cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Treiten
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Treite ghört zum Hochalemannisch.
Heuslers Gesetz
Heuslers Gsetz – der Name hets vom Basler Germanischt Andreas Heusler (1865–1940) – heisst e Reglen us der Phonetik vo den alemannische Dialäkt. Nach dere Regle wärde Fortis u Lenis nume denn underschidlech usgsproche, we zringsetum stimmhafti Lute stöh. Stimmhaft sy i den alemannische Dialäkt nume Vokalen u Sonorante (/m/, /n/, /ŋ/, /l/, /r/, /ʋ/, /j/ u /w/).
Byspil us em Züridütsche
Ds Züridütschen underscheidet zwüsche der Fortis /t/ u der Lenis /d̥/, z. B. i de Wörter /tɒːɡ̊/ Tag und /d̥i/ di ‘dich’. We zringsetum stimmhafti Lute stöh, de spricht me die beide Luten ou würklech verschiden uus:
We dergäge mindistens ei stimmlose Lut dervor (oder dernah) steit, de verschwindet der Underschid u me spricht die beide Lute genau glych uus:
Übrigens isch es reini Konvention, das men i dene Fäll, wo der Underschid verschwindet, d Ussprach als [t] agit. Me chönnt grad so guet [d̥] schrybe ([d̥ə z̥æb̥ d̥ɒːɡ̊] bzw. [heb̥ d̥i]) – wil’s ja äbe kei Underschid git.
Gältig
Die Regle gilt für alli alemannische Dialäkt, wo Fortis u Lenis underscheide. Müglecherwys gilt si ou für entsprächendi bairischi Dialäkt.
Betroffe sy alli Lute, wo i Fortis-Lenis-Paar ufträte, also: /b̥/ – /p/, /d̥/ – /t/, /ɡ̊/ – /k/, /v̥/ – /f/, /z̥/ – /s/, /ʒ̊/ – /ʃ/, /ɣ̊/ – /x/, /m/ – /mː/, /n/ – /nː/, /r/ – /rː/, /l/ – /lː/.
Vermuetlech isch Heuslers Gsetz e sehr en alti Regle. Scho im Althochdütsche het mit Notkers Alutgsetz e verglychbari Regle ’gulte. Är het nämlech – vereifacht gseit – b, d u g am Wortafang dür p, t u k ersetzt, we dervor e stimmlose Lut isch gstande:
Forschigsgschicht
Die Reglen isch vom Andreas Heusler eso formuliert worde:
Är het zwar druf higwise, das scho der Jost Winteler die Regle het beobachtet gha. Trotzdäm het sech d Bezeichnig Heuslers Gsetz etabliert.
Liste der Bischöfe von Straßburg
Das sind d Bischöf und sider 1988 d Erzbischöf vo Strossburg:
Zäpfchen-r
Mit Zäpfli-r (hochdütsch: Zäpfchen-r) isch e bstimmti Ussprooch vum Phonem /r/ gmeint. Gmeint isch e Ussprooch vum /r/ im hintere Deil vum Mund, im Gägesatz zumene Zungespitze (grollte) -r, wo im vordere Deil vum Mund ussgsproche wird. D Bezeichnig „Zäpfli-r“, leitet sich vum Gaumezäpfli ab; des isch de Deil vum Mundruum wo die r-Luut meischt artikuliert werde.
Im Dütsche un Alemannische isch s Zäpfli-r eini vo de Möglichkeite (freii Variation), s Phonem /r/ usszspreche. In dr Schwiiz isch s Zungespitze-r hüüfiger, in Dütschland s Zäpfli-r. Im Französische isch s /r/ meischt en Zäpfli-r (Ussnaame sin vorallem Südfrankriich un Deil vo Kanada), im Spanische oder Italienische gits numme en Zungespitze-r.
Mit Zäpfli-r isch kei exakti Ussprooch gmeint, es git vili verschidni Variante devo. Am hüüfigschte isch en stimmhafte uvulare Frikativ bzw. Approximant oder uvulare Vibrant. Sältener chömme au stimmlosi Frikativ wie [], [] oder gar [] vor. Im Dänische gits sogar en stimmhafte pharyngale Frikativ.
Zäpfli-r sin fascht numme uss weschteuropäischi Sprooche bekannt, usserhalb vo Europa au im Hebräische. In praktisch allene andre Sprooche vo dr Wält werde r-artige Konsonante als Zungespitze-r, Retroflex (wie im Änglische) oder uff andri Arte ussgsproche. In Sprooche wie em Arabische gits zwar Konsonante wo glych ussgsproche werde wie s Zäpfli-r, wo aber für d Sprecher vo denne Sprooche nit als „r-artige“ Konsonante aagsänne werde. Wie gnau un wenn dass s Zäpfli-r z Europa enstande isch, weiss mer nit.
Giovan Battista Ramusio
Dr Giovan Battista Ramusio (* 20. Juli 1485 z Treviso; † 10. Juli 1557 z Padua) isch en italiänische Humanist, Historiker und Geograaf gsi.
Lääbe
Dr Ramusio het z Padua bim Pietro Pomponazzi und Aldo Manuzzio studiert, vor allem Latiinisch und Griechisch und vermuetlig au e baar orientalischi Sprooch. Vor allem het er sich aber dr Kosmografii und dr Geografii gwidmet. 1505 het er dr Alvise Mocenigo uf Bariis begläitet und het as Gsandte die venezianischi Republik am franzöösische Hoof mee as zwäi Joor lang verdräte. Spööter het er diplomatischi Räise u. a. in d Schwiz und uf Rom gmacht, und woorschinlig au uf Apulie. Es git Zügnis wo äim lön lo vermuete, ass er au z Egüpte und in Nordafrika gsi isch. 1513 isch er zum Kanzler und 1515 zum Sekretäär vom venezianische Senat ernennt worde. Zu sine Ufgoobe häi d Verhandligen mit em Sebastiano Caboto ghöört. Dr Ramusio het dr Girolamo Fracastoro kennt und vo 1546 bis 1550 in däm sim Huus gwoont. Anderi Bekanntschafte von em si dr Bernardo Navagero, dr Gasparo Contarini, dr Giacomo Gastaldi und dr Raimondi Torriani gsi. E Briefwäggsel mit em Pietro Bembo und em Girolamo Fracastoro si überliiferet.
Wärk
Vom Ramusio si Vorwort zum Quintilian und zum Livius erhalte, wo 1514 bzw. 1519 in dr Druckerei vom Aldo Manuzzio erschiine si. Er isch vor allem bekannt worde, wil er in sim monumentale Wärk Delle Navigationi e Viaggi, wo bi Giunti erschiine isch, die wichdigsti Räiselitratuur vo sinere Zit uusegee het. Mä vermuetet, ass dr Ramusio vo 1520 aa Material für die Publikazion gsammlet het. Dr ersti Band, wo Brich vo Räise uf Afrika din si, isch aber erst 1550 uusechoo, denn isch e Band über Räise uf Amerika erschiine, ooni ass dr Naame vom Herusgääber erwäänt wird, aber mit eme Widmigsbrief vom Ramusios an dr Fracastoro. E Band über Räise uf Asie isch 1559 postum publiziert worde. Die Sammlig het im 16. Joorhundert e Hufe Uflaage erläbt und het vil drzue biidräit, ass vili Räisebricht hüte bekannt si, u. a. dr Milione vom Marco Polo, wo dr Ramusio bearbäitet und veröffentligt het.
