cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arbon
Wirtschaft
D Firmaa Saurer isch e grosse Broduzänt vo Laschdwääge i dr Schwiiz gsi, hüt isch si no im Beriich Textilmaschine tätig.
Reformierte Kirche Suhr
Di reformierti Chile Soor isch s reformiert Chilegebäud in de aargauische Gmeind Soor. Si ligt uf eme Hügelschporn oberhalb vom Dorf.
Gschicht
An de Schtell, wo di hütig Chile stoht, hets scho zu de Ziit vo de Karolinger en erschti Chile gäh. Dadermit isch Soor eini vo de erschte Pfarreie im Aargau gsi. Am Ändi vom 15. Johrhundert het me derte e noii Chile bout, wo im Johr 1495 iigweiht worde-n-isch. Wo im 1528 in Schtadt und Republik Bärn d Reformation iigfüert worde-n-isch, isch au d Chile vo Soor e reformierti worde. Im 1542 het me an de Nordsite vo de Chile de Kirchturm bout. Ein Ruum im Turm isch es Zitli e Gfängniszelle gsi. D Chile het me über di Johrhundert mehreri Mol umbout, so zum Bischpil nach eme Brand im 1844, wo d Holzdecki und d Chilefaischter zerschtört worde sind. Bi de Renovation in de 1950er-Johr het me versuecht, de Stilelement vo de ursprüngliche Chile wider meh Ruum z gäh. Sit em 12. April 2014 isch d Chile e Wägschtation uf em Felix Hoffmann-Wäg.
Chilebau
D Chile isch im spätgotische Stil bout. Bi de Renovation am Ändi vo de 1950er-Johr sind drü grossi Chilefaischter vom Felix Hoffmann igsetzt worde. Uf de linke Siite gseht me im Passionsfaischter Szene vom Abemahl, im Garte Gethsemane, de Chrüzigung und de Abnahm vom Lichnam vo Jesus vom Chrüz. Im Faischter im Chorscheitel gseht me s öschterlichi leeri Grab, d Uferstehig, de Uferstandeni mit em Thomas und Jesus mit de Jünger uf em Wäg uf Emmaus. Im rächte Faischter werde Szene us de Apostelgschicht dargstellt und zwar d Steinigung vom Stephanus, de Paulus vor Damaskus, d Taufi vom Kämmerer us Athiopie und de Paulus in Seenot.
Usstattig
Im Chileturm sind füf Glocke, wo uf c, e, g, a und c gstimmt sind. Im 2003 isch e noii Orgle vo de Firma A. Hauser vo Chlidöttige ibaut worde.
Chicago
Chicago [ ; ] (dütsch au: Chikago) isch e Stadt am Südwestufer vom Michigansee im Bundesstaat Illinois in de Veräinigte Staate vo Amerika. Mit ere Iiwoonerzaal vo 2.695.598 (2010 ) isch si die drittgrössti Stadt in de USA. In dr Agglomerazioon lääbe 8,7 Millione, in dr Metropolregion Chicago 9,7 Millione Mensche (2007).
Chicago isch sit dr Middi vom 19. Joorhundert e wichdigi Handelsstadt in de Veräinigte Staate. Iiri Laag het het die Funkzioon begünstigt: d Statdt lit an dr Mündig vom Illinois Waterway, wo die Groosse Seä mit dem Mississippi River und em Golf vo Mexiko verbindet, si isch über e Sankt-Loränz-Seewääg bzw. über dr Eriekanal mit em Atlantik und New York City verbunde, und isch e Chnotepunkt vo wichdige Iisebaanstreckene, wo d West- mit dr Ostküste verbinde.
Chicago isch dr Sitz vo dr Chicago Mercantile Exchange, dr grösste Wareterminbörse in de Veräinigte Staate, und vom Chicago Board of Trade, dr grösste Roostoff-, Fiudscher- und Optionsbörse vo de USA.
Friedrich Widmann
Friedrich Alexander Napoleon Widmann (* 10. Dezember 1805 en Buacha, Oberschwaben; † 8. Juni 1876 en Eglofs, Württemberg) war a deidschr Jurist ond Domänendirektor.
Läba
Vom 10. November 1825 aa hod dr Widmann Rechtswissenschaft an dr Eberhard Karls Universitet Dibenga schdudierd. Er isch Midglied vom a erloschene Corps en Dibenga, em Corps Allemannia I worra. Des isch abr em gleicha Moned ufglösd worra. R hod noo s Corps Rhenania Tübingen grendad. En dem isch r zom aischda Senior (Airschdr vo ara Studentenverbinduong) gwähld worra. Weil r 2,10 m groaß war, war a guadr Mensura-Fechdr. Nach em Exama hend s en mid emma schööna Comitat (Abschied) vrabschieded ond bis Raodeburg brochd.
1829 war r als a Referendar wiedr en Dibenga, drnoch Aktuar ond Notar bei de Fürstlich Thurn ond Taxischen Amtsgrichden en Schär ond  Obermaachtel. Ab em End 1836 hod r als Rentmeister fir d Herrschafd Waldburgisch-Zeil gschaffd ond isch Fürstlich Zeilscher Amtmann (Bezirksamtmann) vom Amt Ober-Zeil (später Doil vom Oberamt Leikirch worra. ond Domänendirekdr en Zeil. Zom End vo de 1850er Johr isch r als Domänadirekdor vom Fürschd Alfred I. zu Windisch-Graetz nach Eglofs ibergsiedeld. Drneba isch r a jurisdischr Rod vom Fürschda Constantin von Waldburg-Zeil blieba. Dr Fürschd Waldburg-Zeil war Midglied vom Corps Rhenania Freiburg. D Rhenania Dibenga hod em Widmann 1848 a Ehraband vrlieha.
Gemeiner Efeu
Ds Äbhöi oder wie me nöier seit dr Efföi (Hedera helix L.; alemannischi Näme) isch e Pflanzenaart und grad au no der Name von ere grössere Gruppe, ere Gattig vo Pflanze, wo me zu der biologische Familie vo den Araliaceae zellt.
Friedrich Widmann
Läba
Vrheiroded war er en erschder Eh (1837) mid ''Anna Josefa geb. v. Boscher, dr Schwester vo seim Corpsbruder Anton v. Boscher, en zweiter Ehe (1862) mid dr Creszentia geb. Bentele''. Aus boide Ehe hod r fenf Döchter ond zwoi Sööh ghed, von denen dr oi 1865 a Pfarre worra isch, der ander 1875 als Nochfolgr em Amt vo seim Vatddr gschdorba isch. Sei gschwischtrichs KendKarl Widmann († 1875) war a Tübser Rhenane ond em Corps Suevia Heidelberg, a 'Heidelberger Schwob'.
Gemeiner Efeu
übere Pflanzename
Der Carl von Linné het däre Pflanze der latynisch Name Hedera helix gää, und uf Hoochdüütsch heisst si ussert eifach Efeu au no gnöier Gemeiner Efeu oder Gewöhnlicher Efeu.
