cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkenbund
Standort
Diè Pflanzè lièbt krutrychi Laub- odder Nodelwälder uff Kalch- un Urgschteibödè in halbschattigè, kühlè Lagè. Nu im Bärgland wachst si oberhalb vom montanè Waald in freiè Lagè uff Wiesè un Mattè, besunders in Hochschtuudè-Gsellschaftè. Dört isch diè Pflanzè seltè bis leidlich hüüfig, wachst jedoch oft gsellig. Nach dè pflanzèsozjologischè Einheitè noch Oberdorfer isch die Türkèbundliliè è schwachi Charakterart vo dè mesophytischè Buèchèwälder (Ornig Fagetalia sylvaticae Pawl 28) un mo findet se au in hochmontanè bis subalpinè Hochstuudèflurè un Stuudè (Klasse Betulo-Adenostyletea (Br.-Bl. et. Tx. 1943)) vor.
Als Mullbödèpflanzè bevorzuget si sickerfrischi, nährschtoff- un basèrychi (aber au mild-mäßigi suuri) Ton- un Lettèbödè, welli locker un mee odder wenigger düèfgründig sin.
Diè Zeigerwärt, wo s ökologischi Vohaltè zämmèfassè, lutet: L-4, T-x, K-5, F-5, R-7, N-5. Si wyset dè Türkèbund als Schattè- bis Halbschattèpflanzè, Frischezeiger, Schwachsüüre- bis Schwachbasèzeiger un Mäßigschtickschtoffzeiger uus.
Syschtematik
Lilium martagon wörd 1753 vo Carl von Linné in Species Plantarum, Band 1, Seite 303, erschtvoöffentlicht. Sinonym sin Lilium caucasicum ( Miscz. ) Grossh. un Lilium versicolor Salisb. (nom. superfl.).
Wegè sim Formèrychtum, wellè sich durch d witi geografischi Vobreitig ergit, sin zaalrichi Untertaxa unterschidè worrè, wo hützudaag zmeischt voworfè wörred. Unklarheit beschtoot allerdings bezüüglich vo dè Froog, welli Untertaxa anerkennigswürdig sin, so akzeptyrt d World Checklist of Selected Plant Families nebè dè Nominatform nu Lilium martagon var. pilosiusculum, das Germplasm Resources Information Network jedoch fünf weitere Varietäten (var. albiflorum, var. album, var. cattaniae, var. hirsutum, var. sanguineopurpureum). È endgültigi Klärig vo dèrè Froog stoot uus. Nachfolgend findet sich doher nu diè am hüüfigschtè aagfüürtè Varietäätè kurz erlüterèt:
Gefördig un Status
Dè Türkèbund gildet z Dütschland nit als gfördet, isch abber noch dè Bundesartèschutzvoordnig bsunders gschützt.
Herkumpft vum Namè
Dè Namè Lilium Martagon montanum majus, floribus reflexis isch scho vor èm Carl von Linné vowendet worrè, zerscht belait isch er im Englischè 1477. Diè Herkumpft vom Epitheton martagon isch dodeby umschtrittè. Zum einè wörd d Bezeichnig vom türkischè martagan abgleitet, wa è neuartigi Form vom Turban bezeichnèt hèt, wi si vom Sultan Mehmed I. (1413–1421) ygfürt worrè isch, si bezièt sich uff d Ähnlichkeit mit dè zurückgschlagnè Perigonblätter. È anderi Ableitig bringt si mit èm Kriègsgott Mars (Genitiv martis) in Vobindig, well Alchimischtè glaubè, selli stön im Zämmèhang mit dè Umwandlig vo Medall.
Au dr volkstümlich Name Türkenbund isch e Lehnwort, hergleitet us em türkische tülbent (=Turban).
Ethnobodanik
Diè Alchimischtè glaubet, mit dè Hülf vo dè Goldwurz unedles Medall i Gold umwandlè z könnè. Dè Türkèbund wörd i dè Volksheilkund gegè Hämorydè (goldeni Oderè) bruucht un isch im Mittelaalter als Allzweckheilmittel aagluèget worrè. Au hät mo a d Zwiblè glaubt, welli als Fuèter für Küè d Butter schön gääl machè hät söllè.
Türkèbund als Gartèpflanzè
Dè Türkèbund isch, nebè dè Füèr-Liliè un dè Madonnè-Liliè, eini vo drei „klassischè“, z Mitteleuropa vorhandnè Liliè. Wegè irè Huufè Farbè, dè Robuschtheit un Mehrjörigkeit (über 50 Johr) isch si au hütt no è belièbti Gartèpflanzè.
Sit èm Endi vom 19. Jorhundert sin èn Huufè kommerzièlli Hybridè produzyrt worrè, Aafang 2007 hät s Online Lily Register über 210 regischtryrti Hybridè i dè Martagon-Sektion uusgwisè, welli meerheitlich uff èm Türkèbund basyrt.
Dezember
De Dezämber isch de zwölfti un letschte Monet vom Johr im Gregorianische Kalender.
Er het 31 Däg.
Wertach (Begriffsklärung)
Wertach chan folgendi Bedütig ha:
Dezember
Am 21. odr 22. Dezämber isch de Dag vo dr Sunnewendi - d' Sunne schtoht dann gnau über em Wendekreis vom Schteibock am südliche Breitegrad vo 23°26'. Sälle Dag isch de chürzeschti im Johr, d' Nacht isch di längschti.
De alte dütsche Name vom Dezämber isch Julmond. De Name chunnt vo Julfescht, de skandinavischi Fier vo dr Winntersunnewendi. Anderi Näme für Dezämber sin Chrischtmonet, will Wiehnachte, 's so gnannti Chrischtfescht, im Dezämber gfiert wird, oder au Heilmond, will "Christus es Heil bringt". Letschteri Näme sin natürlich erscht noch de Umwidmig vom Julfescht im Zug vo dr Christianisierig entschtande.
Im römische Kalender war de Dezämber ursprünglich de zähnti Monet (lat decem = zäh) vom 304-dägige Mondkalender.
Im Johr 153 v. Chr. isch de Johresafang allerdings um zwei Mönet füre verlegt worde, so dass d' Namens- un Zählbeziehig entfalle isch.
Was 's Chilchejohr betrifft, so fangts, anderscht wie di weltlichi Kalenderzählig, mit Sunndig, em 1. Advent a. Sälle cha scho im Novämber odr au im Dezämber liege, je nochdäm, an welem Wuchendag Wiehnachte liegt.
De Dezämber fangt mit em sälbe Wuchdag a wie de Septämber.
Isch de 29., 30. odr 31. Dezämber e Mändig, so werde d' Dag ab Mäntig de erschte Kalenderwuche vom Folgejohr zuegrechnet. In sällem Fall hört die letschte Kalenderwoche vom Johres noch de DIN-Norm mit em letschte Sunndig vom Dezämber uff. E solchs Johr hat denn immer 52 Kalenderwuche.
Simplonpass
Der Simplonpass oder churz der Simplon (it. Passo del Sempione) isch un Strassupass in dä Wallisär Alpä. Är verbindut i s Rottutal im Kanton Wallis mit dum Eschental i der italjenischu Provinz Verbano-Cusio-Ossola und dum Langesee.
Der Pass het schini überregionali Bediutig ersch berchu, nachdem der Napoleon I. 1801–1805 en befeschtigti Passschtrass dur d Gondoschlucht bi Zwüschbärge gibuwu la het.
Der 1898–1902 und 1913–1922 fir d Ysebaan erbuwt Simplon-Basisdunnel isch lang mit schinu 19,8 Kilometer der längscht Gebirgstunnel vu der Welt gsii. Bekannt isch der Tunnel au durch du Simplon-Orient-Express, wa bis 1977 gfaaren isch, gsi.
