cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Titan (Mond)
Erdbundeni Beobachtig
Dr Saturn mit sinem grosse Mond Titan losst sich scho mit relativ chleine Teleskope guet beobachte. Im Allgmeine sott scho e 100fachi Vergrösserig länge, um dr Titan guet ufspüere z'chänne. Einzelheite vum Titan len sich wäge dr Atmosphäri nit erchenne, aber dr Umlauf vum Mond um dr Planet losst sich ohni witters verfolge. Sott e Spektrometer verfüegbar si, len sich usserdem Spektralundersuechige iber d'Zämmesetzig vu dr Titanatmosphäri durfüehre.
Kurator
S Wort Kurator stammt ab vom latiinische Wort curator („Pfläger“, „Verdräter“ oder „Vormund“) vo curare („sorgen um“). S verwandte Wort Kuratorium cha au en Ufsichtsbehörde, e Verwaltigsroot, e Hochschuelroot oder e Stifdigsroot bezeichne.
Dorothea Wehinger
D Dorothea Wehinger (* 21. Jänner 1963 z Semmerenga) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Leben
D Wehinger isch mit sibe Gschwischter ufgwachse. E Schweschter zuen ere isch d Gerlinde Kretschmann, d Frau vum bade-wirttebärgische Minischterbresidät Winfried Kretschmann. Si isch z Loez uf d Volksschuel gange un derno uf di Hecher Handelssschuel z Semmerenga, wu si di Mittler Ryfi gmacht het. No dr Schuel het si z Semmerenga Apedekehälferi glehrt un derno im Landeschrankehuus Semmerenga gschafft. Anne 1975 het si an dr Fachschuel fir Sozialpedagogik z Fryburg en Abschluss as Erzieheri gmacht. Vu 1975 bis 1977 het si z Enzkofa e Chinderschuel glaitet, vu 1977 bis 1979 het si as Erzieheri in eme Jugedzäntrum z Lübeck gschafft. Anne 1979 isch si uf Singe gange un het dert bis 1983 as Jugedreferänti vum kadolische Jugedbiro gschafft. Vu 1983 bis 1991 isch si in Elterezyt gsii. Im Singemer Stadtdail Friedinge het si vu 1993 bis 2002 as Laiteri vu dr Chinderschuel gschafft un ab 2003 het si freiberuefli Furtbildige fir Bscheftigti an Chinderdagesstette aabote.
Bolitik
Vu 2004 bis 2009 un wider syt 2014 isch d Wehinger Mitglid vum Chraisdag vum Landchras Konschtanz. Syter anne 2014 isch si derzue Gmairreti z Steißlingen.
Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Singe gwunne.
Im Landdag isch si stellverdrättendi Vorsitzeri im Uusschuss fir Europa un Internationals un Mitglid im Uusschuss fir Sozials un Integration. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Verchehr.
Bananen (Gattung)
D Banaane (Musa) si e Pflanzegattig in dr Familie vo de Banaanegwäggs (Musaceae) innerhalb vo de Äikäimblettrige Pflanze (Monokotyledone). D Gattig het öbbe 70 Arte, wo alli bis uf äi Art in Tansania im dropische bis subtropische Asie bis zum westlige Pazifikruum vorchömme.
E baar Arte und Hybride häi ässbari Frücht. Vo dene wärde d Desserbanaane und d Chochbanaane (Musa × paradisiaca) für d Naarigsmiddelbrodukzion aabaut.
Aitrach (Begriffsklärung)
Aitrach haiße:
Universität Hohenheim
D Universitet Hohheim (dt. Universität Hohenheim) isch di eltscht Universitet z Stuegert, wu s hite no git. D Campus-Universitet lyt im Stadtbezirk Plieninge. Großi Deil vu dr Universitet sin im Schloss Hohheim unterbrocht. Ihre fachlige Schwärpinkt sin Agrar-, Natur- un Wirtschaftswisseschafte.
Bsundersch im Beraich vu dr Agrarwisseschafte het d Universitet in ganz Dytschland aber au in dr Wält e hervorragende Ruef. Si isch Grindigsmitglid vu dr Euroleague for Life Sciences. Aber au in dr Bewärtige zue wirtschaftswisseschaftlige Studiegäng findet sich d Universitet Hohheim im Spitzefäld.
Gschicht
D Hohe Karlsschule, ab 1781 di erscht Universitet vu dr Stadt, isch vu 1770 bis 1794 bstande. D Universitet Hohheim isch anne 1818, d Universitet Stuegert anne 1829 grindet wore, di bode Universitete schaffe zämme in dr Forschig un dr Lehr.
D Universitet Hohheim goht zruck uf di landwirtschaftlig Unterrichts-, Versuechs- un Muschteraastalt, wu dur dr Chenig Wilhelm I. vu Wirttebärg am 20. Novämber 1818 grindet woren isch. Ihre erschte Diräktor isch dr Johann Nepomuk Hubert von Schwerz gsi. Scho zue sällere Zyt isch an d Schuel d Guetswirtschaft aaglideret gsi, wu us dr Staatsdomän Hohheim gwachse isch. Unter d Leitig vu dr Aastalt unterstellt sin au Waiseaastalt (speter Ackerböuschuel, syt 1818) un syt 1842 d Garteböuschuel. Di letschter isch anne 1949 wider us dr Hochschuel uusglideret wore.
Im Johr 1847 isch d Aastalt dur dr Erlass vum Wilhelm I. zuen ere Landwirtschaftlige Akademii ghobe wore. Dr Uusbildigsschwärpunkt isch zerscht eidytig im Agrarsektor gläge; s het zem Byschpel zerscht emol nume Profässure fir Land- un Forschtwirtschaft, Technologii, Naturwisseschafte, Mathematik un Fysik gee. 1854 un 1875 sin no d Agrikulturchemii un d Volkswirtschaftslehr derzue chuu. Am Aafang vum 20. Johrhundert het mer aagfange, di bis do sälbschtandige Lehrstiel zue Inschtitut zämmezfasse. D Forschtwisseschaft z Hohheim isch anne 1881 an d Universitet Dibenga verlageret wore.
Mit dr Ufbruchstimmig vu dr Dytsche Ryychsgrindig 1871 isch au ne nej studäntisch Bewusstsyy uf Hohheim chuu. No dr Grindig vu dr Akademischen Gesellschaft Gemüthlichkeit sin zwelf wyteri Studänteverbindige grindet wore, wu um d Johrhundertwändi fascht alli vu dr rund 1000 Hohheimer Studänte din organisiert gsi sin. Im Johr 1904 isch dur d Verbindige Germania, Hohenheimia un Württembergia dr Allgemeine Hohheimer Studentenverband, hit „ASTA“, grindet wore. Im Nationalsozialismus sin d Verbindige verbotte gsi, d Verbindigshyyserr sin enteignet wore un z Hohheim sin glyychgschalteti Kameradschafte yygrichte wore. Noch em Zweite Wältchrieg hän di rekonschtituierte Verbindige ihri friejer Bedytig nimmi chenne wider iberchuu.
Noch ere Yygab vum Kammerpräsidänt John C. Funch bim Chenig Wilhelm II vu Wirttebärg isch d Akademii anne 1904 in Landwirtschaftliche Hochschule Hohenheim umgnännt wore, 1918/19 het d Hochschuel s Promotions- un Habilitationsrächt iberchuu un anne 1922 e Räktoratsverfassig, wu eme Senat as eigetligem Bschlussorgan vu dr Hochschuel e starke Räktor gegeniber gstellt het. Mit dr Beruefig vu dr Margarete von Wrangell uf dr Lehrstuel fir Pflanzenernährig im Johr dernoch isch s erscht Mol z Dytschland e Frau zuen ere ordentlige Profässori gnännt wore.
