cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pädagogische Hochschule Graubünden
Gschiicht
Uf Wunsch vu dr Bündner Hotellerie isch 1935 z Bever un vu 1942 bis 1966 z Khuur e Uusbildig fir Chechene aabote woor. Glyychzytig het me mit Yyfierigskiirs fir dr Huusdienscht aagfange. Di eerscht Huuspfläägerneschuel (doodmool Haimpfläägerneschuel) vu dr Schwyz isch 1946 im Kantoon Graubünden ufgmacht woore. S 1919 grindet, privaat Chindergäärtnerneseminaar z Chlooschter-Aeuja isch anne 1947 zur Fraueschuel chuu, wu s hätt solle zuegmacht wääre.
Anne 1983 sin d Fraueschuel vu dr Loëstrasse, s Chindergäärtnerneseminaar vum Chlooschter, s Seminari da mussadras vu dr Lia Rumantscha un dr nei Uusbildigszuug Magistrale per educatrici di scuola dell’infanzia fir di italieenischsproochige Chindergäärtnerne in s nei Gebei yyzooge. 1994 het me in e Erwyterigsböu mit 23 Klasse chenne yyzie.
Am 24. Septämber 2010 isch e Neiböu mit zwee Voorlääsigssääle un ere Mediothek ufgmacht woore.
Objet trouvé
En Objet trouvé (franz. für ‚gfundnige Geegestand‘) isch e Kunstwärk, beziejigswiis e Däil vom ene Kunstwärk, wo us Alldaagsgeegeständ oder Abfäll, wo mä gfunde het, gmacht wird. Mä säit ene Ready-mades, wenn dr Künstler s Objekt, won er gfunde het, gaar nit oder kuum bearbäitet het.
S Entstoo und d Objekt
Entstande isch s Objet trouvé im Umkräis vom Dadaismus as skulpturaali Erwiiterig vo dr Kollaasche (Kurt Schwitters, Merz-Baute). Dr Missbruuch und die zwäckfreiji Kombinazioon vo driviaale Geegeständ und Materiaalie in Zämmehäng, wo e nöije Sinn gee häi, und d Erheebig zum Kunstwärk häi spiilerischi, anarchischi und provokanti Züüg ghaa.
Im Surrealismus het s Objet trouvé en eender fetischartige Charakter überchoo. Im Lautréamont si Bild, won er scho im 19. Joorhundert formuliert het, „Schöön wie d Begeegnig von ere Näimaschiine mit eme Räägeschirm uf eme Operazionsdisch“ (gmäint isch e junge Maa gsi) isch nit nume zum „Slogan“ vom Surrealismus worde, sondern au s Objet trouvé in dere surreale Form literarisch vorwäggnoo. S bekanntiste Bischbil vom surrealistische Objet trouvé isch woorschiinlig dr Meret Oppenheim iir Das Frühstück im Pelz (1936): e Dasse, Underdasse und Löffel, alle mit Belz überzooge.
Dr Franzoos Marcel Duchamp het vor de Dadaiste und Surrealiste s Konzept vom Objet trouvé in sine Ready-mades wie Veloraad (1913), Fläschedrochner (1914) und Fontääne (1917) verwirkligt und er isch radikaaler gsi as die. S Veloraad isch no e Kombinazioon gsi vom ene Raad, ere Velovordergable und eme Holzhocker, für die bäide andere es Drootgstell für zum Fläschedröchne und e Urinal, wo industriell härgestellt worde si, ganz äifach uf e Sockel gstellt und sä zur Kunst erkläärt.
In dere Dradizioon stoot au im Picasso si Muunischäädel (1943), en Abguss in Bronse vom ene Velosaddel as Schäädel mit em Gidoo vom ene Velo as Hörner.
Mit em Multiple (Uflaagenobjekt) ich kenne kein Weekend (1971–1972) het dr Joseph Beuys uf em Duchamp sini Boîtes-en-valises reflektiert, de dräägbaare Künstlermuseum mit Reprodukzioone und chliine Objekt. Im ene Koffer, eme Ready-made, wo din Künstlergrafike dransportiert wärde, het dr Beuys uf dr Innesite vom Deckel no anderi Ready-mades aagmacht, e Maggifläsche und en Exemplaar vo dr Reclam-Usgoob vom Immanuel Kant siner „Kritik der reinen Vernunft“, mit eme Stämpeldruf wo säit: BEUYS: ich kenne kein Weekend. Im Boode vom Koffer si – zuedeckt und dorum nit sichtbar – Grafike vom KP Brehmer, Karl Horst Hödicke, Peter Hutchinson, Arthur Køpcke, Sigmar Polke und Wolf Vostell.
Für Kunstwärk, wo vor allem us Materiaalie bestöön, wo gfunde worde si, het sich dr Begriff Objektkunst iibürgeret.
Petrus Plancius
De Petrus Plancius (Pieter Platevoet, Peter Plattfuß) (* 1552 z Dranouter (Flandern); † 1622) isch en holländische Theolog, Astronom und Chartograaf gsii, wo ganz en huufe Landchartene, Sternchartene und Himmelglobe agfertigt het. Au het er noiji Sternbilder iigfüert.
Läbe und Wärk
1576 isch er Mitgliid vode holländische reformierte Chile worde und het uf unzälige Raise dur sis Land prediget, wa dozmol gföörli gsii isch, well Holland dozmol zum streng katholische Königriich Spanie ghört het. Und so het au de Plancius müesse im Joor 1585 usem Land flüche, weler sus vor d Inquisition gstellt worde weer. Er het sich den z Amsterdam niderloo, woner vorde Spanier sicher gsii isch. Döte het er sich immer mee für Naturwüsseschaft, Navigation und Chartografii interessiert. Und sini Predige sind jetze wege dem kritisiert wore, weler i dene zvill vode Astronomii, vode Noie Welt und vo Ostindie iibrocht het.
Im Joor 1589 het er en Himmelglobus überarbaitet und zuesätzlich noi die Magellansche Wulche und die baide Sternbilder vom Südliche Drüüegg und Chrüz vom Süüde uufgnoo. D Informatione dezue het er us Bricht vo Forschigsraisende entnoo.
Für e holländischi Bible het er 1590 füüf Landcharte zaichnet und zwai Joor spöter die gross Weltcharte Nova et exacta Terrarum Tabula geographica et hydrographica. Die isch spöter recht verbraitet gsii. Im obere Tail sind zwoo Sterncharte, aini vom nördliche und die ander vom südliche Himmel und si zaiget zwai noji Sternbilder: d Tuube und "Polophylax".
De Plancius het au die Niderländischi Ostindie Kompani beroote. Um nämli nöd in Konflikt mit de Spanier und Portugiese z choo, het er de Chauflüt empfole e noiji Route öber Nordasie zfinde. Da Unterneme isch aber gschitteret und me het beschlosse, e südlichi Route z sueche. Au do het me de Plancius gfröget. De het denn de Navigator Pieter Keyser agwise, de südlichi Sternehimel z beobachte und Charte azlege und er hettem au e Grät (wohl en Astrolab) gee. Die Expedition isch die rainsti Katastroffe gsii und usser e paar Fässer vol Pfeffer het gär nünt useglueget. Deför sind vo 249 Tailnemer grad 87 me oder weniger gsund hai cho, die andere sind all umchoo. Aber d Usmessig vom Südhimmel isch erfolgriich gsii und me het zwölf noiji Sternbilder iigfüert, wo zerstmol 1598 ufem Himmelglobus vom Chartograaf Jodocus Hondius izaichnet worde sind. De Johann Bayer het die 1603 i sim Himmelatlas Uranometria ufgnoo. Da isch de Grund, wiso er oft as Erfinder vo dene Sternbilder bezaichnet werd.
