cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ida Preusch-Müller
Lääbe
Im Johr 1962 het d Preusch-Müller zäme mit andere Dichter un Dichterne dr „Arbeitskreis für alemannische Sprache un Dichtung“ grindet, wu drei Johr speter dr Verain „Muettersproch, Gsellschaft für alemannische Sprache“ drus grindet woren isch.
Am 20. Juli 1974 isch d Ida Preusch-Müller z Mille in ihrem Elterehuus gstorbe.
Anne 2000 het ihri Nichte Gertrud Siegwald-Eckerlin zwai Biechli mit Gedicht vu dr Ida Preusch-Müller uusegee, ais mit hochdytsche un ais mit alemannische. In dr Chandermer Stadtbiecherei het s 2004 e Uusstellig iber sii gee.
Au ihre Mann Hans het Gedicht uf Markgreflerisch gschribe. Ihre Näffe Wolfgang Müller, wu im nordbadische Söllingen ufgwachsen isch, schrybt Gedicht im Sellingerdeitsch, eme sidfränkische Dialäkt. Sy Dante het en derzue aagregt ghaa.
Am Elterehuus in dr Hauptstroß 14 mahnt syt 1979 e Daafle an d Ida Preusch-Müller, wu zue ihrem 90. Geburtsdag ufghänkt woren isch. Z Chander isch d Ida-Preusch-Stroß noch ere gnännt.
Wäärch
Derzue Bydreg in:
BDt
BDt isch ider Schwiz e üblichi Serienbezeichnig für Stürwage mit Sitzplätz der zweit Klasse und Gepäckabteil. Sottigi Fahrzeuge sind bi de SBB und mehrere Privatbahnen im Isatz. Ds chline i vom Seetalwage wist ufene offeni Plattform hi.
Kurt Heynicke
Lääbe
Dr Heynecke isch z Liegnitz, uf d Wält chuu as Suhn vum Klaviermacher Otto Heynicke un dr Anna geb. Kiesewette. Sy Mueter isch frie an Tuberkulose gstorbe. Dr Heynecke isch ab 1896 uf d Seminariebisschuel z Liegnitz gange un speter uf Volksschuele z Dresden, z Zeitz un z Berlin-Rixdorf. No dr Schuel het er im Oktober 1905 e Lehr as Handligsghilf bi dr Victoria-Versicherig gmacht un derno in dr Fyyr- un Yybruchsdiebstahl-Abdailig gschafft. Im Oktober 1909 isch er zue dr Gnosseschaftlige Central-Kasse vum Rychs-Landbund gwächslet. Im Novämber 1911, mit 20 Johr, het er Tuberkulose iberchuu, het d Stell mieße ufgee un isch wäg däm e Zytlang in dr Hailaastalt Beelitz, sidli vu Potsdam, gsii. No sechs Monet isch er im April 1912 as ghailt entloo wore un het bi dr Wilhelma Versicherigsgsellschaft aagfange. Im Erschte Wältchrieg het er si freiwiilig gmäldet un isch vu vum Augschte 1914 bis Novämber 1918 im Sanitetsdienscht an dr Weschtfront z Verdun un an dr Somme un au an dr Oschtfront z Russland gsii. In däre Zyt sin in dr Zytschrift „Der Sturm“ vum Herwarth Walden syni erschte Gedicht uusechuu. No 1918 het er as chaufmännische Aagstellte gschafft, unter anderem z Duisburg bim Klöckner-Kunzärn un vu 1921 bis 1924 as Aagstellte bi dr Dytsch Bank.
Vu 1924 bis 1928 het er as Dramaturg am Düsseldorfer Schauspiilhuus gschafft un vu 1926 bis 1928 as Dramaturg an dr Düsseldorfer Stedtische Bihne. Ab 1928 isch er freie Schriftsteller gsii. Anne 1932 isch er mit em Indendant Heinz Hille uf Berlin gange. Wu d Nationalsozialischte an d Macht chuu sin, isch er ain vu dr wenige Verfasser fir d NS-Thingspiil gsii, derzue het er bis 1939 Draibiecher fir d Ufa gschribe. Im Johr 1943 isch er umzoge uf Merzhuuse un het dert gläbt bis zue sym Dod anne 1985. In dr letschte Johr vu sym Lääbe isch er schwär seebehinderet gsii.
Anne 1924 het er d Schauspiileri Margarete Christiane Löschhorn (1899-1981) ghyrote. Drei Johr no ihre Dod 1984 het er in zwooter Eh d Josephine Vogt (* 1923) ghyrote.
Är sälber het anne 1951 iber sy literarisch Schaffe gsait:
Jane Goodall
D Jane Goodall [] (* 3. April 1934 z London) isch e britischi Verhaltesforscheri. Mer chännt si fir ihri Forschige zum Verhalte vu Schimpanse im Gombe-Stream-Nationalpark z Tansania, wu si anne 1960 aagfange het. Go fir dr Erhalt vu dr Habitat vu dr Primate un dodermit fir dr Schutz vu ihre Arte z wärbe, het si s Jane-Goodall-Inschtitut grindet, wu versuecht dur effetligi Bildig un rächtlichi Verdrättig s Verständnis fir d Primate greßer z mache, d Zämenarbet mit lokale Gmaine will sterke un jungi Lyt fir die Ufgob gwinnt un uusbildet.
Bedytig
D Goodall isch näb dr Dian Fossey (Gorilla) un dr Birutė Galdikas (Orang-Utan) aini vu dr drei Fraue, wu aagregt dur dr Paläoanthropolog Louis Leakey aafangs 1960er-Johr Langzytuntersuechige iber Mänscheaffe aagfange hän. Dr Leakey un di drei Forscherne hän vermuetet, ass mer vum Bschaue vum Verhalte Ruckschliss uf d Evolution vum Verhalte im Verlauf vu dr Stammesgschicht vum Mänsch cha zie.
Lääbe un Foorschig
D Goodall sich as Valerie Jane Morris-Goodall uf d Wält chuu. Ihre Vater Mortimer Morris-Goodall isch Automobilrännfahrer un Motorsportfunktioneer gsii, ihri Mueter Margaret Myfanwe Joseph het unter em Name Vanne Morris-Goodall Gschichte gschribe.
No dr Schuel isch d Goodall zeerscht uf e Schuel fir Sekreteerne gange. Anne 1957 het si aber ihre lange ghegte Draum wirkli gmacht un isch uf Afrika gange. En ehmolige Schuelkamrad het si uf Kenia yyglade. Si het im Kenya National Museum e Stell kriegt un isch eso in Kontakt zum Diräkter vum Museum, em Louis Leakey, chuu. Anne 1962 isch dr niderländisch Baron Hugo van Lawick vu dr National Geographic Society fir enn Filmbydrag uf Kenia gschickt wore. Am 28. Merz 1964 hän dr van Lawick un d Goodall ghyrote. Si het dr Doppelname Jane Van Lawick-Goodall aagnuu. Im Johr 1967 het si ihre Suhn Hugo Eric Louis uf d Wält brocht.
Drotz ass d Goodall vorhär nit studiert ghaa het un wäge däm dr Bachelor-Grad nit ghaa het, wu s zmindescht bruucht ghaa het, het si si scho ab 1962 an dr University of Cambridge zur Promotion in Ethology derfe yyschrybe, wel mer ihri bsundere un wichtige Verhaltesbeobachtig anerkännt het. Si het d Promotion anne 1965 mit Erfolg abgschlosse. Anne 1965 isch si in Miss Goodall and the Wild Chimpanzees (em eerschte vu National Geographic je produzierte Film), wu ihre Mann Hugo van Lawick mit ere drillt het, zum erschte Mol im Färnseh ufdrätte. S alt Filmmaterial isch anne 2017 wider brucht wore go drus e Film mache. Dr Dokumentationsfilm Jane vum Reschisseer Brett Morgan un mit dr Musik vum Philip Glass isch 2018 in d Kinos chuu.
