cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luzerner Fasnacht
Tagwach, Urknall und Fötzälirääge
D Fasnacht foht am Schmotzige Donnschtig, em Donnschtig vor em Güdismäntig, aa. Met de Tagwach am Morge am föifi foht s Volchsfäscht e dr Altstadt aa. Es Boot mit em Brüeder Fritschi und synere Fritschifamilie fahrt uf em Vierwaldstättersee z Lozärn am Schwyzerhofquai y. De Brüeder Fritschi esch s imaginär Oberhoupt vo de grööschte und elteschte Zonft vo Lozärn, de Zonft zu Safran, wo um 1400 gründet worden esch. Dr «Urknall», e rüüdig luuti Detonation, get de Guuggemusege und allne Fasnächtler s Signal zom Schreye ond Umecheibe.
De Fritschivater als Zouftmeister zu Safran empfoht de Brüeder Fritschi und gleitet ihne zom Fritschebronne uf em Chappuplatz. Begleitet wärded sie vo de Ehregescht, de Fritschifamilie (d Fritschene, die Frou vom Brüeder Fritschi, met em Narr, em Bajazzo, de Chendsmagd und de Puure) ond ou vo Harschthornblöser ond e paar Guuggene. Uf em Chappelplatz träffed sich denn die tuusige Fasnächtler, wo scho am Morge uf de Beine send, zom «Fötzälirääge», wo us Millione vo Papierschnipsu beschtoht. D Papierschnipsu wärded us alte Telifonbüecher gmacht und sie sind i Seck mit je eim Explosivkörper abgfüllt. Die Seck, wo am Vortag hööch über em Chappelplatz aaprocht worde send, wärded zur Explosion proocht, sebald d Fritschifamilie bim Fritschibrunne ytroffen esch. D «Fötzäli» rägned denn uf d Mönschemängi abe. Nochhär foht s traditionelle Orangen­usrüehre rond om de Fritschibrunne aa. En Bsuecherrekord hets be de Tagwach 2017 mit 18'000 Teilnämere ggäh.
D Omzüüg
Am Nomittag vom Schmotzige Donnschtig fendt dr eerscht vo de beede groossen Omzüüg schtatt, wo vom Lozärner Fasnachtskomitee (LFK) organisiert wärded. Uf dr Omzugsschtrecki vo de Hofchele über d Seebrugg bis i d Nöischtadt presentiered sech d Zönft ond Gsellschafte vo de Schtadt Lozärn, Guuggemusige ond wyteri Gruppierige met Wäge, wo chlyni Bühnene droffe hend. So wärded aktuelli Ereignis us de Politik und Gsellschaft persifliert. Eisder hüüffiger gets aber ou Phantasie-Sujets drunder. Bi dene schtoht vor allem die handwärchlech Kunscht bim Bou vom Wage ond de Maske («Grende») im Vordergrund. E Groppe, wo fürs Intrigiere bekannt esch, send d Chrienser met em Bärnerwyb, em Wöschwyb oder em Techuböögg.
Rond vierzg offizielli, bim LFK registrierte, ond öppe nomol sövl inoffizielli Nummere wärded a de Lozärner Fasnachtsomzüüg zeiget.
De zweit wechteg Tag esch de Güdismäntig, wo s Glych esch we de tüütsch Rosenmontag. Güdis chonnt vo Güdel ond bedüütet Magesack, Buuch oder Wanscht. Dodemit isch gmeint, dass me sech am Güdismäntig und -zyschtig nomol de Buuch gfüllt, vor ab em Äschlimettwoch d Faschtezyt aafoht. De Tag werd von ere zweite Zonft treit, de Wey-Zonft. D Wey-Tagwach fendt am sächsi schtatt. Urknall und «Fötzelirääge» gets am Mäntig nümme, aber es wyters Orangenusrüehre bim Chappelplatz. Am Nomittag fendt dr Omzug schtatt, wo bis uf ei Wage, de Wage vo de Wey-Zonft aschtell vo de Zonft zu Safran, glych wie de am Schmotzige Donnschtig esch.
Ketsch
Ketsch (pfälzisch Ketsch) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Ketsch lyt am Rhy, rund 18 Kilometer nerdli vu Manne. Nochbergmaine vu Ketsch sin Brühl im Norde, Schwetzingen im Oschte, Hockenheim im Siden un uf dr linke Syte vum Rhy Otterstadt.
Dr Baan bstoht us 32,9 % Landwirtschaftsflechi, 26,9 % Wald, 26 % Sidligsflechi un 14,2 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Ketsch ghere kaini wytere Ortsdail.
Gschicht
Ketsch isch zum erschte Mol gnännt wore um 1150.
Verwaltig
Ketsch ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter isch dr Jürgen Kappenstein.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Ketsch ghert zum Pfälzisch.
Marianne von Werefkin
Sit 1892 isch si mit em Alexej Jawlensky liiert gsi, wo si no z Russland kenneglehrt het. Vier Johr druf si die beide uf Münche züglet. Im Johr 1907 si ihri erste expressionistische Gmäld entstande. Stilistisch het si de Theorie vom Vincent van Gogh gfolgt, dr Flechemoolerei vom Paul Gauguin, dr Don-in-Don-Moolerei vom Louis Anquetin, dr karikative und plakative Moolerei vom Henri de Toulouse-Lautrec und de Ideä vo dr Künstlergruppe Nabis. Si isch zwei Johr druf bi dr Gründig vom «Blaue Reiter» drbii gsi. Dr Franz Marc, wo 1910 zun ene gstosse isch, het gsait, ass d Werefkin und dr Jawlensky ihm d Auge für die neui Kunst ufdoo haige. 1914 hai die beide Dütschland müesse verloo und si in d Schwiiz gange und het z Ascona glebt, wo d Werefkin 1938 gstorben isch. Si isch e Mitgliid vom Chünstlerchrais De Grossi Bäär gsii und hett de Eduard von der Heydt uf de Monte Verità uufmerksamgmacht. De hett den 1926 de Berg gchaufft.
Kopfschmerz
As Chopfwee (Sünonüüm Cephalgii, Kephalgii, Kephalalgii, Zephalgii, Cephalaea) beäichnet mä Schmärze im Beriich vom Chopf. Si chömme vo dr Räizig vo schmärzempfindlige Organ im Chopf (Schädel, de Hirnhüt, Bluetgfääss im Hirni, Närve im Hirni, vom oberste Spinalnärv). Die äigetligi Substanz vom Hirni, won e Däil vom Zentralnärvesüsteem (ZNS) isch, gspüürt käni Schmärze.
Epidemiologii
Chopfwee ghöört näben em Ruggewee zu de hüfigste gsundhäitlige Brobleem: Öbbe vier bis fümf Brozänt vo dr dütsche Bevölkerig häi jeede Daag Chopfwee und öbbe 70 Brozänt liide under Aafäll oder häi chronischs Chopfwee, wo immer wider zruggchunnt. In ere groosse dütsche Studie über 14 Joor häi öbbe 60% vo dene wo gfrogt worde si, gsäit, si häige Chopfwee gha. Vor allem Fraue und Bewooner vo Stedt mit mee as 50'000 Iiwooner liide mee under Chopfwee.
