cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Niederflurwagen (Schweiz, Schmalspur)
Stadler Niederflursteuerwagen
Für ds neue Betribskonzept vo de Rhätischen Bahn nach der Eröffnig vom Vereinatunnel wird vorgseh, Pendelzugumläuf Landquart – Scuol – Pontresina izfüehre. Da der Stürwage sowiso neu zu beschaffe isch gsi (als Zwischewage chöme EW I zum Isatz), söt er e Niderfluhristig becho, dergäge wird uf es WC verzichtet. Der Personewage het vili Konstruktionselement gmeinsam mit de Bernina-Express Panoramawagen. Acht Fahrzüg (BDt 1751–1758) sind im 1999 in Betrib gnoh worde, eis dervo het d Druckluft-Brämsusrüschtig becho, um als Reserve-Stürwage am Vereina-Autoverlad z diene.
Um alli Grundkompositione mit Niderfluehr abiete z chöne, het d TRAVYS für d Strecki Yverdon–Ste-Croix bi Stadler e Stürwage Bt 55 zu de Be 4/4 1–2 beschafft (2007). Är entspricht im Prinzip eme Endteil vome GTW, isch aber länger – und het natürlich zwei Drähgstell.
Di im 1978–1979 in Betrib gnohme 12 Be 4/4 15–27 (ohni 18, usbrennt) vo der Wynental- und Suhrentalbahn (WSB) verchere bis 2009 mit Stürwage us de Jahr 1965–1966. Für di z ersetze und dermit in alle Züg e Niderfluristig abote wärde chan, sind bi Stadler 11 ABt 51–61 bstellt worde. D neue Stürwage sind 2009 glifert und in Betrib gsetzt worde. D Drähgstell stamme vo de ersetzte Stürwage 71–85. Di in Aluminiumprofil erstellte Stürwage hei es Niderflurabteil mit zwei Istige in der Mitti und verfüege über 13 Sitzplätzi iner 1. Klass, 39 Sitzplätz iner 2. Klasse und 70 Stehplätz.
RJ Niederflursteuerwagen
D Montreux-Berner-Oberland-Bahn (MOB) hend ihri Regionalvercherspendelzüg vo 1976/79 welle modernisiere, indem der Triebwage ohni Führerstand id Mitti vom Zug gesetzt wird und beidsitig e Niderflurstürwage kuppelt wird. D Wahl für de Bau vom Wagechaste fallt uf RJ Bahntechnik, der wird uf bestehendi oder sälbst nachbauti SIG-Torsionsstab-Drähgstell gsetzt. D Appenzeller Bahnen (AB) schliesst sich der Bstellig mit drei verchürzte Wage, mit SIG-90-Drähgstell, für ihri Zahnradstrecki St. Gallen – Gais – Appenzell a.
Nachem Konkurs vo RJ Bahntechnik verzichtet d AB druf, e witere Stürwage z bstelle. Hingäge sind d no usstehende 4 Stürwage vo der MOB vo Raility produziert worde, d letzte sind 2009 in Betrib gange. Allerdings sind d luftgefederte Alstom-Drähgstell vom Typ Centro 1000 unergsetzt. Somit sind jetz 11 Wage vo der Bauform vorhande.
Raility Niederflur-Panoramawagen
Fer ihri Züg für gehbehinderti Persone besser zuegänglich z mache, schribt d MOB d Liferig vo 8 Niderflurwage us. Di sötti in de Panoramic-Züg zum Isatz cho, aber au als Zwüschewage in d ABDe 8/8 4001–4004 igreiht wärde chöne. Der Uftraf für de Wagechaste vergit d MOB an Raility, d luftgfäderte Drähgstell chöme vo Alstom und sind vom Typ Centro 1000. D Bs 231–238 sind ab 2010 in Betrib gsetzt wordw, uf d Ireihig in d ABDe 8/8 isch aber verzichtet worde. D Wage 231 bis 234 sind für de Umbau mit Spurwächsel-Drähgstell EV18 für de Goldenpass Express vorgeseh.
Stadler Niederflurgelenksteuerwagen
Konstruktiv uf GTW und Spatz basierend, baut Stadler au 8 Glenkstürwage für d Berner Oberland-Bahn (ABt 8 421–425), im Jahr 2017 sind weiteri 3 Glenkstürwage glifert worde (ABt 431-433) allerdings mit de Front analog de Triebzüg ABDeh 8/8 und d Zentralbahn (ABt 8 941–943). Obwohl konstruktiv sehr ähnlich, unterscheide sich d Fahrzüg optisch sehr starch. E Grund sind d schmale runde Füehrerständ, welli au bi de „Spatze“ zum Ibau si cho. Witer laht d zb au im Niderfluerteil d Fenster bis zur Dachkante ufe ibaue und baut e Klimaalag i.
D Matterhorn-Gotthard-Bahn bstellt mit der zweit Lifrig vom Komet au vier Glenkstürwage (ABt 6 2131–34) zum Isatz mit denä Tribzüg. Ihri Bauwis entspricht so wit wie möglich de Triebzüg. Si besteh us zwei Wagechaste. Derjenig mit Füehrerstand wist nur d 1. Wageklass und es Drähgstell uf; är stützt sich uf de zweit Wagechaste mit 2. Wageklass, WC und zwei Drähgstellt ab.
Stadler Zwischenwagen
D RBS beschafft zu de bestehende 21 Triebzüg Mandarinili 16 Zwüschewage, wo 2001–2002 gelifert worde si. Betrieblich sind das kei Wage, sondern e Teil vome Triebzug. Aber ihri Baugeschicht, ihri interni Bezeichnig als B 41–56 und d konstruktive Merkmal widerspräche dem, deshalb si hie der Vollständigkeit halber erwähnt wärdent. Füf identischi Wage sind an d Lugano-Ponte-Tresa-Bahn (FLP) gange für ihri gmeinsam mit der RBS bschaffte Be 4/8 21–25. 2010 het d MBC drei Niderflurzwüschewage 2065–2067 vo Stadler in Empfang gnoh, wo in di bisherige Pendelzüg igreiht wärde. Längerfristig söte si aber au mit neue Trieb- und Stürwage verchere chönne.
Für d Matterhorn-Gotthard-Bahn baut Stadler im Jahr 2013 elf klimatisierti Niderflurwage B 4211 bis 4221, mit dene d Regionalzüge behindertegrächt gemacht wärde. D neue Wage sind am wisse Astrich mit Wintersportmotiv z erkenne.
Umbauten
D Transports Montreux-Vevey-Riviera lönd sich d Überräscht vom usbrönnte Bt 224 vo der Linie Vevey – Les Pléiades bi RJ Bahntechnik zume Niderflurstürwage (um-)baue. Glichzitig wird der Wagechaste vom BDeh 2/4 71 apasst und der vorderi Füehrerstand usbaut. E Faltebalg sichert der Übergang zwische de Fahrzüg.
Minderheitensprache
E Sprooch vonere Minderhäit – im Standarddütsch «Minderheitensprache» – isch e Sprooch, wo im ene chlynere Deil vom ene Land vo deil Lüüt gredt wird und wo nit zu dr im Land dominierende Sprooch ghört.
Drum wärde öpe d Dialäkt oder Mundarte vo dr Standardsprooch vom Land nid als «Minderhäitesprooche» agluegt.
