cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wuhr
Hänner-Wuèr
S Hänner-Wuèr (au Hännèmer Wüèr benamst) isch nõch èm Ort Hänner, èm Ortsdeil vo dè Gmeind Murg, benamst, wo s Wuèr durrèflièßt. S isch 1544 èrschtmòls urkundlich erwäänt worrè. S Wasser wörd am Urschprung nördlich vo Hottingè, Gmeind Rickèbach, uss dè Murg abgleitet. Dènõch volauft s Wuèr öschtlich um dè Ort Hottingè nõch Südè. Nõchdèm s durch Hänner durrègflossè isch, volauft s Wuèr gu Südè, nimmt dè Sägibach uff un flièßt durch dè Murger Ortsdeil Obberhof. Uff èm Wäg zu dè Mündig i dè Hochrhy flièßt d Hännerwuèr durch dè Ortsdeil Hammer bi Binzgè, èm Stadtdeil vo Lauffèburg. S Wasser hèt dört in früèrè Zitè d Hammer-Schmitti aadribbè. Im witèrè Volauf bis zu dè Mündung isch s Wasser vo dè Hännerwüèr immer widder für Energygwinnung bruucht worrè. Dè Unterhalt vum Wuèr wörd hüt von èrè Gnossèschaft gleischtet.
Sèltèwuèr
S Sèltèwuèr isch è kurzes Sitèwuèr vum Hoochseler Wuèr, wo s Wasser vum Breitèbach (spôter Schildbach) abzwygt un no vor Obberwyyl, Gmeind Görwyyl, i s Hoochseler Wuèr yschpiist.
Rootzelwuèr
S Rootzelwuèr (au Rotzèlèwuèr dauft) hèt sin Urschprung am Hoochseler Wuèr südlich vo Obberwyyl, durchquèrt Rootzel un gòt denn in èm chlynè Sitèbach vum Andelsbach uff.
Bèrauer Wuèr
S Bèrauer Wuèr isch è ehemòligs Wuèr, wo mittlerwyl braktisch vollschtändig voschütt gangè isch. S hèt i dè Vogangèheit Wasser vo dè Mettma uff Bèrau gleitet. Aagfangè hèt d Bèrauer Wuèr unterhalb vo dè Heidèmülli im Mettmadal, d Wuèr volauft a dè rächtè Mettmahaaldè mit schwachem Gefälle gu Bèrau i s Dorf, dört isch unter andrem è Mülli bim ehemòligè Kloschter (hüt nò èn Ortsdeilnammè) aadribbè worrè. S Wasser isch denõch übber diè steil Schwarzahaaldè i d Schwarza ygleitet worrè. Reschtè vom Wuèrbett sin hüt nò a dè Mettmahaaldè z erkènnè, nõchdèm mò si widder so guèt wiè möglich frei glegt hèt.
Schechingen
Schechenge (amtlich Schechingen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Schechenge leit nerdlich vo Gmẽẽd auf dr Frickehofer Heche, eme Hecherugga sidlich vom Kocher. D Nochbergmoede vo Schechenge send Obergröningen, Abtsgmünd, Heuchlingen, Göggingen ond Eschach.
Vo dr Gmarkong send 68,5 % Landwirtschaftsfleche, 18,8 % Wald, 12,1 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Schechenge gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Haghof, Klotzhöfe, Leinweiler ond Sebastiansweiler, d Hef Mühlholz ond Zeirenhof ond dr Wohnblatz Haldenhaus.
Gschicht
Schechenge ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1140/50.
Wenkerbogen von Lindenberg im Allgäu
Dr Lindabergr Wenkerboge isch e Blatt vo dr grosse Ufnahm vu dr dytsche Sproch, wo im 19. Johrhundert vum Georg Wenker vum Dytsche Sprochatlas aagfange wore isch.
Schechingen
Verwaldong
Schechenge hot sich mit Eschach, Geggenge, Iggenge, Leinzell ond Obergrẽänenge zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Schechenge ischt dr Werner Jekel.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Wenkerbogen von Lindenberg im Allgäu
Weartr im Wenkerboge
Dytsch in Klammern:
Kreis 48
Dr Kräis 48 isch e Baasler Künstlergrubbe gsi, wo sich im Joor 1948 uf d Iniziative vom Max Kämpf bildet het.
D Grubbe isch entstande under anderem für zum gmäinsami Usstellige z organisiere und zum iiri Inträsse z verdrätte, zum Bischbil im Baasler Kunstkredit, won e staatligi Instiduzioon isch. Si het sich am 3. Mai 1950 as Veräin mit Statute konstituiert. Die erste gmäinsame Usstellige häi 1948 in dr Galerii Bezeler und 1950 in dr Baasler Kunsthalle stattgfunde. Die erste Bresidänte si dr Dr. Frank Weiss (bis 1953), 1953-65 dr Brofässer Alfred Bühler, ab 1965 dr Dr. Hans Ruedi Oeri gsi.
Region Brüssel-Hauptstadt
D Region Brüssel-Hauptstadt (oder au Brüsseler Region),, , isch äini vo de drei Regione vom Königriich Belgie. Si umfasst s „zwäisproochige Gebiet Brüssel-Hauptstadt“, wo – genau wie dr Verwaltigsbezirk Brüssel-Hauptstadt – us de 19 Gmäinde in und um Brüssel bestoot.
Kreis 48
Künstlerisch aktivi Mitgliider si dr Heinrich Barth, dr Jean-François Comment, dr Romolo Esposito, dr Karl Glatt, dr Max Kämpf, dr Theo Lauritzen, dr Alex Maier, dr Peter Moilliet, dr Toni Rebholz, d Julie Schätzle, dr Gustav Stettler, dr Paul Stöckli und dr Hans Weidmann gsi. Spööter si d Valery Heussler, d Hanni Salathé und dr Robert Lienhard drzue cho. Dr Lauritzen, dr Lienhard, dr Moilliet und d Salathé si Bildhauer gsi, alli andere Mooler.
Region Brüssel-Hauptstadt
D Region Brüssel-Hauptstadt het e legislativs („Brüsseler Parlamänt“) und en exekutivs Organ („Brüsseler Regierig“). Drzue chömme die französischi und die flämischi Gmäinschaftskommission („COCOF“ und „VGC“) und die „gmäinsami Gmäinschaftskommission“ (COCOM/GGC).
Litratuur
Belgischi Litratuur
Basilius Amerbach
Lääbe und Wärk
Vo 1552 bis 1559 het er z Tübinge, z Padua, z Bologna und Bourges Rächt studiert. 1560 het er z Bologna dr Doggter gmacht. Denn het er z Speyer am Riichskammergricht e juristischs Braktikum absolviert. Er het as Leerer und Rächtskonsulänt gschafft. Vo 1561 isch er Brofässer an dr Uniwersidäät Baasel und isch sofort Räkter worde. Da Boste het er denn no drei Mol, 1566, 1580 und 1588, ghaa. 1581 isch er Stadtsyndikus gsi. Dr Amerbach het sich au für Numismatik intressiert und e gröösseri Münzesammlig aagläit. Er isch en Alterdumsforscher gsi und e Spezialist für römischi Epigrafik. Er het dr Aastooss gee zur Usgraabig vom römische Theater vo Augusta Raurica, wo as ersti wüsseschaftligi Usgraabig nördlig vo de Alpe gältet und die klassischi Archeologii dört begründet het.
