cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nobelpreis
De Nobelpriis [] isch vom schwedische Erfinder und Induschtrielle Alfred Nobel gschtiftet worde. I siim Teschtament hät er feschtgleit, dass mit siim Vermöge e Schtiftig ggründet werde söll, wo d Zinse „als Priise dene zueteilt werded, wo im verflossene Jahr dr Menschheit de gröschti Nutze gleischtet händ“. Das Geld söll zu fünf gliiche Teile uf d Gebiet Physik, Chemie, Physiologie oder Medizin, Literatur und für Friedensbemüehige verteilt werde. D Nobel-Schtiftig isch am 29. Juni 1900, vier Jahr nach em Tod vom Alfred Nobel, gegründet worde, di erschte Priise dänn 1901 verliehe. Sit 1969 wird au en Priis für Wirtschaftswüsseschafte verliehe, wo allerdings vo dr schwedische Riichsbank, in Erinnerig an Nobel, gschtiftet worde isch.
D Nobelpriise
Dr Nobelpriis isch hüt di höchschti Uuszeichnig i dr wüsseschaftliche Welt. Er wird sit 1901 jedes Jahr am Nobel siim Todestag, em 10. Dezember, verliehe. D Priisträger werded uf Basis vo de iigsandte Nominierige und de Empfehlige vom Nobelkomitee, wo jedoch nöd berücksichtigt werde müend, vo verschiedene Gremie uusgwählt und Aafang Oktober bekanntgeeh:
En Nobelpriis für Mathematik gits nöd (lueg dezue au de Abschnitt: Vergliichbari Priise). Bösi Zunge bhaupted, das ligi anere Verfeindig vom Nobel mit em Mathematiker Gösta Mittag-Leffler, wo aageblich au e Affäre mit em Nobel siinere Frau söll ghaa haa. S Letschter isch bsunders hüüfig uuftaucht, isch aber mit Sicherheit falsch, wil de Nobel nie verhüüratet gsii isch. Über e Verfeindig vom Nobel und Mittag-Leffler isch offiziell ebefalls nüt bekannt. Dass es jetzt aber kein Nobelpriis für Mathematik git, liit wahrschiinlich dara, dass dr Praktiker Nobel die „Hilfswüsseschaft“ nie bsunders möge hät; si het für ihn eifach nöd zu de Kategorie ghört, wo d Menschheit voraabringed. Es schpäters Aagebot vom Nobelkomitee uf Iirichtig vomene Nobelpriis für Mathematik isch vo füehrende Mathematiker abglehnt worde, wohl um d Konkurrenz under de Wüsseschaftler nöd zuesätzlich z schteigere.
Dr Friidensnobelpriis wird z Oslo verliehe, alli andere Priise vom schwedische König in Schtockholm. Es isch nöd genau bekannt, weli Gründ de Schwed Alfred Nobel dezue bewoge händ, amene Komitee wo vom norwegische Parlament beschtimmt wird die ehrevolli Uufgaab zuezwiise. Norwege und Schwede sind zur Ziit vo dr Schtiftig vom Priis no inere Personalunion under schwedischer Füehrig verbunde gsii und d Ussepolitik isch bim schwedische Riichstag gläge. Es wird vermuetet, dass de Nobel em Stortinget eher d Neutralität zuetraut hät, wo für d Uuswahl notwendig isch. 1905 hät sich di Union uufglöst und Norwege isch es selbstschtändigs Königriich worde. Defür und für d Formulierig, dass »Priise unabhängig vo dr Nationalität a di Beschte« gah sötted, isch em Nobel siis Teschtament z Aafang üsserscht unbeliebt gsii bim schwedische König.
Alli Priisträger erhalted e Urkund, e Goldmedaille und e Geldbetrag. Der isch vom Jahreszinsertrag vo dr Nobelschtiftig abhängig. Im Jahr 1901 isch dr Priis mit 150'800 Chrone dotiert gsii. Er hät sich sit 1970 vo umgrechnet 144'000 Euro uf ca. 1,1 Mio. € (entschpricht 10 Millione Chrone) im Jahr 2004 gschteigeret. Echli problematisch isch inzwüsche em Nobel siini Verfüegig, dass dr Priis inere Kategorii a nöd meeh als drei Persone verliehe werde dörfi. I viilne Bereiche vo dr Wüsseschaft gönd hüt neui Erkenntnis jedoch nümme vo einzelne Wüsseschaftler uus, sondern werded oft international i grosse Teams erarbeitet. Bisher isch dr Priis nur vier Mensche zweimal verliehe worde – Marie Curie (1903 für Physik und 1911 für Chemii), Linus Pauling (1954 für Chemii und 1962 für Friide), John Bardeen (1956 und 1972 jewiils für Physik) und Frederick Sanger (1958 und 1980 jewiils für Chemii). S UNO-Hochkommissariat für Flüchtling (UNHCR) hät 1954 und 1981 de Friidensnobelpriis überchoo. Siini Vorgängerorganisation, s Internationale Nansen-Büro für Flüchtling (Hochkommissariat vom Völkerbund), isch 1938 mit dem Priis uuszeichnet worde, siin Leiter Fridtjof Nansen 1922. S Internationale Komitee vom Rote Chrüüz isch für siini Friedensbemüehige sogar dreimal (1917, 1944, 1963) uuszeichnet worde, 1963 zäme mit dr Internationale Föderation vo de Rotchrüüz- und Rothalbmond-Gsellschafte. Dr Gründer vom IKRK und vo dr Rotchrüüz-Bewegig, Henry Dunant, hät 1901 zäme mit em französische Pazifischt Frédéric Passy de erschti Friidensnobelpriis überchoo.
Trotz siim höche Aaseehe sind d "Irrtümer" vom Komitees wiitreichend. Insbesundere d Verfüegig vom Nobel, d Priisträger uufgrund vo ihrne Leischtigen in dr jewiilig jüngschte Vergangeheit z ehre, wird oft missachtet und dr Nobelpriis eher als Würdigung vomene Lebeswerch verliehe. Wil dr Priis nöd postum verliehe wird, bliibt mänger berechtigter Person dr Priis uufgrund vom Ablebe vorenthalte.
Au dr Fraueaateil isch sehr niidrig und git d Verdienscht vo Fraue sicher nöd uusreichend wider - es prominents Biischpiil isch d Lise Meitner, ihre Kolleg Otto Hahn isch mit em Nobelpriis uuszeichnet worde und d Frau Meitner nöd - obwohl unbeschtritte isch, dass d Leischtig, wo em Nobelpriis zgrund ligt, uf de Gmeinschaftsarbet vo beidne berueht het.
Über einzelni Entscheidige wird glegentlich sehr kontrovers diskutiert - es Biischpiil sind de Henry Kissinger und de Le Duc Tho, wo de Nobelpriis defür zuegschproche überchoo händ (nur de Henry Kissinger hät de Priis aagnah), dass sie - nach Millione vo Opfer - de Chrieg beendet händ, wo in iirer eigener Mitverantwortig aagfange het.
