzionààlschtrooss N4 dr Nàzionààlschtroossnummer N135 bikumma. Dr Àbschnìtt vu dr Kritzung mìt dr Nàzionààlschtrooss N4 bis Épinal ìsch drgeega a Làndschtrooss worra. Ànna 2006 ìsch eewafàlls dr Schtroossatail zwìscha Mìlhüüsa un dr Schwiizer Grand a Làndschtrooss worra.
D’ N66 hàt dr Vogeesa-Hàuiptkàmm àm Büssìnga-Pàss uff 731 Meeter ìwwer’m Meer ìwwerkwert. Doo ìsch d’ Kwalla vu dr Mosel. Wahrend dr Besatzung vum Frànkrìch ìm Zwaita Waltkriag ìsch dr Schtroossatail zwìschem Pàss un Mìlhüüsa d’ Raichschtrooss 379 gsìì. Wu s’ frànzeescha Heer dr Pàss z’ruckäroowert hàt, hann àbziagenda diitscha Soldàta doo dr Schtroossatunnel gschprangt.
Lìteràtüür
Roland Siegloff, Thierry Monasse: Im Namen der Route 66 - Drei Reisen in Europa / Au nom de la Route 66 - Trois voyages en Europe, 2013 (frànzeesch un hoochdiitsch).
Aristodemos (Aipytide)
De Aristodemos isch vo 732 bis 724 v. Chr. de König vo Messenie gsii und stammt usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Noofolger vom König Euphaes und de Vorgänger vom Damis.
Lebe
Wo de messenischi König Euphaes im Erst Messenische Chrieg bifole hett, di uugschützte Chliistädt vo Messenie z verloo, demit sich d Messenier am Berg Ithome asidle tüend, het en Orakel verlangt, as e Jungfrau usem Geschlecht vo de Aipytide a de Götter gopferet were söll. Debii isch s Loos uf d Töchter vom Lykiskos gfale. De hett sich aber mit dere usem Staub gmacht und isch uf Sparta gfloche. Do hett de Aristodemos fraiwilig sini Töchter abotte. Doch de Verlobti vo dere isch degege gsii und gsait, as er si gschwängeret heb und si gär ka Jungfrau mee sai. Innere Wüeti het de Aristodemos a sinnere Töchter de Buuch uufgschlitzt und wo d Messenier gsie hend, as si doch no e Jungfrau gsii isch, hend si gmaint, as dodemit s Orakel erfüllt sai.
Nochem Joor 732 v. Chr. isch de Euphaes ooni e männliche Throonfolger im Champf gege d Spartaner gfale und de Aristodemos isch zo sim Noofolger gwäält wore, obwoll di beede Woorseger Epebolos und Ophioneus degege gsii sind, well de sini Töchter töödt ghaa hett. De isch erfolgriich gsii im Chrieg gege d Spartaner und het ene ane 732 v. Chr. a de Ithome e schweeri Niderlaag bibroocht.
D Historizität vo de literarisch uusgschmückte Ereignis werd vo de Forschig kritisch biwertet und d Jooresaagoobe bim Pausanias wered as faltsch aglueget, und söttet öppe 40 Joor spööter agesetzt were.
Memmingerberg
Mengermerberg (amtlich Memmingerberg) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Mengermerberg leit direkt an dr Stadtgrenze vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 52,5 % Landwirtschaftsfleche, 0,2 % Wald, 45 % Sidlongsfleche ond 2,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Mengermerberg ghered au no s Dorf Künersberg.
Gschicht
Mengermerberg isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1121 als Berg.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 4,5 % gleage.
Religion
49,6 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 46,2 % evangelisch.
Verwaltong
Mengermerberg haut mit dr Gmoende Benninge, Holzgenz, Lache, Trunkelsberg ond Ungerhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Mengermerberg isch dr Alwin Lichtensteiger.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Mengermerberg ghert zom Oschtschwäbisch.
Saint-Pabu
Saint-Pabu (bretonisch Sant-Pabu) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Pabu lyt am Ärmelkanal am Atlantik, 73 km vu Quimper un 21 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 56 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Pabu isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1230 as Seintpabu (1544 Sainct Pabu).
Verwaltig
vu Saint-Pabu isch. Saint-Pabu ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Pabu ghert zem Bretonisch.
Das Schloß Dürande (Oper)
Das Schloß Dürande isch e Oper, wu dr Schwizer Komponischt Othmar Schoeck vertont het un wu dr ditsch un alemannisch Dichter Hermann Burte dr Text drzue gschriibe het. Si isch am 1. April 1943 z Berlin zum erschte Mol ufgfiährt wore. Si het dr zun ere wiätige Reaktion vum Reichsmarschall Hermann Göring gfiährt, isch aber aü vu dr Schwizer Gritik negativ ufgnume wore.
