cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les Schtroumpfs
Les Schtroumpfs oder uf Dütsch die Schlümpfe sinn fiktivi blaui Wäse wo vom Peyo erfunde worde sinn. Dr name les Schtroumpfs erinnered an s dütschi Wort Strumpf, es isch aber nid klaar, wie der Peyo uf dä name choo isch. Ufffellig isch aber, dass s grafeem im französische nume in fremdwörter vorchunnt, und das /pf/ im französische au seer unnüblig isch. Dr Rolf Kauka hed d Schlümpf als erschte uff dütsch veröffentliggt. Im originaal sinn si zersch 1958 als näbefigure in dr sery Johan et Pirlouit (Johann und Pfiffikus) uffdaucht. Si sinn so erfolgrych gsi, dass in de 60er joor erschti driggfilm mit ine usechoo sinn. 1975 isch denn en obefüllende kino-zaichedriggfilm, La Flûte à six Schtroumpf, in d kino choo. Ab 1982 schliesslig hed Hanna Barbera driggfilm fürs färnsee broduziert. So sinn d Schlümpf au in den USA bekannt worde. Es isch sogar en art breakdance noch de Smurfs, wi si uf änglisch haisse, benennt worde. Au im hip hop gits mereri tracks, wo sich uf dä danz bezien: zersch hed dr Tyrone Brunson "The Smurf" (1982) usebrocht. No bekannter isch "(I Can Do It...You Can Do It) Letzmurph Acrossdasurf" (1982) vo de Micronawts - vorsichtshalber isch Smurf in däm titel us rächtlige gründ verfremdet worde.
Veysonnaz
Veysonnaz (fp. [a ɛ̃ˈʒɔ̃na]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sittu im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Veysonnaz lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Veysonnaz und dr Wiiler Beaupérier. Vannr Ggmeindsflechi sint 36,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 37,8 % Wald, 23,4 % Sidligsflechi und 1,8 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Veysonnaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Um 1200 als Veisona.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 14,8 % glägu.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Veysonnaz ischt dr Patrick Lathion (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 467 Iwonru 94,4 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,9 % Titsch, 0,4 % Talienisch und 3,3 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Veysonnaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Wachseldorn
Wachsudorn (amtlech Wachseldorn) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wachsudorn isch e Ströisidlig am Buechhouterbärg. D Gmeindsflächi bsteit us 71,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 23,7 % Waud u 5,1 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Buechouterbärg, im Weschte, Röötebach im Norden un Oschten un Oberlangenegg im Süde.
Gschicht
Wachsudorn isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1293 aus Wachseldorn. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 0,9 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 10,4 %, CVP 0,4 %, EVP 4,7 %, FDP 0,3 %. GLP 0,9 %, GP 4,6 %, SP 3,9 %, SVP 68,2 %, Suschtigi 6,6 %.
Gmeindspresidänt vo Wachsudorn isch dr Hans Rüegsegger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei auui 281 Ywohner Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Wachsudorn ghört zum Hochalemannisch.
Ebhausen
Geografi
Äbhausa leit em Nordschwarzwald am Ibergang zom Heckegäu.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,1 % Landwirtschaftsfleche, 41,9 % Wald, 13 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Äbhausa gheret d Gmoedsdoel Äbhausa, Eiberschard, Roatfeld ond Wenne.
Gschicht
Dia heitich Gmoed ischt am 1. Jänner 1975 entstande durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Äbhausa, Eiberschard, Roatfeld ond Wenne. Äbhausa ischt zom erscht Mol gnennt worde em Johr 1275 als Ebehusen.
Verwaltong
Äbhausa hot mit dr Stadt Nagold ond dr Gmoed Raordorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Äbhausa ischt dr Volker Schuler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Äbhausa ghert zom Schwäbisch.
Tal
È Dal isch eini durch s Wechselschpyl vo Erosion un Denudation entschtandeni, für gwöhnlich langgschtreggti, nõch mindeschtens einèrè Sitè offeni Hoolform i dè Landschaft. Diè linnièhafti Erosion erfolgt durch èn Fluss, diè flächèhafti Denudation durch gravitativi Massèbewegig. Diè düèfschti Linniè wörd je nõch Form Düèfèlinniè, Dalsollè odder Dalbodè gnannt. Selli wyst è monotons (glychsinnigs) Gefälle uff. Bi abwychender Form odder anderè Entschtehigsbrozèss (z. B. bi Glazialerosion) sait mò dèmm nit Dal, sondern Dalung odder dalähnlichi Formè (z. B. glaziali Rinnè).
Etûmology
S Wort gòt zrugg uff diè indogermanischi Wurzlè dhel- „Biègig, Höölig, Wölbig“ un isch mit èm Wort Dèllè vowandt.
Entschtehig
Linièhaft abflûèßends Gwässer (Flüss), wo Matriaal abdrägè könned (Erosion), füüred zuè nèrè Düèferlegig vom Flussbett. Es isch dõby unerheblich, ob diè Düèefè- odder d Sitèerosion übberwygè duèt. Mit dè Düèferlegig vom Flussbett gryft a dè Talhäng (odder -wänd) d Denudation aa. Dõmit wörred au d Dalbegränzigè abdrait un düèfer glait, allerdings niè düèfer als dè Fluss. Flüss spilled bi dè Dalentschtehig insofèrn è drägendi Rollè, well si für irè Yzugsgebièt diè düèfscht Linniè bildè, bis zu derrè diè gsamt Abdrägig wûrkè ka. Sie stelled somit è regionali Erosionsbasis dar, womit si dè Regulator vo dè Landformig sin. Uffgrund vo unterschidlichè Erosions- un Denudationstûpè sowiè dè unterschidlichè Abdrägigsgschwindigkeitè entschtônn voschidni Dalformè.
Nit als Däler bezeichnet wörrè dürfed offeni Hoolformè, die nit durch fluviale Erosion entschtandè sin. Dezuè zellet vo allem tektonischi Gräbè, uff dennè irè Sollè zwar èn Fluss flüèßè ka, dennè iri Häng abber nit durch Erosion entschtandè sin. Au langgschtreckti Hohlformè zwischè Dünèruggè (z. B. Draa Dünè), Strandwäll, Èrdmoränè u. ä. wörred nit als Däler bezeichnet, sondern als Dalungè, Dalzüüg, Dalfurchè, Furchè, Senkè odder Muldè. Ebbèso wörred Formè, welli durch zitlich begränzti Erosionsvorgäng mit schnellèr Voänderig entschtônn (wiè sell z. B. bi Badlands, Gullies odder Runse dè Fall isch), nit als Däler benamst.
Modifizyrt wörd d Dalbildig durch diè geologischè Lagerigsvohältniss bi dè Stei un eventuèll vorhandnè tektonischè Brozèss (zum Byschpill Gebirgsbildig). Au diè klimatischè Vohältnis, wo d Abflussmängi un Verwitterigsintensität maßgeblich beyflussed, hèn èn dütlichè Yfluss uff d Dalbildig.
Klamm, Dobèl
Klamm bzw. èn Dobèl entschtôt bi zimli chräftiger Düèfèerosion von èm Fluss. Sitèerosion un Denudation spilled dõby keini odder nu è untergordneti Rollè. Klammdäler hèn deshalb Wänd als Dalbegränzig, dè Fluss füllt dè Dalgrund vollschtändig uus.