Vyl, was mer iber Schimpanse waißt, goht zrug uf d Arbete vu dr Jane Goodall. Si het uusegfunde, ass Schimpanse Wärchzyyg bruuche: Zum Byschpel bräche Schimpanse Näscht ab un angle mit ene Termite us dr Lecher vu dr Böue, oder si bruuche Stai as Hammer un Amboss go Nus ufmache. Derzue het d Goodall uusegfunde, ass Schimpanse au Flaisch frässe, ass si zäme go andere Affenarte jage gehn un ass si in Gruppe anderi Schimpansegruppe aagryfe.
Anne 1971 isch as erscht greßer Wärch In the Shadow of Man erschine, wu si detailrych d Individualitet un di persenlige Drame vu dr Schimpanse din gschilderet het, wu si zuegluegt ghaa het. D Goodall isch aini vu dr erschte Forscherne, wu dr Dier, wu si studiert het, Näme gee het un kaini Nummere. Des isch dodmol in dr Wisseschaft stark kritisiert wore, wel mer dänkt het, ass doderdur di wisseschaftlig Objektivitet verlore gieng, aber au wel d Jane Goodall vorhär „nume“ as Sekreteeri un Bedienig gschafft un nit studiert ghaa het. In dr Zwischezyt hän s ere vyl Wisseschaftlerne un Wisseschaftler noogmacht.
Vu 1970 bis 1975 isch d Goodall Gaschtbrofässeri fir Psychiatry un Humanbiology an dr Stanford University gsi, ab 1973 Gaschtbrofässeri fir Zoology an dr Universitet vu Dar es Salaam. No dr Schaidig 1974 vu ihrem erschte Mann van Lawick het si anne 1975 dr tansanisch Barlemäntsabgordnet un Diräkter vu dr Nationalpark vu Tansania Derek Bryceson ghyrote. Mit syre Hilf het si dr Bstand vu Gombe as Nationalpark gsicheret. Dr Bryceson isch 1980 an Chräbs gstorbe. D Zyt dodernoo het d Goodall im e Dokumäntarfilm as di schwirigscht Zyt in ihrem Lääbe gnännt.
Anne 1986 het d Goodall noch ere Kumferänz iber dr ethisch Umgang mit Dier z Chicago d Richtig vu ihre Arbete gänderet. Si het si jetz dr Bildig vu me braite Publikum verschribe go d Habitat vu dr Schimpanse besser schitze z chenne. Si het aagfange mit dr dertige Regierige zämeschaffe go ne ekologisch verdräglige Turismus ufbue. Si git au Unterricht in Ekology, schafft mit lokale Verwaltige un Forschigsinschtitutione zäme un het e Schutzprogramm fir verwaisti Schimpanse ufglait.
Im Johr 1990 het si Through a Window vereffetligt, wu si din gschribe het, ass mir e ethisch verantwortbare Wä finde mien mit Dier umzgoh, wel mer all mee uusefindet iber di gaischtig un sozial Komplexitet vun ene. Si het dodermit d Haltig vu Dier as Huusdier, as Nutzdier fir Flaisch un au as Versuechsdier gmaint.
Anne 1991 het d Goodall mit Chinder z Tansania d Aktion Roots & Shoots („Wurzle un Spross“) grindet, wu in dr Zwischezyt in iber 40 Länder ufgriffe woren isch. In dr verschidene Roots & Shoots-Gruppe solle vor allem Chinder un Jugedligi aigeni Idee un chlaineri Projäkt im Natur- un Umwältschutz entwickle.
D Goodall setzt si au im Rame vum Great Ape Project fir bstimmti Rächt vu dr große Mänschenaffe yy. . Syter anne 2002 isch si Friidesbotschafteri vu dr UNO.
Guntershausen
Guntershausen oder Guntershuuse isch de Name vo däne Ortschafte:
Dorothy Crowfoot Hodgkin
D Dorothy Crowfoot Hodgkin (* 12. Mai 1910 z Kairo as Dorothy Mary Crowfoot; † 29. Juli 1994 z Shipston-on-Stour, Ängland) isch e britischi Biochemikeri gsii. Fir ihri Analys vu dr Struktur vum Vitamin B12 het si anne 1964 dr Nobelbryys fir Chemy iberchuu.
Lääbe
Vu 1928 bis 1932 het si Chemy un Physik am Somerville College an dr Universitet Oxford studiert un het si in ihrem vierte Johr dert mit Krischtallografy bscheftigt. Derno isch si an d Universitet Cambridge gange go dert unter dr Laitig vum John Desmond Bernal Sterol untersueche. Si isch vu dr „Eleganz“ vu dr dodmol neie Röntgenstrukturanalyse hiigrisse gsii un hetmit däre Method zum erschte Mol vyl biologisch relevanti Molekil bstimmt, dodrunter Pepsin (1934), Choleschterin (1941), Penicillin (1944), Vitamin B12 (1956) un Insulin (1969).
Anne 1932 isch d Dorothy Crowfoot as Lehrchraft uf Oxford retuurchuu. Im nämlige Johr het si mit dr chemische Analys vum Insulin aagfange, doderfir het s 35 Johr bruucht, bis di ganzStruktur vu däm Stoff ufdeckt gsii isch.
Anne 1937 het si dr Bolitolog Thomas Lionel Hodgkin ghyrote, mit ihm het si vier Chinder ghaa, Luke (1938), Elizabeth (1941) un Toby (1946). Churz no dr Geburt vum erschte Chind het si ne schwäre Glänkremedis iberchuu, vu ihre Forscige het si si aber nit doderdur abhalte loo. 1947 isch si as dritti Frau in di exklusiv Royal Society ufgnuu wore. 1958 isch si in d American Academy of Arts and Sciences gwehlt wore, 1971 in d National Academy of Sciences. Ab 1962 isch d Dorothy Hodgkin Mitglid vu dr Pugwash Conferences on Science and World Affairs gsii un het si aktiv fir d Verständigung vu Wisseschaftler vu Oscht un Wescht yygsetzt.
Anne 1964 het si dr Nobelbryys fir Chemy iberchuu. D Dorothy Crowfoot Hodgkin isch di drtt Frau no dr Marie Curie (1911) un dare ihre Doochter Irène Joliot-Curie (1935) sii, wu die hich Ehrig kriegt het. 1965 het si as zwooti Frau – no dr Florence Nightingale – vu dr Chenigi Elisabeth II. dr Order of Merit verleent kriegt. Vu dr Republik Eschtrych isch si mitem Eschtrychische Ehrezaiche fir Wisseschaft un Chunscht uuszaichnet wore. Derzue isch si zue me Mitglid vu dr Dytsche Akademy vu dr Naturforscher Leopoldina gwehlt wore. 1970 isch si Chanzleri vu dr Universitet Bristol wore. D American Diabetes Association het ere 1972 mit dr Banting-Medallie ihri hescht Uuszaichnig vergee. Si het 1976 au d Copley-Medallie vu dr Royal Society ibercuu. 1987 isch simit em Internationale Lenin-Friidesbryys uuszaichnet wore.
Technik
S Woort Tächnik chunnt vu un isch abglaitet vu τέχνη téchne, uf alemannisch Chunscht, Handwärch, Chunschtfertigkait.
