cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Waldrapp
Chraule
Waldrappe chraulet sich gern gegesittig mitem Schnabel. Well er sini Gspönli au a Stele chraulet, wo die selber guet mitem aigne Schnabel anechömed, het s Chraule e wichtigi soziali Funktion. Vor alem Päärli chraulet sich hüüffig und d Eltere chraulet eri Junge bsunders vill, au Gschwüsterti im Nest chraulet sich gern. Usserhalb vo de Famili chraulet sich i de maiste Fäll e Mandli und e Wiibli, mengisch chraulet sich au zwai Mandli, gaz selte aber zwai Wiibli.
Wen e Waldrapp gchraulet were will, huuret er vorem andere abe. Het de kai Lust, luegt er eweg oder tuet ase, as öb er schlooffi.
Stress
E gstresste Waldrapp tuet sich räuspere und plusteret sich uuf und tuet debi liislig meckere.
Striit
Bsundrigs i de Bruetziit lebet d Waldrappe nöd immer völlig fridlich nebenand. S chunnt den grad zwöschet de Nestnoochbuure zo Imponiergehabe und Riiberaie, wo vor alem vo de Mandli uusgfochte wered. De unerwünschti Gast werd mitem Schnabel wenig sampft em Hals packt. Hüüffig chunts au zomene harmlose Schnabelfechte, bis de Schwächeri noloot. Wegem waiche Schnabel chas debii fast kai Verletzige gee. Mengisch werd au s Wiibli vom Gegner aagriffe. Jungvögel, wo sich nöd imer a di soziale Regle haltet und frömdi Nest aaflüüget, wered ebefalls weggjagt.
Rüeff
De Waldrapp het drai Rüef: chrup, gruh und ä-ä-ä-ä, wo je noch Stimig absichtlich erzügt wered. D Rüef sind individuell so starch verschide, as si au vom Mensch underschide were chönd.
gruh isch de Ruef, wen de Waldrapp ufgregt isch, egal öbs e guets oder schlechts Eraignis isch. So gruhet de Waldrapp, wenn e Jungs schlüpft, aber au wen e Jungvogel abstürzt oder wen e Jungs vomene Griifvogel graubt werd. Denn chönd d Eltere öber e Stund lang gruh rüeffe und mengisch werd denn de Ruef vo anderen Waldrappe widerholt.
ä-ä-ä-ä oder s Meckere isch e liislige Ruef, wo im Privatlebe bruucht werd, wen e Waldrapp uuzfrede isch. Päärli wo mitenand harmoniered meckeret vill weniger as anderi. S meckere chan e Bettelruef för me Uuferksamkait sii, aber au zom beschwichtige vom ene uufdringliche oder agriiffige Waldrapp.
Nebet em Rueff tuet de Waldrapp mit em Schnabel chlappere, vor alem wen er imponiere will oder e Gegner iischüchtere möcht. S Chlappere isch au e Bistandtail vom Balz.
Tagesablauf
De Waldrapp isch e tagaktiie Vogel. Er wacht im Morgegraue uuf und grüezt sin Paartner und di andere Waldrappe vom Horst. Deno flüüget si mitenand uus zom Naarig sueche, trinke und bade. Im Mittag ruebet si sich i de Regle uus.
De Waldrapp badet recht gern, vor alem die Junge. Wen er cha, stoot er bis zo de Brust im Wasser und sprützt sich den mit de Flögel voll, bis er ganz nass isch. Je wärmer es werd, umso lieber und länger tuet er sünele. Er stellt sich debi gege d Sune, braitet baid Flügel uus und streckt d Brust gege d Sune.
Naarig
Waldrappe sind nöd bsunders wäälerisch und fressed vo Insekte öber Waichtier, Reptilie bis zo chliine Vögeli und Müüsli fast ales. Em liebste hends allerdings groosi Chäfer, Hoistöffel und Grile. Im Wasser suechet si Fröschli und Rossnägel oder Wasserschnegge. Chliini Vögel und Müüs tüend si au aktiv jage. D Naarigsuech erfolgt i de Regle gmainsam i chliine Gruppe, debii bildet si äänlich wie bim Flüüge e V-Formatio. E Waldrapp fresst im Taag öppe 250 bis 270 Gramm.
Em liebste suechet Waldrappe s Fresse uf Wise, Waide, Felder und au i Gärte, d Vegetation taar aber nöd hööcher as 20 Santimeeter sii. Im Sumpf wääled si di trochnigere Stele uus. Piet wo landwertschaftlich intensiiv gnutzt wered, mag de Waldrapp gär nöd, wa vermuetli e wiitere Grund isch, as er immer seltniger werd.
Waldrappe sind täglich uf gnueg früsches Wasser agwise, nöd nu zom Trinke sondern au zom Bade.
Päärlibildig
For de Bruetziit fönd d Waldrappe a e gaignete Partner sueche, wo maistens uugföör gliich alt isch. D Päärlibildig foot dodemit aa, as attraktivi Waldrappe mee grüezt wered. Denn fönd möglichi Päärli a, anenand mee chraule. Hend si sich gfunde, fönds mitem Nestbau aa. I de Balz schmiiget si sich anenand und tüend de Hals verschrenke. Im End chonts zo Kopulationsuufforderig indem de Schnabel vom Partner packt werd und debii entsoot e heftigi Zitterbiwegig miteme Chlappergrüüsch. Kopulation duuret zwöschet 20 und 70 Sekunde. Päärli sind maist e Joor lang anenand troi, mengisch au zwai, seltniger drai oder mee Joor. Siitesprüng sind selte und fast nume bi Mandli z biobachte, wo sich a Wiibli anemachet, wo kann Partner hend. Au gliichgschlechtlichi Päärli chömed voor.
Nest
S Nest werd i Kolonie aglait, de Abstand zwöschet zwai Nest bitrait i de Regle ann Meeter. D Nest wered inere Felswand oder uf hööche Burgruine und nöd biwonte Türn baut, debii wered gschützti Stele bivorzugt. Um di guete Nistplätz werd mengisch heftig gchämpft und starchi Waldrappe brüetet maist eener i de Mitti vo de Koloni, schwachi Päärli mee em Rand.
Bruet
S Wiibli lait im Märze zwai bis föf Aier, maist aber drai. S Mandli und s Wiibli löösed sich ab und baid suechet s Fresse selber. Wenn e Waldrapp siin Partner bim Brüete ablööst, bringt er em e uuffäligs Nestbautaili wie z. B. e groossi Federe.
D Bruetziit goot 28 Taag denn schlüüfft s Jungi. Do d Aier nöd gliichzittig glait wered, liged Gschwüsterti e paar Tääg usenand, allerdings stimmt sich d Kolonii ab, as alli Junge öppe zur gliiche Ziit schlüüffet. Wenn e Jungs schlüüfft, bliibet baid Partner im Nest, si sind uufgregt und mengisch chunts au zomene chliine Striit, wenn s Päärli nöd guet harmoniert. Di früsch gchloffne Junge wered vo de Eltere glii nochem Schlüüffe gchraulet.
