cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hundertjähriger Krieg
Die dritt Faase 1436–1453
Dr änglisch Köönig het nid vil drgeege chönne mache. Er het si best Berooter verloore, wo s Parlamänt dä in d Verbannig gschiggt het, und 1451 het dr Herzog vo York en Ufstand gegen en aazettlet. Dr Geegeaagriff vo de Ängländer in Frankriich isch zu nüt cho, wo iire General John Talbot bi Castillon umchoo isch. Bordeaux het sich 1453 ändgültig dr franzöösische Chrone underworfe. Ängland het fast alli sini Gebiet in Frankriich verloore, bis uf Calais, wo erst 1559 wider an d Franzoose gfalle isch.
Wo dr Hundertjöörig Chrieg ume gsi isch, si e Hufe Söldner uf Ängland zrugggange, wo käi Beschäfdigung me ghaa häi. Die si vo de Hüüser Lancaster und York aagworbe worde und 31 Joor lang häi denn d Roosechrieg in Ängland gwüetet.
Dr änglisch Aaspruch uf dr franzöösisch Droon
Bis 1815 häi sich die änglische Köönig offiziell au Köönig vo Frankriich tituliert. 1820 häi si denn dr Aaspruch uf e franzöösisch Droon ändgültig ufgee.
Semiten
D Häärkumft vom Begriff
Dr dütsch Historiker August Ludwig von Schlözer het dr Begriff 1781 brägt und sich drbii uf d Völkerdaafele in Genesis bezooge. D Bible het d Abstammig vom Abraham uf e Sem, äine vo de Söön vom Noach, zrugg. Vo do isch s chii, ass mä in dr biblische Zit alli Völker im Nooche Oste, wo sich as Noochkomme vom Abraham gsee häi, as „Söön vom Sem“.
Noch däm ghööre zu de Semite d Amhare, Tigrinya, Araber, Hyksos, Malteser, Minäer, Sabäer, Amoriter, Ammoniter, Akkader/Babylonier/Assyrer/Aramäer, Hebräer, Kanaaniter, Moabiter, Nabatäer, Phönizier und Samaritaner.
D Semite im sproochwüsseschaftlige Sinn
D Semite im sproochwüsseschaftlige Sinn si aber nid idäntisch mit de Noochkomme vom Sem in dr Bible. So häi d Kanaaniter zwar e semitischi Sprooch gschwätzt, dr biblisch Stammvater Kanaan wird aber as Soon vom Ham, em andere Soon vom Noah, beschriibe.
Semite as rassistische Begriff
In verschiidene psöidowüsseschaftlige Rassetheorie, wo vo dr Wüsseschaft as unwüsseschaftlig abgleent wärde, si d Juude as „Semite“ bezäichnet worde, wil d Hebräer e semitischs Volk sige. Zum dr Juudefindligkäit e „wüsseschaftligi“ Basis z gee, si d Semite zun ere „minderwärtige Rasse“ erkläärt worde, wo nid imstand sig, en äigeständigi Kultur z entwiggle. Vo do isch d Bezäichnig Antisemitismus choo, wil d Juudefind sich sälber as Antisemite bezäichmet häi.
Hafiz (Begriffsklärung)
S arabische Wort Hafiz (au Hafez, Hafis, Hafid) chan folgendes bedüte:
Hafiz isch en wytverbreitete Nochname i de islamische Wält:
Joe Cocker
Dr John Robert „Joe“ Cocker OBE (* 20. Mai 1944 z Sheffield, Ängland; † 22. Dezämber 2014 z Crawford, CO, USA) isch e britische Rock- und Blues-Sänger gsi.
Im Cocker si Cover vo "With a Little Help from My Friends" vo de Beatles isch z Ängland 1968 uf d Nummere äis choo, und er het dr Song läiv z Woodstock im Joor 1969 gsunge. Si Wersion isch s Themalied für d Färnseeserii «The Wunder Years» worde. 1975 het er im Billy Preston sis "You Are So Beautiful" gsunge und isch in de USA uf e fümft Blatz choo. Dr Cocker het meereri Briis überchoo, drunder 1983 e Grammy Award für si amerikanischi Nummere Äis "Up Where We Belong", e Duet mit dr Jennifer Warnes. Im Joor 1993 isch er für e Brit Award für dr «Best Britisch Male» nominiert worde, 2007 het er d Bronse Sheffield Legends Medallie überchoo, und 2008 en OBE im Buckingham Balast für Dienst für d Muusig. Dr Cocker isch uf dr Liste vo «Rolling Stone's 100 greatest singers» uf em Blatz 97.
Martin Luther
Die früeie Johr
Dr Martin Luther isch am 10. November 1483 z Eisleben uf d Wält cho as dr Sohn vom Hans Luther vo Möhra, wo im Gebiet vo Mansfeld im Chupferbergbau gschafft het. Er isch vo Buure abgschdammt und schdolz druf gsi. Er isch vo 1488 bis 1497 z Mansfeld, 1497-98 z Magdeburg und vo 1498 bis 1501 z Eisenach uf d Schuel gange. 1501, won er siibzähni gsi isch, het er an dr Universität Erfurt afo schdudiere und isch 1502 bacalaureus und 1505 magister worde. Wil si Vater s so het welle, het er Rächtswüsseschafte afo schdudiere. Am 17. Juli 1505 het er s Schdudium abbroche und isch ins Auguschdiner Chloschder z Erfurt idräte und isch 1507 zum Brieschder gweiht worde. Vo 1508 bis 1510 het er z Witteberg und z Erfurt Vorläsige in Philosophii und Theologii abghalte. 1510/11 het er ä Reis noch Rom gmacht und isch schockiert worde vo dr Wältlikeit vo de Brieschder z Rom.
Z Witteberg
Im Johr 1512 het er dr Doktertitel übercho und het vo siim Fründ Johann vo Staupitz d Brofessur für Bibelerklärig an dr Universität Witteberg übernoh. As Vorbereitig für siini Vorläsige het er d Bible gschdudiert und isch zur Überzügig cho, ass ä Chrischt nit dur siini eigene Aschdrängige sondern nur dur d Gnad vo Gott chön grettet wärde, ä Rächtfertigung uus em Glaube. S Datum vo dere Entscheidig isch umschdritte, aber in de Johr 1513 bis 1518 het er siini groosse Vorläsige über d Psalme und über d Brief an d Römer, d Galater und d Hebräer abghalte, won er si Rächtfertigungslehr usbaut het.
Die 95 These
D Kontrovärse isch öffentlig worde, won er–dr Überliiferig noch–am 31. Oktober 1517 siini 95 These an dr Schlosschille z Witteberg agschlage het. Dass es eso bassiert isch, chunnt in keinere vom Luther siine Schrifte vor und wird dorum vo gwüsse Glehrte bezwiiflet. Drin het er, uf Latinisch, än offentligi Disputation verlangt über än Ablass, ä Handel, wo d Chille Brief verchauft het wo Sünde verge hai, für zum dr Bau vo dr Peterschille z Rom finanziere. Die These hai es groosses Furore gmacht und si sofort uf Dütsch übersetzt und in ganz Dütschland verbreitet worde.
