cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Freiburger Patois
Wortschatz
De Groossdeil vùm Wortschatz vo de Frybùrger Patois het en latynische Ursprùng. Trotz dass de Patois vo de Frybùrger sälber mangmool als „Mischig“ vo Latyn, Französisch ùn Dütsch bezeichnet wird, sin germanischi Lehnwörter änder sälte. Am ùffälligschte isch s Wort bouébo ‚Bueb‘. Dernäbe sin au Wörter für Pflanze überno worde, bsùnders in de Nööchi vo de Sproochgränz. Z La Roche sait mer zum Byspil em Alperöösli chtirvouâdze vo Senslerdütsch ‚Stiirose‘. In andre Greyerzer Ort sait mer aber au dzintiyè.
Max Ernst
Dr Max Ernst (* 2. April 1891 z Brühl im Rhiiland; † 1. April 1976 z Baris) isch e dütsche Mooler, Grafiker und Bildhauer gsi.
Läbe
As Studänt isch er de Expressioniste nooch gstande und isch e Fründ vom August Macke worde. 1912 het er bin ere Usstellig modärni Wärk gseh und het sich für e Futurismus, e Fauvismus und dr Kubismus afo intressiere und het entschlosse, Mooler z wärde. Im Moole isch er Autodidakt gsi. Er het 1913 uf dr Usstellig „Rheinische Expressionisten“ z Bonn usgstellt, isch denn uf Baris gfahre, won er dr Guillaume Apollinaire und dr Robert Delaunay kenneglehrt het und e Fründ vom Hans Arp worden isch. Mit em Johannes Theodor Baargeld het er 1918 z Köln d Grubbe Dada gründet.
1941 isch er über Spanie und Bordugal in d USA gflüchdet. Dört het er im Dezämber 1941 d Peggy Guggenheim ghürotet. Im Johr druf het er mit em David Hare, em Marcel Duchamp und em André Breton d Zitschrift VVV uusegee, won e wichdigi Rolle bi dr Verbreitig vom Surrealismus in de Vereinigte Staate gspiilt het. Z Amerika het er sich meh mit dr Bildhauerei abgee. 1943 het er die jungi Moolere Dorothea Tanning kenneglehrt, het sich vo siiner Frau drennt und het d Tanning 1946 ghürotet. 1948 isch er amerikanische Staatsbürger worde isch aber fümf Johr druf uf Baris gange. Si moolerisch Stil isch internationaler worde und so isch si Erfolg. Uf dr 27. Biennale vo Venedig 1954 isch er mit em groosse Briis für Moolerei gehrt worde. 1958 isch er französische Staatsbürger worde. Zwei Johr druf isch si Buech La nudité de la femme est plus sage que l’enseignement du philosophe (dütsch: „Die Nacktheit der Frau ist weiser als die Lehre des Philosophen“) uusecho. Sit 1964 het er z Seillans im Département Var in dr Provence gläbt. 1976 isch er z Baris gstorbe.
Ferdinand Cohn
Dr Ferdinand Julius Cohn (* 24. Januar 1828 z Breslau; † 25. Juni 1898 z Breslau) isch e dütsche Botaniker und Mikrobiolog gsi. Er gältet näben em Robert Koch as äine vo de Begründer vo dr modärne Bakteriologii. Si offiziells botanisches Autorechürzel isch „ Cohn “. Hüte gseet mä im Cohn si wüsseschaftligi Bedütig vor allem din, ass er d Klassifikazion vo de Bakterie voraadriibe het.
Man Ray
Dr Man Ray [] (* 27. August 1890 z Philadelphia, Pennsylvania; † 18. Novämber 1976 z Baris; eigetlig Emmanuel Rudnitzky oder Emmanuel Radnitzky) isch e amerikanische Fotigraf, Filmregisseur, Mooler und Objektkünstler gsi. Dr Man Ray zelt zu de bedütende Künstler vom Dadaismus und vom Surrealismus. Er wird aber wäge dr Vilschichtigkeit vo siim Wärk allgemein dr Modärne zuegordnet. Er het dr modärne Fotografii und Filmgschicht bis zum Experimentalfilm wichdigi Aastöss gee. Er het e Hufe Porträtfotografie vo zitgenössische Künstler gmacht, wo d Hochphase vom kulturelle Läbe im Baris vo de 1920er Johr dokumentiert het.
Klement Gottwald
De Klement Gottwald (* 23. November 1896 z Dědice bi Vyškov, Mähre; † 14. März 1953 z Prag, Tschechoslowakei) isch en tschechoslowakische kommunistische Politiker und vo 1948 bis 1953 de stalinistisch Diktator vo de Tschechoslowakei ksi.
Er isch vo 1929 bis 1948 Vorsitzende vo de Kommunistische Partei vo de Tschechoslowakei (KSČ) und nach m Zweite Wältchrieg zerst Ministerpräsident (1946–1948) und denn nach de kommunistische Machtübernahm Staatspräsident vo de Tschechoslowakei (1948–1953) ksi.
Em Gottwald sis stalinistische Regime gilt als d dunkelsti Periode vo de kommunistischen Diktatur in de Tschechoslowakei. Lut historische Schätzige sind zwische 1948 und 1953 öpe 500'000 Mänsche ums Läbe cho. Die meiste sind us politische und religöse Gründ vo de Gheimpolizei StB ermordet worde. Nach sim Tod isch er ibalsamiert worde und im e Mausoleum begrabe worde. 1960 isch er entfernt worde.
Hüt isch de Gottwald sehr unbeliebt und isch 2005 in ere Meinigsumfrag vo Česká televize zum unbeliebteste Tschech gwählt worde.
Fischmarkt (Basel)
Dr Fischmäärt isch e Blatz z Baasel in dr Nööchi vom Rhii, wo d Spiegelgass, d Määrtgass und d Roothuusgass zämmekömme.
Dr historisch Fischmäärt
Vom Middelalter bis ins 19. Joorhundert häi d Fischer iiri Waar dört döfe und e langi Zit sogar dört müesse verchaufe. Fisch häi im Middelalter in dr Baasler Chuchi e wichdigi Rolle gspiilt. Im Rhii und sine Nääbeflüss het s e Hufe Fisch ghaa, wo vo dr Bevölkerig vor allem in dr Fastezit gärn gässe worde isch. Im 19. Joorhundert, wo Baasel wider e jüüdischi Gmäind ghaa het, si die vilmol am Fritig Fisch für s Schabatmool kho khaufe.
Dr Määrtblatz
Dr Baasler Fischmäärt isch näben em Birsig öbbe fuffzig Meter bachuf vo däm sinere Mündig in Rhii glääge. Bis 1359 isch dr Birsig dört offe gsi, denn het men e Gwölb drüüber baut und dr hütig Blatz isch enstande, aber no 1378 si bi Hoochwasser Wäidling uf em Fischmäärt umegfaare, wie s scho 1271 bassiert isch; und 1446 si säggs Hüüser am Blatz wägen em Wasser zämmegheit. In dr Middi vom Blatz isch sit em Ändi vom 14. Joorhundert e groosse Brunne gstande. In däm Brunne häi d Fischer iiri Fisch lääbig in Cheefig ghalte, bis si no am gliiche Daag verchauft worde si. Das het im Root nid eso gfalle, wo sit 1447 dr imposant Brunne uf sini Chöste het lo butze. 1513 het er verbote, d Fischkäste in Brunne z stelle, aber schliesslig isch s zum ene Kompromiss choo, und d Fischer häi d Erlaubnis bekhoo, d Fisch in Brunne z due, wenn s Wasser im Rhii drüeb sig.
