cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Faido
Faido (, lombardisch Fait, dytsch veraltet Pfaid, im Walserdialäkt vu Bosco/Gurin ) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina.
Geografi
Faido lyt im middlere Valle Leventina (Livinedal) am Fluss Tessin.
Gschicht
D Gmai Faido isch es erschtsmol gwagse am 29. Jänner 2006 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Faido, Chiggiogna, Rossura (dt. veraltet Rossur) un Calonico. Am 1. April 2012 sind d Gmaine Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Chironico, Mairengo und Osco au no dezue cho. Uf de 10. April 2016 het au d Gmai Sobrio mit Faido fusioniärt.
Faido isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1171 as Faedo, Chiggiogna anne 1209 as Gazonia, 1515 Chisogna, Rossura anne 1201 as Resora, Resura, Calonico anne 1227 as Callonego, 1300 Callonico.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Faido isch dr Roland David.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Faido ghert zum Ticinese.
Iokaste (Mond)
Entdeckig
D'Iokaste isch am 23. November 2000 vu dr Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández und Eugene A. Magnier entdeckt worre un het zuenächscht die vorläufig Bezeichnig S/2000 J 3 erhalde.
Bahndate
D'Iokaste umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 21.061.000 km in 631 Däg, 7 Stunde un 12 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2160 uf. Mit ere Neigig vu 149,429° isch d'Bahn retrograd, d. h., dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
Ufgrund vu ihre Bahneigeschafte wird d'Iokaste in dr Ananke-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Iokaste besitzt e Durchmesser vu guet 5 km. Ihri Dichte wird under de Anahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Iokaste wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 21,8m.
Belagerung von Jerusalem (1099)
D Belaagerig vo Jerusalem het im Raame vom Erste Chrüzzuug vom 7. Juni bis 15. Juli 1099 stattgfunde.
Vorgschicht
Im 11. Joorhundert häi muslimischi Herrscher underander um d Vorherrschaft in dr Regioon kämpft und immer wider emol si au Christe zwüsche d Fronte choo. Wo 1098 Jerusalem vo de schiitische Fatimiide under em al-Afdal Schahanschah erooberet worde isch, sige in ere äinzige Nacht über 3'000 sunnitischi Muslim, Juude und Christe umchoo. Churz vorhär häi d Chrüzfaarer Antiochia erooberet, und si bald druf gege Süüde zooge.
D Belaagerig und Erooberig vo Jerusalem
D Chrüzfaarer si schlächt organisiert gsi und iiri Aafüerer si nid mitenander uschoo und wo si am 7. Juni z Jerusalem aachoo si und mit dr Belaagerig vo dr Stadt aagfange häi, het s ene öbbe an allem gfeelt. D Muslim und d Juude in dr belaagerete Stadt — d Christe het dr fatimidisch Statthalter vorhär us dr Stadt verdriibe — häi mee zum Ässe und Drinke gha und vo de 7'000 Ritter am Aafang vom Chrüzzuug si no 1'500 öbrig bliibe, ubd vo 20'000 Fuessoldate no 12'000. E Sturmaagriff isch abgweert worde und d Chrüzfaarer häi druf Holz us Samarie brocht und Belaagerigsmaschiine afo baue. Die si am 14. Juni fertig worde und am Daag druf si d Chrüzfaarer in d Stadt iidrunge und häi fast alli Iiwooner umbrocht. Dr Tankred, en Aafüerer vo de italiänische Normanne, het zwar brobiert e baar Muslim in sim Kwardier z beschütze, aber au die si ermordet worde. Dr fatimidisch Statthalter het sich in Davidsdurm zruggzooge. Won em freije Abzuug versproche worde isch het er dr Durm im Groof Raimund vo Toulouse übergee und isch mit sinere Liibwach uf Askalon. Si si die äinzige Muslim gsi, wo lääbig drvoo choo si. Au e baar Juude häi s Masaker überläbt und si us dr Stadt gflüchdet.
Arabischi Kwelle reede vo 30'000 bis 70'000 Dote, aber mä nimmt aa, dass daas stark überdriibe isch.
D Folge
Noch dr Erooberig het mä im Raimund d Chöönigschroone aabote, aber dä het nid welle und gsäit, ass er in dr Stadt, wo dr Jesus Christus d Dornechroone drait het, kä Köönigschroone well drääge. Dr Gottfried vo Bouillon het denn am 22. Juli as Princeps d Herrschaft über Jerusalem übernoo. Am 12. August het dr Gottfried en Armee und vorus s Häilige Chrüz in d Schlacht vo Askalon gfüert und d Fatimide gschlaage. Die mäiste Chrüzfaarer häi druf dänggt, ass si iiri Glübd erfüllt häige und si häim gange.
(23) Thalia
D' (23) Thalia isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 15. Dezember 1852 vun John R. Hind entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Thalia, d'Muse vu dr komische Dichtig un Underhaldig.
D'Thalia beweggt sich ime Abstand vu 2,0125 (Perihel) bis 3,2424 (Aphel) astronomische Eiheite, in 4,26 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 10,1480° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2340.
D'Thalia het e Durmesser vu öppe 107 Kilometer. Si besitzt e relativ helli, silikatischi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,254.
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Falsche Freunde
Falschi Fründ sind Wortpaar us zwei verschiidene Sprache, wo orthografisch oder phonetisch ähnlich sind, aber verschiideni Bedütige händ, wie zum Byspil alemannisch Huut un hochdütsch Hut. D'Wörter chönnd entweder diä gliiche Wurzle ha, oder händ e rein zuefälligi Änhlichkeit. By relativ nöche verwandte Schprache (z. B. Hochdütsch und Niederländisch) oder settige, wo zämme früehner vill Kontakt händ gha (z. B. Dütsch und Französisch), sind falschi Fründ meh verträte als by sonige, wo enander historisch fremd si (z. B. Dütsch und Japanisch). By dene dänkt me, das es sich umä Zuefall handlet. Falschi Fründ ghöred zue de Schwierigkeite bim Übersetze und Interferenzfehler und verleited zuä falsche Übersetzige.
Usserdem werde hüüfig Wörter als falschi Fründ bezeichnet, wo wiä gwöhnlichi Främd- oder Lähnwörter uusgsehnd, aber i de Schprach, wos Wort härchunnt, kei oder e anderi Bedütig händ.(Biischpiel: Handy bedütet im Änglische nöd Mobiltelefon, sondern handlich; Parterre bedütet im Französische nöd Erdgschoss, sondern am Bode-n-unde oder zum Bonde-n-abe).
Näbe de beschriibene interlinguale (i Bezüchig uf zwei Schprache) falschi Fründe gits no diä intralinguale (innerschprachliche). Intralinguali falschi Fründ oder Paronym cha me au "falschi Brüedere" nänne - na em Buech vom Franzose J. Bertrand: Dictionnaire Pratique des Faux Freres - mots a ne pas confondre entre eux (1979), zum Biischpiel: antiseptique/aseptique, amoral/immoral.
