cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Val-de-Ruz NE
elteri Gschicht vor der Gmeindfusion
Der Ortsname Geneveys chunt vermuetlech vom Wort genévriers für die Pflanze, wo uf Düütsch der Reckolter isch, wie me bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg cha nochelääse. Zwöi gchrüüzti Reckolterzwiig gseht men uf em Dorfwappe vo Les Hautrs-Geneveys. Früener, wo me das alte Wort nümme verstande het, het me sech i de Dörfer mängmol d Gschicht verzelt, d Ortschafte mit däm Name sige vor langer Zyt vo Lüüt us Gämf gründet worde.
Wahre-Jesus-Kirche
Als wesetlichi Sakramente gelte Daifi, Fuesswäschig un die heilig Kommunion.
Val-de-Ruz NE
elteri Gschicht vor der Gmeindfusion
Der Name vo Le Pâquier goot zrugg uf s spootlatynische Wort pasquerium, wo e Weid für s Vee bedüütet.
Wahre-Jesus-Kirche
Säll alles zämme bildet die fümf Hauptlehre vu sällere Konfession, wo si mit entsprechede Stelle ussem Nöie Testament begründet.
Val-de-Ruz NE
elteri Gschicht vor der Gmeindfusion
Der Name Savagnier dörft vo latynisch silva cho; das heisst «Wald».
Wahre-Jesus-Kirche
Vu dr grosse christliche Fyrdig werre Wihnächte un dr Karfridig als vu heidnischem Ursprung abglähnt. Beidi Däg hän nämlig ihr Ursprung in wichtige Feschte vu andere Religione im alde Römische Riich un ihr Ibernahm in dr christlich Feschtkalender isch dorum domols essentiell fer d'Akzeptanz vu dr neje Staatsreligion gsi. Dass die Wohr Chilche vum Jesus sälli Feschter ablähnt, lit dorum wohl au an ihrem Gründigsort. Dr Chinese fählt dr vorchrischtlich kulturell Hindergrund vu viilene chrischtliche Feste völlig, weswäge si - nit untypisch fier Konvertite - in dr Uslegig vu dr Religion kompromissloser sin.
D fümf Hauptlehre
D fümf Hauptlehre vo dr Wohr-Jesus-Chilche sind:
Val-de-Ruz NE
elteri Gschicht vor der Gmeindfusion
Cernier chunt vo circinus, was «ighagets Piet» bedüütet. So Plätz, wo mit Trochemuure pschlosse sind, git’s uf de Nöieburger Bärge no vil.
S Piet vom Tal Val de Ruz het im Middelalter gröschdedeils de Herre vo Valangin ghört. Der Ortsname vo däm alte Hauptort vom Piet het uf Düütsch Walendis gheisse und im frankorpovenzalische Dialäkt Vauledgin. Er goot inträssanterwys uf en alt düütsche Name zrugg. Es lyt em der althochdüütsch Personename *Lengin z Grund, wie me bim Wulf Müller und em Eric Siegrist ihrem längen Artikel i der Nouvelle Revue d’Onomastique cha läse.
De Walendis ihri Burg bim Dorf am Seyon isch i der Middi vom 12. Joorhundert bout worde. Si sind Lächelüüt vo de Grafe vo Nöieburg und vo de Grafe vo Mömpelgart gsi. Anne 1136 isch bi Valangin d Ortschaft Bonneville gründet worde; si sich aber scho im 14. Joorhundert kabut gmacht worde, me gseht hüt unden am Dorf Engollon no der Platz, wo d Befeschtigung vo däm Stedtli gsi isch.
D Dörfer Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys und Les Geneveys-sur-St-Martin sind im spoote Middelalter gründet worde.
Anne 1592 isch s Land vo Valangin ganz an Nöieburg cho.
Vo 1848 bis 1877 isch Fontaines der Hauptort vom Bezirk Val-de-Ruz gsi. Sid 1877 isch es gmäss eme Pschluss vo der Nöieburger Regierig s Dorf Cernier gsi.
Di alt Gmai Fenin-Vilars-Saules, wo am Nordfuess vom Chaumont gsi isch, isch erscht anne 1888 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr drei Derfer, wo vorhär eigeni chlyni Gmeinde gsi sind.
Vil wome über d Gschicht vom Tal weiss, het men em Lehrer und Hischtoriker Maurice Evard z verdanke, wo am 30. Juni 1938 z Chézard-Saint-Martin uf d Wält cho isch. Vo ihm git’s vil Schrifte über d Dörfer und vo der Wirtschaft im Val de Ruz und über vil anderi Nöieburger Sache. Er het au d Ortsartikel vo sinere Gägend, wie me wyter unde gseht, für s HLS gschribe.
s nöie Gmeindwappe und die alte Wappe
Im Projäkt für die grossi Gmeindfusion het me chly gar tick uftreit zum säge, was s nöie Wappe vo Val-de-Ruz alls bedüüti: «S Grüen symbolisiert d Freiheit und s läbige Val de Ruz algemein; s Root stoot für d Lydeschaft und der Wille s Tal wyterzbringe; die silbrigi Wällelinie zeigt d Gwässer vom Tal; s Ääri isch für die tradizionelli Landwirtschaft vo der Gägend, und die guldigi Sunne isch s Läbe, d Wermi, s Liecht und der Wohlstand.»
Die alte Gmeindwappe sind gsi:
Geografii
Val-de-Ruz isch die zwöitgröschti Gmaind vom Kanton Nöieburg, numen es birebitzeli chliiner weder die gröschti, das isch Val-de-Travers.
D Gmeind lyt im Tal hinder der Bärgchetti vom Chaumont. De höchschti Punkt vo de Bärgchetti im Weschte isch uf de Kreete vom Mont Racine, de höchschti vo de Gmeind überhaupt isch weneli under am Gipfel vom Chasseral im Nordoschte.
De tüüfschti Punkt vom Gmeindbann isch döt, wo de Fluss Seyon unden am Dorf Fenin s Gmaindsgebiet gäge Valangin abe verloot (öpe uf 665 Meter). Grösseri Sytebech vom Seyon sin der Ruz Chasseran, wo am Bärg Chasseral oben afoot, der Torrent, der Morguenet, der Engollon, der Ruz d’Amont, d Sagnetanna, d Sorge und der Sorgereux. Vo vilne Piet im Gmeindbann lauft keis Wasser a der Oberflechi ab, wil alles im Bode im vercharschtete Chalchfelse undedra versickeret.
S Dorf Le Pâquier isch ganz im Nordoschte vo der Gmeind, nid im wyte Haupttal, sondern in ere eigene Gländchammere, wo me vo Villiers häär dur die änggi Schlucht vo Chenau inegoot.
Der Gmeindbann isch vo Südweschte gäge Nordoschte öppe 13 Kilometer lang. Öppen en Drittel vom Gmeindpiet isch Waldland. Uf de Bärgrügge sind Alpmatte und Sennereie. Es het dört obe öppen es Dotze Bärgwirtschafte und Sennhütte, wo de Psuecher z Ässen und teils au en Unterkumpft für d Wanderer abüüte. D Organisazioon Neuchâtel Tourisme macht speziell Wärbig für die Lokal. Über d Bärgchetti vom Chasseral zum Mont Racine und wyters goot en Etappe vom grosse Wanderwääg über d Jurahööchine.
Zmitzt dor d Gmaind dore füert e Kantonsstrooss vo Nöieburg über de Pass Vue des Alpes noch Schodfoo, und d Autobahn vom See unden in Bärgbewzirk ufe goot dört unde dure imene Dunäll. Es het au en Ysebahnlinie vo Nöieburg dur s Tal uf Schodfoo, wo bi Fontainemelon ines Dunäll goot. Bi Les Convers nördlech vo der Vue des Alpes chöme d Autobahn und d Ysebahn uf ere churze Strecki usem Bärg i der Schlucht, wo d Schüss afoot, und verschwinde grad wider dur s zwöite Dunäll uf Schodfoo übere.