Sollèdal, Kaschtèdal
Vollfüürt èn Fluss sowoll Düèfè- als au Sitèerosion, entschtòt è dütlich uusbildeti Dalsollè. Dè Fluss füllt dõmit dè Dalgrund nimmi vollschtändig uus. Je nõch èm Vorkõ odder Fäälè vo Denudation unterscheidet mò Sollèdäler mit Haaldè als Begränzig odder Kaschtèdäler, wo vo Wänd begränzt wörred.
Zwischè Klamm, Kerbdal un dè Sollè-/Kaschtèdäler bschtönn Übbergangstûpè, wo mò als Kerbsollèdal odder Sollèkerbdal benamst wörred.
Muldèdal
Muldèdäler bildet sich in Gebièt mit starker Denudation. Sowoll d Düèfè- als au d Sitèerosion drèttet degegè zrugg. Diè chräftigi Hangabdrägig füürt zu flachè Dalhaaldè. Dè Übbergang zum eigentlichè Dalgrund isch undütlich. Muldèdäler entschtônn bevorzugt i dè Periglazialgebièt und i dè wechsèlfüüchtè Tropè. In beidè Klimaregionè herrschd starki Denudation.
Spezièlli Talformè
Folgendi uffgfüürtè Dalformè entschtônn bi bschtimmtè Lagerigsvohältniss vo dè Gschtei, bi tektonischè Aktivitätè odder unter bsunderè Klimabedingigè.
Èngdal
È Èngdal bzw. è Dalengi isch dè Übberbegriff für èn Taligsabschnitt mit èm seer schmalè Dalbodè. Dè Querschnitt isch V-förmig odder steil U-förmig. S Gwässer hèt vo Nadur uus praktisch kei Bewegungsfreiheit im Dalgrund. Im vokeerstechnischè Sinn sait mò Dalpass, in Ortsnämmè findet si au dè Uusdruck Klausè.
Schlucht
È Schlucht isch èn engè, steilè Dalyschnitt, meischtens in èm Gebirge. D Dalbegrènzig bschtòt uss Wänd odder steilè Haaldè. Schluchtè entschtôn durch Yschnidè vo chlynèrè Wasserläuf in standfeschts, massiges Geschtei. Bevorzugt bildet s sich in Düèfègschtei wiè Granit. D Düèfènerosion überwiegt die Denudation stark.
Canyon
Èn Canyon entschtõt durch düèfs Yschnydè von èm Fluss in è Plateau mit horizontal lagerndè Geschteinsschichtè. D Stei bsitzet è unterschydlichi Widerschtändsfähigkeit gegèübber dè Erosion. D Häng vom Canyons sind dõher stegèartig ygschtuèft un abwechselnd gäch un dütlich flacher. Es wûrkt sowoll d Düèfèerosion als au d Denudation.
Durchbruchsdäler
Durchbruchsdäler durchschnyded è Gebirge. Antezedente Durchbruchsdäler entschtôn durch Yschnydè von èm Fluss i s durch tektonischs Aahebbè us èrè Ebeni entschtehends Gebirge. Dõby kann èn Fluss sini im Flachland erworbenè Mäander düèf is entschtehende Gebirge ièschnydè (Zwangsmäander). Epigenetischi Durchbruchsdäler entschtôn au ohni Tektonik, wenn è Fluss bi dè Erosion i d Düèfi uff èn Härtling drifft un yn denn erosiv aagryft.
Wadis un Drochèdäler
È Wadi isch è Drochèdal in Wüèschtègebièt, wo nu nõ starki Regèfäll vorübbergehend Wasser führed. Es git abaer au in hüt no füüchtè Klimat Drochèdäler, wenn d Bedingigè, wo zu dè Entschteing vom Dal gfüürt hèn, nimmi gää sin. Èn Byschpill defür sin diè zaalrychè Drochèdäler z Norddütschland, diè Drochèdäler in Karschtgebièt wiè dè Schwõbischè ud dè Fränkischè Alb. Selli sin entschtandè, als im Eiszitaalter s Nidderschlagswasser uffgrund vom dõmolls vorhandenè Duèrfroscht nit vosickerè könnè un isch zum obberirdischè Abfluss zwungè gsi.
Dalähnlichi Formè
Als dalähnlichi Formè wörred meischens Hohlformen bezeichnet, die mee odder wènniger großi Ähnlichkeit mit Däler uffwysed, abber abwychendi Entstehigsbedingigè hèn.
Wannèdäler un Fjord
Wannèdäler sin durch Gletschereis übberbräägti Däler un dõher keini Däler im Sinn vo dè obbè gnanntè Definition. Mò cha si als „Dachkängel“ von èm Gletscher bezeichnè. Fjords sin vosoffeni Wannèdäler.
Urschtròmdäler
Urschtròmtäler (eigèntlich breiti Sollèdäler), wo s Schmelzwasser diè eiszitlichè Inlandeisvorschtôße barallel zum Rand abfüüred, hèn uffgrund spõterer Übberprägig hüt nu no ygeschränkt d Eigèschaftè von èm Dal. Vor allem s glychsinnigs Gfäll isch hüt meischtens nimmi vorhandè.
Glaziali Rinnè un Förd
Glaziali Rinnè sin unter m Gletscher durch Schmelzwassererosion entschtandè. Ihre heutige Form beruht stark auf der Form der Toteisblöcke, die die Rinne einst ausfüllten. Sie besitzen daher in den meisten Fällen kein gleichsinniges Gefälle. Förden sind ertrunkene glaziale Rinnen.
Ria
È Ria isch è düèf i s Feschtland ydringendi Meeresbucht, wo durch Übberflutig von èm ehemõligè Flussdal entschtandè isch.
Generelli Dalentwicklig
Vo allem im Obberlauf vo dè Flüss schnydet sich s Wasser, wo schnell flièßt, uffgrund èm großè Gefälle erosiv stark i s Geschtein y un füürt zuè nèm Tobel odder ènèrè Klamm. Je nõch Beschaffèheit vom Geschtein folgt druff flussabsi è Kèrbdal odedr è Schlucht. Selli sin vo allem i dè Hochgebirg z findè. D Düèfèerosion isch dõby so stark, dass d Vowitterig vo dè Haaldè un dennè iri Erosion nit folgè könnè. D Fluè vo dè Klamm wörred dõdurch fascht sènkrächt un nu so breit wiè yr Flussbett ygrabbè. D maximaali Düèfi von èrè Klamm isch durch diè kritischi Höchi vo dè Felswänd bschtimmt. Wörd selli übberschrittè, chunnt s uffgrund vo dè Inschtabilität zu Felsschtürz un Rutschigè. D Haaldè wörred zruggvolagerèt un diè sènkrächtè Dalhäng verflached. Sell hèt è intensivi sitlichi Erosion vo dè Haaldè zur Folg.
Hèt s Dal übberwigend è V-Form, sait mò dèmm è Kerbdal. D Rückvolagerig wôrd durch èn starken Matriaalabtraag uff dè Häaldè charakterisyrt, dè mit dè Düèfèerosion vom Fluss standhaaltè duèt. Je flacher d Dalflankè wörred, deschto diskontinuyrlicher stellt sich d Denudation dar. Chunnt s aafangs in èrè düèfè Klamm nõ regelmäßig zu Felsschtürz, tretted d Sitèerosion spôter nu no bi entsprèchendè meteorologischè Ereignis y. Selli Denudationè sin denn durch Rutschè odder Gleitè sowiè in Form vo Murè un anderè Flièßigè z beobachtè.