Definition
Mit em Uusdruck „Tächnik“ cha des gmaint syy:
D VDI-Richtlinie 3780 definiert Tächnik uf Dytsch eso:
294
Bouwärch am römische Limes
Is Düütschen übertreit goot d Inschrift eso: «Dr Kaiser Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, dr gröscht Germanesyger, dr gröscht Sarmatesyger, dr gröscht Persersyger, elf Joor Tribun, zäämol zum Syger uusgrueffe, s füüfte mol Konsul, Vatter vom Vatterland, Prokonsul, dr fromm, glücklich, sygriich Kaiser, und dr Valerius Constantius und dr Galerius Valerius Maximianus, die edle Underkaiser, hän d Muur vo Vitudurum vo Grund uuf und uf iri Chöschte lo boue under em Aurelius Proculus, em fürnääme Provinzstatthalter, sinere Läitig.»
Bahnstrecke Pisa–Genua
D Baanschtrèggi Pisa–Genua isch eini vo dè Hauptschtrèggi vo dè FS z Italiè.
D Baanschtrèggi füürt am Tǜrrhenischè Meer draa nõch. Vo Genua gòt si diè gsamti ligurischi Levante in südöschtlicher Richtung nõch abbè. Nõch dè Levante gòt d Strèggi übber diè toskanischi Küschtèlandschaft vo dè Versilia bis zuè dè toskanischè Stadt Pisa. Sie isch durchgängig zweigleisig uusbaut un vobindet näbbè Genua un Pisa d Brovinzhauptschtädt Massa-Carrara un La Spezia. Im Baanhof Pisa gòt si i d d Baanschtrèggi Pisa-Rom übber.
Dè Baanvokeer wörd vom Übberwachungssischteem Sistema di Comando e Controllo (SCC) vo dè Baangsellschaft Rete Ferroviaria Italiana bedribbè un kontrollyrt. Vom Standort z Pisa organisyrt s Sischteem dè Vokeer im Abschnitt vo Rom (Maccarese) bis Seschtri Levante, wo è insgsamt 420 Kilometer langes Schinnènetz darschtellè duèt. Von èm wittèrè Standort z Genua (Teglia) kontrollyrt d SCC d Strèggi Seschtri Levante–Genua.
D Baanschtrèggi isch in meerèrè Deilabschnitt zwǜschè 1861 un 1874 baut worrè un hèt è Längi vo 165 Kilometer.
Rudolf von Altenburg
Der Rudolf vo Alteburg, wo öppe anne 990 uf d Wält cho und öppe 1063 gstorben isch, isch e Graf us der früeche Gschicht vo de Habsburger gsi. Me säit em drum i der Gschicht, wemme zrugglueget, au mängmol Graf Rudolf vo Habsburg, aber d Burg, wo dä Name härchunt, isch erscht spoot i sym Läbe bout worde und vermuetlech gar nit für iin.
Der Rudolf het d Kunigunde ghürootet, wo d Dochter vom Herzog Kuno vo Bayern gsi isch.
Der Graf Rudolf het e Grafschaft vom alemannische Gebiet im Herzogtum Schwoobe regiert; me weiss nid, ob das der Briisgau oder der Aargau oder es anders Gebiet gsi isch. Er het uf jede Fall Bezieige i vil Gebiet a der Aare und am Rhy gha. Es chönt sy, ass äär d Burg «Alteburg» het lo boue, wo im röömische Kaschtell i der Nöchi vo Brugg im Aargau gstanden isch. Hüt isch dört im Ortsdeil Alteburg d Jugendherbärg vo Brugg. Und der Rudolf het am Rhy unde s Mariechlooschter vo Otmersche gründet. Der Papscht Leo der Nüünt isch d Chlooschterchile für iin cho yweie, und der Graf Rudolf het me nach sym Tood i dere inn begrabe. Die schöni romanischi Chlooschterchile stoot no hüt.
Ig-Nobelpreis
Bedingige fir d Nominierige un Wahl
Bedingig fir e Nominierig isch, ass d Entdeckig ain zerscht zum Lache, derno zum Studiere bringe solle. Derzue mueß s Forschigsthema neiartig syy, nieme derf vorhär e ähnligi wissesschaftliig Arbet publiziert haa.
D Bryys wäre vun ere Jury, em Ig Nobel Board of Governors, vergee. Si setzt si no Aagabe vu dr Zytschrift Annals of Improbable Research us Nobel- un Ig-Nobelbryysdreeger. wisseschaftlige Autore, Sportler, Dreeger vu effetlige Ämter („public officials“) un andere bekanntere oder weniger bekannte Persone („other individuals of greater or lesser eminence“) zäme. Traditionäll wird derzue am letschte Dag e zuefellige Passant fir d Entschaidigsfindig zueglade.
Bryysdreeger
Wäge sym Sträbe noch ere Wyterentwicklig vu dr Wasserstoffbumbe, isch dr Physiker Edward Teller 1991 ain vu dr Erschte gsii, wu där Bryys iberchuu hän („fir sy läbeslange Yysatz, d Bedytig vu ‚Fride‘ noohaltig z verändere“).
Dr Physiker Robert Matthews het en fir syni Studie zue s Murphys Gsetz iberchuu, bsundersch fir dr Noowys, ass Tooschtbrootschyybe alliwyl uf Syte mit em Anke gheie.
Dr Jacques Benveniste isch langi Zyt dr ainzig Laureat gsi, wu dr Bryys zwaimol iberchuu het, nämli 1991 un 1998. Bi dr Verleihig vum Ig-Nobelbryys im Beraich Physik anne 2012 isch dr Joseph B. Keller ruckwirkend au no zum Co-Bryysdreeger vu 1999 (au Physik) erklert wore un isch syterhär au Doppellaureat. Anderi, wu dr Bryys zwaimol iberchuu hän, sin d Patricia Yang un dr David Hu, wu 2015 un 2019 mit em Ig-Nobelbryys fir Physik uuszaichnet wore sin.
Mit em Andre Geim git s en Wisseschaftler, wu Ig-Nobel- (2000) un au Nobelbryysdreeger (2010) isch.
Sunstigs
Bis zue sym Dood im Dezämber 2018 het dr Roy Glauber langi Johr as Bääsemaischter fungiert, wu bi dr Zeremony uf dr Bihni d Babyrflieger zämewischt, wu s Publikum als uf d Bryysdreeger gheit. Anne 2005 het dr Glauber des Amt nit chenne uusiebe, wel er mit em Physik-Nobelbryys uuszaichnet woren isch.
Mauritius (Heiliger)
Dr Mauritius (das isch latynisch, uf Düütsch heisst er Moritz) het – wie men in ere alte Gschicht us em früene Mittelalter list – im spoote dritte Joorhundert gläbt und isch dr Afüerer von ere röömische Militärabteilig us Egüpte gsi.
d Häiligegschicht
Dere Truppe git d Gschichtskwelle dr Naame Thebäischi Legioon. Es heisst im Buech, wo dr Bischof Eucherius vo Lyon im füüfte Joorhundert gschribe het, die chrischtliche egüptische Soldate sige mit dr Armee vom Mitkaiser Maximian is Wallis, uf Martinach cho, wo dr Kaiser öfentlich de heidnische Götter es Opfer brocht heig. D Thebäer sige nit a die Fyr cho, und do sige si uf Gheiss vom Maximian bim Doorff Agaunum umprocht worde. Si gälte drum als chrischtlechi Märtirer. Die grusami Sach sig, je nochdäm wie me d Gschichtskwelle düütet, öppen ane 285 oder 303 bassiert. Es sig denn, so goot d Gschicht wyter, es paarne vo de Thebäer glunge, us em Wallis z flüchte, öppen em Urs und em Viktor, und au em Felix und dr Regula, wo uf Züri sind. S römische Militär heig se drno aber doch gly gfunde, und si sige, wil si tapferi Chrischte blibe sind, als Find vom ofizielle Götterglaube tötet worde. So isch die Gschicht e bsunders dramatischi Episode vo dr Chrischteverfolgig vo säbere Zyt.