Dr Ablassschdriit
Im Ablassschdriit mit em Johan Tetzel und em Johann Eck wo druf cho isch, si au anderi Theme diskutiert worde, wo nöcher am Härz vo de Chilledogme gläge si. An dr Leipziger Disputation 1519 het dr Luther behauptet, ass s Babschtdum ä menschligi Iirichtig und nit vo Gott iigsetzt worde siig, und ass die allgemeine Konzil nid unfehlbar wäre. Im Johr druf het dr Luther drei vo siine wichdigschde Schrifte veröffentligt: An den christlichen Adel deutscher Nation, Von der Freiheit eines Christenmenschen, wonoch dr Chrischt frei isch au in däm Läbe–d Buure hai das so verschdande ass das au d Freiheit im wältlige Sinn meini und so ihri Forderig noch dr Abschaffig vo dr Liibeigeschaft wurd underschdütze–und De captivitate Babylonica.
Dr Bruch mit dr römische Chille
Am 10. Dezember 1520 het dr Luther mit dr römische Chille broche, won er die bäbschtligi Bulle wo im mit em Bann bedroht het, öffentlig verbrennt het. Am 3. Januar 1521 isch dr Bann Rächt worde und won er sich im April vor em Riichsdag het müesse verdeidige, isch er no mit dr Riichsacht beleit worde, will er nit het welle widrrüefe. Dr Kurfürscht Heinrich dr Wiis het en uf dr Wartburg verschdeggt, und dört het er s Neue Teschtamänt übersetzt, wo den 1522 veröffentligt worden isch.
Im Merz 1522 isch dr Luther nach Witteberg zrugg gange, trotz em Bann und dr Ächtig. Er het Schrifte gschriibe gege die, wo vo siiner Doktrin abgwiche si: Wider die himmlischen Propheten gege d Wiiderdäufer, wo d Chinderdaufi und organisierti Schdaatschille abglähnt hai, und Wider die Mordischen und Reubischen Rotten der Bawren gege d Buure, wo im Buurechrieg (1524-1526) brobiert hai ihri soziali Position z verbessere. 1525 het er sich mit erä ehemolige Nonne, dr Katharina vo Bora, verhürotet. Vo 1526 bis 1530 het er an dr Organisation von erä reformierte Landeschille in Kursachse gschafft. Mit em Zwingli, wo im Oobemohlschdritt d Meinig verdrätte het, ass s Brot und dr Wii nur Symbol für dr Liib und s Bluet vom Jesus siige währed für ä Luther Liib und Bluet bim Obemohl drbii gsi si, her er sich 1529 z Marburg droffe, aber si hai sich nit uf ä gmeinsami Doktrin chönne einige.
Brig-Glis
Brig (amtlich Brig-Glis; frz. Brigue-les-Bains) isch en politischi Gmeind und der Höiptort vam Bezirk Brig im Kanton Wallis.
Es zellt cirka 12'000 Iwohner und isch bekannt als Bildigszentrum vam Oberwallis, dum ditschsprächundu Teil vam Wallis. Züedem isch Brig eu bekannt ver ds Stockalperschloss mit schinum schöne Gartu.
Entstandu isch Brig-Glis am 1. Januar 1973 üs der Fusion va de Gmeinde Brig, Glis, Gamsu und Brigerbad.
Bezirk Saint-Maurice
Dr Bizirk Saint-Maurice (dt. Bezirk Saint-Maurice, fr. District de Saint-Maurice) isch en Bizirk vam Kanton Wallis iner Schwiz. Höiptoort isch Saint-Maurice. Dr aalt titsch Namu Sankt Moritz isch hitu nimme gibrüüchlich, wäder fer du Bizirk nu fer du Oort.
Brig-Glis
Ane 2008 isch Brig «Alpenstadt des Jahres» gsi.
Bezirk Saint-Maurice
Gmeinde
Zum Bizirk Saint-Maurice gcheerunt nin Gmeinde:
Brig-Glis
Geografii
Brig liigt am obru Ändi vam Rottutal am Füäss vam Siplonmassiv.
Dr Gmeindbann geit im Süde d Bärge embrüf bis zum Glishore und zum Tochuhore, zwische de Tääler va dr Saltina un dr Gamsa. 1993 het d Saltina e grossi Uberschwämmig z Brig gmacht.
D Nachbargmeiine va Brig-Glis sin im Bezirk Brig Natersch, Tärmu, Ried-Brig un Simpilu, im Bezirk Visp Lalu, Vischp und Tärbinu.
Gschicht
Brig ischt zum eerschtu Mal im enä Schriftdokumänt gnennt choo im Jaar 1215 als Briga, Brigerbad 1297 als Baden, zum Bad, Glis ane 1230 als Glisa.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,1 % glägu.
Religion
82,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,4 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Briig-Gliis ischt dr Louis Ursprung (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 11590 Iwonru 90,3 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 1,7 % Franzeesisch, 1,9 % Talienisch und 6,1 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Briig-Gliis gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Vercher
Brig isch en wichtige Verchersort. Im Baanhof vo Brig chömed d Linia Gemf–Milan, Bäru–Thun–Brig und Zermatt–Brig–St. Moritz zämu. Schtrasse fierund z Tal üf und ab, uber de Simplonpass und in d Bärgdörfer. Und z Brig startend oder ändent Postautolinie in alli Richtige.
Zudem wärdunt äbufalls vo Postauto 4 Ortsbuslinie betribu, wa d Quartier vo Brig, Glis, Naters und Bitsch zämmu verbindut .
Sehenswürdikeite
Z Brig steit z Stockalperschloss.
D Chircha z Glis isch eini vo de elteschte vom Wallis. Hittu is en Wallfaartsort.
D alt Landmüra isch z Gamsu. Es isch e Letzi gsi.
Z Brig isch e Teil vo der Mediateek vom Wallis.
Johann Schneider-Ammann
Dr Johann Niklaus Schneider-Ammann (* 18. Februar 1952 z Sumiswald, heimetbrächtigt z Hasle bi Burgdorf) isch e Schwyzer Unternähmer un Bolitiker (FDP). Vo 2010 bis 2018 isch er im Schwyzer Bundesrot gsii.
Läbe
Dr Schneider-Ammann het an dr ETH Züri Elektrotechnik studiert un het 1977 mit em Diplom abgschlosse. Anne 1982/83 het er e Master of Business Administration an dr Schuel INSEAD z Fontainebleau bi Paris erworbe.
Anne 1978 isch er Projäktleiter bi Oerlikon-Bührle worde, 1981 isch er in s Maschinebauunternähme vu dr Familie vu syre Frau Katharina Schneider-Ammann yydrätte, zerscht as Prokurist, syt 1990 as Presidänt vu dr Ammann Group. Syt dr Deilnahm vu dr Ammann Group an dr Sanierig vu dr Mikron Technology Group anne 2003 isch er dert au Presidänt vum Verwaltigsrot. Däm Gremium het er scho dervor as Mitglid aaghert. Syter anne 1998 nimmt er au Yysitz im Verwaltigsrot vu dr Swatch Group, in dr dertige oberschte Muetergsellschaft Swatch Group SA. Syt 1999 presidiert er dr Verband vu dr schwyzerische Maschine-, Elektro- un Metallinduschtri Swissmem; derzue isch er Vizepresidänt vum Wirtschaftsdachverband Economiesuisse.