Hanery Amman
Dr Hanery Amman (vo Geburt: Hanspeter Ammann; * 2. Novämber 1952 z Interlake; † 30. Dezämber 2017 ) isch e Schwiizer Musiker gsi.
Är het ane 1971 d Mundartrock-Band Rumpelstilz ghulfe ggründe. Är het d Musig zu vilne Lieder vom Schwiizer Mundartrock komponiert. S bekantischte vo dene Lieder heisst Alperose. Das isch ane 2006 inere Akzioon vom Schwiizer Färnsee als dr «grööscht Schwiizer Hit» usgwäält worde.
Paul Horn
Dr Paul Horn (* 2. September 1922 z Beimbach – heizodag a Ortsdoil vo dr Gmoind Rot am See em Landkreis Schwäbisch Hall –, † 28. Juli 2016 z Raveschburg) ischt a deitscher Kirchamusiker (Organischt, Bezirkskantor, Orglsachvorstendiger), Kombonischt ond Musikwissaschaftler gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Paul Horn kommt 1922 z Beimbach bei Crailsheim em wirdabergischa Landesdoil Hohenlohe uff d Welt. Sei Vadder ischt Pfarrer en sellem Ort. Scho als Schieler wechst en sellem Bua dr Wonsch, amol Kirchamusiker zo werra. Wia aber noh dr Zwoide Weltkriag ausbricht, wuud’r zerscht zom Reichsarbeitsdenscht eiberuafa, ond hendrher mueß’r en dr Bretagne sei Wehrausbildong macha. 1944 wuud’r vorwondet ond kommt en a Lazarett noch Dresden. Deet stellt sich raus, dass der jonge Moo an schlemma Splidder em Arm hot. Zonägscht siht’s so aus, als ob’r deshalb sein Beruefswonsch aufgeaba miaßt; abr dia Dokter, wo-nen behandlet, send sehr tichdich ond kennet-en wiider ganz herstella. Zo seim Glick koon’r zwoi Dag, bevor Dresden vo de Englender mit Bomba en Schudd ond Asche glegt wuud, entlassa werra. Do druff kommt’r en Kriagsgfangaschaft noch Russland. Jetzt gilt’r en seira Hoimet als vorscholla, bis’r anderthalb Johr späder am Dag vor seim 24. Geburtsdag ganz ibrraschend drhoim wiidr uffdaucht.
Jetzt endlich isch’s em Horn vorgennt, sein Beruefswonsch en Oogriff zo nemma. An dr Evangelischa Kirchamusikschuel en Esslenga studiirt’r Orgl ond Chorleidong beim Hans-Arnold Metzger ond s Dirigiira beim Gustav Koslik. Neabaher vortridd’r bei de Goddesdenscht em Stuegerter Stadtdoil Degerloch da Kandor Emil Kübler ond vordeant sich so a bissle Daschageld drzua. 1950 – er ischt jetzt grad amol 28 Johr alt – kriagt’r a feschda Stell als em Kübler sei Nochfolger als Kirchabezirkskantor. Sei Gschäft langt-em abr bei weidem et: Neaba seim Beruaf studiirt’r noh an dr Uni Diibenga Musikwissaschaft, Theologii ond Geschichde. 1954 schafft’r d Promozioo ibrs Thema Studien zum Zeitmaß in der Musik Johann Sebastian Bachs – Versuche über seine Kirchenliedbearbeitungen.
1954 wuud dr Paul Horn Bezirkskantor an dr Evangelischa Stadtkirch z Raveschburg. En dera Zeit ziaget emmer meh evangelische Leit – drondr an Haufa deitsche Flichtleng ond Hoimetvortriibene – ens kadolische Oberland. So entstandet et bloß nuie Kircha-Gmoinda, sondern au nuie Kircha, Cheer ond Musikgrubba. Do drbei betädigt sich dr Horn au als Orglsachvorstendiger fir da ganza sideschtlicha Doil vo dr Wirdabergischa Landeskirch, weil em Lauf dr Zeit älle Orgla gwardet, reschdauriirt odr gar ersetzt werra miaßet. Au em Vorband Evangelischa Kirchamusik en Wirdaberg stoht’r mit Rat ond Tat zor Vorfiagong. Vorleasonga ibr da Bereich Hymnologie helt’r an dr Trossenger Musikhochschuel.
Am 28. Juli 2016 schliaßt dr Paul Horn en seira Wahlhoimetstadt Raveschburg seine Auga fir emmer. 93 Johr alt ischt’r worra. Sei ledschda Ruah fendet’r uff-em Ravensburger Hauptfriidhof.
Familie
Dr Paul Horn ischt vorheiradet gwäa ond hot mit seira Frau Ursula Horn geb. Beck 5 Kender ghet.
Bettenauer Weiher
De Bettenauer Waier isch e künstlich erwiterete Waier i de Gmaind Oberuzwil im undere Toggeborg. Er isch e Flachmoor und Naturschutzpiet mit ere regionaale Bidüttig und e biliebts Uusflugsziil vo de Region. Binennt isch er noch em Wiiler Bettenau, wo zo de Gmaind Jonschwil ghört. Er litt im Quellpiet vom Uzebach, wo i d Tuur mündet.
Geografii
De Waier messt öppe 400 mol 100 Meter und het im westliche End e Tüüffi vo guet 180 Santimeter, d Schlammschicht goot abe bis zonere Tüüffi vo 3 Meter. De Waier werd vom ene chliine Bächli im Weste gspise, de Ablauf werd bim Damm reguliert. De Abfluss isch ase baut, as s maist Wasser us em Waier usegloo were cha, wa früener mengisch gmacht woren isch. Östlich vom Damm isch e Torf mit Tümpel, wo s Wasser uufnemet. De Abfluss isch de Schoregrabe, wo bi Oberuzwil in Uzebach mündet.
Paul Horn
Seine Vordinscht
D Arbet mit de Cheer en dr Zeit noch-em Zwoida Weltkriag ischt fir älle Chorleider koi Honigschlecka gwäa. An Haufa Noda send en de Wirra vo sellem Kriag vornichdet worra, ond neie Nodaheft ond –biacher hot dr Markt noh et hergeaba. So hot dr Horn aus dr Not a Tugend gmacht ond us de wenich erhaldene Exemplar Chorpardidura ond Orkeschtrstemma abgschriiba. Wo koi Chorpardidur vorhanda gwäa ischt, hot’r selbr oina komboniirt e-ma gemäßigt moderna, leicht lernbara Satz.
Bettenauer Weiher
Fauna und Flora
Föf Amphibenarte chömet hüt no vor: d Erdchrott (Bufo bufo), s Brunechüeli (Triturus alpestris), de Fademole (Triturus helveticus), de Wasserfrosch (Rana esculenta), de Grääsfrosch (Rana temporaria) und bis i d 1990er Joore as sechsti Art de Laubfrosch (Hyla arborea), en Art wo starch gföördet isch. Dezue chunnt no d Oottere (Natrix natrix), wo nöd giftig isch und wo gern am Ufer sünelet.
Paul Horn
Seine Vordinscht
En seira Eigaschaft als Musikwissaschaftler hot dr Horn an Haufa Edizioona ond Klviir-Ausziig rausgäa. En Freindschaft vorbonda gwäa ischt’r mit-em Günter Graulich, em Grender vom Stuegerter Carus-Vorlag. Boide hend Wert druff glegt, wertvolla geischtlicha Musik en Ausgaba rauszobrenga, wo em hoha Oospruch an wissaschaftlicher ond ästetischer Qualideet entsprechet.