Dr Bischof Theodor vom Wallis het z Agaunum änts vierts Joorhundert alti Greeber gfunde, won er als die vo de thebäische Soldaten idäntifiziert het. Er het e chlyni Chile zu irem Adänke lo boue, und gly drufabe isch es losggange mit dr Wallfaart vo fromme Lüüt uf dä Platz. Ane 515 het dr König Sigismund vo Burgund döört s Chlooschter lo boue, wo drno e bedüütenden Oort im Rych vo de Graafe vo Savoie gsi isch und wo hüt no stoot und s Adänke an Mauritius und syni Gfäärte wyters pflägt.
Dr Fyrtig vom Mauritius isch am 22. Septämber. Bi vilne Chile i dr Schwiiz und wyt drüber use het me dr tröi Glaubenszüüge als Chilepatroon gnoo, so öppe z Zofige, z Bärn, z Murte, z Amsoldinge, z Appezäll, z Äisidle, z Zernez, z Stroossburg, z Köln, z Hildesheim, füre Dom vo Magdeburg, z Augschbrg und z Wiisbade.
Pia Solèr
Lääbe
D Pia Solèr het e Detailhandelslehr in eme Musikgschäft gmacht un het derno im Summer z Alp gschafft un isch im Winter go raise gange. Im rätoromanische Film «Levzas Petras» (‚Bitteri Lippel‘, 1994) het si di wybli Hauptroll gspiilt.
In ihrem autobiografische Buech Die Weite fühlen (2011) het si ihre Lääbe as Alphiirti gschilderet. S Buech isch uf Aaregig vum dytsche Verleeger Rainer Weiss entstande, wu s Buech derno au verlait het. Är het d NZZ-Reportasch Von der Herausforderung, Schafe zu hüten, und von der Distanz zur Welt glääse ghaa, wu d Solèr din porträtiert wooren isch. S Buech het e Hufe positivi Rezensione iberchuu, u. a. in dr NZZ , SRF , dr Südostschweiz un em Aviva Onlinemagazin fir Fraue. Anne 2013 isch d Däschebuechuusgaab im Diana Verlag uusechuu.
D Solèr het zwai Gschwischter un läbt z Vrin, z Vanescha un uf dr Alp Scharboda.
BOB ABeh 4/4 I
D BOB ABeh 4/4 I sind meterspurige Elektrotriebwagen vo der Berner-Oberland-Bahn (BOB) iner Schwiz für gemischten Adhäsions- und Zahnradbetrieb gsi, härgstellt vo der Schweizerische Industrie Gesellschaft (SIG), der Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik in Winterthur (SLM) und vo Brown, Boveri & Cie. (BBC).
Geschichte
Nach der Inbetribnahm vo de erschte drei Tribwage ABDeh 4/4 im Jahr 1949 het me d Fahrleischtige erhäblich chönne erhöhe. Da me mit drei Tribwage aber nur d Hälfti vo de Leischtige het chöne übernäh, chöme d Lokomotive HGe 3/3 21 bis 28 u 29 witerhin zum Isatz, di aber de Nachteil vore dütlich nidrigere Maximalgschwindigkeit hei gha. Us Chostegründ isch e witeri Ufstockig vom Tribwagebestand ned möglich gsi.
1957 trit es neus Schweizer Eisenbahngesetz in Chraft, wo finanzielli Hilf vo de Kantön und vom Bund vorschribt. Mit der finanziell Verbesserig macht sich d BOB sofort an d Entwicklif und Planig vome passende Fahrzüg. Im Jahr 1965 sind zerst die füf Tribwage 304 bis 308 gliferet worde, was glengt het für zämme mit de drei ABDeh 4/4 de gsamt Betrib mit Tribwage zu übernäh, d Lokomotive wärdent im Normalbetrib nüme brucht.
Im Jahr 1979 sind zwei weiteri baugleichi Tribwage 309 und 310 abglifert worde, wobi der Tribwage 309 im Jahr 1999 an d Bayerische Zugspitzbahn verchauft worde isch.
Technisch
Bim ABeh 4/4 I isch uf es Gepäckabteil verzichtet worde für es grössers Erstklass-Abteil ibaue z chöne. Äbefalls isch uf de Ibau vore Rekuperationsbremse verzichtet worde, da di bi de ältere Tribwage nie richtig funktioniert het und het müesse usbaut wärde. Als wesentlichi Neuerig chan de abkuppelbar Adhäsionsatrib uf Zahnstangestrecke agseh wärde. Mit 1000 kW Leischtig sind d nün Tribwage wesentlich stärcher als d alte gsi.
Betrieb
Nach der Ablifrig vo de neue ABDeh 8/8-Tribzüg, sind d ABeh 4/4 I schrittwis usem Vercher zoge und usrangiert worde, bis me si im Jahr 2018 alli bis uf 304 und 310 verschrotet het.
Weblinks
Vagonweb.cz JB / BOB Automotrices ABeh 4/4 304 - 310
BOB ABeh 4/4 II
Gschicht
Bi der BOB het me drei witeri Triibwage bstellt als Nachfolger für d ABeh 4/4 I us de Jahr 1965 und 1979. Im Jahr 1986 sind di drei neue ABeh 4/4 II (311-313) Tribwage abgliferet worde. So cha me zämme mit de Stürwage BDt 401-403 als Pendelzüg verchere und i der Näbesaison im Frühling und Herbscht fast de ganz Betriib allei abwickle. Durch d Ablifrig vo de drei ABeh 4/4 II sind di drei ABDeh 4/4 us em Jahr 1949 nüme brucht worde und sind us em reguläre Personevercher zrugzoge worde.
Betriib
Wo im Jahr 2017 di neue ABDeh 8/8-Triibzüg abglifert worde sind, sind au d ABeh 4/4 us em fahrplanmässige Isatz zrügzoge worde. Falls mal eine vo de neue Triibzüg usfalle sötti, übernimmt eine vo de ABeh 4/4 II sini Fahrleistig.
Bregenzer Festspiele
Spiiloort
Vor allem d Opere-Uffierige uf dr Seebihni bim Ufer vum Bodesee, dr greschte Bihni uf eme See uf dr ganze Wält, zien s Publikum aa. Bi schläächtem Wätter goot mer in s Feschtspiilhuus, wu anne 1980 ufgmacht woren isch, un wu dernäbe au ne Opere un Kunzärt ufgfeirt wäre.
D Theaterstuck wäre syter dr 1950er Johr im Theater am Kornmarkt zaigt. Zuesätzligi Veraastaltige git s uf dr „Werkstattbühne“ un au im Chunchhthuus Breagaz.
Abteikirche Ottmarsheim
D Àbteikìrch vu Ottmerscha ìsch a Kìrch ìn dr elsàssischa Schtadt Ottmerscha.
Dr Ààfang
Ànna 1030 hàt dr Gràf Rudolf von Altenburg uf sim Gebììt z Ottmerscha a Benediktiner-Àbtèi grìnda. Da Gràf hàt zu da Grìnder vu dr Habsburg-Fàmìlia gheert: ar hàt kè Suhn bikumma, àwer dr Suhn Radbot vu sim Brüeder ìsch dr erscht wo dr Nàmma Habsburg trajt.
D Àbteikìrch vu Ottmerscha hàt àls Vorbìld dr Dom vu Ààcha, wo dr Karl dr Groß bàuia hàt un wo sallamols àls scheenschta Kìrch vum Chrìschtatum galta hàt. Dia Kìrcha sìn noh-n-ema oktogonàla Plan bàuia.