Dr Nominierigsprozess
Um für en Nobelpriis i Fraag z choo, muess mer nominiert werde. S Recht, e Nominierig uuszschpreche, händ je nach Priiskategorie underschiedlichi Persone:
Gmäss de Schtatute vo dr Schtiftig werded Informatione über Nominierti und Nominierendi sowie diesbezüglichi Meinige und Undersuechige siitens em Komitee für en Ziitruum vo 50 Jahre under Verschluss ghalte.
Taubergießen
Dr Daubergieße isch e Aubiet uf dr räächte Syte vum Oberryy. Är isch e Dail vu dr natuurnooche Räschtau, wu noch em Ryyuusböu verbliiben isch, isch aber syterhäär bis zue dr neie Hoochwasserschutzmaßnaame ab dr Joordöusertwändi s letscht Dailstuck gsii, wu no fascht dr ganz Auwald oberirdisch vu Hoochwasser het chenne iberfluetet wääre. Dr Daubergieße isch anne 1979 zum Natuurschutzbiet erkleert woore un isch mit 1.682 ha ais vu dr greeschte Schutzbiet z Bade-Wirttebäärg. S het e Nord-Sid-Uusdehnig vu iiber 12 km. D greescht Braiti lyt bi rund 2,5 km. Dr Name „Daubergieße“ chunt vu me Gwässerlauf, wu im Noorde vum Natuurschutzbiet douregoot. Unter „Gieße“ verstoot mer die Aadail vum Stroom, wu unterirdisch, also in ere diräkte Verbindig mit em Grundwasser fließe un wu ab ere bstimmte Absänkig vu dr Daalsoole wider an d Oberflechi cheme. Soonigi het s vil im mittlere Beraich vum sidlige Oberryy. „Daub“ näne d Fischer näärstoffaarmi Gwässer mit gringem Fischbstand.
Geografi
Dr Daubergieße lyt in dr sidlige Oberryyeebeni zwische Fryybeg un Offeburg bzw. Brysach un Stroßburi/Kähl im Weschte vu dr Landchrais Ämmedinge un Ortenau im eschtligschte Aueberaich vum Ryy, also diräkt am Stade vum „korrigierte“ Fluss - vum Leopoldskanal im Siide bis zue dr Verainigung vum Daubergieße mit dr Altryyäärm, wu nordeschtlig vu dr Fähre-Ländi (Ryyiibergang Rhinau-Kappel) an dr Ryydamm stoße, sidweschtlig vu dr Gmai Wittewiir. Är gheert im grooße un ganze zum Baan vu dr Gmaine Kappel-Grofehüse, Ruescht un Rhinhüse. Historisch bedingt sin 9,98 km² Grundbsitz vu dr franzeesische Gmai Rhinau. Uf dytschem Staatsbiet isch des „Stuck Elsass z Dytschland“ as gmaifrei Biet Rhinau yygordnet. Dur d Begradigung vum Ryy in dr erschte Helfti vum 19. Johrhundert un dodermit dur d Feschtleegig vun eme Fluss-Hauptbett im Beraich isch fdailwyys e Veränderig vum Gränzverlauf zwische Dytschland un Frankryych vorgnuu woore, wu aber an dr Bsitzverhältnis, wu dur dr bis dert ständige Wächsel im Verlauf vum Flussbett entstande sin, nyt gänderet hän.
Di weschtlig Gränz vum Naturschutzbiet lyt ab dr Yymindig vum Leopoldskanal in dr Tulla-Ryy bis zum Nordspitz vu dr Rhinauer „Flussinsle“ an dr Staatsgränze in dr Ryymitti. Bis zue dr Nordgränze vu dr Insle chunnt s dodermit au an s franzeesisch Schutzbiet Réserve naturelle de l'Ile de Rhinau vis-à-vis. Ab em schiffbare Fluss (Verainigung vum Tulla´sche Bett mit em modäärne Kanaal (Schlinge)) lyt d Bietsgränze am Flussstaade bzw. am innere Dammfueß. Im Oschte bildet dr Waldrand d Schutzbietsgränze, ab em Baan Ruescht no dytli gmacht dur dr Hoochwasserdamm; uugfehr ab dr Mitti vum Biet uf dr Heechi vum dr Zuckerbruck iber di blind Elz, in dr Neechi vum Europapark, ruckt si wyter no Oschte vor, an dr Waldränder lang, un schließt so d Freiflechine im Kappeler Beraich yy. D Gränze verlauft do wider uf eme Damm bis uf di ääner Syte vu Stroß Kappel-Ryyfehre un goot im usserschte Nordoschte vum Biet wider am Waldrand lang un an eme Fahrwääg vu Kappel uf Wittewiir.
Flora un Fauna
Rund 60 % vum Areal sin mit Wald deckt, dr Räscht wird landwirtschaftlig as Matte gnutzt. Di wytlaifig Landschaft isch durzooge vu zahlryyche Wasserlaif, wu vu Wasserveegel as Rascht- un Bruetblatz gnutzt wääre.
Turismus
As inträssanti Alternative git s au d Megligkait, d Flora und Fauna uf ere Bootstuur im e draditionälle Fischerboot, em Nache, z entdecke.
Gösgen
Gösgen chan folgendes bedüte:
Däniken (Begriffsklärung)
Däniken chan folgendes bedüte:
Gösgen
Lueg au:
Däniken (Begriffsklärung)
Persone:
Lueg au:
Douce Steiner
Lääbe un Wirke
D Douce Steiner isch d Dochter vum Gaschtronom Hans-Paul Steiner un dr Claude Steiner, ere Franzesi. Si het bi irem Vater d Lehr as Chechi gmacht, wu anne 1980 s Hotel un Reschtaurant „Hirsche'“ z Sulzburg ufgmacht ghaa het. Derno isch si zum Georges Blanc z Vonnas gange, wu si di ainzig Frau unter 45 männlige Kollege gsii isch. Si isch nocherdani zum Fritz Schilling in d Schweizer Stube z Wärde gange. Uf ire Stazion bim Harald Wohlfahrt in dr Schwarzwaldstube z Baierschbronn het si ire spetere Mann Udo Weiler (* 1969) chänneglehrt. Anne 1997 het si mit em Weiler zäme d Hotelfachschule Haidelberch absolviert.
Ab 1998 het si mit irem Mann Udo Weiler un irem Vater im Hirsche z Sulzburg gchocht, wu zwische 1995 un 2008 mit zwee Michelin-Stärn uuszaichnet gsii isch.
Anne 2008 het si s Huus vu irem Vater ibernuu. S Reschtaurant isch im Michelin 2012 wider mit zwee Stärn uuszaichnet wore.
Langd
Land (lothrìngisch; frànzeesch Langatte, ditsch Langd, 1940–44 Langen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Land lijt rund sìwe Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 256 un 307 m ìwer em Meeresspiejel. Zem Bànn ghert àui dr nordeschtlich Deil vum Étang du Stock (Stockweiher).
Gschìcht
Land ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1142 àls Languater.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Land ìsch. Land ghert zem Kommünàlverbànd.
Gottfried von Straßburg
Dr Gopfriid vo Stroossburg († um 1215) isch äine vo de bedütendste dütschsproochige Dichter im Middelalter gsi. Er het vom Ändi vom 12. bis ins früeje 13. Joorhundert gläbt und isch e Zitgnoss vom Hartmaa vo Aue, Wolfram vo Eschebach und vom Walther vo dr Vogelwäid gsi.
