cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leo VIII.
Pontifikat
Ohni si wyter um dr Leo VIII. z schääre, wu im Lager vum Chaiser Otto Zueflucht gsuecht ghaa het, hän d Remer jetz dr Benedikt V. (22. Mai bis 23. Juni 964) zum Papscht gwehlt. Dr Otto, wu in däre Wahl e Bruch vum zerscht au vum Johannes XII. billigte Privilegium gsää het, isch jetz mit ere starke Heeresmacht gege Rom zoge. Dr Benedikt V. isch abgsetzt un an sy Stell wider dr Leo VIII. ins Amt glupft wore, där isch aber isch im Merz 965 gstorbe.
Stanser Verkommnis
S Stanser Verkommnis isch es Überiikomme, das heisst e Vertrag zwüsche de Acht Ört vom Bund vo de Eidgenosse, wo si im Dezämber 1481 z Stans abgschlosse hai. Mit em Verkommnis si die innere Komflikt, bsunders zwüsche de Stadt- und de Landort, biigleit worde. Der Bund vo de Eidgenosse isch druf bis 1513 uf drizäh Ört gwachse.
d Vorgschicht
Gege usse het sich d Eidgenosseschaft in de Burgunderchrieg zwüsche 1474 und 1477 chönne behaupte – in dr Schlacht bi Murte 1476 het dr Burgunderherzog Karl dr Küehni e vernichtendi Niiderlag erlitte, und in dr Schlacht bi Nancy het er schliesslig sis Läbe verlore.
Im Innere het s aber under anderem wäge dr Ufdeilig vo dr Chriegsbüti und wäge dr Veriibarig vom gegesitige Burgrächt zwüsche de Stadtort Züri, Bärn und Luzärn uf dr einte und Freiburg und Solodurn uf dr andere Site Komflikt gee.
S Verhältnis vo de Acht Ort underenander isch au aagspannt gsi wäge Vorfäll wie em «Saubannerzug», woo öbbe 2000 Urner, Schwyzer, Unterwaldner, Zuger und Luzärner aalässlig vo dr Fasnacht im Februar 1477. Dä Raubzug under eme Fäldzeiche, won e «Sau» uf blauem Grund zeigt het, isch dur d Waadt fasch bis uf Gämf gange, won e Chriegsbiidrag, wo aagäblig no usgstande isch, hätt sölle iidriibe wärde. D Stadt Gämf het sich zwunge gseh, 8000 Gulde an d Ort Uri, Schwyz, Underwalde, Zug und Luzärn z zahle zum d Innerschwiizer loos wärde. Und dass die raublustige Kämpfer rascher wurde abzieh, het si allne vo de 1700 Deilnähmer vom Saubannerzug, wo no drbii gsi si, no zwei Gulde in d Hand und öpis z trinke uf e Wäg gee. D Stadtort hai druf underenander Sonderbündniss abgschlosse, zum sich vor sonige Übergriff us de Landort vo dr Innerschwiiz in Zuekumpft z schütze.
d Dagsatzig vo Stans
Im Dezämber 1481 si die Abgsandte vo de Acht Ort z Stans zun ere Dagsatzig zsämmecho, und si hai vorgha Verhandlige über die verschiidnige Komflikt z füehre. Es het aber so usgseh, as die Verhandlige wurde schiitere, was e Bedrohig für s Bündnis gsi wer.
Schöftland
Schöftle (amtlich Schöftland) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.
Stanser Verkommnis
dr Inhalt
Dr Kompromiss het dodrin bestande, ass Freiburg und Solodurn in dr Bund ufgnoh und drfür s Burgrächt abgschafft wurd. Alli gwaltsame Überfäll uf Miteidgenosse oder deren ihri Bundesgnosse si verbote gsi; wenn ei Ort überfalle worden isch, hai en die andere müesse schütze; d Übeldäter hai müesse bestrooft wärde äntwäder dur Gricht in ihrer Heimet oder dur die am Datort; Gemeindiversammlige oder Ufläuf ohni d Erlaubnis vo dr Obrigkeit si verbote worde; d Undertane vom ene andere Ort hai nid döfe ufgwieglet wärde; d Ört hai sich verpflichdet, bi Ufständ vo Undertane vo andere Ört z vermiddle und dr Sämpacher- und dr Pfaffebrief si bestätigt worde. D Bünd hai alli fümf Johr sölle beschwore und drbii die drei Verkommniss vorgläse wärde. Schliesslig het d Chriegsbüti in dr Zuekumft under de Ört noch dr Marchzahl (Chopfzahl) sölle verdeilt wärde.
Schöftland
Geografy
S Dorf lyt im Suuretaal. D Gmeindgränze lyt uf dr Weschtsyte deils im Flusslouf vo dr Suure. Im Oschte goot d Passtrooss vom Böhler uf Chulm übere.
D Nochbergmeinde vo Schöftle sind Hirschtu, Chulm, Schlossrued, Staffubach, Üerke und Holzike.
Uf Chulm übere goot d Bärgstross übere Bööler.
Gschicht
Dr Name vo Schöftle chunt in ere Urkunde vo ane 1220 s erschte Mol vor. S Schloss Schöftle isch ane 1660 bout worde.
Z Schöftle isch d Ändstazion vo der Suuretaalbaan.
Recouvrance (Territoire de Belfort)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Recouvrance ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1105 àls Recouvrantia, 1390: Recourance.
S Gebiet um Recouvrance hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Recouvrance ìsch. Recouvrance ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Recouvrance ghert zem Franc-Comtois.
Burkhard Zibol
Dr Burkhard Zibol (au Burkart etc, * vor 1375; † 1. August 1433 z Baasel und in dr Kartause begraabe) isch e Baasler Politiker am Aafang vom 15. Joorhundert gsi.
Dr Burkhard Zibol isch dr Soon vom Bürgermäister Jakob Zibol und däm sinere erste Frau gsi. 1395 het er d Agnes vo Eptige ghürootet, wo 1430 gstorbe isch und denn d Sophia vo Rotbärg, d Dochder vom Hans Ludman vo Rotbärg. Er isch mit em Konrad zer Sunnen, Arnold vo Rotbärg und Bernhard vo Rotbärg verschwöögeret gsi. Mit sine Chinder isch s Gschlächt vo de Zibol z Baasel usgstorbe.
Wie si Vater het au dr Burkhard in dr Baasler Politik mitgmischt und het däm si Sturz wäge dr Rhiifälder Affääre 1409 politisch überläbt. Vo 1414 bis 1427 und vo 1430 bis 33 isch er as Achtburger im Root gsässe. Vo 1414 bis 1421 isch er Sibner gsi und vo 1427 bis 1430 Oberstzumftmäister.
Dr Zibol isch e Gönner vom Kloster vo de Kartüüser gsi, wo dank dr Schänkig vo sim Vater im Chläibaasel gründet worde isch. Noch sim Dood het si Witwe d Kartause, s Stäinekloster und s Elisabethekloster witer understützt. Dr Familiesitz im Schalerhof am Rhiisprung het si dr Stadt verkauft, wo dört s Kollegium vo dr Uniwersidäät iigrichdet het.
