cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wesen und Würde der Mundart
I
Um d Johrhundertwändi (1900) seigs schlächt um dr Dialäkt gstande: z Basel un z Züri seig jede Dritt e Üsländer, meischtens e Richsditsche gsii. Diä Üsländer hebe nit welle un nit brüche Schwizerditsch lehre: Wänn 12 Schwizer um ei einizge Richsditsche rumgstande seige, hebe alli zwelfi Schriftditsch gschwätzt. Siter 10 Johr (also 1934) seig des besser: „Die Jungen haben die Worte wiederum zur Hand, weil sie den gesunden Stolz in der Seele haben.“
In dr Schwiz diäge alli Ständ im Dialäkt Achtig zolle:
II
Dr Thürer findets in viile Fäll guet, wänn dr Dialäkt in d Schriftsproch niiluegt, so bim Jeremias Gotthelf, wu in sinene hochditsche Text viil alemannischi wertligi Red het. Är fänds aü guet, wänn im Briäfwägsel meh Dialäkt gschriibe wäre dät.
Drno macht dr Thürer e Griff „in den unergründlichen Kratten“ vum Dialäktwortschatz un erklärt verschiidini Werter un zeigt, was si fir e bsundere Reiz hän.
Eber, wu e Dialäkt ka, seig gimpft gege dr „Schwarz Dot“, gege s Zittigsditsch un d iberfrämdet Sproch vu dr Glehrte un seig zun ere lebändige Standardsproch fähig. Dr Dialäkt seig diä Sproch, wu ebig git; d Schriftsproch diäg sich üs ihrem Schoß erneijere. Ass dr Dialäkt do drbii üsbluetet un numme d Schriftsproch alliwiil richer wird, do brüch mer ke Angscht drvor ha, meint dr Thürer un bringt Biispiil vum Sprochwitz in verschiidene Schwizer Landschafte – im Gspass (Ibernämme erfinde) un im Ärnscht:
III
Dr Thürer Georg findets falsch, ass mer in dr Dichtig vu vornerii dr hoch Flug firs Gebiät vu dr Schriftsproch un s Bodeständig fir dr Raüm vum Dialäkt haltet. Im Dichter si Schepfergraft, si Kinschtlergwisse diäg entscheide, eb er e ächte Spiilmann vu Gottesgnade seig oder numme e Gspässlimacher, wu in dr Gunscht vum Volk stoht. Do diäg d ebig Scheidwand zwische Tämpel un Johrmärktsbudi duri goh. Also kenn e Dialäktdichter alles erreiche, was aü e standardsprochlige Kolleg ka zwinge. Aber ei Unterschiid diägs gä: Dr Hochditsch ka vorgfertigti Kunschtstei ufenander setze, dr Dialäktdichter mueß sich sini Stei erscht üs dr Bärg haüe – dr mueß sich si Sproch erkämpfe.
In dr Schwiz, so isch in Wesen und Würde der Mundart z läse, ischs (1944) e großi Sälteheit, ass sich emol eber vu einere Landschaft fir d Dialäktdichtig in ere andere Landschaft intressiärt. D Ditschschwizer diäge liäber e mittelmäßigs änglischs oder franzesischs Buech läse as wiä e ernschthafts Wärk in ere Schwizer Dialäktspiilart. Drno stellt dr Thürer verschiidini Gedichter üs verschiidene Schwizer Landschafte vor.
Dr Thürer freit sich driber, ass dr Dialäkt jetz aü im Film Iizug haltet; alli zwo Wuche kumm e neij Dialäktstick rüs, aber – un des bedüürt er – verlange diä meischte vu dr 2000 intressiärte Verein numme Luschtspiil; Üsnamme zum Lobe seige s Heimatschutztheater Glarus un d Berner Heimatschutzbühne.
S Buech in sinere Zit
Fir dr Thürer isch in däm Buech s Schwizerditsch alemannisch, dr goht friili nit ufs Alemannisch uf dr andere Sitte vum Rhiin ii. Des het er großartig nogholt, wun er 1962 dr gsamtalemannisch Gedichtsammelband Holderbluescht rüsgä het.
Uf d politisch Lag im 2. Wältgriäg spiilt er a, wänn er zimli zum Schluss d Sofie Haemmerli-Marti zitiärt, wu noch im 19. Johrhundert gschriibe gha het:
Heilig isch de Schwizerbode,
Ähnibluet, iez tue di rode.
Schüss uf wine Wätterleich,
Wehr di bis zum letschte Streich!
An diä Ziilte schliäßt er a:
''„Möge unser Volk nie weniger wachsam gegenüber schleichenden Gefahren werden, zu denen wir auch die Verplattung der Mundart rechnen. Sie ist ja nicht irgend ein Stück unseres Hausrates, sondern Sonne und Seele auf der ganzen dem Rheine zugewandten Stirnseite des Schweizerhauses.“''
Kageneck (Adelsgeschlecht)
Kageneck isch dr Name vun eme alte oberrhynische Adelsgschlächt. D Herre vu Kageneck hän zue dreltschte ritterbirtige Gschlächter im Elsass ghert. E badische Nascht vu dr Familie git s hite no.
Hächkumft
D Herre vu Kageneck sin stammes- un woobeverwandt mit dr Achenheim, Blumenau, Ottfriedrich, Reimböldelin un Rümelnheim. Alli Familien cha mer zrugfiere uf dr Stammvater Dominus Cuno inter mercatores bzw. däm sy Vater Erbo. Dr Nikolaus vu Kageneck, wu zwische 1230 un 1306 gläb, isch dr eltscht Suhn vum Cuno gsii, isch Ritter, Stettmaischter (e Mitglid im Stadtrot) vu Stroßburi un Läächemann vu dr Bischef vu Stroßburi gsii. S Genealogisch Handbuech vum Adel nännt ihn as Stammvater vu dr Kageneck.
Noch em Heraldiker un Genealog Gustav Adelbert Seyler wird as ain vu dr erschte Aagherige vu dr Familie dr Gotzlin vu Kageneck scho anne 1212 urkundli gnännt. Är erschynt as „magister civitatis Argentinensis“ in ere Urkund vum Chaiser Friedrich II. vu Hochestaufe. Di nit unterbroche Stammraue vum Gschlächt fangt noch em Ernst Heinrich Kneschke aa mit em Ritter Claus vu Kageneck in dr zwoote Helfti vum 12. Jorhundert.
Mitglider vu dr Familie findet mer in dr Friezyt vor allem in dr freie Rychsstadt Stroßburi. Si hän dert scho ball zue dr yyflussrychschte Gschlächter im Patriziat vu dr Stadt ghert. Zem Byschpel hän si s Minzrächt ghaa un im Lauf vu dr Zyt 15-mol s Amt vum Stettmaischter vu Stroßburi.
Dr Name Kageneck chgunnt wohl vum Kagenecker Bruch, wu dodmol usserhalkb vu dr Stadtdor vu Stroßburi gläögen isch, un wu d Kageneck e baar Grundstuck ghaa hän. Di hitig Kageneck-Stroß z Stroßburi mahnt no dodraa. D Burg Hageneck im Elsass cha nit, wie vylmol gschribe, dr Stammsitz vu dr Kageneck gsii syy, wel in dr Urkunde dert d Familie vu Hageneck im 13. Jorhundert gnänntr wird.
