cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serbien
Gschicht
Serbie isch ìn de Zitt vù de alte Grieche vù de Thraker bewohnt gsìì, de erscht Staat, wùù jeemools ùf sinnem Gebiet entstande isch, isch s Römisch Riich. Ìnnerhalb doodevùù sìn verschììdeni Brovinze ìm hǜtige Serbie gründet worre: Moesia ìm Oste, Dalmatie zwüschem Oste ùn em mìttlere Deil, Pannonie zwüsche de Donau ùn de Save ùn Dakie ùm de Temes ùme.
D'Voorfahre vù de Serbe hän s Gebiet ìn de zweite Hälfti vùm 7. Johrhundert erobert ùn hän zämme mìt de Walache doo gläbt. D'Bulgare hän Serbie 986 bsetzt, wùù s Byzantinisch Riich abber s Fürschtedùùm Westbulgarie ùfglööst hät, isch Serbie under byzantinischi Herrschaft chùù.
De Stefan Nemanja hät di serbische Völcher vereinigt, indèm er 1190 s Fürschtedùùm Serbie gründet hät. Säll isch 1217 als Chönigriich Serbie vù Byzanz unabhängig worre ùn es isch e Blietezitt fǜr s Land gfolgt. D'Nemanjide hän Serbie vù 1166 bìs 1371 regiert.
Under em Stefan Dušan (1331-1355) hät Serbie sinni gröschti Ussdehnig erreicht ùn hät sich au vùm Ägäische Meer ǜber de westlig Deil vù Albanie ùn Griecheland erstreckt. Säll hät 1389 nooch de Schlacht ùf em Amselfäld e Änd ghaa: Serbie hät Deil vù sinnem Territoriùm verlore ùn isch ìn Gebiet zerfalle, wùù türkische Vasalle ghöört hän. 1402 isch de Staat vù de Serbische Despote entstande, wùù eme ständige Drùck vùm Chönigriich Ungarn ùn em Osmanische Riich ussgsetzt gsìì isch; nooch em Fall vùm Smederevo isch's under türkischi Herrschaft chùù.
1699 sìn di türkisch bsetzte Gebiet an Ungarn zrùckgange; wiil di serbische Deil nùme dǜnn bsììdelt gsìì sìn, hän vili Serbe voor de hooche Stüre vù de Türke mieße flüchte ùn sìn ùf Ungarn ussgwandert.
1826 isch de rùssisch-türkisch Verdraag abgschlosse worre, wùù Serbie zù me-ne Fürschtedùùm gmacht hät, säll isch em Osmanische Riich allerdings allewiil no dributpflichtig gsìì. 1833 sìn sälli Gebiet annektiert worre, wùù während em erschte Ùfstand bsetzt, abber nìt an de Staat aagschlosse worre sìn. 1878 hät Serbie e vollständigi Unabhängigkeit, nùme ùs de Sandschak Kosovo ùn Novi Pazari hän si d'Türke nò nìt chönne verdribe.
Ìm Erschte Balkanchrieg (1913) hät Serbie bìs ùf d'Vojvodina sinni hǜtige Gränze erlangt.
Ìm Erschte Wältchrieg isch Serbie vù de Ööstriich-Ungarische Doppelmonarchi bsetzt worre ùn hät sich denooch au mìt de Hilf vù de Entente zù de Siger vùm Chrieg chönne zälle. Wäge dèm sìn s hǜtig Slowenie ùn nooch em Verdraag vù Trianon au de sǜǜdlig Deil vù Ungarn zù Serbie ǜbergange, s serbisch-kroatisch-slowenisch Chönigriich isch entstande. Sii nördlige Deil, d'Vojvodina, isch zù derre Zitt voor allem vù Ungare ùn Düttsche bewohnt gsìì; ìm Kosovo hän Albaner de Grooßdeil vù de Bevölcherig ussgmacht.
1929 hät s Chönigriich de Name Jugoslawie aagnùù. Ìm Zweite Wältchrieg isch de Staat wìder ùfglööst ùn Serbie vùm Drìtte Riich, Italie und Ungarn bsetzt worre. Di düttsche ùn ungarische Bsetzer hän nìt nùme di jüdischi Bevölcherig ìn Konzentratioonslager verschleppt ùn ùmbrocht, sundern sìn au mìt de serbische Bevölcherig grausam ùmgange, wùù gliichzittig e Opfer vù de kroatische Ustascha gsìì isch. Es wird aagnùù, dass zwüsche 1941 ùn 1945 rund 700.000 Serbe ùmbrocht worre sìn. Gege di düttsche Bsetzer hän sich ìn de Hauptsach d'Tschetniks under de Fiehrig vùm Draža Mihailović gwändet, churz spöter isch under em Marschall Josip Broz Tito e Partisanebewegig gege di düttsche Drùppe ussbroche. Au nooch em Chrieg hän d'Partisane di düttsche ùn ungarische Iiwohner dezimiert.
1945 hän sich di jugoslawische Territorie wìder vereinigt ùn Jugoslawie isch e Volchsdemokrati worre; die hät sich 1948 vù de stalinisdische Sowjètunion loosglööst. 1961 isch Jugoslawie under em Marschall Tito zù'me-ne westlig orientierte Land worre, wùù sich bìs zùm letschte Jugoslawiechrieg (1991) als vergliichswiss witt entwìckelts Land hät chönne bezeichne.
Infolg vù de Jugoslawiechrieg isch s Land zerfalle ùn sinni Mìtglììdstaate hän sich drännt: d Bundesrepublik Jugoslawie (wo us Serbie un Montenegro het bstande), Bosnie-Herzegowina, Mazedonie, Kroatie ùn Slowenie sìn zù unabhängige Staate worre.
Wo 1989 d Autonomi vo der Provinz Kosovo abgschafft wore isch un d kulturele un politische Rächt vo der albanische Bevölcherig massiv ygschränkt wore sin, hen d Kosovo-Albaner unter der Füerig vum Ibrahim Rugova zerscht uf gwaltfreie Widerstand gsetzt. Ab 1996 allerdings hen bewaffneti Gruppe Aaschläg uf serbischi Sicherheitschräft, serbischi Zivilischte un albanischi Kollaborateur verüebt. Bis 1998 het d UÇK grössri Gegende vum Kosovo kontrolliert. Bi de Gegemassnahme vum serbische Militär isch e druf zu Übergriff uf d albanischi Zivilbevölcherig cho, was d internationali Gmeischaft dezue bewoge het en Waffestillstand duregsetzt, wo allerdings wege Provokatione durch d UÇK numme bis zum Januar 1999 ghalte het, was zue wytri Repressalie durch s serbischi Militär gfüert het. Noochem schytre vo Friidensverhandlige het d NATO druf am 24. März mit Luftaagriff uf Jugoslawie begonne.
Druf hen serbischi Armeeeiheite, Polizeichräft un Paramilitärs demit aagfange d albanischi Bevölcherig ussem Kosovo z vertreibe, un bis April sin 850.000 Mensche, vorallem Kosovo-Albaner, uf der Flucht gsi. Allei 460.000 sin uf Albanie gflüchtet. Im Juni 1999 het Serbie schliessli zuegstimmt dass internationali Friidensdruppe im Kosovo stationiert were un het syn Militär un Sicherheitschräft zruggzoge. Druf hen zirka 200.000 Kosovo-Serbe s Kosovo uss Furcht vor Racheakt durch d Kosovo-Albaner verloo, oder sin durch Aagriff vo de Albaner vertribe wore.
