cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zionismus
Früehji Neuzit
Verdräter vom änglische Puritanismus hai glaubt, ass erst wenn d Jude wider uf Ängland döfte cho, alli verstreute Jude uf Israel wurde go (restoration of the jews), wie s in dr Bible verheisse isch, und denn ihri Bekehrig zu Christus d Vorstuefe zur Ändzit weer. Drzue het dr Henry Finch 1621 s Buech ''The Worlds Great Restauration. Or, the Calling of the Jewes'' gschriibe. Wil si s so hai welle, het dr Oliver Cromwell s Niiderlassigsverbot für Jude z England, wo sit 1290 bestande het, 1655 ufghobe. Noch sim Dod isch d Idee von ere jüdische Besiidlig vo Palestina bi alle christlige Konfessione vo Ängland populär bliibe und isch vo Ufklärer wie vom John Locke und vom Isaac Newton verdräte worde. Sonigi Vorstellige si im Christlige Zionismus bis in d Gegewart verbreitet.
Dr Chassidismus, wo um 1750 entstanden isch, het d Rückkehr vo de Jude noch Palestina as dr Aafang vo dr Erlösig aagluegt. Vo 1777 aa si e baar Duusig chassidischi Jude uf Safed gwanderet und hai dr Rabbi Menachem Mendel us Witebsk zu ihrem Oberhaupt gmacht. E Huffe vo dene Siidligsversüech hai nid lang existiert, wil d Regionalherrscher die jüdische Gmeinde z Palestina mit hoche Stüüre und Zöll beleit hai, so dass ihri Mitgliider s Land wider verloo hai. So hai um 1800 nume öbbe 5000 Jude in Palästina gläbt.
D Zit vom europäische Nationalismus und Kolonialismus
Noch der Französische Revolution 1789 hai die europäische Nationalstaate im Nochen Oste um d Vorherrschaft afo konkurriere. Liberali Philanthrope und Philosemite hai Plän für jüdischi Gmeinwäse usserhalb vo Europa afo entwickle. 1800 het dr Brit James Bicheno in sim Buech Restoration of the Jews – The Crisis of all Nations vor em Vormarsch vom Napoleon, wo 1798 Ägypte eroberet het, uf Syrie gwarnt. Er het Ängland drzue drängt, iizgrife, und de Jude s möglig z mache, sich in Palestina aazsiidle. 1833 het dr Vizekönig vo Ägypte, dr Muhammad Ali, en Ufstand im Gebiet vo Syrie und Palestina aagfange, so dass die sech vom Osmanische Grossreich drennt hai. Z Grossbritannie hai Regierigskreis druf erwoge, Jude ohni autonome Staat in eme sälbstverwaltete Palestina aazsiidle, zum s Osmanische Grossriich z erhalte. 1838 het dr Globe, s Organ vom britische Usseministerium die Idee zum erste Mol beschriibe. D Society for Promoting Christianity Amongst the Jews, wo 1809 gründet worden isch und dr erst europäischi Judenmissions-Verein gsi isch, het under em Lord Anthony Ashley-Cooper (1801–1885) die britischi Nochostpolitik mit neopuritanische Bekehrigs- und Aasiidligsplän für Jude beiiflusst.
1840 het s z Syrie noch dr Damaskusaffäre Pogrom gege Jude ge. Druf het die britischi Regierig Truppe uf Damaskus gschickt. Ihri Verdräter hai das as Biidrag zur nationalen Emanzipation vo de palestinische und europäische Jude begründet.
Jüdischi Vorläufer und Kritiker im 19. Johrhundert
Dr Mordechai Immanuel Noah (1785–1851), Konsul vo de USA z Tunis bis 1815, het nochdäm er abberuefe worden isch, d Idee von ere eigene Judestadt as Zuefluchtsort für alli verfolgte Jude verdräte, bevor Palestina wider chünn in Bsitz gnoh wärde. 1825 het er uf Grand Island im Bundesstaat New York d Stadt Ararat gründet. Er het Jude uf dr ganze Wält iiglade dört iizwandere, das isch aber abglehnt und verspottet worde. Z Dütschland hai nume e baar Mitgliider vom Verein für Kultur und Wissenschaft der Juden an Uswanderig dänggt. Dr Noah het 1844 si Discourse on the Restoration of the Jews veröffentligt, en Ufruef zur Understützig von eme Judestaat z Palestina. Dr Sir Moses Montefiore (1784–1885) isch 1827 zum erste Mol uf Palestina greist und isch denn stränggläubig worde. Er het afo plane wie mä die jüdischi Emigration in s „Globte Land“ finanziell und mit industrielle und landwirtschaftlige Aasiidlige chönnt fördere. 1840 het er mit sim Bsuech witeri Pogrom im Osmanische Riich verhinderet. Er het e Siidligsprojekt plant, Land vo arabische Grossgrundbsitzer in Palästina kauft und het s verfolgte Jude zur Verfüegig gstellt. 1857 het er die ersti neui jüdischi Siidlig usserhalb vo dr Jerusalemer Altstadt gründet, wo s jüdische Viertel dört für die Zuegreiste z chlii worden isch.
Dr Franzos Adolphe Cremieux (1796–1888) het 1860 d Alliance Israélite Universelle AIU gründet. Si isch kosmopolitisch usgrichdet gsi und ihr Verheltnis zum Zionismus, wo spöter entstande isch, isch zimlig aagspannt gsi. Si isch nume für e begränzti Iiwanderig vo europäische Jude noch Palestina gsi, wenn si in ihrer Heimet in Gfohr gsi si, also bsunders osteuropäischi Jude. Si het anderi Exilregione wie z. B. in Latiinamerika as gliich guet aagluegt. Si het e Masseiiwanderig vo Jude in EI Land usdrücklig abglehnt, dodrdur wurd d Sicherheit vo alle Jude gfährdet. D AIU und anderi Jude hai en usgsproche antizionistischi Bewegig bildet; si hai u. a. brobiert d Osmane drvo abzbringe, e sterkeri Iiwanderig noch Palestina z erlaube.
Die meiste europäische Jude hai nit uf Palestina welle uswandere. Die orthodoxe Gläubige hai erwartet, ass s erwehlte Volk und sis Land as Resultat vom ene göttlige Iigriff in d Gschicht wider vereinigt wurde, und ass Mensche, wo däm wette voruscho, das grad wurde verhindere. Die palästinische Jude hai die osmanischi Fremdherrschaft meistens as gottgwollt akzeptiert und hai erwartet, ass dr Messias ihr Land wurd befreje, und vo däm hai si dänggt, ass das nit mit politische Bemüehige sondern mit eme fromme Läbenswandel chönnt beschleunigt wärde. Liberali Jude in Europa hai sich as Aaghörigi vo ihre Natione gseh und hai sich dört für ihri Emanzipation iigsetzt, won ene meh religiösi Toleranz und demokratischi Rächt hätt sölle bringe.
