cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gebrüder Kelterborn
S Büro
1889 isch si Brueder Julius zun em gstoose und iir gmäinsams Büro het e Räije vo Woonhüüser, Willene und Gschäftshüüser baut. Under de Bauwärk isch d Freimuurerloosche an dr Byfangstrooss und öffentligi Geböid wie s Brimarschuelhuus am Rhii oder s Baasler Sanatorium z Davos. S Büro het die Senn'schi Bandfabrik baut und d Chraftstazioon vom Elektrizidäätswärk vo 1898, wo äins vo de wenige Zügniss vo dr früeje Energiiversorgig in dr Schwiz isch, wo no existiert. Au iiri Dramwarthalle im Jugedstiil am Äscheblatz vo 1908 git s no.
Mutterhausen
Muterhüse (lothrìngisch; frànzeesch Mouterhouse, ditsch Mutterhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Muterhüse lijt sìdlich vun Bitche ìm Stààtswàld Muterhüse (Forêt domaniale de Mouterhouse) uf re Heche zwìsche 212 un 423 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Muterhüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1518 àls Munterhausen (1592: Motterhausen, 1594: Moterhausen, 18. Jh.: Moderhausen, 1751: Moutterhauzen, 1771: Moderhausen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Muterhüse ìsch. Muterhüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Muterhüse ghert zem Rhinfrankisch.
Arno Camenisch
De Arno Camenisch (* 1. Februar 1978 z Brigels) isch en Schriftsteller uss Graubünde, wo im rätoromanische Idiom Surselvisch ùn ùff Dütsch schryybt. Er schryybt Prosa, Lyrik ùn Theaterstügg. Überregional bekannt worde isch er dur syn Buech Sez Ner, wo ùff Romanisch ùn Dütsch gschriibe isch, ùn en Sùmmer uss Sicht vo de Älpler bschryybt.
Läbe
De Camenisch isch 1978 in de Fraktion Tavanasa vo de Gmei Brigels ùff d Wält cho ùn het dört au d Primar- ùn Sekundarschuel bsuecht. Deno het er s Lehrerseminar z Chur absolviert ùn meereri Reise dur Europa, Auschtralie ùn Südamerika gmacht. Vo 2004 bis 2007 het er z Madrid gläbt, ùn syt 2007 isch er Studänt am Schwyzerische Literaturinstitut (HKB) z Biel, wonner au läbt.
Vo 2005 bis 2009 het er Byträg für d Sändig Impuls ùff Radio Rumantsch gmacht.
Sylvia Felder
D Sylvia Maria Felder (* 17. Februar 1967 z Gernschbach as Sylvia Maria Karcher) isch e dytschi Bolitikeri (CDU) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Lääbe
D Felder isch e Dochter vun eme Rächtsaawalt un z Gernschbach ufgwachse, wu si au uf d Grundschuel un derno uf s Gimnasium gange isch. Noch em Abitur anne 1986 het si an dr Universitet Dibenga Jura studiert. Anne 1992het si s erscht juristisch Staatsexame gmacht un derno ne Referändariat u. a. bim Erzbischeflige Ordinariat z Fryburg un bim Arbetgeberverband vu dr Babyrinduschtry Bade-Wirttebärg, Im Johr 1994 het si s juristisch Staatsexame abglait un isch derno as Rächtsaawlti zuegloo wore. Vu 2009 bis 2015 het si im Biro vum Karl-Wolfgang Jägel gschafft, wu fir dr Wahlchrais Raschti im Landdag ghocktisch.
D Felder isch ghyrote mit em Jurischt un Manager Rupert Felder. Si hän zäme drei Chinder (*1994, * 1996 un * 2000).
Bolitik
Syter anne 1996 isch d Felder Miglid vum Chraisdag im Landchrais Raschti. Syter 1999 isch si Mitglid im Vorstand vum CDU-Chraisverband Raschti, vu 1999 bis 2013 as Vorsitzeri. Bi dr Kommunalwahl 2014 isch d Felder in Gmairoot vu Gernsbach gwehlt wore.
Bi dr Landdagswahl 2016 isch si im Wahlchrais Raschti iber e Zwaitmandat in Landdag gwehlt wore.
Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport un im Oberrhyroot. Stellverdrättend Mitglid isch si im Ständigen uusschuss, im Petitionsuusschuss, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Sozials un Integration, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft un im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW II“.
Klaus Wanninger
Klaus Wanninger, frieahr au Klaus Christian Wanninger (* 1. März 1953 en Karlsruhe, Baden-Württemberg), isch es Pseudonym vo m a schwäbischa Schriftsteller, dem seine Kriminalromaa moischdens en seiner Gegend schbielad. R läbd en dr Gegend vo Stuegert.
Leba
Wanninger hod an dr Universität Heidelberg evangelische Theologie ond Geographie schdudierd. R isch Studienrat ond schaffd als Religionslehrer an ama Gymnasium en Backnang. Jeds Johr seid 1972 isch r ogfähr 100 000 km mid dr Eisebaa en ganz Europa ondrwegs.
Thema
Klaus Wanninger schreibd Romaa, Sachbüachr, Reiseführer ond Zeidongsardikl. Sei Pseudonym hod r agnomma, will, wia n r moind, d Jonge ned mid dr Weld vo de Kriminalromaa rommacha sottet – dia sei negativ, moind r. Dodrom mag r sein Nama ned drmid zsemmabrenga – r isch jo Lehrer.
Wanninger isch oinr vo dene Krimiautora mo Romaa mid ama örtlicha Bezug schreibad, wia Manfred Bomm, Manfred Eichhorn, Ulrich Ritzel, Volker Klüpfel odr Michael Kobr.
Werk (Auswahl)
Die erfolgreichsten Veröffentlichungen von Wanninger sind seine Schwaben-Krimis mit den beiden Protagonisten Katrin Neundorf und Steffen Braig vom LKA Stuttgart.
Lötschberg
Lötschberg chan folgendes bedüte:
Friedrich Frey-Herosé
De Friedrich Frey-Herosé (* 12. Oktober 1801 z Lindau/Bodesee; † 22. September 1873 z Bärn), vo Aarau (AG), isch en Schwiizer Undernehmer, Offizier und Politiker (FDP) gsii.
Er isch Oberscht und Generalschtabschef im Sonderbundchrieg gsii, hät aber au Erfahrig i dr Zivilregierig als Parlaments- und Regierungsmitgliid vom Kanton Aargau.
Privat isch er engagierte Ornithologe und Vogelsammler gsii und als settige Mitgliid vo dr Aargauische Naturforschende Gsellschaft. Teil vo siinere Sammlig sind hüt im Naturama in Aarau zu gseeh.
Er isch am 16. November 1848 in Bundesrat gwählt worde und hät eso zu de erschte siebe Bundesrät ghört. Am 31. Dezember 1866 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1854 und 1860 und Vizepräsident i de Jahre 1853 und 1859.