Bettenauer Weiher
Fauna und Flora
Taucherli (Fulica atra) und Wildente (Anas platyrhynchos), aber au verwildreti Huusente, sind för de Bettenauer Waier typisch. Au de Hubetaucher (Podiceps cristatus) brüetet do und sit de 1980er Joor mengisch no d Raigerente (Aythya fuligula). Ane 1987 het s Taichhuen (Gallinula chloropus) bim Bettenauer Waier brüetet. De Schwan (Cygnus olor) isch vor e paar Joore verschwunde. Mengisch chan e Raiger (Ardea cinerea) bim Fische biobachtet were.
Paul Horn
A Auswahl vo seine Werk
Viirstemmige Sätz fir en gmischda Chor
Bettenauer Weiher
Fauna und Flora
Oberhalb vom Bettenauer Waier brüetet de Nüütööter (Lanius collurio) und im dichte Schilf cha d Roortroostle (Acrocephalus arundinaceus) vorchoo. Au de Feldspatz (Passer montanus) ghört zo de seltnige Vögel, wo mer no bim Bettenauer Waier gsie cha.
Naturschutz
Ane 1951 isch de Verain «Por Bettenauer Weiher» gründet wore, mit em Ziil, ass de Waier erhalte blibt. De Verain het erraicht, as de Waier zom ene Naturschutzpiet woren isch. 1993 isch under de Strooss, wo bim Waier verbii goot, en Amphibietunnel baut wore, well Grääsfrösch de Summer gern im Wald verbringet und zom Laiche wider in Waier zrugg wanderet. (Öb sich d Tierli a d Verchersregle haltet, möchti aber doch bizwiifle.)
Gschicht und Bsitz
De Waier werd zerstmol in ere Uurchund us em Joor 1464 gnennt. De Förstapt Ulrich Rösch vom Chloster Sanggale chauft vom Jonschwiler Hans Löbler s Guet "Schoran" samt em Moorwaier. Er loot im Weste e Damm alegge und macht druus e Fischwaier wo d Chlosterchuchi mit früschem Fisch versorge söll.
Noch de Uuflösig vo de Aptai het de Kantoo Sanggale d Wasserecht vom Bettenauer Waier em Jakob Weber verchauft. 1844 het de Industrielli Matthias Naef vo Nideruzwil d Wasserrecht erworbe und die 1866 a de Firma Naef & Co. z Nideruzwil vermacht. Ane 1912 het de Industrielli Adolf Büeller vo Uzwil de Waier gchauft. Ab 1927 ghört er de Firma Büeller und sit ane 2003 a de Töchterfirma Bühler Immo AG, e Gnosseschaft, wo vo s Büellers as Bau- und Wohngenossenschaft Uze gründet woren isch. Die Firma hät amel d Fischerairecht a Pensionääre vo de Firma Büeller vergee. Im Johr 2018 hät d Gmaind Oberuzwil de Bettenauer Waier vo de Uze AG dur en Tuuschvertrag öbernoo. D Gmaind tuuscht s rund 122'000 m² grosse Grundstuck mit em Waier gege drüü anderi Grundstück im Gebiet Wile-Haiterbach-Neuhuus, wo 45'000 m² gross send. De Gmaindrot begründet da Tuuschgschäft esoo; mit dem Tuusch söll s beliebte Nocherholigspiet au för spööteri Generazione zuegänglich bliibe.
de Waier i de Literatur
D Lachweiler Geschichten sind e Werch vom Dichter Heinrich Federer, wo z Jonschwil Kaploo gsii isch und vo de Mensche z Jonschwil, won er "Lachweiler" nennt, handlet. Debii gits au Aaspilige an Bettenauer Waier. D Novelle Der gstohlene König von Belgien schilderet d Gschicht vom ene Bueb wo uf em Iis vom Waier iibrecht.
Japanische Sprache
S Japanische isch d'Amtsschprooch in Japan ond uf Angaur in Palau und d'Mutterschprooch vo ogfähr 127 Milliona Leit.
Uf Japanisch schreibt mer des 日本語 (schprich: nihongo).
D'Entwicklungschicht isch ziemlich oklar, abr mr vrmuatet, dass es Japanische urschpringlich us em Koreanische entschtanda isch.
Grammatik
Es Verb schtot im Japanischa immr ganz am End vom Satz.
S Japanische isch a agglutinierende Schprooch. Des hoist, dass d'Grammatik immr durch Ahänga funktioniirt. Also: an da Verbschtamm wird a Endung aghängt, je nachdem ob's Vergangaheit odr Gegawart odr heeflich odr verneint odr soscht ebbes isch.
Em Japanische gibts koi Mehrzahl, koine Artikel, koine Fäll ond koi Gschlecht.
Präpositiona ond Fäll werdat ausdrickt, indäm mr en Partikel noch s Wort schtällt.
Em Vadder seis: chichi no (no: Besitz)
Em Vadder sei Bier: chichi no biiru (no: Besitz)
Em Vadder ebbes gea: chichi ni ageru (ni: Richtung: in/noch) Vom Vadder ebbes kriega: chichi kara morau (kara: Richtung: vo)
Dr Vadder trinkt a Bier: chichi wa biiru o nomu (wa: Subjekt; o: Objekt)
Wie oba scho gschrieba ka mer im Japanischa au am Verb säa, wie heeflich als mr schwätzt. Normalerweis endet d'Verba auf -ru odr -u. Wenn mr aber heeflicher schwätzt, noch ändert sich des in -masu odr -imasu. Mr ka au no heeflichr schwätza, noch ändrat sich zom Deil sogar d'Vokabla.
No ebbes bsondres, was ganz anderscht funktioniert, wie em Allemannischa, isch, dass mr d'Adjektive au ekschtra i d'Vergangaheit setza ka.
samui hoist kalt. samukatta hoist s isch kalt gsi. Do braucht mr also koi Verb dafiir.
Schrift
A Bsonderheit isch, dass mer em Japanischa drui vrschiedene Schrifta bnützt. Nämlich di sognannte Kanji (schprich: Kanschi) – des send us am Chinesische iabrnommene Wortschriftzeicha – ond zwoi Silbaschrifta: Hiragana ond Katakana. Normalerweis bnützt mer des Kanji fir da Wortschtamm ond d'Hiragana fir d'Endunga ond andre grammatikalische Sacha. Met de Katakana schreibt mer Fremdwerter odr schpezielle botanische odr andre wissaschaftliche Begriff.
Beischpiel fir denne Schrifta:
Vadder (chichi) en alle drui Schrifta:
Kanji: 父 (Meischt a weng kompliziertere Zeicha),
Hiragana: ちち (Meischt eher runde Zeicha),
Katakana: チチ (Meischt eher eckige Zeicha)
Ond so sieht des normalerweis aus. Alle drui Schrifta gmischt:
アパートに住んでいます. Ich/du/er/sie/es/wir/ihr/sie wohnt in am Wohnblock.
アパート Katakana (Apaato vom Englischa Apartment), に Hiragana (Partikel ni: in), 住 Kanji (wohn-), んでいます Hiragana (Endung vom Verb)
Stadler Rail
D Stadler Rail isch e Schwizer Aktiegsällschaft, wo vor allem Regionalzüg herstellt.
Gschicht
S Undernämme isch 1942 dur de Ernst Stadler z Züri gründet worre; d Broduktion hät im Johr 1945 agfange. Sit 1962 isch de Undernämmessitz z Bussnang im Kanton Thurgau. Personezüg sin aber erscht ab 1984 broduziert worre; vorher hät's vo Stadler numme Draktore zum Rangiere gee. De erscht GTW 2/6 hät's 11 Johr spöter gee.
Im Johr 2001 isch di zweiti Montaschehalle z Bussnang baut worre; 2004 isch di dritti gfolgt.