Dominique Baettig
De Dominique Baettig (* 22. September 1953 z Dälschbärg, vo Rickebach) isch en Schwiizer Politiker und isch vo 2007 bis 2011 für d SVP im Nationalrot gsässe.
Kageneck (Adelsgeschlecht)
Linie un Bsitz
D Noofahre vum Stammvater Claus hän verschideni Linie grindet, wu aber alli, bis uf dr Nascht vum Ramboldt, wider uusglescht sin
Dominique Baettig
Politik
De Dominique Baettig isch de erschti Nationalrot us em Kanton Jura gsi vo de SVP, wo-n-er im 2007i gwäält worde-n-isch. Schwiizwit isch er bekannt worde, wo-n-er im 2010 en Vorstoss im Parlament unternoh het. S Ziil vo sim Vorstoss isch gsi, Regione, wo an d Schwiiz gränze, d Möglichkeit z biete, de Schwiiz bizträte. Konkret gnennt het er doderbi Bade-Württebärg, s Departement Jura, s Elsass, Südtirol, Aosta, Como und Vorarlberg. Sin Vorstoss het es grosses Medieecho usglöst und isch sehr kontrovers diskutiirt worde. Würklich ernscht gnoh het es aber (fascht) niemet.
Privats
De Baettig isch ghürote und het vier Chind. Vo Bruef isch er Psychiater.
Kageneck (Adelsgeschlecht)
Linie un Bsitz
D Brieder Hans un Moritz vu Kageneck sin am 22. Juni 1472, em Dag vu dr Schlacht bi Murte, zum Ritter gschlaa wore. In dr Schlacht hän Stroßburger Kontingänt zäme mit Druppe vu andere elsässische un lothringische Stedt un Grofschafte d Aidgnosse geg dr Karl dr Chien, dr Herzog vu Burgund, unterstitzt. Em Moritz sy jingere Suhn isch dr Stammvater vun ere Linie gsii, wu no bis zue dr franzesische Revolution im Elsass aasässig gsii isch. Churzi Zyt speter, noch em Verluscht vu irem Bsitz, hän si si z Bade nidergloo.
E Nascht vu däre Linie isch scho Mitti 17. Jorhundert in Brysgau chuu un het si dur d Erbschaft vu verschidene Gieter vu dr Adelsfamilie vu Pforr z Munzinge nidergloo. Dr Johann Friedrich vu Kageneck (1633–1705), Statthalter vum Chaiser Leopold I. z Vordereschtrych un ab 1671 Rychsfreiherr, het s Munzinger Schloss böue loo un het 1682 au Blaiche un 1702 d Herrschaft Stäge mit em Schloss Stäge-Wyler gchauft. S Herrehuus z Blaiche isch anne 1728 böue wore.
Mitglider vu däm Nascht hän dur Chauf un Lääche vum Erzhuus Erschtrych dr Grundbsitz dytli chenne uuswyte. Im Brysgau hän dr Kageneck näbe Munzinge, Stäge un Blaiche au Schloss Umkirch (ab 1740), Walterschhoufe un ab 1788 Wilddal ghert.
Di zwee Sihn vum Heinrich Hermann Grof vu Kageneck († 1790) hän zwoo greflig Linie grindet. Stifter vu dr eltere Linie isch dr Heinrich Hyazinth Graf von Kageneck gsii, dr Bsitzer vum Fideikommiss Munzinge. Sy jingere Brueder, dr Philipp Joseph Grof vu Kageneck isch dr Grinder vu dr Linie vu Stäge gsii. Us dr jingere Linie isch dr Maximilian Grof vu Kageneck chuu, Grundbsitzer z Stäge un z Unteribedal. Är het anne 1859 d Friederike Grefi vu Königsegg-Aulendorf ghyrote. S Schloss Stäge-Wyler isch no im 20. Jorhundert verchauft wore. Uf em Räbguet Munzinge wirtschaftet d Familie bis hite.
Standslupfige
Dr Johann Friedrich vu Kageneck (1633–1705), dr Vizestatthalter in dr vordereschtrychische Land un dr vier Rhystedt, isch dr Suhn vum Wilhelm vu Kageneck (um 1587–1652) un däm syre Frau Helene Zorn vu Bulach († 1634) gsii. Är isch wäg syre Verdienscht um s Huus Habsburg vum Chaiser Leopold I. am 22. Septämber 1671 z Wien in Rychsfreiherrestand glupft wore. Ain vu syne Sihn isch dr Heinrich vu Kageneck († 1744) gsii, dr Landkomtur vum Dytsche Orde un 1722 Statthalter vum Herzogdum Neuburg an dr Donau. Dr Freiherrestand (Baronat) isch am 6. Augschte 1773 z Compiégne vum Chenig vu Frankrych anerkännt un uf s Gsamtgschlächt uusdehnt wore.
Stammwoobe
Dr Stammwoobe zaigt in Rot e silberne Schregrächtsbalke. Uf em Helm e bärtige Mannesrumpf, wu s Hees au s Schildzaiche drait, deckt mit eme silbrig gstulpte, gold quaschtete rote Spitzhuet. D Helmdecke sin rot-silbrig.
Greflige Woobe
Dr Wahlspruch isch: In valore virtus.
Rochefort NE
Rochefort (frankoprovenzalisch ) isch e Dorf und e bolitischi Gmai vom Kanton Nöueburg.
Geografi
S Piet vo Rochefort lyt im Nöieburger Jura. Es goot vom Fluss Areuse im stotzige Tobel unde bis uf d Jurahöchi uf der Kreete vom Tablettes und ufs Platoo vo der Alp Métairie du Grand Coeurie ufe.
Zue Rochefort ghere näb em glychnamige Dorf d Sidlige Chambrelien, Montézillon ,  Les Grattes de Vent , Les Grattes de Bise un La Tourne. Dr Bann umfasst 33 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 62 Prozänt Wald, 4 Prozänt Sidligsflechi un öppe 1 Prozänt sunschtigi Flechi. D Nochbergmaine vu Rochefort sin Boudry, Brot-Plamboz, La Sagne, Val-de-Ruz, Val-de-Travers, Corcelles-Cormondrèche un Milvignes.
Gschicht
I de Jurafelse unden am Dorf im Areusetobel isch d Hööli vo Cotencher, wo en berüempte Fundort vo Räschte us der Urgschicht isch. Me het dört Gibei vo Höölibääre und au vo Neandertaler entdeckt.
Rochefort isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1184 Rupeforti, 1236 Rochifort.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bis Endi 2017 hät Rochefort zum Bezirk Boudry gheert.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 16,1 Prozänt gläge.
Religion
40,8 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,8 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,0 Prozänt, CVP 5,4 Prozänt, FDP 28,2 Prozänt, Grüeni 13,8 Prozänt, PdA 1,7 Prozänt, SP 14,4 Prozänt, SVP 31,0 Prozänt.
Wirtschaft
D Juragmeind Rochefort isch tradizionell en Ort, wo s bim Dorf und uf de Juraweiden obe vor allem d Landwirtschaft git.