Nünzig Brozänt vom Chopfwee ghööre zu de bäide primäre Forme vom Chopfwee, dr Migräne und em Spannigschopfwee, wo au zämme chönne ufdräte. Zu de primäre Forme ghööre au s Cluster-Chopfwee und s Chopfwee, wo mit Medikamänt assoziiert isch. Bim primäre Chopfwee isch dr Schmärz sälber d Chranket. Si Ursach isch immer nonig genau bekannt und mä cha sä dorum au nid immer verhindere. Mit Vorböigig brobiert mä, bekannti Uslöser und Faktore, wo Chopfwee mache, z vermiide. D Behandlig bestoot in ere schnälle Linderig vom Schmärz.
Sekundärs Chopfwee, das häisst Chopfwee, won e Begläiterschiinig von ere andere Chranket isch, isch wääsentlig sältener. Es muess aber genau beobachtet wärde, und sini Ursache müesse wemm mööglig schnäll ufghoobe wärde. En Ursach für sekundärs Chopfwee cha zum Bischbil e sogenannti craniomandibuläri Dysfunkzioon si, wo bin ere Zeen oder dr Chiifer falsch stöön und eso Verspannige vorchömme, wo zu Chopfwee und au zu Ruggewee chönne füere.
Therapie
Wil s eso vil verschidnigi Forme vo Chopfwee git, git s au e Hufe Therapie. Zum sich sälber z hälfe stöön vili Möglikäite zur Verfüegig, won e groosse Däil von ene mee wäge sine Placeboeffekt hilft.
Friedenspreis des Deutschen Buchhandels
Dr Friedenspreis des Deutschen Buchhandels (alem. Friidesbryys vum Dytsche Buechhandel) isch en internationale Friidesbryys. D Uuszaichnig wird all Johr zue dr Frankfurter Buechmäss in dr Paulschilche z Frankfurt am Main an e Persenligkait vergee, wu „die in hervorragendem Maße vornehmlich durch ihre Tätigkeit auf den Gebieten der Literatur, Wissenschaft und Kunst zur Verwirklichung des Friedensgedankens beigetragen hat.“
Dr Friidesbryys goht uf d Initiativ vu Schriftsteller un Verleger anne 1949 zrugg un isch anne 1950 zum erschte Mol as „Friedenspreis deutscher Verleger“ z Hamburg verlihe wore. Im johr 1951 isch er zue me Bryys vum gsamte Buechhandel dur dr Berseverain vum Dytsche Buechhandel wore. Anne 1972 isch er zum erschte Mol au postum vergee wore. D Bryysdreger*ne wäre vum Stiftigsrot bstimmt. E jede cha Vorschleg mache, si mien aber guet begrindet un belait syy.
Stiftigsrot
Mitglider vum Stiftigsrot (Stand 16. Merz 2020):
James Wolfe
Dr James Wolfe (* 2. Januar 1727 z Westerham, Kent; † 13. September 1759) isch e britische General gsi. Si Rolle bi dr Eroberig vo Kanada dur Groossbritannie im Siibejöörige Chrieg isch vo groosser Bedütig gsi. Won er am 13. Septämber 1759 d Stadt Quebec in dr Schlacht uf dr Abraham-Eebeni iignoo het, isch das dr Wändipunkt in de Franzoose- und Indianerchrieg gsi, wo de Brite d Herrschaft über Kanada brocht het. Dr Wolfe isch in dere Schlacht schweer verwundet worde und no am gliiche Daag gstorbe. Er isch in dr St Alfege Chille z Greenwich begraabe worde und me het em e Dänggmol in dr Westminster Abbey ufgstellt.
Dr Wolfe isch vo sine Soldaate vereert worde, au vo de schottische Hoochländer, won er no 1745/46 gege sä kämpft het. Si Dood isch e groosse Verlust für die britischi Armee gsi, wo in deere Zit fast käini fähige Kommandöör ghaa het, wie es sich spööter im amerikanische Unabhängigkäitschrieg (1775 bis 1783 ) zäigt het.
Kraftisried
Kraftesried (amtlich Kraftisried) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Kraftesried leit an dr B12 weschtlich vo Marktoberdorf. Vo dr Gmarkung sin 80,3 % Landwirtschaftsfleche, 10,8 % Wald, 7,7 % Sidlungsfleche un 1,2 % sunschtige Fleche.
Gschicht
Kraftesried isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1357.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,3 % gleage.
Religion
92,2 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 6,4 % evangelisch.
Verwaltung
Kraftesried hot mit em Markt Thinga und dr Gmoand Gealesried a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Kraftesried isch dr Michael Abel.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Kraftesried ghert zum Oschtschwäbisch.
Gesundheit
Gsundhäit isch dr Zuestand, wemm mä gsund isch, das häisst, wenn s äim körperlig und gäistig guet goot und mä kä Chranket het.
Dr Gsundhäitswärt
D Gsundhäit isch e wichdige persönlige und gsellschaftlige Wärt. Iiri Bedütig gseet mä vimlol erst wemm mä chrank oder elter wird. Denn merkt mä wie mä iigschränggt isch, wemm mä nüm gsund isch.
Im Allgemäine si d Fraue gsundhäitsbewusster as d Manne. Das cha mä zum Bischbil draa gsee, wie d Lüt bi dr Darmchräbsvorsorg mitmache, nume öbbe 10–15 % vo de Manne aber öbbe 30 % vo de Fraue. Z Dütschland zaalt die gsetzligi Chrankeversicherig jedes Joor für Chräbsvorsorgundersuechige (SGB V §25) für Fraue scho vo zwanzig aa, für Manne erst vo fümfevierzig.
Briwilegierti Schichte si gsünder as underbriwilegierti, d Gsundhäitschanse si sozial bedingt. Dr Abstand isch in de letschte zwanzig Joor die ganz Zit gwaggse.
D Gsundhäit z fördere und z erhalte brucht relativ chliini finanzielli Middel. D Gsundhäit wider härzstelle, die sogenannti kurativi Medizin, isch im Vergliich seer vil düürer.
1996
gstorbe
Datum nit bekannt:
Karl Schenk
De Johann Karl (au: Carl) Emmanuel Schenk (* 1. Dezember 1823 z Bern; † 18. Juli 1895 au z Bern) isch reformierte Pfarrer und Schwiizer Bundesrat gsii.
Er isch als Sohn vom us Signau im Emmital schtammende Mechanikus Christian Schenk uf d Wält cho. Mit elf Jahre isch er Vollwaise gsii und hät siini Jugend imene Internat z Korntal (Württeberg) verbracht.
Bald hät er wiiti Wanderige undernaah, u. a. bis uf Venedig, wo siin Brüeder als Güüsser gschaffet hät. Vo 1839 bis 1842 hät er s Gymnasium in Bern bsuecht, und hät denaa es Theologiischtudium aagfange, wo er bereits mit 22 Jahre abschlüüsse hät chönne. 1845 isch er Vikar und schpäter Pfarrer z Schüpfe worde, wo er 1848 d Elise Kähr ghüüratet hät. Si hät ihm nün Chind gschenkt, vo dene sind zwei als Chliichind gschtorbe.
Scho während siiner Schtudenteziit hät er sich mit em radikale Liberalismus aagfründet und hät sich au als Pfarrer dazue bekännt. Er hät sich vor allem i dr Sozial- und Schuelpolitik engagiert. Mit 32 Jahre isch er als Nachfolger vom Jakob Stämpfli in Berner Regierigsrat gwählt worde. Am 12. Dezember 1863 isch er widerum ihm siin Nachfolger im Bundesrat worde und isch in dem Amt blibe bis zu siim Tod. Während der Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1865, 1871, 1874, 1878, 1885 und 1893 und Vizepräsident i de Jahre 1864, 1870, 1873, 1877, 1884 und 1892.
