cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Württemberg
d Grafschaft bis anne 1495
Im 12. Johrhundert hänn d'Württeberger e Grafeamt kriegt. Anne 1250 sin mitm End vu de Stauferherrschaft z Schwoobe d'Vorussetzige gschaffe gsi, daß sich d'Grafschaft Württeberg het chönne territorial usbreite. Durch d'Hochziit vum Graf Ulrich I. mit de Mechthild vu Bade im Johr 1251 isch de spööteri Hauptstadt Stuegert zu Württeberg chu. De Graf Ulrich III. (1325 bis 1344) het dann d'Herrschaft no widder vergrößeret. D'Schlacht bi Döffinge hän d'Württeberger gwunne, un so het de Graf Eberhard II. am 23. August 1388 d'Macht vum schwöbische Städtebund breche chönne. Si Noochfolger, de Eberhard III. (au Eberhard de Milde gnännt, 1392 bis 1417) het d'Grafschaft Mömpelgard dezuekriegt, wiil er si Nochfolger, de Eberhard IV., de Henriette vu Mömpelgard am 13. November 1397 für d'Ehe versproche het.
Am 25. Januar 1442 isch de Nürtinger Vertrag zwischem Ludwig em Erschte un sim Brueder Ulrich V. gschlosse worde. Dört isch bschlosse worde, daß de Ulrich V. de Stuegeter Teil kriegt, mit de Städt Cannstatt, Göppinge, Marbach, Neuffe, Nürtinge, Schorndorf un Waiblinge. De Ludwig I. het de Uracher Teil kriegt mit de Städt Balinge, Calw, Herreberg, Münsinge, Tuttlinge un Tübinge. Mömpelgard isch, nochdem d'Muetter vu däne beide Grafe, d'Henriette vu Mömpelgard, gstorbe isch, anne 1444 im Uracher Landesteil zuegschlage worde.
Mit em Münsinger Vertrag vum 14. Dezember 1482 un em Esslinger Vertrag vum 2. September 1492 isch im Graf Eberhard vu Württeberg-Urach, de spöötere Herzog Eberhard im Bart, glunge, d Teilig wider ruckgängig z'mache. De Eberhard het keini Chinder ka un isch Ellai-Herrscher vum widervereinigte Land worde. D'Nochfolg isch uf de amtierend Graf vu Württeberg-Stuegert, de Eberhard IV., festglegt worde. Sälle het aber nit ellai dörfe herrsche, sondern hätt mit eme Zwölferusschuß us de sogenannte Ehrbarkeit, de Vertreter vu de adlige un nit-adlige Ständ im Land, regiere solle.
s Herzogtum vu 1495 bis 1806
Am 21. Juli 1495 isch d'Grafschaft Württeberg ufm Reychstag z Worms vum Kaiser Maximilian I. zum Herzogtum erhobe worde. Im gliiche Johr het de Eberhard I. (Eberhard im Bart) im Herzogtum sini erschti Landesordnig geh. Nach sim Tod 1496 um em Putsch vu de sogenannte Ehrbarkeit gege de Eberhard II. anne 1498 isch de erschdi Hälfti vum 16. Johrhundert unter em Herzog Ulrich vu Krise un militärische Usenandersetzige kennzeichnet gsi. Erscht unterem Herzog Christoph hänn si e End gfunde.
Nach Stüürerhöhige isch es 1514 zu Ufständ vu de Buure chu, wu de Ulrich bluetig nidergschlage het. Im gliiche Johr isch de Tübinger Vertrag gschlosse worde, wu als wichtigschts württebergisches Verfassigsdokument gelte duet un bis 1806 Gültigkeit ka het.
De Herzog Ulrich het 1519 de freyi Riichsstadt Reutlinge überfalle. Do druf ane isch er vu de Truppe vum Schwöbische Bund unter Aafüehrig vu sim bayrische Schwooger Herzog Wilhelm IV. us Württeberg vertriibe worde. Erscht anne 1534 isch es ihm glunge, si Land zrugg z'erobere. Ghulfe het ihm dodebi de hessisch Landgraf Philipp I., wu gege de östriichisch Statthalter Philipp in Krieg zoge isch un in de Schlacht bi Lauffe gwunne het. Trotzdem isch de Ulrich nach em Vertrag vo Kaade vu de Habsburger abhängig bliibe.
Wu de Ulrich us em Exil zrugg chi isch, het er ab 1534 d'Reformation in Württeberg iigführt. Do debi hänn ihm de Reformatore Ambrosius Blarer, Johannes Brenz un Erhard Schnepf ghulfe. Am Aafang isch de württebergischi Reformation e Versuech gsi, di zwinglianischi un di lutherischi Usrichtig z'verbinde. Aber wu de Blarer 1538 entloh worde isch, isch de Weg frey gsi für e rein lutherisch prägti Fürschtereformation, wu mit de Säkularisierig vum Kircheguet zämme duuregführt worde isch.
De Herzog Christoph het de Ufbau vu de staatliche Strukture, wu de Eberhard I. aagfange het, konsequent widdergführt. Viili Regelwerk un Gsetz sin unter sinere Regentschaft gschaffe worde. Bsunders z'erwähne isch de großi Chilcheordnig vu 1559, wu alli bisherige staatliche un kirchliche Regelige kodifiziert un erwiteret het. Wu im Christoph si Sohn, de Herzog Ludwig 1593 ohni Chind gstorbe isch, isch d'Herrschaft uf de Friedrich I. us de Siddelinie Württeberg-Mömpelgard übere gange. Sini Politik isch druf usgrichtet gsi, d'Privilegie vu de Ehrbarkeit iizschränke un de Adel wider z'stärke. Des un sini merkantilistischi Wirtschaftspolitik wise de Friedrich klar als Verdredder vum früehe Absolutismus us. Unter sim Baumeischter Heinrich Schickhardt sin vili Bauwerch im Stil vu de Renaissance entstande.