Durs Areuse-Taal goot d Kantonsstrooss vo Nöieburg is Val de Travers und au d Ysebaanlinie vo Bärn über Nöieburg uf Pontarlier z Frankrych ääne. Bim Dorf Chambrélien macht d Baanlinie vo Nöieburg uf La Chaux-de-Fonds en Spitzcheeri. Das isch im Schwiizer Ysebaannetz e zimlechi Sälteheit; me het sech do bim Bou vo dere Baan 1859 es Cheerdunäll ygspart.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1036 Yywohner 90,3 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4 Prozänt Dytsch, 1,1 Prozänt Italienisch un 4,6 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Remigen
Rèmige (amtlich Remigen) esch e politischi Gmäind im Bezerk Brogg vom Schwiizer Kanton Aargau. Si esch öpe drey Kilometer nordnordwèsschtlech vom Bezerkshauptort, a de Hauptachse Brogg–Laufeborg.
Geographi
S Dorf lyt i de Öbergangszone vom Faltejura ond em Tafeljura am Bözbergnordfuess. Im Norde esch de Gäissbärg, wo zom Tafeljura ghört. De Gmäindebann vo Rèmige goht aber nor em stäile Südhang noche, di grossi Hochèbni of öpe 600 Meter ghört zo Vellige. De Südhang vom Gäissbärg esch es ideals Wybougebiet.
I Rechtig Wèschte gönd zwe Täler, wo dore zom Faltjura ghörende Bützbärg (647 Meter) trènnt wärde. S nördleche Tal gôht zo de Bürestäig (550 Meter), en Passöbergang is Mèttauertal. S südleche Tal gôht rechtig Müendel. D Gmäind werd ganz im Wèschte vo de 643 Meter höche Borghalde abgränzt.
De Rèmiger Gmäindebann esch 787 Hektare gross, devo send 441 Hektare Wald ond 58 Hektare send öberbout. Di höchschti Stell lyt bi rond 699 Meter am Gäissbärg, die tüfschti met 647 Meter bim Bröggli bim Rèstaurant Hasel.
Nochbergmäinde send Hottl im Norde, Vellige im Nordoschte, Röfenach im Südoschte, Rinike und Bözbrg im Süde, Müendel im Wèschte ond Gansige im Nordwèschte.
Gschecht
Scho wèrend de Römerzyt esch d Strôss zwösche Augusta Raurica ond Vindonissa öber de Bözberg gange. Si esch aber ächli nördlecher doregange als höt, vo Èffige öber Rèmige of Stelli. S Dorf esch s erschtmol 1064 als Täil vom Hof Räi èrwèhnt worde, dè hèt im Chloschter Murbach im Elsass ghört (als Hof hèt me dozmol d Grondherrschaft öber es grössers Gebiet bezäichnet).
Wo 1460 d Stadt Bärn s Gebiet weschtlech vo de Aare eroberet hèt, änderet sech ade Rächt vom Chloschter nüt. Di katholische Nonne händ allergengs im Johr 1528 d Yfüerig vo de Rèformation müesse hehnè. 1544 verchauft s Chloschter de Hof Räi im Graf Hartme vo Hallwyl. Im Johr 1566 hètme s Grecht Bözberg uftäilt ond d Grechtsfäll vom Hof Räi send ab denne z Stelli verhandelt worde. Zwösche 1588 ond 1599 het d Stadt Brogg zwe Drettel ond Stadt Bärn de dretti Drettel vom Hof Räi erworbe.
Im Mèrz 1798 händ d Franzose d Schwyz eroberet, di "Gnädige Herre" vo Bärn entmachtet ond di Hèlvetisch Rèpublik usgrüeft. De Hof Räi esch zom noie Kanton Aargau cho. 1799 esch d Frontlinie im Zwoite Koalitionschrieg z mettst dors ondere Aaretal verloffe. I de Region hets mehreri Fäldlager vo de französische Armee gèh. Wäge Requisitione ond Plönderige händ d Dorfbewohner grossi Not glette.
1803 esch de Hof Räi ufglösst ond di äinzelne Dörfer zo sälbschtändige Gmäinde erhôbe worde. Bes wyt is 20. Jôhrhondert ie esch Rèmige starch landwertschaftlech prègt gsi. Bes öppe 1970 stagniert d Bevölkerig bi rond 500. Aber dènn esch Bouet worde wie verockt ond Rèmige esch zonere Wohngmäind worde; d Ywôhnerzahl het sech ennenrt drissg Jôhr verdopplet.
Sehenswördigkäite
D Petruschele esch s erschtmol 1347 als Fillialchele vo de Pfarrèy Räi erwèhnt worde. Si stammt vermuetli usem 11. oder 12. Jôhrhondert. Om d Metti vom 15. Jôhrhondert hèts en Erwiterig gèh. Äis Jôhrhondert spöter hètme vermuetli de Cheletorm about; d Tormuhr hèt scho emmer nor äin Stondezäiger gha, aber käin Minutezäiger. Im 19. ond i de erschte Hèlfti vom 20. Jôhrhondert hèt me d Chele als Räbhüsli, Armewôhnig ond chorzzytig sogar als Gfängnis omfonktioniert.
Wappe
D Blasonierig vom Gmäindswappe gôht: "I Rot uf grüenem Dreiberg springende wiisse Stäibock." S Wappe èntsprecht dem vo de Herre vo Rèmige, emene om 1300 usgstorbene Meneschterialegschlächt vo de Habsborger. D Gmäind hèt s Stäibockwappe s erscht mol 1750 ofem amtleche Segel brucht.
Bevölkerig
Am 31. Dèzämber 2004 händ 1034 Mönsche z Rèmige gläbt, de Osländeratäil esch bi 10,3 % gsi. Bide Volkszèhlig 2000 send 59,3 % rèformiert, 26,1 % römisch-katholisch ond 3,0 % moslemisch gsi; 1,0 % hèt enere andere Glaubesrechtig aghört. 93,3 % händ Dütsch als ehri Hauptsproch aageh, 1,8 % Französisch, 1,6 % Albanisch, 0,8 % Italiänisch.
Behörde
Die foif Gmäiröht vo de Amtspèriode 2006–-2009 send gsii:
För Rächtsschtrytigkäite esch s Bezerksgrecht Brogg zueständig. Rèmige ghört zom Fredensrechterchräis Räi.
Wertschaft
Z Rèmige hèts rond 280 Arbetsplätz, devo 25 % i de Landwertschaft, 41 % i de Induschtrii ond 34 % im Dienschtläitigssektor. Règional bekannt esch de Privatzoo Hasel. D Mehrhäit vo de Èrwèrbstètige send Wägpèndler ond schaffet z Brogg ond Omgäbig.
Verchehr
Rèmige lyt ade Hauptstrôss, wo vo Stilli öber d Bürestäig of Laufeborg gôht. S Dorf lyt ame Chrützponkt vo zwoi Poschtautolinie. Äini verchehrt vo Brogg via Röfenach is Müendel, di anderi vo Brogg via Rinike of Laufeborg.
Beldig
Z Rèmige hèts en Chendergarte ond e Primarschuel. D Ôberstufe, Real ond Sek, esch règional zämegläit ond befendet sech z Röfenach, d Bez esch z Brogg. Di nöchschte Kantonsschuele (Kanti) send z Bade, z Wettige ond z Aarau.
