cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sundhausen (Unterelsass)
Gschicht
E analogi Situation gits im Nordelsass mitt dr Dörfer Weschhofe, Oschthofe un Sundhoffe (s'Dorf Nordhofe isch verschwunde, wird aber in alte Dokumente noch erwähnt)
Sundhüse isch d'Endstation vom Riedbahnel gsin, wo von 1909-44 im Dampfbetrib von Schlettstadt us gfahre isch.
Bevölkerung
S'Dorf het anno 2006 guet 1350 Inwohner gha. D'Inwohnerzahl isch demit sit 1999 ditlich gstige.
Dialekt
Dr elsässisch Dialekt vuo Sundhüse ghört zem Oberrhiialemannisch.
Albert Bachmann (Philologe)
Läbe
Dr Albert Bachmann het zwaimol ghyrote, anne 1886 d Emilie geb. Bachmann (1865–1908) un anne 1914 d Martha geb. Blumer (1886–1977). Mit dr erschte Frau het er zwoo Dechtere gha, d Alma und d Gertrud, un mit dr zwoote ai Dochter, d Hilda. Das dritt Chind isch d Frau wore vum Dialäktolog un Anglischt Eugen Dieth. Dr Schwigervatter vu dr Getrud, dr Rächtsaawalt Otto Zoller, isch vu 1920 bis 1935 im Laitenden Uusschuss fir s Schwyzerisch Idiotikon gsässe (ab 1925 as Schriftfierer), un d Familie vu dr Alma verhyrotener Böckli isch uf Melbourne, Auschtralie, uusgwandered, wu si dr Bachmann 1923/24 bsuecht hed (fir das hed er e halbs Johr aarbedsfrej iiberchu).
Forschig
Forschigsschwärpinkt vum Bachmann sin vor allem mittelhochdytschi Sproch un Literatur, Dialäktologi un Dialäktgeografi gsii. Lehrschwäärpinkt sin Gotisch, Althochdytsch, Altsächsisch, Mittelhochdytsch, Gschicht un Grammatik vu dr dytsche Sproch un Namekund gsii.
Dr Bachmann het di wisseschaftlig Raie Beiträge zur schweizerdeutschen Grammatik (BSG), mit insgsamt 20 Bänd, rusgee. Im Johr 1909 het er zämme mit em Romanischt Louis Gauchat s Phonogrammarchiv vu dr Universitet Züri grindet.
Im Jänner 1920 isch dr Bachmann im Uffdrag vum Bundesrot dr offiziäll Schwyzer Verdrätter an dr zwischestaatlig Rächtschrybkomferänz z Berlin gsii.
Schueler vu ihm sin dr Heinrich Baumgartner, dr Walter Henzen, dr Rudolf Hotzenköcherle, dr Manfred Szadrowsky, dr Albert Weber, dr Wilhelm Wiget, dr Paul Zinsli un vil ander gsii.
Für sys Schaffe het dr Bachmann e Fäschtschrift überchoo: ''Festschrift Albert Bachmann zu seinem sechzigsten Geburtstag am 12. November 1923, gewidmet von Freunden und Schülern. Deutscher Sprachverein, Berlin 1924 (= Zeitschrift für Deutsche Mundarten'' 19). Ufsätz hen gschribe dr Peter Schild, dr Manfred Szadrowsky, dr Karl Bohnenberger, dr Louis Gauchat, dr Otto Gröger, dr Walter Henzen, dr Eduard Hoffmann-Krayer, dr Johann Ulrich Hubschmied, dr Jakob Jud, dr Ernst Ochs, dr Eduard Schwyzer, dr Samuel Singer, dr Emil Steiner, dr Wilhelm Wiget un dr Ferdinand Wrede.
Mittlere Brücke
Die Middleri Brugg, au Middleri Rhiibrugg, isch dr eltisti Rhiiübergang zwüschen em Boodesee und dr Nordsee, wo no existiert, und lit in dr Schwizer Stadt Basel. Si stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter, wo nazionaali Bedütig häi. Bis 1879, wo d Wettstäibrugg iigweiht worde isch, isch s die äinzigi Brugg über e Rhii z Baasel gsi.
Albert Bachmann (Philologe)
Nooloss
Dr Nooloss vum Albert Bachmann lyt in dr Handschriftesammlig vu dr Zentralbibliothek Züri un im Archiv vum Schwyzerische Idiotikon. E Fotialbum vu dr Familie Bachmann-Blumer hed s i dr Sammlig «Historische Fotografie» vum Schwyzerische Landesmuseum.
Sunschtigs
Dr Albert Bachmann isch Mitglid vu dr Studänteverbindig Zofingia gsii, vu 1881 bis 1886 Aktivmitglid vu dr Sektion Züri, im Sumersemeschter 1884 Presidänt un 1885/86 Zentralpresidänt.
Mittlere Brücke
Die ersti Brugg
In dr erste Helfti vom 13. Joorhundert isch under em Fürstbischof Heinrich vo Thun e Brugg über e Rhii baut worde. Si isch zum Däil us Holz und zum Däil us Stäi gmacht gsi und het d Stadt Chläibasel, wo denn grad baut worden isch, mit dr Stadt Basel verbunde. Sit dass die antiki Brugg im römischen Augusta Raurica verschwunden isch, het s am Ooberrhii erst im spoote Middelalter wider Rhiibrugge gee, die z Rhiifälde, wo die ersti drvo scho im 12. Joorhundert baut worden isch, und die z Basel, wo dene Stedt zu wirtschaftligem Erfolg verhulfe häi.
Dr Bau
Dr Bischof het nit nume d Idee zum Bau vo dr Brugg gha, sondern het au e Däil vom Chilleschatz verchauft zum sä finanziere und Goobe vo de Chlöster Bürgle und St. Blasie überchoo, wo drfür vom Bruggezoll befreit worde si, und Biidrääg vo verschidnige Basler Bürger.
Uf dr rächte, dr Chläibasler, Site het mä die 12.6 Meter bräiti Brugg mit fümf Joch und Pfiiler us Stäi chönne baue. Uf dr lingge Site aber isch d Ströömig vom Rhii eso stark gsi und s Flussbett so dief, ass mä sich mit ere Holzbrugg mit achte Joch us Äicheholz het müesse begnüege.
Dr Betriib
D Brugg isch immer wider vo Hoochwasser wäggrisse worde oder Iis het d Pfiiler im Winter beschädiget. Dorum het mä sä die ganz Zit für vil Gäld müesse repariere, und die Chöste si mit em Bruggezoll deckt worde.
1392 isch uf em fuemfte Stäijoch s Käppeli baut worde, e chliini Kapälle, wo uf dr äinte Site an d Verschmelzig vom Grooss- und vom Chläibasel het solle erinnere und uf dr andere Site non e zuesätzligs Gwicht für e Bruggepfiiler het sölle si, so dass er de Hoochwasser besser wurd standhalte. D Kapälle isch au dört bliibe, wo dr Root im Joor 1457 beschlosse het, non e Joch us Stäi witer usse im Rhii z baue.