Im drissigjährige Krieg vu 1618 bis 1648 het Württeberg zu einere vu de meischtbetroffene Regione ghört. Ab 1628 isch s'Land mehr oder weniger duurhaft unter de Kontroll vu fremde Truppene gsi. Durch s'Restitutionsedikt vum Kaiser Ferdinand II. het Württeberg ungfähr e Drittel vu sim Territorium verlore. Nach de Schlacht vu Nördlinge 1634, wu s'württebergisch Heer uf de Sidde vu de unterlegene Schwede kämpft het, isch es zu Plünderige un Brandschatzige im Land chu. De Herzog Eberhard II. isch uf Stroßburg ins Exil gflohe. Hindenooch isch d'Land durch Armuet, Hunger un durch d'Pestepidemi 1637 entvölkeret worde (ca. 120.000 Iiiwohner 1648 gege 350.000 im Johr 1618).
Mit em Westfälische Friide 1648, wu de württebergische Gesandte Johann Konrad Varnbüler d'territoriali Widerherstellig vum Land in sine alte Grenze usghandlet het, het de Widerufbau un d'Widerherstellig vu de wirtschaftliche un administrative Strukture vum Land aagfange. De hänn sich stark an de Gegebeheite us de Ziit vor em Krieg usgrichtet, hänn aber d'Stellig vu de Ehrbarkeit wider gstärkt.
Am End vum 17. Johrhundert isch Württeberg in de kriegerische Usnandersetzige vum Dütsche Riich mit Frankriich in de Pfälzer Erbfolgkrieg, de fümft östriichisch Türkekrieg un de Spanisch Erbfolgekrieg iinezoge worde. Im Weschte isch es debi zu große Verwüeschtige durch d'marodierendi Truppe vum französische General Ezéchiel de Mélac chu, zum Biispil 1692 bi de Zerstörig vum Schloß un vu de Kloschteraalage in Hirsau. D'Regentschaft vum Herzog Eberhard Ludwig, wu de Vadder numme nüün Monet nach sinere Geburt verlore het, war e starke Kontrascht un glichzitig Nährbode für de sich bildendi württebergischi Pietismus gsi. Dodezue hänn vor allem de prunkvolli Bau vum Schloss Ludwigsburg ab 1704 ghört, wu sich de Eberhard Ludwig mit sinere iiflussriiche langjährige Mätresse Wilhelmine vu Grävenitz nidergloh het, während sini Ehefrau widderhin in Stuegert blibe isch. E Provokation vu de herrschende Kreise un vu de Moralvorschtellige isch sicher au d'Aasidlig vu de 1700 us Frankriich vertribene Waldenser gsi, un d'Verlegig vu de Hauptstadt 1724 ins dörtmols satirisch hüffig als „Lumpeburg“ gnännt Ludwigsburg.
De Noochfolger vum Eberhard Ludwig, wu sii einzige Sohn un Enkel scho weggstorbe sin, isch 1733 dä Karl Alexander us de Siddelinie Württeberg-Winnetal gsi, wu zu de katholische Chilche konvertiert isch. De Karl Alexander, wu bereits zwölfjährig in de kaiserlichi Militärdienscht iitrette isch un dört dann mit 33 zum Generalfeldmarschall ernannt worde isch, het duch sini aadauernde militärische Engangements un sim ufwändige höfische Stil e hoche Finanzbedarf ka, un het wäge däm de Jud Joseph Süss Oppenheimer zu sim Finanzberater mit witgehende Entscheidigsbefugnis in de Wirtschafts- und Finanzpolitik vu sim Land gmacht.
Nach em unerwartete Tod vum Karl Alexander am 12. März 1737 isch dä als "Jud Süss" diffamierti Oppeheimer no am gliiche Tag festgnu worde. De Prozeß gege ihn, wu sich de ufgstaute Niid un Hass vu de evangelische württebergische Oberschicht gege de Oppeheimer un de katholisch Herzog entlade het, het mit sinere Hiirichtig am 4. Februar 1738 g'endet un het stark antisemitischi Züg ka.
Bim Tod vum Karl Alexander isch si Sohn un Nochfolger Herzog Karl Eugen grad nün Johr alt gsi. Er isch z Brüssel ufgwachse un isch vu 1741 bis zu sim eigentliche Amtsaatritt anne 1744 am Hof vum Friedrich dem Großen z Potsdam un Berlin erzoge worde. Vu sim Amtsaatritt im Johr 1744 bis um 1770 isch de Karl Eugen e stark absolutistisch prägte, despotische Herrscher gsi, wu kei freyi Meinigsäußerig un Opposition duldet het. Sini tyrannischi Art isch au in de früehe Werk vum Friedrich Schiller reflektiert worde, wu 1759 z Marbach uf d'Wält chu isch. Politisch het sich de Karl Eugen im sibejährige Krieg de Habsburger aagschlosse, gege d'Preuße. De ussepolitischi Niderlag bi Kriegsend 1763 un des dodemit verbundeni innepolitischi Widererstarke vu de Ehrbarkeit un sini durch de prunkvolle Regierigsstil zerrüttete Staatsfinanze hänn de Karl Eugen zum Umdenke zwunge.
Zu sim 50. Geburtstag 1778 het er selber de Neuaafang un d'Umkehr usgruefe. Abrüstig vum Heer, ussepolitischi Zrugghaltig un d'Rückfüehrig vu de Staatsusgabe uf de eine Sidde un d'Förderung vum Bildigswese un de Kultur uf de andere Sidde sin d'Eckpfiler vum zweite Teil vu sinere Regierig bis zu sim Tod 1793 gsi. De Wendi het s'Volk sinere zweite Ehefrau Franziska vu Hoheheim zuegschribe, wu in morganatischer Ehe mit ihm verhüürotet gsi isch un bis hüt no im Volk verehrt wird.
Noch sim Tod hänn sini beide Brüeder, de Ludwig Eugen un de Friedrich Eugen, s'Land für jewiils zwei Johr regiert, bevor d'Regentschaft uf de spötere König Friedrich I. übergange isch.
