cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Altägyptische Religion
Gottheite, Dämone, Geischder
Die alte Ägypter hai in erä Wält gläbt wo vo Chreft beherrscht worden isch, wo si nid hai chönne kontrolliere. Si hai dene Chreft Näme, Charakterzüg und es Usgseh ge, für zum se besser z verschdoh und denn mit magischem Wüsse si au chönne beiiflusse. Dä Erschiinigsforme wo si de Götter ge hai, hai si ba gsait, und es si im allgemeine Dier oder Mensche gsi, under ihne und vili anderi meh. De Götter wie dene vo dr Dunkelheit, dr Füechtikeit, em Verschdecktsii, dr Luft het mä Menscheform ehnder as Dierforme ge. Hüfig het mä sä dargschdellt mit emä Dierchopf und emä menschlige Körper. Es het au Wunderwäse ge wie d Ammit, wo d Härz vo de Sünder biim Dotegricht ufgfrässe het, und die het ä Chopf vom enä Krokodil, ä Vorderkörper vom enä Leu und ä Hinderdeil vom enä Flusspfärd gha. D Ägypter hai kai Underschiid gmacht zwüsche de Götter und sonige Demone. Die meischde hai nid ä wichdigi Rolle gschbilt und öfters hai si nit emol ä Name. Näme si sehr wichdig gsi. Mit ihne het mä die Dote vor em ewige Dod chönne bewahre, aber au übernatürligi Wäse chönne beiiflusse mit Zauberschbrüch, wo mä ase grichtet het. Im Dotebuech, wo mä sit em Neue Riich de Dote as en Art Baedeker mit ins Grab ge het, si d Näme vo de zweiävierzig Doterichter erwähnt, so dass dr Dot si chönnt zu siine Gunschde beiiflusse.
S Pantheon vo de Ägypter isch riisig gsi mit Hunderte vo Götter, Demone und Geischder, die meischde dervo unwichdig. A baar vo de übernatürlige Wäse si landeswiit verehrt worde und hai Tämpel ä chli überall gha, anderi si brivat gsi und nume von ä baar Mensche verehrt worde, wie d Vorfahre.
Synkretismus und Göttergrubbe
Die ägyptische Götter si nie uf dogmatischi Art definiert gsi, und so si hüfig zwei oder drei Götter mitenand identifiziert worde; däm sait mä Synkretismus. Im Neue Riich isch dr Amun mit de meischde wichtige Götter uf lokaler Basis vereinigt worde, aber national isch er dr Schdaatsgott Amun-Re gsi.
Dr Synkretismus het nüt z due mit de Dreiheite vo Götter, wo an gwüsse Örter as en Art heiligi Familie aagluegt worde si, so ghöre z Thebe dr Amun, d Mut und dr Chons zsämme, währed z Memphis dr Ptah, d Sachmet und dr Nefertem a Dreiheit bildet hai. Anderi Grubbierige si d Achtheit vo Heliopolis, wo die acht Gottheite wo mit dr Schöpfig z due hai, iischliesst: dr Nun und d Naunet–s Urwasser, dr Amun und d Amaunet–d Unsichtbarkeit, dr Kuk und d Kauket–d Dunkelheit und dr Hah und d Hauhet–d Unendlikeit. Mit dr Nünheit si im allgemeine alli Götter am enä beschdimmte Ort gmeint gsi, aber z Heliopolis si drmit die erschte nün Gottheite gmeint gsi: dr Atum wo d Wält und s Läbe erschaffe het, siini Chinder dr Luftgott Schu und d Göttin vo dr Füechtikeit Tefnut, dere ihri Chinder dr Geb (Ärde) und d Nut (Himmel), wo dr Osiris, d Isis, dr Seth und d Nephthys uf d Wält brocht hai.
Entwicklige im Neue Riich
Im Neue Riich het sich s Bild vom Göttlige veränderet. Wenn d Gottheit vorhär immanent gsi isch, het sich jezt ä Transzendänz entwicklet, wo von erä Universalität begleitet gsi isch. Dr Gott, wo vorher emenä Ort verhaftet gsi isch, isch dr Gott vo allne worde, und jede het d Möglichkeit gha, sich diräkt an ihn zwände. Das isch au zum Uusdruck cho in däm wie d Ägypter fremdi Völker gseh hai. Wenn die früehner dr Wält vom Chaos aghört hai, hai sich jetzt d Götter um si kümmeret wie um d Ägypter sälber.
Echnaton: Monotheismus odr Monolatrii
Die alte Ägypter hai ihri Heerschare vo Götter bis zur Iifüehrig vom Chrischdedum z Ägypte nie für än einzigi Gottheit ufgeh. Nid emol dr Echnaton, wo vo de einte as dr Erfinder vom Monotheismus und vo andere mögligerwiis nume as Ahänger vo dr Aton Monolatrii agluegt wird, het vil meh gmacht as d Brieschder vom Amun und ihri Tämpel z ruiniere. Aber d Idee vom Heilige het s wohrschiinlig scho ge. In vile Teggscht chunnt s ägyptische Wort für Gott, Netscher (MdC dransliderierig nTr), in dr Eizahl vor, wo drmit vilicht dr lokali Gott gmeint gsi isch, oder aber än Abschdrakt, s Heilige.
Dr Tämpeldienscht
Die riisige Tämpelkompläx mit ihre Heerschare vo Brieschder und Diener, wo mä vom Neue Riich a kennt, hai ä sehr bescheidene Urschbrung gha. D Bevölkerig vom än Ort het ä chliises Heiligdum für ihri lokali Gottheit vo unbrennte Donziegel baut, het Manne as Brieschder gwehlt und het im Gott Opfergabe broocht für si Schutz und sini Wohldate. Ä Deil vo dene Tämpel si erwiiteret worde, und Läsbrieschder, wo hai chönne schriibe und läse, hai im Gott in siim Allerheiligschde dient, wo nume si hai döfe iinego. Es het aber wiiterhi Laiebrieschder ge, wo alli drei Mönet währed emä Monet die mindere Arbete im Tämpel verrichtet hai. D Rolle vo de Brieschder isch nit seelsorgerisch gsi und si hai nume wenig Kontakt zue de Gläubige gha. Si si Mitgliider vo dr Schriiberklass gsi und ihres Amt isch hüfig vererbbar gsi. Mit ihre Dienscht hai si sicher gschdellt, ass d Weltornig nit in Gfohr cho isch, ass d Sunne jede Dag ufgangen isch und dr Nil jedes Johr s Land überschwemmt und fruchtbar gmacht het. D Brieschder si verantwortlig gsi drfür, ass d Götter ihri Opfergobe übercho hai, ass ihri Statue iikleidet und ihri Heiligdümer suuber und gschmückt gsi sin und ass d Götter an de Festdäg in de Prozessione us em Tämpel drait worde si und wider sicher zruggcho si.