De Plancius selber het kai Charte me gmacht. Erst 1612 heter wider en Himmelglobus hergstellt, ufgrund vo aigne Beobachtige und vo Uufzaichnige vo Astronome, au vom Tycho Brahe. Uf dem Globus het er nomol noiji Sternbilder iigfüert. Die het de schlesischi Chartograaf Jacob Bartsch im Joor 1624 i sini Sterncharte ufgnoo, aber er isch nöd de Erfinder vo dene Sternbilder, wiemer mengisch list. De Plancius het sini noije Sternbilder biblisch begründet:
Hüt sind nume d Tuube, de Giraff und s Aihorn als Sternbilder anerchennt.
Andreas Burri
Der Andreas Burri (* 19. Novämber 1956 z Soledùùrn, Bürger vo Schwarzeburg und Bùùrdlef), isch en Schwyyzer Spraachforscher, wo as Redakter am «Schwyyzerischen Idiotikon» schaffet.
Läben und Würke
1993 isch er as Naachfolger vom Beat Dittli Redakter am Schwyyzerischen Idiotikon woorde, won er au hüt na schaffet. I dëre Funkzioon macht er au regelmëëssig mit bi der Erchlëërig vo Schwyyzer Familienäme, wo s Radio SRF 1 und d «Musigwäle» jedi Wuchen uusstraaled. Denäbed isch er em Bëërner Oortsnamebuech verbunde plibe und tuet deet all Täggscht koräktuurläse.
Usserhalb vo sym Bruef isch de Burri au gsellschaftlich aktyyv. Öppe zää Jaar lang hät er im Voorstand vo de «Casino Gsellschaft Bùùrdlef» gwürkt, zeerscht as Byysitzer und nachanen as Vizipresidänt. Die Gsellschaft hät de Zwäck, z Bùùrdlef s Kultuurläbe mit Läsige, Veraastaltigen und Publikazioone z fördere. Er isch au Chilegmäindraat vo Bùùrdlef gsy; vom 17i bis is 21i hät er deet au as Vizipresidänt gwürkt, Sit em 20i isch er Sinodaale, aso Parlamäntsmitgliid, vo de refermierte Landeschile Bëërn-Soledùùrn-Juura. Dezue ane isch er sit lengerem Stiftigsraat vo de «Simon Gfeller Stiftig» z Trachselwald. Die Stiftig lueget em dichterische Naachlass vom Simon Gfeller, wo bëërntüütschi Tialäktliteratuur gschribe hät, und de Gfeller-Gidänkstuben im Heimisbach.
Publikazioone
Wyyters:
Brunnigletscher
Dä Brunnigletscher, uf äinigä Landchartä au Brunnifirn, ischt än Gletscher im Oberalpmassiv, wo vollständig uf äm Gebiät vom Kanton Uri a dä Gränzä vom Kanton Graubündä liit. Sini mittlärä Koordinate sind. Dä Gletscher hät ä Längi vo 3,05 km, sini mittläri Breiti ischt 1,2 km. Sini Flächi betreit öppä 2,94 km.
Beschribig
Dä Gletscher hät sin Uursprung üf ärä Höchi vo südöschtlich vom Gipfel vom Oberalpstock (3160 m ü.M.) und untär dä Stremhörner. Südlich wird dä Gletscher vom Piz Auolt (3027 m ü. M.) und vom Brunnigrat flankiärt. A dä Südflankä vom Oberalpstock ischt dä Uursprung vom Staldegletscher (au Staldefirn), wo nördlich und südlich vom Oberalpstock mit äm Brunnigletscher värbundän isch. Dä Oberalpstock isch also än Nunatak genau wiä au dä Piz Tgietschen, wo än halbä Kilometer öschtlich vom Oberalpstock vo dä bäidä Ärm vom Brunnigletscher umflossä wird. Hüt (2008) ändät dä Gletscher obä am Brunnitaal oberhalb vo dä Steilwand am Taaländ und öppä 500 m weschtlich vo dä Cavardirashüttä. Aber no im Jahr 1972, wo s Foti gmacht wordän isch, isch di schroffi Gletscherzungä bis is Brunnitaal abägangä und än andäri Zungä hät über dä Cavardiraspass is Bündnärland übärägreicht, so dass mä damals no hät müssä übär dä Brunnigletscher stiigä, um vom Maderanertaal übärs Brunnitaal id Cavardirashüttä z glangä. Dä Abfluss vom Gletscher ischt dä Brunnibach, wo bi Hinterpalm im Maderanertaal in Chärstelebach flüsst. De flüsst dänn sinärsiits bi Amsteg id Rüss.
Grien
Grien isch:
Lueg au:
Apach
Opéch (lothrìngisch; frànzeesch Apach, ditsch Apach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Opéch lijt àn dr Mosel ìm Dräilandereck Frànkrich-Ditschlànd-Luxeburi uf re Heche zwìsche 145 un 365 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Perl (Ditschlànd) ìm Norde, d frànzesche Gmeine Merschweiller ìm Oschte, Kirsch-lès-Sierck ìm Sìdoschte, Rustroff ìm Sìde un Sierck-les-Bains ìm Sìdweschte, un Schengen (Luxeburi) ìm Nordweschte.
Züe dr Gmein ghert àui dr Ortsdeil Belmach.
Gschìcht
Opéch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1196 àls Aspach.
Ìm Johr 1661 ìsch s Dorf züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Opéch ìsch. Opéch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Opéch ghert zem Moselfrankisch.
Dubai (Emirat)
S Emirat Dubai lit uf dr Arabische Halbinsle am Persische Golf und het e Flechi vo 3.885 km² und 2,2 Millione Iiwooner. Es isch vor Abu Dhabi s Emirat vo dr VAE mit dr grösste Bevölkerig. Dr Herrscher vo Dubai, Scheich Muhammad bin Raschid Al Maktum, isch Vizebresidänt und Brömieeminister vo de VAE (s Staatsoberhaupt isch dr Emir vo Abu Dhabi). S dominierende Zentrum vom Emirat isch d Stadt Dubai. S Emirat goot vo dört ins Landesinnere zwüsche Abu Dhabi im Südweste und Schardscha (in de Emirat mäistens Sharjah gschriibe) im Nordoste. D Exklave Hatta lit im Hadschar-Gebirg an dr Gränze zu Oman. Dr grösst Däil vom Emirat bestoot us Wüesti.
D Hauptstadt vom Emirat Dubai isch d Stadt Dubai, wo mänggisch zum sä vom Emirat z underschäide as Dubai-Stadt bezäichnet wird. Wil öbbe 85 Brozänt vo de Iiwooner vom Emirat in dr Hauptstadt lääbe, spiilt sich dört fast s ganze wirtschaftlige, soziale, kulturelle und politische Lääbe vom Emirat ab.
Dubai isch vor allem für sini vile spektakulääre Baubrojekt wie Wulkechratzer, Iichaufszentrum, künstligi Insle und Vergnüegigspark bekannt.
