cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stühlingen
Schuèlè
S Zämmèwachsè vom Dorf un èm Städtle isch durch dè Bau von èm Schuèlhuus am Stadtwäg, a dè Nòòtschtell zwǜschè Städtle un Dorf anno 1836 dütlich z Daag drèttè. S Aalte Schuèlhuus isch è stattlichs Gebäude, wo bis 1966 dè Volksschuèl als Unterkumpft diènt hèt. Dè Stüèlinger Heimètforscher Guschtav Häusler isch dört als Obberleerer genau so tätig gsi wiè dè Jungleerer Elmar Zimmermaa, dè dennòch zum Rektor vo dè Realschuèl Stüèlingè uffgschtigè isch. 1966 isch è neui Schuèl uff dè Eichwisè, im Unterdorf südlich vo dè Stadtkirchè un èm Hotel Poscht, baut worrè. Sellè Komplèx hèt aafänglich uss zwei Gebäude bschtandè, è zweiflügligs un è eiflügligs Huus. För dè fungtional Uusbau isch spôter no dè sognannte Pavillon dezuè chò, wo u. a. dè Chemie-Saal, Musigzimmer usw. unterbrocht sin. Vo 1966 isch d Hauptschuèl, dè Nõchfolger vo dè Volksschuèl, i dè neuè Schuèl a dè Hallauer Schtrõß deheim gsi. Ab 1972 isch d Realschuèl Stüèlingè gründet worrè. Durch dè Umzug vo dè Grundschuèl vom aaltè Schuèlhuus i dè Komplèx vo dè ehemòligè Landwǜrtsschaftschuèl a dè Kalvarièbörgschtrõß isch s Schuèlhuus für anderwitigi Nutzung frei worrè. Nebbè diverse gwèrblichè Nutzungè sin mee un mee Stüèlinger Vorein i s Domizil am Stadtwäg yzogè. D Nutzigsänderig manifeschtyrt sich sit è baar Johr i dè Umbenamsig vom aaltè Schuèlhuus als Voreinshuus am Stadtwäg. D Realschuèl isch 1997 i è neus Schuèlhuus umzogè, wo zwüschè m Komplèx a dè Hallauer Schtrõß, dè Baanschtreggi vo dè Wuètèdalbaan un èm Eichwisèwäg plaziert worrè isch. Bis zu dèm Zitpungt hèt mò dè Schuèlbedryb nu durch zaalrychi Container, welli als Klassèzimmer bruucht worrè sin, uffrächterhaaltè chönnè. Ab 1997 sin nit nu d Container voschwundè, sondern au d Grundschuèl i s Unterdorf abbè zogè. Sit dè (èrschtmòligè) Voeinigung vo dè Stüèlinger Schuèlè sit 1966 schwätzt mò vom Stüèlinger Schuèlzèntrum.
Kindergartè
Dè urschprünglichè Stüèlinger Kindergartè isch unmittelbar a dè Nòòtschtell vo Städtle un Dorf, nämlich obberhalb vo dè Nepomuk-Statuè am Stadtwäg, voortet gsi un hèt uff dè Nammè Muètterschuèl ghört, gnau èso heißèd d Kindergärtè bis hüt im Französischè (frz. école maternelle). Vomuètlich i dè 1960er-Johr isch èn Neubau vom Kindergartè übber d Bünni gangè, s Gebäude mit Spillblatz isch zwǜschè m Hotel Poscht un èm Schuèlbau a dè hallauer Schtrõß glègè. Diè im Raamè vo dè Gmeindereform durrègfüürtè Sǜnergyeffèkte hèn nõch dè Rõt- un Schuèlhüser ab oppè 2010 au d Kindergärtè erfasst, asè hèt mò z Stüèlingè è zentrali Kindertagesschtätti blaant und 2013 in Bedryb gnõ, mit dèrrè diè chlynè Kindergärtè i dè Stüèlinger Ortsdeil abglöst wörrè söllè. Dè Kindergartè, dè Vorgänger vo dè Kindertagesschtätti, isch uumittelbar dènõch komplètt abgrissè worrè, wôrend s Huus vo dè Muètterschuèl kurioserwys immer no stòt.
Fridhööf
Dè hütig (Stand:2015) Fridhof vo Stuèlingè lyt am lycht abhäldigè Nordrand vom Städtle-Plateau, am obberè Rand vo dè Müllihaaldè. Am Fuèß vo dè Müllihaaldè lyt diè aalt Mülli, öppè 25 m übber m Dalgrund vom Wuètèdal bzw. Wylerdal, welles a sebbèrè Stell sich mit èm Wuètèdal vohürõtè duèt. D Müllihaaldè isch ergo diè unterschti, rächti Haaldè vom Wylerdal, sinnigerwys lyt gegèübber a dè linkè Wylerdal-Haaldè dè Galgèbuck, wo mò im Mittelaalter diè vum Landgricht Stüèlingè vohängte Todessschtrõfè vollzogè hèt, somit lyt dè Galgèbuck un dè Fridhof a dè Dalwangè gnau gegèübber. Dè Fridhof isch bis 1785 nu für d Städtle-Bewooner zuèschtändig gsi, dè Gottsacker für s Dorf isch bis dört nördlich vo dè aaltè Dorfkirchè gsi, an dèrrè Stell, wo hüt nördlich vo dè Stadtkirchè dè Kirchpark lyt. Nõch 1785 isch diè letscht Ruheschtätti für d Stüèlinger uff èm Städtle-Gottsacker ob dè Müllihaaldè glègè. Für Urnègräber, die zuènèmmend i dè letschtè Johrzehnt nõchgfrõgt worrè sin, hèt mò dè Fridhof a dè Wylerdalhaaldè uèzuès erwiterèt, wegè Blatzbrobleem uff èm beschtehendè Fridhof spôter au no mit konventionèlle Grabschtättè erwitèrèt. Um dè Blatzbrobleem Hèrr z wörrè, sin ablaufèni Grabschtättè vor è baar Johr uffglöst worrè, glychzitig hèt mò aagfangè, d Zuègängswägli z renovyrè. In unmittelbarer Nôchi zum Fridhof lyt d Kloschterkirchè un d Ysegnungshallè. Tradyrt isch au èn jüdischè Fridhof, dè wit ußerhalb vom Städtle, uff dè Mittlerè Büggè un dõdemit nordöschtlich vo dè Zygelhüttè im Schinderwald glègè isch. Nõch dè Vodrybung vo dè jüdischè Bevölkerung isch sin selli Grabschtättè mit dè Zit in Vogessèheit grõtè. Dirèkt bim Urnè-, d. h. neuè Fridhof, hèt mò im Johr 1962 è Ysegnungs- und Lyychèhallè baut.
Strõßèvokeer
Z Stüèlingè git s drei wichtigi Fèrnvokeersschtrõßè:
Ysebaanvokeer
Stüèlingè lyt a dè Wuètèdalbaan (bekannter als Sauschwänzlebaan), a sèllèrè Baanlinniè ligèd uff Stüèlinger füüf (deilwys ehemòligi) Baanhööf: Dè Stüèlinger Abschnitt vo dè Sauschwänzlebaan fangt bi km 11,0 bim Hallauer Weer aa un hört a dè Obberè Stockhaaldè a dè Banngränz vo Grimmelzofè un Füètzè bi öppè km 31,5 uff. Dôdemit lyt gnau ein Drittel vo dè Strategischè Umgehungsbaan Obberlauchringè-Hintschingè, wo 61,5 km lang isch, uff Stüèlinger Gemarkung. Dè Personèvokeer uff dè Baanschtreggi bis Stüèlingè isch im Johr 1971 ygschtellt worrè, sit dèm wörd Schinnèersatzvokeer mit èm Baan- bzw. SBG-Bus durrègfüürt. Sit èm Johr 2003 git s sèltènè, abber faarblaanmäßigè Personèvokeer uff dè Wuètèdalbaan mit èm sogenanntè Wizä-Pendel, wo z Stüèlingè un Wizä-Baanhof haltè duèt. Güètervokeer isch vo allem z Stüèlingè un z Wizä umgschlagè worrè. Letschtè Güèterzug, wo Stüèlingè un Wizä bediènt hèt, isch èn Üg zum Aaschlussgleis bim Sto z Wizä gsi, sèlli Leischtung isch èrscht anno 2001 ygschtellt worrè. Dõdemit isch Stüèlingè sit dè Eröffnung vo dè Wuètèdalbaan im Johr 1875 nu zwei Johr (2001-2003) ooni Baanaaschluss gsi.
