cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Völkerwanderung
Vo da erschta Hunna-Ifäll bis zur Erobarung vo Rom 410
Da gröschte Toal vo da gschlagana Oschtrogota (wo schpöter zu da Oschtgota wora sin) sind unter hunnische Herrschaft ku, aber uf de Krim hend sich köna d Krimgota halta. Dia Terwingen (wo schpöter zu da Weschtgota wora sin) sind über d’Donau ins römische Riich gfloha. Dia meischta Donaugota sind ins Römische Riich ku und Kaiser Valens hot eana in Thrakien Land zum Siedla gäa. Des isch aber ned bsundas guat versorgt gsi, drum hond dia neua Bewohner bald amol revoltiert. In da Schlacht vo Adrianopel hond se gegs Kaiser Valens 378 gwunna. Unter eanam Führa Alarich I. sind se übern Balkan und Peloponnes zoga und am Afang vom 5. Jahrhundert noch Italie ku. 410 hond d‘Weschtgoten denn Rom erobert und damit a ziemliche Endzitschtimmung bi da Römer usglöst. Vo döt weg sind se witer noch Südweschtgallien zoga und hond um 418 in da Gegend vo Toulouse eana Tolosanisches Riich gründet. Ab 507 hond d‘Franka, wo scho 486 unter Chlodwig I. d’Römer us Gallien ussegworfa khet hond und langsam aber sicher Gallien unter eana Hand brocht hond, d’Weschtgoten besiigt und uf d’iberische Halbinsl verdrängt. Mit m Sieg vo da Araber 711 isch denn s’Weschtgotariich endgültig zämgfalla.
Bis d’Hunna ku sin, hot’s eigentlich koa größare Verschiebunge in da Bevölkarung gä. S’Römische Rich hot sich aber mit da Johr immer meh zruckzoga und hot all meh mit sich säl und siina innapolitischa Schwierigkeita zum tua khet. Noch m Tod vo Kaiser Theodosius isch denn 395 s’Riich in zwoa Töla toalt wora: s‘wescht- und s'oschtrömische Riich. Wil se des (verwaltungstechnisch) scho öfter gmacht ghet hond, hond d’Lüt damols des ger ned als Riichsteilung gsänna ghet. Trotzdem hond sich vo döt awäg boade ehemalige Reichshälftena ganz andersch entwicklet.
Literatur
(Fischer-Taschenbuch; kritische Sicht auf die lange gängige Betrachtung der spätantiken Volksgruppen als homogene Gebilde, stattdessen Darstellung der Vorgänge als komplexe Interaktion heterogener Gruppen und Faktoren.) (Ein sehr einflussreiches Buch, das neue, wenn auch nicht unumstrittene, Erklärungsmuster für die Entstehung der Germanenreiche bietet.) (Heather betont den gewaltsamen und zerstörerischen Aspekt der Völkerwanderungszeit.) (4. Band in der OGG-Reihe mit Darstellung, Forschungstendenzen und Bibliographien zu Quellen und Literatur, Ausgangspunkt für die wissenschaftliche Arbeit.) (Wissenschaftlich fundierte Einführung aus der Kohlhammer-Reihe. Derzeit wohl das beste Überblickswerk.) (Knappe, aber gut lesbare Überblicksdarstellung aus der verlässlichen Beck-Wissen-Reihe mit annotierter Kurzbibliographie.)
Verena Rentsch
D Verena Rentsch-Mühlethaler, wo am 17. Oktober 1913 z Basel uf d Wält choo und am 19. Juli 1987 z Lieschtel gstoorben isch, isch e Schwiizer Lyrikerin, Jurischtin und Psychologin gsi.
Lääbe
Si isch em Jakob Mühlethaler vo Bettigen und un dr Emma Verena geb. Wassermann iiri Dochter gsi. Z Münche het si Poltischi Wüsseschaft studiert und z Darmstadt als Erzieherin gschaffet. 1944 isch si id Schwiiz zrugg, und drno isch si juristischi Sekretärin bi dr Ciba z Basel woorde. Z Schöönewerd het si bim Bally als Betriibspsychologin gschaffet. 1946 het si dr Dokter Otto Rentsch (1898–1985) ghürootet. Si het drü Chind gha, dr Schriftsteller Peter O. Rentsch, d Beatrice Rentsch und dr Andreas Rentsch. D Familie het z Lieschtel gwoont.
D Verena Rentsch het Gedicht und Verzellige gschribe.
Sache vonnere chamen im Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel go aluege.
Philologie
Filologii ( philología, lat. philologia, wörtlig „Liebi zur Sprooch“) isch die zämmefassendi Bezäichnig für d Sproochwüsseschaft und d Litraturwüsseschaft von ere Sprooch oder eme Sproochzwiig. Gläägentlig mäint mä drmit aber au nume d Sproochwüsseschaft oder nume die wüsseschaftligi Beschäftigung mit eme Autor und däm sim literarische Wärk.
Entwigglig
Die ursprüngligi Ufgoob vo dr Filologii isch d Teggstkritik gsi, aso d Häärstellig vom ene möögligst authentische Teggst, wo us verschiidene Handschrifte, wo vonenander abgwiche si, erschlosse worde isch. Die Edizioonsfilologii isch hüte nume no ä Däilberiich vo dr Filologii.
Die eltisti Filologii isch die klassischi Filologii. Die häisst klassisch, wil si sich mit em griechische und römische Alterdum befasst, wo as als klassisch verstande wird, und wil sich us iire die mäiste andere Filologie entwigglet häi. Die sogenannte Nöifilologie, wo d Anglistik, d Germanistik, d Slavistik und d Romanistik drzueghööre, häi sich vor allem wääred dr Ufkläärig und dr Romantik entwigglet und häi d Grundlaag bildet für witeri Ableeger, wie zum Bischbil d Lusitanistik und d Rumänistik.
Im Raame vo dr Orientalistik sie e hufe chliini Filologie entstande, wo hüte an verschiidene Hochschuele as Orchideäfächer witerexistiere, aber wo dr Bestand von ene gefäärdet isch. D Tendänz, e gröösseri Filologii in e hufe Däilfilologie ufzspalte, bezäichnet mä as Orchideisierig.
Gangster Rap
Gangster Rap isch e Sub-Stil vom HipHop. Boogie Down Productions us dr Bronx und vor allem dr Schoolly D us Philadelphia sin d Vorleufer vom Gangster Rap. Dr Ice-T us Los Angeles hed s Stück "PSK - What does it mean" vom Schoolly D als Grundlaag für si Track "6 N The Morning" gnoo. NWA und dr Eazy E hän als nöggschti "Boyz N The Hood" usebrocht, wo uf "6 N The Morning" basiert. Spöter isch d Musik me Soul und Funk-orientiert worde; schliesslig hed dr Dr. Dre (ex-NWA) dr G Funk kreiert, wo seer noch bim P Funk und im allgemaine am Funk vo de 70er Joor isch.
Philologie
En Uswaal vo Fachgebiet
Klassischi Filologii (Altfilologii)
Nöifilologii – Öiropa
Filologie – Nooche Oste, Asie
Übergrifendi Filologie
Heinrich Strübin
Dr Heini Strübin, wo vor em Joor 1450 uf d Wält cho und anne 1517 z Lieschtel gstoorben isch, isch e Schwiizer Wirt und Politiker gsi.
