cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Künheim
Wirtschaft
Dr Usbau vum Rhin in dr 1950er Johre (Rhinsidekanal, Schlingelösung, zwische Brisach un Strossburg) het mer z'Kiene un z'Biese dezue gnutzt, e gmeinsami Industrizone entlang vum Rhin z'errichte, wo no namhafti Konzerne Produktionsstätte errichtet hän.
Dr Rhin, wo in dr 1920er un 1930er Johre noch e Grenzfluss gsin isch, isch mit dr europäische Einigung zue dr wichtigschte Schifffahrtsstross in dr wichtigschte industrielle Kernregion vun Europa worre, Kiene meh noch wie s'Elsass, vu ere gfährdete Grenzlag in e ginschtigi Zentrallag gruckt un demit fier Investore attraktiv worre.
Computer
E Computer, au Rächner, isch en Apparat, wo Date mithilf vo programmierbare Algorithme cha verarbeite.
Künheim
Bevölkerung
S'Dorf het mittlerwili iwer 1600 Inwohner un sich demit sit 1960 meh wie verdoppelet. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Computer
Am Afang isch d Informationsverarbeitig mit Computer uf d Verarbeitg vo Zahle beschränggt gsi. Wie aber d Leistigsfähikeit zuegnoh het, hai sech neuji Iisatzberiich ufdo. Computer findet me hüte in allne Beriich vom däglige Läbe: Si diene zur Verarbeitig und Usgob vo Informatione in dr Wirtschaft und Verwaltig, zur Berächnig vo dr Statik vo Bauwärk bis zur Stüürig vo Wöschmaschine und Auti. Die leistigsfähigste Computer wärden iigsetzt, für zum komplexi Vorgäng z simuliere: Bispil si d Klimaforschig, thermodynamischi Froge, medizinischi Berächnige – bis ane zu militärische Ufgobe, bspw. dr Simulation vom ene Iisatz vo nukleare Waffe. Vili Alldagsgrät, vom Delifon über e Videorekorder bis zur Münzprüfig in Warenautomate, wärde hüt vo integrierte Chliinstcomputer gstüürt (iibetteti System).
Härkumft vom Begriff
Dr änglisch Begriff computer, abgleitet vom Värb (to) compute (uf Latiinisch: computare, com + putare = „zsämmerächne“), het ursprünglig Lüt bezeichnet, wo Berächnige usgfüehrt hai wo hüfig langwiirig gsi si, zum Bispil Berächnige vo Blanetebahne für Astronome im Middelalter. 1938 het dr Konrad Zuse dr erst mechanisch Rächner baut, wo brogrammierbar gsi isch und im Begriff im hütige Sinn entsproche het. In dr Namensgäbig vom Electronic Numerical Integrator and Computer (churz ENIAC), wo 1946 dr Öffentlichkeit vorgstellt worden isch, daucht s Wort zum erste Mol as Namensbestandeil uf. Spöter het sech Computer as Gattigsbegriff für die neuartige Maschine etabliert.
Grundlage
Grundsätzlig unterscheide sich zwei Bauwiise: E Computer isch e Digitalcomputer, wenn er mit digitale Gräteiheite digitali Date verarbeitet; er isch e Analogcomputer, wenn er mit analoge Grätiheite analogi Date verarbeitet.
Digitalcomputer
Hüte wärde fast usschliesslig Digitalcomputer iigsetzt. Die folge gmeinsame Grundprinzipie, wo ihri freiji Programmierig möglig mache. Bim ene Digitalcomputer wärde drbii zwei grundsetzligi Baustei underschiide: D Hardware, wo us de elektronische, physisch afassbare Deil vom Computer bildet wird, und d Software, wo d Programmierig vom Computer beschriibt.
E Digitalcomputer bestoht zerst emol nume us Hardware. Die Hardware het erstens e so genannte Speicher, wo d Date drin wie in Schublade chönne gspeicheret und zu jeder Ziit zur Verarbeitig bzw. Usgobe chönne abgrüeft wärde. Zweitens verfüegt s Rächewärk vo dr Hardware über grundlegendi Baustei für e freiji Programmierig, wo jedi beliebigi Verarbeitigslogik für Date drmit cha dargstellt wärde: Die Baustei si im Prinzip d Berächnig, dr Vergliich und dr bedingt Sprung. E Digitalcomputer cha bispilswiis zwei Zahle addiere, s Ergäbnis mit ere dritte Zahl vergliiche und denn, abhängig vom Resultat, entwäder an dr einte oder ere andere Stell im Programm furtfahre. In dr Informatik wird das Modäll theoretisch dur d Turing-Maschine abbildet, wo die grundsetzlige Überlegige zur Berächebarkeit darstellt.
Erst dur e Software wird dr Digitalcomputer nützlig. Jedi Software isch im Prinzip e definierti, funktionali Aaornig vo de Baustei, wo obe beschriibe si: Berächnug, Vergliich und dr Bedingt Sprung, wobii d Baustei beliebig hüfig chönne bruucht wärde. Die Aaornig vo de Baustei, wo as Programm bezeichnet wird, wird in dr Form vo Date im Spiicher vom Computer abgleit. Vo dört cha si vo dr Hardware usgläse und abgarbeitet wärde. Das Funktionsprinzip vo dr Digitalcomputer het sech sit siine Ursprüng in dr Mitti vom 20. Johrhundert nit wäsentlig veränderet, wenn au d Details vo dr Technologii erheblig verbesseret worde si.
Analogcomputer
Analogcomputer funktioniere noch eme andere Brinzip. Bi ihne ersetze analogi Bauelemänt (Versterker, Kondensatore) d Logikprogrammierig. Analogrächner si früehner hüfiger zur Simulation vo Regelvorgäng iigsetzt worde (lueg: Regligstechnik), si si hüte aber fast vollständig vo Digitalcomputer verdrängt worde. In ere Übergangszuit het s au Hybridrächner ge, wo en analoge mit eme digitale Computer kombiniert hai.
Hardwarearchitektur
S Prinzip, wo hüt allgemein aagwändet wird und wo noch siiner Beschriibig dur e John von Neumann vo 1946 as „Von-Neumann-Architektur“ bezeichnet wird, definiert für e Computer fümf Hauptkomponänte:
In de hütige Computer si d ALU und d Stüüreiheit meistens zu eim Baustei verschmulze, dr so genannte CPU (Central Processing Unit, zentrale Prozässor).
Dr Spiicher isch en Azahl vo durenummerierte „Zälle“; jedi von ene cha e chliins Stück Information ufneh. Die Information wird as Binärzahl, also ere Abfolg vo jo/nei-Informatione, in dr Spiicherzälle abgleit – me cha sich s besser vorstelle as e Folg vo Nulle und Einser. Ei Charakteristikum vo dr „Von Neumann-Architektur“ isch, ass die Binärzahl (bspw.: <tt>01000001</tt>, was dr Dezimalzahl 65 entspricht) entwäder e Deil vo de Date (also z. B. dr Buechstabe „A“) oder e Befähl für d CPU („Gump zu …“) cha si.
Wäsentlig in dr Von-Neumann-Architektur isch, ass sich Programm und Date ei Spiicherbereich deile (drbii belege d Date im Allgemeine dr under und d Programme dr ober Spiicherberiich).