De Schenk hät wesentlich zur Überwindig vo dr Finanzkrise biitreit, wo dur de Bau vom Gotthardtunnel entschtande isch, hät d Alkoholgesetzgebig reguliert, hät d Induschtrie gförderet, hät sich mit dr Arbeiterfraag befasst und hät sich für d Kultur iigsetzt. Uf siini Initiative hii sind s Schwizerische Landesmuseum und die Schwizerischi Landesbibliothek entschtande. E Misserfolg hät er erlebt, won er brobiert het, s Schuelwese national z vereinheitliche.
Au als Bundesrat isch de Schenk en begeischterte Wanderer blibe. Wo er eimal mit siine Söhn z Fuess vom Genfersee uf Marseille greist isch, isch er wege Landschtriicherei verhaftet worde und isch erscht dänn wider frei choo, wo er em beschämte Präfekt siin Diplomateuuswiis zeigt hät.
Wo er eme taubschtumme Bettler es Almose hät welle geeh, isch er am 8. Juli 1895 us ere offene Kutsche gschtürzt und hät debii e so schweri Hirnerschütterig erlitte, dass er nümme zum Bewusstsii choo isch und zeh Tag schpäter gschtorbe isch.
De Schenk isch de Bundesrat mit der längschte Amtduur. Er isch insgsamt 31 Jahr im Amt gsii.
Reinach BL
Noch Allschwil isch s die zweitgröschdi Gmeind vom Baselbiet und lit auf 303 m ü.M.
Lag
Riinech lit am Südfuess vom Bruederholz im Birsdaal und het e churzi Gränzverbindig mit der Stadt Basel. Dr Fluss Birs mit siim dichte Auewald und der Riinacher Heide bildet d Ostgränze vo der Gmeind. Die Heide isch e Vogelbaradiis und mä findet do vili botanischi Sälteheite.
D Nochbergmeinde vo Riinech si Arlese, Münchestei, Boppmige, Oberwil, Therwil, Aesch, d Schdadt Basel und Dornach im Kanton Solodurn. D Flechi vom Gmeindigebiet bedrait 700 Hektare, drvo si 29 % Landwirtschaftsflechi, 17 % Wald, 53 % Siidlige und 1 % unbroduktivi Flechi.
Wabbe
S Gmeinswabbe vo Riinech zeigt in der lingge Helfti e rote Baselstab (Bischofsstab) uf eme silbrige Grund, in der rächte Helfti drei goldigi Chuugele uf blauem Grund. Die drei Chugele si d Attribut vom Chillepatron St. Nigglaus. Mit de Farbe Silber und Blau bedont s gspaltnige Schild, ass d Gmeind zum bischöflige Amt Birsegg ghöört; der roti Stab (ohni Krabbe) erinneret zuesätzlig ans Bistum Basel.
Geisingen
Giisinga (amtlich Geisingen) ischt a Stadt em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Reinach BL
Gschicht
Die ältischde archeologische Fund (Greber und Werkzüg) gönge in die mittleri Schdeiziit zrugg. Im Ortsbebiet het me in de Johr 2002 bis 2005 Fund vo öbbe 7.000 bis 800 v. Chr. gmacht, d Bronzeziit (1800 - 800 v. Chr.) isch ä chli weniger verdräte, aber Keramike, e Schärbeteppig vom Muusacker, Greber und Schmuckstück bewiise, ass Riinech au in dere Ziit besiidlet gsi isch. Au us der Latèneziit (800 - 100 v. Chr.) het mä Greber funde und us der Römerziit (vo 100 v. Chr. aa) Brandgreber, Münze, Dischgschirr, Glasgfäss und no vil meh. E stark stilisierti und verwittereti Grabstele us Sundgauer Molasse gmacht us dr Hallstattziit isch 1973 in der Hubackerstross gfunde worde.
Geisingen
Geografi
Giisinga leit am sideschtliche Rand vo dr Boor. Nochbergmoede send d Stadt Bad Dürrheim im Schwarzwald-Boor-Kroes em Norde, Immadinga em Oschte, Engen ond Tengen im Landkroes Konschtanz ond Blumberg im Schwarzwald-Baar-Kreis em Side ond d Städt Donaueschingen ond Hüfingen, beide im Schwarzwald-Baar-Kreis. em Weschte.
Reinach BL
Gschicht
Die ersti schriftligi Überliiferig, wo Riinech din as Rinacho erwähnt wird, stammt us der Regierigsziit vom Ludwig Garewart, wo 1164-1176 Bischof vo Basel gsi isch. Im Johr 1194 isch vermerkt worde, ass Riinech zum Chloschder Beiwiil ghört.
Bim grosse Basler Ärdbebe im Johr 1356 isch e Grossdeil vom Dorf zerschdört worde. 1373 het s Bistum Basel in Schulde gsteckt und Riinech isch an d Herre Hannemaa und Ulrich vo Ramstei verpfändet worde. Am 22. März 1499 hai Schwobe und d Eidgenosse währed em Schwobechrieg am Bruederholz näbe Riinech e Gfächt usgfochte, wo d Schwobe verlore hai. Wo 1501 Basel der Eidgenosseschaft biidräte isch, isch Riinech e Deil vom Bistum Basel bliibe. D Riinacher hai bis 1511 uf Pfäffige in d Chille müesse goh und hai erst denn ihri eigeni Pfarrei mit Dorfchille übercho. Vo 1525 aa isch Riinech reformiert gsi, isch aber 1595, under em Basler Bischof Christoph Blarer vo Wartesee, wider zum alte Glaube zrugg.
Geisingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 41 % Landwirtschaftsfleche, 48,2 % Wald, 9,4 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschticher Fleche.
Reinach BL
Gschicht
Wäge der Französische Revolution isch 1792 der Bischof vo Basel gflüchdet, und s Birsegg isch vo französische Druppe bsetzt worde. Under dr französische Herrschaft isch Riinech denn für churzi Ziit Kantonshauptort vom Département du Mont Terrible worde. Im Johr 1800 isch d Zahl vo de Départements reduziert worde, und s Dorf isch denn vo der Hauptschdadt Colmar us regiert worde. Erschd mit em Wiener Kongräss vo 1815, wo s Birsegg em Kanton Basel und der Schwiizerische Eidgenosseschaft zuegsproche het, isch sii Schiggsal änger mit däm vo der Schwiiz verchnüpft gsi.
Geisingen
Gmoedsgliderong
Zue Giisinga gheret d Stadtdoel Aulfingen, Giisinga (mit dr gleichnamige Stadt, em Weiler Dreilärchen, em Schloss ond Gheft Wartenberg ond dr Hef Espenhöfe ond Mühle), Gutmadingen, Kirchen-Hausen (mit dr Gmoedsdoel Kirchen ond Hausen ond em Gheft Immensitz) ond Leipferdingen ond em Wohnblatz Bahnstation Leipferdingen).
Reinach BL
Gschicht
Währed der Basler Kantonsdeilig, der Uusenandersetzig zwüsche der Schdadt und der Landschaft, si d Riinacher schdadtdreu bliibe, si aber 1833, mit em übrige Birsegg, doch Deil vom neue Kanton Basel-Landschaft worde.
