cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Staufen im Breisgau
Spotmiddelalder
Nooch em Ussterbe vu dr Zähringerherzög 1218 hän ihri Erbe im Brisgau, d'Grafe vu Urach (wo sich später ufgrund em Verlust vum Stammsitz Grafe vu Friburg gnennt hän), d'Lehenshoheit yber Staufe in Aspruch gnu, was aber vu dr Herre vu Staufe fier Staufe selber, nit aber fier anderi Lehe, bestritte worre isch. Witterhi schine d'Herre vu Staufe au under dr Grafe vu Friburg s'Amt vum Marschall innigha z'ha, ime Vertrag vu dr Grafe vu anno 1239 sin si als dere ihri Ministeriale bezeichnet, hän sich aber selber ime Vertrag mit em Bischof vu Basel 1258 nobilis vir (lat. fer edler Ma) gnennt.
In s'gliich Johr datiert e Münzvertrag zwischem Marschall Gottfried vu Staufe und dr Stadt Friburg zum Schutz vum Brisgauer Pfennig. Möglicherwiis isch er wäniger Usdruck vu dr Einigkeit vu dr beteiligte Parteie, sundern eher Vorbot vu dr später offe usbrochene Konflikte. D'Entwicklig vu Staufe zu ere Stadt isch in engem Zämmehang mit sällene Usenandersetzige gstande. Staufe isch 1269 noch als villa bezeichnet worre, d'Chilche isch 1275 als eigeständigi Pfarrei belegt.
Staufe selber wird 1323 in ere Urchunde vum Heilige-Geist-Spital z'Friburg erstmols als Stadt bezeichnet (fer s'oft gnennt Gründigsdatum 1280 finde sich keini Beleg). Möglicherwiis isch kei eigentliche Gründigsakt vorgläge sundern vilmeh e stetigs Waxtum vu eme Märktort hi zue ere ufgrund vu dr Konflikte mit ere Stadtmure umgäbbene Stadt.
Im Stadtbild zeichnet sich näbenem Komplex um d'Chilche un em aschliessende chleiglidrige dörfliche Sidligschern e ehemols breiti Märktstross ab. D'Gründig vu Staufe als Märkt fer un zue dr Kontroll yber die älder, später abgange, reine Bergwerchsstadt Minster im Minsterdal schint wohrschinlich. Möglicherwiis hän d'Herre vu Staufe au ihr wirtschaftliche Ifluss uf die nördlich ligende Bergbaureviere im Möhlindal un die südlich gläge Bergwerchsstadt Sulzburg, dere ihr einstiger Märkt sich ufgrund vu dr enge Dallag witt in dr Rhinebeni befunde het, uswitte welle.
1325 - 1326 hän sich d'Herre vu Staufe ime Chleichrieg mit Friburg um dr Bergbau im Minsterdal befunde un hän debi agäblich ere Belagerig widerstande. Dr Konflikt isch zue Ugunste vu dr Herre vu Staufe im April 1326 biglegt worre, möglicherwiis ufgrund vum spätistens 1327 erfolgte Erwerb vu pfandschaftliche Adeile an dr Burg Staufe dur d'Stadt Friburg.
D'Herre vu Staufe hän sich aber dr sit 1368 im Brisgau erstarchte Habsburger agnächeret; under dr Gfallene vu dr Schlacht bi Sempach vu 1386 hän sich au dr Gottfried un dr Hans-Ullrich vu Staufe befunde. Witterhi hän sich d'Konflikte vu dr Freiherre mit em Chloster St. Trudpert un dr Stadt Friburg beruehigt, sitdem sich alli Beteiligte an d'Habsburger bunde gha hän.
In dr Folge isch d'Stadt Staufe e Deil vu Vorderöstriich worre; d'Freiherre hän ab em 15. Johrhundert verschideni habsburgischi Amtsposte in Vorderöstriich bechleidet. In sällere Phase isch es möglicherwiis au zue ere Erwitterig vu dr Stadt (im Stadtbild isch im Aschluss an die domals noch breit Märktstross e Verschiebig vu dr Strosseax mit Usrichtig uf d'Burg erchennbar, wo zue sällere Zitt e nöie Palas mit repräsentativer Front zue dr Stadt hi erhalde het); witterhi isch 1487 d'Stadtchilche St. Martin in ihrer hütige Form errichtet worre.
Nöizitt
1602 isch s'Gschlecht derer vu Staufe dur dr Dod vum ledschde Freiherr in dr männliche Linie erlosche. Schwedischi Truppe - fier ihr sadistischi Grausamkeit berüchtigt - hän im Drissigjährige Chrieg d'Stadt bsetzt un anno 1632 d'Burg niderbrennt.
Staufe im Zweite Weltchrieg
Im Zweite Weltchrieg isch Staufe Opfer vum e Fliegeragriff worre. Zittzüüge sage, dass in Staufe zum Zittpunkt vum Agriff viili dytschi Truppe stationiert gsi seie, wo us Frankriich abzoge worre seie.
Es heisst, dass die französische Pilote, wo die britische Fluegzüg gfloge hän, d'Iisebahnbruck häbe zerstöre welle, wil sälli fier dr Ruckzug vu dr dytsche Truppe wichtig gsi sei - inwiewitt des agsichts vu ere blind endende Näbebahn e strategische Sinn ergit, isch disputabel.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappe
S'Wappe vu dr Stadt berueht uf em Wappe vu dr Freiherre vu Staufe. Sälli hän drei goldeni mit Patene deckti Chelch (2:1) in rot gfüehrt; s'Stadtwappe zeigt drei goldeni Chelch in rotem Schild, erwitteret um fümf d'Chelch flankierende goldene Sterne.
D'Wappe beziege sich uf die beherrschend Stellig vum Schlossberg yber dr Rhiebeni un gen uf d'Doppelbedütig vum germanische Substantiv stauf zruck, wo sowohl fer Becher als au fer chegelförmiger Berg sto cha und in alemannischer Zitt nammensgäbbend fer d'Sidlig worre isch.
Verchehr
Staufe lit an dr Minschterdalbahn, wo vu Bad Chrozige uf Minschterdal im Schwarzwald füehrt. Dr Ort isch demit an d'Rhidalstrecki vu Charlsrueh uf Basel agschlosse. D'Minschterdalbahn isch e Näbebahn, wo vu dr Südwestdytsche Verchehrs AG (SWEG) betribe wird. Dr Nohverchehr cha nooch em Tarif vum Regio-Verchersverbund Friburg (RVF) benutzt werre.
Grichte
Staufe verfüegt yber e Amtsgricht, wo zum Landgrichtsbezirk Friburg im Brisgau und zum OLG-Bezirk Charlsrueh ghört.
Frizitt- un Sportalage
S'Alemannebad isch e ubeheizts Freibad mit grosse Ligewiise un denkmolgschützte Baute.
Theater
Yber d'Region nus bekannt isch Auerbachs Kellertheater (Auf dem Rempart 7, 79219 Staufen). S'Privattheater befindet sich ime Gwölbecheller un bitet Platz fier 99 Bsuecher. Leiter isch dr Eberhard Busch.
