cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paul Klee
Archiv, Museum und Schuele mit Bezug zum Klee
Im Juni 2005 isch s Kulturzentrum und Museum Zentrum Paul Klee z Bärn, wo vom Archidekt Renzo Piano blant worden isch, eröffnet worde. Us dr wältwit grösste Sammlig vom Klee mit öbbe 4000 Wärk wärde jewiils öbbe 150 Arbeite halbjöhrlig in Wächselusstellige präsentiert. Dr umfangriichi Sammligsbestand macht s unmöglig, alli Wärk uf eimol z zeige. Au bruuche d Arbeite vom Klee Phase vo Rueh wägen ihrer Empfindligkeit, wo vo dr technisch experimentierfreudige Arbetswiis vom Künstler här chömme. Er het zum Bischbil üsserst liechtempfindligi Farbe und Dintene verwändet, wo usbleiche und sich verändere, und Babbiir, wo bruun und brüchig wird, wenn mä sä z lang usstellt.
Im San Francisco Museum of Modern Art befindet sich die umfangriichi Klee-Sammlig vom Carl Djerassi. Au bekannt si d Klee-Abdeilige vo dr Sammlig Rosegart z Luzärn, dr Albertina z Wien und dr Sammlig Berggruen z Berlin.
En Uswahl vo Usstellige
Gruppeusstellige
Litratur
Dagebüecher und Brief vom Klee
Zitgenössischi Publikatione
Buechillustratione
Wärkverzeichnis
Darstellige und Katalög
Comic
Muusig
Weblingg
Bildergalerii
Willadingen
Wiladinge (amtlech Willadingen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografii
Wiladinge ligt ar Ösch un umfasst näb em glychnamige Dorf ou na d Wiiler Mösli u Moosgass u s Nöibouquartier Lischmatt. D Gmeindsflächi bsteit us 66,7 % langwirtschaftleche Flächi, 27,4 % Waud, 5,5 % Sidligsflächi u 0,5 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si Höchstette u Choppige im Kanton Bärn u Rächerswiu u Drü Höf im Kanton Soledurn.
Gschicht
Wiladinge isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1214 aus Willedingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1 % gläge.
Religion
89,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 21,1 %, CVP 0,9 %, EVP 2,8 %, FDP 5,0 %. GLP 5,9 %, GP 2,9 %, SP 11,6 %, SVP 45,0 %, Suschtigi 4,8 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 171 Ywohner 98,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Wiladinge ghört zum Hochalemannisch.
Hospental
Oschpìdall oder Hoschpìdall (amtlich Hospental) isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.
Geografi
Hospìdall lit im Urscheletall am Zämmefluss vo dr Furkaryysy und dr Gotthardryss. I dr Gmeind lit üsser em glychnamige Dorf ai di frienerig Walsersidlig Zumdorf. Vo dr Gmeindsflächi sind 32,3 % landwirtschaftlichi Flächi, 9,7 % Wald, 1,4 % Sidligsflächi und 56,6 % suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Oschpìdall sind Reialp, Geschenä, Andermatt und d Tessiner Gmeind Airolo.
Berengar I.
Dr Berengar I. vo Friaul (* öbbe 840; † 7. April 924 z Verona) isch Kaiser vo 915 bis 924 gsi und König vo Italie in de Johr 888–889, 896–901 und 905–924. Eso ghört er zu de Nationalkönig.
Hospental
Gschicht
Oschpìdall isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1285 als Hospenthal (1499 lat. Hospicium, 1616 Spithal), Zumdorf 1445 als zum Dorff.
Berengar I.
Läbe
Er isch eins vo zäh Chinder vom Unruochinger Eberhard († 866), em Markgraf vo Friaul, und däm siiner Frau Gisela († 874), dr Dochter vom Kaiser Ludwig dr Frommi, gsi.
Hospental
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4 % gläge.
Berengar I.
Läbe
874 het er d Nochfolg vo siim Vater as Markgraf vo Friaul adräte.
Noch dr Absetzig vom Karl em Dicke isch dr Berengar I. 888 vom Bischof Anselm vo Mailand z Pavia zum König vo de Langobarde gchrönt. Wo aber dr ostfränkisch König Arnulf mit erene Armee agruggt isch, het em dr Berengar z Trient as König vo Italie ghuldigt. 889 isch er vo siim Gegner, em Herzog Wido III. vo Spoleto, an dr Trebia gschlage worde und dr Wido isch 891 vom Papst Stephan V. zum Kaiser gchrönt worde. Noch däm siim Dod 894 isch dr Ostfrank Arnulf wider über d Alpe zoge und het Oberitalie bsetzt. Won er 895 abzogen isch, isch dr Berengar wider von em abgfalle und het d Herrschaft über Ober- und Mittelitalie mit em Wido siim Sohn, em Kaiser Lambert, Herzog vo Spoleto, deilt. Noch em Lambert siiner Absetzig 896, siim Dod 898 und em Arnulf siim Dod 899 het dr Berengar brobiert, si Herrschaft übers ganze Langobarderiich z erwiitere.
Hospental
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 37,3 %, CVP 48,2 %, GP 14,5 %.
Berengar I.
Läbe
Im Berengar si Position isch wägen ere Niiderlag gege d Ungare an dr Brenta 899, wo die ins Land iigfalle si, schwiirig gsi und dorum het me dr Ludwig, König vo Niiderburgund, noch Italie iiglade und en 901 zum Kaiser gmacht.
Hospental
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Oschpìdall isch dr Gregor Regli (Stand 2016).
Berengar I.
Läbe
905 het dr Berengar dr Ludwig chönne verdränge, nochdäm er en bi eim vo däm siine Italiefäldzüg gfangegnoh het und ihn z Verona het lo blände. Dr Berengar isch allerdings erst 915 vom Papst Johannes X. zum Kaiser gchrönt worde.
Hospental
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,2 % gläge.
Berengar I.
Läbe
Es het die ganz Ziit Ufständ ge, won em z schaffe ge hai. Deren ihri Astifter, d Markgrafe vo Ivrea und Toskana und dr Bischof Lambert vo Mailand, hai 919 em König Rudolf II. vo Hochburgund d Chrone vo Italie adrait. Dr Rudolf het am 29. Juli 923 dr Berengar bei Fiorenzuola in dr Nöchi vo Piacenza vollständig gschlage, und wo dä d Ungare z Hilf grüeft het, si au die letzte baar, won em no dreu bliibe si, von em abgfalle. Sogar z Verona, won en immer understützt gha het, het s e Verschwörig ge, und dr Berengar I. isch am 7. April 924 dört ermordet worde.
Hospental
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 206 Iiwohner 97,6 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,5 % Italienisch und 2,4 % anderi Sprache.
Berengar I.
Hürote und Chinder
As zweiti Frau het dr Berengar vor em Dezämber 915 d Anna ghürotet, wo noch em Mai 936 gstorben isch. Mit ihre het er keini Chinder gha.
Im Berengar siini Chinder si gsi:
August Lämmle
D August Lämmle (* 3. Dezember 1876 z Oßweil – heitzogdag a Stadtdoil vo Ludwigsburg –, † 8. Februar 1962 z Leaberg) ischt a deitscher Schriftsteller ond Volkskundler gwäa, wo ondr andrem au Litradur em schwäbischa Dialekt – Kurzgschichda ond Gedicht – gschriiba hot.