Die allgemein Bevölkerig het nur wenig mit em Tämpeldienscht z due gha. Si hai in die innere Rüüm gar nit döfe iinego, wil mä für das bsundrigi Reinigungsrituäl het müesse mache. So hai si im üssere Tämpelhof ihri Opfergabe abgleit. Ässe, Blueme, gweihti Schdela und, vor allem vo dr ptolemäische Zit a, meh und meh mumifizierti Dier si dä Götter gopferet worde. An Feschddäg hai aber alli Gläubige ihre Gott chönne adräffe, wenn d Götterschtatue, wo dr Gott sälber gsi isch, das heisst si Erschiinig und nit än Abbildig, vo de Brieschder uus em Tämpel drait worden isch. Zum ihne Froge schdelle, het mä Antworte uf Schdückli vo Papyrus oder uf Schärbe gschriibe und dr Gott het eini drvo uusegläse. Die Orakel si au bruucht worde für zum Grichtsfäll z entscheide. Brozessione si Glägeheite gsi für Feschtlikeite und Pilger si mänggisch vo wiit ewäg cho für zum fiire, vor allem dr Kult vom Serapis, em Apismuni wo mit em Osiris idäntifiziert woren isch, het Lüt vom ganze Middelmeerruum azoge, wo denn gweihti Schdele im Serapeum z Alexandrie hinderlo hai. S het au Feschder ge wie die z Abydos und z Busiris, wo än Art religioses Drama ufgfüehrt worden isch, wo d Gschicht vom Osisris und Seth widrverzellt het. Bi dene Uffüehrige het ä Deil vom Publikum aktiv deilgnoh, und z Papremis isch dr Kampf zwüsche Guet und Bös zu richtige Brügeleie uusgartet.
Im a Deil vo de Tämpel het s Schdatue oder chliini 'Ohre wo zueloose'-Schriin gä wo mä het chönne diräkt mit em Gott kommuniziere. Dr Amun isch villicht dr beliebtischt Gott gsi vom Neue Riich a; är isch dr 'Verdeidiger vo de Arme' gsi, dr 'Wesir vo de eifache Lüt'. Är isch grächt gsi, aber au barmhärzig und barat Sünde z vergä. Au dr 'Ptah, wo Gebät erhört' het son ä Schriin z Medinet Habu gha, und d Hathor, dr Re, dr Thoth und dr Horus hai so chönne agschbroche wärde. Wenn öbber nid diräkt mit erä Gottheit het wele rede, het er ä vergöttlichte Mensch wie dr Imhotep oder dr Amenhotep, Sohn vom Hapu, chönne um Hilf bitte.
Glaube und Frömmikeit
Mä weiss sehr vil über d Gottesdienscht in dä Tämpel, aber wie die eifache Lüt ihri Religion usgüebt hai, do drüber het s nid so vil Quelle.
Götter vom Überfluss
Dr wichdigscht vo de Gottheite, wo de Mensche Riichdum brocht het, isch dr Hapi gsi, dr aschdiigendi Nil. Dr Hapi sälber isch ein vo de Götter gsi, wo kei Tämpel gha hai, er het aber es jöhrligs Fescht gha, wo d Lüt überall gfiirt und Lieder zu siine Ehre gsunge hai. D Renenutet isch d Herrin vo de Chornspiicher gsi und vo de fruchtbare Fälder und isch em Hapi nooch verbunde gsi. D Buure hai erä as 'Schlange wo z ässe git' chliini Heiligdümer in de Fälder und Räbbärge baut. D Grieche hai erä Thermouthis gsait und si erschiint noch em Undergang vo dr altägyptische Religion as chrischtlige Heilige.
Huusgötter
Dr Zwärggott Bes und d Flusspfärdgöttin Taueret si die zwei beliebtischde Huusgötter gsi. Bilder von enä si uf d Zimmerwänd gmolt worde, chliini Schdatue het mä in Egge ufgschdellt und mä het Amulet von enä drait. Chopfschdütze und Bei vo Bett hai mänggisch ihri Forme gha, wil im Schloof dr Mensch sich nid cha sälber wehre gege d Demone. Vor allem dr Bes het Musig und Danze gärn gha. Er isch abbildet worde, wien er Musig macht, und s het au Dänz ge, wo sich d Dänzer in ihn verchleidet hai.
Chranket
D Chrankheite si wägem schlächte Iifluss vo Geischder entschdande. Horusamulet hai eim beschützt und wenn mä doch chrank worden isch, het dr Gott dr Chrankheitsdemon chönne uusdriibe. Dr Paviangott Babi isch wäge siiner Wildheit in Zauberschbrüch gege Chrankheite hüfig vorcho, wie au dr Imhotep, a vergöttligte Archidekt us dr Zit vo dr dritte Dynaschdii oder d Mafdet, wo mä a Brotlaib in dr Form vom enä Penis mit em Name vom Chranketsdemon beschriibe und in fetts Fleisch igwicklet und erä Chatz zum frässe ge het. Bi Biss vo Giftschlange oder Schdich vo Skorpion het mä d Ursach kennt, aber nid vill chönne mache, dorum het mä brophilaktisch Babiamulet drait. D Behandlig isch magisch gsi: Zauberschbrüch hai d Skorpiongöttin Serket sötte derzue bringe, die Chranke z heile.
Orakel und Rächt
D Ägypter hai keini Apfokate gha, wo eim hätte chönne biischdoh, wenn mä in ä Grichtsfall verwigglet gsi isch, und eim hät chönne erkläre um was es goht. Bi de Orakel isch d Brozedur sehr vil eifacher und verschdändliger gsi und vom Neue Riich a si si immer beliebter worde. Wenn s ä Broblem ge het, het mä s im allgemeine eso formuliert, ass zwei Antworte möglig gsi si, und die het mä uf Papyrusfätze oder uf Oschdrakon gschriibe und si dr Gottheit, wenn si us ihrem Tämpel uuse drait worden isch, vorgleit. Dr Gott het denn eini uusegläse. D Orakel hai au Rotschleg in persönlige Frooge ge.
Wenn mä vor Gricht cho isch het mä dr Gott, hüfig dr Amun, drum bittet, ass dr Rächtschbruch grächt sig, au wenn mä nid riich isch. und es git Schdele, wo zeige, ass d Göttin Meretseger, wo Verbrächer mit Blindheit und Insekteschdich gschrooft het, au het chönne vergee.
S Läbe nach em Dod
Mä weiss nit genau was im Alte Riich, wo d König Ritual entwicklet hai für zum sicher z si ass ihr eignigs Läbe noch em Dod für alli Ewikeit wurd duure, ihre Untertane vom ä Läbe noch em Dod erwartet hai. Sicher isch, ass dr Dod nit s Ändi gsi isch. Die Dote hai Opfergabe mit ins Grab übercho, Ässe, Gedränk, Mässer, Döpf, Wärkzüg und anderi Sache, wo dr Dot sicher im negschde Läbe chönnt bruuche. Die wenigschde hai sich groossartigi Greber wie d Maschdaba näbem Grab vom König, wo die wo de König bekannt gsi si übercho hai, chönne leischde, und ihri Greber si eifachi Gruebe, mänggisch uusbaut mit Ziegel, gsi, aber immerhin es Heim im „Weschde“, em Doteriich.
S Läbe noch em Dod isch wohrschiinlig urschbrünglig nume ä Schattenexischdänz in dr Nekropole gsi. Die Dote, ägyptisch männl. mut (Mdc Umschriibig mwt), wiibl. mutet (umschriibe mwt.t) hai—sicher in schböötere Zite—ihr Grab chönne verlo und die Läbige heimsueche, und as Geischder hai si ihne au chönne schade. Die Verwandte hai vo Zit zu Zit em Dote Opfergabe brocht und mänggisch hai si erwartet, ass dr Dot ihne wurd hälfe.