Basseterre
Basseterre (franzesisch fir „Unters Land“) isch d Hauptstadt vu dr Inselfederazioon St. Kitts un Nevis uf dr Chlaine Antille. Si het rund 13.000 Yywohner (Stand 2013).
Diminutiv
Substantiv
Im Allemannische hets ä bsundri Bewandnis demit: Was im Hochdytsch ä aghängts -lein odr -chen isch, des isch im Schwebische ä -le un im räschdliche Alemannisch ebbe ä -li. Wichtig isch noch z wisse, dass – ähnlich wia bii dr Holländr – mr im Alemannische viil öfder a Diminutiv bruchd als im Hochdytsche. Des isch wahrschiinlich ainer vu d Gründ, worum d norddytschi Lit sälli wu alemannisch schwätze „niedlich“ odr „süss“ finde. Vom Schwobeland wird deswäge ofd äui als vum „Ländle“ gsproche. Ländle seit me aber, wills ebbe glai isch, au em Fürschtetum Liechtestai.
Walliserdeutsch
Wallisertiitsch isch dr Dialäkt va nu Tiitschschwiizru im Kanton Wallis; är kheert zär heeggschtalemannischu Dialäktgruppu. Walsertiitsch isch dr Dialäkt va nu Walliser Sidleru – du Walsru – im Aostatal, im Piemont und im Tessin (lüeg Südwalserisch), im Bündnerland, im Liechtuschteinischu und im Vorarlbärg.
Basseterre
Geografy
D Stadt lyt an dr Sidkischte vu dr Insle St. Kitts. In dr Stadt un in dr diräkt Nechi git s zwee Flughäfe (dt greßer isch dr Robert L. Bradshaw International Airport) un e Zuckerraffinerie.
Diminutiv
Verb
Die Endig chan au a Substantiv aneghängt werde, au do naigt d Bedütig eener is Negativi, nöd Ernsthafti: kompjüüterle (am Computer Zit verplemperle), käfele (gmüetli Kafi trinke und tratsche), lädele (sinnloos vill Zügs iichaufe), chröömle bidütet i de Ostschwiz „Geld verputze“ (zu Chroom Chrimschrams).
Walliserdeutsch
Allgimeins
Mit dum Wallisertiitsch engg vrwandt isch där Dialekt va du Walsru, wa im 13. und 14. Jahrhunnärt üs um Wallis üsgwandrut sind und an vilu Ortjini im Alpurüm Sidlige gigrindut hent. Dert zellt mu öi na hittu Walliser- old äbu Walsertiitsch.
Diminutiv
Anderi Woortaarte
Im Alemanisch cha men es -eli und ähnlich au a anderi Woortaarte aahänke. Das töönt dän chinderspraachlich, euphemistisch oder aber äifach locker und humorvoll: Waaseli(waas) wottsch dänn? Wääreli(wäär) säit das? Soo(de)li, daa hetted mers. Woodeliwoo gseesch dänn das? Duuli, bis doch au so guet! Myseli! (für «mys Chindli!»). Ach myneli! (statt «ach, myn Gott!»). ''Warmeli haa. Ischt das guetili? Stilili sy.''
Basseterre
Gschicht
Basseterre isch vu franzesische Kolonischte under dr Fierig vum Pierre Belain d’Esnambuc anne 1625 grindet wore. D Stadt isch di erscht duurhaft etabliert franzesisch Kolony in dr Karibik gsii.
Walliserdeutsch
Allgimeins
Ds Wallisärtiitsch het schich abär sit deru Ziit starch wiiter'ntwicklut; en Walliser isch i dr restlichu Schwiiz aber no hittu nit ganz eifach z verstah.
Wichtigeri oder bekannteri Autoora vam Walliser- old Walsertiitsch sind ätta: Irene Alby, Conni Allemann, Pietro Axerio, Anna Maria Bacher, Georg Fient, Peter Guler, Rolf Hermann, Christian Hew, Otto Paul Hold, Erika Hössli, Ludwig Imesch, Maria Ettlin-Janka, Luzi Jenny, Erich Jordan, Josef Jörger, Andreas Kindschi, Martin Kindschi, Bernadette Lerjen-Sarbach, Elisabeth Mani-Heldstab, Erwin Monterin, Hans Plattner, Martin Schmid, Peter Schmid, Hannes Taugwalder, Hans Valär, Louis Zumstein, Margrith Ladner-Frei.
Substantiv
D eltru Lit brüüchunt no hittu as Kasussischteem, wa dem vam Aalthochtiitsch gliichot. Nid alli Forme geend aber üf ds aalta Tiitsch zrügg, s git oi Iifliss vam Frankoprovenzalisch, bsunnersch ds -e im Plural vannu schwachu Substantivu.
Wer bringe daa as Biispil va mu starchu Maskulinum mit Artikel, a mu schwachu Femininum mit Artikel un a mu starchu Neutrum mit Artikel – Forme, wa d Elise Wipf vor uber hunnert Jaaru fer Vischpertäärbinu zämugstellt het. Lüüt dr Fides Zimmermann redund d Altu hittu no so, numma dr Genitiv ischt starch zrügg-ggangu.
Dun Genitiv brüücht mu zum Exempel i zweier Jaaro «zweier Jahre», an alle Siitun dr Chilchu «an allen Seiten der Kirche», as steit an dsh Attusch Willu «es hängt vom Vater ab» und ich ha ro/ru drii «Ich habe ihrer drei».
Adjektiv
Di Adjektivdeklination gseet z Täärbinu lüüt dr Elisa Wipf asoo üs:
Grundform: jung ‘jung’
Staarchi Flexion:
Schwachi Flexion:
Andersch wan im Hoochtiitsch chunt s Adjektiv im Wallis öi i prädikativer Stellig flektiert: dr Maa isch aalte, d Fröi isch aalti, ds Chind isch jungs.
Verbe
Wie im Althoochtiitsch gchennt s Wallisertiitsch vier Konjugatione. Lüüt dr Elisa Wipf teent das z Täärbinu asoo:
Im Leetschntaal chomund d Infinitiva no tiitlicher gschäidu.
Teggschta
Am Morget, we nu der Maanet schiint, geit der Püür uf d Matta fer ga z määje. Ds Heiw ischt jetz ripfs. Äm säggschi weckt är schiini Fröw, wa nu teif gschlaafe het. Schi sträälet ds Haar, macht en Tschügge und geit de ine finschter Chäuwer embri. Schii geit da ga Äiche, Chääs und Häärpfel reiche und grächet de iner Chuchi ds Früeschtuck. Schii triichent Miuchkaffe und ässent Äichebrot derzüe. Dernaa faad d schwäär Heiwerarbeit a. Zeerscht mües me ga d Made woorbe, dernaa ga zämmeräche und de ds Heiw in d Schiir trääge und da wider zette. Gäge Abed nimmt der Püür d Tschiffera uf de Rigg und geit uf d Aupa embrüf. Da obena isch nu Langsi. D Murmete pfiiffent, d Auperoose bliejent schoo, aber ine Gräbe liggent nu Räschte va Löwine; äs het im Winter e Hüüfe gschnit und aupot ggugset. Hibsch isch es jetzt hie obena. Der Püür ischtaber mieda. Är setztschi nu es Schutzji ufs Bäichji fer z kirme und es Piiffetji z röüke.