Anne 1999 isch dr Schneider-Ammann in dr Nationalrot gwehlt wore. In dr Johr 2003 un 2007 isch er widergwehlt wore. Är ghert dr Kommission fir Wirtschaft un Abgabe aa.
Dr Johann Schneider-Ammann isch am 22. Septämber 2010 in dr Ersatzwahl vum Hans-Rudolf Merz näbe dr Simonetta Sommaruga zum neje Bundesrots-Mitglid gwehlt wore. Am 1. November het er sis Amt im Eidgenössische Volkswirtschaftsdepartement (EVD) aaträte. Im 2016 isch er dr Bundespräsident vo dr Schwiiz gsi. Am 25. Septämber 2018 het dr Schneider-Ammann sy Ruggdritt per 31. Dezämber bekannt gee.
Dr Schneider-Ammann isch ghyrote un het zwei Chinder. Är isch Burger vu Hasle bi Burgdorf un wohnt z Langethal.
QED
QED stoot für:
J
Vor allem bi serifelose Schrifte wird mängisch es grosses J aschtell vomene grosse I verwendet. Dr Grund defür isch, dass bi derartige Buechschtabe s grosse I und s chliine L oft schwer z'underscheide sind.
Herkunft
Lang isch s I nöd vom J underschide worde.
Im phönizische Alphabet isch s Zeiche Yodh zur Widergaab vom Halbvokal [] verwendet worde, wo sowohl als palatale Approximant wie au als unsilbischs [] beschribe werde chann.
Wo d Grieche us em phönizische s griechische Alphabet entwicklet händ, händs s Zeiche Iota zur Schriibig vom Vokal [] übernaah.
D Etrusker händ s griechische Zeiche übernaah, händs dänn aber nöd nur zur Schriibig vom Vokal [] verwändet, sondern au zur Schriibig vom gliichluutende Halbvokal [], gnauso wie si s Zeiche V sowohl für de Vokal [] als au für de gliichluutendi Halbvokal [] verwendet händ. D Römer händ di etruskischi Verwendig unveränderet übernaah.
I dr Schpaatantike hät sich us em Halbvokal [j] e stimmhafti Affrikate [] entwicklet. Us dere händ sich di verschiedene Luut vo de moderne romanische Schpraache entwicklet. So entspricht s latiinische [j] (z. B. in justus 'richtig') i modernem Italienisch amene [] (giusto [ˈdʒusto]), i modernem Schpanisch meischtens amene [] (justo [ˈxusto]) und i modernem Französisch amene [] (juste []).
Obwohl sich die erhebliche Luutunderschiid scho im früehe Mittelalter vollschtändig uusbildet händ, hät mer no bis i di früehi Neuzit beid Luut mit em gliiche Zeiche gschribe, wo emal wie es J hät chönne uusgsee (als Majuskel), emal wie es I (als Minuskel). Di konsequenti Underscheidig vo de Buechschtabe J und I söll zerscht im 16. Jahrhundert vom französische Philosoph Pierre de la Ramée vorgschlage worde sii.
Bi dr Verschriftig vo dr düütsche Schpraach gege s Endi vom erschte Jahrtuusig n. Chr. isch de Buechstabe I zweifach verwendet worde: Einersiits als Vokalbuechschtabe für d Widergaab vo [i], anderersiits als Konsonantenbuechschtabe für d Widergaabe vom gliichluutende Halbvokal [j]. Mer hät also di urschprünglichi latiinischi Doppelverwendig übernaah, obwohl s I i siinere Verwendig als Vokalbuechschtabe i de damalige romanische Schpraache mittlerwiile en andere Luut bezeichnet hät, nämlich es [dʒ].
Wil dr Halbvokal [j] i dr düütsche Schpraach beschtah blibe isch, isch dr Bedarf vonere Underscheidiig vom Konsonantebuechschtabe J vom Vokalbuechschtabe I weniger dringend als i andere Schpraache. Die Underscheidig isch daher erscht i di düütschi Schrift übernaah worde, wo si sich i andere Schpraache scho etabliert hät. Bis hüt gits i gwüsse Gegende no älteri Schriiber, wo aschtell vom Grossbuechschtabe I am Wortaafang es J verwended (z. B. Jda, Jtalien). In Öschterriich wird "J" nöd immer als "jott", sondern au als "jeh" uusgschproche.
Bedüütige
Lueg au: Abchürzig, Akronym, aafangend mit em Buechschtabe J oder j
Elfenbein
Elfebäi bezäichnet im ängere Sinn s Material vo de Stoosszeen vo Elifante und Mammut, im witere Sinn au das vo bestimmte andere Süüger wie zum Bischbil vom Walross. S Wort Elfebäi isch abgläitet vom griechische ἐλέφας und em latiinische elephantus, im Althochdütsche helfant, wo Elifant und au Elfebäi bedütet het, wil mä zerst nume s Material kennt het, aber s Dier nid. Scho im Althochdütsche git s aber s differenzierende helfenbein (="Elifantechnoche"), wo s H am Aafang vom Wort sit dr Verbräitig vo dr Lutherbible immer weniger brucht worde isch.
Härkumft vom Elfebäi
Elfebäi stammt vor Allem vo de Stoosszeen vo Elifante, e bitz chunnt vo fossile Überräscht vo usgestorbnige Elifante wie de Mammut. Mä cha mit Mikroskop und spektroskopische Verfaare bi Elfebäibrodukt au zwüschen em indische und afrikanische Elifant underschäide. Mit DNA-Analüüse cha mä feststelle, us welere Region s Elfebäi chunnt.
Zämmesetzig
Elfebäi bestoot us mineralischem und organischem Material. Wil d Dier mit iire Stoosszeen nid iir Ässe müen verchliinere, si die elastisch und es het inene verhältnismäässig wenig Mineralie. Die chemische und die füsikalische Äigeschafte hänke vo dr Dierart ab.
Elfebäi bestoot zu öbbe 56–59 % us Calciumphosphat (Zaanbäi) und e bitz Chalch, und alles isch mit ere organische Substanz verbunde, wo dr Chnorpelmasse äänlig isch. Din hetz zimlig vil Wasser so dass s Elfebäi wenn s usdröchnet, öbbe 20 Brozänt vo sim Gwicht verliert.
Saubannerzug
De Saubannerzug isch en Zug vo Freischärler us de Kantön Uri und Schwyz gsi, wo im Februar 1477 schtattgfunde het.
Elfenbein
D Usrottig vo de Dier, wo Elfebäi liifere
D Dier wo s Elfebäi liifere wie Elifante, Narweel und d Waalross, wärde gjagd und iiri Zaal isch sit ass mit Elfebäi ghandlet wird, stark gsunke. Vor Allem in Afrika wärde in vile Geegende Elifante vo Wilderer verschosse und d Maasnaame, wo mä iigfüert het zum sä schütze, hälfe nume e bitz. Dr Handel mit Elfebäi isch 1989 internazional reguliert worde (Washingtoner Artenschutzübereinkommen/CITES), dr Briis isch zämmebrochen und d Wilderei zruggange. Sit wider mit Elfebäi daf ghandlet wärde, wird au wider vil mee illegals Elfebäi verchauft und nume e Däil drvo cha beschlaagnaamt wärde. Wüsseschaftler schetze, ass zur Zit im Joor in Afrika öbbe 38'000 Elifante für iir Elfebäi illegal umbrocht wärde.
