cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Louis Gauchat
der Gauchat und s Wälschschwiizer Mundartwörterbuech (GPSR)
Scho 1888 het der Louis Gauchat als Romanistikstudänt mit sim Lehrer, em Heinrich Morf, drüber gredt, wie’s wär, es nöis grosses Dialäktprojäkt z mache, wo me nach em Vorbild vom schwiizerdüütsche Wörterbuech «Idiotikon» au die verschidene, so ganz underschidleche Weschtschwiizer Mundarte giengt go samle. I dene paar Kantöön sind im nüünzääte Joorhundert no Räschte vo ganz underschidleche regionale Sproochforme läbig gsi. Im Kanton Jura isch es öppis vo der alte Sprooch i der Freigrafschaft, s Franc-comtois, won e regionali Variante vo der französische Langue d’oïl isch, und au verströiti Oort a der Landesgränze wyter im Weschte ghööre zum däm Dialäktruum. I de andere Kantöön vo Gämf bis is Wallis ufe sind s vil verschideni Dialäkt vom Frankoprovänzalische. Wo d Sproochgränze zwüsche dr Grafschäftler Sprooch, also em Areal vo dr Langue d’oïl, und em Frankoprovänzalische im Schwiizer Jura duregoot, het dr Louis Gauchat imenen Artikel für s Geografische Lexikon vo dr Schwiiz anne 1908 nomol beschribe. Alli die verschidene Sproochforme sind em starche Yfluss vo der normierte und offizielle französische Sprooch vo Paris nümme gwachse gsi und vo dere i dr Zyt vom internazionale Wirtschaftslääbe an Rand drückt worde, gwüssi Mundarte grad i de Stedt sind scho lang verschwunde gsi. Uf der andere Syte het men aber i der Wälschschwiiz divärsi regionali Französischforme gfunde, wo meh oder weniger vom klassische Französisch abwyche und wo für d Sproochelandschaft au öppis wichtigs sind, wie me no wird gseh.
Em Morf het d Idee für so nes Projäkt zuegseit. Er het em Gauchat ghulfe mit däm Plan vom ene wälsche Wörterbuech. Und der Nöieburger het au bi de Germanischte vom Idiotikon, em Friedrich Staub (1826–1896) und em Ludwig Tobler (1827–1895), offeni Tüüre gfunde.
Jetz isch s no drum ggange, für s ufwändige Projäkt s Gält ufztrybe; so isch der jung Gauchat schynts grad diräkt zum Bundesroot uf Bäärn. Er het mit em Bundesroot Karl Schenk, wo s Departemänt vom Innere gleitet het, em Emil Welti vom Poscht- und Ysebahndepartemänt und em Numa Droz, wo au e Nöieburger gsi isch und doo s Äiggnössischen Ussedepartemänt gha het, gredt. Und tank em Nöieburger Regierigsroot John Clerc (1857–1898) het ane 1898 au d Versamlig vo de Bildigsdiräktoore vo de wälsche Kantöön z Nöieburg d Idee ufgnoo und pschlosse, em Bundesroot es Subväntzionsgsuech für s Glossaire des patois de la Suisse romande z schicke. D Landesregierig isch druuf ygschtige, und so het anne 1899 s Wörterbuechprojäkt mit äiggnössischer und vil kantonaler Hilf ofiziell chönnen afoo. Dr Gauchat isch dr erscht Diräkter und Redakter woorde. D Scheffe vo de Wälschschwiizer Bildigsdiräkzioone sind dänn zäme d Verwaltigskommissioon vom nöie Institut gsi.
Zum sech fachlech breit abstütze het me die bedüütende Romanischte vo Paris yglade, der Gaston Paris und der Jules Gilliéron (1854–1926), wo sälber au vom Jurafuess, vo Nöiestadt gsi isch und grad s grosse Projäkt vom französische Sproochatlas Atlas linguistique de la France agfange het. Si möchte doch der wüsseschaftlech Plan für s Glossaire kritisch aluege un durlüüchte, het me se gfrogt; als Muschter wie dr Inhalt vom Wörterbuech chönt usgsee het me ne dr Probeartikel vache über die wälsche Wörter vo dr Chue zeigt. Und ihri Stimm het em junge Schwiizer Projäkt guet too. Und so het d Redaktooregruppe mit der Arbet chönnen afoo. E sind der Gauchat, der Nöieburger Romanischt Jules Jeanjaquet un der Zürcher Romanischt Ernst Tappolet gsi. Der Gauchat het z Züri gschaffet, der Jeanjaquet as Archivar und spöter Uniprofässer z Nöieburg un der Tappolet z Basel as Profässer für Romanischi Filology. S Büro vom Glossaire mit em gsamlete Material isch bim Scheffredakter gsi, am Afang z Züri im Gauchat sym Büro, und mit iim vo 1902 bis 1907 de z Bärn und derno wider z Züri; es baar Schrybchreft het d Redakzioon agstelt zum d Koreschpondänz und d Dokumäntazioon, wo schnäll gwachsen isch, z pflääge; dr eerscht Sekretär isch dr Louis Gignoux gsi. E Filologischi Kommission het d Redakzioonsarbet sproochwüsseschaftlich begläitet, dr Waadtländer Romanischt Jean Bonnard (1855-1915) vo der Uni Lausanne isch deren iiren eerscht Presidänt worde.
Au für s Glossaire het me die verschidene und bewäärte sproochwüsseschaftleche Methoden übernoo, wie me se scho vo anderne Lexikonprojäkt könnt het:
Bi der sproochgeografische Laag vo der Romandie am öschtleche Rand vom groosse französische Sproochruum isch derzue ane no die psunderi Uufgab cho, au di regionale volchssproochleche französeschi Wörter und Uustrück ufzschrybe: Me het ne Provincialismes romands oder äänlech gseit. Die regionalfranzösische Forme ghören au zum diferänzierte Bild vo der Sproochlandschaft vom modärne Französisch, wo i vilne Regioone vo der wältwyte Francophonie e vilschichtige Sproochgebruuch mit ere Standardsprooch und regionalen und sozialen Umgangssprooche kännt. D Dialäktoloogin Dorothée Aquino, wo a der Uni Nöieburg un bim GPSR schaffet, het agluegt, wie me früener i der Schwiiz über die sproochleche Forme tänkt het, und si het usegfunde, wie au der Gauchat z’eerscht au no der alte Mäinig gsi isch, s Français fédéral sig eigentlech eifach e schlächti Variante vom Französischen und es heig en huuffe Wörter, wo d Pädagooge müesste bekämpfe – me het früener sogar vo «cacologies» (uf Düütsch: «Schlächtwörter») gredt. Die Dänkaart chunt vo dr zäntralistische französische Sproochpolitik häär, wo bi dr Französische Revoluzioon mit em Plaan vom Rapport Grégoire anne 1794 agfange het, em Rapport sur la nécessité et les moyens d’anéantir les patois et d’universaliser l’usage de la langue française.