D Brugg isch doo gsi für e Persoone- und Waarevercheer aber mä het dört au Vebrächer hiigrichdet. Bim Käppelijoch het mä s Doodesurdäil dur s sogenannte Schwemme vollstreckt, wo mä Kindsmöördere, Ehebrächere und Kupplere d Händ und d Füess zämmebunde, si mit Gwicht beschweert und denn in Fluss gheit het. Wenn si bim Santihanns, wo mä sä uusegfischt het, no gläbt häi, het mä sä lo goo. 1858 het mä d kleinbasler Pfiller abgrisse, die siibe holzige Joch und nomal um äins reduziert, und d Käppelijoch-Kapälle uf s middlere neubaute siebeti Joch verschoobe und d Pfiiler mit 22 Stäibänk beschweert. Wo mä die alti Brugg 1903 abbroche het, si die Stäibänk in die Langen Erle choo und dört cha mä sä hüt no gsee.
Am Ändi vom 19. Joorhundert si d Pfiiler scho so underspüelt gsi und au wil mä mit em Drämli über e Rhii het welle, het 1899 dr Groossi Root beschlosse, die alti Brugg mit ere nöije Brugg z ersetze, wo 18,8 m bräit sött wärde.
Walterswil BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 546 Ywohner 98,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,2 % Französisch.
Mittlere Brücke
Die zwäiti Brugg
Zwüsche 1903 und 1905 häi dr Archidekte E. Faesch und F.v. Thiersch die alti Brugg mit ere nöije ersetzt, wo vollständig us Stäi baut gsi isch. Im Joor 2002 het mä sä saniert.
Dr Bau
Die nöiji Brugg isch 192 Meter lang und isch ganz us Granit vo dr Nordsite vom Gotthardmassiv gmacht. Baut häi si d Buss & Cie. us Brattele bi Basel und d Philipp Holzmann & Cie. us Frankfurt am Main. Si het siibe Joch, säggs drvo über em Rhii und äins über em Rhiiwääg uf dr Chläibasler Site. Uf em middlere Pfiiler het men e Kopii vo dr Bruggkapälle, s Käppelijoch, baut. Die hütigi Brugg isch e Hauptwärk vom historistische Bruggebau in dr Schwiz. Wo mä sich für d Konstrukzioon und s Baumaterial entschiide het, häi archidekdonischi und stedtebauligi Überleegige en entschäidendi Rolle gschbiilt: Zum em Bild vo dr Altstadt nit z schaade, het mä d Stäiboogebrugg vo de Archidekde Emil Faesch vo Basel und Friedrich vo Thiersch vo Münche ere zitgmässe Fachwärkbrugg us Iise vorzooge.
Am 11. Novämber 1905 isch d Brugg eröffnet worde.
Bretzfeld
Bretzfeld isch e Gmai im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Bretzfeld lyt an dr Mindig vum Schwabbach in d Brettach am Ibergang vu dr Schwäbisch-Fränkische Waldbärg un dr Hohenloher-Haller Ebeni.
Dr Baan bstoht us 50 % Landwirtschaftsflechi, 34,8 % Wald, 13,8 % Sidligsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Bretzfeld ghere d Gmaindsdail Adolzfurt (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Hälden, Hahnenbusch un Hohenacker un em Wohnblatz Wiesental), Bitzfeld (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Weißlensburg), Bretzfeld (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Brettach), Dimbach, Geddelsbach (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Hälden), Rappach, Scheppach (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Hohenacker), Schwabbach, Siebeneich, Unterheimbach (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Herrenhölzle), Waldbach.
Walterswil BE
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Wauterswiu ghört zum Hochalemannisch.
Bretzfeld
Gschicht
Bretzfeld isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as Bretesfeld.
Verwaltig
Bretzfeld ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter vu Bretzfeld isch dr Martin Piott.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Bretzfeld ghert zum Oschtfränkisch.
Gryon
Gryon (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Gryon isch e Dorf iber dr Schluchte vu dr Gryonne un vum Avançon. D Gmaiflechi umfasst 30,1 % landwirtschaftligi Flechi, 50,6 % Wald, 10,1 % Sidligsflechi un 9,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Gryon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1189 as Griuns.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 4,1 %, FDP 24,6 %, GLP 5,0 %, GP 7,9 %, SP 23,3 %, SVP 24,3 %, Sunschtigi 2,7 %.
Dr Burgermaischter vu Gryon isch dr Gilbert Anex (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 993 Yywohner 87,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4 % Dytsch, 1,9 % Italienisch un 6,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Neuweiler (Schwarzwald)
Nuiweiler (amtlich Neuweiler) isch a Gmaende em Landgraes Calb en Bada-Wirttabärg.
Geografi
Nuiweiler leid uff-ra Haochfleche em Nordschwarzwald zwischa dor Nagold ond dor Enz. D´ Nåchbergmaendena vo Nuiweiler send Bad Wildbad, Oberreichabach, Bad Daenach-Zavlschdoe, Bualich, Aldaschdåeg ond Semmersfäld.
D´ Gmarkong setzt sich zsẽma aus 22,2 % Landwirtschaftsfleche, 71,1 % Wald, 6,3 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonsdichor Fleche.
Tourismus
Nuiweiler isch bsondors gaegned (geeignet) fir Urlauber, dia må Sdille ond a guada Lufd suached. Wandronga mid scheene Weidbligg (en Bråadabärg uff on graosa Dåel vo dor Schwäbischa Alb, bei klarem Wäddor en Abach sogar uff on glaena Dåel vo de schweizerische Alpa), Ausflig ens graose ond ens glaene Enzdaal (Enztal) ond a guada Gasdronomie vorvollsdendiged d´ Endsbannong ond vordreibed ällen Sdress.
Gmaendegliderong
Zo Nuiweiler ghaered d´ Flägga Abach (Agenbach), Bråadabärg (Breitenberg), Gaugawald, Nuiweiler, Oberkollwanga ond Zwärbärg (Zwerenberg).
Aus dor Gschiichd
D´ haeidicha Gmaende isch am 1. Januar 975 endsdanda durch dor Zsẽmaschluss vo de obiche Flägga, dia må vårhär älle sälbsdendich gwäa send. Gaugenwald wird zom aersda Mål anna 1139 erwehnd.
Verwaltong
Nuiweiler hådd sich mit Bad Daenach-Zavlschdoe ond Bualich zom Gmaendevorwaldongsvorband „Teinachtal“ mid-m Sitz en Bad Daenach-Zavlschdoe zsẽmagschlossa.
Dor Birgermåeschdor vo Nuiweiler isch dor Martin Buchwald.
Wahla
Ergebnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäggd
En Nuiweiler schwäzzd-mor Schwäbisch, en de måesde Ordsdåel uff d´ middlschwäbischa Weis (Boe, Sdoe), en Abach ond Bråadabärg midd-ma wäsdschwäbischa Aeschlag (Boa, Sdoa).
Teatro Malibran
S Teatro Malibran, früener s Teatro San Giovanni Grisostomo (hüte mäistens: Crisostomo) isch en Operehuus im Stadtdäil Cannaregio z Venedig. Es befindet sich öbbe fufzig Meter östlig vo dr Chille San Giovanni Crisostomo. Es isch bekannt, wil s usserordentlig bedütend für d Opere im 17. und 18. Joorhundert gsi isch. S Theater isch riich verziert gsi und het Loosche uf fümf Etaasche und e groosses Barderr ghaa. Hüte git s uf de Site käini Loosche me und hinde het s zwäi Räng.