Weniger düschter as d Exischdänz vom mwt isch s in erä Unterwält gsi wo em sunnige Ägypte gliicht het wie ei Wasserdropfe em än andere: Uf de Wänd vo de Greber vo der Oberklasse si Bilder vom Läbe gmoolt gsi, wie mä sich s het chönne wünsche—d Diener hai d Arbet gmacht, mä het dr Sex chönne gniesse, und mit siiner Familie sich go bim Fische oder Jage vergnüege, aber will doch jede sini jöhrligi Arbetspflicht het müesse erfülle, het mä chliini Armeä vo Uschebtis gha, Schdatuette vo eim sälber, wo as Antwort gsait hai: „Do bin i.“, wenn dr Ruef zur Arbet choo isch.
Religiösi Gnosseschafte in dr Ptolemäerziit
In dr Ptolemäerziit hai sich in de besser situierte Volksschichde religiösi Gnosseschafte afo verbreite, wo ihri Dätikeit und Ziil mit Schtatute, wo jedes Johr erneueret worde si, definiert hai. Zu de exblizite Zwäck hai religiösi Opfer und Tämpelveraschdaltige, Hilf bi Begräbnis, än Art vo finanzielli Versicherig und d Schlichdig vo Konflikt zwüsche Mitgliider ghört. Imbliziert isch bin erä Mitgliidschaft gsi, as s Mitgliid ä zueverlässigi, wirtschaftlig gsichereti Person siig, wo mä sich cha druf verloo. D Gnosseschafte si finanziert worde mit Migliiderbiidräg und mit Buesse, wo dene uferleit worde si, wo sich antisozial benoh hai, wie Ehebruch mit dr Frau vom enä Mitgliid, Beleidigung oder Schloo odr d Weigerig ä Mitgliid in Not finanziell z underschdütze. D Mitgliidschaft isch düür cho. Noch em P. Cai. II 30605 het es neuis Mitgliid 100 Drachme im Moned müesse zahle, dr Presidänt meh as 300 und si Vize 260. Das si Gäldsumme gsi, wo sich ä gwöhnlige Buur nid het chönne leischde und au für die Wohlhabende, wo drbii gsi si, het das dr Schetzig noch bis zum ä Vierdel vom Iikomme uusgmacht.
Greifensee (Gewässer)
De Griifesee lit im Kanton Züri zirka 20 km östlich vo Züri. Er isch dur d Pfannestììlchetti vom Zürisee trännt. Er isch 6 km lang und 1,6 km breit. S isch de zweitgröschti See im Kanton Züri.
Laag und Gschicht
De Griifesee liit inere Landschaft, won vom Rhy-Linthgletschär gformt worden isch. Im Weschte isch de Pfannestììl, im Oschte fangt s Zürcher Oberland aa. S Wasser vom Griifesee chunnt vor allem us em Aabach. Z Fällande flüsst d Glatt us em See use. Bis im 12. Jahrhundert hät de Griifesee drum au Glattsee gheisse. Früener isch de Griifesee bis uf Dübedorf gange, won er sich anere Ändmoräne gschtaut hät. Dur Verlandig und Melioration isch de See über d Jahrtuusig chlinner worde, was mer no guet cha gsee a de Moor rund um en ume. Sini hütigi Form hät de Griifesee, sit 1890/91 d Glatt kanalisiert worden isch.
Di erschte Mänsche händ i de Mittälsteizyt, öppe 8000 Jaar vor Chrischtus, am Seeufer gläbt. Am Oscht- und am Nordufer hät mer e paar Pfahlboute gfunde.
Im 12. Jahrhundärt hät mer z Griifesee s Schloss Griifesee pout, won im Alte Zürichrieg e Rolle gspilt hät. Am 24. April 1944 isch en abgschossne B-17-Bomber vo de Amerikaner in See gheit.
S Gebiet um de Griifesee isch sit 1941 under Naturschutz.
Nume s Stedtli Griifesee isch diräkt am Seeufer. Nideruschter, Schwärzebach, Muur und Fällande ligget hinder em Ufergürtel us Riedwise. Au Uschter und Mönchaltorf sind wiiter hine, usserhalb vom füechte Ufersträife.
Nutzig
De Griifesee isch hützutags vor alem es Naaerholigsgebiet. Rund um de See tüent d Lüüt wandere und Velo faare. Rund um de See häts mängi Badaaschtalt zum bade und schwüme. Im Härbscht ränned Sportler am Griifeseelauf um de See ume. Uf em See häts zwar vili Böötli, aber privati Motorboot sind uf em Griifesee verbote. Nume d "Schifffahrtsgsellschaft Griifesee", wo 1890 gründet worden isch, hät Motorschiff für Rundfahrte und d Personefääre vo Muur uf Nideruschter. S git ein Pruefsfischer uf em Griifesee.
Naturschutz
Di ganz Uferzone vom Griifesee staht under Naturschutz. S Gebiet um de Griifesee isch dicht besidlet. Au d Landwirtschaft nutzt d Umgäbig starch. Drum isch de See zimli fescht mit Phosphat belaschtet gsi und d Alge sind vill z starch gwachse. Sit 1970 hät mer das Problem halbwägs im Griff. D EAWAG beobachtet de Griifesee gnau. De Phosphatghalt isch immer no zhöch und im Summer hät de See zwenig Suurstoff. Mer überläit sich drum, öb mer de See im Summer wie de Pfäffikersee sött belüfte.
Surselva
D Surselva ( ussgsproche), oder au: s Bündner Oberland, isch es Taal im Kanton Graubünde.
Es entspricht öpen em Taal vom Vorderrhy, wo im Weschte bim Oberalppass afoot und im Oschte bis uf Rychenau und Bonaduz goot, wo der Hinderrhy mid em Vorderrhy zämechunt.
Die grössere Ortschafte im Taal sind Disentis, Ilanz und Flims. Der obere Deil vo dr Surselva bi Disentis heisst Cadi und der under bi Ilanz isch d Gruob, uf Rätoromanisch Foppa. Im undere Abschnidd goot dr Rhy dur d Schlucht Ruinaulta.
Der Name «Surselva» isch rätoromanisch und heisst uf Düütsch «oberhalb vom Wald». Gmeint isch do dermit dr Urwald, wo uf Oberländer Romanisch Uaul Grond (das isch «Grosse Wald») heisst und bi Flims uf em riisige Bärgsturzgebiet über dr Ruinaulta liit. S alte latynische Wort «silva», wo spöter zu «selva» worden isch, füre Wald isch hüt im Rätoromanische nümm üblech. Me het im Middelalter d Sidligsrüüm vom Rhytaal id d Landschafte oben a däm Waldgebiet, ebe d «Surselva», und die undedra, d «Sutselva» (das heisst «under am Wald»), ufdeilt. Do devo chunt au d Bezeichnig vo de rätoromanische Sproochgruppe Surselvisch und Sutselvisch.
Die politeschi Region Surselva isch ane 2016 bi dr Gebietsreform vom Bündnerland us em Bezirk Surselva entstande. D Gmeinde Flims, Trin, Tamins und Bonaduz, wo am underschte Abschnidd vom Vorderrhy ligged, ghöred zu dr Region Imbode und zum Sproochgebiet vom Sutsevisch mid Uusnaam vo Flims, wo s Surselvisch die alti Dorfsprooch gsi isch.
Kauaʻi
Kauaʻi (ängl. und dütsch mäistens Kauai) isch äini vo de acht Hauptinsle vo Hawaiʻi. Si isch öbbe säggs Millione Joor alt und eso die eltisti Insle im Archipel. Wäge dr üppige Vegetazioon wird si au as d Garteninsle bezäichnet. Si het e Flechi vo fast 1'435 km² mit e Hufe verschidnige Landschaftsforme. Öbbe 64'000 Lüt lääbe uf dr Insle. D Hauptstadt vo dr Insle isch Līhuʻe und het 6'100 Iiwooner. Dr höggst Punkt uf dr Insle isch dr Kawaikini und het e Hööchi vo 1'598 m.