Brodukt
Bi siner Broduktion fokussiert sich s Undernämme uff d'Segmänt Regional- und Vorortsverchehr, Stroße- und Zahnradbahne, [...] Einzel- und Sunderfahrzüg, [...] Chlei- und Mittelserie und [...] Modernisierig vo Schynefahrzüg. Do di drei bekannteste Brodukt (lüeg au Bild):
Standort
In de Schwiz git's drei Standort, nämlig z Bussnang, wo di meiste vo de Mitarbeiter schaffe, z Alterhy und z Winterthur. De dütsch Standort isch sit 2002 z Pankow (Berlin), di ungarische sit 2005 z Budapest, z Pusztaszabolcs und z Szolnok und de polnisch sit 2006 z Sidlce. Sit 2008 git's Stadler-Züg au z Algerie.
Hard
Haard (amtlich Hard) ischt a Marktgmuand im Bezirk Breagaz (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Haard lit am Bodesee, zwüschat dr Breagazer Ach und em Neue Rhii. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 30,5 % Landwirtschaftsfläch, 1,8 % Wald, 10,3 % Sidlungsfläche und 57,4 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Haard siand Bregenz, Lauterach und Fußach.
Gschicht
Haard ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1249.
Verwaltig
D Bürgermöaschtre vo Haard ischt sitm 19. Dezember 2019 d Eva-Maria Mair.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Haard khört zum Bodeseealemannisch.
Standseilbahn Schwyz–Stoos
D Standsäilbaan Schwyz–Stoos isch e Säilbaan im Kanton Schwyz.
D Baan goot vom Hindere Schlattli, gad am Iigang zum Muetital, aber no i dr Gmäind Schwyz zum Ferie- und Turismusort Stoos ufe, wo zu Morschach ghört. Si isch 1740 Meter läng und het vo dr Daalstazioon zu dr Bärgstazioon ufe e Höchidifferänz vo 744 Meter. D Näigig vo de Gläis isch däils bis zu 1110 Promill und drum isch si di stailschti Standsailbaan vo de Wält. Uf ihrer Strecki faart si öber zwee Brugge und dor drü Tunnel und cha pro Wage 136 Lüüt transportiere.
Technik
Wil s Trasse vo de Baan nöd immer gliich stail isch, sondern näb de staile au no fasch flachi Abschnitt hät, isch för die Baan e neui Technik entwickled worde, wo die Naigigsunderschiid för de Faargascht tuet uusgliiche. Jedi vo de vier Kabine und d Güeterplattform, wo pro Wage ufen und abe faart, cha hydraulisch bewegt wöre. Esoo isch de Bode vo de Fahrgäscht uf de ganze Faart immer waagrächt.
Oscar
Dr Oscar (äigentlig dr Academy Award of Merit) isch e Filmbriis. Er wird jöörlig vo dr amerikanische Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS) für die beste Film vom Vorjoor vergee, isch aber wäge dr Zuelassigsbrozeduur bis uf wenigi Usnaame uf d US-Brodukzioon beschränkt. D Verleijige findet jewils im Februar z Los Angeles statt und bezücht sich uf Film us em Vorjohr.
Usser für die amerikanische Spiilfilm git s Kategorie für Churz-, Dokumentar- und Animazioonsfilm. Usländischi Film si in ere Kategorii für sich. Für dass sich e amerikanische Spiilfilm für d Uswaal cha kwalifiziere, muess er im Joor vor dr Verleijig mindestens siibe Dääg lang im ene öffentlige Kino im Gebiet vom Los Angeles County – em Häimetbezirk vo Hollywood – eme zaalende Publikum zäigt worde si.
Makedonisch-Römische Kriege
As Makedonisch-Römischi Chrieg (au: Makedonischi Chrieg) bezäichnet mä die drei Usenandersetzige zwüschen em Römische Riich und em Antigonideriich Makedonie im 3. und 2. Joorhundert v. d. Z. In dere Zit isch Rom zur herrschende Macht über Griecheland worde.
Dr Erst Makedonisch-Römischi Chrieg
Rom und Makedonie si noch 229 v. d. Z. us zwäi Gründ politischi Gegner worde: Dr äint isch gsi, ass Illyrie e Protektorat vo Rom worde isch und dr anderi, ass dr Filipp V. vo Makedonie 215 e Bündnis mit em Hannibal, em Gegner vo Rom, abgschlosse het. Dr Erst Makedonisch-Römischi Chrieg isch vo 215 bis 205 v. d. Z. gange und het weenig veränderet.
Dr Zwäit Makedonisch-Römischi Chrieg
Im Zwäite Makedonisch-Römische Chrieg vo 200 bis 197 v. d. Z. het Makedonie d Hegemonii über Griecheland verloore. D Römer häi sich mit verschiidene griechische Middelmächt verbündet, wo de Makedonier findlig gsi si. 196 isch dr Filipp schliesslig zum ene Friidensschluss zwunge worde. Er het drbii goossi territoriali Verlust gmacht, isch aber au zum römische Alliierte worde. Rom het Griecheland für frei erkläärt und sich us em Balkan zruggzooge.
Dr Dritt Makedonisch-Römischi Chrieg
Spööter häi d Römer iiri Politik gegenüber Griecheland verscherft, und am Ändi vom Dritte Makedonisch-Römische Chrieg (171–168 v. d. Z.) isch s makedonische Köönigdum under em Soon vom Filipp, em Perseus, vernichdet gsi.
Vogue (Zeitschrift)
D  Vogue  (dr Verlaag schribts mit Groosbuechstaabe: VOGUE) isch e Moodezitschrift, wo internationaal verbräitet isch. 1892 isch die ersti Usgoob in de USA im Nöi Yorker Condé Nast Verlag erschiine, wo s bis hüte uusegit bzw. Lizänze verdäilt. Es git hüte nazionaali Usgoobe in 18 Länder.
D Vogue het dradizionell e starke Iifluss uf die internazionaali Mode. Für s Rönommee vom ene Model isch s usgezäichnet, wenn si s uf s Ditelbild vo dr Vogue schafft. E wäsentlige Däil vom Erfolg vom Magazin in de letzte 50 Joor isch im künstlerische Diräkter Alexander Liberman und de Schefredaktöörinne Diana Vreeland und Anna Wintour z verdanke. D Wintour wird regelmäässig vo dr PETA aagriffe, wil si gärn Belz aahet und das au in dr Vogue brobagiert.
Horw
Horb (amtlech Horw) isch en iiwohnergmeind im wahlchreis Lozärn-Land im kanton Lozärn i dr Schwiiz.
Geografii
Horb isch en südliche vorort vo dä schtadt Lozärn und liit am Vierwaldstättersee am fuess vom Pilatus. Zu Horb ghöred dä Bireggwald (en hochwald) im nordoschte, d halbinsle Horb im oschte vo dä gmeind, s gebiet weschtlech drvo ond teili vom Pilatushang.
Dä rächt grossi Bireggwald liit zwüsched em dorf ond dä südöschtliche quartier vo dä schtadt Lozärn, zum biispiil em Matthof ond em Hirtehof. Nordöschtlech vom Bireggwald ischs quartier "Biregg", wo zwor politisch zu Horb ghört, aber mit Lozärn zämegwachsen isch.
S dorf Horb isch mit de ortsteil Waldegg, Althof ond Rank i dä zweite hälfti vom 20. johrhundert schtarch gwachse und wirkt scho fasch schtädtisch. Mehreri bäch flüssed durs gebiet. Südöschtlich vom dorf liit de alti ortsteil Winkel a dä horber bucht. Winkel ond au s weschtlech devo glägnigi quartier Ennethorb (amtlech: Ennethorw) sind wäge dä bauerei scho fescht mitem dorf verwachse.