Um 1848 het s an dr Universitet Hohheim nume uugfehr 100 Studänte gee, bis 1922 isch d Zahl uf iber 1000 aagwagse gsi. 1934 isch dr Räktor zum Fierer vu dr Landwirtschaftlige Hochschuel gnännt wore un het no meh Rächt kriegt – dr Senat het nume chenne Rotschleg gee. 1946 isch d Verfassig vu 1922 wider in Chraft gsetzt wore un dr Adolf Münzinger zum Räktor gwehlt. D Hochschuel het d Bumbeaagriff vum Zweite Wältchrieg verheltnismäßig guet iberstande, wäge däm het noch eme Chrieg e schnäll Wagstum yygsetzt.
Am Ändi vu dr 1950er Johr isch di wisseschaftlig Spezialisierig eso wyt furtgschritte gsi, ass an e Uusböu vu dr Hochschuel nochdänkt woren isch, wu iber di rein Agrarwisseschaft uusegangen isch. 1964 isch di biologisch Uusbildig uusböue wore un s sin zwo Fakultäte grindet wore, eini fir Agrarwisseschafte, eini fir Naturwisseschafte. In dr Folg sin e Zyylete vu naturwisseschaftlige Lehrstiel yygrichte wore. 1967 isch d Hochschuel umgnännt wore in Universitet Hohheim (Landwirtschaftligi Hochschuel); mittlerwyli ohni dr Zuesatz in dr Chlammere.
Anne 1968 sin di wirtschaftswisseschaftlige Beraich us dr agrarwisseschaftlige Fakultät in e eigeni wirtschaftswisseschaftligi Fakultät uuseglideret wore. S bade-wirttebärgisch Landeshochschuelgsetz vu 1968 un s Universitetsgsetz vu 1978 hän dr Verwaltigsapparat vu dr Universitet reformiert; ihre isch jetz e fir acht Johr gwehlte Präsidänt vorgstande. Us dr sällemols drej sin 1978 fimf Fakultäte wore (je zwo fir Natur- un Agrarwisseschafte un eini fir Wirtschaftswisseschafte). In dr Folg isch di ehmolig Beruefspädagogisch Hochschuel Esslenge in d Universitet yyglideret wore.
Mit em neje Universitetsgsetz isch im Johr 2000 wider d Räktoratsverfassig yygfiert wore. 2002 isch dr Hans-Peter Liebig fir e segsjehrigi Amtszyt zum Räktor gwehlt un 2008 im Amt wider bstetigt wore. 2005 isch d Universitet Mitgrinderi vu dr Hochschuelregion Dibenge-Hohheim. Di fimf Fakultäte sin zue drej zämmegfasst wore (Agrar-, Natur- bzw. Wirtschafts- un Sozialwisseschafte). 2007 hän z Hohheim iber 6000 Studänte studiert (dervu iber 2000 im Studiegang Wirtschaftswisseschafte), d Aazahl vu dr Universitetsbedienschtete isch bi 1200 Persone gläge, dervu 120 Profässore.
Infrastruktur
Wel d Studäntezahle allmeh aagwagse sin, cha nit di ganz Hochschuel im Schloss Hohheim unterbrocht wäre. 1973/76 isch s Biologiizäntrum böue wore, 1985 e neji Mensa (mit ere Kapazitet fir 3100 Ässe), 1989 e Tächnikum fir d Läbensmitteltechnologii, 1991 e Böu fir Pflanzezichtig un d Landessaatzuchtaastalt (dr sognännt Fruhwirthböu), 1987 vier Kavaliershyyser fir d Unterbringig vu geischteswisseschaftlige Yyrichtige, 1993 s Verfiegigsgebäude fir Drittmittelforschig un Nochwugswisseschaftler, 1994 s Euroforum fir kulturälli Veraastaltige un fir s Sprochezäntrum vu dr Universitet un anne 1996 s Ökologiezäntrum.
Hohheimer Ufruef
Vor em Hintergrund vu dr Finanzkrise ab 2007 hän am 7. Oktober 2008 zwanzg Profässore dr „Hohenheimer Aufruf ‚Die Krise nicht herbeireden‘“ vereffentligt.
Diplomstudiegäng
Wel an dr Universitet Hohheim alli bishärige Diplomstudiegäng im Ramme vum Bologna-Prozäss uf BA/MA-Modäll umgstellt wore sin, bietet si zur Zyt (WS 2008/09) nume no des Ufböustudium aa:
Bsunderheite
D Universitet Hohheim het e eigen Chilchhof, wu vili friejeri Profässore begrabe sin. Hite wird er aber nume no sälte fir Lyychte brucht.
Haito
Haito, au Heito und Heitto gschriibe, (* öbbe 762; † 17. Merz 836) isch en Abt im Chloster Riichenau gsi, wo us em alemannische Ruum gstammt het. Vo 805 bis 823 isch er Bischof vo Baasel gsi.
Si Lääbe
Dr Haito isch fümfi gsi, won er Chlosterschüeler uf dr Insle Riichenau worde isch. Er isch denn äine vo de bedütendste Äbt vom Chloster worde. Under iim isch s Riichenauer Mariamünster nöi baut worde, und wo hüte no existiert; bsundrigs d Vierigsaalaag. Er het au d Bibliothek usbaut.
As Bischof vo Basel isch dr Haito dr Bauherr vom Gründigsbau vom Baasler Münster gsi. Er het zu de Verdraute vom Karl em Groosse ghöört, won en iin ere diplomatische Mission 811 uf Byzanz gschiggt het, wo aber kä Erfolg gha het. Dr Sanggaller Mönch Notker Balbulus (öbbe 840–912) beschribt en in sine Gesta Karoli Magni („Daate vom Karl em Groosse“) im ene witgehend stilisierte Bricht über d Aakumft von ere byzantinische Gsandtschaft am kaiserlige Hoaf sogar as äini vo de Stütze vom Karl:
Eberbach
Eberbach (pfälzisch Ewwerbach) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Eberbach lyt im Neckerdal am Fueß vum Katzenbuckel, im Naturpark Neckerdal-Odewald an dr romantische Burgestroß. Dr Baan bstoht us 10,7 % Landwirtschaftsflechi, 79,1 % Wald, 7,9 % Sidligsflechi un 2,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Eberbach ghere d Stadtdail Brombach, Eberbach, Friedrichsdorf, Lindach, Pleutersbach un Rockenau. Zum Stadtdail Eberbach ghere di glychnamig Stadt, s Dorf Neckarwimmersbach, dr Wyler Igelsbach, d Ortschafte „Brown, Boverie & Cie“, „Im Elmele, Siedlung“, Itterhof, Ohrsberg-Siedlung, „Sändel, Siedlung“, Spitzberg (Jagdhaus), „Stausee, Itterkraftwerk“, „Steige, Siedlung“, Stößwerke (Gammelsbach) un Unterdielbach un d Wohnblätz Antonslust, Böser Berg, Burghälde, Ferdinandsdorf (Reisenbachergrund), Friedrichsdorfer Landstraße, Gaimühle, Gretengrund, Hirschhornerlandstraße, Holdergrund, Kratzert, Neckarelzerlandstraße, Neckarhälde, Bahnstation Pleutersbach, Rosaburg, Scheuerberg un „Schneckenweg, Neckarblick“. Zue Friedrichsdorf ghere s glychnamig Dorf, s Gheft Badisch-Schöllenbach un dr Wohnblatz Im Hoheroth. Zue Rockenau hgere s glychnanmig Dorf, d Ortschaft Sanatorium un d Wohnblätz Krösselbach un Rothenbach.
