cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jeanne d’Arc
D Johanna vo Orléans (franz.: Jeanne d’Arc [], ängl.: Joan of Arc), au d' Jungfrau vo Orléans oder gschichtlich gnauer Jeannette Darc, si sälber hät sich Jehanne la Pucelle gnännt (* öbbe 1412 in Domrémy, schpöter Domrémy-la-Pucelle gnännt, Lothringe; † 30. Mai 1431 z Rouen in der Normandie) isch e französischi Nationalheldin und Heiligi vo de Katholische Chile.
Während em Hundertjährige Chrieg hät sie d'Franzose gäge d'Ängländer gfüehrt. Nach emne Verrat isch sie vo de Burgunder gfangen gnoo und a die verbündete Ängländer verchauft worde. En Chileprozäss het sie sölle umbeliebt mache. Under em Vorsitz vom Bischof vo Beauvais, Pierre Cauchon, isch sie wäge einige Fähler gäge d'Gsetz vo de Chile verurteilt und uf em Märtplatz vo Rouen uf em Schiiterhufe verbrännt worde. 1456 isch d'Ehr vo de Jeanne d’Arc i de gliiche Schtadt im ene Revisionsprozäss widerhergestellt worde.
Bezirk Thal
Dr Bezirk Thal isch e Bezirk im Kantoon Soledurn. Dr Hauptort isch Balschdl.
2009 isch dr Bezirk Thal as ersti Regioon in dr Schwiz (noch dr Biosfääre Entlibuech) as Regionale Naturpark vo nazionaler Bedütig anerkennt worde. D Grundlaag isch s Potenzial im Beriich vom Naturturismus, bsundrigs vom Wanderturismus de Hööchezüüg vom Thaler Jura nooch.
Zämme mit em Bezirk Gäu bildet er d Amtei Thal-Gäu.
Gschicht
S Thal isch vo de Germane öbbe im 7./8. Joorhundert n. Chr. besiidlet worde. D Nöisiiler hä zerst dr dicht Walt müesse felle, bevor si überhaupt Landwirtschaft häi chönne betriibe, aber s Thal isch bis ins 19. Joorhundert au an de flachen Stelle vergliche mit hüte immer no zimlig stark bewaldet gsi. Sit em 7. Joorhundert het s Chloster Moutier-Grandval bestande zbd d Bewooner vo Thal si vermuetlig relativ früe christlig missioniert worde. Die erste bekannte urkundlige Erwäänige vo Thaler Gmäinde existiere für Balschdel, Laupersdorf und Matzedorf und si us em 10. Joorhundert. S Thal isch under em Ancien Régime öbbe im 16. Joorhundert zum Amtsbezirk worde, wo denn no e Vogtei gsi isch.
Bessoncourt
Bessoncourt (ditsch Bischingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bessoncourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 823 als Beyssingen.
S Gebiet um Bessoncourt hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Bessoncourt ìsch. Bessoncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Bessoncourt ghert zem Franc-Comtois.
Philippsburg
Philippsburg isch e chlini Schtadt im Norde vom Landchreis Karlsrue in Bade-Württebärg. Überregional bekannt isch d Stadt als Standort vom Kernkraftwerk Philippsburg.
Geographii
Philippsburg ligt zimlich genau in de Mitti zwüsche Manne und Karlsrue ganz nöch am Rhii. Sit de Kreisreform ghöret zu Philippsburg au di beide Dörfer Huttene und Rheinsheim. D Nochbargmeinde sind ennet em Rhii Germersche, Lingefäld und Römerbärg und uf de badische Siite Oberhuse-Rhiihuse, Waghäusel, Brusel, Grabe-Neudorf und Dettene.
Gschicht
Ursprünglich het Philippsburg Udenheim gheisse. Wo aber im 1615i de Bischof vo Speyer, de Philipp Christoph von Sötern d Schtadt zu ere Feschtig het la usbaue, het si de Name Philippsburg übercho. Sit de Ziit, wo Philippsburg e Feschtigsschtadt isch gsi, hets derte e Garnison gäh. Erscht nach em End vom Chalte Chrieg het di langi Tradition es End gfunde. D Salm-Kaserne, wo au de Stefan Mappus sin Grundwehrdienscht gleischtet het, isch gschlosse worde.
Verwaltig
Philippsburg het si mit dr Gmai Oberhausen-Rheinhausen zum Gmaiverwaltigsverband Philippsburg mit Sitz z Philippsburg zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Philippsburg isch dr Stefan Martus.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Philippsburg ghert zum Sidfränkisch
Kaisers
Kaisers ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Kaisers likt in eme Seidedal vom Lechdal. D Nochbergmoanda sin Steeg (Tirol)Steeg, Holzgau, Bach (Tirol)Bach, Zams, Lech (Vorarlberg)Lech, Warth (Vorarlberg)Warth, St. Anton am Arlberg, Pettneu am Arlberg und Flirsch.
Gschicht
Kaisers ischt im 14. Jh. grendet worda. Bis 1938 hot s Dorf zua dr Gmoand Pettneu am Arlberg ghert.
Christiane Langenberger
D Christiane Langenberger (* 21. April 1941 z Bärn; † 16. Augschte 2015 z Romanel-sur-Morges ; haimetbrächtigt ebedert) isch e Schwyzer Bolitikeri gsii. Si het vu 2003 bis 2004 as erschti Frau d Freisinnig-Demokratisch Bartei vu dr Schwyz (FDP) bresidiert.
Kaisers
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Christiane Langenberger
Lääbe
Ihre erscht bolitisch Amt het si ab 1987 as Gmaindsreti z Romanel-sur-Morges ghaa, vu 1994 bis 1995 isch si Gmaindsbresidänti gsii. Am 19. Juni 1995 isch si in dr Nationalrot yyzoge un isch dert 5. Dezämber 1999 Mitglid gsii. Am 6. Dezämber 1999 isch si in dr Ständerot gwehlt wore un het dert dr Kanton Waadt in dr Chlaine Chammere fir zwoo Amtsperiode verdrätte. Bi dr Wahle 2007 isch si nimi z Verfiegig gstande. Bi dr Bundesrotswahl 1998 isch si as offiziälli Kandidati fir d Noofolg vum zruggdrätte Jean-Pascal Delamuraz nominiert wore. Di Verainigt Bundesversammlig het aber dr Pascal Couchepin in s Amt gwehlt. Im Jänner 2003 het si vum Gerold Bührer s Bresidium vu dr FDP ibernuu un het des Amt bis im April 2004 gfiert.
Kaisers
Aiwohner
Vo dr 83 Aiwohner sin im Johr 2001 2 Ausländer gweacha.
Christiane Langenberger
Lääbe
D Langenberger isch ghyrote gsii un het zwai Chinder ghaa. Si het z Romanel-sur-Morges gläbt, wu si am 16. Augschte 2015 noch ere lange Chranket im Alter vu 74 Johr gstorben isch.
Kaisers
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 83 Aiwohner älle Daitsch als Umgangsproch aagea.
Dr Dialekt vo Kaisers ghert zum Bairisch.