Mit der Zyt isch der Gauchat, wie d Aquino prichtet, druuf cho, ass s Regionalfranzösisch e sproochlechi Varietät isch, wo als Täil zu der ganze romanische Sproochgschicht und zu dr läbige Sproochkultur ghöört; me cha jo au vil vo dene Wortformen i de Wäärch vo Schwiizer Schriftsteller lääse. Der Lexikograaf vom Nöieburger Patois William Pierrehumbert (1882–1940) het zeigt, ass es vil Mundartwörter git, wo i de grosse französische Dictionnaire fähle, und so gseht me: die romanischi Sproochwält isch vil rycher ass me chönt meine, wemme nume d Standardsproochen aluegt. Der Gauchat het die Theory übernoo, und er het spöter sogar emol gseit, die eltere didaktische Schrifte gäge die regionali Sprooch sigen am Änd für s GPSR sogar e ganz e gueti Kwelle füre Wortschatz vom Patois gsi. Bim nöie Dictionnaire suisse romand DSR un dr Panfrankofoone Wörterdatebank, wo d Aquino un der Andres Kristol au mitmache, het me das alles jetz uufgnoo.
Jetz aber zrugg zu den Afäng vom GPSR. Uf d Gründer vom Glossaire het also e grossi Arbet gwartet. 25 Joor lang sind die Fachlüüt – näbe de prueflechen Uufgaben an iirne Arbeitsstelle – i allne Wälschschwiizer Regioone, vo Gämf bis uf Pruntrut und im Wallis bis is Eifischtal uf vilne Fahrte go mit de Lüüt rede. Ysebahne het’s numen i de Tääler unde gha, und nid i jedes Dorf isch e Strooss ggange; so sind teil Reise sicher rächt schwirig gsi und me het z Fuess vil Zyt bruucht derfüür. D Redaktoore sind im Land usse go luege, wär no guet Patois redt, si händ noch Wörter i de regionale Dialäkt über d Arbet und im Huus gfrogt, und eso isch s wüsseschaftleche Material für das grosse Lexikon zämechoo. Wo sech einisch zeigt het, ass im Kanton Fryburg fasch nume s Patois vom Greyerzerland bi dr Wüsseschaft guet bekannt gsi isch, derfür d Sprooch vom Seebezirk so guet wie gar nit, isch der Gauchat äxtra mol dörthii gange und het für d Gmeind Stäffis am See grad sälber es nöis lokals Wörterbuech zämegstellt. Mit em Netz vo Gwäärslüüt i alne Regioone het me de sistematisch chönne die sproochwüsseschaftlech bedütende Sache dokumäntiere. Die grossi Enquête, wo me mit der Boscht us allne Mundartregioone vo der «Romandie» für s Glossaire e lexikalische, e grammatikalischen und e foneetische Schatz zämetreit het, isch für d Redakzioon es ganz es wärtvolls und praktischs Wärchzüüg gsi. Und es isch au höchschti Zyt gsi für die Umfroog; me het grad i de meischte Regioone non es paar Informante gfunde, im Ganzen öppe vierhundert, und dr Gauchat het mol gseit, öppe achzg vo dene «Patoisants» sige für s Wörterbuech psunders gueti Kwelle gsi.
Es sind Lüüt gsi wie öppe dr Nöieburger Zélim Huguenin vo La Brévine un d Clémentine Digier vo Le Landeron, dr Fryburger Archivar Louis Ruffieux vo Greyerz un dr Greyerzer Lehrer und Dichter Cyprien Ruffieux, näbe der Louise Odin au dr Wadtländer François Isabel, oder im undere Wallis dr Denis Coquoz iim Trienttal; däm sini Patois-Wörtersamlig isch mit Hilf vo der Walliser Romanischtin Gisèle Pannatier vom GPSR anne 2018 trukt usecho. Anderi Walliser, wo me z Nöieburg vonne gueti Antworten übercho het, sin dr Schurnalischt und Volchskuntler Maurice Gabbud us em Bangistaal un dr Theoloog Basile Luyet vo Savièse gsi. Übere d Grafschäftler Sprooch im Bärner Jura obe het me näbem Wäärch vom Ferdinand Raspieler au us dr Wörterlischte vom Sproochforscher a dr Uni Rennes Georges Dottin und us dere vom Jean-Georges Quiquerez öppis chönne nää. Gschetzt het men uf der Glossaire-Redakzioon au d Informazioone vom Jules Surdez vo Saint-Ursanne und em Elsgauer Lehrer François Fridelance. Elf Johr lang het d Redakzioon jetz all Monet dene und alnen andere Patoisants mit dr Boscht Froogeböge oder Notizcharte gschickt, eis ums andere sind Mundartwörter zu gwüssne Sachgebiet oder sproochlechen Eigeheite gfrogt gsi, und au nach em Ändi vo der grossen Enquête sin d Kontakt zu vilne Korreschpondänte für d Redakzioon guet gsi, wie dr GPSR-Redakter Eric Flückiger seit. Eis vo de erschte grosse Wärch, wo s Glossaire mit däm Material useprocht het, sind d «Tableaux Phonétiques des Patois suisses romands» gsi. Do drfür isch vo 1904 bis 1907 non en eigeti Umfroog mit öppe föifhundert Wörter nötig gsi.
Es isch de Sproochforscher bi iirnen Umfroogen au wichtig gsi z luege, wie sech d Lüüt mit Hilf vo der Sprooch i dr Landschaft oriäntiere. Mit ere bsundere Kampagne het d Redakzioon die mundartlechen Orts- und Fluernäme zämetreit. I den alte frankoprovänzalische Nääme für d Dörfer, d Fälder und d Naturlandschaft, und au für d Alpweiden un d Bäärge vom Jura und i den Alpe cha me no meh über d Gschicht vo vilnen alte Wörter usefinde weder das, wo i der Umgangssprooch no läbig gsi isch. Zu vilnen Ortsnäme bringe d Bänd vom Glossaire de sogar eigeti Artikel. Wo d Redakzioon mit em Mundartwörterbuech uf em guete Wääg gsi isch, het si scho gly en eigeti Zytschrift usegää, s Bulletin du Glossaire des Patois de la Suisse romande. Do drin het me vier mol im Joor dervo chönne läse, wie s em Projäkt ggangen isch, was für Erfolg und Probleem d Redakzioon gha het, was me für inträssanti Wortgschichten und sproochlechi Dokumänt i de Regioone gfunde het, und immer wider öppis au vo volchskundleche Sache, wo me bi dr Arbet am Lexikon druuf cho isch. Das Bulletin het’s vo 1902 bis 1915 ggää. Der Gauchat het anne 1902 im Vorwort zu dr erschte Nummeren e Bytrag Nos Patois romands gschribe. Er seit dört drin, was me vo däm Projäkt dörfi erwarte, un er het so aagfange – do jetz is Schwiizerdüütschen übertreit:
«D Patois vo der Wälschschwiiz sind zwöituusig Joor lang guet gsi für s Volch i de Bäärge zum vo sine Gedanke rede. Es tschuderet eim wemme dänkt dass alls, wo die kreativi Arbet i zwänzg Joorhundert mit dere Sprooch häreprocht het, jetz i so churzer Zyt eifach verschwindet…»
Und er verzelt wyters, wie’s i de Regioonen um d Dialäkt stoot; zu sym Heimetkanton seit er: «Hüt het der Kanton Nöieburg der Patois komplett ufgää. Är isch däm sin radikalschti Find gsi, und drfüür isch er au no grüemt worde, wil er statt däm s guete Französisch – le bon français – redi. Im Oberland, wo sech d Zytinduschtry am beschte ygläbt het, het me der Dialäkt am grüntlechschten abgschafft.» Öpen i de 1920er Joor sin do die letschte Nöieburger Patoisants gstorbe. Mit em Patois sigs i der ganze Wälschschwiiz nümm wyt här, seit dr Gauchat: «Il végète dans le canton de Vaud, il est déjà fort entamé dans le canton de Genève, il perd tous les jours du terrain dans les cantons catholiques: Fribourg, Berne et le Valais. A la fin de ce nouveau siècle il n'y en aura plus trace!»