Gschicht
S Teatro Malibran isch vom Tommaso Bezzi für d Familie Grimani entworfe worde und isch wäärend em Karneval im Joor 1678 mit ere Vorstellig vom Vespasiano vom Carlo Pallavicino iigweiht worde. S Theater het denn die grössti Büüni in ganz Venedig ghaa und isch für sini usserordentlig ufwändige Inszenierige und sini guete Sänger bekannt gsi, wie zum Bischbil d Margherita Durastanti, wo doo as Primadonna vo 1709 bis 1712 gschafft het. D Blüetezit vom Theater isch mit Komponiste wie em Carlo Francesco Pollarolo, Alessandro Scarlatti und Georg Friedrich Händel verbunde. Au dr Kastrat Farinelli isch uf dr Büüni vo däm Huus gstande.
In de 1730er Joor het s si Rang as äins vo de füerende Theater z Venedig verloore, so wie s de mäiste Theater in dr Middi vom 18. Joorhundert an Bedütig verloore häi. Im Joor 1737, wo dr Carlo Goldoni für s Theater verantwortlig gsi isch, het er sini Theaterstück und anderi Schauspiil doo lo uffüere. Im Joor 1755 het d Familie Grimani e nöis und chliiners Theater ufdoo, s San Benedetto, und s San Giovanni Grisostomo het no mee vo siner Bedütig iibüesst.
Noch dr franzöösische Bsetzig vo Venedig 1797 isch daas Theater äins vo de wenige gsi, wo nit zuedoo worde si. Im Joor 1819 het s dr Giovanni Gallo kauft. 1834 het er s restauriert, und 1837 het s dr Naame Teatro Malibran überchoo, zu Eere vo sinere Mezeenin, dr berüemte spanische Mezzosopranistin Maria Malibran. Im Joor 1849 si d Ööstriicher zrugg uf Venedig choo, und häi alli Theater usser sällem zuedoo.
1919 isch s Theater noch meerere Joor widereröffnet worde und isch in dr erste Helfti vom 20. Jorhundert e Zentrum für Opere und Operette gsi und isch au as Kinosaal brucht worde. Im Joor 1992 het d Stadt Venedig s Theater kauft, restauriert und erwiteret.
1996 het s im Teatro La Fenice brennt und d Restaurierig vom Teatro Malibran isch schnäll voraadriibe worde. 2001 isch s wider eröffnet worde. Sit denn spiilt s Ansambel vom Teatro La Fenice doo. Dr Marcello Viotti, dr ersti musikalischi Läiter noch dr Widereröffnig, het blaant im Huus e Barock-Repertuar und Mozart-Opere lo uffüere.
Rue Louis-Pasteur (Mülhausen)
Àm Bollwark (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld àm Bollwark; uff Frànzeesch Rue Louis-Pasteur) ìsch a Schtrooss z’ Mìlhüüsa. Sa làuift vum Junga Toor bis àns Bààsler Toor ìm Mìlhüüser Schtàdtzäntrum.
wu ’s lììgt
D’ Schtrooss lììgt vollschtandig ìm Mìlhüüser Schtàdtzäntrum. Sa fàngt àm Junga Toor àà, grààd vor àm Iikàuifszäntrum Porte Jeune — doo ìsch d’ neerdliga Granz vum Schtàdtzäntrum. D’rnooh fàhrt sa uff äbba 420 Meeter süüdäschtlig bis àns Bààsler Toor, àn dr äschtliga Granz vum Schtàdtzäntrum. Vu doo har wìrd sa vu dr Bààslerschtrooss verlängert.
Àm Bollwark trìfft mehrera Schtroossa: z’äärscht d’ Mììhlagass, witterscht d’ Ziagelgass, d’ Rue de la Meurthe un s’ Schìndergassla. Witterscht ìsch a Kriizung mìt dr Modemer Schtrooss un dr Zäntrààldurchgàng, wu àui dr Mìlhüüser Tràm fàhrt. Àn dara Kriizung ìsch dr Hôtel Salvator z’ fìnda. A pààr Meeter witterscht ìsch a Kriizung mìt dr Kìrchhofschtrooss, un noch witterscht ìsch s’ And àm Bààsler Toor.
Gschìcht
D’ Schtrooss ìsch àm 20. Oktoower 1926 gäffnet worra. Schu doo ìsch sa uff Frànzeesch Rue Louis-Pasteur gnännt worra, noh-n-em Wìssaschàftler Louis Pasteur — dr Pasteur hàt ànna 1885 siina Ìmpfung uff a elsassisch Kìnd loo prowiara, dàs hàt’s vu dr Tollwüat grätta. Z’ Mìlhüüsa-n-ìsch zwìscha 1920 un 1926 a àndra Schtrooss noh-n-em Louis Pasteur gnännt gsìì — ’s ìsch d’ hìttiga Rue du Bramont ìm Viartel Rabbarg. Z’ Burzwiller ìsch àui zwìscha 1945 un 1947 a Rue Louis-Pasteur gsìì, wo hìtt Rue de Bollwiller haisst.
Noh-n-em Ààschluss vum Elsàss-Lothrìnga àns Drìtta Raich ìsch d’ Schtrooss ànna 1940 ìn Mozart Strasse umtaift worra. Ànna 1943 hàt sa dr Nàmma Am Bollwerk ìwwernumma. Noh da àmerikànischa Bùmbàrdiarunga-n-ìm Joohr 1944 ìsch d’ Schtrooss wììder uffbàuia worra. D’rnooh sìnn bis hìtta kää groossa Veranderung àn dr Schtrooss gsìì.
Hermelange
Hermelange (ditsch Hermelingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hermelange lijt rund sìwe Kilometer sìdweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 255 und 334 m ìwer em Meeresspiejel. Zwìsche Hermelange und Lorquin fließe d Rote und d Wisse Sààr zàmme.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hermelange ìsch. Hermelange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hermelange ghert zem Lorrain.
Aare
Geografy
D Aare louft vo der Kwelle im Grimselgebiet i den Alpe dur d Kantöön Bärn, Soledurn und Aargau und mündet bi Choblez in Rhy.
Si het e Lengi vo 291 Kilometer und isch dr längschti Fluss, wo vo dr Kwelle bis zur Mündig ganz i dr Schwiiz isch.
Sis Yzugsgebiet het e Flechi vo 17'620 Kwadratkilometer.
Dr middlere Abfluss vo der Aare isch bi 590 Kubikmeter Wasser pro Sekunde.
dr Louf vom Fluss
Im Grimselgebiet foot d Aare am Ober- und am Unteraargletscher aa, wo oben a Guetanne ligge. Si lauft der Schluchten und änggi Plätz im Bärgtaal und Stauseen aben und chunt am Änd dur d Aareschlucht, wo tüüf i d Felse ygschnitten isch, das isch grad oben a Meiringe. Dä schmal, tüüf Schlitz im Bäärg isch en Attrakzioon für d Turischt.
Bi Brienz mündet d Aare i Brienzersee und z Interlake chunt si wider drus use. Churz nacher mündet d Lütschine i si ine. Drufabe chunt dr Fluss mit em Kanal für d Schiff i Thunersee, wo au d Kander (mit dr Simme und dr Ängstlige) drymündet.
Vo Thun a flüsst d Aare dur s breiten Aaretal bis uf Bärn. Bi Belpmoos münde d Gürbe und d Giesse zämme id Aare. I dr Stadt Bärn macht die e Boge um d Altstadt, wo bi Hochwasser öppe mol d Matte ungen am Schwellemätteli chli nass wird. Es bitzeli witer unge het’s drüü Mäander um d Ängihalbinsle, und nocher wird de Fluss im Wohlesee gstaut.