Giovanna d’Arco (Oper)
D Opere isch 1989 under de Regie vom Werner Herzog verfilmet worde. I dem Film hät d Susan Dunn d Titelrolle gsunge, d Rolle vom Carlo hät de Vincenzo La Scola gsunge.
Mahalon
Mahalon (bretonisch Mahalon) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Sitterviadukt
Sitterviadukt sait me zu e paar Brugge, wo öber d Settere füered und vo däne gits underanderem folgendi:
Mahalon
Geografi
Mahalon lyt am Goyen uf dr Halbinsle Cap-Sizun, 25 km vu Quimper un 39 km vu Brest uf ere Hechi zwische 2 m un 101 m iber Normalnull.
Zurzach (Begriffsklärung)
Zurzach, mundartlich Zoorzi, chan eini vo däne Bedütige ha:
Lueg au:
Mahalon
Gschicht
Mahalon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as Mathalon (1368 Mazalon).
Verwaltig
vu Mahalon isch. Mahalon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Mahalon ghert zem Bretonisch.
Alice Weidel
D Alice Elisabeth Weidel (* 6. Februar 1979 z Gütersloh) isch e dytschi Bolitikeri (AfD) un Unternämesberoteri. Si isch zäme mit em Alexander Gauland Spitzekandidati vu dr AfD fir d Bundesdagswahl 2017 gsii. Syt Septämber 2017 isch si Co-Vorsitzeri vu dr AfD-Bundesdagsfraktion un Oppositionsfiereri im Bundesdag. Syt em 30. Novämber 2019 isch si stellverdrättendi Bundessprächeri vu ire Bartei un syt em 15. Februar 2020 Landesvorsitzeri vu dr AfD Bade-Wirttebärg.
Läbe
D Weidel isch z Harsewinkel ufgwachse un het anne 1998 Abitur gmacht am CJD-Gimnasium z Versmold. Si het an dr Universitet Bayreuth Volks- un Bedribswirtschaftslehr studiert. Derno het si vu Juli 2005 bis Juni 2006 as Analischti im Beraich Vermegesverwaltig bi Goldman Sachs z Frankfurt am Main gschafft. Anne 2011 het d Weidel bim Gsundhaitsekonom Peter Oberender an dr Rächts- un Wirtschaftswisseschaftlige Fakultet z Bayreuth promoviert iber d Zuechumft vum chinesische Räntesischtem. Vu 2011 bis 2013 hetr si bi dr Allianz Global Investors Europe z Frankfurt am Main gschafft un churz bi Heristo, derno het si si as Unternämesberoteri sälbschtändig gmacht. No aigene Aagabe läbt d Weidel z Iberlinge am Bodesee, no dr Schwyzer Beherde isch si aber z Biel gmäldet gsii, wu si au Styyre zahlt het. Im Novämber 2018 het d Weidel ihren´ Wohnsitz z Biel ufgee. Im Augschte 2019 hän Medie brichtet, ass si in in dr Zäntralschwyz wohnt, ihre Hauptwohnsitz un dr Styyrsitz sei z Dytschland. Si isch lesbisch un läbt in ere yydraite Partnerschaft mit dr Sarah Bossard, ere Schwyzer Film- un Färnsehproduzänti, wu vu Sri Lanka stammt. Si zien zäme zwee Sihn groß.
Bolitik
D Alice Weidel isch anne 2013 in d AfD Bade-Wirttebärg yydrätten un isch 2015 in dr Bundesvorstand vu dr AfD gwehlt wore. Si isch Mitglid vu dr Bundesprogrammkummission un laitet dr Bundesfachuusschuss Euro un Wehrig.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si erfolglos as Kandidatin im Landdagswahlchrais Bodesee kandidiert]; Aafangs Merz 2017 isch si uf em Landesbarteidag z Sulz in erer Stichwahl um dr Landesvorsitz em Ralf Özkara mit 209 gege 224 Stimmen unterläge. Im April 2017 uf em AfD-Bundesbarteidag z Köln isch d Weidel schließli zäme mit em stellverdrättende Barteivorsitzer Alexander Gauland zur Spitzekandidati fir d Bundesdagswahl 2017 gwehlt wore, mit 67,7 % vu dr Stimme. Zur Bundestagsdagswahl 2017 isch si as Diräktkandidati im Bundesdagswahlchrais Bodesee aadrätte un isch as Spitzekandidati vu dr AfD Bade-Wirttebärg iber Blatz 1 vu dr Landeslischt Bade-Wirttebärg in Bundesdag yyzoge. Syt em 26. Septämber 2017 isch si zäme mit em Alexander Gauland Vorsitzeri vu dr AfD-Bundesdagsfraktion. Am 3. Dezämber 2017 isch si vum AfD-Bundesbarteidag z Hannover as Mitglid vum Bundesvorstand bstetigt wore. Am 30. Novämber 2019 isch d Weidel uf em AfD-Bundesbarteidag z Braunschweig zue aire vu drei stellverdrättende Bundesprächer*ne vu ire Bartei gweelt. Uf em Landesbarteidag vu dr AfD Bade-Wirttebärg z Beblenga isch d Weidel am 15. Februar 2020 zue dr Landesvorsitzeri gwehlt wore.
Katja Christ
D Katja Christ (* 1. Augschte 1972 z Baasel; haimetberächtigt z Binningen un z Baasel) isch e Schwyzer Aawälti un Bolitikeri (glp). Syter anne 2019 isch si Mitgliid vum Schwyzer Nazionaalroot.
Familie, Uusbildig un Beruef
D Katja Christ isch z Oberwil ufgwagse. An dr Universiteet Baasel het si Jurisprudänz studiert. Si het s Aawaltsbatänt erwoorbe un im Gsundhaitsdepartemänt vum Kantoon Baasel-Stadt gschafft. Derno het si e baar Joor in dr Gmaiverwaltig vu Rieche gschafft. Zurzyt schafft si as Advokaati un Paartneri bi BALEX Advokatur & Notariat.
D Christ isch ghyroote un het zwai Chinder. As iri Hobby git si Durnierdanz (latynamerikaanischi Dänz) un Showdanz (argentiinische Tango) aa.
Bolitischi Karriere
Syter anne 2012 isch d Katja Christ Mitgliid vu dr Grienliberaale Bartei vu Baasel-Stadt un het iri Bartei syter 2014 bis zue irem Rugdritt 2019 im Grooße Root vu Baasel-Stadt verdrätte. Syt Mai 2016 isch si Bresidänti vu dr Grienliberaale Bartei Partei vu Baasel-Stadt un Voorstandsmitgliid vu dr Grienliberaale Bartei Schwyz. Vu Mai 2018 bis Ändi 2019 isch si Mitgliid im Yywoonerroot vu dr Gmai Rieche gsii un isch vum deertige Yywoonerroot in s Rootsbiro, d Gschäftsbreifigskummussioon un d Sachkummissioon Bildig un Familie gweelt woore.
