cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nagetiere
Üsseri Systematik
E baar Süüger wärde wil si ene üsserlig äänlig si, as „Müüs“ oder „Ratte“ bezeichnet, ohne dass si zu de Nager ghöre. Drzue ghöre d Spitzmüüs us dr Ornig vo de Insektefrässer, d Bütelmüüs und d Bütelratte us dr Gruppe vo de Bütelsüüger und anderi. Au d Flädermüüs si keini Nager.
Inneri Systematik
D Nager si bi wiitem die grössti Ornig vo de Süüger. No in dr Mitti vom 20. Johrhundert het die unkritische Awändig vom biologische Artbegriff verschleieret, wie arteriich si si; in dr jüngere Ziit si immer meh neui Arte anerkennt worde:
D Underdeilig vo de rezänte Nager in fünf Underornige mit 34 Familie, wie si unde nooch agee isch, folgt wiitgehend Carleton & Musser (2005).
Ornig Nager (Rodentia)
Nager (Rodentia) ├─── Hörnliverwandti (Sciuromorpha) │  ├─── Biberverwandti (Castorimorpha) │?── Dornschwanzhörnliverwandti (Anomaluromorpha) │?── Muusverwandti (Myomorpha) │  └─── Stachelschweinverwandti (Hystricomorpha) ├── Kammfinger (Ctenodactylomorphi) │        └── Hystricognathi ├── Stachelschwein (Hystricidae) │             └── Sandgraber, Felse- und Rohrratte (Phiomorpha) ?── Meersäuliverwandti (Caviomorpha)
Innerhalb vo de Hörnliverwandte bilde d Stummelschwanzhörnli und d Hörnli e Verwandtschaftsgruppe, wo sit langem guet beleit isch. D Verwandtschaft mit de Schloofmüüs wird in dr letzte Ziit immer meh unterstützt, isch aber nit gsicheret. Au d Verwandtschaft vo de Biber und de Däschenager mitenand isch nonig gsicheret und so chönne si nonig as Biberverwandti zsämmegfasst wärde. Öb d Dornschwanzhörnli und d Springhase mitenander verwandt siige und wo mä die Dornschwanzhörnliverwandte denn sött iiordne, isch au no unklar. D Muusverwandte drgege bilde e guet beleiti Verwandtschaftsgruppe. D Verwandtschaftsverheltnis innerhalb vo de Stachelschweinverwandte si hützudag zimlig guet beleit. Noch däm bilde d Kammfinger d Schwöstergruppe vo alle andere Familie. Au d Verwandtschaftsgruppe vo de Phiomorpha und de Meersäuliverwandte wärde guet understützt. Nume s Schwöstergruppeverheltnis zwüsche de Phiomorpha, de Meersäuliverwandte und de Stachelschwein isch nonig klärt.
Panhellenische Spiele
Die Panhellenische Spiil ( m.Pl., panellēnoi agōnes) si gsamtgriechischi Wettkämpf zu Eeren vo de griechische Götter gsi und si an religiöse Kultstette abghalte worde. Ursprünglig si s Wettkämpf vo Chrieger in voller Chriegsmontur gsi. Spööter häi blutt kämpft mit Usnaam vom Waffelauf. Im Raame vo de religiös-sportlige Veraastaltige het s au kulturelli Wettkämpf im Dichde und Muusig mache gee.
Zu de panhellenische Spiil wärde die überregionale Wettkämpf an vier Kultstette zelt: Olympia, Delphi, Korinth und Nemea. D Siiger us deene Wettkämpf häi ortsspezifischi Uszäichnige überchoo: Chränz, Zwiig oder Stängel. Die mäiste Spiil si alli vier Joor abghalte worde, die andere alli zwäi Joor. Dr Zit zwüsche zwäi Wettkämpf het mä Periodos (Umlauf, Widercheer) gsäit. E Wettkämpfer, wo wäärend ere Olympiade (Vierjooreszüklus) in ere Sportart in alle vier Hauptkampfstette gwunne het, het dr Ditel Periodonike überchoo.
Nagetiere
Traditionelli Klassifizierigsmerkmol
Mä underscheidet zwei Usprägige vom Underchiifer:
Gschicht vo dr Systematik
Scho dr Carl von Linné het in siiner Systema Naturae vo 1735 aa ursprünglig alli Nager und die Hasenartige in dr Ornig Glires zsämmegfasst. Drnäbe het die Ornig mit de Spitzmüüs, de Desmane, de Bütelratte, de Nashörner, de Flädermüüs und em Fingerdier ziitwiis au nit verwandti Süüuger. Vo 1821 stammt d Bezeichnig Rodentia für d Ornig vo de Nager, wo die Hasenartige iigschlosse het. Noch dr underschiidlige Usprägig vo ihrer Chäumuskulatur si die 1855 in Sciuromorpha („Hörnliartigi“), Myomorpha („Muuseartigi“), Hystrichomorpha („Stachelschweinartigi“) und Lagomorpha („Hasenartigi“) underdeilt worde. Die erste drei Gruppe, d Nager im hütige Sinn, si 1876 as Simplicidentata zsämmegfasst und de Hasenartige (Duplicidentata) gegenübergstellt worde. Noch dr Struktur vo ihrem Underchiifer hingege si d Nager im hütige Sinn 1899 in d Sciurognathi und d Hystricognathi underdeilt worde. Näbe dr Dreideilig in Sciuromorpha, Myomorpha und Hystricomorpha isch die Zweideilig bis in die hütigi Ziit wiit verbreitet. 1912 het mä zum erste Mol vermuetet, ass d Nager und die Hasenartige nit nöcher mitenander verwandt si, und die beide Gruppe si vo denn aa als separati Ornige gfüehrt worde.
D Gschicht vom Stamm
Im undere Paläozän het in Asie d Familie vo de Eurymylidae gläbt, wo wie die hütige Nager scho nume no zwei vergrössereti Schniidzehn pro Chiifer gha hai, sich in de Details im Ufbau vo de Zehn aber vo dene underscheidet. Hüte wärde d Eurymylidae ehnder als Schwöstergruppe vo de Nager und nit als dene ihre basal Verdräter klassifiziert. Ähnligs gältet für d Alagomyidae, wo au im Paläozän in Asie und Nordamerika gläbt hai.
Als eltisti bekannti Verdräter vo de Nager gälte d Ischiomyidae (au Paramyidae gnennt), wo im spoote Paläozän in Nordamerika verbreitet gsi si und wo scho dr Bau vom Gebiss gha hai, wo hüt no vorhanden isch. D Ufspaltig in fümf Underornige isch scho gege s Ändi vo dr Chriideziit volländet gsi. Im Eozän hai sich d Nager denn au in Eurasie und Afrika usbreitet, und gege s Ändi vo dere Epoche isch s zun ere fast explosionsartige Radiation cho und vili vo de hütige Gruppe si entstande. Under anderem si d Hörnli, d Biber, d Dornschwanzhörnli, die Muuseartige, d Kammfinger und d Schloofmüüs us dere Ziit oder spötistens us em früehe Oligozän beleit.
