cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bahnhof Seebrugg
Bauzit
Dè Baanhof Seebrugg isch am 1. Dezèmbèr 1926 als provisorischè Ändbaanhof vo dè Dreiseèbaan in Bedryb gnõ worrè. Als eigèntliche Ändbaanhof vo dè Dreiseèbaan isch dè Baanhof vo Sankt Bläsy im Obberè Albdal vorgsää gsi, wo s EG un dè Güèterschuppè au schu baut worrè isch. Sèlli Ändschtation isch us bolitischè Gründ vorgsää gsi, well St. Bläsy dörtzmòl diè einzigschte baddischi Amtsschtadt gsi isch, wo no kain Baanaaschluss ghaa hèt. Sèlli Witterfüürung vum Oschtzipfel vum Schluchsee übber s Obbere Schwarzadal un dè Hüsermer Sattel i s Albdal hät abber zwei Dunnel bruucht, wo mò sich us finanzièllè Gründ nǜmmi leischtè hèt chönnè. Mit sèllèm Bauschtop isch abber nit nu dè Baanhof vo St. Bläsy sinnlos ummè gschtandè, sondern dè blaante Durchgangsbaanhof z Seebrugg isch in Frõg gschtandè. Als Ändbaanhof qualifizyrt hèt sich s Brovinzbaanhöfle im düèfschte Schwarzwald abber mit èm Bau vo dè Staumuèr am Obberbeggi vo dè Schluchseewärch vo 1929-1931, well s Bauwärch èn Huufè Matrialdranspört erforderlich gmacht hèt. Ergo hèt mò im Johr 1926 s Baanhöfle gegèübber vo dè (blaante) Staumuèr-Bauschtell baut un d Strèggi vom Ewigkeitsbäänle brovisorisch bis zuè dè Bauschtell volängerèt. Provisorisch isch denn au dè Abschluss vo dè Dreiseèbaan worrè, well s EG vom Seebrugger Baanhof an èm ängè Uferschtreifè vum Schluchsee, ychlèmmt zwǜschè m B 500 - Uferdamm un èm Staubeggi baut worrè isch. Intressant a sèllèm Blatz isch au, dass bim Bau vom Baanhof 1926 s Stauzyl vum Stausee no längscht nit erreicht worrè isch, dè Baublaan abber d Höchi vo 932 m NHN vorgsää hèt, wa zwei (!) Meter übber m Stauzyl vum gschtautè Schluchsee vo 930 m NHN lyt. Um Blatz für s Depot un d Abschtellgleis z haa, hèt mò dè Chopf vo dè Strèggi öschtlich vum EG aalègè müèsè. D Abschtellgleis sin in Form von èrè Gleisharfè aaglait worrè, wa normalerwys nu bi Rangyrbaanhööf asè gmacht wörd.
Personèvokeer
Mit dè Yschtellung vum InterRegio-Zugpärle Höllèdal am 14. Dezèmbèr 2002,, wo d Zuggarnitur übber Nacht z Seebrugg i dè Gleisharfè im Gleishinterfäld abgschtellt worrè isch, hèt d Ändstation bedryblich stark a Bedütung volorè, well d DB Regio Südbaddè im Personèvokeer sit dèm konsequent Wendezug-Garniturè uff dè Dreiseèbaan ysetzt. Sèlli Wendezug-Garniturè übbernachtet abber im Bw Fryburg, sèllèwäg hèt s d Abschtellgleis z Seebrugg sit 2002 nǜmmi bruucht.
Im Johr 2016 isch dè Personèbaanhof zämmè mit dè andrè Baanhööf vo dè Dreiseèbaan umfangrych sanyrt worrè, woby unter andrèm d Höchi vom Baanschteig uff 55 cm feschtglait un uff 140 m vochürzt worrè.
Güètervokeer
Dè Bhf. Seebrugg isch früèner Umschlagpungt für dè Güètervokeer vo dè Baddischè Staatsbrauerei Rothuus gsi, wo öppè füüf Kilometer witter wèg obberhalb vum Mettmadal lyt. Sit 1976 isch sèllè Güètervokeer uff d Strõß volait worrè. Als Reminiszenz un als Reklame sin sit dèm zwei Byrküèlwägè mit Rothuus-Logo uff ènèm Gleisstüggle am Chopf vo dè Gleisharfè, also bi dè Strõßèabzwygung vo dè Rothuuser-Landschtrõß vo dè B 500 gschtandè. Im Johr 2012 hèt d IG 3-Seèbaan d Wägè widder uff è aagschlossenes Gleis gschtellt.
Witterhy hèt dèsèll Baanhof früèner als Voladeschtell für Holz sowiè für Uranärz us dè Ärzgruèb Krunkelbach z Menzèschwand diènt.
Infraschtruktur
S EG isch witgehend im Originalzuèschtand erhaaltè. Im Ärdgschoss i dè Mitti lyt dè Wartesaal mit Uusgäng uff d Schtrõßè- un d Gleissitè. D Wänd vum Wartesaal sin nò mit èm Däfer vosää. D Gepäckabfèrtigung un dè Faarchartèschalter sin nǜmmi vorhandè. D Baanhofsbeiz git s zwar nò, wörd abber nǜmmi bedribbè. Im Obbergeschoss git s drei Personalwohnungè. Im ehemòligè Güèterschuppè, wo sich öscthlich a s EG aaschlièßt, isch hüt è Tauchbasis für s Tauchè im Schluchsee unterbrocht.
Am Rand vo dè Gleisharfè lyt dè aalte Güèterbaanhof, wo übber è Chopf- un Sitèrampè, è Gleiswòòg un è Lademaaß vofüègt. Z mitts am Aafang vo dè Gleisharfè stòt èn Wasserkran. È Untersuèchigsgruèb hèt s au gää, isch abber im Vorfäld vo dè Sanyrung vo dè Gleisharfè uusbaut worrè. Am südöschtlichè Rand vo dè Gleisharfe stòt zuèdèm èn Lokschuppè.
D Gleis vo dè Harfè sin mitsamt èm Depotgleis urschprünglich vollschtändig mit Obberleitung vosää gsi. Sèlli Obberleitung übber dè Gleisharfè isch abber im Johr 2008 ab èm Deckungssignaal bis zum Gleisänd abbaut worrè. Allerdings stön d Vyrkantmaschtè vo dè Querdragwärch bis hüt (Stand: Septembèr 2020) nò.
Bedryb
Dè Bhf. Seebrugg isch im Stundètagt vo 1994 bis im Dezèmber 2019 vo dè Regionalbaanè vo dè DB Regio AG uff dè Linniè Fryburg (Briisgau)−Titisee−Seebrugg bediènt worrè. Sèlli Züüg hèn us Doppelstockwägè vom Wagètǜ DAB (1./2. Klass) bzw. DB (2. Klass) sowiè eim Stüèrwagè vum Tǜp DABbufza bschtandè. Im Ysatz gsi sin sèlli DoSto-Garniturè nõch dè Gründung vo dè Dütsche Baan AG im Johr 1994, well ab dört s DoSto-Rollmatriaal us dè Bschtänd vo dè DDR-Rychsbaan (DR) au im Schwarzwald i dè komplètt sanyrtè Variantè hèt chönnè ygsetzt wörrè. Stilächt dèzuè basst hèt d Zuglok vo dè DB-Baureiè 143, wo èbbèso us DR-Beschtänd (ex DR-Baureiè 243) übbernõ worrè isch. Im Dezèmbèr 2016 hèt d Könnigin vo dè DR-Elloks abdankt un isch durch d DB-Baureiè 146 abglöst worrè, woby d DoSto-Garniturè no bis 2019 bis uff Seebrugg uè chò sin. È Bsunderheit i sèllèrè Zyt isch bis zum Johr 2002 dè IR Höllèdal gsi, wo vo vum Norddütschè bis zum Bhf. Seebrugg uègfaarè isch. Sèlli Züüg hèn innerhalb vum Stundètagt èn turnusmässigè Regionalzug ersetzt.
