cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Professor
Brofässer (vo in dr Bedütig „sich öffentlig as Leerer z bekenne“) bezäichnet im dütsche Sproochruum brimäär e Stellig as Hoochschuelleerer. E Brofässuur goot im normaale Fall zämme mit ere Denominazioon („Brofässer für …“), wo festläit, für weeles Fachgebiet är verdrättet. E Brofässuur wird mäistens im ene komplizierte Uswaalverfaare bsetzt, wo dur d Hoochschuelgsetz rächtlig formalisiert isch. Eso hofft mä, ass d Uswaal dr Best wurd uslääse, wie s im Gsetz gschriibe isch.
Im dütsche Sproochruum isch d Hauptufgoob vo Brofässer an Uniwersidääte und gliichgstellte Hoochschuele, wo s Rächt häi, z bromoviere und habilitiere, die wüsseschaftligi Forschig und Leer im Sinn vom humboldtsche Bildigsideal. D Brofässuur und dr Leerstuel häi doo nit die gliichi Bedütig: Jeede Inhaaber vom ene Leerstuel isch e Brofässer, aber nit umkeert.
Z Ööstriich und in Dütschland gits au d Diddel vom ordentlige und usserordentlige Uniwersidäätsbrofässer, Juniorbrofässr oder vom usserblaanmäässige Brofässer.' In de USA, im Underschiid zu de mäiste Hoochschuelsüsteem zellt mä au d assistant professorsund d associate professors zu de Brofässer, anderwärts m#istens nume s Ekwiwalänt vom full professor''.
Brofässer as Diddel für Leerer an hööchere Schuele
In gwüsse Länder wie Ööstriich, dr Schwiz, Frankriich, Italie, Poole, dr Slowakei, Sloweenie und Tschechie wärde vilmol au Leerer an hööchere Schuele as Brofässer bezäichnet.
Brofässer as Eerediddel
Z Dütschland cha d Bezäichnig Brofässer under bestimmte Umständ au as Eerediddel Persoone gee wärde, wo kä Brofässuur häi, zum Bispil an Künstler. Im Bundesland Baade-Württebäärg oder in Ööstriich cha d Bezäichnig „Brofässer“ oder „Brofässore“ ooni Zuesetz as nitakadeemische Eerediddel verdiente Bürger ge wärde.
Liddratuur
Zu Tschender-Aspäkt:
Armleuchter
En Armlüchter isch zum eine d Bezeichnig für e spezielli Art vo Cherzeständer zum andere wirds aber au als Schimpfwort bruuchet.
Cherzeständer
Dr Armlüchter (au Kandelaber) bestoht im allgemeine us emä Soggel, enerä zentrale Süüle, mit Ärm dra, wo mä cha Cherze drufstecke. D Zahl vo de Ärm isch im allgemeine ungrad. Sonigi Armlüchter si scho us em Altertum bekannt, denn het mä sä aber nit mit Cherze bestückt, wo denn nonig erfunde gsi si, sondern mit chliine Öl- oder Talglampe.
Ä bekannts Bispil für än Armlüchter isch d Menora, wo im jüdische Tämpel z Jerusalem gstanden isch und eis vo de wichtigste Symbol für s Judedum worde isch, und au uf em Wappe vom Staat Israel abbildet isch.
Schimpfwort
Wohär das z Schimpfwort chunnt weis me hüt nümme. Me nimmt aber a, das es us em Militär chunnt, wo mes als Ersatz für "Arschloch" brucht het. Armloch isch e säuteni Form, wo die beide Wörter vermischt si.
19. Mai
Dr '''19. Mai''' isch dr 139. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 140. in Schaltjohr), dodermit blybe no 226 Däg bis zum Änd vum Johr.
Suhr
Suhr cha aini vo däne Bedütige ha:
Suhr isch en Namesbestandtail vo:
Östlicher Laubfrosch
S’ Ääschtliga Làuibfräschla (Hyla orientalis) ìsch a Àrt vu da Làuibfräschla, wo ìn Oschtöiropà un Wäschtàsia labt. Friahjer ìsch sa àls a Unteràrt vum Öiropäischa Làuibfrosch ààglüagt worra.
Markmoola
’S ìsch a klainer Frosch vun äbb 3,5 bis 5 cm Länga, ìm Mìttel 4 cm. D’ Mannla sìnn bis züa 5 cm làng, d’ Wiiwla bis züa 4,5 cm. Uff dr Owersitta-n-ìsch d’ Hüüt grààsgrian, saltaner brüün, gràui, galblig odd’r bläilig gfàrbt, maischtens ohna Flacka. Ìm Àllgmaina ìsch vum Nàsalächla bis ìn d’ Neecha vum Hìnterbaiààsàtz a dunkel Längsbànd, wo uffa häll gsaimt ìsch. ’S làuift ìwwers Trummelfall un zwiigt a klain Schtìckla hààkaformig uffa àb (dàs nännt maa d’ Huftschlìnga odd’r d’ Liischtaschpànga). Bii da Tiarla ìm kaukààsischa Braich ìsch d’ Sittalinia manckmol unterbrocha, odd’r manckmol ìm hìntera Käärwerbraich unvollschtandig üssgepräägt un d’ Huftschlìnga kààt feehla. Je noh Regioon kààt d’ hälla Untersitta vu da Tiarer gràui odd’r oransch sìì.
D’ Fìnger un Zeechaschpìtza sìnn verbraitert un bsìtza rundliga Hàftschiiwa. D’ Kehla vum Mannla ìsch rumpflig un brüünlig, galblig odd’r oraansch, zem Tail schmutzig-grian. D’ Kehla vum Wiiwla-n-ìsch glàtt un bääsch, mànckmol mìt grààsgriana Flacka. D’ Kehla vu da Jungtiarer ìsch glàtt, blàss galblig odd’r guldgaal.
Ànna 2022 hàt a Schtüdia gezaigt, àss d’ Hüütfààrwa vun ainiga Ääschtliga Làuibfräschla üss dr Neecha vum Àtoomkràftwark Tschernobyl sìch gandert hàt. Waga dr Ionisiarenda Schtrààhlung ìsch ìhra Fààrwa dunkel worra.
wu ’s labt
S’ Ääschtliga Làuibfräschla fìndet maa ìn da folgenda Lander: ìn Poola ääschtlig vu dr Waichsel, ìm üsserschta Süüda vu Litaua, ìm Süüda un Wäschta vu Wiissrüsslànd, ìn dr Ukràina (àwwer nìt ìm üsserschta Wäschta vum Lànd), ìn Rüsslànd bii dr ukràinischa Granz un ìm neerdliga Kaukààsusvorlànd, ìn dr Repüblik Moldààwia, ìm Oschta vu Rumäänia, ìm Oschta vu Bülgàària, ìm Wäschta un Norda vu dr Tìrkäi, drunter àui uff a pààr griachischa Ìnsla vor àn dr tìrkischa Kìschta, ìn Georgia, Àrmeenia, Aserbaidschan, so wia-n-ìm Iràn àn dr süüdliga Kìschta vum Kaspischa Meer.
