cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fortpflanzung
Bi dr gschlächtlige Furtpflanzig wird genetischs Material vo zwäi verschiidegschlächtlige Lääbewääse vo dr gliiche Art, de Eltere, oder vom ene äinzelne Lääbewääse, bezäichnet as Elter, an d Noochkomme witergee, vererbt. Bi dr gschlächtlige Furtpflanzig mit Gschlächtszälle vo zwäi verschiidene Arte bezäichnet mä d Noochkomme as Hübridi.
Mairengo
Mairengo (lombardisch Mairengh) isch bis Endi 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.
Fischmarktbrunnen (Basel)
Dr Fischmäärtbrunne isch e groosse Brunne uf em alte Baasler Fischmäärt. Er gältet as dr schönst gotisch Brunne in dr Schwiz. Sit 1915 stoot er under Dänggmolschutz.
S Usgsee
Dr Brunne het e zwölfeggige Droog und dr Stock isch fast so hooch wie d Hüüser nääbedraa. Vo de vierezwanzig Figuure, won en emol verziert häi, so no zwäiäzwanzig übrig, drizää Ängel, won e baar von ene Baasler Wabbe drääge, säggs Häiligi und drei Brofeete. D Hauptfiguure si d Maria mit em Chind und eme Szepter in dr Hand, dr Petrus mit em Schlüssel und dr Evangelist Johannes. Dr Ängel uf em Spitz hebt e Zwiig von ere Palme in dr Hand.
Mairengo
Gschicht
In ere Volksabstimmig im Merz 2004 häm d Burger vu Mairengo gege ne Fusion vu ihre Gmai mit dr Nochbergmaine Faido, Osco, Cavagnago, Calpiogna, Campello, Rossura, Anzonico, Chiggiogna, Calonico un Sobrio gstimmt.
Fischmarktbrunnen (Basel)
Gschicht
Dr Brunne isch woorschinlig vom Johannes Parler (III.) us dr berüemte Baumäister- und Stäimetzfamilie vo de Parler gege s Ändi vom 14. Joorhundert baut worde. Mä wäiss us em Joor 1476, ass er denn sis Wasser us em «Huus zu Sässel» am Dootegässli überchoo het. Er isch vor allem für d Fischverchöifer dört gsi, wo iiri Chääfig mit de lääbige Fisch in Brunne gstellt häi. D Bevölkerig het sit 1615 Wasser us eme chliinere Brunne nääbedraa chönne hoole, wo us em «Huus zem kalte Käller» (sit 1875 s «Marthastift») am Källergässli gspiist worde isch. Bis wit in d Nöizit isch die hügienischi Situazioon zimlig katastrofaal gsi. Wo zum Bischbil 1679 d Lüt sich über d Kwalideet vom Brunnewasser beklagt häi, het dr Brunnemäister uusegfunde, ass d Abtrittgruebe zu St. Peter überflosse isch. Sit 1869 isch s Wasser für e chlii Brunne vom groosse Brunne cho. 1874 häi d Brünne Grelliger Wasser überchoo und 1952 sin si an s stedtische Drucknetz aagschlosse worde.
Wo mä d Basler Börse baut het, het mä 1908 d Süüle, wo scho stark verwidderet gsi isch, ins Historische Museum brocht und e Kopii von ere gmacht. Mä het dr Brunne e baar Meter wiiter gege Nordweste mit ere Kopii vo dr Süüle uf em Blatz wider ufgstellt. Vo 1971 bis 1974 isch dr Brunne renowiert worde und mä het drbii d Vergoldig ernöieret und im Joor 2004 het men en no äinisch renowiert.
Mairengo
Gschicht
Am 1. April 2012 hät d Gmai mit de Gmaine Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Chironico und Osco zu de bestehende Gmeind Faido fusioniert.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Mairengo isch bis Endi März 2012 dr Severino Longhi gsii.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Mairengo ghert zum Ticinese.
Rezeption
Rezepzioon (Empfang; vo lateinisch recipere ‚ufnee‘) stoot für:
Kanton Ploudiry
Hauptort vum Kanton isch Ploudiry gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr François Marc gsii.
Gmaine
Dr Kanton Ploudiry isch us sibe Gmaine bstande:
Hinsburg
Hìnschburi (frz. Hinsbourg, dt. Hinsburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hìnschburi ìsch. Hìnschburi ghert zem Kommünàlverbànd.
Wehr (Baden)
D Chlaistadt Wäär (dt. Wehr) lit im Süde vu Bade-Württeberg im Landchrais Waldshuet. Dert lit si zwische Schopfe un Bad Säckinge an de Weere und zwar numme wänig underhalb vum Weerestausee un vum wildromantische Weeredal. Numme wänig südlich vu de Stadt fließt de Rhi. Nooch Basel, wo witter westlich am Rhichnick lit, sin s Luftlinie nummenu etwa 25 km flussabwärts. Zu dä Iiwohner vo Wäär seit mer mangmol au "abgrutschti Hotzeweldler". Im 1972 iigmeindete Ortsteil Öflinge (un im sunschtige Umland) sait me amme: „Vo Währ chunt nüt rächts här!“.
Geografischi Lag
Wäär isch öbbe fümf bis sechs Kilometer nördlig vom Hochrhy an sinem rächte Näbefluss, de Weere. Nördlig und östlig vo Wäär isch de südligst Deil vom Schwarzwald; uff de westlige Site fangt de Dinkelberg a. S Sydligsgebiet längt vom Chärnort, wo diräkt dört lit, wo d Weere uss em Schwarzwald usechunnt, bis witer im Süde, de undere Weere entlang, über Öflikche bis uff em Brännet am Rhy, wo do d Gränze zu de Schwiz bildet. Wäär hät im Weste e Verbindig zu Schopfe (Eichener Höhi) und im Süde eini zu Bad Säckige. Witer im Norde chunnt mer zum Weerestausee und witer durch s dief, wild Weeredal uff Dodtmis. Z Brennet hät Wehr e Aschluss an d Bahnsträcki vo Basel uff Singe und an d B34, wo paraläll zu de Bahn verlauft.
Stadtgliderig
Zu de Stadt Wäär ghöre d Stadtdeil Öflikche (jg. Öflinge, dt. Öflingen) und Wäär. D Stadtdeil stimme vo de Flächi her mit denne vo de friehnere Gmeinde mit de glyche Näme überei; ihri offiziälle Bezeichnige hän de Name vo de Stadt und e Bindestrich vor em Name vom Stadtdeil. Di beide Stadtdeil sin au Wohnbezirk noch de bade-württebärgische Gmeindordnig.
Zum Stadtdeil Öflikche ghöre s glychnamig Dorf mit em Ober- und em Mitteldorf, de Gmeinddeil Uff em Brännet (Brennet) und de Wyler Günnebach. Zum Stadtdeil Wäär ghöre d Stadt Wäär, s Ghöft Meierhof und d Hüser Uff Steig, Hemmet, Im Juch, Chrüzmatt und Ochsematt.
Im Stadtdeil Öflikche lyge d Wiestige Wyhler und Obere Wyhler. D Ortschafte Änkedorf und Flienke sin in Wehr uffgange. Usserdem lige d'Burgruine Bärefäls oder Steinegg und d'Wiestig Steinegghöf im Stadtdeil Wäär.