Es git vonnere verschideni alemannischi Mundartnäme oder es hät si ämel vor hundert Jaar no ggää:
Di hoochtüütsch Schrybig und Uussprooch Efeu, wo hütt au i de Mundaart hüüffig voorchunt, isch äigetli faltsch: S p-h i früenöihoochtüütsch Ebheu, Epheu het mer ab em 17. Joorhundert as e Schrybig für de Luut f interpretiert und drum aafoo Efföi säge. Di alt Uussprooch Abhöi, Äbhöi, Ebhöi usw. läbt aber wytumen i der Alemannia wyter. S Woort goot zrugg uf althoochtüütsch ebihouwi, e Zämesätzig oder eener en umtüüteti Schy-Zämesetzig vomene nid rächt klaare eb- mit Höi. S Äbhöi hät me nämli au zum Füetere vom Vee pruucht, bsunders wenns suscht nid gnueg Fueter ggää het. S Schwyzerisch Idiotikon het zu Mundartvariante und der Wortgschicht gnaui Informazioone.
Thedingen
Thädinge (lothrìngisch; frànzeesch Théding, ditsch Thedingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Gemeiner Efeu
was es für ne Pflanzen isch und wie si tuet wachse
Es isch es Gwächs mit Bletter, wo immer, also au im Winter draablybe, und es ghört zu de «immergrüene» Pflanze. Bi junge Bletter gseet d Form no chly uus fasch wien e Hand, d Form vo den eltere Bletter isch eener rundlich oder eiförmig. S Äbhöi wachst gäärn im Schatten under de Böim.
Thedingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Thädinge lijt sìdlich vun Forbach ìn dr Neche vun dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 223 un 378 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Thädinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 777 àls Tatinga.
Gemeiner Efeu
was es für ne Pflanzen isch und wie si tuet wachse
D Chlädderwurzle hebe so guet, ass me bi Hüüser und a Muure wo me dr Efföi drvoo wägggnoo het, no denen iiri Füess gseht wo bim Abryyssen a dr Muur blybe chlääbe.
Thedingen
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Gemeiner Efeu
was es für ne Pflanzen isch und wie si tuet wachse
Alti Escht wärde mit de Joore immer tiker und hölzig, fasch wie Baumschtämm.
Thedingen
Verwàltung
vun Thädinge ìsch. Thädinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Lund
Lund isch e Stadt i dr südschwedische Provinz Skåne län und dr historische Provinz Schone. Sie isch mit 76.188 Iwohner (31. Dezember 2005) die elftgröschti Stadt im Land und, noch Malmö und Helsingborg au die drittgröschti Stadt vo dr Provinz.
Thedingen
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Thädinge ghert zem Rhinfrankisch.
Gemeiner Efeu
was es für ne Pflanzen isch und wie si tuet wachse
Grossi Efföipflanze mache Blueschtständ mit vilne ganz chlyne grüentschelige Blüete dra, wo für Beji, Wäschpi und Flöige guet sind: nach em Verblüeje git’s druus glänzigi schwarzi Früchtli; d Biolooge sägene Beeri. I jedere Frucht het’s es paar Soome drinn.
Thedingen
Dialekt
Z Théding hàt s e bààr zweisprochige Stroßeschìlder:
Gemeiner Efeu
öppis vo dr Kulturgschicht
Bi den Alte isch s Äbhöi e Pflanze gsi vo de Götter, bsunders vom Osiris, em Dionys, em Hephaistos und em Bacchus, und Chränz us syne Bletter het me scho bi de Grieche vilne Lüüt als Pryys für verschideni gueti Leischtige fyrlech gschänkt. Für die eerschte Chrischte isch die Pflanzen es Zäiche vo dr Unstärblichkeit gsi. Und me het sen als Simbol für d Tröji agluegt. Sider und bis hütt bruucht men iiri Zwiig als Dekorazioon für fyyrlechi Momänt.
Die ganzi Pflanzen isch giftig, me cha sen aber wemmen uufbasst für gwüssi xundheitlechi Sache bruuche.
Früener isch Äbhöi au as Winterfueter, aso as «Fueterlaub», für s Vee pruucht woorde. Vo deet chunt d Zämesetzig im Pflanzename mit «Heu» und «Laub».
S Äbhöi chunt au inere Puureregle voor: Chömed d «Trüübli» vo der Frucht vom Äbhöi guet, so gilt das au für d Wytruube im Joor drufabe; falled aber d «Beeri» über de Winter ab, so isch das es Zeiche für en gringe Wy.
San Francisco
San Francisco [], offiziell City and County of San Francisco, isch e Stadt und e Metropolregioon im US-Bundesstaat Kalifornie an dr Westküste vo de Veräinigte Staate vo Amerika. Mit 805.235 Iiwohner isch si die viertgrössti Stadt vo Kalifornie. Im globaale Vergliich gältet si näben äänlig groosse Stedt wie etwa Frankfurt am Main oder Amsterdam als middelgroossi Wältstadt.
Dr Naame vo dr Stadt chunnt us em Schbaanische. San Francisco isch noch em Häilige Franziskus, also em Franz vo Assisi, benennt. E Spitznaame für d Stadt, wo bi de Iiwooner lang verpöönt gsi isch aber in de letzte Joor immer mee akzeptiert wird, isch Frisco.
San Francisco lit in dr Nööchi vo dr San-Andreas-Verwärfig und s Risiko für Ärdbeebe isch hooch. Am 18. April 1906 isch s bis jetzt schwerste Ärdbeebe bassiert, won e Sterki vo 7,8 uf dr Richterskala ghaa het. Öbbe 3000 Mensche si im Beebe und in de Füür druf umchoo und drei Viertel vo San Francisco si zerstöört oder stark beschäädigt worde.
Zu de Seenswürdikäite ghööre s Fisherman’s Wharf-Kwardier mit sine Bäize, d Golden Gate Bridge, d Lombard Street, dr Wulkechratzer Transamerica Pyramid, s eltiste Bauwärk in dr Stadt, d Mission Dolores, s Gwärb- und Woongebiet Presidio, und Haight-Ashbury, wo in de 1960er Joor vo dr Hippiebeweegig in dr ganze Wält bekannt gmacht worden isch.
Rathaus (Zürich)
S Zürcher Raathuus isch zwüschet 1694 und 1698 zmitzt i der Altstadt vo Züri über d Limet poue worde. S Üsser isch na de Spaatrenaissance verpflichtet, s Inner dänn aber ganz im Hochbarock gstaltet. Es isch es schööns Byschpil für es Raathuus us de früene Nöizyt.
Bis ane 1798 isch im Raathuus s politisch Zäntrum vo der Stadtrepublik Züri gsii. Nach der Helvetik isch s ane 1803 in Psitz vom Kanton Züri choo, wo drin jetz amig der Kantonsraat taget. Au de Gmäindraat vo de Stadt Züri bruucht de Saal für syni Sitzige, und derzue tüend au na d Chilesynode und de Chileraat vo der Evangeelisch-refermierte Landeschile und dän au d Synoode vo de röömisch-katholische Körperschaft Züri drin Raat halte.
D Muure vom Raathuus sind prächtig mid Marmor, Süüle, Relief vo verguldete Löie, Trache als Wasserspejer, Porträrelief vo bikannte Lüüt us der Antike und vo de Zürcher und de Schwyzer Gschicht, drunder au de Wilhälm Täll, und mit latynischen Inschrifte gschmückt. D Porträrelief steled es Bildprogramm daar, wo d Legitimiteet vom Raat, wo im Huus taget hät, söl understryche.