S’ Verbraitungsgebiat vum Ääschtliga Làuibfräschla granzt ìm Wäscha àn dàs vum Öiropäischa Làuibfräschla, so wia àn dàs vum Klainàsiàtischa Làuibfräschla-n-ìm Süüda vu dr Tìrkai un ìm süüdliga Kaukàsus.
wia ’s labt
S’ Ääschtliga Làuibfräschla labt wia s’ Öiropäischa Làuibfräschla —àlso maischtens àm Nàcht. ’S gìtt àwwer regionààla Bsunderhaita, vor àllem bii da Popülàzioona ìm Hoochgebìrg, wo manckmol àui àm Tààg àktiiv sìnn. Wia s’ Ääschtliga Làuibfräscha ìm Làuif vum Joohr labt, hangt vum jewilliga Regionààlklima àb. Ìn Wiissrüsslànd, wu vor àllem Tiaflànd ìsch, düen d’ Ääschtliga Làuibfräschla vum And Àwrìl bis àm And Jüüni laicha. Ìm Kaukààsus bii 1000 m ìwwer’m Meer düen sa sìch ìm Jüüni/Jüüli fortpflànza. Àm Schwàrza Meer bii Sotschi, wo dr Klima sehr mìld ìsch, laicha d’ Ääschtliga Làuibfräschla vor àllem vun Ààfàng Àwrìl bis àm And vu Septamber.
D’ Ääschtliga Làuibfräschla assa Ìnsäkter un Schpìnna. Sa känna zem Biischpììl vu Bàndmolcha, Rìngelnàtter un verschììdena Vogelàrta wia Gräha, Fìschraiher, Wiissschtorcka un Grànicha gassa wara.
Gfoohr fìr d’ Àrt
Ìm greeschta Tail vu siim Verbraitungbraich ìsch s’ Ääschtliga Làuibfräschla nìt ìn Gfoohr. D’ Popülàzioona àm Nordrànd vum Braich, z. B. ìn Wiissrüsslànd, laawa hüüfig àbglaaga un schtehn àlso fàscht nia ìn Gfoohr.
Dessenheim
Dàssene (IPA: []; frz. Dessenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. S'Hüffedorf mit eweng meh wie 1000 Inwohner wird im Weschte von eme Wald flankiert un isch suscht von ere Landwirtschaftszone umgäbe. Es wird hauptsächlich Welschkorn (Mais) apflanzt. D'Hauptstross D2 goht uf Ruschtehart un Wàckelse. Zwei Monument züge von dr Kämpf am End vom Zweite Weltkrieg.
D'Gmeind ghört im Kommunalverband a.
Géografi
Dàssene légt uf rund 200 Méter éwer em Méerspiegel wèstlig vum Canal du Rhône au Rhin. Nochbergmàinde sén Wàckolse un Hàtteschlag ém Norde, Néderhèrge (Kanton Ànze) ém Wèste, Rèschehart ém Side un Hàitere ém Oste.
Gschécht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ém Johr 1978 ésch s Üsséh vum Wappe fèstglègt wore. Lénks sén d Mitra un der Stab vum Bischof Saint Léger z séh, ràchts d'Farwe vu der Éstricher (rot, wiss un noch emol rot).
Verwàltung
vun Dàssene ìsch. Dàssene ghert zem Kommünàlverbànd.
Wértschaft
Én der Landwértschaft wàre vor allem Gedràide un Màis aboie. Zudèm gét's oi a baar Zuchtbedrieb.
Thomas Arne
Dr Thomas Augustine Arne (* 12. Merz 1710 z London; † 5. Merz 1778 z London) isch en änglische Komponist vo dr Vorklassik gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Thomas Arne isch us ere katholische Handwärkerfamilie choo. Si Vater Thomas Arne (1682–1736) isch e Bolsterer gsi, und het en uf s Eton gschickt zum Jura studiere. Nääbebii het er dört au no Giigespiile und Komposizioon bim Michael Christian Festing studiert. Schliesslig het er sich ganz dr Kunst gwidmet. Sis erste Wärk isch d Opere Rosamond (noch eme Libretto vom Joseph Addison) gsi, wo scho groosse Erfolg ghaa het. No besser aachoo isch Thumb, or the opera of operas. 1738 het er d Opere Comus mit eme Teggst vom John Milton) komponiert, er het din e Hufe nazional-britischi Melodie brucht und het sä mit Motiv im italiänische und dütsche Stil, won er erfunde het, gschickt verflochte. 1740 het d Schauspiilere und Sängere Kitty Clive, wo denn seer populäär gsi isch, in dr Uruffüerig vo sinere Opere Alfred d Rolle vo dr Venus und vo dr Emmalo spiile.
Im Joor 1741 het er gege äine vo de füerende Londoner Buchhändler prozessiert, und het em vorgworfe, ass dä sini Urheeberrächt verletzt häig. Es isch zum ene ussergrichtlige Vergliich choo. Dr Arne isch äine vo de erste Künstler, wo iir Urhebeerrächt vom ene Gricht häi lo schütze.
Er isch zwäi Joor lang mit sinere Frau Cecilia Arne, won e Schülere vom Francesco Geminiani und en usgezäichneti Sängere gsi isch, z Irland ufdräte. Denn het er 1745 z London e Stell as Komponist für d Vauxhallgärte überchoo, und het dört groosses Ufseä erregt mit chliine Gsangsstück, wo sini Individualidäät am beste zäigt häi. 1755 het er sich vo dr Cecilia drennt, wil er si für gäisteschrank ghalte het, und het en Affääre mit dr Charlotte Brent aagfange, wo e Schüelere von em gsi isch. Ass er au im italiänische Stiil chönn schriibe, het 1762 si Opere Artaxerxes (noch em Metastasio) bewiise. Er het im ganze 30 ärnsti und komischi Opere gschriibe, meereri Oratorie, wo aber im Vergliich mit deene vom Händel farblos und gschmäggerlig drhäär choo si. Vom Arne stammt au d Melodii vo äinere vo de inoffizielle änglische Nazionalhümne Rule, Britannia!: Es isch dr Schlussgsang us dr Masque of Alfred.
Dr Muusighistoriker und Komponist Charles Burney isch äine vo sine Schüeler gsi.
Dr Thomas Augustine Arne isch am 5. Merz 1778 z London gstorbe. Er isch zämme mit sinere Frau, won er sich mit ere churz vor sim Dood wider versöönt het, in dr St Paul’s Church begraabe. Si unehelig Soon Michael Arne (1740/41–1786) isch au en gschetzte Komponist gsi.
Peer Steinbrück
Dr Peer Steinbrück (* 10. Jänner 1947 z Hamburg) isch en ehmolige dytsche Bolitiker (SPD). Vu 2002 bis 2005 isch dr Steinbrück Minischterbresidänt vum Land Nordrhy-Weschtfale gsii, vu 2005 bis 2009 Bundesfinanzminischter un Stellverdrätter vum SPD-Bundesvorsitzer. Vu 2009 bis 2016 isch er Mitglid vum Dytsche Bundesdag gsii. Am 9. Dezämber 2012 isch dr Peer Steinbrück vum SPD-Barteidag zum Chanzlerkandidat vu dr SPD fir d Bundesdagswahl 2013 gwehlt wore.
Familie
Dr Peer Steinbrück isch as erschte vu zwee Sihn vum Ernst Steinbrück (1914–1998) un dr Ilse geb. Schäper (1919–2011) z Hamburg uf d Wält chuu. Em Peer Steinbrück sy Mueter chunnt us ere Hamburger Chaufmannsfamilie un het uf dr Muetersyte dänischi Wurzle ghaa. Mitti 1930er Johr, in dr Zyt vum Nationalsozialismus, het si lengeri Zyt bi ihre Verwandte z Dänemark un Schwede verbrocht, go em „Bund Deutscher Mädel“ z entgoh. Dr Vater, Ernst Steinbrück, isch z Pommern uf d Wält chuu un isch z Hamburg Architekt wore. Drot ass dr Vater us dr wytverzwygte, großburgerlige Familie Delbrück stammt, isch dr Peer Steinbrück in burgerlige Verhältnis in eme Mietshuus im dodmol proletarisch bregte Hamburg-Uhlenhorst ufgwachse.
