cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elektrolokomotive
Kaschtè un Maschinnèraum
Dè Kaschtè beschtôt uss eim stabilè Hauptraamè mit aagschweißtè Sitèwänd un abnèmmbarè Dächer. A dè Endè sin d Füürerräum unterbrôcht, zwischè dennè sich èn großè Maschinnèraum befindet, wo diè elegtrischè Schalt-, Stüèr- un Übberdrägigsaalaagè vor dè Witterig gschützt uffgschtellt sin. Dõmit s Bedynpersonal kei gfòrlichi elegtrischi Spannung berüürè ka, sin d Gräät entwedder hinter Gitter odder bi neuerè Lokomotyvè in gschlossenè Schränk unterbrôcht. Dè bsunders gfòrlichi Hochschpannigsberych isch zuèsätzlich abgschperrt. Dè Zuègang isch nu mit eim Schlüssel möglich, dè èrscht freigää wörd, wenn dè Stroomabnemmèr dunnè isch un d elegtrischi Uusrüschtig gerdet isch.
D Gräät sin entlang vo Gäng aagordnet. S ka entwedder èn Gang mittig im Maschinnèraum aagordnet sy odder zwei Gäng dè Wänd nõch. Èn Mischmasch us beidè Sischteem isch möglich. Bi Gäng dè Sitèwänd nõch ghört meischtens einer zum obbè bschribbenè zuèsätzlich abgschperrtè Hochschpannigsberych.
Laufwärk un Aadryb
Dè Hauptraamè sinersits ruèt hüüfig uff èm Raamè vo beweglichè Drèègschtell, wo irersits vo je zwei odder drei Radsätz drait wörred. Moderni Elegtroloks sin entwedder mit Einzelachsaadryb odder uss Koschtègründ mit Gruppèaadryb (zwei Motoorè barallel gschaaltet) uusgfüürt.
Diè aadrybenè Räder bzw. Achsè vo dè erschtè Lokomotyv sin konschtruktyv uff möglichscht eifachi Wys mit èm Motoor kupplet worrè, wa zwangsläufig znägscht zum Einzelachsaadryb gfüürt hèt; deilwys isch ohnehy nu ei Achs vom Drybfaarzüüg aadribbè worrè. Sehr früè isch au – byschpillswys bi dè Lokomotyv „Le Drac“ vo dè Chemin de Fer de La Mure – èn Aadryb vo meererè Achsè mit Einzelmotoorè uusbrobyrt worrè.
Bi zuènemmend größerè Leischtungè isch abber d Zämmèfassig vom Aadryb in möglichscht wennigè Motoorè bevorzugt, well dõdurch spezifisch lychteri un billigere Uusrüschtungè z erzylè gsi sin. Erschti größeri Elegtroloks hèn somit uff èm Hauptraamè großi langsamlaufendi Motoorè, un s Faarwärk hèt uss meererè mit Stangè kuppletè Drybachsè, wo entwedder übber Schräägkurblè odder übber Blindwellè aadrybbè worrè isch. Äänlich wiè bi Dampfloks hèt s dört au zuèsätzlichi Laufachsè zu dè Abschtützig vo übberlampendè Raamèdeil gää. Zuèdemm sin au Motoorè baarwys im Lokomotyvkaschtè mitènand mechanisch kuppelet worrè.
Bald hèt sich abber usègschtellt, dass bi höcherè Gschwindigkeitè un bi dè Koppelig vo è baar Motorè Resonanzschwingigè vom Getrybe un vom gsamtè Lokomotyvuffbau auftrettè sin, wo erheeblichi Schäddè verursacht hèn. Dõher sin bald Beschtrebungè erfolgt, èn Einzelachsaadryb z entwicklè, wo dè Erfordernis bi höcherè Gschwindigkeitè grächt worrè sin. Nebbè dem „Siemens-Schuckert-Aadryb“ mit Vertikalmotoorè hèt dè Schwizer Jakob Buchli 1918 bi dè Brown, Boveri & Cie dè Buchli-Aadryb entwicklet.
Dè Faarmotoor wörd bi dè Lokomotyvè für Gschwindigkeitè bis 140/160 km/h deilwys vo dè Achs, deilwys vom Drèègschtellraamè drait (Tatzlager-Antrieb|Tatzlaager-Aadryb). Selli Konschtruktion ermöglicht èn eifachè Aadryb, well dÈ Motoor sich gegèübber dè Achsè nit bewegè ka. Dè Nõchdeil isch diè großi Massè vom Motoor, diè unabgfeddèrt diräkt uff dè Rädder lyt. Sell bewürkt, dass bi Faart d Stööß vo dè Schinnè nit dämpft wörred un dõdurch relativ großi Chräft uff d Schinnè würket. Für höcheri Gschwindigkeitè wörred d Faarmotoorè vollschtändig am Drèègschtellraamè odder am Lokkaschtè uffghängt, so dass d Stööß uffs Gleis bessèr abgfederet wörrè könnè. Dè Aadryb muè diè relativi Bewegig zwischè sinerè gfedderetè Uffhängig un dè Achs uusgleichè könnè, so dass i dè Regèl èn Hoolwellèaadryb zum Ysatz kunnt.
Uusrüschtungsdeili
Im Nõchfolgendè wörred diè wichtigschtè Yrichtungè vo Elegtrolokomotyvè uffgfüürt. Dõby isch z unterscheidè zwischè Deil, wo nu in Wechsèlschtromlokomotyvè odder nu in Gleichschtromlokomotyvè vorkömmet un söttigè, wo in allè Elegtrolokomotyvè vorkömmet. Mehrsischteemfaarzüüg sin für Glych- un Wechsèlschtrombetrièb geignet un müèn demmnõch über alli unnè uffgfüürtè Yrichtungè vofüègè.
Wesèntlichi Baudeil vo Elegtrolokomotyvè für Wechsèlschtrombetrièb sin:
Wesèntlichi Baudeil vo allè Elegtrolokomotyvè unabhängig vo dè Strômart sin:
Energyvosorgig
→ Hauptartikel: Baanschtrôm
Glychschtrôm
D Elektrifizyrig mit Gleichschtrom isch am eifachschtè z bewärkschtelligè gsi. Dè Faarmotoor hèt èn eifachè Uffbau un sini Leischtig hèt mo mit Vorwiderschtänd regulyrè könnè. Schwiriger isch d Energyübberdrägig übber großi Dischtanzè, so dass vill Yspysigè nötig sin. Anderersits könnet d Faarzüüg lycht baut wörrè, well kein Trafo uff èm Faarzüüg nötig isch. S Sischteem wörd au hüt no gnutzt. D Elektrifizyrig mit 3000 V Glychschpannig isch streggèmäßig weltwit des am witeschtè vobreitete Sischteem (Stand 1980). Für neui großi Brojèkt im Fèrnvokeer wörd s abber nimmi ygsetzt. Brobleem bereitet diè großè Ström, wo z. B. für èn Hochgschwindigkeitsbetrièb vo dè Faarleitig übberdrait wörrè müèn un dõdurch hochi Volüscht voursachet.
Drèèschtrôm
Drèèschtrôm isch erstmolls bim Vosuèchsbetrièb uff dè Streggi Marièfäld–Zossè aagwendet worrè. D Asinchronfaarmotoorè vo dè Loks sin diräkt us èrè dreipoligè Faarleitig vosorget worrè, d Gschwindigkeitsregelig isch durch Voänderè vo dè Frequènz vo dè Spysschpannig im Kraftwärk erfolgt.