Kèrbsollèdäler zeichned sich durch è gringeri Düèfèerosion un è gringi, abber vorhandni Sitèerosion uus. Dè Übbergang vom Kèrbdal zum Sollèdal isch flièßend. Durch d Erosion a dè Haaldè isch s Wasser zwungè, s abtraite Matriaal z bewegè. Isch s Gefälle im Dal gringer, fangt s Gewässer a z mäandryrè. A dè Prallhaaaldè drûfft s denn hüüfig uff d Gegèhaaldè vom Dal un gryft sellèn intensyv aa. Ablagerigè vo Matriaal findet glychzitig a dè Gleithaaldè statt, wodurch sich d Sollè vom Tal vobreiterèt.
S ykerbte Gebirge wörd mit dè Zit vollschtändig erodyrt un dõby ygebnet; dè Höchèunterschyd zwischè Dalsollè un dè Berggipfeln nimmt widder ab. I dem immer flacher wörrendè Gländ wörd s Kerbsollèdal zuè nèm breiterè Sollèdal. Dè Grund für d Reduzyrig vom Höchèunterschyd zwischè Dalsollè un Bärg muè dõby nit durch Erosion bedingt sy. Si cha au durch Tektonik begründet sy.
Museum Tinguely
S Museum Tinguely isch e Kunstmuseum z Baasel. Es isch am 3. Oktober 1996 eröffnet worde und zäigt in ere permanänte Usstellig s Lääbe und d Wärk vom Künstler Jean Tinguely. S Museum lit im Solitudepark am rächte Rhiiufer und isch e Gschänk vo dr F. Hoffmann-La Roche AG an d Stadt und d Region Baasel zum Aalass vom 100-jöörige Jubileum vo dr Firma. Näbe dr permanänte Usstellig finde au Gastusstellige statt vo Fründ vom Tinguely und vo bekannte Künstler.
S Museumsgeböid
Dr Tessiner Archidekt Mario Botta het s Geböid baut. Scho nume in dr zentrale Halle het s Blatz für bis zu zwanzig Wärk vom Tinguely. D Südsite vom Museum isch e lange, hööchere Bau, wo usgseet, wie wenn er nid Däil vom Räst weer. Es isch en Art Promenade über em Rhiiufer, wo dr Bsuecher duure muess und wo si Blick uf e Fluss glänkt wird.
An dr Ostsite het s drei überirdischi Usstelligsetaasche. Dört isch dr höggst Punkt vom Geböid und iiri Fassaade isch wien e Lärmschutzbarriere gege d Stroossebrugg nääbedraa. D Nordsite isch parallel zur Gränzacherstrooss. Do het mä zwüsche dr Strooss und em Museum en überdachte Zuegang zum Park und zum Museum baut. S Museum bestoot us fümf zämmehängende Baukörper, vo dene häi drei groossi Fänsterflechene zum Park aane. Im Innere isch dr Museumsruum dur Wänd iidäilt, wo chönne wäggnoo wärde. D Usstelligsflechene setze sich us vier underschiidlig gstaltete Beriich uf vier verschiidene Stöck zämme. Uf die ersti Etaasche chunnt mä über d „Rhiipromenade“; die isch uf dr äinte Site offe zum Barder aane und uf dr andere si Usstelligsrüüm. Vom Ändi vo däm Gang us chunnt mä uf en anderi Etaasche mit „klassische“ Rüüm. Vo doo us goot s abwärts in en Etaasche, wo drei Meter under em Barder lit und wo d Wärk si, wo d Wirkig von ene nid vom Daagesliecht abhänggt. Am Schluss chunnt dr Bsuecher in s Barder zu de „Monumentalskulpture“. Die stöön im grösste Usstelligsruum vom Museum (30 x 60 m), wo in fümf Beriich cha iidäilt wärde.
D Sammlig
D Sammlig vom Museum stammt von ere grosszüügige Schänkig vo dr Witwe vom Künstler, dr Niki de Saint Phalle, us dr Sammlig vo Roche, us meerere andere gröössere und chliinere Schänkige und us Kauftem.
In dr Sammlig vom Museum si Arbäite us alle Faase und Wärkgrubbe vom Jean Tinguely verdräte. Zämme mit Leihgoobe gäbe si em Bsuecher en umfangriiche Überblick über s Schaffe vom Künstler. Usser de Skulpture het s e Hufe Zäichnige und Briefzäichnige, Dokumänt, Usstelligsblakaat, Katalöög, Dokumentazione und Fotene. Alli Arbäite si – wenn mööglig – öffentlig zuegänglig und wärde regelmäässig in dr duurhafte Usstellig im Museum Tinguely zäigt und au as Leihgoobe in Usstellige uf dr ganze Wält.
Oh Gott, Herr Pfarrer
Titl vo de oinzelne Folga
Jeda oinzelne Episod ischt nôch-ma Vers us dr Bibl benannt:
Uffnahma
D Ussa-Uffnahma send z Heimsheim em Enzkreis, ama scheena kloina Städtle em Heckagai, dreht wôrra, ond d Enna-Uffnahma en de Studios vom Siddeitscha Rundfunk en Stuegert.
Nôchfolgerserie
Dui Serie Oh Gott, Herr Pfarrer hôt an riisa Erfolg ghet. Drom hett dr Siddeitsche Rundfunk au gern a zwoida Staffel mit de gleiche Schauschbiiler produziirt. A baar vo deane, zom Beischbiil dr Hauptdarsteller Robert Atzorn, hôt dô drzua abr koi Luscht meh ghet. Drom hend dia zwoi Autora statt-ra Fortsetzong oifach nuie Persona fir a nuia Serie entwicklet. Abr d Nôchfolgerserie Pfarrerin Lenau hôt da Erfolg vo Oh Gott, Herr Pfarrer bei weidem et erreicht.
Heo Jeong
Dr Heo Jeong (rev. Rom. Heo Jeong, McCune-Reischauer Heo Jong, koreanisch 허정 hanja 許政; uf d Wält cho as Seongsu; * 4. Dezämber 1896 z Busan; † 18. Septämber 1988 z Seoul) isch e sidkoreanische Bolitiker un Unabhängigkaitsaktivischt gsii.
Vum 6. Novämber 1951 bis zum 9. April 1952 isch er dr gschäftsfiered Premierminischter vu Sidkorea gsii un vu 1957 bis 1959 Burgermaischter vu Seoul. Im April 1960 in dr Zyt vu April-Revolution isch er e Zytlang sidkoreanische Usseminischter gsii, vum 15. Juni bis zum 18. Augschte 1960 wider gschäftsfierede Premierminischter un vum 26. April bis zum 14. August 1960 dr gschäftsfiered Bresidänt vu Sidkorea.
Bienen
D Biine, oder wie men i deil alemannische Dialäkt au seit: Imme, Imbi, Beiji oder Biili, latynisch: Apiformes, si en Grubbe vo Insekte, wo meereri Familie vo de Hutflügler (Hymenoptera) in ere zämmegfasst wärde.
In dr Umgangssprooch wird dr Begriff Biine mäistens uf en äinzelni Art, die Westligi Honigbiine (Apis mellifera) reduziert, wo d Lüt uf sä wägen iirer Bedütig as staatebildende Honigbroduzänt, aber au will si sich gute chönne verdäidige, bsundrigs uf sä ufmerksam si. D Biine im algemeine si aber e rächt groossi Grubbe mit seer underschiidligen Arte. Vili von ene, vor allem die wo solitär lääbe, wärde under em Begriff Wildbiine zämmegfasst.