Endi vum 18. Johrhundert isch Württeberg vor große territoriale Veränderige gstande. Im Pariser Vertrag vum 20. Mai 1802 sin de 1793 vum revolutionäre Frankriich annektierte linksrheinische Bsitzige Mömpelgard (Montbeliard) un Reycheweyer (Riquewihr) endgültig an Frankriich abgeh worde. Gliichzittig sin aber au Gebietserwidderige zuegsichert worde, wu 1803 un 1806 nach em Riichsdeputationshauptschluß un de druf folgende Medatisierig un Säkularisation umgsetzt worde sin. Zahlriichi kleini Herrschafte sin ufglöst worde un em Herzogtum Württeberg iiverleybt worde. Gliichzittig isch Württeberg zum Kurfürschtetum erhobe worde.
s Königriich Württeberg vu 1806 bis 1918
Mit Wirkig vum 1. Jänner 1806 isch Württeberg zum Königriich erhobe worde. D'Gebietszuewächs vum Land sin durch de Wiäner Kongress 1815 völkerrechtlich bestätigt worde. De erscht Chönig Friedrich I. het sich ab 1805 mitm Napoleon verbündet un het sich 1812/1813 an sällem sim Krieg gege Russland beteiligt, us däm vu 15.800 württebergische Soldate numme no e baar Hundert heimchu sinn. Sini Büdnistreui mit em Napoleon het ihm großi Handligsfreyheit in de Innepolitik gsicheret. S'Zil isch gsi, de Staat z'modernisiere un d'Privilegie vu de Ehrbarkeit in Altwürtteberg un de Adlige in de neue Gebiet abzschaffe.
Mit em Amtsaatritt vu sim Sohn Wilhelm I. am 30. Oktober 1816 isch es zumme Politikwechsel chu. De Wilhelm het e Amnesti erloh, het d'Stüüre aabegsetzt un het 1819 e umfassendi Verwaltigsreform uf de Basis vunnere neue moderne Verfassig duuregsetzt. Zämme mit sinere Frau Katharina, e Tochter vum russische Zar Paul I., isch d'Politik vu de erschte Johr stark uf d'Linderig vu de wirtschaftliche Not vu sine Untertane usgrichtet gsi. D'Katharina, wu am 9. Jänner 1819 im Alter vu numme 30 Johr gstorbe isch, het sich mit großem Engagement de soziale Fürsorg gwidmet ka. Si het s'Katharinestift als Maidlischuel, s'Katharinehospital, de württebergischi Landessparkasse, d'Universität Hoheheim un wideri Institutione gründet.
De Karl, wu d'Regierig am 1864 aatrete het, isch e Verfechter vu de Bildig vume dütsche Nationalstaat gsi, wu 1871 mit de Gründig vum Kaiserreych verwirklicht worde isch. De politische Machtverluscht vum Land und vum Herrscherhuus, wu mit de Reychsgründig zämmegange isch, isch durch de starki Bsinnig uf d'württebergischi Identität kompensiert worde. Württeberg isch als Folg devu scho in de Monarchi demokratischer organisiert gsi als Preusse un anderi dütschi Bundesstaate. De ledschdi württebergischi König Wilhelm II. isch wäge däm nach sinere Abdankig am 9. November 1918 in de Bevölkerig zimlich aagseh gsi.
Freyer Volksstaat Württeberg vu 1918 bis 1933
Noch em Erschte Weltkrieg un noch em Amtsverzicht vum König Wilhelm II. isch am 9. November 1918 de Volksstaat Württeberg usgruefe worde. Chef vu de provisorische Regierig isch de Sozialdemokrat Wilhelm Blos gsi. De neui Verfassig isch am 26. April 1919 verabschiidet worde. Bi de erschte Wahle sin s'Zentrum, d'SPD, de Demokratischi Volkspartei, we d'DDP z Württeberg gheiße het, un bürgerlichi Regionalparteie als stärkschdi Fraktione gwählt worde. Bis 1933, wu d'Nationalsozialischde d'Macht übernoh hänn, isch s'Land vu bürgerliche Koalitione regiert worde. D'SPD isch in de Opposition bliibe; de Oppositionsfüehrer isch ab 1924 de Kurt Schumacher gsi. Bi alle Riichstagswahle isch s'Ergebnis vu de NSDAP düttlich hinterem Gsamtergebnis im Riich zrugg blibe.
Württeberg unter de Diktatur vum Nationalsozialismus 1933 bis 1945
Nochdem d'Nationalsozialischde am 30. Jänner 1933 d'Macht übernoh hänn, het d'Riichsregierig am 8. März de Dietrich vu Jagow als Riichskommissar für d'württebergischi Polizey iigsetzt. D'Polizey het dann viili us de Opposition feschtgnu un ins Konzentrationslager Heuberg brocht. Am 15. März isch de Gauleiter vu de NSDAP, de Wilhelm Murr, zum Staatspräsident gwählt worde. S'Ermächtigungsgsetz vum 24. März un s'„Gsetz zur Glichschaltig vu de Länder mitm Riich“ vum 31. März hänn zu de Bedüddigslosigkeit vu de Länder gführt. Württeberg isch mit de Hohezollerische Länder in eme "Gau vu de NSDAP Württeberg-Hohezollere" zämmegfasst worde. De planti Umwandlig in e "Riichsgau" isch aber nie gmacht worde.
We im Rest vum Riich isches zu de Verfolgig un de Vernichtig vu de Jude, zu de Usschaltig vu de Opposition, zu de Gliichschaltig vu de Verwaltig un zu de Emigration chu. Widerstandskämpfer us Württeberg sin zum Bispiil de Georg Elser, d'Gschwister Hans un Sophie Scholl, d'Brüeder Berthold un Claus Schenk Graf vu Stauffeberg, Fritz Elsas, Lilo Herrmann, de früehere Staatspräsident Eugen Bolz un de Hermann Medinger. Im Bombekrieg vum Zweite Weltkrieg ab 1944 hänn au d'Städt un Gmeindene vu Württeberg unter de verstärkte Bombadierunge glidde; am 4. Dezember 1944 isch Heilbronn fascht vollständig kaputt gmacht worde.
Schlacht von Leuktra
Mit dr Schlacht bi Leuktra het dr Thebanisch Chrieg zwüsche Sparta mit sine Verbündete und Theebe mit sine Verbündete im Joor 371 v. d. Z. aagfange Dr thebanisch Fäldher Epaminondas het zum erste Mol die Schiefi Schlachtornig iigsetzt und eso die spartanischi Armee gschlaage, wo as umbesigbar gulte het.
Die bäide Armeä si bi Leuktra ufenanderdroffe. Das isch e chliine Stadt in Böozie in dr Nööchi vo Thespiai und öbbe 10 km vo Theebe äwägg. De spartanischi König Kleombrotos I. isch i de schlacht gfalle. Mit däm Siig häi d Thebaner die spartanischi Vorherschaft über Griecheland broche, wo existiert het, sit dass d Spartaner dr Peloponnesisch Chrieg gwunne häi.