Für dè braktisch Betrièb hèt sich è zweipoligi Faarleitig mit èm Gleis als drittè Stromleiter durrègsetzt. Gegèübber èm Glychschtrômbetrièb hèt d Energy besser übber längeri Dischtanzè übberdrait wörrè könnè und è betrybssicheri Nutzbrèms hèt sich eifach realisyrè lõ, asè wörd s Sischteem au hüt no bi einigè Schwizer Bärgbaanè gnutzt. Bis 1976 sin z Norditaliè großi Deil vo dè Ferrovie dello Stato mit Drèèschtrôm elektrifizyrt worrè.
Wechsèlschtrôm
Wechsèlschtrôm lott sich wäg dè hochè Spannig mit gringè Voluscht übber witi Dischtanzè übberdrägè. Anderersits isch am Aafang vo dè Elektrifizyrig dè Bau vo Faarmotoorè für Einphasè-Wechsèlschtrôm ußerscht komplex gsi un isch nur mit chlynè Netzfrequènzè glungè. Schu 1905 sin Vosuèchsfaartè mit Einphasè-Wechsèlschtrôm durrègfüürt worrè, doch hèt sich s Sischteem als beschtgeigneti Energyvosorgig für Fernbaanè erscht spòter durrègsetzt. Diè hochi Wechsèlschpannig wörd zum Betrièb vo dè Motoorè un Schaltyrichtigè uff èm Drybfaarzüüg mit Trafo uff nidrigi Wärt abbègschpannt worrè.
Durch d Fortschritt i dè Leischtigselegtronik hèt spòter au diè vobreiteti Netzfrquènz vo 50 Hz vowendet wörrè könnè. Dõby isch z Aafang dè 50-Hz-Wechsèlschtrôm mit Diodè glychgrichtet worrè un hèt denn als Vosorgig vo sog. Mischschtrômmotoorè diènt. Für neui Elektrifizyrigè wörd hütt meischtens s Sischteem mit 25.000 V, 50 Hz aagwendèt, welles hütt weltwit am zweithäufigschtè aazdräffè isch.
Aawendig vo dè Baanschtrômsischteem
→ Hauptartikel: Lischtè vo dè Baanschtrômsischteem
Uss sellerè historischè Entwicklig ergit sich, dass hütt je nõch Zitpunkt vo dè Errichtig vo dè erschtè Aalaagè unterschidlichi Bahnschtrômsischteem vowendet wörrè. Z Europa behinderet diè voschidnè Sischteem dè gränzübberschritendè Vokeer, wo nu mit Meesischteemfaarzüüg bewältigt wörrè ka.
Diè wichtigschtè Baanschtrômsischteem vo dè Wält (greit nõch Spannungshöchi):
Bi Strõßèbaan-, Stadtbaan-, U- un S-Bahnnetz wörred, wenn si unabhängig von Fèrnbaannetz betribbè werden, meischtens Glychschpannigè zwischè 500 un 1500V vowendet. Diè Faardrôtschpannig in Strõßèbaannetz übberschrittet dõby nu seltè 1000V.
Glychschtrôm
Witeri Faarschtufè ergäbet sich durch d Nutzig vo dè Feldschwächig. Es wörd dõby deilwys d Fäldwicklig kurzgschlossè, so dass d Faarmotoorè bi chlyner wörrendem Drèèmoment höcheri Drèèzaalè erreichè ka. Bi Faarzüüg mit è baar Motoorè sin selli bi düèfè Gschwindigkeitè in Seriè gschaaltet, bi höcherè Gschwindigkeitè barallel. Es entschtôt dõdurch voschidni Schaltigsmöglichkeitè bi vir resp. sèchs Faarmotoorè è wesentlich größeri Zaal vo voluschtfreiè Faarschtufè.
Wechsèlstrôm
Hütigi Elegtrolokomotyvè sin mit moderner, energyschparender Leischtungselegtronik vosää, si bsitzet nu no ein Trafo mit wènnigè feschtè Abgriff, a dennè d Traktionsstrômrichter (meischtens ein pro Drèègschtell) un d Hilfsbetrièbsumrichtèr (HBU) aagschlossè sin. Selli formet dè zuègfüürtè Glychschtrôm odder einphasigè Wechsèlschtrôm in èn Dreiphasèwèchselschtrôm mit variabler Frequènz um, welli diè kommutatorlosè un wartigsarmè Drèèschtrômfaarmotoorè vosorgt. Meersischteemloks könnet mit unterschydlichè Faarleitigsschpannigè faarè. Dõmit isch èn gränzübberschreitendè Vokeer möglich – ohni zitraubendè Lokomotyvwechsèl.
Umrichterfaarzüüg (alli Stromartè)
Hütigi Elegtrolokomotyvè vowändet moderni, energyschparendi Leischtigselegtronik. Unabhängig vo dè vowendetè Strômart wörd diè zuègfüürti Energy uff èm Faarzüüg in Dreiphasèwechsèlschtrôm umgwandlet un dè Asinchronfaarmotorè zuègfüürt, welli fascht wartigsfrei sin.
Bi Wechsèlschtrômfaarzüüg isch vor èm Stromrichter nõ èn Trafo mit feschtèm Übersetzigsvohältnis aagordnet, wo d Schpannig uff èn düèferè Wärt setzè duèt un d Aabassig a diè voschidnè Nennschpannigè vom Wechsèlschtrômsischteem vornimmt.
D Hilfsbetrièb (Lüfter, Bumpè, Luftbrèssè etc.) wörred meischtens übber èn separatè chlynerè Strômrichter (Hilfsbetrièbsumrichter) mit Dreiphasèwechsèlschtrôm vosorgt. Sellè Strômrichter isch bi Glychschtrômlokomotyvè diräkt a d Faarleitigsschpannig aagschlossè, bi Wechsèlschtrômloks erfolgt d Spannigsvosorgig meischtens übber è eigeni Transformatorwicklig. D Uusgangsfrequènz vom Hilfsbetrièbsschtrômrichter wörd je nõch Leischtigsbedarf vo dè aagschlossenè Laschtè greglet. Bi älterè Lokomotyvè wörd d Hilfsbetrièbsschpannig durch èn rotyrendè Umformer erzüügt.
Dômit d Lok möglichscht seltè ligè blybt, sin wichtigi Sischteem dopplet uusgfüürt odder so gschtaaltet, dass bi Uusfall von èm Sischteem mit voringerter Leischtig witergfaarè wörrè ka. D Traktionsschtrômrichter sin oft asè gmacht, dass bi Uusfall von èm Halbleiter d Lokomotyv wènigschtens nõ mit eim Deil vo dè Motoorè betribbè wörrè ka.
Meesischteemlokomotyvè könnet mit unterschydlichè Faarleitigsschpannigèe faarè. Dômit isch ohni zitraubendem Lokomotyvwechsèl èn gränzübberschreitendè Vokeer möglich.
Hischtoriè
→ Hauptartikel: Hischtoriè vom elegtrischè Aadryb vo Schinnèfaarzüüg
René Schickele-Gesellschaft
D René Schickele-Gesellschaft isch e Verein im Elsass un z Oschtlothringe, wu sich fir dr Erhalt vum Dialäkt un fir d Pfläg vum Standardditsche iisetzt. Dr vollständig Namme isch: Culture et Bilinguisme d'Alsace et de Moselle René Schickele-Gesellschaft. Benannt isch die Gsellschaft noch em elsässische Schriftsteller René Schickele.