Däm gegenüber stöhn in dr sog. Harvard-Architektur Date und Programm eigeni (physikalisch drennti) Spiicherberiich zur Verfüegig, do drdur chönne Date-Schriiboperatione keini Programm überschriibe.
In dr Von-Neumann-Architektur isch d Stüüreiheit drfür zueständig, zu wüsse, was sich an weler Stell im Spiicher befindet. Me cha sich das so vorstelle, ass d Stüüreiheit e „Zeiger“ uf e bestimmti Spiicherzälle het, wo dr neggst Befähl drin stoht, wo si muess usfüehre. Si liist dä us em Spiicher us, erkennt zum Bispil „65“, interpretiert das as „Sprung“. Denn goht si zur neggste Spiicherzälle, wil si muess wüsse, wo ane si sött gumpe. Si liist au dä Wärt us und interpretiert d Zahl as Nummere (so genannti Adrässe) von ere Spiicherzälle. Denn setzt si dr Zeiger uf ebe die Spiicherzälle, für zum dört wider ihre neggst Befähl uszläse; dr Sprung isch vollzoge. Wenn dr Befähl zum Bispil statt „Gump“ wurd „Liis Wärt“ heisse, denn wurd si nit dr Programmzeiger verändere, sondern us dr Adresse, wo in dr Folg agee isch, eifach dr Inhalt usläse, und en denn bispilswiis an d ALU wiiterleite.
D ALU het d Ufgob, Wärt us Spiicherzälle z kombiniere. Si bichunnt die Wärt vo dr Stüüreiheit gliiferet, verrechnet se (addiert bispilswiis zwei Zahle, wo d Stüüreiheit us zwei Spiicherzälle usgläse het) und git dr Wärt an d Stüüreiheit zrugg, won en denn für e Vergliich cha bruche oder wider in e dritti Spiicherzälle cha schriibe.
D Ii-/Usgobeiheite (Input/Output) schliesslig si drfür zueständig, die initiale Programm in d Spiicherzälle iizgee und em Benutzer d Ergäbniss vo dr Berächnig azzeige.
Softwarearchitektur
D Von-Neumann-Architektur isch gwüssermasse die understi Ebeni vom Funktionsprinzip vom ene Computer oberhalb vo de elektrophysikalische Vorgäng in de Leiterbahne. Die erste Computer si au tatsächlig so programmiert worde, ass me d Nummere vo Befähl und vo bestimmte Spiicherzälle so, wie s s Programm erforderet, nochenander in die einzelne Spiicherzälle gschriibe het. Für zum dä Ufwand zu reduziere, si Programmiersproche entwigglet worde. Die generiere d Zahle innerhalb vo de Spiicherzälle, wo dr Computer letztlig as Programm abarbeitet, automatisch us höchere Strukture use.
Spöter si bestimmti Prozedure, wo sech wieerhole, in so genannte Bibliotheke zsämmegfasst worde, für zum nit jedes Mol s Rad neu z erfinde, z. B.: s Interpretiere von ere druckte Tastaturtaste as Buechstabe „A“ und drmit as Zahl „65“ (im ASCII-Code). Die Bibliotheke si in übergordneti Bibliotheke bündlet worde, wo Underfunktione zu komplexe Operatione verchnüpfe (Bispil: d Azeig uf em Bildschirm vom ene Buechstabe „A“, wo us 20 einzelne schwarze und 50 einzelne wiisse Pünggt bestoht, nochdäm dr Benutzer d Taste „A“ druggt het).
In eme modärne Computer schaffe sehr vil vo dene Programmebene über- bzw. underenander. Komplexeri Ufgobe wärde in Underufgobe zerleit, wo vo andere Programmierer scho bearbeitet worde si, und die baue ihrersiits uf d Vorarbeit vo wiitere Programmierer, wo si d Bibliotheke von ene bruuche. Uf dr underste Ebeni findet sich aber immer dr so genannti Maschinecode – sälli Folg vo Zahle, wo dr Computer au tatsächlig drmit gstüürt wird.
Währed früehner e CPU nume mit däm Maschinecode het chönne gstüürt wärde, si jetzt au d CPUs programmierbar und drmit sälber chliini eigeständigi Computer.
Gschicht
D Computer hai sich im Vergliich zu andere Elektrogrät sehr schnäll entwickelet. D Gschicht vo dr Entwicklig vom Computer goht zrugg bis in d Antike und isch wäsentlig lenger as d Gschicht vo de modärne Computertechnologie und mechanische rsp. elektrische Hilfsmittel (Rächemaschine oder Hardware). Si umfasst au d Entwicklig vo Rächemethode, wo für eifachi Schriibgrät uf Papier und Dafele entwigglet worde si. Im Folgende wird brobiert, e Überblick über die Entwigglige z ge.
Zahle as Grundlag vo dr Computergschicht
S Konzept vo de Zahle loot sech uf keini konkrete Wurzle zruggfüehre und het sech wohrschiinlig mit de erste Notwändigkeite vo dr Kommunikation zwüsche Individue entwigglet. Me findet in alle bekannte Sprache mindestens für d Zahle eins und zwei entsprächendi Begriff. Au in dr Kommunikation vo vile Dierarte (verschiideni Primate, Vögel wie d Amsle usw.) loot sech d Möglikeit vo dr Underscheidig vo underschiidlige Mänge vo Gegeständ feststelle.
D Wiiterentwicklig vo dene eifache numerische System het wohrschiinlig zur Entdeckig vo de erste mathematische Rächenoperatione wie dr Addition, dr Subtraktion, dr Multiplikation und dr Division bzw. au de Quadratzahle und dr Quadratwurzel gfüehrt. Die Operatione si formalisiert worde, d. h. in Formle dargestellt worde, und eso überprüefbar worde. Dodrus hai sich denn wiiterfüehrendi Betrachtige die von Euklid entwigglet, öbbe d Darstellig vom grösste gmeinsame Deiler vom Euklid.
Im Middelalter isch s Arabische Zahlesystem noch Europa cho und het e grösseri Systematisierig bi dr Arbet mit Zahle möglig gmacht. D Darstellig vo Zahle isch eifacher und übersichtliger worde, Usdrück und Formle si uf Papier ufgschriibe worde und d Tabellierig vo mathematische Funktione wie öbbe vo de Quadratwurzle rsp. vom einfache Logarithmus und vo dr Trigonometrii het sich afo verbreite. Zur Ziit vom Isaac Newton isch Papier e bedeutends Hilfsmiddel für Rächenufgobe gsi und isch s bis in die hütig Ziit bliibe, wo Forscher wie dr Enrico Fermi siitewiis Papier mit mathematische Berächnige gfüllt hai und dr Richard Feynman jede mathematische Schritt vo Hand bis zur Lösig usgrechnet het, au wenn s zu siiner Ziit scho programmierbari Rächner ge het.
