cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Niklaus Riggenbach
Chindheit und Usbildig
Im Juni 1840 het är nach Karlsrue züglet und isch dört in dr „Emil Kesslersche Maschinefabrik'“ go schaffe. Är isch bald zum Wärchfüerer und Gschäftsleiter ufgschtyge. In dere Stellig het är nit weniger als 150 Lokomotive konschtruiert. Derunter isch d „Limmat“ gsi, eini vo de vier erschte Lokomotive vo dr am 9. Augschte 1847 eröffnete Schwyzerische Nordbaan, me het ere d Spanisch-Brötli-Baan gseit. Die Loki het är müesse in d Schwyz überfüere und uf dr Linie Züri–Bade erprobe.
Hürot und Familie
Im Novämbr 1847 het dr Riggenbach e Baslerin us em Huus Socin im badische Binzen ghürotet. Will är, wo d Reggruteschuel bi der Artilleri absolviert gha het, uf Schwyzer Territorium d Yberuefig zum Sonderbundsfäldzug riskiert hätti isch är dört gwont. 1848 isch im Riggenbach sy einzig Soon uf d Wält cho, dä isch aber nit im Vatter nogschlage, är isch Pfarrer und Uniwärsitetsleerer worde.
Karriere
Wo 1853 dr Bou vo dr Baanlinie Basel–Olte agfange het, het me yn ins Direktorium vo dr Schwyzerische Centralbaan Gsellschaft beruefe, als Schef vo de Maschinewärkstette. Är isch nach Ängland und Öschtrych greist und het vill Dampflokomotive untersuecht. Verschydeni Verbesserige im Ysebaanwäse träge sy Name. 1856 isch är Maschinemeischter und Schef vo dr noyie Hauptwärchstatt vo dr Centralbaan z Olte worde. Dört het är jetz au gwoont. Unter syner Füerig isch die Wärchschtatt zu einere vo de gröschte Maschinefabrike vo dr Schwyz worde. Do het me näbe Lokomotive und Ysebaanwäge au Bruggeelemänt gmacht.
Erfinder vo dr Zaanradbaan
Die schwachi Adhäsion vo de erschte Lokomotive uf dr geeche Hauesteilinie hei ym Sorge gmacht. Als Lösig für Gebirgsbaanen het dr Niklaus Riggenbach d Zaanradbaan erfunde. Nach ville Versüech het är usegfunde, dass seer geechi Schtrekene sicher chönne befaare werde, wenn me zwüsche de Schyne inne e Zaanschtange ybout in die es Zaanrad vo dr Loki ygrift. Am 12. Augschte 1863 het ym Frankrych s Patent Nr. 59625 erteilt. 1869–1871 het är zämme mit de Ingscheniöre Ferdinand Adolf Naeff und Zschokke d Vitznau-Rigi-Baan mit sym Syschtem Riggenbach als erschti Bärgbaan vo Europa bout.
Es äänlichs Zaanradbaansyschtem benützt au die churz vor dr Rigibaan erbouti Bärgbaan uf e Mount Washington.
1871 het dr Riggenbach dr Poschte vom Wärchstattleiter verloo, um e noyi Fabrik für e Bou vo Bärgbaane z Aarau go leite. Ab 1883 het är als freye Ingscheniör gschafft. Vo sym Oltner Büro us het är verschydeni Bärgbaane in meerere Kontinent plant.
Am 25. Juli 1899 isch dr Niklaus Riggenbach 82-jöörig gschtorbe. Är het vo de Gmeine Olten, Aarau und Trimbach s Eerebürgerrächt übercho. Är isch au es Mitglyd vom „Institut de France“ gsi und het e paar Joor e Sitz im Soloturner Kantonsrot gha.
Kofi Annan
Dr Kofi Atta Annan (* 8. April 1938 z Kumasi, Goldkischte; † 18. August 2018 z Bärn, Schwyz) isch e ghanaische Diplomat gsii. Är isch vu 1997 bis 2006 dr sibt Generalsekretär vu dr Verainte Natione gsii. 2001 het er zäme mit dr Verainte Natione dr Friidesnobelbryys fir sy „Yysatz fir e besser organisierti un fridligeri Wält“.
Familie
Dr Kofi Annan isch am 8. April 1938 as Suhn vum Henry Reginald Annan un dr Rose Eshun in dr ghanaische Stadt Kumasi uf d Wält chuu un ai Dag speter daift wore. Ghana isch um die Zyt no unter em Name „Goldkischte“ ne britischi Kolony gsii. Sy Familie het zue dr Elite vum Land ghert un isch us dr Ethni vu dr Fante gsii. Syni beede Großväter un e Unkel sin sognännti Chiefs gsii. Sy Vater het langi Zyt as Exportmanager fir d Firma Lever Brothers gschafft. Mit syre 1991 verstorbene Zwillingsschweschter Efua Atta het er dr Zweetname Atta dailt, was in dr Akan-Sproch ‚Zwilling‘ haißt. Anne 1965 het er d Titilola Alakija ghyrote. Us däre Eh het er zwai Chinder, dr Suhn Kojo un d Dochter Ama. Si hän si in dr 1970er Johr drännt, hän si aber erscht anne 1983 schaide loo. In zwooter Eh isch dr Annan ab 1984 mit dr schwedische Aawälti un Chinschtleri Nane Maria Annan ghyrote gsii<name=":1" />, e Dochter vum schwedische Jurischt Gunnar Lagergren un Nichte vum schwedische Diplomat Raoul Wallenberg.
Uusbildig
Vu 1954 bis 1957 isch dr Annan uf d Mfantsipim School gange, e methodistisch Internat z Cape Coast, Ghana. 1958 het er e Studium vu dr Wirtschaftswisseschafte am Kumasi College of Science and Technology aagfange. Mit Hilf vun eme Stipendium vu dr Ford-Stiftig het er syni Studie in dr USA am Macalester College z Saint Paul (Minnesota) furtgsetzt un het dert 1961 e Bachelor-Abschluss gmacht. Derno het dr fir ai Johr am Gämfer Hochschuelinschtitut fir internationali Studie vu dr Universitet Gämf studiert. 1972 het er au no e Master of Business Administration an dr Sloan School of Management vum Massachusetts Institute of Technology gmacht.
Fríeji Karriere
1962 isch dr Kofi Annan in d Wältgsundhaitsorganisation vu dr Verainte Natione yydrätte. Vu 1974 bis 1976 het er z Ghana as Turismusdiräkter gschafft. Derno isch er wider retuurchuu zue dr Verainte Natione un het as Bygordnete Generalsekretär in drei Positione nochenander gschafft: Sicherhaitskoordinator Personalmanagement vu 1987 bis 1990, Program Planning, Budget and Finance, and Controller vu 1990 bis 1992 – unter anderem het dr Annan au iber d Freilossig vu weschtlige Gaisle im Irak in dr Zyt vum Zweete Golfchrieg verhandlet – un Fridenssicherigsyysätz vu Merz 1993 bis Februar 1994.
1994 isch dr Annan fir dr Yysatz vu dr UN-Blauhelm-Soldate unter em General Roméo Dallaire zueständig gsii, wu em Velkermord z Ruanda holflos gegeniber gstande sin, wel si kai Unterstitzig dur d Wältgmainschaft ghaa hän. In syne Memoire het dr Annan speter gschribe: „S isch aini vu dr erschitterndschte Erfahrige vu mym gsamte Beruefslääbe gsii, wu mi dief bregt het.“
Dr Annan isch derno bis Oktober 1995 Undersecretary-General wore, wun er zum Sunderbeufdraite vum Generalsekretär fir s eemolig Jugoslawie ernännt wore. No fimf Monet in däre Ufgab isch dr Annan im April 1996 wider uf sy Poschte as Undersecretary-General retuurgchehrt.