Nääbe em Brunne häi si Bänk ufgstellt, wo si die lääbige Fisch druf verkhauft und usgnoo häi. Für dooti Fisch het s e bsundrige Bank ghaa. Das isch s Schelmebänkli gsi. Uf daas Schelmebänkli het d Obrikäit bsundrigs ufbasst, wil dooti Fisch schnäll schlächt worde si. Dorum het mä noch ere Verordnig us em Joor 1623 dooti Fisch nume drei Stunde lang döfe zum Verkhauf aabiete. Denn het sä dr Stuubechnächt vo dr Zumft ze Fischer abgruumt und furtgheit.
In dr Nöizit isch dr Fischmäärt weeniger wichdig worde. D Zumft het iiri Monopoolstellig und Kontrollfunkzioone verloore. Am Ändi vom 19. Joorhundert hets nume no am Fritig Määrt gee. Öbbe no zwanzig Händler us dr Stadt und us em Elsass häi am sibni am Moorge iiri Waar afo aabiete und scho am zääni isch Schluss gsi.
Dr Blatz wird scho lang nüme as Fischmäärt brucht, nume dr Naame und dr Brunne si no bliibe.
D Brünne uf em Fischmäärt
Dr grooss Brunne isch gege s Ändi vom 14. Joorhundert für d Fischverkhöifer dört baut worde, wo iiri Fisch in Cheefig in s Wasser iinegstellt häi, so dass si lääbig bliibe si. D Bevölkerig het sit 1615 Wasser us eme chliinere Brunne chönne go hoole, wo us em «Huus zem kalte Käller» (sit 1875 s «Marthastift») am Källergässli gspiist worde isch. Sit 1952 bekhunnt dr Brunne si Wasser us em stedtische Drucknetz.
Dr Fischmäärt as öffentlige Blatz
Dr Fischmäärt het im Middelalter acht Zuegäng gha mit entsprächend vilem Verkeer: d Kronegass (hüte dr underi Abschnitt vo dr Määrtgass), s Danzgässli, s Helmgässli, d Storchegass (hüte d Stadthuusgass), s Källergässli, s Fischbrunnegässli, dr Salzbärg (Petersbärg und Spiegelgass) und d Schwanegass (wo die alti Börse denn spööter emol gsi isch). E Zit lang isch dr Blatz s Zentrum vo dr Stadt gsi und het eso au e politischi Rolle gspiilt. Wo sich im 13. Joorhundert dr Baasler Root us em bischöflige Gricht entwigglet het, isch dä zerst am Fischmäärt dehäi gsi. S Geböid het verschiideni Nääme ghaa: 1250 het s domus judicii ghäisse, 1257 domus communitatis und 1290 praetorium civium. 1290 het sich denn s Machtzentrum zum Määrtblatz verschoobe, aber noch ere Verordnig us em Joor 1520 häi die bäide Vorsitz vom Root oder iiri Statthalter denn immer no jeede Daag im Summer vom zwäi bis am vieri am Noomiddaag uf em Fischmäärt müesse si, so dass sich d Lüt an si as Verdräter vo dr Obrikäit häi chönne wände. Im Winter häi si im «Huus zem Süfze» oder in äim vo de Zumfthüüser für s Volk müesse zuegänglig si.
Bauwärk am Fischmäärt hüte
Vo de alte Geböid, won emol um e Fischmäärt umegstande si, isch nüt me ume Wääg. Nid emol dr middelalterligi Brunne isch dört im Originaal, das het mä in s Historische Museum brocht und e Kopii uf e Blatz gstellt.
S Siidehuus Hoch
S Siidehuus Hoch isch 1904 vom Rudolf Sandreuter as Gschäfts- und Woonhuus für d Firma Siidehuus Hoch vom Baasler Siidefabrikant Ärnst Hoch-Bihrer am Fischmäärt 5 baut worde. Es isch e Chopfbau us rootem Sandstäi im Juugedstiil zwüsche dr Määrtgass und dr Stadthuusgass. Es het vier Stöck und en usbauts Mansardedach mit eme groosse Atelieefänster. Im Bardeer het s uf alle drei Fassaade hoochi Boogefänster und dr Booge über em Iigang isch im erste Stock. Linggs und rächts vom Iigang hets Erker vom erste bis zum dritte Stock, und zwüschene im zwäite und dritte Stock Balköön. D Fassaade isch mit geometrische Ornamänt gschmüggt, wo au klassizistischi und barocki Elimänt häi.
S Geböid stoot am Blatz vo zwäi eemoolige Hoofstett, s zum Laggs (Fischmäärt 7), wo diräkt am Birsiggwölb baut isch, wo immer no under em Fischmäärt duuregoot, und s zum Goldige Stäärn (Nr. 8), wo vor 1345 e Wäggsellaube gsi isch und doorum au Zur Alte Münz ghäisse het.
Niederstetten
Niederstetten isch e Stadt im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Niederstetten lyt im Dal vum Vorbach, eme Näbefluss vu dr Tauber.
Dr Baan bstoht us 64,6 % Landwirtschaftsflechi, 21,9 % Wald, 10,2 % Sidligsflechi un 3,3 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Niederstetten ghere d Stadtdail Adolzhausen, Herrenzimmern (mit em glychnamige Dorf un em Gheft Untere Mühle), Niederstetten (mit dr glychnamige Stadt, dr Wyler Eichhof, Ermershausen un Sichertshausen, em Schloss un em Wohnplatz Haltenbergstetten, em Gheft Rehhof un dr Wohnblätz Dreischwingen un Neuweiler), Oberstetten (mit em glychnamige Dorf, em Wyler Weilerhof, em Gheft Höllhof un dr Wohnblätz Fuggersmühle, Reutalsmühle un Stegmühle), Pfitzingen, Rinderfeld (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Dunzendorf un Streichental), Rüsselhausen, Vorbachzimmern, Wermutshausen (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Ebertsbronn), Wildentierbach (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Hachtel, Heimberg un Wolkersfelden, dr Hef Höllhof un Schönhof un em Wohnblatz Landturm).
Gschicht
Niederstetten isch zum erschte Mol gnännt wore anne 780.
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Niederstetten isch dr Rüdiger Zibold.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Niederstetten ghert zum Oschtfränkisch.
Humanitäre Minenräumung
Diä humanitäri Miinerüümig isch andersch als diä militärischi Miinerüümig: Bi dä humanitäre Miinerüümig goot's drum, alli Miine und nödexplodiärti Munition wegzruumä und z'vernichte. S'Ziil vo denä Bemühigä isch äs, dass d'Ziviilbevölkerig nochämä Chrieg wider zumänä normaalä Läbe cha zruckfinde. Diä militärisch Miinerüümig hingege hät zum Ziil, sich än Wääg möglichscht schnäll dor äs Miinefeld z'bahne oder aber, äs Gebiet zu militärischä Zwäck z'süübärä.; dabii wird in Chauf gnoo, dass villicht an einzelne Miine liggebliibt.