Aus seim Leaba
Dr August Lämmle ischt am 3. Dezember 1876 z Oßweil en-ra beierlicha Familie uff d Welt komma. Noch seira Schuelausbildong hot’r an dr Pädagogischa Hochschuel z Esslenga a Studium zom Volksschuellehrer uffgnomma ond des em Johr 1896 abgschlossa. Do drnoch hot’r en vorschiidene wirdabergische Städt als Lehrer gwirkt. Noch-em Erschda Weltkriag hot dr Lämmle d Leidong vo dr Cannstatter Volkshochschuel ibrnomma. Um dui Zeit rom hot’r au d Bekanntschaft mit dr Sophie Tschorn gmacht. Wia-nr dera ihr Begabong erkannt hot, hot’r-se ermondret, sich bei sellem ganz nei grindeda Sidfunk Stuttgart (heitzodag Sidweschtrundfunk) zo bewerba, weil der grad uff dr Sueche noch geeignede Leit wär. Des hot dui Frau doa ond bald Karriere ondrem Nama Gretle vo Strempflbach als Gschichda- ond Märles-Vorzehlere gmacht. 1920 hot dr Lämmle – innerhalb vom Schwäbischa Sengerbund – da Silchergau ens Leaba gruafa. Neaba seim Beruaf hot’r fir vorschiidene Tageszeidonga ond Zeitschrifda landeskundliche Artikl gschriiba. Vo 1921 bis 1922 hot sich dr Lämmle a Johr lang beurlauba lassa fir bsondre Uffgaba, ondr andrem fir d Volksbildong ond fir d Volkskunde. 1924 isch sellem Moo d Leidong vo dr Grubbe Volkskunde am Wirdabergischa Landesamt fir Denkmalpflege ibrtraga ond 1930 ischt’r zom Landeskonservator ernannt worra. 1938 ischt’r em Alder vo 62 Johr en Ruhestand ganga.
Weil em Zwoida Weltkriag em Lämmle sei Wohnong em Stuegerter Stadtdoil Bad Cannstatt ausbombt worra ischt, ischt’r mit seira Frau noch Leaberg omzoga. Deet hot’r am 8. Februar 1962 seine Auga fir emmer gschlossa. 85 Johr alt isch der Moo worra. Sei ledschda Ruah hot’r uff-em Stuegerter Waldfriidhof gfonda.
Ostmitteldeutsche Dialekte
Abgränzig un Unterdeilig
Im Mitteldytsche, wu im Biet zwische dr Benrather Linie (nerdligs maken gege sidligs machen) im Norde un dr Speyerer Linie im Side (nerdligs Appel gege sidligs Apfel) gschwätzt wird, isch di zwot Lutverschiebig in weniger starkem Umfang uusbregt wie im Oberdytsch. Dergege het s die Lutverschiebig im Niderdytsch un Niderländisch gar nit gee.
August Lämmle
Schaddaseida em Lämmle seira Biografii
1933 isch dr Lämmle Mitglied vo dr NSDAP, vo dr Reichsschrifttumskammer ond vo dr Reichskuldurkammer worra. Aus Olass vom 50. Geburtsdag vom wirdabergischa Gauleiter Wilhelm Murr em Johr 1938 hot dr Lämmle a Huldigong uff sellen Moo vorfasst. Dr Wilhelm Murr isch do drvoo so oodoa gwäa, dass’r drfir gsorgt hot, dass dr Lämmle 1939 zom Vorsitzenda vom Bund für Heimatschutz in Württemberg und Hohenzollern gmacht worra ischt.
Ostmitteldeutsche Dialekte
Abgränzig un Unterdeilig
Di oschtmitteldytsche Dialäkt wäre vu dr weschtmitteldytsche abgränzt dur d Isoglosse vu dr Verschiebig vu germ. p im Aalut (oschtmitteldt. ‚Fund’ – weschtmitteldt. ‚Pund’). Vor allem di sidlige oschtmitteldytsche Dialäkt (Erzgebirgisch, Nordböhmisch, Nordmährisch) hän aber d Form ‚Pfund’).
August Lämmle
Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora.
Ostmitteldeutsche Dialekte
Abgränzig un Unterdeilig
S Oschtmitteldytsch wird unterdeilt in Thüringisch, Obersächsisch un Lausitzisch. Im Norde bildet s Sidmärkisch zwische dr maken/machen un dr ik/ich Linie e Ibergang zum Niderdytsch. Bis in d Mitti vum 20. Johrhundert het s no s Schlesisch un s Hochpreußisch gee, wu aber dur d Verdryybig vu dr dytschsprochige Bevelkerig noch em Zweite Wältchrieg zum große Deil untergange sin. Vor allem in Mittelschlesie um Oppeln git s aber no Räscht vu dr dytschsprochige Schlesier.
D Gränze zwische Thüringisch un Obersächsisch bildet d Isoglosse thür. 'mach(e)' (Inf.) – obersächs. 'machen'. S Obersächsisch un s Lausitzisch-(Schlesisch) wäre dur Isoglosse obers. ‚den’ (Art. Akk.) – laus.-schles. ‚da’ abgränzt.
Hausen
Hausen stoht fir:
Hausen, geografisch:
Hausen isch dr Namme
Samuel Schmid
De Samuel Schmid, (* 8. Januar 1947 in Rüti bei Büren im Kanton Bern) isch en Schwiizer Politiker (BDP, bis 2008 SVP) und ehmalige Bundesrat. Im Jahr 2005 isch er Bundespräsident gsii.
Politischi Laufbahn
Nach diverse politische Ämter
isch de Samuel Schmid am 6. Dezember 2000 in Bundesrat gwählt worde. Bis zu sim Usscheide uf de 31. Dezember 2008 isch er em Eidgenössische Departement für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Schport (VBS) vorgschtande.
Im Jahr 2004 isch er Vizepräsident und isch am 8. Dezember 2004 zum Bundespräsident für s Jahr 2005 gwählt worde. Em Samuel Schmid siis Motto für s Jahr 2005 hät Begegnig gheisse. Siis wichtigschte Aaliege isch nach eigene Aagabe d Abschtimmig über di Bilaterale II und d Schtärchig vo dr Kollegialität im Bundesrat.
Bi de Bundesratswahle 2007 isch de Samuel Schmid mit 201 Stimme widergwählt worde. Wel er si trotz de Nöd-Widerwahl vom Christoph Blocher hät veräidige laa, isch er massiv kritisiert worde vo de SVP-Parteispitze un hät nümi an de Fraktionssitzige dörfe täilnää. Zämme mit andere SVP-Politiker isch de de Schmid derna us de SVP uusträtte und hät d BDP mitgründet
Aafangs November 2008 hät de Schmid a de Galleblas müesse operiert wärde. Churz derna, am 12. November 2008, hät er na si Ruggtritt us Endi Jahr aakündt. Sin Nachfolger isch sit em 1. Jänner 2009 de Ueli Maurer.
Militär
Oberscht, Kommandant vomene Infanterie-Regiment vo 1993 bis Endi 1996, Schtellvertretende Kommandant F Div 3 i de Jahre 1998 und 1999.
Zivillebe
Wo de Samuel Schmid 1967 d Matura beschtande hät, hät er s Juraschtudium a dr Universität Bern aagfange. 1978 - underzwüsche Notar - hät er siini eigeni Praxis uuftaa.
De Samuel Schmid isch verhüüratet und Vater vo drei Söhn.
Hültenhausen
Hiltehüse (lothrìngisch; frànzeesch Hultehouse, ditsch Hültenhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hiltehüse lijt ìn dr Vogese, àn dr Granz zem Elsàss, rund sechs Kilometer sìdlich vun Phalsbourg uf re Heche zwìsche 205 und 463 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Hiltehüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1146 àls Hildenhusen.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hiltehüse ìsch. Hiltehüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hiltehüse ghert zem Rhinfrankisch.