Dr Inhalt
S Libreto vu dr Opere isch vum Hermann Burte noch ere Novälle vum Joseph von Eichendorff gschriibe wore. Dr Burte folgt inhaltlig im große Ganze im Eichendorff, aber d Charakter vu dr Franzesische Revolution isch bim Burte dittliger dargstellt. Bim Eichedorff sin d Rebälle e raüb- un bluetgiirigi Bandi vu Hamberli (deklassiärti Mänsche), bim Burte wäre beidi Sitte in ihrem politische Welle realischtischer dargstellt.
Dr Renald Vomholz, e Jäger vu dr Grafe vu Dürande, verwitscht si Schweschter Gabriele, wiä si z Nacht e Mann verabschiidet. Wu diä zwei Verliäbte üs em Forschthüüs rüskumme, schiäßt dr Renald uf dr Liäbhaber, dr streift aber numme d Gabriele. Dr Renald weiß, wär dä Mann isch, aber d Gabriele nit; s isch dr Armand, dr jung Graf vu Dürande. Dä haüt jetz ab, dr Renald macht in dr Gabriele Vorhaltige und will si in e Gloschter sperre. Aber des Maidli goht vun ellei dert ani. Im Gloschter Himmelpfort dräffe alli zämme - wu s Gabi do erfahrt, ass dr Armand in s revolutionär Paris goht, legts sich Männergleider a, verdwitscht üs em Gloschter un reist em no. S singt:
Dr Renald will drno aü hinterhär, bikunnt vum alte Graf aber ke Ürlaüb un verwirft sich wäge däm mit-em. So goht er ohni Erlaübnis uf Paris.
Dr 3. Akt spiilt im e Gaschthüüs im revolutionäre Paris, e Redner sait:
Unter dr Gescht isch dr Renald, diä andere versueche ne, fir d Revolution z gwinne. Är will aber numme si Schweschter zruck gwinne. Noch ere Bolizeirazzia isch d Wirtschaft läär un frei fir e Dräffe vum Armand vu Dürande mit dr Gräfi vu Morvaille - sälli versuecht dr Armand fir d Konterrevolution un fir sich z gwinne. (Diä Figür isch bim Eichedorf nit vorhande.) Aber im Armand sini Getter sin d Natür, d Heimet un d Gabriele, des macht er aü in dr Gräfi glar. S Gabi bikunnt alles mit - s het sich in däre Wirtschaft verstecklet. Uf eimol kunnt dr Renald zruck in d Gaschtwirtschaft "Zum Rote Leu". Är un dr Armand grote mit em Dege anenander, vor eb Bluet spritzt, riäft d Gräfi Morvaille d Bolizei, sälli bringt dr Renald ins Gfängnis. Aber im Armand längts jetz, dr entschliäßt sich doch, mit dr Morvaille un gege d Revolution z goh. S Gabi isch verzwiiflet un will wider heim in dr Dürander Wald goh. Dr Renald wird vu dr revolutionäre Masse üs em Gfängnis befreit un bekännt sich ab jetze zu dr Revolution. Dr schribt e Ultimatum an dr Armand: Ändwädder dr soll s Gabi hirate oder ... alli Gfräft vu dr Natür ziäge as Rächer e roti Spüür!
Dr viärt un letscht Akt spiilt im Schloss Dürande. Dr alt Graf sitzt do un losst stoisch d Revolution uf sich zuekumme, wu um s Schloss rum tobt, un git Kommentar ab:
Dr will in e Durm goh, wun er Bulver ghortet het, un s Schloss in d Luft spränge, wänn dr Renald kunnt, wu dusse mit bewaffnete "orde" stoht. Aber dr Alt stirbt in dr Ufregig. Dr jung Dürande kunnt; s Ultimatum vum Renald wird em brocht. Dr git mit dr Bischtol e Schuss druf ab. Uf eimol kunnt e Gstalt, wu s glich wiss Gwand ahet wiä dr Armand - e Doppelgänger. Drunter verbirgt sich d Gabriele. Diä zwei diän sich vu Neijem ihri Liäbi bekänne. Aber s Gwand vum Gabi färbt sich rot - si isch agschosse un s Bluet dringt jetz afange duri - si stirbt. Si sait zum Liäbschte:
Dr Kommissar vu dr Nation kunnt un verkindet in Prosa: "Im Namen des Volkes erkläre ich hiermit das Schloss Dürande als Eigentum der Nation!"
Publikationsgschicht
1937 im Summer het sich dr Schwizer Komponischt Othmar Schoeck an dr ditsch un alemannisch Dichter Hermann Burte gwändet un het em vorgschlage, zämme d Oper Das Schloss Dürande noch ere Eichedorff-Novelle mit glichem Namme z mache. Des Thema isch em scho 1911 emol vum Hermann Hesse vorgschlage wore. . Dr Schoeck un dr Burte hän sich sitter 1934 iber ihre gmeinsame Ferderer Werner Reinhart kännt. Dr Burte isch iiverstande gsii, het drno aber zimli langsam fertigi Textdeil gliiferet, was im Schoeck nit rächt gsii isch. Dr Burte het aü vorgschlage, vum Eichedorff abzwiche un e glickligs Änd z mache, aber dr Schoeck het druf bstande, ass d Gschiicht dragisch ändet. Erscht im März 1939 het dr Schoeck s fertig Libretto in dr Händ gha. Verlegt het des Biächli schliäßlig bi dr Universal-Edition z Wien solle wäre, eme Verlag, wu in rächte ditsche Greis as "jüdische Verlag" golte het. 1943 ischs derte schliäßlig erschiine. Dr Verlag het aü s Uffiährigsrächt vergä.