Literatur
Gsamtdarstellige
Weerterbiächer
Einzelundersüöchige
Reppe
Reppe (ditsch Rispach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Reppe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1331 àls Riespach.
S Gebiet um Reppe hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Reppe ghert zem Franc-Comtois.
Reute AR
I de Rüüti (amtlich Reute) isch e politischi Gmänd im Voderland vom Kanton Appezäll Usseroode i de Schwiz.
Geografii
I de Rüüti lit zwöschet Oberegg und Bärnegg, oberhalb vom Rhintel. D Gmändsflächi hat d Form vomene starch gchrümmte Gipfeli und täält d innerooder Gmänd Oberegg i zwoo Hälftene.
Rüüti hät drü Dörfer: Moore (Mohren), Rüüti und Schache (Schachen).
Name
De Name Reute chonnt vo Reuten, wa de Ursprung im Wort roode (Wälder roode) hät. Dä gliich Hendergrond wie Rüüti (Reute AR) häd ou Rüüti (Rüte AI) im Inneroodische.
Gschicht
Rüüti isch wäge de Appezäller Landtälig zor Zyt vo de Reformazion entstande. Ainzelni Dörfer send bim alte Globe bleba, anderi händ sich zom nöije Globe bekennt. Wo de Kanton Appezäll im Johr 1597 inen katholische und en reformierte Kantonstäl gspalte worde isch, hät di katholisch Mehrhait vom Bezirk Hirschbärg bi Inneroode wöle bliibe und di reformiert Menderhait isch zu Usseroode gange. Im Landtäligsbrief isch doozmol festghalte worde, as en Puurehof, wo amene Reformierte ghört, zu Usseroode söll ghöre und umgekeert. Us däre Tälig isch Oberegg und Rüüti entstande. E Gränzberainigung isch dänn zwüsched däne beede Ort i de Johr 1869-70 nötig worde. Bis do häts bime Bsitzerwächsel vome Puurehof, jenochdäm wa dä nöi Bsitzer för en Globe gha hät, au en Kantonswächsel vom Grundstück gee. Sithär isch d Grössi vom Gmändsgebiet gliich blebe.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 11,8 % gläge.
Religion
32,1 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 51 % evangelisch-reformiert.
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 2,4 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 716 Iiwoner 97,3 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,4 % Franzöösisch, 0,1 % Italienisch ond 2,2 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo de Rüüti ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Vercheer
Rüüti und Schache wärdid vom Postauto bedient, wo zwüsched Bärnegg und Oberegg, respektiv Hääde vercheert. Moore werd mit eme Ruefbuss (eme chlinne Postauto) bedient, wo zwüsched Altstetta und Reute, respektiv Oberegg ume fahrt.
Literatur
Eugen Steinmann: Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 3: Der Bezirk Vorderland. Birkhäuser AG, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3. (= Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 72.) S. 350–386.
Lengnau
Lengnau isch de Name vo folgende Ortschafte i de Schwiz:
13. Februar
Dr '''13. Februar''' isch dr 44. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 321 (in Schaltjohr 322) Däg bis zum Änd vum Johr.
Como
Como (früener het me uf Alemannisch Chum gseit) isch e Stadt i dr iteliänische Lombardei und d Hauptstadt vo dr Provinz Como.
Gschicht
Dr römisch Schriftsteller Cato het scho vo dr gallische Stadt Comum gschribe. Au dr Marcus Iunianus Iustinus und dr Titus Livius hend se erwäänt. Ane 89 v. Chr. het dr Gnaeus Pompeius Strabo a dere Stell e Kolony gründet, und dr Gaius Julius Cäsar het ane 59 v. Chr. 5000 neui Lüüt dörthi gschickt d Kolony go z vergrössere. Ane 49 v. Chr. het dr Cäsar de Bewooner vo Comum s römische Bürgerrächt ggää.
Im Middelalter isch d Stadt under d Herrschaft vo Mailand cho. Mit Mailand zäme isch d Stadt 1714 zu Öschtrych gschlage worde, wo s au bliben isch mit eme Underbruch wärend dr Zyt vom Napoleon. Do sich Como d Hauptstadt vom französische Departemänt Lario gsi. 1859 isch d Stadt e Deil vom befreite Italie worde.
Vercheer
Dr Baanhof vo Como lyt a dr Yseebaanstrecki, wo vo Mailand zum Gottert und uf Düütschland goot. Vo Mailand us isch d Linie uf Como ane 1875 fertig bout gsi, und d Verbindig uf Chiasso zu dr Gottertbaan isch 1882 ufggange. Churz vor dr Gränze goot d Baan uf dr iteliänische Syte dur e Monte-Olimpino-Dunnel. 1990 isch dr zwöit Dunnel vom Monte Olimpino bout gsi, wo meh as sibe Kilometer läng isch und wo d Züg d Stadt Como uf ere diräkte Linie chönne umfahre.
Gotthardleitung
Sit em 1939 gaat ä 220-kV-Hochspannigsläitig überä Gottert. Si isch hüt für 380 Kilovolt uusgläit und füehrt vu Airolo uf Mettlä bi Eibu. Buuherr sind di Zäntraalschwiizerische Chraftwärch gsii. Im Gottertmassiiv hätme tüpischi Gebirgsmaschte, sogenannti Deltamaschte, iigsetzt. Je nach Gländ hets für jede vu denä drii Doppeldräht und auf für ä Blitzableiter ä äigene Mascht. Susch chännti's passiere, ass zwii Dräht zämechänd. Das gebti meeterhöchi Flamme, und mer müesti de Strom abstellä.
Ab Amschtäg isch s de ä gwündlechi Läitig. Si füehrt wi d Lukmanierläitig dur s Urnerland und denn em Urnersee nache. Di zwii Läitige tangiered de Rigi zwüschä Ingäbool und Immäsee. Si ändet beed im Unterwärch vu Mettlä (wie d Laitige vo Bängge und vo Innerkirche) und wärdet hüt vu d'r Alpiq beuufsichtiget.
Johannes XIII. (Papst)
Dr Johannes XIII. (* z Rom; † 6. Septämber 972 ebe dert) isch vum 1. Oktober 965 bis 972 Papscht gsii.
Pontifikat
Noch em Dod vum Papscht Leo VIII., wu vum Otto I. unterstitzt woren isch, isch dr Johannes uf Bedrybe vum Chaiser un in Gegewart vu dr chaiserlige Gsandte Bischof Liutprand vu Cremona un Otger vu Speyer gwehlt wore. Är isch mit em Alberich II. vu Spoleto verwandt gsii – villicht e Suhn vu dr Theodora dr Jingere, dr Schweschter vu dr Marozia – un isch villicht us dr Familie vu dr Crescentier gsii, wu in syre Amtszyt iri Macht z Rom stark hän chenne uusböue. Vor sym Pontifikat isch er vu 961 bis 965 Bischof vu Narni un Bibliothekar vu dr Remische Chilche gsii.