Zmingscht die pessimistischi Vermuetig am Schluss vo däm Ufsatz isch übertribe gsi: s zwänzigschte Joorhundert het de doch nit mit allne wälsche Mundarte ganz ufgruumet; es paar Räschte vom alte Patois sind sogar no am Afang vom 21. Joorhundert doo, ämel im Greyerzerland und i teil Walliser Täler, bsunders z Evolène, wo s no Lüüt git, wo der Dialäkt verstönd und sogar no rede. Besser stoot’s no im iteliänischen Augschttaal, wo die frankoprovänzalischi Sprooch no zimli läbig isch. Und es isch, wo der Louis Gauchat scho nümme gläbt het, au in andere Gägete zun ere kulturelle Gägebewegig cho, me het doo und döört i dr zwöite Helfti vom 20. Joorhundert agfange Kulturgselschafte gründe, ass die alti Sprooch und s Bruuchtum, wo drmit verbunden isch, nit ganz vergässe goot; öpe d Walliser Patoisgselschaft Lè Partichiou vo Crans-Montana und d Greyerzer Musiggruppe Chœur des Armaillis de la Gruyère. Es chöme nöji Wörterbüecher zu de wälsche lokale Mundarten use, so wie anne 2019 dr Dichyonire du patué dë Banye, s nöie Dialäktwörterbuech vom Walliser Bangistaal. Und es git sit 2004 en Organisazioon füre gröösser internazional Berych vom Frankoprovänzalische, dr Verein Arpitania – Aliance culturèla arpitana; wo sit 2012 z Prilly bi Lausanne sogar en Internet-Radiosänder i dere Sprooch het, s Radiô Arpitania. Das alles het der Louis Gauchat nümmen erläbt, und vilech au chuum öpis vo der nöiere Mundartliteratur, wo nodisno uufchoo isch. Von es paar Schriftsteller wien em Friburger Joseph Yerly (1896–1961) git’s jüngeri Wärch und Theaterstück im Patois, 1985 isch sogar s erschte Mol en Oopere i der Friburger Mundart uf d Büüni cho, Le Chèkrè dou tsandèlê vom Nicolas Kolly; und sid 1956 findet all Joor s internazionale Fäscht vo dr frankoprovänzalische Kultur statt.
I däm Artikel, wo grad drvo d Reed gsi isch, chunt der Louis Gauchat no druuf, für was die dringendi Arbet am «Glossaire» dänkt sig; is Dütschen übertreit heisst s: «S Studium vom Patois und algemein d Dialäktology isch bsunders guet derfür zum üüs d Augen ufztue und üs z zeige was d Gheimnis vo der Sproochgschicht sind.» Es sig für nes Wörterbuech guet, der Gschicht vo de Wörter no z goo bis zrugg zu den erschte sprochleche Wurzle wo me drfür Zügnis cha finde, das isch d Methode vo der Etimology; und wemme d Gschicht vo de Wörter im Patois aluegi, so hälfi das au d Wörter vom hütige Französische besser z verstoo.
Zämenarbet und Würkig
1907 het d Bündner Gsellschaft für die romanischi Sprooch und Kultur Societad Retorumantscha der Louis Gauchat als bekanten Expärte vo der romanistische Lexikografy yglade zum bim wüsseschaftleche Byrot vo iirem Wörterbuech, em Dicziunari Rumantsch Grischun, cho mitmache. Das grosse bünderromanische Projäkt isch fasch glychzytig entstande wie s Glossaire; der Sproochforscher Robert von Planta het 1899 agfange mit der Idee. 1904 het d Societad Retorumantscha s Patronat dervo übernoo, und dr Gauchat isch em eerschte Redakter Florian Melcher und em Romanischt Chasper Pult z Hilf choo, wo i der Afangszyt als Expärte mitgmacht het und 1914, wo dr Melcher vil z früe gstorben isch, sälber Redakter worden. 35 Joor lang isch der Nöieburger Louis Gauchat im i dr filologische Kommissioon vom Dicziunari drby gsi.
Z Züri het der Gauchat 1913 zäme mit em Germanistikprofässer Albert Baachme und em Robert von Planta s sproochwüsseschaftleche Toonprojäkt Fonogrammarchyv Züri gründet, wo die modärni Technik vom Fonograaf bruucht het zum jetz vo dr gredte Sprooch nid numme e schriftlechi Ufzeichnig, sondern au d Luut sälber feschtzhalte. S Zürcher Archyv isch nach dämm z Wien s zwöite setige Projäkt gsi z Öiropa. Es het under dr Leitig vom Otto Gröger und sine Nochfolger Bischpiil vo de Mundarten i der ganze Schwiiz mit verschidene Toonträäger lo ufnää, und es isch no hüt e wärtvolli Quelle für d Forschig.
Der Gauchat het mit Fachkollegen i dr Schwiiz und im Ussland Brief ustuuscht, öppe mit em Öschtrycher Sproochwüsseschaftler Hugo Schuchardt; me cha i dene Schrifte, wo s Hugo-Schuchardt-Archyv bi dr Uni Graz online gstellt het, es paar gnaui Sache vo dr praktische Wörterbuecharbet lääse. Wie me de Grazer Schuchardt-Archyvaar bi dr Glossaire-Redakzioon gseit het, sind schynts umkeert em Schuchardt syni Brief an Gauchat nümmen ume, und vo üsem Schwiizer Romanischt sym private Nochlass wüssi au niemmer öppis.
Und au im Ussland het me d Arbetswys vom Glossaire ufgnoo, wie der Jakob Jud i sim Artikel über s Läbenswärch vom Gauchat schrybt. D Methoode vom Wälschschwiizer Wörterbuech isch auf bim Wörterbuech vo der kataloonische Sprooch zum Zuug cho, em Diccionari de la llengua catalana; der Louis Gauchat isch au em fachliche Byroot vom däm Projäkt go hälfe. Für die romanischi Sprooch het er sich scho lang inträssiert, er isch au öppe mit syne Studänte dörthii gange. No wichtiger isch em Gauchat dr Verglych vom frankoprovänzalische Wortschatz mit der grössere französische Regionalsprooch, em Provänzalische gsi. Eis vo de guete Hilfsmittel für d Glossaire-Redakzioon isch em Louis Piat (1854–1941) sys Wörterbuech vo 1893 gsi.
Bi de Fachkollege und Schüeler vom Gauchat sind d Ufgabe, wo der bedütend Romanischt nümme gläbt het, i guete Händ gsi. I die Filologischi Kommission vom Dicziunari Rumantsch Grischun isch jetz, wo dr Gauchat gfäält het, dr Paul Scheuermeier cho. Und bim Glossaire het anne 1942 dr Bärner Romanischt Karl Jaberg d Leitig übernoo, wo zäme mit em Jakob Jud dr Sprooch- und Sachatlas vo Italien un dr Süüdschwiiz redigiert het.