Saxon VS
Saxon (fp. [a sasɔ̃, ʃaˈʃɔ̃] ) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Saxon lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Saxon und Gottefrey. Vannr Ggmeindsflechi sint 31,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 50,6 % Wald, 9,3 % Sidligsflechi und 8,1 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Saxon ischt zum erschtu Mal gnennt choo im Jaar 1153 als de Saxone.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2014 bi 31,4 % glägu.
Religion
77,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 7,2 % evangelisch-reformierti.
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3312 Iwonru 1,7 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 85,9 % Franzeesisch, 1,8 % Talienisch und 10,6 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Saxon gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Badische Revolutionsregierung (1849)
Di Badisch Revolutionsregierig het im dritte Ufstand vu dr Badische Revolution vum 14. Mai 1849 bis zum 30. Juni 1849 d Landesregierig in Dail vu Bade bildet.
Noch em Ufstand vu dr badische Druppe z Raschti am 12. Mai 1849 un z Charlsrue am 13. Mai 1849 sin dr Großherzog Leopold un d Regierig Hoffmann us em Land gflichtet. D Macht isch dodermit de facto am 14. Mai an Landesuusschuss vu dr Volksverain ibergange.
Exekutivkummission vum Landesuusschuss vum 15. Mai bis zum 1. Juni 1849
Dr Landesuusschuss vu dr Volksverain het 28 Mitglider ghaa un het in syre Sitzig vum 15. Mai z Charlsrue e Exekutivkummission bstimmt.
Provisorischi Regierig vum 1. Juni bis zum 13. Juni 1849
Wäg dr kritische militerische Lag het dr Landesuusschuss (28 Mitglider) e schlagcheftig chlainer Gremium welle un het am 1. Juni e provisorischi Regierig gwehlt. Dr Brentano, dr Goegg, dr Sigel un dr Peter hän iri Minischterämter bhalte.
As ander Regierigsmitglid isch dr Joseph Fickler zum Laiter vum Usseminischterium bstellt wore. Är isch aber scho am 3. Juni z Stuegert gfange gnuu un uf d Feschtig Hohenasperg brocht wore. Z Stuegert het dr Fickler solle ne Verbindig vu dr badische Revolutionsbartei zum wirttebärgische Volk un Militer bringe.
Provisorischi Regierig mit diktatorischer Gwalt vum 13. Juni bis Ändi Juni 1849
Am 13. Juni het di Badisch verfassiggebend Versammlig vu 1849 in ire fimfte effetlige Arbetssitzig z Charlsrue bschlosse:
„1. es wird eine provisorische Regierung von 3 Mitgliedern mit dictatorischer Gewalt ernannt;“
„2. die constituirende Versammlung kann die diesen 3 Männern übertragene Gewalt jederzeit zurücknehmen;“
„3. nach niedergelegter Gewalt sind die Mitglieder der provisorischen Regierung der constituirenden Versammlung für ihre Handlungen Rechenschaft schuldig.“
Bi dr Wahl sin 57 vu dr 74 gwehlte Abgordnete verdrätte gsii. Vu dr 171 Stiumme, wu abgee wore sin, sin in ghaimer Wahl 55 uf dr Lorenz Brentano, 47 uf dr Amand Goegg un 34 uf dr Maximilian Werner chuu. Des isch di erscht dytsche Regierig gsii, wu vun ere gwehlte Volksverdrättig gwehlt woren isch.
In syre 7. effetlige Sitzig am 15. Juni het d Versammlig d Rächt vu dr provisorische Regierig eso definiert:
Dodermit isch dr Lorenz Brentano zum aigetlige Diktator wore, wel er di miaschte Stimme iberchuu het.
Ändi Juni 1849 het si di provisorisch Regierig no dr Niderlag im Gfächt bi Waghäusel am 21. Juni 1849 vor em Vormarsch vu dr preußische Interventionsdruppe zerscht vu Charlsrue uf Fryburg mieße zruggzie. Dr Ruggzug isch unter em militerische Oberbefähl vum General Ludwik Mierosławski duregfiert wore. Wu am 28. Juni di verfassiggebend Versammlig z Fryburg bschlosse ghaa het, dr „Krieg gegen die Feinde der deutschen Einheit und Freiheit … mit allen zu Gebote stehenden Mitteln“ wyterzfiere, isch dr Brentano as Regierigsschef zruggdrätte un dr Amand Goegg het zäme mit em Chriegsminischter Maximilian Werner d Furtsetzig vu dr „provisorischen Regierung von Baden mit diktatorischer Gewalt“ organisiert. Am 12. Juli 1849 isch dr Goegg bi Konschtanz iber d Gränze zue Schwyz gange un het fir si sälber un fir synji Druppe um Asyl bätte. Dodermit isch dr Maximilian Werner as letscht Mitglid vu dr Revolutionsregierig im Land blibe un het schließli sälber au d Räscht vu dr badische Druppe in d Schwyz gfiert, usser däne, wu zue dr belagerete 6000-Mann-Bsatzig in dr Feschtig Raschti unter em Befähl vum Gustav Tiedemann ghert hän. Raschti het am 23. Juli 1849 uf Gnad un Uugnad vor dr preußische Ibermacht mieße kapituliere.
Halsdorf (Lothringen)
Hoolstroff (lothrìngisch; frànzeesch Halstroff, ditsch Halsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Hoolstroff lijt rund 23 Kilometer eschtlich vun Thionville und fìmf Kilometer vun dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 248 und 313 m ìwer em Meeresspiejel.
Verwàltung
vun Hoolstroff ìsch. Hoolstroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hoolstroff ghert zem Moselfrankisch.
Seeberg
Seeberg isch de Name vo däne geografische Objekt:
Gmeindsteil:
historisch:
Päss, Bärg, Erhebige:
und witers:
Persone:
Lueg au:
Roger Siffer
Dr Roger Siffer (* 2. September 1948 z'Willer) ìsch a elsassischer Kabarettischt, Liadermàcher, Sanger un dr Leiter vum „Théâtre de la Choucrouterie“ z'Stroßburg.
Laweslàuif
Ànna 1968, mìt dr Unterstìtzung vum Germain Muller, hàt'r s erschta Mol vor'ma Publikum gsunga, àm Sürkrüttfascht vu Colmer.
Noh hàt dr Roger Siffer zwei Johr làng ìm „Barabli“, em Kabarett vum Germain Muller, mìtgmàcht.