Brest Métropole
D Brest Métropole (bretonisch Brest Meurgêr) isch e franzesischi Métropole im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 24. Mai 1973 grindet wore un bstoht us acht Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Brest.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Leonberg (Begriffsklärung)
Leonberg heisse:
Charles Darwin
Der Charles Robert Darwin (* 12. Februar 1809 z'The Mount (e Täil vo Shrewsbury), z'Ängland; † 19. April 1882 z'Downe) isch en britischä Naturforscher gsi und me seit, es sigi eine vo de wichtigschte Naturforscher überhoupt.
Der Charles Darwin het d'Evoluzionsteori begründet. Luut de Evoluzionsteori hend alli Lebewese en gmeinsame Vorfahre und entwicklet sich durch de Mechanismus vo de natürleche Selekzion. Är het sini Teorie zerschmol am 24. Novämbr 1859 i sim Buech The Origin of Species veröffentlecht und si isch underdesse i de wüsseschaftliche Welt die einzig akzeptierte Theorie zur Entstehig vo de Arte.
Är isch näbebii ou e glückleche Familiefatter gsi.
Dong Hoi
Đồng Hới (Đồng Hới, Vietnamesisch: Thành phố Đồng Hới) isch e Stadt an dr Ostküste vo Vietnam, Hauptschdadt vo Quang Binh. Si leit äm Nhat Le-Fluss, im Südoschte vo Vietnam und isch di grösschti Schtadt vo Quang Binh, Vietnam mit ere Bevölkerig vo 103'988 Iiwohner im 2006.
Wirtschaft und Verchehr
Dong Hoi lit am «Ho Chi Minh Highway», das isch die Nationali Autibahn 1A, and dr Iisebahnlinie Ho Chi Minh Stadt (Saigon) - Hanoi. Es het e Flughafe und e Hafe für Hochseeschiff, dr Cảng Hòn La.
In dr Stadt git s zwei Industriigebiet. Für Touriste isch d Stadt vor allem intressant, wil s dört mehreri Hotel git und si nume 50 Kilometer vom Nationalpark Phong Nha-Ke Bang lit, wo zum Wältnaturerb vo dr UNESCO ghört.
RuneScape
RuneScape isch es Masse-Multiplayer-Online-Rollespiil (ängl. Massive Multiplayer Online Roleplaying Game = MMORPG) vo dr Firma Jagex. D Handlig vom Spiil isch in ere mittelalterlig amuetende Fantasywält aagsiidlet. Die chostelosi Version vo RuneScape wird vo meh as zäh Millione Spiiler gspiilt, es git drzue no öbbe e Million chostepflichtigi Konte. Es isch eso eins vo de beliebtischte Online-Spiil, wo s git. Wil vili Spiiler mehreri Konte hai, isch die exakti Zahl vo der Spiiler unbekannt. RuneScape ghört eso zu de bevölkerigsriichste Online-Spiil vo dr Wält. . Allerdings isch d Zahl vo de datsächlige Spiiler uf 2000 pro Server begränzt, so dass bim gegewärtige Stand vo 171 Server (Oktober 2009) e theoretischs Maximum vo 342.000 Spiiler bestoht, wo gliichziitig agmäldet si. D Interaktion isch nume mit dene Spiiler möglig, wo uf em gliiche Server agmäldet si.
Humboldtsches Bildungsideal
Under em humboldtsche Bildigsideal verstoot mä die ganzhäitligi Usbildig in de Künst in Verbindig mit dr jewiilige Studiefachrichdig. Das Ideal goot zrugg uf e Wilhelm von Humboldt, wo in dr Zit vo dr pröissische Rekonvaleszänz uf e Bürgerdum het chönne setze, wo immer sterker worde isch, und eso dr Aaspruch uf en Allgemäinbildig gförderet het. Hützudags bezäichnet dr Begriff vilmol die zentrali Idee vo dr Äihäit vo dr Forschig und dr Leer an Uniwersidääte und verschiidene andere Hoochschuele (im Underschiid zum Bischbil zu räine Leerbrofessure ooni Forschigsufgoobe).
Bratsche
D Bratsche oder Wiola isch e Striichinstrumänt, wo im Wääsentlige e gröösseri Bauform vo dr Giige isch. Si döönt diefer as d Giige und isch e chli anders proporzioniert. In dr Familie vo de Wioliine isch si s Alt-Instrumänt. S Wort Bratsche läitet sich vom italiänische Viola da braccio ab (vo doo chunnt dr Naame Armgiige). Mit däm wird d Haltig bim Spiile bezäichnet im Geegesatz zur Viola da gamba (Bäi-Wiola).
Vo dr Füsik us, si d Giige und d Bratsche seer äänlig. D Bratsche isch e chli gröösser und au dr Booge isch e chli lenger und schweerer. Wie d Giige het d Bratsche en A-, D-, und G-Saite. Aber wäärend d Giige e hoochi E-Saite het, wo si vom Klang us loot lo uusestoo, het d Bratsche e diefi C-Saite und döönt dorum dunkler und wäicher. Nid wie für d Giige, won e klassischs Soloinstrumänt isch, git s relativ wenig Wärk, wo für d Bratsche gschriibe si.
Bickenholz
Bickeholz (lothrìngisch; frànzeesch Bickenholtz, ditsch Bickenholz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bickeholz lijt rund zwelf Kilometer nordeschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 298 un 334 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Bickeholz ìsch ànne 1630 grìndet worre und hàt bìs 1863 Sainte-Marie-de-Bickenholtz gheiße.
1766 ìsch s Derfel züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bickeholz ìsch. Bickeholz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bickeholz ghert zem Rhinfrankisch.
Aristomenes (Messenien)
De Aristomenes isch e messenische Fraihaitschämpfer gsii und isch noch de Bifraiig vo Messenie ane 369 v. Chr. as Held vereert wore, wo Heroeopfer öberchoo hett. Sini Historizität cha nöd biwise were.
Öberliferig
De Pausanias hett i sim vierte Buech vom Werch Raise z Griecheland öber Messenie gschribe und d Gschicht vom Aristomenes i drizee Kapitel ussergwöönlich uusfüerlich uufgschribe (Paus. 4.14-27). . Denebet werd er ono e paar Mool a anderne Stelle im Werch gnennt (Paus. 4.6.1; 4.32; 6.7; 8.52; 9.39). As sini Quelle het de Pausanias in erster Lini s Werch vom Rhianos vo Kreta bruucht, aber o da vom Myron vo Priene. Baidi hend d Gschicht vom Aristomenes as e Heldeepos literarisch uusgschmückt, doch sind die Werch nöme erhalte. De Aristomenes isch i de Antiki guet bikannt gsii und er werd vo villne Autore gnennt, di wichtigste sind de Plutarch, de Polyainos, de Polybios und de Diodor Siculus. . Di ältisti ganz sicheri Nennig vom Aristomenes i de antike Literatur findet sich bim Kallisthenes vo Olynth (um 336 v. Chr.).
Zittlichi Iiornnig
Di zittlichi Iiornnig und d Gschichtlichkait vom Aristomenes isch umstritte. Nochem Myron hett er im Erste Messenische Chrieg (Endi 8. Jh. v. Chr.) agiert, nochem Rhianos hett er zu de Zitt vom spartanische König Latychidas II. (491-476 v. Chr.) glebt, de Pausanias aber macht en zomene Held vom Zweete Messenische Chrieg (Mitti 8. Jh. v. Chr.).