S Stüèlinger Männle
S Stüèhlinger Männle sich langi Zit vor 1495 in èrè Zit mit großer Nòt dè einzige Überläbende vom großè Stärbè z Stüèlingè gsi. S Männli isch scho ohni Ärm un Bei uff d Wält cho. Im Grüninger Huus i dè Herrègassè hèt er sich i dè Felsèkellèr gschleppt, um sich von èm Laib Schwizerchäs un „firnem“ Wy z ernäärè. Dè Haanè vom Wyfass hèt er natürlich müèeè mit èm Muul öffnè un schlüèßè. So hèt s Männli si Läbbè gfrischtet, bis è Frau dezuè chõ isch, wo nèr ghürõtè hèt. Dè Saage nõch entstammed alli Stüèlinger uss sellèrè Ehe. Dè Aalass für selli Erzellig lòt sich leider nimmi bschtimmè.
's Ruckwiibli
Nõch èm Schwizerchrièg isch è Wyb, wo im Juddèwinkl gwohnt hèt, im Vorrõt beschuldigt. D Städter hèn irè vorgworfè, dè Belagerer èn geheimè Zuègang i diè befeschtigti Stadt zeigt z haa un d Kataschtrophè dõdurch mit voschuldet z haa. Diè im Hochvòrõt Beschuldigti isch vowunschè und èm Hungerdòt uusgsetzt worrè. Sither hèt si im Ruckwald yr Uuwesè tribbè un zaallosi Untatè voüèbt, bis si èmòll zwei Maitli zum Lachè brõcht hèt un dõdurch erlöst worrè isch. S Stüèlinger „Ground Zero“ vo 1499 isch woll è brudal traumatischs Erlèbnis gsi, dõrum hèt unbedingt è Sündèbock erschaffè wörrè müèsè, um sell Ereignis erklärè z könnè. Intressant isch d Wahl vom Ort, denn d Juddèlöcher im Ruckwald sin nõch 1743 vo dè vodribbenè Stüèlinger Juddè als Rückzugsort bruucht worrè. Wiè mò uss dè Chronikè ersichtlich, so sin d Juddè dõmolls gèrn und oft als Sündèböck missbruucht worrè.
Maizery
Geogràfi
Maizery lijt elf Kilometer eschstlich vun Metz uf re Heche zwìsche 230 un 291 m ìwer em Meeresspiejel. Durich dr Norde vum Bànn fiert d Farnstroß Metz-Saint-Avold.
Gschìcht
Maizery ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1252 àls Maiserei/Maiseri.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Maizery ìsch dr Hervé Messin gsin.
Umgangssprache
D Umgangssprooch, au Alldaagssprooch, isch d Sprooch, wo d Lüt im dääglige Ungang bruuche. Si wird vor allem mündlig in informale Kontext brucht und charakteristisch für sä isch, ass Interjekzioone (Empfindigswörter und Usruefwörter) und Kollokwialisme brucht wärde, ass dr Satzbau vilmol unvollständig oder unkonwenzionell isch, ass si nid e spezialisierte Schargon oder e Sozioläkt isch und dass iire Wortschatz sich seer schnäll cha ändere.
Daas stoot im Geegesatz zur Standardsprooch und au zur Fachsprooch. Dialäkt chönne in vile Gsellschafte, wie in dr Dütschschwiz, d Umgangssprooch si, wo s standardsproochlige Hoochdütsch nume in dr Schriftsprooch und in bsundrige Umständ brucht wird. Vilerorts, wo dr Dialäkt no lääbig isch, aber nüme vo alle brucht wird, nimmt d Umgangssprooch e Zwüschestellig zwüsche Dialäkt und Standardsprooch ii.
D Umgangssprooch isch brägt dur regionaali und soziaali Bedingige wie em Bildigsstand und em soziaale Miliöö vo de Gsprööchspartner oder vo dr Situazioon.
Kwelle
Dr Ardikel «Umgangssprache» uf dr dütsche Wikipedia
Barock
Dr Barock isch e Epoche und Ströömig in dr öiropäische Archidekduur und Kunst, wo vo öbbe 1575 bis 1770 gange isch. Vor em Barock isch die kultuurgschichtligi Epoche vo dr Rönessãns gsi, noch em isch dr Klassizismus choo.
In dr Kunstgschicht wird zwüschen em Früebarock (öbbe 1600–1650), Hoochbarock (öbbe 1650–1720) und Spootbarock oder Rokoko (öbbe 1720–1770) underschiide.
Dr klassizistischi Barock
Mit em Begriff vom klassizistische Barock (au Barock-Klassizismus oder französisch Classicisme) wird en Usrichdig in dr barocke Archidektur bezäichnet, wo eender schweri und strängi Forme brucht worde si, as, wie sust im Barock üüblig, häiter-bewegti.
Bistum Augsburg
S Bischtum Augschburg (lat. Dioecesis Augustana Vindelicorum) isch e Diezese im Sidweschte vu Bayern. D Diezese umfasst wyti Dail vum bayrische Regierigsbezirk Schwobe, aber au Dail vum altbairische Biet eschtlig vum Lech un e baar Biet im weschtlige Mittelfranke.
Gschicht vum Bischtum
Augschburg (lat. Augusta Vindelicum) isch as Hauptstadt vu dr remische Brovinz Raetia secunda au ne Stadt gsii, wu dur s remisch Imperium scho verainzelt erschti Chrischte aane chuu sin. D Bischtumspatronin St. Afra isch di erscht bekannt Glaibig gsii, wu fir ihre Glaube vu Remer aafangs 4. Johrhundert hiigrichtet woren isch. Dr Aposchtel vum Allgai, dr Hl. Magnus het im 8. Johrhundert im Biet vum hitige Bischtum missionert.
Unter em Bischof Simpert, eme andere Bischtumspatron, sin um s Johr 800 Zäntre vu dr Kultur entstande wie zem Byschpel d Benediktinerabteie Benediktbeire, Wessobrunn oder Ottobeire. Au dr St. Ulrich het rund hundert Johr speter s Bischtum un d Gschicht bregt, wun er vor allem dur d Schlacht uf em Lechfäld anne 955 dryygangen isch. S Bischtum het aafangs zue dr Chilchebrovinz Mainz ghert.
Richterswil
Richterschwiil (au Richti, veraltet Richtischwiil, amtlich: Richterswil) isch ä politischi Gmäind im Bezirk Horge vom Kanton Züri.
Bistum Augsburg
Gschicht vum Bischtum
Anne 1530 isch z Augschburg uf em Rychsdag d Spaltig zwische dr katholische un dr evangelische Chilche bsiglet wore. Churzi Zyt speter isch unter dr Laitig vum Jesuitepater Petrus Canisius z Dillenge anne 1549 e katholischi Reformuniversitet entstande, wu wyt iber d Gränze vum Bischtum uuse bekannt woren isch.