S Erschiinigsbild vom Emirat underschäidet sich vom gröössere Emirat Abu Dhabi under anderem in däm, ass z Dubai de Stroosse und Autibaane nooch käni Dattelpalme und Strüücher aapflanzt worde si. Drfür si d Stroosse bräiter und d Geböide hööcher as in de andere Emirat.
Tréhorenteuc
Tréhorenteuc (Gallo Terhantoec, bretonisch Trec'horanteg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Tréhorenteuc lyt 53 km vu Vannes un 86 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 69 m un 155 m iber Normalnull.
Gschicht
Tréhorenteuc isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Trehorentuc (1420: Treharentet, 1444: Tregaranteuc, 1444: Treharanteuc, 1779: Trehoranteuc).
Verwaltig
vu Tréhorenteuc isch. Tréhorenteuc ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Tréhorenteuc ghert zum Gallo.
Le Corbusier
Le Corbusier (* 6. Oktober 1887 z La Chaux-de-Fonds im Schwiizer Kanton Neueburg; † 27. August 1965 z Roquebrune-Cap-Martin bi Monaco; bürgerlig Charles-Édouard Jeanneret-Gris) isch e schwiizerisch-französische Architekt, Architekturtheoretiker, Stadtplaner, Moler, Zeichner, Bildhauer und Möbeldesigner gsi.
Kontrowärs
Le Corbusier isch eine vo de bedütendste und iiflussriichste Architekte im 20. Johrhundert gsi. Si Archidekturleer nimmt sich die räini Funktionalität vo dr Maschine zum Vorbild für d Gstaltig vo Gebäud. S Resultat si klari und äifachi Linie und Körper, wo sich uf die geometrische Grundforme vom Rächtegg, Kräis und Quader stütze. Eso het dr Corbusier dr Raame vom Brutalismus festgläit.
Siini neue Ideä hai aber au Kontrovärse usglöst und si deilwiis bis hüte umstritte. So sait der Hans Kollhoff, Professor für Architektur an der ETH Zürich: «Seinen rigorosen städtebaulichen Großprojekten ist ein totalitärer Charakter nicht abzusprechen».
Währed em Zweite Wältchrieg het er äng mit em Vichi Régime kollaboriert und mit em Hitler und de Faschiste sympathisiert. Der Lausanner Architekturhistoriker und Professor an der EPFL Pierre Frey beschriibt en eso: «Le Corbusier war ein radikaler Theoretiker einer Art räumlichen Eugenik und ein rabiater Antisemit … Le Corbusier hätte, ohne mit der Wimper zu zucken, auch für Hitler gebaut.»
Ehrige
De Le Corbusier hät e paar Uuszaichnige und Ehre-Dökter übercho. Er isch au uf de aktuelle Schwizer 10-Franke-Noote dargstellt.
Finningen
Fẽnnega (amtlich Finningen) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.
Geografi
Fẽnnega leit en dr Region Augschburg. Nochbergmoede send Zomerhouse em Norda, Horga em Nordoschta, Kutzahausa em Oschta, Uschdersbach ond Fischa em Sida, Zeamatshausa em Sidweschta ond Buddabach em Weschta.
Vo dr Gmarkong send 51,8% Landwirtschaftsfleche, 37,6% Wald, 8,3% Sidlongsfleche ond 2,3% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Fẽnnega gheret d Derfer Oberfinningen, Unterfinningen ond Mörslingen, ond d Brunnenmühle.
Tanja Gaich
D Tanja Gaich (* 15. Juni 1980 z Salzburg) isch e eschtrychischi Chemikeri.
Finningen
Gschicht
D heitich Gmoed isch zom 1. Moe 1978 entstande durch dr Zammeschuss vo dr Gmoede Fẽnnega ond Mörslingen. Mörslingen ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1100 als Mersgisilingin.
Tanja Gaich
Lääbe un Wirke
D Tanja Gaich het vu 1998 bis 2000 Molekularbiology an dr Universitet Salzburg un 1999 bis zum Diplom 2005 Chemy an dr Universitet Wien studiert, wu si au 2009 bim Johann Mulzer promoviert woren isch. As Post-Doktorandi isch si bis 2010 am Scripps Research Institute z La Jolla, USA bim Phil Baran gsii. Derno het si vu 2010 bis 2015 as unabhängigi Sofja-Kovalevskaja-Forscheri e Aarbetsgruppe an dr Leibniz-Universitet Hannover am Lehrstuel vum Markus Kalesse glaitet. Syter anne 2015 isch si Brofässeri fir Organischi Chemy an dr Universitet Konschtanz.
Finningen
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,4 % gleäge.
Tanja Gaich
Lääbe un Wirke
Si forscht zue dr Totalsinthese vu kompläxe Naturstoff, unter anderem Sarpagin, eme Rauwolfia-Alkaloid, un Taxol-Derivat. Doderby suecht si no Uusgangsmolekil, wu fir verschiedeni Totalsinthese vu Naturstoff chenne diene. Dailwys nimmt si si d Sinthesewäg in dr Natur zum Vorbild.
Finningen
Religion
96,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2,6 % evangelisch.
Tanja Gaich
Lääbe un Wirke
Si het dr Dissertationsbryys vu dr Gsellschaft vu eschtrychische Chemiker un dr Laudimaxima Bryys vu dr Universitet Wien zur Ferderig vu Fraue in Mathematik un Naturwisseschafte iberchuu. Anne 2012 het si dr Sofja Kovalevskaja-Bryys vu dr Alexander von Humboldt-Stiftig iberchuu, anne 2014 dr Chemydozänte-Bryys vu dr ADUC un dr Chemy-Bryys vu dr Akademy vu dr Wisseschafte z Göttingen für herausragende Leistungen bei der Totalsynthese komplexer Naturstoffe (Laudatio). 2015 het si ne ERC Starting Grant kriegt, en Bryys fir Noowugswisseschaftler*ne vu dr DECHEMA uf em Biet vu Naturstoff un au dr Early Excellence Award in Science vu dr Bayer AG. In ere Wirdigung fir dr Bryys vu dr Bayer AG isch firighebt wore, ass d Forschig zue Totalsinthese vu Naturstoff im Ruggang sei, wel die zmaischt vyl Ainzelschritt un mänki Johr Forschig mit uugwissem Uusgang bruuche, un s vylmol Rugschleg geeb.
Finningen
Verwaltong
Fẽnnega hot mit dr Stadt Hechstädt ond dr Gmoede Blĩĩdi, Lutziga ond Schwenninga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Fẽnnega ischt dr Klaus Friegel.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Fẽnnega ghert zom Schwäbisch.
Ö
Ö isch e Umlut wo unter anderem in de Dütsche und Alemannische Schribwyse vorkunnt. Durchschnittlig isch in alemannische Tekschte etwa jede 250. Büchstabe e ö.
Herkunft
S ö isch eigetlig e o mit em Akzänt Trema. S wird aber oft nit als des wohrgnoh, unter anderem wyl mer bim Büchstabiere nit "o mit Trema", sondern eifach "ö" sait.
S Trema isch drum uegrächnet uff em o, wyl s i me Wort oft dört stoht, wo anderi Wörter e o hän, z. B.:
Tochter - Töchter
Loch - Löcher
Des funktioniert au in andere Sproche. So hät zum Bispyl uff Ungarisch, wo s oft helli und dunkli Suffix git, s helle Suffix dört e ö oder ő, wo s dunkle e o bzw. o hät:
Zarathustra
Dr Zarathuschtra (avest.:  Zaraθuštrō; persisch: زرتشت, Zartošt; parsisch: Zaradušt agr. Ζωροάστρης, Zoroástrēs) isch dr Schdifter vo dr altiranische Religion Parsismus.
