cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Constant Fornerod
Als Bundesrat
Dr schtudierti Jurischt und Philosoph isch am 11. Juli 1855 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Oktober 1867 hät er siis Amt übergeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1857, 1863 und 1867 und Vizepräsident i de Jahre 1856, 1862 und 1866.
Als Alt Bundesrat
Er hät 1867 die Leitig vom Finanzinschtitut Franco-suisse credit übernaah, wo 1870 allerdings bankrott gange isch. De Fornerod hät sich vor Gricht müesse verantworte und hät e langi Gfängnisschtraaf müesse verbüesse. Nach siinere Rückkehr i d Schwiiz hät er e Aaschtellig bi dr Bahngsellschaft Jura-Bern gfunde. Er isch 1899 verarmt und vergesse in Bern verschtorbe.
Karl Lehmann
Dr Karl Kardinal Lehmann (* 16. Mai 1936 z Semmerenga; † 11. Merz 2018 z Mainz) isch vu 1983 bis 2016 Bischof vu Mainz gsii. Vu 1987 bis 2008 isch er Vorsitzer vu dr Dytsche Bischofskumferänz gsii. Dr Lehmann isch anne 2001 vum Papscht Johannes Paul II. zum Kardinal glupft wore.
Studium, Brieschterwei, Brofässur
Anne 1962 isch dr Lehmann vu dr Päpschtlige Universitet Gregoriana im Fachbiet Filosofy mit ere Dissertation zum Thema Vom Ursprung und Sinn der Seinsfrage im Denken Martin Heideggers promoviert wore. Bim II. Vatikanische Konzil vu 1962 bis 1965 het er as Mitarbaiter vum Theolog Karl Rahner gschafft. Är isch wisseschaftlige Assischtänt vum Rahner zerscht vu 1964 bis 1967 am Seminar fir Chrischtligi Wältaaschauig un Religionsfilosofy an dr Ludwig-Maximilians-Universitet Minche, speter (1967) am Lehrstuel fir Dogmatik un Dogmegschicht vu dr Weschtfälische Wilhelms-Universitet Münster. Anne 1967 isch dr Karl Lehmann schließli vu dr Gregoriana im Fachbiet Theology mit ere Arbet zum Thema Auferweckt am dritten Tag nach der Schrift – Exegetische und fundamentaltheologische Studien zu 1 Kor 15, 3b–5 promoviert un dur dr Fryburger Erzbischof Hermann Schäufele ändgiltig fir di wisseschaftli Laufbahn freigstellt wore.
Bischof un Kardinal
Am 3. Juni 1983 isch dr Lehmann vum Mainzer Domkapitel zum Bischof gwehlt un derno am 23. Juni 1983 vum Papscht Johannes Paul II. zum Bischof vu Mainz ernännt wore. D Bischofswei het em sy Amtsvorgänger, Hermann Kardinal Volk, am 2. Oktober vum n#ämlige Johr Mainzer Dom gspändet; Mitkonsekratore sin dr Wolfgang Rolly, Weibischof z Mainz, un dr Oskar Saier, Erzbischof vu Fryburg, gsii. Sy Wahlspruch State in Fide („Stehen fescht im Glaube“) stammt us em 1. Brief vum Paulus an d Korinther. Dr Lehmann isch dr 87. Noofolger vum hailige Bonifatius uf em Mainzer Bischofsstuel un dodmol dr jingscht Bischof vu Dytschland gsii.
Syter anne 1985 isch er stellverdrättende Vorsitzer vu dr Dytsche Bischofskumferänz gsii. Am 22. September 1987 isch er zum Vorsitzer gwehlt wore. In dr Johr 1993, 1999 un 2005 isch er fir jewyls nomol sechs Johr in däm Amt bstetigt wore. Di letscht Wahl isch uf dr Vollversammlig vu dr Bischef am 20. Septämber 2005 z Fulda gsii. Am 15. Jänner 2008 het er verchindet, ass er des Amt am 18. Februar 2008 niderlait.
Im Bistum Mainz het dr Lehmann 1996 mit „… damit Gemeinde lebt“ e Strukturreform yygfiert, di ainzelne Gmaine hän sterker zämeschaffe solle. Die Paschtoralreform isch im Februar 2007 mit em Abschluss vu Kooperationsverdreg verbindli wore. En ander wichtig Eraignis isch dr 93. Dytsch Kadolikedag im Juni 1998 gsii, wu z Mainz stattgfunde het. Im Jänner 2001 het er d Initiativ „Netzwerk Leben“ grindet, wu si fir d Berotig vu Schwangere im Bischtum yysetzt, wu di kadolisch Chilche z Dytschland us dr Schwangerekonfliktberotig uusgstige isch.
Am 28. Jänner 2001 het dr Papscht Johannes Paul II. d Näme vu Gaischtlige verchindet, wu fir d Kardinalskreierig im Konsischtorium am 21. Februar vorgsää gsii sin, dodrunter au dr Karl Lehmann. Dr Lehmann isch im Rang vun eme Kardinalprieschter mit dr Titelchilche San Leone Magno bim Konsischtorium vum 21. bis 23. Februar 2001 zäme mit 41 anderer nei ernännte Kardinäl fyyrli in sy Amt yygfiert wore. Noch em Dod vum Papscht Johannes Paul II. het er am Konklave 2005 dailgnuu.
Wun er 75 woren isch, het dr Kardinal Lehmann us Altersgrind e Ruggdrittsgsuech vorbrocht, wu dr Papscht Benedikt XVI. vorerscht nit stattgee het. Noch em Ruggdritt vum Benedikt XVI. het dr Kardinal Lehmann am Konklave 2013 dailgnuu. D Wahl vum neie Papscht Franziskus het er begrießt un het des e „Neiaafang“ gnännt.
In eme Interview im Summer 2015 het dr Lehmann aaditte, ass er mit 80. Johr im Mai 2016 us em Amt schaide diei. Am 16. Mai 2016, em 80. Geburtsdag vum Karl Lehmann, het dr Papscht Franziskus s Ruggdrittsgsuech aagnuu.
Em Kardinal Lehmann sy Amtszyt (1983–2016) isch di drittlengscht in dr Gschicht vum Bischtum Mainz, nume Lothar Franz von Schönborn (1695–1729) un Willigis (975–1011) sin lenger im Amt gsii.
Emeritierte Bischof
Im Dezämber 2016 isch dr Kardinal Lehmann Mercator-Brofässer z Duisburg wore. Bi syre erschte Vorläsig am 13. Dezämber 2016 het er nomol gsait, ass er e Obergränz fir d Ufnahm vu Flichtling anlähnt. Fir d Flichtlingsbolitik vu dr Angela Merkel het dr Lehmann Verständnis zaigt: „Was hätte Angela Merkel denn machen sollen, als die Menschen in großer Not vor unseren Toren standen?“
Ändi Septämber 2017 isch er noch eme Schlagaafall un ere Hirnbluetig ins Kadolisch Klinikum Mainz yygliferet wore. Dert isch er bis Dezämber vum nämlige Johr bhandlet wore., derno isch er in sym Huus z Mainz bflägt wore. Am 5. Merz 2018 het s Bischtum mitdailt, em Lehmann sy Gesundhaitszuestand sei kritisch.
Dr Karl Kardinal Lehmann isch am 11. Merz 2018, em Sundig Laetare, gege 4:45 Uhr im Mainzer Bischofshuus gstorbe.