Ökologii, Ökonomii
Wil d Biine bi dr Bestöibig von e Hufe Wild- und Kulturpflanze üsserst wichdig si isch s Biinestärbe uf dr ganze Wält e Grund zum besorgt z si. Iiri ökonomischi Bedütig scho nume in dr Honigbrodukzioon wird dütlig, wemm mä dra dänggt, ass in Dütschland eläi mee as 80'000 Imker öbbe e Million Biinevölker halte. Die broduziere öbbe 25'000 Donne Honig im Joor, was öbbe 20 Brozänt vom häimische Bedarf entspricht.
E schlimme Schädling für d Biienvölker isch d Varroamilbe.
Akira Kurosawa
De Akira Kurosawa (jap. 黒澤 明 Kurosawa Akira, * 23. März 1910 in Ōmori (hait: Ōta), Tokio; † 6. September 1998 in Setagaya, Tokio) isch a japanischer Regisseur gwäse.
Er hat oinige Klassiker dreht und isch einer von denne, wo die Filmsgschicht wirkli beoiflust hend. Die sieben Samurai, Rashomon – Das Lustwäldchen ond Ran sin die bekannteschte Film von em.
Er war der jüngscht von siebe Kinner und hat a strenge Vater und a sehr liebe Mutter ghet. Soi Vadder war Militär, hat aber des kischtlerische Intresse vum junge Akira gferdert. Blos hat er wege Ärger vom Vadder mit soim eldere Bruder Heigo, wo er sehr mege hat, den blos hoimlich bsuche kenne. Es war immer mal wieder net leicht für de Akira, erscht hat der Heigo sich umbrecht, was em lang nachganga isch ond soi erschter Film isch a net gschait aakomme. Aba er hat mit Uzala, der Kirgise, was a russische Produggtion war, 1975 en Oscar bekomme. Dann war er sehr bekannt. Die Japaner selber findet den Akira reichlich weschtlich, in Eiropa unn Amerika isch er där japanische Filmmacher überhaupt. Will hoise, er kennt beide Seite rescht gut, schaut japanisch aus, isch aber weschtlich uffzoge. Wege dem sin au etliche vo soine Film als Weschtern nachgschtällt worde, am bekannteschte sinn die Siwe Samurai. A Wahnsinnfilm, wo er bei de Kampfszene mehrere Kameras gloichzoitig het laufe losse. Der isch mehrmols ibertrage worre. Als Die glorreichen Sieben im Weschdern vom John Sturges, als Comicfilm, Science Fiction, und da hats sogar a etwas albärne Winnedouverschnitt fo gäwwe.
Da Akira hät imma a innigs Verhältnis zur Natur ghabbt. Wege dem ischs a schene Ehrung, dass 2011 an Aschteroid nach em benannt worde isch: (254749) Kurosawa.
LGV Est européenne
D LGV Est européenne [] (churz für Ligne à grande vitesse Est européenne ‚ öiropäischi Hochgschwindigkäitsstrecki Ost‘) isch e Schnällfaarstrecki z Frankriich. Si verbindet Briis mit Ostfrankriich (v. a. Stroossburg) und drüber uuse mit Süddütschland (u. a. Frankfurt am Main, Stuttgart und Münche). Si isch Däil vo dr dransöiropäische Schiineschnällverbindig Bariis–Ostfrankriich–Südwestdütschland (POS), wo über Baasel bis uf Züüri goot, und Däil vo dr TEN-Schiinemagistrale Nr. 17 vo Bariis uf Budapest isch.
Die 301,4 Kilometer langi Strecki isch im Merz 2007 iigweit worde, dr regulär Betriib het am 10. Juni 2007 aagfange. As erste reguläre Zug isch en ICE 3MF um 6:43 z Bariis Richdig Frankfurt abgfaare.
Kabinett Hieber
S Kabinett Hieber isch vum 23. Juni 1920 bis 8. April 1924 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
LGV Est européenne
Die internationale TGV zwüsche Frankriich und dr Schwiz vercheere under dr Marke „TGV Lyria“ und wärde vo dr Lyria, ere Dochdergsellschaft vo dr SNCF und dr SBB, bewirtschaftet; si faare zur Zit usschliesslig uf dr Strecki Rhin-Rhône, mindestens bis dass d Schnällfaarstrecki zwüsche Lorraine TGV und Stroossburg in Betriib gno wird.
Fréiseng
Fréiseng (dt. Frisingen, frz. Frisange) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Fréiseng ghere d Ortschafte Uespelt (Aspelt), Fréiseng un Helleng (Hellingen/Hellange).
Geografi
Fréiseng lyt im Side vum Land an dr Gränz zue Frankrych.
Verwaltig
Fréiseng ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Fréiseng isch dr Claude Wiltzius. Scheffe sin dr Marcel Mousel un dr Roger Beissel. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
Fréiseng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 771-72 as Frisingin (963: Frisinga, 1140: Frisinga), Uespelt anne 963 as Hadespelth (1112: Ahdspelt, 1182: Aspelt, 1192: Atelpelth) un Helleng anne 771/72 as Heldingen
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Fréiseng ghert zum Moselfränkisch.
Steinzeit
D Steiziit isch e Epoche ide Mänschheitsgschicht. Sie goot vo vor 2.500.000 Johr bis zu dere Ziit, wo d Mänsche agfange hai Metal z bruuche, was in de verschiidene Regione vo dr Wält zu verschiidene Ziite passiert isch.
D Mänsche ide Steiziit hend no kei Metal kennt, sondern hend as Hauptmaterialie Stei und Holz und au Chnoche, Gweih, Fääli, Muschleschale und anderi Sache us der Natur bruucht.
Altsteiziit
Ide Altsteiziit sind Mänsche no Jeeger und Sammler gsi un wichtegi Wärkzüüg si am Afang vo däm Ziitalter eifachi Fustkeil gsi, wo us handlige Stei usegschlage worde si.
Im Mittelpaläolithikum hai im europäische Ruum d Neandertaler gläbt, und die erste modärne Mensche hai sich vor 90.000 Johr vom Noche Oste us gege Norde afo usbreite. Es si immer no Jeeger- und Sammlerkulture gsi, wo sech aber aber vo de altpaläolithische Kulture dur d Art, wie me Wärkzüüg gmacht het, underschide händ: Vom Füürschteimocke si flachi Steiblättli abgschlage worde, wo me dänn drus Mässer, Schaber, Pfiilspitze und anderi fiini Gräät gmacht het.
Vo dere Epoche kennt mä au die erschte Kunstwärk – wie öbben i der Hööli vo Lascaux und d Venus vo Willedorf – und au Musiginstrumänt. D Lüt hai ihri Dote begrabe und hai enä Sache mit in s Grab ge, was eim loot vermuete, ass si ä Vorstellig vom ä Läbe noch em Dod gha hai.
Mittelsteiziit
Das isch e ender churzi Übergangsperiode gsi. D Mensche sind meh und meh a gwüssen Oorte blibe, ihri Wärkzüüg sind komplexer worde (Säägene usw.) und mä cha regionali Kulture underscheide, wie d «Maglemose-Kultur» oder d «Ertebölle-Kultur». Mä findet us dere Ziit Hiwyys druff, as me langsm brobiert het Dier z züchte, Pflanze azbaue und Cheramik z mache.
Neusteiziit
I de Neusteiziit hend d Lüüt algemin in Dörfer afo wohne und Dier züchte und Pflanze uf Fälder z zie. Mä redet vo dr «Neolithische Revolution», wo dr Afang vo der Landwirtschaft und vom sässhafte Läbe brocht het.