Generalsekretär vu dr Verainte Natione
Am 13. Dezämber 1996 isch dr Annan vum UN-Sicherhaitsrot uf Druck vu dr USA un gege dr Widerstand vu vyl Länder zum UN-Generalsekretär gwehlt wore as Noofolger vum Boutros Boutros-Ghali vu Egypte. Är het sy Amt aadrätte am 1. Jänner 1997 as erschte Generalsekretär, vu diräkt us dr Raie vu dr UN-Mitarbaiter gwehlt worten isch un as erschte schwarzafrikanische UN-Generalsekretär. Am 29. Juni 2001 isch er vu dr UN-Generalversammlig fir e zwooti fimfjehrigi Amtszyt bstetigt wore, wu bis zum 31. Dezämber 2006 gangen isch. Sy Noofolger isch dr bishärig sidkoreanisch Usseminischter Ban Ki-moon wore, wu sy Amt am 1. Jänner 2007 aadrätte het.
In syre Amtszyt as Generalsekretär het s e baar Berotige im Sicherhaitsrot zue dr Lag im Irak gee, as wichtige Punkt isch dischpetiert wore, eb dr Irak versuecht Massevernichtigswaffe z kriege. Dr Kofi Annan het 2004 gsait, ass syre Manig noo d Invasion im Irak illegal gsii sei.
Im Septämber 2003 het dr Annan e 16-chepfig Gremium yygsetzt, wu Vorschleg fir e Reform vu dr Verainte Natione het solle mache, di sognännt „Hochrangig Gruppe fir Bedrohige, Rusforderige un Wandel“. Us dr Vorschleg vu däre Gruppe het er am 21. Merz 2005 sy 63-sytig Reform-Dokumänt In greßerer Freihait: Uf em Wäg zue Entwicklig, Sicherhait un Mänscherächt fir alli vorgstellt.
Am 60. Johressag vu dr Befreiig vum Konzentrationslager Auschwitz het dr Kofi Annan in ere Sundersitzig vu dr UN-Generalversammlig dytligi Wort gsait: Är het gmahnt, ass d UNO grindet wore sei as Antwort uf s „s Bees vum Nationalsozialismus“. Un er het – in Abwandlig vun eme Zitat, wu em Edmund Burke zuegschribe wird – dr Satz bregt: „Alles, was s Bees brucht go trioumphiere, isch s Schwyyge vu dr Meehait.“
Seegraben (Schwarzbach)
Dè Seegrabbè isch èn öppè 12 Kilometer langè rächtè Zuèfluss vom Schwarzbach im Kanton Schaffuusè un in Südbaddè. Er flǜèßt vo Südè nõch Nordè durch s Wangèdal un aaschlièßend durchs Unterchläggi un s Chleggaudal. Im Wangèdal flǜèßt dè Seegrabbè a dè Nòòtschtell zwǜschè Südrandè un èm Nordabschnitt vom Chlynè Randè durrè. S Yzugsgebièt vom Seegrabbè isch öppè 27 Quadratkilometer groß un lyt a dè rächtè Südrandè-Haldè un dè linke Haldè vom Chlynè Randè sowiè am südlichè Rand vom Chleggaudal.
Volauf
Dè Seegrabbè entschtòt bim Zämmèfluss vom Ättigrabbè un Ettègrabbè uff dirèkt uff dè dütsch-schwizer Gränzè zwǜschè dè Dörfer Oschterfingè un Jeschtettè. Dè Ättigrabbè entschpringt uff uff èm Gemeindegebièt vo Nüüchilch, dè Ettègrabbè uff  uff èm Gemeindegebièt vo Jeschtettè. Dè vohürõtete Bach gòt am Aafang hauptsächlich in nordweschtlichi Richtung, nǜmmt s Wasser vom Gebièt Wüèschtè See uff un gòt aaschlièßend durch s Wangèdal durrè. Bi Oschterfingè macht dè Bach èn Bogè in Richtung Südweschtè un flǜèßt dõdeby diè öschtlichè un nördlichè Uusläufer vom Napbärg. È wèng südlich vo Wilchingè übberquèrt er d schwizer-dütsch Gränz, welli dõ öppè 800 Meter i s Schwizer Territorium ièluègt. Uff dè südbaddischè Sitè durchquert dè Seebach s Gmeindegebièt vom Chleggau, tangyrt dè Ortsdeil Wyswyl un mündet i dè Nöchi vo Grièßè nõch übber 12 Kilometer (mit Ettègrabbè) vo rächts i dè Schwarzbach.
Jahrhundertwende
Under re Johrhundertwändi verstoht mer im allgemeine de Zitruum vo e baar Johr um de Übergang vo einem Johrhundert in s ander.
Wë mer genauer anelüegt, no ßin's numme d Johr mit de Ändziffere 00 und 01 (Epochesprung); di meiste Lüt finde aber de Wechsel vo de Ändziffer vo 99 uff 00 wichtiger.
Im speziälle hät d Johrhundertwändi de Wechsel vom 19. zum 20. Johrhundert bedütet, also öbbe d Johr vo 1896 bis 1910 ("Fin de siècle"). Säll isch z Europa d Belle Époque gsi, e Zit mit starke bolitische und soziale Änderige vo de Gründerzit und de Johr vor em Erschte Wältchrieg - und glychzitig mit usbrägte Styl in de Architektur, Literatur und Kunscht. Dass di kulturälli Zitewändi vom 19. Johrhundert erscht in de 1910er stattfindet, nännt mer s lang nünzähnt Johrhundert.
Fritz Broßmer
Dr Fritz Broßmer (* 19. Septämber 1891 z Ättene; † 3. Februar 1963 z Fryburg) isch e dytsche Grafiker un Dialäktdichter gsii.
Lääbe
Dr Broßmer isch e Suhn vum Joseph Broßmer, eme Stroffdrucker un Färber, un syre Frau Luise geb. May gsii. Är het no drei Gschwischtrig ghaa. D Familie isch katholisch gsii un het im Huus links vu dr Spitalchilche gläbt.
Dr Joseph Broßmer isch au Burgermaischte vu Ättene gsii. Wu dr Großherzog Friedrich am 28. Septämber 1891 uf Ättene chuu isch, het er zue däm Aaloss d „Lange Straße“, wu vum bere Dor bis zue dr Dirnlebrücke gange isch, in „Friedrichstraße“ umnänne loo un derzue het au au sy Suhn, wu churz vorhär uf d Wält chuu isch, uf dr Name vum Großherzog daife loo.
Em Fritz Broßmer sy Vater isch scho anne 1905 gstorbe. Wäge däm het er uf em Ättener Gimnasium nume di Mittler Ryfi chenne mache, wel d Mueter s Schuelgäld nit het chenne ufbringe. Statt em Abitur het er derno ab 1907 e Lehr as Schriftsetzer in dr Druckerei vum Joseph Leibold im dr Nochberschaft gmacht.
No dr Lehr isch er vu 1911 bis 1914 as Wandergsell umezoge un isch bis in d Schwyz chuu. Im Erschte Wältcrieg het er as Sanitäter dient. Noch em Chrieg het er derno as Schriftsetzer, Korrektor un Lehrbuebenuusbilder z Fryburg gschafft. Bim Bumbeaagriff uf Fryburg im Zweete Wältchrieg anne 1944 het er alles verlore. Noch em Chrieg het er z Fryburg as sälbschtändige Grafiker gschafft.