Bi Luterbach mündet d Ämme id Aare.
Dr Fluss isch beliebt für s Wasserfahre, und er chunt a mängem bekannte Pontonierort verby: bi Aarwange, Murgete, Aarbig, Schönewerd, Aarau und Brugg und no an andere Plätz.
Unden a Wildegg isch s alte, tradizioonsryche Bad Schinznach; das ghört mit dr ehemolige Gmeind Schinznach-Bad sit em 1. Jänner 2010 zu dr Stadt Brugg.
Bi Alteburg und Brugg lauft d Aare dur en schmali Schlucht, und chly spöter nimmt si s Wasser vo der Rüüs und denn vo der Limet uf; drum sait me dr Gegend um Brugg au s "Wasserschloss vo dr Schwiz".
Vo Brugg wäg flüsst d Aare dur en Klus im Jura gäge Norde, si chunt bi Döddige in Stausee vo Chlingnau und mündet gly drufabe zwüsched Felsenau und Choblez, wisawi vo Waldshuet, nach der Stroossebrugg vo Felsenau in Rhy.
Bi dr Mündig isch d Aare mit iirne durchschnittlich 590 Kubikmeter Wasser pro Sekunde eigentlech dr gröösser Fluss als dr Rhy, wo numen öppe 440 Kubikmeter derzue bringt. Sid der antike Zyt seit men em wytere Flusslouf undedra aber halt doch au «Rhy».
Johann Gottfried Tulla
De Johann Gottfried Tulla (* 20. März 1770 z Karlsrue; † 27. März 1828 z Paris) isch en badische Ingenieur gsi, wo d Begradigung vom Oberrhii planet und d Durchführig aafangs gleitet het.
Herkunft und Usbildig
De Tulla chunt us ere Pfarrersfamilie, wo ab em 1701 in de Markgrafschaft Bade gwürkt het. Sin Vater isch zerscht Pfarrer z Nöttige bi Pforze gsi, bevor er Hofprediger z Karlsrue worden isch. Dette isch dann de Johann Gottfried Tulla uf d Wält cho. Z Karlsrue het er z erscht d Elementarschuel bsuecht und ab em Oktober 1783 s Gymnasium. Scho bald het sich zeiged, dass er mathematisch sehr begabt isch gsi. Eine vo sine Lehrer, de Ängländer Peter Perez Burdett, het sich sehr für de Tulla iigsetzt und em Markgraf empfohle, ihn im Aaschluss an d bestandeni Abschlussprüefig zur Usbildig zum Carl Christian Langsdorff z schicke. So isch de Tulla am 1. Juni 1792 z Gerabronn bi Ansbach iitroffe, um bim Langsdorff, eim vo de beschte Wasser- und Bergbauspezialischt vo Dütschland la uszbilde. Im 1794 het er d Usbildig abgschlosse und isch bis zum Herbscht 1796 uf e Studiereis gange, vo dere er alli Wuche en Bricht het müesse uf Karlsrue schicke. Er isch für es Wasserbaupraktikum z Düsseldorf gsi, het in de Niderlande Dämm, Mühle und Pumpwerk gstudirt und isch über d Nordsee bis uf Hamburg greist, wo er de Reinhard Woltmann kenneglehrt het. Vo derte isch er noch Freiberg (Sachse), wo-n-er an de Bergbauakademie gstudirt het, und het au en Abstecher uf Norwege unternoh.
Im 1797 isch er dann in de markgräflich Dienscht ufgnoh worde, mit em Uftrag, d Bauarbeite am Rhii im Oberamt Rastatt z betroie. Im 1801 isch er zu ere Studiereis uf Paris und es het erschti konkreti Idee geh, wi me zämme mit Frankriich d Situation am Oberrhii chönnti verbessere. De Fluss isch bis zu dere Ziit en Stroom gsi, wo bi jedem Hochwasser sis Bett verlagerete het. Immer wider sind noii Insle entstande und d Bedingige für d Schiffahrt sind schwirig gsi. Zuedem hei di unterschidliche Interesse vo de Aaligergmeinde am Fluss, es gmeinsams Projekt schwirig gmacht. Hüfig het, wenn ei Gmeind en Damm baut oder en Rhiiarm umgleitet het, e anderi unter de Folge glitte und so sind teilwiis über Nacht setigi Bauwerk wider zerstört worde. Au politisch het sich d Situation sehr veränderet. Bade und Frankriich hei lang sibe gmeinsame Grenzabschnitt gha. Mit de Gebietsgwünn vo Bade ab em 1803 het es plötzlich e gmeinsami badisch-französischi Gränze geh, wo vo Basel bis uf Mannheim gange-n-isch. Wo de Tulla im 1804 vo Paris retour cho isch, isch er zum Oberingenieur ernennd worde und am Rhii hei erschti Bauarbeite solle aafah. Us Geldmangel hei si aber müesse ufgschobe werde und de Tulla het in de Schwiiz gholfe d Linthebeni zwüschem Züri- und em Walesee trocke z läge. Nach de Rückkehr ins badische isch de Tulla im 1814 Leiter vo de Wasser- und Stroosebauverwaltig worde und het e Denkschrift für d badisch Regiirig gschribe, wo er sini konkrete Vorstellige für de Rhii beschribe het. Sini Hauptussag isch gis: «Kein Strom oder Fluss, also auch nicht der Rhein, hat mehr als ein Flussbett nötig ...»
Läbeswerk
Scho im 1810 sind im Badische, uf Betriibe vom Tulla, d Masseinheite einheitlich greglet worde. E badische Ruthe isch uf drü Meter feschtglegt worde und me het si in 10 Fuess unterteilt. Im gliiche Johrzehnt het d französisch Regiirig di erschte sechs Durchstich vom Rhii in de Nöchi vo Karlsrue gnemiget. Umgsetzt worde sind si in dene kriegerische Ziite aber zunächscht nöd und nach em Wiener Kongress isch de Nachbar am Rhiiufer zwüsche Karlsrue und Mannheim nüm Frankriich gsi, sondern Bayern, wo di linksrhiinisch Pfalz übercho het. Au um d Gränz klar könne z ziehe, isch das Projekt vo de Begradigung vom Rhii dann vorwärts gange. Im Auwald het me breite Schneise gschlage, s noii Ufer im Abstand vo 240 Meter befeschtiged und dazwische en Grabe usghobe, wo 60 Meter breit isch gsi. S Ushubmaterial het me gnoh, um Dämm z baue und d Zuläuf zu de alte Rhiiarm zuzschütte. Wo dann s nächschti Hochwasser isch cho, het me de Rhii in die Gräbe umgleitet und de Fluss het selber sis Bett witer usbaut. De Grundwasserspiigel isch gsunke, was dezue gführt het, dass d Felder in de Nöchi vom Fluss trockener worde sind und besser bearbeitet hei werde könne. Wil me z Frankriich glichzitig an Plän gschaffet het, westlich vom Rhii en Kanal z baue, wo numme durchs Elsass dät flüsse, het de Tulla im 1825 e Schrift veröffentliched, wo sim Aalige het sölle noie Schub geh. Unter em Titel Über die Rektifikation des Rheins isch si uf Dütsch und Französisch erschine.
