cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gregorianischer Kalender
Regle für s Schaltjaar
Um des wiider z korrigiere, isch 1582 d Schaltregel e chlei weng modifiziert worre:
So sind zum Biischpiil d Säkularjaar 1800, 1900 und 2100 kei Schaltjaar, d Säkularjahre 2000 und 2400 aber scho. So duuret s Gregorianischi Jaar 365,2425 Tääg, und s isch gnauer wie s Julianische Jaar, wiicht es doch numme um 0,0003 Däg vum datsächliche tropische Jaar ab.
Hindergrund
Sit em Erschte Konzil von Nicäa im Jahr 325, wo mer beschtume häd, das de Früeligsaafang am 21. Märze sei (wichtig fer dr Ostertermin), isch de julianischi Kaländer scho 10 Tääg abgwiche, d. h. dr chilchlig Früehligsafang isch 10 Däg vorem astronomische gläge. Drum hed de vo Gregor XIII. mir de Usarbeitig vo dr Reform beufdragt dytsch Jesuit Christophorus Clavius – bi de Kaländerreform zää Tääg usfalle laa. Nach em 4. Oktober 1582 isch dänn grad de 15. Oktober cho. So häd mer dä Fääler vom julianische Kaländer chöne uusgliiche un defir gsorgt, dass dr astronomisch Früehligsafang im Middel wiider uf dr chilchlich fallt un Ostere nit irgendwenn emol im Hochsummer isch.
Schalttaag
Früener hät mer nöd s Datum gschribe, wie mer das hüt macht. De 24. Hornig (Februar) gheisst i de römische (latinische) Schriibwiis won zur Ziit vo de Kaländerreform üblich gsi isch „a. .d VI Kal. Mart.“ Das gheist uf guet tüütsch: sächste Tag vor em Monet März. De toppleti Tag im Schaltjaar gheist gliich. Wil de sächsti Taag (lat. sextus) topplet (lat. bis) zelt wird, heissed d Schaltjaar und d Schalttääg bis uf de hütigi Taag „bissestilis“ (uf latinisch), „bissextile“ uf änglisch oder „bissetile“ uf italiänisch.
Grundsätzlichs
E Kalender isch kei Zittrechnig (Ära), sundern e Kalender strukturiert e Johr. E Ära zellt degege d Johr ab eme bestimmte Zittpunkt (Epoche). E Kalender cha mit underschidliche Epoche gnutzt werre. So rechnet mer z. B. in Japan d Johr nooch dr Thronbestigig vum Kaiser. S Johr 1 vu dr aktuelle Ära Heisei isch s Johr 1989 vu dr Christliche Ära. Beidi Äre nutze aber dr gregorianisch Kalender. Umchehrt cha e Epoche un die dezueghörig Ära au vu verschidene Kalender gnutzt werre. So isch z. B. die Christlich Ära in Rom 1582 vum Julianische uf dr gregorianisch Kalender umgstellt worre.
Lueg au
Jahresanfang
Berninapass
Der Berninapass isch der höchscht Ort vom Bärgwäg, wo im Bündnerland usem Engadin is Puschlav goot.
Geografy
D Landschaft vo der Bernina isch es wyts Gebiet zwüsche de Bärgmassiv vom Piz Bernina und em Piz Palü uf der Weschtsyte und em Piz Paradisin im Oschte. Die modärni Passhöchi lyt bim Hügelzug vom Piz Lagalp zum Piz Campasc.
Plouédern
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Berninapass
Geografy
Der Berninawäg het zwe alti Rute, wo sid Joorhunderte as Saumpfad bruucht worde sin. Die einti, wo weniger höch isch, chunt vo der Lagalb südlech vo Pontresina em Ufer vom Lago Bianco noo, uf öppe 2240 Meter, und goot bi dr Alp Grüm verby stotzig id Alp Palü abe und vo dört uf Pedemonte, wo z oberscht im Talbode vo Poschiavo isch. “Pedemonte” heisst uf Dütsch «dr Fuess vom Bärg», gmeint isch do drmit natürli s undere Ändi vo der Bärgstrooss.
Plouédern
Geografi
Plouédern lyt 55 km vu Quimper un 21 km vu Brest uf ere Hechi zwische 1 m un 116 m iber Normalnull.
Berninapass
Geografy
Der ander alt Wäg, wo sid 1865 deils der modärne Bärgstrooss entspricht, goot im Nordoschte vom Lago Bianco zum Crusetasee ufe, wo d Passhöchi isch; die lyt uf 2328 Meter über Meer und im Gmeindbann vo Poschiavo. Vo dört ziet sech dr Wäg dur die wyti Alpelandschaft vom Val Laguné hii und chunt bi Splüga und Pisciadel id Schlucht vo Turiglia und denn dure Wald uf Pedecosta, wo nooch bi Pedemonte lyt.
Plouédern
Gschicht
Plouédern isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Ploe Odern (1337 Plebe Ederni, 1363 Ecclesia sancti Edernii, 1371 Plebe Derni, 1467 Guic Edern, 1516 Ploedern, 1698 Plouedern).
Berninapass
Geografy
Dr Berninapass lyt uf der Wasserscheidi zwüschem Yzugsgebiet vom Inn und do drmit vo dr Donau und dämm vom Fluss Poschiavino, wo zu dr Flusslandachaft vom Po ghört. A der Bernina isch au e Sproochgränze: im Norde redet me Rätoromanisch, im Süde Iteliänisch.
Plouédern
Verwaltig
vu Plouédern isch. Plouédern ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plouédern ghert zem Bretonisch.
Berninapass
Geografy
Sid anne 1910 goot übere Pass d Berninabahn. Der Bahnhof Ospizio Bernina lyt uf 2253 Meter über Meer.
Trasadingen
Traadinge (amtlich Trasadingen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Underchlettgi im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Geografi
Traadinge lit im Weschte vom Kanton an de Grenze zue Dütschland. D Gmeindsflächi umfasst 76,3 % landwirtschaftlichi Flächi, 12,2 % Wald, 11 % Sidligsflächi und 0,5 % sustigi Flächi.
Gschicht
Traadinge isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 878 als Trasmundige.
Religion
61,7 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 21,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 4,2 %, FDP 10,9 %, SP 24,1 %, SVP 55,3 %, Sustigi 5,6 %.
Gmeindspresident isch de Alois Hauser (Stand 2012).
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 530 Iiwohner 96,8 % Dütsch als Hauptsproch aagee und 0,8 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Traadinge ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Nablus
Nablus isch dr Sitz vo dr an-Najah-Nationaluniversidäät. Am Stadtrand vo Nablus wird s Graab vom Joseph vo Juude, Muslim und Christe vereert.
Seenswürdigkäite
In dr Altstadt vo Nablus het s e hufe Räst vo historischer Bausubstanz. Dört isch au dr Suq won e turistischi Attrakzioon isch. Dr Jakobsbrunne, wo im Johannesevangelium erwäänt wird, isch für christligi Pilger intressant. Dört häig dr Jesus e samaritanischi Frau aadroffe, won em zum Drinke gee het. Drüber stoot hüte e griechisch-orthodoxi Chille.