Anderi Bärgpäss i der Gmeind sin a de Tête de Ran d Passtrooss übere Col des Bugnenets  und de Col du Chasseral.
D Nochbergmainde vo Val-de-Ruz sind im Kanton Nöieburg im Oschte Lignières und Enges, im Südoste Nöieburg, im Süde Valangin, Peseux und Corcelles-Cormondrèche, im Südweste Rochefort, im Weste Brot-Plamboz und La Sagne, und im Nordweste La Chaux-de-Fonds sowie d Bärner Gmainde im Norde Renan, Sonvilier, Sankt Immer, Villeret und im Nordoschte Nods.
Z Landeyeux bi Boudevilliers stoot s kantonale Spital für Geriatry, Reha und Palliatyvmedizin.
Bevölkerig
Quella: Bundesamt för Statistik
Bahnhof
Èn Baanhof (abkürzt Bf. odder Bhf.) isch è Vokeers- un Bedrybsaalaag von èrè Baan, zum Byschpill von èrè Ysebaa.
Definitionè un Benennungè
I dè Fachschprõch wörd dè Begriff „Baanhof“ z Dütschland un Öschterrych ähnlich definyrt:
I beidè Staatè isch èn Baanhof immer Bedrybsschtell un Zugmeldeschtell.
Baanhof un Haltepungt
Nõch dè Ysèbaa-Bau- un Bedrybsorning isch z Dütschland è Zuègangsschtell ooni Weichè kein Baanhof im bedryblichè Sinn, sondern èn Haltepungt. Bi nèrè deilwysè! Streggèschperrig wärd i dè meischtè Fäll dè Vokeer uff dè Schinnè bis zum nägschtglègènè Baanhof uffrächterhaaltè, well d Züüg a dè Haltepüngt i dè Regel nit ooni komplizyrti bedryblichi Vofaarenswysè umkeerè chönnèd un dè entschprechende Streggèabschnitt nit immer durch è Signal deggt worrè isch.
Im dütschè Haltepungt entschpricht näherigswys diè öschterrychischi Halteschtell.
Z Dütschland isch è Halteschtell vo dè Ysèbaa èn Haltepungt, wo mit ènèrè Abzwygschtell odder ènèrè Aaschlussschtell zämmèkeit.
S git au Baanhööf, wo kein Reisendèzuègang (Baanschteig un Empfangsgebäude) hèn. Nebbè Güèterbaanhööf git s deby Baanhööf, wo uusschlièßlich bedryblichè Fungtionè dièned, bsunders dè Zugbildig un Ufflösig vo Züüg, dè Zugchrützig un èm Übberhollè vo Züüg diènt. Deby isch èn söttigè Baanhof uffgrund vo dè Faarblaanlaag vo einer vo dè söttigè Fungtionè, schwätzt mò au von èm Bedrybsbaanhof, bsunders bi Rangyrbaanhööf odder Übberholbaanhööf.
Bi U-Baanè differenzyrt mò im Allgmeinè nit zwǜschè Baanhööf un Haltepüngt.
Hauptbaanhööf
Git s meereri Baanhööf a eim Ort, vo dènnè ein vo dè anderè bedryblich übbergordnetè isch odder s zmindescht hischtorisch eimòl gsi isch, wörd sellè hüüfig als Hauptbaanhof benamst. Sellè lyt meischtens – abber nit uubedingt – an èrè zentralè Stell im Ort un isch vokeerstechnisch guèt erschlossè, bsundere als zentralè Voknüpfigspungt vo voschidnè Zuglinniè.
Nammensgäbig
Bahnhööf wörred meischtens nõch dè Ortschaft odder èm Ortsdeil benamst, i dèm si liget odder wo nè nè am nögschtè liget. Nõch Ygemeindungè odder Umbenennungè chönned abber au historischi Nammè erhaaltè blybè. Deilwys wuörred in mengè Ort mit è baar Baanhööf selli nõch dè Ysebaaschtreggi odder dè Baangsellschaft unterschiddè, zu wellèrè si ghörèd. Asè hèt zum Byschpill dè Uusgangspungt vo dè Bèrlin-Görlitzer Ysèbaa Berlin Görlitzer Bahnhof gheißè, obwoll er in Bèrlin lyt (äänlich wiè bi dè andrè Bèrliner Kopfbaanhööf) odder dè hütige Bahnhof Frankfurt (Main) Süd, wo Bebraer Baanhof gheißè hèt. Dè Nammè vo dè beidè Baanhööf vo dè sächsischè Stadt Großèhain, Großèhain Bèrliner Baanhof un Großèhain Cottbuser Baanhof, hèn sich bis i diè hütigi Zit gha. Umgangsschprõchlich wörred d Nord- un Südflügel vom Münchner Hauptbaanhof immer no Starnberger Baanhof bzw. Holzkirchner Baanhof benamst. Ähnlichi Nämmè git s bzw. hèt s au in vill andrè Länder gää.
In Ort mit (aktuèll odder historisch) meerèrè Baanhööf bschtän dõdefür voschideni Möglichkeitè, Baanhööf unterschydlich z benamsè, nômlich nõch
Personal
Diè voantwortlichi Gsamtleitung vom Vokeers- un Bedrybsdiènscht isch i dè Hand vom „Baanhofsvorschtand“ glègè. Z Dütschland git s sebbi Fungtion sit Johrzeentè nimmi, in è baar andrè Länder isch si bis zu dè Uffdrènnig in Vokeer un Infraschtruktur blibbè. Wo sich d Fungtion vom Baanhofsvorschtand ghaaltè hèt, ghört si hüt i dè Regèl zu dè Infraschtruktur.
Bi dè dütschè Baanè isch dè „Baanhof“ einersits è Begrifflichkeit uss èm behördlichè Organisationsgefüèg. I sellèm Sinn isch dè „Baanhof“ als Diènschtschtell è uumittelbari Bundesbehördè, wo bedryblich zmeischt uss è baar „Baanhööf“ (im bedryblichè Sinn) bschtandè hèn. Sebbi Stell isch von èm Diènschtschtellèleiter gfüürt worrè, eim Beamtè meischtens im gehobenè Diènscht mit polizeilichè Befugniss. Insofèrn git s dè Begriff „Baanhof“ nõch dè Ufflösig vo dè Dütschè Bundesbaan un dè Dütschè Rychsbaan nu no im bedryblichè Sinn vo dè EBO. Kommerzielli, technischi un bedryblichi Uffgabè sin hüt in voschidenè Händ.
Einheitlich stòt dè Baanhof unter dè gsetzlichè Begrifflichkeit vo dè Baanaalaag, wo im Huusrächt von èm Infraschtrukturunternämmè unterschtòt. Bedryblich isch dè Baanhof zmeischt è Zugmeldeschtell, wo nõch dè gsetzlichè Bschtimmungè toujours mit ènèm voantwortlichè Faardiènschtleiter bsetzt sy muè. Im Zùg vo dè technischè Entwicklig isch dè Faardiènschtleiter allerdings immer öfter nimmi vor Ort aazdrèffè, sondern reglèt dè Vokeer fèrngschtüèrèt als Mitarbeiter von èrè Bedrybszentralè, als Zugleiter odder als Bedièner vo fèrngschtüertè Baanhööf.
Baanhofsartè
Bahnhööf wörred nõch voschidènè Kriteriè unterschiddè worrè. Dezuè zellèd unter anderem iri Uffgaab un Fungtion, iri Laag im Netz, d Grundrissform odder diè bautechnischi Gschtaltung vo dè Gleis- un suschtigè Aalaagè.
Zwǜschèbaanhof
Èm Zwǜschèbaanhof isch è Bedrybsschtell an èrè durchgöngigè Baanschtreggi. Deilwys voschtòt mò unter èm Zwǜschèbaanhof nu ein, vo dèm keini witèrè Streggè abzwygèd, deilwys wörd uff selli Unterscheidig vozichtet bzw. zwǜschè eifachè Zwǜschèbaanhööf un Zwǜschèbaanhööf mit Streggèvozwygigè unterschiddè.