D Entwicklig vo mechanische Rächehilfe
S früehste Gerät, wo in rudimentäre Asätz mit eme hütige Computer cha vergliche wärde, isch dr Abakus, e mechanischi Rächehilf, wo vermuetlig um 1100 vor dr Ziitwändi im indochinesische Kulturruum erfunde worden isch. Dr Abakus isch bis ins 17. Johrhundert bruucht und denn vo de erste Rächemaschine ersetzt worde. In ermere Regione vo dr Wält wird dr Abakus immer no as Rächehilf verwändet. Eme ähnlige Zwäck het au s Rächebrätt vom Pythagoras dient. Ebefalls zu de früehje Rächemaschine ghört d Balkewoog, wo allerdings kei numerischen Asatz bietet, sondern d Möglichkeit git zwei Gwicht z vergliiche.
Scho im 1. Johrhundert vor dr Ziitwändi isch mit em Computer vo Antikythera die erst Rächemaschine erfunde worde. S Grät het vermuetlig für astronomischi Berächnige dient und het mit eme Differentialgetriib funktioniert, ere Technik, wo erst im 13. Johrhundert wiiderentdeckt worden isch.
Mit em Undergang vo dr Antike isch dr technisch Fortschritt zum ene Stillstand cho und in de Ziite vo dr Völkerwanderig isch vil Wüsse verlore gange (so bispilswiis au dr Computer vo Antikythera, wo erst 1902 wiiderentdeckt worden isch). S Middelalter het dr technisch Fortschritt ufghalte. Doch sit dr Neuziit het dr Motor vom technische Fortschritt wider agfange sich langsam z dreie mit immer grösserer Beschleunigung.
1614 het dr John Napier siini Logarithmedafele veröffentligt und 1623 het dr Wilhelm Schickard die ersti Vier-Spezies-Maschine baut, dr erst mechanisch Rächner vo dr Neuziit, und isch so zum „Vater vo dr Computerära“ worde. Si Konstruktion het uf em Zsämmespiil vo Zahnreder basiert, wo im Wäsentlige us em Beriich vo dr Uhrmacherkunst cho si, so dass si Maschine dr Name „rächnendi Uhr“ übercho het. Praktisch agwändet het dr Johannes Kepler dä Apparat bi siine astronomische Berächnige.
1642 het dr Blaise Pascal si Rächemaschine entwigglet, d Pascaline. 1668 het dr Samuel Morland e Rächner baut, wo as erste nit dezimal addiert het, sondern uf s änglische Gäldsystem abgstimmt gsi isch. 1673 het dr Gottfried Wilhelm Leibniz si ersti Vier-Spezies-Maschine erfunde und 1703 s binäre Zahlesystem (Dualsystem), wo spöter d Grundlag für d Digitalcomputer worden isch und vo dr digitale Revolution wo dä usglöst het.
1805 het dr Joseph-Marie Jacquard Lochcharte entwicklet, für zum Webstüehl z stüüre. 1820 het dr Charles Xavier Thomas de Colmar s „Arithmometer“ baut, dr erst Rächner, wo in Massebroduktion härgstellt worden isch und so dr Computer für Grossundernähme erschwinglig gmacht het. Dr Charles Babbage het vo 1820 bis 1822 d Differenzmaschine (engl. Difference Engine) entwicklet und 1833 die Analytical Engine, het se aber us Geldmangel nit chönne baue. 1843 hai dr Edvard und dr George Scheutz z Stockholm dr erst mechanisch Computer noch de Ideä vom Babbage zsämmegstellt. Im gliiche Johr het d Ada Lovelace e Methode zur Programmierig vo Computer noch em Babbage-System entwicklet und het s erste Computerprogramm gschriibe. 1890 isch d US-Volkszelig mit Hilf vom Lochchartesystem vom Herman Hollerith duregefüehrt worde. Im gliiche Johr het dr Torres y Quevedo e Schachmaschine baut, wo mit König und Durm e König het chönne matt setze, dr erst Spiilcomputer.
Mechanischi Rächner wie d Addierer, wo denn cho si, dr Comptometer, dr Monroe-Kalkulator, d Curta und dr Addo-X si bis in d 1970er Johr bruucht worde. Anders as dr Leibniz hai die meiste Rächner s Dezimalsystem bruucht, wo technisch schwiiriger umzsetzen isch. Das het für d Rächner vom Charles Babbage um 1800 gültet wie au für en ENIAC vo 1945, em erste elektronische Universalrächner überhaupt.
Anni Mathes
s Läbe
D Mathes, wo vo Bludesch im Vorarlbärg chunt, het d Uusbildig zur Chrankeschwöschter, Kinesiologin und Chinderbetreuerin gmacht. Si het sech bi dr Schriftstellerin Sonja von Eisenstein lo zur Seminarleiterin für Määrliseminar usbilde. Vo 2001 bis 2006 het si im Färnstudium no dr Journalismus und s Schryybe a dr Uni Züri glert.
Computer
Vom Afang vom 20. Johrhundert bis zum Ändi vom Zweite Wältchrieg
1935 het IBM d IBM 601 vorgstellt, e Lochchartemaschine, wo ei Multiplikation pro Sekunde het chönne durefüehre. Öbbe 1500 Exemplar si drvo verchauft worde. 1937 het dr Konrad Zuse zwei Patänt agmäldet, wo scho alli Elemänt vo dr so genannte Von-Neumann-Architektur beschriibe hai. Im gliiche Johr het dr John Atanasoff zsämme mit em Doktorand Clifford Berry eine vo de erste Digitalrächner baut, dr Atanasoff-Berry-Computer und dr Alan Turing het en Artikel veröffentligt, wo d Turing-Maschine, en abstrakts Modäll zur Definition vom Algorithmusbegriff, beschriibt.
Anni Mathes
s Läbe
D Anni Mathes schrybt und list im Walgauer Tieläkt. Näbe sälbständige Wärch macht si au Byträäg für verschideni Zytschrifte. Anne 2003 het si eine eigeti Wärchstatt für Literatur ufttoo, das isch «Anni ́s Märchen-Werkstatt». Sid 1998 isch si bi dr Arbetsgruppe Mundart vo dr Gselschaft Literatur Vorarlberg drby. 1998 het si am Erschte Internazionale Mundartsymposium z Bregenz mitgmacht und sider no a vil wytere Aläss und bi Lääsige vo Radiostazioone i de dütschsproochige Länder. Si organisiert internazionali Träffe vo Autore, d Bludescher Mund Art Literatur Wärkstett, wo sit 2005 scho es bar mol stattgfunde händ. Understützt wärde die Projäkt vo dr Rheticus-Gselschaft.
2013 het d Anni Mathes dr Vorarlbärger Literaturpryys übercho, und 2000 dr Ludwig-Schwarz-Anerchennigspryys für modärni Lyrik z Höfen an der Enz.
Computer
Vom Afang vom 20. Johrhundert bis zum Ändi vom Zweite Wältchrieg
1938 het dr Konrad Zuse d Zuse Z1 fertig gmacht, e frei programmierbare mechanische Rächner, wo allerdings wäge Broblem mit dr Fertigungspräzision nie voll funktionsdüchtig gsi isch. D Z1 het scho über d Gleitkommarechnig verfüegt. Si isch im Chrieg zerstört und spöter noch Originalplän neu baut worde, d Deil si uf modärne Fräs- und Dreihbänk gmacht worde. Dä Nochbau vo dr Z1, wo im Dütsche Technikmuseum z Berlin stoht, isch mechanisch voll funktionsfähig und het e Rächegschwindigkeit vo 1 Hz, das heist ei Rächenoperation pro Sekunde. Ebefalls 1938 het dr Claude Shannon en Artikel veröffentligt, wie me symbolischi Logik mit Relais cha implementiere. (Lit.: Shannon 1938)
Nebukadnezar II.