Falschi Frind im Zämmehang mit em Alemannische
Mit Abkirzige wird adittet, wu s alemannisch Wort verbreitet isch. Wel niäme e greßere Dialäktraüm gnaü iberblickt, heißt des aber numme, ass e Wort do in e Deil Ortschafte verbreitet isch, nit aber, ass es in jedem Ort brücht wird. Schriib witteri Abkirzige drzue un makriär diini Biispiil drmit!
(a) = allgmein verbreitet
(ba) = bodeseealemannisch
(bb) = baselbieterdütsch
(bd) = bärndütsch
(bsd) = baselditsch
(ha) = hochalemannisch
(ml) = Markgräflerland
(oa) = oberrhiinalemannisch
(os) = Ostschwiz (osch) = Oberschwabe
(sch) = schwäbisch
(sd) = standardditsch
Alsace
Alsace isch
Falsche Freunde
Falschi Frind im Zämmehang mit em Alemannische
(sw) = Schwarzwald
(ue) = Unterelsass
(wa) = Wallis
(zd) = züritüütsch
(ld) = Lozärn-Dütsch
(xx-t) = teilwiis
(xx-s) = süd
(xx-n) = nord
Alemannisch-Standardditsch
Dä Abschnitt bringt Biipspiil drfir, ass e alemannisch un e standardditsch Wort sich glich ahert, aber unterschiidligi Bedittig het.
Jakob Thommen
Sys Läbe
Dr Jakob Thommen isch dr Soon vom Jakob Thommen, Müller und dr Rosina Handschin gsi. 1903 het är d Lina Bürgin vo Diepflige ghürotet. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde, in d Bezirkschuel z Böckte und Realschuel z Basel gange.
Bruef und Militär
Dr Jakob Thommen het z Basel und z Losann es Medizinschtudium gmacht und 1899 mit em Schtaatsexame abgschlosse. Är het am Bürger- und am Fraueschpital z Basel gschafft, drno isch är z Berlin und am Chrankehuus z Lieschtl tätig gsi. 1902 het är sy Promozion an dr Uniwärsitet z Basel übercho. Drno het är d Praxis vom Dokter Handschin z Gälterchinde überno und isch 48 Joor als populäre Landarzt tätig gsi. Im Militär isch är Hauptmaa bi dr Sanitet gsi. Im zwöite Wältchrieg het är als Truppearzt sy Dienscht gleischtet. Im Joor 1939 isch är in dr Militärsanitetsanschtalt z Interlake tätig gsi.
Wyteri Ysätz
Dr Jakob Thommen isch Mitglyd vo dr Schulpfläg z Gälterchinde gsi, färner Mitglyd vom Verwaltigsrot vo dr Elektra Gälterchinde und dr Basellandschaftlige Hüpotekebank.
Carnac
Carnac (bretonisch Karnag) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Carnac lyt am Atlantik, 25 km vu Vannes un 28 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 45 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Plouharnel im Norde, La Trinité-sur-Mer im Nordoschte, Plouharnel im Nordweschte un Weschte, La Trinité-sur-Mer im Oschte, Locmariaquer im Sidoschte un Saint-Pierre-Quiberon im Side un Sidweschte.
Gschicht
Carnac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Carnac.
Verwaltig
vu Carnac isch. Carnac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Carnac ghert zum Bretonisch.
Mount Everest
Dr Mount Everest liit im Mahalangur Himal in dr Region Khumbu z Nepal an dr Gränze zu China (Autonomes Gebiet Tibet); s westlig und südöstlig vo sine drei Gipfelgroot bilde d Gränze. Uf dr nepalesische Site isch er Däil vom Sagarmatha-Nationalpark, wo zum UNESCO-Wälterb ghöört. Uf dr Nordsite ghöört er zum „Qomolangma National Nature Reserve“, wo mit em Qomoalangma Biosfäärereserwaat korrespondiert.
Rigiplatz
Der Rigiplatz, au Rigiaalag gnennt, isch en öffentliche Platz in der Stadt Zug. Är isch im Aschluss a d Vorstadtkatastrophe gschaffe worde, behärbärgt Kunst im öffentliche Ruum und isch hüt e beliebte städtische Erholigsort.
Laag und Gschicht
Der Rigiplatz isch 1891 im Aschluss a d Vorstadtkatastrophe nach de Plän vom Robert Moser aglegt worde. Nach em Seeuferibruch isch us Gründe vo der Sicherheit der Bau vo Hüser im Berich vo der neue Uferlinie verbote worde. D Stadt het wäg däm im Berich vo der entstandene Abbruchzone d Rigialag as öffentlichi Grüenzone alege lo.
1953 isch der Platz um dr ersti stadtzuger Chinderspilplatz, wo de Richtlinie vo der Pro Juventute entsproche het, ergänzt worde. Mit sine Sitzglägeheite, Grüenflächine und sinere Seenöchi isch er zum beliebte stadtzuger Erholigsort worde. Im Nordoste vom Platz (wo sech d Gartestrass und d Rigistrass chrüze) befindet sich s 1953–1955 vom Hanns Anton Brütsch baute Haus Seepark, es Schwizer Kulturguet vo der Kategorie B (KGS-Nr.: 7343).
1995 isch d Platzalag gsamtsaniert worde. Im gliche Johr si (im Rahme vo de 700-Jahr-Firlechkeite vo der Schwizerische Eidgnosseschaft) nach em Konzept vom Anton Egloff vier Kunstwärch installiert worde:
Der Rigiplatz isch zudäm e beliebte Usgangsort für usländischi Touriste.
Eigenamt
S Eigeamt isch es Amt vo de Habsburger gsi, wo d Dörfer bi irer Stammburg Habschbrg umfasst het. S Gebiet ghört hüt zum Bezirk Brugg im Kanton Aargau.
Geographii
Zum Eigeamt het s Gebiet zwüsche de Aare, de Rüüs und em Cheschtebärg ghört. Di hütige Gmeinde, wo vom Mittealter bis ins Joor 1798 zum Eigeamt ghört hei, sind Birr, Biret, Brunegg, Habsburg, Huse, Lupfig, Mülige, Schärz, Schinznach-Bad (ehemols Birrelauf) und Windisch.
Gschicht
Zwüschem 11. und em 13. Johrhundert isch es de Habsburger möglich gsi, fascht alli Herrschaftsrächt in de Dörfer rund um d Habschbrg z übercho. Si sind in de Dörfer meischt Grund- und Grichtsherre gsi und hei au d Zähntherrschaft gha. Wo Brugg um s Johr 1200 umme s Schtadträcht het übercho, isch es us em Eigeamt usgschide worde. Im 1397 hei d Habsburger s Eigeamt irem Chloschter Königsfälde gschänkt und im 1415ni hei d Bärner s Eigeamt eroberet und alli Herrschaftsrächt vo de Habsburger übernoh. D Rächt vo Königsfälde sind erscht mit de Reformation und de Uflösig vom Chloschter im 1528i zu Bärn cho. Königsfälde isch Sitz vom Landvogt worde und s Eigeamt isch jetz s Oberamt Königsfälde gsi. Ufglöst worde ischs Amt im 1798i noch de Usruefig vo de Helvetische Republik.