Permische Sprachen
Di permische Sproche sin e Gruppe vo de uralische Sprochfamilie, wo z Udmurtie und in de Republik Komi (Russland) gschwätzt werre. Abgseh vom Ungarische hän si di ältste Tekscht vo de finno-ugrische Sproche. In de 2. Hälfti vom 14. Johrhundert hät's e altpermjakischs Schriftdum gee, wo im 18. Johrhundert verfalle isch.
Staufen im Breisgau
Stubehus Museum
S'historisch Stadtmuseum am Märktplatz isch in eim vu dr äldischte erhaltene Hüser vu Staufe igrichtet. Schwerpunkttheme sin: die middelalderlich Stadt, dr Silberbergbau, Sixt vu Staufe, d'Gschichte vum Dr. Johann Georg Faust un die Badisch Revolution 1848. S'Museum isch am Samschdig un Sunndig, jewils vu 15 bis 18 Uhr, göffnet.
Dauphiné-Alpen
D Dauphiné-Alpe sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe in dr franzesische Region Dauphiné. Aadail hän d Département Savoie un Hautes-Alpes un Isère
Staufen im Breisgau
Keramikmuseum Staufe
S'Keramikmuseum isch e Ussestell vum Badische Landesmuseum z'Charlsrueh. Zeigt wird e original erhalteni Hafnerwerkstatt mit Tongruebe, Schibe, Glasurmühli un denkmolgschützte Holzbrennöfe.
Permische Sprachen
Zu de permische Sproche ghöre
Dauphiné-Alpen
Im Weschte vorglageret sin d Voralpezig Vercors un Chartreuse. Im Norde wäre d Dauphiné-Alpe vu dr Savoyer Voralpe, im Oschte vu dr Grajische Alpe un im Sidoschte vu dr Cottische Alpe umgränzt. Fir di zäntral verglätscheret Hochalpe-Gebirgsgruppe um d Gebirgssteck vu Barre des Écrins, Meije, Ailefroide un Mont Pelvoux brucht mer au dr Name Pelvoux.
Staufen im Breisgau
Buppemuseum
Im Johr 2010 isch s Buppemuseum uf Staufe zoge, wo vorher s Domizil z Friburg un dodervor z Opfige gha het.
Altstadt
Die witter obe beschribene aktuelle geologische Vorgäng - e Bodehebig vu eme Millimeter im Munät - füehre zue ere langsame Zerstörig vu dr historische Bausubstanz vu dr ganze Altstadt. Stellewiis sin d'Riss in dr Hiser scho iber 10 cm breit. Wenn sich die Hebige nit ufhalde len, no wird in dr nächschte Johre e vollständige Abriss vu dr Staufener Altstadt unumgänglich si.
Dauphiné-Alpen
Dr hegscht Gipfel vu dr Dauphiné-Alpe isch d Barre des Écrins, wu au dr sidligscht Vierdöuserter vu dr Alpe isch.
Staufen im Breisgau
Burgruine Staufe
Scho uu wittem in dr Rhiebeni siht mer d'Burgruine uffem Staufener Bergli. D'Burg stammt wohrschins us em früehe 12. Johrhundert un isch vu dr Herre vu Staufe errichtet un in ere Urchunde vu anno 1248 erschtmols usdrücklich gnennt worre. Geldchnappheit un erfolglosi Fehde vu dr Herre vu Staufe gege die in dr Nächi gläge Stadt Friburg hän im 14. Johrhundert dezue gfüehrt, dass sich Friburg Ifluss uf dr Burg Staufe het verschaffe chänne. In dr Johre 1327 un 1337 het Friburg Adeile an dr Burg erwerbe un e so gnennts Öffnigsrächt dursetze chänne. Demit isch es dr übrige Burgbsitzer verbotte gsi, vu dr Burg us ebbis gege d'Stadt Friburg z'undernämme. Im Gegezug hän Aktione vu dr Stadt müesse understützt werre un d'Burg ihre Truppe stets offe sto.
D'Burg Staufe isch im Drissigjährige Chrieg vu schwedische Truppen zerstört worre, wo d'Burg 1632 niderbrennt hän. D'Burg cha hüt noch besichtigt werre. D'Ruine isch hüt im Besitz vu dr Stadt Staufe.
Markgräfler Wifest
Im August findet s'Markgräfler Wifest in Staufe statt. In dr Laube bewirte Winzergnosseschafte un Wigüeter us em gsamte Wibauberiich Markgräflerland. Alässlich vum Fest wird au d'Markgräfler Wiprinzessi kürt.
Dr. Johann Georg Faust
In dr Fauststadt Staufe im Brisgau soll dr vu Johann Wolfgang von Goethe im Drama Faust, der Tragödie erster Teil beschribe, sageumwobe Alchemist, Astrolog un Schwarzchünstler, während dr Renaissance gläbt ha un verstorbe si.
Dr. Johann Georg Faustus soll vum verschuldete Burgherre Anton von Staufen als Goldmacher agstellt worre si. Anno 1539 soll dr Faust in sinem Zimmer im Gasthus Laie (Löwen) (am Märktplatz) bi ere Explosion, wohrschis bi eme alchemistische Experiment, ums Läbe chumme si. Devu berichtet e hochdytschi Inschrift an dr Fassade vum Gasthus.
Inschrift
Mietesheim
Mietsem (frz. Mietesheim, dt. Mietesheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mietsem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742.
Verwàltung
vun Mietsem ìsch. Mietsem ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mietsem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Zofingen
Zofige (offiziell Zofingen, franz. Zofingue) isch e e Stadt und e Gmeind im Bezirk Zofige vom Schwiizer Kanton Aargau. D Stadt liit ganz im Südweschte vom Aargau im Wiggertal, a de Gränze zum Kanton Lozärn.
Geographii
D Altstadt vo Zofige ligt am Rand vom Wiggertal, wo do bis zu zwei Kilometer breit isch. D Wigger bildet di weschtlichi Gränze vom Gmeindsbann. D Sidligsflechi vo Zofige hangt ganz mid dere vo de Nochbergmeinde Strängubach und Oftrige zäme.
De Gmeindsbann het e Flächi vo 1107 Hektare, do dervo sind 480 Hektare mit Wald bewachse und 316 Hektare überbaut. De högschti Punkt ligt mit 661 Meter ü. M. uf em Rottannhubel, de tüfschti isch mit 421 Meter a de Wigger.
D Nochbergmeinde vo Zofige sind Brittnou, Strängubach, Oftrige, Safewiu, Örke und Bottewiu im Kanton Aargau und Wikon im Kanton Lozärn.
Gschicht
Bi Zofige chame konservierti Mosaik vom ene römische Landhuus gsee.
Zofige isch im Middelalter als Stadt vo de Frohburger entstande. S Stift vo Zofige hed bis zur Reformazioon i dr Region e wichtege Rolle gschpilt. S Chloschter Santurbe het z Zofige es Huus gha.
D Zofiger sind ane 1386 mit de Habsburger, wo denn d Landesherre gsi sind, i Chrieg zoge und vil sind i der Schlacht z Sämpech ums Läbe choo.
Ane 1819 isch i dr Stadt di schwiizerischi Studänteverbindig Zofingia gründet worde.
