cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rickenbach BL
Gschicht
Spärligi Bodefünd bezyge d Awäseheit vo Mensche in dr jyngere Steizyt. Erscht vill spöter wird dr Hof, wo noch em Bach bnennt wird, gründet. In ere Urkunde taucht dr Ortsname (Richenbah) 1274 s'erschti Moll uff. Im 12. und 13. Joorhundert hett s Dörfli nochenand de Homburger, Froburger, Thiersteiner und Falkesteiner gheert. 1461 isch es wie die ganz Region zer Stadt Basel ko. 1510 hän d Basler Herre weschtlig vom Dorf im sumpfige Talbode dur dr Balthasar Walch vo Lindau e Fischweiher aleege lo. Dä isch aber im Verlauf vom 18. Joorhundert immer meh verlandet und 1799 uffgeh worde. Möglicherwyys hängst mit däm Fischweiher zämme, dass d Rickebacher no im 19. Joorhundert 250 Jucharte Ackerland bsässe hän, wo sie kei Zähnte druff hän miesse abgeh. 1904 ischs Gebiet vom ehemoolige Weiher drainiert worde.
Mäusebussard
De Mooswai oder Henevogel (latynisch Buteo buteo; alemanischi Näme) isch de hüüffigsti Griiffvogel vo Mitteleuropa, wo s ganz Joor döre vorchunnt. I den Alpe lebt er bis zonere Hööchi vo 2100 Meter öber Meer. Jungi Mooswai flüüget im Winter as Mittelmeer, di Alte bliibet zrugg. Deför öberwinteret i Mitteluropa Mooswai us Osteuropa.
Uussie
De Mooswai isch e bruune Vogel, wo individuell verschide gfärbt isch, de Buuch isch heller. Mandli und Wiibli underschaidet sich nöd im Uussie. De bim Flüüge brait gfächreti Schwanz und di braite Flögel hend schwarzi Spitze. Mooswai wered 46 bis 58 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 110 bis 130 cm und wöget 600 bis 1300 Gramm.
Olaf Scholz
Dr Olaf Scholz (* 14. Juni 1958 z Osnabrück) isch e dytsche Bolitiker (SPD) un syt em 8. Dezämber 2021 Bundeschanzler vu dr Bundesrepublik Dytschland. Dervor isch er vu Merz 2018 bis zue syre Wahl zum Bundeschanzler Bundesminischter vu dr Finanze un Stellverdrätter vu dr Bundeschanzleri Angela Merkel gsii (syt Oktober 2021 gschäftfierend).
Vum 7. Merz 2011 bis zum 13. Merz 2018 isch er dr Erscht Burgermaischter vu Hamburg gsii. Vum Novämber 2007 bis Oktober 2009 isch er Bundesminischter fir Arbet un Soziales gsi. Är isch vu Novämber 2009 bis Merz 2018 Vorsitzende vu dr SPD z Hamburg gsi, vu Oktober 2009 bis Merz 2011 stellverdrättende Vorsitzende vu dr Bundesdagsfraktion un vu Novämber 2009 bis Dezember 2019 stellverdrättende Bundesvorsitzende vu dr SPD. Vu Februar bis April 2018 isch er kummissarische Barteivorsitzer vu dr SPD gsi.
Vum Oktober 2005 bis Novämber 2007 isch dr Scholz Erschte Barlamentarische Gschäftsfierer vu dr SPD-Bundesdagsfraktion gsi. Vu Mai bis Oktober 2001 isch er Innesenator vu dr Freie un Hansestadt Hamburg un vu 2002 bis 2004 Generalsekretär vu dr Bundes-SPD gsi.
Läben un Beruef
Syy Großvater isch Yysebahnbeamte gsi, d Eltere Chauflyt im Textilgwerb un sin us em Hamburger Stadtdail Altona gstammt. Uf d Grundschuel isch er z Hamburg-Großlohe gange. Noch em Abitur am Gymnasium Heegen z Hamburg-Rahlstedt het dr Scholz e Studium vu dr Rächtswissenschaft im Ramme vu dr aistufige Jurischtenuusbildig absolviert. Syt 1985 isch er as Rächtsaawalt zuegloo un Bartner vu dr Aawaltskanzlei ‚Zimmermann, Scholz und Partner‘ z Hamburg. Dr Scholz isch Fachaawalt fir Arbetsrächt. Vu 1990 bis 1998 isch er au Syndikus vum Zäntralverband vu dr dytsche Konsumgnosseschafte gsi.
Dr Olaf Scholz isch chinderlos ghyrote mit dr Bolitikeri Britta Ernst un läbt z Hamburg-Altona-Altstadt. Är isch Mitglid vu dr Hamburger Initiative mehr Zeit für Kinder.
Bartei
Dr Scholz isch anne 1975 in d SPD yydrätte, wun ere sich zerscht bi dr Jusos engaschiert gha het. Bi dr sozialdemokratische Jugedorganisation isch er vu 1982 bis 1988 stellverdrättende Bundesvorsitzende gsi. Vu 1987 bis 1989 isch er derzue Vizepräsident vu dr International Union of Socialist Youth. In syre Zyt as Jungsozialist het er dr Freudenberger Kreis, dr Stamokap-Fligel vu dr Juso-Hochschuelgruppe un d Zytschrift spw unterstitzt.
Dr Scholz sich vu 1994 bis 2000 Vorsitzende vum SPD-Bezirk Hamburg-Altona gsi un vu 2000 bis 2004 Landesvorsitzende vu dr SPD z Hamburg. Syt 2001 ghert er em SPD-Bundesvorstand aa. Vum 20. Oktober 2002 bis 21. März 2004 isch dr Scholz Generalsekretär vu dr SPD gsi. Noch em Ruckdritt vum Gerhard Schröder as SPD-Vorsitzende isch au dr Scholz zruckdrätte. Wäg syre änge Zämmenarbet mit em Schröder un syym Yysatz fir sällem syyni Reformbolitik isch dr Scholz langi Zyt em Kreis vu dr „Schröderianer“ zuegrächnet wore. Des het sich gänderet, wun er Arbets- un Sozialminischter woren isch. Syt em 6. Novämber 2009 isch er Vorsitzende vu dr SPD z Hamburg.
Bi dr Burgerschaftswahl am 20. Februar 2011 isch dr Scholz Spitzekandidat vu dr SPD gsi un isch gege dr Erscht Burgermaischter Christoph Ahlhaus (CDU) aadrätte. D SPD isch mit 48,3 Brozänt sterkschti Bartei wore un het di absolut Mehrhait vu dr Mandat in dr Burgerschaft iberchuu.
Noch em Ruggdritt vum Martin Schulz het dr Scholz am 13. Februar 2018 uf Bschluss vum Barteibressidium as dienschteltschte stellverdrättende Barteischef kummissarisch dr SPD-Barteivorsitz ibernuu. Am 18. April isch d Fraktionsschefi Andrea Nahles as reguläri Noofolgeri gwehlt wore.
Im Merz 2018 isch dr Scholz as Bundesfinanzminischter Mitglid vu dr neie Bundesregierig wore.
Syt em 8. Dezämber 2021 isch dr Scholz Bundeschanzler vu Dytschland. (Kabinett Scholz)
Abgordnete
Dr Scholz isch vu 1998 bis 2001 Mitglid vum Dytsche Bundesdag gsi un isch s wider syt 2002. Im Untersuechigsuusschuss zue dr Visa-Affäre isch dr Scholz Obmann vu dr SPD-Fraktion gsi.