Er het e Wunderkammere, s sogenannte Amerbachkabinett ufbaut, und het in däm Zämmehang under Anderem em Kunstmooler Hans Bock em Eltere Ufdreeg gee.
Vo iim stamme handschriftligi Dissertazioone und e Briefsammlig. Druckti Schrifte von em si käini bekannt.
Familie
Dr Basilius Amerbach dr Jüngeri isch dr Soon vom Bonifacius Amerbach gsi. Er het sich 1561 mit dr Esther Rüdin verhürootet. Iire Soon Bonifaciolus isch 1562 as Buschi gstorbe, won er vier Möönet alt gsi isch, am gliiche Daag wie si Mueter.
Lueg au
S Amerbachs.
Les Bayards
Les Bayards isch e Dörfergruppe i der nöieburgische Gmeind Val-de-Travers.
D Ortschaft mit öppe 370 Ywooner lyt im Nöieburger Jura im Tal Vallon de Verrières. Je öppe d Helfti vom fasch zwänzg Kwadratkilometer grosse Gmeindbann isch Wald und Puureland, bsunders Bärgmatte uf de Jurahöchine.
Bayard isch anne 1284 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt.
Der Ortsname zeigt, ass es sech um zwöi Dörfer mit em glyche Name handlet. Es het i däm Piet d Dörfer Grand Bayard und Petit Bayard, wo grad näbenand ligged, und d Hüüsergruppe Haut de la Tour, Les Places, Le Cernil, Les Jordan und Les Prises und dernäbe vil einzelni Jurahüüser vo de verströite Puurehööf uf de Bärge. Übere Bärgpass Le Cernil chunt men uf La Brévine übere. Im Nordweschte goot der Dorfbann über d Bärge vo zwöi nid bsunders höche Jurachettine bis ad Landesgränze zu Frankrych; d Gränze isch do uf der felsige Kreete vom Rocher du Cerf, wo druff bim Passwääg uf öppe 1200 Meter Höchi der alt Zollposchte vo la Côte du Cerf isch; änedra sind die französische Gmeinde Hauterive-la-Fresse und Les Alliés.
S Wort “Bayard” tüend d Sproochforscher uf zwöi möglechi Arte erkläre: Äntwäder chunt’s vom altfranzösische “bai”, wo im frankoprovenzalische Dialäkt em Wort “bayard” entspricht und wo ursprünglech d Farb Bruun bezeichnet het und wo do dervo spöter en Persone- und en Ortsname worde wäär, oder denn chönt’s, wie speziell der Ortsnameforscher Johann Ulrich Hubschmied tänkt het, d Ableitig vom urkuntlech nid beleite Wort bagos us der uralte gallische Sprooch sy; das hätti schynts «Wald» oder algemeiner «Waldland» bedüütet. Do derzue cha me meh nocheläse bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg.
Vor em Joor 1878 sind die beide Bayard Ortsteil vo Les Verrières gsi; denn sind si beidi sälbständig worde und händ 1888 mitenand zunere eigene politischi Gmeind fusioniert. Bis anne 2008 isch das so ggange, wo si sech mit Boveresse, Buttes, Couvet, Fleurier, Môtiers, Noiraigue, Saint-Sulpice und Travers zur nöie Gmeind Val-de-Travers zämetoo händ.
Core22
Core 22 isch e Pop- und Rock-Band us de französischsprachige Schwiiz, wo ursprünglich under em Name Core bekannt worde isch.
Wärdegang
Core, so hätt d'Band damals no gheisse, isch 1994 vo de Frontfrau Sonja Heller, em Guillaume Desboeufs, em Dick Sunday, em Claude Müller und em Yann Roullier z'Genf gründet worde.
Nach de erste veröffentlichte Single Easy Gun isch 1996 s erschte, rockige Debutalbum Transformer usecho. I de düütsche Alternativ-Charts isch s'Album grad uf Platz 4 glandet, und isch europawiit als hoffnigsvolli Newcomer-Band bezeichnet worde.
Mit em zweite Album, Not Your Size, isch Core 1997 denn au ide USA verallem dur d'Single Crocodile ide amerikanische College-Radiostatione bekannt worde.
Trotz de viele Erfolg wome scho het chöne verzeichne, isch de ganz grossi Durchbruch bis jetzt uusblibe. Zudemm het sich Core vom Gitarrist Dick Sunday trennt. Drumm het d'Plattefirma Marlboro Music umbedingt "radiotauglicheri" Songs brucht. 1998 het Core ihres dritte Album, Hold Your Breath ufgnoh. D'Singeluuskopplig Dive Into The Ocean isch en kommerzielle Erfolg gsi, me het d Forderige vo de Plattefirma chöne umsetze. Allerdings het sich Core lang gweireret, de Hitsong Dive Into The Ocean live z'spiele.
Gmeinsam mit em britische Produzänteduo Eskimo & Egypt het Core 1999 es Remix-Album, -Core vs. BiggBugg - Out Of Manchester usebracht. Die CD het Songs us de erste drüü Albe enthalte. Endi 1999 het sich Core möse uf de hüttigi Name Core 22 umändere, will's e amerikanischi Band 'gä hät, wo de Name scho länger gha het. Me het sich denn schliesslich uf de Name Core 22 g'einiget.
Nachdem sich Core 22 fasch trännt het, isch im 2001 di neui CD Massive Love, mit 13 melancholisch-sphärische Rock-Songs, erschiene. Bis jetzt eidüütig s'beschte Album, au i Fachkritike isches guet ewäg cho. Usserdem het me grosse Erfolg mit de Single Sorry gha. Mit dem Album isch Core 22 uf e zweijährigi Tournee gange.
Im Jahr 2003 hät me hüüfig di zwei neue Songs Fly und Coz I Need U am Radio ghört. Es sind eher ruhigeri, weniger rockigeri Songs, wie au fascht alli andere Songs, wo denn im Februar 2003 ufem Album Nuance verchauft worde sind.
Im Mai 2004 isch s Best-Of-Album Replay zum 10-Jährige Jubiläum vo de Band usecho, druf sind 22 Hits us de erschte 10-Jahr Bandgschicht.
Im Früelig 2006 isch denn s neue Studio-Album KillerLoveAngel erschiene.
Reinhold Pix
Uusbildig un Beruef
Dr Pix het z Stuegert s Abitur gmacht un derno sy Grundwehrdienscht glaischtet. Derno het er an dr Universitet Friburg Forschtwisseschafte studiert un anne 1983 as Diplom-Forschtwirt abgschlosse.
Bolitischi Laufbahn
Im Zug vum NATO-Doppelbschluss het dr Pix anne 1982 noodrägli dr Chriegsdienscht verwaigeret.