Nestling
D Nestling mached noch spötistens 5 Taag d Augen uuf und erchened d Eltere denn au optisch, doch wered si vo de Eltere bim Aafluug au immer grüezt. Di Junge chrüüchet denn gern an Nestrand und lueged noigiirig in Abgrund abe. Waldrappe hend för Vögel en ussergwöönliche starche Spiiltriib. So lönd jungi Nestling hüüffig Chiselstaili oder Nestmaterial usem Nest und d Felsig doraab lo ghaie und losed noigiirig em Grüsch zue, wo debii entstoot. Si spiled aber nöd nu gern mit em Nestmaterial sondern au mit Essreste.
Nochere Wuche foot d Federebildig aa und noch zwoo Wuche chönd di junge Waldrappe uufrecht stoo. Jetz fönds au a s Nest verloo und treffed sich mengisch mit de Junge vom binochbuurte Nest, zom Spile. Wenn si sich striitet wered si vo de Eltere trennt. Gliichzittig fönds a d Flügel träniere, debii stönds an Felsrand ane, aber mitem Füdli geg use, so as si geg d Felswand ghaiet und nöd in Abgrund stürzed.
Noch sechs Wuche flüüget di junge Waldrappe zerstmool mit de Eltere uus. Si sind scho glii flugsicher und fönd den aa selber Naarig sueche, si gönd jetz au selber go trinke und go bade.
Nestfind
I groosse Felswänd brüetet hüüfig au anderi Vögel, drunder au Griifvögel, wo denn au jungi Waldrappe gönd go raube. D Waldrappe weered sich nöd gege Find, i de Regle büütet d Kolonii gnueg Schutz gege Nestroiber. Di gröösti Gfoor bistoot denn, wenn baid Eltere uusgfloge sind. Zo de Find ghööred de Zwergadler (Hieraaetus pennatus), de Adlerbussard (Buteo rufinus), de Huhu (Bubo bubo), de Rapp (Corvus corax) und de Wüesterapp (Corvus ruficollis).
Jugedlichi
D Pupertät vo de Waldrapp setzt noch 11 oder 12 Mönet ii. Di Junge bildet denn chlinneri Gruppe, wo si under sich bliibet und fönd a, s Soziaalverhalte vo de Erwachsne spilerisch nochezmache, debii öbertriibet si gern und nöd selte endet die Spiili mit Rauferaie. Im Fluug tüend sich di Junge nöd nu gegesittig mit de Füess umepütsche, sondern si remplet mengisch au anderi Waldrappe oder wenns si ganz öbermüetig sind sogär anderi Vögel aa.
Verbraitig
Hüt gits zwo Populatione, die östlichi Population brüetet im Nööchen Oste, di westlichi Population im Maghreb im Atlas. Früener hets no e dritti Population ggee, wo z Europa brüetet het, und zwoor zwöschet de Alpe und de Donau.
Nööche Oste
Z Syrie gits no e chliini bikannti wildi Kolonii i de Nööchi vo Palmyra mit velicht zee erwachsnige Individue. Do z Syrie d Jagd völig biliebt isch, bistoot jederzitt Gfoor as e Kolonii uusgnoo werd. Do die politischi Situatioo z Syrie kai staatliche Schutz för Wildtier und Tierschutzprojekt büüte cha, isch es uugwöss, öb de Waldrapp z Syrie öberhopt e Chance het, z öberlebe.
E Bsunderhait vom östliche Waldrapp isch, as er e Zuugvogel isch. Er brüetet im Nööchen Oste und flüügt denn im Juli mit de Junge em Roote Meer noo uf Eritrea und Äthiopie. Drum cha de östlichi Waldrapp ganz selte as Dorzügler au z Ägypte, z Arabie und im Jeme biobachtet were. Well au z Arabie und im Jemen d Jagd biliebt isch und Tierschutz bi de Bivölkerig nöd bikannt isch, isch die Wanderig för d Waldrappe e gföörlichs Underneme. Bsunders vili Waldrappe, wo d Rais zom erste Mool mached, chömed im Früelig nöme zrogg. Offesichtlich bruuchet jungi Waldrappe för de langi Fluug mee Zitt und sind offesichtlich au grössere Gfoore uusgsetzt.
D Waldrappe chömed im uusgeende Februar im Nööchen Oste aa und bizüchet eri Kolonie. Im Märze leged si d Aier, so ass di Junge im Aprile schlüüffet. Afangs Juni sind di Junge flügge und flüüget denn Mitti Juli mit de ältere Waldrappe in Süüde. Si flüüged direkt as Rooti Meer. Noch öppe 30 Taag chömed si z Äthiopie aa und hend debii e Strecki vo 3100 Kilomeeter zrugglait, wobi di biobachteti Gruppe 19 Taag im Jemen grastet het, so ass si effektiv nu a 12 Taag gfloge sind. S Winterquartier litt im Hügelland Shawa, öppe 75 km nordöstlich vo Addis Abeba. Im iigende Hornig flüüget si wider ab und chömed noch 16 bis 24 Taag i de Bruetkolonii ab. De Retuurweeg verlauft zom Tail westlicher as de Hiiweeg. Z Äthiopie isch d Jagd nöd verbraitet und d Vögel wered im Winterquartier i Rue gloo und d Waldrappe hend au kai Angst vor de äthiopische Buure. E möglichs Problem chönd sii, as momentan s Bistrebe doo isch, d Landwertschaft z intensiviere. D Erfaarig zaigt aber, as Waldrappe nume extensiv bewertschaftets Land uufsuechet. Si sind au extrem empfindli uf Gift, wo bi de Schädligsbikämpfig iigsetzt wered.
Maghreb
Di westlichi Population im Maghreb isch besser erhalte. 1966 sind z Marokko und z Algerie geg 40 Kolonie bikannt gsii und 1980 grad no 5. Hütt gits velicht no öppe 600 Waldrappe z Marokko, di wichtigste Horst liget südlich vo Agadir. S isch nöd sicher, öb de Waldrapp z Tunesie vorchoo isch. Wege wa de Waldrapp immer mee verschwunde isch, cha nöd eruiert were. Sicher het au doo d Jagd zo de Uusrottig vo ganze Kolonie gfüert, vermuetli het aber d Intesivierig vo de Landwertschaft und de Iisatz vo DDT me dezue biitrait. Südlich vom Turistenort Agadir gits im Atlas no e groossi Kolonii, wo underem Schutz vom marokkanische Staat stoot und rundume isch e grössers Naturschutzpiet. Dezue werd au glueget, as i de wiitere Umgebig kai Gift iigsetzt werd um Schädlig z bikämpfe. E noiji Stöörig vo de Waldrappe droot aber dör de Tourismus. Uuffäligerwiis flüchet d Waldrappe vill schneller vor Touriste as vor Iihaimische. Offesichtlich reagieret Waldrappe au uf Fluggräät, nöd nu Flugi sondern au Deltasegler, und Motoorelärm empfindli.
De westlichi Waldrapp bliibt s ganz Joor im Maghreb, cha aber do sin Standort wechsle. Allerdings sind d Züüg vom maghrebinische Waldrapp zwenig bikannt und s giit Hiiwiis druff, as e paar Waldrappe im Winter uf Mauretanie flüüget.
Mitteleuropa
Bis is 16. Joorhundert hend e paar Waldrappe au nördlich vo de Alpe brüetet.
S ältisti literarische Zügnis findet sich bim Plinius. Er het gschribe, as de Präfekt Egnatius Calvinus i de Alpe en ägyptische Iibis gsee heb, wa vo de früenere Forschig as en Irrtum agluegt woren isch, aber guet zom früenrige Vorchoo vom Waldrapp passe tuet.