Er isch vo Heerde im Baadische gsi und anne 1477 z Lieschtel ipürgeret worde, won er scho sid 1476 als Wirt erwäänt isch. Anne 1480 isch er in Stadtroot cho, und vo 1496 bis 1517 isch er dr Schultheiss vo Lieschtel gsi.
Am Huus, wo dr Strübin synerzyt drinn gwoont het, isch es grosses historischs Muurbild vom Lieschtel Künschtler Otto Plattner (1861–1951), und uff em Brunne vor em Kantonsmuseum Museum.BL stoot als Tänkmool e Bronzefigur vom Bildhauer Jakob Probst, wo dr Strübin zeigt.
Cäsar Flaischlen
Dr Cäsar Otto Hugo Flaischlen, wia-nr mit-em ganza Nama ghoißa hôt (* 12. Mai 1864 z Stuegert, † 16. Okdobr 1920 z Gundlsheim en Wirdaberg) ischt a deitscher Schriftsteller, Dramadiker, Lyriker ond Redakdeer gwäa, wo ondr andrem au an Haufa Gedicht em schwäbischa Dialekt vrfasst hôt.
Aus seim Leaba
Dr Cäsar Flaischlen ischt am 12. Mai 1864 als Soh vo-ma Offiziir z Stuegert uff d Welt komma. Deet ond en Ellwanga an dr Jagscht hôt’r sei Kendheit ond Jugend vrbrôcht. Nôch dr Schualzeit hôt’r z’erscht a Buachhendler-Lehr bei dr renommirda Metzler’scha Buachhandlong en Stuegert absolviirt. Dô drnôch hôt’r en seim glernda Beruaf a Weile z Brissl ond a Weile en Bern gschafft. Hendrher hôt’r an de Universideeda Berlin, Heidelberg, Leipzig, Freiburg ond Zirich Germanischdig ond Filosofii studiirt. 1889 hôt’r mit-ra Arbet ibr da adliga Schriftsteller Otto Heinrich von Gemmingen-Hornberg sein Doktr gmacht. Ab 1895 isch’r Redagdeer bei dr Konscht- ond Litradurzeitschrift „Pan“ en Berlin wôrra, bis dui om d Jôhrhondertwende rom eigstellt wôrra ischt. Vo 1902 bis 1907 isch’r Mitarbeitr beim Verlag Bruno Cassierer als oiner vo de Rausgeaber vo dr Monatszeitschrift „Kunst und Künstler“ gwäa. En dera Zeit ischt au sei graußer Roman „Jost Seyfried“ entstanda, wo an Haufa autobiografische Ziig uffweist ond a graußer Erfolg fir-en wôrra ischt.
1910 hôt dr Flaischlen z Hamburg d Edith Klapp gheiradet. Fenf Jôhr schbäter hend dia zwoi ihrn Wohnsitz z Inglfenga em Hohaloo-ischa begrindet. 1915 – oi Jôhr nôch-em Ausbruch vom erschda Weltkriag – ischt em Flaischlen sei Gedichtband „Kopf-oben-auf, die Hand am Knauf, mein deutsches Volk ... Sonn’ auf!“ rauskomma. Mit sellem Werk jedafalls hôt’r sich, zomendescht aus heidiger Sicht, et grad mit Ruhm begleckret, weil’r mit selle Vers da Kriag vrherrlicht ond d Pazifischda schleacht gmacht hôt.
Am 16. Okdobr 1920 hôt dr Cäsar Flaischlen em Sanadoriom Hornegg z Gundlsheim em Aldr vo 56 Jôhr sei Leaba ausghaucht. Vorgraba wôrra isch’r viir Däg schbätr en seira Hoimetstadt uff-em Pragfriidhof. Deet hôt’r vo dr Stadt Stuegert a Ehragrab kriagt, wo mr heit noh ôôgucka kôô.
Bedeidong
A graußer Doil vom Flaischlen seim Werk isch stilischdisch em deitscha Impressionismus mit-em Ibrgang zom Naturalismus zuazoordna ond zeigt Vrwandtschaft zo de Dichdonga vom Detlev von Liliencron (1844 bis 1909) ond vom Johannes Schlaf (1862 bis 1941). A zarda Stimmongsmôlerei vorbendet sich mit-ra opdimischdischa Schbruchlyrik, wo leicht eigenglich ischt ond drom an graußa Leaserkreis ôôschbricht. Bsondrs volkstimlich wôrra ischt sei Gedicht
<poem style="font-style:italic"> Hab Sonne im Herzen, ob’s stürmt oder schneit, ob der Himmel voll Wolken, die Erde voll Streit! Hab Sonne im Herzen, dann komme, was mag! Das leuchtet voll Licht dir den dunkelsten Tag.
Hab ein Lied auf den Lippen mit fröhlichem Klang, und macht auch des Alltags Gedränge dich bang. Hab ein Lied auf den Lippen, dann komme, was mag! Das hilft dir verwinden den einsamsten Tag.
Hab ein Wort auch für andre in Sorg und in Pein, und sag, was dich selber so frohgemut läßt sein! Hab ein Lied auf den Lippen, verlier nie den Mut, hab Sonne im Herzen, und alles wird gut.
Noh bis en de 1950er Jôhr isch des Gedicht en de Schual-Leasebiacher abdruckt wôrra, ond an Haufa Schialer hend’s auswendich lerna miaßa.
Zo seine Lebzeida ond au noh a baar Jôhrzehnt drnôch isch dr Flaischlen oinr vo de meischtgleasene Autora em deitschschbrôchiga Room gwäa. Heitzodag ischt’r abr bloß noh wenich Leit an Begriff.
Zwoi vo seine schwäbische Gedicht
<poem style="font-style:italic"> '''No jô! '''
Hôst me halt au blos a’gführt, narr! s ist älles ghopft wie gspronge! zur Abwechsong drom pfeif i jetzt was i m’r z’erst han gsonge.
E-n O’glück ist s jô schließlich net ond au net grad zom schäme, wann i no so vernönftig wär: mi nemme drüber z gräme.
Do stand i ond stand en de Bode me nei, guck d’ Glois naus, ond guck ebbe doch nex rei.
„Verspäteng!“ Natürlich! ond ist’r nô henn, nô bist du womöglich erst net emôl drenn.
Public Enemy
Public Enemy us Long Island, New York ghöre zu de wichtigschte HipHop-Gruppe überhaupt. Mit irer inhaltlig und bolitisch radikale Musig hänn si dr HipHop massgääblig erneuered. Di wichtigschte Mitglider sin dr Lead-Rapper Chuck D, dr Flavor Flav, dr DJ Terminator X und dr Professor Griff. Unterdesse sin Public Enemy nümm seer populär, immerhin hän si aber zäme mit em Moby e Anti-Kriegs-Track namens "Make Love Fuck War" uffgnoo.
Cäsar Flaischlen
Zwoi vo seine schwäbische Gedicht
Drom wann d’emôl wieder so wegroisa witt, nô machet m’r s gscheidter: nô fahr’ i glei mit.