Dä Kampf gege d'Landmiine
Dä Kampf gege d'Landmiine basiert immer no wiitgehend uff dr Ottawa-Konvention vo 1997: Diä meischtä Schtaatä händ unterdessä diä Konvention unterschribä. Damit verpflichtet si sich, Antipersonemiine nüme iizsetze, die beschtehende Lager z'zerschtöörä, und diä vermiinte Gebiet z'süüberä.
Leider aber git's nöd nu verbotene Miine (Antipersonemiine), sondern au Fahrzügmiine und spezielli Munitionsarte, wo wiä Miine würked, aber nöd verbote sind.
Tatsächlich goot sethär de Gebruuch vo Landmiine dor d'Armeeä zrugg. Sogar die Länder, wo d'Ottawa-Konvention nöd unterschribe händ, hebed sich offäbar wiitgehend draa.
Leider aber wäred d'Miine hüt meh und meh vo "nöd-schtaatliche Aktööre" iigsetzt, also zum Bischpil vo Rebellebewegigä und vo bewaffnete Gruppe aller Art. Diä Gruppene chönd natürli d'Ottawa-Konvention nöd unterschriibe, well's ka Schtaate sind. Hüt no sind Miine für bewaffnete Gruppe aller Art "die Waffe des armen Mannes": Miine choschtet nöd vill zum chauffe, und si hend a verheerendi praktische und psüchologische Wirkig, vor allem uff d'Zivilbevölkerig vom änä betroffenä Gebiät.
Was umfasst aber konkret die humanitär Miinerüümig?
Diä humanitäre Miinerüümig isch dä wichtigst Teil vom Kampf gegä d'Landmine und umfasst verschidenschti Aktivitääte, wiä zum Bischpil:
D'Miinerüümig isch hüt wiitgehend schtandardisiert
Diä humanitär Miinerüümig isch international schtandardisiert und kodifiziert i dä International Mine Action Standards (IMAS). Diä schriibät ganz genau voor, wiämä Miine söll ruume, damit mit ärä Wohrschiinlichkeit vo 99,7 % d'Gebiet au würklich suuber sind, und damit's kai Uufäll git.
Diä wichtigschte Miinerüümigsmethode
Diä wischtigschte praktische Miinerüümigs-Methode i dä humanitäre Miinerüümig sind hütz'rtag diä folgende:
Tschechoslowakismus
De Tschechoslowakismus isch am Aafang vom 20. Johrhundert enstande und isch 1918 zur Staatsdoktrin vo de Erste Tschechoslowakische Republik worde. Ab dän hät mer in intensiv duregsetzt. Durs Münchner Abkomme isch d Ideologii stark zruck gange und isch während em Zweite Wältchrieg fast erlosche. Vo 1945 bis 1960 hät de Staat versuecht, d Ideologii witer durezäze. I de Verfassig vo de Tschechoslowakische Sozialistische Republik isch de Tschechoslowakismus als Staatsdoktrin vom Sozialismus abglöst worde und somit offiziell verschwunde.
Als Hauptvertreter vom Tschechoslowakismus gälte de Tomáš Garrigue Masaryk, de Edvard Beneš und de Vavro Šrobár.
Louis Spohr
Dr Louis Spohr (* 5. April 1784 z Braunschweig; † 22. Oktober 1859 z Cassel), au Ludwig Spohr (Daufnaame Ludewig), isch e dütsche Komponist, Dirigänt, Pedagoog, Organisator vo Muusigfest und e Giiger vo internationalem Ruef gsi. Näben em Italiäner Niccolò Paganini zelt er zu de grösste Giiger zu sinere Zit. Dr Spohr isch scho zu Läbzite berüemt worde. Noch em Dood vom Carl Maria von Weber (1826) und vom Ludwig van Beethoven (1827) het er bis zum Durchbruch vo de Wärk vom Franz Schubert, Felix Mendelssohn Bartholdy und Robert Schumann vo dr Middi vo de 1840er Joor aa as dr bedütendsti lääbgi dütschi Komponist gulte. Er het öbbe 280 Wärk hinderloo drunder Opere, Oratorie, Sümfonie, Konzärt und Kammermuusig.
Wärk
In Chlammere stoot s Entstehigsjoor.
Konzertouvertüre
E Däil Ouvertüre zue Büünewärke het dr Spohr gsonderet für dr Gebruuch im Konzertsaal veröffentlicht, zmäist unter äigener Opus-Zaal:
Dokumänt
Brief vom Louis Spohr befinde sich im Bestand vom Leipziger Muusigverlaag C. F. Peters im Staatsarchiv Leipzig.
Armand Jean du Plessis (Herzog von Richelieu)
Da Armand-Jean I. du Plessis de Richelieu (* 9. Septemba 1585 ufm Schloss Richelieu, Indre-et-Loire; † 4. Dezemba 1642 in Paris), Marquis du Chillou, Bischof vo Luçon (1608), Kardinal (1622), 1. Herzog vo Richelieu (1631) und 1. Herzog vo Fronsac (1634), Generalabt vo Cluny, Cîteaux und Prémontré. Schpitznama „rote Eminenz“; wichtigschta Berata vom Ludwig XIII; hot us Frankreich an absolutistischa Staat gmacht und d’Vormacht vo da Habsburga in Europa brocha.
Sine Afäng
Da Armand du Plessis isches vierte vo füf Kind vo François du Plessis, nam Soldat, Höfling und Großpropst vo Frankreich, und Susanne de La Porte, Tochta vo nam berühmta Jurischta. Mit nü Joahr hot ma n zum Philosophii schtudiera nach Paris (Collège de Navarre) gschickt. Danoch hot a ins Militär wella, wia sin Vata.
Da König Heinrich III. hot sinam Vata dia Diözese vo Luçon zuagschprocha ket, wo sinara Familie da gröschte Toal vo ihram Geald brocht het. Wil sin ältara Bruada is Kloschta ganga isch, heat da Armand-Jean du Plessis dean Bischofssitz übaneah müssa, zum s Geald sichara. Uf des ane hot a s’Militär gschmissa und agfanga Theologii zum schtudiera. 1607 isch a zum Bischof gweiht wora, glei druf hot a promoviert und isch erflogreich dra ganga, in sinara Diözese ufzrumma. Als erschta Bischof vo Frankreich hot a die Beschlüss vom Konzil vo Trient umgsetzt.
Sin politischa Ifluss
Wia da erschte Minischta vom Ludwig XIV., da Charles de Luynes, an Gegna vom Richelieu, wo uf oamol gschtorba isch, isch am Richelieu sina Zit ku. 1622 isch a Kardinal wora, 1624 isch a in Minischtarot ku und isch denn bald da wichtigscht Berata vom König und bald druf Prinzipalminischta gsi.
Da Richelieu hot durch sinen Ifluss ufn König Frankreich noch sina Vorschtellunga umgschtaltet. Er hot d'Vawaltung reformiert, dm Amtsadel eam sine Macht gno, a Netz vo Spiona ufbaut, dm Adel sine Rechte und sin Ifluss beschnitta und die militärische Machto vo da Hugenotten vanichtet. Er hot o wöchentlich a Zitung „La Gazette“ ussagea lo, wo nebs Nochrichta vom Hof alle Gesetze, Edikte, Ordonnanzen und Berichte vo eam und m König vaöffentlicht hot, und so uf die Meinung vo Militär, Klerus, Glehrten und Beamten igwirkt.