Lääbe und Wärk
Vom Elsässer Gopfriid si käini urkundlige Züügniss erhalte, so ass mä si Lääbe nit genau cha rekonstruiere. Die früeste und bedütendste Informazione liiferet dr middelhochdütschi Epiker Rudolf vo Ems. In däm sim Wärk Der guote Gêrhart säit er, ass im Gopfriid vo Stroossburg si Hauptwärk Tristan iin bim Schriibe vom Guoten Gêrhart beiiflusst häig. Dr Tristan isch um 1210 entstande und het dr Tristan und Isolde-Stoff bearbäitet, aber nume Fragmänt vo däm Värsroman si no erhalte bliibe. Im en andere Wärk vom Rudolf, em Alexander, wird uf e Gopfriid as Epiker und Sangspruchdichter von ere Spruchstroofe in dr Groosse Häidelbärger Liederhandschrift (Codex Manesse) aanegwiise, dört häisst s allerdings, ass dr Ulrich vo Liechtestäi iire Verfasser sig.
In dr Forschig gältet as sicher, ass dr Gopfriid e Bildig gha het, wo über s Trivium, die uniwersitääri Grundusbildig, uusegange isch, und mit dr höfische Litratuur und sich au mit dr Intelligänz vom 12. Joorhundert uskennt het. Es cha si, ass er z Bariis oder z Bolonia studiert und zitgenössischi latiinischi Schrifte kennt het.
Es isch woorschinlig, ass im Gopfriid si Abstammig nid adlig gsi isch und ass er as Kleriker wältligi Ufgoobe übernoo het. Us em Tristan leert mä, ass er für si Gönner Dieterich, wo us dr Stroossburger Oberschicht gsi isch, gschafft het.
Dr Gopfriid isch vermuetlig zwüsche 1210 und 1220 vor er si Tristan fertig gschriibe het.
Blumenplatz (Basel)
Dr Bluemeblatz isch e Blatz ganz nooch bim Rhii im Vorstedtgwardier in dr Stadt Baasel.
Gschicht
Dr Bluemeblatz lit ganz in dr Nööchi vo wo dr Birsig in Rhii mündet. E baar Dozed Meter rhiiuf isch d Schiffländi und die Middleri Brugg. Säll Gebiet ghöört zu de erste, wo d Lüt sich im Middelalter in dere Umgääbig niidergloo häi. Wie bi dr Schiffländi häi au do bim Bluemeblatz Boot chönne lande und grad drnääbe isch dr Salzdurm gstande. In dr Muure uf e Rhii zue het s e Düüre gee, so dass mä liicht vom Uufer uf e Blatz choo isch.
Bim Bluemeblatz isch im Middelalter äini vo de eltiste Chille vo dr Stadt gstande, d Brandankapälle, und nääbere isch mänggisch Gricht ghalte worde. D Brandolfskwelle nääbe draa, wo im Gasthuus «zem Blumen» entsprungen isch, isch scho im 13. Joorhundert erwäänt worde.
Dr Zuegang zum Blatz vo dr Schiffländi us, die Underi Chrüzgass, isch näben em Salzdurm verbiigange und seer äng gsi, bis dr Gasthoof «Zem Blumen» und d Brandankapälle abgrisse worde si. Bis zur Stroossekorrekzioon vo 1760 het mä nonig mit Fuerwärk duure chönne und wo d Strooss denn ändlig offe gsi isch, isch das schon e Grund für e chliises Festli gsi. Dr Bluemeblatz und dr Bluemerain häi non e baar Mol Korrekzioone erläbt, so in de 1860er, 1911 und 1932. Wil das im Allgemäine drvo abghange het, ass d Stadt d Liigeschafte het chönne chaufe, wo bi de Erwiterige gstöört häi, het s immer wider Schwiirikäite gee, wil d Äigedümer vilmol nid häi welle verchaufe.
Sarasin
Sarasin (Baaseldütsch  Saresyy) isch e Familienaame, bsundrigs dä vom ene Baasler und vom ene Gämfer Patriziergschlächt.
Sarasin isch dr Familienaame vo dene Persone:
Sarasin isch e Bestanddäil vo dene Nääme:
Johannes Calvin
De Johannes Calvin (eigetlich Jean Cauvin, * 10. Juli 1509 z Noyon, Picardie; † 27. Mai 1564 z Gänf), isch en wichtiger Schwiizer Reformator gsi. Als französischer Glaubensflüchtling het er z Gänf gwirkt. Derte isch er zum Begründer vom Calvinismus worde, eim Zweig vo de Reformation, wo i de Schwiiz zämme mit dem Zwinglianismus di reformierti Chile bildet.
Sis Läbe
De Calvin isch de Sohn vo eme Generalprokurator vom Domkapitel z Noyon gsi. Er het z Paris zerscht Theologii un schpöter Jus gschtudiirt. Im Johr 1533 het er vo de noie Lehre vom Martin Luther ghört un het sich zu de Reformation bekannt. Doderwäge het er im Johr 1535 Frankriich müesse verlah.
Entartete Kunst
«Entarteti Kunst» isch währed dr nationalsozialistische Diktatur z Dütschland dr offiziell propagierti Begriff gsi für die modärni Kunst, wo mit rassetheoretische Begründige schlächtgmacht worden isch. Dr Begriff Entardig isch am Ändi vom 19. Johrhundert vo dr Medizin uf d Kunst überdrait worde. D Nationalsozialiste hai en eignigs Kunstideal entwigglet und hai Kunst, wo däm nid entsproche het as «Verfallskunst» und «artfremd» bezeichnet, wil si vo Pessimismus und Pazifismus brägt siig. Künstler, wo d Wärk von ene nid de nationalsozialistische Ideal entsproche hai, wo Kommuniste oder Jude gsi si, si verfolgt worde. D Nationalsozialiste hai ene dr Bruef und s Moole verbote, hai ihri Kunstwärk us de Museä und öffentlige Sammlige lo entfärne, hai «Entarteti Kunst» komfisziert, hai Künstler zur Emigration zwunge oder sä umbrocht.
Johannes Calvin
Sis Läbe
Zerscht isch er uf Basel cho, wo er au de Heinrich Bullinger un de Wilhelm Farel troffe het. Z Basel het er sis bekanntischt Werk, d Institutio Christianae religionis („Unterwisig i de christliche Religion“) 1536 usegäh. No im gliiche Johr isch er nach Gänf cho, wo en de Wilhelm Farel bäte het, z Gänf z bliibe. Er isch blibe un het e Gmeindordnig usegschaffet, wo sehr schträng isch gsi un i de Schtadt uf Widerschtand gschtosse isch. Im Johr 1538 hei sich de Farel un de Calvin gweigertet de Gmeind s Obedmohl uszteile, us Protescht gäge Neuerige, wo de Rot vo de Schtadt iigführt het. So het mer z Gänf welle es Taufbecki bruuche un bim Obedmohl Hoschtie usteile.
De Farel un de Calvin hei 1538 Gänf müesse verlah un so isch de Calvin im gliiche Jahr uf Strossburg cho, wo er e biblische Professur übercho het un französischi Glaubensflüchtling betreut het.
