cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adonai
Adonai (hebr. ădonāy „mi Herr“), in dr aschkenasische Ussprooch Adaunoi, Adoinoi, Adonoi, isch äini vo de Umschriibige für JHWH, dr Naame vo Gott im Tanach, dr jüüdische Biible. S Wort stoot – wie Elohim – im grammatische Plural (mini Herre), zum d Hochachdig vor Gott uszdrucke. D Äizaal wär אדוני Adoni, im Hebräische hützudags as Höflichkäitsaareed brucht wird. Vor eme Naame brucht mä äifach אדון Adon, wie in Adon Cohen, dr Herr Cohen.
Wil religiöösi Juude dr göttlig Naame „JHWH“ us Eerfurcht vor däm sinere Häiligkäit nit sääge, wird us dr Tora und im Gebät immer Adonai glääse, wenn „JHWH“ vorchunnt. Sust bruche si mäistens HaSchem („dr Naame“) wenn si Gott mäine, wie zum Bischbil in Baruch HaSchem, was öbben em Gottsäidank entspricht. Mänggi gottesfürchtigi Juude ersetze Adonai im alldääglige Gsprööch dur Adoschem, e Kombinazion us Adonai und HaSchem. Das wird aber au kritisiert, wil s bedütigslos und dorum respäktlos sig.
Darling River
Dr Darling River isch 2'844 Kilometer lang (d Kwellflüss inklusiv) und isch dr lengsti Fluss uf em Kontinänt Australie. Er mündet in dr Murray River. Er füert Wasser seer unregelmäässig, im Durchschnitt 102 m³/s bi Menindee.
Nume uf ere Lengi vo 1.570 Kilometer bezäichnet mä dr Fluss as Darling River. Zu dr Gsamtlengi vo 2'844 Kilometer wärde au d Däilstreckene Culgoa River, Condamine River und Balonne River vom rächte Kwellfluss, wo chliiner aber lenger isch, drzuezelt. Zämme mit dr Flussstrecki underhalb vo wo dr Darling in Murray River mündet und wo 828 Kilometer lang isch, het s ganze Flusssüsteem e Lengi vo 3'672 Kilometer.
Flamencogitarre
D Flamencogittare isch die Gitarre wo bim Flamenco bruucht werd. Si underschaidet sich vo de klassische Konzertgitarre nu wenig, wa de Bau vom Instrument aggoot. Si isch liechter baut und de Zarge isch e bitzeli schmööller. D Saite liget nööcher am Griffbrett wa e schärfere Too gitt, well d Saite dör da weniger lang schwinget.
Spiiltechnik
S Gitarrespiil im Flamenco werd toque gnennt. Zo de Spiiltechnike vo de Konzertgitarre chömed no witteri dezue. D Saite wered nöd öberem Schalloch, sondern nööcher mim Steg aagschlage. Natüürli cha de Flamenco o ufere Konzertgitarre gspillt were.
Wie bi de Notierig vo Gitarrestugg, wered debii d Finger vo de Spillhand, da isch i de regle die rechti Hand, bi de linggshändige Gitarre aber di linggi, mit Buechstabe abchörzt: p - Duume (span. pulgar), i - Zaigfinger (indice), m - Mittelfinger (medio), a - Ringfinger (anular) und q oder c - chlii finger (pequeño oder chico).
Politik
Politik isch en Begriff, wo schwer zom eigrenzen isch. Politik moint de Herställung ond Durchsetzung vo allgemein verbendliche Entscheidonga im e Gmeiwäse, wie im e Staat, im e Bundesland, im e Kanton oder in ere Gmai. Ganz allgemeoi gsprocha ka a jede Einflussnahm, Gschtaltong oder Durchsetzong vo Foderonga ond Ziil em Privata wie em Effentlicha als Politik bzeinet wära. Heifig moint dr Begriff aber s Effentlicha net s Private. En em a engere Senn ka dr Begriff Politik uf Struktura vo dr Politik (Polity) uf politische Prozess (Politics) oder au uf de Enhalt vo dr Politik (Policy) bzoga werda. Di Definition vo Politik isch au onder wissenschaftliche Fachleut umstritta. De Definintion oba ond de Dreideilong vo dem Begriff wird abr allgemoin recht heifig en de politische Wisseschafte verwendet.
Küsnacht
Küsnacht chann folgendes bedüte:
Uf Schriftdütsch gliich usgschproche, aber andersch gschribe:
Lueg au:
Langenneufnach
Langaneufna (amtlich Langenneufnach) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Langaneufna leit an dr Neufna sidweschtlich vo Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 53,7 % Landwirtschaftsfleche, 31,1 % Wald, 14,0 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Langaneufna gheret dr gleichnamig Hauptort, s Kirchdorf Habertsweiler, s Dorf Unterrothan ond dr Bucherhof.
Gschicht
Em Johr 981 wird zom erschte Mol en Henricus de Nifenahe gnennt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,4 % gleäge.
Religion
61,3 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 29 % evangelisch.
Verwaltong
Langaneufna hot mit dr Gmoede Mickhouse, Mittelnufna, Scherstetta ond Walkertshofe a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Langaneufna ischt dr Josef Böck.
Dialäkt
Dr Dialekt vo Langaneufna ghert zom Schwäbisch.
Kanton St. Gallen
Dr Kantoo Sanggale (IPA: ) isch e Kontoo im Nordoschte vo dr Schwiz.
Geografi
De Ostschwizer Kanton grenzt a Graubünde (S), Glaris (SW), Schwyz (SW), Zöri (W), s Thoorgi (N), en Bodesee (N) un im Oschte a Vorarlberg (Öschtrych) un Liechteschtei. Usserdem umschlüüsst er d Halbkantön Appezell Innerhode und Appezell Usserhode.
De Kanton glideret sich verwaltigsmässig in 77 Gmeinde, Amtssproch isch Dütsch.
De Flächi noo beleit de Kanton de Platz 6, de Iwohnerzahl noo Platz 5 under de insgsamt 26 Schwizer Kantön.
De höchschti Berg vom Kanton isch d Ringelschpitz mit über de Meereshöchi, bekannter dörfti aber de Säntis  sii. Die gröschte Sanggaller See sind de Bodesee, de Zürisee und de Walesee, wo ali aber nöd usschliesslich uf St. Galler Gebiet ligged. De gröschti under letschtere isch de Schtausee Gigerwaldsee im Taminatal.
Bekannti Flüss sind de Rhii, d Thur, de Negger un d Sittere.
Iiwoner
De Kanton Sanggale hät uf de 1. Januar 2004 457'289 Iiwohner gha. Uf de 1. Januar 2005 isch d Bevölkerig lut de eidgnössische Schtatischtik uf 459'000 Iwohner gschätzt worde. Am 31. Dezämber 2011 hät Sanggale 483'156 Iiwohner und Endi 2017 504'686 Iwohner gha.
I de letschte zeh Joor hät d Kantonsbevölkerig um 4,9 % zuegno. D Bevölkerig hät i dere Zytperiode vor allem i de Waalchrais See-Gaster (8,6 %), Werdeberg (8,1 %) und Rhiital (7,5 %) zuegno, wääred si i de Waalchrais Toggeburg (0,0 %) und Sanggalle (1,6 %) fascht glich blibe isch.
Von de Gsamtbevölkerig sind 27 % under 20-jöörig, 59 % 21- bis 65-jöörig, 13 % 66- bis 90-jöörig un 0,4 % über 90-jöörig.