Im Vorort Balata al-Balad wird s alte Sichem usgrabt. Us dr römische Zit het s no Räst vom ene Amfitheater. Mä cha au uf e Bärg Garizim, wo no e chliini Samaritaner-Gmäind existiert.
Leopold Mozart
Dr Leopold Mozart (* 14. Novembr 1719 en Augschburg, † 28. Mai 1787 en Salzburg) isch an deitschr Komponischt gwäa. De meischde Leit isch’r abr bloß en Begriff als Vaddr vom Wolfgang Amadeus Mozart.
Eileidong
D Schwoba behaubtet gern vo sich, dass ihr Stamm viel Dichter ond Denker hervorbrocht hot, was au stemmt. Abr ois kennet se bestimmt et vo sich saga: nemlich dass se uf em Gebiet vo dr Musik au ganz vorna mitschwätza kennet. Suacht mr noch daude Kombonischda, wo ma au heit no kennt, ond des et bloß em Schwobaland, no fallat de meischde Leit bloß zwoi ei: da Friedrich Silcher ond da Leopold Mozart, da Vaddr vom graußa Wolfgang Amadeus. Ja manche Schwoba ganget sogar so weit, dass se behaubtet, au  d e r   sei a Schwob gwä, weil’r en schwäbischa Vaddr ghet hot.
Aus seim Leaba
Dr Leopold Mozart wird am 14. Novembr 1719 en Augschburg gebora. Sei Vadder isch dr Buachbendermoischtr Johann Georg Mozart ond sei Muadr d Anna Maria geborene Sulzer. Vo 1727 bis 1736 goht’r ufs Jesuitagymnasium St. Salvator en seira Hoimatstadt. Sei Abi bestoht’r mit ma hervorragenda Zeignis. Eigentlich dät’r jetzt gern a Studiom am Lyceum ofanga, abr grad en deam Johr, wo-ners Abi macht, stirbt sei Vaddr, ond sei Muadr, wo acht Kender zo versorga hot, ko sich des et leischda.
A Johr spätr, am 26. Novembr 1737, klappt’s no doch no mit ma Studium. An deam Dag wird’r an dr Uni Salzburg als Student vo dr Rechtswissaschaft, dr Logik ond dr Theologi „inskribiert“. Er isch zwar a glaibiger Katholik, abr glicklich macht en des Studium et. Viel meh entressiert en d Musik! Dui Glegaheit, deam Hang nochzoganga, geit’s 1739: Er wird Kammerdiener ond Musiker beim Grafa Thurn-Valsassina.
1747 heiratet dr Leopold d Anna Maria Pertl aus Salzburg. En dera Ehe erblicket sieba Kender ‘s Licht vo dr Welt, abr feif drvo sterbet schau em erschda Lebensjohr. Em Mozart sei schwäbischa Abstammong zeigt sich en seim bis zom Oigasenn energischa, zäha ond grüblerischa Wesa ond seim manchmol reacht derba Humor. Er isch a scharfer Menschabeobachtr, a vielseitig gebildeter Ohänger vo dr Aufklärong, a Mo vo absolutr Pflichttreie ond a ganz vorzüglicher Erzieher ond Lehrer, hauptsächlich vo seine oigene Kender. Sei Weib isch en ällem grad s Gegatoil drvo: a lebensfroha, humorvolla Salzburgere mit ma starka Senn fürs Theatr. Abr trotz odr vielleicht grad weaga deane Gegasätz ischt dui Ehe harmonisch ond glücklich.
Mit Hilf vom Grafa Thurn-Valsassina fendet’r au bald a Stell als Geiger bei dr erzbischöflicha Salzburger Hofkapell. Sei Leischdong ibrzeigt älle maßgebliche Herra, sodass’r 1757 zom Hofkomponischda ond 1762 gar zom Vizekapellmoischtr ufsteigt. Domit isch abr sei Karriere au scho beendet.
Em Leopold sei Soh Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus, wia-nr mit em ganza Noma hoißt, kurz: s „Wolferl“, isch no a ganz jongs Büable, grad emol vier Jährla alt, do merkt dr Vaddr deam sei außergewöhnlicha musikalischa Begabong. Er schränkt deshalb sei Hauptarbet a bissle ei ond widmet sich verstärkt dr musikalischa Erziehong vom Wolfgang ond seira Schwester, dr Maria Anna, em „Nannerl“. Mit deane zwoi Kender goht’r uf Tournee ond loht se als Wonderkender feira. Nadierlich hot’r vo deane Uftritt au oigene Vorteil draus zoga.
Em Lauf dr Zeit schreibt dr Leopold Mozart an Haufa Sinfonia, Konzert, Divertimenti, Serenada ond Oratoria ond luschtige Charaktrstückla. Viele vo seine Werk send abr heitzotag vorscholla. Sei Stil wird beeiflusst vo dr Mannheimer Schual ond vo dr italienischa Inschtrumentalmusik. Er verschliaßt sich abr au et de Eifliss, wo en dera Zeit weit vom Norda en Süda romgschwabbt kommet, zom Beispiel dera Musik vom Christian Philipp Emanuel Bach aus Hamburg.
Am 28. Mai 1787 stirbt dr Leopold Mozart em Altr vo 67 Johr en Salzburg.
A Auswahl vo seine Werk
Buach
„Versuch einer gründlichen Violinschule“, Augsburg 1756. Des Buach isch au en viele andre Sprocha ibrsetzt worda (1766 ens Hollendische, 1770 ens Franzesische ond 1804 ens Russische) ond beweist, dass dr Loepold Mozart grauße ond guade pädagogische Fähigkeita ghet hot.
Musikalische Werk
Kendrsinfonie
Lange Zeit hot d Kendrsinfonie als Werk vom Joseph Haydn oder vo deam seim Bruadr Michael Haydn golda, bis a Musikwissaschaftler rausgfonda hot, dass dr Leopold Mozart dr eigentliche Komponischt isch. Deshalb hoißt’s au en fascht älle Musiklexiko „ursprünglich irrtümlicherweise Michael oder Joseph Haydn zugeschrieben“. En neuerer Zeit glaubet a baar Forscher, se hättet jetzt d Originalhandschrift vo dr Kendrsinfonie em ma Kloschtr en Tirol entdeckt ond ihr Schöpfer sei dr Benediktinerpater Edmund Angerer. Jetzt glaubet mr des halt au noh.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 2006
D Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2006 het am 26. Merz stattgfunde. D CDU unter em Minischterbresidänt Günther Oettinger, wu syt 2005 amtiert het, het mit 44,2 % lychti Stimmeverluscht iberchuu, d SPD unter dr Landesvorsitzeri Ute Vogt isch uf 25,2 % abgstirzt un het – no 1996 – ihre bis dert zwaitschlächtscht Wahlergebnis z Bade-Wirttebärg iberchuu. Mit Uusnahm vum Wahlchrais Manne I het d CDU alli Diräktmandat gwunne. Di Griene hän mit 11,7 % ihre bis dert zwaitbescht Wahlergebnis no 1996 kriegt un isch wider drittsterkschti Bartei wore. Zuelege chenne het au d FDP, wu uf 10,7 % chuu isch, was ihre bescht Ergebnis syt 1968 darstellt un zum erschte Mol syt däre Zyt au wider im zwoostellige Beraich glägen isch.