Ennethorb liit diräkt am fuess vom Pilatushang. Dä isch zom gröschte teil bewaldet, vili bäch flüssid döt abe. Die gröschte sind dä Steinibach, wo durs dorf flüsst, ond dä Wiidebach.
Lenk
D Lengg, amtlich Lenk, mängisch ou Lenk im Simmental, isch e Ywonergmeind im Vrwaltigskreis Obersimmental-Saanen im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
D Lengg isch die högst glägeni Gmeind im Simmetal. S Gmeindgebiet umfasst mehreri Bärg, der högsti heisst Wildstrubel. E bitzeli unterhalb vom Wildstrubel, bi de Sibebrünne, död entspringt d Simme. In d Simme münde etlichi Siitebäch, so au dr Iffigbach. D Lengg ligt öbbe 80 km vo Bern entfärnt und ungfär 100 km vo Montreux. Der tiefsti Punkt ufm Gmeindsgbiet isch s Niderdorf uf.
Horw
Geografii
Dä tüüfscht punkt vo dä gmeind isch dä seeschpiegel mit 434 m ü.m. Dä höchschti punkt isch zwüsched dä Chrienseregg ond dä Fräkmünt uf 1'281 m ü.m. im hochwald (heisst au „obere wald“).
Lenk
Gschicht
D Lengg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1370 als An der Leng. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Obersimmetal ghört.
Horw
Geografii
D gmeind isch meh als 20 km² gross. devo sind allerdings nume 1287 ha landgebiet. Das wird zu eim drittel (32,4 %) vo puure bewirtschaftet. Öppen en viertel (24,1 %) isch sidligsflächi. Dä Bireggwald ond dä wald am Pilatushang machid 42,4 % vo dä gmeindsflächi us.
Lenk
Gschicht
Dr Name chunt wahrschyndli vo däm lange Bärggrat, wo Lengi Egge gheisst u vom Oberloubhore bis i Talgrund geit. Drum seit me bis hüt im Ortsdialäkt «an der Lengg» u nid öppe «z Lengg».
Horw
Geografii
Horb gränzt im norden a Lozärn, im weschten a Chriens ond im süden a Härgiswil NW. Dä Vierwaldschtättersee bildet e natürlichi gränze im süden ond oschte.
Lenk
Ywohner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,5 % gläge.
Horw
Gschicht
Horb isch scho länger bewonnt, als mes i dä historische schrifte gfunde hät. Mä hät uf horber bodä au sache gfunde us dä steiziit ond au us dä bronzeziit.
Lenk
Religion
81,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,7 % si römisch-katholisch (Stand 2000).
Horw
Gschicht
S erscht mol erwähnt wird Horb in form vo "Horwe" im johr 1231, wo de Walther vo Hoftere (Hochdorf) ond sini frau Berta ihri bsitztümer im horber gebiet em hofchloschter vo Lozärn vermacht händ. 1291 sind d Habsburger diä nöie herre vo Horb worde. Noch dä schlacht bi Sämpach hät d schtadt Lozärn im johr 1395 die hochi grichtsbarkeit überno, im johr 1425 au die nidrigi.
Lenk
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,0 %, CVP 1,1 %, EVP 2,7 %, FDP 8,8 %. GLP 3,1 %, GP 4,0 %, SP 9,3 %, SVP 48,3 %, Suschtigi 6,7 %.
Horw
Gschicht
Wo d franzose im johr 1798 d Schwiiz eroberet händ, sind z Horb au truppe iiquartiert worde. Diä händ dä uuftrag kha, diä rebellische Nidwaldner z underwärfe. Bis zu däm johr isch Horb als teil vo dä chrienser landvogtei verwaltet worde. Bis zom johr 1803 hät Horb zum dischtrikt Lozärn ghört, nochhär zom amt Lozärn und sit aafangs 2013 ghörts zum wahlchreis Lozärn-Land.
Lenk
Politik
Gmeindspresidänt vor Lengg isch dr Christian von Känel (Stang 2013).
Horw
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De uusländeraateil esch 2014 bi 17 % gläge.
Lenk
Wirtschaft
D Gmeind Lengg läbt vor allem vom Tourismus, namentlich vom Wintersport. Usserdem gitz zahlrichi Landwirtschafts- und Gwerbbetrieb. So gitz 6 Säg-/Zimmereibetrieb, 4 Schrinereie, 6 LKW-Transportunternähme, 5 Autobetrib und 12 Hoch- und Tiefbauunuternähme. Um Planig und Vrkauf vo de errichtete Objekt kümmere sich 8 Architektur- und Immobilieunternähme (Stand Dezember 2008).
Horw
Schprooche
D bevölkerig redt en hochalemannische dialäkt, s lozärntütsch. Bi dä letsche volkszählig im johr 2000 händ 86,47 % vo dä lüüt tüütsch als hauptsproch aaggäh, 2,32 % italiänisch ond 2,01 % serbokroatisch.
Lenk
Wirtschaft
Näbst em Bätelberg, wo au als Husberg bezeichnet wird, gits an der Lengg e Liftverbund mit der Region Adelbode. Insgsamt 56 Liftalage erschliesse 185 Pistekilometer.
Horw
Religione – konfessione
Früener sind alli mitgliider vo dä römisch-katholische chile gsi. Das hät sich jetzt ggänderet. Hüt gsehts so us (stand 2000): Es git 64,46 % römisch-katholischi-, 15,06 % reformierti ond 1,70 % orthodoxi chrischte. Dänn gits no 8,63 % konfessionsloso, 3,73 % muslime ond 1,07 % aahänger vo andere, nedchrischtliche religione.
Lenk
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2337 Ywohner 94,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 0,2 % Italienisch. Dr Dialäkt vor Lengg ghört zum Höchstalemannisch.
Horw
Gmeindsroot (exekutive)
Diä föif gmeindsrööt för d'legislaturperiode 2020/2024 send:
Matterhorn-Blitz
Dr Matterhorn-Blitz isch e Achterbahn mit Modell Wilde Maus im Europa-Park z Ruescht. Är isch im Joor 1999 eröffnet worde und befindet sich im Themeberych Schwyz.
Horw
Nationalrootswahl
Bi dr nationalrootswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,6%, CVP 18,9% , FDP 18,8% , GLP 5,6% , GP 8,3% , SP 14,5% , SVP 25,6% , Süschtigi 6,7%.
Matterhorn-Blitz
Technischi Date
Dr Matterhorn-Blitz isch 16 Meter hoch und erreicht e Gschwindigkeit vo ca. 56 km/h. D'Längi betreit 383 Meter. Dr Matterhorn-Blitz bsitzt 12 Wage. Jede Wage het zwei Reihe und in jedere Reihe hän 2 Persone Platz. Das macht 4 Persone pro Wage. Pro Schtund bsueche ca. 960 Persone dr Matterhorn-Blitz. Im Gegesatz zu andere Achterbahne, wärde d'Wage nit vom Lifthügel ufezoge, sondern fahre diräkt imene Lift uf 16 Meter Höchi. Das isch zu däre Zyt no e absoluti Wältneuheit gsi.
Gschicht
Dr Matterhorn-Blitz isch am 25 März im Joor 1999 vom Härsteller Mack Rides eröffnet worde. D'Bahn befindet sich rächts vo dr Eurosat, links vom Poseidon und vis à vis vo dr Schwyzer Bobbahn.
Horw
Schuel, hochschuel
Au z Horb isch d Hochschuel Lozärn – Technik & Archidektur dihai.