Aber au d Machtstellig vo Theebe het nid lang ghebt. Under em Philipp II. het sich Makedonie zur Hegemonialmacht in Griecheland ufgschwunge.
Priesterbruderschaft St. Pius X.
D’ Priaschterbriaderschàft St. Pius X. (làtiin. Fraternitas Sacerdotalis Sancti Pii X, Kìrzel FSSPX; umgàngsschprààchlig oft Piusbriaderschàft odd’r Piusbriader) ìsch a Priaschterverainigung vu kàthoolischa Tràdizionàlischta. Grìnda worra-n-ìsch sa ànna 1970 vum Arzbischoof Marcel Lefebvre z’ Ecône ìm Schwiizer Kàntoon Wallis. Ìhra Hàuiptziil ìsch d’ Üüssbìldung vu reemisch-kàthoolischa Priaschter, wo d’ làtiinischa Mass vu 1962 abhàlta. Mìt dr Zitt hàt d’ Briaderschàft ìmmer mehr Priaschter gwäijt un hàt zàhlriicha Seelsorgazäntra-n-ìn dr gànza Walt grìnda, wo „Priora“ haissa. Ìn jeedem Prior laawa zamma mehrera Priaschter ìn Gmainschàft un versorga ìn da Glàuiwiga ìn da Kàpalla, wo mìt’m Prior verbunda sìnn. Sa lehra àui àn da Schüala vu dr Briaderschàft. Dr Sìtz vu dr Piusbriaderschàft bfìndet sìch hìtt z’ Mänzinge-n-ìm Kàntoon Zuug.
D’ Priaschterbriaderschàft betràchtet sìch àls Bschtàndtail vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch, àwwer lehnt s’ Zwaita Vàtikànischa Konzil (1962–1965) àb, un bsunders d’ näija Lehra um dr Religioonabund, Religioonsfräihait, Kollegialitäät vu da Bischääf so wia d’ Litürgiireform, wo-n-uff Ànordnung vum Konzil äntschtànda-n-ìsch. Dia Näijhaita betràchtet sa àls „modärnistisch“; sìe datta-n-a Bruch dàrschtälla mìt wàs d’ Kìrìch bisharig glehrt hàt. Schtàttdässa bfärdert sa-n-a Ärnäijerung vum Priaschtertumm so wia d’ „Verbraitung un Wìederhärschtällung vu dr achta kàthoolischa Lehr“. Sitter 2018 ìsch dr Itàlianer Davide Pagliarani dr Generààloowera vu dr Piusbriaderschàft. Finànziara düat sìch d’ Briaderschàft dur Schpanda.
Sitter 1975 hàt d’ Piusbruderschàft kää kànoonischa Schtàtüs meh ìn dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch. Sa düat àlso ìhra Priaschterseminàra, Priora un Kàpalla ohna Ärlàuibniss un Kontrolla vu da kìrìchlicha Beheerda laita. Ànna 1988 hàt dr Lefebvre ìn viar Priaschter vu dr Briaderschàft —ìm Richard Williamson, em Alfonso de Galarreta, em Bernard Tissier de Mallerais un em Bernard Fellay— d’ Bischoofswäih gschpanda, ohna Ärlàuibniss vum Pàpscht Johànnis Pooli II. —kurz vorhar ìsch a Ainigungsversüach mìt da reemischa Beheerda gschaitert gsìì. Wial dia Wäiha geega dr kàthoolischa Kìrcharacht gschtoossa hann, sìnn àlla betailigta Litt üss dr reemischa Kìrìch üüssgschlossa worra. D’ religiöösa-n-Üüssschliassung hàt jedoch dr Benedikt XVI. ànna 2009 ruckgangig gmàcht; ’s ìsch àlso wahrend’ra kurza Zitt a Verhàndlungs- un Ärnecherungsverfàhra gsìì. M’r hann àlso glàuiwa, àss d’ Piusbriaderschàft wìeder ìn d’ Kìrìch iiglìedert wara wurd. Jedoch hann zàhlriicha Mìtglìeder vu da Piusbriader jeener Mìttelwaag kàtegoriischerwiis àbglehnt, àlso ìsch d’ Verseehnung gschaitert. Sitterhar ìsch d’ Lààg ìn’ma „Status quo“ blìewa: ìn da Àuiga vu da reemischa Beheerda lìegt d’ Piusbriaderschàft ìn’ra Gràuizoona zwìscha Bruch un schtìllschwiigenda Züaschtìmmung.
Ìn dr Vergàngahait hann mehrera Priaschter un Ààhanger vu dr Piusbriaderschàft äffentlig ìhra àntijìddischa Mainunga üssgrädd. ’S ìsch zem Biischpìel àm Farnsah a Interview vum Bischoof Williamson gsìì, wo-n-a Juudavernìchtungslöigner gsìì-n-ìsch. Dàs hàt a schwaara Kriisa ìm Benedikt XVI. siim Pontifikàt üssgleest, dänn d’ Sandung ìsch kurz noh dr Uffheewung vu dr religiöösa-n-Üüssschliassung üssgschtrààhlt worra. Schpeeter ìsch dr Williamson üss dr Piusbriaderschàft üüssgschlossa worra.
Max-Planck-Institut für Kernphysik
S Max-Planck-Inschtitut fir Chärnfisik (dt. Max-Planck-Institut für Kernphysik; MPIK) isch e Inschtitut vu dr Max-Planck-Gsellschaft un het sy Sitz am Fueß vum Königstuhl z Haidelberch. Uf Initiativ vum Walther Bothe isch s anne 1958 us em Inschtitut fir Fisik im Max-Planck-Inschtitut fir medizinischi Forschig entstande, wu s syter 1930 git. S MPIK macht hite Grundlageforschig in dr Biet Aschtrodaillifisik un Quantedynamik.
Erschte Laiter isch dr Wolfgang Gentner gsii. Syter 1966 wird s Inschtitut vun eme Diräkterkollegium glaitet. Zurzyt git s segs Abdailige un e baar anderi Forschergruppe un Noowugsgruppe. Wisseschaftligi un tächnischi Serviceberaich un d Verwaltig unterstitze d Forscher*ne. Am Inschtitut schaffe rund 390 Lyt, derzue cheme Diplomande*ne un Gaschtwisseschaftler*ne.
