cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stoupa
Stupa isch en Ort uf de Halbinsle Mani uf de Peloponnes z Griecheland. Er isch früenner e Fischerdörfli gsii miteme chliine natürlich Hafe. Wege de Sandstränd bim Dorf hets es sich zomene chliine Feriedorf gmuuseret.
Bergwerch vo Pastrova
Nördlich vom Ort liged am Hang d Bergwerch vo Pastrova (Παστροβά), wo em griechische Schriftsteller Nikos Kazantakis ghöört hend. De het am Berg Athos de Georgios Zorbas gcheneglernt und de öberschwetzt as Vorarbaiter i siim Bergwerch uf de Mani z schaffe. Allerdings hend die beede kan Erfolg ghaa. Die Episoode isch denn driisg Joor spööter s Vorbild vom grüemte Romaan Alexis Sorbas wore, wa aber z Kreta spillt, i de Haimet vom Kazantakis. Im Dorf isch e Büste vom Kazantakis uufgstellt.
Gschicht
Süüdlich vom Dorf isch e Hügel mit de Reste vom antike Stettli Leuktron oder Leuktra. Di ältiste Fund stamed us de mykenische Zitt, wie Scherbe und d Reste vomene Chuppelgrab zaiget. D Fund us de Antiki gönd vo de Klassische Epoche bis i di röömischi Chaiserzitt. Nume wenig Fund sind gmacht wore, Muurwerch und anderi Chliiund i de Felder südwestlich vom Hügel, au Inschrifte.
De Pausanias het im 2. Joorhundert n. Chr. de Ort bsuecht un bischribe. Deno isch uf de Akropolis e Tempel vo de Göttin Athena gstande. De wichtigst Gott isch aber de Asklepios gsii, wa dör en Inschrift us de Röömerzitt bistetigt werd. Anderig Götter, wo do vereert wore sind, sind de Apollon Karneios und d Ino. S hett ono e hailige Hain miteme Tempel för de Eros ggee, wo nochem Bischriib bsunders lauschig gsii si mue. De Pausanias verzellt ono, ass bimene Waldbrand e Statue vom Zeus Ithomatas förechoo sai, und as da vo de Messenier as Biwiis agluegt woren isch, as Leuktra vo alters her zo Messenie ghört hebi.
Yamuna
D Yamuna (Sanskrit: यमुना, Yamunā f.; Hindi: Jamna) isch e Fluss z Indie, wo im Himalaya entspringt und bi Allahabad in Ganges ineflüsst. Mitere Längi vo 1375 km isch er de längst Nebefluss vom Ganges ond am Zemmefluss gar länger ond greeser als de Ganges selbscht.
D Yamuna het eri Quele bi Yamunotri am Südfuess vom Himalaya und flüüsst geg Süüde a de Städt Delhi, Mathura und Agra verbii. Si macht denn e wiite Boge geg Oste und mündet bi Allahabad in Ganges. A de Yamuna liget au Vrindavan, de hailigst Ort vo de Krishnavereerig und s Taj Mahall.
D Yamuna isch zimmli verdreckt und gelt dromm ab de Höchi vo Delhi as e toote Fluss und d Uufer sind streckewiis Müllhaldene.
Mythologii
D Yamuna ghört zu de sibe hailige Flüss z Indie. De Zämefluss mit de hailige Ganga (Ganges) werd Triveni (Sanskrit: त्रिवेणी, triveṇī) gnennt, well noch de Mythologii d Sarasvati, en andere hailige Fluss, au a dere Stell mündet, wenn au im Verborgene. D Yamuna werd mengisch mit de Yami gliichgsetzt, de Zwillingsschwöster vom Tootegott Yama. Ere Vatter isch de Vivasvat und d Muetter isch d Samjna.
Edmonton
Edmonton isch d Hauptschdat vo de Provinz Alberta z Kanada. Si ligt am North-Sasketchewan-Fluss und isch mit insgsamt 1,034,945 Ywohner – lut ere Volkszöuig – di zwoitgröscht Stadt vo Alberta und die sächstgröschti Stadt vo Kanada. Mit ere Gsamtflechi vo 683 km² het si eini vo de gröschte Flächine vo ganz Nordamerika, het aber au eini vo de nidrigste Bevölkerungsdichtine uf em Kontinänt überhaupt.
Wäutwit bekannt isch d Metropole für s sächstgröschte Ichaufszentrum vo de Wäut; vo 1981 bis 2004 isch es s gröschte vo de Wäut gsi. D Verchaufsflechi ligt bi 350.000 m², die gsamti Flächi by 500.000 m². De Bou het 1.2 Milliarde kanadischi Dollar kostet.
Menschenrechte
As Menscherächt wärde subjektivi Rächt bezäichnet, wo jedem Mensch gliichermaasse zuestön. S Konzept vo de Menscherächt goot drvo us, ass alli Mensche nume wil si Mensche si mit de gliiche Rächt usgstattet si und dass die egalitär begründete Rächt uniwersell, unverüsserlig und undäilbar si. D Idee vo de Menscherächt isch äng verbunde mit em Humanismus und dr Idee vom Naturrächt, wo im Zitalter vo dr Ufkläärig entwigglet worde isch.
Ass es Menscherächt git, wird hüte vo fast alle Staate im Brinzip anerkennt. Iiri Uniwersalidäät isch aber äinewääg d Grundlaag für politischi Debatte und Usenandersetzige.
D Menscherächt wärde hüte gwöönlig as Rächt vom Bürger aagluegt, zum sini Freihäitssfääre gegen e Staat z verdäidige. Wil aber d Menscherächt au no vo andere Site us cha bedroot wärde, goot mä drvo us, ass zuesätzlig zu jedem Menscherächt au e staatligi Schutzpflicht ghört und erst mit dere chan e Menscherächt vollständig umgsetzt wärde. Staate, wo internazionali Menscherächtsabkomme ratifiziere und sä in iire nazionale Verfassige verankere,  verpflichte sich, d Grundrächt und Volkerrächt umzsetze und us ene Rächt z mache, wo vor Gricht chönne iiklagt wärde.
Im ene andere Sinn isch dr Begriff „Menscherächt“ en Erwiterig vo de „Bürgerrächt“: Er stoot denn für Grundrächt, wo alli Mensche unabhängig vo iirer Staatsaaghörigkäit häi.
Mittenza
Mittenza isch dr Naame vom Gmäindizentrum vo Muttez. Es bestoot us meerere Geböid grad näbe dr alte Arbogastchille. Mittenza isch en alte alemannische Naame vo Muttez und stammt us em Alterdum. Wo dr Kaiser Konrad II. woorschinlig uf dr Burg Wartebärg im Joor 1032 über d Übergoob vom Köönigriich Hoochburgund an s Häilige Römische Riich verhandlet het, isch dr Verhandligsort as iuxta vicum qui Mittenza dicitur («bim Dorf, wo men em Mittenza säit») beschriibe worde. S Gmäindizentrum Mittenza isch dänggmolgschützt.