Im Zämehang mit dere Landschaft wird de Begriff Eigeamt mängisch hüt no bruucht, me redt aba – wenn's um d Gmeinde Birr, Beret und Lupfig goht – vom Birrfäld.
Daniel Spinnler
Dr Daniel Spinnler, wo anne 1976 z Lieschtel uf d Wält koo isch, isch e Schwiizer Ökonoom und e Politiker vom Baselbiet.
Er isch dr Soon vom Edgar Spinnler, wo synerzyt Stadtroot vo Lieschtel gsi isch. Er het sich i dr Juget für d Pfadi angaschiert, isch spöter go Wirtschaftswüsseschaft studiere und het bi der Wirtschaftkammere Baselland und als Unternäämensberooter gschaffet. Er isch au no Gimilehrer woorde und het a dr Hochschuel für Agrar-, Forscht- und Läbensmittelwüsseschaft z Bern glehrt. Z Lieschtel isch er Adjutant vo dr Stützpunktfüürweer gsi.
Er het bi de Stiftigsrööt vom Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel, vom Tierpark Weihermätteli, vo dr August Prader und Rosa Fehr Stiftig und vo dr Paul Schwob Stiftig mitgmacht.
Schloss Umkirch
Gschicht
Im 14. Johrhundert isch an dr Stell vum hitige Schloss d Wasserburg vu dr Herre Geben. Unter dr verschidene Adelsgschlächter, wu im Mittelalter ihre Sitz z Umkirch ghaa hän, wären au d Herre vu Dibenga vermuetet, wu anne 1474 im Schloss hän solle gläbt haa. Mitglider vu dr Familie Roggenbach un Beroldingen isch s glunge, ihre Bsitz z vergreßere, voreb dää 1740 an s Majorat vu dr Kageneck ibergangen isch. Wu anne 1743 s alt Schloss abgrisse woren isch, isch dr Mitteldail nei böue wore, zwische 1788 und 1789 derno di beede Sytefligel.
Anne 1785 isch dr Bsitz in en Allod fir d Flora vu Kageneck (1779–1857) umgwandlet wore. Si isch e Dochter vum Friedrich vu Kageneck un dr Maria Theresia von Salm-Reifferscheidt gsii un e Kusyne zum eschtrychische Staatsmann Metternich. D Flora vu Kageneck het am 20. Juni 1798 dr Grof Eugen vu Wrbna ghyrote. 1816/17 isch s Schloss unter ihre im italienische Landhuusstil uusböue un s Belvedere ufgsetzt wore. Im Gibel het s hite no s Woobe vu dr Kageneck-Wrbna.
Anne 1827 isch s Schloss vu dr Großherzogi Stéphanie vu Bade fir 345.000 Gulde gchauft wore. S Gebei het in dr Monet Juli un Augschte as Summerresidänz dient. D Großherzogi het im Erbverdrag vum 29. Juni 1860 verfiegt, ass ihri Dochter, d Brinzässi Josephine vu Bade s Schlossguet het solle iberchuu. D Brinzässi isch d Frau vum Karl Anton vu Hauezollre gsii. D Josephine het am 3. Mai 1887 Umkirch zum Stammguet gmacht, des haißt zum Vermege, wu nit het derfe verchauft wäre. Dr Bsitz isch am 19. Juni 1900 an ihre Suhn Karl chuu, wu rumänische Chenig gsii isch. Dr Chenig isch anne 1914 gstorbe. S Schloss isch derno Ändi 1916 an dr Firscht Friedrich Victor vu Hauezollre-Simmerenga gange, wu s as Summerresidänz bruucht het. Dr Aafang vum Erschte Wältchrieg het d Vererbig verzegeret ghaa.
Näb em Friedrich Wilhelm vu Hauezollre (1924–2010) isch im Schloss 1943 di beede Brinze Ferfried vu Hauezollre und Leopold vu Bayern uf d Wält chuu.
Im Zweete Wältchrieg, vu Septämber 1944 bis April 1945, isch di firschtli Familie zwangswys uusquartiert un uf Schloss Wilflinge interniert wore. Noch em Chrieg isch dr Side vu Bade zue dr franzesische Bsatzigszone chuu un dr General Pierre Pène het as Gouverneur fir s Land Bade im Ufdrag vu dr franzesische Bsatzigsmacht vu 1946 bis 1952 im Schloss residiert, dr Friedrich Wilhelm het dailwys im Landhuus-Schlessli vu syre Schweschter näbedra gwohnt.
Noch em Dod vum Friedrich Victor anne 1965 het sy Suhn Friedrich Wilhelm s Schlossguet iberchuu, wu hit no dr schwebische Hauezollre ghert. Bsitzer isch syter anne 2010 dr Karl Friedrich vu Hauezollre.
Parkaalage
Dr Fürstlich-Hohenzollern'sche Schlosspark Umkirch, wu zum Schloss ghert, isch e rund elf Hektar große Landschaftspark. Im Side vum Schlosspark git s no ne andere Park, wu zruggoht uf e Schänkig vun eme uugfehr acht Hektar große Grundstuck vum Friedrich vu Hauezollre an d Brinzässi Auguste Viktoria vu Hauezollre. Si isch d Frau vum letschte Chenig vu Portugal, em Manuel II. Si het dert e neobarock Landhuus böue loo un het s Fulwell-Park gnännt, no ihrem Exilsitz Fulwell im London Borough of Richmond upon Thames.
Noch em Dod vu dr Auguste Viktoria isch Fulwell-Park retuur an dr Friedrich Wilhelm vu Hauezollre gange, wu dr Park un s Schloss verchauft het. Di in dr Zwoschezyt au rund elf Hektar groß Aalag wird hit Queen-Auguste-Victoria-Park gnännt. Dr Park ghert syter anne 1974 em Verleger Werner Semmler un isch anne 2002 mit em Europäische Gartekultur-Schepfigsbryys uuszaichnet wore.
Frommes Basel
Dr Begriff Fromms Basel bezäichnet d Frömmigkeit vo de konservativ-bürgerlige Kräis in dr Stadt Basel, wo vom Pietismus und dr Erweckig brägt gsi isch. D Entwicklig het am Ändi vom 18. Joorhundert aagfange und het iiri volli Wirkig im 19. Joorhundert entfaltet. Dr Pietismus isch Däil vom Lääbe und Dänke vom Basler Groossbürgerdum bis ins früeje 20. Joorhundert bliibe.