D Orcheschtriärig isch im Oktober 1941 fertig gsii. Jetz ischs um d Üswahl vum Theater fir e Erschtuffiährig gange. Züri, Kassel un Berlin sin dikutiärt wore. Dr Burte het Berlin vorzoge, un het im Reinhart gschriibe, was gege Kassel spricht: "Kassel ist gute Provinz, nicht mehr, und unter Görings Einfluß." Im Schoech wär Züri am liäbschte gsii, aber dr het gsähne, ass er eso numme e Bruchdeil vum ditsche Sprochraüm erreiche dät. Schliäßlig isch fir d Üruffiährig s Berliner Staatstheater vorgsähne wore - dr Termin het sich lang verzegeret, unter anderem, wel s Theater zwei Mol Schäde dur Bombeabwirf verlitte het - d alliiärt Bombardiärig vu Berlin het scho voll iigsetzt gha. Dr Schoeck isch änewäg zu dr Premiäre gfahre, dr Burte isch wägeme Todfall in dr Familiä verhinderet gsii.
GP Schwarzwald
Dr Grand-Prix Schwarzwald, ab 2005 GP Triberg-Schwarzwald, isch e international Profiradränne gsi, wu alljohr im Schwarzwald uusdrait woren isch. Zem erschte Mol isch anne 2002 veraastaltet wore, ab 2003 het s alljohr z Triberg aagfange un ufghert. Bim GP Schwarzwald hän d Fahrer mieße ne Rundkurs mit em seli bärgige Profil fahre. Mit insgsamt rund 4.000 Hechemeter het s as schwärscht Eidagesränne z Dytschland gulte un isch ab 2005 vu dr UCI as Deil vu dr UCI Europe Tour in dr Kategori 1.1 gfiert wore.
Das Schloß Dürande (Oper)
Publikationsgschicht
D Uffiährig het e Spitzebsetzig gha: Dr Robert Heger as Dirigänt, in dr Reschii dr Wolf Völkers, d Bihnebilder vum Emil Preetorius un Sänger wiä d Maria Cebotari, d Matha Fuchs, dr Peter Anders, dr Willy Domgraf-Faßbaender un dr Fosef Greindl.
Oaxaca de Juárez
Oaxaca de Juárez isch e Stadt im Bundesstaat Oaxaca im Süde vo Mexiko. Si lit im ene Daal in dr Sierra Madre del Sur, uf ere Höchi vo öbbe 1.550 Meter über em Meer. S historische Zentrum vo dr Stadt ghört sit 1987 zum UNESCO Wältkulturerb. Im Johr 2005 het d Stadt 265.006 Iiwohner gha.
Auto
En Auti (au Auto, vo Automobil vo griechisch auto, sälber und latiinisch mobilis, beweglig), isch e vierredrigs Motorfahrzüg, wo bruucht wird zum Persone uf Stroosse z dransportiere. Motorfahrzüg wo vor allem zum Dransportiere vo Laste bruucht wärde si Dransporter oder Lastwäge.
Das Schloß Dürande (Oper)
Publikationsgschicht
Dr Schoeck het d Uffiährig in jedere Hiisicht fir keibeguet ghalte. S voll bsetzt Operehüüs isch ebefalls begeischteret gsii, bis zum letschte Momänt, wu s Schloss Dürande expoldiärt isch un Lit Briäl abglo hän vor Angscht - des isch eso realischtisch gmacht gsii, ass mer het miäße meine, s isch wider e Fliägerbumb iigschlage. D NZZ-Berichterstatter het des Wärk drno "in Libretto und Komposition" e üsgsproche grossi Oper gnännt. D Gritik in dr ditsche Zittig isch meischtens positiv gsii, wennigi hän aber gritisiärt, ass dr Burte ständig Knittelvers verwändet het.
Winterthur
Wintertuur – i der Umgangsspraach au Winti, amtlich Winterthur, uf Französisch Winterthour – isch e politischi Gmäind, di sächstgrööscht Stadt vo de Schwiiz und de Hauptort vom gliichnamige Bezirk im Kanton Züri.
de Name
Di mittelalterlich Stadt Wintertuur isch zum eerschte Mal im Jaar 1180 als in Niderun Winterture gnamset worde; wänn vo Oberwintertuur d Reed isch, ghäissts scho 856 in Wintarduro. De tüütsch Name chunt vom latiinische Name von ere röömische Sidlig, wo deet glägen isch, wo hüt Oberwintertuur isch, nämli Vitodurum. Dè Namen isch e Zämesetzig vo keltisch uito- «Wide» und keltisch durōn «Tor, Tür» und bidüütet daademit waarschindli «Widetor, Widehof, mit Widezwiig gflochtni Iifridig». Vilicht beziet sich der Ortsnamen aber au uf en keltische Persoonename; dänn würd der Ortsname «Mèèrtfläcke vom Uito» bidüüte.