Vu 1984 bis 2006 isch er Gmaindsrot z Ihringe gsii. Im Johr 1985 isch er fir di Grienen in dr Kraisdag vum Landkrais Brysgau-Hochschwarzwald yyzoge. Dert isch er agrar- un umwältbolitische Sprächer vu syre Fraktion gsii, bis er wäg syre Wahl in dr Landdag us em Kraisdag uusgschiden isch.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2006 isch er mit 23,2 % vu dr Stimmen iber s Zwaitmandat im Wahlkrais Friburg I in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2011 het er mit 34,5 % vu dr Stimme im nämlige Wahlkrais s Diräktmandat gwunne. Im Landdag isch er Mitglid im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbucherschutz un stellverdrättend Mitglid in dr Uusschiss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, fir Arbet un Sozialornig, Familie, Frauen un Seniore, fir Verchehr un Infrastruktur un im Petitionsuusschuss. Är isch Sprächer vu syre Fraktion fir Dierschutzbolitik, Turismusbolitik, Räbböu, Wald un Jagd
Persenligs
Dr Reinhold Pix isch ghyrote mit dr Helga Jakob un läbt mit ere z Ihringe, wu si syter anne 1984 zämme s Bioland-Wiiguet H. & R. Pix bedrybe. Si hän zämme vier Chinder.
Spraitbach
Schproebach (amtlich Spraitbach) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Schproebach leit am gleichenamige Bach auf eme Hecherugga, rond 11 km nerdlich vo Gmẽẽd. D Nochbergmoede vo Schproebach send Gschwend, Ruppertshofen, Durlangen ond Alfdorf.
Vo dr Gmarkong send 35,8 % Landwirtschaftsfleche, 48,3 % Wald, 15,2 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Schproebach gheret d Derfer Spraitbach ond Hinterlintal, d Weiler Beutenhof, Hertighofen, Leinhäusle ond Vorderlintal, d Hef Berghaus, Beutenmühle, Eigenhof, Hegenreute, Heiligenbruck ond Riedhaus ond d Wohnblätz Kohlgehau, Ölmühle, Schilpenbühl ond Weggen-Ziegelhütte.
Gschicht
Schproebach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1296.
Verwaldong
Schproebach hot sich mit Däferraot, Durlãnge, Muedlãnge ond Rueberdshoofe zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Schproebach ischt dr Johannes Schurr.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schproebach ghert zom Schwäbisch.
Prangins
Prangins (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Maizières-lès-Metz
Maizières-lès-Metz (Patois Mahires, Majire, lothr. Welschmaacher, ditsch 1915–18 Macheren, 1940–44 Machern bei Metz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Prangins
Geografi
Prangins lyt uf dr Terrasse am Nordstade vum Petit-Lac. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Bénex un Promenthoux. D Gmaiflechi umfasst 58 % landwirtschaftligi Flechi, 13,8 % Wald, 27,7 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Maizières-lès-Metz
Gschìcht
Maizières-lès-Metz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 977 àls Maidera (1218: Masieres).
Ìm Johr 1558 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Prangins
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 27,9 % gläge.
Maizières-lès-Metz
Verwàltung
vun Maizières-lès-Metz ìsch. Maizières-lès-Metz ghert zem Kommünàlverbànd.
Prangins
Religion
36,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,3 %, CVP 7,5 %, FDP 15,2 %, GLP 7,8 %, GP 11,9 %, SP 22,2 %, SVP 19,4 %, Sunschtigi 2,8 %.
Maizières-lès-Metz
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Maizières-lès-Metz ghert zem Lorrain.
Prangins
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Prangins isch dr François Bryand (Stand Merz 2014).
Petra Krebs
D Petra Krebs (* 12. Merz 1969 z Wãnge) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Prangins
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Petra Krebs
Lääbe
D Krebs isch z Wãnge uf d Grund- un Realschuel gange. No dr Schuel het si ne Lehr zur staatli briefte Vermässigstächnikeri gmacht. Vu 2000 bis 2003 het si derno ne Lehr zur Chrankeschweschter gmacht un ab 2003 in dr neurologische Klinik vu dr Fachklinike Wanga gschafft. Noch ere Wyterbildig zur Praxisaalaiteri in dr Bflääg schafft si as freii Dozänti an dr Gsundhaitsakademy Bodesee-Oberschwobe z Wãẽgaade. Syter 2014 isch si Mitglid vum Bedribsrot vu vum Bedribsuusschuss vu dr Waldburg-Zeil Klinike gsii.
Corban
Corban isch es Dorf i de politische Gmeind Val Terbi im Schwiizer Kanton Jura, wo zum Bezirk Delsbärg ghört.
Prangins
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 3133 Yywohner 77,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,9 % Dytsch, 2,1 % Italienisch un 12,2 % anderi Sproche.
Corban
Geographii
Corban ligt uf ere Höchi vo 525 m ü. M., im Oschte vo Delsbärg.
Prangins
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Corban
Gschicht
Corban wird im Johr 1184 zum erschte Mol in ere Urkund gnennt, noch mit em dütsche Näme Bathendorf. Ab em 1240 isch di französisch Bezeichnig Corpaon nochgwise. S Dorf het zu de Propschtei Münschter-Granfelde ghört. Au in de Ziit vo de Reformation isch Corban katholisch blibe. In de Johr 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Departemänt du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Departemänt Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Bi de Volksabschtimmig über d Schaffig vom Kanton Jura sind Lüt im Dorf in de Mehrheit für de noii Kanton gsi und so isch Corban im 1976 vom Bezirk Münschter zum Bezirk Delsbärg cho und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura. Zum 1. Jänner 2018 isch Corban mit Val Terbi fusioniert worde.
Petra Krebs
Lääbe
D Krebs isch ghyrote un het zwai Chinder.
Bolitik
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 isch si iber e Zwaidmandat in bade-wirttbärgische Landdag gwehlt wore.
Im Landdag isch d Krebs Mitglid im Uusschuss Sozials un Integration un im Petitionsuusschss. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Europa un Internationals.
Jesse M. Combs
sii Laawa un Kàrriar
Dr Jesse Martin Combs ìsch ànna 1889 z’ Center ìm Oschta vum Texàs uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Frank un vu dr Mary Combs geboorena Becks. Wu-n-’r noch a klaina Büa gsìì-n-ìsch, sìnn siina Äältra gschtoorwa; uffgwàcksa-n-ìsch’r àlso bii siina Groossäältra müatterliigersitts. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga un hàt drnooh bis 1912 àm Schtààtliga Lehrer-Hoochschüal vum Südwäscht-Texàs gschtudiart —hìtt ìsch dàs d’ Schtààtsüniwärsitäät vum Texàs. Doo druff hàt’r Racht gschtudiart un ìsch ànna 1918 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Konutze gschàfft. Ìn da Joohra 1919 un 1920 ìsch’r Bezirksrìchter ìm Hardin County gsìì. Drnooh ìsch’r bis 1943 Rìchter àn verschìedena Grìchter ìm Texàs gsìì — drunter àb 1933 ìm Ziwiila Beriafungsgrìcht vum niinta Bezirk vum Texàs. Vu 1926 bis 1940 ìsch’r Küràtooriumsvorsìtzender vu da Schüala vu South Park gsìì; vu 1940 un 1944 hàt’r s’ saalwa-n-Àmt fìrs Lamar-Hoochschüal üüsiawt. Ìn Politik ìsch’r Mìtglìed ìn dr Demokrààtischa Pàrtäi gsìì.