Rabbi
Rabbi chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Placidus a Spescha
Dr Placidus a Spescha (* 8. Dezämber 1752 z Trun; † 14. Augschte 1833 au dört) isch e Benediktiner im Chlooschter Disentis und e Geograaf, Bärgschtyger und Sproochforscher gsi.
s Läbe
Er het vo Geburt här dr Name Giuli Battesta Spescha gha und isch z Trun i dr Surselva inere Puurefamilie ufgwachse. Syni Muetersprooch isch s Oberländer Romanisch gsi. Er het die Sprooch au gleert schrybe, was denn nid sälpverständlech gsi isch, und er het au Düütsch gleert. Ane 1765 isch er uf Chur abe ggange bim Thomas Ranin no go Latyn und Musig leere; mit em Ranin het er e Reis in Vinschgau gmacht.
Am 11. Juli ane 1771 isch dr Spescha id Chlooschterschuel z Disentis cho, und scho ane 1774 isch er au em Konvänt vo dem Benediktinerchlooschter byträtte. Es isch e schwiregi Zyt gsi fürs Chlooschter, wil dr amtierend Apt Columban s Huus schlächt gfüert het. Es isch so wyt cho, ass d Benediktinerkongrazion vo dr Schwiiz s Chlooschter Disentis für ne gwüssi Zyt ufglöst und d Mönch uf anderi Chlööschter verdeilt het, ass si dört s richtige Chlooschterläbe wider üebe. Dr Spescha isch uf Äinsidle cho, won er bis ane 1782 het chöne Filosofy und Theology studiere. Am 25. Mai 1782 isch er zum Prieschter gweit worde und er het dr Name Plazid übercho, und derno het men en zrugg uf Disentis gschickt. Sid 1782 isch dr Pater Plazid Pfaarer am Lukmanierpass gsi. Jetz het er agfange d Landschaft gnau aluege, und er het die verschidene Schtei, won er gfunde het, gsamlet.
Im Chrieg zwüsche Frankrych und Öschtrych, wo ane 1798 agfange het, sind im Mai 1799 s Dorf und s Chlooschter Disentis vo de Franzoose abebrännt worde. Dr Pater Spescha isch eine vo dene gsi, wo versuecht hend mit de frömde Milidärfüerer z verhandle und em Pündnerland dr Fride z erhalte, was abr nid vil gnüzt het. D Franzose hend die Samlig vo sältene Schtei vom Pater Plazid mitgnoo, und wo s Chlooschter verbrännt isch, isch drmit au syni Biblioteek mit de Notize, won er gmacht het, kabut ggange. Die frömde Armeeè sind für d Akzioone im Gebirg bsunders a de geografische Dokumänt vom Spescha intressiert gsi. D Öschtrycher hend dr Pater Plazid gfange gnoo und uf Innsbruck procht. Dört het er drvo profitiert, ass es gueti Biblioteeke gha het, und er het ghört, wie dozmol en Expedizion vo Bärgschtyger ufe Grossglockner glungen isch.
Ane 1801 isch dr Spescha zrugg uf Disentis, und dr Apt het ne i verschideni Pfarreie vo dr Surselva gschickt. Er isch au e Zyt lang z Vals gsi, wo d Lüüt im Dorf kei Fröid gha hend dra, ass er so vil uf d Bärge i dr Umgäbig ggangen isch. Es baar Joor lang isch dr Placidus Spescha no uf dr Kaplanei z Trun gsi. Dört isch er am 14. Augschte 1833 gschtorbe.
Pfleeg vo dr rätoromanische Sprooch
Dr Placidus a Spescha het für di rätoromanischi Sprooch e algemein gültegi Schriftsprooch gwünscht. Er het sech drfür ygsetzt, ass me i dr Surselva s Romanische besser pflegt und nid eifach zum Düütsch gwächslet het.
Geografy
Dr Spescha het d Landschaft vom Oberland guet agluegt, se apzeichnet und beschribe. Er het Mineralie gsuecht und sech mit andere Naturforscher uustuscht. Es isch em vil dra gläge gsi, au dr Zämehang vo dr regionale Wirtschaft mit dr Natur z studiere, und er isch eigentlech so wie en früene Vorlöifer vom Naturschutz ufträtte.
s Bärgschtyyge
Psunders gärn isch dr Spescha z Bärg ggange. Me zelt en hütt zu de Pionier vom Alpinismus, grad au wil er vo syne Bärgtuure vil geografeschi Zeichnige zruggbrocht het und wil er ines Büechli gschribe het, wie me sech bi Bärgtuure muess verhalte, was me mitznää het wemme i d Bärge wott goo und was me zum Ässe bruucht, ass me für deil Ruute mit anderne Lüüt sell goo und wie me ufs Wätter muess luege. De andere Mönch vom Chlooschter isch die Lydeschaft vo irem Konväntbrueder aber gar nit rächt gsi.
E Bärg im Cristallinataal bi Medels heisst hütt Piz a Spescha und erinneret a dä ungwönlech Benediktiner vo Disentis.
Uf es baar Bündner Bärge isch dr Placidus a Spescha überhaupt als erschte ufe ggange (mit underschidleche Begleiter):
Bezirk Niedersimmental
Dr Amtsbezirk Nidersimmetal isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Wimmis gsi. Är het nüün Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Nidersimmetal het 21'735 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 319 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre Niderstocke, Oberstocke u Röitige zum Verwautigskreis Thun, Däärstette, Diemtige, Eerlebach, Oberwiil, Spiez u Wimmis zum Verwautigskreis Frutige-Nidersimmetal.
Bösingen FR
Bö̀ö̀sìnge (amtlich Bösingen; franzöösisch Basens; Friburger Patois [bəʒɜ̃]) isch a politischi Gmiin im Seisabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Bö̀ö̀sìnge liit ùf am nördliche Rand vam Seisebezirk, 11 km nordöschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg ùber de Saane. Zue de Gmiin Bö̀ö̀sìnge ghööre o d Wyyler Thürlefeld, Tuftera, Niederbösingen, Noflen, Grenchen, Fendringen, Uttewil, Riederberg, Vogelshus, Litzistorf, Richterwil ù Friseneit. Va de Gmiinflechi si 75,8 % landwirtschaftlichi Flechi, 14,8 % Waud, 8,7 % Sidligsflechi ù 0,8 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Bö̀ö̀sìnge si Wünnewil-Flamatt, Schmitte, Düdinge ù Chliibösige im Kanton Fryybùrg ù Chriechwyl ù Neuenegg ù Loupe im Kanton Bärn.
Gschicht
Bö̀ö̀sìnge isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1228 aus Basens (1264 Balsingue lo grant oder Besingen).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 7 % gläge.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3117 Yywoner 92,6 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 1,4 % Franzöösisch ù 6 % anderi Spraache.
De seislertüütsch Tialäkt va Bö̀ö̀sìnge ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Em Bebbi sy Jazz
Em Bebbi sy Jazz isch en äidäägigs Dschääsfest z Baasel, wo sit 1984 jeedes Joor im August stattfindet. Mit sine 50'000 bis 70'000 Bsuecher ghöört s zu de grösste Dschääsaaläss in dr Schwiz. S Wort «Bebbi» im Naame isch dr Baasler Usdrugg für «Baasler».