Am 13. Oktober 2005 isch er zum Erschte Barlamentarische Gschäftsfierer vu dr SPD-Bundesdagsfraktion gwehlt wore. Är het des Amt uusgiebt bis zue syre Ernännig zum Bundesminischter fir Arbet un Soziales am 21. Novämber 2007. Syy Noofolger isch dr Thomas Oppermann wore. Derzue isch dr Scholz bis zue syym Yydritt in d Bundesregierig Mitglid vum Barlamentarische Kontrollgremium vum Bundesdag gsi, wu d Arbet vu dr Ghaimdienscht iberwacht.
Dr Scholz isch in dr Bundesdag allwyl as im Bundesdagswahlkrais Hamburg-Altona diräkt gwehlte Abgordnete yyzoge. Bi dr Bundesdagswahl 2005 het er 45,9 Brozänt vu dr Erschtstimme iberchuu, 2009 nume no 36,1 Brozänt.
Effetligi Ämter
Syt em Novämber 2006 isch dr Scholz Schirmherr vum Brojäkt Bildung gegen Kriminalität, ere gwaltpräventive un schuelferderige Maßnahm in eme sozial schwache Stadtdail vu Hamburg. S Brojäkt isch anne 2005 entstanden us ere studäntische Bildigsbewegig im Viertel, wu dr Olaf Scholz as Schirmherr unterstitzt gha het.
Malawisee
Dr Malawisee (au Nyasasee, z Tansania Nyassa, Nyasa gnännt, z Mosambik Niassa; vu Yao nyasa „See“) z Oschtafrika isch dr nyyntgrescht See vu dr Ärd. Syy Abfluss isch dr Shire. D Aarainerstaate vum See sin Tansania, Malawi un Mosambik.
Geografi
Mit ere Lengi vu 560 Kilometer, ere Braiti vu bis zue 80 Kilometer (durschnittli 50 Kilometer) un ere Diefi vu bis zue 704 Meter isch dr Malawisee ain vu dr greschte Seeä im Oschtafrikanische Grabebruch, vu dr Flechi här wird er dert nume no ibedroffe vu vum Tanganjikasee un vum Victoriasee.
No Norde wäre d Stade gäächer. Ganz im Norde rage uf dr tansanische Syte d Livingstone-Bärg mit Gäächwänd bis zue fascht 2.500 Meter Hechi us em See.
Dierwält
Dr Malawisee isch bekannt fir syy Arteryychtum an muulbruetlige Buntbarsch. Insgsamt git s fascht 450 Fischarte im See, di maischte dervu sin Buntbarsch. Fascht alli Buntbarschgattige un -arte sin endemisch. Zue dr endemische Buntbarschgattige im Malawisee ghere Aulonocara, Labeotropheus, Labidochromis, Maylandia, Melanochromis, Pseudotropheus un Sciaenochromis. D Buntbarsch, wu ökologisch an di felsige Stade vum See bunde sin wäre vu dr Aawohner vum See Mbuna gnännt, di ibrige Utaka. Näbe dr Buntbarsch chemme im Malawisee Nilhächt, verschideni Welsarte, Karpfefisch, Salmler, ai Stachelool (Mastacembelus shiranus) un drei Arte vu Zahnkärpfling vor.
Vil Buntbarsch sin beliebti Aquariefisch. Wichtigi Spyysfisch, wu au exportiert wäre, sin dr Chambo, aigetli vier Buntbarscharte us dr Gattig Oreochromis, un d Welsart Kampango (Bagrus meridionalis). In ere wirtschaftlige Mängi gfischt noch ene wird aber nume im sidligschte Dail vum Malawisee. Zum Schutz vu dr Bruetstette vu dr Fisch isch anne 1980 am Sidstade vum See bi Monkey Bay dr Malawisee-Nationalpark yygrichtet wore, wu syter 1984 au uf dr Lischte vum UNESCO-Wältnaturerb stoht.
Anderi Dier am Malawisee sin zem Byschpel Seeadler, Flusspfärd, Krokodil, Seepython un großi Waran.
Gschicht
Bi Karonga lyt dr Fundort vum eltschte zue dr Gattig Homo gstellte Fossil, wu bishär vu Paläoanthropologe entdeckt woren isch. Dr iber zwoo Millione Johr alt Unterchifel het d Archivnummere UR 501 iberchuu un isch vu syym Entdecker Friedemann Schrenk as Homo rudolfensis yygordnet wore.
Nkhotakota isch ain vu dr eltschte Märtblätz vu Afrika sidlig vu dr Sahara. Syy Gschicht isch wenig erforscht.
As erschte Europäer isch am 16. Septämber 1859 dr britisch Afrikaforscher David Livingstone an dr Malawisee chuu.
Schwäbisches Wörterbuch
S Schwäbische Wertrbuach isch a Werk en siiba grauße Bend (I bis VI/2) em Lexiko-Format ibr da ganza Wortschatz vom schwäbischa Dialekt. D Vorfassor send dr Hermann Fischer (1851 bis 1920) ond dr Wilhelm Pfleiderer (1878 bis 1953).
A bissle Gschicht
Ôgfanga hot ällas en de 70r-Johr vom 19. Johrhondrt. Dr Professr fir d germanischa ond romanischa Philologie a dr Uni Diibenga, dr Adelbert von Keller (1812 bis 1883), isch uf dui Idee komma, a Wertrbuach ibr da gesamda schwäbischa Dialekt zo schaffa. Zerscht hot’r ôgfanga, an Haufa Matrial zo sammla. Bis 1883 send so rond 400.000 Zettl mit Ufzoichnonga ond 400 Ufsätz vo schwäbische Volksschuellehrer zammakomma. Wo nô de eigentlich Arbet zo deam Wertrbuach hett losganga kenna, hot dr Keller s Zeitliche gsegnet. Vôrher hot’r abr noh seim Schialer Hermann Fischer da Uftrag gäa, sein graußa Plâ zo vorwirklicha. Der hot sich mit ma enorma Eifr dera Sach ôgnomma ond noh meh Matrial zammatraga, bis us deane 400.000 Zettl 650.000 worra send. Em Johr 1904 schliaßlich isch dr erscht Band vom Schwäbischa Wertrbuach rauskomma. Ganz fertig macha hot’r des riisige Werk nemme kenna; nôch-em Erscheina vom fuffda Band hôt au dean dr Daud hoimgsuacht, wia-nr grad ibrem Buachstaba „U“ gschafft hot.
Zom Glick hot dr Fischer an tichtiga Mitarbeitr ghet, wo scho viil Johr mit-em zammagschafft hot: da Wilhelm Pfleiderer. Der hot dui Arbet weitrgfihrt ond se 1936 mit-em sibta Band Nachträge zom guada Schluss brocht.
Dr Enhalt ond sei Bedeidong
Zammagnomma hot des Werk 13.027 Schbalda. Em Lauf dr Zeit isch’s fir viil Schbrochwissaschaftlr a nitzlichs Werkzeig fir ihr Forschong worra, ond des et bloß fir d Dialektforschong. Weaga seira vorhältnismäßig kloina Uflag isch des Schwäbische Wertrbuach fir da Normalbirgr a bissle arg deier. Drzua kommt noh, dass des Werk fir de meischde Leit au viil z wissaschaftlich ischt, so dass se et viil drmit ôfanga kenndet. Drom fendet mr’s au kaum e-ma Privathaushalt, sondrn fascht bloß en wissaschaftliche Biachoreia.
Lueg au
Schwäbisches Handwörterbuch, a wenziga Zammafassong vom graußa Schwäbischa Werterbuach
Α
Alpha (griechisch άλφα; Majuskel Α, Minuskel α) isch de ärscht Buechschtab vum griechische Alphabet un het ä numerischer Wert vun 1.