Auto
Motorisierti Wäge hai in fast alle Beriich d Fuehrwärk, wo vo Zugdier zoge wärde, abglöst. D Zahl vo de Fahrzüg in dr ganze Wält stiigt die ganzi Ziit und isch im Johr 2007 bi öbbe 918 Millione gläge.
Winterthur
Gschicht
Z Wintertuur händ Lüüt scho sit de Stäiziit gwont. Am Änd vo de Gletscherziit isch d Mulde vo Wintertuur aber en Sumpf gsii, und di eerschte Bewohner händ a de Höger gwont, wo Wintertuur iifassed.
Das Schloß Dürande (Oper)
Publikationsgschicht
Aber dr Erfolg vu däre Oper isch glii wider abgebbt. Am 14. April 1943 het dr Chef vum Preijsische Staatstheather, dr Reichsmarschall Hermann Göring, e wiätigs Telegramm an dr Generalintendant Heinz Tietjen gschickt. Dr isch nit bi dr Premiäri gsii, het aber in dr Zwischezit s Textbuech vum Burte gläse gha. Dr schribt, ass er nit ka begriffe, wiä d Staatsoper het kenne dä "Bockmist" uffiähre, dr Textdichter miäßt "ein absolut Wahnsinniger" sii. Lueg unte Orginalzitat.
Kanton Lorient-Sud
Dr Kanton Lorient-Sud isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Kanton umfasst dr Side vu dr Stadt Lorient, wu au Hauptort vum Kanton isch. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Yves Lenormand gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Auto
Vom Altertum bis ins 18. Johrhundert
Die technische Entwicklige, wo zum hütige Auti gfüehrt hai, hai um 4000 v. Chr. agfange, wo s Rad in mehrere Kulture unabhängig vonenander erfunde worden isch. Dr Ursprung vom Wage - em Vorläufer vom Auti - isch umstritte. Die jüngsti Theorii gseht dr Wage as mitteleuropäischi Erfindig us em Gebiet vom hütige Dütschland. Um 400 v. Chr. hai d Grieche Belagerigsdürm mit Drätreder bewegt. 308 v. Chr. hai Lüt wo im Innere vom Wage vom Demetrios vo Phaleron gsi si, dä aadriibe. 100 v. Chr. het dr Griech Hero vo Alexandria en Art Dampfmaschine konstruiert. Im Römische Riich het mä um 200 n. Chr. Wäge bruucht, wo mit dr Muskelkraft vo Sklave im Innere vo de Wäge bewegt worde si.
GP Schwarzwald
Am 8. Juli 2009 het dr Triberger Stadtrot bschlosse, ass es Ränne yygstellt wird.
Oaxaca de Juárez
Dr Name Oaxaca isch us dr Nahuatl Sprooch abgleitet worde, was öbbe «Ort am Spitz vo dr Wisschopfmimose» bedütet hätt, und isch de spanische Sproochgwohnheite aabasst worde. Dr Zuesatz ‹de Juárez› bezieht sich uf dr mexikanisch Nationalheld Benito Juárez, wo dört in d Nöchi uf d Wält cho isch.
Speyer
Speyer ) isch e kraisfreiji Stadt z Rhiiland-Pfalz und Däil vo dr Metropoolregioon Rhii-Neckar. Si isch vo de Röömer gründet worde und het Noviomagus oder Civitas Nemetum (Hauptstadt vom Stamm vo de Nemeter) ghäisse. Speyer isch äini vo de eltiste Stedt vo Dütschland und isch as Spira um 600 s Zentrum vom Speyergau worde. Im Middelalter isch si as freiji Riichsstadt äini vo de bedütendste Stedt im Häilige Röömische Riich vo Dütscher Nazioon gsi. Zwüsche 1816 und 1945 isch Speyer dr Sitz vo dr bayrischen Verwaltig vo dr Pfalz gsi, aber hüt ghöört d Stadt zu Rhiiland-Pfalz und het Iiwooner (Stand ).
Kanton Lorient-Sud
Dr Kanton isch anne 1982 entstande dur d Ufdailig vu dr Kanton Lorient-1 un Lorient-2 in d Kanton Lorient-Centre, Lorient-Nord un Lorient-Sud.
Speyer
Speyer isch bekannt für si Kaiser- und Mariedoom, wo au d Kathedraale vom röömisch-katholische Bistum Speyer isch. Er isch die grössti romaanischi Chille uf dr ganze Wält, wo no erhalte isch, und zelt sit 1981 zum Unesco-Wälterb. Die jüüdische Stette vo Speyer si, zsämme mit deene vo de andere bäide SchUM-Stedt Mainz und Worms, 2021 zum UNESCO-Weltkultuurerb worden.