Dr Nebukadnezar II. oder Nabū-kudurrī-uṣur II., mänggisch au Nebukadnezzar ; sumeerisch AG.NIG.DU-URU und PA.NIG.DU-PAP, spootbabyloonisch Nabium-Kudurru-usur, aramäisch nbwkdsr „Nebukadser“, Alts Testamänt נְבוּכַדְרֶאצַּר oder נְבוּכַדְנֶאצַּר, Nabouchodonósôr,, klassisch-, modern-; * um 640 v. d. Z.; † 562 v. d. Z.) isch vo 605 bis 562 v. d. Z. dr nöibabyloonisch Köönig gsi.
Mode
Mode (us dem Französische mode; lat. modus ‚Määss‘ bzw. ‚Art‘, äigentlig ‚Gmässnigs‘ bzw. ‚Erfassts‘) bezäichnet d Art, öbbis z mache, z bruuche oder azschaffe, wo zun ere bestimmte Zit und bin ere bestimmte Grubbe vo Mensche as zitgmääss gältet, so lang d Zit, wo das gältet, nid z lang isch, sondern immer wider emol as Folg vo gsellschaftlige Brozäss dur nöiji Arte ersetzt wird, wo dann as zitgmääss gälte, also sich züklisch veränderet. Mode si Momäntufnaame vom ene Brozäss vo kontinuierligem Wandel. Mit Mode wärde also mäistens eender churzfristigi Üssrige vom Zitgäist assoziiert. Lengerfristigi Üssrige vom Zitgäist, wo meereri Modewälle lang positiv bewärtet wärde, gälte nit as Mode, sondern as Klassiker. Ganz churzlääbigi Mode, wo sich vilmol nume um en indiwiduells Brodukt dräije, bezäichnet mä as Fäd.
Computer
Vom Afang vom 20. Johrhundert bis zum Ändi vom Zweite Wältchrieg
Vom Johr 1943 stammt au die apokryphisch Ussag „I glaub, es git e wältwiite Bedarf vo villicht fümf Computer“, wo men em IBM-Chef Thomas J. Watson nooch sait. Im gliiche Johr het dr Tommy Flowers mit siim Team in Bletchley Park dr erst „Colossus“ fertig baut. 1944 dr ASCC (Automatic Sequence Controlled Computer, „Mark I“ vom Howard H. Aiken) barat gsi und s Team um e Reinold Weber het en Entschlüssligsmaschine für s Verschlüssligsgrät M-209 vo dr US Armee fertiggmacht.
Mode
Jedi nöiji Mode etabliert nöiji Muster vo Verhalte, Dänke und Gstaltig und bringt nöiji Wärtige mit sich und bewärtet au Fenomeen us dr menschlige Umwält, wo s scho git, immer wider nöi. „Mode“ wird in dr Umgangssprooch hüfig sünonüüm mit „Chläidermoode“ verwändet. S Adjektiv zu Mode isch modisch („dr Mode entsprächend“), im Underschiid zu „modärn“, em Adjektiv zu Modärni. In dr Umgangssprooch wird dr Begriff „modärn“ vilmol im Sinn vo „modisch“ verwändet, wääred modisch vor allem as Däil vom Wort altmodisch, d. h. „nüm dr Mode entsprächend“ vorchunnt.
Nebukadnezar II.
Dr Nebukadnezar het dr Naame vom e Vorfaar, em Nebukadnezar I. üüberchoo. Dr Naame bedütet „Dr Gott Nabū schützi mi erste Soon“. Die ersti Aaordnig as Köönig stammt vom 31. Augustgreg. us sim Joor vo dr Droonbestiigig 605 v. d. Z. Si ersts Regierigsjoor het 604 v. d. Z. am 1. Nisannu aagfange. In sim 43. Regierigsjoor isch für e 26. Ululu (2. Oktober 562 v. d. Z.greg.) z Uruk zum letzte Mol e Dokument mit sim Naame datiert. Im Nebukadnezar si Soon Amēl-Marduk isch si Noochfolger uf em Droon gsi.
Mode
Dr Begriff „Mode“ umfasst die Bedütigsaspäkt:
Nebukadnezar II.
Dr Nebukadnezar isch vor allem as Bauher bekannt, au wenn s nid immer sicher isch öb oder wievil er baut het. Am bekanntiste si s Ischtar-Stadtdoor vo dr Stadt Babel, dr Durm vo Babel und die Hängende Gärte vo dr Semiramis. Milidäärisch isch s Land nid in Gfoor gsi zu sinere Zit, aber dr Nebukadnezar het immer wider Fäldzüüg in ufständischi Kriiseregioone undernoo, wo vilmol in dr Lewante glääge gsi si, under anderem im Joor 598 in d Browinz Jechuda/Jekuda. Die biiblischi Gschicht von ere Massedeportazioon und vom Raub vom Tämpelschatz vo Jerusalem isch dur archeoloogischi Schrifte bestäätigt.
Computer
Nochchriegsziit
S Ändi vom Zweite Wältchrieg het s möglig gmacht, ass d Europäer und d Amerikaner sich gegesiitig über ihri Fortschritt hai chönne informiere. 1946 isch dr Electronic Numerical Integrator and Computer (ENIAC) under dr Leitig vom John Eckert und vom John Mauchly entwicklet worde. Dr ENIAC isch dr erst elektronischi digitali Universalrechner}Universalcomputer. 1947 het IBM dr Selective Sequence Electronic Calculator (SSEC), e Hybridcomputer mit Röhre und mechanische Relais baut und d Association for Computing Machinery (ACM) isch as ersti wüsseschaftligi Gsellschaft für Informatik gründet worde. Im gliiche Johr isch au dr Transistor erfunde worde, wo die modärni Technik ohni nüm cha uscho. Dr William B. Shockley, dr John Bardeen und dr Walter Brattain, wo massgäblig an dr Erfindig bedeiligt gsi si, hai 1956 dr Nobelbriis für Physik übercho. In die spoote 1940er Johr fallt au dr Bau vom Electronic Discrete Variable Automatic Computer (EDVAC), wo as erste d Von-Neumann-Architektur implementiert het.
Nebukadnezar II.
Kwelle
Dr Ardikel «Nabū-kudurrī-uṣur II.» uf dr dütsche Wikipedia
Computer
Nochchriegsziit
1949 het dr Edmund C. Berkeley, dr Gründer vo dr ACM, mit em „Simon“ dr erst digital, programmierbar Computer für e Heimgebruuch vorgstellt. Er het us 50 Relais bestande und isch as Bauplän verchauft worde, in den erste zäh Johr über 400 Exemplar. Im gliiche Johr het dr Maurice Wilkes mit siim Team z Cambridge dr Electronic Delay Storage Automatic Calculator (EDSAC) vorgstellt; er het uf em John von Neumann siim EDVAC basiert und isch dr erst Rächner gsi, wo vollständig über e Spiicher het chönne programmiert wärde. Ebefalls 1949 het dr Steve Kolberg d Zuse Z4 fertig baut, wo drmit scho 1942 agfange worde isch und wo 1944 im Wäsentlige scho existiert het, aber wägem Chrieg nit het chönne fertiggstellt wärde. 1950 isch d Z4 vo dr Firma Zuse KG an d ETH Zürich gliiferet und dört in Bedriib gnoh worde.