Strôßa, wo sein Nama traget
Strôßa ond Weag, wo nôch-em Cäsar Flaischlen benannt send, geit’s z Berlin, z Ellwanga, z Frankfurt am Main, z Gebbenga en Heilbronn, z Inglfenga, en Leonberg, z Marbach am Neggr ond nadiirlich au en seira Geburtsstadt Stuegert.
Public Enemy
Vom Rolling Stone Magazine isch Public Enemy 2004 uf em 44. Platz uf dr Liste vo de Unstärblige (100 Greatest Artists of All Time) iigreiht worde. Im Johr 2007 si si in d Music Hall of Fame vo Long Island ufgnoh worde.
Peter Dalcher
De Peter Dalcher (* 26. April 1926 z Pessac, Aquitaanie, z Frankrych; † 30. Dezämber 2010 z Zuug; Bürger vo Brattele) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter und Lexikograaf gsy und de föift Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon. Er hät sich aber au starch für Kunscht, Cabaret und Politik intressiert, und sys ganz bsunder Aaligge sind zum äinte d Näme vo Fisch und zum andere di änglische Woort im Schwyzertüütsch gsy.
Läben und Schaffe
De Dalcher isch z Frankrych uf d Wält choo, wo syn Vater für es Schwyzer Undernäme gschaffet hät. Syn Götti isch de Baselbieter Tieläktschriftsteler Traugott Meyer gsy. Gly drufabe sinds i d Schwyz zruggzüglet und uf Zuug go wone; deet hät er au d Primaar- und d Kantonsschuel bsuecht. Gstudiert hät er Gërmanischtik und Anglischtik a den Uniwërsitëëte vo Züri, Basel und Aberdeen (Schottland). Promowiert hät er bim Ruedolf Hotzeköherli über di spaatmittelalterlich Fischerei-Terminology im Zuger Uurkundebuech (usechoo 1957).
1955 isch de Dalcher as Nachfolger vo de Clara Stockmeyer Redakter am Schwyzerischen Idiotikon woorde. Scho vorane hät er as Studänt na untruckts Materiaal vom Idiotikon für s Tüütsch Wöörterbuech (de «Grimm») zämegstellt ghaa. Vo 1974 bis zu synere Pänsionierig 1991 isch er dänn (as Naachfolger vom Hans Wanner und as Voorgänger vom Peter Ott) am Idiotikon Scheffredakter gsy. A der Uni Züri hät er mängs Maal d Voorläsig «Yfüerig i s Schwyzertüütsch Wöörterbuech» ghalte. A der Uni Fryburg im Üechtland hät er ab 1969 de Studänte Mittelhoochtüütsch bypraacht, und 1976 hät er deete de Titulaarprofässer für tüütschi Spraachwüsseschaft überchoo. Es Speziaalinträsse sind d Anglizisme im Schwyzertüütsch gsy; vo dëne hät er e groossi Samlig aagläit, wo jetz im Archyv vom Schwyzerischen Idiotikon z Züri lyt und 2020 online für d Forschig paraatgstelt woorden isch. Bsunders aataa händ ems au d Fischnäme – de Dalcher isch en passionierte Flüügefischer gsy – und Chindervëërsli.
Verhüraatet gsy isch de Dalcher mit de Hanni Dalcher-Gassmann (1926–2019). Er isch für di Freisinige Mitgliid vom Zuger Groosse Gmäindraat gsy, und er isch au im Zuger Kantonsschuelraat gsässe. Ygsetzt hät er si ganz bsunders für d Landschaft vo synere Häimet, für Sankt Verena ob Zuug, für d Morëënelandschaft bi Mänzige oder für s Süremoos uf dem Walchwylerbëërg. Ussert dëm hät de Dalcher e groossi Affinitëët zur Kunscht und Kultuur ghaa. Er isch Presidänt gsy vo de Zuger Kunschtgsellschaft und hät d Kultuur understützt. Er hät sogaar Stuck für s Cabaret Durzug gschribe.
Eerige
De Dalcher isch für sys Schaffe mee as äimaal ggeert woorde. So hät er 1991 der Anerchänigsprys vom Kanton Zug «für syni Verdienscht as Spraachwüsseschafter und syni Tëëtigkäit i kulturelle Veräinigunge» überchoo, me hät 2001 z Fryburg für en e Tagung duregfüert, und me hät em zwoo Fäschtschrifte gwidmet:
Naarüeff hät er au e paar überchoo, am uusfüerlichschte isch dëë:
Uusgläsni Publikazioone
Schwyzerischs Idiotikon
Monografy
Mitaarbet
Uufsätz
Anglizisme-Sammlig
Große Ungarische Tiefebene
Di Großi Ungarischi Diefebeni (Ungarisch Alföld ) isch e flachi Landschaft, wo sich vor allem über Ungarn, aber au über Kroatie, Rumänie, d'Slowakei, d'Ukraine und Serbie erstreckt.
Usdehnig
Z Ungarn längt di Großi Ungarischi Diefebeni vom Nördlige Ungarische Mittelgebirge bis zum Blattesee (Balaton) und umfasst au s Dransdanubisch Hügelland. Vom ukrainische Gebiet ghört numme d'Oblast Dranskarpatie im ungarisch-ukrainische Gränzgebiet dezüe. Z Rumänie gränzt d'Diefebeni im Oste an d'Karpate. Vo Serbie ghört d'Vojvodina dezüe; uff kroatischem Staatsgebiet litt numme e chleinere Deil vo de Große Ungarische Diefebeni.
Geografischi Eigeschafte
D'Landschaft isch fast perfäkt flach, was s Werk vo de Flüss isch. De Bode isch in de Alföld rych an Löss und Sand. Zwei Kilometer vo Tiszasziget (in de Nöchi vo Szeged) litt de diefst Punkt vo de Pannonische Diefebeni, wo zämme mit Gyálarét wenigi Kilometer devo eweg de diefst Punkt vo Ungarn isch und 75,8 Meter über em Meerspiegel isch.
Es git keini wichtigere See (de gröscht See isch de Tisza-tó). Di wichtigste Fließgwässer vo de Große Ungarische Diefebeni sin d'Donau und d'Theiß.
De Bode isch arm an Bodeschätz. Bi Hévíz, Zala, wird aber Erdöl gwunne, wo 90 Brozänt vom Bedarf vo Ungarn däckt.
Flora und Fauna
In de Große Ungarische Diefebeni chömme verschydeni sälteni Pflanze- und Dierarte vor. Under de Dier handelt's sich vor allem um Vögel, Reptilie und Amphibie. D'Großdrappe isch de gröscht Vogel vo Europa; si isch in de Steppe, wo weniger stark bevölkert sin, z finde. In höchere Lage findet mer usserdem Moorfrösch und Schlingnattere.
D'Landwirtschaft broduziert vor allem Weize, Mais, Sunneblüeme und Herdöpfel.
Ungarn
Ungfähr 52'000 Quadratkilometer vo Ungarn ghöre zu de Große Ungarische Diefebeni; dodemit macht si 56 Brozänt devo us und isch di gröschti ungarischi Landschaft. Si gränzt im Norde vo Ungarn an s Nördlig Ungarisch Mittelgebirge und im Weste an s Dransdanubisch Hügelland wie au an s Dransdanubisch Mittelgebirge. Si wird in e nördlige und e südlige Deil glydert.