Titel
Dr offiziäll Titel vum Lehmann syt syre Ernännig zum Kardinal isch gsii:
Akademisch: Dr Karl Lehmann isch Honorarbrofässer vu dr Universitete Mainz un Fryburg gsii. Är isch Dr. phil. un Dr. theol. promoviert wore un het e Hufe Ehredokterwirde ghaa.
Woobe
Blasonierig: Dailt un obe gspalte, obe vore s Mainzer Rad un hinte in Schwarz e silbrige schregglaite Schlissel mit em Bart no heraldisch rächts (Woobe vum ehmolige Bischtum Worms), mit sechs guldine Chryzli. Im untere guldene Schild di ufgschlage rot Bibel mit dr griechische Buechstabe A un Ω. Iber em Woobeschild dr rot Kardinalshuet (Galero) mit abehängie 15 rote Fotzle (Zaiche vu dr Kardinalswird). Hinter em Woobeschild s bischefli Vordragchryz as Verwys uf dr Bischof vu Mainz.
Chœur des Armaillis de la Gruyère
Der Chœur des Armaillis de la Gruyère isch e Singgruppe vom Bezirk Greyerz im Kanton Fryburg.
Der Chor isch anne 1955 dank em Musiker André Corboz und em Henri Gremaud, wo s Greyerzer Museum z Bulle gleitet het, entstande. Is Düütschen übertreit heisst der Vereinsname «Chor vo de Greyerzer Senne». Drum isch s Goschtüüm vo de Sänger au em alte Chleid vo de Hirten i der Regioon nochenempfunde.
Der Chor singt meischtens tradizionelli Volchslieder, grad au s bekantischti Fryburger Bärglied, dr Ranz des vaches, und Wäärch vom Joseph Bovet, öppe s Lied Le vieux Chalet, wo men au i dr Düütschschwiiz könnt. Vil vo de Lieder im Repertoire sind im Patois, der alte Fryburger Mundart gschribe, wo zum Frankoprovänzalische ghöört. Me bringt i de Konzärt aber au öppe Stuck vom Gregorianische Choral und suscht vo der tradizionelle Chilemusig, und mängisch au Sache us der nöiere Chorliteratur. Der Greyerzer Chor chunt regelmässig im Wälschschwiizer Radio.
Morville-sur-Nied
Morville-sur-Nied (ditsch 1915–18 un 1940–44 Morsweiler an der Nied) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Morville-sur-Nied lijt ìm Dàl vun dr Frànzesche Nied, rund 30 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 227 un 271 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Morville-sur-Nied ìsch. Morville-sur-Nied ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Morville-sur-Nied ghert zem Lorrain.
Komponist
E Komponist ( ‚zämmesetze) isch öbber, wo musikalischi Wärk (Komposizioone) erschafft und dorum an dam Wärk s usschliesslige Rächt as gäistigs Äigedum het.
S Resultat vom Komposizioonsvorgang wird as Komposizioon mäistens in notierter Form (vo Hand oder diräggt as Nootesatz im Kompiuter) vorgläit; bsundrigs in dr elektronische Muusig isch s au üüblig si in dr Form vo Doondrääger z veröffentlige. Abgsee vo dr elektronische Muusig, wird d Muusig vom ene Komponist vo Interpreete (Musiker, Sänger) gspiilt oder gsunge.
Oftersheim
Oftersheim (pfälzisch Ofderse) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Oftersheim lyt am Leimbach rund 15 km sidli vu Manne un guet 10 km weschtli vu Heidelberg. Nochbergmaine vu Oftersheim sin Schwetzingen, Plankstadt, Heidelberg, Sandhausen un e nit bewohnti Exklave vu Leimen.
Gmaigliderig
Zue Oftersheim ghere s glychnamig Dorf, d Ortschaft Hardtwaldsiedlung, s Gheft Bachmayer-Hof un d Wohnblätz Blindenführerhundeschule, Golfplatz un Schießstand.
Gschicht
Oftersheim isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 766.
Verwaltig
Oftersheim ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter isch dr Jens Geiß.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Oftersheim ghert zum Pfälzisch.
Eduard Presser
Dr Eduard Presser (* 29. Juni 1842 z Riede; † 26.Jänner 1911 z Riede) isch e Hegauer Haimetdichter gsii. Sy Gedicht het er zum Dail uf Alemannisch gschribe, zum Dail uf Hochdytsch. E Dail vu syne Täxt sin vertont wore un ghere bis hite zum Repertoire vu Gsangverain im Hegau.
Lääben un Wäärch
Noch em Eduard Presser isch im Johr 2010 d Grundschuel in sym Geburtsort Riedheim gnännt wore.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro [] isch die zwäitgrössti Stadt z Brasilie und d Hauptstadt vom Bundesstaat Rio de Janeiro. Si lit an dr Guanabara-Bucht im Südoste vom Land. Dr Naame (portugiisisch für „Januar-Fluss“) chunnt drvo, ass dr Seefaarer Gaspar de Lemos, wo d Bucht am 1. Januar 1502 entdeggt het, si für d Mündig vom ene groosse Fluss ghalte het.
Im administrative Stadtgebiet lääbe öbbe 6,3 Millione Lüt (2010). D Metropolregion het 11,9 Millione Iiwooner (2010).
Bis 1960 isch Rio de Janeiro d Hauptstadt vo Brasilie gsi, denn het Brasília die Funkzioon übernoo. Rio isch aber noch São Paulo s bedütendste Handels- und Finanzzentrum im Land. De Iiwooner vo dr Stadt säit mä Cariocas. Das chunnt vom ene Wort us dr Sprooch vo de Tupinambá, wo zum Tupí-Guaraní ghört. Es bedütet „Hütte vom wisse Maa“.
D Woorzäiche vo Rio de Janeiro si dr Zuckerhuet, die 38 Meter hoochi Christusfigur uf em Gipfel vom Corcovado und dr Strand vom Stadtdäil Copacabana, wo äine vo de berüemtiste uf dr Wält isch. D Stadt isch au bekannt wägen em Karneval vo Rio, wo jeedes Joor stattfindet. D Paraade vo de Sambaschuele ghöört zu de gröösste Paraade uf dr Wält.
Oratorium
Oratorium (kirchenlat. oratorium = Bäthuus, von lat. orare = „bäte“) säit mä in dr musikalische Formeleer ere dramatische Verdoonig in meerere Däil von ere Handlig, wo mäistens gäistlig isch und wo uf meereri Persone, Chor und Orchester verdäilt isch. Es isch e dramatischi Komposizioon, wo e Gschicht verzelt, mit Handligselimänt dursetzt isch und konzertant ufgfüert wird im Geegesatz zur Opere, won e musikalischs Theaterstück isch.
Dr Begriff Oratorium läitet sich vom italiänische „oratorio“ beziehigswiis vom latiinische „oratorium“ ab, wo ursprünglig e Gebätssaal bezäichnet het. Das dütet uf d Aafäng vo dr Gattig aane, wo sich us musikalische Aadachte im römische Oratorium entwigglet het, wo nit liturgisch gsi si, und iire Naame vom Ort übernoo het, wo si entstande isch.
Im Italiänische, Spanische und Dütsche zum Bischbil häi dr Gebätssaal und die musikalischi Gattig dr gliich Naame. In mängge andere Sprooche isch das andersch: uf Änglisch zum Bischbil häisst dr Gebätssaal „oratory“ und uf Franzöösisch „oratoire“, für die musikalischi Gattig hingege brucht mä in in bäide Sprooche s italiänische „oratorio“.