Bürger
80 % vo dr Sanggaller Bevölkerig sin Schwyzerbürger. Dr Usländerateil isch somit um 20 %. Dia schtamme us folgende Natione (Stand 2000):
Schproche
Amtsschproch isch Dütsch. Umgangsschproch isch Schwizerdütsch.
Wäge de heterogene Zämesetzig vom Kanton durch d Meditationsakte vo 1803 exischtiered im Kanton Sanggale veschideni Dialekt, so under anderem de Rhiitaler, de Förstelender (mit de Stadt Sanggale), de Toggeborger oder de Oberlender Dialekt. Im gröschte Teil vom Kanton – Försteland, Toggeborg, Rhintel – redt me Oschtschwizer Dialekt (im Rhintel isch er noch verwandt mit em Liechtesteiner und em Vorarlberger Dialekt); am Zürisee redt me en Art Züridütsch, im Gaschterland en Art Glarnerdütsch, und im Oberland tönts ganz bsunders.
Bis noch em früene Mittelalter isch i de südliche Gegede vom Kanton Sanggalle Rätoromanisch gredt worde. Vil geografischi Näme (Ortschafte, Wiiler, Berg) i dere Gegend hend drum e romanischi Herkunft, und de Name vom Walesee bidüted «See bi de Walche», aso bi de Romanischsprochige. Die döttige schwyzerdütsche Dialekt hend hüt no e romanische Akzent.
Bi de Volkszälig 2000 händ 88 % vo de Sanggaller agee, dass ihri Hauptsprooch Dütsch isch. Witeri Schproche: 2,8 % slawischi Schproche, 2,3 % Italienisch. Anderi Schproche sind wiit untervaträte.
Bekanti Mundartautoorinne im Sanggaller Dialäkt sind:
Religione – Konfessione
Wil de Kanton Sanggale ersch 1803 us voschidene Territorie gschaffe worde isch, isch er konfessionell sehr heterogen. Rein katholisch sind s nördliche Fürschteland (früener mol Bsitz vom Sanggaller Fürschtapt), aber mit Usnaam vo de traditionell reformierte Stadt Sanggalle (früener mol freji Riichsstadt) und de südliche Teil vom Kanton (früener mol Untertanegebiet vo de Innerschwiz), u. a. s Sargaserland. S Toggeborg im Weschte isch gmischt, aber überwiegend reformiert, s Rhintl im Oschte isch au gmischt, aber vor alem katholisch (usser de reformierte, ehemolige zürcherische und glarnerische Untertanegebiet vo Sax und Werdeberg).
Staatsrächt
Di hüttig Kantonsverfassig isch vom 10. Juni 2001 (mit spöötere Änderige).
Kantonsroot
De Kantonsroot (früener: de Grooss Root) isch d Legislative. Er macht d Gsetz und kontroliert de Regierigsroot, d Verwaltig und d Gricht. Er hät 120 Mitglider, wo im Proporzwaalrächt uf vier Joor gwäält wäre.
Regierig
D Regierig (früener: de Regierigsroot) isch d Exekutive. Sie hät 7 Mitglider, wo im Majorzwaalrächt uf vier Joor gwäält wäre. Ade für 1 Joor wäält de Kantonsroot de Regierigspresidänt (früener: de Landamme).
Gricht
Kantonswyti Gricht sind s Kantonsgricht, s Handelsgricht, s Verwaltigs- und s Versicherigsgricht. Regionaali Gricht uf der underen Ebeni sind d Chraisgricht und d Aarbetsgricht, und zeerscht emool luege, eb sich die verstrittene Parteie nid chond naime finde, tond d Vermittler.
Gmainde
De Kantoo Sanggale hät 77 politischi Gmainde (Stand Mitti 2015).
Dezue ane gchännts s öffentlich Rächt Ortsgmainde, Schuelgmainde und Korporazioone. Di katholischen und di refermierte Chilegmainde sind noch em chirchliche Rächt organisiert und understond de beede Konfessioonstail.
Gmainde mit mee as 10'000 Iiwoner
''Stand vo de Iiwonerzaale: 31. Dezember 2011''
Witeri bikannti Ortschafte
För die andere Gmainde lueg bi Gmainde vom Kantoo Sanggale.
Waalchrais
Nochdem das d Bezirk im Kanton Sanggale ufghobe worde sind, isch er sit em 1. Januar 2003 politischt i folgendi Waalchrais uftailt (Raiefolg im Uhrzeigersinn ume):
Fuessball
De bekanntischt Schportverein vo Sanggallä isch dä Fuessballclub Sanggalle au gnennt FCSG 1879. Er isch im Johr 1879 gründet worde. Bis hüt (28.02.2020) isch er zweimol Schwyzer Meischter worde. S'letscht mol i dä Säson 1999/2000 mit em Marcel Koller als Träner. I de laufende Säson isch er im Moment uf Platz 1 (Stand 28.02.2020). Aktuällä Träner isch de Peter Zeidler. Aktuällä Präsident isch dä Matthias Hüppi.
Erfolgrichi vodienti Schpieler sind i de Vogangeheit gsi:
Wermatswil
Wermetschwil (hochtütsch Wermatswil) isch e chlises Dorf, wo zur Gmeind Uschter ghört. Es liit zwüschet em Zäntrum vo Uschter und dem vo Pfäffike. Dur Wermetschwil füehrt nu ei grossi Strass.
Z Wermetschwil läbed öppe 1200 Iwohner. Es git e Schuel vo der erschte bis zur dritte Klass und en Chindergarte. De berüehmtischt Sohn vo dem Dorf isch de Jakob Gujer.
Welchanos
De Welchanos isch en antike kretische Gott gsii, wo möglicherwiis ufene minoische Fruchtbarkaitsgott zruggoot. . För en isch e Fest, d Welchania (Ϝελχάνια), i de kretische Stadt Lyktos bizügt und e Monatsname i de Städt Knossos (Ἐλχάνιος, Elchánios) und Gortyn (Ϝευχάνος, Weuchánios), vermuetli e Früeligsmonet. De antiki Lexikograph Hesychios setzt en mitem Zeus gliich: Gelchanos (Γελχάνος), de Zeus bi de Kreter. Di verschidene Schriibwiise sind e Folg vo de underschidliche kretische Tielekt und o, well s Digamma (ϝ) as Buechstabe nume i de Früezitt bruucht woren isch.
De Welchanos werd uf Münze us de kretische Stadt Phaistos (um 320 v. Chr.) as e blutte Jüngling dargstellt, wo ufeme Bommstrunk sitzt und e Güggel i de rechte Hand hebt. I de nöchi vo Phaistos isch öber de Ruine vom Minoische Palast z Hagia Triada e Tempel vom Welchanos gstande, wie zaalriichi Ziegel mitem Name vom Welchanos bizüüget.
Mia
Mia isch en wiibliche Vorname.
Herkumft und Bedüütig
Mia bedüütet die, wo (vu Gott) gliebt wird, die Schöni oder au die Bitteri. Gwünschts Chind (hebräisch). Mia isch au e Kurz- oder Koseform vu Maria.
Verbreitig
2012 isch Mia zum beliebtischte Name für Babys i de Dütschschwiiz worde. Au in Dütschland isch de Name Mia 2011 ganz obe uf de Liischte vu de beliebtischte Babyvorname z finde gsi.