Di gröste ungarische Städt uff em Gebiet vo de Diefebeni sin Debrecen, Szeged und Nyíregyhaza. Uff de Landschaft ihrem Gebiet liige usserdem Deile vo de Nationalparks vo Hartogágy und Kiskunság.
Slowakei
De slowakisch Deil vo de Diefebeni stellt s Flachland vo Zemplén dar. De slowakisch Name isch Východoslovenská nížina oder Potiská nížina.
Ukraine
De ukrainisch Deil isch s Dranskarpatisch Diefland (Zakarpatska nizovina).
Rumänie
De rumänisch Deil bstoht uss Câmpia Someşului, Crişana und Câmpia Timişului. Oft werre au d'Nordostkarpate, s Apuseni-Gebirge und s Banater Bergland dezüezällt, wo friehner zum Ungarische Chönigrych ghört hän, jetz aber rumänisch sin.
Serbie
De Großdeil vo de serbische Große Ungarische Diefebeni erstreckt sich über d'Vojvodina. Er bstoht uss de Landschafte Bačka, Banat und Srem.
Kroatie
Uff kroatischem Gebiet ghöre d'Landschafte Baranja (südlig vom ungarische Komitat Baranya und Slavonska ravnica mit Srijem zu de Diefebeni.
Sebastian Bürgin
Chartplatzierige
Singles
Alben
Dr Sebastian Bürgin (* 6. September 1986), besser bekannt unter sim Künschtlername Baschi, esch en Schwizer Popsänger. Er esch bi MusicStar 2004 Kandidat gseh ond esch 6. worde.
Bes höt escher de erfougrichscht Kandidat, wo je bi MusicStar metgmacht hed. No emmer esch de Baschi met de Katy Winter zäme, woner bi MusicStar könneglehrt hed. Sini Aube hend bedi Goud ghout ir Schwiiz. 2006 esch de Baschi Kandidat vo de TV-Sändig Der Match gseh. Im Apröu 2007 esch sini eiget TV-Sändig «Baschi National» gstartet. Im Monet druf erschint das mettlerwiile drette Studioaubom «Fürs Volk».
Hohenzollern-Hechingen
Gschicht
Dr Stammvater vu dr Hächengische Linie isch dr Eitel Friedrich IV. (* 1545; † 1605) gsii, e Suhn vum Grof Karl I. vu Hauezollre. Dr Eitel Friedrich het d Stammland vu dr Hauezollre gerbt un dr Sitz vu dr Regierig uf Hächenga glait. Dr Grof het e Schloss böue loo, dert wu speter s Nei Schloss z Hächenga entstanden isch. D Stadt Hächenga isch 1255 vu dr Hauezollre grindet wore.
Em Eitel Friedrich sy Suhn Johann Georg isch anne 1623 vum Chaiser Ferdinand II. in Rychsfirschtestand ghobe wore. Im seli fryndli formulierte Diplom isch bstimmt wore, ass di negschte Erschtgeborene au Firschte wäre. Dodermit isch Hauezollre-Hächenga ne gfirschteti Grofschaft gsii, was ghaiße het, ass d Familie fascht alli Aigedumsrächt ghaa het un dr Chaiser un s Rych kai Yyfluss ghaa het. E basar wenigi Zahlige sin het mer no us alte Verpflichtige mieße laischte. Noch em Dod vum Johann Georg isch d regäntschaft uf sällem sy Suhn Eitel Friedrich II. ibergange. Där isch chinderlos blibe, neie Firscht isch no sy Brueder Philipp wore. Dr Philipp isch zerscht fir e gaischtligi Karriere vorgsää gsii un isch Domherr z Köln un z Stroßburi wore. Är isch anne 1661 Noofolger vu sym Brueder as Firscht wore.
In dr negschte Generazion mit em Friedrich Wilhelm het dr Chaiser Leopold I. bi dr Erbfolg di rächtli Stellig vu dr jingere Sihn un däne ire Noofahre dytli verbesseret. Bishär isch d Rychsfirschtewird mit dr Primogenitur verbunde gsii, des haißt, ass nume dfi Erschtgeborene dr Titel un Rächt gerbt ghaa hän. Ab jetz hän au di jingere Chinder un däne iri Noofahre d Megligkait vu dr Erbfolg kriegt. Dr negscht Firscht Friedrich Ludwig isch anne 1750 chinderlos gstorbe. Do het mer scho di nei Megligkait bruucht. Noofolger isch dr Josef Friedrich Wilhelm wore, ne Kusäng vum letschte Regänt. Au d Ehe vum Firscht Josef Friedrich Wilhelm isch ohni männlige Erb blibe, un sy Neffe Hermann isch 1798 an d Macht chuu. Im nämlige Johr isch d Lybaigeschaft im Firschtedum abgschafft wore. Dur d Sekulariazion 1803 het dr Hermann unter anderem s Chloschter Stette iberchuu. Hauezollre-Hächenga isch 1806 Mitglid vum Rhybund wore un isch dodermit nimi lenger Dail vum Hailige Remische Rych gsii. Em Hermann sy Suhn Friedrich isch dno 1810 neie Firscht wore. In syre Regäntschaft isch Hauezollre-Hächenga 1815 em Dytsche Bund bydrätte, wu uf em Wiener Kongress gschaffe woren isch.
S Firschtedum isch 1806 nit mediatisiert wore, was bi 14.000 Yywohner kai Sälbschtverständligkait gsii isch. D Bietsgwinn dur dr Rychsdeputazionshauptschluss sin bi Hauezollre-Hächenga gring gsii. Bim Firschtedum Hauezollre-Semmerenga, wu vun eme andere Familiedail regiert woren isch, isch des andersch gsii. D Verwaltig isch z Hauezollre-Hächenga nodisno umgstaltet wore, un 1848 isch d Rächtspfläg un d Adminischtrazion drännt organisiert wore. In dr Zyt vor dr Reform hän d Ämter, wu dr firschtlige Beherde unterstellt gsii sin, boodi Ufgabe zäme gmacht. S Firschtedum isch bis 1808 Territorium vum Schwebische Rychskrais gsii.
Dr letscht Firscht vu Hauezollre-Hächenga isch dr Konstantin gsii. Wäg dr Ufständ im Zämehang mit dr 1848er-Revoluzion het er wie au di verwandt Linie z Hauezollre-Semmerenga dur e Bschluss vum 7. Dezämber 1849, proklamiert am 27. Februar 1850, abdankt un s Firschtedum em Schef vu dr hauezollersche Huus, em Chenig vu Preuße, gege ne Lybränte vu 10.000 Taler ibergee. Nocherdani het er im niderschlesische Löwenberg residiert. Vergrabe isch er in dr Stiftschilche Sankt Jakob z Hächenga, dr Grablegi vu dr Hauezollre.
Zum 8. April 1850 isch Hauezollre-Hächenga Dail vu Preuße wore. Di baide Firschtedimer sin zämegfiert wore un hän as Regierigsbezirk Semmerenga di Hauezollersche Land bildet. In dr franzesische Bsatzigszyt noch em Zweete Wältchrieg isch s Land Wirttebärg-Hauezollre mit dr Hauptstadt Dibenga entstande, wu s ehmolig Firschtedum derzue ghert het. Mit dr Bildig vum Sidweschtstaat isch Hauezollre schließli in Bade-Wirttebärg ufgange.