Carl Miville
Dr Carl Miville-Seiler (* 26. Juli 1921 z Baasel; Bürger vo Baasel; † 18. Juni 2021 au dert) isch e Schwizer Politiker (SP) gsi.
Lääbe
Vo 1972 bis 1977 isch dr Miville Bresidänt vo dr SP Baasel-Stadt gsi und vo 1978 bis 1985 vom VPOD Baasel-Stadt. Vo 1956 bis 1980 isch er im Bankroot vo dr Baasler Kantonalbangg gsi, vo 1964 bis 1980 im Dänggmolroot Baasel-Stadt.
Dr Miville het au Värs uf Baaseldütsch gschriibe und isch bis ins Alter vo 92 mit sinere Süscheliste bim Ridicule im Förnbacher Theater ufdräte.
Reformiert.
S reformiert. isch e reformiirti Monatszitig in de Schwiiz. Entschtande isch di Zitig us ere Fusion vom Bärner Saemann und drü kantonale Chilezitschrifte, wo alli Chilebot (offiziell: Kirchenbote) gheisse hei. Es sind d Chilezitschrifte vo de Kantonalchilene vom Aargau, vom Bündnerland und vo Züri gsi.
Di Zitig isch zum erschte Mol am 30. Mai 2008 erschine und wird in alli Hushalt vo de beteiligte Kantonalchilene verteilt, wo zmindescht ein Reformiirte läbt. D Uflag isch bi öppe 700'000 Exemplar. Zu eme gmeinsame Mantelteil chunnt noch en regionaler Teil vo de einzelne Kantonalchilene.
Morphin
Vorkomme und Biosynthese
S Morphin wird us Opium, d. h. us em drochnete Milchsaft vom Schloofmoon (Papaver somniferum), gwunne. D Totalsynthese isch düür und liiferet nume chliini Usbütene – bi dr Fuchs-Synthese si s öbbe 10 %. D Usgangsstoff drfür si Phenylalanin und 4-Hydroxyphenyl-acetaldehyd. S Norcoclaurin isch e wichdigs Zwüschebrodukt. Über Reticulin wärde denn d Morphinan-Alkaloid bildet, wo s Morphin drzue ghöört.
Au Süüger chönne Morphin enzymatisch us L -Tyrosin und L -Dopa ufbaue.
Aawändig
Morphin wird zur Behandlig vo starke und sterkste Schmärze verwändet. Es git s in dr Form vo Retard-Kapsle und -Dablette, Bruusedablette, Dropfe, Retard-Granulat, Zäpfli, Pflaster und Injekzioonslöösige.
22. Juni
Dr '''22. Juni''' isch dr 173. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 174. in Schaltjohr), dodermit blybe no 192 Däg bis zum Änd vum Johr. Au em Julianische Kalender häts dä 22. Juni. I dä Regel wirds Datum für Eraignis, wo vor dä Gregorianische Kalenderreform stattgfunde hend, em Julianische Datum agäe. Au dä noch ältere römische Kalender kennt en 22. Juni (Iunius).
Roosa Koskelo
D’ Roosa Koskelo (* 20. Àuigscht 1991 z’ Forssa, Fìnnlànd) ìsch a fìnnischa Volleybàllschpììlera, wo àls Libera schpììlt. Ìn Fìnnlànd un Sloweenia hàt sa d’ Maischtertìtel un Pokààler gwunna. Mìt’m Verain Àllianz MTV Stuttgart ìsch sa diitscha Maischtera un Pokààlsiigera worra. Üsserdam schpììlt sa ìn dr fìnnischa Nàzionààlmànnschàft.
ìhra Kàrriar
D’ Koskelo hàt ìhra Kàrriar ànna 2006 biim Someron Pallo ààgfànga, wu sa bis àm Plàtz viar vu dr fìnnischa Maischterschàft glunga-n-ìsch. Ànna 2008 hàt sa zem Kimmo Volley gwackselt; mìt dam Verain ìsch sa eewafàlls Ligaviarta worra. Doo druff hàt sa dräi Joohra làng biim HPK Naiset gschpììlt. Doo ìsch sa ànna 2009/10 jewills uff Plàtz 2 vu dr fìnnischa Maischterschàft un vum fìnnischa Pokààlwättbewarb ànakumma. Ìm Joohr druff ìsch sa Drìtta ìn da baida Wättbewarwer worra. Ànna 2011/12 ìsch sa nochamol fìnnischa Vìzamaischtera worra. Ìn dr Saison 2012/13 ìsch sa mìt’m LP Kangasala Vìzamaischtera worra un hàt d’rzüa dr Fìnnlànd-Pokààl gwunna.
Vu 2013 bis 2016 ìsch d’ Koskelo biim Verain LP Viesti Salo àktiiv gsìì. Ànna 2013/14 ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft fìnnischa Maischtera worra un hàt nochamol d’ Sììlwerüsszaichnung biim nàzionààla Pokààlwättbewarb bikumma. Ìm gliicha Joohr ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft biim öiropäischa CEV-Cup uff Plàtz niina ànakumma. Ànna 2014/15 ìsch sa sowohl fìnnischa Maischtera wia àui Pokààlsiigera worra. Üsserdam ìsch d’ Verainsmànnschàft ìm saalwa Joohr bii dr CEV-Champion’s League uff Plàtz 16 ànakumma. Ànna 2015/16 ìsch d’ Koskelo ìn Fìnnlànd nochamol Vìzamaischtera un Pokààlsiigera gsìì; ìn dr Liga ìsch sa àls Bäschta Libera vum Joohr üsszaichent worra.
Vu 2016 bis 2018 hàt sa biim sloweenischa OK Branik Maribor gschpììlt. Ìn dr äärschta Saison ìsch sa sloweenischa Maischtera un Pokààlsiigera worra. D’rzüa ìsch d’ Verainsmànnschàft uff Plàtz dräi ìn dr Mìttelöiropäischa Liga so wia-n-uff Plàtz niina ìm CEV-Cup ànakumma. Ìn dr zwaita Saison hàt d’ Kosklo dr gliicha-n-Ärfolg bii da baida ìnternàzionààla Wättbewarwer ärziilt, un ìsch d’rzüa nochamol sloweenischa Maischtera un Pokààlsiigera worra. Züadam ìsch dr Verain bis àm Plàtz 17 vu dr Champion’s League glunga.
Ànna 2018 ìsch d’ Koskelo ìn dr diitscha Bundesligìschta Àllianz MTV Stuttgart gànga ge schpììla. Mìt dam Verain ìsch sa diitscha Maischtera worra un ìsch bis àm Plàtz 5 vu dr Champion’s League glunga. Bii da DVV-Pokààlwättbewarwer 2018/19 un 2019/20 hàt Stuttgart jewills s’ Andschpììl geega dr SSC Palmberg Schwerin verloora. Wu d’ Bundesliga-Saison 2019/20 kurz vor da Playoffs àbgebrocha worra-n-ìsch, ìsch Stuttgart uff Plàtz zwai gsìì. Ànna 2020/21 ìsch d’ Koskelo mìt Stuttgart diitscha Vìzamaischtera worra. Àm 7. Àwrìl 2021 hàt d’ Koskelo bekànnt gaa, àss sa àui d’ naachschta zwai Schpììlzitta fìr d’ Àllianz MTV Stuttgart schpììla wurd. Ànna 2021/22 hàt sa mìt dr Verainsmànnschàft ìhra greeschta-n-Ärfolg ghàà: sa ìsch diitscha Maischtera un Pokààlsiigera worra; ìn dr Bundesliga-n-ìsch sa àls Bäschta Libera vu dr Saison üsszaichent worra. D’rzüa ìsch d’ Mànnschàft ìm gliicha Joohr Zwaita ìm CEV-Pokààlwättbewarb worra —d’ zwai Runda vum Andschpììl geega dr Eczacıbaşı Istanbul hàt Stuttgart jewills mìt 3:1 verloora.