Dehnung
E Deenig cha Verschides ghäisse:
Em Bebbi sy Jazz
Bim erste Em Bebbi sy Jazz im Joor 1984 häi 16 Grubbe an acht Blätz rund um s Hotel Basel Muusig gmacht. Hützudags si s mee as 70 Bänds, wo siibe Stunde lang an öbbe 30 Blätz vom säggsi am Oobe aa ufdräte. E Hufe vo de Formazioone si us dr Regioon, won e Hoochburg vom Dschääs in dr Schwiz isch; aber au Grubbe us em öiropäische Usland und us Übersee si verdräte. Verschiideni Schaner vo Dschääs wärde gspiilt: Ragtime, Dixie, Bebop, Blues, Funk, Latin, Swing, e Bigband spiilt uf dr Määrtblatzbüüni am Roothuus, Gospelchör singe in Kiirche, Jazzrock- und Streetbands dräte uf öffentlige Blätz und in Gasse uf und Gläinstgrubbe in Lokaal und Innehööf. Daas alles spiilt sich am Spaalebärg und drum ume ab, in dr Groossbaasler Altstadt zwüschen em Fischmäärt, Haibärg und Noodlebärg bis zur Lienerdskiirche. D Uffüerige si gratis und d Veraastaltig wird dur Sponsore, Gönner und Biidrääg vo de Bäize wo mitmache, finanziert. D Organisazioon isch bis hüte eerenamtlig. 2013 het dr Ärnst Mutschler d Läitig vom Festival abgee.
Am Daag noch Em Bebbi sy Jazz het sich non e Dschääsaalass etabliert, d Benefizveraastaltig Em Bebbi sy Burgergmaind für e soziali Iirichdig, wo d Burgergmäind mithilft bim organisiere.
Patrik Knothe
Dr Patrick Knothe (* 1987 z Singe) isch e dytsche Autor.
Lääbe
Dr Knothe het Chaufmann glehrt un derno Filosofy studiert. Är läbt z Ehinge.
Är het Gedicht in verschidene Anthologie un Zytschrifte vereffetligt, unter anderem in „Der Mauerläufer“. Anne 2014 isch im Leipziger Engelsdorfer Verlag sy erschte Roman „Der gefesselte Dionysos“ uusechuu, 2015 het er „Schwarzweiß – oder eine Geschichte über den Tod“ publiziert, 2017 „Psychodelica“ un 2018 „Sätze“.
Anne 2018 het er bim Gerhard-Jung-Wettbewärb mit em Gedicht „Die Iefältige“ en zweete Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne.
Är isch Mitglid vum Konschtanzer Chinschtlerzirkel „Eule“ un vu dr Meerschburger „Autorenrunde“.
Rote Wurst
Raude Wurschd isch a Briahwurschd. Se derf auf anara Hockedse odr ama andra Feschdle ned fehla. Mr kaa se kocha ond broda
D Zuadada
D Haud sodd a Darm sei, en dem se no graichrd ond au kochd wurd. Wann s Floisch mit Nitrit gsulzd (pökeld) isch, sodd ma se ned grilla. D rauda Farb ka ma au mid andre Middl naakriaga.
Wann dr Metzgr d Wurschd machd, no brauchds au koine andre Zudada, wia se en dr Wurschdfabrik naidig send. Des machd au da Ondrschied aus
Wamma se grilla will, muaß ma an d Gsonhoidsgfahra denga
Andrswo
D schpanische Rote Bratwurst isch a Brodwurschd mo Paprika dren hod ond desdrwega raud isch,
Lörrach-Stetten
Stette isch de südligst Stadtdeil vo de Stadt Lörrach und bis 1806 vorderöstrychischi Exklave und dodemit vor allem katholisch prägt gsi. Am 1. April 1908 isch Stette als erschte Stadtdeil in Lörrach ygmeindet worde. De Stadtdeil hät e Gemarkigsflächi vo 461 Hektar und rund 3000 Ywohner.
Gschicht
Die erschti urkundlichi Erwähnig hät s Dorf im Johr 763 in re Urkunde vom Kloster St. Galle als "Stetiheim" gha. Di datsächligi Gründig vom Dorf wird etwa 100 Johr friehner agsetzt.
Bauwerch
Die katholischi St.-Fridolins-Kirch isch 1822 volländet worre und enthaltet als sognännti Biedermeierkirch barocki und klassizistischi Elemänt. De Architekt isch de Christoph Arnold gsi, e talentierte Wybrenner-Schieler, wo z Südbade zahlrychi Chirche baut hät. Interessanterwis hät sini Rippoldsauer Pfarr- und Wallfahrtkirch e usgsproche ähnligi Vordersite. Näbe säller Rippoldsauer Usfiehrig stellt d Stettener die einzigi reini Doppelturm-Kirch vom badische Wybrenner-Stil dar. S spotgotische Stettemer Schlössle uss em Johr 1666 hät mol als Verwaldigssitz em Säckinger Daméstift dient. S ehemolige Herrehus mit me Treppeturm, wo usse dra litt, isch z Stette de einzig größer Profabau uss em 17. Johrhundert.
Im Süde vo Stette isch mit 14 Stockwerch s vierthöchschte Gebäude vom Landchreis Lörrach. S helle Hochhus isch friehner numme e Hotel gsi. Inzwüsche dient s hauptsächlig als Mietshus. Die undere Stockwerch werre aber noch wie vor als Hotel gnutzt. Usserdem hät s im Gebäude e Bar und e Restaurant.
Wappe
S Wappe vo Stette isch e Mischig uss em alte Rychswappe (schwarz, rot, gold) und em Wappe vo de Herre vo Schönau. De schwarz Balke hät zwei goldeni Ring, de goldig Balke ei schwarze. De rot Querbalke könnt au e Erinnerig ans östrychische Wappe sy.
Z Stette isch de Sportverein TuS Lörrach-Stette beheimatet.
Generalbass
Dr Generalbass bestoot us dr diefste Instrumentalstimm (Basslinie) in Verbindig mit Akkord, wo zur Melodii und zum musikalische Ablauf basse. Die wärde nit usgschriibe, sondern mit Ziffere und andere Sümbool aagee, wo über oder under de Noote vo dr Generalbassstimm gschriibe wärde (Bezifferig). Wie d Akkord genau gspiilt wärde, isch em Spiiler überloo und isch vilmol improvisiert. In modärne Nooteusgoobe git s aber vilmol e möögligi Realisierig vo de Akkord in Nooteschrift (usgsetzte Generalbass), wo dr Herusgääber drzuedoo het. Seer früeji Generalbassstimme bi Stück, wo äifach oder an e Stil bunde si, häi vilmol kä Bezifferig, dr Spiiler chunnt denn uf d Akkord us em musikalische Zämmehang.