Sit sèllèm Dezèmbèr 2019 isch dè Bhf. Seebrugg Bschtanddeil vo dèBriisgau-Baan 2020 und isch dè öschtliche Ändpungt vo dè Linniè S1. Bediènt wörd Seebrugg immer nò im Stundètagt mit Dyrbwagè-Garniturè vo dè DB-Baureiè 1440. D 1440er sin abber schu è halbs Johr dèvor uusprobyrt worrè un im März 2019 zum erschtè Mòl z Seebruug ufftaucht.
Seebrugg isch ußerdèm Uusgangspungt von è baar Regionalbuslinniè vo dè SBG, wo nõch im ewigè SEV gu St. Bläsy sowiè uff Neuschtadt sowiè Waldshuèt abbè faarèd.
Umwandlig zum Museumsbaanhof
Luèg au bi : IG 3-Seèbaan
Im Johr 2008 wärs dè Gleisharfè un im ehemòligè Güèterbaanhof vo Seebrugg fascht an Kragè gangè. Um sèbb einmòlige Ensemble z rettè, isch im sèlbè Johr d Inträssègmeinschaft 3-Seèbaan e. V. gründèt worrè. D IG 3-Seèbaan hèt dè Abriss chönnè vohindèrè un schlièßlich 2014 d Gleis vollschtändig sanyrè. D Obberleitig hèt abber, abgsää vo dè Turmmaschtè, schu s Zitliche gsegnèt cha, un isch bis hüt nit widder gschpannt worrè. D Bsunderheit bis hüt (Stand: Januar 2021) isch, dass es Gleis 6 bis zum Deckungssignaal für dè reguläre Faarbedryb mit Wendezüüg bruucht wörd, wa bim Umsetzè un Rangyrè è ständigi Abschprõch mit èm FdL vo dè Dreiseèbaan nötig macht. S ganze Gländ söll zuè nèm Freilichtmuseum uusbaut wörrè un (s Ändschtugg) von èm tǜpischè Ändbaanhof von èrè Näbbèbaan i dè Zyt vo 1945 bis 1960 repräsentyrè. S Hauptaugèmèrk dõdeby lyt uff dè Nõchbildig vum Güètervokeer bzw. Güèterumschlag. Dè Vorein füürt ußerdèm vo Seebrugg uus regelmäßigi Sonderfaartè mit historischè Dampfzüg durrè.
Papua
Papua stoht fir:
Thank God It's Christmas
"Thank God It's Christmas" isch es Wiehnachtslied vo de britische Rockgruppe Queen. S Lied isch vo de beide Band-Mitglider Brian May und Roger Taylor gschribe worde.
D Single het in de irische Charts de 8. Platz erreicht, in de britische isch si 6. Woche derbi gsi, mit de beschte Plaziirig uf em Rang 21. Au in Dütschland und z Öschtriich isch d Single in de Charts gsi.
Veröffentlich worde isch s Lied, wo-n-e Längi vo 4 Minute und 19 Sekunde het, am 26. November 1984. Uf de zweite Site sind zwei Lieder us em Album The Works gsi, Man On The Prowl und Keep Passing The Open Windows.
Uf der Liste Billboard’s All Time Top 100 isch dr Song uf e 34. Blatz choo.
Aire-la-Ville
Aire-la-Ville (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Aire-la-Ville isch e Huffedorf in dr Champagne, am linke Stade vum Rottu. Dr Bann umfasst 42 % landwirtschaftligi Flechine, 23 % Wald, 15 % Sidligsflechine, 6 % Vercheersflechine un 14 % Gwässerflechine. Nochbergmaine sin Russin im Weschte, Satigny im Norde, Bernex im Oschte un Cartigny im Side.
Gschicht
Aire-la-Ville isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1429 s Aeria Villa (1666 Haire-la-Ville).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 19,2 % gläge.
Religion
19,6 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 48,5 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 18,0 %, CVP 16,8 %, GLP 4,6 %, GP 11,9 %, MCR 11,1 %, SP 12,6 %, SVP 21,8 %, Sunschtigi 3,2 %.
Gmaindspresidänt isch dr Barthélémy Roch (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 736 Yywohner 625 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 25 Dytsch, 11 Italienisch un 75 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Schweizer Erzählnacht
D Schwyzer Verzellnacht (dt. Schweizer Erzählnacht, frz. Nuit du conte en Suisse, it. Notte del racconto in Svizzera, rom. Notg dals raquints svizra) isch e Gmainschaftsprojäkt vum Schwyzerische Institut für Chinder- un Jugedmedie SIKJM in Zämmenarbet mit Bibliomedia Schwyz un UNICEF Schwyz zur Ferderig vum Lääse.
Konzäpt
Anne 2013 sin 689 Veraastaltige aagmäldet gsii (471 in dr Dytschschwyz, 81 in dr Romandie un 131 im Tessin). Mit rund 60.000 Dailnämmer (anne 2013) isch d Schwyzer Verzellnacht mittlerwyli aini vu dr greschte Kulturveraastaltige in dr Schwyz.
Gschicht
D Schwyzer Verzellnacht goht zrugg uf d Oberwalliser Märlinacht, wu am 28. Novämber 1990 vum Kurt Schnidrig, em Präsident vum Verein Kinder und Jugendmedien Wallis veraastaltet woren isch. Sy ziil isch dodmol gsii, d Chinder vum Färnseh un em PC furtzlocke. Aafangs isch d Märlinacht, wu d Tradition vum „Abusitz“ wider ufgnuu het, em Zämmehocke un Gschichtli verzellen am Ofe im Winter, uusschließlig fir Chinder gsii, ab 1994 derno au fir Erwachseni. Ab 1995 isch d Märlinacht as zuen ere gsamtschwyzerische Serie vu Lääseveraastaltige uusgwytet wore. Bi dr erschte Schwyzer Verzellnacht am 17. Novämber 1995 sin s 100 Veraastaltige in dr ganze Dytschschwyz gsii, 1996 derno insgsamt 300 in dr Dytschschwyz un dr Romandie. Ab 1999 het s au s Tessin mitgmacht un schließli derno au rätoromanische Gmaine im Bünderland.
Aafangs isch d Verzellnacht no unter dr Schirmherrschaft vum ehmolige Bund für Jugendliteratur (SBJ) gstande. Syt em Zämmeschluss vum SBJ mit em Schwyzerische Jugedbuech-Institut SJI zum Schwyzerische Institut fir Chinder- un Jugedmedie (SIKJM) anne 2002 wird d Verzellnacht vu däm wytergfiert.
Literaturhaus Zürich
S Literaturhuus Züri isch es Huus, wo me drin Literatur tuet vermiddle.
Es stoot i dr Stadt Züri, am Limmetggee im Dörfli. Anne 1999 het d Museumsgselschaft Züri die Inschtituzioon gründet. S Literaturhuus wird sid 2002 vo dr Stadt Züri treit, und sid 2001 chunt s au no Gält über vo der Zürcher Kantonalbank.
S Zürcher Literaturhuus macht Lääsige, Diskussioone, Schrybwepeweerb, Literatur-Workshop und anderi Verastaltige. Es tuet Schriftsteller und süscht no Lüüt us dr Kultur zue sich ylaade.
S Literaturhuus het e dopleti Leitig mit de beede Gschäftsfüererinne Mirjam Schreiber und Gesa Schneider.
Es git i däm Huus au e Biblioteek.
13. August
Dr '''13. Augschte''' isch dr 225. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 226. in Schaltjohr), dodermit blybe no 140 Däg bis zum Änd vum Johr.