Gschicht
Am Aafang vo de 1940er Joor het mä die alti Drotte, wo e zitlang d Schuel und s Gmäindihuus din gsi si, abbroche und am Blatz, won emol dr herrschaftlig Dinghof gstande isch, 1941 e nöiji Gmäindikanzlei baut. Noch em Zwäite Wältchrieg isch us em alte Buuredorf nodinoo e modärni Vorstadtsiidlig worde. D Buurehööf si umbaut worde oder verschwunde und dorum het d Gmäind in de 1950er beschlosse, ass mä s Ortsbild vom alte Dorfkärn so guet wie mööglig well konserwiere. 1954 het mä mit dr Ortsblaanig aagfange und d Gmäind het Buurehüüser in dr Umgääbig vo dr Chille, wo mä nüm ufene gwirtschafdet het, ufkauft und denn witerverchauft mit Uflaage für d Gstaltig. Mä het au e Wettbewärb abghalte zur Nöigstaltig vom Gmmäindizentrum, wo d Zürcher Archidekte Rolf Keller und Fritz Schwarz gwunne und vo 1965 bis 1970 baut häi. S häi drei Hüüserblöck um e noje Blatz ume blaant, äine für d Gmäindiverwaltig, äine für Lääde und Büro und äine für e Hotel mit eme Saal. Si häi s Usgsee vo de Nöibaute dr Umgääbig aabasst und das isch ene so guet glunge, ass Muttez 1983 dr Wakkerbriis vom Schwizer Häimetschutz überchoo het, vor allem wäge dr Mittenza. Kritiker het s aber au gee, wo gfunde häi, ass d Beziehig zur Dradizioon nume assoziativ und episodehaft sig.
Scheitelbein
[[Datei:Human_skull_side_bones_numbered.svg|thumb|200px|Dr menschlig Schädel vo dr Siite us gseh:
Oberwihl
Oberwihl im Hotzewald het etwa 480 Iwohner un isch de südwestlichst Ortsdail vu Gerbel im dytsche Landkrais Waldshuet am Hochrhi, uwit vu de Schwizer Gränze. Es gränzt im Oste an de Ortsdeil Nyderwihl.
Scheitelbein
1. Stirnbei (Os frontale) (gelb)
Oberwihl
Im Gerbeler Roothus isch Oberwihl mit de Gmeindröt Christian Denz, Ralf Mutter und Klaus Boenke verdrätte.
Scheitelbein
2. Scheitelbei (Os parietale)
Oberwihl
Geographi
Die geographische Koordinate vum Ort (Chilchturm) sin
Scheitelbein
3. Nasebei (Os nasale)
Oberwihl
Geographi
Oberwihl lit uf etwa 700-750 m ü. NN am Ostang vu de Hoheeck, vu wo mer ä scheene Blick uf d'Schwizer Alpe het.
Scheitelbein
4. Dränebei (Os lacrimale)
Oberwihl
Geographi
S'Dörfli het dri Bezirk: D'Schmitti, s'Underdorf un s'Usserdorf.
Scheitelbein
5. Siibbei (Os ethmoidale)
Burg Neu-Tannegg
Gschicht
Wahrschyns isch die Hechburg vu dr Herre von Boll im 12. Johrhundert böue wore, wu um 1160 as Dienschtmanne vu dr edelfreje Familie von Krenkingen gnännt wäre. In dr Mitti vum 14. Johrhundert isch d Burg in dr Bsitz vu dr Herre von Tannegg chuu. D Herre von Tannegg sin dervor uf dr Burg Alt-Tannegg gwohnt. Wu si d Burg Boll gchauft gha hän, hän si si in Nej-Danneg umgnännt. No 1476 isch si verfalle, e Zersterig isch nit iberliferet.
Aalag
Di ehmolig Burgaalag zeigt no Räscht vu Umfassigsmuure, eme Ecke vu dr Palasmuure un e Grabe zum hecher glägene Bärghang. D Burg isch urspringli rund 70 Meter lang un 30 Meter breit gsi.
Scheitelbein
6. Keilbei (Os sphenoidale)
Oberwihl
Geographi
Dur Oberwihl fließt d'"Hochsaler Wühre", ä im Middelalder agleggte un vu de Murg gspiiste, 19 km lange Chanal, wo si Wasser näbe de Mattebwässerig zahlriiche Gwerbebetriibe als Atribschraft dient het.
Scheitelbein
7. Hinderchopfbei (Os occipitale)
Oberwihl
Gschicht
1280 isch Oberwihl zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre, zämme mit em Konrad von Obenwihl. Es isch aber scho wesentlig friehner bsydelt gsi, wie Fünd uss de Steizit bewyse. Spöter hän sich d Freibure do nyderglo und au s Chloster vo St. Bläsi hät Bsitzige gha.
Scheitelbein
8. Schlööfebei (Os temporale)
Oberwihl
Wappe und Sigel
S Wappe zeigt drei grieni Danne uff gählem Grund, wo uff di ehemoligi Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Es sin erscht sit 1907 drei, sodass s Oberwihler Wappe vo dem vo de andere Ortsdeil vo Gerbel underschyde werre cha.
Scheitelbein
9. Jochbei (Os zygomaticum)
10. Oberchiifer (Maxilla)
11. Underchiifer (Mandibula)]]
S baarige Scheitelbei (lat. Os parietale) isch e Deil vom Hirnschädel. Es bildet s Schädeldach und d Siitewand vo dr chnochige Hirnkapsle. Bi de Däuer wird, wil s Stirnbei sehr grooss isch, nume dr Siitedeil vom Schädeldach vom Scheitelbei bildet.
Bim Mensch wird s Scheitelbei von e baar Schädelnööht begränzt: Sutura sagittalis (zwüschen em linke und em rächte Scheitelbei), Sutura coronalis (vorne, zum Stirnbei) und Sutura lamboidea (hinde, zum Hinderchopfbei). Bi Neugeborene het s Fontanelle zwüschen em Scheitelbei uf dr einte Siite und em Stirn- (Fonticulus major), Keil- (Fonticulus sphenoidalis), Hinderchopfbei (Fonticulus minor) und em Schlööfe- und Hinderchopfbei (Fonticulus mastoideus) uf dr andere Siite.
Nach unde isch s Scheitelbei bi alle Süüger mit em Schlööfe- und em Keilbei dur e Chnochennoht verbunde.
Breaking Bad
Breaking Bad (dütsch öbbe „Chrach mache“ ) isch en amerikanischi Färnseeserii vom Vince Gilligan. Si zäigt, wie e biidere Chemiileerer, wo Lungechräbs het, zum ene rücksichtslose Kriminelle wird. D Hauptrolle vom Chemiileerer Walter White spiilt dr Bryan Cranston, wo für sis Spiil drei Emmys as beste Hauptdaarsteller überchoo het. D Serii isch dur Drama-Elemänt und schwarzem Humor brägt. Broduziert worde isch si vo High Bridge und Gran Via Productions zämme mit Sony Pictures Television, ere Dochdergsellschaft vo dr Sony Pictures Entertainment Company, für e Kabelsänder AMC. Si bestoot us 62 Episode in fümf Staffle und isch zum erste Mol in de USA vom 20. Januar 2008 bis zum 29. Septämber 2013 gsändet worde.
Geld
Gäld isch jedes Dusch- und Zaaligsmiddel, wo allgemäin anerkennt isch. Es git die verschiidenste Forme vo Gäld, vor allem Bargeld (Münze und Banknote) und Buechgäld bzw. Giralgäld, wo nume in de Büecher vo Banke ufgfüert wird und vo äim Girokonto uf en anders umbuecht wird. Dr Begriff stammt vom althoochdütsche gelt (= Vergältig, Vergüetig, Iikomme, Wärt) ab.