Zum d Akkord spiile chömme Harmoni-Instrumänt wie z. B. d Orgle, s Orglepositiv, s Dschembalo, s Regal (nume im Früebarock, spööter isch s us dr Mode cho), s Spinett, d Laute, d Theorbe, d Gitarre oder d Harfe in Froog. D Bassstimm sälber wird im Allgemäine dur e Bassinstrumänt wie s Violoncello, Viola da gamba, Fagott, Serpent, Bassdulzian oder Rankett (in gröössere Bsetzige au Posuune und en Instrumänt wie dr Violone, wo d Bassstimm en Oktave diefer spiilt) versterkt. In gröössere Bsetzige chönne au meereri Akkord- und Bassinstrumänt abwäggselnd oder gliichzitig iigsetzt wärde. Weeli Instrumänt dr Generalbass spiile, überloot mä de Spiiler; d Waal isch abhängig vo dr Zit und em Ort, wo s Stück entstande isch, vo sinere Faktur und sim Charakter, vo dr übrige Bsetzig (wo festgläit isch) und nit zletscht vo de Musiker, wo umewääg si.
Rieden (bei Kaufbeuren)
Riada (amtlich Rieden) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Riada leit nerdlich vo Kaufbeire eschtlich vom Schlingener See. Vo dr Gmarkung sin 64,5 % Landwirtschaftsfleche, 27 % Wald, 8 % Sidlungsfleche un 0,5 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Riada gheret d Pfarrderfer Riada und Zellerberg und s Gheft Büschl.
Gschicht
Riada isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1242.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 8,9 % gleage.
Religion
78,4 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 13,3 % evangelisch.
Verwaltung
Riada hot mit em Markt Ischa und dr Gmoand Pforze a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. D Birgermaischtere vo Riada isch d Inge Weiß.
Dialekt
Dr Dialekt vo Riada ghert zum Oschtschwäbisch.
Europa (Mond)
Europa isch de zwait un chlainst vu de große Mond vum Planet Jupiter.
Entdeckig
De Europa ihr Entdeckig wird im italienische Glehrte Galileo Galilei zuegsproche, wo anno 1610 si ajfachs Fernrohr uf de Jupiter grichtet het. Die veer große Mond Io, Europa, Ganymed un Kallisto werre au als die galileische Mond bzajchnet.
Allerdings het de Dytsch Simon Marius in sinem 1614 erschinene Werch Mundus Jovialis ihr Entdeckig fer sich basprucht, indem er behauptet het, die große Jupitermonde brajts einigi Nächt vor Galilei entdeckt z'ha. Galilei het des azwiflet un het im Marius´ si Werch als Plagiat bzajchnet. Noch hütige Erchänntnisse isch nit uszschließe, dass Marius die Mond uabhängig vu Galilei entdeckt het, jedefalls gen ihri Nämme uf ihn zruck.
Daift worre isch der Mond uf Europa, äre Gliebte vum Zeus us de grichische Mythologi. Obwohl de Namme Europa brajts churz noch sinere Entdeckig vu Simon Marius vorgschlage worre isch, het er sich iber langi Zit nit dursetze chänne. Erst in de Mitti vum 20. Johrhundert isch er wiider in Bruuch kumme. Vochher sin die galileischi Mond iblicherwiis mit römische Ziffere bzajchnet worre un Europa isch de Jupitermond II gsi.
Die galileische Mond sind so hell, dass mer si brajts mitäme Fernglas oder äme chlajne Teleskop bobachte cha.
Bahndate
Europa umkrajst de Jupiter in äme mittlere Abstand vu 670.900 km in 3 Däg 13 Stund und 14,6 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,0101 uf un isch 0,470° gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnajgt.
Ufbau un physikalischi Date
Europa bsitzt ä mittlere Durmesser vu 3121,6 km un ä Dichti vu 3,01 g/cm³.
Europa glicht in ihrem Ufbau de terrestrische (erdähnliche) Planete, wil si iberwigend us silikatischem Gstaj ufbaut isch. Ihri usser Schicht bstoht us Wasser mit äre gschätzte Mächtigkajt vu 100 km. Dribernus dürft Europa ä relativ chlajne Chern us Iise bsitze.
Europa bsitzt mit äre Albedo vu 0,64 ajni vu de hellste Oberfläche vu allene bchannte Mond im Sunnensystem. 64 % vum ingstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
De Europa ihr Oberflächi isch ussergwöhnlich ebe. Si isch vu Furche iberzoge, wo allerdings ä gringi Diefi ufwiise. Bloß wänigi Strukture, wo sich meh wie ajnigi hundert Meter iber d'Umgäbig erhebe, sin festestellt worre.
Uf Europa sin sehr wänig Impaktkrater sichtbar, vu däne bloß dri ä Durmesser vu meh wie 5 km bsitze. De größt Krater, Pwyll, het ä Durmesser vu 26 km. Pwyll isch aini vu de geologisch jüngste Strukture uf Europa. Bi dem Ischlag wurde isch hells Material ussem Undergrund iber Dausendi vu Kilometer weg usgworfe worre.
Die gering Verkraterig isch ä Hiwis druf, dass de Europa ihr Oberflächi geologisch sehr jung isch. Schätzige vu de Ischlagshäufigkajt vu Komete un Asteroide ergäbe ä Alter vu höchstens 30 Millione Johr.
Die glatt Oberflächi un d'Strukture erinnere sehr starch an Iisfelder in Polarregione uf de Erde. S'wird vermutet, dass sich under de Europa ihrer Chruste us Wasseriis ä Ozean us flüssigem Wasser bfindet, wo dur d'Wirkig vu Gezittechräft erwärmt werre duet. D'Temperatur uf de Europa ihrer Oberflächi btrait bloß 110 K am Äquator un 50 K an de Pole. Under dene Bdingige isch Wasseriis hert wie Gstaj. Die größte sichtbare Krater sin offesichtlich mit frischem Iis usgfüllt un igebnet worre. Der Mechanismus sowie Brechnige vu de dur d'Gezittenchräfte verursachte Erwärmig len druf schließe, dass de Europa ihri Iischruste etwa 10 bis 15 km starch isch. De drunter ligend Ozean chännt ä Diefi vu bis zue 90 km ufwiise.
De Europa ihr uffälligst Merkmol isch ä Netz vu chrüz un quer verlaufende Gräbe un Furche, in de latinische Nomenklatur fer d'Europa-Geographi Linea gnennt, die die gsamt Oberflächi iberziege. D'Linea hän ä starchi Ähnlichkajt mit Risse un Verwerfige uf irdische Iisfelder. Die größere sin etwa 20 km brajt un bsitze udütlichi usseri Ränder sowie ä innere Brajch us hellem Material. D'Linea chännte dur Kryovulkanismus (Kältivulkanismus) oder de Usbruch vu Geysire us warmem Wasser entstande si, wodur d'Iischruste usänander druckt worre isch.