E Gruppe vo Nager, wo hüte als Meersäuliverwandti zsämmegfasst wird, isch im früehe Oligozän (vor öbbe 31 Millione Johr) in Südamerika acho – vermuetlig uf Driibholz vo Afrika über en Atlantik wo denn no vil schmeler gsi isch. Südamerika isch dennzumol – wie während em grösste Deil vom Känozoikum – vo de übrige Kontinänt isoliert gsi, sodass sich en eigeni Fauna het chönne bilde, vergliichbar mit dr Situation in Australie. Es het dört nume wenigi Süügergruppen (d Beutelsüüger, die usgstorbene Südamerikanische Huefdier und d Näbeglänkdier) ge, wäge däm hai die Meersäuliverwandte e baar ökologische Nische chönne iineh, wo für Nager untypisch si und sich in dere Form nume bi dere Gruppe finde. E baar grasfrässendi Arte si gwüssermasse s ökologische Äquivalänt zu de Baarhuefer, und es hai sich au riisehafti Forme entwicklet. No hüte ghört mit em Capybara dr grösst Nager zu dere Gruppe, usgstorbeni Forme wie Phoberomys si so gross wie d Flusspfärd worde.
Es isch bemerkenswärt, ass d Nager bevor d Mensche sich wältwiit usbreitet hai as einzigi Gruppe vo Landplazentadier dr australisch Kontinänt hai chönne besiidle. Die Iiwanderig isch in mehrere Wälle vor zäh bis fümf Millione Johr bassiert. Hüte git s e Reihe vo Gattige, wo uf däm Kontinänt endemisch si, drunder d Schwümmratte, die Australischi Chüngelratte und d Häsliratte. Zum ene spötere Ziitpunkt si au d Ratte mit mehrere Verdräter noch Australie cho.
Nager als Nutzdier
E Zahl vo Nagerarte wärde vom Mensch as Nutztier ghalte, das heisst für e wirtschaftlige Zwäck. Wichdig do si s Fleisch, s Fäll und d Dier sälber für Dierversuech.
E baar Nager wärde wägen ihrem Fäll gjagt oder au züchtet. D Verdräter vo dene, wo in Europa am beste bekannt si, si die Eigentlige Chinchilla, d Bisamratte und d Biberratte oder Nutria; wältwiit diene aber die verschiidenste Arte als Pelzlieferante.
E bedütende Beriich vo dr Nutzig vo Nager si d Dierversuech. Nager wärde vor allem bruucht, wil si chlii si, liicht z züchte und z halte si und sich sehr schnäll vermehre. Meh as 80 %, deilwiis sogar über 90 %, vo de iigsetzte Dier si Nager, alle vora d Huusmüüs, denn d Wanderratte und d Huusmeersäuli. D Kontrovärse um dr datsächligi Nutze vo dene Praktike wird üsserst heftig gfüehrt. Au zu däm Gebiet ghört d Verwändig vo Nager in dr Ruumfahrt. Zum erste Mol si im Merz 1961 Huusmüüs und Huusmeersäuli an Bord vom sowjetische Ruumschiff Wostok 3 A ins Wältall gfloge, spöter si au Wanderratte und Däschemüüs drzuecho.
Nager als Heimdier
Vili Nager wärde au as Heimdier oder Striicheldier ghalte, das heisst us Freud und ere persönlige Zueneigig und nit us eme diräkte wirtschaftlige Nutze. D Gründe für d Haltig vo Nager si under anderem die chliini Körpergrössi und die niidrige Haltigschöste, wo mit däm verbunde si. E baar Arte si aber wägen ihrer nachtaktive Läbenswiis und wil si sich nit gärn löön lo alänge, nume bedingt als Heimdier geignet, au isch bi vilen Arte, wo in grosse Gruppe läbe oder vil Uslauf bruuche, en artgrächti Haltig kuum möglig. Zu den Arte, wo als Heimdier ghalte wärde, zele d Huusmeersäuli, d Gold-, d Zwärg- und anderi Hamster, Huus-, Renn-, Spring- und anderi Müüs, Wanderratte, Degus, Chinchilla, Gleit-, Streife- und anderi Hörnli, mehreri Schloofmuusarte und no anderi.
Nager as „Schädling“ und Gfohr für e Mensch
Öbbe 200 bis 300 Nagerarte gälte als Landwirtschafts- oder Nahrigsmittelschädling. Zum Deil läbe si uf em Land, wo für d Nahrigsmittelproduktion bruucht wärde, wo si d Fäldfrücht sälber frässe oder an de Wurzlen und Chnolle vo de Pflanze Schäden aarichte. Hüfig isch dr Mensch d Hauptursach drfür, wil er massiv in dr natürlig Läbensruum vo de Dier iigrift. Wenn ihri Habitat landwirtschaftlig gnutzt wärde und sich s Nahrigsagebot verchliineret, si vili Arte zwunge, sich neui Nahrigsquelle z erschliesse. In Indonesie gönge zum Bispil 17 % vo dr Riisörnt dur Nager verlore. Die stöhn denn in Konkurränz zu de wirtschaftlige Inträsse und wärde verfolgt. Die hemerophile Arte (d Kulturfolger) wie d Müüs und d Ratte, sueche au diräkt in de Ufbewahrigsort vo Läbensmittel noch Nahrig. Wiiteri Schäde richde si mit ihrem Nagen aa wenn si zum Bispil Dämmmaterialie, Strom- und Wasserleitige use. aanage.
Näbe de materielle Schäde, wo d Nager aarichte, si e baar Arte au als Überdräger vo Chrankheite bekannt und si so e Bedrohig für e Menschen. Infektione chönne uf verschiidensti Wiis bassiere: dur Biss chönne under anderem Pasteurellose und Dollwuet überdrait wärde, wenn au Nager sältener vom Dollwuetvirus bedroffe si as anderi Süügergruppe. Dur ihri Exkremänt cha s under anderem zur Überdrägig vo Salmonellose und Leptospirose (Weil-Chrankhet) und vom hämorrhagische Fieber (Hantavire) cho; wenn Nager gässe wärde, wie s in ussereuropäische Länder rächt hüfig vorchunnt, cha mä an dr Trichinose chrank wärde. Am bekanntiste si wohrschiinlig die Chrankheite, wo vo Flöh, wo uf dene Dier as Parasite läbe, überdrage wärde wie s murine Fläckfieber und d Pest, wo in mehrere Pandemie Millione vo Mensche s Läbe kostet het.
Bedrohig
Die wiiti Verbreitig von e baar kulturfolgende Arte sött nid drüber ewägdüüsche, ass vili Nagerarte e chliins Verbreitigsgebiet hai und zu de gfährdete oder bedrohte Arte zele. D Gründ drfür si under anderem die ziilti Verfolgig vo Dier, wo as Schädling betrachtet wärde (zum Bispil bi de Präriihünd), d Jagd für s Fleisch oder s Fäll (wie bim Churzschwanz-Chinchilla), d Zerstörig vom Läbensruum, wo vor allem die Arte drifft, wo Wälder bewohne und d Verdränggi dur iigschleppti oder iigewandereti Neozoe.
Uf dr Liste vo dr IUCN het s 31 Nagerarte wo usgstorbe si, näben e baar australische handlet s sich drbii vor allem um Arte, wo uf Insle endemisch gsi si. Drzue zele under anderem alli Riisehutia, e baar Verdräter vo de Baum- und de Stachelratte uf de Karibische Insle, die Karibische Riiseriisratte, e südamerikanischi Baumstachlerart, die Kanarische Riiseratte, und us Australie d Wiissfuess-Chüngelratten, die Chliini Häsliratte und mehreri Arte vo de Australische Hüpfmüüs. Moch dr IUCN gälte 56 Arte als vom Usstärbe bedroht (critically endangered) und 98 as stark gfährdet (endangered), für vili Arte git s z wenig Date, wäge däm wärde si als data deficient uf d Liste gsetzt.