Gäld, wo in dr Wäärigsverfassig vom ene Land as gsetzligs Zaaligsmiddel bestimmt wird, bezäichnet mä as Wäärig.
Differentialrechnung
D Differenzialrechnig isch en Beschtandteil von dr mathematische Analysis. Sie dient dr Berechnig vo unendlich chliine Werte, wo sich dr Zahl Null annähere. Typischi Biischpiel drfür sind d Punktanalyse vo schtiigende Funktionskurve. Dr Differenzequotient delta wird bii x (em Abszisse-Abschnitt) gege unendlich verchliineret. Dodermit überchunnt me die erschti Ableitig d (Differentialquotient) von ere beliebige Funktionsgliichig y = f(x).
Zur Konkretisierig es Biischpiel uus dr Physik, die gliichförmig beschleunigti Bewegig. En Kugele rollt uus dr Position v = 0 m/sec über ne schiefi Ebeni nach unde. Die gmessne Werte vo t und s werde in es Funktions-Diagramm iitreit, mit t als Abszisse und s als Ordinate (s-t-Diagramm); das ergibt en exponentiell schtiigendi Funktions-Kurve. Im Ziitintervall (z. B.) t = 2 sec bis t = 3 sec wird en Durchschnitts-Gschwindigkeit (je nach Neigig von dr Ebeni und Masse von dr Kugele) v gmesse. Physikalisch luutet d Formle für d Funktions-Gliichig vom Diagramm z. B. s = 1/4 at² (a: Beschleunigung). Wenn me vo dere Formle die erschti Ableitig macht, ergibt sich s' = v = 1/2 at, d. h. im ene zweite Funktions-Diagramm mit t und v (v-t-Diagramm) en lineari Schtiigig, d. h. gliichförmigi Beschleunigung a. Gliichziitig bedüütet die erschti Ableitig au d Momentan-Gschwindigkeit v mom. im Punkt in dr Mitti vom gnannte Ziitintervall t = 2 sec bis t = 3 sec im s-t-Diagramm. Und die Momentangschwindigkeit isch gliich gross wie d Durchschnittgschwindigkeit im betreffende Ziitintervall.
Geld
Begriff und Ufgoobe vom Gäld
Braktisch wird Gäld as e Zaaligsmiddel brucht, wo sich vo äifache Duschmiddel drduur underschäidet, ass es nit unmiddelbar e Bedarf vom ene Duschpartner befriidigt, sondern wil s allgemäin akzeptiert wird, zum e witere Dusch cha brucht wärde.
Allensbach Hochschule
D Allensbach Hochschuel (dt. Allensbach Hochschule, friejer WHL Wissenschaftliche Hochschule Lahr) isch e Privathochschuel mit Sitz z Konschtanz. D Allensbach Hochschuel wird as nitstaatligi Hochschuel vum Minischterium fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht Bade-Wirttebärg as staatlig anerkännti Hochschuel glischtet un stoot unter drUfsicht vum Minischterium. Si bietet verschideni Bachelor- un Masterprogramm näb em Beruef im Beraich vu dr Wirtschaftswisseschaften aa.
Geld
D Funkzioone vom Gäld
Je besser e Guet die Funkzione vom Gäld erfüllt, umso eender wird s as Gäld aagluegt.
Allensbach Hochschule
Gschicht
Di ehmolig WHL Wisseschaftligi Hochschuel Lohr isch e Dochterunternäme vu dr AKAD-Gruppe gsii. Grindigsstandort vu dr Hochschuel, wu syter anne 1996 staalig anerkännt isch isch s ehmolig Quartier vu dr kanadische Strytchreft z Dytschland z Lohr gsii (lueg RCAF Base Lohr). 2011 isch d Hochschuel an Stammsitz vu dr AKAD uf Stuegert verlait wore.
Geld
D Schöpfig vo Gäld
Gäld entstoot hützudags üübligerwiis im zwäistuefige Bankesüsteem us Zentralbank und (Gschäfts)-Banke.
Allensbach Hochschule
Gschicht
Anne 2015 isch d WHL Wisseschaftligi Hochschuel Lohr dur d European Education Group Dytschland GmbH iberuu wore un fiert s Studienaagebot as Allensbach Hochschule mit Sitz z Konschtanz wyter.
Geld
D Schöpfig vo Gäld
S Zentralbankgäld bestoot us em Bargäld und de Guethaabe vo de Gschäftsbanke bi dr Zentralbank. Wenn d Gschäftsbanke dr Zentralbank Wäggsel, Devise oder Wärtbabbiir verchaufe, bechömme si Zentralbankgäld in dr Form vo Gäldschiin, Gäldmünze oder Zentralbankguethaabe über. Zentralbankgäld cha au dur Kredit entstoo, wo d Zentralbank für e Zins an Gschäftsbanke abgit und wo die drfür e Pfand hinderleege. Au d Gschäftsbanke chönned in Form von dr sog. Kreditschöpfig mit ihre Kreditvergabe bargeldloses Giralgeld erzüüge. D Zentralbank cha dä Brozäss vo dr Kreditschöpfig über iir gäldpolitischs Instrumentarium (bsundrigs dr Diskontsatz, dr Lombardsatz und dr Politik vom offnige Määrt, wo si de Gschäftsbanke festverzinsligi Wärtbabbiir aabietet) mehr oder weniger stüüre.
Allensbach Hochschule
Studienaagebot
D Hochschuel bietet naigene Aagabe e Färnstudienaagebot fir Studium un Wyterbildig in dr Beraich Wirtschaft, Management un Wirtschaftspedagogik aa. Mer cha jederzyt mit eme Färnstudium an dr Allensbach Hochschuel aafange, s wird in ere Kombination us Färn- un Online-Presänzlehr durgfiert. D Online-Live-Lehr wird derzue au fir s Sälbschtstudium ufzaichnet.
Geld
D Schöpfig vo Gäld
Giralgäld entstoot us Ufnaame vo Nettokredit. D Mängi vom Zentralbankgäld blibt drbii die gliichi, aber dur s Uszaale und Iizaale entstöön nöiji Kredit und Iilaage. Theoretisch chönnt dä Brozäss immer witer goo, er wird aber vo de Zentralbanke glegentlich beschränggt drduur, ass si vo de Gschäftsbanke Mindestresärve verlange, wo die e bestimmte Brozäntsatz bi dr Zentralbank müesse hinderleege und drfür e Zentralbankguethaabe überchömme. D Gschäftsbanke müesse sich au an e Bargäldkwote, halte und gnueg Bargäld barat haa für s daagdääglige Abheebe vo Bargäld.
Allensbach Hochschule
Studienaagebot
Priefigslaischtige, wu mer in Form vun ere Klausur mueß bringe, cha mer in dr bundeswyte Priefigszäntre vu dr Allensbach Hochschuel ablege, e jedes Modul cha mer an jedem Priefigstermin an jedem Standort ablege.