Anne 1918 het er d Maria Bohn ghyrote, si hän zäme ai Chind ghaa. Im Johr 1963 isch er im Alter vu 72 Johr gstorbe.
Wäärch
Dr Broßmer sälber het insgsamt elf Bänd mit Gedicht un Gschichtli uf Alemannisch vereffetligt:
In dr 1930er Johr het er aafange Haimetdäg un Fescht organisiere. Do het er vylmol syno Gedicht un Gschichtli vordrait, speter au als im Rundfunk. Derzue het dr Broßmer e Hufe volkstimligi Theaterstuck uf Alemannisch gschribe, wu au hite no ufgfiert wäre, z. B. „S’ groß Los“, „D’r Pudding“, „D’r scheen Fund“, „D’Brotwurscht“, „D’Linzerdaart“.
Zum 100. Geburtstag vum Broßmer het dr Historisch Verain Ättene en Uusstellig im Burgersaal veraastaltet un het nomol e Bändli mit ere Uuswahl an Gedicht un Gschichte vereffetligt.
Dr Ferdinand Horst schrybt in dr Badische Biografie iber dr Broßmer:
Im Oktober 1952 het dr Grafiker Broßmer zue dr Yyweihig vum neie Ättener Chrankehuus e Guldi Buech gmacht, wu d Gschicht vum Spital z Ättene in gotischer Schrift mit holzgschnittem Deckel din verzellt wird. Syt 2014 lyt des Guldi Buech im Archiv vu dr Stadt Ättene.
E baar Johr speter het er fir d Stadt Ättene e Guldi Buech gschaffe, wu d Entwicklig vu syre Haimetstadt un aktuälli Eraignis hän solle din ufgschribe wäre. Wun er des Guldi Buech im Merz 1957 ibergee het, isch derfir zum Ehreburger vu dr Stadt ernännt wore.
Landespreis für Heimatforschung
Dr Landesbryys fir Haimetforschig Bade-Wirttebärg (dt. Landespreis für Heimatforschung Baden-Württemberg) wird syter anne 1981 uusgschribe, go byschpiilhafti wisseschaftligi Laischtige vu Mänsche wirdige, wu si ehrenamtli mit eme Biet vu dr Haimetforschig bscheftige.
Kriterie
Mit em Landesbryys wäre Ainzelwärch uuszaichnet, wu uf aigeni Forschig zruggeen. Des mueß dur e Noowys vu dr bruuchte Quälle un dur Literaturhiiwys darglait wäre. D Arbete derfe nit im Zmehang mit ere wisseschaftlige Uusbildig stoo, e jedi Arbet cha nume aimol yygee wäre. Scho mol uuszaichenti Bryydreegerne un Bryysdreeger chenne nit nomol uuszaichnet wäre. Noch em 30. Lääbesjoor chenne si Dreeger*ne vu Juugedfeerderbryys un Schuelerbryys nomol bewäärbe.. Fir dr Schuelerbryys mien di wisseschaftlige Kriterie nit voll erfillt wääre.
Stifter
Iber d Vergaab vum Bryys entschaidet e Jury, wu si us je acht Verdrätter*ne vu dr Stifter zämesetzt. D Stifter vum Bryys sin s Land Bade-Wirttebärg (Minischterium fir Kultus un Sport) un dr Landesuusschuss fir Haimatbflääg.
Die goldene Schmiede
«Die goldigi Schmitti» isch e Loobgsang uf d Jungfrau Maria vom Konrad vo Würzburg us em 13. Joorhundert. Im Wärk het dr Autor die ganzi Dradizioon vo dr Mariavereerig vo Joorhunderte iigsammlet und zum ene äinzige, groosse Loblied verschmulze wien er, und vo doo chunnt dr Ditel, in dr Schmiidi vom Härz e Gedicht us Gold wurd giesse und s denn mit Eedelstäi und mit em 'Sinn vo Karfunkel' wurd schmücke. Es isch im Konrad si wichdigsts religiööses Gedicht.
S Datum und dr Ufdraaggääber vom Wärk si umbekannt. Mä dänggt aber, ass es dr Bischof vo Stroossburg, dr Konrad vo Lichtebärg, gsi isch, wo s Lied in Ufdraag gee het.
Ripuarische Dialekte
Ripuarisch (in dr Dialäkt sälber zmaischt Platt) isch d Bezaichnig fir e Gruppe vu weschtmitteldytsche Dialäkt. Si wäre vor allem z Nordrhy-Weschtfale gschwätzt. Di ripuarische Dialäkt bilde mit dr Moselfränkische Dialäkt dr mittelfränkisch Dialäktruum.
Dr Wortschatz vum Ripuarisch wird im Rhynische Werterbuech bschribe.
Abgränzig
Vum Niderdytsch im Norde wird s Ripuarisch dur d Benrather Linie („maken/machen“-Linie) abgränzt. S Ripuarische gränzt do an dr Niderrhynisch Dialäktruum (au Niderbergisch oder Sidniderfränkisch gnännt).
Verbraitig un Unterdailig
Ripuarisch wird vor allem im sidlige Nordrhy-Weschtale gschwätzt, derzue au in chlainere Gränzbiet in dr Niderlande (Provinz Limburg) un z Belgie (um Eupen). Au di rhyland-pfälzische Regione um Bad Neuenahr-Ahrweiler un Linz am Rhein wäre zem ripaurische Dialäktruum zellt.]
Dr bekanntescht ripuarisch Dialäkt isch s Kölsch, dr Dialäkt vu Köln. Di maischte ripuarische Dialäkt wäre Platt gnännt, z. B. Öcher Platt, Hommersch Platt, Dürener Platt, Eischwiele Platt usw.
Liberalisierung
Politischi Libralisierung
Politischi Liberlaisierung isch e Abbau vu repressive Funktione vum Staat. Der Uusdruck wird vilmol im Kontext vun Minderheiteschutz, Menscherecht, Verbot un dr Umwendlung oder Abschwächung vun Schtrofe.
Wirtschaftligi Liberalisierung
Wirtschaftligi Liberalisierung isch dr Ruckzug vum Staat us dr Wirtschaftsprozess zue Gunschte vun private Unternemme un zuem Teil zue Unguschte vun dr eifache Lit.
Dr Liberalisierungsbegriff in dr Wirtschaft isch noch em zweite Weltkrieg durich d OECD prägt worre. Am Ofong isch bloss dr Abbau vun mängemässige Hondelsbschänkunge gmeint gsi.
Edward Snowden
Dr Edward Joseph Snowden (* 21. Juni 1983 z Elizabeth City, North Carolina) isch en US-amerikanische Whistleblower. Syni Enthillige hän Yyblick gee in s Uusmaß vu dr wältwyte Iberwachigs- un Spionagepraktike vu Ghaimdienscht, vor allem vu dr Verainigte Staate un vu Großbritannie. die hän im Summer 2013 di Global Iberwachigs- un Spionageaffäre uusglest.
Doderfir isch er meefach vu Nitregierigsorganisationen uuszaichnet un fir dr Friidesnobelbryys nominiert wore. Am 24. Septämber 2014 het er dr Right Livelihood Award, vylmol Alternative Nobelbryys gnännt, iberchuu.