Naawadràà hàt d’ Koskelo mìt dr fìnnischa A-Nàzionààlmànnschàft àn dr Öiropäischa Maischterschàft 2019 mìtgmàcht.
Geschichte der politischen Ideen
Unter Gschicht von de politische Ideä sind do sowohl uusgarbeiteti Schtaatstheoriä z verschtoh als au historisch wichtigi politischi Einzel-Üsserige vor allem vo Philosophe. D Lischte isch nitt vollschtändig.
Kauffenheim
Kafem (frz. Kauffenheim, dt. Kauffenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Kafem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 884 àls Chochinheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kafem ìsch. Kafem ghert zem Kommünàlverbànd.
Diàlekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kafem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Alfred Egli
Der Alfred (Fredi) Egli (* 28. Juli 1931; † 25. Dezämber 2021) isch en Leerer, Hischtooriker und Dialäktliebhaber gsy. Über Jarzäänt hät er d Kultuur und d Gschicht vo de Züriseegmäind Chüsnacht eme bräitere Publikum bikannt gmachet und sich au für s Züritüütsch anngaschiert.
Sys Läbe
Der Egli isch zeerscht sibezä Jaar lang Primaarleerer z Chilchbèèrg gsy. Dänn hät er a der Uniwèrsitèèt Züri Germanischtik und Anglischtik gstudiert und bim Ruedolf Hotzeköherli mit eren umfangryche Dissertazioon zum Theema «Wybou im Tüütschwalis» abgschlosse. Nachane hät er bis zu synere Pängsionierig as Leerer am kantonaalen Aarbetsleererine-Seminaar z Züri gschaffet und hät au en Leeruuftraag für tüütschi Gramatik und Spraachgschicht a der Uniwèrsitèèt Bèèrn übernaa.
Ab 1991 isch er Bresidänt vom Veräin für Oortsgschicht woorde, wo-n-er sälber ggründet ghaa hät. Glychzytig hät er d Chüsnachter Jaarheft bis 2021 useggèè. Vil Artikel daa drin stamed vo im. Er hät aber au zum Byspil es Büechli über d «Chüsnachter Oorts- und Fluernäme» gschriben und Doorffüerigen aapotte, wo beliebt gsy sind. Langi Jaar isch er au de Bresidänt vom Verschöönerigsveräin Chüsnacht gsy und hät zwäi Landstuck vor der Überbouig grettet. 2013 hät er «für syni groosse Verdienscht rund um d Waarig vom kulturellen Eerb vo de Gmäind» de Chüsnachter Kultuurprys überchoo.
Der Egli isch au as Gmäindsbürger aktiv gsy. Hüüffig isch er em Gmäindraat an Chare gfaare, und a Gmäindsversammligen isch er mängsmaal uufgstanden und hät gsäit, er heb daa na «es Hämpfeli Aaträäg» – dänn hät de Gmäindraat gwüsst, was s gschlage hät. Vo sich sälber hät er gsäit, er sei en «Quèèrschleger».
Rue de la Meurthe (Mülhausen)
wu ’s lììgt
D’ Rue de la Meurthe fàngt àn dr Metzerschtrooss àà, grààd àn dr neerdliga Granz vum Schtàdtzäntrum. Vu dr Metzerschtrooss känna m’r àwwer nìt ìn d’ Rue de la Meurthe fààhra — vu dara Sitta-n-ìsch d’ Schtrooss numma z’ Füass odd’r mìt’m Welo züaganglig. D’ Rue de la Meurthe làuift uff äbba 75 Meeter süüdwäschtlig bis àn d’ Schtrooss Àm Bollwark.
Gschìcht
Vor 1926 ìsch dia Schtrooss Tail vu dr Ziagelgass gsìì. Ànna 1926 sìnn ìm Viartel groossa Veranderunga gsìì: d’ Ziagelgass hàt a näija Làuifschträcka bikumma, un d’ Rue de la Meurthe hàt ìhra aigana Nàmma bikumma — sa ìsch noh dr Meurthe, ema Fluss ìn Lothrìnga, gnännt worra. D’ Noochberschtroossa hann àui Nàmma, wo äbbis mìt’m Lothrìnga z’ tüa hann: soo haisst d’ Ziagelgass uff Frànzeesch Rue de la Moselle (lüag Mosel, Département Moselle), wahrend àss d’ Metzerschtrooss nàdììrlig noh dr Schtàdt Metz gnännt ìsch.
Noh-n-em Ààschluss vum Elsàss àns Drìtta Raich ànna 1940 ìsch d’ Rue de la Meurthe ìn Stephan Gray Strasse umtaift worra. M’r wìssa àwwer nìt, wär dr Stephan Gray ìsch. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 hàt d’ Schtrooss ìhra frànzeescha Nàmma wììder ìwwernumma.
Berndeutsch
Bärndütsch isch d Sprach, wo men im Bärner Mittuland, im Fryburger Seeland (Murtebiet) u im Soleturner Buechibärg redt.
Merkmau
Aus tüpischi Merkmau vom Bärndütsche gäute d «Vokalisierig» vom l vor Konsonante u am Wortändi (z. B. i de Wörter aut 'alt', aui 'alli', Gfüeu 'Gfüel'), el (z. B. i de Wörter Esu 'Esel'). D Vokalisierig findet nid statt, we uf ds l e Vokau chunnt.
D «Velarisierig» vom nd (z. B. i de Wörter Ching 'Chind', angers 'anders'). Nume ds Patrizier-Bärndütsch kennt die beide tüpische Merkmau nid. Es wird nümme hüüfig gredt, isch aber i de Romän vom von Tavel erhaute.
Öppis, wo o uffaut, isch, dass im Bärndütsche, im Gägesatz zu viune angere schwyzer Dialäkte, die 2. Person Plural als Höflechkeitsform prucht, wird. So seit me z. B. Dir für Sie und Grüessech. Abr o i angeren alemannische Dialäkt git’s ähnlechi Gruessformle, byspiuswys im Schwäbische: Griass ( Aich ) Gott. O i den alemannische Gebiet vo Öschtrych seit me: Grüessech Gott. Und au s züritütsch Grüezi isch no es Relikt us der Zyt, wo me au z Züri gihrzt het; grüezi isch nämli e Zämesetzig us „[Gott] grüez i“, aso „Gott grüsse Euch“.
Vokale
Bärndütsch het es vierstuuffigs Vokausystem (nid wi Standarddütsch, wo nes dreistuuffigs het). Jede Vokau bis ufe Schwa cha entweder läng sy oder churz, u zwar genau i der glyche Vokauqualität (nid wi im Standarddütsch, wo di länge Vokale bis ufen // viu gschlossniger sy aus di churze). Die zuesätzlechi Stueffe im bärndütsche Vokausystem isch d Ungerscheidig vo zwo verschidnige Qualitäte vo i, ü und u. Bispiu:
D Qualität vo de Vokale e, ö, o isch offniger aus die vo de länge Vokale /eː, øː, oː/ ir Standardsprach, aber gschlossniger aus die vo de churze Vokale /e, ø, o/ ir Standardsprach.