Haus zum Raben
S «Huus zum Raab» isch e barocks Bauwärk an dr Aeschevorstadt 15 z Baasel. Es ghöört zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.
S «Zum Raab» isch um 1764 vom Samuel Werenfels für e Bankiee Felix Battier baut worde, öbbe zwäihundert Meter vom Aeschedoor in dr Richdig zur Freije Strooss am Blatz vom Gasthoof «Zum Rappen», und umfasst drei früeneri Liigeschafte. Dr Gaarde eläi het elf Parzälle iignoo. S Huus isch im Stiil vom Barock baut, het drei Stöck, und bestoot us drei Geböiddräkt um en Eerehoof ume. Es het e Balkon über em Iigangsdoor und jeedi Mängi Mansardefänster uf em Dach. 1766 het dr oberschwööbisch Mooler Joseph Esperlin (1707-1775) im «Raab» e Fresko gmoolt: d Verherrlichung der Tugenden und Sturz des Lasters. 1785 het dr Battier s Bankhuus Felix Battier und Ehinger gründet, wo si Sitz im «Huus zum Raab» gha het.
S Huus lit grad näben em «Huus zum Paradiis» im Baasler Banke- und Versicherigskwardier zwüsche dr Baasler Kantonalbank und dr UBS und isch dr Sitz vo dr «Fondation Thorens», wo Künstler in Noot understützt.
Ablaut
E Ablut (Pl. Ablyt) isch e reegelhafde Wägsel zwische Vokal im glyyche Lexem, wù im Geegesaz zem Ùmlut nid phonologisch bedingd isch.
Dr dydsch Uusdrùg Ablaut isch ane 1819 in d Schbroochwiseschafd yygfierd woore vùm Jacob Grimm, wù doodermid dr Wägsel vù dr Vokal in dr Konjugation vù dr schdaarche Verbe im Germanisch bezaichned hed.
In dr indogermanische Schbrooche isch dr Ablut e wichdigi Erschyynig in dr Flexion ùn in dr Woordbildig.
Qualitative ùn quantitative Ablut
S wird ùnderschiide zwisch em quantitative Ablut ùn em qualitative.
Ablut in andere Schbrooche
Byyschbel vùm Ablut us indogermanische Schbrooche:
Nääbe dr indogermanische Schbrooche hän au z. B. di semitische e Ablutsyschtem.
Ablut in dr dydsche Schbrooch
Fir d Gschiichd vù dr di dydsche Schbrooch sin zwoo idg. Ablutzyylede am wichdigschde: idg. *e ùn idg. *a.
Idg. *e wägsled normaalerwyys esoo:
Idg. *a wägsled normaalerwyys esoo:
In dr germaanische Schbrooche sin bi dr schdaarche Verbe segs Ablutzyylede endschdande, d. h. as die idg. Vokal (Grùndstapfle: *e, *a, *o) in dr germanische Schbrooche in verschiidene Kombinatione mid andere Lut ùnderschiidligi Ablyt zaige.
Im Aldhoochdydsch ùn schbeeder im Midelhoochdydsch sin die segs Ablutchlasse dùr reegelhafdi Lutveränderige deno wyder ùfgschbalde woore.
Ablutchlass I (idg. *e + i)
ai in dr Abteenigsstapfle isch im Ahd. zue ei woore, vor r, h, w dùr di ahd. Monopththongierig zue ē (vgl. got. gaits, ahd. geiz „Geiß“, aber got. maiza, ahd. mēro „mehr“).
Ablutchlass II (idg. *e + u)
Germ. eu isch im Ahd. dùr d Brächig zue io woore, vor i, j ùn u in dr Folgesilb zue iu. D Ablutchlass IIb isch endschdande, wel in dr aldhoochdydsch Monophthongierig germ. au vor Dental oder germ. h zue ō wooren isch (vgl. got. augō, ahd. ouga „Auge“, aber got. ausō, ahd. ōr „Ohr“).
Ablutchlass III (idg. *e + NK bzw. idg. *e + LK)
Vor Nasalverbindig isch idg. e scho im Germanisch zue i ghoobe woore.
Vor Liquidverbindig isch idg. e in dr Grùndstapfle bliibe, nume vor i, j ùn u in dr Folgesilb isch s zue i ghoobe woore (ahd. helfan, aber: ih hilfu).
Ablutchlass IV (idg. *e + N/L)
Nääbe dr Verbe mid aifachem l, m, n, r ghèère doo au no d Verbe derzue ùf ch (< germ. k) ùn ff mid r vor em Vokal: bräche, dräffe. Vor i, j ùn u in dr Folgesilb isch idg. e in dr Grùndstapfle zue i ghoobe woore (ahd. brehhan, aber: ih brihhu).
Ablut in dr alemanische Dialäkt
Wel in alene alemanische ùn au alne oberdydsche Dialäkt s Präteritum gschwùnden isch, sin di germanische Ablutchlasse im Alemanisch chuum no aidydig usenander z halde, wel vyyl Verbe derbyy in anderi Ablutzyylede iibergange sin. Zem Dail sin Zyylede zämegfale, wel s kai Ùnderschaidig me in dr Präteritumforme gid.
As Byyschbel sin d Ablutzyylede mid der Ùnderdailige im Dialäkt vù Obfige ùfgfierd. Dooderbyy wääre di ainzelne Zyylede ùnderdaild no dr Vokal in drèi Forme (Infinitiv, 1 Sg. Präs. Ind., Part. Perf.).
Dr Vokal isch in alene drèi Forme glyych.
Ablut im Saleytitsch
S Saleytitsch isch dr ainzig alemanische Dialäkt, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Jh. e lääbig Präteritum ghaa hed. Wäg däm sin di germanische Ablutzyylede no gued z sää. D Forme fir d 1. Sg. Prät. sin im Saleytitsch uusgliche noch dr Pluralforme.
Im Saleytitsch zaigd si d Halbbrächig vù ahd. io zue ei.
Fußach
Fuasche (amtlich Fußach) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Gschicht
Fuasche ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 840 als Fossonas (1090 Villa Fozzaha).
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Fuasche ischt dr Ernst Blum.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Fuasche khört zum Bodeseealemannisch.
Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg
D Martin-Luther-Universidäät Halle-Wittebärg (MLU) isch en Universidäät z Dütschland, wo 1817 entstande isch, wo zwäi Universidääte zämmedoo worde si: Die elteri isch 1502 as Leucorea z Wittebärg gründet worde, die jüngeri isch d Friedrichs-Universität, wo dr brandeburgisch Kurfürst Friedrich III. 1694 z Halle (Saale) het lo gründe. Die nöi Universidäät isch e Zentrum vom Pietismus und vo dr Ufkläärig gsi und isch bald die bedütendsti Universidäät in ganz Dütschland worde.
Hochschuellehrer
Noch Geburtsjoor
Feldkirch (Vorarlberg)
Fealdkirch (aalt: Fêalkl) isch a Stadt im österriichischa Bundesland Vorarlberg und liit a dr Grenz zu Liachtaschtoa und zuar Schwitz. Fealdkirch isch oh d Hauptstadt vom Bezirk Fealdkirch. D Stadt Fealdkirch heat 7 Ortstöal: Innastadt, Levis, Altastadt, Gisiga, Nofels + Bangs, Toschters und Tisis.