In de 1950er Johr het d Produktion vo kommerzielle (Serie-)Computer agfange. Under dr Leitig vom Prof. Alwin Walther isch am Institut für Praktischi Mathematik (IPM) vo dr TH Darmstadt ab 1951 der DERA (Darmstädter Elektronischer Rechenautomat) baut worde. Remington Rand het 1951 ihren erste kommerzielle Röhrerächner, dr UNIVersal Automatic Computer I (UNIVAC I) konstruiert, und 1955 het Bell Labs für d US Air Force mit em TRansistorized Airborne DIgital Computer (TRADIC) dr erst Computer baut, wo komplett mit Transistore statt mit Röhre usgrüstet gsi isch; im gliiche Johr het dr Heinz Zemanek mit dr Konstruktion vom erste Transistorrächner, wo uf em europäischem Festland baut worden isch, em Mailüfterl, agfange, und d DDR het mit dr „OPtik-REchen-MAschine“ (OPREMA) ihre erste Computer baut. 1956 het IBM s erste Magnetblattesystem (Random Access Method of Accounting and Control (RAMAC)) konstruiert. Ab 1958 isch dr Electrologica X1 as volltransistorisierte Serierächner verchauft worde. No im gliiche Johr het die Polnischi Akademii vo de Wüsseschafte in Zsämmenarbet mit em Laboratorium für mathematischi Apparät under dr Leitig vom Romuald Marczynski dr erst polnisch Digital Computer „XYZ“ vorgstellt. As siis Iisatzgebiet isch d Nuklearforschig vorgseh gsi. 1959 het Siemens mit dr Liiferig vom Siemens 2002 agfange, em erste Seriecomputer, wo vollständig uf dr Basis vo Transistore basiert isch.
1960er
1960 het IBM dr IBM 1401 baut, e transistorisierte Computer mit eme Magnetbandsystem, und DECs (Digital Equipment Corporation) ihri erst Minicomputer, d PDP-1 (Programmierbarer Datenprozessor). 1962 het d Telefunken AG die erste TR 4 usgliiferet. 1964 het DEC dr Minicomputer PDP-8 für under 20.000 Dollar afo verchaufe.
1964 het IBM die ersti Computerarchitektur S/360 definiert, so dass Computer us verschiidene Leistigsklasse dr gliich Code hai chönne usfüehre, und bi Texas Instruments isch dr erst „integrierti Schaltkreis“ (IC) entwicklet worde. 1965 het s Moskauer Institut für Präzisionsmechanik und Computertechnologii under dr Leitig vo siim Chefentwickler Sergej Lebedjew mit em BESM-6 dr erst exportfähig Grosscomputer vo dr UdSSR vorgstellt. Dr BESM-6 isch vo 1967 aa mit eme Bedriibssystem und eme Compiler usgeliiferet und bis 1987 baut worde. 1966 isch denn au no mit em D4a e 33bit Dischcomputer vo dr TU Dresde erschiine.
1968 het Hewlett-Packard (HP) em HP-9100A in dr Science-Usgob vom 4. Oktober 1968 in ere Wärbig „personal computer“ gsait. 1968 isch d Nixdorf Computer AG entstande und het zerst z Dütschland und in Europa, spöter au in Nordamerika, e neue Computermärt erschlosse: die Mittleri Datetechnik bzw. die dezentrali elektronischi Dateverarbeitig. Massehersteller wie IBM hai wiiterhi uf Grosscomputer und zentralisierti Dateverarbeitig gsetzt. Für chliini und mittleri Undernähme si die aber z düür gsi, und d Grosshersteller hai dr Märt vo dr Mittlere Datetechnik nit chönne bediene. Nixdorf het sich in dere Märtnische mit em Nixdorf 820, wo modular baut gsi isch, niiderglo und het Computer diräkt zum Arbetsblatz brocht und es chliine und mittlere Bedriib möglig gmacht, sich dr elektronische Dateverarbeitig z bediene zum ene Briis, wo si hai chönne zahle. Im Dezämber 1968 hai dr Douglas C. Engelbart und dr William English vom Stanford Research Institute (SRI) die ersti Computermuus vorgstellt. Wil s aber no keini sinnvolle Iisatzmöglichkeite ge het (die grafisch Benutzeroberflächi isch no nig erfinde gsi), het das kuum öbber intressiert.
1970er
Mit dr Erfindig vom Mikroprozässer, wo in Serie produziert worden isch, si d Computer immer chliiner und leistigsfähiger. Aber s Potential vom Computer isch de Lüt nonig klar gsi. So het no 1977 dr Ken Olson, dr Presidänt und Gründer vo DEC gsait: „Es git kei Grund, für was öbber deheim wett e Computer ha.“
1971 het Intel dr erst Mikroprozässer, dr 4004, baut, wo seriemässig broduziert worden isch. Er het us 2250 Transistore bestande. 1971 het Telefunken dr TR 440 an s Dütsche Rächezentrum z Darmstadt und an d Universitäte Bochum und Münche usgliiferet. 1972 isch dr Illiac IV, e Supercomputer mit Array-Prozessore, in Bedriib gnoh worde. 1973 isch mit em Xerox Alto dr erst Computer mit ere Muus, ere graphische Benützeroberflächi (GUI) und ere iibaute Ethernet-Charte erschiine; und die französischi Firma R2E het agfange mit dr Liiferig vom Micral. 1974 het HP mit em HP-65 dr erst programmierbari Kalkulator vorgstellt und Motorola het dr 6800-Prozässer und Intel dr 8080 Prozässer baut. 1975 het MITS mit dr Liiferig vom Altair 8800 agfange.
1975 isch dr Maestro I (ursprünglig s Programm-Entwickligs-Terminal-System PET) vo Softlab wältwiit die ersti Integrierti Entwiggligsumgäbig für Software worde. Dr Maestro I isch 22.000-mol installiert worde uf dr ganze Wält, 6.000-mol in dr Bundesrepublik Dütschland. Maestro I isch in de 70er und 80er Johren uf däm Gebiet füehrend gsi.
1976 het Apple Computer dr Apple I vorgstellt und Zilog het dr Z80-Prozässer entwigglet. Vo 1977 aa si dr Apple II, dr Commodore PET und dr Tandy TRS 80 verchauft worde, 1978 d VAX-11/780 vo DEC, e Maschine speziell für virtuelli Spiicheradressierig. 1979 het Atari siinu Computermodäll 400 und 800 usebrocht. S Revolutionäre bi dene isch gsi, ass mehreri Custom-Chips dr Hauptprozässer entlastet hai.