Saubannerzug
Vorgschicht
Urner und Schwyzer Chriegslüt sind noch de Schlacht bi Nancy mit de Verteilig vo de Büte nöd zfrie gsi. D Schtadt Gänf het zwei Johr vorher e Brandschatzsumme vo 24'000 Gulde verschproche gahn, wo no nöd zahlt gsi isch. Di Innerschwiizer hei sich wäge dem zu de Gsellschaft vom torechte Läbe zämegschlosse und hei welle uf Gänf ziie, wo si irs Gäld hei welle go hole.
Elfenbein
Litratuur
Kunstgeschichte:
Saint-Guyomard
Geografi
Saint-Guyomard lyt 23 km vu Vannes un 64 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 20 m un 108 m iber Normalnull.
Saubannerzug
De Saubannerzug
Am 21. Februar 1477 isch di Freischar us de Innerschwiiz loszoge. Es sin öppe 700 Maa gsi, wo sich über Lozärn und Bärn uf de Wäg Richtig Gänf hei gmacht. Es hei sich noch witeri Manner, bsunders vo Unterwalde und Zug, de Freischärler aagschlosse, bis öppe 1'700 bis 2'000 Chriegslüt si unterwägs gsi. De Röt vo Züri, Bärn und Lozärn het der Zug gar nöd passt. Si sind grad in Verhandlige mit Frankriich und Savoye gsi und hei nöd welle de Iidruck vermittle, si heige ihri Soldate nöd unter Kontrolle. Doderwäge sind us de Ört vo de Eidgnosseschaft, aber au us Gänf, Basel und Stroosburj Gsandti zu de Freischärler gschickt worde, wo-n-es glungen isch, de Zug am 4. März zwüsche Payerne und Lausanne z stoppe. Bi de folgende Verhandlige het sich Gänf müesse bereit erkläre, vo de 24'000 Gulde, wo si an Schulde hei kaa, 8'000 sofort z zahle. Di fäälende 16'000 Gulde het d Schtadt mit Geisle müesse absichere. Jede Teilnehmer vom Freischärlerzug het en Umtrunk und 2 Gulde übercho. Au d Gsandtschafte het Gänf müesse zahle.
Saint-Guyomard
Gschicht
Saint-Guyomard isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1546 as Saint Dyomar.
Saubannerzug
Folge
Us Angscht vor setige Freischarzüg hei Gänf, Bärn und Friburg s erschti Burgrächt gschlosse, um sich dervor z schütze. Dodergäge hei d Landört proteschtiirt und de Konflikt zwüsche Schtadt- und Landört isch mit em Stanser Verkommnis biiglegt worde.
De Name
Uf em Banner vo de Freischärler isch en Eber mit eme Kolbe abbildet gsi. De Kolbe isch es Symbol für de Ufschtand gsi, de Eber isch für Muet und Chraft gschtande. D Bärner Regiirig het aber versuecht de Zug lächerlich z mache und scho e paar Johr schpöter het de Bärner Rotsherr Diebold Schilling de Freischärlerzug Zug vom Törichte Läbe gnennt. Im 17. Johrhundert isch us em Eber dann e Sau worde. In de Bärner Chronik vom Michael Stettler taucht de Begriff Saubannerzug s erschti Mol uf.
Saint-Guyomard
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Guyomard ghert zum Gallo.
Bevaix
Bevaix (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf i de bolitischi Gmai La Grande Béroche vom Kanton Nöieburg.
Geografi
Bevaix isch e Dorf iber em chlaine sumpfige Platoo in dr Nechi vum Nöieburgersee. Zue Bevaix ghert au no dr Wyler L'Abbaye. Dr Bann umfasst 38,1 % landwirtschaftligi Flechi, 47,8 % Wald, 13,3 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bevaix isch zum erschte Mol gnännt wore anne 998 as in villa Bevacensi, 1139 Betuaci.
Syt 1648 isch Nöieburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöieburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 15,7 Prozänt gläge.
Religion
43,1 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,7 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 2,3 %, FDP 34,2 %, Grüeni 9,8 %, PdA 0,6 %, SP 26,7 %, SVP 19,9 %.
Wirtschaft
Im Dorf isch t Landwirtschaft tradizionell bedüütend; der Räbbou isch am Bärghang über em See wichtig. Hüt läbe vil Lüüt im Dorf, wo als Pändler us em Dorf zu der Arbet fahre.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 3603 Yywohner 86,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,1 % Dytsch, 2,4 % Italienisch un 5,8 % anderi Sproche.
18. Februar
Dr '''18. Februar''' isch dr 49. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 316 (in Schaltjohr 317) Däg bis zum Änd vum Johr.
Bevaix
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Quantenchromodynamik
D Kwantechromodünamik (churz QCD) isch e Kwantefäldtheorii wo die starki Wäggselwirkig beschribt, d Wäggselwirkig vo Kwark und Gluone, also vo de fundamentale Baustäi vo de Atomkärn.
D QCD isch wie d Kwanteelektrodünamik (QED) en Äichtheorii. D QED basiert aber uf dr abelsche Äichgrubbe U(1) und beschribt d Wäggselwirkig vo elektrisch gladnige Däili (z. B. Elektron oder Positron) mit Photone, wo kä Laadig häi, wääred d Äichgrubbe vo dr QCD, die SU(3), nit-abelsch isch. D Wäggselwirkigsdäili vo dr QCD si d Gluone und an Blatz vo dr elektrische Laadig als Erhaltigsgröössi chunnt d Farblaadig (vo do chunnt dr Naame Chromodünamik).
Analog zur QED, wo nume d Wäggselwirkig vo elektrisch gladnige Däili betrifft, behandlet d QCD usschliesslig Däili mit „Farblaadig“ und das si d Kwark. Kwark häi drei verschidnigi Farblaadige, wo as root, grüen und blau bezäichnet wärden, aber nüt z due häi mit Farbe wie mä sä im dääglige Lääbe kennt. D Zaal vo de Farbe entspricht em Grad vo dr Äichgrubbe vo dr QCD, also dr SU(3).
D Wällefunkzioone vo de Baryone si antisümmetrisch im Bezug uf d Farbindex, wie s s Paulibrinzip will. Im Underschiid zum elektrisch nöitrale Foton in dr QED häi aber d Gluone sälber e Farblaadig und wäggselwirke dorum mitenander. D Farblaadig vo de Gluone bestoot us äinere Farb und äinere Anti-Farb, so dass bim Usdusche vo Gluone d Kwark mäistens iiri „Farb ändere“. D Wäggselwirkig vo de Gluone macht, ass d Aaziejigschraft zwüsche de Kwark grösser wird, wenn si witer von enander äwägg si, äänlig wie bin ere gspannte, seer stife Fäädere oder eme Gummifaade. Wenn d Spannig z grooss wird, risst dr Faade – in dr QCD wird in dere Analogii wenn dr Abstand gröösser wird as e gwüssi Distanz, d Fäldenergii eso grooss, ass si in Materie umgsetzt wird und nöiji Mesone bildet wärde. Dorum findet mä nie äinzelni Kwark: si existiere nume in bundnige Zueständ as Hadrone (Confinement). S Proton und s Neutron, wo män ä au Nukleone säit, wil d Atomkärn us ene zämmegsetzt si, und d Pione sin Bischbil für Hadrone. Zu de Objekt, wo vo dr QCD beschriibe wärde, ghööre au hüpothetischi Hadrone wie d Tetra- und Pentakwark.