Vercheer
D gmeind isch sehr guet an öffentliche vercheer aagschlosse. Sie liit a dä bahnlinie Lozärn – Interlake oscht (s-bahn linie 5; diä altbekannti brünigbahn) ond a dä linie Lozärn – Stans – Ängelbärg (s-bahn linie 4 ond i schtoosziite linie 41 Lozärn – Horb) vo dä Zentralbahn ond hät sogar zwei bahnhöf, nämlech Horb ond (sit dezämber 2004) Chriens-Mattehof. Plant esch au dä bau vonere nöie bahnstation z'Ennethorb, i dä nöchi vo dä hochschuel. Im moment esch döt no en güeterbahnhof met gleis in normalschpuur förs cheeswärch. Es fahrid au vier verschdnigi buslinie vo dä VBL (Vercheersbetriib Lozärn) uf Horb, d'linie 20, 21, 14 ond 16.
Horb liit a dä hauptschtrooss Lozärn – Sarnä – Interlake bzw. Lozärn – Stans – Ängelbärg. Horb hät en eigete autobahnaaschluss "Luzern-Horw" im chrienser Schlund a dä A2.
Sustigs
Horb isch eini vo de schtüürgünschtigste gmeinden im kanton Lozärn.
Habilitation
D Habilitazioon isch die höggsti Hochschuelbrüefig in de mäiste westöiropääische und e baar ostöiropääische Länder, wo mit ere im Raame vom ene akadeemische Brüefigsverfaare d Leerbefääigung (latiinisch facultas docendi) im ene wüsseschaftlige Fach festgstellt wird. Im angelsäggsische Hochschuelsüsteem git s nüt Vergliichbars. mini|D Diddelsite vo dr Habilitazioonsschrift vom dütsche Mediziiner, Patholoog und Hochschuelleerer Friedrich Reinke mit em Diddel Zellstudien D Anerkennig vo dr Leerbefääigung bildet d Vorussetzig für d Leerberächdigung, latiinisch venia legendi («Erlaubnis vorzlääse» d. h. Vorlääsige z halte) genannt wird. Im Underschiid zur Leerbefääigung isch si vilmol bunde an reegelmäässigi Leerverpflichdige (Diddelleer). Mit dr Habilitazioon söll brüeft wärde, öb dr Wüsseschaftler si Fach in siner volle Bräiti in dr Forschig und dr Leer cha verdräte.
Es git Uniwersidääte wo mä mit dr Habiltazioon nume die akadeemischi Bezäichnig Brivaatdozänt (PD oder Priv.-Doz.) bechunnt. An e Hufe Fakultääte bechunnt mä au no dr akadeemisch Graad vom ene habilitierte Dokter (Doctor habilitatus, churz: Dr. habil.), wo mä au bhaltet wenn mä nüme Underricht git.
Geschlechtsverkehr
Allgemeins
Bim Mann und bi dr Frau cha der Orgasmus au dur e diräkti oder indiräkti Stimulation vom Penis, bzw. vo der Klitoris oder der Vagina erreicht wärde. Es git Autore in der Fachliteratur, wo zwüsche vaginale und klitorale Orgasme underscheide; in der modärne Sexualforschig wird die Underscheidig allerdings nüme gmacht.
Der (vaginali) Gschlächtsverchehr zwüsche Ma und Frau mit Samenerguss vom Ma isch d Vorussetzig für e natürligi Züügig vo Nochkomme. Er wird dorum in alle Gsellschafte as dr normativi Akt vom Sexualläbe zwüsche Ma und Frau agluegt. Je noch de moralische Vorstellige oder em religiöse Glaube cha eventuell e Hürot as Vorbedingig für e Gschlächtsverchehr agluegt wärde. Näbe der underschiidlige gsellschaftlige Iiornig wird der Koitus au vom Ma und au vo der Frau im Allgemeine as Deil vom umfassendere Sexualläbe verstande, wo derzue au anderi Forme vo körperlige Zärtlikeite umfasst.
Em Gschlächtsverchehr sait me hüfig Sex. Dä Begriff het aber no vili anderi Bedütige und bezieht sich im wiitere Sinn uf alli zwüschemenschlige Handlige, wo der sexuelle Befriidigung diene, wie zum Bispil em Petting, wo dr Penis nit in d Vagina iigfüehrt wird. Der Umgang mit sexuell relevante Begriff und de Praktike und Ideä, wo mit ene verbunde si, isch wäge dr bessere Ufklärig in de letzte Johrzähnt liberaler worde. Dank neue Verhüetigsmethode und gwandlete Moralvorstellige het sich d Sexualität wiit vom ene blosse Reproduktionakt entfärnt und gliicht hüte in e baar Kulturen ehnder eme Vergnüege mit ere starke soziale Funktion.
S biologische Ziil vom Gschlächtsverchehr isch d Furtpflanzig. Dodrfür muess d Befruchdig bassiere, wenn im Eileiter vo dr Frau sich im Allgemeine ei einzigi männligi mit ere wiiblige Keimzelle (Spermium und Eizelle) vereinigt und si e Zygote forme, wo spöter drus en Embryo entstoht. Die Befruchtig findet bis zun e baar Däg noch em Gschlächtsverchehr statt. D Vorussetzig drfür isch, ass e befruchtigsfähigi Eizälle vorhanden isch und dass d Wanderig vo de Spermie im Körper vo der Frau erfolgriich isch.
Biologisch het der Gschlächtsverchehr d Usläsi, d Vermischig, d Fehlerkorrektur, dr Empfang und d Wiitergob vo der Geninformation zur Folg. Der Mensch isch die einzigi Art, wo ihn bewusst cha stüüre. Dorum wärde bi ihm driibgstüürti Verhaltenswiise und Neigige zum Deil as unethisch betrachtet. D Vergwaltigung (Gschlächtsverchehr wo gege dr Wille vom Partner stattfindet) isch in de meiste Länder strofbar, z Schwede chönne d Kunde von Prostituierte bestroft wärde.
Hüfigkeit und Duur
D Hüfigkeit vom Gschlächtsverchehr (Koitushüfigkeit) bim Mensch hängt stark vo der Sterki vom individuelle Sexualdriib und der Verfüegbarkeit bzw. em Sexualdriib vom Partner ab. Der Mensch sonderet stimulierendi Hormon ab, wo, wie zum Bispil s Testosteron, zum ene versterkte Verlange und zun ere vergrösserete Risikobereitschaft chönne füehre. Aktivitete, wo Sälbstdisziplin erfordere wie zum Bispil Sport und intensiv betriibeni Hobbys chönne drzue füehre, ass dr Sexualdriib schwecher wird. Au s Stresshormon Adrenalin cha dr Abbau vo Sexualhormon bis zur Impotänz bewirke.
Der erst Gschlächtsverchehr bassiert hüfig währed der Pubertät. E Studie under fuffzähjöhrige Jugendlige us 24 Länder het usegfunde, dass zwüsche 14,1 % (Kroatie) und 37,6 % (England) vo de Deilnähmer schon e Koitus erläbt gha hai. Im Alter sinkt dr Gschlächtsdriib und mit ihm au d Koitushüfigkeit. Zwüsche Manne und Fraue loot sich en Underschiid im Wunsch noch Koitus mit em Alter feststelle: Der männlig Sexualdriib isch im Johrzähnt noch der Pubertät am höchste, der wiiblig hüfig im dritte und vierte Läbensjohrzähnt. Neueri Studie löön lo vermuete, dass e regelmässige und befriidigende Gschlächtsverchehr bis ins hoche Alter möglig isch und ass me elteri Studie zur Koitusfrequänz im hochen Alter sött hinderfroge.
Dr Gschlächtsverchehr cha scho noch e baar Sekunde dure si (hüfig bi unerfahrene Pärli dur früechi Ejakulation), cha aber au vili Stunde lang duure. Zwüsche dr Penetration und dr Ejakulation vergöhn durchschnittlig nume 5 bis 6 Minute. Die (ersti) Ejakulation muess aber nit zwingend dr Ändpunggt vom Gschlächtsverchehr bedüte.