2000 isch s Regime vùm Slobodan Milošević gfalle ùn de Milošević isch verhaftet ùn an de International Grichtshoof ussglììfert worre. 2006 isch er ìn sinner Zelle gstorbe.
Im Februar 2003 isch d Bundesrepublik Jugoslawie durch de Statt Serbie un Montenegro abglöst wore. Wo sich denoo d Monteneginer in ere Volchsabstimmig im Mai 2006 für d Unabhängigkeit ussgsproche hen, het s serbischi Parlament am 5. Juni 2006 ebefalls d Unabhängigkeit vo Serbie erklärt. Doodemit het sich d Bundesrepublik Jugoslawie entgültig ufglöst, un Serbie isch de Rechtsnoochfolger vo däm Staat wore. Am 17. Februar het d Regierig vum Kosovo eisytig d Unabhängigkeit erklärt. Serbie erkennt d Unabhängigkeit nit aa, üebt aber de fakto kei Verwaltigsmacht meh im Kosovo uss.
Bevölcherig
Serbe mache mìt 82,86 Brozänt de gröscht Deil vù de Bevölcherig uss, allerdings nùme ùf s Gsamt gseh; ìn einzelne Gebiet sìn si ìn de Minderheit. Zù de wichtigste Minderheite ghöre Ungare mìt 3,91 Brozänt, Bosnier mìt 1,82, Roma ùn Sinti mìt 1,44 ùn Jugoslawe (wùù ihri Nationalität nit genauer aagee hän) mìt 1,08 Brozänt (Date vù de Volchszällig ùs em Johr 2002, beìnhalte ganz Serbie ohni de Kosovo).
Verwaltig
Serbie het ei audonome Provinz, d'Vojvodina. In de Verfassig isch de Kosovo als Autonomi Provinz Kosovo und Metochien di zweit autonomi Provinz, Serbie iebt dört aber de fakto kei Verwaltigsmacht uss.
Zunft zu Hausgenossen (Basel)
D E. E. Zumft zu Husgnosse, au Bäärezumft noch em Naame vo iirem Zumfthuus, isch en öffentlig-rächtligi Korporazioon in dr Stadt Baasel und äini vo de vier Baasler Herezümft. Historisch isch si d Veräinigung vo de Wäggsler und Münzmäister gsi und het au Goldschmiid, Giesser, Gleerti wie dr Felix Platter und Künstler wie dr Urs Graf ufgnoo. Hüte isch si für alli Bruefsständ offe.
Iir Zumfthuus isch an dr Freie Strooss 34.
Gschicht
D Zumft isch zum erste Mol 1289 urkundlig erwäänt worde, wo dr Bischof Peter I. Reich vo Riichestäi d Statute vo dr Gsellschaft vo de «Husgnosse» bestäätigt het. Ursprünglig isch si d Zumft vo de Wäggsler gsi, wo under dr Ufsicht vom Münzmäister gstande si. Und wil dä «Huusgnoss vom Bischof» gsi isch, hai si ihrer Zumft dä Naame gee.
1377 het d Zumft s Huus „zum graue Bäär“ an dr Freije Strooss 34 kauft und vo dört isch dr Naame Bäärezumft choo. Wil d Zumft wenig Mitgliider gha het, het dr Root noch 1398 d Goldschmiid, wo no 1363 en äignigs Huus, s 'zum Riinach', uf em Petersbärg kauft häi, d Kannegiesser und d Hafegiesser dä Husgnosse zuedäilt, so dass si iiri Pflichte wie d Wach uf dr Stadtmuure und gwüssi Funkzioone vo dr Bolizei und dr Fürweer häi chönne erfülle. 1401 häi d Wäggsler iiri Wäggselbängg uf em Fischmäärt verkauft.
Äini vo de Ufgoobe vo dr Zumft isch s gsi, z kontrolliere, ass d Gwicht, wo iiri Mitgliider brucht häi, gstimmt häi, ass dr Fiinghalt vom Silber richdig sig und käini Siigel und Schlüssel gmacht wurde zu betrüegerische Zwäck. Sit de 1520er Joor het dr Punzemäister as Verdräter vo dr Zumft d Arbäite vo de Baasler Goldschmiid und au fremdi Waare, wo in dr Stadt verkauft worde si, mit eme Baaselstaab abgstämplet. Im 16. Joorhundert si Reglemänt iigfüert worde, wo d Leer, d Gsellezit und wie mä Mäister wird, festgläit häi.
In dr Helvetik häi d Zümft iiri politischi und wirtschaftligi Rolle verloore. Si häi Däil vo iire Funkzioone mit dr Mediazioon zrugg überchoo, bis si in dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert zu räine Veräin worde si.
Wo die Freiji Strooss am Ändi vom 19. Joorhundert verbräiteret worde isch, het mä s alte Zumfthuus abgrisse. 1893/94 het dr Baasler Archidekt Lienert Friedrich für d Zumft e nöis Gsellschaftshuus baut. D Fassaade vom Zumfthuus mit em Gmäld vom Hans Sandreuter vo 1895 isch sit denn schon e baar Mol veränderet worde, zum letschte Mol im Joor 2006.
S Hinderhuus an dr Falknerstrooss 9 isch e Nöibau vo 1932/33 noch Blään vo dr Baasler Baugsellschaft.
Otterstal
Otterschdàl (frz. Ottersthal, dt. Otterstal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Otterschdàl lijt àm Rànd vun dr Vogese nerdlich vun Zàwere.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Otterschdàl ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Elsässer Belchen
De Elsasser Belche (frz.: Ballon d'Alsace) g´heert mét siner Heehe vun 1.247 m züem Teil vun de Sidvogese wo àlli heechschti Erhebunge vum Gebiri bisamme sin: d´Hochvogese.
De Elsasser Belche esch de Treffpunkt vun drei Regione: Haut Rhin (Elsass), Vosges (Lorraine), Territoire de Belfort un Haute-Saône (Franche-Comté). Nit wit vun-nem ésch de Quell vun de Mosel. Mitte-n-im Parc naturel régional des Ballons des Vosges, g´lege ésch de Elsasser Belche als "grand site national" - e Platz vun national´r Bedittung ingestuft.
Als siadlichscht Gipfel vum Massiv biet d´r Elsasser Belche e grandios Panorama, vum Schwàrzwald ém Oschte eww´r d´ Kett vun d´ Berner Alpe ém Süede bis àn de Mont Blanc wo m´r b´sundersch ém Winter bi klarem Wetter sehn kann.
Lueg au
D Belche én Bade, ém Elsass un én d´r Schwiz
Atlas (Stern)
Atlas isch de Aigenamme vum in de Plejade gläge Drifach-Stern 27 Tauri un isch ca. 410 Leechtjohre vu de Erde äweg.
D'Hauptkomponente, Atlas A, isch ä blau-wisse Riisestern vum Typ B mit ere schinbare Helligkait (Magnitude) vu +3.62. Si isch ä spektroskopischs Binärsystem, dem sini Komponente schinbari Helligkaite vu +4.1 un +5.6 hän. S'Binärsystem umchraist sich alli 1250 Däg. Atlas het ä dritte, schwächere Beglaiter mit ere Magnitude vu +6.8, Atlas B, wo 0.4 Bogeskunde oder 52 Astronomischi Einhaite entfernt isch.
De Namme het er vum Titan Atlas us de grichische Mythologi.
Atlas cha, wie alli Stern vu de Plejade glägentlich vum Mond bedeckt werre.
Frinvillier
Si lyt i dr bärnische Gmeind Sauge. Früener isch es e Deil gsi vo dr ehemolige Gmeind Wölflige, wo ane 2014 mit dr andere alte Gmeind Pläntsch zämegangen isch und di nöii Gmeind Sauge gründet het. Ane 2000 het dr Ort Fridliswart 182 Ywooner gha.