Z Mesopotamie het die Entwicklig öbbe vor 11.000 Johr agfange, in Mitteleuropa aber erst fümf- oder sächsduusig Johr spöter, und bi de amerikanische Indianerkulture isch bi ihrer Entdeckig dur d Europäer vor fümfhundert Johr d Läbensart immer no «steizitlig» gsi. Hützudag git s nume no chliini Kulturkreis uf dr Ärde, wo chuum Kontakt mit ihrer Umwält hai und deils no es Läbe wie i der Steiziit füere.
Die erste Versüech, Metal z verarbeite, si scho im Neolithikum gmacht worde, vor allem mit Guld, Silber und Chupfer, wo me mängisch in ere Form gfunde het, das me se grad chalt mit Hämmer het chönne forme. Die Roostoff si aber z weich gsi zum drus Waffe oder schwäri Wärkzüüg mache, und die sältene Material het me für wärtvolli Sache brucht. Erscht i dr Epoche, wo Bronzezit heisst, isch es denn glunge, mit ere bessere Technik gueti Metallgrät z mache.
Bekannti Fünd vo guet erhaltene jungsteiziitlige Mensche si öbbe der Kennewick-Ma und dr Ötzi.
Taiwan
Taiwan bezeichnet
Helleringen
Helleringen (frànzeesch Hellering-lès-Fénétrange) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Helleringen lijt àn dr Granz zem Elsàss, rund nin Kilometer nerdlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 247 und 332 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Helleringen ìsch. Helleringen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Helleringen ghert zem Rhinfrankisch.
Sauhund
Sauhund isch e Hunderasse und e gängigi Beleidigung im allemanische Sprachruum und bedütet öbbe en gruusige oder gemeine Kärli.
S Wort Sauhund setzt sich zämme us „Sau“ und „Hund“ und bezeichnet ä Hunderasse, wo hüfig zum Wildsaujage bruucht worde isch.
Öb s Schimpfwort vom Name vo dr Hunderasse härchunnt, ob s sich villicht au vom hochdytsche "Schweinehund", was etwa s glyche bedytet, herleitet oder öb s Wort „Sau“ em „Hund“ as Verstärkig voragstellt worde isch, wie das au bi andere Schimpfwörter nit sälte gmacht wird, z. B. «Säuniggel-Sauigel», «Saukärli», odr aber bi gwöhnlige Wörter wie «Sauhitz», isch ungwüss.
Metaffer
De inneri Sauhund wird als Metaffere bruucht, zum öpis z beschriibe, wo en Mensch innerlich hindered, öpis z mache, woner eigentlich sött mache. Schafft ers dänn trotzdem, so seit me; er hät de inneri Sauhund überwunde.
Kolleg von Navarra
S Kolleg vo Navarra isch e Schuel vo de Pariser Universität Sorbonne gsi. Uf Aaregig und mit Unterschtützig vo de Johanna I. vo Navarra isch si im 1304 gründt worde. Di urschprünglich Intention isch gsi, Studente us Navarra s Studium z Paris z erlichtere. Aber de Zugang zum Kolleg isch nöd abhängig gsi vo de Herkunft, weder us landsmannschaftlicher noch us sozialer Sicht. Vo de traditionelle mittelalterliche Studiefächer het me am Kolleg numme Grammatik, Logik und Theologii chönne schtudiire, Medizin und Rächt aber nöd.
In de Zit vo e französische Revolution isch s Kolleg vo Navarra ufglöst worde.
Haushuhn
In dr industrielle Landwirtschaft git s Hybridhüener (Hybridzucht vo verschiidene räinerbige Inzuchtlinie), wo nit gäignet si zum sä witer züchte. Mast- und Leeghybrid wärde vo nume vier Konzärn, wo s uf dr ganze Wält git, züchtet und verchauft.
Möriken-Wildegg
Mörike-Wildegg (schwyzerdütsch: ; amtlich Möriken-Wildegg) isch e Ywoonergmeind im Bezirk Länzbrg im Kanton Aargau.
Bis ane 1951 isch dr offiziell Name vo dr Gmeind eifach Mörike gsi.
Geografii
Zu dr Gmeind ghöre di beide Dörfer Wildegg und Mörike. Wildegg liit bi der Mündig vom Aabach id Aare und Mörike öpe ei Kilometer südöschtlech vo Wildegg am chlyne Täli vo dr Bünz, wo bi Wildegg in Aabach ymündet.
Im Nordoschte goot s Gmeindbiet bis uf de Cheschtebärg; die högschti Stell vo däm liit uf 647 Meter über Meer.
D Nochbergmeinde vo Mörike-Wildegg sind: Välte, Holderbank, Lupfig, Birr, Brunegg, Otmissinge, Länzbrg, Niiderlänz, Rupperswil und Gaueschtei.
A dr Gränze vo Mörike-Wildegg und Niderlänz isch der geografisch Middelpunkt vom Kanton Aargau mit em ene chlyne Dänkmol.
Gschicht
Uf em Cheschtebärg isch i dr Bronzezyt es chlyses Dorf gsi, und im Taal unde het me Spuure vo römische Sidlige gfunde. S Dorf Mörike isch im Middelalter gründet worde und in ere Kwelle vo ane 1292 s erschte Mol gnännt.
Uf em Felse über dr Aare hend d Grafe vo Habsburg im 12. Joorhundert d Burg Wildegg bout. Dere yre Name Wildecken isch s erschte Mol 1242 gnännt.
Sid 1415 isch s Biet vo Mörike im Territorium vo dr Stadt Bärn gsi und sid 1798 ghörts zum Kanton Aargau. S Dorf Wildegg isch erscht spoot under em Schloss bi dr Müüli am Aabach und de Fabrigge am Kanal entstande.
Alp (Bergweide)
È Alp oder Alpe bezeichnet diè Bärgweidè oder Bärgmattè, wo während dè Summermönet gnutzt wörred, un stellt somit è Flurform dar. Wirtschaftsgebäude un suschstigi Infraschtruktur sin i dem Begriff mit ygschlossè.
Möriken-Wildegg
Gschicht
1899 isch d Zimäntfabrigg vo Wildegg bout worde.
Alp (Bergweide)
Denebbè bezeichnet bi üs Matte diè zum Weidè un Heuè gnutztè Bergweidè un -wisè als Vegedationsgsellschaft (Subalpinè Vegedationsstufe), ‚Alp‘ abber au nu s Gebäude, d Alphüttè.
Möriken-Wildegg
Wappe
S Gmeindwappe vo Mörike-Wildegg zeigt de Chopf vom ene Moor mit roote Lippe und Oorring über em ene roote sächsdeilige Bärg. Das Wappebild mit em Chopf, wo es eifachs Symbol vom Ortsname Mörike git, isch scho ane 1592 im Relief vom ene Gränzschtei z gsee. Der root Bärg chunt vom alte Wappe vo de Bsitzer vom Schloss Wildegg, dr Familie Effinger, här.
Alp (Bergweide)
Im witerè Sinne bezeichnet Alpwirtschaft odder Alpbetrièb sowoll d Sennerei (au Senntum, alpini Milchwürtschaft), Bärgweidèwürtschaft (diè summerlichi Vywürtschaft, Sennwürtschaft bim Rind un Transhumanz vo Rösser, Gaiß, Schõf), als au Acker- un Fruchtaabau i dè Bergrüüm (Bärglandwürtschaft im Ganzè).
Worthèrkumpft
Dè Uusdruck Alp isch dè Nominativ vo Albè, èm urschprünglichè Dativ Singular vom Wort Alb(è)/Alp(è).