Der kleine Maulwurf
Der kleine Maulwurf (Di chlai Schäärmuus, tschechisch Krtek „Schäärmuus“ bzw. Krteček „Schäärmyysli“) isch d Figur vun ere tschechischi Zaichetrickserie. Si isch anne 1957 vum Prager Zaichner Zdeněk Miler gschaffe wore. Dr Miler het fir e Film iber d Flagsverarbaitig noch ere Zaichetrickfigur gsuecht un sei noch ere Legänd iner e Schäärmuushuffe gstolperet. Eso isch dr Wie der Maulwurf zu seinen Hosen kam entstande, wu dr Miler dr Silbrig Leeb z Venedig dermit gwunne het. Di beschte Kamraade vu dr Schäärmuus sin dr Haas, dr Iigel un d Muus. In dr Film wird em Lääbe in dr Natur au d Umwält in dr Stadt gegenibergstellt, un em naiv-chindlige Lääbe vu dr Dierer dr Alldaag vu dr Mänsche. Aafangs het d Schäärmuus au no gschwätzt, speeter nimi ass er iberaal uf dr Wält verstande wird.
D Musik isch vum Miloš Vacek, ab 1974 vum Vadim Petrov komponiert wore.
Letziturm (Basel)
Letzidurm isch dr Name vo zwei Dürm, wo nooch binenander stöhn am Ändi vo dr früehnere Stadtmuure, wo deilwiis rekonstruiert worden isch, im Basler Dalbe-Quardier.
Gschicht
Dr üsser Letzidurm isch 1676 im Dalbe-Quardier im barocke Stil baut worde näben em eigetlige Letzidurm, wo us dr Zit vo dr Gotik im 14. Johrhundert stammt. Wo dr elteri Durm, wo Zinne gha het, 1863 abgrisse worden isch, het män em barocke Durm Letzidurm afo säge und er het dä Name au bhalte, wo dr alti Letzidurm 1978/79 wider rekonstruiert worden isch.
1911 isch dr Dalbe-Rhiiwäg ufgschüttet worde, und dr underi Deil vom Durm isch im Bode verschwunde; dorum gseht er hüte vil chliiner us as früehner emol. Mit em Rhiiwäg isch 1911 au d Terrasse entstande, wo bim Letzidurm in Rhii uusestoht. Bis 1930 het mä sä bruucht zum die letzte milidärische Wehrbaute an däm historischen Ort z errichde.
Name
Letzi isch e gschichtligs Wort für d Gränzschutzwehr, also für Stadtmuure. Ursprünglig het mä mit Letzi en altschwiizerischi milidärischi Sperri in Däler bezeichnet ( letze in dr Bedütig vo ufhalte).
Beschriibig
Dr barocki Letzidurm isch früehner diräkt am Rhiiufer gstande. Im undere Stock, wo mä vo dr Muure uus iine choo isch, befinde sich in de Grundmuure, wo öbbe e Meter dick si, drei Schlüsselscharte, vo wo us mä über e Fluss wie au stromufwärts und stromabwärts uf e Find het chönne schiesse. Im obere Stock isch e Zimmer mit eifache Schlüsselscharte und drei chliine Fänster. Dr Durm isch mit eme Huubedach deckt, wo uf alle vier Site gloggeförmig gschwungen isch. Vier Holzsüüle, wo im Innere uf dr Höchi vom Dachsims aaföön, stöhn über d Dachspitze uuse und bilden e chliis Gloggedürmli, wo au mit eme Huubedach deckt isch.
Regierungsbezirk Nordbaden
De Regiirigsbezirk Nordbade isch en Regiirigsbezirk z Bade-Württebärg gsi, wo vo de Gründig vom Südweschtstaat im 1952i bis zu de Kreisreform im 1972i beschtande het. D Gränze sind noch die vom nördliche Teil vom alte Land Bade gsi. Ab em 1. Januar 1973 isch de Regiirigsbezirk Nordbade mit ere veränderte Gränzzihig zum Regiirigsbezirk Karlsrue worde.
Gschicht
Nach em Zwaite Wältchrieg isch de nördlich Teil vom Land Bade zämme mit em nördliche Württebärg zum Land Württebärg-Bade zämegfasst worde. Di Landchreis, wo vorher zu Bade ghört hei, sind als Landesbezirk Bade bezeichnet worde. Bi de Bildig vom Südweschtstaat im 1952 isch s noii Land in viir Regiirigsbezirk iiteilt worde, s Gebiet vom Landesbezirk Bade isch so zum Regiirigsbezirk Nordbade worde. S Regiirigspräsidium hät sin Sitz z Karlsrue gha. Mit de Chreisreform, wo uf de 1. Jannuar 1973 in Chraft gsetzt worde-n-isch, sin di Gränze vo de Landchreis und de Regiirgisbezirk noi zoge worde, ohni Rücksicht uf di alti Gränze zwüsche Bade und Württebärg. Us dem Grund het me au d Näme vo de Regiirigsbezirk gändret und so isch us em Regiirigsbezirk Nordbade de Regiirigsbezirk Karlsrue worde.
Verwaltigsgliderig
Zum Regiirigsbezirk hei di folgende Schtadt- und Landchreis ghört:
Kanton Ensisheim
Dr Kanton Anze ìsch e Kànton ìm Département Owerelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich.
Gschicht
Mit dr Gründung von dr Arrondissements am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vom domolige Arrondissement Colmar nej zuegschnitte worde.
In dr ditsche Zit vun 1871 bis 1919 isch s'Gebiet Teil vum domolige "Kreis Gebweiler" gsi, wo nit witters unterglideret gsin isch.
Caesar (Titel)
Caesar (antiki Ussprooch öbbe []) isch e Herrschaftsditel im antike Römische Riich gsi. Er isch us em Cognomen vom Gaius Iulius Caesar entstande. In dr Kaiserzit het men en vor allem em designierte Noochfolger vom Kaiser gee. Caesar isch aber au Däil vo dr Ditulatur vom regierende Kaiser gsi.
Kanton Ensisheim
Gschicht
Sit em 28. Juni 1919 isch dr Kanton Teil vom Arrondissement Gàwiller.
Caesar (Titel)
D Herrschaftsditel Kaiser und Zar, wo mä hüte kennt, si us däm römische Ditel entstande.
Kanton Ensisheim
Geografi
Dr Kanton het bis März 2015 im Norde an d Kantoon Colmar-Sud und Nej-Brisach im Arrondissement Colmer grenzt, im Oschte an Ditschland mit em Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald im Regierungsbezirk Friburg (Bade-Wirdeberg), im Süde an d'Kantoon Ìllzig und Wittene, beidi im Arrondissement Milhüüsa, im Südweschte an d'Kanton Sànne im Arrondissement Thann und im Weschte an d'Kantoon Sulz (Owerelsass) und Rufach.
Johann Fischart
Johann Baptist Fischart, hitzedaas im Elsass meischtens (frz.) Jean – uff Elsassisch aach Schambediss Fischart, genennt Mentzer (àlso nooch Hessisch (Nordrhinfränkisch) „Meenzer“: (Hochditsch) „Mainzer“) weje dr Herkunft vun sinem Vàter; * 1546 oder 1547 ze Strosburi; † 1591 ze Forbach, hit Moselle, isch e friehneihochditsch´r Schriftstell´r gsin.