Dr Papscht het am 25. Dezämber 967 dr Suhn vum Chaiser Otto, dr Otto II., zum Mitchaiser gchrent. Dodermit het dr Vater d Dronfolg im Hailige Remische Rych welle sichere. Anne 967 het er uf ere Synod z Ravenna s Bischtum Magdeburg zum Erzbischtum glupft. Des Bischtum het as Uusgangspunkt vun ere neie Slawemission dient. Am 19. April 972 het dr Johannes XIII. dr Otto II. mit dr byzantinische Brinzässi Theophanu dröut. Dur s Lupfe vu Capua un Benevent zue Erzbischtimer het er aber d Spannige mit dr Oschtchilche greßer gmacht, wel bodi Stedt bis dert unter byzantinischem Yyfluss gstande sin.
Dr Johannes XIII. isch am 6. Septämber 972 z Rom gstorbe.
Sausheim
Sàise (frz. Sausheim, dt. Sausheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sàise ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 801 àls Sowenesheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàise ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Alte Maße und Gewichte (Baden)
Alti Maß un Gwicht im Großherzogtum Baden vo 1810 bis 1871. Die alte Maß un Gwicht sin mit dr Grindig vum Ditsche Rich anne 1871 vum metrische Syschtem abglest wore.
Längemaß
1 Meile = 2 Wegstund
1 Ruthe = 10/6 Chlofter = 5 Elle = 10 Fueß = 100 Zoll = 1000 Linie = 10.000 Punkt
Flächemaß
1 Morge = 4 Viertel = 10 Tsd./9 Quadratchlofter = 10000 Quadratelle
1 Viertel = 10 Riemruthe = 100 Quadratruthe = 10000 Quadratfueß = 1 Mio. Quadratzoll = 100 Mio. Quadratlinie
Brennholz
1 Kubikschueh = 6 Chlofter = 23,3 Ster = 72 Balkenruthe
Sackfähigi Sach
1 Kubikruthe = 125 Kubikelle = 1000 Kubikfueß = 100.000 Kubikzoll
Flüssigkeite
1 Fuder = 1,25 Stückfaß = 2,5 Zulast = 10 Ohm = 100 Stütz = 1000 Maß = 1500 Liter = 4000 Schoppe = 10000 Glas
Massene
1 Pfund = 4 Vierling = 10 Zehnling = 16 Unze
1 Zehnling = 10 Centas = 100 Dekas = 1000 As
1 Unze = 2 Loth = 8 Quint = 24 Skrupel
1 Quint = 3 Skrupel = 64 Gran
1 Gran = 4 Gränli = 16 Richttheil
Obrigheim (Baden)
Obrigheim (sidfränk. Owweringe) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ). Hit chännt mer d Gmai vor allem dur s 2005 stillglait Chärnchraftwärch.
Geografi
Obrigheim lyt an dr Burgestroß an dr Uuslaifer vum Odewald am Weschtstade vum Necker. D Gmai lyt im Naturpark Neckartal-Odewald.
Dr Baan bstoht us 42,5 % Landwirtschaftsflechi, 39,1 % Wald, 14,5 % Sidligsflechi un 3,9 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Obrigheim ghere d Ortsdail Asbach, Mörtelstein un Obrigheim.
Gschicht
Obrigheim sich zum erschte Mol gnännt wore anne 773 as Ubarachheim. 1969 isch eins von de erschte düütsche Chärnchraftwerk in Obrigheim in Betriib gange, wo mittlerwiile aber schtillglegt isch.
Verwaltig
Obrigheim het mit dr Stadt Mosbach un dr Gmaine Elztal un Neckarzimmere e Verwaltigsgmaischaft veryybart.
Dr Burgermaischter isch dr Achim Walter.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Obrigheim ghert zum Sidfränkisch.
Riemschneider
Riemschneider isch dr Familienaame vo deene Persoone:
380-kV-Leitung Benken-Mettlen
D' 380-kV-Leitig Benke-Mettle isch di wuel umschtrittenschti Hochspannigsläitig vu d'r Schwiiz.
Liniefüehrig
Im Jaar 1909 isch d Stromverbindig vu Sils im Domleschg uf Fällandä vum EWZ fertig wordä. In Bängge het mer aagfange, de Strom mit 'me Underwärch z transformiere und uf beednä Siitä vum Zürisee i d Stadt Züri z schiggä. In Samschtagere befindet sich ä wiiteri Vertäilstaziuu, wu's ä Täil vum Strom tüend abzwiige und i d Frohalp, wu äs Ussequartier vu Züri mit 'me Unterwärch isch. Di bis ietz gnännte Läitigsabschnitt händ praktisch niä für Schlagziile gsorget.
D Kontrovärse im Kantuu Zug
Andersch isch es im Kantuu Zug. D Läitig, wu vu Bängge chunnt, isch ä Gmäinschaftsläitig vu d'r NOK und em EW Züri. Dur ihri Doppeldräht flüüsed Stromspannige vu 220 und 380 Kilovolt. Aawonner beklaged sich über de Elektrosmog. Si händ sich zu 'me Verein zämegschlosse, zum gmäinsam gäge di Energiestrass aaträte. Si wänd zum Bischpil erräiche, ass mer diä Dräht uf d'r Hööchi vu Baar tued under ä Bodä verleggä, was d' Betriiber EWZ und NOK aber ablehnä. Nach langwirigä Verhandligä sind's zum Schluss chuu, ass diä Läitig Gsetzeskonform ischt. S Bundesgricht het ä Chlag vu de Grundbsitzer im Oktober 2006 vom abgwiise.
Montbéliard
Mömpelgart (uf französisch Montbéliard) isch e Stadt vom französische Departemänt Doubs.
Domäne (Internet)
E Domain isch e zsämmehängende Teilberich vom hierarchisch ufboute DNS-Namensruum.
Montbéliard
D Stadt het öppe 25'000 Ywooner. Si lyt am Fluss Allaine, wo wenig underhalb in Doubs mündet. Dr Allaine und em Doubs noo goot dr Rhin-Rhone-Kanaal.
380-kV-Leitung Benken-Mettlen
D Kontrovärse im Kantuu Zug
Si ändet we d Gotthardläitig und d Lukmanierläitig im Underwärch Mettlä bi Eibu im Kantuu Luzärn.
Montbéliard
I dr Gschicht isch Mömpelgart s erschte Mol in ere Urkunde usem Joor 985 erwäänt. Vo ane 1397 a het d Stadt zum Land vom Huus Württebärg ghört. Sid 1464 isch drum die düütschi Form vom Name als Mümppellgart dokumäntiert. Nach dr französische Revoluzion isch d Stadt ane 1793 vo Frankrych übernoo worde.
Domäne (Internet)
Die Subdomain extern.wikipedia.de isch e eigeständigi Domain, wo nur de Knote mail.extern.wikipedia.de dezue ghört. Domains unterhalb vo Domains wärde au als Subdomain bezeichnet.
Domains vo dr höchschte Ebeni (z. B. .de) werde au Top-Level-Domains gnennt. Dämentschprächend heiße di Domains zweiter un dritter Ebeni Second- beziehigswis Third-Level-Domains.