Alb(è) widderum isch s glychè Wort wiè dè Namme Alpè: Sellè vorrömische Begriff bezeichnet urschprünglich woll èn „(hohè) Bärg“ un denn besunders diè für d Landwürtschaft trybendi Bevölkerig vo dè Alpèdäler wichtigi „Hochweid“. Dõgegè sin diè früèner oft aagnõènè Verknüpfigè mit èm indogermanischè Adjektiv *albhos „wyß“ als falsch z beurteilè.
Z Bayern (uusgnõ Allgäu) un Öschterrych (uusgnõ Vorarlberg) isch ‚Alp‘ nit gebrüüchlich, dort würd ‚Alm‘ benutzt. Devo abgleitet sin d geographyschi Bezeichnungè vo Flurè, Däler, Päss un Gebirge (meischt im Plural). Im Südoschtalpèraum findet sich ‚Alp‘ für d Yrichtig nimmi i dè Regionalsprooch, dört stõõt Schwaig, (von mittelhochdütsch sweige, „Sennerei“) für dè milchvoschaffende Alpbetrib (Schwaighof, bzw. diè zuèghörigi Melkalp).
Gschichtè
Archäologischi Forschigè vo dè ANISA wised uff èm Dachschteigebirge (Öschterrych) è bronzezitlichi Alpwirtschaft vo 1700 bis 900 v. Chr. nõch. È Reihè vo Radiokollèschtoff- un AMS-Datyrigè-spektometriè beleget sell Aalter. Selli Alpè sin uff Urweidè in Gruèbè mit eigenem Chlyklima un übber dè Waldgränz zwischè 1500 m un 2100 m gründet. Diè Hüttèräscht erkennt mo zum Deil hüt no a dè Steikränz, wo als Fundament für Blockbautè diènte. Bis jetzt hèt mo 28 Alpè nõhwysè könnè. Selli Alpè dienet dè Naarigsvosorgig vom bronzezitlichè Salzbärgbau z Hallschtatt. Ohni Alpwürtschaft wär dè expandyrendi Bärgbau nit möglich gsi. Sell gildet für alli prähistorischè Bergbaugebiète i dè Alpè.
Uss dè antikè Literadur isch d Exischtenz vo Alpwürtschaft i dè Zit vo dè Römer bekannt. Au uss sellèrè Zit hèt mo mengi Alpè uff èm Dachschteingebirgi un dè Steiner Alpè z Sloweniè archäologisch erforschè könnè. È nennenswertI inneralpinI Besidelig ab èm Neolithikum bis zu dè würtschaftlichè Umwälzigè vom 19. Jahrhundert hettet ohni Alpwürtschaft nit stattgfundè. „Die Almwirtschaft entlastete die Talweiden und ermöglichte eine Vorratswirtschaft für den Winter“.
Alpwûrtschaft
D Alpwûrtschaft als Wirtschaftsform bräägt s Landschaftsbild vo großè Deil vom Hochgebirge z Europa, i dè Alpè un de Pyrenäè. Dè übberwigende Deil vo dè Nordalpè un weschtlichè französischè Pûrenäè wär ohni Alpwûrtschaft bis uff ca. 1500 Meter durchgehend bewaldet. S Weidevyh haaltet d Alpflächè offè, dõdurch wörred Pflanzègsellschaftè gförderèt, welli suscht nu uff Sonderschtandört wiè Felsköpf mit èrè für Bewaldig nit uusreichender Humusufflaag odder in Lawinenstrich vorchömmet. Wôrend i dè Vogangèheit Alpè mit spezièll èm Hochgebirge aabasstè Rindersortè bewûrtschaftet worrè sin, git s hüt dõfür Hochleischtungszuchtformè. Selli sin bsunders vill schwerer als iri Vorgänger, womit si d Bodèdeggi stärker belaschtet wiè iri Vorgänger. Diè traditionèllè Viehgangeln, horizontali Pfadschpurè a dè Haaldè, wörred hüt düefer uusdrettè un könned dõher lychter uffryßè, wa zuè Bodèerosion füürt.
Diè früènerè Alpweidè im Bayrischè Wald heißed Schachtè. Wôrend früèner für d Schaffig vo neuè Weideflächè vill un unkontrollyrt abgholzt worrè isch, isch d Pfleeg vo vorhandnè Alpflächè wiè au d Rodig vo Bärgwald i dè gsamtè Alpè hüt strèng reglementyrt. Trotzdèmm wörred Alpè deils seer kritisch betrachtet. Vo allem in Nationalparks odder Schutzgebièt chunnt s zum Konflikt zwischè Nadurschutz uff dè eintè un Vyhwûrtschaft uff dè anderè Sitè. Allerdings gôn mit dè unwûrtschaftlichè, uffglõènè Alpè wèrtvolli Kulturlandschaftè volorè un vowaldet innerhalb vo ein bis zwei Generationè (30 -60 Johr), wenn nit s Jägervolk für irè Waidwärch Deili vo dè ehemòligè Lichtweid künstlich offè haaltè duèn.
D Alpbewûrtschaftig, dè Betrièb von èrè Alp, hèt früèner hauptsächlich büèrlichè Zyl diènt, hützdaag chunnt d Landschaftspfleeg dezuè un è Vomarktig übber dè Tourismus.
Dè Vybesatz von èrè Alp wörd als Bestoßig bezeichnèt, un in Stöß agää. A vill Ort isch d högschstzuèlässigi Bestoßig von èrè Alp vorgschribbè.
Dè Alpsummer: Niderleger un Hochalp
Mò unterscheidet i dè Dreischtufèwûrtschaft dè Niderleger (diè unterè Alpè, Maièsäss odder Unterschtafel) un Obberleger (Hochalp) odder Obberschtafel. Èrschteri isch d Alp vo dè Bärgzonè, meischtens zwischè 1300 un 1500 Meter, wo als Vyweid für dè Früè- un Spòtsummer bruchbar isch, zweiteri d Hochweid vo dè Subalpinzonè übber öppè 1500 Meter, wo nu im Hochsummer Gras stòt. Nõch èm Abweidè vo dè Hochalp belait mò nommol einigi Wochè d Niderleger, wo mò besser vor früènerè Winterybrüch gschützt isch.
Wôrend Nider- un Obberleger diè tûpischè Bergweidegründ vom Rind un Pfèrd sin, wörred högschtglegèni alpini Mattè nimmi mit Alphüttè befeschtiget, sondern nu vo dè ganzè Alpsommer über freilaufendè Schòòf- un Gaissèherdè bewûrtschaftet. Selli wörred nu hin un widder uffgsuècht, um si uff Krankètè un Voletzigè z brüèfè un Schleggsalz z bringè. Üblich sin hochglègeni Quèllfassigè, an dennè sich s Chlyvy sammlè cha, a mengè Ort isch s Iihagè üblich, wa sich denn bis i di 3000er-Regionè erstreggè cha, in anderè Gebièt wörred keini baulichè Maßnaamè droffè, wenn s Geläuf geignet isch.
Uff dè Wääg zu dè Alp wärd in mengè Regionè zuèsätzlich au no Waldweidewûrtschaft (Hutwûrtschaft) betribbè.
Dè jôhrliche Aafang vo dè Alpbewûrtschaftig isch abhängig vo Witterig un Höhèlaag, meischtens um Pfingschtè, un wörd Alpuffdryb benamst, am Ènd vo dè Alpzit, meischtens im September, findet dè Alpabdryb un aaschlièßende Vyscheid statt.