Auto
Vom Altertum bis ins 18. Johrhundert
Dr Roger Bacon, (* 1214) e Mönch und Glehrte, het gschriibe: „Es wird e Dag cho, do cha me Charre baue, wo sich bewege und in Bewegig bliibe, ohni ass me si schiebt oder ass si vo irgendeme Dier zoge wärde.“
GP Schwarzwald
Dr GP Triberg-Schwarzwald isch 2009 Deil vu dr neje Dytsche Meischterschaft (TUI-Cup) gsi.
Auto
Vom Altertum bis ins 18. Johrhundert
Erst vo 1447 aa dauchen in Dütschland sogenannti Muskelchraftwäge uf. Dr Leonardo da Vinci het 1490 en Art vo Panzerwage zeichnet, wo vo sälber fahrt. Dr holländisch Mathematiker Simon Stevin het 1600 e bruuchbare Segelwage baut, wo mit Windenergii 30 Persone het chönne transportiere. Vo 1650 bis 1660 het dr Dütschi Johann Hautsch mechanischi, mit Muskelchraft aadriibeni Prunkwage verchauft.
1674 het dr holländisch Physiker Christiaan Huygens (1629–1695) e Cholbemaschine mit Pulveraadriib konstruiert. Es isch en Explosionsmotor gsi, wo Schiesspulver as Brennstoff bruucht het. Dr Huygens gältet as Pionier vom Verbrennigsmotor und Erfinder vom Cholbemotor, wo noch em Schema von em au hüt die meiste Motör funktioniere. Vier Johr druf, im Johr 1678, het dr belgisch Jesuitepater Ferdinand Verbiest am chinesische Kaiserhof e Modäll vom ene dreiredrige Dampfwage baut. Es isch bim Modäll bliibe. Dr änglisch Physiker Isaac Newton het 1680 s Konzept vom ene Dampfwage vorgleit und 1690 het dr Franzos Denis Papin e Hochdruckdampfmaschine mit Cholbe baut. Dr Ängländer Thomas Newcomen het die Dampfmaschine 1712 wiiterentwicklet, won er dr Dampf scho usserhalb vom Zylinder erzügt het. 1768 het dr schottisch Physiker James Watt no meh Verbessrige an dr Dampfmaschine gmacht und gältet eso as dr Erfinder vo dr Dampfmaschine. 1769 het dr Nicholas Cugnot, e französische Militäringenieur, für die französischi Armee e dreiredrige Dampfwage baut, wo as Artilleriizugmaschine hätt sötte bruucht wärde. S Fahrzüüg het zwei Zylinder gha, und deren ihri Cholbestange hai s Vorderrad über en Art Freilaufgedriib dreit. Dr Wage isch, noch verschiidene Bricht, uf e Gschwindigkeit vo zwüsche 3 und 4,5 km/h cho. Es isch aber schwiirig gsi ihn z länke wägem groosse Gwicht vom Wasserchessel, wo über dr Vorderachse ufghängt gsi isch, und isch bi einer vo siine erste Vorfüehrfahrte in e Kasernemuure gfahre. S Original befindet sich hüte im Pariser Conservatoire national des arts et métiers.
Im 19. Johrhundert
Im 19. Johrhundert si vili Dampfautomobil baut worde. Drzue isch cho, ass Erfinder und Ingenieur in ganz Europa mit Muskelchraftwäge und Segelwäge experimentiert hai.
Z Ängland het dr Richard Trevithick scho 1797 e chliins Dampfwagemodäll entwicklet, wo Dampf im Chessel mit Hilf vom ene heisse Iisestab, wo mä in s Flammrohr gsteckt het, erzügt worden isch. 1801 het er e Dampfwage konstruiert mit em Name Puffing Devil, wo z Camborne Passagier mit ere Gschwindigkeit vo 8 km/h beförderet het und sogar bärguf gfahren isch.
E Johr spöter het dr Schwiizer Isaac de Rivaz dr erst Wage mit eme Verbrennigsmotor (u. a. mit eme Wasserstoffgasmotor) baut, wo 26 Meter wiit gfahre isch.
1803 het dr Trevithick en anders Motorfahrzüg baut, d London Steam Carriage, wo im Prinzip e Postkutsche gsi isch, wo mit ere Dampfmaschine usgrüstet gsi isch. Es het d Ufmerksamkeit vom Publikum und dr Presse erregt, isch aber im Bedriib wäsentlig düürer gsi as e gwöhnligi Rosskutsche und het sich dorum nit chönne duresetze. Aber scho 1828 het s z Ängland e Pändeldienst mit eme Dampfbus zwüsche London und Bath ge, wo mehr oder weniger regelmässig gsi isch. Vo 1829 aa het dr Ängländer Walter Hancock Dampfwage für e private Gebruuch und e baar Dampfomnibus baut. Am Afang vom 20. Johrhundert isch no e erfolgriiche Dampflastwage, der Sentinel, entstande.
Im Johr 1839 isch s erste Elektrofahrzüüg vom Robert Anderson z Aberdeen baut worde.