Gschicht
Wäär isch 1092 zum erschte Mol durch de Adalgötz vo Werrach erwähnt worre; es hät 1363 s Markträcht griegt. Bevor di vorderöstrychischi Herrschaft agfange hät, isch Wäär de Schönauer gsi, wo näbe de Burge Steinegg und Werrach di beide Schlösser baut hän, wo im Momänt s Roothus dinne isch. Vom em 13. Johrhundert bis 1805 hät Wäär zue Vorderöstrych ghört. E hochentwickelti Ysebroduktion hät s scho im Mittelalter gee; si isch bis ins 19. Johrhundert bedrybe worre. Grundlage defür sin Holzkohle uss em Schwarzwald und Wasserchraft gsi; di letschti hät s im Weeredal gnüeg zur Verfiegig gha. Spöter hät sich au d Tekschtilindustry agsydelt.
Im Zweite Wältchrieg isch Wäär de Hauptsitz vo de dütsche Niderlassig vu dr Schwyzer Ciba AG worre, wo si au hüt no isch. Mittlerwiili ghört d CIBA zue dr BASF.
1950 hät Wäär s Stadträcht griegt. D Gmeind Öflige isch 1972 wäge de Gmeindereform ygmeindet worre; si isch vorher selbständig gsi.
1997 sin z Wäär und in sinem Nochberort Bad Säckige d'Heimetdäg Bade-Württeberg gsi.
Wirtschaft
Im Wäärer Ortsdeil Öflikche het d J. Weck GmbH u. Co. KG ihre Sitz.
Mediathek
D Mediathek isch ä öffentlichi Bibliothek vu de Stadt Wäär. Im Bestand vu de Mediathek findet mer ä umfangrichi Uswahl vu Chinder-, Jugend un Sachbüecher, Romane un Zittschrifte. Die Mediathek legt bsunders Wert auf ihri Sammlig vu audiovisuelle Medie wie CDs, CD-ROMs, MCs, Videos un DVDs. Zuesätzlich sten vier Internet-Arbetsplätz zuer Verfüegig.
Magen
Dr Maage ( gaster „Buuch“, „Maage“, latiinisch ventriculus) isch e Verdauigsorgan vo fast alle Dier. Die primitivsti Form isch dr Gastralruum vo de Nesseldier, wo gliichzitig au s Usschäidigsorgan isch. Dr Maage isch e Hoolorgan us Muskelgwääb, wo inne draa e Schliimhut het. Im Underschiid zum äihöölige Maage vom Mensch und de mäiste Dierarte het dr Maage vo de Wiiderchöier und Vögel meereri abgränzti Hoolruumsüsteem (meerhöölige Maage) oder hochspezialisierti Organ bi Insekte (Honigmaage, Suugmaage). Käi Maage häi z. B. d Karpfefisch (mä dänggt, ass das en ursprüngligi Aabassig an iiri Naarig gsi isch, wo us Schnägge und Muschle bestande het, wil deren iiri Schaale us Chalch d Maagesüüri nöitralisiert häi).
Bim Mensch
Wivil in e menschlige Maage iine goot, isch indiwiduell verschiide. Es isch bim ene Erwaggsene mäistens öbbe 1,5 l. Im Hoolruum vom Maage wird dr Naarigsbrei mit em Maagesaft vermischt, wo im Wäsentlige us Salzsüüri und em Enzym Pepsin, wo s Äiwiss spaltet, bestoot. Dr Maage macht d Tämpratur im ganze Naarigsbrei gliich und schichtet en und spiicheret en. Im Ruezuestand düen d Drüese öbbe 10 ml Maagesaft pro Stund absondere. Wenn Nahrig ufgnoo wird chönne bro Stund bis zu 1000 ml Maagesaft broduziert wärde. D Bildig vom Saft wird dur Närve-Impuls (vor allem bevor mä foot afo ässe) und dur Hormon gstüürt. Dur Musklekontrakzioone (Peristaltik) wird dr Naarigsbrei witer zum Pförtner dranspordiert. Die Schliessmuskle reguliert dr Fluss vom aadaute Naarigsbrei (Chymus) vom Maage in Darm und si cha sich öbbe 13 mm wit ufdue. Das bassiert regelmäässig, für dass dr Naarigsbrei gliichmäässig in dr Zwölffingerdarm witerfliesst.
S/2003 J 19
S/2003 J 19 isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 19 isch am 6. Februar 2003 vu dr Astronome Brett Gladman, Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna, John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit un Lynne Allen entdeckt worre. Säller Mond het noch kei offizielle Namme erhalde – bi dr Jupitermönd sin säll in dr Regel wiblichi Gstalte us dr grichische Mythologi – sundern wird nooch dr Systematik vu dr Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 10 bezeichnet.
Bahndate
S/2003 J 19 umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.533.000 km in 740 Däg, 10 Stunde un 5 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2478 uf. Mit ere Neigig vu 165,153 isch d'Bahn retrograd, d. h., säller Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
Ufgrund vu sine Bahneigeschafte wird S/2003 J 19 dr Carme-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Carme, zuegordnet.
Physikalischi Date
S/2000 J 19 besitzt e Durmesser vu öppe 2 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm3 isch e blossi Muetmassig, falls dr Mond iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch. Er wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloss 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Si schinbari Helligkait betrait 23,7m.
Matthäus-Passion (J. S. Bach)
D Matthäus-Bassioon, BWV 244, isch en oratorischi Bassioon vom Johann Sebastian Bach. Dr Bricht vom Liide und Stäärbe vom Jesus Christus noch em Evangelium vom Matthäus bildet s Ruggegroot. Ergänzt wird er mit iigströite Bassioonschorääl und erbaulige Dichdige vom Picander in freie Chöör und Arie. D Matthäus-Bassioon und d Johannes-Bassioon si die bäide äinzige authentische Bassioonswärk vom Bach, wo vollständig erhalte si. Si isch öbbe 200 Minute lang und het e Bsetzig vo Soliste, zwäi Chöör und zwäi Orchester. D Matthäus-Bassioon isch s umfangriichste und am sterkste bsetzte Wärk vom Bach und isch e Höhepunggt vo dr brotestantische Chillemuusig. D Uruffüerig het am 11. April 1727 in der Thomaschille z Leipzig stattgfunde. Noch em Bach sim Dood isch s Wärk lng vergässe gsi. Wo sä dr Felix Mendelssohn Bartholdy im Joor 1829 wider ufgfüert het, het d Bach-Rönessanse aagfange.
Tiernamen Todtmoos
Tiernäme vo Dotmis-Schwaardsebach
Söldner
E Söldner isch e Soldat, wo für Gäld (Sold) aagworbe wird. Mäistens dient er für e gwüssi Zit und isch dur e Verdraag bunde. S Söldnerwääse het s scho in dr Antike gee. Es het vom Middelalter bis zur Franzöösische Revoluzioon s öiropäische Milidäärwääse brägt. Söldner si sältener worde, wo stehendi Heer und die allgemäini Weerpflicht iigfüert worde si. Im 20. Joorhundert häi Söldner u. a. in de Chrieg und Bürgerchrieg in Afrika, Asie und uf em Balkan kämpft. Mä het sä vor allem in Situazioone gfunde, wo d Staate schwach gsi si. Hützudags, in ere Zit vo dr Brivatisierig vo staatlige Funkzioone und dr schliichende Kapitaluzioon vo de demokratische Chreft vor em globale Kapitalismus, verbräitet sich s Söldnerwääse wider, vilmol in dr Form vo Sicherhäitsundernääme.
