cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gott
d Abgränzig zwüsche Mono- und Polytheismus
D Abgränzig zwüschen em Monotheismus und em Polytheismus isch nit immer objektiv äidütig, wil in mänge Religioone e Gott in meerere Forme existiert, bezieigswiis Hypostase (Trimurti im Hinduismus, Dreifaltikäit im Christedum, „Gott obe/unde“ bi de Bari, „Vater, Mueter, Soon“ bi de Ndebele ). Drüber uuse chönne übernatürligi Persoone wie d Maria (d Mueter vom Jesus) oder dr Siddhartha Gautama mindestens im Raame vo dr vergliichende Religioonswüsseschaft oder us em Blickwinkel vo andere Religioone as zuesätzligi Götter betrachtet wärde. Au chönne in ere Religioon insofärn mono- und polytheistischi Aspekt veräint si, wil mä je noch ere Konfession und mänggisch sogar je noch em Aahänger unterschiidligi Gottesvorstellige cha aadräffe. Früeji Christe häi zum Bischbil je noch iirer Grubbierig an äine, zwäi, 30 oder 365 verschidnigi Götter glaubt, und d Dreifaltigkäitsleere gönge vom Glaube an drei Götter (Tritheismus) bis zur Vorstellig, ass die drei nume verschidnigi Aspäkt vo äim Gottes si (Modalismus). Alli drei abrahamitische Religioone si hüte usdrücklig monotheistisch.
dr Glaube an e Gott oder an Götter
Im Joor 2000 häi sich 53 Prozänt vo de Lüt uf dr Wält mit äinere vo de drei abrahamitische Religioone identifiziert (33 Prozänt drvo Christe und 20 Prozänt Muslim, weniger as 1 Prozänt Juude), 6 Prozänt mit em Buddhismus, 13 Prozänt mit em Hinduismus, 6 Prozänt mit ere draditionelle Chinesische Religioon, 7 Propzänt mit verschidnige andere Religioone, und weniger as 15 Prozänt häi sich as nid-religiöös bezäichnet. In de mäiste vo dene Religioone glaube die Glöibige an äi Gott oder an meereri Götter.
d Vorstellige vom ene Gott
D Vorstellig vom ene Gott ond d mid Gott verknüpfte Oigaschafda sin vrschieda:
Literatur
Verglichendi Religionsphilosophi:
Verglichendi Religionswisseschaft:
Populäri Darstellige
Cédille
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 300%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">¸ Ç Ŗ Ş Ţ ç ŗ ş ţ E Cédille (veraltets Spanisch für chliises Z, au Zedille, Zedilla, Cedille oder Cedilla) isch es diakritisches Zeiche zur Kennzeichnig vonere bsundere Uusspraach vomene Buechschtabe. Es isch es links gkrümmts Häkli i dr Mitt under em Buechschtabe, wo amene 5, eme chliine gschpieglete c, eme chliine s oder ame altdüütsche z ähnle chann. Es chunnt i romanische Schpraache (z. B. Französisch, Portugiesisch, Katalanisch, Rumänisch), aber au im Albanische, im Aserbaidschanische, im Baskische, im Lettische, im Luxemburgische und im Türkische vor.
D Funktion vom Zeiche isch je nach Schpraach verschiede. Im Französische häts d Funktion, d Uusspraach vom Buechschtabe c z verändere: Es c mit Cédille wird vor de Vokale a, o und u nöd als [], sondern als [] uusgsproche, also gnau so, wie c (ohni Cédille) vor e und i uusgsprochen wird. Im Internationale phonetische Alphabet stoht ç für de stimmlose palatale Frikativ.
Herkunft
Urschprünglich isch d Cédille keis diakritisches Zeiche gsii. Viilmeeh hät sich s C mit Cédille us em sogenannte Visigotische Z entwicklet, wo uf dr Iberische Halbinsle und in Südfrankriich verbreitet gsii isch. Dem siini oberi Schlinge isch vergrösseret und zum C umgdüütet worde, während di undere zum verchliinerte Aahängsel, dr Cédille, worde isch.
Zeichekodierig
In Unicode isch U+0327, so dass zum Biischpiil es chliises c mit Cédille als U+0063 U+0327 kodiert werde chann, in HTML   oder  , s Ergebnis gseeht so uus: „ç“. S wesentlich seltener benötigte Zeiche vonere einzeln schtehende Cédille isch U+00B8, in HTML   oder  , s Ergebnis gseeht so aus: „¸“.
Für d Buechschtabe, wo am hüüfigschte mit Cédille benutzt werde, definiert Unicode au Kodierige für de zämegsetzti (precomposed) Buechschtabe, z. B. U+00E7, "ç".
Uf Websiite mit rumänischem Text gseeht mer hüüfig „S“ und „T“ mit Cédille. Di korrekte Zeicheforme in rumänischem Text sind jedoch „S“ und „T“ mit eme Komma drunder, au wenn s Unicode-Zeiche „latiinische Buechschtabe S [bzw. T] mit Cédille“ heisst. D Situation isch wiiter verkompliziert worde dur d Iifüehrig vo trennte Unicode-Zeiche für di rumänische Buechschtabe mit Komma.
Benutzt mer Microsoft Word, so chann mer au mit dr Taschtekombination Strg+Komma, gfolgt vomene grosse oder chliine c, d Cédille schriibe.
TeX und LaTeX chönnd beliebigi Zeiche mit Cedille darschtelle. Es git dezue im Textmodus für de Textsatz de Befehl   (oder andersch geschriebe  ), wo es ç erzüügt.
Sternbild
Mesopotamie und Ägypte
Die ältiste Zügnis vo Sternbilder stamet us Mesopotamie. Scho früe, um 1000 v. Chr., isch e Liste - bekannt unterem Name MUL.APIN - mit de Sternbilder gschribe worde. Die Tafle schribt die Sterne a draine Götter zue: 33 ghöret zum Luftgott Enlil, 23 zum Himmelgott Anu und 15 zum Wassergott Ea. Öberhopt sind z Mesopotamie vill astronomischi und astrologischi Text verfasst worde, so as mer hüt recht guet Bschaid drüber waiss. I dere Lischte erschiinet bereits die maiste Bilder vom Tierchrais: Himmelstier, Grossi und Chliini Zwilling, Chreps, Loi, Ähre (=Spica / Jungfrau), Schkorpioo und Gaissefisch (=Staibogg). Dagege: Lohnarbaiter (=Widder), Barke (=Schütz) und Schwalbe (=Fisch).
Schlechter gsiets us, wemer üse Blick ufs alti Ägypte vode Faraone wörfet. Zwor sind e paar astronomischi Text und au Bilder bekannt. Aber bis hüt isch mer no nöd i de Laag, da Wüsse au sicher zentschlüssle. Identifizierbar sind nume grad Mesechtiu (msḫtjw "Ochsebai" =Gross Bär), Sah (s3ḥ =Orion), Sothis (spd.t =Sirius). D Ägypter hend d Ekliptik nöd i zwölf Tierchraiszaiche uuftailt, sondern i 36 Dekan. D Näme vo dene sind zwor bekannt, aber was si bidütet und weli Sterne si gnau bezaichnet, wüssemer nöd. S schint, as da Wüsse ghaim gsii isch und för magisch-astrologischi Zweck brucht woren isch.