Klingengraben
Dè Chlingègrabbè (Hauptnammè z Dütschland) isch èn 23,7 km langè, öschtlichè un rächtè Zuèfluss vo dè Wuètè. Er entschpringt im Kanton Schaffuusè i dè Schwiz un mündet im Landchrais z Baddè-Württèbärg i sellèn Hochrhy-Zuèfluss.
Abschnittsnammè
Dè Fluss heißt in sim Schwizer Volauf abschnittswys au Ergoltinger Bach, Sèltèbach, Müllibach un Landgrabbè un ab dè Staatsgränz im Dütschè Chlingègrabbè sowiè im Unterlauf Kotbach.
Volauf
Dè Hauptschtrang-Obberlauf vom Chlingègrabbè entschpringt – etwa 380 m nordweschtlich vo Gränz zuè Dütschland – i dè Schwiz uff èm Südrandè, also a dè Südflankè vom Chläggi. Sini Quällè lyt öppè 4 km südöschtlich vo Nüüchilch (CH) uff öppè Höchi. Nõch knapp 200 m Streggi mündet vo Südè hèt dè èrschti Zuèfluss y, wo uff Höchi au no uff Schwizer Gebièt i dè Nõchi vo dè Staatsgränz entschpringt. Ennèt dè Gränz un 2,2 km dèvò wäg lyt Jeschtèttè.
Dirèkt nõch dè dütsch-schwizer Gränz flièßt dè Chlingègrabbè dè Hauptort Ärzingè vo Gmeind Chleggau. 775 m weschtlich vo Obberlauchringè lyt d Ymündung vum Schwarzbach (0,63 m³/s) i dè Chlingègrabbè (0,96 m³/s), ab dört drait dè reschtlich Bach dè Nammè Kotbach. Vom Schwarzbach hèr wörd s Wasser vo dè Südhaaldè vom Südrandè sowiè vo dè Nordhaaldè vom Chlynè Randè1,9 km witer bachabsi mündet sebbè z Obberlauchringè mit èrè mittlerè Wasserfüürig vo 1,65 m³/s uff Höchi i d Wuètè.
Plaffeien
Plaffeie (seislertütschi Ussprooch, amtlich Plaffeien, , Patua ) isch di gröschti Gmiin im Seisebezirk vom Kanton Friburg i dr Schwiiz.
Klingengraben
Strõßè un Baanschtreggi
I dè Schwiz flièßt dè Chlingègrabbè öppè dè Hauptstrasse 13 nõch, wo uss Richtung Schaffuusè chunnt, un a dè Gränz i diè dütsch Bundesstraße 34 übbergòt. Dè Fluss wörd uff Großdeil vo sim Volauf vo dè Hochrhybaan (Basel–Konschtanz) flankyrt. Diè beidè Vokeerswäg volaufèd in wechsèlndem Abschtand, abber zimli nõch, im Bach nõch.
Plaffeien
S Dorf Plaffeie, wo grad überem Rand vom Seisegraabe ligt, isch ufgnoo is Inventar vo de schützenswärte Ortsbilder vo dr Schwiiz.
Geografi
D Gmiin ligt im Oschde vom Kanton und chunnt a Kanton Bärn a. D Gmeind- und d Kantonsgränze sind i dr Seise. Bym Wiiler vo Zouhuus, wo zu Plaffeie ghört, chäme us de Bärge di Chauti Seisa ù di Waarmi Seisa zäme. S Taau vo de Warmi Seisa hiist im undere Tüu Seeschlund ù hed witer obe de Schwarzsee. Ganz hinder im Taau Muschereschlund giit a Fuesswääg über de Chänelpass uf Oberwil im bärnische Simmetaal übere.
De grösser Tüu vom Gmiinbann im Süde ligt i de Bärge vo de Voraupe, wo mee aus 2000 Meter hoi sy. De markantist isch d Chaiseregg (2185 m). Vo Plaffeie us giit a Bärgstrass übere Gurnigelpass uf Riggisbärg ù i z Gürbetaal.
Bym Schwarzsee chunt de Gmiinbann a d Gmiin Val-de-Charmey a, wo im Friburger Greyerzbezirk ligt. Grad a de Gmiingrenza isch as inderessants sprachlìchs Grenzgebiet zwüsche de Dütschschwiiz und de Wäutschschwiiz. Dütschi Fluernäme und settigi, wo vom Friburger Patua prägt si, vermüsche sich i där topografisch zümlich bewegti Bärglandschaft. De Name Wäütschi Ryppa im Beccaschlund vo Val-de-Charmey beziet sich uf d Sprachgrenza.
Nachpuurgmiine vo Plaffeie si Brünisried, Gǜfersch, Jùùn, Plassäub, Rächthaute, Taafersch ù Val-de-Charmey im Kanton Fryybùrg ù Boltigen, Guggisberg, Oberwil im Simmental im Kanton Bärn.
Gschicht
Plaffeie isch zum eerschte Mau gnamset choo im Jaar 1148.
Am 1. Jänner 2017 hei sech die ehemolige Friburger Gmeinde Zumholz und Oberschrot mid Plaffeie zämetoo.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatèu isch 2010 by 5 % gläge.
Religion
80,4 % vo de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,4 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3403 Yywoner 93,6 % Tüütsch ùs Hùùptspraach aaggää, 2,3 % Franzöösisch ù 4,1 % anderi Spraache.
De seislertüütsch Tialäkt vo Plaffeie ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Corbin Bleu
De Corbin Bleu Reivers (uf d Wält cho z New York City am 21. Februar 1989) isch en amerikanische Schauspiler on Schrifdschdellr u Sänger, Produzent, Schriftsteller und Regisseur. Wil si Vater au e Schauspiiler isch, het er si Familiename wäggloo und bruucht sit denn si zweit Name as Familiename. So will er verhindere, dass er as Schauspiiler mit siim Vater vergliche wird. Er het drei jüngeri Schwöstere und läbt mit siiner Familie z Los Angeles.
Karriere
Dr Corbin Bleu Reivers het als Chind in Film wie Galaxy Quest (1999) gspiilt. Nochdäm er in Mission: Possible – Diese Kids sind nicht zu fassen! (2003) d Rolle vom Austin gspiilt het, het er d Rolle vom Chad Danforth im erfolgriiche Disney-Film High School Musical (2006) überchoo. Au im zweite Deil vom Film, wo 2007 erschiine isch, isch er in dere Rolle ufdräte und denn au im dritte Deil.
Au sehr erfolgriich isch er mit dr Rolle vom Izzy Daniels im Film Jump In! gsi, won er näbe siim Vater gspiilt het. Si nechsti Hauptrolle het er in Free Style überchoo.
Dr Reivers het e Gastuftritt as Johnny in dr Folg 1 Staffle 1 und Folg 24 Staffle 2 vo dr Disney-Serii Hannah Montana gha.
Chemie
Sie isch in ihrer hittige Form im 17. und 18. Jahrhundert allmählich us dr Aawendung vo rationalem Denke uf Beobachtunga und Ekschperiment vu dr Alchemie entschtande. Einige vu de erschte große Chemiker sind Robert Boyle, Jöns Jacob Berzelius, Joseph Louis Gay-Lussac, Marie, Antoine Lavoisier, Luigi Galvani und Justus von Liebig gsi.
Corbin Bleu
Diskografii
Albe
Chemie
Schtoff und Schtoffumsetzung
Chemie isch d Wisseschaft vo de Stoff (Subschtanza) sowie de Schtoffumwandlunga (chemische Reaktiona) und wird in mehnerloi Fachgebiet, die anorganisch Chemie, die organisch Chemie, die theorädische Chemie und die Biochemie, trennt.