Läbe
Bis ins zwanzigscht Johrhundert het mä dänggt, ass dr Zarathuschtra öbbe 630 vor dr Ziitwändi im oschtiranische Baktrie (hützudag d Gegend vo Balch z Afghanistan) uf d Wält cho isch. Wenn die Datierig richtig wär, wer er öbbe 553 gschdorbe, churz noch dr Eroberig vo Chwaresmie dur dr Kyros dr Grooss (öbbe 555). Die antike Grieche hai dänggt, ass dr Zarathuschtra öbbe sächsduusig Johr vor em persische König Xerxes gläbt het. Die modärne Iranischde gönge nid so wiit. Hützudag wird im Zarathuschtra si Läbensziit vo vile im 11. odr 10. Johrhundert vor dr Ziitwändi aagsetzt.
Ö
Herkunft
Ház on 	-	Bőrönd ön
Zarathustra
Läbe
Was mä über em Zaratuschtra siis Läbe weiss, chunt vo dr Avesta, s heilige Buech vo de Zoroaschtrianer. Er het, wie anderi Brophete au, diräkt mit Gott gredet, und as junge Ma vo öbbe drissig isch er as Brophet bekannt worde, zäh Johr schbööter isch er verbannt worde, wil er d Mithras-Ruuschorgie, wo z Nacht schdattgfunde hai und wo mä drbii Muni gopferet het, verurdeilt het. Er het sich im Gebiet vo Chorassan niiderglo und dört afo Lüt zu siiner Lehr z bekehre, under ihne dr chwaresmisch Fürscht Wischtaspa und si ganz Hof im Johr 588 vor dr Ziitwändi. Siis Dodesalter wird mit 77 Johr agä. Dr Ort, won er begrabe worden isch, isch unbekannt.
Ö
Sproche, wo s ö verwende
Unter anderem:
Zarathustra
Moderni Rezeption
Im Weste isch de Zarathustra bikannt wore dör s Buech: "Also sprach Zarathustra", wo vom Friedrich Nietzsche gschribe woren isch und de Soroastro vo de Opere "Die Zauberflöte" vom Mozart, het sis Vorbild bim Zarathustra.
Ö
Darstellig uff em Computer
Mit de dütsche und östrychische Tastatur sin s große und s kleine ö mithilf vo de Taste rächts vom l darstellbar. Mithilf vo de Taste "Shift" wird de Großbüchstabe dargstellt. Uff de Schwizer Tastatur isch anstell vom große "ö" de Akzäntvokal e. S große "ö" wird entweder mit de Taste "CAPS LOCK" + "ö" oder durch d Taste "Trema" (rächts vom "ü") und "ö" dargstellt.
Anderi Forme vom ö
In de phonetische Schrift stoht [ø] für e helles ö (wie bi "höre", allerdings kurz). S [œ] isch e offes "ö" wie bi Hochdütsch ich möchte.
Département Orne
S Département Orne [] isch s französische Département mit dè Ordnungsnummèrè 61. S lyt im Nordweschtè vo Frankrych i dè Region Normandy un isch i sèllèrè Region dè südliche Deil. S Département isch nõch èm Fluss Orne benamst.
Städt
Diè bevölkerungsrychschtè Gmeindè vom Département Orne sin:
Vowaltungsglyderung
S Département Orne glyderèt sich in 3 Arrondissement, 21 Kantön un 394 Gmeindé:
Züüg zum Aaluègè
Normannischi Stuudè- un Widèlandschaft, Öpfelbäum, Hèrrèhüser un edli Rösser prägèd sèllè Deil vo dè Normandy. D Normannè sèlber entschpannè sich gèrn im Thermalkurort Bagnoles-de-l’Orne, wo von èm 7.000 Hektar großè Wald „Forêt d’Andaine“ umgää isch. Z Orne lyt eins vo dè bekannteschtè Nationalgschtüt vo Frankrych, s Haras du Pin. Näbbè dè Zucht vo èrschtklassigè Rösser, wiè zum Byschpill vo dè Kaltblüèterrassè Percheron, isch es für diè schlossäänlichi Architektur us èm 18. Johrhundert bekannt isch. Us kulinarischer Luègi stòt d Orne für d Kääsesortè Camembert, wo us èm glychnamigè Ort Camembert im Département Orne stammè duèt. È witteri Spezialidät isch dè Poiré, wo us Birrè gmoschtet wörd un hauptsächlich vor èm Ässè als Aperitif bruucht wörd. Öppis generèller stòt dè Öpfelmoscht, wo i dè Flaschè gärt wörd, für d Normandy un au für s Département Orne, dauft wörd er als Cidre. Für s Yydickè vom Cidre wörd i dè Orne gèrn beidi Sortè Kochwurscht servyrt, wo au im Alemannischè Ruum für Schlachtblattè un Metzgétè aabotè wörrèd: Boudin blanc un Boudin noir.
S Département isch rych a vorzitlichè Reliktè, bsunders a Dolmè.
Cervelat
D oder de Cervelat [] (vo italiänisch cervellata, us latiinisch cerebellum, dr Verchliinerigsform vo cerebrum „Hirni“; zu andere Wörter lueg une) isch e Schwiizer Brüewurst und unterscheidet sich vo dr Zervelatwurst, wo z Dütschland bekannt isch.
Dr Begriff
In dr Schwiiz isch d Cervelat au as Cervelas (französischsproochigi Schwiiz), as Zervela, z Züri as Servela, Servila, am Hochrhii un im Chläggi as Servele, im Markgräflerland as Särbele, z Basel aber as Klöpfer oder z Sanggalle au as Stumpe bekannt. Under dene Bezeichnige und as Roti Wurst und Stadtwurst cha mä die Spezialität au z Süddütschland finde, im Räste vo Dütschland isch die Art Wurst as Bockwurst bekannt. Im Allgäu, in Oberschwabe und z Vorarlbärg isch d Cervelat as Schübling bekannt. D Wurst, wo in dr Schwiiz as Schüblig (ohni n) bekannt isch, isch drgege das, was z Dütschland d Späckwurst isch.
Währed in dr wälsche Schwiiz d Bezeichnig Cervelas bruucht wird, isch d Dütschschweizer Schriibwiis Cervelat noch Le Robert Historique elter. Zum erste Mol isch die Schriibwiis 1552 vom Rabelais bruucht worde. Si goht uf s Mailänder Dialäktword zervelada zrugg und uf s italiänische cervelato, wo drus entstanden isch.
In dr Schwiiz wärde jedes Joor 160 Millione Cervelat produziert, jede Schwiizer isst also im Durchschnitt 21 Cervelat im Johr.
Zsämmesetzig und Verwändig
D Wurstmasse bestoht us öbbe gliiche Deil vo Rindfleisch, Säufleisch, Ruggespäck/gemahlnigi Schwarte und Iis und Gwürz, Salz und Kutterhilfsmittel. Hüte wärde keini Innereie meh zur Cervelat verarbeitet. D Zuedate wärden im Kutter verchliineret, in Naturdarm (importierti, meistens brasilianischi Rinderdünndärm) gfüllt, öbbe e Stund lang bi 65 bis 70 °C zerst gräucheret und denn bi 75 °C im Wasserbad oder im Chochschrank brüeht. D Cervelat wird uf verschiidnigi Art zuebereitet, so z. B.