Grieche und Römer
D Sternbilder sind imene längere histoorische Zitruum gwachse. De Homer und de Hesiod nenet so nume grad e hampfle Sterne: Bäärin oder Wage (=Groos Bäär), Plaijaade, Hyaade, Orion, Hund oder Sirius, Bootes (=Bärehüeter) und Arktur. Spöter hend d Grieche de Himmel uusbaut noch verschidene Heldesaage, die wichtigste sind de Perseus und de Herakles. De Filosoof Eudoxos vo Knidos, wo im 4. Johrhundert vor Christus glebt het, kennt 43 Sternbilder und bis zum Ptolemäus (2.Jh.n. Chr.) sind no sechs witeri dezue cho, so ases am End 48 Sternbilder gsii sind, wo d Grieche und d Römer benennt hend. 48 (statt 49) sinds drum, well s Sternbild Hoor vode Berenike ide Almagest vom Ptolemäus nöd as aigeständigs Bild ufgfüert isch.
D Herkunft vode Sternbilder sind verschidnigi. De Name vom Groos Bäär het bi de Grieche Arktos ("Bäärin") ghaisse, bi de alte Inder aber Rkshas (ved. ŕkṣāḥ "Bääre", d. i. Bärin mit drüü Junge), de Name dörft aso uralt sii. Au für de Name vode Plaijaade vermuetet mer indogermanischs Eerb. De Chlii Bäär het de Thales vo Milet vode Fönizier öbernoo, wäret anderi Sternbilder zum Tail scho früener z Mesopotamie und z Ägypte bekannt gsii sind.
Araber
D Araber hend sich starch für d Astronomii interessiert und hend d Almagest vom Ptolemäus is Arabischi übersetzt. Die Text sind sinersits wider is Spanische oder s Latinische öbersetzt wore, wobii mer die arabische Bezaichnige für d Sterne tailwiis bibhalte het. So isches cho, as hüt vili Sternenäme usem Arabische chömet.
Germane
Nöd vill bikannt isch öber die alte germanische Sternbilder. Am beste wüsset mer Bschaid öber Island: Im 12. Joorhundert het en Alfraedhi íslenzk en astronomisches Traktätli gschribe, und zude latinische Näme zum Tail au alti iihaimische Näme aggee, wo recht oobetürli tönet: ásar bardagi (Kampffeld vode Ase =Fuermaa), dagstjarna (Tagstern =Arktur), fiskikarlar (Fischer =Orion), leidharstjarna (Laitstern =Polarstern)), sjaustirni (Sibegstirn =Plaijaade), suthrstiarna (Südstern =Wega), úlfskjöptr (Wolfsrache =Andromeda) und vlfs keptr (Wolfsrache =Hyade), vagn (Wage =Gross Bäär) und kvenna vagn (Frauewage =Chlii Bäär). Anderi latinische Näme hetter aber aifach nume is Altisländische übersetzt.
I althochdütsche Glosse findet me dagege nume gad: leitesterne (Laitstern =Polarstern), segansa (Sägis =Orion), sibunstirni (Sibegschtirn =Plaijaade), stuffala (=Bäärehüeter) und wagan in himile (Wage im Himel =Groos Bäär).
Alemane
D Zörcher Bible vom Ludwig Lavater (1527-1586) nennt im Buech Amos: "Der Herr machet den heerwagen, die sägeisen und die gluckerin mit iren jungen", da sind aso de Groos Bäär, de Orion und d Plaijaade. De Apizeller Arzt Titus Tobler schribt über de Hérrawaga (Groos Bäär): "wenn er nider stod, so geds wolfel brod, stot er höch, so geds thürsch" [264] und witers: "Die drei einen Dreiangel bildenden Sterne des Siebengestirns heissen Ròss. Man sagt, dass bei ihnen der Fuhrmann (ein kleines Sternchen) stehe." [370], gmaint isch s chlini Sternli Alkor im Groosse Bäär, wo hüt no Ritterli haisst. D Plaijade haisset au Bruthüenli oder Gluckhenn. Im Kantoo Glarus isch de alti Name vom Polarstern uf s ganzi Sternbild vom Chlii Wage öbertrait worde: d Leitstërne.
Moderne Standarthimmel
1922 het de Henry Norris Russell mitere Liste vo 89 Sternbilder ufgwartet, wobi er alne e drübuechstabigi Abchürzig gee het. Er het sini Liste a de erste Generalversammlig vode Internationale Astronomische Union (IAU) z Rom im Joor 1922 vorgstellt und die isch mit Begaisterig ufgnoo worde. A dere Versammlig isch au d Aazaal vode Sternbilder uf 88 festgsetzt worde: s Sternbild Argo isch nöd as aigeständigs Sternbild anerchennt wore. Und demit jo kan Stern öber de Haag fresst, het 1925 de belgischi Astronom Eugène Delporte de Uftrag öbercho, a de Sternbilder exakti Grenze z gee. Die sind denn 1928 a de dritte Versammlig vode IAU gnemigt und als verbindlich bestimmt worde.
Liste vode 88 Sternbilder
Bimerkige:
Hermann Schaufler
Dr Hermann Schaufler (* 7. Juli 1947 z Dibenga; † 1. Septämber 2022) isch e dytsche Bolitiker (CDU) un Jurischt gsii. Är isch z Bade-Wirttebärg Wirtschaftsminischter (1989–1992) un Verchehrsminischter (1992–1998) gsii, ab 1996 zuesätzli au Umwältminischter.
Sternbild
Liste vode 88 Sternbilder
- De Homer nennt de Stern "Sirius" au "Hund", also aigetli no nöd s Sternbild als Ganzes
Hermann Schaufler
Lääbe un Beruef
Dr Hermann Schaufler isch z Bierenga un z Bfullenga as ais vu fimf Chinder ufgwagse. Sy Vater sich frie an dr Folge vum Chrieg gstorbe.
Z Bfullenga sich er uf s Gimnasium gange un no uf s Wirtschaftsgimnasium z Reidlenga, wun er au sy Abitur gmacht het. Derno het er an dr Uniwersitet Dibenga Rächtswisseschaft un Wirtschaftswisseschaft studiert, anne 1973 het er s erscht juristisch Staatsexame un 1976 z zwait Staatsexame abglait.. Är her druf as Rächtsaawalt z Reidlenga un as Lehrbeufdraite an dr dertige Fachhochschuel fir Tächnik un Wirtschaft gschafft.
Dr Hermann Schaufler isch mit ere Richteri ghyrote gsii un het drei Chinder ghaa. Är isch am 1. Septämber 2022 im Alter vu 75 Johr gstorbe.
Bolitik
Bolitisch het si dr Schaufler ab 1963 in dr Junge Union engaschiert un isch anne 1965 in d CDU yydrätte. Fir dr RCDS isch er z Dibenga im Große Senat vu dr Uniwersitet ghockt. Vu 1975 bis 1981 isch er fir d CDU Mitglid vum Gmaitrot vu dr Stadt Reidlenga gsii. Em Kraisdag vum Landkrais Reidlenga het er vu 1979 bis 1988 aaghert. Vu 1997 bis 2000 isch er as Noofolger vum Dietmar Schlee Vorsitzer vum CDU-Bezirksverband Wirttebärg-Hauezollre gsii.