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Monrose
Monrose isch e drüchöpfigi, dütschi Castingband gsi. Si isch im Herbscht 2006 ide ProSieben-Show Popstars zämegstöut worde. Monrose gäutet aus Nachfouger vode erfolgriiche No Angels. För ehres Debut-Aubom Temptation hets vier Mou Goud ond einisch Platin gäh. S zwöite Aubom vo de Monrose, Strictly Physcial, esch im September 2007 usecho, nochhär hends ehre zwöiti Chart-Hit met "Hot Summer" glandet ond esch met Doppel-Goud uszeichnet worde. Am 26. September 2008 hend d Monrose ehres drette Studioaubom I Am veröffentlecht. Met I Am send si ide Schwiiz, Düütschland ond Öschtriich id Top 20 cho. Wältwiit hend Monrose öber 1 Millione Platte verchouft. Monrose hend dMusig-Verastaltig The Dome 46 moderiert.
Am 25. November 2010 het s Trio d Uflösig vo dr Band bekannt gää. D Uftrett für 2011 solle aber no durgfüert werde.
Temptation (2006)
Im spote Oktober 2006 send die letschte sächs Finalistinne vo de füft Popstars-Staffle is Ufnahmestudio gange ver öbbe drüü Woche ond hend abwächslegswiis Songs förs Albom produziert. S Albom hed e grosse Erfolg chönne verbueche. A de Spetzi vo de Charts in Östriich, Dütschland ond i de Schwiiz esch s Albom platziert gsee ond hed ougeblecklech Platin-Status erreicht. Im Juni 2007 esch s Albom offiziell met Triple-Platin uszeichnet worde för 450'000 verchoufti Kopie wältwiit. "Shame" hed einisch Goud ond einisch Platin öbercho ond esch in Dütschland die erfolgrichschti Singel im Johr 2006 gsee. Met de zwöite Single "Even Heaven Cries" hend d Monrose wöue a Eurovision Song Contest 2007 of Helsinki (Finnland), hend jedoch am 8. März 2007 ade dütsche Vorentscheidig gäge de Roger Cicero verlore, wo metem Song "Frauen regier'n die Welt" s Publikom öberzügt hed.
Strictly Physical (2007)
Am 21. September 2007 esch s zöwite Studioalbom i de dütschsprochige Region erschene, am 8. Oktober in Teil vo Ost-Europa. Im Januar 2008 het s Albom Doppel-Gold-Status erreicht, met meh as 110'000 verchoufte Platte wältwiit. Vom Aubom send drüü Singles veröffentlecht worde, "Hot Summer" esch di erst gse ond het au Erfolg in Skandinavie, Ost-Europa ond Belgie gha. Osserdem send d Monrose im Juni 2008 i dr Türkei gse för diversi Interviews mit Magazine om ehre Sommerhit 2007 "Hot Summer" dete zpromote.
Als zwöiti Single-Uskopplig esch d Single "Strictly Physical" ehri vierti Top-Ten-Hit in Düütschland gseh ond ehre zwöiti Top-Ten-Hit in Pole.
"What You Don't Know" esch in Öschtrich ufe Markt cho ond esch nor ufe Platz 37 glandet. Met "What You Don't Know" esch die Girlgroup au in ganz Europa verträtte gseh: Ide Radio-Charts vo de Länder: Belgie, Frankriich, Italie, Korea, Lettland, Liechtestei, Litaue, Luxemburg, Niderlande, Östriich, Russland, Tschechie, d Ukraine... Met ehrere 5. Single "What You Don't Know" send d Monrose am 14. März bi The Dome 45 z Fridrichshafe (Dütschland) ufträtte. Bi dere Verastaltig het de Detlef Soost ide Monrose persöhnlech metteilt, dass ehri Single Goldstatus erreicht het. Spöter het sech aber die Mäldig as fähl entpoppt, lut Starwatch, s Musiclabel vo de Monrose.
I Am (2008)
Ehri 6. Single, "Strike The Match" esch am 6. Juni 2008 erschene ond erstmous bim Germany's Next Topmodel-Finau am 5. Juni vorgstöut. För ehres Albom hend sech d Monrose onterstötzig vom Ryan Tedder, de Frontmaa vo de Band OneRepublic, gholt. Sie hend vo ehm s Lied Strike The Match usgsuecht wo är produziert het. Am 26. September 2008 esch sdrette Studioaubom I Am erschene, ei Woche spöter, am 4. Oktober, di zwöiti Singleuskopplig "Hit 'N' Run".
Die dretti offizielli Single vom Albom esch "Why Not Us" ond esch am 28. November 2008 veröffentlecht worde.
Monrose hend metem R'n'B-Star Craig David en nöij Version vo sim Nommer-1-Hit "Walking Away" ufgnoh ond es Video zäme in London im Juli 2008 dräit. D Single werd vorussechtlech im Februar 2009 erschene.
Ladylike (2009-2010)
Förs vierte Studiaubom hend sech d Monrose zwöi Joor Ziit gloh. Onder anderem hend sie s Aubom au in New York ufgnoh. S Aubom schloht id Rechtig vom ziitgenössische Elektro Pop, Dance. Ersti öffentlichi vorstellige vo neue Songs hets binere Autogrammstond in Zämmenarbet met BeYu, wo dMonrose set November 2009 als Testimonial onder Vertrag stönd, bi de Thomas & Helga Show uf NDR ond werds no bi The Dome 54 gä.
Singles
¹ nume as Download veröffentlecht
Bács-Kiskun
Bács-Kiskun (uff Ungarisch Bács-Kiskun megye, ungarndütsche Name: Batsch-Kleinkumanien; Batschka) isch e Komitat im Süde vo Ungarn. S isch noch em Zweite Wältchrieg uss de Komitat Bács-Bodrog und Pest-Pilis-Solt-Kiskun gründet worre. Mit re Flächi vo 8'445 Quadratkilometer isch Bács-Kiskun s gröschte ungarische Komitat. Näbe e baar Erhebige um Baja umme isch s Komitat zimlig flach. Komitatssitz und gröschti Stadt isch Kecskemét.
Geografy
S Komitat isch für d sini nadürligi Schönheit bekannt. De Nationalpark vo Kiskunság litt uff sinem Bode.
Bács-Kiskun gränzt im Weste an d Komitat Baranya, Tolna und Fejér (Gränze isch d Donau), im Norde an Pest, im Oste an Jász-Nagykun-Szolnok und Csongrád und im Süde an s Land Serbie.
Bács-Kiskun hät Adeil an de Große Ungarische Diefebeni. D Höchedifferänz zwüschem höchste und em diefste Punkt isch numme 80 Meter.
Im Verglych zum Rest vo Ungarn isch d'Azahl Sunnestunde hoch; Bács-Kiskun ghört zu de sunnigste Gegende vom Land. Durch de Sand werre d'Temperaturschwankige als stärcher empfunde, des heißt d'Luft wird chälter bzw. wärmer empfunde wie si wirklig isch. Z Bács Kiskun fallt wenig Nyderschlag; di jöhrligi Mitteltemperatur litt zwüsche 10 und 10,5 Grad.
Di gröschte Flüss vom Komitat sin d'Donau und d'Theiß. Größeri Stehgwässer sin d'See vo Szelid und Vadkert.
D'Pflanzewält vo Bács-Kiskun isch zimli vylfältig; vyli devo sin im Kiskunsági Nemzeti Park z seh.
Bevölcherig
Obwohl d Bevölcherig abnimmt, stigt d Geburtsziffere im Gegesatz zum Rest vo Ungarn.