Belagerung von Konstantinopel (1453)
D Eroberig vo Konstantinopel im Joor 1453 dur d Osmaane het em Byzantinische Riich en Änd gmacht. Dr osmaanisch Sultan Mehmed II. het mit 50'000–100'000 Maa wääred fast zwäi Mööned d Stadt Konstantinopel belaageret, wo vo öbbe 6'000 bis 10'000 Soldate under em Kaiser Konstantin XI. verdäidigt worden isch. E wichdigi Rolle bi dr Belaagerig häi d Kanoone vom Mehmed gschbiilt. Am 29. Mäi häi d Osmaane e Sturmaagriff uf em Land und uf em Wasser uf d Muure gmacht. Wo d Janitschare in d Stadt iibroche si, het sich die byzantinischi Armee schnäll ufglööst. D Stadt isch vo de osmaanische Drubbe blünderet und e Däil vo de Iiwooner isch ermordet worde.
Mit em Fall vo Konstantinopel häi d Osmaane iiri Posizioon in dr Lewante gsterkt und häi sich afo gege Weste und Norde wände.
Joann Sfar
Dr Joann Sfar (* 28. August 1971 z Nizza, Frankrych) isch e französische Comic-Zaichner und Täggschter. Är isch bekannt für syni fantastische und autobiografische Comics. Är schafft au mit andere Künschtler zäme, unter anderem mit em Lewis Trondheim, em José-Luis Munuera und em Emmanuel Guibert. Si bis jeetz erfolgrychschti Serí isch "Le chat du rabbin". Dr erschti Band isch vor kurzem au uf Dütsch übersetzt worden isch. Dr Sfar losst sich vo sine sefardische und aschkenasische Wurzle beîflusse; unter syne liebschte Comic-Zaichner und Täggschter sin dr Hugo Pratt, André Franquin und dr Fred.
Sandhi
Sandhi (Sanskrit: संधि IPA:[] zämmesetze,verbinde) isch en Überbegriff für verschidni phonologischi Verschleipfige wo zwüsche oder innerhalb vo Wort- oder Morphemgränze ufdrätte. S sognannti Binden-n im alemannische oder d französischi Liaison sin Byspiil für Sandhi.
Sandhi sin i allene Sproche bi natürlicher Sprechwys verbreitet, werre aber i dr Orthographi meischtens nüt beruggsichtigt
Es wird zwüsche interne Sandhi un externe Sandhi unterschide. Interni Sandhi dräte innerhalb vumene Wort oder Morphem uf so zum Byspiil im Satz „en Baum“ wo de alveolare Nasal // mit dr glyche Zungeposition wie [], also [] usgsproche wird: [].
Externe Sandhi dräte do uf wo zwei Wörter oder Morphem ufenänderdräfe. Im Alemannische drätte externi Sandhi vorallem do uf wo zwee Vokal ufenänderdräfe, do wird meischtens en Binden-n ygschobe, z. B.: „Wuchenänd“ oder „wo i“ → „wonni“. I dr Dieth-Schreibung wird empfoole s Binden-n a s Änd vum erschte Wort aaz'hänge.
Externi Sandhi wie s „Binden-n“ sin i viilene Sproche verbreitet. Im Änglische zum Byspiil wird i denne Dialäkt wo s historische // (z. B. s Britische oder Australische Änglisch) usser vor Vokal abgfalle isch, en // zwüsche alli Vokal ygfüegt, au wenn historisch gsehe kei r vorhande gsi isch. So wird „I saw a film“ i sonigi Dialäkt als „I saw ra film“ (IPA: []) usgsproche. Des linking-r isch früener als nüt-standardsprochlich aagsehe worre, isch hüt aber au i de Standardussproch vum Britische Änglisch wyt verbreitet. D Margaret Thatcher het zum Byspiil ufgrund vo ihrem Binden-r im Satz „law and order“ (lawr an’ order) de Spitzname „Laura Norder“ übercho.
Aargauerdeutsch
Aargauertüütsch isch e nüd-sproochwüsseschaftleche Begriff für d Mundarte, wo men im Kanton Aargau tuet rede.
Sproochgeografy
Es esch e künschtlichi Hilf, zom die regionale Dialäkt zämezfasse. Es äinhäitlechs Argauertüütsch im ängere Sinn vom Wort gits nämli ned. Im Gägetäil: D Sprooche vo de vier Grossregioone vom Kanton sind nöcher bi de Dialäkt vo änet de Kantonsgränze als bi den andere Mundarte im Kanton.
Drzue chunt na, ass au di kulturell wichtig Brünig-Napf-Rüüss-Linie, wo vo Süüde gäge Norde lauft, zmitz durch de hütig Aargau goot. Die kulturgeografischi Linie, wo sech d Kulturforscher mit dr Gschicht vom Land im früene Middelalter erklääre, vrschnyt übrigens au dr Kanton Luzärn.
D Mundarte, wo men im ganzen Aargau tradizionell redt, ghöre zu de hochalemannesche Sprooch. Z unterscheide isch vor alem dr Dialäkt im Weschtaargau, wo vo 1415 bis 1798 zum Bärnbiet ghört het, vo de Schprooch im Oschtaargau, bsunders was d è- un d ä-Lut agoot. So seit me weschtlich vo de Rüüss Schtäärn, Bäärg u schtäärbe, öschtlich vo de Rüüs ehnder Schtèèrn, Bèèrg u schtèèrbe. Im Oschtaargau, bsunders in de ehemolige Grafschaft Bade, isch d Nööchi zum Züritüütsch und im Weschte zum Bärntütsch offesichtlech. S Frickdaal, wo bis am Änd vom Ancien Régime e Teil vom vorderöschtrychische Oberamt Brysgau gsi isch, het sich sprochlich immer ehnder gäge d Region vo Basel und vom Oberrhy orientiert, und s Fräiamt isch under am Yfluss vo Lozärn und Zog.
D Sproochforscher merke, wie i dr nöiere Zyt die verschidene Mundarte oder algemäin d Art wie me redt sich nadisna im Kanton e chly tuet aglyche. Das het öppis mit dr Mobilität vo de Lüüt, em Yfluss vom Hochdüütsche und de Meedie z tue. Dialäktolooge wie dr Beat Siebenhaar rede vonnere «Labilitätszoone» zwüschem Zürcher und em Bärner Mundartruum.
D Sproch i de ehemalige Grafschaft Bade
Im Surbdaal het sech lang e Sproochinsle vom Weschtjiddisch chönne halte.
D Sprooch im Weschtaargau
Zu de Sprooch i de weschtleche Regioone vom Aargau gänd vor alem d Arbet vom Walter Bigler „Sägs einfach soo we deeer de Schnabu gwachse n esch“, die vom Jakob Hunziker über d Mundart vo Chilchlerb und d Schrift vom Ärnscht Matter über d Sprooch vom Suuredaal Uskumft. Und über d Sprooch i de Regioon vo Brugg de Hermann Blattner mit sym Wärch über d Mundart vo Schinznach.
I däm Kantonsteil het bis anne 1798 s Bärndüütsch uf die regionale Mundarte abgfärbt.
Reichsteilung von 395
Bi dr römische Riichsdäilig vo 395 isch noch em Dood vom Kaiser Theodosius I. s Imperium Romanum in e westligi und en östligi Helfti däilt worde. Jedes vo dene Däilriich het en äigene Kaiser gha. Dr erst oströmisch Kaiser isch im Theodosius si elter Soon Arcadius gsi, dr erst weströmisch Kaiser si jünger Soon Honorius. D Residänz vom Kaiser vom Oste isch Konstantinopel gsi, im Weste het dr Hoof zerst z Mailand und spööter mäistens z Ravenna residiert, sälte au z Rom.