In dr insgsamt 70 Wahlchrais vu Bade-Wirttebärg sin 7.519.048 Burger wahlbrächtigt gsii. D Wahlbedailigung isch mit 53,4 % dytli niderer gsii wie bi dr vergangene Wahle. Bsundersch bi dr unter 30-jehrigen isch d Bedailigung nume bi 33 % gläge. Dr Frauenaadail im Landdag isch bi dr Wahle vu 21,8 % uf 23,7 % gstige. Dodermit sin 33 vu dr 139 gwehlte Landdagsabgordnete Fraue.
D Wahlergebnis im Ainzelne:
Altruismus
Altruismus (lat. alter ‚dr Anderi‘) bedütet in dr Alldaagssprooch „Unäigennützigkäit, Sälbstlosikäit, e Wiis z Dänke und Handle, wo Rücksicht uf anderi nimmt“, cha aber bis hüte nit allgemäingültig definiert wärde. Dr Begriff isch noch em Auguste Comte, won en brägt het, e Gegebegriff zu Egoismus und umfasst eso e Verhaltenswiis, wo äim Indiwiduum zugunste vom ene andere mee Chöste as Nutze iibringt. Anderi Autore, wie zum Bischbil dr Humberto Maturana, Charlie L. Hardy und Mark van Vugt oder David Miller und David Kelley, gönge drvo us, ass altruistischs Handle zwar nit mit eme ummiddelbare Nutzen oder Gegewärt muess verchnüpft si, aber schliesslig – uf langi Sicht – dr Vordäil vo däm wo altruistisch handlet gröösser isch as was es en emol kostet het. Anderi Wüsseschaftler wie dr Jonathan Seglow mache in iirer Definizioon klar, ass Altruismus nit cha erzwunge wärde, ooni dass es si altruistisch Charakter verliert. Doodrus cha dr Schluss zooge wärde, ass altruistischs Verhalte e freiwilligi Handlig isch, wo vo dr freije Entschäidig vo däm, wo handlet, abhängt.
Develier
Dietwiler (ofiziell: Develier) isch e Gmeind vom Kanton Jura.
Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg öpe 4 Kilometer weschtlech vo dr Kantonshauptstadt Dälschbrg.
Uf dr Südsyte chunt d Autobaan A16 bim Dorf verby und isch do ine Dunnel gleit. D Gmeindgränze lyt änet dr Autobaan ufem Hügel Sur Chaux und uf dr Nordsyte vom Dorf uf dr Kreete vo dr Jurachötti bim Bärgbuurehof Le Sommet. Am Bärg oben isch La Claude Chappuis und am Fuess dr Wyler Develier Dessus mit dr Kapälle Sainte-Philomène.
D Nochbergmeinde vo Dietwiler sind Bassecourt, Courfaivre, Courtételle, Delémont, Bourrignon und Boécourt.
Gschicht
Ane 1139 isch s Dorf s erschte Mol als Divilier in ere Urkunde erwäänt. 1184 heisst s im ene andere Dokumänt Titewilre. Es het dozmol zum Fürschtbistum Basel gört. Vo 1793 bis 1815 isch s im französische Departemänt Mont-Terrible gsi und sid 1815 im Kanton Bärn gsi, und sid em 1. Jänner 1979 isch d Gmeind im Kanton Jura.
Näbem Dorf isch 1980 s Karmeliterinnechloschter Notre-Dame de la Solitude bout worde.
Merzligen
Meerzlige (amtlech Merzligen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Meerzlige ligt uf em Höchezug zwüsche Bielersee u Seeland. D Gmeindsflächi bsteit us 73,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 16,8 % Waud u 9,7 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Bämung, Jäiss, Chapele u Hermerige.
Gschicht
Meerzlige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1278 aus Merzelingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,9 % gläge.
Religion
78,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 23,6 %, CVP 1,0 %, EVP 6,2 %, FDP 10,6 %. GLP 3,7 %, GP 7,6 %, SP 20,4 %, SVP 23,6 %, Suschtigi 3,3 %.
Gmeindspresidäntin vo Meerzlige isch d Ruth Zesiger-Nussbaumer (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 411 Ywohner 91,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 6,1 % Französisch u 0,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Meerzlige ghört zum Hochalemannisch.
Étueffont
Étueffont (ditsch Staufen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Étueffont ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1188.
S Gebiet um Étueffont hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Étueffont ìsch. Étueffont ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Étueffont ghert zem Franc-Comtois.
Rastatt
Raschdi (amtlich Rastatt) isch e badischi Chreisschtadt. Si ligt zwüsche Karlsrue und Bade-Bade.
Geographii
Raschdi ligt im Rhiital, wo aber eigentlich gar keis Tal, sondern es Grabebruch isch, an de Murg. De Gmeindsbann goht bis zum Rhii abe. De höchschti Punkt vom Schtadtgebiet isch uf 130 Meter ü.M., de tüfschti bi öppe 110 Meter. Nochbargmeinde vo Raschdi sind im Chreis Raschdi Steimure, Ötige, Muggesturm, Bischwihr, Kuppene und Iffeze, Bade-Bade, wo en eigene Schtadtchreis bildet und im Elsass di Gmeinde Münchhuse, Beinheim und Seltz.
Gschicht
Raschdi isch zum erschte Mol gnännt worre um 1084 as Rasteten.
Iiwohnerentwicklung
¹ Volkszellungsergebnis
Verwaltung
Burgermaischter un Owerburgermaischter:
Dialäkt
In un um Raschdi wird Niideralemannisch gebabbelt un zwar leyt die Gegend an de absolut Nordgränz vum Alemannische iwwerhaupt. Geje Karlsrue zue schließt si glii 's Südfränkische an, wu in de Tendenz si noch Süde usbreitet. Innerhalb vum Niideralemannische wurd där Dialäkt de Sproochlandschaft vun de Ortenau zuegeordnet.
Im Dialäkt vun Raschdi sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
D Stadtdail Plittersdorf, Ottersdorf un Wintersdorf sin Belegort vum SSA gsii (RA-2, RA-3 bzw. RA-5).
Rudolf I. von Hachberg-Sausenberg
Dr Rudolf I. vu Hachberg-Suseberg († 1312) isch vu 1306 bis 1312 Markgrof vu Hachberg-Suseberg gsi.
Läbe
Dr Rudolf isch e Suhn vum Markgrof Heinrich II. vu Hachberg un dr Anna vu Üsenberg gsi.