Dr Snowden isch en ehmolige Agänt, wu as tächnischi Fachchraft fir di US-amerikanische Ghaimdienscht CIA, NSA un DIA gschafft het. Bis Mai 2013 het er im Ufdrag vu dr NSA as Sischtemadminischtrator fir s Berotigsunternämme Booz Allen Hamilton im Kunia Regional SIGINT Operations Center gschafft. Im Ramme vu syre Arbet het er Zuegang ghaa zue Informatione, wu as sträng ghami yygstuft gsii sin, u. a. iber US-amerikanischi Programm fir d Iberwachig vu dr wältwyte Internetkommunikation (PRISM un Boundless Informant) un s no umfassnder britisch Iberwachigsprogramm Tempora. Dr Snowden het die Informationen ibermittlet an d Filmmacheri Laura Poitras un an dr Guardian-Schurnalischt Glenn Greenwald, wu si im Juni 2013 ohni Aagab vun ere Quälle in Dail vereffetligt het.
Am 9. Juni 2013 het dr Snowden z Hongkong sy Identitet gegeniber dr Effetligkait bekannt gee. Am 14. Juni 2013 het s FBI mit ere Strofaaziag u. a. wärge Spionasch e Haftbefählt gege ihn erwirkt. Dr Snowden het Hongkong chenne verloo, isch derno aber e Zytlang im Transitbereich vun eme internationale Flughafe z Moskau feschtghockt. Derwylscht isch uf diplomatischer Ebeni um sy wyter Schicksal gstritte wore.
Am 1. Augschte 2013 het d Prässe gmäldet, ass dr Snowden vu Russland Asyl iberchuu heb. Am 7. August 2014 het em Snowden sy Aawalt Anatolij Kutscherena bekannt gee, ass dr Snowden en Ufenthaltserlaubnis fir drei Johr z Russland iberchuu diei, si diei syt em 1. Augschte 2014 gälte.
Julianischer Kalender
Dr julianisch Kalender isch vum Gaius Julius Cäsar 46 v. Chr. igfüehrt worre un in manche Deile vu dr Welt noch bis ins 20. Johrhundert gültig gsi, im chilchliche Beriich deilwiis bis hüt. Er wird hüt in dr Wisseschaft ruckwirkend au fer die Johr vorem Julius Caesar verwendet. Er isch abglöst worre dur dr gregorianisch Kalender, wo im Grund gnumme e chleini Ergänzig vu dr Kalenderregle isch.
Dr julianische Kalender isch ebbis anders wie s Julianisch Datum.
Grundsätzlichs
E Kalender isch kei Zittrechnig (Ära), sundern e Kalender strukturiert e Johr. E Ära zellt degege d Johr ab eme bestimmte Zittpunkt (Epoche). E Kalender cha mit underschidliche Epoche gnutzt werre. So rechnet mer z. B. in Japan d Johr nooch dr Thronbestigig vum Kaiser. S Johr 1 vu dr aktuelle Ära Heisei isch s Johr 1989 vu dr Christliche Ära. Beidi Äre nutze aber dr gregorianisch Kalender. Umchehrt cha e Epoche un die dezueghörig Ära au vu verschidene Kalender gnutzt werre. So isch z. B. die Christlich Ära in Rom 1582 vum Julianische uf dr gregorianisch Kalender umgstellt worre.
Prinzipie
Dr ald römisch Kalender isch ursprünglich e vu dr Griche ibernummene Mokalender gsi. Säller isch je nooch Bedarf in uregelmässige Abständ an s Sunnejohr abasst worre. Säll het zue so grosse Schwirigkeite gfüehrt, dass dr Julius Caesar e nöie Kalender vum ägyptische Astronom Sosigenes het usarbeite lo. Dr Astoss dezue het dr Sunnekalender gliferet, wo dr Caesar 48 v. Chr. in Ägypte wohrschins dur Acoreus nächer chenneglärt gha het.
Säller nöi, später ihm zue Ehre „julianisch“ gnennt Kalender isch anno 46 v. Chr. in Chraft trätte. Er het us 12 Munät mit je 30 oder 31 Däg – wie au hüt noch yblich – bestande, wo d Bezeichnige us em römische Kalender zuenächst behalde hän. Einzig s verworre Johr 46 v. Chr. isch uf 15 Munät (445 Tage) verlängeret worre, um dr nöi Kalender mit em Sunnestand in Iberystimmig z bringe.
Im alde römische Kalender isch in dr Schaltjohre dr Februar uf 23 Däg verchürzt un e Schaltmunät igfüegt worre. Säller Zittpunkt vu dr Schaltig het dr Caesar bibehalde, so dass jedes viert Johr (Schaltjohr) dr 24. Februar (ante diem sextum kalendas martias d. h. sexter Dag vor dr Kalende vum März) verdoppelet worre isch, des heisst, es isch e nöie 24. Dag (ante diem bis sextum calendas martias d. h. zweiter sexter Dag vor dr Kalende vum März) igfüegt worre. Dr bisherig 24. isch zum 25. Februar (ante diem sextum kalendas martias d. h. sexter Dag vor dr Kalende vum März worre). Doch die Regle isch nooch em Dot vum Caesar vu dr Pontifices falsch angwendet worre. D Priester hän scho alli dri Johr e Schaltjohr igfüegt. S erst Schaltjohr isch 45 v. Chr. gsi, no alli drei Johr bis 9 v. Chr. Die dodur zuevil zellte Schaltjohr sin vum Kaiser Augustus korrigiert worre, indem mer erst wiider 8 n. Chr e Schaltjohr igfüegt het un zum Vierjohreszyklus ibergange worre isch (Augusteischi Korrektur ).
chleineri Änderige, vorwigend Munätsnämme
Anno 44 v. Chr. isch dr Quintilis (ursprünglich „fümfter Munät“, sit 153 v. Chr. dr sibt) im Julius Caesar z Ehre in Julius umbenennt worre (Lex Antonia de mense Quintili („iber dr Munät Quintilis“) vum Konsul Marcus Antonius)).
Später isch dr Sextilis (ursprünglich „sexter Munät“, sit 153 v. Chr. dr acht) zue Ehre vum Kaiser Augustus nooch sällem benennt worre. Ob gliichzittig dr August vu 30 uf 31 Däg verlängert worre isch, um kei „Benoochteiligig“ vum Augustus gegeniberem Julius entstoh z lo, un säller Dag im Februar entnumme worre isch, isch umstritte. E anderi Erchlärig, wo au als die wohrschinlicher agluegt wird, besait, dass bi dr Römer d Munät mit 31 Däg als Glücksmunät, und die mit 30 Däg als Uglücksmunät gulte hän. Wil dr Augustus aber nit het welle, dass dr nooch ihm daift Munät e Uglücksmunät isch, het er im Februar sin 29. Dag entnumme. Wil es jetz dri Munät mit 31 Däg hinderenander gä hätt, het er d Däg vu September mit Oktober un vu November mit Dezember vertuscht.
Aber au anderi Munät sin nooch römische Herrscher benennt worre, aber anschinend het keini vu sälle Änderige der ihr Dod iberläbt. Dr Caligula het dr September Germanicus daift; dr Nero dr Aprilis Neroneus, dr Maius Claudius un dr Iunius Germanicus; Dr Domitian het dr September Germanicus und dr October Domitianus. Dr September isch au in Antoninus un Tacticus umdaift worre, dr November in Faustina un Romanus.
Dr Commodus isch in sällere Hisicht einzigartig gsi, dass er alli zwölf Munät nooch sine agnummene Nämme benennt het (Jänner bis Dezember): Amazonius, Invictus, Felix, Pius, Lucius, Aelius, Aurelius, Commodus, Augustus, Herculeus, Romanus, un Exsuperatorius.