Dr Underschiid zwüschen em Oratorium und dr Opere
Äine vo de Underschiid zwüschen eme Oratorium und ere Opere isch, ass s Oratorium wien e Konzärt ufgfüert wird, d Handlig findet also nume in de Teggst und in dr Muusig statt. En andere Underschiid isch, dass d Opere mäistens wältligi Stoff verarbäitet, wääred sich s Oratorium mee uf gäistligi Gschichte konzentriert.
Pforzen
Pforza (amtlich Pforzen) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Gmoandsdail
Zua Pforza gheret d Pfarrderfer Pforza und Ingenried und d Derfer Hammerschmiede, Irpisdorf und Leinau.
Gschicht
Pforza isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 897 als Forzheim.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,9 % gleage.
Verwaltung
Pforza hot mit em Markt Ischa und dr Gmoand Riada a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Pforza isch dr Herbert Hofer.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Pforza ghert zum Oschtschwäbisch.
Sarn
Sarn isch e Dorf i de politische Gmeind Cazis, wo zu de Region Viamala vum Kanton Graubünde ghört.
Geografii
Sarn isch e Hufedorf am Heinzeberg oberhalb vo Cazis. Im Weschte wird s vun ere Bergchette zwüsche de La Tguma un de Präzer Höhe  begränzt.
Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Sarn 1156 als Sarn. Uss de Mitti vum 12. Joorhundert isch e Grosshof vum Chloschter Cazis bekannt. D Landsherre sin bis 1337 d Vazer gsi, deno d Werdeberger un d Rhäzünser un ab 1475 de Bischof vo Chur. Di letschte Herrschaftsrächt vum Bischof sin 1709 ussgchauft worde. Zum reformierte Glaube isch es 1530–40 überträtte un het syt däm mit Tartar un Portein e Pfarrgmeinschaft bildet. D Strooss in s Tal isch 1894 fertigbaut worde. 2005 sin no öbe 70 % vo de Lüt in de Landwirtschaft tätig gsi. Usserdäm spiilt de Tourismus e Roll.
Syt em 1. Januar 2010 ghört Sarn zämme mit Cazis, Portein, Präz un Tartar zur neue Gmeind Cazis.
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Sarn Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. Hüt isch de yyheimisch Dialäkt aber ussgstorbe, un s Romanisch isch numme no dur Zuezügler oder überhaupt nümm presänt. Bi de erscht Volchszäälig vo 1860 isch in alli Huushalt Romanisch gschwätzt worde, 1880 hen 62,5 % s Romanisch als Muettersprooch aagee, derwyyl es 1888 wiider 91 % gsi sin. De Mathias Kundert vermuetet, dass d Froog in de Volchszäälige jewiils verschide verstande un beantwortet worde isch. 1920 sin es deno scho weniger wie d Hälfti gsi, 1941 numme no 32,5 % un 1990 hen no fascht 10 % Romanisch als Sprooch, wo si regelmässig schwätze, aagee. Ussem Joor 1948 wird berichtet, dass es no alli ältri Lüt hen chönne schwätze, wo aber schynts numme no mit alti Bekannte usw. tatsächli Romanisch gschwätzt hen. Dertemool isch es numme no in vier Familie gschwätzt worde. Im Joor 2000 het es no 2–3 Lüt gee, wo no e gwüssi Kompetenz im yyheimische Dialäkt gha hen, wo aber chuum mee e Glägeheit hätte, es z schwätze.
Vo de Schuel wird 1838 berichtet: „Die deutsche Sprache wird immer mehr eingeführt“ un ab de 1890er isch numme no uff Dütsch unterrichtet worde. Um d Joorhundertwendi isch es au in de Gmeindsversammlig vum Dütsche abglööst worde. Au in de 1930er, wo vili Schuele am Heinzeberg wiider e paar Stund Romanisch in de Wuch yygfiert hen, het mer z Sarn druff verzichtet. D Dorfschuellehrer werde sogar als „erklärte Gegner des Romanischen“ beschrybe. Ab 1968 sin d Chinder uss Sarn uff Präz goo lehre, wo si hätte chönne am Romanischunterricht teilnee. Schynts hen se des aber numme in Ussnaamefäll au gmacht.
Gorin no Sho
S Buech vo de fümf Ring (jap. 五輪書 Gorin no Sho) isch e japanischs Wärk über Kampfkunst-Strategii, wo dr Miyamoto Musashi vo öbbe 1643 bis 1645 verfasst het. Im Buech beschribt dr Autor in fümf Kapitel wie e Samurai sött sii und dänke. Hüte isch s Buech z Japan näben em Hagakure vom Tsunetomo Yamamoto und em Heiho Kaden Sho (Dr Wääg vom Samurai) vom Yagyu Munenori wider beliebt und e Standardwärk über die strategisch „Chriegsfüerig“ in dr freije Määrtwirtschaft für Manidscher. Meereri modärni Interpretazione und Wärk, wo sich am Buech vo de Fümf Ring orientiere, diskutiere, wie mä cha Erfolg in dr Wirtschaft oder im Projektmanidschment haa, wemm mä eso dänkt, wie s dr Miyamoto in sim Wärk beschribt.
Usfahrt Oerlike
Usfahrt Oerlike isch de Titel vo mene Schwizer Spilfilm, wo de Paul Riniker drait hät.
Am 23. Januar 2015 hät de Film Prömiere a de 50. Solethurner Filmtäg und am 29. Januar i de Dütschschwiz sin Kinostart gha.
Inhalt
Em Hans sis gliebte Martheli isch sit zwoo Johr tot und jetzt chunt sin Hund Miller nüme läbig vom Tierarzt zrugg. Er mag immer weniger guet sin Hushalt im chline Hüsli z Oerlike erledige. Mit sim Sohn hät er käs guets Verhältnis. Nu sin johrelange Fründ und Musigkoleg, de Willi understützt en no. De Hans mue noch eme Schlegli in es Altershaim zum sich erhole. Jetzt werd die Männerfründschaft uf e herti Prob gstellt; de Hans verlangt vom Willi, er söll em es Mitteli bsorge, won em Hans hälfe söll, mögli rasch und schmärzlos us em Läbe z verschwinde.
Nochtrag
Bim draie vom Film «Usfahrt Oerlike» isch scho klar gsi, as de Jörg Schneider schwär chrank isch und me hät ghofft, as me de Film no vor sim Tod cha fertig mache. De Gnädinger sait im Film zum Schneider; „I stirb wohrschiinli vor Dir“. De Gnädinger isch am 3. April 2015, de Schneider am 22. Augschte 2015 gstorbe.
Postum
Es goot zrugg uf (letscht, Superlativ vo posterus ‚dä wo nochhäär chunnt‘, vgl. lat. post ‚noch‘). Im klassische Latiinisch häisst postumus bezooge uf d Lääbenszit usschliesslig ‚zletscht gebore‘, und Postumus isch in dere Bedütig e Zit lang au as männlige Vornaame für dr Letschtgeboreni üüblig gsi. Nume in dr Fachterminologii vo de römische Juriste bedütet postumus in dr klassische Zit au ‚noochgebore‘ (d. h. noch em Dood vom Vater), und mä reedet in däm Sinn von ere postume Geburt. Vo dere bsundrige Bedütig, wo sich uf e Dood von ere andere Person beziet, chunnt dr nöijeri Wortgebruuch, wodrbii immer dr Dood vo dr gliiche Person gmäint isch, wo s Wort uf sä aagwändet wird.