Fer sini Üssbildung het d´r Fischart de Latinischschuel in Worms besuecht un het denach ze Tübinge studiirt. 1566 isch `r uff e Reis nooch Flandere un Bàris gànge. 1570 isch `r widr in Strosburi gsin, wo sine Werike greeschteteils im Verlaaj (Édition) vun sinem Schwàger Bernhard Jobin vereffentlicht wore sin. 1574 het`r ze Basel de Promotion zue`m Doktor vun de Rechte gemàcht un isch denn vun 1581 bis 1583 Advokat bim Richskammergericht in Speyer gsin. 1583 isch`r Amtmann ze Forbach wore.
Fischart, wi erscht Lutheraner un noochher Calvinischt gsin isch, het vil geje d´r Verfàll vun de Sitte, `s Papschttum un de Jesuite àngeschriwwe. Fascht àlli sine Werike sin nooch Vorlaage gemàcht, debi het`r oft de Knittelvers benutzt. Ar isch e Meischter in de Wortspielkunscht gsin un beriehmt fer sine viele Worterfindunge. Vieli vun sine Werike gelte àls Bispiile fer de Grobianismus. `S bekanntescht Werik vun-em isch de „Affentheurlich Naupengeheurliche Geschichtklitterung“ (1575), wi e frei Éwersetzung vum „Gargantua“ vun François Rabelais isch mit eije dezuegedichteti Teile un speeter under`m Titel Geschichtsklitterung erschiine isch. Wichtich fer Strosburi isch aach `s „Das Glückhafft Schiff von Zürich“ iwwer de Partnerschàft vun de Stedt Züri un Strosburi zue siner Läwenszit un`s Schiffle mit`m Hirsebreitopf, wo de Züricher Bundesgenosse nooch Strosburi gebroocht hen.
Metronom
È Metronom isch è mechanischs, elegtronischs odder elegtromechanischs Gräät, wo è glychmäßigs Tempo durch glychmäßigi Aaschläg vo Notèwärt (oft Virtel-Notè) vorgit.
D Zaal, wo uff èm Metronom ygschtellt wörd, git d Schlääg odder Zèllzitè pro Minutè aa, also i dè Maßeinheit <Notèlängi> pro Minutè, woby Notèlängi en Blatzhalter für bspw. Vyrtel, Halbi odder Achtel stòt. Beats per minute“ (bpm) isch s änglische Äquivalent dezuè, wo hauptsächlich i dè modernè Musig vowendet wörd. Gòt mò vo nèrè Zellwys in Viertel uus un stellt s Metronom uff 60, so duèrèt è Virtelnotè exakt 1 Sekundè.
Gschichtè
Für d Yhaltig von èm glychmäßigè Tempo hèt zèrschtm dè Thomas Mace im Johr 1676 è Fadèpendel vorgschlagè. Vomuètlich uffgrund vo sellerè Aaregig hèt dè Étienne Loulié 1696 d Beschrybig von èm Fadèpendel-Metronom publizyrt, mit ènèrè Bleikuglè, wo an èm Fadè uffghängt gsi isch.
I dè Zit vo 1800 bis 1820 sin è baar unterschidlichi Zitmessèr erfundè worrè. Größeri Bedütig hèt s Metronom abber èrscht nõch 1815 i dè Bauform chriègt, wo vum Inschtrumäntèbauer un Konschtrukteur vo mechanischè Automatè Johann Nepomuk Mälzel z Paris braktizyrt worrè isch. Meereri bekannti Musiger hèn èn uffgforderèt, è söttigi Maschinnè z bauè. Au dè Beethoven hèt sich gwünscht, wiè nèr spôter gschribbè hèt, è bräziseri Tempodefinition wiè diè bishèrigè (Adagio, Allegro, Presto etc.) z haa. Èn Musig Chronometèr isch 1814 vom dütschè Mechaniger un Orgelbauer Dietrich Nikolaus Winkel aagfertigèt worrè, wo z Amschterdam gläbd hèt, nõchdem dè Johann Nepomuk Mälzel bi ym Rõt gsuècht ghaa hèt. Im Mälzel si Batènt für è Metronom isch uff dè 5. Dezèmber 1815 datyrt. Èrscht nõchdem d Fèrtigung in größerè Stüggzaalè aaglaufè isch, hèt dè Dytrich Nikolaus Winkel devò un hèt d Erfindig für sich reklamyrt. Im Johr 1820 isch diè eigèntlich Erfindig vom Metronom in èm Rächtsschtritt schlièßlich im Diètrich Nikolaus Winkel zuègschprochè worrè, vill Zitgenossè hèn abber au denõch dè Standpunkt vodrèttè, dass dè Mälzel dè rächtmäßige Erfinder vom Metronom sige. Dè Dytrich Nikolaus Winkel hèt für dè Mälzel nõch dèmm sinèrè Vorschtellig s èrschte Metronom konschtruyrt, Dè Mälzel hèt sell Metronom um è Skala erwiterèt un schlièßlich in großè Stüggzaalè in eignè Fabrikè z Paris un London gfèrtigèt un bis nõch Amerika vokauft. S in Wièn vom Leonhard Mälzel gfèrtigte Metronom wörd stark abwychend beschribbè.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
D Verfassig vom Kantoon Baasel-Stadt isch die rächtligi Grundornig vom schwizerische Kantoon Baasel-Stadt. As Kantoonsverfassig läit si s Fundamänt vom kantonaale Staats- und Verwaltigsrächt. D Verfassig, wo hüte gültig isch, datiert vom 23. Merz 2005 und isch am 13. Juli 2006 in Chraft drätte. Wo sich Baasel vo dr Herschaft vom Fürstbischof befreit het, het si e Republik bildet und es isch ere glunge, Underdaanegebiet in iire Bsitz z bringe. D Entschäidigsgwalt isch zerst bim Chläine Root glääge, wo vo Aadlige und Patrizier dominiert worde isch. Im Baasler Wääse het 1691 dr Grooss Root, wo d Zümft e groosse Iifluss ghaa häi, d Macht übernoo. In dr churze Zuit vo dr Baasler Revoluzioon 1798 het dr Kantoon e Verfassig ghaa, wo die ehemoolige Baaselbieter Underdaane die gliiche Rächt ghaa häi wie d Stedter. Wääred dr Helvetische Republik het dr Kantoon Baasel e räini Verwaltigsäihäit bildet und erst 1803 mit der Mediazioonsakte en äigeni Kantoonsverfassig überchoo. In dr Restaurazioonszit het d Stadt dr Aaspruch vo de Baaselbieter uf gliichi Rächt immer wider abgleent, bis dass die früenere Underdaanegebiet sich in dr Baasler Kantoonsdrennig iiri Sälbständigkeit erkämpft und 1833 dr Kantoon Baasel-Landschaft bildet häi. Dr Räst vom Kantoon Baasel het sich as Kantoon Baasel-Stadt konstituiert und si Staatsufbau vo vor dr Revoluzioon bhaltet. Erst 1875 häi die Radikaale e demokratischi Verfassig chönne iifüere, und die het grundlegendi Ändrige brocht, wo zum e groosse Däil im Brinzip hüt no gälte.