D Grindung vum Verein
E Gruppe vu Elsässer un Oschtlothringer hän sich in dr 60er Johr Sorge drum gmacht, wiä diä alemannische un fränkische Dialäkt un s Standardditsch in ihrere Heimet zruckgehn. Siter anne 66 hän sich e baar z Stroßburg an dr Uni un anderi im Kochersbärg im "Gartehiisel" droffe. Am 26. April 1968 hän 15 Persone dä Verein grindet, wu zerscht Cercle René Schickele Kreis gheiße het. Diä Grindung 1968 fallt in e Johr, wu aü suscht in dr Gsellschaft Revolt agsait gsii isch. S Motiv isch dr Wunsch gsii, dr Verfall vu dr Sproch ufzhalte. Mer het uf e neije Bluescht vu dr regionale Kültür ghofft. D Zittig Les Dernières Nouvelles d'Alsace kunnt in ere franzesische un in ere ditsche Üsgab (mit eme bstimmte franzesische Zwangsadeil) rüs - anne 1950 het d ditsch Üsgab noch e Märktadeil vu 88% gha, anne 1968 numme no 50%. Alliwiil meh Kinder hän s Elsässisch nimmi glehrt.
D Ziil vu dr Gsellschaft
D René Schickele-Gsellschaft het welle erreiche, ass d Regionalsproch "in ihrene zwo Komponäte" (= Dialäkt un Standard) rehabilitiärt wird. In dr Grundschuel isch noch 1945 dr Ditschunterricht vollständig abgschafft wore; d Gsellschaft het welle, ass er wide iigfiährt wird. S Motto isch gsii: Zweisprachig: Unsere Zukunft.
Üs dr Arbet vu dr Schickili-Gsellschaft
Im Jünni anne 1968 isch s Heft "Notre Avenir est bilingue-Zweisprachig: unsere Zukunft" rüskumme; s seig iigschlage wiä e Bumb. Si isch in 22.000 Exemplar verkaüft wore un het ganz verschiidini Reaktione rüsgforderet: Vu dr Angscht, ass bal e viärts Rich abricht bis zu Zuespruch un eme Zuestrom vu neije Mitgliider.
D Gsellschaft het "freiji" Ditschglasse grindet - si hän 1.500 Kinder erreicht un hän sich am Mittwuch un am Samschtig droffe - aü üsserhalb vum Schuelgländ, dänn d Unterpräfäkte un d Schuelbherde seige in Panik grote. Diä freie Glasse hän bewirkt, ass Ditschunterricht in dr offiziälle Grundschuele ganz langsam wider het kenne iigfiährt wäre. Do derbii isch dr Oberinspäkter Georges Holderith ganz langsam vorgange, eso seigs lichter gsii, d Wiiderständ vum e Deil vu d Lehrerschaft z iberwinde.
Zu dr Arbeit vum Verein het ghert
Sitter 1989 gits d Eltere-Vereinigung ABCM-Zweisprachigkeit - d Grindung un d Arbet vu däm Verein isch vu dr René-Schickele-Gsellschaft untersitzt wore un wird unterstitz. So sin anne 1993 diäerschte zweisprochige Ziig an effentlige Schuele erreicht wore; hit hän iber 15.000 Schiäler Unterricht in däne bilinguale Glasse, wu d Helfti Unterricht uf ditsch un d Helfti uf franzsesisch isch. Des sin aber alliwiil numme 6,5 bis 7 % vu allene Schiäler im Elsiss "D Verbreitung vu zweisprochige Glasse wird dur d Schelverwaltung vilmol brämst, wänn nit sogar verhineret, bsunders z Ditsch-Lothringe.
D Gsellschaft het sich fir d regional Sproch im Radio un Fernseh iigsetzt; zletscht het mer drum kämpft, ass im Elsiss un z Oschtlothringe d ditschsprochige Sänder im digitale Fernseh witter zum Empfange sin.
Mitgliider un Organisation
Vu dr Mitgliider vu dr Gsellschaft schaffe d meischte ehreamtlig. S git e glei Büro un e Sekretariat. Dr jetzig Vorsitzer isch dr François Schaffner, si Vorgänger isch dr Fred Urban gsii.
Lueg aü
Anderi alemannischi Sprochgsellschafte: Muettersproch-Gsellschaft, Heimetsproch un Tràdition
Val de Travers
S Traverstal oder Val de Travers isch es Taal im Schwiizer Jura.
Es lyt im Kanton Nöieburg und bildet der ober Deil vom Taal vom Fluss Areuse und vo däm sym grosse rächte Sytebach Le Buttes. Es isch öppe füfzää Kilometer lang.
Sälbständig blibe sind dergäge d Gmeind La Côte-aux-Fées im Buttes-Taal, und au Les Verrières, wo a der Landesgränze und au im Verrières-Taal lyt.
Der Name vom Taal chunt i de historische Urkunde sid em ölfte Joorhundert i der latynische Form vallis transversis vor, uf Düütsch het men em spöter Traverstal gseit; wie ass s Taal dä Name übercho het weiss mi nid gnau, und ob er mit em Ortsname vo der Ortschaft Travers z tue het, wo anne 1202 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt wird als transversum, isch au nid klar.
Im zääte oder ölfte Joorhundert isch s chlyne Chlooschter Sankt Peter im Tal gründet worde, wo druuf der Ortsname vo Môtiers zrugggoot. Es het de Landesherre vom Burgund ghört. Im 13. Joorhundert isch s Taal Vautravers denn ad Graafe vo Nöieburg cho.
Früener het s Taal zum Bezirk Val-de-Travers ghört. Sid 2018 git’s aber im Kanton Nöieburg keini Bezirk mee.
S Regionalmuseum isch s Musée des Mascarons z Môtiers.
Hardware
Hardware [ bzw. (AE)] isch dr Oberbegriff für die mechanischi und elektronischi Usrüschtig vom ene System z. B. em ene Computersystem. Er muess sich aber nit usschliesslig uf System mit eme Prozässer bezieh. Es chönnen au rein elektromechanische Grät wie bispilswiise e Stägehuus-Liechtautomat si. Ursprünglig isch s änglische hardware öbbe bedütigsgliich mit „Iiseware” gsi und wird au hüt no im änglischsproochige Ruum in däm Sinn bruucht – also nit nume für computer hardware.
Abgränzig vo Hardware und Software
Eifachi System chönne diräkt mit ere unveränderlige Hardware implementiert wärde. D Funktion vo dene System isch denn fescht dur d Struktur vo dr Hardware vorgee, "fescht verdrahtet" (z. B. bim Tascherächner).
Komplexeri Hardwaresystem enthalte aber meistens au programmierbari Elimänt, z. B. Prozässer. Die Bauelimänt, wo in ihrer Struktur ebefalls festgleit si, füehre en Abfolg vo Instruktione us, wo vom Mönsch manipuliert wärde cha. Drzue chömme Bauteil, wo au in ihrer Struktur chönne definiert wärde. Eso cha d Funktion vom Gsamtsystem liecht apasst wärde. D Konfigurations- und Instruktionsdate wärde do allgemein als Software bezeichnet - bi weniger komplexe Grät, wo nume Struktur und eifachi Abläuf festgleit wärde, sait mer e meistens Firmware. Zur Hardware zelle drgege Baugruppe (Komponänte: Prozässer, Arbeitsspeicher, Grafikkarte,  Feschtplatte usw.) und Peripheriegrät wie - bim PC - Bildschirm, Taschtatur, Drucker, Muus, Scanner, usw. Vereifacht gsait ghört alles, wo me cha alänge, zur Hardware. Computer-Hardware isch aber usschliesslig mit ere entsprächende Software benutzbar.