De Konrad Gesner bischribt i sim uusfüerliche Vogelbuech Historia Avium usem Joor 1555 de corvus sylavticus oder Waldrapp und gitt au e gueti Zaichnig vonem. Er schriibt as er i waldige, bergige und abglegne Ort vorchunnt und uf hööche Felse und verfallne Türn neste tuet, underem anderem bi Pfäfers, wo wegem Waldrapp e Thermalquele entdeckt woren sai. Fresse tuet er Hoigümper, Grile, Fischli und Fröschli, woner uf Äcker, Waide und i Gäärte und Sümpf suecht. Er werd aber au as Delikatesse uuftischet. De Waldrapp zücht as erste Zugvogel im Summer weg. Anderi Autoore us dere Ziit bischriibet de Waldrapp weniger guet oder schriibet vom Gesner ab.
De Waldrapp isch aber au züchtet wore, da goot under anderem usere Zörcher Uurchund use: e Maa het ane 1535 ooni Grund e Waldrapp tötet und isch drom zonere Geldbuess verurtailt wore.
D Aagoobe vom Gesner und anderne Autoore wered zom Tail vo de Archäologii bistätiget. Chnöche vo Waldrappe sind bi de Ruine Balm bi Günschberg im Soledurnische gfunde wore und bi de Ruine Alt-Wartburg bi Olte.
Ufem Burgberg Spanegg im Chaiserstuel sind Chnöche vomene Waldrapp usem 4. Joorhundert n. Chr. gfunde wore, zäme mit anderne Tierchnöche und menschliche Spiisreste. Nochem Valerius Cordus (1515–1544) hend a de Donau bi Kelheim und Passau Waldrappe brüetet.
Guet bizügt isch e Bruetkoloni bi Salzburg, wo de Claußrapp, wiener dai ghaisse het, au zäämt woren isch. Die ööstlichsti Kolonii im Alperuum schiint bi Graz glebt zhaa. Do sind im 15. Joorhundert sogär künstlichi Bruethilfe baut wore, demit de Klawsrabe mee Paltz hebi. Die Maasnaam isch aber weniger us Tierliebi aagornnet wore, sonder well me nöd uf de Leckerbisse het wöle verzichte, do bsunderigs jungi Waldrappe as Delikatesse uftischet wore sind.
De Grund as de Waldrapp im Alperuum spötistens im 17. Joorhundert uusgstorbe gsii isch, dörst a de Klimaverschlechterig lige, do doozmol di "Chlii Iiszitt" aagfange het, so as es em Waldrapp z chalt woren isch.
Spanie
Im südliche Spanie sind Öberreste vo Waldrappe usem Pliozän gfunde wore. Vermuetli steled di Vögel mit eme bogne Schnabel i de jungstaizitliche Felsbilder vo de Hööli vo El Tajo de las Figuras bi Cadiz Waldrappe dar. E Waldrapp isch ufeme römische Mosaik us Italica bi Sevilla abbildet. Literarischi Zügnis usem Mittelalter zaiget, as de Waldrapp z Spanie vor alem ufem Tisch e gschätzte Vogel gsii isch. Bruetplätz us dere Ziit sind aber nöd eruierbar.
Anderi Gegete
Au vo anderne europäische Gegete werd mengisch gsait, as do de Waldrapp glebt ha söll, doch chönd die Aagoobe nöd bistätiget were, hüüfig sind si d Folg vonere Verwechslig.
Schleithal
Schlatel (frz. Schleithal, dt. Schleithal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Wi vili Dörfli im Elsass isch Schlatel prägt vo de vile Fachwerkhüser, wo noch erhalte sin.
D Lag
Schlatel isch es öpper 3 Kilometer langs Schtrassedorf, wo sich entlang de D 244, wo vo Lüterburi uf Waisseburch führt, zieht. De öschtlich Nachbarort isch Sàlembàch, de weschtlich Waisseburch. Im Südweschte führt d D 249 über de Frohnackerhof uf Seebàch un im Norde vo de Gmeind isch d Pfalz, wo durch d Lauter vom Elsass trennt isch.
Gschicht
Schlatel isch zum erschte Mol gnännt worde im 8. Jh.
Politik
vo Schlatel isch. D Gmeind ghört zum Gmeindsverband.
Dialekt
Dr südfränkisch Dialekt vo Schlatel ghört zum Oschtfränkisch (Nordoberdütsch).
Bezirk Val-de-Travers
Dr District du Val-de-Travers (alemannisch Bezirk Val-de-Travers) isch bis Änds 2017 e Bezirk vum Kanton Nöieburg in dr Schwyz gsi. Sin Hauptort isch Môtiers gsi.
Gmaine
Zum Bezirk hän zletscht no die drei Gmaine im glychnamige Dal, em Vallon des Verrières un dr Jurahechine drumume, ghert: Stand: 1. Jänner 2009
Winzenheim-Kochersberg
Wìnzne (frz. Wintzenheim-Kochersberg, dt. Winzenheim-Kochersberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wìnzne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 786.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Rudolf Schoch
Rudolf Schoch isch de Name vo dène Lüüt:
Winzenheim-Kochersberg
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìnzne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Zeitzone
D Zitzone si Deil vo dr Ärde, wo die gliichi Zit hai. Si si iigfüehrt worde für zum uf dr einte Site Zit em Lauf vo dr Sunne aazbasse, so dass si öbbe am Middag am höggschte Punkt im Himmel schtoht, uf dr andere Site, dass mä, wenn mä vom eint Ort zum en andere fahrt, nit die ganz Zit muess d Uhr neu iischtelle. Hützudag düen die schtaatlige Obrikeite feschtleege weles Gebiet zu welere Zitzone ghört.
D Iideilig vo dr Ärde in Zitzone
D Oberflächi vo dr Ärde isch in 24 Zitzone iideilt worde, wo jedi 15 Längigrad wiit isch. In erä Zitzone isch überall die gliichi Zit, und s het genau ei Schtund Underschiid zu de beide Zitzone im Oschte und im Weschte. In dr Aawendig vom Brinzip gits vil Uusnahme. So isch ganz Middeleuropa in dr gliiche Zone, au wenn dr ächti Zitunderschiid zwüsch em weschligschte un em öschtligschte Deil meh as a Schdund uusmacht.
Als Wältzit, UTC für Coordinated Universal Time, gältet d Zit am Meridian vo Greenwich, wo as Nullmeridian definiert isch. Früehner het men er Greenwich Mean Time, abkürzt GMT, gsait. D Atomuhre bruuche UTC as Präzisionszitschtandard.
Gschichtligs
Bevor d Gschwindigkeit vom Reise im 19. Johrhundert sehr vil grösser worde isch als vorher, isch s Broblem vo dr Gliichzitigkeit chlii gsi, und Zit isch lokal nach dr Sunne feschtgleit worde. S het zwar überzwärchi lokali Obrigkeite gä, wo s andersch hai müesse mache as alli andere, wie zum Bischbil d Schdadt Basel, wo mit ihrer Basler Uhr ä Schtund vo dr Umgäbig abgwiche isch und erscht 1798 sech aabasst hai.