S Dorf chunt s erschte Mol in ere Urkunde vo ane 1311 vor. Dr Ortsname het 1393 Frunvelier gheisse; spöter het me Friedliswart gseit; das bedütet öppe «dr Wachtposchte vom Friedrich». Dr Bärg uf dr Südyte heisst Fridliswartegge. I dr Zyt vo 1797 bis 1815 het s Juragebiet mit Fridliswart zu Frankrych ghört; sid 1815 isch s bärnisch.
Dr Platz lyt im Tal vo dr Schüss, dört wo dä Fluss us dr Kluus vo Rondchâtel usechunt und denn grad wyters id Tubelochschlucht abegoot. Die Schlucht underbricht d Jurachetti vom Bözingerbärg und Löibringe und d Klus vo Rondchâtel dr grooss Bärgzug vo Pläntsch zum Geschtler. Zwüsche de Bärgrügge isch s Längstal mit de Ortschaft Ilfinge und Wölflige.
A dr Schüss sind dört i früenere Joorhunderte Wasserwärch für Müline und Sagine und anders gsi, im achzääte Joorhundert het’s vier Müline und en Drootzuug gha. Dur d Kluuse isch i dr Nord-Süd-Richtig und dur s höche Tal vo Orvin und Wölflige i dr Richtig vo Südweschte gäge Nordoschte en alte Vercheerswääg, und die chrüüze sech bi Fridliswart. Do sind d Stroosse, en Ysebaanlinie ( sid 1874) und d Autobahn A 16 Transjurane uf änggem Platz bin enand. Fridliswart het e Baanhof, wo offiziell Frinvillier-Taubenloch heisst.
Fridliswart isch au e Chrüzigspunkt vo Wanderwääg.
Dr Ort lyt a dr Spoochgränze zwüsche dr Düütschschwiiz und em Wältsche.
Eukaryoten
Unter Eukaryote oder Eukaryonte (Eukaryota; vu altgriechisch εὖ eu ‚guet‘, ‚ächt‘ un καρυωτός karyotos ‚nussartig‘, mänkmol nit ganz korräkt as κάρυον karyon ‚Nuss‘ ibersetzt) wäre alli Läbewäse zämmegfasst, wu d Zälle ne Zällchärn hän. D Gruppe vu allne Organisme, wu kai Zällchärn hän, wäre Prokaryote gnännt. Näbe dr Bakterie un dr Archäe stelle d Eukaryote aini vu dr drei Domäne in dr Syschtematik vu dr Läbewäse dar.
Gibraltar
Gibraltar (ENS undefined [], []) isch e britischs Überseegebiet a dr Südspitz vu de Iberischi Halbinsle. Es stoht syt 1704 under de Souveränidäät vum Vereinigte Königriich und isch 1713 vu Schpanie offiziäll im Friede vu Utrecht abträte worde, bis hüt stellt Schpanie aber Aaspruch uf Gibraltar.
Geografii
Gibraltar liit a d Nordsyte vu de Meerengi Strooss vu Gibraltar, wo Europa und Afrika sich am nächschte sind. S Territorium umfasst e Landflechi vu 6,5 km2, d Gränze zwüsched Gibraltar und Spanie isch aber nu 1,2 Kilometer lang isch.
Urs Jaeggi
Dr Urs Jaeggi (* 23. Juni 1931 z Soledurn, dert au haimetberächtigt; † 13. Februar 2021 z Berlin) isch e Schwyzer Soziolog, Schriftsteller un bildende Chinschtler gsii.
Lääbe un Wäärch
Dr Urs Jaeggi isch e Suhn vum Notar Josef Jaeggi gsii. No dr Schuel het er Bankchaufmann glehrt un fimf Johr lang im däm Beruef gschafft. Glychzytig het er uf em zweete Bildigswääg d Matura gmacht un derno Nationalekonomy, Soziology un Chunschtgschicht z Gämf, z Bärn un z Berlin studiert. Anne 1959 isch er an dr Universitet Bärn zum Dr. rer. pol. promoviert wore. Dert isch er Assischtänt vum Entwickligssoziolog Richard Fritz Behrendt gsii. Derno het er vu 1959 bis 1961 as wisseschaftlige Assischtänt an dr Universitet Münster un an dr Sozialforschigsstell z Dortmund gschafft. Ab 1961 het er am Soziologische Inschtitut vu dr Universitet Bärn glehrt, wun er 1964 habilitiert woren isch. Anne 1965 isch er dert Usserordelige Brofässer fir Soziology wore. In dr 1960er Johr isch er mit dr Psichologi Eva Jaeggi ghyrote gsii. Iri gmainsam Dochter Rahel Jaeggi isch Brofässeri fir Praktischi Filosofy an dr HU Berlin.
Anne 1966 isch er an di nei grindet Ruhr-Universitet Bochum grindet wore, wun er ne Lehrstuehl fir Soziology ghaa het. Dail vu dr Studäntebewegig hän si uf sy Wäärch bezoge, vor allem uf d Analyse in Macht und Herrschaft in der Bundesrepublik (1969). Andersch wie dr Leo Kofler, sy Noofolger uf em Bochumer Lehrstuel, het dr Jaeggi sy Arbet uf em Biet vu dr soziologische Theory mit Aasätz vu dr empirische Sozialforschig verbunde un het dodmol unter anderem wichtigi Arbeite zur Bolitische Soziology vereffetligt. 1970/71 het er as Gaschtbrofässer an dr New School for Social Research z New York glehrt. Vu 1972 bis 1992 isch dr Jaeggi Ordinarius am Inschtitut fir Soziology vu dr Freie Universitet Berlin gsii, wun er unter anderem no dr Dissertation vum Rudi Dutschke gluegt het. Am Änd vu däre Zyt het er die Stell mit ere Kollegi dailt, go si dr Bildhauerei z chenne widme. Dr Jaeggi het au ne Atelier ghaa.
Dr Urs Jaeggi het ni nume e Hufe soziologischi Arbeite verfasst, är het bn dr 1960er Johr au belletristischi Wäärch gschriibe un isch doderfir e baar Mol uuszaichnet wore. Unter anderem het er anne 1981 mit Ruth, eme Uuszug us sym Roman Grundrisse, dr Ingeborg-Bachmann-Bryys gwunne. Sy Nooloss isch im Schwyzerische Literaturarchiv z Bärn. Ab 1985 het dr Jaeggi au no as Mooler, Bildhauer un as Aktionschinschtler gwiirkt. Sy letschti großi Uusstellig isch im Summer 2020 z Berlin gsii.
Gibraltar
Gschicht
Gibraltar gilt as s Ruckzugsbiet vu de Neanderdaaler z Europa. Gsichereti Spure wiise druf hii, dass d Gorham-Höhle noo vu öppe 28.000 Joor bsidlet gsii isch.
Im Alterdum het Gibraltar as eini vu de Säule vum Herakles gulte. Me het keini Spure vu dr Römer z Gibraltar (lat. „Mons Calpe“) gfunde. Uf d Römer sind d Weschtgote gfougt, wuo di Iberisch Halbinlse eroberet hend.
711 isch Gibraltar dur di muslimische Araber und Berber yygnomme worde. Dr Naame Gibraltar stammt us em Arabische ( Dschabal Ṭāriq, „Bärg vum Tarik“), noch em Tāriq ibn Ziyād, eme maurische Fäldherr, wo d strategisch Bedütig vu Gibraltar für d Eroberig vu Schpanie erkännt und als erschte Muslim e Stück vu Schpanie eroberet het.