Mit Software bezeichnet me im Gegesatz drzue Programm und Date, wo me nit cha alänge.
D Datetreger, wo sech d Software druf befindet, z. B. Feschtplatte, CD-ROM/DVD/BR-D/HD-DVD, RAM-Speicherbauschtei, Cache-Speicher, Flash-Speicher usw., si drgege Hardware.
Ulrich I. von Württemberg
Dr Ulrich I. vu Wirttebärg, gnännt Ulrich dr Stifter oder Ulrich mit em Duume, (* 1226; † 25. Februar 1265) isch ab uugfehr 1241 Grof vu Wirttebärg.
Lääbe
Wie dr Ulrich verwandtschaftlig zue syne Vorgänger stoht, isch historisch nit klar un sicher belait. Dr Hischtoriker Hansmartin Decker-Hauff nännt dr Ulrich e Suhn vum Hermann vu Wirttebärg un vu dr Irmengard vu Ulten. Dr Hermann, wu nume aimol 1231 urkundlig gnännt wird, isch wahrscyns e Suhn vum Hartmann I. gsii. Dr Ulrich 1241 het anne 1241 zämme mit syym Brueder Eberhard vu Wirttebärg regiert, urkundet un gsiglet. Im Johr 1243 wäre beedi Vettere vum Hartmann vu Grienenge gnännt. Dr Ulrich wird 1255 as Verwandte vu dr Vatersyte här vum Grof Albert IV. vu Dillenge gnännt.
Bolitik
D Uussenandersetzig zwisch em Stauferchaiser Friedrich II. un dr Päpscht Gregor IX. un Innozenz IV. het au Uuswirkige uf d Verhältnis im Herzogtum Schwobe ghaa. No dr Absetzig vum Friedrich II. dur s Konzil vu Lyon isch dr päpschtlige Diplomati glunge, ne große Dail vu dr Adlige vum Herzogtum uf d Syte vu dr Gegechenig Heinrich Raspe un Wilhelm vu Holland z zie. Dr Ulrich isch anne 1246 zämme mit eme andere schwebische Adlige zum Heinrich Raspe iberdrätte, was zum Siig vum Heinrich iber s Heer vum Konrad IV., em Suhn vum Friedrich II., byydraage het. Dr Ulrich het d Laag gnutzt go syy Territorialmacht im Herzogtum Schwobe uuszböue. Noch em Dod vum Konrad IV. anne 1254 isch däm sy zwaijehrige Suhn Konradin formäll as Herzog vu Schwobe anerkännt wore. Im Gegezug het em Konradin syy Vormund Herzog Ludwig II. vu Bayern uf d Ruckforderig vu dr Erwärbige vum Ulrich un andere schwebische Adlige noch em Iberdritt vu 1246 verzichtet. Em Ulrich isch s eso glunge, d Grundlag z leege fir d Grofschaft Wirttebärg mit ihre territoriale Schwärpunkt im mittlere Neckarruum, wu vu syne Noofolger wyter uusböue woren isch, in dr Hauptsach vu dr Grofe Ulrich III. un Eberhard III.. D Hochzyt mit dr Mechthild vu Bade het derzue ghulfe, e territoriale Uusglych zwischen baide Hyyser aazstoße mit em Ruckzug vu Bade us em mittlere Neckarruum. Zum Byschpel isch di speter Hauptsadt Stuegert bi dr Hochzyt vu Bade zue Wirttebärg chuu.
Ehe un Chinder
Us dr erschte Eh mit Mechthild vu Bade sin drei Chinder fiirigange:
Krete
Krete bezeichnet:
Ulrich I. von Württemberg
Ehe un Chinder
Us dr zwoote Eh mit dr Agnes vu Schlesie-Liegnitz het er zai Chinder hinterloo:
Krete
und witers:
Ulrich I. von Württemberg
Ehe un Chinder
Dr Ulrich isch, wie syni boode Fraue, im Stift Beitelsbach begrabe. Speter isch er in d Stiftschilche Stuegert iberfiert wore.
Brit Mila
Bi dr Brit Mila (au: Berit Mila; hebräisch ברית מילה, dt. „Bund vo dr Beschniidig“, jiddischi Ussprooch Brismile, abkürzt: Briss) wird d Vorhut vom männlige Gliid noch jüüdischem Bruuch abgschnitte. Das wird vom ene Mohel, eme Beschniider, gmacht, wo in dr Braxis vo dr Brit Mila usbildet worde isch.
D Beschniidig isch e Gebot, wn em au die mäiste sekulare Juude folge, wil si s as e wichgige Däil vo dr jüüdische Identidäät gseen. Es git underschidligi Uffassige drüber, ob mä d Beschniidig ooni oder mit Bedöibig söll gmacht wärde.
Die religiöösi Dradizioon
D Brit Mila wird im Juudedum as dr Iidritt vom ene männlige Noochfaar in dr Bund mit Gott aagluegt. Dä Bund het noch dr jüüdische Überliiferig Gott mit em Abraham (und sinere Familie) abgschlosse; er wird dorum au as dr „abrahamitisch Bund“ bezäichnet. In Erste Buech Mose, 17, 10-14 stoot gschriibe:
D Beschniidig findet am achte Lääbensdaag vom Bueb statt. Wenn s Buschi aber schwach oder chränklig isch, wird si verschoobe. In däm Fall macht mä sä, sobald s wider gsund isch. Wenn d Eltere iire Soon nit lön lo beschniide, denn muess dr Bueb vo sich us sich lo beschniide, wenn er drizääni wird und eso religiöös volljeerig. Wäärde dr Beschniidig wärde verschidnigi Brachot (Sääge) gsäit und nume wemm mä die säit, isch dr Bund mit Gott gültig. Si wird vom ene Mohel, wo as Fachmaa für Beschniidige usbildet worde isch. In Israel git s 400 Mohalim, wo vom Oberrabinat anerkennt si, vo deene si 20 Ärzt, wo d Brit Mila mit örtliger Bedöibig mache, dr Räst macht s dr Dradizioon nooch ooni Bedöibig.
D Brit Mila isch äini vo de 613 Mitzwot, das si d Gebot vom Juudedum. Au e männlige Proselyt muss sich bi dr Konwersioon zum Juudedum lo beschniide. Wenn er scho beschnitte isch, muess er im orthodoxe Juudedum e sümbolischi zwäiti Beschniidig lo mache („Tippat Dam“, hebr. „Bluetdropfe“, d. h. mä macht e chliine Schnitt, so dass mindestens äi Bluetdropfe uusechunnt); im liberale/progressive Juudedum wird das nit vo alle verlangt bzw. braktiziert.
Noch dr Uffassig vo dr historisch-kritische Biblewüsseschaft isch d Brit Mila as Bestäätigung vom „abrahamitische Bund“ erst mit dr Briesterschrift, wo im Babylonische Exil entstande isch, Däil vom Pentateuch worde.
Mettmabecken
S Mettmabeggi bzw. d Mettmadalschpèrri (Mettmastausee) isch è Bumpspycher-Stausee im Dal vo dè Mettma bi Brendè, Gmeind Üülingè-Birchèforf, im Süèdschwarzwald.
Geografy
Dè Mettmaschtausee lyt im Dal vo dè Mettma uff ca. . Dè nägschte Ort isch Brendè (896 m), èn Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf, wo im Weschtè uff èm Bergruckè zwischè Mettma un Schwarza lyt. Dè Stausee lyt uff èm Gebièt vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf.
