cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Münsterbrücke (Zürich)
D Möischterbrugg oder Helmhuusbrugg isch e Brugg über d Limet z Züri. Es isch die eltischti Brugg vo Züri, wo na im originale Bouzuestand isch.
Urs Eggenschwyler
Läbe
Z Züri gseht me no hüt em Eggeschwyler syni Löiefiguure uf de Süüle bi dr Stauffacherbrugg und bim Hafe Ängi. S Grab vom Künschtler isch im Zürcher Fridhof Nordhäim.
Florence Guggenheim-Grünberg
Iri Familie, Uusbildig und Hüraat
Z Bëërn hät d Florence Grünberg nu churzi Zyt gläbt. 1901 isch d Familien uf Züri zoge, wo de Vatter aber scho 1914 a Löikemy gstoorben isch – drufabe hät d Mueter siich und iri drüü Chind im Quartier Understraass mit ere Lingerie durepraacht. Nach de Matuur hett d Florence am liebschte Spraachen und Gschicht gstudiert, aber iri Gimileereri hät ere devoo abgraate: As Jüdin hett si doozmaal wenig Uussicht ghaa, nachanen a de stedtische Töchtereschuel aagstelt z wëërde. Aso is-si a d ETH und hät deet vo 1918 bis 1923 Farmazy gstudiert; promowiert hät si im 28i.
Münsterbrücke (Zürich)
Früener isch daa die Oberi Brugg gsy, wo me underschide het vo de Undere Brugg, de Rathuusbrugg. Das isch aber na gar kei grossi Brugg, sondern numen en eifache Holzschtääg gsy.
Florence Guggenheim-Grünberg
Iri Familie, Uusbildig und Hüraat
Im glyche Jaar hät si de Veehändler Henri Guggenheim (1887–1969) ghüraate, wo au z Züri gwont hät. Im syni Familien isch us Ändige choo, äim vo de wenigen Oort i de Schwyz, wo vor 1866 Jude händ tërffe wone. D Familie Grünberg degägen isch im 19. Jarhundert e Metzger- und Veehändlerfamilien i de prüüssische Provinz Posen (hüt z Poole) gsy.
Iri Forschige
Wo d Guggenheim-Grünberg ghüraate gsy sich, hät si nüme müesen as Apiteeggeri schaffe. Jetz hät si chöne daas mache, was si au würkli gëërn taa hät: über Gschicht und Spraache forsche. Zum sich Wyterbilden, is-si a d Uniwërsitëët Züri go Voorläsige go lose – ires Büebli hät si imene Chöörbli mitgnaa.
Münsterbrücke (Zürich)
Für die steinigi Bogebrugg het dr Alois Negrelli drfüür d Plään zeichnet. Bout händ se d Zürcher Boumeischter Conrad Stadler und Johann Jakob Locher-Oeri.
Florence Guggenheim-Grünberg
Iri Forschige
Publiziert hät si zur Gschicht, zur Genealogy, zur Spraach und zur Volchskund vom Schwyzer Judetum. Bsunders vil hät si über s Suurbtaalerjiddisch gschribe, und daademit hät si defüür gsorget, das das nöd vergässe gaat. 1959 hät si vom Tüütsche Spraacharchyv z Münschter i Weschtfaale der Uuftraag überchoo, au na s Jiddisch vo Gailinge im Heegi z bischrybe; die Aarbet isch 1961 i de Räie «Lautbibliothek der deutschen Mundarten» usechoo. Dezue ane hät si ab 1963 im Uuftraag vom Israelitische Gmäindsbund s Manuskript «Geschichte der Juden in der Schweiz vom 16. Jahrhundert bis nach der Emanzipation» vo der Augusta Weldler-Steinberg vo 1932 naagfüert und dänn i zwee Bänd zum Druck praacht.
S Suurbtaalerjiddisch
Vo 1950 bis 1963 hät si drum Materiaal zum Schwyzer Weschtjiddisch zämeträit und hät d Reed vo alte Lüüt, wo sich na händ a iri alt Spraach möge bsine, uf Toonband uufgnaa. 1966 hät dänn s Fonogramm-Archyv zwoo Platte mit Uufnaame bsunders vom Suurbtaalerjiddisch, aber au vom Elsëësser jiddisch und vom badische Jiddisch mit em Täggschtheft dezue useggëë. Denäbed hät si ab 1950 e ganzi Räie wyteri Publikazioone zu dëm Theema gschribe, under anderem au es Wöörterbuech zum Suurbtaalerjiddisch, wo die Wöörter im Zäntrum stönd, wo us em Hebrëëisch chömed (usechoo 1976 und namaal 1983).
S «Landjudetum» isch wäge der Abwanderig i d Stedt scho vor em Zwäite Wältchrieg am Verschwinde gsy. Z Tüütschland und z Ööschterrych isch es dän im Chrieg im Massemord a de Juden definityv underggange, und di döörffliche Sinagooge sind überall gschlisse woorde. Fascht nu im schwyzerische Suurbtaal gits hüt na Züüge devoo: Deet staat bis hüt i zwäi Dörffer a beschter Laag jee e Sinagoog, au wänn die hüt chuum me pruucht wëërded. D Guggenheim-Grünberg hät dëre Kultuur es Tänkmaal gsetzt.
Zwoo vo dëne Publikazioone wä-mer echli nööcher aaluege.
«Surbtaler Jiddisch: Endingen und Lengnau. Anhang: Jiddische Sprachproben aus Elsaß und Baden»
D Uufnaamen vom und de Bigläittäggscht zum Suurbtaalerjiddisch sind vilicht di wichtigscht Veröffentlichung, wo d Florence Guggenheim-Grünberg verantwoortet hät. Zum Eerschte ghöört me daa na e Spraach, wo hüt uusgstoorben isch, zum Zwäite imformiert si über die Spraach, und zum Dritte chunt mer im Glychen au na vil vom doozmaalige Bruuchtum vom alte Landjudetum mit über. S Weschtjiddisch hät sich im Suurbtaal bsunders lang rächt suuber ghalte – d Guggenheim-Grünberg mäint, das sei drum gsy, wil der Abstand zwüschet em Jiddisch und em Hoochalemanisch bsunders tüütlich gsy isch.
S Jiddisch, wo im 20. Jarhundert uufgnaa woorden isch, hät chuum me as Alltaagsspraach fungiert, es isch hauptsächli en Erinnerigsspraach us de Chindhäit gsy. Die Sprächer, wo bis öppe 1890 uf d Wält choo sind, händs na as Eerschtspraach gleert; die wo spööter giboore sind, sind wol all «Sekundëërsprächer» gsy, aso Lüüt, wo s Jiddisch na bi irnen Elteren und andernen as Alltaagsspraach ghöört, aber s sälber nüme pruucht händ: S git Hiiwys druff, dass d Gänerazioon Primëërsprächer, wo im letschte Viertel vom 19. Jarhundert uf d Wält choo isch, uufghört hät, iri Mueterspraach a iri Chind wytergëë. Am lengschten aneghebet häts bi de Ross- und Veehändler, wo Jiddisch as Prueffschargon pruucht händ.
