cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diana Damrau
Biografy un chinschtlerisch Wirke
Mer cha d Damrau au international as Lied- un Kunzärtsängeri here. In irem Kunzärtrepertoire het s Wärch vum Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, Johannes Brahms, Henri Duparc, Georg Friedrich Händel, Wolfgang Amadeus Mozart, Antonio Salieri, Giacomo Meyerbeer, Samuel Barber, Gabriel Fauré un Alexander von Zemlinsky. Si isch mit dr Pianischt Stephan Matthias Lademann un Gerold Huber ufdrätte un anne 2015 mit em Helmut Deutsch un em Julius Drake. Mit em Harpfenischt Xavier de Maistre duet si au regelmäßig als Liedsängeri kunzertiere. Mer het d Damrau au bi dr Schubertiade Schwarzenberg, bim Kissinger Sommer, dr Salzburger Feschtspiile un andere Feschtival chenne here.
Röllelibutzen
was me vo dr Gschicht weiss
Dr Aaltstetter Röllelibutz isch im Sanggaller Rhintel e tradizionelli Art von ere Fasnechtsfiguur, wo s i den erschte Forme scho sid Joorhunderte git. S Butzewärk isch scho ane 1617 in ere Schrift vo deeten erwäänt, wo me gseit het, das «heidnische» Züüg mit Vermumme, Butze, Funkebrönne, Schybeschloo und anders meh müesst men abstelle. Das bedüütet jo, alles het’s scho früener gää.
Diana Damrau
Biografy un chinschtlerisch Wirke
Verschideni CD, Video, Rundfunk- un Färnsehufdritt bim BR, WDR, HR, ORF un dr BBC dokumäntiere d Gsangskarriere vu dr Damrau. Zäme mit em argentinische Bariton Ivan Paley het d Diana Damrau am Aafang vu ire Karriere e baar Lied-CD ufgnuu, zem Byschpel vu dr Clara Schumann un vum Robert Schumann un vum Gustav Mahler. Fir iri Mozart-CD Zaide het si mit em Le Timbre de Platine uuszaichnet wore.
Nachwort
Wie s Vorwort (Prolog) wird s Noochwort verwändet, zum bim ene Vordraag oder im ene Buech bi dr Interpretazioon z hälfe, d Intenzioon z erklääre oder s Wärk öbberem z widme. Schlusswort si bsundrigs bi dramatische Wärk gebrüüchlig und sölle mäistens d Gedanke vom Dichder usdrucke oder Antworte uf Frooge gee, wo im Buech oder im Theaterstück offe bliibe si, oder si gäbe dr Gschicht e Moral.
Diana Damrau
Biografy un chinschtlerisch Wirke
In ire Studiezyt isch si wägen eme Ödem am rächte Stimmband in e schwäri Krise grote. No Berotige mit verschidene Dekter het si si fir e langsami Hailig iber anderthalb Johr entschide un gege ne Operation.
Röllelibutzen
was me vo dr Gschicht weiss
Mit Butz isch e verchleideti Persoon gmeint, wie si a dr Fasnecht ufträtte; in andere Gägende seit men ene Böögg. E Butz isch früener hüffig e schröcklichi Gstalt gsi, wo eim Angscht gmacht het. Bim Mundartlexikon Schwiizerischs Idiotikon cha me zu de Butze, und was das Wort au suscht no so bedüütet het, vil inträssants nochelääse, sogar au vo Kwelle sid em Mittelalter.
Nachwort
Verwandti Begriff
Nid s gliiche wien e Epilog isch s Noochspiil as literarischi Form im Drama, won en erbaulichs Chliiwärk am Ändi vom e Stück isch und vilmol kä Zämmehang mit em het. Ursprünglig isch si Zwäck gsi, de Lüt bim Uusegoo us em Theater d Zit z verdriibe.
Diana Damrau
Biografy un chinschtlerisch Wirke
Im Maie 2010 het d Diana Damrau dr Bassbariton Nicolas Testé ghyrote. Im Oktober 2010 isch si Mueter vun eme Suhn wore. Am 7. Oktober 2012 isch irezweet Suhn Colyn uf d Wält chuu.
Nachwort
Verwandti Begriff
Bi Film entspricht em Epilog dr Abspann.
Diana Damrau
Weblink
Biografie
Röllelibutzen
was me vo dr Gschicht weiss
Wie s mit em Bruuch im Rhintl wytergangen isch, cha me nid gnau sääge, es git drvo chuum Dokumänt. I dr Fasnechtszyt het s au im Rhintel gwüss immer wider es wilds Trybe vo so Figuure gää, sid em 19. Joorhundert list me vo Verbott vo Gmeindrööt und au vom Regierigsroot, was zeigt, ass dr Fasnechtsbruuch i de Döörffer ebe no ume gsi isch.
Ane 2005 sind d Aaltstetter Röllelibutze as Internazionale Naareträffe z Löörech gange, und sider fasch all Joor wider an anderi grossi Tääg vom alemannische Bruuchtum.
wie d Figuur usgseht
Dr Röllelibutz het es farbigs Goschtüüm mit wysse Hose, emene Tschooppe und gchrüzte Bändel und en uffellige Huet, wo s dra farbegi Chugele, Blueme, Fädere oder Bändel het. Die Bändel sind i de Wappefarbe vo Sanggale und vo Aaltstette. A de Füess het dr Butz Rytstifel, und under em Chittel es «Gröll», das sind Schälle em ene Rieme, em «Rölleliband», wo tööne, wenn er umelaufft oder umegumpet. Rolle isch es Wort für d Schälle, es sind chlyni chugeleförmigi Glöggli; meischtens het me se a de Rieme vo de Rossgschiir gha, und me findet se au bi gwüssnen andere Fasnechtsfiguure, öppe bi de Rölli z Mels und z Walestadt und bsunders im Kanton Schwyz bi de Goschtüm vo de Märchler Rölli. Dr Lärm mit Gloggen und andere Gräät luegt men als Simbool a für en Früeligsbruuch oder für e magischi Form vom Schutz; mit de Grüüsch wott me s Bööse oder au dr Winter vertrybe.
Vor em Chopf het dr Röllelibutz e Masge us agmooletem Stoff uf Droot, won es schööns Gsicht zeigt.
Jede Butz treit e Wassersprütze ume, won er d Lüüt drmit asprützt. D Volchskundler erkläre, das gäng uf en alte Fruchtbarkeitszauber zrugg.
Diana Damrau
Weblink
Interviews
Margaret Austin
D’ Margaret Elizabeth Austin (* àls Leonard àm 1. Àwril 1933 z’ Dunedin) ìsch a ehamààliga näiseelandischa Politikera. Sa ìsch Mìtglìed gsìì vum näiseelandischa Represantàntahüss vu 1984 bis 1996, z’äärscht fìr d’ Labour Party un schpeeter fìr a kurza Zitt fìr d’ Pàrtäi United New Zealand. Sa ìsch àui d’ Minischtera fìr d’ Ìnnera Àglagahaita gsìì, vum Februar bis ìm Oktower 1990.
ìhra Laawa
D’ Margaret Leonard ìsch ànna 1933 z’ Dunedin uf d’ Walt kumma. Sa ìsch ìns St Dominic's College z’ Dunedin ìn d’ Schüala gànga, un àui àm Sacred Heart College vu Christchurch. Sa hàt dernoh gsctudiart àm Canterbury University College un àm Christchurch Teachers’ College. Dr Schtudia-n-Àbschluss Bachelor of Science hàt sa 1953 bschtànda, un hàt ànna 1954 a Lehrerzöignis bikumma. Nochhar hàt sa z’ Christchurch glahrt un ìsch ànna 1970 d’ „wìssaschàftliga Laitera“ vu dr Christchurch Girls' High School worra. Ànna 1977 ìsch sa „Senior-Schüallehrera“ worra àn dr Riccarton High School. Sa ìsch àui Mìtglìed gsìì vu dr Gsällschàft vu dr Bìldungsverwàltung (Educational Administration Society) un ìsch dara Vorsìtzenda gsìì wahrend dräi Johra.