Gschicht
Anne 1196 wird zum erchte Mol e Cunradus de Eberbach gnännt.
Verwaltig
Eberbach het e Verwaltigsgmainschaft veryybart mit mit dr Gmai Schönbrunn
Johannes Merz (Autor)
Dr Johannes Merz (* 25. Oktober 1776 z Herisau; † 16. Februar 1840 au dört) isch e Schwiizer Mundartschriftsteller gsi.
s Läbe und s Schaffe
Dr Merz isch als Soon vom Herisauer Fabrikant und Apezäller Rootsheer Daniel Merz und vo dr Anna Barbara Zuberbühler uf d Wält cho. Er het dr Pruef vom Modelstächer gleert.
Wie-n er sälber schrybt, het dr Johannes Merz noch em Vorbild vom erschte grosse alemannische Dichter, em Johann Peter Hebel, agfange Mundartgedicht i synere Mundart z schrybe. Er gilt als dää, wo z’eerscht Gedicht i dr Sprooch vom Apezällerland, i dr Art vom Herisauer Tieläkt, ufgsetzt het.
Anne 1827 isch sis Lyrikbuech Das poetischen Appenzellers sämmtliche Gedichte in seiner Landessprache mit zwänzg Gedicht bim Sanggaller Truker Johann Caspar Müller usecho. Dr Merz nänt i däm Buech dr Hebel als sis Vorbild, und er beduuret ass dem sini Dichtkunscht unerreichbar sig. Die Gedicht vom Herisauer sind wytume bekant worde, und so het dr Verleger das Büechli scho gly nöi useggä. Im Poetischen Apezäller vo anne 1828 und 1836 sind scho meh als vierzg Gedicht vom Merz. Anne 1830 het dr Germanischt Joseph von Lassberg em Jacob Grimm gschrybe: «Ich sende Inen einige Beiträge zur teutschen Dialectyologie […] Die Appenzeller Gedichte vom Xylographen März in Herisau sind eine der glücklichsten Nachamungen der dortigen Volkssprache.»
Anton Henne
Dr Josef Anton Henne (* 22. Juli 1798 z Sargans; † 22. Nofämber 1870 z Wolfhalde) isch e Schwiizer Hischtoriker und Dichter gsi.
Dr Henne isch anne 1798, also am Afang vo dr zyt vo dr Helvetik, z Sargans als Soon vom Schnyder Josef Anton Henne und dr Friederike Stehle uf d Wält cho. Er het i dr Nöchi vo sim Heimetort im Chlooschter Pfääfers d Schuel psuecht und isch denn uf Luzärn, Fryburg im Brysgau und uf Heidelbärg go studiere. Z Fryburg isch er em Studänteverein Zofingia byträtte, und er het regelmässig a de Fäscht vo dr Helvetische Gselschaft mitgmacht.. 1826 isch er z Sanggalle Stifts- und Staatsarchivar und 1834 Lehrer für Gschicht und Geografy a dr Kantonsschuel Sanggalle worde. I dere Zyt het er agfange gschichtlechi Wärch z schrybe. Er het sech i dr Kantonspolitik angaschiert und isch Grossroot und au Verfassigsroot worde; do het er e radikali politische Haltig verträtte. Vo 1842 bis 1855 isch er z Bärn Gschichtsprofässer a dr Uni gsi und zytewys au no Lehrer am Gymnasium gsi. Mit em Jeremias Gotthelf isch er befründet gsi. Drno isch er zrugg id Oschtschwiiz, won er vo 1855 bis 1861 wider Stiftsbibliotekaar z Sanggalle gsi isch. Denn het er bis zu sim Tod als Sekretäär vom Sanggaller Erzieigsdepartemänt gschaffet.
Dr Josef Anton Henne isch als Publizischt und Schriftsteller bekant worde. Er het alti Saage gsamlet, won er 1824 zäme mit sine sälber dichtete Lieder im Buech Lieder und Sagen aus der Schweiz i dr Sangaller Mundart und deils uf Hochdütsch veröfentlecht het. Und er het Lieder dichtet, wo deils als Schwiizer Volkslieder bis hüt beliebt sind. Ganz bsunders gilt das für s Lied Luegit vo Bärgen und Tal, wo-n er anne 1823 wärend emene churze Underbruch vom Studium als Lehrer i dr Schuel vom Philipp Emanuel Fellebärg z Hofwyl bi Bärn dichtet het. Z’erscht het dr Titel vo däm Lied Abendlied der Wehrliknaben von Hofwyl gheisse. Dr Sanggaller Komponischt Ferdinand Fürchtegott Huber (1791–1863) het derzue d Melody gsetzt, und mit dere isch es über Generazioone beliebt blibe und au im spoote 20. Joorhundert vo Musiker immer wider nöi interpretiert worde. Das Gedicht isch in ere Mischig vom Sargansertieläkt mit em Bärndüütsch und es het i dr Urfassig föif Stroofe, im bekante Lied gsunge wärde meischtens nume vier dervo, und das erscht no in ere chly abgänderete Fassig.
Dr Biograaf vom Henne, dr Karl Reinacher, het gschribe, dr Sarganser Dichter ghör zu de nazionale Schriftsteller vo dr Schwiiz.
Friesenried
Frieseried (amtlich Friesenried) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Frieseried leit weschtlich vo Kaufbeire am Frieserieder Bach. Vo dr Gmarkung sin 61,6 % Landwirtschaftsfleche, 32,4 % Wald, 5,7 % Sidlungsfleche un 0,4 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Frieseried gheret d Pfarrderfer Frieseried und Blöcktach, s Dorf Salenwang, d Weiler Aschtal, Brandeln, Haid, Röhrwang, Steig und Weite und d Gheft Allersberg, Berghof, Großmederschach, Haslach, Kleinmederschach, Kölberg, Mehl und Weißen.
Gschicht
Frieseried isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1145 als Fridrichesriet.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 12 % gleage.
Religion
68,1 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 18,4 % evangelisch.
Verwaltung
Frieseried hot mit dr Gmoanda Baisbl und Äggadal a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Frieseried isch dr Bernhard Huber.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Frieseried ghert zum Oschtschwäbisch.
Abstrakter Expressionismus
Der abstrakti Expressionismus isch e nordamerikanischi Kunstrichdig in dr modärne Moolerei, wo vor Allem dur d New York School in de spoote 1940er bis früehje 1960er Johr bekannt worden isch.
Charakteristik
Alle abstrakte Expressioniste isch s Gfüehl, d Emotion und d Spontaneität wichdiger gsi as Perfektion, Vernumft und Reglementierig. D Darstelligswiis isch abstrakt gsi, deilwiis au abstrakt-figurativ. D Mooltechnike si underschiidlig gsi und dr Ufdrag vo dr Farb uf e Moolgrund isch mit Bimsel, durchlöcherete Behälter und Chessel gmacht worde.
Dürrenäsch
Äsch (amtlich Dürrenäsch) esch e Gmeind im Bezerk Chom im Schwiizer Kanton Aargäu. Si liit a de Wasserscheidi zwösche Wyne- und Seetal.