Detailleerte Ufnamme zajge, dass sich Dajl vu de Iischruste gegenänander verschoben hän un verbroche sin, wobi ä Muster vu Iisfelder entstande isch. D'Bwegig vu de Chruste wird dur Gezittechräft vorgruefe, wo d'Oberflächi um 30 m heben un senken. Europa wiist, wie de Erdmond un die übrige innere Jupitermond, ä bundini Rotation uf un zajgt durend mit deselbe Syte zum Planet. D'Iisfelder müesste dodebi ä bstimmts, vorhersagbars Muster ufwiise. Detailleerte Ufnamme zajgen statt desse, dass nur die geologisch jüngste Gebit ä sonigs Muster zajge. Anderi Gebit wiche mit zuenämmendem Alder vu dem Muster ab. Des cha dodemit erklärt werre, dass sich de Europa ihr Oberflächi gringfüegig schneller bwegt, als ihr innere Mantel un de Kern. D'Iischruste isch vum Mondinnere dur de dezwische ligend Ozean mechanisch abkopplet un wird vu im Jupiter sinene Gravitationschräft be-iflusst. Verglich vu de Ufnamme vu de Rumsonde Galileo un Voyager zajge, dass sich de Europa ihr Iischruste in etwa 10.000 Johr ajmol um de Mond bwegt.
Ä witere Typ vu Oberflächestrukture sin krajs- un ellipseförmigi Bilde, Lenticulae (lat. Flecke) gnennt. Vili sin Erhebige (engl. Domes), anderi Verdiefige oder ebeni dunkli Flecke. D'Lenticulae sin offesichtlich dur ufstigends wärmers Iis entstande, verglichbar mit Magmakammere in de Erdchruste. D'Domes sin dodebi nufdruckt worre, die ebene dunkle Flecke chännte gfrores Schmelzwasser si. Chaotischi Zone, wie Conomara Chaos, sin wi ä Puzzli us Bruchsticker gformt, wo vu glattem Iis umgäbe sin. Si hän s'Ussähne vu Iisberg in äre gfrorene See.
Atmosphäre
Ufnamme vum Hubble-Weltrumteleskop hän Hiwiis uf s'Vorhandesi vu äre extrem dünne Atmosphäre us Sürstoff ergä, mit äme Druck vu 10-11 bar. S'wird agnu, dass de Sürstoff dur d'Iwirkig vu de Sunnestrahlig uf d'Iischruste entstoht, wobi s'Wasseriis in Sürstoff un Wasserstoff gspalte wird. De flüchtig Wasserstoff entwiicht sofort in de Weltrum, der massericher Sürstoff wird dur de Europa ihri Gravitation länger festghobe.
Magnetfeld
Bi Vorbiflieg vu de Galileosonde isch ä schwachs Magnetfeld gmesse worre (si Stärchi entspricht etwa ¼ vu dere vum Ganymed). S Magnetfeld varieert, während sich Europa dur die usserst usprägt Magnetosphäre vum Jupiter bwegt. D Date vu Galileo wiise druf hi, dass sich under de Europa ihrer Oberflächi ä elektrisch lajtendi Flüssigkeit bfindet, etwa ä Ozean us Salzwasser. Drübernus zajge spektroskopischi Undersuechige, dass die rötliche Linie un Strukture an de Oberflächi rich an Salz, wie Magnesia, sin. D Salzablagerige chännte zruckblibe si, als usträtes Salzwasser verdampft gsi isch. Wil die festgstellte Salz in de Regel farblos sin, dürfte anderi Element, wie Iise oder Schwäfel fer die rötlich Färbig verantwortlich si.
Läbe uf Europa
S'Vorhandesi vu flüssigem Wasser het Spekulatione drüber ufchu lo, ob in de Europa ihrene Ozeane Forme vu Läbe existeere chänne. Uf de Erde sin Läbensforme entdeckt worre, wo under extremste Bdingige, au ohni s'Vorhandesi vu Sunneleecht, bsto chänne, etwa in de hydrothermale Quelle (Black Smoker) vu de Diefsee oder im antarktische Wostoksee. Bislang git's chajni Hiwiis dodefir, doch solle späteri Missione des kläre helfe. Adenkt wird ä ubmannti Kryobot-Rumsonde, wo uf de Oberflächi lande, sich dur die Iischruste durschmelze un ä Art „Mini-Uboot“ (Hydrobot) in de Europa ihr Ozean ablo soll.
Bdütig fer d'Exobiologi
Fer d'Exobiologi (Lähr vum usserirdische Läbe) spilt s'megliche Vorhandesi vume bläbte Europa-Ozean insofern ä wichtigi Rolle als des die sognennt Ökosphäre - also die Zone um ä Stern, wo mer Läbe wie mir es chenne fer meglich haltet, praktisch ubegrenzt nach Usse usdähnt het. Wie au s'riich Läbe in de irdische Diefsee zaigt, isch läbe nit ubedingt uf Sunneleecht agwise, sundern cha au mit us geologische Prozesse friwerrende Energi usku. Des stigeret die megliche bwohnbare Braiche um anderi Stern ganz gwaltig.
Yves Tanguy
Dr Yves Tanguy (* 5. Januar 1900 z Bariis, as Raymond Georges Yves Tanguy; † 15. Januar 1955 z Woodbury, USA) isch e franzöösische Mooler vom Surrealismus gsi.
Im Yves Tanguy sini Landschafte si mänggisch luftig liicht, Wulkeformazioone äänlig, mänggisch erinnere si an dr Grund vo Meer oder an d Oberflechene vo fremde Blaneete. Nie si si äindütig: Es si surreali Landschafte im woore Sinn vom Wort. Sini verschlüsslete Bildwälte si au hüte rätselhaft.
Lääbe und Wärk
Dr Tanguy isch 1900 z Bariis uf d Wält choo. Er isch en anarchische und gliichzitig schwigsaame Mensch gsi. Während siner Zit am Gymnasium het er dr Pierre Matisse droffe, wo s Fründ und spööter si Sammler worde isch. 1923 het er en Usstellig vom Giorgio de Chirico in dr Galerii Paul Guillaume gsee und het beschlosse, Mooler z wärde. Dr Tanguy isch Autodidakt gsi, er het 1923/24 aagfange afo zäichne und aquarelliere. Er isch denn vom Dadaismus beiiflusst und no wit vo dr Pittura metafisica äwägg gsi. In de früeje Wärk vom Tanguy gspüürt mä d Iiflüss vom Expressionismus, vom Kubismus und vo dr neue Sachlichkeit. No 1925 het er sich em Surrealismus zuegwändet. In dam Joor het er d Jeannette Ducrocq ghürootet. Dr Tanguy het Kontakt zum André Breton, Louis Aragon, André Masson, René Magritte, Salvador Dalí und Max Ernst ghaa, isch aber in deeren iirem Schatte bliibe. D Bildsprooch, won er in dr Middi vo de 1920er Joor entwickelet het, het er witgeend biibehalte. Er het au erotischi Zäichnige gmacht, wi um 1928 acht Illustrazioone zu Les Couilles Enragées für e Verlreger René Bonnel, Bariis. Bin ere Razzia vo dr Bolizei si die bim Drucker Gaston Coquette beschlagnaamt worde, und dr Verleeger het si Brojekt ufgee. In dr Middi vo de 50er Joor si si zum erste Mol veröffentligt worde und zwar im Wärk Maria Comburg, Journal intime d'une provinciale, wo dr Verleeger as Philéas Fogg, London-Melbourne-Calcutta, aagee isch. Daatsächlig het sich drhinder dr Bariiser Verleeger Eric Losfeld versteckt. Im Joor 1938 isch dr Tanguy maassgääblig an dr Exposition Internationale du Surréalisme in dr Galerii Beaux-Arts z Bariis bedäiligt gsi.