Juged
De Aristomenes stammt us Andania. Siin Vatter isch de Nikomedes, doch isch sini Muetter vonere Schlange gschwängeret wore. Er hett as junge gege d Spartaner, wo Messenie bsetzt ghaa hend, rebelliert zäme mit achtzg Gliichaltrige. Sii Schild isch miteme Adler gschmüggt gsii, wo d Flögel bis an Rand uusbraitet hett. Die Art Schild isch im sechste Joorhundert v. Chr. uufchoo und werd uf Amphore abbildet.
Ersti Chriegsjoor
Im erste Joor isch zo de Schlacht vo Derai (Δέραι) choo und drufabe hend d Messenier en wöle zom König weele, do er usem Gschlecht vo de Aipytide gsii isch. De isch aber degege gsii, hett sich aber zom Feldherr ernenne loo. Er isch drufabe z nacht haimlich i d Stadt Sparta gschliche und hett im Tempel vo de Athene Chalkoikos e Schild mit siim Name gstiftet. D Spartaner sind verchlöpft und hend s Orakel agfrööget und da hett ene empfole, si söled en Athener as Birooter nee und d Athener hend ene de laami Tyrtaios gschickt.
Im zwaite Joor hend d Messenier z Spartaner i de Schlacht bim Ebermool (κάπρου σῆμα, kaprou sema) i d Flucht gschlage. Obwoll de Woorseger Theoklos de Aristomenes gwarnt hett, isch de am Berebomm vorbiigrennt, wo d Dioskure drinn ghogget sind und er hett dai sin Schild verloore. S Orakel vo Delphi het en uf Lebadeia z Boiotie gschigggt, woner im Hailigtum vom Trophonios sii Schild gfunde hett.
Imene nächtliche Öberfall hend d Messenier di spartanischi Stadt Pherai öberfalle und Veech graubt. De spartanisch König Anaxandros hett ene de Weeg versperrt und de Arisotmenes mit sim Speer am Füdlibagge verletzt. Imene andere Öberfall uf d Karyai hend d Messenier spartanischi Jungfraue entfüert, wo im Artemistempel am Tanze gsii sind und denn för tüürs Geld fraigee. E paar psoffni Messenier, wo die Maitli hend wöle schände, sind vom Aristomenes töödt wore. Weniger rüemlich isch de Öberfall uf s Hailigtum vo de Demeter z Aigila usgfalle. D Fraue, wo dai e Fest gfiiret hend, hend sich mit Opfermesser und Brootspiess gweert und de Aristomenes mit Faggle gschlage und si hendne sogär chöne festnee. Aber d Priesteri Archidameia, wonen scho vorene biwunderet hett, hetten frai loo und gsait, er hebi sini Fessle mitere Faggle dörebrennt.
Im dritte Joor isch s zo de Schlacht am Groosse Grabe (μεγάλη τάφρος, megale taphros) choo. Well de arkadischi König Aristokrates d Messenier verroote hett, sind die vo de Spartaner bisigt worde und de Aristomenes und sini Gnosse hend sich uf de Festig Eira i de Berge verschanzt.
Eira
Eira (Εἴρα) oder Hira, isch e Bergfestig, wo i de Berge vo Nordmessenie glegen isch öberem Taal vo de Neda. D Laag vo Eira isch nöd bikannt, wobii d Ruine vo Kalaketri passe chönted, aber e spartanische Vorposte a dem Ort isch grad so guet mögli. D Messenier hend sich elf Joor lang i de Festig verschanzt und debii Öberfäll is Piet vo de Spartaner undernoo, obscho si vo de Spartaner bilageret wore sind.
Bimene nächtliche Öberfall uf s spartanische Hopthailigtum Amyklai isch de Aristomenes vomene Stai am Chopf troffe und biwusstlos wore. D Spartaner hend en festgnoo und zäme mit föfzg Messenier i d Schlucht Keadas grüert, wo Schwerverbrecher und Chriegsgegner abegstürtzt wore sind. Di blutte Messenier sind ufem Bode zerschellt. Nume de Aristomenes hends mit de Rüstig abegschupft und do hett en en Adler mit de Flögel uufgfange und en hail ufem Bode abgsetzt. Nochem Polyainos het siin Schild, wo jo en Adler druff abbildet gsii isch, fallschirmartig de Sturz uufgfange. De Aristomenes hett noch drai Taag e Fuchs gsie, wo vo de Tote gfresse hett. Und mit Hilf vo dem Fuchs hett er en Uusgang us em Keadas gfunde. Wo d Spartaner een spööter wider grüstet gsiee hend, sind si no mee verschrogge.
En anders Mool hend en kretischi Bogeschütze festgnoo und ines Buurehuus broocht. D Töchter vom Huus het d Kreter psoffe gmacht und de Aristomenes bifrait. Und as Danggeschöö hett si siin achtzeejöörig Soo Gorgos as Maa öberchoo.
De Aristomenes hett znacht e Hilfsheer us Korinth öberfalle und hundert Chrieger töödt.
s letscht Joor
En Orakel vo Delphi hett de Fall vo Eira voruusgsait. Drum hett de Aristomenes uf em Berg Ithome z nacht e hailigs Objekt mit Schutzchreft vergrabe. Dozmool hett sich e spartanische Chuehert in e Messenieri verliebt und di beede hend sich immer denn troffe, wenn ere siin Maa Wach gschobe hett. Wos ainisch mol dereweeg gstürmt und ghudlet, isch d Wach abzoge wore und de Maa isch zo sinnere Frau choo. De Chuehert, wo grad binnere glegen isch, hett sich versteggt und ghört, as ali Wache abzoge wore sind. Er isch denn zo de Spartaner ggange und hett da em Emperamos verzellt, wo drufabe de Aagriff uf Eira gstartet hett. Well d Laag uusichtsloos gsii isch, hett de Aristomenes verhandlet und d Frauen und Chind und die, wo nöd hend wöle chempfe hend tööre abzüche. Im letschte Champf um Eira isch de Euergetides gfalle, de Maa vo de Hagnagora, de Schwöster vom Aristomenes.
D Messenier sind uf Arkadie gfloche und hend dai sich mit de Arkader zämetue um Sparta z öberfalle. Aber de König Aristokrates het d Spartaner unterrichtet und wo da uufgfloge sind, hend si uf de Agriff verzichtet, de Aristokrates isch aber vo de aigne Lütt gstainigt wore.
Exil
D Messenier sind under de Füerig vom Gorgos, de Soo vom Aristomenes, und em Mantiklos, de Soo vom Woorseger Theoklos, uf Süditaalie uusgwanderet. De Aristomenes hett sini Töchtere verhüürootet. Mit de jüngste Töchter isch er uf Rhodos uusgwanderet und isch bom König Dorieus vo Ialysos uufgnoo wore. Er isch im Exil gstorbe und z Ialysos bierdigt wore.
Famili
De Pausanias meriri di Verwandti vom Aristomenes uufglistet. Demnoo hend sini Eltere de Nikomedes und d Nikoteleia ghaisse. De Maa vo sinnere Schwöster Hagnagora het Euergitas ghaisse, de zweet, noch de Iinaam vo Eira, isch de Tharyx vo Phigaleia gsii. De Aristomenos het e Soo ghaa, de Gorgos und drai Töchtere, wo de Name aber nöd öberliferet isch. Di annt isch mit dem Damothoidas von Lepreos verhürootet gsii, di ander mitem Theropompos von Heraia. Die driit söll de Damagetos ghüroote haa, de Soo vom rhodische König Dorieus vo Ialysos. De Soo us der Verbindig isch de Diagoras gsii, wo ane 464 v. Chr. de olympischi Siig im Fuustchampf gwune hett.