Virtuelli Domains verwise nit uf e Hoscht, sondern werde uf e anderi Internet- bzw. Mailadräss umgleitet.
Vo dr IANA sin Domains regischtriert worde, dere Name ma in eigene Dokumentatione verwende darf. E Bischpil drfür isch di Domain example.com. Uf RFC 2606 cha di Begründig für di Reservierig vo sälle Domains igseh wärde. Somit isch example.com für 's Internet e Schtandardusdruck, wie es d' Schtandardfunktion Foo im Beriech vo dr Programmierig isch.
Mitti 2005 sin no DENIC 9 Millionen .de-Domains regischtriert gsi. Noch sällere Regischtrierigsschtell chömme momentan jeds Johr ungfähr e Million .de-Domäne neu drzue.
St.-Matthias-Inseln
D St.-Matthias-Insle (au Mussau-Insle) sin e Gruppe vu zeh Vulkaninsle, nerdli vu Neiirland im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea.
Geografi un Natur
Di grescht un au nerdligscht vu dr Insle isch Mussau. Di hegscht Hebig isch dr Eunainaun uf Mussau mit 650 m. In Richtig Sidweschte lige derno d Insle Eloaua, Emananus, Boliu, Emussau, Ebanalu, Ekaleu un e baar chlaineri Insle. In Richtig Oschte vu Mussau uus gsääne lige Emirau un Tench Island.
D St.-Matthias-Insle sin vu BirdLife International as Vogelschutzbiet fir endemischi Vogelarte (Endemic Bird Areas, EBA) yygstuft wore. E Unterart vu dr Spächtpapageie, dr St.-Matthias-Spechtpapagei (Micropsitta meeki proxima) chunnt nume uf Mussau un Emirau vor. Dr Wyssrucke-Monarch oder St.-Matthias-Monarch (Monarcha menckei) un dr Schwarzbruscht-Fächerschwanz (Rhipidura matthiae) sin endemisch un au as „fascht bedroht“ yygstuft.
Gschicht
Di erschte Europäer, wu zue dr Tabar-Insle chuu sin, sin di niderländische Seefahrer Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten im Juni 1616 gsii. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea, Verwaltigsbezirk Neumecklenburg-Süd ghert.
Uf Mussau sin am 1. April 1901 bin eme Aagriff vu Yyhaimische, dr Finanzier un Laiter vu dr Mencke-Expedition, dr Bruno Mencke un drei vu syner Beglaiter um s Läbe chuu. As Reaktion dodruf hän im Summer 1901 Aagherigi vu dr Bolizeidruppe un e Landigsabdailig vum Chryzer SMS Cormoran unter em Kommandant Korvettekapitän Max Grapow bin ere „Strofexpedition“ e Massaker unter dr Bewwohner vu dr Insle aagrichtet.
Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.
Landkreis Biberach
Der Landchrais Bibra isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Donau-Iller im Regierigsbezirk Diibenga.
Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Reidlenga ùn dr Alb-Done-Chrais, im Siide an dr Landchrais Raveschburg ùn im Siidweschde ùn Weschde an dr Landchrais Semmerenga. Im Oschde gränzd er an dr bayrisch Regierigsbezirk Schwabe, an dr Landchrais Nei-Ulm, dr Landchrais Underalgai ùn an di chraisfrèi Schdad Memminge.
Gontenschwil
Gonteschwyl (amtlich Gontenschwil) isch e Gmeind vom Bezirk Chulm im Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt im Wynedaal.
Bi Gonteschwyl und Zetzbu verspeert e grossi Moräne vom Rüüssgletscher us dr Yschzyt s Wynedaal. Hinder de Moräne isch es grosses Sumpfpiet gsi, s Gonteschwyler Moos. Das isch erscht im 20. Joorhundert troche gleit und zu Acherland gmacht worde.
Riervescemont
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gontenschwil
Geografy
D Gmeind het d Dorfdeil Underdorf, Chilchdorf, Oberdorf, Geisshof und Hasel.
Riervescemont
Gschìcht
Riervescemont ìsch erscht ànne 1698 zem erschte Mol gnannt worre.
Gontenschwil
Geografy
D Nochbergmeinde vo Gonteschwyl sind Schmidrued, Oberchulm, Zetzbu, Leimbech, Riinech und Rickebach.
Riervescemont
Gschìcht
S Gebiet um Riervescemont hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Gontenschwil
Gschicht
Dr Name vom Dorf isch s erschte Mol im ene Dokumänt vom Chloschter z Möischter us em Joor 1173 erwäänt. Er het den Gundoltswilre gheisse.
Riervescemont
Verwàltung
vun Riervescemont ìsch. Riervescemont ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Riervescemont ghert zem Franc-Comtois.
Gontenschwil
Gschicht
Vom 17. bis zum 20. Joorhundert het me d Mineralkwelle vo Schwarzebärg bruucht.
Argentina Straßburg
De Argentina Strosburi (ditsch Argentina Straßburg) isch e Verbindig z Strosburi gsii. Si isch 1857 vo chrischdlich-ditsche Studente gründed worde. 1939 isch si ufglöst worde.
Si isch chrischdlich gsii, d Farbe sin schwarz-wiis-gold gsii, d Chappefarb schwarz. S Motto isch „Δι ένoς πάντα“ – „Di henos panta“ gsii (sell isch Griechisch: Dur ein (Jesus) alles).
Plouvien
Plouvien (bretonisch Plouvien) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plouvien lyt 65 km vu Quimper un 16 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 89 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Lannilis, Tréglonou im Nordweschte, Kernilis im Norde, Loc-Brévalaire, Lanarvily im Nordoschte, Ploudaniel,Le Drennec im Oschte, Plabennec im Sidoschte, Plabennec im Side, Bourg-Blanc im Sidweschte, Coat-Meal im Weschte.
Verwaltig
vu Plouvien isch. Plouvien ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plouvien ghert zem Bretonisch.
Partnergmai
🏴󠁧󠁢󠁷󠁬󠁳󠁿 Tregaron, Wales
Sainte-Hélène (Morbihan)
Sainte-Hélène (bretonisch Santez-Elen) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Sainte-Hélène lyt 34 km vu Vannes un 12 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 20 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Merlevenez im Nordweschte, Nostang im Nordoschte, Plouhinec im Side un Belz im Sidoschte.
Gschicht
Sainte-Hélène isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Locoal-Henbont (1588: Sainte-Hélène).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Sainte-Hélène ghert zum Bretonisch.
Monte Rosa
Dr Gorner isch e Bärg vo den Alpe im Gränzgebiet zwüsche dr Schwiiz und Itaalie.
dr Name vom Bärg
S Bärgmassyv heisst hüt uf düütsch und iteliänisch Monte Rosa, uf französisch Mont Rose. Dr yheimisch Name Gorner chunt us dr Sprooch vom Dütschwallis und vo de Walser, wo sid em Middelalter i de Tääler am Fuess vom Bärg uf dr Südsyte woone. S Wort Gorner isch hüt no im Name vom Gletscher uf dr Weschtsyten erhalte, em Gornergletscher, und bim Bärg näbedra, em Gornergraat. Dr Gletscherbach, wo vom Gornergletscher chunt, isch d Gornera; das isch eine vo de Bech, wo bi Zermatt zäme d Matter Vischpa bilde, und dere het me früener au Gorner Vischpa gseit.
