cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suhr AG
Gschicht
Ane 1810 sind d Dörfer Buchs und Roor vo dr alte Gmeind Suur abtrennt und eigeni Gmeinde worde. Roor isch hüt en Stadtdeil vo Aarau.
Kessler Betriebe AG Busreisen
D Kessler Betriebe AG Busreisen isch en Abtailig vu de Kessler Betriebe AG und betreibt im Uftrag vu de Verkehrsbetrieb der Landschaft Davos 1 Linia im Davoser Busnetz sowie aini zemma mit de VBD, dezua werdend au no Busreisa abota.
Suhr AG
Wirtschaft
I dr Nöchi vom Baanhof isch s Haupthuus vom Möbel Pfister und e Molkerei vo dr Emmi; die isch früener di Aargaueschi Zentralmolkerei AZM gsi.
Sport
Uf em Gmeindpiet vo Suur isch im Brügglifäld dr alt Tschuttplatz vom FC Aarau.
Kessler Betriebe AG Busreisen
Gschicht
D Kessler Betriebe AG isch 1921 gründat worda. Zum eina verkherend Büs im Liniaverkher und zum andera werdend Tagesfahrta und Busreisa wie z. B. der Davos Express, vom Dezember bis zu da Oschtera vo Davos zum Flughafen Zürich und zrüg, abota. Dezue chama au e Bus für e Reise mieta.
Neba de Busreisa werdend under anderam au no Laschtwagatranspört sowie Kranarbeita abota und ma betreibt ebafalls no en Tankstellen-Shop sowie ds <<Kessler's Kulm Hotel>>.
Linianetz
Zemma mit de VBD und Postauto betreibt ma ei Umlauf vo der Linia 1 vu Laret uf Glaris.
Ida Summersaison verkhert ma dezua 5 mol am Tag uf de Linia 12 vum Bahnhof Dorf uf Dürboda.
Domleschg
S Domleschg (rätoromanisch Tumleastga) isch es Gebiet im Bündnerland, Schwiz.
Geografii
Grob gsait lit s Domleschg zwüsched da Viamala im Süda und da Kluus südlich vo Rhäzüns im Norda. A strengeri Iitailig nännt nu d Dörfer i däm Gebiet, wo uf da rächta, öschtlicha Sita vom Hinderrhii ligged. Mängmol werded au d Ortschafta Realta, Cazis, Summaprada und Thusis dezue zellt, wo uf da lingga Sita vom Rhii ligged. A chli i da Höchi, a da weschtlicha Talsita, gegenüber vom Domleschg liit da Hainzabärg und dehinder s Safietal. Hinder da öschtlicha Bärgchetti isch d Lenzerhaid.
Politeschi Geografii
Politisch händ bis Endi 2015 d Ortschafte rächts vom Hinderrhii zum Chrais Domleschg und dia uf da lingga Sita zum Chrais Thusis ghört. Baidi Chrais sind em Bezirk Hinderrhii zuetailt gsi, wo aafangs 2016 dur d Region Viamala ersetzt worden isch.
Im Domleschg liggend folgendi Gmainda, Städt und Dörfer, resp. Frakziona:
Burgaland
S Domleschg hät uf chlinnem Ruum sovil Burga, Schlösser und Ruine, wie chum a Gegend i da Schwiz. E paar wenigi stönd uf da lingga Sita vom Rhii. Ma sait drum au s Burgaland Domleschg.
Vercheer
Dur s Domleschg verlauft d Autobahn A13, maischt rächts parallel zum Rhii. Uf da andere Site vom Rhii isch d Bahnlinie vo da Rhätischa Bahn, wo noch Thusis dänn da Rhii öberquärt und via Sils da Albula noche dur d Schiinschlucht i Richtig Tüüfekaschte füert. D Dörfer im Domleschg, wie au die im Hainzebärg sind dur s Postauto erschlosse. Uf Fäldis gits näbed are Strooss, wo vo Tomils öber Schaid uf d Terasse füert, au a Sailbahn, wo vo Rhäzüns us started.
Klima
[[Datei:Köppen-vereinfacht.svg|miniatur|hochkant=1.4|Groossklimazone vo dr Ärde (effektivi Klimaklassifikazion noch Köppen-Geiger):
]]
S Klima stoot as Begriff für alli meteorologische Vorgäng, wo für e durchschnittlig Zuestand vo dr Ärdatmosfääre an äim Ort verantwortlig si. Oder andersch usdruggt: s Klima schliesst alli Wätterzueständ ii, wo am ene Ort mööglig si, iischliesslig iiri tüpische Abfolg und iiri daages- und jooreszitlige Schwankige. S Klima wird drbii aber nit nume vo Brozäss innerhalb vo dr Atmosfääre brägt, sondern dur s Wäggselspiil vo alle Sfääre vo dr Ärde (Kontinänt, Meer, Atmosfääre) und de Sunneaktividääte (Iiszite) u. a. Iiflüss wie z. B. d Ärdbaaninstabilidäät. Es umfasst au die verschiidenste Gröössenornige, wo vor allem die zitligi und die rüümligi Dimension vom Klimabegriff vo entschäidender Bedütig für däm si Verständnis si.
Risch ZG
Risch [] (mäistens und vo 2007 bis 2013 offiziell Risch Rotchrüz  ) isch e politischi Gmäind im Kanton Zug in dr Schwiz.
Geografi
D Gmäind wird us dr Chliistadt Rotchrüz und de Dörfer Risch, Buonas und Holzhüüsere und em Wyler Ibike bildet.
Si lit in dr Region Ennetsee und isch Däil vo dr Metropolregioon Züüri. Wäge dr Nööchi zur Groossstadt, em Status as Energiistadt und em niidrige Stüürfuess isch Risch äini vo de attraktivste Gmäinde in dr Schwiz und het die höggste Standortkwalidääte im Land. D Bevölkerig waggst im Joor um 1,7 Brozänt und Risch ghöört zu de Schwizer Gmäinde, wo am sterkste waggse. D Gmäind het 10'439 Iiwooner (30. Juni 2015) und isch die viertgrössti im Kanton Zug.
Gschicht
Noch dr milidärische Interwenzioon vo Frankriich in dr Schwiz im Joor 1798 si d Vogtei Gangolfswil und d Herrschaft Buonas zur hütige politische Gmäind Risch zämmegfasst worde. Wo d Iisebaan baut worde isch, isch Rotchrüz zum wirtschaftlige Zentrum worde und wo det s Roothuus baut worde isch au zum Hauptort vo dr Gmäind Risch. Wäge däm häisst si de facto Risch Rotchrüz  und vo 2007 bis 2013 au offiziell. Sithär isch de Doppelname no i de Webadrässe und im Logo vo de Gmäind dine. Im Joor 2009 het dr Ort Risch si 850. Jubileum gfiirt.
Bedütig
Bekannt isch d Gmäind dur e Peter vo Hertestäi, wo doo die bäbstligi Schwizergarde gründet het, dur s Guet Aabach, d Schlösser Buonas und Fröidebärg, dr grösst Golfblatz in dr Schwiz, dr wichdig Baanhof Rotchrüz und as regional wichdige Farmastandort dur Roche Diagnostics (Hauptsitz vom Undernääme und Fortbildigszentrum) und Novartis (Standortzentralisierig).
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil isch 2015 bi 26,6 % gläge.
DVD
DVD (Digital Video Disc oder später au Digital Versatile Disc) heisst mä äs Spiichermedium, wo mä alli Arte vo Dateie druf cha spiichere. D DVD isch wie d CD än optische Datespiicher, het die gliichi physischi Grössi und gseht ähnlig us, het aber ä Vilfachs an Spiicherkapazitet.