D Àbteikìrch vu Ottmerscha ìsch ànna 1049 dur dr Pàpscht Leo IX. (üs Egsa) gwèiht worra. A Hàndschrìft vu 1063, unterschrììwa vum reemisch-ditscha Kaiser Heinrich IV., erwähnt d Grìndung vu dr Àbtèi.
Dr Grìnder, Rudolf von Altenburg, ìsch ànna 1053 ìn Sizilia umkumma. Si Gràb ìsch vermüetlig ìn dr Àbtèi; um 1980 sìn Rascht vu'ma Schadel un vu Plunder ìn'ma Gràb ìm Zentrum vu dr Kìrch gfunda worra, as sìn wohrschins dia vum Rudolf von Altenburg gsìì.
Zersteerunga
Ànna 1272 hàt dr Bìschof vu Bàsel Heinrich vu Neieburg d Àbtèi verbrennt. Ànna 1445, 1446 un 1468 sìn d Schwitzer Truppa do dura kumma, sa han d Àbtèi verbrennt, ìhra Müüra sìn àwer blììwa.
Dr Büürakriag vu 1525 hàt aui wìder gwìssa Schàda brocht. Ìm Drissigjohrig Kriag, zwìscha 1618 un 1648, ìsch d Àbtèi verplundert un verbrennt worra. Noh 1648, mìt em Weschfalischa Frììda, hàt d Àbtèi nìmm ìn da Habsburger gheert.
Speeter, ànna 1917, han d ditscha Militär d Glocka gnumma; nèia Glocka sìn erscht ànna 1924 wìder àm Plàtz ànakumma. Ìn dr Nàcht vum 27/28 Hornung 1991 hàt a Brànd dr Glockaturm zersteert. Noh dam Unfàll ìsch d Kìrch restauriart worra.
Züesatzliga Bàui
Ànna 1495 hàt d Bénigne vu Durkheim d Sainte-Croix-Kàpalla uf dr süd-oschtliga Sitta lo bàuia. Do sìn Reliquia vu dr Heiligkritz un vu dr Dìrnkrona vum Krischtus, a Gschank vu dr Àbtèi vu Muri, glàgert worra.
D Agnès de Dormentz hàt ànna 1584 d Erlàuibnis vum Bàsler Bìschof bikmma, üs dr Benedikiner-Àbtèi a Domkàpitel z màcha. Sa hàt a gotischa Kàpalla ìm Norda vum Chor „chapelle des Chanoinesses“ lo bàuia.
D Catherine vu Flachslanden hàt ànna 1780 s Ìnnera vu dr Àbtei mìt Holzmeewel verziart: a Pult un Stehplatz.
Ànna 1790, wahrend dr Frànzeescha Revolution, ìsch s Kloschter säkulisiart worra. D Gebäi sìn vum Gmein àbkàuift worra.
Archtektür
Dr Plàn hàt a Oktogonàla Bàsis: a ìnner Oktogon hàt a Durmasser vu 10 m, a üsser Oktogon hàt a Dur masser vu 20 m. As gìtt zwei Ewena. S Dàch hàt àcht Zitta, mìt Ziagel bedeckt.
Ursprunglig hàt's numma àcht Fanschter ìm ewera Teil vum ìnnera Oktogon gaa. Ìm XIX. Johrhundert sìn Fanschter ìm erschta Stock un uf em üssera Oktogon vum Ardgeschoss derzüekumma.
Uf dr weschtliga Sitta steht a Glockaturm mìt'ma Dàch, wo zwei Sitta hàt.
Uf dr oschtliga Sitta ìsch a viareckig Chor, uf zwei Ewena.
Ìm süd-oschtliga Teil steht zitter 1495 d Heiligkritz-Kàpalla, un ìm nordliga Teil steht zitter 1584 d Kàpalla vu da Chanoinesses.
Astrid Alexandre
D Astrid Alexandre (* 5. April 1981 z Port-au-Prince, Haiti) isch e Schwyzer Liedermacheri un Radioschurnalischti.
Lääbe
D Astrid Alexandre isch z Belgie un in dr Schwyz in ere belgisch-schwyzerische Familie ufgwachse, isch in dr Schwyz uf d Schuel gange. Derno het si s Lehrerseminar z Khuur absolviert un am Musikwisseschaftlige Seminar vu dr Universitet Baasel studiert. Si schafft as Redaktori bi Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
D Alexandre singt vor allem uf Sursilvan, aber au uf Änglisch, Franzesisch un Schwyzerdütsch. Im Spootjohr 2014 isch ihre eerscht Soloalbum uusechuu. Vorhär het si zäme mit dr Corin Curschellas d CD Triada un Origins yygspiilt.
Tasse
Es Chacheli isch es Gfäss zum öpis druus trinke.
Astrid Alexandre
Lääbe
As Musikeri duet si bi Feschtival un uf Bihne in dr ganze Schwyz un au z Frankrych ufdrätte, as Solochinschtleri, Ensemblemitgliid un vylmol au zäme mit em Mario Pacchioli un dr Corin Curschellas. Si het fir Radiotelevisiun Rumantscha s erfolgrych Projäkt chant au tour iniziiert, wu rätoromanischi Sänger in dr Schwyz uf Tournee gange sin.
Mit dr Corin Curschellas un dr Ursina Giger het d Alexandre s Trio „La Triada“ grindet, wu rätoromanische Volkslieder sammlet un dreistimmig uffiert.
Tasse
Die meischte Chacheli sind us Cheramik. Es isch eini vo den eifachschte Forme, wo dr Chachler – das isch im Hochdüütsch dr Töpfer – us em Toon macht, und me cha se au als e chlyni Schaalen aaluege. Früener het me Chacheli au vom Drächsler us Holz lo mache. I dr nöiere Zyt git s Chacheli au us vil anderne Materialie, öppn us Glas, Bläch und Plastigg.
Me hebt s Chacheli eifach zwüsche beede Händ zum s uuflüpfen und druus trinke.
A de bessere Chacheli het s en chlyne Hänkel, ass me se gäbig mit einere Hand cha uuflüpfe. Dr nöier Naame für die Gfäss mit emene Hebi isch Tassli. Das Wort könnt men im Düütsche sit em 16. Joorhundert, womes as Leenwort usem Französischen übernoo het.
S schwyzerdüütsche Wort Chachle het me früener algemein für verschideni Cheramikgfäss bruucht, wie me bim Schwyzerischen Idiotikon gseet.
Im Öschtrychische seit men zu däne Gfäss au Häferl; im Schwyzerdüütsche isch es Häfeli aber meischtens a chlyni Channe.
Wemmen es Chacheli odr au es anders Cheramikgfäss vrbricht, goot me zum Chacheliflicker, wo s wider ganz macht. Wie die fyni Arbet vom Chacheliflicker goot, het dr Simon Gfeller uf bärndüütsch beschribe.
Thebäische Legion
Die Thebäischi Legioon isch en Einheit vo dr antike röömischen Armee, wo i dr chrischtleche Tradizioon vorchunt.
en alti Verzellig
D Gschicht, wo s drum goot, sig am Ändi vom dritte Joorhundert bi dr Oortschaft Agaunuum i dr römische Provinz Vallis Poenina, em hütige Sankt Moritz im Underwallis, bassiert. Es wird gseit, alli Soldate von ere römische Legioon sigen umprocht worde, wil si Chrischte gsi sigen und drum nit bim heidnische Götterkult mitgmacht heige. Me fyret ires Adänke als chrischtlechi Märtirer am zääten und elfte Oktober.