Metronom
Gschichtè
Bim z London un Paris gfèrtigtè mechanischè Metronom wörd è Fèdèrè uffzogè, wo è Pendel in Schwung haaltè duèt, äänlich im Mechanismus in èrè Uhr. Durch è voschièbbars Gwicht am Pendel cha d Frequènz vom Metronoms aahand von èrè Skala< ygschtellt wörrè. Bi mengè Metronom cha zuèsätzlich no è Glöggle aktivyrt wörrè, wo jewyls uff dè èrschtè Taktzit schellè duèt, yschtellbar für zwei-, drei-, vir- odder sechszelligi Täkt. Bim elegtronischè Metronom wärd s Taktsignaal elegtronisch erzüügt. Sini Größi cha vom mechanischè Metronoms bis zum Scheckkartèformat langè. Èn Voglych vo dè Tempobezeichnigè uff dè Skala vom abbildetè Metronoe zeigt zum Deil erheblichi Unterschyd un belait, dass mò söttigi derartigi Aagaabè nit immer volässlich sin.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Ufbau und Inhalt
D Verfassig isch gliideret in d Präambel und in zää Abschnitt mit im Ganze 149 Paragraafe.Mereri Abschnitt si in Underabschnitt iidäilt, für dass es üübersichliger isch.
Wimmis
Wimmis isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Frutige-Nidersimmetal im Kanton Bärn, Schwyz.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Bsundrigi Merkmol
D Preambel isch seer churz und nimmt Bezuug uf d «Verantwortig gegenüber dr Schöpfig» und s «Wüsse, wo d Gränze vo dr menschlige Macht si». D Grundrächt chömme grad noch de Allgemäine Bestimmige, was zum Usdruck söll bringe, dass si e hooche Stellewärt häi. In äinzelne Pünkt gönge si über d Bundesverfassig uuse. So häi Mensche mit Behindrige zuesätzligi Aasprüch im Zsämmehang mit em Zuegang zu Baute und Aalaage, Iirichdige und Läistige für d Öffentligkäit (§ 8 Abs. 3). Witer häi Eltere e Rächt uf Betröijig für iiri Chinder under Dags (§ 11 Abs. 2).
Metronom
Metronomzaalè un Interpretationè
Vom Komponischtè sèlber mit Bezug uff è bschtimmtè Notèwärt wiè „Halbi“, „Virtl“ odder „Achtl“ aagäeni Metronomzaalè sin wärtvoll als Richtschnur für d Interpretationè. Metronomaagaabè vo anonǜmer Hèrkumpft dègegè könnèd kein Aaschpruch uff Richtigkeit erhebbè. D Tempoaagaabè uff dè Skala vom Mälzel-Metronom (wiè „Andante – schlychend 76-106“) bezièned sich nit uff beschtimmti Notèwärt, sondern uff d Zellzitè, welli zmindescht am Aafang vo dè Partiturè odder Direktionsstimmè aagää wörred. I dè Tempowaal muè ebbèfalls diè vorligendi Taktart brücksichtigèt wörrè: È „Andante 3/8“ isch i dè Musig vo dè Klassig z. B. schnellèr wiè nè „Andante 3/4“, un sèll widderum schneller wiè nè „Andante 4/4“. Ebbèso isch es mit dè Taktartè 2/2 (gèrn au alla breve benamst), 2/4 un 2/8.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Bsundrigi Merkmol
Dr Kantoon Baasel-Stadt isch in zwäi Hiisichte e staatsrächtlige Sonderfall. D Stadt Baasel het kä vollständigi äigeni Organisazioon, sondern isch witgehend mit em Kantoon verbunde. Zwar git s noch dr Kantoonsverfassig en Iiwoonergmäind vo dr Stadt Baasel (§ 57 Abs. 1). Im Underschiid zu de bäide andere Iiwoonergmäinde (Bettige und Rieche) wird Baasel aber vo de Kantoonsbehörde verwaltet (§ 57 Abs. 2) und het weder e Gmäindiroot non e Gmäindiparlamänt. In Bezug uf d Organisazioon vom Staat sticht uuse, ass dr Bresidänt vom Regierigsroot für vier Joor vom Volk gweelt wird (anstatt wie bishär für äi Joor vom Groosse Root). Die bsundrigi Stellig vom Regierigsbresidium isch in dr Schwiz äimoolig.
Wimmis
Gschicht
Wimmis isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 994 aus Windemis. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidersimmetau ghört.
Metronom
Metronomzaalè un Interpretationè
D Musig vo dè Klassik vor èm Beethovè hèt kei Metronom ghaa un bruucht. Mò hèt è Tempo-Sischteem uss dè „nadürlichè Tempi vo dè Taktartè“ bruucht, wo dè uusfüürendè Musiger durch Tradition bekannt gsi isch; regionali un individuèlli Unterschyd sin allerdings möglich gsi, au sin d Musiger i dè Laag gsi, s Tempo i dè erforderlichè Wys nõch dè Größi vom Ufffüürigsruum, dè aktuèllè Bsetzigsschtärki etc. sèlbschtändig z variyrè. Fèrner hèt d Regèl goltè, sich a dè chlynschtè vorkommendè Notèwört zu orièntyrè: è Stüggle isch z. B. langsamer gsi, wenn s Zweiundryßigschtel dinnè ghaa hèt, wiè wenn s übberwigend nu uss Sèchzeentel odder gar Achtel bschtandè isch. Diè italiènischè Tempoaagabbè hèn denn als zuèsätzlichi Hywys gholfè. Trotz sinè Begeischterung übber s Metronom, wo durch dè Mälzel endlich braktisch bruuchbar worrè isch, hèt dè Beethoven vo sinè übber 400 Wörch nu 25 „metronomisyrt“, d. h. mit Tempoaagaabè nõch dè Mälzel-Skala vosää.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Bsundrigi Merkmol
Wo d Baasler Verfassig vor d Bundesversammlig cho isch, het im Ständeroot e Vorschrift zu Diskussioone gfüert, wo säit, ass dr Kantoon gege d Nutzig vo dr Kärnenergii sig (§ 31 Abs. 3). Bi äänlige Passaasche in de Verfassige vo de Kantöön Gämf und Baasel-Landschaft het d Bundesversammlig früener Vorbehalt ghaa. Dr Ständeroot het aber doo uf e Vorbehalt verzichdet, wil d Vorschrift nume Ussage macht über d Art vo de Energiidrääger, wo im Kantoon sötte brucht wärde und dr Kantoon nit verpflichdet isch, Bundesbeschlüss zur Energiipolitik z hinderdriibe oder dr Bau vo Atomchraftwärk in Noochberkantöön z verhindere.
Wimmis
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,4 % gläge.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
D Emanzipazioon vom Fürstbischof
Im Middelalter het dr Fürstbischof vo Baasel über d Stadt Baasel und d Gebiet drum ume gherrscht und doodrfür Beamti us em Ministerialestand iigsetzt. Die fürstbischöfligi Verwaltig het Vögt, Schulthäiss, Vitztum, Münzmäister und Zollmäister umfasst. Dr Chläi Root, wo zum erste Mol 1118 erwäänt worde isch und vo öbbe 1180 as e sälbständig handelnde Usschuss ufdräte isch, isch us Ridder und Bürger zsämmegsetzt gsi. Er isch zsämme mit em Schulthäiss, em Bürgermäister und em Stadtschriiber für d Stadtgmäind verantwortlig gsi. Dr König Friedrich II. het dr Root 1218 ufglööst aber vor 1225 wider iigsetzt. Jetzt het er us Ridder und Bürger bestande, wo vom Fürstbischof ernennt worde si. D Handfesti, wo dr Bischof 1260 dr Stadt gee het, het die stedtischi Gsetzgääbig greeglet.
Wimmis
Religion
79,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Fichtenau
Geografi
Fichdenau leit an dr Grenz zua Bayern, rond 16 Kilometer vo Craalse. D Nochbergmoede vo Fichdenau send Stimpfach, Crailsheim, Kreßberg, Dinkelsbühl, Wört, Ellenberg ond Jagstzell.