D Entwicklig
D Religiosidäät het in dr Gsellschaft vo dr ehemolige Bischofs- und Konzilstadt Basel, wo 1529 reformiert worden isch, scho immer e wichdigi Rolle gschbiilt. Noch dr Glaubensspaltig isch die evangelisch-reformierti Staatschille under calvinistische Iifluss groote, wo bis ins 18. Joorhundert dominiert het. Dr Pietismus und s Döiferdum, wo d Chille dur s persönlige Erlääbe vo dr Zuewändig vo Gott het welle ernöijere, isch z Basel und in dr Basler Landschaft zum erste Mol in de 1710er Joor bezügt. Am Aafang isch s e Reformbeweegig gege die dradizionelli Chille gsi mit däilwiis radikale Züüg, und die herrschendi Orthodoxii het sä bekämft. D Religiosidäät vo de Pietiste isch denn aber chillekonformer worde und vo dr zwäite Helfti vom 18. Joorhundert häi sich die bäide Site enander aabasst. Wichdig für die Entwicklig si dr pietistisch motivierti Pfarrer Hieronymus Annoni (1697–1770) und d Heerehueter Brüedergmäin gsi, wo vo 1739 aa z Basel bezügt isch. Spöötistens um 1780, wo d Christedumsgsellschaft gründet worden isch, isch dr Pietismus z Basel etabliert gsi. In dr Gstalt vo dr Erweckigsbeweegig im 19. Joorhundert het dr Pietismus e Hufe christligi Wärk füürebrocht, wo für d Chille wichdig gsi si, wie d Basler Biblegsellschaft, d Basler Mission, d Pilgermission St. Chrischona oder s Diakonissehuus Rieche.
Noch dr gwaltsame Basler Kantonsdäilig 1832/33 häi sich dr Pietismus und dr Konservativismus verbündet. Eso het dr Begriff «Fromms Basel» e politische Charakter überchoo. Dr Pietismus het grad für die Schichte an Aazieigschraft gwunne, wo dra intressiert gsi si, die bestehendi Ornig z erhalte. Das isch nid zletscht drvoo choo, ass er e Beweegig gsi isch, wo uf d Innerligkäit ziilt het, in ere Zit, wo s öffentlige Lääbe sich stark veränderet het. Die gsellschaftligi Reform, won er propagiert het, het sich as Alternative zu de Revoluzionstendänze vo dr Ufkläärig und vom Liberalismus aabotte. Wo die nöiji Verfassig 1875 aagnoo worden isch, isch dr Freisinn und nüme dr Konservatismus dominant gsi, und dr Pietismus het dr Zenit vo sim Iifluss überschritte ghaa. Mit de «liberale» Gmäindiveräin isch 1880-1884 en innerchirchligi Opposizioon entstande. D Zämmesetzig vo dr Bevölkerig het sich stark veränderet, wie d Arbäiterklass gwaggsen isch und e Hufe Katholike zuegwanderet si, und das het entschäidend drzue biidräit, ass dr Pietismus vil vo siner Bedütig verloore het.
Kritik am pietistische Basel
S pietistische Basel isch im 19. Joorhundert für unkonvenzionelli Charakter, wie dr Jacob Burckhardt äine gsi isch, e schweers Pflaster gsi. Er het von em gsäit, es sig «e Stadt ooni Gsellikäit und fast ooni wüsseschaftligi Aareegig», het sich aber uf dr andere Site de gsellschaftlige Reegle vilmol underworfe, wo für die ‹Meebessere› wie är sälber äine gsi isch, gulte häi. D Lüt häi in chliine Grubbe gläbt, wo sich vo de andere abgsonderet häi, sich aber geegesitig missdrauisch und kritisch beobachdet häi. Elsässischi Fründ vom Komponist Louis Spohr häi en vor de Basler gwarnt: si siige chalt und umfründlig und wurde Fremdi uf dr Düürschwelle empfoo und dr Bsuech abbräche, bevor si no ins Huus iine chieme. Es het in dr Stadt weenig öffentligi Blätz gee und fast käi öffentligs Lääbe. Die Radikale häi nume in dr Fasnacht die egalitääri Ornig gsee, wo si ghofft häi drvoo, ass si die diefe gsellschaftlige Spaltige chönnt abschaffe. Für e Däig isch d Fasnacht aber nume en Aalass gsi, wo s Volk sini Frustrazioone het chönne looswärde, so dass wider für e Joor Rue in dr Stadt gherrscht het.
Locminé
Locminé (bretonisch Logunec'h, Gallo Lominoec) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Naturpark Neckartal-Odenwald
Dr Natuurpark Neckardaal-Oodewald isch äiner vo de grösste Naturpark vo Baade-Württebäärg (Dütschland). Er het e Flechi vo 1520 km². Im Norde isch dr Geo-Natuurpark Bärgstrooss-Oodewald uf hessischem und bayrischem Gebiet, e baar Gebiet im Norde vo Baade-Württebäärg ghööre zu bäide Naturupärk.
Locminé
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Naturpark Neckartal-Odenwald
Geografii
Dr Natuurpark lit in de Landkräis Thii-Neckar und Neckar-Oodewald. Er umfasst die waldriichi Middelgebirgslandschaft vom Oodewald und au d Randlandschafte nääbedraa, Bärgstrooss im Weste, Bauland im Oste, Kraichgau im Süüde und s diefe Neckardaaal ghööre drzue.
Locminé
Geografi
Locminé lyt 26 km vu Vannes un 43 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 69 m un 153 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Plumelin im Weschte, Moréac im Norde, Plumelin im Weschte, Bignan im Oschte un Moustoir-Ac im Side.
Naturpark Neckartal-Odenwald
Dr Drääger
Dr Drääger vom Natuurpark isch dr Naturpark Neckartal-Odenwald e. V., wo 1980 gründet worde isch.
Locminé
Gschicht
Locminé isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1008 as Loch Menech in Moriaco (1272: Locmene, 1273: Locmene, 1406: Lomenech, 1453: Loco Monaschorum, 1489: Lomine, 1516: Lochmene, 1516: Lochmine, 1552: Louh Minec, 1552: Louh Minech, 1630: Lommé, 1731: Lomine).
Verwaltig
vu Locminé isch. Locminé ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Locminé ghert zum Bretonisch. Anne 2007 sin 12,4% vu dr Schueler in zwoosprochigi Klasse gange.
Untermarchtal
Õndermaachtel (dt. Untermarchtal) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 71,7 % Landwirtschaftsfleche, 11,1 % Wald, 14,4 % Sidlongsfleche ond 2,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Õndermaachtel gheret koene weiter Ortsdoel.
Gschicht
Õndermaachtel ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1286.
Verwaltong
Õndermaachtel hot sich mit dr dr Stadt Mõndergenge ond dr Gmoede Eenge, Emerkenge, Grõndse, House, Loudere, Obermaachtel, Oberstẽä, Õnderschtẽä, Õnderwachenge, Reächteschtõẽ ond Rottenacker zom Gmoedverwaltongsverband „Verwaltongsgmoischaft Mõndergenge“ mit Sitz en Mõndergenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Bernhard Ritzler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Õndermaachtel ghert zom Schwäbisch.