Landwüsseschaft
Dr Gorner, also dr Monte Rosa, isch geografisch gseh ender es Bärgmassyv als en einzige Bärg. Drum redt men i dr Umgangssprooch au mee vo den einzelne Gipfel vo dere Gruppe – wie öpe vo dr Signalkuppe – als vom ganze Bärgstock.
Die Gipfel sind berüemt, nid nur bi de Alpinischte, wo längi, aber nid bsunders schwiregi Rute dur die schöni Alpelandschaft finde, sondern fasch no meh wil dr eint dervo für Schuelchind und d Geograafe und d Fründ vo Chrüüzworträtsel e Begriff isch: Am Gornermassyv findt me die höchschte Bärggipfel vo dr Schwiiz, und dr allerihöchscht Gipfel vom Land isch dr Dufourspitz (die wyblechi Namensform d Dufourspitze, wo men ou im schwiizerdüütsche Tieläkt bruucht, isch en Apassig as Hochdüütschen und chunt vilecht vo dr Schrybwys uf de Landescharte oder de Bärgbüecher); er het dr Name ane 1863 mit emene Pschluss vom Bundesroot überchoo zum an Gäneral und Topograaf Guillaume-Henri Dufour maane. Dr alt Walser Name vo däm Bärg isch Gornerhore gsi.
S Gornerhore oder ebe dr dr Dufourspitz isch derzue ane au dr höchscht Bärggipfel vom ganze düütsche Sproochruum. Dr Punkt ganz zoberscht isch uf 4634 Meter über Meer.
Uf dr Schwiizer Syte lyt d Gmeind Zermatt vom Kanton Wallis. D Landesgränze goot zimli gnau dr Wasserscheidi noo, wo uf dr Bärgchetti d Yzugsgebiet vom Rotte uf dr Walliser Syte und vom Po uf dr Südsyte trännt; es isch also grad e grossi «kontinäntaali Wasserscheidi».
Z Itaalie het’s underem Gorner drüü Tääler, wo dur längi Bärgchettine von enand trännt sind. Die Bärgreie sind Uusläufer vom Gornermassyv, wo bi dr Erosioon i dr Gschicht vo den Alpe sind blibe stoo. Die drüü Tääler ghöre alli zum Piemont; dä Dialäktname vo dr Region heisst uf düütsch: «Fuess vom Bärg», also s Gebiet under den Alpe. Es sind die Tääler:
s Bärgschtyge
Uf e Dufourspitz sind als erschte dr Charles Hudson, dr John Birbeck, dr Christopher Smyth und dr James G. Smyth mit de Bärgfüerer Ulrich Lauener vo Luuterbrunne und Johannes Zumtaugwald und Matthäus Zumtaugwald vo Zermatt ggange. Das isch am 1. Augschte 1855 gsi.
Ane 1893 het dr iteliänisch Alpeklub uf dr Signalkuppe d Hütte Capanna Regina Margherita bout.
Landgrafschaft Stühlingen
Diè Landgrõfschaft Stüèlingè isch nebbè dè Landgröfschaft Klèttgau Bschtanddeil vom Herzogduum Schwõbè. Sell Gebièt lyt z Süddütschland zwischè Südschwarzwald un dè Gränz zu dè Schwiz im Kanton Schaffhuusè, woby d Wuètè ein Deil vo dè Grenzlinniè bildet. 1605 hèt sich d Reichsherrschaft Bõõdorf vo dè Stüèlingôr Landgrõfschaft abgschpaaltè.
Hischtoriè
Vomuètlich uff römischè Grundmuèrè isch um 760 diè erschti Burg Grafèschtuèl entschtandè, dõhèr stammt vomuètlich au dè Nammè vom ehemôls mit Stadträcht uusgschtattètè Ort Stüèlingè. Als Stüèlingè no Deil vom alten Albgau gsi isch, sin Nammè wiè „Gerung, Comes de Stulingen“ (1084) un „Liutold von Stüelingen“ (1331) erwähnt worrè. Diè Herrè vo Stüèlingè hèn èn umkeertè Stuèl mit Pfauèfäderè gschmückt im Wappè dinnè. Erschtè Graf vo dè Landgrafschaft Stüèlingè isch dè Rudolf vo Lènzburg gsi.
Nôch èm Uusschterbè vo Lènzburger Gschlächt isch diè Landgrafschaft 1127 uff èm Ärbwäg a d Herrè vo Küssèbärg kõ, sellènè iri Stammburg isch d Küssaburg gsi. Diè Grafschaft vo Stüèlingè hèn si bis zum letschtè Graf, èm Graf Heinrich vo Küssèbärg-Stüèlingè, bsessè. Graf Heinrich isch dè Schwôger vom Rudolf vo Habsburg gsi un 1250 gschtorbè.
Eberhard I. isch 1302 gschtorbè. Unter sinè Nôchfolger sticht dè Hans I. usè, sellè hèt sin Bsitz erheblich durch d Erwerbigè vo dè Herrschaft Rappoltschtei-Hohènach im Elsass un Hewè im Hegau vogrösseret. König Ruprecht hèt dè Stadt Stüèlingè bsunderi Privilegiè als Dank für iri Dienscht verlyè, er isch 1436 gschtorbè un hèt füüf Söhn un zwei Döchter hinterlôô. Baald isch es zu Strittigkeitè mit èm Bischof vo Konschtanz kô, welli dèzuè dè Graf Sigmund I. (1436–1494) dèzuè brocht hèn, zämmè mit sim Bruèder s Hegau z vowüèschtè un bi Dißèhoffè Rhynschiff z übberfallè. Erscht nôch dèm d Ritterschaft us St. Gorgèschild ygriffè hèt, isch am 10. Februar 1441 z Schaffhuusè Friddè gschlossè worrè. Graf Sigmund I. hèt am 7. August 1479 vom Kaiser Friedrich III. d Landgrafschaft Stüèlingè erhaaltè, s Mundat am Randè, dè Reiet, s Wyler- un Gatterholz un mit Schloss un Herrschaft Höwè d Belehnig.
Schwizerchrièg
Nochdem diè Eidgenossè immer stärkô worrè sin, hèt am 11. Februar 1499 dè Schwizerchrièg mit èm erschtè Hegauzug aagfangè. Graf Wolfgang vo Fürschtèbärg hèt d Befehlsgwalt im Schwäbischè Bund kaa. Nach dè Zerschtörung un Plünderung vo Düèngè isch s Heer witer nôch Stüèlingè zogè. D Stadt isch sit èm 21. April belageret un zwei Daag lang bschossè worrè. Entgegè èm Rõt vo sinè Untergebenè hèt sich dè Obervogt Martin vo Starkèbärg mit Schloss un Stadt ergää. Trotz gegèdeiligem Vosprechè isch beides plünderet un zerschtört worrè. S Stüèlinger Städtle isch vo dè Hallauer Knächt in Schutt un Asche glait worrè, woll als Racheakt für s Abfacklè vom Hallauer Oberdorf am 2. April durch schwòbischi Truppè. Dè kampfesunluschtigè Obervogt isch spòter vo dè Eidgenossè für des brochenè Vosprechè entschädigt worrè, während er bi sinerè Herrschaft, dè Lupfenô, in Ungnaad gfalle isch. È Staatsgränz im hütigè Sinn hèt 1499 no nit exischtyrt, trotzdèm hèt d Landgrafschaft Stüèlingè dört scho drunter glittè, im Randberych vo dè Machtblöck (Schwòbischè Bund/Eidgenossè) z ligè.