Geografii
D Sedligsstruktur vo Äsch esch locker, das heisst es get veli unsenand legendi Hüsergroppene, wo ame eres eigene Zäntrum händ. Äsch liit imene Sattu vom Hoger zwöschem Wyne- und em Seetal. Entwässeret werd de gröschti Teil vom Dorfpiet gäge Weschte im Tal vom Dorfbach rechtig Wyne. Gäge Süde he stiigt s'Gländ langsam gäge d'Wampfle mit em högschte Punkt im Wald uf 766 Meter über Meer) ufe. A dem Hang legge, chli vom Dorfzäntrum wäg, am Sädubach de Dorfdeil  Undersädu (öpe uf 610 Meter über Meer) und de Obersädu (650 Meter). Änedraa, am nördleche Ändi vom Dorf liit d'Bampf (630 Meter). De öschtlech Teil vo de Gmeind goot gäge s Seetal abe und ghört au geographisch zom Seetal. Gäge Lüpu he liit de Wolfacher, wo 608 Meter höch esch.
Genussmittel
As Genussmittel im ängeren Sinn wärde Läbensmittel bezeichnet, wo nit in erschter Linie wägen ihrem Nährwärt und zur Sättigung konsumiert wärde, sondern wägen ihrer aregende Wirkig und ihrem Gschmack. Im wiitere Sinn wärde draditionell au Dubakware zu de Gnussmittel zehlt, mänggisch au Ruschmittel. In dr Fachliteratur wird dr Begriff au für Zucker und anderi Gwürz bruucht. Im Dütsche Wörterbuech vo de Brüeder Grimm wärde Gnussmittel definiert as Läbensmittel, wo konsumiert wärde für ä Gnuss.
Dürrenäsch
Geografii
S Gmeindsbiet esch 591 Hektare gross, devo send 221 Hektare bewaldet und 84 Hektare sind mit Hüüser bebout, was echli meh als zä Prozänt entsprecht. De höchschti Ponkt esch of 766 Meter of de Wampfle, de töifschti Ponkt of 495 Meter gäge Töüffetu abe.
Genussmittel
„Der Begriff Genußmittel ist ein spezifisch deutschsprachiger Begriff (...) Auf englisch entspricht ihm am ehesten die Sammelbezeichnung luxury food; auf französisch würde man von excitants oder stimulants sprechen. Jede der erwähnten Bezeichnungen stellt einen ganz bestimmten Aspekt der Genußmittel und ihres Konsums in den Vordergrund. So verweist der deutsche Begriff primär auf die soziokulturelle Komponente (...), der englische auf die sozioökonomische und der französische auf die pharmakologisch-physiologische.“ D Fachautore Hengartner/Merki bezeichne Gnussmittel as Läbensmittel, wo je noch subjektiver Bewärtig und soziokulturellem Konteggscht as Nahrigsmittel und au as Sucht- oder Heilmittel ufgfasst wärde.
Dürrenäsch
Geografii
D Nochbergmeinde vo Äsch send Seen em Norde, Haubu ond Bonischwiu em Nordoschte, Lüpu em Südoschte, Zetzbu em Süüde, Untercholm em Südweschte ond Obercholm ond Töüffetu em Weschte.
Genussmittel
Sozioökomisch bedrachtet hai d Gnussmittel bis in d Neuziit zu de Luxusgüeter ghört und si Schdatussymbol gsi. Die französische Begriff verwiise uf die pharmakologischi Wirkig vo ä baar Gnussmittel wie Alkohol, Kaffi und Tee. „Gerade die stets neu auszuhandelnde Grenzziehung zwischen Genuß- und Suchtmitteln bzw. (kriminalisierten) Drogen illustriert eindrücklich das Auseinanderklaffen zwischen den chemisch-physiologischen Eigenschaften dieser Substanzen einerseits und deren kultureller Bewertung andererseits. Nicht nur der Genußbegriff ist also soziokulturell konstruiert, sondern ebenso derjenige der ‚Sucht‘.“ D Definition vo Bgriffe wie Gnuss, Gnussmittel und Ruuschmittel isch noch Hengartner/Merki kulturell und au wältaschaulig-religiös beiiflusst und differiert in verschiidene hischdorische Epoche gradso wie zwüsche verschiidene soziale Gruppe und Vereinigunge.
Dürrenäsch
Geografii
Z Äsch gets luut de 2015 erhobene Statistik vo de Unternähmensstruktur (STATENT) öppe 780 Arbetsplätz, devo vier Prozänt i de Landwertschaft, 28 Prozänt i de Induschtry ond 68 Prozänt im Dienschtleischtigssektor. Veli Erwerbstätigi schaffe i de grössere Ort vo de Umgäbig oder i de Region Aarau/Länzbrg. E grossi Firma z Äsch esch de Bertschi, e wältwyt aktyve intermodale Transportöör, wo ane 1956 gründet worden esch und dr Hauptsitz a dä Huetmattstrooss z Äsch hät. A de Dornhügustrooss isch sid 1949 di grossi Fabrigg vo de Firma Sager, wo Sagex zum Isoliere vo Hüüser und für Verpackige macht.
Genussmittel
Dr Dubak zelt sit de 1950er Johre z Europa vor allem as Suchtmittel, isch vorhär aber johrhundertlang usschliesslig as Gnussmittel und sogar as Heilmittel agluegt worde.
Dürrenäsch
Geografii
S Dorf liit absits vo de Hauptverchehrsachse, esch aber guet dor Näbestrosse met em Wynetal ond em Seetal verbonde. D Buslinie 395 vo de Gsellschaft Regionalbus Lenzburg erschlüsst Äsch nach Töüffetu ond rechtig Seenge-Seen-Länzbrg.
Genussmittel
Gnussmittel chönne arege und munter mache, aber au beruehige. Si hai hüfig ä erhebligi soziali Bedütig, bsundrigs denn, wenn si gmeinsam mit andere Lüt konsumiert wärde.
Dürrenäsch
Gschicht
Uf dr Burghalde oben am Dorf het me Fundstück us dr Bronzezyt gfunde. Es git en alti Saag vo dr Burghalde, wo dr Aargauer Sageforscher Rochholz vom Äscher Lehrer Schaub ghört het: Dört im Wald obe send zwe Felse, wo «em Tüüfel si Rossstall» heisse; vo Zyt zu Zyt ghört me wildi Lüüt und Dier dört umefahre und lärme; im Heuet git’s e grosse Wind und d Geischter im Färschtelloch brüele.
Genussmittel
Die aregendi Wirkig von ä baar Gnussmittel basiert uf Alkaloide, wo vo de entsprächende Pflanze eigentlig zur Abwehr vo Frässfind bildet wärde. Mänggi Gnussmittel chönne zu nerä körperlige odr psychische Abhängigkeit füehre; und wärde dorum kontrolliert. Für ä Verchauf vo Alkohol und Dubak git s gesetzligi Bestimmige.
Gomarët e Kufirit
Gomarët e Kufirit (‚d Esel vo de Gränz‘, änglische Filmtitel Donkeys of the Border) isch e kosovarischi Komödie ussem Joor 2009 vum Regiseur Jeton Ahmetaj. Gschribe worde isch s Manuskript vùm Jeton Neziraj. Si spiilt in de 1970er aa de Gränz zwüsche Albanie ùn em Kosovo, wo dertemool zue zwei verfeindete kommunistische Staate ghört hen. De Film parodiert de jugoslawische Titoismus glych wie de albanische Hoxhaismus, Nationaliste, Militärs ùn Bürokrate. Es isch de erschti Film ussem Kosovo nooch de Unabhängigkeitserklärig gsi, ùn het Pryys aa mehrere kosovarische ùn albanische Filmfestival gwùnne. D Erstuffierig het im Juni 2010 z Prishtina stattgfùnde, ùn d Erstuffierig in de Schwyz isch am Internationale Filmfestival vo Frybùrg im März 2011 gsi.