Allgemeiner Friede
D Idee vom Allgemäine Friide isch näben dere vom Panhellenismus äine vo de bräägende politische Gedanke in Griecheland im 4. Joorhundert vor dr Zitewändi gsi. Dr Begriff bezäichnet e bestimmti Art vo Friidensverdrääg, wo drei grundlegendi Forderige vo dr Idee erfüllt häi: En Allgemäine Friide het alli griechische Poleis iigschlosse, het dene iiri brinzipielli Autonomii und völkerrächtligi Gliichstellig anerkennt, unabhängig vo iirer daatsächlige Macht, und er isch in dr Zit nid begränzt gsi.
Haiku
Haiku (jap. 俳句, dt. „lustige Värs“; Plural: Haiku, au: Haikus) isch e dradizionelli japanischi Gedichtform, wo hüte uf dr ganze Wält verbräitet isch. S Haiku gältet as die chürzisti Gedichtform uf dr Wält.
Sullens
Sullens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Seitingen-Oberflacht
Seidinga-Oberflaht (amtlich Seitingen-Oberflacht) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Seidinga-Oberflaht leit am sidweschtliche Rand vo dr Schwäbische Alb, rond acht Kilometer nordweschtlich vo dr Kroesstadt Duttlinga. Nochbergmoede send Housa em Norde, Riata-Weile ond Wurmlinga em Oschte, d Kroesstadt Duttlinga em Side, Dalla em Weschte ond Durchhousa ond Gunninga em Nordweschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 36,6 % Landwirtschaftsfleche, 53,8 % Wald, 8,7 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Seidinga-Oberflaht gheret d Ortsdoel Oberflaht (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Ziegelhütte) ond Seidinga (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Kirchberg ond dr Hef Anstatt, Aumühle ond Bruckmühle).
Sullens
Geografi
Sullens lyt an dr Stroß Lausanne-Cossonay. D Gmaiflechi umfasst 72,8 % landwirtschaftligi Flechi, 12,7 % Wald un 14,5 % Sidligsflechi.
Seitingen-Oberflacht
Gschicht
Seidinga-Oberflaht ischt entstande am 1. Jänner 1975 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Seidinga ond Oberflaht.
Sullens
Gschicht
Sullens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1180 as Sollens.
Allgemeiner Friede
D Idee isch gsi, ass dr permanänti Chriegszuestand ufghoobe wurd, wo vom Aafang vom Peloponnesische Chrieg die griechischi Staatewält mee as e Joorhundert lang erschütteret het. Vom Köönigsfriide 387/386 v. d. Z. bis zur Gründig vom Korinthische Bund 338 v. d. Z. het d Idee vo dr koiné eiréne en Iifluss ghaa uf alli Friidensschlüss zwüsche de griechische Stadtstaate. Schlussändlig isch aber doch uusechoo, ass in Griecheland nume e starki Hegemonialmacht en umfassende Friide het chönne duuresetze.
Sullens
Religion
56 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 28 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 6,1 %, FDP 19,1 %, GLP 6,2 %, GP 8,0 %, SP 15,5 %, SVP 34,6 %, Sunschtigi 1,4 %.
Seitingen-Oberflacht
Verwaltong
Seidinga-Oberflaht ghert zue de Verwaltongsgmoeschaft Duttlinga.
Sullens
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Sullens isch dr Christian André Sechaud (Stand Merz 2014).
Allgemeiner Friede
In dr Nöizit het mä d koiné eiréne widerentdeggt und sit em 20. Joorhundert bilde iri Hauptbrinzip d Grundlaag für Friidensorganisazioone wie dr Völkerbund und d UNO.
Sullens
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 813 Yywohner 87,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,5 % Dytsch, 1,2 % Italienisch un 4,1 % anderi Sproche.
Opfikon
Opfike (amtlich Opfikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Sullens
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Seitingen-Oberflacht
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Seidinga-Oberflacht ischt dr Jürgen Buhl.
Opfikon
Zu de politische Gmäind ghört die glichermasse bekannt Ortschaft Glattbrugg, dur das wird Gmäind hüfig inoffiziell au als Opfike-Glattbrugg bezeichnet.
Haiku
Japanischi Haiku bestöön mäistens us drei Wortgrubbe vo 5 – 7 – 5 Lutäihäite (More), und d Wörter in de Wortgrubbe wärde vertikal anenandergräit. E Haiku muess konkret si und sich uf d Gegewart bezie. Vor allem dradizionelli Haiku düte mit em Kigo e Jooreszit aa. Dr Teggst isch nit abgschlosse und wird erst im Erlääbe vom Lääser vollständig. Nid alles wird gsäit, über Gfüül nume wenig. Uf die chunnt mä erst dur die konkrete Sache, wo ufgfüert wärde, und dr Zämmehang.
Alfred Heizmann
Dr Alfred J. Heizmann (* 4.Jänner 1949 z Wurmlinga; † 30. Oktober 2017 z Niderzell ) isch e dytsche Lehrer, Mundartdichter un Faasnetsredner gsii.
Haiku
Zu de bedütendste Haiku-Dichder ghööre dr Matsuo Bashō (1644–1694), Yosa Buson (1716–1783), Kobayashi Issa (1763–1827) und dr Masaoka Shiki (1867–1902). Dr Bashō het mit sine Schüeler d Haikai-Dichdig ernöijeret und erst denn isch si as ärnsthafti Litratuur anerkennt worde. Dr Shiki gältet as dr Begründer vom modärne Haiku. Är isch s gsi, wo dr Begriff Haiku brägt het (gegenüber de eltere Bezäichnige Haikai oder Hokku).
Alfred Heizmann
Religionslehrer
Dr Alfred Heizmann het zerscht as Boschtbott gschafft. Iber dr zweet Bildigswääg het er Religionspedagogik z Fryburg studiert un isch anne 1974 as kadolische Religionslehrer an d Wessenbergschuel Konschtanz im Konschtanzer Paradies chuu. Ab 1980 het er uf dr Insle Rychenau gläbt. Är isch langjehrige Erschte Vorsitzer vu dr Mitarbaiterverdrättig (MAV) vu dr Religionslehrerne un Religionslehrer im Dienscht vu dr Erzdiözese Fryburg gsii. Dr Heizmann isch langi Johr Läkter am Konschtanzer Minschter un Mitglid vu Bfaargmairoot gsii. Uf dr Insle Rychenau het er si in chilchlige Projäkt un as Kommunionhälfer in St. Peter un Paul engaschiert, zletscht au fir Flichtling.
Haiku
Im Matsuo Bashō (1644–1694) si Frosch-Haiku isch woorschinlig s Haiku, wo uf dr ganze Wält am mäiste zitiert wird:
Alfred Heizmann
Alemannische Faasneter
Dr Heizmann het as s wichtigscht Gsicht vu dr Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil (Konschtanzer Färnsehfaasnet) gulte. In syre aigene Aart isch er unter anderem as Määrliverzeller, „Bi-Ba-Butzemann“, Husmaischter, Pirat, Dorfschuellehrer, verhinderete Turischt un näärische Wiirt in dr schwebisch-alemannische Faasnet ufdrätte. Är isch Mitglid vu dr Naaregsellschaft Niderburg im Konschtanzer Viertel Niderburg un dert ab 1980 as Bittemereedner atkiv gsii.