Wisseschaftler*ne vum MPIK schaffe zäme mit andere Forschigsgruppe vu Europa un dr ganze Wält un wirke in zahlryche internationale Kollaboratione mit, zum Dail in Fäderfierig. Bsundersch intensivi Bezieige git s zue verschidene Großforschigsyyrichtige em GSI Helmholtzzäntrum fir Schwärioneforschig (Darmstadt), em Dytsche Elektrone-Synchrotron DESY (Hamburg), em CERN (Gämf), em Istituto Nazionale di Fisica Nucleare-Laboratori Nazionali del Gran Sasso INFN-LNGS (Assergi L‘Aquila) oder em Weizmann-Inschtitut z Israel.
In dr Metropolregion kooperiert s Inschtitut äng mit dr Uniwersidet Haidelberch, wu d Diräkter un anderi Mitarbaiter*ne vum Inschtitut lehre. Dr wisseschaftli Noowugs wird in drei International Max Planck Research Schools (IMPRS) un ere Graduierteschuel gferderet.
Forschig
D Forschigsschwärpinkt am MPIK lige uf dr baide Biet Dailli- un Aschtrofisik un Quantedynamik. In baide wird experimentäll un au theoretischi Forschig dribe.
Dr Forschigsberaich Aschtrodaillifisik (Synergie vu Daillifisik un Aschtrofisik) isch dur d Abdailige vum Jim Hinton em Manfred Lindner verdrätte un veraint Frogestellige vum Makro- un Mikrokosmos. E bsundere Fokus lyt doderby uf Hochenergyaschtrofisik un Neutrinofisik, aber au d Fisik vu schwäre Quark un aschtronomischi Infrarotquälle wäre untersuecht. Uugwehndligi Bschauigsmethode fir Gammaquante un Neutrino mache neii Fänschter zum Wältall uf. Theoretisch wird unter anderem untersuecht, was si hinter dr „Dunkle Materie“ un dr „Dunkle Energy“ verbärge duet.
Dodernäbe git s am MPIK verschideni sälbschtändigi wisseschaftligi Noowugsgruppe, z. B. d Gruppe „Chalti Kollisione un Wäg zum Läbe im interschtellare Ruum (ASTROLAB)“ un „Ultrachalti negativi Ionen dur Laserchielig (UNIC)“.
S MPIK macht bi Hufe Forschigsprojäkt mit, unter anderem bi
Yyrichtige
S MPIK het die Großaalage:
Bezirk Yverdon
De Bezirk Yverdon (französisch: District d'Yverdon) isch bis zum 31. Dezember 2007 e Verwaltigseinheit vom Schwizer Kanton Waadt gsii.
De Hauptort isch Yverdon-les-Bains gsii. De Bezirk isch i d Chreis (fr. Cercles) Molondin, Belmont-sur-Yverdon, Yverdon und Champvent ufteilt gsii. De Bezirk Yverdon hät 38 Gmeinde gha, isch 156,68 km² gross gsii und hät 36'335 Iiwohner zellt (Endi 2006).
Uf de 1. Jänner 2008 isch de Bezirk Yverdon zäme mit de Bezirk La Vallée du Lac de Joux, Orbe und Grandson zum Bezirk Jura-Nord vaudois worde.
Quantität (Linguistik)
D Quantidäät bezäichnet in dr Linguistik d Duur vo Sproochlut. In dr Fonetik goot s drbii um die absoluti Kwantidäät, in dr Fonologii hingege um d Kwantidäät, wo entschäidend isch für d Bedütig, zum Bispil die underschiidligi Duur vo de Vokaal bim dütsche Minimaalbaar „lahm“ // (langs a) vs. „Lamm“ // (churzes a). Je noch dr Sprooch cha d Kwantidäät bi Vokaal oder bi Konsonante e Rolle spiile. Isch e lange Vokaal sproochgschichtlich uus eme churze entstande, redt me von ere Deenig. D Kwantidäät vo Konsonante wird in vile Theorie mit dr Geminazioon gliichgsetzt.
S Alemannische as Kwantidäätssprooch
Lutlig het sich im Früenöihochdütsche s Middeldütsche vor allem dur Verändrige im Vokaalsüsteem vom Alemannische abdrennt und isch vonere "Kwantidäätssprooch" zunere "Akzäntsprooch" worde, wääred s Alemannische nööcher am Middelhochdütsche bliibe isch und d Vokaal-Kwantidääte bhaltet het.
Tahiti
Tahiti, elteri Nääme Otaheite, King George Island, Isla de Amat oder Sagittaria, isch en Insle im Südpazifik, wo politisch zu Franzöösisch-Polynesie ghöört. Si het e Flechi vo 1'042 km² und 186'909 Iiwooner (Stand: 2012). D Hauptstadt und grössti Stadt vo dr Insle isch Papeete. Tahiti lit in dr Zitzone UTC−10.
Geografii
Tahiti ghöört geografisch zu de Gsellschaftsinsle, gnauer zu de Insle über em Wind. Si isch die grössti und bevölkerigsriichsti Insle im Archipel. Tahiti isch e Dobbelinsle us Tahiti Nui (Grooss-Tahiti) und em chliinere Tahiti Iti (Chläi-Tahiti), wo au weniger besiidlet isch. Die bäide Däil si dur e Isthmus vo Taravao verbunde.
Uf dr Insle het s stäili Gipfel, dr höggst von ene isch dr Mont Orohena uf Tahiti Nui und isch 2'241 m hooch. Die höggsti Erhebig uf Tahiti Iti isch dr Mont Ronui mit 1'332 Meter. Fliessgwässer häi diefi Dääler usgrabt, vo um sä umme schroffe Felsgrat stönde. S Innere vo dr Insle isch umbewoont und isch dicht mit dropischer Vegetazion bewaggse und isch nume doo und dört vo umbefestigte Wääg und Fuesswääg erschlosse. D Siidlige befinde sich im schmale Küstesträife, dr Norde und dr Weste vo Tahiti si am dichtiste besiidlet.
Tahiti het nume weenig natüürligi Stränd und die bestöön vor allem us schwarzem, basaltischem Sand und nid wie vili dängge us wissem. Si si hauptsächlich dr Westküste nooch verdäilt. Die pflägte, wisse Stränd vor de Hotel si mäistens künstlig.