Innapolitisch hot da Richelieu d'Hugenotta, wo damols an Schtaat im Schtaat khet hon, als zwoate Macht im Schtaat usgschalta. A lange Serie vo Feldzüg, Belagerunga und Schlachta hots brucht, bis 1628 dia hugenottische Stadt La Rochelle nach mehr als oanam Jahr Belagerung bedingungslos kapituliert hot.
Ußapolitisch hot a da Drißgjöhrige Kriag für sis Ziel die Schpania zruckzdränga gnutzt. Er hot die protestantischa Fürschta zersch mit Geald vasorgt, damit se Schpanien amol zamürben und isch denn 1635 an da Sita vo Schweden in dean Kriag itreata.
Da Richelieu isch nia zimpalich gsi – politische Gegna hot a rücksichtslos usgschalta, Bündnisse hot a mit allem und jedem gschlossa, solang se eam was brocht hon. Als katholischa Kardinal hot a im drissgjöhriga Kriag mit da Proteschtanta paktiert. Sine Polititk isch uf große Widaschtänd gschtossa, bi Adel un Klerus, aba o innapolitisch. Es hot hufawis Vaschwörunga gea zum ean umbringa, aba sis riesige Schpionagenetz hot se alle reachtzitig ufdeckt.
Ende
Da Richelieu isch am 4. Dezember 1642 gschtorba. Sine Gsundheit isch nia bsundas guat gsi, und er hot o nia uf sich ufpasst. Sit m 18. November isch a ufm Sterbebett gleaga, hot aba döt all no in da Politik mitgmischt und zwoa Täg vor sinam Tod no mit m König konferiert. Begraba wora isch a – wia na sichs gwünscht hot – in da Kapelle vo da Sorbonne, wo a renoviera lo hot.
David Ben-Gurion
Dr David Ben-Gurion; ; (uf d Wält cho as David Grün am 16. Oktober 1886 z Płońsk, Kongrässpoole im Russische Riich; gstorbe am 1. Dezämber 1973 in Tel HaSchomer, Israel) isch dr erst Ministerbresidänt vo Israel gsi und äine vo de Gründer vo dr sozialdemokratische Arbetsbardei vo Israel. Er isch dr Vorsitzend vo dr Bardei vo 1948 bis 1963 gsi.
Biografii
No z Pole isch dr Ben-Gurion Zionist und Sozialist worde. 1906 isch er uf Palestina usgwanderet und het dürt mitghulfe, die jüüdischi Undergrundorganisazioon HaSchomer ufzbaue. D Osmane häi en 1915 usgwiise und drei Joor spööter isch er in die Jüüdischi Legioon vo dr britische Armee iidräte. Noch em Chrieg isch er zrugg uf Palestina und isch dr erst Sekretär und Vorsitzendi vo dr Gwärkschaft Histadrut worde, wo 1920 gründet worde isch. Er het mitghulfe, d Hagana z gründe, wo dr milidäärisch Arm vom Zionismus in Palestina gsi isch und dr Grundstock vo dr spöötere Armee vo Israel. 1930 het dr Ben-Gurion d Mapai gründet, e zionistisch-sozialistischi Arbäiterbardei.
Am 14. Mai 1948 het dr Ben-Gurion die israelischi Unabhängikäitserkläärig vrlääse und het die nöi Nazioon im Unabhängigkäitschrieg aagfüert, wo denn choo isch. Er het d Haganah zur israelische Armee usbaut und die andere milidärische Organisazioone entmachdet. Vor allem het er s Dransbortschiff Altalena lo versänke, wo Munizioon für e nazionalistisch Irgun an Bord gha het. Dä Befääl isch in rächtspolitische Kräis z Israel au hüte no umstritte.
Vo 1948 bis 1953 und vo 1955 bis 1963 isch dr Ben-Gurion dr israelisch Brömieeminister gsi. In dere Zit si e hufe Brojekt usgfüert worde, zum us em Land e modärne Staat z mache und hundertduusigi vo Juude us dr ganze Wält si ufgnoo worde, bsundrigs us de arabische Staate. 1955 het er e Zitli au as Verdäidigungsminister amtiert.
Dr Ben-Gurion isch nit zimperlig gsi im Umgang mit de Araber, het aber immer dr Friide as Ziil vor Auge gha. So isch er noch em Säggsdaagchrieg 1967 drgege gsi, no mee arabischs Land z annektiere. 1970 het er sich us dr Politik zruggzooge und isch ins Kibbuz Sde Boker go lääbe.
Mike Patton
Dr Michael Allan „Mike“ Patton (* 27. Jännr 1968 z Eureka, Kaliforniä) isch e US-amerikanische Sängr, Songschriber, Multiinstromäntespieler und Stimmkünschdlr. Är isch syt 1988 Sänger vo d Band Faith No More. D Band het si 1998 drännt un 2009 widerveraint.
Dervor het er bi dr Band Mr. Bungle, ere Band us sim Heimetort, wo 1985 gründet worden isch, gsunge. Anderi Patton-Bands sin d 1999 gründet Rock-All-Star-Formation Fantômas mit em Schlagzüger Dave Lombardo (Slayer), Trevor Dunn am Bass (Mr. Bungle) und King Buzzo (The Melvins) und di 2000 gründet Band Tomahawk gsi. Sis Label isch Irecac, wo er mitgründet het.
Waltalingen
Waltelinge (amtlich Waltalingen) isch en Ortschaft i de Gmaand Stamme im Kanton Züri.
Geografii
Waltelinge liit im Nordoschte vom Kanton Züri im Zürcher Wiiland. S Piet vo de früenerige Gmaand, wo uf der Südsyte vom Stammertaal isch, umfasst 62,8 Prozänt landwirtschaftlichi Flèchi, 28,8 Prozänt Wald, 3,4 Prozänt Sidligsflechi, 4,1 Prozänt Vercheersflechi und 0,5 Prozänt Gwässerflechi.
Zu der Gmaand Waltelinge händ au s Dorf Guntelinge und der Wyler Girsbèèrg mit em Schloss Girsbèèrg ghört. Uf em Hoger bi Waltelinge stòòt s Schloss Schwandegg.
Nach bim Dorf Waltelinge gòòt d Baanlinie vo Winterthur uf Staa verby, aber es hät dòò ekei Haltstell.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Ussländeraatäil isch anne 2011 bi 8,2 Prozänt gläge.
Politik
Bi de Kantonsròòtswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 6,2 Prozänt, CVP 0,8 Prozänt, EDU 2,3 Prozänt, EVP 1,9 Prozänt, FDP 10,6 Prozänt, GLP 8,1 Prozänt, Grüeni 9,2 Prozänt, SP 6,6 Prozänt, SVP 53,4 Prozänt, Suschtigi 0,7 Prozänt.
Wirtschaft
Z Waltelinge gits näbet de Landwirtschaft, wo de Wybou s wichtigscht isch, verschideni anderi Undernäme; vo de sächs Restaurant isch s Schloss Schwandegg, wo uf en middelalterlichi Burg zrugggòòt, s bikanntischt.
25. Juli
Dr '''25. Juli''' isch dr 206. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 207. in Schaltjohr), dodermit blybe no 159 Däg bis zum Änd vum Johr.