Montanaire
Montanaire isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Richterswil
Wappe
S Bild ufem Wappe vo Richterschwil het «En roote Pfoschte uf Guld».
Bistum Augsburg
Gschicht vum Bischtum
S Zytalter vum Barock isch im Side vum Bischtum e Bluescht fir Böumaischter, Stuckateur un Moler gsii. Bis hite brege die Hyffe vu Chloschter- un Bfaarchilche, wu dertemol entstande sin, d Region un hän em sognännte Pfaffewinkel dr Name gee. Byschpel doderfir sin d Böumaischter vu dr Wessobrunner Schuel, s Mariemenschter bi Dieße, d Chleschter Benediktbeire un St. Ottilie oder Wallfahrtschilche wie d Chloschterchilche Andechs un d Wiskirch bi Stoegade, wu hite zum Wältkulturerb ghert. Au in andre Biet vum Bischtum wird dur Barockchilche bregt: Dail vu Mittelschwobe – vor allem s Biet vum hitige Landchrais Genzburg – wird au Schwäbsiche Barockwinkel gnännt.
Richterswil
Geografii
D Gmäind liit am lingge Züriseeufer, a d Gränze vom Kanton Schwyz, öppe 25 Kilometer wäg vo Züri. Sie beschtaat us de Ortsteil Richterswil, Burghalde und Samschtagere. Schön sind d Uferaalaage mit dr Halbinsle Horn und dr Züriseeinsle „Schönenwirt“ und d Moränelandschaft im Richterswiler Berg.
Montanaire
Geografi
Montanaire lyt im Gros de Vaud im Waadtländer Mittelland.
Bistum Augsburg
Gschicht vum Bischtum
Zwische 1802 un 1803 isch d Chilche in dr Säkularisation entaignet wore. Dr Benediktinerpater Placidus Braun het vu 1813 bis 1815 in vier Bänd di erscht Geschichte der Bischöfe von Augsburg uusegee. Aafangs 19. Johrhundert isch d Diezese nei gordnet wore. D Bischtumsgränze hän sich gänderet un allmee Laie hän sich in e Huffe katholische Verain engaschiert. Au Ordensgmainschafte hän in däre Zyt e große Zuewachs iberchuu.
Richterswil
Geografii
D Nachbergmäinde vo Richterswil sind Wädischwiil, Wollerau und au no Schtääfa
Gschicht
Zwüsched 700 und 900 n. Chr. hät sich de Allemann Richtilo uf em hüttige Gemeindegebiet vo Richterswil niederglaa. Erschtmals urkundlich erwähnt isch Richtliswile im Jahr 1265.
Bistum Augsburg
Bischtumsgliderig
S Bischtum Augschburg isch em Erzbischtum Minche-Freising as Suffraganbischtum zuegordnet. D Diezese bstoht us 1001 Bfaargmaine, wu in 36 Dekanat un acht Diezesanregione zämmegfasst sin:
Montanaire
Gschicht
Montanaire isch zum 1. Jänner 2013 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Chanéaz, Chapelle-sur-Moudon, Correvon, Denezy, Martherenges, Neyruz-sur-Moudon, Peyres-Possens, Saint-Cierges un Thierrens. Chanéaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1184 as Chafneya, Chapelle-sur-Moudon anne 1177 as Capellam (1228 Capella Vualdana, unter dr Herrschaft vu Bärn het d Gmai Chapelle Vaudanne ghaiße, derno bis anne 1953 Chapelle (VD). Correvon isch zum erschte Mol gnännt wore anne1166 as Correuont, Denezy anne 929 as villare Donaciaco (1142 Danisei), Martherenges im 15. Jh. as Martherenges, Neyruz-sur-Moudon anne 1147 as Noeruls, Peyres-Possens anne 1200, Peyres anne 1200 as Pairi, Possens anne 1230 as Pussens, Saint-Cierges anne 1145-54 as de sancto Sergio (1166 de sancto Ciriaco), Thierrens anne 1004-07 as Teoderinco..
Richterswil
Gschicht
Am Ändi vom 18. Jahrhundert händ berühmti Persönlichkeite wiä dr Goethe und dr Lavater bim Richterswiler Arzt Dr. Johannes Hotze gwohnt.
Montanaire
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Richterswil
Gschicht
Usserdem hätt Richterswil Uusischtspünkt mit Uusblick uf de Zürisee, d Insle Ufenau, Lützelau und Schönewirt und uf d Vorläufer vo dä Glarner- und Appizälleralpe. De bekanntischti Uussischtsplatz hät de Name vo sim Verehrer: Gottfrief Keller.
Im Jahr 1848 hätt Richterswil für 100 Franke d Insle Schönewirt i de Bucht zwüsched Richterswil und Bäch (die chlinschti vo de drüü Züriseeinsle Ufenau, Lützelau und Schönenwirt) vom Kloster Eisiidle gchauft. De historischi Kaufbrief wird im Gemeindearchiv uufbewahrt. Wäge ihrer Ufernöchi erräicht me si i wenige Minute per Boot oder schwümmend.
Montanaire
Bolitik
D Burgermaischteri vu Montanaire isch d Véronique Gilliard (Stand Merz 2014).
Richterswil
Gschicht
1873 hätt de Rudolf Zinggeler-Syfrig (1819-1897, Siidefabrikant) d Nutzigsrächt vom Mülibach für dä Aatrieb vo sine Zwirneräimaschine. Über Richterswil isch dur Uufschtauig dä Schtärnewäier entschtande. Ä zwäi Kilometer langi Druckleitig hätt s Wasser bis zum Zürisee abgfüehrt, wo em Zinggeler sini Wasserturbine aatriibe het. Als Symbol vo dä Induschtrialisierig isch dä Springbrunne a Fäschttäg, wie em 1. August, gloffe. Di höchschti Fontäne vom Kontinänt mit 80-85 Meter Höchi isch entschtande. 1972 Hätt me die Aalag usser Betriib gsetzt.
Montanaire
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Richterswil
Gschicht
D Reaktivierig vö dä Fontäne isch 2007 realisiert worde. Di erschti Wiiderinbetriibnahm isch am 8./9. Dezember 2007 gsii.
1893 isch s Paracelsus-Spital Richterswil erbout worde, wo siit 1994 als anthroposophischi Klinik gefüert wird. 1905 wird di nöi reformiert Chile, 1914 di katholischi Chile iigwéiht. 1975 wird de historische Dorfkern vo Richterswil als schützenswert erchlärt.
Bevölkerig
Iiwohner i de beide Dörfer Ändi 2006 Richterswil: 9031 Samstagern: 2384
De Uusländeraateil liit bi 18,8 % (Stand 2011).
Politik
Dr Gmäindspresidänt isch de Marcel Tanner (Stand 2018).
Dä Gmäindraat setzt sich zäme us de Renate Büchi (SP), Marlies Desarzens (SP), Magnus Frei (SVP), Thomas Ghisletti (FDP), Hans Jörg Huber (FDP), Ruedi Reichmuth (parteilos), Peter Theiler (CVP) und Jürg Trachsel (SVP).
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,0 %, CVP 6,8 %, EDU 1,8 %, EVP 4,3 %, FDP 12,5 %. GLP 9,7 %, GP 8,8 %, SP 20,1 %, SVP 31,6 %, Suschtigi 1,3 %.
Wirtschaft und Infraschtruktur
Die Gmäinde isch mit zwei Bahnlinie vo de SBB und SOB, de Autobahn A3 und änere Schiffalegischtell vo de ZSG vercheertechnisch aagschlosse.
1992 hätt de Bahnhof Richterswil de "Brunel Award" i de Kategorii For outstanding visual design in public railway transport überchoo.
Kunscht und Kultur
Richti hätt en guet erhaltene, malerische Dorfchern mit ville Fachwärchhüüser.