In vile Länder isch s Söldnerwääse gsetzlig verbote und wär in ere fremde Armee Chriegsdienst läistet, cha stroofgsetzlig verfolgt wärde. Im Allgemäine wird so öbbis mit Gfängnis bestrooft, aber en Ööstriicher, wo in ere fremd Armee dient het, cha under Umständ si ööstriichischi Bürgerschaft verliere oder e Schwizer wäge Landesverroot vor Gricht cho.
Franche-Comté
D Franche-Comté (dütsch: Freigrafschaft) isch bis Endi 2015 eini vo de 26 Regione vo Frankriich gsi. Hüt ghört si zue dr Region Bourgogne-Franche-Comté.
Sprooch
Die alti Sprooch vo der Regioon isch s Franc-comtois.
Geographii
Zu de Freigrafschaft, wo ihre Name vo de ehemolige Grafschaft Burgund het, hei di Departement Doubs (25), Jura (39), Haute-Saône (70) und Territoire de Belfort (90) ghört. Im 1999i het d Franche-Comté öppe 1,1 Millione Iiwohner gha.
D Freigrafschaft het an d Schwiiz, s Elsass, Lothringe, Champagne-Ardenne, Burgund und Rhône-Alpes gränzt. Im Norde hei Deil vo de Vogese zur Franche-Comté ghört, im Oschte e grosse Deil vom Jura. De höchschti Punkt vo de ehmolige Region ligt uf em Crêt Pela mit 1495 Meter im Departement Jura. Di wichtigschte Flüss sind d Saône, de Doubs und de Ain. Öppe 43 Prozänt vo de Region sind bewaldet, dadermit isch d Freigrafschaft di waldriichschti Region vo Frankriich. Uf de andere Site isch d Franche-Comté ehnder dünn bsidlet. S het numme öppe 70 Iiwohner pro Quadratkilometer.
Gschicht
Zue de Zit vo de Völkerwanderung isch d Gegend vo de Burgunde bsidlet gsi, und si het sit 534 zum Fränkische Rych ghört. Spöter het s Gebièt zum Könnigrych Burgund ghört, mit demm si 1033, wo der kinderlose burgundische Könnig Rudolf III. ane 1032 gstorben isch, as Heilige Römische Rych cho isch.
Zue de Zit vom Könnigrych Burgund, i de erschte Hälfti vom 10. Johrhundert, hen d Brüèder Letald II., dr Grõf vo Macon, un de Humbert demit aagfange, iri Macht i de Region uuszbaue. De Letald het sich d Grõfschafte Amerous (Amous), Portois, Varasque (Varais) un Scodinque (Escouens) gschnappt, de Humbert isch de erschte bekannte Herr vo Salins un vo de Saline, wo Rychdum voschproche het. Im Humbert sini Nõchfaare hen Salin bis zum End vom 12. Johrhundert regyrt, im Letald sin Bsitz isch a sin Enkel Otto Willelm († 1026) us em Huus Burgund-Ivrea gange, wo denn als erschte Grõf vo Burgund uffdrette isch. Sini Nõchfolger hen d Obberhoheit vom Kaiserrych bschtätigt. Übber d Beatrix vo Burgund, wo vom Otto Willelm abgstammt isch, isch s Land denn a de Fridrich Barbarossa gange.
Heimweh
Häiwee isch s Eeländ, d Noot, s Verluscht-Erläbe, wä-mer i de Frömdi isch und mer doch vil lieber wider dihäime wëër.
Was mer eso übers gsäit hät
De Johannes Hofer, en elsëëssischen Aarzt, hät 1688 a der Uniwërsitëët Basel as eerschten en Abhandlig über s Häiwee gschribe; si hät de Titel Dissertatio medica de Nostalgia, oder Heimwehe ghaa. Syni Theesen isch gsy, s Häiwee wëërdi im Hirni uusglööst. 1710 hät de Basler Theodor Zwinger in synere Sammlig Fasciculus Dissertationum Medicarum Selectiorum gschribe, s Singe vo Chüeräie löösi bi Schwyzer Soldaaten i frönde Dienscht Häiwee uus und füeri zu Faaneflucht. De Johann Jakob Schüüchzer hät i syne Schrifte die Chranket nöd wie de Hofer im Hirni veroortet, näi, er hät gmäint, de verschide starch Lufttruck im flache Land und i den Alpe tüeg d Bluetzirkulazioon störe und füeri esoo zu Häiwee. Der Albrächt vo Haller hät 1774 i sym Artikel zum Theema Nostalgie, maladie du pay, wo-n-er für d Yverdoner Encyclopédie verfasst hät, gsäit, s Häiwee sei e «Melancholy», wo zu Schwëchi, Chranket und Tood chönn füere.
s Woort
Wee isch es Woort, wo für «Läid, Chumber, Uglück», aber au für «Schmëërze, Chranket» staat. Häiwee hät mer as e Chranket gsee, d «Schwyzerchranket», wie mer eren au gsäit hät. Anderi Wöörter, wo mit Wee pildet sind, sind öppe Chopfwee – das gchänt me hüt na –, s falet oder s böös Wee für d Epilepsy, s chalt Wee für en fiebrige Zuestand, wo mer vo Schüttelfroscht plaaget wiird, und für Malaria, s trinke(d) Wee für s Delirium tremens vo den Alkohooliker und s wild Wee für d Toobsucht. I vil jüngerer Zyt hät me i Fëërnwee es Gägewoort zum Häiwee pildet, aso de Wunsch, wyt furt umezräise.
Gägemittel
Tipp gäge Häiwee findt mer im Internet liecht. Es gaat amigs drum, das me nöd umehocket, das mer öppis undernimt und das me Lüüt gchäneleert, aber au, das me sich syne Gfüül stelt und drüber redt.
Sandy Island (Neu-Kaledonien)
Sandy Island (au frz. Île de Sable) isch de Name vonere Insle, zwüschen Auschtralie und Neu-Kaledonie, wo uf Wettercharte und au uf Google Earth verzeichnet isch, aber gar nöd exischtiirt.
Wi di Insle in diverse Charte cho isch, weiss me hüt no nöd. Einigi Atlante hei als Quelle für d Exischtenz vo de Insle d CIA aagäh. Dass es di Insle nöd git, hei Forscher vo de Universität Sydney usegfunde, wo im Johr 2012 in de Region sind unterwägs gsi und di Insle nöd gfunde hei. Messige hei an de frogliche Schtelle e Meerestüüfi vo 1400 Meter ergäh. .
Butter
Anke oder Butter isch es Striichfett, won us Milchfett bestaat. Das mer de Anke als Anke dörf verchaufe, dörf de Wasseratäil nöd z gross si.
Wie mer Anke macht
Wänn mer de Nidel imene Ankechübel lang schlaat gits gschlagne Nidel. Wenn mer en no lenger schlaat, dänn gits Anke. Bim Ankne schümet chliini Täili uf. Die ghäisset Anke(g)rützeli. De färtigi Anke hät mer früener imene Ankehafe ufbewaart. Dä isch us Stäiguet gsi und hät drum d Chüeli besser zämeghebet, au ooni Chüelschrank.