Geheime Staatspolizei
Die Ghäimi Staatsbolizei, churz Gestapo (bis 1936 au Gestapa für Ghäims Staatsbolizeiamt ), isch die bolitischi Bolizei vom dütsche NS-Reschiim vo 1933 bis 1945 gsi. Iiri Machtbefuegniss bi dr Bekämpfig vo politische Gegner si wit und unkontrolliert gsi. Noch dr nazionalsozialistische Ideologii häi au Juude, Roma, „Asoziali“ und Homosexuelli drzue ghöört. D Gestapo isch berüchdigt gsi für iiri brutale Folter methode und isch äini vo de Hauptverantwortlige für e Holocaust und Porajmos gsi. In de Nürmbärger Brozäss het mä sä dorum zun ere verbrächerische Organisazioon erkläärt.
D Gestapo isch churz noch dr Machtergrifig vo dr NSDAP 1933 us dr Pröissische Ghäimbolizei und us de entsprächende Beriich vo dr Bolizei vo de Länder vo dr Weimarer Republik entstande. 1939 isch d Gestapo in s Riichssicherhäitshauptsamt (RSHA) (Amt IV) iigliideret worde.
Koblenz
Koblenz isch de Name vo däne Ort:
Koblenz isch de Name vo däne Persone:
Lueg au:
Tafeljura
Bim Dafelejura handlet es sich um e Bruchschollegebirg, wo vor öppe 30 Millione Joor entschdande isch. S isch e Deil vum Schwizzer Jura, wu im Gegesatz zuem Faldejura nüt gfaltet isch. Mer darf en nüt verwächsle mit em Plateaujura, wu zämme mit em Chettejura dr Faltejura bildet.
Geologisches
Fossilie sin au z finde, was de Hiwys gitt, daß do friejer mool e Meer gsi isch.
wo me en findet
De Dafelejura folgt em Faldejura im Berich vom Kandon Basel Land vo Süde her.
S isch de nördlichschdi Deil vom Schwizzer Jura un befindet sich ebbe i der Gäged vom Kandon Basel Land bis in de Aargau, bis zum nördlichschtè Punkt uff èrè Linniè, wo vom Großè Randè un dè Wuètèschlucht bildet wörd.
typisches Usseh vom Dafeljura
Die Gschdeinsschichde sin flach un nur e weng schräg, si sin in "Horste" un "Gräbe" zergliedered worde. D Zugschpannig vom Rhiigraabe sorgt derfür, daß di Strukdure vo de Gschdeisschichte no Nord-Nordost un Süd-Südweschd uusgrichded sin.
Die Horschd, wo uuse drädde sin, sin im Lauf voo de Zidd durch Wind un Wädder abdraage worre. Es zeigt sich e typisches Schdreifemuschder.
Zwüsche 1,7 und 0,1 Millione Joohr hänn Flüss un Gletscher die Gschdeinsschichde duregschnidde, wobei dann d Dääler entschdande sin. Denn isch i d Dääler Chiis ygschwemmt worde, un no fiere d Flussschodder hüffig Grundwasser. Indresandderwies sin die Dääler au in de glieche Himmelsrichdig aagsiedled (also vo NNO no SSW). An de Dalhäng sin nooch der Iiszitt Ghängschuttdeckene un Gehänglehmdeckene entschdande.
Es handlet sich also um Daafelberg, wie me si au in de sägsische Schwizz im Elbsandschdeigebirg (Bundesland Sachsen, Dütschland Oschd) aahdräffe chaa.
Weblink
Geotechnisches Institut
Birkenwald
Bìrikewàld (frz. Birkenwald, dt. Birkenwald) ìsch bìs 2015 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin. Sit em 1. Janner 2016 ghert sa züe dr neie Gmein Sommerau.
Geogràfi
Bìrikewàld lijt àm Rànd vun dr Nordvogese.
Gschìcht
Bìrikewàld ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 893 àls Bürckwald.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Bìrikewàld ìsch ìsch dr Dominique Klein gsin.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìrikewàld ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Brasparts
Brasparts (bretonisch Brasparzh) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Brasparts lyt im Regionale Naturpark Armorique (Parc naturel régional d'Armorique) an dr Uuslaifer vu dr Monts d'Arrée uf ere Hechi zwische 39 m un 330 m iber Normalnull, 36 km vu Quimper un 41 km vu Brest.
Gschicht
Brasparts isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Bratberth (1368 Braspers, 1376 Brazberz, 1395 Brazperz, 14. Jh. Brasperz, 1406 Brazperz, 1516 Brasperz).
Verwaltig
vu Brasparts isch. Brasparts ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Brasparts ghert zem Bretonisch.
Zeitalter
Mit em Begriff Ziitalter meint mä ä Periode odr Ziitruum, wo vom enä beschdimmte Ereignis, emnä gschichdlige odr kulturelle Brozäss odr erä Person schdark beiiflusst worden isch.
Europa
In dr europäische Gschicht underscheidet mä
Ägypte
Anderi Kulturrüüm deile ihri Gschicht ziitlig andersch ii. Die ägyptisch Gschicht, zum Bischbil, cha me in drei Ziitalter iideile:
China
Die chinesisch Gschicht wird underdeilt in
Kulturelli Iideilige: Kulturschduefe
Ä wichdigs Merkmol von erä Kultur isch s Material, wo mä d Wärkzüüg drus macht. Bi vili Kulture redet mä do vo D Ideäwält chan e Zit bräge. So het z Europa s Zitalter vom Humanismus im schboote Middelalter aagfange und, je noch däm wie mä s aaluegt, setzt si sich bis hüt furt. S Zitalter vo de Entdeckige, wo drmit d Entdeckigsfahrte vo de Europäer gmeint si, het am Ändi vom 15. Johrhundert mit dr Entdeckig vo Amerika aagfange und isch öbbe im 19. Johrhundert abgschlosse gsi.
Au Technologie chönne emenä Zitalter dr Name gä. So het s Ruumfahrtzitalter in dr Middi vom 20. Johrhundert, s Buechdruckzitalter im 15. Johrhundert agfange.
Geologischi Iideilige
D Ärdgschicht wird in vier Äone iideilt. S letschde drvo, s Phanerozoikum, wo vor öbbe erä halbe Milliarde Johr agfange het, wird uf Grund vo dr biologische Entwicklig in die Ziitalter iideilt:
Aitrach (Donau)
Diè Aitrach isch èn rechtè Zuèfluss zu dè Doonau uff dè Baar in Badè-Württèbärg. S Quällgebièt stellt è hydrologischi Bsunderheit dar: D Aitrach hèt kei eigni Quällè, si entschtammt enèrè Flussbifurkation un enèrè è bitzeli süèdlich glegnè Pseudobifurkation.
Frasco
Frasco (lombardisch Frasch) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch er sälber e Gmai gsi.
Aitrach (Donau)
Volauf
D Aitrach fangt i èrè breitè, oschtweschtlich volaufendè Dalung öschtlich vo dè Stadt Blumberg aa, welli wegè dè flankyrendè markantè Bärg als Blummberger Pfortè bezeichnet wörd.