S Fonogrammarchyv vo der Uni Züri hät scho 1934 uf ere Schallfoolie d Spraach vomene Längnauer Juud uufgnaa. Schriftlichi Uufnaame us Längnau gits au im Materiaal vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz. Bäides isch aber na nie publiziert woorde. D Guggenheim-Grünberg isch dänn a s Schwyzerisch Idiotikon zum Otto Gröger und zur Clara Stockmeyer, a s Fonogrammarchyv vo der Uni Züri zum Eugen Dieth und zum Ruedolf Brunner und a s Tüütsch Seminaar vo der Uni zum Ruedolf Hotzeköherli go voorspräche – und isch überall uf offeni Oore gstoosse. 1950 isch en eerschti Schallplatte gmachet woorde mit föif Sprächer us Ändigen und äim us Straassburg. Dänn hät si sich es Toonbandgrëët gchauft und isch mit em Brunner und irem Maa looszoge, zum zwüschet 1951 und 1964 alli Lüüt, wo na Jiddisch händ chöne, uf Toonband uufznëë. Vil Zuespruch hät si au vom Max Weinreich überchoo, em Läiter vom Jiddischen Inschtituut z Nöi-York.
Ales i alem hät si iri Daate vo 15 Lüüt us em Suurbtaal ghaa, dezue ane sind 11 us em Elsis choo und 7 us Bade – plus na anderi vo wyter ewägg. Fascht ali händ nüme deete gwont, wo s uf d Wält choo sind. Im Heft vom Fonogrammarchyv sind natüürli lang nöd all dine.
Sächs Uufnaamen uf de Schallplatte reschpäktyve Täggscht im Heft sind us Ändige (jiddisch Endinge); gredt händ
Äi Uufnaam uf de Platte – si isch vo 1934 und vom Otto Gröger uufgnaa woorde – isch us Längnau (jiddisch Lengle, Lingle; s Jiddisch vo deet isch früener verschwunde weder das vo Ändige); gredt hät
Us em Badische händ gredt
Und us em Elsis händ drüü Lüüt gredt, nämli
«Jiddisch auf alemannischem Sprachgebiet»
De Titel vo dëre Publikazioon verraat gaar nööd, das si en Spraachatlas isch. Jiddischi Sprachatlante gits au suscht: I de Sowjetunioon vo de Zwüschechriegszyt hät de Leiser Wilenkin a äim für Wyssrussland und d Ukrayne gschaffet, nachane hät de Franz J. Beranek 1965 en weschtjiddische Spraachatlas publiziert (wo vo de Guggenheim-Grünberg scharff kritisiert woorden isch ), und vo dëm Spraachatlas, wo der Uriel Weinreich gründet ghaa hät, sind ab 1992 drei Bänd usechoo (Language and Culture Atlas of Ashkenazic Jewry), aber sithëër schynt er wider ygschlaaffe z sy.
Für ire Spraachatlas – wo trotz sym Name wyt über d Alemannia use bis i s Rhyland, i s Hessisch und uf Franke und mängisch na wyter use gaat – hät d Guggenheim-Grünberg vo 1950 bis 1970 Daate gsamlet; und dänn hät si au na di gsamlete volchskundliche Daate vo de Rosa Dukas us Jerusalem überchoo. Lang nöd all Imformante händ na würkli guet Jiddisch chöne, vil händ es Mischmasch zwüschet Jiddisch und eme tüütsche Tialäkt gredt. Zum Täil hät si d Lüüt sälber uusgfrööget, zum Täil hät si d Daaten indiräkt mit Fraagebögen überchoo – und zum Täil stützt si sich uf Literatuur ab, wo aber mängisch us ere ganz eren andere Zyt stamt. Ales i alem isch aber en Zuestand abpildet, wo für öppe 1900 ggulte hät.
Im Atlas gaats um Luut, um es bitz Forme, um Wöörter und um Bruuchtum – ales echli durenand, e Sischtemaatik erschlüüsst sich äim ämel nöd eso äifach. D Guggenheim säit au nööd, wasfürigi Kriteerie si ghaa hät, zum öppis uf de Chaarte presäntiere – alem Aaschy naa äifach daas, was «intressant» isch. Es sind totaal 56 Chaarte, gnöier gsäit: Punktsimboolchaarte, wie-n-im (groosse) Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz, nöd farbigi Flächene wie-n-im Chlyne Spraachatlas. S isch en wärtvole Bytraag für s Jiddisch au as Ganzes, umso mee, wil di andere Spraachatlante nie fërtig woorde sind oder suscht iri Probleem händ. Dëë vo de Guggenheim-Grünberg schlüüsst da aso e Lucke, auch wänn halt au ëër irgedwie fragmäntaarisch pliben isch.
Gschicht
D Florence Guggenheim-Grünberg isch au de Gschicht vo de früenere Jude z Züri und im hüttigen Aargau naaggange.
I de Füfzgerjaar hät d Guggenheim-Grünberg gfüürcht, s «Judenöili», es Inseli im Rhy bi Choblez mit emen alte jüdische Fridhoof druff, wëërdi im Zämehang mit ere Rhykoräktuur gly überfluetet. 1954/1955 hät si drum d Inschriften uf den alte Grabstäi entzifferet und defüür gsorget, dass 14 Grabstäi (der eltischt vo 1674) und um di achzg Gibäi i s Suurbtaaler Judebigrebnis züglet woorde sind. S Judenöili isch 1603 vo de Stadt Waldshuet a d Juden i de Graafschaft Bade verpachtet woorde, das si deet iri Toote chönd bigrabe.
D Guggenheim-Grünberg hät au alewyl müese Lüüt, wo Voorfaaren us Ändigen und Längnau ghaa händ, Uuskumpft gëë über iri Altvordere. Für daas hät si Zivylstandsregischter, Stüürrödel und Uurkunde i hebrëëische Schrift durforschtet und uf alte Grabstäi gläse. E groossi Bidüütig hät i dëm Zämehang en Fund ghaa, wo si 1967 i de Sinagoog vo Längnau gmachet hät, nämli alti Stoffbänder, wo me pruucht hät, zum di zämegruglet Toore feschtbinde (im Suurbtaal hät me dëne Mappes gsäit): Uf dëne wundergschöön gschmückte Lynebänder sind wäret drüühundert Jaar Nämen und Giburtstääg ygstickt woorde – e waari Fundgrueb für Genealooge.
Ires gsellschaftlich Engagement
D Guggenheim-Grünberg hät sich scho früe aktyv für s Judetum ygsetzt. 1919 is-si deby gsy, wo d «Veräinigung für soziaali und kulturelli Aarbet im Judetum» gründet woorden isch, und vo 1950 bis 1970 is-si dëren iri Presidäntin gsy. Vo 1930 bis 1936 hät si im Gäneraalsekritariaat vom «Landesverband vo de Jüdische Fraue für Paläschtyna-Aarbet» gschaffet und vo 1936 bis 1938 de «Bund vo de Schwyzerische Israelitische Fraueveräin» (hüt «Schwyzer WIZO-Föderazioon») presidiert. Ab de Dryssgerjaar hät si mitghulffe, di «Jüdisch Biblioteek» z Züri uufboue. Im Zwäite Wältchrieg is-si i de jüdische Flüchtlingshülff aktyv gsy. Spööter is-si dänn im Voorstand vom «Veräin zur Erhaltig vo de Sinagoogen und em Fridhoof vo Ändigen und Längnau» gsy.