Es Näbeprodukt vom Anke isch d Ankemilch (Buttermilch). S isch Nidel oni s Milchfett. I de industrielle Läbesmittelproduktion wird Anke i groosse Zentrifuge nach em gliiche Prinzip gmacht. Z Tüütschland dörf nume paschterisierte Nidel gna wärde.
zum Wort Anke
D Brüedere Grimm schriibed i irem 16bändige Tüütsche Wörterbuech übers Wort Anke: es segi männlich und chömi vom althochtüütsche ancho und vom mittelhochtüütsche anke. Noch em Etymologische Werterbuech vum Kluge goht des ancho uf s indogermanisch Wort fir Salbi, Schmiiri zruck. Verwandti vum Wort Anke sin zum Biispiil s bretonisch amann (amanenn) (‘Anke’), s armenisch aucanem (‘Salbi’) oder ds änglisch ointment (‘Salbi’).
Briisgau
Dr Anke isch um d Wende vum 19. zum 20. Johrhundert noch im ganze Brisgau dr Namme fer dr Butter gsi. Des Wort isch bi dr Sprocherhebig zwische 1980 un 86 aber fast iberall verschwunde gsi oder numme in dr äldere Generation in Gebruuch. S männlich Gschlecht vum Anke het aber bim Wort Butter Spure hinderlo, wil es in dr Region, wo mer Anke gsait het (oder noch sait), männlich isch: der Butter/Budder.
Friili isch in viile s Wort Anke no in Erinnerig. Des lit unter anderem am bekannte alemannische Volksliäd „In s Mueters Stibili“, wus drin heißt: Dü stecksch dr Späck in Sack un ich dr Ank'.
Schwiiz
Au i Teile vo de Schwyz häd ds Wort Anke en schwääre Stand. Wil d Molkereie ire Anke uf tüütsch nöd als Anken, sondern als Butter aaschriibe tüend, säged die mäischte Lüüt s hochtüütsch Wort. S Wort Anke bruucht em aber na öppe bi Spezialitäte (Chäserei-Anke etc.), und vil händs na im Passivwortschatz. Es git o Schwiizer Dialäkte, wo ds Wort Anke alltäglecher plibe isch als ds Wort Butter, bispilswiis im Bärndütsch.
S git aber au di oschtschwiizerischa (zum Biispil no im Appezällische und im Rhintl) und walsertüütscha Gebiat, wo ma em Butter Schmalz said. Das sött ma de aber ni mid (Schwi-)Schmalz (em gsottana Fett) verwägsla.
Wiiteri Imformatione zu de Wort Anke und Schmalz findt men im Schwiizerische Idiotikon und im Sprachatlas vo de tütsche Schwiiz.
Andre Bedeidunga
E andere Ursprong hot s Wort Anke, mo em schwäbischa Sprochraum abfällig d Gosch (hd. „Mund“) broucht wird, meischd em Zsammahang med am Schdreid: „I hau dr oine en'd Anke nei.“ Des Wort escht en anderi Form vom Wort Äcke (‘Nacke’, ‘Gnick’).
Georg Kleis
Lääbe
Dr Kleis isch z Missenne as Suun vum Jakob Kleis uf d Wält chuu un mit eme Brueder un ere Schweschter uf eme Buurehoof uffgwagse.
Anne 1943 het er d Maria Magdalena Krumm vu Malterdinge ghyroote. Mit ire het er fimf Chinder ghaa, drei Deechtere un zwee Siin.
Im Zweete Wältchrieg isch er Soldaat z Russland un z Frankryych gsii, am Änd vum Chrieg isch er in amerikaanischi Gfangeschaft groote. No im Joor 1945 isch er retuurchuu in d Haimet.
Dr Kleis het Gediicht un Gschiichte im alemannische Dialäkt vu Missenne gschriibe. En Uuswaal drus het er in zwai Biechli publiziert, „Undrem Schnoogehimml“ (1984) un „Im Schnitzgradde“ (1988). Anne 2012 het er unter em Titel „Äschbele“ e Doppel-CD uusegee. Dodruf het s 38 vu syne Dialäktgschiichte, vu iim sälber voorglääse. Derzue sin Sache vun eme in dr Anthology „Meissenheim. Bilder und Texte aus vergangenen Tagen“ uusechuu.
Di letschte Joor het dr Georg Kleis im Diakonissehuus z Nunnewiihr gläbt, wu au scho sy Frau ire Lääbesoobe verbroocht het. Am 1. Mai 2020 het er d Auge fir immer zuegmacht, zwoo Wuche vor sym 100. Gebuurtsdaag.
Hannover
Hannover (IPA: oder, uf Platt Hannober) isch d Hauptstadt vo Niidersachse in Norddütschland und mit rund 520.000 Ywohner die ölftgröschti Stadt vo Dütschland.
Geografy
Hannover erstreckt sich uff re Flächi vo rund 200 km² und ligt 135 Kilometer südlich vo Hamburg, 100 Kilometer südöstlich vo Breme und 55 Kilometer westlich vo Braunschwyg.
Durchschnittlich ligt Hannover 55 Meter über em Meer. De diefst Punkt isch i me Naturschutzgebiet uff 44 Meter über em Meer, de höchst de Lindener Berg (118,2 Meter). Höcher wie säller isch numme de Berg vo de Mülldeponie, wo 121,3 Meter hoch isch.
Hannover isch in die folgende 13 Stadtdeil underteilt: Die hän widderum einzelni Stadtteile, insgsamt 51.
Gschicht
Ersti Hywys uff e Sydlig in de Gegend vo Hannover git s uss em Johr 950. S isch dörtmols uss re hochwassergschützte Siedlig entstande und e Marktsiedlig gsi. De Marktplatz wird zum erste Mol 1150 erwähnt. 1241 hät Hannover s Stadtprivileg kriegt; sither gits au Bewys für e Rot uss zwölf Persone und zwei Bürgermeister. 1392 hät Hannover e Landwehr baut und e wirtschaftliche Uffschwung erlebt. D Ywohnerzahl isch uff 4000 gstyge.
Während em Drißigjöhrige Chrieg hät de Herzog Georg vo Caleberg Hannover im Johr 1636 zu siner Residenzstadt gmacht. De wirtschaftlig Uffschwung für di nächste 80 Johr isch uss de Gebäude bis hütt sichtbar.
Wyl Dütschland de Dütsch Chrieg verlore hät, isch Hannover zu Preuße übergange und Provinzhauptstadt worde. Durch den Aschluss an Preuße hät Hannover no mol e wirtschaftlichi Blytezit erlebt; d Ywohnerzahl isch zwüsche 1871 und 1912 vo 87.600 uff 313.400 gwachse.
Im Zweite Wältchrieg isch Hannover e wichtige Verkehrsknotepunkt gsi und vor allem wäge de Rüstigsbetrieb Opfer vo Luftagriff worde. Insgesamt sin im Zweite Wältchrieg z Hannover rund 6.700 Lüt umbrocht worde.
Industry
Verschiideni weltbekannti Industrybetriebe hän ihr Sitz in Hannover. Dodezüe ghöre unter anderem d Continental-AG, d Volkswage-Nutzfahrzüge, de Fahrzüghersteller WABCO und d Firma Pelikan inklusive Geha wo sit 1990 dezüeghört.
Medie
Hannover isch de Sitz vom Landfunkhus Niedersachse (NDR). De NDR produziert zum Bispyl s Programm Niedersachsen 19:30 und einzelni Folge vo de Krimiserie Tatort.