Dürrenäsch
Gschicht
1415 händ d Eiggnosse de habsburgisch Aargau eroberet, sid denn het s Dorf zom Untertanegebiet vo Bärn ghört. 1528 esch s Dorf reformiert worde.
Gomarët e Kufirit
De Dialog isch zum gröschte Deil in de gegische Mundart vùm Albanische, einzelni Persone wie de Lehrer ùn de Gränzkomisar schwätze dergege Standardalbanisch, ùn di jugoslawische Gränzwächter Serbisch.
Dürrenäsch
Gschicht
Sit do wo d Franzose 1789 d Schwiiz ignoh händ, ghört Lüpu zom Kanton Aargau.
Genussmittel
Zsämme mit de Nahrigsmittel bilde d Gnussmittel d Gruppe vo de Lebensmittel. D Unterscheidig zwüsche Nahrigs- und Gnussmittel isch wüsseschaftlig nit definiert. Alkohol het in Europa lang as Medikament zelt. Bier het bis in die jüngschti Vergangeheit dr Schtatus vom enä wichtige Nahrigsmittel näbe em Brot ("flüssigs Brot").
Gomarët e Kufirit
Handlung
De Film spiilt in de spoote 70er Joor aa de Gränz zwüschem Kosovo, wo zum Jugoslawie vo Tito ghört, ùn em kommunistische Albanie vùm Enver Hoxha. Di beide kommunistische Staate sin syt Joore verfeindet, ùn Gränzsoldate uff beidene Syte beobachte d Gägesyte, ùn ihri eigni Lüt. Uff de albanische Syte macht de „Komisari“ (Hysen Binaku) jede Daag syn Kontrolritt ùff sym Esel „Zeus“, derwyyl ùff de andre Syte de jugoslawische Gränzoffizier (Enver Petrovci), wo vo allene nùmme „Genosse Kommandant“ gnännt wird, mit syne Soldate syni Rundgäng macht. Abweggselnd beobachte sich de Kommandant ùn de Kommisar mit ihrene Ferngläser, numme dass de eini de „stalinistische Hoxhist“ verfluecht, derwyyl sich de andri über de Raki-Konsum vùm „revistionistische Titoist“ empört. D Bewohner vo de beide Gränzdörfer Gurisha ùn Malina sin relativ glychgültig gägenüber ihrene beide Regim, für si isch vorallem de Zuegang zur einzige Wasserquel wichtig, wo im Niemandsland lait, ùn nùmme zue willkürlich feschtgsetzte Zyte derf uffgsuecht wärde.
Genussmittel
In dr Fachliteratur gälte as Gnussmittel vo der Moderne:
Gomarët e Kufirit
Handlung
Derwyyl trifft uff de jugoslawische Syte de neui Dorflehrer yy, wo en glüende albanische Patriot isch, un heimlich Lobgedicht uff d Berg vo Albanie, s Schwert vum Skanderbeg un s kommunistischi Paradis vum Enver Hoxha verfasst. Sofort versuecht de Dorfbewohner Niku, em Lehrer syni hübschi Dochter Bukurishja (Arta Muçaj) z vermittle, was de Lehrer aber wenig intressiert, wo numme Leideschaft für Albanie het. De Bukurishja dergäge gfällt de bildeti Lehrer un syni Gedicht. Glychzitig muess si de Aanööcherigsversuech vum Kommandant entgoo. Mee Sorge macht em Niku syn Sohn Lilushi (Shkumbin Istrefi), wo nit hüürote wott, un d Schoofherd immer wiider in d Nööchi vo de Gränz tryybt. Bal luege de Lehrer un de Lilushi gmeinsam heimlich über d Gränz nooch Albanie, aber uss unterschidlichi Gründ: derwyyl de Lehrer Gedicht über di albanischi Berg verfasst, beobachtet de Lilushi syni heimlichi Liebi, e vollbusigi Büürin uff de albanische Syte vo de Gränz. Die aber wird regelmässig vum Komisar uffgsuecht, un wo sich beidi emool in de Nacht vergnüge, jagt de alkoholischi Maa vo de Büürin, Koqi (Bajrush Mjaku), uss Yyversucht de Esel vum Komisar devo. Am näggschte Daag sin beidi Syte in Alarmstellig. De Esel het d Gränz überquert, un di jugoslawische Soldate sin sich nit sicher, ob de Esel en Spion isch, e Ablenkig oder vilycht sogar Dynamit im Füdli versteggt het. Uff jede Fall cha es sich numme um e albanischi Aggression handle! Zur glyche Zit isch de Komisar niidergschlo vum Verluscht vo sym gliebte Esel Zeus, un informiert sofort syni Vorgsetzte z Tirana: di revisionistische Jugoslawe hätte d Gränz überquert un de treue Kamerad Zeus entführt. Beidi Syte verkünde jetz ihrene Dorfbewohner, dass „zu ihrem Schutz“ vor de Agression vum jewiils andre, d Gränz bis uff wytres gsperrt isch, un niemer mee zur Quelle derf go Wasser hole. En Dorfbewohner froogt de Komisar, was si jetz trinke sötte, woruff de Komisar en aber numme froogt, ob er de am Urteilsvermöge vo de Partei dät zwyyfle, un droht em mit Arrescht. D Dorfbewohner murmle numme, jetz miesste si wohl ihre eigne Urin trinke, aber „wo's kei Wasser git, gits au kei Urin“.
In de Zwüschezit chunt de örtlichi Parteileiter (Luan Daka) zum Niku. Er het gueti Neuigkeite: d Partei het nämli e Bruut für em Niku syn Sohn Lilushi gfunde. De Lilushi aber wott nit hüürote, er träumt ällewell vo de Büürin hänet de Gränz. Uff de albanischi Syte vo de Gränz, hen d Lüt inzwüsche kei Wasser zum trinke mee, wyl si ällewell nonit in s Niemandsland zur Quell dürfe goo. De Maa vo de Büürin, de Koqi, bestoot druff, Wasser z hole, un wird defür vum Komisar als Volchsfeind in Arrescht gsperrt.
Dürrenäsch
Gschicht
1956 isch z Äsch s Usslandschwyzerheim ufggange.
Gomarët e Kufirit
Handlung
Am Daag vo de Hochzit vum Lilushi versammlet sich s Dorf für s Hochzitsfescht, wo nooch albanischem Bruuch gfüürt wird. Numme d Bukurishja duet nit mitsinge un tanze; si het sich yygschlosse un duet hüüle. Si isch überzüügt, dass si sälber nie wird hüürote chönne. Uffem Höchepunkt vum Fescht chunt plötzli de Kommandant, ohni Uniform, aber einewäg mit syne bewaffnete Soldate. Er setzt sich zue de Manne, un duet mittrinke un mitsinge. Mit de Ussnaam vum Niku un em Parteileiter, sorgt d Anweseheit vum serbische Offizier bi allene für zimlichi Verlegeheit, un bi de erschte Glägeheit duen sich di meischte Manne ussem Staub mache. Grössri Sorge aber macht de Lilushi: er isch devoglofe un schlyycht sich über d Gränz zur Büürin, wo grad wiider emool vum Komisar bsuecht wird. De Lilushi schloot de Komisar niider, un macht de Büürin Vorwürf für ihri Untreue: „für dich hanni myni Bruut sitze loo!“. Si sälber kennt de Lilushi aber nit, un het kei Ahnig vo was er schwätzt. Gli druff chunt de Komisar wiider zue sich, un verhaftet de Lilushi als Spion.