Sarangi
D Sarangi (Sārangī; Hindi: सारंगी; Persisch: سرانگى ) isch e Striichinstument, wo im nördliche Indie, z Nepal und z Pakistan haimisch isch. Si isch ais vo de wichtigste Instrument i de klassische indische Musig, und zimli schweer zum guet spile. D Sarangi werd useme Holzblock gschnitzt und de Resonanzkörper werd denn mitere Tierhut öberzoge, wo de Steg dröberlauft. Vo de Sarangi werd gsait, as si em maiste a de menschliche Stimm gliichi.
Arthur Cohn
Dr Arthur Cohn (* 4. Februar 1927 z Basel) isch e Filmproduzänt, wo scho mehfach mit eme Oscar uszeichnet worden isch.
Harper Lee
D Harper Lee, bürgerlig Nelle Lee (* 28. April 1926 z Monroeville, Alabama; † 19. Februar 2016 z Monroeville ), isch en amerikanischi Schriftstellere und Pulitzer-Briisdräägere gsi. Bis zum Juli 2015 het si nume en äinzigs Buech veröffentligt, To Kill a Mockingbird, dütsch Wer die Nachtigall stört, aber vo däm si 40 Millione Exemplar verchauft worde.
Arthur Cohn
Si worschinlig wichtigsti Produktion isch «Il giardino dei Finzi Contini» (1970, Regie: Vittorio De Sica). Er hed au mehreri Film vom brasilianische Regisseur Walter Salles produziert.
Lohr (Unterelsass)
Lohr (frz. Lohr, dt. Lohr) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Arthur Cohn
Läbe
Är isch mit sine 4 Geschwüsterti in Basel ufgwachse. Nachdäm är sini Matur am ne Basler Gymnasium abgschlosse het u e baar Jahr studiert het, isch är ir Schwiiz aus Journalist tätig gsi. Es paar Jahr lang het är d Sändig "Echo der Zeit" vom Radio Beromünster moderiert. I sine junge Jahr het är sech sehr für e Nahostkonflikt interessiert u är het sogar 3 Büecher drüber gschribe. Hüt läbt är in Los Angeles und Basel und isch Vater vo 3 Ching.
Lohr (Unterelsass)
Gschìcht
Lohr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 847.
Harper Lee
Lääbe und Wärk
D Harper Lee isch s jüngste vo vier Chinder vom Amasa Coleman Lee, eme Rächtsaawalt und Staats-Senator vo Alabama vo dr Demokratischen Bardei, und dr Frances Cunningham Lee, geboreni Finch. Si het 1944 am Huntingdon College z Montgomery Rächtswüsseschafte afo studiere und het scho im neggste Joor uf d University of Alabama z Tuscaloosa gwäggslet. Noch eme Summerkurs 1948 im änglische Oxford über „Die öiropäischi Zivilisazioon im 20. Joorhundert“ het si sich uf d Litratuur afo konzentriere. 1949 het si iir Studium abbroche und isch uf Nöi York go lääbe. 1960 isch To Kill a Mockingbird (dütsch Wer die Nachtigall stört) uusecho und het im Joor druf dr Pulitzer-Briis bechoo. 1962 isch er vom Robert Mulligan mit em Gregory Peck in dr Rolle vom Atticus Finch verfilmt worde. Für e Peck het s en Oscar gee, dr Film het im ganze drei Oscar bechoo. In deene Joor het d Lee iirem Fründ Truman Capote ghulfe, für e Roman In Cold Blood (dütsch Kaltblütig) z röscherschiere. 2015 isch iire zwäit Roman Go Set a Watchman uusechoo.
Lohr (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lohr ìsch. Lohr ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Lohr ghert zem Rhinfrankisch.
Managua
Managua isch d Hauptstadt vu Nicaragua und Verwaltigssitz vum glychnamige Departamento.
Managua in nahuati bedütet „dert, wos e große Wasseroberflechi git“ und bezieht sich uf di große Seeä und Lagunä vu dr Hauptstadt, wo sich öppe 20 Kilometer am Südufer vum Managuasee entlang ziet. D Stadt het meer als e Million Yywohner (Stand 2012), im Balligsruum läbe sogar 2,1 Millione Yywohner, houptsächlich spanischsproochegi Kreole und Wiissi, und isch dodermit di greschti Stadt vum Land und di zweitgreschti Stadt z Zäntralamerika noo Guatemala-Stadt. S Stadtbiet isch mehrfach vu Ärdbebe zerstört worde. S schwerschte het 1972 öber 90 Brozänt vu dr Bausubschtanz zerstört.
S Archiv vu dr nazionale Alfabetisierigskampagne vu Managua isch 2007 i dr Lischte vum Wältdokumäntärb vu dr UNESCO ufgnomme worde.
Massagno
Massagno (lombardisch Masagn) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.
Geografi
Massagno lyt im Nordweschte vu dr Agglomeration Lugano. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion Gerso. Nochbergmaine sin Lugano un Savosa.
Gschicht
Massagno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1146 as Masagnio, 1198 Maxanio. Anne 1804 isch e Dail vu dr ehmolige Gmai Rovello zue Massagno chuu.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Massagno isch dr Giovanni Bruschetti.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Massagno ghert zum Comasco-Lecchese.
Damassine
D Damassine isch e Pfluumesorte, wo uf mittlere Hööchine wachst. Si chunt i de Bäärge z Europa und im Nochen Oschte vor.
D Frucht vom Damassineboum isch violett und nid bsunders gross.
Wenn d Frucht ryyff isch, gheit si vo sälber a Bode, und denn goot me so g uflääse. Im Kanton Jura i dr Schwiiz machtme druus e bsundere Schnaps, wo au Damassine heisst; uf Französisch Eau de Damassine. Das alkoholische Getränk wird im Regischter vo de gschützte Härkumftsagoobe ufgfiört, em AOC (Appellation d’Origine Contrôlée).
Die bekantischti Gägend, wo s hütt d Damassine gitt, isch s jurassische Elsgau.
Quimper Bretagne Occidentale
D Quimper Bretagne Occidentale (bretonisch Kemper Breizh Izel) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Kommunalverbämnd Quimper Communauté un Pays Glazik un dr Gmai Quéménévenun un bstoht us vierzeh Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Quimper.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Venedig
Venedig ( [], venezianisch Venexia oder Venezsia []) isch e Stadt im Nordoschte vu Italie. Si isch d Hauptstadt vu dr Region Venezie un vu dr Provinz Venedig un drait dr Byname La Serenissima („Di Durchlauchtigscht“).
Venedig un syy Lagune stehn syter anne 1987 uf dr UNESCO-Lischt vum Wältkulturerb. Si sin fir e Huffe Chinschtler e starki Inspiration gsii. Hite isch Venedig ai vu dr Stedt, wu am meeschte vu Turischte bsuecht wird, syt hundert Johr isch di wirtschaftlig Struktur vu dr Alötstadt aisytuig uf Tursimus uusgrichtet, derwylscht sich d Induschtri vor allem um Mestre un Marghera uf em Feschtland vis-à-vis konzentriert.