Di wichtigste Radiosender mit Sitz z Hannover sin NDR1 Niedersachsen, Hit-Radio Antenne, Radio ffn und s Lokalradio Radio Flora.
Stroße
Im Oste vo Hannover träffe d A2 und d A7 uffenand. D Stroße A 37, A 352, B 3, B 6, B 65, B 217, B 441, B 443 und B 522 verlaufe durch s Stadtgebiet. E baar vo denne sin au Deil vom U-förmige Schnällwäg-Netz.
Ysebahn
De Hauptbahnhof vo Hannover isch mit 250.000 Reisende pro Tag eine vo de fünf meistfrequentierte Bahnhöf vo Dütschland. S chrüze sich dört di wichtige Strecke Hamburg-Kassel und Dortmund-Berlin. S git no 10 Vorortbahnhöf meh, vier Gieterbahnhöf und zwei Betriibsbahnhöf.
S-Bahn und Bus
Z Hannover git s e güet usbauts Stroßeverchehrsnetz. Durch di ganzi Stadt verlaufe zwölf Stadtbahn-, acht S-Bahn- und 150 Buslinie. Si ghöre alli de üstra und de RegioBus und gwährleiste de öffentlig Personalverchehr in Hannover und Umgebig.
Schifffahrt
De Mittellandkanal verbindet Hannover mit em Ruhrgebiet, Hamburg und Berlin. D Schleuse Anderten (Hindenburgschleuse) überwindet in zwei Schleusekammre e Höchedifferenz vo 14,7 Meter.
Sprooch
Es ghört zue dr populäre Irrtümer iber die dytsch Sproch, dass so wie Französisch Sproch sich ussem Dialekt vu dr Stadt Paris oder Italienisch sich ussem Dialekt vu Florenz entwicklet het, Nejhochdytsch sich ussem Dialekt vu dr Stadt Hannover entwicklet häb.
Säll isch aber falsch. Neihochdytsch isch e Kunschtsproch us süd- und middeldytsche Dialekte mit norddytscher Ussproch un starch latinisch beiflusster Grammatik.
Hannover lit im klassische Verbreitigsbiet vu dr niiderdytsche Sproch un dr ald hannoveraner, plattdytsch Dialekt ghört zum Oschtfälische.
Z Hannover isch aber die plattdytsch Sproch scho am Afang vum 20. Johrhundert so guet wie verschwunde, so dass d'Umgangssproch sich starch am Standard orientiert, mit typisch niiderdytscher Ussproch.
MGB Komet
D MGB Komet (Schribwis vom Härsteller: KOMET) für «komfortabler Meterspur-Triebzug» sind meterspurigi elektrische Niederflur-Panorama­triebzüg vo der Matterhorn-Gotthard-Bahn (MGB) iner Schwiz für gemischtem Adhäsions- und Zahnradbetrieb, härgsteltt vo Stadler Bussnang. D Züg hei 1. und 2. Wagenklasse sowie es Gepäckabteil und verkehre als drei- und vierteiligi Iheite mit de Bezeichnige MGB ABDeh 4/8 und ABDeh 4/10. Vier vo de acht bzw. zäh Achse sind atribe.
Gschicht
Zur Vergrösseig vo der Transportkapazität uf der Strecke Visp–Zermatt nah der Eröffnig vom Lötschberg-Basistunnel benötigt d MGB neui komfortabli Züg für Adhäsions- und Zahnradatrib. D knappe terminliche Vorgabe lenge ned us, es völlig neus Fahrzügkonzepr z entwickle. D Komet wärde technisch vo de Shuttle-Triebzüg BDSeh 4/8 witerentwickelt, dere Konzept wie der Komet vom Stadler GTW abgleitet isch. D elektrisch Usrüschtig isch ned wie bim GTW im churze zweiachsige Mittelteil, sondern underflur im vierachsige Panoramawage. Gägenuber de Zermatt-Shuttle isch d Läng vo de End- und Zwischewage für e möglichst grossi Passagierkapazität optimiert.
Zwei dreiteiligi und drei vierteiligi Triebzüg sind ine Jahr 2007 und 2008 gelifert worde, 2014 folge weiteri sächs churzi und ei lange Zug. D Züg sind so konzipiert, dass si zu fünfteilige Kompositione erwitert wärde chöne.
Technik
Jede Tribzug bsteit useme hochfluerige, istigslose, vierachsige Panorama-Triebwage. Uf der einte Site isch en Endwage mit eme Laufdrähgstell und Niderflueristige ufgsattlet – uf der andere Site ischs bim dreiteilige Zug en Endwage und bi der vierteilig Variante e antriebslose Zwische- und en Endwage. Der Triebwage het zwei zweiachsigi Drähgstell mit je eme Fahrmotor pro Achs. Der Atrib erfolgt im reine Adhäsionsbetrib über d vier Achse vo de Tribdrähgestell und im Zahnradbetrib zuesätzlich über vier Zahnräder für d bi der MGB verwendete Zahnstange Systems Abt. D ufgsattelte Elemente hei jewils nur ei Lauf-/Bremsdrähgestell am üssere Wagenendi und stütze sich am andere Endi vom folgende Wage uf. Alli Drähgstell sind luftgfädert. D Chäste vo End- und Zwischewage sind us Aluminium-Grossprofil in teils geschweisste, teils gschrubte Bauwis. Der hochfluerig Tribwage isch in Stahlbauwis usgfüehrt und het Panoramafenster. D elektrisch Usrüschtig entspricht dere vo de Shuttle-Züg.
Wil d Komet-Züg wesentlich länger als d Zermatt-Shuttles unerwegs sind, wise si e dütlich bessere Komfort uf. Si hei es neus Innendesign und Hei geschlosseni WC, Klimaanlage und es Fahrgastinformationssystem.
Dank ere automatische Mittelpufferkupplig vom Typ FK-9-6 vo Schwab Verkehrstechnik chäne d Triebzüg in Vielfachsteuerung – au mit de Shuttle-Triebzüg BDSeh 4/8 und de vier Niderfluer-Gelenkstürwage ABt 2131–34 – fahre, was e Apassig an d Nachfrageschwankige ermöglicht. 2014 sind d «Kofferkuli-Stürwage» BDkt 2231–33 durch Stadler für de Betrib mit de Komet apasst worde. Si wärde für de Gepäcktransport isetzt und diene au als Reserve für d Shuttle-Züg Täsch–Zermatt.
Ambutrix
Ambutrix isch e französeschi Gmeind mit Ywohner (Stang ) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes.
Geografii
D Gmeind ghört zum im Arrondissement.
Weltwassertag
Dr Wältwasserdag findet syt 1993 alljohr am 22. Merz statt. Syt 2003 wird er vu UN-Water organisiert. Är isch in dr Agenda 21 vu dr UN-Konferänz fir Umwält un Entwicklig (UNCED) z Rio de Janeiro vorgschlaa un vu dr UN-Generalversammlig in ere Resolution am 22. Dezämber 1992 bschlosse wore. Mit dr Johre isch er all wichtiger wore.
D UN ladet ihri Mitglidsstaate derzue yy, dää Dag fir d Yyfierig vu UN-Empfählige z bruche un konkreti Aktionen in ihre Länder z ferdere. All Johr ibernimmt aini vu dr vile UN-Agenture, wu zum Thema Wasser schaffe, d Laitig bi dr Ferderig un Koodinierig vu internationale Aktione fir dr Wältwasserdag.