I der Zytschrift Annalas da la Societad Retorumantscha het der Bündner Romanischt und Dicziunari-Scheffredakter Andrea Schorta füre Louis Gauchat anne 1944 uf Romanisch en feine und gnaue Nochruef gschribe; er brichtet döört vo däm sinere Leischtig für s bündnerromanische Wörterbuech und au für s romanischen Institut vo dr Uni Züri, und wien er als Lehrer vo Studänte vom Rätormanische gsi sig, und drzue au vom Gauchat sym private Läbe und synen Inträsse; es sig immer guet gsi mit em vilsytige Dialäktoloog, wo s Bündnerland guet könt heig, über Frooge vom DRG z diskutiere, er heig vil jungi Schwiizer Romanischte prägt und au von es bar Schüeler lo Dissertazioonen über s Rätoromanische schrybe, Der Schorta seit, me heig grad do draa gmerkt, wie bim Louis Gauchat e fürnäme Charakter und s stränge wüsseschaftleche Dänke zämebasse, wil er der Arbet und den Ideeè vo Fachkollegen und Schüeler mit grossem Reschpäkt begägnet sig.
Penmarch
Penmarch (au Penmarc'h, veraltet Tréoultré, bretonisch Penmarc'h) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Penmarch lyt am Pointe de Penmarch an dr Bucht vu Audierne am Atlantik, 27 km vu Quimper un 65 km vu Brest uf ere Hechi zwische -1 m un 23 m iber Normalnull. Zue dr Gmai ghere näb em glychnamige Hauptort d Kischteort Kérity, St-Guénolé un St-Pierre. D Nochbergmaine sin Le Guilvinec un Plomeur.
Verwaltig
vu Penmarch isch. Penmarch ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Penmarch ghert zem Bretonisch.
Linden BE
Linge (amtlech Linden) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Tenero-Contra
Tenero-Contra isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.
Linden BE
Geografi
Linge isch e Ströisidlig am Fuess vom Churzeberg uf de Talwasserscheidi zwüschet Aare u Ämme mit Wilere u Einzelhöf. D Gmeindsflächi bsteit us 61,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 32,4 % Waud, 5,7 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi.
Tenero-Contra
Geografi
D Gmai lyt am em rächte Stade am Uusgang vum Verzascadal un goht vu Tenero am Stade vum Langesee bis uf Contra am Bärghang. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Campei, Contra di Sotto, Costa, Fraccia un Reggia. Nochbergmaine sin Brione sopra Minusio, Gordola, Mergoscia un Minusio.
Linden BE
Gschicht
D Gmeind isch 1946 entstange dür d Fusion vo de Gmeinde Usserbirrmoos, Innerbirrmoos un Otterbach. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Tenero-Contra
Gschicht
Tenero isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1235 as Tendero, Contra im nämlige Johr as Contra.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Tenero-Contra isch dr Paolo Galliciotti.
Linden BE
Gschicht
Linge isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1354 aus Linden, Otterbach 1236 aus Ottirbach, Birrmoos 1298 aus Birmos, Schöntau 1299 aus Schöntal.
Tenero-Contra
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Linden BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,3 % gläge.
Tenero-Contra
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Tenero-Contra ghert zum Ticinese.
Linden BE
Religion
81,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 10,6 %, CVP 0,3 %, EVP 4,4 %, FDP 2,5 %. GLP 2,3 %, GP 3,2 %, SP 6,1 %, SVP 60,4 %, Suschtigi 10,2 %.
Idiolekt
An Idioläkt bezoichnet die individuell Schproch vo ma uinzelne Mänsche. Drzue gheert syn Wortschaz, sy Schprochverhalte, syne Usdruckswys und syne Usschproch. An Idioläkt isch a schprochliche Varijetäät uf dr Eebene vum uinzelne Schpreacher.
Linden BE
Politik
Gmeindspresidänt vo Linge isch de Beat Engel (Stang 2022).
Idiolekt
Dr Begriff Idioläkt wird ou hergnoh, um die Bsunderhoite z’bschrybe, noh deanna ma d’Schproch vo verschydene Schpreacher in ra Schprochgmynschaft unterschyde kaa; wodur's a Teema fir d’Soziolinguischtik wird: D’Gsamthoit vo ra Schprochgmoinschaft loht se bloss aa dr Summe vo de Idioläkt feschtmache.
Linden BE
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1307 Ywohner 96,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,9 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Linge ghört zum Hochalemannische.
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
S Auto-Nummèrèschild (amtssprõchlich. au Kfz-Kennzeichè) isch z Dütschland diè amtlichi Kennzeichnung vo Faarzüüg für Autos un Auto-Ahänger lut dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung (FZV), wo vo dè Chraftfaarzüüg-Zuèlassungsschtell uusgää wörd. S Auto-Nummèrèschild bschtòt us èm Unterscheidungszeichè (ein bis drei Buèchschtabè, z. B. RA) un dè Erkennungsnummèrè (ein odder zwei Buèchschtabe un bis zu vyr Ziffèrè, z. B. KL 8136). Für zuèlassungspflichtigi Chraftfaarzüüg dièned si zämmè mit dè Faarzüügschii als Nõchwys für d Zuèlassung vo Faarzüüg für dè Strõßèvokeer durch è örtlich un sachlich zuèschtändigi Strõßèvokeersbehördè (je nõch Woonsitz bzw. Unternämmenssitz). Faarzüüg, für diè è allgemeini Bedrybserlaubnis odder Tǜpgeneemigung langèd (zuèlassungsfreyi Faarzüüg), hèn è Vosicherungskennzeichè. Sèll gildet zuèlassungsrächtlich nit als amtlichs Kennzeichè, wo vo dè Auto-Haftpflichtvosicherung uusgää wörd. Dè Begriff Auto-Nummèrèschild stòt glychermaßè für diè alphanumerischi Zeichèchetti wiè au für s eigentliche Nummèrèschild.
D Lischtè vo dè dütschè Nummèrèschilder enthaaltet alli zur Zit feschtglaitè Unterscheidigszeichè, inklusyv vo allnè ehemòls uffghobbènè un nõch dè Änderung vo dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung 2012 widder ygfüürtè Unterscheidigszeichè. Zuè dè uffghobbènè Unterscheidigszeichè, also söttigè, wo nimmi zuèdeilt wörrèd dürfè, luèg d Lischtè vo dè dütschè Nummèrèschilder, wo nimmi uusgää wörrèd. Zu allnè z Dütschland bisher uusgääènè Unterscheidigszeichè mit Aagabè zuè dè Zitrüüm luèg d Lischtè vo allnè dütschè Nummèrèschilder.
Gschichtè
I dè dütschè Staatè hèn è baar örtlichi Behördè zwǜschè 1870 un 1890 wègè mee un mee Fäll vo Fahrerflucht aagfangè, Nummèrèschilder für Fahrräder vorzschriibè, wo lokal uusgää worrè sin un sich farblich unterschiddè hèn. Im Johr 1896 sin z Baddè èrschti Nummèrèschilder an èm Automobil fescht gmacht worrè. Am 1. Oktobèr 1906 isch diè èrschte einheitlichi Regelung erlõ worrè, wo am 1. Oktober 1907 für diè 26 Länder vom Dütschè Rych in Chraft drèttè. 10.115 Pkw, 15.954 Chrafträder un 957 Lkw sin dörtzmòl zuèglõ worrè.