Uff èm Bergruckè im Oschtè lyt dè Ort Hürrlingè, èbbèso èn Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf.
Fungtion
Dè Mettmaschtausee isch èn Deil vom Bumpschpycher-Netzwärch vom Schluchseewärch AG Laufèburg zwischè m Schluchsee un èm Hochrhy.
Dè Stausee bildet im Netzwärk, nebbè m Albbeggi im Albdal, ein vo dè zwei Uusglychsbeggi im Netzwärch. Wôrend s Albbeggi für dè Zuèschtupf zum Stausee Schwarzabrugg sorgè duèt, isch dè Mettma-Stausee s Obberbeggi un dõdemit dè Zuèschtupf zum Witznaubeggi. S Mettma- un Albbeggi fungyred dõdeby nu als Reservoir für d Mittel-/Obberschtufè, falls nit gnuèg Wasser übber dè Hauptzuèfluss, dè Schwarza, vum Schluchsee durab chunnt.
Technischi Merkmõl
S Abschperrbauwärk vom Mettmaschtausee isch è 45 m hochi Gwichtsschtaumuèr.
S gschtaute Wasser wörd für d Mittelschtufè, im Kraftwärk Witznau, zu dè Stromerzügig gnutzt. Sellem sini Nennleischtig betrait 220 MW.
Walter Benjamin
Dr Walter Bendix Schoenflies Benjamin (* 15. Juli 1892 z Berlin; † 26. Septämber 1940 z Portbou) isch e dütsche Philosoph, Literaturkritiker und Übersetzer vo de Wärk vom Balzac, Baudelaire und Marcel Proust gsi. Dr Benjamin het mit de Kommuniste sympatisiert, isch aber nie Bardeimitgliid worde. Wo d Nationalsozialiste 1933 d Macht ergriffe hai, isch er uf Baris ins Exil gange. Dört het en d Hannah Arendt materiell understützt. Wo dr Chrieg usbrochen isch isch er zerst interniert worde. Denn het er brobiert über Spanie und Bordugal in die Vereinigte Staate z emigriere. Er isch aber festgnoh worde und grad won er an die Dütsche hätt sötte usgliiferet wärde, het er sich s Läbe gnoh.
Rezeption
Dr Adorno und dr Scholem hai noch em Zweite Wältchrieg im Benjamin siini Schrifte neu uusegee, vo 1970 bis 1989 isch e braktisch vollständigi Usgoob vo siine «Gesammelte Schriften» erschiine. Zu Läbenszite het sich kuum öbber intressiert für siis Wärk, das het sich jetzt gänderet. Dr Benjamin isch mit siiner Gsellschaftskritik zum Aareger in verschiidnige geistes- und sozialwüsseschaftlige Fächer worde.
In dr neuste Zit het mä vom Benjamin siiner Sproochphilosphii gsait, ass si indiräkt em Poststrukturalismus vorgrife haig.
In de USA isch dr Benjamin dr akademische Öffentligkeit Aafang 1969 bekannt worde dur e Sammelband under em Ditel ''«Illuminations. Walter Benjamin: Essays and Reflections»,'' wo d Hannah Arendt usegee, bearbeitet und drfür e Vorwort gschriibe het.
Lombardei
D Lombardei (ital. Regione Lombardia) isch en oberitaliänischi Region mit ere Flechi vo öbbe 24.000 km² und 9,43 Millione Iiwohner.
Gliderig
D Region isch in zwölf Provinze ideilt:
Geografii
Si lit zwüschen em Langesee im Nordweschrte, em Po im Süüde und em Gardasee im Nordoschte. D Hauptstadt vo dr Region isch Mailand (ital.Milano). Die zweitgrösst Stadt isch Brescia.
Gschicht
Im Mittelalter het me under „Lombardei“ nit nume die hütig Region Lombardia verstande, sondern dr ganz Nordweste vo Italie, mit em Piemont und Genua und em hütige Schwiizer Tessin. Im elteren Alemannisch het men ere Lamparte gseit, un in dütsche Sage wie z. B. dere vom Wolfdietrich wird für das Gebiet au d Bezeichnig Lamparteland bruucht.
Dr Name chunt vo de Langobarde, wo ane 568 vom Balkan us s römische Norditalie eroberet hend. S Riich vo de Langobarde isch vo Chönige regiert worde, wo d Hauptstadt z Pavia gha hend. Im 8. Joorhundert isch s Land vo de Langobarde as Karolingerriich gfalle.
Di hüttig Lombardei isch eso öppe das, was vo 1395 bis 1797 s Herzogtum Mailand gsi isch.
Peter und Paul
Peter und Paul (Hl. Petrus und hl. Paulus) isch de Name vom Fest vo de Apostel Petrus und Paulus. S Fest wird i villne christliche Konfessione am 29. Juni gfiiret. I de römisch-katholische Chile häts de Rang vom ene Hochfest.
S Fest goot nöd uf de Todestag vo de Hailige zrugg – es hät mit de Öberliferig ztue, as zur Zit vo de Christeverfolgig under em römische Kaiser Valerian (253–260) a dem Tag d Reliquie vo de beede Heilige i d Sebastians-Katakombe a de Via Appia z Rom öbertrait worde seged. Di ältischt Fiir vo dem Gedächnis isch us em Johr 354 belait.
Monhofen
Monuwen (lothrìngisch; frànzeesch Manom, ditsch Monhofen, luxemb. Munhowen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Monuwen lijt àm rachte Stàde vun dr Mosel, direkt nordeschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 148 un 245 m ìwer em Meeresspiejel.
Peter und Paul
Wil die baide Hailige e bsunderi Bedütig i de Chilegschicht händ, wärded si mängmol au ehrevoll as „Apostelfürst“ (, vo princeps; de Erst, Füerer, Fürst) bezaichnet.
Monhofen
Gschìcht
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Peter und Paul
Es git es paar Chirche, wo s Patrozinium Peter und Paul händ; z. B. z Bärn, z Züri, z Hirsau usw. Z Sanggalle isch de Name vom Wildpark Peter und Paul.
I de noo katholische Diözese isch a däm Fest d Spändig vom Weihesakrament, aso d Weih zum Diakon, Priester oder Bischof. Im Kanton Tessin, in es paar italienischsprochige Gmainde vom Bündnerland und in es paar Gmainde vom Kanton Lozärn isch Peter und Paul en gsetzliche Fiirtig.
Monhofen
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Monuwen ghert zem Moselfrankisch.
Kathedrale St. Mariä Himmelfahrt (Chur)
Uf em Hügel, wo markant über dr Stadt Chur liit, isch dr «Hof» mid Ringmuure und Dürm, wo dr Sitz vom Bischof isch, und am öschtleche Rand vo däm Areal stoot d Kathedrale. Es isch aznää, ass scho dr erscht Bischof vo Chur, wo me dank ere Kwelle us em Joor 451 kennt, dr Asinio, e Bischofschilche gha het.
D Chilche, so wie me se im Ganze no hüt gseht, isch vo dr Middi vom 12. Joorhundert a im spotromanische Stil bout worde. Si het d Grundform von ere Basilika mit drü Joch überem Middelschiff, zwei Syteschiff und em Chorruum. Am 19. Juni 1272 isch d Kathedrale fertig gsi und ygweit worde.
Vo der früemiddelalterleche Bischofschilche sind schöni Reliefplatte us Vinschgauer Marmor vo Laas erhalte blibe. Vor dr Krypta het s grossi romaneschi Steifigure vo de vier Aposchtel. Dr Hochaltar und es Veschperbild het dr Jakob Russ i dr Zyt bis ane 1492 gschnitzlet.