Im 1541i het d Schtadt Gänf de Calvin uf zrugggrüeft un er isch gärn wider retour cho. De Rot het em verschproche, sini Chileordnig un di strengi Chilezucht iizfüehre. No im gliiche Johr het de Calvin e noii kirchlichi Ordnig gschaffe un de Gänfer Katechismus gschribe.
Literatur
Iifüehrige
Einzeltheme
Fachlexika
Communauté de communes du Pays Orne-Moselle
D Communauté de communes du Pays Orne-Moselle isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu dryzeh Gmaine in dr Arrondissement Metz-Campagne un Thionville-Ouest aaghere.
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Fluss Orne. Är isch am 4. April 2000 grindet wore. Sitz vum Verband isch Rombas, Presidänt isch dr Lionel Fournier. Im Johr 2005 het d Communauté de communes du Pays Orne-Moselle 53.000 Yywohner uf 100 km² ghaa.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Burg Entenburg
D Burg Änteburg (dt. Entenburg, friejer au "hus zu Pforren" gnännt) isch e Burg bi Pfohre, eme Ortsdeil vu dr Stadt Eschinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 686 Meter iber Normalnull in Ortslag in dr Nechi vu dr Duene.
Gschicht
Die Wasserburg isch um 1471 vum Graf ''Heinrich VI. von Fürstenberg'' as Jagdschloss böue wore un au in däm Johr zem erschte Mol as "hus zu Pforren" gnännt. In dr Johre 1567 un 1568 isch si as Zehntschyyre brucht wore. genutzt. Dr hegscht Gascht, wu no dr Legänd emol in däm Wasserschloss soll ibernachtet haa, isch dr Chaiser Maximilian I. anne 1516 gsi. Anne 1871 isch d Burg vollständig umböue wore. Syt 1986 isch d Burg in Privatbsitz, si isch derno renoviert wore un wird hite fir Chunschtuusstellige un e Antiqitetesammlig gnutzt.
Burgaalag
D Burg isch guet erhalte mit vier Eckdirm un eme quadratische Ufböu, nume dr Grabe fählt hite.
Montforter Deutsch
Die Schprooch, wu d Lüt im Nordoschte vun em alemannische Schproochruum dischkerieret. S Montforter Düütsch umfascht wiite Doile vun em hüütige öschterreichische Bundesland Vorarlberg, en chline Doil vun em öschterreichische Bundesland Tirol, d Regio Oberallgäu suidlich vu Immestadt un en Nordoschte vun d Boddeseeregio mit em vurmalige Oberamt Tettnang.
Gschichtlich isch s Montforter Düütsch durch d Zsammeghörigkhit vun dere nordöschtliche Boddeseregio untr d Grafe vun Montfort entschtande. Usstuusch vun Ware, Mansche und Kultur im Montforter Herrschaftsbiet hönd durch d Johrhunderte dozuer gfüert, dass e Regio mit ang vrwandte Dialekte entschtande isch.
Markgraf
Dr Markgrof (Lat. marchio oder marchisus) isch dr Titel fir Grof as cheniglige bzw. chaiserlige Amtsdreger, wu ne Gränzmarch zum Läche gha het, also ne Biet, wu diräkt an dr Ryychsgränze vum Fränkische Ryych bzw. em Oschtfrankeryych gläge un zur Verteidigung vu däre Gränze yygrichtet woren isch. Fir dr Markgrof isch au dr Titel Gränzgrof (Comes terminalis) gängig gsi.
Im Heilige Remische Ryych sin d Markgrofe Aagherigi vum Ryychsfirschtestand un dodermit dr Herzeg faktisch glyychgstellt gsi.
D Markgrofe im Friemittelalter
S Amt vum Markgrof isch vum Chaiser Karl em Große um 800 yygfiert un vu syyne Noofolger langi Zyt byybhalte wore. Em Karl syy Ziil isch es gsi, d Gränze vum Ryych gege Aagriff vu usse z sichere.
Ass si ihri risikoryych Ufgab hän chenne erfille, hän d Markgrofe Gränzbiet as diräkt Läche vum Chenig bzw. vum Chaiser iberchuu. D Markgrofe hän gegeniber dr normale Grofe bsunderi Rächt. Zem Byschpel hän si dr Heerbann un di hoch Grichtsbarkeit gha. Si hän au chenne Bfeschtigunge aaordne un hän doderzue e greßeri Aazahl vu fränkische Vasalle as Unterstitzig zuegwise kriegt. Die Vollmachte hän ene as Befählshaber vu wichtige Gränzmarche e groß Sälbständigkeit gee, wu däre vu dr Stammesherzeg glyych gsi isch. Wehrhafti Buure sin im ganze Frankeryych fir d Aasidlig in dr Marche aagworbe wore. D Markgrofe hän di Hoch Grichtsbarkeit uusgiebt, ohni ass si ihne zerscht vum Chenig het mieße iberdrait wäre, also ohni Chenigsbann.
Haute-Sorne
Geografii
Di grosse Dörfer ligge im Taal vo dr Sorne, däm Fluss, wo us de Juratääler bi Undervelier dur ne grossi Chluus chunt und bi Dälschbrg i d Birs flüsst. Zu dr Gmeind ghöre au no di chlinere Sidlige Berlincourt und Pré Borbet und Alpsidlige uf de Bärge.
Im Taal göö d Autobaan Transjurane und d Ysebaanlinie vo Dälschbrg uf Pruntrut noch bi de Dörfer dure. Si füere beidi je im ene Dunel dure Mont Russelin vo Glovelier uf Saint-Ursanne i dr Gmeind Clos du Doubs im Bezirk Pruntrut.
Im Weschte vo Glovelier pildet s Taal vom Bach Le Tabeillon uf em Biet vo dr Gmeind Haute-Sorne en ängi Schlucht, und i dere mues d Ysebaanlinie uf Saignelégier e Schpizcheeri mache, zum uf s Platoo vo de Freibärge ufe z cho.
Gschicht
Z Undervelier hed dr Basler Bischof Jakob Christoph Blarer vo Wartesee ane 1599 en Yseschmelzi gründet, zum s Ärz us de Jurabärge zu Yse z mache.
Winkel ZH
Winkel (früener au Winkel bi Büüli) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Gschicht
Winkel chunt zum eerschte Maal im Jaar 1044 in eren Urkunde voor, wo d Reed isch vo äim de Winkele. Gwont hät me deet aber scho früener: Weschtlich vo Seeb liit en röömische Guetshoof, wo mer i de 1960er-Jaar uusggrabe hät. Hüt isch dèè e beliebts Uusflugsziil.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Ussländeraatäil liit bi 13,1 % (Stand 2011).
Religion
41,5 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 24,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Gmäindspresidänt isch de Marcel Nötzli (SVP, Stand 2018). Oortsparteie gits vo der SVP, der FDP und der EVP.
Wirtschaft
D Lüüt, wo z Winkel wonet, schaffed hauptsächli anderschwoo. Vil sind Piloote und schaffed bi de Swiss.
D Arbetsloosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,9 % gläge.