Dr Tanguy isch im Novämber 1939, noch em Usbruch vom Zwäite Wältchrieg, in d USA emigriert. Sini Bilder si zum Däil Kommentar gsi zu Ufrüstig und Chrieg. 1940 het er die amerikanischi surrealistischi Künstlere Kay Sage ghürootet. 1942 het er an ere Usstellig in dr Peggy Guggenheim iirer Galerii Art of This Century z Manhattan mitgmacht.
Dr Tanguy isch 1955 z Woodbury, Connecticut, am ene Hirnschlag gstorbe, nochdäm er scho Joore lang nit guet zwääg gsi isch. E baar vo sine Wärk si postum uf dr documenta II (1959) z Kassel zäigt worde.
Syens
Syens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Gschicht
Syens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1018 as Ciens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 23,2 % gläge.
Religion
53,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Syens isch dr Alexandre George (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 0,3 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 117 Yywohner 86,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 8,5 % Dytsch un 5,2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Furna GR
Furnä isch e Gmeind vom Bündnerland.
Geografy
Die Gmeind lyt i dr Bündner Regioon Prätig-Tavaa uf dr lingge Syte vom Furnär Bach.
S Dorf het es baar uf em Gmeindbann verströiti Hüüsergruppe.
Im Süüde isch s Bärgmassyv vom Hochwang.
Gschicht
S Dorf isch s erschte Mol in ere alten Urkunde vom Joor 1479 gnänt. Es het zum Gricht Chaschtelsch ghöört.
Sid em 14. Joorhundert sind-t Walser i das Piet cho.
Wehingen
Wäniga, jenger ao Wähiga (amtlich Wehingen) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Wassermusik
Wassermusik isch dr schriftdütsch Ditel
Wehingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 22,6 % Landwirtschaftsfleche, 61,5 % Wald, 14,9 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Wäniga gheret s gleichnamig Dorf, dr Weiler Harras ond dr Wohnblatz Steighaus.
Gschicht
Wäniga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 793.
Verwaltong
Wäniga hot sich mit dr Gmoede Bubbse, Deilinga, Egesa, Gausa, Kingsa ond Reichabach zom Gmoedverwaltongsverband „Heuberg“ mit Sitz en Wäniga zammegschlosse;
Dr Birgermoeschter vo Wäniga ischt dr Gerhard Reichegger.
Reichartshausen
Reichartshausen (sidfränkisch Reischatshause) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Reichartshausen lyt im Chlaine Odewald, im Ibergangsbiet vum Kraichgau zum Odewald. Nochbergmaine vu Reichartshausen sin Schönbrunn im Norde, Aglasterhausen im Oschte, Helmstadt-Bargen im Sidoschte, Epfenbach im Sidweschte un Lobbach im Weschte.
Wehingen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Wäniga ghert zom Schwäbisch.
Reichartshausen
Gmaigliderig
Zue Reichartshausen ghere s glychnamig Dorf, d Ortschaft Reichartshauser Jagdhaus un dr Wohnblatz Reichartshauser Mühle (Hacksmühle).
Gschicht
Reichartshausen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1100 as Richardshusen.
Verwaltig
Reichartshausen het sich mit dr Stedt Waibstadt un Neckarbischofsheim un dr Gmaine Epfenbach, Helmstadt-Bargen un Neidenstein zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Waibstadt zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Otto Eckert.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Reichartshausen ghert zum Sidfränkisch.
Maren Ade
D Maren Ade (* 12. Dezämber 1976 z Charlsrue) isch e dytschi Filmreschisseeri, Draibuechautoori un Filmbroduzänti. Fir ire Spiilfilm Toni Erdmann het si dr Europäisch Filmbryys 2016 gwunne un isch unter anderem fir dr Oscar un dr Golden Globe nominiert gsii. Zäme mit dr Janine Jackowski un em Jonas Dornbach duet si d Filmprodukzioonsfirma Komplizen Film laite.
Eusebius von Caesarea
Dr Eusebius vo Caesarea (* 260/64 in Palestina; † 339 oder 340 in Caesarea; altgriechisch: Εὐσέβιος ὁ Καισάρειος (Εὐσέβιος τὴς Καισάρειας), Eusebios vo Kaisareia) isch e spootantike christlige Theolog und Gschichtsschriiber gsi. Er wird as dr Vater vo dr Chillegschicht bezäichnet und zu de Chilleväter zelt.
Si Wärk
Sini wichdigste Wärk si d Chronik, d Chillegschicht und S Lääbe vom Konstantin. Dr Eusebius het Zuegang zu e Hufe Kwelle gha, wo hüt nüm erhalte si. Sini vile Zitat us ene si historisch seer wärtvoll. Er het au über das brichdet won er sälber oder Augezüüge erläbt häi. Die Beschriibige si noch hütige Maassstääb nit nöitral, aber dr Eusebius het doch brobiert, eso z schriibe, wie s bassiert isch, und er het si Material zum Däil kritisch gsichdet, au wenn er do und dört selektiv vorgange isch.
Maren Ade
Lääbe
D Maren Ade het ab 1998 an dr HFF München zeerscht Produkzioon un Meediewiirtschaft un speeter Spiilfilmreschy studiert.
Anne 2001 het si zäme mit dr Janine Jackowski d Filmprodukzioonsfirma Komplizen Film grindet, wu si 2003 ire HFF-Abschlussfilm Der Wald vor lauter Bäumen dermit broduziert het. Dr Film isch uf e Hufe internazionaale Feschtiwäl zaigt woore un het unter anderem dr Speziaalbryys vu dr Jury vum Sundance Film Festival 2005 gwunne. Ir zweet Spiilfilm Alle anderen het sy Uuruffierig im Wettbewäärb vu dr Internazionaaale Filmfeschtspiil Berlin 2009 ghaa un isch deert mit em Große Bryys vu dr Jury un mit em Silberne Bäär fir d Birgit Minichmayr as Beschti Daarstelleri uuszaichnet woore. Alle anderen sin in iiber achtzeh Länder in dr Kino glofe.
Anne 2017 isch si in d Wettbewäärbsjury vu dr 70. Filmfeschtspiil vu Cannes gruefe woore.
D Maren Ade duet näbe ire aigene Film au Wäärch vu andere Reschisseer produziere.
Si läbt mit em Reschisseer Ulrich Köhler un ire Chinder z Berlin.