Wahrend ìhrera Àmtszitt ìm Pàrlamant ìsch d’ Austin Forschungs- un Äntwìcklung-s-Minischtera gsìì, so wia d’ Minischtera vu da ìnnera Ààglagahaita, un schpeeter d’ Minsischtera fìr d’ Kunscht, Kültür un Ärbschàft àm Ànd vum viarta Labour-Regiarung. Ìm Novamber 1990, àls d’ Labour Party ìn dr Opposizion gsìì ìsch, hàt dr Pàrtäilaiter Mike Moore d’ Margaret Austin àls Bìldungsminischtera ìm Schàttakàbinätt ernannt.
Ìm Pàrlamant hàt d’ Austin d’ Wàhlkrais Yaldhurst fìr d’ Labour Party vertratta bis 1995, àls ìhra Sìtz àbgschàfft worra ìsch àls Vorberaitung fìr a Änderung vum Wàhlverfàhra. Salamols hàt d’ Austin zamma mìt säcks àndra Pàrlamantsmìtglìeder d’ Pàrtäi United New Zealand grìnda. Wia àlla àndra Àbgordneta vu dara Pàrtäi (àbgsah vum Peter Dunne) ìsch d’ Austin nìt wìdergwählt worra àn dr Pàrlamantswàhl vu 1996; doo ìsch d’Austin Kàndidàt sìì gsìì ìm Wàhlkrais Ilam, wo sa àm dritta Plàtz ààkumma ìsch.
Ànna 1955 hàt d’ Margaret Leonard dr John Austin ghirota. S’ Ehapààr hàt dräi Kìnder bikumma.
ìhra Ehrunga
D’ Maragret Austin hàt d’ Näiseelandischa Ehrungsmedàlia vu 1990 bikumma. Ìm Johr 1993 hàt sa d’ Näiseelandischa Mediàlia zum Hundertjohr-Fràuiawàhlracht bikumma
Àlasslig vu da „Geburtstààg-Ehrunga“ vu 1997 hàt ma d’ Austin àls Mìtglìed vum Näiseelandischa Verdianschtorda ernannt fìr ìhra äffentliga Dianscht. Àlasslig vu da „Geburtstààg-Ehrunga“ vu 2008 hàt ma sìe gfärdert àls Komtür vum Näiseelandischa Verdianschtorda.
D’rzüa hàt ma d’ Austin gwählt àls Komtür vu dr Keniglicha Gsällschàft vum Näiseelànd.
Valo Christiansen
D*r Valo I. Lotta Christiansen (* 1993 z Worms) isch e dytsche*i Sprochwisseschaftler*i un Autor*i. Si*är definiert si sälber as nit-bineer.
Lääbe
D*r Christiansen isch z Worms ufgwagse. No dr Schuel het si*är z Minche Romanischtik studiert un mit em Bachelor of Arts abgschlosse. An dr Uniwersiteete Mainz un Kaunas het si*är e Master in Sociolinguistics and Multilingualism gmacht. E Studienufenthalt het si*in uf Kolumbie gfiert. Vu 2019 bis 2020 het si*är as wisseschaftlige*i Mitarbaiter*i an dr Tächnische Uniwersiteet Dortmund gschafft. Si*är schafft as Lektor*i un Korrektor*i im Beraich Sensitivity Reading un duet unter anderem wisseschaftligi Arbeite korrigiere. E Schwärpunkt vun ere*em as Lektor*i sin gschlächtersensibli Sprooch, Nit-Binariteet, Queerness, Bisexualiteet/Pansexualiteet, Demisexualiteet un Quoiromantik, aber au anderi queere Themene. Si*är dritt au as Poetry-Slammer*i uf.
Vu ire*syre Mueter, wu vu Wyyl stammt, het si*är Alemannisch gleert. Bim Mundartliteraturwettbewäärb „Alemannisch läbt!“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft un em SWR het si*är anne 2021 mit dr Gschicht „Summer bi dir“ dr erscht Bryys in dr Sparte Prosa gwunne un bim Gerhard-Jung-Wettbewerb 2022 au dr erscht Bryys in dr Sparte Prosa.
Täxtbydreg vun ere*em sin 2021 in dr Anthology Identität gestalten – Identität leben: Leerstelle Diversität erschine.
Kreuzzug Heinrichs VI.
Dr Chrüzzuug vom Heinrich em VI. im Joor 1197/98 (me säit em au dr Dütsch Chrüzzuug) isch vom Kaiser Heinrich VI. aagstoosse worde as Reakzioon druf, ass si Vater Friedrich I. Barbarossa mit em Kreuzzug 1189–90 gschiteret isch. Dr Heinrich VI. isch no churz bevor d Räis aagfange het, 1197 z Messina gstorbe. Wägen em Händel, wo denn um die dütschi Droonfolg usbroche isch, häi d Chrüzfaarer dr Chrüzzuug abbroche. D Armee isch scho underwägs gsi in s Häilige Land und het dört dr Küstesträife zwüsche Tyrus und Tripolis mit de Stedt Sidon und Beirut wider under christligi Kontrolle brocht. 1198 isch si wider in d Häimet zrugg.
E hufe Däilnäämer an däm Chrüzzuug häi im Merz 1198 d Hospitalgnosseschaft, wo 1190 wääred dr Belaagerig vo Akkon gründet worde isch, in dr Dütsch Orde umgwandlet.
Richard R. Ernst
Dr Richard Robert Ernst (* 14. Augschte 1933 z Winterthur; † 4. Juni 2021 au dert, haimberächtigt z Winterthur) isch e Schwyzer Chemiker gsii, wu anne 1991 dr Nobelbryys fir Chemy iberchuu het.
Kreuzzug Heinrichs VI.
Noch em Chrüzzuug vom Heinrich VI. häi sich die dütsche Aadlige au wider mee uf d Erooberig vo de häidnische Gebiet östlig vo dr Elbe z Pröisse und im Baltikum, wo mit em Wendechrüzzuug 1147 aagfange het, afo konzentriere.
Richard R. Ernst
Lääbe un Wirke
Dr Richard R. Ernst isch e Suhn vum Robert Ernst gsii, eme Profässer fir Architäktur am Technikum Winterthur.
Är het vu 1952 bis 1956 an dr ETH Züri Chemy studiert un 1962 mit ere Dissertation bim Hans H. Günthard un em Hans Primas iber s Thema Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern sy Doktorat in fisikalischer Chemy abgschlosse (Dr. sc. techn.). Vu 1962 bis 1968 het er bi dr Firma Varian Associates z Palo Alto, Kalifornie gforscht, wun er d NMR-Fourierspektroskopy, d Ruschentkopplig un anderi Methode entwicklet het. Anne 1968 isch er retuurchuu an d ETH Züri un het e Forschergruppe in NMR-Spektroskopy mit Schwärpunkt uf methodische Entwicklige in flissiger un feschter Fase ufböue. Vu 1968 bis 170 isch er Poschtdoktorand gsii, vu 1970 bis 1972 Assischtänzprofässer, vu 1972 bis 1976 usserordelige Profässer un syter 1976 schließli ordelige Profässer fir Fisikalischi Chemy an dr ETH Züri. Anne 1998 isch er emeritiert wore.
Dr Ernst het d Entwicklig vu dr medizinische Magnetresonanz-Tomografy stimuliert. Zäme mit em Kurt Wüthrich het er wichtigi Bydreg zue dr Entwicklig vu dr NMR-Strukturbstimmigsmethod vu Biopolymer in Lesig glaischtet. Fir syni Bydreg zue dr Entwicklig vu dr hochufgleste magnetische Chärnresonanz-Spektroskopy (NMR) het er anne 1991 dr Nobelbryys fir Chemy iberchuu.
Dr Richard R. Ernst isch unter anderem Mitglid vum Schwyzerische Wisseschaftsrot (2000–2002) gsii, vum Stiftigsrot vu dr Marcel-Benoist-Stiftig un vum Hochschuelrot vu dr Tächnische Universitet Minche.