Wimmis
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,8 %, CVP 1,2 %, EVP 5,2 %, FDP 4,3 %. GLP 4,0 %, GP 4,5 %, SP 12,3 %, SVP 42,3 %, Suschtigi 9,4 %.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
D Emanzipazioon vom Fürstbischof
Vo dr Middi vom 13. Joorhundert aa het d Gmäind scho zimlig vil Autonomii vom Fürstbischof ghaa. Wäge verheerende Komflikt si die bischöflige Finanze im ene miserable Zuestand gsi, so dass sich d Stadt Schritt für Schritt vo dr bischöflige Herschaft het chönne lööse. Noch dr nöije Handfesti vo 1337 het dr Chläi Root vier Ritter, acht Verdräter vo dr läächefähige Bürgerschaft (Achtburger) und 15 Mitgliider vo de Zümft umfasst; vo 1383 aa si no d Mäister vo de fufzää Zümft drzuechoo. 1380 isch dr Grooss Root in Erschiinig dräte. Dä isch am Aafang nume e Gremium gsi, wo dr Chläi Root het chönne iiberüefe wie s em guet dunkt het. Die mäiste vo de 200 Groossrööt si emol Zumftlüt gsi, wääred Aadligi und Patrizier dr Chläi Root dominiert häi. D Bürgermäister, d Oberstzunftmäister und dr Chläi Root häi d Oobrikäit bildet, won e Hufe Kompetänze ghaa het. Zwüsche 1360 und 1390 het d Stadt Baasel dur Pfand oder Chauf die wichdigste Herschaftsrächt an sich brocht. Das het ere zwar faktisch d Suwerenidäät gsicheret, aber wäge de Kompetänze, wo im Fürstbischof no bliibe si, nit zum Status von ere freije Riichsstadt verhulfe.
Fichtenau
Geografi
Vo dr Gmarkong send 48,2 % Landwirtschaftsfleche, 34,8 % Wald, 14,4 % Sidlongsfleche ond 2,6 % sonschtiche Fleche.
Wimmis
Politik
Gmeindspresidänt vo Wimmis isch dr Peter Schmid (Stang 2013).
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Dr Usbau vo dr stedtische Herrschaft
E wichdige Schritt in dr witere Entwicklig isch 1392 d Veräinigung vo dr Stadt Baasel mit em Chläibaasel gsi, wo dr Aafang zur Territoriaalbildig markiert het. Noch em Bidritt zur Äidgenosseschaft im Joor 1501 het Baasel dr Stand von ere unabhängige Stadtrepublik und eme sälbstständige Territoriaalstaat ghaa. 1521 isch dr letscht und entschäidend Schritt uf em Wääg zur vollständige Emanzipazioon choo: D Stadt het sich äisitig vo dr fürstbischöflige Ooberhohäit losgsäit, wo nume no im Naame nooch vorhande gsi isch und het jetz au formell in äigener Kompetänz dr Root besetzt und d Stadthöipter gweelt. Wo sich 1529 d Reformazioon duuregsetzt het, häi dr Fürstbischof und s Domkapitel d Stadt verloo.
Fichtenau
Gmoedsglidrong
Zua Fichdenau gheret d Ortsdoel Lautenbach, Matzenbach, Unterdeufstetten ond Wildenstein.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Dr Usbau vo dr stedtische Herrschaft
S Waalverfaare, wo ab 1521 gültig gsi isch, het d Regierigsgwalt vom Chläine Root bestäätigt. Dr Grooss Root isch au witer nume sporaadisch zsämmedräte, zum gwüsse Rootsbeschlüss e gröösseri Legitimazioon z gee. Sini Mitgliider si vo de Zumftvorständ dur Kooptazioon bestimmt worde, wääred Wakanze im Chläine Root au dur Kooptazioon usschliesslig us em Kräis vo de Zumftvorständ nöi bsetzt worde si. E Hufe Rootskommissioone und -kollegie häi die regulääre Regierigs- und Verwaltigsufgoobe usgfüert, wo sich au uf die ländlige Underdaanegebiet bezooge häi. Dr bedütendst Usschuss isch dr Drizäänerroot (oder Ghäim Root) gsi. Ursprünglig isch s e Chriegsroot gsi, isch aber nodino zum e ständige Orgaan vom Chläine Root worde, wo die politische Maassnaame vorberäitet und usgfüert het. Alli wichdige Funkzioone häi sich immer mee in de Händ von ere ängere oligarchische politische Füerigsschicht innerhalb vom Chläine Root konzentriert. 1691 isch s zun ere revoluzionääre Erheebig vo de Zümft choo, wo s fertig brocht häi die verfassigsmässig Ornig z ändere. S ooberste Staatsorgaan isch vo denn aa dr Grooss Root gsi, wo regelmäässig dagt het, 282 Mitgliider gha het und über die wichdige Amtsgschäft entschiide het. Dr Chläi Root isch formell wiiterhi d Obrigkäit gsi, er het aber nume no chliineri Stelle chönne bsetze und d Richder ernenne.
Wimmis
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Fichtenau
Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda am 1. Januar 1973 durch dr Zammaschluss vo Lautenbach, Matzenbach, Unterdeufstetten ond Wildenstein.
Wimmis
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2314 Ywohner 96,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 0,6 % Italienisch.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Dr Usbau vo dr stedtische Herrschaft
Ab 1640 het s Baasler Territorium d Ämter Farnsburg, Homburg, Chläihünige, Liestel, Münchestäi, Rieche und Waldeburg (ab 1673 Ramstäi inklusiiv) umfasst. Für d Verwaltig und d Rächtsprächig si Landvögt zueständig gsi, wo zerst vom Chläine Root iigsetzt worde si und ab 1691 vom Groosse Root. Farnsburg, Chläihünige, Rieche und Waldeburg si für Mitgliider vom Chläine Root reserwiert bliibe, die üübrige Vogteie si au an Mitgliider von ere bräitere zümftische Füerigsschicht vergee worde, bsundrigs noch 1691. D Landvögt si under dr Kontrolle vo bäide Rööt gstande, verschidnigi Rootskommissioone häi sich speziell mit dr Landschaft befasst. E Räije vo dörflige Ämter si vo de Gmäinde elläi oder zsämme mit dr Oobrikäit mit Dorfbewooner bsetzt worde. Örtligi Gricht häi in zivilrächtlige Sache gurdäilt, zum Däil si s au Schlichdigsinstanze gsi. 1611 isch zum erste Mol e Landesornig für d Ämter Waldeburg, Homburg, Farnsburg und Ramstäi ufgstellt worde und das isch nid mööglig gsi, ooni dass rächtligi Bsunderhäite in de äinzelne Ämter respektiert worde weere. Noch em Buurechrieg vo 1653 het d Oobrikäit schweeri Iigriff in die politische Rächt vom Underdaanegebiet vorgnoo: Liestel het s Rächt verloore, si Root sälber z bsetze und die bäide Schulthäiss us dr äigene Bürgerschaft z weele. Allerdings häi d Liestler vo 1674 aa wider äine vo de bäide Schultheiss chönne weele.
Fichtenau
Verwaltong
Fichdenau hot sich mit Kreßberg zom a Gmoedverwaltongsverbdand zammagschlossa.
Wimmis
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Wimmis ghört zum Höchstalemannisch.