Àn da Kongrasswàhla vu 1944 ìsch dr Combs ìm zwaita Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch’r àb’m 3. Janner 1945 gsìì. Ar ìsch dr Noohfolger vum Martin Dies Jr. gsìì. Ar ìsch dräimol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. Janner 1953 ìm Kongrass blìewa. Ar hàt zamma mìt’m texànischa Represantànt un Schpraacher vum Represantàntahüüs Sam Rayburn gschàfft un hàt d’ Politik vum US-Presidànt Harry Truman unterschtìtzt. Drzüa ìsch’r Mìtglìed ìm Üüssschuss fìr Mìttel un Waager gsìì; doo hàt’r Färdergalder vu dr Bundesregiarung fìr d’ Schtàndgiater-, Wàsserversorgung- un Ìndüschtriisektoora-n-unterschtìtzt. Ar ìsch àwwer geega d’ màssiiwa Sankung vum Kàpitàlärtrààgschtiir gsìì. Wu-n-’r Àbgoordnet’r gsìì-n-ìsch, sìnn s’ And vum Zwaita Waltkriag un dr Ààfàng vum Kàlta Kriag gsìì. Ànna 1952 hàt sìch dr Combs gsundhaitshàlwer nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Àm 21. Àuigscht 1953 ìsch’r z’ Beaumont, ìm Süüdoschta vum Texàs, àn Lungakrabs gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Magnolia-Frìedhoof z’ Beaumont.
Dr Jesse Combs ìsch Taifer gsìì. Verhiirootet ìsch’r sitter 1911 mìt dr Katherine geboorena Alford gsìì. Zamma hann sa zwai Seehner ghàà, wo noh siim Tood noch àm Laawa gsìì sìnn.
Marie-Theres von Gunten-Walthert
D Marie-Theres vo Gunte-Walthert (* 8. Nofämber 1951 z Baldegg) isch e Schwiizer Komponischtin und Chordirigäntin. Sid 1991 läbt si z Beatebärg.
D Marie-Theres vo Gunte isch ane 1951 als Dochter vo Puurelüüt uf d Wält cho und z Baldegg, eme Ortsdeil vo Hooftere im luzärnische Deil vom Seetaal, ufgwachse. Si het im Jodlerklub vo Hoftere gleert singe und jodle und bim Jodlerklub Echo vom Santebärg z Wauwu mitgmacht. Wo si dr Dirigäntekurs gmacht het, isch si d Leiterin vom Jodlerklub vo Göiesee worde. Sid ane 2006 dirigiert si au s Wäber-Chörli vo Bärn. 2011 het si derzue d Leitig vom Oberländerchörli Interlake übernoo. Au z Roggu im Oberaargau und z Äflige het si Jodlerchöör gleitet.
Ane 1981 het d Marie-Theres vo Gunte agfange z komponiere. Es sind vil Lieder für Jodlerchöör entstande, zerscht vor alem uf Tegscht vom Soledurner Mundartdichter Beat Jäggi, denn au es baar mit sälber tichtete Värs, und spöter het si meischtens Wort vo irem Brueder Jules Walthert verdoont.
Fürs Schwiizer Chilemusigfescht cantars het si ane 2011 d Jodlermäss mit em Titel «Bhüet euch!» gschribe, wo si mit grossem Erfolg vo de Jodlergruppe vo Göiesee und Bärn het lo uuffüere, under anderem au i dr Auguschtynerchile z Züri.
2006 het d Marie-Theres als Uuszeichnig für ires Gsamtwärch dr Guldig Violynschlüssel überchoo.
Saulxures
Sacîres (Patois, frz. Saulxures, dt. Salzern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sacîres ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1513.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Sacîres ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Liste der Mitglieder des Grossen Rates des Kantons Aargau in der Wahlperiode 2009–2013
In dere Lischte sind alli ufgführt, wo am 23. Ougschte 2011 Mitglider vom Grosse Rot vom Kanton Aargau gsi sind:
Europarat
De Europarat (ENS Council of Europe, ) isch am 5. Mai 1949 dur de Vertrag vo London gründet worde als europäischi internationali Organisation, wo hüt 47 Staate mit 820 Millione Bürger umfasst.
Im Europarat werdet kulturelli, politischi und wirtschaftlichi Frage diskutiert, und mer versuecht, Konflikt zlöse.
Ehemaligi Mitgliedsstaate sind d Tschechoslowakei, Jugoslawie und d Sowjetunion ksi.
Weblink
Bispiil für was de Europarat konkret macht EU und Europarat
Boveresse
Boveresse isch es Dorf vo der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.
Früener isch es en eigeni Gmeind gsi; ufe 1. Jänner 2009 het sech Boveresse mit Buttes, Couvet, Fleurier, Les Bayards, Môtiers, Noiraigue, Saint-Sulpice und Travers zämetoo und mit dene die nöi Gmeind Val-de-Travers pildet.
S Dorf mit öppe vierhundert Ywooner lyt im Tal Val de Travers im Nöieburger Jura. Es stoot uf der Nordsyte vom Fluss Areuse. Im alte Gmeindbann sind näbem Dorf au ufem flache Bärg Mont de Boveresse vierhundert Meter wyter obe es bar Puurehöör und Alpbetriib. Eine vo de Hügel ufem Bärg heisst Crêt des Allemands, das heisst uf düütsch «Bärg vo de Düütsche».
S Dorf isch anne 1266 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt. D Nameforscher erkläre, der Ortsname chömm vom middellatynische Wort “boveretum”, wo so vil wie «Chueweid» bedüütet, wi me chan nocheläse bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg.
Boveresse isch eini vo de Nöieburger Gmeinde gsi, wo im zwänzigschte Johrhundert bsunders vil Absinth gmacht worden isch.
Lateinische Sprache
Latiinisch isch d`Schproch wo d Römer im Alterdum gredet hän. Es ghört zur indo-europäische Sprochgruppe und isch e Kentumsproch.
Gschicht
Die erste Sprochzügnis stamme us em 6. Johrhundert vor dr Ziitwändi. Zu dere Ziit unterscheidet sich s Latiinische ganz klar vo de andere italische Sproche wie Umbrisch, Faliskisch, Messapisch usw. Es isch vo de Bewohner vom Latium gschwätzt worde, de Latiner, und vo do chunnt dr Name vo dr Sproch.
D Stadt Rom het ihri Macht uf ganz Italie usbreitet, aber s Latiinische isch vo de lokale Bevölkerigsgruppe usserhalb vo Rom und siine Kolonie z erst nit übernoh worde. Erst am Afang vom erste Johrhundert vor dr Ziitwändi, nochdäm d Italiker sech s römische Bürgerrächt erkänpft hai (88 vor dr Ziitwändi), hai si sech afo mit de Römer vermische und au ihri Sproch afo schwätze. Zur Ziit vom Augustus het sich uf dr italienische Halbinsle nume non ei anderi Sproch chönne halte, s Griechische in de ehemolige griechische Kolonie in Süditalie.