Geisingen
Gschicht
Giisinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 764.
Conters im Prättigau
Guntersch isch e Gmäind vom Kanton Graubünde.
Geisingen
Verwaltong
Giisinga hot sich mit Gmoed Immadinga zom Gmoedverwaltongsverband „Immadinga-Giisinga“ mit Sitz en Giisinga zammegschlosse;
Conters im Prättigau
Geografy
Guntersch lyt im Prätigä, uf dr Schattäsyte vom Tal, grad wisawi vo Saas. Dr Gmäindbann foot unde a dr Landquart aa und goot ufe bis zum Durannapass.
Zu dr Gmäind ghöre s Dorf, wo sälber Guntersch heisst und wo d Hüüser ganz noch zäme stönd, und dr Wyyler  Brunnä. Bim Dorf sind Güeter mit Nääme wie Heinze Huus, Neese Huus, Lienisch Huus oder Paalisch Huus.
Doris Oswald
D Doris Oswald (* 9. Januar 1936 z Metzenga als Doris Hauber; † 30. Oktober 2020), ischt a deitscha Humorischdin ond Autorin gwä, wo ondr andrem – meischdens zamma mit dr Rosemarie Bauer – Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst hot.
Conters im Prättigau
Geografy
D Nochbrgmäinde vo Guntersch sind Arosa, Fiderisch, bim Chlooschter und Chüblisch.
Doris Oswald
Aus ihrem Leaba
D Doris Hauber ischt am 9. Januar 1936 z Metzenga uff d Welt komma. Mit ihrer Heirat hot se da Familianama vo ihrem Moo Karl, Oswald, ognomma. Dr Doris Oswald ihr erlernder Beruef ischt Kaufmennische Ogschdellde gwä. Neabaher hot se noh gschriba, oft mit dr gleichaltriga ond us dr gleicha Stadt stammenda Rosemarie Bauer, Gedicht uff Hocheitsch ond em schwäbischa Dialekt. Selle zwoi ihr erschdr Lyrik-Band em schwäbischa Dialekt ischt em Johr 1986 rauskomma: Do lieg i ond träum. Mit ihrer Schreib-Partnere hot Doris Oswald an dr Mundart-Akademii teilgnomma. Hin ond wiider hot-ma dui Frau au en dr Sendong »Radiolaube« em 4. Programm vom Sidweschtrundfunk (SWR) heera kenna.
Conters im Prättigau
Gschicht
Im vierzääte oder füüfzääte Jaarhundert sind d Walser i das Gebiet choo. Sider pruucht me näbe den alte romanische Fluernääme wie Plandagorz, Cafrida, Cafilonga, Cavadura, Pardels, Pargätschä, Pludiseidis, Praberjan und vo dr Alp Duranna au die jüngere walserdüütsche Nääme; und au dr Dorfname Guntersch sälber chunt ja von ere alte romanische Bezeichnig här.
Geisingen
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Giisinga ischt dr Martin Numberger.
Conters im Prättigau
Gschicht
Mit Chüblis und Saas isch Guntersch im Gricht Chlooschter üssere Schnitz gsi.
Geisingen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Conters im Prättigau
Gschicht
Z Guntersch het anne 1622 dr Prätigär Freiheitskampf agfange.
Geisingen
Dialekt
Dr Dialekt vo Giisinga ghert zom Bodeseealemannisch.
Reinach BL
Gschicht
Riinech het am Afang vom 20. Johrhundert e chli meh as 1200 Iiwohner gha und isch immer no e reins Buuredorf gsi. Der gross Räbbärg, wo hüte faschd vollständig überbaut isch, het zum Ortsbild ghört.
No bis in d 1930er Johr isch s hütige zentrale Schuelgländ vo der Gemeinde mit em Bachmatte-, em Lochacker- und em Weiermattschuelhuus none wiiti offeni Landschaft gsi. Es isch - wie d Näme vo de Schuelhüüser adüüte - sumpfig und deilwiis sogar mit Schilf bewachse gsi, so dass sich au Störch dört guet gfüehlt hai.
1907 het sich d Riinacher Bevölkerig afo entwiggle. In däm Johr isch in dr Gmeind, wo nit an dr domolige Jurabahn gläge gsi isch, e Station vo dr Dramlinie Basel-Aesch eröffnet worde, und s Dorf isch an d Rhiischdadt agschlosse gsi. De Iiwohner vo Riinech hai sich jetzt uf dr einte Siite die grosse Vordeil vo der Schdadt mit ihre vilfältige Erwärbsmöglichkeite und em riiche kulturelle Agebot abote, uf dr andere Siite hai die ländligi Wohnrueh und die grosse Baulandresärve immer meh Lüt ins Birsegger Dorf glockt. Mit der Motorisierig het sich der Wandel vom Buuredorf zur Pändler- und Agglomerationsortschaft no meh beschleunigt, so het 1950 s Dorf 3'475 Iiwohner gha und in de neggschde drei Johrzähnte het sech d Bevölkerg bis uf über 18'000 verfümffacht.
Bevölkerig
34 % vo der Bevölkerig si römisch-katholisch, 30 % reformiert. Dr Usländerateil isch 17.1 %.
Wirtschaft
Riinech ghört zum Wirtschaftsruum Nordweschdschwiiz und zur Agglomeration Basel. Wäge däm hai sech in de letzte Johr vili bekannti Firme in der Schdadt niiderglo. Bsundrigs die beide grosszügige Industriizone Käge und Schönmatt biete Ruum drfür. E Vordeil isch au der Aaschluss an d Daalstrooss H18 (Autistrooss), wo Riinech mit Basel, em Räscht vo der Schwiiz, Italie, Dütschland und Frankriich verbindet.
Im Abstand vo vier Johr füehre d Riinacher Gwärb-, Industrii- und Dienstleistigsbedriib d AGIR (Ausstellung des Gewerbes und der Industrie Reinach) dure. Die KMU-Mäss isch 1980 vom Willi Baader (em domolige Bresidänt vom Gwärb- und Industriiverein Reinach) und em Willy Goettin initiiert worde. 1982 isch si mit 70 Firme zum erschte Mol abghalte worde. 2002 si 130 Unternähme verdräte gsi. Die letzti AGIR het 2007 stattgfunde.
Politik
Gmeinsbresidänt isch dr Urs Hintermann. Partnerstadt vo Riinech isch Ostfildern (Dütschland).
Öffentliche Verkehr
Riinach isch mit em öffentlige Noochverkehr guet erschlosse. So goot d BLT-Dramlinie 11 kweer dur d Schdadt und stellt eso e Verbindig mit Aesch sicher, und über Münchestei mit em SBB Bahnhof Basel.
In dr Ost-Westlige Richtig goot d Buslinie 64 dur d Schdadt und verbindet se mit em Bahnhof Dornach-Arlese an der S-Bahnlinie 3 und mit Therwil/Biel-Bänke.
S Gwärbgebiet Käge wird sit em 11. Dezember 2006 mit der Buslinie 62 erschlosse. Die Linie verkehrt ab Dornach Bahnhof zum südlige Rand vom Gwärbgebiet und witer bis Riinech Dorf.