Vulgärlatein
Als Vulgärlatiin (uff Latiinisch sermo vulgaris, „Umgangssproch“) bezeichnet mer d'Variante (Dialäkt un Sozioläkt) vum Latiinische in de letschte Johrhundert vum Römische Riich. Vu-n-ere eiheitlige Sproch cha no öbbe bis ins 6. Johrhundert gschwätzt were. S Vulgärlatiin isch allerdings kei zweiti Sproch gsi, wu näbem Latiin existiert hät, sundern isch s Latiin sälber gsi, wu sich (wie jedi läbigi Sproch) ununterbroche entwickelt hät un in regionali Dialäkt zerfalle-n-isch. Us sälle Dialäkt sin im Lauf vu-n-ere johrhundertlange Entwicklig di romanische Sproche entstande. Dodemit isch s Latiin d'Protosprooch vu-n-ene gsi.
Alfred Heizmann
Autor un Mundartdiichter
Ab 1989 het er satirischi Bydreeg fir dr Siddytsch Rundfunk un ab 1998 fir dr Sidweschtrundfunk verfasst. Derzue het mer en au gchännt as Autor vu Lyrik, seealemannische Dialäktgedicht un Kabaretttäxt. Är isch au e grfrogte Reedner un Referänt gsii.
Vulgärlatein
Gschicht un Entwicklig
[[Datei:Italie -400.JPG|thumb|Völcher z Italie um 400 v. Chr.:
Alfred Heizmann
Privatlääbe
Dr Alfred Heizmann isch ghyroote gsii un het mit syre Frau Sonja zwai Chinder ghaa.
Opfikon
Geografi
Opfike isch en Vorort vo Züri im mittlere Glattaal. S Piet vo de Gmäind umfasst 20 % landwirtschaftlichi Flèchi, 15,5 % Wald, 42,6 % Sidligsflèchi, 19,6 % Vercheersflèchi und 2,1 % Gwässerflèchi.
Alfred Heizmann
Privatlääbe
Är het si fir Toleranz, Negschteliebi, Glychbhandlig un Friiden yygsetzt. Är het Humor un Karakter ghaa, isch e Rootgeeber gsii un het si fir anderi Mänschen yygsetzt. Alfred Heizmann ich begrabe uf em Friedhof vu St. Peter und Paul in Reichenau-Niederzell.
Opfikon
Gschicht
Opfike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1153 als Obfinchoven.
Mariä Aufnahme in den Himmel
Unser Fraue Dag, Frauetag, Unser Fraue Dult, Augschtheiligtag, Meitlipalmtag, Mariä Himmelfahrt oder nu Himmelfahrt isch e Hochfescht vu dr remisch-katholische Chilchen am 15. Augschte. In dr altkatholische Chilche wird dr 15. Augschten as Haimgang vu dr Mareie gfyrt. Au di orthodoxe Chilche, vor allem di syrisch-orthodox Chilche, fyre s Fescht am 15. Augschte – je no Dailchilche noch em alte oder neie Kaländer – unter em Name Vertschlofig vu dr hochhailige Maischteri, wu Gott uf d Wält brocht het. Am 15. Augschte vum alte Kaländer (28. Augschte vum neie) cheme di russisch-, serbisch-, georgisch-, griechisch- un d koptisch-orthodox Chilche mit em Fraue-Dag. Am 29. Augschte fyrt di armenisch-apostolisch Chilche d Uffert vu dr Mareie.
Opfikon
Religion
18,4 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Mariä Aufnahme in den Himmel
Theologische Hintergrund
S Fest Ufnahm vu dr Mareie in dr Himmel goht uf e Mareiefescht zrugg, wu dr Cyrill vu Alexandrie im 5. Johrhundert yygfiert gha het. Des Fescht het er uf dr 15. Augschte glait. Mit dr Noofyyr hert in dr Oschtchilche s Chilchejohr uf, wu am 1. Septämber mit dr Vorfyyr vu dr Geburt vu dr Maria am 8. Septämber aafangt.
Opfikon
Religion
I Dorf z Opfike hätts kä Chile me, nu no en Turm, de «Chappeleturm» (Bild). Di reformiert und di katholisch Chile sind z Glattbrugg.
Mariä Aufnahme in den Himmel
Bruuchtum
Am Fraue-Dag wäre Chryterstryss (Balme, Augschtmaie, Himmelfahrtsstruss oder au Mairechrüterstruss) in d Chilche mitbrocht un gsäägnet. Die Stryss gälten unter anderem as Mittel bi Wunde.
Seitingen-Oberflacht
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Opfikon
Politik
Gmäindspresidänt isch de Paul Remund (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 6,9 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Opfike ghört zue de Unterländer Mundarte.
Seitingen-Oberflacht
Dialekt
Dr Dialekt vo Seidinga-Oberflaht ghert zom Schwäbisch.
Mariä Aufnahme in den Himmel
Bruuchtum
D Wurzle vum Allermannsharnisch soll dr Dreeger gege Schuss, Stich un Stupf uuverwundbar mache, wänn si an Unser Fraue-Dag vor em Sunnenufgang graben un häälige unter s Altarduech an die Stell glait wird, wu s Brot un dr Wyy stehn.
Vulgärlatein
Gschicht un Entwicklig
Wu d'Römer sich übber di ganzi Apenniinehalbinsle usbreitet gha hänn, hät d'Sproch vu de römische Soldate scho regionali Unterschid zeigt, wu uff de Iifluss durch d'Sproche vu andere Völcher (Kelte, Umbrer, Grieche, Etrusker uew.) zruckzfiehre sin. Sälle Iifluss hät zum Bispil dezüe gfiehrt, dass di stimmlose Konsonante zu ihre stimmhafte Forme  wore sin. S Vulgärlatiin isch e läbigi Sproch gsi, wu sich ständig verändert hät wie jedi Sproch, sällewäg hät's no kei Vulgärlatiin gee, wu als eiheitligi Sproch vum Latiin abgwiche wär: e eiheitligi latiinischi Sproch isch erscht entstande, nochdemm d'Römer de Mittelmeerruum iignuu gha hänn un si für e Verständigung zwüsche de Provinze un Kultuure notwändig wore-n-isch. Ergäbnìs vu de Vereiheitligung isch s klassisch Latiin, meistens eifach als Latiin bezeichnet.
Mariä Aufnahme in den Himmel
Bruuchtum
No dr Gottesdienscht git s in vil Ort Prozessione, aini vu dr greschte findet im allgaierische Maria Vesperbild statt.
Vulgärlatein
Gschicht un Entwicklig
Währenddemm hät sich di gsprocheni Sproch in Variante uffgspalte. Noch em Zerfall vum Römische Riich un de Iifäll vu Araber un de germanische Gote isch d'Kommunikation zwüsche de Provinze meh un meh unterbroche, während de Iifluss vu de Standardsproch gsunke-n-isch. Bedingt dodurch un durch de Aastig vum Analphabetismùs hänn sich di regionale Mundarte usenandgläbt, allerdings isch s Latiin als Sproch vu de kultivierte Schicht un vu de Literatuur erhalte blibe. S Volch hät sälli nümi verstande; amtligi Tekscht hänn mieße in de Dialäkt übbersetzt were, wu zwar in gschribener Form nò nit existiert hät, abber im Alldag vu'me-ne Großdeil vu de Lüt benutzt wore-n-isch.