Latiinisch isch d Amtssproch im Römische Riich gsi und im westlige Deil vom Riich isch s au zur Umgangssproch worde, im östlige Mittelmeerruum het sich aber s Griechische as Ungangssproch duuregsetzt. In Westeuropa isch s Latiinische so dief verwurzlet gsi, ass d Germane, wo vo Oste ins Römische Riich iidrunge si und es zerstört hai, sprochlig assimiliert worde si und sich regionali Dialekt hai afo bilde, wo sich in die moderne romanische Sproche, Italienisch, Französisch, Spanisch, Katalanisch, Portugiisisch usw., entwicklet hai.
D Chille vo Rom mit ihrem Universitalitätsaaspruch het noch em Untergang vom Römische Riich s Spootlatiinische wiiter pflägt as universelli Kult- und Wüsseschaftssproch, aber au as Umgangssproch unter de Chillelüt in ganz Europa. Es het sich im Mittelalter in s Chillelatiinisch verwandlet, d Umgangssproch vo de Kleriker, wo de Humaniste, wo sich am klassische Latiinisch orientiert hai, verhasst gsi isch.
S Latiinische hüte
S Latiinische het aber immer non ä Iifluss. Vili medizinische Fachusdrück, Name vo Pflanze und feschti Usdrück (ad acta etc.) sin latinisch. Für bstimmte Studierichtige ischs vo Vorteil oder sogar obligatorisch, Lati z beherrsche (Jura, Medizin, Theologie, Philosophie, Archäologie).
Vili Lüt dänke, Latinisch sig e usgstorbeni Sproch. Latinisch isch aber d Amtsproch vom Vatikan. Dorum gits au modärni Wörter (Computer, Isebahn etc.) uf Latinisch.
Latinisch het e klar strukturierti Grammtik, so bestöhn fascht alli Verbforme us em Schtamm und ere Ändig, es git nur wenig Zweiwortforme.
Augustinerkirche (Zürich)
D Auguschtynerchile isch di chrischtkatoleschi Chile z Züri.
wo si isch
Si stoot zmitz i dr Stadt Züri, under dr Auguschtynergass, zwüschem Auguschtynerhoof und em Münzplatz, under em Strauhof und nid wyt wägg vo dr Baanhofstrooss. D Augustinergass isch e schöni Gass vo dr Zürcher Altstadt, wo Zylete vo alte Hüüser het.
vo dozmol bis hütt
D Chile isch im spoote 13. Jaarhundert für s Auguschtynerchlooschter i dr Stadt Züri bout worde. Sid ane 1127 isch ufem Züribärg scho s Chlooschter vo de Auguschtynerchorherre gstande. S nöje Chlooschter i dr Stadt unde isch s letschte sötige Huus gsi, wo uf Züri choo isch.
D Auguschtyner sind als dr viert gross Bättelorde vom Middelalter entstande, und es git dä Oorde z Dütschland und z Öschtrych no hütt. Är isch ane 1244 i dr Toskana ggründet und gly drufabe vom Papscht bestätiget worde, zum d Einsidler, wo dozmol überal verstreut gsi sind, in en Organisazioon zämezfasse. Me het ne drumm au d Auguschtyner-Eremite gseit. D Chlööschter sind i regionali Provinze ydeilt gsi, das vo Züri het zu dr Provinz am Rhy und z Schwoobe ghört. Dr Zürcher Auguschtyner-Prior Johannes Hanteler isch vo 1483 bis 1496 mit eme Underbruch dr Provinzial, also dr Leiter vo dr Rhy-Schwoobe-Provinz gsi.
Dr Stadtraat het de Auguschtynereremite ane 1270 erloubt, zää Hofstett bim Fröschegrabe z chaufe. Ufem Platz grad inne a dr Stadtmuur im flache Land under em Lindehoof und em Sankt Peeter isch s Chlooschter hichoo. Dr Grossmöischter-Propscht Kraft vo Toggeburg het drfür gluegt, ass s Holz für d Gebäu gliferet worde isch.
D Chile isch ganz en eifachi gotischi Halle, so wie s bi de Bättelorde üblech gsi isch; si het e chlyne Chor und schmali Syteschiff. I de Stedt und au z Züri sind d Auguschtyner für s Predige und d Pildig gfrogt gsi. D Auguschtyner-Chlooschterchile isch bi vornèème Zürcher Familine gly dr Oort gsi, wo si die Gstorbene hend lo begrabe.
Bi dr Reformazion het dr Raat vo Züri denn aber am 3. Dezämber 1524 pschlosse, au das Chlooschter ufzhebe; d Mönch het me is Barfüesserchlooschter procht; im alte Auguschtynerchlooschter sind Wonige ygrichtet worde, spöter denn au Wärchstett und Lagerrüüm. Im 18. Jaarhundert isch sogar au d Chile es Lagerhuus worde; dr Choor het me als Erwyterig vo dr Münz pruucht. Ane 1796 sind die farbige Glasfäischter vom Spyssaal furttgää worde.
Bim Chlooschter isch sid alter Zyt s Auguschtynertörli gsi, wo me übere Fröschegrabe het chönne goo. Es het au «Ketzisthürli» gheisse. Ane 1573 het d Stadt vornedra s grosse Auguschtynerbollwärch bout, zum d Stadtmuure z versterche. 1813 isch die Baschtion wider abtreit worde, und me het e neui Brugg übere Fröschegrabe bout.
Wo im 19. Jaarhundert imer meh Katolike uf Züri cho sind, het d Stadt ane 1841 d Auguschtynerchile dr nöje katolische Pfarrgmeind ggää. Das isch die erschte katoleschi Chile z Züri sit dr Reformazion gsi. Dr Architekt Ferdinand Stadler het s Geböi gflickt und als neugotischi Chile zwägggmacht. 1959 het me se bimene Umbou wider in alt gotisch Bouzuestand zrugggfüert, und dr August Wanner het 1965 die nöje Glasfäischter gmoolet.
I de 1870er Jaar sind die meischte Zürcher Katolike mit de Pschlüss vom Erschte Vatikanische Konzyl nid yverstande gsi, und si sind drum us dr römisch-katolische Chile usgschlosse worde. Jetz hend si sech i dere zyt vom Kulturkampf halt als chrischtkatoleschi Pfarrei neu orientiert. Und bis hütt isch d Auguschtyner die chrischtkatoleschi Stadtchile vo Züri. Zum Sprängel vo dr Pfarrei ghört hütt s Gebiet vo de Bezirk Züri, Affoltere, Horge und Meile.
wie’s drin töönt
Am 22. Oktober 2017 het s Schwiizer Radio und Färnsee e Mäss us dr Auguschtynerchile übertreit, wo dr Pfarrer Frank Bangerter vo dr Christus-Chile Züri-Örlike i dr Mundart gfyret het; d Musig derzue isch die schöni Dialäkt-Jodelmäss «Bhüet Euch!» gsi, wo d Dirigäntin und Komponischtin Marie-Theres von Gunten-Walthert vo Beatebärg mit Tegscht vom Jules Walthert ane 2011 gschribe het. S Jodlerchörli vo Göiesee im Kanton Luzärn, wo die Mäss au suscht öpedie vortreit, het se – wie scho ane 2014 adr glyche Stell – gsunge, und d Orgele het derzue gliedet.