Das Schloß Dürande (Oper)
Publikationsgschicht
Dr Göring isch eine vu dr oberschte Fiährer vum Dritte Rich - dr Stellverdrätter vum Hitler. Dr hängt sich in däm Telegramm an dr literarische Qualität vum Text uf - e Text, wu dr Professor Heger un anderi drvu begeischteret gsii sin.
Winterthur
Gschicht
Spööter händ d Kelte im Piet vo Wintertuur gwont, und zwar waarschindlich sind s vor alem uf em Oberwintertuurer Hoger gsii, wo sich dänn au d Röömer niderglaa händ und deed für iri paar Soldaate ä chlini Feschtig bout händ, mit eme Tämpel und em ene Bedli. Si händ au de Name vo de Kelten übernoo, wo s Wort vidu drin hät, das chunt vo de Wide, wo s ja im Sumpf vo de Grüze under irem Dorf gnueg ggèè hät. Mit de Römer isch au de Wii uf Wintertuur choo. Si händ di ganze Süüdhäng daademit aapflanzet, und de Wiiabou isch dänn bis is 19. Jahrhundert vor allem für Wülflinge wichtig plibe.
Wo dänn im früene Mttelalter d Alemane choo sind und drufabe s Chrischtetum iizogen isch, hät men uf em alte Tämpelgländ z Oberwintertuur äini vo die früeschte Chile von Wintertuur poue, und wie alli so früene Chile im tüütsche Gebiet isch das e Holzchile gsii.
Aber au i de Mulde von Wintertuur isch zur gliiche Ziit es Chileli pout woorde, waarschinlich i de Mitti vom ene chliine Mèèrtfläcke, won a dä Chrüüzig vo wichtige Wääg entstanden isch. Eerscht wo dänn d Habsburger e Burg i de Nööchi, d Chüeburg, übernoo händ, händ si dèm Döörffli s Stadträcht ggèè. (Das isch de Wintertuurer nid eso gschnäll gschänkt woorde. Si händ zerscht müese d Burg uf emm Häiligbèèrg, won eme Hartmann vo de Chüeburg ghöört hät, schliiffe, und wo dèè dänn in Angscht und Schräcke sim Näffe grüefft hät, de Ruedolf I. vo de Habsburg, hät dèè s Stadträcht als s Bescht aaglueget, zum wider Fride z schlüüsse.
Das Schloß Dürande (Oper)
Publikationsgschicht
Scho no viär Vorstellige isch s Schloss Dürande z Berlin wider abgsetzt wore. D offiziäll Begrindig isch gsii, ass mehreri Mitgliider vum Ensemble jetze anderi Verpflichtige hätte - noch em Chris Walton isch des wennig glaübhaft, e Staatsoper diäg nit eso kurzsichtig plane, ass d Spiiler no viär Uffiährige nimmi zur Verfiägig stehn. Dr vermuetet, ass dr Göring "in der Tat von seinem nicht unbeträchtlichen Einfluß auf Tietjen Gebrauch gemacht hatte".
Winterthur
Gschicht
I de nööchschte Jarhundert isch dänn e tipisch habsburgischi Altstadt entstande. D Stadtmuur von Wintertuur isch au eerscht im 13. Jarhundert poue woorde. S hät Striit ggèè, wil Züri sich mit der Äidgenosseschaft, das ghäisst mit de Waldstett, hät wele verbünde, und Wintertuur under em Ifluss vo de Habsburger pliben isch.
Das Schloß Dürande (Oper)
Publikationsgschicht
Zu andere blante Uffiährige z Ditschland ischs nimmi kumme: S Essener Operehüüs, wu si hätt sotte ibernumme wäre, isch kapütt bumbt gsii un Kassel het uf eimol abgsait.
Winterthur
Gschicht
S händ sich au riichi Mönchsorde z Wintertuur niderglaa: Uf em Häiligebèèrg, deet won iez s Schuelhuus staat, händ Benediktiiner gläbt, und us irnen Uurkunde wüssed mer, das de ganz Eschebèèrg ine ghöört hät und das doo kän Wald deet gsii isch, defür vil Puurehööf. De grooss Wald isch eerscht vil spööter gwachse. A de Töss hät s e riichs Chlooschter von Dominikanerinne ghaa, wo die edle Hèren iri Töchtere versoorget händ, wo s nid händ chöne günschtig verhüraate.
Das Schloß Dürande (Oper)
Publikationsgschicht
Am 5. Jünni 1943 het s Schloss Dürande z Züri si Erschtuffiährig gha, Leitig: Robert F. Denzler. Dr Biifall seig groß, aber nit iberwältigend gsii, in dr Paus hebe sich Lit iber dr Text luschtig gmacht. D Rezeption in dr Zittige isch gritisch gsii. D Basler National-Zeitung het ins glich Horn blose wiä dr Göring (im Göring si Telegramm isch aber nit effenlig bekannt gsii): Im Burte sini banale Knittelvers diäge an sansculottischer Nonchalance un Grobheit nit zum Winsche ibrig lo. ( Lueg unte Orginalzitat.