Dr Steinbrück läbt im Bonner Stadtdail Plittersdorf, derzue het er e Zwaitwohnig z Berlin im Weddinger Sprengelkiez. Är isch syt 1975 ghyrote mit dr Gertrud Steinbrück geb. Isbary (* 1950), ere promovierte Lehreri fir Biology un Bolitik am evangelische Amos-Comenius-Gymnasium Bonn. Si hän zämme ne Suhn un zwoo Dechtere.
Uusbildig
Är isch uf s altsprochli Glehrteschuel vum Johanneum gange, wun er wäge schlächte Note in dr Sekundarstufe I het wider mieße abgoo. Dr Steinbrück isch in syre gsamte Schuelzyt (1953 bis 1968) zwai Mol hocke blibe un het anne 1968 s fachbunde Abitur (Fachrichtig Wirtschaft) an dr Staatlige Handelsschuel Am Lämmermarkt z Hamburg-Hohenfelde gmacht. Dr Steinbrück isch mit achtzeh us dr evangelische Chilchen uusdrätte. Är isch speter wider in dr Chilche yydrätte.
Vu 1968 bis 1970 het dr Steinbrück as Soldat uf Zyt (SaZ 2) bi dr Färnmäldeainhait vum Panzerbataillon 314 z Oldenburg-Bümmerstede sy Grundwehrdienscht in dr Bundeswehr un en Uusbildig as Reserveoffizieraawärter vum Heer absolviert. Sy derzytige Dienschtgrad isch Leutnant vu dr Reserve.
Ab em Summersemeschter 1970 het er Volkswirtschaft mit em Näbefach Soziology an dr Christian-Albrechts-Universität (CAU) z Kiel studiert, wu au dr schleswig-holsteinisch FDP-Bolitiker Wolfgang Kubicki zue syne Kommilitone zellt het. S Studium het er anne 1974 as Diplom-Volkswirt abgschlosse.
Bolitischi Laufbahn
Dr Peer Steinbrück isch anne 1969 in d SPD yydrätte.
Staatssekretär z Schleswig-Holstein
Anne 1990 isch dr Steinbrück as Staatssekretär in d Landesregierig vu Schleswig-Holstein unter m Minischterbresidänt Björn Engholm gwächslet, zerscht in s Minischterium fir Natur, Umwält un Landesentwicklig (bis 1992), derno in s Minischterium fir Wirtschaft, Tächnik un Verchehr (bis 1993).
Randenbahn
D Randèbaan isch è 14,3 Kilometèr langi Nebbèbaan vo Singè gu Beurè-Büèßlingè gsi. Si isch am 21. Novembèr 1913 durch diè Badischi Staatsbaan uff Grundlaag von èm badischè Gsetz vom 2. Septembèr 1908 eröffnet worrè. Dè Nammè bezièt sich uff dè Randè, è Jura-Daffelgebyrge, welles übber 900 Metèr hoch isch un diè Schwöbischi Alb mit èm Schwizer Jura vobindet. Vom Bahnknotèpunkt Singè im Hegau füürt diè Baan i weschtlichi Richtig im Gränzgebièt zum schwizerischè Kantoon Schaffhuusè unterhalb vom Hohentwyl un Hohèstofflè bis zu dè chlynè Ortschaft Beurè, diè hüt èn Deil vo dè Stadt Tengè isch.
Diè Dütsch Bundesbaan hèt mit mit Würkig vom 25. September 1966 dè Betrièb ab Hilzingè ygschtellt, zum 21. Novembèr vom glychè Johr hèt si au s Räschtschtuck still glait un d Gleis abbaut.
Peer Steinbrück
Landesminischter z Schleswig-Holstein un z Nordrhy-Weschtfale
Am 19. Mai 1993 isch dr Steinbrück zum Minischter fir Wirtschaft, Tächnik un Verchehr vum Land Schleswig-Holstein ernännt wore (Kabinett Simonis I un II). Des Amt het er bis zum 28. Oktober 1998 uusgiebt un isch derno retuur uf Nordrhy-Weschtfale, wun er ab em 28. Oktober 1998 zerscht s Minischterium fir Wirtschaft un Mittelstand, Technology un Verchehr (Kabinett Clement I) un ab em 22. Februar 2000 s Finanzminischterium (Kabinett Clement I un II) glaitet het.
Vu 2000 bis 2005 isch er au Abgordnete im Landdag vu Nordrhy-Weschtfale gsii.
Minischterbresidänt vu Nordrhy-Weschtfale
Am 6. Novämber 2002 isch dr Steinbrück zum Minischterbresidänt vum Landes Nordrhy-Weschtfale gwehlt wore. Är het dodermit d Noofolg vum Wolfgang Clement aadrätte, wu s Amt ufgee ghaa het go Bundesminischter fir Arbet un Wirtschaft z wäre. Wu d SPD mit ihrem Spitzekandidat Steinbrück bi dr Landdagswahl z Nordrhy-Weschtfale 2005 mit 37,1 % uf ihre schlächtscht Ergebnis bi re Landdagswahl z NRW syt 1954 chuu isch un au di Griene Stimme verlore hän, het di rot-grien Koalition ihri Meehait im Landdag verlore. Zum Noofolger vum Steinbrück as Minischterbresidänt isch am 22. Juni 2005 dr Jürgen Rüttgers (CDU) gwehlt wore.
Bundesfinanzminister in dr große Koalition
Am 22. November 2005 isch dr Steinbrück as Bundesminischter vu dr Finanze in di vu dr Bundeschanzleri Angela Merkel gfiert Bundesregierig beruefe wore. In sy Zyt as Finanzminischter isch d Bankekrise 2008/09 as Dail vu dr Wältwirtschaftskrise ab 2007 gfalle. Noch em Zämmebruch vu dr US-amerikanische Bank Lehman Brothers sin au verschideni dytschi Banke in Finanzneet chuu un sin zum Dail dur staatligi Hilf unterstitzt wore. D Rettig vu dr Hypo Real Estate isch as z dyyr kritisiert wore un s het au ne Untersuechigsuusschuss derzue gee.
SPD-Bundestagsabgeordneter 2009 bis 2016
Zue dr Bundesdagswahl 2009 isch dr Steinbrück im Wahlchrais 105 (Mettmann I) as Diräktkandidat fir d SPD aadrätte. Är het am 27. September 2009 dr Kampf um s Diräktmandat mit 33,8 % gege d Michaela Noll (CDU) verlore, wu uf 44,4 % vu dr Stimme chuu isch. Dr Steinbrück isch statt däm derno as Dritte vu dr Landeslischt Nordrhy-Weschtfale zum erschte Mol in dr Bundesdag yyzoge. Am 29. Septämber het dr Steinbrück aagchindet, ass er si im Große un Ganze us dr Spitzebolitik zruckzie wett un het sy Amt as Stellverdrätter vum SPD-Bundesvorsitzer niderglait. Am 27. Oktober 2009 het er er sy Entlassigsurkund as Finanzminischter Iberchuu.
Im Summersemeschter 2011 het dr Steinbrück d Gaschtprofessur fir Bolitikmanagement vu dr Stiftig Mercator an dr NRW School of Governance vu dr Universität Duisburg-Essen iberchuu. Ändi 2011 het er e Honorarprofessur fir Effetligi Finanzwirtschaft un internationali Finanzbolitik an dr Universität Leipzig aagnuu.
SPD-Chanzlerkandidat fir d Bundesdagswahl 2013
Am 1. Oktober 2012 isch dr Steinbrück vum SPD-Barteivorstand aistimmig as Chanzlerkandidat vu dr SPD fir d Bundesdagswahl 2013 nominiert wore. Am 9. Dezämber isch er derno uf em Sunderbarteidag mit 93,45% zum Chanzlerkandidat gwehlt wore.