Wil d Kwark en elektrischi und au e Farblaadig häi, wärde si vo dr elektromagnetische und au vo dr starke Wäggselwirkig beiiflusst. Wil die elektromagnetischi Wäggselwirkig aber seer vil schwecher isch as die starki, cha mä iire Iifluss bi dr Wäggselwirkig vo Kwark injoriere und sich uf en Iifluss vo dr Farblaadig beschränke.
Wäge iirer nitabelsche Struktur und iire hooche Koppligssterkene si Rächnige in dr QCD hüfig lang und kompliziert. Erfolgriichi kwantitativi Rächnige stamme mäistens us dr Stöörigstheorii oder vo Kompiutersimulazioone. D Gnauigkäit vo de Brognoose lit tüpischerwiise im Brozäntberiich. Eso het mä e Hufe vo de theoretisch vorusgsäite Wärt experimentell chönne werifiziere.
Bundestagswahl 2017
D Bundesdagswahl 2017 zum 19. Deutschen Bundestag het am 24. Septämber 2017 stattgfunde.
Uusgangssituation
Syt dr Bundesdagswahl 2013 regiert e schwarz-roti Koalition us CDU, CSU un SPD unter dr Bundeschanzleri Angela Merkel (Kabinett Merkel III). Die Linke un Bündnis 90/Die Grünen bilde d Opposition im Dytsche Bundesdag. D FDP un d AfD sin an dr Fimf-Brozänt-Hurd hangeblibe.
Barteie
Zue dr Wahl sin 42 Barteien aadrätte. Dodervu hän 34 Barteie mit Landeslischte kandidiert, acht nume mit Chraisvorschleg.
Mit Landeslischte sin die Barteie aadrätte
Nume mit ainzelne Chraisvorschleg sin die Barteie aadrätte:
Ergebnis
Zwootstimmenaadail vu dr Barteie no Wahlchrais
Simonetta Sommaruga
D Simonetta Sommaruga (* 14. Mai 1960 z Zug, heimetbrächtigt z Lugano un Eggiwil) isch e Schwyzer Bolitikeri (SP). Am 22. Septämber 2010 isch si in de Schwyzer Bundesrot gwählt worde.
Läbe
D Sommaruga isch mit zwee Brieder un eire Schweschter z Sins, Kanton Aargau, ufgwachse. Si isch uf s Gymnasium z Immesee, Kanton Schwyz gange, un het s mit dr Matura abgschlosse. Derno het si sich z Lozärn, z Kalifornie un z Rom zur Pianischti uusbildet. Vu 1988 bis 1991 het si an dr Universität Friburg Anglischtik un Romanischtik studiert.
Uusgangspunkt vu ihre bolitische Karriere isch ihri Detigkeit as Gschäftsfiereri vu dr Stiftig fir Konsumänteschutz gsi, wu si vu 1993 bis 1999 uusgiebt het un wu si in dr Dytschschwyz effetli bekannt gmacht het. Si isch hite Presidänti vu däre Stiftig un vu dr Entwickligshilfeorganisation Swissaid.
Vu 1998 bis 2005 het d Sommaruga em Gmeirot vu Köniz aaghert. Vu 1999 bis 2003 isch si Nationalreti gsi. Syt 2003 ghert si em Ständerot aa.
Am 22. Septämber 2010 isch si bi dr Bundesrots-Ersatzwahl fir dr Moritz Leuenberger mit 159 Stimme im vierte Wahlgang in dr Bundesrot gwehlt wore. Ihres Amt het si am 1. November 2010 übernoh und s Eidgenössisch Juschtiz- und Polizeidepartement (EJPD) übernoh.
Am 5. Dezember 2013 isch d Sommaruga mit 180 vo 205 gültige Stimme zue de Vize-Bundespräsidentin für s Johr 2014 und am 3. Dezember 2014 mit 181 vo 246 Stimme zur Bundespresidänti für s Jahr 2015 gwählt worde.
Mit dr Ernöierigswahle vom Bundesrot Endi 2018 häts e Rochade i dr Departementsverteilig gee. Sit em 1. Jänner 2019 isch d Simonetta Sommaruga Vorsteheri vum Eidgenössische Departement fir Umwelt, Verchehr, Energii und Kommunikazion (UVEK). Im 2020 isch si zum zwöitemol Bundespresidänti gsi.
D Simonetta Sommaruga isch mit em Schriftsteller Lukas Hartmann ghyrote un wohnt z Spiegel bi Bärn. Wu ire Mann en Schlagaafall iberchuu het, het d Sommaruga am 2. Novämber 2022 ire Ruggdritt us em Bundesrat per Ändi 2022 aagchindet. Zu ihrere Nochfolgeri isch am 7. Dezember 2022 d Élisabeth Baume-Schneider gwählt worde.
Ray Nagin
De Clarence Ray Nagin Jr. (* 11. Juni 1956 z New Orleans) isch e US-amerikanische Politiker. Vom Mai 2002 bis zum 3. Mai 2010 isch er Burgermeischter vun New Orleans gsi. Dä Nagin isch international bekonnt wore, wo 2005 sini Schtadt New Orleans bim Hurrikan Katrina iberschwemmt worren isch.
Vor sineri Wahl isch er Mitglid vun dä Republikanisch Partei gsi un het nit vil Erfahrung ghet. Kurz vor dä Wahle im Februar 2002 isch er zue de Demokrate gwechselt. Nochdem er Burgemeischter wore isch, het er ä Antikorruptionskampagne gmacht un in dä Schtadtregierung durchgriffe un ufgrumt. Er het au nur knapp gege de Kerry um d'Nominierung fir d Präsidentschaftskandidatur verlore.
Om 1. September het er sine beriemti Red im Radio ghalte:
Rando
Dä Rando (alem. *Rando zu ahd. rant „Schildbuggel“) isch ä alamannische Chliifürst (regalis) gsi.
Im Joor 368, wu in Mainz grad ä Fescht vu dä christlichi Religion, gsi isch, wul Ostre oder Pfingste, het der Mainz überfalle, und het Christe un Husrat raube kine, ohni bheligt z wäre.
Quelli
Ammianus Marcellinus 17,10,1
Standardmodell
S Standardmodäll vo dr Elementardäilifüsik (SM) fasst die wääsentlige Erkenntniss vo dr Däilifüsik zämme noch em hütige Stand am Aafang vom 21. Joorhundert. Es beschribt alli bekannte Elementardäili und die wichdige Wäggselwirkige zwüschen e: die starki Wäggselwirkig, die schwachi Wäggselwirkig und die elektromagnetischi Wäggselwirkig. Nume d Grawitazioon, wo relativ unwichdig isch in dere Beziejig, duet si nit berücksichtige.
