cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hessen-Nassauisches Wörterbuch
S Hesse-Nassauisch Volkswerterbuech (dt. Hessen-Nassauisches Volkswörterbuch) erfasst d Dieläkt vu dr ehmolige preußische Provinz Hesse-Nassau, dr hesse-darmstädtische Provinz Oberhesse, vum Firschtetum (speter Frejstaat) Waldeck, vum rhynische Chreis Wetzlar un vum weschtfälische Chreis Wittgenstein. Sprochgeografisch gsähne wäre d Dieläktlandschafte vum Nider-, Mittel- un Oschthessisch, derzue Randberaich vum Weschtfälisch, em Oschtfälisch, em Thüringisch, em Oschtfränkisch, em Rhyfränkisch un em Moselfränkischen verschafft. Erfasst wore isch dr Dieläktwortschatz vu däne Gebiet, wien er im Erhebigszytruum zwische 1912 un 1934 brucht woren isch.
Darstellig
Di 1927 aagfange Publikation, s „Hesse-Nassauisch Volkswerterbuech“, isch sträng alfabetisch gordnet no standardsprochlige oder „verstandardsprochligte“ Lemmata (mit Querverwyys vu dieläktnoche Stichwerter) un erfasst dr Dieläktwortschatz im Gsamtumfang, nit numme d Idiotisme, d. h. diejenige Werter, wu s nit in dr Standardsproch git. S Gsamtmatrial vum Hesse-Nassauische Werterbuech git s as Zetelarchiv. Dodrus wäre diejenige Beleg uusgwehlt, wu fir dr Zytruum vu eppe dr Johrhundertwändi bis zum Abschluss vu dr Erhebige 1934 as verbirgt gälte. Urkundligs un elters Matrial wird nume do härzoge, wu s cha byydrage zuen ere Ufhällig vu sachlige oder grammatische Sachverhalt. Beleg, wu speter yygange sin, wäre nume berucksichtiggt, wänn si au fir dr Gältigszytruum chenne noogwise wäre. S „Hesse-Nassauisch Volkswerterbuech“ isch dodermit meh wie di alli andere große Dieläktwerterbiecher e synchron Werterbuech vu dr Dieläkt am Aafang vum 20. Johrhundert. E „Historisch Werterbuech vu Hessen un Nassau“ us em urkundlige Matrial, wu urspringlig as Ergänzig blant gsi isch, isch nie aagfange wore.
Di äng personäll un z. T. ryymlig Verbindig vu dr Werterbuechkanzlei mit em Sprochatlas-Institut (bis 1934 un wider syt 1964 sind bode Yyrichtigen in ere änge ryymlige Nochberschaft unterbrocht) het s mit sich brocht, ass Methode vu dr Dieläktgeografii in d Dieläktlexikografii yygange sin. S Hesse-Nassauisch Volkswerterbuech isch s erscht Dieläktwerterbuech gsi, wu s wortgeografisch Prinzip yygsetzt het, d. h. Aagabe zue Belegort stehn nimmi nume as „Bewyys“, ass es Wort verbirgt isch, sundere as Bschryybig vum Gältigsberaich vum Stichwort. Zahlryychi wortgeografisch Skizzen un Charten ergänze di verbale Aagabe. E Hufe speter konzipierti Dieläktwerterbiecher sin däm Byyspel gfolgt.
E breite Ruum nämmen im Volkswerterbuech Erklärige zue d Sach- un Volkskultur yy. Si wäre all wichtiger, wie greßer dr zytlig Abstand zu dr Erhebig wird, wel ohni si dr semantisch Ghalt vu vile Stichwerter fir di hitige Benutzer nimmi z entschlisslen isch. Zahlryychi Abbildige verdylige einzelni Sachverhalt.
Gschicht
Dr Grinder un dr erscht Leiter isch dr Ferdinand Wrede gsi. Noch ihm isch anne 1934 d Luise Berthold chuu, di erscht habilitiert Frau vu dr Philipps-Universitet Marburg. Vu 1971 ab het dr Hans Friebertshäuser s Institut bzw. d Abdeilig gleitet, ab 1994 dr Heinrich J. Dingeldein un syter 2016 dr Alexander Werth.
Quällen un Matrialgrundlag
Dr Hauptdeil vu dr Sammligen im Zetelapperat stammt us freje Erhebige vu aagworbene Mitarbeiter (vor allem Lehrer), us insgsamt 45 Frogebogenerhebige (wu sich zum Deil nume uf Deilgebiet bezoge hän) un us schriftlige (druckten un uudruckte) Quälle wie Dieläktliteratur un wissenschaftligi Abhandlige. E große, methodisch bsundersch wärtvolle Deil stammt us diräkten Erhebige vu Doktorand vum Ferdinand Wrede.
Derzue sin in d Sammlige Beleg vun ere umfangryyche Uuszetelig vu vereffetligte Urkunde us em Gebiet un vu schriftlige Zyygnis in oder iber Dieläkt us allne Zyte ufgnuu wore.
S Matrial umfasst e no Lemmata alfabetisch gordnete Zetelbstand mit ca. 1 Million Yytreg.
Planet
E Planet isch im wittere Sinn e Himmelskörper, wo nit selber lüchtet un sich in ere keplersche Umlaufbahn um e Stern beweggt. Dr Namme stammt vum grichische „plánetes“ un bedütet „die Umherschweifende“ bzw. „der Wanderer“ (altgrichisch). Früeher sin Planete au Wandelstern gnennt worre, wil si sich vorem Hindergrund vu dr Fixsterne bewege.
Definition
E Himmelskörper isch e Planet, wenn er …
Bereinigt im Sinn vu dr Definition het e Planet au Chörper, wo er in Bahnresonanze zwunge het. Säll trifft u. a. zue fier d'Plutinos ischliesslig vum Pluto im Berich vum Neptun, fier d'Trojaner in dr Jupiterbahn un fier 2002 AA29 in dr Erdbahn zue.
Wil dr Pluto d'Umgäbig vu sinere Bahn nit bereinigt het, isch er numme e Zwergplanet, ebeso wie d'Ceres un d'Eris
Sunnesystem
Gegewärtig git's im Sunnesystem offiziell acht Planete. Säll sin alles Himmelskörper, wo mindischtens 4000 km Durchmässer hän un uf ere eigene Bahn um d'Sunne chreise. Die bisherige Planete len sich in zwei Klasse - terrestrischi Planete mit Merkur, Venus, Erde un Mars sowie Gasriese mit Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun ideile.
Exoplanet
As Exoplanet bezeichnet mer Planete wo um e andere Stern chreise. Inzwische sin bi dr Noochbersterne vu dr Sunne scho Dutzende indirekt noochgwiise worre, wo aber ufgrund vu dr Noochwiismethode fast alles massivi Planete in dr Grösseornig vum Jupiter sin.