Dr Wältwasserdag 2005 isch unter dr Laitig vu dr UN-Abdailig fir wirtschaftligi un soziali Aaglägehaite (Department of Economic and Social Affairs, UN DESA) gstande un het dr Aafang markiert vum zwaite UN-Johrzehnt „Water for Life – Wasser für das Leben“ (2005–2015).
1908
uf d Wält chuu
Datum nit bekant:
Weltwassertag
Z Dytschland wird syter 2000 all zwai Johr am Wältwasserdag vu dr Naturfrynd un vum Dytsche Anglerverband d „Flusslandschaft vum Johr“ un syt 2011 all Johr vum Umwältbundesamt dr „Gwässertyp vum Johr“ uusgwehlt.
Communauté de communes Presqu’île de Crozon-Aulne maritime
D Communauté de communes Presqu’île de Crozon-Aulne maritime (bretonisch Kumuniezh kumunioù Gourenez Kraozon-Arvor ar Stêr-Aon) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Kommunalverbänd Communauté de communes de la Presqu’île de Crozon un Communauté de communes de l’Aulne Maritime. Dr Verwaltigssitz isch z Fouesnant.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Silvaplana
Silvaplana (rätoromanisch: ) ische Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Maloja am Silvaplanersee. Das isch dr middler vo de drüü Oberengadyner Seeè, und er hät drüü Abschnidd, dr Silvaplanersee sälber und dr Undersee und no dr Champfèrsee. Dur d Gmaind flüsst dr Inn.
Im Dorf Silvaplana träffe sech d Kantonsstrooss dur s Engadyn und die, wo vo Thusis uus über Tüüfekaschta und de Julier is Engadyn chunt.
Wyter oben im Daal isch d Gmaind Sils, wyter unde Sankt Moritz. Im Weschte lauft d Gmaindgränze zu Surses über d Wasserscheidi uf em Julierpass, und im Oschte berüert Silvaplana uf em Bärgmassyv vom Corvatsch s Gebiet vo de Gmaind Samaade.
Bi Silvaplana-Surlej isch e grossi Daalstazioon vo de Bärgbahne vom Corvatsch.
Spraach
Silvaplana isch wie s Engadyn algemäin bis is 19. Jaarhundert en rätorromaneschi Gmaind gsi. Im 20. Jaarhundert hend sech d Spraachverheltnis ggänderet, und hütt sind öppe drü Viertel vo de Yywooner dütschspraachig.
Küssnacht (Begriffsklärung)
Küssnacht chann folgendes bedüte:
Debian
Debian isch es freis Betribssystem wo vo freiwillige Lüt us dr ganze Wäut entwicklet wird; frei heisst i däm Zämehang nid nume dases nüt choschtet (das isch e schöne Nebeeffekt), sondern bedütet Freiheit: Me darf d Programm bruche wie oft, wie lang, oder wo me wott, me darfse verändere wieme wott (mues das aber au freigä) und so witer. Ds Projekt isch am 16. Ouguscht 1993 vom Ian Murdock gstartet worde, mittlerwile ungerstützts gäge 29000 Stück Software und über 1000 Lüt schaffe a dem Betribssystem. Ide meischte fäu wird aus Chärnäu Linux verwändet, aber es geit neuerdings au mit FreeBSD oder GNU Hurd, was auerdings no in Entwicklig isch.
Architekture
Zur Zit ungerstützt Debian die Architekture:
Entwickler und Betreuer
Fougendi Debian Entwickler si us dr Schwiz:
Hancock (Maryland)
Hancock ìsch a klaina Schtàdt ìm Washington County ìm US-Bundesschtààt Maryland. Ànna 2010 hàt sa 1.546 Iiwoohner ghàà.
wu ’s lìegt
D’ Schtàdt Hancock lìegt ìm Wäschta vum Washington County, ìm 2,9 Kilomääter braita Schtraifa zwìscha da Granza zem Pennsylvania-n-àm Norda un zem Wäscht-Virginia-n-àm Süüda.
Dur d’ Schtàdt fliasst dr Chesapeake & Ohio-Kànààl.
Gschìcht
Gnännt ìsch d’ Schtàdt noh-n-em Edward Joseph Hancock, Jr., wo zamma mìt’m George Washington ìn dr Àmerikànischa Revolüzioon kampft hàt. S’ Gebiat vum hìttiga Hancock ìsch zem äärschta Mol ìn da Joohra 1730 besiidelt gsìì. Wahrem Sezessionskriag àm 5. Janner 1862 hàt dr Generààl Stonewall Jackson fànga d’ Schtàdt àà belààgra. Waga da Watterbedingunga-n-ìsch’s àwwer ìhm nìt glunga.
Zänsüs vu 2010
Àm Zänsüs vu 2010 sìnn z’ Hancock 1.545 Iiwoohner gsìì —dàs sìnn ìnsgsàmt 694 Hüüsshàlta un 407 Fàmilia gsìì. 97,7 % vu da Bewoohner sìnn Wiissa gsìì, 0,4 % Àfroàmerikàner, 0,5 % Ìndiàner, 0,5 % Àsiàta, un 1,0 % hann üss zwai odd’r mehr Ethnia gschtàmmt. D’ Làtiinoàmerikànier vun àlla Ethnia hann fìr 0,5 % vu dr Beväälkerung zeehlt.
Dr Mediàànàlter ìsch 40,7 Joohra gsìì. 22,4 % vu da Bewoohner sìnn jìnger àls 18 gsìì; 8,8 % sìnn zwìscha-n-18 un 24 Joohra àlt gsìì; 23,5 % zwìscha 25 un 44 Joohra àlt, 27,6 % zwìscha 45 un 64 Joohra un 17,9 % sìnn älter àls 65 Joohra gsìì.
Zänsüs vu 2000
Àm Zänsüs vu 2000 sìnn z’ Hancock 1.725 Iiwoohner gsìì —dàs sìnn ìnsgsàmt 725 Hüüsshàlta un 462 Fàmilia gsìì. 98,26 % vu da Bewoohner sìnn Wiissa gsìì, 0,35 % Àfroàmerikàner, 0,35 % Ìndiàner, 0,06 % Àsiàta, 0,12 % hann üss da Pàzifischa-n-Ìnsla gschàmmt un 0,75 % hann üss zwai odd’r mehr Ethnia gschtàmmt. D’ Làtiinoàmerikànier vun àlla Ethnia hann fìr 0,46 % vu dr Beväälkerung zeehlt.
Dr Mediàànàlter ìsch 36 Joohra gsìì. 24,5 % vu da Bewoohner sìnn jìnger àls 18 gsìì; 9,5 % sìnn zwìscha-n-18 un 24 Joohra àlt gsìì; 28,2 % zwìscha 25 un 44 Joohra àlt, 21,9 % zwìscha 45 un 64 Joohra un 15,8 % sìnn älter àls 65 Joohra gsìì.
Alija
Sit ass dr politisch Zionismus im 19. Joorhundert ufchoo isch, bedütet dr Begriff allgemäin „jüüdischi Iiwanderig“ uf Palestina, bzw. sit 1948 uf Israel.