Si Stil hàt mìt dr Zitt gschàngschiart: àm Ààfàng hàt'r hàuiptsachlig elsassischa Kìnderreimla un Volksliader gsàmmelt un gsunga; ar ìsch dernoh fracher worra un hàt sìch mehr ìn satirisch Humor speziàliziart. Dr Roger Siffer hàt uf sehr verschìedena Àrt d elsassischa Liader gsunga: vu Trìnkliader, wia si erschter großer Erfolg „Mademoiselle Anne-Marie“, bis uf moderna Müsik, wia sina perseenliga (un ungweehnliga) Version vum àlta tràditionnella Liad „D'r Hans em Schnokeloch“.
Ar hàt üs'ra àlta Sürkrüttfàwrìk z'Stroßburg a Spektàkelsààl un a Restaurant gmàcht. As heißt „La Choucrouterie“ (d „Sürkrüttfàwrìk“ uf Elsassisch, oder „La Chouc“ àls Àbkìrzung uf Frànzeesch) un hàt àm 2. Hornung 1984 ufgmàcht. Zitter a pààr Johr wara ìn dr „Choucrouterie“ gliichzittig zwei Spektàkel zeigt: eins mìt elsassischem Text un eins numma uf Frànzeesch fer s Publikum wo kè Elsassisch versteht.
S elsassischa Kabarett
Dr Roger Siffer unterstìtzt s elsassischa Kabarett un wott's àls Waltkültürerbgüet vu dr UNESCO màcha ànerkenna, wial's einzigàrtig ìsch. Dàs elsassischa Kabarett kààt ma dur zwei Bsunderheita bezeichna: d Zweisprochigkeit Elsassisch-Frànzeesch un dr rhiinisch Humor, a Àrt Humor ìn dr Gegend, wo garn d Gsellschàft un d Politiker üslàcht.
Autoroute A35 (Frankreich)
D A35 ìsch d Autostroß wo durch s Elsàss fiahrt, zwìscha Norda und Süda, ungfahr pàràllel àm Rhii. Dia Autostroß heißt „D Elsassischa“. 's ìsch eina vu da saltena Autostroßa ìm Frànkrìch wo gànz ummasunscht sìn. Àm And, gega Bàsel, ìsch Saint-Louis d letschta frèia Üssfàhrt; noochhar kummt ma àn d schwitzer Granza, wo ma d schwitzra Autostroß-Vignette müeß hàà. Dia Autostroß ìsch nìt privàt, sa gheert ìm Stààt. D Nummeriarung vu dr A35 ìsch komisch: vu Lüterbürri bis Herdt gehn d Üssfàhrta Nummer àwa bis uf 49; dernoh ìsch a Strecka wo sìch mìt dr A4 Autostroß teilt (uf 9 Kilometer làng), d Nummer stiiga vu 49 bis 51; vu Stroßburri àb, fàngt's wìder àà àm Nummer 1. bis 37. gega Bàsel.
Verbìndung mìt àndra Hàuiptstroßa
Z Härdt lìnkt d A35 mit dr frànzeescha A4 Autostroß, wo uf Lothrìnga fiahrt. Z Lüterburri lìnkt d A35 mìt dr ditscha B9 Stroß. Z Sàuisha, nooch vu Milhüsa, ìsch d Kritzung mìt dr frànzeescha A36 Autostroß. 's ìsch a sahnswartiger Bàui, uf drèi Ewena.
Z Bàsel lìnkt d A35 mìt dr schwitzra A3 Autostroß.
Vu Schlettstàdt bis Colmar (D83 uf teil Strecka)
mini|A [[Störche|Storch en dr Raststätte Hohkönigsburg ]]
Ferdy Kübler
Dr Ferdinand "Ferdy" Kübler (* 24. Juli 1919 z Marthale; † 29. Dezember 2016 z Züri) isch en ehemolige Schwiizer Velorennfahrer gsii und der erst Schwiizer, wo d Tour-de-France gwunne het.
Velosportkarriere
Mit siim charakteristisch kampfbetonte Fahrstil het dr Kübler zu den erfolgriichste Velorennfahrer us der Schwiiz ghört. Er het si Laufbahn als Profirennfahrer 1940 agfange und het 1942 mit der Tour de Suisse si ersts bedütends Renne gwunne. Aber erst won er elter worden isch, het er sich eso chönne steigere, ass er zur domolige Wältelite het muesse zellt wärde. Im Kübler si gröscht Erfolg isch dr Gsamtsiig bi der Tour de France 1950 gsi, won er scho 31 Johr alt gsi isch.
1951 isch er Strossewältmeister worde. Vo 1948 bis 1951 het er viermol noch enander d Schwiizer Strosse-Velomeisterschafte gwunne. Si grösst Schwiizer Konkurränt zu sällere Ziit isch dr Hugo Koblet gsi.
Dr Kübler isch näben em Koblet der einzig Schwiizer, wo d Tour de France het chönne gwünne. Bis 2009, wo dr Fabian Cancellara ihn überholt het, isch er au der Schwiizer gsi, wo s Maillot Jaune vom Füehrende am hüfigste drait het, nämlig währed zwölf Etappe.
Dr „Ferdy National“, wie men em Ferdy Kübler au gsait het, het 1957 si Velosportkarriere beändet. Nochhär isch er im Sportmarketing dätig gsi. Er isch der eltist vo de Tour-de-France-Siiger, wo no läbe (Stand 2010). 1983 isch er zum populärste Schwiizer Sportler vo de letzte 50 Johre gwehlt worde.
Uszeichnige
2010 het dr Ferdy Kübler dr "lifetimeAward" vom Schwiizer Färnsehe für si Läbenswärk übercho.
D Anne Cuneo und der Bertrand Duboux händ 2003 der Dokumäntarfilm «'Ferdi national' Kübler» dräit.
Privats
Dr Ferdy Kübler hät mit siner Frau Christina, won er über 40 Johr zäme gsii isch, z Birmesdorf bi Züri gwohnt.
Ferlens VD
Ferlens (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf i dr bolitische Gmai Jorat-Mézières im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Ferlens isch e Dorf im Jorat, am linke Stade vu dr Broye. D Flechi vu dr ehemolige Gmai het 74,1 % landwirtschaftligi Flechi, 21,3 % Wald, 4,6 % Sidligsflechi umfasst.
Gschicht
Ferlens isch zum erschte Mol gnännt wore um 1147/50 as Ferlens.
Uf de 1. Juli 2016 het Ferlens mit den ehemolige Gmaine Carrouge un Mézières zur neue Gmai Jorat-Mézières fusioniert.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 4,9 % gläge.
Religion
62,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 16,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 2,7 %, FDP 18,2 %, GLP 5,0 %, GP 12,3 %, SP 23,7 %, SVP 26,6 %, Sunschtigi 2,7 %.
D Burgermaischteri vu Ferlens isch d Sonia Hugentobler gsii (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 265 Yywohner 92,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,4 % Dytsch un 1,5 % Italienisch.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Mario Van Peebles
Lääbe
Dr Mario van Peebles isch e Suhn vum Regisseur Melvin Van Peebles un dr ditsche Schauspileri Maria Marx. Anno 1978 het er e Studium vu dr Ökonomi an dr Columbia University mit em Bachelor abgschlosse.