Vo dr Theorii us isch s Standardmodäll e Kwantefäldthoerii. Iiri fundamentale Objekt si Fälder, wo sich nume in diskrete Pakeet chönne verändere; die diskrete Pakeet entspräche in ere bassende Daarstellig de beobachtete Däili. S Standardmodäll isch eso baut, ass d Däili und d Fälder, wo si beschribt, d Gsetz vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii erfülle. Gliichzitig enthaltet s d Ussaage vo dr Kwantemechanik und dr Kwantechromodünamik.
Vili Brognose vom Standardmodäll si in Experimänt vo dr Däilifüsik bestätigt worde. Bsundrigs isch au noochgwiise, ass au die Elementardäili vom Modäll existiere, wo erst vo dr Theorii sälber vorusgsäit worde si. Die kwantitative Äigeschafte vo de Däili, wo gmässe worde si, si fast exakt gliich wie d Gröössene, wo s Standardmodäll vorusgsäit het. E bsundrigs guets Bischbil doodrfür isch dr g-Faktor vom Elektron.
Aber es git doch Gründ drfür, ass s Standardmodäll nume äi Aspäkt von ere Theorii isch, wo no mee umfasst. Sini Ussaage füere bi hooche Energie, wie si bim Urknall vorchoo si, zu Widersprüch mit dr Allgemäine Relatiwidäätstheorii. Usserdäm git s 18 Parameter, wo d Wärt von ene nid vo dr Theorii chömme und experimentell müesse festgläit wärde. Eso cha sich s Modäll im ene gwüsse Maas de Beobachdige, wo gmacht worde si, aabasse. Dorum brobiert mä, s Standardmodäll z erwitere oder abzlööse.
Schenkon
Schänke esch en politischi Gmeind im Wahlchreis Sorsi vom Kanton Lozärn i de Schwiz.
Geografii
Schänke lit am nordöschtläche Ändi vom Sämpachersee öschtläch vo Sorsi. S Dorf ond d Ortsteile Gröiu und Zäufäud im Nordwäschte send inzwösche zämegwachse. Am Hang a dr Stross Sorsi-Möischter 1 km nördläch vom Dorf esch inzwösche dr Ortsteil Tannbärg entstande. Öschtläch dervo lit dr Wiler Tann. Es git no zöwi witeri Wiler, wo zu Schänke ghörid: Zopfebärg ond Zouhus.
Nachbärgmeinde
Schänke gränzt a Eich, Göiesee, Gunzbu ond Sorsi.
Gschecht
D Worzle vo Schänke gönd zrögg bes zo de Pfahlbouer am Sämpachersee. Dr Ort werd als Scenchofen zerste mol 1173 orkondlich erwähnt im Zämehang mettem Chorherrestift Möischter. Spöter esch Schänke ad Habsburger öbergange und Teil vom Michelsamt worde.
Religion
80,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 10,9 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Schänke esch dr Patrick Ineichen (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Vercher
D Gmeind esch döre Aschloss ad Poschtoutolinie Sorsi-Schänke-Eich-Sämpech Station ond d Buslinie Sorsi-Schänke-Möischter guet as Netz vom öffentläche Vercher agschlosse.
S Dorf Schänke lit a dr Houptstross Sorsi-Sämpech. Dr Ortstöu Zäufäud esch zuesätzläch no a de Stross Sorsi-Möischter. Der nöchscht glägenig Outobahnaschloss ad A2 esch 2 km entfärnt ds Sorsi.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2104 Iiwohner 96,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 0,6 % Italienisch ond 2,8 % anderi Sprache.
Fritz Wolfsberger
Dr Fritz Wolfsberger (* 10. Merz 1902 z Mille; † 12. Februar 1959 z Fryburg isch e dytsche Haimetdichter gsii. Är het as Druckereilaiter gschafft
Är het Artikel zue regionale Theme in Zytschrifte gschribe un Gedicht uf Alemannisch verfasst. En Uuswahl vu syne Gedicht isch anne 1956 unter em Titel „Zwische Blaue un Rhy“ uusechuu, e Neiuflag vum Gedichtband isch 1984 druckt wore. Verschideni vu syne Gedicht sin au vertont wore. Är het si im Millemer Hebelbund engaschiert un isch au „Hebelvogt“ vun em gsii.
Noch em Wolfsberger isch z Mille ne Stroß gnännt wore.
Schmalspur
De Begriff Schmalspur wird vor Allem i dr Isebahn-Fachsprach verwändet. De Schmalspurbahne werdäd Gläis zuegordnet, wu schmelär sind als d Regelspur vu 1435 mm. Mäischtens sind diä Gläis ä Meter bräit, da redt mer vu Meterspur.
Verwändig
I villnä Stedt sind d Tramgläis schmalspurig. Di gliichä Spurwiitene, mäischtens 100, 75 oder 60 Santimeter, werdät au für tramähnlichi Überlandbahne iigsetzt. Ä schmalspurigs Schinäfahrzüüg het vill de chürzer Brämswäg als ä normalspurigs. Vor Allem wänns gilt, ängi Kurve z bewältige, au im Gebirg, wählt mer bi dr Planig i dr Regel ä Meterspur. Fascht alli Standseil- und Zahradbahne sind vu dem här schmalspurig. Uusnahme sind d Rigi-Bahne und d Rorschach-Häidä-Bahn.
Johannes XV.
Dr Johannes XV. († Merz 996) isch Papscht vu 985 bis 996 gsii.
Läbe un Wirke
Vor sym Pontifikat isch dr Johannes Kardinalprieschter vu San Vitale z Rom gsii. Zum Kardinal ernännt wore isch er dur dr Papscht Benedikt VII.
Är isch uf Bedrybe vum yyflussryche remische Patrizier Crescentius I. Nomentanus oder Johannes I. Crescentius, beedi Sihn vum Crescentius de Theodora, zum Papscht glupft wore. Dr Patrizier het si as Herr vu Rom ab do mit em alte Chaisertitel Patricius Romanorum gnännt.
Drotz ass dr ihm herig Papscht en Aahänger vu dr Cluniazensische Reform gsii isch, het er Nepotismus dribe un het si dur Gäldgier allgmain uubeliebt gmacht. Derzue het er si au mit em Crescentius I. Nomentanus verfyndet un het wäge däm 995 in d Toskana mieße flichte. Dert het dr Johannes dr dytsch Chenig Otto III., wu in dr Zwischezyt sälbschtändig regiert het, z Hilf un zur Chaiserchrenig uf Rom gruefe. Wu si dr Otto III. aagchindet het, het si dr Papscht wider mit em Crescentius versehnt. Dr Johannes XV. isch churz no syre Ruggchehr uf Rom no vor dr Aachumft vum Chenig gstorbe.
Nodäm s Aasää vum Papschtdum im 10. Johrhundert dur d Wirre z Rom stark gsunke gsii isch, het er si Miei gee um Autoritet im Uusland. Är het zum Byschpel 991 zwisch em änglische Chenig Æthelred un em Herzog Richard II. vu dr Normandy vermittle tun het d Iberaignig vu Pole an dr Hailig Stuel dur dr Herzog Mieszko I. entgege gnuu. Anne 993 het er mit dr Hailigsprächig vum Ulrich vu Augschburg di erscht Kanonisierig vun eme Hailige dur e Papscht vorgnuu.