Um einigs beständiger wie die Munätsnämme vu römische Kaiser noochem Augustus sin die vum Karl dem Grosse igfüehrte Nämme in sinem dytschsprochige Riichsdeil gsi. Er het alli Munät uf grösstedeils landwirtschaftlichi Begriffe ussem Althochdytsche daift. Sälli sin bis ins 15. Jhdt. un mit einige Veränderige au noch bis ins 18. Jhdt. un im hüttige Dytsch mit sine Dialekte verwendet worre.
Johreszellig (Kalenderäre)
Au d Johreszellig isch in dr verschidene Deile vum Römische Riich underschidlich gsi. Im Weste isch meistens gar nit durzellt worre, sundern d Johr sin nooch dr beide jewils fer ei Johr amtierende Konsule benennt worre. Denäbe isch au d Ära „ab urbe condita“ (Gründig vu dr Stadt Rom) un später die diokletianisch Ära benutzt worre. Im Oste isch d Seleukidischi Ära yblich gsi, wo 312 v. Chr. als Johr 1 zellt het. Später het sich im Weste die bis hüt yblich christlich Ära durgsetzt, im Oste isch noch lang d Zittrechnig „ab dr Erschaffig vu dr Welt“ yblich gsi (Byzantinischi Ära); sälli isch vu dr byzantinische Griche uf s Johr 5500 v. Chr. agsetzt worre.
Gregorianischi Reform
S julianisch Johr isch gegeniber em Sunnejohr um 11 Minute un 14 Sekunde z lang. Säll het zue ere Abwyychig gfüehrt, wu alewyl größer woren isch und im 14. Johrhundert scho meh wie sibe Däg betrage het. Säll het schliesslich die Korrektur dur dr Papst Gregor XIII. im 16. Johrhundert veralosst. Dr dütsch Jesuit un Astronom Christophorus Clavius, wo demit beuftragt gsi isch, het dodemit dr sognennt gregorianisch Kalender anno 1582 igfüehrt. Er het bestimmt, dass uf dr 4. Oktober 1582 direkt dr 15. Oktober 1582 z folge het, womit 10 Däg ibersprunge worre sin.
Wil dr nöi Kalender vum Papst igfiehrt worre isch, hän ihn zuenächst numme die römisch-katholische Staate aagnumme. Die meiste protestantische Staate hän dr julianische Kalender bis ins 18. Johrhundert bibhalde (was vor allem in konfessionell gmischte Gebiet, wie z. B. i Deile vu Dütschland, zu eme Kalenderchaos gfüehrt het), s orthodox Russland het dr gregorianisch Kalender sogar erst nooch Gründig vu dr Sowjetunion im 20. Johrhundert igfüehrt.
E paar orthodoxi Chilche (die sognennte Altkalendarier, z. B. die russisch un serbisch Chilche) begehn alli ihri Fester witterhi nooch em julianische Kalender. Ihr Wihnächte (25. Dezember) fallt dorum derzitt uf dr 7. Jänner (greg.). Die Nöikalendrier (z. B. d Griche un Bulgare) fyre ihri feststehende Fester aber nooch em gregorianische Kalender. Dr Ostertermin un die andere dodemit verbundene bewegliche Fester werre aber in allene orthodoxe Chilche (usser dr finnische) nooch em julianische Früehligsafang un ere alde Mondformle berechnet; si falle doher numme glägentlich mit dr entsprechende Fester vu dr westliche Chilche zämme, meistens sin si entweder 1 Wuche oder ca. 1 Munät später.
Château-d’Œx
Château-d'Œx (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Oesch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut im Kanton Waadt, Schwyz.
Obersteinbrunn
Oberstaibrunn (frz. Steinbrunn-le-Haut, dt. Obersteinbrunn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Château-d’Œx
Geografi
Château-d'Œx lyt im obere Saanedal. Zue dr Gmai ghere au no d Derfer L' Etivaz, Les Moulins un Les Granges, 35 Wyler un 22 Alpe. D Gmaiflechi umfasst 44,5 % landwirtschaftligi Flechi, 34,3 % Wald, 2,8 % Sidligsflechi un 18,4 % sunschtigi Flechi.
Obersteinbrunn
Geogràfi
Oberstaibrunn lijt ìm Sundgöi, rund zwelf Kilometer sìdlich vun Milhüüse.
Château-d’Œx
Gschicht
Château-d'Œx isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1115 as Oit.
Obersteinbrunn
Geogràfi
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Der Welt Lohn
«Der Welt Lohn» isch e Värserzäälig, wo 274 Värs umfasst und wo dr Konrad vo Würzburg vor 1260 verfasst het.
Inhalt
Dr eedli Ridder Wirnt vo Groofebärg sträbt noch wältligem Ruum und dr Anerkennig vo de Mensche. Er drifft uf die personifizierti Wält in dr Form von ere schööne Frau. D Frau Wält macht em Ridder iiri Cheersite klaar, und er merkt, ass sis Strääbe noch dr Anerkennig vo dr Wält falsch isch. Er verloot si Frau und sini Chinder für s Lääbe vom ene miles Christi.
Interteggstuelli Bezüüg
Dr Ridder im Teggst het dr gliich Naame wie dr middelhochdütschi Autor vom Wigalois, Wirnt vo Groofebärg. Dr Konrad vo Würzburg grift mit däm möögligerwiis d Autorfigurazioon vom Wirnt vo Groofebärg im Prolog und Epilog vo sim Artusroman Wigalois uf.
Überliiferig
Dr Teggst «Der Welt Lohn» isch in siibe Handschrifte und zwäi Fragmänt überliiferet.
Château-d’Œx
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,5 % gläge.
Obersteinbrunn
Verwàltung
vun Oberstaibrunn ìsch. Oberstaibrunn ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Oberstaibrunn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Château-d’Œx
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 2,1 %, FDP 21,6 %, GLP 3,7 %, GP 4,6 %, SP 17,4 %, SVP 34,1 %, Sunschtigi 2,4 %.
Dr Burgermaischter vu Château-d'Œx isch dr Charles-André Ramseier (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,9 % gläge.
Burggraf
Dr Burggroof (lat. praefectus, castellanus oder burggravius) isch en Amt us em Leenswääse vom Middelalter. Dr Herrschaftsberiich von ene Burggroof het Burggroofschaft (lat. prefectura) ghäisse. D Burggroofe häi zum zum landsässige niidere Aadel ghöört und häi d Amtsbezäichnig mänggisch zum e Däil vo iirem Name gmacht.
Château-d’Œx
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Burggraf
Dr Begriff Burggroof cha seer underschiidligi Aspäkt umfasse. Burggroof si äntwääder em Köönig, eme Bischof oder eme Landesheer understande häi administrativi, milidäärischi und/oder jurisdikzionelli Ufgoobe übernoo. D Spannbräiti isch vo Burggroofe gange, wo daatsächlig nume s milidäärische Kommando über e Burg gha häi und sich nume frum kümmeret häi, die z unterhalte und z sichere, bis zu Burggroofe, wo s fertig brocht häi, iiri Heerschaft uf e witers Territorium z vergröössere.