Uf em Gebiet um e Waiʻaleʻale, wo 1'569 m hooch isch, räägnet s im Durchschnitt 11'684 mm im Joor. Es isch äins vo de Gebiet uf dr Wält wo am mäiste Rääge überchömme.
Dr Turismus isch nid eso stark wie uf Hawaii („Big Island“), Maui und Oahu. Zentre für Turiste uf Kauai si d Ort Kapaʻa, Princeville und Poʻipū.
Udligenswil
Uedlige (amtlech Udligenswil) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Uedlige liid uf ere Terrasse am Südhang vom Rooterberg Vo dr Gmeindsflechi send 66,7 % Landwirtschaftlechi Flechi, 22,7 % Waud, 9,9 % Sidligsflechi ond 0,6 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Udlige send Adlige, Dierike, Mäierschappu ond Root im Kanton Lozärn ond Chüsnacht im Kanton Schwyz.
Gschicht
Uedlige esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1036 aus Uodelgoswilare.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 9,6 % gläge.
Religion
70,6 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 14,9 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,8%, CVP 17,0% , FDP 23,7% , GLP 11,4% , GP 5,1% , SP 7,5% , SVP 29,4% , Süschtigi 5,1%.
Dr Gmeindspräsident vo Uedlige esch dr Thomas Rebsamen (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Z Uedlige redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Margret Hölle
D Margret Hölle, wo am 2. April ane 1927 z Nöimarkt uf d Wält cho isch, isch e bairischi Mundartdichterin.
Ihres Läbe
Si isch mit em Name Margarete Sträußl z Nöimärt i der Oberpfalz uf d Wält cho; das isch e Groossi Chreisstadt und s Zäntrum vom bairische Regierigsbezirk Nöimärt zwüsche Rägeschburg und Nürnbärg. D Sträußl het e chaufmännischi Lehr gmacht und derno vo 1946 aa z Nürnbärg und z Münche der Pruef vo der Schauspiilerin gleert. Und denn het si als Radiosprächerin für e Bairisch Rundfunk gschaffet. Z Münche het si der Mooler Erich Hölle ghürootet.
Der schwarze Hecht
Dr schwarz Hecht isch es musikalischs Theaterstuck mit drüü Akt, wo der Schwiizer Komponischt Paul Burkhard gmacht het. Es zellt hüt zu de beliebteschte Tieläkttheater vo dr Schwiiz.
Dr Burkhard het für das Stuck d Komödie De sächzigscht Giburtstag vom Emil Sautter adaptiert. S Libretto isch vom Jürg Amstein gschribe worde. D Uruffüerig vom Schwarze Hecht isch am 1. Aprille 1939 am Schauspiilhuus Züri über d Büüni ggange.
um was’s i dr Gschicht goot
Es goot i dem Stuck churz gsäit drum, ass dr Fabrikant Oberholzer zu sym sächzigschte Geburtstag es baar Gescht yglade hät, und wäred dem Oobe bassiere allerhand unerwarteti Sache. Als Hauptgang vom Feschtässe wärplanet gsi, en Hecht z serviere, aber de Fisch verbrännt i dr Chuchi. E Deil vo de Psuecher hät kä Fröid, ass au de Brueder vom Jubilaar, de Alexander Oberholzer, chunt. Si stuune dän aber wäg de schööne Iduna, däm synere Frau. Es isch en Oschteuorpäerin, wo als Artischtin im Zirkus vom Alexander schaffet. D iduna singt das wunderbare Lied O mein Papa, wo wältwyt als eis vo de beschte Wärch vom Paul Burkhard bekant und beliebt isch.
Margret Hölle
Ihres Läbe
Ane 1990 het d Margret Hölle der Kulturprys vo der Stadt Nöimärt i der Oberpfalz übercho, 1996 der Friedrich-Baur-Prys für Literatur vo der Bairische Akademie vo de schöne Künschte, 1998 der Nordgauprys, 2003 der Bairisch Poetetaler vo de Münchner Turmschryber, 2004 der Kulturprys vom Bezirk Oberpfalz und 2009 der Literaturprys vom Oberpfälzer Jura.
Der schwarze Hecht
um was’s i dr Gschicht goot
S Stuck isch ane 1954 au imene Film uf Hochdüütsch usecho.
Laufenburg (Baden)
Laufeburg (amtlig Laufenburg) isch e Chleistadt im bade-wirttebergische Landchreis Waldshüet.
Stadtglyderig
Zu de Stadt Laufeburg ghöre d Gmeinde Binzge (1160 Ywohner), Grunholz (625 Y.), Hauestei (97 Y.), Hochsal (555 Y.), Luttige (1102 Y.), Rotzel (518 Y.) und Stadehuse.
Zu de ehemolige Gmeind Binzge ghöre s Dorf Binzge, d Zinke Büehl, Diegeringer Miehli, Gaisbühl, Hammer, Hochrütte (Bürlishüser) und Loch (Binzger Loch), s Ghöft Mittlerholz und d Hüser Hinderfäld (Rohr) und Sprächtehof (Rappestei). Zu de ehemolige Gmeinde Grunholz, Hauestei und Luttige ghöre jewyls numme di glychnamige Dörfer. Zu de Stadt Laufeburg (Bade) in de Gränze vo vor de Gmeindereform vo de 1970er-Johr ghöre di glychnamigi Stadt und ihri Stadtdeil Rhina und Stadehuse. Zu de ehemolige Gmeind Rotzel ghöre s glychnamig Dorf, de Zinke Hübel und d Höf Im Räbland und Winderhof.
Gschicht
Weyl vor 1801 beide Dail, s heyt schweyzerische Laufeburg ond s heyt deytsche Laufeburg a gmainsame Stadt bildet hend, isch d Gschicht vor 1801 weytgehend identisch, guck wege dem au bey dä Gschicht vom schweyzerische Laufeburg.
Laufeburg isch 1173 zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre, wo s Chloster vo Säckinge de Ort Laufeburg als Lehe an d Habsburger überge hät. Durch d Stromschnälle, de Laufe, wo di beide Ortsdail drännt hän, isch de Rhy do bsunders schmal. D Flussängi isch de Alass gsi, do e Bruck z baue. Bis 1315 hät Laufeburg d Stadträcht griegt. Anne 1801 isch Laufeburg im Fryde vo Lunéville durch de Napoleon deilt worre. Jetz, wo's badisch gsi isch, hät's sich Chleilaufeburg gnännt, e Name, wo d Stadt 1930 widder abglegt hät und sich sither Laufeburg (Bade) nännt. In dëm Zämmehang stoht au d Datsach, dass di Yheimische s Aargauer Laufeburg mit de Burg mehreri Stadt und s badisch Laufeburg minderi Stadt nänne.