Är het e Hufe anderi Ehrige iberchuu, dodrunter dr Wolf-Bryys (1991), dr Louisa-Gross-Horwitz-Bryys (1991) un dr Marcel-Benoist-Bryys (1986). Är isch Ehredokter vu dr ETH Lausanne, dr TU Minche, dr Universitet Züri, dr Universitet Antwerpen, dr Babeș-Bolyai-Universitet Cluj un dr Universitet Montpellier gsii. Är isch Miglid gsii vu dr US National Academy of Sciences, Foreign Member vu dr Royal Society, London, dr Dytsche Akademy vu dr Naturforscher Leopoldina, dr Russische Akademy vu dr Wisseschafte, dr Koreanischen Akademy vu dr Wisseschaft un Tächnology, dr Academia Europaea, dr American Academy of Arts and Sciences un Ehremitglid vu verschidene andere Gsellschafte. Syt 1998 vergit d Fachgruppe magnetischi Resonanzspektroskopy vu dr Gsellschaft vu Dytsche Chemiker all Johr e Bryys an Noowugswisseschftler*ne, w uno ihm gnännt isch.
Dr Richard Ernst het z Winterthur gläbt un isch ghyrote gsii mit dr Magdalena geb. Kielholz.
Erste Germanische Legion
Di Eerschti Germanischi Legioon isch e Kampfeinheit vo dr Röömischen Armee gsi. Bi de Röömer het iire Name Legio I Germanica gheisse. Es het se sid de 40er Joor vom eerschte vorchrischtliche Joorhundert und bis anne 70 noch Chrischtus ggää.
Füffzää Joor lang isch die Eerschti Legion uf dr Ibeerische Halbinsle i dr Provinz Hispania Tarraconensis gsi. Si het bim Chrieg gäge d Kantabrer im Norde vo dr Halbinsle mitgchämpft un drno d Kolony Colonia Iulia Gemellensis Acci, s hütige Guadix i dr spanische Region Granada, gründet.
Wo dr Drusus bim grosse Chrieg vo de Röömer i den Alpe d Gägend vo Oberitaalie bis zum Rhy gsicheret het, isch di Eerschti Legioon anne 16 vor Chrischtus zu iim gschickt woorde zum d Front gäge Germaanie z versteerche. Si het s Legionslager Mogontiacum, s hütige Mainz, bout.
Vo deeten uus het d Legioon mit de Germaane am Limes im Land vom Rhy bis zu dr Donau z tue gha. Anne 6 noch Chrischtus isch si bim Chrieg gäge d Markomanne under denen iirem Chönig Marbod drby gsi. Me weiss, ass dr Lucius Nonius Asprenas sid em Joor 7 dr Legioonskomandant gsi isch. Di Eerschti und di Füüfti Legioon sind die einzige gsi, wo bi dr Varusschlacht anne 9 nit vrnichet woorde sind, es isch ne gglunge zum Lager Vetera bim hütige Xante am Rhy zrugg z goo.
Sid em Joor 35 het d Germanica s nöie Lager Castra Bonnensia bout, wo die hütigi Stadt Bonn drvo chunt.
In Chrieg zwüsche verschidene röömische Chaiser und Gägechaiser i de Joor 68 und 69 isch au di Eerschti Legioon vrwicklet gsi. D Legioone vom Gebiet Undergermanie sind uf Rom iirem Komandant Vitellius go hälfe Chaiser wärde; scho gly drufabe isch dää aber vom Vespasian vertribe worde. Anne 70 noch Chrischtus isch am Rhy e schwääre Kampf zwüsche de röömische Legioone un de Bataver gsi, wo di Eerschti Legioon de Rebelle ghulfe het. Noch dämm Chrieg isch d Legioon drum ufglöst worde, und iiri Soldate het me dr im Kampf staarch dezimierte Sibete Legioon zueteilt.
St. Corentin (Cury)
D’ Kìrich St. Corentin (englisch St Corentine’s Church odd’r St Corantyn) ìsch a anglikànischa Pfàrrkìrich vu dr Kìrich vun Anglànd z’ Cury, ìm anglischa Gràfschàft Kornwàll. Sa schtàmmt üs dr normanischa Zitt un ìsch ìm 19. Johrhundert räschtoriart worra. Hìttz’tàgs ìsch sa a gschìtzt Dankmol vum Gràd I.
d’ Gschìcht
Ànna 1248 hàt ma d’ Kìrich vu Cury ärwähnt, wo schon ìm heiliga Corentin gwìdmet gsìì ìsch. Dr Corentin ìsch a bretonischer Hailig’r gsìì vum 5. odd’r vum 6. Johrhundert.
Dia Kìrich ìsch z’äärscht a Föidàlkìrch vum Winnianton gsìì. Ìm 13. Johrhundert ìsch sa a Kàpall worra vu dr Pfàrrai vu Breadge. Ìm 15. Johrhundert hàt ma àm Gebäi s’ nordliga Sittaschìff züagfiagt.
Ànna 1874 han lokàla Àrwaiter d’ Kìrich räschtoriart, ohna d’ Hìlf vu’ma Bàuiplànzaichner: ma hàt Nordfàssàda zerschteert un wìderuffbàuia, un s’ Dàch vum nordliga Sittaschìff wìder güat gmàcht un mìt Verbihlung verziart. D’ Dacher vum Schìff, vum Kohr un vum „Bochym-Sittaschìff“ hàt ma àui umbàuija. Dr’züa hàt ma d’ Kìrich üssschtàfiart mìt näija holzerna Bank un näija Fanschter üs „Kathedràlglàs“. Ìm Gsàmta han dia Àrweta äbb 900 £ koschta. Fìr d’ Àrweta ìm „Bochym-Sittaschìff“ han dr Richard un dr Sydney Davey vu Bochym zàhlt. D’ Kìrich hàt ma àm 23. Juli 1874 wìdder uffgmàcht. .
Zitter em 10. Juli 1957 ìsch d’ Kìrch St. Corentin àls Dankmol vum Gràd I gschìtzt.
Joan Alavedra i Segurañas
Dr Joan Alavedra i Segurañas (* 1896 z’ Barcelona; † 2. Novamber 1981 àui doo) ìsch a kàtàlànischer Schrìftschtäller, Schurnàlischt un Ìwersätzer gsìì.
si Lawa
Dr Joan Alavedra i Segurañas ìsch ànna 1896 uf d’ Walt kumma, z’ Barcelona. Ìn sinera Jugendszitt ìsch’r Frìnd gsìì mìt’m Joan Salvat-Papasseit un mìt’m Emili Eroles. Zamma mit’m Salvat-Papasseit ìsch’r Biblioteeker gsìì àm Ateneu Enciclopèdic Popular. Ìn sinera Jugendsjohra ìsch’r àui Frìnd gsìì mit’m Josep Maria de Sagarra, em Francesc Pujols un em Just Cabot. Schu ìn sinera Jugend hàt’r sìch àn d’ Müsik ìntrassiart; ar ìsch oft ìns Gran Teatre del Liceu gànga.
Vu 1913 bis 1934 ìsch dr Alavedra Sekreter gsìì vu dr Generalitat de Catalunya, unt’r d’ Presidantaschàfta vum Francesc Macià un vum Lluís Companys. Unter’m Franquischa Regime ìsch dr Alavedra ìm Janner 1939 ìns Frànkriich gànga, nohdam àss’r fìr a kurza Zitt ìm Làger vu Prats de Molló igschpärrt worra ìsch. Ar hàt zehna Johra üssgebìrgert glabt, un ìsch numma ànna 1949 ìm Schpània z’ruckkumma. Wahrend dara Verbànnung hàt’r z’ Prada de Conflent glabt, wo-n-’r oft dr Pompeu Fabra gtroffa hàt. Ar hàt ìhm a literàrischa Bìldnis gwìdmet ìn sim Büach Personatges inoblidables vum Johr 1968. Z’ Perpinyà ìm Südfrànkriich ìsch dr Alavedra Vorsìtzender gsìì vu dr „Casal Català“ un ìsch ìn àndra Veraina gsìì.