Anne 1980 isch dr Schaufler as Abgordnete in Landdag vu Bade-Wirttebärg yyzoge, wun er 2001 aaghert ghaa het. No dr Landdagswahle 1988 het en dr Minischterbresidänt Lothar Späth in sy Kabinett as Staatssekreter im Minischterium fir Wirtschaft, Mittelstand un Tächnology gholt. Anne 1989 het er vum Martin Herzog s Amt vum Wirtschaftsminischter, wun er au unter em Minischterbresidänt Erwin Teufel zerscht furtgfiert het.
Anne 1992 het s z Bade-Wirttebärg e Großi Koalition bildet wore, wu dr Schaufler vum Thomas Schäuble s Amt vum Verchehrsminischter ibrnuu het. Wu s Verchehrsminschterium anne 1996 in s Umwältminischterium yyglideret woren isch, het dr Schaufler s nei Doppelminischterium wytergfiert. E baar Beraich vum Umwältminischterium sin dodmol em Landwirtschaftsminischterium zuegornet wore.
Am 14. Oktober 1998 hat si dr Schaufler zwunge gsääne, dr Minischterboschte, d Barteiämter un au alli syni Ehrenämter un Ufsichtsrotsmandat niderzlege. In syre Funktion as Ufsichtsrotsvorsitzer vu dr landesaigene Sidweschtdytsche Verchehrs AG (SWEG) het er in dr Johr 1995 (20.000 DM), 1996 (10.000 DM) un 1997 (15.000 DM) Gälder zue Gunschte vum Fueßballverain SSV Reutlingen 05, wu dodmol finanziäll aagschlaa gsii isch, zwäckentfremdet ghaa un dodermit gege s Aktiegsetz, wu gulte het, verstoße. Am 29. Dezämber 2000 sich er wäge däm vum Landgricht Offeburg zue je aire Gäldstrof verurdailt wore; s Urteil het am 6. Dezämber 2001 vor em Bundesgrichtshof Bstand ghaa.
Privats
Dr Schaufler isch Mitglid vu dr kaolische Studänteverbindige AV Guestfalia Tübingen, K.D.St.V. Carolingia Hohenheim un K.D.St.V. Chursachsen Dresden gsii, alli im CV. Derzue isch dr Schaufler Mitglid vu dr Achalmritterschaft Reutlingen gsii.
Æ
D Buechschtabe Æ, Chliibuechschtabe æ isch e Ligatur us A und E.
Vom Luutwert her entschpricht er i de meischte Schpraache, wo ihn verwended, em düütsche Umluut Ä. Typographisch gseeh isch aber im lateinische Alphabet s E nöd über s A gwanderet und isch wie bi Ä zu zwei diakritische Pünkt schtilisiert worde, sondern in Schriibrichtung nebe s A.
Folgendi Schprache verwended s Æ:
Æ uf em Computer
In HTML chann mer au  und   verwende.
In TeX wird s grosse AE dur  und s chliine æ dur   erzüügt.
Uf Apple-Computer mit düütscher Taschtaturbelegig chann mer au Alt-Ä (au mit druckter Umschalt-Taschte) iigeeh. Under Microsoft Windows tippt mer nachenand bi druckt ghaltener Alt-Taschte d Zifferekombination 0198 bzw. 0230.
Karlsruhe (Begriffsklärung)
Karlsruhe isch
Karlsruhe isch au de Name von verschidnige Schiff
Lueg au:
Bündnis
E Bündnis isch e Verheltnis zwüsche gliichberächtigte Partner, wo verdraaglig grreglet si. Bündniss chönne natürligi Persoone, juristisch Persoone oder Staate underenander abschliesse. Vo dr Zit usgsee isch dr Charakter vom ene Bündnis befristet. S Bündnis cha formal e Frist innerhalb vom Bündnisverdrag haa oder aber au vo de bedäiligte Verdragspartner kündet wärde.
Im Völkerrächt schbiilt s Bündnis e zentrali Rolle, wil d „Bündnispolitik“ für alli Staate underenander iiri Rächtsverheltnis duet reegle.
E Milidäärbündnis isch e Bündnis vo Staate, wo mäistens Reegle ufstellt, was für milidäärischi Aktioone d Bündnispartner sölle mache, zum zum ene gwüsse Ziil z choo.
Sérent
Sérent (Gallo Serent, bretonisch Serent) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Sérent lyt 27 km vu Vannes un 65 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 15 m un 156 m iber Normalnull.
Gschicht
Sérent isch zum erschte Mol gnännt wore anne 866 as Serent.
Verwaltig
vu Sérent isch. Sérent ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Sérent ghert zum Gallo.
Altweiler (Lothringen)
Oltwiller (lothrìngisch; frànzeesch Altviller, ditsch Altweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Werner Hodler
De Werner Oskar Felix Hodler (* 25. Juni 1887 z Nidau bi Biel; † 17. April 1974 z Zuchwil; Bürger vo Gurzele) isch en Schwyzer Gërmanischt, Tialäktoloog, Leerer und Redakter gsy. Bikant woorden isch er bsunders mit sym monumäntaale Buech über di bëërntüütsch Sintax. Anderi, nämli d Lüüt vo de «Bibelforscherbiwegig», händ en besser as Verfasser vo religiööse Traktaat gchänt.
Läbe
De Hodler isch im Bëërner Seeland uf d Wält choo, syni Eltere sind aber scho gly i d Stadt Bëërn züglet. Er isch deet dure ali Schuele dure – Primaarschuel, Progimnaasium und Literatuurschuel vom stedtische Gimnaasium – und hät im Hërbscht 1906 d Matuur gmachet. Er hät si dänn a der Uniwërsitëët Bëërn imatrikuliert und 1910 d Prüefig für s hööcher Leeramt i de Fächer Tüütschi Spraach und Literatuur, Änglisch, allgimäini Gschicht und Pëdagoogik bistande. Nachane hät er na syni Dissertazioon gschribe (1915 truckt) und änds 1911 d Tokterprüeffig abgläit. Er isch drufabe für es Jaar uf Belänz, zum a de kantonaale Handelsschuel Tüütsch gëë.
Altweiler (Lothringen)
Gschìcht
Oltwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1221 àls Altwiller.
Werner Hodler
Läbe
1912 isch er zwee Monet uf Praab, ab em 1. Jänner 1913 definityv as Redakter und Verträtter vom weschtliche Schwyzertüütsch am Schwyzerischen Idiotikon aagstellt woorde. Er isch de Naachfolger vom Emil Abegg gsy, wo s zur Indology zoge ghaa hät. Im Eerschte Wältchrieg händ de Bund und d Kantöön aber d Subwänzioone für s Wöörterbuech starch abegsetzt, und esoo isch em em Läitenden Uusschuss nüüt anders plibe, weder em Jüngschte, em Hodler, z chünde. Me hät aber gwaartet, bis er nöii Stell ghaa hät. Im Septämber 1915 isch er us de Redakzioon uusgschide.