Vo dr Iwohner her isch Fealdkirch mit d zweitgröscht Stadt z Vorarlberg noch Dorabira.
S Wohrzeicha vo Fealdkirch isch d Schattaburg. D Schattaburg isch im 12. Jhdt. vom Hugo I. erbaut worra. I dr Schattaburg git's ussrdeam no a Hoamatmuseum und a Restaurant. Untr dr Schattaburg isch an Minigolfplatz.
Geografi
Fealdkirch lit am Uusgang vom Illtal in dr Ebene vom Alperhii. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 34,5 % Landwirtschaftsfläch, 36,1 % Wald, 19,2 % Sidlungsfläche und 10,3 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Fealkirch ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 842 als Feldkirichun.
Ortstöal
Ortstöal vo Fealdkirch sin: Altastadt, Gisiga, Tisis, Innastadt, Levis, Nofels und Toschters.
Nofels
Nofels isch dr weschtlichschte Ortstoal vo Fealdkirch zwüschat am Scheallaberg im Süda, dr Ill im Nordoschta und am Rhii im Weschta. Zu Nofels körand o d Wilr Fresch (ufam Scheallaberg), Bangs (a dr Grenz zur Schwiz) und Matschels. S Gaschthus Sterna z Bangs isch as weschtlichschte Gaschthus vo Öschteriech. Nofels isch mit 10,7 Kwadratkilometr ausserdem dr Flächa noch dr gröscht Ortstoal vo Fealdkirch und heat 3.771 Iwohnr.
Bis 1925 heat Nofels zum Ortstoal Altastadt kört und isch sit döt an oagaständiga Ortstoal vo Fealdkirch.
Toschters
Toschters isch oan vo da Fealdkircher Ortstöal. S ersch mol erwähnt ischer 1045 worra. Gnennt hotman nochnam Ma mitam Nama Toste odr Tosti. Iwohner hots 5.169 und 2.304 Hushalt. S ligt damit im Verhältnis zu da andara Ortschafta im Mittelfeald. Toschters isch 1925 gi Feldkirch igmoandet wora und hot a Volksschual, a Fürwehr, an Poschtpartner, a Kircha und a paar Gschäfter.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Fealkirch ischt dr Wolfgang Matt.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Fealkirch khört zum Bodeseealemannisch.
Ratswaage (Halle)
D Rootswaage isch vo 1571 bis 1581 baut worde und isch äins vo de bedütendste Rönessans-Geböid z Halle (Saale) gsi. Si het zämme mit em Alte Roothuus und dr Rootskapälle s Bild vo dr Ostsite vom historische Määrtblatz bestimmt. Mee as 140 Joor lang isch d Rootswoog s Hauptgeböid vo dr Friedrichs-Universität Halle gsi. D Rootswoog isch bim ene Luftaagriff am 31. Merz 1945 zum Däil zerstöört und 1948 abgrisse worde. Hüte stoot uf em Grundstück e Waarehuus. An sinere Ussewand het s sit 2008 e Bronserölief, wo an d Rootswoog erinneret.
Herten
Herte isch e Dorf im Landchreis Lörrach und sit em erschte Oktober 1973 e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde.
Lag
Herte isch im Weste bis Südweste vo Rhyfälde. Im Norde gränzt s an Degerfälde, im Oste an Warmbach (e Deil vo de Chernstadt). Im Weste litt Grenzach-Wyhle uff em Riehrberg. De Ortsdeil Herte litt usserdem an de Schwizer Gränze gegenüber vo Chaiseraugscht AG.
Gschicht
Di erschte Sydler sin d Römer gsi, wie Fünd uss derre Zit bewyse, mer hät aber au e alemannische Friedhof entdeckt. Di erschti Erwähnig isch im Johr 807 als Harta/Hertum gsi; wahrschints hät s dörtmolige Dorf zu de Grafschaft Rhyfälde ghört. 1291 isch e Burg Hertin z Basel erwähnt worre. Mit de Grafschaft Rhyfälde zämme isch Herte 1494 zu Östrych cho.
Im Johr 1879 isch z Herte s St. Josephshus gründet worre. Säll isch e Pflägeheim mit re Behindertewerchstatt.
Vom 12. bis 15. Juli 2007 hät e Jubiläumsfest stattgfunde.
Wappe
S Wappe vo Herte (vgl. Infobox) zeigt uff blauem Grund e goldigs Hexagramm, wo i siner Mitti e Wappe mit de Farbe vo de östrychische Flagge isch. S goldige Hexagramm isch s Dorfzeiche, di östrychischi Flagge erinnert an d Züeghörigkeit zu Östrych. S Wappe isch 1905 eso bschlosse worre.
Verchehr
S Dorf isch über d Hochrhybahn (Basel–Chrüzlinge) mit em überregionale Schienenetz verbunde. Do drüber use hät si Busverbindige. Si ghört em Regio-Verchehrsverbund Lörrach a. D Bundesstroß B34 fiehrt uff Bodme-Ludwigshafe und uff Grenzach-Wyhle. Usserdem isch Herte über d L139 mit Grenzach-Wyhle und Rhyfälde-Degerfälde verbunde. Nächsti Audobahnaschlussstelle sin:
Bildig
Herte hät e Grund- und e Hauptschüel. Alternativi witerfiehrendi Schüele sin z Grenzach, Lörrach, Rhyfälde und Bad Säckinge. Usserdem gits im Ortsdeil Herte e katholische und e evangelische Chindergarte, zudem e Schüel und Chindergarte für Lüt mit geistiger Behinderig.
Isaak Gröbli
De Isaak Gröbli (* 26. April 1882 Oberuzwil; † 27. April 1917 Gossau) isch e Schwiizer Industrielle, wo d Schifflistiggmaschine erfunde het.
Lebe
De Issak Gröbli isch em 26. April 1882 z Oberuzwil as dritts Chind vom Joseph Gröbli und vo de Anna Katharina uf d Welt cho. Sin Vatter isch de Dorflehrer vo Oberuzwil gsii und het denebet ono e chliini Weberai bitribe. Mit elfi het er bi sim Vatter s Webe glernt.
Mit 18ni isch er zäme mit eme Fründ uf Lyon uusgwanderet. Well er aber nöd de gwünschti Erfolg ghaa het, isch er noch drai Joor wider zrugg i sini Haimet und het i merere Weberaie gschaffe, so z Rüeschlike, z Thalwil und ab 1841 z Oberuzwil. 1842 isch er is Militär iitrette und isch Korporal wore.
Noch em Tood vo sim Vatter ane 1843 het er dem sini Weberai öbernoo und uusbaut. Denebet het er ono e militärischi Karriere gmacht. Im Sonderbundchrieg isch er Feldwaibel gsii, 1848 isch er zom Lütenant biförderet wore und i de 1850er Joor isch er zom Hopme uufgstige.