Ane 1811 isch s im Hof zum ene Grossbrand cho, und drufabe het me näbem nördleche Syteschiff dr neu Durm bout.
I dr Kathedrale wird e wärtvolle Domschatz mid Sache sid em Middelalter ufbewahrt.
Structurae
Structurae isch es Regischter vo Ääscheniöörbouwärch.
Es isch e Datebank, wo me online über s Internet chan abrüefe. Der düütsch-französisch Bouääscheniöör Nicolas Janberg het mit ere 1998 agfange.
Si git Grundinformazioone über Bouwärch, wo vo Äächeniööre gmacht worde sind. Es goot um Brugge, Düürm, Dunäll, Hochhüüser und divärsi anderi Gebäude. Und me findet au uf de Syte vo Structurae au Dokumänt über Lüüt, bsunders über bekanti Ääscheniööre.
Kraftwerk Witznau
S Chraftwärch isch, obwoll s am Fuèß vom Damm lyt, wo s Witznaubeggi bildet, übber èn 9,3 Kilometèr langè Druckschtollè durch dè im Generatorbetrièb 133 Kubikmetèr un im Pumpbetrièb 40 Kubikmeter Wassèr flüèßè könnet, mit dè Schwarzadalschperri vobundè. S Witznaubeggi selbscht isch glychwoll s Oberbeggi vom Kraftwärk Waldshuèt un Unterbeggi vom Kraftwärk Witznau.
Königreich Italien (1805–1814)
S Napoleonische Königriich Italie isch 1805 nach de Gründig vom französische Kaiserriich als Nachfolgestaat vo de Cisalpinische Republik entstande und hät bis 1814 als Satellitestaat vo disem existiert. Staatsoberhaupt vo dem Staat isch de Napoléon Bonaparte als König ksi. De Staat hät e eigeni Armee, Parlamänt und Währig ka und isch sit em Undergang vom Weströmische Riich de ersti italiänischi Nationalstaat ksi. Erst mit de Gründig vom Königriich Italie 1861 isch wieder en italiänische Nationalstaat entstande.
Paul Artaria
Dr Paul Artaria (* 6. August 1892 z Baasel; † 25. Septämber 1959 z Heide) isch e Schwizer Architekt und Usbilder vo Gstalter gsi. Si Rolle am Aafang vo dr Beweegig Nöijs Baue und vor allem sini Bemüeige um e konstruktive Holzbau, häi däm Archidekturstil ghulfe, sich in dr Schwiz z verbräite.
Usbildig und Bruef
Dr Paul Artaria het vo 1907 bis 1910 e Bauzäichnerleer z Baasel gmacht. Denn isch er dört uf die Allgemäini Gwärbeschuel gange. 1911 isch er z Arlese und 1912 z Losann gsi. 1913 het en dr Hans Bernoulli aagstellt, wo grad us Berlin zruggchoo isch und dr iiflussriichi Schefarchidekt vo dr Baasler Baugsellschaft gsi sich. Bis 1920 het er bim Bernoulli gschafft und Grundlaage im Siidligsbau gleert.
Vo 1920 bis 1923 het er e Bürogmäinschaft mit em Karl Zäslin ghaa, und in dere Zit si e baar Äifamiliehüüser und Landhüüser entstande. Vo 1923 aa het er mit em Hans Schmidt zämmegschafft, vo 1926 bis zum Konkurs 1930 häi die bäide e gmäinsams Archidekturbüro ghaa, wo mit verschiidene Siidlige und Äinzelhüüser im Sinn vo dr klassische Modärne bekannt worde isch. Mit de Baasler Versuechsbaute in de Habermatte häi si e Biidraag zum Chläiwoonigsbau gmacht, und spööter in dr Siidlig Schorematte uf dr WOBA vo 1930 as Däilbrojekt vo dr Siidlig Eglisee witer gmacht. In dere Zit si au s Woonhuus und Ateliee vom Willi Wenk (1926) entstande, und drei vo de erste Staalskelettwoonhüüser in dr Schwiz, s Huus Colnaghi vo 1927, s Huus Schaeffer (1927/28), und s Huus Huber (1928). 1930 isch s Huus für leedigi Daame «Zum nöije Singer» z Baasel entstande.
Vo 1930 het er wider elläi gschafft, het vo 1933 aa zur Baasler Künstlerveräinigung Grubbe 33 ghöört, und het mit dere Usstellige und Kollektiventwürf gmacht. Dr Artaria isch Leerer an dr Kunstgwärblige Abdäilig vo dr Allgemäine Gwärbschuel gsi und het Underricht im Perspektivzäichne gee und Kürs an dr Schlosserfachschuel. 1947 het er dört dr nöi Usbildigsblaan für d Fachklass für Inneusbau entwigglet. In sim Spootwärk het er vor allem Umbaute gmacht, wie bim Völkerkundmuseum (1952/53), dr Breedigerkiirche (1953/54) und em Historische Museum (1956/57), alle in Baasel.
.sco
.sco (dotSCO) isch e vorgschlageni Toplevel Domain. S isch nit klar, eb s nationali Domain fir Schottlond gäbe soll, oder eifach fir Syte uf Schottisch
D Kampagne isch no de erfolgriiche Yfierung vun de .cat Domain vun de katalanischsprochige Gmeinschaft gmacht worre. D .cat Doamin isch offiziell fir Websyte reserviert worre, wu di katalanisch Sproch un Kultur belichte solle.
S Ziil vun de Kampagne isch:
Tefillin
Tefillin (תפילין təfilin, singular hebr. תפילה təfila „Gebät“), dütsch Gebätrieme, mänggisch au Phylakterie, si e Bäärli vo schwarze Rieme us Lääder wo s chliini Kapsle us Lääder draa het. In dene Kapsle si Teggst us dr Tora, wo vo Hand uf Pergamäntrölleli gschriibe si. D Tefillin wärde vo religiööse jüüdische Manne – im Reformjuudedum zum Däil au vo Fraue – an de Wuchedääg bim Morgegebät (hebr. Schacharit), aagläit. Dr Hand-Däil wird am Oberarm aagläit und d Rieme wärde um en Arm, um d Hand und um d Finger gwigglet, dr Chopf-Däil wird über dr Stirne aagläit. S Aalege vo de Tefillin söll e Maanig si, ass mä de Gebot vo Gott muess folge. Iiri Form, wie mä si aaläit und was in de Gebätskapsle isch, isch im Talmud ufgschriibe.
Chaumont (Berg)
Der Bärgname isch zämegsetzt us de zwöi frankoprovenzalische Wörter “chaux”, wo «Chalch» bedüütet, und “mont” für «Bärg». Zum alte Mundartwort chaux cha me vil bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech GPSR vo der Uni Nöieburg go nochelääse.
Es isch e längzogni Hööchi vo der erschte Bärgchetti vom Jura, wemme vom Middelland uus luegt. Er foot bi der Stadt Nöieburg öschtlech vo der Schlucht vom Seyon a und ziet sech gäge Nordoschte öpe zwölf Kilometer wyt id Lengi, won er a der Gränze zum Kanton Bärn id Uuslöifer vom Chasseral überegoot.
Im Südweschte isch uf em Bärg s grodete Piet, wo me en schöni Uussicht ufe Nöieburgersee und bis zu den Alpe het; dört isch der höchscht Punkt vo däm Bärgdeil, der Chaumont du Signal, uf der Höch i vo 1171 Meter über Meer. Ufem Bärgrügge sind vil Alpsidlige und Feriehüüser. Vo Nöieburg uus goot sid 1910 en elektrischi Standseilbaan ufe Bärg, s Funiculaire du Chaumont, wo chly meh weder zwöituusig Meter lang isch; der Uussichtsturm dört obe isch anne 1912 bout worde.