Ägyptisches Totenbuch
S egüptische Dootebuech (Originaalditel Uusechoo in s Daagesliecht) isch e Sammlig vo Zaubersprüch, Beschwöörigsformle und liturgische Aawiisige. E Zämmestellig het dr Karl Richard Lepsius 1842 as „Totenbuch der alten Aegypter“ noch dr groosse ptolemäische Handschrift us Turin uusegee. Dä Naame het au dr Edouard Naville brucht, won er 1883 e Sammlig vo dene Büecher us em Nöije Riich publiziert het.
Im Geegesatz zu de Underwältbüecher Amduat, Hööle-, Grüft- und Pfortebuech bittet dr Dooti as Ba-Seel ass men en in d Underwält wurd iineloo. Dr Doot isch as „Aaghöörige vo de nitköönigliche Ärdbewooner“ und Soon vom Osiris im Gfolg vom „Muuni im Weste“. Die verschidnige Door git s zum dr Osiris schütze, wil nume die Doote in d Underwält iine dörfe, wo „räin si und d Nääme vo de Door kenne“.
Bevor sich d Ba-Seel mit sim Liichnaam (dr Mumie) in dr Underwält cha veräinige, müess dr Doot e Hufe Brüefige bestoo. Am Schluss chunnt s Dootegricht, wo über si im Lääbe en Uurdäil fellt und wenn s Härz vom Doote liichter isch as e Fäädere, cha d Ba-Seel sich im „Gfolg vom Sunnegott Re“ iiräije. In dr 18. Dinastii het sich dr Bruuch entwicklet, ass mä die Sprüch uf Papyrusrolle gschriibe und die in Sarg glegt oder in d Mumie iigwicklet het. In dr Ptolemäerzit isch s Ändi vo dr Dradierig vom altegüptische Dootebuech choo.
Jüdische Gemeinde von Strassburg
Die jüüdischi Gmäind vo Stroossburg bestoot us öbbe 2000 Familie. Si isch dradizionell und brobiert en Usgliich zwüschen em liberale und em orthodoxe Juudeum z finde. Die Groossi Sünagooge an dr Avenue de la Paix isch 1958 iigweiht worde.
E Däil vo de Mitgliider vo dr Gmäind si us Tunesie, Marokko und Algerie cho, wo dört am Aafang vo de 1960er Joor vor em Antisemitismus gflüchdet si, wo sich immer mee bräit gmacht het.
Gschicht
Die eltiste Urkunde, wo vo Juude z Stroossburg brichte, stamme vom Ändi vom 12. Joorhundert. Dr Benjamin vo Tudela, e jüüdische Räisende, wo dur ganz Öiropa und dr Middleri Oste gräist isch, verzellt, ass die jungi Stroossburger Gmäind äini vo de riichste und lääbigste im ganze Riich sig. Mä nimmt aa, ass d Juude z Stroossburg in iirem äigene Stadtdäil gläbt häi. D Gmäind het e Friidhoof ghaa, wo dr eltist jüüdischi Friidhoof im Elsass gsi isch. D Abgoobe, wo si zaalt het, häi zu de höggste im Riich ghöört. Dr Kaiser Rudolf I. vo Habsburg het sini Rächt em Bischof vo Stroossburg verpfändet, wo denn im spöötere 13. Joorhundert dr Inhaaber vom Juuderegal gsi isch.
Wo dr franzöösisch Köönig Philipp dr Schöön 1306 d Juude us sim Köönigriich verdriibe het, si e hufe von ene ins Elsass iigwanderet. Aber 1349 isch s Ändi vo dere middelalterlige Gmäind choo, wo d Stroossburger Zümft, aagstachlet vo de aadlige Familie, wo vom bürgerlige Stadtroot entmachdet worde si, im Pogroom vom Walentinsdaag 2'000 Juude ermordet häi, wie s churz vorhär au scho anderi Stedt wie Baasel und Freiburg im Brisgau gmacht häi. D Stadt Stroossburg het druf dr Bsitz vo de Doote iizooge. Dr Kaiser Karl IV., wo äigetlig dr Schutzher vo de Juude gsi isch, het dr Stadt dr Mord an sine Kammerchnächt vergee. 1369 häi sich wider e baar Juude z Stroossburg niidergloo, aber wo 1388/1389 dr Schutzverdraag zwüsche dr Stadt und dr Juudegmäind abglofe isch, het en d Stadt nid ernöijeret und d Juude ändgültig us iire Muure verdriibe. Vo denn aa häi nume no weenig Juude im Elsass und dr Äidgenosseschaft gläbt.
Noch em Drissigjöörige Chrieg isch s Elsass an Frankriich gfalle. Im 18. Joorhundert isch die rächtligi Laag vo de Juude dört im Vergliich zu andere Däil vom westlige Öiropa relativ guet gsi und jüüdischi Gmäinde si entstande und häi afo waggse, vor allem im Sundgau. Under em Louis em XVI. häi scho fast 20'000 Juude in de Dörfer im elsässische Ruum gläbt. In dr Stadt Stroossburg häi aber d Juude no lang nid döfe woone. Nume as Rosshändler häi si in d Stadt iine döfe und häi für das 'Briwileeg' e Juudezoll müesse zaahle. Erst 1767 het sich die ersti jüüdischi Familie in de Muure niidergloo, aber es het e Rewoluzioon brucht, für dass die antisemitische Maassnaame abgschafft worde si.
1789 si in ganz Frankriich Buureunrueje usbroche und im Elsass si die Hand in Hand mit antijüüdische Pogrom gange. Mee as 1'000 elsässischi Juude sige denn in d Äidgenosseschaft gflüchdet und no 1793 häi d Juude im Elsass Angst um iir Lääbe müesse haa. Wo denn Frankriich as s erste öiropäische Land de Juude die volli Gliichberächdigung gee het, si die mäiste elsässische Juude zu patriotische Franzoose worde. Das het mä 1871 dütlig chönne gsee, wo s Elsass noch em Dütsch-Franzöösische Chrieg vom Dütsche Riich annektiert worde isch und e hufe Elsässer Juude, vor allem die riichere, uf Bariis und in anderi franzöösischi Stedt abgwanderet si. D Stroosburger Gmäind het 1801 e Friidhof z Köönigshoofe, hüte dr Stroossburger Stadtdäil Koenigshoffen, ufdoo. Si het sich am Aafang vom 19.Joorhundert im Poêle des drapiers, wo wääred dr Revoluzioon as Theater brucht worde isch, zu iire Gottesdienst droffe, und vo 1834 aa denn im ene ehemoolige Chloster an dr rue Sainte-Hélène. 1831 isch dr israelitisch Kultus gliichgstellt worde, und das het de Gmäinde, au dere z Stroossburg, zum Ufschwung verhulfe. Immer mee Landjuude si in d Stedt züüglet und d Stroossburger Gmäind het 1898 am Quai Kleber e neoklassizistischi Sünagooge baut, wo Blatz für 1'600 Glöibigi gha het.
Gege s Ändi vom 19.Joorhundert si e hufe ostöiropäischi Juude vor Pogrom ins Elsass gflüchdet und noch em Erste Wältchrieg hets e zwäiti Iiwanderigswälle gee. Noch ere Volkszelig si 1931 fast 40% vo de Juude z Stroossburg us em Usland cho. D Underschiid in dr Mentalidät und ass si sich nid häi welle aabassse, het zu Spannige zwüsche de ostjüüdische Immigrante und de altiigsässene Juude gfüert.