Astrologi un geozentrischi Astronomi
In dr antike, babylonische Astrologi, wo domols noch e Deil vu dr Astronomi gsi isch, sin als Planete alli mit blossem Aug sichtbare Himmelskörper bezeichnet worre, wo ihr Lag am Himmel im Bezug uf d'Fixsterne gänderet hän, also d'Sunne un dr Erdmo sowie d'Himmelskörper Merkur, Venus, Mars, Jupiter un Saturn. Nooch sällene siibe klassische Planete hän d'Babylonier no d'Däg vu dr Wuche benennt, was sich noch hüt in viilene Sproche erhalde het.
geologischi Definition
In dr Geologi bzw. Planetologi verstoht mer under Planet praktisch jede Himmelskörper, wo nit e Stern isch un grösser wie e durs All wandernde Berg.
umgangssprochlich
In dr Umgangssproch schint s'heliozentrisch Weltbild ibrigens no nit akumme z'si, denn wenn dert der Planet erwähnt wird, isch d'Sunne demit gmeint.
Stötten am Auerberg
Steeda (amtlich Stötten am Auerberg) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Steeda leit sideschtlich vo Marktoberdorf. Vo dr Gmarkung sin 28,7 % Landwirtschaftsfleche, 52,8 % Wald, 2,6 % Sidlungsfleche un 15,9 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Steeda gheret s Kirchdorf Remnatsried, d Derfer Buchen, Burgleiten, Heggen, Hofen, Salchenried und Steinbach, d Weiler Bachthal, Bichel, Dattenried, Echt, Geisenhofen, Hofstatt, Mösten, Oberkehlen, Pracht, Riedhof, Seehof, Settele, Unterkehlen, Weghof und Wies und d Gheft Häusler, Hirschbül, Holsteiner, Lusweber, Ranken, Reinharden, Schmalzgrub, Unterbuchen und Winkel.
Gschicht
Steeda isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1314 als Steten auf dem Urberc.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,2 % gleage.
Verwaltung
Steeda hot mit dr Gmoand Reätebaa a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Steeda isch dr Ralf Grube.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Steeda ghert zum Oschtschwäbisch.
Passacaille
D Passacaglia, Passacaille oder Pasacalle (spanisch pasar una calle „e Strooss lang laufe“) isch ursprünglig e spanische Volksdanz gsi. Im 16. Joorhundert isch er uf Frankriich und Italie choo und dört as Büünidanz ufgfüert worde.
Die musikalischi Form vo dr Passacaglia isch en Ostinato-Variazioon. Es het e festi Basslinie, dr Basso ostinato, wo mäistens vier oder acht Takt het, und drüber wird äi Variazioon noch dr andere gspiilt. Im Geegesatz zur äng verwandte Chaconne isch bi dr Passacaglia mäistens s Thema e Basis für d Variazioone, wo sich nid änderet, wäärend sich in dr Chaconne s Thema au cha verändere und s harmonische Schema, wo immer gliich blibt (ostinate), d Basis für d Variazioone bildet, wo sich nid veränderet. D Gränze zwüsche bäide Forme si aber fliessend und au hüte no diskutiert mä drüber. Die bekanntisti Passacaglia us dr Barockzit isch d Passacaglia c-Moll für Orgle (BWV 582) vom Johann Sebastian Bach. Au s Crucifixus in dr h-Moll-Mäss isch vom Ufbau häär e Passacaglia.
Niderhoff
Niderhoff (Patois Nidreho, ditsch Niederhof) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Niderhoff lijt rund elf Kilometer sìdlich vun Sarrebourg àn dr Wisse Sààr uf re Heche zwìsche 272 un 376 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn granzt ìm Sìde àn s Département Meurthe-et-Moselle.
Gschìcht
Niderhoff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1244 àls Niderhovum.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Niderhoff ìsch. Niderhoff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Niderhoff ghert zem Lorrain.
Kämpfelbach
Kämpfelbach isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Kämpfelbach lyt am glychnamige Bach, rund sibe Kilometer vu Pforze, im Ibergansbiet zwisch em Kraichgauer Higelland un em Nordschwarzwald. D Nochbergmaine vu Kämpfelbach sin Ispringen, Eisingen, Königsbach-Stein, Wilferdingen (Remchingen), Keltern un Pforze.
Dr Baan bstoht us 55,9 % Landwirtschaftsflechi, 27,1 % Wald, 15,5 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Kämpfelbach ghere d Ortsdail Bilfingen un Ersingen.
Russische Sprache
Russisch, in de Eigebezeichnig русский язык, isch e slawischi Sproch un bildet zämme mit em Ukraiinische, Wißrussische un Russiinische de ostslawisch Sprochzwiig. Mit rund 145 Millione Sprächer isch s Russisch die slawischi Sproch mit de witeste Verbreitig un ghört au zu de Wältsproche.
Dahlenheim
Dàhle (frz. Dahlenheim, dt. Dahlenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kämpfelbach
Gschicht
Di hitig Gmai Kämpfelbach isch zum 1. Juli 1974 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Bilfingen un Ersingen. Bilfingen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1193, Ersingen anne 1197.
Russische Sprache
Osteuropa un Asie
Russisch isch bi witem di meistgsprocheni Sproch vu Russland, es isch uff em ganze Staatsgebiet Amtssproch. Als Folg vu de Russifikation in de Sowjetunion isch es in de Nochfolgestaate, d. h. in de Ukraiine, z Wißrussland, Kasachstan, Kirgisistan, Abchasie, Südossetie, Transnistrie un Kirgistan all no wit verbreitet un wird nit numme vu de russischsprochige Minderheite gschwätzt, sundern findet au bi de Völcher Verbreitig, wu jewiils in de Übberzahl sin. Säll gältet bsunders für d'Agglomeratione un für d'Gebiet in uumittelbarer Nöchi zu de russische Gränze (Oste vu de Ukraiine, Krim, Norde un Weste vu Kasachstan uew.). Di verschidene Völcher z Zäntralasie un im Kaukasus bruuche's unterenand viilmol als Verchehrssproch. In viile Nochfolgestaate vu de Sowjetunion gitt's (gradd in de Stedt) Lüt, wu Russisch besser chönne schriibe wie ihri eigeni Sproch, was de russische Präss dört s Übberläbe ermögligt. Im Baltikum hät d'Uuabhängigkeit degege dezüe gfiehrt, dass di russischi Sproch an Bedütig verlore hät un dass di russische Minderheite sich numme no schwär chönne behaupte.
Mittel- un Osteuropa
De Rüef vum Russische hät sich verschlächtert, sit noch em Zerfall vu de Sowjetunion de Iifluss vu Russland in de Wält gsunke isch. Wu's friehjer e obligatorischi Främdsproch gsi isch, wändet mer sich hütt im Änglische züe, allerdings wird's bsunders vu de eltere Generatione no als lingua franca benutzt. Schätzige zfolg hät d'Bevölcherig, wu 1991 elter gsi isch wie 20 Johr, Russisch im Durchschnitt flüssig bis sehr güet gschwätzt.
Kämpfelbach
Verwaltig
Kämpfelbach het si mit Oisinge un Königsbach-Stein zum Gmaiverwaltigsverband „Kämpfelbachtal“ zämmegschlosse.
Dahlenheim
Gschìcht
Dàhle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 884.
Kämpfelbach
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Kämpfelbach isch dr Udo Kleiner.