Drènnigsbaanhof
In èm Drènnigsbaanhof zwygt mindeschtens ei Streggi ab, woby im Unterschyd zum Aaschlussbaanhof èn Übbergang vo Züüg vo dè eintè uff diè andri Streggi üblich isch, z. B. Essè Hbf, Baanhof Arth-Doldau, Innsbrugg Hbf.
Lützelsee
De Lützelsee oder Lüzgi (»Chliine See«; zu ahd. luzzil »chlii«; vgl. en. little) wien er i de Gägend haisst lit ufem Rugge vom Pfannestììl uf, nördlich vom Dorf Humbrächtike. Er ghört zur Gmaind Humbrächtike im Kanton Züri.
Bahnhof
Aaschlussbaanhof
Èn Aaschlussbaanhof isch èn Baanhof, wo vo einèrè Streggi (mindeschtens) ei witeri abzwygt, woby s (je nõch Definition) kein regèlmäßigè durchgängigè Zugvokeer git (wa abber bedryblichi Vobindigè un Wagèübbergäng nit uusschlièßt) bzw. diè abzwygendi Streggi dütlich untergordnèt isch. Deilwys wörd i dè Literadur au nit zwǜschè Aaschluss- un Drènnigsbaanhööf unterschiddè wärd.
Lützelsee
S Dorf Lutike wo grad näbet em Lützgi isch, isch sehr beliebt bi Lüüt wo gärn spaziered, wil s en Blik uf de Lützgi hät.
Bahnhof
Chrützigsbaanhof
Von èm Chrützigsbaanhof schwätzt mò, wenn sich mindeschtens zwei Streggè in eim Baanhof chrützèd, z. B. Duisburch Hbf, Neuss Hbf. Wörd d Zaal vo dè Streggè, wo i eim Baanhof zämmèdrèffèd größer, wörd au d Bezeichnig Knotèbaanhof vowendèt.
Berürungsbaanhof
Èn seltènè Tǜp isch dè Berürungsbaanhof, wo sich zwei Streggè touchyrèd, ooni sich z chrützè, z. B. Baanhof Montabaur, Baanhof vo Landquart odder dè Baanhof Weida. Deby cha s abber Gleisvobindungè zwǜschè dè Gleis vo beidnè Streggè gää.
Zur Zit vo dè ehemòligè brivatè Ysèbaa-Gsellschaftè isch dè Baanhof Mülheim-Eppinghoffè èn Berürungsbaanhof vo dè Bergisch-Märkischè Ysèbaa-Geellschaft un dè Rheinischè Ysèbaa-Gsellschaft gsi.
Chnotèbaanhof
Chnotèbaanhööf sin in sèllèm Zämmèhang meefachi Drènnigs- un/odder Chrüzzungsbaanhööf von èm Huufè vo Streggè.
Kopfbaanhof
In èm Kopfbaanhof odder Sackbaanhof höred d Hauptgleis mit Stumpfgleis uff, è Durchfaart isch nit möglich. Hüüfig stòt s Empfangsgebäude am Gleisènd. Bsunders bi historisch älterè Bautè folgt am Gleisènd dè Gleiswechsel odder è Drèèschiibè, um Drybfaarzüüg a s andere Ènd vo irèm Zug umsetzè z chönnè..
Umgangsschprõchlich wörred d Begriff Kopfbaanhof un Èndbaanhof oft sǜnonǜm bruucht. S git abber Unterschyd. S chönnèd ÈndbaanhöÖf au in Durchgangsform baut sy, öppè bi nèrè blaantè Streggèvolängerung. Umkeert cha s au Zwǜschèbaanhööf in Kopfform baut sy, oppè bi mengè Spitzkeerè.
Durchgangsbaanhof
Diè hüüfigschti Baanhofsbauart isch dè Durchgangsbaanhof. Dõdeby laufèd d Hauptgleis von einer odder meerèrè durchgehende Streggè vom Bahnhofsgländ, erhaaltèd dört Gleisvobindungè un erwiterèd sich gegebenèfalls durch zuèsätzlichi Baanhofsgleis, z. B. Wupperdal Hbf, Bärn HB. S EG lyt meischtens sitlich zum Gleisfäld.
Riterbaanhof
Bi nèm Riterbaanhof isch s Empfangsgebäude quer übber s Gleisfäld baut, z. B. Hamburg Hbf odder Baanhof Kassel-Wilhelmshöchi.
Keilbaanhof
In èm Keilbaanhof drènnèd sich meereri Streggè im Bahnschteigberych. S Empfangsgebäude lyt dõdeby zwǜschè dè sich drènnendè Streggè, welli mitnand èn Keil bildè, z. B.: Baanhof Arth-Goldau, Döbèlè Hbf., Baanhof Jena-Göschwitz, Baanhof Wupperdal-Vohwinkel.
Inselbaanhof
Bi nèm Inselbahnhof wörd s Empfangsgebäude komplètt vo dè Gleisaalaagè ygfasst, z. B. Halle (Saale) Hbf odder Bhf. Mindè z Weschtfalè.
Durmbaanhof
In èm Durmbaanhof chrützèd sich meereri Streggè niveaufrei, z. B. Bèrlin Hbf odder Baanhof Bürschtadt. Bi nèm Deil vo dè Durmbaanhööf (z. B. Osnabrügg Hbf) git s Vobindungsstreggè zwǜschè beidnè Ebènè.
Dunnelbaanhof
Dunnelbaanhööf ligèd vollschtändig unterirdisch. Meischtens handlèt s sich um eifachi Durchgangsbaanhööf odder quasi unterirdischi Durmbaanhöäf, wenn si meereri Dunnelschtreggè vobindè, z. B. d S-Baanhööf Bahnhof Frankfurt (Main) Konschtablerwache un Züri Stèttbach.
Dreieggsbaanhof
Extreem wènnig chunnt dè Dreieggsbaanhof vor, sèll isch èn Baanhof, bi dèmm ei zuèsätzlichi Vobindung zwǜschè dè abzwygendè Streggè bschtòt, z. B. Ludwigshaffè (Rhy) Hbf odder Bhf. Herlasgrüè.
Meereri Fungtionè
Baanhofsaalagè chönned uss mengè Deil mit unterschydlichè Fungtionè zämmègsetzt sy: so ligèd z. B. Güèter- odder Abschtellbaanhööf bi chlynè un mittlerè Baanhööf meischtens uumittelbar nebbè odder au hüüfig dirèkt hinter m Personèbaanhof. Vill größerè un mengè mittlerè Baanhööf hèn zuèsätzlich è Bw. I dè gröschtè Ysèbaankomplèx sin oft meereri Baanhööf mit unterschydlichè Fungtionè drènnt vonènand aaglait, zum Byschpill in Monnèm dè Hauptbaanhof un dè Rangyrbaanhof.
I dè Aafangsjohr vo dè Ysèbaa sin Baanhööf z Dütschland hüüfig a großè Flüss aaglait worrè, um dè Baantransport mit èm guèt uusbautè Flusstransportvokeer z vobindè. Nõchdèmm diè èrschtè Knotèpüngt vo dè Ysèbaanè entschtandè sin, isch d Forderung nõch dè Brojèktyrung vo dè Bahnhöööf unter logistischè Gsichtspüngt gschtellt worrè. Dè Ingenieur un Dirèktor vo dè sächsischè Ysèbaavowaltig Max Maria vo Wèber hèt dezuè diè èrschtè vobindlichè Reglè uffgschtellt, wo spôter allgemein anerkannt worrè sin.