Fichtenau
Verwaltong
D Schuldese vo Fichdenau ischt d Anja Wagemann.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Vo dr Helvetik zur Restaurazioon
D Baasler Füerigsschicht het sich as Folg vo dr Franzöösische Revoluzioon in zwäi Laager gspaltet, die reformorientierte «Patriote» und die konserwatiive «Aristokraate». D Patriote häi Ändi 1797 under em Oberstzumftmäister Peter Ochs d Macht übernoo. Dr Napoleon Bonaparte het dr Ochs uf Bariis iiglaade und dä isch zur Überzüügig cho, ass Frankriich s nid wurd akzeptiere, wenn die patrizische Verfassige vo Baasel und vo dr Äidgenosseschaft witer wurde bestoo. Dr Grooss Root het am 18. Dezämber e Vorstooss zur Gliichstellig vo dr Stadt und dr Landschaft no wuchdig abgleent, aber wo d Landschaft e Moonet spööter revoltiert und sich der Revoluzioon aagschlosse het, het d Stadt nüme chönne d Auge vor dr nöije Realidäät zuedrucke. Am 20. Januar 1798 het d Obrigkäit käi anderi Waal me gha, as in ere groosse Rootsversammlig d «Gliichhäitsurkunde» z verabschiide, wo alle Gmäinde vo dr Landschaft vollkommeni Freihäits- und Gliichhäitsrächt iigruumt het. No am gliiche Daag het mä au uf em Baasler Münsterblatz wie früener sho z Liestel e Freihäitsbaum ufgstellt.
Fichtenau
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Vo dr Helvetik zur Restaurazioon
As Folg vom Iifall vo de Franzoose in d Äidgenossechaft, wo am 28. Januar 1798 aagfange het, het im Kantoon Baasel e Nazionaalversammlig afo regiere, wo us je 20 indiräkt gweelte Verdräter vo dr Stadt und vo dr Landschaft bestande het. Scho am 20. April 1798 het si sich ufglööst, wo die ersti helvetischi Verfassig in Chraft dräte isch. Wääred dr Zit vo dr Helveetische Republik isch Baasel wie alli andere Kantöön e räini Verwaltigsäihäit gsi. Noch em Zsämmebruch vom Staat het dr Napoleon am 19. Februar 1803 d Mediazioonsakte erloo, wo au e nöiji Verfassig für e Kantoon Baasel drzue ghöört het. Im 135-chöpfige Groosse Root (Legislative) si d Stadt und d Landschaft öbbe noch iire Bevölkerigszaale verdräte gsi, im 25-chöpfige Chläine Root (Exekutive) si aber nume acht Verdräter vo dr Landschaft gsässe. Wo d Franzoose 1813/14 abzooge si, het d Stadt im Zuug vo dr Restaurazioon mit dr Verfassig vom 4. Merz 1814 iiri Vormachtstellig zruggüübercho und het im nöije Groossroot 90 vo de 150 Rööt gstellt. D Gmäinde vom Birsegg si am 28. Dezämber 1815 zum Kantoon choo, nochdäm am 7. Novämber 1815 d Veräinigungsurkunde underschriibe worde isch. Entsprächend isch dr Grooss Root um vier Sitz vergröösseret worde.
Fichtenau
Dialekt
Dr Dialekt vo Lautenbach ond Wildenstein ghert zom Oschtfränkisch, dr Dialekt vo Matzenbach ond Unterdeufstetten zom Schwäbisch.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Dr Ufstand vo dr Landschaft und d Kantonsdrennig
In dr Gliichhäitsurkunde het s zwaar ghäisse, ass die alte Verheltniss zwüsche dr Stadt und em Land nie me widerhärgstellt wurde, aber genau das isch zum e groosse Däil bassiert. D Bevölkerig isch immer weeniger zfriide worde und dr Stephan Gutzwiller, en Apfikaat und Mitgliid vom Groosse Root us Therwil, het under em Iidruck vo dr franzöösische Julirevoluzioon e Bittschrift für e nöiji Verfassig an die stedtische Oobere gschriibe. Si isch am 18. Oktober 1830 vo 40 Landbürger, wo sich im Ghäime z Buebedorf versammlet häi, beschlosse und acht Daag druf mit 810 Underschrifte em Baasler Bürgermäister Johann Heinrich Wieland bresentiert worde. In dr Bittschrift het sich dr Gutzwiller uf d Gliichhäitsurkunde bezooge, und e Kopii drvoo zu dr Bittschrift doo. Das het alle klaar gmacht, ass d Landschäftler baraat gsi si, s gmäinsaame Band mit dr Stadt z ernöijere, aber nid um jeede Briis.
Paul Nunnenmacher
Dr Paul Nunnenmacher (* 28. Juni 1929 z Sulzburg; † 25. Septämber 2011 z Fryybeg) isch e dytsche Lehrer, Regierigsschueldirektor un Mundartautor gsii.
Verfassung des Kantons Basel-Stadt
Dr Ufstand vo dr Landschaft und d Kantonsdrennig
Dr Grooss Root het am 12. Februar 1831 die rewidierti Verfassig mit de Bestimmige zur diräkte Waal vom Groosse Root, em Zensus, de Vorrächt vo dr Hauptstadt, dr Erwärbsfreihäit und dr Bestimmig, ass zur Aanaam vo dr Verfassig d Meerhäit vo Stadt und Land nötig sige, verabschiidet. Die gmäässigt liberaali Verfassig isch am 28. Februar vo dr Meerhäit vo de Stadt- und Landbürger aagnoo worde. Won e baar Möönet spööter die browisoorischi Regierig im ene Daagesbefääl d Landschaft vom Ghorsaam gegenüber dr stedtische Regierig befreit het, het die wider Drubbe gege Liestel gschickt. D Daagsatzig het uf dä zwäit Ufstand vo de Baaselbieter mit dr Bsetzig vo dr Baasler Landschaft dur äidgenössischs Milidäär reagiert und d Stadt ufgforderet, dr Landschaft entgegezchoo. Bi dr Abstimmig, wo vo dr stedtische Oobrigkäit aagordnet worde isch, öb d Landschaft bi dr Stadt söll bliibe, het am 23. Novämber 1831 e Meerhäit vo dr Landschaft gegen e Drennig vo dr Stadt gstimmt. Allerdings het fast d Helfti vo de Stimmberächtigte uf en Ufruef zum Boykott vo de Ufständische gloost.
In 46 Gmäinde het s kä absoluti Meerhäit vo de Zuestimmende gee. Das het dr Groossi Root as e Misstrauenswotum interbretiert. Wien er scho vorhäär bekannt gmacht het, het er am 22. Februar 1832 beschlosse, de opposizionelle Gmäinde uf e 15. Merz die öffentligi Verwaltig z entzie, wenn si sich nit im Noochiine mit eme Meerhäitsbeschluss äidütig zum Kantoon Baasel wurde bekenne. Druf het am 17. Merz e Volksversammlig z Liestel die 46 Gmäinde, wo «gstrooft» worde si, für suwerään erkläärt. Si het eso dr Grundstäi für dr nöi Kantoon Baasel-Landschaft gläit. Dä het denn en äigeni Verfassig gschriibe, wo am 4. Mai vo de Stimmberächdigte dütlig aagnoo worde isch. Die Suwerenidäätserkläärig het dr Komflikt mit dr Stadt lo eskaliere, dr nöi Kantoon het si Unabhängigkäit noch bluetige Zsämmestööss mit stedtische Drubbe und em entschäidende Siig in der Schlacht an dr Hülfteschanz am 3. August 1833 verdäidigt. Drei Wuche spööter, am 26. August, het die äidgenössischi Daagsatzig d Baasler Kantoonsdrennig bestäätigt under em Vorbhalt vo dr freiwillige Wiiderveräinigung.