Zwìscha 1929 un 1935 hàt dr Alavedra àn da Zittschrìfta Mirador un D'Ací i d'Allà mìtgmàcht. Àb 1931 hàt’r fìr s’ Àlltagliga L’Opinió gschrìewa, un ìsch doo Hàuiptuffsätzer worra. Züadam hàt’r dr Àbschnìtt „Mirador indiscret“ ärschàfft ìm Última Hora, ema Àlltagliga vu dr Repüblikànischa Lìnka vu Kàtàlonia. Dr Alavedra hàt sìch salbscht àn d’ Rundfunk ìntrassiart, un ìsch àb 1930 àm Ràdio Barcelona gsìì. Àlles, wàs ar àn dam Ràdio gmàcht hàt, fìndet ma ìm Draibüach „El fet del dia“ vum Johr 1935. Dr Alavdra hàt àui fìr d’ Verbànnungs-Zittschrìft La Nostra Revista gschrìewa. Bis ìm Dezamber 1936 isch’r Vorsìtzender gsìì vum Ateneu Barcelonès.
Ìm Alavedra sina Hàuiptwark ìsch El Passebre, a Gedìcht, wo-n-’r fìr sina Tochter Maria gschrìewa hàt, un wo ma z’äärscht ànna 1948 veräffentligt hàt. Dàs Gedìcht hàt dr Pau Casals ìm Müsik umgschàfft, ìm Form vun’ma Oratorium, unter’m Tìtel Poema del pessebre. Züadam hàt dr Alavedra a s’ Laawa vum Pau Casals gschrìewa ìn’ma Büach, wo ma 1962 veräffentligt hàt. Ar hàt àui s’ Laawa vum Casals verzehlt ìn’ma d’ Kìnder- un Jugendsbüach, wo „L'extraordinària vida de Pau Casals“ haisst un ànna 1970 veräffentligt worra ìsch.
Üsserdam ìsch dr Alavedra Frìnd gsìì mìt dr Sangera Concepció Badia i Millàs gsìì. Ar hàt ìhra Laawa verzehlt ìm Büach „Conxita Badia, una vida d'artista“, wo 1975 ärschìena ìsch. Ar hàt àui s’ Laawa vum Francesc Macià gschrìewa ìn’ma Büach („Francesc Macià. El camí cap a la Presidència de la Generalitat, 1859-1926“), wo noh-n-em Àblawa ànna 1993 veräffentligt worra ìsch. Dr’züa hàt ma ìm Alavedra si Büach „Pelegrins en Montserrat i altres escrits“ ànna 1971 veräffentligt.
St. Corentin (Cury)
dr Pfàrrer Sandys Wason
Vu 1905 bis 1920 ìsch dr Sandys Wason dr Pfàrrer gsìì vu Cury un Gunwalloe. Ar ìsch anglokàtholischer gsìì, so zu sàga, ar hàt d’ Litürgi un àndra Àschpakta vu dr reemisch-kàtholisch Kìrch unterschtìtzt; ar hàt Gdìchter gschrìewa, fìr d’ Kàtholigkait z’ loowa. Domìt sìn vìel Gmaindamìtglìeder nìt z’frìeda gsìì. Sa han ìm Bischof vu Truro gschrìewa, fìr d’ Litürgi vum Büach vum gemainsàma Gebat nochamol ìn d’ Pfàrrai iz’fiahra. Dr Wason ìsch dräimol ärmàhnt worra vu da uffànanderfolgenda Bischäf (dr Charles Stubbs un dr Winfried Burrows), un ìsch dernoh offiziell üs dr Kìrich vu Cury üsgschlossa worra. Ar ìsch àwer doo gblìewa. Nochhar hàt dr Bischof ìhm d’ kìrichliga Färderunga un sina Gald beràuibt. Àls Gegalaischtung hàt dr Wason ìm Bischof verbotta, s’ Àmt ìn dr Kìrch vu Cury àbz’hàlta. Dr Wason ìsch schliasslig vun’ra Gruppa vu Gemaindamìtglìeder üs dr Kìrch üsgschlossa worra, un hàt sich bim Bernard Walke z’ St Hilary verschtäckelt. Ar hàt schpeeter s’ Verlàgshüss Cope and Fenwick glaita z’ London.
Joan Alavedra i Segurañas
si Lawa
Witterscht hàt dr Alavedra dräi Romàna un Gschìchtla üss em Ditscha ìns Kàtàlànischa ìwersätzt: Im Westen nichts Neues vum Erich Maria Remarque (1929), Fräulein Else vum Arthur Schnitzler (1931), un ìm Goethe sina Die Leiden des jungen Werthers (1967)
St. Corentin (Cury)
dr Bàuiplàn
Ìm 12. Johrhundert hàt d’ Kìrich vu Cury schon a kritzformiga Bàuiplàn ghàà. Jetz hàt sa a Schìff, a Kohr, a nordliga Sittaschìff mìt’ra Nordkàpall, un a südliga Kwerschìff mìt’ma Toor. Dr Glockaturm schteht àm Wäschta vum Hàuiptgebäi. Àm Wìnkel vum Kohr un vum Kwerschìff ìsch a Schtaagahüss, wo hinter’ma Hàgioskop schteht. A ànder rachtäckig Schtaagahüss kààt ma fìnda ìn dr Fàssàda vum nordliga Sittaschìff.
Altfranzösische Sprache
Altfranzösisch bezieht sich uf d Langues d'oïl as Sammelbezäichnig vo de Warietääte vo de romanische Sprooche, wo in dr nördlige Helfti vo Frankriich und in Däil vo Belgie und dr Schwiz vom 9. bis öbbe zum Ändi vom 14. Joorhundert gschwätzt worde si. S Altfranzösische isch vom Middelfranzösische abglööst worde.
St. Corentin (Cury)
dr Bàuiplàn
D’ Kìrich hàt a Gsàmtflächa vu 258 m².
Altfranzösische Sprache
Allgemäins
En erste Hiweis druf, ass z Frankriich e romanischi Volkssprooch gschwätzt worde isch, findet mä im ä Beschluss vom Konzil vo Tours us em Joor 813. Do drin wärde d Bischöf ufgforderet, d Grundlaage vom katholische Glaube in ere Sprooch z vermiddle, wo alli Lüt chönne verstoo: „Und är (dr Bischof) söll drnooch strääbe, die gliiche Homilie jedi für sich verständlig in die landlöifigi romanischi oder dütschi Sprooch z übersetze, so dass alli liichter chönne verstoo, was gsäit wird.“ Mä het also en Underschiid gmacht zwüschen em liturgische Latiinisch, wo gschriibe worde isch und e grammatischs Reglewärk gha het, und de rustikale Volkssprooche Romanisch und Dütsch (rustica lingua romana bzw. rustica lingua thiotisca), wo nonig verschriftligt und reglementiert gsi si.
St. Corentin (Cury)
s’ Üssera
D’ Fàssàda vu dr Kìrich sìn hàuiptsachlig üs Àbbruch gmàcht, wahrend d’ Dììra un d’ Fanschterumfàssunga üs Grànit sìn. D’ Sàtteldàcher sìn mìt Schìefer vu Delabole gmàcht.
Joan Alavedra i Segurañas
si Lawa
Dr Alavedra ìsch àm 23. Novamber 1981 z’ Barcelona gschtorwa. Ar ìsch uf em Fridhof vu Montjuïc beardigt worra. Si Suhn Macià Alavedra i Moner ìsch Politiker gsìì: ar ìsch unterànderem Laiter gsìì vu dr Pàrtäi CDC, un a Regiarungsrot vu dr Generalitat de Catalunya.
Altfranzösische Sprache
Allgemäins
S erste altfranzösische Sproochdokumänt si d Stroossburger Äid us em Joor 842, wo sich dr Karl dr Kaali und dr Ludwig dr Dütsch noch em Dood vom Vater Ludwig em Fromme gege dr eltist Brueder, dr Lothar, verschwore häi. Im latiinische Teggst, wo vom Nithard überliiferet isch, si d Schwüür, wo d Brüeder zämme mit iire Gfolgslüt in iirer Volkssprooch‚ sigs Romanisch („romana lingua“) oder Althoochdütsch („teudisca lingua“), abgläit häi, usfüerlig im Wortlut zitiert. Dr romanisch Däil het e Teggst, wo zwar scho franzöösisch isch, aber no nooch zum Wulgäärlatiinische stoot, und isch mit ere konservative latinisierende Orthografii gschribe, wo sich am Latiinische vo de köönigliche Kanzleie orientiert, und enthaltet au e baar räin latiinische Wörter. En Uszuug:
Joan Alavedra i Segurañas
sina Warksàmmlung
Zitter 2008 ìsch ìm Alavedra sina Warksàmmlung àn dr Nàzionàlàrkiv vu Kàtàlonia z’ fìnda. Doo kààt ma Màteriàlsàmmlung fìnda ìwer ìhn un sina Fàmìlia, Briafa, gschtàlterischa Wark, unterànderem ìwer d’ vum „El Pessebre“ vum Pau Casals ìn Öiropà un Àmerikà un Màteriàl ìwer ìm Alavedra si verainliga un politischa Iisàtz.