Ghüroote het de Isaak Gröbli ane 1849 und zwoor d Anna Elisabeth Grob. Sini Weberai het er us wertschaftliche Gründ müese zuetue und het denn as Laiter i verschidnige Weberaie gschaffe, isch aber nie lang blibe. 1859 het er z Oberuzwil en aigni Ferggerai uuftue. Er het denn afange e Stiggmaschine z entwerfe, wo denn vo de Firma Benninger z Uzwil baut woren isch. Die Schifflistiggmaschine het den ab 1865 d Firma Johann Jacob Rieter z Winterthur afange herstele und de Gröbli isch uf Winterthur züglet. Er isch technische Laiter vo de Mechanische Stickerai Wülflinge wore, wo mit zee Schifflistiggmaschine afange het schaffe. Im Augste 1873 isch de Isaak Gröbli a de Weltuusstelig z Wien för sini Erfindig mit ere Medaille uuszaichnet wore.
1874 isch bim ene Arbetsunfall sini recht Hand verstümmlet wore und er het 1878 e noiji Stell i de Strickerai J. Rubli z Winterthur aagfange. 1882 isch er Laiter vo de noi gründete Schifflistiggerai Gieger & Dierauer z Uzwil wore. E Joor spööter isch sini Erfindig a de Landesuustellig z Zöri vorgstellt wore.
1886 het er z Gossau en aigni Stiggerai uuftue. Ane 1889 het er för sini Stiggeraie a de Weltuustelig z Paris e Bronzemedaille öberchoo. Er isch em 27. April 1917 gstorbe.
Au sii Soo, de Joseph Arnold Gröbli, het e noiji Maschine erfunde, nämli de Stiggautomat mit Lochcharte.
Bütweiler
Büethwiller (frz. Buethwiller, dt. Bütweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Büethwiller lijt ìm Sundgoi àn dr Làrg, vier Kilometer nordeschtlich vun Dàmmerkìlch, 17 Kilometer sìdweschtlich vun Sanne un 18 Kilometer sìdweschtlich vun Mìlhüüse, zwìsche dr Nochbergmeine Bàlschwiller ìm Norde un Hàgebàch ìm Sìde.
Gschìcht
Büethwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1343 àls Bütwyler (1420 Buotwiler).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Büethwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Thicourt
Thicourt (Patois Thico, ditsch Diedersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Thicourt lijt rund 33 Kilometer eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 234 un 336 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1093 bìs 1602 hàt s z Thicourt e Benediktinerkloschter gan.
Mirko Filipovic
Mirko „Cro Cop“ Filipović (* 10. Septämbr 1974 z Vinkovci, Kroatien) isch e kroatische MMA- sowie e K1-Kämpfr, wo am 10. Septämbr 2006 am Pride-„Open-Weight“-Grand-Prix Sieger worde isch.
Thicourt
Verwàltung
vun Thicourt ìsch. Thicourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Thicourt ghert zem Lorrain.
Mirko Filipovic
Filmkarriere
Im Johr 2005 het er die erschti Hauptrolle im Actionfilm Ultimate Force übernoh. Es isch sini bishär einzigi Tätigkeit als Schauspieler gsi.
Gaißau
Gòòschou (amtlich Gaißau) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Gòòschou lit zwüschat em Alte Rhii und em Bodesee, an dr Grenze zua dr Schwiiz. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 47,4 % Landwirtschaftsfläch, 7,5 % Wald, 8,5 % Sidlungsfläche und 36,7 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Gòòschou siand Höchst, Thal, Rheineck und St. Margrethen.
Gschicht
Gòòschou ischt zum erschte Mol gnennt worra um 900.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Gòòschou ischt dr Reinhold Eberle.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Gòòschou khört zum Bodeseealemannisch.
Thimonville
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Thimonville lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 228 un 291 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vum 31. Jüli 1812 bìs zem 12. Janner 1831 ìsch Tragny züe Thimonville ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Thimonville ìsch. Thimonville ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Thimonville ghert zem Lorrain.
Felix Hoffmann-Weg
De Felix Hoffmann-Wääg isch en Kulturwääg im Kanton Aargau. Er verbindet sächs vo de elf aargauische reformierte Chile, wo Glasfaischter vom Aarauer Künschtler Felix Hoffmann us de Mitti vom zwänzigschte Joorhundert dinn z gseh sind.
Es isch di Reformierte Landeschile Aargau gsi, wo de Wääg het lo iirichte.
d Faischter i de Stadtchile z Aarau
In de Stadtchile vo Aarau sind sächs Faischter im Chor vom Felix Hoffmann. An de öschtliche Chorwand hets drü Faischter us de Johr 1939 und 1943 zu Gschichte vom Noie Teschtament, dadervo zwei Chrischtusfaischter und es Gliichnisfaischter. An de Südsite hets im Chorruum drü Faischter us de Johr 1949 und 1953 zu Sachen us em Alte Teschtament, nämlich es Schöpfigs-, es Chönigs- und es Prophetefaischter. In dene sechs Faischter hets meh wi sächzg einzelni Szene mit Darstellige vom Chaos vor de Schöpfig bis zu de Uferstehig vo Chrischtus.
z Soor
In de Reformierte Chile Soor sind drüü grossi Faischter vom Felix Hoffmann. Uf de linke Siite gseht me s Passionsfaischter mit Szeene vom Abemahl, im Garte Gethsemane, de Chrüzigung und wie me de Lichnam vo Jesus vom Chrüz abgnoo het. Im Faischter im Chorscheitel gseht me s öschterliche leere Grab, d Uferstehig, de Uferstandeni mit em Thomas und de Jesus mit de Jünger uf em Wäg uf Emmaus. Im rächte Faischter werde Szeene us de Aposchtelgschicht zeigt und zwar d Steinigung vom Stephanus, de Paulus vor Damaskus, d Taufi vom Kämmerer us Athiopie und de Paulus in Seenot.
z Robischwil
Z Robischwil hets i de Reformierte Chile drüü Chorfaischter vom Hoffmann us em Joor 1938, wo d Verlügnig vo Jesus durch de Petrus, d Chrüzigung und wie d «Sünderin» em Jesus sini Füess tuet wäsche zeiget. Im Joor 1970 het de Felix Hoffmann noch zwei witeri Faischter gmacht, d Taufi vom Kämmerer und d Jünger uf em Wäg nach Emmaus. Die beide Faischter sind in de Nordwand vo de Chile z gseh.
z Gaueschtei
I de Reformierte Chile Gaueschtei isch s Gliichnis vo de gschiiden und de dumme Jungfraue in eme chline Faischter us em Johr 1953 z gseh.
uf em Kirchbärg
Im Johr 1949 het de Felix Hoffmann siibe Faischter für di alti Chile uf em Kirchbärg bi Chüddige gmoolet, vo dene sind drüü im Chorruum und vier im Chileschiff. Im Schiff isch d Vision vom Jesaja, d Taufi vo Jesus durch de Johannes, s Mahl z Emmaus und d Hochziit zu Kana. In de Chorfaischter isch di heilig Familie mit em Ängel, d Chrüzigung und d Uferschtehig.
Dammerkirch
Dàmmerkìlch (frz. Dannemarie, dt. Dammerkirch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Dàmmerkìlch lijt im Sundgöi àn dr Làrg (frz. Largue, dt. Larg), eme Nawefuss vun dr Ill, un àm Rhin-Rhone-Kànàl.