Bi dr Schwyzer Barlemäntswaale am 20. Oktoober 2019 isch d Katja Christ in Nazionaalroot gweelt un deert am 2. Dezämber 2019 veraidigt woore. Si isch in d Kummissioon fir Vercheer un Fäärnmäldwääse (KVF) un au in d Gschäftsbriefigskumissioon (GPK) gweelt woore. Am 15. Dezämber 2019 het d Christ ire Rugdritt us em Grooße Root un Yywoonerroot verchindet, wel däne iri Sitzigszyte dailwys glyychzytig zue dr Nazionaalrootssitzige stattfände. Fir d Christ isch d Sandra Bothe-Wenk in Grooße Root noogrugt.
Wiener Kongress
Dr Wiener Kongress vom 18. September 1814 bis 9. Juni 1815 het in Europa d Gränze neu festgleit und neui Staate gründet. Dr Aalass isch d Niiderlag vom Napoleon Bonaparte gsi, wo vorhär die politischi Landcharte vom Kontinänt mit siine Erobrige erheblig veränderet het.
Under dr Leitig vom österiichische Usseminister Metternich hai sich die bevollmächtigte Verdrätter us öbbe 200 europäische Staate, Herrschafte, Körperschafte und Stedt beroote. Drunder si alli bedütende Mächt in Europa gsi mit dr Usnahm vom Osmanische Riich. Die führende Rolle hai d Grossmächt Russland, Grossbritannie, Östriich, Preusse und die widerhergstellti französischi Monarchii gspiilt.
Die dütsche Problem si wägen ihrem Umfang apartig vo de übrige europäische Aaglägeheite besproche worde. Für s Grossherzogdum Bade het dr Sigismund Freiherr vo Reitzestei gredet, wo s Gebiet vom Ländli het chönne vergrössere.
D Problem vo dr Schwiiz, wo vom Hans vo Reinhard, vom Johann Heinrich Wieland und vom Jean de Montenach verdrätte worden isch, si vom ene bsundrige Usschuss behandlet worde, wo dr Heinrich Friedrich Karl vom Stein und dr Wilhelm von Humboldt drzue ghört hai.
S Elsass isch as Deil vo Frankriich ganz in d Bourbone-Monarchii absorbiert worde, und Mülhuuse het siini Verbindige mit dr Eidgenosseschaft ganz müesse ufgee.
Griechisches Alphabet
S griechische Alphabet (ngr. ελληνικό αλφάβητο) isch s eltischti Alphabet, wo hütt no in Gebruuch isch. Sini Wurzle sin in verschidene semitische Alfabêt z finde. Nur zwai griechischi Buechstabe sin vo umstrittener Härkunft: s Phi <φ> und s Chi <χ>. Ainigi Forscher halte si für Neuschöpfige, anderi für Buechschtabe, wo us weniger bekannte (südsemitische) Alfabêt übernoo worde sin.
Gschicht
Erscht im 8. Jh.v. Chr. hend d Grieche vo de Phönizier d Buechstabeschrift öbernoo und us em Phönizische Alphabet en aigni Schrift entwicklet, wo aber i vill verschidnige lokaale Variante vorchoo isch. E Noijerig gegenöber vo de altsemitische alphabetschrifte isch d Iifüerig vo Zaiche för Vokaal gsii. Zu de ältiste griechische Inschrifte ghööret de sognennti "Nestorbecher" und bsundrigs e Huufe Inschrifte usem 7.Jh.v. Chr us de archaische Stadt Thera uf de Insle Santorini, mitere Schriftform wo no nöch em phönizische Vorbild gsii isch.
Sit de Spötantike wärdet Betonige mit Akzent azeiget. De Luut [] (ἥτα bzw. heta) hätt mer denn miteme krümmte Strichli (spiritus asper odr δασία) <῾> markiert. Als Aposchtroph <’> kennet mir de Spiritus hütt no.
Im 20. Jahrhundert hätt mer de Spiritus widr abgschafft, will er einewäg nümm uusgsproche wird. Di neui griechischi Rächtschrybig kennt au numeno ein Akzent, de Akut <´> (οξία). Nümm bruucht werde de Gravis <`> (βαρία) und de Zirkumflex <˜> (περισπωμένη).
Zeichetabelle
Audiodatai zum lose vode griechische Buechstabenäme.
Diphthong un Büechstabekombinatione
1: S Agma (ŋ) wird mänkmoll au als eigene Büechstabe bhandelt.
Westendorf (Landkreis Augsburg)
Wöschtedorf (amtlich Westendorf) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Wöschtedorf leit an dr Schmutter, nerdlich vo sidweschtlich vo Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 75,0 % Landwirtschaftsfleche, 0,5 % Wald, 22,3 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Wöschtedorf gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Wöschtedorf ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1186.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6 % gleäge.
Religion
93,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,7 % evangelisch.
Verwaltong
Wöschtedorf hot mit dr Gmoede Abemdsoofe, Eegna, Kialedaal, Nordedorf ond Öllge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Wöschtedorf ghert zom Schwäbisch.
Naizin
Naizin (bretonisch Neizin) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2016 isch si mit Moustoir-Remungol un Remungol zue dr Commune nouvelle Évellys fusioniert wore.
Geografi
Naizin lyt 38 km vu Vannes un 48 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 57 m un 136 m iber Normalnull.
Gschicht
Naizin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1253 as Neidin (1254: Naizin, 1287: Neyzin, 1296: Neizin).
Verwaltig
Dr letscht Maire vu Naizin isch dr Gérard Corrignan gsii.
Maja Gerber-Hess
D Maja Gerber-Hess (* 5. November 1946 z Züri) isch e Schwiizer Schriftstelleri.
s Läbe
D Gerber-Hess het s Gymi psuecht und dänn dr Pruef vo dr Chindergärtneri glert. Si hät au as Lektoorin und Bibliothekarin gschaffet. Si isch Filmsachverständigi vom Kanton Züri.
D Maja Gerber-Hess hät Chinder- und Jugendbüecher und Churzgschichte gschribe.
Fußball-Weltmeisterschaft 1990
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1990 ( Campionato Mondiale Di Calcio, churz Italia novanta, ENS FIFA World Cup) vu dr Manne isch d 14. Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 8. Juni bis zum 8. Juli 1990 zum zwaite Mol z Italie stattgfunde. Wältmaischter isch Dytschland wore, wu im Finale gege dr Titelverdaidiger Argentinie gwunne het.
Dailnämer
Fir d Ändrundi sin die 24 Mannschafte qualifiziert gsii:
Rätoromanische Sprache
Bezeichnig
D Eigebezeichnig vo de Sprecher isch je nooch Dialäkt Romontsch (im Surselvische), Rumauntsch (im Putèr) oder Rumantsch (im Vallader un Surmiran). Für d Engadiner Idiom Putèr und Vallader gits au d Bezeichnig ladin. Im Dütsche schwätzt mer allgemein vo „Romanisch“ oder „Rätoromanisch“. Au in de Schwyzer Bundesverfassig schrybt mer vo „Rätoromanisch“. In de romanische Sproochwüsseschaft werde die Begriff au bruucht, aber mangmool meint mer mit Rätoromanisch au e Sproochfamilie, wo au no s Furlanisch un Dolomiteladinisch in Italie dezueghöre. D Existenz vo dere Sproochfamilie isch zwar umstritte, einewäg wird vo Linguischte viilmool de eidütig Begriff „Bündnerromanisch“ bruucht. Historisch isch au d Bezeichnig „Churwelsch“ bruucht worde. In däm Artikel wird d Sprooch eifach als Romanisch bezeichnet.