Altfranzösische Sprache
Allgemäins
Us däm gseet mä, ass scho in dr karolingische Zit im westlige Frankeriich (Francia occidentalis) e romanischi Volkssprooch gschwätzt worde isch. Im Rächtsakt vom Schwuur isch si verwändet worde, für dass au die, wo s Schriftlatiinische nid guet gnueg oder gar nid verstande häi, gwüsst häi, was dr Inhalt vom Äid gsi isch.
Joan Alavedra i Segurañas
Füassnota
<references group=N/>
Altfranzösische Sprache
Allgemäins
Die altfranzösischi Sprooch isch die ersti romanischi Sprooch überhaupt, wo in Schriftzüügniss dokumentiert isch. Die ersti altfranzösischi Dichdig isch d Eulalia-Sequänz vo öbbe 884, wo Merkmol vom pikardische Dialäkt het. Spööter si witeri religiöösi Dichdige und chirchligi Gebruuchsteggst, zum Bischpiil s Jonas-Fragmänt, derzue cho. Mit em Aafang vo dr kapetingische Dünastii 987 het sich die Sprooch, wo vom franzische Dialäkt brägt gsi isch, noo di noo in Frankriich verbräitet. Im 12. Joorhundert het die schriftligi Überliiferig vo dr Heldedichdig, de Chanson de geste, aagfange, wo no früener entstande und dur Spiillüt und Sänger vorträit und eso verbräitet worden isch. Glii si den d Lieder vo de Trubaduure, diee hööfische Ridder- und Antikeromään, d Historiedichdige und franzöösischi Bearbäitige vo biblische Teggst und vo didaktische Wärk entstande.
St. Corentin (Cury)
s’ Üssera
Dr verschtärkta Glockaturm ìsch üs Grànit gmàcht. S’ hàt zwai Stocka. Àm Ìweraschtok sìn zwai Doppelfanschter vum 15. Johrhundert. Dia Fanschter sìn d’ Gliicha: d’ untera Äffnunga sìn dräilàppig, d’ ìwera sìn viarlàppig. D’ Fanschter han Glockaschàbratta. S’ Gsìms hàt a Brìschtung mìt kleina Zenna ìn da Wìnkel. Ìwer d’ Üssgàng vum Schtaagahüss, ìm nordwäschtlicha Wìnkel, ìsch àwer a greesser Zenna. Àn dr wäschtlicha Sitta vum Turm ìsch a Iigàngsdììr mìt’ma Tudor-Boga. Do drìwer ìsch a dräifàcha Fanschter ìm „Sankrachter Schtil“.
Àn dr Oschtfàssàda ìsch s’ Gawel vum Kohr vorschprìgend. ’S ìsch ìm 15. Johrhundert ärrìchta worra; ìm 19. Johrhundert hàt ma ìm Gawel a Fanschter üs Grànit vum „Sankrachter-Schtil“ züagfiagt. D’ Vordacher vu da Nord- un Südfàssàda hàt ma ìm 19. Johrhundert hecher gmàcht, àlso ìsch jetz dr Àbhàng vum Dàch grìnger. Àn dr Oschtfàssàda, nawa-n-em Wìnkel mìt dr Südfàssàda, ìsch a dräilàppig Fanschter vum 19. Johrhundert. Ìm Wìnkel vum südliga Kwerschiff ìsch a Tìrmla mìt’ma Schtaagahüss. D’ Müüra vum Kwerschìff hàt a viarlàppig Doppelfanschter vum 19. Johrhundert.
s’ Ìnnera
Ìm Ìnnera ìsch dr Schìff trännt vum Sittaschìff dur säcks Tudor-Boga, wo ghàijta Kàpitel han. Ìm nordliga Sittaschìff hàt s’ Gwälb noch Bschtàndtaila vum 15. Johrhundert. Dr Raschta vu dr Kìrch ìsch gedäckt mìt Hàmmerbàlkagwälwer vum 19. Johrhundert. Uff da zwai Sitta gìtt’s Treppa rund um Pfihler, wo ìwer s’ ehamààliga Kohrschrànk fiahra. D’ Trepp vum Süda schteht hìnter’ma Hagioskop vum 15. Johhundert. Dr Üsschtoos vu dr Teeraschwälla àm Ìwerstock bìldet d’ grennta Kàpitel vum Pfihler vum Schtaagahüss. Da Pfihler schteht uf’ma gziarta Basis. D’ Teeraschwälla bìldet àui d’ Kàpitel vu da Hàlbpfihler, wo s’ Hàgioskop iiràhma.
Ìm nordliga Sittaschìff ìsch a Fanschter ma Viarpàss, wo-n-a Tudor-Rosa ifàsst. Züadam ìsch a Lawesbàuim uf dr lätschta Boga ghàijt. Àm wäschtlicha Müüra vum Sittaschìff ìsch a Fanschter vum Johr 1924, wo d’ Àbatung vu da Keniga un d’ Àbatung vu da Hìrta zaigt, mìt’ma Schtarn àls Schtaigschtäll.
Dr Nordkàpell hàt zwai dekoràtiva Fanschter. Àn dr Nordmüüra ìsch a Fanschter vum Johr 1924, wo dr Arzangel Michael zaigt, wia àui d’ Härrligkait vum Härr, dr Angel Gabriel, un d’ Wàppa vum Bìschtumm Truro. Àn dr Oschtmüüra, ìsch a Fanschter vum gliicha Johr, wo dr Jesüs zaigt mìt em Kleopas un dr àndra Jìnger, wo düen uf Emmaüs làuifa. Ìm Schtaigeschtäll sìn Wàppa z’ sah
Ìm südlicha Kwerschìff gìtt’s àui zwai dekoràtiva Fanschter. S’ Aina àn dr Oschtmüüra, vum Johr 1861, hàt a Frìedenstüwa ìm Schtaifanschtergschtäll. S’ Aina àn dr Südmüüra hàt Wàppa mìt’ma làtiinischa Schpruch
Àn dr Oschtmüüra vum Kohr gìtt’s zwai dräifàcha dekoràtiva Fanschter. S’ Aina han ànna 1874 d’ Clayton un Bell härgschtällt. S’ Àndra hàt dr Selwyn Image ànna 1904 gmàcht; as zaigt d’ Jungfràui Maria, dr Jesüs Krìschtüs un dr Àposchtel Hàns mìt Raawa ìm Hìntergrund.
Dr’züa hàt d’ Kìrich zwai Piscina: d’ Aina ìsch ìm Südmüüra vum Kohr iibàuia, d’ Àndra ìm Oschtmüüra vum Toor àn dr Südsitta vum Gebäi. Dr Taifbäcka vum 12. Johrhundert hàt a kraisformiga Wàsserbäcka, wo verziart ìsch. D’ Bànka üs Kiafferholz vum 19. Johrhundert han ghàijta Rander. D’ àchtäckiga Kànzla ìsch àui vum 19. Johrhundert.
S’ ìnnera Booga vum Turm ìsch vu Hàlbpfihler unterschtìtzt.
S’ Greeschtatail vu da Kìrchafanschter vun St. Corentin schtàmma üs em And vum 19. Johrhundert odd’r vum Ààfang vum 20. Johrhundert.
Ìwer d’ Dììr vu dr Kìrich St. Corentin ìsch a War Memorial
d’ Glocka
D’ Kìrich St. Corentine hàt säcks Glocka. Àlla sìn ànna 1925 vu dr Giassaräi Gillett & Johnston härgschtällt worra. Ànna 2008 hàt ma d’ Glocka räschtoriart; dàs hàt 45 000 £ koschta.