Altweiler (Lothringen)
Gschìcht
Ìm Johr 1552 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Werner Hodler
Spraachwüsseschaftlichs Schaffe
Scho em Hodler syni Dissertazioon isch öppis Bsunders gsy. I syne «Beiträge zur Wortbildung und Wortbedeutung im Berndeutschen», wo-n-er 1911 ygräicht hät und wo 1915 truckt woorde sind (Naatruck 1970), hät er all die vile Möglichkäite, wie men im Bëërntüütsch cha Wërb und Subschtantyv bilde, zämegstelt. Byspiil bim Wërb sind Abläitigen uf -e(n), -ele(n), -ere(n), -tse(n), -ne(n), -ige(n) und Prëfigierige mit g(e)-, b(e)-, ver-, zer-, er-, e(n)t-, bim Subschtantyv söttig uf -i, -e(n), -er, ere(n), -el, -ele(n), -lig, -ech, -ete(n), -et, -i(n)g, -ei, -nis und so wyter.
Altweiler (Lothringen)
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Oltwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Werner Hodler
Spraachwüsseschaftlichs Schaffe
Das de Hodler hät müese s Idiotikon verlaa und er nachane nümen an ere wüsseschaftlichen Inschtituzioon aagstelt gsy isch, hät en nöd ghinderet, wyter spraachwüsseschaftlich z forsche. Nach sym morfoloogischen Aafang hät er si dänn mit de Sintax abggëë. Zwaar isch syni Aarbet «Grundzüge einer germanischen Wortstellungslehre», wo 1951 paraat zum Truck gsy wëër, nie usechoo. Aber drüü Jaar spööter, 1954, isch i de renomierte Räie «Germanische Bibliothek» sys Buech «Grundzüge einer germanischen Artikellehre» publiziert woorde.
Dänn isch de Hodler wider zrugg zum Bëërntüütsch: 1969 isch syni monumäntaal «Berndeutsche Syntax» erschune. Konzipiert isch es gsy as en Täil von ere bëërntüütsche Gramatik, wo het selen es Näbed- und Hülffsprodukt vo der Edizioon von em Jeremias Gotthälf syne Wëërch sy. Zum äinten isch die Gotthälf-Gramatik aber nöd usechoo, und zum andere hät em Hodler syni Sintax dëë Raamen au bi Wytem gsprängt. Er hät ussert em Gotthälf au Mundaartautoore wie der Ernst Balzli, de Simon Gfeller, de Hans Zulliger, de Ruedolf vo Tavel, der Otto vo Greyerz und der Emil Balmer dezuegnaa und hät im Norden und Süüde au zun verwandte Naachbertieläkt übereglueget – esoo sind au d Täggscht vom Soleturner Josef Reinhart oder vo de Waliser Moritz Tscheinen, Peter Joseph Ruppen und Hedwig Anneler ygflosse. Mit syne rund 750 Syte isch em Hodler sys Buech zum bëërntüütsche Satzbou bis hüt s umfassendscht Wëërch zur Tialäktsintax und -morfosintax – und überhaupt äini von grööschten Undersuechige zur Sintax i irgedere Spraach. Bisproche woorden isch es aber rächt kritisch. Der Andreas Lötscher schrybt am Schluss vo syre Rezänsioon:
Drüberuse hät er alewyl wider chlyneri Uufsätz zum bëërntüütsche Woortschatz, zur Sintax und zur Morfology im «Sprachspiegel» publiziert, em Organ vom Tüütschschwyzerische Spraachveräin (hüt Schwyzerische Veräin für di tüütsch Spraach).
Bi de «Bibelforscher»
De Hodler isch en aktyvs Mitgliid vo de Bibelforscherbiwegig gsy, und zwaar zeerscht innerhalb, nachanen usserhalb vo de «Wachtturm-Gsellschaft». Er isch ab 1925 Mitarbäiter vo de schwyzerischen Uusgaab vo «Goldenes Zeitalter» (hüt: «Erwachet!») und ab 1940 Usegäber vo de Bibelforscherzytschrift «Die brennende Lampe» gsy und hät au Schrifte wie «Israel das Schicksal der Welt» und «Elias wird kommen» verfasst. Sys Schrybe hät bis uf Amërika uusgstraalet, wo d Gruppe «Tagesanbruch» 1932 under sym Verfassername d Schrift «A Voice from Switzerland» useggëë hät.
Publikazioone
Idiotikon-Artikel
Büecher
Spraachwüsseschaftlichi Uufsätz
Literatuurwüsseschaftlichi Uufsätz
Religiöösi Schrifte und Byträäg
29. Februar
In Schaltjohr wird dr Februar um e Schaltdag verlengeret, dr '''29. Februar''' isch derno dr 60. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 306) Däg bis zum Änd vum Johr.
Pascal (Einheit)
S Pascal isch d SI-Eiheit vum Druck. Si heisst zue Ehre vum Blaise Pascal eso. Si isch definiert as
Ei Pascal isch also dr Druck, wo e Chraft vu eim Newton uf e Flächi vu eim Quadratmeter usüebt.
Dr Luftdruck wird meistens in Hektopascal (hPa) agä, wil so zum eine die gsetzlich vorgeschribe Eiheit Pascal verwendet werre cha un mer zum andere e Eiheit het, wo im gwohnte Millibar (mbar) entspricht. In dr Forschig wird insbesundere bi dr Vakuumtechnik vilfach s Millibar als Eiheit verwendet. Anstatt aber uf Pascal umzstige isch aber dr vollständig Verzicht uf Torr e Thema. S Torr isch anderst wie s bar nit dur e eifachi Verschiebig vu Dezimalstelle ins Pascal zyberfüehre.
In dr Lüftigstechnik wird hüffig d Eiheit Dekapascal (daPa) verwendet, wobi ei Dekapascal 0,1 mbar entspricht.
Dr middler Luftdruck vu dr Atmosphäro uf Meereshöchi un Standarddruck bzw. Normdruck isch 101325 Pascal = 1013,25 hPa oder 101,325 kPa bzw. 1,01325 bar.
Milchmann (Beruf)
Milchmaa isch en Pruef wos immer weniger gid. Früener isch d Milch is Huus gliferet worde. D Lüüt händ es Milchchesseli in Milchhchaschte ine gschtellt, im Milchbüechli gschribe, wievil Milch si bruuchet und s Gäld dezue gläit. I aller Früeni isch de Milchmaa cho, mit Ross und Wage, spääter mit eme Elektromobil und häd d Milch is Chesseli ine gfüllt. Zum Teil sind d Milchmanne Puure gsi oder en Aagschtellte vome ne Puur. I de Stedt sind Milchmanne hüüfig Milchhändler gsi, won d Frau en chline Lade, e Molki gfüert häd. Säb Milchmanne händ au Anke und Jogurt pracht.
Au wäns gäbig isch, wän eim d Poschtiwaar diräkt is Huus pracht wird, gits hüt e fascht e käi Milchmane me. I de letschte Jaar sind Huusliferdienscht vo grosse Läbesmittel-Gschäft ufcho. Vilicht sind d Milchmane äifach z früe verschwunde? Gründ won dezue gfüert händ: De Milchmaa häd nume e chlises Aagebot gha. D Lüüt i de Stedt händ lieber Paschtmilch kauft, wils tänkt händ, si segi besser. Anderi händ plötzli Angscht übercho, offni Milch segi nöd hygienisch. Au isch ab und zue s Milchgäld us em Milchchaschte gschtole worde. Hüt gits Milchmanne vor alem no z Ängland. Det bringt de Milchmaa d Milch aber scho sit Jaare paschterisiert i Glasfläsche won guet en halbe Liter Milch drin isch und stellt si vor d Hindertüür.