Corbin Bleu
Diskografii
Single
Chemie
Schtoff und Schtoffumsetzung
D Chemie gitt üs Mensche d Antwort uf Froge wie, us was üsi Welt bestaht oder wie mier Lebewese entstande si. Usserdem hett die Wüsseschaft d Türe zu höherentwickelte Technologie göffnet, so zum Bispil die syntetischi Herstellig vu Medikament oder Kunschtschtoffe (z. B. Plexiglas), mit neuartige Verbindige, wo in der Natur nit vorchömme. Die erschti gezielti künschtliche Herschtellig vom ene Schtoff isch anfangs vom 19. Jahrhundert d Labor-Synthese vo Harnschtoff gsii. 1856 het mit erschte synthetische Farbe die induschtrielli Anwändig angfange. Allerdings gitt s Zwiifel, ob nitt schon im Mittelalter, wo bereits Schwefelsüüri und Salpetersüüri deschtilliert worde sii, unbewusst künschtlichi Schtoffe hergschtellt worde sii: Uusbeutbari Menge von dene Schtoff gitts in der Natur nämlich nitt; es frogt sich einfach, ob s vor der Induschtrialisierig bereits gwüssi Spure devon gää het (hütt isch das wägem suure Räge natürlich nümm so guet feschtschtellbar).
Die wirtschaftligi Bedütig vo dr Chemii
Die chemischi Industrii isch in vile industrialisierte Länder e seer bedütende Wirtschaftszwiig: Z Dütschland zum Bischbil lit dr Umsatz vo dr Chemiindustrii uf mee as 100 Milliarde Euro, und noch dr Widerveräinigung vo Dütschland het si mee as 700'000 Lüt beschafdigt und hüte sis immer no e chli under 500'000. Si stellt uf dr äinte Site Grundchemikalie wie zum Bischbil Schwääfelsüüri oder Ammoniak häär, vilmol in Mänge vo Millione vo Donne jedes Joor, und verarbäitet die denn zu Dünger und Kunststoff. Uf dr andere Site broduziert die chemischi Industrii e Hufi komplexi Stoff, under anderem farmazöitischi Wirkstoff (Arzneistoff) und Pflanzeschutzmiddel (Pestizid), wo für spezielli Aawändige maassgschniideret si. Au d Fabrikazioon vo Kompiuter, Chraft- und Schmiirstoff für d Autiindustrii und e Hufe anderi technischi Brodukt isch ooni industriell häärgstellti Chemikalie ummööglig.
Gschicht
In dr Antike het d Chemii im braktische Wüsse über Stoffumwandigsbrozäss bestande, wo sich aagsammlet häi, und in de naturfilosofische Aaschauige vo dere Epoche. Im Middelalter isch si äng mit dr Alchemii verbunde gsi, wo in China, Öiropa und Indie scho sit langer Zit braktiziert worde isch.
Bis zum Ändi vom 16. Joorhundert het d Vorstelligswält vo de Alchemiste im Allgemäine nit uf wüsseschaftlige Undersuechige basiert, sondern uf Erfaarigsdaatsache und empirische Rezäpt. D Alchemiste häi e Hufe Experimänt mit vile Substanze gmacht, für zum zum Ziil choo. Si häi ufgschriibe, was si entdeckt häi und häi drbii die gliiche Sümbool brucht, wie si au in dr Astrologii üüblig gsi si. D Lüt um sä ume häi nid verstande, was si mache, und wil si bi iire Experimänt farbigi Flamme, Rauch oder Explosione broduziert häi, häi si d Alchemiste vilmol für Magier und Häxer ghalte und zum Däil verfolgt. Für iiri Experimänt häi d Alchemiste die gliiche Apparature entwigglet, wie si hüte no in dr chemische Verfaarenstechnik verwändet wärde.
E bekannte Alchimist isch dr Albertus Magnus gsi. Er het sich as Kleriker mit däm Themekomplex befasst und het bi sine Experimänt e nöis chemischs Elimänt entdeckt, s Arsen. Erst mit em Paracelsus isch us dr eender empirische Alchemii en eender experimentelli Wüsseschaft worde, wo d Basis vo dr modärne Chemii worde isch.
In dr Nöizit isch d Chemii im 18. und 19. Joorhundert zur Wüsseschaft worde: Si isch uf dr Basis vo Mässvorgäng und Experimänt ufbaut worde – mä het d Woog afo bruuche und sich uf d Bewiisbarkäit vo Hüpothese und Theorie über Stoff und sini Uwandlige afo stütze.
Wo d Nazionalsozialiste an d Macht choo si, häi si Dütschland welle so autark wie mööglig und das het d Chemii as Wüsseschaft witer voraadriibe. Zum vom Import vo Ärdööl unabhängig z wärde, het mä Verfaare entwigglet, wie mä us Stäichoole e flüssige Dribstoff cha broduziere. En anders Bischbil isch d Entwigglig vom sünthetische Kautschuk für d Brodukzioon vo Bnöö.
D Forschig het sich bis zum Aafang vom 20. Joorhundert so stark entwigglet, ass verdiefendi Studie vom Atombau nüme zum Beriich vo dr Chemii ghööre, sondern zur Atomfüsik bzw. Kärnfüsik. Die Forschige häi wichdigi Erkenntniss über s Wääse vo dr chemische Stoffwandlig und dr chemische Bindig gliiferet. Anderi wichdigi Impuls für d Chemii si au vo Entdeckige in dr Kwantefüsik us choo (Elektrone-Orbitalmodäll).
Adelmannsfelden
Adelmannsfelde (amtlich Adelmannsfelden) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Adelmannsfelde leit Adelmannsfelden liegt en dr Ellwanger Bärg. D Nochbergmoede vo Adelmannsfelde send Rosenberg, Neuler, Abtsgmünd, Sulzbach-Laufen ond Bühlerzell.
Vo dr Gmarkong send 36,9 % Landwirtschaftsfleche, 55,4 % Wald, 6,9 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Adelmannsfelde gheret s Dorf Adelmannsfelden, d Weiler Bühler, Haid, Mittelwald, Ottenhof, Stöcken ond Vorderwald, d Hef Dollishäusle, Eichhorn, Kuderberg, Mäder, Metzelgehren, Ölmühle, Papiermühle, Patrizenhaus ond Wendenhof ond d Wohnblätz Sägmühle ond Schleifhäusle.
Gschicht
Adelmannsfelde ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1118
Verwaldong
Adelmannsfelde hot mit dr Stadt Ellwãng ond dr Gmoede Elleberg, Jagschtzell, Nuiler, Raenao, Roäseberg ond Weert a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Adelmannsfelde ischt dr Edwin Hahn.
Communauté de communes du Val de Moselle
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Moseldal. Är isch am 9. Dezämber 2003 grindet wore. Sitz vum Verband isch Ancy-sur-Moselle gsii, Presidänt dr Patrick Messein. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 10.239 Yywohner ghaa.
Burundi
Burundi (dt.: []) isch ä dicht bevölkerete Schdaat in Oschdafrika. Er gränzt im Norde an Ruanda, im Oschde an Tansania und im Weschde an die Demokratischi Republik Kongo. Dr gröschd Deil vo der Gränze mit dr Demokratische Republik Kongo lit im Tanganjika-See.
Geografy
Burundi isch ain vu dr chlaischte Staate vu Afrika, aber wi au dr im Norde gläge Nochberstaat Ruanda dicht bsidlet. S Land lyt zwisch em Victoriasee un em Tanganjikasee. S isch durzoge vun eme Hochplatoo (1.400–1.800 Meter), wu als aaschtygt un im Mont Heha mit 2.684 Meter di hegscht Hebig het. Des Randgebirg vum markante Oschtafrikanische Grabe goot schließli zum Innere vum Grabesank gääch aabe, wu dr Tanganjikasee din lyt.. Vum Gebirg här chunnt dr Luvironza, wu in Ruvuvu mindet un dr lengscht un sidligscht Quällfluss vum Nil darstellt. D Nilquälle lyt rund 45 Kilometer eschtli vum Tanganjikasee zwische Bururi un Rutana.