Dürrenäsch
Gschicht
Am 4. Septämber 1963 esch en Caravelle III vo de Swissair of em Wäg vo Zöri of Gämf bi Äsch vom Hemu abegheit. Alli achzg Ensasse vom Swissair-Flog 306 send debi gstorbe, meh als d Helfti devo send usem Zörcher Dorf Humlike cho. Höt stoht am Abstorzort bim Bodenacher es Dänkmol wäge däm Unglück.
Gomarët e Kufirit
Handlung
Am näggschte Daag loot de Kommandant alli Manne vum Dorf aaträtte: er wott wüsse, wer em Lilushi zur Flucht nooch Albanie verhulfe het. Eine nooch em andre werde d Manne verhört, un de Lehrer debi dermasse verprüglet, dass er es grad no zue sym Huus schafft, wonner zämmebricht un vo de Bukurishja miteme Chuss wiider uffgweggt wird. Schliessli loot de Kommandant d Manne wiider laufe; er glaubt em Niku, wo em versicheret, dass de Lilushi allei uff Albanie gflohe isch. In de Zwüschezit wird de Lilushi vum Komisar verhört. De Komisar wott wisse, für welle Gheimdienscht er schafft: de jugoslawische, de CIA oder beidi? Usserdäm wott er wisse, was de Tito bi sym letschte Bsuech in Ägypte besproche het, un ob Albanie erwäänt worde isch. Wyl de Lilushi natürli kei Ahnig het, wird er vum Komisar misshandlet. Wonner dergäge berichtet, dass es em Esel Zeus guet goot, chüsst de Komisar em uss Dankbarkeit d Stirn. Usserdäm hen di albanische Gränzwächter en wytre Gfangene gmacht: de Tomi, d Chatz vo de Familie vum Lilushi. De Komisar wott wisse, worum die Chatz Tomi heisst. Worum kei echtere Name? Worum en amerikanische Name? De Zeichetrickfilm Tom un Jerry, wo de Name härechunt, kennt de Komisar natürli nit, un vermuetet e gheims Zeiche dehinter. Usserdäm vermuetet er dass d Chatz gheimi Dokumänt im Füdli versteggt het, un ordnet aa dass d Chatz so lang gfütteret wird, bis si die Dokumänt ussegschisse het.
Dürrenäsch
Gschicht
S Dorfwappe het "in Gääl of emene grüene Drübärg e stigende rote Leu, wo en schwarze Ascht hebt". S erschte Mol abbeldet esch s Wappe ofeme Gmeindssegel vo 1811.
Gomarët e Kufirit
Handlung
Inzwüsche het de Niku grossi Sorge: de Parteileiter berichtet em, d Familie vo de Bruut vum Lilushi bestünd druff, dass ihri Dochter en Maa muess ha. Wenn si inere Wuch immer no ohni Maa isch, no droht d Familie em Niku mit ere Bluetfehde. Wäge däm goot de Niku wiider emool zum Kommandant, un bittet en (mit ere Flasch Raki als Aareiz), öbis z unternee, demit de Lilushi wiider cha zruggcho. De Kommandant verspricht's, git em Niku aber no z erkenne, er sött syni Dochter Bukurishja schigge, demit si syn Büro cha putze. In de Zwüschezit isch usserdäm de Lehrer debi verwischt worde, wienner über d Gränz nooch Albanie gluegt het. Er git sich als standhafte albanische Patriot z erkenne, aber de Niku nutzt d Glägeheit, un schiebt em d Schuld aa de Flucht vum Lilushi in d Schue.
Dürrenäsch
Bevölkerig
Am 31. Dezämber 2018 händ 1252 Lüüt z Äsch gwohnt, devo send elf Prozänt Ussländer.
Gomarët e Kufirit
Handlung
De Kommandant wott de Esel gäge de Lilushi usstuusche, aber de Komisar lännt ab: es isch unmögli, en Maa füre Esel ussztuusche. Wo de Kommandant deno aber en Erschiessigskommando für de Esel zämmestellt, lenkt de Komisar yy. Es git aber en Problem: er het de Lilushi scho aa syni Vorgsetzte gmolde, un irgetöberen muess er uff Tirana vor Gericht bringe! Für de jugoslawischi Kommandant kei Problem: „no gib ich dir halt öber andersch“. Schliessli wird de Lilushi gäge de Esel un de Lehrer usstuuscht. De Lehrer isch natürli begeischtert: ändli isch er im sozialistische Paradis Albanie aacho! Syni Träum werde aber sofort zerschmettret, wo di albanische Soldate en als Volchsfeind un jugoslawische Revisionist bschimpfe. Si werfe en gäge Bode un gönn wyter, wo plötzli de Koqi näbe em stoot. De Koqi froogt en, ob si gange sölle, un de Lehrer froogt zrugg, „wo ane?“. De Koqi antwortet: „dört ane, wo d Sunn goot“ - „in de Weschte?“, un beidi gange in Richtung Weschte. Des söll de Wäg zur Integration vo de Balkanländer in d EU symbolisiere.
In de Zwüschezit isch d Bukurishja in s Büro vum Kommandant cho putze. Natürli goot es em Kommandant gar nit um des, un er versuecht mit de Bukurishja z flirte, un fasst ihr schliessli sogar aa s Füdli. In de näggschte Szene gseet mer de Kommandant miteme Verband um de Chopf, wonner offesichtlich de Reaktion vo de Bukurishja z verdanke het. Uss Wuet verbietet er de Dörfler wiider emool, zur Quelle go Wasser z hole.
Dürrenäsch
Politik ond Instituzione
D Gmeindsversammlig beldet d Legislativgwalt, de föifchöpfigi Gmeindrot d Exekutivgwalt.
Gomarët e Kufirit
Pryys
Am Tirana International Film Festival 2010 het de Enver Petrovci, wo de jugoslawische Gränzoffizier spiilt, de Pryys für de beschte Schauspiiler gwùnne.
Dürrenäsch
Politik ond Instituzione
För Rächtsstritigkeite esch s Bezirksgricht z Chulm zuständig. Äsch ghört zom Fredensrichterchreis IX (Underchulm).
I de Gmeind het’s en Chindergarte ond en Primarschuel. Di ganz Oberstufe (Realschuel, Sekundarschuel ond Bezirksschuel) bsueche d Schüeler und Schüelerinne vo Äsch z Seen. Di beide nöchstglegnige Kantonsschuele (Gymnasie) send die Neui Kantonsschuel ond di Alti Kantonsschuel, beidi send z Aarau.
Quadrat (Arithmetik)
In dr Arithmetik isch s Quadrat vonere Zahl definiert as s Produkt vo dr Zahl mit sich sälber, das heisst me bekunnt s Quadrat vonere Zahl, indämm me se mol sich sälber rächnet (Multiplikation). Oder me definierts as d Pottänz vo derä Zahl mit em Exponänt 2. Dämentsprächend schribt mes Quadrat als e hochgstellti 2.
Byspiil: "3 (im) Qudrat" oder "3 hoch 2"
D Quadratfunktion und d Quadratwurzlefunktion
D Funktion, wo jedere reelle Zahl x ihr Quadrat x^2 zueordnet, heisst Quadratfunktion und ghört zu de quadratische Funktione. Ihr Graph isch die sogenannti Normalparable.
D Umkehrfunktion vo der Quadratfunktion, wo uf nit-negativi reelli Zahle iigschränkt isch, isch d (Quadrat-)Wurzlefunktion, wo jedere Zahl ihri Quadratwurzle \sqrt{x} zueordnet.
Reformierte Kirche Birmenstorf
Di reformiert Chile Birmischstorf ligt am weschtliche Dorfrand vo BIrmischtorf uf eme Hügel, wo Räbe düent wachse. Si isch am 28. Juni 1936 iigweiht worde.