Sehr tüpisch für ds Bärndütschen isch, das es hüüffig churzi Vokale het, wo angeri Dialäkte längi hei, z. B. Schwyz, lut, wyt. Wi i de meiste hochalemannische Dialäkt sy o im Bärndütsche di churze Vokalen ir offnige Tonsilbe nid ’dehnt worde, z. B. rede, Grabe, Höli, im Gägesatz zur Dehnig vo de churze Vokale i de Eisilbler, z. B. Reed, Graab, hohl.
Diftonge und Triftonge
Tüpisch für ds Bärndütschen isch o, das ds ei würklech wi nes [ei] gseit wird u ds öi wi nes [øi].
Die Variante vom Bärndütsche, wo der l vokalisiere (di meischte), hei e sehr e grossi Viufaut a Diftonge. Ungwöhnlech isch, das söttigi Variante vom Bärndütsche längi u churzi Diftongen ungerscheide (z. B. Stau 'Stall' vs. Staau 'Stahl' oder Wäut 'Wält' vs. wääut 'wählt'), u das si sogar Triftonge hei (z. B. Gfüeu (Gefühle), Schueu (Schule)). Es git ou Triftonge, wo nid dür d l-Vokalisierig entstöh, z. B. Müej (Mühe).
Pragmatik
Ds Bärndütsche zeichnet sech derdür uus, das d Höflechkeitsform nid di dritti Person Plurau isch, sondern di zwöiti (wi im Französischen oder bis i ds 18te Jahrhundert ou im Standarddütsche). Drum heissts uf Bärndütsch ou grüessech.
Wortschatz
Tüpisch bärndütsch sy Wörter wi äuwä/äuä 'allwäg', geng 'immer', Modi 'Meitschi', Gieu 'Bueb', Hudu 'Lumpä' und Hegu 'Mässer'.
Deklinierig vo de Zahle zwöi u drü
Wi i angerne alemannische Djaläkte wärde o im Bärndütsche d Zahle zwöi u drü böigt bzw. dekliniert. Die Differänzierig ghört men aber bsunders i den Agglomeratione geng wi weniger.
Konjunktiv
Im Bärndütsche wird der Konjunktiv sehr hüüfig ygsetzt. Ir Umgangsschprach seit me ender „Chäm öpper no eis cho näh?“ aus „Chunnt öpper no eis cho nä?“. U we di einte chäme, de chieme vilech o di angere. Es wunderschöns Byschpiu fingt me im Liedguet vom Peter Räber, won er singt: „I frùs grüeni Banane“.
Der Konjunktiv vom Präteritum wird im modärne Bärndütsch hüüffig umschribe: „Würd (oder: Täät) öpper no eis cho näh?“
Zytforme
Wie in aune alemannische Dialäkt gits o im Bärndütsche kes Präteritum. Wird im Dütsche ds Präteritum bruucht („Wir gingen“), so wird im Bärndütsche äs Perfekt bruucht („Mir sy gange“). Ohni Präteritum gits fouglech ou keis Plusquamperfekt. D Vorvergangeheitsform wird drum us zwöi Partizip biudet: „Wo ds Telephon glütet hett, bini scho gange gsy“ (Doppelperfekt).
Variante
I de grösere Stedt hets früecher verschidnigi Dialäkte ggä, wo de verschidnige soziale Schichte hei entsproche (Oberschicht – Patrizier-Bärndütsch, Mittelschicht – Stadtbärndütsch, Ungerschicht – Mattenänglisch). Dür d Bevöukerigsexplosion i de Stedt sy aber die Ungerschide verschwunde. Derfür sy dür d Ywanderig nöji Sprachvariante entstande (z. B. Bärndütsch vo Albaner, vo Jugoslawe, vo Bosnier oder vo Serbe usw.), wo i de Quartier mit höchem Usländeraateil z. T. zur augemeine Jugetsprach sy worde.
Uf em Land chöi Autygsässni a der Sprach genau erkenne, öb öpper us irem Dorf oder us em Nachberdorf chunt. Dür di gröseri Mobilität wärde di verschidnige Variante vom Bärndütsche geng ähnlecher, bsungers i de Stedt u den Agglomeratione.
Im Seeland und im Oberaargou wird ds längen /aː/ grundet (jo, Stross vs. ja, Strass), d Fortis am Wortaafang lenisiert (i ha dänkt vs. i ha ddänkt) u me seit wüu, Töu statt wil, Teil.
Südlech vor Stadt Bärn seit me giit [ɡ̊ɪːt], früüt [frʏːt], luuft [lʊːft] statt geit, fröit, louft. Dür d Nechi zur Stadt sy die Eigeheiten aber am Verschwinde. Hingäge vo Thun id Täler yne loufts disewäg. Die Eigeheite wärde dütlicher u stercher. Drus wachst a ganzi Gruppe vo «Bärner-Oberland»-Dialäkte.
Öschtlech vo Bärn erschtreckt sech de no z Ämmitau. Anno 1191 het dr damalig Schlossheer vo Burdlef d Stadt Bärn gründet. Ke Wunder red me im ungere Ämmitau fasch wie rund um Bärn ume. Vo Burdlef richtig Langnou u Huttu wärde aber vili Wörter angersch uusgsproche.
Literatur u Rächtschrybig
E früeche Mundartautor isch der Gottlieb Jakob Kuhn gsi.
Di erschti Blüete vor bärndütsche Literatur isch i der erschte Hälfti vom 20. Jahrhundert gsy. Schrifsteuwer us dere Zyt sy öppe der Emil Balmer, der Simon Gfeller, der Otto vo Greyerz, der Kari Grunder, d Maria Lauber, der Carl Albert Loosli u der Ruedolf vo Tavel gsy.
Die Schriftsteuwer hei e Rächtschryb-Tradition begründet, wo sech zum Teu a eutere schwyzerische Traditione u zum Teu am Schriftdütschen orientiert. Die Schrybig wird bis hüt vo viune Lüt bruucht, wo Bärndütsch schrybe. I däm Punkt ungerscheidet sech ds Bärndütsche vo angerne Regione vor Schwyz, wo sech mit der Schwyzertütsche Dialäktschrift vom Eugen Dieth e jüngeri Rächtschryb-Tradition het verbreitet, e Schrybig, wo lutnäächer isch. Hüt git’s aber o Tendänze, wo i dene beide Rächtschrybige nid z finde sy, bispilswys d Schrybig vom unbetonten e als ä (z. B. ä Taschälampä, machä).
Es git es bärndütsches Wörterbuech, uf der Grundlag vor Sammlig vom Otto vo Greyerz vo der Ruth Bietenhard zämegstellt, e bärndütschi Gsammtgrammatik vom Werner Marti u e bärndütschi Syntax von Werner Hodler. D Odysse isch vom Albrecht Meyer i ds Bärndütschen übersetzt worde u ds Nöie Teschtamänt vo de Ruth u vom Hans Bietenhard.