1306 hän dr Heinrich III. un syy Brueder Rudolf I. ihre Erb deilt. Dr Heinrich het d Herrschaft iber Hachberg mit dr Stadt Ämmedinge un em Stammsitz Hochburg iberchuu, dr Rudolf d Landgrofschaft Suseberg mit em neje Stammsitz Suseburg un d Vogtei iber s Chloschter St. Bläsi un d Probschteie dodervu, Bürgle, Sitzechilch un Witenau. Dr Rudolf het derno dodermit Sytelinie Hachberg-Suseberg grindet mit Stammsitz uf dr scho anne 1240 vu dr Markgrofe vu Hachberg böuene Suseburg. Syy Brueder Heinrich III. vu Hachberg het d Hauptlinie wytergfiert mit Sitz uf dr Hochburg bi Ämmedinge.
Anne 1311 isch dr Rudolf dur dr Luithold II. vu Röttele († 1316) as Mitregänt vu dr Herrschaft Röttele yygsetzt wore. Dur die Verbindig isch dr Grundstei gleit wore fir dr Ufstiig vum Huus Hachberg-Suseberg. Wel dr Rudolf no vor em Luithold gstorben isch, isch d Herrschaft Röttele 1315 dur Schänkig uf em Rudolf syy Suhn Heinrich iberdrait wore, wu in däm Johr mindig woren isch.
Eh un Chinder
Anne 1298/1299 het dr Rudolf d Agnes vu Röttele ghyrote, d Erbdochter vum Otto vu Röttele. Si hän vier Chinder gha:
Donauschwaben
Donauschwobe (ung. dunai svábok) nännt mer e Bevölkerigsgruppe, wo uff em Gebiet vom ehemolige Ungarische Königrych, also vor allem im Gebiet vom hüttige Ungarn, aber au in Gebiet z Rumänie, Kroatie un z Serbie, läbt bzw. gläbt het. Si mache e Großdeil vo de Ungarndütsche us.
D Mehrheit vo-n-ne isch im 19. und 20. Johrhundert assimiliert worre und hät sich an di ungarischi Gsellschaft abasst; e Deil hät aber bis hüt ihri Müetersproch und Kultur bhalte.
Name
De Name leitet sich vo de Ywohner vom Schwobeland ab. Sälli Bezeichnig isch eigentlig kei korräkti Zämmefassig: d Donauschwobe sin nit numme uss em Schwobeland cho, sondern vor allem vo Bayere, Östrych, Hesse, uss de Bfalz, em Elsass und de Nyderland.
Gschicht
Di erschte Donauschwobe hän noch de Befreiig vo Ungarn vo de Türkeherrschaft über s ganze ungarische Gebiet verbreitet. Vor em zweite Wältchrieg hät's schätzigswis öbbe 2 Millione Donauschwobe ge. In de 30er-Johr hät de Adolf Hitler si uffgfordert, zruck in s Dütsch Rych z cho. Di letschte 200'000 vo-n-ne sin in de 40er-Johr mit de dütsche Armee abgwandert; säll isch eini vo de gröschte Umsydligsaktione vom 20. Johrhundert gsi.
Hüttigi Verbreitig
Hütt läbt de gröscht Deil vo de Donauschwobe in de Komitat Baranya, Tolna und Bács-Kiskun. Z Baranya git's di meiste Dörfer, wo fast numme vo Dütsche besydelt sin (Óbánya, Ófalu), gfolgt vo Tolna, wo's am Hang vom Mecsek-Gebirge und am Ufer vom Sió e große Adeil vo de Bevölkerig dütschsprochig isch. E dritte Deil vo de Donauschwobe konzendriert sich uff d Dörfer südlig vo Kalocsa im Komitat Baranya. Di bekanntesti und wichtigsti ungarndütschi Bildigsyrichtig isch z Baja (Bács-Kiskun). E anderi bekannti kulturälli Yrichtig isch di Dütschi Bühni (Deutsche Bühne) z Szekszárd, Tolna.
Witeri donauschwöbischi Bevölkerig findet mer in de Umgebig vo Budapest und im Komitat Pest. De 23. Budapester Bezirk isch vo vyle Schwobe bewohnt, im benochberte 20. Bezirk isch s Német Nemzetiségi Gimnázium (Deutsches Nationalitätengymnasium). Zudem git's in de Komitat Komárom-Esztergom, Veszprém, Hajdú-Bihar, Fejér, Somogy, Vas und Békés vereinzelti Gmeinde mit re große Azahl vo dütsche Bewohner.
3. Februar
Dr '''3. Februar''' isch dr 34. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 331 (in Schaltjohr 332) Däg bis zum Änd vum Johr.
Évette-Salbert
Évette-Salbert (ditsch Weide) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Évette-Salbert ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1304.
S Gebiet um Évette-Salbert hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Évette-Salbert ghert zem Franc-Comtois.
Eggenstein-Leopoldshafen
Eggenstein-Leopoldshafen (sidfränkisch Eggschtoi-Leopoldshafe) isch e Gmai im Landchrais Charlsrue z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Eggenstein-Leopoldshafen lyt am Rhy, weschtli vum Hardtwald rund zwelf Kilometer nerdli vu Charlsrue.
Vum Bann sin 30,2 % Landwirtschaftsflechi, 30,6 % Wald, 23,2 % Sidligsflechi un 16 % sunschtigi Flechi.
Gmaigliderig
Zue Eggenstein-Leopoldshafen ghere d Ortsdail Eggenstein un Leopoldshafen.
Gschicht
Di hitig Gmai isch entstande zum 1. Dezämber 1974 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Eggenstein un Leopoldshafen. Eggenstein isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 766 as villa hecinstein. Leopoldshafen het friejer Schröck ghaiße un isch anne 1160 zum erschte Mol gnännt wore. Zue Ehre vum domolige Großherzog Leopold vu Baden isch d Gmai anne 1833 in Leopoldhafen umgnännt wore.
Verwaltig
Eggenstein-Leopoldshafen ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Burgermaischter vu Eggenstein-Leopoldshafen isch dr Bernd Stober.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Eggenstein-Leopoldshafen ghert zum Sidfränkisch
Reussdelta
S Rüüssdelta isch d Landschaft, wo d Rüüss im Kanton Uri drduur in Urnersee, em südlichste Arm vom Verwaldstettersee, tuet münde.
Bis is 20. Joorhundert het sech d Mündig vo dr Rüüss wägem agschwemmte Material als wie wyter is Seegebiet use verschobe. Das guete Chiis und dr Sand sind zwar scho lang vorhär vo de Urner gsamlet worde, aber nur vo Hand und em Seeufer noo, und d «Seegusler» – wie me de Lüüt, wo me für die Arbet pruucht het, seit – hend derby so weni Material us em See gnoo, ass das nüt am ständige Wachse vom Rüssdelta ggänderet het. Dr Fluss isch am breite Uferstreife immer wider mit neue Syteärm in See gloffe, und im flache Land hindedra sind Wasserflechene und Ried entstande. Bi schwärem Wätter isch fascht die ganzi Rüüssebeni überschwemmt gsi, und Sand und Schteine sind uf de Ächer und Matte blybe lige.