Metzerlen-Mariastein
Metzerle-Mariestai (amtlich Metzerlen-Mariastein) isch e Iiwohnergmain im Bezirk Dornegg im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Zionismus
Jüdischi Vorläufer und Kritiker im 19. Johrhundert
Für jüdischi Historiker wie dr Jakob Katz gälte as Mevassre Zion („Vorbote vo dr Zionsidee“) dorum erst die Autore, wo diräkt biidrait hai zur Entstehig vom Zionismus im religiöse Judedum. Dr Rabbiner Jehuda Alkalay (1798–1878) us Sarajevo öbbe het 1834 si Schrift Höre Israel veröffentlicht; 1845 isch Die Gabe Judas cho. Dodrin het er erklärt, ass es falsch sig nume uf Erlösig dur Gott z warte. Die wurd afo, wenn sich d Jude sälber wurde astränge
Metzerlen-Mariastein
Geografi
Nochbergmeine si Hofstette-Flieh un Roderschdorf im Kanton Soledurn, Blaue, Dittige, Röschenz un Burg im Laimedal im Kanton Basel-Landschaft un Bierthel un Layme im Elsass.
Gschicht
Metzerle-Mariestai isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1194 als Mezherlon (1213 Metzerlon, 1278 Meiszerlo, 1280 Mezerlon, 1290 Metzerlenn).
Zionismus
Jüdischi Vorläufer und Kritiker im 19. Johrhundert
Dr Zwi Hirsch Kalischer (1795–1874) us Thorn het 1861 dr Ufsatz Suche nach Zion gschriibe. Erst z Palestina sig s jüdische Volk sicher vor witerer Zerstreuig, Uflösig und Verfolgig und chönn sini Bestimmig erkenne. In däm Kampf um die nationali Unabhängigkeit sötte sich d Jude dr Nationalismus vo de europäische Völker as Bispil neh: Beidi Rabbiner hai en Umdänke in dr jüdische Orthodoxii in Gang brocht, wo die spöteri zionistischi Bewegig vorbereitet het. Dr Früehsozialist Moses Hess (1812–1875) het 1862 Rom und Jerusalem mit dem Unterditel Die letzte Nationalitätenfrage gschriibe. Din het er d Epoche noch dr Französische Revolution as „Völkerfrüehling“ beschriibe, wo ei Volk noch em andere zum e neue nationale Läbe wurd ufwache. Wo Italie („Rom“) 1859 e Nationalstaat worde isch, sig jetzt s jüdische Volk as letzts an dr Reihje, Mit däm het dr Hess as erste jüdische Autor vo dr Neuzit dr Gedanke an e jüdischi Nation im „globte Land“ usgsproche. Er het glaubt, ass die jüdischi Widerbesiedlig vo Palestina d Bedingig sig für e neubeläbti jüdischi Kultur, wo in der Diaspora in Europa langsam wurd abstärbe:
Metzerlen-Mariastein
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Zionismus
Jüdischi Vorläufer und Kritiker im 19. Johrhundert
S Buech het no keini praktische Siidligsschritt beschriibe, und mä het s 1862 öffentlig kuum beachtet. Erst in de 1890er Johr hai em d Zioniste begeisteret zuegstimmt. Vo denn aa het dr Hess as Gründer vom sozialistische Zionismus gulte, wo spöter d Kibbuz-Bewegig und die israelischi Arbetspartei drus usegwachse si.
Metzerlen-Mariastein
Bevölkerig
De Uusländeraadail isch 2010 bi 9,2 % gläge.
Zionismus
Antisemitismus
Im 19. Johrhundert het sich der Antisemitismus as politischi Ideologii in Europa verbreitet, vor allem z Russland, Dütschland, Östriich und Frankriich. Si Ziil isch d Usgränzig und Verdriibig vo alle Jude gsi, au vo de daufte und sozial integrierte. Wie der Berliner Antisemitismusstrit zeigt het, hai bürgerligi und christlich-konservativi Gsellschaftskreis verlangt, ass d Bürgerrächt, wo d Jude erst grad übercho hai, begränzt oder zrugggnoh wurde. Das het alli Verspräche in Froog gstellt, wo dr Liberalismus in Bezug uf Gliichheit und Toleranz gmacht het, und si hai meh und meh as Illusion usgseh.
Im Merz 1881 isch s z Russland zun ere Pogromwälle cho, wo dr Uftakt für witeri schweri Pogrom in de Johr druf gsi isch. Hüfig si s lokali Autoritäte gsi, wo se usglöst oder agfüehrt hai, und si si vom Zarismus duldet und aagschüert worde.
Metzerlen-Mariastein
Religion
13,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 66,2 % römisch-katholisch.
Zionismus
Die Ersti Alija
Die russische Pogrom hai e fluchtartigi, unkoordinierti Uswanderig vo Jude us Osteuropa mit verschiidene Ziil zur Folg gha. E baar Gruppe hai in de USA eigeni Siidligsrüüm welle chaufe, zum dört sozialistischi Kommune ufzbaue. Si hai sich as Am Olam („Wältvolk“) bezeichnet und hai sich gege sälli abgränzt, wo lieber uf Palestina hai welle. Ihri Plän si aber in de Johr druf gschiteret.
Metzerlen-Mariastein
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 7,8 %, CVP 20,0 %, EDU 0,0 %, EVP 0,8 %, FDP 10,3 %. GLP 6,2 %, GP 6,0 %, SP 15,2 %, SVP 31,6 %, Suschtigi 2,1 %.
Zionismus
Die Ersti Alija
Nume e chliine Deil vo de Jude, wo usgwanderet si, hai Palestina zur neue Heimet gmacht. Sit öbbe 1870 hai sich osteuropäischi jüdischi Familie dört afo aasiidle. Si si Landwirt gsi und hai Ackerbau und Vehzucht betriibe und au Wüesteland kultiviert. E Huffe eifachi und religiöse Jude hai sich mit däm abgfunde, ihri Motiv si aber kuum zionistisch gsi. Bis 1904 isch ihri Zahl uf öbbe 24.000 aagwachse, die meiste us Osteuropa.
Metzerlen-Mariastein
Politik
Gmaindspresidänt isch dr Willi Wyss (Stand 2012).
Zionismus
Chibbat Zion
Als dr eigentlig Aafang vo dr zionistische Bewegig gältet die osteuropäischi Sammligsbewegig Chibbat Zion („Zionsliebi“), wo vo 1880 aa entstanden isch. Deren ihri Ortsverein si in vile russische und rumänische Stedt verdräte gsi und hai sich Chowewe Zion („Zionsfründ“) gnennt. Si hai öbbe 3.000 Uswanderigswilligi für gmeinsami Siidligsprojekt z Palestina gsammlet. Im Summer 1882 het d Studäntegruppe Bilu as ersti z Palestina acho und het d Siidlig Rischon-le-Zion („Ersti z Zion“) afo ufbaue.
Metzerlen-Mariastein
Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hai vo dr 817 Iiwohner 96,6 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch un 2,8 % angeri Sproche.
Zionismus
Chibbat Zion
Die Pionierarbet mit em Pflueg isch zum Vorbild für witeri Siidlergruppe worde. So isch Gedera im ehemolige Judäa entstande, Rosch Pinah und Jessod Hamaalah in Galiläa, Sichron Jaakow in Samarie. D Siidlig Petach Tikwah, wo 1878 vo Jerusalemer Jude gründet worden isch, isch nördlig vo Jaffa erneueret worde.