Guttannen
Gööttanne (amtlech Guttannen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Aitrach (Donau)
Volauf
Eini vo dè beidè Bifurkationè bfindet sich am Mülligrabè bi Blummberg-Bleichi, diräkt a dè B 27. Dè linki Ascht cha mo als Beginn vo dè Aitrach aasää, dè rechti Ascht wörd èm Schleifèbächli zuègleitet, welles weschtlich vo Blummberg in èrè steilè Schlucht zu dè Wuètè abbè dunderet. Dè natürlichi Abfluss würd zwischè dè beidè künschtlichè Rinnè durrègõ un d Dalsollè bi dè zweitè Bifurkation vom Aitrach-Quällgebièt erreichè.
Guttannen
Geografi
Gööttanne ligt ar Strasse zum Grimselpass. D Gmeindsflächi bsteit us 3,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 8 % Waud, 0,5 % Sidligsflächi u 87,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Innerkirchen, Gadmen, Obergoms, Minschter, Fieschertau u Grindelwald.
Frasco
Geografi
Frasco lyt im obere Verzascadal uf rund 880 m Hechi. Dur d Gmai fließt d Efra.
Aitrach (Donau)
Volauf
Diè Aitrach flüèßt mit minimalem Gfälle witer in nordöschtlichi Richtig. D Breiti vo dè Dalsollè voringert sich öschtlich vo dè Blummberger Pfortè vo 650 m uff denn 300 m. Vo dè Schwemmfächẽr vo dè Nebbèbäch wörd d Aitrach widderholt von èrè Dalsitè zu dè anderè drängt. Bi Kirchè-Huusè, èm Ortsdeil vo Geisingè, unterquert si zerscht d A 81 un mündet denn i d Doonau graad obberhalb vor dè Strõßèbrugg für d B 311 bi Geisingè. 450 m unterhalb übberquert d Aitrachdalbaan d Donau
Guttannen
Gschicht
Gööttanne isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1377 aus Guotentannon. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Oberhasli ghört.
Frasco
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Aitrach (Donau)
Volauf
Uff dè süèdlichè Dalsitè folget dè Aitrach d Streggi vo dè Aitrachdalbahn, welli vom so gnanntè Ringzug bediènt wörd, un uff dèrè als Sauschwänzlebahn bekanntè Mittelabschnitt weschtlich vom Bahnhof Zollhaus-Blumberg (uumittelbar süèdlich vom Aitrach-Quällgebièt) Museumsbahnbetrièb stattfindet.
Entstehig un Vorläufẽr
Im hütigè Aitrachdal isch bis zu dè Wuètèablenkig, wo vor mindeschtens 20.000 un högschstens 70.000 Johr stattgfundè hèt, diè so gnannti Fäldbärgdoonau gflossè, diè übber einigi Hundertdausend Johr dè Oberlauf bzw. Quällfluss vo dè Urdoonau dargschtellt hèt. Diè Feldbergddonau hèt früèner è breites Dal durchschtröömt, welles hütt in flächigè Schotterterrassè hoch obberhalb vo dè Wuètèschlucht erhaaltè isch. S knickt nit wiè diè hüttig Wuètè weschtlich vo Blummberg noch Süèdè zum Flusssyschtem vom Rhy ab, sundern isch witer in nordöschtlicher Richtig durch s Aitrachtal nŏch Geisingè gflossè.
Bis vor öppè 3 Millionè Johr (jüngeres Pliozän) hèt mit dè Aarè-Doonau èn noch mächtigerè Stroom dè Liniè vom hüttigè Aitrachdal gfolget. Er isch zitwys vo dè oberè Roonè entlang vo dè hüttigè Aarè obbè abbè cho, gegè d unteri Wuètè un è wengè nördlichẽr barallel zum hüttigè Aitrach- un Doonautal voloffè. Well sich s gsamti Gebièt um diè hüttig oberi Doonau sit guèt 10 Millionè Johr hebbè duèt, findet mo dè Dalschotter vo sellem Stroom hütt uff dè Plateaus vo dè Schwäbischè Alb, wogegè diè voblibnè Gwässẽr sich entschprechend vodüüft un diè hüttigè Däler bildet hèn.
Guttannen
Religion
86,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Aitrach (Donau)
Fauna
I dè Aitrach kömmet Äschè, Forellè un Döbel vor.
Guttannen
Politik
Gmeindspresidänt vo Gööttanne isch dr Hans Abplanalp (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 328 Ywohner 98,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,3 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Gööttanne ghört zum Höchstalemannisch.
Edith Picht-Axenfeld
D Edith Picht-Axenfeld (* 1. Jänner 1914 z Fryburg; † 19. April 2001 z Hinterzarte) isch e dytschi Tschembalischti, Pianischti un Organischti.
Lääbe
D Edith Axenfeld het z Lugano, z Basel un z Berlin studiert, unter anderem bi dr Anna Hirzel-Langenhan, wu si d Method vun ere speter verdreätte het, bim Rudolf Serkin un zytwys au bim Albert Schweitzer, wu si im Orgelspiil unterrichtet het. Bim 3. Internazionale Chopinwettbewärb 1937 z Warschau, wu dr Alfred Hoehn in dr Jury ghockt isch, isch si uf dr 6. Blatz chuu. Dur di jidisch Härchumft vu ire Familie het si in dr Zyt vum Nazionalsozialismus dailwys e Ufdrittsverbot ghaa.
Si isch mit em Altphilolog un Religionsphilosoph Georg Picht ghyrote gsii. Bis zue irem Dod het si z Hinterzarte uf em Birklihof gläbt. Ire Grab isch uf em Fryburger Hauptfridhof im Fäld 57d in dr Nechi vu dr Mitscherlich-Kapäll.
Wäärch
Im Mittelpunkt vu irem Spiil as Solischti sin d Tschembalomusik vum Johann Sebastian Bach, vu säm syne Sihn un au d Klavierwäärch vu dr Wiener Klassik gstande. Gärn ghaa het si au d Romantiker Frédéric Chopin un Robert Schumann. Si het si aber au fir zytgnessische Wäärch yygsetzt, zum Byschpel fir dr Isang Yun un dr Heinz Holliger.
As Profässeri het si an dr Fryburger Musikhochschuel Klavierdidaktik unterrichtet. Mit Bydreg zur Chunscht vum Klavierspiil het si bi dr Kongress vu dr dytsche Sektion vu dr European Piano Teachers Association mitgmacht. Si het doderby ne vergaischtigti, meditativi Art vum Klavierspiil verdrätte, wu ne rain mechanisch Iebe, au bi Fingeriebige un Etüde, kai Blatz ghaa het. In däre Konzäpzion vum Iebe as Meditazion un ass dr ganz Lyb as Inschtrumänt vu dr Musik mitdänkt wird, het si ähnligi Idee verdrätte wie ire Kolleg Jürgen Uhde.
Ain vu ire Schueler, wu speter dirgiert un kumpeniert het, isch dr Hans Zender gsii.