Sproochwüsseschaftlichi Yyordnig
S Bündnerromanisch ghört zu de romanische Sprooche, wo uff d Umgangssprooch vum römische Ryych, s Vulgärlatiin, zruggön. Es ghört in dere Sproochfamilie zue de galloromanische Sprooche, wie z. B. au s Französisch, s Okzitanisch un di norditalienische Dialäkt wie s Lombardisch. Es zeichnet sich innerhalb vo dere Sproochfamilie dur syni Randlag uss, wo sich z. B. dur Archaisme zeigt, un dur de Kontakt mit em Dütsche.
Zeige duet sich d Yyordnig als galloromanischi Sprooch zum Byspil dur d Palatalisierig vo lat. u zue //: lat. muru ‚Muur‘ > Engadinisch mür (wie au Französisch mur) bzw. surselvisch mir. Wichtigschti Abgränzigsmerchmool zue de Oberitalienische Mundarte sin:
Ob s Bündnerromanisch mit de nit-italienische romanische Sprooche vo Norditalie, em Furlanisch un em Dolomiteladinisch, e gmeinsami Sproochgrupp bildet, isch in de romanische Sproochwüsseschaft bis hüt umstritte; die Frog wird als questione ladina bezeichnet. So wird d Bezeichnig „Rätoromanisch“ mangmool au bruucht, zum die Sprooche zämmezfasse. Ei Position isch, dass die Sprooche e genetischi Eiheit bilde, sich also uss enere gmeinsame Sprooch entwigglet hen, wo deno mit de Ussbreitig vum Dütsche un Italienische geographisch uffgspalte worde wär. De Befürwörter vo dere Meinig sait mer „Ascolianer“, nooch em italienische Romanist Graziadio Ascoli, wo die These 1873 uffgstellt het. Die zweiti Position meint, dass d Gmeinsamkeite zwüsche dene Sprooche mit ihrer Randlag innerhalb vo de romanische Sprooche z erkläre sin, wo dezue gfiert hät, dass sproochlichi Innovatione sich dört nit duregsetzt hen. Di norditalienischi Dialäkt syge dergege für sproochlichi Yflüss uss em Süde offener gsi. De Befürworter vo dere Meinig sait mer „Battistianer“, nooch em Trentiner Dialektolog Carlo Battisti (1882–1977). Brisant isch die Froog vorallem worde, wyl italienischi Nationalischte d Position vo de Battistianer so verstande hen, dass s Bünderromanisch, Furlanisch un Ladinisch kei eigeständigi Sprooche wäre, sundern Deil vo de italienische Dialäkt. Des hen italienischi Irredentiste welle als Rächtfertigung nee, Romanischbünde als Deil vo Italie z beaspruche. Einig isch mer sich über die Froog bis hüt no nit. Uss ere soziolinguistische Perspektiv aber isch d Antwort irrelevant, wyl d Sprecher vo denne Sprooche sich ganz klar nit als Sprecher vum Italienische identifiziere, un e eiges Sproochbewusstsy hen.
Verbreitig
Ursprüngli sin romanischi Mundarte im ganze hütige Kanton Graubünde (usser denne Gegende, wo sich italienischi Dialäkt bildet hen) un wyt über d Kantonsgränze usse verbreitet gsi. Scho im 8. Joorhundert het aber d Germanisierig vum romanische Sproochbiet aagfange. Im 16. Joorhundert het sich deno e Sproochgränz bildet, wo bis zum Aafang vum 19. Joorhundert stabil blibe isch.
De Jean-Jaques Furer bezeichnet die Gegende, wo um die Zit romanischsproochig gsi sin, als „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“ (TR). Dezue ghöre bi synrer Definition alli Ortschafte, wo bi eine vo de vier erschte Volchszäälige zwüsche 1860 un 1888, e romanischi Mehrheit gha hen. Usserdäm zäält er Fürstenau dezue. Des sin dertemool 121 Gmeie gsi (die entspreche wäge Fusione 116 hütige Gmeie. ) In de Gmeie Samnaun, Sils im Domleschg, Masein, un Urmein, wo im 17. Joorhundert no zum TR ghört hen, het d Germanisierig scho friener yygsetzt, un 1860 het es dört numme no e chlyni romanischi Minderheit gee. Die sproochhistorischi Definition vum Furer findet sich in viile Publikatione, vum Bundesamt für Statistik wird s romanischi Sproochbiet aber zum Byspil allei dur d Mehrheitsverhältniss definiert. Die Entscheidig, was s Sproochbiet vum Romanische isch, het debi durchuss au e politischi Dimension.
Im Joor 2000 hen no 66 Ortschafte e romanischi Mehrheit gha, un in 32 wytre isch s Romanisch no für mindeschtens 20 % d Haupt- oder Umgangssprooch gsi. Insgsamt isch s Romanisch nooch de Volchszäälig vo 2000 im TR für 24'016 Persone d Sprooch gsi, wo si am beschte hen chönne; des sin 32,8 %. Im Verglyych hen im Joor 1880 35'742 Lüt ihri Muettersprooch als Romanisch aagee, des sin 85,9 % vo de Bevölcherig vum TR gsi. De Aadeil vo Romanischsprecher isch aber regional arg verschide. So isch es im Inn un in de Surselva no für 73,7 % bzw. 70,1 % d Umgangssprooch, im Hinterrhy aber numme für 24,2 %. Innerhalb vo denne Bezirk gits deno wiider groossi Unterschid.
Hüt sin praktisch alli Romanischsproochige zweisproochig; eisproochigi Romane, wo es um 1900 no viili gee het, git es hüt fascht nümm, usser unter Chinder im Vorschuelalter. D Bärner Romanischtin Ricarda Liver schrybt dezue: De Bernard Cathomas, de ehemooligi Sekretär vo de Lia Rumantscha, meint dezue:  Die sproochlichi Situation isch hüt e komplizierti, meefachi Diglossi, wyl es im Romanische sälber scho e funktionali Verdeilig git zwüschem gsprochene Ortsdialäkt, em gschribene Schriftidiom un inzwüsche zuesätzlich em Rumantsch Grischun, un s Dütsch au in zwoo Varietäte, em Schwyzerdütsch un em Hochdütsch, bherscht wird. Im Münstertal chunt no s Tiroler Bairisch als Zweitsprooch dezue. Näbem Dütsch schwätze viili Romane deno wytri Fremdsprooche, wie Änglisch, Italienisch oder Französisch, wo in de Schuel glehrt werde.