Geld
D Schöpfig vo Gäld
E nöiji Art vo Gäld isch s elektronische Gäld, wo im daagdääglige Lääbe materiell nid existiert. S bekanntiste Bischbil isch Bitcoin, wo d Gäldschöpfig von em dur Mining bassiert und alli Internetbenutzer mit eme Bitcoin-Client chönne mitmache. Bim Mining wärde offnigi Dransakzioone bestätigt und gliichzitig nöiji Bitcoins erzügt. Für das müesse d Clients e kryptografischi Ufgoob lööse, wo dr Umcheerig von ere Äiwäägfunkzion entspricht. D Kompiuter müesse drbii seer vil rächne, aber es isch seer äifach z kontrolliere, öb d Löösig richdig isch. D Lösig vo dere Rächnigsufgoob entspricht eme Proof of Work, das häisst eme Bewiis, ass Arbet gläistet worde isch.
Allensbach Hochschule
Studienaagebot
D Hochschuel kooperiert wältwyt mit Partneruniversitete. Kirs im Summer School-Programm dvu dr London School of Economics and Political Science (LSE) chenne fir s Studium an dr Allensbach Hochschuel aagrächnet wäre.
Syter 2017 isch d Allensbach Hochschuel Mitglid im Hochschuelverbund Distance Learning (HDL), eme Netzwärch, wu Hochschuele us em dytschsprochige Ruum in dr Beraich „Distance Learning“ un „Weiterbildung“ zämeschaffe.
Akkreditierig
D Hochschuel un iri Studiegäng sin dur s Minischterium fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht Bade-Wirttebärg (MWK) staatli gnähmigt.
Di Zäntral Evaluations- un Akkreditierigsagäntur (ZeVA) het die Studieprogramm akkreditiert:
E Akkreditierig vu dr Allensbach Hochschuel dur dr Wisseschaftsrot isch im gsetzlige Priefturnus noch em Landeshochschuelgsetz vum Land Bade-Wirttebärg, doderby isch di 2015 ibernuu WHL Wissenschaftliche Hochschule Lahr vum Wisseschaftsrot berucksichtigt wore. Im Jänner 2020 het dr Wisseschaftsrot dr Hochschuel di inschtitutionäll Akkreditierig verwaigeret. Vum Wisseschaftsrot isch kritisiert wore, ass Forschigslaischtige nit deet länge, ass er nume ne mangelhafte akademische Uusdusch zwische Dozänte*ne un Studänte*ne gääb un nune ne gringe wisseschaftlige Diskurs. Au heeb d Hochschuel kai Kunzäpt fir di digitale Lehr vorglait. "Erhebliche Zweifel an einem angemessenen Verständnis von Hochschulförmigkeit auf Seiten der Verantwortlichen der AH bestehen zudem mit Blick auf die zahlenmäßig sehr umfangreiche Beteiligung der Professorinnen und Professoren der AH an Promotionsverfahren an ausländischen Hochschulen, die für eine Hochschule mit nicht ausreichenden Forschungsleistungen nicht akzeptabel ist". Syterhär stryte d Hochschuel un dr Wisseschaftsrot um d Akkreditierig.
Organisation
D Hochschuel het si ne Laitbild un e neii Grundornig gee, wu am 26. Juni 2018 in Chraft drätten isch.
D Hochschuel het e wisseschaftlige Byrot, wu zum 1. Juli 2018 nei bsetzt woren isch, wel d Amtszyt vum bishärige Byrot zum 30. Juni 2018 abglofe gsii isch. Dr eemolig Expertebyrot isch am 26. Juni 2018 dur e Hochschuelrot as Ufsichtsorgan vu dr Hochschuel ersetzt wore.
Peter Weber
De Peter Weber (* 22. April 1968 z Wattwil im Toggeborg, Schwiz) isch e Schwizer Schriftsteller und e Jazz-Musiker, wa de Grund isch, as er sini Lesige gern mit Musig understriiche loot. Sin Wonort isch Zöri.
Ane 1992 het de Peter Weber d Autoregruppe Netz uf d Bai gstellt, sin erst Roman Der Wettermacher isch ane 1993 usechoo und findet no hüt immer no e üsserst gueti Kiritk i de Literaturwelt. Dodri beschriibt er d Chindhait und d Juget vom "Wettermacher" im Toggeborg und s Zöri, imene Tütsch, wo biwusst vome strenge Hochtütsch abwiicht und nöd nu Helvetisme sondern au immer wider ganzi Fetze vom Toggeborger Tielekt enthaltet. Sini Sprooch isch dereweg poetisch und musikalisch, as d Kritiker mainet, as sin Roman Die melodielosen Jahre de Titel zu unrecht hebi. Ane 2008 het er de Alemannisch Literaturpriis öbercho.
Basadingen-Schlattingen
Basedinge-Schlaattinge (amtlich Basadingen-Schlattingen) isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefèld im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Basedinge-Schlaattinge liit südlich vo Diessehofe a de Strass uf Trüllikon. D Gmaindsflechi bstoht us 60 % landwirtschaftlicher Flechi, 31,3 % Wald, 8,2 % Sidligsflechi und 0,4 % sustiger Flechi.
Gschicht
Basedinge isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 761 as in Pasnandingas, Schlaattinge 897 as in Slattinggarro marcho.
Religion
53,4 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1527 Iiwooner 95,7 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 0,7 % Italienisch und 3,4 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Basedinge-Schlaattinge ghöort zum Oschtschwizerisch
Alsace et Lorraine
Alsace et Lorraine (ìn dr Umgàngsschprooch àui Vous n’aurez pas l’Alsace et la Lorraine  gnännt, „Ìhr wara nìt s’ Elsàss un Lothrìnga hàà“) ìsch a frànzeesch pàtriotisch Liad, wo ànna 1871 noh dr Nììderlààg ìm Diitsch-Frànzeescha Kriag kùmponiart worra-n-ìsch. S’ Liadtäckscht hann dr Gaston Villemer un dr Hippolyte Nazet gschrììwa, d’ Müüsik hàt dr Ben Tayoux gmàcht. S’ Kehrriamla ìsch noh z’ noh berìahmt worra. Ìm Liad wìrd vu dr Hoffnung vu da Elsasser un Lothrìnger grädd, wììder Frànzoosa z’ wara. S’ Wark gheert zem Repertoire vu da „Ràchaliader“.
Noh-n-em Hischtooriker Martin Pénet ìsch s’ Liad vu dr Màmsäll Chrétienno de l’Eldorado ärfunda worra. ’S ìsch d’rnooh vu dr Amiati, vum Peschard un vum Gauthier gsunga worra. D’ äärschta Uffnààhm hàt dr Henri Thomas ànna 1899 gmàcht. S’ Liad hann ìm 20. Joohrhundert mehrera Kìnschtler uffgnumma, drunter dr Adolphe Maréchal ànna 1902, dr Jean Noté ànna 1919, dr Georges Thill ànna 1939, d’ Germaine Montéro ànna 1939 un dr Alain Vanzo ànna 1995.
Exarchat von Karthago
S Exarchat vo Karthago isch näben em Exarchat vo Ravenna en oströmischs Vizeköönigdum gsi. Dr oströmisch Kaiser Maurikios (582–602) het s gründet und sim Regänt, em Exarch witgehendi zivili und milidäärischi Freiheit gee, für dass er d Gfoore vo uswärts besser chönn bekämpfe. Bis denn si in dr spootantike römische Brovinzialverwaltig sit öbbe 300 Joor die zivile und die milidäärische Kompetänze zwüschen em Pretorianerprefekt und em magister militum ufdäilt gsi.