Der Mani Matter het ds Chanson is Bärndütsch bbracht. Syni geniale Tegschte hei bis hüt e grosse Yfluss uf di bärndütschi Musigkultur. Der Mundartrock isch vom Polo Hofer i ds Bärndütsche ygfüert worde (oder ds Bärndütsch i d Rockmusig) u der Blues vom Endo Anaconda (Stiller Has). Als Mundartsänger isch dr Christoph Trummer vo Frutige bekannt.
Viu bärndütschi Outore hei d Lyrik pflegt. Zu de grossartigschte bärndütsche Lyriker ghöre der Kurt Marti u der Mani Matter. Em Pedro Lenz syni träfe Churzgschichte sy en Art modärnschti Lyrik.
Es git schon es Wyli diversi Bärner Hip Hopper, zum Bischpiu der Kutti MC, d Chlyklass (es Kollektiv us Wurzel 5, PVP mit Greis, Thomes & Baze) und dr HM-Clan.
Ou Wäutliteratur isch i ds Bärndütsche übersetzt worde. En Uswaau vom Aute Teschtamänt u ds ganze Nöie Teschtamänt hei d Ruth u dr Hans Bietenhard übertreit, dr Albert Meyer het d Odyssee u dr Walter Gfeller d Ilias u d Aeneis übertreit, dr Dominik Meli het vom Dante Alighieri synere Göttleche Komödie d Höll, dr Lüterigsbärg u ds Paradys übersetzt, u der Lorenz Paul het das mit dem Antoine de Saint-Exupéry sym Chlyne Prinz gmacht.
Wangen an der Aare
Wange (amtlech Wangen an der Aare) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wange isch es Stedtli am rächte Stade vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 42,8 % landwirtschaftlecher Flächi, 28,8 % Waud, 20,3 % Sidligsflächi u 8,1 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Wange isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1257 aus Wangen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 13,6 % gläge.
Religion
67,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Wange isch dr Fritz Scheidegger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1889 Ywohner 91 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 0,8 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Wange ghört zum Hochalemannisch.
Gottfried Honegger
Dr Gottfried Honegger (* 12. Juni 1917 z Züri; † 17. Jänner 2016 ebedert ) isch e Schwyzer Grafiker, Moler un Plaschtiker gsii.
Läbe
Dr Gottfried Honegger isch anne 1917 z Züri uf d Wält chuu. As Chind het er e Zytlang z Sent im Bündnerland gläbt. Ab 1938 het er as Wärbegrafiker gschafft. Bi me dreijehrige Ufenthalt z New York City het er si anne 1958 entschlosse, ass er wett as freie Chinschtler schaffe. Vu 1960 ab het er z Paris, z Cannes un z Züri gläbt un gschafft. Im Jänner 2016 isch er z Züri gstorbe. Är isch mit dr Schwyzer Illuschtratori Warja Lavater ghyrote gsii.
Uuszaichnigen un Ehrige
Anne 1987 het dr Honegger dr Zürcher Chunschtbryys iberchuu. Dur dr franzesisch Kultusminischter Jack Lang isch er mit em Ordre des Arts et des Lettres uuszaichnet wore. Syter anne 1999 isch er Mitglid vu dr Ehrelegion gsii.
Dr Max Frisch, wu mit em Honegger fryndschaftli verbunde gsii isch, het em sy Theaterstuck Triptychon gwidmet.
Wärch
Dr Honegger isch e Verdrätter vu dr konschtruktiv-konkrete Chunscht gsii. Syt Mitti 1960er Johr het er Skulpturen un Wärch fir dr effetli Ruum gschaffe. Doderzue zellt zem Byschpel d Inschtallation «Culur» vu anne 1997. Si bstoht us nyyn Metallsyylen in dr Rägebogefarben uf dr Hochwasser-Schutzmuur bi Orden/Maloja, e zehnti Syyle stoht bim Bildigs- un Feriezäntrum Salecina. Dr Honegger het iber des Wärch gsait: «Die Arbeit hier in Maloja ist für mich so etwas wie eine Symbiose zwischen dem Schönen, dem Liebevollen an sich und dem Bemühen, unseren Augen etwas zu bieten, was zum Denken anregt, was uns zur Gemeinschaft verpflichtet. Der Dialog zwischen einer gewaltigen Natur, einer nützlichen Technik und dem Geistigen der Kunst scheint mir hier eine ideale Verbindung eingegangen zu sein.»
Anderi Arbete em effetli Ruum vun em stehn unter anderem bi dr ETH Züri (Volume 18, 1968, un Struktur 28, 1970), z Vaduz (Division, 1989, un Monoform 29, 1991), uf eme Verchehrschraisel z Bad Ragaz (Etude Pliage, 1999), im Skulpturepark Haidelberg (Gelben Pliage C115, 2001) un uf eme Verchehrschraisel z Hohenems (2005).
Dr Honegger isch 1987 Mitgrinder vu dr „Stiftung für Konstruktive und Konkrete Kunst Zürich“ gsii. Zämme mit dr Sybil Albers-Barrier het er 1990 z Mouans-Sartoux an dr franzesische Côte d’Azur dr Espace de l’Art Concret (Ruum vu dr konkrete Chunscht) grindet, anne 1997 het er dert s Chinderatelier Art, Recherche, Imagination (Chunscht, Forschig, Imagination) yygrichtet. Fir d Schänkig Donation Albers-Honegger hän d Architäkte Gigon un Guyer dert e 2004 yygweite Museumsbäu l'espace de l'Art Concret gschaffe.
Uusgläseni Ainzeluusstellige
Hiiweis: zue dr Uustellige mit eme «K» git s e Katalog.
Bezirk Maloja
Da Bezirk Maloja (RMS undefined, ) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Maloja ersetzt worda.
Krais und Gmainda
Zum Bezirk Maloja händ die Krais und Gmainda khört: Stand 31. Dezember 2015
Hermann Sernatinger
Dr Hermann Sernatinger („Herimann aus der Zelle“; * 30. Juli 1870 z Radolfzell; 8. Juni 1950 ebedert) isch e dytsche Bfaarer, Bruuchdumspflääger un Haimetschriftsteller gsii.
Lääbe
Anne 1876 isch er z Radolfzell uf d Volksschuel gange un ab 1883 uf s Großherzogli Gimnasium z Fryburg, wun er 1890 s Abitur gmacht het. An dr Universitet Fryburg het er derno kadolischi Theology studiert un isch 1894 in syre Haimetstadt zum Prieschter gweit wore. Noch eme Vikariat z Säckinge, z Neistadt un z Schwarzach isch er Bfaarverwäser z Zunswier wore, derno Bfaarverwäser z Haiwiler un z Luuse. Anne 1901 isch er schließli Bfaarer z Huuse wore.
Scho frie het er aagfange si au kulturäll un sozial z engaschiere, z Zunswier het er Sorg ghaa zum Kadolische Arbaiterverain, au het er um des Zyt scho chunschthischtorischi oder volkskundligi Vordreg ghalte. Z Huuse, wun er 27 Johr lang Bfaarer gsii isch, het er s Bfaararchiv neigordnet, het dr Theaterverain „Thalia“ grindet un regelmäßig Vordreg ghalte. Dernäbe het er Imme ghalte, Blueme zichtet, in dr Wärchstatt gschafft un het au dr Buure bi dr Ärn ghulfe, wänn si eber bruucht hän. In dr Nechi vu Huuse het er im Wald e Kapäll böue loo, wun er gärn aane isch go schryybe.