Dr Kanton Uri het im 19. Joorhundert Plään lo mache zum d Rüüss z zääme. Dr Ingeniöör Richard La Nicca het do drfüür nes Projäkt gmacht, und sid de 1850er Joor het me em Fluss noo die erschte Dämm bout.
Ane 1905 het d Firma Arnold vo Flielä – d «Kompanyy», wie mer e seit – agfange, vor em Rüssdelta mit grosse Maschine Chiis abzboue. Mit irne Schwümmbagger het si eigetlech im industrielle Stiil so vil Material töif us em See gholt und mit de Naue wäggfüert, ass das mit dr Zyt d Form vom Flussdelta veränderet het. Uf de Boustelle wytume und bis uf Luzärn het me so vil Chiis pruucht, ass d Uferlinie vom Urnersee öpe drüühundert Meter zrugg ggangen isch.
Jetz het dr Kanton Uri ane 1985 es Gsetz gmacht, zum s Rüüssdelta i dr Zuekumpft z schütze.
Mit dr Baggerfirma het dr Kanton für die nöi Konzässion vo 1985 abgmacht, wievil Gschtei vom Schuttbärg im See vor dr Rüüssmündig tarf usegholt wäärde. Und i dr Zyt vo 2001 bis 2008 het me sogar wider neus Material in See gläärt. Das isch möglech gsi, wil vo de Boustelle vom Gottert-Basisdunnel und vom Stroossedunnel, wo denn grad hinder Flielä dure Bärg bout worden isch zum dr Vercheer ums Dorf umezleite, sehr vil uusbrochnigs Gschtei choo isch. Dr Arnold het mit psundere Klappschiff dä Schutt nach gnaue Plään vo de Wasserbouingeniööre im See deponiert. Me het eso au nöji Insle vor dr Rüssmündig gmacht. Die heisse «Neptuninsle», «Ringisle», «Vogelinsle» und «Loreleiinsle» und stönd under Naturschutz, und sofort hend d Vögel druff afo nischte. Für das grosse Projäkt het dr Arnold ane 1998 en Prys vom europäische Verband vo de Chiis-, Sand- und Schotterproduzänten überchoo, und em ganze Urner Deltaprojäkt isch z Berlin ane 2001 dr düütsch Landschaftsarchitekturprys ggää worde.
Was vo dr Riedflechi, vo Grääben und Wejer und vom Auewald hinderem Ufer no ume gsi isch, ghört hütt zum ene grosse Naturschutzpiet. Naturchundler forsche regelmässig wyter uf em Land und im Wasser.
Im Deltagebiet sind au Badinsle, s Strandbad und s Seerestaurant vo Seedorf und en Beobachtisgsdurm uf dr Schanz. Es git Wägwyser, bsunders füre Wanderwääg «Weg der Schweiz», und Informationsdafele zu de Schutzgebiet.
Spiritualität
Spiritualidäät (vo lat. spiritus ,Gäist, Huuch‘ bzw. spiro ,ich du schnuufe‘ – wie altgr. bzw., lueg Psyche) bedütet im witiste Sinn „Gäist ig käit“ und cha jedi Haltig mäine, wo uf Gäistigs vo alle Arte oder im ängere Sinn uf Gäist lig s im ene spezifisch religiöse Sinn usgrichdet isch. Spiritualidäät im spezifisch religiöse Sinn stoot denn au immer für d Vorstellig von ere gäistige Verbindig zum Transzendänte, em Jensits oder dr Unändligkäit. Wääred Religiosidäät d Eerfurcht vor dr Ornig und dr Vilfalt in dr Wält und s Empfinde von ere dranszendänte Wirkligkäit mäint, isch in dr (religiöse) Spiritualidäät au no e bewussts Aanewände zun ere Religion oder Filosofii, wo as richdig anerkennt wird, und en aktivs Praktiziere von ere iigschlosse.
Hüfig wird dr Begriff vo dr Frömmigkäit sünonüüm verwändet, aber hüte eender im ene chirchlige Kontext, und er het im allgemäine Gebruuch vilmol e negativi Konnotazioon im Sinn von ere überdriibe bedingigslose Hiiwändig zur Religion.
Spirituelli Haltige häi sich as Däil vo dr intuitive Iiornig vo unerklärlige Fenomeen im magisch-müthische Dänke vo unsere Vorfaare vermuetlig scho seer früe in dr Menschhäitsgschicht entwigglet. Wie d Resultat vo Forschige vo Ethnologe für e Hufe schriftlosi Kulture zäigt häi, isch ursprünglig d Wält und d Religion im Lääbe vo de Mensche nume unscharf drennt gsi. D Spiritualidäät isch also bis dass sich die klassische Religione entwigglet häi, en alldäägligs Verhaltensmuster gsi.
Questembert
Questembert (Gallo Qistanbèrt, bretonisch Kistreberzh) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Questembert lyt 23 km vu Vannes un 69 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 27 m un 128 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Berric, Larré, La Vraie-Croix, Lauzach, Sulniac, Noyal-Muzillac, Limerzel, Molac un Le Cours.
Gschicht
Questembert isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as Kaistemberth (1164: Questebert, 1164: Questembert).
Verwaltig
vu Questembert isch. Questembert ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Questembert ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Tabak (Gattung)
Tabak (Nicotiana) isch e Pflanzegattig i der Familie vo de Nachtschattegwächs (Solanaceae). Mit öppe 75 Arte ghört si zu der arterichschte Gattig innerhalb vo dere Familie. Vili Arte broduziere i de Wurzle Nikotin oder anderi Alkaloide, wo si de i de Bletter ylagere u für d Abwehr vo Schädlinge dient. Wirtschaftlech bedütend sy vorallem d Sorde vo der Art Nicotiana tabacum u d Art Nicotiana rustica, die wärde für d Härstellig vo Tabakware bruucht.
Taxonomi
D Gattig Nicotiana isch vom Carl von Linné ufgstellt worde. Der wüsseschaftlech Name vo der Gattig Nicotiana ehrt der Diplomat Jean Nicot wo 1560 als Konsul vo Frankrich, vo Lissabon us Tabak-Same ga Frankrych gschickt het.
Inneri Systematik
Innerhalb vo der Gattig Nicotiana wärde 75 Arte wo natürlech vorchömme, y 13 Sektione underteilt. Molekularbiologischi Undersuechige hei ergä, dass d Sektion Polydicliae nid monophyletisch isch, sondern de Arte vo der Sektion Trigonophyllea beinhaltet.
Sektion Alatae
Sektion Nicotiana
Sektion Noctiflorae
Heinrich von Hachberg-Sausenberg
Dr Heinrich vu Hachberg-Suseberg (* 1300; † 1318) isch vu 1312 bis 1315 Markgrof vu Hachberg-Suseberg gsi.
Läbe
Dr Heinrich isch e Suhn vum Markgrof Rudolf I. vu Hachberg un dr Agnes vu Röttele gsi.
Tabak (Gattung)
Inneri Systematik
Sektion Paniculatae Goodsp.