Mit em Bau vom Laufeburger Chraftwerk im Johr 1908 e weng stromabwärts, im erschte stromquerende Fließchraftwerk im Rhy, sin di erschte Laufefelse gsprängt worre. Uss hüttiger siche isch säll e dragische Fall, wyl si näbem Rhyfall vo Schaffhuse wohl eini vo de ydrückligste Stromschnälle gsi sin. Laufeburg hät friehner vor allem vo de Yseindustry. De Sebastian Münster schribt in siner Cosmographia „die Bewohner nähren sich zu einem guten Teil von dem Erz das man schmeltzt…“ (alemannisch: d Bewohner ernähre sich zu me güete Deil vom Erz, wo mer schmälzt ...) näbe me Bild vo me Hammerwerk. Wichtig sin au d Laufeknächt gsi, wo gege güets Gäld vor de Stromschnälle Schiff entlade, d Ware uff Charre packt und di leere Schiff an Seil durch s Wasser gfiehrt hän. Au Flöß sin uffbunde worre, d Stämm hät mer einzeln durch de "Laufe" gschickt und unde widder zämmebunde. Underhalb vo de Stromschnälle hän sich d Lachs uff ihrer Wanderig gsammelt. De Lachsfang isch s dritt wichtig Gwärb vo de Stadt gsi und isch bis hütt im öffentlige Bewusstsy bsunders bräsänt, wyl d Fischerzumft als Narrezumft witerläbt.
Hütt legt Laufeburg genau wie sini Schwösterstadt Laufeburg AG e hoche Wärt uff di dütsch-schwizerische Beziehige und's git vyli Fest, bsunders di alemannischi Fastnacht, wo über d Gränze use gfyrt wird.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Stadtpartnerschafte
Laufeburg underhaltet e Partnerschaft mit em französische Le Croisic im Département Loire-Atlantique (Bretagne).
Wappe
S Wappe zeigt e uffrächte Löw.
Verchehr
Innerhalb vom Stadtgebiet vo Laufeburg fiehre zwei Brucke über de Rhy. Säll sin (in Fließrichtig vom Rhy) d Hochrhybruck und d Laufebruck.
Fasnacht
Z Laufeburg hät sich eini vo de ältste Fasnachte vom süddütsche Ruum bis hütt erhalte. De Hauptdräger vo de Fasnacht isch d Narro-Altfischerzumft 1386. Si isch im Johr 1386 entstände und wurzelt in de östrychische Vergangeheit vo Laufeburg. In sällem Johr hät de Graf Hans IV. vo Habsburg-Laufeburg sini Herrschaft Laufeburg, wo stark verschuldet gsi isch, an de östrychisch Herzog Leopold III., sy Vetter, mieße verchaufe. Am 4. Juli 1386 hät de Leopold III. d Huldigunge vo sine neue Undertan agnoh und uss säller Zit chunnt d Sag vom Laufeburger Fasnachts-Chleid. Uff d Frog vom Herzog noch me Alyge hän d Laufeburger Rootsherre d Glägeheit ergriffe und hän en um e bsundrigs Gwand botte, wo mer di dreue Laufeburger uff de ganze Wält cha erkänne. Si hän e Gwand uss vyle bunte Lappe griegt, wo wie Schuppe vo me Lachs uffenand gläge sin. De Rootsherre hät säll Chleid nit gfalle, d Fischerzumft, wo sällemols scho Fasnacht als Hauptfest gfyrt hät, hät's gärn agnoh und's ab dört an de Fasnacht azoge. D Chrönig vom Schuppechleid isch e Holzmaske, vo vo me Künschtler uss einem Stück gschnitte worre isch. De Napoleon hät 1801 durch sy Machtspruch d Stadt politisch dränne chönne, ihr Narretum hät si aber witerhy vereint: d Städt uff beide Site vom Rhy hän hütt no zämme e Zumft, wo drännt verwaltet wird. Jedes Johr am erschte Faiße-Dunnschtig isch abwechselnd eimol uff de badische und eimol uff de Schwizer Site s draditionällë Hauptbott. Zum Hauptbott sin alli Zumftbrieder mit Wybli, Zumftfründ, Gäst und Gönner und Abordnige vo beide Stadtröt yglade. Bi säller Versammlig werre no mol d Höhepünkt vom letschte Johr agsproche; d Gäst hän au mol s Wort. S Hauptereignis isch aber d Uffnahm vo neue Zumftbrieder.
Awärter für d Zumft mien e baar Johr lang z Laufeburg gwohnt ha und männlig sy. De Zumftroot müeß e schriftlige Adrag mit Begründig für de Ydritt in d Narrezumft griege. Für d Uffnahm in d Zumft brucht's e Zweidrittelmehrheit. Sälli Abstimmig wird in gheimer Wahl durch d Zumftbrieder, wo do sinn, a me Bott vorher duregfiehrt.
St. Galler Bratwurst
S Sanggaller Brodworschd ischt a Brüeworschd us Schwis- und Chalbflaisch und Milch. Hät si im Flaischaatail mindischtens 50 % Chalbflaisch, so sait me re Chalbsbrodworschd. Beedi send 110 Gramm schwäär. Vo de Sanggaller Brodworschd gits zwee grösseri Wariante; d OLMA-Brodworschd ischt 160 g und Sanggaller Chinderfäschtbrodworschd ischt 220 Gramm schwäär.
Zueberaitig
Wil Sanggaller Brodworschd nöd grüe, aso roh, sondern alewil scho koched verchaufd wörd, chönt me si wie de Särwela chalt ässe, wa aber nöd üblich isch. Si wörd, wies jo de Name scho sait, brötled - seg da i de Pfanne oder öber em Füür. D Sanggaller Brodworschd werd als Biilaag von ere Hoptmohlzit, as Znüüni oder z Väsper gässe. Zun ere griliert Sanggaller Brodworschd ghört es Sanggaller Püürli. Sänf nennt me känn zu däre Grillwoschd, da wär e Belaidigung för jede Metzger oder Worschdstand.
Rekord
Im Augschta 1987 ischt a 1293 Meter langi Sanggaller Brodworschd gmacht wore. Si hät damals as längschti Brodworschd vo da Wält en Iitrag is Guinnes Buech vo de Rekord gschafft. Dä Rekord ischt allerdings im 1999 vo Landshueter Metzger öbertroffe worde.
Royal Academy of Music (Opernunternehmen)
D Royal Academy of Music isch en Opereundernääme gsi, wo 1719 z London under em Patronat vom Georg I. gründet worde isch. Es isch e ständigi italiänischi Opere gsi, wo die bekanntiste öiropäische Gsangssoliste noch Ängland zooge het. Si het im King's Theatre am Londoner Haymarket gspiilt. Dr Johann Jacob Heidegger isch dr kaufmännisch Läiter gsi, und dr Georg Friedrich Händel dr musikalisch Diräkter. Dr Händel het für d Royal Academy of Music e Serii vo Opere komponiert, drunder Radamisto (1720), Giulio Cesare (1724) und Rodelinda (1725). Anderi Komponiste wo au erfolgriich gsi si an dr Academy si dr Attilio Ariosti und dr Giovanni Bononcini gsi.
Wirtschaftlig isch s Undernääme käi Erfolg worde und het sich 1728 ufglööst. Schuld dra het au d Konkurränz vom John Gay und Johann Christoph Pepusch iirer The Beggar's Opera ghaa, won e Satire uf die italiänischi Opera seria gsi isch und bim Publikum unghüür guet aachoo isch.
1868
uf d Wält chuu
Datum nid bikannt:
Schloss Kyburg
D Kyburg isch es Schloss in dr Gmäind Kyburg im Kanton Züri. Es lit südlig vo Winterthur hoch über dr Töss und goot uf e Burg vom Middelalter zrugg.
Gschicht
D Burg, wo uf eme Hügelspore über em Taal vo dr Töss baut worden isch, wird 1027 as Chuigeburg zum erste Mol erwäant. Dä Naame erklärt me als «Chüeburg». 1155 het me ne Kieburg gschribe, und gege s Ändi vom 12. Joorhundert dänn Chiburg.