Wil si so schuurig vil über d Vergangehäit gwüsst hät, hät d Guggenheim-Grünberg Aafraagen us de ganze Wält überchoo, und si hät bis i s hööch Alter Voorträäg ghalte. S Feschtheben a de jüdischen Idäntitëët und a de jüdische Tradizioone sind ere wichtig gsy, und na bis i s nüünzgischt Läbesjaar hät si Bibelkürs ggëë.
S Florence Guggenheim-Archiv
Ales Kultuurgschichtlich über d Suurbtaalerjude, wo si i irem lange Läbe zämegsamlet gha hät, hät si zlescht als «Florence Guggenheim-Archiv zur Gschicht, Spraach und Volchskund vo de Juden i de Schwyz und zur Genealogy vo de Suurbtaalerjude» (FGA) der Israelitische Cultusgmäind vo Züri übergëë. Drüü Jaar häts pruucht, bis si zäme mit em Fred Better vom Zürcher Staatsarchyv all die Schetz fërtig katalogisiert hät. Gfüert woorden isch das Archyv dänn vom Ralph Weingarten im Raame von ere Stiftig. 2013 isch es em Staatsarchiv vom Kanton Aargau gschänkt woorden und isch jetz deet underpraacht.
Was si eso gschribe hät (en Uusschnitt us irem Schaffe)
Es Zämestelig vo irne Publikazioone findt mer im Aahang zum Buech:
Die «Byträäg zur Gschicht und Volchskund vo de Juden i de Schwyz» hät si all grad sälber gschribe:
Wyteri wichtigi Publikazioone:
Schallplatte und Täggschtheft:
Vervollständiget und zum Druck praacht hät si:
Quäle für dëë Artikel
Deet, wo zuesätzlichi Imformazioon byzoge sind, häts e Fuessnoote. Und d Kapitel zum Fonogrammarchyv-Heft und zum Spraachatlas stützed sich tiräkt uf die bäide Wëërch ab.
Liechtensteinische Landesbibliothek
Di Liachtaschtainisch Landesbibliotheek isch d Nazionaalbibliotheek vum Fiirschteduum Liachtaschtai mit Sitz z Vaduz.
Gsetzligi Grundlaag un Ufgaabe
Grindet woore isch d Landesbibliotheek dur s Gsetz fir d Yyriichtig zuen ere Liachtaschtainische Landesbibliotheek anne 1961 as Stiftig vum effdetlige Räächt (Landesgesetzblatt Nr. 25 vum 14. Noväber 1961). Uf Grundlaag vu däm Gsetz het d Landesbibliotheek au s Bfliichtexemplarräächt. As Orgaan sin e Stiftigsroot, e Bibliothekskummission un e Bibliothekaar vorgsääne. D Mitgliider vum Stiftigsroot wääre vu dr Regierig bstellt, wu au s Ufsiichtsorgaan vu dr Stiftig isch. Di 1906 grindet Landesleererbibliotheek isch as aigeni Abdailig integrierte woore unter Verwaltig vun ere dreichepfige Kummission, wu vu dr Leererkumferänz gweelt wird, un unter Ufsiicht vum Landesschuelroot. S Amt vum Bibliothekar as Laiter vu dr Landesbibliotheek isch in Personalunion dur dr Landesarchivar uusgiebt woore, voreb anne 2001 en Änderig vu dr Statuute d Drännig vu däne boode Funkzioone broocht het.
D Landesbibliotheek verbindet d Ufgaabe vun ere Nationalbibliothek mit dääne vun ere wisseschaftlige un ere effetlige Bibliothek. As Nationalbibliothek sammlet d Inschtituzioon Druckwäärch un au Bild- un Tondokumänt, wu dr Urheeber dervu Liachtaschtainerne un Liachteschtainer sin oder wu Liachtaschtai un sy Nooberschaft zum Geegestand hän. Derzue fungiert d Landesbibliotheek as Batäntbibliothek fir d Fiirschteduum Liachtaschtai un bietet as soonigi Zuegang zue umfassende internazionaale Batäntinformazioone. As Wisseschaftligi Bibliothek unterstitzt si Forscher*ne, Studändt*ine un Lyt us dr Leer in ire Wissesaarbet. Zem Byschpel chenne alli Dissertazioone uusgleent wääre, wu vu Absolvänt*ine vu dr Privaate Universiteet im Fiirschteduum Liachtaschtai verfasst woore sin.
D Landesbibliotheek mueß in ire Effnigszyte di jewyls giltig Fassig vu dr z Liachtaschtai aawändbaare EWR-Räächtsvorschrifte un dr Schwyzerische Räächtsvorschrifte z Verfiegig stelle, ass mer si cha aaluege un (geege Gebiir) usdrucke chaa..
Bstand
Mit Stand 2016 het d Bibliothek rund 285'000 Medie mit 192'820 Uusleene un Verlängerige un 48'111 Bsuecher ghaa. D Landesbibliotheek bietet iber ire 1999 yygfiert Online-Bibliothekssischteem Aleph 500 vu dr Ex Libris Group en Zuegriff fir Bständ vu allne effetlige un andere liachtaschtainische Bibliotheke. Si isch assoziiert Mitgliid vum Informationsverbund Dytschschwyz. Syt Augschte 2010 bietet d Landesbibliotheek dur s Projekt eLiechtensteinensia Zuegriff zum Inhalt vum Joorbuech vum Historische Verain fir s Fiirschteduum Liachtaschtai, dr alte Landeszytige un andere Publikazioone vu Liachtaschtai.
Infrastruktur
In dr Landesbibliotheek hän noch em Jooresbriicht 2016 16 Lyt gschafft, dodrunter ai Person, wu I+D-Assischtänz gleert het. D Landesbibliotheek isch di ainzig Leerstell z Liachtaschtai fir dr Beruef vu dr I+D-Assischtänz.
D Landesbibliotheek het anne 2016 e Budget vu SFr. 1'811'939 ghaa. D Yynaame sin vor allem us em Staatsbyydraag vu SFr. 1'740'000 vu dr liachtaschtainische Regierig bstande.
Aagfange het d Bibliothek anne 1962 in drei Chammere vu dr Landesschul un isch anne 1968 in s doomoolig AHV-Gebei im Gerberweg 5 umzooge. In dr Johr 1986 un wider 1997/98 isch s Gebei uusböue woore. In dr Pflugstrasse het s e Ussedepot, wu iber d Helfti vum Bstand uusglaageret isch.
Agnes Mirtse
D Agnes Mirtse (* 1938 z Budapest; † 21. Juli 2000) isch en ungaarischi Schriftstellerin gsy.
Si het scho i dr Jugendzyt agfange Gedicht schrybe.
Ane 1956 isch d Mirtse als politische Flüchtling is Exil ggangen und uf Züri choo. Jetz het si iri Wäärch – Gedicht, Gschichte und Theaterstuck – teils au uf Düütsch gschribe und isch so als zwöisproochigi Autorin bekant woorde. Si het au Schrifte is und us em Ungaarischen übersetzt. Vil vo irne Gedicht sind i Zytschrifte und nid in eigete Samelwärch usecho und d Theaterstuck vo dr Mirtse sind schynts gar nie trukt woorde.