D Zitgenosse häi bäidi Riichsdäil wiiterhi as Däil vom ene äinzige Riich aagluegt. D Stadt Rom isch zwar politisch ooni Iifluss gsi, het aber in dr Ideologii e groossi Rolle gschbiilt. Im Joor 476, wo Westrom undergangen isch, isch au d Riichsdäilig ume gsi, und es het wider numen en äinzige Kaiser, dä z Konstantinopel, gee.
La France insoumise
Hìntergrund
Àn dr frànzeescha Pàrlamantswàhl vu 2017 ìsch dr Pàrtäivorsìtzenda Jean-Luc Mélenchon dr Schpìtzakàndidààt gsìì. D’ FI hàt 17 Wàhlkraisa gwunna (noh 11 Prozant vu da Schtìmma-n-ìm äärschta Wàhlgàng) un hàt domìt a aigana Fràkzioon ìn dr Nàzionààlversàmmlung känna bìlda. Àn dr Öiropàwàhl vu 2019 ìsch d’ Manon Aubry d’ Schpìtzakàndidààta gsìì; doo hàt d’ Pàrtäi 6,3 Prozant vu da Schtìmma un 6 Sìtza ìm Öiropäischa Pàrlamant gwunna. Fìr d’ Pàrtäi ìsch dàs a äntöischend Ärgaabniss gsìì – mehrera fiahrenda Pàrtäimìtglììder hann ìhra Rucktrìtt ärkläärt; Dr Mélenchon ìsch waaga siina politischa Mainunga un siinera Fiahrungsschtiil ìnnerhàlb vu dr Pàrtäi kritisiart worra. Ar hàt gsajt, àss’r vìlliicht zittawiis üss dr Politik z’rucktratta wurd; dàs hàt’r àwwer nìt gmàcht.
Ìn Hìnblìck vu dr Pàrlamantswàhl 2022 hàt d’ LFI mìt àndra Lìnkspàrtäija-n-a Verainigungsàbkumma unterzaichent, fìr s’ Bìndniss NUPES (Nouvelle union écologique populaire et sociale) grìnda. Àn dr Wàhl hàt d’ NUPES 131 Sìtza ìn dr Nàzionààlversàmmlung gwunna — drunter 75 fìr d’ FI.
Schweizer Landeskoordinaten
S' schwyzer Landeskordinatesyschtem beruet uf'ere schiefachsige Zylinderprojektion. Da dr bi berüert de Zylinder d'Chugle genau bi de Stärnwarte z Bärn. Die (mittlerwile nömm exischtierendi) Sternwarte z Bern het genau en Kordinatewärt vo 600 000/200 000. Es ged also niene i de Schwyz en Ort, wo d'Nordkordinate grösser esch als d'Ostkordinate. De Nullpunkt vom Landeskordinatesystem liit z'Saint Emilion bi Bordeaux. I ganz alte Charte chas sy, dass no Bern als Nullpunkt agäh isch, aber das isch ja ebe de Fundamentalpunkt.
Alphabet
E Alphabet isch e Asammlig vo ainzelne Zaiche, wo benutzt wird zum e Schprôch bis zumene gwüsse Graad fonetisch widerzgää. De Begriff "Alphabet" chunt vo de erschtä bäide Buechstabe vom griechische Alphabet Alpha und Beta. Jedes Zaiche schtoot in der Reegle für ai Lut. Für d Widergab vonere bestimmte Sprach mit emnen Alphabet bruucht's aber e Rächtschrybig.
Alphabet im ängere Sinn sy nume die Schrifte, wo glychartigi Buechstabe für Konsonanten u Vokale hei. Zu den Alphabet im wyttere Sinn zellt men aber oft ou Schrifte wi di Arabischi oder di Hebräischi, wo ke Vokalbuechstabe hei (Konsonanteschrifte/Abjads), u Schrifte wi di Äthiopischi oder di Indische, wo jedem Konsonantebuechstabe e Vokal inhäränt isch (meischtens /a/) u di andere Vokale dür Veränderigen a däm Konsonantebuechstaben usddrückt wärde (Abugidas).
Attilio Ariosti
Dr Attilio Ariosti (* 5. Novämber 1666 z Bologna; † August 1729 z London) isch en italiänische Komponist im Barock gsi.
Lääbe
Noch 1715 het er groossi Erfolg in Bariis und London ghaa. Z London isch er mit em Händel und em Giovanni Bononcini Mitgliid vo dr Royal Academy of Music gsi, wo italiänischi Opere ufgfüert het.
Dr Giovanni Battista Ariosti
Si jünger Brueder Giovanni Battista Ariosti (* 1668) isch au im Serviteorde gsi und het Muusigunderricht gee. 1686 het er e Leerbuech, Modo facile di suonare il sistro für en Art Gloggespiil veröffentligt.
Wärk
Dr Ariosti het öbbe 25 Opere gschriibe, noch Vorbilder vo Opere vom Jean-Baptiste Lully und Alessandro Scarlatti.
Tamerlano
Tamerlano (HWV 18) isch en Opere (Dramma per musica) in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. Si grift d Legände um e osmanisch Sultan Bayezid I. uf, wo 1402 bin ere vernichtende Schlacht in d Gfangeschaft vom muslimische Generaal Timur Lenk (1336–1405), (Timur, dr Laami, au Tamerlan) groote isch und denn woorschinlig Sälbstmord begange het.
S Libretto
S Libretto isch vom Nicola Francesco Haym, wo sich usdrücklig as „Bearbäiter“ vom Teggst bezäichnet het. Er het sich uf zwäi elteri Kwelle gstützt: uf Il Tamerlano (Venedig 1711) und uf s Libretto Il Bajazet (Reggio di Lombardia 1719), bäidi vom Conte Agostino Piovene und vom Francesco Gasparini vertont.
D Muusig
D Arie si zwar guet aber an vile Stelle weniger wichdig as d Rezitativ mit iire Secco-, Accompagnato- und Arioso-Passaasche, wo gwaltigi Usdruckchraft häi. Dr Höepunkt vo dere Technik isch dr langi Monolog, wo s Stärbe vom Bajazet mit Verwünschige und Chlaage begläitet.
Hanspeter Wieland
De Hanspeter Wieland (* 23. August 1948 in Radolfzell am Boddesee) isch en Schriftsteller, wo Biecher und Gdicht uff Seealemannisch schriibt ibber d Regione, d Mensche und ihre Sproch. Er isch Mitherausgeber vu Gdichtsammlunge und Anthologie. Vereffentlichunge vu ihm gits au standardsprachlich.
Lebbe
Die Statione uff sinnem Lebenweg sinn gsi Bettebrunne (Hailigebärg), Pfulledorf, Etteneminschter und Ettene, Konschdanz, Berlin. Denoch isch sin Schwerpunkt fascht 40 Johr lang Immeschtaad am Boddesee. Noch em kurze Wohne in Salem-Neufrach hot er im März 2013 sinnen Wohnsitz uf Ibberlinge verlegt. Richard Gäng isch sin Lehrer gsi i de Kloschterschuel St. Landolin z Etteneminschter und hot sinne sprochliche Gwandtheit gsähe. De Hanspeter Wieland hot sinne praktische Site in de Usbildung zum Maschineschlosser vewirkliche könne. Er hot denoch in ville Bruef i de Induschtri gschafft. Er isch ghirotet und hot drei Söhn. Hanspeter Wieland gheert sit iber 40 Johr de Gwerkschaftsbewegung a, sit 1995 bim Verband deutscher Schriftsteller. E Zitlang isch er Autoresprecher gsi bi de Muettersproch-Gsellschaft. I de internationale Boddeseeregion zellt mer ihn zu de Meersburger Autoren-Runde.