Extempore
Dr Begriff extempore (lat. für „us em Momänt uuse“) brucht mä zum Improvisazioone beschriibe. Er isch vor allem im Schauspiil und in dr Rhetorik glöifig, bezäichnet aber au en Art vo Musiziere und e Gattig vo dr bildende Kunst.
Rhetorik
En Extempore bestoot us Setz, wo us em Sträägrif gsäit wärde, sältener beziet mä dr Begriff au uf Üsserige, wo vorberäitet worde si, wo aber nit im offizielle Teggst stöön. Näbe dr improvisierte Prosa git s Värs-, Gedicht- und Liedforme, wo dradizionell extempore vordräit wärde, wie Couplet, Gstanzl, Limerick.
S Extempore het e langi Dradizioon im Theater. S Talänt z Improvisiere und dr Muet es au z mache wird vilmol gschetzt, Schauspiilerkolleege, Autore (und es het Zite gee au d Zensur) häi aber hüfig eender Angst drvoo. Wil sich s nöizitlige Theater us em Stäägriftheater entwigglet het, wo immer mee literarisiert worde isch, isch s Extempore sit em 18. Joorhundert sältener worde, het aber im 19. Joorhundert wider e gwüsse Freiruum überchoo.
Bi Reede, in Komödie, im Improvisazioonstheater oder im Kabarett reagiert s Extempore vilmol uf Rüef oder Reakzioone us em Publikum.
Muusig
In der Muusig bezäichnet Extempore sit em 16. Joorhundert d Improvisazioon von ere Melodii zun ere Stimm, mäistens dr Bassstimm, wo vorgee isch, aber au vo Verzierige.
Bildendi Kunst
In dr Moolerei bedütet Extempore u. a. ass e Gmäld bim ene Moolwettbewärb in ere bestimmte Zit fertig gmoolt wird. Für dass nit cha betrooge wärde, wird am Aafang dr leer Bilddrääger von ere Schüri abgstämplet.
Moussey (Moselle)
Moussey (ditsch Mulsach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Moussey lijt àn dr Sânon, me Nawefluss vun dr Meurthe, 21 km weschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 236 un 280 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ghert zem Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Züe dr Gmein ghere àui Deil vun dr Schüehfàwrik un große Deil vun dr Warkssìdlung Bataville ìm Norde vum Dorf. Drzüe àui dr Hof Xirxange ìm Weschte. D Hef Haute Xirxange, Basse Xirxange un Moulin de Xirxange ghere züe Maizières-lès-Vic.
Vum Étang de la Laxière (Landsknechtweiher) ghert e Viertel züe Moussey, dr Bàch Ruisseau de la Laxière, wie üs em Weihher kunnt, bìldt d Nordweschtgranz vum Bànn.
Gschìcht
Ìm Johr 1681 sch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Moussey ìsch. Moussey ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Moussey ghert zem Lorrain.
École centrale de Paris
D École centrale de Paris esch e Technischi Hochschuel vu Paris-Châtenay-Malabry (Frànkrich) gsii. Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles und vo der Gruppe Centrale gsii.
Suscévaz
Suscévaz (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Suscévaz lyt zwische Yverdon-les-Bains un Orbe am Sidhang vum Mont de Chamblon. Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf un dr Wyler Grange Décoppet. D Gmaiflechi umfasst 81,9 % landwirtschaftligi Flechi, 10,9 % Wald, 4,8 % Sidligsflechi un 2,4 % sunschtigi Flechi.
École centrale de Paris
Gschicht
D Schuel isch 1829 als École centrale des arts et manufactures gründet worde. Zerst isch si im Hôtel de Juigné (jetzt Musée Picasso) z Bariis dehäi gsi, vo dört isch si in d Rue Montgolfier in dr Nööchi vom Conservatoire National des Arts et Métiers züüglet. Sit 1969 isch iire Campus z Châtenay-Malabry. Zum 1. Jänner 2015 isch d École centrale de Paris mit dr École supérieure d'électricité zue dr neie CentraleSupélec fusioniert wore.
Suscévaz
Gschicht
Suscévaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1140 as Subsilva.
Religion
66,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 19,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 0,1 %, FDP 16,7 %, GLP 3,3 %, GP 11,4 %, SP 24,9 %, SVP 40,7 %, Sunschtigi 0,4 %.
Dr Burgermaischter vu Suscévaz isch dr Pierre-André Tharin (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 178 Yywohner 93,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,7 % Dytsch un 5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Ad libitum
ad libitum (abkürzt ad lib.) stammt us em Latiinische und bedütet „noch Beliebe“, „wie dä willsch“.
Muusig
In der Muusig stoot d Bezäichnig für e Spiilaawiisig, wo em Interpret groossi Freihäit loot, wien er s Wärk will gstalte. Es beziet sich vilmol uf Bi de Aagoobe zur Bsetzig (öbbe „Choor und Orgle ad lib.“) isch hingeege gmäint, ass mä e Partii (im Bischbiil die vo dr Orgle) cha wäg loo.
Dr solistisch Däil am Ändi vom Chopfsatz im ene Instrumentaalkonzärt, die so genannti Kadänz, häi d Komponiste bis in d Wiener Klassik iine vilmol nit vorgschriibe. In däm Part cha dr Solist frei gstalte und eso mit ere äigene Komposizioon oder mit ere Improvisazioon „ad libitum“ vorfüere, was er cha.
Medizin
In dr Schwiz brucht mä in dr Medizin dr Begriff hüfig bi dr Aawändig vo hochpotänte Analgetika im Raame vo dr Analgesii vo Paziänte, wo mäistens am Stärbe si, und mit ere „ad lib.“-Verordnig wird e däägligi Gränze vom verordnete Wirkstoff explizit ufghoobe.
Bin ere „ad lib.“-Verordnig, cha d Pfläägfachperson frei drüber entschäide, öb d Dosis oder s Applikazionsintervall sött gänderet wärde, wenn es käi oder nid gnueg Wirkig het, ooni dass si vom Arzt e nöiji Verordnig muess überchoo. Mä findet soonigi Verordnige – es handlet sich mäistens um intravenöses Morphin – uf onkologische Stazioone oder in Alterspflääghäim.
En „ad lib.“-Verordnig blibt gültig, bis dass en Arzt e nöiji Verordnig schribt.