S Exarchat vo Karthago isch sit 590 e Bastioon vo dr byzantinische Macht im westlige Middelmeerruum gsi, bis es 698 vo de Araber vernichdet worde isch. Mit em Fall vo Karthago häi sich d Araber in de Baleare, Sardinie und Sizilie chönne iiniste und drizää Joor spööter Schbanie chönne aagriffe. S Christedum isch in Nordafrika vollständig usglöscht und dur e Islam ersetzt worde.
Spalenhof
Dr Spaalehoof isch e historischs Geböid am Spaalebärg 12 in dr Groossbasler Altstadt. Er isch äins vo de wichdigste brofaane Baudänkmööler in dr Stadt, und stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi. In sim Chäller befindet sich s Theater Fauteuil.
Gschicht
Im Hoochmittelalter si d Hüüser no us Holz baut gsi, bis mä im Spootmiddelalter mit Stäi het afo schaffe und us deere Zit stammt dr Spaalehoof. Dr ursprünglig Bau, wo 1247 zum erste Mol erwäänt worden isch, isch e chli witer hinde gstande as s Huus, wo hüte am Spaalebärg 12 isch. Es het zwäi Stöck ghaa, meereri Iigäng und romanischi Rundboogefänster. In dr Site zum Spaalebärg aane isch e groosses Rundboogedoor gsii. Wil s Huus am ene Abhang stoot, het mä s uf ere ufgschüttete Terasse baut, wo mit Muure befestigt worde isch.
Dr ursprünglig Chäller isch sibzää Meter lang und elf Meter bräit und het e donneförmige Voorruum. Um 1800 het mä under däm erste Chäller e zwäite mit eme Gwölb baut.
Bis 1956 isch dr Spaalehoof in Brivaatbsitz gsi, und isch in däm Joor vom Staat übernoo worde. Im Joor druf isch im undere Chäller s Theater Fauteuil iigrichdet worde.
Bill of Rights (England)
D Bill of Rights us em Joor 1689 reeglet d Rächt vom britische Parlamänt gegenüber em Königdum und gältet as äins vo de grundlegende Dokumänt vom Parlamentarismus. S Gsetz isch am 16. Dezämber 1689 vom änglische Parlamänt verabschiidet worde. Wägen em hooche Rang vo dr Bill of Rights het in däm Fall dr juristisch Terminus bill nüme die weenig wichdigeri Bedütig vom ene „Gsetzentwurf“; er stoot do für e grundlegends Wärk vo dr Gsetzgääbig und isch denn au in de USA eso brucht worde.
Wie s drzue cho isch
Wo dr katholisch Jakob II., wo ans Gottesgnaadedum vo de Köönig glaubt het, 1685 Köönig vo Ängland worde isch, isch er schnäll im Komflikt zum Parlamänt gstande. Das het 1688 in dr Glorious Revolution dr Jakob verdriibe und si protestantische Schwiigersoon Wilhelm vo Oranie uf en änglisch Droon erhoobe. D Declaration of Rights isch e diräkti Reakzioon gsi uf d Rächtsbrüch und die absolutistische Besträäbige, wo sich dr Jakob II. in dr Sicht vom Parlamänt mit ene schuldig gmacht het.
Haus
Es Huus isch i der Umgangssprooch algemein öppe s glyche wien es Gebäude.
was es isch
Yberwiegend wird dr Begriff im Zämmenhang mit Wohnhüser benutzt. E Huus het e gwisse Komfort-Standard und verschideni Zimmer näbenand, i der eifachschte Grundform wenigschtens e separati Chuchi, e Stube und e Chammere, bi ere Hütte oder ere Baracke, wo men au drinn cha wohne, spricht mer nit vu eme Huus. Es Gschäftshuus hät au me Komfoor, as e Fabrigg, au wänns nöd zum dinn wohne dänkt isch. Nöd zum drinn läbe isch au es Kaufhuus, es Möbel− oder Modehuus, es Spiil− oder Puppehuus, au nöd es Verlaagshuus. Bim e Schauspiilhuus oder Stadttheater mit mehrere Sääl, isch s Gegestuck vo de Näbebühni, s „Grosse Huus“.
Es Puurehuus het zum Huusteil, wo me drinn wohnt, au no Rüüm für Arbetsgräät und vilecht au für Dier.
s Wort i den alemannische Dialäkt
We wichtig s Huus für d Mönsche sit langer Zyt scho immer gsi isch, gseht men am groossen Artikel zum Theema bim Schwiizerischen Idiotikon. Döört cha me vil vom Sproochgebruuch und zum Bruuchtum rund um d Hüüser lääse. D Huusforschig isch es wyts Fäld vo der Volchskund.
D Isoglosse Huus/Haus dient in dr dytsche Sprochwisseschaft zur Abgrenzig vum Schwäbische zum ybrige Alemannische.
D Ussproch vum Wort isch im alemannische Sprochruum sehr verschiide:
I de Mundarte wärde so Verchlinerigsforme wie Hüüsli, Hüüsi, Hüüschi (Hiischi) odda Häusle (schwäbisch) bruucht. S Schwäbisch Häusle isch s Synonym für s eigete Huus (me kännt der Spruch Schaffe, schaffe, Häusle baue).
Hüüsli wird im Schwizerdütsche und Vorarlbärgische au als Synonym für Toilette brucht.
d Gschicht vom Wort
Us emene Wort vom Früegermanische, wo *husa- gheisse het, isch im Althochdüütsche hûs worde. Das het zerscht algemein d Bedütig gha: e Teki, und den bsunders im Sinn vo dr Zältteki, und spööter isch das Wort auf für feschti Hüüser bruucht worde.
Wyt verbreitet sind Ortsnäme, wo vom Grundwort chöme, so wie öppe Huuse, Hüüsere und Zämesetzige mit däm Wort wie bi Schaffhuuse.
I der Sozialgschicht seit men ere Familie und ere wytere gsellschaftliche Gruppe rund um ene Sippe öppen au Huus, so wie bi de adelige Dinaschtie: me redt vom «Huus Habsburg», vom «Huus Liechteschtai» und änliche grosse Familene.
I de politische Ebendi gits s Bundeshuus oder s Wiisse Huus, bim Zweichammersystem s Ober− und s Underhuus.
Holderbank
Holderbank isch dr Naame vo däne bäide Gmeinde in dr Schwiiz:
Kolmen
Kolmen (lothrìngisch; frànzeesch Colmen, ditsch Kolmen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Kolmen lijt àn dr Granz züe Ditschlànd. Nochbergmeine sìn Niederaltdorf (Saarland), Guerstling, Filstroff, Waldweistroff, Flastroff und Schwerdorff.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kolmen ìsch. Kolmen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Kolmen ghert zem Moselfrankisch.
Burg Tannegg
D Burg Dannegg, au Alt-Danneg oder Schloss Dannegg gnännt, isch e abgangeni Burg iber dr Wueteschlucht bi Boll, eme Ortsdeil vu dr Stadt Bonndorf, im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg.
Gschicht
D Burg Alt-Dannegg isch um 1160 s erscht Mol urkundli gnännt wore. Si isch dr Stammsitz vu dr Herre von Tannegg gsi. Die hän speter d Burg Boll ufgchauft, hän die in Burg Nej-Dannegg umgnännt un sin derno dert gwohnt. Wyteri Bsitzer vu dr Burg Alt-Danneg sin d Herre von Blumberg, d Grofe von Lupfen un d Herre von Rechberg gsi. Um 1517 isch d Burg Alt-Dannegg gschlisse wore.