Gschìcht
Dàmmerkìlch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 823 àls Domna Maria (1016 Danamarachiricha, 1187 Domarckilke).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dàmmerkìlch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dàmmerkìlch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Peter-Huchel-Preis
Dr Peter-Huchel-Bryys (dt. Peter-Huchel-Preis) isch e Literaturbryys fir Lyrik, wu syter anne 1984 all Joor vum SWF, ab 1999 vum SWR, un vum Land Baade-Wirtebäärg vergee wird. Uuszaichnet wääre in Maanig an Peter Huchel (1903–1981) rusraagendi Gedichtbänd, wu zue dr Entwicklig vu dr Lyrik im dytsche Sproochruum byydraage. D Uuszaichnig isch mit 10.000 Euro dotiert (Stand 2019) un wird all Joor am. April, em Huchel sym Geburtsdaag, z Staufe vergee.
Alfred Siefert
Dr Alfred Siefert (* 25. Jänner 1861 z Lohr; 23. Novämber 1918 ebedert) isch e dytsche Haimetdichter gsii.
Lääbe
Dr Alfred Siefert isch e Suhn vum Handelsmann Christian Wilhelm Siefert gsii.
Är het anne 1888 im Sälbschtverlag e Gedichtband „Grüselhornklänge“ vereffetligt mit syn „Gedichte ernsten und heitern Inhalts in Lahrer Mundart“. S Grüselhorn isch noch ere Lohrer Sag e Horn gsii, wu dr gfange Walther vu Geroldseck dr Ort vu syre Gfangeschaft soll draa gchännt haa, wun er s ghert het. Ai Gedicht het dr Siefert em „Dodi“ gwidmet, eme Lohrer Orginal, wu as aihändige Stroßewischer gschafft het, wel er e Chrucke bruucht het, wun er mit dr andere Hand ghebt het. Zum 75. Firmejubileum vum Elektrizitetswärch Mittelbade AG 1981 isch s Buech nei ufglait wore.
Dr Siefert het si bi dr Freiwillige Fyywehr engaschiert un isch Mitglid im Schwarzwaldverain gsii. Derzue isch er ehreamtlige „Bezirkspfleger der Kunst- und Althertumsdenkmäler in Lahr i. B.“ gsii. Är het si stark fir d Renovierig vu dr Burgruine Hohengeroldseck yygsetzt.
D Stadt Lohr het e Stroß noch em Siefert gnännt, dr Alfred-Siefert-Weg.
Neuenhof
Neuenhof chan folgendes bedüte:
I de Schwiz:
Z Dütschland:
Lueg au: Neunhof
20. November
Dr '''20. Novämber''' isch dr 324. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 325. in Schaltjohr), dodermit blybe no 41 Däg bis zum Änd vum Johr.
Vörstetten
Veerstette isch e Gmei im Landgreis Emmedinge in Bade-Württeberg und lit wenigi Kilometer nerdlig vu Friburg im Brisgau.
Alemannisch
Dr ursprünglich ertlig alemannisch Dialekt ghert zum Oberrhialemannisch, wu zum Nideralemannische zellt.
Gmaindigliäderung
Zue dr Gmaindi Veerschtette ghert d'Nochberortschaft Schupfholz.
Gschichte
Archäologischi Befund wiise e Besidlung vu dr hittige Gmarkung Veerschtette scho fir d'Zitt vor 7.000 Johr nooch. Die erscht urkundlichi Erwähnung stammt vu anno 993.
Ä Bliätizitt het Verschtette am End vum 18. un am Afang vum 19. Johrhundert erläbt. Us dr Johre vu 1770 bis 1820 sin noch ebba 70 Fachwerghiiser guet erhalde un präge zsämme mit em Kirchturm s'Ortsbild vu Veerschtette.
Religione
Als Ortschaft, wu scho in dr Zitt vu dr Reformation badisch gsi isch, isch Veerschtette bis nooch em Zweite Weltgriäg ganz iberwigend evangelisch gsi un het erscht siterher durch Zuezug au e nennenswerti Azahl vu Burger mit andere Konfessione.
Politik
1972 hän sich diä Gmainde Veerschtette un Denzlinge zue eme Verwaltungsverband zsämmegschlosse, wo zwei Johr später noch d'Gmaindi Riddi biträtte isch.
Dr Verband erledigt fir sini Mitglidsgmainde Verwaldungsufgabe. Er isch under anderem dr Schuelträger fer alli Schuele im Verbandsgebiit un underhaldet ä gmainsame Bauhof.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappe
S'Wabbe vu Veerschtette zeigt in gspaltenem Schild vorne in Gold e rode Schrägbalge, hinde in Blau e goldene Gräbbs un e silbrigs Richtschwert.
Gmeipartnerschafte
Veerstette isch mit dr franzesische Gmeinde L’Etrat un La Tour en Jarez im Département Loire verschwisteret.
Bildig
Veerstette het e eigeni Grundschuel.
Gaschurn
Kaschore (amtlich Gaschurn) ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Montafon) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Kaschore lit im Montafon uf 979 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 2,0 % Landwirtschaftsfläch, 9,8 % Wald, 59,2 % Alpa, 0,2 % Sidlungsfläche und 28,8 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Kaschore ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1423 als Gaschurra, Partenen 1499 als Parthenna), d Zeinisalpe scho 1089 als alpem in Signes.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Kaschore ischt dr Martin Netzer.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Kaschore khört zum Bodeseealemannisch.
Fraunhofer-Institut für Physikalische Messtechnik
S Fraunhofer-Inschtitut fir Fisikalischi Mässtächnik IPM (dt. Fraunhofer-Institut für Physikalische Messtechnik IPM, churz „Fraunhofer IPM“) isch e Yyrichtig vu dr Fraunhofer-Gsellschaft z Fryburg. S Inschtitut entwicklet optischi Mässsischtem un Kumpenänt fir d Produkzionskuntroll, d Objäkt- un Formerfassig un fir d Gas- un Prozässtächnology. Derzue forscht s Inschtitut uf em Biet vu kalorische un thermoeläktrisch Sischtem.
Gschicht
D Grindig vum Fraunhofer-Inschtitut fir Fisikalischi Mässtächnik IPM goht zrug uf d Fryburger „Arbeitgruppe Physikalische Weltraumforschung“ (APW), wu dr Karl Rawer anne 1963 grindet ghaa het. 1969 isch d APW in d Fraunhofer-Gsellschaft yyglideret wore, 1973 isch d Gruppe in e nei böúe Inschtitutsgebei in dr Heidenhofstroß zoge un isch in „Fraunhofer-Institut für Physikalische Weltraumforschung IPW“ umgnännt wore.
Ab 1979 ibernimmt dr Joachim Hesse d Laitig vum Inschtitut. S git e grundsätzligi strategischi Neiuusrichtig zuen ere aawändigsnoche Forschig fir d Induschtry. S Fraunhofer IPW wird in „Fraunhofer-Institut für Physikalische Messtechnik IPM“ umgnännt un isch ab do in di drei Abdailige Laserspäktroskopy, Faseroptik un Prozässtelemetry ufdailt gsii. Um die Zyt entstehn erschi Laserscanner fir Abstandsmässige un Späktrometer fir d Abgasmässig im Automobil.