Eukaryoten
Merkmol
Struktur un Form git dr eukaryotische Zälle s Cytoskelett, wu au fir d Furtbewegig dient. S isch us Mikrotubuli, Intermediärfilamänt un Mikrofilamänt ufböue. E Dail Eukaryote, zem Byschpel Pflanze un Pilz, hän au Zällwände, wu d Zälle usserhalb vu dr Cytoplasmamembran yyschließe un ihri Form bstimme.
E wyteri Bsunderhait vu dr Eukaryote lyt in dr Proteinbiosynthese: Andersch wie d Prokaryote sin Eukaryote in dr Lag, mit dr nämlige DNA-Information dur alternativ Splicing unterschidligi Protein härzstelle.
Mehzälligkait
Eukaryote chenne Aizäller oder mehzälligi Läbewäse syy. Die bstehn zmaischt us ere greßere Zahl vu Zälle mit gmainsamem Stoffwächsel, doderby ibernämme speziälli Zälltype bstimmti Ufgabe. Di maischte bekannte Mehzäller sin Eukaryote, dodrunter d Pflanze, Dierer un mehzälligi Pilz.
Syschtematik
D Eukaryote stelle aini vu dr drei Domäne in dr biologische Syschtematik, also di hegscht Kategori zur Klassifizierig vu Läbewäse dar. Di zurzyt aktuäll Syschtematik vu dr Eukaryote isch vu Adl et al. 2005 ufgstellt wore. Si glidere d Eukaryote in sechs Gruppe, vylmol „Supergruppe“ gnännt, statt eme klassische Ranguusdruck :
Näbe däne Gruppe wird bi däne Taxa d Stellig as uusicher aagsääne (incertae sedis) un si chenne nit yygordnet wäre:
Dur neieri Forschige wäre d Ebriacea zue dr Cercozoa innerhalb vu dr Rhizaria gstellt un Stephanopogon zue dr Excavata.
Das Gesicht Mohammeds
Ds Gsicht vom Mohammed(of dänisch: „Muhammeds ansigt“) esche Serii vo zwöuf Karikaturen, wo dr islamischi Profet o Religionsschdifder Mohammed zum Tema hei. Si si am 30. Septämber 2005 ir dänische Tageszitig Jyllands-Posten u em 17. Oktober ir ägyptische Zitig Al Fager veröffentlecht worde. D' Exischdänz fomne Biuderverbot vom Gsicht vom Mohammed esch em Islam umschdritte u werd ungerschidlech schdräng uusglegt. Trotzdäm schdöut d'Abbiudig fom Mohammed us dr Secht fo fiune Moslems e Herabwördigong vo erem Profet dar.
Of dä Zeichnine hed me dr Mohammed unger angerem medemne Turban in Form vore Bombe mit brönnendr Schnuur gseh. Unger de zwöuf Karikature hets auerdengs o einigi wo dr Mohammed ned explizit dargschdöut esch. E Karikaturischd hed e Schüeler namens Mohammed zeichnet, wo vorer Schueudafele schdaat, of däre of Persisch schdaat: „Die Redaktion von Jyllands-Posten ist eine Bande reaktionärer Provokateure“ (of alemannisch: D'Redakzioon vo Jyllands-Posten esche Bandi vo reakzionäre Provokatöre).
Aus Antwort of di Karikature hets em Iran e antiweschdlächä o gäg Israeu grechdete Karikature-Wettbewärb gäh.
Wolle Kriwanek
Dr Wolle Kriwanek – mit-em richdiga Vornama hôt’r Wolfgang ghoißa – (* 29. Dezembr 1949 z Stuegert; † 20. April 2003 z Backnang) ischt a deitscher Musiker (Senger, Giddarischt, Kombonischt, Tekschtr) gwäa, wo Blues ond Rockmusik em schwäbischa Dialekt gsonga ond seine Liadr zom greeschda Doil au selbr gschriiba hôt.
Staziona vo seim Leaba
Dr Wolle Kriwanek kommt am 29. Dezembr 1949 em Stuegerder Stadtdoil Stammheim uff d Welt ond wechst deet au uff. Scho als Jugendlicher isch’r begeischdret vom Jazz ond vo dr Rockmusik. Wia-nr Midde vo de 1960r Jôhr em Fernseha a Konzert vo dr Mahalia Jackson siht, kommt bei-nem dr Wonsch auf, au amôl Musiker zo werra. Er ischt oinr vo de erschde Deitsche, wo Blues ond Rockmusik mit-em Dialekt vrbendet, bei ehm nadiirlich mit-em schwäbischa. Bald nemmt’r an vrschiidene Nôchwuchsweddbewerb doil. Dr Erfolg stellt sich abr erscht en de 1970r Jôhr ei, wo sich so langsam d Rockmusik nemme bloß en dr englischa, sondern au en dr deitscha Schbrôch feschtsetza kôô. 1969 macht dr Kriwanek sei Abidur am Stuegerter Wirtschaftsgymnasiom. Hendrher studiirt’r bis 1972 an dr Pädagogischa Hochschuel en Ludwigsburg Englisch ond Geografii. Noh em gleicha Jôhr kriagt’r a Stell als Lehrer an dr Sondrschuel fir Lernbehinderte z Ditzenga. Zwoi Jôhr schbätr fangt’r erneit zo studiira ôô, desmôl an dr PH Reitlenga Sondrpädagogik fir Lernbehinderte ond Vrhaldensgesteerde. En dr Zeit vo 1976 bis 1980 legt’r sei zwoids Staatsexama an dr „Metter“-Schual (fir Lernbehinderte) z Biitigheim-Bissenga ab. Jetzt abr macht’r sei Hobby zom Beruaf ond beschäfdigt sich bloß noh mit Musik. Rond sechs Jôhr druff abr zuit’s en wiidr en sein urschbrenglicha Beruaf als Lehrer zruck. Sei nuia Arbeitsschdell isch d Bodawaldschual vo dr Paulinapfleag Wennada. En de 1990r Jôhr schreibt dr Kriwanek reglmäßig a Kolumne ibr Nôchwuchsmusiker en dr ibrregionala Zeidong „Sonntag aktuell“. Em Jôhr 1996 wuud’r dr erschde Vorsitzende vo dr „Rockstifdong Bada-Wirdaberg“ mit-em Sitz en Bada-Bada. Dô draus entstôht 2003 d Pop-Akademii Bada-Wirdaberg en Mannheim. Em April 2003 bricht beim Kriwanek a Schlagôder durch, was d Ursach bei-ra ôôgeborena Herz-Gefäß-Schweche hôt, bisher abr vo koim Menscha bei-nem gmerkt wôrra ischt. Sella Fehlfunkzioo schliaßlich hôt zor Folg, dass’r sei Leaba aushaucha muaß.
Prinzheim
Prìnze (frz. Printzheim, dt. Prinzheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Wolle Kriwanek
A nôchdräglicha Ehrong
Am 18. Mai 2009 nennt d Stadt Stuegert em Stadtdoil Stammheim d Wissmannstrôß, wo dr Wolle Kriwanek uffgwachsa ischt, en „Wolle-Kriwanek-Strôß“ om.
Prinzheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Prìnze ìsch. Prìnze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Prìnze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Mauron
Mauron (Gallo Mauron, bretonisch Maoron) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Mauron lyt 59 km vu Vannes un 89 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 47 m un 130 m iber Normalnull.
Gschicht
Mauron isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1152 as Mauron (1371: Morron villam fortem, 1477: Mauronio, 1630: Mouron).