Philosophie
De Hanspeter Wieland predigt es guets, gerechts Zammelebe und d Achtung vor de Naddur, Dierle un Pflanze. Sin Weg hot er gfunde usem Denke gege de Strom, im einfache Lebbe ohne Verstellung und ohne Zwäng im Lebbe wie im Schribe. Sinne Gdicht sind e Komposition us alemannische Werrter mit alemannischem Hintersinn und Wortklang. Er isch en Sprochkünstler.
De Manfred Bosch hot sell gnennt: Und de Markus Manfred Jung atteschtiert:
Sin Motto isch:
Und si (dreifachs) Lebensideal isch: Gleichberechtigung vu Manne un Froue. Reschpekt firs Schaffe mit de Hand. Ohne Eigetum lebbe.
Lesunge
Bei Autorelesunge allei oder mit Kollege will er zum Verständnis vum Bodeseealemannische beitrage. Er isch Mitglied vu de Meersburger Autorenrunde vu Autore rund um de Boddesee. Selle treffet sich jedds Johr vor em Advent uf de Burg Meersburg und leset us Werke vu Schriftsteller vor, wo Spure hinterlo honnt i de Region. Drunter sind au vergessene Schriftsteller oder selle Schriftsteller, uf die mer bsunders aufmerksam mache will. Er isch onner vu de alemannische Autore, wo in de Schuelklasse in em Dialog s Alemannische als e weitere Sproch nebbe dem Schriftdeutsche de Kindere näher bringe tuet („Mundart in der Schule“).
Projekt: D Neufracher Bücherschmied
De Hanspeter Wieland dichtet, gstaltet und macht vu Hand bundene Texschthefter. Er siehts as Gegeschtuck zu de Velagsmöglichkeite. 400 Einzelschticker sinn bis etz zammekumme. Zammegfasst sind es sechs Bänd „In meinem Reich“, zwei Bänd „Dichten und Dichten im Dialekt“ sowie Hefter mit Abhandlunge und Aphorisme, Erzählprosa aus Immenstaad und dem Salemer Tal, Dialektgedichter und „Tierle-Broschüre“.
Projekt: Zeitschrift Mauerläufer
De Hanspeter Wieland isch en Mitherausgeber vu de literarische Zeitschrift „Mauerlaeufer“, wo er au selber drin schribt. . Seit 2014 kunnt se jährlich raus unter em Motto radikal, regional, randständig. Radikal hosst anders wie d veröffentlichte Meinung. Regional will monne de Allgäu bis zum Hegau, Oberschwabe, s deutsche Boddeseeufer, d Schweizer Kantone Schafuuse, Thurgau, Sanggalle und es östreichische Vorarlbearg. Randständig isch es Verständnis fir unbeachtete Theme und fir Mensche, wo am Rand lebbet.
Wieland hot sinne Gdanke zu fünf Johre Mauerlaeufer und zu em Mauerlaeufer wie er sein sott in sinne Beiträg im Heft Mein Mauerläufer zsammegfasst. Radikal und nach sinnem innere Kompass denke, dees isch für ihn: dichterische Freiheit, gege de Strom schwimme, „d unsichtbare Seite vum Mond“ ergründe, vorausdenke, Minderheite verstande, im Ganze und für es Ganze z denke, au gege d Mauer vu de „Aaständige“.
Bis etzet sind usekumme:
Werk
Sin Werk isch ufglischtet bi de Muettersprochgsellschaft und de Deutsche Nationalbibliothek.
Beiträg in Zeitschrifte und Biecher
(chronologisch gordnet)
Arija
Arija isch e Power Metal-Band vo Russland, si isch 1985 gründet worde und het iirem Debütalbum Мания величия (Manija Welitschija, dütsch: Gröössenwahn) uusebrocht. Es het nid lanbg brucht und d Band isch im ganze Land bekannt gsi und zelt hüte z Russland zum Top in iirer Musigrichdig. D Medie rede von ere as Iron Maiden vo Russland, au wenn mä iiri Musig nume uf de erste Album diräkt cha vergliiche. Im Joor 2002 häi die meiste domolige Mitgliider Arija verloo und si zur Band Kipelow gange, wo noch iirem Gründer und Sänger Waleri Kipelow benennt isch.
In Westeuropa isch Arija relativ unbekannt. Zwei Mitgliider vo dr Band Rammstein, dr Till Lindemann (Gesang) und dr Richard Kruspe (Gitarre), häi dr Arija-Ditel Schtiel (Штиль) in ere Kompilation neu ufgleit, wo zum Aalass vom hundertjööhrige Firmejubileum vo Harley-Davidson ufgno und in ere Uflaag vo nume 400 Exemplar veröffentlicht worde isch.
Christoph Weber-Berg
De Christoph Weber-Berg (* 1964) isch en Schwiizer Pfarrer und Wirtschaftsethiker. Sit em 1. Ougschte 2012 isch er Chilerotspräsident vo de Reformierte Landeschile Aargau.
De Christoph Weber isch z Töüffetu und z Choom ufgwachse. D Kantonsschuel het er z Aarau und z Glaris bsuecht und im Aaschluss an d Matur evangelischi Theologii an de Uni Züri schtudiirt. Im Johr 1992 isch er vo de Reformierte Landeschile Aargau z Länzbrg zum «Verbi Divini Minister» ordiniirt worde. Er het dann Stellverträtige z Thun und z Murte gmacht und isch drufabe vo 1995 bis ins 2001 Pfarrer in de Chilegmeind Länzbrg-Hendschike gsi. Vo 2001 bis 2008 het er d Fachschtell «Kirche & Wirtschaft» vo de reformierte Landeschile vom Kanton Züri ufbout und gleitet und er het en Usbildig zum Master of Business Administration (MBA) in Nonprofit Management an de Uni Frybùrg gmacht. Vo 2009 bis 2012 isch er Leiter vom Center for Corporate Social Responsibility an der Hochschuel für Wirtschaft Züri gsi. D Synode vo de Reformierte Landeschile het ihn bi de Sitzig vom 6. Juni 2012 z Sohr zum Nachfolger vo de Claudia Bandixen gwählt. Sis Amt het er am 1. Ougschte 2012 aaträte.
Liste der Preisträger des Preises der schwedischen Reichsbank für Wirtschaftswissenschaften in Gedenken an Alfred Nobel
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Bryys vu dr schwedische Ryychsbank fir Wirtschaftswisseschafte im Gedänke an dr Alfred Nobel uf mit dr Begrindig vu dr Schwedische Ryychsbank.
1969 bis 1980 • 1981 bis 1990 • 1991 bis 2000 • 2001 bis 2010 • 2011 bis 2020 • 2021 bis 2030
2021–2030
1969 bis 1980 • 1981 bis 1990 • 1991 bis 2000 • 2001 bis 2010 • 2011 bis 2020 • 2021 bis 2030
Verdeiluig no Länder
Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt.