Höhepünkt im Dorfläbe sind d Chilbi und die Räbechilbi im Nofämber. Nöd z'vergässe isch'd «Haggeri» z Samschtagere. Debii werde di böse Geischter mit em "Haaggeri", äme gschnitzte Rosschopf, vertriibe.
Übernachtigsmöglichkeite büütet u. a. d'Jugendherberg im Horn, und de Gaschthof "Drei Könige", wovo de früehner grosse Bedüütig vo Richterswil als Pilgerdurchgangsort (Wallfahrte nach Eisiidle) züügt.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Richterschwiil ghört zue de Seemundarte.
Klerus
Dr Klerus (alterdümlig au Klerisei oder Clerisei) isch d Gsamthäit vo alle wo zum gäistlige Stand ghööre, de Kleriker. Im allgemäine Sinn reedet mä au vo dr Gäistlikäit.
D Bezäichnig bezieht sich vor allem uf d Stuefe vom Weihbriesterdum im Christedum, wird aber gläägentlig au für Kultdiener oder Gäistligo vo andere Religioone verwändet, zum Bispil vom schiitische Klerus. Brinzipiell cha mä nume vo Klerus reede, wenn s in ere religiööse Gmäinschaft e Grubbe vo Amtsdrääger git, wo d Funkzioone von ene mit de Funkzioone vo Briester oder äänlige Amtsdrääger chönne vergliche wärde, und wo sich dütlig vo de üübrige Glöibige – de Laie – underschäide. Das isch nid dr Fall zum Bispil im sunnitische Islam und in de mäiste protestantische Chille, won e reformatoorischs Verständnis vom allgemäine Briesterdum vo alle Glöibige verdräte.
Etymologii
S Wort Klerus (, drvoo abgläitet au ENS clergy, usw.) goot uf griechisch κλῆρος kleros zrugg, wo äigentlig so vil wie «Schärbe» bedütet het, im bsundrige Sinn vom «Loos» - e Schärbe wo as Loos brucht worde isch wie im Schärbegricht. Vo doo het s d Bedütig vom ene «Erb oder Aadäil, wo äim dur s Loos zuegfalle isch» üüberchoo. Si hütigi, also theoloogischi Bedütig vom «usgwäälte Briesterstand» chnüpft woorschinlig an s erste Kapitel vo dr Apostelgschicht aa, wo din beschriibe wird, wie dr Apostel Matthias dur e Loosentschäid zum zwölfte Apostel bestimmt wird (Apg 1,17: τὸν κλῆρον τῆς διακονίας ταύτης). Uf jeede Fall het si iire Ursprung in dr griechische und latiinische Chillesprooch vo dr Alte Chille. Mä vermuetet, ass dr Begriff um s Joor 200 brägt worde isch - dr Usdruck chunnt in de Schrifte vo de Apostolische Väter noonig vor. Bim Tertullian git s en (z. B. De Monogamia 12: ‚Unde enim Episcopi et Clerus? Nonne de omnibus?‘, dt. «Denn vo woo chömme d Bischöf und dr Klerus? Sicher us dr Masse vo de Christe.»), und churz druf au bim Origenes (9. Homilie zu Jeremia) und bim Clemens vo Alexandria (Quis dives salvetur 42).
Quälle
Dr Ardikel «Klerus» uf dr dütsche Wikipedia
VfB Stuttgart
Dr VfB Schduagert (offiziell Verein für Bewegungsspiele Stuttgart 1893 e. V.) isch an Spordverei ausm Schduagerter Stadtbzirk Bad Cannstatt. Mid iber 72.000 Mitglidr isch dr VfB dr greischde Spordverei vo ganz Bada-Wirdaberg.
Dr VfB isch bsonders für sei Fuaßballabteilung bekannt. D Fuaßballmannschaft vom VfB isch fünf mol Deitschr Moischdr wora ond hot drei mol da DFB-Pokal gwonna.
Rivala sin dr FC Bayern München, dr KSC ond d Blaue Kickers ausm Schduagerter Stadtdoil Dägerloch.
Bruno Amerbach
Dr Bruno Amerbach (* 9.Dezämber 1484 z Baasel, † 22. Oktober 1519 z Baasel isch dr Soon vom Johann Amerbach und dr Anna Schabler gsi, dr Dochder vom Johann Schabler.
Dr Bruno het zämme mit sim Brueder Basilius z Schlettstadt im Elsass, z Baasel und schliesslig z Bariis en Usbildig gmacht. Dört isch er as Bummelstudänt ufgfalle, wo sich nid drum kümmeret het, zu welem Stand sini Fründ ghöört häi, und das het si Vater nid glücklig gmacht. Dr Bruno isch ooni Abschlüss uf Baasel zruggchoo, het aber gueti Sproochkenntniss ghaa. Er het im Offizin vom Vater afo schaffe. Dr Johannes Froben, wo vil bi de Amerbachs gsi isch, und au dr Erasmus vo Rotterdam häi sich mit em extrowertierte Bruno guet verstande.
Dr Bruno Amerbach isch am 22. Oktober 1519 an dr Pest gstorbe.
Lueg au
S Amerbachs.
Anna, Hausfrau des Claus Schütterlin von Zell
D Anna, d Husfrau vum Claus Schütterlin z Zell, ischs s erscht Opfer vum ortenauische Hexereige im Juli 1557 gsii.
was me von ere verzellt
In ihre Verher het si de verbote Umgong mit em Knecht Georg Zimmer und mit ihrem Schwoger Andreas gstonde. In d Zauberei isch si vun de Muetter ygfiert worre. Die het ihre e kleine Hafe mit Nachtschatte un Klettekrut gee un si uff de Acker gschickt go Hagel drus z siede. Zum Durichbruch isch d Hexeonlag aber erscht durich e firigi Wechselbeziehung vun de ehelig Liebi kumme. On eme Tag het sich ihr Monn nämli mit sinem Mischtfierer in d Wohnstub gsetzt un d Frau in de Räbe warte lue, statt de Dung in d Räbe z bringe. De Wii isch guet gsii un s Zeche so miehlos. Wu d Anna heim kumme isch, het si ihrem Monn bittri Vorwirf gmacht. De Monn het sich uffgregt un si schlage welle. Do het si e Firbrond us em Fir gholt un em Monn ins Gsicht gschlage, dass d Funke gfloge sin. Des het ne no wietiger gmacht. Us Ongscht vor de Strof isch si no Fessebach grennt, so dass de Monn nimm nochkumme isch. Wu si om Obe heim gih het miesse, het de Monn si uff em Wäg abpasst un si ibel gschlage un gschleift. Wu de Monn später ygschlofe isch, isch si zue dr Hintertire in de Garte nussgonge. Dert isch ihre e junger Gsell entgegetrette un het si gfrogt, was los sey. Do het si ihm alles verzellt. De Fremd het ihre Richtum un Schutz vor de Schläg vum Monn obotte, wenn si ihm z Wille isch un Gott un di Heilige verleygnet. Des het si beides gmacht. Jetzert isch ihre de Gedonke kumme, dass des e beser Geischt kinnt sii. ...
Saint-Blaise-la-Roche
Saint-Blaise-la-Roche (dt. Sankt Blasius) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Saint-Blaise-la-Roche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Saint-Blaise-la-Roche ìsch. Saint-Blaise-la-Roche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Saint-Blaise-la-Roche ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Martin Rößler
Dr Martin Rößler (* 28. März 1934 z Pforze) ischt a deitscher Kirchamusiker, evangelischer Theolog ond Hochschuellehrer em Ruhestand.