D Telegrafii und d Iisebahn hai dr Aaschtoss gä, das z ändere, d Telegrafii het s eifach gmacht, lokale Zite z vergliiche und azbasse, und d Iisebahn hets nötig gmacht. In dr Middi vom 19. Johrhundert hai die meischte europäische Schtaate ä Zit feschtgleit, wo für s ganze Schtaatsgebiet zellt het. Das si aber zerscht lokali Zite gsi. Erscht under em Druck vo de grosse Iisebahngsellschafte, wo Koordinierigsschwiirigkeite mit em internationale — und in grosse Flechischtaate wie Kanada oder de Vereinigte Schtaate mid em nationale — Zugvercher gha hai, isch es wältwits Zitzonesyschtem uf erä Komferänz z Washington beschlosse worde.
Appenzellerland
Appezällerland heisst die hügeligi Landschaft vo de beide Halb-Kantön Appezäll Osserroode (evangelisch-reformiert) und Appezöll Inneroode (römisch-katholisch) i de Region Ostschwiz, wo vo Weide und Streusidlige prägt isch.
Begriff
«Appezällerland» isch en geografische Begriff; im politische Zämmehang werd ehner de Usdruck «beidi Appezäll» brucht (lueg au bi Kanton Appezäll). I de Tourismusbrosche usserhalb vo de Ostschwiz werd för s Appezällerland hüfig de falsch Begriff «s Appezäll» verwändet.
Geografii
Vollständig vom Kanon Sanggalle umschlosse, isch es im Norde dor d Stadt Sanggalle, im Oste dor s Rintl, im Süde dor d Appezäller Alpe mit em Säntis und Hoche Chaste und im Weste dor s Toggeburg begränzt. S mittleri Niveau vo de Höchi liit bi 800 Meter öber Meer.
Im Süde vom Land ninnt de hügeligi, spärlich bewaldet Landschaftstüp allmählich voralpine Charakter a. D Ebenalp isch en Höezug, wo vo Alpweide bedeckt isch und vo bizarre Felsformazione öberragt werd. D Alpegipfel vom Säntis beweged sich auf eme Höheniveau vo zwei- bis zweiehalbtuusig Meter. D Säntis bildet zäme mit em Altmaa en Doppelspitz, beidi ghöred zum Alpstaimassiv. Im vo Alpweide bedeckte Vorgebirge präged wit verstreuti Ghöft s Landschaftsbild. Döt liit au de Seealpsee mit sim tüpisch dunkle Wasserspiegel.
Wertschaft
Näbed de Landwertschaft (Chäsprodukzion) läbt s Appezällerland vorwiegend vom Tourismus, vom Chliigwärb und eme bitzli Industie. Es git im Appezällerland a paar inowativi Undernäme, wie d Goba z Gonte mit em Flauder oder d Brauerai Locher z Appezöll sälber mit em Säntis Malt.
D Bewertschaftig vo de Weide isch no hüt öberall verbraitet. De Alpuuf- und -abtriib vo de Rinderhärde isch im südliche Appezällerland immer no e grosses, vo Fyrlichkaite iigrahmets Eraignis, wo di tradizionälle Trachte allgegewärtig send. Sotegi und anderi Aaläss züchid immer wider en Huffe Touriste a und bringid e chli Gäld is Land.
Spezialitäte
Em bekanntischte, nöd nu im Appezällerland, au öber Schwizer Landesgränze use, isch secher de Appezäller Chäs. Er werd zwor nöd nu innerhalb vom Appezällerland produziert, aber s Gebiet isch klar bestimmt und beschränkt si uf di nöcher Umgebig innerhalb vo de Ostschwiz. Nu wenige bekannt isch s Rezäpt vo de Chrütersulz, wo däm Chäs sis speziell Aroma git. Au fast ghaim isch d Rezeptur vo dä 42 Chrütli wo im Appezäller Alpebitter dinne send. Dä werd im Gegesatz zum Chäs nu z Appezöll härgstellt. Witeri Spezialitäte us em Appezällerland oder us de Region send d Appezäller Südworst, de Appezäller Biber und de Appezäller Pantli.
Näbed Läbesmittel gits au no witeri spezielli Sache us em Appezällerland oder wo mindistens im Name Appezäll stoht. Da wär de Appezäller Bläss, d Appezäller Gaiss oder au s Appezäller Barthuen.
Tradizion
Vil Tradizione, wo d Appezäller no pflägid, werid nöd wäg de Touriste gmacht (wia me under 'Wertschaft' beschribe chönnt maine), sondern send no fest i de Bevölkerig verankered. Aini devoo isch d Landsgmaind, e Uurform vo diräkte Demokratii, wo im Inneroodische, normalerwiis am letste Sunntig vom April, no abghalte werd. Im Usseroodische isch si 1997, noch genau 400 Johr Tradizion, abgschafft worde.
Bruuchtum
Im Appezällerland send näbed Alpfahrte no viil aneri alti Brüüch erhalte blibe.
Im Henderland vom evangelisch-reformierte Appezäll Osserroode werd de Bruuch vom Silvästerchlause pflägt. Da Chlause findet je noch Ortschaft am 31. Dezämber oder am 13. Januar, also am 'Alte Sylväster' statt (lueg dodezue under: Julianische Kaländer).
Im katholische Appezöll Inneroode trägid d Froue a de Fyrtig wie Fronlichnam eri tradizionäll Tracht mit Flügelhuube us Tüllstickerai.
Sprooch
De Dialäkt, wo im Appezällerland gredt werd, ghört zum Hochalemannische und isch e spezielli Uusprägig vom Ostschwizer Dialäkt. Di Iiheimische chönd guet underscheide zwösched eme Sprächer us em Inneroode, Osserrooder Hender- oder Vorderland. Zum Tail send ainzelni Wörter vo Ort zu Ort verschide. Näbis Speziells isch no de Churzeberger Dialäkt.
Rünenberg
Rünebrg (hochdytsch Rünenberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Rünebrg liggt uff 595 m ü.M. am Fuess vom Wiisebärg (1001 m ü.M.) uff em Plato "Bärg" zwischem Homburger- und em Eitel. Unter em Gmeinibann fiehrt dr Basistunnel vo dr Hauestailinie (Ysebahn) dure. Nochbergmeinde sin Kilchbrg, Gälterchindä, Däggnau, Häfelfinge, Rümlike und Zeglige.
Wappe
S Wappe zeigt uff blauem Grund es silbrigs Margritli mit ere goldige Mitti vo dr Blüete. Die Blueme isch ins Wappe ko, will d Matte um Rünebrg im 19. Joorhundert voll vo ihne gsi isch und me de Rünebärger zem Spitzname Margrite gseit hett.
Gschicht
Urkundlig isch Dorf 1102 als Runachperh s erschti Moll erwähnt. 1454 hetts denn Runenberg gheisse. D Stroos vo de Reemer, wo d Summerau (bi Diepflike mit Zeglige verbunde hett, isch übere Rünebrg gange. 1392 hett dr Bischof vo Basel dr Graf Hermann vo Thierstei mit em Hof vo Rünebrg belehnt. Rünebrg isch eine vo de fünf Ort gsi, wo d Landgricht vom Sisgau unter freiem Himmel tagt hän. 1461 isch dr Ort an d Stadt Basel gfalle.
Perseenligkeite
Folgendi Manne sin Bürger vo Rünebrg gsi
Brislach
Brislech (amtlich: Brislach) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Geographii
Brislech isch e ländligi Gmeind, wo öbbe 20 Kilometer südwestlig vo dr Stadt Basel lit, am Aafang vom Lützeldal. D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 939 Hektare, drvo si 53 % Landwirtschaftsflechi, 39 % Wald und 8 % Siidlige.