Franz Radziwill
Dr Franz Radziwill (* 6. Februar 1895 z Strohuuse, hüte Rodekirche in dr Wesermarsch; † 12. August 1983 z Wilhelmshaven) isch e dütsche Mooler gsi. Er isch eine vo de bedütende Verdräter vom Magische Realismus, ere Underform vo dr Neue Sachlichkeit. Si Wärk umfasst öbbe 800 Gmäld. Er het s Spannigsfäld vo Technik und Natur thematisiert. In ere Reihje vo siine Bilder verrisst dr Himmel.
Dr grösst Deil vo siim Läbe het er im Nordseebad Dangast bi Varel am Jadebusen gwohnt. Währed dr Zit vom Nationalsozialismus het män em e baar mol verbote, siini Bilder uszstelle. Drei vo siine Früehwärk si 1937 in dr Usstellig «Entartete Kunst» z Münche zeigt worde. Drotz em Usstelligsverbot het er sich für e Nationalsozialismus iigsetzt und und isch e Funktionär in dr NSDAP gsi.
Milchsäurebakterien
D Milchsüürbakterie (au Lactobacillales oder Suurmilchbakterie) bilde en Ordnig vo grampositive Bakterie, wo fakultativ anaerob si aber mäistens aerotolerant. Si baue Choolegüdrat zu Milchsüüri ab im ene Brozäss, wo mä as Milchsüürigäärig bezäichnet. Milchsüüribakterie chömme bi Mensche und bin e Hufe Dier vor. Si besiidle under anderem dr Verdauigsdrakt. Au in dr Milch cha mä sä finde. Wenn s gnueg von ene het, foot d Milch afo  dick wärde wäge dr Milchsüüri, wo si broduziere. Das isch d Grundlag für d Härstellig vo Joghurt, Chääs und andere Milchbrodukt. Näbe de Milchsüüribakterie, wo industriell gnützt wärde, git s in dere Ordnig au Erreger vo Chrankhäite, z. B. e baar Streptococcus-Arte (Streptokokke).
Bühler AR
Im Büeler (amtlech Bühler) isch e Iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Mittelland).
Geografi
De Büeler liit em Rotbachtal am Gäbris. Vo de Gmäändsflechi sönd 62,7 % landwertschaftlechi Flechi, 26 % Wald, 10,6 % Sidligsflechi ond 0,7 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Im Joor 1479 wird zom eerschte Mool en Ullrich Büllershoff gnennt,
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatääl im Büeler isch 2010 bi 25,4 % gläge.
Religion
35,2 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 42,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
D Gmäändspresidäntin vom Büeler isch d Ingeborg Schmid (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät im Büeler isch em Joor 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1598 Iiwoner 84,2 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,6 % Franzöösisch, 3,6 % Italienisch ond 11,6 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vom Büeler ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Erste Kirche Christi, Wissenschafter (Basel)
Die Ersti Kiirche vom Christus, Wüsseschaftler am Picassoplatz 2 z Baasel isch emol e Kultusgeböid vo dr Religionsgmäinschaft Christligi Wüsseschaft gsi. Hüte isch si im Bsitz vom Kanton Baasel-Stadt und isch umbaut worde für s Simfoniiorchester Baasel, wo dört e Halle für Broobe und für Büroo für d Verwaltig iigrichdet het. S Geböid gältet as Bischbil für die sogenannti anderi Modärne vom 20. Joorhundert in dr Schwiz und isch im Dänggmolverzäichnis ufgfüert.
Dr Bau
Dr Archidekt Otto Rudolf Salvisberg het s Geböid blaant und 1935 het er mit em Baue aagfange. 1936 isch d Kiirche iigweit worde. Sit 2016 wird si nüm vo dr Christlige Wüsseschaft brucht, und die het si für öbbe säggs Millione Franke an dr Kanton verkauft/
Archidektur und Usstattig
Dr Bau befindet sich im Innere vom ene Hüüserblock. Bim Iinecho got mä dur e groossi Iigangshalle mit Nääberüüm. Dr Saal het d Form vom ene Trapez, wo die chürzisti Site bi dr Kanzle het. Er isch äifach gstaltet mit ere filigrane Holzdecki und verbutzte Wänd. In de Sitewänd het s e Räije vo schmale hooche Fänster. Vom Iigang zum Lääsipult aane goot dr Boode abwärts.
Oobe an dr Kanzle befindet sich d Orgleempore, uf dr Site wisawii en Empore mit Sitz für d Mitgliider vo dr Gmäind. Im ganze hets für mee as 800 Lüt Blatz ghaa. Über dr Iingangshalle isch dr Saal für d Sunndigsschuel gsil mit sinere iidrucksvolle Glasfront.
D Orgle
D Orglebaufirma Kuhn us Männedorf het 1936 en Orgle mit drei Manual und Bedal baut, mit im Ganze 26 Register; s Wärk het d Opusnummere 780. D Spiil- und Registerdrakdur isch elektrisch. S Pfifewärk isch uf ere Büüni ooben am Lääsipult ufgstellt und stoot uf Däschelade, dr Spiildisch befindet sich im Kiircheruum in ere Verdiefig rächts näben em Lääsipult. D Disposizioon isch eso:
Sit 2018
Äänlig wie wie s scho bi de Kultusgeböid vo dr Christlige Wüsseschaft z Züri und z Bärn bassiert isch, wo zu Prooberüüm für d Filharmonia Züri bzw. zum «Yehudi Menuhin Forum Bärn» umbaut worde si, het mä s au z Baasel gmacht und d Kiirche zum e Brooberuum für s Simfoniiorchester Baasel umbaut. Im obere Stock het s Zimmer für d Gschäftsläitig vom Orchester. S Brojekt isch s Resultaat von ere änge Zsämmenarbet mit dr Dänggmolpflääg.
Gebhard III. von Zähringen
Dr '''Gebhard III. vu Zähringe''' († 12. Novämber 1110) isch ab 1084 Bischof vu Konschtanz gsi.
Dr Gebhard III. isch e Suhn vum Berthold I. vu Zähringe un dr Richwara gsi.
Är isch im Investiturstryt e prominänte Verdrätter vu dr päpschtlige Bartei gege dr Chaiser Heinrich IV gsi. Anne 1089 isch er vum Papscht Urban II. zum päpschtlige Legate z Dytschland ernännt wore. Dr Gebhard het d Sihn vum Heinrich IV. gege ihre Vater unterstitzt. Är het versuecht fir dr Konrad anne 1093 s Herzogtum Schwabe un Bayern z gwinne un het em Heinrich V. dr päpschtli Sege iberbrocht. Är isch vum Heinrich IV. vu syym bischeflige Stuel verdirbe wore, het aber, au vum Paschalis II. as Legat bstetigt, syy Widerstand furtgsetzt un het e große Yyfluss gha uf dr Ingelheimer Ryychsdag 1105, wu dr Heinrich IV. gnetigt woren isch, uf dr Drohn z versichte.
Languimberg
Languimberg (Patois Languimberg, ditsch Langenberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Languimberg lijt 14 Kilometer weschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 238 un 304 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Sìde lijt dr Étang de Gondrexange. Dr Bànn ghert zem Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Bettingen BS
Bettige (amtlig uf Standardhochdütsch: Bettingen) isch e politischi Gmeind rächts vom Rhii und näbe Rieche die einzigi Landgmeind vom Kanton Basel-Stadt in dr Schwiiz.