Metzerlen-Mariastein
Sproch und Dialäkt
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Metzerle-Mariestai ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Zionismus
Dr Leon Pinsker
Dä Ufruef isch anonym erschiine und het zerst nume e chliis Echo gha. 1884 isch dr Pinsker e Füehrer vo de osteuropäische „Zionsfründ“ worde und het deren ihri Ziil in Palestina übernoh. D Siidler hai e Huffe praktischi Problem aadroffe, wo zum Deil unerwartet gsi si, und so isch s ursprünglige Ziil vom Pinsker, e jüdische Nationalstaat ufzbaue, vorläufig in Hindergrund gruggt: D Sälbstorganisation vo de Zionsfründ isch am Schitere gsi und si hai Spände vo riiche Gönner müesse aaneh. Vor allem ass sich dr Edmond Rothschild (1845–1934) für se engagiert het, het ene ghulfe witerzmache und het se zum ene philanthropische Hilfswärk ohni nationali Aasprüch gmacht.
Dr Nathan Birnbaum
Z Östriich isch 1882 die ersti national-jüdischi Studäntenorganisation in Westeuropa, d Kadima («vorwärts», «ostwärts» d. h. in Richtig vo Palestina), gründet worde. Eine vo de Gründer isch dr Nathan Birnbaum gsi, wo us Wien gstammt het. In siner Schrift Die nationale Wiedergeburt des jüdischen Volkes in seinem Land (1893) het er verlangt, ass mä d Jude im modärne Völkerrächt de andere Völker wurd gliichstelle. Är het dr Begriff Zionismus brägt, wo vo denn aa au vo Gegner vo de Jude und au vo Nitzioniste übernoh worden isch für die jüdischi Nationalbewegig mit Stossrichtig Palestina. Dr Birnbaum het aber in der zionistische Bewegig rasch an Iifluss verlore, het sich vom Zionismus abgwändet und sich andere Projekt afo widme.
Dr Louis Brandeis
Dr Louis Brandeis isch en US-amerikanische Jurist und dr erst jüdisch Richter am Oberste Grichtshof vo de Vereinigte Staate gsi. Er isch 1916 vom US-Presidänt Woodrow Wilson ernennt worde und isch bis 1939 im Amt bliibe. Dr Brandeis isch ein vo de wichdigste Wortfüehrer vom amerikanische Zionismus gsi und het dr progressiv Flügel vo dr Demokratische Partei in de USA understützt.
Dr Theodor Herzl
Wo sich dr dütsch Rasse-Antisemitismus verbreitet het, wien en 1880 öbbe dr Karl Eugen Dühring verdräte het, isch dr Theodor Herzl (1860–1904) zum Zionist worde. 1896 währed dr Dreyfus-Affäre z Frankriich het er s Buech Der Judenstaat – Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage gschriibe. Dodrin het er sini Idee von ere souveräne staatlige Organisation vorgleit, zum em planlose und verstreute Uswandere vo europäische Jude e gmeinsams Ziil z gee und Siidligsaktionen völkerrächtlig abzsichere. Drbii het dr Herzl am Afang no nig umbedingt an e jüdische Staat in Palestina dänggt; Ostafrika oder Südamerika wäre grad so guet gsi in sine Auge. Er het sini Idee kuum mit religiöse Motiv begründet, sondern mit em Schitere vo der Jüdischen Emanzipation grad in de agäblig «zivilisierte» Länder in Europa. So het er bis denn bsunders Frankriich as Hort vom soziale und kulturelle Fortschritt agluegt. Jetzt het er dänggt, ass dr Antisemitismus nie wurd verschwinde, und ass d Bemüehige vo de Jude um Assimilation ihn ehnder no wurde versterke. Nume d Sammlig vo de Jude in eme eigene Land chönni dorum dr Uswäg si.
Im Herzl sis Buech isch sehr beachdet worde, nid wie d Büecher vo sine Vorläufer, und het dr Aastoss gee, ass sich bestehendi nationaljüdischi Verein international zsämmegschlosse hai. Am 29. August 1897 hai sich denn 200 Deligierti, wo vo ihre Verein gwehlt worde si, z Basel zum erste Zionistekongräss droffe. Dört het dr Herzl zum erste Mol e völkerrächtlig legalisierte Judestaat in Palestina gforderet. Drufabe isch die Zionistischi Organisation (abkürzt ZO, hebräisch ההסתדרות הציונית, sit 1960 World Zionist Organisation, abkürzt WZO) gründet worde mit em Programm: Das isch s gmeinsame Ziil vo alle zionistische Strömige worde. S Wort «Judestaat» isch drbii vermiide worde, zum d Form vo däm Gmeinwäse nit festzlege. Für zum d Zionsfründ iizbinde, het d Erklärig as ersts Mittel für zum zum Ziil cho, gsait: Dr Herzl het in erster Linie diplomatischi Bemüehige understützt und Plän für neui jüdischi Siidlige ohni völkerrächtligi Absicherig vorläufig ufgschoobe. Er het druf hiigwiise, ass dr Machthaber vo Osmanie und dodrmit vo Palestina, dr Sultan Abdülhamid II., Illegalitet bim Siidligsbau chönnt usnutze. In de Johr druf het er hüfig brobiert dr Abdülhamid und anderi Staatsfüehrer, drunder dr Wilhelm II. z überzüüge, het aber kei grosse Erfolg gha. Sis Vorgeh isch zwar immer sterker kritisiert worde, er isch aber doch bis zu sim Dod 1904 dr Vorsitzendi vom Aktionskomitee bliibe.
Dr religiös Zionismus
Dr dütsch Rabbiner Zwi Hirsch Kalischer het zwar scho 1862 sis Draktat Suche nach Zion (hebräisch דרישת ציון) veröffentligt, won er din gsait het, ass d Erlösig vo de Jude, wie si d Brophete vorusgsait haige, nume dur Sälbsthilf verwirkligt wurd, aber die Religiöse hai sich erst im 20. Johrhundert dr zionistische Bewegig aagschlosse. 1902 het dr Rabbiner Isaak Jakob Reines z Wilna e Wältkomferänz vo religiöse Jude iberuefe. Dört isch e religiös-zionistischi Organisation, d Mizrachi (dr Name chunnt vo «Merkaz Ruchani», was sovil wie geistigs Zentrum bedütet), gründet worde.
Dr Kulturzionismus
As Kulturzionismus bezeichnet mä s Sträbe, wo vom Achad Ha'am in der zionistische Bewegig um 1900 verdräte worden isch, noch ere grundlegende Erneuerig vo dr jüdische Kultur as unabdingbari Vorussetzig für e jüdischs Nationalbewusstsii. D „Judefroog“, wo dr Zionismus druf en Antwort hät sötte sii, isch in den Auge vo de Kulturzioniste zerst emol d Froog noch dr Zuekumft vom Judedum under de Bedingige vo dr Modärne gsi.
Dr Achad Ha'am het sich scho früeh vom Herzl sim „Kongrässzionismus“ distanziert, wil für dä dr Zionismus ehnder e pragmatischi Antwort uf e europäisch Antisemitismus und die ökonomischi Not vo de Jude in Osteuropa gsi isch und er en nit as kulturelli Erneuerigsbewegig gseh het. Sini Ideä hai aber doch scho bim Gründigskongräss vo dr ZO vor allem in de Debatte zur „Kulturfroog“ e wichtigi Rolle gspiilt. In deren ihrer Mitti isch d Wiiderbeläbig vo dr hebräische Sprooch as kümftigi Nationalsprooch gstande.