D Bevölcherig isch fast homogen; 94,1 Prozänt vo de Lüt sin Ungare. In de Regione Hajós und Baja git s kroatischi und dütschi Minderheite. Vo de Bevölcherig sin 65,3 Prozänt römisch-katholisch, 11 Prozänt kalvinistisch.
Zwei Drittel vo de Bevölcherig läbt in de Städt; elei d Hauptstadt Kecskemét beheimatet e Sechstel devo. Di höchsti Bevölcherigsdichti hät aber Kalocsa (353 Ywohner pro km²), di diefsti Újsolt (6 Ywohner pro km²).
Obwohl Bács-Kiskun s fümftgröschte Komitat vo Ungarn isch, isch d Bevölcherigsdichti verglychswis dief. 13 Prozänt vo de Bevölcherig läbt uff em Land.
Wirtschaft
D Bács-Kiskuner Wirtschaft hät im Johr 2001 3,7 Prozänt vom Bruttoinlandprodukt vo Ungarn usgmacht. S hät sich sit 1995 um 50% gsteigert. Vo sällem Bruttoinlandprodukt hät 2001 de primär Sektor 12,3% usgmacht. Säll isch zwar meh wie in de andere Komitat, isch aber sit 1995 (15,6%) weniger worre.
Klimawandel
Klimawandel, au Klimaveränderig, Klimaänderig oder Klimawäggsel, isch e Veränderig vom Klima, wo uf dr ganze Ärde oder eme ärdäänlige Blaneet oder Mond, wo en Atmosfääre häi, bassiert. S Wermer- oder Chelterwärde, wo mit eme Klimawandel verbunde isch, cha churzi oder langi Zitrüüm duure. E wichdigs Underschäidigsmerkmol bestoot drbii zwüsche de Witterigsverlöif, wo im Raame vom ene Klimazuestand beziehigswiis von ere Klimazoone bassiere, und vom Klimawandel sälber, wo d Woorschinligkäit, öb bestimmti Wätterlaage ufdräte, vergröösseret oder verchliineret.
Bács-Kiskun
Wirtschaft
De Adeil vom sekundäre Sektor isch fast konstant blybe; 2001 hät er an de Wirtschaft e Adeil vo 30,9 Prozänt gha (29,5 im Johr 1995). De tertiäre Sektor isch am meiste gstyge, allerdings isch er mit 56,8 Prozänt im Verglych zum Rest vo Ungarn (64,4%) zimlig dief.
Klimawandel
Die geegewärtigi globaali Erwermig, wo vor allem vom Mensch verursacht isch (anthropogen), isch e Bispil für e Klimawandel, wo seer schnäll vor sich goot aber nonig abgschlosse isch. In dr öffentlige Diskussioon wird dr Begriff Klimawandel mit em bestimmte Ardikel dr vilmol as Sünonüüm für globaali Ufwermig brucht.
Bács-Kiskun
Tourismus
Di beliebteste Touristezyl sin di rysige Fläche vo de Große Ungarische Diefebeni, di unberiehrti Natur und d'Denkmäler vo de verschydene Städt. Au di beide Flüss, d'Donau und d'Theiß, ghöre dezüe; d'Donau bsunders vo Tass im nordwestlige Äck vom Komitat bis zu de Gränze und d'Theiß bsunders bi Tiszakécske im Nordoste vo Bács-Kiskun. Au di beliebti Romantik vo de Puszta isch bekannt.
Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Bács-Kiskun
Hieroglyphen
Hieroglyphe si Schriftzeiche wo d Form vo schtilisierte Bilder hai. Es Zeiche cha emenä Lut, enerä Silbe oder emenä Wort entspräche.
Etymologii
S Wort chunnt vom französische hiéroglyphique us em 16. Johrhundert, wo vom griechische hieroglyphikos (vo ἱερός (hierós), heilig and γλύφειν (glyphein), iimeissle) herchunnt. D Grieche hai mit τά ἱερογλυφικά γράμματα (ta hieroglyphika grammata), hieroglyphischi Buechschtabe, die ägyptische Hieroglyphe gmeint, well si as hailigi Schrift bitrachtet worde sind, wo vom Schriibergott Thoth erfunde worden isch.
Entstoh
Hieroglyyphe sin Zeichnige vu Objäkt un hänn uursprünglig allewiil e Gegestand odder e Läbewese abbildet (mit Usnahm vu de Zahle). Sonigi Zeiche sin abber au für s Beschriibe vu andere Begriff benutzt wore, z. B. d'Djed-Süüle, wu für Ewigkeit un Haltbarkeit stoht: Es hät au Logogramm geh, wu für mehreri Sache gliichzitig gstande isch; für s richtig Verständnis hät sich de Gebruuch vu Determinatiiv verbreitet, wu aazeigt hänn, was gmeint isch.
Di erste Hieroglypheschrifte sin uugfähr zur gliiche Zit z Egypte un z Mesopotamie entstande. Us de prä- un friehsumerische Schrift isch spöter wäge de neue Schribtechnig e Keilschrift wore. Di egyptischi Schrift chunnt us em archaische Zitalter, z. B. d'Narmer-Palätte odder d'Steiinschrifte z Nubie. Bi de Schrifte vu Serech isch umstritte, ob si als Hieroglypheschrift chönne bezeichnet were odder numme eifachi Symbol sin.
Entwicklig
Di altegyptischi Schrift isch d Schrift, wu am längste aagwändet wore isch; si hät e Gschicht vu fast 4000 Johr, während säller Zit hät si allerdings e baar Veränderige duuregmacht. D'Bilder sin mit de Zit vereiheitligt wore un es isch e gregelti Schrift entstande; au d'Usrichtig devuu isch Regle gfolgt, allerdings sin die Regle zum Deil anderst aagwändet wore. In mänke Fäll isch sogar d'Reihefolg vu de Zeiche gändert wore, was Egyptologe zum Deil e Rätsel uffgitt.
Scho früeh sin z Egypte au Kursiivschrifte entstande, di hieratischi Schrift. Uff si isch di demotischi Schrift gfolgt, wu e Schribschrift isch un numme no sälte e Ähnligkeit zu de Hieroglyyphe gha hät. Di dräi Schriftsystem sin z Egypte paralläl bruucht wore. Di letschte egyptische Hieroglyyphetekscht sin im Römische Riich vum 5. Johrhundert entstande, deno sin si völlig vergässe gange.
Hieroglyphischi Schriftsyschtem
Aber nöd nu d Ägypter hend e hieroglyphischi Schrift bruucht, bikannt sind au usem Nöche Oste Hieroglyphe-Luwisch und Hieroglyphe-Urartäisch und uf Kreta di kretischi Hieroglypheschrift, wo s ältischt Schriftsystem vo Europa isch und denn no z Amerika d Maya-Schrift. E moderni Erfindig vo Missionare isch d Hieroglypheschrift vo de amerikanische Mi'kmaq. Menggisch werd au di chinesisch Schrift as Hieroglypheschrift aglueget.
Anatolie
Di luwischi Sproch, e Zwiig vum Hethitische, isch mit ere Hieroglyypheschrift gschribe wore, anderst wie s Nesisch, wu e Keilschrift gha hät. Es hät uugfähr fümfhundert Piktogramm gee, wu für Silbe gstande sin. E Zämmehang mit de egyptische un de Hethitische Schrift hät nit chönne nochgwise were. Di erste Schrifte chömme us de spote Bronzezit un de friehje Iisezit un gönn bis zum 7. Johrhundert v. Chr.