Gmeinschaftsbaanhof
In èm Gmeinschaftsbaanhof drifft d Infraschtruktur von è baar Ysebaaschtrukturunternämmè uffènand. È baar Gränzbaanhööf sin Gmeinschaftsbaanhööf. Entwedder wörred d Aalaagè gmeinsam bruucht odder jeddès Unternämmè hèt – ganz odder deilwys – eigeni Aalaagè, wo uusschlièßlich von èm bruucht wörred. È bsunders ydruggsvolls Byschpill für èn Gmeinschaftsbahahof isch dè Baanhof z Bayrisch Ysèschtein, wo s Empfangsgebäude durch d Staatsgränz i dè Mitti deilt isch.
Spurwechselbaanhof
Èn Spurwechselbaanhof bschtòt i dè Regèl uss zwei Baanhööf odder Baanhofsdeil mit Gleis vo voschidnè Spurwittè. Dört müèn Reisende entwedder umschtygè un d Fracht umgladè wörrè odder s bschtòt d Möglichkeit, Faarzüüg umzschpurè. Syschpill für èn Spurwechselbaanhof mit Umschtygè isch dè Baanhof Solethurn, wo sich è baar Normalschputschtreggè, vo allem dJurasüdfuèsslinniè mit dè Schmalschpurschtreggi vo dè RBS drôffèd. Byschpill für Umschpurbaanhööf: sin Brest Passaschyrski, Byschpill für èn Umladebaanhof isch Galați Transbordare (wörtlichi hochalemannischi Übbersetzig: Umladdè)'' z Rumäniè.
Keini bedryblichè Fungtionè
Zu dè Baanhööf ooni bedryblichi Fungtion zellt diè sèlteni Gattung vom Schybaanhof. Dezuè zellt di Baanhofsattrappè vo Brasiliè, wo im Zweitè Wältchrièg Bombèaagriff vom Hauptbaanhof Stuègètt ablenkè hèt söllè.
Kulturbaanhof
Nit, wènnig odder kaum bruuchti Baanhofsbautè wörred sit Mitti dè 1990er Johr als Kultur baanhof (KuBa) bruucht. In eim wörred Uusschtellungè, Theaterufffürungè odder Film zeigt, Büècher vodlèènt, Esskultur zelebryrt, Künschtler Ateliees zur Vofüègig gschtellt, Initiativè/Vorein, Diskothekè unterbrocht. Oft stôn selli Gebäude unter Denkmòlschutz.
Byschpill sin
Aafangsphasè
Baanhööf sin für dè Bedryb von èrè Ysèbaan sofort notwèndig gsi, well d Faarzüüg abgschtellt wörred – dõhèr diè dütsch Bezeichnig: Baan-Hof –, Züüg bildet un Reisendè un Güèter è Glegèheit botè wörrè muè, dè Zug z erreichè. Èrschti Vorbilder sin hysichtlich dè EG d Relaisschtationè vom Poschtvokeer gsi, wo ebbèfalls Warterüüm un Faarschy-UusgabÈ behèrbärgt hèn. Well Züüg abber länger als Postkutschè gsi sin un d Zaal vo dè Reisendè höcher gsi isch, sin bald Baanschteig, Baanschteigübberdachungè un – vo allem i dè großè Endbaanhööf – Baanschteighallè dezuè chò.
Well i dè Aafangszit vo dè Ysèbaa s reisende Publikum mit dè neuè Technig no nit vodraut gsi isch un derrè iri Gfòòrè unterschätzt hèn – odder d Ysèbaavowaltungè zmindescht dèvò uusgangè sin – isch dè Kontagt zwǜschè dè Reisendè un èm Zug strèng reglementyrt gsi: Passagyr hèn dè Baanschteig èrscht bedrèttè dürfè, wenn dè Zug dört zum Stòò chò isch. Letschti Relikt vo sèllèrè Reisendèsicherig sin diè – z Dütschland – èrscht i dè 1970er Johr abgschafftè Baanschteigschpèrrè gsi. Witer sin diè Reisendè, bevor dè Zug sich in Bewegung gsetzt hèt, i d Wägè ygschperrt worrè. Z Ängland lôn sich deilwys hüt no d Dürè vo dè Ysèbaawägè vo innè nit uffmachè (mô muè vill mee s Fenschter uffmachè, um diè ußè aabrochti Dürèfallè abbè z druggè. Nõch èm Ysèbaauufall z Versailles am 8. Mai 1842, bi dèmm s übber 50 Doti gää hèt, well d Bassagyr sich sèlbscht nimmi us èm brènnendè Zug hèn chönnè befreiè, isch scho gly dõdruff vozichtet worrè. Diè baulichè Maßnaamè, èn möglichscht strèngè Uusschluss vo Nichtberechtigtè bim Bedrèttè vom Baanhofsgländ, sin abber bibhaaltè worrè. Z Syriè wörd z. B. no hüt au jeddè neu baute Baanhof vo èrè Muèr umgää un d Y- un Uusfaargleis durch voschlièßbari Dor gsicherèt. D Baanhofsbautè uss dè allerèrschtè Johr vo dè Ysèbaa sin vorrangig a technischè Notwendigkeitè orièntyrt un oft bscheidè dimensionyrt un uusgfüürt worrè. È Byschpill defür sin diè witeschtgehend uss Holz bautè Empfangsaalaagè vo dè Bayrischè Ludwigsbaan, diè èrscht dütsch Ysèbaa, wo vo Nürnbärch uff Fürth gangè isch. Empfangsgebäude vo sèllèrè Streggi sin nit erhaaltè blibbè.
1850 bis 1880
S Empfangsgebäude (EG) von èm Baanhof isch allerdings dè repräsentativschte un gegèübber dè Öffentlichkeit un dè Bassagyr dè publikumswǜrksamschte Ort für d Sèlbschtdarschtellung vo dè Ysèbaagsellschaftè gsi. Dõdezuè isch chò, dass d Ysèbaa i sellèrè Zit dè Fortschritt sǜmbolisyrt hèt un èn großè wǜrtschaftlichè Erfolg gsi isch. Dõrum sin dört, wo è größeri Öffentlichkeit z erwartè gsi isch, i dè zweitè Phasè vom Baanhofsbau (ca. 1850–1880) hoch repräsentativi EG gschaffè worrè, zum Deil au mit Sonderyrichtungè, wiè gsondertè Warteberych für Högschsti un Allerhögschsti Hèrrschaftè (Fürschtèbaanhof). Abber au d EG vo dè Provinzbaanhööf sin uffwändig gschtaaltet worrè. Tǜpischs Byschpill vo sellèrè zweitè Phasè isch dè èrscht Baanhof vo dè Ludwig-Süd-Nord-Baan z Nürnbärch gsi, wo dè zweit Baanhof z Nürnbärch gsi isch, wo im, neugotischè Styl baut worrè isch odder s aalte, spôter a andrer Stell widder uffbaute EG z Würzburch. È no bedribbènè Großbaanhof i sellèrè Zit isch dè Hauptbaanhof z Augschburg.
1880 bis 1914
Dè zuènèmmende Baanvokeer hèt d Dimensionè vo dè i dè Mitti vom 19. Johrhundert entschtandenè Baanaalaagè schu am Ènd vom Johrhundert uusgschppft. Dõdezuè isch chò, dass i sèllèrè Zit diè städtischè Zentrè brutal stark expandyrt hèn un dört diè aaltè Baanaalaagè, wo urschprünglich am Rand vom Stadtzèntrum baut worrè sin, zuè nèm städtebaulichè Hindernis worrè sin, well d Städt eifach drübber durrè gwachsè sin. Sèllèwäg sin entwedder nu d EG ersetzt worrè (z. B. in Nürnbärger Hauptbaanhof 1906 – drittè Nürnbärger Baanhof) odedr abber dè ganz Baanhof a dè (dömòligè) Stadtrand volait worrè isch: dè Frankfort Hbf., dè Wysbadner Hauptbaanhof, dè Bhf. Hamburch-Altona odder dè Karlsruèr Hauptbaanhof. È dritti Möglichkeit isch gsi, dass Baanhööf (einschtmòls) unterschydlichi Baangsellschaftè in eim zämmègfasst hèn (Leepzisch Hbf., Darmschtadt Hauptbaanhof).