Mä nimmt aa, ass dr Liutfried II. vo Winterthur d Burg baut het. Si isch woorschinlig 1025 e Zuefluchtsort gsi für e Groof Werner vo Winterthur, wo er sich im Herzog Ernst vo Schwoobe aagschlosse und mit im gege däm sim Stiifvater Kaiser Konrad II. kämpft het. Wo dr Kaiser die Rebellion bodiget het, si dr Groof Werner und dr Ernst vo Schwoobe uf d Kyburg gflüchdet. 1027 het dr Kaiser d Burg eroberet und zerstört. Dr Werner vo Winterthur isch am 17. August 1030 bi dr Burg Falkestäi im Schwarzwald im Kampf gege d Lüt vom Bischof Warmann vo Konstanz uf dr Baar gfalle.
Wo s Gschlächt vo de Winterthurer in dr Middi vom 11. Joorhundert usgstorben isch, isch iir Erb dur d Hüroot vo dr Adelheid vo Winterthur-Kyburg mit em Groof Hartmann I. vo Dillinge an s Huus Dillinge choo. Dr Groof Hartmann het uf dr Site vo de Aahänger vom Bapst gege dr kaiserdröi Abt vo Sanggalle kämpft und het d Kyburg 1079 verloore. Drotz dr Niiderlag het dr Hartmann si Stellig bhaltet und si Iifluss in dr Nordostschwiz isch grooss bliibe. Si Änkel Hartmann III. vo Dillinge, wo sich denn Hartmann I. vo Kyburg gnennt het, het d Richenza vo Länzburg-Bade ghürootet.
Wo 1173 d Länzburger und 1218 d Zähringer usgstorbe si, si iiri Ländereie und Herrschaftsrächt an s Huus Kyburg gfalle. Das isch eso näbe de Habsburger und de Savoyer äins vo de bedütendste Adelsgschlächter zwüschen em Rhii und de Alpe worde. 1263 si au d Kyburger usgstorbe. Iir Erb isch über d Anna vo Kyburg an d Groofe vo Habsburg-Laufeburg gfalle, und die häi dr grösst Däil an dr Rudolf vo Habsburg verchauft. Wo dä zum dütsche Köönig gweelt worde isch, het d Kyburg schnäll iiri Bedütig verloore, au wenn vo 1273 bis 1325 die wärtvolle Riichsinsignie in dr Kyburg ufbewaart worde sy. E chliine Däil vom kyburgische Erb isch vo dr habsburgische Verwaltig as Groofschaft Kyburg zun ere Verwaltigsäihäit zämmegfasst worde, wo iire Middelpunkt d Kyburg gsi isch. 1424 het d Stadt Züüri d Groofschaft kauft. Dr erst Vogt isch dr Johannes Schwend dr Alt gsi, wo die verlottereti Burg wider in Stand het lo stelle. 1442 het Ööstriich Kyburg zrugg verlangt as Entschädigung für d Understützig, won es im Alte Züürichrieg dr Stadt gee het. 1452 het Züüri mit 17’000 Gulde s Pfand für d Groofschaft kauft. 1499 het dr Kaiser Maximilian uf sini Rächt vezichdet und d Kyburg de Zürcher überloo.
Bis 1798 häi im Uuftrag vom Zürcher Root Bürger us der Stadt, jede für säggs Joor, uf dr Kyburg as Landvögt gwaltet, häi Gricht abghalte und d Abgoobe iidriibe. Vilmol isch s Amt vom Landvogt e Stuefe uf em Wääg zum Bürgermäisteramt z Züüri gsi, wie zum Bischbil für e Johann Heinrich Waser und für e Heinrich Escher. Dr Ludwig Lavater, wo spööter Archidiakon am Grossmünster und Antistes vo dr reformierte Zürcher Chille worde isch, isch uf dr Kyburg as Soon vom Landvogt Hans Rudolf Lavater uf d Wält choo. 59 Zürcher Landvögt häi im Ganze uf dr Kyburg residiert.
D Zit vo de Landvögt isch 1798 mit dr Gründig vo dr Helvetische Republik z Änd gange. Im Merz 1798 häi Buure us der Gägend d Kyburg bsetzt und blünderet, häi aber dr letscht Vogt Hans Caspar Ulrich (1741–1817) lo goo.
Baugschicht
Wo d Burg in Psitz vo de Habsburger cho isch, häi die si umbaut. Mä het dr Eggedurm abbroche, s Geböid gäge Süde zue erwiteret und die nördligi Ringmuure mit em Burgdoor baut. Noch eme Groossbrand zwüsche 1250 und 1370 het mä umfangriichi Ernöierigsarbäite vorgnoo. Spöötistens um 1370 isch dr Palas entstande. Er het e Woonflechi vo 290 Kwadratmeter bro Stock und ghöört zu de grösste Saalboute im dütsche Sproochruum.
Wo Züri d Burg übernoo het, het mä se sid 1424 wider umbaut. Dr oberi Däil vom Bärgfriid isch us Tuffstäi, und der Hoochiigang isch uf der Hööchi vo elf Meter. 1472 het mä wägen em unstabile Bode d Südfassade vom Ritterhuus nöi müesse baue. D Kapälle het e nöiji Ostwand mit gotische Fänster überchoo und e nöis Dach. Noch dr Reformazioon si die alte Wandmoolereie anne 1515 übermoolt worde und mä het d Kapälle as Gschützmagazin brucht. 1624 het mä si in zwäi Stöck iidäilt.
D Kyburg gseet hüte im Wääsentlige no us wie um 1500.
D Kapälle
Wenn d Kapälle baut worde isch, wäiss mä nit. Mä nimmt aa, ass es öbbe um 1200 gsi isch. 1235 wird e Burgkaplan erwäänt. D Kapällen isch romanisch, si het e Schiff, e Chor und e Nääbechor und isch im Wääsentlige no erhalte. Um 1308 söll die ungarischi Königin Agnes vo Ungarn Verändrige lo mache ha, mä wäiss aber nüt gnaus.
1440 häi die erste Zürcher Landvögt s Schiff und dr Chor lo aamoole. Der Bilderzüklus öber s Lääbe vo dr Zürcher Stadthäilige Regula het dr Landvogt Felix Schwarzmurer um 1480 gstifdet. Wääred dr Reformazioon het sä dr Landvogt Hans Rudolf Lavater 1525 mit eme Verputz lo zuedecke und d Kapälle isch as Gschützmagazin brucht worde. 1624 het mä sä in zwäi Stöck iidäilt. 1865 het dr domoolig Bsitzer, dr Oberst Matthäus Pfau, d Moolereie entdeckt und het sä lo freilege. Dr neggst Bsitzer Eduard Bodmer het sä lo restauriere und zum Däil lo ergänze. Zwüsche 1992 und 1996 het mä se im Ufdraag vo dr kantonale Dänkmolpflääg undersuecht und konserviert.
In dr Burgkapälle sige im 15. Joorhundert d Riichinsignie ufbewaart worde, in ere Drueje, wo mit Iise beschlage gsi isch.
Veraastaltige
Jede Summer findet bi guetem Wätter im Innehoof vo dr Kyburg d Kyburgiade statt, en internazionals Kammermuusigfestival. Bi schlächtem Wätter wärde d Konzärt uf verschiideni Rüümligkäite in Winterthur verschobe.
Mitteldeutsche Dialekte
Di mitteldytsche Dialäkt zelle zue dr hochdytsche Dialäkt.