Dr Bischof Eucherius vo Lugdunum, em hütige Lyon, wo im füüfte Joorhundert gläbt het, het vo dere tragische Sach ghört und se ufgschribe. Sini Schrift passio Acaunensium martyrum, uf düütsch: «s Lyde vo de Märtürer vo Agaunum», isch dr Afang vo dr Überliferigsreie. Dr Tegscht isch i de Büecher vo de Monumenta Germaniae Historica abtrukt. Dr Bischof Eucherius het d Informazioon vom Gämfer Bischof Isaak und dä het se schynts vom Walliser Bischof Theodor gha. En andere Kwelletegscht, wo ufs füüfte Joorhundert zrugg goot und wo me dr Verfasser nit könnt, isch i dr Biblioteek vom Chlooschter Äisidle.
D Gschichtsforscher sind scho vil über die Verzellig go nochedänken und schrybe. Guet und sorgfältig het d Berthe Widmer zämegstellt, was me do drüber usegfunde het; si seit, d Tradizioon bis zum Bischof Eucherius goot gwüss uf historischi Ereignis im Wallis zrugg, wo me nit alles und grad au s Datum drvo nit gnau cha wüsse, und isch für d Schwiizer Chilegschicht öppis ganz wichtigs. Und mit de Bytreeg vom wüsseschaftliche Träffe Mauritius und die thebäische Legion anne 2003 z Friburg het men alles, wo jetz möglich isch, vo dere Gschicht uf em Tisch.
Die militärischi Schaar sig, so heisst ss i dr Überliferig, vo Thebe z Ägüpte gsi. Me dänkt hüt, es sig nid würklech e ganzi Legioon, sondern eigentlech e chlynere Teil vo dr Zwöite Legion, dr Legio II Traiana fortis, z Ägüpte gsi. Dr römisch Kaiser Maximian heig se im ene Chrieg uf Gallie gschickt; das sig gmäss der anonyme Tegschtkwelle im spoote dritte Joorhundert gsi, öppen anne 285; dr Eucherius hingäge het dänkt, es sig i dr Zyt vo dr grosse Chrischtevrfolgig, wo anne 303 agfange het, gsi. Dr Maximian heig sis Militärlager änet em Summus Poeninus, em Bärnhardspass, bi Martinach, em römische Octodurus, gha. Er het sine Soldate befole, füre Kampf wie s dr Bruuch gsi isch de Götter öppis z opfere. Das het de chrischtleche Thebäer nit basst, und si sigen uf Agaunum, öppe zwölf Kilometer wyter unden im Rhonetal. Uf Gheiss vom Maximian sige denn alli vo iine, wo si immer no s heidnische Opfer sin go ableene, umprocht woorde.
Im Middelalter isch die Märtürergschicht i vilne Länder bekant woorde. Bi den alte Schriftsteller, em Gregor von Tours, em Venantius Fortunatus und em Walafried Strabo, findet me se, und s Adänke a die chrischtleche thebäische Soldate het sech wyt usbreitet. Es git vil Chile, wo men en Persoon us dere Gruppe als Patroon für se gnoo het, bsunders dr Aafüerer Mauritius, dr Viktor, dr Exuperius und dr Candidus, und au die heiligi Verena und Felix und Regula.
Bi Agaunum sälber het s Adänken a d Thebäer agfange, wo dr Bischof Theodor vo Octodurus änds vierts Joorhundert döört iiri Relikwie gfunde het. Öppen anne 392 het er für die vereerte Räschte e Chile lo boue, wo me chürzlech bi Uusgrabige wider d Muure drvo gfunde het. Und scho gly het d Wallfaart vo fromme Lüüt zum Heiligen agfange, wo aus sell Wunder too ha. Dr Bischof Eucherius het scho gwüsst, ass es bi dr Chile z Agaunum a dr Strooss ufe Bernhardsbärg en Herbäärg für d Pilger gää het. Es isch anne 515 gsi, wo dr König Sigismund vo Burgund s Chlooschter vom heilige Moritz isch go gründe. Ane 753 het dr Papscht Stephan dr Zwäiti s Chlooschter mit em Mauritiusgrab bsuecht, 875 dr Karolingerkönig Karl. Und s religiöse Zäntrum Sankt Moritz isch im Middelalter de Grafe vo Savoie bsunders wichtig gsi. No hüt git s döört eine vo de schönschte Chileschetz us säbere Zyt zum aluege.
Thomas Cook Group
D Thomas Cook Gruppe isch es grosses änglischs Undernääme vom Frömdevrcheer mit Sitz z London gsi.
Es isch uf s Räisebüro vom Pionier Thomas Cook zrugggange.
D Gselschaft, wo dr Thomas Cook ane 1841 gründet gha het, isch drno under sym Soon und drufabe under dämm syne Söön irere Läitig gsi, bis es 1928 a d Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens verchauft worden isch. Es isch e Zyt lang dr gröscht Abüüter vo Pauschalreisen uf dr Wält gsi.
D Thomas Cook Group het am Schluss eigeti Fluggselschafte und Dochterfirmene i verschidene Länder gha.
Wäge vil z ufwändigen Inväschtizioone het d Thomas Cook Gruppe am 23. Septämber 2019 mit alne Gschäft müessen uufhöre, und do drby sin meh weder e halbi Milioon Turischte irgendwo uf dr Wält blibe hocke.
Emilie Kuster-Weder
D Emilie Kuschter-Weder, wo vo anne 1893 bis 1970 z Dipilzou gläbt het, isch e Oschtschwiizer Mundartdichteri gsi.
Dipilzou isch im im Sanggaller Rintl, es isch s Doorff wyt ussen i dr Ebeni i dämm groosse Boge, wo dr Rhy gägen Oschte macht. Dr Alperhy, wie me dämm Abschnidd säit, isch grad zu Läbzyte vo dr Emilie Kuschter-Weder bi dr grosse Rhyregulierig korigiert woorde; iires Doorff isch mit em grade Dipilzouer Duurstiich vom Räschte vom Sanggallerland abgschnitte woorde; es isch jetz wien en Insle zwüsche nöie Flussbett und em Altlouf.
D Kuschter-Weder het im Dipilzouer Ortsteil Schmitter gläbt, wo es grosses Gebiet uf dr Nordsyte vo dr Dorffsidlig isch. Das Kwartier lyt a dr Kantonsstrooss, wo zu dr Zollbrugg übere alt Rhy goot, wemme diräkt uf Dornbirn wott. Es het z Schmitter und im ganze Doorff scho sit es paar Gänerazioone vil Lüüt vo dr Familie Kuschter gha. Dr Kuschter-Weder het me bi de Lüüt im Doorff Dipilzau dr Naame «Wissemas Emilie» gää.
Wo si vil füüf Joor alt gsi isch, het d Emilie iri Muetter vrloore, und si isch lang bim Vatter dihäi bliben und het iim ghulfe im Huus, im Stall und im Gaarte.
In irere freie Zyt het d Emilie Kuschter agfange dichte. Zu vil Glägehäite het si immer wider schöni Gedicht und Theaterstuck im Rhinteler Dialäkt gschribe. I gwüssne Stuck isch öppis vom Lääben im Doorff am Rhy z lääse. Zum Bischpel cha me Gedicht finde zu so Sache wie em Schmugglen a dr Landesgränze, em Lääben uf dr «Rhyinsle», dr Gloogenuufzuug i dr Doorffchile, und wie s gangen isch wenn öpper gstoorben isch.
D Chinder vo dr Emilie Kuschter-Weder, dr Emil Kuschter und d Marlis Schmidheiny-Kuschter, händ anne 1990 die verströite Gedicht vo irere Muetter gsamlet und lo abtruke. Dr Titel vo dämm Buech isch I bi a Dichtari vum Rhie, und eso häisst au s eerschte Gedicht, wo drin stoot. Humorvoll zeigt d Dipelzauerin do drinn emol, wohär ass si chunt, und grad au no wie dr Ortsdialäkt für d Mundartliteratur guet töönt; si het aber au öppe hochdüütschi Gedicht gschribe. Zum Gedicht vo dr alte Trambrugg übere Rhy, wo men e ganz e nöji Rhybrugg bout het, het s Zeichnige vo dene beede Bouwärch uf dr Titelsyte vom Gedichtband; gamcht het die Bildli em Emil Kuschter sini Frou Elisabeth Kuschter-Frei.