Herrenberg
Härrabärg oder älter Haerebärg (dt. Herrenberg) isch a Stadt en dor Midde vo Bada-Wirttebärg. Se leid ogfär 30 km sidweschdlich vo Stuagort an dor Autobã A 81, ond 20 km weschdlich vo Dibeng an dor B 28. Härrabärg isch d´ virdgraeschda Stadt vom Landgraes Bebleng und bildet a Mittelzentrum fir de andore Gmaendena dromrom.
Seid-m 1. Januar 1974 isch Härrabärg a Graosa Graesstadt. Mid de Gmaendena Deggapfronn ond Nufreng hådd Härrabärg a Verwaltongsgmaenschaft ausgmachd.
Nåchborgmaendena
Folgende Stedt ond Gmaendena grenzed a Härrabärg ã (em Uhrzåegor nåch): Deggapfronn, Gärdreng, Nufreng, Hildrizhausa ond Aldorf (älle Landgraes Bebleng), Ammorbuach (Landgraes Dibeng), Gaefälda ond Jeddeng (båede Landgraes Bebleng) ond Wildberg (Landgraes Calb).
Stadtglidorong
Zo Härrabärg ghaered außor dor Kärnstadt no weidore siba aegmaendede Stadtdåel: Affstett, Gildschda, Haslich, Kåa, Kuppeng, Menchbärg und Oberjeseng. Bis en d 1960er ond 1970er Jåhr nae send dia älle sälbstendiche Gmaendena gwäa. A baar Flechena send andore Nåchborstadtdåel zuagordned, wenn se mid denne on Zsẽmahang hend. Älle siba Stadtdåel send Wohnbezirk em Senn vo dor bada-wirttabärgischa Gmaendeordnong ond hend on åegena Ortsvorstehor.
Älle Stadtdåel außor Kåa ond Menschbärg hend no weidore Wohnblätz:
En dor Kärnstadt wäerded no a baar Wohngebiet (Nuibaugebiet) mit åegene Nãma ondorschida; de wichdigschde zwåe send s Längaholz ond s Ziegelfäld.
Raomblanong
Härrabärg bilded a Middlzendrom en dor Regio Stuagort, mid Stuagort als Oberzendrom. Zum Middlbereich Härrabärg ghaered no folgende Gmaendena em sidweschdlicha Dåel vom Landgraes Bebleng: Bodorf, Deggapfronn, Gaefälda, Jeddeng, Metzeng und Nufreng.
Gschicht
D´ Sidlong Härrabärg wird zom aerschda Mål anna 1278 erwehnt, d Burg Härrabärg aber scho anna 1228 als castrum nostrum herrenberc. Em Kenigreich Wirttabärg (1806-1918) isch Härrabärg oena vo de Oboramtsstedt gwäa. Em Jåhr 1938 isch s Oboramt Härrabärg zom Graes Bebleng komma.
Verwaldong
Haerebärg hådd mit de Gmaendena Deggapfronn ond Nufreng a Verwaldongsgmaeschaft ausgmachd.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahle 2006 un 2011: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäggd ond Schreibweis
Dor Dialäggd vo Härrabärg ghaerd zom Middlschwäbischa. Där Artiggl då wird nåch ond nåch ens Middlschwäbische omgschriba. Dia Buachstaba, dia må em Haochdeitscha edd vorkommed (å, ã, ẽ ond õ) stammed aus andore Eiropäische Haochsbråcha.
Moyenvic
Moyenvic (ditsch 1915–18 Medewich, 1940–44 Mettwich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Moyenvic lijt àn dr Seille, me Nawefluss vun dr Mosel, sìwe Kilometer sìdeschtlich vun Château-Salins uf re Heche zwìsche 198 un 317 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn granzt ìm Sìde àn s Département Meurthe-et-Moselle.
Gschìcht
Moyenvic ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 836 àls Medianus Vicus.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Moyenvic ghert zem Lorrain.
Epameinondas
Dr Epaminondas (* um 418 v. d. Z. z Theebe; † 3. Juli 362 v. d. Z. bi Mantineia), au Epameinondas,, isch e griechische Staatsmaa und Fäldher gsi. Er gältet as dr grösst Staatsmaa vo Theebe und het die sogenannti Schiefi Schlachtornig entwigglet.
Lääbe
Dr Epaminondas isch dr Soon vom Polymnis gsi und us ere Familie cho, wo vornääm aber nid woolhabend gsi isch. E wichdigi Rolle het in sinere Jugend dr Pythagoreer Lysis us Tarent gspiilt, wo us Italie gflüchdet und vom Vater vom Epaminondas ufgnoo worde isch. Dr Lysis isch dr Husleerer vom junge Epaminondas worde und es isch mööglig, ass er uf en en Iifluss im Sinn vo dr pythagoreische Philosophii ghaa het.
Dr Epaminondas het 385 v. d. Z. im ene Hilfskor dient, wo d Thebaner ire Verbündete, de Spartaner, zur Hilf gschiggt häi, für e Fäldzuug gege Mantineia in Arkadie. Er het sim Fründ Pelopidas s Lääbe grettet, au wenn er sälber scho verwundet gsi isch. Wo d Spartaner im Joor 382 die thebanischi Zitadälle Kadmeia bsetzt häi, het sich dr Epaminondas zruggzoge und Filosofii studiert. Er isch 379 an ere Verschwöörig drbii gsi, zum Theebe vo de Spartaner z befreije und isch gege dr Mord am oligarchische Regänt gsi.
371 v. d. Z. isch er zum Böotarch ernennt worde und mä het en mit andere thebanische Abgordnete zum ene Friidenskongräss uf Sparta gschiggt. Wo d Spartaner under em Köönig Kleombrotos I. mit 10'000 spartanische Hoplite und 300 Riter in Böozie iigfalle si, isch s am 6. Juli 371 v. d. Z. in dr Eebeni vo Leuktra zur Schlacht cho. Die thebanischi Armee, wo vom Gorgidas vo Grund uf reformiert worde isch, isch under em Kommando vom Epaminondas gstande. D Thebaner häi 6'000 Hoplite und 1000 Riter ghaa. Dr Epaminondas het do as erste die Schiefi Schlachtornig aagwändet und het dr rächt Flüügel vo dr spartanische Falanx ufgriibe. Die spartanischi Armee het sich druf zruggzooge. 400 vo 700 Vollbürger vo Sparta si in dere Schlacht umchoo. Das isch die ersti Niiderlaag für e spartanischi Armee in ere Fäldschlacht gsi und mit ere het dr Abstiig vo Sparta aagfange.
Vo denn aa häi d Böozier und d Phoker die thebanischi Oberherschaft anerkennt, und au d Ätoler und Lokrer häi sich mit ene verbündet. Dr Epaminondas het dr Staat und d Armee reformiert: zum Bischbil si d Soldate mit lange Sarisse (Spiess) usgrüstet worde, e Bürgerweer isch entstande und Stoossdruppe si iigfüert worde. Theebe isch denn e Hegemonialmacht in Griecheland worde.