Alpbetrièb un Sennbetrièb
Je nõch regionaler Tradition un Wûrtschaftsvohältnis sin üblich:
Galtalp un Melchalp
D Unterscheidig vo Galtalp un Melchalp bezièt sich bsunders uff d Infraschtruktur, um d Milch vom Melchvy zu voschaffè, also Buttermachè, Chääsè, Chaskeller un so witer. Uff dè Galtalp isch sell nit nötig.
Rossalpè
Traditionèll hèn d Hööfeim Alpèruum, wenn si nit mit èm Ochsè gwûrtschaftet hèn, nu ei, seltè mee Stugg Rösser. Si sin bi dè Summerig vo dè Rindvycher eifach bigschtellt worrè, odder am Hof blibbè. D Aaschprüch vo dè Rösser a s Fuèter sin anderscht, si gelted als gnüègsam, un si könned hinter èm heiklè Rind, wo nu Blattwärch frisst, nõchweidè, well si Stängelwärch vodräged, un sowiso eiwyßrychs Grüèfuèter schlècht vodräged.
Nur in Landschaftschtrich mit großèm herrschaftlichèm Rossbschtand sin au eigeni Rossalpè vobreitet gsi, sowiè für forschtwûrtschaftlichi Rösser (Ruggrösser), Treidelrösser (zum Flussuffwärtsziè vo dè Schiff un Flööß), un äänlichi Beschtänd, wo jewyls übber dè Summer (kein Schlägerig, Niderwasser) – sofèrn si nit als Packross im Säumerwesè im Summer unabkömmlich gsi sin – „frei“ gha hèn. Uff sellènè chönned d Pfèrd irem eigeè Zièvohaaltè, wo si in größerè Hèrdè widderuffnämmed, frei nõchcho. Tûpischi Rossalpè sin dõher meischtens witläufig, abber vo minderer Fuèterqualidät. È eigenes Alpèwesè isch nit nötig, meischtens stòt nu ei Unterkumpft für allfälligi Wachdiènscht.
D Alpmahd
I dè Zit, wo s Vyy uff èm Obberleger (dè Alp) vobringt, wörd uff èm Niderleger s Alperheu gschnittè, a dè gächè Haaldè au hüt no großdeils vo Hand un kaum mit Maschinnè gmacht. Ußerhalb vo dè Weidegebièt wörd s Wildheuè braktizyrt. S Heu isch früèner i dè Heuhüttè glagerèt un nõch Bedarf denn im Winter als bsunders wertvolls Zuèsatzfuèter is Dal transportyrt.
Sell Heuziè duèt mit Heuschlittè erfolgè. Es isch eini vo dè gfôrlichschtè Arbetè vom aaltè Bergbuerèläbbè, mit hochè Ufall- un Todesrõtè. D Schlittè sin uffgrund vom mühseligè Winteruffschtyg zum Niderleger mit èm schwèrè Gräät so hoch wiè möglich ufftürmt un hèn lycht mee wiè nè Tonnè gwogè. Vo eim Maa glenkt, dè zweit hinnè als Brèmser, isch d Dalfaart è nu müèsam z kontrollyrends Unternemmè. Zuèsätzlich isch mò uff uusreichendè Schnee aagwisè gsi, un diè bescht Heuzièrzit isch diè gsi, wo hüt als högschsti Lawinèwarnschtufè gildet, nämlich zimli vill in kürzeschter Zit keitè Schnee: Er biètet Füürig, ohni dè Schlittè z stark z brèmsè, un villicht ligèzblybè (wa d Hûlf un dè Spott vo andrè Buèrè nõch sich zogè hèt). Dõher isch d Zaal vo dè Lawinèopfer bim Heuziè woll äänlich hoch gsi wiè diè vo dè vom Schlittè überrolltè odder im Gländi abgschtürztè.
Bsitzforme
Bi Alpwûrtschaftè könned voschideni Bsitzvohältnis ufftrettè:
Tourismusbetryb
Alpbewûrtschaftig durch Jauseschtationè isch è wichtigi Ynaamequèllè vp dè aasässigè Bärgbuèrè. Sie muè hysichtlich dè Duèr in ganzjöhrig un saisonal unterdeilt wörrè.
Ir Vorhandèsy isch für Bärgwanderer bsunders in abglägenè Laagè vo entscheidender Bedütig.
Öschterrych
1997 hèn z Öschterrych mee als 12.000 bewirtschaftete Alpè bschtandè, wo vo rund 70.000 Alpbuurè zirka 500.000 Stugg Alpvycher druf ghaltè worrè sin. Uff Alpè un Bergmähder sin z Öschterrych 1997 è Flächi vo 851.128 ha entfallè (rund è Viertel vo dè landwûrtschaftlichè Nutzflächi). S gröschte zämmèhängende Alpgebièt vo dè öschterrychischè Alpè isch d Region Teichalm-Summeralm im Grazer Bärgland. Allei z Tyrol git s 2200 Alpè, devò 1250 Milchvyhalpè, wo 32 Millionè Kilogramm Milch broduzyrt worrè sin. Mee als d Hälfti vo allnè Küèh vobringed dè Summer uff èrè Alp, diè durchschnittlichi Alpweidezit bedrait im Tyroler Obberland 84 Dääg, im Unterland un Oschttyrol 93 Dääg. Alli zu Alpè ghörendè Flächè mached 47 % vo dè Tyroler Landesflächi uus.
Bayern
Im Johr 2002 hèn z Bayern 1384 bewûrtschafteti Alpè mit èrè Lièchtweidèflächi vo 40.329 ha exischtyrt, jewyls d Hälfti devò z Oberbayern un im Allgäu. Dezuè chömmed no rund 54.000 ha Waldweidèrächte. Insgsamt sin diè bayrischè Alpè mit 47.840 Rinder, devò 4445 Küèh, 640 Rösser un 4470 Gaissè un Schòòf beschtüggt.
Schwiz
I dè Schwiz wörred ca. 380.000 Stugg Rindvycher, devò 130.000 Küèh uff Alpè gsömmerèt, dezuè öppè 200.000 Schòòf. D Alpflächi bedrait circa 35 % vo dè landwûrtschaftlich gnutztè Flächi, diè gröschte Alpflächè git s i dè Kantön Graubündè (170.000 ha) un Bärn (85.000 ha).
Sûdtyrol
Z Sûdtyrol befindet sich diè gröschte Hochalp vo Europa: d Seiser Alm.
Organisazione
Z Immèschtadt un Miesbach git s diè beidè einzigè Alpwirtschaftsschuèlè z Dütschland.
I der Schwiiz tuet der Schwiizer Alpwirtschaftlich Verband s Alpwääse wyterentwickle.
Bietigheim
Bietje (amtl. Bietigheim) isch e Dorf im Landkreis Raschdi, zwische Karlsruh und Raschdi.
Des Dorf hat iwwer 6000 Inwohner uff re Fleche von 13,90 km².
Geograghii
Durch s Dorf fließt de 27 km lang Federbach, eschtlich isch de Hardtwald. Dr Bann bsteht us 41,2 % Landwirtschaftsflechi, 35,4 % Wald, 19,5 % Sidlungsflechi un 3,9 % sunschtiger Flechi.
Nachbarorte
D Nachbarort vo Bietje sin Etje, Muggesturm, Malsch, Durmische, un Elise-Illinge. Gresseri Schtädt in de Umgebung sin Bade-Bade, Ettlinge, Karlsruh, Raschdi und Rhinstette.