1980er
D 1980er si d Blüeteziit vo de Heimcomputer gsi, zerscht mit 8-Bit-Mikroprozässer und eme Arbetsspiicher bis 64 kB (Commodore VC20, C64, Sinclair ZX80/81, Sinclair ZX Spectrum, Schneider/Amstrad CPC 464/664, Atari XL/XE-Reihe), spöter au leistigsfähigeri Modäll mit 16-Bit- oder 16/32-Bit-Mikroprozässer (z. B. Amiga 1000, Atari ST). Die Entwigglig isch vo IBM in Gang gsetzt worde, wo 1981 dr IBM-PC (Personal Computer) vorgstellt het und eso entscheidend die wiiteri Entwigglig bestimmthet.
1982 het Intel dr 80286-Prozässer und Sun Microsystems d Sun-1 Workstation entwigglet. Noch em erste Büro-Computer mit Muus, dr Lisa, wo 1983 uf e Märt cho isch, isch 1984 dr Apple Macintosh baut worde und het neuji Massstäb für Benützerfründlichkeit gsetzt. D Sowjetunion het mit ihrem „Kronos 1“ konteret, ere Bastelarbet vom Rächezentrum z Akademgorodok. Im Januar 1985 het Atari dr ST-Computer uf dr Consumer Electronics Show (CES) z Las Vegas vorgstellt. Im Juli het Commodore dr erst Amiga-Heimcomputer produziert. In Sibirie isch dr „Kronos 2“ vorgstellt worde, wo as „Kronos 2.6“ währed vier Johr in Serii produziert worden isch. 1986 het Intel dr 80386-Prozässer uf e Märt brocht, 1989 dr 80486. Au 1986 het Motorola dr 68030-Prozässer präsentiert. 1988 het NeXT mit em Steve Jobs, em Mitgründer vo Apple, e Computer mit em gliiche Name vorgstellt.
1990er
D 1990er si s Johrzähnt vom Internet und vom World Wide Web.
1991 het s AIM-Konsortium (Apple, IBM, Motorola) d PowerPC-Plattform spezifiziert. 1992 het DEC die erste System mit em 64-Bit-Alpha-Prozässer vorgstellt. 1993 het Intel dr Pentium-Prozässer fertig entwigglet, 1995 dr Pentium Pro. 1994 het dr Leonard Adleman mit em TT-100 dr erst Prototyp für e DNA-Computer vorgstellt, im Johr druf Be Incorporated d BeBox. 1999 het Intel dr Supercomputer ASCI Red mit 9.472 Prozässer baut und AMD het mit em Athlon dr Nochfolger vo dr K6-Prozässerfamilie vorgstellt.
Entwicklig im 21. Johrhundert
Am Afang vom 21. Johrhundert bruucht me d Computer überall in brueflige wie in private Beriich und si wärde allgemein akzeptiert. Währed d Leistigsfähigkeit in klassische Aawändigsberiich wiiter gsteigeret wird, wärde digitali Computer under anderem in d Telekommunikation und Bildbearbeitig integriert.
2001 het IBM dr Supercomputer ASCI White baut und 2002 isch dr NEC Earth Simulator in Bedriib gnoh worde. 2003 het Apple dr PowerMac G5 afo liifere, dr erst Computer mit 64-Bit-Prozässer für dr Massemärt. AMD het mit de Opteron und em Athlon 64 nochzooge. 2005 hai AMD und Intel die erste Dual-Core-Prozässer produziert, 2006 het Intel die erste Core 2 Quad-Prozässer uusebrocht. Sit em Ändi vo 2008 git s vo Intel au d Intel Core i7-Reihje, wo aber leistigsmässig kuum e Verbesserig gsi isch drotz dr düürere Plattform (Mainboard, DDR3-RAM, CPU) im Vergliich mit dr Core 2 Quad-Reihje. Was d Multimedia (Enkodierung &c.) aagoht, isch d Hyperthreading-Technologii, wo die gliichziitig Usfüehrig vo bis zu 8 Threads möglig macht.
Im Bereich vo de Masseanwendige het sich en schtetige Miniaturisierigs-Trend fortgsetzt. PC's und Notebooks sind ab ca. 2007 sukzessive durch Smartphones und Tablets ersetzt resp. ergänzt worde.
Zuekumftsperspektive
Zuekümftigi Entwigglige bestöhn us dr möglige Nutzig vo biologische System (Biocomputer), dr optische Signalverarbeitig und neue physikalische Modäll (Quantecomputer). D Aasätz zur Entwigglig vo Expärtsystem und die Künstlig Intelligänz sind in voller Entwicklig: Smart Home, computergschtüüreti selbschtfahrendi Autos, 3D-Drucker zur Produktion vo dingliche Gegeschtänd, usw. sölle üüsi Zuekunft beschtimme.
Mensch
Dr Mensch (au Homo sapiens, lat., verständige bzw. wiise, gscheite, schlaue, vernünftige Mensch) isch noch dr biologische Systematik e hööchere Süüger us dr Ornig vo de Primate (Primates). Er ghöört zur Underornig vo de Drochenaaseaffe (Haplorrhini) und dört zur Familie vo de Menschenaffe (Hominidae).
Dr Mensch isch die äinzigi rezänti Art vo dr Gattig Homo. Er isch in Afrika sit öbbe 200'000 Joor fossil beläit und het sich dört über e Mosaikform, wo as archaische Homo sapiens bezeichnet wird, vermuetlig us Homo erectus entwigglet. Witeri fossili Beleeg, wo aber dütlig jünger si, git s für d Art us alle Kontinänt usser Antarktika. Vo de Arte, wo no lääbe, si d Schimpanse em Menschen stammesgschichtlig am nöggste verwandt; in Bezug uf d Geen isch dr Mensch aber de Gorilla am äänligste: d Gorilla underschäide sich genetisch weniger vom Mensch als vo Schimpanse.
D Wältbevölkerig vom Mensch het hüt e Gröössi vo mee as siibe Milliarde Indiwidue.
Guido Cavalcanti
Dr Guido Cavalcanti (* öbbe 1255 z Floränz; † 1300 z Floränz) isch en italiänische Dichter gsi, wo grosse Iifluss uf d Dichder vo siiner Ziit, drunder au uf e Dante, gha het.
Läbe und Wärk
Dr Guido Cavalcanti isch öbbe 1255 z Florenz as Sohn von ere riiche Familie vo Kauflüt uf d Wält cho. Si Vater, dr Cavalcante de' Cavalcanti, wo dr Dante in sim Inferno im Höllestrofekreis vo de Epikuräer und Häretiker darstellt - het zur Partei vo de Guelfe ghört. Noch em Siig vo de Ghibelline 1260 isch er noch Lucca ins Exil gange. 1266 isch dr Vater wider noch Floränz zrugg und het si Sohn Guido 1267 mit dr Beatrice us dr ghibellinische Familie vo de Farinata degli Uberti verhürotet.
Dr Guido Cavalcanti isch sit de 1280er-Johr dief in de politische Usenandersetzige z Floränz verwigglet gsi und het, wie si Vater, zur „wiisse“ Fraktion vo de Guelfe ghört. 1284 isch er - zsämme mit em Dino Compagni und em Brunetto Latini - im Rot vo dr Kommune gsi. 1294 het men em für e Ziit verbote, sich politisch z bedätige und im Juni 1300 het en s Priorat, wo au si Fründ Dante drzue ghört het, zsämme mit andere Afüehrer vo de „Wiisse“ und de „Schwarzen“ us Floränz verbannt. Im Exil z Sarzana isch er chrank worde, me vermuetet an Malaria, und wo im gliiche Johr s Verbannigsurteil ufghobe worden isch, isch er schwer chrank noch Floränz zrugggange, won er im August gstorben isch.