Russische Sprache
Mittel- un Osteuropa
Unter denne Lüt, wu um 1980 uff d'Wält chuu sin, hänn vor allem d'Südslawe s Russisch us kulturälle Gründ meh toleriert wie d'Westslawe (Tscheche uew.) un di nit slawische Völcher (Ungare, Rumäne). Bi de jüngste Generation isch s Änglisch, wu vu devor fast gar nit glehrt wore isch, viil witer verbreitet, wenn au uff weniger güetem Niveau, wie's bim Russisch vu de eltere Lüt de Fall gsi isch. Au Dütsch un Französisch sin no ehner verbreitet wie Russisch.
Dahlenheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Russische Sprache
Sunschtigi Länder
Bedingt durch d'Immigration gitt's au ußerhalb vu Osteuropa un de ehemolige Sowjetunion größeri russischsprochigi Bevölcherigsgruppe, am meiste devuu z Dütschland, Kanada, in de USA un bsunders z Iisrael, wu vu de sibe Millione e Sibbtel Russisch cha un au no aawändet.
Kämpfelbach
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dahlenheim
Verwàltung
vun Dàhle ìsch. Dàhle ghert zem Kommünàlverbànd.
Kämpfelbach
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Kämpfelbach ghert zum Sidfränkisch.
Russische Sprache
Sunschtigi Länder
Trotz Machtverlust vu Russland isch d'Rolle vu de Sproch in de Wüsseschaft (Stichwort Ruumfahrt), Kultuur un Bolitiik (mit Russland als militärischer Macht) nit wit gsunke. Wenn au ihr Gwicht als Verchehrssproch z Europa zruckgange isch, blibt si z Zentralasie, im Kaukasus un in de ehemolige UdSSR no erhalte.
Gschicht
Russisch goht wie di andere slawische Sproche uffs Protoslawisch zruck. Säll hät sich wohrschints im 1. odder 2. Johrdausend vor unserer Ziträchnig us de indogermanische Sprochfamilie glösd un sich zu de altslawische Sproch entwickelt. Im 6. un 7. Johrhundert isch sälli in dräi Untergruppe zerfalle, s Ost-, s West- un s Südslawisch. Innerhalb vum Ostslawische (au als „altrussische“ Sprochezwiig bezeichnet) hät sich s Russisch zwüschem 14. un em 15. Johrhundert vum Ukraiinische un em Wißrussische abgspalte, sodass sich bis ins 16. Johrhundert di nord-, mittel- un südrussische Dialäkt uusebildet hänn.
Di russischi Varietet (bzw. eigeni slawischi Sproch), wu z Nowgorod gschwätzt wore isch, bezüügt, dass Russisch nit – entgege ere wit verbreitete Ufffassig – sälber d'Usgangssproch vu de ostslawische Sprochfamilie gsi isch. S Nowgorodisch ghört au zum Ostslawische un wiisd größeri Unterschid zum Russische uff, isch abber scho im 9. Johrhundert schriftlig belèggt. D'Spaltig vu de ostslawische Sproche in Russisch, Ukraiinisch un Wißrussich hät degege erscht im 15. Johrhundert stattgfunde.
Di elteste Dokumänt uff Russisch sin de Nowgoroder Kodex (11. Johrhundert) un s Ostromir-Evangelium (1056/57), wu beidi uff Altchircheslawisch gschribe sin, wie au d'Birkerindeurkunde (Tekscht, wu zwüschem 11. un 15. Jh. entstande sin) uff Altnowgorodisch.
Bedingt durch Fernseh un Radio, wu s Standardrussisch gschwätzt wird, sin d'Unterschid zwüsche de russische Dialäkt am Verschwinde. Einewäg gitt's zwüsche de Varietete vu Moskau un St. Petersburg, de beide gröschte Stedt vu Russland, gwüssi Unterschid.
Phonologii un Phonetik
S modern Russisch hät 42 Phonem, dodevuu sin 6 Vokal un 36 Konsonante. Di hochi Aazahl vu de Konsonante isch mit de für di slawische Sproche charakterisdische Unterscheidig vu weiche (palatalisierte) un harte Konsonante z erchläre.
D'Ussproch hänkt devuu ab, in weler Stellig innerhalb vum Wort de Vokal odder Konsonant stoht. Bi de Vokal wird d'Position in odder diräkt vor de bedonte Silbe vu alle andere unterschide, eso wird s bedont o [] usgsproche, ansunschte abber [] odder []. D'Ussproch vu Konsonante wird oft durch anderi Konsonante bstumme, sodass stimmhafti Konsonante näbe de Stellig am Wortänd au vor eme witere stimmlose Konsonant zu ihre stimmlose Entsprächige were.
Im Gegesatz zum Dütsche un Alemannische unterscheidet d'Längi vu de Vokal nie d'Bedütig vu zwei Wörter, sundern isch für di richtigi Ussproch vu'me-ne Wort gar nit relevant. Bedonti Vokal were allewiil halblang usgsproche, während si in uubedonter Position churz sin. Zudemm unterscheide si sich oft in ihrer Qualitet vu de bedonte Variante, sodass zum Bispil s e un s я zu [] were: пятнадцать (fuffzeh) [], земля (Erde) []. Bi de Silbezellig were zwei Vokal, wu hinterenand stönn, als zwei Silbe zellt, e Usnahm isch numme s <й>, wu mit em alemannische <j> vergliichbar isch. S <e> wird vor eme harte Konsonant churz usgsproche, vor eme weiche lang: кабинет (Studier- odder Arbetszimmer) [], abber в кабинете (im Arbetszimmer) [].
Vokal
Züesetzlig zu de sechs Vokal gitt's s [], wu mer viilmol als Allophon vum [] bezeichnet. In Chlammere isch d'Schriibig vum jewiilige Vokal uffgfiehrt.
Konsonante
Vu de Konsonante hänn 16 e weichi un e harti Form. In de folgende Tabälle were numme di harte Forme uffgfiehrt.
Tonhöchi (Tonalitet)
Russisch wird als atonali Sproch bezeichnet, wiil (wie im Dütsche) d'Bedütig vu'me-ne Wort nit devuu abhänkt, wie hoch e Vokal usgsproche wird. In ere tonale Sproch chönnt d'Intonation d'Bedütig vu'me-ne Wort verändere. Einewäg hät Russisch sini Satzmelodii, wu noch de Art vum Satz (Ussagesatz, Frogesatz, Usrüefsatz) variiert; es gitt sibe Intonatione.
Bedonig
D'Bedonig hät im Russische e wichtigi Rolle, sodass di falschi Bedonig in viile Fäll zu Verwechslige fiehrt, wiil sich mänki Wortpärli mit ganz anderer Bedütig numme durch d'Bedonig unterscheide. Bi mänke Wörter verändert sich bi de Deklination au numme d'Bedonig.
S russisch Bedonigssystem wird fachsprochlig als „fräi“ odder „bewègglig“ bezeichnet.