Anne 1986 goht d Inschtitutslaitig iber an dr Elmar Wagner. Ab dr frieje 1990er Johr wäre d Tächnology vu dr Laserbeliechtig un d Bahnmässtächnik zue zuesätzlige Forschigsschwärpinkt vum Inschtitut. D 3D-Laserscanner zum Iberwache vu dr Bahninfrastruktur, wu am Inschtitut entwicklet wäre, sin wältwyt noogfrogt.
Anne 2005 grindet mer mit dr Projäktgruppe TeraTec an dr Tächnische Uniwersitet Kaiserslautern e zweete Standort. Vu 2010 bis 2016 wird där as „Anwendungszentrum für Terahertz-Technik TeraTec“ furtgiert, eb er as Abdailig „Materialcharakterisierung und -prüfung“ in s Fraunhofer-Inschtitut fir Tächno- un Wirtschaftsmathematik ITWM yyglideret wird un si s Fraunhofer IPM dodermit uf dr Standort Fryburg kunzäntriert.
Anne 2011 ibernimmt dr Karsten Buse d Inschtitutslaitig. Näb dr Entwicklig vu optische Mässsichtem un Kumpenänte uf verschidene Tächnologyfälder wäre d Theme Datenuuswärtig un -visualisierig, au mit Hilf vu Chinschtliger Intelligänz, un au d Entwicklig umfassende mässtächnische Prozässchette als wichtiger. Au neii Themefälder wäre erschlosse wie zem Byschpel Kalorik oder Quante-Imaging.
2017 wird dr Grundstai fir e nei Inschtitutsgebei uf em Campus vu dr Tächnische Fakultet vu dr Uniwersitet Fryburg glait. Im Summer 2020 isch mer in s Gebei in dr Georges-Köhler-Allee 301 zoge.
Zue dr Mylestai in dr Forschigsgschicht vum Inschtitut ghere u. a. die Sischtem un Tächnologie:
Forschig un Entwicklig
S Fraunhofer-Inschtitut fir Fisikalischi Mässtächnik IPM entwicklet optischi Mässtächnike un Sischtem fir d Induschtry in vier Gschäftsfälder:
Kooperazione
S Fraunhofer IPM schafft in vyl Gschäftsfälder mit andere Fraunhofer-Inschtitut zäme. In verschidene Netzwärch kunzäntriere di ainzelne Inschtitut iri Kumpetänze, organisiere dr Know-how-Transfer un drätte as gmainsame Aasprächpartner gegeniber Induschtry un Inschtituzione uf. S Fraunhofer IPM isch zurzyt in däne Netzwärch iber d Inschtitut uuse verdrätte:
Derzue isch s Inschtitut dur verschideni assoziierti Lehrstiel mit dr Uniwersitet Fryburg un dr Hochschuel Furtwange vernetzt.
Infrastruktur
Am Fraunhofer IPM schaffe rund 250 Lyt. Doderzue ghere fascht 50 Master-, Bachelor- un Studänte*ne im Praxissemeschter, derzue Lehrling un wisseschaftligi Hilfschreft.
Anne 2020 het s Fraunhofer IPM en Umsatz vu 21,2 Millione Euro ghaa. D Induschtryerlees hän mit 7,3 Millione Euro ne Aadail vu guet 34 Brozänt vum Bedribshuushalt uusgmacht.
Arabischer Wolf
Der Arabisch Wolf isch d Form vom Wolf, wo uf der Arabische Halbinsle verbreitet isch. Me het lang gmeint das der Arabisch Wolf e eigeti Underart isch, uf Latinisch Canis lupus arabs. Aktuell wird d Population wider em Eurasisch Wolf (C. I. lupus) zuegortnet.
Merkmal
Der Arabisch Wolf isch mit nur 18 – 20 Kilo di liechtischti Form vom Wolf u isch ou di chlynschti Form. Är het es churzes, dünns u meischtens bruuns Fäll u grossi Ohre.
Vorcho u Läbeswys
Är gilt als starch bedroht. Us de meischte Gebiet vo sym ehemalige Verbreitigsgebiet isch är hüt ufgrund vo der heftige Nachstellig verschwunde.
Was d Ernährig betrifft, isch der Arabisch Wolf nid wählerisch. Syni Choscht setzt sech vor allem uf Küder, Aas u Fäldfrücht zäme, glägendlech rysst är ou mal Gazälle, Hase, Steiböck oder Huustier.
21. November
Dr '''21. Novämber''' isch dr 325. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 326. in Schaltjohr), dodermit blybe no 40 Däg bis zum Änd vum Johr.
Sonja Hasler
D Sonja Hasler (* 20. Juli 1967 z Wauterswiu) isch e Schwyzer Moderatoori un Redakteri. Si schafft as Moorgebroduzänti bi Radio SRF 1.
Lääbe
D Hasler het Germanischtik, Theology un Psichology z Bärn un z San José (Costa Rica) studiert. Derno het si as freii Mitarbaiteri bi Radio extraBERN gschafft, bi dr Bärner Zytig un bim Langeter Tablatt. Vu 1994 bis 1996 het si as Sportredakteri bim Schwyzer Radio DRS gschafft. Anne 1997 isch si in d Nochriichteredakzioon vu DRS gwägslet, wu si bi 2000 gschafft het. Bis anne 2005 isch si as Gspräächslaiteri bim Tagesgespräch engaschiert gsii, au bi Radio DRS. 2006 isch si in d Redakzioon vu dr Sändig Rundschau gwägslet un isch deert bis Summer 2013 Moderatoori gsii. 2009 het si derzue d Moderazioon vu dr bolitische Diskussionssändig Arena uf SRF 1 ibernuu, wu si bis 2014 glaitet het. Noch ere berueflige Uuszyt het d Hasler im Augschte 2015 bim Radio SRF 1 mit dr Moderazioon vu dr Gspräächssändig Persönlich aagfange. Im Friejohr 2022 het si d Sonja Hasler entschiide, ass si d Moderazioon vu Persönlich abgit. Mer cha d Hasler allno heere in dr Moorgesändig vu Radio SRF 1 as Moorgebroduzänti.
Näbe ire Aarbet bim Radio schafft d Hasler im Winter au as Schyyleereri im sanggalische Amme.
Walt Disney
Dr Walter Elias „Walt“ Disney (* 5. Dezämber 1901 z Chicago, Illinois; † 15. Dezämber 1966 z Los Angeles, Kalifornie) isch en amerikanische Filmbroduzänt gsi. Er het under anderem Naturfilm broduziert und Zäichedrickfiguure erfunde. Mit sine Figuure, Film und Themepark isch er e Persoon gsi, wo d Kultuur vom 20. Joorhundert brägt het wie weenig anderi. Er het mee as 800 Uszäichnige und Eerige überchoo, drunder 26 Oscar.
Malsburg-Marzell
Malschburg-Marzell (IPA: [,malʃbʊrg'ma:rtsɛl], uff hochdütsch Malsburg-Marzell) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach z Bade-Württeberg.
Geografischi Lag
Malschburg-Marzell isch im hindere Chanderdal im Südweste vom Schwarzwald. Höchste Punkt vom Gmeindegebiet isch de Hochblaue uff 1165 Meter, de diefst Punkt litt uff 429 Meter. 70 % vo de Flächi sin Wald.