As Dichter zehlt dr Guido Cavalcanti mit em Dante, em Dino Frescobaldi und em Cino da Pistoia zu de Hauptverdräter vo dr Stilrichtig vom Dolce stil novo. Es si 53 Gedicht (Sonett, Kanzone und Ballade) von em erhalte. In dene het er die höfischi Konzeption vo dr Liebi, wo us dr okzitanische Trobadordichdig übernoh worden isch, zun ere Doktrin vo dr schicksalhafte Macht vo dr Liebi usbaut, wo mit naturphilosophische und medizinische Inhalt überformt isch. Dr Cavalcanti bedont mit pathologische und zerstörerische Merkmol die pessimistischi Grundhaltig stärker as die Andere. Si bekanntists Wärk isch d Kanzone Donna mi prega, wo scho dr Dino del Garbo e latiinische Kommentar drzue gschriibe het. Es wird bis hüte as eins vo de wichtigste Dokumänt für d Amordoktrin im italiänische Duecento betrachdet.
D Gedicht vom Cavalcanti si sprochlig und rhetorisch schwiirig und usdrücklig nit druf agleit, in d Breiti z wirke, sondern si für en Elite vo Dichter und Glehrte gschriibe, wo ähnlig dängge. Si Dichtig het nit nume uf e Dante, won em d Vita nova gwidmet het und en as dr Primus under de "famosi trovatori" grüehmt het, und uf anderi Dichter vo siiner Ziit Iidrugg gmacht, sondern au no uf dr Petrarca und dr Marsilio Ficino.
Modärni Verdonige
Dr Cord Meijering het e Gedicht vom Cavalcanti ("Tu m'hai sì piena di dolor la mente...") 1997 verdont as Duo für Flöte und Klarinette.
Calypso (Mond)
D Calypso (oder Saturn XIV) isch ein vu dr Zwergmönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
D Calypso isch am 13. August 1980 vu dr Astronome Dan Pascu, P. Kenneth Seidelmann, William Baum und Douglas Currie anhand vu Teleskopbeobachtige entdeckt worre. Si het zuenächscht die vorlaifig Bezeichnig 1980 S 25 erhalde.
Anno 1983 si offiziell uf d Kalypso, e Nymphe us dr grichische Mythologi daift worre, wo dr Held Odysseus siibe Johr lang uf ihrer Insle feschtghalde het.
Bahndate
D Calypso umchreist dr Saturn ime middlere Abstand vu 294.660 km in 45 Stunde un 18 Minüte uf ere chreisförmige Bahn, wo 1,09° gegeniber vu dr Äquatorebeni vum Saturn gneigt isch.
D Calypso lauft debi im folgede Lagrangepunkt L5 ime Winkelabstand vu 60° hinter dr Tethys um dr Saturn. D Telesto lauft dr Tethys im füehrede Lagrangepunkt L4 vorus.
Ufbau un physikalischi Date
D Calypso isch e uregelmässig gformte Chörper mit ere Usdähnig vu 30×16×16 km.
Ihri Dichti isch mit 1,0 g/cm3 sehr gring, was druf hiwiist, dass si iberwigend us Wasseriis zämmengsetzt isch.
Si besitzt e helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,7, d. h., 70 % vum igstrahlte Sonnenliecht werre reflektiert.
Vu dr Erde us gsähe isch si mit ere schinbare Helligkeit vu 18,5m e usserscht liechtschwachs Objekt.
Bressaucourt
Bressaucourt isch en Ort im Schwiizer Kanton Jura und sit em 1. Jänner 2013 Deil vo dr politische Gmeind Fontenais, wo zum Bezirk Pruntrut ghört.
Geografii
Bressaucourt ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Bressaucourt isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Hans Brunner
Hans Brunner isch dr Name vu däne Lyt:
Lixingen (bei Sankt Avold)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lixinge lijt àcht Kilometer sìdlich vun Saint-Avold un rund 15 Kilometer vun dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 246 un 321 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Vahl-Ebersing ìm Norde, Laning ìm Oschte, Grostenquin un Bistroff ìm Sìde un Lelling ìm Weschte.
Gschìcht
Lixinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1395 àls Luckesingen (1595 Lixingen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lixinge ìsch. Lixinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lixinge ghert zem Rhinfrankisch.
Iggingen
Iggenge (amtlich Iggingen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Iggenge leit auf eme Hecherugga zwische Rems ond Lein, rond 10 km vo Gmẽẽd. D Nochbergmoede vo Iggenge send Täferrot, Leinzell, Göggingen, Heuchlingen, Böbingen an der Rems ond Schwäbisch Gmünd.
Vo dr Gmarkong send 75,5 % Landwirtschaftsfleche, 9,6 % Wald, 14,4 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Iggenge gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Brainkofen ond Schönhardt ond dr Wohnblatz Schafhäusle.
Gschicht
Iggenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Lorscher Codex em Johr 855 als Ucchinga.
Verwaldong
Iggenge hot sich mit Eschach, Geggenge, Leinzell, Obergrẽänenge ond Schechenge zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Iggenge ischt dr Klemens Stöckle.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Iggenge ghert zom Schwäbisch.
Carouge
Geografi
Carouge isch e Stadt im Side vum Rottu. Dr Bann umfasst 5 % landwirtschaftligi Flechine, 9 % Wald, 64 % Sidligsflechine, 21 % Vercheersflechine un 2 % Gwässerflechine.
Gschicht
Carouge isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1248 as Carrogium (14. Jh. Quarrouiz oder Quarroggi, 1445 Quaroggio.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 36,9 % gläge.
Religion
14,7 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 44,4 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 17,9 %, CVP 9,0 %, GLP 2,4 %, GP 14,3 %, MCR 9,1 %, SP 20,2 %, SVP 13,8 %, Sunschtigi 13,3 %.
Gmaindspresidänti isch d Jeannine De Haller (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 17.590 Yywohner 13.700 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 567 Dytsch, 846 Italienisch un 2.477 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Markgräflerhof
Dr Markgrööflerhoof isch s grösste Stadtpalä us em Barock in dr Schwiz, wo no existiert. Er stoot an dr Hebelstrooss 2 z Baasel und isch hüte Däil vom Geböidkomplex vom Uniwersidäätsspidaal Baasel.
Dr Markgrööflerhoof isch dänggmolgschützt.
Gschicht
D Markgroofe vo Baade si langi Zit äng mit dr Stadt Baasel verbunde gsi. Si häi sich mee as äinisch e Residänz in dr Stadt baut, wenn s dehäi brenzlig worden isch für sä. Scho 1376 und 1379 het sich dr domoolig Markgroof, woorschinlig dr Rudolf III., wo mit äinere vo Rötele verhürootet gsi isch, an dr Augustinergass, wo denn no Spiegelgass ghäisse het, zwäi Hüüser kauft, die hütige Liigeschafte Augustinergass 15 und 17. Das isch nid nume e Residänz gsi. No im 15. Joorhundert häi dört markgrööfligi Richder in Fäll entschiide, wo Bürger vo dr Stadt gege Markgrööfler Underdane vor Gricht brocht häi. 1522 het dr Markgroof Ernst dä erst Markgrööflerhoof dr Artistefakultäät vo dr Uniwersidät Baasel verkauft. Hüte si d Geböid as dr Kläi Markgrööflerhoof und dr Augustinerhof bekannt.