Usserhalb vum traditionelle romanische Sproochbiet isch d Sprooch au in de sognannte „romanische Diaspora“ im Rescht vo Graubünde un de Schwyz verbreitet. Die Gruppe, wo usserhalb vo Graubünde läbt, macht öbe en Drittel vo de Lüt uss, wo s Romanisch als Umgangssprooch bruuche un öbe 20 % vo denne, wo Romanisch als Hauptsprooch (= die wo si am beschte chönne) hen.
Dialäkt
S Romanisch wird in fümf Dialäkt (viilmool au als „Idiom“ bezeichnet) yydeilt: Surselvisch (rm. ), Sutselvisch (rm. sutsilvan), Surmeirisch (rm. surmiran), Oberengadinisch (rm. putèr) un Unterengadinisch (rm. vallader). Die Idiom hen alli eigni Schriftsprooche entwigglet. Zuesätzlich isch 1982 di gmeinsami Standardsprooch Rumantsch Grischun („Bündner Romanisch“) gschaffe worde. E Verständigung zwüsche de Sprecher vo de Idiom isch nit immer sofort mögli, bi de Idiom wie em Engadinische un Surselvische, wo wyt ussenanderlönn, uff Anhieb meischt gar nit. Wäge däm schwätze viili Romane deno lieber Schwyzerdütsch mitenand, au wenn es prinzipiell lycht fällt, sich an e andres Idiom z gwööne. Die Sprecher vo de verschidene Idiom identifiziere sich in de Regel zerscht mit em Heimetort un de Dorfmundart, deno mit de Region un em Idiom, un deno als Bündner oder Schwyzer. Usserhalb vo intellektuele Chreis isch e gmeinsami romanischi Identität praktisch nit vorhande, was sich aber inzwüsche bi de jüngre Generatione ändre duet.
Gliidert werde die Idiom mangmool in s Surselvisch ganz im Weschte, un s Engadinisch (rm. ladin) mit em Putèr un Vallader ganz im Oschte. Derzwüsche bildet s Mittelbündnerisch (rm. Grischun central) mit em Sutselvische un em Surmeirische e Übergangsbiet. Des isch d Yydeilig wo zum Byspil vum Dicziunari rumantsch grischun vorgno wird. Je nooch däm het bsunders s Surmeirisch aber mool mee Gmeinsamkeite mit em Surselvische, un mool mit em Engadinische.
Eine vo de Hauptunterschid isch, dass es im Engadinische di grundete Vordervokal // un // (in de Schrift ü un ö) git. In de andre Idiom sin die Vokal zue // un // entrundet worde: Engadinisch mür, surs. mir ‚Muur‘ un eng. ögl, sur. egl ‚Aug‘. Usserdäm chunt d Palatalisierig vo lat. /k/ un /g/ im Putèr un Vallader am hüüfigschte vor. In de sunschtige Idiom chunt d Palatalisierig entweder numme in betonte Silbe, oder gar nit vor. So zum Byspil Engadinisch chasa, surs. casa ‚Huus‘. Näbe dänne Merchmool unterscheide sich d Idiom dur wytri luutlichi, morphologischi, un syntaktischi Unterschid.
Sproochstruktur
In däm Absatz wird vorallem d Struktur vum Surselvische beschrybe, wo in de linguistische Literatur am beschte beschrybe isch. Wänn andri Idiom bhandlet werde, no wird's gsait.
Orthographi
S Romanische wird mit em latiinische Alphabet gschribe, un s Schriftbild isch in de Regel sehr nooch aa de Ussprooch. D Orthographi isch debi e Mischig uss de romanische un dütsche Schrybtradition, wo mer z. B. am Bruuch vo c statt k aber defür au tsch erkennt. D Buechstabe k, y, w un x chömme numme in Lehnwörter vor. D Schrybig unterscheidet sich je nooch Idiom lycht. So wird de Luut // im Surselvische mit tg gschribe, im Engadinische dergäge mit ch un im Rumantsch Grischun chunt e Kompromisslösig vor.
Bi de Konsonante werde b, d, f, j, l, m, n, ng, p, q, t, tsch un z wie im Dütsche ussgsproche (für di reschtliche Buechstabe, lueg in de Tabelle unte). D Vokal werde in de Regel au wie im Dütsche ussgsproche: a = [] ( ‚Schlüssel‘), i = [] ( ‚du‘), ü = [], ö = [], u = [] ( ‚alles‘), o je nooch Dialäkt = [] oder [] ( ‚Bai‘), e je nooch Dialäkt un Wort [] ( ‚Hütte‘) oder [] ( ‚lyycht‘), é = [] ( ‚Birn‘) un è = [] ( ‚Paar‘). D Betonig isch meischt uff de vorletschte Silbe oder uff de letschte. In unbetonti Silbe werde d Vokal meischt zumene Schwa.
D Diphthong werde in de Regel so ussgsproche, wie si gschribe werde, regional git's aber starchi Abweichige. Im Surselvische het's zum Byspil d Diphthong ai ( ‚Alperöösli‘), au ( ‚Brot‘), ei ( ‚drüü‘), eu ( ‚Lüt‘), ia ( ‚sibe‘), ie ( ‚Chääs‘), iu ( ‚verchauft‘), ua ( ‚weller‘), ue ( ‚de‘) un uo ( ‚Bueb‘), un d Triphthong iau ( ‚Abschid‘), ieu ( ‚Ich‘), uei ( ‚des‘) un uau ( ‚Wald‘).
Phonologi
De Luut // chunt numme im Surmeirische am Wortänd in Wörter wie paung ‚Brot‘ vor. D Ussprooch vum /r/ isch je nooch Dialäkt en Zungespitze-r oder en Zäpfli-r. Luut, wo typisch für s Romanisch sin, sin d Affrikat [] un [] (inere enge Transkription [] un []), wo für Dütschsproochigi viilmool mit [] verweggslet werde. Es sin aber verschideni Luut, wie mer bi Wörter wie cametg ‚Blitz‘ vs. cametsch ‚schwiel‘ gseet. Di stimmlosi Plosiv /p t c k/ sin nit behuucht un /b d ɟ g/ sin vollständig stimmhaft. Im Romanische git es e Ussluutverhärtig, so dass di stimmhafte Plosiv un Frikativ am Änd vumene Wort stimmlos wärde: grev ‚schwer‘ >, bab ‚Vater‘ >.
Im Surselvische git's usserdäm d Diphthong, , , , , , , , , , , un d Triphthong , ,  un. Die Diphthong unterscheide sich aber je nooch Dialäkt sehr starch. Bsunders usstande dien die „verhärtete Diphthong“ im Surmeirische, wo de zweit Vokal imene fallende Diphthong als [] ussgsproche wird: strousch ‚chuum‘ >.
Für Byspilswörter un Audiouffnaame vo all denne Luut, lueg unter Orthographi.
Morphosyntax
Die Beschrybig bhandlet vorallem s Surselvisch. Bsunders s Engadinisch wyycht zum Deil arg devo ab. Si basiert vorallem uff de Abhandlig vo de Ricarda Liver vo 2010, au d Byspil stamme vo dört.