Hugenotten
Hugenotte isch d Bezeichnig für die französische Protestante im vorrevolutionäre Frankriich, wo sit öbbe 1560 brucht worden isch. Ihre Glaube isch stark vo dr Lehr vom Johannes Calvin beiiflusst gsi.
Vo 1530 isch d Glaubensusüebig vo de Protestante dur dr katholisch Klerus und dr König stark underdruckt worde. Mehreri Chille und Chlöster si gschlisse oder blünderet worde, so d Kathedrale vo Soissons im Johr 1567 und s Chloster Cîteaux 1589. Druf hai no sterkeri Verfolgige aagfange, wo under em Louis XIV. mit em Edikt vo Fontainebleau vo 1685 e Höhepunkt erreicht hai und e Fluchtwälle vo öbbe ere Vierdelmillion Hugenotte in die protestantische Länder usglöst hai.
Noch em Ändi vo dr Verfolgig mit em Toleranzedikt vom Ludwig XVI. im Johr 1787 und wo die französischi Verfassig 1791 in Chraft drätte isch, het sich d Bezeichnig Protestante immer meh duregsetzt. D Bezeichnig Hugenotte wird also nume für die calvinistische Gläubige zur Zit vo ihrer Verfolgig in Frankriich brucht.
Koreanische Sprache
Die koreanischi Sprooch oder Koreanisch wird vo mee as 78 Millioone Mensche as Muetersprooch gschwätzt, und vo deene si die mäiste Nord- oder Südkoreaner. Si ghöört au wenn si regionaal beschränkt isch, zu de 25 Sprooche uf dr Wält, wo am mäiste gschwätzt wärde.
Koreanisch wird mit ere Alfabeetschrift, em Hangŭl, gschriibe, wo bsundrigs entwigglet worde isch. Die lokaale Nääme vo dr Sprooch si in Südkorea hangungmal (Hangŭl: 한국말) oder hangugŏ (한국어), in Nordkorea hingeege chosŏnmal (조선말) oder chosŏnŏ (조선어). Dass sich d Nääme underschäide vo dr üblige Bezäichnig für s Land, wo in Nord- und Süüdkorea verschiide si. In Südkorea wird d Sprooch vom Nazionaale Instidut für die Koreanischi Sprooch bflägt.
Grammatikalisch handlet es sich bim Koreanische um e agglutinierendi Sprooch mit ere Grundwortstellig Subjekt-Objekt-Verb. Verwandtschafte zu andere Sprooche het mä käini chönne feststelle (au nit zum Japanische, au wenn dr grammatisch Bau seer äänlig isch), so dass Koreanisch as isolierti Sprooch klassifiziert wird.
Hugenotten
Literatur
dütsch
französisch
änglisch
Koreanische Sprache
Weblingg
Allgemäin
Wörterbuech
Colombier NE
Colombier NE (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf i der Gmaind Milvignes, und bis Endi 2012 isch es sälber e bolitischi Gmai im Kanton Nöueburg gsii.
Geografi
Colombier isch e Dorf uf eme chlaine Molassebiel bim Nöueburgersee. Zue Colombier ghere no d Sidlige Cottendart un Le Villaret  am Jurasidhang. Dr Bann umfasst 42 % landwirtschaftligi Flechi, 20 % Wald un 38 % Sidligsflechi. Die früenere Nochbergmaine vu Colombier sin gsii: Boudry, Bôle, Rochefort, Corcelles-Cormondrèche un Auvernier.
Gschicht
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Uf Aafangs 2013 hän d Gmainde Auvernier, Bôle un Colombier zur Gmaind Milvignes fusioniert.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Religion
76,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 9,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 4,0 %, FDP 34,3 %, Grüeni 6,5 %, PdA 1,1 %, SP 18,7 %, SVP 26,1 %.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4897 Yywohner 97,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,6 % Dytsch un 1,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Architektur
Colombier het es grosses alt Schloss. Das goot uf d Burg vo de Heere vo Colombier zrugg, wo im Middelalter s Zäntrum vo ihrere Grundherrschaft am Nöieburgersee gsi isch. Sid 1824 isch d Aalaag e Gasäärne vom Milidäär.
Titus Tobler
De Titus Tobler (* 25. Juli 1806 z Stää, † 21. Januar 1877 z Münche) isch en politisch ongaschierte Arzt und Palästinaforscher gsii.
Er isch im Kantoo Apezell Osseroode uf d Welt cho, het s Zöri une Medizin studiert und sis Wüsse z Wien, z Würzburg und z Paris vertüüft. 1835 isch er uf Palästina graist und het drufabe sis Buech Lustreise ins Morgenland usegee. Da Land heten so fasziniert, aser 1845, 1857 und 1865 nomol dai ane graist isch. Er het sich au mit ältere Palästinaliteratur usenandergsetzt. De Titus Tobler het sich aber au für s Haimische interessiert und 1837 sin Apenzellischer Sprachschatz usegee. Uf sini Aaregig isch i allne reformierte Kantöne de Charfritig zumene Fiirtig bestimmt worde. 1871 isch er uf Münche züglet, zum sich deet ganz sine Studie widme chöne. Deet isch er denn au gstorbe, bigrabe liit er aber uf aigene Wuntsch z Wolfhalde.
Aten
S Wort Aten cha si
Grafschaft Hanau-Lichtenberg
D Groofschaft Hanau-Liechtebärg isch e Territorium im Häilige Römische Riich gsi. Si isch 1456–80 us eme Däil vo dr Groofschaft Hanau und dr halbe Herrschaft Liechtebärg entstande. Noch em Usstärbe vo de Groofe vo Hanau-Liechtebärg 1736 isch si an Hesse-Darmstadt und an Hesse-Kassel gfalle.
Iir Zentrum isch im undere Elsass gsi mit dr Hauptstadt Buxswiiler.
Gliiderig
S Kondominat Umstadt isch bis 1504 zur Helfti Hanau-Liechtebärg understande. Sit 1680 si die mäiste linggsrhiinische Ämter im Elsass under französischer Suwerenidäät gsi, s linggsrhiinische Amt Lembärg und die rächtsrhiinische Gebiet si under dütscher Suwerenidäät bliibe. Am Ändi vom 17. Joorhundert bzw. 1739 si d Ämter Brumath, Buxswiiler, Hatte, Ingwiller, Kutzehuuse, Offedorf, Pfaffehoffe, Westhoffe, Woerth und Wolfishäim under französischer Suwerenidäät gsi und d Ämter Babehuuse, Lembärg,  Liechtenau und Willstätt under dütscher.
Region Nordschwarzwald
D Region Noordschwaarzwald (dt. Region Nordschwarzwald) isch aini vù zwelf Ruumornigs- ùn Blaanigsregione Baade-Wiirdebäärg. Si ùmfasd dr Schdadchrais Pforze, dr Landchrais Calp, dr Enzchrais ùn dr Landchrais Fraideschdad.
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region isch dr Regionalverband Noordschwaarzwald (dt. Regionalverband Nordschwarzwald) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Pforze.