Südöstlig vom Hochblaue isch wahrschints di höchstglägeni Burgstell vo Bade-Württeberg, d Burg Stockberg.
Nochbergmeinde sin im Norde Badewyler (FR), im Oste Wies, im Süde Steine und im Weste Chander und Schlienge.
Bezirk Arlesheim
Dr Bezirk Arlise isch e Verwaltigseinheit vom Kanton Basel-Landschaft (Baselbiet), Hauptort isch Arlise. Är isch seer stedtisch prägt und ghört zur Agglomeration vo Basel. Dr Bezirk zellt 146'682 Yywooner (Ändi 2006) und dodrmit fascht dopplet so viil Ywooner wie die übrige vier Bezirk vom Baselbiet zämme. Wäge däm duet bi Volksabstimmige meischtens dr Bezirk Arlise s Kantonsresultat bestimme.
Malsburg-Marzell
Gschicht
1974 isch uss de Gmeinde Malschburg und Marzell e Eiheitsgmeind bildet worre. Noch de Gmeindereform im gnännte Johr isch au e Verwaltigsgmeinschaft mit Chander entstande.
Bezirk Arlesheim
Geografi
Dr Bezirk Arlese lit südöstlig vo dr Stadt Basel und umfasst s undere Läimedaal und dr underi Lauf vo dr Birs, s sogenannte Birsegg. Er het öbbe 150'000 Iiwooner und isch dr Bevölkerig nooch dr grösst Bezirk vom Kanton Basel-Landschaft. undS Mäiste vom Bezirk ghöört zur Agglomeration vo dr Stadt Basel.
Malsburg-Marzell
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Bezirk Arlesheim
Geografi
D Bezirk Sissech und Waldeburg hai viil weniger Ywooner, sin aber flächemeessig gresser. D Bezirk Lieschtel und Laufe sin nur knapp glainer als Arlise.
Malsburg-Marzell
Zum Aaluege
Di höchsti Erhebig isch de Hochblaue (1165 m) mit Ussichtsturm. In de Nöchi vom Ortsdeil Vogelbach isch d Ruine Sauseburg.
Bezirk Arlesheim
Verchehr
Dr öffentlig Verchehr im Bezirk Arlese isch guet usbaut mit em Dram- und Busnetz vo dr BLT und mit dr Jurabahn.
Gschicht
S Leimedaal und s Birsegg hai im Middelalter zum Fürstbistum Basel ghöört. Im spoote Middelalter het d Stadt Basel aagfange, im Bischof sini Gebiet abzchaufe: Biel-Bänke 1526, Bobbmige, wo denn au Binnige drzue ghöört het, 1585. Muttez, wo denn Birsfälde no drzue ghöört het, und Münchestäi het d Stadt im 16. Joorhundert de Münch abkauft. Anderi Dörfer si bim Furstbistum bliibe, häi wäärend dr Französische Revolution zerst zur Raurachische Republik und denn zum franzöösische Departemänt Mont-Terrible ghöört und si denn bim Wiener Kongräss 1815 an d Stadt gfalle: Arlese, wo 1679 e zitlilang dr Sitz vom Domkapitel Basel gsi isch, Riinach, Allschwil, Aesch, Ettige, Therwil, Oberwil, Schönebuech und Pfäffige.
S Epizentrum vom groosse Basler Ärbeebe im Joor 1356 isch in dr Nööchi vo Riinach gsi und groossi Däil vo de Dörfer in dr Umgääbig s zerstöört worde. Noch dr Reformation z Basel het sich d Reformation au im Baselbiet duuregsetzt. In de Ortschafte, wo bim Fürstbistum bliibe si, isch denn im spoote 16. Joorhundert im Zug vo dr Gegereformation vom Bischof Christoph Blarer vo Wartesee dr alt Glaube wider iigfüert worde. Im Drissigjöörige Chrieg si Däil vom Birsegg (Biel-Bänke, Therwil mee as äimol, Allschwil 1634 vo de Schwede) blünderet und aabebrennt worde. Bi dr Kantonsdäilig 1833 isch dr ganz Bezirk zum Kanton Basel-Landschaft cho.
Politischi Gmainde
D Raiefolg vo de Gmainde richtet sich noch dr hochdytsche Schryybwyys.
Quadrocopter
Stüèrung vom Quadrocopter
Quadrocopter wörred meischtens i dè konventionèllè +-Konfiguration sowiè \times-Konfiguration bzw. H-Konfiguration (luèg au Bildli i dè Tabèllè) uffbaut. Diè +-Konfiguration isch witvobreitet un macht è eifachi Aaschtüerung möglich, bi dèrrè für Änderungè i dè Längs- un Querachsè jewyls nu ei Motorèpärli aagschtüèrèt wörd. Bi dè \times- odder H-Konfiguration sin d Motorè um 45° zu dè Flugrichtung vosetzt. Dõ sin für è Rotation um Länge- odder Querachs alli vyr Motorè glychzitig aazschtüèrè. Zuèdèm wörd bi Foto- un Filmuffnaamè d Flugrichtung nit durch èn Propeller vodeggt.
Quadrocopter bruuchèd für d Stüèrung im Gegèsatz zuè dè Hubschrauber keini mechanischi Komponèntü wiè byschpillswys Taumelschiibè, Voschtellpropeller odder Ruèder. D Propeller sin fescht am Motor montyrt odder übber è Gedrybe mit sèllèm vobundè. Änderungè vom Uffdryb erfolgèd usschlièßlich durch è höcheri odder düèfèri Motordrèèzaal. Wörd d Drèèzaal vo allnè Motorè glychzitig höcher bzw. düèfer gmacht, stygt bzw. sinkt dè Quadrocopter. Idealerwys sött dè Quadrocopter im mittlerè Drèüzaalberych vom Motor un sèllèwäg au im mittlerè Propellerschubberych abhebbè. Nur asè sin uusrychendi Leischtungsreservè für schwyrigi Flugsituationè vofüègbar.
Erektionszentrum
[[Datei:Gray 111 - Vertebral column-coloured.png|thumb|110px|D [[Wirbelsäule|Wirbelsüüle]] vom Mensch.
Quadrocopter
Stüèrung vom Quadrocopter
S Drüllè vom Quadrocopter um d Hochachsè (Gyrachsè) erfolgt mit dè unterschydlichè Aaschtüerung vo dè Drèèzaal vo dè links- un rächtsdrüllendè Propeller. D Neutralisyrung vom Drèèmoment wörd uffghobbè, sodass sich dè Quadrocopter um d Gyrachsè drullè cha.
Erektionszentrum
Farblegende:
Quadrocopter
Stüèrung vom Quadrocopter
S Drüllè um d Längs- (rollè) bzw. Querachse (nickè) erfolgt durch diè unterschydlichi Aaschtüèrung vo dè Motorè, wo uff dè jewyls andrè Achsè ligèd. Dõdeby isch d Drèèzaal vo dè links- bzw. rächtsdrüllendè Motorè umkeert proportional z voändèrè, dõdemit d Summè vo dè erzügtè Drèèmomänt glych bliibt. Anderschd ummè würd dè Quadrocopter gyrè.