Languimberg
Geogràfi
Züe dr Gmein ghere àui no d Willer un Hef Maisons Rouges (Hohebuchen), Hautes Maisons (Hohehäuser), Miniqueguerre (Minickerhof) un Milberg (Milberg).
Gschìcht
Ìm Johr 1681 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Burg Alt-Blumberg
D Burg Alt-Bluembärg isch e Burgruine bi dr Stadt Bluembärg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 675 Meter iber Normalnull.
Languimberg
Verwàltung
vun Languimberg ìsch. Languimberg ghert zem Kommünàlverbànd.
Bettingen BS
Gmeind
D Gmeind bestoht us zwei grundverschiidene Siedlige: Zum einte us em eigentlige Dorf Bettige, enere alemannische Hofsiidlig, was an der typische Namensendig ‘-ige’ dütlig wird. S Dorf lit in ere Mulde zwüsche de Höchene drum ume. Andrersits git s die beachtligi Hüüsergrubbe uf dr Chrischonahöchi rund um die ehemoligi Wallfahrtschille. Die Siidlig goht uf d Gründig vo dr Pilgermission im Johr 1840 dur e Christian Friedrich Spittler zrugg.
Languimberg
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Languimberg ghert zem Lorrain.
Burg Alt-Blumberg
D Burg isch im Besitz vu dr Herre von Blumberg gsi. Si isch anne 1645 im Dryssgjehrige Chrieg gschlisse un im 19. Johrhundert abbroche wore.
Burgaalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht erhalte un dr Burggrabe.
Bettingen BS
Politik
D Mitgliider vom Gmeindiroot, wo für d Amtsperiode 2007 bis 2011 gwehlt worde si, si dr Presidänt Willi Bertschmann-Unholz, dr Verantwortlig für e Ressort Finanze / Rächt, dr Thomas U. Müller, für e Ressort Bau dr Patrick Götsch, für die Öffentlige Dienst dr Marco Fini und für Bildig, Kultur und Sozials dr Olivier Battaglia.
Usserdäm git s divärsi Kommissione, wo für e Gmeindiroot Projekt usarbeite.
Ergersheim (Unterelsass)
Arische (frz. Ergersheim, dt. Ergersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Bettingen BS
Sehenswürdikeite
Scho 1356 isch zum erste Mol e Gotteshuus uf der St. Chrischona erwähnt worde, wo an dr Stell baut worde siig, wo noch dr Legände dr Liichnam vo dr Heilige Chrischona begrabe isch. 1925 isch d Siidlig dur s Diakonisse-Mueterhuus und e Pflägiheim erwiiteret worde; südlig drvo befindet sich d Chrischona-Klinik, wo vo dr Bürgergmeind Basel zwüsche 1963 und 1965 baut worden isch.
Dr markantist Punggt vo Bettige isch dr Färnsehdurm vo dr Swisscom wo uf dr St. Chrischona stoht und wo 1984 in Betriib gnoh worden isch. Er isch mit 250 m s höchste frei stehende Bauwärk in dr Schwiiz und stoht uf em höggste Punggt im Kanton Basel-Stadt.
Ergersheim (Unterelsass)
Gschìcht
Arische ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 913.
Bettingen BS
Verchehr
D Buslinie 32 vo dr BVB verbindet Bettige und St. Chrischona mit em Nochverchehrslinienetz vom Tarifverbund Nordwestschwiiz.
Ergersheim (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Bettingen BS
Religion
D Religionszueghörigkeit het sech in de letzte 30 Johr erheblig veränderet.
Religionszueghörigkeit vo dr Bevölkerig Ändi 2008 und in Chlammere 1980
Ergersheim (Unterelsass)
Verwàltung
vun Arische ìsch. Arische ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Arische ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Jura
Dä Kanton Jura liit im Nordweschte vo de Schwiiz. Är isch dä jüngscht Schwiizer Kanton.
Er isch nach lokale und eidgenössische Volksabstimmige im Jaar 1979 dur d Abspaltig vom Kanton Bärn entstande.
Der Name heisst uf Tüütsch: Jura; uf Französisch: Jura; uf Italienisch: Giura; uf Rätoromanisch: Giura; uf Änglisch: Jura; die amtlichi Bezeichnig isch: République et Canton du Jura (Republik und Kanton Jura).
Dä Kanton lit a de Gränze zu Frankriich. Im Süde chunt er a d Kantöön Noieburg und Bärn, im Oschte a Soledurn und s Baselbiet.
Vo dä Flächi häär, isch de Jura dä vierzäät vo sächsezwänzg Kantön, vo de Iiwonner här gse, nume uf Platz zwänzg.
Gschicht
S jurassische Gebiet vom Fürstbistum Basel, won e Verdeidigungsbündnis mit Frankriich gha het, het 1792 no zum Heilige Römische Riich ghört. Wo dr Erst Koalitionschrieg im April vo däm Johr agfange het, hai d Franzose die nördliche Deil drvo bsetzt, nid aber die südlige Gebiet um Moutier und im Erguel, wo under em Schutz vo dr Eidgenosseschaft gstande si. Im Septämber 1792 isch die Französischi Republik usgrüeft worde, und churz druf, am 17. Dezämber 1792 hai revolutionäri Jurassier die Raurachischi Republik errichdet. Die isch scho im Johr druf, am 23. März 1793, ufglöst worde, und ires Land isch as Département du Mont Terrible in die Französischi Republik iigliideret worde. Mit em Friide vo Campo Formio si au die südlige Deil drzue cho.
D Koalitionsmächt, wo dr Napoleon besiigt hai, hai die französischi Annexion nit anerkennt. D Gebiet nördlich vo Biel sind äm Kanton Bärn 1815 dur d Entscheidig vom Wiener Kongress us dr Erbmasse vom ehemoolige Fürschtbischtum Basel (mit Sitz z Pruntrut) als Entschädigung für die verloorene Territorie im Aargau und i dä Waadt zueteilt worde. Än chline Teil (Bezirk Arlesheim) isch a Basel gfalle.
Das dä Konflikt, wo schlussändlich 1979 zu dä Abtrännig vom Kanton Jura vo Bärn gfüert hätt, urschprünglich weniger sprachlich, sondern mee konfessionell gsii isch, gseet me dadraa, das bi dä Volksabschtimmige über d Kantonsgründig dä Südteil vom Bärner Jura (Amtsbezirk Neuestadt (La Neuveville), Münschter (Moutier) und Courtelary), wo zwar ebäfalls französischschprachig aber proteschtantisch isch, immer drfür gschtumme hätt, bi Bärn z bliibe. Dä tüütschschprachig Bezirk Laufe isch zwar katolisch, d Sprach hät aber 1975 zum Entscheid gfüert, bi Bärn z bliibe. Spöter, won s Laufetaal dur de Kanton Jura vo Bärn trännt gsi isch, häts sich em Kanton Baselland aagschlosse (1994).
Geographii
Dr Kanton Jura het drey Bezirk: Freibäärge, Delsbärg und Pruntrut. Die vier andere Jurabezirk Münschter, Neuestadt, Courtelary (im St. Immertal) und Biel ghöre zum Kanton Bärn. D Freibäärge entspräche em tüppische Bild vom Jura mit liicht bewaldete, wiitläufige Wäide, wo Chieh und vor alem au Ross druf sin. S Elsgau mit de Hauptstadt Pruntrut isch dr Zipfel vo dr Schwiiz, wo e so wiit uf Frankriich überelampt.
Sprache
D Amtssprach im Kanton isch Französisch. Di einzig tüütschschprachig Gmeind isch Ederswiler. Uff de Jurahöchene gitts vereinzelt aber no Wiiler und Einzelhööf, wo traditionell dütsch gschwätzt wird. Es handlet sich dodrby um Siidlige vo de Täufer (Mennonite), will dene friener dr Bischof vo Basel nume Siidlige über erlaubt hett. Bischpill für söttigi Wiiler sin Chaux d’Abel (teilwys Les Bois) oder Les Mottes (Le Bémont).
Es paar Ort sind wäg dä näche Schprachgränze nöd nur under ihrem französische, sondern au em tüütsche Name bekannt, so zum Biischpiil Delémont/Delsberg oder Porrentruy/Pruntrut.
Religione – Konfessione
Dä Jura isch grossmehrheitlich katolisch.
Legislative
S Parlamänt (le Parlement) vom Kanton Jura beschtaat us 60 Volksverträtter.
20 Mitglider vo dä PDC/CVP
12 Mitglider vo dä PLR/FDP
8 Mitglider vo dä PCSI/CSP
3 Mitglider vo CS-PdA/POP (Wahlbündnis vo Trotzkischte und Kommunischte)
2 Mitglider vo dä UDC/SVP
Usserdäm isch s Volk diräkt a de Gsetzgebig beteiliget, will über Verfassigsänderige obligatorisch und über Gsetzesänderige uf Aatraag vo mindischtens 2000 Schtimmberächtigte oder acht Gmeinde vom Volk abgschtimmt wird.
Mindischtens 2000 Schtimmberächigti oder acht Gmeinde chönnd au ä Gsetzes- oder Verfassigsänderig beaträge. Ussländer sind sit 1977 au schtimm- und waalberächtiget; si chönnd aber nöd i kantonali Ämter gwäält wärde.
Exekutive
Di jurassisch Regierig (le Gouvernement) setzt sich us foif Mitglider zäme.
2 Mitgliider vo dä Parti démocrate-chrétien / Chrischtlichdemokratischi Volkspartei
1 Mitgliid vo dä Parti socialiste / Sozialdemokratischi Partei (Nathalie Barthoulot)
1 Mitgliid vo dä Parti chrétien-social indépendant/Unabhängigi Chrischtlich-Soziali Partei
1 Mitgliid vo de FDP
Judikative
Richterlichi Behörde sind hauptsächlich
Verträttig auf nationaler Ebeni
Uf Bundesebeni schickt dä Kanton Jura je zwei Verträtter in Schtänderat und in Nazionalrat.
Wirtschaft
Wirtschaftlich isch dä Jura eine vo dä schwächschte Kantön i dä Schwiiz. D’Finanzchraft liit nur bi 30 Prozänt vom gsamtschwiizerische Wärt.
Öffentliche Vercheer
D’Jurabaane (Chemins de fer du Jura, churz CJ) betriibed mehreri Isebaan- und Buslinie.
Entartete Kunst (Ausstellung)
D Usstellig «Entartete Kunst» isch e Propagandausstellig z Münche gsi, wo vo de Nationalsozialiste organisiert worden isch. Si isch am 19. Juli 1937 in de Hofgartenarkade eröffnet worde und isch im Novämber vom gliiche Johr z Änd gange. E Dag vor ihrer Eröffnig isch die «Erste Große Deutsche Kunstausstellung» eröffnet worde, so dass das, was as «Entarteti Kunst» gulte het und die sogenannti «Dütschi Kunst», wo vom Regime gförderet worden isch, enander gegenübergstellt gsi isch. Wo d Münchner Usstellig zuedoo het, het s bis 1941 e Wanderusstellig under em gliiche Ditel ge, wo in zwölf Stedt Station gmacht het, deilwiis aber anderi Exponat zeigt het.
D Münchner Usstellig isch vom Adolf Ziegler organisiert worde, wo au d Beschlagnahmige vo de Wärk gleitet het. Im Ziegler siini Kommission het in Sammlige und Museä wie em Wallraf-Richartz-Museum z Köln, em Folkwang Museum z Esse, dr Kunsthalle z Hamburg, em Landesmuseum z Hannover und dr Neue Abdeilig vo dr Nationalgalerii z Berlin Kunstwärk, wo as «entartet» gulte hai usgsuecht, zum sä in dr Usstellig z zeige. Vo dene si denn 600 datsächlig au zeigt worde. Si hai die verachdete Kunststil Expressionismus, Dadaismus, Surrealismus und Neui Sachlichkeit representiert. Zum e chaotischi Wirkig überzcho, het mä d Wärk absichtlig in de Usstelligsrüüm eso ufghängt, ass si nid guet usgseh hai. Die ganzi Usstellig isch uf ihri propagandistischi Wirkig hii usgrichdet gsi. D Usstellig «Entartete Kunst» het noch offizielle Aagoobe 2'009'899 Bsuecher gha und isch bis denn, au wenn mä bi dere Zahl e chli überdriibe het, vo allne Usstellige vo Modärner Kunst die gsi, wo am meiste Bsuecher gha het.
Ferdinand III. (HRR)
[[Datei:Ferdinand III, Holy Roman Emperor.jpg|mini|Ferdinand III., Ölgmäld vom Jan van den Hoecke, 1643.
Im Ferdinand si Underschrift: ]]
Dr Ferdinand III. (* 13. Juli 1608 z Graz; † 2. April 1657 z Wien), uf d Wält cho as Ferdinand Ernst, Erzherzog vo Ööstriich us em Huus Habsburg, isch vom 15. Februar 1637 bis zu sim Dood 1657 dr römisch-dütsch Käiser gsi- Usserdäm isch er sit 1625 bzw. 1627 König vo Ungarn, Kroazie und Bööme gsi.
Dr Ferdinand III. isch wääred em Drissigjöörige Chrieg Käiser worde und scho sit em 2. Mai 1634 dr Oberbefäälshaber vo dr Armee. In sinere Regierigszit sich dr käiserlig Machtaaspruch, wo si Vadder gstäigeret het, wider chliiner worde. Er het dr Chrieg so schnäll wie mööglig welle beände, het aber noch e baar milidäärische Niiderlage und wil si Macht sich verchliineret het, in vile Pünkt uf bishäärigi Posizione vo de Habsburger müesse verzichte. Eso ischs ändlig zu Friidensverhandlige cho, wo mit em Westfälische Friide gändet häi und d Macht vom Käiser verchliineret het. Z Bööme, z Ungarn und in de ööstriichische Erbland hingege isch diStellig vom Ferdinand as Landsherr allerdings sterker worde as vorhär.
Dr Ferdinand isch dr erst Herrscher us em Huuse Habsburg gsi, wo au as Komponist bekannt worde isch,.
Volkshaus Basel
S Volggshuus Basel isch e multifunkzionals Vergnüegigs- und Kulturzentrum an dr Räbgass 12-14 im Chlaibasel numen e baar Schritt vom Clarablatz ewägg. Es het dört e Bar, wo vom Achti am Morge bis am Äins z Nacht offen isch, e Brasserii, wo s Archidektebüro Herzog & de Meuron blaant het, e Biergarde, e Galerii für Fest und Konzärt für öbbe hundert Persoone, e Festsaal wo bis zu 1’200 Lüt din Blatz häi und wo as Bankett-, Event- und Konzärtsaal cha brucht wärde und modärni Liecht- und Doon-Installazioone het, und dr chliiner Unionsaal für bis zu 350 Zueschauer mit ere chliine Büüni. S Doonstudio im Volggshuus isch früener emol dr Ruum gsi, wo s Radioorchester vo Basel siini Konzärt ufgnoo het.
Gschicht
D Ursprüng vo dr Burgvogtei, wo spööter s Volggshuus Baasel drus worde isch, cha mä bis ins 14. Joorhundert zruggverfolge. Dä Blatz isch vo Aafang aa für e hufe verschidnigi Sache brucht worde. Im 17. Joorhundert het s Klooster Wettige an dr Räbgass e Hoof gha. Wo denn dr Pfälzisch Erbfolgchrieg aagfange het, häi d Franzoose im Baadische afo wüete und mä het sicheri Ort für d Margrööfler Verwaltig gsuecht. Dr baadisch Root und Landvogt Reinhard vo Gemminge het dorum 1686 im Ufdraag vo dr margrööflige Regierig s Gländ an dr Räbgass kauft, für dass d Burgvogtei Rötele dört chönn iizieh. 1798 het e Baasler Iisehändler und Grichtsher die ehemooligi Burgvogtei vo de Markgrööfler kauft. 1845 isch uf em Areal vo dr Burgvogtei e Brauerei ufdoo worde mit ere Bäiz, wo drzueghöört het. 1874 isch non e Konzärthalle drzue choo. 1905 het d Stadt Baasel s Areal übernoo und es het sich bald zum ene zentrale Dräffpunkt mit kulturelle Aktiwidääte entwigglet. Hüte isch s Volggshuus in brivater Hand.
Volggshüüser si am Aafang vom 20. Joorhundert in e Hufe öiropäische Stedt ufdoo worde, und im Allgemäine vo Gwärkschafte und lingge Bardeie dräit worde. Wil vilmol d Gwärkschafte Büro in de Volggshüüser gha häi und vo dört us Sträik organisiert häi, häi sä die Bürgerlige as «Revoluzioonszentraale» und Ähnligs bezäichnet. Dr General Ulrich Wille het im Zürcher Vokshuus sogar dr «Guwernemäntsbalast vo dr Bolschewikiregierig» gsee. Zum d Chansse, Subwenzioone überzchoo, verbessere, het mä dorum in dr Schwiz bi Abstimmige vilmol d Volggshüüser zämme mit bürgerlige Iirichdige in die gliichi Vorlaag doo. Z Basel zum Bischbil het mä um 1900 über s Volggshuus zämme mit dr 400-Joor-Fiir zum Biidritt vo Basel zur Äidgenosseschaft abgstimmt und 1904 zämme mit dr Börsevorlaag. S Basler Volggshuus im Chlaibasel isch 1925 ufdoo worde. So wie anderi Volggshüüser au, het au s Basler Volggshuus sini ursprüngligi Funkzioon as Kulturblatz für d Arbäiterschaft verloore und isch zum hütige Freizitzentrum für alli worde.
Molke
D Schotte, au Sirte, Sirmende, Chääsmilch oder hoochdütsch Molke(n) gnännt, isch e wässrigi, grüenlig-gääli Flüssigkäit, wo bim Cheesmache entstoot.
Wie me si macht
D Schotte wird abgsonderet, wenn d Milch zu Chääs oder Kwark grunne isch. Es git zwäi Sorte vo Molke: d Süessmolke (au Labmolke), wo entstoot, wemm mä Milch bim Cheesmache mit Lab dickmacht, und d Suurmolke, wo s git, wemm mä d Milch mit Milchsüüribakterie behandlet.
Montilliez
Montilliez isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Molke
In dr Landwirtschaft
D Schotte wird hütte hauptsächlig an Söi verfüeteret, vor allem in dr Form vom ene Bulver. E Hufe Cheesereie schaffe dorum äng mit Söimäster zämme.
Montilliez
Geografi
Montilliez lyt im Gros-de-Vaud zwische dr Fliss Talent im Oschte un Mentue im Weschte. D Gmaiflechi umfasst 71,5 % landwirtschaftligi Flechi, 21,7 % Wald un 6,8 % Sidligsflechi.
Gschicht
Montilliez isch zum 1. Juli 2011 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Dommartin, Naz, Poliez-le-Grand un Sugnens..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12,5 % gläge.
Religion
59,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Molke
Getränk
Schotte duet mä in verschidnigi Erfrüschigsgetränk (z. B. Rivella) und au in Cola, Öpfelschorle und Orangschelimonade.
Montilliez
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4 %, CVP 5,7 %, FDP 16,5 %, GLP 5,7 %, GP 10,5 %, SP 20,2 %, SVP 29,2 %, Sunschtigi 2,2 %.
Dr Burgermaischter vu Montilliez isch dr Jean-Claude Gillieron (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr Yywohner 95,1 % vu dr Yywohner Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,1 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 1,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Dietrich Bonhoeffer
De Dietrich Bonhoeffer (* 4. Februar 1906 z Breslau; † 9. April 1945 im KZ Flossebürg) isch en lutherischer Theolog gsi un einer vo de bekannteschte Verträter vo de Bekennende Chile. Er isch en Gägner vom Nationalsozialismus gsi un isch kurz vor em End vom zwaite Weltchrieg im KZ Flossebürg umbrocht worde.
Läbe u Widerschtand
Scho mit 24 Johr het de Bonhoeffer sich in evangelischer Theologii habilitiirt. Er het dann Uslandserfahrige gsammlet un isch uf Schpanie un in d USA greist. Nach sine Uslandsufenthalt isch er Privatdozent z Berlin worde. Er isch au Jugendreferent gsi un het sich in de ökumenische Bewegig engagiirt.
Wo de Hitler im 1933 an d Macht cho isch, het de Bonhoeffer scho bald sine Vorbehalt gäge s noii Regime Usdruck gäh. Im Chilekampf het er sich gäge di Dütsche Chrischte gschtellt, de Arierparagraph abglehnt un d Judeverfolgig aaprangeret.
Im Johr 1935 het er d Leitig vom Predigerseminar vo de Bekennende Chile z Finkewalde übernoh. D Nazionalsozialischte hei ihm im 1940 es Redeverbot erteilt un im 1941 au es Schribverbot. Am 5. April 1943 het me de Bonhoeffer verhaftet un am 9. April 1945 - wäge sinere Beteiligung am Hitlerattetat vom 20. Juli 1944 - im KZ Flossebürg ufghängt.