Sid em 19. Joorhundert hed Zofige grossi Induschtriibetrib:
Ane 2002 isch d Gmeind Mühletaal mit dr Stadt Zofige vereiniget worde.
FSD
FSD isch diä Abchürzig för:
Sulzbach-Laufen
Sulzbach-Laufa (amtlich Sulzbach-Laufen) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Sulzbach-Laufa leit em Dal vom Kocher. D Nochbergmoede vo Sulzbach-Laufa send Obersontheim, Bühlerzell, Adelmannsfelden, Abtsgmünd, Eschach, Gschwend ond Gaildorf.
Vo dr Gmarkong send 25,4 % Landwirtschaftsfleche, 66,5 % Wald, 6,6 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Sulzbach-Laufa gheret d Ortsdoel Laufen ond Sulzbach am Kocher.
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda am 1. August 1971 durch dr Zammaschluss vo Sulzbach ond Laufa. Sulzbach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1024.
Verwaltong
Sulzbach-Laufa hot sich mit dr Stadt Gaildorf ond dr Gmoede Fichtenberg ond Oberrot zom a Gmoedverwaltongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Sulzbach-Laufa ischt dr Markus Bock.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Sulzbach-Laufa ghert zom Schwäbisch
Compact Disc
D Compact Disc (kurz: CD) isch en optysche Massespiicher, wo in de friehe 80er-Joor für d digitali Spiicherig vo Musik vo de beide Firmene Philips und Sony ygfiehrt worden isch. Spöder isch des Format no erwiitered worde, um nit nur für Musik d Spiicherig zermögliche. Als CD-ROM wird se sit dem au zur Spiicherig vo Date für Computer ygsetzt. E normali Standard-CD fasst entweder 74-80 Minute Stereo-Ton oder 650-700 MB Computerdate.
Ä wiiterentwickleti Version vo de CD isch d DVD.
Präsident der Tschechoslowakei
Der Präsident vo de Tschechoslowakei isch s Staatsoberhaupt vo de Tschechoslowakei ksi, vo ihrere Gründig 1918 bis zu ihrere Uflösig im Johr 1992.
Obwohl s Amt immer hät müsse bsetzt si, häts Zite gä, wo de Poste vom Präsident leer ksi isch. I de Zit vo de Tschechoslowakische Sozialistische Republik isch de Generalsekretär vo de kommunistische Partei de facto Staatsoberhaupt ksi.
D letzti Präsident vo de Tschechoslowakei isch d Václav Havel ksi und dä isch 2011 gstorbe.
Liste vo de Präsident vo de Tschechoslowakei
Uf dere Liste stöön alli Präsidente vo dr Tschechoslowakei vo dr Gründig vo der Tschechoslowakische Republik 1918 bis zur Uflöösig vo dr Tschechoslowakei am 31. Dezember 1992.
Kirweiler (Lothringen)
Kirwiller (lothrìngisch; frànzeesch Kirviller, ditsch Kirweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Kirwiller lijt uf re Heche zwìsche 213 un 246 m ìwer em Meeresspiejel.
Badische VI (alt)
D Faarzüüg vo dè Gattig VI vo dè Badischè Staatsysèbaan sin Güèterzug-Lokomotyvè gsi.
Kirweiler (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Badische VI (alt)
D Lokomotyvè sin diè erschtè dreifach kuppletè Loks (Achsfolg C) z Dütschland gsi. Bi dèrè Konschtruktion orièntyrt mo sich a dè Faarzüüg vo dè Gattig V. Stationyrt sin diè Lokomotyvè z Monnèm. Diè Leischtigè hèn dè Erwartigè entschprochè. Uff dè Streggi vo Karlsruè nõch Appèwyer hèt mo èn 472 t schwèrè Zug mit 24 bis 27,5 km/h ziè könnè. Uff kurzè Zwischèstygigè isch abber è Vorschpannlokomotyv erforderlich gsi. Nõch demm 1854 erfolgè Umbau uff Regelschpur sin d Lokomotyvè nô è Zit lang i dè Ebeni ygsetzt worrè.
Oftringen
Oftrige (offiziell: Oftringen) isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt im Wiggertal an de Gränze zum Kanton Soledurn. Vo de Iiwohner her isch Oftrige di füftgröscht Gmeind im Aargau.
Geographii
De Fluss Wigger bildet im Südweschte d Gmeindgränze. Im Südoschte goot dr Gmeindbann bis noch as Stadtzäntrum vo Zofige, und im Oschte ganz ufe Bünebärg zu dr Hochwacht. Im Norde ghört dr Südhang under em Ängelbärg und dr Süddeil vo de Wartburghööf und im Nordweschte der Bärgspitz mid der Ruiine vo der ehemolige Burg Alt-Wartburg zu Oftrige.
Oftrige isch ursprünglich e Streusidlig mid em alte Dorfzäntrum am Dorfbach, wo dr Bach usem Heideloch und der Bach vo Luterbach zämechöme. Di einzelne alte Sidlige heisse Schwarzhoor, Luterbach, Alp, Langere, Leimgruebe, Schnäggebärg, Feistertüele, Chüngoldinge, Bünebärg und Nigglishüüser.
Noch em Bou vo dr grosse Landstrooss im 18. Joorhundert isch uf em Oberfäld bi dr Chrüüzig mid dr Luzärnstroos s neue Kwartier Chrüüzstrooss entstande, wo jezt rundume s modärne Gmeindzäntrum isch. Näbedra sind am Äschwuer Wasserwärch und Fabrigge bout worde. Die Deil vo de Gmeind, wo im Norde vo de Autobahn liget, sind mit Arbig zämmegwachse, di im Süde vo de Autobahn ghöret zu dr wyatere Sidlig vo Zofige. Dr Gmeindsbann umfasst e Flächi vo 1287 Hektaren, dodervo sind 452 Hektare bewaldet und 344 Hektare überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch mit 664 Meter ü. M. uf em Säli, di tüfschti uf 405 Meter an de Wigger.
D Nochbargmeinde sind Safewiu, Zofige, Strängubach, Rootrischt und Arbig im Kanton Aargau und Starrkirch-Wil, Dulike und Walterschwiu im Kanton Soledurn.
Gschicht
Scho in de Ziit um öppe 10'000 v. Chr. isch s Gebiet, wo hüt zum Gmeindbann vo Oftige ghört, bsidlet gsi. Au us de Ziit vo de Römer het me Räschtet gfunde. So gchennt me en Gutshof us dere Ziit. Wo im 7. Johrhundert d Alemanne cho sind, hei si e Streusidlig gründt. De Ortsname taucht zum erschte Mol ane 893 i dr Form Ofteringa in ere Urkund vom Fraumöischter z Züri uf, de Name vom hütige Ortsteil Küngoldinge zum erschte Mol im 1346i. Wi Arbig het Oftrige zerscht de Grafe vo Frohburg ghört, ab em 1299i de Habsburger.
Anderscht sind Bsitzverhältnis vo Küngoldinge gsi, wo zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört het und ab em 1173i de Kyburger. Wo die im 1264i usgschtorbe sind, hei d Habsburger d Landesherrschaft übernoh.