Mariä Aufnahme in den Himmel
Sunschtigs
Dr Zytruum zwisch em Fraue-Dag (15. Augschte) un Maria Geburt (8. September) nännt mer au Fraue-Dryssger.
Vulgärlatein
Gschicht un Entwicklig
Als Ergäbnìs vu derre Spaltig sin Schritt für Schritt sälli Sproche entstande, wu hütt als romanischi odder neulatiinischi Sproche bekannt sin. Scho ums Johr 1000 ume sin di hüttige Sproche unterschide gsi: uff de Iberische Halbinsle s Portugiisisch mit siner nördöstlige Variante, em Galiizisch, un s Spanisch, z Frankriich im Norde d'Langues d'oïl un im Süde s Okzitanisch, im Gränzgebiet vu Italie, Östriich un de Schwiz di rätoromanische Sproche, z Norditalie di galloromanische Sproche un s Venetisch, im Süde di zentral- un süditaliänische Sproche, z Sardiinie s Sardisch, an de östlige Adriachüste s Dalmatisch (hütt usgstorbe) un z Rumänie, in de friehjere Provinz Dakie, s Rumänisch. We'mer sich allerdings an di traditionälli Bezeichnig Vulgärlatiin haltet, no ghöre alli sälli Sproche hütt no zu sällem dezüe.
Mariä Aufnahme in den Himmel
Gsetzlige Fyyrtig
Unser Fraue-Dag isch e gsetzlige Fyyrtig z Eschtrych, e Staatsfyyrtig z Liechtestaa, in acht Schwyzer Kantön e dr Sunntig glychgstellte Fyyrtig, in sibe wytere Kanton zmindescht in e Dail Gmaine ne arbetsfreie Dag, e gsetzlige Fyyrtig in zwai Länder z Dytschland, im Saarland un z Bayern in Gmaine mit ere katholische Bevelkerig (rund 1700 vu 2056 Gmaine).
Vulgärlatein
Phonologii
Bi de Vokäl isch d'Unterscheidig zwüsche lange un churze Vokäl (Quantitet) abgfalle un durch die vu uffige un gschlossene (Qualitet) ersetzt wore. Di friehjere churze Vokäl sin in de meiste Dialäkt göffnet wore, während di lange ihri Qualitet zwar biibhalte hänn, in uubetonte Silbe abber verchürzt wore sin. D'Diphthong ae, au un oe sin zu eifache Vokäl wore:
Mariä Aufnahme in den Himmel
Gsetzlige Fyyrtig
E gsetzlige Fyyrtig isch Unser Fraue-Dag au in andere katholische Länder wie zem Byschpel Belgie, Frankrych, Italie, Kroatie, Litaue, Luxemburg, Malta, Pole, Portugal, Slowenie un Spanie, aber au in dr orthodoxe Länder Griecheland, Georgie, Rumänie un Zypere.
Vulgärlatein
Phonologii
In de Umgangssproch sin d'Ändkonsonante (-m, -t un viilmol -s) nümi usgsproche wore, was sich au uff d'Deklination un d'Konjugation usgwirkt hät un eine vu de Gründ für s Verschwinde vu de Deklination gsi isch.
D'Plosiiv un  sin vor de Vokäl e un i wohrschints scho frieh als  un  usgsproche wore. Spöter hät sich ihri Ussproch palatalisiert, d. h. mer hät si un  usgsproche, bis si deno im Mittelalter zu  un  im Oste un zu  un  im Weste wore sin. S eifach s isch zwüsche Vokäl als gsait wore un s ss als stimmloses.
Verschide hänn sich d'Kombinatione -ct-, -pt- un s x entwickelt. Im Italiänische hät sich de erscht Konsonant an de zweit assimiliert, in de westlige Dialäkt sin si palatalisiert wore odder verschwunde. D'Kombination isch vor Vokäl zu  wore, im Weste zu.
D'Vereifachig vum Deklinationssystem
S Verschwinde vum Deklinationssystem mit verschidene Forme isch us zwei Gründ bassiert. Durch s Verschwinde vum Ändkonsonant, wu in viile Wörter de Unterschid zwüsche zwei Forme usgmacht hät. Au d'Verchürzig vu de uubetonte lange Vokäl hät dezüe biidrage, wiil au d'Vokallängi Fäll hät chönne unterscheide.
Elei durch sälli phonetische Entwicklige wär's allerdings nò nit vollständig abgfalle. De zweit Grund isch in de Syntax z süeche. Latiinischi Nome sin viilmol mit ere Präposition verbunde wore, s Nome sälber isch i'me-ne Fall gstande, wu durch d'Präposition bstimmt wore-n-isch. D'Wortfolg isch fräi gsi, im Vulgärlatiin isch si degege verbindlig wore, was e Bstimmig vu de Verhältnìs durch Deklination übberflüssig gmacht hät.
Bildig vum Plural
In Bezug uff d'Pluralbildig isch s Vulgärlatiin zweideilt gsi: während sich im Weste d'Regle uusebildet hät, dass Pluralforme e s am Änd hänn, isch im Oste de Ändvokal o zu i wore un a zu e. Im Weschte isch dodrmit dr Akkusativ Plural für dr ganz Plural verallgemeineret wore, im Oschte der Nominativ Plural.
D'Entstehig vum bstimmte Artikel
E bstimmte Artikel hät's im Latiinische nit gee. Bis ins Mittelalter hät sich abber d'Verwändig vu de Demonstratiivpronome ille, illa, illud; illos, illas als Artikel verbreitet. Spöter sin säll verchürzt un vereifacht wore.
D'Konjugation
Au d'Konjugation vu de Verbe hät sich verändert, allerdings nit so dütlig wie d'Deklination. Di vier Konjugationsklasse (-áre, -ére, -ere, -íre) sin biibhalte wore, im Spanische, Portugiisische un Sardische isch allerdings d'Unterscheidig zwüsche -ére un -ere nümi gmacht wore. Di passiivi Konjugation isch ußer Gebruuch chuu un durch Umschriibige ersetzt wore (Bispil: s latiinisch amatur wird zu amatu).
D'Verbe esse (sii) un habere (ha) sin meh bruucht wore, zum Bispil in de zämmegsetzte Forme:
D'Konjugationsändige sin im Vulgärlatiin nit eiheitlig gsi, Unterschid hät's vor allem zwüschem westlige un em östlige Vulgärlatiin gee. Di folgendi Tabälle zeigt anhand vum Verb „cantare“ (singe) sälli Abwiichige uff (einzelni Forme sin rekonschtruiert):
Wortfolg
Im klassische Latiin isch d'Reihefolg vu de Wörter i'me-ne Satz völlig fräi gsi, normalerwis isch s Verb am Änd vum Satz gstande. D'Verhältnìs sin durch d'Deklination chlor wore. Im Vulgärlatiin hät sich d'Reihefolg Subjäkt-Prädikat-Objäkt uusebildet.