Rauenberg
Rauenberg (sidfränkisch Rauebäjg) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Rauenberg lyt am Uusgang vum Waldangelbachdal, rund 16 Kilometer sidli vu Heidelberg. Nochbergmaine vu Rauenberg sin Wiesloch, Dielheim, Mühlhausen, Malsch un St. Leon-Rot.
Dr Baan bstoht us 59,3 % Landwirtschaftsflechi, 9,3 % Wald, 28 % Sidligsflechi un 3,5 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Rauenberg ghere d Stadtdail Malschenberg, Rauenberg un Rotenberg.
Gschicht
Rauenberg isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1303.
Verwaltig
Rauenberg het sich mit dr Gmaine Malsch un Mühlhausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Rauenberg zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Peter Seithel.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Rauenberg ghert zum Sidfränkisch.
Billens-Hennens
Billens-Hennens (patois [a bəˈlɛ̃], [a ɛˈnaɛ̃]) isch a politischi Gmiin im Glanebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Billens-Hennens liit ùf, 1.5 km weschtsüdweschtlich vam Bezirkshùùptort Romont ùf eme Rügge zwüsche de Broye ù de Glâne. Zue de Gmiin ghööre d Dörfer Billens ù Hennens ù de Wyyler La Bioleyre. Va de Gmiinflechi si 80,2 % landwirtschaftlichi Flechi, 13,1 % Waud ù 6,7 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Billens-Hennens si Romont ù Siviriez im Kanton Fryybùrg ù Lucens, Lovatens ù Prévonloup im Kanton Waadt.
Gschicht
Billens-Hennens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1155 aus Bitlens (1180 Billens, 1228 Billeins), Hennens 1403 aus Henens.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 8,6 % gläge.
Religion
80,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 6,9 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 621 Yywoner 96,5 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,4 % Tüütsch ù 1,1 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 17 va de 621 Yywohner ggredt.
Stéphanie Chuat
D Stéphanie Chuat (* 1970 z Lausanne) isch e Schwyzer Schauspiileri, Draibuechautoori un Filreschisseeri. Si schafft as Reschisseeri zäme mit dr Véronique Reymond.
Lääbe u Wiirke
D Stéphanie Chuat het am Kunservatoorium z Lausanne un an dr Scuola Teatro Dimitri (Tessin) studiert. Mit dr Véronique Reymond, wu si chännt, syter ass si elf Johr alt isch, het si ne Chinder- un Juugedtheater grindet, d Compagnie Switch. Si hän zäme in e Hufe schwyzerische un franzeesische Theaterprodukzioone mitgwiirkt.
Anne 1999 hän si zäme aagfange Chuurzfilm schryybe un inszeniere.
Ain vu däne Film, Berlin Backstage, isch in dr Berliner Philharmonie drait un 2004 fir dr Berlin Today Award bim Talent Campus vu dr Internazionaale Filmfeschtspiil Berlin nominiert woore. Anne 2005 hän si dr Dokumentarfilm Gymnase du soir, petites histoires, grandes études un 2009 Buffo, Buten & Howard, e Porträt vum amerikaanische Schriftsteller un Gloon Howard Buten gmacht.
Anne 2010 het s Duo sy eerschte Kinofilm drait, La Petite Chambre (Das kleine Zimmer), mit em Michel Bouquet un dr Florence Loiret Caille in dr Hauptrolle. Dr Film isch 2010 fir dr Internazionaale Wettbewäärb vum Filmfeschtiwäl Locarno uusgweelt woore un het d Schwyz bi dr Oscar fir dr bescht främdsproochig Film verdrätte. Anne 2011 het La Petite Chambre dr Schwyzer Filmbryys fir dr „Bescht Film“ un s „Bescht Draitbeuch“ iiberchuu. 2014 hän d Stéphanie Chuat un d Véronique Reymond fir ds Schwyzer Fäärnsee À livre ouvert drait, e TV-Seerie uf RTS 1, wu si au s Draibuech derfiir gschriibe hän. 2018 hän si Les Dames gmacht.
Ire zweet Spiilfilm My little Sister (Schwesterlein) mit dr Nina Hoss un em Lars Eidinger in dr Hauptrolle isch im Wettbewäärb vu dr Internazionaale Filmfeschtspiil Berlin 2020 in dr Kunkerränz um dr Guldi Bäär glofe.
Anetta Kahane
D Anetta Kahane (gebora am 25. Juli 1954 en Berlin) isch a deidsche Journaliste ond a Aktivischde. Se hod en dr Amadeu Antonio Stiftung da Vorsids. Se war noch oigene Aussaga Inoffizielle Mitarbeitere (IM) vo dr Stasi en dr DDR.
Läba
D Kahane isch en Berlin 1954 zur Weld komma. Ihr Vaddr Max Kahane, war beim Kommunistischer Jugendverband Deutschlands ond drnoch en dr Kommunistische Partei, ihr Muater Doris Kahane, geborene Machol, war Kenschtlere. Ihre Eltere warad säkulare Jude. Noch 1933 isch dr Vater desdrwega noch Spanien ond Frankreich gfloha, d Muater noch Frankreich, mo si sich kenneglernt hond D Kahane hod en Rostock vo 1974 bis 1979 Lateinamerikanistik schdudiera derfa ond hod drnoch als a Ibrsedsre gschaffd.
Arbed
Noch em Diplom isch se Portugiesisch-Lehrere an dr Humboldt-Universität Berlin gwä, drnoch hod se als a frei Ibsedsere garboidad. Noch dr Wende 1989 war se Ausländerbeauftragte vom Ost-Berliner Magistrat ond isch vo dr Barbara John übernommen worra. Do war se zwoi Joor bis 1993
Seid 1998 isch d Anetta Kahane Bresidentin vo dr Amadeu Antonio Stiftung.
D Kahane isch Kolumnist en dr Berliner Zeitung ond dr Frankfurter Rundschau.
Stasi-Tätigkeit
Zwischa 1974 ond 1982 hod d Kahane als a IM onder em Nama „Victoria“ mit em MfS („Stasi“) en dr DDR zammegschaffet D Stasi hot se ausgfrogt ibr Kinschdlr, Schdudenda vo West-Berliner Universidäda ond ZDF-Reporter. .