Knappheit
Sit em 1. April 2006 döfe wägem e EU-Importverbot, wo im Rahme vo de bilaterale Verdräg au für d Schwiiz gälte, keini Rinderdärm meh us Brasilie importiert wärde. D Därm vo Zebu-Rinder, wo für d Cervelat bruucht wärde, si aber zarter und vo chliinerem Durchmässer as die vo europäische Rasse, und hai Eigeschafte, wo mä wägene bis jetzt nid uf se het chönne verzichde:
Sit em August 2008 wärde argentinischi, uruguayischi und paraguayischi Import as Ersatz für die brasilianische Rinderdärm bruucht.
Sustigs
1891 wird de Cervelat zum erste Mol im Zämmehang mit em Schwizer Nationalfiirdig, em ''1. August,'' schriftlich erwähnt.
As „Cervelatprominänz“ bezeichnet mä in dr Schwiiz weniger wichdigi Lokalberüehmtheite.
Im Südweste vo Dütschland, bsunders in dr Südpfalz rund um Landau in der Pfalz, wird als regionali Spezialitet dr „Nussdorfer Cervelat“ (au „Nussdorfer Servelat“ gschriibe) härgstellt, e Wurst us Rind- und Saufleisch, wo im Allgemeine in heissem Wasser heiss gmacht wird.
Landstände des Fürstentums Hohenzollern-Sigmaringen
D Landständ vum Firschtedum Hauezollre-Semmrenga sin dr Landdag vum Firschtedum Hauezollre-Semmerenga zwische 1831 un 1849 gsii. No dr Ibernahm dur Preuße het sy Mandat ufghert, ohni ass diräkt e Noofolgorganisazion gschaffe woren isch.
Wie d Landständ entstande sin
In dr Hauezollersche Firschtedimer het s am Änd vum Hailige Remische Rych kai Landständ gee. Mit dr Grindig vum Dytsche Bund het § 13 vu dr Dytsche Bundesakte greglet, ass d Mitglidsstaate hän mieße „landständische Verfassungen“ erloo. Däre Verbflichtig isch dr Firscht Karl noochuu, wun er d Verfassungs-Urkunde für das Fürstenthum Hohenzollern-Sigmaringen vum 11. Juli 1833 erloo het. Mit däre Verfassig sin d Landständ vum Firschtedum Hauezollre-Semmrenga ins Läbe gruefe wore. Si hän vu 1831 bis 1849 all drei Johr dagt.
Zämmesetzig
As firschtligi Standesherre hän d Firschte vu Firschtebärg (fir iri Herrschafte Jungnau un Frohnstette) un d Firschte vu Thurn un Taxis (fir iri Herrschafte Oschtrach un Stroßbärg) Virilstimme ghaa, Si hän nit mieße persenlig chuu, un hän si derfir chenne verdrätrte loo, wass si au als gmacht hän.
Di Abgordnete vu dr Gmaine sin in indiräkt gwehlt wore. D Helfti vu dr Wahlmanne isch dur freii Wahl vu dr Burger vu dr Gmai bstimmt wore. Je 10 Yywohner hän ai Wahlmann gwehlt. Di ander Helfti isch dur d Ortsburger gwehlt wore, wu am maischte Styyre zahlt hän. Fir d Urwahl hän die Manne s Stimmrächt ghaa, wu 25. Johr alt gsii sin un s Burgerrächt in dr Gmai ghaa hän.
D Abgordnete sälber sin uf dr Ebeni vu dr Wahlbezirk dur d Wahlmanne gwehlt wore. Di Abgordnete sin in ghaimer Wahl gwehlt wore, wänn in aim Wahlbezirk mee wie ain Abgordnete gwehlt woren isch, in aim Wahlgang.
D Wahlbriefig het d Ständeversammlig gmacht.
D Abgordnete sin uf segs Johr gwehlt wore. Uusschließli dr Firscht het s Rächt ghaa, d Landdag yyzruefe. Ordeligi Landdäg hän all drei Johr mieße yygruef wäre un sin in dr Regle zwisch em 15. Septämber un em 15. Novämber vu däm Johr gsii. Fir d Zyt zwische dr Landdäg het s e Ständische Uusschuss gee.
Kumpetänze
D Kumpetänze vum Landdag sin im VI. Titel (§§ 65–71) vu dr Verfassig greglet gsii. Des siun gsii
Dr Landdag het s Iniziativrächt ghaa.
Revolution un Aaschluss an Preuße
D Revolution 1848 het au zum Änd vu dr Arbet vu dr Landständ gfiert. Dr Firscht het wie au di verwandt Linie z Hauezollre-Hächenga dur e Bschluss vum 7. Dezämber 1849, proklamiert am 27. Februar 1850, abdankt un s Firschtedum em Schef vu dr hauezollersche Huus, em Chenig vu Preuße, gege ne Lybränte vu 25.000 Taler ibergee.
Zum 8. April 1850 isch Hauezollre-Semmerenga Dail vu Preuße wore. Di baide Firschtedimer sin zämegfiert wore un hän as Regierigsbezirk Semmerenga di Hauezollersche Land bildet. Mit dr Ibernahm dur Preuße anne 1850 isch kai diräkti Noofolgorganisazion fir dr Landdag gschaffe wore. Anne 1875 isch dr Kommunallanddag vu dr Hauezollersche Land zum erschte Mol zämechuu, wu dodermit indiräkt Noofolger vu dr Landständ woren isch.
Mitglider vu dr Landständ 1844
Ständische Uusschuss: Franz Anton Engst, Advokat Micheler un Zachäus Stauß
Bohrsches Atommodell
S Atommodäll vom Bohr isch s erste Atommodäll gsi, wo vo vile Füsiker anerkennt worde isch, und enthaltet Elimänt vo dr Kwantemechanik. Dr Niels Bohr het s 1913 entwigglet. Bi däm Modäll bestöön d Atom us eme schwere, positiv gladnige Atomkärn und liichte, negativ gladnige Elektrone, wo uf gschlossnige Baane une e Atomkärn umekräise. Mit drei Postulat het dr Bohr innerhalb vom Modäll die klassischi Füsik zum Däil usser Chraft gsetzt. Anders as elteri Atommodäll beschribt s Modäll vom Bohr e Hufe vo de Äigeschafte, wo am Wasserstoffatom beobachtet worde si. Aber e Hufe Detäi bi de spektroskopische Mässige wärde von em nit erfasst. Es cha au chemischi Bindige nit erkläre. Au stoot s Konzept vo Elektrone, wo sich uf änge Baane um e Kärn bewege, im Widerspruch zur Unscherfirelazioon. Aber s Atommodäll vom Bohr het dr Wääg vorberäitet, zum d Atomhülle z verstoo.
Wil s eso äifach isch, sich vorzstelle, ass d Elektrone um e Atomkärn kräise wie Blaneete um d Sunne, isch das für Joorzäänt s populäre Bild vom Atom bliibe und au hüte no cha mä s uf Logo und Karikature gsee. Kwantemechanischi Atommodäll, wo vo öbbe 1925 aa entwigglet worde si, gseen für Elektrone käini Baane vor, sondern Ufenthaltswoorschinligkäite.