Brühl (Freiburg)
Briehl isch e nordweschtliche Friburger Stadtdeil. Es bestoht us em 90 ha grosse Stadtbezirk 231 Brüehl-Güeterbahnhof im Südoschte un em 1006 ha grosse Stadtbezirk 232 Briehl-Industrigebit im Weschte un Norde. Anne 2013 isch dr Stadtbezirk Beurbarig, wo vochher zum Stiehlinger ghert het, uf Dränge vum Bürgerverein Briehl-Beurbarig, au offiziell im Stadtdeil Briehl zuegrechnet worre. Briehl lit zue grosse Deile uf ehemoliger Zähringer un Betzhusemer Gmarkig. Briehl isch mit dem Afang vu dr Industrialisierig vu Friburg ab em End vum 19. Johrhundert entstande.
Noochberstadtdeile sin Hochdorf im Nordweste, Zähringe un Herdere im Oste, dr Stiehlinger im Süde sowie Mooswald un Landwasser im Südweschte. Im Norde grenzt dr Stadtteil usserdem an d'Gmarkig vu Vörstette im Landkreis Emmedinge un Gundelfinge im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald.
Im Bewusstsi vu dr Bevölkerig isch dr Namme Briehl numme wänig verankeret. Mer schwätzt do vum Industrigebit Nord, em Flugplatz, dr Mess oder dr Neje Uni, während d'Wohngebite gmeihi zue Zähringe oder Herdere grechnet werre.
Rümlichi Gliderig un Infrastruktur
Die drei Stadtbezirke, wo Briehl drus bestoht, sin sehr uglich: S Industrigebit, wo ussem Industrigbit Nord, em Flugplatz, dr Nöie Mess un dr Faktultät fer agwendeti Wisseschafte vu dr Universität un au vil Wald (Mooswald) bestoht, isch flächemässig guet zehemol grösser wie dr Bezirk Güeterbahnhof oder gar d'Beurbarig.
Als Industrigebit het Briehl e sehr guet usbauts Strossenetz un au vili Industrigleiser vu dr Güeterbahn. Dr Güeterbahnhof selber isch aber in dr ledschde Johre merklich gschrumpft. Er isch e Usgangspunkt vu dr Rollende Landstross, also em Lkw-Transport Huckepack uff em Zug.
Fier nimmi benötigte Deile vum Gieterbahnhof isch d'Umwidmig in e Gwerbe- und Wohngebit sit 2012 in vollem Gang un im Oschte anne 2017 scho fascht fertig gsi, im Weschte degege noch in dr Erschliessigsphase.
Zahlriichi Firme produziere im Industrigebit, so Pfizer, wenn au nit Viagra, Rhodia (Zigarettefilter), Micronas (Elektronik). Es git mit IKEA, Möbel Braun un XXXLutz bim Fluegplatz gli drei grossi Möbelhüser in nägschter Nächi bienander. S Industrigebit findet z'Gundelfinge im Nordoschte si Fortsetzig.
Moderne (Architektur)
Dr Begriff Modärne bzw. Modernismus bezäichnet in dr Gschicht vo dr Archidektur e Periode, wo mä allgemäin nid genau cha abgränze. Vilmol mäint mä drmit die internazional verwändeti Formesprooch, wo sich innerhalb vom Kunstgebiet am Aafang vom 20. Joorhundert, wo mene em hüte die klassischi Modärne säit, entwigglet het und zum Däil bis hüt verwändet wird. Mä gränzt mit em Begriff die modärni Archidektur vo dr klassische noch em Vitruv ab. Aber au d Tendänze sit dr Rewoluzionsarchidektur und em Klassizismus in dr Zit um 1800 wärde as Modärne bezäichnet, nid nume die jüngste und zitgenössische Strömige, und dorum muess mä dr Kontext kenne, zum wüsse, weli Bedütig gmäint isch. So cha mä au d Postmodärne oder dr hütig Neohistorismus as modärn bezäichne, je noch em Zämmehang.
D Beweegige in dr Modärne
Im 20. Joorhundert goot mä mäistens drvo us, ass sich d Modärne mit dr Arts and Crafts-Beweegig in Groossbritannie am Ändi vom 19. Joorhundert und mit em Juugedstiil (um 1895–1906) in ganz Öiropa het afo entwiggle. Im Dütsche Wärkbund si die erste Theorie ufcho und mä het afo experimentiere. Die äigentligi Modärne het denn noch em Erste Wältchrieg 1918 aagfange und umfasst verschidnigi Ströömige, wo mä vilmol nit äidütig cha vonenander abgränze: Grob chronologisch cha mä sä eso iiordne: Expressionismus, Bauhuus, Nöis Baue, Nöiji Sachlichkäit, Internazionale Stiil, Funkzionalismus und sit em Ändi vom Zwäite Wältchrieg d Noochchriegsmodärne, wo under anderem dr Brutalismus und dr Strukturalismus umfasst.
D Modärne het zwäi Grundbrinzip: d Form läitet isch vo dr archidektonische Funkzion ab, und weniger isch mee. Vo do chunnt au, ass si Ornamänt abläänt und im Fall vom Brutalismus sogar dr Beton eso loot, wien er us dr Verschaalig cho isch.
D Postmodärne
Mit dr Postmodärne und em Dekonstruktivismus, dr Organische Archidektur und andere Ströömige wärde vo de 1960er und 1970er Joor aa d Aaliige vo dr Modärne no di no überwunde: klassischi Forme wärde mänggisch wider brucht und d Ornamäntik isch wider in.
Langerringen
Geografi
Langerrenga leit sidweschtlich vo Augschburg. Vo dr Gmarkong send 85,9 % Landwirtschaftsfleche, 2,4 % Wald, 10,1 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Langerrenga gheret d Pfarrderfer Gennach, Langerrenga ond Schwabmühlhausen, s Kirchdorf Westerringen, s Dorf Falkenberg, d Weiler Einöde ond Schwabaich ond dr Burghof.
Gschicht
Langerrenga ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 12./13. Johrhondert.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,3 % gleäge.
Religion
92,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 6,4 % evangelisch.
Verwaltong
Langerrenga hot mit Hiltefenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Langerrenga ischt dr Konrad Dobler.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Langerrenga ghert zom Schwäbisch.
Rigusker
D Rigusker (lat. Rigusci, Rugusci; ) sind en antiks Volch i de Bündner Alpe gsii und wered zu de Räter grechnet. Si chöned nöd gnau lokalisiert were, vermuetet werd aber, ass si im Oberengadin ghuuset hend.
Canberra
D Struktuur vo dr Stadt basiert uf de Prinzipie vo dr Gardestadt und umfasst witlöifigi Flechene, wo mä nid aaglängt het und wo dr Canberra-Naturpark bilde. Das het Canberra dr Biinaame „Busch-Hauptstadt“ iibrocht. Dr Erst Wältchrieg und d Wältwirtschaftskrise häi d Entwicklig vo dr Stadt abbrämst, aber noch em Zwäite Wältchrieg het d Bevölkerig stark afo waggse.
Diophantische Gleichung
In dr algebraische Zaaletheorii isch e diofantischi Gliichig e Gliichig wo d Form  het, (f  isch e Polynomfunkzioon mit ganzzaalige Koeffiziänte) und wo mä sich bin ere nume für ganzzaaligi Löösige intressiert. Die Iischränkig vo dr Mängi vo de Löösige macht Sinn, wemm mä Antworde in Bezuug uf d Däilbarkäit wil finde, wenn es sich um Brobleem vo dr Kongruänzarithmetik handlet oder wenn bi Brobleem in dr Braxis nume ganzzaaligi Löösige sinnvoll sin, z. B. d Stückzaalverdäilig bi dr Herstellig vo meerere Brodukt.