Wie bii vil Stuck im Wäärch vo dr Emilie Kuschter dr Rhy vorchunt, gseet men au a däm Värs doo:
«Grüess Di Gott, o Heimat mi, Dipilzou umgea vum Rhie. Bescht so lieb mer, und so wärt, häscht mer s’Allerschönschti b’schärt: Mini Kinder-Juget-Zyt, wo i Dina Gaua liet. Allzyt will dr dankbar sie, Dipilzou, umgea vum Rhie!»
Département Léman
S Departmänt Léman isch früener einisch es Gebiet vo Frankrych gsi.
Wo Frankrych nach dr Revoluzioon d Regioone rund ume Gämfersee eroberet het, isch ane 1798 das nöie Departmänt bildet worde.
Es het die Piet gha:
Bi dr Gebietsreform anne 1800 sind au die süüdlechere Teil vom Departmänt Mont-Blanc drzue cho.
Wo anne 1813 Gämf vo dr öschtrychischen Armee bsetzt worden isch, het das Departmänt praktisch ufghört bestoo. D Regioon rund ume isch 1815 meerhäitlech wider an Savoie choo.
Konstantin II. (Rom)
Dr Konstantin dr Zwöiti (* Februar 316 z Arelate (Arles); † 340 bi Cervignano del Friuli), isch vo 337 bis 340 Kaiser vo Rom gsi.
Er isch dr Soon vom Kaiser Konstantin em Groosse, wo vo anne 306 bis 337 römische Kaiser gsi isch, und vo dr Fausta gsi.
Anne 328 het er dr weschtlich Teil vom Römische Rych mit Gallie übercho zum regiere. Syni Residänz isch Augusta Treverorum, s hütige Trier gsi. Er het d Gränze vom Rych am Rhy gäge d Alemannen und d Goote gschützt. Wo dr Vatter gstorben isch, het dr Konstantin dr Zwöiti zäme mit syne Brüeder Konstanzius und Konstans s Rych regiert. Em Konstantin sind Gallie, Britannie, Hispanie und s weschtliche Afrika gsi.
Madeleine Herren-Oesch
D Madeleine Herren-Oesch (* 26. Jänner 1956 z Bärn) isch e Schwiizer Hischtorikerin.
Si het a dr Uni Bärn Gschicht und Germanistik studiert. 1989 isch iri Promozioon gsi; d Arbet drzue het Internationale Sozialpolitik vor dem Ersten Weltkrieg aus der Perspektive der Dritten Französischen Republik gheisse.
1997 het si sich habilitert, und vo 2004 bis 2013 isch si Gschichtsprofässoorin a dr Uni Häidelbärg gsi.
Seit anne 2013 isch d Herren-Oesch d Scheffin vom Europainstitut vo dr Uni Basel.
Kanaan (Biblische Person)
Der Kanaan (hebräisch כְּנַעַן) isch e Figur us em Alte Testamänt u us em Tanach. Är isch der Sohn vom Ham, ds Grosschind vom Noah u der Stammvater vo de Kanaaniter.
Biblischi Überliiferig
Der Kanaan isch ds erschte Grosschind vom Noah wo üs i der Bibel vorgstellt wird. Lut der Bibel isch är nach der Sintfluet uf d Wält cho. Will aber d Bibel nur bim Stammboum vom Sem Altersagabe macht, isch es sehr schwirig das nache z prüefe. Der Kanaan het no es paar Brüetsche gha, der Kusch, der Mizrajim u der Put.
Nach der Sintfluet isch der Kanaan der leidtragendi vom ne Zwüschefall zwüschem Noah u em Ham gsi. Der Noah het e Räbbärg pflanzt. Woner vom Wy probiert het, het ne der Wy psofe gmacht u der Noah isch blut im Zält blybe lige. Der Ham, der Vater vom Kanaan, het du sy blut Vater gseh, u het das em Sem u em Japhet verzellt. Die hei es Tuech gno, hei je es Ändi uf ihri Schultere gleit u sy rückwärz i ds Zält. So hei si ihre Vater zuedeckt. Wo der Noah erfahrt was der Ham ihm ata het, verfluecht är der Kanaan. Vo jitz a muess der Kanaan der Chnächt vom Sem sy. (1Mose 9,20–27 ELB)
Der Kanaan het lut der Völkertafele zwee Söhn gha, der Sidon u der Het. Zudäm muess är no wyteri Chind gha ha.
Är gilt nämlech als Stammvater vo denä Völker: (1Mose 10,15–21 ELB)
D Gschlächter wärde aber ou sehr gärn under em Begriff Kanaaniter zämegfasst.
Wenn das der Kanaan gstorben isch seit d Bibel nid.
Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller
Dr plan incliné de Saint-Louis-Arzviller ìsch a Lift fer d Schìff, uf em Rhii-Marne-Kànal, ìm Département Moselle. Dia Ànlàg ersetzt a Strecka mìt sìbzeh Schliaßa, wàa ìn da Schìfffàhrer ei Tàg Reis màcht spàra.
Gschìcht
Ànna 1853 hàt's d Eräffnung vum Rhii-Marne-Kànàl gaa. Ar ìsch 314 km làng, ar hàt 178 Schliaßa, a Reis uf dam Kànàl düürt 6 bis 9 Tag.
Derbii ìsch d Strecka zwìscha Saint-Louis un Arzwiller; d Reis uf dara Strecka düürt 1 Tàg, sa ìsch 4 km làng un hàt 17 Schliaßa. A so-n-a Schliaßa hàt a Heecha vu 2,6 m un a Länga vu ungfahr 200 m. Dàs System brüücht vìel Wàsser, wàs bi truckenem Watter a Problem kààt wara. Ààgstellta han àn dana Schliaßa gschàfft, jeder Tàg vu dr Wucha; àls Pflìcht han sa müeßa d Schìff lo dura geh, d Schliaßa un d Umgawung vum Kànàl unterhàlta, un uf d Sìcherheit lüega.
Ànna 1962 ìsch a Wettbewerb orgànisiart worra, fer a Bàuiwark wo d 17 Schliaßa sott ersetza. 40 Projakta, mìt verschììdena Prìnzip, mehr oder weniger geignet, sìn vorgstellt worra.
Vu 1964 bis 1969 ìsch dr Plan incliné bàuia worra. Ar ìsch vum Frànzeescha Ingénieur Robert Vadot entworfa worra.
Dr Plan incliné funktionniart zitter em 27. Janner 1969.
Desiré Lutz
Dr Desiré Lutz (* 28. Merz 1889 z Nìdernahn; † 27. Februar 1977 z Fryburg isch e elsässische Lehrer un Dialäktdichter gsii.
Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller
Tecknischa Àspekta
S Maß vum plan incliné ìsch 108,6 m ìn dr Länga (Horizontal) un 44,50 m ìn dr Heecha; dàs màcht a Wìnkel vu 22°, oder 41 Stiigung.
Werner Fischer (Historiker)
Dr Werner Fischer (* 29. April 1931 z Santa Cruz de la Sierra, Bolivie) isch e dytsche Lehrer un Haimetautor.
Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller
Tecknischa Àspekta
S Becka ìsch 41,50 m làng un 5,50 m breit.