Mittelamerika
Z Mittelamerika zelle d'Maya- un d'Olmeke-Schrift (wu wohrschints de Vorgänger devuu isch) zu de Hieroglyypheschrifte. Sälli Schrift isch e neui Entdeckig; erst 1990 isch s erst Dokumänt entdeckt wore, während vorhär glaubt wore isch, dass d'Olmeke gar kei gschribeni Sproch gha hätte. Unter de Symbol finde sich Pflanze, Insekte un witeri Zeiche, wo bishär nò nit dütet wore sin.
Asie
Z Ost- un Südostasie sin bis hütt no Hieroglyypheschrifte in Verwändig. S ursprungliche Bild isch hütt meistens nümi chlar z erkänne, d'Schriftzeiche sin vereifachti Forme.
Rothenfluh
Roteflue (oder Rotheflueh, hochdytsch Rothenfluh) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Wappe
S Wappe vo 1946 zeigt uff goldigem Grund e griene Dreibärg mit enere rote Flueh, wo vo zwei griene Tanne flankiert isch. Si wiise druff hy, dass 56% vom Gmeinibann uss Wald bestöön. D Farbe stamme vo dr ehemoolige Vogtei Farnsburg.
Gschicht
Roteflue isch dr Räscht vomene ehemoolige Konglomerat vo vier bis siibe friehmittelalterlige Wiiler: Loglingen, Hendschikon, Söllickken, Werlickhen, Hohlwingen, Gastwingen und Werdlingen. Währenddäm die meischte vo de alte Willer verödet sin, hett sich Loglingen zem hyttige Roteflue entwicklet. Dr Ort isch 1196 als Rotenfluo s'erschti Moll erwähnt worde. Näb Loglingen alias Roteflue, au Oberroteflue gnennt, hett bis ins Spotmittelalter no Hendschikon als Niiderroteflue witerexischtiert. Vo de frienere Wiiler isch hytte nyt me z'gseh oder hegschtens no Einzelgheeft. D Bsitzesverhältnis sin je noch Wiiler unterschiidlig gsi und hän hyffiger gwäggslet. Im 15. Joorhundert hett e Familie Münch vo Münchestai beidi no exischtierendi Dorfteil kauft. 1545 hän sie alli Rächt dr Stadt Basel abträtte.
Sport
Rotheflueh verfyegt über verschiedeni Sportklubs. Zum eine de Schützeverein Rotheflueh, dr TV Rotheflueh und d'IHC Red Rocks Rothenfluh. Die ersti Mannschaft vom IHC RR Rotheflueh hets momentan bis in d'NLB gschafft.
Burg Triberg
D Burg Driberg isch e Burgruine uf eme Bärgsporn sideschtli vu dr Stadt Driberg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.
Gschicht
Wänn die Spornburg an dr Guetach entstande isch weiß mer nit gnau, in dr erschte Helfti vum 14. Johrhundert isch am Fueß vu dr Burg d Stadt Dribärg entstande. Vor allem weiß mer nit, eb s d Burg scho gee het, wu di friejer Herrschaft Hornberg um 1200 in di bode sälbschtändige Herrschafte (Nei-)Hornberg un Driberg ufdeilt woren isch.
Anne 1239 isch dr Name Triberg zem erschte Mol gnännt wore. In ere Urkund iber e Rächtsgschäft zwisch em Grof Berthold von Neuenburg un em Bischof Lutold vu Basel erschynt dr Minischtrial Peter von Triberc as letschte vu dr 15 Zyyge. D Burgaalag isch villicht vum Burkhard I. von Triberg böue wore. Bsitzer vu dr Burg sin d von Hornberg gsi. Wu d Driberger Linie uusgstorben isch, sin d „stat und burg ze Triberg“ an d Grofe von Hohenberg chuu. 1355 isch d Herrschaft vum Herzog Albrecht II. von Österreich, eme Habsburger, gchauft wore isch anne 1654 ändgiltig an Eschtryych gfalle (Vordereschtryych).
D Burg isch e baar Mol vu dr Habsburger verpfändet wore (1372 an d Markgrofe vu Bade, 1493 an d Grofe zu Fürstenberg, un im 16. Johrhundert an dr Fryybeger Jurischt Zasius un dr Fäldhauptmann Lazarus von Schwendi). Im Johr 1489 isch si dur e Fyyr gschlisse un derno wider ufböue wore. Im Buurechrieg isch d Burg anne 1525 nomol niderbrännt wore. Ufständischi Schwarzwälder Buure un Burger sin do d Brandstifter gsi. Si hän d Burg as Frondienscht wider mieße ufböue. 1616 isch si wider deilwyys un im Dryssgjehrige Chrieg isch si an dr Wynächte 1642 dur schwedischi Soldate ändgiltig gschlisse wore.
Dr Grundriss un e Pfyyler vu dr ehmolige urgaalag sin anne 1934 dur Uusgrabige vun e baar Muurräscht frejgleit wore. D Burg Driberg zeigt sich hite as Ruine mit wenige Muurräscht im sognännte „Burggarte“ bim Kurhuus.
Arni BE
Aarni (amtlech Arni BE) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Aarni ligt imene Hochtau am Biglebach, am Rand vom Arnimoos. D Gmeindsflächi bsteit us 68,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 25,6 % Waud, 5,4 % Sidligsflächi u 0,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Landiswiu, Obertau, Grosshöchette, Bigle u Wauggringe.
Gschicht
Aarni isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1185 aus Arne. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,4 % gläge.
Religion
87,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 990 Ywohner 97 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Belpberg
Belpberg isch de Name vo däne geografische Objekt:
Al-Adil II.
Dr Al-Adid II., mit vollem Name Saif ad-Din al-Malik al-Adil Abu Bakr ibn Nasir ad-Din Muhammad (arabisch سيف الدين الملك العادل أبو بكر بن ناصر الدين محمد, Umschrift: Saif ad-Dīn al-Malik al-ʿĀdil Abū Bakr b. Nāṣir ad-Dīn Muḥammad; uf d Wält cho 1222; gstorbe 1248), isch vo 1238 bis 1240 dr fümft Sultan vo de Ayyubide z Ägypte gsi.
Dr Al-Adil II. isch e Sohn vom Sultan al-Kamil gsi. Noch em al-Kamil siim Dod im Johr 1238 isch dr achtzähjöhrig al-Adil II. Sultan vo Kairo worde. Denn si wider heftigi Machtkämpf under de Ayyubide usbroche. Es isch em nit glunge, sich gege siini Verwandte z Syrie durezsetze. D Mongole hai d Schwächig vo de Ayyubide wägem Bürgerchrieg usgnützt für zum dr Nordirak z erobere. Denn isch au 1239 e Chrüzzug under em Theobald IV. vo Champagne acho, wo Askalon bsetzt und beu befestigt het. In de innerislamische Machtkämpf het sich schliesslig em al-Adil si Halbbrueder, dr as-Salih Ayyub duregsetzt. Noch em Runciman haig dr al-Adil II. siini Minister vor e Chopf gstosse, won er d Regierig eme junge Schwarze, won er gärn gha het, averdraut het. En erfolgriichi Verschwörig het in Ändi Mai / Anfangs Juni 1240 abgsetzt, und dr as-Salih Ayyub isch igelade worde, dr ägyptisch Dron z überneh.
Dr Al-Adil II. isch in Gfangenschaft bliibe, bis er 1248 gstorben isch.
Woogsee
Da Woogsee, au Lôndsee, isch ä klains Gwässer im Oschde vu Raschdi in Bade-Wirdeberg. Är isch ca. 250 m long unn 15 m breit, hedd ä longgezogene Form unn dehnt sich ugfähr vum Norde nach Süde uus.