ìm Kìrchhof
Ìm Kìrchhof vu Cury sìn mehrera Objakta, wo ewafàlls gschìtzt sìn.
D’ Müüra vum Kìrichhofwaag, südlich vu dr Kìrich, hàt ma ìm 18. un ìm 19. Johrhundert bàuia. Sa beschtehn üs Àbbrìch àwer han Beschtàndtailia üs Grànit. S’ südliga Toor hàt schpìtziga Ziarschpìtza. A pààr Meeter àm Süda vum südliga Kwerschìff ìsch a Kritz, wo üs em Mìttelàlter schtàmmt. ’S bschteht üs Grànit un hàt a Ìwertail wia-n-a Blüamazìwala. Sa ìsch äbb 2,75 m hoch un ìsch aina vu da greeschta Kritza ìm Kornwàll. Sa ìsch a gschìtzt Dankmol vum Gràd II*.
Ìm àndra Äcka vum Kìrchhof ìsch a Toor üs gschmìedena Iisa mìt sina Pfihler, wo üs em 19. Johrhundert schtàmmt. S’ Toor ìsch mìt Bìschhofshiat verziart. A klaina Trepp üs Grànit lìgt vor em Toor.
Àn dr Nordsitta kààt ma a Grààbschtai üs em Johr 1825 sah, un àui a Grààbschtai vum Johr 1831. Üsserdam sìn àm Norda d’ Gruft vu dr Fàmìlia Grosse, wia àui a Gruppa vu säcks Greewer vu dr Fàmìlia Hendy, wo ma zwìscha 1795 un 1868 gedulwa hàt.
Wäschtlich vu dr Kìrch ìsch a Dankmol mìt dräi Grààbschtai vu dr Famìlia Randle. Dia Grààbschtai hàt ma zwìscha 1819 un 1860 gschtällt
d’ Pfàrrgmainda un s’ Gottesdianscht
Ìn dr Kìrich vu Cury wìrd s’ Àmt ìn dr Tràdizion „Hochkìrich“ àbghàlta.
D’ Kìrich vu Cury bìldet a gmainsàma Pfàrrai mìt dr Kìrich St. Winwaloe vu Gunwalloe. D’ Pfàrrai gheert zem Dekànàt vum Kerrier, ìm Bìschtumm Truro vu dr Kìrich vun Anglànd.
Füassnota
<references group=N/>
Obersaxen Mundaun
Obersaxe Mundaun isch a politischi Gmaind i da Region Surselva im Bündnerland.
Geografii
Obersaxe Mundaun lit uf ere Terasse uf da rächta Talsite vom Vorderrii, a da Nordflanka vom Piz Mundaun zmizt i da Surselva. Noochbergmainda sind; Somvix und Trun, im Weschte, Brigels, Waltensburg im Norde, Ilanz/Glion im Oschte, und uf da Südsita vom Piz Mundaun d Gmaind Lumnezia im Lugnezertal.
Gschicht
Am Fritig 12. Dezember 2014 händ di stimmberächtigta Bürger vo da damaliga Gmainda Obersaxe und Mundaun a da jewiliga Gmaindsversammliga bschlossa, as d Volksschuel vo baidna Gmainda ab em Schueljohr 2015/16 gmainsam söll organisiert wärde. Ebeso isch feschtglait worda, as i da neua Gmaind Dütsch und Romanisch sölled Amtssproche sii. A da Gmaindsversammliga vom Fritig 19. Juni 2015 händ dänn d Bürger vo Obersaxe mit 105 zu 11 Stimme und die vo Mundaun mit 82 zu 9 Stimme em Zämmaschluss zuegstumma. Ma hät früener emol vo da Schribig «Obersaxen-Mundaun» oder «Obersaxen/Mundaun» greded, hät sich dänn aber uf «Obersaxen Mundaun» gainiged. Gemäss am Fusionsvertrag söll s bishäriga Wappe vo Obersaxe öberno wärda. Da Bündner Grossi Root hät i da Dezembersession 2015 dem und drü witere Fusionsprojet zuegstumme (vgl. Surses, Luzein, Klosters). D Gmaind Obersaxe Mundaun isch somit uf de 1. Jänner 2016 dur d Fusion vo da ehemoliga Gmainda Obersaxe (dütschsprochig) und Mundaun (romanisch) entstanda.
Otto Meyer (Dichter)
Lääbe
Dr Meyer isch z Ändinge mit drei Brieder un ere Schweschter ufgwagse. No dr Schuel het er in dr Druckerei Wild z Ändinge ne Lehr zum Schriftsetzer gmacht. In däm Beruef het er 50 Johr lang gschafft, unter anderem 26 Johr lang im Stückle-Verlag z Ättene. Wu mer aafangs 1980er Johr dr Bleisatz ufgee het, het dr Meyer anne 1981 bi dr Ändinger Firma Vollherbst-Druck aagfange un dert bis zue syre Pänsionierig anne 1999 im Korrektorat gschafft.
Im Mai 1958 het dr Meyer Hilda Dorer vu Simonswald ghyrote. Si hän zäme ne Dochter, Beatrix, ghaa, wu anne 2008 im Alter vu 49 Johr gstorbe isch. Dr Meyer läbt mit syre Frau z Ändinge.
Mer chännt dr Otto Meyer am Chaiserstuel un driber uuse as Dialäktautor, wu Gedicht un Gschicht im Ändiger Dialäkt schrybt un vordrait. Dodin bschrybt er s Alldagslääbe vu dr Räbbuure am Chaiserstuel. E Uuswahl vu sym Schaffe het er anne 1998 im Biechli „vu domols un hit“ uusegee. Zum 80. Geburtsdag vum Meyer anne 2015 het dr Roland Vitt in dr Badische Zytig iber en gschribe:
Dr Otto Meyer isch au ne engaschierte Musiker. Är spiilt Zither un isch Mitgliid im Zither-Club Ändige. Derzue isch er syter anne 1948 Mitgliid vu dr Stadtmusik Ändige, aafangs het er Klarinette gspiilt, speeter isch er uf s Saxophon gwägslet. Vu 1948 bis1993 isch er aktive Musiker in dr Stadtmusik gsii, anne 1988 isch er Ehremitgliid wore. Är het di silberni un di guldini Ehrenoodle vum Bloosmusikverband kriegt un anne 1990 d Landesehrenoodle. In dr Stadtmusik isch er au vu 1971 bis 1993 Vizedirigänt gsii un ab 1972 au Jugeduusbilder un Dirigänt vu dr Jugedkapälle.
Steven Seagal
De Steven Frederic Seagal (🇷🇺, Stiwen Frederik Sigal; * 10. April 1952 z Lansing, Michigan) isch en US-amerikanische Schauspiiler. Denäbe isch er au Produzänt, Regisseur, Musiker, Polizist und Kampfsportler. Syt 2016 isch er Staatsbürger vo Russland und vo Serbie. Bekannt worden isch de Seagal vor allem dur syne Rolle i verschidne Martial-Arts-Film. Er isch Träger vom 7. Dan im Aikidō (Aikikai Honbu Dōjō) und Aikidō-Shihan.
Eberhard Beck
Dr Eberhard Beck (* 3. Augschte 1933 z Waldshuet; † 5. Jänner 2000 ebe dert) isch e dytsche Schriftsteller, Dolmetscher un Ibersetzer gsii. Är het z Waldshuet gläbt.
Lääbe
Dr Beck het Landwirtschaft un Obstböu studiert un het derno 13 Johr lang im Uusland gschafft, vor allem z Latynamerika. Är isch wider retuurchuu uf Dytschland un het Theology un Germanischtik studiert. Vu 1963 bis 1977 het er bi verschidene Organisation as Dolmetscher gschafft. Syte anne 1977 isch er freie Autor gsii. Är het langi Johr fir dr Sidweschtfunk bi Radiosändige mitgwirkt, unter anderem as Heerspiilautor un -sprächer. Vyl vu syne Heerspiil het er uf Alemannisch gschribe, derzue het er au Gschichte uf Alemannisch verfasst. Anne 1980 het er e Uuswahl vu syne Gschichte unter em Titel „im umeluege“ publiziert. Z Waldshuet isch er au e Zytlang fir di Griene Mitglid im Stadtrot gsii. Anne 1985 het er vu dr Langensteiner Cumpaney dr „Alefanzorde“ kriegt.