Vokabular
Viili Wörter vum klassische Latiin sin im Vulgärlatiin verlore gange. S Wort equus (Ross) zum Bispil isch übberall durch caballus ersetzt wore, allerdings no in de Wörter iapă (Rumänisch), èbba (Sardisch), yegua (Spanisch), egua (Katalanisch) un égua (Portugiisisch) erhalte bliibe; sälli heiße alli Stüete un chömme vu equa. E Reihe vu Wörter, wu's numme im klassische Latiin gee hät, isch uff de rächte Site z seh. Au viili Partiikle us em Latiinische sin verschwunde, ohni dass e Spur devuu übrig blibe wär, zum Bispil  an, at, autem, donec, enim, ergo, etiam, haud, igitur, ita, nam, postquam, quidem, quin, quod, quoque, sed, utrum un vel.
Mänki vu denne Wörter, wu's in de romanische Sproche nümi gee hät, sin spöter us em klassische Latiin widder entlehnt wore un hänn als ghobeni Wörter gulte. Viili devuu erkännt mer dodraa, dass si vu für di entsprächendi Sproch typische Verschiebige nit bedroffe sin. Dodezüe ghört fungo „Pilz“ im Spanische, wu im Gegesatz zu sinem Synonyym hungo d'Verschiebig vu f zu h (wie in filius > hijo odder facere > hacer) nit mitgmacht un isch sällewäg e ghobes Wort gsi.
E Reihe vu Wörter isch au numme i'me-ne Deil vu de Sproche biibhalte wore: so isch s Wort omnes in de meiste Sproche durch totus ersetzt wore (vgl. französisch tous, spanisch todos uew.), während s Italiänisch (näbe tutti) s Wort ogni hät.
Anderi klassisch-latiinischi Wörter sin zwar biibhalte wore, hänn abber e Synonyym, wu erscht im Vulgärlatiin entstande-n-isch. S Wort caput hät testa Blatz gmacht, was ursprünglig „Topf“ gheiße hät, e Metapher, wu z Westeuropa hüfig gsi isch (vgl. Chopf un änglisch cup). Im Italiänische, Französische, Okzitanische un Katalanische gitt's all no capo, chef bzw. cap mit de Bedütig „Chef“, im Rumänische degege hät cap sini Bedütig nit gändert un existiert als Synonyym vu ţeastă. Au s spanisch un portugiisisch Wort (cabeza/cabeça) chunnt vu cap; im Portugiisische bedütet testa „Stirn“.
E hüfigi Tendänz, wu sich do bemerchbar macht, isch dass am Rand vum Sprochgebiet meh vu de alte Wörter bhalte were wie in de Mitti.
Toggenburger Tiernamen
Die Liste zällt Näme vo Tier uuf, wo im Toggeborg bruucht weret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch - bsunders bi de Quelle 1 und 2, wo d Näme inere phonetische Schrift aggee weret, wo nöd glöifig sind. Wenns nöötig isch d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vokaal schrääggstellt werd.
Tiernäme
Obwoll d Quelle zum Tail gnaueri Ortsagoobe gend, werd do nume underschide zwösched:
Flüeli-Ranft
S Fliäli (oi Fliäli-Ramft) isch än Oord im Kanton Obwaldä und gheerd zur Gmäind Sachslä. Wills guäd zwäihundert Meter heecher liid als ds Dorf Sachslä, hend friäner d Liit vom Dorf dänä vom Fliäli oi d Bärger gsäid.
Bekannt isch s Fliäli vor allem wäg em Bruäder Chlois, wo hiä 1417 uf d Wäld cho isch, hiä gläbd hed und sich 1467 als Äinsidler i d Melchaaschlucht, i Roift (niiwer oi z Obwaldä Ramft oder Ranft), zruggzogä hed. Gschtorbä isch är 1487. Sis Grab isch z Sachslä unnä, s Fliäli und dr Roift sind aber wichtigi Pilgerschtett. D Zälle, wo im d Obwaldner Regiärig 1468 hed la buiwä, cha mä bsuächä.
Äs markants Gebiiw im Fliäli isch s Hotäll «Paxmontana» (churz äifach oi «s Pax», wo 1896 als Nobelhotäll und Kuirhuis «Ninalphorn» ereffned wordän isch.
Écône
Ecône ìsch a Wiiler vu dr Gmaind Riddes ìm Bezirk Martinàch ìm Kàntoon Wallis ìn dr Schwiiz. Ànna 2000 hàt dr Ort 509 Iiwoohner ghàà. Bekànnt ìsch Ecône vor àllem àls Sìtz vu dr tràdizionàlischta kàthoolischa Priaschterbriaderschàft St. Pius X., wo vum Arzbischoof Marcel Lefebvre grìnda worra-n-ìsch.
Gschìcht
Schuu-n-ìn dr reemischa Zitt ìsch Ecône bsìedelt gsìì. Ìn dara Zitt ìsch dr Ort unter’m làtiinischa Nàmma Esquinium bekànnt gsìì.
Ìm 13. Joohrhundert hàt dr Bsìtz Ecône ìn da Härra vu Turn gheert. Ànna 1302 hàt dr Peter vum Turn dr Hoof mìt siina Giater ìn da Chorhärra vum Groossa St. Bärnhard verkàuift. Ànna 1822 ìsch Ecône Sìtz vu dr kàntonààla Làndwìrtschàftsschüal worra, wo d’ Chorhärra verwàltet hann. D’ Schüal ìsch bis 1922 ìn Betriib blìewa. Ànna 1968 ìsch s’ Güat àn Prìwààtlitt verkàuift worra, wo ’s ànna 1970 ìn dr Priaschterbriaderschàft St. Pius X. ìwwerloo hann. S’ Güat bsìtzt d’ Briaderschàft sitter 1979 nìmm, àwwer dr Priaschterseminàri-n-ìsch noch hìtt därt.
25. August
Dr '''25. Augschte''' isch dr 237. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 238. in Schaltjohr), dodermit blybe no 128 Däg bis zum Änd vum Johr.
Bundespräsident (Schweiz)
Wils nöd guet gaat, das bimene Staatspsuech oder emene Empfang amigs ali sibe Bundesrööt vo de Schwiz dastönd, isch eine vonene amigs für es Jaar Bundespresidänt. Dë hät zwar nöd mee Macht oder mee z säge, es isch vor allem e röpräsentativi Uufgab. Gwält wird de Bundespresidänt vo de Vereinigte Bundesversammlig aafangs Dezämber. So hät er gnueg Ziit, d Neujaarsaaspraach für sin Amtsaatritt am 1. Jänner vorzbereite.
Waal
E groosi Überraschig isch es amigs nöd, wär Bundespresidänt wird. Mer weises scho im voruus. S isch de Vizepresidänt vom vorig Jaar. Und im Normalfall gaats eifach schön de Reie naa. Dëë Bundesraat, wo Bundespresidänt isch, phaltet sis Departemänt und isch sozsäge "im Näbenamt" no Presidänt. Früener aber häd de Bundespresidänt amigs müesse fürs Amtsjaar s Politische Departemänt (hüt gheissts EDA) übernee, wil das am wenigschte ztue gäbi (hät mer bis 1920 gmeint). Bis dänn isch s Amt vom Bundespresidänt au en Uszeichnig gsi, und Bundesräät, wo mer nöd e so gärn ka häd, sinds nie worde. Zum Biischpiil de Wilhelm Matthias Naeff, won 27 Jaar Bundesraat gsi isch und nume einisch Presidänt, nämmlig 1853.