Dr Mario van Peebles het im Film Sweet Sweetback's Baad Asssss Song us em Johr 1971 debutiert, wo si Vadder Regie gfüehrt het. Im Film Heartbreak Ridge vu anno 1986 net er näbenem Clint Eastwood gspilt, im Film Highlander III vu 1994 nebenem Christopher Lambert und im Film Ali vu anno 2001 näbenem Will Smith un em Jon Voight. Er het zue dr Regisseure vu dr Fernsehserie 21 Jump Street ghört.
Anno 1991 isch dr van Peebles uf dr Lischte vu dr 50 schönschte Mensche uf dr Welt vu dr Zitschrift "People" ufgfüehrt gsi.
Porte du Ried
Porte du Ried ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Gschìcht
Porte du Ried ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Holzwihr un Riedweier.
Vun 1871 bìs 1918 han d Derfer zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vu Porte du Ried ìsch. Porte du Ried gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Porte du Ried ghert zum Owerrhinàlemànnisch.
Wiederkäuer
Daier (Ruminantia) sin en Unterornig vu dr Baarhuefer (Artiodactyla). Si sin Pflanzefrässer un hän e meedailie Daiermage, wun ene s dur mikrobielle Verdaiig megli macht au sonig Chohlehydrat as Nahrig z nutze, wu anderi Suuger mit nume aim Mage nit chenne verdaue (zem Byschpel Zällulose). Daier wäre in di bode Gruppe Zwärgbeckli un Stirnewaffedreger unterdailt.
1726
uf d Wält chuu
ooni Datum: Jakob Joseph Frank, e jüüdische Sektefüerer
Wiederkäuer
Dr Name 'Daier' chunnt dohär, ass dr vorverdaut Nahrigsbrei in Ruezyte vum Dier uffegworgst un nomol verbisse wird (alemannisch „daie“ oder „däue“, au „maie“ oder „mahle“), voreb d Nahrig wider abegschluckt wird un in di aigetli Verdauig goht.
Böu vum Mage
Dr Daiermage bstoht zmaischt us Abschnitt: Dr Labmage (Abomasum) entspricht em aihehlige Mage vu dr Monogastrier. Vorgschaltet het s drei Vormäge, wu us unterschidlig differänzierte Abschnitt vum Halsrohr entstehn: Wammmage (Rumen), Chappemage (Retikulum) un Manigfalt (Omasus). Dr Wammmage het e Vorhof. Wänn dää separat zellt wird, chunnt mer uf fimf Mäge. Mänmol wäre au Wammmagen un Cahppemage funktionäll zum Reticulorumen zämmegfasst.
Bim Gras frässe wird d Bflanzenahrig nume grob bissen un verschluckt. Si chunnt derno iber dr Vorhof in dr Wammmage. Dert, aber au in dr andere Vormäge, läbe zahlrychi Mikroorganisme wie Bakterie, Aizäller un Häfe, wu dr Nahrigsbrei guet dermit vermischlet wird. D Mikroorganisme chenne di maischte Chohlehydrat zue Stoff abböue, wu vu dr Wammmagewand cha resorbiert wäre. Bi däm „Fermentation“ (Jäsig) gnännte Vorgang wären au Chohlehydrat ufgschlosse, wu anderi Dierarte nit chenne verdaue, zem Byschpel Zällulose, eso chenne d Daier die ufnee un energetisch verwärte. D Gas, wu bi dr Fermentation, frei wäre (vor allem Chohledioxid un Methan) sammle sich im dorsalen Wammmagesack, bis si dur dr Ruktus (Raispe) an d Umwält abgee wäre. D Aminosyribiosynthes vu dr Mikroorganisme wird dur Harnstoff aagregt, wu im Gaifer isch un vum Wammmage uusgschide wird, wäge däm chemme Daier ganz ohni zuesätzligi Aminosyrine in dr Nahrig uus. .
Dr Nahrigsbrei wird jetz fir di wyter Verchlainerig un Durmischlig zwische Wammmagen un Chappemage rumunum gchniescht, voreb er dur Kontraktione vum Chappemage un vum Vorhof vum Wammmage un dur peristaltischi Wälle vum ibrige Halsrohr, wu hinterschi laufe, wider ins Muul transportiert wird. D Nahrig wird do dur Daie wyter verchlaineret, vorbe si wider verschluckt wird.
Dur di lang Zyt, wu d Nahrig im Daiermage verbringt, wu dert ständig vermischlet un schließlig au yydiglet wird, bilde sich vimol Magestai (Bezoarstai). Des sin verschluckti Hoor un Bflanzefasere, wu sich zämmeballe un verbäppe un all herter wäre, z. B. d Gams-Chugle bi Gämse.
Dier mit eme ähnlige Verdauigssyschtem
Unabhängig vu dr Daier hän au anderi Diergruppe ne gchammerete Magen entwicklet, wu si d Nahrig uf fascht di glych Art chenne verdaue. Doderzue ghere d Kamel, d Flusspfärd, d Nabelsei, d Fuuldier, Schlank- un Stummelaffe un d Känguru. Dr Hoatzin, e sidamerikanische Vogel, verdaut ähnlig wie Daier, bi ihm sin aber s unter Änd vum Halsrohr un dr Chropf zue Vormägen umgwandlet.
D Wal sin mit dr Flusspfärd verwandt un hän vu ihre Landvorfahre dr gchameret Mage gerbt. Ihre Mage funktioniert aber nit as Daiermage, wel si dierischi Nahrig frässe. Grauwal, Grenlandwal un Zwärgwal nutze Bakterie go s Chitinskelett vum Krill z verdaue.
Lothar Eiermann
Dè Lothar Eiermaa (* 2. März 1945 z Stüèlingè) isch en dütschè Koch.
Beruèflichè Werdegang
Dè Eiermaa Lothar isch als Soon vo Gmischtwarèhändler in èrè Grossfamilliè am Süèdoschtrand vom Schwarzwald, uumittelbar a dè Schwizer Gränz, gross worrè. Im Johr 1959 hèt dè Eiermaa è Leer als Koch z Höchèschwand aagfangè (Schwarzwald), wo er im Aaschluss 1962/1963 au als Commis de Cuisine gschafft hèt, bevor er i diè benõchbòrti Schwiz gangè isch. Bis 1964 hèt er d Bositionè vom Commis, denn vom Demichef de Cuisine im Hotel Baur au Lac z Zürich usgfüllt. Er hèt als Saucier un Souschef im Reschtaurant La Grappe d’Or z Lausanne gschafft, bevor er 1967/1968 Chef de Cuisine im Hotel Victoria z Glion worrè isch. Dè Eiermaa isch denn au is Ländle zrügg gangè, 1968–1970 isch er Chef Rôtisseur un Gardemanger im Hotel-Restaurant Erbprinz z Ettlingè gsi un hèt d Brüèfig zum Chuchimeischter abglait.