Iiwanderigswälle si im Allgemäine dur Juudeverfolgige usglööst worde. Aber die mäiste Verfolgte häi s vorzooge, in dr Nööchi vo iirer Gastkultur z bliibe — bis in s 20. Joorhundert isch d Räis ins Globte Land nämlig beschweerlig und vilmol au gföörlig gsi, und wenn d Olim emol aachoo si, häi si uusegfunde, dass es hüfig kä Aarbed für sä gee het und s Lääbe im Land hert gsi isch. Bis sich im spoote 19. Joorhundert dr modärn Jischuw het afo bilde, si d Juude in Palestina vilmol vollkomme abhängig gsi vo Spände us em Usland.
S/2003 J 15
S/2003 J 15 isch ain vu de ussere Zwergmonde vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 15 isch am 6. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna un Yanga R. Fernández entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 15 bezaichnet.
Bahndate
S/2003 J 15 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 22.627.000 km in 689 Däg, 18 Stunde un 29 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,1910 uf. Mit ere Naigig vu 146,501° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 15 de Ananke-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet. S/2003 J 15 isch s'usserst Mitglid vu de Gruppe.
Physikalischi Date
S/2000 J 15 besitzt ä Durmesser vu etwa 2 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm3 isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch. Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
Albinen
Albinu []; ) isch e politeschi Gmeind im Bezirk Leuk vom Kanton Wallis.
Sproochgschicht
Der Ortsname ist s erschte Mol ane 1224 als Albignun urkundlech erwäänt.
Uf em Gmeindbiet sind es baar romaneschi Fluernäme au hüt no bekannt (wie Tschärmilonga, Boviri, Maarunggli, Tschingere, Laljet, Planedri und no anderi). Si zeige, ass vor der Germanisierig im Middelalter und em Übergang zum Walliserdüütsch i dr Gäget vo Leik e romanischsprächendi Bevölkerig mit emene frankoprovenzalische Tieläkt gläbt het.
Geografii
S Gmeindgebiet goot vo dr Egg, wo sech vo Sankt Barbara bi Leik bis zum Horlinigraat ufe ziet, s Taal ii bis zu de höche Felswänd südöschtlech vo Badu. Im Nordoschte isch uf em Vorgipfel vom Torränthorn der höchscht Punkt vo dr Gmeind mit 2889 Meter über Meer.
E Strooss, wo ane 1956 bout worden isch, goot va Leik uf Albinu und wyter zu dr Taalstazion vo dr Torräntbaan bi Flaasche und sid de 1970er Joore uf Badu ine. Grad unden a Albinu isch di alti Brugg vo dr Taalstrooss vo Leik uf Badu, wo dr Name «Römerbrugg» het. Die grossi Bogebrugg isch ane 1539 vom Walliser Boumeischter Ulrich Ruffiner bout worde.
Gschicht
Früener isch der Wääg uf Badu gar schwirig gsi. Dur die höche Felse het me über längi Leitere müesse chlättere. Das sind d Albinuleitere, und die wärde bis hüt vo muetige Turischte bruucht.
Albinu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1224 als Albignun,
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 8,6 % glägu.
Religion
84,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 10,7 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Albinu ischt dr Beat Jost (Stant Oktober 2017).
Häutligen
Hütlige (amtlech Häutligen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Hütlige ligt über em Aaretau am Wechsthang vom Lochebärg. D Gmeindsflächi bsteit us 69,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 27,6 % Waud u 3,3 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Chonufinge, Frimettige, Diessbech, Wichtrech u Tägertschi.
Gschicht
Hütlige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1240 aus Hutlingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,7 % gläge.
Gerhard Richter
Dr Gerhard Richter (* 9. Februar 1932 z Dresde) isch e dütsche Mooler, Bildhauer und Fotograf. Vo 1971 bis 1993 isch er Brofässer für Moolerei an dr Kunstakademii Düsseldorf gsi.
Häutligen
Religion
91 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 2,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Gerhard Richter
Lääbe
Dr Gerhard Richter isch z Reichenau (hüte Bogatynia) und Waltersdorf in dr Oberlausitz ufgwaggse. 1948 het er die Middleri Rifi an dr hööchere Handelsschuel z Zittau gmacht und isch dört vo 1949 bis 1951 zum Schrifte-, Büüne- und Wärbigsmooler usbildet worde. 1951 het er an dr Hochschuel vo de bildende Künst z Dresden bim Karl von Appen, Heinz Lohmar und Will Grohmann afo leere. 1955 het er für si Vordiplom e Wandgmäld (Abendmahl mit Picasso) für d Mensa vo dr Dresdner Akademii gmoolt, 1956 en anders Wandbild für s Dresdner Hygienemuseum (Lebensfreude) für si Diplomarbet. Wo dr Richter spööter us dr DDR gflüchdet isch, het mä die Gmäld übermoolt. Vo 1957 bis 1961 het er as Mäisterschüeler an dr Akademi gschafft und Staatsufdrääg vo dr DDR übernoo. In dere Zit het er e Hufe Wandbilder (z. B. Arbeiterkampf), Öölgmäld (Bordret vo dr Angelica Domröse, im Richter si ersti Frau Ema und s Stadtbild vo Dresde) und Zäichnige (z. B. Sälbstbordret) gmacht.
Häutligen
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,7 %, CVP 1,5 %, EVP 6,3 %, FDP 2,7 %. GLP 3,7 %, GP 5,4 %, SP 3,7 %, SVP 55,8 %, Suschtigi 4,2 %.
Tiernamen Urserental
I dere Liste sind Tiärenääme uufgfüert, wo im Ùrscheletall bruucht wered. E Bsunderhait sind di italienische Nebefoorme, wo bi Huustier bruucht wered, wie Porgge för "Sau" (it. porca) oder Wagge för "Chue" (it. vacca).
Häutligen
Politik
Gmeindspresidänt vo Hütlige isch dr Christian Mosimann (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 221 Ywohner 99,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Hütlige ghört zum Hochalemannisch.
Gerhard Richter
Lääbe
Ändi Februar 1961 isch dr Gerhard Richter über West-Berlin uf Westdütschland gflüchdet. Numen e baar vo sine Bilder, won er het müesse zruggloo, si erhalte. Vo 1961 bis 1964 het er an dr Kunstakademii Düsseldorf bim Friedrich Macketanz und K. O. Götz witerstudiert. 1971 isch er denn dört Brofässer für Moolerei worde.
1964 het dr Richter Äinzelustellige z Münche, z Düsseldorf und z Berlin gha und isch bald in e Hufe in- und usländische Galerien und Museum zäigt worde. 1972 isch er im Dütsche Bavillion vo dr Biennale vo Venedig mit dr Grubbe vo Wärk 48 Portraits verdräte gsi. 1978 isch er Gastbrofässer am Nova Scotia College of Art and Design z Halifax worde. 1984 isch er bi dr Usstellig Von hier aus – Zwei Monate neue deutsche Kunst in Düsseldorf drbii gsi und in de 1990er Joor het s dütsche Abgeordnetehuus fümf Gmäld von em in sim Festsaal lo ufghänke.
Si internazionaali künstlerischi Anerkennig isch in dene Joor immer gröösser worde und en umfassendi Retrospektive isch z Bariis, Bonn, Stockholm und Madrid zäigt worde. 2002 het s Museum of Modern Art, Nöü York, e Retrospektive mit 188 Exponaat zäigt.
Dr Gerhard Richter zelt zu de erfolgriichste Mooler vo dr Geegewart. The Guardian het en sogar as dr „Picasso vom 21. Joorhundert“ bezäichnet.