Heinrich von Hachberg-Sausenberg
Läbe
Wu dr Heinrich anne 1312 s Erb vu syym Vater aadrätte het, isch er nonig mindig gsi. Mit fufzeh isch er 1315 mindig wore, derno het er dur e Schänkig au no d Herrschaft Röttele iberchuu vu syym Unkel Luithold II. vu Röttele, wu 1316 ohni Erbe gstorben isch. Dur des sin d Herrschafte Röttele un Suseberg zämmechuu, was ei Grundlag gsi isch fir s Entstoh vum Markgreflerland.
Tabak (Gattung)
Inneri Systematik
Sektion Petunioides G.Don
Heinrich von Hachberg-Sausenberg
Läbe
Noch em frieje Dod vum Heinrich anne 1318 hän syyni Brieder Rudolf un Otto d Regäntschaft iber d Herrschafte Röttele un Suseberg ibernuu. Dr Heinrich isch in dr Chilche vu Sitzechilch begrabe.
Tabak (Gattung)
Inneri Systematik
Sektion Polydicliae G.Don
Sektion Repandae
Sektion Suaveolentes Goodsp.
Sektion Sylvestres S.Knapp
Sektion Tomentosae
Sektion Trigonophyllae
Sektion Undulatae
Abu Dhabi
Abu Dhabi isch d Hauptstadt vum Emirat Abu Dhabi un vu dr Verainigte Arabische Emirat (VAE).
Lag
Dr Chärn vu dr Stadt mit ihre 621.000 Yywohner lyt uf ere 70 Quadratkilometer große Insle im Persische Golf, Mangrovegürtel. Mit em Feschtland verbunde isch si dur d Mussafa-Brugg, d al-Maqtaa-Brugg un d Sheikh-Zayed-Brugg. Um d Hauptinsle het s e Chranz us chinschtli greßer gmachte oder nei ufgsetzte Insle, wu zurzyt erscht zum Dail beböut sin un s Stadtbiet solle uuswyte.
La Chaux-des-Breuleux
La Chaux-des-Breuleux isch e Gmaind vom Kanton Jura.
Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Freibäärge, öppe 5 Kilometer vom Bezirkshauptort Saignelégier ewäg.
Johann Amerbach
Dr Johannes Amerbach, au Amorbach odr von Amerbach (* öbbe 1440 z Reutlinge; † 25. Dezämber 1514 z Basel), isch ä bedütende Drucker und Verleger in dr Schdadt Basel gsi.
La Chaux-des-Breuleux
Geografy
Zu La Chaux-des-Breuleux ghöre im Gmeindbann es baar einzelni Puurehöf. Im oschte isch s grosse Riedgebiet La Tourbière.
Johann Amerbach
Läbe
Dr Johannes Amerbach isch um 1440 z Reutlinge in Schwabe oder z Amorbach in Franke  uf d Wält cho. Si Vater isch mögligerwiis dr Amorbacher Bürgermeischder Peter Welker gsi. Er het z Baris an dr Sorbonne gschdudiert biim Johann Heynlin vom Stein (latinisiert Johannes Lapidanus), wo dr Buechdruck z Baris iigfüehrt het, und s Schdudium mit em Titel Magister artium abgschlosse. Er isch denn noch Dütschland zrugg und het z Nürnberg in dr Ufficin vom Anton Koburger as Korrekter gschafft. Won er noch Basel cho isch het er zwüsche 1475 und 1480 ä Druckerei ufgmacht underem Name Hans Venediger. Im Joor 1478 söll sin erschte Druck erschiine syy. 1481 isch er Mitglied vo der Safranzumft worde, 1484 het er s Basler Bürgerrecht kauft, noch em Rotsbrotokol as „Hans von Emmerpach der Drucker“, aber erscht im Johr druf isch s im Rothe Buch iidrait worde.
La Chaux-des-Breuleux
Geografy
Bim chlyne Dorf isch en Ysebaanhaltstell.
Plouégat-Guérand
Plouégat-Guérand (bretonisch Plegad-Gwerann) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
La Chaux-des-Breuleux
Gschicht
S Dorf isch ane 1397 s erschte Mol als La Chaux gnamset worde. Es isch im Fürschtbisum Basel glääge gsi.
Plouégat-Guérand
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Johann Amerbach
Läbe
Im gliiche Johr het er d Witwe Barbara Ortenberg, d Dochter vom Basler Rotsherr Leonhard Ortenberg ghürotet. Mä weiss ass si drei Buebe gha hai, dr Bruno (1485-1519), Basilius (1488-1535) und dr Bonifacius und zwei Maitli. Ihre Lehrer isch dr Johann Conon vo Nürmbärg gsi. Im 1482 het er s Huus zum Kaiserstuel an dr Rhiigass kauft wo si Familie au wohnt het. Si hai no es zweits Huus, s „Huus zum Sässel“ im Dotegässli gha, wo schböter d Wärkschdatt vom Nicolaus Episcopius worden isch. Dr Johannes Amerbach isch am 25. Dezämber 1514 gschdorbe und isch bi de Basler Kartüüser in ere Grabkapälle begrabe worde, won er mit ene zu Läbzite as Druckheer ängi wirtschaftligi Beziejige gha het. Au die andere Mitgliider vo dr Familie si dört mit em begraabe, sogar die wo noch dr Reformazioon gstorbe sin.
Familie
Vo sim eltiste Soon Bruno häi sich d Lüt verzellt, ass er ä Wiiberfind sig und si sin denn überrascht gsi, won er 1518 ghürotet het. Aber scho churz noch dr Hürot isch zerscht si Frau, und ä baar Möned druf au dr Bruno gschdorbe.
Plouégat-Guérand
Geografi
Plouégat-Guérand lyt 77 km vu Quimper un 65 km vu Brest uf ere Hechi zwische 2 m un 151 m iber Normalnull.
Gschicht
Plouégat-Guérand isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1188 as Gallan ? (1330 Gazvallon, 1453 Ploegat Goallen, 1481 Ploegat Kergoallon, 1516 Ploagat Vallon, 1597 Plouegat Gouallon, 1630 Plougargallon).
Johann Amerbach
Familie
Dr Basilius isch chränklig gsi, ledig bliibe und het die mäisti Zit in dr Familie vom Bonifacius gläbt.
Dr Bonifacius isch ä Rächtsglehrte und Alterdumskenner worde. Er isch Brofässer für Rächtswüsseschafte an dr Basler Uni gsi. Er het d Martha Fuchsle ghürotet und si Sohn Basilius isch au Jurist und Brofässer worde. As guete Fründ vom Erasmus vo Rotterdam isch dr Bonifacius as däm si Haupterb iigsetzt worde und het s Erb im Name vom Erasmus Schdiftige gschänggt. E Däil vom Erasmus sine Sache het er ufbewaart und die sin denn ins sogenannte Amerbachkabinett choo.
Plouégat-Guérand
Verwaltig
vu Plouégat-Guérand isch. Plouégat-Guérand ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plouégat-Guérand ghert zem Bretonisch.