1914 bis 1960
Uffgrund vo dè i sellèm Zitruum uffkeimendè Konkurrènz zum Ysèbaavokeer isch d Gschtaaltig vo dè Baanhoöf nu uff Yschparungè im Bedryb grichtet gsi. Dõdezuè hèt vo allem s Bsitigè vo dè Kopfbaanhööf, wo bi schnèllè wörrendem Vokeer un dè Umschtellig uff lang laufendi elegtrischi un diseldribbèni Loks zuènèmmend è bedryblichs Hindernis dargschtellt hèn. Asè sin vor allem nõch èm Zweitè Wältchrièg zaalrychi Kopfbaanhööf durch Neubautè ersetzt worrè: Selli Tendènz hèt sich bim Kèmptner Hbf., Heidelbärger Hbf. odder Braunschweiger Hauptbaanhof fortgsetzt, è Tendènz, wo sich witer fortgsetzt hèt (Miltèbärg Hbf. odder Hbf. Ludwigshaffè) un sich bis hüt fortsetzt (Brojèkt 21, drunter byschpillswys Stuègètt 21 odder Lindau 21).
D Johrzeent nõch èm Zweitè Wältchrièg hèn deshalb für d Baanhofskultur meischtens Zruggbauè bedütet, zum Deil au eifach Vofall. Dõdezuè sin a mengè Stellè Neubautè vo frõgwürdiger architegtonischer, baulicher odder vokeerlicher Qualidät (z. B. Baanhof Kassel-Wilhelmshöchi) entschtandè, mit dè historischè Gebäude dõgegè isch lièblos umgangè worrè. So isch byschpillswys i dè Gleishallè vom Hauptbaanhof vo Frankfort am Main 60 Jahre lang diè provisorischi, chriègsbedingt entschtandeni Brèttervokleidig vo dè halbè Dachflächi erhaaltè blibbè. Graad i dè Flächi sin en Huufè Baanhööf nõch dè Streggèuffgaab mee un mee volotterèt, d Empfangsgebäude oft au a dè nò betribbènè Streggè.
Neueri Entwicklungè
Zämmè mit dè schlychend aufchommèdè Erkènntnis, dass d Vonõchlässigung vo dè Ysèbaan vokehrsbolitisch nit optimal isch, hèt sich im letschtè Virtel vom 20. Johrhundert auch widder s Intresse a dè Baanhööf voschtärkt. Neubautè vo größerè Baanhööf hèt s zwar nu wènnigè gää un si sin meischtens a dè neuè Streggè vom Hochgschwindigkeitsvokeer odder a Flughäffè baut worrè. Voeinzelt sin Baanhööf au durch Neubau gringfüègig volegt worrè. Hüüfiger sin Ersatzbautè a dè Stell vo aalter EG, hüüfig unter Ybezèhig vo dè historischè Bausubschtanz. Diè mit Abschtand hüüfigschti Baumaßnaam isch d Grundsanyrig vo historischeè Baanhööf, meischtens unter völliger Entkèrnung, wa mit èm Neubau voglychbar isch. Nõch Johrzeent vo dè Unterfinanzyrung isch ab öppè 1990 in zaalrychè Länder è byschpilllosi Reiè vo Chraftäkt unternõ worrè, um dè Inveschtitionsrüggschtau z besitigè.
Bi Neubautè odder Sanyrungè wörred in Empfangsgebäude fascht immer großi Vomarktungsflächè gschaffè. Großi Empfangsgebäude fungyrèd für iri Bedryber hüt vo allem als Gèldquällè in Form von èrè Gewerbeimmobiliè, wènniger als Vokeersschtation.
D Entwicklig i dè Flächi isch vo Rationalisyrungsmaßnaamè brägt. Gleisaalaagè vo villnè Baanhööf sin stark zruggbaut worrè un dõdebi au Baanhööf zuè Haltepüngt abbègschtuft worrè. D Besetzig vo Baanhööf mit Personal hèt grossflächig durch dè Aaschluss vo dè Baanhööf a zèntral gschtüèrti Elegtronischi Stellwärch uffghört. Faarkartè wörred oftmòls uusschlièßlich a Automatè vokauft. Sit è baar Johr findet dè nägscht Schritt im Abschtoßè vo dè Baanhööf durch d DB statt, i dèmm mit Flyß Baanhofgebäude a Brivatlüt vokauft wörred, sèll driftt inzwǜschè (Stand: 2015) nit nu chlyni Brovinzbaahnööf, sondern auch EG vo mittlerè, mitunter au vo Knotèbaanhööf, wiè byschpillswys dè Baanhof vo Immèdingè, èn Baanknotè, wo a zwei Hauptschtreggè, dè Donaudalbaan un dè Schwarzwaldbahn, un èrè Nèbbèschtreggi, dè Aitrachdalbaan, lyt.
Uff dè andrè Sitè wörred au un graad i dè Flächi mit enormem Uffwand Baanhööf sanyrt. Dõdeby wörred Baanschteig uff Standardhöchi brocht, um dè niveauglyche Yschtyg z ermöglichè, Uffzüüg oder Flachrampè wörred baut, um d Baanschteig barrièrefrei zuègänglich z gschtaaltè, un wo s höhèglychi Baanübbergäng git, wo dè Strõßèvokeer behinderèd, wörred Unterfüürungè blaant un baut.
Meischtfrequèntyrto Fèrnbaanhööf z Dütschland
Quällè: DB AG, Baanhofsdatèbank (Stand 12. Juni 2013)
Gröschti Personèbaanhööf vo dèrrè Wält
Sèll isch è Lischtè vo dè gröschtè Personèbaanhööf vo dèrrè Wält, abschtygend gordnèt nõch dè Aazaal vo dè Bahnschteiggleis:
Zitat un Redewendigè
(Beleg für dieses Zitat fehlt noch)
D Redewendig „Ich voschtand nu Baanhof“ besait hüt umgangsschprõchlich, da mò öppis nit voschtò cha.
18. Juli
Dr '''18. Juli''' isch dr 199. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 200. in Schaltjohr), dodermit blybe no 166 Däg bis zum Änd vum Johr.
1531
gstorbe
Datum nit bekannt:
France 3
France 3 ìsch a frànzeescher äffentliger un regionàler Television-Sander, wo àm 31.Dezamber 1972, ìn dr ehmàliga ORTF, grìnda worra ìsch. Zitterm Àfàng ìsch sina Bsunderheit a regionàla Speziàliziarung.
Gschìcht
Àm Àfàng hàt ma da Sander "La troisième chaîne" gnennt uf Frànzeesch (dr drìttrer Sander), wial er noh da "Première chaîne" un "Deuxième chaîne" erschuuna ìsch. Ìm März 1973 hàt's Sandunga ìn Fàrwa z'lüega gaa. Ìn sallera Zit han àlla àndra frànzeescha Sander numma wiss un schwarza Bìlder gsanda, dr drìtter Sander ìsch àlso dr erscht wo Fàrwa ghàà hàt, noh hàt ma'na "La troisième chaîne en couleurs" (dr drìtter Sander uf Fàrwa) gnennt. Àm Àfàng sìn numma a pààr Stunda ìm Tàg Sandunga gsìì.
Àm 7. Oktower 1974 ìsch d'ORTF verschwunda, d verschìedena Sander sìn vum Stààt unàbhangig worra.
Ìm Janner 1983 hàt's s erschta Mol Werbung uf FR3 gaa.
Àb'm 5. Septamber 1983 han zwälf regionàla Sander, jeder Tàg drèi Stund làng vorem Owa, ìhra eigane regionàla Sandunga gmàcht.