Im Fermat si letscht Satz
Mit em «Fermat sim letscht Satz» bezäichnet mä d Behauptig, wo dr Pierre de Fermat vor 400 Joor ufgstellt het, ass d Gliichig für n>2 käi ganzzaaligi Löösig het,  usser de driwiale Löösige, wo äini vo de Zaale null isch. Dä Satz isch erst 1994 vom Andrew Wiles bewiise worde.
Lantsch/Lenz
Lantsch/Lenz isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
Si lyt in dr Region Albula. S Dorf isch ufere Gländterrasse überem Tobel vo dr Albula, drüü Kilometer nordweschtlech vo Tüüfekaschta. Durs Dorf goot d Kantonsstrooss us em Albulataal uf Chur.
Oben am Dorf isch s grosse Waldgebiet vom God Dafora bis zum Got Stgoira. Obedra stoot s Lenzerhorn, und uf dr Rucksyte vo dem het Lenz d Alp Sanaspans, wo sech übere Schöönbode bis under d Schutthäng vom Aroser Rothorn und vom Parpaner Rothorn ufeziet.
Ufem Gmaindgebiet vo Lenz isch dr Golfplatz Soarts vom Golfclub Lenzerheide. Dä Platz, wo dr Klub drfür s Land vo dr Gmeind Lenz pachtet het, isch ane 1951 ygweit worde.
Gschicht
S Dorf Lenz chunt scho im 9. Joorhundert im Karolingische Rychsgueturbaar vor. I däm Dokumänt wärde z Lenz sogar scho zwei Wirtschafte ufgfüert.
Auto AG Uri
Die Auto AG Üri (Eigenschreibweise: AUTO AG ÜRI), churz AAGU, isch es konzessionierts Busunernähme im Kanton Üfi, Schwiz. Es betreibt de regional Busvercher im Ürner Reusstal. Dezue fungiert d AUTO AG ÜRI als Transportbeuftrage für de Postauto-Vercher ins Isenthal, ins Schächental über de Klausenpass uf Linthal (saisonal) sowie als Schnällbusverbindig (Winkelriedbus) uf Stans. Der Tellbus (Schnällbusverbindig Altdorf - Luzern) wird äbefalls vo der AAGU betribe. Druber us betätigt sich d Firma im Bahnersatz- und Reisebusvercher.
Afäng vom Busbetrib
Im Mai 1951 isch d Linie Altdorf–Flüelen uf Busbetrib umgstellt und ds Netz uf d Gmeinde Bürglen und Schattdorf usgwitet worde. Der Isatz vo Gyro- und Trolleybusse isch prüft worde, schlussendlich sind aber Autobüs für de Betrib usgählt worde. D hohe Nahfrage füehre zu einige Neubeschaffige. Im Zug vo der Umstellig uf de Busbetrib isch d Strassenbahn Altdorf-Flüelen AG in d neu Auto AG Üri umgwandlet worde.
Uflösigsatrag
Ab Mitti vo de Sächzgerjahr stagniert d Nahfrag. Ufgrund vo z hohe Betribschöschte stellt der Verwaltigsrat a der Generalversammlig 1970 e Atrag zur Uflösig vo der AAGU. D Generalversammlig lähnt de Atrag ab und veranlasst en Überfüehrig vo der Aktiemehrheit zum Kanton Üri und de Gmeinde, um d Finanzierig z sichre.
Netzusbaute
Nah der Übernahm durch d öffentlich Hand isch ds Netz schrittwis usbaut worde. 1974 isch d Linie Altdorf–Attighuse eröffnet worde. 1975 isch d Linie uf Flüelen bis zum Gruonbach verlängret worde. Im druffolgende Jahr het d AAGU mit der Linie Flüelen–Linthal d erscht Postauto-Strecki übernoh. 1978 isch Seedorf, 1979 Bauen erschlosse worde. 1981 isch d Postauto-Linie uf Stans eröffnet worde. 1987 wird d Linie uf Flüelen–Schattdorf bis Amsteg verlängret. 1994 stellte d Schweizerischen Bundesbahnen de Regionalvercher uf der Gotthardstrecki ii. D AAGU het di Ufgab übernoh, dadurch isch d Haiptlinie bis Göschene verlängret worde. 1998 isch ds Dorf Gurtnellen mit Gurtnellen Wiler verbunde worde, wo Aschluss an d Linie Flüelen–Göschenen bstait. 1999 wird der Rufbus igfüehrt. D Postauto-Kürs uf Baue und Stans het d AAGU zwüschezitlich a anderi Undernähme abträtte, derfer 2001 d Postauto-Linie Altdorf–Isenthal übernoh.
Nacht- und Tellbus
2004 isch der Nachtbus Üri zwüsche Flüele und Göschene sowie, uf Nahfrag, vo Altdorf uf Unterschächen igfüehrt worde. Daruf folgt 2006 der Start vom Tellbus als Schnällbus zwüsche Altdorf und Luzern, zerst nur werchtags im Morge- und Abevercher. Ds Agebot vom Tellbus wird ufgrund vo de sehr hohe Nahfrag bis hüt laufend erwitert, im Gägesatz zum Nachtbus ins Schächental, wo wäge fählender Nahfrag mittlerwile wider istellt worde isch.
Taktverdichtig und Linie 4
Im Dezember 2014 isch der Takt uf der Linie 3 (Seedorf–Bürgle) vo Stunde- uf Halbstundetakt erwitert worde. Glichzitig isch d Linie 4 igfüehrt worde, wo werchtags Seedorf via Bahnhof Altdorf und Attighuse mitem Industrie- und Gwärbegebiet Rynächt verbindt. Uf der neu Linie isch während drei Monät äbefalls en batteriebetribene Bus vo SOR Libchavy testet worde.
Schnällbüs uf Stans
Im Dezember 2015 isch der werchtags vercherend Winkelriedbus igfüehrt worde, warum d Kürs Flüele–Stans sither nur no an Wuchenend verchere. Der neu Winkelriedbus fährt als Schnällbus am morge und am abe zwüsche Altdorf und Stans. Es Jahr später, im Dezember 2016, isch d Wuchenendverbindig vo Flüelen uf Stans ersetzt worde. Der neu Gotthard Riviera Express het diräkte Aschluss an d Züg ins und vom Tessin, demit d Bewohner vo Nidwalden und Engelberg äbefalls vom neue Gotthard-Basistunnel profitiere chöne. Er verchert nur zwüsche Stans Bahnhof, Buochs Post und Flüele Bahnhof. Sit der Ifüehrig vo dene Verbindige, wo beidi als Linie 310 verchere, fungiert d AAGU wider als Transportbeuftragte für de Postauto-Vercher uf Nidwalde.
Kantonsbahnhof Altdorf
Sowohl Tell- wie au Winkelriedbus verchere neu vom Bahnhof Altdorf us, wobi d beide underschidliche Agebot uf Stans (Winkelriedbus und Gotthard Riviera Express) unerem Namen Winkelriedbus vereint worde sind.
En witeri Apassig vom Busnetz ab Dezember 2021 isch d Istellig vo der Linie 406 Gurtnelle Wiler−Gurtnelle Dorf gsi, wo vom Kanton wäge mangelnde Frequenze nümme bstellt worde isch. Äbefalls isch der Nachtzueschlag vo bis jetz 7 Franke abgschafft worde, da d Nachtkürs neu vom Kanton bestellt wärde. Da ds Gebiet rund um de Altdorfer Bahnhof durch d neue Busverbindige besser erschlosse wärde, isch der Citybus Altdorf, wo bis jetz am samstag im 30-Minute-Takt durch Altdorf verchert isch, igstellt worde.