Di eheliche Verbindige mit Familine, wo usem Piet nördlich vo Messenie chömed, passet guet is historischi Bild, womer erwartet, wenn de Aristomenes wörkli glebt hett. D Verschwöögerig mit de rhodische Diagoride degege dörst erst er spöötere Zuesatz sii.
Heroekult
Noch dem ane 369 v. Chr. de messenisch Staat gründet woren isch, sind d Tootebai vom Aristomenos uf Ghaiss vom delphische Orakel uf Messenie broocht wore. Siis Graabmool isch östlich vom Stadion vo de noigründete Stadt Messene uufgstellt wore. Uf dem Graab isch e Süüle gstande, wo mer de Muni abunde hett, wo as Opfer usglese woren isch. Het sich d Süüle wegem Wüete vom Muni biwegt, hatt da as e guets Zaiche ggolte.
Forschig und Biwertig
D Forschig vom 19. Joorhundert het no agnno, as de Aristomenes und sini Taate historisch gsii sind, wenn au literarisch veränderet. Nodisnoo isch mer dodevoo eweggchoo und het en und sini Taate as raini Saag ooni historische Hindergrund aaglueget.
Nolebe vom Aristomenosmythos
Di antiiki Saag vom Aristomenes isch i drai Werch vo de Noizitt verarbaitet wore:
Sinus Iridum
Dr Sinus Iridum (alemannisch: Rägebogebucht, deilwiis fälschlich au Iridium gschriibe) isch e Usbuchtig vum Mare Imbrium, also ere Diefebeni vu unserem Moo. Er befindet sich bi 44° 06' Nord un 31° 30' Wescht in dr Montes Jura (Jura-Gebirg) wo ihn vum Mare Frigoris (Chältimeer) trenne un wo dur dr Ischlag im Sinus Iridum entstande sin. Dr Durmesser betrait 236 km. Igrahmt wird er im Weste dur s' Promontorium Heraclides (Kap Heraclides) und im Oschte dur s' Promontorium Laplace (Kap Laplace).
Ufgrund vum fählede südliche Rand vum Ischlagskrater isch es zue Spekulatione chumme in wellere Reihefolgi bzw. in wellem Zämmehang säller mit em Mare Imbrium entstande isch. Ei These vum Nobelpriisträger un Chemiker Harold Clayton Urey in dr Middi vum 20. Johrhundert erchlärt die beide Strukture dodur, dass dr Sinus Iridum dr eigentlich Ischlagspunkt vum Asteroid gsi sei, säller aber im extrem schräge Winkel igschlage sei un dur e Explosion s'Mare Imbrium bildet häb.
Sälli These isch aber falsch. Dr Sinus Iridum isch nooch em Mare Imbrium entstande. Ime spätere Prozess sin aber beidi mit Basalte gfüllt worre. Dr fähled Südrand dürft aber igstürzt un aschliessed mit Basalte bedeckt worre si.
D'Benennig isch anno 1935 dur die IAU (Internationale Astronomische Union) erfolgt.
Im Fernglas isch dr Sinus Iridum bi wachsedem Mo as iber dr Terminator rusragede Boge z'erchänne, wenn säller grad dr öschtlich Rand vu dr Bucht erreicht het. Z'erscht luege d'Gipfel vum Juragebirg im Sunneliecht uf, no s'ganz Juragebirg, un schliesslich wanderet dr Terminator iber d'Bucht nyber.
Saint-Thonan
Saint-Thonan (bretonisch Sant-Tonan) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Thonan lyt 56 km vu Quimper un 15 km vu Brest uf ere Hechi zwische 34 m un 116 m iber Normalnull.
Pfaffenhausen
Pfaffehause (amtlich Pfaffenhausen) isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Hans-Peter Wessels
Dr Hans-Peter Wessels (* 30. Septämber 1962 z Sanggalle) isch e Schwizer SP-Politiker. Er isch sit em 1. Februar 2009 Regierigsroot vom Kanton Basel-Stadt und Vorsteher vom Bau- und Vercheersdepartemänt.
Pfaffenhausen
Geografi
Pfaffehause leit rond 35 km nordeschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller em oberschwäbische Mindeldal. Vo dr Gmarkong send 74 % Landwirtschaftsfleche, 10,5 % Wald, 12,9 % Sidlongsfleche ond 2,6 % sonschtige Fleche.
Hans-Peter Wessels
Lääbe
Dr Wessel isch mit dr südafrikanische Staatsbürgerschaft uf d Wält choo und isch 1974 Schwizer Bürger worde. Er isch z Montreal und z Sanggalle ufgwaggse. 1981 isch er Mitgliid vo dr SP worde. Vo 1982 bis 1986 het er an dr ETH Züri studiert und vo 1986 bis 1990 am Biozentrum vo dr Universidäät Basel e Dissertazioon in Biochemii gschriibe. Denn het er bis 1998 as wüsseschaftlige Mitarbäiter und Projektläiter in verschiidene Aastellige gschafft. Vo 1998 bis 2000 isch er Diräkter ad interim vom Nazionale Hochläistigsrächezentrum z Manno gsi. Vo 2000 bis 2005 isch er Gschäftsfüerer vom Farmazentrum Basel-Züri an dr Universidäät Basel gsi, denn vo 2006 aa Gschäftsfüerer vo BaselArea, vo dr Wirtschaftsförderig vo de Kantöön Basel-Stadt und Basel-Landschaft. Dr Hans-Peter Wessels isch am 14. Septämber 2008 im erste Waalgang in Regierigsroot gweelt worde.
Pfaffenhausen
Gmoendsgliderong
Zua Pfaffehause ghered d Derfer Egelhofen, Schöneberg ond Weilbach, d Weiler ond Gheft Heinzenhof, Hertlehof, Mindelberg ond Ochlmühle ond d St. Wendelinskapelle.
Paul Jauch
Abstammong, Jugend ond Ausbildong
Dr Paul Jauch kommt am 10. Sebdembr 1870 em wirdabergischa Schwennenga uf d Welt. Sei Vaddr ischt a Uhraschildermôler, ond au scho em sella sei Vaddr ond sei Graußvaddr hend des Handwerk betriiba. Em Paule seine Vorfahra vo dr Muadr ihrer Seit stammet vo Enenga ondr dr Achl her. Zamma hend-se fenf Kendr, ond dr Paul isch dr zwoiteldescht vo-nen. Scho en seira Kendheit zeigt’r a grauß Talent zom Bildrmôla. Drom dät’r sich au am gernschda nôch seira Schualzeit uf dr Kunschtakademii zom Môler ausbilda lau. Weil’r abr scho bald em Aldr vo fenf Johr sein Vaddr vrlora hot, wär des fir sei Muadr an Luxus, wo-se sich et leischda kô. So schickt s-en halt e-na Lehr zo-ma Dekorazionsmôler nôch Roddaburg ob dr Tauber.