Strosse
Mit der Hoochleistigsstrooss H18 (früehner J18) isch Riinech an s schwiizerische Nationalstroossenetz A2 agschlosse und het mit de beide Aschlüss Riinach Nord und Riinach Süd e diräkti Verbindig.
Santonen
D Santone (lat. Santones, Santoni) sind en keltische Stamm i de Saintonge a de Garonne gsii, mitem Vorort Mediolanum Santonum (hüt: Saintes). Si hend zu de römische Provinz Aquitania ghört.
Hebräisch
S Adjektiv hebräisch bezieht sich uff
Santonen
D Santone hend am Meer glebt, ire Hafe het Portus Santonum ghaisse, und Austere und Schiff exportiert. En anders Produkt isch de santonischi Chaputzemantel gsii. D Römer hai scho im vierte Johrzähnt vor dr Ziitwändi Stroosse baut, wo au für ä Handel guet gsi si: d via Agrippa het Limoges (denn Augustoritum) mit Saintes verbunde und isch von erä groosse nord-südlige Strooss biim römische Theater vo Bouchauds krüzt worde. Dr Fluss isch au ä wichdigi Handelsadere gsi und isch vom Meer bis noch Angoulême schiffbar gsi. Z Condate (mögligerwiis s modärne Cognac) und z Agernacus (oder Agernacum, hüt Jarnac) het s grossi Häfe gha und Merpins, Crouin und Chatenet si wichdigi regionali Verdeiligszentre gsi.
Gschicht
D Helvetier hend wöle 58 v. Chr. i ires Land uuswandere. D Santone hai vorgha, ass si sech an dr Mündig vo dr Gironde, wo denn no zu ihrem Gebiet ghört het, wurde niiderloo. Dr Cäsar het das as Bedrohig gseh und isch in s Gebiet vo de Santone iigfalle und het s annektiert, ohni ass es zum enä Chrieg cho wär. Ussert as si sich im Joor 52 v. Chr. am Ufstand vom Vercingetorix tailgnoo hend, sind kai chriegerischi Handlige bikannt. Aber au denn hai si nit vil gleistet. 30.000 Chrieger hai si gschickt, die si aber z spot noch Alesia cho. Mä nimmt aa, ass d Römer ihr Gebiet zur Strof verchliineret und an dr Girondemündig Biturige us Mittelgallie aagsiidlet hai.
Vo denn aa si d Santone schnäll romanisiert worde und hai vili Ville im römische Stil baut. Au früehneri römischi Legionäre hai sich in grosser Zahl in ihrem Gebiet niidergloo. D Stadt Mediolanum Santonum het under em Augustus ä wichdigi Rolle gspiilt und isch d Hauptstadt vo dr civitas santonum und dr römische Provinz Aquitanie worde. Vili Monumänt und Bauwärk si errichtet worde: es Amphitheater, dr Booge vom Germanicus, ä Triumphbooge, won emol uf dr Brugg über d Charente gstanden isch, d Thermalbeder vo Saint-Saloine und än Aquädukt. An dr Mündig vo dr Gironde isch Barzan ä wichdigi gallo-römischi Hafestadt worde, mit vile öffentlige Gebäud, Tämpel, Thermalbeder und Hafealage.
Bayerisches Wörterbuch
S Bayrisch Werterbuech (dt. Bayerisches Wörterbuch) isch e alfabetisch Werterbuech vu dr hitige un dr historische bairische Dielekt z Bayern. S umfasst dr Wortschatz us bairische Quälle z Bayern syt dr mittelhochdytsche Zyt un verfolgt d Werter, wu abghandlet wäre, bis in di althochdytsch Zyt zruck. S wird vu dr Bayrische Akademii vu dr Wisseschafte (dt.  Bayerische Akademie der Wissenschaften) z Minche uusegee. As Vorlaifer giltet s Bayrische Wörterbuch von Hans Ferdinand Maßmann und Johann Andreas Schmeller, wu vu 1827 bis 1837 gschribe woren isch un di erscht wisseschaftlig Abhandlig iber di bairisch Sproch gsi isch.
Materialgrundlag
D Werterbuechkartei bstoht us eppe 4 Millione Exzerpt us dr Literatur un us freje Dieläktsammlige un dr Rucklaif vu drej schriftlige Befrogigsaktione. Im Beryych vu dr eltere Sproch isch e represäntativi Uuswahl aagsträbt. E Quällen- un Sammlerverzeichnis isch glyychzytig mit dr 1. Liferig erschine. S Belegmaterial lyt uusschließlig uf standardisierte Zetel vor. Dodruf findet sich s Stichwort, vilmol in eme Satzzämmehang. In vile Fäll verwyyst dr Belegzetel nume pauschal uf d Antworte vu dr Originalfrogebege.
Gschicht
D  Kommission fir Mundartforschig vu dr Bayrische Akademii vu dr Wisseschafte isch anne 1911 grindet wore mit dr Ziilsetzig, in Zämmearbet mit dr Akademii vu dr Wisseschafte z Wien (dt. Österreichische Akademie der Wissenschaften) e gmeinsams gsamtbairischs Dieläktwerterbuech z erstelle. D Minchner Arbetsstell isch 1912 in s Läbe gruefe wore. Noch em Arbetsplan het jedi Akademii d Ufgab gha, dr Wortschatz uf em eigene Staatsgebiet z sammle un z ordne. S isch vorgsäh gsi, ass s Material, wu z Minche gsammlet un berabeitet gsi isch, wänn s fertig isch uf Wien hätt solle gee wäre, ass dert d Werterbuechartikel hätte chenne gschribe wäre.
Vu 1913 bis 1933 isch e „systematische Frogeboge“ mit 109 Nummere verschickt wore, vu 1927 bis 1940 e „mundartgeografische Frogeboge“ mit 192 Nummere.
Unter dr Mitarbet, derno Leitig vum Eberhard Kranzmayer isch langi Zyt s Projäkt vun eme eschtryychisch-bairische Dieläktatlas im Vordergrund gstande, wu wäge em Zweite Wältchrieg nit het chenne vereffentligt wäre.
No 1946 isch d Minchner Arbetsstell unter dr Leitig vum Otto Basler nej yygrichtet wore. Anne 1961 sin d Kommissione z Minche un z Wien ändgiltig drännt wore. Bal derno het d Wiener Kommission aagfange mit dr Publikation vum Werterbuech vu dr bairische Mundarte z Eschtryych.
D Minchner Akademii het scho anne 1959 mit em Ingo Reiffenstein dr erscht hauptamtlig Schefredakter vum Bayrische Werterbuech yygstellt. Erschti Aasätz zue dr Publikation, wu ufgee wore sin, wu dr Reiffenstein 1961 gangen isch, hän zue dr Yysicht gfiert, ass es Matrial dur e dritti Befrogigsaktion het miesse ergänzt wäre, wu 1985 aagfange wore isch. Im Johr 1988 isch dr Anthony Rowley Schefredakter wore. Anne 1995 het d Publikation vum Werterbuech aagfange. Syd 2019 isch d Andrea Schamberger-Hirt Redaktionslaitere. Dr voruussichtlig Abschluss isch fir ca. 2070 blant, un s Werterbuech soll schlussändlig zeh Bänd umfasse.
Weimar
Weimar isch e kräisfreiji Stadt z Thüringe in Dütschland, wo für iir kulturells Erb bekannt isch.