Uf em Säli hei d Iffethaler, wo sit em 1361 Rächt z Küngoldinge gha hei, d Burg Alt-Wartburg la baue, wo es Grüppli vo Bärner im 1415i zerschtört het, wo Bärn de habsburgisch Aargau eroberet het. Oftrige het ab do zum Bärner Aargau ghört.
Badische VI (alt)
Uffallend a dè Konschtruktion isch gsi, dass dè Radschtand zwischè dè Achsè uuglych gsi isch; dè Abschtand zwischè dè èrschtè beidè Achsè isch erheblich größer (2.085 mm) gsi als dè zwischè dè zweitè un drittè Achs (1.305 mm). S Zweizilinder-Naßdampftrybwärk isch ußèligend aagordnet gsi. Dè Aatryb isch mit gabletè Trybschtangè uff diè mittler Kuppelachs erfolget. Dè Raamè hèt us zwei innèligendè Gabelraamè bschtandè. Dè Langkessèl isch èn Sharp-Kessèl gsi, dè vom Kessler nõchbaut worrè isch. Dè Stehkessèl isch halbrund gsi. Uff sellem hèt èn schwarz gschtrichenè Dom thronet. Dõher isch selli Uusfüürig au als „Schwarzkopf“ bezeichnet worrè. Dè Kämmi isch zilindrisch uusgfüürt gsi. Wem mo mit Holz aagfüèret hèt, denn hèn selli Lokomotyvè èn Mantelkämmi mit Turbiinè ka. D Stephenson-Stüèrig isch innèligend gsi. D Vorderachs hèt obbèligendi Blattfèdèrè ka. Beidi Hinterachsè sin mit èrè gmeinsamè Blattfèdèrè mit Uusglychshebel abgfèdèrèt gsi.
Oftringen
Gschicht
Im 1798i sind d Franzose in d Schwiiz iimaschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. S Amt Arbig, wo Oftrige dezue ghört het, isch ufglöst worde, und die neui regionali Verwaltig isch uf Zofige cho. Sit sinere Gründig im 1803i ghört Oftrige zum Kanton Aargau.
Badische VI (alt)
Bim Umbau uff Regelschpur hèn diè Lokomotyvè 1854 èn Ußèraamè kriègt. Dè Steekessèl hèt mo graad no so unterbringè könnè. Well abber dè Platz nit greicht hèt, hèt mo diè vorderi Achs nimmi aagetrybè könnè und asè isch si zuè nèrè Laufachs worrè. Bim Umbau sin d Schilder vp dè Lokomotyv JASON, ACHILLES, FRIDOLIN un MEDEA voduuscht worrè.
D Faarzüüg hèn èn Schlepptender vo dè Bauart 3 T 5,4 ka.
I dè zweitè Hälfti vo dè 1860er Johr sin diè Lokomotyvè vo dè konschtruktiv ähnlich uffbautè Gattung VII a abglöst worrè.
Silberdistel-Reihe
D Silberdistel-Reihe isch e Publikationsraie gsii, wu zwische 1952 un 1982 im Verlag Moritz Schauenburg uusechuu isch.
Die Raie isch uusegee wore vum Karl Friedrich Müller, em Bearbaiter vum Badische Werterbuech. In däre Raie het er Literatur us dr Region am Oberrhy uusegee. S het Bänd mit Gedicht un Bänd mit Prosa, zum Dail uf Hochdytsch, zum Dail uf Alemannisch. Insgsamt sin rund 85 Biecher in däre Serie uusechuu, d Nummerierig isch nit konsischtänt dureghalte, mänki Biecher drage Doppelnummere, un s git e großi Lucke in dr Nummere vu 75 bis 99.
Kirweiler (Lothringen)
Verwàltung
vun Kirwiller ìsch. Kirwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Kirwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Hồ Chí Minh
Die amerikanischi Zitschrift Time Magazine het en 1998 zu de 100 iiflussriichste Lüt im 20. Joorhundert zelt.
Wirke und Bedütig
Dr Hồ Chí Minh het d Befreijig vo Vietnam vo dr koloniale Herrschaft vo de Franzoose gläitet. Er isch wit über Vietnam und Asie uuse uf dr ganze Wält bekannt worde. Zämme mit em Mao Zedong und em argentinisch-kubanische Revoluzionäär Che Guevara gältet er bis hüte as äine vo de bedütendste Braktiker vom modärne Guerillakampf. Er isch für vili internazionali Befreijigsbeweegige und au für die ufständische Studänte in de westlige Industriigsellschafte vo dr Middi bis zum Ändi vo de 1960er Joor e wichdigi Sümboolfigur und e revoluzionäärs Vorbild gsi.
Si Lääbensstiil isch beschäide gsi und het die marxistisch-leninistischi Theorii in die däägligi Praxis umgsetzt. Mit sinere Forderig noch dr Bedäiligung vo de Buure in dr Politik und noch dr Gliichberächtigung vo Mann und Frau isch er zur personifizierte Revoluzioon und zur glaubwürdige nazionaale Vaterfigur worde.
Mathod
Mathod (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Gschicht
Mathod isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1141 as Mastod.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,4 % gläge.
Religion
65,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,4 %, CVP 4,5 %, FDP 16,6 %, GLP 1,3 %, GP 9,4 %, SP 18,5 %, SVP 34,4 %, Sunschtigi 6,9 %.
Dr Burgermaischter vu Mathod isch dr Roger Augsburger (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 459 Yywohner 90,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5 % Dytsch, 0,4 % Italienisch un 5,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Lauda-Königshofen
Lauda-Königshofen (oschtfränkisch Lauda-Künzhoufa) isch e Stadt im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Lauda-Königshofen lyt im Dal vu dr Tauber an der Romantische Stroß.
Dr Baan bstoht us 56,1 % Landwirtschaftsflechi, 30,5 % Wald, 11,9 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Lauda-Königshofen ghere d Stadtdail Beckstein, Deubach, Gerlachsheim, Heckfeld, Königshofen, Lauda, Marbach, Messelhausen, Oberbalbach, Oberlauda, Sachsenflur un Unterbalbach. Zu Beckstein, Deubach, Gerlachsheim, Heckfeld, Königshofen (mit dr glychnamige Stadt un dr Wohnblätz Elektrisches Werk Neumühle un Roter Rain), Lauda, Marbach, Messelhausen (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Hofstetten un Marstadt), Oberbalbach, Oberlauda, Sachsenflur (mit em glychnamige Dorf un em Wohnblatz Mühle) un Unterbalbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wohnblätz Mühle un Bahnstation Unterbalbach).
Gschicht
D Gmai Lauda-Königshofen isch am 1. Jänner 1975 enttande dur dr Zämmeschluss vu dr Stedt Lauda un Königshofen mit dr Gmai Unterbalbach. Lauda isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1150.
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Lauda-Königshofen isch dr Thomas Maertens.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Lauda-Königshofen ghert zum Oschtfränkisch.