Ruumblaanig
In dr Region Midlere Ooberryy gid mid Pforze ai Ooberzäntrum. Dernääbe gid s siibe Midelzändre:
Amen (Begriffsklärung)
S Wort Amen cha si
Amon
S Wort Amon cha si
Silfiac
Silfiac (bretonisch Silieg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Silfiac lyt 62 km vu Vannes un 47 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 175 m un 276 m iber Normalnull.
Gschicht
Silfiac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 871 as Selefiac (1283: Silviac).
Verwaltig
vu Silfiac isch. Silfiac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Silfiac ghert zum Bretonisch.
Marianna Madia
D Marianna Madia (* 5. Septembär 1980 z Rom) isch e italiänischi Bolitikeri. Si sitzt sit 2008 für e Partito Democratico, e Middi-linggs Partei, in dr italiänische Camera dei deputati.
Sit em 21. Februar 2014 isch d Madia Minischteri fir Verwaltungsreformen und -vereinfachig.
Brivats
D Marianna Madia isch sit em Juni 2013 mit em Film- und Färnseebroduzänt Mario Gianani verhürootet.
Las Meninas
Las Meninas (“D Hooffröiläin”) isch e Gmäld vom spanische Mooler Diego Velázquez. Es isch 2,76 Meter × 3,18 Meter grooss, und es isch im Joor 1656 enstande. Hüte befindet es sich im Museo del Prado z Madrid.
was s Bild zeigt
Las Meninas zäigt e groosse Ruum im Schloss Alcázar vo Madrid, dr Hauptresidänz vom Köönig Philipp em Vierte vo Spanie. Me gseht druf e bar Persoone vom spanische Hoof, wo mä die mäiste äidütig cha identifiziere. Im Middelpunkt stoot die fümfjöörigi Köönigsdochter Margarita, um sä ume si Hooffröiläin, e Wächder, zwäi so genannti Hoofzwärg und e Hund. Linggs von ene stoot dr Velázquez, wo grad an ere groosse Liinwand schafft und in Richdig vo de Bedrachter luegt.
E Spiegel hanget im Hindergrund und reflektiert, wie me cha dänke, d Oberkörper vom Köönig und vo dr Köönigin. Es gseet us, ass s köönigliche Bäärli usserhalb vom abbildete Ruum wurd stoo und, äänlig wie dr Bedrachter vom Gmäld, uf die abbildete Persoone luegti. Es git aber au Kunsthistoriker, wo glaube, dr Spiegel reflektieri nume e Deil vom Gmäld, wo dr Velázquez grad draa schafft.
Bedütig
Las Meninas isch äins vo de mäistdiskutierte Gmäld in dr Kunstgschicht. Dr Barockmooler Luca Giordano het vom Gmäld gseit, ass es d „Theologii vom Moole“ wurd darstelle. Dr Mooler Thomas Lawrence het von em im 19. Joorhundert gsäit, es sig e Wärk über d „Philosophii vo dr Kunst“. Bis hüte wird es immer wider as s bedütendste Gmäld vom Velázquez beschriibe, und es gältet as e sälbstbewussti, duuredänkti Reflexion über das, was e Gmäld cha darstelle.
Atem (Begriffsklärung)
S Wort Atem cha si
Oberburg BE
Geografi
Oberbuurg ligt uf dr linke Site vor Ämmi. D Gmeindsflächi bsteit us 57,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 33,8 % Waud, 8,1 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Burdlef, Hasli, Lützeflüe, Vechige, Chrouchtu u Rüti.
Gschicht
Oberbuurg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1240 aus Obrunburc. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 15,3 % gläge.
Religion
73,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,2 %, CVP 1,8 %, EVP 4,3 %, FDP 4,4 %. GLP 2,8 %, GP 5,4 %, SP 15,3 %, SVP 41,1 %, Suschtigi 8,7 %.
Gmeindspresidänt vo Oberbuurg isch dr Ernst Bolzli (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 3,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2740 Ywohner 89,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 2,1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Oberbuurg ghört zum Hochalemannisch.
Aton
Bi de alten Ägypter isch dr Aton, au Aten, Iten etc., urschbrünglig d Sunne as Schdärn gsi. In dr Gschicht vom Sinuhe us dr Zit vom Middlere Riich wird beschriibe wie dr König noch sim Dod zum Himmel schdiigt und sich mit em Aton vereinigt. Dr Aton as Sunneschiibe isch denn d Erschiinigsform vom Sunnegott Re worde. Under em Thuthmosis IV. isch d Sunneschiibe personifiziert worde, und dr Aton isch dr Sunnegott sälber gsi.
D Atonreligion vom Echnaton
Under em Pharao Echnaton isch dr synkretisch Gott Re-Horachte-Schu-Aton dr Schöpfergott vo allem Läbige gsi, in de erschde Regierigsjohr no dargschdellt as falkechöpfige Mensch, wie s dr heliopolitanisch Re-Horachte scho immer gsi isch, isch er schbööter nume no as Sunneschiibe mit Schdrahle, wo d Mensche berüehre und ihne Läbe ge, abbildet worde. Es git Glehrti wo im Echnaton si Atonreligion as monotheischdisch bezeichne,, anderi gsehn si ehnder as monolatrisch. Uf jede Fall schiints, ass dr Echnaton wenigschdens dr Kult vom Schdaatsgott Amun brobiert het z underdrucke: Er het de Amuntämpel ihri Iinahme wäggnoh und die si zerfalle. Dr Atonkult isch scho churz noch em Dod vom Echnaton widr verschwunde.
Waibstadt
Waibstadt (in de örtliche Mundart Waibscht) isch es Schtädtli mit öppe 5700 Iiwohner im hütige Bade-Württebärg und ghört zum Rhii-Neckar-Chreis. Au wenn Waibschtadt in de Region Kurpfalz ligt, hets politisch numme e kurzi Ziit zu de Kurpfalz ghört. Waibstadt isch Sitz und Mitglied im Gmeindsverwaltigsverband Waibstadt und de Tourismusregion Brunneregion.
Geographie
Waibstadt ligt im Schwarzbachtal im nördliche Kraichgau, öppe 20 Kilometer südöschtlich vo Heidelbärg und 6 Kilometer nördlich vo Sinsheim. Zu de Gmeind Waibstadt ghört au s Dorf Daisbach, wo früehner e selbschtändigi Gmeind isch gsi. De Gmeindsbann umfasst 2557 Hektare. 29,6 % sind von Wald bewachse, 54,1 % landwirtschaftlich gnutzt und 15,1 % sind Sidligs- und Verkehrsflächene. Nachbargmeinde vo Waibstadt sind Neideschtei, Helmstadt-Barge, Neckarbischofsheim, Sinsheim, Zuzehuuse und Eschlbronn.
Gschicht
Waibstadt isch zum erschte Mol gnännt wore anne 795.
Verwaltig
Waibstadt het sich mit dr Stadt Neckarbischofsheim un dr Gmaine Epfenbach, Helmstadt-Bargen, Neidenstein un Reichartshausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Waibstadt zämmegschlosse.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Waibstadt ghert zum Sidfränkisch.
Burg bei Burg
D Burg bi Burg isch e abgangeni Burg nerdlig vum Ortsdeil Burg vu dr Gmei Kilchzarte im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme Uuslaifer vum Galgebiel uf eme Buckel ober halb vum Laubishof gläge.