Àm 7. Septamber 1992 ìsch dr Grupp "France Télévisions" grìnda worra, wo àlla äffentliga Sander vereinigt. France Régions 3 ìsch àn dam Momant wìeder umtaift worra uf "France 3", àss ungfahr àlla Sander vu "France Télévisions" Nama han wo sìch gliicha.
France 3 Alsace
Scho àm Àfàng vum drìtta Sander hàt's Sandunga üssem Elsàss gaa, durch d "Télévision de Strasbourg". Dr Sìtz vu "France 3 Alsace" ìsch ìmmer noch z'Stroßburri.
Sandunga uf Frànzeesch
Zitter 1987 gìt's d Nohchrìchta Sandung vum Owa : "19/20".
Zitter 2001 gìt's lokàla Sandunga vum Unterelsàss : "Strasbourg deux rives" un vum Owerelsàss : "Haute-Alsace".
Zitter 2003 gìt's dr Website alsace.france3.fr.
Sandunga uf Elsasssisch
Zitter 1989 gìt's a kurza Sandung uf Elsasisch : "Rund um", wo ma vum Mantig bis àm Fritig kàt lüega.
Ànna 1996 hàt France 3 Alsace dr Animàtion Film "Tintin" uf Elsassisch ìwersetzt. Ànna 2000 hàt France 3 Alsace dr Animàtion Film "les Shadoks" uf Elsassisch ìwersetzt.
Zwìscha 1995 un 2008 hàt àm Sàmschtig z Mittàg d Simone Morgenthaler mìttem Koch Hübert Maetz a Sandung uf Elsassisch ìwer s Kocha gmàcht : "Sür un Siess". Dr Bschluss vu dr Sandung, trotz sim Erfolg, ìsch fer vìel Züeschàuier a Entàuischung gsìì.
Àm Sunntig z Morga ìsch d Sandung GsunTheim, mìttem Christian Hahn. Jedes Mol ìsch a beriahmta Person iglàda, fer ìwer a gwìsses Thema z'reda.
Empfàng vu France 3
Da Sander bikummt ma durch d ànàlogischa un d digitàla Television, durch dr Kàwel, dr Satellit un d ADSL-TV.
Dr Website www.france3.fr zeigt d meischta Sandunga durch Podcast. D regionàla Sandunga sìn aui do verfiagbàr. D Nohchrìchta Sandunga fìndet ma àlla uf'ra speziàla Sita : jt.fance3.fr.
Bernie Sanders
Dr Bernard „Bernie“ Sanders (* 8. Septämber 1941 z Nöi York) isch en amerikanische Politiker us dr Demokratische Bardei. Sit em Joor 2007 isch er e Senator für e Bundesstaat Vermont. Am 29. April 2015 het er bekannt gee, ass er in de Vorwaale vo dr Demokratische Bardei für d Bresidäntewaal 2016 wurd kandidiere.
Dr Bernie Sanders, wo sich sälber as e „demokratische Sozialist“ bezäichnet,  het am 7. Novämber 2006 d Waal für e Senat gegen e Kandidat vo de Republikaner, dr Richard Tarrant, gwunne. Im Januar 2007 isch er dr Noochfolger vom Jim Jeffords im Senat worde, wo sich nit zur Widerwaal gstellt het. Dr Sanders isch dr ersti Politiker in dr Gschicht vo de USA, wo sich sälber as „Sozialist“ bezäichnet, und äinewääg in Senat gweelt worde isch. Vo 1991 bis 2007 isch er s bardeiloose Mitgliid vom Representantehuus gsi, wo am lengste im Amt gsi isch. Lang het er aber zur Frakzioon vo dr Demokratische Bardei ghöört, bevor er dr Bardei am Aafang vom Novämber 2015 biidräte isch.
Emil Hácha
D Emil Hácha (* 12. Juni 1872 z Trhové Sviny; † 27. Juni 1945 z Prag) isch en tschechoslowakische Jurist und Politiker ksi. 1938 isch er zum Staatspräsident vo de Tschecho-Slowakei gwäält worde. Mit em dütsche Imarsch und de Errichtig vom Protektorat Böhme und Mähre isch er s symbolische Oberhaupt vo dem ksi und hät die Funktion bis zum Ändi vom Zweite Wältchrieg bhalte. 1945 isch er i de sowjetische Kfangeschaft gstorbe.
Das Paradies der Frauen
Das Paradies der Frauen (bei dr Urauffihrong hôt des Werk noh Die Frauen von Coraya ghoißa) ischt a Revue-Operedde en drei Uffziig mit dr Musik vom Schweizer Kombonischda Paul Burkhard. S Libreddo stammt vom Eduard Rogati. S erscht Môl uff d Bihne komma isch des Sengschbiil em Jôhr 1938 z Stettin.
Firs Orkeschtr braucht mr
Zwoi Fleeda, a Oboe, zwoi Klarinedda, a Fagott, viir Herner, drei Trombeeda, zwoi Posauna, a Harf, a Klaviir, a Banjo, a grauß Schlagwerk ond Streicher.
Ort, Zeit ond Bihnabilder
Dui Operedde schbiilt en dr US-amerikanischa Stadt Chicago ond uff dr fiktiva Sidseeinsel Coraya zo dera Zeit, wo des Werk sei Urauffihrong erleabt hôt, also gega Ende vo de 30er-Jôhr vom 20. Jôhrhondert.
Erschtr bis Driddr Uffzug
Em-ma vornehma Hotel z Chicago feiret dr bekannde Forschongsreisende John Parker Hochzeit mit seira Braut Viola ond ama Haufa gladene Gäscht. Fir d Viola isch des scho de zwoid Ehe, au wenn-se dô drvoo eidrenglich vo ihrer Muader gwarnt wôrra ischt. Oiner vo de Gäscht schbiilt Zuafall ond sorgt drfir, dass d Viola an Briaf en d Hend kriagt, wo ôôgeablich vo ihrem Môô gschriiba wôrra ischt. Dô draus erfehrt-se, dass der a erodischs Abenteier mit-ra Sidsee-Scheenheit ghet hôt. Kaum hôt-se sellen Briaf gleasa, packt-se dr Zorn. Ohne mit ihrem Môô a Ausschbrôch zo suacha, haut-se oifach ab.
Uff dr Sidseeinsel Coraya grindet d Viola – zamma mit andre Ehefraua, wo a gleichs Schicksal erlidda hend – an Weiberstaat, s Paradies der Frauen. Ondrdessa send abr au deane ihre Manna en dr Hoimet et ootädich bliiba. Deet hend-se kurzerhand an Klub der Verlassenen grendet. Wia sich nô bei sellem Vorei dui Nôchricht vom Paradies der Frauen vrbroidet, fasset dia Klubmitgliider da Entschluss, nôch Coraya zo fahra ond ihre Fraua hoimzohola.
A-ma scheena Dag lauft em Hafa vo Coraya a Schiff ei. Neigiirig eilet dia Fraua herbei ond staunet et schleacht, wia ihre Manna an Land kommet. Kurz druff daucht au noh a Flugzeig auf. Dô dren sitzt dr Forschongsreisende John Parker. Der hôt vo dr amerikanischa Regiirong da Ufftrag kriagt, dera nuia Republik d Unabhängichkeitsurkunde zo ibrbrenga. S dauret et lang, bis-es deane frisch gebackene Insulanerinna demmret, dass uff sellra Insel ohne s mennliche Gschlecht koine paradiisische Zuastend herrschet. Mit-ra graußa Vrsehnongsfeier endet des Werk.
Weblink
A ausfihrlichera Beschreibong vo dr Handlong bei Sikorski
Tusculum über der Alb
S Tusculum übber dè Alb isch è abgangenes Luschthuus übber dè Alb z St. Bläsy im Südschwarzwald, wo dè Fürschtabt Meinrad Troger 1761 errichtè lõ hèt.