No dr Bundesddagswahl, wu d SPD verlore het, un dr Bildig vu dr große Koalition unter dr Chanzleri Angela Merkel, het dr Steinbück sy Ruggzug us dr SPD-Spitz aagchindet. Är isch no bis Ändi Septämber 2016 Abgordnete im Bundesdag blibe, derno isch er us dr Bolitik uusgschide.
Uuszaichnige
derzue
20. Mai
Dr '''20. Mai''' isch dr 140. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 141. in Schaltjohr), dodermit blybe no 225 Däg bis zum Änd vum Johr.
Sowjetunion
D Union vo de Sozialistische Sowjetrepublike (churz UdSSR, Sowjetunion oder SU, Союз Советских Социалистических Республик (СССР)/Sojus Sowjetskich Sozialistitscheskich Respublik (SSSR) ) isch ä sozialistisch-zentralistisch regierte Viilvölkerstaat in Osteuropa, em Kaukasus und Nord- und Zentral-Asie gsi. Si isch am 30. Dezember 1922 gründet und am 26. Dezember 1991 dur ä Beschluss vom Oberste Sowjet ufglöst worde. Ihri völkerrechtliche Pflichte und Rächt si vo dr Russische SFSR (spöter Russischi Föderation) übernoh worde.
S Kärngebiet (mit 78 % vo der Flechi 1990) het us der Russische Sowjetrepublik bestande, wo währed der Oktoberrevolution am 7. November 1917 us em Chärn vom Zareriich entstande isch und noch der Auflösig vo der Union as unabhängigi Russischi Föderation deren ihri juristischi Nochfolg aträte het. Wäge der Dominanz vo der Russische Sowjetrepublik het mä in de westlige Länder d Sowjetunion (sprochlig) hüfig mit Russland gliichgsetzt, d. h. mä het Russland gsait, wenn mä d Sowjetunion gmeint het.
Ass es e sozialistischs Wirtschaftssüsteem gee het, wo im westlige Kapitalismus Konkurränz gmacht het, het vor allem in de 1950er und 1960er Joor in Westöiropa dr Rugge vo de sozialdemokratische Arbäiterbeweegige gsterkt, wo Sozialstaate mit soziale Sicherigssüsteem häi chönne duuresetze und eso die schlimmste soziale Underschiid und d Armuet verchliineret und s revoluzionäre Potenzial dütlig minimiert häi. Mit em Niidergang vom Realsozialismus in de spoote 1970er und 1980er Joor het sich im Weste e reakzionääre Neokapitalismus afo duuresetze, wo die soziale Errungeschafte zum Däil rückgängig gmacht het und zun ere vergröösserete Ungliichhäit bi Iikomme und Vermööge zwüsche dr Ooberschicht und em Räst vo dr Bevölkerig gfüert het.
D Revolutione und dr Burgerchrieg
Wu anne Jahre 1914 dr Erscht Weltchrieg uusbrochen isch, het s z Russland e partiotischi Wälle gee. D Erfolg am Aafang, vor allem gegen Eschtrych-Ungarn un s Osmanisch Rych, sin abr abglest wore vun eme Stelligschrieg, bis anne 1917 d Moral vu dr russische Soldate noogloo het un d Front zämmebrochen isch. D Uuzfridehait vu dr Bevelkerig un di droschtlos Versorgigslag hän in dr Hauptstadt Petrograd zue Demonschtratione vu dr Arbaiter un Buure gfiert. Die si zerst bluetig nidergschlaage worde, aber denn hän Demonschtrante dr Winterpalascht gstirmt un dr Chaiser isch zum Andanke zwunge wore. E Doppelregierig vun ere provisorische Burgerregierig un dr Arbaitersowjet isch an d Macht chuu. Däre republikanische Herrschaft het churz derno d Oktoberrevolution en Änd gmacht, wu vum Lenin, em Leo Trotzki un dr Bolschewiki initiiert woren isch.
Us em Burgerchrieg zwische dr „Roten“ un dr „Wysse“, wu no dr Oktoberrevolution chuu isch, sin d Kommunischten as Siiger fiirigange. Di drei baltische Staaten Eschtland, Lettland un Litaue, un au Finnland hän aber di Roti Armee chenne abweere oder sich in lengere Burgerchrieg unabhängig vu Russland chenne mache. Im Lauf vum Burgerchrieg un em polnisch-russische Chrieg het Russland 1920 Dail vu Wyssrussland un dr Ukraine an Pole verlore. Anne 1921 isch derno di Russisch Sozialistisch Federativ Sowjetrepublik (RSFSR) uusgruefe wore.
D Grindig vu dr Sowjetunion
Am 30. Dezämber 1922 isch dr Zämmeschluss vu dr sowjetische Sozialistische Republike zue dr Sowjetunion bschlossen un e staatli kontrollierti Wirtschaftspbolitik uusgruefe wore. D Sowjet sin as Aigedimer vu Boden un Produktionsmitteln verchindet wore. Em Lenin sy Dod am 21. Jänner 1924 het zuen eme verbitterete Noofolgkampf gfiert, wu si dr Josef Stalin gege dr Leo Trotzki duregsetzt het. Dr Stalin het sy Macht dur geziilte Terror („Stalinismus“) gfeschtigt. Syter anne 1928 isch di staatli Wirtschaft em Fimfjohresblan unterworfe wore, wu d Induschtrialisierig un dr Uusböu vu dr Infrastruktur, speziäll im asiatische Dail vum Land, firschidribbe un d Landwirtschaft kollektiviert het.
Dr Zweit Wältchrieg und dr Chalt Chrieg
[[Datei:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|mini| Die 15 [[Unionsrepublik]]e zwüsche 1956 und 1991:
1 – Armenischi SSR,
2 – Aserbaidschanischi SSR,
3 – Wissrussischi SSR,
4 – Estnischi SSR,
5 – Georgischi SSR,
6 – Kasachischi SSR,
7 – Kirgisischi SSR,
8 – Lettischi SSR,
Jemen
Dr Jemen (arabisch اليمن / al-Yaman) isch ä Schdaat im Noche Oschte, gnauer im Südweschte vo der Arabische Halbinsle. Er isch öbbe anderthalbmol so gross wie Dütschland und gränzt im Norde an Saudi-Arabie, im Oschde an Oman, im Süde an dr Golf vo Aden und s Arabische Meer, im Weschde an s Rote Meer. Dschibuti und Eritrea ligge nume ä baar Kilometer äwäg uf dr andere Site vom Rote Meer. D Küschtelengi bedräit 2400 km; d Landgränze si 1746 km lang. Zum Jemen ghöre au d Insle Sokotra, wo 3600 km² grooss isch, und zahlriichi chliineri Insle im Bab al-Mandab, im Rote Meer und im Arabische Meer.
Sowjetunion
Dr Zweit Wältchrieg und dr Chalt Chrieg
9 – Litauischi SSR,
10 – Moldauischi SSR,
Antikenmuseum Basel
S Antikemuseum Basel und d Sammlig Ludwig z Basel widme sich usschliesslig dr antike Kunst und Kultur vom Mittelmeerruum. Es befindet sich am Dalbe-Graabe 5-7.
Sowjetunion
Dr Zweit Wältchrieg und dr Chalt Chrieg
11 – Russischi SFSR,
12 – Tadschikischi SSR,
13 – Turkmenischi SSR,
14 – Ukrainischi SSR,
Antikenmuseum Basel
D Sammlig vom Antikemuseum, d Sammlig Ludwig und au d Woonhüüser vom Melchior Berri, wo s Museum din isch, ghööre zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.