1971 het me si i dr Schwiiz ypürgeret. 1978 het si s Studium vo dr Psychology und dr Religionsgschicht a der Uni Züri mit ere Diss abgschlosse.
Dr Agnes Mirtse ire dichterisch Nachlass isch i dr Zäntralbiblioteek Züri.
Schweizer Parlamentswahlen 2019
D Wahl vom Schwiizer Parlamänt anne 2019 isch s demokratische Verfahre zum s Bundesparlamänt vo dr Schwiiz so wie s d Bundesverfassig wott für d Zyt vo 2019 bis 2023 nöi uufzstelle. D Wahl isch am 20. Oktober 2019 gsi. Es isch drum ggange, i de Kantöön d Lüüt uuszwähle für in Nationalroot und in Ständeroot vo dr Schwiiz.
wie d Wahl ggangen isch
Me luegt bi sonere Wahl druuf, wie vill Lüüt i de Kantöön wohne, und i däm Verhältnis tuet me die zwöihundert Sitz vom Nazionalroot uf d Kantöön verteile. Im Ständeroot het’s gmäss dr Bundesverfassig zwe Sitz für jede Kantoon usser für es paar chlyni, wo numen eine überchöme (das isch so für Basel-Stadt, Basel-Landschaft, Obwalde, Nidwalde, Appezäll Usserroode und Appezäll Innerroode), im ganze sind s sächsevierzg im Stöckli, wie men em Ständeroot gäärn säit.
Für sone Wahl cha jedi Partäi oder au en anderi politischi Organisazioon e Zylete Lüüt bi de Kantonsverwaltige mälde, und d Kantöön mache drmit d Lischte, wo si de Stimmberächtigte schicke. Me cha d Lischte wo me zämestellt mit dr Boscht dr Verwaltig vo dr politische Gmäind schicke oder am Wuchenändi vo dr Wahl sälber go im ene Wahllokal id Stimmchischte legge.
I allne Kantöön zämezellt sind für d Wahle vo 2019 nid weniger weder 4652 Lüüt uf 511 Lischte als Kandidaaten und Kandidaatinne für in Nazionalroot agmäldet gsi.
Roman Banzer
Dr Roman Banzer (* 1957 z Trese) isch e liechteschtäiner Sproochwüsseschaftler.
s Lääbe und s Schaffe
Er het d Primarschuel z Trese und s Gimnaasium z Mörschwil und dänn z Goossau bsuecht und drno a dr Uni Fryburg Journalismus und Komunikazioonswüsseschaft studiert. Er het under dr wüsseschaftliche Läitig vom Hans Stricker bim Liechteschtäiner Namebuech mitgschaffet und syni Diss zu de Mundarte vom Fürschtetum Liechteschtäi gschribe, em Liechtensteinerisch. Von es paar Gmäinde het äär zäme mit anderen Autoore Büecher über d Fluernääme useggää.
Er isch dr Läiter vo dr Arbetsstell Erwachsenebildig z Schaa und sit 1995 dr Sändeläiter vom Radio L gsi. 1999 isch er Dozänt a dr Uni Liechteschtäi woorde und 2004 au a dr HTW Chur und 2012 am Zäntrum für universitääri Wyterbildig z Bärn.
Derzue isch er 2000 dr Presidänt vo dr Meediekommissioon vom Liechteschtäi gsi. 2001 het er agfange als Läiter vom Literaturhuus Liechtenschtäi, wo anne 2019 es äigets Huus z Schaan überchoo het. S Literaturhuus macht es langfrischtigs Projäkt Liechtenstein erzählen.
Dr Banzer isch fräie Mitarbeiter vom Lichteschtäi-Institut. Er het bi dr Redakzioon vo dr Zytig Maulwurf mitgmacht, wo vo 1985 bis 1989 usecho isch.
1996 het dr Roman Banzer mit anderne Lüüt zäme d Mundartanthology Am Rhii useggää. Und er isch sälber au bi Schrybwärchstett i verschidene Länder drby.
Mit anderne zäme isch er en Informant über d Liechteschtäiner Sprooch gsi fürs Variantewörterbuech vom Düütsche.
Sprachgebrauch in Österreich
D Sprooche vo Öschtryych sind ganz vilfältig.
Jakob Heinrich Meister
Dr Jakob Heinrich Meister (* 6. Augschte 1744 z Bückeburg, Schaumburg-Lippe; † 9. Nofämber 1826 z Züri) isch e Theoloog, Schriftsteller und Journalischt gsy.
Sprachgebrauch in Österreich
S Düütsch isch d Hauptsprooch vo Österreich. I dr öschtryychische Bundesvrfassig stoot, es sig die offizielli Staatssprooch.
Jakob Heinrich Meister
s Läbe
Dr Jakob Heinrich Meister isch dr Soon vom tüütsche reformierte Pastor Johann Heinrich Meister und dr hugenottische Franzöösin Marie Malherbe gsy. Dr Vatter het a verschidenen Oorten als Pfaarer gschaffet, sid 1757 z Küsnacht. Doo het dr Jakob Heinrich z Züri am Collegium Carolinum studiert, ane 1763 isch er zum Pfaarer ordniert woorde.
Sprachgebrauch in Österreich
S Düütsch isch für öppe 88 Prozänt vo dr Bevölkerig d Muettersprooch. Me säit dere Sprooch s Öschtryychische Düütsch, won e Verietäät vo dr ganz vilfältige Düütsche Sprooch isch. Es Bild vo dere Sprooch git s Öschtryychische Wörterbuech.
Jakob Heinrich Meister
s Läbe
Er het mit de Uufkläärer Johann Jakob Bodmer, Voltaire und Rousseau z tue gha. Won er s religionskritische Wäärch De l'origine des principes religieux gschribe het, het en d Obrikäit vo Züri uusbürgeret und das Buech öfentlech lo verbränne.
Sprachgebrauch in Österreich
Drnäbe isch d Mundart bi täil Lüüt als Umgangssprooch wyt verbreitet. Es git z Öschtryych vil verschideni Dialäkt vom Oberdüütsche; die meischte regionale Mundarte ghööre zum Sproochgebiet vom Bairische und es paar im Weschte vom Land zum Alemannische.
Jakob Heinrich Meister
s Läbe
Jetz het dr Meister langi Zyt z Paris gläbt, won er anderi Schrifte uf Französisch verfasst und e Zytschrift redigiert het; i dere isch s um s kulturelle Lääbe z Paris vo säber Zyt ggange. Er het au mit em Filosoof und Schriftsteller Denis Diderot zämegschaffet. Wäge der französische Revoluzioon het dr Meister vo Paris müesse wägggoo, und er isch denn wider uf Züri zrugg. 1806 het er dört d Ursula Anna Schulthess (1748–1834) ghürootet.
Sprachgebrauch in Österreich
Für die Dialäkt gits s Wörterbuech vo de bairische Mundarte z Öschtryych, s Vorarlbärgische Wörterbuech un dr Vorarlbärger Sproochatlas.