Jakob Meyer zum Hasen
Dr Jakob Meyer zem Haas (* 1482 z Basel; † 1531 z Basel) isch 1516 Bürgermäister vo dr Stadt Basel worde und het 1521 as Folg vom Bangsioonesturm dr Bürgermäisterboste verloore. Vo Bruef us isch er Gäldwäggsler gsi. Er isch dr ersti Basler Bürgermäister gsi, wo weder zum Aadel no zun ere Achtburgerfamilie ghöört het, sondern zun ere Zumft. Über si Lääbe isch nume wenig bekannt, es git nid emol e bescheideni zitgenössischi Biografii. Si Naame isch hüte vor allem e Begriff, wil er em Hans Holbein em Jüngere dr Ufdraag gee het, e Mariebild z moole.
Bruef und Familie
Dr Jakob Meyer zem Haas isch 1482 z Basel uf d Wält choo. Sini Eltere si dr Kröömer Jakob Meyer und d Anna Galizian gsi, wo us ere Babbiirmacherfamilie gstammt het. Dr Meyer isch Gäldwäggsler vo Bruef gsi und het sit 1503 zur Zumft zu Husgnosse ghöört. Das isch äini vo de so genannte Heerezümft gsi und isch zwüsche de aadlige Achtburger und de Handwärkerzümft gstande. In dr Zumft zu Husgnosse si sit em 13. Joorhundert d Silberhändler und d Gäldwäggsler organisiert gsi. Wäge iirer änge Verbindig zum Basler Bischof gälte si as däm sini «Husgnosse». Sit 1382 si si im Root mit iirem Zumftmäister verdräte gsi. Dr Meyer isch dört vo 1510 bis 1515 Mäister gsi. Usserdäm isch er sit 1503 au bi dr Zumft vo de Wiilüt zümftig gsi und vo 1504 aa bi dr Schlüsselzumft, bäides eebefalls Heerezümft. Si Wäggselstuube mit em Wäggseldroog, em Schriibzüüg und eme Droog isch am Aafang eender beschäide gsi isch und het sich im Huus zem Haas am Määrtblatz befunde. Dr Zuesatz zem Naame «zem Haas» läitet sich woorschinlig vom Huus zem Haas häär. Öb es sich drbii um dr aagstammti Sitz vom alte Bürgergschlächt zem Haas handlet, wie s bi soonige Gschlächternääme üüblig gsi isch, und öb dr Meyer zu däm ghöört het, isch frooglig, wil si Vater dä Zuesatz nit brucht het und grad bedoont wird, ass dr Meyer nit vo patrizischer Häärkumft isch. Vermuetlig het er dr Naame vom Geböid brucht, zum sich vo öbber anderem underschäide.
1508 het dr Meyer zuesätzlig zu sim Stadthuus für 350 Rhiinischi Gulde e Gundeldinger Schlössli kauft, wo usserhalb vo dr Stadt gläägen isch. Drzue häi «wygerhuse, gesess, schüren und hoffstatt, gärten, reben, ackern, matten, rütinen, holz und velde, weg und stege mit allem byfang begriffen, ehafften rechten und zugehörungen, genannt Groß Gundeldingen […] mit sampt dem vyhe, küe, ross, wagen, schiff und geschirre darzu gehörig und etlichen hausrat und federwat darinn. » ghöört. Es isch e Weijerschlössli gsi und het zun ere Grubbe vo vier Schlössli ghöört, wo im 14. und 15. Joorhundert as heerschaftligi Landsitz im Gundeldinge entstande si. Hüte isch no äins vo de Schlössli erhalte, vermuetlig isch s aber nid daas, wo dr Meyer din gwoont het.
In fremde Dienst und d Vermiddlig vo äidgenössische Söldner
Vo 1507 bis 1515 isch dr Meyer an de Fäldzüüg vom Kaiser Maximilian I. im französisch bsetzte Oberitalie drbii gsi. Er het 1507 as Fäänrich uf französischer Site d Iinaam vo Genua erläbt, 1510 isch er as Hauptmaa uf dr Site vom Babst gege e Herzoog vo Ferrara in s Fäld zooge. 1512 isch er e diplomatische Underhändler dür e Kaiser gege d Franzoose gsi.
Sit de 1480er Joor het sich in dr Äidgenosseschaft e Süsteem vo «Bangsionszaalige» entwicklet, wo uswärtigi Ufdraaggääber wie s Huus Östriich, Frankriich, Mailand, Venedig, Savoye oder dr Babst e Hufe Gäld für d Vermiddlig vo Söldner us dr Äidgenosseschaft zaalt häi. Offiziell isch das Gäld in die öffentlige Kasse gange, aber die chriegsfüerende Parteie häi au Schmiirgälder an iiflussriichi Amtsdrääger zaalt. Under em Meyer sinere Egide het d Stadt Basel die erste uswärtige Bangsionszaalige iignoo. Drunder isch e Bangsion vo 1000 Gulde in Gold bim Abschluss vom ene Bündniss mit em Babst Julius II. im Joor 1510 gsi und e jöörligi Bangsion vo 200 Gulde bi dr Erbäinigung mit em Maximilian I. vo 1511. Anderi reegelmäässigi Zaalige si vo 1512 aa us Savoye und Mailand iidroffe.
Dr Meyer isch im Januar 1512 an dr Inthronisazioon vom Mailänder Herzog Massimiliano Sforza drbii gsi und het en Urkunde überchoo, wo uf e 23. Juli 1512 vorusdatiert gsi isch und iim für sini Verdienst bi dr Zruggeroberig vom Herzogdum e jöörligi Bangsion vo 100 rhiinische Gulde garantiert het. Im Merz 1512 het er im Root dr Aadrag gmacht, ass män iim und e baar andere Persoone vo däm Root, wo allerdings nit gnennt worde si, die brivaati Bangsion wurd gnäämige. Dr Root het dr Aadraag abgleent, het aber im Joor druf beschlosse, im Meyer für sini Verdienst vo denn aa jedes Joor e Däil vo de 500 Dukaate us dr Mailänder Bangsion z zaale. Wo aber churz druf Bricht vo bewaffnete Ufständ gege Bangsionsheere in andere Schwizer Stedt iidroffe si, het dr Meyer förmlig uf d Zaalige verzichdet. Vom Juni 1515 het dr Root d Bangsion aber stillschwiigend witer uszaalt.
Dr erst zümftigi Bürgermäister
Am Johannisdaag, em 24. Juni 1516 het s Kieserkollegium dr Jakob Meyer zem Haas zum Bürgermäister vo dr Stadt Basel gweelt. Er isch dr ersti bürgerligi Bürgermäister us de Räije vo dr Zümftige gsi. Die si sit 1506 im Kieserkollegium verdräte gsi, und mä het zu iire Gunste im Joor 1515 alli Vorrächt vo de Patrizier, dr sogenannte «Hooche Stuube», bi de Waale zu öffentlige Ämtern abgschafft. Vermuetlig isch d Waal dr Aalass gsi, ass er e Dobbelbortret mit sinere zwäite Frau in Ufdraag gee het. Dr Meyer isch, wie s sim Bruefsstand entsproche het, as woolhabende Bürger mit Fingerring und ere Goldmünze in dr Hand abbildet worde. Die Goldmünze cha aber nit identifiziert wärde. Dr Kunsthistoriker Nikolaus Meier dütet d Münze au as e Zäiche vom ene nöi entstandene Gäldaadel. Dr Jakob Meyer sig e «homo novus», en Emporkömmling, gsi, wo mit em Ufdraag für e Holbäi si Aaseä häig welle vergröössere. En Interpretazioon vo dr Christl Auge dütet d Münze hingeege as Hiiwiis uf s Münzbriwileeg vo dr Stadt Basel, wo dr Meyer mit gschicktem Verhandle usghandlet häig.