Beat Trachsler
Er isch im Gundeli ugwachse, isch is Thiersteinerschuelhuus und ufs Humanistische Gimnasium ggange und het Kunschtgschicht, Germanistik und Latyn studiert. De isch er Lehrer a verschidene Schuele woorde, so au a dr Schuel für Gstaltig Basel und a dr Brueffsmaturitätsschuel. Er het im ene Projäkt vom Nazionalfonds s Wäärch vom Basler Zeichner Emanuel Büchel aglueget und drno als Verlagseleiter vom GS-Verlag z Basel gschaffet. Er isch dr Presidänt vom Basler Buechhändler- und Verlegerverein und vo dr Basler Künschtlergsellschaft gsi. Bi dr Basler Tänkmolpflääg het men uf syni Meinig als Bauexpärte gloost. Er isch sid anne 2016 der Presidänt vo dr Basler Hebelstiftig und leitet i dere Funkzioon all Joor s Hebel-Möhli z Huuse. Er het sälber au Sachen übere Johann Peter Hebel gschribe und Wäärch vo däm alemannische Dichter nöi usegää.
Syni Artikel het er öppe für d Zytschrift B wie Basel gschribe, und dr baselstedtische Zytig Dr Lälli het er ghulfe bi de baseldütsche Bytreeg. Aktuell schribt er no d Kolumne Baseldytsch im Akzent Magazin vo dr Pro Senectute beider Basel.
Eis vom Trachsler syne Gedicht isch uff ere Bronzedafele am 2016 ygrichtete Uferwääg em Rhy noo, em DreylandDichterweg, z Basel verewiget, so wie es paar Stück vo anderne Mundartdichter.
Dr Forscher, Lehrer und Dichter isch anne 2009 bi de Gründer vo dr Basler Inträssegmeinschaft Dialäkt drby gsi.
1991 het dr Beat Trachsler d Johann-Peter-Hebel-Gedänkplagette vo Wiisen übercho, 1992 dr Kulturprys vo Basel und 2001 der Hebeldank vom Hebelbund Löörech.
Hilfe, ich hab meine Lehrerin geschrumpft
Hilfe, ich ha miini Leererin gschrumpft isch en Film vom Sven Unterwaldt, wo nachem gliichnaamige Chinderbuech vo de Sabine Ludwig benennt worde isch. De Kinostart in Düütschland isch de 17. Dezember 2015 gsii.
Handlig
En Musterschüeler isch de 11-jäärig Felix nöd grad und jetzt chunnt er, nachdem er vo meerere Schuele gfloge isch, siini letschti Chance über.
Er findet zwar i de Ella schnell e Fründin, aber siini Klasseleererin, d'Frau Dr. Schmitt-Gössenwein isch überhaupt nöd nett zu ihm. Zum bi de andere Buebe id Klass ufgnaa zwerde muss de Felix meereri Muetprobe bestaa. So sött er am Abig id Schuel iibreche, dodäbii ertappt ihn d'Frau Schmitt-Gössenwein. I dem Momment wünscht er sich, dass siini Lehrerin üf d'Grössi vomene Güfeli schrumpft, was denn au passiert.
D'Lehrerin suecht denn Zueflucht im Rucksack vom Felix und zämme suechets nach em Grund fürs Schrumpfe. Bsunders de Mario und däm siin Vater, de Schuelrat Henning stönd iine debii im Weg. Wäärend de Nachforschige find de Felix e hundertjäärigi Gschicht, wo mit em Geist vom Schuelgründer i Verbindig staat.
L’Abergement-Clémenciat
L’Abergement-Clémenciat ìsch a frànzeesche Gmein ìm Département Ain ìn dr Region Auvergne-Rhône-Alpes.
Geogràfi
L’Abergement-Clémenciat leit àm Fluss Chalaronne ìn dr Bresse, rund 50 Kilometer nerdlich vu Lyon. D Nochbergmein sìn Illiat, Saint-Étienne-sur-Chalaronne, Dompierre-sur-Chalaronne, Baneins, Châtillon-sur-Chalaronne un Sulignat.
Gschìcht
D Gmein isch ànne 1857 dur d Füsion vu dr Gmeine L’Abergement un Clémenciat entstànda. L’Abergement ìsch zem erschte Mol gnennt worda ìm Johr 1304 àls Albergamentum in Dombis, Clémenciat ìm Johr 957 àls in agro Clemensiacense, in ipsa villa.
Ìm Ort hàt s d Vieux Bourg üs em 14. Jh., s Château du Vieux Bourg vu 1700 un a neogotischa Kìrch us em 19. Jh.
Chalandamarz
Dr Bruuch stoot uf dr Lischte vom Läbige Kulturguet vo dr Schwiiz.
Syn Name isch romanisch; me bruucht je nach Dialäkt au d Variante Calondamarsa oder Calentmarz und no anderi Forme. S Wort maanet a die uralti röömischi Wurzle; dr Bruuch isch all Joor am 1. März oder am ene Tag noch bi däm, und der Wortteil calanda chunt vom latynische kalendae, was der Afangstag vom ene Monet bedütet.
Dr Bruuch chunt hüt no im Engadin, im Münstertal, im Oberhalbstein, im Albulatal, im Puschlav, im Bergell und im Misox vor.
D Schuelchind, eigentlich bsunders d Buebe, lauffe dur d Döörffer und mache mit grosse Plumpe, Chueglogge, Schällen oder Trychle und mit Geisslechlöpfe Läärm und singe drzue. Mit all dene Grüüsch wott me dr Winter vrjaage. Zum Dank drfüür schänke d Lüüt i de Hüüser de Chind öppis Zässe, gäärn öppis Süesses so wie d Cheschtele mit Niidle, oder au Gält. Es git i de Döörffer verschideni Forme vom Bruuch. A teilnen Oort vrbrönnt men e Figuur us Schtrou, wo füre Winter stoot. De cha dr Früelig choo.
Al-Chwarizmi
Abu Dscha'far Muhammad ibn Musa al-Chwarizmi, Var. Chwarazmi, (, Var. al-Ḫwārazmī; * um 780; † zwüsche 835 (?) und 850) isch e choresmische Uniwersalgleerte, Mathematiker, Astronom und Geograaf wäärend dr abbasidische Blüetezit gsii. Er het dr grösst Däil vo sim Lääbe z Bagdad gläbt und dört im „Huus vo dr Wiishäit“ gschafft. Vo sim Naame läitet sich dr Begriff Algorithmus ab.
Lääbe
Mä wäiss nit genau wenn al-Chwarizmi uf d Wält choo oder gstorbe isch. Dr Bibliothekar Ibn an-Nadim schribt über en, ass er Choresmier gsi isch (wa-aṣlu-hu min Ḫwārizm). Er het dr grösst Däil vo sim Lääbe z Bagdad gwoont, dr Hauptstadt vo de Abbaside-Kalife. Er isch vor allem in de Joor 813 bis 833 aktiv gsi. Er isch Mitgliid im „Huus vo dr Wiishäit“ (Bait al-Hikma) vom Kalif al-Ma'mun gsi und het alli sini Wärk uf Arabisch verfasst. Nume dr Historiker at-Tabari dänggt, ass er au d Nisba „al-Madschūsi“ gschriibe häig. Es git die, wo us däm dr Schluss zooge häi, er sig Zoroastrier gsi, was zu dere Zit für öbber us em Iran mööglig gsi weer. S Vorwort zu sim Mäisterbuech Algebra dütet aber aa, ass er en orthodoxe Muslim gsi isch, und so bedütet im at-Tabaris si Bemerkig nume, as villicht im al-Chwarizmi sini Vorfaare oder är sälber won er jung gsi isch Zoroastrier gsi si.