Verwaltig
vu Mauron isch. Mauron ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Mauron ghert zum Gallo.
Syter anne 2000 wird au Bretonisch an dr Schuele unterrichtet. Anne 2009 sin 6,7% vu dr Schueler in zwoosprochigi Klasse gange, 2010 8,7 %.
Willy Ziegler
Dr Guillermo «Willy» Ziegler-Varga, ou «Zilly» gnennt (* 9. Juni 1935; † 3. Dezember 2017 ), isch e Schwizer Galerist gsi.
Dr Ziegler het 1983 mit sinere Frau Maria z Baar ZG d Z-Galerie gründet und het so über Johrzähnt d Zuger Kulturszene mitprägt. De Künschtler Martin Bucher und Jürg Wylenmann het sini Z-Galerie dür galeristischi Betreuig zum Durchbruch verholfe. Näbe lokaler Kunscht het er bsunders Wärch vo modärne spanische Künstler wie em Josep Guinovart, em Joan Miró und em Antoni Tàpies gsammlet. Nach ere Erchrankig het sini Frau Maria Ziegler d Leitig vo der Galerie überno. A sinere Hommage 2018 si unter anderem Wärch vom Franz Bucher, em Eduardo Chillida, em James Coignard, em Zoran Mušič, em Hans Potthof, em Alex Sadkowsky und em Giuseppe Santomaso usgschdellt worde.
Bellegarde-sur-Valserine
Bellegarde-sur-Valserine isch e französischi Gmeind im Département Ain in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. Si isch Hauptort vom Kanton Bellegarde-sur-Valserine im Arrondissement Nantua und Sitz vom Gmäindiverband «Pays Bellegardien».
Geografii
Bellegarde-sur-Valserine liit uf, öppe 30 km südweschtlech vo de Stadt Gämf. D Nochbergmeinde sind Châtillon-en-Michaille, Lancrans, Léaz, Éloise, Saint-Germain-sur-Rhône, Billiat und Villes.
Bi Bellegarde flüsst d Valserine id Rhone.
D Ysebaanlinie vo Lyon uf Gämf goot do dure.
Gschicht
Dr Ort i dr Neechi vo Musinens isch scho vom Cäsar i sym Bricht übere Chrieg z Gallie erwäänt. En alte Durm het d Strooss bwacht, isch aber jetz nümme z gsee, sid im syn Platz ane 1948 vom Stausee vo Génissiat überschwemmt worden isch. Ane 1858 het dr Gmeindroot vo Musinens pschlosse, d Gmeind sell e nöje Name übercho, ebe «Bellegarde-sur-Valserine».
Atlas (Mond)
Dr Atlas (oder Saturn XV - 1980S28) isch ain vu de innere Mönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
Er isch am 12. November 1980 vum Astronom R. Terrile bi Uswertige vu Ufnahme vu dr Ruumsonde Voyager 1 entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig 1980 S 28 erhalde un isch anno 1983 offiziell uf Atlas daift worre.
Si Name het der Mond noch em Titan Atlas erhalde, wo in de grichische Mythologi d'Welt uf sine Schuldere trait.
Bahndate
Atlas umchraist de Saturn uf ere chraisrunde Bahn in 137.670 km Abstand in 14 Stund un 36 Minuten, wobi di Bahn gnau in de Äquatorebeni vum Planet lit.
Er wirkt debi als Schäfermond mit siner Gravitation uf de innerste A-Ring vum Saturn.
Ufbau un physikalischi Date
Atlas isch ä sehr uregelmäßig gformte Körper mit ere Usdähnig vu 37×34×27 km. Er wiist, wie de Erdmond, ä bundeni Rotation uf, d. h., er roteert in de gliche Zitt um die aige Ax, wo er de Planet drin umchraist. Si Dichti isch mit 0,63 g/m3 sehr gring, was druf hiwiist, dass er yberwigend us Wasseriis zämmegsetzt isch. Si Albedo betrait 0,4, d. h., 40 % vum igstrahlte Sunneleecht werre vu de Oberflächi reflekteert.
Atlas isch ufgrund vu siner gringe Größi un siner große Entfernig zue de Erde ä usserst leechtschwachs Objekt mit ere schinbare Helligkait vu 18,1m.
Kunsthaus Baselland
S Kunsthuus Baselland isch en Instituzioon für zitgenössischi Kunst in dr Baselbieter Gmäind Muttez an dr Kantonsgränze zu Basel-Stadt, grad nääben em Joggeli. S Usstelligshuus befindet sich im ene alte Gwärbbau, wo dr Drääger vom Kunsthuus, dr Kunstveräin Baselland, 1997 kauft het. S Kunsthuus het en Usstelligsflechi vo öbbe 1'800 m².
Dr Kunstveräin Baselland organisiert sit sinere Gründig im Joor 1944 Kunstuusstellige und förderet eso die bildendi Kunst und s Kunstverständnis. Bis 1996 isch d BEWE-Sammlig (Bruno und Elisabeth Weiss) im Kunsthuus Baselland dehäi gsi, wo d Gründer von ere, dr Bruno und d Elisabeth Weiss, maassgääblig bim Chauf vo dr Liigeschaft mitghulfe häi. Sit 1998 wird s Kunsthuus vom ene brofessionelle Kuratorium gläitet. Vo 1998 bis 2001 isch dr Andreas Baur Kurator gsi. Sit 2001 isch d Sabine Schaschl Diräktere und Kuratorin.
Es git immer wider nöiji Grubbe- und Äinzelusstellige, wo aktuelli Brojekt vo etablierte und ufsträäbende Künstler zäigt wärde. Si wärde ergänzt dur Katalöög, Vordrääg, Künstlergsprööch, Diskussionsfoore und theoriiorientierti Veraastaltige. Näbe regionaale Künstler wärde au internazionaali zäigt. Im Kunsthuus Baselland findet d «Regionale» statt, e Groossveraastaltig in Kooperazioon mit öbben eme Dotzed andere Instituzioone. Si dokumentiert d Däätigkäit vo bildende Künstler, wo im trinazionaale Ruum (Nordwestschwiz, Südbaade und Elsass) lääbe.
Protestaktionen der Gelbwesten
D Proteschtàktion vu da gaala Schilè (uf frànzeesch Mouvement des Gilets jaunes) ìsch a politischa Bewegung wo sìch spontàn ìm Frànkrìch ìm Oktower 2018 ufgstellt hàt. Ursprunglig ìsch a gaaler Schilè a Sìchersheitsplunder wo jeder Fàhrer ìn sim Auto müeß hàà. Ìn dara Zitt hàt dr Präsidant Emmanuel Macron a unbeliabta Màßnàhma gnumma: a Erheerung vu da Tax uf s Benzin. Dur d soziàla Netzwarka ìsch a Proteschttàg orgànisiart worra: àm Sàmschtig 17. Novamber 2018 sìn Litt mìt gaala Schilè uf da Stroßa un Kritzunga gànga, fer d Auto ààhewa, àls Proteschtàktion. Àn da naachschta Sàmschtig ìsch dia Àktion witterscht gànga.
Soziàl Kontext
Ìm Septamber 2018 hàt d frànzeescha Regiarung bschlossa àss d Tax uf s Gàseel, bsunderscht uf s Benzin, heerer sotta wara. S Zwack vu dara Stiira ìsch d Finànziarung vu dr ekologischa Verwàndlung. Ìn'ma Kontext wo vìel Autofàhrer Diesel-Waga han, ìsch dia Màßnàhma schlacht ààgnumma worra. A Protescht-Video vu dr Jacline Mouraud, uf YouTube, hàt a groß Publikum bikumma.