Geldwechsler
Gäldwäggsler isch e kaufmännische Bruef wo bekannt isch sit dass d Münze im Alterdum ufchoo si. Wie dr Naame säit, duscht dr Gäldwäggsler für e Brovisioon fremdi Zaaligsmiddel in orts- oder landesüübligs Gäld um. In de Industriistaate si s hützudags Wäggselstuube und Gäldwäggselautomaate, wo sonigi Gschäft mit Chunde mache. D Entwicklig vom Bruef vo de Gäldwäggsler isch äng mit dr Münz- und Gäldgschicht verbunde. E Blüetezit z Öiropa isch s spöötere Middelalter gsi, wo dr Handel wider het afo uflääbe und Münze von e Hufe verschiidene Autoridääte brägt worde si. Allgemäin goot mä drvoo us, ass d Ursprüng vo de modärne Kreditinstitut in deere kaufmännische Däätigkäit lige.
Nagetiere
Nager in dr Kultur
Müüs und Ratte si sicher die hüfigste Nager, wo vorchömme. In dr chinesischen Astrologii gälte Mensche, wo im Johr vo dr Ratte oder Muus (鼠, shu) uf d Wält cho si as aagriffslustig, aber au intelligänt und sälbstbewusst. Au z Indie si d Ratte e Symbol für Intelligänz und Sterki, bispilswiis wird dr Gott Ganesha hüfig abbildet, wien er uf ere Ratte oder Muus riited. Im westlige Kulturkreis wärde d Ratte dütlig negativer bewärtet, sie gälte hüfig als bösartig. Dr Ekel oder d Angst vor Ratte, wo witverbreitet isch, wird öbbe in Die Rättin vom Günter Grass oder in 1984 vom George Orwell erwähnt.
Müüs drgege verkörpere ehnder dr „süess“, guetartig Charakter. Dorum dauche hüfig positiv bewärteti Müüs bsunders in dr Chinderliteratur und Zeichedrick uf, zum Bispil im Walt Disney si Micky Maus oder d Figur in dr Sendung mit der Maus. Dr stereotyp Kampf Müüs gege Chatze, wo d Chatze meistens verliere, wird au hüfig zeigt, öbbe in Drickfilmserie wie Tom und Jerry oder Speedy Gonzales. Än allegorischi Rolle hai d Müüs im Franz Kafka sim Josefine, die Sängerin oder das Volk der Mäuse oder im Comic Maus – Die Geschichte eines Überlebenden, wo d NS-Ziit behandlet.
D Dätigkeite oder Eigeschafte von e baar andere Nager si sprichwörtlig worde, zum Bispil die lange Winterschlööf vo de Murmeli oder vo de Siibeschlööfer. S Sammle vo de Hamster het is dr Begriff ‚hamstere‘ ge, und d Bautätigkeit vo de Biber wird als Inbegriff vom Fliiss aagluegt.
Systemtheorie
D Sischdemtheorii isch ä inderdisziblinärs Erkenndnismodell, wo Sischdem dezue raziäge dud, um underschiedlich komplexi Phänomene z'bschriibe un z'ergläre. S'Analisiere vun Strukture un Funkzione soll Vorhersooge iwwers Verhalte vum Sischdem ermegliche.
D'Begriffe vun de Sischdemtheorii sin in underschiedlichi Wisseschafte ogwendet worre, zum Biischpiel in die Informatik, de Elektrotechnik, de Pädagogik, de Chemii, de Biologii, de Logik, de Mathematik, de Soziologii, de Ethnologii un de Philosophii. Somit isch d'Sischdemtheorii kei eigeschdändig Disziplin, sundern ä heterogener Roome fir än interdiszplinärer Diskurs, wo de Begriff Sischdem ols Grundkonzept fihre dud. Wägge dem gits au nit ei Sischdemtheorii, sundern viili underschidlichi Sischdemdefinizione un -konzepte, wo monchmol sogar mitenonder konkurriere due.
Wichdigi Schdrömunge
D'Sischdemtheorii beruht uff unobhängig vunenonder endwickelde Osätz, wo schbäder synthetisiert un erweiderd worre sin. De Ludwig von Bertalanffy het als erschder de Begriff "Sischdemtheorii" iigfiehrt. In sinnere Theorie gehts um d'"organisch Komplexidäd", wo de dynamische Ussdausch mit de Umwelt bschriibe soll. Onderi Iiflüss sin vun de Kybernetik kumme.
Raymond Matzen
Dr Raymond Matzen (* 21. Febber 1922 z Stroßburg; † 8. Aügscht 2014 z Stroßburi ) isch e franzesische Dichter, Brofässer an dr Universität Stroßburg un e Ferderer vum elsässische Dialäkt gsii.
Si Läbe
Dr Matzen isch am 21. Febber 1922 z Stroßburg im Elsiss uf d Wält kumme. Sini Vorfahre sin uf dr Muetersitte Büüre un uf dr Vattersitte Handwärker gsii, üs dr Derfer im Riäd un am Rhiin nerdlig vu Stroßburg. Si Vatter het as Isebahninspäkter gschafft. 1931 het dr glei Raymond si erscht Gedicht gschriibe – uf franzesisch, in dr Sproch, wun er in dr Schuel läse un schriibe glehrt het.
Dr het z Stroßburg, z Friiburg i. B. un z Baris Germanischtik, Linguischtik un Dialäktologii gstüdiärt. 1957 het er dr Magischter gmacht; 1960 isch er Agrégé de l’Université wore. Dr het lang s Dialäktologisch Inschtitüt an dr Stroßburger Uni gleitet. Im Alter stoht er alliwiil no im Diänscht vu dr elsässische Sprochpfläg un wird nit miäd drbii.
Näbe dr Wisseschaft, dr Dradtionspfläg un dr Dichtung het dr Matzen aü Sport driibe un hets as Lichtathlet un Kicker zu iberdurchschnittlige Leischtunge brocht.
Dr alemannisch Dichter un dr bewusst Alemann
Dr Matzen het hunderti vu Gedichter gschriibe – uf ditsch, franzesisch, diä allermeischte aber in sinem Stroßburger Dialäkt – eme fränkisch beiiflusste Alemannisch. Ass er ‚Strossburjer Ditsch’ schribt, diäg do dra liige, ass diä Sproch, wu mer an dr Mueterbruscht un bim Spiile in dr Gasse glehrt het, eim am lichteschte un am sicherschte vum Härz här iber d Zunge diäg fliäße – so het er esälber gsait. S goht em aber aü drum, z bewiise, ass e Dialäkt ke minderwärtig Instrümänt isch, ke „verwahrlosti Laiere mit verzogene Saite“, wiä mänkmol diäg behaüptet wäre, nai, in dr Hand vum e Kinschtler diäg dr Dialäkt zun ere zaüberhafte Harfe wäre; im Dialäkt kenn mer alles sage, wämmere no ka, sait dr Matzen (lueg bim Georges Zink).