Diè einheitlichè Nummèrèschilder vo dè Länder im Dütschè Rych hèn bin è baar größèrè Länder mit èrè römischè Ziffèrè für s Territorium aagfangè – <tt>I</tt> = Preußè, <tt>II</tt> = Bayern bis <tt>VI</tt> = Elsaß – gfolgt von èm Buèchschtabbè für dè Vowaltungsbezirk – <tt>I A</tt> = Bèrlin, <tt>II A</tt> = Münchè, <tt>III A</tt> = Stuègètt … – un zum Schluss è Ziffèrèfolge. Im Könnigrych Sachsè isch d Kennung anderscht ummè uffbaut gsi: ooni Buèchschtabbèfolge, nu übber römischi Ziffèrè vo <tt>I</tt> bis <tt>V</tt>. D Nummèrèschilder von è baar chlynerè Staatè hèn irem Nammè entschprèchend ein odder zwei Buèchschtabbè, wiè <tt>A</tt> für Anhalt (zum Deil gfolgt von èrè römischè Ziffèrè). Drunter diè freiè Hanseschtädt Bremè, Hamburg un Lübegg, mit dè Nummèrèschilder <tt>HB, HH, HL</tt>, wo (mit Unterbrechig i dè Bsatzungszit) bis hüt erhaaltè blibbè sin.
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin d Kennzeichè i dè Bsatzungszonè aafänglich farblich unterschiddè worrè – schwarz uff orangefarbenem Grund: amrikanischi Zonè, schwarz uff rotem Grund: französischi Zonè, schwarz uff blauem Grund: britischi Zonè, un i dè sowjetischè Zonè isch schwarz uff wyßem Grund übrig blibbè. 1947 hèn diè alliyrtè Bsatzungsmächt è einheitlichs Sischteem bschlossè, wo ab 1948 ygeführt worrè isch. Diè neuè Nummèrèschilder i dè vyr Bsatzungszonè sin jetzt einheitlich mit wyßer Schrift uff schwarzem Grund gmacht gsi, dènnè iri Regischtriyrnummèrè hèt jewyls vornè zwei Buèchschtabbè (wo übèrènand gschribbè worrè sin) für dè Vowaltungsberych ghaa, z. B. BR für diè Britischi Zonè Rhyland odder AB für diè Amrikanischi Zonè z Bayern. Sèlli Nummèrèschilder hèn bis zu dè Yfüürung vo eignè Sischteem i dè Nõchchriègsschtaatè Bundesrepublik Dütschland un dè DDR goltè.
Im Septembèr 1949 hèt d Verwaltung für Verkehr des Vereinigten Wirtschaftsgebietes z Offèbach d Länder druff hygwisè, dass es geltende Kfz-Kennzeichèsischteem nimmi dè zuènämmendè Motorisyrig gwachsè sig. Èrscht mit dè am 14. März 1956 publizyrtè Verordnung zur Änderung von Vorschriften des Verkehrsrechts sin sèlli für Dütschland un Wescht-Bèrlin ygfüürt worrè; d DDR hèt schu 1953 è eignes Sischteem ygfüürt, wa au wyß mit schwarzè Raamè un DIN-Schrift gsi isch.
Entwicklung sit 1956
S hütige Sischteem isch z Dütschland am 1. Juli 1956 ygfüürt un nõch dè Widdervoeinigung 1990 mit lychter Vozögerung am 1. Januar 1991 au uff diè neuè Bundesländer übberdrait worrè. Uusgschtaltung un s Hèrrèmachè vo dè amtlichè Nummèrèschilder sin i dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung vom 25. April 2006 greglèt.
Zur Zit exischtyrèd z Dütschland zwei unterschydlichi Versionè vo dè Nummèrèschilder. Gmeinsam isch ènè diè schwarz Schrift uff wyßem Grund mit schwarzer Raamèlinniè. S handlèt sich dõdeby zum eintè um diè älterè, sit 1956 vowendetè DIN-Nummèrèschilder, benamst nõch irer Schriftart, wo nõch DIN 1451 (Mittelschrift) feschtglait isch un diè 1949 voeinheitlichtè Schilder vo dè drei weschtlichè Bsatzungszonè (wyßi Schrift uff schwarzem Grund) abglöst hèn. Zum andrè um diè neuè Euro-Nummèrèschilder, wo d FE-Schrift (FE = fälschungserschwèrend) bruuchèd. Bi sèllèrè sin d Buèchschtabbè dütlicher vonènand voschiddè wiè bi dè aaltè DIN-Schrift, sodass es Fälschè schwèrer wörd un diè automatischi Erkennung mit Kamerasischteem erlychterèt wörd (luèg au Mautbrugg, Lkw-Maut). Mit dè Yfüürung vo dè FE-Schrift isch es durch jewyligi Änderung vo dè Strõßèvokeers-Zuèlassungs-Ordnung, wo bis zum Inchraftdrèttè vo dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung au d Zuèlassung vo Faarzüüg z Dütschland reglèt, möglich, für diè laufendi Erkennungsnummèrè auch d Buèchschtabbè B, F, G, I, O un Q z vowendè, wo urschprünglich wegè dè Vowechslungsgfòòr gschperrt gsi sin. Sèllèwäg stòn bi dè Vogaab vo Nummèrèschilder dütlich mee Kombinationè zuè Vofüègung. D Euro-Nummèrèschilder sin s èrschte Mòl 1994 vo Bèrlin un Brandèburg vowendet worrè, nò bevor si dütschlandwit Vowendung gfundè hèn. Sit èm 1. Novembèr 2000 sin bi Neuzuèlassungè nu no d Euro-Nummèrèschilder am Faarzüüg aazbringè (ußer Bundeswehr-Faarzüüg), wa allerdings in Einzelfäll nit immer dè Fall gsi isch.
Èn witterè Vorteil vo dè Euro-Nummèrèschilder isch, dass bi Reisè innerhalb vo dè Europäischè Union sowiè i d Schwiz uff s ovale Nationalidätszeichè (z. B. D) hinnè am Auto vozichtet wörrè cha.
Am 29. Septembèr 1989 sin reflektyrendi Auto-Nummèrèschilder (spezièlli Foliè für diè bsunders starkè Lichtreflexion am wyßè Flächèhintergrund) für Neuwägè un auch für Faarzüüg mit bschädigtè Schilder ygfüürt, wo s scho sit 1967 uff èm Merkt gää hèt un für diè sich nu 15 Brozènt vo dè Autobsitzer freiwillig entschiddè hèn. È Uusnaam bildèt sus militärtagtischè Gründ d Faarzüüg vo dè Bundeswehr. Sèlli reflektyrendè Kennzeichè söllèd für mee Sicherheit sorgè, byschpillswys für Faarzüüg, wo oone Licht i dè Dämmerung odder bi schlechtem Wetter faarèd, sowiè bi nèm Uusfall vom Schlusslicht. Mit dè Yfüürung vo dè neuè Sicherheitsnummèrèschilder hèt s au è Priiserhöhung vo i dè Regel 20 uff 40 DM pro Nummèrèschildersatz gää.
Uffbau
Diè hütigè dütschè Auto-Nummèrèschilder sin wiè Euro-Nummèrèschilder uusgfüürt. Si bschtôn uss zwei Deil: Zämmè sin s abber maximal acht Zeichè, bi Saisonkennzeichè maximal sibbè Zeichè. Bi Kennzeichè mit zwei Ziilè, wo bi Chrafträder odder au mèngmòl au bi Autos hinnè aabrocht sin, sin abber uss Blatzgründ au bi Schmalschrift nu insgsamt sibbè Zeichen erlaubt. Zwǜschè m Unterscheidungszeichè un dè Erkennungsnummèrè git s Blatz für d Brüèfblakettè un s Sigel vo dè Zuèlassungsbhördè. Uff dè Bindeschtrich nõch èm Unterscheidungszeichè isch ab dört denn vozichtet worrè.