Hite isch vu dr ehmolige Burgaalag nyt me erhalte. D Gegnig zwische dr ehmolige Burg un dr Wuete wird bis hite Burgwald gnännt.
Museum für Wasser, Bad und Design
S Museum für Wasser, Bad und Design (au: Hansgrohe-Museum) isch e privat Museum vum Sanitärunternäme Hansgrohe im bade-wirttebärgische Schilda, wu au dr Sitz vu dr Firma isch.
Gschicht un Uusrichtig
S Museum isch anne 1997 am Stammsitz vum Unternäme grindet wore. 2002 isch d Uusstellig in d Schildacher Aue verlait wore un isch as Wanderuustellig z Dytschland unterwägs gsii, voreb s Museum nei ufgmacht woren isch. Unter anderem isch d Uusstellig im Dytsche Museum z Minche, im Museum vu dr Alldagskultur, in Schloss Waldebuech un im Altonaer Museum z Hamburg z sääne gsii. Syter 2007 isch s Museum in s Schueligs- un Uusstelligszäntrum Hansgrohe-Aquademie yybunde.
S Museum soll di europäisch Badkultur syt em Mittelalter zaige, derzue d Entwicklig vum Sanitärhandwärch vum Blächner zum Inschtallateur un d Gschicht vu dr Wasserversorgig. Au d Unternämesgschicht vu Hansgrohe wird dargstellt. Mit historische Exponat wäre 700 Johr „Badkultur“ presäntiert, vum Hämbecki iber d Badwanne bis zue dr modärne Duschi.
Exponat
E Blächnerwärchstatt us em Johr Jahr 1910 zaigt di alte Wärchzyyg un mit handwärchlige Gschick dodemol Chuchigschiir, Latärne un Gfäß produziert wore sin. Si liferet au Informatione iber d Gschicht vum Sanitärfachhandwärch. Historischi Badwanne us Chupfer, uf Hochglanz poliert oder chunschtvoll mit Mahagoni verchlaidet, vermittle ne yydruck vu Pomp un Pracht im Privatbad, wie s Ändi 19. Johrhundert dr „obere Zeedöusert“ vorbhalte gsii isch. Im Lauf vu dr Zyt het mer d Wanne us hygienische Grind nodisno vu dr Schlofchammere in aigeni Ryyn due, wu no aus dr Kloo gsii isch.
Mit syre historische Sammlig zaigt s Museum nit nume d Glanzsyte vu dr Badgschicht. Di maischte Lyt hän no aafangs 20. Johrhundert aimol in dr Wuche in dr Weschhuchi badet. D Entwicklig in dr Johr noch em Zweete Wältchrieg zaige ne Platteböubad un Bäder us dr 1950er, 1960er un 1970er Johr. Bim Rundgang dur d Gschicht vu dr Sanitärtächnik entdecke Bsuecher*ne au modärni Klassiker, e Dail dervu Hansgrohe-Produkt, z. B. di erscht verstellbar Handbruusi „Selecta“ un di erscht farbig Armatur „Uno“, wu 1986 mit em iF Designbryys uuszaichnet woren isch. In jingschter Zyt het si dr franzesisch Designer Philippe Starck mit em Thema Bad ussenandergsetzt.
Meta Heis-Demmer
D Meta Heis-Demmer (* 1922; † 1999) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.
Si het Gedicht uf Alemannisch gschribe. En Uuswahl isch anne 1989 im Lohrer Schauenburg-Verlag uusechuu. Si isch au Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii un vu 1986 bis 1994 Laiteri vu dr Regionalgruppe „Geroldsecker Land“.
Autodidakt
A Autodidakt  psch Oinr mo se ebbes selbr beibrochd hod. Dr Nama kommd aus m Griechischa (aldgriechisch αὐτός autos ‚selbr‘ ond διδάσκειν didaskein ‚lehra'.
Gschichd
Friahr mo s no koine Schuala gää hod fir de oifache Leid, ond Oinr mo ebbes hod wissa wella, hod se des selbr beibrenga müassa.
Strittmatt
Strittmatt isch um mehreri Mühle umme entstande und 1281 zum erschte Mol erwähnt worre. Friehner isch zur Silbergwinnig Bleiglanz abbaut worre, hütt isch an säller Stell s Gwann Erzlöcher. Uff e wirtschaftlige Uffschwung durch d'Huswäberei im 19. Johrhundert isch e Krisezit gfolgt, wo d'Uswanderig vo meh wie de Hälfti vo de Ywohner uff Amerika verursacht hät. Am 1. Januar 1975 isch Strittmatt uff Gerbel ygmeindet worre, was e Astyg vo de Flächi vom Ort bedütet hät.
Autodidakt
Beischbiel
Beischbiel für Autdidakta sen:
Strittmatt
S Wappe vom Ortsdeil git's sit 1906; es zeigt uff wißem Hindergrund e chleiners Schild mit re schwarze Mühli mit vier Speiche und über sällem e grieni Danne mit schwarzem Stamm. D'Mühli wyst druff hy, dass es do scho im Mittelalter Mühle gee hät und de Ort durch si entstande isch, d'Danne verchörpert d'Grafschaft Hauenstein.
The Big Bang Theory
The Big Bang Theory (änglisch für „D Urknalltheorii“) isch e amerikanischi Sitcom vom Chuck Lorre und Bill Prady, wo sit em 24. Septämber 2007 uf em amerikanische Färnseesänder Columbia Broadcasting System (CBS) gsändet wird. D Serii wird vo Warner Bros. Television und Chuck Lorre Productions broduziert.
Inhalt
In dr Serii goot s um zwäi intelligänti jungi Füsiker, dr Leonard Hofstadter und dr Sheldon Cooper, wo in ere WG woone grad wisawii vo dr Woonig vo dr hübsche Källnere Penny. Die geekhafti Art vo de Forscher stoot im Kontrast zur Naivität, aber au dr Sozialkompetänz und em gsunde Menscheverstand vo iirer Noochbere, wo as es Glischee von ere Blondine daargstellt isch.
Zu däm Drio chömme no dr jüüdisch Ääscheniöör Howard Wolowitz, wo am Aafang vo dr Serii immer no bi dr Mueter gwoont het, und dr indisch Astrofüsiker Rajesh Koothrappali, wo kä Wort cha sääge, wenn e Frau umewääg isch, usser er isch bedrunke. Die vier Fründ verbindet e Liideschaft für Comics, Science-Fiction (bsundrigs Star Trek), Kompiuter- und Wideospiil, und decke sich im Comic-Laade vom Stuart Bloom ii. D Forscher schaffe alli am California Institute of Technology (Caltech) z Pasadena.
Grafik
D Grafik (griechisch γραφική [τέχνη], grafikí [téchni], „die Be-/Schriibendi [Kunst]“) im witiste Sinn isch dr Sammelbegriff für alli künstlerische oder technische Zäichnige und für deren iiri manuelli drucktechnischi Vervilfältigung. Im ängste Sinn beziet sich Grafik nume uf die künstlerischi Druckgrafik, wo zur bildende Kunst ghöört. En Originalgrafik entstoot äigeständig, unabhängig vo Vorlaage und in dr Absicht, d Technike vo dr Druckgrafik für e künstlerisch Usdruck z bruuche.