S goht im Matzen nit numme drum, d eige Seel rede z lo – dr sait „dichte isch bichte“ – dr het aü e großartigi Reihe rüsgää, wu verschiidini alemannischi Dichter üs allene Deil vu dr Alemannia jede mit eme eigene Band vorgstellt wäre.
S Bekänntnis zum Alemannetum isch im Elsiss ke Sälbverschtändligkeit; noch dr nationalsozialischtische Bsetzung vu Frankrich un vum Elsass ischs as guete Ton empfunde wore, sich vu allem z dischtanziäre, was mit em Ditsche ebis z due het. Dr Adrien Finck het des adittet, wun er am 14. Jünni 1980 sinem Brofessore-Kolleg Matzen dr René-Schickele-Priis iberreicht het: „Ma isch jo hit leider noch bi uns Verdachtigunga üsg’setzt, wenn ma sina eigena Sproch verteidigt. (...) Dü hàsch ke Komplexa, dü hàsch ke Angscht (...)“
Unter em Titel Mir Alemanne schribt dr elsässisch Alemann: Mir zahmi Alemanne Nitt wisse als wo anne: Mir stimme fremdi Lieder an, Mir bätte fremdi Fähne an, Mir lide als am Fremdewahn.
(...)
Mir armi Alemanne Nit wisse als wo anne: Han awwer s Gold vun unsrem Rhin, Han unser Brot, au unsre Win Un unsri Sproch noch owwedrin! Im Gedicht Mir getrennti Alemanne fangt dr Stroßburger Brofässer im Oschte a un sait: D’ Vorarlberjer Alemanne Kumme mit de Wiener üs ... Kämte ohni diä au anne!!! Ass si ohni d Genfer, d Bonner, d Pariser üskämte, meint dr Dichter aü vu dr „Kantönli-Alemanne“, vu dr „ditsche Schwowe-Alemanne“ un vu dr „franzöesche Alemanne“, dr schliäßt: Mir getrennti Alemanne´´ Kumme halt mit alle üs ... Kämte mitnand’ besser anne!!! Zu dr andere dichterische Theme vum Matzen ghere d Johrszitte, d Liäbi, s Elsiss, d Muetersproch, dr Herrgott un – nit bi jedem Dichter z finde – Fuessball, Bolitik un Ekologii.
Im Matzen sini Gedichter hän e glassische Ufboi: e ibersichtligi, harmonischi Struktur, e strängi inneri Gliiderung, e Rhythmus, wu stäng iighalte wird. Freiji Rhytme lähnt er schiints ab.
In sinem „Dichte isch bichte“ findet sich e Ufsätzli „Mundart und Rechtschreibung“. Do verdrittet dr Germanischt un Dialäktolog, ass bin ere lütdreije Schriibung esach wenniger ibersichlig un schwärer zum läse wird. Wämmer sich drgege an s Schriftbild vu dr Standardsproch alähnt, diäg „das Festgehaltene ansprechender, verständlicher und durch die angestrebte Schematisierung für weitere Leserkreise zugänglich“ wäre.
Sini Publikatione
Unter dr arg zahlriche Publikatione vum Matzen sticht rüs dr Elsässich Sprochatlas, wu ner 1969 mit em Dialäktologyprofässer Ernest Beyer zämme rüsgä het.
Dr het aü e gsamtalemannischi Reihe „Neue alemannische Mundartdichtung“ rüsgä (Morstadt Verlag, Kehl), unter dr Dichter sin (Bade:) dr Gerhard Jung, dr Karl Kurrus, (Elsiss:) är sälber, dr Adrien Finck, dr Nathan Katz, (Schwiz:) dr Georg Thürer, dr Julian Dillier, dr Kurt Marti, (Voradelbärg:) dr Herbert Häusle, d Inge Dapunt un anderi – fir jede Autor e eigene Band.
Zämme mit em Bfarrer Daniel Steiner het dr Raymond Matzen d viär Evangeliä üs em griächische Ürtäxt in dr Stroßburger Dialäkt ibersetzt. Des Buech heißt "D'Güet Noochricht" un isch im Dezämber 2007 uf dr Märkt kumme. Noch ere Mäldig vu "Les Dernières Nouvelles d 'Alsace" vum 29. 1. 2007 sin Text do drüs scho in evangelische un katholische Gottesdiänscht verwändet wore.
Im Matzen si Software-Brojäkt: MS Office uf Elsässisch
Dr Microsoft-Konzern macht e Pilotbrojäkt, wu MS Office in verschiidini bedrohti Regionalsproche ibertrage soll wäre – do gohts um ca. 50.000 Werter. Iber des Brojäkt, wu dr Raymond Matzen fiährt un wu witteri Germanischte un Anglischte dra deilnämme, schribt d Carola Horstmann in dr Badische Zittig uf alemannisch (!):
Witter schribt d Horstmann Carola zu dr Vorüssetzunge vum Brojäkt:
'' Was fir Schwiirigkeite hän dr Matzen un sini Mitarbeiter do miäße iberwinde? D Horschtmänni schribt:
Fir dr Raymond Mazen bringt des Brojäkt e diäfi Befriidigung, wird üs em Bricht dittlig:
Bourgaltroff
Bourgaltroff (ditsch Burgaltdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bourgaltroff lijt ìm Saulnois, 26 Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg un sìwe Kilometer nordeschtlich vun Dieuze, zwìsche dr Nochbergmeine Guébling ìm Sìdweschte un Marimont-lès-Bénestroff ìm Nordoschte uf re Heche zwìsche 217 un 312 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Bédestroff.
Gschìcht
Bourgaltroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1301 àls Burigaltorff, 1525 àls Burgk-et-Alstroff. Bédestroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1310 àls Bederstorff.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Bourgaltroff ghert zem Lorrain.
Bagnes
Bangis (fp. [ˈbaɲə]; uf offiziell Bagnes) isch e Munizipalgmeind im Kanton Wallis i dr Schwiiz und ligt im Bezirk Entremont und a dr Gränze zu Itaalie.
Die Gmeind hed mid 282 Kwadratkilometer di gröschdi Flechi vo allne Gmeinde im Wallis und ghört au zu de gröschde Gmeinde vo dr ganze Schwiiz.
Geografii
Der Gmeindbann lit im Bangistaal (französisch: Val de Bagnes) und entspricht fasch däm ganze länge Taal. Nume der churz underschd Abschnidd vom Taal under em Ängnis vo Charançon ghört nid zu der Gmeind Bangis, sondern zu de Nochbergmeinde Vollèges und Sankt Branschier (französisch: Sembrancher).
Der Fluss dur s Taal isch d Dranse vo Bangis, wo bi Sankt Branchier zäme mid dr Dranse vom Entremont di grosse Dranse bildet, und die flüsst bi Martinach i d Roone.
S Taal isch uf em Gmeindgebiet öppe 35 Kilometer läng. Der südlech Deil lit ganz zwüsche höche Schneebärge vom Hauptchamm vo de Alpe, und s git dört keini Ortschafte. Dr erscht Abschnidd foot bim Bärg Pigne d'Arolla aa und verlouft gäge Südweschde dr Landesgränze noo. Dört lit der mee als sibe Kilometer längi Otemmagletscher. Dr höscht Bärgschpitz uf dr Gränze isch d La Singla.
Ganz im Süde vom Gmeindbann füere über zwee Bärgpäss chliini Fuesswäg uf Itaalie is Valpelliin, dr Col de Crête sèche un d Fenêtre de Durand.