Wappe
S Wappe us em Johr 1946 zeigt zwei roti, krüzti Liliestäb uf goldigem Grund. S Wappe het dr Familie "vo Ramstei" ghört, wo ursprünglig "vo Brislech" gheisse hai (vgl. au mit de Wappe vo Bretzwil, Nunnige, Zullwil und Zwinge).
Hohenfels (bei Stockach)
Hauefels (dt. Hohenfels ) isch e Gmai im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Brislach
Gschicht
Zum erste Mol wird Brislech im Johr 1144 as Brislacho urkundlig erwähnt. Bis zum Ändi vom 19. Johrhundert isch s e reins Buuredorf gsi, wo s Hüüser nume dr Dorfstross nooch gha het. Öbbe e Dotzed Landwirtschaftsbedriib si no übrig bliibe, und die meiste von ene si usserhalb vom Dorfchärn. S rästlige Dorf bestoht zum grösste Deil us Wohnquartier und vereinzelte Undernähme. 1994 het Brislech as eini vo 13 Gmeinde im Laufedal vom Kanton Bärn zum Kanton Basel-Landschaft gwächslet. In de letzte 15 Johr isch d Bevölkerig vom Dorf um 40 Prozänt gwachse.
Hohenfels (bei Stockach)
Geografi
D Gmarkig vo Hauefels setzt sich zämme us 57,3 % landwirtschaftlicher Flechi, 34,6 % Wald, 7 % Sidligsflechi un 1,1 % suschtiger Flechi.
Brislach
Wirtschaft
Wichtigi Erwärbszwiig si s Chliigwärb und d Landwirtschaft. Z Brislech befindet sich e wichtigs elektrischs Underwärk, wo under Anderem d Stadt Basel mit Energii beliifert. Über d Zueständigkeit vo de elektrische Aalage wie Underwärk und Übertragigsleitige het s rächtligi Broblem gee, wil dr Bezirk Laufe vom Kanton Bärn an dr Kanton Baselland gangen isch.
Hohenfels (bei Stockach)
Gmaindsgliiderig
Zue Hauefels ghere d Ortsdail Hohenfels, Deutwang, Kalkofen, Liggersdorf, Minderschdorf un Selgetswiiler.
Gschicht
D Gmai Hauefels isch am 1. Jänner 1973 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Liggersdorf, Minderschdorf un Selgetswiiler
D Burg Hauefels isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1292.
Verwaltig
Hauefels het mit dr Stadt Stocke un dr Gmaine Bodme-Ludwigshaffe, Eigeltinge, Mühlinge un Orsinge-Nenzinge e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Dr Burgermaischter vu Hauefels isch dr Florian Zindeler.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Hauefels ghert zum Mittelschwebisch. Biispil findsch i de Liste Tiernämme vo Hauefels und Pflanzenäme vo Hauefels.
Vortizismus
Dr Wortizismus (änglisch Vorticism, vo lat. vortex „Wirbel, Sturm“) isch e Richdig in dr bildende Kunst, wo im früeje 20. Joorhundert z Ängland paralleel zum Kubismus und zum italiänische Futurismus entstande isch. Er het sich im Widerspruch zur akademische Dradizioon zum Impressionismus gsee und het sich usdrücklig as e spezifisch änglische Biidraag zur Modärne verstande.
E wichdige Vorlöifer vo dr wortizistische Beweegig isch dr Mooler Roger Fry gsi, wo d Usstellige „Manet and the Post-Impressionists“ 1910 und „Second Post-Impressionist Exhibition of English, French and Russian Artists“ 1912 organisiert het und eso dr Impuls für e Nöiorientierig vo dr bildende Kunst in Groossbritannie gee het.
Uf d Entwicklig vom Wortizismus het denn dr italiänischi Futurismus e groosse Iifluss ghaa; z. B. uf e Percy Wyndham Lewis, äine vo de zentraale Protagoniste vom Wortizismus. Dr Windham Lewis het zu den erste Künstler ghöört, wo bi dr Künstlerwärkstatt Omega Workshops, wo dr Roger Frys 1913 gründet het, drbii gsi si. Er het sä aber noch eme Händel churz druf verloo. Blast, s Organ vo dr awangardistische Beweegig, isch nume in zwäi Usgoobe im Juli 1914 und Juli 1915 erschiine.
Dr Wortizismus isch gege e realidäätsnoochi Daarstellig in dr Kunst gsi, gegen e moralische Ufdraag und het uf dr Autonomii vom Kunstwärk bestande. Andrersits häi sich d Künstler vom Wortizismus im Geegesatz zur Kunst vo Frankriich gsee und as Verdräter von ere originöär nordisch-änglische Kunst (mit eme usbrägt maskuliine Sälbstverständnis, eo u. a. Herti as Wärt bostuliert het). Si häi iiri Wärk as Usenandersetzig mit dr modärne „mechanische“ industrielle Wält gsee und si reale Vorbilder, Mensche und Süsche us dr Groossstadt und dr industrielle Brodukzioon, verhaftet bliibe. D Erfaarige us em Chrueg, wo für vili Künstler ernüchternd gsi isch, häi woorschinlig en Iifluss druf ghaa, ass dr Brozäss vo dr Abstrakzioon zum Abstrakte (nit Geegeständlige) nit vollständig duuregfüert worden isch und dr Wortizismus dr Erst Wältchrieg kuum überduurt het.
Museali Rezepzioon
D Tate Gallery z London het vom 14. Juni bis zum 4. Septämber 2011 über 100 Schlüsselwärk vo dere Kunstrichdig zäigt.
Moos (am Bodensee)
Moos (dt. Moos ) isch e Gmai im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkig vo Moos setzt sich zämme us 56,3 % landwirtschaftlicher Flechi, 30,7 % Wald, 11,9 % Sidligsflechi un 1 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Moos ghere d Ortsdail Moos, Bankholze, Iznang un Wiiler.
Gschicht
D Gmai Moos isch am 1. Oktober 1974 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Moos, Bankholze, Iznang un Wiiler.
Verwaltig
Moos het sich mit dr Gmaine Gaiehofe un Öhninge zum Gmaiverwaltigsverband "Höri" mit Sitz z Gaiehofe zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Moos isch dr Peter Kessler.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Moos ghert zum Bodeseealemannisch.
Sammler-Brunnen
Dr Sammler-Brunne, er häisst au König David-Brunne, stoot an dr Dalbe-Vorstadt, in ere Nische bim Huus 81. Er isch sit 1840 in Betriib und stoot sit 1945 under Dänggmolschutz und isch äins vo de Baasler Kulturgüeter wo für d Region vo Bedütig si.
Dr Naame chunnt drvo, ass hinder em Brunne s Reserwuar vom Dalbe-Brunnwärk lit, wo 1837/39 aagläit worde isch.
Dr Brunnedroog isch rund und ooben uf em Brunne hets en äifachs, viereggigs Kapitell und druf zwäi Wolute und e Muschle.
Nääben em Brunne goot s Castellio-Wäägli zum Rhii aabe.