D Arkadier und d Messenier, wo wider unabhängig worde si, häi sich zum ene Staat zämmegschlosse, zum de Spartaner chönne Paroli biete. Wo dr Epaminondas zrugg uf Theebe cho isch häi en d Radikaldemokrate aaklagt, ass er si Amtszit öigemächdig verlengeret häig und häi em mit dr Doodesstroof bedroot. Won er aber d Erfolg vo sim Fäldzug verzelt het, het s Gricht sich ufglööst ooni überhaupt abzstimme.
Im Joor 367 isch Theebe au vom Perserriich as die vorherrschendi griechischi Macht anerkennt worde. Vo 365 aa het dr Epaminondas brobiert, d Thebaner drzue z überreede, e gwaltigi Flotte z baue und eso au Athen uszstäche. Die Flotte isch scho grooss gnueg gsi, ass 364 v. d. Z. Byzantion, Chios und Rhodos vo Athen abgfalle si.
Wo d Arkadier vo Theebe abgfalle si, het er im Summer 362 v. d. Z. e vierte Fäldzug uf e Peloponnes gmacht. Er isch bis uf d Agora in Sparta cho, isch denn aber zrugggschlaage worde. Bi Mantinea (10 km nördlig vom hütige Tripolis) isch s zun ere Schlacht choo. D Thebaner si 33'000 Maa stark gsi und iiri Gegner, wo d Spartaner, d Athener, d Arkader und d Mantineer drzueghöört häi, häi en Armee vo 22'000 Maa ghaa. D Thebaner häi d Schlacht gwunne, aber dr Epaminondas isch döödlig verwundet worde und am 3. Juli 362 v. d. Z. gstorbe und uf em Schlachtfäld begraabe worde. Noch em Dood vom Epaminondas het d Theebe si Machtstellig in Griecheland nüm chönne verdäidige.
Alpabfahrtsherz
Alpabfahrtshärze oder Häärzli sind traditionelli Schmuckhärze us Holz. Mit ine wird s Veh z Liechtestei bi de Alpabfahrt gschmückt. De Bruuch isch uf Liechtestei beschränkt und hie syt 1830 nachwysbar.
Beschrybig
Bi de jährliche Überfüehrig vom Veh vo den Alpe zrugg i d Dörfer im Tal sind d Härde fästlich mit Blueme gschmückt. Die beste Milchchüe sind draa z erchänne, dass si zuesätzlich schöni und schwäri Glogge trägid. Usserdem wärdid ine mit Bänder und Blueme verzierti Mälchstüel uf e Kopf taa, und uf iri Stirn wird es hölzigs Härz, s sogenannte Alpabfahrtshärz, bunde. Nach der Alpabfahrt wärdid die Härz traditionell a d Ussewand vom Vehgade gnagled. D Alpabfahrtshärze sind e regionali Bsunderheit im liechtesteinische Oberland.
D Härz sind öppe 14 cm breit und 17 cm hööch und trägid hüüfig d Uufschrift «JHS», s Christusmonogramm. Früehner sind si vo de Alphirte aagfertiged worde und sind drum sehr individuell gstaltet gsi, doch hüt chömid si schlichter und einheitlicher dehäär, wil iri Härstellig uf wenigi Betriib beschränkt isch.
De Liechtesteiner Künstler Georg Malin hed 1980 e Sonderbriefmarke mit em Motiv vom ene historische Alpabfahrtshärz us em Jahr 1849 entworfe, wo als Teil vo de Serii «Alpwirtschaftsgeräte» usegäh worden isch.
S Walsermuseum z Trisabärg zeigt en Uswahl vo Alpabfahrtshärze i synere Duurusstellig.
Sophia Loren
D Sophia Loren (* 20. Septämber 1934 z Rom ; burgerli Sofia Villani Scicolone) isch e italienischi Filmschauspiileri. In dr 1960er Johr isch si zuen eme Wältstar wore.
Lääbe
D Sophia Loren isch in dr Chlaistadt Pozzuoli bi Neapel in arme Verhältnis as Dochter vum Riccardo Scicolone un dr Romilda Villani ufgwachse. Ihri Eltere sin nit ghyrote gsii, dr Vater het d Familie verloo.
Ihri erscht Hauptroll het d Loren im Film Weiße Frau in Afrika ghaa. Mit Hollywood-Produktione Hausboot (1958) oder Es begann in Neapel (1960) un dur ihre Oscar fir Und dennoch leben sie isch si ne internationale Filmstar wore. In dr USA het si Film drillt mit Star wie Anthony Quinn, Clark Gable, John Wayne, Richard Burton, Cary Grant, Frank Sinatra, Anthony Perkins, Charlton Heston, Paul Newman un Gregory Peck. E Raie vu Kinoerfolg het si mit em Marcello Mastroianni as Lyynwandpartner ghaa
Philipp II. (Makedonien)
Dr Philipp II. (* um 382 v. d. Z.; † 336 v. d. Z. z Aigai) isch vo 359 bis 336 v. d. Z. Köönig vo Makedonie gsi. Er isch dr Vater vom Alexander em Groosse.
Dr Philipp het die makedonischi Armee reformiert, die aadlige Familie hinder sich brocht und het denn wääred Joorzäänt gege d Illyrer, d Thraker und die griechische Poleis Chrieg gmacht. Schliesslig isch Makedonie zur Vormacht in Griecheland worde. Im Joor 338 het er d Athener und d Thebaner in dr Schlacht vo Chaironeia gschlaage und denn dr Korinthisch Bund gründet, wo alli Poleis usser Sparta Mitgliid von em gsi si. Dr Philipp het sich zum Hegemon vom Bund lo weele. Er het Blään ghaa zum s Perserriich aazgriffe, isch aber ermordet worde, bevor er sä het chönne umsetze.
D Läistige vo dr makedonische Armee under sim Soon und Noochfolger Alexander si im Wääsentlige e Folg vo dr Milidäärreform vom Philipp II. gsi.
Bossonnens
Bossonnens (patois ; tüütsch Bossum) isch a politischi Gmiin im Vivisbachbezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Gschicht
Bossonnens isch zum eerschte Maul gnamset choo um 1000 aus Bucenens.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 16,7 % gläge.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1041 Yywoner 89,5 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,9 % Tüütsch ù 6,6 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 7 va de 1041 Yywohner ggredt.
Bezirk Oberhasli
Dr Amtsbezirk Oberhasli isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Meiringe gsi. Är het sächs Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Oberhasli het 7'771 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 550 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Inderlache-Oberhasli.
Jenaz
Jenaz isch e Gmeind im Bündnerland.
Geografy
S Dorf Jenaz isch im Taalbode bi dr Landquart unde. Dr Chäärn vom alte Dorf isch chly wyter oben uf eme Bode.
Zue Jenaz ghöred au no d Wyyler Rüti und Pragg-Jenaz.
Helmut Müller-Enbergs
Dr Helmut Müller-Enbergs (* 1960 en Haltern am See) isch a deidschr Politolog.