Fichte
D Fichte isch en Nadelbaum. Sii het schpitzi, vierkantigi Nadle und hängendi Zapfe. Am verbreitetschte isch di Gmeini Fichte, wo me re au Rottanne sait. Die früenrige Fichte-Monokulture für Holznutzig händ sich nit bewährt, si sind langsam wider dur natürlichere Mischwald ersetzt worde. Der für das es immer meh Mischwälder u geng wi weniger reini Fichtewälder git, isch der Buechdrucker e Borkechäfer. Bi reine Fichtewälder verbreitet sech der Buechdrucker mit ere ungloubleche Gschwindikeit. Mängisch passierts, das der ganz Fichtewald muess gfällt wärde wil vil z vil Böim chrank sy.
Annaruminzi
D Annaruminzi sind e luwischi Göttergruppe und d Biglaiter vom Gott Sanda. Sie wered imene luwische Ritual gnennt und as bluetig bischribe und sind mit Pfiilböge und Dölch biwaffnet.
I de hethitische Öbersetzig vo dem Ritual, werd de Name uf hethitisch Innarawantes öbrsetzt. Beed Näme chönnt as ‘Chräftigi, Männlichi’ öbersetzt were, zu hethitisch innaru- bzw. luwisch annari- ‘starch, chräftig, rüstig’
Vietnamkrieg
Dr Vietnamchrieg (ENS Vietnam War, vietnamesisch Chiến tranh Việt Nam „Vietnamchrieg“ oder (sältener) Chiến tranh Mỹ „Amerikanische Chrieg“) isch e Däil vom ene Komflikt in Indochina gsi, wo über driissig Joor lang duurt het. Dr Komflikt het 1945 mit em Widerstand vo de vietnamesische Kommuniste und andere Gruppierige gege die domooligi franzöösischi Kolonialmacht aagfange und isch vo 1957 as Bürgerchrieg zwüsche Nord- und Südvietnam witergange. In de 1960er Joor häi die Veräinigte Staate s westlig orientierte Südvietnam afo understütze, zerst nume mit Milidäärberooter, vo 1965 aa au mit eme massive Iisatz vom äigene Milidäär. 1973 het sich d USA zruggzooge, und 1975 isch Südvietnam dur nordvietnamesischi Drubbe bsetzt und s Land widerveräinigt worde. Dr Vietnamchrieg isch e so genannte Stellverdräterchrieg im Kontext vom Chalte Chrieg.
D Bezäichnig Zwäite Indochinachrieg wird mäistens sünonüüm verwändet, allerdings wärde in däm Begriff au d Chrieg in Kambodscha und Laos iibezooge, wo zur gliiche Zit uskämpft worde si, im Weste aber weeniger bekannt si. Wenn aber nid explizit vom Chrieg in Vietnam d Reed isch, sött mä die Bezäichnig vorzie.
D Sowjetunion und d Volksrepublik China häi Nordvietnam milidäärisch ghulfe. Vo 1970 aa häi die Veräinigte Staate iiri milidäärische Akzioone, bsundrigs die verheerende Bombardierige, uf d Noochberstaate Kambodscha und Laos usgwitet. Iir Zil, wo gsi isch Südvietnam z stabilisiere, häi d USA aber nid erräicht, sodass vo 1969 bis zum Merz 1973 d US-Drubbe wider us Südvietnam abzooge worde si. Dr Chrieg het mit dr Iinaam vo Sàigòn am 30. April 1975 dur nordvietnamesischi Drubben gändet und s Land isch wider veräinigt worde.
Im Vietnamchrieg si uf dr vietnamesische Site öbbe drei Millioone Lüt umchoo, doodrvo si zwäi Millioone Zivilpersoone gsi. No zwäi Millioone Mensche si verstümmlet worde und zuesätzlig 2 Millioone si giftige Chemikalie usgsetzt worde. Uf dr amerikanische Site si öbbe 58'000 Soldaate umchoo. Dr Widerstand gegen e Chrieg in de USA sälber isch grooss gsi. Es isch e groossi Antichriegs-Beweegig vor em Hindergrund vo dr 68-Beweegig entstande. D Antwort vom Staat isch illegali Überwachig dur d Operation CHAOS vom Uslandsghäimdienst CIA gsi, Repressioon im Raame vo dr Operazioon COINTELPRO vom FBI, und mit Gwalt, wo döödligi Schusswaffe gege Demonstrante brucht worde si wie bim Kent-State-Massaker.
Sabine Bräuning
D Sabine Bräuning (* 3. Juni 1959 z Raveschburg) ischt a deitscha Schauschbiilere, Hochschuellehrere ond Theaterpädagogin.
Aus ihrem Leaba
D Sabine Bräuning ischt em Jôhr 1959 em oberschwäbischa Raveschburg uff d Welt komma. Nôch ihrer Schuelausbildong hôt-se en dr franzeesicha Hauptstadt a Schauschbiil-Ausbildong gmacht. Ihre Lehrer send dr Jacques Lecoq ond dr Philippe Gaulier gwäa. Wia-se dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt-se an mehrere deitsche Theater vorschiidene Rolla gschbiilt, ondr andrem d Titlroll em «Käthchen von Heilbronn» vom Heinrich von Kleist, d Porzia em «Kaufmann von Venedig» vom William Shakespeare ond d Polly em Bertolt Brecht seira «Dreigroschaopr». Neabaher hôt-se au emmer môl wiider firs Fernseha gschaffet, hauptsächlich bei Produkziona vom dômôliga Siddeitscha Rundfunk, wo se emmer môl wiidr hôt ondr Beweis stella kenna, dass-se durch ihr Schauschbiil-Ausbildong ihrn schwäbischa Dialekt et vorlernt hôt.
Lugano
Lugano (lombardisch Lügàn; gurynerdt. Loowasch, dütsch veraltet Lowens, Lauis oder Lauwis) isch e Schwiizer Stadt im Kanton Tessin. D Gmeind ligt im Bezirk Lugano im Sottoceneri und isch di gröscht Stadt im Kanton.
Geographii
Lugano ligt am Luganersee, wo uf italiänisch «Lago di Lugano» und au «Ceresio» heisst.
Lugano het in de letschte Johrzähnt mit es baar umligende Gmeinde fusioniirt und isch so nöd numme nach de Iiwohner, sondern au in de Flächi gwachse. Im 1972i sind Brè-Aldesago und Castagnola zu Lugano dezue cho. Im 2004i sind Breganzona, Cureggia, Davesco-Soragno, Gandria, Pambio-Noranc, Pazzallo, Pregassona und Viganello dezue cho. E witeri Fusion isch uf de 20. April 2008 umgsetzt worde, wo Barbengo, Carabbia und Villa Luganese in d Stadt iiglideret worde sind. Am 13. April 2013 sind Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico und Valcolla mit Lugano fusioniert worde. Mit de letschte Igmaindig isch d Flechi vo Lugano vo 32 uf über 75 Kwadratkilometer gwachse.
Im Oschte ligt d Stadt über en längi Streki a dr Landesgränze vo dr Schwiiz mit Italie. Uf dr iteliänische Syte sind divärsi Gmeinde vo dr Provinz Como und grad änet em See Campione d’Italia.
Gschicht
Lugano isch zum erschte Mol anne 804 als Luanasco gnennt wore, 874 denn als Luano und 1189 als Lugano.
Verwaltig
De Stadtpresidänt (Sindaco) vo Lugano isch sid 2013 de Marco Borradori (* 1959) vo de Lega.