Wahrschyns isch die Durmhigelburg nume us eme Durm bstande uf eme Burgareal vu circa 10 mol 10 Meter. Vu dr ehmolige Burgaalag isch nume no dr Durmhigel erhalte. 1975 het mer no ne Grabe chenne sähne. Keramikschärbe, wu gfunde wore sin, stamme us em 13. bis 15. Johrhundert.
Ruine Bubenstein
D Ruine Buebestei, au Nej-Falkestei gnännt, isch e Burgruine oberhalb vum Ortsdeil Falkesteig vu dr Gmei Buechebach im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Felssporn an dr Nordsyte vum Helledal circa 500 Meter weschtlig vu dr Burg Alt-Falkestei
Gschicht
Die Spornburg isch vum Walter von Falkenstein im 13. Johrhundert böue wore, 1266 wäre d Herre von Falkenstein as Bsitzer gnännt, anne 1328 d Herre von Staufen. Im 19. Johrhundert wird e Deil vum Burgfelse fir e Yysebahnlinie gsprängt un no 1960 wird d Burg wäge Böufälligkeit abbroche.
Aalag
Dr Bärgfrid vu dr Burg het e Grundflechi vu 10 mol 10 Meter gha, dr Halsgrabe ne Diefi vu 5 Meter un e breiti vu 8 Meter. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht un dr Halsgrabe erhalte.
Karlsruhe (Nord Dakota)
Karlsrue (amtlig Karlsruhe) isch es Dorf z Nord Dakota. S Dorf het e Flächi vo 2 km² und ligt im McHenry County.
Gschicht
Karlsrue isch vo Iiwanderer gründt worde, wo anno 1809 vo Dütschland uf Odessa in d Ukraine usgwanderet gsi sind. Öppe 70 Johr später isch es ihne am Schwarze Meer so schlächt gange, dass si uf Amerika cho sind. Dr Ort isch uf di badisch Stadt Karlsrue daift worde. Au di andere Sidlige, wo si z Nord Dakota gründt hei, hei si nach Ort vom Oberrhii gnennt wie Monnem, Strossburi, Elsass, Raschtatt oder Worms. Karlsrue isch 1912 gründet worde.
D Iwohnerzahl vo Karlsrue isch vu dr Johre 2000 bis 2010 vu 121 uf 82 - un demit um es guets Drittel - gsunke. D Bevölkerigsdichti isch im 2000 bi 60,5 Iiwohner pro Quadratkilometer gläge un bis 2010 uf 41 gsunke.
Temperatur
D Tämpratuur isch e füsikalischi Gröössi, wo vor allem in dr Thermodünamik e wichdigi Rolle spiilt. Iiri SI-Äihäit isch s Kelvin (K). Z Dütschland, Ööstriich und dr Schwiz cha mä au d Äihäit Celsius (°C) bruuche.
D Tämpratuur kennzäichnet s thermodünamische Gliichgwicht: Wenn zwäi Körper die gliichi Tämpratuur häi, denn fliesst kä Wermi zwüschene, au wenn si mitenander in diräktem Kontakt stöön. Wenn s aber Underschiid zwüsche de Tämpratuure vo de bäide Körper git, denn fliesst Wermi vom Körper mit dr hööchere Tämpratuur zu däm mit dr niidrigere und daas, bis d Tämpratuure vo de bäide Körper gliich sin. Die Gliichgwichtstämpratuur lit denn zwüsche de bäide Usgangstämpratuure.
D Tämpratuur isch äng mit dr ungordnete Däilibeweegig vom ene Stoff verbunde. In Ideale Gaas isch d Tämpratuur e diräkts Määss für die middleri kinetischi Energii vo de Däili.
D Tämpratuur isch en intensivi Gröössi. Das bedütet, dass si iire Wärt bhaltet, wenn mä dr Körper, wo mä d Tämpratur von misst, däilt, wäared die inneri Energii as extensivi Gröössi Äigeschafte von ere Mängi het, wo ufdäilt cha wärde.
E hufe füsikalischi Äigeschafte si diräkt vo dr Tämpratuur abhängig und mä cha sä benütze, zum d Tämpratuur mässe. E Bischbil isch, dass sich Stoff thermisch usdeene. Das wird für ideali Gaas im Gsetz vom Gay-Lussac beschriibe und cha as Referänz brucht wärde. Fast alle füsikalische und chemische Äigeschafte vo Stoff sin e chli abhängig vo dr Tämpratuur, zum Bischbil dr elektrisch Widerstand oder d Dichdi. Wenn sich dr Aggregatszuestand änderet oder bi andere Faaseübergäng git s scho bi chliine Tämpraturunderschiid sprunghafti Verändrige vo Stoffäigeschafte.
D Tämpratuur isch e zentrali Kenngröössi bi dr Beschriibig vom Wätter und vom Klima. Zurzit beobachtet mä, ass die durschschnittligi Joorestämpratuur vo dr Ärde hööcher wird.
Bi wie dr Mensch d Tämpratuur empfindet, do cha s groossi Underschiid gee zwüsche dr füsikalische Tämpratuur, wo mit eme Thermometer gmässe wird, und dr gfüülte Tämpratuur.
Oberbau (Eisenbahn)
Dè Obberbau odder Gleiskörper von èrè Ysebaaschtreggi bschtòt uss èm Gleisbett un dè druff montyrtè Gleis. Dè Unterbau bildet è feschti Unterlaag für d Konschtruktion des Obberbau, i dèm er Unebbèheitè vom Gländ uusglycht.
Dè Obberbau un bsunders s Gleisbett diènt dè Uffnaam un Vodeilig vo Chräft, wo durch Masse, Beschlüünigung, Sinuslauf, Gschwindigkeit vo dè Schinnèfaarzüüg sowiè thermischi Belaschtungè durch Witterig entschtônn.
Vo dè Funktionsfähigkeit vom Obber- un Unterbau hänged unter anderem diè zulässig Högschtgschwindigkeit von èrè Streggi un diè zulässigi Achslascht vo dè Faarzüüg ab. Durch sognannti Mängel im Obberbau müèn uss Sicherheitsgründ Langsamfaarschtellè ygrichtet worrè, wo sich uff d Faarzitè vo Züüg nõchteilig uuswirked un somit zu Verschpôtigè füüred.
Z Dütschland isch für d Yhaltig vo dè rächtlichè Voruussetzigè s Ysebaa-Bundesamt zuèschtändig, für d Erhaaltig un dè laufende Betrièb vom Schinnènetz isch DB Netz vopflichtet.
Uffbau
Dè Obberbau enthaaltet znägscht è Gleisbett, wo i dè Regel uss Schotter bschtòt. Uff sellem „Schotterobberbau“ wörred quer zu dè Faartrichtig Schwellè glait, uff dennè in Faartrichtig d Schinnè befeschtigt wörred. Diè i dè Regel uss Bedong, abber oft no uss Holz odder Staal gmachtè Schwellè haalted d Schinnè im vorgsäènè Abschtand, dè Spurwitti, zuènand un müèn bi endlos voschweißtè Schinnè au diè thermisch bedingti Längèuusdeenigschräft i dè Unterbau ableitè.