Dr ersti Burggroof im Dütsche Riich wird für Räägensburg erwäänt. Dr Arnold vo St. Emmeram schribt in dr erste Helfti vom 11. Joorhundert über e gwüsse Burchard as prefectus Ratisbonensis. D Burggroofschaft isch zwüsche 953 und 972 gründet worde. Noch em Burchard si d Burggroofen sit öbbe 980 us dr Familie vo de Babone cho. Wo die churz vor 1200 usgstorbe si, isch d Burggroofschaft an dr Herzog Ludwig I. vo Bayre gfalle. Dr Charakter vo deere Burggroofschaft isch lang umstritte gsi. Noch nöije Forschige het s sich bi dr Burggroofschaft Räägensburg um e Stadtgroofschaft ghandlet. Si het nit zur Groofschaft im westlige Donaugau ghöört, sondern isch en äigeständigi Groofschaft gsi, und dr Burggroof het die grööflige Rächt (Jurisdikzioon, Milidäärverwaltig, Administrazioon) us äigener Chraft usgüebt. Andere, wie de Burggroofe vo Rhiinegg isch s sogar glunge, riichsummiddelbar z wärde und en äänligi Stellig wie die vo de Riichsgroofe überzchoo.
Drnääbe het s vor allem in Süd- und Ostdütschland im 11. bis 12. Joorhundert e Hufe Burggroofe gee, wo früener emoö (Burg-)vögt gsi were und nume die milidäärische Befäälshaaber von ere Riichs- oder Bischofsburg, ere Köönigs- oder Bischofsstadt gsi si und eso über de Burgmanne iigordnet gsi si.
Vo dr Middi vom 12. Joorhundert aa het dr König Konrad III. wäärend dr dütsche Ostkolonisazioon de Burggroofe nöiji Ufgoobe gee. Si si Schützer und Verwalter vom Köönigsguet in dr Umgääbig vo de bedütende Riichsburge wie Meissen, Alteburg und Leisnig worde und häi dört au s Richteramt usgüebt. Si si au sälber Kolonisatore gsi und häi sich eso äigeni Heerschafte gmacht. Wo d Wettiner in dr Markgroofschaft Meisse, em spöötere Saggse, sterker worde si, si d Burggroofschafte in däm Däil vom Riich im Lauf vo de neggste 200 Joor verschwunde. Nume d Burggroofe vo Meisse si bis 1572, wenigstens as Titularburggroofe no übrig gsi. D Burggroofen vo Meisse us em Huus Plaue ä.L. si 1426 sogar vom Kaiser zu Fürste erhoobe worde und häi en äigeni Stimm im Riichsdaag ghaa.
Wie die andere Ämter im Leensstaat isch au d Burggroofschaft bald erblig worde, denn au für landesheerligi Burgvögt brucht worde, und mänggisch zum räine Ditel worde.
D Burggroofschaft isch mänggisch au dr Usgangspunkt für en aadligi Territorialpolitik worde. Das cha mä bsundrigs dütlig bi de Burggroofe vo Nürnbärg oder deene vo Friidbärg beobachte.
Alain Bashung
Dr Alain Bashung ìsch a frànzeescher Sanger, Liaderschriiwer un Schàuispìeler. Ar ìsch àm 1. Dezamber 1947 z Pàris uf d Walt kumma un àm 14. März 2009 z Pàris gstorwa, an Lungakrabs. Si rìchtiger Nàma ìsch Baschung, dr Nàma vu sim Stiafvàter, a Elsasser.
Gschìcht
Ànna 1959 kummt er uf Pàris, wo n'er Rock'n Roll entdeckt, durch d Sanger Gene Vincent, Buddy Holly, Elvis Presley.
Ìn sinra Jugend stellt dr Alain Bashung a Grupp uf. As wara mehrera Singles produziart: dr erscht ànna 1966 "Pourquoi rêvez-vous des États-Unis?". Àwer 's ìsch noch kèi rìchtiger Erfolg.
Ànna 1980 wìrd andlig eins vu sina Liader a Schlàger: Gaby, oh Gaby, wo làng ìn dr frànzeesche Hit-Parade blibt.
Ànna 1998, dr LP Fantaisie militaire wìrd àls bescht Album vu da zwànzig letschta Johra gschätzt; ar zeigt d nèia Iistellung vu sinra Kunscht, mehr poétisch.
Àm 28. Hornung 2009, àn da "Victoires de la musique" seht me'na s letschta Mohl ìn da Media; do bikummt er drèi Priisa. Àn dara Glagaheit kàt ma leider àui sah wia n'er schwächer worra ìsch, vu sim Kàmpf gegem Krabs.
Àm 14. März 2009 stìrbt dr Alain Bashung, ìm Saint-Joseph Spitàl z Pàris.
Triberger Wasserfälle
D Dribärger Wasserfäll bi Dribärg sin mit ihre insgsamt 163 Meter Fallhechi ein vu dr hegschte un bekannteschte Wasserfäll z Dytschland. Nochdäm sich d Guetach us dr Bäch vu zahlryche Mueldedäler vu dr Schenwalder Hochflechi formiert het, stirzt si iber mächtigi Granitstapfle in e bewaldete Dalchessel, wu diräkt in d Ortsmitti vu Dribärg ufgoht. D Dribärger Wasserfäll glidere sich in di obere Fäll mit 3 Hauptstapfle (si gheje vu 872 m NN uf 856 m NN, e stejle Sturzbachabschnitt un schließli di sibestapflige Hauptfäll (gheje vu 805 m NN uf 713 m NN; uf ere Lengi vu ca. 230 m).
Uf Wäg, wu zem Deil guet uusböue un teert sin, mit zwo Holzbrucke cha mer d abwägsligsryche Absturz erwandere. Si sin bis 22:00 Uhr belychtet, au im Winter deilwys begohbar un biete, wänn si veryyst sin, e ganz bsundere Aablick. D Wasserfäll hän fimf Yygäng: im Stadtzäntrum diräkt an dr B 500, am Bärgsee, am Scheffelplatz, uf dr Adelheid un hinter dr Asklepios-Klinik.
Mittelmeer-Rundfahrt
D Mittelmeer-Rundfahrt (Tour méditeranéen, syt 2016 La Méditerranéenne) isch e franzesisch Etapperänne gsii. S het zue dr UCI Europe Tour in dr Kategori 2.1 ghert. Des Radränne, wu syter anne 1974 uusdrait woren isch, het draditionäll im Februar stattgfunde un isch vu vile bekannte Radprofi gärn as Yystig in d Saison brucht wore. Vu 1974 bis 1977 isch s unter em Name Trophée Méditerranéen veraastaltet wore. Dr Hauptinitiator un Sportlige Laiter vum Ränne isch dr ehmolig Tour de France-Siger Lucien Aimar gsii. S Ränne isch us fimf bis acht Etappe bstande, d Start- un Zilort sin in dr franzesische Mittelmeerregion gläge, in mänke Johr mit Abstächer an di italienisch Riviera. E Hegschtpunkt vum Ränne het fasch all Johr dr Aastig zum Mont Faron bi Toulon bote, wu vilmol as Zytfahre stattgfunde het.
Triberger Wasserfälle
Entstehig
Dr Dribärger Wasserfallchessel lyt, zämme mit em benochberte Bärgsee, in ere Zylede vu yyszytlige Charforme, wu in ere typische Wys in di nordeschtlige Halle vu dr Schenwalder Hochflechi yydieft sin. Die stejl Haale ghert zuen ere uusbrete, gradlinige Dalig (typisch fir d Verrittungszone vun ere Verwärfig), wu zwärch zue dr nordeschtlige Fließrichtig vu dr Guetach verlauft (Linie Schonach-Geutsche) un am Schnittpunkt mit dr Guetach dr Dribärger Dalchessel bildet. In dää Dalchessel stirze wie d Guetach au, wänn au weniger spektakulär, d Bäch, wu zue bode Syte vu dr Dalig yyminde, d Schonach (Gleitfall vu 15 m) un dr Prisebach (chleini Kaskade), bedi zmittse in ere stedtische Beböuig. Die Situation isch karakteristisch fir Konfluenzstapfle vu yyzytlige Glätscher. Di charartige Forme hän zämme mit em Wasserfallchessel ihri letscht Iberformig wahrschyns no im Hochglazial vu dr Wirmyyszyt iberchuu, d Dalstapfle, wu diefer lige, nume in eltere, uusdehntere Veryysige.