Winterthur
Gschicht
S vierzäät Jarhundert isch für d Wintertuurer hèrt gsii: d Pescht hät öppen en Drittel vo de Bevölkerig umpraacht, und d Lüt händ gsäit, da seigid d Jude gschuld. De Graaf vo de Chüeburg hät s zwaar i sim Schloss in Schutz gnoo, aber am Schluss hät er s müese userucke, wil d Wintertuurer so wüetig gsii sind. Vor de Chüeburg händ s dänn über drüühundert von ene ztod gschlage. Überhaupt isch Wintertuur übers ganz Mittelalter bis ietz id Nöiziit kä Spur besser gsii als de Räschte. Au d Fraue händ s nid guet ghaa. Äini, wo sich grad in e paar Mane verliebt gha hät, händ s au tööt. Aber en Maa, wo s Gliich passiert isch, also en Casanova, hät nu müese verdufte. Das isch dänn esoo gsii und da nid andersch als a anderen Oorte. Die Stadt isch also weder besser no schlächter als en anderi. Nur iri Laag isch besser als die vom Räschte: Wintertuur liit i de Wälder und zwüschet Höger, und drum sind d Wintertuurer im groosse Ganze zimli fridli. Äs hät da nie groossi Volchsuufständ ggèè. Der Äinzig isch dèè vor de Chüeburg gsii, wo n aber ekän Winterthurer devoo wäiss. S git ekäs Tänkmaal, won a das erinneret.
Auto
Im 19. Johrhundert
Uf em Kontinänt hai d Autokonstrukteur hingege keini sonigi Problem gha. 1860 het dr Franzos Etienne Lenoir e Gasmotor patentiert, wo funktioniert het. Drei Johre druf het er mit dr erfolgriiche Serie-Produktion vom Hippomobile agfange, wo mit däm Motor aadriibe worden isch. Fümf Johr spöter hai die beide Franzose Pierre Michaux und M. Perreaux s erste Velo baut, wo von ere Dampfmaschine aadriibe worden isch Zwüsche 1862 und 1866 het dr Dütsch Nikolaus August Otto dr Viertaktmotor, e Gasmotor, entwicklet, 1876 het er dr Viertakt-Ottomotor lo patentiere, aber säll Patänt isch 1886 ufghobe worde. Dr Otto het im Johr 1864 d «Gasmotorenfabrik Deutz AG» gründet. 1870 het dr Dütsch-Östricher Siegfried Marcus z Wien Fahrversuech mit eme verdichtigslose Zweitaktmotor gmacht, wo uf eme eifache Handwage montiert worden isch.
Winterthur
Gschicht
D Wintertuurer sind bis is 15. Jahrhundärt mit den Öschteriicher verbündet plibe, und erscht wo Züri alewiil mächtiger woorden isch, händ si irne Find Winterhur chöne abnèè. Sit doo händ sich d Winterturer imer vo dä Zürcher underdruckt gfüült, und d Zürcher händ Wintertuur als Eroberig aaglueget. Si lueged au hüt no druf aben und finded, das di bessere Lüüt z Züri wonid oder a de Goldküschte.
I de Ziit vo der Induschtrialisierig händ sich z Wintertuur männgi Fabrikante niderglaa. Im Töösstaal hät s scho e paar Textilfabrike ggèè, und jetz hät äine vo de Sulzer e Güsserei z Töss ggründet. Di aarme Puuren us em Tösstaal, won au gschickti Spinner gsi sind und sich mit dä Spinnerei scho lang echli Gält verdienet gha händ, hät mer au schnäll chöne für anders Handwärch usbilde, bis zur hèrte Güüsseraarbet.
So isch dänn Wintertuur zimli gschnäll e wichtigi Induschtrieschtadt woorde, und d Dörfer um d Altstadt ume sind mit ere zämegwachse. Di riiche Fabrikhère händ iri Villen um Wintertuur ume poue, und iri grosse Gààrten änglisch aapflanzet. Drum gseend grossi Täil vo Wintertuur au jetz no wien en groosse Gaarten uus. Die abgläge Mulde am Uusgang vom Tösstal hät Fabrikhèren aazoge, wo nid intressiert gsii sind am nooble Tue. Si sind zimlich pschäide plibe und händ irnen Arbäiter guet glueget.