Geografii und Funkzioon
Weimar isch e Middelzentrum, wo zum Däil Funkzioone vom ene Oberzentrum erfüllt, und sich sit 2004 Uniwersidäätsstadt säit. Nääbe dr «Bauhaus-Uniwersidäät» isch au d «Hochschuel für Muusig Franz Liszt» und d «Herzogin Anna Amalia Bibliodeek» dört dehäi, und Behörde wie s Thüringer Oberverwaltigsgricht, s Thüringer Landesverwaltigsamt, dr Thüringer Verfassigsgrichtshoof und s Thüringische Landesamt für Dänggmolpflääg und Archeologii.
Gschicht
Weimar isch sit 1547/52 Haupt- und Residänzstadt vom Herzogdum Saggse bzw. Saggse-Weimar, spööter Saggse-Weimar-Eisenach (sit 1815: Groossherzogdum) gsi. Es isch 1816 dr erst Staat z Dütschland gsi, wo sich e Verfassig gee het. Paralleel zur Daaging vo dr Nazionaalversammlig vom 6. Februar 1919 bis zum Septämber 1919 isch Weimar au dr Sitz vo dr Regierig vo dr Weimarer Republik gsi, wo sich denn konstituiert het. Vo 1920 bis 1952 isch Weimar d Hauptstadt vom Land Thüringe gsi. 1999 isch si d Kultuurhauptstadt vo Öiropa gsi.
Kultuurgschicht
Im 16. Joorhundert häi d Kunstmooler Lucas Cranach dr Elter und dr Jünger z Weimar gschafft. Im 17. Joorhundert isch die Fruchtbringendi Gsellschaft gründet worde. Im 18. Joorhundert het dr Johann Sebastian Bach immer wider emol z Weimar gschafft. Denn isch d Weimarer Klassik mit em Wieland, Goethe, Herder und Schiller choo. S 19. Joorhundert isch verbunde mit em Franz Liszt, Richard Strauss, Friedrich Nietzsche und de Landschaftsmooler vo dr Weimarer Moolerschuel an dr Groossherzoglig-Säggsische Kunstschuel. Am Aafang vom 20. Joorhundert häi dr Harry Graf Kessler und dr Henry van de Velde z Weimar gschafft und s Bauhaus und d Weimarer Republik gründet.
S klassische Weimar
D UNESCO het d Bauhaus-Stett in Weimar und Dessau 1996 und s «klassische Weimar» im Dezämber 1998 zum Wältkultuurerb erkläärt. Au dr Noochlass vom Goethe, wo im Goethe- und Schiller-Archiiv z Weimar ufbewaart wird, isch 2001 vo dr UNESCO in s kulturelle Gedächtnis vo dr Menschhäit as Wältdokumänterb (Memory of the World) ufgno worde. Zum Wältdokumänterb ghööre sit 2015 au früeji Schrifte vo dr Reformazioon, won e Däil von ene in dr Herzogin Anna Amalia Bibliotheek z Weimar ufbewaart wärde. In über 25 Museum und Usstelligsort wird s kulturelle Erb vo nazionaalem und internazionaalem Rang usgstellt.
S «Klassische Weimar» as UNESCO-Wälterb umfasst elf verschiideni Dänggmööler in dr Stadt Weimar. Es isch en äinzigartigs Zügnis von ere vergangene Kulturepoche, wo immer no Iifluss het, dr «Weimarer Klassik», mit iirere hööfische und bürgerlige Kultur, wo us dr öiropäische, bürgerlige Ufkläärig uusegwaggse isch.
Latobriger
D Latobriger (lat. Latobrigi, Latobici) sind en keltische Stamm gsii. Si sind Nochbuure vo de Helvetier gsii und hend am Uuszuug vom Joor 58 v. Chr. tailgnoo mit 14 Tuusig Mensche. Noch de Niderlaag bi Bibracte hend au si wider müese umchere und iri Sidlige noi uufbaue. Si werdet nume vom Julius Cäsar gnennt. De Name stoot zum Altirische Wort laith »Held, Chrieger«.
E moderni Hypothese möcht d Latobriger im Chleggi lokalisiere. Öb si verwandt sind mit de Latobiker, wo i de östliche Alpe i de römische Provinz Pannonia glebt hend, isch nöd klar.
Geschichte der Juden (Spätantike)
D Gschicht vo de Juude in dr Spootantike umfasst d Periode vom Ändi vom 1. Joorhundert bis zur Eroberig vo Palestina dur d Araber im 7. Joorhundert. In dere Epoche isch dr Tanach, die hebräisch Bible, kanonisiert worde, und die verschiidene jüdische Leerdradizione si in zwäi Talmudim und in e Hufe Response gsammlet und ufgschriibe worde. In dere „klassischi“ Epoche vo dr jüdische Gschicht si d Rabbine füerend gsi und si isch charakterisiert vo dr Verströijig vo de Juude über d Riich vo de Perser und de Römer, und vom Ufstiig vom Christedum zur Staatsreligion im Römische Riich.
Diaspora
Im römische Riich het dr Kaiser Antoninus Pius im 2. Joorhundert n. d. Z. die mäiste Religionsverbot vo sim Vorgänger Hadrian gege d Juude wider ufghoobe und het d Beschniidig, d Sabbatrue, d Leerhüüser und d Ordinazion vo Schriftgleerte wider erlaubt. Dr Kaiser Caracalla het de Bürger vo de Browinze 212 s römische Bürgerrächt gee; eso häi au Juude chönne Verwaltigsböste übernee, häi drfür aber au müesse Milidäärdienst läiste.
In dr Spootantike het iiri Degradierig dur e Konstantin I. und under em Iifluss vo dr christlige Chille, wo vo denn aa brivilegiert gsi isch, aagfange. Zwar isch s Juudedum erlaubt bliibe (religio licita), isch aber vo dr Willküür vo christlige Herrscher abhängig worde. Dr Theodosius II. het 417 und 423 Mischeä und d Mission verbote und d Juude au andersch no beschränggt. Dr Justinian I. het Chetzer, Samaritaner (wo sich 529 erhobe häi) und Juude verfolgt, het d Mazze zum Pessachfest verbote wie au hebräischi Bibellääsige und dr Underricht in dr Mischna. Si Corpus Iuris Civilis isch für s Chille- und Staatsrächt im Middelalter maassgääblig worde.
D Politik vo de Kaiser isch aber nid konstant gsi: Dr Konstantin I. het zum Bischbil d Rächt vo de jüdische Gmäinde bestätiget und au d Waal vo Juude in d Gmäindirööt erlaubt. Gliichzitig isch s für d Juude verbote gsi, Juude, wo zum Christdtum konvertiert häi, aazgrife. In dr Konstantinsvita vom Eusebius vo Caesarea het s Teggst, wo im Kaiser e scharf anti-jüdischi Sichtwiis understelle, aber es isch nit immer klar, öb und wie die Schrifte spööter „bearbäitet“ worde si. Dr Theodosius I., wo s Christedum zur Staatsreligion erhoobe het, het zwar usdrücklig d Hüroot zwüsche Christe und Jude verbote, het aber au brobiert, d Juude z beschütze, wie bim Pogrom z Kallinikos, wo dr Chillevater Ambrosius vo Mailand em Theodosius aadroot het, er wurd em d Kommunion verwäigere, und eso die christlige Dääter gschützt het. Dr letscht häidnisch Kaiser Julian het brobiert, s Judedum und anderi vorchristligi Religione z sterke und eso s Christedum z schweche, was aber zu nüt cho isch.