Orthographii un Züeordnig
Grundsetzlig schribt mer s Russisch phonologisch, abgseh devuu, dass de Wortakzänt nit us de Schrift ersichtlig isch. Numme in folgende Sunderfäll siht d'Ussproch odder d'Schriibig nit im Wort aa:
Di hüttigi Rächtschriibig isch s Ergäbnis vu-n-ere Reform us em Johr 1918, wu in de Russische Revolution vorgschla, abber vu de Bolschewiki duuregfiehrt wore isch. D'Zeichesetzig, wu uursprünglig us em Griechische übbernuu wore isch, hät sich im 17. bis 18. Johrhundert dere vum Französische un Dütsche aagnöchert.
Schrift
Russisch wird mit em kyrillische Alphabet gschribe, wu vu de griechische Mönch Kyrill un Method entwickelt wore isch für d'Bible ins Altchircheslawisch z übbersetze. Es wird au vu andere Sproche (u. a. Wißrussisch, Ukraiinisch, Serbisch) verwändet.
Wortschatz
D'Größi vum russische Wortschatz wird uff rund 500.000 gschätzt. Dodevuu sin ca. 150.000 schriftsprochlig, 200.000 dialektal, 5.000 Neologisme, 30.000 Främdwörter, 10.000 wüsseschaftligi Wörter un 25.000 Eigenämme un Spitznämme. Hisdorisch gseh glidert sich de russisch Wortschatz in indogermanischi Erbwörter, slawischi, ostslawischi un russischi Wörter (entstande noch de Spaltig vu de ostslawische Sproche).
De Wortschatz vu de Slawe vor öbbe 1000 Johr wird uff 20.000 bis 40.000 gschätzt, dodemit mien sithär pro Johr uugfähr 1000 Wörter neu entstande sii. De allergröscht Deil vum Wortschatz bstoht us Ableitige (95 Prozänt). E anderi Methode zur Erwiterig vum Wortschatz sin Främdwörter gsi, rund 400 hänn ihr Uursprung im Griechische (uursprünglig sin vu do 1200 Wörter übbernuu wore) un Aafang 18. Johrhundert sin 3.500 neui us de westeuropäische Sproche dezüechuu (widder hät sich numme d'Hälfti bis hütt duuregsetzt), in de Hauptsach holländischi, französischi, dütschi un änglischi. E nännenswerte Deil chunnt ußerdemm us de Turksproche. In jüngster Zit isch vor allem s Änglisch e Gäbersproch vu Främdwörter. E gwüsse Aadeil hänn au di sognännte Internationalisme, wu in erschter Linie us em Griechische un Latiinische chömme.
SBB Re 450
D' Re 450 isch ä viärachsigi Umrichterloggi vu de Schwiizerische Bundesbahne mit 'me Gepäggabteil und nur eim Füehrerstand. Im Ganze sind vum 1989 bis zum 1997 115 Loggene für d' Doppelstogg-Pändelzüg vu d'r Zürcher S-Bahn buut wordä. Diä Zugseinheite sind au anderwitig uf em Schinänetz vu de SBB iisetzbar. Si isch verwandt mit d'r SLM Re 456 wu di Schwiizerisch Loggi- und Maschinäfabrigg vu Winterthur für Privatbahne buut het. S' Fahrwärch stammt vu d'r Schwiizerische Industriegsellschaft z' Nüühuse am Rhifall. S' wiitere Konsorzium het us d'r SLM, de Brown Boveri und de Schindler Waggon vu Prattele bschtande.
Ä doppelstöggigi S-Bahn-Komposiziuu bschtuht us d'r Loggi, zwii Mittelwäge, ein d'r vuu mit Erschtklassabteil und 'me Stüürwage. Si sind mit automatische Kupplige uusgrüschtet. Revidiärt wärdet's im Induschtriewärk sprich i d'r Hauptwerchstatt vu Yverdon.
Vu de 115 Fahrzüg sind hüt 2 Stugg im Bsitz vu d'r Sihltalbahn.
Rieterpark
De Rieterpark isch e öffetliche Zörcher Stadtpark i de Engi und hett e Flächi vo knapp 7 Hektaare. De Park litt meerhaitlich im Hang vom Moränehügel und het zwee Uusichtspünkt. Im Nordweste büütet sich en Uussicht über d Siil und de Üetliberg aa, d Chanzle im Süüde vom Park büütet e grossartigi Uussicht öber de Zörisee und d Alpe. Im Park litt d Villa Wesendonck, wo s Museum Rietberg drin isch. Seb isch e Kunstmuseum, wo uf Kunst us Asie, Ozeanie, Afrika und Altamerika spezialisiert isch und wo au för sini Sonderusstelige international bikannt isch.
Rieterpark und Hüser
D Ligeschaft bistoot us merere Hüser a de Gablerstroos i de Engi. Nördlich vo de Gablerstroos litt d Villa Schönberg, wo de Richard Wagner as Gast vo de Famili Wesendonck glebt het. Südlich vo de Gablerstroos isch d Villa Wesendonck mit de Remise und de noiji Glaspavillon Smaragd, wo hütt de Hoptiigang vom Museum isch. De Smaragd und d Villa Wesendonck sind mit unterirdische Uusstelligsrüüm verbunde, wo d Sonderuustelige stattfidet. Im Park selber stoot no d Villa Rieter.
De Hoptiigang mit de Kasse und ere Boutique mit Büecher, Replike und Postcharte isch im Smaragd. D Sonderusstelige sind i de underirdische Rüüm. I de Villa Wesendonck isch e festi Uusstelig mit indische Kunst us de Sammlig von der Heydt und emene Kafi. I de Parkvilla Rieter wered indischi Mooleraie uusgstellt und si het au Vorträgsääl und Büro.
Gschicht
S Gländ vom hüttige Park isch früenner e chlösterliche Rebberg gsii und hett dozmol Wyysenbühl ghaisse. Noch de Reformatio isch de Rebberg Bsitz vo de Stadt Zöri wore. De ältist Bau uf em Gländ, wo hütt no stoot, isch s chline Rebhüsli us em Endi vom 18. Joorhundert. Da Rebhüsli werd mengisch fälschlich as s «Lavaterhüsli» aglueget. Seb isch aber witter obe uf de Chanzle gstande. De Caspar Lavater (1741–1801) hett dai e Hüsli ghaa, won er sich zruggzoge hett um sini Schrifte öber d Physiognomii z schriibe. S Lavaterhüsli isch aber scho bi de Noigstaltig vom Park im 19. Joorhundert abbroche woore.
Ane 1851 isch de tütschi Sidehändler Otto Wesendonck (1815–1896) uf Zöri choo und het sich im Hotel Baur au Lac niderloo. 1852 hend de Otto und sini Frau Mathilde Wesendonck (Maitliname: Eckhard; 1828–1902) de Richard Wagner bim ene Beethovenkonzert im Zörcher Casino cheneglernt und zwöschet de Mathilde und em Richard Wagner het sich en amuröösi Fründschaft entwicklet. De Wagner het doozmol as Flüchtling z Zöri glebt, well er 1949 em Uufstand geg de König vo Sachse tailgnoo gha hett und steckbrieflich gsuecht woren isch. Um d Mathilde Wesendonck het sich afange e Zirkel vo Künstler bilde, wo zom Tail grosszügig mit Geld understützt wore sind. Doozmol hend vill Tütschi z Zöri glebt, wo noch de gschittrete Märzrevoluzioo hend müese flüche. Zom Fründechrais hend under anderem au de Hans von Bülow, d Cosima Liszt, de Georg Herwegh, de Ignaz Heim, de Gottfrid Semper und de Gottfried Keller ghört. De letscht het sich aber au ob de villne Tütsche z Zöri ufgregt und ane 1855 hett er geg di tütsche «Glehrte und Literate» gwetteret und sich bichlagt, as mer mee Hochtütsch, Französisch oder Italienisch ghööri as «üses alti Schwyzertütsch».