Druckgrafischi Verfaare
Die druckgrafische Verfaare, wo im künstlerische Beriich verwändet wärde, cha mä in verschidnigi Grubbe iidäile.
Bim Hoochdruckverfaare isch das, wo sött druckt wärde, erhaabe. In die Grubbe ghööre dr Holzschnitt, dr Holzstich, dr Schrotschnitt, dr Wisslinieschnitt, dr Däigdruck, dr Clair-obscur, dr Camaieu-Schnitt, dr Linolschnitt, dr Montaäschedruck/Materiaaldruck ind d Zinkäätzig
Bim Diefdruckverfaare isch das, wo sött druckt wärde verdieft. Die ganzi Druckform wird iigfärbt und die überschüssigi Farb wird abkratzt. Diefdruckverfaare si die manuelle Stichverfaare wie Chupferstich, Staalstich, Punzestich, Punktstich, Schabkunst (Mezzotinto), Chaltnoodleradierig, Chriidemanier. Au d Äätzverfaare ghööre drzue, wie Radierig, Aquatinta, Heliogravüre, Punktiermanier, Wäichgrundäätzig (Vernis Mou)
Bim Flachdruckverfaare wie dr Lithografii si d Däil wo druckt wärde und die wo nid druckt wärde uf dr gliiche Ebeni. D Stelle, wo Farb sött aanechoo, wärde mit Dusch, Fettstift oder andere Mittel behandlet, wo Wasser abstoosse. D Form wird denn mit Wasser gnesst und d Druckerfarb ufdräit. Dört, wo d Form nass isch, wird d Farb nit aagnoo.
Bim Durchdruck (Serigrafii, Siibdruck) läit mä e Siibli oder e Gwääb uf d Druckflechi, wo an de Stelle, wo s käi Farb sött ha, eso behandlet isch, ass d Farb nid duurecha. Mä dräit denn d Druckfarb mit eme Wüscher uf.
Denn git s no verschidnigi anderi Verfaaren, wie d Monotüpii und dr Glaasglischeedruck. Nöjeri Entwicklige, wo d Künstler häi afo verwände si dr Dintedruck und dr Thermosublimazioonsdruck.
ISO 639
ISO 639 isch e internationaler Standard, wu Sproche Sprochkennunge zuordnet. D Buechschtabekirzel werre in kleine Buechschtabe gschribe.
Schtruktur
Witeri Teil befinde sich derzyt noch in de Entwicklung:
Biispil
Dr offiziell Code fir „Alemannisch (im engere Sinn)“ isch sittm 4. Novämber 2005 „gsw“ (ISO 639-3). Des gsw steht fir „german swiss german“. Sit em 5. März 2008 sin au no „Alemannic“ un „Alsatian“ as alternate names (zuesätzlige Nämme) dezuegfiegt worre. S git derzue au no Codes fir s Schwäbisch (swg), Walsertitsch (wae) un dr Dialekt vun de Colonia Tovar (gct).
S werre au Kunschtsproche (z. B. Klingonisch unter ) in d ISO-Lischt ufgnumme.
Abgrenzung zur ISO 3166 und RFC 3066
Derwilscht ISO 639 d schprochlig Yteilung definiert, bschribt ISO 3166 di geografisch Yteilung. ISO 639-1 un ISO 3166 verwende dodebi beidi 2-buechschtabigi Kirzel, aber derwilscht die im ISO 639-1 us Kleibuechschtabe bschtihn, verlangt d ISO 3166 Grossbuechschtabe. In Abwichung vum Standard wird d Sprochkodierung aber vilmol in Grossbuechschtabe ogebe. Des konn zur Verwechslung mit de Geografiikodierung fiehre, wil e paar Länder diglyche Kirzel fir ihri geografischi un schprochligi Yteilung hen, derwylscht ondrersyts s glych Kirzel fyir vellig verschideni Geografie bzw. Schpreche schtihn kinne.
Bispilswis schtihn /  fir Dytschland/dytsch,  /  schteht fir Fronkrich/franzesisch, aber  /  schteht fir Belgie/wissrussisch.
Ondrersyts lutet d geografisch Yteilung fir Griechelond, derwylscht d schprochlig Yteilung fir d griechisch Schproch   lutet.
S git vil witeri Bispil. S Kirzel /  schteht einersyts fir d geografisch Yteilung Europäische Union, ondrersyts fir d schprochlig Yteilung Baskisch. S Kirzel /  schteht einersyts fir d geografisch Yteilung Afghanistan, ondrersyts fir d schprochlig Yteilung Afrikaans. Alli Homographe finde sich uf meta:Language codes/Conflicts (ängl.).
D Yteilung in Geografi un Schproche isch aber sinnvoll: bispilswis werre s Dytsch nit nur z Dytschland un s Franzesisch nit nur z Frônkrich gschwätzt.
In Kombination mit de Geograficodes noch ISO 3166 fir Länder erklärt de RFC 3066 (friejer RFC 1766) d Aagabe vun Schprochekirzel wie mer s fir Locales brucht, z. B.  (änglischi Schproch im Gebiet vun de Vereinigte Schtaate vun Amerika; amerikanisch) im Gegesatz zue   (änglischi Schproch im Gebiet vum Vereinigte Kinigriich; britisch). D Schprochkirzel werre do durich Kleibuechschtabe symbolisiert, d Länder durich Grossbuechschtabe. Nebem Unterstrich (ängl. underscore) kunnt als Trennzeiche au vilmol de Bindestrich zum Ysatz. Locales definiere aber nit nur e Londesschproch bzw. Regionalschproch, sundern werre au fir d Lokalisierung gnumme.
Kreis Acquarossa
Dr Chrais Acquarossa (ital. Circolo d'Acquarossa) bildet zämme mit dr Chrais Malvaglia un Olivone dr Bezirk Blenio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Acquarossa.
Gmaine
Syt dr Fusion vu dr nyyn ehmolige Gmaine Castro, Corzoneso, Dongio, Largario, Leontica, Lottigna, Marolta, Ponto Valentino un Prugiasco anne 2004 umfasst dr Chrais nume no ai Gmai:
August Ganther
Dr August Ganther (* 9. Merz 1863 z Owerkirch; † 15. April 1938 z Vehrebach) isch e dytsche Lehrer un Haimetdichter gsii.
Lääbe
Dr Ganther isch e Suhn gsii vum Drächslermaischter Johann Georg Ganther (1824-1875) un däm syre Frau Brigitte geb. Götz (1829-1870). Är het drei Gschwischter ghaa. Sy Mueter isch scho 1870 gstorbe un noch em Dod vum Vater 1875 sin är un syni Gschwischter Vollwaise gsii.
No dr Schuel het er ab 1880 z Charlsrue un z Gängebach en Uusbildig zum Volksschuellehrer gmacht. Är het as Junglehrer z Immadinga un z Mehringa gschafft, voreb er ab 1888 as Lehrer an dr Fryburger Lessingschuel unterrichtet het.
Anne 1890 het er z Fryburg d Helene Deger (1869-1920) ghyrote. Mit ihre het er drei Chinder ghaa, e Suhn un zwoo Dechtere.