Vo 1970 bis 1972 hèt er è Studium vo dè Betrièswûrtschaftsleeri a dè Fritz-Gabler-Schuèl absolvyrt (Höcheri Hotelfachschuèl) z Heidelbärg un hèt denn als Management Trainee z Schottland un Ängland gschaffèt. Sit 1973 isch dè Eiermaa Dirèktor un Chuchimeischter vom Gourmet-Restaurant im Wald- & Schlosshotèl Fridrichsruè, wo als Füüf-Sterne Superior Hotèl ygschtuft gsi isch, im baddè-württèbärgischè Fridrichsruè gsi. 1974 isch s Gourmetrestaurant mit eme Michelinstern uszeichnet worde, vo 1979–1983 sogär mit zwei Sterne. Èndi vom Johr 2008 hèt er dört uffghört mit Schaffè. Sin Nõchfolger als Chuchichef im Restaurant vo dè „Fridrichsruè“ isch dè Boris Benecke worrè.
Dè Eiermaa hèt wesèntlich zu dè Erneuerig vo dè Spitzègaschtronomy z Dütschland bydrait. Si Wûrkè als renommyrtè Chuchichef un Altmeischter i sim Metier isch maßgeblich vo dè Haute Cuisine beyflusst worrè. Dõdrübber usè hèt er è nõchhaltigi un ganzheitlichi Haltig gegèübber m Kochberuèf gha, bi dèm sin dè Reschpèkt vor Dyr un Pflanzè als ethischi Voruussetzig im Vordergrund gschtandè. Zuèdèm hèt er großè Wärt uff dè Eigègschmack vo dè Brodukt glait, bevorzugt bim Brõtè vo Fleischspeisè durch extreem nidrigi Temperadurè, durch tranchiyrè vo dè Stügg èrscht vor èm Servyrè. Zimli wichtig isch s Kochè/Brõtè vo dè Fleischschtugg im Ganzè. So isch diè Spezialidät vom Huus è ganzi Barbary-Entè gsi, wo in meererè Gäng servyrt worrè isch.
Paul Lüönd
Dr Paul Lüönd (* 15. April 1950 z Ingäbohl; † 3. April 2014 au dert) isch e Schwyzer Schwyzerörgeler un Bolitiker gsii.
Musik
Dr Paul Lüönd het z Ingäbohl gläbt un syt eppe 1968 Schwyzerörgeli gspiilt. In dr 70er Johr het er a baar Mol mit em Rees Gwerder chenne ufspiile un eso au vyl Stuck lehre. Ab 1970 het er au mit sym Brueder Alois Lüönd as Schwyzerörgeliduo ufgspiilt.
Vum Martin Nauer, em Vater vum glychnamige Musiker, het vor allem dr Alois au di alte Dänz vum Josef Stump chenne lehre, wu dr Nauer vum Balz Schmidig iberliferet kriegt ghaa het, wu no mit em Josef Stump sälber gspiilt ghaa het.
Anne 1976 het dr Daniel Lüönd, dr jingscht vu dr Mosi-Bríeder, dr Bass glehrt. Derwäge isch derno s Schwyzerörgelitrio Mosibuebä entstande. In dr 1970er Johr het s e baar Mol mit em Rees Gwerder gspiilt. D Formation Mosibuebä het s vu 1976 bis 2014 gee un isch in dr Zwischezyt mit em Daniel Gwerder un em Philipp Schuler zue me Schwyzerörgeliquintett versterkt wore. Alli Dänz vum Josef Stump un em Balz Schmidig un di aigene sin vu Musiker zue Musiker wytergee wore, Note het s fascht nit gee un d Musiker hään au kai Note chenne läse. Mittlerwyli git s e baar Notehefter vu dr Mosibuebä un vum Paul Lüönd, feschtghalte vum Reto Grab. Derzue het dr Paul no mit dr Retomons & Waschi GmbH un dr Zündhölzli-Musig mitgspiilt. Am 19. Merz 2014 sin d Mosibuebä wäg dr Chranket vum Paul Lüönd ufglest wore, am 3. April 2014 isch dr Paul Lüönd gstorbe.
Unter dr Laitig vum Reto Grab sin mit dr Mosi-Musig 2 CD mit dr Musik vum Paul produziert wore.
Bolitik
Dr Paul Lüönd isch fir Ingäbohl as Verdrätter vu dr SVP im Schwyzer Kantonsrot ghockt. Sy Noofolg het sy Dochter Cornelia aadrätte.
Privat
Dr Paul Lüönd isch mit drei Brieder im Mosi z Ingäbohl im Kanton Schwyz ufgwachse. Är het vu 1972 bis zur Pänsionierig bi dr Firma Auf der Maur z Schwyz as Maschinischt gschafft. Är isch ghyrote gsii un het zwai Chinder ghaa. Am 3. April 2014 isch dr Paul Lüönd noch er schwäre Chranket sgtorbe.
Diskografi
Derzue git s e Hufe CD, wu d Mosibuebä mit ainzelne Titel druf sin.
Kompositione vum Paul Lüönd (Uuswahl)
Alberts Geburtstagsfäscht, Bi ruch und guät, Biemscht-Chuächä & Greubi-Chrapfä, Bim Pius uf em Urmiberg, Bim Xaveri im Täli, Black Finger, Chilbimorgä im Alperösli, Cornelia, De Banjo-Otti, Edith und Stefan Schaller, Einzug der Greifler in Bulle, Genosse Gnos, Häppys Alka-Seltzer, He du Leni, Heinz Eggenberger-Marsch, Heja Volvo, Hudli-Demokratie, Is Tobitschä z'Ingenbohl, James uf dr Näbelfahrt, Kilchbergsieger Eugen Hasler, Der kleine Andreas, Kranzschwinger Andreas Lüönd, Retomons und Waschi GmbH, Richard Jackson, Stöösler Nachtläbe, Strudeli und Strätteli z'Bellinzona, SVP Kantonsrätin, s'Wellgruebi-Tänzli, Trochä Feuserlä, Üsä Werner z'Morschach, Vater Bodmer-Marsch, Zoll vom Hochmoor, Zürcher/Schmidig-Örgeli, Ä fulä Hund, Am Feldweg, Am Leewasser, De Prediger, Dr Eggälär, Fit mit Fynn, Ambri Fan-Club Muotathal, Brunner Hobby-Schäfer, Daniel Gwerder-Marsch, David's Mosi-Bar ufem Stoos, De Hermann gahd dur d'Chälä ufä, Elin Sandra, Im Hundenen-Zoo, Mosi-Nord, Landschriber Schibig, Manuela und Martin in Kanada, Stockäntä-Schottisch, Streng geheim, Thomas Scherrer-Schottisch, Trychler-Freud, Über Wylen, Vater's Tesinger-Trychlä, z'Ingenbohl da isch eim wohl, z'ringelume, Zwärggeissä-Polka.
Kabinett Geiß I
S Kabinett Geiß I (offiziäll Badische vorläufige Volksregierung ) isch vum 10. Novämber 1918 bis 1. April 1919 d Landesregierig vu Bade gsii.