D Familie Rieter hät für iri Aräiter chilini Räiehüüsli ufgstellt, und es sind daa im Vergliich mit andere Industriistedt käi Arbäiterslum uufchoo. (En anderi riichi Famile, s Reinharts, händ Fröid a de Kunscht ghaa, sind Sammler und Künschtlerfründ woorden und plibe und händ de Stadt und ire Bürger am Schluss ire Psitz gschänkt. Au im 20. Jarhundärt händ si Fründ wie de Hermann Hesse ghaa, wo s gèèrn uufgnoo händ, das er bi de Nazi z Tüütschland nid hiigrichtet wèèrdi. Am Schluss händ s glueget, das er i sim gliebte Tessiin sis Hüüsli überchunt…
Aber nomaal zrugg is Jarhundert devoor: D Wintertuurer händ sich lang vo Züri undertruckt gfüült. Wo d Zürcher di erschte Isebahne pout händ, häd Wintertuur au welen e mächtigi Stadt wèèrde. D Stadt hät sich verschuldet zum d Oschtschwiizer Isebaan z boue, wo dänn esoo chrüüz und quèèr dur d Gäget pout woorden isch (zum vo allne Gält iizsammle), das si zletschtamänd bankrott ggangen isch. Dur daas hät sich d Stadt vo dèren alte Schuld lang nid chöne befreïen und si isch im Vergliich zu Züri en aarmi Stadt plibe, en Aarbäiterstadt ebe.
Sit 1971 gits amigs Ändi Juni s Albanifäscht, e drüütägigs Stadtfäscht, wo a d Verlejig vom Stadträcht am 22. Juni 1264 erinneret.
s Wappe
S Wintertuurer Wappen isch vom Wappe vo de Graafe vo Kyburg abgläitet.
d Stadtchräis
D Stadt Wintertuur hät 7 Stadttäil: Altstadt, Oberwintertuur (salopp Oberi) (*), See-e (*), Tööss (*), Välte (*), Wülflinge (*) und Mattebach. Die Stadtchräis, won es Stèèrndli (*) händ, sind früeneri Gmäinde, wo 1922 iigmäindet woorde sind. Nu Mattebach isch erst 1973 gschaffe worde, wo me das Gebiet zwüschet Stadt und Séé-e zuepoue hät.
Es Kwartier vo Oberwintertuur isch s Guggi.
Auto
Im 19. Johrhundert
D Entwicklig vo de hütigen Auti mit eme Verbrennigsmotor as Aadriib isch 1886 z Dütschland e Schritt wiiter cho: Dr Carl Benz het im Johr 1886 z Mannheim si Dreirad baut. Churz druf hai unabhängig drvo z Cannstatt bi Stuttgart dr Gottlieb Däumler (spöter het er si Name zu Daimler gänderet), dr Wilhelm Maybach, und dr Siegfried Marcus z Wien ihri eigene Fahrzüg konstruiert.
Winterthur
Bevölkerig
Mit guet 100'000 Iiwoner isch Wintertuur di sächstgrööscht Stadt vo de Schwiiz.
D Iiwonerzaal wachst öppe 1,5 Prozänt im Jaar bin eren Ussländerquoote vo 23 Prozänt. Die wenigen Äinphèrsoonehuushält zäiged d Attraktivitèèt vo Wintertuur für Familien uuf. Das isch aber no i de Blüetiziit vo der Industii um Sulzer, Rieter, SLM, Schliifi etc. gsii. Hüt isch z Wintertuur eener de Dienschtläischtigssektoor dihäime. Soo zum Biispiil d Winterthur Versicherig, wo wiit übär d Schwiizer Gränzen uus bekannt isch.
Auto
Im 19. Johrhundert
Benz & Co. hai scho 1886 e Patäntschrift für e dreiredrigs „Fahrzüg mit Gasmotorbetriib“ iigreicht. Dr Carl Benz isch öffentlig mit em umegfahre. 1894–1902 het er als Erste en Automobil in Serii härgstellt. Dr Dütschi Gottlieb Daimler het 1887 ganz unabhängig vom Benz Auti baut und d Daimler-Motore-Gsellschaft gründet. Dr Kutschewage, won er entwicklet het, isch uf e Höchstgschwindigkeit vo 16 km/h cho und eigentlig en umbauti Droschke mit Motor gsi. Dr Daimler het mit em Motorbauer Wilhelm Maybach zsämmegschafft und si hai verschiidnigi Fahrzüg entwigglet.
Winterthur
Bevölkerig
De Ussländeraatäil liit bi 23 % (Stand 2011).
Auto
Im 19. Johrhundert
Dr Meckleburger Siegfried Marcus, wo z Wien gläbt het, het in de Johr 1888 und 1889 e vierredrige Wage lo baue, wo vom ene Benzin-Viertaktmotor aadriibe worden isch. 1888 het dr Albert F. Hammel z Kopehage e zweizylindrige Motorwage konstruiert.
Elfingen
Elfige (amtlich Elfingen) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf isch öpper zä Kilometer weschtlich vom Bezirkshauptort im obere Fricktal, wo s geographisch dezu ghört, historisch aber nöd.
Auto
Im 19. Johrhundert
Autifabrike si vo 1891 aa in de USA und in Europa, u. a. Peugeot z Frankreich, entstande. Dr Daimler het Undernähme z Ängland und in Östriich gründet. Dr Rudolf Diesel het dr ursprünglig Otto-Prozess verbesseret, so dass er e höchere Wirkigsgrad gha het, und het drfür 1892 e Patänt uf e „neuji rationelli Wermichraftmaschine“ übercho. 1897 het er dr erst Diiselmotor konstruiert.