Substantiv
Substantiv werde im Romanische nit flektiert; di grammatischi Kategorie wird dur d Wortstellig ussdruggt. Wie au sunscht die romanische Sprooche, het s Bündnerromanisch zwei grammatischi Gschlechter (Genera), männlich un wyyblich. Es git bstimmti (m. il bzw. igl vor Vokal; w. la) un nit-bestimmti Artikel (m. in; w. ina). De Plural wird im Regelfall mit eme -s Suffix bildet. Bi männlichi Substantiv git es defür aber mehreri Ussnaame, wo sich de Stammvokal verändre duet: E Bsunderheit vum Bündnerromanische isch de „kollektivi Plural“:
Adjektiv un Partizipie
D Adjektiv werde nooch Gschlächt un Zaal flektiert, wobi di wyybliche Forme immer regelmässig sin, derwyyl sich bi de männliche zum Deil de Vokal verändre duet: bien (sg.) – buns (pl.) ‚guet‘. Im Surselvische wird usserdäm zwüsche ere attributive un prädikative Form vum Adjektiv unterschide, des aber numme im Singular:
D Reflexivi Pronome werde mit se- bildet, wo ursprüngli numme di dritti Person gsi isch:
D Possesivpronima hen e pränominali un e prädikativi Form, wo aber numme in de männlichi Form verschidi sin: aber wyyblich: sia casa ‚syn/ihr Huus‘ – quella casa ei sia ‚des Huus isch syns/ihrs‘
Bi de Demonstrativa unterscheidet mer im Surselvische drei Forme: quel, tschel un lez: A quel fidel jeu, a tschel buc ‚däm vertrau i, sällem nit‘ un Ed il bab, tgei vegn lez a dir? ‚un de Vater, was wird de säge?‘.
Verb
S Verbalsystem vum Surselvische gliidret sich in synthetischi Forme (em Präsens un Imperfekt) un Verbalperiphrase (Perfekt, Plusquamperfekt, Futur, Passiv) mit de Modi Indikativ, Konjunktiv, Konditional un Imperativ. Di wichtigschte Forme sin:
Syntax
D Syntax vum Bündnerromanische isch bis hüt wenig erforscht. In mehreri Fäll wyycht s Surselvisch uffällig vo de reschtliche Romanische Sprooche ab. Di normali Satzstellig isch Subjekt-Verb-Objekt, in mehreri Fäll tritt aber e Inversion uff, wo s Verb aa de Aafang stellt: Des glyycht de Inversion im Dütsche, isch aber friener au in andri romanischi Sprooche verbreitet gsi.
D Verneinig wird im Surselvische mit em Partikel buc bildet: Des entspricht de Verneinig im Französische mit pas.
Im Engadinische findet sich usserdäm e Form, wo e direkts Objekt mit de Präposition a yygleitet wird: hest vis a Peider? ‚hesch de Peter gsee?‘. Die Form isch sunscht au ussem Spanische bekannt.
Wortschatz
E systematischi Beschrybig vum Romanische Wortschatz git es bis jetz nonit. Die Arbete wo's git, bschäftige sich in de Regel mit ere historische Beschrybig, mit vor-römischi Wörter, mit Archaisme oder mit Lehnwörter ussem Dütsche. Gsammlet wird de Wortschatz im Dicziunari Rumantsch Grischun, wo de Wortschatz vo allene Mundarte un ältri Sproochstufe dokumentiert. Des Wörterbuech wird syt 1938 vo de Società Retorumantscha ussegee. Zurzit isch de 14. Band in Bearbeitig.
D Sprooch vo de Völcher, wo vor de Romanisierig z Graubünde gschwätzt worde sin, het sich usser in Fluer- un Ortsname, au in e paar wenigi Wörter erhalte, wo in de Regel mit de alpine Tier- un Pflanzewält, Geländemerchmool un Alpwirtschaft zämmehänge. Dezue ghöre zum Byspil camutsch ‚Gemse‘, tschéss ‚Adler‘, urlaun ‚Schneehuen‘, grusaida ‚Alperöösli‘, panaglia ‚Stosschüübel‘, tegia ‚Hütte‘, grep ‚Fels‘, grava ‚Gröllhalde‘, signun ‚Senn‘ oder tschigrun ‚Ziger‘.
Mit Archaisme sin Wörter ussem Latiinische gmeint, wo in de andre romanische Sprooche nümm bruucht werde. Dezue ghört zum Byspil d Wörter baselgia ‚Chilch‘, urar ‚bäte‘ oder scheiver ‚Fasnet‘, wo in keinere andre romanische Sprooch mee erhalte sin. Im Surselvische isch s latiinische Verb INCIPARE als entscheiver ‚aafange‘ erhalte, wo mer sunscht numme no im Rumänische începe findet. Di andre romanische Sprooche un au s Engadinisch hen e Verb, wo uff *CUMINITIARE zruggoot: Engadinisch cumanzar, ital. cominciare, frz. commencer. E wytres Byspil isch memia ‚z'viil‘ vo latiinisch *NIMIA, wo sunscht numme ussem Altprovenzalische bekannt isch.
E wytres Merchmool, wo de Wortschatz vum Bündnerromanische vo de übrige romanische Sprooche abhebt, isch de starchi Yyfluss vum Dütsche. Lueg dezue uff de Abschnitt Sproochkontakt.
Sproochkontakt
S Romanisch stoot scho syt Joorhunderte im Kontakt mit alemannische un Tiroler Mundarte, wo Spure im Romanische hinterlo het.
De Yyfluss vum Romanische uff s Dütsche isch weniger erforscht. Näbe Ortsname im ganze ehemoolige Rätoromanische Biet sin numme wenigi Wörter in s allgemeini Alemannisch un Dütsch yygflosse. Dezue ghöre zum Byspil „Gletscher“ oder „Murmeli“ (vo rm. murmunt) oder kulinarischi Bsunderheite wie Maluns oder Capuns. De Grund, dass romanischi Lehnwörter im Dütsche sältener sin wie umgcheert, lait wohl in de Grössi vum dütsche Sproochruum, wo so Wörter änder wiider zruggdrängt het. Im Bündnerdütsch isch de Yyfluss stercher: im luutliche wird mangmool vermuetet dass d Ussprooch vo Khind un bahe, statt Chind un bache, uff s Romanisch zruggoot. Des isch aber umstritte, es isch au en Yyfluss vum Seealemannisch mögli. Im Morphosyntaktische wird de Bruuch vo kho als Hilfsverb in Sätz wie „leg di warm a, sunscht khunscht krank“, mangmool uff s Romanisch zruggfiert. S glych gilt für s Fääle vunere Unterscheidig zwüsche Akkusativ un Dativ in bstimmti Bündner Mundarte, oder d Satzstellig in Sätz wie „i tet froge jemand wu waiss“. Usserdäm hen Wörter, wo im Dütsche sunscht e neutrals Gschlächt hen, mangmool e männlichs Gschlächt: „der Brot“ oder „der Gäld“. Im Wortschatz finde sich usserdäm Wörter wie „Schaffa“ (vo rm. scaffa ‚Chuchichänschterli‘), „Spus/Spüslig“ un „Spusa“ ‚Bräutigam un Bruut‘ oder „Banitsch“ ‚Chare für de Mischt‘ un „Ponz“ ‚Gfäss uss Holz‘. In Gegende, wo s Romanisch no gschwätzt wird oder ersch vor churzem verschwunde isch, finde sich natürli mee Wörter.