Bauzit
Dè Fürschtabt vom Kloster St. Bläsy Meinrad Troger hèt nõch sinèrè Waal 1749 è umfangrychs Renovyrungs- un Baubrogramm lancyrt, wo n-er mit èm Baumeischter Johann Caspar Bagnato umgsetzt hèt. Vomuètlich sin Sohn un Nõchfolger Franz Anton Bagnato hèt 1761 s chlynerè Tusculum übber dè Alb baut, è Summer- un Luschthuus, wo nu è baar hundert Meter vom Kloschter èwäg glègè isch. S Luschthuus hèt dè Benediktinermönch ghört un isch öppè zwanzg Meter unterhalb vom zweischtufigè Lauffè odder Wasserfall gsi, wo nõch èm Luschthuus dè Nammè Tuskulumwasserfall chriègt hèt. Dè einstöckige Bau isch uff èm felsigè Terrain baut worrè. Dé Hochbogè uss Stei, wo dè Bau drait hèt, hèt è Spannwitti vo uugfäär acht Meter ghaa.
Beschriibung
Baublään sin nit erhaaltè. È Aquarèllzeichnung, wo i dè lokalè Tradition im Hans Thoma zuègschribbè wörd, zeigt dè Saal mit dè ruggwärtigè Gebäudeaadeil, wo è bitzeli vobreitert sin. Dè Saal isch uff ènèm Bogè obbè druff baut worrè. È Zwibelhuubè übber nèm knicktè Walmdach uff dè Zeichnung cha als Turm von èrè ruggwärtigè Kapèllè interpretyrt wörrè. Für è Kapèllè stòt diè abglegeni Laag vom Luschthuus un diè vorgschribbènè Stundègebet. S Bauwärch selber isch öppè zee Meter hoch gsi un hèt èn zwibelförmigè Dachuffsatz ghaa. Èn Bildersaal, vo dèm brichtet wörd, hèt èn Bligg vo dè dreibogigè Fenschter uus uff dè Wasserfall zuèglõ. Èn vomuètlich äänlichè Saal hèt zitglych im Obbergschoss vom Schloss Bürglè gää.
Gebruuch
Dè Nammè vom Luschthuus isch vo dè antikè Summerresidènz Tusculum vom Cicero i dè Albanerbärg südöschtlich vo Rom abgleitet. Sèllè Nammè dütet uff dè Gebruuch als summerlichèr Konferènzsaal hy. Dè Bau isch au vo dè Nõchfolger vom Troger bruucht worrè. Dè Fryburger Bildhauer Johann Chrischtian Wentzinger isch uff Yladung vom Martin Gerbert am 16. Juli 1782 i Bau gsi. Dè Beat Fidel Zurlaubè hèt sich am 20. Auguscht 1785 bim Gerbert für dè Uffenthalt mit sinèrè Döchter im "délicieux Tusculum" bedankt. Nõch dè Säkularisation vom Kloschter isch s Tusculum vorübbergehend als Tanz- un Fèschtsaal für d Büèzer vo dè Baddischè Gweerfabrik bruucht worrè, d Gweerfabrik isch ab 1809 im Kloschterkomplèx aasässig gsi.
Wahlenheim
Wàhle (frz. Wahlenheim, dt. Wahlenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wàhle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wàhle ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Chassidismus
Für alli isch aber d Rolle vom stränge Iihalte vo de religiööse Reegle wichdig, dr hooch moralisch Aaspruch und ass sich iiri Aahänger Gott bsundrigs nooch gfüült häi, was hüfig zun ere müstische Wältaaschauig gfüert het.
Die wichdigste vo dene Beweegige si dr Chassidismus us dr Zit vom Zwäite Tämpel, dr Chassidismus us em dütsche Middelalter und dr ostöiropäisch Chassidismus sit em 18. Joorhundert, wo hüte uf dr ganze Wält verbräitet isch.
D Chassidim in dr Zit vom Zwäite Tämpel
Wil mä jede fromm Juud as Chassid cha bezäichne, isch hüfig nid klar, ob mit de Chassidim, wo in de Kwelle erwäänt wärde, e konkreti, strukturierti Grubbe gmäint isch oder äifach alli fromme Juude zämme.
Vo öbbe 300 bis 175 v. d. Z. si d Chassidim Mitgliider vo Grubbe gsi, wo sich uf d Ändzit vorberäitet häi und, wie s in 1. Makkabäer 2, 29–38 gschriibe isch, iiri Häim verloo häi zum Rächt und Grächtigkäit go sueche und in d Wüesti si go lääbe, wil d Selöikide iine dört nüt häi chönne ufzwinge. Wenn si am ene Sabbat überfalle worde si, häi si sich nid gweert, nume zum s Sabbatgebot nit z entweije. Noch 2. Makkabäer 5, 24–26 het dr Apollonius das usgnützt und Jerusalem am ene Sabbat erooberet. Erst dr Judas Makkabäus het s fertig brocht au d Chassidim drvo z überzüüge, ass mä sich am Sabbat döf weere. Es isch de Juude druf glunge, d Seleukiden under em Antiochos IV. mit Erfolg z bekämpfe und si häi sä us em Land verdriibe.
Dr dütsch Chassidismus im Middelalter
Zur Zit vom Erste Chrüzzuug si d Juude im westlige Öiropa verfolgt worde. Parallel zur christlige Müstik, wo ufchoo isch, het sich z Dütschland under de Juude e Chassidismus verbräitet, wo vo öbbe 1150 bis 1250 vor sich allem im Rhiiland und in dr Pfalz (Speyer, Worms und Mainz) verbräitet het. E wichdigi Rolle het d Famike vo de Kalonzmide gspiilt, wo us Italie cho isch. Dr Samuel dr Chassid isch z Speyer aktiv gsi, si Soon, dr Juda der Chassid und dr Schlomo ben Jakob z Räägesburg und dr Eleasar ben Juda z Worms. Dä Chassidismus isch kä filosofischi oder theologischi Leer gsi, sondern die religiösi Braxis vo sine Aahänger, wo s Gebät für sä e spirituelli Üebig gsi isch und si sich mit sinere Hilf vo dere Wält abgwändet und en inneri Rue aagsträbt häi.
Dr ostöiropäisch Chassidismus
Dr Chassidismus im ostöiropäische Juudedum het e vil gröösseri Bedütig as dr middelalterligi Chassidismus, het sust aber mit däm usser em Naame nid vil Gmäinsaams. Aber au är isch as Reakzioon uf Verfolgig entstande, dasmol si s d Juudepogroom vo de Kosake under em Bohdan Chmielnicki im Joor 1648 gsi, wo in Ostöiropa über 700 jüüdischi Gmäinde vernichdet worde si.
Dr Begründer vom ostöiropäische Chassidismus isch dr Israel ben Elieser (um 1700–1760), wo as Baal Schem Tov — „Mäister vom guete Naame“ — bekannt worde isch. Zu sine wichdigste Schüeler ghööre dr Rabbi Dow Bär, dr „Maggid vo Mesritsch“ und dr Rabbi Jakob Josef vo Polonoje. In e baar Joorzäänt het sich dr Chassidismus in de jüüdische Gmäinde z Poole-Litaue, Russland und Ööstriich-Ungarn verbräitet.
S Merkmaal vom oschtöiropäische Chassidismus isch, das es Gruppe sind, wo sich um en charismatischen Aafüerer, de Rebbe, gruppiered. Die händ dänn äigetlichi Dinaschtyye bbildet, wos au hüt na git. Anders als d Misnagdim, wo hauptsächli im doozmaalige Litaue starch gsyy sind, händ s zum Glaube weniger en razionaale als vil mee en emozionaale Zuegang. Di mäischten Aahänger sind arm und weniger bbildet gsyy.
Dr Chassidismus hüt
Hüt äxischtiert de Chassidismus hauptsächli z Jerusalem und Umgäbig, z New York und Umgäbig, z London und z Antwerpen. Deet händ sich di chassidische Rebbes nach em Zwäite Wältchrieg nöi aagsidlet bzw. deet ane händ sich iri Aahänger bsunders uusbräitet. Chlyyneri und chlyyni Gruppe gits natüürli au an anderen Oort.