Noch em Chrieg si vili elsässischi Juude, wo überläbt häi, zrugg in iiri Häimet. D Gmäinde in de Stedt si gwaggse aber uf em Land git s kuum me Juude.
Deklination im Alemannischen
Bi dr Deklination im Alemannische wäre wiä in viil andere Sproche d Artikel, d Eigeschaftswerter (Adjektiv), d Haüptwerter (Substantiv), d Zahlwerter (Numerale) un d Firwerter (Pronome) veränderet, d. h. in eine vu dr viär Fäll (Kasus) gsetzt: dr Nominativ bzw. dr Akkusativ, dr Dativ un sälte dr Genitiv.
D Deklination vum Substantiv
D Substantiv hän im Alemannische normalerwiis ke Deklinationsändung. Dr Kasus isch numme dur dr Artikel zum unterscheide. Zu dr Üsnamme witer unte. In dr Tabälle e Verglich vum Zürcher un vum Kaiserstiähler Dialäkt:
In mänke Gegende vum Bärnbiät, zum Biispiil im Emmetal un im Schwarzeburgerland, hän Vornämme im Dativ un Akkusativ noch e Ändung (fir beedi Fäll glich). Biispiil: ''(Hans:) I ha Hanse gmeint/gmiint. (Ruedi:) I ha Rüedun grüeft. (Vatter:) Hesch(t) Vattere gfragt/gfrogt?'' Aber des isch im Ruckgang.
D Pluralbildung lueg im eigene Kapitel; dr Genitiv lueg im eigene Kapitel.
D Deklination vum Adjektiv
D Deklination vum Adjektiv isch in dr verschiidene Dialäktspiilarte nit vollständig glich, aber mer ka e rote Fade erkänne, wu iberal duri goht (lueg z. B. bi "Zämmefassig"). Nur i eim Punkt git's e dütlechen Unterschid zwüsche de verschidnige Dialäkt: Di starchi Ändig maskulinum singular isch i dä maiste Dialäkt -e, i de Dialekt am nördlecheren Rand (Ortenau, Strassburg) aber -er, bispilswys e guete Ma (südlech) – e gueter Ma (nördlech).
Für subschtantivierti Adjektiv gilt im Allgemeine ds Glyche wi für prädikativi: di schöni Gass – di Schöni, es blaus Wunder – öppis Blaus. E Usnahm dervo isch ds Baseldütsche, wo men unterscheidet: guet0 Broot – en Oordligs.
Gambia
Gambia (Uschbrooch: []; engl.: The Gambia []) isch ä Schdaat in Weschdafrika, wo an de Ufer vom Gambia-Fluss lit. Mit Usnahm vom enä churze Küschtenabschnitt an der Mündig vom Fluss in dr Atlantisch Ozean wird Gambia vollschdändig vom Schdaat Senegal umschlosse. Mit erä Flechi vo ungfähr 11.000 Quadratkilometer isch s Land öbbe halb so gross wie s Bundesland Hesse und dr chliinschd Flecheschdaat vom Kontinänt. Gambia het ungfähr 1,5 Millione Iiwohner (Schdand: 2008).
Deklination im Alemannischen
D Deklination vum Adjektiv
Di germanische Sprachen unterscheide scho immer e starchi und e schwachi Deklination vo den Adjektive dernah, öb d Wortgruppe mit däm Adjektiv bestimmt isch oder unbestimmt. E Wortgruppen isch bispilswys denn bestimmt, we si vomene bestimmten Artikel ygleitet wird. Im Dütsche git's ussertdäm di gmischti Deklination, wo bispilswys nach emnen unbestimmten Arikel vorchunt:
Zämefassig
(*) D Ändig -er git's bi Ortenau und z Straßburg; sust -e.
Gambia
Geografy
Gambia lyt an dr Weschtkischte vum afrikanische Kontinänt un isch mit 11.295 km² dr chlaischt Flechestaat z Afrika. Di rund 740 Kilometer lang Gränze goht uf ere Lengi vu 480 Kilometer un ere Braiti vu 10 bis 50 Kilometer em Verlauf vum Gambia-Fluss noo. Abgsääne vum Kischtenabschnitt isch Gambia ganz vum zwanzgmol greßere Senegal umschlosse. Vylmol wird s Land en Enklave gnännt, was aber nit stimmt, wel s ebe ne Zuegang zum Altantische Ozean het. Dr uugwehli Gränzverlauf vum Land chunnt dohär, ass des d Rychwyti vu dr Kanone vu dr britische Schiff uf em schiffbare Dail vum Fluss gsii isch.
Deklination im Alemannischen
Zämefassig
(**) Ohni Ändig im Baseldütsche.
(***) Ändigslosi Forme sy müglech, aber nid obligatorisch ir Zäntralschwyz und i altertümlechem Züritdütsch.
(****) En Form ohni Ändig isch müglech im Zugerdütsche.
Wangen-Brüttisellen
Geografi
Wange-Brüttisele liit im Glatttaal im nördliche Täil vom Bezirk Uschter. S Piet vo de Gmäind umfasst 43,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 25,5 % Wald, 17,3 % Sidligsflechi, 12,9 % Vercheersflechi und 0,3 % Gwässerflechi.
Deklination im Alemannischen
Zämefassig
(*) E Form ohni Ändig isch i allne Dialäkt müglech. Dernäbe git's im Luzärnische, Zürcherischen und Baslerische d Ändig -i, uf em Keiserstuel d Ändig -e.
(**) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnischen und im Baslerische het's d Ändig -i; die Ändig isch ussertdäm müglech, aber nid obligatorisch im Luzärnischen und im Zürcherische.
(***) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnische het's d Ändig -e; müglech, aber nid obligatorisch isch die Ändig o im Straßburgische. D Ändig -i isch im Luzärnische, Zürcherischen und Baseldütsche müglech, aber nid obligatorisch.
Wangen-Brüttisellen
Gschicht
Wange isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1242 als Wangen, Brüttisele 1207 als Britisseldon.
Gambia
Klima
S Klima isch tropisch mit ere uusbregte Räägezyt un ere Druckezyt. D Druckezyt goht vu Novämber bis Mai. Si isch beyyflusst vum druckene Nordoscht-Wind us dr Sahara, gnännt Harmattan. D Durschnittstämperature styge doderby uf Wärt zwische 21 un 27 Grad Celsius aa mit Spitzewärt bis iber 40 °C. Di relativ Luftfychtigkait blybt im Beraich zwische 30 un 60 Brozänt.
Wangen-Brüttisellen
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 25,4 % (Stand 2011).
Deklination im Alemannischen
Zämefassig
(****) E Form ohni Ändig isch z Straßburg müglech, aber nid obligatorisch.
Wangen-Brüttisellen
Religion
30 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 29,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Gambia
Gwässer
Gambia het e Kischtelinie vu rund 80 Kilometer Lengi. Eppe 1300 Quadratkilometer, also 11,5 Brozänt vu dr Landesflechi, sin Wasserflechine. Dodervu het dr Gambia-Fluss – ain vu dr Hauptstrem vu Afrika – mit syne Sytenarm dr Hauptaadail.
Deklination im Alemannischen
Zämefassig
(*****) D Ändig -i het's im Ortenauische, süsch -e.
(*) D Ändig -er git's bi Ortenau und z Straßburg; di südlechere Dialäkt hei d Ändig -e.