1854 het de Otto Wesendonck e Guet i de Engi gchauft, wo doozmool no en aigni Gmaind gsii isch. 1855 het de Bau vo de Villa Wesendonck aagfange und im Augste 1857 isch de Otto Wesendonck mit sinere Famili i d Villa ine züglet. Baut het si de Leonhard Zeugheer im Stil vo der italienische Renaissance. D Gstaltig vom Park isch vom Theodor Froebel (1810–1893) uusgfüert wore, wo au ander Pärk z Zöri gstaltet hett, so de Alti Botanischi Garte uf de Chatz i de Inestadt. Bi de Gstaltig sind d Hüser an Rand baut woore und jeglichi Symmetrie sind vermide woore.
Well de Otto Wesendonck wäred em Bau erfaare het, as im Huus Rosemont uf de andere Stroossesiite e psychiatrischi Klinik ine chöm, het er da Huus gchauft um da z verhindere. Da Huus Rosemont isch 1850 baut wore und 1856 vom Nervenarzt Ludwig Binswanger gchaufft wore. De Otto Wesendonck het denn s Huus em 20. Jänner 1857 gchaufft und drufabe isch uf Vorschlag vo sinere Frau Mathilde de Richard Wagner is s Huus Rosemont züglet. I dere Zitt het de d Opere Tristan und Isolde gschribe, won er sini ghaimi Liebi mit de Mathilde verarbaitet het. Denebet het er au Vers vo de Mathilde vertont, nämli d Wesendonck Lieder. Obwoll de Maa, wo vill uf Gschäftsraise gsii isch, die amuröösi Bizüchig vo sinere Frau toleriert het, het er 1858 us gsellschaftliche Gründ vo sinere Frau verlangt, as de Wagner wegzügle mue. De isch drufabe in e Chriise cho und isch glii denoo wege Schulde us de Schwiiz gfloche und isch im End uf Dreschde züglet.
I de 1860er-Joore isch de Park noml erwitteret und uusbaut woore und het die endgütligi Gstaltig äberchoo, wo hütt no bistoot.
Am 9. März 1871 hend di Tütsche i de Tonhalle vo Zöri de tütschi Siig öber Frankriich und s noie Tütschi Chaiserriich gfiiret. Debi isches zomene meetegige Uufruer cho. Vili Schwiizer hend im Bismarck-Tütschland e Gfoor gwitteret und sich vor de Tonhalle zämegrottet und i de Tütsche Stai nochegrüert. Zäme mit französische Ofiziere und Soldate hend si versuecht de Festsaal z stürme. Debii isch d Tonhalle verwüestet wore. De Tonhallekrawall het vier Taag lang duuret und s het debii au Tooti ggee.
Sini Noochome hend nöme permanent i de Villa Wesendonck glebt und d Villa isch vernochlässigt wore, isch aber för de Bsuech vom tütsche Chaiser Wilhelm II. zweggrichtet wore, wo denn vom 3. bis zom 6. Settember 1912 i de Villa Wesendonck loschiert het. Ab 1939 het d Villa as Flüchtlingsquartier tienet.
Ane 1944 het d Stadt Zöri d Ligeschaft för 3 Milioone Franke gchaufft und druus en öffetliche Park gmacht. D Villa Schönberg isch bi de Famili Rieter blibe. Ane 1945 het de Eduard von der Heydt sini Sammlig a de Stadt Zöri vermacht. Drufabe isches zo de Gründig vom Museum cho: de Bauhausgründer Johannes Itten (1888–1967) isch ane 1952 zom Gründigsdirekter vom Museum Rietberg wore. Er het den d Sammlig von der Heydt i de Villa Wesendonck as festi Uusstelig iigrichtet. D Villa Schönberg het d Stadt Zöri erst 1976 gchaufft, um de Abbruch z verhindere. De Rieterpark und di drai Villene sind denn under Denkmoolschutz gstellt wore. 1982 isch d Verwaltig vom Museum und s Ostasiatische Institut i d Villa Schönberg züglet.
D Sammlig vom Museum Rietberg isch mit de Zitt gwachse und ane 1985 sind di underiridische Rüüm in Aagriff gnoo wore. Da Konzept isch drum döregfüert wore, well me s Bild vom Park nöd het wöle mit Noibaute störe. De Noibau het e grüeni Ussefassaade und isch Smaragd gnennt wore. Debii söll de Vers »Hochgewölbte Blätter kronen Baldachine von Smaragd« die beede Architekte inspiert ha, wo si im Gidicht Im Treibhaus vo de Mathilde Wesendonck gfunde hend, wo de Richard Wagner vertont het.
Em 26. Dezember 1990 het de Orkan Lothar im Park grossi Schäde aagrichtig und vili alti Bömm sind umghait.
Weinheim
Weinheim (pfälzisch Woinem) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Weinheim lyt an dr Bärgstroß, am Weschtrand vum Odewald. Nochbergmaine vu Weinheim sin Birkenau, Gorxheimertal, Heiligkreuzsteinach, Wilhelmsfeld, Schriesheim, Hirschberg, Heddesheim, Viernheim un Hemsbach.
Dr Baan bstoht us 42 % Landwirtschaftsflechi, 30 % Wald, 25,1 % Sidligsflechi un 2,8 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Weinheim ghere d Stadtdail Hohensachsen, Lützelsachsen, Oberflockenbach, Rippenweier, Ritschweier, Sulzbach un Weinheim. Zue Hohensachsen ghert näb em glychnamige Dorf no d Ortschaft Siedlung im Ritschweier Tal, zue Lützelsachsen näb em glychnamige Dorf dr Wohnblatz Kinder- u. Jugendheim Pilgerhaus, zue Oberflockenbach näb em glychnamige Dorf dr Wyler Steinklingen, s Gheft Wünschmichelbach un dr Wohnblatz Daummühle, zue Rippenweier näb em glychnamige Dorf dr Wyler Rittenweier, d Ortschafte Heiligkreuz un Hohert (Ferienheim) un dr Wohnblatz Deisenklinge, zue Ritschweier näb em glychnamige Dorf dr Wyler Oberkunzenbach, zue Sulzbach näb em glychnamige Dorf s Gheft Sulzbacherhof un zue Weinheim näbe dr glychnamige Stadt d Wyler Bertleinsbrücke un Weid un d Ortschafte Nächstenbach, Nächstenbacher Berg, Ofling un Waid.
Gschicht
Weinheim isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 755 as Winenheim.