Die 15 Basler Zümft, wo sit dr Middi vom 14. Joorhundert dr grösst Däil vo de männlige Basler Erwaggsene din organisiert gsi isch, häi zur Zit vo dr Reformazioon die politischi Macht z Basel übernoo. Die Elläiheerschaft vo de Zümft isch im Kärn no bis 1798 gange. D Waal vom Jakob Meyer zum Bürgermäister cha mä dorum, au wenn dr Meyer sälber Katholik gsi isch und no vor dr Reformazioon sis Amt adräte het, as politische Wändipunkt in dr Stadtgschicht aagluegt wärde. S Schwizer Sprichwort «Dr Haas springt über en Aadel» wird uf d Waal vom Meyer zruggfüert.
Im Meyer si Politik isch zerst erfolgriich gsi: d Iinaame si gröösser worde und häi d Stadtkasse gfüllt. 1517/18 het d Stadt mee as s Dobblede vo de durchschnittlige Iinaame vom Joorzäänt vorhäär iignoo. Bis 1521 si d Iinaame immer witer aagstiige. Zitgenosse wie dr Pamphilus Gengenbach häi in Flugbletter kritisiert, ass d Obrigkäit iiri Underdaane für dräckigs «heimlich gelt» wie Vee ins Usland wurd verkaufe.
Dr «Bangsionesturm»
1521 het sich Basel exklusiv mit Frankriich verbündet. Im August 1521 häi dr Meyer und anderi Rootsheere s Aanee vo brivate Bangsione für legal erkläärt, und im Oktober isch s zu Stroosseschlachte zwüsche Aahänger vom franzöösische und vom kaiserlige Lager ko. Dr Meyer und fümf anderi Mitgliider vom Root häi iir Amt verloore und si verhafdet worde. Die Süüberigsakzioon, wo mä hüte as «Bangsionesturm» bezäichnet, het zun ere Nöiverdäilig vo dr Macht under de verschiidene politische Chreft gfüert. Zerst isch e Machtwakuum entstande, dr Root het sich vo dr bischöflige Heerschaft losgsäit, und d Zümft häi d Oberhand im Root gwunne. Formal isch dr Meyer zwar entmachdet gsi, er het aber immer no Iifluss gha. Im Summer 1522 het er mit Erfolg zwäi Handwärker und Söldner wäge Beläidigung verchlagt. Die bäide häi müesse widerrüefe, was si gsäit häi, erklääre, ass dr Meyer eerehaft sig, und e gröösseri Gäldbuess zaale.
Dr Meyer het sich denn fast ganz uf si Schloss im Gundeli zruggzooge und isch nume no 1524 nonemol für Frankriich und dr Babst in Chrieg zooge, wo 1525 d Schlacht bi Pavia gegen e Karl V. verloore häi. Wäärend dr Reformazioon isch dr Meyer ändgültig zum Ussesiter in dr Basler Politik worde. Dr Reformator Oekolampad isch 1522 in d Stadt choo, und d Reformazioon het sich bis 1529 z Basel duuregsetzt. Dr Meyer het dr alt Glaube bhalte und isch en erklärte Gegner vo dr Reformazioon gsi. Mä cha dr Ufdraag an dr Holbäi im Joor 1525, e monumentals Mariebild für e Meyer z moole, und das 1528 no äinisch lo überarbäite, au in däm Konteggst gsee. Noch em Erlass vo dr Reformazioonsornig am 1. April 1529 isch dr Meyer uf Freiburg im Brisgau züüglet.
1531 isch dr Jakob Meyer zum Haas z Basel gstorbe.
Im Meyer si Bedütig as Gönner und Ufdraaggääber vom Hans Holbäi em Jüngere
Scho 1516 het dr Jakob Meyer sich und si Frau Dorothea Kannegiesser vom Hans Holbäi lo moole. Er isch dr ersti Ufdrääggääber vom Holbäi, wo mä dr Naame von em kennt. Dr Root vo dr Stadt Basel het am 15. Juni 1521, vier Möönet bevor dr Meyer gstürzt worden isch, im Holbäi dr Ufdraag gee, Freske im Basler Groossrootssaal z moole, wo 1530 fertig worde si. Dr Groossrootsaal isch 1817 abgrisse worde, und vo dene Freske isch nume e Fragmänt erhalte, wo hüte im Kunstmuseum Basel isch. Us Vorzäichnige vom Holbäi, wo erhalte si, und ere Aquarellkopii vom Hieronymus Hess, won er churz vor em Abbruch gmoolt het, gseet mä, ass dr Holbäi dr Saal mit allegorische Daarstellige zum Thema Macht und Gäld gschmückt het. Über em Sitz vom Bürgermäister isch e Justitia gsi, und uf iirem Schild isch gschriibe gsi: «Oh ihr Regierenden, hütet Euch vor dem Privaten, sorgt euch um das Öffentliche».
Spööter het dr Jakob Meyer im Hans Holbäi en anders groosses und representativs Gmäld in Ufdraag gee, die so genannti Darmstädter Madonna (entstande 1525/26, überarbäitet 1528), wo sich hüte im Frankfurter Städel befindet. Zu däm Zitpunkt isch dr Meyer dr Aafüerer vo dr katholische Partei z Basel gsi. Mä gseet dä Ufdraag dorum au as e demonstrative oder sogar provokante Akt gege d Reformazioon. Allerdings het dr Meyer au scho früener siner religiööse Überzüügig Usdruck gee, won er dr Basler Kartause Gäld gee het für Verglaasige und für d Primiz vom Chronist vo dr Kartause, em Georg Carpentarius, e Bild gstiftet het. Dr Meyer het sich uf em grossformatige Mariäbild as Stifder zämme mit bäide Fraue und dr Dochder lo abbilde. Vo de andere Figuure het mä früener dänkt, ass si dooti Söön vom Meyer sige, hüte gälte si als biblischi Figure, möögligerwiis us dr Ikonografii vo dr häilige Sippe, de Noochkomme vo dr Häilige Anna. S Madonnebild isch vermuetlig Däil vo dr Usstattig vom Meyer siner Huuskapälle im Gundeldinger Schloss gsi.
Binnenmigration
As Binnemigration bezeichnet mä d Migration innerhalb vom ene bestimmte Ruum, meistens innerhalb vom ene Staat. D Binnemigration unterscheidet sich also vo dr transnationale Migration in däm, ass im Allgemeine keini Staatsgränze überschritten wärde. In de Kontext wo d EU beträffe, wird wird aber au bi Migratione vo eim EU-Staat in en andere vo Binnemigration gredet, wil d EU e Ruum ohni Binnegränze isch (Binnemärt, Art. 14 EU-Vertrag) wo d Verfassigs- und Grundrächt vo dr Freizügigkeit für alli Unionsbürgerinne und -bürger garantiert isch (Art. 18 EU-Vertrag, Art. 45 Charta vo de Grundrächt vo dr der EU 2009). Dr Begriff vo dr Binnemigration isch aso nume unscharf definiert, wil d Migration innerhalb von ere chliine Region und au d Wanderig im ene sehr grosse Staat, ere supranationale Organisation oder eme Staateverbund eso cha bezeichnet wärde. Dr Ortswächsel innerhalb vo dr EU isch aso rächtlig-begrifflig kei "Uswanderig ins Usland".