Bi Chanrion cheert s Taal ume höch Bärg Pointe d'Otemma ume noch Nordweschde und glii drufabe gäge Norde. Uf dr weschdliche Syte schtoot dört s Bärgmassiiv vom Grand Combin, wo eine vo de höchschde Bärggipfel vo de Alpe und dr einzig Vierduusiger vo Bangis isch. I de Sitetääler vo dr Dranse si linggs und rächts no mee Gletscher; die gröschte heisse Glacier du Mont Durand, Glacier du Brenay, Glacier de Corbassière un Glacier du Giétro.
Dr nöchscht Talabschnitt hed dr Naame Charmotane. I däm schmale, töif iigschnittene Taal lit dr Stausee vo Mauvoisin, wo eine vo de gröschde Stausee vo dr Schwiiz isch. D Staumuur isch vo 1951. Uf dr Höchi obedra breite sech uf beidne Site Alpweide us. D Hüser vo Mauvoisin si uf mee als 1800 Meter übr dr Meereshöchi und no oben a dr Baumgränze. E chlinere See im Bangistaal isch dr See uf dr Alp Louvie, wo dr Fuesswäg übere Louvie-Pass uf Nendaz übere goot.
Im Weschte schtoot zwüschem Bangistaal und em Nochbertaal Entremont d Bärgchetti mid de Drüduusiger Combin de Corbassière, Petit Combin und Mont Rogneux. Uf der andere Site, gäge de Bezirk Ering, goot d Gmeindgränze über d Bärgchetti vom Mont blanc de Cheilon und dr Rosablanche un denn witer übere Mont Fort un dr Mont Gelé. Um e Taalchessel vo Verbier ume ziet sech d Kreete vo Savoleyres.
I dr undere Taalhelfti heds über de grössere Dörfer a de Bärghäng grossi Wälder mid vilne Liechtige und chliine Alpsidlige.
Ortschafte
Es Dorf wo Bagnes wurd heisse gits nid. Im länge Taal verteilt ligge Ortschafte, Wiiler und Bärgdörfli. Als Hauptort vo dr Gmeind gilt s Dorf Le Châble, di erschdi grösseri Sidlig, wenn me vo Vollèges s Taal uf chunnt. Bis dört hi goot au d Isebaan.
Tuurismus
Wägem Wintersport isch Verbier di bekanntischti Ortschaft i dr Gmeind. Bis noch Le Châble faare d Züg vo dr Isebaangsellschaft TMR. Vo dört hed s sid em 1949i e Schtrooss zum faare und sid em 1975i e Säilbaan uf Verbier ufe.
Vom alte chiine Dorf Verbier us sin i dr zwöite Helfti vom 20. Joorhundert für d Tuurischte obedra uf de ehemolige Alpweide vil hundert Woonhüser, Hüser mid Zwöitwonige, Hotel und no aller Gattig anderi Gebäu entschtande, 1973 au e Chille, wil das grosse nöje Feriedorf sid 1962 en eigeni Pfarrgmeind isch. Verbier hed mee als 30'000 Bett für Psuecher und isch es Paradebischpiil für d Probleem, wo me im Alperuum hed mid de vilne Zwöitwoonige. S grosse Schiigebiet, wo 1947 dr erschd Schiilift übercho hed und jetz vo Savoleyres bis uf e Mont Fort goot, ghört zu der Schiiarena 4 Vallées. Übr di gwaltigi Entwiklig vo de Sidlige z Verbier gits kritische Untersuechige.
I de Bärge vo dr grosse Gmeind Bangis findt me drü Bärghütte vom Schwiizerische Alpeklub: d Cabane du Mont Fort, d Cabane de Chanrion un s Biwak Aiguillette à la Singla. Dr Bürgergmeind vom Taal ghört d Bärghütte Cabane Marcel Brunet oberhalb vo Lourtier, und Privatlüüt betröje d Cabane François-Xavier Bagnoud/Panossière am Corbassièregletscher un d Louvie-Hütte.
Chraftwärch
Im Bangistaal und i de Nochbertääler, sogar vo Zermatt äne, wird s Wasser us vilne Bech vo Stauseee und Wasserfassige dur nes Sischteem vo Stolle im Bärg zu de Chraftwärch i dr Gäged gfüert. Im Bangistaal schtöö zwöi Wärch bi Fionnay und Champsec.
Röthenbach im Emmental
Röötebach (amtlech Röthenbach im Emmental) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Bagnes
Chraftwärch
Z Fionnay stoot au no es zwöits Chraftwärch, wo s Wasser vo de Grande Dixence usnützt. A däm Wärch sin d Weschtschwiizer Chraftwärch, d Axpo, d Bärner Chraftwärch un d Stadt Basel bedeiligt.
Röthenbach im Emmental
Geografi
Röötebach ligt im Tau vom glychnamige Bach. D Gmeindsflächi bsteit us 44,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 51,9 % Waud, 2,9 % Sidligsflächi u 0,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Signou, Eggiwiu, Schangnou, Eriz, Oberlangenegg, Wachsudorn, Buechouterbärg, Linge u Bowiu.
Bagnes
Gschicht
Bagnes ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1150 als Banie
Röthenbach im Emmental
Gschicht
Röötebach isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Rochembac. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Signou ghört.
Bagnes
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 29 Prozänt glägu.
Röthenbach im Emmental
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,8 % gläge.
Bagnes
Religion
79 Prozänt vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 7 Prozänt evangelisch-reformierti.
Röthenbach im Emmental
Religion
89,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 1,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Bagnes
Politik
Dr Ggmeindspresident va Bagnes ischt dr Eloi Rossier (Stant Oktober 2017).
Röthenbach im Emmental
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 11,5 %, CVP 0,3 %, EVP 3,6 %, FDP 2,1 %. GLP 1,0 %, GP 1,7 %, SP 3,2 %, SVP 65,0 %, Suschtigi 11,6 %.
Gmeindspresidänt vo Röötebach isch dr Rudolf Megert (Stang 2013).
Bagnes
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 6536 Iwonru 87 Prozänz Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, zwöi Prozänt Titsch, zwöi Prozänt Talienisch und nüün Prozänt anneri Spraache.
Röthenbach im Emmental
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.
Bagnes
Spraach und Tialäkt
Dr tradizionäll Tialäkt va Bagnes gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Röthenbach im Emmental
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1262 Ywohner 98,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,1 % Französisch.
Bagnes
Spraach und Tialäkt
Anne 2019 isch s grosse Patois-Wörterbuech Dictionnaire du patois de Bagnes. Lexique d'un parler francoprovençal alpin usecho.
Röthenbach im Emmental
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Röötebach ghört zum Hochalemannisch.
Silvanus
De Silvanus isch de röömisch Wald- und Feldgott. Dargstellt werd er as e Maa miteme Chranz us Piniezapfe, i de Händ hebet er Wald- und Wildfröcht. Er hett kann offizielle Staatskult ghaa, und isch bsundrigs ufem Land vereert wore.