In ere Studie vo der Universität Koblenz-Landau isch im Johr 2000 bekannt worde, dass 82 Prozänt vo alle Katholike und 81 vo alle Protestante dr Gschlächtsverchehr as wichtig aluege.
Störige und Problem
Störige vo der männlige und wiiblige Potänz chönne physiologischi und/oder psychologischi Ursache ha. Dr Grund für e Gschlächtsverchehr isch näbe Lust und Freud hüfig au e Chinderwunsch; in däm Fall wird mänggisch wenn s Verlange fehlt– speziell zur Ziit vom Eisprung bi der Frau –das bewusst überwunde. D Koituspartner empfinde denn dr Gschlächtsakt mänggisch ehnder as Last und nit as Lust. Wenn me Chinder will, aber wägen ere Unfruchtbarkeit muess Behandlige mache, cha das psychischi Problem mache und s Sexualverhalte störe.
Vor allem bi Manne schiint s, ass dr Grund für Impotänz hüfig organisch isch, und mit Medikamänt wie Viagra, Cialis etc. in vile Fäll cha behobe wärde.
Organischi Fehlbildige (Abwiichig vom Penis vo der grade Linie) chönne der Gschlächtsakt ummöglig mache bzw. nume mit bestimmte Partnerinne zuelo, si aber, u. U. dur en operative Iigriff, korrigierbar.
Jaundeutsch
Jùutütsch (, hd. Jaundeutsch, senslertütsch: Jùùntütsch) ìsch d Mùndart va dr Gmìi Jùu (Jaun) mìt de bìede Düerfer Jùu ù Fàng (Im Fang) ìm Kanton Frybùrg.
Jùu ìsch dì enzìgì tütschspraachìgì Gmìi ìm Grüerschbìzìrk (Greyerzerland), ù ds Jùutütsch ìsch ìnnerhaùb va de Tütschschwyzer Mùndarte eppes Appartegs. Dia Mùndartspraach gküert zum Höchstalemannische ùn ìsch mia mitem Berner Oberländisch wa mitem Senslertütsche verwònt. Dr Grùnd derfǜǜr ìsch a spraachlìchì Isolation va Jùu: Z desúús (ìm Weschte) ìsch d Spraachgrenza zu de Wäùtsche, wa mù Französisch red, früer Patois; ìm Norde ìsch dr Wääg in de tütschspraaìg Sensebezìrk mìt hueje Bäärga versperrta, wa mù nùmme ùber de Nǜüschels (Euschelspass) ds Fues drùber chòò. Aber òò dì Kontäkt zum Sǜbetaù (Simmental) ìm Kanton Bärn sì lengì Zyt iender raar gsy, syt ass sì enetem Brùch (Jaunpass) dr Glùube tùsche hìi, aber Jùu katòòlesch blìben ìsch.
In däm Artikel wärde dì Dialäktbyyspìù ì dr Dieth-Schrybeg (glyych wì ìm Senslertütsche Wörterbuech) ù der hüt nò gǜùtege Schryyb-Rìchtlinie va der Tüschfrybùrger Arbìitsgmìinschaft (DFAG) gschrìbe. Wì nüüt òndersch òòggee ìsch, sy dì kursive Byyspìùwörter ùff Jùutütsch gschrìbe. Dì Gschìcht „Dr Jouner Geisshirt“ ìsch nìt òòpasst a dì Dieth-Schrybeg.
Erforschigsgschicht
Ds ierscht Maù wǜsseschaftlech bìschrìbe chua ìsch ds Jùutütsch ìm Jaar 1916 va Karl Stucki, wa ds Jùutütsch ì synere Dissertation Der Vokalismus der Mundart von Jaun bschrìbe hät, ù z Jaar druuf, 1917, de no ds Buech Die Mundart von Jaun, Lautlehre und Flexion usaggee hät.
Ìm Spraachatlas va de Tütschschwyz ìsch Jùu a Belegort gsyy ù hät d Abchǜrzeg FR14.
Ìm Ùugschte 2014 ìsch as ìigeds Wörterbuech ''Jaundeutsches Wörterbuch. Jùutütsch. Mundartwörterbuch der Gemeinde Jaun/FR'' fer ds Jùutütsch usachua. Gschrìbe hät daas Leo Buchs, wa eppa sächs Jaar dròò gwärchet hät ùn usaggee häts dr „Deutschfreiburger Heimatkundeverein“. Ds Wörterbuech ìsch 750 Sytì lengs ù het eppa 11‘800 Stìchwörter, mìt aùne Wörter, wa hüt ìm Jùutüsche pruucht chäme, ùn òò dì veraùtete, wa va früer nahìgwìse syy. Zun a huufe Wörtlene häts de ò no a Satz oder a Redewendung (wìmù eppes sìit). Drzue chùnt no as Verzìichiiss va de Jauner Flurneme, ù derzue no a tòla Huufe Foto, as paar Gschìchtlìnì ùna Bschryybeg wìmù Jùuntütsch red ù schrybt.
Ùber dä Taag va der Vernissage vam Wörterbuech ìsch ì verschìdene Medie ùber ds Jùutütsch prìchtet chua, asùa in de SRF1-Sendig Schnabelweid, ì dr Zytùng Freiburger Nachrichten ùn ì de fronzüesìsche Zytùnge La Liberté ù La Gruyère.
Yyuerneg
Aalì Tütschfrybùrger Mùndarte küere zùm Westalemannische. Ìm Gägesatz zùm Dialäkt vam Seebezirk, wa zùm Bärntütsche gküert, wärde ds Senslertütsch ù ds Jùutütsch zùm Höchstalemannische grächnet. Maarggezìiche dervòò sy:
Jùutütschì Literatur
Di öuteschte Gschrìftì ùff Jùutütsch sy ùsem Jaar 1865 ì de „Freiburger Zeitung“. As sy Läserbriefa, wa fascht aù ùff ana yròònìschìi Art ùber d Bürokratyy z Fryybùrg oder z Boù (Bulle) tü chlage. Gschrìftì ùff Jùutütsch hìi dr Pfaare Johann Cottier (1876–1936; Gässlersch Johonnì) ù dr Sekùndaarlierer Leonhard Thürler (1888–1976) usaggee. D Gschrìftì vam Johann Cottier sy zùm grüeschte Tǜù ìnera Veröffentlìcheg va 1931 „Im Jouländli. Va Gässler’s Johanni“. Zierscht sy dìsì Gschrìftì hùuptsächlech ìm Fryybùrger ù Walleser Voùchskalender erschìne. Dr Leonhard Thürler hät òò Gschìchtlìnì ù Saagì ùff Jùutütsch gschrìbe: 1939 „Geissbuebläbe“ ì dr „Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte“, 1940 „Die verhäxti Chrotta (A Zelleta usem Joulendli)“, 1943 „D'Häx vom Loweli (A Sag usem Jouländli)“ ù 1944 „Schlangengeschichten“, aalì ìm „Freiburger und Walliser Volkskalender“.
1976 ìsch vam Athanas Cottier d Gschicht „De Holzhack“ ìm Band „Choereeleni“ ìn de „Beiträge zur Heimatkunde“ vam Verein für Heimatkunde des Sensebezirkes und der benachbarten interessierten“ erschìne. Drùberuus ìsch 1985 a Kasetta „Jaundeutsche Geschichten“, gläse vam Werner Schuwey, bìm „Didaktisches Zentrum Freiburg“ erschìne ù 1982 ù 1985 sy Jùutütschi Gschrìftì ìn dr Zytùng „Echo vom Jauntal“ erschìne, wa bìmena Mundart-Wettbewerb entstàne sy, wa dr Eduard Buchs organisiert hät. Dernäbe ìsch 1986 a Seryy va Saage, „Va Häxe“ vam Bruno Schuwey ì de Freiburger Nachrichten erschìne. Schliessli ìsch 1984/85 òò na a Gschìcht vam Raymond Buchs „Gschichte va Statthautersch Adouf“ ìn „Häpere Härdöpfu ù Härdöpfla. Deutschfreiburger Mundarttexte.“ erschìne. Mitti 2017 ìsch drùberuus ds Buech „Früer ìsch mengs gònz òndersch gsyy“ vam Leo Buchs erschìne. Ìn däm Buech sy vierzeg Chùrzgschìchte dinne, hùuptsächlech us de Chìndhìit vam Leo Buchs, aber òò no va a paar òndre Autore.