D Sammlig
S Museum isch s einzige in dr Schwiiz, wo usschliesslig antiki Kunst und Kultur vom Middelmeerruum zeigt und versammlet altägyptischi, griechischi, etruskischi, römischi und vorderasiatischi Objekt. Die si vom 4. Johrduusig v. Chr. bis ins 6. Johrhundert n. Chr. entstande. S Schwergwicht isch uf dr Periode vo 1000 v. Chr. bis 300 n. Chr. Wäsentligi Beständ bilde die altägyptischi Abdeilig und d Sammlig vo griechische Vase und Skulpture. Bsundrigi Akzänt setze d Bronzestatuette, d Terrakotte und dr Goldschmuck.
Sowjetunion
Dr Zweit Wältchrieg und dr Chalt Chrieg
15 – Usbekischi SSR ]] Im Augschte 1939 het d Sowjetunion e Nitaagriffspakt mit Dytschland gschlosse, wu in eme ghaime Zuesatzprotokoll au d Ufdailig vu Oschteuropa zwische dr bode Barteie ufgnuu het. Des het em Hitler Aafangs Septämber 1939 dr blant Aagriffschrieg gege Pole megli gmacht, wu mit eme sowjetischen Aagriff gege Oschtpole Mitti Septämber abgstimmt gsii isch. Im Winterchrieg het d Sowjetunion Finnland iberfallen un het chlaineri Biet vum Land gwunne. Anne 1940 sin Litaue, Lettland un Eschtland bsetzt wore. Noch em Iberfall vum Dytsch Rych am 22. Juni 1941 isch s Land dr Anti-Hitler-Koalition byydrätte. In dr erschte Chriegsmonet het di Rot Armee Millione vu Soldate verlore, un großi Dail im Weschte vum Land sin verwieschtet wore. Im wytere Chreigsverlauf het si dr dytsche Druppe aber chenne schwäre Niderlage zuefiegen un het im Mai 1945 Berlin eroberet. Noch em Chrieg het si d Sowjetunion e großen Yyfluss in dr Nochberländer Pole, Tschechoslowakei, Ungarn, Rumänie, Bulgarien, Albanien un in dr DDR gsicheret. In däne Länder sin Hundertdöuserti vu sowjetische Soldate stationiert blibe. Dr Chalt Chrieg het bis anne 1989 d Weltbolitik dominiert.
D Uflesig vu dr Sowjetunion
No dr „Perestroika“, em Prozäss zum Umböu vum bolitischen un wirtschaftlige Sischtem in dr Sowjetunion, wo 1987 vum sowjetische Bresidänt Michail Gorbatschow yyglaitet wore isch, un „Glasnost“, dr Bolitik vun ere greßere Transparänz un Uffeni vu dr Staatsfierig gegeniber dr Bevelkerig, wo au dr Gorbatschow 1985 yygfiert het, hän si Unabhängigkaitsbsträbige in dr ainzelne Unionsrepubliken entwicklet. Churz vor dr Unterzaichnig vun eme neie Unionsverdrag hän konservativi Kommunischte im Augschte 1991 gege dr Gorbatschow butscht go d Unterzaichnig un mee Reforme verhindere. No däm misslungene Butschversuech hän dr russisch Bresidänt Boris Jelzin un Verdrätter vu dr Sowjetrepublike d Uflesig vu dr UdSSR zum 31. Dezämber 1991 bschlosse. S hüütige Russland isch entschtande.
Antikenmuseum Basel
D Sammlig
Zum Antikemuseum ghört au d Skulpturhalle Basel mit Gipsabgüss vo antike Skulpture und vom Parthenon-Fries.
S Museum
S Antikemuseum stoht wisawii vom Kunstmuseum Basel und isch s jüngste vo de staatlige Museum vo Basel. Antiki Objekt hai scho zum Urbestand vo dr öffentlige Basler Museumssammlig gehört, wo 1661 mit em Chauf vom Amerbachkabinett entstanden isch. D Antikesammlig isch allerdings nid bsundrigs bedütend gsi und isch au wenig pflägt worde. No bis zum Aafang vom 20. Johrhundert het mä d Gipsabgüss, wo mä e Hufe drvo kauft het, meh beachdet, und die si zerst im neue Museum an dr Augustinergass, vo 1887 aa im ene eigene Usstelligsruum in dr Kunsthalle Basel zeigt worde. D Beständ vo dr originale antike Kunst si 1894 zwüschen em Historische Museum (antiki Chliikunst und Münze) und em Kunstmuseum (Grossplastike) ufdeilt worde. Die meiste vo de öbbe zweiduusig Objekt si im Lager bliibe, d Skulpturehalle het mä 1927 zuedoo.
D Konzentration vo de Objekt, wo sit em Ändi vom 19. Johrhundert verstreut gsi si, im ene eigene Huus isch 1961 mit dr Gründig vom Antikemuseum bassiert. Das isch möglig worde dank bedütende Gäld- und Sammligsgschänk. Drei Vierdel vom Usgstellte isch us privatem Bsitz cho. S Antikemuseum isch 1966 im ene klassizistische Wohnhuus vom Melchior Berri vo 1825 mit eme modärne Oberliechtsaal eröffnet worde. D Schänkig 1981 vo dr Antikesammlig vom Peter Ludwig het zum Aaschluss vom e Gebäud näbedra gfüehrt, wo au vom Berri und us dr gliiche Zit isch, und zur Neueröffnig 1986 under em Name «Antikemuseum Basel und Sammlig Ludwig». Die letzte bedütende Erwiitrige si 2001 gmacht worde mit dr permanänte Egyptenabdeilig im ene eigene Saal under em Innehof und 2002 mit dr Abdeilig «Oriänt, Zypere und früehs Griecheland».
Leitig
Vo 1982 bis 2012 isch dr Peter Blome Diräkter vom Museum gsi. Sit 2013 läitet s d Andrea Bignasca.
Bahnhof Basel SNCF
Dr Bahnhoof Basel SNCF (au Bâle SNCF, Französische Bahnhoof, sältener Elsässerbahnhoof) isch äine vo de säggs Bahnhööf uf em Gebiet vo dr Stadt Basel.
Dr Bahnhoof isch e Gmeinschaftsbahnhoof mit em Bahnhof Basel SBB und isch em aagliideret. Er het aber en äigeni Perronhalle mit äigene Gläis und es het e Zollbarriere zwüschen em und em SBB Bahnhoof.
Gschicht
Am 6. März 1838 het mä aagfange d Iisebahnlinie vo Stroossburg uf Basel baue, dr Chemin de fer de Strasbourg à Bâle (StB). Sofort het d Basler Regierig en Iisebahnkommission iigsetzt und die het d Möglikeit studiert, d Bahnstrecki bis in d Stadt z verlengere. Im Mai 1840 het d Regierig en entsprächends Konzessionsbegehre vorgläit überchoo. Am 25. Oktober 1840 isch d Bahnstrecki Stroossburg–Saint-Louis eröffnet worde und d Elsässerbahn isch fast scho bis an d Schwizer Gränze choo.
In dr Basler Regierig het mä heftig über d Froog diskutiert, öb dr Bahnhof innerhalb oder usserhalb vo dr Stadtmuure sött baut wärde. Am 22. Januar 1841 het dr Groossi Root vo Basel beschlosse, ass dr Bahnhoof intra muros (innerhalb vo de Muure) baut wurd. Es si bolitischi, religiöösi und städtebauligi Argumänt für und gege sone Aalaag in de Diskussione uffchoo, wil Basel zu däm Zitpunkt non e befestigti Stadt gsi sich und es sich bi dr Bahn StB um e französischs Undernähme ghandlet het. Es si verschidnigi Vorschleeg gmacht worde, wi mä d Bahn in d Stadt chönnt bringe. Mä het schliesslig entschlosse, ass d Stadtmuure an dr Schanzestrooss abbroche und dr Bahnhoof uf em Areal vom spöötere Schällemätteli baut wurd.