Geografi
D Gsamtflechi vu Venedig lyt bi 414,6 km², dodervu sin 257,7 km² Wasserflechine. Am het d Stadt  Yywohner ghaa. Bi dr Volkszellig 2006 hän vu 268.934 Yywohner 176.621 in dr Stadtdail uf em Feschtland gläbt, 61.611 im historische Zäntrum (centro storico) un 30.702 in dr Lagune. S historisch Zäntrum goht iber meh wie 120 Insle in dr Lagune, wu zwische dr Mindige vu dr Fliss Po im Side un Piave im Norde lyt.
D Stadt Venedig isch i sächs Stadtdail gliidered und däne sait me Sestiere, wo vom Wort sesto (Sächstel) abglaited isch. Cannaregio isch dä Stadtdail, wo am dichtiste besidlet isch. Zu de Stadt ghöred au d Sacca; da sind Gebiet, wo dor Uufschüttige künstlich entstande sind.
Gschicht
Venedig isch bis 1797 d Hauptstadt vu dr Republik Venedig gsii un mit iber 180.000 Yywohner aini vu dr greschte europäische Stedt. Si het bis ins 16. Johrhundert dr grescht Zwischehändler zwische Weschteuropa un em eschtlige Mittelmeer dargstellt un het di meeschte Chriegs- un Handelsschiff unterhalte. Ihre Adel, wu bolitisch dominiert gha het, het profitiert vum Handel mit Luxusware, Gwirz, Salz un Waise. Venedig het sich zum greschte Finanzzäntrum entwicklet, glychzytig het d Stadt iber e Kolonialrych gherrscht, wu vu Oberitalie bis Kreta un zytwys bis uf Zypre gangen isch. No franzesischer un eschtrychischer Herrschaft (1798–1866) isch Venedig 1861 zum Königriich Italie chuu. Anne 1929 isch dr Induschtrikompläx Mestre-Marghera Dail vu dr Comune di Venezia. Di jidisch Gmai isch im Zweete Wältchrieg vernichtet wore. In dr Johr 1965 bis 1970 het d Stadt mit rund 370.000 Yywohner d hegscht Yywohnerzahl ghaa, syterhär isch die aber wider um 100.000 aabegange.
zum Aaluege
Am südlige Ändi vom Markusblatz isch d Biblioteca Marciana, aini vo de grösste Bibliotheke z Italie und aini vo de wichdigste Sammlige för griecheschi, latiineschi und orientaleschi Handschrifte.
D Biennale vo Venedig isch en internazionali Kunschtuusstellig, wo sit 1895 all zwai Johr stattfindet. De Karneval vo Venedig lockt jeds Johr es paar Tuusig Touriste i d Lagunestadt.
Petersbach
Peterschbàch (frz. Petersbach, dt. Petersbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Peterschbàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 15. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Peterschbàch ìsch. Peterschbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Peterschbàch ghert zem Rhinfrankisch.
Commana
Commana (bretonisch Kommana) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Commana lyt im Regionale Naturpark Armorique (Parc Naturel Régional d'Armorique) am Rand vu dr Monts d'Arrée uf ere Hechi zwische 104 m un 372 m iber Normalnull, 48 km vu Quimper un 39 km vu Brest. D Nochbergmaine sin Saint-Sauveur im Nordweschte, Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec im Norde, Plounéour-Ménez im Nordoschte Sizun im Weschte, La Feuillée im Oschte, Saint-Rivoal im Sidweschte, Botmeur im Side un La Feuillée im Sidoschte.
Gschicht
Commana isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Cummanna (1160 Comanna, um 1200 Comana, 1516 Comanha, 1630 Coniana).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Commana ghert zem Bretonisch.
Georg Baselitz
Dr Georg Baselitz (* 23. Januar 1938 z Deutschbaselitz, hüt en Ortsdäil vo Kamenz in dr säggsische Oberlausitz) häisst äigentlig Hans-Georg Kern und isch e dütsche Mooler und Bildhauer.
Lääbe
Er isch in dr Oberlausitz ufgwaggse und het 1956 an dr Hochschuel für bildendi Künst in Berlin-Weißensee (Ost-Berlin) bi de Brofässer Herbert Behrens-Hangeler und Walter Womacka Moolerei afo studiere. Scho im Joor druf het en d Hochschuel wäge „gsellschaftliger Unrife“ uusegheit und er het 1957 in Weszberlin an dr Universidäät vo de Künst bim Brofässer Hann Trier witer studiert. Dört het sich mit de Theorie vom Wassily Kandinsky, Ernst Wilhelm Nay und Kasimir Malewitsch usenandergsetzt. Er isch uf Bariis und Amsterdam gange und het sich mit em Antonin Artaud, Jean Dubuffet und dr Kunst vo „Gäisteschranke“ (Sammlig Prinzhorn) beschäfdigt.
Im Joor 1961 het er dr Künstlernaame Georg Baselitz aagnoo. Zämme mit em Eugen Schönebeck het er en Ustellig z Berlin organisiert und het e Manifest usegee, wo men em spööter s 1. Pandämonische Manifest gsäit het, 1962 häi die bäide s äigentlige Pandämonium (2. Pandämonischs Manifest) veröffentligt. Aber au im „Weste“ häi sini Wärk nit de gsellschaftlige Wärt und Norme entsproche, was 1963 zum Ekla gfüert het. Sini Bilder Die große Nacht im Eimer und Der nackte Mann häi bi sinere erste Äinzelustellig in dr Berliner Galerie Werner & Katz e Skandaal usglööst und si beschlagnaamt worde.
Im Früelig vo 1965 isch dr Baselitz Stipendiaat vo dr Villa Romana z Floränz worde. 1969 het er Der Wald auf dem Kopf gmoolt. Im Joor druf het er in dr Kölner Galerii Franz Dahlem die ersti Ustellig gha, wo nume Bilder, wo uf em Chopf stöön, zäigt het. 1971 isch er uf Forst an dr Wiistrooss züüglet, vier Joor spööter, 1975, ins Schloss Derneburg bi Hildesheim. 2006 het er s Schloss Derneburg an dr amerikanisch Kunstsammler Andrew J. Hall verchauft und isch uf Buech go lääbe, eme Ortsdäil vo Inning am Ammersee in Oberbayre. Am 10. Mai 2009 isch si ersti Freiluftskulptuur Volk Ding Zero im Chloster Dalheim iigweit worde.
Dr Georg Baselitz isch dr Vater vo de Galeriste Daniel Blau und Anton Kern.
Heimberg BE
Geografi
Heemberg ligt am rächte Stade vor Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 31,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,3 % Waud, 31,7 % Sidligsflächi u 2,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Stäffisbuurg, Tuun, Üetedorf, Uttige, Chise, Bränzikofe u Opplige.
Gschicht
Heemberg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1146 aus Heimberc. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,3 % gläge.
Religion
74,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 11,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,1 %, CVP 1,7 %, EVP 5,7 %, FDP 6,0 %. GLP 3,8 %, GP 5,9 %, SP 15,3 %, SVP 33,9 %, Suschtigi 10,6 %.
Gmeindspresidänt vo Heemberg isch dr Niklaus Röthlisberger (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 5529 Ywohner 93,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1 % Italienisch.