Gschicht
Bietje isch zum erschte Mol gnännt worre anne 991 in eme Gieterverzaichnis vum Kloschter Wisseburi.
Verwaltung
Bietje het sich mit Au, Durmersche un Elchese-Illinge zum Gmaiverwaltungsverband Durmersche mit Sitz z Durmersche zämmegschlosse.
Burgermaischter:
Wappe
Vo Bietje kennt ma scho sit 1610 es Wappe. Di hitig Variante isch vum Generallandesarchiv entworfe worde und schtammt vo 1900. Bruucht wirds sit em Juni 1906 un zeigt e Schild mit eme Kriz wi schun 1610, wu in de badische Farbe ghalte isch.
Verkehr
Verkehrstechnisch isch Bietje an'd B36 aabunde un an d Stroßebahnlinje S4. Von Bietje kann ma also Karlsrue un Raschti beschdens erreiche.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Bietje ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Bietje sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
Fieschertal
Fieschertau (amtlich Fieschertal) isch e Munizipalgmeind im Bezirk Goms vom Kanton Wallis i de Schwiz.
Fieschertau bildet mid dr Nochbergmaind Fiesch zäme e Pfarrei. Für d Volksschuel ghöre si zum Biet vo dr Schuel Unnergoms.
Geografii
S Dorf Zer Flie ligt am Wysswasser und nume zwöiehalb Kilometer nördlech vo Fiesch. S Dorf isch under em Fieschergletscher, fasch am undere Ändi vo däm Siitetau rächts vom Rottu. D Bärggmaind hed e Flechi vo 17'295 Hektaare und zellt do drmit zu de gröschte Gmainde vo dr Schwiiz.
S Gmaindbiet goot im Norde über d Gletscher bis a d Kantoonsgränze vom Wallis zum Kanton Bärn. Di Gränze ligt uf dr Wasserscheidi zwüsche de Tääler, wo a Rottu abe laufe, und em Iizugsbiet vo dr Aare. Uf dere Lini si es baar vo de höchschte Bärge vo de Bärner Aupe: s Oberaarhorn, s Fiischteraarhorn, s Grosse Fiescherhorn, dr Mönch und d Jungfrau.
Egenhausen
Egahausa (amtlich Egenhausen) ischt a Gmoed em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Fieschertal
Geografii
Vo dene Bärge chöme i zwöi töife Bärgtääler di beidi lengschte Gletscher vo de Aupe n abe, dr Fieschergletscher und dr Gross Aletschgletscher mid sine vier Afangsgletscher, em Grüeneggfirn, em Ewigschneefirn, em Jungfraufirn und em Gross Aletschfirn. Dr Fieschergletscher isch ganz uf em Gmaindbiet, der Gross Aletschgletscher öppe zu zwöi Driddel bis zum Siitetau Märjela. Di grandiosi Bärg- und Gletscherwält im Hochgebirg bildet e Deil vom Wältnatuurerb Schwiizer Aupe Jungfrau-Aletsch.
Egenhausen
Geografi
Egahausa leit zwisch em Nordschwarzwald ond em Heckegäu am Fueß vom Kapf.
Fieschertal
Geografii
Über de Gletschere i dr Gmaind Fieschertau si für d Bärgschtiiger d Burghütte, d Oberaarjochhütte, d Fiischteraarhornhütte und d Konkordiahütte, und de no im Weschte bi dr Lötschelücke, es baar Meter äne a dr Gmaindgränze und im Gmaindbann vo Blatte, d Hollandiahütte.
Egenhausen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 54 % Landwirtschaftsfleche, 28,3 % Wald, 15,4 % Sidlongsfleche ond 2,3 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Egahausa gheret s Dorf Egahausa, dr Ort Ölmühle ond dr Wohnblatz Kapf.
Fieschertal
Gschicht
Fieschertau ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1351 als vallis de Vies.
Egenhausen
Gschicht
Egahausa ischt zom erscht Mol gnennt worde em Johr 1353.
Fieschertal
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7 % glägu.
Egenhausen
Verwaltong
Egahausa hot mit dr Stadt Aldeschdaeg ond dr Gmoed Semmersfäld a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Fieschertal
Religion
94,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,6 % evangelisch-reformierti.
Egenhausen
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Egahausa ischt dr Sven Holder.
Fieschertal
Politik
Dr Ggmeindspresident va Fieschertau ischt dr Armin Bortis (Stant Oktober 2017).
Egenhausen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Fieschertal
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 255 Iwonru 98,4 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,4 % Franzeesisch, 0,4 % Talienisch und 0,8 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Fieschertau gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Otto Gröger
Dr Otto Gröger (* 4. Augschte 1876 z Reichenau an der Rax (Nidereschtrych); † 19. Augschte 1953 z Gmunden (Obereschtrych), isch e eschtrychisch-schwyzerische Dialäktforscher, Titularprofessor an dr Universitet Züri, Redakteur un speter faktische Chefredakteur am Schwyzerische Idiotikon gsii.
Dr Gröger isch anne 1876 z Nidereschtrych as Suhn vum Franz Gröger, eme Bankdirektor, un dr Maria geb. Callmus uf d Wält chuu. Är isch z Wien uf d Volksschuel un het dert am Gymnasium am Schottenstift d Matura gmacht. Noch eme zwaijehrige Militerdienscht het er sich anne 1897 an dr Universitet Züri immatrikuliert un het Germanistischi Linguischtik, Angelsächsischi Sproch un Literatur un Psychologi studiert. Anne 1909 het er bim Albert Bachmann promoviert mit ere Arbet iber di althochdytsch un altsächsisch Kompositionsfueg.
Ab 1911 isch er Redakteur, ab 1913 «Bureauchef» bim Schwyzerische Idiotikon gsii. Noch em Dod vum Albert Bachmann 1934 het er bis änds 1950 as faktische Laiter vu dr Werterbuechstell («Chef des Reaktionskollegiums», wie s im Johresbricht 1950 haißt) gwirkt; ganz ufgherd schaffe hed er im Johr druf. Dr Laitend Usschuss hätt zwor lieber dr Wilhelm Wiget, dr Walter Henzen oder dr Manfred Szadrowsky as starche Chefredakteur gseh, aber die hän nid chenne oder nid welle. Dr Usschuss het aber duregsetzt, as dr Eduard Schwyzer bis zu sym Dod 1943 alli Artikel vo dr Redaktore het chenne yberprieffe. – Noofolger as Redakteur isch dr Kurt Meyer und as Chefredakteur dr Hans Wanner woore.
Dr Otto Gröger isch au Mitgrinder vum Phonogramm-Archiv vu dr Universitet Züri gsii un vu 1913 bis 1936 au dr tächnisch Laiter dervu. Fir s Phonogramm-Archiv het er e Huffe Tonbandufnahme vu Schwyzer Mundarte gmacht. 1921 hed er iber dr bairisch Dialäkt vum bindnerische Dorf Samnaun habilitiert. Syter anne 1921 isch er au Privatdozänt fir germanischi Philologi an dr Universitet Züri gsii, ab 1927 Titularprofessor.
Anne 1913 het er sich z Chüsnecht yyburgere loo. Syy Frau isch d Elsa geb. Wolfsgruber gsii, d Tochter vum ene Birgermaischter vum eschtryychische Gmunden.
Literatur
Zur Pänsionierig und zum Hiischyyd (Uuswahl):
Goumoëns
Goumoëns (frankoprovenzalisch Goumoëns-la-Ville:, Goumoëns-le-Jux , Eclagnens: ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 9,7 % gläge.