D Bappèheimô
Mit èm Maximillian vo Bappèheim isch d Landgrafschaft i dè Bsitz vo dè Erbmarschäll vo Bappèheim übbergangè. Am 26. Dezember 1582 isch dè Graf Heinrich VI. gschtorbè, wo dè letschti vo dè Lupfenô gsi isch, im Aalter vo no nit ganz 40 Johr. Er lyt i dè Kirchè z Engè begrabbè. Dè Reichserbmarschall Conrad vo Bappèheim hèt für oppè 80.000 Guldè scho 1583 d Herrschaft un d Rächt zum Mannlehen erworbè, d Grafschaft Stüèlingè un diè aalt, sit èm Schwizerchrièg baufälligè, Burg. Diè eigentlich Beleenig isch erst nôch dè Abwicklig vo allè Strittigkeitè im Johr 1603 erfolgt. Diè Landgrafschaft Stüèlingè isch also zwischè 1582 un 1603 herrèlos gsi. Conrad isch noch im Auguscht 1603 gschtorbè, hèt also nüt mee vo sim Bsitz ka. Er un sini scho früèner voschtorbni Frau, sin i dè katollischè Kirchè z Engè begrabbè.
Nôchfolger isch sin Sohn Maximilian worrè. Sellè hèt vo 1620 bis 1623 die aalt Burg abryßè lõ un hèt si in schlichtô Form neu uffbaut, so wiè si hütt nô z sää isch. Er hèt si nit befeschtigt, asè isch si vo nièmed belaageret worrè. Allderdings hèt er è größeri Aazaal a Waffè kauft. Dè Dryßgjöhrige Chrièg isch bevor gschtandè un scho 1627 sind d Läbensmittel düô worrè. 1632 sin d Schwedè kô. Dè erscht 23 Jahre aalte einzige Sohn vo Bappèheim, Erbmarschall Heinrich Ludwig, isch Oberscht bi dè Schwedè gsi, bi dè Belaagerig vo Hohèschtofflè vom 25. bis 27. Juni 1633 hèt er dè Doot gfunndè. 1638 hèt sich Bernhard von Weimar z Stüèlingè uff ghaaltè, wo er vom Nüüchilcher Obervogt Im Thurn Proviant un Brot für sich und diè befründeti Stadt Rottwyl erbettè un erhaaltè hèt. Am 7. Juli 1647 sin diè letschtè Chriègslütt abzogè.
D Fürschtèbärger
Dè Stammsitz vo dè Fürschtèbärger isch uff èm Fürschtèbärg uff dè Baar glegè. Mit èm Tod vom Erbmarschall Maximilian am 14. Februar 1639 z Engè hèt diè Ära vo dè Bappèheimer z Stüèlingè gendet. Er hèt d Döchter Maximiliane, vil bewunderet wegè irô Schönheit, hinterlõ. Sy hèt 1631 dè Graf Fridrich Rudolf vo Fürschtèbärg ghürötè. Iren Sohn Graf Maximilian Franz isch z Schaffhuusè am 2. Mai 1634 geborè worrè. Maximiliana isch 1635 bi dè Geburt vo irem zweitè Kind z Engè geborè worrè. Endlich hèt dè Graf Maximilian Franz vo Bappèheim d Grõfschaft Stüèlingè un d Herrschaft Hewè erhaaltè, mit dè Stadt Engè als èm Afterleè vo Österrych. Er hèt sich vil uff sinè Güètô z Määrè uffghaaltè, doch Stüèlingè isch sini Residenz gsi, derrè iri Herrschaft bis zum Kniebis greicht hèt. Als er im Bischofspalais z Strõßburg èm Sunnèkönig Ludwig XIV. entgegè eilè hèt wellè, hèn sich uff dè Stègä sini Sporè im Mantel vohedderèt, er isch gschtolperet un hèt sich s Gnick brochè. Er ruèt bi dè Kapuzynô z Haslach.
Sin älteschtè Sohn Proschper Ferdinand isch no nit volljährig gsi, wo n er s riisige Herrschaftsgebyt übernèè hèt söllè. Dôhèr isch er als Landgraf un Palatin vo 1529 bis 1654 votretè worrè vom Johannes Christopherus Herpfer (1583–1654). Spòter hèt dè Proschper Ferdinand unter Prinz Eugen vo Savoyè un Markgraf Ludwig Wilhelm vo Badè-Badè gegè d Türkè. Er hèt als Generalfäldzüügmeischter am Spanischè Ärbfolgechrièg teilgnõ, wo er bi dè Belagerig vo Landau i dè Pfalz 1704 tödlich von èrè Kanonèkuglè troffè worrè isch. Zur Erhaltig vo sim Huus hèt er 1701 die Primogenitur-Ordnung erlõ. Sin älteschtè Sohn Joseph Wilhelm Ärnscht isch 1699 z Augsburg geborè worrè. 1716 isch diè Heiligèbärger Linniè mit èm Tod vom Fürscht Anton Egon uusgschtorbè. So sin großi Bsitzungè zu Stüèlingè un Meßkirch kõ. Joseph Wilhelm Ärnscht isch 1722 vom Kaiser Karl VI. für volljährig erklärt worrè - schu 1716 isch er i dè Reichsfürschtèschtand erhobbè worrè. Am Aafang vo sinèeè Regyrigszit isch er schwer a Pockè erkrankt. Am 31. Oktober 1723 hèt er d Residenz vo Stüèlingè nõch Donaueschingè volait, well Donaueschinge zentraaler glegè gsi isch. Dè Kapuzinô z Engè hèt er 1737 d Errichtung von èm chlynè Kloschter gschtattet. Er hèt alli Staatsgschäft in sinerè Herrschaft reformyrt. 1744 isch d Meßkircher Linniè uusgschtorbè. Dodurch isch sell Gebièt zu dè Herrschaft dèzuè kô. Mit èm Tod vo dè Fürschtin Anna Maria z Wiin, sin böhmischi Güèter a d Fürschtèbärger kô.