Dr Achad Ha'am gültet hüte as liberaler und wirklichkeitsnöcher as dr Herzl, vor allem in däm, wien er die arabischi Reaktion uf e jüdischi Iiwanderig iigschetzt het, im Kontrast zum Herzl, wo naiv gsi isch in siner Erwartig, ass d Jude wurde willkomme sii. Dr Achad Ha'am isch Ostjud gsi und me luegt en aa as Deil von ere Bevölkerig, wo vo Pogrom bedroht gsi isch, während dr Herzl as Westjud mit em westlige Imperialismus und Kolonialismus in Verbindig brocht wird.
D Kulturzioniste hai sich 1901 im Rahme vo dr ZO dur d Gründig vo dr Demokratisch-Zionistische Fraktion organisiert.
D Gegner im Judedum
Die jüdisch-sozialistischi Partei BUND, wo 1897 z Wilna gründet worden isch, het d Ideä vo de Zionsfründ und vom ene Judestaat ganz abglehnt und het stattdäm die volli Gliichberächtigung vo dr jüdische Arbeiterschaft in Osteuropa und e national-kulturelli Autonomii für d Jude wo dört aasässig gsi si, gforderet. Orthodoxi Jude hingege hai in de Zioniste abtrünnigi Ketzer gseh, wo sich gege s jüdische Exil, wo vo Gott verfüegt sig, wurde uflehne und sich sälber wette erlöse, statt demüetig druf z warte, ass dr Messias chiem.
In Westeuropa het e Grossdeil vo de Jude die zionistische Ziil und Organisatione bis 1933 abglehnt. Liberal-bürgerligi Gruppe wie dr ‹Central-Verein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens› hai dr Antisemitismus immer no für «heilbar» und dr Judestaat für unnötig oder utopisch ghalte. Si hai Angst gha, ass d Forderige vo de Zioniste d Lag vo de europäische Jude nume wurde verschlächtere und ihre Integrationsbemüehige wurde schade. S Ziil vom ene Judestaat het ene as Hindernis zur Anerkennig vo de jüdische Minderheite in de jewiilige Heimetstaate vo Europa gulte. Scho früeh hai si kritisiert, ass dr Zionismus d Jude as «fremde Körper» in de europäische Nationalstaate wurd aaluege, genau wie dr Antisemitismus.
Die Kritik wird in dr Gegewart von e baar israelische Historiker wie dr Anita Shapira ufgnoh.
S Uganda-Programm
1903 het s in und um Kischinew wider e Pogromwälle gege russischi Jude gee. Uf em 6. Zionistekongräss z Basel am 26. August 1903 het dr Herzl dorum s britische Uganda-Programm as vorläufigi Lösig vorgschlage. Er het bedont, es haig nüt mit em eigetlige Ziil von ere Heimet in Palestina z due. Si Vorschlag het aber doch heftigi Protest zur Folg gha und het fast die zionistischi Bewegig gspalte. Verschiideni Gruppe hai sich bildet, wo d Vorschleg wo Uganda betroffe hai, in der Zit vo 1903 bis 1905 understützt hai. Us dene isch die Jewish Territorialist Organization (JTO) worde.
Am 6. Zionistekongräss het under anderem dr Wladimir Jabotinsky mitgmacht. Vo denn aa het er sich ganz mit em Herzl sine Ziil identifiziert und isch eine vo de Sprächer vom Zionismus worde. 1923 het er däm si revisionistische Flügel und d Jugendbewegig Betar gründet.
Uf em 7. Zionistekongräss 1905 het mä s Uganda-Programm ändgültig lo falle. Im Herzl si Nochfolger, dr David Wolffsohn (1905–1911), isch für die praktischi Kolonisation vo Palestina gsi, unabhängig drvo öb die massgäblige Staate wurde zuestimme. D «Perspektive Palästina», mit oder ohni en eigene Staat, hat au dr «kulturelli Zionismus» under em Ascher Ginsberg (Ahad Ha'am) understützt.
Die Zweiti Alija
Wäge de Pogrom vo Kischinew im hütige Moldawie 1903, de Judeverfolgige noch em Russisch-Japanische Chrieg und noch dr gschiterete Russischen Revolution 1905, si vo 1904 bis 1914 öbbe 40.000 meistens jungi russischi Jude noch Palestina usgwanderet. Dört isch die jüdischi Bevölkerig bis 1914 uf öbbe 85.000 Mensche gwachse. D Iiwanderer si vo de russische soziale Bewegige prägt gsi und hai deren ihri Gedankewält uf Palestina mitbrocht (Ber Borochov, Aharon David Gordon). Die ehnder sozialreformerische Iiwanderer hai der Hapoel Hazair gründet, während die sozialrevolutionäre, wo dr spöter Ministerpräsident David Ben Gurion denn drzue ghört het, d Poalei Tzion formiert hai, wo allerdings im Lauf vo de Johr au e reformerischi Linie het afo ischloo.
1901 het die Zionistischi Wältorganisation dr Jüdisch Nationalfonds (JNF) gründet, für zum jüdischi Aasiidlige in Palestina zum erste Mol ziilt z fördere. 1907 het si ihr Palestina-Amt z Jaffa gründet, wo dr Arthur Ruppin gleitet het. 1909 si die Jüdischi Kolonialbank („Jewish Colonial Trust“) und d Stadt Tel Aviv gründet worde, und die isch bis 1938 uf 150.000 Iiwohner gwachse. D Iiwanderer vo der zweite Alija hai sich as landwirtschaftligi Pionier (Chaluzim) verstande. 1909 hai si dr erst Kibbuz am See Genezareth gründet.
D Balfour-Deklaration
Dr Erst Wältchrieg het die jüdische Siidler zerst enorm zrugggworfe, wil si zwüsche d Fronte vom Osmanische Riich und Grossbritannie groote si. Si hätte z Palestina under dr osmanische Hoheit nume döfte bliibe, wenn si die türkischi Staatsbürgerschaft agnoh hätte. Das het d Komflikt zwüsche de «praktische» Zioniste, wo Datsache hai welle schaffe, und de «politische» Zioniste, wo zerst d Understützig vo de europäische Grossmächt hai welle becho.
Vor allem dr Chaim Weizmann het as Verdräter vom WZC dank gschicktem Verhandle s fertig broht, ass die britischi Regierig versproche het, die jüdische Siidlige, wo scho bestande hai, under ihre Schutz z stelle und e witeri Iiwanderig z erlaube. Am 2. Novämber 1917 het der britischi Usseminister Arthur Balfour brieflig gegenüber em engagierte britische Zionist Baron Lionel Walter Rothschild d Balfour-Deklaration, wo noch ihm benennt isch, abgee: D Regierig betrachti d «Schaffig von ere nationale Heimstett z Palestina für s jüdische Volk mit Wohlwolle» und wurd «die grösste Aasträngige mache, zum z erliichtere, ass das Ziil erreicht wurd». Die Erklärig het d Ziilformulierig vo dr WZO übernoh; mit däm het zum erste Mol en europäische Staat deren ihr Ziil vom ene jüdische Staat z Palestina anerkennt. Drbii hätte d Rächt vo dr aasässige nitjüdische Bevölkerig wie die vo de jüdische Minderheite z Europa sötte bewahrt wärde.