Anderscht wiè in è baar anderè Staatè sin d Kennzeichè im Faarzüüg un nit im Halter zuègordnet. Uss sèllèm Grund gòt s Kennzeichè bi Voüßerung uff dè neue Halter übber, voruusgsetzt, dè Vokäufer meldet s Faarzüüg vor èm Vokaufè ab un dè Käufer mit èm neuè Kennzeichè widder aa.
Coelestin I.
Dr Coelestin I. (lat. dr Himmlisch; † 27. Juli 432) isch vum 10. Septämber 422 bis zum 27. Juli 432 Papscht un Bischof vu Rom gsii. Är zellt zue dr Hailige un het di chilchli Lehr vu dr Maria as „Die, wu Gott uf Wält brocht het“ noohaltig gferderet.
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
Uffbau
Z Dütschland git s, anderscht wiè zum Byschpill z Lièchtèschtei odder in è baar Kantön vo dè Schwiz, keini allgemein yseebarè Lischtè, uss wellènè aahand vum Kennzeichè uff dè Halter gschlossè wörrè cha.
Coelestin I.
Lääbe
Dr Coelestin I. isch vor syre Wahl zum Papscht Diakon z Rom gsii. In syre ganze Amtszyt het er versuecht, in Froge vu dr Jurisdiktion s remisch Appellationsrächt gege di nordafrikanische Chilche durezsetze, die hän si aber erfolgrych widersetzt. Dr Konflikt isch in dr Hauptsach doderdur zum Änd chuu, wel d Vandale Nordafrika eroberet hän. Dr Bischof Augustinus vu Hippo isch vum Coelestin unterstitzt wore gege dr Semipelagianismus.
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
Uffbau
Dè Zitpungt vo dè Zuèlassung isch nit im Kennzeichè vomèrkt. Allerdings vogän vill Zuèlassungsschtellè (zum Byschpill Erlangè, wenn kei Wunschkennzeichè beaadragt wörd) d Kennzeichè nõch èm (früèner in Paragraf 23 Abs. II Satz 4 i. V. m. Aalaag II vo dè StVZO vorgäènè) fortlaufendè Sischteem (vgl. Abschnitt Erkennungsnummèrè, Gruppè a bis e), sodass dõdurch grob uff dè Zitruum vo dè Zuèlassung gschlossè wörrè cha.
Unterscheidungszeichè
D Unterscheidungszeichè bschtôn uss eim, zwei odder drei Buèchschtabbè:
Coelestin I.
Lääbe
Im Stryt mit em Nestorius un syne Aahänger het si dr Bischof Kyrill vu Alexandria an dr Coelestin gwändet, wu im Augschte 430 uf ere remische Sinod d Lehr vum Nestorius abglähnt het un sällem d Exkommunikation aadroht het. S Konzil vu Ephesos, Ändi Juni 431, wu di drei Legate vum Coelestin presidiert hän, het dr Nestorianismus mit dr uusdrucklige Zuestimmig vum Papscht verurdailt.
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
Unterscheidungszeichè
D Unterscheidungszeichè vo dè Vowaltungsbezirk wörrèd uff Aadrag vo dè Länder vum Bundesvokeersminischterium feschtglait odder uffghobbè. D Feschtlegung un Uffhebung vo dè Unterscheidungszeichè wörd im Bundesaazeiger publizyrt. D Buèchschtabbèkombination von èm Unterscheidungszeichè darf nit gegè diè guètè Sittè voschtoßè. Uff Aadrag chönnèd d Vowaltungsbezirk sit èm 1. Novembèr 2012 infolg vo dè Kennzeichèliberalisyrung mee als ei Unterscheidungszeichè füürè, woby nu söttigi Unterscheidungszeichè beaadrait wörrè dürfèd, wo vor èm 25. Oktobèr 2012 vogää worrè sin. Kennzeichè, wo s Unterscheidungszeichè uffghobbè isch, dürfèd bis zuè dè Ußerbedrybsetzung vom betroffenè Faarzüüg wittergfüürt wörrè.
Umkennzeichnung
Coelestin I.
Lääbe
Dr Coelestin het si vor allem in dr Mission (au dr innerchilchlige) verdient gmacht. Wel si dr Pelagianismus in dr Zwischezyt au uf Britannien uusdehnt ghaa het, het er anne 429 dr Bischof Germanus vu Auxerre in di nerdli Provinz gschickt. Zwai Johr speter isch dr domolig Diakon Palladius zur Mission ins haidnisch Irland gschickt un zum Missionsbischof ernännt wore. Vum Coelestin sin 16 Brief iberliferet. Är isch e Verdrätter vu dr chilchlige Primatsidee gsii, wänn au vor allem z Afrika ohni großi Erfolg.
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
Unterscheidungszeichè
Wenn dè Standort von èm Faarzüüg in èn andrè Vowaltungsbezirk volait worrè isch, hèt dört bis Èndi 2014 i jeddem Fall è neus Kennzeichè beaadrait wörrè müèsè (Umkennzeichnungspflicht). Sit èm Septembèr 2008 chönnè d Bundesländer entscheidè, ob bi nèm Wechsel in èn andrè Zuèlassungsbezirk innerhalb vom eignè Land neui Kennzeichè zuèdeilt wörrè müèn odder nit. Sit èm 1. Januar 2015 isch d Umkennzeichnungspflicht bundeswit wägkait.
Erkennungsnummèrè
D Erkennungsnummèrè bschtòt uss
Gmeinsam mit èm Unterscheidungszeichè darf s Kennzeichè nimmi mee wiè acht Stellè haa, d. h. bi Unterscheidungszeichè mit drei Buèchschtabbè darf d Erkennungsnummèrè högschtens füüf Zeichè lang sy.
Coelestin I.
Lääbe
Unter em Papscht Coelestin I. isch di beriemt remisch Chilche Santa Sabina böue wore, wu no ne Zedereholzdiire us sym Dodesjohr 432 mit dr eltschte Darstellig vum gchryzigte Chrischtus uswyst.
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
Erkennungsnummèrè
Ab èm 1. Juli 1956 sin znägscht nu diè folgendè 20 Buèchschtabbè vowendet worrè: A, C, D, E, H, I, K, L, M, N, P, R, S, T, U, V, W, X, Y un Z. Mit Wǜrkung vom 7. Novembèr 1956 isch statt èm Buèchschtabbè I nu no dè Buèchschtabbè J vowendet worrè. Mit Wǜrkung vom 12. Auguscht 1992 sin zuèsätzlich diè drei Buèchschtabbè B, F un G un sit èm 26. Mai 2000 au d Zuèteilung vo dè Buèchschtabbè I, O un Q zuèglõ worrè.
Mèngmòl cha mò a dè Aazaal vo dè mittlerè Buèchschtabbè un dè Ziffèrè dè gnauere Zuèlassungsbezirk ermittlè. (luèg Lischtè vo allnè dütschè Nummèrèschilder mit èrè Gebiètsydeilung). Sèll Sischteem bruèt dõdruff, dass diè möglichè Erkennungsnummèrè in Gruppè ydeilt sin:
Diè aagäènè 7.019.298 Kombinationsmöglichkeitè sin theoretisch z erreichè. È baar Kombinationè sin wiè unerwünschti Erkennungsnummèrè gschperrt, sodass diè Gsamtzaal vo dè tatsächlich bruuchbarè Möglichkeitè chlyner isch als obbè aagää.