(**) E Form ohni Ändig isch i altertümlechem Dialäkt ufem Keiserstuel bi teilne churze Wörter müglech.
Deklination vom prädikativen Adjektiv
D Deklination vo prädikativen Adjektiv isch im Höchschtalemannische verbreitet und teilwys im südlechschte Hochalemannisch:
Gambia
Flora
Di geografisch Lag vum Land sorgt zäme mit dr umfangryche Fychtbiet fir e großi Aazahl vu verschidene Pflanzenarte. Rund 530 Pflanzenarte sin z Gambia bekannt. Dr Dail vum Senegal, wu im Norden aagränzt, lyt in dr Sahelzone, wyter im Side vu Weschtafrika schließt si dr tropisch Räägewald (Guineazone) aa. D Ibergangszone, wu au Gambia din lyt, nännt mer Sudanzone. Vorherrsche duet dr Vegetationstyp vu dr Fychtsavanne.
Wangen-Brüttisellen
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 6,8 %, CVP 2,5 %, EDU 2,7 %, EVP 1,8 %, FDP 11,4 %. GLP 10,6 %, GP 4,7 %, SP 16,6 %, SVP 41,8 %, Suschtigi 1,2 %.
Kanton Masmünster
Dr Kanton Masmìnschter (frz. Canton de Masevaux) ìsch e Kànton ìm franzeesche Département Owerelsass (Haut-Rhin).
Gambia
Flora
Noch ere Landnutzigsstudie vu 1998 sin eppe 45 Brozänt vu dr Landesflechi mit unterschidlige Waldtype deckt. Dr Aadail vu zuenigem Wald („dense forest“, mit eme zuenige Chronedach) isch aber nume bi 9 Brozänt gläge, derwylscht rund dreiviertel vu dr Waldflechi as „Waldsavanne“ klassifiziert woren isch. Nomol 32 Brozänt vu dr Landesflechi sin parkartigi, uffigi Hurscht-Savanne gsii, wu zmaischt saisonal druf buurt woren isch. Bi dr Umwandlig vu Wald in Ackerflechi wäre normal bstimmti Baim stoo gloo, zamischt sonigi, wu Fricht lifere (z. B. Cordyla pinnata, Baobab), Medizin (z. B. Khaya senegalensis), Fueter fir s Vii (grien Laub in dr Druckezyt, z. B. Faidherbia albida) oder Fasere (z. B. d Rinde vum Baobab zum Sail mache). D Waldsavanne cha mer yydailen in e Variante uf diefgrindigere, bessere Bede mit hechere Niderschleg (busnersch in dr West Coast Region un in dr weschtlige Helfti vu dr Lower River Region) un in e Variante uf dr ender flachgrindige Platoo mit gringere Niderschleg im Oschte vum Land. Di hyfigschte Baumarte sin Khaya senegalensis, Cordyla pinnata, Daniellia oliveri, Pterocarpus erinaceus, Prosopis africana. Uf dr druckenere Platoo het s derzue no Bombax costatum un Afzelia africana. Uf dr bessere Bede im Weschte git s dergege Anogeissus leiocarpa, Parkia biglobosa un Sterculia setigera. Uf große Flechine isch d Waldsavanne dur Waldbränd, Iberwaidig un starki Nutzig syt Johrzehnt degradiert un in dr Artenzämmesetzig stark veränderet wore. Statt dr urspringlige Artevylfalt hän si ender robuschti Pionierpflanze etabliert wie Terminalia macroptera un verschideni Combretum-Arte. Iber e Strecki vu guet 200 Kilometer ab dr Mindig duryy, het s am Gambia eso wyt, wie dr Yyfluss vum Salzwasser goht, dr Brackwasserzone, Mangrovewälder. Wyter uffezues un au an e Dail Zuefliss, wu vylmol nume in dr Räägezyt Wasser fiere, Räscht vu immergrienem Galerywald. Do wachse näbe dr Baumarte, wu fir d Waldsavanne typisch sin, au Diospyros mespiliformis, Erythrophleum guineense, Milicia regia, Borassus aethiopum un e Huffe Liene. Byschpil vum Galerywald sin im Abuko Nature Reserve un bim Ort Pirang in eme kleinen staatlige Forest Park erhalte blibe.
Kanton Masmünster
Kantonshauptort (frz. bureau centralisateur) isch die gliichnammig Kreisstadt Màsmìnschter mit eme Rothüs üs em 19. Johrhundert un dr Gmeindkìrech Sankt-Martin üs em 18. Johrhundert.
Wangen-Brüttisellen
Politik
Gmäindspresidäntin isch d Marlis Dürst (Stand 2012).
Gambia
Flora
Am Atlantik lang het s vor dr Iberböuig mit ere turistische Infrastruktur e Kischtewald (Coastal Woodland) ghaa, wu vor allem dur zuenigi Bständ vu Borassus aethiopum gchännzaichnet gsii sin, derzue au Allophyllus africanus, Malacantha alnifolia un Fagara zanthoxyloides. E guet erhaltene un gschitzte Räscht vum Kischtewald findet mer im Bijilo Forest Park.
Wangen-Brüttisellen
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,4 % gläge.
Gambia
Fauna
Großwild wie Elifante, Leebe oder Giraffe sin im 19. Johrhundert un am Aafang vum 20. Johrhundert vu dr Kolonialherren un Wilderer uusgrottet wore. Ainewäg git s hite z Gambia no ne großi Aazahl vu Dierarte.
Mauborget
Geografi
Mauborget lyt zwisch em Chasseron un em Mont Aubert, an dr Stroß vu Grandson uf Môtiers (NE). D Gmaiflechi umfasst 25,5 % landwirtschaftligi Flechi, 70,9 % Wald, 3,3 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtigi Flechi.
Wangen-Brüttisellen
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Wange-Brüttisele ghört zue de Oberländer Mundarte.
Gambia
Fauna
Rund 108 Suugerarte het s im Land, zem Byschpel verschideni Antilopenarte, wie d Sitatunga oder d Buschbeck. S git asu vyl Primate, dodrunter dr Guinea-Pavian un Grieni Meerchatze, aber au Weschtafrikanischi Stumbenaffen un Husarenaffe. Erfolgrych het mer di letschte Schimpanse vum Land in e Naturreservat umgsidlet.
Mauborget
Gschicht
Mauborget isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1403 as Malborget.
Gambia
Fauna
S Land isch bekannt fir di groß Vylfalt vu Vegel. Iber 540 Vogelarte sin in dr Fachliteratur bschribe – e Drittel dodervu sin Zugvegel.
Mauborget
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 17,7 % gläge.
Religion
51,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 21,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Gambia
Fauna
Friejer het dr Gambia as krokodilrychschte Fluss z Afrika gulte; hite findet mer in dr freie Wildbahn nume no sälte Krokodil, dodrunter s Nilkrokodil un s Stumpfkrokodil. Zue dr Echse ghert au dr bis zue zwee Meter groß Nilwaran. Sälte wore sin au d Flusspfärd, wu s no oberhalb vu Elephant Island rund 100 Exemplar het.
Deklination im Alemannischen
Starchi Deklination
Es Adjektiv wird denn starch dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv ke Artikel het oder nach Zahlwörter. Im Nominativ isch der typisch Fall d Aared.