S Abkomme mit Syrie
1922 het dr Völkerbund Grossbritannie s Mandat, wo s sit 1918 faktisch usgüebt het, übergee zum d Balfour-Erklärig z verwirkliche. Wil die offe gloo het, wie die «nationali Heimstett» vo de Jude wurd usgseh und sött verwirklicht wärde, het d WZO brobiert, die Frooge zerst zsämme mit den Araber z kläre. Die hai d Balfour-Declaration nit abglehnt und die jüdischi Iiwanderig begrüesst, solang drbii die arabische Inträsse berücksichtigt wurde.
Am 3. Januar 1919 het dr Weizmann mit em Faisal I. s Faisal-Weizmann-Abkomme abgschlosse, wo Syrie drmit die fortgsetzti jüdischi Aasiidlig und e jüdischi Inträsseverdrätig z Palestina anerkennt het. D WZO het uf en autonomi Regierig verzichdet und zuegstimmt, s Sträbe vo de Araber noch eme unabhängige arabische Staat z understütze.
Dr Faisal het si Zuestimmig zum Abkomme vo dr britische Zuesag für e sälbständigs Grossarabie abhängig gmacht. Die Zuesag het dr britischi Hochkommissar z Ägypte, dr Henry McMahon, em Faisal sim Vater, em König Hussein ibn Ali, 1916 schriftlig gee. Drfür hai d Araber d Brite im Kampf gege d Osmane understützt.
Dr Usgliich mit de Siigermächt
Am 27. Februar 1919 hai d Verdräter vo dr WZO, drunder dr Weizmann, em Oberste Alliierte Root ihri Vorstellige erklärt: d Förderig vo dr jüdische Zuewanderig und Aasiidlig vo jöhrlig bis zu 80.000 Jude, ihri offiziell anerkannti Verdrätig z Palestina, d Erlaubnis zum Ufbau vom ene hebräische Bildigssystems und die bevorzugti Vergob vo Konzessione für unerschlossens Land an Jude. Si hai gege erheblige Widerstand in den eigene Reihje wider druf verzichdet, scho denn en autonomi jüdischi Staatsregierig z fordere. Erst mit ere jüdische Bevölkerigsmehrheit in Palestina chönn das bassiere. Mit däm si die europäische Staate iiverstande gsi.
Dr Aafang vom Nochostkomflikt
Grossbritannie isch sich nit mit Frankriich über d Ufdeilig vo de Inträssesphäre im Noche Oste einig worde und het weder s Faisal-Weizmann-Abkomme anerekennt, no die eigene Verspräche für e sälbständigs Grossarabie, wo s während em Wältchrieg de Haschemite gee het. Das het arabische Widerstand zur Folg gha gegen e witeri jüdischi Besiidlig vo Palestina, wo jetzt as Deil von ere imperialistische britische Politik gseh worden isch, wo d Araber drvo dänggt hai, ass si gege d Inträsse vo dr grossarabische Nation grichtet sig.
Denn isch Widerstand ufcho bi de Araber z Palestina und in der Region gegen e witeri jüdischi Besiidlig vo Palestina. E Resolution vom syrische Kongräss vom 2. Juli 1919 het sich gegen e jüdischs Gmeinwäse «im südlige Deil vo Syrie, Palestina gnennt» usgsproche. Arabischi Delegierti hai vor ere Kommission, wo vom US-Präsident Woodrow Wilson gschiggt worden isch, gegen e Judestaat protestiert.
Im April 1920 het dr Völkerbund Grossbritannie s Mandat zur Verwaltig vo Palestina übergee und drmit zur Erfüllig vo der Balfour-Declaration. Dr Premierminister David Lloyd George het e britische Jud, dr Sir Herbert Samuel, zum Hochkommissar z Palestina ernennt. Eso isch d Erbitterig vo vile Araber über d Brite und die jüdische Siidler z Palestina, wo si jetzt as Verbündeti gege sich aagluegt hai, no gwachse. Im gliiche Monet hai Araber z Jerusalem zum erste Mol Juden aagrife, jüdischi Gschäft blünderet und Jude dödet und verletzt. S britische Militär het nid iigriffe. Im Mai 1921 si bi neue arabische Usschritige 43 Jude z Jaffa ermordet worde; die jüdischi Siidlig Petach Tikwa, wo au agriffe worden isch, het sich mit Erfolg verdeidigt.
Die Britischi Mandatspolitik
Drufaabe het dr britisch Hochkommissar die jüdischi Iiwanderig lo stoppe, zum zerst emol d Ursache vo de Unruehe ufzkläre. D Undersuechigskommission het festgstellt, ass sich die arabischi Polizei an de Übergriff uf Jude bedeiligt het, statt die z schütze. Vorhär häige die zionistische Behörde die «hebräischi Arbet» propagiert. Jude, wo arabische Grossgrundbsitz kauft hai, haige s vorzoge, jüdischi Neusiidler iizstelle und haige Araber entloo. Die britischi Verwaltig het Jude jetzt erlaubt, Waffe zu ihrer Sälbstverdeidigung z dräge, aber nit de Araber. Dr Winston Churchill, denn dr britisch Kolonialminister, het die witeri jüdischi Iiwanderig erlaubt, ohni dass d Form und Gränze vom kümftige jüdische Staat klärt gsi si.
1920 isch die zionistischi Gwärkschaft Histadrut gründet worde mit em Ziil, sälli Branche z bsetze, wo privati Investore dätig si, und so isch si im Lauf vo dr Zit dr grösst Arbetgäber z Palestina worde.
Im Summer 1921 het e Zwüschebricht vom Hochkommissar erklärt, ass d Umsetzig vo dr Balfour Declaration vo de «Rächt vo dr aasässige Bevölkerig» abhängig sig. Mit däm het er dr arabische Bevölkerigsmehrheit praktisch s Rächt gee, e jüdische Staat abzlehne. Denn het er au no dr arabisch Nationalist Mohammed Amin al-Husseini, e spötere Kollaborateur vo de Nationalsozialiste, zum Mufti vo Jerusalem ernennt.
D Revisioniste und die zionistische Orthodoxe
In de 1920 Johr het sich s politische Spektrum vom Zionismus erwiteret. 1920 isch dr Ze'ev Jabotinski in die ersti Versammlig vo Abgeordnete (hebr. אספת הנבחרים ) gwehlt worde, im Johr druf isch er in dr Exekutive vo dr ZO gsässe. Er isch eine vo de Gründer vom Keren Hayesod gsi und het d Propagandaabdeilig gleitet. Wäge Meinigsverschiideheite mit em Haim Weizmann het er 1923 die Allgemeine Zioniste verloo und die revisionistischi Partei Hatzohar gründet mit dr Jugendbewegig Betar. 1931 hai d Revisioniste us Protest d ZO verloo, und e baar Johr druf hai si z Wien die Neui Zionistischi Organisation gründet.