Dr Präsidant Emmanuel Macron, stàrk a Johr nohdam àss'r gwählt worra ìsch, ìsch vu manka Frànzoosa nìt so beliabt: ar wìrd ààgsah wia-n-a „Präsidant fer d Riicha“, denn ar hàt zum Beispiel d Stiira uf d Vermeega àbgschàfft.
Erschta Blockiarunga
D erschta Blockiarung hàt àm Sàmschtig 17. Novamber 2018 stàtt gfunda. S Symbol vu da Demonschtrànta ìsch s gaala Schilè, da liichta Kìttel wo ma àn'ma Umfall müeß ààlega fer besser gsah wara. Gsetzlig hàt jeder Fàhrer mìndschens ei gaaler Schilè ìm Wàga.
Dur soziàla Netzwarka (wia Facebook, Twitter...) han sìch Demonschtrànta vum gànza Frànkrìch orgànisiart fer sìch uf da runda Platz ìn dr Mìttla vu da Kritzunga („rond-points“ uf Frànzeesch) traffa. Vu do har han sa dr Strom vu da Waga mehr oder weniger blockiart.
Àn dam erschta Sàmschtig ìsch's scho zìmlig grobb hargànga: z Pont-de-Beauvoisin ìsch a Fràui verfàhra worra, z Arras ìsch a Mànn umgrennt worra un schwar verletzt ìn dr Spitàl kumma.
Wahrend dr Wucha noochhar sìn teil Kritzunga noch besetzt gsìì, vu Demonschtrànta wo Tàg un Nàcht uf em rond-point bliiwa. Trotz dr Steerung fer d Fàhrer, wìrd schiint's dia Proteschtàktion güet ààgnumma vum Volk.
Àn jedem Sàmschtig gìtt's a schwarera Blockiarung às unter dr Wucha. A pààr „gaala Schilè“ gehn uf Pàris ge demonschtriara, do hàt's gewàltiga Àktiona gaa, Vàndalismus, bsunderscht àm Sàmschtig 1. Dezamber 2018.
Dr Präsidant Macron hàt expliziart àss'r sina politika Rìchtunga nìt wìll schàngschiara, trotz em Protescht vu teil Litt.
Verschlìmmerung vum Protescht
Dur d Proteschtàktiona vum 1. Dezamber hàt's z Pàris vìel Schàda gaa. Litt han uf em Arc de Triomphe mìt Fàrb gschrììwa, s Gràb vum unbekànnta Soldàt, Symbol vu da Kriagsopfer, hàt dur teil Demonschtrànta gega Vàndalismus müeßa gschìtzt wara, mehrera Waga sìn verbrennt worra, teil Gschafter sìn kàpütt gmàcht worra. Bi da Àgrìffer sìn nìt numma gaala Schilè gsìì, àwer aui Krapüll wo derzüe kumma ìsch, numma fer vàndalisiara.
Saller tàg sìn z Pàris 412 Persona verhàfta worra un 133 verletzt, dervu 23 Polizischta.
Àm 4. Dezamber 2018 hàt dr Premier Ministre Édouard Philippe verkìndigt àss d Stiira uf s Benzin uf 6 Monet speeter verschoba wara. Dia güeta Nèikeita hàt zwàr wenig Wìrkung ghàà, dr Protescht hàt nìt àbgnumma. Àm 5. Dezamber 2018 hàt dr Präsidant verkìndigt àss dia Stiira definitiv ufgaa wìrd.
Àm 10. Dezamber 2018 hàt dr Präsidant a Red ghàlta, mìt vìel Diplomatii gega s Frànzeescha Volk. Ar hàt sìch fer teil unheefliga Bemerkunga wo-n-'r gsajt hàt entschuldigt un ar hàt mehrera nèia Màßnàhma fer Ààfang 2019 versprocha: d Àrweiter, wo dr SMIC (minimal Lohn) verdiana, wara 100 Euro mehr pro Monet bikumma; as wara kè Stiira uf d Ìwerstunda àbzoga; d Pànksionniarta, wo weniger às 2000 Euro pro Monet verdiana, wara kè CSG-Stiira meh zàhla; wenn a Unternamma a Bonus àn da Leehn vu Dezamber 2018 derzüemàcht, wara kè Stiira àn dam Bonus àbzoga.
Àm 18. Dezamber 2018 sìn d Demonschtrànta vu dr Polizèi oder vu da Schàndàrma zwunga worra, ìhra Lager uf da Kritzunga z àbmùntiara. D Holzhìtta sìn àlso àbgrìssa worra un d Gaala Schilè han dr Plàtz wìder frèi gloo, trotz àss d meischta ìmmer noch unzfrììda sìn.
Île-Tudy
Île-Tudy (bretonisch Enez-Tudi) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Île-Tudy lyt am Atlantik, 17 km vu Quimper un 65 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 5 m iber Normalnull.
Gschicht
Île-Tudy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1371 as Tudini de Insula (1535 Isle Tudi, 1536 L'Ile-Tudy, 1540 Lisletudy, 1599 Isle Tudy, 1658 Lisle Tudy, 1684 I. Tudi).
Verwaltig
vu Île-Tudy isch. Île-Tudy ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Île-Tudy ghert zem Bretonisch.
Coulombsches Gesetz
S Gsetz vom Coulomb isch d Basis vo dr Elektrostatik. Es beschribt d Chraft zwüsche zwäi Punktlaadige oder chugelesümmetrisch verdäilte elektrische Laadige. D Betrag vo dere Chraft isch broporzional zum Brodukt vo de bäide Laadigsmängene und umkeert broporzional zum Kwadrat vom Abstand vo de Middelpünkt vo de Chugele oder de Punktlaadige. D Chraft wirkt in dr Richdig vo dr Graade wo d Mittelpünkt verbindet, je noch de Vorzäiche vo de Laadige. Si ziet aa, wenn d Laadige underschidligi Vorzäiche hai oder stoosst ab, wenn bäidi Laadige äntwääder positiv oder negativ si. Wenn si aaziet verhaltet si sich also ganz wie d Chraft zwüsche zwäi Punktmasse noch em Grawitazioonsgsetz.
S coulombsche Gsetz isch d Grundlag vo dr Influänz.
D Coulomb-Chraft
S Gsetz isch vom Charles Augustin de Coulomb um 1785 entdeggt und in vile Experimänt bestätigt worde. Im Internazionale Äinhäitensüsteem, in skalarer Form und im Wakuum isch d Chraft
wo q_1 und q_2 zwäi Laadigsmängene si, wo bäidi chuugelsümmetrisch verdäilt si, r dr Abstand isch zwüsche de Middelpünkt vo de Chuugele und d Permittivität vom Wakuum (elektrischi Fäldkonstante).
D Wektorform
Die allgemäini wektorielli Notazioon vo diskrete Laadige in irgend ere Materie git s Coulomb-Chraftfäld, won e Broobelaadig q_1 im Fäld von ere zwäite Laadig q_2 usgsetzt isch:
(also: D Chraft uf d Broobelaadig q_1, wo vo dr Laadig q_2; chunnt und: dr Wektor  vom Punkt vo dr Laadig q_2 us zum Punkt vo dr Broobelaadig q_1 )
isch do drbii dr Äinhäitswektor, wo vo q_2 (dr Verbindigslinie vo de bäide Laadigsmiddelpünkt nooch) in d Richdig q_1 zäigt; und \vec{r}_1 und \vec{r}_2 si d Ortswektore vo de bäide Laadigsmiddelpünkt. Wie mä gseet, stoosse sich Laadige mit gliiche Vorzäiche ab, wil d Chraft in däm Fall die gliichi Richdig het wie, wääred sich Laadige mit ungliiche Vorzäiche aazien, wil d Chraft  denn (analog zum Grawitazionsgsetz vom Newton) die umkeerti Richdig vo  het.