Risch ZG
Religion
62,9 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 15,6 % evangelisch-reformiert.
DVD
Format
Es git verschiideni Arte vo DVD. Mä unterscheidet DVD wo kommerziell beschriibe produziert und vertriibe wärde und wo dr Benutzer im allgemeine nume cha läse. Do derzue ghöre d DVD-Video, d DVD-Audio, d DVD-ROM und d Hybrid-DVD.
Risch ZG
Politik
De Gmäindspresidänt vo Riisch isch de Peter Hausherr (Stand Novämber 2017).
DVD
Format
DVD-Format, wo vom Konsument chönne ei Mol beschriibbe wärde, si d DVD−R, d DVD+R, d DVD−R DL, d DVD+R DL. DVD mit dr Bezeichnig DL (churz für Dual Layer) hai zwai Dateschichte, das heisst si chönne öbbe dopplet soviil Date spiichere wie gwöhnligi DVD.
Risch ZG
Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 7241 Iiwoner 84,3 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,1 % Franzöösisch, 2,7 % Italienisch und 11,9 % anderi Spraache.
DVD
Format
D DVD-RAM, d DVD−RW und d DVD+RW chönne meh as ei Mol beschriibe wärde. Si si au weniger empfindlig gege Liecht und UV-Strahle as d DVD+R und d DVD-R Medie. Die besti Datespiicherig bechunnt mä mit dr DVD-RAM über, wo dank dr Sektorierig und em Defäktmanagement d Date am sicherste spiicheret und au öbbe hunderduusigmol cha neu beschriibe wärde, hundert Mol meh as gwöhnlige RW (rewrite) Medie.
Risch ZG
Spraach und Tialäkt
De Tieläkt vo Riisch liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.
DVD
Dateie
Wil DVD's 4,7 GB oder au 8,7 GB Spicherplatz hei, bruches vieu Persone z. B. privat zum Date sichere. Au wen mä grossi Dateie wot brönne wo ufne CD nid möge, si DVD äs guets Medium.
Film / Video
DVD's wärde brucht, um Filme druf z brönne. Mi redet hüt zu Tag eigenlich nüm vo "ä Film chaufe" sondern eher vo "ä DVD chaufe". D DVD het d Videokassete aus Standard Filmmedium abglöst.
Games / Videospiil
DVD wärde hüt au brucht, um Spiil für Konsole und PC druf z brönne. Hüt zu tags si die Spiili so ufwendig gmacht, das e eifachi CD nümme längt um aues drufzpacke. DVD's chame au direkt fürs Game kaufä und benützä.
Software
Aktuelli Software, wo immer umfangriicher wird, wird hüt au scho uf DVDs usgliferet, wil CDs eifach zweni Platz biete.
Basler Taube
S Basler Düübli isch die ersti und äinzigi Briefmarke, wo vom Schwizer Kanton Basel-Stadt uusegee worde isch.
S Basler Düübli isch am 1. Juli 1845 uusechoo. Zu deere Zit het s no käi äihäitligs Bostwääse für die ganzi Schwiz gee. Jede Kanton isch für si äignige Bostdienst verantwortlig gsi. Erst noch em Sonderbundschrieg isch am 1. Januar 1849 s Schwizer Bostwääse gründet worde, wo vo 1850 allgemäini Briefmarke für die ganzi Schwiz uusegee het. Bis denn häi usser Basel nume no d Kantöön Züri und Gämf Briefmarke uusegee.
Dr Wärt vom Basler Düübli isch 2½ Rappe gsi und isch für Brief bis zu 1 Lot (15 Gramm) im Stadtgebiet vo Basel bestimmt gsi. Dr Archidekt Melchior Berri het d Marke gstaltet. Er het as Motiv e wissi Duube gnoo, wo um sä ume d Inschrift Stadt-Post-Basel isch. S Bsundere an dr Briefmarke isch aber iiri Farb. S Briefmarkemotiv isch in drei Farbe, schwarz, blau und karmin, druckt worde und isch eso die ersti meerfarbigi Briefmarke uf dr Wält.
D Briefmarke isch im Buechdruckverfaare häärgstellt worde. D Duube isch brägt gsi und stoot doorum e chlii us em Babbiir uuse. S Basler Düübli isch gschnitte verchauft worde. Das bedütet, ass si käi Perforazioon het und doorum mit dr Scheeri us em Booge uusegschnitte worde isch. Mä het die Briefmarke bis zum 30. Säptember 1854 chönne bruuche.
Dr hoochi Sammlerwärt vom Basler Düübli chunnt drvoo, ass d Marke sälte und seer bekannt isch. Si ghöört näbe dr Dobbelgämf und dr Züri 4 und Züri 6 zu de beliebtiste Briefmarke bi Schwizer Filateliste.
Skanderbeg
Dr Skanderbeg (richtiger Name Gjergji (albanisch für Schorsch) Kastrioti) (* 6. Mai 1405 (warschynlich z Dibra), † 17. Jänner 1468 z (Lezha)) isch dr albanisch Nationalheld, wo für syn erfolgrychi Champf gege di türkische Invasore bekannt isch.
Wohlen AG
Woole, amtlig Wohlen AG, isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Brämgarte im Kanton Aargau.
D Iiwohner säge sech sälber Woler.
Geografii
Woole liit im Südoste vom Kanton und isch s Regionalzentrum vom Freiamt. Die groossi Ortschaft lyt a dr Bünz.
Zu Woole ghört au dr Ortsdeil Anglike, wo 1914 iigmeindet worden isch. Mit über 16'000 Iiwohner isch Woole die viertgröschti Gmeind im Kanton.
Uf em Gmeindsgebiet vo Woole liged Findling vom ehemolige Rüüssgletscher, di sogenannte Erdmannlistei.
Skanderbeg
Früeher Wiiderstand gäge d Türke
Für sich au wyterhin gäge d Türke chönne verteidige, hät dr Skanderbeg 1444 z Lezha (zue däm Zitpunkt im Bsitz vo dä Venezianer) ä Treffe vo dä wichtigschte albanische Fürschte un Stammesfüerer zstand brocht. D Liga vo Lezha isch dodruf entstande, ä lockres Verteidigungsbündnis. Bald denoch hät dr Skanderbeg d Türke i dr Schlacht vo Torvioll (im hütige Makedonie) bsigt. Usserdem hät dr Skanderbeg 1448 ä unerchlärte halbjährige Chrieg gege Venedig gfüert, wo immer wider d Türke unterstützt hät, un zur glyche Zit ä witre türkischi Yfall zruggschlage. Im Oktober hät dr Skanderbeg mit Venedig Fride gschlosse un hät sich welle mit em Johann Hunyadi im Kosovo vereinige, isch allerdings unterwags vum serbischi Despot Durad Brankovic ufghalte worre un z schpöt cho, um sich mit em Hunyadi vor syner Niderlag i dr Schlacht vo Kosovo z vereinige. Im Mai 1449 isch dr Sultan Murad II. zum erschte Mol sälber gage dr Skanderbeg i s Feld zoge, hät aber numme d Burg Sfetigrad chönne ynehme. Im näggschte Johr hät dr Skanderbeg au no d Burg Berat durch Verrat verlore. Im Juni 1450 hät dr Murad II mit ca. 150.000 Maa zum erschte Mol Kruja belageret. Dr Skanderbeg hät syn Vertraute Vranakont mit dr Verteidigung vo Kruja beuftrait un hät mit synre Armee, wo nie grösser wie 20.000 Maa stark gsi isch, s türkisch Lager vo dä Berg us überfalle. Vo dä nordalbanische Stämm un em Usland isch dr Skanderbeg praktisch nüt unterstützt wore; Venedig hät sogar ä lukrative Handel mit dä Türke tribe. Im September hät sich dr Sultan schlieslich müesse us Albanie zruggziie.