Im Mai 2018 sind i dr Auguschtynerchile die Chrischtkatolische Choortääg 2018. D Orgele, wo ane 1959 vo dr Firma Kuhn z Mänidorf gmacht worden isch, chame regelmässig bi Konzärt und wärend dr Chilemusig ghööre.
Wenkerbogen von Füssen
Dr Fiassar Wenkerboge isch e Blatt vo dr grosse Ufnahm vu dr dytsche Sproch, wo im 19. Johrhundert vum Georg Wenker vum Dytsche Sprochatlas aagfange wore isch.
Orléans
Orléans [] isch e Groossstadt und e Gmäind (commune) in dr Regioon Centre-Val de Loire, Frankriich. Es isch e Universidäätsstadt und dr Sitz vom ene Bischof mit ere iidrucksvolle Kathedraale. Orleans het Iiwooner (Stand: ), lit an dr Loire und isch dr Sitz vo dr Prefektuur vom Départemänt Loiret.
Wenkerbogen von Füssen
Weartr im Wenkerboge
Dytsch in Klammern:
Orléans
Laag und Kliima
D Altstadt vo Orléans lit uf em Norduufer vo dr Loire in ere Hööchi vo öbbe ; erst spööter si d Gmäinde uf em Süüdufer drzue choo. D Stadt lit fast 130 km (Faartstrecki) südwestlig vo Bariis. S Kliima isch gmäässigt; es räägnet öbbe 640 mm/Joor s ganze Joor üüber.
Bevölkerigsentwicklig
Vor allem im 20. Joorhundert isch d Stadt gwaggse dur Iigmäindige und Zuewanderig us dr Umgääbig, wo ländlig brägt isch und wo d Aarbetsloosigkäit mit dr Mechanisierig vo dr Landwirtschaft gwaggse isch.
Wirtschaft
D Stadt isch zu de Zite, wo d Loire no schiffbaar gsi isch, e Määrt- und Handelszentrum gsi. Si het sich zun ere Industriistadt und ere Dienstläistigsmetropoole entwigglet mit Grichts- und Verwaltigsinstiduzioone, Gschäft, Schuele, Hoochschuele, Banke, Versichrige, Gsundhäitszentrum, Hotel, Restorant usw. Dr Durismus spiilt e wichdigi Rolle im Wirtschaftslääbe.
Urgeschichtliches Museum Blaubeuren
S  Urgschichdlich Museum  (urmu) en Blaubeira zoigd Fondschdigg mo em Schwäbischa en de Hehla vo dr  Schwäbischa Alb gfonda worra send.
Heid
En 2015, nach 50 Joor, isch des a Museum mo en dr ganza Weld kennd wird, bsondrs wega de oimolige Schdigg mo do ausgschdelld sen.
Beischbiel
Em Original wurd zoigd
Ausschdellonga
Dauern wurd zoigd, wia mid Schdoiwerzeig schaffa kaa. Drneba werdad Bsuach vo Fondstella gmachd.
Allerheiligenkirche (Basel)
D Allerhäiligekiirche isch e römisch-katholischi Kiirche in dr Stadt Baasel. Si befindet sich im Nöibad-Kwartier im Stadtdäil Bachlätte und isch em Allerhäiligefest gweiht.
D Kiirche äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo regionali Bedütig häi.
Baugschicht
D Kiirche isch vo 1947 vom Archidekt Hermann Baur baut worde, wo dr Wettbewärb für e Pfaarkiirche und e Pfaarhuus im Nöibad-Kwartier gwunne het. 1950 isch dr Grundstäi für die äischiffigi Kiirche gläit worde, wo zum e groosse Däil us Beton baut isch.
Im Innere fallen äim gmäissleti Elimänt uf. D Fänster si vom Baur mit vorgfertigte Bauelimänt us Beton im obere Beriich vom Kiircheschiff eso konstruiert worde, ass si nid blände. Das isch ussergwöönlig gsi und spööter vo andere Archidekte in äänliger Form au gmacht worde.
Dr Altar us Stäi het dr Albert Schilling gmacht mit Röliefverzierige uf allne vier Site. Es si under anderem en Oobemoolszene daargstellt und e Lüchter mit siibe Ärm. Der Tabernakel am Ändi vom Chorruum het dr Alexander Schaffner usgfüert. E Skulptur us schwarzem und wissem Marmor stammt au vom Schilling und wie si d Maria daarstellt, isch wenigstens am Aafang umstritte gsi. Dr franzöösisch Mooler Alfred Manessier het e baar Glaasfänster in lüchtende Grundfarbe gmacht. Dr Daufstäi us Marmor isch vom Hans Arp, s Fresko an dr Decki vom Ferdinand Gehr.
D Ufnaam in d Liste vo de Baasler Dänggmööler
Am 5. Merz 1996 het d Stadt Baasel mitdäilt, ass si zämme mit em Äigedümer beschlosse het, ass ufgrund vom ene stedtische Gsetz vom Dezämber 1994 s Geböid in d Dänggmolliste vo dr Stadt ufgno wurd.
Glogge
D Glogge hend ersch viel spöter nach der Eröffnig vo de Kiirche mit Spände durch de Kiirchebauverein verwirklicht werde chöne. Erscht im 1976i het me s Allerheilige-Glüüt chönne iweihe. Dr damalig Pfarrer Anton Benz het do dermit sini letschti Amtshandlig chöne vornäh.
Dr freistehendi Gloggeturm het im obere offene Teil vier Gloggen us der Giesserei Rüetschi z Aarau:
Nansen-Pass
Dr Nansen-Bass (au: Nansenuswiis) isch e Räisebass für staateloosi Flüchtling und Emigrante gsi. Er isch 1922 noch em Erste Wältchrieg vom Hoochkommissaar vom Völkerbund für Flüchtlingsfrooge Fridtjof Nansen für russischi Flüchtling entworfe worde. Für daas und für si Hilfsakzioon in de Hungergebiet vo dr Sowjetunion het er no im gliiche Joor d Friidensnobelbriis überchoo. Dr Nansen-Bass isch am 5. Juli 1922 iigfüert worde und zerst vo 31, spööter vo 53 Staate anerkennt worde.
D Iifüerig und die witeri Entwigglig
Dr Nansen-Bass isch noch em Russische Bürgerchrieg für staateloosi russischi Flüchtling as Räisedokumänt iigfüert worde; dr erst Bass het allerdings dr politisch Publizist Oscar Levy, wo us Ängland usgwiise worde isch, überchoo. Spööter isch d Nansen-Bass-Akzioon au uf armenischi (1924), assüürischi und türkischi (1928) Flüchtling und uf Flüchtling us em Saarland (1935) usdeent worde. Die dütsche Juude allerdings häi die Uswiis nid überchoo.
Dr Nansen-Bass isch 1946 dur s London Travel Document und s Räisedokumänt vo dr Gämfer Flüchtlingskonwenzioon vo 1951 ersetzt worde.