E wichtige Byydrag zue dr Stejlheit vum Dribärger Dalchessel leischtet au d Chesselbärg-Verwärfig, wu 1,5 km unterhalb vu dr Wasserfäll dure goht un wu sich dur e 50-100 m hochi Gländstapfle abzeichnet un sällewääg au s Gfäll vu dr Guetach versterkt het.
Wirtschaftligi un kulturälli Bedytig
Anne 1805 sin d Wasserfäll dur gsichereti Wäg erschlosse wore.
Mittelmeer-Rundfahrt
Dytschi Siger sin dr Rolf Gölz (1992), dr Jörg Jaksche (2004) un dr Jens Voigt (2005) gsi. Schwyzer Siger sin dr Tony Rominger (1989) un dr Stefan Mutter (1981) gsi. Rekordsiger isch dr Niderländer Gerrie Knetemann mit insgsamt drei Siig.
Anne 2015 isch s Ränne wäg eme Finanzstryt abgsait wore. Unter em neie Name La Méditerranéenne isch s Ränne 2016 as Dreiländerfahrt mit Etappe z Spanie, z Frankrych un z Italie durgfiert wore. Syt 2017 isch s nimi uusdrait wore.
Imatu
Laag
Imatu isch am Mittellauf vom Fluss Orontes glege, di gliichnamig Hoptstadt isch identisch mitem hüttige Ḥama z Syrie. Im Oste het de Libanon (hieroglypheluwisch: Labrana) s Land gege s Mittelmeer abgrenzt, gege Oste het d Wüesti aagfange. Im Süüde isch s Land Aram mit de Hoptstadt Dimašq (Damaskus) glege und im Norde Walastina.
Triberger Wasserfälle
Wirtschaftligi un kulturälli Bedytig
Um d Mitti vum 19. Johrhundert het dr Wasserfallturismus stark zuegnuu dur dr Böu vu neje Verchehrswäg wie dr Schwarzwaldbahn un d Turischte sin jatz zahlrycher gsi wie di traditionälle Dribärger Mariewallfahrer.
D Wasserchraft vu dr Fäll isch d Voruussetzig gsi fir s Wagnis vu dr Stadt Dribärg, im Johr 1884, as erschti z Dytschland, e eläktrischi Stroßebelychtig z inschtalliere. Au hit no wird oberhalb un unterhalb vum Hauptfallberaich s Gfäll hydroelektrisch gnutzt.
Imatu
Laag
De nördlich Tail vo Imatu, wo a Halpa (Aleppo) aagrenzt het, isch Luḫuti (hethit.: Nuḫasse, aram. lˁš) gsii mit de Hoptstadt Ḫadarik.
Triberger Wasserfälle
Wirtschaftligi un kulturälli Bedytig
Uugfehr 500.000 Uusfligler un Turischte us em In- un Uusland bsueche all Johr d Dribärger Wasserfäll. Dr Yydritt isch cheschtepflichtig. Dr Churzbsuechsverchehr zue dr Fäll bregt in dr Hauptsach di ertlig Främdeverchehrswirtschaft, e Problematik, wu mer syt langem versuecht ebis dergege z mache.
Imatu
Gschicht
S neohethitische Land Imatu/Hamat het sich öppe mit de bronzezittliche Provinze Nuḫasse und Amurra teckt, wo de südlichst Tail vom Hethiterriich bildet hend.
Triberger Wasserfälle
Wirtschaftligi un kulturälli Bedytig
D Fäll sälber verblasse ne weng hinter ihrem scho 200 Johr alte turistische Ruef. Vun ere Illuschtrierte hän si dr Titel S schenscht Naturwunder vu Dytschland iberchuu. Dr Titel Di hegschte Wasserfäll vu Dytschland reklamiert Dribärg scho lang fir sich, in Konkurränz zue d Dodtnauer Wasserfäll, wu di hegschte Naturwasserfäll vu Dytschland derfe gnännt wäre. Wyt iberdroffe wird d Heche vu bede Wasserfäll aber dur dr wenig bekannte Röthbachfall am bayrische Königssee, mit fascht 470 Meter dr hegscht Wasserfall vu Dytschland.
Imatu
Gschicht
Im Alte Testament werd brichtet, wie um 980 v. Chr. de de König Toˁi von Hamath sich mit em König David vo Israel gege Damaskus verbündet het. De i de Bible öberlifreti Name werd as hurritisch aaglueget (hurr. taḫe „Maa“). Si Soo Jeroam het aber e hebräische Name, wa problematisch isch.
Dehnungsmessstreifen
Deenigsmässsträife (Abk.: DMS, änglisch: strain gauge) si Mässiirichdige zum Verformige z erfasse, wenn Körper deent oder gstuucht wärde. Si ändere scho bi seer chliine Verformige iire elektrisch Widerstand und wärden as Deenigssensore iigsetzt. Mä chläbt sä mit Spezialchlääber uf Baudäil, wo sich nume seer wenig verforme, wenn si belastet wärde. Die Verformig (Deenig) veränderet dr Widerstand vom DMS.
Imatu
Gschicht
Um 870 v. Chr, het de assyrisch König Assurnasirpal II. s Land Luḫuti verwüestet, wo zo Imatu ghört het. Ane 853 het de Salmanessar III. de König Irḫuleni vo Imatu aagriffe, wo sich mitem Adadidri vo Damaskus, Ahab vo Israel und anderne Könige gege Assyrie verbündet het. De Chrieg het meriri Joore duuret. Doozmol het de König Uratami öber Imatu gherrscht.
Dehnungsmessstreifen
D DMS si s Kärnstück vo vile Tüpe vo Kontrollgräät: Chraftsensore, Wooge in alle Gröössenornige, vo Hushaltswooge bis zu Kranwooge, Drucksensore oder au Dräimomäntsensore. S Mässe vo Verformige (Experimentelli Beaaspruchigsanalüüse, Spannigsanalüüse) uf vile Wärkstoff cha mä au mit DMS-Mässige mache. Mä setzt drbii vor allem Bruggeschaltige ii, wo d Viertel-, d Halb- und d Vollbrugg drzueghööre.
Triberger Wasserfälle
Wirtschaftligi un kulturälli Bedytig
D Dribärger Fäll sin aber einewäg die klassische Wasserfäll vu Dytschland iberhaupt. Si hän di dytsch Vorstellig vun eme Wasserfall stark mitbregt, au dur vili chinschtlerische Bearbeitige vu ihrem walddunkle romantische Pathos (z. B. vili Bilder im Badische Landesmuseum z Charlszrue).
Taklamakan
D Taklamakan-Wüesti (au Takla Makan, oder Taklimakan Shamo, Uighur: Täklimakan Toghraqliri) isch noch dr Rub al-Chali die zwäitgrössti Sandwüesti uf dr Wält. Si lit in Zentralasie im nordwestchinesische Uigurische Autonome Gebiet Xinjiang und goot dur e westlig Däil vom Tarim-Becki bis zur Strooss 218. Östlig vo deere Strooss lit d Wüeste Lop Nor am diefste Blatz vom Tarim-Becki. Früener si d Taklamakan-Wüesti und d Wüesti Lop Nor dur d Underlöif vo de Flüss Tarim, Konche Darya (= Konqi He) und Chärchan Darya (= Qarqan He) drennt gsi, die si aber im Süüde vo Tikanlik scho sit Joorzäänte usdröchnet.