Da See isch ä klains Reschdl vum so gnonnde Kinzig-Murg-Fluss, wu vor gonz longer Zitt barallel zum Rhing gflosse isch. Seller Fluß hedd sich ä aigene Stromoue mit Hochgschdade unn Ibberschwemmungsgebiede gschaffe. D´Reschd vun seim Strombett hänn än großer See gebildet, wo damols vun Oos, Eberschde unn Sondwier, Kubbene unn Nidderbiil bis noch Raschdi, Muggeschdurm unn Ferch graicht hedd. Do heddss Fisch drinn gänn unn mr hedd mid'm Schiff druff fahre kenne. Im 16. Johrhunnert henn sälle Ortschafte, wo ôm Ufer gwä sinn, dän See nôch unn nôch trocke glegt fer Wiise unn Äcker z'gwinne. Da hittig Woogsee isch bloß noch än Reschd devu.
Am 14.11.1939 isch er zumme Nadurdenkmol erklärt worre. Abber in da 60er- unn 70er-Johr hedd ma ne, wiel er direkt amme Induschdriegebiet ogrenzt, als a Millkipp unn sei Ufer als kommerzielle Himbeer- unn Brombeerblandasch uusgnitzt. Usserdem sinn illegal Hitte uffbout worre, bevor ma in der 80er-Johr sei urspringlicher Zustond hedd widder herstelle kenne. Unn d´Stadt Raschdi hedd damols 500 Kubikmeter Schlamm uusbaggere lasse, damit er sei ursprüngliche Dief vun 2 Meter hedd widder erraiche kenne.
Kanien'keha:ka (Sprache)
Kanien'keha:ka isch d'Eigebezeichnig vum glychnamigi Volk für d' Mohawk Sproch. Mohawk isch e Irokesischi Sproch un wird uf insgsamt 6 Reservate un Gmeinde z'Kanada un i dä USA gsproche. Mohawk isch zwar im Verglych zu dä andri nordirokesischi Sproche no relativ guet dra, isch aber ebefalls vum uschterbe bedroht. Mohawk wird vo 2.500 – 3.500 Lüt gsproche.
Chlasifizirig un Dialäkt
Mohawk isch e nordirokesischi Sproch. S'isch eng verwandt mit dä andri Sproche vur Irokesischi Langhuus Liga, bsunders eng mitem Oneida. D'Verständlichkeit zwüsche dä nordirokesischi Schprôche isch zwar nüt ganz unmöglich, aber üsserscht komplizirt. Mohawk het sich i dä letschti 300 Johr in verschiedni Dialäkt ufgspalte. Hüt hät jedi vo dä 6 Mohawk-sprochigi Gmeinde syn eigne Dialäkt. D'Unterschied finde sich vor allem im Wortschatz; so het zum Byschpiil dr Dialäkt vo Ohswé:ken kei grosse Wortschatz meh für Sache wo mitem Wassser z'tue hän. Au neui Wörter un mangi Lehnwörter werre verschiede in d'Mohawk Gramatik ybunde. So werre d'beliebti Chanadischi Chaffegschäft Tim Hortons z'Ohswé:ken als tímne bezeichnet, z'Ahkwesáhsne aber als tim hortenhne. Usserdem het jeder Dialäkt mangi grammatischi Forme ufgäh. Dr Dialäkt vo Ohswé:ken (Six Nations) isch dr archaischte.
Verbreitig
Mohawk wird uf dä Reservate un Gmeinde Tyendinaga, Ahkwesáhsne, Wáhta, Ohswé:ken, Kanehsatà:ke un Kahnawà:ke gsproche. Früher hät sowohl d'chanadische wie au d'amerikanischi Regirig versuecht, s'Mohawk uszrotte. In dä Schuele isch Mohawk absolut verbote gsi un Schüeler sin arg bstraft worre, wenn mer sii bim Mohawk rede verwischt het. Schliesslich het sich ä grosser Teil vo dä Öltre entschiede, Mohawk nümm wyter z'gä um ihri Chinder d'Strapaze i dr Schuel z'erspare. Inzwüsche hät sich d'Situation aber verbessert un d'letschti Muetterspröchler gän ihri Sproch aa d'näggschti Generation wyter. Mohawk wird inzwüsche a verschiedni Schuele unterrichtet un s'het wieder Chinder, wo mit Mohawk als Muettersproch ufwaggse.
Phonologi
Mohawk het mit 16 Konsonante e unterdurchschnittlich grosses Konsonantesyschtem. D'Phoneme wo usesteche sin Stimmhafter Glottaler Frikativ un d'Verwendig vum Glottisschlag (Stimmloser Glottaler Plosiv) als volle Phonem. Mohawk het 6 Vokal (plus 2 Diphthong), wo alli lang oder churz chönne sy. Dr Schwa un  chömme numme nasaliirt vor un nüt oral. E phonologischi Regel vum Mohawk isch dass nüt zwee Vokal ufenander dürfe folge. Mohawk isch usserdem e Tonalsproch un unterscheidet zwüsche drü Tonebeni. Zum Byspiil bedütet oká:ra "Gschicht" aber okà:ra "Auge".
Konsonante
1. S'Mohawk het ursprünglich kei bilabiali Verschlussluut gha. Wege dem chömme // un // im ursprüngliche Mohawk nüt vor; allerdings tauche die Luut i französischi un änglischi Lehnwörter uf; zum Byspiil máiis (Streichhölzer) oder apram (Abraham).
Vokal
S'Mohawk het e durchnittlich grosses Vokalsystem, mit viir orale un zwei nasale Vokäl. 1. De Vokal wird jo nooch däm au als [] usgsproche.
Usserdäm het s'Mohawk zwee Diphthong ([] (au) un [] (ei),wo d'einzige erlaubti Vokalkombinatione sin. Dr Diphtong [aw] isch relativ hüüfig, [aj] hingege chunt fascht nie vor.
Grammatik
Mohawk wird als eini vo dä fümf chomplizirteschti Sproche uf dr Wält aagsehe. Mohawk isch ä Schpôch, wo stark uf s'Verb fixirt isch. S'hät nume zirka 600 echti Subschtantive, dr Rescht setzt sich us Verbe zamme. Wörter setze sich usenere Wurzel un verschiedni Affixe zamme. So unterschyde sich zum Byschpiil d'Wörter für Maa (rón:kwe) un Frou (iakón:kwe) durch s'Prefix –r für d'männlichi Person un –iak für d'wiiblichi. Übrigens isch d'wiiblichi Person s'Leitgschlecht im Mohawk. Wenn s'Gschlecht nüt bekannt isch, wird immer d'wiiblichi Form bnutzt.
Im Mohawk isch d'Position vomene Wort üsserscht wichtig. So unterschyde sich zum Byschpil d'Sätz: thí:ken bedütet “des” un ieksá:'a “Maidli”. Also isch uf Mohawk s'Wichtigi immer am Aafang vum Satz.