Adelhausen (Begriffsklärung)
Adelhausen chan folgendes bedüte:
Landgrafschaft Stühlingen
Französischi Revolution
I dè Zit vo dè Französischè Revolution am 28. Juli 1796 hèn d Franzosè unter General Baillard s Gebièt bi Stüèlingè erreicht. Nôch Verhandligè sin d Fürschtèbärger Truppè entwaffnet worrè un hèn kampflos heimkeerè könnè. Mo hèt umfangrychi Abgabè gleischtet wörrè müèsè. Bis 1798 isch au d Schwiz bi Schaffhuusè vo dè Franzosè bsetzt gsi. 1800 isch dè General Moreau mit sinem Reservekorps a d Wuètè vorgruckt un hèt d Österrychô zruck drängt. Dè Divisionsgeneral Saint-Cyr hèt am 1. Mai 1800 dè Befehl erhaaltè, gu Stüèlingè vorzruckè. Dè Hohentwiel isch kampflos uffgää worrè. Dè Höwè hèt mengsmoll d Sitè gwächslet. Am 9. Februar 1801 isch d Fridè z Luneville gschlossè worrè. D Österrychô sin nõch èm Drittè Koalitionschrièg gschlagè worrè. Am 10. Oktober 1806 isch s Fürschtèdum Fürschtèbärg unter Badischi Landeshoheit kô, Stüèingè dodèmit a s Huus Badè. D Fürschtèbärger hèn abber au witerhin Hof ghaaltè z Donaueschingè.
Uusdeenig
Am Aafang vum 16. Johrhundert hèt d Landgrõfschaft Stüèlingè iri gröschti Uusdeenig erreicht. Im folgendè sin diè üßerè Gränzè vom Lupfener Herrschaftgebièt grob skizzyrt:
Vitu-Inseln
D Vitu-Insle oder Witu-Insle (friejer au Franzesischi Insle oder Frenchinsle) sin e Gruppe vu acht Vulkaninseln, nerdli vu Neibritannie im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz West New Britain z Papua-Neiginea.
Geografi
D Inselgruppe umfasst e Biet vu 49.730 km². Di acht Insle sin Witu (au Garove, Garowe oder Deslacs), Mundua, Wingoru, Tschiling, Wambu, Undaga, Naraga un Unea (au Bali). D Vitu-Insle sin ais vu dr Hauptaaböubiet vu Kopra z Papua-Neiginea.
Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Vitu-Insle chuu isch, isch dr niderländisch Seefahrer Abel Tasman im Juni 1643 gsii. Anne 1793 isch dr franzesische Seefahrer Joseph Bruny d’Entrecasteaux zue dr Insle chuu un het Isles francaises (Französische Insle) gnännt. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea ghert.
Dr dytsch Plantaschebsitzer Karl Vieweg het sich doi vum 23. bis zum 25. Novämber 1908 verirrt. Dodriber brichtet s Buech Big Fellow Man, uusegee vu sym Suhn Burkhard Vieweg.
Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.
Bevelkerig
Uf Witu un Mudua un dr chlainere Insle wird Mudupa (au Vitu oder Witu; ISO 639-Code: wiv) gschwätzt, uf Unea d Sproch Uneapa (au Bali oder Bali-Vitu; ISO 639-Code: bbn). Die bode Sproche ghere zue dr auschtronesische Sproche un bilde do zämme ne Untergruppe vum Meso-Melanesisch innerhalb vu dr Ozeanische Sproche.
14. Februar
Dr '''14. Februar''' isch dr 45. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 320 (in Schaltjohr 321) Däg bis zum Änd vum Johr. Dr 14. Februar häisst au Valentinsdaag, wo in gwüsse Länder as dr Daag vo dr Liebi gältet.
Mettembert
Mettebärg (offiziell uf französisch: Mettembert, bis 1984 Mettemberg) isch e Gmeind vom Kanton Jura.
Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg.
Rheinstetten
Rheinstetten (sidfränkisch Rhoischdedde) isch e Stadt im Landchrais Charlsrue z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Mettembert
Gschicht
S Dorf isch ane 1170 s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt. Es het denn em Chlooschter Chlylützel ghört. 1287 isch s zum Fürschtbistum Basel choo.
Architektur
I dr Kapälle vo Mettebärg sind farbegi Fäischter vom Glasmooler Coghuf.
Rheinstetten
Geografi
Rheinstetten lyt am Oschtstade vum Rhy im Weschte vum Hardtwald. Nochbergmaine sin Karlsruhe, Ettlingen, Durmersheim, Au am Rhein un äänen am Rhy Neuburg am Rhein.
Vum Bann sin 36,9 % Landwirtschaftsflechi, 36,9 % Wald, 21,6 % Sidligsflechi un 4,6 % sunschtigi Flechi.
Gmaigliderig
Zue Rheinstetten ghere d Stadtdail Forchheim, Mörsch un Neuburgweier.
Verwaltig
Rheinstetten ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Oberburgermaischter vu Rheinstetten isch dr Sebastian Schrempp.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Rheinstetten ghert zum vu Oberderdingen un Großvillars ghert zum schwebisch-sidfränkische Ibergangsbiet, dr Dialäkt vum Ortsdail Flehingen zum Sidfränkisch
Nikolaus I. (Papst)
Dr Nikolaus I., mänkmol au Nikolaus dr Groß gnännt (* 820 z Rom; † 13. Novämber 867 ebe dert), isch vum 24. April 858 bis zue sym Dod anne 867 Papscht gsii. Dr Dag vu syre Wahl, wu au dr Chaiser Ludwig II. derby gsii isch, isch nit sicher, aber är isch am 24. April indronisiert wore. Dr Nikolaus I. giltet as ain vu dr wichtigschte Päpscht vum Friemittelalter un het di päpschtlig Autoritet wider nei gmacht.
Läbe
Us dr erschte baide Johr vu sym Pontifikat waißt mer faktisch nyt, dr Nikolaus het aber schyns e rächt stark uusbregt Sälbschtverständnis vu sym Amt entwicklet un het Wärt glait uf di päpschtlig Autoritet. Syt dr Mitti vum 8. Johrhundert hän d Frankechenig vu dr Karolinger as päpschtligi Schutzmacht fungiert, was bolitisch faktisch zue re Abhängigkait vum Papschtdum gfiert ghaa het. Unter em Nikolaus het si d Papschtdum efange us däre Abhängigkait frei z mache. Doderzue het er dr Widerstand vu vyl Bischef gege ihri Metropolite brucht, wu sterker uf d Autoritet vum Papscht gsetzt hän go di zwischeglageret Ebeni vu dr Chilchehierarchi schweche. Anne 861 het er dr chaiserfryndlig Erzbischof Johannes VII. vu Ravenna abgsetzt, wu si där in remischi Aaglägehaite yygmischt ghaa het. Dr Nikolaus het au gegeniber em Hinkmar, em Erzbischof vu Reims, dr päpschtli Vorrangaaspruch duregsetzt.
Dr Nikolaus het e Schaidig vum fränkische Chenig Lothar II. vu dr Theutberga abglähnt, wu sy Mätresse Waldrada het welle hyrote. Wu s Konzil vu Metz si fir d Schaidig uusgsproche het, het dr Nikolaus d Bschliss vum Konzil annulliert un 863 drei Erzbischef exkommuniziert (dodrunter dr Gunthar vu Köln). Au sy Noofolger Hadrian II. het där Entschaid ufrächt ghalte, het dr Lothar aber wider in d Gmainschaft vu dr Chilche ufgnuu.
Mer chännt dr Nikolaus I. fir sy Vorschlag vun ere verchirzte Daifformle „Im Name vum Chrischtus“ statt dr trinitarische Daifformle. Sy Vorschlag isch verworfe wore un giltet as Irrlehr.