Dr Markgroof Friedrich V. het 1639, wääred em Drissigjöörige Chrieg, im sichere Baasel Liigeschafte oobe am Rhiisprung 24 und grad nääbedraa an dr Martinsgass 9-15 kauft. Er het sä denn scho 1686 an dr Hans Georg und an dr Peter Ochs verchauft, iire Naame «Alte Markgrööflerhoof» häi si aber bhaltet. D Markgrööfler häi aber immer non e Residänz in dr Stadt ghaa: No 1648 het dr Friedrich an dr Nöije Vorstadt dr Bäärefelshoof und dr Eptigerhoof kauft. Si Soon Friedrich Magnus het spööter 1692 dr Brandtmüllerhoof nääbedra drzuekauft.
Wo denn dr Pfälzisch Erbfolgchrieg im Baadische het afo wüete, häi d Markgrööfler iiri Verwaltig uf Basel chönne züügle. Si häi no dr früener Hoof vom Kloster Wettige an dr Räbgass lo kaufe für d Burgvogtei Rötele und häi ganz z Baasel gläbt, bis schliesslig in iirem Land wider Rue gherscht het. Aber bevor dr Friedrich Magnus het chönne zrugggoo, isch am 23. Februar 1698 z Nacht d Residänz aabebrennt. Dr Markgroof het druf e nöije Balast lo baue, wo 1705 fertig worde isch. Won er 1709 gstorbe isch, isch si Soon Karl III. Wilhelm gärn immer wider emol z Baasel abgstiige und isch doo vor allem für sini Wiibergschichte berüemt gsi. Sini Noochfolger häi aber immer weniger z Baasel Hoof ghalte, und 1807 het d Stadt Baasel s Geböid billig chönne ha.
S Spidaal
Wo d Baasler in de 1820er Joor häi afo iigsee, ass s stedtische Spidaal bim Barfüesserblatz doch arg chli worde isch, het mä sich in de 1830er entschlosse, es in dr Markgrööflerhoof an dr Nöie Vorstadt z züügle. Es het zwar jetz 217 Zimmer mit 304 Better ghaa, aber mä het äinewääg bald an en Erwiterig afo dängge.
Dr Christoph Riggenbach (1810-1863) het dr Umbau usgfüert und im Joor 1842 isch s eso wit gsi: s Brojekt het zwar 638'098 Franke kostet, aber s Spidaal het denn mee as 588 Better ghaa für die Chranke und Ire. Glängt het s nid lang. D Stadt isch rasant witer gwaggse und 1857 het dr Christoph Meriaa em Spidaal no äinisch under d Ärm grife, das Mol mit 800'000 Franke. Mä het e nöije Flüügel, wo hüte dr Christoph-Meriaa-Flüügel häisst, aabaut und dr Markgrööflerhoof no äinisch umbaut.
Karel Kramář
De Karel Kramář (* 27. Dezember 1860 z Vysoké nad Jizerou; † 26. Mai 1937 z Prag) isch en tschechoslowakische Politiker gsi und de erst Ministerpräsident vo de Tschechoslowakei i de Zit vo de erste tschechoslowakische Republik.
Läbe
De Kramář hät Rechtswissenschafte a mehrere Universitäte z Prag, Berlin und Paris gstudiert und isch zum Doktor vo de Recht promoviert worde. Ab 1891 hät er t Prag-Neustadt (Praha-Novemesto) im Wiener Richsrat verträte. 1907 isch er zum stellvertretende Präsident vom österrich-ungarische Richsrat gwählt worde.
Während em Erste Wältchrieg hät er sich de Opposition aagschlosse und hät d Gründig vomene tschechoslowakische Staat gforderet. Wäge dem isch er 1915 verhaftet worde und hät sölle higrichtet werde. 1917 isch er aber begnadigt worde. Im Summer 1918 händ einigi tschechischi Abgeordnete en eigene Nationalrat (Narodní Vybor) gründet mit em Kramář a de Spitz. Wenigi Monate spöter am 28. Oktober hät er e Regierig zämmegschtellt. Er hät d Wahle für de Staatspräsident Tomáš Garrigue Masaryk organisiert und hät 1919 zämme mit em Usseminister Edvard Beneš a de Pariser Fridesverhandlunge teilgno, wo d Tschechoslowakei nöd nur die Sudetegebiet, sondern auch d Karpato-Ukraine debi übercho hät. Nachere schwäre Wahlschlappe vo sinere Partei isch er Aafangs Juli 1919 als Ministerpräsident zruggträte und isch politisch nümme so aktiv ksi. 1937 isch er z Prag gstorbe.
Höhe
D Hechi isch d Längi in vertikaler Richtung. Si isch e eidimensionali Gress un wird doher in Längeeiheite gmesse. De Begriff wird in unterschidlichi Zommenhäng mit verschideni Definitione verwendet.
Ussdähnung
Bi Objekt meint d Hechi di vertikal Ussdehnung.
Geometrie
In de Geometrie spricht ma vun de Hechi vun nem Polygon (Vileck, bsunders bim Dreieck) oder bim Polyeder (Vilflächner). E sonigi Hechi isch e Lot vunera Eck uffera Syte (binem Polygon) bzw. uff e Syteflächi (bim Polyeder).
Abschtond
Im Bezug zueneme Punkt isch d Hechi de vertikal Abstond vunem Objekt.
Luftfahrt
In de Luftfahrt isch d Masseiheit Fuess ieblich.
Geowisseschafte
In de Geodäsie meint d Hehi, (änglisch Elevation), de Abschtond vun ra Referenzflechi (Geoid), wie zum Biispil de Mittelwert vum Meeresspiegel. Onwendung findet do vor allem di sognennt Normalhöhennull, aber au Meter iber Adria (i de Schwiz Meter iber Meer) oder Seekartenull werre bruucht un bilde dobi d Grundlag vun jedere Hechemessung. Biispiil: De Genfersee leit inera Hechi von 372 m iberm Meeresspiegel. Zum Teil werre Höhe au physikalisch als Potenzial vum Erdschwerefeld definiert.
Astronomi: Höhewinkel
D astronomisch Hechi wird ineme Polarkoordinatesyschtem gmesse un git doher e Winkel vunem astronomische Objekt iberm Horizont o.
Neubabylonisches Reich
S Nöibabyloonische Riich (au spootbabyloonischs Riich und Chaldääerriich) isch e Groossriich in dr spootbabyloonische Zit gsi, wo vo 626 bis 539 v. d. Z. existiert het. De Köönig vo däm Riich säit mä vilmol Chaldäer, au wenn si s sälber nid eso gmacht häi. D Häärkumft vo de nöibabyloonische Herrscher het mä bis hüt nonig uusegfunde. S Riich isch 539 v. d. Z. undergange, wo Babyloonie vo de Achämeniide, wo s Altpersische Riich gründet häi, underworfe worde isch.