Josef Burg
Läbe
Dr Shlomo Josef Burg isch 1901 z Dresde uf d Wält cho, und het vo 1928 bis 1931 am Rabbiner-Seminar vo der Israelitische Synagoge-Gmeind Adass Jisroel z Berlin und dr Universität Berlin gstudiert. 1933 het er e Doktorat in Philosophii an der Universität Leipzig übercho. Er het siis Studium am Rabbiner-Seminar z Berlin wiitergmacht und isch 1938 Rabbiner worde. 1939 isch er noch Israel gange und het e Forschigsstipendiat vo der Hebräische Universität Jerusalem übercho.
Z Israel isch dr Burg Mitgliid vo der Hapoel HaMizrachi, ere religiös-zionistische Partei, worde. Bi den erste Knesset-Wahle 1949 het d Hapoel HaMizrachi mit drei andere religiöse Parteie e gmeinsamei Liste (die Vereinigti Religiösi Front) gha. D Liste het 16 Sitz gwunne und dr Burg isch Mitgliid vo dr Knesset und ihre Vizesprächer worde.
Die alte Kirchenglocke
Die alte Kirchenglocke, schwäbisch „De alt Kirchaglock“, isch a Märle vom dänischa Dichter Hans Christian Andersen, wo zom gröschda Doil em Schwobaland spielt, ond deswega hot‘s au a bissle mit dr schwäbischa Kultur zo doa.
Josef Burg
Läbe
Bi de Wahle 1951 isch dr Hapoel HaMizrachi elei adräte und het acht Sitz gwunne. Dr Burg isch in der Knesset bliibe und isch Minister für Gsundheit in der dritte Regierig worde. In dr vierte, fümfte und sächste Regierig isch er Minister für d Post gsi, e Boste won er bis 1958 bhalte het.
Die alte Kirchenglocke
D‘ Gschicht
Dr Hans Christian Andersen isch jo de meischte Leit bekannt durch seine Märla. Au deane, wo net älle von em kennat, fallet zomindescht a baar von em ei: „Em Kaiser seine neie Kloidr“, „Dr standhaft Zennsoldat“, „D‘ Gschicht vom hässlicha jonga Entle“ ond „D‘ Prinzessin uf dr Erbs“. Dia kommet au en älle Märlessammlonga vom Hans Christian Andersen vor. „De alt Kirchaglock“ dagega kennet blos a baar wenig Ei’gweihde.
Josef Burg
Läbe
1956 het d Hapoel HaMizrachi Partei mit ihrem ideologische Zwilling, der Mizrachi-Partei zur Nationalreligiöse Partei (NRP) fusioniert. Die Partei isch Mitgliid vo allne Regierige bis 1992 gsi und as eins vo de wichtigste Parteimitgliider, het dr Burg in jeder Regierig e Ministerposte gha. Bis zu siim Rückdritt us der Knesset 1986 het er die Böste gfüllt: Minister für Wohlfahrt, Inneminister, Minister ohni Gschäftsberiich und Minister für religiösi Aglägeheite.
Guidel
Guidel (bretonisch Gwidel [ˈɟɥidəl]) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Josef Burg
Läbe
1977 isch er Präsident vo der World Mizrachi Bewegig worde. Er isch der Vater vom Avraham Burg, em Sprächer vo dr fünfzähnte Knesset.
Die alte Kirchenglocke
D‘ Gschicht
Mit deam Märle hot’s de folgend Bewandtnis:
Guidel
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Die alte Kirchenglocke
D‘ Gschicht
Em Johr 1860 hot dr dänische Märlesdichter Hans Christian Andersen amol Stuegert bsuacht. Deet isch er vom Verleger Carl Hoffmann eiglada worda. Wia no dia zwoi bei a baar Viertela Trollenger zsammagsessa send, hot dr Hoffmann zom Andersen gsait: „Du, i geab dr a Honorar, wo de selbscht bestemma kooscht, wiaviel’s sei soll. Du muescht mr bloß a Märle liefra, wo no et veröffentlicht worda isch.“ So isch’s no au komma: Zemlich gnau a Johr später isch ‘s "Schiller-Album der Allgemeinen deutschen National-Lotterie zum Besten der Schiller- und Tiedge-Stiftungen" erschiena, ond det isch des Märle vo dr Kirchaglock ‘s erschte Mol abdruckt gwäa.
Inhaltsogab
Mir schreibet’s Johr 1759. En Marbach am Necker wohnt em a kleina ärmlicha Heisle a brava ond fleißiga Familie. Dera hot dr liabe Gott nomol a Kend schenka wella. Wia bei dr Frau grad d‘ Weha eisetzet, hört se vom Kirchdurm, wo ganz en dr Näh isch, a Glock leida, ond en deam Moment brengt se an Bua zor Welt. Do drieber isch se froh ond glicklich. Dr Vadder vermerkt d‘ Geburt en dr Familiabibel: ''„Den 10. November 1759 schenkte Gott uns einen Sohn.“'' Bei dr Dauf kriagt’r da Nama Johann Christoph Friedrich.
Guidel
Geografi
Guidel lyt am Atlantik, 56 km vu Vannes un 11 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 70 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Clohars-Carnoët (Finistère) im Nordweschte, Quimperlé (Finistère) im Norde, Gestel im Nordoschte, Clohars-Carnoët (Finistère) im Weschte, Quéven im Oschte un Ploemeur im Side un Sidoschte. Derzue gränzt d Gmai im Side an dr Atlantik. Di weschtli Gränze vum Bann bildet d Laïta (bretonisch Laeta). Z Guidel het s drei Stränd: Plages de Guidel Plages, Plage du Loc'h, Plage du Fort-bloqué.
Gschicht
Guidel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1114 as Guidul (1323: Guidel, 1453: Guydel).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guidel ghert zum Bretonisch.
Am 27. März 2007 het dr Gmairot d Charta Ya d’ar brezhoneg aagnuu. Zwoosprochigi Klasse in dr Schuele sin anne 1991 yygfiert wore. Im Spotjohr 2007 sin 6,4% vu dr Chinder in zwoosprochige Klasse yygschribe gsii, 2009 6,8%, 2010 8,2%.
Die alte Kirchenglocke
Inhaltsogab
A baar Johr send verganga, ond dui Familie zuiht en na andra Stadt om. Weil se en Marbach aber no emmor viel Bekannte hot, kommt d‘ Mueder mit ihrm Kend amol zu deane uf Bsuach. Wia se grad am Kirchhof vorbeilaufet, sehet se neaba dr Mauer dui alda Glock liega. Se isch bei ma Sturm raaghaglet, hot an jesas Sprong kriagt ond ko jetzt nemme schella. Se isch au scho durch a nuia ersetzt worda. Des nemmt d‘ Mueder zom Olass, ihrem Bua zo vorzähla, wia a Glock ‘s ganz Leaba begloida duat: Se läudet bei Daufa, bei Hochzeida ond bei de Beerdigonga.
Dr Bua wuud größer ond kriagt a guada Ausbildong en dr Herzoglicha Milidärschual. Abr do g’fällts em ieberhaupt et. Mit deane viele „Marsch!“ – „Halt!“ ond „Front!“ ka-ner sich gar et ofreinda, ond wia-ners gar nemme aushält, haut’r oifach ab ond goht ens Ausland, zerscht en d‘ Kurpfalz ond später noch Weimar.