19. Februar
Dr '''19. Februar''' isch dr 50. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 315 (in Schaltjohr 316) Däg bis zum Änd vum Johr.
Saint-Jacut-les-Pins
Saint-Jacut-les-Pins (Gallo Saent-Jigu, bretonisch Sant-Yagu-ar-Bineg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografi
Saint-Jacut-les-Pins lyt 41 km vu Vannes un 86 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 2 m un 88 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Jacut-les-Pins isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Saint Jacut (1387: Sanctus Jacutus, 1424: Saint Jagu).
Verwaltig
vu Saint-Jacut-les-Pins isch. Saint-Jacut-les-Pins ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Jacut-les-Pins ghert zum Gallo.
Landkreis Tübingen
Dor Landgraes Dibenga (ao Landgraes Dibeng, amtlich Landkreis Tübingen) isch a Landgraes en dor Midde vo Bada-Wirddabärg. Är ghaerd zo dor Regio Näggor-Alb em Regirongsbezirk Dibenga. Mid 519 qkm isch-or oenor vo de glaenore Landgraes en Bada-Wirddabärg. Aewonor håd-or (2017) äbbes ibor 220.000. Graessdadd isch Dibenga.
Nåchborgraes send em Osda dor Landgraes Reidleng, em Sida dor Zollornalbgraes, em Wäsda dor Landgraes Fraedasdadd ond dor Landgraes Calb, ond em Nordwäsda und Norda schliaslich dor Landgraes Bebling.
Geografische Sacha
Graose gschlossene Waldbereich (Scheebuach ond Rammord) ghared gnaoso dorzua wie offene weide Sdraeobsdwiisa am Scheebuachhang ond em Albvorland. Em Frialeng send dia vool mid blihende Obsdbeem ond laded zu wondorscheene Sbazirgeng ae. D scheensda Aussiichd em ganza Graes håd-mor vo dor Wurmlengor Kapell aus (em gleichnamiga Sdadddåel vo Raodaburg gläaga). Scho Wolfgang von Goethe isch uff saenor legendära Italia-Raese dord vorbeikomma. Sae Gedichd "Droben stehet die Kapelle" vorzehld bis haed vom Aedrugg, denn dui Kapell uff-n gmachd håd.
Bei Messeng håd-s am 12. April 1983 on graosa Bärgrudsch gäa, ogfär uff 1000 m Leenge isch d Kande vo dor Alb aagrissa ond nåch onda gsdirzd. Fir Geologa isch dees a Jårhondord-Sach gwäa. Dor Bereich vom Bärgrudsch wird bis heid wissaschafdlich beobachded.
Aus dor Gschiichd
Dor Vorlaefor vom haedicha Landgraes Dibeng isch 1938 endstanda, aus de ehemaliche Oboremdor Dibeng ond Raodaburg. Bei dor Graesreform 1973 send aeniche Gmaendena zwischa de Landgraes Dibeng ond Reidleng ausdauschd wårda: S "Ondoramd" (haed Bliadshausa ond Walddorf-Häslich) håd nåch Reidleng gwäggsled, Gomreng isch zomm Landgraes Dibeng komma. Ausordem send ao a baar Flägga (haed älle Sdarzich) vom uffglesda Landgraes Horb dorzuakomma.
Bliiba isch bis haed a konfessionella Zwåedåelong vom Landgraes: Dor aldwirddabärgische Dåel håd saen evangelischa Charaktor bhalda, ond dor vordoresdoreische Dåel saen katholischa. Em aldwirddabärgischa Dibengor Dåel håd frijor d raen evangelischa Universitet Dibeng mid-m Evangelischa Sdifd a herausragende Bedeidong gheed. Em vordoreschdorreischa Raodaburgor Dåel isch 1816 s katholische Bistum firs dåmåls no jonge Kenigreich Wirddabärg aegrichded wårda. Dui Zwåedåelong håd sich sogar no bei dor Gmaendereform vo 1974/75 ausgwirgd: Viile glaene katholische Flägga em Wäsda hend sich älle schnäll zo Raodaburg aegmaenda loa, damid se uff koen Fall zomm-a evangelische Flägga hend komma miasa; ond dia drei evangelische Gmaendena em Nordoschda vo Raoddaburg hend sich gnao so schnäll zo "Neisdedda" zsẽmagschlossa, damit se ondor sich hend bleiba kenna.
Vorkehr
De zwåe wichdigsde Sdråßa em Graes send dia båede Bundessdråßa B27 ond B28. Båede greized sich en Dibeng, dees må dådurch ao dor Vorkehrsmiddlpunkt vom Graes isch.
D B27 kommd vo Sduagord und gåd ibor Villenga-Schwennenga bis an d Schweizor Grenz. Se isch em ganza Landgraes, bis uff on glaena Räsd, enzwischa viirsburich ausbaud. Mid dor B27 håd dor Graes a schnälle Vorbendong zom Landesflughafa Sduagord-Ächdordeng und weidor bis ens Zendrum vor Sduagord nae. D B28 kommd vo Reidleng här ond gåd nåch Fraedasdadd. Kurz vår dor wäsdlicha Graesgrenz geid-s ibor d B28 ao on Ãschluss an d Audobã A81 Sduagord-Bodasee.
Mid dor Landeshaobdsdadd isch Dibeng ao durch d Eisabã vorbonda. D Eisabãsdregge Dibeng-Sduagord håd d haechsda Fahrgasdzahl vo älle Regionalbãsdreggena en Bada-Wirddabärg. Wenn Sduagord 21 ferdich sae wird, wird dui Sdregge ibor d Fildor glegd wärda, ond Dibeng wird nå on außorordendlich schnälla Eisabããschluss an dor Flugblatz ond dord ao an d ICE-Neibausdregge Sduagord-Ulm hao.
Weidore Eisabãsdreggena send Dibeng-Raodaburg-Horb, Dibeng-Hechenga-Albstadt ond Bebleng-Deddahausa.
Sdedd und Gmaendena
Zomm Landgraes ghaired drei Sdedd ond zwelf Gmaendena:
Em aldwirddabärgischa Dåel vomm Landgraes (esdlichor Dåel ond Dibeng) håd-mor bis nåch-m Zwåeda Wäldgriag älle Flägga mid dor amdlicha Schreibong "-ingen" blos "-eng" ausgsbrocha. Dass-mor zo denne jezzd ao "-enga" said, isch haochdeidschor Aefluss, sbeziäll fir Dibeng isch-s Honorazioraschwäbisch. Em alda vordoresdoreichischa Dåel em Wäsda dorgega håd-mor schaends emmor scho "-enga" gsaed.
Waldbrunn (Odenwald)
Waldbrunn (sidfränk. Waldbrunn, elter Wallbrunn) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Waldbrunn lyt im Odewald am Fueß vum Katzebuckel.
Dr Baan bstoht us 36,8 % Landwirtschaftsflechi, 55,1 % Wald, 7,8 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Waldbrunn ghere d Ortsdail Mülben, Oberdielbach, Schollbrunn, Strümpfelbrunn, Waldkatzenbach un Weisbach.