Nit alli Gruppè wörrèd vo allnè Zuèlassungsbezirk bruucht. Vill, vo allèm chlyneri Bezirk, bruuchèd normal nu d Gruppè a bis c un erlaubèd Nummèrèschilder vo dè Gruppè d un eventuèll e als Wunschnummèrèschilder. In Bezirk mit dreischtelligè Unterscheidungszeichè isch d Gruppè e nit möglich. Auch in Fäll, wo früèner zwei Zuèlassungsschtellè s glyche Unterscheidungszeichè (mit dè o. g. Differenzyrung) vogää hèn un hüt nu no eins sèll bruucht, wörrèd diè dõdurrè frei worrènè Nummèrèschilder-Gruppè oft nit bruucht. So wörrèd byschpillswys bi LD (Stadt Landau i dè Pfalz) nu d Gruppè a, d un e sowiè deilwys c bruucht.
D Zeichèkombination vo dè Erkennungsnummèrè sowiè d Kombination uss Unterscheidungszeichè un Erkennungsnummèrè dürfèd nit gegè diè guètè Sittè voschtoßè.
Brüèfblakettè
Nõch èm Unterscheidigszeichè git s uff èm hinterè Nummèrèschild è rundi Blakettè, wo d Frischt zu dè Aameldig für diè nägschst Hauptuntersuèchung aagit (umgangsschprõchlich TÜV-Blakettè). I dè Regèl sin d Brüèfblakettè Bäppèr, wo bim Abziè kabutt gän, wa Fälschungè (z. B. durch eifachs Vodrüllè odder durch Übberdrägè uff frèmdi Kennzeichèschilder) schwerer machè söllèd; einzelni Zuèlassungsschtellè vowendet (wiè au für d Diènschtsigel) bis i diè hütig Zit Feschtschtoffblakettè. Hützdaag sin d Blakettè – sèll gildèt au s Stüèrsigel – i dè Regel als Folièbäpper uusgfüürt. In mengè Zuèlassungsschtellè wörrèd au no diè früèner gebrüüchlichè Feschtschtoffblakettè bruucht, wo in èn – uff èm Kennzeichè feschtgniètetè – Aluhäfeli ièclipst wörrè cha.
Abgasuntersuèchig
Vo 1985 bis 2009 sin sechseggigi Blakettè für d Abgasuntersuèchig (AU) – am Aafang als Abgassonderuntersuèchung (ASU) benamst – uusgää worrè. D Brüèfblakettè für d Abgasuntersuèchung sin immer uff èm vorderè Nummèrèschild aabrocht worrè. Si folgèt èm Farbschema vo dè Brüèfblakettè für d Hauptuntersuèchung un sin wiè sèbbi in è baar Zuèlassungsbezirk auch als harti Kunschtschtoffblakettè uusgää worrè.
Well Diselfaarzüüg bis Èndi 1993 vo dè Abgasuntersuèchung uusgnõ worrè sin, hèn si bis dörthy kei Brüèfblakettè chriègt. Dõdemit hèt s vorderi Nummèrèschild au Uuskumpft übber d Kraftschtoffart von èm Faarzüüg gää.
Sit èm 1. Januar 2010 isch d Abgasuntersuèchung èn Deil vo dè Hauptuntersuèchung. Dõdemit isch ab sellèm Zitpungt d Blakettè uff èm vorderè Kennzeichè wägkeit. Abglaufèni Blakettè sin übblicherwys bi dè nägschstè Hauptuntersuèchung wäggmacht un bi Neuzuèlassungè, Umschriibungè etc. kei AU-Blakettè mee hèrrè bäppt worrè, sellèwäg sin sèlli bis Èndi 2012 uss èm dütschè Strõßèbild voschwundè.
Hauptuntersuèchung
Brüèfblakettè für d Hauptuntersuèchung wörrèd z Dütschland sit 1960 uusgää. Devor mò d Blakettè ygfüürt hèt, sin d Faarzüüghalter bi Erreichè vom Hauptuntersuèchungstermin vo dè Zuèlassungsschtellè aagschribbè worrè. Um dè Vowaltungsuffwand z reduzyrè, hèt mò d Brüèfblakettè ygfüürt.
Pkw müèn alli zwei Johr è Hauptuntersuchung chriègè, abber drei Johr nõch dè Èrschtzuèlassung zum èrschtè Mòl, Nutzfaarzüüg bis 3,5 Tonnè zuèlässigem Gsamtgwicht un Motorräder alli zwei Johr, schweri Nutzfaarzüüg un söttigi für d Personèbeförderung (bsunders Bus un Taxis) jöhrlich. Für Nutzfaarzüüg bschtôn dõdrüber usè witeri Brüèfpflichtè, öppè bsunderi Brèmsuntersuèchungè.
Farbschema vo dè Brüèfblakettè
S Erscheinungsbild isch sit dè Yfüürung 1960 mee odder wènniger glych blibbè. 1974 isch s Farbschema vo vyr uff sechs Farbè erwiterèt worrè un folgèt sit dè 1974er Blakettè im bis hüt gültigè Rhǜthmus, wo sich alli sechs Johr widderholt. D Johr 1977 (Gääl statt Orange) un 1979 (Orange statt Gääl), sin dõdeby allerdings Uusnaamè gsi. Sit 1975 hèn d Blakettè im Berych vom Monèt Dezembèr für diè besseri Ablèsbarkeit schwarzi Segmänt.
Diè unterschydlichi Farbgebung sorgt dõdefür, dass sich abgloffeni Blakettè meischtens uss è baar Meter Entfèrnung erkennè lôn, öppè durch Streifèwägè, wo im Auto hinterhèr faarèd. Anhand vo dè schwarzè Segmänt cha dè Monèt vo dè fälligè Untersuèchung wiè uff èrè Uhr abglèsè wörrè. Isch byschpillswys d HU im Monèt Auguscht fällig, stòt d 8 obbè un s schwarze Segmènt isch uff 8 Uhr. Sèlli Reglè gildèt allerdings èrscht sit 1983. Bis 1982 sin d Ziffèrè uff dè Brüèfblakettè i dè uffschtygendè Reièfolg im Uhrzeigersinn uffdruggt, sèll heißt, bi dè Blakettè vo dè Johr 1975 bis 1982 sin diè schwarzè Balkè no in sitèvokeerter Bosition (zum Byschpill bi Fälligkeit im Auguscht uff 4 Uhr), bi Fälligkeit im Juni un Dezembèr isch d Position vo dè schwarzè Balkè demnõch uuvoändert bi 6 Uhr bzw. bi 12 Uhr.
S für d HU-Blakettè vowendeti Farbschema hèt au für d Brüèfblakettè vo dè Abgasuntersuèchung.
Stempfelblakettè
Zwǜschèm Unterscheidungszeichè un dè Nummèrè isch è Blakettè vo dè Zuèlassungsbehördè mit èm Diènschtsigel (amtlich: Stempfelblakettè) vom jewyligè Stadt- bzw. Landchrais, i wellèm s Faarzüüg zuèglõ worrè isch. Öppè glychzitig mit dè Yfüürung vo dè Euro-Nummèrèschilder isch a d Stell vo dè urschprünglichè grauè odder wyßè Stempfelblakettè è größeri meefarbigi Blakettè drèttè, wo dè Nammè un s Wappè vom Bundesland drait, i dèm s Faarzüüg zuèglõ worrè isch, sowiè dè Nammè vo dè Zuèlassungsschtell enthaaltè duèt. In èrè Übbergangsphaas isch uff è Huufè Euro-Kennzeichè abber au no diè aalt Version un i dè letschtè Johr vo dè DIN-Schilder uff vill DIN-Nummèrèschilder diè neu Version vo dè Stempfelblakettè bäpt worrè.