Freischaffendr Kinschtler
Als Gsell macht sich dr Paul Jauch uf d Wandrschaft ond fendet Ôstellonga bei Handwerksbetriib en Stuegert, z Mincha, z Genf ond en Zirich. En seira Freizeit zuit’s-en naus en d Nadur. Emmr drbei hot’r an Zoichablock ond an Haufa Bleistift. S dauret au et lang, bis’r mit selle Hobby-Arbeida Ufseha bei de Fachleit erregt. Dia wellet des grauße Talent ferdra ond sorget drfir, dass dr Paul Jauch 1913 beim wirdabergischa Konschtvorei en Stuegert sei erschda Ausstellong kriagt. Des viile Lob, wo deet uf-en neiprasslet, befliiglet-en en seine Gedanka, sei Stell als Dekorazionsmôler ufzgäa ond a freischaffendr Kinschtler zo werra.
Pfaffenhausen
Gschicht
Pfaffehause isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1167.
Paul Jauch
Em Dridda Reich
Bsondrs begeischdret vom Jauch seine Werk ischt sell jonga Enenger Lehrere Emilie Krebs. Dui begleidet-en emmr efders bei seine Konschtwanderonga, bis schliaßlich zwischa deane zwoi dr Fonka ibrschbrengt ond se a Paar werret. 1942 heiradet-se en dr Enenger Andreaskirch.
Dr greescht Erfolg kommt em Aldr
Em Johr 1950 organisiirt d Gmoid Enenga zom Jauch seim 80. Geburtsdag a riisiga Ausstellong, wo Bildr vo-nem us älle seine Schaffensperioada zeigt. Dr Gmoidrôt dät-en au gern zom Enenger Ehrabirger ernenna, abr des will dr Paul Jauch et. Trotzdem wuud-am em hoha Aldr noh a bsondra Ehr zodoil: Dr Werner Jäckh, dr Chef vom Stuegerter Silbrburg-Vorlag, will a Buach em Großformat mit Gedicht ond Briaf vom Eduard Mörike rausbrenga ond dr Paul Jauch soll dô drzua de passende Zoichnonga beisteira. Mr woiß jô, dass’r scho emmr a graußr Bewondrer vo sellem Dichtr gwäa ischt ond em Lauf vo seim Leaba an Haufa Staziona erwandret hôt, wo sich dr Mörike beruaflich a Zeitlang ufghalda hôt. Viil hot’r dô drvoo mit-em Bleistift feschtghalda ond noh so wiidrgäa kenna, wia’s dr Mörike mit oigne Auga gseha hot. Am meischda freit’r sich ibr des Lob vo dr Fanny Hildebrand, em Mörike seira Dochtr, wo-nem sait, ihr Vaddr dät sich arg fraia, wenn’r des seha kennt.
Pfaffenhausen
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,9 % gleage.
Hans-Peter Wessels
Lääbe
Dr Wessels läbt sit 1986 z Basel. Er isch sit 1993 verhürootet und het zwäi Chinder.
Pfaffenhausen
Religion
92,5 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 3,8 % evangelisch.
Verwaltong
Pfaffehause haut mit dr Gmoende Broitebronna, Oberriada ond Salge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Saint-Thonan
Gschicht
Saint-Thonan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1467 as Sanctus Honanus (1516 Saint Honan, 1618 Sainctonan, 1618 Santonan, 1630 S. Iouan, 1692 St Tonan, 1694 St Tonan).
Pfaffenhausen
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Pfaffehause isch dr Roland Krieger.
Saint-Thonan
Verwaltig
vu Saint-Thonan isch. Saint-Thonan ghert zum Kommunalverband.
Pfaffenhausen
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Saint-Thonan
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Thonan ghert zem Bretonisch.
Pfaffenhausen
Dialekt
Dr Dialekt vo Pfaffehause ghert zom Oschtschwäbisch.
Schweizerischer Arbeiterbund
Es het drei Dachorganisazioone vo dr schwizerische Aarbäiterbeweegig gee, wo sich as Schwizerische Aarbäiterbund bezäichnet häi.
Voorgschicht
Am Aafang vo dr industrielle Revoluzioon isch s für Schwizer Aarbäiter schwiirig gsi, sich z organisiere. Iiri Absichte si bi de Aarbeitsgääber uf weenig Geegeliebi gstoosse und s politische Süsteem het s seer schwiirig gmacht, d Gsetz, wo die ermere Gsellschaftsschichte fast immer benoochdäiligt häi, z ändere. mini|S spanische Logo vo dr Internazionaale Aarbäiterassoziazioon Erst in de 1860er Joor häi sich in dr Schwiz e Hufe Gwärkschafte afo bilde, sig s dass d Ziil vo Hilfskasse abgänderet worde si, oder dass sich Aarbäiterveräin, wo sich vorhäär dr Gsellikäit oder dr Bildig vo iire Mitgliider gwidmet und mit Politik mäistens nit vil z due gha häi, vilmol wäge Aarbetskomflikt nöi organisiert häi. Wo 1864 z London die »Internationale Arbeiter-Assoziation« gründet worde isch, het si au in dr Schwiz Aahänger gfunde. Im gliiche Joor isch z Gämf e browisorischs Komitee und bald druf e Sekzioon um e Johann Philipp Becker (1809–1886) entstande und bald au witeri lokaali Sekzioone in dr Wälschshwiz und in de Joor druf z Basel (1865), in dr Ostschwiz (1866), in Bäärn (1867) und Luzärn (1868).
Dr erst Aarbäiterbund
Am 19. Merz 1865 isch z Züüri vo Arbäiterorganisazioone us fümf Kantöön en erste schwizerische Aarbäiterbund gründet worde, uf en Iniziatiive vom kantonaale Aabäiterveräin Glarus, het sich aber no im gliiche Joor wider ufglööst.
Dr 'Alt' Schwizerischi Aarbäiterbund
1873 häi sich meereri Sekzioone vom Grütliveräin, Aarbäiterveräin und Gwärkschafte z Olte zämmedo und e Schwizerische Aarbäiterbund gründet. Spööter si no Chrankekasse drzuechoo. Dass dr Grütliveräin, die mächdigsti Aarbäiterverdrättig im Land, im Bund e son e groossi Rolle gspiilt het, het de radikaale Elimänt nid vil Spiilruum gloo.
Dr Aarbäiterbund het drei Vorort ghaa, Gämf, Winterduur und Bäärn. In säggs Kongräss und meerere Urabstimmige si die sozialpolitischi Ziil bestimmt worde. Äi Probleem, wo sich nid het lo lööse, isch d Finanzierig vo dr Arbäiterzitig Tagwacht mit sim Defizit gsi. In de Joor 1875 bis 1878 isch dr Kampf um s äidgenössische Fabrikgsetz gschlaage worde, und dr Aarbäiterbund isch in dr vorparlamentarische Kommissioon, wo s Gsetz vorberäitet het, verdrätte gsi, D Beweegig isch in deeere Zit mit mee as 6'000 Mitgliider in rund 125 Veräin so stark gsi wie nie.
Paul Jauch
Dr greescht Erfolg kommt em Aldr
Am 22. Juni 1957 schliaßt dr Paul Jauch em Altr vo 86 Jôhr seine Auga fir emmer. Sei ledschda Ruah fendet’r uf-em Friidhof vo Enenga.