Ungerhausen
Ungerhausa (amtlich Ungerhausen) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Gmoendsgliderong
Zua Ungerhausa ghered koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Ungerhausa isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 972 als Husen.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5 % gleage.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Ungerhausa isch dr Josef Fickler.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Alexander Dobrindt
Läben un Beruef
Noch em Abitur anne 1989 am Gymnasium Weilheim het dr Dobrindt e Soziology-Studium an der Ludwig-Maximilians-Universität München absolviert, wun ere anne 1995 as Diplom-Soziolog abschgschlosse het. Derno isch er vu 1996 bis 2001 chaufmännische Laiter un vu 2001 bis 2005 Gschäftsfierer un stille Gsellschafter vu dr mittelständische Maschineböu-Firma Holzner & Sanamij z Peißenberg gsii.
Dr Alexander Dobrindt isch remisch-katholisch, syt 2006 ghyrote mit dr Tanja Dobrindt geb. Käser un het mit ere ne Suhn.
Bartei
Dr Dobrindt isch anne 1986 in di Jung Union un anne 1990 in d CSU yydrätte. Vu 1990 bis 1997 isch er Vorsitzer vum JU-Chraisverband Weilheim-Schongau un vu 1993 bis 1997 au stellverdrättende JU-Bezirksvorsitzer gsii. Syt 1996 isch er Mitglid im Märtgmairot Peißenberg un seit 2001 Ortsvorsitzer vu dr CSU Peißenberg gsii. Derzue het er em Chraisdag vum Landchrais Weilheim-Schongau aaghert. Syt 2009 isch er Vorsitzer vum CSU-Chraisverband Weilheim-Schongau.
Abgordnete
Anne 2002 het dr Dobrindt mit 59,4 Brozänt vu dr Erschtstimme s Diräktmandat im Bundesdagswahlchrais Weilheim gwunne. Im Bundesdag isch er vu Jänner bis Novämber 2005 stellverdrättende Vorsitzer vum Uusschuss fir Wirtschaft un Arbet gsii. Vu Dezämber 2005 bis Novämber 2008 isch er Vorsitzer vum Arbetschrais Wirtschaft, Technology, Energy, Bildig un Forschig, Turismus vu dr CSU-Landesgruppe, vu Novämber 2008 bis Februar 2009 Vorsitzer vu dr Arbetsgruppe Bildig, Forschig un Technikfolgenabschetzig vu dr CDU/CSU-Bundesdagsfraktion gsii. Syt 2005 ghert er derzue as Bysitzer em Vorstand vum Barlemäntschrais Mittelstand vu dr CDU/CSU-Bundesdagsfraktion aa. Bi dr Bundesdagswahl 2009 het dr Dobrindt in sym Wahlchrais 52 Brozänt vu dr Erschtstimmen iberchuu un isch wider in Bundesdag yyzoge. Bi dr Bundesdagswahl 2013 isch er mit 57,2 Brozänt vu dr Erschtstimme widergwehlt wore un 2017 mit 47,9 % vu dr Erschtstimme.
Bundesverchehrsminischter
Am 17. Dezämber 2013 isch dr Alexander Dobrindt dur dr Bundesbresidänt Joachim Gauck zum Bundesminischter fir Verchehr un digitali Infrastruktur ernännt wore.
Mit dr Konschtituierig vum neie Bundesdag am 24. Oktober 2017 het er sy Minischteramt ufgee.
Demokratisch-Soziale Partei
Die Demokratisch-Soziali Bardei (DSP) isch e rächti Abspaltig vo dr Sozialdemokratische Bardei vo dr Schwiz im Kanton Basel-Stadt, im Kanton Graubünde und im Kanton Freiburg, wo si "Mouvement Ouverture/Freiji Liste" häisst.
D DSP isch von ere Grubbe um e domoolig Basler Regierigsroot Karl Schnyder (früener SP) gründet worde.
Z Basel het si sich 2009 as sälbständigi Bardei ufglööst und het as EVP/DSP 2011 fümf Sitz im Groosse Root ghaa, im Iiwoonerroot vo Rieche het si iire letscht Sitz bi de Gsamternöijerigswaale 2010 verloore. Im Groosse Root vom Kanton Graubünde het si iire letscht Sitz in de kantonaale Waale 2010 verloore und im Freiburger Groosse Root het si no 2 vo de 110 Sitz.
D DSP vom Kanton Basel-Stadt het an dr Generalversammlig am 16. Merz 2009 mit 28 gege 10 Stimme bi 5 Enthaltige beschlosse, sich ufzlööse.
Metropolregion
E Metropoolregioon (in dr Schwiz mäistens Metropolitaanruum) isch dr Umlandruum, wo mit ere Metropoole verbunde isch. Metropoolregioone wärde as „Motoor“ vo dr soziaale, gsellschaftlige und wirtschaftlige Entwicklig vom ene Land aagluegt.
Z Dütschland si Öiropäischi Metropoolregioonen (EMR) zum erste Mol 1995 vo dr Ministerkomferänz für Ruumornig definiert worde. Dr Begriff sött nit mit em Begriff Öiroparegioon (Euregio) verwäggslet wärde, wo Regioone bezäichnet, wo uf em Gebiet vo mindestens zwäi Staate lige. Ere Euregio säit mä nume sälte Metropoolregioon.
Im Geegesatz zun ere Agglomerazioon, wo us ere Kärnstadt und iirem suburbaane, eender dicht bebaute Vorortberiich (au Balligsruum oder Späckgürtel) bestoot, isch dr Begriff vo dr Metropoolregioon witer gfasst und schliesst au groossi ländligi Gebiet ii, wo mit de Ooberzentrum vo dr Regioon dur wirtschaftligi Verflächtige oder Pändlerströöm in ere änge Verbindig stöön. Dur d Kooperazioon in Metropoolregioone söll au d Blaanig vo Stedtebau- und Vercheersbrojekt verbesseret wärde.
Groossstedt, wo für iir Umland äänligi Funkzioone wie d Metropoole übernäme, aber mit öbbe 100'000 bis 300'000 Iiwooner chliiner si as Metropoole, wärden as Regiopoole bezäichnet. Analoog häisst iire Verflächtigsberiich Regiopoolregioon.
Critérium du Dauphiné 2011
S '''63. Critérium du Dauphiné''' isch en Etapperenne gsi, wo vom 5. bis 12. Juni 2011 stattgfunde het. Es het us eme Prolog und siibe Etappe bestande und isch über e Lengi vo 1064,4 Km gange.
Mannschafte wo mitgmacht hai
Startberächtigt si die achtzäh ProTeams gsi und vier Professional Continental Teams si iiglade gsi.
Bezirk Vallemaggia
Dr Bezirk Vallemaggia ( Distretto di Vallemaggia, dt. veraltet Landvogtei Maiental) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Hauptort isch Cevio.
Aurelius Frobenius
Dr Aurelius Froben (1539-1587), latinisiert Aurelius Frobenius, isch ä Verleger und Buechdrucker z Basel und ä Mitgliid vo de berüehmte Basler Frobens gsi.
Läbe
Dr Aurelius Froben isch 1539 z Basel as dr zweit Bueb vom Buechdrucker und Verleger Hieronymus Froben uf d Wält cho. Er het drei Gschwüschderti gha, ä zwei Johr eltere Brueder, dr Ambrosius, ä Schwöschder, d Anna (1541-1579), und ä Halbschwöschder, d Esther (1545-1590). Noch em Dod vo siim Vater het er d Buechdruckerei mit siim Brueder und sim Unggle, em Niklaus Bischoff wiitergfüehrt. Mit siim Brueder isch er in 1578  in ä Skandal verwigglet gsi, wo si hai welle dr Talmud drucke und das vom Kaiser Rudolf II. verbote worden isch.