Linie
D Auto AG Üri betreibt 6 konzessionierti Regionalbuslinie sowie der Tellbus. Des Witere isch si für 3 Linie als Transportbeuftragte für Postauto tätig. Usserdem betribt d AAGU im Winter de Schnellbus Andermatt.
Buslinie
D Linie 404, 412 und 413 verchere nur vo Mäntig bis Fritig. Äbefalls wärde d Linie 402 und 403 am abe und am Wuchenend zämmegleit, sodass e Rundkurs Bürglen−Altdorf−Seedorf−Attinghuse−Altdorf−Bürgle entsteit.
Ide Nächt vo Fritig uf Samschtig sowie Samschtig uf Sunntig verchere uf de Buslinie 401 Nachtkürs. Der letzte Kurs verchert nach Bedarf über Göschene druber us bis zum Bahnhof Andermatt.
Postauto-Linie
D Linie 408 vercher nur saisonal im Summer uber de Klausenpass bis Linthal.
Es isch plant, dass d Auto AG Üri d Linie Altdorf−Isenthal, Altdorf−Urigen−Linthal, Amsteg−Bristen sowie Göschene−Göscheneralp ab Dezember 2022 vo Postauto übernimmt und mit eigener Konzession betribt. Das soll d Koordination mit de Buslinie vereifache. Für d Linie Amsteg–Bristen sowie Göschene–Göscheneralp soll debi wie bis jetz d Mattli AG als Transportbeuftragte fungiere.
Bergaleer
D Bergaleer (lat. Bergalei) sind en antiks Volch im Bergell gsii. Si chönet zu de Kelte grechnet were.
Auto AG Uri
Tellbus
D AAGU betribt de Tellbus in Kooperation mit de Verkehrsbetriebe Luzärn.
Bergaleer
D Bergaleer wered nume innere latinische Inschrift us Cles im Val di Non (Trentino, Italie) gnennt, wo e Striitfall zwöschet ene und de Stadt Como bihandlet. Si hend scho vorem Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius im Joor 15 v. Chr. zum Römische Riich ghört.
Auto AG Uri
Schnällbus Andermatt
Im Winter betribt d Auto AG Üri an usgwählte Täg, primär an Wuchenend und während de Schuelferie, en Schnällbus zwüsche Flüelen und Andermatt. Der Bus dient haiptsächlich Skifahrer, darum fahrt er am morge uf Andermatt und am abe wider zrüg ins Underland.
Bergaleer
En Inschrift us Castelmur im Begell isch em Gott Mercurius Cissonius gwidmet, wa zaigt, as si e keltische Stamm gsii sind. Dodeför sprecht au, as s Bergell zu de Golasecca-Kultur ghört het.
Auto AG Uri
Tarife
Der Kanton Üri bsitzt, im Gägesatz zu de meischte andere Kantön vo der Schwiz keis grossflächigs Zonesystem. D Tarif richte sich darum nachem System Schwizerische Diräkte Vercher (DV). D Strecki Flüelen–Göschenen gilt als Gmeinschaftsstrecki vo der AAGU und der SBB und d Billett gälte darum bi der Bahn und im Bus.
Tagescharte
D Tagescharte Auto AG Üri isch es Spezialbillett, wo ame Tag zur Fahrt ufem Buslinienetz vo der AAGU (ohni Postauto und Tellbus) berächtigt.
ÜriTicket
Ds ÜriTicket erlaubt de Fahrgäscht wärend eme Tag freji Fahrt uf usgwählte Strecke vom öffentliche Vercher innerhalb vom Kantons Üri.
Tellpass
Da Streckenetz vo der AAGU ligt innerhalb vom Gältigsbereich vom Tellpass. Wo iner gsamt Zentralschwiz gültig Ticket mitere Gältigsdur vo mindestens zwei Täg wird primär vo Touriste brucht.
Busdepot
Am 27. März 2009 het d Auto AG Üri ds Betribsgebäude aner Umfahrigsstrass ds Schattdorf bezoge. D integriert Bus- und Laschtwagewerchstatt isch an Scania Schweiz vermietet. Bis 2009 het sich ds Depot vo der AAGU im Gebäude vom ehemalige Tramdepot vo der Strassenbahn Altdorf–Flüelen an der Flüelerstrasse 6 ds Altdorf befune.
Talos
De Talos ( isch i de griechische Mythologii e Riis us Bronze, wo d Insle Kreta biwacht hett. D Saage öber en sind nöd aihaitlich.
De Talos isch e Riis us Bronze gsii und hett nume ai Oodere mit Götterbluet, em Ichor, ghaa, wo vom Hals bis zo de Chnöchel ggangen isch. Dai bi de Ferse isch die Oodere miteme Nagel verschloose wore. Er isch vom Zeus a de Europa gschenkt wore, demit er si bschütze tüeg. Nochere andere Version hett de Götterschmiid Hephaistos en em Minos gschenkt.
De Talos isch draimool im Tag um Kreta ume gwanderet und hett findlichi Schiff mit Staiwörff vertribe. Wo d Argonaute uf Kreta hend wöle lande, het er si am Lande ghindered, doch d Medeia hetten mit Magie waansinig gmacht und er isch mitem Chnöchel anen Fels stupft, debii isch de Nagel uusgrisse und de Ichor uusgloffe, oder d Medea selber het de Nagel usegrisse. Noch anderne söll de Argonaut Poias en miteme Pfillschuss in Chnöchel tött haa.
De Pausanias het gschribe, indem er de Kinaithion zitiert, ass de Talon e Soo vom Kres sai und de Vatter vom Hephaistos, wo de Vatter vom Rhadmanthys sai. Die Genealogii isch e Wortspill zwösched em Schmiidgott Hephaistos und em Ortsname Phaistos, wo de Talos noch Uuswiis vo Münze woll vereert woren isch. Au isch de Rhadamanthys, normalerwiis de Brüeder vom Minos, nochem Mythos König vo Phaistos gsii. Antiki Münze us Phaistos zaiget nämmli e blutte Maa mit Flögel, wo Stai i de Füüst hett und de Inschrift ΤΑΛΩΝ.
Togo
Togo (dytschi Uusproch [], frz. Uussproch []) isch e Staat z Weschtafrika am Golf vu Ginea. S gränzt an Ghana im Weschte, Benin im Oschten un Burkina Faso im Norde.
Wappen der Schweiz
Z Wappu vor Schwiz isch z'Staatswappu va de Eidgnosseschaft und zeigt äs Schwizärchriz. Wie alli Wappu unnärsteit äs dum Hoheitsrächt, un nit nummu dum Urheberrächt. Eifach gseit zeigt z'Wappu äs wissus Chriz uf rotum Grund.
Togo
Geografy
Togo het e Landesflechi vu 56.785 km² un isch fir afrikanisch Verhältnis e Chlaistaat, nume wenig Länder z Afrika hän e noo chlaineri Staatsflechi. S het e langgestreckti, schmali Form mit ere Uusdehnig in Nord-Sid-Richtig vu rund 550 km, in Wescht-Oscht-Richtig aber nume 50 bis 140 km. Vu dr Flechi sin 16 % Wald, 25 % Ackerland un 3,5 % Waidel.