Uufgabe
De Bundespresidänt isch nöd Regierigsschef und nöd Staatsoberhaupt. Er übernimmt di röpresentative Ufgabe vo me Staatsoberhaupt. Das isch vor alem im Inland, won er d Neujaarsaaspraach und d Reed zum 1. Augschte häd. Wänn er is Usland reist, tuet er das nöd als Bundespresidänt, sondern als Minischter vo sim Departemänt.
D Hoptuufgoob vom Bundespresidänt isch d Laitig vo de Bundesrotssitzige. Bi Stimmgliichhait im Bundesrot hät de Bundespresidänt als «primus inter pares» s uusschlaggebendi Votum.
Statistik
D FDP hät bishär mit Abstand di maischte Bundespresidänte und mit em Jonas Furrer au de erschti gstellt. Noch de Gründig vom Bundesstaat im Johr 1848 häts 47 Johr duuret, bis mit em Josef Zemp vo de Katholisch-Konservative s erscht Mol en Bundesrot von ere andere Partei s Amt öberne hät chöne.
D Ruth Dreifuss isch im Johr 1999 di erschti wiblichi Bundespresidäntin gsi. Noch ihre händ underzwüsched vier witeri Fraue die Funktion uusgeübt: d Micheline Calmy-Rey (2007 und 2011), d Doris Leuthard (2010 und 2017), d Eveline Widmer-Schlumpf (2012) und d Simonetta Sommaruga (2015 und 2020).
18 Bundesröt sind nie Bundespresidänt gsi: de Ulrich Ochsenbein, de Stefano Franscini, de Giovanni Battista Pioda, de Victor Ruffy, de Jean-Jacques Challet-Venel, de Eugène Borel, de Fridolin Anderwert, de Josef Anton Schobinger, de Louis Perrier, de Hermann Obrecht, de Max Weber, de Josef Escher, de Giuseppe Lepori, de Jean Bourgknecht, de Rudolf Friedrich, d Elisabeth Kopp, d Ruth Metzler und de Christoph Blocher. Dezue ane chömed söttigi amtierendi Bundesröt, wo nonig lang im Amt sind.
Chormusik
Choormuusig isch Wokaalmuusig, wo vom ene Choor gsunge wird. Choormuusig cha äistimmig oder meerstimmig si, äntwääder mit instrumentaler Begläitig oder a cappella, d. h. ooni äigeständigi Begläitig.
Chöör im hütige Sinn si groossi Gsanggrubbe, wo vilmol mit Laie bsetzt si. In deere Form git s sä erst sit em 19. Joorhundert. D Muusigwüsseschaft wäiss hüte, ass die mäisti Wokalmuusig, wo vor em Spootbarock entstande isch, solistisch ufgfüert worde isch, wil si aber spööter vo Chöör gsunge worde isch, hüte vilmol as „Choormuusig“ gältet.
Gustav Kelterborn
Dr Gustav Kelterborn (* 7. Dezämber 1841 z Baasel; † 29. Dezämber 1908 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt gsi, wo vor allem z Baasel zämme mit sim Brueder Julius däätig gsi isch.
Dr Kelterborn isch 1841 as Soon vom Kunstmooler Ludwig Adam Kelterborn us Hannover z Baasel uf d Wält cho. Vo 1863 aa het er an dr Polytechnische Schuel z Hannover studiert. Druf isch er zrugg uf Baasel und het bim Johann Jacob Stehlin em Jüngere gschafft. Denn isch er an d Berliner Bauakademii go witerstudiere, und isch dört Baufüerer vom erste Berliner Aquarium vom Wilhelm Lüer worde. Druf het er e Zitli z Kassel gschafft und isch schliesslig 1872 uf Baasel zrugg, won er sis äignige Büro ufdoo het. 1889 isch si Brueder Julius in sis Büro cho schaffe.
Friedel Scheer-Nahor
D Friedel Scheer-Nahor (* 1956 z Fryburg) isch e dytschi Germanischti un Autori.
Lääbe
D Friedel Scheer isch z Freiamt ufgwachse, wu ihri Eltere ne Buurehof ghaa hän.
Noch em Abitur het si ab 1977 an dr Katholische Fachhochschuel Nordrhy-Weschtfale z Köln Sozialpädagogik studiert un het anne 1981 mit em Diplom abgschlosse. Derno het si aafangs z Köln as Sozialpedagogi gschafft un derno zwai Johr z Melle gwohnt. Wu si Mitti 1980er Johr uf Fryburg chuu isch, het si kai Stell as Pedagogi gfunde un het derno bi dr Universitet Fryburg im Rektorat un ab 1988 bim Badische Werterbuech as Sekretäri aagfange. Ab do het si dert halbdägig gschafft. Si het si 1992 fir Germanischtik un Volkskund an dr Universitet Fryburg yygschribe un dert anne 1999 mit ere Magischterarbet iber „Hebraismen im Badischen Wörterbuch“ abgschlosse. Fir dr viert Band vum Badische Werterbuech het si ab em Buechstab S au sälber Wortartikel gschribe. Vum Septämber 2021 bis zu irer Bänsionierig Ändi Merz 2022 isch si fescht aagstellti Wisseschaftligi Mitarbaiteri am Badische Werterbuech gsi; syterhär schafft si no as „Minijobberi“ mit.
Vu 1993 bis 2006 het si fir di Badisch Zytig as freii Mitarbaiteri gschafft un vor allem fir dr Lokaldail Artikel gschribe. Fir di „Badisch“ het si au um d Bfingschte 2000 e 10-dailigi Serie vu Artikel iber Dialäkt z Bade gschribe, wu im Spotjohr 2000 furtgsetzt woren isch mit ere Artikelserie iber alemannischi Dialäkt z Bade, wu unter anderem uf Umfroge unter Läser basiert hän. Au um d Bfingschte 2001 isch nomol eso ne Serie in dr „Badische Zytig“ vun ere publiziert wore. In dr „Badische“ het s kai Furtsetzig mee gee, derfir het d Scheer-Nahor aber zwische Dezämber 2004 bis Merz 2006 in dr „Badische Buurezytig“ nomol Artikel gschribe mit Ergebnis vu sonige Läserumfroge.
Anne 2006 isch si Gschäftsfiereri vu dr Muettersproch-Gsellschaft wore. Dert luegt si no dr Internetsyte, organisiert Veraastaltige, ibernimmt d Korreschpondänz un git d Mitgliderzytschrift „Alemannisch dunkt üs guet“ uuse. Aafangs Septämber 2021 het si d Gschäftsfierig ufgee un duet si syterhär uf d Redaktion vum Heftli „Alemannisch dunkt üs guet“ kunzäntriere.
Zäme mit em Rudolf Post, em ehmolige Bearbaiter vum Badische Werterbuech, het si fir d Muettersproch-Gsellschaft s „Alemannische Wörterbuch für Baden“ verfasst, wu anne 2009 uusechuu isch.
Syt aafangs 2017 isch d Scheer-Nahor aini vu dr Autor*ne vu dr alemannische Kolumne „Lueginsland“ in dr Badische Zytig, näb dr Ulrike Derndinger, em Markus Manfred Jung, dr Beate Ruf (syt 2019), em Martin Wangler (syt 2019) un em Wendelinus Wurth. Bis 2019 het au dr Martin Schley mitgschribe.
Anne 2021 isch dr Scheer-Nahor vum Löörecher Hebelbund dr Hebeldank verlihe wore.
Si isch ghyrote mit em Fotochinschtler Ari Nahor. Si hän zäme ne Suhn un wohne z Brysach.