Weblingg
Ardikel
Chardonnay
Dr Chardonnay isch e bekannti Wysswy-Truube mit eme hoche Qualitätspotenzial. Synonym sin Pinot Chardonnay, Beaunois, Morillon, Weißer Clevner und Feinburgunder.
E DNA-Analyse us em Johr 1998 het ergäh, dass dr Chardonnay s' Ergäbnis von ere natürlige Krüzig vo Pinot und Gouais Blanc isch. Wil die genetischen Unterschied zwüsche Pinot Blanc, Pinot Gris und Pinot Noir sehr glei sin, ligt e gnaui Spezifizierig vom Pinot-Typ nonig vor.
Safed
Safed ( Tzefat; arabisch صفد) isch e Stadt in Galiläa im Nordbezirk vo Israel. Si befindet sich uf ere Hööchi vo 840 m uf äim vo de höggste Bärg im oobere Galiläa. Im Dezämber 2010 het si 30,398 Iiwooner gha.
Safed isch im spoote Middelalter und dr früeje Nöizit as e wichdige Ort vo dr jüüdische Gleersamkäit bedütend gsi und isch lang e gäistigs Zentrum vo dr Kabbala gsi.
Gschicht
Die ersti historischi beläiti Erwäänig vo dr Stadt isch us em Joor 66 n. d. Z. Dr Flavius Josephus het denn zur Verdäidigung gegen e Aagriff vo de Römer im Jüüdischen Chrieg e baar galiläischi Bärgdörfer lo befestigte und zu Bollwärk lo usbaue. Under deene Ort wird au Seph (griechisch Σεπφ) erwäänt, und mit däm isch vilicht Safed gmäint. Im Jerusalemer Talmud wird Safed as äine vo de Bärggipfel erwäänt, wo von ene zur Zit vom Herodianische Tämpel Füürsignal übermiddlet worde si.
Noch em Erste Chrüzzuug häi d Chrüzfaarer do im Joor 1102 e Burg baut. Dr Saladin het die belaageret und won er de Verdäidiger am 6. Dezämber 1188 freien Abzug versproche het, het sich d Garnison uf Tyros zruggzooge. Noch em Chrüzzuug vom Theobald vo Champagne häi französischi Tämpler 1240 d Burg ernöijeret, aber scho 1266 isch si ändgültig in d Händ vo Muslime gfalle, wo egüptischi Mamluke si erooberet häi. Die häi Safed zur Hauptstadt vom nördlige Galiläa gmacht.
Im 16. Joorhundert isch Safed under dr osmanische Herschaft zur „jüüdische“ Stadt worde. Um s Joor 1550 häi doo fast 10'000 Juude gläbt, won vili von ene 1492 us Spanie gflüchdet si. E hufe berüemti jüüdischi Gleerti, under iine die bedütende Rabbiner Josef Karo, Moses Cordovero und Isaak Luria, häi sich doo niidergloo und häi dr Ruef vo Safed as Zentrum vo dr Kabbala gfestiget. 1563 isch doo die ersti hebräischi Druckerei in Palestina gründet worde.
Im 17. Joorhundert isch Safed äini vo de Hochburge vo dr messianische Beweegig vom Schabbtai Zvi gsi (Sabbatianismus). Äini vom Sabbatai Zwi sine Fraue isch vo doo choo.
Im 18. und 19. Joorhundert het d Stadt an Bedütig verloore und isch von e baar Ärdbeebe schwer beschädigt worde. D Zaal vo de jüüdische Iiwooner isch in dere Zit zruggange und isch wääred dr Zit vom britische Mandat am chliinste gsi. Zur Zit vom Israelische Unabhängigkäitschrieg im Joor 1948 häi z Safed 12'000 Araber und 1'700 Juude gläbt.
Wääred em Chrieg häi lokali arabischi Milize und Äihäite vo dr Arabische Befreijigsarmee brobiert, s jüüdische Viertel, wo vor allem Ultraorthodoxi gwoont häi, z eroobere. D Drubbe vo dr Hagana häi das verhinderet. Im Mai 1948 isch s dr Haganah glunge, die strategisch wichdige Pünkt um d Stadt ume im Raame vo dr Operation Yiftah z eroobere. Si het zwäi Dörfer in dr Noochberschaft gsprängt und mit Mörser uf d Stadt gschosse und druf isch die arabischi Bevölkerig gflüchdet. D Haganah het denn d Araber, wo no bliibe si, in Libanon usgwiise oder si uf Haifa deportiert.
Noch dr Gründig vom Staat Israel het Safed dr Status von ere Entwiggligsstadt überchoo. E wichdige Wirtschaftszwiig isch hüte dr Turismus, wägen em historische Erb und wäge dr Hööchilaag.
Im Lauf vo dr Israel-Libanon-Krise 2006 häi au z Safed Katjuscha-Rageete iigschlaage, wo d Hisbollah-Miliz vom Südlibanon abgschosse het. Under anderem si e Chrankehuus und e Schoggifabrik droffe worde.
DJ Manon
D DJ Manon (* 1970 as Manon Maeder z Bärn) isch e Schwyzer DJ un Musikproduzänti un giltet as aini vu dr Pionierne vu dr elektronische Musik in dr Schwyz.
Lääbe
Erschti Schritte in d Musikwält het d Manon im Alter vu siibe Joor gmacht, wu si sich vu irem gsparte Gäld Schallplatte gchaft het. Musik isch zäntrale Punkt in s Manons Lääbe woore. Ire eerscht Ufdritt het si im Alter vu 15i z Burdlef ghaa.
Anne 1993 het si d Manon us berueflige un private Grind entschide, uf Züri z zie. D Stadt het dodmol as Draischybe vu dr elektronische Musik in dr Schwyz gulte.
Ire Job in eme Plattelade un iri Mitwirkig bi dr legendäre Afterhour-Party im „Oxa“ Züri un „Tarot Club Grodoonia“ Rümlang hän si schliessli derzue brocht, ire Hobby zum Beruef z mache. Näb eme Ufleege het si all Ritt aigeni Event organisiert un het unter anderem au Fraue hinter dr Plattedäller gferderet.
Im Zürcher Club Chauflüüte (Kaufleuten) het si ire eerscht Engaschmänt as resident DJ iberchuu. Aber s sin vor allem Gig an Party vu Frynd wie „Dekadance“, „Massive Ursive Primitive“ un „Life is a Bitch“, wun ere ghulfe hän, si in dr Schwyzer DJ Szene un speter au internazional z etabliere.
D Manon isch Mueter vu zwai Chinder, e Doochter (* 1999) un e Suun (* 2001) un läbt z Züri.
Baseldeutsch
Baseldytsch (hit maischtens mit ü [] ússgschproche und dorum Baseldütsch gschriibe; uf Hoochdytsch Baseldeutsch) isch dr Dialäggt vo dr Stadt Basel und dr neechere Aglomerazioon.
Dr Dialäggt, wo im eschtlige Baaselbiet und fascht glych im aargauische Frickdaal gredt wird, isch s Ooberbaaselbieterdütsch. Äänlig, aber nid ganz glych wien im Baaselbiet reedet men au im soledurnische Schwarzbuebeland. Im weschtlige Baaselbiet und im Laufedaal schwätzt mä Underbaaselbieterdütsch. All die Dialäggt gheere zum Nordweschtschwyzerdytsch.