Verwaltig
Weinheim ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Oberburgermaischter isch dr Heiner Bernhard.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Weinheim ghert zum Pfälzisch.
Lörrach-Tumringen
Dumringe (älter Duemerge ), isch sit 1935 e Stadtdeil vo Lörrach, wo westlich vo de Wyse litt.
Gschicht
767 isch Dumringe als "Tohtarinchova" zum erschte Mol erwähnt worre, d Gemarkig isch aber wohl scho länger besydelt gsi. E witeri Erwähnig erfolgt 890 in re Urkunde vom Kaiser Arnulf, wo Dumringe als Bsitz vom Kloster St. Galle beschribt. Spöter isch Dumringe Deil vo de Herrschaft Röttle gsi. Sit em 16. Johrhundert isch in de Dumringer Chirch lutherisch predigt worre. 1591 isch e Bruck über d Wyse baut worre. Im Drißigjöhrige Chrieg und de Chrieg vom Ludwig XIV. isch de Ort, wo in de Nöchi zum strategisch wichtige Rhyübergang z Basel gsi isch, zu me große Deil zerstört worre. D Bewohner vo Dumringe sin schints traditionell bsunders wehrhaft gsi, drum hän si hütt de Spitzname "Güggel". 1731 sin d Gränze zu de Nochbergmeinde festglegt worre. 1742 isch e Bruck uss Stei über d Wyse baut worre. Im 19. Johrhundert isch s Wysedal industrialisiert worre und vor allem Tekschtilbetrieb hän sich agsydelt. Noch em Erschte Wältchrieg hät Dumringe zerscht e wirtschaftligi Krise gha, wäge dem hät de Bau vo me Chriegerdenkmol mieße uffge werre. Ab 1925 hät mer d Mögligkeite von re Ygmeindig uff Lörrach diskutiert. Säll isch am 1. Oktober 1935 vollzoge worre.
Hütt wird d Bebauig vo Lörrach und Dumringe numme no durch d Wyse trännt. Dumringe hät lang e starks Verkehrsuffkomme gha, wo durch de Bau vo de Audobahn A98 zumindest deilwis dra vorbygfiehrt wird.
Bezirk Trachselwald
Dr Amtsbezirk Trachsu isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Trachsu gsi. Är het zäh Gmeinde umfasst:
Lörrach-Tumringen
Wappe
S zweideilte Wappe vo Dumringe zeigt links di badische Farbe, e rote Schrägbalke uff goldigem Grund. Uff de rächte Site isch e schwarze Bär im Stoh uff goldigem Grund z seh. S Wappe dütet uff d Züeghörigkeit vo de Herrschaft vo Röttle (links), Bsitz vom Chloster St. Galle (rächts). Es isch 1905 ygfiehrt worre.
Bezirk Trachselwald
Dr Amtsbezirk Thun het 23'279 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 191 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre Affoutere, Düreroot, Lützeflüe, Rüegsou, Sumiswaud u Trachsu zum Verwautigskreis Ämmitau un Eriswiu, Huttu, Wauterswiu u Wiisseche zum Verwautigskreis Oberaargou.
Lörrach-Tumringen
Wirtschaft
An größere Undernehme z Dumringe sin z nenne:
Denäbe git s e Reihe vo mittelständische Betrieb sowie eini vo de wenige Lörracher Betriebs-Chindergärte.
Courtepin
Courtepin (patois [kurtəˈpɛ̃i]) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz. Zum 1. Jenner 2003 isch d Gmiin Courtaman yygmiindet choo. Zum 1. Jenner 2017 hii d Gmiine Barberêche, Wallenried ù Villarepos mit Courtepin fusioniert.
Geografi
Courtepin liit ùf, 7 km nordnordweschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg im nördliche Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin ghööre o d Ortsteel Vieux-Quartier ù Quartier Neuf. Va de Gmiinflechi si 60 % landwirtschaftlichi Flechi, 24 % Waud, 9,9 % Sidligsflechi ù 6,1 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Courtepin si Gurmels, Düdingen, La Sonnaz, Misery-Courtion, Courgevaux, Murten ù Cressier im Kanton Fryybùrg, Avenches ù Faoug im Kanton Waadt ù Clavaleyres im Kanton Bärn.
Gschicht
Courtepin isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1259 aus Courtipin (1343 Curtipin).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 30,4 % gläge.
Religion
67,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 19,2 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3998 Yywoner 62,1 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 26,2 % Tüütsch ù 11,6 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 26 va de 3998 Yywohner ggredt.
Keltern (Baden)
Keltern isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Keltern lyt am Rand vum Nordschwarzwald, rund acht Kilometer ewäg vu Pforze.
Dr Baan bstoht us 52,7 % Landwirtschaftsflechi, 31,6 % Wald, 14,2 % Sidligsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Keltern ghere d Ortsdail Dietenhausen, Dietlingen, Ellmendingen, Niebelsbach un Weiler.
Gschicht
Di hitig Gmai Keltern isch zum 30. Merz 1972 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Dietlingen, Ellmendingen, Niebelsbach un Weiler. Ellmendingen un Dietenhausen sin zum erschte Mol gnännt wore anne 919, Dietlingen im 11. Johrhundert.
Verwaltig
Keltern ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Burgermaischter vu Keltern isch dr Steffen Bochinger.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Keltern ghert zum Sidfränkisch.
Sadduzäer
D Sadduzäer (hebräisch צדוקים, gr. Σαδδουκαῖοι, Saddoukaîoi) si äini vo de Hauptströömige im Judentum z Palestina zur Zit vom Zwäite Tämpel gsi. Si si in dr Zit noch dr Zerstöörig vom Jerusalemer Tämpel verschwunde.
Überliiferig
Es existiere käni Teggst, wo dr sadduzäisch Ursprung von ene umbestritte isch. D Informazione wo mä het, stamme us Kwelle, wo s Juudedum zu sällere Zit beschriibe. Dr Flavius Josephus, s Nöije Testamänt und rabbinischi Teggst brichte us underschidlige Gründen über d Sadduzäer.
Dr Josephus verzellt an zwäi Stelle über d Sadduzäer und beschribt si as e filosofischi Schuel. Er stellt sä de Farisäer gegenüber und git aa, ass d Sadduzäer nid an e Schiggsal glaubt häige, no dass Gott in die menschlige Aagläägehäite wurd iigriffe oder dass d Seel unstärblig sig. Si häige nume s „Gsetz“ anerkennt. Mit däm mäint er woorschinlig, ass d Tora für sä die äinzigi Grundlaag vo dr religiöse Autoridäät söll si, im Gegesatz zur – mündlige und schriftlige – Überliiferig usserhalb vo dr Tora.
D Sadduzäer häi noch em Josephus zu de hööchere Gsellschaftsschichte ghöört. S Nöije Testamänt zäigt si im Umfäld vo dr Briesteraristokratii. Es isch aber nit sicher, öb die grundsätzlig oder au nume in dr Meerzaal vo de Fäll us Sadduzäer bestande het.