In dr Nacht vum 9. uf dr 10. Novämber hän z Kallsruh dr Soldaterot un dr Wohlfahrtsuusschuss, wu dur dr Kallsruher Burgermaischter Karl Siegrist ins Läbe gruefe woren isch, zäme dagt un si uf e provisorischi Regierig gainigt.
Am 5. Jäner 1919 isch d Wahl zur badische verfassiggebende Nationalversammlig gsii, wu si am 15. Jänner uf ire erschte Sitzig konschtituiert het. Wel d USPD do kai Mandat kriegt het, hän däre iri Minischter am 8. Jänner ire Ruggdritt us dr provisorische Regierig verchindet un s sin die Regierigsmitglider vu sällene Barteie blibe, wu um des Zyt au z Gsamt-Dytschland di sognännt Weimarer Koalition bildet ghaa hän, di link SPD, s katholisch Zäntrum un di Liberale.
S Ressort Sozials isch em Minischterium fir Ibergangswirtschaft un Wohnigswäse zuegornet wore. S Minischterium fir militerischi Aaglägehaite isch em Minischterbresidänt Geiß unterstellt wore.
Gais
Gais chan folgendes bedüte:
Gais isch de Name vo folgende Ort:
Gais isch de Familiename vo:
GAIS stoot för:
Lueg au:
Nürensdorf
Nüereschtoorf (amtlich Nürensdorf) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Nüereschtoorf isch es Huusedoorff am südweschtliche Hang vom Plateau vo Brütte. Zue de Gmäind ghööred d Ortstäil Nüereschtoorf, Birchwiil (Birchwil), Bräiti (Breite) und Oberwiil (Oberwil), d Wiiler Hakeb (Hakab), Bräitiloo (Breitenloo), Chliihuus (Kleinhaus). S Piet vo de Gmäind umfasst 46,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 31,3 % Wald, 16,7 % Sidligsflechi und 5,3 % Vercheersflechi. Naachbergmäinde sind Baserschtoorf, Chloote, Oberämbri, Brütte und Lindau.
Gschicht
Nüereschtoorf isch zum eschte Mal gnamset worde um 1150 als Noelistorf (1277 Nueristorf), Birchwiul um 1155 als Byrchenwilare. Bis 1931 isch au Baltischwiil (Baltenswil), wo hüt zue Baserschtoorf ghöört, Täil vo de Gmäind Nüereschtoorf gsii.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 14,1 % (Stand 2011).
Religion
43,3% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,6% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 6,0 %, CVP 3,6 %, EDU 3,4 %, EVP 3,6 %, FDP 13,2 %. GLP 10,1 %, GP 6,0 %, SP 12,1 %, SVP 40,8 %, Suschtigi 1,1 %.
Gmäindspresidänt isch de Franz Brunner (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,5 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Nüereschtoorf ghört zue de Oberländer Mundarte.
Republik
Republik (über z französische république usem latinische res publica, "öffentlichi Aglägeheit") isch ä Staatsform, wo sech aus Gägemodäu zur Monarchii und zur Despotii gseht.
Des isch nöd immer so gsi: I de früehromantische Schrifte vom Friedrich Schlegel, wo i de Ziit vo de französische Revolution entschtande sin, isch de Republikanismus aus öppis definiert, wo sich am Gmeinwohu orientiert un so mit ere Monarchii z veriibare wär. .
Hüt verstoht me unter ere Republik normalerwiis e Staat, wo nit e Monarchii oder e Despotii isch. Im engere Sinn handlet sich s derbi um en Schtaat, wo s Schtaatsoberhaupt gwähut wird un nach de Amtsziit vo dem Oberhaupt ou s noi Schtaatsoberhaupt uf di gliich Wiis bschtimmt wird. In de meiste Fäu isch das hützutag e President.
Polo Hofer
Dr Polo Hofer (* 16. März 1945 z Inderlache aus Urs Alfred Hofer; † 22. Juli 2017 z Oberhofe am Thunersee) isch ä Schwiizer Mundartrock-Sänger gsy.
Läbe
Dr Polo Hofer het scho früeh agfange i vrschidene Bänds Schlagzüüg spile. Ersch später het är d Rolle vom Sänger überno, wobii är e gwüssi Zyyt lang no beides zäme het gmacht. Zersch het är i dene Bänds vor auem änglischi und amerikanischi Beat- und Soulhits nachegspiut. I de sibezger und achtzger Jahr het är agfange mit sine verschidene Bänds o i Mundart z singe und het so viu zur Popularisierig vor Mundartrockmusig gmacht.
Dr Polo Hofer isch nid nume Sänger gsy; er isch ä glernte Lithograph, Maler, Dichter, Schouschpiler (Houptroue i dä Fiume Das Schweigen der Männer u Die Vogelpredigt vom Clemens Klopfenstein) u vo 2008 bis 2011 o Radiomoderator vo sire eigetä Radioshow Polo's Perlä uf DRS3 gsy. Ufgfalle isch dr Polo Hofer o i angerem Kontext. So het är öppe 1971 füdleblut für e Bärner Stadtrat kandidiert. Immer wider het är sech o zum Hanf rouche güsseret und är het aus dr prominäntischt Kiffer vor Schwiiz goute. Im Jahr 2004 het är e Gaschtuftritt ir Fernsehsändig Leben wie zu Gotthelfs Zeiten gha, wo är ä Sägese het dängelet und es Liedli gsunge. Dr Polo Hofer isch o scho im Gfängnis gsy, wöu är e Orgele und es Schlagzüg het gstohle.
Dr Polo Hofer het ou Uftragskomposizione gmacht; Endi 1979 d Hymne für Radio 24, em erschte Privatradio vor Schwiz, u im 1987 de Song «Im Minimum e Gummi drum» für d Kampannie vor Aids-Hilf Schwiz.
Im Dezember 2008 het d Stadt Interlake la verlute, dass si ä Platz wärdi "Hofer-Ammann-Platz" toufe; das zu Ehre vom Polo Hofer und am Hanery Ammann. Am letschte Oktoberaabe vom 2009 isch de dä Platz mit eme Fescht iigweit worde.
Dr Polo Hofer isch mit dr Alice Hofer ghüratet gsy und het z Oberhofe am Thunersee gläbt. Dert isch er im Juli 2017 nach ere lengere Chräbserchrankig gstorbe.
Trubschachen
Truebschache (amtlech Trubschachen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Polo Hofer
Musikerkarrierä
1959: Dr Polo Hofer gründet mit sibe angerne Pfadigspähnli d Troubadours
1961: Dr Polo Hofer spiut Schlagzüg bi de Four Jets, wo sech druf Jetmen nenne. Später toufe si sech zu Polo's Jetmen um.
Trubschachen
Geografi
Truebschache ligt ar Mündig vur Trueb i d Ilfis. D Gmeindsflächi bsteit us 51,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 42,3 % Waud, 4,8 % Sidligsflächi u 1 % süschtigi Flächi.