Dialäkt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lugano ghert zu dr Sproochgruppe vom Comasco-Lecchese.
Jean-Georges Noverre
Dr Jean-Georges Noverre (* 29. April 1727 z Bariis; † 19. Oktober 1810 z Saint-Germain-en-Laye) isch e franzöösische Dänzer und Choreograaf gsi.
Er het mit em Gasparo Angiolini zu de bedütendste Dänzer und Choreograafe im 18. Joorhundert ghöört. Dr Noverre het im Gäist vo dr bürgerlige Ufkläärig gege d Brachtempfaltig vom hööfische Ballet kämpft, gege Räifröck und Perügge, für d Natürligkäit und Humanismus im Danz und für s dramatische Handligsballet (zum Bischbil im Ballet d'action). Er isch dr Leerer vo bedütende Ballettmäister gsi, wie öbbe vom Charles LePicq (* 1744 oder 1749; † 1806). Dr Noverre het under anderem 1744 bis 1747 z Berlin gschafft, vo 1747 bis 1750 z Stroossburg, vo 1760 bis 1767 z Stuttgart und vo 1767 bis 1774 z Wien under anderem mit em Christoph Willibald Gluck. 1770/1771 het er d Dänz für em Antonio Salieri si Don Chisciotte alle nozze di Gamace choreografiert. Z Bariis het dr Wolfgang Amadeus Mozart Muusig für em Noverre sis Ballett Les petits riens (1778) gschriibe. Im Noverre sini Brief über d Danzkunst (1760), wo zum Däil vom Gotthold Ephraim Lessing übersetzt worde si, ghööre zu de bedütendste theoretische Schrifte über s Ballett.
Joan Miró
Dr Joan Miró i Ferrà [] (* 20. April 1893 z Barcelona; † 25. Dezämber 1983 z Palma de Mallorca) isch e katalanische Mooler, Grafiker, Bildhauer und Keramiker gsi. Siini früehje Wärk si uf dr katalanische Volkskunst ufbaut, und si vom Kubismus und Fauvismus beiiflusst worde. Vom Aafang bis zur Middi vo de 1920er Johr isch dr Miró z Baris gsi und d Kunstströmige vom Dadaismus und vom Surrealismus, hai bi ihm e grundlegende Stilwächsel zur Folg gha, won en vo dr Gegeständligkeit wäggfüehrt het. Dr Miró isch e Verdräter vo dr Klassische Modärne und isch mit siine fantasievolle Bildmotiv eine vo de populärste Künstler im 20. Johrhundert. Siini magische Symbol für Mond, Stärn, Vogel, Aug und Frau zele zu de bekanntiste Elimänt vo siiner Kunst. Siis Spootwärk isch verstörend, wie zum Bischbil d Serii Toiles brûlées (Verbrennti Liinwänd), won e inszenierti Zerstörig gsi isch, e Protest gege d Kommerzialisierig vo dr Kunst und en Usdruck vo siiner Forderig, d „Moolerei z ermorde“. Im öffentlige Ruum schmücke zum Bischbil siini Keramikwänd s UNESCO-Gebäud z Baris und s Wilhelm-Hack-Museum z Ludwigshafe; Monumentalskulpture si under anderem uf Blätz z Barcelona und z Chicago ufgstellt.
Bezirk Aarberg
Dr Amtsbezirk Aarbärg isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn gsi mit Houptort Aarbärg. Är het zwöuf Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk het 34'229 Iiwohner (Stang 31. Dezember 2008) uf 153 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre öuf Gmeinde vom Amtsbezirk zum Verwautigskreis Seeland. Nume d Gmeind Meikirch isch Teil vom Verwautiskreis Bärn-Mittuland.
Ebikon
Äbike isch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land vom Kanton Lozärn i de Schwiiz.
Geografi
Äbike liid im Rontau am Rotsee, dr Ortsteil Rathausen a dr Rüüss. Äbike hed d Form vomene lange Schluch. Vo dr Gmeindsflechi send 38,4 % Landwirtschaftlechi Flechi, 23,9 % Waud, 30,3 % Sidligsflechi ond 7,3 % süschtigi Flechi. Nachbere vo Äbike send Ämme, Bueri, Dierike, Adlige ond d Stadt Lozärn sälber.
Gschicht
Äbike isch zom erschte Mal gnennt worde em Jahr 893 als in marcha Abinchova.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 20,8 % gläge.
Religion
67,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 13,9 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,6%, CVP 19,8% , FDP 15,8% , GLP 5,7% , GP 7,4% , SP 14,1% , SVP 28,9% , Süschtigi 6,6%.
Dr Gmeindspräsident vo Äbike esch dr Daniel Gasser (Stand Februar 2016).
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 11322 Iiwohner 86,5 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,6 % Französisch, 2,9 % Italienisch ond 10 % anderi Sprache.
Z Äbike redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Kehl
Kaal (dt. Kehl) isch e Großi Kreisstadt im Ortenaukreis z Bade-Württeberg und e Nochberstadt vo Stroßburg.
Geografi
Kaal litt am Zämmefluss vom Rhy und de Kinzig, drum hät d Stadt scho immer e Bedütig als Hafestadt gha, was au im Anker vom Stadtwappe z seh isch. Als ehemolige Bruckekopf zu de Gebiet links vom Rhy isch Kehl öfters Ort vo kriegerische Handlige und vylmols völlig zerstört worde. An de hüttige Struktur vo de Stadt und e baar Gebäude isch aber immer no d Handschrift vom Friedrich Wybrenner z seh. Dr Bann bstoht us 52,5 % Landwirtschaftsflechi, 14,5 % Wald, 22,6 % Sidlungsflechi un 10,4 % sunschtiger Flechi.
Stadtdeil
Im 20. Johrhundert sin folgendi Ortschafte uf Kaal ygmeindet worde:
Gschicht
1038 isch Kehl zum erschte Mol erwähnt worre. 1333 isch mit em Bau vo de Rhybruck zwüsche Kehl und Stroßburg agfange, 1683 e neui Festig durch de französische Militär-Architekt Vauban agfange worre. 1774 hät d Gmeind Kehl vom Karl Friedrich von Baden, em dörtmolige Markgraf, d Stadtrechte verliehe kriegt. Noch mehrere Wechsel zwüsche Frankrych, Bade und Östrych sin d Festigsalage 1815 bi de Ruckgab an Bade zruckbaut worre. Während em Dytsch-Französische Krieg 1870/71 isch d Stadt widder Zyl vo französische Agriffe gsi und hät Zerstörige erlyde mieße.
Zwüsche 1842 und 1847 sin di erschte Hafebecke vo de Badische Staatsisebahnverwaltig aglegt worre.
Durch de Bau vo de Ysebahnbruck vo 1861 isch es zum erschte Mol möglich, diräkt vo Paris uff Wien z fahre. De nötig Zugwechsel isch z Kehl durchgfiehrt worre.
Am Änd vom 19. Johrhundert isch zur Verteidigung vo Stroßburg gege Frankrych e Netz uss zwölf Festige aglegt worre. S Fort Blumenthal z Auene (nördlich vo Kehl) isch im Erschte Wältkrieg zerstört worre. Di zwei andere Kehler Forts, Bose und Kirchbach, sin noch em Zweite Wältkrieg gsprengt worre.