Vorgschicht
Birmischtorf isch sit de Reformation es paritätischs Dorf gsi. Beidi Konfessione hei sich di alti Dorfchile teilt un die Chile het au sit em 1718 beiden Konfessione jewiils zur Hälfti ghört. Am 20. August im 1930i het di katholisch Chilegmeind für 35'000 Schwiizer Franke de reformiert Aateil gchauft.
Johann Rudolf Wyss
Dr Johann Rudolf Wyss (* 4. März 1782 z Bärn; † 21. März 1830 au dört) isch e Schwiizer Schriftsteller und Filosofyprofässer gsi.
Reformierte Kirche Birmenstorf
Usstattig
An Pfingschte im 1995i isch e drüteiligi Figuregruppe und en Abigmahlstisch in de Chorruum vo de Chile iigfüegt worde, wo vom Ruedi Sommerhalder und em Otto Strauss gschtaltet worde-n-isch.
Johann Rudolf Wyss
s Läbe
Dr Johann Rudolf Wyss het z Bärn, z Tübinge, z Göttingen und z Halle studiert. 1805 isch er Profässer a dr Akademy z Bärn worde. Er het do au als Lehrer mit m Jeremias Gotthelf z tue gha.
Reformierte Kirche Birmenstorf
Glüt
S Glüt vo de Chile isch urschprünglich vo de Schtadtchile vo Länzbrg. Zwei Glocke, wo zum Iischmelze a d Glockegiiserei Rüetschi z Aarau verchauft worde sind, het d Chilegmeind erscht chönne uslähne und schpöter chönne günschtig chaufe. Di andere beide sind vo de Iiwoonergmeind Länzbrg usgleent. Im 2002 isch eini vo dene Gloggene, wo ursprünglich vo de Chile Schtaufbärg gsi isch, wider dert anne cho und me het z Birmischtorf e noii uffezoge.
Johann Rudolf Wyss
s Läbe
Dr Wyss het en Tegscht gschrybe, wo spöter i dr Schwiiz als Nazionalhymne pruucht worden isch: Rufst du mein Vaterland.
Er het zäme mit m Gottlieb Jakob Kuhn dr Almanach Alpenrosen useggä.
Em Wyss sys Gedicht „Was isch doch o das Heimelig?“ isch i dr Liedersamlig Im Röseligarte abtrukt.
Bruno Ganz
Der Bruno Ganz (* 22. März 1941 z Züri; † 16. Februar 2019 z Au, Wädischwiil) isch e Schwiizer Schauspiiler gsi.
sis Läbe
Der Bruno Ganz isch im Zürcher Kwartier Seebach als Sonn von ere Arbeiterfamilie uf d Wält cho. Er het scho mit Sächzääni s erschte Mol im ene Film chönne ufträtte; es isch im Film Der Herr mit der schwarzen Melone gsi. Sini Uusbildig as Schauspiiler het er im Zürcher Büünestudio übercho.
Der Ganz het z Düütschland am «Junge Theater Göttinge» und am «Theater am Goetheplatz» z Breeme und spöter denn am Zürcher Schauspiilhuus gschaffet. Sid 1967 het er vil Theaterstück mit em Peter Stein uf d Bei gstellt. Er het au z London und z Berlin a der «Schaubüüni» gspiilt, derno öppen au z Bochum und uf de Salzburger Feschtspiil und am Wierner Burgtheater. Und me het ne in meh als hundert Film chönne gseh. 1965 het er d Sabine Ganz ghürootet, spöter het er mit der Ruth Walz zämegläbt.
Ulrich III. von Württemberg
Dr Ulrich III. (* zwische 1286 un 1296; † 11. Juli 1344) isch vu 1325 bis 1344 Grof vu Wirttebärg gsii.
Dr Ulrich isch scho in dr Regierigszyt vu syym Vater Grof Eberhard I. stark in d Bolitik yybunde gsii. Anne 1319 het er mit em Chenig Friedrich em Schene ne Bindnisverdrag uusghandlet. Des Bindnis het er no syym Amtsaadritt 1325 wider erneiert, noodäm sich Wirttebärg zwischedure uf d Syte vum Ludwig IV. gwägslet isch. Dr Ludwig un dr Friedrich hän zue sällere zyt alli zwee Aaspruch uf d Herrschaft im Ryych ghoobe. Dur d Uussehnig vu dr beede isch s em Ulrich megli gsii, au noch em Dod vum Friedrich anne 1330 äng mit em Ryych verbunde z blyybe. Des un syy regionali Bindnis- un Erwärbsbolitik hän derzue stark byydrait, dass dr Ulrich s wirttebärgisch Territorium in syre Regierigszyt het chenne dytli vergreßere. Näbe verschidene Erwärbige im Elsass sin vor allem dr Chauf vu Dibenge anne 1342 un d Belähnig mit Merkgreanenge dur dr Chaiser Ludwig dr Bayer anne 1336 z nänne.
Dr Ulrich isch mit dr Sophie vu Pfirt ghyrote gsii. Sihn us däre Eh sin dr Grof Eberhard II. dr Greiner un Grof Ulrich IV.
Königreich Italien
Königriich Italie isch vo 1861 bis 1946 die amtlichi Bezeichnung vo Italie ksi. Während disem Ziitrum isch de italienischi Staat e zentralistisch organisierti parlamentarischi Monarchii ksi. In d Ziit vom Königriich sind unter anderem d Hochindustrialisierig, soziali Reforme und s Ziitalter vom italienische Faschismus under em Benito Mussolini, wo i de Zweut Wältchrieg gmündet hät, gfalle.
D Gründig vo de Monarchii isch im Zug vo de Risorgimentobewegige bassiert, in deren irer Endphase isch mit de Proklamation vom sardinische König Viktor Emanuel II. zum König vo Italie im März 1861 z Turin de ersti italienischi Nationalstaat unter de Herrschaft vom sardinische Huus Savoye entstande.
Nach ere liberalere politische Phase isch d Monarchii mit em Istieg i de überseeischi Imperialismus in de zweute Hälfti vom 19. Joohrhundert zunere Grossmacht ufgstige und hät i de 1880er Jahren mehreri Kolonialchrieg in Oschtafrika und 1911 bis 1912 e Chrieg gäge s Osmanische Riich gfüert. Am Afang vom 20. Joohrhundert hät sich s Land vo em unbedütende Agrar- zum stärkste Industrieland vom Mittelmeerruum gwandlet und hät allei vo 1900 bis 1914 drü Wältusstelige (1902, 1906 und 1911) verastaltet.
Hebel-Denkmal (Basel)
S Hebel-Dänkmool isch es Dänkmool, wo z Basel stoot.
Es erineret eim an bedütend Dichter vo der alemannische Sprooch, en Johann Peter Hebel. Dä isch eine vo den erschte grosse Schriftsteller gsi, wo mit sine alemannische Wärch wytume bekant worden isch; der Name isch i der Drüüländerregion no hüt läbig, und au i der Gschicht vo der düütsche Literatur het er en feschte Platz.
Königreich Italien
Mit em Uusbruch vom Erste Wältchrieg 1914 hät s Land, trotz em Drübund mit em Dütsche Riich und Österriich-Ungarn, sini Neutralität erklärt. Nach em Londoner Vertrag vo 1915, wo mit em es Bündnis mit de Triple Entente und umfassendi territoriali Zuegständniss veribart worde sind, ischs denn zu nere Chriegserklärig a Österriich-Ungarn und 1916 a s Dütsche Riich cho. Nach de erfolgriiche Bsetzig vo Albanie 1916 und de Schlacht vo Vittorio Veneto 1918, wo massgeblich zu de Uflösig vo de Habsburgmonarchii bitreit hät, hät s Königriich zu de Hauptsiigermächt khört und hät im Völkerbund en ständige Sitz ka.