Uff dè Schwellè wörred Schinnè durch Befeschtigungsmittel ghaaltè. Im eifachschtè Fall sin sell i d Holzschwellè geschlageni Nägel, dennè iri Flankè vom T-Kopf übber è Kantè vom Schinnèfuèß ragè duèt. Aktuell wörred i. d. R. Sischteem vo Gwindebolzè, Muèterè un Klemmè vowendet. Z Dütschland gängigi Befeschtigungsvofaarè sin uff Bedongschwellè vom Obberbau W, uff Holzschwellè è Variantè vom Obberbau K.
S Schotterbett isch flexibel un hûlft, sowoll statischi wiè au dûnamischi Belaschtungè glychmäßig uff dè Unterbau z übberdrägè. Witeri Vorteil von èm Schotterbett sin è relatyv guèti Grüüschdämmig sowiè d Uffnaam vo Schwingigè, wo durch dè Sinuslauf vo faarendè Züüg entschtônn. È Schotterbett lòt sich mit eifachè Mittel inschtandhaaltè. Witerhy füürt è Schotterbett diè z Europa üblichè Midderschlagsmengè i dè Böddè ab. Nõchteilig isch, dass bi Hochgschwindigkeitsfaartè Schotter vom Luftzug vom faarendè Zuug uss èm Gleisbett hochgrissè wärrè cha („Schotterflug“) un è Gfòòr für i dè Nöchi befindlichè Menschè un Dyr sowiè für d Technig darschtellt.
Nebbè dè Unterschwellig mit Querschwellè sin Längsschwellè bekannt. Selli wörred unter beidè Schinnèschträng in Längsrichtig montyrt. Dõby kömmed Schwellèschruubè mit Klemmplattè, Vergußmassè odder Spannbaggè für Fixyrig zum Ysatz. D Aawendig setzt voruus, dass diè z übberdrägendè Chräft übber è feschti Unterlaag uff dè Untergrund abgleitet wörrè könnè.
S Gleisbett cha au als Feschti Faarbaan gfertigèt wörrè, bi derrè d Schinnè dirèkt uff ein uss Bedong odder Asphalt bschtehendè, feschtè Obberbau montyrt wörrè cha. Dè Obberbau uss Bedong wörd vor allem bi modernè Schnellfaar- un Hochgschwindigkeitsschtreggè vowendet, wôôrend d Obberbautè uff Asphaltbasis vor allem bi Strõßèbaan ygsetzt wörrè cha, wo sich iri Faarschtrõß mit èm Chraftfaarzüügvokeer deilè müèn. Èn feschts Gleisbett bruucht als zuèsätzlichs Obberbauelemènt è Schallisolyrig in Form vo Isolyrmattè.
Pfleegi
Dè Obberbau bruucht regelmäßigi Pflegebüez, um sini Uffgabè erfüllè z könnè. Unzuèrychendè Unterhalt lôt d Belaschtbarkeit vom Gleisbett sinkè un d Yrichtig vo Langsamfaarschtellè isch d Folg.
Schwellè
Holzschwellen fangèt au bi beschter Imprägnyrig irgendwenn z vorottè un bièted denn keini stabili Unterlaag mee für d Schinnè, sodass si nu seltè uff me als 25 Johr Ligezeit chömmed. I bsunderè Umgebigè, byschpillswys in feuchtè Dunnel, cha d Ligeduèr au wesèntlich kürzer sy. Wenn d Befeschtigungsmittel in morschè Schwellè kein Halt mee findet, cha s zu Spurerwiterigè cho, wo sogar zu Entgleisigè füürè könnè.
Au Staal- un Bedongschwellè alterèd un müèn deshalb bizitè ersetzt wörrè.
Neueri Entwickligè, zum einè d Y-Staalschwellè für dè normale Obberbau, zum anderè d Staal-Bruggè-Schwellè (SBS), hèn dõ, in Bezug uff Lageschtabilität un Ligedit, dütlichi Vobesserigè brocht. Beidi Sischteem sin asè konzipyrt, dass è langi Ligeduèr un gringer Durcharbeitigszitraum z erwartè isch.
Schotter
Au s Schotterbett bruucht Pfleegi, well è einwandfreis Abflièßè vom Regèwasser i dè Unterbau gwôôrleischtet sy muè. Am eifachschtè isch s Uusbringè vo Herbizyd durch Uuchruttzüüg, um s Uèwachsè vo dè Stuudè z unterbindè. Selli könned iri Wurzlè bis i d Düèfi voradrybè, wo normals Erdrych unter m Schotter isch.
Dè Schotter bruucht sini Kantè un d Zwischèrüüm, um sini Fungtion richtig erfüllè z könnè. Dè Voschlyß vo dè Kantè ka au durch optimali Waal vo dè Gschteinsart nit vomiddè wörrè cha. Dõmit muè irgendwenn dè aalte stumpfe Schotter durch neuè scharfkantigè ersetzt wörrè. Sell isch stark vo dè Belaschtig un dè gwünschtè Lageschtabilität abhängig. Oft reicht s uus, dè aalt Schotter mit neuem z mischlè, um diè gwünschti Wûrkig zu erreichè. Isch dè Wasserabfluss durch Voschmutzigè voschtopft, ka dè Schotter nimmi „schnuufè“ un übbermäßigè Pflanzèwuchs cha ysetzè. Pflanzè sin uss meererè Gründ im Gleisbett unerwünscht: Zum einè behinderèd si zuèsätzlich dè Abfluss vom Wasser, zum anderè reicherèt sich dõdurch dè Schotter mit Humus aa un wörd dõdurch unflexibel. Èn söttigè Pflanzèwuchs isch èn Aalass für diè regelmäßig notwendigi Reinigung vom Schotter. Dõby wörd sellè gwäschè un zum großè Deil widdervowendet. È Übberschwemmig cha wegèm Ydraag vo Schwebeschtoff wiè Schlick zum Uuswechslè vom Schotter füürè.
Uffgrund vom losè Vobund vo dè Schotterstein unterènand wörred selli im Lauf vo dè Zit usènanddribbè. I folg vo sellèm entschtôn Luggènè im Gleisbett, wo sini Uffgaab nimmi übbernää cha. Chlyneri Mängel könned vo Hand durch Nõchschtopfè behobbè wörrè. I dè Regel wörred zu dè Reparadur Stopfmaschinnè ygsetzt. Dõby wörd kein Schotter ersetzt, sondern fäälendè Schotter nõchgfüllt. Somit muè dè sitlich nõch ußè voschobeni Schotter nit zrugg a diè gwünscht Bosition broocht wörrè.
Schinnè
Au d Schinnè sèlber muè regelmäßig uusgwechslet wörrè, denn bschtimmti Abnutzungè ka mò nimmi durch Schlyfè mit eim Schlyfwägè behebbè. D Ligezit vo dè üßerè Schinnè in eim Keerdunnel vo dè Gotthardbaan bedrait byschpillswys öppè drei Johr. Au s Schlyfè lòt sich nu wennigi Mõl durrèfüürè, well è beschtimmti Reschtdicki vom Schinnèkopf vorhandè sy muè. Au könned durch diè duèrndi Wechsèlbelaschtig vo dè Schinnè Mikroriss entschtò, welli − wenn si nit rächtzitig regischtryrt wörred − zuè nèm Schinnèbruch füürè könnè. Zu dè früèzitigè Erkennig vo Schäddè wörred hützdaag d Hauptschtreggè regelmäßig mit Ultraschallmesswägè abgfaarè.