Während em Zweite Wältkrieg isch Kehl uff Stroßburg ygmeindet gsi. Kehl isch dänn in 42 Etappe noch em Abkomme vo Washington in de Zit vom 29. Juli 1949 bis zum 8. April 1953 freige worre.
Kehl isch bis End 1971 Sitz vom ehemolige Landkreis Kehl gsi. Am 4. April 2009 hänn sich die NATO Regierungsscheffs in Kääl uff dr "Passerelle des deux rives", uff de Mimrambrugg zum e Bildl getroffe. Sidder dem wurd Kääl nimme mit Kiel verwexlt. Für d Sicherheit vunn de Schdaadsgäschd isch d Insel, des isch e Wohngebiet in Kääl grad am Rhin, zuem e Hochsicherheitstrakt worre. S isch aber alles gued gange.
Burgermeischter
Sitt Kaal im Johr 1972 e Großi Kreisstadt wore isch, het d Stadt e Owerbrugermeischter.
Gmeirot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Wirtschaft
Wäge de nydrige Bauhöchi vo de hüttige Rhybruck isch Kehl s Änd vo de Seeschifffahrt uff em Rhy. Über 29 000 Schiff laufe im Johr de Kehler Hafe a, mit me Umschlagsvolume vo über drei Millione Tonne.
Z Kehl sin di Badische Schdoolwärk aagsidlet.
Kehl isch au dr Sitz vum Morstadt Verlag.
Verkehr
Durch d Gränzlag kömme im Johr ungfähr 20 Millione Mensche durch Kehl. Des entweder per Audo oder mit de Bahn. D Stadt wird vo de Bundesstroße B28 (vo Stroßburg über de Schwarzwald uff Ulm) und de B36 (vo Lohr uff Mannhe) durchzoge.
Dialäkt
Bsunderheite im Dialäkt im Hanauerland kennen ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Kaal gän.
S Alemannisch Theater Kaal fiert Theaterstuck uf Alemannisch uf.
Sießen
Sießen isch de Name vo däne Ort:
Lueg au:
Domesday Book
S Domesday Book [], ENS undefined „Buech vom Jüngste Daag“, ursprünglig King’s Roll oder Winchester Roll, isch e Grundbuech vo Ängland, wo uf Latiinisch d Resultaat vo Ermiddlige im ganze Land im 11. Joorhundert festhaltet. Dr ungwöönligi Naame vom Buech het sich im Joorhundert noch dr Erheebig iibürgeret. Er het sich druf bezooge, ass d Grundbsitzverheltniss, wo im Domesday Book iidräit si, as rächtlig „ändgültig“ gulte häi.
Wie s Buech entstande isch
S Buech isch entstande, wil dr Wilhelm der Eroberer von ere Inwasion bedroot gsi isch und dorum an dr Wienacht vom Joor 1085 befoole het, ass alle äignig und stüürbar Bsitz söll erfasst wärde. Vom Januar 1086 si sini Abgsandte süstematisch im Land umegräist und häi usser de Grundstück zum Bischbil au d Zaal vo de Manne ermiddlet. S Buch, wo us zwäi Bänd bestoot, isch noch em Joor 1090 nüm witergfüert worde. Es stellt aber äinewääg die domoolige Verheltniss seer usfüerlig daar. Jede Landbsitz het vo denn aa si Legitimazioon us däm Register überchoo.
Rotbuche
D Rotbueche (Fagus sylvatica) umganssprachlech eifach Bueche, isch eine vo de hüüfigschte Laubböim wo z Europa heimisch isch. Es isch e Boum us der Gattig vo de Bueche. I der Botanich schrybt me der Name vom Boum so: Rot-Bueche. Der grund für die schrybwys isch, dass me d Zueghörigkeit zur Gattig vo der Bueche wo usestryche. Der Namensteil Rot beziet sech uf di rötlechi färbig vom Holz. Rund 19 Prozänt vo allne Schwyzer Böim sy Bueche.
Gstaldig u d Wurzle
D Rotbueche isch e Summergrüene Boum u cha e Wurzelhöchi vo bis zu 30 m erreiche. Im ne dichte Wald cha d Wurzelhöchi sogar bis zu 45 m erreiche. Der Boumstamm chan e durchmässer vo 2 m erreiche we der Boum frei steit. Si cha es stattlechs alter vo bis zu 300 Jährig wärde. I einzelfäll cha so ne Rotbuech sogar es alter vo über 300 Jahr erreiche. Im Nationalpark Chalchalpe z Oberöschtrych het me e Bueche entekt wo extrem alt isch gsi. Dä Boum isch syt gschlagne 546 Jahr dert gstande. Dä Boum gilt im Momänt als di eltischti Rotbueche vo Europa.
Rinde
D Rinde vo de junge Zweige sy z ersch dunkelgrüen bis schwarz u glatt, aber scho nach es bar Wuche wird si heller. A den Escht u am Stamm isch si meischtens hellgrüen. Dert wo Zweige abgeit sy blybe d Narbe über Jahrzähnte sichtbar. Das gseht de albe us als hätti der Stamm runzle. Bim Dickewachstum vom Stamm u de Escht dehnt sech d Rinde geng mit, wobi si z ersch fini Längi risse bechunnt. Der abstehendi Phellem, der sogenannti Kork, schuppt sech nid düütlech ab, sondern es zergheit zu fynem, hellgrüenem Stoub. Bi alte Rotbuechene wird d Rinde am Stammfuess gröber u rissiger, aber im Gägesatz zu de meischten andere Boumarte blybt si am Houptstamm dünn u glatt bis i ds höche Alter. E Vartiante vo der Rotbueche, d Steibueche (Fagus sylvatica var. quercoides) bildet grundsätzlech e dicki, sehr rissigi Borken us.
Frucht
D Frücht wo d Rotbueche treit heisse Buechnüssli. I de Rohe Nüssli het's Trimethylamin was se liecht Giftig macht. E liechti Giftigi würkig isch ou uf d Oxalsüüri zrüggzfüehere, wo i dene Nüssli isch. Umbringe cha eim das Gift aber nid. Ufpasse muess me aber bi Huustier wil es git es paar wo die Gift garnid verträge.
Es git ganz hüüffe Waldtier wo Buechenüssli frässe. Ds gröschte vo dene Tier isch d Wildsou. Aber ou d Eichörndli, d Vögel, d Waldwüehlmuus, d Waldmuus u d Gälbhalsmuus läbe vo dene Frücht.
Chromosomezahl
D Chromosomenzahl betreit 2n = 24.
Ziersorte
Vo der Rotbueche existiere zahlrychi Kulturforme, wo i Parks u Gärte als Zierhölzer verwändet wärde. Si unterscheide sech i der Loubfärbig, der Blattform oder im Wuchs. Di bekanntischte Kulturforme sy:
Janez Brajkovič
Dr Janez Brajkovič (* 18. Dezember 1983 z Metlika, Bezirk Novo mesto; Vorname hüfig as Jani agee) isch e slowenische Velorennfahrer.