Wyl bsunders syt em spööte 19. Joorhundert all mee neui Gegeständ un so au neui Wörter uffcho sin, hen Sproochschützer welle neui romanischi Wörter bilde, demit nit luuter dütschi Wörter überno werde. D Verbreitig vo so Neologisme in d Alldaagssprooch isch aber nit immer erfolgrych. Derwyyl Wörter wie la viafer für d Yysebaan bzw. il tren statt friener il zug, il runal für de Skilift oder il ballapei für de Fuessball sich yybürgeret hen, hen sich für viili andri Sache di dütsche Wörter duregsetzt: la schlagbohrmaschina, il schalter, il hebel oder au far il fahren für d „di praktischi Fahrpriefig mache“.
Die Germanisme werde vo viile Sproochschützer un Purischte viilmool als Bedrohig vum Romanische wahrgno. Die Meinig het bis in d Zit noochem zweite Wältchrieg vorgherscht; Sproochkontakt un Fremdwörter sin fascht numme negativ bewertet worde, un als „Verschmutzig“ un „Korruption“ vum „reine“ Romanisch aagluegt worde bzw. als e „Chrankheit“ wo s Romanisch „infiziere“ dät. Andri dergege wyse druff hi, dass so Phänomen völlig normal syge un e Sprooch wo kei „fremdi“ Element enthält e Illusion wär, un au als Berycherig vo de Sprooch aagluegt werde chönnte. Zue Verträter vo derre Position ghöre zum Byspil de Bernard Cathomas un de Iso Camartin. Bsunders für Autore uss de Surselva ghöre Germanisme zum moderne Romanisch dezue. Im Buech Sez Ner vum Arno Camenisch, wo vumene Sommer uff de Alp handlet, findet sich zum Byspil de Satz: In däm Satz sin d Germanisme brüchic un zuamuatic normali Wörter in de Alltagssprooch vo de Älpler.
Ursprüng un Mittelalter
S Bündnerromanisch goot uff s Latiin zrugg wo wääred de Römerzit vo Soldate, Händler un Beamte in s Land brocht worde isch. Devor isch dört vorallem Keltisch un Rätisch gsproche worde. S Rätisch isch aber schynts numme im Unterengadin verbreitet gsi. Spure vo denne Sprooche finde sich vorallem in de Topographi (Fluer- un Ortsname) un in ganz chlynem Raame au im Wortschatz (für Byspil, lueg uff de Abschnitt Wortschaftz). Wyl mer über s Keltisch numme ganz wenig, un über s Rätisch fascht gar nyt weiss, werde die Spure meischt eifach als „vorrömisch“ bezeichnet, un keinere gnaue Sprooch zuegordnet. En Grossdeil vo de Ortsnäme wie zum Byspil Tschlin, Scuol, Savognin, Glion, Breil/Brigels, Brienz/Brinzauls, Purtenza oder Trun stamme uss ere vorrömische Sprooch.
Erobret worde isch s hütigi Graubünde vo de Römer im Joor 15 vor Chrischtus bim grosse Alpechrieg under em Chaiser Augustus. Es isch nit klar, wie schnäll s hütigi Graubünde deno romanisiert worde isch. Wääred mangi Forscher meine, d Gegend syg schnäll romanisiert worde, meine andri, d Romanisierig syg ersch im 4. oder 5. Joorhundet abgschlosse gsi, wo romanisierti Kelte ussem Norde vor de Germaneyfäll gflohe sin. Uff jede Fall isch im 5.–6. Joorhundert, wo Rätie zum Rych vo de Oschtgote ghört het, di ganz Gegend romanisiert gsi. Öbe im Joor 537 hen d Oschtgote d Provinz Raetia Prima aa d Franke abträtte. Für zweihundert Joor isch s sognannti Churrätie deno vo yyheimische Romane verwaltet worde. Wo aber de letscht Viktorid, de Bischof Tello, um 765 gstorbe isch, het de Charl de Gross en germanische Groof als Verwalter yygsetzt. Usserdäm isch 843 s Bischtum Chur vum Erzbischtum Mailand aa s Erzbischtum Mainz übergange. Des het dezue gfiert dass sich Rätie kulturell mee am Norde orientiert het, un vorallem dass d Oberschicht jetz vo Dütschsproochige gstellt worde isch.
Ab öbe 1270 het usserdäm d Walserkolonisation aagfange. D Walser hen in Gegende wo nit oder numme dünn bewohnt gsi sin, ihri Siidlige gründet, un so sin mehreri dütschsproochigi Insle im romanische Chernland entstande. Eso sin zum Byspil ab em 14. Joorhundert Davos, s Schanfigg un s Prättigau dütschsproochig worde. Vo de ursprüngliche Siidlige het sich s Walserdütsch deno mangmool in romanischi Biet ussbreitet, zum Byspil im Schams oder z Valendas. In einzelni Fäll sin Walsersiidlige romanisiert worde, so zum Byspil im Oberhalbstein oder Medel un Tujetsch im Oberland.
Bsunders langfrischtigi Folge het d Germanisierig vo Chur gha. Z Chur isch zwar d Umgangssprooch no bis in s 15. Joorhundert Romanisch gsi, aber es isch scho lang devor kei romanischs Kulturzentrum mee gsi. Wo d Stadt deno 1465 fascht ganz abebrännt isch, sin viili dütschsproochigi Handwercher noochem Wiideruffbau dört blybe, was d Mehrheitsverhältniss zugunschte vum Dütsche verändret het. In ere Chronik vo 1571/1572 schrybt de Durich Chiampell, dass mer vor hundert Joor z Chur no Romanisch gschwätzt het, wo aber syt däm rasch vum Dütsche verdrängt worde wär. De Verluscht vo Chur für s Romanetum isch luut de Sylvia Osswald grad zunere Zit cho, wo „durch die Verbreitung der Buchdruckkunst das damalige Churer Stadt-Romanisch zur verbindlichen Schriftsprache hätte avancieren können “. Un so hen sich statt däm im 16. Joorhundert verschidni regionali Schriftzentre bildet, wo kei Eiheit bildet hen. De Jachen Curdin Arquint meint dergege: „''Man spielt bei diesem Gedankengang mit der wohl dem Geist der Romantik und des Nationalismus zuzordnenden Vermutung, der romanische Dialekt der Hauptstadt hätte den anderen gegenüber die Überhand gewonnen. Die Idee ist verführerisch, doch bleibt die Frage, ob die stolzen Regionen nicht trotzdem ihre eigene Schreibsprache hervorgebracht und gepflegt hätten. Der Polyzentrismus ist von Anfang an unverkennbar und wirksam'' “.