Dr Jabotinski het verlangt, ass dr jüdisch Staat Cis- und Dransjordanie wurd umschliesse und het as Anglophile ghofft, ass s Britische Kaiserriich wurd hälfe das z realisiere, au wenn er dänggt het, ass Ängland dra sig sis Sälbstverdraue z verliere. Er isch e Liberale gsi in wirtschaftliger und sozialer Hiisicht und isch as überzügte Demokrat in stränger Opposition zu de marxistische Sozialiste in dr ZO gstande, won er ne diktatorischi Glüst zuegschriibe het. Sini meiste Understützer si polnischi und littauischi Jude gsi. Er het zwar e jüdischi Mehrheit in Palestina welle, het aber au glaubt, ass dr jüdisch Staat au für sini arabische Bürger sött do si, und ass Jude und Araber sich in dr Macht sötte deile.
In de 1920er und 1930er hai dr Rabbi Abraham Isaak Kook, dr erst Oberrabbiner vo Palestina, und si Sohn, dr Rabbi Zwi Judah Kook, in e Huffe vo de zionistische Ideal grossi religiösi and traditionelli Wärt gseh, hai aber anti-religiösi Ideä im Zionismus abglehnt. Si hai glehrt, ass s orthodoxe Judedum die positive Ideal vom Zionismus wurd beinhalte, wi d Iisammlig vo dr Diaspora und politischi Bemüehige e jüdischi Heimet im Land vo Israel z errichte. Dr Zionismus sig so e Brugg zwüsche orthodoxe and sekuläre Jude. Dr Kook isch bis hüte die grösst politischi Autoritet für die national-religiöse Jude.
1921 het dr sozialistisch Flügel vom Mizrachi en eigeni Partei gründet under em Slogan «Torah und Arbet» (hebr. תורה ועבודה ), dr Hapoel Hamizrachi. 1929 het d Mizrachi Bewegig au e Jugendorganisation gründet, d Bnei Akiva.
D Zit vom Nationalsozialismus
Sit öbbe 1925 isch die zionistischi Hachschara («Vorbereitig» uf d Uswanderig) z Dütschland aktiv gsi. Dr Zionismus isch aber d Aglägeheit von ere jüdische Minderheit bliibe; vo öbbe 580.000 dütsche Jude hai 1932 nume 7.500 zun ere zionistische Organisation ghört. D Mehrheit het welle in Europa bliibe und dört an dr Verbesserig vo dr soziale und rächtlige Lag für alli Bürger schaffe.
Dütschland
Wo d NSDAP am 30. Januar 1933 z Dütschland d Macht übernoh het, isch d Judeverfolgig e Staatssach worde. Die erste Massnahme vom NS-Regimes si dr «Judeboykott» vom 1. April, s «Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums» und s «Gesetz über die Zulassung zur Rechtsanwaltschaft» vom 7. April 1933 gsi, und mit dene hai e Huffe dütschi Jude ihr Eigedum, ihre Bruef und ihri soziali Stellig verlore.
Am 25. August 1933 isch s Ha'avara-Abkomme («Transfer»-Abkomme) zwüsche dr Jewish Agency, dr Zionistische Vereinigung für Dütschland und em dütsche Riichsministerium für Wirtschaft in Chraft dräte, zum d Emigration vo dütsche Jude uf Palestina z erliichtere und gliichzitig dr dütsch Export z fördere. Bis zum Johresändi hai öbbe 150'000 Jude Dütschland verloo, die meiste si zerst in die europäische Nochberstaate züglet. Die zionistische Verein si bis 1934 uf 43.000 Mitgliider gwachse.
Am 13. Septämber 1933 hai sich alli grosse dütschjüdische Verbänd, au die zionistische, zur Riichsverdrätig vo de Dütsche Jude under em Leo Baeck zsämmegschlosse. Si hai welle dr Zsämmehalt sterke und die fluchtartigi Uswanderig stüüre. Drzue hai si ghulfe mit Iireispapier und hai Immobilie, wo d Jude zrugggloo hai, verwaltet.
Mit de Nürnbärger Gsetz vom 15. September 1935 hai d Nazi de dütsche Jude d Staatsbürgerrecht entzoge, und d Zahl vo dene, wo hai welle usreise, isch gwachse, au wenn Verbänd wie dr Central-Verein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens immer no d Jude ermuetigt het, z bliibe.
250'000 dütschi Jude si vo 1933 bis zum Afang vom Chrieg 1939 in anderi Länder usgwanderet. Ihri Riichsverdrätig het immer meh Gäld brucht für das, bis ihri Mitgliider öbbe 10 Prozänt vo ihrem Iikomme an se hai müesse abgee. Die zionistischi Vereinigung het mit dene Iinahme Schueligsfarme (Hachschara) ufbaut, wo die kümftige Emigrante s Buure hai chönne lehre, für zum ihne dr Neuafang z Palestina z erliichtere. Vo 1933 bis 1941 si öbbe 55'000 Jude us em Dütsche Riich z Palestina achoo – öbben e Viertel vo alle jüdische Iiwanderer. 15'000 bis 20'000 von ene hai die britische Iireisvorschrifte missachdet.
1937 hai die dütsche Behörde d Uswanderig vo dütsche Jude drotz em Ha'avara-Abkomme meh und meh underbunde. Dr Adolf Eichmann isch uf Palestina gschiggt worde, für zum dört Kontakt zur jüdische Undergrundorganisation Hagana ufznee. Es wird vermuetet, ass s NS-Regime Grossbritannie het welle schweche, e jüdische Staat verhindere und denn no Komflikt zwüsche Juden und Araber het welle aazettle. Mä het aber dr Eichmann us em Land verwiise. Z Ägypte het er dr al-Husseini, dr Grossmufti vo Jerusalem, droffe, wo sit 1933 mit em NS-Regime verbündet gsi isch und spöter bim Holocaust mitghulfe het.
Noch em Aaschluss vo Östriich am 12. März 1938 het sich d Lag vo de riichsdütsche Jude no einisch verscherft: D Novämberpogrom 1938 vom 7. bis 14. Novämber hai Läben und Eigedum vo Hunderte zerstört und mit de Synagoge au die jüdischi Kultur z Dütschland und Östriich. D Komferänz vo Evian vom Juli 1938, wo uf d Initiative vom amerikanische Presidänt Franklin D. Roosevelt zsämmedräte isch und wo d Verdräter vo 32 Natione Möglichkeite für d Uswanderig vo Jude us Dütschland und Östriich diskutiert hai, isch praktisch ohni Ergäbnis verloffe.
1939 het d Gestapo uf e Befähl vom Hermann Göring e Riichszentrale für jüdischi Uswanderig iigrichdet. Dr Überfall uf Pole am 1. Septämber 1939 het drei Millione polnischi Jude in dr dütsch Machtberiich brocht. Bis zum Johresändi si 7'000 von ene ermordet worde. Der dütsch Iimarsch in die neutrale Niederlande am 10. Mai 1940 het öbbe 20'000 dütschjüdischi Emigrante zwunge non emol z flüchte, us Belgie denn 25'000, us Frankriich 35'000.
Palestina
Die nationalsozialistischi Judeverfolgig het dr Strom vo europäische Jude uf Palestina vo 1935 aa erheblig vergrösseret. Wil d Flüchtling denn no bis zu 1000 änglischi Pfund hai döffe mitnäh, het Palestina e wirtschaftlige Ufschwung erläbt, wo sinersits dr Strom vo Araber dörtaane versterkt het.