Bedütig
Dr Nansen-Bass isch vo dr Behörde vom Staat usgfüllt worde, wo sich dr Flüchtling ufhhalte het. Er isch äi Joor lang gültig gsi und het denn müesse verlengeret wärde. Dr Bass het s mööglig gmacht, in s Land won er usgstellt worde isch, zruggzgoo. Er het nid dr gliich Wärt gha wie e gwöönlige Bass vo ene suwerääne Staat.
Zu de bekanntiste Drääger vo däm Bass häi dr Marc Chagall ghöört, dr Youri Messen-Jaschin, dr Igor Strawinski, dr Aristoteles Onassis, dr Rudolf Nurejew und d Anna Pawlowa.
Kind
Biologisch gsee isch e Chind e junge Mensch vo dr Geburt aa bis öbbe zur Puberdäät. In dere Zit, dr Chindhäit, entwigglet es sich vom ene Buschi, wo vollständig vo andere anhängig isch, zum ene autonome Lääbewääse. Dr Zitpunkt, vo wenn aa mä vom ene Chind reedet, hängt aber vo dr Uffassig ab. Es git Lüt, wo au Fötus as Chinder aaluege, und anderi, wo d Chindhäit bis in die früeji Zit vo dr Gschlächtsrifi verlengere.
In Öiropa het sich erst im 16. und 17. Joorhundert afo duuresetze, ass Chinder nid äifach chliini Erwaggsnigi si, sondern ass si sich no körperlig und gäistig müesse entwiggle zum erwaggse wärde und doorum dr Schutz, d Pflääg und d Liebi vo Erwaggsnige bruuche, zum sich chönne entfalte. Vo dere Aasicht chunnt s, ass mä bi Chinder anderi Maasstääb aasetzt as bi Erwaggsene. So si im legale Zämmehang Chinder minderjöörig, das häisst, as Unmündigi si si rächtlig nit voll handligsfähig und im Brivat- und im Stroofrächt nit voll verantwortlig. D UN-Chinderrächtskonvenzion definiert e Chind as e «Mensch jünger as achzääni usser wenn im e relewante Gsetz s Chind früener für mündig erkläärt wird.»
Dr Begriff Chind beschribt au e Verheltnis zu Eltere, es isch e Soon oder e Dochder, wo öbber sich um es kümmeret. Es cha au metaforisch brucht wärde und e Verheltnis zun ere Autoridäätsperson beschriibe, oder e Bezäichnig si für d Mitgliidschaft in ere religiööse Gmäinschaft, eme Stamm oder ere andere soziale Grubbe. So cha mä vom ene Naturchind und äänligem reede.
De Chind het mer ganz verschideni Sache verzelt, vo woo das d Eltere si häige – lueg doodrzue im Artikel Chindlistäi.
Brot-Dessus
Brot-Dessus isch es chlyses Dorf i der Gmeind Brot-Plamboz vom Kanton Nöieburg.
Der Ort lyt im Jura am südleche Rand vom Tal ''Vallée des Ponts, oben a der Felswand, wo dört d Nordsyte vom Val de Travers pildet.
Der Ortsname Broch chunt s erschte Mol in ere Urkunde vo anne 998 vor. D Spoochforscher dänke, er chöm vom altfranzösische oder frankoprovenzalische Wort broc, wo uf Düütsch «Felssporn» bedüütet.
“Brot-Dessus” heisst uf Düütsch «Ober-Brot»; s Dorf het mit em Dorf Brot-Dessous – also «Under-Brot» – sid em Middelalter e Dorfkorporazioon pildet; die het zu der Herrschaft Boudry ghört, wo sid em 14. Johrhundert a Deil vo der Grafschaft Nöieburg gsi isch.
Zwüsche Brot-Dessous und Brot-Dessus stoot die höchi Kreete vom Bärg Solmont, wo me uf emene stotzige Fuesswääg het müesse drübergoo.
Anne 1888 sind d Hüüser vo Brot, wo im Vallée des Ponts obe gsi sind, us der alte Gmeind usträtte, und zäme mit em chlyne Dorf Plamboz wyter oben im Taal isch die nöi Gmeind Brot-Plamboz gmacht worde.
Joseph Zemp
De Joseph Zemp (* 2. September 1834 z Entlibuech; † 8. Dezember 1908 z Bärn) isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Vo 1863 bis 1891 isch er im Grosse Rat vom Kanton Luzärn gsässe, vo 1871 bis 1872 im Schwizer Ständerat. Im Nationalrat isch er vo 1872 bis 1876 gsi und wider vo 1881 bis 1891. Im Jahr 1887 isch er Presidänt vom Nationalrat worde.
Er isch am 17. Dezember 1891 in Bundesrat gwählt worde. Am 17. Juni 1908 isch er zruggträte. Er isch dr erschti Bundesrat gsii, wo dr katholische CVP aaghört hät. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Savognin
Savognin (veraltet dütsch und bis 1890 offiziell Schweiningen, RMS Savognin, im örtlichen Dialekt Suagnign, sälte brucht Savognino) isch äs Dorf i da politischa Gmaind Surses i da Bündner Region Albula.
S Dorf isch bis Endi 2015 a sälbständigi Gmaind und dr Hauptort vom Chrais Surses gsii. Es isch im Summer wia au im Winter ä beliebti Feriedeschtination. Amtssprach isch s rätoromanische Idiom Surmiran.
Namä
D Bedütig vom Name isch unklar. 1154 isch de Ort als Swainingen erwähnt worde. 1156 het mer Suanneng gseit und 1379 denn Schweining. Als Usgangsform mues Suanin agno werdä, was mit em nöd lokalisierte rätische Stammesnamä Suanetes in Verbindig bracht wärde chan. Dr Namä Sevgein chunt vom glichlige Stamm her.
Geographii
Savognin liit zmitzt i dä wiitä Muldä Sotgôt im undere Teil vo de Talschaft Surses, wo uf Dütsch Oberhalbstai haisst.
S Gmeindsgebiet hät en Uusschnitt vom Haupttaal zwüsched äm Piz Arblatsch (3203 m, höchschti Punkt vo dr Gmeind) im Südwewschtä und em Piz Mitgel (3159 m) im Nordoschtä umfasst.
Wie die drüü alte Chilä bezüüged, het s Dorf früener us merärä Chernä bestande: je eine am Fluss Julia, am flach aastigende, lingssiitige Hang und entlang vo dr rächtssiitig, höcher obe verlaufende Hauptstraas.
Di starch Bautätigkeit zwüsched 1965 und 1975 het d Lugge zwüsched dä Dorfteil gschlosse. Gliichziitig het sich au d Sidligsflächi uf dr rächte Taalsiite erheblich usgwiitet.
Im Jahr 1997 sind 32,7 % vo dr Gmeindsflächi landwirtschaftlich gnutzt wordä. Dä Wald hät damals 36,2 % vo dr Flächi igno, 3 % isch Sidligsgebiet gsi. Ganzi 28,2 % hend als unproduktiv gultä.