Biet
Im Mitteldytsche, wu im Biet zwische dr Benrather Linie (nerdligs maken gege sidligs machen) im Norde un dr Speyerer Linie im Side (nerdligs Appel gege sidligs Apfel) gschwätzt wird, isch di zwot Lutverschiebig in weniger starkem Umfang uusbregt wie im Oberdytsch. Dergege het s die Lutverschiebig im Niderdytsch un Niderländisch gar nit gee.
Forschigsgschicht
D Bezeichnig „mitteldytsch“ isch im 19. Johrhundert entstande, wu mer d Dialäkt im dytsche Sprochruum untersuecht gha het. Dervor het mer nume zwische ere oberländische bzw. oberdytsche (Oberdytschland) un ere niderländische bzw. niderdytsche (Niderdytschland) Sproch unterschide. Bi dr Dialäktuntersuechige het mer feschtgstellt, ass di hochdytsch Lutverschiebig, wu dr historisch uffälligscht Unterschid zwische dr oberländische un dr niderländische Sproch uusgmacht het, in eme seli breite Streife nume uuvollständig gschäne isch. Wäg däne unter e baar andere Merkmol het mer aagfange, dää „Streife“, wu am Ryy vil breiter isch wie im Oschte, as Ibergangsbiet zwischen em Oberdytsch un em Niderdytsch ufzfasse. Des mitteldytsch Sprochgebiet isch dodermit s Biet vu dr weschtmitteldytsche un dr oschtmitteldytsche Dialäkt un goht im Side vu dr Pfalz an dr Speyerer Linie lang bis in s Erzgebirg un im Norde vu Aachen iber Nordhesse bis in s sidlig Brandeburg. Des stimmt au zem große Deil zue dr Besidlig un dr Urbarisierig vum oschtmitteldytsche Ruum im Mittelalter.
Dialäkt
Zum Mitteldytsch zelle di weschtmitteldytsche un di oschtmitteldytsche Dialäkt mit däne Dialäktryym:
D Zueornig vum Sidniderfränkisch (Limburgisch) zwische dr Benrather Linie (maken/machen-Isoglosse) im Side un dr der Uerdinger Linie (ik/ich-Isoglosse) im Norde isch nit eidytig, vun e Deil Sprochwisseschaftler wird s em Niderdytsch zuegordnet, vu andere em Mitteldytsch.
S Oscht- un Sidfränkisch wird normalerwyys em oberdytsche Dialäkt zuegrächnet, e Deil Sprochwisseschaftler sähne s Oschtfränksch as Ibergangsdialäkt zwischen em Oberdytsch un em Mitteldytsch.
Yann Wehrling
De Yann Wehrling (* 3. Juli 1971 ze Strosburi) ésch e elsassisch´r Zeichn´r un Illuschtrator un e frànzeesch Politik´r. `R ésch Kàndidat én de Législatives, de Parlaments-Wahle ém Jüni 2007. Àls e Illuschtrator g´heert`r zue de gross G´meinschàft vun Zeichn´r üss`m Elsass mét`m "Iw`rvàt`r" Hansi, `m "Star" Tomi Ungerer, `m Jean Dentinger, `m Raymond Piela, `m Alain Kauss, `m Joël Roche, `m Marc Sinninger usw.. Strich un b´sund´rsch de Morbidität vun mànchi Theme erinnere licht àn de bekànnteschti vun sini Kollege (Ungerer). De Vornàmme Yann ésch bretonisch, integréert si àww´r mét´m Familienàmme mét sinem "germanique" Klang.
Biographie
De Yann Wehrling ésch schun 1988 Adhérent vum Natürschutz-V´rein «France Nature Environnement» wore, un ém Johr druff vun de frànzeesch grien (ökologistisch) Partei Les Verts. Én de Zit d´rnooch het´r bim MAN (Mouvement pour une Alternative Nonviolente), wo én Strosburi `s Bureau met de regional Sektion vun de Grieni geteilt het, sin´r Zivildienscht àbg´leischt. Vun 1992 bis 1994 ésch´r secrétaire national gsin vun "EcoloJ", wie domols de Jugend-Branche vun de frànzeesch Grieni gsin ésch. Nooch`m Àbschluss vun sini Studie àn d´École supérieure des arts décoratifs de Strasbourg, 1994, het´r sich àls e Illuschtrator professionaliséert un Zeichnunge én Beech´r un àn de Télé(vision), b´sund´rsch de ditsch-frànzeesch Kànal Arte un de irlandisch Send´r TnaG v´reffentlicht. Speter het´r àls Assischtent vum Euro-Depüté (Àbgeordnet´r) Gérard Onesta (Süd-Wescht/Aquitaine) g´schàfft, de (grien) Vize-Präsident vum Europaparlament. Wehrling ésch àww´r widd´rsch àktiv gsin én Gremie vun de Partei, öi nàtionali. `R ésch làng Métgliid ém CNIR gsin, `r ésch én`s Exekutiv-Comitté (CE) g´wählt un "porte parole" (Sprech´r) vun de Grieni wore. 2004 ésch`r Kàndidat gsin én de Europawahle àls zweit uff de grien Lischt f´r Oschtfrànkrich. Ém Jänn´r 2005 esch´r zue`m secrétaire national g´wählt wore mét 62% vun de Stémme vum CNIR. Zitt´r`m 16 Dezemb´r 2006 ésch de Yann Wehrling àls secrétaire national wéd´r dur Cécile Duflot àbg´leest wore un ésch wédd´r porte-parole. 2007 präsentéert`r sich àn de Législatives vum 10. un 17. Jüni én de Circonscription (Wahlkreis) Strosburi II (südlich Stadt Strosburi).
Bibliographie
E pààr Beech´r f´r jungi - un wenj´r jungi - Läs´r :
Politisch Buech:
Albula/Alvra
Albula/Alvra isch a politischi Gmaind i da Region Albula im Schwizer Kanton Graubünda.
Geografii
Da tüüfscht Punkt vo da Gmaind isch underhalb vo da Solis-Brugge, döt wo da Rain digl Lai vo rächts i d Albula mündet, uf une. Öpa 200 Meter nordweschtlich vom Piz Mitgel isch uf da högscht Punkt vom Gmaindsgebiet. Bi da Brugg öber d Albula im Dorf vo Tüfakaschta wird uf de Landcharte a Meereshöchi vo 850 m aagee. Im Gegesatz dezue liit d Haltstell vom Postauto z Stürvis uf 1'365 m obe.
Gschicht
Di politisch Gmaind Albula/Alvra isch am 1. Januar 2015 us da bishäriga Gmainda Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Mon, Surava], Stierva und Tüfakaschta entstanda. Dia betroffna Gmainda hän am 28. Februar 2014 ama entsprächena Beschluss zuegstumma. Uursprüngli hetti Lantsch/Lenz au sölla mitmacha, hät sich dänn aber im September 2013 us dena Fusionsverhandliga zruggzoga.
Zum erschta Gmaindspräsidänt isch an ara Abstimmig am 28. September 2014, mit 235 vo 271 gültiga Stimma, da Daniel Albertin worda. Er isch CVP-Grossroot und damals no Gmaindspräsidänt vo Mon gsi.
Bis Endi 2015 hät d Gmaind zum Krais Alvaschain im Bezirk Albula ghört. Dur d Bündner Gebiatsreform sind d Krais ufghoba und us da Bezirk sind Regiona gmacht worda.
Sprocha
Amtssproche sind gemäss Verfassig, wo am 24. August 2014 an ara Urnaabstimmig i allna betroffana Gmainda beschlossa und vo da Bündner Regierig gnemigt worda isch, Dütsch und Rätoromanisch. Für s Romanisch gilt, dass d Verwaltig s Idiom Surmiran brucht, aber d Schuelsproch isch Rumantsch Grischun.