Dehnungsmessstreifen
Deenigsmässsträife git es in verschidnige Material und Forme wie Folie-, Droot-, und Halbläiter-DMS und as Meermol-DMS in verschidnige Aaornige wie DMS mit Kwerdeenig, Vollbrugg-DMS und Rosette-DMS.
Imatu
Gschicht
Um 800 v. Chr. drufabe het en aramäischi Dynastii d Herrschaft öber Imatu ergriffe, de erst isch de Zakkur gsii. De het mitere Allianz vo neohethitische Förste e Chrieg gfüert und isch i de Stadt Ḫadarik bilageret wore. Um 720 v. Chr. het de Sargon II. Hamat as e Provinz is assyrische Riich iiglideret.
König vo Imatu
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v. Chr.
Aramäer
Assyrischi Provinz ab 720.
École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris
D École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris (ESPCI, oder PC; alem. Hochschuel fir angwändti Physik un Chemy vu dr Stadt Paris) isch e Ingenieursschuel z Paris, wu zue dr Grandes écoles zellt un zum Zämeschluss Paristech ghert.
Si isch anne 1882 grindet wore as Eliteschuel unter em Name École Municipale de Physique et de Chimie Industrielles de la Ville de Paris (EPCI). Si het dr Sitz im Quartier Latin un bietet dr Studänte e vierjerigi Uusbildig. Zue dr Grinderväter ghere d Stroßburger Chemiker Paul Schützenberger un Charles Lauth.
Fimf Wisseschaftler un Wisseschaftlerne, wu an dr ESPCI studiert oder gforscht hän, hän e Nobelbryys gwunne:
Lebenseinstellung
Unter dr Lewensiistellung isch also im Gegesatz zuem Lewensstil, wu des „wiä“ d Lewesgschtaltung verdiitligt un dodemit d' matrialischtisch Usgschtaltung nächer definiert, des „wege was“ z verstih, wu d' Ontwort uf d' Frog git, wurum mir e bstimmter Lewensschtil lewe.
D Lewensischtellung konn us bewusste philosophische, religiese, politische oder au ondri Iberlegunge un Iberzejgunge rus resultiere un mit ongstrebte Regelverschtess gege s Umfeld (Familie, Schuel, Beruef, im witre Sinn d Gsellschaft usw.) verbudne sii. Vilmol schine awer bewusste wie unbewusste un ender ureflektierti Ibernohme vo vorglebte Lewensiistellunge un dodemit e konformistischi Lewensgschtaltung vorzherrsche. Die konformistisch Lewensgschtaltung wird allefalls vun entwicklungsbedingte Grenziwerschrittunge begleitet, wu e feschter Platz in de Sozialisation vum Kind zuem Erwachsene hän. Diä zuegrundglegte Grenze sin dodebi awer nit schtatisch, sundern entwickle sich vun Generation zue Generation un au innerhalb vun ere ständig un vilfälti furt.
Stimmloser retroflexer Plosiv
De stimmlosi retroflexi Plosiv isch e Konsonant vo de mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch.
Üsenberger
D Isebärger, au Herre vu Isebärg, sin e Adelsgschlächt gsii, wu im Brysgau un Markgräflerland im Zytruum vum 11. bis 14. Jorhundert wichtig gsii isch. Si hän verschideni Stedt grindet, wie z. B. Känzinge un Sulzburg.
Gschicht
As Vorfahre oder au as Nascht vu dr Isebärger gälte d Herre vu Rimsinge. Weel dr Name „Hesso“ bi dr Üsebäörger vylmol vorchunnt, isch des au dänkbar fir s Gschlächt vu dr „Hessone“. As Stammvater vu dr Isebärger un dr Grofe vu Nimburg giltet dr Dietrich vu Rimsinge, wu im letschte Viertel vum 10. Jorhundert gläbt ghaa het. E Spross vu dr baide Gschlächter isch vermuetli dr Abt Hesso vu Isebärg 12. Jorhundert gsii.
S Gschlächt vu dr Isebärger het zum freie Adel ghert, si sin Vasalle vum Bischof vu Basel gsii. Si hän scho syt 1052 as Oberschänke vum Hochstift Basel gamtet.
Dr erscht Stammsitz vum Gschlächt isch d Iseburg gsii, wu nerdli vu Brysach glägen isch. Si isch 11. Jorhundert böue un anne 1291 gschlisse wore. Vu dr Burg un vum Bärg, wu si druf gstanden isch, git shite kaini Spure me. S Biet entspricht em hitige Flurname Isenberg, wu syt 1997 noch em Abzug vu dr Franzesische Druppe us dr Vauban-Kaserne ne Gwärbbiet entstanden isch.
Wu die Burg gschlisse gsii isch, hän Isebärger vu dr Burg Hechinge uf em Schlossbärg bi Achkarre im Chaiserstuel uus gherrscht. Die Burg isch anne 1259 zum erschte Mol in ere Urkund gnännt wore. Zum Bsitz vum Adelsgschlächt hän d Burg Aistett, d Kirnburg, d Burg Neierschhuuse, d Burg Riegel, d Burg Sulzburg un d Burg Wyswyl ghert.
D Stadt Känzinge isch anne 1249 dur dr Rudolf II. vu Isebärg näb em Dorf Känzinge uf em freie Fäld grindet wore. In dr Stadt mahnt e Brunne in dr Ortsmitti syter 1824 an d Stadtgrinder. Um des Zyt isch s Gschlächt uf em Hegschtpunkt vu syre Macht gsii. Uffellig isch au, ass si dert kai Burg hän böue loo, derfir hän si ne befeschtigti Stadt grindet, wu dur di greßer Bevelkerig e hechere Verdaidigungswärt ghaa het, aber au hecheri Styyre yybrocht het.
S dritt Elemänt im Zäntrum vu dr Macht vu dr Herre vu Isebärg isch d Kirnburg gsii.
Am Änd vum 13. Jorhundert, 1291/92, isch d Herrschaft Isebärg in e Nideri un e Oberi Herrschaft ufdailt wore, wu ab do unanbhängig vunenander gsii sin, bis dert hän dr Hesso IV. un dr Rudolf III. no gmainsam gherrscht. Aini vu dr Voruussetzige vu dr Dailig ich gsii, ass Sulzburg (ca. 1283) un Ändinge (ca. 1285/86) s Stadträcht iberchuu hän.
No dr Ufdrännig in di Ober Herrschaft – d Ändinger Linie, wu mit em Burkhart II. aafangt – un di Nider Herrschaft – d Känzinger Linie, wu mit em Rudolf II. aafangt – het s Gschlächt bald r nidergang erläbt. D Känzinger Linie het si nie mee vu dr Folge vu dr Schlacht bei Göllheim 1298 erholt, wu im Vorfäld d Pflixburg vum Chenig Adolf vu Nasaau an d Isebärger verpfändet worden isch. 1352 het dr letscht männli Spross vu dr Känzinger Linie d Stadt Känzinge an sy Schwoger Heinrich IV. vu Bade-Hachbärg verchauft – e schlächt Gschäft fir dr Heinrich, wel dr Friedrich d Stadt vu dr Habsburger as Lääche ghaa het un die anne 1365 iri Aasprich uf Känzinge vor Gricht duregsetzt hän. D Linie het ufghert mit em Dod vum Friedrich vu Isebärg 1354.