Drnäbe redt me bi zimli vilne Lüüt i gwüssne Regioone verschideni Minderhäitesprooche. Und no meh Sprooche sind mit Ywanderer us anderne Sproochgebiet is Land choo.
D Minderhäitesproche vo Öschtryych, wo vom Bundesverfassigsgsetz anerchant wäärde, sind:
Israelitische Cultusgemeinde Zürich
Die Israelitisch Cultusgmäind Züri, abgchürzt ICZ, isch e jüüdischi Gmäind z Züri.
Es isch die grööschti jüüdischi Gmäind i dr Schwiiz. Si isch ane 1863 gründet woorde.
Iri Synagooge isch im Quartier Ängi. D Lüüt vo dr Gmäind bruuche die beide Fridhööf Undere Friesebäärg und Obere Friesebäärg.
D Biblioteek vo de ICZ, wo 1920 agfange het, isch eini vo de bedüütendschte Samlige vo jüdische Schrifte z Europa. Dr Verein für jüdische Kultur und Wissenschaft mit em Charles Lewinsky hilft dr Biblioteek.
D Sprooch- und Kulturforscherin Florence Guggenheim-Grünberg het die Dokumäntazioon, wo si bi irne Arbete zämetreit gha het, de ICZ als «Florence Guggenheim-Archiv zur Gschicht, Spraach und Volchskund vo de Juden i de Schwyz und zur Genealogy vo de Suurbtaalerjude» übergää. Wo die wärtvolli Samlig uufgschaffet gsi isch, isch si ane 2013 is Staatsarchiv Aargau cho.
Christian Schmid
Dr Christian Schmid (* 26. Mai 1947 z Rocourt) isch e Schwiizer Dialäktoloog, Schriftsteller und Radiomaa.
s Lääben und s Schaffe
Er isch im ehemolige Bärner Jura uf d Wält choo und z Basel un z Ittigen uufgwachse und het zeerscht Chemylaborant gleert. Drnäbe het er d Matuur gmacht und de a dr Uni Basel Germanistik und Anglistik studiert, under anderem bim Dialäktoloog Robert Schläpfer. 1983 het er mit eren Arbet über s Middelhochdüütsche promoviert. Er het drufabe und bis 1996 bi dr Redakzioon vom Sproochatlas vo dr düütsche Schwiiz mitgschaffet und 1986 em Eugen Dieth sys Buech Schwyzertütschi Dialäktschrift nöi useggää. Sit 1985 si vo iim Mundartkolumne bim Bärner Bund trukt worde. Er isch früener mit dr Bünderin Yolanda Cadalbert, wo men als Politikerin und Schriftstellerin könnt, ghüroote gsi und het z Rieche gwoont, drum isch er i säbere Zyt i dr Öfentlechkäit als Christian Schmid-Cadalbert bekant gsi; und jetz isch er z Schaffuuse und mit dr Autoorin und Journalischtin Praxedis Kaspar vrhürootet. Dr Christian Schmid het zwöi Chind.
Dr Schmid schrybt sit de 1970er Joor Gedicht, Büecher und Essay über d Mundart und d Dialäktliteratur; sy eiget Dialäkt isch s Bärndüütsch. Als bekante Dialäktoloog goot er a vilnen Oorten us syne Wärch go lääse und über d Sproochkultur go rede; so isch er anne 1996 und wider im Joor 2008 bim Internazionale Mundartarchyv z Zons am Rhy drüber go prichte, wie s dr Düütschschwiizer Literatur goot. S Zonser Mundartarchyv het iim anne 2018 dr Friedestromprys gää.
Anne 2003 het er vorem Löörecher Hebelbund am 10. Mai i synere Feschtreed, em Schatzchäschtli, vo aktuelle Sache us dr Sproochkultur vrzellt; er het dr Vortraag agfange mit emene Zitat vom Johann Peter Hebel, wo zfride gsi isch drmit, ass er d Mundart zun ere klassische Sprooch heig chönne mache, und vo do het dr Referänt e Brugg gschlage zu de hütige Sproochverhältnis. Em Christian Schmid syni Schrifte sind guet zum öppis vo dr Schwiizer und drüber use dr ganzen alemannische Sproochelandschaft z vrstoo, wo vo dr Spannig zwüschem Dialäkt und em Hoochdütsche läbt.
Sit 1988 isch dr Sproochforscher i dr Düütschschwiiz wytume bekant worde, won er als Fachmaa für d Mundart bim Schwiizer Radio het afo schaffe. Er het döört für d Reihe Literatur und Bruuchtum gluegt, wo sit 1996 uf dr Musigwälle choo isch, und uf Wunsch vom Programmleiter Christoph Gebel het er d Mundartplattform ygrichtet und anne 1991 mit dr Sändereihe Schnabelweid agfange, zäme mit em Martin Heule; die Dialäktstund, wo immer Wortgeschichten und öppis vo dr Literatur bringt, het er gleitet bis 2012, won er pänsioniert worden isch. Au spööter isch dr Christian Schmid i dr Schnabelweid wider cho rede. 2015 het er in einere vo dene Sändige vo synere Chindheit im Jura verzelt. Wo men am 1. Dezämber 2016 im Papyrsaal z Züri s Jubiläum «25 Jahre Mundartsendung Schnabelweid» mit ere Spezialsändig gfyret het, isch dr Gründer au wider drby gsi, zäme mit de Schriftsteller Pedro Lenz, Margrith Ladner-Frei us em Prättigau und em Elsässer Pierre Kretz. Au 2017 isch er bi dr Schnabelweid wider z Wort choo. Und am 27. Septämber 2019 het men am Dritte Mundartfestival z Arosa es Gsprööch zwüschen iim, sym Nochfolger als Redakter, em Markus Gasser, und dr Bärner Spoken Word-Künschtlerin Stefanie Grob chönne lose. Do isch es um em Schmid syni Meinig ggange, i dr Düütschschwiiz gäb s gar kei rächti, sorgfältigi Mundartkultur, wo me die verschidene Dialäkt vo de Landesteil gärn hätt und für e gueti Schrybsprooch luegti, und a de Schuele und de Literaturinschtitut vo de Düütschschwiizer Universitääte inträssieri sech chuum öpper drfüür. Em Schmid sys nöie Buech ''Häbet nech am Huet. E Chiflete, wo mer de chly wyter unde no mee drvo ghööre, het d Moderatoorin Monika Schärer mit irne Gescht bim Mundartfestival und drno im Radio am Schnabelweid''-Oobig vom 3. Oktober 2019 vorgstelt het.
1987 isch bim Suurländer-Verlag, wo vil für d Schwiizer Dialäktschrifte too het, em Schmid und dr Bärner Autoorin Barbara Traber ire Samelband vo Mundartliteratur Gredt u gschribe usechoo. Für s Historische Lexikon vo dr Schwiiz het dr Christian Schmid Bytreeg zu Mundartautoore (öppen em Albert Streich odr em Wilhelm Fürchtegott Nidermaa ) und au dr Teil Deutschschweiz vom Artikel Dialektliteratur / Mundartliteratur gmacht.