Über en Ursprung und d Entwigglig vo de Sadduzäer wäiss mä nüt. Es git Forscher wo dängge, ass si im ene ängere Zämmehang mit de Zadokide gstande sige. Die wärde in dr Bible nume in Ezekiel erwäänt und häisse dört „Söön vom Zadok“ (בני צדוק). Noch ere Theorii, wo in dr alttestamäntlige Forschig gängig isch, het die Grubbe die Hoochebriester am Jerusalemer Tämpel gstellt. Die Theorii setzt vorus, ass dr Name vo de Sadduzäer vom Zadok chunnt, wo dr Briester vom König David und dr Stammvater vo dr vermuetete Dünastii gsi isch. Anderi Forscher leene das ab oder halte e Zadok, wo nit sälle Zadok gsi sig, für e Gründer vo dr Sekte. En anderi Theorii goot drvo us, ass d Sadduzäer um 150 v. d. Z. entstande sige, wil sä dr Josephus für die Zit zum erste Mol erwäänt; dr Naame chunnt aber in de Antiquitates Judaicae nume im ene Exkurs vor, und dorum isch s nid sicher, ass dr Josephus dr Mäinig gsi isch, ass si in dere Zit entstande sige. Im Bellum Judaicum stoot si ander Sadduzäerexkurs im Konteggst vom früeje 1. Joorhundert n. d. Z. Noch andere si d Sadduzäer erst am Ändi vom 1. Joorhundert v. d. Z. oder sogar erst im 1. Joorhundert n. d. Z. entstande
Dr Josephus brichtet allerdings, ass dr Johannes Hyrkanos I. sich am Ändi vom 2. Joorhundert v. d. Z. vo de Farisäer losglööst und sich de Sadduzäer aagschlosse häig. En Theorii, wo in dr Forschig Understützer het, verbindet d Sadduzäer mit de Schrifte vo Qumran. In dene chunnt e Grubbe mit em Naame „Söön vom Zadok“ vor und in iirer Usleegig vom Gsetz git s Parallele zu däm, wo die spöötere rabbinische Kwelle as die sadduzäischi Uffassig bezäichne. Was das alles aber bedütet, isch umstritte.
S Ändi vo de Sadduzäer het mä vilmol mit dr Zerstöörig vom Tämpels im Joor 70 n. d. Z. in Verbindig brocht, wil mä aagnoo het, ass d Sadduzäer d Tämpelaristokratii gsi sige. Das cha mä aber nit bewiise, und usserdäm het s au noch 70 no jüdischi Briester gee. Wil die rabbinische Teggst gege d Sadduzäer polemisiere, isch s nit unwoorschinlig, ass es au noch 70 no Lüt gee het, wo sich as Sadduzäer bezäichnet häi.
Die Tat (Schweizer Zeitung)
Die Tat isch e sozial-liberali Schwizer Zitig gsi, wo vo 1935 bis 1978 vo der Migros usegä worde isch, zersch as Wuchezitig, denn as Tageszeitung, wo am Obe erschint, und schliesslech as Boulevardzitig, wo am Morge erschint.
D Tat isch vom Gründer vo der Migros, em Gottlieb Duttweiler, is Läbe gruefe worde. Während d Wuchezitig s Parteiorgan vom Landesring vo de Unabhängige gsi isch, het sech d Obezitig schnäll vo dere Partei emanzipiert und isch höch Agseh worde au im Usland, bsunders wäg ihrer Wuchenändbilag Die literarische Tat wo vom Max Rychner und em Erwin Jaeckle gleitet worde isch und wo vili verschidnigi Journalischde mitgwirkd hei. Wos ir Schwiz mit der politische Präss bärgab gange isch i de sibzger Jahr, und wil d Inserat-Inahme abgno hei wäg der Nöchi zur Migros, isch d Obezitig Ändi Merz 1977 igschdellt worde. Der damaligi Presidänt vo der Migros, dr Pierre Arnold, het probiert, d Zitig as Boulevardzeitig witerzfüere. Ire wirtschaftskritische, scharfe Schdil hei ne aber nach 16 Mönet bewoge, dr Chefredakter Roger Schawinski z entlo. A sire Schdell hed er, ohni d Redaktion z froge, dr Karl Vögeli igsetzt, wo e gmässigtere Kurs vom Blatt hät sötte garantiere. Dr Proteschschdreik wod Redaktion drufabe gmacht het, het de bewirkt, dass d Boulevardzitig Ändi Septämber 1978, nume einehalb Jahr nach ihrer Ifüerig, igschdelt worde isch.
David
Geografischi Objekt
Ortsteile:
Kunst und anders
DAVID stoot für
Dorothea Rust
D Dorothea Rust (aigetli Dora Anna Rust; 15. Novämber 1955 z Zog, haimatberächtigt z Walchwil, Zog) isch e Schwyzer Performancechinschtleri un Dänzeri. Si läbt un schafft z Züri. Anne 2016 isch si mit em «Performance Bryys Schwyz» uuszaichnet woore.
Lääbe
D Dorothea Rust het vu 1979 bis 1983 modäärne Danz z Züri un z Bärn studiert (rhythmischi Gymnaschtik un Uusdrucksdanz no Laban-Tächnik, Graham-Tächnik, Cunningham un Limon-Tächnik, Improwisazioon, klassisch Ballett, Eutony no Gerda Alexander, Stimmbildig/Gsangsunterriicht u. a.)
Derno isch si uf New York wooge, wu si vu 1983 bis 1991 Poschtmodäärne Danz un Performance studiert het. Breegt hän si di freie Improwisazioone zwische verschiidene Genre, s instant composition and choreography Verfahre, wie s in däne transdisziplineere Zämenaarbete uusgschafft wooren isch. Si het z New York au mit dr Khoreograafi Deborah Gladstein gschafft, wu si vu 1984 bis 1990 internazionaal mit tuurt het. In dr 1980er un 1990er Johr het si mit Muusiker*ne un Dänzer*ne performt wie Hildegard Kleeb, Malcolm Golstein, Margit Schenker, Jeremias Schwarzer , Charlotte Hug, Omri Ziegele  un Eva Karczag. Vu 1994 bis 1997 het d Dorothea Rust z Züri un z New York e Uusbildig gmacht zur Lehreri vu dr Alexander-Tächnik (ACAT). 1999 bis 2003 het si an dr ZHdK Bildendi Chunscht studiert un dert au vu 2004 bis 2006 MAS Culture/Gender Studies.
Sarabande
D Sarabande isch e höfischi Danzform vom Barock, wo sit öbbe 1650 hüfig vorchoo isch. Si isch e feste Kärnsatz vo dr barocke Suite, wie d Allemande, Courante oder d Gigue.
Gschicht
Dr Marin Mersenne het 1636 in sinere Harmonie Universelle gschriibe, ass dr Naame Sarabande sich us de Wörter sarao „Danz“ und banda „Grubbe“ wurd abläite. Dr dütsch Liedforscher Franz Magnus Böhme het 1886 aber e maurische Ursprung vermuetet.