Schrybig un Usproch
Mohawk wird im Latiinische Alphabet gschribe. Früher au mit Piktogramme. D'Buechstabe A, E, I, O, T, K, H, N, R, S, W un mangmol au Y werre verwendet. S'phonemischi Inventar vo Mohawk isch allerdings vyl grösser. Mohawk wird gnau so gschribe wie's usgschproche wird. Deswäge cha mer Mohawk lycht läse, sobald mer weiss wie mer d'Buechschtabe sot usspräche: Mohawk Ussproch  IPA A a  /a/ E wie s' e in Hochdütsch Lehrer  /e/ I voreme Chonsonant i; voreme Vokal j  /i/ & /j/ O o  /o/ En e nasalirtes a  /ə̃/ On e nasalirtes u  /ũ/ T voreme Vokal d; voreme Chonsonant t  /d/ & /t/ K voreme Vokal g; voreme Chonsonant k  /g/ & /k/ H voreme Vokal h, voreme Chonsonant wie e bim usatme  /h/ N wie n  /n/ R isch in dä verschiedni Dialäkt andersch; entweder e l oder e grolltes rr  /l/ & /r/ S nocheme lange Ton als stimmhafts s; sunscht als 's  /z/ & /s/ W wie w  /w/ Wh wie f  /f/ : durch dä Kolon wird dr vorherigi Luut länger  /:/ ' ' stoht für de Glottalstop  /ʔ/ `´ d'beidi Akzent verändre dä Ton vum jeweiligi Vokal  -
Abnoba
Name
De Name isch i de Antiki nöd nu d Bezaichnig vo de Göttin gsii, sondern vom Schwarzwald selber au. De Name isch Gallisch. E plausibli Etymologie vo dem Name het d Patrizia de Bernardo Stempel vorgschlage. Deno chamer asetze (kelt. *Abnobā), wa öppe "Glänzigs Wasser" bedütet. Die Etymologi passt zum Wese vo de Göttin, wo au a Badeort verehrt worden isch, weniger aber zum Schwarzwald selber.
Vereerig
Öber s Wese vo de Göttin waiss mer nöd vill. I de Römerzit isches bsundrigs im keltische Ruum üblich gsii, as me a de Gotthaite Stai oder Altöör gwidmet het. Debi erschint im Piet vom Schwarzwald e Göttin Abnoba, wo zwaimol mit de römische Jagdgöttin Diana vergliche worden isch. D Vertailig vo de Inschrifte dütet druf hii, as die Göttin mit (Hail-)Quele verbunde gsii isch. D Inschrift vo Mühlebach usem Joor 193 bezügt, as a dem Ort e Tempel vo de Abnoba gsii isch.
Bi Karlsrue-Mühlburg isch e Statue gfunde wore, wo de Lucilius Modiratus a de Göttin Abnoba gstiftet het. Die Staute zaigt d Abnoba imene chnüülange Rock. Danebe isch e Hund dargstellt, wo grad en Hase fangt.
E Bildstai wo z St. George a de Quele vo de Brigach gfunde woren isch, zaigt drai Menschechöpf zäme miteme Hirsch, emene Haas und emene Vogel, eventuell e Tuube. Öb da "Draigötterrelief" denn au würkli mit de Abnoba i Verbindig brocht werde cha, wie mer mängisch lest, isch nöd grad sicher. Doch wöred die Tier zude Göttin vom Schwarzwald guet passe. Si chönnt denn em Typus "Herri vode Tier" zuegordnet werde, wie die römischu Diana au.
Überliferig
Inschrifte wo d Göttin Abnoba nennet:
Weintraube
D Wiitrybel oder kurz Trybel (in menke Regione au Truube gnennt) sin d Frücht vu dr Wiiräbe (Vitis vinifera L. ssp. vinifera), wu zue dr äldeschdi Kulturpflanze vu dr Menschheit ghöre. Hit kennt mr um 16.000 Rebsorte. D Beere könne grian, gääl, rod bis blaurod sii.
Bschriibung
Trybel bstehn üs ainzelni Wiibeere, glaine rundi bis ovali Frücht, wu in Bündel agordnet, abr klar vunänander trennt wachse. D Beere bstehn üs dr Hüt, em Fruchtflaisch un de Kernli. Bii dr Wiirabe handelt s sich um Kletterpflanze und ihri "ächti" Blieteständ vu ihra Sprossranke haisd mr uf Hochditsch Gescheine. In dr Zit vu Mai bis Juni den si bliaja. Vu dr Morphologie her sin si keine wirklichi biologische "Truube", sondern Rischpe
D Trybel ka mr räui als Dafeltrybel ässe, mr ka si zua Rosine droggne, odr abr zua Wii verschaffe.
Wii entstoht durch d alkoholischi Gärig vum Moschd odr dr Maische. Schdampfd mr d Trybel no gits Maische - prässt mr si no gits Moschd.
In d Kern vu Wiinbeere het s Procyanidin din, wu als stark Antioxidans wirkt. In de Kern un dr Hüt isch üsserdem noch s Antioxidans Resveratrol din.
Inhaltsstoff
In Wiitrybel het s Zucker (je zur Helfti Fruchtzucker un Trybelzucker), Vitamin A, B un C. An Mineralje findet mr Kalium, Kalzium, Magnesium un Iise.
Quäll: EU Nährwertkennzeichnungsrichtlinie (EU NWKRL 90/496/EWG) & Rewe Nährwerttabelle
Quäll: EU Nährwertkennzeichnungsrichtlinie (EU NWKRL 90/496/EWG)
Wirtschaftligi Beditig
Dia zehn greschde Produzente vu Wiintrybel sin 2005 weltwit gsi: Quäll: FAO, Faostat, 2007
Β
Beta (Majuskel Β, Minuskel β) isch de zweyte Buechschtab vum altgriechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 2.
Al-Kamil
Dr Al-Kamil Muhammad al-Malik (arabisch الكامل محمد الملك, Umschrift: al-Kāmil Muḥammad al-Malik, uf d Wält cho 1180; gstorbe 6. März 1238) isch dr viert Sultan vo de Ayyubide z Ägypte (1218-1238) gsi. Er gültet noch siim Unggle Saladin as ein vo de bedütendste mittelalterlige islamische Herrscher im Orient.
Β
Zeichekodierung
dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Al-Kamil
Früehji Johr und Damiettechrüzzug
Noch em Dod vo siim Vater al-Malik al-Adil I. (1200-1218) isch dr al-Kamil si Nochfolger z Ägypte worde. D Regierig vo Syrie und Obermesopotamie het er siine Brüeder al-Muazzam bzw. al-Aschraf müesse überlo. Zerst het sich dr al-Kamil mit de Chrüzfahrer, wo z Ägypte glandet gsi sii, müesse usenandersetze. Wo die im November 1218 d Festig Damiette eroberet hai, het ene dr Al-Kamil Verhandlige abote. Die si aber vom päpstlige Legat und de italiänische Seerepublike abglehnt worde. Vor allem Venedig, Pisa und Genua hai ghofft, ass si noch eme Siig vo de Chrüzfahrer ihre Iifluss z Ägypte chönnte erwiitere. Wo d Chrüzzfahrer 1221 nach Kairo vorgstosse si, hai se alli Ayyubide zsämme bi al-Mansura ufghalte und wil d Nilschwemmi agfange het, hai si sech müesse zruggzieh.
Dr Kaiser Friedrich II. im Heilige Land
Allerdings isch s Ayyubideriich bald wider bedroht gsi, wo dr Kaiser Friedrich II. zum Chrüzzug (1228-1229) ufbrochen isch. Wil dr al-Kamil vor allem mit dr Uswiitig vo siinere Macht in Syrie beschäftigt gsi isch, het er no vor em Afang vom Chrüzzug Verhandlige mit em Friedrich II. agfange. Under anderem dank däm siim diplomatische Chönne und siiner grosse Sympathii für en Islam und die orientalischi Wält isch im Februar 1229 der Friide vo Jaffa uf zäh Johr abgschlosse worde. In däm Verdrag isch Jerusalem zum Königriich Jerusalem cho und däm si Souveranität isch eso vo de Ayyubide-Herrscher bestätigt worde. D Stadt het aber vo de Chrüzfahrer nit dörfe befestigt werde. Noch däm Friidensverdrag, wo in der Gschicht zwüschen em Orient und em Okzident eimolig isch, het en Intensivierig vom materielle und kulturelle Usdusch agfange. Innepolitisch isch dä Verdrag vo dr arabische und vo dr christlige Siite stark agriffe worde, wil niemer en Erfolg für sii Siite drin gseh het und wil d Chrüzzugsgschicht bis denn no kei Chrüzzug ohni Blutvergiesse kennt het.