Denn isch au dr Wektor vo dr Fäldsterki vom elektrische Fäld, wo vo dr Zentrallaadig q_2 erzügt wird am Ort \vec r, d. h. im Abstand \ r vom Ursprung.
Wird d Zentrallaadig q_2, wo s Fäld erzügt, dur e Laadigswulke, wo im Ruum verdäilt isch, mit dr Laadigsverdäilig \rho(r') ersetzt, chunnt am Blatz vo dr Formle für d Coulomb-Chraft oobenooche uf d Broobelaadig q_1 s Integral
S Gsetz vom Coulomb in dr Form, wo oobe nooche agee isch, isch e Spezialfall für e punktförmigi Laadigsverdäilig in dere allgemäinere Formle. Umkeert cha mit em Superposizionsbrinzip au die allgemäineri Form us em Gsetz vom Coulomb abgläitet wärde.
Dr Term wo in de Gliichige oobenooche vorchunnt, wird au as Coulomb-Konstante bezäichnet.
Im Wakuum gält: Do isch c d Liechtgschwindigkäit.
Im Äinhäitesüsteem vom Gauß und im elektrostatische CGS-Äinhäitesüsteem wird s Gsetz vom Coulomb brucht, zum die elektrischi Laadig z definiere. E Laadigsäinhäit wirkt uf e zwäiti im Abstand vo 1 cm mit dr Chraft 1 dyn. Die elektrischi Basisäinhäit vo de Äinhäitesüsteem SI, CGS-ESU und CGS-EMU underschäidet sich brinzipiell nume drdur, wie \mu_0 festgläit isch:
S Coulomb-Potenzial
S elektrische Fäld isch wirbelfrei, solang sich s magnetische Fäld in dr Zit nid änderet, und d Energiidifferänz wenn e Laadig vo A uf B brocht wird, isch in däm Fall unabhängig vom Wääg, wo konkret zrugggläit wird. Mä cha also s elektrische Fäld und die elektrischi Chraft au dur e Potenzial beschriibe.
Im Fall vo dr äifache Coulomb-Chraft bechunnt mä s Coulomb-Potenzial, wo für en äinzelni Punktlaadig Q eso cha beschriibe wärde:
Do isch d Potenzialdifferänz zwüsche zwäi Pünkt dr Spannigsabfall U zwüsche dene bäide Pünkt und d Integrazionskonstante C wird tüpischerwiis null, so dass s Potenzial im Unändlige verschwindet.
Die potenzielli elektrischi Energii W_{pot} isch au e Potenzial, und zwar in Bezug uf die elektrischi Chraft:
Au do isch s üüblig, as mä d Randbedingig eso uuselääst, ass die potenzielli Energii im Unändlige Null wird, C isch also au do gliich Null.
S Coulomb-Potenzial gältet exakt nume für Laadige, wo sich nidbeweege. Für bewegti Punktlaadige hingege chömme Magnetfälder ins Spiil, und us em Coulomb-Potenzial wird e Liénard-Wiechert-Potenzial.
D Coulomb-chraft im ene Medium
D Gsetz vom Coulomb cha uf äifachi Wiis uf e Fall vo Laadige in homogene, isotrope, lineare Medie erwiteret wärde. S Material um d Laadige ume muess fast ganz genau die Äigeschafte ha: Für d Homogenität isch bsundrigs wichdig, ass dr atomari Charakter vo dr Materie im Vergliich zum Abstand vo de Laadige cha vernoochlässigt wärde.
Für sonigi Medie het s Gsetz vom Coulomb die gliichi Form wie im Wakuum, mit em Underschiid, ass dur  ersetzt wird:
Die relativi Permittiwidäät isch bi isotrope Medie e Materialkonstante, wo drmit zämmehängt, wi polarisierbar s Medium isch. Mä cha sä mässe oder au theoretisch abläite.
Staffelegg
D Staffelegg isch e Bärgpass im Jura.
Si lyt im Kanton Aargau. D Passstrooss goot vo Aarau uf Frick übere. Uf dr Höchi vo dr Wasserscheidi, wo uf 621 Meter über Meer isch, chunt vo Oschte här d Strooss vo Schinznach und Taale a d Hauptstrooss.
Dr Pass isch s erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1450 erwähnt. Ane 1791 het Bärn d Stross, wo vorher meh e Soumwäg gsi isch, guet usbout. Hüt isch über d Staffelegg au e Poschtautolinie.
Coulombsches Gesetz
D Coulomb-chraft im ene Medium
Umkeert gältet im Wakuum.
Disentis/Mustér
Sproochgschicht
Dr Name Disentis chunt vom spootlatynische Wort desertina, was uf Düütsch «es läärs, unbewoonts Gebiet» bedütet. Dr rätoromanisch Name Mustér chunt vom latynische Wort monasterium, wo uf Dütsch «Chlooschter» bedütet.
Kabinett Beckstein
S Kabinett Beckstein isch vum 16. Oktober 2007 bis zum 27. Oktober 2008 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Noch em Ruggdritt vum Edmund Stoiber as bayerische Minischterbresidänt zum 30. Septämber 2007 isch dr Günther Beckstein zue sym Noofolger gewehlt wore. Wel d CSU het bi dr Landdagswahl am 28. Septämber 2008 s schlächtsch Ergbenis syt 1946 iberchuu het, isch dr Beckstein nimi aadrätte zue dr Wahl vum Minischterbresidänt. Sy Noofolger isch derno dr Horst Seehofer wore, wu s Kabinett Seehofer I bidlet het.
Disentis/Mustér
Sproochgschicht
Z Disentis wird s Oberländer Rätoromanisch, s Surselvisch, gredt. S Chlooschter Disentis het e Rolle gspiilt i dr Pfläg vom Romanische und vo der rätoromanische Schriftkultur.
Geografii
D Gmeind liit im Biet Cadi i dr Surselva. Dr grösser Deil vom Gmeindbann isch uf dr lingge Taalsyte, nördlech vom Vorderrhy, und e chlyne Abschnidd uf dr Südsyte vo däm Fluss, wo bi Disentis zerscht dur ne töifi Schlucht und denn bi Disla dur ne chly breitere Taalbode flüsst. Bi Disentis flüsst der Medelser Rhy vo Süde, under dr Burgruiine Chischlatsch und bi dr Brugg vo der Lukmanierstrooss, in Vorderrhy, und under em Dorf Disentis chunt dr Sytebach Acletta-Rhy (Rein d’Acletta) dure und mündet vo links in Vorderrhy; dr Bach us em Sankt Plazidus-Taal (Rein da Val Sogn Placi) goot uf dr Oschtsyte vom Dorf bi dr Plaziduschile dure in Rhy.
A dr Gmeindgränze uf dr Oschtsyte chunt der Russeinerbach usem Cavardirastaal, durs Cavreintaal und s Russeinertaal zum Rhy abe. Z’underscht louft dä Bach durs schmale Russeinertobel, wo grad näbenander en alti tekti Brugg, d Punt Gronda, usem Joor 1851, wo 57 Meter lang isch, und die nöji Betonbrugg, wo dr Apt vo Disentis am 17. Novämber 1938 ygweit het, und d Brugg vo dr Räätische Baan drüber füere.