Schweizerischer Arbeiterbund
Dr 'Alt' Schwizerischi Aarbäiterbund
D Geegesätz zwüsche de gwärkschaftlige und de politische Organisazioone im Bund und zwüsche Schwizer und Usländer het dr Aarbäiterbund im Joor 1880 afo schweche. Dr letzt Kongräss z Olte vom 6. bis 8. Novämber 1880 het d Uflöösig vom Aarbäiterbund und d Gründig vom Schwizerische Gwärkschaftsbund (SGB) beschlosse und as politischi Noochfolgorganisazioon d Gründig von ere sozialdemokratische Bardei (SP) aagregt. Dr Schwizerisch Gwärkschaftsbund SGB isch no im gliiche Joor gründet worde und het Wurzle gschlaage. Die sozialdemokratische Bardeie us deere Zit häi sich nid richdig chönne etabliere und erst acht Joor spööter isch die hütig SPS gründet worde. Iiri gmäässigti ideologischi Usrichdig häi si vom Arbäiterbund gerbt, wo pragmatisch und reformerisch gsi isch.
Dr 'Nöij' Schwizerischi Aarbäiterbund
Dr sognennti Nöij Schwizerischi Aarbäiterbund isch 1887 z Aarau entstand und het Gwärkschafte, Grütli- und Aarbäiterveräin, Chrankekasse aber au Veräin uf ere konfessionelle Grundlaag in äinere Dachorganisazioon veräinigt.
So het no im gliiche Joor e subvenzionierts, parastaatlichs Aarbäitersekretariaat chönne ufdoo wärde. Daas hätt, gläitet vom Herman Greulich (1842–1925) mit vier Adjunkt und Büüro z Züüri, z Biel und z Gämf, d Grundlaage für d Sozialgsetzgääbig sölle erschaffe. Braktisch isch s Sekretariaat aber en Ombudsstell worde und d Sekretäär si mit politische und gwärkschaftlige Ufgoobe überlastet gsi. So häi si kuum Zit gha, sich für die blaanti Sozialgsetzgääbig iizsetze. Immerhii si d Gwärkschaftschrankekasse rächtlig anerkennt worde, so dass 1890 d Iifüerig vo dr Chranke und Umfallversicherig (KUV) mööglig worde isch.
Paul Jauch
Wia erennret sich d Nôchwelt an-en?
Am 15. Dezembr 1983 hôt d Emilie Jauch d Paul-Jauch-Stiftong ens Leaba gruafa, wo sein gesamda kinschlerischa Nôchlass vrwaldet. Dô druss ischt a baar Jôhr schbäter s Paul-Jauch-Museom en dr Eitlenger Strôß 5 (em ehemaliga Wohnhaus) entstanda, wo vom Freindeskreis Paul Jauch e. V. betriiba wuud. Zom ôôgucka geit’s en sellem Haus ondr andrem neaba-ma Haufa Zoichnonga, Aquarell, Eelbilder ond Skizza au noh Briaf, wo dr Jauch gschriiba ond kriagt hôt.
Schweizerischer Arbeiterbund
Dr 'Nöij' Schwizerischi Aarbäiterbund
Dr Schwizerischi Aarbäiterbund het nume d Mitgliider vo de Veräin, wo alli drei Joor am Aarbäiterdaag verdrätte gsi si, ufglistet. Am Aafang si das öbbe 100'000 gsii, bis in d Zit vor em Wältchrieg si s mee as 300'000 gsi, wo d Helfti von ene Chrankekassemitgliider gsi si.Im 20. Joorhundert si dr SGB und d SP schnäll gwaggse und dr Aarbäiterbund het wäge innere ideologische Differänze rasch an Bedütig verloore. Wääred em Chrieg häi en d Chrankekasse verloo und noch em Landessträik 1918 die Christlig-Soziaale. Dr Schwizerischi Gwärkschaftsbund isch die letzti bedütendi Chraft im Aarbäiterbund gsi und het en Ändi 1920 ufglööst.
Paul Jauch
Wia erennret sich d Nôchwelt an-en?
Z Enenga geit’s an Paul-Jauch-Weag ond em Stadtdoil Schwennenga vo Villenga-Schwennenga a Paul-Jauch-Strôß.
Biozentrum der Universität Basel
S interdisziplinääre Biozentrum vo dr Uniwersidäät Baasel an dr Klingelbärgstrooss 50/70 z Baasel isch s grösste naturwüsseschaftlige Departemänt vo dr Uni. Es konzentriert sich uf die molekulari und biomedizinischi Grundlageforschig und Leer und ghöört zu de füerende Instidut vo sinere Art uf dr Wält.
Forschig
S Biozentrum isch 1971 as äins vo de erste interdisziplinääre Instidut gründet worde. Hüte schaffe im Zentrum drissig Grubbe mit Forscher us dr ganze Wält und undersueche biologischi Brozäss uf ere molekulare Basis.Im Joor chömme mee as 200 wüsseschaftligi Publikazioone uuse. Schwerpünkt vo dr Forschig si d Biologii vo dr Zälle und dr Enteigglig, d Infekzionsbiologii, d Nöirobiologii, d Strukturbiologii, d Biofüsik und die „Computational & Systems Biology“.
Leer
In dr Leer setzt s Zentrum uf e früeji Integrierig vo de Studänte in dr Forschigsaarbet. Für die beste Masterabsolvänte git s en internazionals PhD-Programm „Fellowships for Excellence“, wo vo dr Werner-Siemens-Stifdig understützt wird.
Zaale (2014)
S Biozentrum het mee as fümf hundert Mitarbäiter, drunder 30 Brofasser, 103 Postdoktorande, 131 Doktorande, 39 wüsseschaftligi Mitarbäiter, 42 Masterstudänte und öbbe 120 Lüt, wo in dr Verwaltig, de Labor und as Techniker schaffe.
S Büdsche isch mee as 66,3 Millione Franke, drvo drait d Uni 69,7 Brozänt und dr Schwizer Nazionalfonds 14,2 Brozänt.
Wallbach
Lueg au:
Spätrömischer Wachturm in der Hard
Dr spootrömisch Wachdurm in dr Muttezer Hard isch Däil vo de Gränzbefestigunge gsi, wo d Römer um 370 uf dr lingge Site vom Rhii baut häi. Vom Durm si nume no d Fundamänt und die underste baar Laage vo de Stäimuure übrig. D Ruine isch dänggmolgschützt.
Gschicht
In dr zwäite Helfti vom vierte Joorhundert het dr römisch Kaiser Valentinian im Rhii und dr Donau nooch Wachdürm us Stäi lo baue, zum s Gebiet gege d Raubzüüg vo de Alamanne z verdäidige. In dr erste Helfti vom fümfte Joorhundert häi d Röömer, zämme mit iire Alliierte no die mäisti Zit d Kontrolle über d Rhiigränze gha, aber noch 450 isch die römischi Herrschaft nördlig vo de Alpe verfalle und iir Ändi isch choo, wo d Franke dr Syagrius 486/87 besigt häi. Vo de Gränzbefestigunge häi non e baar Kastell meereri Joorzäänt noch em Fall vom weströmische Kaiserdum in dr zwäite Helfti vom fümfte Joorhundert no existiert.
In dr Nöizit isch d Ruine im Joor 1751 widerentdeggt worde. Dr Mooler Emanuel Büchel het sä abzäichnet und beschriibe und sithär isch si e baar Mol undersuecht worde. 1975 het sä d Archäologie Baselland wider freigläit und denn konserwiert.