E Pflichteheft isch usgarbeitet worde, wo alli rächtlige, finanzielle und baulige Bestimmige für e Bau vo de Bahnaalaage festgläit het, und am 12. Juni 1843 het d Bahngsellschaft uf Grund vo däm die definitivi Konzession überchoo. Noch em Baragraf 3 het d Bahngsellschaft u. a. d Bahnlinie und d Aalaage müesse baue, won e Brugg über dr nöji Stadtgraabe und e Door in dr Stadtmuure mit eme Fallgatter us Iise drzueghöört hai. Dr Baragraf 9 het festgläit, ass d Behörde s Land, wo s brucht für d Stazioon, gratis wurde zur Verfüegig stelle. E Johr spööter, 1844, isch d Elsässerbahn vor dr Stadtmuure im ene brovisorische Bahnhoof aachoo und 1845 het Basel as ersti Schwizer Stadt Aaschluss ghaa an s Verchehrsmiddel Iisebahn.
Dr brovisorisch Bahnhoof vo 1844/1845
Dr Bau an dr Bahnhoofaalaag und am nöje Däil vo dr Stadtbefestigung het sich verzöögeret, und dorum het am 12. März 1844 dr Ääscheniöör vo dr StB vorgschlaage, e brovisorischs Stazioonsgeböid vor dr Stadtmuure z baue. Es isch mööglig, ass es sich bi däm Brovisorium um s alte, brovisorische Stazioonsgeböid vo Mülhuuse vo 1840 ghandlet het. Am 15. Juni 1844 isch dr erst Zuug vor de Basler Stadtmuure am Bahnhoof aachoo. Am 1. April 1845, acht Mönet bevor dr definitiv Bahnhoof in Bedriib gnoh worden isch, isch s Brovisorium aabebrennt.
Dr Bahnhoof 1845–1860
Im Summer 1844 het mä mit de Bauaarbede am Stazioonsgeböid uf em Schällemätteli agfange und im Novämber isch s scho fertig gsi. Wil aber d Ändrige an dr Stadtmuure und dr Bau vom Iisebahndoor sich verzöögeret hai, het dr Bahnhoof erst am 11. Dezämber 1845 chönne in Bedriib gnoh wärde und isch denn mit ere Fiir iigweiht worde. S Geböid het em Stazionsgeböid z Mülhuuse vo 1841 entsproche und isch vom Jean-Baptiste Schacre entworfe worde. S lange Geböid isch näbe de Gläisaalaage gstande, het e zwäistöckige Mittelbau ghaa und linggs und rächts drvo äistöckigi Siteflügel. Uf dr Stroossesite het s dr ganze Lengi nooch e Vordach ghaa und uf dr Gläissite e Bahnhalle us Holz.
S Iisebahndoor in dr Stadtmuure
Öbbis Bsundrigs isch s Iisebahndoor gsi, wo die «französischi» Bahn duurs uf e «Schwizer» Bahnhoof choo isch. D Elsässerbahn isch uf Grund vom Pflichteheft vom 9. Juni 1843 drzue verpflichtet gsi, e Brugg über e Stadtgraabe und e gsicherets Door zu baue. Im Dezämber 1845 isch s Door fertig gsi und d Bahn het ändlig am 11. Dezämber chönne in d Stadt Basel iinefahre. Znacht isch s Door zuegmacht gsi und von ere Schildwach bewacht worde.
Dr Bahnhof 1860–1902
Aafangs 1859 het mä aagfange dr Bahnhoof z baue. Es het e Personebahnhoof gee, e Güeterbahnhoof mit Güeterschuppe, wo gege s Gundeldingerkwardier versetzt gsi si, zwäi groossi Laagerhüüser mit Zuefahrt vo dr Güeterstrooss här und zwäi Remise for Lokene für die Schwizerischi Zentralbahn und die französischi Ostbahn.
Am 4. Juni 1860 isch d Eröffnig gsi vom Gmeinschaftsbahnhoof mit dr Schwizerische Zentralbahn. Er het e zentrals Ufnahmgeböid gha und im Norde drvo isch dr nöji Centralbahnblatz gsi. Es het rächts und linggs Perronhalle mit je zwäi Gläis ge, uf Oste zue für die schwizerische und noch Weste für die franzöösische Züüg.
Wo dr Verchehr, vor allem im schwizerische Däil vom Bahnhoof, immer gröösser worden isch, isch dr Blatz z knapp worde und wägen em Verchehr vo dr Elsässerlinie si d Barriere immer lenger zuegmacht worde. D Bahnübergäng dr Bahn nooch si lestig gsi und dr Bundesroot het 1898/99  beschlosse, d Elsässerlinie in e Dieflag z versetze und si im ene wiite Booge um d Stadt, wie si denn gsi isch, umezfüehre, d Gläisaalaage uf em Gländ vom Bahnhoof um 2,7 Meter abzsänke und e nöje Gmeinschaftsbahnhoof z baue. Middi 1902 isch uf em südlige Deil vom Areal, wo scho abgsänkt gsi isch, e brovisorische Bahnhoof iigrichdet worde und 1902/03 het mä dr alti Bahnhoof abbrotzt.
Dr brovisorisch Bahnhoof 1902–1907
Mä het dr brovisorisch Bahnhoof am 2. Juni 1902 in Bedriib gnoh. Er isch vom Süde här erschlosse worde, vo dr Güeterstrooss us. Mä het für das nid numme verschidnigi Stroosse verlengeret, sondern au zwäi Dramliniene. Das Brovisorium het mä bis zum 24. Juni 1907 brucht, denn si die brovisorische Aalage und Zuefahrte abbaut worde. Öbbe dört wo d Zuefahrtsstrooss gsi isch, isch d Bahnhofsunderfüehrig ins Gundeldingerkwardier entstande.
Dr Bahnhoof 1907
Dr E. Faesch und dr E. La Roche hai dr nöji Elsässerbahnhoof entworfe, er isch uf dr westlige Site em Iigangsgeböid vom Schwizer Bahnhoof aagliideret worde, und am 24. Juni 1907 het men en in Bedriib gnoh.
Vo usse fallt äim dr Durm mit siine Uhre uf. Innenooch isch dr Bahnhoof mit em SBB Bahnhoof dur e Gang verbunde, er het aber au en äignige Iigang und er isch vom SBB Bahnhoof dur e Zollbarriere drennt. D Bassaschier gönge dur d Gränzkontrolle und befinde sich denn uf französischem Zollgebiet. Si chömme dur e Wartsaal uf die drei Perron mit de fümf Gläis, wo überdacht si. In de Oberläitige vo dene Gläis git s die französischi Fahrstromspannig vo 25.000 V 50 Hertz. S Gläis 30, wo mit em Gläis 4 vom Schwizer Bahnhoof verbunden is, cha vo dr französische Fahrstromspannig uf die schwizerischi vo 15.000 Volt 16,7 Hertz umgschaltet wärde. Uf dr südlige Site vom Bahnhoof, het s Abstellfälder und Perron vom SBB Bahnhoof und e Dobbelspurlinie, won e chli diefer lit und wo d Rangschierbahnhööf vo Basel und Muttez mit dr französische Stammlinie verbindet und vo de durchgehende Güeterzüüg brucht wird.