Im Lauf vom 5. Joorhundert isch d Laag für d Juude im Imperium Romanum immer schlächter worde, au wenn s immer no Schutzgsetz für sä gee het. Für e Weste git s noch dr Zit vom Valentinian III. kuum no zueverlässigi Kwelle, anders as für en Oste vom Imperium, wo vor allem Griechisch gschwätzt worde isch.
In dr Regierigszit vom Justinian I. si zum Bischbil die gsetzlige Bestimmige verscherft worde. Es isch aber au zu Reakzione choo, wie d Ufstandsbewegig vo de Samaritaner. Drotz allem het s au in dere Zit meereri blüejendi jüdischi Gmäinde gee.
Im 7. Joorhundert schliesslig häi Juude im Joor 614 de Perser ghulfe Jerusalem z eroobere und häi Pogrom gege Christe usgfüert. Noch em Siig vo Ostrom isch d Reakzion cho: Dr Kaiser Herakleios het Zwangsdaufene befoole; und nääbebii si öbbe zur gliiche Zit äänligi Maassnaame im Merowingerriich duuregfüert worde.
S Lääbe vo Juude und Christe im christlige Imperium Romanum isch nit nume vom ene permanänte Gegenenander brägt gsi, aber dr Doon in vile christlige Schrifte us dr Zit isch hässig. D Juude si als Gottesmörder diffamiert worde, und eso isch e bliibends Findbild entstande. Es het au häidnischi Teggst gee, wo e gwüsse Anti-Semitismus zäige. D Juude häi aber iiri kulturelli Identidäät bewaart und mänggisch sogar mit Gwalt verdäidigt.
D Konsolidierig noch em Verlust vom Tämpel
Ass s Juudedum äinig bliibe isch und e nöiji Ornig gfunde het noch dr Zerstörig vom Jerusalemer Tämpel im Joor 70 isch zum e groosse Däil s Wärk vom Farisäer Jochanan ben Sakkai. Noch talmudische Dradizione sig er um s Joor 40 dr jüngst Schüeler vom Hillel gsi und het d Läitig vo de Tannaite - dr gmäässigte Richdig under de Farisäer - übernoo. Noch Legände häig er sich im Jüdische Chrieg im ene Sarg us em belagerete Jerusalem lo uuseschmuggle, zum nid vo de Zelote umbrocht z wärde, und häig sich de Römer gstellt.
Er het d Halacha, das si die gältende Religionsvorschrifte noch dr mündlige Gebotsuslegig vo dr Tora, äifacher gmacht, so dass mä sä under de veränderete Bedingige het chönne erfülle, und het nöiji Rite iigfüert anstatt vo de Wallfaartsfest, wo nüme häi chönne braktiziert wärde. D Versöönig mit Gott, wo früener dur Opfer im Zentralhäiligdum z Stand cho isch, isch abglööst worde dur s Häiligmache vom Alldaagslääbe. Wil alli Mitgliider vo dr Gmäind s rituelle Händwäsche vor em Ässe übernoo häi, häi d Gottesdienst au ooni Briester chönne stattfinde. Vorussetzige für e Zuegang vo de Briester het dr Sakkai verscherft, so dass si iiri herrschendi Stellig für e jüdisch Gottesdienst iibüesst häi; uf dr andere Site häi si jetz nüme im Tämpel dient, sondern in de Synagoge. Iiri Ufgoob isch vo denn aa nume no gsi, dr Aaronitisch Sääge z sääge. Eso häi dank em Sakkai die gmässigte Farisäer d Vormacht über die andere Strömige vom Juudedum chönne übernee.
Under sim Noochfolger Gamaliel II., wo au e Schüeler vom Hillel gsi isch, si d Leerer vo Jawne au no as „Fürste“ (hebr. nasi) d Verdräter vom jüdische Volk gegenüber de Römer worde. E wääsentligi Läistig vom Gamaliel isch s gsi, ass er die jüdisch Gebätsliturgii festgläit het. D Ufnaam vom „Chetzerfluech“ in s dääglige Achzääbittegebät - Für d Verlümder git s kä Hoffnig, und alli Böse sölle in äim Momänt zgrund goo! - het sich under anderem gege s Christedum grichdet, wo sich im römische Riich as Staatsreligion het afo etabliere. Die Maassnaam isch als Notweer dänkt gsi für s Juudedum, wo vo innere Zerrissbrobe und vo üsserer Verfolgig bedroot gsi isch: Zum as Juude überlääbe, het mä dönggt, ass e strängi Usgränzig vo alle Andersglöibige nötig sig. Aber gliichzitig si d Farisäer vo sällere Zit offe bliibe für d Völkermission.
Dr Gamaliel isch für sini Aahänger aber z gmäässigt gsi; und dr jung Eleasar ben Asarja, e Noochfaar vom Esra, het en zitwiis verdrängt und briesterligi Dradizione wider iigfüert. Eso het er restaurativi Tendänze versterkt und d Hoffnig vo de Juude uf e nazionali Befreijig vo dr Fremdherrschaft wider lo uflääbe. In dere Zit häi sich au d Schuele vom Hillel und vom Schammai usenandergsetzt, was die richdigi Leer isch. Die Diskussione si spööter in dr Mischna gsammlet worde.
D Mischna
Vo dene verschiidene Kodifizierige het sich bis öbbe 300 n. d. Z. d Mischna vo de Tannaite duuregsetzt und isch zur zwäite normative Häilige Schrift näbe dr Tora worde. Eso häi d Rabbiner erräicht, ass d Juudegmäinde in Palestina und in dr Diaspora, wo no bestande häi, zämmeghebt häi und d Religion äihäitlig usgüebt häi und dass au d Tota flexibel und situationsgrächt het chönne usgläit wärde. D Historiker gseen in däm en entschäidendi Bedingig für s Überlääbe vom Juudedum in ere findlige Umwält sit em Verlust vom Tämpel und vom Staat.
Dr Talmud
D Amoräer häi witer d Tora mündlig kommentiert und die Kommentar gsammlet. Eso si zur gliiche Zit in Galiläa und Babylon dr palestinisch und dr babylonisch Talmud entstande. In iim si bis 500 d Mischna und d Gemara veräint worde. Es si denn no Midraschim, das si freiji Torabredigte, zur Tora und zu de jüdische Jooresfest (Megillot) drzuechoo.
Z Babylon het dr Exilarch, wo sit em 2. Joorhundert noochgwiise isch, die autonome Diasporagmäinde verdräte, und sit 628, wo dr Mohammed  d Juude z Medina verdriibe und usgrottet het, het er für sä au mit em islamische Kalifat verhandlet. Drzue choo si d Läiter vo de Leerhüüser, d Gaone: Die häi vor allem en umfangriichi Responselitratuur über Frooge vo dr Usleegig vo dr Tora und vo dr alldääglige Usüebig vo dr Religion verfasst. Au die isch denn bis öbbe 1050 as Halachot gedolot kodifiziert worde.
D Karäer und d Masorete
D Karäer häi sit 750 d Mäinig verdräte, ass nume d Tora wurd gälte, im Gegesatz zum Juudedum, wo sich au am Talmud orientiert het. Druf häi d Rabbiner wider afo s Hebräische studiere und die jüdische Leere z süstematisiere. Dr Saadia Gaon (882–942), dr Gaon vo Sura, het doodrzue die ersti jüdischi Religionsfilosofii verfasst: Glaubensleer und Erkenntnisgründ.