Er het 1540 d Chrischona Burckhardt (1540-1591) ghürotet und si hai nüün Chinder gha, drunder d Esther (1569-1610), dr Bernhard (1571-1610) und dr Aurelius Erasmus (1573-1637), wo Buechdrucker vom Root und Obervogt uf Farnsburg worden isch.
Dr Aurelius Froben isch 1587 gschdorbe.
Witaj
Gschicht
Di erscht Witaj-Gruppe isch am 1. März 1998 im Cottbuser Stadtdeil Sielow mit 12 Chinder aagfange wore. D Idee vu dr zwosprochige Frieerziehig bi Chinder isch scho z Kanada un vu vile chlainere Velker z Europa (z. B. dr Bretone mit dr Div Yezh-Schuele) erfolgryych umgsetzt wore. D Chinder wäre dur Immersion an di sorbisch Sproch gfiert; si solle di sorbisch Sproch wie s Dytsch beherrsche un no dr Chinderschuel in Witaj-Klasse goh. Di erschte Chinder us em Witaj-Modäll bsueche syt 2006 s Nidersorbisch Gymnasium z Cottbus un hän syterhär allno e speziälle Witaj Unterricht. Grundschuele, wu sich däm Projökt aagschlosse hän, un Schuele Schuele, wu ne Sorbischschwärpunkt hän, lehre zmaischt d Fächer Mathematik, Sachkund (au Regionalgschicht) un Musik/Chunscht/Sport uf Sorbisch.
Hitigi Situation
Hite git s näbe 10 sorbische Chinderschuele, wu vilmol vu dr Chilche bedribe wäre un wu rund 600 Chinder druf gehen, fimf Witaj-Chinderschuele:
Noch em Byschpel vu dr Witaj-Chinderschuele sin in 11 sächsische un 7 brandeburgische Chinderschuele (Stand 2009) Witaj-Gruppe yygrichtet wore.
Derzue git s sorbischi Chinderschuele, wu au s Witaj-Projäkt aabiete:
Le Pen
Le Pen ìsch a bretoonischer Fàmìlianàmma, wo vu da folgenda Pärsoona trajt wìrd:
Nicola Antonio Porpora
Dr Nicola Antonio Porpora (* 17. August 1686 z Neapel; † 3. Merz 1768 z Neapel) isch en italiänische Komponist und Gsangsleerer gsi. Er isch bekannt gsi drfür, ass er e Virtuos in dr italiänische Arie isch.
Lääbe und Wärk
Am Conservatorio Sant' Onofrio z Neapel het er d Kastrate Antonio Uberti, wo sich zu sine Eere Porporino gnennt het, Farinelli (Carlo Broschi) und Caffarelli (Gaetano Majorano) underrichdet, wo spööter berüemt worde si. 1733 isch dr Porpora uf London iiglaade worde, und het dört die künstlerischi Läitig vo dr Opera of the Nobility übernoo, wo erst grad gründet und vom Prince of Wales proteschiert worde isch. Er isch so dr Konkurränt vom Georg Friedrich Händel worde, wo s Opereundernääme von em, die zwäiti Royal Academy of Music vom Köönig Georg II. understützt worde isch.
1768 isch dr Nicola Porporo arm und elei z Neapel gstorbe.
Kanton Pont-Scorff
Dr Kanton Pont-Scorff isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Pont-Scorff gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Pierrik Nevannen gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Gmaine bis 2015
Zum Kanton hän sechs Gmaine ghert:
Bourg-Saint-Pierre
Sankt Petersburg isch en Munizipaalgmei im Bizirk Entremont im Kanton Wallis, Schwiz. Dr titsch Namu isch nimme gibrüüchlich und wegu deschi brüücht mu hitu du offiziell französisch Namu Bourg-Saint-Pierre (fp. [y bɔr də sɛ̃ˈpjɛr].
Geografii und Gschicht
Ds Doorf liggut aner Straass vam Höipttaal bi Martinach ufu Bäärgpass vam Groossu Sankt Bernhard und uf Aoschta z Itaaliu. Ufum Bäärg geit z Gmeigibiet bis zer Landesgränza zu Itaaliu, iner Neechi vam briemtu Hoschpiz vam Sankt Bernhard, wa im 11. Jh. gigründuts cho isch. Ds wäärtvoll Archiiv va dem Konwänt chunt hitu im Doorf unnena üfbiwaarts.
Vam Doorf üs, wa ufera Heechi va 1600 Meter uber Meer liggut, fiert d Straass ds Taal feremüf bis uber di Böimgränza, naa säggsch Kilometer chunnt mu zum Tünel. Dem Oort seit mu nu hitu Bourg Saint Bernard (oder uf titsch friener Sankt Bernhardsburg). Friener hets oberhalb derfa en Schgiistazioo mit dum Namu Super Saint Bernard gigä. Va daa geit d aalt Straass nu steiler embrüf, bis mu naa zirka sibu Kilometer ufer Passheechi (2460 m) achunt.
Vam Bäärg embri fliesst di Dranse, dr Bach, wa mu oberhalb vam Doorf sit dum Jaar 1963 im Toules-Stausee üffaat und ds Wasser fer di beidu Wasserchraftwäärch z Liddes und zu Orsières witer embri im Entremont liifrunt. Unnerhalb vam Doorf seit mu dum Bach ''Dranse d’Entremont. Deer fliesst'' anner Dranse, wa üsum Bangistaal chunnt, bi Sembrancher zämu und fliesst z Martinach inu Rottu.
Hannes und der Bürgermeister
Hannes ond dor Bürgermeischter isch a schwäbischs Volkstheaterschtick, wo im Sidweschda scho seid vile Jår on Kultschtatus erreicht hådd. Jeda Woch vorfolget Milliona Zuaschauer d´ schwäbische Sketch vo "Hannes ond dor Bürgermeischter" em Sidweschd-Fernsäa (SWR3 Baden-Württemberg). "Hannes ond dor Bürgermeischter" wird seit 1985 en dr "Komede-Scheuer" Mäulesmühle em Siebenmühlental en Leifelda-Echderdenga vom Komiker-Duo Albin Braig on Karlheinz Hartmann uffgfihrt. Denne ihre Ufftritt send seid viile Jår scho monadlang em Voraus ausvorkauft. Dor Albin Braig ond dor Karlheinz Hartmann schwäzzed a fälorfreis Middlschwäbisch, frei vo jedem hochdeitscha Aefluss. 1994 hådd dor SWR (domols no SDR) des Volkstheaterschtick entdeckt.
Bourg-Saint-Pierre
Geografii und Gschicht
Im Doorf gits es par wäärtvolli aalit Giböide:
Hannes und der Bürgermeister
Handlong
Ort vo dor Handlong isch a Rothaus irgendwo em Schwäbischa. Des Theaterschtick handled vom selbschtherrlicha Bürgermoischter (gschpielt vom Karlheinz Hartmann) ond seim schlitzohricha Amtsbota Hannes (gschpielt vom Albin Braig). Emmer wenn's irgendwia em Rothaus klemmt, ertönt´s durch d´ Amtsraim: "Dor Hannes soll reikomma!" Genau so fangt ao a jeda Folg vo denne Theaterschtick ã.