Im März 1451 hät dr Skanderbeg usserdem ä Vertrag mitem Chönig Alfons vo Neapel unterzeichnet, wu dr Chönig militärischi Hilfe hät versproche un dr Skanderbeg als Vassal unter syn Schutz gnomme hät. Im April 1451 hät dr Skanderbeg d Donika, d Tochter vum Arian Thopia ghüratet. Im selbe Johr hät dr Skanderbeg ä witre Siig gege d Türke erunge, s einzig Mol, dass dr Skanderbeg em Gegner zahlemässig überlege gsi isch. Aafang 1452 hät dr Skanderbeg ä witre türkischi Pasha bsiigt. Allerdings isch’s bis 1455 eher ruehig gsi, während dr Sultan di letschte Rescht vum Byzantinische Rych erobret hät.
Osco
Osco (lombardisch Vosch) isch bis Endi Merz e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.
Skanderbeg
Früeher Wiiderstand gäge d Türke
Im Juli 1455 hät dr Skanderbeg mit neapolitanischer Unterstützig dä Versuech unterno, Berat zruggzerobre. D Belagrig hät allerdings zur einzigi Niiderlag vom Skanderbeg gfüert. Während synrer Abweseheit isch s albanischi Heer vomene türkischi Entsatzheer ufgribe worre un zur Hälfti verlore gange. Im glyche Johr isch dr Moisi Arianit Golemi, ä enger Vertrauter vom Skanderbeg, zu dä Türke übergloffe un isch 1456 mitenere türkischi Armee zrugg cho. Dr Skanderbeg isch aber au do siigrych gsi un dr Moisi Golemi isch schlieslich begnadigt un rehabilitirt worre. Zur glyche Zit isch dr Skanderbeg durch no meh Verat wyter gschwächt worre. 1456 isch syn Sohn, dr Gjon, uf d Wält cho.
1457 isch ä riisigi türkischi Armee vo 80.000 Maa i Albanie ygfalle. Gfüert gsi sin d Türke vom Isa beg Evrenoz, em Siiger vo Berat, un em Skanderbeg sii Neffe, em Hamza Kastrioti. Vum Usland allei glo, hät dr Skanderbeg sich mit synrer Armee i dä Berg verborge, während d Türke s Land verwüeschtet hän. Ersch nooch ä paar Monet hät dr Skanderbeg mit weniger als 15.000 Maa ä Überraschungsaagriff uf d Türke unterno un i dr Schlacht vo Ujëbardha (s ”wysi Wasser”) syn gröschte Siig erunge.
Osco
Geografi
Osco lyt uf eme Boode am linke Hang vu dr Valle Leventina uf an dr Strada Alta. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Vigera, Freggio, Brusgnano un Modrengo.
Skanderbeg
Waffestillstand un wyteri Chrieg
1461 hät dr Skanderbeg ä dreijährigi Waffestillstand mit em Sultan Mehmet II abgschlosse, wo im April 1463 erneueret worre isch. Während derre ruehigi Zit hät dr Skanderbeg ä erfolgrychi Kampagne z Italie gege italienischi Adlige unterno, wo dä Chönig Ferdinand vo Neapel hän welle stürze.
Osco
Gschicht
Osco isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1171 as Hoscho, 1237 Osco.
E Zämmeschluss mit dr Gmaine Faido, Cavagnago, Mairengo, Calpiogna, Campello, Rossura, Anzonico, Chiggiogna, Calonico un Sobrio hän d Stimmburger vu Osco in ere Abstimmig im Merz 2004 abglähnt.
Skanderbeg
Waffestillstand un wyteri Chrieg
Inzwüsche isch dr Skanderbeg uf alle Syte vo dä Türke umzinglet un vum Rescht vo Europa abgschnitte gsi. 1463 hät dr Skanderbeg dä Friide sälber broche, wil er erwartet hät, dass es bal e Chrüüzzuug git, un uf Dränge vum Vatikan un vu dr Republik Venedig. Dä Chrüüzzuug isch allerdings churz, nochdem Skanderbeg dä Chrieg agfange hät, i sich zämmegfalle. 1464 hät Sultan Mehmed II. dä Ballaban Badera, ä türkischer Pasha usem albanische Mat, gäge dr Skanderbeg gschiggt. Dr Skanderbeg hät au dä Aagriff zruggschlage, aber ä grossi Aazahl vo albanischi Heerfüerer sin vo dä Türke gfangegnomme worre un uf Istanbul verschleipf worre, unter andrem au dr Moisi Golemi, dr Vladan Giurica, dr Musaka Angelina, un 18 wyteri Adlige un Heerfüerer. Z Istanbul sin sii vo dä Türke brutal hiigrichtet worre. Bald druf sin Türke us zwei Richtige, us em Weschte un us em Süde ygfalle, beidi Heer sin vo gebürtigi Albaner gführt worre. Wiider hät dr Skanderbeg d Türke bsiigt.
Holland
Holland isch e Geget im Nordweschte vo de Niderland.
Skanderbeg
Waffestillstand un wyteri Chrieg
1466 isch dr Sultan Mehmed II. persönlich nooch Albanie cho. Dr Mehmed hät i Albanie bsunders wüescht ghuust, s ganzi Land verwüeschtet, un wer nüt i d Berg gflohe isch, isch umbrocht worre. Kruja isch vom Tanush Topia mit 4.400 Maa verteidigt worre un hät sich nüt ergebe. Nooch mehreri Monet hät dr Sultan Albanie verlo un hät dr Ballaban Badera zrugglo. Usserdem hän d Türke ä Burg i Zentralalbanie baut, s hütigi Elbasan. Schlieslich hät dr Skanderbeg au die Belagrig broche un dr Ballaban Badera isch vomene krujanischi Scharfschütz tötet worre.
Holland
Im dütsche Sprochruum, aber au i anderne Länder und sogär vo villne Niderländer sälber, werd Holland vilfach als Synonym fö de Staat Niderland brucht. Da goot bis is uusgehend 16. Johrhundert zrugg, wo d Provinz Holland i de Republik vo de Sibe Verainigte Provinze e starchi Stellig gha hät.
Skanderbeg
Waffestillstand un wyteri Chrieg
Im Mai 1467 isch dr Mehmed mit 200.000 Maa ymarschirt un hät Kruja zum dritte Mol belageret. Zur glyche Zit sin türkischi Armeeä us alli Nochbarländer ygfalle, go dr Skanderbeg vo alle Syte z umzingle. Dr Skanderbeg hät sich mitem Sultan mehreri Schlachte gliiferet un d Türke us dä Bergregione fernghalte.
Daig
Dr Daig (dt. «Teig»; usgsproche [dajg]) isch e Bezeichnig für die Familie vo dr Stadtbasler Oberschicht, wo sit Generatione s Bürgerrecht hai. D Bezeichnig isch im Ruum Basel und in dr Dütschschwiiz gläufig. Es handlet sich bim Daig um e gsellschaftligi Gruppe, wo sich sälber vo andere abgränzt, sowohl abwärts gegenüber em Middelstand und dr Underschicht as au sitwärts gegenüber de «Neuriiche». Die soziali Gschlosseheit und Wirkigsmacht vom «Daig» hai in dr zweite Helfti vom 20. Johrhundert stark abgnoh.