Dorothea Rust
Lääbe
Syter Aafangs 2000er-Johr schafft d Rust au as Kuratoori, zem Byschpel mit Der längste Tag, 16 Stunden nonstop Performance unter freiem Himmel (2004–2008 Ko-Kuratorium mit em Peter Emch; syt 2014 mit dr Irene Müller) un GNOM gruppe für neue musik baden (2009–2015). Im Dezämber 2019 het si zäme mit dr Irene Müller zum eeschte Mool Die Längste Nacht – The Longest Night, 16 Stunden nonstop Performances, im Kunschtruum Walcheturm Züri organisiert.
Sarabande
Gschicht
D Bezäichnig isch 1569 in dr mexikanische Stadt Michoacán brucht worde, wo e Sarabande zum ene Teggst vom Pedro de Trejo an Froonliichnaam gsunge worde isch. 1579 het e spanische Missionäär vom ene indianische Danz brichdet, wo seer äänlig wie d Sarabande sig.
Z Spanie het dr Köönig Philipp II. 1583 d Sarabande für e Zit verbote, wil s in dr domoolige Form en exotische wilde und laszive Danz für Bäärli gsi isch.
Dorothea Rust
Lääbe
Syter 2000 het d Dorothea Rust iri Performance unter anderem an dr Performance Biennale DEFORMES z Chile, am ZAZ Festival z Israel, am Live Art Festival Bangalore z Indie, am Performance Art Center z Toronto oder am Momentum 5 Plattform fir Performance-Chunscht z Brüssel zaigt. Anne 2016 het si dr Schwyzer Performance Bryys iiberchuu.
Staatsgebiet
S Staatsgebiet oder Staatsterritorium (in dr Umgangssprooch mänggisch äifach as Land bezäichnet) isch näben em Staatsvolk und dr Staatsgwalt äins vo de drei Elimänt vom ene Staat im völkerrächtlige Sinn.
Es isch dr territoriali Beriich, wo dr Staat uf Duur beherrscht und won er e Verwaltigs- und Rächtsornig iigsetzt het. Mit deene wird under anderem d Rächtmäässikäit und d Legitimidäät vom staatlige Gwaltmonopol für d Mensche härgstellt und ufrächt erhalte, wo in däm Gebiet lääbe. Im ene Rächtsstaat wird eso für d Rächtssicherhäit und der Rächtsfriide gsorgt und für daas git s innerhalb vom Staatsgebiet e legitimierte, das häisst e gsetz- und verfassigskonforme Zwang uf d Bürger und au uf die öffentlige Instituzioone, zum s Verhalte vo alle im Sinn vom Gmäinwool z beiiflusse.
S Staatsgebiet setzt sich dreidimensional zämme us dr Landflechi, de Hohäitsgwässer, em Luftruum und em Boode. E Ruum wird nume denn zum Staatsgebiet zelt, wenn es faktisch mööglig isch, iin z beherrsche. Wil aber d Rüüm, wo vo dr Technik us chönne beherrscht wärde, immer gröösser worde si, isch s immer mee bassiert, ass äi Staat Aaspruch uf e gwüsses Gebiet erhoobe het. Soonigi Komflikt wärde vilmol in internazionaale Abkomme glööst wie zum Bischbil im so genannte Wältruumverdraag vom 27. Januar, aber es chunnt immer wider emol vor, ass e sonigi politischi Usenandersetzig bis zun ere milidäärische Konfrontazioon füert.
Addition
D Addition (lat. addere drzuedue), umgangssprochli sait men em au Plus-Rächne odr Zemmezälle, isch eini vo de vier Grundrächenarte in dr Arithmetik.
S Zeiche für d Addition isch s Pluszeiche „+“. Es isch 1489 vom Johannes Widmann iigfüehrt worde.
Bischbil: 2 + 3 wird gläsen as „zwei plus drei“ oder „zwei und drei“.
Im Bischbil ka mr also schreibe: 2 + 3 = 5 wo gläsen wird as „zwei plus (ond) drei isch (gleich) fümf“.
Noch em änglische Bruuch sait men em erste Summand mänggisch au Augend und em zweite Addend.
D Umchehroperation vo dr Addition isch d Subtraktion. Si wird as Addition mit dr Gegezahl ufgfasst. Für dass mä mit ganze Zahle cha addiere und subtrahiere wie mä will, muess mä zu dä natürlige Zahle die negative Zahle drzuedue und se so zu de ganze Zahle erwiitere.
Niederweiler (Lothringen)
Niederweiler (frànzeesch Niderviller) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Niederweiler lijt àm Rhin-Marne-Kànàl àm Füeß vun dr Vogese, rund fìmf Kilometer sìdeschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 257 un 364 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Ortsdeil Vieux-Moulin (Altmühle) un Neubruch.
Gschìcht
Niederweiler ìsch ìm Drissgjehrige Kriej gschlìsse un àb 1661, wie d Gmein züe Frànkrich kumme ìsch, wìderufgeböit worre, dr Nochberort Oberviller ìsch drgeje nìm wìderufgeböit worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Niederweiler ìsch. Niederweiler ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Niederweiler ghert zem Rhinfrankisch.
Bösingen (bei Rottweil)
Baisinga (amtlich Bösingen) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Baisinga leit em Obere Neggerdal, zwische Schwarzwald ond Schwäbischer Alb. Nochbergmoede send Villingendorf ond d Rottweiler Exklave Hochwald em Side, Dunningen em Weschte, Schramberg ond Oberndorf am Neckar em Norde ond Epfendorf em Oschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 61,6 % Landwirtschaftsfleche, 26 % Wald, 12,2 % Sidlongsfleche ond 0,2 % sonschticher Fleche.
König David
Dr David (hebr. דָּוִד und דָּוִיד Dāwīd) isch noch em 1. und 2. Buech Samuel, em 1. Buech vo de König und em 1. Buech vo dr Chronik vom Tanach und vom Alte Testamänt vo dr Bible dr König vo Juda gsi und as Noochfolger vom Saul zu Zite au vo Israel. Er het um 1000 v. d. Z. gläbt und gältet as dr Verfasser von e Hufe Psalme.
Bösingen (bei Rottweil)
Gschicht
D heitich Gmoed Baisinga isch am 1. Oktober 1974 durch d Eigmoendong vo Herrezimmern entstande.
Verwaltong
Baisinga hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.
König David
Dr David in dr Gschichtswüsseschaft
Es git sogar Forscher, wo in Froog stelle, öb s dr David überhaupt gee het. Mä het zwar 1993 en Inschrift im Tel Dan gfunde, wo din stoot, ass um 840 v. d. Z. d König vo Juda daatsächlig zum „Huus David“ zelt worde si. Aber uf Teggst us dr Stadt Mari chunnt s Wort dawidum vor und bedütet Armeefüerer. Es chönnt also si, ass David ursprünglig gar kä Personenaame gsi isch sondern e Ditel. Es wer au mööglig, ass d König vo Juda e Vorfaar mit em Naame David gha häi, wo mä sich denn spööter Gschichte über en het afo verzelle, wie s dr Merowech im Fall vo de Merowinger gsi isch.
Bösingen (bei Rottweil)
Verwaltong
Dr Schuldes vo Baisinga ischt dr Johannes Blepp.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Baisinga ghert zom Schwäbisch
Valeyres-sous-Montagny
Valeyres-sous-Montagny (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.