George Washington
Dr George Washington [] (* 22. Februar 1732 uf em Guetshoof Wakefield (es het au „Pope’s Plantation“ ghäisse) im Westmoreland County, Virginia; † 14. Dezämber 1799 uf sim Guet Mount Vernon, Virginia) isch vo 1789 bis 1797 dr ersti Bresidänt vo de Veräinigte Staate vo Amerika gsi.
Läbe
Im Amerikanische Unabhängigkäitschrieg vo 1775 bis 1783 isch er dr Oberbefäälshaaber vo dr Kontinentalarmee gsi.
Er isch äine vo de Gründerväter vo de USA gsi und Vorsitzende vo dr verfassigsgääbende Philadelphia Convention im Joor 1787.
Sini Entschäidige wäärend sinere Bresidäntschaft häi d Entwigglig vo dr Veräinigte Staate vo Amerika as republikanischi Demokratii bis hüte brägt. Er het vor allem druf aane gschafft, ass es e handligsfähigi Zentralgwalt gäb de Äinzelstaate und em Kongräss gegenüber, und er het mit Präzedänzfäll d Kompetänze vom nöije Bresidänteamt bewusst erwiteret.
Dr Washington het zur Zwäihundertjoorfiir vo de Veräinigte Staate am 11. Oktober 1976 postum „für d Vergangehäit und d Gegewart“ dr höggst Dienstgrad vom ene General of the Armies of the United States überchoo.
Gams SG
Gams isch e politeschi Gmaind im Waalchrais Werdebärg vom Kanton Sanggale i de Schwiiz.
Geografii
S Dorf liit im Werdebärg a de Hoptstross 16, wo vom Rhintl uf Wildhuus ufi und witer is Toggeburg füert.
D Nochbergmaind sind Sennwald, Bugs, Grabs und Wildhuus-Alt Sanktjohann.
Gschicht
Im 10. Johrhundert sind Bsitzige z Gams vom Stift Aisidle und spöter vo de Abtei Disentis verbrieft. S Dorf isch dänn in Bsitz vo de Freiherre vo Sax cho. D Herrschaft Hochesax isch am Endi vom 14. Johrhundert vo de Habsburger öbernoo wore.
Im Alte Zürichrieg isch es z Gams 1446 zum ene bluetige Gfächt choo. Appezäller und Toggeburger sind vo öschtriichische Truppe under em Hans vo Rechberg wuchtig zruggschlage wore, hend aber öber drühundert Maa verlore.
Manuskript
Under Manuskript oder Handschrift verstoot mä in dr Bibliothekswüsseschaft oder in dr Edizionsfilologii handgschriibeni Büecher, Brief oder anderi Publikazioonsforme (vo ‚vo Hand Gschriibnigs‘).
Wenn Färnsee- und Radiobidrääg in druckter Form zur Verfügig gstellt oder zum Aabelaade im Internet aabote wärde, reedet mä vom ene Sändemanuskript oder ere Zitig.
Gschicht
Bis dass dr Buechdruck erfunde worde isch, si Handschrifte die äinzigi Form vo schriftlige Publikazioone gsi. Im ängere Sinn verstoot mä drunder nume Wärk, wo mit Dinte und äänlige Farbe uf Papyrus, Pergamänt oder Babbiir gschriibe worde si und nit z. B. Doondaafele oder Inschrift, wo in Stäi gmäisslet si. D Litratuur vo dr Antike und vom Middelalter isch fast usschliesslig handschriftlig uf Papyrus, Pergamänt und Babbiir überliiferet.
Middelalterligi Teggst si vilmol in Sammelhandschrifte zämmegfasst worde. D Vorstellig vom Äinzelbuech as dr tüpische Existänzform vom e „Wärk“ as Monografii het s in dr hütige Form nonig gee. Dr Kodex isch e materielli Form vo dr Ufbewaarig vo verschiidene Schriftsache gsi, wo au vilmol dekoriert worde si. Es isch woorschinlig au vorchoo, ass d Bsitzer vo sonige Codices alles Material oder „Wüsse“ über e bestimmte Gegestand oder Thema (z. B. hööfischi Ridderlitratuur) so vollständig wie mööglig häi welle sammle. E bekannts Bischbil für daas isch s Ambraser Heldebuech vom Aafang vom 16. Joorhundert, en anders us dr Middi vom 14. Joorhundert isch d Sammelhandschrift mit dr Signatur Ms. germ. quart. 284 in dr Staatsbibliothek z Berlin, wo under anderem zwäi Teggst vom Tristan-Stoff überliiferet: Dr Tristan vom Dichder Gopfriid vo Stroossburg und im Ulrich vo Türheim si Tristanfortsetzig. D Buechwüsseschaft und d Kodikologii erforsche die verschiidene konzepzionelle oder zuefällige Aalaagbrinzip vo Mischhandschrifte und Sammelhandschrifte.
Standard-Manuskript
D Verlääg verlange vo Autore hüfig ass si für d Manuskript, wo si iiräiche, bestimmti formali Richtlinie iihalte. E Standard-Manuskriptsit het zum Bischbil 30 Ziile mit je 60 Aaschlääg (au Leerzäiche) und sött mit eme 1,5-fache oder dobblete Ziileabstand und ere 12-Punkt-Schriftart gschriibe si. E Manuskript, wo sich an die Vorgabe haltet het öbbe 1800 Zäiche bro Site, je noch em Schrifttüp e chli mee oder weeniger.
Die stränge formale Vorgabe für Typoskript wärde noodinoo vo gnaue Aagoobe vo dr Zaal vo de Zäiche und vorberäitete elektronische Formatvorlaage für Autore abglööst.
Wasser (chinesische Astrologie)
Wasser isch äins vo de fümf Elemänt in dr chinesische Fümf-Elemänt-Leer. Zämme mit Holz, Füür, Ärde und Metall wird s as e Chraft im Sinn von ere Entwicklig verstande.
Usprünglechi Bedütig
Wen ds Elemänt Wasser mit herrsche afoht und dr Keiser i dere Zit zueloht, dass d Deiche dürstoosse wärde und grossi Fluete chömme, de wird sini Keiserin und angeri hochi Damene stärbe, meh wird viu hohli Vogueier finge, d Junge vode Fäudtier wärde unfruchtbar blibe und die Schwangere Fäugeburte erlide.
Grundverbingig
Ds Elemänt Wasser hängt mit dr Johreszit Winter zämme. Inere aute Schrift heissts: "Dr Himmu wirds azeige, wen d Zit fürs Wasser rif isch. Den wird d Farb schwarz si müesse und aui Handlige wärde unger däm Zeiche ds Wasser steit." Schwarz oder Siubergrau wird d Lieblingsfarbe vode Wassermönsche si, bsungers i Chrankheitstage. Schwarz cha i däm Fau mitdr Dunkuheit vom Wäutruum zämmehänge, darum isch äs töifs Ueutramarinblau ä besseri, moderneri Farbentsprächig. Wasser wird mitem Norde i Verbingig brunge, Wassermönsche sötte i Hüser läbe, wo nach Norde luege, sie sötte mitem Chopf nach Norde schlofe und ir Stiui vor Mitternacht die verborgeni Sunneehre. Wasser hängt mit sauzigem Gschmack und fuligem Grüche zämme. Äs isch mit Räge verbunge und darum wärde Wassermönsche die heilende Rägegüss vom Himmu aus geistigi Erquickig empfinge. Sie sötte Rägewasser trinke und drin bade, sötte sich ganz vor göttliche Gnad düretränke loh, wo die mönschliche Seu fruchtbar macht. Wasser steit im Stärnepalast vom Dunkle Chrieger. Äs isch mitem Mond verbunge, mit Merkur, mitem Herrscher Chin Shih Huang Ti. Äs isch äs sterchers Yin. Wasser het mit dr Furcht ds tüe, mitem Ohr näbe eurer Schläfe undem Mark i eune Chnoche. Eui Opfer sötte euch ufne Brunnerand lege. Aui Söi und Schaletier si Kreature vom Wasser. Hirse isch eui Spiis und eui Instrumänte sid Waage. Eui Glückszau isch sächs. D Arbeit steit mitem Wasser i Verbingig und wen ds Wasser d Wäut beherrscht, si isches ä Zit vor ruige Regierig.