Wia abr goht’s mit dera Glock weiter? – Dui def au a großa Reis macha. Weil se zo nix meh daugt, soll se eigschmolza werda, ond des bassiert mit’ra en Bayern, abr viele, viele Johr später. Jetzt folgt en deam Märle a kleiner Toil, wo en dr Hoimat vom Märlesdichter spielt, nämlich en Dänemark. Deet leabt a Bildhauer, wo scho viel herrliche Marmorwerk gschaffa hot. Er isch deshalb au dr Stolz vo seim ganza Land. Abr au em Ausland isch’r koi Obekannter. Er kriegt Ufträg aus äller Welt. Jetzt zom Beispiel soll’r a Statue schaffa vo ma ganz berihmda andra Mo, wo vor hondert Johr en Marbach am Neckor gebora worda isch.
S isch a sonniger Tag. En dr keniglicha Hauptstadt Stuegert wehet d‘ Fahna vo Dirm ond Dächer. D’Kirchaglocka leidet zom Fescht; abr  o i   Glock isch ganz still. Dui leichtet en deam klara Sonnaschei vom Kopf ond vo dr Bruscht vo dera Statue, wo se uf deam Platz vor em Schloss ufgstellt hend ond heit eiweihet, hondert Johr noch seira Geburt en Marbach: Johann Christoph Friedrich Schiller.
Dr wohre Kern
Au wenn dr Andersen sei Erzählong a Märle gnannt hot, so enthält dui Gschicht doch viele Sacha, wo wohr send. An aufmerksamer Leser merkt bald, dass‘s om da Schiller ghot, au wenn dr Dichter sein Nochnama erscht ganz am Schluss vorrote duet. Ond dia en dem Märle enthaldena Ospielonga ans Lied vo dr Glock send au ganz offakundig. Mit dem Bildhauer moint dr Andersen sein großa Landsmo Bertel Thorwaldsen, ond der isch au en Wirklichkeit dr Schöpfer vom Schillerdenkmal, wo uf em alda Schlossplatz en Stuegert errichdet worda isch. Heit hoißt der Platz „Schillerplatz“.
Lidratur ond Quell
„Aus tausend grünen Spiegeln...“, a poedischa Entdeckongsreis en Bada-Wirdaberg vom Thomas Vogel mit Fotografia vom Michael Büchner, Konrad Theiss Verlag Stuegert, 1995 (S. 126-127), ISBN 3-8062-1159-0
Reinhold Schneider
Dr Reinhold Schneider (* 13. Mai 1903 z Bade-Bade; † 6. April 1958 z Friburg) isch e ditsche Schriftsteller, e iberzeigte un konsequänte Grischt, e Gegner vum Nazi-Regime, e Kämpfer fir dr Friide un näbebii e Liäbhaber vu dr alemannische Literatür gsii.
Dr Schneider Reinhold ase jung
D Reinhold isch am 13. Mai anne 1903 z Bade-Bade uf d Wält kumme; sini Eltere sin dr Schneider Wilhelm un d Wilhelmine geb. Messmer gsii - si hän s Hotäl Messmer gfiährt, wu beriähmt gsii isch - derte het als s ditsch Kaiserpaar Augusta un Wilhelm I. ibernachtet, wänn si in dr Kurstadt gsii sin.
Vu 1912 bis 1921 het dr Reinhold d Oberrealschuel am Ort bsuecht. Im Zug vum Erschte Wältgriäg un vum Untergang vum ditsche Kaiserrich sin s Scheiders in Schwiirigkeite grote mit ihrenem Hotäl und häns miäße zuemache. Aü d Famili isch üsenanderbroche: d Mueter isch verdloffe, dr Vatter het sich verschosse - dr Reinhold het aber si Sälbschtmordversuech iberläbt.
Dr Schneider Reinhold het üsbildigsmäßig un berueflig schwär e Bei uf dr Bode bikumme; z Dresden het er e kaüfmännischi Üsbildung gmacht; 1928 het er z Berlin un z Potsdam agfange mit Schaffe as freie Schriftsteller.
Dr Reinhold Schneider het siiner Läbdig unter Schwärmuet glitte. Dr het ke Familiä grindet; mit dr Anna Maria Baumgarten, sinere dominante, 22 Johr eltere Läbensgfährti, het er e platonischi Beziähig gfiährt.
Si Widerstand im Nationalsozialismus
D Afäng vum Hitlerreschiim het dr Schneider also z Berlin erläbt, het sich intensiv drmit üsenander gsetzt un het drgege agschriibe.
Anne 38 isch er uf Friiburg im Briisgaü zoge. Derte isch er Mitgliid vum Friiburger Greis um dr Publizischt Karl Färber wore - des sin Nazigegner gsii. In sällem Johr isch si Las Casas vor Karl V erschiine, e gritischi Szenefolg, wu Unterdruckung, Rassewahn un falsch verstandini Religiosität drin azeigt wore isch. Eso ebis het sälbschtverständlig nit kenne uffe gschriibe wäre, nai, s het miäße zum Biispiil im e hischtorische Gwand verstecklet sii: Dr Las Casas prangeret d Vernichtig vu dr Indio z Mexiko dur d Spanier a - wär do anne 1938 un speter mitdänkt het, het des ass Aklag gege d Verfolgig vu dr Jude z Ditschland verstande.
Im Schneider sini Wärk sin schliäßig so guet wiä verbotte gsii - wiä aü d Wärk vu viile andere Autore vu dr "Innere Emigration". Im zweite Wältgriäg sin vor allem sini Sonnet gege Greßewahn un Griäg vu Hand zu Hand gä wore. Dr Verlag, wu sini Schrifte druckt het, isch dr Alsatia-Verlag z Colmer gsii. Dr Verleger Joseph Rossé het kenne Babiir bsorge un het mit viil Phantasii un Risiko d Nazi an dr Nase rumgfiährt. Drotz ass im Schneider si Namme meh wiä eimol uf dr Lischte vu dr unerwinschte Autore gstande isch, het si Las Casas kenne bis 1943 erschiine. Si Das Vaterunser un si Der Kreuzweg sin vu Soldate üs em Heimetürlaüb mit an d Front gnumme wore.
Im April 1944 sin zwee Gestapo-Männer mit eme Dursuechungsbefähl in s Schneiders Wohnung kumme un hätte sotte no "arg gfährlige" Sonett sueche, hän aber nit gwisst, was des isch. Dr Schneider hets gschafft, ass si mit lääre Händ wider gehn. Dr Jürgen Steinle schribt, fir dr Schneider seigs e Schutz gsii, ass si Sproch un sini Bilder gar nit vu allene iberzeigte Nazi verstande wore sin. Uf dr andere Sitte isch er bekannt un beliäbt gsii; d Bartei het während em Griäg kenni katholische Märtyrer welle ha.
Im April 1945 her dr "Reichsleiter" Martin Bormann d Gestapo druf ufmerksam gmacht, ass im Schneider si Buech "Das Gottesreich in der Zeit" dr Tatstand vu "Vorbereitung von Hochverrat" erfillt. Wun er z Friiburg im Loretto-Grankehüüs hätt sotte verhaftet wäre, het dr Dr. Paal des kenne verhindere: "Transportunfähigkeit". Dr Brozäss wäge "Hochverrat" het wäge dr Kapitulation nimmi kenne stattfinde.