Al-Chwarizmi gältet as äine vo de bedütendste Mathematiker, wil er sich – nid wie zum Bischbil dr Diophant vo Alexandrie –  nit mit dr Zaaletheorii, sondern mit dr Algebra as ere elementare Undersuechigsform beschäftiget het. Au als Geograaf und Kartograaf het er bedütendi Biidrääg gläistet, au drmit ass er us em Sanskrit und us em Griechische übersetzt het.
Die erste latiinische Übersetzige vo sinere Algebra het z Spanie dr Robert vo Chester (1145) und unabhängig von em e chli spööter dr Gerhard vo Cremona gmacht.
Mathematik
In sim Wärk Kitāb al-Dschamʿ wa-l-tafrīq bi-ḥisāb al-Hind („Über s Rächne mit indische Ziffere“, um 825) het al-Chwarizmi d Arbet mit Dezimalzaale erkläärt und d Ziffere Null (arab.: sifr) us em indische in s arabische Zaalesüsteem und eso in alli modärne Zaalesüsteem iigfüert. Die latiinischi Fassig vo dere Schrift het dr Diddel Algorismi de... („S Wärk vom al-gorismus über...“) ghaa. Dodrus isch d Bezäichnig „Algorithmus“ entstande, wo mit ere generell genau definierti Rächeverfaare gmäint si. Die arabischi Urfassig vo däm Buech isch verloregange; es git nume no e latiinischi Übersetzig.
Im Joor 830 isch er mit em Buech Kitāb al-muchtasar fi hisab al-dschabr wa-l-muqabala („Rächne dur Ergänzig und Usgliich“) fertig worde. Das isch e Zämmestellig vo Reegle und Bischbil. S Buech isch vom 12. Joorhundert aa e baar Mol uf Latiinisch übersetzt worde. Es het e groosse Iifluss uf d Mathematik im Vordere Orient und denn au uf die witeri Entwigglig im Weste ghaa.
Astronomii
Im Al-Chwarizmi si Zīj al-Sindhind (Arabisch: زيج, „Astronomischi Dabälle vo Sind und Hind“) won er vor em Joor 838 verfasst het, het us öbbe 37 Kapitel bestande, wo astronomischi und Kaländerberächnige beschriibe. Es si 116 Berächnigsdabälle din gsi, drunder e Dabälle mit Wärt vo dr Sinus-Funkzioon. E groosse Däil vom Buech het dr Al-Chwarizmi vo indische Astronome übernoo, wie dr Diddel Zīj al-Sindhind säit.
Geografii
Al-Chwarizmis het si Buech über s Bild vo dr Ärde (, Kitāb Ṣūrat al-arḍ), im Joor 833 fertig gschriibe. Es handlet sich um en überarbäiteti und erwitereti Fassig vo dr Geografii vom Ptolemeus, und es isch din e Liste vo 2402 Koordinate vo Stedt und andere geografische Ort. Es existiert nume no äi Kopii vom Wärk in dr Bibliothèque nationale et universitaire de Strasbourg; es isch vom Hans vo Mžik editiert worde (Leipzig 1926).
Witeri Publikazioone
Al-Chwarizmi het sich au mit em Jüdische Kaländer (Istichradsch Tarich al-Yahud) beschäfdigt, mit Kaländer allgemäin (Kitab at-Tarich) und mit Sunneuure (Kitab ar-Ruchmat). Die trigonometrische Dabälle, won er ufgstellt het, häi e groosse Iifluss uf d Entwigglig vo dr westlige Mathematik ghaa.
Galenos
Dr Galenos vo Pergamon, au Aelius Galenus (, dütsch: Galēn, in früenöizitlige Druckwärk au Galienus; * 129 oder 131 in Pergamon ; † um 199, 201 oder 215 z Rom ), isch e griechische Arzt und Anatom gsi. Dr Vornaame Claudius, wo män em in dr Rönessans gee het, chunnt drvoo, ass mä d Abchürzig Cl., wo für Clarissimus stoot, falsch usgläit het.
Beate Reiner
Lääbe
D Reiner isch Schrynermaischteri un Reschtauratori un fiert e aigeni Schrynerei z Furtwange im Schwarzwald, wu si Mebel reschtauriere duet. Dernäbe schafft si au as Huetmacheri.
Galenos
Lääbe
Dr Galenos isch z Pergamon uf d Wält choo, wo sich s Häiligdum vom Asklepios befunde het, wo in dr Middi vom 2. Joorhundert am berüemtiste gsi isch. Si Vater, dr Archidekt und Mathematiker Nikon, het em zerst Underricht in dr aristotelische Filosofii, Mathematik und Naturleer gee.
Beate Reiner
Lääbe
Mer chännt d Reiner in dr Region as Dialäktautori, wu mit ire Gedicht uf Alemannisch verschideni Bryys bi Mundartwettbewärb gwunne het. Bi dr fimte Lohrer Murre anne 2017 het si mit em Gedicht „Vorbei“ dr erscht Byys in dr Kategory Lyrik gwunne un bi dr Murre 2020 dr zweet Blatz in dr nämlige Kategory Bim Mundartliteraturwettbewäärb „Alemannisch läbt!“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft, em SWR un dr Badische Zytig het si anne 2021 mit em Gedicht „Wolkedanz“ dr zweet Bryys in dr Sparte Lyrik gwunne.
Galenos
Lääbe
Vo öbbe 146 aa het sich dr Galenos vor allem mit dr Medizin beschäfdigt. Er het in dr Nööchi vo Smyrna studiert und isch vil umegräist, under anderem isch er mit nüünzääni z Alexandria gsi, wo sällere Zit s Zentrum vo dr Häilkunst gsi isch und dr äinzig Ort in dr Antike, wo mä het döfe Humansekzione und Undersuechige an Liiche mache. Öb dr Galenos sälber Mensche seziert het, isch nid bekannt. D Büecher in dr Bibliothek vo Alexandrie mit alte Zäichnige häi die wüsseschaftligi Usbildig understützt. Kure si in dere Zit vo Ärzt gläitet worde, Häilig und Pflääg häi im ene Asklepieion stattgfunde, wo Briester, Häilkundler und Ärzt gschafft häi. 158 isch dr Galen uf Pergamon zrugg, het as Sport- und Wundarzt vo de Gladiatore gschafft und gliichzitig e Braxis ghaa. Wäärend de Olympische Spiil het er d Athlete undersuecht und iiri Verletzige studiert, grad wo si sä überchoo häi.
Beate Reiner
Lääbe
Bi dr Furtwanger Fasnet schrybt si as „Hirschkue“ au alemannische Bydreg, z. B. am „Hirschmendig“.
Galenos
Lääbe
Vo 161 aa het dr Galenos z Rom gschafft, und wo dr bekannt Filosoof Eudemos vo Pergamon wider gsund worde isch, isch er dr Arzt vo dr römische Aristokratii worde. Um 166 isch er us Rom furt, woorschinlig wäge dr Antoninische Pest wo denn dört usbroche isch, und het wider as Arzt vo de Gladiatore z Pergamon afo schaffe. Wo d „Pest“ under de römische Soldate z Aquileia usbroche isch, het en dr römisch Kaiser Marcus Aurelius drum bittet, iine go z hälfe und er isch im Joor 168 uf Aquileia. Us sinere prezise Beschriibig vo de Sümptom vo dr Chranket cha mä vermuete, ass es sich dört eender um e Pockeepidemii ghandlet het. 169 isch er dr Liibarzt vom Soon vom Kaiser, vom Commodus, spööter vermuetlig au vom Kaiser P. Septimius Severus. Dr Galenos isch z Rom gstorbe, mä wäiss nit genau wenn.
Beate Reiner
Lääbe
Ab em 1. Juli 2013 isch si fir ai Johr as erschti Frau Bresidänti vum Lions-Club Triberg-Schwarzwald gsii.
Galenos
Wärk
In Galenos si Hauptwärk isch Methodi medendi. Es bestoot us 16 Büecher. Dr Läitgedanke din isch, ass alli Erschiinige in dr Natur und im Mensch e bestimmte Zwäck erfülle. Dr Galenos het dr Mensch as en Äihäit vo Liib und Seele aagluegt, wo vo zwäi Site cha beiiflusst wärde: vo dr Metafüsik und vo dr Materie.