Polo Hofer
Musikerkarrierä
1968 gründet är d Pop Tales
Trubschachen
Gschicht
Truebschache isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1667 aus Trueberschachen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Signou ghört.
Polo Hofer
Musikerkarrierä
1970 entstöh mit em Hanery Amman, em Schiffer Schaffer u em Sämi Jungen d Mundart-Band Rumpelstilz. Mit de Rumpelstilz bringt är unger angerem di bärndütsche Hits Kiosk u Teddybär use. Insgesamt entstöh 3 LPs u 1 Doppel-LP.
Trubschachen
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,3 % gläge.
Polo Hofer
Musikerkarrierä
1984 wird d SchmetterBand gründet. Die gröschte SchmetterBand-Hits si: Wyssebüehl, Alperose, Giggerig, Sennehund, Weisch no?, und so wiiter (insgesamt 11 CDs, 3 Best-Of-Alben u 2 Doku-Filme).
2004 tourt dr Hofer mit dr Bänd The Alpinistos mit (Hanery Amman, Michel Poffet, Andi Pupato und Hank Shizzoe)
Trubschachen
Religion
79,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Polo Hofer
Musikerkarrierä
Am 7. Oktober 2006 wird ds Lied Alperose vom Schwiizer Fernsehpublikum zum gröschte Schwiizer Hit 2006 gwählt.
Trubschachen
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 30,8 %, CVP 0,7 %, EVP 3,6 %, FDP 2,8 %. GLP 2,7 %, GP 8,6 %, SP 10,2 %, SVP 35,5 %, Suschtigi 5,1 %.
Gmeindspresidänt vo Truebschache isch dr Michel Seiler (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1562 Ywohner 92 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Truebschache ghört zum Hochalemannisch.
Erde (Begriffsklärung)
S hoochdütsche Wort Erde stoot für:
Erde stoot im witere Sinn für:
Ferreyres
Ferreyres (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Ferreyres lyt am Nordhang vum Venogedal. D Gmaiflechi umfasst 51,7 % landwirtschaftligi Flechi, 42,6 % Wald, 4,7 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Ferreyres isch zum erschte Mol gnännt wore anne 814 as Forrarias (1011 Ferrieris).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,8 % gläge.
Religion
66,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 16,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 2,0 %, FDP 14,2 %, GLP 5,2 %, GP 27,6 %, SP 26,7 %, SVP 12,6 %, Sunschtigi 0,8 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 222 Yywohner 89,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,4 % Dytsch, 2,3 % Italienisch un 2,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Tonumfang
Mit Dònumfang, Skala odder Ambitus bezeichnèt mò d Spannwitti zwûschè m högschstè un èm düèfschtè Dòn von èm Inschtrumänt odder enèrè Stimm. Sell bezièt sich:
Hambach
Hombach (lothrìngisch; frànzeesch un ditsch Hambach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Tonumfang
Notation
Bi Sitèinschtrumänt wörred links znägscht diè leerè Sitè i dè üeblichè Stimmig aagää. Diè unterscht Sitè (dõ s chlyne g) isch au dè düèfschtmögliche Dòn vom Inschtrumönt, nebbè m högschtè Dòn i dè normalè Griffwys (dõ: h’’’’) beschrybt dè eggige Notèchopf ganz rächts ußerdèmm dè högschtè Flageolettdòn (d’’’’’).
Hambach
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Isolde Kurz
D Isolde Kurz (* 21. Dezembr 1853 z Stuegert, † 6. April 1944 en Diibenga) ischt a deitscha Schriftstellere ond Ibrsetzere gwäa.
Aus ihrem Leaba
D Isolde Kurz ischt am 21. Dezembr 1853 z Stuegert uf d Welt komma. Ihr Vadder isch dr Schriftsteller ond Universideetsbibliothekar Hermann Kurz ond ihr Muader d Pazifischdin Marie Kurz geborene von Brunow gwäa. Zamma hend dia zwoi fenf Kendr ghet; dô drvoo isch d Isolde s oinzige Dechterle gwäa. Wia d Isolde fenfahalb Jôhr alt gwäa ischt, ischt-se mit ihrer Familie nôch Obresslenga (seit 1913 a Stadtdoil vo Esslenga am Neckr) omzoga. Ihr Kendheit, wo-se deet vrleabt hôt, hôt-se schbätr zwar als „idillisch“ gschildret, abr et frei vo Schbannonga zwischa sellem freigeischdiga Lebens- ond Erzihongsstil vo ihre Eltra ond deane bodastendige Uffassonga vo dr Dorfbevelkrong. D Marie Kurz hôt erreicht, dass d Isolde vo dr Schualpflicht befreit wôrra ischt. Da Ondrricht hôt-se ausschliaßlich vo ihrer Muadr kriagt.
Hambach
Geogràfi
Hombach lijt uf re Heche zwìsche 213 und 281 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Norde granzt d Gmein àn d Stàdt Sarreguemines. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Neuhof un Roth (lothr. Rot).
Gschìcht
Hombach ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1355 àls Büghel Hagenbach bey Albe (1393: Hambach), Roth ànne 1400 àls Rode (1544: Rada, 1606 Reda, 1779 Rodt).
Tonumfang
Notation
Generell isch allerdings z beachtè, dass selli Aagaabè nu Richtwärt sin, unter bsunderè Umschtänd (Skordatur, Zuèsatzklappè, ußergwöhnlichi Techniggè) chönned au größeri Umfäng erreicht wörrè.
Isolde Kurz
Aus ihrem Leaba
Dr Isolde ihr Bruadr Edgar hôt derweil en Florenz gwohnt, wo-nr sich als Arzt niidrglassa ond a Praxis gfihrt hôt. Uf deam sei Eiladong nôô ischt d Isolde mit ihrer Muadr ond ihrem jengschda Bruadr nôch Italia omzoga. Deet hôt-se mit-ma Haufa bekannde Kinschtler an rega Kondakt pfleagt, ondr andrem mit-em Bildhauer Adolf von Hildebrand, em Zoichner, Môler ond Grafiker Hans von Marées, em Môler ond Bildhauer Arnold Böcklin ond em Kuldurhischdoriker Jacob Burckhardt. Vom Ledschdera hôt-se am Damadisch vo dr Bibliotheca Nazionale sei Kultur der Rennaisance in Italien gleasa. Mit-em deitscha Môler Althofen, wo a Sondrleng gwäa ischt ond grad en Florenz Urlaub gmacht hôt, hôt-se an Haufa Galeria bsuacht. Dr sell hôt-ra vorgschlaga, zamma mit ehm an Cicerone – des ischt so ebbes wia an kuldureller Reisefihrer – zo vorfassa, sui da Tekscht ond er d Bildr. Dô druss isch abr nix wôrra, weil dr Althofen ganz ibrraschend s Zeitliche gsegnet hôt. Sellen Stoff, wo-se fir des Projekt zammatraga ghet hôt, ischt nô halt en ihre Florentinische Novellen eigflossa, wo 1890 beim Cotta vorlegt wôrra send. Dia send ihr dridda Vreffentlichong gwäa, nôch-em erschda Band vo ihre Gedicht (1888) ond dr Sammlong Phantasien und Märchen, wo zerscht en Zeitschrifda ond 1890 als Buach erschiina send.