Urpsrunglig sìn zwei Becka vorgsah gsìì. Dr Schìffverkehr hàt àwer àbgnumma, numma noch ei Becka ìsch schliaßlig notwandig gsìì.
Desiré Lutz
Lääbe
Dr Desiré isch e Suhn vum Michel Lutz (1859–1926) un syre Frau Marie Philippine Schaub (1865–1934) gsii. Är het vier Schweschtere un zwee Brieder ghaa: Augusta (1887–1979), Marie Justine (1893–1985), Lucie Celestine (1900–1990), Eugenie Cecile (1903–1983), René Alphonse Max (1906–1999) un Charles.
Werner Fischer (Historiker)
Lääbe
Dr Fischer isch 1931 z Bolivie uf d Wält chuu un het dert di erschte Johr verbrocht. Sy Vater Karl Fischer isch Mitti 1920er Johr vu Mille uf La Paz uusgwanderet, wel er in dr Wältwirtschaftskirse arbetslos gsii isch, sy Verlobti Gertrud isch derno 1927 uf Bolivie chuu. Dr Werner isch 1931 as eerscht Chind uf d Wält chuu, si hän derno no ne Dochter iberchuu. Dr Vater het in dr Banco Alemán z La Paz gschafft un isch Generalverdrätter vu dr IG Farben gsii. Är isch au Ehrekonsul gsii un het e dytschi Schuel grindet. Anne 1938 isch d Mueter mit dr Chinder uf Dytschland chuu go d Großeltere im Markgreflerland bsueche, dr Vater isch im Juli 1939 noochuu. Wu dr Chrieg uusbrochen isch, hän si nimi retuur chenne uf Sidamerika, si hän derno im Huus vu dr Großeltere z Mille gwoont. Mit em Chriegsyydritt vu Bolivie het d Familie derno au s ganz Vermeege dert verloore.
Desiré Lutz
Lääbe
Är het en Uusbildig zum Lehrer gmacht an dr Ecole Normale z Ewernahn un isch derno Lehrer z Dànn woore. Schließlig isch dr Lutz us em Elsass uf Dytschland emigriert.
Werner Fischer (Historiker)
Lääbe
Dr Werner Fischer isch z Mille uf d Schuiel gange un het dert 1950 Abitur gmacht. No dr Schuel het er an dr Universitet Fryburg Dytsch, Gschicht un Änglisch studiert. Unter anderem het er dert au Vorläsige vum Martin Heidegger gloost. Anne 1957 het s erscht Staatsexame gmacht un mit ere Arbet iber d Flurnäme vu Mille promoviert. Im Johr 1958 het er as Wisseschaftlige Assischtänt am Inschtitut fir Gschichtligi Landeskund z Fryburg gschafft un derno 1959 s Referendariat aagfange, ai Johr dervu isch er an dr Grammar School z Cheltenham (Ängland) gsii. Ab em 9. Jänner 1961 het er as Studienassessor am domolige Progimnasium, s speter Martin-Heidegger-Gimnasium, z Meßkirch gschafft un dert Dytsch, Gschicht, Gmainschaftskund un Änglisch unterrichtet, in dr Aafangsjohr au no Latynisch, Biology, Äärdkund, Spoort un Musik. Syter 1970 isch er stellverdrättende Schuellaiter gsii, anne 1995 isch er pänsioniert wore. Är läbt mit syre zwoote Frau Karin, wun er 1993 ghyrote het, im Meßkircher Stadtdail Heudorf. Us dr eerschte Eh het er zwoo Deechtere un e Suhn.
Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller
Tecknischa Àspekta
S Bàuiwark enthàltet 4 Tìra, 2 dowa un 2 dunta.
BOB ABDeh 4/4
D BOB ABDeh 4/4 sind meterspurige Elektrotribwage vo der Berner-Oberland-Bahn (BOB) iner Schwiz für gmischte Adhäsions- und Zahnradbetriib gsi, härgstellt vo der Schweizerische Lokomotiv- und Maschinefabrik und vo der Brown, Boveri & Cie.
Desiré Lutz
Lääbe
Anne 1924 het er zäme mit andere us Frankrych verdribene Elsass-Lothringer z Fryburg im Haimetsaal vu dr „Harmonie“ in dr Grienwälderstroß s Laietheater Elsässische Theater im Breisgau grindet. S isch e rain Mundarttheater gsii, ebis, wu s bis dert z Sidbaade nonig gee het. Mitgmacht hän Lyt us verschidene Schichte, Lehrer, Beamti, Aagstellti, Handwärcher. S Elässisch Theater het bis in dr erschte Johr vum Zweet Chrieg gspiilt, ab 1941 isch s yygstellt woore, wel all mee Aktivi in Chrieg yyzooge woore sin.
Werner Fischer (Historiker)
Lääbe
Dr Fischer het si näbe sym Beruef in verschidene Organisatione ehrenamtli engaschiert. Är isch vu 1976 bis 2017 Laiter vum Stedtische Haimatmuseum gsii un macht Stadtfierige dur Meßkirch. Är isch ehrenamtlige Mitarbaiter vum Dibenger Landesdänkmoolamt fir Boodefund in dr Region un Predikant un Organischt in dr evangelische Chilche. Langi Johr het er im Kreutzerchor gsunge un isch zytwys Vize-Vorsitzer, Vorsitzer un Vize-Chorlaiter gsii. Derzue spiilt er Schach im Schachclub Meßkirch un isch fir dr Badische Schachverband 37 Johr lang regionale Schachturnierlaiter (VI Schwarzwald-Bodesee) gsii.
Desiré Lutz
Lääbe
Im Zweete Wältchrieg isch dr Lutz im bsetzte Stroßburg Theaterreferänt vu dr KdF gsii.
BOB ABDeh 4/4
Gschicht
Nach em Zweite Weltchrieg het me sich bi der Berner-Oberland-Bahn (BOB) erstmals Tribwage beschafft. Im Jahr 1949 chöne drei neui Tribwage bi der BOB in Betrib gnoh wärde. Es wärde drei ABDeh 4/4 (301-303) abglifert. Me cha somit d Fahrleistige erhäblich erhöche und e Teil vo de Leistige vo de Lokomotive HGe 3/3 überneh, jedoch cha me mit nur drei Tribwage ned alli Leistige vo de Loks überneh. Wo im Jahr 1965 d neue ABeh 4/4 I de Betriib ufgnoh hend, cha me zämme mit de ABDeh 4/4 de gsamti Betrib mit Tribwage abwickle.
Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller
Tecknischa Àspekta
D Reis vu'ma Schìff ìm Becka düürt ungfahr 25 mn ìm Gànza, derbii 4 mn fer uffa oder àwa geh.
Werner Fischer (Historiker)
Lääbe
Scho wun er promoviert het, het er si mit em alemannische Dialäkt bscheftigt. Syter ass er umzogen isch uf Meßkirch duet er au Gedicht uf Markgrefler Alemannisch schrybe. Derzue haltet er Vordreeg an dr Volkshochschuel, in Schuele un Verain iber s Alemannisch un di alemannisch Dialäktliteratur. 1993 het er bim Mundart-Nachwuchswettbewerb von 9−99 Jahren vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr zweet Bryys gwunne. 2021 het er bi dr Lohrer Murre mit em Gedicht „ICH“ en zweete Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne.
BOB ABDeh 4/4
Gschicht
Im Jahr 1988 isch der ABDeh 4/4 301 an d Meiringen-Innertkirchen-Bahn (MIB) vermietet worde, bis er im Jahr 1996 als Ersatzteilspender uf Zweilütschine zrugkehrt isch.
Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller
Tecknischa Àspekta
S Bàuiwark gheert ìm Frànzeescha Stààt un ìsch vu da „Voies Navigables de France“ verwàlta.