Osco
Gschicht
Am 1. April 2012 hät d Gmai mit de Gmaine Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Chironico und Mairengo zu de bestehende Gmain Faido fusioniert.
Skanderbeg
Tot un Vermächtnis
Während derre Zit isch dr Skanderbeg aa Malaria erchrankt un am 17te Januar 1468 z Lezha gschtorbe. Am glyche Daag hän d albanischi Truppe unter dr Füehrig vom Leke Dukagjini gäge d Türke gwunne. Nooch sym Tod hän d Albaner unter em Leke Dukagjini wyterhin Wiiderstand gleischtet un Kruja isch ersch 1478 gfalle. Ä Johr spöter isch au Shkodra gfalle un bis uf d Bergregione isch ganz Albanie vo dä Türke bsetzt worre. Stellewys isch no bis circa 1500 Wiiderstand gleischtet worre un vor allem d abglegeni Bergregione sin nie ganz vo dä Türke bsetzt worre. Nooch dr entgültigi Niiderlag sin viili Albaner nooch Italie gflohe un hän dört bis hüt ihri Sproch un Idenität erhalte (Arbëreshë). Em Skanderbeg syn Grab z Lezha isch vo dä Türke plünderet un syni Chnoche vo dä Türke als Talisman entwendet worre, hüt stönn numme no Ruine.
Holland
Geografii
Im Weschte vo Holland isch d Nordsee, im Norde s Waatemeer und sini Insle, im Nordoschte isch s IJsselmeer, und im Süde und Südoschte sind anderi Provinze vo de Niderland. Z Holland sind d Grossstädt Den Haag, Rotterdam und Amsterdam. En Grosstail vo Holland lit bis zu 2 Meter under em Meeresspiegel.
Skanderbeg
Tot un Vermächtnis
Mer weiss nüt gnau, wie dr Skanderbeg usgsehe hät, alli Bilder syn noch sym Tod gmolt worre. Vum Papscht hät dr Skanderbeg dä Titel Athleta Christi verliihe bikumme.
Holland
Gschicht
Holland isch vom 10. bis is 16. Johrhundert e Grofschaft gsi, dänn isch es zu ainere vo de Sibe Verainigte Provinze worde und vo 1806 bis 1810 isch es e Königriich gsi. Sit 1840 isch es i d Provinz Nordholland und Südholland uftailt.
Skanderbeg
Tot un Vermächtnis
D Theori, dass dr Skanderbeg zum Teil serbischi Vorfahre gha hät, isch nüt gänzlich uwarschynlich, wyl d adligi Familie vo Albanie un Serbie zu derre Zit oft unterenander ghüratet hän, aber s Wirke vum Skanderbeg hät sich praktisch gänzlich uf Albanie konzentrirt. Usserdem isch syn Vater ursprünglich katholisch gsi, un nüt serbisch-orthodox.
Daig
Dr Begriff
S althochdütsche Wort «daig» het ursprünglig d Weeraalaag bezäichnet, wo us eme Graabe und ere Muure hindedraa bestande het. Über s spootmittelhochdütsche «dīch» isch us em Wort im Nöihochdütsche «Deich» worde und mäint no hüte e Damm gege Hoochwasser. E «Dych» isch nüt anders as e künstligs Gwässer, wo mä mit mit Dämm s Wasser dine bhaltet, Bischbil dr Dalbedych. Dr Baasler Daig weer also ursprünglig d Ritterschaft gsi, wo an dr Muure gwoont und die verdäidigt het. Die alte Aadelsgschlächter si aber im Lauf vo dr Zit us Baasel furtgange oder si si usgstorbe. Vom spoote Middelalter aa si denn immer mee Bürgerligi riich und iiflussvoll worde und häi die alte Aadelshüüser uf em Noodlebärg und Spaalebärg ufgkauft. Eso isch d Bezäichnig Daig uf si übergange.
Osco
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Osco isch bis Endi Merz dr Fabiano Canonica gsii.
Skanderbeg
Tot un Vermächtnis
D Witwe un dr Sohn vum Skanderbeg sin, nochdem d Türke Albanie entgültig erobert hän, wie viil Albaner uf Italie gflohe. D Waffe vum Skanderbeg (zwei Schwerter un syn Helm) sin vo synre Witwe verchauft worre un sin hüt im Kunschthistorische Museum z Wien usgschtellt. I mehreri albanischi Musee syn Nochbildige usgschtellt.
Daig
Gschicht
Dr «Daig» het sich bsundrigs im 19. Johrhundert under de Bedingige vo dr Industrialisierig und vom massive Bevölkerigswachsdum afo abschotte. Noch dr chriegerische Kantonsdrennig vo 1833 am Afang vo dr liberale Regenerationsperiode het sich im konservativ-patrizische Grossbürgerdum vo Basel e Distanz zur übrige Iiwohnerschaft, wo nit sälte as bedrohlig agluegt worden isch, entwigglet und die het bis wiit ins 20. Johrhundert ine existiert. Das het chönne bassiere, wil mit em Verlust vom Hinderland vil weniger neui iiheimischi Elite vo ländliger oder chliibürgerliger Härkumft as Konkurränz aber au as gsellschaftligi Verbindigschlammere in d Stadt gströmt si als in anderi Stedt.
Osco
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Skanderbeg
Tot un Vermächtnis
Mer hört hüt vorallem i Albanie oft, dass sich Albanie gopferet heb, go Europa vor dä Türke z rette.
Daig
Gschicht
Ökonomisch isch dr «Daig» in de früehneuziitlige Wirtschaftsaktivitäte vo Basel verwurzlet, d. h. im Waregrosshandel. im Banggwäse und in dr Siidebandfabrikation, wo no bis zum Afang vom 20. Johrhundert en Akkumulation vo usserordentligem Riichdum möglig gmacht het. Si politischi Heimet het dr «Daig» währed dr Bildig vo dr modärne Parteielandschaft im 19. Johrhundert in dr konservative Partei (vo 1902 aa die «Liberali Partei», hüt die Liberal-Demokratischi Partei) gfunde, wo bis zur Verfassigsreform vo 1875 dr Stadtkanton politisch beherrscht het und denn vom Freisinn abglöst worden isch. Wenn 1875 no nüün Buurgheds im Groosse Root gsässe si, si s 1914 no zwäi gsi. D Lotz und d Vischer si in dere Zit vo vier Groossrööt uf je äine aabe und d Bachoofe, Bernoulli, Bischoff, Hagebach, Heusler, Hoffmann, Im Hof, La Roche, Liechtehahn, Meyer, Meriaa Preiswerk, Raillard und Löliger si überhaupt nüm verdräte gsi. Parallel zum politische het dr «Daig» bis zum Erste Wältchrieg au e wirtschaftlig-gsellschaftlige Bedütigsverlust erläbt wägem Niidergang vo dr Siidebandmanufaktur und em Ufchoo vo dr chemische Industrii, wo zum e groosse Deil vo Zuezogene ufbaut und gleitet worden isch, vo de Aktiegsellschafte und wäge dr soziale und kulturelle Demokratisierig. Er het aber si Iifluss nit ganz iibüesst, denn mä findet immer no die draditionelle Familienäme vom «Daig» (Vischer, Schlumberger, Saresyy, Liechtehaan, Buurged, Meriaa, Faesch etc.) ghüft in öffentlige Positione, wo bestimmend si.
Osco
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Osco ghert zum Ticinese.
Daig
Gschicht
Ass die altbürgerligi, patrizischi Elite eso abgschottet bliibe isch, isch bsundrigs s Resultat vo dr Hürotspolitik gsi, wo d Manne zum groosse Deil innerhalb vom «Daig» ghürotet hai und mit dr Kontinuität vom Sippschaftsnetz für d Absicherig vom erreichte Wohlstand und dr soziale Stellig gsorgt hai; d Fraue drgege hai hüfig ins neue «Wirtschaftsbürgertum» ghürotet und so ihri Wärt verbreitet und eso drzue biidräit, ass en erwiiterets Grossbürgerdum mit gmeinsame Wärtvorstellige entstande isch. Dodrzue ghört besunders dr Verzicht druf, ass me si Riichdum in dr Öffentlichkeit zur Schau stellt. Die 'Bescheideheit' vom «Daig» chunnt einersiits vom Pietismus här, wo stark in dr Gsellschaft verwurzlet isch (Fromms Basel), andrersiits drvo ass es in dr Stadt kei Adel mit ere aristokratische Brachtentfaltig gee het; au het dr Grundkonsäns vo dr Demokratii, wo mit dr liberale Revolution vo 1847–1848 erreicht worden isch, verlangt, ass mä gsellschaftligi Underschiid nit wurd allzu augefellig lo wärde.
Die soziali Distanzierig bassiert vilmeh dur s Middel vo de «fiine Underschiid». Die, wo drzue ghöre, folge vile ungschriibene Regle in Bildig, Konsum und Unterhaltig, si kenne die spezielle Umgangsforme und Usance und bruuche au en eigene Soziolekt, e Sonderform vom Baseldütsche, wo «Dalbenesisch» heisst noch em Dalbe-Quardier, wo früehner vom «Daig» bevorzugt worden isch. Däm si Verbindig mit em «Daig» isch allgemein bekannt. Im Schwiizer Film und Färnsehe isch hüfig s Idiom vom patrizische Basel bruucht worde mit sine hoche Amplitude, zum intelligänti Bösewicht oder Snob tonal z charakterisiere.
E wiiteri Art vo dr Distanzierig isch zum Bispil d Dradition vo de Familie us em Daig, uf ihri Briefchäste und Düreschilder im Dalbe-Quardier nume ihri Initiale z schriibe. Die ungschriibeni Botschaft isch: eine, wo drzueghört weiss, wär do wohnt, anderi bruuche s nit z wüsse.
Familie vom Daig
Zum Daig zellt mä under anderem d Familie Bernoulli, Buurget, Faesch, Isely, Kechli, Liechtehan, Meriaa, Saresyy, Schlumbärger, Stäächeli und Vischer. Die Familie si zwar in dr Stadt altiigsässe, vili von ene aber ursprünglig vo usse zuezooge.
Fahrwangen
Faarwange (amtlich Fahrwangen) isch e Gmeind vom Bezirk Lenzburg im Kanton Aargau.
Geografy
D Gmeind Faarwange lyt im Seetal uf der Oschtsyte vom Hallwilersee, ganz im Süde vom Bezirk. Der Bärghang goot do süferli zum Lindebärg ufe. S Dorf Faarwange und s Nochberdorf Mäischterschwande sind zu nere gmäinsame Siidlig zämegwachse.
Die andere Nochbergmeinde sind Sarmeschtrf, Bettwiu, Aesch und Schongi.
Gschicht
Faarwange isch inere Kwelle us em Joor 831 s erschte Mol erwäänt i dr Schrybwys Farnowanch. Das bedütet im Althochdüütsche dr Bärghang mi Farn.
Im Gmeindbann het me es Greberfäld vo de alemannische Bewooner vo dr Gägend gfunde.
Kultur
Me säit, d Froue vom Dorf Faarwange, wo dozmol im refermierte Gebiet vo Bärn gsi isch, heiged ane 1712 bim Zwöite Villmärgerchrieg katholeschi Druppe bi irem Dorf verjagt. Derno heig Bärn de Faarwangerinne zum Dank erloubt, einisch im Joor e Dag lang s Regimänt zfüere. Vo däm chunt der «Mäitlisunndig», wo immer am zwäite Sunndig im Jänner gfyret wird. D Froue ziend mit Netz dur d Dorfgasse und verlanget vo de Manne, wo si chönd foo, en Tribut.
Uetlibergbahn
D Üetlibergbaan isch e normalschpurigi Isebahn, wo vu de Stadt Züri uf de Üetliberg faart. Si isch siinerziit under dr Läitig vum Äschiniör Tobler buut wordä. Wäg dr ussergwöndliche Schtiigig vu 70 Promillä uhni Zaarad isch em gliiche Äschiniör au d Buuläitig für d Wädischwil-Äisidle-Baan überträit wordä. De Chaschper Wetli hät diä Buuläitig us verschidne Gründ müese-n-abgii.
D Üetlibergbaan isch am 12. Mai 1875 eröffnet wordä. Am Aafang sind chlini Dampfloggene vu dr Firma Krauss iigsetzt wordä. Äini drvoo isch a d Wädischwil-Äisidle-Baan vermiätät wordä. Ufgrund vu finanziellä Problem het mer d Sihltalbaan und d Üetlibergbaan nüd in Hauptbaanhof gfüehrt. Si händ z Züri i dr Selnau iri Ändstaziuu gchaa. Erscht mit dr Iifüehrig vu dr Zürcher S-Bahn isch das gänderet wordä.
D Üetlibergbaan het es äiges Schtromsyschtem vu 1200 Volt und bezieht ihrä Schtrom vum EW Züri. Will d Sihltalbaan, wo es Stugg wiit uf de gliiche Gläis faart, irä Schtrom mit dr Bundesbaan täilt, sind d Faarläitig und d Schtromabnämer vu dr Üetlibergbaan um 30 Santimeter uf d Siite gruggt.
Hüt isch d Üetlibergbaan ä Täil vu dr Siiltaal-Züri-Üetlibergbaan (SZU) und träit als S-Baan-Linie d Nummere Zäche.
Nordendorf
Nordedorf (amtlich Nordendorf) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Nordedorf leit an dr Bundesstrauß 2.
Vo dr Gmarkong send 65,6 % Landwirtschaftsfleche, 6,9 % Wald, 24,1 % Sidlongsfleche ond 3,5 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Nordedorf gheret d Derfer Nordendorf ond Blankenburg ond dr Weiler Donnsberg.
Gschicht
Nordedorf ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1213.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2 % gleäge.
Religion
93,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2,4 % evangelisch.
Verwaltong
Nordedorf hot mit dr Gmoede Abemdsoofe, Eegna, Kialedaal, Öllge ond Wöschtedorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Nordedorf ischt dr Elmar Schöniger.
Dialäkt
Dr Dialekt vo Nordedorf ghert zom Schwäbisch.
Axpo Power AG
D Axpo Power AG, bis 2012 Axpo AG, bis 2009 Nordoschtschwiizerischi Chraftwärch AG (NOK), isch ä Grossvertäileri für eleggtrische Strom. Si isch zueschtändig für d Kantüü Aargau, beednä Appizäll, Glaris, Sangallä, Schaffhuuse, Thurgau, Zug und Züri.
Aagfange hets im Nünzechähundertacht. Dr Chlüüntalersee isch en Natursee, wu dur en Bärgschturz entschtande-n-isch. Über dr Bärgschturzmasse henz e Schtaumuur buut mit ere Straass obedruff. Will di gliich Gsellschaft au s Aarechraftwärch vu Beznau under sich gchaa het, het mer sich für dr Name Löntsch-Beznau-Wärch entschide. Hüt nuch heisst s Chraftwärch, wo vum Chlüüntalersee s Wasser überchunnt, »Chraftwärch am Löntsch«, und dr Löntsch isch dr Abfluss vum Chlüüntalersee. Die Gsellschaft isch zum gröschte Energievertäiler vu dr Schwiiz aagwachse, und mer het si im Nünzechähundertviertzechä in »Nordoschtschwiizerischi Chraftwärch« NOK umgnännt.
D NOK het sich am Höchschtspannigsnetz vu 380 Kilovolt betäiliget und isch hundertprozäntigi Bsitzeri vum Chärnchraftwärch Beznau worde. Si het au Aateil a de Chärnchraftwärch vu Löibschled und Gösge. Zur Helfti gchört ihrä au s Wasserchraftwärch im Wägital. Au usserhalb vu dr Nordoschtschwiiz het si Beteiligunge. Nännenswert isch s Chraftwärch Riburg-Schwörstadt uf dütschem Schtaatsgebiet. D Eleggtrizitätsgsellschaft Laufeburg isch s gschäftsfüerende Mitgliid vu de Chraftwärch Albula-Landwasser z Filisur gsi. Die Ufgob het im Zweituusedundeis d Axpo Trading AG übernuu, wo es Tochterunternähmä vu dr Axpo Holding AG isch.
D Axpo isch au d Betriiberin vu bedüütende Hoochspannigsläitige wie zum Bischpiil dr Vorabläitig worde. Bsunders wichtigi Läitigszüüg günd vu Bonaduz i d Breiti bi Nüüreschtorf und vu Nüüreschtorf über Beznau nach Laufeburg. Det het d Eleggtrizitätsgsellschaft Laufeburg es Nutzigsrächt chänne gnüüsse. Zäme mit em EW Züri het si au di schlaagziileträchtigi und umschtritteni Läitig vu Bängge uf Mettlä ygrichtet. Die Läitige wärded sit em Jänner Zeituusedunddrizäche vu dr Swissgrid betribe.
D Axpo Vertrieb AG isch im Nünzechähundertachtenünzgi as e gmeinsami Verchaufs- und Marggetinggsellschaft vo dr NOK und dr Chraftwärch vu dr Kantüü gründet worde. Im Zweituusedundeis isch d Axpo Holding AG gründet worde, d NOK und d Axpo Trading AG sind zu 100 Prozänt Tochtergsellschafte vu dere Holding. Uf en erscht Oktober Zweituusedundnüü het me dr Firmename vu Nordoschtschwiizerischi Chraftwärk AG uf Axpo AG gweggsled und ali Tochterfirme vo de Axpo Holding händ de Marggename „Axpo“ in ihren Firmename iipuut. Sit am 23. Augschte 2012 gheisst d Firme Axpo Power AG.
Lex Salica
D Lex Salica isch e Sammlig vo mündlige Gsetz vo de salische Franke wo dr Merowingerkönig Chlodwig I. befohle het ufzschriibe. Si isch zwar nit s eltiste germanische Gsetzbuech, aber doch s wichdigste vo alle leges barbarorum (Barbaregsetz).
S Gsetzbuech isch zum erste Mol öbbe 507 bis 511, spot in dr Regierigsziit vom Chlodwig, verfasst worde. D Nochfolger vom Chlodwig hai s no zweimol usege und under de Karolinger isch s abgänderet und systematisiert und uf Althochdütsch übersetzt worde.
D Gsetz si mündlig überdrait worde, lähne sich aber kuum an die römischi Gsetzgäbig aa, wo d Franke in Kontakt cho si drmit, wo si s römische Gallie hai afo erobere und sich mit dr gallo-romanische Bevölkerig hai afo vermische. Si si, wie die früehnere Westgotische und Burgundische Gsetzbüecher uf Latiinisch verfasst worde, aber nit wie die si si nit vo christligem Gedankeguet beiiflusst worde. Si gen eim e fast unverfelschte Iiblick in die alti, pagani germanischi Kultur.
D Gsetz
D Lex Salica isch vor allem e Strofgsetzbuech mit lange Liste vo Buesse (compositio) und Strofe für verschiideni Verbräche und Gsetzesüberdrätige und het grichtligi Prozedure festgleit. D Mensche si nit gliich gsi vor em Gsetz. Die Freie si im Allgemeine nume büesst worde, währed die Unfreie mt Körperstrofe und sogar em Dod gstroft worde si. Au dr Stand vom Opfer het Iifluss gha uf s Strofmass: wenn dr Gschädigt e freie Frank gsi isch, sich d Strof herter usgfalle as zum Bispil bim ene Gallo-Roman.
Dr Zivilrächtlig Deil isch ehnder churz. Eins vo de Gsetz mit ere grosse gschichtlige und kulturelle Dragwiiti isch das, wo d Döchder vom Erbe vo Land usschliesst. Das Gsetz, zsämme mit em Bruuch ass alli Söhn gliichvil erbe, het uf dr einte Siite zun ere Verstückelig vom Erb gfüehrt, uf dr andere-wil d Chance gross gsi isch, as e männligi Linie wurd usstärbe und so s Erb zruggfallt an dr nöchst männlig Erb-isch s Erb wider vereint worde.
Dynastischi Erbfolg
Wenn me hüt vom Salische Gsetz redet, meint me fast immer s Gsetz vo dr agnatische Erbfolg in ere Monarchii. In dr Merowinger- und Karolingerziit hai die alterdümlige germanische Brüüch und Gsetz zu widerholte Riichsdeilige und -vereinigunge gfüehrt, wo hüfig vo Bruederchrieg, z. B. dr Merowingisch Bruederchrieg, begleitet gsi si. Die agnatischi Erbfolg isch scho under em Chilperich I. öbbe 570 abgschwecht worde, so dass au Döchder salischs Erbland hai chönne erbe, wenn kei Sohn überläbt het, aber in vile europäische Adelsfamilie wird s Erb immer no noch em ursprünglige salische Gsetz ghandhabt. Spöter, zum Bispil im Heilige Römische Riich in dr Goldene Bulle vo 1356, het me, für zum de Staate dynastischi und nationali Stabilitet z ge, s Erstgeburtsrächt igfüehrt, das heisst dr eltist Sohn het alles übercho. Fraue, z. B. d Elisabeth I. vo Ängland, hai au afo dr Dron bestiige, wenn kei männlige Erb ume Wäg gsi isch. Hützudag hai vili Monarchie die agnatischi Erbfolg abgschafft.
Hermann Hauff
Dr Hermann Hauff, gebora am 22. Auguscht 1800 z Stuegert, wo-nr am 16. Auguscht 1865 au gschdorba ischt, ischt a deitscher Arzt, Schriftsteller, Schurnalischt ond Ibrsetzer us-em Schwôbalendle gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Hermann Hauff kommt am 22. Auguscht 1800 z Stuegert uff d Welt. Er stammt us-ra altehrwirdiga graußbirgerlicha schwäbischa Familie. Sei Vadder August Friedrich Hauff ischt Jurischt em Staatsdenscht vom Herzogtum Wirdaberg. Trotz derra Stellong isch em et erspart bliiba, dass’r em Johr 1800 a baar Monet lang en dr Feschdong Hoha-Aschberg eikerkret gwäa isch. Mr hôt em dômôls vorgworfa ghet, Mitgliid vom a revoluzionära Geheimbond zo sei, abr beweisa hôt-mr em’s et kenna. Durch dui Haft hôt sei Gsondheit so en Schada gnomma, dass’r 1809 em Altr vo 37 Jôhr stirbt. Om dui Zeit ischt dr Hermann grad emol nei Johr alt. Noh em gleicha Johr geit d Witwe Wilhelmine ihr Wohnong en dr Stuegerter Ebrhardstrôß auf ond ziagt mit ihre viir Kendr – oiner vo de selle isch dr Wilhelm Hauff – zo deane ihrem Graußvaddr Elsäßer nôch Diibenga. Der ischt deet Richter am Obrtribunal, am hechschda Griicht vo Wirdaberg. Nôch-em Abidur studiirt dr Hermann an dr Eberhard Karls Universideet Medizin ond macht uff deam Gebiit sein Dokdor. Em Jôhr 1823 kriagt’r a Stell als Stadtarzt vo Schwaigern.