Dr Bahnhoof het früehner en äigene Schaltersaal für dr Verchauf vo Billett noch Frankriich gha. D SNCF het en aber ufgee und uf Sälbstbedienig an Automate umgstellt. Sid Johre scho cha mä käi Ässe me chaufe und sogar e Kiosk git s nit.
Zuekumft
Dr Bahnhoof SNCF verschmilzt immer meh mit em SBB Bahnhoof und d SNCF isch nüme dra intressiert, en äignige Bahnhoof witerzfüehre. Si zieht sich meh und meh us em Bedriib zrugg und d SBB übernimmt immer meh Funktione wie dr Billettverchauf, d Zugabfertigung etc. Scho hüt fahre Zwäistrom-Pändlerzüüg vo dr Regio S-Bahn Basel vo Frick uf Mülhuuse dur e Schwizer Bahnhoof. Für die nöji TGV-Verbindig noch Stroossburg-Bariis wird dr Bahnhoof aber doch no brucht: Wil nit alli Züüg vo oder bis Züri fahre, duet mä die, wo Basel für sä en Ändstazion isch, am SNCF-Bahnhoof abfertige. D SBB het aber gsäit, ass si dr Bahnhoof mittelfristig wurd ufgee und d Flechi, wo frei wird, für Büro etc. wurd bruche.
Die Abenteuer des Huckleberry Finn
D Abentüür vom Huckleberry Finn (im Original Adventures of Huckleberry Finn, Ditel of Hoochdütsch Die Abenteuer des Huckleberry Finn) isch dr erfolgriichst Roman vom Mark Twain und gältet as Schlüsselwärk vo dr amerikanische Litratuur. Er isch am 10. Dezämber 1884 in Groossbritannie und Kanada und am 18. Februar 1885 in de Veräinigte Staate veröffentligt worde. Die ersti dütschi Übersetzig het d Henny Koch mit em Ditel Huckleberry Finns Abenteuer und Fahrten verfasst (1890).
Dr Mark Twain het sich bim Schriibe in d Situazioon vom Huckleberry Finn versetzt und us däm sinere Perspektive und Sprooch sini Gschicht verzelt. Dr Huck isch e Bueb gsi, wo ganz in sinere Wält gläbt het, si aber au in Froog gstellt het. S Buech beschribt in vile Detäi d Lüt und d Ort am Ufer vom Mississippi und git bissigi Iiblick in die fest verwurzlede Verhaltenswiise vo dr Zit, bsundrigs in dr Rassismus und d Sklaverei. Es wird mänggisch sälber as rassistisch missverstande, wil dr Jim immer as „Nigger“ bezäichnet wird. Dr Twain het dä Begriff übernoo, wil zu dere Zit für Dunkelhütigi gang und gääb gsi isch, so wien er d Persone im Roman immer in regionale und subkulturelle Dialäkt het lo schwätze.
Dr Wendelinus Wurth het 1997 e alemannischi Übersetzig vom Huckleberry Finn publiziert. An dr Übersetzig het er rund sibe Johr gschafft. Di verschidene Südstaate-Dialekt („Pike County-Dialäkt“), wo dr Mark Twain im Buech bruucht het, het dr Wurth noobildet, indäm er die Textstelle in Dialekt vo verschidene andere alemannische Dialektautore übersetzt het und die Passasche derno au vo dene Autore het überprüefe loo: vo dr Karin Ernst (Hugschwiir), em Rolf Feger (Bollebach), dr Lioba Nägele (Chilchhofe), em Markus Manfred Jung (Stette) und em Fabian Samuel (Züri). Dezue het er fiü d Sproch vo dr Schwarze Sprochforme vo Uusländer und Uussidler gnoo.
Mahnmal
Es Mahnmal isch e Spezialform vomene Denkmal, wo dur sini öffentlichi Präsenz mahnend a es historischs Ereignis erinnere sött. D Mahnmal sölled i dem wo si aalueged, Betroffeheit uslöse und d Erinnerig öber d Generatione use tradiere. Komplexi Aalage vo däre Art, wie zum Byspil d Öberräst vo de Konzentrationslager us de Zyt vom Nationalsozialismus, wärded ehner als Gedänkstätte bezeichnet.
Mahnmal chönd künstlerisch gstaltet si (z. B. s Holocaust-Mahnmal z Berlin) oder aber au Sache si, wo erst naher zumene Mahnmal worde sind (z. B. d Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche z Berlin).
Aquileia
Aquileia (furlanisch Aquilee, dütsch Aquileja oder Agley oder au Aglar) isch e chlyni Stadt mit öpe 3500 Ywooner i dr norditeliänische Provinz Udine im Friaul.
Verwaltungsgemeinschaft
Schtruktur
Verwaltigsgmeinschafte setzed sich us mehrere Gmeinde vom gliiche Landchreis zäme. Sie händ e eigeni politischi Vertretig und en Vorsitzende oder es Oberhaupt, wo je nach Bundesland au de Titel Bürgermeischter haa chann. In Bade-Württemberg übernimmt die Uufgaab dr Bürgermeischter vo dr "erfüllende Gmeind" (also ken eigene Bürgermeischter, lueg au di wiitere Uusfüehrige am Endi vo dem Artikel). In Thüringe gits sowohl Verwaltigsgmeinschafte als au Erfüllendi Gmeinde.
Aquileia
Gschicht
Im Biet vo dr hütige chlyne Gmeind isch i dr antike Zyt e grossi römeschi Stadt gsi. Wil Aquileia als politischs Zäntrum im Middelalter dur d Stedt Cividale, Grado und Venedig abglöst worden isch, sind no Ruiine vo de römische Gebäu erhalte blibe. Ane 452 hend d Hunne d Stadt Aquileia eroberet und kabut gmacht.
Verwaltungsgemeinschaft
Uufgabe
Zu de Uufgaabe vonere Verwaltigsgmeinschaft zelled z. B. d Uufschtellig vo Flächenutzigsplän, Abwasserbesiitigung, Kassegschäft oder s Friedhofs- und Füürwehrwese. Sie chann aber au d Trägerschaft vo Grundschuele, wo Underhalt vo Gmeindsverbindigsschtrasse und wiitere Uufgabe vo de Mitgliedsgmeinde überneeh bzw. selligi Uufgaabe chönnd ihr übertreit werde, biischpiilswiis de Tourismus.
Aquileia
Gschicht
D Römerstrooss Via Postumia isch dur ganz Norditalie vo Genua bis uf Aquileia gange, und do isch dr Afang vo de Strosse id Provinze vo de öschtleche Alpe, uf em Balkan und z Griecheland gsi. Bis is Middelalter het Aquileia dr wichtigscht Hafe a dr Adria gha. Dr Plinius dr Elter het über d Hafestadt gschribe.
Verwaltungsgemeinschaft
Lueg au
Gebietskörperschafe: Körperschafte vom öffentliche Recht:
Aquileia
Gschicht
Scho früe sind z Aquileia Chrischte gsi, noch dr Legände het dr Evangelischt Markus dr häilig Hermagoras i dr Stadt als erschte Bischof ygsetzt. Bis ane 1751, wo s Bischtum ufghobe worden isch, sind d Bischöf vo Aquileia im Rang vo Patriarche gsi.
I dr grosse Bischofschile, dr Basilika vom 11. Joorhundert, het me bi Uusgrabige es Mosaik uf em Fuessbode us em 4. Joorhundert gfunde. Das isch s bedütendschte früechrischtleche Mosaik z Italie. D Basilika ghört zum UNESCO-Wälterb.
Mundart-Nachwuchswettbewerb von 9−99 Jahren
Dr Dialäktliteraturwettbewärb „Mundart-Nachwuchswettbewerb von 9-99 Jahren“ isch anne 1991/92 vu dr Muettersproch-Gsellschaft (MSG) zäme mit em „Verein für Förderung der Landeskunde an Schulen“ uusgschriibe woore.