Wo 1936 dr arabisch Ufstand gege die palestinische Jude agfange het, het die britischi Peel-Kommission d Umsetzig vo dr Balfourdeklaration abglehnt und im Juli 1937 e Deiligsplan vorgleit. Noch däm hät dr grösser Deil vo Palestina den Araber, dr chliineri Deil, wo die meiste jüdische Siidlige gsi si, de Jude zuedeilt wärde, Jerusalem und e Küstestreife hätte sölle britischs Mandatsgebiet bliibe. Dr Weizmann, wo d ZO sit 1935 gleitet het, het uf em 20. Zionistekongräss d Aanahm vo däm Plan befürwortet, für zum so vili verfolgti Jude wie möglig z rette. D Verdräter vo de Araber hai dr Plan aber abglehnt und verlangt, ass ganz Palestina e arabische Staat wurd. Denn isch dr arabisch Ufstand wider usbroche. D Abwehrkämpf vo de Brite hai dr Mufti al-Husseini zwunge, us Palestina z flüchte. D Hagana het mit Hilf vom prozionistische Brit Orde Wingate e schlagchreftigi, aber rein defensiv usgrichteti Eiheit zum Schutz vo de jüdische Siidlige ufbaut, d Plugot Laila (Special Night Squads). Ihri Devise isch Hawlaga (Sälbstbeherrschig) gsi.
Spöteri Kommissione vo de Brite hai s Gebiet für d Jude immer witer iigschränggt und hai schliesslig dr Peel Plan ganz lo falle. Im Wissbuech vo 1939 het die britischi Regierig eisitig festgleit, ass d Balfourdeklaration scho verwirklicht sig; in fümf Johr dörfte no maximal 75'000 Jude z Palestina iiwandere. Uf ere Komferänz z London im August 1939 het dr Neville Chamberlain ohni Erfolg brobiert, d Verdräter vo dr ZO drzue z bringe, uf e jüdische Staat in Palestina z verzichte.
D ZO, dr Völkerbund und dr Winston Churchill als Oppositionsfüehrer im britische Unterhuus hai das Wissbuech abglehnt, wil s Verdragsbruch sig mit em britische Mandat. Doch won er Premierminister worden isch, het dr Churchill dr Beschluss vom Chamberlain bis noch em Ändi vom Chrieg biibhalte. 1937 isch z Paris dr Mossad gründet worde, zum die illegali Uswanderig (Alija Bet) vo europäische Jude z koordiniere: meistens mit Boot über d Donau uf Rumänie und witer über e Bosporus uf Palestina. E Huffe vo dene Boot, wo völlig überlade gsi si, si underwägs gsunke oder si vo de Brite ufbrocht worde, bevor si in d Nöchi vo dr Küste vo Palestina choo si, ihri Passagier si in Sammellager interniert und spöter uf d Insle Mauritius verbannt worde. Dr ZO isch nit emol erlaubt worde, jüdischi Chinder legal uf Palestina z schicke.
In sällere Zit hai jüdischi Untergrundorganisatione agfange, Aaschläg gege d Brite uszfüehre: vo 1937 aa dr Irgun (Etzel) agfüehrt vom Jabotinsky, und wo dä sich 1940 gspalte het no dr Lechi aagfüehrt vom Avraham Stern. 1941 isch z Palestina d Palmach as «Elite-Eiheit» vo dr Hagana gründet worde, während dr Al-Husseini z Berlin mit em Hitler zsämmedrofen isch und im Erwin Rommel si Afrikakorps scho z Italiänisch-Libye gsi isch. Im Rommel si Vorstoss het in dr Zweite Schlacht vo el-Alamein chönne gstoppt wärde, wit ewäg vo dr nöchste jüdische Siidlig in Palestina.
D Schoah
Mit em Überfall uf d Sowjetunion am 22. Juni 1941 het dr Holocaust aagfange mit organisierte Massemord an sowjetische Jude und Deportatione vo dütsche und osteuropäische Jude in Ghettos und Lager in Osteuropa. Zwüschen em Juli und Oktober 1941 si die wichtigste Entscheidige zur Uswitig vo dr Judevernichdig gfalle: Jetzt het dr Bau vo Vernichdigslager aagfange, und de dütsche Jude im ganze Riich isch befohle worde, dr Judestärn aazha.
Am 23. Oktober 1941 het dr Heinrich Himmler de Jude in Gebiet, wo vo Dütschland bsetzt gsi si, verbote uszwandere, im Novämber si si enteignet worde und hai bi ihrer Deportation ihri Staatsaaghörigkeit verlore. Sit denn hai d Jude nüme chönne legal uswandere. Am 20. Januar 1942 hai füehrendi Verdrätter vo de NS-Behörde uf dr Wannsee-Konferenz d «Ändlösig vo dr Judefroog», wo im Juni 1941 aagfange het, für ganz Europa koordiniert und organisiert. Im April 1942 het dr Himmler befohle, alli europäische Jude in d Vernichdigslager, wo denn fertigbaut gsi si, z deportiere. Vom Juli 1942 aa si die meiste Deportierte sobald si im ene Lager acho si, vergast worde.
Dr Holocaust isch im Herbst 1941 au usserhalb vo Dütschland bekannt worde, das het aber zu keine ziilte Gegemassnahme gfüehrt: E Jüdischi Brigade het sich in der Britischen Armee formiert, und uf dr Biltmore-Konferenz z New York 1942 hai die US-Delegierte vo dr ZO und d Gruppe um e Ben Gurion zum erste Mol verlangt, ass d Brite d Door vo Palestina wurde ufmache und dört e jüdischs Commonwealth mit ere demokratische Verfassig noch europäischem Vorbild wurde iirichte. Das het die britischi Regierig abglehnt und verbote, s Biltmore-Programm z Grossbritannie und z Palestina z veröffentlige.
Noch em Ufstand im Warschauer Ghetto im Januar 1943 isch d Zahl vo de jüdische Flüchtling wider grösser worde. Die britischi Regierig het jetzt immer hüfiger jüdischi Siidlige z Palestina lo dursueche, illegali Iiwanderer lo verhafte und zionistischi Zitige verbote. 1944 hai d Organisatione Irgun und Lechi ihri Aaschleg gege d Brite usgwitet. D Hagana, wo dänggt het, ass dr Kampf gege Nazi-Dütschland müess Vorrang ha, het Irgunmitgliider festgnoh und e baar von ene an d Brite usgliiferet. Das isch as d «Saison» (vo «saison de chasse») bekannt worde und het de rächtsextreme Jude drzue dient, d Füehrig vom «Jischuw» z beschuldige, ass er Verrot begange häig. Gliichzitig hai öbbe 100'000 vo de 500'000 palestinische Jude, wo s denn gee het, mit den Alliierte in Europa gege die Dütsche kämpft.
D Nochchriegszit
In de letzte Chriegsmönet hai die Alliierte nationalsozialistischi Vernichtigslager, drunder am 27. Januar 1945 s KZ Auschwitz-Birkenau, befreit. Aber kei europäische Staat usser Frankriich und Schwede hai noch em Chriegsändi am 8. Mai 1945 erklärt, ass si barat sige, die Überläbende ufzneh.
Im britische Wahlkampf het die Konservativi Partei versproche, Palestina ufzdeile, zum dr Strit mit den Araber biizlege. D Labour-Partei het e Palestinaplan vorgleit, wo vorgseh het, die ganzi Region in e jüdische Staat umzwandle und die arabische Bewohner mit grosszügige Gäldmittel drzue z bringe, uszwandere. Wo si aber d Wahle gwunne hai, het d Regierig vo dr Labour nume 1500 Jude im Monet erlaubt,  ins Mandatsgebiet iizwandere.
D ZO het verlangt, wenigstens die überläbende KZ-Heftling lo iiwandere; dr US-Präsident Harry S. Truman het d Brite ufgforderet, sofort 100'000 jüdischi Iiwanderer zuezloo. Uf si Druck isch denn en anglo-amerikanischi Kommission bildet worde, wo dur Palestina greist isch und die europäische Sammellager für Displaced Persons besichdigt het. Si het denn im Truman si Forderig übernoh, aber dr britisch Usseminister Ernest Bevin het s niidrige Monetskontingänt biibhalte.
Druf het dr Zionistekongräss z Gämf 1946 s Biltmore-Programm als Basis für sini Ziil agnoh, was in dr ZO umstritte gsi isch. Radikali Gruppe hai offene Widerstand gege die britischi Mandatsregierig gforderet. Anderi si für e binationale Staat mit gliiche Rächt für Juden und Araber gsi, wil e jüdische Staat uf Duur nume läbensfähig sig, wenn die arabische Nochberstaate iiverstande sige. Die arabische Deil vo Palestina hätte offe sötte si für e jüdischi Besiidlig, und d Araber hätte sich mit de Jude gege d Grossgrundbesitzer sötte zsämmeschliesse. Die Idee isch vo säkulare linksgrichtete Zioniste verdräte worde, wo spöter d Mapam-Partei gründet hai, und vo dütsch-jüdische Zioniste wie em Martin Buber, em Hugo Bergmann, em Ernst Simon und em Rabbiner und spöter Universitätsleiter Judah Leon Magnes. Die US-amerikanische Zioniste um e Ben Gurion und die sozialistischi Mapai-Partei hai e binationale Staat abglehnt, für zum sofort de displaced persons im e begränzte jüdische Staat e Zuefluchtsort chönne abiete. D Araber in und um Palestina hai e binationale Staat au abglehnt.
Sit em Februar 1946 het d Sowjetunion öbbe 175'000 vom polnischi Jude, wo vom NS-Regime verdriiben worde si, uf Pole afo abschiebe. Das isch bi de ortsaasässige Pole, wo de Juden ihre Bsitz vilfach übernoo gha hai, uf Widerstand gstosse. 95'000 von de Jude si druf gflüchdet, bsunders sit em Pogrom vo Kielce am 4. Juli 1946, vili über Westeuropa uf Palestina. D Hagana, die jüdischi Brigade vo der britischen Armee und dr Mossad hai zsämme die illegali Iiwanderig vo de Shoa-Überläbende afo organisiere («Bericha»). D Brite hai 50'000 von ene 1945–1946 in DP-Lager in die amerikanischi Bsatzigszone z Dütschland lo zruggbringe, anderi hai si z Zypere interniert.
D Gründig vom Staat Israel
Noch däm UN-Beschluss hai d Brite afo abzieh und die arabischen Unruehe und Aaschläg hai zuegnoh. Am Tag noch dr Verkündig vom UN-Deiligsplan, am 30. Novämber, het dr zionistisch-arabischi Bürgerchrieg agfange. Die arabische Chreft hai us Dorfmilize bestande, wo vo dr Arabische Befreijigsarmee (Arab Liberation Army) understützt worde si und wo europäische Söldner wie zum Bispil Deserteur vo dr britischen Armee und Veterane vo dr kroatische Waffen-SS mit ene kämpft hai. Ihne gegenüber gstande si jüdischi Milize, drunder e Huffe Veterane us em Zweite Wältchrieg, und d Druppe vom Palmach. Aafangs Dezämber het s Arabische Hochkomitee e dreidägige Generalstreik usgrüeft. Die Arabischi Liga het nid chönne iigrife, bevor d Brite ganz abzoge gsi si, het aber en Invasion am Tag noch em Abschluss vom Rückzug plant.
Am 14. Mai 1948 het dr David Ben Gurion z Tel Aviv die Israelischi Unabhängikeitserklärig verläse. Mit däm isch s zionistische Ziil vom ene Judestaat erreicht gsi. D USA hai dr neu Staat am gliiche Dag anerkennt, d Sowjetunion churz druff am 17. Mai. S britische Mandat het am 15. Mai gändet und sofort hai d Armeä vo Transjordanie, vo Irak, vo Libanon, vo Ägypte und vo Syrie Israel aagriffe. Israel het se im Palestinachrieg, em israelische Unabhängikeitschrieg, dank Waffeliiferige us West- und Osteuropa, dr Sowjetunion und de USA besigt. Denn het die legali Masseiiwanderig vo Jude us Europa agfange. As ersts Gsetz het d Knesset 1950 s Rückkehrgsetz verabschiidet, wo alle Jude s Rächt zuesicheret, sich z Israel niiderzloo und sofort die israelischi Staatsbürgerschaft überzchoo.
Dr Zionismus noch dr Gründig vo Israel
Mit dr Gründig vom Staat Israel hai sich dr Zionismus und sini Organisatione afo verändere. Dr Schwerpunkt vom Judedum isch vo jetzt aa eidütig dr Staat Israel gsi. Vili vo de Rolle wo zionistischi Institutione gha hai, si vo staatlige Iirichdige übernoh worde. Dr Iifluss vo dr Diaspora het sich verchliineret, und d Kongräss vo dr Zionistische Organisation finde sit denn nume no in Jerusalem statt. Dr 23. Kongräss 1951 het s Basler Programm dur s Jerusalem Programm ersetzt, wo as Ziil vo dr zionistische Bewegig bestimmt het: Wenn vorhär eini vo de Hauptrolle vo dr ZO gsi isch, diräkti Verbindige mit usländische Regierige zunderhalte, isch jetzt s Verheltnis vo Israel zur jüdische Diaspora und dr Erhalt vom Judedum vor allem usserhalb vo Israel dr Middelpunkt vo ihre Bemüehige worde.
Dr Reformzionismus
S Reformjudedum, wo in dr amerikanische Diaspora sehr bedütend isch, isch draditionell universalistisch iigstellt gsi und het dr politisch Zionismus abglehnt. Noch dr Gründig vom Staat Israel hai sich e Huffe progressivi Jude mit em Staat abgfunde und afo dängge, ass d Jude e Heimet im Land Israel sötte ha. 1987 isch d Association of Reform Zionists of America (ARZA) gründet worde, wo sich 1997 dr «Miami Platform» vo dr Zentrale Komferänz vo de amerikanische Rabbiner aagschlosse het, wo d Gründig vom ene Staat für d Jude mit dr johrhundertlange Verfolgig vo de Jude und em Genozid währed dr Schoah rächtfertigt. S Reformjudedum gseht d Wichdikeit vom Staat Israel in siner Rolle, won er bim Tikkun Olam, dr messianische Wältverbesserig, cha spiile.