Ìm Gmìisblatt „Echo vom Jauntal“ hät as drùberuus syt eppa 2011 regùmässig Sache ùff Jùutütsch. Zum Tǜù sys nùmme ìinzelni Sätz oder Wörter, bsùnders wì eppar ìnera Gschìcht zitiert chùnt. Mangmaù wechsle d Autore imene hochtütsche Gschrìftì immer wiider ìn ds Jùutütsch, sùa zum Byyspìù d Zita Glauser-Rauber ìn de Gschìcht „Vancouver 2010“ vam Juli 2013. Ìn ìim Absatz us derre Gschìcht gseet mù de Wechsù guet: „Uf au Fäù bini das amaù i nas nobùs Restaurant ga teschte, bin nobel empfangen und zum Polsterstuhl geleitet worden, habe Prosecco & Knoblauchbrot bestellt und mich der „Hüslipapierteschteriivorfrüid“ hingegeben.“ Mangmaù sy òò d Ùberschrifte va de Artikel ùff Jùutütsch, òò wì dr Text ùff Hochtütsch ìsch. As Byyspìù ìsch d Gschìcht „Am Jùunerhìmù tuet sìch eppes- as chùnt gfarbet“ va de Antonia Thürler-Rauber ìn dr Usgaab vam Juni 2012, wa as ùber ds Glìitschirmfliege z Jùu gaat, ù user am Titel aales ùff Standardtütsch ìsch. Glüggwünsch gìtts as òò, sùa hìi d Behörde ìm letschte Blatt va 2010 „gäbenech Gott as guets nùs Jahr“ gwünscht. Säùte chùnt òò jùutütschì Werbeg, wì a Annonce zum Muetterdaag ìn dr Usgaab vam Mai 2011.
Mìndeschtens ìinmaù ìm Jaar gìtts as aber òò lengri Gschrìftì. Dì mìischte va dänne sy va de Zita Glauser-Rauber (wa mangmaù òò mìt am jùutütsche Name Nonts Schosöfs Zita schrybt), dernäbe òò no vam Martin Schuwey. Byyspìù sy d Gschìchte „A Basler mìt e ma ruete Bònd“ vam Werner Schuwey ìn de Usgaab vam Dezämber 2010, oder d Gschìcht „A Tropf für Katza” va de Zita Glauser-Rauber vam Feber 2013. Ìn de Februar-Usgaab va 2012 ìsch òò a Chìnderlied abdrùggt. Òò ìn amtlichere Veröffentlichege chùnt mangmaù d Mùndart vor. Sùa ìsch ìm Bericht va de Gmìisversammleg ìm Apriù 2012 a Gedìcht vam Pfarrìipräsidänt abdrùggt, wyù de d Statischtike ù Zaale bì derre Versammleg ìn Form vamene jùutütsche Gedicht vortrait kòò hät.
Sproochgschicht
De Karl Stucki isch 1917 devo ussgange, dass es vor de Bsiidlig dur dütschsproochigi Lüt scho Mänsche im Tal gha het, wo e romanischi Mùndart, also en Vorlaifer vo de hütige frankoprovenzalische Sprooch vùm Greyerz, em Frybùrger Patois, gschwätzt hen. Näbe allem, was mer sùnscht vo de Gschicht vo derre Gegend weiss, findet mer z Jaun nämli en Huufe Flurname, wo uss ere romanische Sprooch stamme. Wo Jaun dütschsproochig worde isch, het es also scho Lüt im Tal gha, ùn derre ihri Name für Plätz im Tal sin nit eifach mit ihrer Sprooch verschwùnde. Zue dänne Flurname ghöre zum Byspil Alplege, Bitsali (frz. beau chalet, patois bi tsalé ‚schööni Alphütte), Boschena ùn no viili andere.
Di dütschi Sprooch isch deno wohl ussem Bärner Simmetal ùff Jaun cho. Wänn des gnau passiert isch ùn wie di germanische Siidler ùn di romanische Vorbevölcherig mitenand interagiert hen, weiss mer nit eso rächt. De Karl Stucki vermuetet, dass s Jauntal wääred em zweite alemannische Vorstoss germanisiert worde isch, also öbe im 11. bis 13 Joorhùndert. D Germanisierig isch zimli sicher vùm Simmetal uss cho. Zum eine chùnt mer vo dörte uss am eifachschte ùff Jaun, zum andre isch di andri dütschsproochigi Noochberschaft, s Seiseoberland, au ersch in derre Zyt germanisiert worde. Näbe de sproochliche Nööchi vùm Jaundütsche zur Simmetaler Mùndart, isch au de traditionelli Huustyp vùm Berg-Blockbau z Jaun de glych wie im Simmetal, ùn en andre wie de vùm Sensler Oberland oder vo Charmey. Vor Ort wird d Usswanderig ussem Simmetal vo de Jauner mangmool mit de Yyfierig vo de Reformation dur d Bärner in Verbindig brocht, aber d Germanisierig vo Jaun het scho mindeschtens drüü Joorhùndert vor de Reformation stattgfùnde.
Im Joor 1518 oder 1524 sin d Gränze zum Simmetal (Abläntsche isch vo Jaun zum Simmetal cho) ùn d Gränz zur Groofschaft Greyerz greglet worde, wo bis hüt bliibe sin. Mit däm isch also au s Sproochbiet vùm zuekümftige Jaundütsch in d Wäg glait worde.
1882 isch d Schuel vo Jaun uss de Zueständigkeit vùm Dütschfrybùrger Schuelinspektor zue derre vùm (welsche) Schuelinspektor vo Bulle cho. Des het aber kei Änderig vo de Ùnterrichtssprooch ùn also au kei Sproochweggsel zum Französische zur Folg gha. Viili Jauner sin wäge ihrer geografische Lag ùn de politische Zueghörigkeit zum welsche Greyerz scho friener zweisproochig gsi. Wo mer im ganze Greyerz no de frankoprovenzalische Patois gschwätzt het, het des in de Regel gheisse, dass d Lüt näbem Jaundütsche au no Patois gschwätzt hen. Im Dictionnaire géographique, statistique et historique du canton de Fribourg vùm Franz Kuenlin vo 1832 meint er, z Jaun würdi „la langue allemande du Simmenthal“ ‚di dütschi Sprooch vùm Simmetal‘ vorherrsche: „jadis elle était exclusive, actuellement on commence à y parler le patois.“ (‚friener isch si di einzig gsi, hüt fängt mer do aa, Patois z schwätze‘). Was de Kuenlin mit däm gnau gmeint het, ob dertemool en Sproochweggsel yygsetzt het, wo aber schlùssändli sich doch wiider s Dütsch duregsetzt het, oder ob eifach viili Lüt s Patois als Zweitsprooch glehrt hen, isch nit klar. Gmischti Ehene zwüsche de Jauner ùn de welsche Noochbare sin au sehr hüüfig gsi, aber wänn d Familie z Jaun gwohnt het, hen di welsche Partner Dütsch chönne ùn d Familiesprooch isch Dütsch gsi.