Johann Amerbach
Wärk
Dr Johann Amerbach isch, wie die andere groosse Basler Drucker zu siiner Ziit, de Humanischde nochgschdande. Er het mit em Sebastian Brant, em Johannes Heynlin, em Johannes Reuchlin und em Beatus Rhenanus zsämmegschafft. D Druckergmeinschaft mit em Johann Froben und em Johannes Petri isch noch 1500 entschdande. Er isch dr erscht Basler Drucker gsi wo usser dr gothische au die latinischi Schrift bruucht het. Er het es halbs Dotzed Antiquaschrifte gha und het so ä groosse Iifluss uf d Verbreitig vo dere Schriftart im dütsche Schbroochruum gha.
Oesch’s die Dritten
Gschicht
D Familientradition als Vouksmusiker häd mit em Trio Oesch vom Hans Oesch aagfange. Si Sohn Hansueli häd s furt gsetzt. Zämme mit de drei Chinger vor dritte Generation hei si si na Oesch’s die Dritten gnennt.
Scho ir 90er Jahr si d Chinger mit de Euteren ufträtte. Ändi 90er hei si erschti Uftritt im regionaue un nationaue Färnsäh gha un hei en erschti CD ufgnaa. 2001 hei si es paar Uftritt ir USA gha. Ihre Durbruch im dütschsprachige Ruum isch 2007 cho: Si hei d Schwyz im Naawuchswettbewerb vom Musikantenstadl vertrette un hei mit dütlichem Vorsprung gwunne. Vo da ab si si regumässig Gascht ir verschidne Vouksmusiksändige im Färnsäh un bi grosse Vouksmusikveraastautige gsi. Bim Silvesterstadl 2007 hei dr Stadlstern 2007 gwunne. Bim Grand Prix vor Vouksmusik si si 2008 mit Die Jodelsprache ufe dritt Platz cho. Ändi 2007 hei Oesch’s die Dritten ds Album Jodelzauber ussebracht, wo si es paar Monet lang ir Schwyzer Charts ghaute häd u mit Platin u Goud z Öschtrych uuszeichnet worden isch. Ei Jahr spöter isch Frech-frisch-jodlerisch cho, wo gschnäu Goud un Platin übercho häd. Ou d Aube Volksmusik ist international un Jodel-Timesi mit Goud uuszeichnet worde.
Im Oktober 2008 häd ihre Ku-Ku-Jodel ir SRF 1-Sändig Die grössten Schweizer Hits 2008 ir Kategori «Heimat & Fernweh» gwunne un isch ir Final vor füf Kategorisiger yzoge, wo si am 30. November für si entschide hei. Ds Jodulied häd si ou ir Schwyzer Singles-Charts chöi platziere. Komponiert worden isch s vom Peter Hinnen.
Gymnasium Liestal
S Gymnasium Lieschtl isch s Gymnasium vo dr Region Lieschtl und het sis Iizugsgebiet in dä Baselbieter Bezirk Wolbrg, Sissach und teilwiis Lieschtl. Baut wordä isch es 1970. Es het momentan über rund 60 Schulzimmer, 24 drvoh sin im Momänt in Container unterbrocht, do im Schuälhus baut wird.
Architäktur
S Gymnasium Lieschtl isch 1970 baut wordä, es wiist ganz typischi Merkmal uuf vo derä Ziit, em Brutalismus, zum Bispiel die verschachtleti Bauwiis mit dä geometrischä Formä und dä nacktä Betonwänd ussä und innä.
Wo d Kapazitätä vom ursprünglichä Gebäude nümmä glängt hän, isch en Aabau mit 5 Schuelzimmer, Büros und em Kraftruum erstellt wordä. Au dr «Liechthof», dr jetztig Schuälrarbetsruum isch zu derä Ziit entstandä. Ufgrund vo no grösserem Platzmangel het mä dennä spöter no zwei Pavillons baut, dert drin häts 11 Zimmer.
Gebäudä hüttä
Grob cha mä s Gym in vier Träkt ufteilä: Dr fünfstöckigi Spezialltrakt (mit Zimmer für Bildnerischs Gstalltä, Chemie, Biologie und Physik), dr Klassäzimmertrakt (31 Zimmer für Fächer wie Mathematik, Dütsch u.s.w.), dr Trakt mit dä Musiggzimmer und dr Aula. Dennä git s no dr Turnhallätrakt mit zwei Sporthallä; die sin 2011/2012 neu baut wordä. Am Gymnasium Lieschtl git s au ä Mensa.
Saniärig
Zwüsche 2009 und 2011 isch d Gebäudehüllä saniert und vo Asbest befreit wordä. D Zimmer, wo wäggfallä, het mr dur Container-Schulzimmer ersetzt.
Laag
Als eini vo wenige Lieschtler Schuälä isch s Gym uf em'nä Hügl baut wordä: In dr Bodämattä, uf em Hügel linkerhand flussabwärts (Südsiitä vom Ergolztaal). Es git kei diräktä Aaschluss an ÖV, dr Bahnhof Lieschtl isch abr nit wiit äwäg.
Schuälbetrieb
Momentan wärdä am Gym öppä 60 Klassä unterrichtet. Diä hochi Zahl chunnt dodurä zstand, dass im Gebäude au d Fachmaturitätsschuäl (FMS) unterbrocht isch. Die öbbe 1'100 Schuäler chömmä hauptsächlich us dä Bezirk Sissach, Wolbrg und Lieschtl. Dä Schüäler stooht ä Bibliothek und ä Computerarbetsruum zur freiä Nutzig zue, ebäso en Arbetsruum und ä Kraft- und Gymnastikruum. S Gym Lieschtl wird vom'nä Räktr und fünf Konrektr(innä) gleität, in dr Bibliothek schaffä Bibliothekarinnä. Dr Unterricht wird vo rund 170 Lehrer ggää.
Faverois
Faverois (ditsch Faverach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Faverois ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1295.
S Gebiet um Faverois hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Faverois ìsch. Faverois ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Faverois ghert zem Franc-Comtois.
Habsburger
D Habsburger sin e wichtigs öiropäisches Adelsgschlächt, wo sini Wurzle im alemannische Sprochruum hät.
D Familie Habsburg isch jahrhundertelang s villicht iiflussriichschti Adelshuus uf dr damals bekannte Wält gsi und hätt vo 1438 bis 1740 durchgängig d Kaiser oder d König vom Heilige Römische Riich gstellt. Di ursprünglichi Huusmacht vo de Habsburger isch in de Schwiiz, im Elsass un in Bade glege; iiri Stammburg, wo Haschbrg heisst, lit bim Dorf Habsburg bi Brugg im Aargau; dr Name vo dr Burg wird als Habichts-Burg erklärt. .