S Klima isch tropisch-wächselfycht mit zwoo Räägezyte. D TemperaturTämperature sin mild dur d Hechelag. Niderschleg het durchschnittli 1.000 mm im Johr.
Zue dr arteryche Dierwält zelle Leopard, Leebe, Pavian, Zebra un Antilopenarte, in dr Fliss läbe Krokodil un Flusspfärd.
D Waldflechi vu Burundi het zwische 1990 un 2000 mit 9 % wältwyt dr grescht prozäntual Ruckgang ufgwise.
Demographii
46% vo der Bevölkerig si jünger as 15 Johr, s Durchschnittsalter bedrait 16,7 Johr. D Chinderschdärblikeitsrote lit bi 62 vo 1000 Geburte (2007), die durchschnittligi Läbeserwartig bi 51,3 Johr. Die (gschätzti) Geburterote isch im Johr 2007 bi 6,48 Chinder/Frau gläge. Öbbe 6% vo der Bevölkerig isch AIDS-chrank.
Schbrooche/Ethnie
D Lüt schwätze französisch (Amtsschbrooch) oder d Bantuschbrooch Kirundi. Am Tanganyika-See noch und in der Region vo der Hauptschdadt Bujumbura wird au Swahili gschwätzt. Z Burundi git s entgege de gängige Vorschdellige keini verschiidene Schdämm oder Ethnie. Si deile die gliiche Sitte und ghöre zum gliiche soziale und politische Gfüeg. Rund 62 % vo de Burundier si Katholike, 5 % Proteschtante (v. a. Anglikaner), 10 % Moslems und 23 % Ahänger vo afrikanische Religione. 85 Prozent zele sich zu de Hutu, wo hauptsächli die „einfach“, vor allem büürligi Bevölkerig si. Zirka 14 Prozent vo der Bevölkerig bezeichne sich as Tutsi, dr Räscht ghöre zu de Twa (1 %).
Vorkoloniali Zyt
Mer goht hit dervu uus, ass im Biet vu dr hitige Staate Ruanda un Burundi urspringli d Vorfahre vu dr Twa gläbt hän, eme Volk, wu hit in baide Länder nume no ne seli gringe Aadail an dr Bevelkerig het un praktisch kai Yyfluss ghaa het uf di sozial un di bolitisch Entwicklig.
Mer waißt nit gnau, wie d Velkerwanderigsbewegig un di sozial Entwicklig abglofe sin, wu zue dr hitige gsellschaftlige Strukture gfiert hän. Bi vor e baar Johr isch mer no dervu uusgange, ass es Biet zerscht vu dr Gruppe bsidlet wore isch, wu mer Hutu nännt, un as speter in ere andere Migrationsbewegig d Tutsi us em Biet vum hitige Ethiopie oder em hitige Egypte derzue chuu seie un des in zwoo Wälle, doderdur het mer di boode unterschidlige Gruppe innerhalb vu dr Tutsi erklert, wu speter dailwys verfyndet gsii sin. Die Erklerig vu dr Herrschaftsstruktre wu mer im 19. Johrhundert gfunde het, stammt vu dr Rasseforscher vu dr Johrhundertwändi um 1900 un isch in dr 1920er un 1930er Jahren wyterentwicklet wore. Die Rassetheoretiker hän d Ursach vu dr gsellschaftlige Strukture in dr Aachumft vun ere „iberläägene Rasse“, ebe dr Tutsi, gsääne.
Aafangs vu dr 1990er Johr, wu d Region wäg dr boltische Entwicklig in dr Blickpunkt vu dr Forschig groten isch, isch di scho lenger bekannt These verbraitet wore, ass es kai ethnischi Unterschid zwische dr Hutu un dr Tutsi git un ass die erscht in dr Kolonialzyt poschtuliert wore seie. No dr neiere Vorstellig leen si d Unterschid zwische dr Hutu un dr Tutsi strukturäll erklere: D Gruppe seie aafangs nume funktionäll unterschide wore (Tutsi maint „rych an Rinder“, was gsellschaftli au yyflussrych gmaint het, derwylscht Hutu e Person gmaint het, untergordnet gsii sei). Mit dr Zyt hebe si die funktionäll unterschidene Gruppe aagfange separiere, Hyrote zwische Mitglider mit ere unterschidlige soziale Härchumft sin sältener wore. En anderi Mainig schließt unterschiidligi lokali Urspring vu dr Gruppe nit uus, merkt aber aa, ass die nit länge fir e Erklerig vu dr hitige Gruppezuegherigkait.
Speter het si ne Staat unter dr Fierig vun eme Mwami (Chenig) rusbildet. Insgsamt het s rund dreihundert Tutsi-Clan gee, wu aber nume e baar dervu d Rächt vun eme Mwami iberchuu hän: d Bataga (Titel Mutaga), d Bezi (Titel Mwezi), d Bambutsa (Titel Mwambutsa) un d Batare (Titel Ntare). Us allne Tutsi-Clan isch dr Hochadel chuu (Ganwa). Die Adlige sin uf lokaler Ebeni rächt unabhängig gegeniber em Chenig gsii. Unterhalb vu dr Adelsschicht sin di gwehnlige Mitglider vu dr Tutsi gsii, di ainzige, vu Rächt am Boode un Großvii ghaa hän. D Untertane, d Hutu, hän buurt. Im Verlauf vu dr Johrhundet hän si an dr Wirtschaftsform lang ethnischi Gränze uusbildet: Die, wu Vii ghaa hän, hän as Tutsi gulte, d Ackerbuure sin d Hutu gsii. Baidi hän Kirundi gschwätzt.
Di erschte Europäer, wu in s hitig Burundi chuu sin, un wu mer dr Name vun ene waißt, sin dr Richard Francis Burton un dr John Hanning Speke anne 1858 gsii. Si sin uf drSuechi no dr Nilquälle bis zum Tanganjikasee firigstoße. No ihne sin 1871 dr Henry Morton Stanley un dr David Livingstone chuu. As negschti sin 1879 Missionar us em Orde vu dr Wysse Väter chuu. 1881 het er ihne vorgworfe, ass si mir dr Sklavehändler zämeschaffe un het si umbrocht.
Kolonialzyt
Bi dr Kongo-Kumferänz isch s Biet am 8. Novämber 1884 em Dytsche Rych zuegschlaa wore. Vorerscht hän di Dytsche s Land nit bsetzt. D Gränze mit em Kongo sin 1885 definiert wore, die zue dr britische Kolonie 1886. Anne 1892 isch dr Eschtrycher Oskar Baumann dur s Land graist, wu zäme mit em hitige Ruanda s Biet „Ruanda-Urundi“ innerhalb vu Dytsch-Oschtafrika bildet het. Erscht anne 1896 sin di erschte dytsche Missionar un Soldate yydroffe. D Militärstation Usumbura (hite d Stadt Bujumbura) isch grindet wore. 1899 isch Burundi Dail vum Protektorat Ruanda-Urundi mit em Hauptort Usumbura wore. Di dytsch Kolonialherrschaft het s Land mit Hilf vum Mwami un dr lokale Adligeregiert. Bis 1906 isch s Biet Militärbezirk gsii, syterhär unter ziviler Verwaltig. Dr Ufböu vu koloniale Yyrichtige wie Schuele un Spitäler het 1909 aagfange. Im Erschte Wältchrieg hän 1916 belgischi Druppe s Protektorat Ruanda-Urundi bsetzt.