Gambia
Fauna
Di gschitzt Kischtelinie isch e beliebt Laich- un Ufwuchsbiet fir verschideni Fisch. In dr Flussmindig cha mer au als Delfin bschaue.
Stedt un Ortschafte
Wei d Hauptstadt Banjul uf ere Insle liyt, cha si nit wyter expandieren. Doderdur isch Serekunda in dr Kombo-St. Mary Area di mit Abstand grescht Stadt un mit 415.962 Yywohner s wirtschaftli un kulturäll Zäntrum vum Land.
Ethnie
Di grescht Bevelkerigsgruppe sin d Mandinka mit eme Aadail vu rund 40 Brozänt, derno d Fulbe un d Wolof. En Aadail vun eme Viertel verdailt si uf di räschtlige ethnische Gruppe:
Sproche
Noch em Ethnologue wäre z Gambia die Niger-Kongo-Sproche gschwätzt (mit Sprächerzahl anne 2006): Derzue git s s N’ko, e Mischsproch us dr Mande-Sproche Bamanankan, Maninkakan, Jula un Mandinka, wu as Zwootsproch brucht wird.
S Änglisch isch au no dr Unabhängigkait vum Verainigte Chenigrych anne 1965 offiziälli Amtssproch blibe un hite au di am meeschte brucht Schriftsproch
Deklination im Alemannischen
Starchi Deklination
(*) Di züridütschi Form guet Mane isch starch veraltet.
Gambia
Sproche
Di arabisch Sproch isch im Gambia-Dal en alti Schriftsproch. Im Zug vum Transsaharahandel sin scho im 10. Johrhundert v. Chr. nordafrikanischi Händler zue dr weschtafrikanische Herrscherhyyser chuu. Mit dr Aanahm vum Islam isch s Arabisch as Bildigssproch un as Sproch vu dr Religion in d Region chuu.
Religione
D Bevelkerig vu Gambia isch zue 90 Brozänt muslimisch, nyn Brozänt sin Chrischte un rund ai Brozänt ghert draditionälle indigenen afrikanische Religionen aa.
Deklination im Alemannischen
Starchi Deklination
(*) Di züridütschi Form guet Fraue isch starch veraltet.
Schwachi Deklination
Es Adjektiv wird denn schwach dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv bestimmt isch, das heisst nach emne bestimmten Arikel oder nach gwüsse Pronome, bispilswys de Demonschtrativpronome: dëë lang(i) Taag, disäb alt(i) Schachtle, weles guet(i) Hëërz?, weli brave Chind?
Aamerkige:
Gmischti Deklination
Es Adjektiv wird denn gmischt dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv dür nen unbestimmten Artikel ygleitet wird oder dür bestimmti anderi Wörter wi ke, mänge.
Die Deklination heisst gmischt, wil si sech us Forme vo der schwachen u der starche Deklination zämesetzt.
Im Plural sy starchi und schwachi Ändige müglech, bispilswys: mängi großi Stedt (starch) – mängi große Stedt (schwach). Vo de Wörter vil u ke git's im Plural zwo verschidnigi Forme, eini wo mit der starche, und en anderi, wo mit der schwache Deklination geit: vil gueti Würscht (starch) – vili guete Würscht (schwach), ke gueti Würscht (starch) – keni guete Würscht (schwach).
Gambia
Religione
S Krokodil giltet as hailig. Im Mond sään Weschtafrikaner e Krokodil. Z Gambia git s drei hailigi Krokodilbeckine, z Kachikally, bi Barra un bi Allahein. Dert wären in langer Familiendradition Krokodil ufzoge. S Aalänge vun ene soll Glick bringe. Mythologischi Bedytig het au dr Affebrotbaum (Baobab).
Mauborget
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 7,2 %, FDP 8,5 %, GLP 3,9 %, GP 8,4 %, SP 17,2 %, SVP 47,7 %, Sunschtigi 2,1 %.
Knutange
Knutange (lothrìngisch Knéiténgen oder Knéiténg, ditsch Kneuttingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Miro
Miro isch dr Name vo dene Persone:
Deklination im Alemannischen
Gmischti Deklination
(*) Bsunders eisilbigi Adjektiv sin im eltere Dialäkt ohni Änd-s: e guet (guets) Kind, e schen (schens) Maidli usw.
Oberbronn
Gschìcht
Owerbrunn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1232.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Knutange
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Oberbronn
Verwàltung
vun Owerbrunn ìsch. Owerbrunn ghert zem Kommünàlverbànd.
Knutange
Geogràfi
Knutange lijt àn dr Fensch, rund zwelf Kilometer sìdweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 196 un 366 m ìwer em Meeresspiejel.
Oberbronn
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owerbrunn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Knutange
Gschìcht
Knutange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1193 àls Cneutengis.
Mauborget
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Mauborget isch dr Claude Roulet (Stand Merz 2014).
Gambia
Gschicht
Di fruchtbare Stade vum Gambia-Fluss sin scho syt Johrdöusert bsidlet. E schriftli Zygnis het dr Karthager Hanno dr Seefahrer um 470 v. Chr. im Bricht vu syre Rais uf Weschtafrika gee. D Verbindig zum Mittelmeerruum isch erscht mit em Fall vum Remische Rych un dr Uusbraitig vum Islam abgrisse.
Um d Mitti vum 15. Johrhundert hän e Huffe vum Heinrich em Seefahrer initiierti Entdeckigsfahrten an dr Weschtspizt vu Afrika gfiert. Dodrunter sin d Seefahrer Dinis Dias, Alvise Cadamosto un Nuno Tristão gsii. In dr Jorh derno hän portugiesischi Händler d Ruute mit Schiff as Dransportmittel ibernuu. Zue däm Zytpunkt isch Gambia Dail vum Rych Mali gsii.
Mauborget
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,0 % gläge.
Gambia
Gschicht
Anne 1618 het dr Chenig James I. ere britische Gsellschaft s Privileg zum Handel mit Gambia un dr Goldkischte, em hitige Ghana, gee. Au d Niderlande un s Herzogtum Kurland hän churzi Zyt Kolonien uf em Biet vum hitige Gambia ghaa. Vum spote 17. bis zum Änd vum 18. Johrhundert hän si Ängland un Frankrych um di bolitisch un wirtschaftli Herrschaft iber d Fliss z Senegal un z Gambia gstritte. Dr Pariser Fride vu 1763 het Großbritannie d Herrschaft iber Gambia gee, d Franzose hän nume ne chlaini Enklave um Albreda im Norde vum Fluss iberchuu, wu anne 1857 an Großbritannien abdrätte woren isch.
Mauborget
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 85 Yywohner 92,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,7 % Dytsch un 2,4 % anderi Sproche.
Gambia
Gschicht
In dr Zyt vum transatlantische Sklavehandel sin iber drei Millione Mänschen as Sklaven uf Amerika verschlaipft wore. Erscht 1807 het Großbritannien offiziäll mit em Sklavehandel ufghert, dr Handel z Gambia isch aber vorerscht wytergange. Anne 1816 hän d Ängländer z Bathurst (hite Banjul) e Militerstitzpunkt böue. In dr Johr derno isch Banjul zytwyise em britische General-Gouverneur z Sierra Leone unterstande. Erscht 1888 isch Gambia en aigeständigi Kolony wore. Doderrby sin d Gränze zwische dr franzesische Kolony Senegal un Gambia ändgiltig feschtglait wore.