Aus seim Leaba
Dr Martin Rößler ischt am 28. Merz 1934 z Pforze uff d Welt komma. Noch-em Abidur hot’r z Esslenga Kirchamusik studiirt ond hendrher noh evangelischa Theologii druffgsaddlet. Als Ausstudiirder hott’r am Diibenger Stift dui Stell vo-ma Musikdirekdor ausgiabt ond neabaher en sellra Stadt da Organischdadenscht an dr Stiftskirch vorseha. Späder isch dr Rößler Gemeindepfarrer vo Hagelloch ond Bronnweiler worra. Noch seira Dokdorarbet ond dr Hochschuelpriafong isch der Moo vo dr Universideet Diibenga zom außerordentlicha Professor ernannt worra. Sei Fachgebiit isch Praktische Theologii mit de Schwerpunkt Liturgik, Hymnologii ond Kirchamusik gwäa.
Gega Ende vo de 1980er Johr hot mr bei dr Evangelischa Kirch vo Deitschland (EKD) beschlossa, s alde Evangelische Kirchagsangbuach (EKG) durch a vellich neis zo ersetza. Dr wichdigschde Kopf bei de Vorarbeida zo dr Eifihrong vom Evangelischa Gsangbuach (EG) isch dr Martin Rößler gwäa, zomal sich dr sell sowohl als musikalischer wia au als theologischer Hymnologe bereits an Nama gmacht hot. E-ma Haufa Vorträg, Seminar ond Vroostaldonga bei vorschiidene Kirchagmoinda hot’r fir d Akzepdanz vom EG gworba. Des ischt schliaßlich vo 1993 bis 1996 en de oinzlne Landeskircha eigfihrt worra.
Seit seira Eremidiirong vorbrengt dr Martin Rößler sein Ruhestand z Reitlenga-Bronnweiler.
Fronwaldwiese
Fronwaldwiise isch en wiit ume verbreitete Flurname. D Bedüütig isch eidüütig; es isch e Wiise im Fronwald oder bim Fronwald oder deet won en Wald gschtande isch. Fronwald isch en Wald, wo dr Herrschaft ghört het (mhd. frô 'Herr') im Gegesatz zue eme Wald, wo allne ghört het.
Naturschutzgebiet Fronwaldwiise
Im Kanton Aargau gibts bi Arni e Naturschutzgebiet mit däm Name. Es isch am 19. Dezember 1973 vom Grosse Root errichtet worde. Es isch per Dekret in drei Zone iideilt. D Zone A isch s Streueland – s Kärngebiet vom Reservat, d Zone B umfasst d Mähwiise, wo n ä Bestandteil vom innere Schutzgebiet isch und d Zone C bildet as Waldgürtel ä Pufferzone.
Ludwig II. (Italien)
Dr Ludwig II. (* 825; † 12. August 875 bi Brescia) isch (Titular-)König vo Italie vo 839/840 aa gsi, König vo de Langobarde sit 844, römische Mitkaiser sit 850 und Kaiser sit 855.
Läbe
Dr Ludwig II. isch dr eltist Sohn vom Kaiser Lothar I. und siiner Frau, dr Irmingard vo Tours, gsi. Si Vater het en 839/840 zum König vo Italie iigsetzt. Dr Papst Sergius II. het en am 15. Juni 844 zum König vo de Langobarde krönt und dr Papst Leo IV. am 6. April 850 zum römische (Mit-)Kaiser.
Wo si Vater 855 abdankt het, het er vo däm siim Riich Italie übercho. S römische Kaisertum isch under ihm zum ene blosse Ditel worde und er het uf jedi Oberhoheit über die andere fränkische Königriich müesse verzichte. Z Italie hain em muslimischi Araber (Sarazene) dr Süde vo siim Riich ewäggnoh, so z. B. Benevent, wo im Johr 841 gstürmt worden isch. Wo d Sarazene ihri verheerende Raubzüg bis zu de Chlöster Monte Cassino und San Vincenzo am Volturno usdehnt hai, hai d Äbt vo dene Chlöster dr Ludwig II. um Hilf bittet. Dä het 851/52 e Fäldzug undernoh, het aber Bari nit chönne zruggerobere. D Herzög vo Benevent und d Chlöster hai sich mit Tribut vo Plündrige müesse freichaufe. In de Johr 866 bis 871 isch dr Kaiser die ganz Ziit in Süditalie gsi. Won er 871 Bari, wo vom ene sarazenische Emir verdeidigt worden isch, zruggeroberet het, het er Hilf von ere byzantinische Flotte gha.
S Bündnis mit em byzantinische Kaiserriich isch zwar erfolgriich gsi und het zur Eroberig vo Bari und zur Verdriibig vo de Sarazene gfüehrt, aber die beide Kaiser hai sich denn wäge dr Frog, wele dr Vorrang heb, verstritte. E Brief vom Ludwig an dr byzantinisch Kaiser Basileios I. erklärt die nöchere Umständ: Dr Basileios het im Ludwig nit welle dr Ditel vom ene Imperator Augustus lo. Dr byzantinisch Kaiser het sogar behauptet, ass em Karl em Grossi d Kaiserwürde nit zuegstande siig.
Wo dr jüngst Brueder, dr Karl vo dr Provence 863 ohni Chinder gstorben isch, hai dr Ludwig und dr Lothar II. s Burgund ufdeilt. 864 isch dr Ludwig sogar noch Rom zoge, für zum dr Papst Nikolaus I. drzue z bringe, ass er im Lothar im Händel mit siiner Frau wurd hälfe. Wo aber 869 au dr Lothar ohni Erbe gstorbe isch, het s dr Ludwig nit verhinderet, ass däm si Bsitz an ihri Unggle Karl dr Kahl (Westfrankeriich) und Ludwig dr Dütsch (Ostfrankeriich) gfallen isch.
Er het us Rach en erfolglose Zug gege Benevent gmacht und isch druf, won er wider in Oberitalie gsi isch, am 12. August 875 bi Brescia gstorbe. Wil er mit siner Frau Engelberga nume zwei Döchter gha het, isch dr italiänisch Zwiig vo de Karolinger usgstorbe mit ihm, und s Kaiserdum isch an dr Karl dr Kahli gange.
Schlüchtsee
Dé Schlüèchtsee isch èn chlynè Stausee im Südschwarzwald bi Gròòfuusè im Landchrais Waldshuèt un wörd vo dè Schlüècht gschpysè un entwässerèt. Dè Schlüèchtsee wörd zum eintè Deil zum Baddè un Anglè bruucht, zum andrè Deil für è Nadurschutzgebièt.
Iiswyèr
Urschprünglich isch es woll èn Fisch- un evtl. au èn Iiswyèr für diè sit 1791 i dè Nõchi glegeni Ròòthuus-Brauerei gsi.
Dalschperri
Dè Schlüèchtsee wörd durch è chlyns Weer begränzt, wo bim Schlüèchtseehof un am südlichè Rand vom See lyt. Sèll Weer isch eifach an èrè flachè Stell vom Obberè Schlüèchtdal z mitts i s Bachbett ièbaut worrè un isch allei für dè Pegel vom Schlüèchtsee voantwortlich.
Zuè- un Abfluss
Dè Schlüècht, wo in See innè gòt, hèt èrscht öppè 1,5 km vo dè Quällè èwäg zrugg glegt un isch dèmnõch è munzigs Bächle. D Quällè vo dè Schlüècht lyt è bitzele öschtlich vo dè Ròòthuus-Brauerei uff dè Höchi übber 1000 m NHN. Uff sèllèrè Höchi obbè gwǜnnt au d Ròòthuus-Brauerei s Wasser für s Ròòthuus-Bièr. Vom Weer durab flǜèßt dè Bach gu Südè durch è flachs Hochdal un biègt im Dal in Richtung Oscht-Südoscht ab. A dè rächtè Schlüèchthaaldè lyt öppè 15 m obberhalb vom Bach d Dorfmitti vo Gròòfuusè.
Gschichtè
S Kloschter St. Bläsy hèt 1791 èn Iiswyèr für diè nõch glègèni Roothuus-Brauerei bruucht un asè isch diè jungi Schlüècht è bitzeli unterhalb (45 m dǜèfer) un 1,5 km èwäg vo dè Brauerei uffgschtaut worrè. Gly druffhy isch è Textilfärberei dèzuè chò, wo bis i d 1920er Johr eksischtyrt hèt. Uff dè Wisè isch bleicht un s Seewasser zum Färbè bruucht worrè. Èrscht im 20. Johrhundert isch dè Baddebedryb uffgnõ worrè, uss sèllèrè Zit stammt au s hölzerne Baddehüsli. Mit èm Erwärb vom See durch diè schwizer Adelsfamiliè Ernescht vo Adelsheim um 1920 isch Wärt uff Nadurschutz glegt worrè, bsunders vo dè Seerosè. Dè Schutz vo dè Seerosè hèt dènn dè früénère Pächter vom Schlüchtseehof, dè Gold Erich, witter gfüürt. Hüt isch dè Seerosèberych im südlichè Drittel vom See durch Baumschtämm vom Baddeberych drènnt. Am Baddeschtrand git s hüt ußerdèmm èn Kiosk.
Größi un so
D Flächi vom See isch ca. 2,8 ha (0,028 km²) groß, bi nèm Umfang vo knapp 0,73 km. D Flächi vom See bedeggt uff ca. 6 ha (0,06 km²) un lyt uff 914 m Höchi übber NHN, er hèt èn Umfang vo knapp 0,73 km. Gròòfuusè lyt èn guètè Kilometer südweschtlich vom See. D Breiti in Nord-Süd Richtung bedrait 260 Meter un 230 Meter in Wescht-Oscht Richtung. Dè See isch bis zuè füüf Meter dǜèf. Uff halbem Wäg zwǜschè m See un Brauerei lyt s Hüsli. Dè See stòt unter dè Nr. 3.032 mit 8,5 ha als „Schlüèchtsee“ sit èm 11. Oktober 1940 unter Nadurschutz.
Hütigè Gebruuch
Für s Baddè un Anglè isch dè See zimli belièbt. Am See vorby füürt èn Wanderwäg a dè Schlüècht nõch obbè zum Hüsli. Im Hüsli isch è Heimètmuseum dinnè, ußerdèm söll dè Klausjürgen Wussow i dè TV-Seriè D Schwarzwaldklinik im Drèèbuèch nõch aagèblich dört drin innè gwoont haa söllè. S südliche Drittel vom See isch vo dè Mitti, wo dè Baddeberych isch, abdrènnt, um d Seerosè z schützè. S nördliche Drittel isch èbbèfalls abdrènnt, sèllmòl für dè Nadurschutz, well bim Zuèfluss è Auè vo dè Schlüècht isch, wo gschützt wörd.
Theodor Meyer-Merian
Dr Theodor Meyer-Merian (* 14. Jänner 1818 z Basel, † 5. Dezämber 1867 au dört) isch e Basler Dokter und Mundartschriftsteller gsi.
s Läbe
Dr Meyer-Merian isch als Soon vom Gschäftsmaa Daniel Meyer und vo dr Katharina Meyer-Hofmann uf d Wält cho. Er het z Basel und z Fryyburg Medizin gstudiert. Er isch z Basel Assistänzarzt worde und het anne 1846 en eigeni Praxis uftoo. Sid 1851 isch er dr Spitalmeischter vom Basler Bürgerspital gsi. Vom Joor 1855 a isch er dr Presidänt vo dr Gselschaft für s Guete und Gmeinnützige gsi, und 1860 het er ghulfe die Basler Medizinisch Gselschaft gründe.
Dr Theodor Meyer-Merian het Romään, Kaländergschichte und au Mundarttegscht gschribe. I sine Wärch behandlet er näbe gschichtleche Sache au öppe soziali Probleem i dr Stadt und d Situazioon vo de Arbeiterfamilene. Bi de Lüüt sind sini Zeichnigen und Karikatuure beliebt gsi.
Josef Anton Schobinger
De Josef Anton Schobinger (* 30. Januar 1849 z Lozärn; † 27. November 1911 z Bärn) isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Ab 1874 isch er en Regierigsrot vom Kanton Lozärn gsi, ab 1888 au Nationalrot. Während sibe Joor hett er die katholisch-konservativi Fraktion (hütte CVP) präsidiert.
Er isch am 17. Juni 1908 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe. Als dozmoll jüngschte vo de siibe Bundesrööt hett er, wies dodezmoll courant normal gsi isch, jedes Joor miesse s'Departement wächsle. Er hett drumm nie bsunderi Akzänt setze kenne. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Pariser Friedenskonferenz 1919
D Bariiser Friidenskomferänz het vom 18. Januar 1919 bis zum 21. Januar 1920 zwüsche de Siiger vom Erste Wältchrieg stattgfunde, die Besigte si vom e Däil vo de Verhandlige usgschlosse gsi. Si het s Ziil gha, e Friidensverdraag mit Dütschland und sine Verbündete uszaarbäite. Iir Ergääbnis si d Bariiser Vorortverdrääg gsi, drunder au dr Friidensverdraag vo Versailles.
Dr Vrlauf
D Kämpf zwüsche Ööstriich-Ungarn und Italie si scho am 3. Novämber 1918 im Waffestillstand vo Villa Giusti und die zwüsche Dütschland und Frankriich und Groossbritannie am 11. Novämber 1918 bim Waffestillstand vo Compiègne beändet worde. Es het zerst vom Januar 1919 en interalliierti Vorkomferänz gee, wo Dütschland drvo usgschlosse gsi isch und wo d Friidensbedingigen festgläit het. Vom Mai 1919 häi denn d Siigermächt mit de Middelmächt bzw. de Noochfolergestaate vo dr Donaumonarchii Friidensverhandlige abghalte. Die si nume churz gsi und zum grösste Däil schriftlig gfüert worde.
An deere Komferänz häi 32 Staate mitgmacht. D Siigermächt Groossbritannie, Frankriich, Italie und d USA si as Mitgliider vom ene „Root vo de Vier“ die maassgääblige Nazioone gsi. D Verdrääge si im Vergliich zu früenere Friidensverdrääg seer vil umfangriicher gsi, wil si näbe de Pünkt, wo für Friidensverdrääg tüpisch si wie Territoriaalfrooge und Reparazioonspflichte, au d Gründig vom Völkerbund und dr Internazionaale Aarbetsorganisazioon (ILO), wo s hüt no git, behandlet het.
Die interalliierti Komferänz het, und das isch d Idee vo de Franzoose gsi, am 18. Januar aagfange, em Jooresdaag vo dr Gründig vom dütsche Riich z Versailles im Joor 1871 aagfange. Im Spiegelsaal vom Schloss Versailles, wo dr pröissisch König Wilhelm I. zum Kaiser broklamiert worden isch, isch au dr Verdraag mit Dütschland underschriibe worde. D Komferänz cha mä in zwäi Däil iidäile,wil dr US-Bresidänten Woodrow Wilson vo Middi Februar bis Middi Merz häimgfaare isch, zum d Amerikaaner drzue z bringe, ass si dr Völkerbund wurde understütze. Zur gliiche Zit isch au dr britischi Brömiee David Lloyd George uf Groossbritannie, zum innepolitischi Reforme uf e Wääg z bringe. Dr franzöösisch Brömiee und Bresidänt vo dr Komferänz Georges Clemenceau isch am 19. Februar vom ene Anarchist aagschosse worde, het aber chönne witermache.
Im erste Däil vo de Verhandlige isch d Satzig vom Völkerbund witgehend in iirer ändgültige Form von ere Kommissioon under dr Läitig vom Wilson verfasst worde. Dr Wilson het sich drbii uf d Entwürf vom Südafrikaaner Jan Christiaan Smuts und vom Brit Robert Cecil gstützt. Au isch mä sich witgehend äinig worde über d Verdäilig vo de dütsche Kolonie in Form vo Mandaat vom Völkerbund. Au die strittige Gränzfrooge uf em Balkaan (mit Usnaam vo dr Gränze zwüsche Itaalie und Jugoslawie) si in deere Faase beaarbäitet worde.
Wo dr Wilson zrugg gsi isch, het mä sich uf d Friidensbedingige für Dütschland konzentriert und au d Aagläägehäite vo Ostmiddelöiropa behandlet. Wäge de Gebietsaasprüch vo Italie isch s zum Ekla cho, wo d italiäänisch Regierig Dalmazie nid überchoo het, wie mä s iire im Londoner Verdraag vo 1915 versproche gha het, und im Juni gstürzt worde isch.
Am 18. April 1919 het die dütschi Delegazioon d Iilaadig zur Komferänz überchoo, zum mit em Ergäbnis konfrontiert z wärde. En ächte Spiilruum zum verhandle het si nid gha, wil d Löösig vo de Inträssegeegesätz zwüsche de Siiger alli Konzessionspotenziaal usgschöpft het“.
Um d Vorstellige vom Wilson us sim 14-Punkt-Brogramm, bsundrigs s Sälbstbestimmigsrächt vo de Völker, het mä sich – wie im Fall vom Südtirol – nid grooss kümmeret. In de nöije Nazionaalstaate in Ostöiropa het s groossi nazionaali Minderhäite gee, was e schweeri Belastig für die Friidensornig gsi isch und zu de middelbaare Uslööser vom Zwäite Wältchrieg ghöört häi. Au mit sine Vorstellige über d Freihäit vo de Meer het sich dr Wilson nit chönne duuresetze. Dr US-Senat het doorum d Verdrääg nid ratifiziert.
Dr Friidensverdraag vo Versailles
D Seeblockade und dr Druck vom ene milidäärische Ultimatum vo de Alliierte häi d Weimarer Nazionaalverdsammlig drzuebrocht dr Friidensverdraag aaznee, und am 28. Juni 1919 het en die dütschi Delegazioon z Versailles underschriibe.
Modalverb
Modalverb sind Zitwörter wo de Modus vomene andere Verb veränderet, maist inere Bidütig vo Zwang, Erlaubnis, Wille oder Fähigkait. S Hoptverb stoot debi im Infinitiv oni as Präpsition z vorane stoot. Si chömet i allne Germanische Sprooche vor und wiiset Bsunderhaite i de Konjugation uuf. Well si im Präsenz wie Präterita konjugieret, nennt mer si au Präteritopräsentia. Zu dene ghört ono s Verb wüsse, degege ghört s Modalverb wöle nöd dezue, es flektiert nämli as anzigs Verb im Präsenz wienen Konjunktiv.
Modalverbe im Alemannische
Im Alemannische gitses sechs Modalverbe: chöne, möge, wöle, söle, töre/dörfe, müesse. Vo dene hend ainigi Churzforme, wo för Churzverbe typisch sind. S Partizip Präteritum luutet immer gliich wie de Infinitiv und di erst Person Singular und die dritt Singular sind identisch.
Di baide Verbe töre und dörfe hend früener zwoo verschidnig Bidütige gha, debii het dörfe d Erlaubnis uusdruckt und töre Widerstand gege Zwang: ich tar singe het öppe i trau z singe (obwoll i nöd darf) bidütet (vgl. Englisch: I dare sing).
Brie
Brie chan folgendes bedüte:
Ortschafte z Frankrych:
Ortschafte (mit Nameszuesatz) z Frankrych:
Persone:
Lueg au:
Blumenstrauss
E Meie isch es handwärklech gstaltets Objäkt us Blueme und meischtens no anderne Sache.
Als Synonym wird under em Yfluss vom Standarddüütsch s Wort Bluemestruuss pruucht, wo s alte alemannische Mundartwort Meie i dr Umgangssprooch wytgehend verdrängt het.
Zum Wort und zum volchskuntleche Bruuchtum rund um de Meie het s Schwiizerischen Idiotikon vil Kwellen und Bischpiil. Me vernimpt dört, ass me me früener nid nume es Bluemegsteck, sondern au die chlyne Tannli eso bezeichnet het, wo me als Schmuck oder Gschänk zu bsundere Glägeheite bi de Hüüser ufgstelt het.
I dr Kulturgschicht chöme d Meie scho sid dr antike Zyt i vilne Läbenssituazioone vor, öppen als Verzierig bi Opferritual und als Tootegschänk bi de Ägüpter, z Japan i dr Form vom Ikebana, und im nöizytlechen Europa algemein verbreitet als Gschänk für Lüüt wome gärn het, für Gaschtgäber und für erfolgrychi Persoone als Pryys.
Chlyni Meie sind für id Hand z nää wie bim ene Fäschtzuug oder vo dr Bruut bim Hochsig (Bidermeierstrüüss und Bouquet), grossi Bluemegebinde wärde in Bluemevase bi fyrleche Momänt id Fäschtsääl oder id Chile und id Privatrüüm gstellt.
Wil me ad Meie und d Bluemekomposizioon grossi ästhetischi Erwartige het, isch s Handwärch vo de Florischtinne – usg’üebt meischtens vo Froue – immer vilsytiger worde und het sech vo däm vo de Gärtner losglöst. Es het vil mit em künschtlerische und kreatyve Schaffe z tue, und d Fachlüüt luege uff bestimti gstalterischi Prinzipie, was d Form, d Farb und d Bewegig vo de Blueme und au s Komponiere betrifft; es git au verschideni Bindetechnike. Schöni floristischi Objäkt chame mit numme einere Blueme mache, wo sparsam mit usgwählte Bletter komponiert wird, und es giit Strüüss mit gmischte Blueme, setigi mit Pflanzen und andere Stoff und au Gschteck, wo ganz oni Blueme gstaltet sind. Die gstalterischi Arbet mit Blueme und bassende Sache cha men au als Kunschthandwärch aluege. Es git spezialisierti Schuele für d Bluemekunscht.
Me cha Meie zum Zimmer usschmücke au mit Kunschtblueme mache.
I dr Literatur chunt s Wortbild vom Meie vor bi Wärch, wo drinn gmischti Sache oder Stück vo verschidene Autoore versamlet sind, so wie bim “Schwyzer Meie” mit ere Uswaal vo schwiizerdütsche Gedicht oder au bim “Liedermeie” und em Theodor Meyer-Merian sim Buech ''Us der Heimet. Es neues Büscheli Wintermayeli'' vo 1860.
Les Alliés
Les Alliés isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.
S Dorf Les Alliés, wo öppe hundert Ywooner het, lyt im Jura a der Gränze zu der Schwiiz; es chunt a die nöieburgische Gmeinde Val-de-Travers und Les Verrières und a die französische Nochbergmeinde Pontarlier und Hauterive-la-Fresse aa.
Im Middelalter het der Ort Les Arcenets gheisse. Derno isch s Puureland vergrösseret worde, wo der Grundherr Heinrich vo Joux (1304–1326) düütschsprochigi Sidler, vermuetlich us der Düütschwschiiz, het lo cho, und me hät em Dorf derno Les Allemands (also übersetzt die Düütsche) gseit. Im Erschte Wältchrieg isch der Ortsname anne 1915 uf Les Alliés (übersetzt die Alliierten) gänderet worde.