Die letzte Johr
Dr Widerstand vo der ayyubidische Füehrigsschicht under siim Brueder al-Aschraf gege d Zentralisierigspolitik vom al-Kamil isch gwachse. Zwar het er 1238 no Damaskus chönne erobere und dr al-Aschraf entmachte, aber dr al-Kamil isch am 6. März 1238 gstorbe und dr Zentralstaat isch nit verwirklicht worde. Dr Nochfolger vom al-Kamil isch dr Malim al-Adil II. (1238-1240) gsi.
Hermance
Hermance (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Nochbergmaine sin Anières un di franzesische Gmaine Chens-sur-Léman un Veigy-Foncenex.
Gschicht
Hermance isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1247 as intra Armentia (1271 Eremencia).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 17,4 % gläge.
Reinacherhof an der St. Johanns-Vorstadt
Baugschicht
Dr Naame vo dr Liigeschaft in dr «Vorstadt zum Chrüz», wie d Santihanns-Vorstadt im spoote Middelalter ghäisse het, isch ursprünglig «Landsbärg» gsi. Si isch immer wider witerverkauft worde, so het si im 16. Joorhundert emol de Schalers ghöört. S hütige Geböid isch 1858 im barocke Stiil baut worde. Es wer denn fast abgrisse worde zämme mit andere historische Geböid uf dr westlige Stroossesite wie em Middlere und Chläine Ulm, em Erlacherhoof, em Fromonterhoof und em Antonierhoof, wil d Stadtblaanig e starki Verbräiterig vo dr Santihanns-Vorstadt vorgsee het, für dass dr Verkeer nid behinderet wurd, wo sit em spoote 19. Joorhundert stark gwaggse isch. S isch denn aber nid eso khoo.
2014 isch dr Riinacher Hoof zum letschte Mol renowiert worde.
Im Geböid het s hüte Büro und Braxene.
S Gitter im Stiil vom spoote Rokoko, wo vor em Riinacher Hoof gsi isch, stoot hüte vor em Baasler Staatsarchiv.
Ruine Warenburg
Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht un Fundamänträscht vun eme Bärgfrid erhalte. S Burgplatoo, wu vun eme rabe umgee gsi isch, het villicht au no ne greßeri Vorburg gha.
Aluschta
Aluschta (ukrain. und russ. Алушта, Alušta; krimtat. Aluşta [aˈluʃta]) isch e Kurort a de Südchüste vo de Krim am Schwarze Meer und zällt öppe 29’800 Iiwonner.
D Stadt lit underhalb vo de baide höchste Berge vom Krimgebirge, em Tschatyr-Dag (1525 m) und em Roman-Kosch (1545 m) und zwee Päss füered is nördliche Bergland. Im Umland vo de Stadt hets meriri Sanatorie, Kurhotel ud Erholigshaim und jedes Joor verbringet vill Russe und Ukrainer eri Feri do. Vo Aluschta uus goot de Romanow-Weg is Jaltaer Naturschutzpiet im Krimgebirge.
Aluschta isch nebet Sudak e traditionelle Hersteller vom Krimsekt.
Gschicht
De Ort isch scho i de Antiki bisidlet gsii und i de Nööchi vo Aluschta sind archäologischi Fund vo de Taurer gfunde wore. Zerstmol gnennt werd de Ort, wo de Chaiser Justinian I. (482–565) Aluston (Ἄλουστον) mit eme Kastell bifestigt het. De Ort und sini Umgebig isch dozmol vo Krimgote biwont wore, und d Archäologe hend bi Aluschta au e alano-gotisches Gräberfeld erforscht. Ane 1239 hend d Tatare d Stadt plünderet. Ends vom 14. Joorhundert hend Genueser Lusta noi bifestigt.
Hermance
Religion
29,5 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 31,9 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 24,9 %, CVP 11,6 %, GLP 7,5 %, GP 14,6 %, MCR 5,6 %, SP 12,2 %, SVP 11,2 %, Sunschtigi 12,4 %.
Gmaindspresidänt isch dr Bernard Laperrousaz (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 370 Yywohner 336 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 12 Dytsch, 4 Italienisch un 18 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Turan Schah
Dr al-Malik al-Mu'azzam Turan Schah (arabisch الملك المعظم توران شاه بن صلاح الدين يوسف بن غياث الدين محمد, Umschrift: al-Malik al-Muʿaẓẓam Tūrān Šāh b. Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf b. Ġiyāṯ ad-Dīn Muḥammad; gstorbe 1. Mai 1250) isch dr sibt und letscht herrschend Sultan vo de Ayyubide z Ägypte gsi. Er het im Johr 1250 regiert.
Dr Turan Schah het noch em Dod vom as-Salih Ayyub (1240–1249) mit Hilf vo siiner Stiefmueter Schadschar ad-Dur d Dronfolg vo Ägypte adräte. Er het sich zerst mit de Chrüzfahrer vom Sächste Chrüzzug, wo z Ägypte glandet si und d Festigsstadt Damiette eroberet hai, müesse usenandersetze. D Chrüzfahrer si in Richtig Kairo vorgstosse und hai al-Mansura belageret, si aber schliesslig zum Rückzug zwunge worde und am 6. April 1250 isch e grosse Deil vo ihrer Armee gfangegnoh worde, drunder au ihre Afüehrer, dr König Ludwig der Heilig. Gege d Zahlig vom ene Lösigäld vo 800.000 Dinar und dr Rückgob vo Damiette hai d Chrüzfahrer schliesslig nach Akkon dörfe abzieh.
Drotz däm grossen Erfolg het d Herrschaft vom Turan Schah nit lang duurt. Won er noch em Siig über d Chrüzfahrer brobiert het, dr Iifluss vo de Mamelukedruppe z begränze, isch er am 1. Mai 1250 vor Damiette vom Mamlukenemir al-Faris Aqtay ermordet worde. Dr Dod vom Turan Schah het faktisch s Änd vo der Dynastii vo de Ayyubide bedütet. Zwar het d Witwe vom As-Salih, d Schadschar ad-Dur (1250–1257), noch ihm gregiert, aber d Macht isch immer meh vom Mamluk Aybak überno worde und me zellt ihri Regierigsziit zu dr Mamelukeziit.
Sudak
Sudak (ukrain. und russ. Судак, Sudak, krimtat. Sudaq [suˈdaq]) isch e Hafestadt a de Südchüste vo de Krim am Schwarze Meer und zällt 36’400 Iwonner. De Ort isch bikannt as e Kurort und au d Festig vo de Genuese zücht vill Touriste aa. Si ghört zu de grööschtt erhaltene Festige. Sudak isch nebet Aluschta e traditionelle Hersteller vom Krimsekt.
Gschicht
Sudak het de Name im Lauf vo de Zitt hüüfig gwechslet. De Hafe isch sit de Antiki agloffe wore und isch as Skythotauron limen (Σκυθοταύρων λιμήν »Hafe vo de Skythotaurer«) oder Athenaion limen (᾿Αθηναῖων λιμήν) bikannt gsii und bi Sudak sind au Fund vo de Taurer gmacht wore.