Im Friidesverdrag vu Versailles isch Burundi am 28. Juni 1919 as Dail vu Ruanda-Urundi Belgie as Velkerbundmandat zuegsproche wore. D Belgier hän 1924 alli Arte vu Sklaverei verbote. Ab 1925 isch s Lamd vu Belgisch-Kongo uus regierrt wore. Am 13. Dezämber 1946 isch s UNO-Mandat unter belgischer Verwaltig wore. Bi dr Lokalwahle hän anne 1953 Hutu-Barteie gwunne, bi dr Regionalwahle dergege Tutsi-Barteie. Des het zuen ere Spaltig vu dr Gsellschaft byydrait, wel si d Hutu unterdruckt gfielt, hän Ab em Septämber 1959 sin vyl Barteie grindet wore, zmaischt an ethnische oder Clan-Gränze lang. E Uusnahm isch d UPRONA gsii, wu Hutu un au Tutsi in dr Fierig verdrätte gsii sin. Im Novämber 1959 isch s zue schwäre Uurueje zwische Hutu un Tutsi chuu, wu vu dr Belgier unterdruckt wore sin.
Im Friehjohr 1961 het s Land e autonomi Interimsregierig unter em Hutu Joseph Cimpaye kriegt, wu vyl Barteie derby gsii sin. Am 29. Septämber 1961 hän unter UNO-Ufsicht erschti Barlemäntswahle sattgfunde, wu d UPRONA klar gwunne het. Noofolger vum Cimpaye as Bremierminischter isch dr Brinz Louis Rwagasore wore. Scho 13. Oktober 1961 isch dr Regierigsschef, wu mit ere Hutu-Frau ghyrote gsii isch, vun eme zahlte Merder – eme Grieche mit Name Ioannis Kageorgis – umbrocht wore. Aagherigi vum Batare-Clan, wu dr Parti Démocrate Chrétien (PDC) aaghert hän, sin bschudligt wore, ass si dä Mord in Ufdrag gee hebe. Si sin im Jänner 1963 effetli hiigrichtet wore. D UPRONA het si derno an ethnische Linie lang ufgspalte. Neie Regierigsschef isch am 20. Oktober 1961 dr Tare-Tutsi André Muhirwa wore. Är isch bis 1963 im Amt blibe un isch dodermit dr erscht Regierigsschef vum unabhängige Staat Burundi wore.
Chenigrych vu 1962 bis 1966
D UNO hän am 6. Juni 1962 bschlosse, ass di baide Biet Ruanda un Burundi as separati Staaten in d Unabhängigkait entloo wäre. Burundi isch am 1. Juli 1962 vu Belgien in d Unabhängigkait entloo wore. No am nämlige Dag isch d Regierigsbartei UPRONA in zwoo Gruppe vergheit, wu mitenandere um d Macht rivalisiert hän, in di sognännt Monrovia-Gruppe us gmäßigte proweschtlige Tutsi un Hutu unter Fierig vum Hutu Paul Mirerekano un in d Casablanca-Gruppe us radikale Tutsi. Vorerscht het si d Monrovia-Gruppe chenne duresetze. Si het mit em André Muhirwa un ab em 18. Juni 1963 mit em Pierre Ngendandumwe dr Regierigsschef gstellt un versuecht, s Land z stabilisiere. Wu dr Mwami Mwambutsa IV., wu ab 1915 regiert het, as Staatsoberhaupt duregsetzt het, ass vier Hutu-Minischter entloo wäre, isch dr Ngendandumwe as Regierigsschef zrugdrätte. Är isch dur dr Albin Nyamoya uusduscht wore, e radikale Tutsi. Dää het am 6. April 1964 e neii Regierig bildet. Dr Nyamoya het di proweschtli Bolitik vu syne Vorgänger gänderet un si an d Volksrepublik China aagläänt. Mit dr Demokratische Republik Kongo isch s zue Händel um d Gränze chuu. Wu im Dezämber greßeri Mängine an Waffe mit chinesischer Härchumft gfunde wore sin, het dr Nyamoya s Verdröue vum Mwami verlore. Am 8. Jänner 1965 isch er entloo wore. An sy Stell isch sy Vorgänger Ngendandumwe drätte. Dää isch scho ne bar Däg speter, am 15. Jänner, vun ere Gruppe vu radikale Tutsi umbrocht wore. Dr Mwami het derno dr Bresidänt vu dr UPRONA, Joseph Bamina, zum neie Regierigsschef ernännt. Am 10. Mai 1965 het s di erschte Barlemäntswahle syt dr Unabhängigkait gee. D UPRONA het mit 64 Brozänt vu dr Stimme gwunne. Di radikal Tutsi-Bartei Parti du Peuple (PP) het 30 Brozänt vu drStimme iberchuu un isch uf Konfrontationskurs zue dr UPRONA gange. Drotz ass er d Wahl gwunne het, isch dr Bamina, e Hutu, vum Chenig zum Rugdritt zwunge wore. Am 24. Juli het dr Chenig dr Notstand verchindet. Neie Regierigsschef isch am 13. Oktober 1965 dr Privatsekretär vum Mwami, dr Léopold Biha, wore. Är het em Chenigsclan vu dr Bezi-Tutsi aaghert. Di radikale Tutsi au au di Hutu hän im Oktober versuecht, z butsche. D Armee, wu Tutsi gsii sin, het in däm Zämehang iber 5000 Hutu umbrocht, dodrunter dr Ex-Regierigsschef Bamina un dr Ex-UPRONA-Bresidänt Mirerekano. Dr Chenig isch dischkreditiert gsii un het si uf Europa abgsetzt. S Land isch in Richtig Burgerchrieg dribe. Am 24. Merz isch dr Suh vum Mwami Mwambutse, dr Charles Ndizeye, as Ntare V. neie Chenig wore. Dr Oberbefählshaber vu dr Armee, dr Michel Micombero, un dr Ntare V. hän um di faktisch Macht im Land kämpft. Vorerscht het dr nei Mwami gwunne. Dr Micombero isch am 11. Juli 1966 an dr Stell vum Biha neie Regierigsschef wore. Am 28. Novämber 1966 het si dr Micombero an Macht butscht, wu dr Ntare V. im Uusland z Bsuech gsii isch, un het Burundi zue re Republik erklert.
Ära Micombero 1966–1976 (Erschti Republik)
Dr Michel Micombero isch dr erscht Bresidänt vu dr Republik wore, glychzytig isch s Amt vum Regierigsschef abgschafft wore. Dr Micombero isch em sognännte Nationale Revolutionäre Rot vorgstande, wu 1968 ufglest woren isch. Dr Micombero het in wenige Johr alli Hutu us Fierigspositione im Militär, dr Bolizei un dr Verwaltig entloo.
Im Septämber 1969 hän di letschte im Militär verblibene Hutu-Offizier e Butsch versuecht. Dää isch misslunge, un 23 Lyt sin im Dezämber 1969 hiigrichtet wore. Dr Micombero het si allmee uf Tutsi us syre Haimetregion gstitzt un dodermit di andere Tutsi-Clan verergeret. Anne 1971 sin di letschte gmäßigte Tutsi in dr Fierig no dr Grindig vu me Oberschte Rot vu dr Revolution us dr Fierigszirkel uusegschosse wore. Däm dryssgchepfige Gremium hän nume no je zwee Verdrätter vu dr Hutu un dr Ganwa (Hochadel) aaghert.
Wu dr Ntare V. am 30. Merz 1972 us Grind, wu mer nit waiß (d Vermuetige gehen vu Zuesage iber syni Sicherhait un ere persenlige Amneschty bis zuen ere gwaltsame Entfierig), vu Uganda in sy Haimetland retuurchuu isch, isch er verhaftet wore. Am 16. April isch noch ere Masseverhaftig unter Hutu zue me Hutu-Ufstand chuu. Am 29. April het dr Micombero sy gsamt Regierig un dr Bresidänt vu dr Regierigsbartei entloo. Z Bujumbura sin Uurueje uusbroche. Dr Ntare V. isch in sym Landhuus, wun er unter Arrescht gstande isch, vu Aahänger vum Micombero ermordet wore. Dr Micombero het am 6. Mai mit Hilf vu loyale Druppe d Oberhand gwunne. Sämtligi vu dr 450 in dr Armee verblibene Hutu sin liquidiert wore. D Armee het in dr Monet dernoo zwische 100.000 un 250.000 Hutu massakriert. Bsundersch Hutu mit ere hechere Bildig wie Minischter, Beamti un Lehrer sin umbrocht wore, go dr Fierigsaapsruch vu dr Tutsi nit z gfährde. Dää Velkermord z Burundi as sischtematischi un massehafti Ermordig vu dr ethnische Hutu het um die Zyt im weschtlige Uusland fascht nieme inträssiert, drotz ass d Kriterie vu me Velkermord zuedroffe hän. Glychzytig sin bi Racheaktione zwische 3000 un 10.000 Tutsi umbrocht wore. Die Eraignis vu 1972 gälte hit as wichtigi Vorgschicht fir dr speter Velkermord z Ruanda anne 1994, wel do uf dr Syte vu dr Hutu ne stark Missdröue gege d Tutsi entstande isch. Di gsamt Hutu-Elite isch Mitti 1973 dot oder im Exil gsii. Dr radikal Tutsi-Fierer Albin Nyamoya isch um die Zyt (vum 15. Juli 1972 bis zum 5. Juni 1973) nomol Regierigsschef gsii. Am 11. Juli 1974 het dr Micombero di absolut Macht ibercuu. S Barlemänt isch ufglest wore un är isch in Personalunion Staatsoberhaupt, Regierigsschef un Bresidänt vu dr Regierigsbartei gsii. Am 1. November 1976 isch dr Micombero dur en Armeebutsch unter dr Fiereig vum Oberscht Jean-Baptiste Bagaza un em Oberscht Édouard Nzambimana gstirzt wore.Är isch uf Somalia gflichtet.
Ära Bagaza 1976–1987 (Zwooti Republik)
Dr Jean-Baptiste Bagaza isch neis Staatsoberhaupt un dr Edouard Nzambimana vum 12. Novämber 1976 bis zum 13. Oktober 1978 Regierigsschef wore. En Oberschte Revolutionsrot het d Regierigsverantwortig ibernuu. Aber nume wenig vu dr Schuldige vu dr Massaker vu 1972/1973 sin verhaftet un verurdailt wore. Dr Bagaza het e ender linki Bolitik gmacht un versuecht, d Beziehige zwische Tutsi un Hutu z verbessere. S isch e neii Verfassig aagnuu wore un dr Jean-Baptiste Bagaza isch offiziäll Bresidänt wore. Im Oktober 1982 het s di erschte Barlemäntswahle syt 17 Johr gee. Doderby sin je zwee Kandidate vu dr Regierigsbartei UPRONA gegenenander aadrätte. Am 31. Augschte 1984 isch dr Bagaza widergwehlt wore. Anne 1986 isch e erschti Oppositionsbarteig rindet wore, d FRODEBU. Ihre Bresidänt isch dr Melchior Ndadaye gsii. Wun er 1987 bim Gipfel vu dr Frankophony z Kanada gsii isch, isch dr Bagaza vu dr Armee unter Fierigvum Pierre Buyoya us em Amt butscht wore.
Erschti Ära Buyoya 1987 bis 1993
Dr Byuoya isch Staatsoberhaupt wore un het e Militärregime gfiert, wu Militärkomitee fir s National Hail gnännt woren isch. Im Augschte 1988 isch s zue Massaker vu dr Armee an dr Zivilbevelkerig chuu. Uusleser sin wider Konflikt zwische Hutu un Tutsi gsii: d Armee, wu zue 99,7 % us Tutsi bstanden isch, het in dr nerdlige Brovinze Ngozi, Kirundo un Muyinga sischtematisch Hutu verhaftet un verschlaipft. Wu ne Soldat am 11. Augschte zwai Hutu verschosse het, isch dää vu Dorfbewohner glyncht wore. Derno het s massivi Vergältigsaktione dur s Militär gee. Doderby sin Siidlige vu Hutu mit niderbrännt un d Yywohner mit Dränegas us Versteck dribe wore, Flichtling sin us Hubschruuber vu dr Armee uuse verschosse wore. In aire Wuche sin rund 20.000 Mänsche umbrocht wore, zum große dail Hutu. Iber 53.000 Hutu sin in s Nochberland Ruanda gflichtet.
Am 6. Oktober 1988 het dr Buyoya ne Untersuechigskummission us je zwelf Hutu un Tutsi yygsetzt go d Vorfäll z kleere. Go di ethnische Spannige z vermindere, isch d Zahl vu dr Hutu-Minischter vu sechs uf zwelf verdopplet un dr Hutu Adrien Sibomana am 19. Oktober 1988 zum neie Regierigschef ernännt wore. In dr negschte drei Johr sin vyl Hutu us em Uusland retuurchuu. Mit dr PALIPEHUTU hän si am 1. Februar 1991 e aigeni Hutu-Bartei grindet. Im Merz 1993 isch e neii Verfassig ygfiert wore, wu ethnischi un religiesi Barteie din verbote wore sin. Glychzytig sin anderi Barteie legalisiert wore. Am 1. Juni 1993 het dr Hutu Melchior Ndadaye d Bresidäntschaftswahle gege dr Buyoya gwunne. Är het sy Amt am 10. Juli aadrätte. Am 29. Juni 1993 het s Barlemäntswahle gee.
Butsch un Burgerchrieg 1993 bis 2005
Am 10. Juli 1993 isch d Sylvie Kinigi Regierigsschefi wore. Scho 101 Däg no sym Wahlsiig isch dr Ndadaye bi me fählgschlaane Militärbutsch umbrocht wore. Vum 21. Oktober bis zum 27. Oktober 1993 het si dr Butschischtefierer François Ngézé an dr Macht bhauptet. Nocherdani het si d Armee duregsetzt. D Regierigsschefi het bis zum 5. Februar 1994 kummissarisch s Amt vum Staatsoberhaupt ibernuu. Derno isch dr Hutu Cyprien Ntaryamira Bresidänt wore. Im Spotjohr 1993 isch s zue umfangryche Massaker chuu, wu desmol in dr Hauptsach Tutsi Opfer gsii sin.. Schetzige geen vu 200.000 Doten uus. Am 7. Februar 1994 het dr Anatole Kanyenkiko, e Tutsi, s Amt vum Regierigsschef ibernuu. Am 6. April 1994 isch s Flugzyyg, wu d Staatsoberhaipter vu Burundi un Ruanda dermit graist sin, abgschosse wore. Nei Staatsoberhaupt isch dr Sylvestre Ntibantunganya wore, en Hutu. In Vorort vu Bujumbura isch s im April 1994 zue ethnische Uusschrytige chuu, un au im Augschte no dr Verhaftig vum Tutsi-Fierer Mathias Hitimana. Im Dezämber 1994 het d UNO boodi Volksgruppe zur Mäßigung ufgruefe, wu s wider zue Zämesteß mit Dote un Verletzte chuu isch. Am 16. Februar 1995 isch dr Regierigsschef no dagelange Straik zruggdrätte. Noofolger isch am 22. Februar 1995 dr Antoine Nduwayo wore, au en Tutsi. S ganz Johr 1995 het schlaineri un greßeri Massaker gee. Uugfehr 15.000 Mänsche sin doderby gstorbe. No Massaker an 4050 uubewaffnete Zivilischte z Gitega dur d Armee im Juli un Augschte 1996 het si d Armee unter em Pierre Buyoya am 26. Juli 1996 wider an d Macht butscht. Neie Regierigsschef isch dr Hutu Pascal-Firmin Ndimira wore. Im Dezämber 1996 het d Armee Hunderti vu Zivilischte in ere Chilche massakriert. Am 14. Mai 1998 isch dr Ex-Butschischt François Ngézé wäge Mord am Staatsbresidänt Ndadaye aagchlagt wore. Am 23. Juli 2001 hän Hutu un Tutsi ne Abchuu unterzaichnet, ass s Amt vum Staatsoberhaupt im Wächsel soll rotiere zwische Hutu un Tutsi. Am 30. April 2003 het sällewääg dr Hutu Domitien Ndayizeye des Amt vum Tutsi Buyoya ibernuu. Scho am Aafang vum Johr isch zwische allne Bartie ne Waffestillstand uusghandlet worealler. As letschti Rebällegruppe het d Forces National de Libération (FNL) am 1. Februar 2005 d Kampfhandligen yygstellt.
Herrschaft vum Nkurunziza syt 2005
Bi dr Wahlen zum Staatsoberhaupt am 19. Augschte 2005 het dr Hutu Pierre Nkurunziza gwunne, sy Bartei CNDD-FDD het au scho d Barelmäntswahle vum 3. Juli 2005 gwunne ghaa. D Sicherhaitslag isch syterhär dytli besser wore. Vyl Flichtling sin retuurchuu. Anne 2007 het s z Tansania no vier Lager mit weniger wie 150.000 burundische Flichtling gee, derwylscht s 2003 no zeh Lager an dr Gränze zue Burundi mit iber ere halbe Million Flichtling gsii sin. Innebolitisch regiert d CNDD-FDD autoritär un verfolgt Kritiker un Kunkerränte.
Im April 2009 het d PALIPEHUTU-FNL offiziäll d Waffe niderglait un isch no 29 Johr as Bartei FNL anerkännt wore. Dodermit git s jetz offiziäll kaini Rebällebewegige me z Burundi.
Im Juni 2010 isch dr Nkurunziza widergwehlt wore. Dr Barteifierer vu dr FNL, Agathon Rwasa, het s Wahlergebnis nit akzeptiert.
Syt em Juni 2004 isch d UN z Burundi bresänt: No dr UN-Mission ONUB bis Dezämber 2006 isch s UN-Biro INUB chuu, wu im Jänner 2011 vum UN-Biro BNUB abglest woren isch. S BNUB isch bis Ändi 2014 drei Mol verlengeret wore.
Ändi April 2015 isch dr Bresidänt Pierre Nkurunziza vu dr Regierigsbartei fir e dritti Amtszyt vorgschlaa wore, was im Land fir heftigi Proteschte gsorgt het. Am 13. Mai het dr Armee-General Godefroid Niyombare dr Bresidänt fir abgsetzt un glychzytig s Barlemämt fir ufglest erklert. No zwee Däg hän d Butschischte mieße ufgee. D Wahle, wu im Mai un Juni 2015 hätte solle stattfinde, sin verschobe wore. D Barlemäntswahl isch derno am 29. Juni 2015 gsii. Bschauer vu dr UNO hän d Wahl as nit frei un nit fair kritisiert. D Regierigsbartei het 77 vu dr 100 Sitz iberchuu, 21 Sitz sin drotz em Boykott an s Oppositionsbindnis Indépendants de l’espoir. gange Bi dr Bresidäntschaftswahl am 21. Juli 2015, wu au nit frei verlofen isch un vu dr Oppositionsbarteie boykottiert woren isch, het dr Nkurunziza rund 69 Brozänt vu dr Stimme kriegt.
Communauté de communes du Val Saint-Pierre
D Communauté de communes du Val Saint-Pierre isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu vier Gmaine im Kanton Verny im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän.
Är isch am 3. Novämber 1994 grindet wore. Sitz vum Verband isch Peltre gsii, Presidänt dr Michel Bonnetier. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 4.498 Yywohner uf 28 km² ghaa.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Pamphilus Gengenbach
Dr Pamphilus Gengenbach (* um ´1480 z Baasel; † zwüschen em 15. Oktober 1524 und em 26. Mai 1525 z Baasel) isch e Buechdrucker und Autor vo Fasnachtsspiil gsi.
D Familie
Dr Pamphilus Gängebach isch dr Soon vom Ulrich gsi, eme Drucker us em baadische Gängebach. 1509 het er d Enele Renk ghürootet.
West-Neuguinea
Wescht-Neiginea oder Wescht-Papua isch d Weschthelfti vu dr Neiginea, wu zum Kontinänt Auschtralie ghert. Wescht-Neiginea isch Dail vu dr Republik Indonesie, d Oschthelfti vu dr Insle ghert zue Papua-Neiginea.
Pamphilus Gengenbach
S Lääbe und Wärk
Dr Gängebach het z Baasel und z Augsburg s Handwärk vom e Buechdrucker gleert. Uf dr Wanderschaft het er z Nürnbärg bim Anton Koberger gschafft. 1505 isch er zrugg in Baasel gsi as Gsell, denn het er sich as Buechdrucker und Buechhändler sälbständig gmacht und 1511 s Baasler Bürgerrächt überchoo.
Er het Fasnachtsspiil gschriibe, won er sich din für reformatorischi Ideä stark gmacht het. Die Fasnachtsspiil gälte as Vorlöifer vom dütsche Schauspiil. Usserdam het dr Gängebach satirischi Dialog verfasst, Flugschrifte und Meisterlieder und het in dr Schrift "Der Bundschuch" über e Buureufstand under em Joß Fritz brichdet. In de 1520er Joor het er gege d Räislöiferei gschriibe und vor allem gege d Baasler Rööt, wo für d Vermiddlig vo Söldner vo fremde Mächt ghäimi Bangsione überchoo häi.
Wärk
S Liber Vagatorum vo 1510 isch aber vom Pforzheimer Spitalmäister Matthias Hütlin gschriibe worde und nid vom Gängebach, wie immer wider behauptet wird.
West-Neuguinea
Geografi
Wescht-Neiginea gränzt im Norde an dr Pazifik, im Side an d Arafurasee, im Oschte mit em 141. Lengegrad an Papua-Neiginea. Im letschte intakte tropisch Rägewald vu Asie het s di grescht Biodiversitet usserhalb vu Amazonasbecki. Näbe iber 4000 Meter hoche verglätscherete Bärg git s an dr Sidkischste di greschte Mangrovesimpf vu dr Wält. An dr Vogelkop-Halbinsle het s ais vu dr rychhaltigschte un beschterhaltene Koralleriffe uf dr Wält.
Z Wescht-Neiginea git s großi Ärdgas- un Chupfervorchuu un di grescht Goldmine vu dr Wält.
Friezyt
Vor rund 30.000 Johr isch s Hochland un e Dail Insle bsidelt wore.
Syt rund 10.000 Johr wird Ackerböu bedribe. Insgsamt git s vier Regione uf dr Wält, wu no Aasicht vu dr Archäologe uuabhängig vun enander im Ramme vu dr Neolithische Revolution dr Ackerböu entwicklet woren isch: im Fruchtbare Halbmond zwische Mittelmeer un Mesopotamie, z Sidchina, z Mittelamerika un in dr Sumpfregion Kuk im sidlige Hochland vu Neiginea. Die Fundstell in dr Region Kuk isch anne 2008 vu dr UNESCO zuen ere Wälterbestätte erklert woren.
Vor ca. 7000 Johr isch dr Aaböu vu Zuckerrohr un Banane im Hochland noogwise. S sin au Iberräscht vu Taro-Wurzle gfunde wore, wu au as landwirtschaftligi Hinterlosseschafte ditte wäre, wel si im Hochland nit vu Natur uus vorchemme. Au Entwässerigskanäl sin entdeckt wore.