D Verfassige vom Stadtkantoon
D Daagsatzig het dr nöi Halbkantoon verpflichdet, sich e Verfassig z gee. Si isch am 3. Oktober 1833 in Chraft dräte und het im Aasatz as liberaal chönne aagluegt wärde, het aber d Dradizioone vom Ancien Régime nid chönne abschüttle. Dr 119-chöpfig Grooss Root isch nit noch em Brinzip vo dr Volkssuwereenidäät gweelt worde, sondern in Waalzümft (36 Mitgliider) und Kwardierversammlige (83 Mitgliider) vom ene seer änge Kräis vo Aktivbürger. Dr 13-chöpfig Chläi Root und die bäide Bürgermäister, wo im Jooresturnus gwäggslet häi, het dr Grooss Root us sinere Middi gweelt. D Rootshere – nit aber d Bürgermäister – häi eerenamtlig gschafft, grad wie d Verwaltig, wo si gläitet häi. Eso si weeniger Brivilegierti vo iiflussriiche Ämter brakdisch usgschlosse gsi. Dr Grooss Root het au meerhäitlig d Judikative ernennt. Näbe de kantonaale Behörde het au d Stadtgmäind e Groosse und e Chläine Stadtroot ghaa. D Verfassigsrevisioon vom 8. April 1847 het d Richderstelle uf Lääbenszit ufghoobe. Wägen em Verbot vo dr Gwärbfreihäit het s Zumftsüsteem witerhii bestande. D Verfassig, wo am 28. Februar 1858 aagnoo worde isch, het Kompetänze vo de Gmäinde im Kantoon gee und het d Gwärbfreihäit weenigstens nüm usgschlosse.
Zwar het Baasel-Stadt sit de 1840er Joor im Vergliich mit andere Kantöön as soziaal fortschrittlig gulte, wber d Organisazioon vom Staat het immer antikwierter usgsee. Ab 1874 isch d Kantoonsverfassig au nüm mit dr Bundesverfassig kompatiibel gsi, wil si Bürger vo andere Kantöön vom Waalrächt usgschlosse het. Die Freisinnige und Radikaale, under iine dr Wilhelm Klein, wo in dr Stadt immer me dominiert häi, häi doorum e vollständig überaarbäiteti Verfassig verlangt. Die isch am 9. Mai 1875 mit ere überwältigende Meerhäit vo de Stimmberächtigte aagnoo worde. Si het die grundlegendste Ändrige in dr Gschicht vo dr Stadt brocht und wirkt bis hüte nooch. Am Blatz vom Chläine Root het e siibechöpfige Regierigsroot as vollamtligi Exekutiive fungiert und isch au am Spitz von ere brofessionalisierte Verwaltig gstande. Die 130 Groossrööt si in elf Waalkräis noch em Majorzsüsteem gweelt worde und si für d Gsetzgääbig zueständig gsi und häi d Mitgliider vom Regierigsroot und d Grichtsbresidänte bestimmt. S Grichtswääse isch au vollständig nöi strukturiert worde. Stimm- und waalberächdigt si alli volljöörige männlige Schwizerbürger gsi. Die häi jetz in obligatoorische Referendum über Verfassigsändrige und in fakultatiive Referendum über Gsetz chönne abstimme und mit Volksiniziatiive sälber nöiji Reeglige duuresetze. As letzte Kantoon het Baasel-Stadt au de jure d Gwärbfreihäit iigfüert. D Ufgoobe vo dr Stadtgmäind Baasel, wo bedütigslos worde isch, si uf e Kantoon und die nöi organisierti Bürgergmäind vo dr Stadt Baasel ufdäilt worde, wääred d Gmäinde Rieche und Bettige mee Autonomii üüberchoo häi.
Am 2. Dezämber 1889 het s Volk e Verfassigsrevisioon aagnoo, wo gegenüber 1875 weenig grundleegend Nöierige brocht het, sondern vor allem d Usdeenig vo de politische Volksrächt und im Kantoon soziaalpolitischi Ufgoobe gee het. Nöi isch au gsi, ass die Stimmberächdigte d Regierigsrööt diräkt gweelt häi wie au dr baaselstedtisch Verdräter im Ständeroot. Dr Eduard Hagenbach-Bischoff het scho 1870 e Reform vom Waalrächt vorgschlaage und das isch 1905 mit dr Iifüerig vom Proporzsüsteem für d Groossrootswaale au bassiert. In elf Joorzäänt het s im Ganze zwäi Dotzed Däilrevisioone gee. Zu de wichdigste ghööre 1910 d Drennig vo Chille und Staat und 1966 d Iifüerig vom Frauestimmrächt.
As Reakzioon uf e parlamentaarische Vorstooss vom Groossroot Ernst-Ulrich Katzenstein (DSP) im Merz 1996 het dr Grooss Root e 22-chöpfigi Brospektiivkommissioon iigsetzt, zum abklääre, obs überhaupt e nöiji Verfassig bruuchi. Am 27. Januar 1999 het dr Grooss Root de Stimmberächdigte empfoole, ass e Dotaalrevision gmacht wurd. Knapp drei Möönet druf häi die am 18. April e Verfassigsänderig gnäämigt, zum e Verfassigsroot mit 60 Mitgliider statt 130, wie s bis denn vorgschribe gsi isch, chönne weele. D Waal zum Verfassigsroot het am 2. Novämber 1999 stattgfunde und si konstituierendi Sitzig am 27. Januar 2000. Von Novämber 2003 bis Januar 2004 het e «Volksvernäämlassig» stattgfunde, wo sich d Baasler Bevölkerig zum vorliigende Entwurf het chönne üssere. Noch fümf Joor isch d Aarbet vo acht Kommissioone schliesslig am 23. März 2005 fertig gsi. Vor dr Abstimmig häi sich nume d SVP und d Schwizer Demokraate gege die nöiji Verfassig usgsproche. In iirer Aasicht wurd dr Grundrächtskataloog mit de iichlagbaare Grundrächt, wo stark erwiteret worde isch, zu nöije Verpflichtige und hööchere Chöste füere. Am 30. Oktober 2005 het s Volk mit 76,5 % Ja dr nöije Verfassig dütlig zuegstimmt. Si isch am 13. Juli 2006 in Chraft dräte. Die wichdigste Nöijerige si d Sterkig vom Regierigsbresidium gsi, d Verchliinerig vom Groossroot vo 130 uf 100 Mitgliider und dr Usbau vo de Grundrächt und Soziaalziil. Au isch e Bestimmig gstriche worde, wo gsäit het ass d Widerveräinigung mit Baasel-Landschaft e Ziil sött bliibe.
Paul Nunnenmacher
Läbe un Beruef
Dr Paul Nunnenmacher as Suhn vu dr Buurslyt Martin un Maria Nunnenmacher z Staufe uf d Wält chuu, är het drei Brieder ghaa. No dr Schuel z Staufe het er studiert am Lehrerseminar z Meersburg un an dr pädagogischen Akademi z Löörech. Anne 1950 het dr Nunnenmacher syyni erscht Lehrerstell z Chilchhofe aadrätte, derno isch er uf Ehrestette. Im Johr 1954 het er sich wäge gsundhailtige Brobläm vu syre Frau as Schuellaiter uf Menzeschwand im Schwarzwald versetze loo un isch mit dertemol 25 Johr dr jingscht Schuellaiter z Bade-Wirttebärg gsii.