cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruth Rendell
D Ruth Barbara Rendell, Baroness Rendell of Babergh (* 17. Februar 1930 z South Woodford, London; † 2. Mai 2015 ), wo au under em Psöidonüüm Barbara Vine gschriibe het, isch e britischi Bestseller-Autorin gsi. Si isch für iiri Krimi und psüchologische Romän bekannt. As Barbara Vine het si Thriller gschriibe und as Ruth Rendell Kriminalromän.
D Rendell isch bekannt für iiri eliganti Prosa und het e baar Mol aagseeni Litratuurbriis überchoo. Die britischi Zitig The Guardian het im Joor 2009 nit weniger as fümf vo iire Romän und Thriller in d Liste vo de 1000 Romän ufgnoo, wo jede sött glääse haa.
Anderi Romän
''
Äthiopischer Kalender
Dr Ethiopische Kalender isch e Wariante vom Koptische Kaländer, wo z Ethiopie verwändet wird. In dr Jooreszelig isch dr Ethiopisch Kaländer em Koptische um 276 Joor vorus.
D Mönet
Wie dr Koptisch Kaländer, wo vom altegüptische abstammt, het dr ethiopisch Kaländer 13 Mönet, wobii die erste 12 alli 30 Dääg lang si, dr 13., dr Schaltmonet (Ṗagumen, vo griechisch: Epagomene) hingege 5 bzw. 6. Dääg duurt.
Die letschti Spalte in dr Dabälle git dt Aafang vom ene Monet für d Zit zwüschen em Septämber vor eme (gregorianische) Schaltjoor bis zum Februar vom ene Schaltjoor aa, zum Bischbil zwüsche Septämber 2007 und Februar 2008:
(Die Date si nume vom Joor 1900 bis ins Joor 2100 gültig gsi.)
Chillefiirdig
Wil jede Monet 30 Dääg lang isch, wird jedem vo de 30 Dääg e bestimmte kirchlige Fiirdig zuegwiise.
Naturschutz
Dr Naturschutz isch e Sammelbegriff für Projäkt, Massnaame und Instituzione, wo Deilberych vo der Natur pfläge, bstimmti Arte vo Läbewäse schütze und konkreti Stelle i dr Naturlandschaft bewahre und wenn s nötig isch wider verbessere. Derzue ghöre au politeschi und didakteschi Projäkt, wo die Zyl understütze.
s Zyl vom Naturschutz
Dr Naturschutz isch do zum usgwälti Deil vo dr Natur und bestimmti Landschafte z erhalte, wil me däne uf der einte Syte scho wäge ine sälber en Wärt tuet zueschrybe, und wil me uf der andere Syte gseet, ass si für d Grundlag vom Läbe vo de Mönsche wäsentlich sind. Me het gmerkt, ass es wäge Schäde a dr Natur schwäri Folge und Katastroofe für Sidlige, Infrastrukturwärch und d Landwirtschaft git und wott öpis gäge die gfärlechi Entwiklig tue.
Als Natur verstoot me do derby einersyts d Biotoop mit Läbewäse uf dr Wält und au d Vilfalt vo de läbige Organisme i dr Biosfäre überhaupt und andrersyts d Regioone und d Forme vo der Landschaft zäme mid allne Gwässer und derzue au no d Luft als Ufenthaltsort vo bsundere Läbewäse und als nötige Deil vom Stoffwächsel vo Pflanze und Dier.
Us der Naturlandschaft usegschnitte sind wäge der Entwiklig vo der Zivilisazion im allgemeine die Stelle uf der Ärde, wo s künstlechi Aalage und Bauwärch vo de Mönsche het und wo dur Bauprojäkt starch veränderet worde sind; bi vil vo dene Yrichtige foot d Natur denn aber gly druf abe a, se nodisno mid bassende Organisme wider nöi z besidle, und so entwikle sech früener oder spöter neui Biotop uf dene künstleche Grundlage, wie zum Bischpil uf de Schutt- und Abfallhalde oder bi de Steimuure und sogar uf alte Betonwänd oder a de Stroosseränder und uf Gleisalaage vo dr Ysebaan. Schöni Bischpiil do derfür gseet me, wo s Moos uf Huusdecher wachst, wo d Wälder sech über Ruiine vo alte Sidlige und Burge usbreite oder au wo d Flädermüüs i Löcher vo alte Dürm schloofe und d Vögel uf Huusdecher und Strommaschte iri Näschter boue.
Bim Schutz vo der Natur goot s au drum, der Rychtum vo de Läbewäse i de Ökosyschteem und vo de Landschafte z erhalte, d Schönheit vo de Naturelemänt und vo de Läbensforme uf der Wält z zeige, d Ökology vo de komplexe Biotoop z verstoo und z erhalte und derfür z sorge, ass d Biodiversidäät, also d Mängi vo de Arte vo dr Pflanze- und dr Dierwält mid irne biologische Zämehäng, nid immer no chlyner wird.
Schutzpiet
Es guets Middel vom Naturschutz isch es, i usgwäälte Gägende d Aktivitääte vo de Mönsche z verchlynere oder grad ganz z verbiete. Es gitt verschideni Arte vo Naturschutzpiet mit meh oder weniger stränge Regle, was me dört drinn darf tue.
Theresa May
Si isch d Dochter vom Hubert Brasier († 1981), Pfarrer vo dr anglikanische Church of England. Si het z Oxford Geografy studiert. 1997 isch si is änglische Unterhuus gwählt worde. Sid 2002 isch si Generalsekretärin vo de britische Konservatyve und sid 2010 Inneminischteri under em Premierminischter David Cameron gsi. Wo dä 2016 ufghört het, isch si ihm sini Nochfolgere als Premierminischtere worde.
Vor der Abstimmig über en Uustritt am 23. Juni 2016 isch si no drfür gsi, ass s Vereinigte Königrych i dr Europäische Union söll blybe. Wo dänn das Referändum doch e Meerheit für e Uustritt übercho het, isch si die worde, wo für d Verhandlige i de Länder vom Königrych und mit Europa wägem Brexit verantwortlech isch.
Dr Vertrag, wo si mit der Europäische Union usghandlet het, het im britische Parlamänt aber ekei Meerheit überchoo, und drum het d May am 24. Mai 2019 ihren Rücktritt as Füereri vo dr Konservative Partei uf de 7. Juni 2019 aagchündt. As Premierminischteri isch si bis im Juli 2019 im Amt blibe. Am 24. Juli 2019 het di änglischi Königin als iire Nochfolger der Boris Johnson ygsetzt.
ARD
D ARD (Abchürzig für Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland) isch e Rundfunkverbund, wo us de Landesrundfunkaastalte und dr Dütsche Wälle bestoot. Si isch 1950 gründet worde und bildet zämme mit em Zwäite Dütsche Färnsee und em Dütschlandradio dr öffentlig-rächtlig Rundfunk in Dütschland. D ARD wird zum grösste Däil us em Rundfunkbidraag finanziert und het gmäinsaami Brogramm und Aagebot wie Das Erste, d ARD Mediathek und d Tagesschau.
Kwelle
Dr Ardikel «ARD» uf dr dütsche Wikipedia
Seetal
S Seetal isch e Landschaft vo dr Schwiiz.
Es isch es Tal im Schwiizer Middelland, wo i de Kantöön Luzärn und Aargau lyt. Sini Lengi isch öppe dryssg Kilometer. Es verbindet s Luzärner Rüüsstal nördlich vo Luzärn mit em Aaretal am Jurasüdfuss bi Länzbrg. Im Tal lige dr Hallwilersee un dr Baldeggersee. Usem Baldeggersee in Hallwilersee abe und us däm vo Hallwil bis uf Wildegg flüsst dr Aabach. Oben am Baldeggersee heisst dr Talfluss Ron und nonig Aabach.
Vo dr zimli flache Wasserscheidi zwüschem Yzugsgebiet vo dr Ron z’oberscht im Seetal und däm vo dr Rüüss, öpen uf 515 Meter über Meer, bis zum Ändi vom Tal bi de Länzbrger Gletschermoräne uf 420 Meter goot s Tal meh as hundert Meter abe. Undedra, also usserhalb vom ängere Berych vom Seetal, verlüürt dr Aabach bis zu sinere Mündig id Aare nomol sibezg Meter Hööchi.
S Tal isch vo uralte Flüss und vom Rüüssgletscher i de Yschzyte gmacht worde. Dr steinig Bode under am Tal isch us verschidene Schichte vo Sandschtei; me gseht dr Felse sälber nume a ganz weni Plätz, wil fasch uf dr ganze Flechi Gletscherschutt und andere Bode druff lyt.
Linggs drvo, also uf dr Weschtsyte, lyt di längzognigi Reie vo de Höger Erloose, Howacht, Yschlag, Hochwacht, Hombärg, Egg, Chräje, Surbärg, Seenerbärg, Schürbärg, Binze und Lotte. Uf dr Oschtsyte isch es dr Lindebärg.
Grösseri Dörfer im Seetal sind, vo Süüde här gseh, Eschebach, Hoftere, Ballwil, Ärmesee, Hitzkirch, Mäischterschwande, Böiel, Seenge, Boniswil, Seon und Egliswil.
Certara
Geografi
Certara lyt am linke Hang vum obere Val Colla zwische dr Bärg Denti della Vecchia un Gazzirola an dr Gränz zue Italie.
Seetal
Dur s Seetal goot d Seetalbaan.
Certara
Gschicht
Certara isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1264 as Certara.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Certara isch dr Marco Moresi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Certara ghert zum Comasco-Lecchese.
Tomasee
Der Tomasee, wo uf Rätoromanisch Lag da Toma oder au Lai da Tuma heisst, isch en See i de Schwiizer Alpe. Er ligt ganz im Weschte vom Bünderland im Gotthardmassiiv uf de Höchi vo 2345 Meter und het e Flechi vo zwöiehalb Hektaare. Dä Oort ghört zu de Bündner Gmeind Tavetsch.
Der See isch nume ei Kilometer vo der Kantonsgränze vom Bünderland zum Kanton Uri wäg. Er ligt inere Mulde uf der öschdleche Flanke unden a de Bärgchetti mid em Badus, wo uf Romanisch Six Madun heisst, und em Tumaspitz (Piz Tuma) und em Rossbodestock. Noch bim See isch d Badus-Hütte, wo d Zürcher Sekzion Manegg vom SAC ane 1967 bout het. Das Piet i däm höche Sytetaal heisst Tomaalp (Alp Tuma). Die isch oben a der Milezalp ganz z hinderscht im Bärgtaal, wo der Tomarhy (Rein da Tuma) us vil verschidene Kwelle a de Bärge ringsume entspringt.
Drü Kilometer nördlech vom See goot der Oberalpbass vo Sedrun i der Gmeind Tavetsch uf Andermatt im Urner Urscheretaal übere.
Öpen anderthalb Kilometer oben am See foot bi de Martschallücke uf 2620 Meter Höchi als eine vo dene Kwellbech der Tomarhy a, wo in See flüsst und denn dur nes steils Tobel uf d Alp Pllidutscha abe ruuschet. Dört chunt der Sytebach vom Urlaunsee in Tomarhy, und zwei Kilometer wyter unde, näbe der Bassstrooss vom Oberalp, flüsse bi Crest Darvun uf 1690 Meter der Bach vo der Basshöchi und di andere Bech vo der Milezalp in Tomarhy, und erscht vo doo a het der Fluss der Name Vorderrhy.
Es gilt bi de Geograafe als Konvänzioon, de Tomasee als di äigetlechi Kwelle vom Vorderrhy aazluege, wil der Tomabach im oberschte Abschnidd vom Taal vo de Surselva ligt. Der Sytebach us em nögschde Taal, wo bi Tschamut undedra an Vorderhy abe chunt, der Maigelsrhy (Rein da Maighels), isch zwar a dere Stell scho lenger als der Oberlouf vom Vorderrhy sälber, er chunt aber ebe us emene Sytetaal und gilt drum nid als erschte Kwellfluss vom Rhy.
D Gägend vom Tomasee isch eini vo de Landschafte vom BLN, em Inväntaar vo de Schwiiz über d Landschafte und Naturobjekt, wo nazionale Bedütig hend.
Nordwestpassage
Gschicht
1520 het dr Magellan e Wääg um e Südspitz vo Südamerika gfunde und vo denn aa het d Idee von ere Nordwestpassaasche d Mensche nüm loosgloo. 1534 isch dr franzöösisch Kapitän Jacques Cartier um e Norde vo Nöifundland gseeglet zum Sankt-Lorenz-Strom aber in de neggste fast vier Joorhundert isch mä nid vil witer choo, und Expedizioone häi mänggisch draagisch gändet. Erst dr Roald Amundsen het e Wääg gfunde, und er het für d Räis vo 1903 bis 1906 brucht. Mit de Iisbrächer het im 20. Joorhundert e nöiji Epoche aagfange. Dr amerikanisch Iisbrächer SS Manhattan isch 1969 s erste Schiff gsi, wo nid het müesse überwintere und het für d Räis vo Weste uf Oste e chli mee as vier Wuche brucht. Hützudags git s e baar Schifflinie, wo im Spootsummer Faarte aabiete, aber wirtschaftlig het d Rute für e Handel käi Bedütig.
Zuoz
Zuoz – früener uf Düütsch au Zutz oder Zuz – isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografii
D Gmaind Zuoz lyt i de Region Maloja und im Engadin.
S Dorf isch uf em flache Bode über em Port vom Inn, zwäi Kilometer unden a Madulain und au öpe zwäi Kilometer oben a S-chanf. Dr Baanhoof vo de Rätische Baan isch grad am südleche Dorfrand, und vo da uus cha me zu de Innbrugge abe goo. Di alti Daalstrooss dur s Engadin chunt zmitz dur s Dorf, und di nöi Schnällstrooss isch bi Zuoz uf de Süüdsyte vom Inn näb em Golfplatz.
Am Bärghang uf dr Nordsyte goot s Land stäil über d Alpweide bis zu de Bärgchöpf Piz Belvair, Piz Viroula, Pizzet, Botta Cuolm und Piz Griatschouls. Oben a dr Alp Spih sind grossi Lawyneverbauige, un undedra no dr Bannwald, zum s Dorf vor de Lawyne z schütze.
Gäge Weschte lyt s seperate Gebiet under em Piz Kesch (3418 m.ü.M.); am Bärgfuess stoot d Keschhütte vom SAC.
Im Süüde het s Gmaindgebiet vo Zuoz ännet em Inn es grosses steils Waldgebiet mit em «Lawynewald» (uf Romanisch: god lawiners) am Ygang zum Arpigliadaal, wo drin d Arpigliaalp isch. Dr Arpigliabach (ova d’Arpiglia) het chly oben a dr Mündig in Inn en schööne Wasserfall, wo eis vo de Engadyner Naturspektakel isch. S Alpgebiet isch von ere Bärgcheddi wienes Halbrund abgschlosse, mit de Bärge Piz Murtiröl, Piz Arpiglia, Piz Uter, Il Corn und Piz Mezzaun.
Am Graat vom Corn isch dr nördlech Deil vom Gmaindbann vo Zuoz nur uf emene ganz churze Stuck mit em südleche Deil vom Gmaindgebiet verbunde, wil sech d Nochberoort vor Joorhundert uf die Verdäilig vom alte grosse Gmaindgebiet ggeiniget hend. Zuoz het im länge Chamueradaal der middleri Abschnidd und de no dr Däil ganz im Süüde. Die andere Gebiet vom Daal sind im Bann vo La Punt-Chamues-ch und en Exklaafe vo Madulain.
Ganz im Süüdoschte isch d Gmaindgränze grad au d Landesgränze vo dr Schwiz zu Itaaliä. Über d Bärgsäddel hets chlyni Bärgwääg is iteliänische Livignodaal übere, d Fuorcla Lavirun, d Fuorcla Federia und mid um Umwääg über d Strettaalp im Faindaal, wo zu dr Gmaind Pontresina ghöört, der Bass La Stretta, en alte Soumpfaad. Uf em Bass sind es baar Hüüser. Dr Piz la Stretta, wo uf iteliänisch Monte Breva häisst, mit 3103 Meter und dr Munt Cotschen, wo praktisch glych höch isch mit syne 3104 Meter, sind di höchschte Bärge vo Zuoz. Si ghöred zu de Regioon vo de Livignoalpe. Über beid lauft d Landesgränze.
Spraach
Z Zuoz redet d Lüüt hüt meerhäitlech Düütsch (zu öpe 55 Prozänt); dernäbet hät s Rätoromanische – und zwar i dr Spraachvariante vom Oberengadyner Puter – no en Adäil vo öpe 25 Prozänt als Hauptspraach. Iteliänisch redet öpe 10 Prozänt.
Gschicht
Im Middelalter het Zuoz em Bischof vo Chur ghöört. Das Dorf isch früener dr alt Zäntralort vo dr Gäget La Plaiv gsi. D Pfarrchile vo La Plaiv isch z Zuoz gstande. Si het s Patrozinium vom Häilige Luzi, em Schutzhäilige vom Bischtum.
1904 isch d Bouzyt gsi vo dr Schuel Lyceum Alpinum Zuoz, und 1913 isch d Linie vo dr Räätische Baan dur s Engadin uufggange.
Pfahlbau
Pfahlbaute si us dr vorgschichtlige Zit in Europa dokumentiert, bsunders im alpine Ruum. Au z Frankriich, z Slowenie, z Schottland, z Litaue oder z Lettland cha mä hützudags Pfahlbaute an de Ränder vo Seä noochwiise.
Italiänischi Pfahlbaute in dr Poebeni heisse Terramare.
Historische Pfahlbautesiidlige, wo uf füechtem Bode und nid im Wasser baut worde si, sait mä hützudags Füechtbodesiidlig und nüm Pfahlbautesiidlig.
Ceres (Begriffsklärung)
Ceres isch e Bezeichnig fer
CERES isch e Abchürzig fer
Vitus Bering
Dr Vitus Jonassen Bering (au Behring; russisch Витус Ионассен Беринг oder Иван Иванович Беринг Iwan Iwanowitsch Bering; dauft am 21. Augustjul./31. Augustgreg. 1681 z Horsens in Jütland; † 8. Dezemberjul./19. Dezembergreg. 1741 uf dr Insle Awatscha, dr Beringinsle) isch e Marineoffizier und Entdecker vo dänischer Herkumft gsi, wo in russische Dienst gstande isch. Mä het em au dr „Kolumbus vom Zar“ gsäit. Er het under anderem bewiise, ass Asie und Nordamerika nit mitenander verbunde si.
Sini Räise
1728 isch dr Bering vo Kamtschatka us dr Küste vo Sibirie nooch ins Nordpolarmeer gseeglet. 1730 isch er zrugg uf St. Petersburg und isch 1733 dr Läiter vo dr Zwäite Kamtschatka-Expedizioon worde, wo au as die Groossi Nordischi Expedizion bekannt worde isch (1733–1743). 1741 isch er bis uf Alaska choo, het sich scho bald uf d Zruggräis gmacht und isch an dr Küste vo dr Awatscha-Insle, wo mä rä spööter dr Naame Beringinsle gee het, gstrandet. Am 19. Dezämber 1741 isch er dört gstorbe, woorschinlig an Skorbut.
Maienfeld
Geografy
Maiefèld isch en Oort, wo scho sid em Middelalter au s Stadträcht hät. Er lyt i dr Bündner Herrschaft und i dr Region Landquart. Zu Maiefèld ghört au d Sankt Luzistäig, wo en nidere Bärgübergang is Fürschtedum Liechteschtäi isch.
Gschicht
Dr Name vo Maiefèld wird scho im 4. Joorhundert s erschte Mol erwäänt, und zwar i dr spootrömische Stroossecharte, wo dr Name «Dafele vom Peutinger» träit. Uf dere charte häisst de Oort Magia. Es isch e Stazion gsi am Wääg vo de Bündner Bärgpäss uf Züri.
Im 14. Joorhundert sind Walser i das Gebiet im Rhydaal cho und hend d «Walsergmaind Bäärg» mit de Wyler Rofels, Bovel, Guscha, Stürfis und Vatscherin ggründet. Ass Maiefèld s Stadträcht hät, isch erscht vo ane 1434 überliferet. 1436 isch d Gmaind em Zäägrichtpund byträtte.
Wirtschaft
Z Maiefèld isch es alts, grosses Räbgebiet, wo mee als 100 Hektaare Flechi het.
Tourismus
D Gschicht vom Chinderroman Heidi vo dr Schriftstellere Johanna Spyri wird mit Maiefèld i Verbindig procht. Drum häpme dr Raschtstett a dr Autobahn de Name «Heidiland» ggä.
Maja Michailowna Plissezkaja
D Maja Michailowna Plissezkaja (🇷🇺, wüss. Dransliterazioon Majja Michajlovna Pliseckaja; * 20. Novämber 1925 z Moskau, † 2. Mai 2015 z Münche) isch e russischi Primaballerina und Choreografin gsi und äini vo de erfolgriichste Ballettdänzere uf dr gamze Wält.
Iire Vater isch 1937 in ere stalinistische Süüberigsakzion spurlos verschwunde. Wil iiri Familie em Reschiim suspekt gsi isch, het d Plisetskaya au wo si Primaballerina vom Bolschoi-Ballett worden isch, zerst nid uf Durnee im Weste döfe goo bis 1959 wo si mit em Bolschoi-Ballett z Amerika gsi isch.
Iiri Glanzrolle isch dr stärbend Schwan gsi und die het si e baar duusig Mol ufgfüert. Z Russland und au im Usland het si as die definitivi Noochfolgere vo dr legendäre Anna Pawlowa gulte.
Deine-Mutter-Witz
Dini-Mueter-Witz  oder Dini-Mueter-Sprüch (z Dütschland au gängig in de mundartlige Wariante „Deine Mudder-“ oder „Deine Mudda-…“  )  sin e Jugendkultur-Fenomen, wo uf dr ganze Wält verbräitet isch. Es handlet sich drbii um Witz, wo vilmol nume us eme äinzige Satz bestöön und wo in ere ironisch-pejorative Form verzellt wärde. Dr Witz macht d Mueter vo däm, wo zueloost, aabe, aber d Beläidigung isch eso überdriibe oder absurd, ass es scho käi Beläidigung me isch. S Fenomeen het möögligerwiis sini Wurzle in dr afroamerikanische Jugendkultur und isch für säll Miliöö scho sit de 1960er Joor bekannt.
Aber scho dr Shakespeare het im Titus Andronicus e Dini Mueter Witz gmacht:
Clara Stockmeyer
D Clara Maria Stockmeyer (* 19. Juni 1884 z Ormalinge; † 21. Mai 1967 z Züri) isch e Gërmanischtin gsyy, wo dryyssg Jaar lang am Schwyyzerischen Idiotikon gschaffet hät und drüberusen as aktyyvs Mitgliid i de religiöös-soziaale Biwegig und i de Schwyyzer Frauebiwegig gwürkt hät.
Iri Chindhäit und Uusbildig
D Clara Stockmeyer isch as sächsti Tochter vom Pfarer Immanuel Stockmeyer (1842–1893) und der Emilie giboorenen Oehri (1848–1923) uf d Wält choo; im Stadtbasler Staatsarchyyv lyyt es Gidicht zur Tauffi vo synere Tochter. Si hät zeerscht d Primaarschuel z Ormalinge bsuecht, aber nach em früene Tood vom Vatter – d Clara isch eerscht nüüni gsyy –, isch di verwitwet Mueter uf Basel i s Huus «am Mühleberg» züglet. S Mäitli isch vo doo a i di Frei Evangeelisch Volchsschuel ggange, drufabe für es Pänsionsjaar uf Morges i s Wadtland zoge und dänn a di Pëdagoogisch Abtäilig vo de Basler Töchtereschuel ggange, s hüttig «Gymnasium Leonhard»; die hät si mit em Leererinenäxaamen abgschlosse. Nachanen isch si für zwäi Jaar as Huusleereri uf Schottland, wo si di drüü Chind vomene Profässer underwise hät.
Wo si zruggchoo isch, hät si Müe ghaa, e Stell z finde, wo si glückli woorde wëër – si hät gmërkt, dass si mit chlyyne Chind äigetli nöd eso vil chan aafaa. Si isch drum a d Uniwërsitëët Basel, zeerscht emaal as Hööreri; 1913 hät si bschlosse, richtig z studiere, hät d Matuur naagholt, sich im 15i laa immatrikuliere und dänn modërni Spraache – Tüütsch, Französisch und Änglisch – gstudiert. Promowiert hät si im 19i mit der Aarbet «Soziale Probleme im Drama des Sturmes und Dranges».
Nachanen isch si zwäi Jaar lang as Vikaarin a de Basler Mäitlisekundaarschuel tëëtig gsyy, bis si 1921 die Stell wäge staatliche Spaarmaassnaame verloore hät. S Erzieigsdepartemänt hät ere defüür aber e Stell i der Uniwërsitëëtsbiblioteek ggëë, wo men en Zäntraalkateloog vo alne Basler Biblioteeke zämegstelt hät. Ab em 24i hät si dänn zäme mit em Basler Volchskundprofässer Eduard Hoffmann-Krayer an ere volchskundliche Bibliografyy gschaffet.
Geschichte (Begriffsklärung)
Gschicht stoot für:
Clara Stockmeyer
S Idiotikon
A s Schwyyzerisch Idiotikon isch d Clara Stockmeyer 1925 choo, und zwar mit Empfelige vom Eduard Hoffmann-Krayer, em Basler Volchskundprofässer, und vom Ernst Tappolet, em Basler Romanischtikprofässer und Mitbigründer vom Glossaire des patois de la Suisse romande. Uf Züri z zie, isch ere drum nöd eso schwëër aachoo, wil si scho zwoo Schwöschtere – d Luise verhüraateti Matthieu und d Esther verhüraateti Kober – z Züri ghaa hät, und si hät esoo au chönen e gueti Tante zun Chind vo de Luise syy. Am Idiotikon hät me si gfröit, das me wider öpper us de weschtliche Tüütschschwyyz im Büro ghaa hät; ander us de Weschthelfti wie der Eduard Hoffmann-Krayer, de Felix Balsiger, de Hermann Blattner, de Johann Uelrich Hubschmid und de Werner Hodler sind all nu churz am Idiotikon plibe. Di eerscht Frau isch si aber nöd gsyy, Redaktoorine sind vor ire scho d Elise Wipf und d Nani Äscher gsyy, aber au die sind glyy wider furt. D Stockmeyer isch dänn nöd lang di äinzig Frau plibe; vier Jaar spööter, 1929, isch au d Ida Suter dezuegstoosse.
Am Wöörterbuech hät si zeerscht emaal sele de Scheffredakter Albert Baachmen entlaschte, wo näbed sym Poschten am Idiotikon na Profässer a der Uniwërsitëët Züri gsyy isch, und d Korektuure bsorge, was vorane de Walter Clauss – wo iez in Redaktoorestand gwächslet isch – gmachet ghaa hät. Paralell dezue hät si na Voorläsigen i tüütscher Linguischtik a der Uni Züri bsuecht. Ab 1928 isch si vo irem Scheff zur Redakzioonsaarbet byzoge woorde: Si hät tërffen Artikel voorbiräiten oder uusformuliere. Nach em Tood vom Baachme, 1934, hät si alewyl sälbschständiger tërffe redigiere, ganz bsunders ab 1937, wo der Eugen Dieth hät müese s Idiotikon verlaa und sich ganz uf syyni Stell a der Uniwërsitëët konzäntriere, wil d Subwänzioone für s Wöörterbuech alewyyl wyyter gchürzt woorde sind und men in nüme lenger hät chöne zale. Im Band X hät d Stockmeyer iri Artikel na fascht all zäme mit em nöie faktische Scheffredakter Otto Gröger gschribe, ab em spaate Band X und nachane in Bänd XI und XII aber eläige. De Gröger hät em «Läitenden Uusschuss» scho 1934 voorgläit, me seli d Näme vo de Stockmeyer und irer Koleegin Suter doch au uf em Titelblatt vo den Äinzelliferigen und de Bänd bringe, si läischtid ja vollgültigi Aarbet. Der Uusschuss hät das Aaliggen aber zrugggwise – die beede Fraue hetted us ere söttigen explizite Nänig na es Rächt uf e besseri Aastelig chönen abläite! Eerscht 1937, wo de Dieth ggangen und esoo wider echly Gält frei woorden isch, sind d Stockmeyer und d Suter as regulëëri Redaktoorinen anerchänt woorde.
Groossi Woortfamilie (aso Grundwoort plus Zämesetzigen und Abläitige), wo si sälber abghandlet hät, sind öppe die vo Stūchen, Stëft/Stift, stīgen, stëlen, Stil, Stolz, Stamm, Stimm (mit stimmen), stumm, (un)gestüem, stān, stūnen, Stund, Stǖr (mit stǖren), stërben, Stĩzen, Stotz (mit stotzig), Stutz (mit stützen), Strūss (mit strūssen), Strĩt (mit strīten), strutten/strütten, Strauw, Streuw (mit streuwen), strǟzen, Tǖchel, Tuech, gedigen, dezue na i der Eerschti Bad-Stuben und Stubeten und gäge s Ändi d Zämesetzigen und d Abläitige, aber nöd s Simplex vo Tǖfel.
D Stockmeyer isch au nach de Pänsionierig 1955 em Idiotikon verbunde pliben und hät wyyter Korektuure gläse. Ire Platz i de Redakzioon hät de Peter Dalcher übernaa.
D Volchskund
D Clara Stockmeyer isch syt irer Stuudiezyyt a de Volchskund intressiert gsyy. Vo irer Zämenaarbet mit em Hoffmann-Krayer isch scho obe d Reed gsyy. Und s isch au ekäs Wunder, hät si am Idiotikon, chuum isch si deete gsyy, di grooss Sammlig «Die Kinderlieder der deutschen Schweiz» vo de Gertrud Züricher exzërpiert.
S Walserdoorff Rima
D Stockmeyer hät si scho früe für s chlyy Walserdoorff Rima (Arrimmu) zhinderscht im Sermenzatal im Piemont intressiert. Imene tüütsch gschribene Brief vom «Albergo Tagliaferro» z Rima, datiert vom 20. Oktoober 1927, underschribe vomene Giulio Axerio und adressiert an Bresidänt vom Schwyyzerischen Alpeclub, ghäisst s, s Fröläin Stockmeyer sell doch säge, wie vil si well zale und wänn si well choo; vilicht segs im Winter am gäbigschte, wil dänn d Lüüt ali zäme segid und mee Zyyt zum Prichte hegid, suscht aber chönn si au im Juli choo, wänn s Hotel äinewääg offe sig. Si isch dänn mindeschtens na es zwäits Maal z Rima gsyy, dasmaal im «Albergo Alpino»; wänn daas gsyy isch, cha me nümen usefinde.
De Tialäkt vo dëm Doorff, s Arimmertyytsch, isch scho doozmaal am Uusstëërbe gsyy, und wil au das Doorff eso isoliert und nu gäge di piemonteesischspraachig Naachberschaft offen isch, isch au d Mundart zimli schwirig und gspässig. Wurum d Stockmeyer grad uf Rima choo isch, wäiss me hütt nüme; i dëm Faal händ iri spraachlichen und volchskundlichen Inträssen aber sicher zämegwürkt. Vilicht isch si ja vo de Pricht vom Bëërner Emil Balmer motiwiert woorde, wo ab 1923 z Rima Spraachprooben und Lieder gsamlet hät. Im Archyyv vom Idiotikon sind ämel na vil Uufzäichnigen us Rima vorhande, wo vo ire stamed. Es sind zum äinte Notize zum Woortschatz, zur Woortbüügig und zur Luutleer und zum andere vil Gidicht und Liedli (gwüss sind vil vo dëne oder vilicht sogar ali vom Mundartdichter Pietro Axerio verfasst). Mängs isch aber verloore ggange; das gseet men us de zaalryychen Äinzelexzërpt, wo d Stockmeyer Syytezaale vo Böge drufgschribe hät, wo me von ene hütt nüme wäiss, wo s sind. – En Täil vo dëne Sache sind i Idiotikon-Artikel yygflosse; d Gidicht as ganzi aber sind, wie d Volchslieder, wo d Stockmeyer mit de Stoecklin zämen uufzäichnet hät (daadezue obe), offebar nie publiziert woorde.
D Stockmeyer hät sich au suscht mit de Walser abggëë. Soo isch si bin Voorbiräitige für d Uufnaame für s Fonogrammarchyv vo der Uniwërsitëët Züri debyy gsyy, wo dänn de Wilhälm Doegen vom Berlyyner Luutarchyyv 1929 z Domodossola für fascht all Süüdwalsergmäinde duregfüert hät.
Wyyteri spraachlichi Uufzäichnige hät si au vo Mälchsee Frutt ob Chäärns häipraacht und für ires Giburtsoort Ormalinge zämegestelt, aber imene vil, vil chlyneren Umfang.
Ires gsellschaftlich Engagement
D Clara Stockmeyer, vätterlicher- wie müeterlichersyyts us guetem Stadtbasler Huus, isch imene konserwatyyve Miliöö uufgwachse. I de Nullerjaar hät si sich aber under em Yyfluss vom Basler Möischterpfarer Leonhard Ragaz, em Gründer vo de religiöös-soziaale Biwegig, aafaa für soziaale Fraagen intressiere. D Verbindig vo chrischtlichem Glauben und soziaaler Gsinig isch vo doo a d Grundlaag vo irem Läbe gsyy. Si hät im Voorstand vo de «Freunde des Aufbaus» mitgwürkt, aso dëm Veräin, wo d Wuchezyytig vo de «Neue religiös-soziale Vereinigung» useggëë hät, und au i de Veräinigung «Arbeit und Bildung». Dezue isch si na im Voorstand vo de Chrischtlich-jüdischen Aarbetsgmäinschaft gsyy.
Au politisch isch si aktyyv gsyy, nämli as Bresidäntin vom «Zürcher Verein für das Frauenstimmrecht» und drüberusen as gschaffigs Mitgliid vo de «Frauenliga für Frieden und Freiheit» und de Veräinigung «Frau und Demokratie». Au im «Verband der Akademikerinnen» hät si mittaa. Me tërf nöd vergässe, das im Kanton Züri s Frauestimmrächt eerscht 1970 und uf Bundesebeni eerscht 1971 yygfüert woorden isch – wo d Stockmeyer scho gstoorbe gsy isch.
Ire Charakter
De Ernst Tappolet schryybt i syneren Empfelig vo 1925 z Hande vom Albert Baachme, d Clara Stockmeyer sei hööchinteligänt, kritisch, zueverlëëssig, voler Hiigaab, fyynfüülig, waarhaftig, heg e gueti Chinderstube, aber au e linkischs Uufträtte, und si seg z wenig chindlich und nayyv, zum e Leereri gëë. Z Basel seg si «berüchtigt für ihre herbe Verstandesmässigkeit und ihren Mangel an den Gaben des Gemüts».
Ire Läbesaabig hät si im Pfläghäim Dolderburg am Züribëërg verbraacht, wo si nach schwëërem Lyyde gstoorben isch. De Pfarer Trautvetter hät 1967 bi irer Abtankig gsäit, si heg ryychi Gaabe vom Gäischt und vom Hëërz ghaa, heg gëërn tienet, heg en chraftvole Charakter ghaa, heg iri Überzüügige muetig, aber sachlich und bischäide verfochte, heg si für Waret, Mäntschlichkäit und glöibigi Hoffnig yygsetzt, seg i irem Familiechräis tüüff verwurzlet gsyy und heg si dur e groossi Tröii uuszäichnet. Au im Idiotikon-Pricht über s Jaar 1967, wo si gstoorben isch, wird si as «eine tüchtige und treue Mitarbeiterin, als frohmütige und hilfsbereite Kollegin» gschilderet.
Hypatia (Begriffsklärung)
Hypatia bezäichnet:
Kaisten
Chaischde (amtlich Kaisten) isch e Iiwohnergmeind im aargauische Bezirk Laufeburg i de Schwiiz. D Gmeind ligt an de Gränze zu Dütschland am Hochrhii im Nordoschte vom Fricktal.
Geographii
D Nochbergmeinde vo Chaischde sind Laufeburg, Hornusse, Frick, Oeschge, Eike und Sissle. Im Norde het Chaischde e gmeinsami Gränz mit de badische Gmeinde Murg und Laufeburg.
Gschicht
Di erscht urkundlich Erwähnig vo Keiston isch us em Johr 1282. De gröschti Grundbsitzer isch s Frauechloschter z Säckinge gsi, d Landesherrschaft bis im 1386 bi de Grafe vo Habsburg-Laufeburg und danach bi de Hauptlinie vo de Habsburger.
Mit em ganze Fricktal hei d Habsburger Chaischde in de Folg vom Waldshueterchireg im 1468i an d Burgunder verpfändet. Nach de Niderlag vo de Burgunder gäge d Eidgnossen in de Burgunderchrieg isch Chaischde ab em 1477 wider habsburgisch gsi. Ab em 1491, wo de Chaiser Maximilian I. sini Reichsreform duregführt het, het Chaischde zu Vorderöschtriich ghört. Im 17. Johrhundert het Chaischde viel unter verschidnige Chrieg müesse lide: Es het vo 1612 bis 1614 en Buureufstand geh, vom 1633 bis ins 1638 het de Driissgjährig Chrieg au im Fricktal gwüetet und de Pfälzisch Erbfolgechrieg (1688-1697) het d Region ebefalls troffe.
Im 1797i isch s Fricktal es französischs Protektorat worde (Frieden von Campo Formio) und im zweite Koalitionschrieg isch do d Front zwüsche de französische Armee und de Öschtriicher gsi. Sid em 20. Februar 1802 isch Chaischde e Gmeind im noi bildete Kanton Fricktal gsi, wo im Augschte 1802 en Teil vo de Helvetische Republik worden isch. Sit em 19. März 1803 isch Chaischde e Gmeind vom Kanton Aargau. Uf de 1. Jänner 2010 isch Ittenthal uf Chaischde iigmeindet worde.
Wirtschaft
Uf em Gmeindsbann vo Chaischde ligt s Umspannwerk Laufeburg.
Holzkirch
Hoolzkirch (dt. Holzkirch) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 74 % Landwirtschaftsfleche, 19,4 % Wald, 6,6 % Sidlongsfleche ond 0 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Hoolzkirch gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Hoolzkirch ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1362.
Verwaltong
Hoolzkirch hot sich mit dr Stadt Langenao ond dr Gmoede Aalde, Aoschtelfenge, Bääreschtadt, Balledorf, Beerschlenge, Broedenge, Ellenge, Nääreschtett, Nẽẽschtett, Rammenge, Setzenge ond Weideschtett zom Gmoedverwaltongsverband „Langenao“ mit Sitz en Langenao zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Paul Seybold.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Hoolzkirch ghert zom Schwäbisch.
Burg Rotenburg
D Burgruine Roteburg isch e Burgruine uf eme steile Biel im Dal vu dr Chleine Wise zwische Niderdägernau un Wislet in dr Gmei Chleis Wisedal im Landchreis Lörrach z Bade-Wirttebärg.
Die Higelburg, wu im 12. Johrhundert vu dr Herre vu Roteberg, ere Sytelinie vu dr Herre vu Röttele as Stammsitz ufböue loo woren isch, isch im 13. Johrhundert s erscht Mol gnännt wore un isch um 1570 dur e Ärdbidem gschlisse wore. D Burg zeigt no Räscht vu dr Wehrmuur un d Räscht vun eme Bärgfrid mit eme Durmässer vu nyyn Meter un ere Muursterki vu drej Meter, derzue e Wall un e Grabe.
Feuchtbodensiedlung
Füechtbodesiidlig isch e archäologische Begriff, wo im Ruum um d Alpe dr elter Begriff Pfahlbausiidlig in e Hufe Fäll ersetzt het. Die neueri Forschig zeigt, ass die Bauwiis nid nume im Uferberiich vo Seä (also an offene Gwässer) verbreitet gsi isch, sondern au in sumpfigem Gländ oder uf Insle, Gebiet, wo je noch de Umständ, erst spöter überfluetet worde si, wil s Moor gwachse oder dr Wasserspiegel gstiige isch. Wil s Wasser die organische Stoff vo dr Luft abgschlosse het, si die, bsunders aber s Bauholz sälber, hüfig erhalte bliibe.
Verbreitig
Dr Siidligstyp isch vom Neolithikum dur d Bronzezit bis in d Iisezit nochgwiise. Bi witem am witiste verbreitet isch er rund um d Alpe gsi, mit Schwerpünkt im nördlige Alpevorland, em Salzkammerguet, dr Bodeseeregion und Norditalie mit dr Po-Ebeni (wo si as Terramare bezeichnet wärde). Vereinzelti Fünd si us andere Deil vo Europa bekannt.
Im zirkumalpine Ruum kennt mä öbbe 500 Siidlige, wo meistens mehreri Strate ufwiise, so dass mä cha aanäh, ass es wiit über 1000 Einzelsiidlige gsi si.
Zirkumalpini Chronologii
Vorgänger vo de Füechtbodesiidlige findet mä an Binnegwässer im Middelmeerruum und z Mazedonie und mögligerwiis au an de Brackwasserlagune an dr südfranzösische Küste. Die erste ächte Füechtbodesiidlige si in dr Middi vom 5. Johrduusig vor dr Zitwändi entstande fast zur gliiche Zit in dr Cardial- oder Impressokultur- und dr Vasi a bocca quadrata-Kultur in Norditalie, währed nördlig vo de Alpe die Bandkeramischi Kultur no keini vergliichbare Strukture baut het. Dört fange si mit dr Egolzwiler Kultur und um 4250 vor dr Zizwändi in dr Aichbüehler- und Schusserieder Gruppe aa. Denn het s se z Slowenie und am Keutschacher See z Kärnte gee. Im Ändneolithikum um 3500 isch das zirkumalpine Phänomen scho zwüsche dr Franche-Comté und Slowenie über wiiteri Kulture z Dütschland, in dr Schwiiz und Östriich verbreitet gsi. Zur Zit vo dr Gloggebächerkultur, öbbe 2500 vor dr Zitwändi, isch s ä chli zruggange, isch aber um 1750 in däm Gebiet (usser Bayre und Östriich) wider ufgläbt. Churz druf isch s wider zrugggange und isch mit dr Urnefälderkultur am Ändi vo dr Bronzezit in si letzti Phase cho.
René Quellet
Lääbe
Dr René Quellet isch z Nöieburg ufgwachse und het z Soledurn Goldschmid glehrt. Zää Johr lang isch er als Clown ufträtte, derno het er si Ändi 1950er Johr dr Pantomime zuegwändet, het si zue sym Bruef gmacht und isch mit eigene Programm rund um d Wält tuurt.
Syt syre Abschlusstuurnee i dr Schwyz 1997 het er mit syre Frau im Ruestand gläbt.
Terrorherrschaft
D Terrorherrschaft, d Schreckensherrschaft oder dr Schrecke ( ‚dr Schrecke‘) isch e Periode in dr Französische Revoluzion gsi, wo vo Aafang Juni 1793 bis Ändi Juli 1794 duurt het und wo alli Persone brutal underdruckt worde si, wo im Verdacht gstande si, ass si nit mit dr Revoluzion iiverstande sige. D Terrorherrschaft isch vom Woolfaartsusschuss, eme Komitee vo zwölf Manne, gläitet worde. Zerst isch er vom Georges Danton aagfüert worde und denn mee und mee vom Maximilien de Robespierre.
D Terrorherrschaft het mit em Ufstand vo de Bariiser Sansculotte gegen e Konvänt vom 31. Mai bis 2. Juni 1793 aagfange und dr Aanaam vo dr Verfassig vom 24. Juni 1793, wo allerdings nie in Chraft dräte isch. Iire Höhepunkt isch im Juni und Juli 1794 gsi; die Zit wird au as Groosse Terror (frz. la Grande Terreur) bezäichnet. Si isch über gsi, wo dr Robespierre verhafdet und hiigrichdet worde isch und d Thermidorianer am 9. Thermidor II (27. Juli 1794) d Macht übernoo häi.
In dr Zit vo dr Terrorherrschaft si öbbe 21'000 „Überwachigsusschüss“ bildet und 35'000 bis 40'000 Lüt umbrocht worde, weniger as d Helfti si vom ene Gricht verurdäilt worde und 85 Brozänt vo de Opfer si äifachi Bürger gsi, wo im Ancien Regime zum Dritte Stand zelt häi.
Volleyball
Volleybàll ìsch a olìmpischa Mànnschàftsschportàrt. Drbii schtehn sìch zwai Mànnschàfta mìt jewiils säcks Schpìeler geega-n-ìwwer uff’ma Schpìelfald, wo dur a Nätz getailt ìsch. S’ Ziil vum Schpìel ìsch, a Bàll soo ìwwers Nätz z’ schlààga, àss dr Bàll dr Booda vu dr geegnerischa Schpìelfaldhälfta beriahrt odd’r d’ geegnerischa Mànnschàft a Fahler begeht. A Mànnschàft därft dr Bàll dräimol ìn Folga beriahra, fìr ìhn z’ruckschpìela —drbii zeehlt a Block nìt. Dr Bàll wìrd volley gschpìelt —vu doo har kummt dr Namma vu dr Schportàrt— un därft mìt jeedem Käärwertail beriahrt wara; jedoch nutzt maa fàscht üüssschliasslig d’ Hander odd’r d’ Arm.
Volleyball ìsch àm And vum 19. Joohrhundert ìn da Verainigta Schtààta äntschtànda. Hìttz’tààgs wìrd d’ Schportàrt ìn dr gànza Walt getrìewa. Dr Waltverbànd FIVB umfàsst 222 nàzionààla Verband —dàs sìnn mehr Mìtglìeder àls ìn dr FIFA odd’r da Verainta Nàzioona. Sitter Mìtta vum 20. Joohrhundert gìtt’s fìr Volleybàll Waltmaischterschàfta un olìmpischa Turniara. Witterscht gìtt’s jeedsjoohr d’ Volleybàll Nàzioonaliga (Volleyball Nations League) un dr Volleybàll-Waltpokàl (Volleyball World Cup). Züadam sìnn kontinentààla Turniara, wia zem Biischpìel d’ Öiropàmaischterschàft, d’ Öiropàpokàl-Wättbwarwer fìr Verainsmànnschàfta, so wia nàzionààla Maischterschàfta un Pokàlwättbwarwer.
Àm Mìtta vum 20. Joohrhundert sìnn vor àllem d’ Nàzionààl- un Verainsmànnschàfta vu dr Sowjetunioon d’ schtärkschta ìn dr Walt gsìì, wia àui d’ Nàzionààlmànnschàfta vu dr Tschechoslowàkäi (bii da Manner) un vum Jàpàn (bii da Fràuija) un d’ Verainsmànnschàfta-n-üss Rumäänia. Àm And vum 20. Joohrhundert hann àui d’ Verainigta Schtààta, Bràsilia un Itàlia unter da fiahrenda Nàzioona zeehlt. Bii da Manner ìsch üüsserdam Poola-n-ärfolgriich, un bii da Fràuija hann Kiina un Kuba mehrera Tìtel gwunna.
Obwohl Volleybàll ìn dr gànza Walt verbraitet ìsch, wìrd’s ìn ainzelna Lander unterschìedlig wààhrgnumma. Ìm diitschschproochiga Ràuim ìsch’s eher a Ràndschportàrt, àwwer ìm Poola wara d’ Schpìeler ìntänsiiv ìn da Meedia-n-ìwwertrajt. ’S gìtt mehrera Schportàrta un Wàrianta, wo sìch üss’m Volleybàll äntwìckelt hann. D’ bekànnteschta Wàrianta-n-ìsch Beachvolleyball, wo-n-eewafàlls àn da Olìmpischa Schpìeler getrìewa wìrd.
Der große Kalender
Der große Kalender ischt a weltlichs Oratorium en viir Doil fir Sopran- ond Bariton-Solo, an gmischda Chor, an Kenderchor, a Orkeschtr ond a Orgl vom schwäbischa Kombonischda Hermann Reutter.
Wia des Werk entschdanda ischt
Dr Ludwig Strecker der Jüngere, oiner vo de Mitinhaber vom Musikvrlag B. Schott’s Söhne, hôt am Ôfang vo de 1930er Jôhr ondrem Pseidoniim Ludwig Andersen an Haufa Tekscht ibr da Jôhresablauf zammagschdellt ond dera Sammlong da Nama Der große Kalender gäa. 1932 ischt'r mit deam Werk uff da Stuegerter Kombonischda Hermann Reutter zuaganga ond hôt-em vorgschlaga, des Ganze zo vrtona. Dr Reutter hôt’s Libreddo durchgleasa ond ischt begeischdret gwäa. Ohne viil Heckmeck hôt’r sich an d Arbet gmacht, ond scho em Jôhr druff isch des Oratorium ferdich ond bereit zor Uruffihrong gwäa.
Am 17. Juni 1970 isch dr Reutter 70 Jôhr alt wôrra. Weil dr Siddeitsche Rundfunk (heit: Sidweschtrundfunk deam Môô viil zo vrdanka hôt, hôt’r plant, da Kombonischda en dr Stuegerter Liederhalle mit-ra feschtlicha Uffihrong vo seim Graußa Kalendr zo ehra. Weil abr dr Reutter mit seim Werk nemme ganz zfriida gwäa ischt, hôt’r sei Kombosizioo us-em Jôhr 1932 grendlich ibrarbeidet. So ischt gewissermaßa 38 Jôhr schbätr a ganz nuis Oratorium entstanda.
Om was-es en deam Werk gôht
Des Oratorium ischt em Reutter sei omfangreichschds Chorwerk, wo an riisiga Abbarat erfordert, damit mr’s ibrhaupt uff d Bihne brenga kôô. Drom kôô mr’s au bloß selda em Konzertsaal heera. De oinzlne Doil setzet sich zamma aus Zitat aus dr Bibl, Bauraregla, volkstimliche Schbrich, Volksliader, Choräl ond liderarische Zitat, hauptsächlich vo bekannde deitsche Dichter. Gschildret wuud dr Ablauf vo-ma Jôhr, ôôgfanga an Neijôhr ond uffgheert an Silveschtr. D Musik isch durchweg tonal ond leicht vorstendlich, so dass mr des Werk em beschda Senn au als Volksoratorium bezeichna kôô.
Weblink
A baar Ausfihronga zom Werk bei Schott-Music
EU
D Abchürzig EU stoht für:
D Abchürzig Eu stoht für:
Moos
Moos chan folgendes bedüte:
EU
Eu isch dr Name vo:
Moos
Moos isch de Name vo folgende Persone:
Lueg au: Angiolina Vonmoos (1862–1955), Bündner Dichterin
Moos heissed folgendi geografische Objekt: <!-- Ortsteile in Deutschland:
EU
D Abchürzig eu stoht für:
Moos
Gemeindeteile in Österreich:
EU
eu- isch:
Moos
--> Ortsteil i de Schwiz:
Gmeindsteil z Italie:
sowie:
Witers:
Beschäftigungslenkung
D Beschäftigungslenkung (in Leesige zum Dail mit „BL“ abgekürzt; alemannisch Bschäftigungslänkig) isch e Teema vu dr Schachkumpesizoon. Bi re Beschäftigungslenkung wääre schwaarzi Schtai nume us aim Grund zum Zie zwunge („glänkt“): go si „bschäftige“, ass Schwaarz nyt mache chaa geg e Verbesserig vu dr Stellig vu Wyss. Bschäftigungslänkige hän Äänligkait mit Maneever, wu mer us em Partyschach chännt, zum Byschpel s Duurschach oder d Zuugwiderhoolig.
Dr dytsch Uusdruck „Beschäftigungslenkung“ isch vum Erich Brunner anne 1930 yygfiert woore. Ufgaabe vu däm Typ sin aber elter, au soonigi vum Brunner sälber. Si wääre nit sälte mit spektakuleere Schachprovokazioone verbunde (Lepuschütz-Teema): Wyss setzt si em Schach uus go sy Blaan umsetze. S Teema het si im Brobläämschach as seli fruuchtbaar gwiise, dr Uusdruck sälber isch aber us prinzipiälle Grind kritisiert woore. Hite sait mer vylmol aifach Beschäftigung vu Schwaarz.
Wie dr Uusdruck breegt wooren isch
S Motiv dr Schwaarz z bescheftige git s in Schachkumpesizioone scho lang. D Encyclopedia of Chess Problems fiert as Byschpel e Posizioon vum Giambattista Lolli aa, wu 1763 vereffetligt wooren isch. As aigestämndi Teemaa isch s aber eerscht mit dr Grindig vu dr „Neidytsche Schuel“ vu dr Schachkumpesizioon im 20. Joorhundert in s Blickfäld gruckt, wu as Hauptinträssi di loogisch Struktuur vu Schachbroblääm ghaa het (si wird au „loogischi Schule“ gnännt). Schachkumpenischt vu dr neidytsche Schuel wie dr Friedrich Palitzsch hän d Maneever sischtematisiert, wu Wyss dermit Beweegige vu schwaarze Stai zwingt go em Schwaarze schaade un dodermit zum Matt chuu in dr Zaal vu dr Ziig, wu voorgee sin. Die Maneever wääre syterhär indiräkti Maneever oder Länkige vu schwaarze Stai gnännt. S git aber au Länkige vu schwaarze Stai, wu kai Schaade, nai, nit emool e Stelligsveränderig bringe, wu blyybe, aber ainewääg fir s Matt d Entschaidig bringe. Dr Erich Brunner, wu dr Neidytsche Schuel noogstande isch, het scho syter 1910 Ufgaabe kumpeniert, wu s Teemaa vu soonige Beschäftigungslenkungen im Voordergrund stoot. Formuliert het er s aber zum eerschte Mool im Zuug vu dr Uusschryybig vun eme Teemaaturnier fir Schachkumpesizioone anne 1930.
Im 6. Internazionaale Brobläämturnier vum Dresdner Anzeiger 1930 isch yyglaade woore, Schachufgaabe yyzsände, wu „diräkti Maneever in 3-, 4- oder 5-ziigige loogische Kumbinazioonsbroblääm“ zaige. Dr Bryysriichter isch dr Erich Brunner gsii. Är het in eme Byydraag, wu in dr Wiener Schachzeitung abdruckt wooren isch, Hiiwyys derzue gee, wie dr Foorderig vum Turnier z interpretiere sei. In däm Artikel het er au uf „eine besondere Art von Lenkungen“ aanegwiise, wun er as „reine Beschäftigungs-Lenkungen“ definiert ghaa het. Är het die Aart vu Länkige mit ere Aigekumpesizioon illuschtriert, wun er scho anne 1914 vereffetligt ghaa het.
Leesig:
Dr wyss Mattblaan isch 1. Dh8 matt, aber des goot nit, wel dr wyss Duurn h5 im Wääg stoot. Aifach 1. Thg5? (droot 2. Dh8 matt) deet uf d Widerleegig 1. … b1S+! dräffe, un Wyss cheem nimi zum Matt. Au s Ruumingsopfer 1.Txd5+? fiert nit zum Zyyl, wel des Schwaarz no 1... Txd5 2.Dh8+ d Verdaidigung 2... Te5 meegli macht.
Go s Hindernis us em Wääg ruume, mueß mer di wysse Stai besser stelle, also wyssi Stai fiere un nit schwaarzi Stai länke, Soonigi Fierige oder au diräkti Maneever sin s, wu in dr Uusschryybig gfrogt gsii sin. In däm Fall mueß Wyss e Funkzioonswägsel vu dr wysse Diirn beifiere. Bi däm diräkte Maneever mueß mer dr Schwaarz bscheftige, ass er nit der Zyt fir Steermaneever het.
'''1. … Ta5–a3 2. Tg3–g5.''' Wel dr schwaarz Duurn sy Poschte uf dr 5. Zyylede verloo het, droot jetz aifach 3. Txd5 matt, dr Duurn mueß retuur.
2. … Ta3–a5. Mer isch wider in dr Uusgangsstellig, mit em ainde Unterschiid, ass jetz dr ander wyss Duurn uf d3 ziilt, nämli dr Duurn uf dr h-Linie, wu aafangs im Wääg gstanden isch. Där cha mer jetz mit eme Ruumigsopfer zum Verschwinde bringe:
'''3. Th3xd3+ Lc2xd3 4. Dh1–h8 matt.'''
Definizioone
Dr Brunner het kummentiert, ass in dr oobige Ufgaab dr schwaarz Duurn zwaimool glänkt woore isch: im eerschte Zuug ewäg vu dr 5. Zyylede Reihe (Deckig vu d5), im zweete Zuug wider ewäg vu dr 3. Zyylede (Deckig vu d3). S Ergeebnis isch aber nit, wie bi re äächte Länkig, e Schaade, wu Wyss chent uusnutze. „Durch die Lenkungen ist Schwarz nur ‚beschäftigt‘ worden, während Weiß inzwischen die wertschaffende Umschichtung seiner Kräfte vollziehen konnte.“ E soonigi Länkig, wu uusschließli zum Bschäftige dient, het dr Brunner as Bschäftigungslänkig definiert. In däm Fall isch s Teemaa vu dr Bschäftigungslänkig mit em Teemaa vu dr (wysse) Wägseldiirn verbunde, wu au vum Brunner stammt.
In sym Buech iber dr Erich Brunner druckt dr Hans Klüver d Idee vu dr Bschäftigungslänkig eso uus: „Schwarz wird […] ‚beschäftigt‘, wodurch er an der gewünschten Entfaltung seiner Kräfte gehindert wird. Schwarz wird ‚niedergehalten‘, ohne daß ihm daraus ein direkter Schaden erwächst. Die Schädigung ist eine indirekte: Weiß kann seine Stellung verbessern, ohne daß Schwarz Zeit hat, Weiß daran zu hindern. Das Wesen der BL liegt also in Störungsverhinderungen.“ Är het an dr nämlige Stell au di vylmol voorbroocht Kritik am Uusdruck uf dr Ounkt broocht: E Länkig diei alliwyl diräkti Schääde veruursache, im Grund gnuu geeb s also kai Räächt, d Bschäftigungslänkig iberhaupt e „Länkig“ z haiße. Dr Klüver het si wäg däm unter d „Schwääbfoorme“ zwische Fierog un Länkig yygoornet.
Dr Werner Sidler het in sym Brobläämschachlexikon unter em Stiichwoort „Beschäftigungslenkung“ dr Tämpogwinn ins Spiil broocht: „Ein im Endziel direktes Manöver einer Tempogewinnkombination: durch bloße ‚Beschäftigung‘ […] erwirkt Weiß die Zurechtstellung einer eigenen Figur.“ Oder, wie dr Herbert Grasemann gschriibe het: „Weiß will ein entscheidendes Tempo gewinnen und muß zu diesem Zweck […] ihm [dem Schwarzen] Zeit stehlen, indem er ihn an anderer Stelle beiläufig ‚beschäftigt‘.“
Die Definizioone setze lycht unterschiidligi Akzänt, leege aber alli uf ais Wäärt: Bschäftigungslänkige hän uusschiließli dr Zwäck, dr Schwaarz z bschäftige, im „Zyt z stääle“. Sobald di schwaarze Ziig e Veränderig bewiirke, wu bim Mattsetze hilft, zum Byschpel dr Wägschlaag vun eme wyyse Stai, wu steert, oder d Verringerig vu dr schwaarze Chraft, sin s äächti Länkige unk ai Bschäftigungslänkige me. Verglyycht mer dStellig voor un noo dr Bschäftigungslänkig, sin s nume di wysse Ziig, wu ne Veränderig beigfiert hän, derwylscht die vum Schwaarze im Ergeebnis „völlig irrelevant“ sin.
Wel s Teemaa in dr neidytsche Schuel entstanden isch, wird dr Germanismus „Beschäftigung“ vylmol au in änglische Täxt bruucht. In dr Encyclopedia of Chess Problems wird e Umschryybig as Stiichwoort bruucht: „Decoy, to keep the opponent busy“, also eppe: „Länkig go dr Geegner bschäftige“.