Im 16. Joorhundert het sich deno e Sproochgränz bildet, wo bis zum Aafang vum 19. Joorhundert stabil blibe isch. Däm Sproochbiet sait mer „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“. Vum 16. bis 19. Joorhundert sin numme einzelni Biet germanisiert worde. Dezue ghöre Sils im Domleschg, Masein, Urmein un Samnaun. Im Fall vo Samnaun isch d Germanisierig vo Tirol uss gange, so dass Samnaun hüt de einzig Ort in de Schwyz isch, wo e bairischi Mundart gschwätzt wird. De Vinschgau z Südtirol isch im 17. Joorhundert vollständig zum Dütsche übergange, wo s Romanisch vo de Gegereformation als „protestantischi Sprooch“ bekämpft worde isch.
Entwigglig vo de bünderromanische Schriftsprooche
Bis in s 13. Joorhundert isch d Schriftsprooch z Graubünde numme Latiinisch gsi, spööter au Dütsch. Schriftlichi Spure vum Romanische sin numme fragmentarisch erhalte. So chunt in de sognannte „Würzburger Federprobe“, wo im 10. oder 11. Joorhundert warschynts z St. Galle enstande isch, en vulgärlatiinische Satz vor, wo möglicherwys e friei Form vum Romanische isch. De Satz luutet: Diderros ne habe diege muscha. Als Übersetzige sin „Diderros het kei zää Mugge“ oder „Didderos het devo zää Mugge“ vorgschlo worde. Warschynts isch demit gmeint dass de Verfasser vo synrer Tätigkeit als Schryber kei grosse Gwinn het. E wytres Züügniss isch e Übersetzig vo ere Predigt ussem 11. Joorhundert in eme Eisidler Codex, wo 14 Zyle lang isch. Schliessli isch ussem Joor 1389 e Züügeussag über d Weiderächt vum Chloschter Müstair erhalte. In däm latiinische Teggscht isch d Züügeussag uff Engadinerisch uffgschribe: Introekk in sum la vall de Favergatscha et introekk eintt la vall da Vafergatscha; la e vcinn faitt una puntt chun dis punt alta e chun dis eintt feder Vinayr. Übersetzig: „bis zoberscht in d Vall Favergatscha un bis ine in d Val Favergatscha. Dört wird e Brugg baut wo mer punt alta sait, un dört wo mer eintt feder Vinayr dezue sait“.
E rycheri romanischi Schrifttradition fängt deno im 16. Joorhundert im Engadin aa. S erschti Werch isch s Epos Chianzun dalla guerra dagl Chiaste da Müs, wo 1527 enstande isch. De Verfasser isch de Gian Travers vo Zuoz im Oberengadin. In däm Epos beschrybt de Travers de sognannte 1. Müsserchrieg zwüsche de Bündner un eme Gfolgsmaa vum Herzog vo Mailand, de Misserfolg vo ere Bündner Gsandschaft zum Herzog vo Mailand, wonner sälber dezueghört het, un ihri Gfangeschaft dur de Herrn vo Musso bis zue ihrer Freilassig nooch eme halbe Joor. Es isch warschynts enstande, wyl de Gsandschaft in Spotlieder vorgworfe worde isch, si wäre aa ihrer Gfangeschaft wäge Unvorsichtigkeit sälber schuld gsi.
Näbem Chianzun da Müs sin vum Travers au mehreri romanischi Übersetzige vo Drame mit biblischem Inhalt überliefret. Ussem 16. Joorhundert sin ussem Engadin mehreri romanischi Theaterstügg bekannt, wo meischt en religiöse Inhalt hen. Es sin aber au Theaterstugg mit weltlichem Inhalt bekannt, wo zum Byspil d Histoargia dauart la mur dalg chiaualyr Valentin et Eaglantina. Vo eme Deil devo isch de Teggscht erhalte, vo andri numme de Titel.
Wytri engadinischi Schrifte ussem 16. Joorhundert stamme vum Jurischt Giachem Bifrun vo Samedan im Oberengadin. Im Joor 1560 het er syni Bibelübersetzig L'g Nuof Sainc Testamaint da nos Signer Jesu Christ drugge lo. Scho 1552 het er en Katechismus un so öbis wie e Fibel verfasst gha; do drüber het dr Zürcher Filoloog Jakob Ulrich Änds 19. Joorhundert gforschet. Au im 16. Joorhundert het de Durich Chiampel es Buech mit romanische Chilchelieder verfasst, de Cudesch da Psalms, wo 1562 erschiene isch.
Die Werch sin sproochlig sehr ussgfeilt un zeige en umfangryche romanische Wortschatz vo de Verfasser. Näbe de humanistische Bildig im Latiinische, Italienische un Dütsche, meint d Ricarda Liver, dass au e romanischi vorliterarischi Sproochtradition zue däm bytrage het. Andersch syg es nit z erkläre, dass d Schriftsprooch im Engadin so schnäll het chönne enstoo. So isch bekannt dass zum Byspil d Gerichtsverhandlige in de Volchssprooche gfiert worde sin, d Protokoll aber uff Latiinisch ghalte worde sin. Es het also warschynts e mündlichi Tradition vo romanische Rächts- un Chilcheterminus gee, wo aber schriftlich nit erhalte isch. Im Vorwort vo ihrene Wercher thematisiere d Autore viilmool d Neuheit vo ere romanische Schriftlichkeit. Si setze sich mit em Vorurteil usenand, dass mer di romanischi Sprooch gar nit chönnt schrybe, wyl si defür nit gschaffe syg.
Im Rhytal fängt d Schrifttradition vum Surselvische un Sutselvische im 17. Joorhundert aa. D Schriftlichkeit het wie im Engadin meischt en religiöse Hintergrund, wo vo de geischtige Ussenandersetzige zwüsche de Reformation un de Gägereformation prägt isch. So isch au di surselvisch Schriftsprooch vo Aafang aa in e protestantischi mit em Schriftzentrum Ilanz, un e katholischi Varietät mit em Chloschter Disentis als Zentrum, gspalte gsi. S erschti druggti Werch isch de Curt mussameint dels principals punctgs della Christianevla Religiun, e Katechismus wo im Joor 1601 erschiene isch. De Verfasser isch de Reformiert Daniel Bonifaci, wo im Sutselvische Dialäkt gschribe het. Scho in de zweite Ufflag vo 1615 het er sich aber em Surselvische aagnööcheret. 1611 isch z Basel Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan uff Surselvisch erschiene. Es isch e Sammlig vo religiöse Unterweisige. Verfasser isch en Engadiner, de Reformiert Steffan Gabriel. En katholische Katechismus, de Curt Mussament isch bal druf, im Joor 1615 erschiene. Verfasser isch de Italiener Gion Antoni Calvenzano gsi. Di erschti Übersetzig vum neue Teschtament uff Surselvisch isch deno im Joor 1648 erschiene, in ere Version vum Sohn vum Steffan Gabriel, em Luci Gabriel. Di erschti kompleti Bibelübersetzig uff Surselvisch, d Bibla da Cuera, isch deno 1717–1719 erschiine. Dr Truker Pieder Moron het dorzmol verschideni romanischi Büecher useprocht.