Karriere
Dr Janez Brajkovič isch 2004 slowenische Meister vo der U23-Klass uf dr Stross und im Einzelziitfahre worde, spöter het er au s U23-Ziitfahre vo der Wältmeisterschaft z Verona gwunne. Bis zum Juli 2005 isch dr Brajkovič für s Continental Team KRKA-Adria Mobil gfahre, denn het er si erste Profivertrag bim US-amerikanische Discovery Channel Pro Cycling Team übercho. Im Johr druf isch men uf en ufmerksam worde, won er Fümfte bi dr Tour de Suisse worden isch. Im gliiche Johr het er bi der Vuelta a España mitgmacht, si ersti dreiwöchigi Landesrundfahrt, und het dört zwei Däg lang s goldige Liibli vom Erste im Gsamtklassemänt aghaa.
2007 het dr Brajkovič d Gsamtwärtig bi der Tour de Georgia gwunne, won er im Johr vorhär scho dr Erst im Nochwuchsklassemänt gsi isch.
Für d Saison 2008 isch dr Brajkovič zum Team Astana gange und isch bi dr Dütschland Tour vo däm Johr Dritte worde. 2009 het er zum erste Mol bim Giro d'Italia gstartet und isch am Schluss uf en 18. Platz cho. Sit em Afang vo dr Saison 2010 stoht dr Brajkovič im Dienst vo dr RadioShack Mannschaft, wo vom Lance Armstrong neu gründet worden isch.
Bad Niederbronn
Geogràfi
D Stàdt lijt àm Fàlikestaanerbàch àm Ìwergàng vun dr Nordvogese züe dr Rhinewene.
Gschìcht
Nìderbrunn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh. àls villa Brunnon.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nìderbrunn ìsch. Nìderbrunn ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìderbrunn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
24. Juli
Dr '''24. Juli''' isch dr 205. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 206. in Schaltjohr), dodermit blybe no 160 Däg bis zum Änd vum Johr.
Klangen (Lothringen)
Klangen (frànzeesch Klang) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Klangen lijt ìn me Sittedàl vun dr Canner, rund 15 Kilometer eschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 195 un 335 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Klangen ìsch. Klangen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Klangen ghert zem Moselfrankisch.
Freiburger Patois
Mit Frybùrger Patois oder Welschfrybùrger Patois (ùff Patois oder eifach, französisch patois fribourgeois oder fribourgeois) meint mer di verschiidne frankoprovenzalische Mùndarte, wo im Schwyzer Kanton Frybùrg gschwätzt werde.
De Groossdeil vo de Patois-sproochige Literatur vo de Weschtschwyz isch im Frybùrger Patois ùn bsùnders im Patois vùm Greyerzerland verfasst worde. Syt em spoote 19. Joorhùndert het sich nämli e läbigi literarischi Schrifttradition entwigglet, wo bis hüt nit ganz erlosche isch. Dernäbe git es bis hüt e ryychi Theater- ùn Liederproduktion im Patois.
Für d Schryybig vùm Frybùrger Patois het sich hüt e phonemischi Schryybig duregsetzt, wo d Luut mee oder weeniger konsischtent abbildet ùn au in verschiidne Patois-Wörterbiecher bruucht wird.
Ùntergliiderig
[[Datei:Carte des Patois Fribourgeois.png|thumb|Verdeilig vo de verschiidne frankoprovenzalische Mùndarte im Kanton Frybùrg:
Fantasy
Fantasy (vo engl. fantasy) isch e Schaner vo dr Fantastik. Iiri Wurzle si in dr Müthologii und de Sage. So wie die äänlige Schaner Science Fiction und Horror findet mä d Fantasy in dr LItratuur und im Film, weniger in dr Muusig und dr bildende Kunst. Nöijerdings isch si au im Beriich vo de Gsellschaftsspiil, Kompiuterspiil, Pen-&-Paper- und Läivrollespiil verdräte.
Freiburger Patois
Ùntergliiderig
{{Legend|#FFFF80|Gruvérin}} {{Legend|#80FF80|Kouètsou}} {{Legend|#409FFF|Broyâ}} {{Legend|#C3C3C3|dütschsproochig}}]] De Frybùrger Patois isch kei eiheitlichi Mùndart, innerhalb vo de Dialäkt git es Ùnterschid vo Ort zue Ort, wobi aber de Greyerzer Dialäkt e relativ eiheitlichi ùn homogeni Mùndart isch. Scho inere Ùntersuechig vo 1905 het de Louis Gauchat groossi Ùnterschid im Patois sogar innerhalb vo einere Gmei feschtgstellt. Er het d Mùndart vo Charmey ùntersuecht, ùn het en Huufe verschiidni Ussprooche ùn Variatione bi verschiidne Lüt in de Gmei feschtgstellt. Die Ùntersuechig gilt hüt als wichtige Meilestei in de Sproochwüsseschaft, wyl de Gauchat zeigt het, dass au imene abglägene Bergdorf wie Charmey nit alli Lüt glych schwätze.
Fantasy
D Fantasy stellt übernatürligi, määrlihafti und magischi Elemänt in Vordergrund. Vilmol brucht si Motiv us alte Müthe, Volksmöörli oder Sage. So dauche Sagegstalte wie Zwärg oder Zauberer uf, aber au Wääse, wo bsundrigs erfunde worde si, oder anthropomorfi (menschenartigi) Dier. Vilmol wird d Handlig in e fiktivi Wält verläit, dütlig andersch isch vo dr irdische Realidäät. S Fiktionale gältet innerhalb vom imaginäre Hindergrund als real.
Freiburger Patois
Ùntergliiderig
Traditionell deilt mer d Frybùrger Patois in drüü Grùppe yy:
Di Welschfrybùrger Mùndarte ùnterscheide sich in de Hauptsach dur d Luut
S Kouètso ùnterscheidet sich vùm Greyerzerisch vorallem dur d Vokal.
De Dialäkt vo de Broye ùnterscheidet sich vùm Kouètso dergäge vorallem dur d Konsonante.
Ursprüng
Wie di andre romanische Sprooche au, chömme die Welschfrybùrger Mùndarte vo de Alldaagssprooch vo de Röömer, em Vulgärlatiin, wo vo Händler ùn Soldate in di hütigi Weschtschwyz brocht worde isch ùn di ursprüngliche keltische Sprooche verdrängt het.
D Entwigglig vo de frankoprovenzalische Mùndarte cha meischt nùmme indiräkt über Lehnwörter, d Entwigglig vo Ortsname oder uss de Yyflüss vùm lokale Dialäkt in latiinische Urkùnde erschlosse werde. Schriftlichi Quelle git es ersch uss de Neuzyt. Wo ab em 13. Joorhùndert deno die erschte nit-latiinische Urkùnde ùn Protokoll ùfftauche, hen die im Weschtschwyz meischt vo Aafang aa s Französisch vo Paris als Zyylsprooch, allerdings viilmool vo de Lokalmùndart beyyflùsst. D Stadt Frybùrg het dergäge als einzigi in de Weschtschwyz e lokali Schryybtradition ùff de Basis vùm Frankoprovenzalische entwigglet.