Dr Europäisch Root und die Europäischi Kommission unterstütze Besträbige zur Erliichterig vo dr europäische Binnemigration, bsunders vo dr brueflige Migration. Zu de zentrale Theme ghöre rächtligi Vorussetzige für e verbessereti Mobilität vo de Lüt, wo in dr Bildig, Forschig und Innovation schaffe, die gegesiitigi Anerkennig vo Qualifikatione, d Übertragbarkeit vo Räntenasprüch und Sozialschutzasprüch im Allgemeine und d Iifüehrig vo dr Europäische Chrankeversicherigscharte. Wiiteri Themeberiich si Schuelpartnerschafte und dr Fremdsproochenunderricht an Schuele. D Rächtsprächig vom EUGH het dr Begriff und s Rächt vo dr EU-Binnemigration mit vile Urdeil verdieft, wil d Einzelstaate dr Binne- bzw. Inlandscharakter vo dr EU zum Deil no verweigere, z. B. diskriminiere dütsch Räntestelle, Chrankekasse usw. Räntner u. a., wo in anderi Deil vo dr EU zügle.
EV Zug
Dä EV Zug isch en schwizerischä Iishockeyclub us Zug.
EVZ isch d Abchürzig für dä volli Namä «Eissportverein Zug».
Dä EV Zug hät au ä erfolgrichi Frauämannschaft, wo scho viermol Schwizer Meister worde isch, und am IIHF European Women's Champions Cup teilgno hät.
1. Mannschaft NLA 2007/2008
Spruch: Ei Stadt, Ei Liebi, EVZ
Fünfer
Under em Begriff Fümfer verstoot mä:
Buxheim (Schwaben)
Buxhoi (amtlich Buxheim) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Buxhoi leit an dr Grenze zua Bade-Wirttebärg an dr Iller, rond vier Kilometer weschtlich vo Memmenga im Memmenger Drockedal. Vo dr Gmarkong send 42,6 % Landwirtschaftsfleche, 31,8 % Wald, 21,4 % Sidlongsfleche ond 4,2 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Buxhoi ghered au no d Weiler ond Gheft Aumühle, Ruf, Weiherhaus, Westerhart ond Ziegelstadel.
Gschicht
Em Jaur 1228 wird zom erschte Mol a Chorherrestift vo dr Auguschtiner en Buxhoi gnennt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,6 % gleage.
Religion
73,2 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 20,3 % evangelisch.
Verwaltong
Buxhoi ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Buxhoi isch dr Werner Birkle.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Buxhoi ghert zom Oschtschwäbisch.
(2) Pallas
D' (2) Pallas isch mit eme middlere Durmesser vu 523 km dr zweitgrösst Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel. Si isch am 28. März 1802 vum Heinrich Wilhelm Olbers entdeckt worre. Sofern isch d'Gstalt vu dr Pallas im e anächerend hydrostatische Glichgwicht befindet, isch es vu dr Internationale Astronomische Union plant, d'Pallas as Zwergplanet z'klassifiziere.
Entdeckig
D'Pallas isch am 28. März 1802 vum Heinrich Wilhelm Olbers als zweite Asteroid entdeckt worre, un uf die grichisch Götti Pallas Athene daift worre. D'Entdeckig isch zuefällig erfolgt, wie dr Olbers dr e Johr vocher entdeckt Asteroid (1) Ceres het ufsueche welle. Nooch dr Entdeckig vu dr Ceres het dr Olber, wie die andere Astronome zue sinere Zitt, nit demit grechnet, noch e wittere Planet zwischenem Mars un em Jupiter z'finde, wil mer glaubt het, dr vu dr Titius-Bode-Reihe vochergsaite Planet in sällem Beriich vum Sunnesystem mit dr Ceres gfunde z'ha. Dr Olbers het doher d'Hypothese verträtte, dass es sich bi dr Ceres un dr Pallas um Bruchstücker vume grössere, ussenanderbrochene Planet handele dät.
Dr Wilhelm Herschel, wo anno 1781 dr Uranus entdeckt gha het, het versuecht, dr Durmesser vu dr Ceres un dr Pallas zue bestimme, was ihm aber nit glunge isch: Die beide Objekte sin in sinem Teleskop praktisch sternförmig (also ohne messbari Usdähnig, anderst wie die klassische Planete) erschine. Dr Herschel het dorum scho 1802 vorgschlage, d'Ceres un d'Pallas as „Asteroide“ (grichisch fer „sternartig“), z'bezeichne un demit vu dr grosse Planete abzgrenze. Si Asicht isch zue sällere Zitt aber numme vu wänige Astronome deilt worre. Erscht wie um 1850 d'Zahl vu dr zwischenem Mars un em Jupiter gfundene Himmelskörper rasch angstiige isch, sin si under dr Bezeichnige „Asteroide“, „Planetoide“, „Chleini Planeten“ oder „Chleiplanete“ zämmegfasst worre.
S'anno 1803 entdeckt chemisch Element Palladium isch uf dr Asteroid Pallas daift worre.
Umlaufbahn
D'Pallas beweggt sich ime middlere Abstand vu 2,77 AE in 4,62 Johre um d'Sunne. D'Bahnexzentrizität isch mit 0,230 relativ gross: Dr Abstand vu dr Sunne variiert doher erheblich zwische 2,14 AE im Perihel un 3,41 AE im Aphel. D'Umlaufbahn isch mit 34,9° au starch gege d'Ekliptik gneigt, wodur es hüffig vorchummt, dass sich d'Pallas fernab vu dr Ekliptik am Himmel ufhaldet.
Während dr Opposition erreicht si e schinbari Helligkeit vu bis zue 7,0 mag. Si isch demit nooch dr (4) Vesta un dr (1) Ceres dr dritthellst Asteroid am Nachthimmel.
Eigeschafte
D'Rotationsperiode vu dr Pallas betrait 7 Stunde un 49 Minute. Ihri Oberflächi het e middleri Albedo vu 0,159. D'Masse isch zue 1,21×10−10 Sunnemasse (2,41×1020 kg) bestimmt worre. Us dr Beobachtig vu Sternbedeckige het d'Grössi vu dr Pallas abgleitet werre chänne. D'Form vu dr Pallas entspricht demnooch ime triaxiale Ellipsoid mit Axelängene vu 574±10 km, 526±3 km un 501±2 km. In gueter Yberinstimmig demit isch us Beobachtige vum Infrared Astronomical Satellite e middlere Durmesser vu 523±20 km abgleitet worre.
Pallas isch demit, nooch dr Ceres, dr zweitgrösst Asteroid vum Hauptgürtel. Si wird an Masse aber sowohl vu dr Ceres, als au vu dr Vesta ybertroffe.
Sichtbarkeit
In dr folgende Tabelle isch d'Sichtbarkeit vu dr Pallas bis anno 2021 agäbe. Die schibar Helligkeit un d'Entfernig zue dr Erde beziege sich debi uf dr Zittpunkt vu dr Opposition, wenn dr Asteroid dr Erde am nächste isch un demit au am hellste erschint.
Lueg au
Quelle: dr englisch un dr dytsch Wikipedia-Bitrag zue dem Lemma
Argancy
Argancy (Patois Ercanci, ditsch 1915-1918: Argannen, 1940–1944: Argesingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).