Modärni Bedütig
Aui, wo ir Johreszit gebore wärde, gseh ds Ideaubiud vom Mönsch instinktiv aus Trostspänder. Wen sie sich ganz i sich vertöife, de wärde sie feststeue, wie wichtigs für sie säubst isch - und drüber use für die ganzi Wäut - ,die Verzwiflete und Benachteiligte wiene Muetter ds tröste, wifachi, ehrlechi Gfüeu ds pflege, rasch uf d Nöte vo angerne idsgoh und de eigene Fründe und Arbeitskollege warmhärzigi Zueneigig ds schänke. Ihri grossi Läbensufgab gseh sie so: Dr Ufruehr vode Ängst und dr Frucht ide eigene Igweide ds beschwichtige, ufem Meer vor Rueh ds wandle und d Seu ide ewige Träne ds bade, us dene mir gebore si und zu dene mir aui zrüggchehre müesse.
Ice-T
Dr Ice-T (* 16. Februar 1958 z Newark/New Jersey USA als Tracy Marrow) isch e bekannte Rapper und Schauspiler. Är bezaichnet sich sälber als "inventor of crime rhyme", und si wichtigi Rolle als Pionier vom Gangster Rap isch unbeschtritte. Sit sim zwaite Album "Power" (1988) hed är immer wider au bolitischi Täggscht gschribe. Är hed scho frie au als Schauspiler gschafft (zersch als Rapper in de Film "Breakin'" und "Breakin' 2 - Electric Boogaloo"); schliesslig hed er in "New Jack City" vom Mario Van Peebles e Hauptrolle übernoo. Wyteri Rolle in Film vom Abel Ferrara und andere hed zwor nid zum groosse Erfolg als Kino-Schauspieler gfiert; derfür hed er sich au als TV-Schauspieler könne etabliere, unter anderem in "Players" und "Law and Order".
Är hed au e Heavy Metal-Band namens Body Count; ir Lied "Cop Killer" hed zum Skandaal gfiert und dr Ice T hed si Blattevertraag bi Warner Brothers verlore.
Dr Ice T isch au Mitglid vo de Gruppe Analog Brothers und SMG. Sy Posse oder Crew haisst Rhyme Syndicate. Vili ehemologi Mitglider vom Syndicate sin hüt bekannti Rapper, unter anderem d Nikki D und dr Everlast.
Samedan
Samaade (dütsch Samaden; ofiziel oberängadinisch: Samedan ) isch e Gmaind im Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Maloja, wo en Dail vom Oberengadyn umfasst.
S Dorf Samaade sälber lyt uf dr linke Syte vom Inn, zwüschet Celerina und Beever. Bi Samaade flüsst dr Flaz, wo vo Pontresyna usem Bernynagebiet abechunt, unden a dr Pischte vom Flugplatz Samaade vo rächts in Inn ine. Und au dr Champagnabach mündet fascht a dr glyche Stell in dè Fluss, und zwar bim Ried und em See, wo hinder em Sytedamm vom Inn entstanden isch. S Wasser vom Champagnabach wird imene Chraftwèèrch bi Gravatscha usgnützt. Vo links flüsst dr Beverynbach näbet Beever em Inn zue, und i dem Bach isch d Gmaindgränze vo Samaade zu Beever.
Dr Flaz hät i vilne Jaar ufem Gebiet vo Samaade mit starche Hoochwasser Schaade agrichtet. Sid 1875 hät me-n-en mit Däntsche probiert abz’halte, aber erscht die grössere Dämm, wo vo 1956 bis 1958 bout worde sind, händ mee Würkig zäigt. Bi neue Hochwasser i dr jüngere Zyt hät me gse, das au die Schutzboute vilech mol z wenig gross sind, und so hät dr Kantoon dr Gmaind Samaade befole, bis ane 2005 en besseri Löösig für das Probleem z finde. Do hät d Gmaind en grosszügegi Variante pschlosse, und so isch dr Flaz vo Punt Muragl aa ines ganz es nöis Flussbett gläit worde, wo uf dr Oschtsyte vom Flugplatz dure gaat bis zu dr nöje Mündig in Inn drüü Kilometer wyter unde. Im alte Flusslauf, wo früener mit herte Schteimuure verbout gsi isch, isch en chlyne Bach mid ere wytere, natürleche Auelandschaft. Das Projäkt isch die gröschti Verlegig vomene Fluss in dr Schwiiz sid 80 Jaar gsi.
S Auegebiet am Inn bi Samaade, vom Golfplatz am Flaz bis zum Gravatschasee und uf Beever abe, isch en wichtige Platz für t Wasserfögel. Es isch eis vo de Wasserfogelgebiet, wo i dr Schwiiz nazionaali Bedütig händ, und s äinzige im Pündnerland. S Wassergebiet vo Sameede isch für de Naturschutz und speziell als Raschtplatz für d ”Limikoole“, das sind d Waatfögel, wichtig; und es isch au es guets Bruetgebiet für Zwärgtaucher und d Rejeränte. . D Qualitèèt vom Biotoop isch wider verbesseret worde, wo d Gmainde Samaade und Beever agfange händ, em Inn, wo sid em Jaar 1850 in es baar Projäkt für de Hochwasserschutz kanalisiert worden isch, a gwüssen Oorte wider mee Platz z ggèè und en – wie me dèm i dr Spraach vo de Landschaftsplaaner säit – z ”revitalisiere“. T Auegebiet bi de Mündige vom Flaz und vom Beveryn sind vergrösseret worde und händ jetz grossi Chiisflechene, wo für d Dier guet sind.
Bi dr Geografy vom Gmaindgebiet vo Samaade falt uuf, dass es zwai grossi Tail hät. Dä Ruum, wo s Dorf Sameede sälber drin lyt, gaat uf baide Syte vom Daal bis ganz uf d Bärge ufe. Im Nordweschte, über em Dorf, gaat s Gmaindgebeit oben a dr Alp Clavadatsch, dr Alp Muntatsch und em höch glägen Dääli Valletta bis zum Piz Ot; dèè romaanisch Name heist uf Düütsch «Höche Bärg»; dr Gipfel vom Piz Ot hät d Höchi vo 3247 Meter über Meer (m.ü.M.). D Wälder oben am Dorf sind als Ruezoone für’t Wilddier und Schutzgebiet für t Pflanze definiert.