Vereffentlichunge
Iri Schallplatte sin u. A. bi dr Deutsche Grammophon (J. S. Bach, Bartók), dr Musical Heritage Society (Goldberg-Variationen, 1968) uusechuu. Syt dr 1970er Johr het si regelmäßig fir d Camerata Tokyo ufgnuu, u. A. s komplett Klavierwärch vum J. S. Bach, d Chopin-Etüde un em Schubert sy B-Dur-Sonate. Unter em Motto Last Piano Concert sin 2001 d Brahms-Intermezzi op. 117, 118 un 119 (Mitschnitt Kusatsu, 30. Augschte 1996) vereffentligt wore.
Bahnstrecke Koblenz–Stein-Säckingen
Diè Baanschtreggi Koblènz–Stei-Säckingè odder Schwizer Hochrhybaan füürt i dè Nordschwiz am Sûdufer vom Hochrhy entlang. Si vobindet dè Baanhof vo Stei-Säckingè mit dèm vo Koblenz un isch am 1. Auguscht 1892 eröffnet worrè. Diè gänzlich im Kanton Aargau glegeni Streggi isch Deil vo dè kürzeschtè Vobindig zwischè Winti un Bàsel.
Streggèvolauf un Kunschtbautè
D Baanschtreggi folgèt witgehend èm Sûdufer vom Hochrhy. Sie schlänglet sich bsunders zwischè Laufèburg un Full, mit wènnig Stygig un Gfäll, am sûdlichè Ufer nõch. Dõdurrè hèn grösseri Kunschtbautè vohinderèt wörrè könnè. Einzig über d Aarè bi Koblènz hèt mò è 236 Meter langi Brugg bauè muèsè. D Staal-Fachwärch-Brugg macht èn Bogen und hèt füüf Joch mit èrè Stützwitti vo bis zu 47,83 Meter.
Betrièb
Zwischè 1962 un 1967 isch dè RABDe 8/16 (Tatzelwurm) als Schnellzug Bàsel-Winterthur uff sellèrè Streggi gfaarè.
Zwischè Laufèburg un Stei-Säckingè vokeert hüt stündlich è Zugbaar vo dè S1 vo dè Regio S-Baan Bàsel. Sell isch diè einzig faarblaanmässigi Personèzugvobindig uff sellèrè Streggi. D Züüge haaltet abber nit z Sisslè. Dè Personèvokeer zwischè Laufèburg un Koblènz wörd mit èrè stündlichè Busvobindig, èm sognanntè Schinnèersatzvokeer, gwôhrleischtet. Durch dè Unterbruch vom schinnèbundènè Personèvokeer hèt mò dè Fèrnvokeer uff sellèrè Baanschtreggi zum Erligè brocht. Wer im Fèrnvokeer d Oscht-Wescht-Vobindig am Hochrhy bruuchè will, isch sit 1994 uff diè barallel am Nordufer nõch volaufendi Badischi Hochrhybaan aagwisè. Im Abschnitt zwischè Waldshuèt/Koblènz un Bàsel bschtòt mengs Mòl Sichtvobindig zwùschè dè beidè Hochrhy-Baanschtreggè.
D Streggi wörd wärchtigs vo meererè Ganzgüèterzüüg befaarè, drunter dè internationalè Güèterzüüg für s Containerterminal z Rekingè un etlichè Brènn- un Treibschtoffzüüg mid Hauptdeschtination Glattbrugg. D Baanhööf vo Sisslè un Laufèburg sin Bediènpunkt im Grundnetz vom nationalè Güètervokeer.
D Bahnhööf vo Full un Leibschtadt sin zwar no bedingt für dè Güètervokeer göffnet (Kundèlösig, Yschränkigè für Neuvokeer), wörred abber nu bi Bedarf aagfaarè.
Stadtpräsident
E Stadtpresidänt oder e Stadtpresidäntin isch der Scheff bzw. d Scheffyn vo dr politischen Exekutive von ere Stadt.
I de meischte Fäll wird – ämel i demokratisch organisierte Länder – dr Stadtpresidänt vo de stimmberächtigte Ywooner und Ywoonerinne vo dr Stadt gwählt.
Bi chlinere Stedt chunt’s vor, ass dr Stadtpresidänt di einzigi Person mit der Ufgab vo der Exekutyven und elei dr Leiter vo dr Stadtverwaltig isch, bi de meischte und eerscht rächt bi de Grossstedt het me mit de staatliche Verfassige oder de Gmeindreglemänt sit em Mittelalter do drfüür en Stadtroot vorgsee, wo em Gmeindpresidänt bi dr Arbet hilft. Dr Presidänt isch denn dr Vorsitzendi vom Root.
Dr Presidänt tuet syni Stadt politisch gägen usse verträtte, also bi andere Stedt und Gmeinde und bi hööchere staatliche Stellen und gägenüber privaaten Organisazioone, dr Wirtschaft und de Chile.
Lueg au:
Landkreis Waldshut
De Landchreis Waldshüet (au Waldshüet-Düengè; Dt. Waldshut oder Waldshut-Tiengen) isch èn Landchreis im südlichè Gebièt vo Bade-Württeberg. Er ghört zum Regyrigsbezirk Fryburg.
Geografy
Waldshuet isch ein vo dè süedlichschtè Landchreis vo Dütschland. Er gränzt im Weschtè a dè Landchreis Lörrach, im Norde a dè Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald un im Nordoschte un Oschte a de Scharzwald-Baar-Chreis un ußerdem im Südè a dè schwizerische Kanton Schaffhuusè, Züri un Aargau. De östlichschte Deil vom Landchreis bildet zämme mit èm westlichschtè Deil vom Kanton Schaffhuusè s Chläggi.
Zum Landkreis ghört unter anderem de Schwarzwald, de Hotzewald un Deil vom Hochrhy.
Gschicht
1803 hät de Großdeil vom hüttigè Landchreis Waldshuet zu Vorderöschterych ghört. 1806 isch er zu Bade dezue cho, 1952 zu Bade-Württeberg. Dört sin d Ämter Waldshuet, Bettmedingè, Boohdorf, Klei-Laufèburg, Jeschtettè, Nollèdorf, St. Bläsi, Säckingè, Stüelingè, Schopfè, Düèngè un Währ uffbaut worrè. Diè westlichè Ämter hän zum Wysechreis mit Sitz z Lörrach un spöter zu Fryburg ghört. Di östlichè Ämter hän zum Seechreis (Konstanz) ghört. Bis 1936 hät d Ämterydeilig oft gwechslet un vili Ämter sin uffglöst worrè; 1936 sin numme no d Ämter Neuschtadt im Schwarzwald, Säckingè un Waldshuet übrig blibbè.
Bolitik
De Landchreis würd vom Chreisdag un vom Landroot vowaltet. De Chreisdag wörd uff füüf Johr gwählt; de Landroot uff acht Johr. Sälle isch gsetzlichè Votrètter vom Landchreis un Vorsitzendè vom Chreisdag. Er hät in dè Gremiè kei Stimmrächt. Sin erschte Stellvotretter isch dè Erschti Landesbeamte.