I sym groossen Ufsatz ''Mund Art. Das Mundartschrifttum der deutschen Schweiz'' luegt dr Christian Schmid zwe Sachen a: einisch alles das, wo i dr Mundart gschriben und trukt isch, und denn speziell das, wo me als Literatur im ängere Sinn chönn aluege. Er zeigt mit vil Zitat vo Autooren und Sproochforscher us dr zwöihundertjöörige Literaturgschicht vom Schwiizerdüütsch, was en eigeti Literatur in ere regionale Standardsprooch isch, wie öpe dr Gottlieb Jakob Kuhn und dr Franz Josef Schild druuf cho sind i dr Mundart z schrybe, was me vo de Düütschschwiizer Dialäkt sit em Jost Winteler und em Otto vo Greyerz dänkt het, wie men i dr Zyt vom Eugen Dieth, em Emil Baer, em Rudolf Trüb und bis hii zu dr Ruth Bietehard probiert het für s Schryben i dr Mundart einheitlechi Reglen yzfüere, und wurum d Mundartliteratur e schwääre Stand het. Wie au scho dr Walter Henzen synerzyt seit er, me achti vil zweni druuf, wie me d Mundart als eigeti Standard-Schriftsprooch richtig bruucht, und er meint do drmit nid öppe nume d Luutig und d Grammatik, nei, er ruumt uuf mit dr Meinig, dr gschribnig Dialäkt heig eifach eso z sy wie me redt, und er isch drfüür, e Mundarttegscht müess literarischi Qualität ha. Es sig jo au so, ass die düütschsproochigi Dialäktliteratur iry Tradizioon het, wo öppis eigets und öppis anders isch weder die vo dr nöihochdüütsche Standardsprooch. Und es wäär schaad, wemme die hütigi mundartlechi Umgangssprooch künschtlech von ere eltere Literaturtradizioon wetti abgränze, wie s i dr jüngere Zyt bin es paar Mundartautooren mit dr Bewegig vo dr politische Lyrik ufchoo sig. Me müess aber scho au gseh: Öpper, wo in ere Düütschschwiizer Mundart schrybt, het glychzytig immer au no die hochdüütschi Schriftkultur im Chopf und sett chly vo dere irne Schrybgwoonete wäggchoo.
Öppe füfzä Mol isch dr Christian Schmid dr Mundarttag ufem Schloss Heidegg bi Gelfige go moderiere, bis 2018. I synere letschte Heidegger Reed vom 29. Juli 2018 het er vo sym Lääbe mit dr Mundart verzelt und gseit, es sig schaad, ass men i dr Schwiiz so weni vo der Dialäkttradizioon well wüsse: «Miir, won is fürn eso öppis aaluege wi ds Mundaartparadiis vo Öiropa, wei nid anerchenne, das d Mundaartkunscht sit über 200 Jaar e Teeu isch vo üsere Kùutuur.»
Im 2019ni isch bim Cosmos Verlag z Muri bi Bäärn em Schmid sis Buech ''Häbet nech am Huet. E Chiflete'' usecho, won er drin wider düütsch und düütlech seit, was z mache sig, ass men e rächti Mundartkultur heig. S Wort chifle, so chame bim Schwiizerischen Idiotikon go nochelääse, bedüütet «a öppis umegnaage, vo öppisem hässig rede». Und so zeigt is dr Schmid mit dütleche, «trääfe» Sprüüch wider, was e Mundart uusmachi und wie ryych d Mundartliteratur bis hüt isch: «Eerschtens si denn nid nume Mundartgedicht guet aachoo, nei, mee no Gschichte, Romään u Theaterschtück uf Mundaart.» und wie d Schwiizer Mundartkunscht voraa chunt: si heig «sech uftaa für nöiji Theemen u nöiji Foorme wi Chanson, Rock, Pop, Räp u Spouken Wöörd.» Und mit synere ganze «Chiflete» zylet er drufabb, es sig jetz öppis für die läbigi Sproochkultur mitsamt irere Gschicht z tue.
Fritz Herdi
Dr Fritz Herdi (* 14. Oktober 1920 z Frauefäld; † 18. März 2014 z Züri) isch e Schwiizer Musiker, Musiglehrer, Journalist und Schriftsteller gsy.
s Läbe
Dr Fritz Herdi isch dr Soon vom Ernst Herdi und vo dr Cécile Herdi gsy. Er het d Hotälfachschuel z Luzärn und s Konsi z Winterthur bsuecht. 1947 het er z Züri als Klavierlehrer für Jazz agfange schaffe, und 1957 isch er zum Schwiizer Radio ggange, won er eigeti sändige moderiert hät. Als Journalischt het er füre Näbelspalter und füre Tagesazäiger und fürd Züri Wuche gschribe. Er het Wörter und Sprüüch vom Züritüütsche, und zwar vo dr eifache «Gassespraach», gsamlet und i Büecher usegää und zu vil Läbensberych Schrifte mit originelle Sprüüch zämegstellt.
August Heinrich Hoffmann von Fallersleben
Dr August Heinrich Hoffmann – wo me hütt besser känt als Hoffmann von Fallersleben (* 2. April 1798 z Fallersleben im Kurfürschtetum Braunschweig-Lüneburg; † 19. Jänner 1874 z Korvey, Nordrhy-Westfaale) isch e düütsche Sproochforscher und Dichter gsy.
Vo iim isch die tüütsch Nationalhymne Das Lied der Deutschen, wo men am au Düütschlandlied seit.
s Läbe
Dr August Heinrich Hoffmann isch dr Soon vom Bürgermeischter vo Fallersleben Heinrich Wilhelm Hoffmann gsy. Är het z Göttinge d Theology studiert. 1818 het er dr Jacob Grimm leere könne, und wäge dere Begägnig het er drno d Germanistik und tüütschi Filology studiert und isch drfür au a d Uni z Bonn ggange. 1821 isch er Bibliotekaar z Berlin und 1823 z Breslau woorde, und 1830 au Profässer a dr Uni vo Breslau. Er het bsunders zu dr holändische Sprooch gfoorscht. Ane 1837 het er in ere Biblioteek z Valenciennes d Eulalia-Sequänz gfunde, e ganz e wichtigen alte Originaltegscht für d Romanistik.
Ane 1827 isch em Hoffmann syni Samlig vo alemannische Lieder usechoo. Und au d Gschicht vo de Lieder i anderne tüütsche Regioone het er agluegt.
1839 het dr Hoffmann e Reis i d Schwiiz, uf Züri, gmacht und dört Liederbüecher useggää.
1842 het er wäge synere liberaale Haltig syni Profässuur verloore, und im Joor druufabe het men em sogar die pröissischi Staatsbürgerschaft entzoge und ne us em Land gjagt. Dr Hoffmann het is Exil müesse goo, und d Polizei het ne an alnen Oorte usspioniert. Er isch i verschideni Stedt im Tüütsche Rych ggange, und eerscht nach dr tüütsche Revoluzioon het er ane 1849 wider mit alne bürgerleche Rächt is Rhyland chönne zrugggoo. 1849 het er d Ida vom Berge ghürootet. Und drno het er e Zyt lang meh als Mooler gschaffet und drfüür a dr Kunschtakademy z Düsseldorf studiert. Spöter isch er wider Bibliotekaar und Profässer gsy. Er het au mol z Weimar und z Berlin gläbt. 1874 isch er z Korvey gstorbe.
Vo iim sind no hütt es baar Chindergedicht guet bekant, wo zu Volkslieder woorde sind, öppe s Alle Vögel sind schon da, Ein Männlein steht im Walde, Morgen kommt der Weihnachtsmann, und au s Kuckuck, Kuckuck, ruft’s aus dem Wald.
Zarli Carigiet
Dr Zarli Carigiet – äigentlich Balthasar Anton Carigiet –, wo am 5. Augschte 1907 z Trun im Bündnerland uf d Wält cho und am 6. Mai 1981 z Mänidoorf gstoorben isch, isch e Schwiizer Schauspiler gsy.
sis Läbe
Dr Zarli Carigiet isch e Puuresoon us dr Surselva gy. Si Vatter hät Alois Carigiet und d Muetter Barbara Antonia Lombriser ghäisse. Dr Zarli hät e Moolerleer gmacht und isch wie si Brueder, dr Alois Carigiet, is Underland uf Züri abe ggange. Er het em Alois ghulfe bi dem syne Moolerarbete. 1940 hät er d Jacqueline Moillet ghürootet, und wo sich die beide händ lo scheide, ane 1949 d Doris Eberli.
Ane 1927 isch dr Zarli Carigiet zum Theaterspiile choo. Vo 1934 bsi 1947 isch er im Cabaret Cornichon ufträtte und sit 1949 im Cabaret Fédéral. Z Züri isch er au uf dr Büüni vom Rudolf Bernhard sym Theater ufträtte.
Und er hät es paar Role i Schwiizer Filmprodukzioone ghaa. Er isch eine vo de reglmässige Filmschauspiiler vom früene Mundartfilm gsy.
Dr Carigiet isch öppedie Gascht im Hotel Krafft z Basel gsy.
Melitta Marxer
D Melitta Marxer (* 8. September 1923 as Melitta Kaiser z Schaawald; † 13. Februar 2015 z Vaduz isch e liachtaschtaanischi Aktivischti un Fraueräächtleri, wu fir s Frauewaalräächt kämpft het. Internazionaal het mer si gchännt dur e Reed anne 1983 vor em Europaroot, wu si um internazionaali Unterstitzig fir d Yyfierig vum Frauewaalräächt z Liachtaschtaa gwoorbe het.
Lääbe un Wiirke
D Melitta Kaiser isch mit vier Gschwischter z Schaawald ufgwachse. No dr Sekundarschuel het d Kaiser in ere Keramikfabrik gschafft. Mit 25 Joor het si d Fabrik verloo, wel si anne 1949 dr Felix Marxer (1922–1997) ghyroote un mit em e Familie grindet het. Si het drei Deechtere uf d Wält broocht, aini dervu isch d Chinschtleri Regina Marxer.
Derwylscht iri drei Deechtere ufgwachse sin, isch er di räächtli Uuglyychi zwische Fraue un Manne un ass nume Manne go weele derfe z Sinn chuu. D Marxer het iri Deechtere in däre ire Wunsch noch ere heechere Bildig unterstitzt un het bim Kampf mitgmacht, ass au Maidli uf heecheri Schuele un Gimnaasie hän derfe goo, was eerscht in dr 1960er-Joor gschafft wooren isch. Syter 1968 sin Liachtaschtaaner Maidli an Gimnaasie zuegloo.
D Marxer isch am 13. Februar 2015 z Vaduz gstoorbe.
Limmat Verlag
Dr Limet Verlag isch e Buechverlag z Züri.
Bi däm Huus sind Wäärch zu dr Gschicht, zu politische Frooge, grad au zu heikle Theeme vo dr Schwiizer Politik, zu dr Arbeiterbewegig und bsunders au zu dr Frauegschicht usechoo. En eigeti Sparte sind Biografie. Bi de Sachbüecher sind d Bildbänd zu dr Gschicht vo dr Fotografy i dr Schwiiz e groossi Gruppe; es paar vo dene sind als Publikazioone zu groossen Uusstelligen usechoo.
Mit dr Zyt het dr Verlag es literarischs Programm ufbout, mit de Schrifte vo Autoore us dr Schwiiz, veräinzelt au mit Wäärch in ere Düütschschwiizer Mundart. E Dialäkt-Blüetelääsi vo 2007 heisst Igajanumenechligalose. Für d Lyrik isch d Reie „undeklarierte“ doo. Immer meh sind au Übersetzige i verschidene Sprooche im Verlagsprogramm, und dr Verlag het bsunders au druf glueget, Sache vo dr rätoromanische Literatur is Programm ufznää. Zu dr vilsproochige Schwiiz isch es originells Verlsgsprojäkt das mit em Buech ''Mutter, wo übernachtet die Sprache? 14 Porträts mehrsprachiger Autorinnen und Autoren in der Schweiz: Melinda Nadj Abonji, Arno Camenisch, Wen-huei Chu, Simon Froehling, Zsuzsanna Gahse, Dmitrij Gawrisch, André Vladimir Heiz, Daniela Janjic, Saïda Keller-Messahli, Ingrid Lukas, Marius Danie'' vo ane 2010 gsy.
Bi den Autoore vom Limet-Verlag sind öppe:
Staatsarchiv Zürich
S Staatsarchiv Züri – oder wie’s ofiziell heisst: Staatsarchiv vom Kanton Züri – isch s Archiv vom Kanton Züri.
Es isch d Verwaltigsabtäilig, wo d Schrifte vo dr Zürcher Kantonsverwaltig und au d Gschichtskwelle vom Kanton sine Rächtsvorgänger uufbewahrt, samlet und dokumäntiert. Es isch e Täil vo dr ''Diräkzioon vo dr Justiz und vom Innere'.
Wo i dr Schwiiz ane 1803 mit der Mediazioonsverfassig d Kantöön als eigeständigi Gliider vom Bundesstaat entstande sind, het jede für d Archivdokumänt i sim Hoheitsgebiet müesse luege. Das isch einersyts für die nöie Veraltigsdokumänt eso gsii und es het au für die eltere Rächtsquelle gulte, wo dr Kanton drmit z tue gha het.
Bi de alten Urkunde vom Archiv het’s Stück, wo die eltischte drvo us em früene Mittelalter sind. Bi de elteren Archivbeständ sind öppe d Schrifte vo dr ehemolige Stadtzürcher Landesverwaltig, vom Grossmöischter und vom Chlooschter Rhynau.
1837 isch s Staatsarchiv im ehemolige Fraumöischterchlooschter i dr Stadt Züri ygrichtet worde. 1876 het’s es eerschts Mol züglet, 1919 isch’s in Choor vo dr Predigerchile choo. Und 1982 isch dr Nöibou fürs Archiv bim Irchelpark und bi dr Uni Züri uufggange.
Donus
Dr Donus oder Domnus († 11. April 678) isch vum 2. Novämber 676 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.
Lääbe un Wiirke
Är isch e Suhn vum Remer Mauricius gsii. Iber des, was er as Papscht gmacht het, waißt mer seli wenig. Noch em Liber Pontificalis het er dr Petersblatz mit wyssem Marmor bfleschtere loo. Derzue het er verschideni Chilche un Kapälle renoviere loo.
Noch ere Amtszyt vu aim Johr, fimf Monet un zee Dääg isch dr Donus gstorbe un im Petersdom vergrabe wore. E Mosaik, wu no sym Dood in ere Chilche bim Forum Romanum ufgstellt woren isch, isch aber gschlisse wore.
Staatsarchiv Aargau
S Staatsarchiv Aargau isch s zäntralen Archiv vom Kanton Aargau.
Es gilt as es Kulturguet, wo nazionali Bedüütig het.
Wo dää Kanton noch em Ändi vo dr Helvetik mit dr nöie Mediazioonsverfassig ane 1803 als sälbständige Täil vo dr Schwiiz entstanden isch, het d Staatskanzlei au d Uufgab überchoo, s Schriftguet vo de nöie Behöörde z samle. Am Afang het me für die chlyni Zäntralverwaltig vom Kanton no Platz gha im stedtische Roothuus z Aarau. 1820 het d Kantonsregierig im Regierigsgeböide chönne wyterschaffe, wo jetz au fürs Staatsarchiv dry choo isch. Sid 1832 hät s Archiv au no es Aktedepot im Grossrootsgeböide grad näbedra gha.
2005 het dr Kanton wider e gmäinsami Abtäilig «Biblioteek und Archiv Aargau» gmacht, wo zum Departemänt Bildig, Kultur und Sport ghört.
Im Archiv sind au aargauischi Dokumänt us dr Zyt vor 1803.
Archivaar im Aargauer Archiv: Franz Xaver Bronner, Hektor Ammann, Walther Merz, Nold Halder, Georg Boner, Roman Brüschweiler, Piroska Máthé, Andrea Voellmin.
Daniel Brélaz
Dr Daniel Brélaz (* 4. Jänner 1950 z Losann) isch e Schwiizer Politiker vo de Grüene.
s Lääbe un d Politik
Er het sech vo Afang a bi dr politische Bewegig füre Umwältschutz Groupement pour la protection de l'environnement angaschiert. 1978 isch er Waadtländer Grossroot worde und s nöchscht Joor Nationalrat. Do isch er nid numen i dr Schwiiz der eerscht nazional Parlamäntarier vo de Grüene gsi, sondern grad au uf dr ganze Wält.
Dr Brélaz isch bis 1989 Nazionalroot gsi. Denn het en s Volk vo Losann id d Stadtregierig gwählt. Und anne 2001 isch er no dr Stadtpresidänt und Finanzscheff vo Losann woorde. I däm Amt isch er bis 2016 blibe.
2007 het men en im Waadtland nomol zum Nazionalroot gwählt, was er bis 2011 gsi isch, und au für die übernöchschti Legislatuur sit 2015 und grad nomol bi der Wahl vo 2019 isch dr bekant Maa wider für die Grüene uf Bärn choo.
Dr Daniel Brélaz macht im Verwaltigsroot vo de Transports publics de la région lausannoise, i däm vo dr Gselschaft Métro Lausanne-Ouchy  und i däm vo dr Stroomgselschaft EOS Holding mit, und er isch im Komitee vo Lausanne Tourismus und im Stiftigsroot vo dr Stiftig Beaulieu.
I dr Öfentlichkäit isch er wäge syne uffellige Gravatte mit emene Büsichopf druff immer wider is Gsprööch choo. Sit 2018 cha men em Brélat syni Gravatte im Stadtmuseum vo Losann go aluege.
Kyōto
Kyōto isch e Wältstadt z Japan.
Gschicht
Ane 794 isch Kyōto nach Heijō-kyō (hüt: Nara) die zwöiti ständigi Hauptstadt vo Japan woorde. Nach erer Krysezyt vo dr Stadt am Ändi vom Mittelalter isch es sid öppe 1580 mit ere wider obsi ggange. Im 17. Joorhundert isch dänn aber s politische Zäntrum vom Land vo Kyōto wägg uf d Oschtsyte vo dr Insle, is hüttige Tokio, gleit woorde. Kyōto isch aber bis 1868 dr Sitz vom Tenno, em japanische Kaiser, plibe.
Kultur und Bildig
Hütt hät Kyōto es paar Universitääte und vil Induschtry.
Cyprien Ruffieux
Dr Cyprien Ruffieux, wo am 24. Dezämber 1859 z Crésuz uf d Wält choo und am 17. Juli 1940 z La Tour-de-Trême gstoorben isch, isch e Schwiizer Lehrer und e berüempte Mundartautoor gsi.
sys Lääbe
Dr Cyprien Ruffieux isch anne 1859 als Soon vom Nicolas Jean Alexandre Ruffieux und vo dr Marie Geneviève geb. Macherel im chlyyne Doorff Crésuz uf d Wält choo. Crésuz lyt i de Bäärge vom Greyerzerland a dr Strooss vo Bulle zum Jaunpass ufe. Er isch bim Pierre Bovet, em Vatter vom Joseph Bovet (1879-1951), wo spööter als Abbé Bovet im ganze Land bekant woorden isch, id Schuel ggange, und es isch dr Bovet gsi, wo dr Familie gsäit het, dr jung Cyprien sell no wyter id Schuel goo, am beschten is fryburgische Seminaar uf Alteryf (Hauterive) bi Posieux abe.
Nach dr Usbildig zum Lehrer isch dr Cyprien Ruffieux anne 1878 z La Tour-de-Trême bi Bulle Schuelmäischter woorde. Vo däm, wen er 1879 als Zwänzgjöörigen i dr Regruteschuel z Luzärn äänen erläbt het, schrybt er in äim vo syne Mundartstück. Vo 1884 bis 1888 het er i dr Stadt Bulle sälber Schuel ggää, und i säbere Zyt isch er au zwüschtynen ad Uni z Häidelbäärg no besser go Düütsch leere. 1886 het er d Lehrerin Lydie Corboz, d Dochter vom Gmäindamme vo La Tour-de-Trême, ghürootet. Die bäide händ füffzää Chind überchoo, elf Bueben und vier Mäitli.
Wo ne dr Fryburger Staatsroot und Bildigsdiräkter Georges Python (1856-1927) yglade het, jetz sälber als Lehrer as Seminaar uf Alteryf z cho, het dr Ruffieux das Agebott agnoo; er isch vo 1888 bis 1908 döört i de Geböid vom ehemolige Chlooschter Alteryf Lehrer für Französisch, Düütsch und Musig gsi. Won er dört ufghört het, isch dr Joseph Bovet sy Nochfolger als Seminaarlehrer woorde. 1908 het dr Cyprien Ruffieux es Pänsionaat und e Feriekolony für düütschsproochigi Chind z La Tour uftoo, und im glyche Joor isch s erschte Mol syni nöji Zytig Feuille d'Avis de Bulle usechoo. Drezue ane het er als Sekretäär vo dr Fryburger Präfäktuur fürs Greyerzerland z Bulle gschaffet. Und er isch e Zyt lang dr Presidänt vom volchskuntleche Regionaalveräin Association gruérienne pour le costume et les coutumes gsi. Dr Ruffieux isch e begäischterete Musiker und Dirigänt gsi; er het dr Mannechoor vo Bulle und spööter zwee Chöör vo La Tour gläitet.