Der Chaumont het sid em 19. Joorhundert es Signal vo der Schwiizer Landesvermässig gha.
Hiwwe wie Driwwe
Hiwwe wie Driwwe (alem. „Hääne wie dääne“) isch di ainzig Zytig, wu ganz im pensilfaanische Dialäkt gschriibe isch. Si erschiint syter anne 1997 zwaimol im Johr in ere Uuflag vu 2.000 Exemplare un wird in dr USA, z Kanada un z Dytschland glääse. 90 % vu dr Uflag wäre in d USA verschickt, 2 % uf Kanada, 8 % blybe z Dytschland. Syt 1997 hän iber 100 zytgnessischi pennsylvaniadytschi Autore in dr Zytig publiziert. Rusgeeber isch s Privatarchiv pennsylvaniadeutscher Literatur („Michael-Werner-Archiv“) z Ober-Olm bi Mainz, Schriftlaiter isch dr Michael Werner.
Internetsyte
Syt 2002 git s e Internetaagebot, wu zue dr Zytig ghert. S isch zurzyt dr umfangrychscht Internetufdritt zum Pennsylvaniadytsch, wu au durgängig im Dialäkt gschribe isch. Rund 40.000 Bsuecher (Stand: 2011) riefe alljohr d Inhalt ab, wu u. a. au ne Online-Sprochkurs ghert. 50 % vu dr Bsuecher stamme us dr USA, 2 % vu Kanada. Us em dytsche Sprochruum stamme 40 % vu dr Bsuecher, dodervu 36 % vu Dytschland un je 2 % us dr Schwyz un Eschtrych.
Hiwwe wie Driwwe Award
Syt 2011 vergit di pennsylvaniadytsch Zytig in Kooperation mit dr Kutztown University (Pennsylvania) un em Förderkreis Mundarttage Bockenheim e. V. alljohr im Oktober im Ramme vum Pfälzische Mundartdichterwettstryt z Bockenheim an dr Wyystroß e Bryys an dr bescht unter dr pennsylvaniadytsche Text, wu dervor im Juli bim Kutztown Folkfestival bi dr "Pennsylvania German Dialect Writers Presentation" vorgstellt wore sin.
Max Petitpierre
De Max Petitpierre (* 26. Februar 1899 z Noiäburg; † 25. März 1994 ebefalls z Noiäburg) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Im Diänscht vom Kanton Noiäburg
Dä Max Petitpierre isch i dä 1930er-Jahr Profässer für Rächt a de Universiteet Noiäburg gsii. 1937 isch er als Verträter vo sinärä Partei, d FDP in Grossä Rat vom Kanton Noiäburg gwählt worde. Ab 1942 hät är sin Kanton im Ständerat verträttä.
Bundesrat
Er isch am 14. Dezember 1944 in Bundesrat gwählt worde. Am 30. Juni 1961 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Politische Departement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1950, 1955 und 1960 und Vizepräsident im Jahr 1949.
Unter anderem isch äs am Petitpierre sis Verdiänscht gsii, dass d'Schwyz 1950 als fünfte weschtliche Staat d'Volksrepublik China diplomatisch anerkännt hät.
Bestla (Mond)
D' Bestla (au Saturn XXXIX) isch ein vu dr chleine ussere Zwergmönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
D'Entdeckig vu dr Bestla durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna un Brian G. Marsden uf Ufnamme vum 13. Dezember 2004 bis zum 5. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre.
D'Bestla het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2004 S 18 erhalde. Im April 2007 isch dr Mond no uf d'Iisriisi Bestla, d'Mueder vum Gott Odin, daift worre.
Bahndate
D'Bestla umchreist dr Saturn uf ere retrograde exzentrische Bahn in guet 1083 Däg. D'Bahnexzentrizität betrait 0,5176 - isch also sehr hoch - wobi d'Bahn mit 145,2° gege d'Ekliptik gneigt isch.
Ufbau un physikalischi Date
D'Bestla besitzt e Durchmesser vu gschätzte 7 km. Meh isch iber si nit bekannt.
Grenada
Grenada isch en Insle in de Chliinen Antille, ghört zu de Insle über em Wind. Dr Inselstaat bildet en eigeständige Mitgliidstaat vom Commonwealth of Nations.
Geografii
D Insle lit zwüsche dr Karibik und em Atlantik, öbbe 200 km nordöstlig vo dr Küste vo Venezuela und südlig vo Saint Vincent und de Grenadine.
S Land bestoht us mehreren Insle vo dr Inselgruppe vo de Grebadine, eme Deilarchipel vo de chliinen Antille, wo d Insle Grenada sälber die grössti drvo isch; chliineri Insle si Carriacou, Petite Martinique, Ronde Island, Caille Island, Diamond Island, Large Island, Saline Island, Les Tantes und Frigate Island. Dr Deil vo de Grenadine, wo im Norde isch, ghört zum Nochberstaat Saint Vincent und d Grenadine. E grosse Deil vo dr Bevölkerig läbt uf dr Hauptinsle Grenada, wo au d Hauptstadt St. George’s lit und d Stedt Grenville und Gouyave. Die grössti Siidlig uf de chliineren Insle isch Hillsborough uf Carriacou.
D Insle si vulkanisch im Ursprung und hai sehr fruchtbari Böde. S Innere vo dr Insle Grenada isch sehr bärgig. Dr höchst Punkt isch dr Mount Saint Catherine mit ere Höchi vo 840 m über em Meeresspiegel. In de Bärge het s Quelle von e Hufe chliine Flüss. S Klima isch dropisch: heiss und füecht in dr Rägezit und e chli chüehler in dr Drochezit. Grenada lit am südlige Rand vom Hurrikangürtel und het in de letzte 50 Johr nume drei Hurrikan müesse usstoh, zwei drvo sit em Johr 2004.
Schwarzatalsperre
D Schwarzadalschperri bzw. dè Stausee Schwarzabrugg (Schwarzabeggi) isch èn Bumpschpycher-Stausee im Dal vo dè Schwarza bi Hüserè im Süèdschwarzwald.
Geografy
Dè Stausee Schwarzabrugg lyt im Dal vo dè Schwarza uff ca. 723 m ü. NN. D Stauschtufè bzw. s Kraftwärk Hüserè stôt, trotz eignem Nammè Schwarzabrugg, namentlich in Vobindig mit èm uff èm Bergruckè im Weschtè ligendè Ort Hüserè (889 m ü. NN). S Kraftwärk un èn Deil vom Stausee liget uff èm Gebièt vo dè Gmeind Hüserè. Dè gröscht Deil vom Stausee lyt abber uff èm Gebièt vo dè Gmeind Schluchsee.
Uff èm Bergruckè im Oschtè lyt dè Ort Staufè, Gmeind Grõfèhuusè, wellem si Gebièt au bis nõch a dè See reicht.
Vo beidè Bergruckè füürt è Strõß zum Stausee bzw. Kraftwärk. D Strõß durch s Schwarzadal isch nu bedingt zuègänglich (Forschtwäg bzw. Wärksstrõß).
Funktion
Dè Stausee Schwarzabrugg isch èn Deil vom Bumpspycher-Netzwärk vo dè Schluchseewärk AG (mit Sitz z Laufèburg) zwischè m Schluchsee un Rhy.