Im Nordweschte isch d Gmeindgränze uf der Bärgchetti vo de Glarner Alpe, mit em Piz Ault (uf Dütsch: «Höche Bärg»; 3027 Meter über Meer) und em Piz Cavardiras (2960 m ü.M.), und im Nordoschte mit em Piz Git, wo vo dr Glarner Syte här dr dütsch Name Gross Düssi het (3256 m ü.M.). Zu Disentis ghört au no d Südweschtflanke vom Tödi (3613 m ü.M.), wo für d Rätoromane dr Piz Russein isch.
Zu dr Gmeind gehöre d Dörfer und Wiiler Segnas, Faltscharidas, Disla, Clavaniev, Acletta, Funs, Prau Sura, Madernal und Mumpé Tujetsch und uf dr Südsyte vom Rhy Cavardiras, Pardomat Dadens, Patschadauns und Mompé Medel, wo en alti Walsersiidlig isch.
Horrenbach-Buchen
Geografi
Horebach-Bueche ligt uf dr linke Site vor Zulg un bsteit us dr zwe Ortsteil Horebach u Bueche. D Gmeindsflächi bsteit us 50,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 38,2 % Waud, 1,5 % Sidligsflächi u 10 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si im Norden an Unterlangenegg, im Nordosten an Oberlangenegg, im Südwesten an Homberg und im Südosten an Töiffetaau. Der Ortsteil Horrenbach grenzt im Norden und Osten an Eriz, im Südosten an Baatebärg und im Süden und Südwesten an Sigriswil.
Disentis/Mustér
Gschicht
Im früene 8. Joorhundert isch en Mönch us emene Chloschter im Burgund, der Sigisbert, is Vorderrhytaal cho und het dört zimli eleigge gläbt. Er het Hilf übercho vomenen Yheimische, wo Plazidus gheisse het. Dè isch derno uf Gheiss vo öperem, wo in Churräzie mächtig gsi isch, tödet worde. Dr Bischof Ursicin vo Chur het drufabe bi de Greeber vom Sigisbert und vom Plazidus es Chlooschter mit Benediktinermönch gründet.
Horrenbach-Buchen
Gschicht
Horebach isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1498 aus horrenbach in eritz, Bueche 1322 aus zer Buochon. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Disentis/Mustér
Gschicht
Dr Bischof Tello het em Chloschter ane 765 us em ryche Psitz vo synere Familie, de Viktoriide, mit sym Teschtamänt, vil Güeter im Vorderhytaal und i anderne Biet vo Räzie gschänkt. Die Tello-Schänkig isch es bedütends wirtschaftlechs Fundamänt vo dr Grundherrschaft vom Chlooschter gsi.
S Chlooschter isch a eim vo de wichtige Bärgpäss vo Dütschland uf Italie gläge, em Lukmaanier, und drum isch em s Inträsse vo de Landesherre sicher gsi. Vo de dütsche Kaiser het Disentis drum i der Umgäbig es eigets Herrschaftsgebiet übercho, wo keim andere Herr als nur em Rychsoberhoupt het müesse folge. Das Piet het der Name Cadi gha; das isch e rätoromaneschi Form vom latynische «Casa Dei», was uf Dütsch «s Gottshuus» bedütet. Der Apt vo Disentis isch eso zum ene Rychsfürscht worde.
Horrenbach-Buchen
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 0,8 % gläge.
Disentis/Mustér
Gschicht
Im 15. Joorhundert sind d Äpt bi der Gründig vom Graue Bund derby gsi.
S nöje prächtige Chlooschter isch im 17. Joorhundert bout worde und d Chloschterchile derzue vo 1696 bis 1712.
Lena Christ
D Lena Christ isch am 30. Oktober 1881 z Glonn uf d Wält cho und am 30. Juni 1920 z Münche gstorbe. Si isch e Schriftstellerin vo Bayern gsi.
Disentis/Mustér
Gschicht
Ane 1689 isch dr Wiiler Brulf vom ene grosse Bärgsturz zuetekt worde.
1799 sind s Dorf und s Chlooschter abebrännt.
Ane 1857 isch z Disentis die erschti Trukerei, d Stampa Romontscha, gründet worde.
Vo Chur uus goot sid em Joor 1912 d Ysebaanlinie vo dr Räätische Baan über Rychenau und Ilanz bis uf Disentis. Vo Disentis us betriibt d Matterhorn-Gottert-Baan d Streki, wo sid 1925 uf Sedrun und übere Oberalppass uf Andermatt und is Wallis goot; am Afang het die Linie dr Furka-Oberalp-Baan, wo ane 1910 gründet worden isch, ghört; es isch uf Deil Abschnidd e Zaanradbaan. D Streki goot grad bim Baanhof vo Disentis dur en Dunnel und het bi Acla da Funtauna, Foppas und Mompé Tujetsch no drü Haltstelle uf Disentiser Bode.
Ane 1969 isch d Firma vo de Bärgbaane z Disentis dank der grosse Understützig vo dene vo Arèbärg gründet worde.
Lena Christ
Läbe
D Lena Christ isch die unehelichi Dochter vo der Köchin Magdalena Pichler (1860–1928) gsi; der Karl Christ vo Mönchsroth het d Vatterschaft anerchänt. Si het as Chind bi der Groosstante Magdalena Pichler gläbt und bi dere schynts e schöni Jugendzyt gha, wie si spöter gseit het. Denn het ihri Muetter der Josef Isaak ghürootet und isch uf Münche ggange; und d Lena het au dörthi müesse goo und i der Wirtschaft vo Vatter und Muetter ushälfe. Si isch vo der Muetter plogt und für herti Arbet bruucht worde, so het sis in ihrem Läbenspricht gschribe. Ane 1901 het si der Anton Leix ghürootet; die beide händ drü Chind gha, aber nach es bar Johr isch d Lena vo ihrem Maa furtggange, wil dä so liederlig gläbt het und zuenere so grob gsi isch.
Zum Gält z verdiene het d Lena Christ Schrybarbeten übernoo, und eso het si der Autor Peter Jerusalem glehrt könne, wo si nach der Scheidig vom erschte Maa den ghürootet het. Der Schriftsteller Ludwig Thoma het ere ghulfe, ihri autobiografischi Schrift Erinnerungen einer Überflüssigen z publiziere, wo si drin ihres schwäre Läbe bi der Muetter und bi ihrem Maa offe verzelt. I de nöchschte Johre het si mit guetem Erfolg no anderi Büecher gmacht, wo si öpen au d Zyt z Bayern im Erschte Wältchrieg beschrypt. D Christ isch für Lääsige id Lazarett vo de Chriegsverletzte ggange; bi somene Psuech het si au einisch en Soldat troffe, wo si wägen-em denn ihrem Maa, em Jerusalem, furtgloffen isch. Si het jetz aber es schwärs Lääbe gha, si het d Tuberkulose übercho und isch wäge chrumme Gschäft vor Gricht gstande; do het si sech mit Hilf vo ihrem erschte Maa am 30. Juni 1920 mit numme Nüünedryssgi sälber s Läbe gnoo.
D Lena Christ luegt me hütt als e bedüütendi düütschi und bairischi Schriftstellerin aa, grad wil si düütsch und düütlech wie sälten öper vom schwirige Läbe vo de eifache Lüüt i der Stadt am Afang vom zwänzigschte Johrhundert verzelt. Mängmol het si au öpis i der bairische Mundart gschribe. Vo drüü vo ihrne Büechr git’s en Film.
Horrenbach-Buchen
Religion
92,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei auui 222 Ywohner Dütsch aus Houptsprach aaggää.