Gschicht
Uf äm Hügel Padnal südlech vom Ort isch i dä Bronzezit ä bedütendi Sidlig gläge. I mehrere Grabigä sind diversi Fundschtück gfunde wordä, wo beleged, das es Dorfalagä us verschidene Epoche git (öpä zwüsched 1800 und 1000 v. Chr.). Echli höcher liit d Fundstät Rudnal womer äs prähistorischs Refugium vermuätet.
Wichtigi Transitruutänä füered mindeschtens sit dä Röömerziit über dä Julier- und dä Septimerpass. Im 13. Jahrhundert isch Savognin in Bsitz vom Bischtum Chur übergangä. Savognin het sich über d Ziit zum Hauptort und Landsgmeindplatz vom Oberhalbstei-Gricht entwicklät und isch drum äs Mitglied vom Gotteshuusbund wordä. 1552 het sich Savognin loskauft und so di volli Suveränität innerhalb vom Freistaat vo dä Drei Bünd übercho.
Viihwirtschaft und Passvercher bildet sit äm Mittelalter di wirtschaftlich Grundlaag. Nach Ufschwungsziitä – biispilswiis nach dr Sprängig vom Crap Ses im Jahr 1777 und derno em Usbou vo dr Julierstrass zwüsched 1820 und 1840 – sind immer wieder Rückschläg cho. Dä letschti Rückschlag isch d Eröffnig vo dr konkurierende Gotthardbahn im Jahr 1882 gsi. Dur das isch Savognin uf d Stufe vomäne Buuredorf zrugggworfä wordä und hät drum vorerscht dä Aaschluss a di turistischi Entwicklig verpasst. I dr Mitti vom 19. Jahrhundert sind ufgrund vom Gsetz zu dr Bekämpfig vo dr Heimatlosigkeit jenischi Familiä ibürgeret wordä. Erscht ab em Jahr 1960 het de Ufstiig zum Turischteort stattgfundä. Hotel, Feriäwonigä und Seilbahnä hend s Ortsbild nachhaltig verändert.
Wappä
Blasonierig: Rot, geteilt dur silberbordierts blaus Flussband, oben zwei, undä ei silberni Glogge.
S Wappä sümbolisiert d Lag am Fluss und di drüü Chillä im Dorf.
Sprachä
D Gmeind isch im Jahr 1880 mit 96,2 % sowie im Jahr 1910 mit 91,61 % Romanischredändä Iiwohner fascht einsprachig gsi. Nachher isch dä Wert bis is Jahr 1941 uf 81,1 % gsunkä. Sit denn verlüürt s romanischä wäg de Zuewanderig und sit 1980 wegem Sprachwandel immer meh a Bodä. Im Jahr 1970 hend no 66,59 % romanisch als Muettersprach aagee. Im Jaar 2000 hen no 53,1 % aagee, dass Romanisch die Spraach isch, wo si am beschte rede, un 70,1 % hen aagee, dass si regelmässig Romanisch rede. D Entwicklig vo dä letschtä paar Jahr zeigt folgendi Tabellä:
Herkunft und Nationalität
Vo dä 982 Bewohner am Ändi vom Jahr 2005 sind 854 (= 86,97 %) Schwiizer Staatsaghörigi gsi.
Wirtschaft
Als Sitz vo dr Chreisverwaltig, em Chreisspital und dr Sekudarschuel bildet Savognin s Zentrum vom Tal. I dr Landwirtschaft sind 71 Personä am schaffe, im produzierende Gwärb sinds 122 und im Dienschtleischtigssektor 423.
Di wichtigschti Inahmequälle isch dr Turismus mit jährlich öpe 200'000 Logiernächt. Mehreri Seilbahne vo dr Savogniner Bergbahne erschlüssed s Schiigebiet am Piz Martegnas und im Val Nandro. Dr Lai Barnagn wird im Summer als Badesee ufem Parkplatz vo dr Seilbahn uufgstaut und erwärmt sich drum sehr schnäll uf agnähmi Badetemperaturä. Das isch dr Grund werum er als einä vo dr wärmschte Badeseeä vo dr Alpä isch. Savognin isch Durchgangs- und (sit 2013) Startort vom Gebirgslauf Swiss Irontrail.
Verchehr
Savognin liit a dr Hauptstraas 3 vo Chur über d Lenzerheid und über dr Julierpass is Engadin. Uf däre Ruutä fahrt au ä Poschtautoliniä. Fascht alli Kürs änded in Bivio. Es paar wenigi fahred aber au bis nach St. Moritz. Vo Savognin us chunt mer mit em Poschtauto au uf Riom, Parsonz und Salouf.
Sehenswürdigkeitä
Savognin het drei katholischi Chille us dr Barockziit.
Persönlichkeiten
Barbara Uffer (1873–1935), s Chindermeitli vo dr Familiä vom Maler. Si isch äm Maler Modell gstande und eini vo dr wichtigschte Persone i sim Läbe und schaffä gsi. Si isch in Savognin uf d Wält cho.
Altenstadt
Altenstadt isch de Name vo däne Gmainde:
Verwaltigsgmainschafte:
Ortstail:
Altenstadt isch de Familiename vo däne Persone:
Lueg au:
Gyrengarten
S Gyregaarde isch e historischs Geböid an dr Hebelstrooss 7 im Baasler Vorstedtkwardier. Es gältet as äis vo de Baasler Kulturgüeter.
D Liigeschaft ghöört hüte em Kanton Baasel-Stadt und isch Däil vom Kantonsspiddaal.
S «Gyr» im Naame chunnt vom Vogelname.
Baugschicht
Vom Dachwärk im middlere Abschnitt vom Geböid wäiss mä, ass es 1576 baut worde isch, wo dr Bsitzer vom Ringelhoof, dr Lombard Cristoforo d’Annone, sini Güeter zwüschen em Petersblatz und dr Nöije Vorstadt scho erwiteret gha het. S Huus an dr Nöije Vorstadt isch villicht as Wirtschaftsgeböid baut worde. 1603 het mäs in dr Richdig vo dr üssere Stadtmuure erwiteret und drbii Dachform vom eltere Däil vom Huus überno. In dr nöije Giibelwand het s im Estrig en Öffnig, woorschinlig für e Waareufzug.
1838 isch s Geböid über dr alti Dooriigang äwägg erwiteret worde und d Fassaade isch au im Stil vom Barock gstaltet worde. Es het so si hütigi Form überchoo.
Landmannahellir
Landmannahellir isch a gloina Grodda, onda am Hellisfjall, en Berg middla en Suðurland (Südisland). Wenn dr Hekla losgoht, gohsch besser in d Landmannahellir nei, damit nex abgriegsch.
D Landmannahellir gaht 14 Meder en d Berg nei ond isch, 8 m breid ond hat e 4 m diefe Degga. Frihr senn'd Baura mid d Schoof nei. Heit isch se für'd Urlauber doh. A paar Hüdda hen se domrom nogschdelld.
Premier VD
Premier (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Premier isch e Stroßedorf am Uuslaifer vum Mont-Buffet. D Gmaiflechi umfasst 48,2 % landwirtschaftligi Flechi, 48,8 % Wald un 3 % Sidligsflechi.
Gschicht
Premier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1403 as Prumyer.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 3,7 % gläge.
Religion
73,1 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 12,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).