Em Seebad Forte dei Marmi an dr italienischa Riviera hôt d Isolde Kurz d Eleonora Duse, dômôls oina vo de greeschde Schauschbilerenna, ond da berihmda italienischa Schriftsteller Gabriele D’Annunzio kennaglernt.
Nôch 1905 hôt dui Dichtere de meischt Zeit mit ihrer Muadr zammagleabt, wo bis zo dera ihrem Dood em Jôhr 1911 vo-ra pfleagt wôrra ischt, zerscht en Italia ond schbätr z Mincha. Em gleicha Jôhr ischt dr Isolde Kurz ihr Freind aus dr Jugendzeit, dr Schbrôch- ond Litradurwissaschaftler Ernst von Mohl, als Witwer aus Russland en sei Hoimet zruckkomma. Wia nô dia zwoi anander wiidrbegegnet send, hend se boide gmerkt, dass-se sich emmr noh meeget. Drom hend-se mitnandr zammagleabt, bis dr Mohl 18 Jôhr schbätr gschdorba ischt. D Isolde Kurz selbr ischt nia vrheiradet gwäa ond hôt au koine Kendr ghet.
En dr Nacht vom 5. zom 6. April 1944 hôt d Isolde Kurz ihre Auga fir emmr gschlossa. Ihr ledschda Ruha hôt-se uf-em Stadtfriidhof vo Diibenga gfonda. Ihr Grab kô-ma heit noh ôôgucka.
Bedeidong
Mit ihrem Gedichtband us-em Jôhr 1888 ond mit ihrem Hauptwerk vo 1890, de Florentinische Novella, hôt d Isolde Kurz a grauße litrarischa Stellong erreicht. Selle Novella zeichnet sich dôdurch aus, dass-se psichologisch fondiirt, fei gschliffa ond en-ra scheena Schbrôch vrfasst send. Zo ihrer Zeit hôt-se zo deane Schriftstellerenna gheert, wo am meischda gleasa wôrra send, au wenn-se heitzodag bloß noh wenich Leit kennet. S ledschde Môl send 2003 us-em Ôlass vo ihrem 150. Geburtsdag em „Hohenheim Verlag“ Werk vo-ra ufglegt wôrra. Des Buach Ein Splitter vom Paradies enthelt a kloina Auswahl vo ihrem omfangreicha Werk.
Hambach
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
St. Niklaus VS
Saniglaas (amtlich St. Niklaus; frz. Saint-Nicolas) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.
Hambach
Wirtschàft
Bekànnt ìsch Hombach àls Sìtz vun Smartville Hambach, wie dr Smart vun dr Daimler AG prodüziert wurd.
St. Niklaus VS
Geografi
Saniglaas lit im Mattertal. Zer Ggmeind gcheerunt Riedmatten, Dorf, Stalu, Ze Schwidernu, Mattsand, Herbriggen, Breitmatten und d Bergschaft Gasenried am Osthang. Vannr Ggmeindsflechi sint 9,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 21,5 % Wald, 1,5 % Sidligsflechi und 67,2 % süschtigi Flechi.
Hambach
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hombach ghert zem Rhinfrankisch.
St. Niklaus VS
Gschicht
Saniglaas ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1233 als chousun (1272 ecclesia Sancti Nicholai de Chouson, Gebreitun de Gazun, 1388 in villa sti nicolai de chosun).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,7 % glägu.
Religion
93,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,9 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Saniglaas ischt dr Paul Biffiger (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2304 Iwonru 97 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,4 % Franzeesisch, 0,7 % Talienisch und 1,9 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Saniglaas gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Hampont
Geogràfi
Hampont lijt àn dr Kline Seille ìm Saulnois, fìmf Kilometer nordeschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 207 und 321 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hampont ìsch. Hampont ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hampont ghert zem Lorrain.
Wutachflühen
D Wuètèflüè isch e kleini Schlucht am nord-öschtlichschtè Rand vom Landchreis Waldshuèt. D Wuètè isch de Fluß, wo d Höchè vom Sûdschwarzwald entwässerè duèt sowiè dè Flüè iren Nammè gää hèt.
Geografii
D Wuètèflüè fanget è wengele unterhalb vo Achdorf aa, nochdèmm d Wuètè bim sognanntè Wuètèknüè nõch rächts in südweschtlichi Richtig abbogè isch. D Wuètèflühè lyget weschtlich vo Füètzè, öschtlich vo Blommegg un nördlich vo Grimmelzofè un höred bim Blommegger Wyler uff. D Wuètèflüè sin d Fortsetzig vo dè Wuètèschlucht, uss sellèm Grund wörred si au als Unteri Wuètèschlucht benamst. Diè linkè Dalflankè sait mò Grimmelzofer Flüè, dè rächtè Dalflankè dèmentschprèchend Blommegger Flüè. È Bsunderheit bim Grimmelzofer Flüè isch d Fortsetzig übber dè Wyler drübber wäg flussabsi bis zum Zitrosèbuck uff dè Höchi vo dè Ortsmitti vo Grimmelzofè, wo d Mündig vom nägschte Bach, im Füetzemer Müllibach, i d Wuètè lyt. Im Gegèsatz zum Grimmelzofer Flüè gòt dè Blomegger Flüè bi dè Ymündig vum rächtè Nèbbèbach vo dè Wuètè, im Wylergrabbèbach, z Ènd. Uff dè rächtè Sitè vum Bach gòt s Wuètèdal witer, heißt denn abber Blomegger Wyler odder eifach nu Dè Wyler. Dõdemit isch dè Blomegger Flüè uugfäär einèhalb Kilometer kürzer wiè s Grimmelzofer Gschpönli.
Gschichtè
D Wuètèflüè sin vor uugfäär 70.000 Johr entschtandè. Zu sellèrè Zit isch d Urdonau no vom Feldbärg-Massyv cho un durch d Blummbärger Pfortè übber s Aitrachdal gu Oschtè gflossè. Well d Urdonau scho uugfäär ab Witznau sich irè Bett in Juraschtei grabbè hèt, hèt sell poröse Degggebirge südlich vo Achdorf nõchgää, un dè Feldbärger Ascht vo dè Urdonau isch somit zum Hochrhy hèrrè umgleitet worrè. Dè Lauf vo dè Wuètè, wiè mò dèm ehemòligè Donauascht spôter denn gsait hèt, volauft sitdèm bis zum nägschtè südlichè Bachlauf vom Wylergrabbè durch s öppè 170 m höchere Bärgland. Dè Abschnitt vo dè Wuètèschlucht vo Achdorf bis ca. 100 m obberhalb vo dè Wylergrabbè-Mündig nennt mò wäg dè beidsitig senkrächt abbèkeièndè Flühè nõch irem Erzüüger Wuètèflüè.