Gschicht
Am 1. Jänner 1973 hän si d Gmaine Oberdielbach, Schollbrunn, Strümpfelbrunn, Waldkatzenbach un Weisbach zämmegschlosse. Am 1. Jänner 1975 isch Mülben yygmaindet wore.
Verwaltig
Waldbrunn het sich mit dr Gmaine Binau, Neckargerach un Zwingeberg zum Gmaiverwaltigsverband „Neckargerach-Waldbrunn“''' mit Sitz z Neckargerach zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Markus Haas.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Waldbrunn ghert zum Sidfränkisch.
Urcerey
Urcerey ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Urcerey ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1196 àls Visceri, 1347: Urcerey.
S Gebiet um Urcerey hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Urcerey ìsch. Urcerey ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Urcerey ghert zem Franc-Comtois.
Harald Noth
Dr Harald Albert Noth (* 24. Novämber 1949) isch e alemannische Mundartaütor un Kolumnischt vum Kaiserstuel.
Läbe un Beruef
Dr Noth isch z Rothwiil am Kaiserstuel mit drej Gschwischtrig ufgwagse. Sii Vater Paul Noth isch vu Rothwiil gsii, sii Mueter Albertine Noth geb. Klinger (1925–2014) stammt vum Jägerhof, wu zue Burge ghert. Vu 1956 bis 1969 isch er uf d Schuel gange, zerscht z Rothwiil, derno uf s Gymnasium z Brisach. Noch em Zivildienscht het er vu 1972 bis 1986 z Wescht-Berlin gläbt, derno isch er wider in dr Briisgaü zruckkumme, zerscht uf March-Bueche, speter wider uf Rothwiil. Är het derno langi Johr as Elektromechaniker an dr Universitetsklinik Friburg gschafft. Dr Noth isch ghirate un het mit sire Fraü Hannelore zwei Kinder, e Suhn un e Dochter. Är isch e glaibige un engagierte Katholik.
Dr alemannisch Sprochaktivischt
Wu in dr 1970er Johr d Anti-Atomkraft-Bewegung un d Üsserandersetzunge um s AKW Wyhl un d Bleichemifabrik z Markelse zuen ere Renaissance vu dr alemannische Dialäkt im Elsiss un z Sidbade gfiert gha hän, isch aü bim Noth s Inträssi an sinere Muetersproch gweckt wore. Si sprochwisseschaftligs Wisse het er sich aütodidaktisch aageignet.
Im Friäjohr 1986 het er mit dr Arbet an sim Alemannische Dialekthandbuch aagfange, im Laüf vu dr Johr isch drüs e Buech mit iber 500 Sitte wore. S bsteht üs vier Deil: ere Iifierung in di alemannisch Sprochgschicht, ere Analyse vu dr hitige Situation vum Alemannisch im Briisgaü, ere üsfierlige Grammatik vum Kaiserstielerisch un eme Verglich vu dr Dialäkt vu 34 Ortschafte rund um dr Kaiserstuel. Des Wärk het dr Noth anne 1993 in ere Uflag vu 2500 Stuck im Friburger Schillinger-Verlag publiziert. Finanziert het er s vor allem üs private Gäldspände un eigene Mittel, sini Bemiäjunge um Finanzmittel vu Gmeine hän wenig bis gar nit brocht. Noch e baar Johr isch d Uflag vergriffe gsii. Wel er fir e zwoti Uflag kei Gäld gha het, het er di einzelne Kapitel vum Buech ab 2003 uf sire Homepage online vereffentligt.
Wu d Redaktion vu dr Badische Zitung anne 1997 bschlosse gha het, ass di alemannisch Kolumne Lueginsland abgsetzt wird, het dr Noth zämme mit em Markus Manfred Jung e großi Unterschriftekampagne fir dr Erhalt vu däre Kolumne aagfange. Mit ere halbsittige Aazeig in dr Badische un iber 200 Unterschrifte het er erreicht, ass d Kolumne beibhalte wore isch. Vorhär isch si no all zwoo Wuche erschine, ab do derno all Wuche. Sitterhär isch dr Harald Noth ein vu dr Aütore gsii, wu die Kolumne schriibe, aafangs zämme mit em Markus Manfred Jung, em Philipp Brucker un em Martin Schley. 2000 het dr Wendelinus Wurth dr Brucker abglest un sit 2007 schribt d Ulrike Derndinger as fimfti Aütorin mit. Im Dezämber 2016 het si d Badisch Zittung vum Noth drännt. Fir ihn schribt sit aafangs 2017 d Friedel Scheer-Nahor bi dr Kolumne Lueginsland mit.
Sit Ändi 2017 schribt dr Noth in eme eigene Blog uf sinre Homepage, wun er üs dr Sicht vun eme AfD-Mitgliid bolitischi Theme ufgrifft, zum Deil uf Alemannisch, zum Deil uf Hochditsch.
Gsellschaftligs Engagement
Z Berlin isch dr Noth Mitglid gsii vu dr Alternative Liste un Grindungsmitglid vum Kurdischen Kultur- und Beratungszentrum.
Aü hite isch er no e engagiert Mitgliid in verschidene Verein, Verbänd un Organisatione, z. B. in dr Muettersproch-Gsellschaft, im Heimat- und Geschichtsverein Oberrotweil, in dr Gsellschaft für bedrohti Völker, im BUND un in dr Gwärkschaft ver.di.
Näbe sine Schrifte rund um s Alemannisch schribt er aü iber Lokalgschicht un Bolitik. Vu 1993 bis 2000 isch er Mitglid vu dr Redaktion gsii, wu fir dr Rothwiiler Gschichtsverein di zweebändig Chronik vu Rothwiil rüsgää het, aü an dr Chronike vu Schälinge un Eistett het er mitgschafft.
Sitter anne 2013 engaschiert sich dr Noth in dr Bartei Alternative für Deutschland. Är het aü Biitreeg verfasst fir dr Blog vu dr Patriotische Plattform, eme ehmolige Verein, wu em Rächts-Usse-Fligel vu dr AfD zuegorndet wore isch.
Hep-Hep-Unruhen
D Hep-Hep-Unrueje oder Hepp-Hepp-Krawall vo 1819 si e Wälle vo gwaltdäätige Usschritige gege Juude in e hufe Stedt vom Dütsche Bund, drunder Prag, Graz und Wien, und im Räst vo Öiropa gsi: z Amsterdam, Kopehage, Helsinki, Krakau und chliinere Ort in Russisch-Pole. Si si vo Handwärker, Händler und Studänte usgange, wo sich zum Däil spontan, zum Däil verabredet zu antijüüdische Demonstrazioone versammlet häi. Drbii häi si jüüdischi Bürger beschimpft, bedroot und misshandlet, iiri Synagoge, Gschäft und Woonige aagriffe und zum Däil zerstöört.
D Pogroom häi sich überregional verbräitet und s het wääred Mönet kä Rue gee. Si häi sich gege die jüüdischi Emanzipazioon grichdet, wo sit dr Franzöösische Revoluzioon 1789 au dütschi Gebiet erräicht het. Eso si Juude zu gliichberächtigte Konkurränte vo Christe worde, wo as Handwärker Zumft-Mitgliider gsi si eso früener vilmol Brivileegie gnosse häi.