Är het Gedicht un Prosa gschribe, zum Dail uf Hochdytsch, vor allem aber uf Alemannisch. Wun er no gläbt het, isch er in der Region seli populär gsii. E Dail Gedicht chännt mer au hit no.
Im Johr 1937 isch er zum Ehreburger vu Oberkirch ernännt wore. Noch em Ganther isch z Owerkirch un au z Fryburg e Stroß gnännt un au d Owerkircher Schuel drait hite sy Name.
Im Haimetmuseum z Owerkirch het s au ne aigeni Abdailig zum Ganther mit syne Biecher, Manuskript, Dagbiecher, Plakat un Tonufnahme vun em. In ere Bschrybig vum Museum uf dr Websyte haißt s iber d Gedicht vum Ganther:
Affoltern am Albis
Affoltere am Albis (amtlich Affoltern am Albis) isch e politischi Gmäind im Bezirk Affoltere im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Affoltere liit weschtlich vom Albis. Zue de Gmäind ghööred näbe de Ortschaft Affoltere und Zwilike (Zwillikon) au na d Wiiler Loo, Ferenbach, Lochhof und Weid. Naachbergmäinde sind Hedige und Stalike im Norde, Öigscht im Oschte, Mäpmischtette im Süde und Obfälde, Ottebach und Jone im Weschte.
Gschicht
Affoltere am Albis isch zum eschte Mal gnennt worde im Jaar 1190 als Afiltre.
Religion
32,0 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 29,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,8 %, CVP 4,1 %, EDU 2,9 %, EVP 9,7 %, FDP 11,5 %. GLP 8,6 %, GP 13,2 %, SP 14,4 %, SVP 30,1 %, Suschtigi 0,7 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,1 % gläge.
De erschti Film öber de Pingu isch 1986 im ene Filmstudio z Affoltere entstande.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Affoltere am Albis ghört zue de Ämtler Mundarte.
Brenles
Geografi
Brenles lyt an dr Gränze zum Kanton Friburg. D Gmaiflechi umfasst 66,4 % landwirtschaftligi Flechi, 29,9 % Wald, 3,1 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Brenles isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1247 as Brenles.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,6 % gläge.
Religion
61,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 17,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 3,2 %, FDP 16,2 %, GLP 5,3 %, GP 21,4 %, SP 16,5 %, SVP 29,0 %, Sunschtigi 1,8 %.
Dr Burgermaischter vu Brenles isch dr Philippe Karlen (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 0,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 163 Yywohner 91,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,1 % Dytsch, 1,2 % Italienisch un 1,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Team Telekom
S Team Telekom (1991–2003), speter Team T-Mobile (2004–2007), isch e dytsch Profi-Radsportteam mit Sitz z Bonn gsi.
Schellinski
Schellinski isch a Musikgruppa us Vorarlbearg, wo Liader im Vorarlbearger Dialekt veröffentlicht. D'Text stamman zum Toal vo da Bandmitglieder Walter Schuler und Bernie Weber, zum Toal vom Michael Köhlmeier. Dr Nama leitet si vo dr "Jass"-Kartafarb' "Schealla" ab.
Bsetzig
usgschiedne Mitgliedr:
D'Band bschtoht personell us ehemaliga Mitgliedr vo dr Vorarlbearger country-/folk-rock Band Twist of Fate wo si 1998 ufglöst heat. Ou d'usgschiedne Mitglieder sin us dera Gruppa ko.
Team Telekom
Gschicht
Bedribe wore isch s Team syt Aafangs 2006 dur d Olaf Ludwig Cycling GmbH. 2007 het dr Multimillionär Bob Stapleton mit syyre Bedryybergsellschaft Neue Straßen Sport GmbH, ere Dochter vu dr High Road Sports Inc., d Leitig vum Team ibernuu.
Wel s Team in dr 1990er Johr dr einzig groß dytsch Rännstaal gsi isch un di beschte dytsche Fahrer bscheftigt gha het, het s Team Telekom langi as e Art „dytschi Radsport-Nationalmannschaft“ gulte. Di greschte Erfolg in d Siig bi dr Tour de France dur dr Bjarne Riis (1996) un dr Jan Ullrich (1997) gsi un dr segmolig Gwinn vum Griene Trikot bi dr Tour dur dr Erik Zabel.
Wu dr friejer Masseur Jef D’hont anne 2007 dr Mannschafft systematisch Doping vorgworfe het un e baar (ehmoligi) Fahrer − Bert Dietz, Christian Henn, Udo Bölts, Erik Zabel, Rolf Aldag, Brian Holm un Bjarne Riis − Doping mit EPO, Cortison un Wachstumshormon zuegee hän, het T-Mobile im Novämber 2007 ufghert mit syym Engagement im Radsport.
Messen SO
Messe (amtlich Messen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Messe liit am Südrand vom Limpachtau im Soledurner Mittuland. Zue dr Gmeind ghööre d Ortsteil Baum (Balm bei Messen), Brunnetau (Brunnenthal), Messe un Oberamsere (Oberramsern). D Gmeindsflächi umfasst 64,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 28,3 % Waud, 6,6 % Sidligsflächi u 0,6 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Schnottu, Biezwiu, Lüterswiu-Gächliwiu, Ätikofe un Ungeramsere im Kanton Soledurn u Mülchi, Etzukofe, Schüne, Rapperswiu, Ruppoudsried u Wengi im Kanton Bärn.
Gschicht
Zum 1. Jänner 2010 si di bisherige Gmeine Baum, Brunnetau, Messe un Oberamsere zur nöie Gmein Messen fusioniert worde.
Messe isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1223 aus Messon, Baum im Johr 1254 aus de Balmo (1275 in Balm, 1276 Balme), Brunnetau im Johr 1396 aus Brunental, Oberamsere im Johr aus 1276 Rambsern (1318 Ramserron superiori).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 2,8 % gläge.
Politik
Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 7,7 %, CVP 4,9 %, EDU 0,8 %, EVP 1,2 %, FDP 32,9 %. GLP 5,8 %, GP 4,4 %, SP 12,4 %, SVP 25,5 %, Suschtigi 4,4 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,9 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vo dr 1357 Iiwohner 97,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 0,1 % Italienisch un 1,3 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Messe ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Gustaf Adolf Wanner
Dr Gustaf Adolf Wanner (* 31. Januar 1911 z Begginge; † 14. Septämber 1984) isch e Baasler Historiker und Schurnalist gsi.
Biografii
Dr Wanner het an dr Baasler Uni zum Dr. phil. bromowiert und het vo 1935 bis 1945 und vo 1962 bis 1976 as Stadtredakder bi de Basler Nachrichten gschafft. Vo 1976 aa het er bis zu sim Dood für d Basler Zeitung gschafft, wo us dr Fusioon vo d Baasler Noochrichde mit dr Nazional Zitig entstande isch. Er het under anderem e hufe Biidrääg über d Gschicht vo alte Hüüser und Dänggmööler verfasst, wo au in Buechform erschiine si. Er het au meereri Büecher über d Baasler Gschicht uusegee, drunder e Biografii über e Christoph Merian. Dr Wanner, wo men em vilmol G.A.W. gsäit het, het as e „groosse Kenner“ und as dr „populärsti Chronist“ vo dr Stadt Baasel gulte.