Nôch a baar Jôhr ischt em Hermann Hauff des Dokdor-Gschäft arg vordloidet, obwohl’r dô drmit et schleacht vordeant hôt. Hilfe suacht’r bei seim zwoi Jôhr jengera ond ällseits bekannda Bruader Wilhelm en Stuegert. Dr sell vorschafft-em a Peschtle als Privatsekredär bei seim Arbeitgeber Johann Friedrich Cotta, wo dui Zeitschrift Morgenblatt für gebildete Stände vorlegt ond wo dr Wilhelm Chefredakdeer ischt. Nôch-em Wilhelm seim allzu friha Dod am 18. November 1827 wuud em Jôhr druff dr Hermann Hauff sei Nôchfolger. Dui Stell, wo-nr bis zo seim Dod bhelt, bescheert-em aber koi guats Eikomma, om sei graußa Familie – er ischt vorheiradet ond hôt mit seira Frau Friederike fenf Kender – ôôschdendich vorsorga zo kenna. Drom schreibt’r so ganz neabaher noh a baar Biacher, hauptsächlich ibr Reise- ond Lendrbeschreibonga. Ab 1847 kô-nr noh a Neabatädichkeit ôônemma: er wuud Bibliothekar an dr keeniglicha Landesbibliothek.
Am 16. Auguscht 1865, grad amôl sechs Däg vôr seim 65. Geburtsdag, schliaßt dr Hermann Hauff en seira Hoimetstadt seine Auga fir emmer. Vorgraba wuud der Môô uff-em Stuegerter Hobbalau-Friidhof, wo 38 Jôhr vorher scho sei Bruader Wilhelm sei ledschda Ruah gfonda hôt. Em Hermann Hauff sei Morgenblatt ibrleabt-en bloß a kurza Zeit. An Silveschder 1865 erscheint de ledscht Ausgab.
Gansingen
Gansinge (elter Gausige, amtlich Gansingen) isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.
Geografy
Gansinge lyt im Fricktal und im Jura. Im Gmeindbann, wo am Bürerbach isch, hets es baar einzelni Sidlige, bsunders d Wyler Büüre und Galte. Im Süde goot der Wääg, wo vom Rhy chunt, über de Bürersteig, wo südlech vom Bürerhorn lyt, is Aaretaal uf Brugg. Dr Gmeindbann isch e Deil vom Jurapark Aargau. Uf ere Jurahöchi stoot bim Cheisacherhof dr Cheisacherdurm, wo als nöje Ussichtsdurm im Joor 2010 bout worden isch. Me gseet vom Durm us bis zu de Alpe, an Schwarzwald und zu de Vogeese.
Gschicht
S Dorf isch ane 1240 s erscht Mool gnännt worde.
Kultur
E Dorftradition isch de «Pfeischtsprüzlig» mit sim Blättergwand. Er het es Füdle, s esch e Schand.
S Dorf sälber esch dur velli Verein prägt. Gansinge het en eigne Musigverein, Turnverein, Theaterverein, JuBla, Jugendgroppe, Discoverein, Chilechor, Landfraue, Samariter und es Jugendspel.
Osogna
Osogna (lombardisch Osögna, dytsch veraltet Usonien) isch e Dorf in dr politische Gmai Riviera im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Riviera im Bezirk Riviera.
Geografi
Osogna lyt 15 km nerdlig vu Bellinzona un 5 km sidlig vu Biasca, am linke Stade vum Fluss Tessin. Dur s Dorf fließt dr Fluss Nala, dr hegscht Bärggipfel isch dr Torrone d’Orza (2952 m). Nochbergmaine sin Cresciano, Lodrino, Iragna un Biasca im Tessin un Arvigo im Kanton Graubinde.
Gschicht
Osogna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210-58 as Usonia.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Osogna isch dr Alberto Pellanda.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Osogna ghert zum Ticinese.
Theodosius I.
Dr Theodosius I. (griechisch Θεοδόσιος A', äigentlig Flavius Theodosius), au bekannt as Theodosius dr Groossi (* 11. Januar 347 z Cauca im hütige Schbanie; † 17. Januar 395 z Mailand), isch vo 379 bis 394 Kaiser im Oste vom Römische Riich gsi und vom Septämber 394 aa für e baar Möönet dr letschti Eläiherrscher vom Gsamtriich.
D Regierigszit vom Theodosius isch verbunde mit iischniidende Verändrige im Imperium Romanum. So isch 382 zum erste Mol e groossi Grubbe vo gotische Barbare as autonome Verband under iirem äigene Herrscher as Föderate uf em Boode vom Riich aagsiidlet worde. Im Innere het dr Theodosius s Christedum faktisch zur Staatsreligion erhoobe und Gsetz gege s Häidedum und bsundrigs gege christligi Heresie erloo. Noch eme Bürgerchrieg het dr Theodosius für churzi Zit s Imperium as Ganzes regiert. Noch sim Dood 395 isch s Riich ufdailt worde und sini bäide Söön häi jeede d Herrschaft über äi Riichsdäil übernoo. Faktisch isch das die ändgültigi Drennig vom Römische Riich in e Weströmischs und e Oströmischs Riich, au wenn d Zitgenosse das nid eso gsee häi und s Imperium Romanum au staatsrächtlig immer non e Äinhäit gsi isch.
Si Religioonspolitik
D Religioonspolitik vom Theodosius isch brägt gsi vom kaiserlige Sälbstverständnis as Vizeköönig vo Gott uf Ärde, wo allgemäin anerkennt worde isch, und het dütlig drzue biidräit, ass s Imperium zum Imperium Romanum Christianum worde isch, au wenn s s Häidedum no mindestens 200 Joor lang witer gee het. Dr Theodosius het d Religioon as en integrierends Elimänt gsee und het iiri Rolle für d Stabildäät vom Staat as seer wichdig iigschetzt. Dorum het er zum Däil scharfi Gsetz erloo gege die alte paganische Kült, vor allem aber gege christligi Heretiker, wo d Äinhäit vo dr Chille, wo jetz staatsdraagend worden isch, hätte chönne in Gfoor bringe. Spööteri Zitgenosse, wie dr Orosius, aber au dr Augustinus vo Hippo, häi dänkt, ass d Religioonspolitik vom Theodosius vil drzue biidräit het, ass s Römische Riich drotz sinere faktische Däilig im Joor 395 non emol e gwüssi inneri Äinhäit ghaa het. Dr Theodosius isch käi religiööse „Scharfmacher“ gsi; und die stränge Gsetz, won er erloo het, si in dr Praxis eender mild umgsetzt worde – wenn überhaupt.
Sachmet
Usgseh
D Sachmet isch im allgemeine as Leuewiibli oder as Frau mit Leuechopf abbildet worde. Uf em Chopf het si hüfig ä Sunneschiibe und än Uräusschlange drait.
Wäse
In dr Rolle vo dr Chriegsgöttin het si dr Pharao im Kampf begleitet und Schrecke verbreitet, und au überirdische Wäse wie d Schlang Apophis, wo dr Re in siiner Reis dur d Underwält bedroht het, oder d Ahänger vom Gott Seth, wo dr Wältornig, dr Maat, gföhrlig worde si, het si chönne abwehere. Si isch au eini vo de Göttinne gsi, wo dr Name die Zauberriichi gfüehrt hai. So het si gnueg Angscht chönne iiflöösse, für zum d Demone, wo Chrankheite verursacht hai, abzwehre oder z verschüüche, und so d Mensche gsund zmache.
D Sachmet isch eini vo de Göttinne gsi, wo as Aug vom Re gulte hai und mit dr füürschbeuende Uräusschlang, wo dr König beschützt het, identifiziert worden si. Die heisse Wüeschtewind si dr Sachmet ihre Schnuuf gsi, und si het chönne ä Düri im ganze Land verursache.
Childebert II.
Dr Childebert II. (* 2. Merz 570, † 28. Merz 596) isch e König im Fränkische Riich us em Gschlächt vo de Merowinger gsi.
Läbe
Dr Childebert isch dr einzig Sohn vom König Sigibert I. gsi, wo im Riichsdeil Austrasie gherrscht het, und vo dr Königin Brunichild. Er isch erst fünfi gsi, wo si Vater Ändi 575 uf eme Fäldzug gege dr König Chilperich I., em Childebert si Unggle, ermordet worden isch. Dr Childebert isch denn mit siiner Mueter und siine beide Schwöstere Ingund und Chlodoswinth z Paris gsi, wo im Sigibert siini Druppe erst churz vorhät bsetzt gha hai. Noch em Sigibert siim Dod isch die austrasischi Offensive zsämmebroche, dr Chilperich het Paris eroberet und d Brunichild gfange gnoh. Dr Childebert isch vom ene Ahänger vo siim Vater, wo Gundowald (Gundoald) gheisse het, noch Austrasie in Sicherheit brocht worde. Dr Gundowald het e Volksversammlig zsämmegrüeft, wo gliichziitig au en Armeeversammlig gsi isch und wo dr Childebert zum König erhobe het. Dr Dag, wo si Herrschaft offiziell agfange het, isch dr 25. Dezember 575 gsi. 577 het d Brunichild us dr Gefangeschaft chönne flüchte und het e massgäbligi Rolle am Hof vo ihrem Sohn gspiilt.
Em Unggle vom Childebert, em Guntram I., si alli vier Söhn gstorbe und er het 577 dr Childebert adoptiert. Si hai sich gegen e Chilperich verbündet und hai von em verlangt, alli Gebiet zruggzge, won er sich zu Unrächt ageignet haig. D Brunichild, sälber e Gotin, het s Bündnis vo Austrasie mit em Westgoteriich versterkt, wo si 579 d Hürot vom Childebert siiner Schwöster Ingund mit em Hermenegild, em Sohn vom Westgotekönig Leovigild, iigfädlet het.
581 isch d Brunichild gstürzt worde. D Putschiste, Adligi wo dr Bischof Aegidius vo Reims drzueghört het, hai sich mit em Chilperich verbündet. Dä het zu dere Ziit keini Nochkomme gha und het em Aegidius versproche, ass wenn er ohni Erbe wurd stärbe, dr Childebert si Nochfolger wurd. Die Verbündete hai vorgha, dr Guntram z besiige und siis Riich underenander ufzdeile. Dr Childebert hai si nit gfrogt öb er iiverstande siig. 583 het aber d Armee dr Aegidius und siini Ahänger gstürzt und d Brunichild isch wider an d macht cho. Verfassigsgschichtlig isch dä Vorgang wichdig as Usdruck vom Widerstandsrächt.
Im Johr druf, ane 584, isch dr Chilperich ermordet worde und wo dr Childebert im Januar 585 mit fufzäh mündig worden isch, het er sich wider mit em Guntram droffe und isch as däm si Erb bestätigt worde. 587 hai sich vili austrasischi Grossi verschwört und hai welle dr Childebert ermorde. So hätte si däm siini chliine Buebe chönnte as Nochfolger isetze und so sälber d Macht überneh. S Komplott isch ufdeckt worde; vili Verschwörer und Verdächtigi si abgsetzt und bestraft worde oder si us em Riich gflüchdet. Au dr alemannisch Herzog Leutfred I. isch i Uugnood gfalle und abgsetzt wore. Dr Guntram, dr Childebert und d Brunichild hai druf am 28. November 587 dr Verdrag vo Andelot abgschlosse, wo d Gränze und d Beziehige zwüsche Austrasie und Orléans (Burgund) ändgültig greglet het. Die beide König hai enander gegesiitig as Erbe iigsetzt für e Fall, wenn eine von ene wurd ohni Söhn stärbe. So isch dr Childebert noch em Dod vom Guntram am 28. März 592 däm si Nochfolger worde (offiziell am 29. März 592).
Dr Childebert isch mit em oströmische Kaiser Tiberios I. und däm siim Nochfolger Maurikios gege d Langobarde verbündet gsi. D Oströmer hai für s Bündnis zahlt. Dorum het dr Childebert e baar mol Fäldzüg gege d Langobarde z Italie gfüehrt, drunder eine im Früehsummer 584. Militärisch isch dr Erfolg chli gsi. 591 het Childebert mit de Langobarde e Friide abgschlosse, und die hai sich verpflichtet jöhrlig e Tribut z zahle.
589 het s e neui Verschwörig vo Höfling ge, wo wie d Verschwörer vo 587 hai welle d Macht ergrife; d Idee isch gsi, äntwäder im Name vom Childebert z herrsche oder dä z ermorde und denn für siini unmündige Söhn z regiere. Au dä Plan isch nit glunge; er zeigt aber, wie prekär d Lag gsi isch vom junge König, wo sich nume mit grosser Müeh in siiner Umgäbig het chönne Respäkt verschaffe.
Dr Childebert isch überraschend im Alter vo 26 im März 596 gstorbe.
Familie und Nochfolg
Dr Childebert isch mögligerwiis zweimal verhürotet gsi. Über seiini muetmassligi ersti Frau weiss me nüt. Öbbe 585/586 het er e Frau vo unbekannter Härkumft, wo Faileuba gheisse het, ghürotet. Si isch em Schiin noch bsundrigs mit ihrer Schwiegermueter Brunichild verbunde gsi. Es isch unklar, öb si eltist Sohn Theudebert II., wo 585 uf d Wält cho isch, vo dr Faileuba oder von ere früechere Frau (oder Konkubine) isch. Vo dr Faileuba stamme uf jede Fall dr jünger Sohn Theuderich II., wo 587 uf d Wält cho isch und e Dochter, Theudila (588/590), wo 613 zsämme mit ihrer Grossmueter Brunichild in d Händ vom Chilperich siim Sohn Chlothar II. gfallen isch; ihr wiiters Schicksal isch unbekannt. Wo dr Childeberts gstorben isch, si beidi Söhn no unmündig gsi; dr Theudebert het dr austrasisch, dr Theuderich dr burgundisch Riichsdeil übercho, d Brunichild het zerst für beidi faktisch d Regäntschaft gfüehrt.
Georg Gottlob von Gutbrod
Dr Georg Gottlob von Gutbrod (* 19. Februar 1791 z Stuegert, wo-nr am 22. Okdobr 1861 au gschdorba ischt) ischt a wirdabergischer Landes- ond Kommunalpolidiker gwäa, so zom Beischbiil vo 1833 bis 1861 Oberbirgermoischtr vo dr wirdabergischa Residenzstadt Stuegert.