Diè Dalschperri übernimmt für d Oberschtufè, s Bumpspycherkraftwärk Hüserè (Schwarzabrugg), d Funktion vom Unterbeggi mit èm Schluchsee als Obberbeggi.
Glychzitig isch si für d Mittelschtufè, s Bumpspycherkraftwärk Witznau, s Obberbeggi mit èm Stausee Witznau, Gmeind Üülingè-Birchèdorf, als Unterbeggi.
Für e Unterschtufè, s Kraftwärk Waldshuèt, bildet dè Stausee Witznau als Obberbeggi mit èm Rhy als natürlichè Unterbeggi (Rückschtauberych vom Flusskraftwärk Rhynkraftwärk Albrugg-Dogerè AG (RADAG)).
Dè Stausee Schwarzabrugg wrd in sinèrè Funktion vo zwei witerè Stauseè flankyrt:
Technischi Merkmõl
S Abschperrbauwärk vo dè Schwarzadalschperri isch è 43 m hochi Gwichtsschtaumuèr. S gschtauti Wasser wörd im Kraftwärk Witznau zu dè Stromerzügig bruucht. Sèllèm sini Nennleischtig bedrait 220 MW.
Nammensglychi Dalschperrè
Die mengmõl au Schwarzadalschperrè gnannti Dalschperrè a dè Schwarza (Saale) z Thüringè isch d Dalschperri Scheibe-Alsbach.
Ablauf
Für Wartungsarbètè, Revisionè un Sanyrungè wörd dè Schwarzastausee in sèltènè Fäll drochè glait, i dèm mò dè Grundablass ganz uffmacht un dè Zuèlauf vom Chraftwärch Hüsèrè ganz zuèmacht. I sèllèm Fall flüèßt nu d Schwarza resp. dè Schwarza-Räscht, wo vom Grundablass vo dè Schluchsee-Staumuèr hèr chunnt, durch s Schwarzabeggi durrè. Sèll isch abber so wènnig, dass nu no è mittlers Bächle, abber kein See dèvo eksischtyrè cha. È drochè glaites Seebeggè isch attraktyv für mèngi Bsuècher un Yheimischi, wo vo Brändè uff Hüsèrè odder umkeert übber d Schwarzabrugg faarèd. Vom Aafang Mai 2018 - Èndi Septemèr 2018 isch sèll Ereignis mòl widder ydroffè
Trivia
Im 1029. Tatort mit èm Titel Goldbach, wo glychzitig dè 2. Fryburger Tatort gsi isch, hèt au dè Schwarza-Stausee mitsamt dè Staumuèr mitschpillè dürfè.
Albrecht Dürer
Dr Albrecht Dürer dr Jüngeri (au Duerer gschriibe; * 21. Mai 1471 z Nürnbärg; † 6. April 1528 z Nürnbärg) isch e dütsche Mooler, Grafiker, Mathematiker und Kunsttheoretiker vo öiropäischem Rang gsi. Er isch e bedütende Künstler zur Zit vom Humanismus und vo dr Reformazioon gsi.
Lääbe
Won er no chlii gsi isch het en si Vater in d Wärkstatt mitgnoo, zum em s Handwärk vom Goldschmiid biibringe. Us dere Zit stammt sis Brustbild, won er 1484 noch em Schbiegel uf Pergamänt zäichnet het (jetzt in dr Albertina in Wien) und e Madonna mit zwäi Ängel vo 1485.
Vo 1486 bis 1490 het er bim Nürnbärger Mooler Michael Wolgemut gschafft, denn isch er bis 1494 uf Wanderschaft an dr Oberrhii gange. Spööter het er z Basel hschafft, wo die berüemte Holzschnitt für em Sebastian Brant sis Narrenschiff entstande si (Erstdruck 1494).
1494 het er d Agnes Frey († 1539) ghüürootet, het aber käini Chinder überchoo. Bis 1500 het er e Serii vo chliine Landschaftsakwarell mit Nürnbärger Motiv bzw. mit Motiv vo Stazioone uf siner Venedig-Räis gmacht. 1497 het er sich sälbständig gmacht und vo 1503 het er mit em Hans Schäufelein, Hans von Kulmbach und Hans Baldung Grien e Wärkstatt ghaa. In deere Zit het er meereri Bordret und Sälbstbordret gmoolt, aber au e chläine Christus am Chrüz und en Altarwärk z Dresde. Er het sich vil mit Chupferstich beschäfdigt–dr ersti datierti Chupferstich isch vo 1497–und Vorlaage für Holzschnitt zäichnet. Wärk us deere Zit si D Offebaarig vom Johannes (1498), dr Chupferstich Adam und Eva (1504), und Dr verlooreni Soon bi de Söi (um 1496). Dr Humanist Conrad Celtis het en seer gschetzt und het von em gsäit, er sig e zwäite Apelles. Für si Schrift „Quatuor libri Amorum” (1502) het dr Dürer Illustrazioone gmacht.
D Räis uf Venedig (1505 bis 1506)
Im Joor 1505 isch er zum zwäite Mol uf Venedig gange, wo denn die grösste Rönessãsmooler vo dr venezianische Schuel, dr Tizian, Giorgione, Palma il Vecchio, gschafft häi; vor allem het en dr Giovanni Bellini beiidruckt, won er von em im ene Brief gschriibe het, er sig dr „pest in gemell” (Best in dr Moolerei). Die dütsche Chauflüt z Venedig häi für d Bartholomeuschille e groosses Bild bstellt, s Roosechranzfest, wo dr Käiser Rudolf II. spööter für e Hufe Gäld kauft het und vo vier Manne uf Prag het lo drääge. Dr Dürer het in Venedig hoochi Anerkennig gfunde und dr Root vo Venedig het em e Jooresloon vo 200 Dukaaten aabote, wenn er sich für immer in dr Stadt wurd niiderloo. Im spoote Herbst 1506 isch er aber wider zrugg in si Vaterstadt.
1506–1514
In deene Joor het dr Dürer z Nürnbärg gschafft, vili chliini Chupferstich gmacht und Holzschnitt. Er het Versüech gmacht mit ere chalte Noodle uf Chupfer z ritzen; so si Die häiligi Veronika vo 1510 und Dr Liidenshäiland und dr büessend Hieronymus im Joor 1512 entstande. Dr Käiser Maximilian isch e Gönner vom Dürer gsi und het em e Freibrief gee, won en vor em Noochmache vo sine Holzschnitt und Chupferstich hätt sölle schütze. Hervorraagendi Wärk us em Joor 1512 si d Stich Maria uf dr Raasebank und Christus dr Dulder, bäides Noodlearbäite, und Dr häilig Hieronymus in dr Felseschlucht vor em Bätpult.
1518 bis 1520
Vo 1518 bis 1520 het er sich intensiv de theoretische Arbäite wie zum Bischbil dr Proporzioonsleer gwidmet.
Im Summer 1518 isch er als Verdräter vo dr Stadt Nürnbärg uf em Riichsdaag z Augsburg gsi, won er dr Jakob Fugger und anderi bedütendi Persönligkäite gmoolt het. Es isch woorschiinlig in dere Zit bassiert, ass mit de Schrifte vom Luther, „der mir aus großen engsten geholfen hat“, bekannt worden isch.
D Räis in d Niiderlande (1520–1521)
Vom 12. Juni 1520 aa isch dr Dürer mit sinere Frau über Nambärg, Frankfurt, Köln uf Antwärpe gfaare und in anderi niiderländischi Stedt; er isch erst im Herbst im Joor druf häim gange.