Bi dè aaltè DIN-Nummèrèschilder findet mò zwǜschè dè Brüèf- un Stempfelblakettè èn Bindeschtrich, wo s Unterscheidungszeichè un d Erkennungsnummèrè vonènand drènnt hèt. Diè èrschtè Euro-Nummèrèschilder z Bèrlin, Brandèburg, Bayern (seltèner) un Sachsè hèn ebbèfalls nò èn Bindeschtrich. Well bi Vowendung vo dè neuè, größerè Stempfelblakettè dè Blatz abber nimmi langèt, wörd dè Bindeschtrich bi dè Euro-Nummèrèschilder sit dèm nimmi bruucht.
Je nõch Landchrais odder Stadt sin Sigel in unterschydlicher Uusfèrtigung vowendet worrè: meischtens flachi Bäpperblakettè, in vill Bezirk, vo allem im süddütschè Ruum (Baddè-Württèbärg, Bayern, Rhyland-Pfalz) sowiè in è baar thüringischè un niddersächsischè Zuèlassungsbezirk (Helmschtedt, Hamlè-Pǜrmont, früèner au Stadt Hannover un Landchrais Celle), sin Feschtschtoffblakettè uss Kunschtschtoff (umgangssprõchlich Häfelesigel) vowendèt worrè. In è baar Fäll hèn chraisfreyi Städt un Landchrais mit dè glychè Unterscheidungszeichè (UL, FÜ, HD, LU) voschideni Materialiè vowendèt. Mengi Bezirk hèn dè Faarzüüghalter au uussuchè lò.
Am Aafang vom Johr 2015 sin neui Stempfelblakettè ygfüürt worrè. Selli enthaaltèt (wiè bi dè Sigel vo dè Markè SicoTra scho devor) links obbè s Diènschtsigel vo dè Zuèlassungsbehördè un, neu, è achtschtelligi Druggschtuggnummèrè, rächts näbbè m Landeswappè als 2D-DataMatrix-Code sowiè links näbbè m Wappè (bi dè Blakettè vo dè Markè SicoTra, HöKo un Juvlkett) odder übber m 2D-Code (bi SecuRasta Light/Perfect, SicoTra (aafangs) un HöKo (aafangs)) als Klartegscht dargschtellt worrè. Sèlli Sigel wysèd, aabasst a dè zuèsätzliche Blatzbedarf vom Code un dè Nummèrè, è bitzele chlyneres farbigs Landeswappè un è neus holografischs Design uff. Diè èrscht „Teschtblakettè“ vo dè Markè SicoTra un SecuRasta für dè Fäldvosuèch z Ingolschtadt sin abber mit èm aaltè Hologrammdesign bzw. èm Übbergangsdesign vosää. Ebbèfalls hèn d Teschtblakettè vo dè Markè SecuRasta Perfect no kei Brüèfziffèrè am Ènd vo dè Druggschtuggnummèrè. Wèm mò s Diènschtsigel vom Nummèrèschild abzièt, chunnt drunter èn dreischtelligè Sicherheitscode zum Vorschii, wo ebbèfalls zuèsätzlich als DataMatrix dargschtellt wörd. Mit sèllè Diènschtsigel isch bi nèrè Zuèlassung ab 2015 è Online-Ußerbedrybsetzung möglich. Feschtschtoffblakettè un Diènschtsigel wörrèd sithèr für Zivil- un Bhördèkennzeichè nimmi vogää. Diè internetbasyrti Faarzüügzuèlassung übber d Aawendung i-Kfz vom Chraftfaart-Bundesamt isch zur Zit nu für d Ußerbedrybsetzung möglich. Voruussetzung dõdefür sin dè neue Personaluuswys mit Identifikationsfungtion un èm Kartèlesegräät. S müèn d Sicherheitscodes unter dè Diènschtsigel vo dè Kennzeichèschilder un unter m Sicherheitssigel vo dè Zuèlassungsbescheinigung Deil 1 ygää wörrè, dè Personaluuswys yglesè un d Gebüürè online mit dè E-Paymentfungtion zallt wörrè. Dè Bscheid vo dè Zuèlassungsschtell übber diè tatsächlich durrègfüürti Ußerbedrybsetzung erfolgt poschtalisch odder per De-Mail. Als nägschstè Schritt isch d Yfüürung vo dè „Widderzuèlassung von èm Faarzüüg uff dè glyche Halter“ vorgsää.
Altkirch (Begriffsklärung)
Altkirch chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Mond (Begriffsklärung)
Dr Begriff Mond oder Mo bezeichnet:
Kfz-Kennzeichen (Deutschland)
Technischi Uusfüürung
D Uusführung vo allnè Auto-Nummèrèschilder z Dütschland (Format, Schrift, Farbè un sit öppè Mitti vo dè 1980er Johr au Reflexion) sid i dè Zuèlassungsvoordnung gregèlt un wörrèd durch d DIN 74069 voeinheitlicht. D Hèrschtellungsvofaarè un d Konformidät mit sebbè Reglè wörrèd durch d DIN-CERTCO übberwacht.
Abmessungè
dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung git diè folgendè Maaß vo dè Kennzeichèschilder vor:
D Motorradkennzeichè sin mit dè Änderung vo dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung vom 8. April 2011 neu ygfüürt worrè, vorher sin für Motorräder diè breiterè zweizeiligè Kennzeichè z vowendè gsi. Vokleinerti zweizeiligi Kennzeichè sin nur für Lychtkrafträder sowiè für Zugmaschinnè mit èrè bauartbedingtè Högschtgschwindigkeit vo nit mee wiè 40 km/h un Aahänger mit érè bauartbedingtè Högschtgschwindigkeit vo nit mee wiè 40 km/h, wenn sèlli mit èm Gschwindigkeitsschild für diè betrèffèndi Gschwindigkeit kennzeichnèt sin, zuè z deilè.
Schrift
Als Schriftart isch i dè Faarzüüg-Zuèlassungsvoordnung d FE-Schrift, wo s Fälschè vill schwèrer macht, vo dè Bundesanschtalt für Straßèwesè vorgää, wo i dè Variantè Mittelschrift un Èngschrift jewyls è Schrifthöchi vo 75 mm sowiè bi dè vochlynertè Mittelschrift è Schrifthöchi vo 49 mm (nu für vochlynerti zweizeiligi Kennzeichè un Motorradkennzeichè) vowendet. D FE-Schrift isch è nitproportionali Schriftart, d. h. alli Zeichè sin glych breit. Für normali großi Nummèrèschilder cha i dè Regèl bis zu sibbè Zeichè vo dè Mittelschrift vowendet wörrè. Èrscht bi acht Zeichè wörd für alli Zeichè d Èngschrift bruucht.
Für d Kennzeichè vo dè Bundesweer sowiè für Vosicherungskennzeichè isch è abwychendi Schriftart vorgää.
Für d DIN-Nummèrèschilder mit Mittelschrift, wo bis 2000 uusgää worrè sin, hèt nõch DIN 1451 goltè: Langèt dè Blatz für diè maximaal acht Zeichè nit uus, so chönnt d Prägeschtell schlankeri Zeichè (Èngschrift) vowendè. Es wörd meischtens è gmischti Schrybwys bruucht, d. h. dè Zuèlassungsbezirk in normaler Breiti, d Erkennungsnummèrè in Èngschrift un d Ziffèrèfolgè widder in normaler Breiti.