Wo d Wahl vom Graf Rudolf vo Habsburg zum römisch-dütsche König gsi isch und wo iim Siis Ufgebott d Schlacht bi Dürnkrut gwunne hät, hän d Habsburger d Herrschaft über s Herzogtum Öschtriich überno; d Herrschaft über säl Gebiet (spöter als Erzherzogtum, denn als ”KuK-Monarchii Öschterriich-Ungarn“) hän si ununterbroche vo 1278 bis 1918 innegha. E witters Bsitztum vo de Habsburger isch Spanie mit Portugal gsi, zäme mit de ganze Kolonie in Übersee, wo si im 16. un 17. Johrhundert bherrscht hän.
di friäiä Habsburgär
D friänär Generation va dä Habsburger lehnt schich einärsits nur us genealogische Üfzeichnige rekonstruiäru, wo 1160 ärstellt wordu sind, und anärär sits uf Grund famu gfälschtu Teschtamänt. Gfällscht, will z Teschtamänt uf 1027 datiärt isch, aber wahrschinli ersch um 1085 gschribu wordu isch.
Stammböimforschär va dä Habsburgär hent scho öpen im 1500 kompletti Stammböim va ihrusch Gschlächt üsgarbeitut. D früähu Genealogie fiährunt aber öi römische Adligi, Priamos va Troja (där Botsch vam Jupitär) oder Chini Artus als dräkti Vorfahru a. Darum chenunt setigi Agabe nummu mit Vorsicht gnossu wärdu.
wär d Stammväter gsi sint
Dr Guntram där Riich († 973) soll lüt dä 1160 ärstelltu Stammbeim, wa i där „Acta Murensia“ überliferet sind, där Stammvatär va dr Habsburger si. Än anri Quella ärwähnt än Guntram, welle Graf am Obärrhin het sellu si. Wenn z d glich Person isch, de chänte d Habsburgär ussum elsässischu Herzogsgschlächt där Etichoneu mit Bsitz im Elsass und im Brisgau cho.
Lindenberg-Spießenberg
S Naturschutzgebièt Lindèbärg-Spièßèbärg  lyt nordweschtich vo Stüèlingè im Landchreis Waldshuèt. S isch mit dè Nr. 3.048 sit 1954 als Naturschutzgebièt uusgwiesè worrè. Dè Lindèbärg lyt obberhalb vo dè linkè Dalflankè vum Wylerdal zwǜschè m Kalvarièbärg un dè Abzwygig zum Röschèhof. Dè Spièßèbärg füürt de Höhèzug in nordweschtlicher Richtig witer, umfasst abber auch dè oberschte Deil vum Wylerdal, wo d Frischwasser-Quällè für d Stüèlinger Wasservorsorgig un sellèwäg è Wasser-Schutzgebièt ligèd. Dè Aafang vum Wylerdal un dõmit s weschtliche Ènd vum Spièßèbärg lyt öppè èn halbè Kilometer nordöschtlich vo dèUnterè Alp uff Muuchèmer Gemarkig.
Habsburger
wär d Stammväter gsi sint
Vam Guntram dum Richu isch dokumentiärt, dassär än Botsch mit dum Namu Lanzelin odär Kanzelin gha het, welle Graf va Altuburg bi Brugg im Aargau gsi isch. Är wird mit ämu Frag in Thurgau in Värbindig gsetzt. In neuärär Ziit wird abär immer meh gizwiflut, ob das di glichu Persone gsi sind.
Lindenberg-Spießenberg
Schutzzweck
Wichtigè Schutzzweck isch d Erhaaltig un Entwicklig vo dè ordchideèrychè Nadelwälder uff dè Hochflächi, dè Kalchbuèchèwälder a dè Haaldè, dè chlyflächigè Lichtungè mit Saumgsellschaftè, wo i d Wälder ygschtreut sin, sowiè als Läbbensruum von èrè vylfältigü Dyr- un Pflanzèwält mit seltènè un gfôôrdetè Artè. Dõ bschtòt èn Bschtand vo dè üßerscht seltènè Frauèschüèli.
Habsburger
wär d Stammväter gsi sint
Im 11. und 12. Jahrhunärt hent d Habsburgär irusch Gibiät ärwitrut. Schi hent Vogtie und Grafschaftsrächti ärworbu. So sind schi Landgrafu im Obärelsass und Vegt vam Strassburgär Hochstift gwordu, und heint z’Ärbi va där Kyburger biasprucht. So dass Länderie ussert im Aargau no im Zürigau, in Schwyz, Unnärwaldu und Uri heint chenu ärobru.
wie s zu dr Teilig vo dr Linie choo ischt und wie dr Üfstig bis zum Chinig ggangän ischt
D’erscht Hüüsteilig va dr Habsburger het im friäu 13. Jahrhunärt statt gfunnu. Där Albrächt dä IV. isch där Bigründär va där altu Linia und där Rudolf dä III. der va där Habsburg-Löifburgischu Linia. Durch d Konkuränz isch än rümlichi Trännig änstandu. Trotzdem dass där Rudolf dä III. nid in ä Näburollu värdammt wordu isch, isch mus niä glungu äs eiguns Herrschaftszentrum innär Innärschwiiz üfzbüwu. Spetri Värsüächa het immär d’eltra Linia durchchritzt.
Där Botsch vam Albärt dum IV., dä Rudolf dä IV., het dägägu schis Rich ubärleit chenu üsbüwu. Är het schini Herrschaft uf du Schwarzwald üsgidehnt. Durchs Kyburgär Ärb hedär züädem d’Oscht- und Nordschwiiz chenu biaspruchu. Är isch zumä mächtigu Herr in Südschwabu gwordu. Schini Ärnännig zum Rudolf dum I. het du Ärfolg bsiglut.
Na där Wahl vam Rudolf dum Erschtu zum römisch-ditschu Chinig hent schich d Habsburgär mit dum Äwärb va dä Härzogtiämär Öschtrich und Stirmark zura biditundu Hüsmacht ärhobu. Mit nu me Gibiätszüäwächs im Oschtu und dem Värluscht vonär althabsburgärischu Bsitzige innär Schwiiz wäge Vertriibig durch d Eidgenosse im 15. Jahrhunnärt het schich irusch Machtzentrum ändgültig ins öschtrichischa Gebiät verlagrut. Ds Schloss Habsburg, s Huuschloschter Chinigsfäldu, wo am Afang d Habsburgerin Agnes gleitut hät, und d Habsburger Stedt Zofige, Aarau, Brugg, Brämgartu un Baadä sind ane 1415 an d’Eidgnossu übärgangu. Trotzdem sind d Biziäige va dä Habsburgär zu irum friänäru Chärnland sehr äng. Diz het mu unär anurum a de Chleschtär Muri und Chinigsfäldu gseh.
wiä schi än öiropäischi Grossmacht worde sint
Ds Fürschtutum Habsburg isch fär mehreri Jahrhunärti z dominiärundi Adlsgschlächt in Mittlöiropa gsi. Äs het va 1282 bis 1453 d’Härzoga und va 1453 bis 1780 d’Ärzhärzoga va Öschtrich gstellt.
Na där Wahl vam Albrächt dum Zweitu 1438 hent d Habsburgär mit Üsnahm vam Chaisär Karl dum Sibtu (1742–1745) alli Chaisär vam Heiligu Römischu Rich gstellt, und diz bis deschus Änd im Jahr 1806.