Landudal
Landudal (bretonisch Landudal) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Landudal lyt 12 km vu Quimper un 52 km vu Brest uf ere Hechi zwische 62 m un 165 m iber Normalnull.
Gschicht
Landudal isch zum erschte Mol gnännt wore anne 157 as Landugdoal (11. Jh. Tref Budgual ?, 1541 Lantudoal).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Landudal ghert zem Bretonisch.
Nordrhein-Westfalen
Nordrhy-Westfale (dt. Nordrhein-Westfalen, abkürzt NRW) isch e dütschs Bundesland und hät rund 18 Millione Ywohner. Dodemit isch es s ywohnermäßig gröschte Bundesland vo Dütschland. D Hauptstadt isch Düsseldorf.
Thomas Burth
Dr Thomas Burth (* 21. Februar 1934 z Radolfzell; † 22. Februar 2000 z Meisele) isch e dytsche Schriftsteller gsii.
Nordrhein-Westfalen
Geografy
Nordrhy-Westfale lit im Weste vo Dütschland. Im Norde gränzt s an Nydersachse, im Oste und Südoste an Hesse und im Süde an Rhyland-Pfalz, usserdem im Weste an Belgie und Holland.
Thomas Burth
Lääbe
Dr Thomas Burth het Textilchaufmann glehrt un isch derno Lehrer an ere chaufmännische Beruefsschuel wore. Speter het er as Marketinglaiter bi re Schopfemer Bank gschafft. Är het au in dr Wärbebranche gschafft un het Proschpäkt, Plakat, Logo un Websyte gstaltet.
Nordrhein-Westfalen
Geografy
In de Mitti vo Nordrhy-Westfale litt s Ruhrgebiet. S isch s gröschte Industrygebiet und de gröschti Balligsruum vo Dytschland. Uff re Flächi vo 4435 Quadratkilometer läbe dört etwa 5,3 Millione Lyt, in de Metropolregion Rhy-Ruhr yber 10 Millione uff rund 10'000 Quadratkilometer.
Thomas Burth
Lääbe
Wun er no Ufenthalt z Kaiserslautern un z Heidenheim wider uf Sidbade retuurchuu isch, het er zerscht z Bankholze uf dr Höri gläbt, anne 1982 isch er in s Wiisedal uf Schopfe zoge. In dr letschte Johr het er z im Rhyfäldemer Stadtdail Meisele gwohnt.
Nordrhein-Westfalen
Gschicht
Die britischi Militärregierig hät Nordrhy-Westfale am 23. August 1946, noch em Zweite Wältchrieg, gründet, und zwar us em größere Täil vo de früener prüßische Rhyprovinz und de früener au prüßische Provinz Westfalen. 1947 isch no s früenerig Fürschtetum Lippe dezüecho.
Thomas Burth
Lääbe
Anne 1989 het er mit em Markus Manfred Jung di Internationale Mund-Art Literatur-Werkstatt Schopfheim grindet. Är isch Mitglid im Literatur Forum Südwest, im Internationale Dialektinstitut (IDI) un im Internationale Bodesee Club gsii.
Nordrhein-Westfalen
Gschicht
S Wappe zeigt links de Rhy für d Rhyprovinz, rächts s Sachseross für Westfalen und in de Mitti di lippischi Rose uff silbrigem Grund für Lippe. D Flagge hät drei woogrechti Streife in de Farbe grien, wiß und rot (vo obe noch unde).
Thomas Burth
Lääbe
Är het zmaischt uf Seealemannisch gschribe. Iber sy Alldagssproch un sy Schrybsproch het er mol gsait:
Nordrhein-Westfalen
Wirtschaft
Nordrhy-Westfale hät mit 500 Milliarde Euro (2006) de gröscht Adeil am Bruttoinlandprodukt vo Dütschland. Wenn s e eigne Staat wär, no wär s under de wirtschaftlig stärkste Natione uff Platz 16. Z Nordrhy-Westfale chrüze sich d Verchehrsroute vo Ängland in Richtig Idalie und vo Rotterdam uff Osteuropa. Au d Infrastruktur vo NRW hät Vordeil.
Sit de 60er-Johr git s z Nordrhy-Westfale e Strukturwandel. Hütt schaffe doppelt so vyli Lyt im Dienstleistigssektor wie 1970.
Tourismus
Nordrhy-Westfale wird für de Tourismus immer beliebter. Ölf Milliarde Euro hät mer 2005 ygnoh, d Branche Tourismus schafft im Moment für etwa 185'000 Lüt Arbetsplätz. Attraktiv sin z. B. d Nadurlandschaft und s Mittelgebirge. Au Messe sin e Magnet für Touriste.
Mariah Carey
D’ Mariah Carey (* 27. März 1969 z’ Huntington, Long Island, Näi York) ìsch a US-àmerikànischa Sangera, Liadermàchera, Müüsikproduzänta un Schàuischpììlera. Sa ìsch ìn Pop-, Hip-Hop- un R&B-Liader z’ loosa. Sa ìsch bekànnt fìr ìhra fìmf Oktààwa groossa Schtìmmumfàng, ìhra melismatischa Gsàngsschtiil un ìhra Nutzung vum Pfiffaregischter. Sa ìsch ànna 1990 mìt ìhrem Debüü-Àlbum Mariah Carey berìahmt worra. Sa hàt àls äärschta Kìnschtlera ìhra äärschta fìmf Sìnggel uff dr Schpìtzaplàtz vum Billboard Hot 100 gebrocht —drunter d’ Liader Vision of Love un Emotions. Sa ìsch àui bekànnt fìr ìhra Feeriamüüsik, bsunderscht fìrs Wiahnàchtsliad All I Want for Christmas Is You (1994). Wagadam hàt maa sìe àls „Wianàchtskeeniga“ (Queen of Christmas) bezaichent.
Thomas Burth
Wäärch
Anthologie
Mariah Carey
Ìn dr Carey ìhr Debüü-Àlbum ìsch unter dr Fiahrung vum Tommy Mottola, ema Vorschtànd vu Columbia Records, veräffentligt worra. Dräi Joohra schpeeter hàt’ne d’ Carey ghiiroota. Witterscht hàt sa a waltwitter Ärfolg ghàà mìt da Àlba Music Box (1993) un Daydream (1995); bsunderscht d’ Sìnggel Hero, Without You, Fantasy, Always Be My Baby un One Sweet Day sìnn gmärkt worra. D’ lätschta-n-ìsch dr längschta Nummer-Ains-Hit ìm Joohrzehnt gsìì un ìsch àm Schpìtzaplàtz vum Billboard Hot 100 vum Joohrzehnt 1990 gsìì. Noh dr Schaidung mìt’m Mottola hàt d’ Carey änder „schtädtischa Müüsik“ gmàcht. Soo ìsch s’ Àlbum Butterfly (1997) mìt Hip-Hop-Elemanta gepräägt. D’ Carey ìsch vu dr Zittschrìft Billboard àls Kìnschtlera vum Joohrzehnt 1990 ärnännt worra, un ìsch bii da World Music Awards üsszaichent worra àls d’ wiibliga Popkìnschtlera mìt da bäschta Verkaif ìm Joohrtoisig. Bis 2001 hàt sa älf Joohra làng uffanànderfolgend mìndeschtens je ain Nummer-Ains-Hit ìn da US-Charts plàtziart.