D Oberamtmänner / Landröt vom Bezirksamt bzw. Landchreis Waldshuet sit 1807:
Arrondissement Brest
S Arrondissement Brest (frz. Arrondissement de Brest, bret. Arondisamant Brest) isch e Verwaltigbezirk vum Département Finistère in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Brest.
Landkreis Waldshut
Wappè un Flagge
S Wappè isch am 11. Dezämber 1973 vom Inneminischterium Bade-Württeberg verlyhè worrè. S isch durch e silbrige Balkè diagonal deilt. D Hälfti rächts obbè hät en grüènè Hintergrund un zeigt èn Abtstab. Untè links isch è goldigs Turbinèrad uff blauem Hintergrund. S Turbinèrad stoht für di elektrischi Energy, wo i de Waldshueter Würtschaft e wichtigi Rollè spylt. De Abtstab repräsentyrt d Chlöschter i dè Region.
Arrondissement Brest
S bstoht us 12 Kanton un 77 Gmaine.
Landkreis Waldshut
Wappè un Flagge
D Flagge isch am 8. März 1989 vom Inneminischterium Bade-Württeberg verlyhè worrè.
Würtschaft un Infraschtruktur
De Landchreis isch vo allem vo mittelschtändigè Betryb prägt.
I dè letschtè Johr hät sich dè tertiäre Sektor stark entwicklet. DiÈ wichtigschte Branchè uss em sekundärè Sektor isch d Herschtellig vo Tekschtil-, Automobilzüelyfer-, Papièr- un Möbelinduschtry un d Farbherschtellig. Bis 1990 isch d Chemyindustry wichtig gsi, isch aber hütt gar nümmi dört. Turismus stellt mi im nördlichè Chreisgebièt vo Waldshuet (Süed- bzw. Hochschwarzwald) è wichtigi Ynahmequèllè dar.
2005 sin 11.044 Arbetnämmer Grenzgänger i d Schwiz gsy. D Arbetslosequote isch 2007 ohni Berucksichtigung vo de Grenzgänger bi 4,7% glägè.
Vokehr
Durch Waldshuet goht d Hochrhystrecki (Basel-Schaffhuusé). Ußerdem git s è Regionalzug-Vobindig uff Winterthur; d SBB hèt im Landchreis drei Stationè, Lottschtettè, Jeschtettè un Altèburg.
D A98 Schaffhuusè-Basel un e baar Bundesstroße wi z. B. d B34 (Lörrach - Waldshuet-Düèngè) un d B500 (Schluchsee - Waldshuet).
Isonoe (Mond)
D' Isonoe (Jupitermond XXVI) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Isonoe isch am 23. November 2000 vu dr Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre und het zuenächst die vorläufig Bezeichnig S/2000 J 6 erhalde.
Daift worre isch dr Mond uf d'Isonoe, eini vu dr Danaide un Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.
Bahndate
D'Isonoe umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.155.000 km in 726 Däg un 6 Stund. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2471 uf. Mit ere Neigig vu 165,268° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.
Ufgrund vu ihre Bahneigeschafte wird d'Isonoe dr Carme-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Carme, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Isonoe besitzt e Durmesser vu öppe 3,8 km. Ihri Dichti wird under dr Anahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Isonoe wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloss 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 22,5m.
Cocteau-Kabinett
S Cocteau-Kabinett isch e brivats Museum im Matthis-Gwardier vo dr Schwizer Stadt Baasel gsi, wo ganz em Künstler Jean Cocteau gwidmet gsi isch. Es het bis 2005 existiert.
Aagfange het s drmit ass e junge Baasler, dr Max Madöry, 1962 — im Doodesjoor vom Cocteau — däm si Kunst für sich entdeggt het. Er het alles mööglige von em afo sammle: Zäichnige, Film, Lithografie, Fotene und nadüürlig Litratuur, und het dehäi e Kunstkabinett ufdoo, bis es em denn noch fast eme halbe Joorhundert doch zvil worde isch und er d Sammlig ufglööst het.
Dr Cocteau isch e seer vilsitige Verdräter vo dr Awanggarde gsi und isch as Lüriker, Romansiee, Dramatiker, Essayist, Zäichner und Filmmacher wältbekannt worde. S Museum het Büecher, Autigraafe, Zäichnige, Glaas und Keramik us sim Lääbe und Schaffe zäigt.
Anna Stern (Autorin)
D Anna Stern (aigeti Anna Bischofberger; * 1990 z Rorschach) isch e Schwyzer Schriftstelleri.
Lääbe
D Anna Bischofberger isch z Rorschach ufgwagse. Si het vu 2011 bis 2017 Umwältnaturwisseschafte an dr ETH Züri studiert (Bachelor 2015, Master 2017) un promoviert zurzyt (Stand 2020) im Beraich Integrativi Biology (integrative biology) an dr ETH Züri. Ire Forschigsbiet sin Antibiotikaresischtänze.
Anne 2014 het si ire erscht Roman Schneestill unter em Pseudonym Anna Stern publiziert. 2016 isch d Kriminalgschicht Der Gutachter erschine, 2017 ne Band mit Verzellige. Iber ire Haimetort het si d Verzellig S’isch Rorschach gschribe.
D Stern isch anne 2018 uf Vorschlag vu dr Hildegard Elisabeth Keller zue dr Däg vu dr dytschsprochige Literatur uf Klagenfurt yyglade wore, wi si mit em 3sat-Bryys uuszaichnet woren isch.
Ire Roman das alles hier, jetzt isch anne 2020 mit em Schwyzer Buechbryys uuszaichnet wore. D Autori ladet dodin iri Läser*ne zue me Experimänt yy. S git kai Großbuechstabe unk ai ainhaitligi Schriftgstaltig uf ire Buechsyte, un d Figure din chenne dur ire Name au nit aidytig eme Gschächt zuegornet wäre. D Verzellperschpekti isch e „du“, wie wänn e Spiegel mit im Spiil wär. Alli agiere ääne vun eme binäre Schema, was si schwär fassbar macht. Dr rot Fade bildet aber dr Dod un d Druur um e Mänsch mit Name „ananke“, wu alli gärn ghaa hä nun wu vyl z frie gstorben isch.
Mertingen
Mertenga (amtlich Mertingen) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 68,3% Landwirtschaftsfleche, 18,9 % Wald, 10,9 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtige Fleche.
Gschicht
Mertenga ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 969 als Mardinga.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,3 % gleäge.
Verwaltong
Mertenga ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Mertenga ischt dr Albert Lohner.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Mertenga ghert zom Schwäbisch.
Eisenbahnviadukt Hornberg
Dè Rychèbachviadukt isch è Viadukt a dè Schwarzwaldbaan, wo vo 1924 bis 1925 baut worrè isch un s Dal vum Rychèbach öschtlichè Rand vo dè Hornbärger Innèschtadt. S isch dè einzige Viadukt uff dè Schwarzwaldbaan.