Es git i gwüssne Länder grossi Minderhäite vo dr Bevölkerig und drum e höchi Zahl vo Lüüt, wo so ne eigeti Sprooch rede, und in anderen Fäll ganz chlyni Volksgruppe und Sprooche, wo nume no es baar wenigi Lüüt bruuche. Vil vo dene Idiom sind d Sprooche vo altygsässne «indigene» Völker.
I vilne Fäll isch es so choo, ass dur d Politik und wäge wirtschaftleche und soziale Veränderige die chlyne Sprooche an Rand trükt worde sind, und vil drvo sind uf dr ganze Wält mit dr Zyt überhaupt als gredti Sprooch verschwunde. Die internazionali Kultur- und Sproochepolitik luegt jetz chly meh uf die gföördete Sprooche. Es isch e Froog vo der Politik für die viile Forme vo dr Kultur bi de Völker und Gselschafte.
Z Öiropa git’s sid 1992 d Öiropäischi Charta vo de Regional- und Minderheitesprooche. Für s Joor 2019 het d UNESCO s Internazionale Joor vo de indigene Sprooche usgrueffe.
Felix und Regula
Dr Felix und d Regula sind zwäi Häilegi vo de katolische Chile, und si sind die bekantischte Zürcher Stadtpatröön.
Es git en alti Gschicht, wo säit, die beede siged i dr antyke Zyt vo Ägipten uf Öiropa und über d Bäärgen is Wallis und vo doo bis uf Züri cho, wo si gstoorbe siged.
Sit em Mittelalter isch das äini vo de populäärschte alten Überliferige vo Züri, sogar au uf em Gält vom alte Züri findet me s Bild vo de beede Häilige, und es git bis hüt es paar Chile mit irne Nääme, wo dezue ane au als Vornääme ämel bis vor churzem immer no beliept gsi sind. Ume Fyrtig zum Adänke a de Felix und d Regula, em 11. Septämber, isch z Züri all Joor s grosse Fäscht vom Chnabeschüüsse.
wie d Gschicht agfange hät
Es isch im usgänte dritte Jorhundert gsi, s git Lüüt wo säged anne 285, oder au am Afang vom vierte Joorhundert, wo e röömischi Armee vo Italien uus übere Bärnhardsbärg is Wallis, also dozmol d Provinz Vallis Poenina, choo isch zum wyter ääne z Gallie go Chrieg füere. Bi de Stadt Octodurus, em hütige Martinach, heig de Befäälshaber Maximian – dä isch Underkaiser gsi, also de Ghilf vom Kaiser Dioklezian – alne befole, wie s de Bruuch gsi isch zun ere Opferfyyr für die heidnische Götter z choo, ass bim Fäldzug dänn au alles guet gieng. Jetz aber hät e sech zeigt, ass en Abteilig vo der Armee mit Soldaten us Ägipte do deby nöt mitgmacht hät; es sind nämlich Chrischte gsi, und so isch es ine zwider gsi emene andere Gott z diene.
Wie die Gschicht dänn im Wallis wytergangen isch, staat bim Artikel über s bluetige Martirium vo de Thebäische Legion z (Sankt Moritz, won als es truurigs Kapitel vo de Chrischteverfolgig im alte Rom verzelt wird.
Für üüs da isch es wichtig, ass paar wenigi Lüüt vo däre thebäische Mannschaft grad na knapp mit em Läbe devoo choo sind. Me weiss us de mittelalterliche Häiligelegände, wie öppe der Urs und de Viktor dur s helvetische Land bis uf Salodurum, wo hüt Soledurn isch, gflüchtet sind; die häiligi Verena isch bis uf Tenedo, also Zurzach ggange, und de Gereon het de Wääg über Basilea und Argentorate (Strossburg) bis uf Köln gfunde, wo me no hüt sini Relikwie vereert.
De Felix und syni Schwöschter Regula aber sind emene schwirigere Wääg naa, s Rhonetaal wyt zduruuf, wo s gwüss weniger römischs Militäär gha hät, und über d Bäärge vo der Innerschwyz und dur möntschelääri Tääler. Es isch iri Idee gsi, de häidnische Lüüt i der Oschtschwiiz, also dozmol z Oschthelvezie und z Rääzie, mit de Gschicht vo de thebäische Glaubenszüüge und mit em Evangelium go de chrischtlech Glaube bringe.
Drum sind si halt us de äinsame Bäärge doch ine röömischi Stadt vo de Provinz Obergermanie abe, und das isch jetz Turicum gsi, wo s hütige Züri devo chunt. A de Limet händ s es Huus bout und mit irem vorbiltliche, fromme Lääbe wär s ne gwüss glunge, anderi Lüüt z überzüüge. Aber ohalätz: Es isch dänn läider nit lang ggange, und em Maximian sini Militärpolizei, wo scho z Salodurum de Urs und de Viktor überfüert hät, isch au uf Züri cho. Do isch de röömisch Statthalter – überliferet isch, ass es de Dekius gsi isch – em Maximian sym Befääl gfolget und hät die letschte drüü Thebäerflüchtling is Chefi ghäit, gfolteret und la tööde.
Jä, sind s jetz zwee oder drüü gsi: Z Züri redt me fascht nume vo Felix und Regula; deby sig au dene ire Begleiter Exuperantius (wo aber eerscht i de Kwelle vom spoote Mittelalter vorchunt) immer mit ne ggange, und er häig am Schluss s glyche Schicksyl gha; er sig aber halt de Chnächt vo de beede gsi, und me hät ne vilecht drum weniger gschetzt als Stadtpatroon.
d Gschichtskwelle da dezue
Wohäär as me das alles wäiss?
I den eltischte Büecher vo den alemannische Chlööschter staat d Gschicht uufgschribe. De Codex Sangallensis 225 chunt us em achte Jaarhundert, und au de Codex Sangallensis 550, wo öppe hundert Joor jünger isch, ghört zum wärtvollen Altbestand vo de Sanggaller Stiftsbiblioteek, und i bäidne isch em Felix und de Regula iri Gschicht dinn.
Das sind aber Schrifte, wo en Mönch i de Schrybstube vom Chlooschter ab emene no vil eltere Tegscht übernoo hät. Z’eerscht hät de Bischof Eucherius vo Lugdunum, das isch hüt Lyon, afangs füüfts Joorhundert die Gschicht ufgschribe; er häig se vom Gämfer Bischof Isaak – das isch der eerscht Gämfer Bischof, wo me känt – ghört, und däm isch se de Walliser Bischof Theodor cho verzelle. Em Eucherius syni Schrift heisst Passio acaunensium martyrum, das häist uf düütsch «s Lyde vo de Märtirer vo Agaunum». Und die isch der Afang vo de Tradizioon vo de Thebäische Legioon. Jüngeri Versioone vo de Gschicht vo de Zürcher Stadtheilige sind i Biblioteeke z Häidelbärg, z Berlin und z Züri.
I de Stadt, wo si gstorbe sind, isch s Adänke an Felix und ad Regula sit em früene Mittelalter läbig. Uf düütsch cha men iri Gschicht i de Zürcher Chronik vom Häiri Brännwald lääse. Das vo Hand gschribne Buech vo anne 1543 isch hüt uf de Zäntralbiblioteek Züri; es isch die eerscht grooss Schwiizer Chronik, si isch vom Brännwald und für die jünger Zyt vo sim Schwigersoon Johannes Stumpf. De Brännwald isch e grüntliche Gschichtschryber gsi, syni Chronik isch wichtig für d Schwiizer Gschicht und was är säit hät Händ und Füess. Drum wämmer eifach grad go lose, wien är üüs i däm Buech de Zürcher Märtirer ihres Ändi anne 312 – das Datum chunt vom Brännwald – verzellt.
wie dr Häiri Brännwald d Gschicht verzellt
''«Nachdem nun Mauritius und seyn geselschafft umb christlichs glaubens willen gemartert worden warent und aber etlich derselbigen schar dem wüeterich Maximiano entgangen warent, satzt er im für, die selbigen ouch zu tötten und die christen gar vertilgen, gebot heruff synen anwälden und besonder dem landvogt Decio der uff dem schloss Thurrico sass (welches er von des Romischen Rychs wegen inhielt, das an dem end stund so zu nachkomender zyt der Hoff genempt wirt und in der Kleynen stat Zürich ligt), das er alle christen wo er sie betretten möcht anneme und sy den abgötten ze opffern bezwungi, und alle die us ungehorsami solchs nit thun woltind mit den aller grusamisten straff und penen verdarbte und durch solchs verschüeffe das das Romische Rych und sin gebott nit verachtet würde. […]»''
''«Uff solchs wurdent die usserwelten diener Christi von den dienern Decii des landvogts gebunden und gevangen uff das schloss Thurricum gefürt daselbst sy von dem tyrrannen in mengerley weg mit guoten worten und ouch mit penlicher gevenknis den abgotten ze dienen und Christum zue verlougnen angefochten worden. Es sagent auch ettliche historici das er sy nach romischen sitten mit rutten habe lassen strychen und inn heyss öl setzen. Da aber die gotseligen fründ Christi […] nit mochten von der liebe Gottes des allerhochsten im himmel abgesündert noch getrent werden, sonder in styffer bekantnis Christi beharretent, und Decius der tyrran sich hierin vermerket gantz veracht sin, ward er in zorn bewegt, sass zuo gericht […] und sprach diese urtel: Felix, Regula und Exuperantius von der geselschafft Mauritii verschmeher der götter, zerstörer des rechten gloubens, widerspening und ongehorsam dem Romischen Rych, sollent mit dem schwert vom leben zum todt gericht werden. Also wurden sy gebunden und durch die henker an das ort irer hievorgemelten wonung und hütten gefürt, und nach gethanem gebet und dangsagung zu dem ewigen got und nach styffer veriehung christlichs gloubens mit dem schwert us diesem ellenden jamertal in ewige freud und seligkeit gefürdert.»''
was men au na cha säge
Es git na anderi Fassige vo dere Häiligelegände, wo me ghört, die gchöpfte Märtirer siged nach em Tod grad wider uufgstanden und mit irne Chöpf i de Hand es Stückli bärguuf ggange. So git s e Verbindig zwüschem Richtplatz a dr Limet, wo jetz d Wasserchile a die Glaubenszüüge erinneret (im Chäller undedra gseht men i äim vo de «archäologische Fäischter» alti Schteine vo dr antike Zyt), und em Platz, wo iri Greeber dörfte gsi sy, under em Grossmöischter. Und au die dritti alti Chile änet de Limet, s Fraumöischter, ghört zu dere Tradizioon: em Frauechlooschter hät men im Mittelalter «Chlooschter Felix und Regula» gseit.
Das bedüütet, ass sit de antike Zyt bekant gsi isch, wo die alte römische Greber sind, bis men es paar Jaarhundert spöter, wo de Karl de Grooss d Relikwie vonne gfunde hät, die Chile bout hät.
Die Häilige gseht me dänn uf den alte Sigel vo de Fraumöischter-Äptissine. Und au d Zürcher Gältstuck, wo s Fraumöischter hät la schloo, zeigen iri Chöpf, und na spöter sind si uf Gält vo de Stadt, sogar emol eme Zürcher Dukat vo lang nach de Reformazioon.
Em Felix und de Regula iri lang vereerte Greber im Grossmöischter sind uf Gheiss vom Zürcher Stadtraat wäg de Refermazioon anne 1524 kabut gmacht woorde. Mit Häilige hät men i de zwinglianische Chile nüüt me welle z tue haa.
Ob die Sach im katolischen Andermatt obe, wo me sech verzelt, d Relikwie vo de beede Märtirer siged vo Züri dahii cho, würkli stimmt, cha me nümmen usefinde.
Saint-Gingolph (Haute-Savoie)
Saint-Gingolph isch e französischi Gmeind im Departemänt Haute-Savoie. Si het öppen 800 Ywooner.
Im frankoprovenzalische Dialäkt seit men em Dorf San Zhingueû oder au Sent-Gingolf.
Geografy
S Dorf lyt am Gämfersee und ufem schmale Uferstreife under em Bärgmassyv, wo dr höchscht Gipfel d Dent d’Oche isch. Es isch e Gränzort zu dr Schwiiz.
Gschicht
Der hütig Ortsname chunt vom heilige Gangolf, wo sid ane 755 do im Wald am See gwohnt het. Es het aber i dere Gägend scho ane 515 es Dorf gha; das het Bresti gheisse. Dr nöi Name vom Dorf chunt s erschte Mol in ere Urkunde vom Joor 1153 vor. Es isch im Land vo de Grafe vo Savoie gsi.
Ane 1536 isch die Region so wie aus s Waadtland vo de Bärner und de Walliser eroberet worde, und 1569 isch bim Fridensvertrag vo Thonon zwüsche dene äiggnössischen Oort und Savoie d Landesgränze zmitz dur Saint-Gingolph dure zoge worde. Drum git’s hüt im Dorf die beide Gmeinde Saint-Gingolph vo Haute-Savoie und Saint-Gingolph im Wallis, und im Dorf inn isch dr Zollposchte vo beide Länder. Di kaddolischi Chile vom Dorf vo ane 1770 stoot im französische Saint-Gingolph und im Bischtum vo Annecy – dr Fridhof isch au für die Toote vom schwiizerische Dorfdeil, wo me über d Landesgränze muess überebringe. Ane 1860 wäre d Lüüt vom französische Saint-Gingolph so wie d Mehrheit vo de Ywwoner vo Hoch-Savoie gärn zu dr Schwiiz cho, aber d Schwiizer Bundespolitiker z Bärn händ dass nid welle.
Der Wääg em See noo, under em stotzige Bärghang, isch die einzegi internazionali Passaasche südlech vom Gämfersee, wo nid über en hööche Bärgpass goot. Es git e Autostrooss und sid 1886 en Ysebaanlinie, wo dr Übername Tonkin-Linie überchoo het, wil d Landschaft d Boulüüt während dr Arbet a die schwiregi Ysebaan vo Tonkin z Nordvietnam, im dozmol französische Protektorat Indochina erinneret het. D Baan em Gämfersee noo isch aber sid 1998 zue.
Gall Morel
Dr Gall Morel (vo Geburt Benedikt Morel; * 24. März 1803 z Sankt Fyde; † 16. Dezämber 1872 z Äisidle) isch e Benediktinermönch im Chlooster Äisidle gsi.
Stopfen (Gleisbau)
Bim maschinèllè Stopfè wörrèd bi minim aaglupftèm Gleis je Schinnè-Schwellè-Ufflagepungt vyr Stopfpickel us Staal vibryrènd vo obbè i s Schotterbett ydaucht. D Pickel schwingèd dõdeby mit 35 Hz Frequènz horizontal; chlyni Wǜrkflächè am Ènd bauèd un vodichtèd d Schotterpackung unter sèlli Schwällè, wôrend dè Pickel vibryrend langsam hochzogè wörd. Stopfmaschinnè stopfèd sit 1965 zwei, hüt meischtens drei, sit 2005 au vyr Schwällè glychzitig. Grundlegèndi Patènt für d sognannti Asǜnchroni Drugg-Vibrationsschtopfung sin 1953 uusgää worrè.
Gall Morel
s Läbe und s Schaffe
Dr Benedikt Morel isch dr Soon vom Chaufme Johann Morel und vo dr Theresia geb. Eggetschwyler gsi und z Sankt Fyde, wo hüt zu dr Stadt Sanggalle ghöört, uf d Wält cho. D Familie isch us Savoie gsi und het sit 1777 im Sanggallische gwoont. Dr Benedikt isch s zwöite vo vier Chind i dr Familie gsi. Nach dr Realschuel het er s Gymi teils z Sanggalle und denn wyters sit anne 1818 a dr Stiftsschuel vom Chlooschter Äisidle bsuecht. 1819 isch er id Klass für die choo, wo is Chlooschter möchten ufgnoo wärde; bi syne Mitschüeler isch au dr spöter Apt Heinrich gsi. Nach em Noviziat isch dr Morel 1820 Mönch z Äisidle woorde, won er Theology, Filosofy und Literatur studiert het; dr Chlooschtername Gallus het er gwüss wägem Patroon vo synere Stadt, em häilige Gallus, gwäält. 1826 het dr Gall Morel d Prieschterweih übercho, und er isch dänn 46 Joor lang z Äisidle under den Äpt Cölestin Müller (Apt vo 1825 bis 1846) und Heinrich Schmid (1846-1874) im Chlooschter vom heilige Meinrad gsi.
Dr Pater Gall het füfzg Joor lang als Filosofy- und Literaturlehrer und Räkter vo dr Chlooschterschuel z Äisidle gschaffet und isch au dr Bibliotekaar und dr Archivaar vom Chlooschter gsi. Do het er die berüemti Büechersamlig vergrösseret, für die uralte Handschrifte und früeche Truck gluegt und bsunders au d Musigbiblioteek uspouet. Dr Morell het von es paar Abteilige vo dr groosse Biblioteek und au vo dr Bildersammlig e rächte Katalog gschribe. Mit den Arbeite am ryche Äisidler Buechbestand isch dr Benediktiner bi de Fachlüüt i dr Schwiiz und au im Ussland bekannt worde. Me het iin denn au us Sanggallen um Hilf bätte, wo me döört spöter dr Katalog vo dr Sanggaller Chlooschterbiblioteek gmacht het. Und er het über d Archiv vo de Chlööschter Pfäfers, Muri, Rhynau und Santurbe und no vil anderne gforschet, no bevor die drufabe wäge der nöie Politik ufghobe worde sind. Anne 1840 isch dr Morell drby gsi, wo me z Bade die Schwiizerischi Gschichtsforschendi Gselschaft gründet het, und 1859 het men en is Komitee vo däm Verein gwäält. Er het au wider ghulfe anne 1843 dr Gschichtforschend Verein vo de füüf Oort gründe.
Drzue het dr Morel au no als Chorläiter vom Chlooschter gwürkt. Füre Kanton Schwyz het er Schuelbüecher gmacht. Zu syne Fründ het dr Mooler Paul Deschwanden zelt.
Dr Pater Gall Morel het sich sälber uf verschidene Gebiet immer wyter bildet und isch zum nöji Sache, bsunders au d Kunschtgschicht studiere au is Ussland ggangen, öppen uf Mailand und Venedig, Wien, Paris, Floränz und Rom; vo dene Reise und de Vercheersmiddel und de Biblioteeke und Kunschtschetz, wo dr Morel i de frömde Stedt gseh het, isch vill im Mönch sinere Schrift ‘’Wanderbilder’’ und i syne Tagebüecher z lääse.
Es früechs Theaterstuck isch Der Franzos im Ibrig. Es goot i däm Mundartstuck um ene französische Soldaat, wo anne 1798 i dr Zyt vo de Koalizioonschrieg is Land vom Chlooschter Äisidle choo isch, wie dr Pater Meinrad Kälin verzelt gha het. Das Wäärch us em Gall Morell synere Studäntezyt isch uf Theaterbünine vo dr Innerschwyz immer beliebt gsi, und spöter het dr Meinrad Lienert und nöierdings dr Thomas Hürlimaa drvoo nöji Fassige gschribe. Es git drvo au e rätoromanischi Fassig vom Marco Gieriet.
Mujinga Kambundji
D Mujinga Kambundji, wo am 17. Juni 1992 z Bärn uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Liechtathleetin.
Iri Muetter Ruth Kambundji isch vo Bärn, dr Vatter Sfuka Kambundji usm Kongo. D Familie het näbe dr Mujinga no drü anderi Döchter. D Mujinga Kambundji het s Gymi gmacht und studiert Betriibswirtschaft a dr Wirtschaftshochschuel z Bärn. Si woont z Liebefäld, wo zue Chüniz ghört.
Si treniert i dr Schwiiz und im Ussland dr Laufsport Sprint, isch sid 2009 es paar Mol Schwiizer Mäischterin woorde und het d Schwiizer Rekörd über sächzg, hundert und zwoohundert Meter.
D Bärnere rönnt sid Joore internazional ufem höchschte Nivoo. Ane 2009 het si z Tampere am Europäische Olimpische Summer-Jugendfestival d Silbermedalie gholt, und sider isch si immer wider bi grosse Rönne bi de Beschte gsi. A de Olimpische Spiili z London 2012 het si mit dr 4-mal-100-Meter-Stafle mitgmacht. A dr Europamäischterschaft vo dr Liechtathletik z Amsterdam 2016 het si über hundert Meter d Bronzemedalie übercho; 2017 isch si bi dr Halleneuropamäischterschaft z Belgrad über sächzg Meter ufe viert Platz gloffe; bi dr Hallewältmäischterschaft vo dr Liechtathletik 2018 z Birmingham isch si ufe dritt Platz cho.
Bim 200-Meter-Rönne am Wettkampf «Wältklass Züri» im Augschte 2019 isch d Kambundji ufe füüft Platz choo.
Am 15. Dezämber 2019 isch sie bi der Färnseesändig Sports Awards zur Schwiizer Sportleri vom Johr gwählt worde.
Joseph Yerly
Dr Joseph Yerly, wo vom 17. Juni 1896 bis am 23. Mai 1961 z Treyvaux gläbt het, isch e Wälschfryburger Mundartdichter gsi.
s Lääben un s Schaffe
Dr Joseph Yerly isch em Victor Yerly und däm sinere Frou Marie geb. Gaillard ire Soon gsi. Er het d Marie Peiry ghürootet. Gschaffet het er als Puur z Treyvaux im Fryburger Saanebezirk, und politisch het er sich i sym Kantoon als Groossraat vo dr freisinnige Partei angaschiert.
Dr Yerly isch als Autoor vo Mundartwäärch bekant worde. Er het Romään, Churzgschichte und Theaterstuck gschribe, alles im Fryburger Oberländer Patois, der regionale Form vo dr Frankoprovänzaalische Sprooch vom wytere Greyerzerland. Dr Yerly isch eine vo de früene Sproochaktivischte füre Wälschfryburger Dialäkt gsi. Iim sälber het für syni Funkzioon ganz äifach der Titel Patoisant am beschte basst. Ane 1961 grad bevor er uf s Wälschschwiizer Fäscht vo de Mundartdichter z Vevey hät welle goo, mit emene nöie Patois-Tegscht füre Dichterwettbewärb, isch er gstoorbe. Er lyt im Fridhoof vo Treyvaux.
Dr Dichter het für syni Projäkt mit em Komponischt Georges Aeby und em Mooler Louis Vonlanthen zämegschaffet. Ane 1939 het dr Yerly ghulfe d Fryburger Trachteveräinigung gründe und isch au grad dere ihren eerscht Presidänt woorde. 1956 isch er drby gsi, wo me dr Fryburger Schriftstellerveräin uf d Bäi gstelt het, und er isch au Migliid vom Schwiizer Schriftstellerveräin und vom Veräin vo de Wälschfryburger Mundartdichter Bal'èthêla gsi.
Jean-Christophe Meyer
Dr Jean-Christophe Meyer (* 1978 z Bleschwiller) isch e franzeesische Schurnalischt un Schriftsteller.
Lääbe
Är stammt us ere Familie vu Räbbuure us em elsässische Dorf Bleschwiller un isch dert au ufgwachse mit Elsässisch as Muetersprooch.
No dr Schuel het er z Stroßburi Bolitikwisseschafte studiert, ai Johr au an dr Friedrich-Alexander-Universität z Nürnberg. Derno het er z Stroßburi d Schurnalischteschuel absolviert. Syter anne 2002 schafft as Schurnalischt bi dr Dageszytig „L’Alsace“ z Saint-Louis. Im Wächsel mit andere Redakteer duet fir d Samschtigsuusgaab vu dr Zytig en Artikel uf Elsässisch schrybe.
Näbe syre Arbet schrybt er Gedicht, vor allem uf Franzeesisch, aber au uf Elsässisch. Sy eerscht Buech „Sagittales“ mit Gedicht uf Franzeesisch isch anne 2004 uusechuu, 2011 e zweete Gedichtband unter em Titel „Garde ton souffle pour le chant de la gratitude“. Anne 2015 het er mit „Lìechtùnge/Clairières” en zwoosproochige Gedichtband uf Elsässisch un Franzeeeisch uusegee.
Zäme mit em Louis Perin het er 2012 e Anthology mit Täxt vu Dichter vu hääne un dääne vum Rhyy uusegee.
Är isch Schriftfierer vum Verain AGATE, wu si fir s Elässisch un d Kultur im Elsass yysetze duet.
Dernäbe duet er si au mit dr Gschicht vu sym Haimetdorf bscheftige. Anne 2010 het er zäme mit andere Blieschwillemer en Dichterwääg grindet.
Am 27. Meerz 2014 het er d Stéphanie Eckentschwiller ghyroote, wu e Zytlang Bresidänti vum Verain Alsace – Junge fers Elsassische gsii isch. Si hän zäme zwai Chinder un lääbe z Rosenöi.
Liste der Gemeinden im Département Doubs
D Lischt vun dr Gmeina im Département Doubs zellt àlla 571 Gmeina ìm Département Doubs uf.
Veranderunge sit 2015
2022:
2018:
2017:
2016:
Jules Jeanjaquet
Dr Jules Jeanjaquet (* 19. Februar 1867 z Le Locle; † 9. April 1950 z Nöieburg) isch e Schwiizer Romanischt gsi.
s Lääbe
Der Jeanjaquet het a dr Friedrich-Wilhelms-Universität z Berlin (dr hüttige Humboldt-Universität) und a dr Uni Zürich studiert. Z Züri het er bim Profässer Heinrich Morf anne 1891 mit dr Arbet Recherches sur l’origine de la conjonction «que» et des formes romanes équivalentes promoviert.
1892 bis 1897 het er a dr Uni Lund und denn drüü Joor lang bim Staatsarchiv Nöieburg gschaffet, und 1901 isch er Profässer für Romanischi Filology a dr Uni Nöieburg woorde.
Zäme mit em Louis Gauchat und em Ernest Tappolet het er s Wälschschwiizer Mundartlexikon Glossaire des patois de la Suisse romande ufbout.
Gaston Paris
Dr Bruno Paulin Gaston Paris (* 9. Augschte 1839 z Avenay-Val-d’Or im Departemänt Marne; † 5. März 1903 z Cannes) isch e französische Sproochwüsseschaftler gsi.
Er isch dr Soon vom Dichter und Filoloog Paulin Paris gsi. Z Bonn het er Romanischi Filology studiert, und a dr Archivschuel Ecole des Chartes z Paris het er 1862 für syni Arbet Étude sur le rôle de l'accent latin dans la langue française s Archivischtediplom überchoo. 1872 isch er Profässer am Collège de France z Paris woorde.
Dr Paris het sech psunders mit dr französische Literatur usem Mittelalter beschäftiget; uf iin goot dr Uustruck Höfischi Liebi zrugg; er het en ane 1883 prägt. Mit em Schwiizer Romanischt Adolf Tobler, wo a dr Uni Züri gsi isch, het er zämegschaffet. Er isch dr Gründer vo dr Fachzytschrift Revue critique d'histoire et de littérature und het 1872 au ghulfe d Romanistikzytschrift Romania uf d Bäi stelle.
Er het em Louis Gauchat ghulfe bi dr Plaanig vom Wälschsschwiizer Dialäktwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande.
St. Elisabethkloster Schaan
St. Elisabeth isch e kadoolisch Chlooschter vu dr Aabäterne vum Bluet Chrischti (Adoratrices Sanguinis Christi, ASC) im Schaaner Ortsdail Dux z Liachtaschtaa. S Chlooschter isch anne 1935 grindet woore. Hite (Stand 2019) lääbe do 15 Schweschtere.
Gschiicht
Dr Oorde Adoratrices Sanguinis Christi isch am 4. Meerz 1834 z Italie dur di Hl. Maria De Mattias (1805-1866) grindet woore. Si isch mit 29 Joor as Leereri uf Acuto chuu, e Doorf siidli vu Rom. Si het in dr Region in vyl Bäärgdeerfer Volksschuele grindet un in Stedt heecheri Schuele, vor allem fir Maidli. Am 18. Mai 2003 isch si hailiggsproche woore. D Oordesgmainschaft Aabäterne vum Bluet Chrischti isch anne 1975 vum Paapscht anerkännt woore un het hit rund 1600 Schweschtere in 28 Länder, wu vor allem erzieherischi un sozial-karitativi Ufgaabe ibernäme.
Anne 1845 het d Maria Theresia Weber in Schtäinerbärg im Kanton Schwyz e Gmainschaft fir jungi Fraue grindet, wu s Bluet Chrischti vereert hän. S sin Fraue us em Baadische gsii, wu vor em Kulturkampf, wu z Baade ufezoogen isch, in d Schwyz gflichtet sin. Si hän si 1847 dr italieenische Gmainschaft aagschlosse. Im Joohr 1848 isch d Weber mit grad emol 26 Joor gstoorbe. Dr Oorde het d au d Schwyz mieße verloo, di maischte Schweschtere sin in d [USA] gange, e baar uf Bosnie. Anne 1908 sin d Schweschtere retuur chuu vu Bosnie un hän si zeerscht z Vorarlbärg niidergloo un schließli ab 1920 z Balzers, Liechtaschtaa, im hitige Huus Guetebärg.
1934/1935 isch z Schaa no Blään vum eeschtryychische Architäkt Arthur Wander e neie Chlooschterböu böue woore. D Gmai Balzers het versuecht dr Neiböu un dr Umzuug z verhindere, aber schließli sin 1935 40 Schweschtere uf Schaa in s nei Chlooschter umzooge. Am 22.7.1935 isch s zue Eere vu dr Hl. Familie gweit woore.
D Kapälle isch 1951/52 ufgstockt, anne 1977 inne umböue un 2004 dur dr Architäkt Raimund Hassler renovioert woore.
Dr Oorde vu dr Adoratrices Sanguinis Christi isch in Regione untergliideret, di dytschsproochig Regioon het ihre Sitz im Chlooschter St. Elisabeth z Schaa. D Regioon het (Stand 2019) 32 Schweschtere, wu in zwoo greeßere un drei chlainere Gmainschafte lääbe. Im Chlooschter St. Elisabeth z Schaa lääbe hite 15 Schweschtere, derzue schaffe do nyyn Mitarbeiterne un Mitarbaiter, wu no dr Wiirtschaft vum Chlooschter, em Huushalt un em Gaarte luege. Im Josefsheim z Reetebaa (Dytschland) lääbe nyyn Schweschtere, z Schtäinerbärg SZ lääbe drei Schweschtere un ai Schweschter läbt z Muolen. Derzue git s e chlaini Gmainschaft z Grand Cess im weschtafrikanische Liberia. Vu 1995 bis 2015 het s au ne dytschsproochigi Gmainschaft z Weschtsibirie gee.
D Laitig vu dr dytschsproochige Regioon hän vier Schweschtere, wu anne 2016 vu allne Schweschtere gweelt woore sin:
D Schweschtere hän bis Mitti 1990er Joor e Schuel im Chlooschter gfiert. S «Institut St. Elisabeth» isch aafangs im siidlige Dail vum Chlooschter unterbroocht gsii, bis 1956/57 en aige Schuelhuus böue wooren isch. Bis in d 1970er Joor isch dr Unterriicht in dr Chlooschterschuel, dr Unterriicht an Volksschuele, dr Handaarbets- un Huuswiirtschaftsunterriicht, un d Aarbet an Chinderschuele e wiichtige Dail vum Wiirke vu dr Schweschtere gsii. Syt dr Oorde 1994/95 d Dreegerschaft ufgee het, het s Land d Schuel im Chlooschter as Realschuel wytergfiert. Im Mai 2017 het s Land bschlosse, ass d Realschuel us em Chlooschter soll uuszie, wel s Gebei neie Aafoorderige nimi entspricht. Dr Umzuug, wu urspriongli scho im Summer 2019 het sotte stattfinde, isch im Mai 2019 eerscht emol verschoobe woore, bis Uusböumaßnahme im Schuelzäntrum Mühleholz z Vaduz feertig sin. Jetz soll d Realschuel Schaa 2024/25 umzie.
Rote Liste der Farn- und Samenpflanzen Baden-Württemberg
Uf dr Roote Lischt vu dr Faarn- un Soomepflanze z Baade-Wiirtebäärg sin im Joor 1999 2149 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Aarte vu Faarnpflanze (Pteridophyta) un Soomepflanze (Spermatophytina) gstande.
Ernesto Monaci
Dr Ernesto Monaci (* 20. Februar 1844 z Soriano nel Cimino; † 1. Mai 1918 z Rom) isch en iteliänische Romanischt gsi.
s Lääbe
Dr Monaci het z Rom z’eerscht d Rächtswüsseschaft und drno die romanischi Filology studiert. Vo 1874 bis 1918 isch er a dr Uni La Sapienza Profässer für romanischi Sproochen und Literatur gsi. I dr iteliänische Romanistik isch er synerzyt äine vo de füerende Chöpf gsi.
Pierre Gauchat
Dr Pierre Gauchat (* 5. Jänner 1902 z Züri; † 26. Februar 1956 z Kairo) isch e Schwiizer Grafiker und Mooler gsi.
s Lääbe
Anne 1956 isch er z Ägipte gstoorbe.
Liste der Gemeinden im Département Ille-et-Vilaine
D Lischt vun dr Gmeina im Département Ille-et-Vilaine zellt àlla 348 Gmeina ìm Département Ille-et-Vilaine uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
2017:
2016:
Maurice Casanova
Dr Maurice Casanova (* 2. Juli 1925 z Villette im Bangistaal; † 4. Juli 1995) isch e Schwiizer Sproochwüsseschaftler und Dialäktoloog gsi.
1968 isch er als Redakter zum Wälschschwiizer Mundartwörtebuech Glossaire des patois de la Suisse romande GPSR cho. Vo iim sind divärsi Artikel i de Büecher vom GPSR. Er het dr frankoprovänzalisch Dialäkt vom Bangstaal no ganz guet chönne; es paar Joor lang isch er bi der Jury vom überregionale Patois-Wettbewärb drby gsi.
Dr Casanova het z Bevaix gwoont. Und er het wyter über d Wörter, d Fluernääme und d Personenääme vom Bangistaal gforschet. Er het bi der Fluernamekommission vom Kanton Wallis mitgmacht. Mit em riisige Material vo Bangis, wo dr Casanova us der Dokumäntazioon vom GPSR usezoge het, het ane 2019 e Gruppe vo Lüüt vo däm synerer Redakzioon s Mundartwörterbuech vom Bangistaal useprocht.
1990 het en d Wälschwalliser Gschichtsgselschaft Société d'histoire du Valais romand zu iirem Eeremitlgid gmacht.
Estavayer-le-Lac
Estavayer-le-Lac, wo uf Düütsch Stäffis heisst, isch e Stadt und en ehemoligi Gmäind im Kanton Fryburg.
Geografy
Stäffis lyt am Nöieburgersee. D Stadt het mee weder sächstuusig Ywooner.
Die historischi Altstadt mit em Schloss näbedra isch guet erhalte und zelt zu de beschte Sehenswürdikäite vo dr Regioon. Si isch uf dr Lischte vo de nazionaal bedüütende Ortsbilder vo dr Schwiiz.
Gschicht
D Oortschaft isch ane 1156 s erschte Mol im ene Schriftstuck erwäänt. Me dänkt, d Stadt sig im zwölfte Joorhundert vom Bischof vo Lausanne gründet woorde.
Sid 1245 isch Stäffis de Grafe vo Savoie gsi, und 1488 isch es e fryburgischi Lampfogtei woorde.
Els Morf-Bachmann
D Els Morf-Baachme, won am 28. Mai 1920 z Heerte bi Eliken uf d Wält choo und am 11. Mai 2018 gstoorben isch, isch e Schwiizer Mundartdichterin usem im Zürcher Wyland gsi.
Estavayer-le-Lac
Gschicht
Ufe 1. Jänner 2017 het sech d Stadt mit de ehemolige Nochbergmäinde Bussy, Morens, Murist, Rueyres-les-Prés, Vernay und Vuissens zämetoo und mit ne di nöi Gmäind Estavayer bildet.
Els Morf-Bachmann
Es git vonnere zwäi Büechli mit Dialäktgschichte, s eerschten isch ane 1969 z Winterthur usecho; iri Dochter, d Margret Morf, hät defür s Umschlagbild zäichnet. Es gaat bi dene Mundartgschichten um Erläbnis im Winter, wo d Morf mol von ere Räis ufe Zürisee wäge de Seegfröörni prichtet, und au i de andere Jaareszyte: es Kapitel heisst Jaar uus – Jaar y. Und vo vil Sache vom Lääben im Doorff und ufem Puurehoof chamen öppis lääse.
I de Sändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio het de Christian Schmid am 23. Dezämber 2010 d Els-Morf-Baachme porträtiert, und sii hät doo sälber öppis vo irne Gschichte glääse. Und am 7. Februar 2013 isch d Schnabelweid nomol mit Mundartgschichte vo de Zürcheri choo, wo si im Alter vo Zwäienüünzgi wider nöji Gschichte im Büechli Es Bröösmeli Ziit useprocht hät; i dere Schrift hät’s Bilder vom Urs Jordi.
Füre Winterthurer Landbott und d Tuurgauer Zytig hät d Morf Artikel gschribe, am Afang na uf Hoochdüütsch, und vo 1991 bis anne 200 hät si Bytreeg für d Toorliker Doorffposcht gmacht.
De Ruedi Schwarzebach, wo als Lehrer z Taale scho im Büechli En offes Fäischte d Yleitig gschribe hät, chunt im Heft 1 ane 2011 vo de Räie SchweizerDeutsch mit däm Gläittegscht wider z Wort, wonner gsäit hät, wie d Morf in irere Sprooch us em äigeten Erlääben und dr Erinnerig Sache vo irere Wält im Doorff, im Tuurtaal und dr Umgäbig vo Winterthur verzelli. Und mängisch ret si au vo Züri, das töönt dänn emal so:
«De Taag isch näblig, düschter. Ich chume vom Paradeplatz gäge s Fraumöischter z lauffe. S isch chaalt, e paar Mööwe hocked uf Helm und Achsle vom Hans Waldme. Woni über d Brugg gaane, luegi d Limet durue, gägem See zue, ich mue still staa und luege, luege. Was gseet me Psunders? Grauchrydigs Wulkegschliirp am Himel, uf der Limet d Wasservögel, d Schiffli won am Ggëë aapunde sind, grauschwarz s Wasser und wyt ewääg de See. […] En graue, düschtere Novämbertaag? En lyse, verzauberete Novämbertaag z Züri! Schöön.»
Und d Morf tänkt i teil Gschichte drüber naa, wie me so mit de Spraach umgaat: «Wöörter gits, women alewyl wider vor sich ane säit. Wöörter, wo wienen Haag sind, wome nid drüber ie chunt. Me wott nüme draa tänke, si bored in äim ine, si lönd äim nid wider ghööre. Wöörter, won äim furträned, wottsches hebe, furt sinds. […]»
Louis Ruffieux
Dr Louis Ruffieux (* 6. Jänner 1848 z Saussivue im Kanton Fryburg; † 9. Juni 1909 z Fryburg) isch e Schwiizer Naturforscher und Archivaar gsi.
Er het z Greyerz un z Bulle d Schuele bsuecht und isch dänn ufs Kolleegi Saint-Michel z Fryburg ggange. Sit synere Jugend het er sech staarch für d Natur inträssiert und chönnen Artikel für regionaali Zytschrifte schrybe; er het bi dr Bestandsuufnaam vo dr Pflanzewält im Fryburgerland mitghulfe und au sälber es Herbaar agläit. Sys grosse Gebiet sind d Schwümm gsi, syni Fünd het er mäischterhaft i schööne Zeichnige feschtghalte. I synere Schrift Catalogue des champignons observés dans le canton de Fribourg het er meh weder anderthalbtuusig Aarte vo Schwümm dokumäntiert.
Mit 46i isch er usem Oberland uf Fryburg abe ggange, won er ane 1894 Regischtraar bim Staatsarchyv vo Fryburg woorden isch. Als Fryburger Uskumftspersoon für dr yhäimisch Dialäkt, dr Fryburger Patois, het ne dr Nöieburger Romanischt Louis Gauchat für sys Wälschschwiizer Wörterbuechprojäkt Glossaire des patois de la Suisse romande gschetzt.
Am 9. Juni 1909 isch dr Ruffieux im Bürgerspital Fryburg gstoorbe.
Dompierre FR
Dompierre isch es Dorf und en ehemoligi Gmäind im Kanton Fryburg.
Geografy
Dompierre lyyt füüf Kilometer nordöschtlich vo Payerne im Taal vo dr Broye.
Im Dorf läben öpe tuusig Lüüt.
Dur s Dorf goot die schwiizerisch Hauptstrooss 1. Und Dompierre het en eigete Bahnhof a dr Ysebaan.
Gschicht
D Ortschaft Domum Petri isch s erschte Mol anne 587 in ere Urkunden erwäänt, wo dr Bischof vo Lausanne em Chlooschter Peterlinge döört Land gschänkt het.
Am 1. Jänner 2016 het sech Dompierre mit den ehemolige Nochbergmäinde Domdidier, Léchelles und Russy zämetoo und die nöi Gmäind Belmont-Broye bildet.
Präsident der Europäischen Kommission
Dr Presidänt vo dr Europäische Kommission – oder d Presidäntin vo dr Europäische Kommission – isch die Person, wo di Europäischi Kommission tuet leite.
Är oder si wird vom Europäische Root vorgschlage un drno vom Europäische Parlamänt gwählt. D Amtsduur, wo me drfür gwählt wird, isch füüf Joor. Dr Kommissionspresidänt oder d Kommissionspresidäntin säge, wie d Kommission sell schaffe und wie si organisiert isch. Die isch so zämegsetzt, ass es vo jedem Land vo der EU ei Verträtter drin het.
Sid ane 2019 isch d Ursula von der Leyen i dämm Ampt.
United-Airlines-Flug 811
Am 24. Februar 1989 het d Frachttüre vom United-Airlines-Flug 811 wäret em Flug la gah. Es isch zum ne explosive Druckabfall cho. Dür dä sy nüün Passagier inklusive ihrne Sitze us em Flugzüüg gsoge worden u umcho.
Der Unfallhärgang
D Boeing 747-122 vo der United Airlines isch am 24. Februar 1989 vom Los Angeles us nach Honolulu gfloge. Vo dert us hätti der Flüüger nach Ouckländ, z Neuseeland wyter sölle. Ds Ziil vom Flüüger isch Sydney z Oustralie gsi. Ds Flugzüüg mit dem Kennzeiche N4713U het 337 Passagier, 15 Flugbegleiter u 3 Pilote a Bord gha.
Öppe 16 Minute nach em Abflug vo Honolulu nach Ouckländ, no wäret em Steigflug, in ere Höchi vo öppe 22.500 Fuess (6900 m) u öppe 108 km (58 Seemeile) vo Honolulu e wäg, het sech di vorderi Frachtruumtüre sälber ufgmacht. Das het zum ne explosive Druckabfall im Flugzüügrumpf gfüehrt. D Frachttüre het’s du vollständig abgriissen u het e Teil vo der Rumpfverchleidig mit gno. Es het es Loch über der Frachttüre gä. Das Loch het e grössi vo öppe vier mal vierehalb Meter gha. Füüf Sitzreihe us der Bisnessklass sy dür e Druckabfall us em Flugzüüg gsoge worde. Uf dene Sitze sy nüün Passagier gsässe. Ei Flugbegleitere, wo i der Neechi vom Loch isch gstande, het sech bi däm Zwüschefall schwär verletzt.
Wäg em Druckabfall hei d Pilote e Notsinkflug ygleitet. I gringerer Höchi isch der Surstoff-Patizialdruck höcher u d Pilote u d Passagier bruuche de kei Surstoffmaske zum Schnufe. Dür e Druckabfall sy Teili vo der Türe im Triibwärch 3 glandet. Ds Triibwärch 3 isch du uusgfalle. Ds Triibwärch 4 het äbefalls schade gno u het sogar afa brönne. D Klappe sy ou beschädiget worde. Trotz de Schäde am Rumpf, Triibwärch u Klappe, sy d Pilote sicher uf em Flughafe z Honolulu glandet. Ds Flugzüüg het innerhalb vo 90 Sekunde chönne über d Notrutsche ewaquiert wärde. D Passagier sy derby nid no zuesätzlech verletzt worde.
Ursach
Der Vorfall isch höchschtwahrschinlech dür ne falschi Verkabelig, verbunde mit e mene schlächte Verschlussmechanismus vo der Frachtluke usglöst worde. Zu dere Zyt het d 100er Version vo der 747 no kes Sichtfänschterli gha, wo bündig mit der Frachtluke hätti abgschlosse, so das d Bodecrew hätti chönne prüefe, öp der Bügel vo der Türe uf “Verschliesse” gstanden isch oder nid. Es het mehreri Mängel im Design gä: Me het der Verschlussmechanismus nid naach gnueg u vollständig chönne yluege. Zudäm het der Schaltchreis, wo d Stromversorgig für d Frachtluke greglet het, e defekt gha u het so wäret em Flug chönne uslöse u so d Frachtluke ufmache. D Frachtluke, wo nach usse gangen isch, isch so eifach ufgsprängt u vom Rumpf abtrennt worde. Da derby het d Frachttüre e Teil vo der Rumpfverchleidig mit sech grisse u dür das isch d Fluggaschtkabine in ere Höchi vo 22.500 Fuess em dört herrschende Luftdruck usgsetzt gsi.
Ursachienermittlige
D neuseeländer Kevin u Susan Campbell, wo bim Unglück ihre Sohn der Lee Campbell verlore hei, hei Gäld gsammlet u d Bergig vo der Frachtluke zahlt. So het me am 26. Septämber u am 1. Oktober 1990 zwöi Teili vo der Frachttüre us em Pazifik chönne bärge.
D Campbells hei eigeti Nachforschigen agstellt um usezfinde, was der Grund für der explosiv Druckabfall isch gsi. Ihri Nachforschige hei ergäh, dass e Konstruktionsfähle am Verschlussmechanismus vo der Frachttüre isch vorgläge. Zwee späteri Vorfäll stütze d Hypothese vo de Campbells: Im Jahr 1991 isch es erneut zum ne Zwüschefall cho, bi däm sech e Frachtluke vo nere Boeing 747 vo der United Airlines uf em New Yorker Flughafe JFK vo sälber ufta het. Es het e Sicherig use gjagt u ds Wartigspersonal isch grad uf der Suechi gsi nach em Grund derfür. Währet der Diagnose isch es zu nere unbeabsichtigte Uslösig vom Verschlussmechanismus für d Frachtluke cho. Dür das het sech d Luke sälber ufgmacht. D Sälbschtöffnig vo der Luke het zu ähnleche Schäde gfüehrt, wi d Schäde wo me a der Frachttüre vom Flug 811 fescht gstellt het.
E wyteri Störig an ere Frachtluke vo nere 747 vo der Pan Am z London-Heathrow, het der Härsteller Boeing derzue veralasst, alli Chunde um d Behäbig vo der Störig z bitte. D FAA het d Frischt bis der Mechanismus het müesse ustuscht sy uf 30 Tag verchürzt. Ursprünglech wär e Frischt vorgseh gsi wo’s de Fluggsellschafte ermüglechet hätti das bi der nächschte reguläre Wartig z mache.
Untersuechigsergäbnis
Di US-amerikanischi Transportsicherheitsbehörde het ufgrund vo der Untersuechig wo si agstellt het, e dringendi Empfählig für alli im Dienscht befindleche Boeing 747-100 usegä. Der Verschlussmechanismus söll dür nid fählerhafti Verschlüss ersetzt wärde. E wyteri nid verbindlechi Empfählig het sech derfür usgsproche, alli Frachtluke wo nach usse ufgö, dür Luke z ersetze wo nach inne ufgö, so das der Kabinedruck d Frachttüre gäge Rahme drückt. Syt däm Vorfall het’s kei glychglagerete Unfall meh gä, mit ere Boeing 747-100.
Nach em Unfall
Im Jahr 1989 het d Crew, vom Flug United-Airlines-Flug 811, e Uszeichnig vom United States Secretary of Transportation übercho. Ds Flugzüüg isch repariert worde u mit em Kennzeiche N4724U wieder regischtriert worde. 1990 isch das Flugzüüg du erneut i Dienscht gstellt worde. 1997 isch es a di gambischi Fluggsellschaft Air Dabia verchouft worde. Dert isch ds Flugzüüg under der Regischtrierig C5-FBS gfloge. Nach däm d Gsellschaft der Bertiib ygstellt het, isch ds Flugzüüg im Jahr 2000 uf em Plattsburgh International Airport yglageret u im Jahr 2004 z Plattsburgh, z New York usgschlachtet worde.
D United Airlines hei nach em Unglück zahlrychi Versüech underno, der Verluscht vo der Frachtluke R5 im Flugsimulator nachezstelle. Doch kei Besatzig isch nach em Verluscht vo der Luke i der Lag gsi, d 747 sicher z lande.
Florian Melcher
Dr Florian Melcher, wo am 22. Dezämber 1875 z S-chanf uf d Wält cho und am 23. Oktober 1913 z Samaade gstorben isch, isch e Schwiizer Romanischt und Wörterbuechredakter gsi.
Lääbe und Wärch
Dr Melcher isch i de bünderromanische Sproochregioone zu de Lüüt ggange go Wörter und Sprüüch vo de verschidene Idioom uufschrybe, und zwar psunders i dene Döörffer, wo am Rand vom rätoromanische Sprochpiet sind und sech d Nochbersprooche Düütsch und Iteliänisch immer wie meh is romanische Areaal usbreite.
Sid 1910 het dr Melcher syni Redakzioonsarbet nümme z Chur, sondern wider deheime z S-chanf gmacht. Drüü joor spöter isch dr Sproochwüüseschaftler wägen ere Chranket wärend dr Arbet und vill z früe im Alter vo 38 Joor gstorbe. Dr Engadyner Chasper Pult isch si Nochfolger woorde.