Zum dr Teggst vom Tanach vor Feeldütige und Willkür z schütze, häi d Masorete noch em ursprünglige Konsonanteteggst bis öbbe 1050 dr Tanach im masoretische Teggst vokalisiert. Es isch au e spekulativi Litratuur über Gott und d Ängel ufchoo und mit ere e Hiiwändig zur jüdische Müstik. S apokrüfe Sefer Jetzira, wo vom Stammvater Abraham härgläitet worde isch, isch en erste Entwurf von ere Buechstabemüstik gsi, wo as d Grundlaag vo dr Kabbala dient het.
Dr Islam und s Juudedum
Dr Islam isch im früeje 7. Joorhundert vom Mohammed uf dr arabische Halbinsle gründet worde. Scho Joorhunderti vorhär het s e Hufe jüdischi Gmäinde in Arabie gee, so dass scho denn verschiideni Forme vom Juudedum dr sässhafte Bevölkerig und au de beduinische Stämm bekannt gsi si. Bsundrigs verbräitet isch s Juudedum in Südarabie gsi, wos vili jüdischi Grubbe und Proselyte gha het. Altsüdarabischi Inschrfte, wo zum Däil erst in de 1950er Joor entdeggt worde si, si Zügniss für d Bricht vo vor-islamische christlige Schriftsteller über jüdischi missionarischi Aktiwidääte und Christeverfolgige, bsundrigs in Nadschran under em Yusuf Dhu Nuwas, em Köönig vo Himyar, wo zum Juudedum konwertiert het. Dr göttlig Naame Rahman („dr Barmhärzig“), ooni zuesätzligi Attribut, daucht in dene Inschrifte e baar Mol uf und dütet uf e jüdischi Häärkumft aane.
In de Joor, wo dr Mohammed z Yathrib gwoont het, het er e Hufe positivi wie au negativi Kontakt mit de jüdische Stämm ghaa, wo in de Oase vo dere Gegend gläbt häi, und das muess die strikti Form vom Monotheismus, won er verkündet het, und d Abläänig vom christlige Glaubensgrundsatz vom Jesus as dr Soon vo Gott gförderet haa. Mä cha zwar die mäiste Gschichte vo dr Bible im Koran finde und die rächtlig bindendi Form vom Islam basiert uf Vorschrifte, wo in dr Bible und im Talmud festgläit worde si, aber dr genuin arabisch Charakter vom Koran cha mä nit gnueg bedoone, wil dr Islam vom Mohammed gründet und verbräitet worde isch. Die mäiste eschatologische Vorstellige basiere ebefalls uf dr gmäinsame jüdisch-christlige Überliiferig, au wenn si vo christlige Mönch überdräit worde si. Im ene Hadith wird verzelt, ass im Mohammed si Frau Aischa d Überliiferig vo dr Stroof im Graab vo zwäi alte Fraue z Medina ghöört het. Wo Jerusalem as dr Ort vom Jüngste Gricht akzeptiert worde isch, si zu dene Glaubensvorstellige no witeri jüdischi Elimänt choo.
Vili Gschichte us de Qisas al-anbiyāʾ, de „Brofeetelegände“, göön zrugg uf e Kab al-Ahbar, e Juud, wo zum Islam konvertiert und dr Kalif Omar uf sinere Räis uf Jerusalem begläitet het, oder au uf e Wahb ibn Munabbih, wo au e Konwertit oder dr Soon vom ene jüdische Konwertit gsi isch. D Verfasser vo dr Hadith-Litratuur und de Legände häi sich guet in dr Halacha und dr Aggada uskennt, wie si im Talmud und in de Midraschim ufgschriibe si. Wie im Juudedum het s zerst au im Islam Widerstand gege s Ufschriibe vo de Ussaage und Leersprüch gee, wo dur d Überliiferigschetti Isnad übermiddlet worde si. Dr Kalif Omar isch drgeege gsi und het über die schriftligi Fixierig vo dr Sunna gsäit: Wäit diir e (schriftligi) „mathnat“ wie d „mathnat“ (aram. für Mischna) vo de Juude?
Nit in alle Fäll gseet mä e klari Abhängigkäit vo de islamische Leere und Methode vom Juudedum. Die fundamentali Äänligkäit vom Juudedum und vom Islam, wo bäidi uf religiöse Gsetz basiere, wo in Brinzip, Methode und dr Rächtsuffassig iitre Usdruck finde, het in spöötere Joorhundert zu parallele Entwigglige gfüert. D Geonim, d Läiter vo de zwäi berüemte talmudische Akademie vo Sura und Pumbedita, häi e Hufe Frooge über s Verhalte in rächtlige und soziale Aagläägehäite überchoo; Zääduusgi vo iire Response si no erhalte. Die gliichi Braxis het bi de muslimische Muftis gherrscht, won e Kategorii vo Juriste bildet häi, wo jede Muslim bin ene um e Fatwa het chönne bitte, das isch e rächtligs Urdäil, wo uf em religiöse Gsetz basiert. D Fatwa wie au d Response si rächtlig bindend gsi. Es isch schweer z entschäide, öb d Entwigglig vo dere Rächtslitratuur in bäide Religione unabhängig bassiert isch oder öb si sich gegesitig beiiflusst häi.
Die islamischi Kultur, wo s Erb vo de alte Grieche und vom Hellenismus ufgno het, häi e groosse Iifluss uf Aspäkt vo dr jüdische Gedankewält und Wüsseschaft ghaa. Noch Joorhunderte, wo die griechischi und die jüdische Kultur drennt vonenander existiert häi, si d Wärk vo de griechische Filosofe und Naturwüsseschaftler in dr Gsichtskräis vo de jüdische Dänker und Gleerte dur arabischi Übersetzige (zum Däil us früenere Übersetzige in die sürisch Sprooch) zruggchoo. Eso häi dr Saadia Gaon, dr Ibn Gabirol und dr Maimonides d Wärk vom Aristoteles, vom Platon und vom Nöiplatonismus kennegleert.
René Schweizer
Dr René Schweizer (* 27. Juli 1943 z Basel; † 12. Juni 2015 ebedert) isch e Schwyzer Schriftsteller un Aktionschinschtler gsii.
Wilhelm Tell (Schiller)
Wilhelm Tell ischt a Schauschbiil en fenf Uffziig vom deitscha Dichter Friedrich Schiller, wo da Freiheitskampf vom Schweizer Volk em 14. Jôhrhondert behandlet. S erschde Môl uff d Bihne komma isch des Werk am 17. März 1804 em Weimarer Hoftheater. Dô drbei hôt em Schiller sei Freind Johann Wolfgang von Goethe d Reschii gfihrt.
René Schweizer
Dr Schweizer isch bekannt wore fir syyni Juxbrief an Beherder, Unternämme un anderi Ischtitutione, wun er mitsamt dr Antwort in syne Schwyzerbiecher vereffetligt het.
Wilhelm Tell (Schiller)
Ort ond Zeit
Des Drama schbiilt en dr heidiga Schweiz am Ôfang vom 14. Jôhrhondert. Dui hôt sich dômôls aus de Ur-Kandeen Uri, Schwyz ond Unterwalden zammagsetzt.