Bourg-Saint-Pierre
Gschicht
Bourg-Saint-Pierre isch zum eerschtu Mal im Jaar 1125 als Burgus Sancti Petri erwäänts cho.
Hannes und der Bürgermeister
Sketsch
Auf DVD send dia Sktesch erschine:
Bourg-Saint-Pierre
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Dr Üsländerateil isch 2010 bi 7,3 % glägu.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (11. Wahlperiode)
Die Lischt git en Iberblick iber alli '''Mitglider vum 11. bade-wirttebärgische Landdag''' (1992–1996) mit Fraktionszuegherigkait un Wahlkrais.
Bourg-Saint-Pierre
Religioo
85,4 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 4,2 % evangelisch-reformiert.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (11. Wahlperiode)
Dr 11. Landdag isch am 5. April 1992 gwehlt wore. Di 1. Plenarsitzig isch am 10. Juni 1992 gsii, di letscht am 8. Februar 1996.
Bourg-Saint-Pierre
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 212 Iwoner 92 % Französisch als Höiptspraach agigä, 0,9 % Titsch, 2,8 % Italienisch und 4,3 % annri Spraache.
Dr tradizionell Dialäkt va Bourg-Saint-Pierre gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Margaret Thatcher
Litratuur
0-333-34439-1
Episcopius
Dr Familiename Episcopius cha ghöre em
Alte Landschaft
Di Alti Landschaft (frz.: Anciennes Terres) isch de Näme vom früheschte Untertanegebiet vo de Schtadt Fryburg rund um d Schtadt umme. Es isch uf beidne Site vo de Saane gläge u ligt genau uf de romanisch-germanische Sproochgränze.
Entstehig
D Schtadt Fryburg het zwüschem 13. un em 15. Johrhundert d Herrschaft über di Alti Landschaft übercho. En Teil isch zerscht im Bsitz vo de Grafe vo Thierstei gsi, als Lehe a Schtadtbürger cho un im 1442 vo Fryburg kauft worde. Im 1452i isch d Vogtei Alteryf dezu cho un im 1467 het me sich mit Bärn geiniget, wo d Gränze zwüsche de Herrschafte soll si. Dodermit isch d Bildig vo de Alte Landschaft abgschlosse gsi. De Näme findt me zum erschte Mol im 1549, wo me s bisherige Gebiet vo de Schtadt vo de Vogteie unterschide het, wo d Schtadt Fryburg nach em 1467i noi erworbe het. D Verbindige vo de Schtadt zu de Landschaft îsch eng gsi. De Märit isch z Fryburg gsi, was engi wirtschaftlichi Beziihige bedütet het un uf de Ebeni vo de Chile hei di Pfarreie vo de Alte Landschaft s Dekanat Fryburg bildet.
Panner
D 26 Pfarreie, wo im 1648 zu de Alte Landschaft ghört hei, sin in vier Panner iiteilt gsi:
Evangelische Volkspartei Basel-Stadt
Die Evangelischi Volksbardei Basel-Stadt, früener Veräinigung vo Evangelische Weelerinne und Weeler (VEW), isch e Middi-Bardei im Kanton Basel-Stadt.
Si ghöört zu dr Evangelische Volksbardei vo dr Schwiz (EVP).
Le Pen (Familie)
D’ Le Pen sìnn a frànzeescha Fàmìlia, wo sitter dr zwaita Hälfta vum 20. Joohrhundert mehrera Politiker drüss gschtàmmt hann. Dia Politiker hann vor àllem ìn dr Pàrtäi Front National (àb’m 1. Jüüni 2018 em Rassemblement National) gheert. Ainiga vun ìhna sìnn Mìtglììd ìm frànzeescha un öiropäischa Pàrlàmant worra.
Gschìcht
Ànna 2011 hàt’ne siina Tochter Marine Le Pen àls Pàrtäivorsìtzenda vum Front National noohgfolgt. D’ Pàrtäi hàt sa ànna 2018 ìn „Rassemblement National“ loo umbnänna. Sa ìsch dräimol Kàndidààtin fìr d’ Presidàntschàft gsìì un ìsch ànna 2017 un 2022 bis àn dr zwaita Runda vu dr Presidàntschàftswàhl glunga.
Ànna 2012 ìsch ìm Jean-Marie Le Pen siina Ankeltochter Marion Maréchal àls Àbgoordneta-n-üss Vaulcuse gwählt worra. Sa ìsch ìn dara Zitt d’ jìngschta-n-Àbgoordneta ìn dr frànzeescha Nàzionààlversàmmlung gsìì. Sa hàt ànna 2019 dr Rassemblement National fàraloo un ìsch sitter 2022 Mìtglììd ìm Éric Zemmour siinera Pàrtäi Reconquête.
Metalcore
Metalcore isch es Musigsubgenre vom Heavy Metal, wo Elemänt vo Death Metal, Thrash Metal und Hardcore Punk vermischt.
Berüehmti Bands us dere Musigrichtig si zum Bischpöu As I Lay Dying, All That Remains, Caliban und Killswitch Engage.
Musikalisch isch Metalcore hüüfig nöcher bim Metal - d'Wäutaschouig hingägä glycht eher dere vom Hardcore Punk Bereich.
Breakdowns
Es wichtigs Merkmal am Metalcore si die so genannte Breakdowns.
Bi Breakdowns wird s'Songttempo öbe haubiert. Währenddesse wird hüüfig Hardcore Dancing oder Moshing betribe.
Deathcore
Im Deathcore isch dr Metalcore no meh mit Death Metal gmischt. Deathcore isch stark vor Gschwindigkeit und vor Herti vom Death Metal beiflusst. D'Gsäng si hüüfiger Growls oder Screams aus die üebleche Metalcore-Shouts.
Mathcore
Mathcore isch e sehr technische Ableger vom Metalcore. Sehr technischi und dissonanti Riffs, komplexi Songstrukture und Taktschemata. Us Gsang wärde hüüfig sehr verzerrti gutturali Gsäng brucht.
Moshcore
Moshcore isch, wie dr Name scho seit, stark uf d'Moshpits usgleit. Musikalisch isches scho wieder nöcher am Hardcore Punk und het starki, simpli Breakdowns und Gsäng.
Aurobindo Ghose
De Schrii Aurobindo (Bangla: Sri Ôrobindo Ghoṣ; Sanskrit: श्री अरविन्द, Srī Aravinda; * 15. Augste 1872 z Kalkutta; † 5. Tezember 1950 z Pondicherry) isch en indische Philosoph, Mystiker, Poet und Politiker gsii. Er zellt zu de gröschte Inder vom 20. Joorhundert, nebetem Mahatma Gandhi und em Rabindranath Tagore.
d Juget
De Aurobindo Akroyd Ghose isch am 15. Augste 1872 z Kalkutta as Soo vom Arzt Krishnadhan Ghose und de Svarnalata Bose uf d Welt cho. Siin Vatter, wo Wert uf westlichi Erzüchig glait het, het en mit sibni uf England gschickt. Döt het er zerscht mit sim Brüeder z London, den am King's College z Cambridge klassischi Philologii studiert. Er het nebet Englisch au Altgriechisch, Latiin, Französisch, Italienisch und echli Spanisch und Tütsch glernt. Obwoll er e Musterschüeler gsii isch und d Prüefige mit Bestnote abgschlosse het, isch er im Schlussexame döreghait, well er absichtlich nöd zu de Riitprüefige ggangen isch.