Konde Bila
De Konde Bila (* 25. Dezämber 1937 z Katala im damalige Belgisch-Kongo; † 1995) isch en Maler, Keramiker und Xylograph us Kongo-Kinshasa gsi. Sini Usbildig häd er ab 1960 a de Akademie für schöni Künscht z Kinshasa und z Rom gmacht. Won er 1964 in Kongo zrug cho isch, hät er a de Akademie für schöni Künscht e Professur für Holzschnitt übercho. Es Jaaar spääter dänn ano verantwortlich worde für d Kunschtkürs a de Radio-Universität vom staatliche Radio La Voix du Zaïre.
Końskowola
Końskowola isch e Dorf un Sitz vu dr gliichnammige Landgmei im Südoschte vu Pole, im Powiat Puławski, Woiwodschaft Lublin un lit am Fluss Kurówka.
Gschicht
S'Dorf isch wohrschins im 14. Johrhundert unterem Namme Witowska Wola gründet worre. E erschti urchundlichi Erwähnig isch vu 1442. Dr gegewärtig Namme stammt ussem 19. Johrhundert un nimmt uf e Jan Koninski bezug.
Am 8. Jüni 1532 isch Końskowola s'Stadträcht verlihe worre. Es het sich zue eme Zentrum vum Läbensmittelhandel entwicklet un es het einigi Textilfabrike gha. Es isch in dr nächschte Johrhunderte e Zuewanderig us ganz Pole un später au us Saxe (ufgrund vu dr Personalunion zwische Saxe un Pole vu 1697-1763) erfolgt.
Am 15. September 1939 isch Końskowola vu ditsche Truppe besetzt worre, wil es im in Ditschland bim Hitler-Stalin-Pakt zuegschlagene Teil vu Pole gläge isch.
Zersch isch vu dr ditsche Truppe e Chriegsgfangenelager igrichtet worre, wo aber bal liquidiert worre isch. Denooch isch e Konzentrationslager as Arbeitslager igrichtet worre fir Sklavearbet am Ort. Die Gfangene sin in dr Landwirtschaft sowie im Strosse- un Isebahnbau igsetzt worre.
Wuhr
È Wuèr (Plural Wuèrè, Wüèrè, Wuèrè odder Wüèrè) isch èn künschtlichè Wasserlauf im Südschwarzwald, im spezièllè i dè Region Hotzèwaald. Witterhy wörd dè Begriff im süddütschè Ruum un i dè dütschsprõchigè Schwiz au als Sǜnonǜm für Weer bruucht. D Vowendig als Bezeichnung für künschtlichi Wasserläuf isch uff Regionè im Südschwarzwald begränzt.
Gschichtè
Diè gnau Zit vom Bau vo dè Wüèrè im Südschwarzwald kennt mò nit. Erwäänt wörrèd d Wüèr im Spòtmittelaalter, wa druff hy dütet, dass sèlli schu im spõtè 12. Johrhundert im Südschwarzwald aaglait worrè sin. Datè zu dè èrschtè Nennung vo einzelnè Wüèr wörrèd bi dè Beschriibung vo dè einzelnè Wühr widdergää. Urschprünglichi Uffgabè vo dè Wüèr sin gsi, d Aadrybschraft für d Blõsbälg un d Schmydehämmer vo dè Iisèhüttè un für d Sägi- un Getreidemüllè bereitzschtellè. Anderi Nutzungè sin zweitrangig gsi un hèn èrscht mit èm Rügggang vo dè Müllènè un Hüttè a Bedütung gwunnè.
Końskowola
Gschicht
Am Ort isch au e Ghetto igrichtet worre, wona mer viili Jude us Pole un au dr Slowakei verbrocht het. Am 8. Mai hän d'Nazis e sognennti Aktion durchgfüehrt, wo vili Jude drbii ufgriffe un ins Vernichtungslager Sobibor abtransportiert worre sin. Im Oktober 1942 sin no 800 bis 1000 Lit ussem Ghetto - Männer, Fraue un Chinder - vum Battalion 101 vu dr Reservepolizei im Wald bim Dorf ermordet worre. Die reschtliche Bewohner vum Ghetto het mer in e anders Lage verlegt.
Wuhr
Uffgabè vo dè Wüèr
Wüèr transpordyrèd Wasser vo eim Urschprungsgwässer uus mit minimem Gfälle zum Bschtimmungsort. Chrützendi Gwässer im Wuèrvolauf wörrèd normalerwys durch s Wuèr uffgnõ. Wüèr wörred zuè dè bruucht.
Hoochseler Wuèr
S Hoochseler Wuèr isch s längschte Wuèr im Hotzèwaald. S wörd a sim Urschprung bim Ortsdeil Mülli (im Südè vo Hèrrischrièd), vum Wasser vo dè Murg a 3 Abgäng un vo eim ehemòligè Sitègwässer vo dè Murg, wo vo Segetè dèrab chunnt, gschpisè un gòt durch Obberwyyl un Hoochsel durrè. Im Zämmèhang mit dè Hoochsler Wuèr wörd im Zuug von èrè Erneuerung vo dè Wasserrächt im Johre 1516 uff è Ordnung vo 1453 Bezug gnõ. Bim Vokauf vum halbü Bärg Gersegge durch s Kloschter Säckingè wörd scho im Johr 1335 è wasserfurte uffgfüürt. D Hoochsler Wuèr hèt d Sèltèwuèr un d Rootzelwuèr als Sitèwuèr. Dè Unterhalt vo dè Wüèrè leischtet hüt dè Wasser- un Boddèvoband „Hoochsler-Wüèr“.
Końskowola
Gschicht
Bi dr Annäherig vu dr Rote Armee im Summer 1944 het's bi dr ditsche Besatzer Plän gä, dr Ort niderzbrenne, zuemol d'Besatzer au immer meh in Partisanekämpf mit dr polnische Untergrundarmee verwicklet worre sin. Im Summer 1944 isch dr Ort no vu dr Naziherrschaft befreit worre.
Ortsteile
Zue dr Gmei Końskowola ghört d'Ortschaft Chrząchów.
Sähenswürdigkeite
Die bekanntischt Sähenswürdigkeit vu Końskowola isch die katholisch Chilche mit dr Familiengruft vu dr Opalinskis un Lubomirskis un Grabstei, wo vum Tylman van Gameren plant worre isch. E witteri Chilche am Ort isch im Stil vu dr "Lubliner Renaissance" anno 1613 bäut worre. Es git au e evangelische Fridhof.
Persönlichkeite
Z'Końskowola sin die polnische Dichter Franciszek Dionizy Kniaźnin un Franciszek Zabłocki gstorbe.
Wuhr
Heidèwuèr
S Heidèwuèr, au als Haidèwuèr benamst, entschpringt im obberè Seelbachdal, südöschtlich von Hüttè i dè Gmeind Rickèbach uff öppè 790 m ü. NN. Vo dört wörd s Wuèr öppè 7,5 km in südweschtlicher Richtung a dè Bärg nõch gfüürt, um denn nordweschtlich vo Egg i s Schöpfebachdal ygleitet z wörrè. Nõch öppè 2,3 km leitet s Wuèr èn Deil vom Wasser in Richtung vum Bärgsee, wo s uff dè letschtè 70 m durch èn Stollè hèrrè chunnt. Nõch èm Abfluss us èm See durch èn 90 m langè Stollè diènèd meereri Kanääl für d Vosorgung vo dè einzelnè Bedryb. Dè See diènt sit 1805 als Uusglychsbeggi, um è konschtanti Wasservosorgung für diè Fabrikè z gwärleischtè, wo im Zuug vo Induschtrialisyrung z Säckingè aagsidlet worrè sin.