Di grööschte Gruppe sind hüt d Satmerer (ursprünglich us Sathmar im hüt rumänisch-ungarische Gränzgibiet), d Gerer (ursprünglich us Góra Kalwaria bi Warschau), d Belzer (ursprünglich us Galizie), d Wischnitzer (ursprünglich us de Bukowina) und d Lubawitscher (ursprünglich us em hüt russisch-wyyssrussische Gränzgibiet. D Lubawitscher sind di äinzige, wo sich s Ziil gsetzt händ, under de weniger fromme Jude z missioniere ; di andere chassidische Gruppe mached das nööd und wänd lieber under sich blyybe. I vilne (aber nöd allne) chassidische Gruppe wird hüt na au im Alltag Jiddisch gredt – die Spraach wird fascht nu na i söttige Gmäinschaften a di jung Gänerazioon wyyterggää.
Litratuur
Sachbüecher
Zitschrifte
Chassidischi Gschichte
Belletristik
Thomas Chaucer
Dr Thomas Chaucer (* um 1367; † 18. November 1434) isch der ältischt Sohn vom berüehmte Dichter Geoffrey Chaucer und siiner Frau Philippa Roet, Dochter vom Sir Payne Roet und Schwöschter vo dr Catherine Swynford, dr Mätresse und denn Frau vom John of Gaunt,  Herzog vo Lancaster, gsi. Si Frau het groossi Ländereie mit in d Eh brocht, die wichdigschd drvo s Landguet vo Ewelme in Oxfordshire.
Läbe
Er het schon früeh d Mathilda, die zweiti Dochter vom John Burghersh, Lord Kerdeston, em Neveu vom Henry Burghersh, Bischof vo Lincoln, Schatzmeischter und Kanzler vom Königriich, ghürotet. Die Verwandtschaft und die mit em John of Gaunt het sich sehr günschtig uf si Karriere usgwürkt. Am Hof vom Richard II. het er dr Boschde vom Hauptmundschänk gha mit erä Ränte vo 20 Mark. Er isch Konnetabel vo Wallinford Castle und Hofmeischder, und für die und anderi Positione het män em £40 im Johr zahlt und £10 für ä Schdellverdräter. 1402 isch er zum Scheriff vo Berkshire und vo Oxfordshire ernennt worde. Zu dere Ziit het er au s Amt vom königliche Förschder vo North Petherton Park übercho, wo scho si Vater bsetzt gha het und er isch Hauptmundschänk für siis ganze Läbe worde. 1411 het em d Königin s Guet vo Woodstock gschänggt.
Vo 1400 bis 1431 isch er Parlamentsmitgliid und ä baar mol au Schbrächer vom House of Commons gsi, in erä Ziit, wo s Parlamänt siini Rächt het müesse verdeidige em König gegenüber. So hai si an dr Sitzig vo 1407 z Gloucester dr König dra erinneret, ass er em Parlamänt d Abrächnig für s Budget, won er übercho het, nonig usgliiferet haig. Dr Kanzler het en underbroche und gsait, ass d Abrächnig nit barat sig und ass in Zuekumft mä nüm wurd verschbräche si z veröffentliche. Wo dr Chaucer 1410 und 1411 widr gwehlt worden isch, het er, wie mä s immer gmacht het, d Erlaubnis verlangt, frei dörfe z rede. Dr König het em d Antwort gä, ass er dörf rede wie anderi Schbrächer vor ihm au, aber nid meh as das. Dr Dag druf het sich dr Chaucer endschuldigt. 1413 isch dr Heinrich IV. gschdorbe und si Sohn, dr Heinrich V., uf ä Dron cho. S Johr druf isch dr Chaucer widr zum Schbrächer gwehlt worde und het au vom König dr Ufdrag übercho, as domicellus si Hürot z arrangiere.
1415 isch er em König mit zwölf Ritter und 37 Bogeschütze, won er sälber zahlt het, noch Frankriich gfolgt und isch in dr Schlacht vo Agincourt drbii gsi. 1417 het er dr Uftrag übercho, mit Frankriich Friidensverhandlige azfoo. 1417, under em Heinrich VI., isch er as dr königlich Hauptmundschänk abgelöst, churzi Ziit druf aber widr iigesetzt worde. Dr Heinrich VI het em Thomas Chaucer s Wallingford Castle gä. 1431 isch er Teschtamäntsvollschdrecker vo dr Herzogin vo York gsi. As sehr wohlhabende Ma, wo der König Gäld für ä Chrieg gege Frankriich het lo ufdriibe, isch er uf erä Schbändelischte mit £200, dr höggschte Einzelspänd, iidrait gsi. Er isch am 14. März 1434 as hochagsehne Ma gschdorbe und z Ewelme begrabe worde.
Nochfahre
Er het ä Dochter, d Alice, gha won er im Alter vo elfi mit em Sir John Philip verhürotet het, as Wohnsitz het er nä s Schloss Donnington kauft. D Eh isch aber nie vollzoge worde, wil dr Sir John im gliiche Johr gschtorbe isch. In zweiter Eh het si dr Thomas Monacute, 4th Earl of Salibury, ghürotet, mit welem si keini Chinder gha het. Die dritti Eh het si mit em William de la Pole abgschlosse, Earl und denn Herzog vo Suffolk, emä Chriegsheld, wo 1450 vo dr Jeanne d’Arc gefangegno und schböter köpft worden isch. Dere Eh entschtamme zwei Söhn und ei Dochter. Der ältischt Sohn het in erschter Eh die schböteri Königsmueter, d Margaret Beaufort, ghürotet.
Kloster Fahr
wo s isch
S Areal vom Chlooschter ghört zu de politische Gmaind Würelos im Kanton Aargau. Es isch e chlini Enklave im Kanton Züri, ringsume isch de Gmeindsbann vo Nideräischtrige.
D Hüüser vom Chlooschter stönd am Fuess vom ene Abhang unden a de Autobahn A1H (Zuebringer Hardturm) am Rand vo de Limetebeni. Am südliche Chlooschterareal noo lauft de Bach Müligiesse, wo en chlini Sitearm vo der Limet isch.
d Gschicht
Es isch en Freiherr vo Rägeschbärg gsi, wo s Chlooschter anne 1130 gstiftet hät. De Name chunt devo, as döt scho denn e Fähre über d Limet gsi isch. Sone Fähre gits a däre Stell no hüt, es isch d Fähre «Mauritius» vom Wasserfahrverein Schliere und der Seepfadi Züri.
S Chlooschter ghört sit sinere Gründig zum Chlooschter Äisidle und isch früener dur en Probst verwalted worde. De Abt vo Äisidle isch ofiziell au grad de Abt vo Fahr. D Chlooschterfraue wähled amigs sälber e Priorin. Sit 2003 isch da d Irene Gassmann.
Am 22. Jänner 2009 hät de damalig Abt vo Aisidle, de Martin Werlen, em Fahr es neus Konväntsigel öbergee. Mit dere Sigelgwalt isch es de Benediktinerinne z Fahr noch 879 Johr Abhängigkait wider mögli, sälber rächtlechi Gschäft abzschlüüsse. En erschti Urkund mit eme alte Sigel isch us em Johr 1130.
Bis Endi 2007 hät s Areal vom Chlooschter gnau gnoo zu kainere Gmaind ghöört. Erscht 2008 isch es ofiziell em Gmaindsbann vo Würelos agschlosse worde.
Em Chlooschter ghööre öppe füfzg Hektare Kulturland und füfedrissg Hektare Wald.
de Konvänt
D Chlooschterfraue tüend ires Läbe noch em Evangelium und de Regle vom Heilige Benedikt gstalte. Näbed de tägliche Gebätszite beschäftiged sich d Schwöschtere au mit Landwertschaft und Räbbau, und dezue psunders au mit de Herstellig vo liturgische Gwänder, de Paramänt.