Hebel-Denkmal (Basel)
Das Dänkmool het me z Basel lo ufstelle, will der Hebel dört uf d Wält cho isch. S Projäkt für das Wärch isch vo der Basler Hebelstiftig mit treit worde, wo ane 1860 zum hundertsche Geburtstag vom Dichter entstanden isch und sidhär s Adänke an iin all Joor wider tuet pfläge.
Königreich Italien
Trotz de territoriale Gwinn und witere Zuegständniss vo Frankriich und Großbritannie, isch es vo 1918 bis 1922 zu ere bürgerchriegsähnliche Krise cho. In diese hät di Nationali Faschistischi Partei under em Mussolini mit em Marsch uf Rom 1922 d Macht übernoh und hät d Demokrati bis 1929 schrittwiis abgschaft. Nach ere Ahlenig a die westliche Demokratie, isch de Mussolini ab de späte 1930er Joohr dur e aggressivi und expansionistischi Ussepolitik, devo abgfalle und hät sich a s nationalsozialistische Dütsche Riich aglehnt. Dises hät widerum s Wältmachtssträbe vo Italie understüzt, das isch nach em brutale Äthiopiechrieg vo 1935/36 unübersehbar worde. Vo 1936 bis 1939 händ beidi Staate zämme im spanische Bürgerchrieg zugunste vom Franco interveniert und Italie hät bis 1939 d Balearischi Insle bsetzt.
Hebel-Denkmal (Basel)
S Dänkmool stoot z Basel uf der Lischte vo de gschützte Kulturgüeter.
d Gschicht vom Dänkmool
Scho ane 1862 het der Profässer Wilhelm Wackernagel der Basler Kunschtkomission vorgschlage, es grosses Dänkmal füre Hebel lo z mache; do isch den aber nüüt drus worde. Es isch am 12. Jänner 1897 gsi, wo der Basler Sekundarlehrer Ferdinand Schwarz imene Vortraag dervo het afo rede, me sell jetz doch son es Dänkmool ufstelle, und das wär am beschten uf em Petersplatz, im Kwartier wo der Hebel ufgwachsen isch. Bim Fritz Burckhardt, em Presidänt vo der Hebelstiftig, und anderne Lüüt isch die Idee guet acho, me het es Komitee ygsetzt, und das het au d Hülf vo der Basler Regierig übercho. D Hebelstiftig het derfür Gält gsamlet. Ane 1899 het me vor em «Hebeltag», am 3. Maie, s Monumänt mit eme schöne Fäscht ygweit, wo vil Basler und au prominänti Lüüt us der baadische Nochberschaft derby gsi sind; der Schöpfer vom Wärch, der Max Leu, isch nümme derzue cho, er isch churz vorhär gstorbe. Der Basler Verlag Gebrüder Bertschi het für das Fäscht en Kunschtdruckcharte usegää, wo der Basler Künschtler Hans Süffert (1868–1945) zeichnet het; me gseht druff em Hebel sini Figuur und au es Medalion füre Bildhauer vom Dänkmool.
Königreich Italien
Nach em Ändi vom Zweite Wältchrieg hät d italienischi Monarchii ihr Kolonialriich ufge müesse und ihri Grossmachtstellig verlore. De Viktor Emanuel III. hät 1946 zugunste vo sim Sohn Umberto II. abdankt und isch is Exil gange. De Umberto II. hät aber nur 33 Tag regiert. Am 2. Juni 1946 isch d Monarchi nach eme Referendum, wo nume 45,6 % für d Monarchi gstimmt händ, abgeschafft worde. De Nachfolgestaat isch d Italienischi Republik worde, wo s Königriich, trotz territoriale Änderige und em andere Regierigssystem, mit ere völkerrächtlich identisch isch.
Hebel-Denkmal (Basel)
d Gschicht vom Dänkmool
Der Entwurf fürs Dänkmool het uf Yladig vo de Basler der Bärner Bildhauer Max Leu (1862-1899) gmacht, wo z Basel sin Pruef glert het und dört uf d Zeichnigsschuel ggangen isch; är isch im spoote nüünzääte Joorhundert für sis monumäntale Buebebärg-Dänkmol z Bärn bekant worde. Uf Basel het der Künschtler au mol Entwürf für nes plaanets Dänkmool ufe Bürgermeischter Wettschtei gschickt, wo aber den wäge der Lokalpolitik nid usgfüert worden isch.
Königreich Italien
Vorgschicht
Sit em Untergang vom Weströmische Riich im Joor 568 isch d Apenninnehalbinsle i verschiideni Staate zerfalle. D Mehrheit von ene hät bis 1806 zum Heilige Römische Riich khört.
Hebel-Denkmal (Basel)
d Gschicht vom Dänkmool
Uf em Platz am Petersgraabe, em Peterskirchplatz, stoot s Dänkmool vor der spootgotische refermierte Peterschilche, wo drin der Hebel dauft worden isch. D Chilche git em en schöne Hindergrund. Drumume het’s Böim und au Bänkli zum bim Dichter absitze. S Objäkt isch öppe vier Meter höch. Es het oben e plastischi Figuur vom Hebel, e Büschte, wo der Chopf und e Deil vom Oberkörper zeigt. Das Stück het e Güsserei z Paris nach em Leu sim Modäll us Bronze ggosse. Der Basler Germanischt, Gymi- und Unilehrer, Journalischt und Hebelforscher Albert Gessler (1862–1916), wo gwüsst het, ass der Bildhauer vil i de «Alemannische Gedicht» gläse het, schribt derzue: «Max Leu trug […] ein echtes Bild des Dichters in seiner Seele und hat darum, in leichter Anlehnung an das porträtmässig Gegebene, mit genauer Festhaltung des Kostüms der Bilder, denjenigen Hebel gestaltet, den er als den wahren empfand und den auch wir als den echten und rechten empfinden: den freundlichen Wiesenthäler Dichter, dem aber in den Mundwinkeln der Schalk sitzt …» D Bronze isch uf emene höche Sockel us Granit vom Gotthard und Chalchschtei vo Savonnières z Lootringe. Drumume hanget e rychi, au us däm Schtei useghaueni Girlande vo Blueme, wo im Garte und ufem Fäld wachse. D Schteihauerarbet isch nach em Leu sinen Entwürf z Basel im Atelier vom Schteimetz Gürtler gmacht worde. Uf der vordere Syte, underem Hebel, isch uf em Schtei mit Buechstabe, wo vor der Front wien es Relief chly fürechöme, d Schrift z läse: «J. P. Hebel / 1760–1826», und uf der hindere Syte vom Sockel stoot au en Inschrift, wo ygraviert und mit guldiger Farb uszeichnet isch: «Gestiftet von Verehren Hebels in Basel 1899».
Königreich Italien
Vorgschicht
Scho sit em Ändi vom 18. Joohrhundert hät es aber Bestrebige ge, die italiänischi Iheit wider härzstelle. Die meiste Staate und Fürstetümer uf de Halbinsle sind mindistens sit em 16. Joorhundert mit em Aafang vo de Italienische Chrieg und em Niidergang vo de mächtige italienische Stadtstaate am Ändi vo de Renaissance en politische Spiilball vo de europäische Grossmächt ksi.
Hebel-Denkmal (Basel)
anderi Monumänt füre Hebel
Anderi Sache, wo z Basel an Johann Peter Hebel erinere, sind: