cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spalenschulhaus
Baugschicht
Lang isch e Brimarschuel für Buebe din gsi, wo «Zum Jugendfleiss» ghäisse het. Für e kurzi Zit het s s Mäitligümnasium brucht. Im Joor 1988 isch s Stroofgricht für e Zitli us em «Bäumli» in s ehemoolige Schuelhuus khoo, so dass mä s Grichtsgeböid het könne umbaue. 1994 het mä beschlosse, ass s Stroofgricht denn doch definitiv dört söll bliibe. Mit em Nöibau vom ene Bawillion am Iigang zum früenere Schuelhoof in de Joor 2007 und 2008 het mä dr Personeschutz im Gricht verbesseret.
Europäischer Maulwurf
De Scheer, d Scheermuus oder de Schärr (Talpa europaea; alemanischi Näme) isch e Säuger wo under de Erde lebt und vo villne Mensche fälschlicherwiis as e Schädlig agluegt werd.
Name
De Name Scheer isch nume i obertütsche Tielekt bikannt und isch e typisches alemannisches Wort. Aber au im Bayrische chunnt s Wort vor, und haisst z. B. im tirolische Wüelscher. Die Underschaidig isch scho im Althochtütsche gsii, wo skëro im obertütsche mit talpa glossiert woren isch, i de mitteltütsche Tielekt het er dozmol múwërf ghaisse und im Altsächsische moldwerp. De Luther het i sinere Bible Maulwurf gschribe, i de Zörcherbible isch da Wort aber dör Schär ersetzt wore. De Familiname Schärer (Scherrer) het uursprüngli Scheermuusfänger bizaichnet.
D Zoologe hend aber spöter de Name Scheermuus för e Wüelmuusart (Arvicola terrestris) bruucht, wo en äänlichi Lebeswiis het, aber andersch uusgsiet. Wenn i Büecher mengisch stoot, as baidi Tierarte verwechslet were, mue da nöd immer a de zoologische Inkompetenz vo de Laie lige, sondern cha au e Folg vo sproochliche Unkenntnis vo Zoologe sii.
Uussie
De Scheer het e dunkelgraus oder schwarzes Fell. D Hoor hend kann Strich, wie bi de maiste Säuger, sondern lueget graad geg use. Wege dem cha de Scheer i de Erdgäng hinderschi und förschi laufe. S Fell isch extrem dicht und schützt de Scheer vor Wasser und Dreck. Sini munzige Auge und Oore sind underem Fell versteckt und chönd fast nöd gsie were. D Schnauze isch spitzig und röötsch. Di rosaroote Vorderfüess sind ussergwöönlich grooss und wered zum Grabe vo de Gäng bruucht. De Schwanz isch recht chlii und messt 3 bis 4 cm. De Körper messt 12 bis 14 cm und s Gwicht litt zwöschet 60 und 120 Gramm. Wiibli sind e bitzeli chlinner as Mandli.
Verbraitig
De Scheer isch i ganz Europa wiit verbraitet, i de Alpe chunnt er bis zonere Hööchi vo 1900 müM vor. Er bruucht e waiche Bode, und grabt sini Gäng, wo öber 100 Meter lang sii chönnt, under Felder, Wise, Äcker und Gärte. Debii wörft er goossi Scheerhüüffe uuf, wo vo villne as lästig empfunde wered. De Grundwasserspiegel tar nöd z hööch sii. Im Summer lebt de Scheer i Tüüfiine vo öppe 10 bis 40 cm, im Winter grabt er sich au bis uf 60 cm abe.
Lebeswiis
De Scheer fresst vor allem Regewörmer, aber au Insekte un Insektelarve. Sini Find sind s Hermeli, wo i sini Gäng iinechrüücht, Üüle und Griiffvögel. Scheere paaret sich vom März bis in April. Noch emene Monet wörft s Wiibli zwai bis sibe Jungi, wo blutt und blind sind. S Fell wachst noch zwoo Wuche und ab sechs Wuche verlönd di Junge s Nest. Scho im zwaite Joor wered si gschlechtsriiff. Scheere chönd vier Joor alt were.
Bsundrigs
De Scheer isch wenig bikannt und drum werd er fälschlich as e Schädlig aagluegt. Scho i de Antiki isch globt wore, er fressi Worzle vo Nutzpflanze, wa aber nöd stimmt, da er nume tierischi Naarig mag. De Spruch »blinder wien e Scheer« isch i de Antiki bildet wore. Sini ageblichi Blindhait söll noch antike Autore e Strooff för sini ageblichi Schädlichkait sii. E Saag brichtet, as de thrakischi König Phineus in e Scheer verwandlet wore sai. I de Magii isch de Zaa vom ene Scheer as Amulett gege de Biss vom Mützger (Sorex sp.) bruucht wore.
Gymnasium Kirschgarten
Es isch 1997 mit em Zsämmeschluss vom Realgymnasium (RG) und em Mathematisch-Naturwüsseschaftlige Gymnasium (MNG) entschdande. Dr Underricht am Gymnasium Kirschgarte findet zum enä grosse Deil im Hermann-Kinkelin-Schuelhuus (s früehnere RG) schdatt, zum enä chliinere Deil wärde Schbezialiirichtige im De-Wette-Schuelhuus (s früehnere MNG) bruucht.
Dr Lehrblan umfasst d Schwerpünggt Latiinisch, Physik und Aawändige vo dr Mathematik, Biologii und Chemii und Bildnerischs Schaffe.
S Schuelareal befindet sich zwüschen em Bahnhof und em Aescheblatz.
Gschicht
1835 isch es Realpädagogium gründet worde. 1852 isch es Realgymnasium ohni Latiinischzwang vom Pädagogium am Münschderplatz abdrennt worde. D Oberstuefe vom Realgymnasium het mä as Gwärbschuel bezeichnet. S Ziil von erä isch gsi, d Schüeler uf s Studium am Eidgenössische Polytechnikum oder uf ä höcheri kaufmännischi Uusbildig vorzbereite. 1862 isch s Huus zur Mugge am Schlüsselbärg ufgschdockt und zum Schuelhuus für s Realgymnasium umbaut worde.
Mit em Schuelgsetz vo 1880 het mä d Schuel in die Underi Realschuel und Oberi Realschuel iidäilt. 1887 isch es neus Schuelhuus für die Underi Realschuel an dr Rittergass 4 iigweiht wore (hüte s Baudepartement).
Die Oberi Realschuel isch in s De-Wette-Schuelhaus iizoge, wo 1901 bis 1903 noch de Blän vom Fritz Stehlin und em Emanuel La Roche im neobarocke Schdil baut worden isch. S Geböid het an siner Iiweihig 30 Klassezimmer für öbbe 900 Schüeler gha, zwei Zeichnigssääl mit Modällkammere, säggs Leersääl mit Näberüüm und Laboratorie für ä Underricht in Physik, Chemii und Naturgschicht, d Aula, Leererzimmer, Rüüm für ä Wärkunderricht, ä Durnhalle und ä chliine Schuelgarte.
Mit der Schuelreform vo 1929/30 si näbem Humanistische Gymnasium (HG, Typus A), s Maitligymnasium, s Realgymnasium (RG, Typus B) und s Mathematisch-Naturwüsseschaftlige Gymnasium (MNG, Typus C) entschdande. Die früehneri Realschuel isch also in s Realgymnasium (RG) und s Mathematisch-Naturwüsseschaftlige Gymnasium (MNG) uufdeilt worde.
S Mathematisch-Naturwüsseschaftlige Gymnasium
S MNG, wo 1930 gründet worden isch, het die ursprünglige Ziil vom Realgymnasium vo 1852 gha, und het die mathematische und naturwüsseschaftlige Fächer und d Mueterschbrooch pflägt und uf die alte Schbrooche Latiinisch und Altgriechisch ganz verzichtet. Es het uf ä naturwüsseschaftligs oder technischs Schdudium vorbereitet.
S De-Wette-Schuelhuus isch 1941 s neue Schuelhuus worde. Vorhär si d Klasse uf verschiedeni Hüüser verdeilt gsi. Nume d Oberschduefe (5.-8. Klasse) het scho im De-Wette-Schuelhaus gleert. Sit 1968 wird koeduziert underrichtet. 1997 isch s MNG mit em RG (lueg unde) zum Gymnasium Kirschgarte fusioniert worde.
S Realgymnasium
S RG, wo 1930 gründet worden isch, het s möglig gmacht, d Matur vom Typus B abzschliesse. 1957 isch s in s Herrmann Kinkelin Schuelhuus iizoge, wo vo de Basler Archidekte Hans Bernoulli, Ernst Mummenthaler und Otto Meier in moderner Bauwiis mit erä Fassade us vorgfertigte Betonelemänt baut worden isch. Es het 33 Klassezimmer, än Aula, drei Durnhalle und ä Zeichnigssaal für 950 Schüler gha. Mit em Bau vom Herrmann-Kinkelin-Schuelhuus het mä s Schuelhuus im Huus zur Mugge am Schlüsselbärg noch 95 Johr em Humanischdische Gymnasium zum Bruuche gä. 1997 isch s RG mit em MNG zum Gymnasium Kirschgarte verschmulze worde.
Bekannti Rektore si dr Hermann Kinkelin (1832–1913, Rektorat 1866–1869 und 1875–1903) und dr Robert Flatt (1863–1955, Rektorat 1903–1924 gsi).
Etter
En Etter isch im Süüddütsche d Bezäichnig für e Haag mit Door um e middelalterlige Ort gsi. Im Geegesatz zu de Stedt, wo riich gnueg gsi si, zum Stadtmuure baue, het s um d Dörfer ume mäistens Hääg us Büsch oder Palisaade ghaa. In dr Dreifälderwirtschaft het s au um jeede vo de drei Fluerdäil Summerfäld, Winterfäld und Brachfäld e Haag gee, wil mä uf ene, wenn si grad nid aapflanzt gsi si, s Vee gwäidet het.
Bezirk Boudry
Dr Bezirk Boudry ( District de Boudry) isch bis ane 2017 e Bezirk vum Kanton Nöieburg in dr Schwyz gsi.
Etter
Wo dr Etter mit sine Door duure isch, het au e juristischi Bedütig ghaa. Im Middelalter und in dr früeje Nöizit isch er vilmol die politischi Gränze gsi zwüschen em Beriich, won e zuenige Hofmark rächtlig zueständig gsi isch («Hoofmark im Etter dinne», «Grichtsbarkäit im Etter dinne») und däm, wo s Landgricht vom Landesheer zueständig gsi isch. Do häi öbbe d Hoofmarksamtsmanne de Landsgricht-Amtsmanne Stroofdääter usgliiferet.
Im Zämmehang mit em Etter wird au vilmol dr Begriff Falldoor erwäänt. Das isch e Door über e Faarwääg dur e Haag gsi, wo vo sälber zuegfalle isch, bsundrigs dört, wo mä e Dorf vo de Fälder ussedra het welle zudue wägen em Vee uf dr Wäid. Bi Dörfer, won e zuenigi Hoofmark bildet häi, häi früener die Beamte vom Landesfürst vilmol nume bis an s Falldoor döfe choo.
Bezirk Boudry
Dr Hauptort isch Boudry gsi.
Etter
Etter bezäichnet hüte au s Kärngebiet von ere Ortschaft (öbbe bi „Baulandbriis im Ortsetter“).
Aosta
Aosta (frankoprov. Outa, franz. Aoste) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Geografi
Zue dr Stadt ghere d Wyyler Arpuilles, Beauregard, Bibian, Bioulaz, Borgnalle, Brenloz, Busséyaz, Cache, La Combe, Les Capucins, Chabloz, Champailler, Collignon, Cossan, Cotreau, Duvet, Entrebin, Excenex, Les Fourches, Laravoire, Montfleury, Movisod, Pallin, Papet, Pléod, Porossan, La Riondaz, La Rochère, Roppoz, Saraillon, Saumont, Seyssinod, Signayes, Talapé, Tsanté, Tzambarlet un Vignole. Nochbergmaine sin Charvensod, Gignod, Gressan, Pollein, Roisan, Saint-Christophe un Sarre
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I. mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigeständigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Aosta isch dr Bruno Giordano.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Aosta ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l’Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore.
Tochterrepublik
Dochderrepublike, mänggisch au Schwösterrepublike, si Staate gsi, wo noch dr französische Revolution vo 1792 aa errichdet worde si und Verfassige noch em revolutionäre französische Vorbild gha hai. Si si hüfig noch ere diräkte militärischi Intervention entstande, wo französischi Druppe lokali Revoluzzer understützt hai.
Die meiste Dochderrepublike si erst noch dr jakobinische Phase vo dr Französische Revolution 1793–1794 entstande, und ihr Schiggsal isch äng mit dr Karriere vom Napoléon Bonaparte noch 1796 verbunde gsi, vor allem mit siinen Erfolg im Italiefäldzug. Dr ideologisch Hindergrund vo dr Verbreitig vo de revolutionäre Ideä isch nie ganz verschwunde, aber militärstrategischi Überlegige, wo d Bildig vo fründlige Pufferstaate de Gränze vo Frankriich nooch si vo grösster Bedütig gsi. Das gseht me dra, ass dr Napoleon nit nume Dochderrepublike errichdet het sondern je spöter immer meh au Monarchie, wie 1801 s Königriich Etrurie, 1805 s Königriich Italie wo die Italiänischi Republik abglöst het,  1806 s Königriich Holland as Noochfolgerstaat vo dr Batavische Republik, 1806 s Königriich Neapel, s Herzogtum Warschau (vo 1807–1815), s Königriich Spanie under em Joseph Bonaparte, die dütsche Staate, wo alli under em Iifluss vom Napoleon gstande si, bsundrigs d Staate vom Rhiibund – vor allem die drei napoleonische «Musterstaate», s Königriich Westphale, s Grossherzogdum Frankfurt und s Grossherzogdum Bärg.
Umvollständigi Liste vo Dochterrepublike
1790 isch vo Revolutionäre in de Östriichische Niiderlande d Republik vo de „Vereinigte Belgische Staate“ errichdet worde, wo denn aber unterdruggt worden isch. Spöter si under andere die Republike errichdet worde Anderi Republike si blant gsi, wie dr Tellgau oder Helvetie, aber nid–oder in ere andere Form–errichdet worde wie die Rhodanischi Republik, wo schlussändlig numme us em Wallis bestande het.
Rolf Beeler
De Rolf Beeler (* 1954) isch de bekanntischt Schwiizer Maître Fromager affineur. Er veredlet Rohmilchchäs und schafft dadefür mit verschidnige chline Chäsereie zämme, wo noch s meischte vo Hand machet. Di Chäs duet er in sim Chäller zur Riife bringe. Immer wider kreiirt er au in Zämmenarbet mit Chäser noii Produkt. Sine Vorträg und und andere Veraastaltige, führet au über d Schwiizer Gränze usse. Er het au mit de Aastoss zum Buech Schwiizer Chäs gäh und derte s Vorwort gschribe.
Obst
Obschd isch ä Sammelbegriff für d Frücht und d Some, wo meischdens uf mehrjöhrige Bäum und Schdrüücher waggse, wo für ä Mensch ässbar si und wo mä zum gröschde Deil cha roh ässe.
Begriffsklärig
Urschbrünglig het dr althochdütschi Begriff obez as „Zuechoschd“ alles bedütet, wo usser Brot und Fleisch gässe worden isch, au Hülsefrücht, Gmües und Ähnligs.
D Unterscheidig zwüsche Obschd und Gmües isch unscharf. Im allgemeine schdammt Obschd vo mehrjöhrige, Gmües vo eijöhrige Pflanze, und dr Zuckerghalt bim Obschd isch meischdens höcher. Botanisch gseh entschdoht Obschd us dr befruchtete Blüete. Mit Gmües meint mä hüfig anderi Pflanzedeil. Paprika, Domate, Zucchini, Chürbis und Gurke si vo dr Biologii us gseh Frücht, wärde aber faschd immer nit as Obschd sondern as (Fruchd)gmües bezeichnet, wil si nid süess odr süürlig si. D Rhabarbere won ä Pflanzeschdängel isch, wird aber au as Obschd gässe.
Iideilig
S Obschd wird im Gartebau und im Handel in Chärnobschd, Schdeiobschd, Beeri, Schalenobschd, klassischi Südfrücht, exotischi Frücht und Gmües, wo wie Obschd bruucht wird, iideilt.
Die einzelne Frücht wärde noch Grössi und Qualität in verschiedeni Handelsklasse sortiert.
Es git au d Iideilig noch Härkumft und Dransport in „heimisch“, und importierti Ware vo verschiidener Art (öbbe as Flugobschd), und sit einiger Ziit us biologischem Abau as Qualitätsagob. Usserdäm git es no Wildobschd, wo aber komerziell unwichdig isch.
Paul Cézanne
Dr Paul Cézanne (* 19. Januar 1839 z Aix-en-Provence; † 22. Oktober 1906 z Aix-en-Provence) isch e franzöösische Mooler gsi.
Lääben und Wäärk
Im Cézanne si Wäärk wird verschiidene Stilrichdige zuegordnet: Wääred sini früeje Arbäite no vo dr Romantik – wie d Wandbilder im Landhuus Jas de Bouffan – und Realismus brägt si, het er sich intensiiv mit impressionistische Usdrucksforme usenandergsetzt und isch zun ere nöije Bildsprooch choo, wo brobiert dr zerfliessendi Bildiidruck vo de impressionistische Wäärk fester z mache. Er het die illusionistischi Färnwirkig ufgee und het d Reegle broche, wo vo de Verdräter vo dr Akademische Kunst ufgstellt worde si. Er het noch ere Ernöijerig vo de klassische Gstaldigsmethode uf dr Grundlaag vom impressionistische Farbruum und farbmodulatorische Brinzipie aagsträbt.
Sini Moolerei isch vo dr zitgenössische Kunstkritik nid verstande und verspottet worde. Bis in die spoote 1890er Joor häi vor allem Künstlerkollege wie dr Pissarro, dr Monet und dr Renoir, Kunstsammler und dr Galerist Ambroise Vollard im Cézanne sini Wäärk gschetzt und si die erste gsi, wo Gmäld von em kauft häi. Dr Vollard het im Joor 1895 in siner Bariiser Galerii die ersti Äinzelusstellig ufdoo, was zun ere bräitere Usenandersetzig mit em Wäärk vom Künstler gfüert het.
E Hufe Künstler häi sich noch em Cézanne sim Dood an sim Wäärk orientiert, drunder dr Pablo Picasso, dr Henri Matisse, dr Georges Braque und dr André Derain. Ass die moolerische Wäärk vo dene Künstler eso underschiidlig si, zäigt wie kompläx im Cézanne si Wäärk isch. Dr Cézanne zelt mit sine Wäärk us kunsthistorischer Sicht zu de Wäägberäiter vo dr Klassische Modärne.
D Themene vom Cézanne sine Bilder si vilmol badendi Lüt gsi, d Landschaft um s Gebirg Montagne Sainte-Victoire, Stilllääbe und Bordret vo sim Modäll, siner Geliebte und spöötere Frau, dr Hortense Fiquet.
Sekundäärliddratuur
Wäärkverzäichnis:
Humboldt
Humboldt isch dr Familiename vo dene Persone:
Humboldt isch dr Name vo dene Ort:
Berthe Morisot
D Berthe Marie Pauline Morisot (* 14. Januar 1841 z Bourges; † 2. Merz 1895 z Bariis), au Berthe Manet, isch e franzöösischi Moolere vom Impressionismus gsi.
D Morisot isch us ere woolhabende franzöösische Familie cho und het Brivatunderricht im Moole und Zäichne überchoo. In de 1860er Joor isch si e Schüelere vo, Camille Corot gsi. Si het aber dr konvenzionelli Stiil vo iirem Leerer abgleent undhet sich für die impressionistischi Art vo dr Moolerei entschiide. Mit em Mooler Édouard Manet het si en ängi Fründschaft verbunde, und dä het si zwüsche 1868 und 1874 e baar mol bordretiert. Si het aber immer e sälbständige Stiil ghaa, wo vo liechthaltige Farbe brägt gsi isch, eme fiine Bimselstrich, ere starke Bedoonig vo de grafische Middel und eme zarte Gfüülsusdruck. D Berthe Morisot isch die ersti Frau in dr Grubbe vo de Impressioniste gsi. Vo 1874 aa isch s e baar Mol bi de Impressionisteusstellige drbii gsi, wo denn organisiert worde si. 1877 het si dr Eugène Manet, dr Brueder vom Édouard Manet, ghürootet. Im Joor druf isch iiri Dochder Julie uf d Wält choo.
D Berthe Morisot het Familieszeene bevoorzugt, Fraue- und Chinderbordret, Innenaasichde und Landschafte, drunder e Hufe Küstebilder. Si gältet zämme mit dr amerikanische Künstlere Mary Cassatt as die bedütendsti Moolere vom spoote 19. Joorhundert.
Iiri Wärch Der Vogelkäfig und  See am Bois de Boulogne sind im National Museum of Women in the Arts z Washington z gseh.
Ellen Ringier
Lääbe un Karriere
D Ellen Ringier isch mit zwoo Schweschtere z Lozärn ufgwagse. Iri Mueter stammt us ere Bankiersfamilie vu London, ire Vater isch Belzgroßhändler vu Lozärn gsii. Si het Rächtswisseschaft studiert un anne 1980 bim Manfred Rehbinder an dr Universitet Züri mit dr Promotion abgschlosse. D Ringier het as Auditori am Bezirksgricht gschafft. Anne 1976 het si dr Verleger Michael Ringier ghyrote. Si hän zäme zwoo Dechtere.
In dr Zytschrift Bilanz, «Die 300 Reichsten», vum Dezämber 2020, uusegee vu Ringier Axel Springer isch unter em Titel Familie Ringier e Vermege vu 900 bis 1000 Millione Schwyzer Franke aagee.
Höckerschwan
D Schwaan (Cygnus olor; alemanischi Näme) isch e goosse Wasservogel, wo i Taich und Seeje ghalte werd und recht zoom sii cha. Zo de wenige haimische Schwään, wo i Mitteleuropa brüetet gselet sich im Winter vili Schwän uus Nordosteuropa.
Uussie
De Schwaan isch e ganz wiisse Vogel, mit eme lange Hals. Er het e orangsche Schnabel und um de ume e schwarze Rand, wo as e drüüeggige Fleck bis zom Aug goot. Wiibli und Mandli gsiend gliichig uus, Jungschwään sind ener brüünlich oder grau. Schwään wered 140 bis 160 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 230 cm und chönd 15 Kilo schwer were.
Lebeswiis
De Schwaan isch e Wasservogel. Mit sim lange Hals suecht er a flache Stele de Bode noch vegetarische Naarig ab, mengisch gründelet er au wie ne Wildente. Bsunders Schwanefamilie mit Junge graaset hüüffig uf ere Wiise i de Nööchi vom Ufer. Füelet si sich bidroot, plusteret sich Schwään uuf und fönd a fuuche oder flatteret mit de Flögel. Si chönt au mit dem Schnabel heftig zueschloo.
De Schwaan giit i de Regle kai Grüüsch vo sich, nu bi Gfoor tüend sii fuuche, aber selte ghört mer au e fiis Piipe vomene Schwan.
Schwään sind erer Lebtig monogam und si bauet groossi Nester am Uufer, wo si allerdings villne Gfoore uusgsetzt sind. Hecht und Ratze raubet d Aier, Raubvögel fresset di Junge und Schiff, wo z groossi Wele wörffet, machet d Nest kaputt. Schwään sind mit 3 oder 4i gschlechtsriiff.
Bsundrigs
De Schwaan spillt i de antike Mythologii e grooss Rolle. Er zücht de Wage vo de römische Liebesgöttin Venus. I de griechische Mythologii verwandlet sich de Zeus in e Schwan, wo mit de Nemesis oder noch de jüngere Saag mit de Leda Sex het. Usem Ai wo si lait schlüüffet den di beede Dioskure Kastor und Pollux und useme andere di schööni Helene. Degege isch mit em Schwan, wo em Apollon hailig isch, de Singschwan gmaint.
Di germanischi Mythologii chennt Schwaanejumpfere, da sin schööni jungi Fraue, won e Schwanechlaid hend. Si wered hüüffig mit de Walküüre gliichgsetzt. Bikannt isch au de Schwaaneritter Lohegrin us em mittelalterliche Epos.
Street Parade
D Street Parade isch e Technoparade z Züri, wu em Zürisee noo goht.
Syter ass d Loveparade z Berlin yygstellt woren isch, isch si di grescht Techno-Party in dr Wält un au di zwotgrescht jehrlig Veraastaltig in dr Stadt Züri. D Street Parade wird in dr Regle am zwete Samschtig im Augschte durgfiert.
Arnad
Arnad (frankoprov. Arnà, töitschu Arnoal) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Street Parade
Gschicht
Di erscht Street Parade het am 5. Septämber 1992 stattgfunde, initiiert vum Mathematik-Studänt Marek Krynski un offiziäll bewilligt as Demonstration für Liebe, Frieden, Freiheit, Grosszügigkeit und Toleranz. Dr allererscht Street Parade Flyer isch vu dr DJ Viola gstaltet wore. Villicht 1'000 bis 2'000 Persone hän dert deilgnuu un sin hinter dr zwei Lovemobil hinterhär danzt. Hite cheme zue dr Street Paradade als bis zue eire Milion Mänsche, si isch dodermit fir Züri zuen eme wichtige Wirtschaftfaktor wore.
Arnad
Arnad ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Evançon.
Street Parade
Gschicht
1992 isch d Paraderute am Limmatquai duregange un e Stuck wyt in dr Bahnhofstrass lang. Dr Start isch am Hechtplatz gsi, mit dr Marschrute iber Limmatquai, Rudolf-Brun-Bruck, Uraniastrass in d Bahnhofstrass bis Bäregass un mit Ziil am Basteiplatz. Eim vu dr bide Mobile isch zmitts im Umzug dr Strom uusgange, uf d Stimmig het sich des aber nit uusgwirkt. E Gegedemo us dr Huusbsetzerszene, wu verärgeret gsi isch, ass ihri Demo nit bewilligt woren isch, isch vu dr Bolizei, wu mit Schlagsteck un Schutzschild bewaffnet gsi isch, vum Umzug ewägghalte wore. Vor allem an dr Bahnhofstrass hän sich vil jungi Mänsche dr Techno-Dänzer spontan aagschlosse. Am Oobe het s derno di erscht Energyparty gee mit rund 6'000 Persone in dr SRO-Chugellagerfabrik z Oerlike.
Arnad
Geografi
Arnad lyt im Augschtdal uf dr linke Syte vu dr Dora Baltea.
Street Parade
Gschicht
1993 hän scho 10'000 Raver deilgnuu, d Parade isch bekannt un zuen eme Großaalass wore.
Arnad
Geografi
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Anvyey, Arnad-Le-Vieux, Bonavesse, Champagnolaz, Château, Chez Fornelle, Clapey, Clos de Barme, Costa, Echallod, Echallogne, Extraz, Les Vachères, Machaby, Pied-de-Ville, Prouve, Revire, Rollety, Sisan, Torretta, Ville. Nochbergmaine sin Bard, Challand-Saint-Victor, Donnas, Hône, Issime, Issogne, Perloz, Pontboset un Verrès
Street Parade
Gschicht
1994 het dr Zürcher Bolizeivorstand Robert Neukomm (SP) d Street Parade verbotte. D Street Parade sej z groß, z lut un diej d Stroße dräckig mache. Derzue diej si nume ne uuwesentlige Deil vu dr Bevelkerig inträssiere. Dr Neukomm het in syyre Ablähnig vum Gsuech au gschribe (Zitat), «dass die Innenstadt für solche Grossanlässe völlig ungeeignet ist». S het Pressekumferänze gee vum Marek Krynski un syym Aawalt Dr. Christian Widmer, wu ne 19-sytige Rekurs verfasst gha het - un vor em Zürcher Stadthuus het s nochenand an vier Mittwuche (derwylscht Dagige vum Stadtrot gee het) Pro-Street-Parade-Demonschtratione gee. Dr Neukomm isch zerscht bi syyre Ablähnig blibe, het d Initiante as «unwichtiges Grüppchen» bezeichnez un het schließli in eme Interview vorgschlaa, d Street Parade sott doch z Bärn oder z Basel stattfinde. Di grien Bolitikeri Monika Stocker isch em Neukomm as Vorsteheri vum Sozialdepartement byygstande un het uf di grß Drogegfohr hiigwise, w uno ihre Meinig vu dr Street Parade uusgieng. E Mehrheit vu dr Bevelkerig het aber kei Grund fir e Verbot gsäh. Wel s als Protescht gee het us dr Techno-Szene, us dr Bevelkerig un wäg dr Diskussion in dr Medie het d Stadtregierig ihre Verbot zruckzoge, het aber neji Uflage gmacht zue dr Durfierig, Lärmemissione, Abfall un Sicherheit. D Parade findet syterhär all Johr aafangs Augschte statt. D Rute vu dr Parade isch verleit wore un goht jetz iber d Quaibruck vum Mythequai z Wollishofe rund um s Seebecki vum Zürisee bis zue dr Hornbachstrass im Seefeldquartier.
Arnad
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Arnad dr italienisiert Name Arnaz drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Street Parade
Gschicht
Im Ruckblick het s Verbot vum Neukomm un di effentlig Diskussion, wu drus entstande isch, dr Street Parade Community e wichtige Ufschwung gee. D Zyte vum spontane Underground-Raves sin aber verbyy gsi. E Deil vu dr Lyt, wu am Aafang derbyy gsi sin, wie z. B. d DJ Viola, hän sich wäg dr Professionalisierig un Kommerzialisierig vu dr Street Parade zruckzoge. 1994 isch zem erschte Mol e CD vereffentligt wore mit em Name Energy 94 Streetparade – The Disc.
Arnad
Politik
Dr Burgermaischter vu Arnad isch dr Pierre Bonel.
Street Parade
Gschicht
1995 hän scho 150'000 Raver us em In- un Uusland deilgnuu. Zem erschte Mol isch mit dr Doppel-CD Street Parade 95 e eigeständigi CD zue dr Parade erschine.
Arnad
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Arnad ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Street Parade
Gschicht
1996 het dr Marek Krynski zämme mit dr Barbara Suter un em Christoph Soltmannowski dr Verein Street Parade Authorities grindet, wu dr Aalass ab do organisiert het. D Parade het hite zwor dr Karakter vun eme Volksfescht, juristisch giltet si aber allno as bolitischi Demonschtration. Des erspart dr Veraastaltern unter anderem d Sicherheitscheschte, wu d Stadt ibernimmt. Zem erschte Mol isch s jetz offiziäll Logo vu dr Street Parade brucht wore, e stilisiert P in eme Stärn.
1998 isch no dr Street Parade e Live-CD erschine, wu vun eim Love-Mobile diräkt ufgnuu woren isch.
1999 isch zem erschte Mol Radio Street Parade uf Sändig gange. Radio Street Parade het allmol rund zwo Wuche vor bis e baar Däg no dr Parade Technomusik gsändet, elektronischi Danzmusik un Interview mit DJ un Musiker, derzue Bricht rund um d Street Parade.
2000 Unter em Motto «believe in love» isch d Street Parade zem erschte Mol vum Schwyzer Färnseh SRF 1, vu 3sat un vu Tele 24 live iberdrait wore. Dr Dytsch Musiksänder VIVA het in dr Wuche derno zwostindigi Zämmefasige zeigt.
2001 het si mit iber eire Million Deilnämmer e Rekord ufgstellt. Dodermit isch d Zürcher Streetparade zem erschte Mol us em Schatte vu dr Berliner Loveparade drätte, wu in däm Johr au rund ei Million Bsuecher gha het.
2002 het s arg grängnet, was sich zem Deil uf d Stimmig uusgwirkt het.
2003 hän wider 900.000 Mänsche an dr Parade deilgnuu. Zem erschte Mol isch d Parade nit vum Mythequai zum Seefeldquarier gange, sundere umgchehrt. Die Änderig vu dr Zugrichtig isch zem Eine us Lärmschutzgrind durgfiertw wore, wel am Seefeldquartier meh Lyte wohne, zem Andere, wel z Wollishofe besseri Rute zum Ewägfahre git fir d Lovemobile.
2004 het d Street Parade wider 1'000'000 Deilnämmer gha.
2006 het d Street Parade unter em Motto Move your mind mit rund 800'000 Deilnämmer stattgfunde.
2007 het s d Street Parade zum 16. Mol gee unter em Motto «Respect!» fir e gwaltfrej Mitenandersyy. Mit rund 800'000 Raverinne un Raver sin s eppe glych vil Lyt gsi wie im vergangene Johr. Negativ in d Schlagzyyle isch d Street Parade chuu dur e Mässerrstächerej mit Dodesfolg.
2008 het d Streetparade am 9. Augschte stattgfunde. Ass sich d Uuswichs us em Vorjohr nit widerhole, het d Stadt Züri bi dr Organisatore uf Maßnahme drängt, wu d Situation hän solle beruehige. In dr Innestadt het s kei Sunderbewilligunge me gee fir zuesätzligi Bartheke uf effetligem Grund, s hän kei Lutsprächer me im Freje derfe ufgstellt wäreun d Frejnacht het nume um Innere vu dr Lokal gulte. Au d Mainstation-Party im Hauptbahnhof, wu nit diräkt mit dr Streetparade zämme hangt, isch nume no bis Mitternacht bewilligt wore un nit wie in dr Vorjohr bis am segsi dermorge. Mit em Motto Friendship het d Streetparade zuen eme fridlige un verantwortigsbewusste Umgang mit Mitmänsche un dr Umwält ufgruefe.
2009 sin drotz Räge, Chelti un Warnige wäg dr Schweine-Grippe einewäg rund 600'000 Persone zue dr Streetparade chuu. Im Vorfäld het s Bedänke in e Deil Medie gee, e Masseveraastaltig wie d Streetparade chennt zuen ere Verbreitig vu dr Schweinegrippe-Pandemi in dr Schwyz byydrage.
2010 het d Streetparade am 14. Augschte unter em Motto «Celebrate the Spirit of Street Parade» stattgfunde. Fir d Opfer vu dr Massepanik bi dr Loveparade z Duisburg het s e Schwyygeminut gee. Trotz ass Räge aagchindet gsi isch, sin rund 650'000 Lyt chuu.
2011 het d Streetparade am 13. Augschte unter em Motto «20 Years Love, Freedom, Tolerance & Respect» stattgfunde. 900'000 Raver und Zueschauer sind choo.
2012 het d Stretparade am 11. Augschte unter dem Motto «Follow your heart» stattgfunde.
2014 het d Street Parade am 2. Augschte un dodermit am erschte Augschte-Wuchenänd un nit wie sunscht an zwaite stattgfunde.
2015 isch d Street Parade wäge Böuarebte uf s letscht Wuchenänd im Augschte glait wore.
In dr Johr 2020 un 2021 isch d Street Parade wäge dr COVID-19-Pandemi abgsait wore.
Alternative
Syt 1996 findet as Alternative zue dr Street Parade am nämlige Dag d Antiparade z Züri statt. D Ziil vu dr Antiparade sin ähnli wie bi dr Fuckparade z Berlin.
In dr Roote Fabrik findet analog zue dr Energy au d Lethargy statt.
Lueg au
Loveparade
Palas
Hüfig wird "Palas", in Alähnig an d Burgekund vom 19. Johrhundert, als Oberbegriff für Saalbaute in Burge bruucht; die architekturgschichtligi Verwändig vom Begriff beschränggt sech aber bi andere Autore uf e romanisch Saalbau.
Der Saalbau us Stei het e lengsrächteggige Grundriss. Hüfig het s Gebäud Chäller oder e Souterrain. D Hauptstockwärk (in der Regel zwei, mänggisch au meh) bechömme vil Liecht über dank de Rundbogefänster, wo öfters in Arkade gruppiert si. Riichi Bauplastik wird do gärn iigsetzt, für zum die repräsentativi Wirkig vom Palas grösser z mache. Dr gross Saal, wo im obere Stock isch, nimmt die ganzi Grundflechi vom Gebäud ii und cha über en eigeni Freistäge erreicht wärde. Öfters isch dr Saal mit ere Süülereihe in zwei Schiff iideilt, er cha aber au überwölbt si. Mehrstöckigi Palasbaute chönne au mehreri überenanderligendi Säl enthalte. Dr gross Saal isch vor allem im Summer bruucht worde, wil s schwiirig gsi isch, ihn im Winter z heize. Im Winter isch d Kemenate dr bevorzugti Wohnruum gsi. Dr Beriich, wo het chönne gheizt wärde, isch hüfig as Dürnitz bezeichnet worde. Dr Palas isch im allgemeine mit eme Satteldach überdacht.
Palasbaute si as Bautyp zerst in Pfalze vorcho, wo dr Königsaal, d Aula Regia, drin gsi isch. In däm Saal hai die öffentlige Regierigshandlige under dr Leitig vom König stattgfunde, wie Hofdäg, Rächtsprächig oder dr Empfang vo wältlige und geistlige Würdedreger.
Bismarck-Archipel
Dr Bismarck-Archipel (friejer au Neubritannien-Archipel) lyt im weschtlige Pazifik zwische 2° un 6°30' sidliger Braiti un 148° bis 155° eschtliger Lengi un ghert hite zum Staat Papua-Neuguinea.
Geografii
Dr Archipel bstoht us iber 200 Insle, wu kulturäll zue Melanesie ghere. D Gsamtflechi lyt bi 49.658 km², d Bevelkerig bi iber 470.000.
D Insle sin halbchraisfermig aagordnet un lige vis-à-vis vu dr Oschtkischte vu Neiginea, ääne an dr Dampierstroß (ca. 90 km brait). D Hauptinsle Neibritannie un Neuirland sin dur dr St.-Georgs-Kanal drännt. Weschlig lyt d Bismarcksee.
Uf dr Insle, wu ne vulkanische Ursprungs hän, het s Bärg, wu bis uf 1200 m uufe gehn, un. fruchtbari Beede. D Dierwält isch verglychbar mit däre vu Neiginea. Endemischi Arte sin z. B. dr „Bismarck-Ringpython“ Bothrochilus boa un d Finsch-Fruchtduube.
Verwaltig
Dr Archipel umfasst vier Provinze mit dr wichtigschte Insle
Insektenfresser
D Insektefrässer (Eulipotyphla, frühner Lipotyphla oder Insectivora) si en Ornig vo de Säuger. Es handlet sich um en arteriichi Gruppe vo relativ chliine Dier, wo mit ihrem Gebiss an e räuberischi Läbenswiis aabasst si. Systematisch zele si zu de umstrittenste Säugergruppe. In dr Systematik, wo do brucht wird, wärde fümf Familie, d Igel (Erinaceidae), d Spitzmüüs (Soricidae), d Muulwürf (Talpidae), d Schlitzrüssler (Solenodontidae) und die usgstorbene Karibische Spitzmüüs (Nesophontidae) drzuegrächnet, wobii s umstritten isch, öb d Igel zu dere Gruppe ghöre. Anderi Familie wie d Tenreks und d Goldmuulwürf, won ene im Körperbau öhnlig si, si früehner au as Deil vo dere Gruppe aagluegt worden. Hüte zelt mä sä us molekulargenetische Gründ nüme drzue.
Bezirk La Chaux-de-Fonds
Dr District de La Chaux-de-Fonds (alemannisch Bezirk La Chaux-de-Fonds) isch e Bezirk vum Kanton Nöieburg in dr Schwyz gsi. Sin Hauptort isch d Stadt La Chaux-de-Fonds gsi.
Ufe 1. Jänner 2018 het der Kanton sini Bezirk abgschafft. D Gmeinde sind jetz diräkti Untereinheite vom Kanton. Es git nume für d Statistik und als Wahlkreis vier nöji Regioone im Kanton; d Gmeinde vom alte Distrikt La Chaux-de-Fonds sind jetz i der Regioon Montagnes.
Gmaine
Zum Bezirk händ die drei Gmaine gheert:
Mahren
Mahre ghört politisch ond geografisch zo Loschdorf im Kanton Soledurn. Es het 532 Iwohner, do defo send die meischte Buure. E rechtige Mahrner Buur het e Hof ufem Eihügel. Die andere hend e Hof e dr nöchi vom Schloss Wartefels. Ou de Grönder vo Mahre, de Yves Bume, esch en Buur gsi. Er het das schöne Stöck Land Afang 17. Johrhondert agfange usznötze, ond het sini Chüe, Geisse ond Soue dört lo weide. D Lüüt hend ehn damals ned chönne verstoh, dass er das steile Gländ benotzt het.
Zitat us em Buech "Lostorf": "Wie kann dieser Mann nach einem solch schweisstreibenden Tag am Berg noch seinen Stall anständig ausmisten?"
Allmählech send emmer meh Buure uf Mahre cho, wöu si s frochtbare Ackerland trotz em Bärg hend wele usnötze. Höt esch Mahre es Dorf, met einige Hüser, sehr vöu Buurehöf ond Chueweide, eim Restorant, em Mahrekäpaueli ond em Eibach.
Quadratmeter
Quadratmeter isch e Flächeynheit. E Quadratmeter isch d'Flächi vom ne Quadrat mit erer Kantelängi vo je 1 Meter u entspricht 10.000 Quadratzentimeter.
D'Abchürzig für Quadratmeter isch m². Mängisch tuet me ou d'Abchürzig qm verwände, aber sie entspricht nid dr Norm.
0.000001 km² = 0.0001 ha = 0.01 a = 1 m² = 100 dm² = 10.000 cm² = 1.000.000 mm²
Barbara Bosch
D Barbara Bosch (* 5. Sepdembr 1958 z Stuegert) ischt a pardeilosa Kommunalpolidigere. En sellra Funkzioo isch-se vo 2003 bis 2019 d Obrbirgermoischdore vo dr Graußa Kreisstadt Reitlenga gwäa. Vom Januar 2011 bis Januar 2017 isch dui Frau au Präsidendin vom Stedtedag Bada-Wirdaberg gwäa. Seid Juli 2021 isch-se als Staatsrätin fir Zivilgsellschaft un Birgerbedoiligung Mitgliid vo der bade-wirttebärgische Landesregierong.
Burg
Mit em Uusdruck Burg meint me e befestigti Wohnalag vo dr Früehziit bis ins Mittelalter. Vor allem im Mittelalter het d Burg in Europa e wichdigi Rolle gspiilt und isch as Institution äng mit der Organisationsform vo der Grundherrschaft verbunde gsi. Im ängere Sinn vom Wort meint Burg dorum vor allem e mittelalterlige Wohn- und Wehrbau.
Barbara Bosch
Aus ihrem Leaba
D Barbara Bosch ischt am 5. Sepdembr 1958 z Stuegert uf d Welt komma. Wia se ihr Abidur en dr Dasch ghet hot, hot-se noh d Handlsschual bsuacht und dui mit-ma staatlich priafda Abschluss beendet. Dô drnôch hot-se a Universideetstudiom ufgnomma. Ihre Hauptfecher send Polidikwissaschafda ond d Gschicht vo dr Konscht gwäa. Abgschlossa hot-se ihr Studiom mit-em „Magister Artium“. Scho gega Schluss vo ihrer Schualzeit ond während-em Studiom hot-se neabaher a bissle bei vrschiidene Vorwaldonga gschafft ond sich so an Doil vo ihrem Studiom finanziira kenna. Tädich gwäa ischt-se ondr andrem als Schreibkraft emma Vorzemmer, als Sachbearbeidere en dr Sozial- ond Jugendarbeit, als Honorarkraft en dr Erwachsenabildong. A Zeitlang hot-se au an Lehrufdrag an dr Fachhochschual fir Geschdaldong en Schwäbisch Gmend ghet. Dô drnôch hot se d Leidong vo dr Abdeilong Sozialarbeit beim DRK-Kreisvorband Rems-Murr kriagt. Weil-se deet ihr Sach so guad gmacht hot, ischt-se bald zor Assischdendin vom Gschäftsfihrer beim DRK-Landesvorband Bada-Wirdaberg ufgschdiiga.
Burg
In der hütige architekturgschichtlige Verwendig vom Wort wird die mittelalterligi Burg as bewohnte Wehrbau underschiide uf dr einte Siite vom neuziitlige Schloss, won e unbefestigte adlige Wohn- und Repräsentativbau isch, und uf dr andere Siite vo dr Festig, wo nume militärischi Funktione het.
Barbara Bosch
Aus ihrem Leaba
Em Johr 1990 isch d Barbara Bosch zor Leidere vom stedtischa Sozialamt Fellbach ernannt worra. Als nägschda Stazioo en ihrer Karriere ischt-ra Leidong vom Perseenlicha Referat vom Fellbachr OB ibrtraga worra. Dui Stell hot-se so lang ausgiabt, bis-se dr Gmoidrôt vo Fellbach 1997 zor Beigeordnada vom OB gwehlt hot. En sellra Stellong hot-se d Bezeichnong „Birgermoischdore“ gfihrt.
Burg
Im Mittelalter hai sich d Uusdruck für das, was hüte Burg gnennt wird, immer wider gänderet. S althochdütsche Wort burg isch meistens für grösseri befestigti Siidlige und Fluchtburge gstande, isch aber au allgemein für d Stadt brucht worde. Im 13. Johrhundert het me de Burge vor allem hus ("Huus") und stein ("Stei") gsait. Denn het sich im 14. Johrhundert dr Uusdruck veste (oder vestunge, "Festig") verbreitet, bis im 16. Johrhundert Burge schliesslig allgemein schlos ("Schloss") gnennt worde si. Bin e baar Burge hai sich die eltere Uuasdruck bis hüt erhalte, so zum Bispil bi dr Veste Coburg oder em Schloss Chillon.
Barbara Bosch
Aus ihrem Leaba
Wia em Johr 2003 z Reitlenga wiidr amôl a OB-Wahl ôôgschdanda ischt, hot sich au d Barbara Bosch om dui Stell bewôrba, obwohl dr seitherig OB, dr Stefan Schultes vo dr CDU, au wiidr kandidiirt hot. D Barbara Bosch isch zwar en koira Pardei gwäa, abr trotzdem vo dr SPD ond dr FDP ondrstitzt worra. Ond was viil et fir meglich ghalda hend, ischt eidroffa: D Barbara Bosch hot s Renna gmacht. Am 3. April hot-se ihr Amt ôôdredda. Weil z Bada-Wirdaberg d Amtszeit vo de Birgrmoischtr ond Obrbirgrmoischtr nôch acht Johr auslauft, ischt em Johr 2011 z Reitlenga wiidr a OB-Wahl ôôgschdanda. Nôchdem d Barbara Bosch abr ihr Amtszeit ohne Fehl ond Tadl hendr sich brôcht hot, hot sich vo de etabliirde Pardeia näamert draut, gega d Amtsinhabere zo kandidiira. Bloß a obedeidendr Kandidat ischt gega-se ens Renna ganga. Am End isch d Barbara Bosch mit 85,6 % vo de Stemma wiidrgwehlt worra. A kloiner Scheeheitsfehler ischt gwäa, dass mr so a ehnlichs Ergebnis erwardet hot, wôrom bloß 23,8 % vo de Wehler an d Wahlurna ganga send.
Burg
Noch dr topografische Lag
Es git au die topografisch Burgtypologii, wo Burge noch ihrer topografische Situation underscheidet. Dr grundsätzlig Underschiid isch dä zwüsche de Niiderigsburge und de Höheburge.
Walther Rathenau
Dr Walther Rathenau (* 29. September 1867 z Berlin; † 24. Jünni 1922 z Berlin-Grunewald) isch e ditsche un jüdische Schriftsteller, Induschtriälle un Politiker gsii. Är isch as Riichsusseminischter Opfer vun eme bolitisch motivierte Attentat vu dr Organisation Consul wore.
Im Rathenau si jungs Läbe
Dr Walter Rathenau isch am 29. 9. 1867 z Berlin uf d Wält kumme; si Vatter isch dr Emil Rathenau gsii, wu d AEG grindet un zämme mit em O. von Miller gleitet het. S „Elektrisch Zitalter“ z Ditschland isch äng mit em Namme Rathenau verbunde. Si Mueter isch d Mathilde Rathenau geb. Nachmann gsii, d Dochter vum e Frankfurter Bankier; vu ihre het dr Walther starki geischtigi Impuls bikumme, vum Vatter d Ziilsträbigkeit uns Organisationstalänt.
Dr Vatter Emil isch schwär zum Vertrage gsii, wel sich si Wält ellei um Technik un Wirtschaft drillt het, alles ander seig em främd gsii (Etta Federn-Kohlhaas). Im Elterehüüs ischs bi allem Richtum ohni ufwändige Luxus zuegange, was dr Walther sinem Vatter ase jung as Giz üsglegt het.
Dr Vatter isch e liberale Jud gsii, wu nit viil in dr Synagog gsähne wore isch, si Suhn noch wenniger.
Dr hochbegabt Walther Rathenau isch am Wilhelmsgynasium z Berlin kei Muschterschiäler gsii, erscht kurz vor em Abi isch er durchgstartet.
Zerscht het dr Walther z Berlin un z Stroßburg Physik, Chemii un Philosophii gstüdiärt un drno 1889 dr Dokter gmacht („Die Absorption des Lichts in den Metallen“). Sinene Eltere het er des Vorhabe verschwiige, un wu ner am Dag, wu ner „doktoriert“ het, z spot zum Mittagässe kumme isch, isch er vu sinem Vatter tadlet wore. Erscht do het er d Wohret rüsgruckt. Sini philosophische Studiä un sini erschte literarische Versuech het er ebefalls verschwiige – si erscht un letscht Theaterstick isch ca. 1887 fertig gsii, aber niäne uf Inträssi gstoße. Drno het er alli griffbare Üsfertigunge drvu verbrännt.
Positione zum Judetum
Im Rathenau si Läbe isch im Spannungsfäld zwische zwee Pol gstande, wiä si Biograph Harry Wilde schribt: Dr het kenni erotische Beziähunge zu Fraüe kenne oder welle ha un dr het „mit der ständigen Betonung seines Judentums fast einen – selbstquälerischen – Kult“ driibe.
1897 het er unter em Pseudomym W. Hartenau d Schrift „Höre Israel“ vereffentligt, wu ner sich drin gritisch mit dr Jude z Ditschland üsenandergsetzt het; dr het si zur Assimilation (kulturälle Aglichung) ufgforderet. Diä Aklage gipfle in Sätz wiä: „Auf Märkischem Sand eine asiatische Horde ... Kein lebendes Glied des Volkes sondern ein fremder Organismus in seinem Leib.“ (zit. noch em Wilde). Dä Artikel het unter Jude un Nit-Jude grossi Wuet viiri gruefe.
Noch dr Meinung vum Rathenau-Biograph Ernst Schulin het sich dä Artikel nit wahllos gege alli grichtet, nai, dr het sich bsunders gege „die aus dem Osten nach Berlin einströmenden handeltreibenden Schichten, gegen die Protzerei der neureichen „Tiergartenjuden“ und gegen zionistische Selbständigkeitsbestrebungen“ grichtet, aber nit gege diä altiigsässene Jude, wu zimli an dr Räscht vu dr ditsche Gsellschaft abasst gsii sin. Vu dr alt-iiheimische Jude hebe sowiso „viele, wenn nicht die Mehrheit“ eso gläbt, wiäs dr Rathenau gforderet het.
1911 het er im Ufsatz „Staat und Judentum“ sich korrigiärt un verdrätte, ass es bi dr Jude nit an „Selbsterziehung“ fählt, nai, s Problem seig d brejßisch Judepolitik, wu d Jude zu zweitklassige Birger macht. Dr Ernst Schulin schribt, ass er „die Zurücksetzung des deutschen Juden nur als einzelne scharfe Ausprägung allgemeinerer deutscher Mängel seiner Zeit erkannte: der politisch-gesellschaftlichen Zurücksetzung des Bürgertums, seiner industriellen Tätigkeit und liberalen Forderungen.“ Dä Artikel isch aü in „Kritik der Zeit“ (1912) ufgnumme.
Dr Rathenau isch, wiä diä meischte Lit vor un im Wältgriäg, ditsche Nationalischt gsii. Wiä ner sich fiählt, kunnt im e Briäf vu 1916 zum Üsdruck, wu ner schribt: „Ich habe und kenne kein anderes Blut als deutsches (...)" (Lueg unte Originalzitat)
E mächtige Mann – sozial un arischtokratisch
Wu si Brueder Erich 1903 gstorbe isch un dr Vatter fascht nimmi het kenne schaffe vor Kummer do drab, het sich dr Walther nimmi kenne sperre, meh Verantwortung in dr AEG z ibernämme. Dr isch 1904 in dr Ufsichtsrat – wu scho si Vatter un Brueder drin gsii sin – niigange, 1910 isch er Stellverdrätter vum Vorsitzer wore, 1912 isch er sälber Vorsitzer wore – enne vu dr mächtigschte Männer z Ditschland un in dr Wält. Dr het (1908) 84 Ufsichtsratsposchte gha.
Langsam het er aü politischi Ufgabe ibernumme: Dr isch mehreri Mol vum Kaiser empfange wore. 1907/8 het er mit eme Staatssekretär (dertemol wiä e Minischter) zwoo Inspektionsreise uf Afrika gmacht, go Vorschleg fir e zuekimpftigi ditschi Kolonialpolitik mache. Diä sin in si „Reflexionen“, was eins vu sinene Haüptwärk isch, iigange; sini spetere Vorschleg un Gedanke sin do im Asatz scho drin.
Dr Rathenau isch im Innere fir soziale Üsglich im e autoritär-sozialischtische Volksstaat iidrätte. Uf dr andere Sitte het er Asichte iber d Schwarzafrikaner verdrätte, wu hit as blanke Rassismus gälte. Friili het er aü Kritik durchblicke lo: „Durch eine zeitweilige Wendung der Kriegspolitik, die auf Ausrottung der Eingeborenen hinzielte, ist einer der edelsten afrikanischen Stämme, das Volk der Hereros, nahezu aufgerieben.“ (Reflexionen)
In sinem Wärk „Kritik der Zeit“ (1912), wu zämme mit „Zur Mechanik des Geistes“ (1913) un „Von kommenden Dingen“ (1916) e philosophischi Trilogii bildet, entwicklet dr Rathenau e rassischtischi Theorii. Dr Harry Wilde meint, ass sich „nicht nur Spuren dieser abstrusen (...) Behauptungen in den Rassentheorien der Nationalsozialisten wiederfanden.“
Zu sinere Zit isch dr Rathenau mit sinene Ideä uf viil Unverständnis un Spott gstoße – viil hän däm riche un mächtige Mann grad sini soziale Ideä nit abgnumme. 1918 schribt er in dr Bröschüre „An Deutschlands Jugend“: ''„Viele haben meine Schriften gelesen, die Gelehrten, um sie zu belächeln, die Praktiker, um sie zu verspotten, die Interessenten, um sich zu entrüsten und sich ihrer eigenen Tugend und Güte zu erfreuen. Wenn warme Stimmen zu mir drangen, so kamen sie von Einsamen, von Jungen und von denen, die nicht altern und sterben.“''