Noch em Griäg
In dr Johr noch em Griäg isch dr Schneider Reinhold as "Gwisse vu dr Nation" briise wore un het viil Ehrunge bikumme. Wu mer aber in dr Bundesrepublik Ditschland agfange het, e neiji Militarisiärig azsträbe, het sich dä strängglaibig Katholik mit allene Mittel gwehrt. Üs dr "Gnade des Unglücks" diäg dr Uftrag zum Friide wagse, het er gsait, un isch fir d Wiidervereinigung mit friidlige Mittel un gege d Ufrischtung iidrätte. Dr gwaltlos Wiiderstand vum Gandhi isch fir dr Schneider e "großes Exempel" gsii.
Diä Iistellung un sini viile Ufsätz fir dr Friide, wun er gschriibe het, hän uf dr einte Sitte drzue gfiährt, ass er 1956 dr Friidensbriis vum ditsche Buechhandel bikumme het, uf dr andere Sitte isch er aber isoliärt wore; vu viilene Beruefskollege, ehmoligi Freind üs dr "Innere Emigration" un d Mediä sin em üs em Wäg gange.
Am 6. April 1958 isch dr Schneider Reinhold bes gheit un an dr Folge gstorbe. D Licht isch z Bade-Bade gsii - derte lit er im Familiägrab Messmer/Schneider.
E Liäbhaber vum Alemannische
Dr Reinhold Schneider stammt vum unterschte Nordrand vum alemannische Sprochraüm üs ere Stadt mit viil Främdeverkehr un wurd vu däm här un vu sinene andere Wohnort här ke starke Alemannischsprächer gsii sii. Änewäg isch er e Liäbhaber vu däre Sproch gsii. Dr isch mit em alemannische Dichter Richard Gäng guet Frind gsii un het im Nochwort zu däm sinem Gedichtband De Sunntig Morge am Karsamschtig 1954 bekännt: "Der im höchsten Sinne dichterische Geist, der die alemannische Sprache geschaffen hat in ihrer ursprünglichen und unergründlichen Bildhaftigkeit, der Macht und Zartheit ihres Klanges, übermächtigt den Dichter, nimmt ihn in sich auf." Do sait er also ass dr Dichter nit numme d Sproch bherrscht, nai, d Sproch bherrscht dr Dichter. Diä Sproch ka nit numme d Sproch vu einem einzelne sii, schribt er witter, nai, numme d Sproch vum e Volk un vu sinere Wält. Noch wittere guete Zueschriibunge sait dr Schneider: "Es ist ein Trost, fast eine Verheißung, daß diese Sprache noch gesprochen, verwaltet, rein gehalten wird."
Ehrunge un Abgleite ins Vergässe
Anne 1946 isch er Ehredokter vu dr Universitäte z Friiburg i.B. un z Münster wore; anne 48 het er dr Droste-Briis un dr Longfellow-Briis bikumme, anne 1952 het er dr ditsch Orde "Pour le Mérite (Friedensklasse)" verdlehnt bikumme. Anne 56 isch er mit em Fiidensbriis vum ditsche Buechhandel üszeichnet wore.
Anne 49 isch er in d "Akademie der Wissenschaften" z Mainz ufgnumme wore, anne 52 in d "Bayrische Akademie der schönen Künste" un anne 55 in d Berliner "Akademie der Künste".
Noch em Schneider Reinhold isch dr Kültürbriis vu dr Stadt Friiburg i.B. benännt; si git aü e Friiburger Schuel mit sinem Namme. Anne 2003 het d Ditsch Boscht e Briäfmark zu sinem 100. Geburtsdag rüsgä.
Der Ekkehard Blattmann stellt anne 2008 fescht, ass dr Reinhold Schneider z Ditschland fascht vergässe seig, wenigschtens bi dr Jingere un bsunders bi dr Stüdänte. Dr Grind drfir siiht er u. a. do drin, as s Grischtetum in dr Gsellschaft zruckgange isch. Zuedäm diäg des an dr Bewärtung vu dr "Innere Emigration" liige, wu hit vorherrscht. Gege dr "grischlig Fliigel" seig e "Generalverdacht des Mitläufertums oder impliziten Mittuns mit dem Dritten Reich" erhobe wore, un s seig nit glunge, des ad absurdum z fiähre.
Wärk (Üswahl)
Dr Reinhold Schneider het fascht 200 Titel vereffentligt.
Stimmhafter alveolarer Frikativ
De stimmhafti alveolari Frikativ isch en Konsonant. S Zeiche im IPA defür isch. Des Zeiche stoot glychzitig au für di stimmhafti dentale un postalveolare Frikativ.
Im Gegesatz zum Standarddytsch chunnt dr stimmhaft alveolar Frikativ im Alemannisch fascht nit vor. Nume ganz im Side bi ne Deil Südwalserdialäkt git s e stimmhaft [z] as Phonem unter em Yyfluss vum Romanisch, z. B. z Arrimmu, z Remmalju un Im Land.
In dr meischte Schwyzer un bodeseealemannische Dialäkt wird unterschide zwischen eme stimmlose Lenis / (entstande us eme germanische s) un eme stimmlose Fortis /s/ (entstande us eme verschobene germanische t).
In dr oberryyalemannische un schwebische, aber au im nordweschtliche Hochalemannisch isch dur d Konsonanteschwechig d Unterscheidig zwische em germanische s un em verschobene germanische t verlore gange, un di bode Lut sin in eme stimmlos Lenis zämmegfalle.
Rümlingen
Rümlike (usgsproche, hochdytsch Rümlingen ) , isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Rümlike liggt uff 459 m ü.M. in dr Mitti vom Homburgertal im Südoschte vom Baselbiet. D Bahnlinie Sissech-Olte ("Läufelfingerli") fiehrt dur dr Ort. Nochbergmeinde sin Gälterchindä, Rünebrg, Häfelfinge, Buckte und Wittschbrg. Die geografisch Uffzellig tüscht aber yber die waare Verhältnis es bizz hinwäg. Denn talufwärts isch die neggscht Gmeind Buckte, talabwärts aber Diepflike. Mit Diepflike hett Rümlike aber ke gmeinsame Bann, will dr Bann vo Wittschbrg - d Ortschaft isch uff em Bärg - bis zem Talbode abelängt.
Wappe
S Wappe vo Rümlike zeigt dr Ritter St. Georg uff goldigem Grund mit emene rote Glorieschyyn in ere blaue Rüschtig. Mit sinem rote Speer ersticht er en schwarze Drache. Dr St. Georg isch dr Kilepatron vo Rümlike, d Farbe gold und schwarz erinnere an d Zuegheerigkeit zer friehnere Grafschaft Homburg.
Etymologi
Dr Name Rümlike, wo zerscht als Rúmlikon (1358) und Rimlikon (1359) sicher beleit isch, setzt sich us emene Name wie Romolus, Rumali odr *Rumilo, em Ortsnamesuffix -ing- (öppe "bi de Lüt vom Gnennte") und em althochdütsche Substantiv hof ("Hof, Bsitz") zämme. Dr lokativisch bruchti Dativus singularis *-ikovun (<*-ing-hovun) isch under em Näbeton zur Form uff -(i)kôn worde - e Form, wo im noche Aargau und au de Kanteen Zyri und Luzern hyffig isch. Sie hett au zur jetzige mundartlige Ussproch gfiehrt. Die schriftdytsche Schriibig ''Rümlingen" dirfti in jyngerer Zyt uffko sy.