Wettbewärb
Mitmache chenne hän alli Diichter*ne chenne, wu noonig in eme etablierte Verlaag publiziert ghaa hän. Dodermit het mer also dr Noowugs welle aaaspräche, glyych wie alt.
Met het bis zue drei Gediicht chenne yysände. Drei Bryys sin uusglobt woore, fir dr eerscht Bryys het s 1000 DM gee, fir dr zweet 500 DM un fir dr dritt 250 DM. Bis zum 30. Juni 1992 het mer e Saach sotte yyschicke, speeter het mer dr Yysändeschlus nomol verlengeret uf Ändi Oktoober 1992.
Mitgmacht hän insgsamt 48 Lyt, 28 Fraue un 18 Manne.
Bryysdreeger*ne
Di bremierte Gediicht un au Gediicht vu andere Dailnämer*ne, wu unter dr erschte 15 glandet sin, sin im Friesummer 1993 Heftli vu dr Muettersproch-Gsellschaft vereffetligt woore.
Robert Naegele
Dr Robert Naegele (* 23. Juni 1925 z Nattehause; † 9. Jänner 2016 z München) isch e dytsche Schauspiiler, Schriftsteller un Herspiilautor gsii.
Läbe
Vu 1950 bis 1973 isch er uf däne Bihne ufdrätte: Landestheater Coburg, Theater Ulm, Theater Trier, Stadttheater St. Galle, Städtische Bühnen Mainz, Städtische Bühnen Dortmund, Staatstheater Oldenburg, Fritz-Rémond-Theater im Zoo z Frankfurt am Main, Komödie im Marquardt z Stuegert, Kammerspiele Hamburg, Kammerspiele München, Bayerisches Staatsschauspiel.
Zue syne Rolle hän d Titelroll in Don Carlos, Bleichenwang in Was ihr wollt, Armand in Colombe vum Jean Anouilh, Prinz vu Guastalla in Emilia Galotti un Richard Ratcliff in Chenig Richard III. ghert.
Dr Naegele het in Kinofilm mitgwirkt un het iber 200 Rollen in Färnsehproduktionen ibernuu. As Autor het er acht Biecher uf Schwebisch un iber Schwobe gschribe. Är het au Theaterstuck un e Huffe Herspiil verfasst, derzue het er d LP Abenteuer der sieben Schwaben vereffetligt.
Gertingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Gerténgen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1186 àls Gerdingen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gerténgen ìsch. Gerténgen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Gerténgen ghert zem Moselfrankisch.
Casein
Casein oder Kasein (lat. caseus ‚Käse‘) isch dr Naame für dä Däil vo Protein in dr Milch, wo nit in d Molke chunnt und zu Chees witerverarbäitet wird. Es isch e Mischig us meerere Proteine (αS1-, αS2-, β-, κ-Casein) und hilft Protein, Calcium und Phosphat z spiichere und zum Nöigebornige z dransbortiere. Casein bildet in dr Milch zämme mit Calciumphosphat und andere Bestandäiil Micelle, wo s Calciumphosphat in Lösig halte und d Milch im Mage zum e Chlumpe mache, si dass si liichter cha verdaut wärde.
D Casein si die hüfigste Milchprotein, wo öbbe achzig Brozänt vo dr Gsamtmängi vo de Protein in dr Milch usmache. Die übrige Protein wärden au as Molkeprotein zämmegfasst. D Casein mache au dr grösst Däil vo de Protein in Kwark und Chees us, wo bim Grünne vom Casein fest wärde. S Casein wird nit nume as Lääbesmiddel verwändet, sondern au as Bindimiddel und farmazöitische Hilfsstoff. Es ghört zu de hüfigste Uslööser vo Chuemilchallergii.
21. Mai
Dr '''21. Mai''' isch dr 141. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 142. in Schaltjohr), dodermit blybe no 224 Däg bis zum Änd vum Johr.
Neuromanik
Neuromanik oder Neoromanik isch d Bezeichnig für e Kunststil im 19. und am Aafang vom 20. Jh., wo sich als Gägebewegig zum Naturalismus und de Moderne verstande hät und ad Inhalt vo de Romanik aaknüpft hät. D Stilgschicht wird bim Historismus igordnet.
Württemberg-Hohenzollern
Wirttebärg-Hauezollre (dt. Württemberg-Hohenzollern) isch zwische 1949 un 1952 e Land vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii. S het dr sidli Dail vum ehmolige Volksstaat Wirttebärg un di friejer zum Staat Preuße gherige Hauezollerische Land umfasst, wu mer au unter em Name „Regierigsbezirk Semmerenga“ gchännt het. S Land isch 10.406 km² groß sii un het rund ai Million Yywohner ghaa. D Hauptstadt isch Dibenga gsii, dr Sitz vum Landdag s ehmolig Chloschter Bebahausa bi Dibenga.
Gschicht
Im sidweschtdytsche Ruum het s bis zum Änd vum Erschte Weltchrieg s Chenigrych Wirttebärg, s Großherzogdum Bade un di preußisch Exklave Hauezollre gee. No 1918 sin Bade un Wirttebärg republikanischi Bundesstaate in dr Weimarer Republik wore.
Kabinett Blittersdorf
S Kabinett Blittersdorf isch vum 5. Oktober 1839 bis zum 10. Novämber 1843 d Landesregierig vu Bade gsii.
Württemberg-Hohenzollern
Gschicht
Noch em Änd vum Zweete Wältchrieg sin di ehmolige Länder Bade un Wirttebärg zwische dr amerikanische Bsatzigszone im Norde un dr franzesische im Siden ufdailt wore. D Nordgränze vu dr franzesische Bsatzigszone uf däm Biet isch eso zoge wore, ass d Autobahn Kallsruh-Minga, di hitig A 8, uf dr ganze Strecki innerhalb vu dr amerikanische Bsatzigszone glägen isch. D Gränze im Detail sin d Gränze vu dr jewylige Landkrais gsii. In franzesische Zone sin d Länder Wirttebärg-Hauezollre un Baden grindet wore, in dr amerikanische Zone s Land Wirttebärg-Bade.
Am 16. Oktober 1945 het di franzesisch Bsatzigsmacht z Wirttebärg-Hauezollre e provisorischi Regierig grindet, wu „Staatssekretariat“ gnännt woren isch. As Berotigsgremium fir die Regierig isch e Kumferänz vu dr Landret un Oberburgermaischter yygrichtet wore, wu zum erschte Mol am 3. Novämber 1945 z Dibenga zämechuu isch un derno regelmäßig an verschidene Ort vum Landes dagt het.
Di franzesisch Militerverwaltig het am 8. Oktober 1946 d Konschtituierig vun ere „Berotende Landesversammlig“ aagornet, wu d Hauptufgab ghaa het, e Verfassigsentwurf uuszschaffe. Wu am 15. Septämber 1946 Wahle fir d Gmairet un am 13. Oktober 1946 Wahle fir d Kraisversammlige durgfiert wore sin, isch d Wahl vu dr Mitglider vu dr Berotende Landesversammlig am 17. Novämber 1946 gsii. D Wahl isch noch em Verhältniswahlsischtem iber d Lischte vu dr zuegloone Barteie dur zwai Wahlgremie gsii. S erscht Wahlgremium isch us dr Delegierte vu dr Kraisversammlige bstande, im zwaite Gremium sin d Gmairet vu dr Stedt iber 7.000 Yywohner ghockt. Wehle chenne het mer nume Burgermaischter, Mitglider vu dr Gmairet un Mitglider vu dr Kraisversammlige.