Right Livelihood Award
Dr Right Livelihood Award (RLA, ENS undefined fir Pryys fir di richtig Lääbeswyys), vylmol Alternative Nobelpryys gnännt, isch e Uuszaichnig „fir d Gstaltig vun ere bessere Wält“. Är wird all Johr im Dezämber vu dr Stiftig Right Livelihood Award Foundation vergee un dur Spände finanziert.
Bezirk Nidau
Dr Amtsbezirk Nidou isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Nidou gsi. Är het 25 Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Nidou het 41'036 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 113 km² gha.
Zum 1. Jänner 2010 hei d Gmeinde Gmeinde Tüscherz-Alfermée u Twann fusioniert. Zum gliche Datum si d Gmeinde vom Amtsbezirk uf zwee Verwautigsbezirk ufteilt worde:
Phonetik
D Foneetik (, vo φωνή), au Lutleer, isch e wüsseschaftligi Diszipliin, wo sich mit dr gschwätzte Sprooch beschäfdigt und d Sprächlut under deene Aspäkt undersuecht: wie d Lut in de Beriich vo dr Guurgele (Keelchopf), vom Rache, vom Muul und vo dr Naase broduziert wärde, iiri akustische Äigeschafte und wie si woorgnoo und im Oor und im menschlige Hirni veraarbäitet wärde. D Foneetik isch en äigeständigs interdisziplinäärs Fachgebiet zwüsche Linguistik, Anatomii, Füsiologii, Nöirologii, Füsik und Mathemaatik.
D Foneetik muess abgränzt wärde vo dr Fonologii (as eme Däilgebiet vo dr Sproochwüsseschaft), wo en andere Aspäkt vo de Sproochlut undersuecht. D Fonologii isch Däil vo dr Grammatik und behandlet Lut mit Hiisicht uf d Funkzioon, wo si im Süsteem vo verschiidene Sprooche häi. D Foneetik hingeege befasst sich mit de füsikaalische, nöiroloogische und füsioloogische Aspäkt, wo relewant si bim Broduziere vo Lut, iirer Überdräägig und Woornäämig, und drbii natuurwüsseschaftligi Methoode aawändet.
Anguilla
Anguilla (spanisch für „Ool“) isch eini vo de Insle über em Wind in de Chliinen Antille in dr Karibik. Zsämme mit mehrere chliine, unbewohnte Koralleninsle bildet Anguilla en Überseegebiet vom Vereinigte Königriich.
Kap Hoorn
Bis dass dr Panamakanal im August 1914 eröffnet worde isch, isch d Rute um s Kap Hoorn e wichdigi Schiffaartsrute gsi. Usser dr Magellanstrooss e chli witer gege Norde isch das dr äinzig Wääg für Schiff gsi, zum vo Öiropa us über e Atlantik an d Westküste vo Amerika – z. B. uf Chile oder Kalifornie – z choo.
Anguilla
Geografii
Südlig vo Anguilla lit d Insle St. Martin, westlig lige fast 200 km ewäg d Jumpfereinsle und öbbe 300 km ew Puerto Rico.
Anguilla isch e flachi und niidrigi Insle us Koralle und Chalchstei. Dr höchst Punkt mit 65 m isch Crocus Hill.
S Klima isch dropisch, gmässigt dur östligi Wind. Mit Hurrikan und andere dropische Stürm isch vom Juli bis zum Oktober z rächne. D Versorgig mit Trinkwasser cha mit dr stark stiigende Nochfrog nid immer Schritt halte.
D Flechi vo dr Insle isch knapp 91 km². Die grösste Näbeninsle si Scrub Island im Nordoste mit öbbe 3 km² und Dog Island mit öbbe 2 km² nordwestlig vo Anguilla. Drzue chömme no über 20 chliini Inseli und Cays wie z. B. d Prickly Pear Cays, Anguillita vor em Südwestspitz vo Anguilla, Little Scrub Island und d Insle Sombrero, wo 55 km nordwestlig lit. Zsämme het s Überseegebiet e Flechi von e chlii meh as 96 km².
Bevölkerig
Anguilla het öbbe 13'000 Iiwohner. 29 % si Anglikaner, 23,9 % Methodiste, 7,7 % Pfingstler, 7,6 % Adventiste vom sibte Dag, 7,6 % ghöre zur Church of God, 7,3 % Baptiste, 5,7 % Katholike, 0,7 % Züüge Jehovas, 0,7 % Rastafaris, 0,5 % Evangelikali und 0,4 % Hindus. 4 % bekenne sich zu keinere Religion (Census vo 2001)
Dr grössti Deil vo dr Bevölkerig si Schwarzi und Mulatte.
Baumerfladen
De Baumerflade isch en Appizäller Läbchueche mit ere Haselnussfülig. S isch e Spezialität us Baume im Zürcher Oberland.
Beschribig
Di grosse tradizionelle Baumerflade händ Naturhonig im Täig und händ e Haselnussfülig.
Gschicht
De Ruedolf Bär isch en Beckermäischter gsi. Er hät sin Pruef im Appizällerland glert. 1902 isch er us sinere Häimet uf Baume zoge. Det hät er di erschti Konditerei im Dorf ufta. S Rezäpt vom Appizäller Läbchueche oder Biber häd er mitpracht. Als erschte hät er de Läbchueche mit ere Haselnussfülig gmacht. Won de Ruedolf Bär sini Konditerei 1933 em Schwigersohn Erhard Widmer überge häd, isch natürli au s ghäime Rezäpt vom Baumerflade debi gsi. Vo 1954 bis 1971 häd de Konditermäischter Theodor Müller s Gschäft gfüert und d Baumerflade pache, dänn de Siegfried Voland. Er häd s Rezäpt und de Betrieb 2001 em René Schwiizer überge, won aber de bekannti Name vo sim Vorgänger phalte häd. Hüt wird de Baumerflade inere grössere Bachstube z Stäg bi Baume pache und mer chunt en nöd nume z Baume und im Stäg, sondern au z Bääretschwiil, z Fehraltorf, z Laupe, z Rütti und z Wald bim Voland über.
Wortbedüütig
S Wort Flade isch e Churzform vo Biberflade. Biberflade oder Biberzälte isch es alts Wort, wo mer scho im 14. Jahrhundert als bimenzelte findt. S Wort bimen(t) gaat uf s latinisch pigmentum zrugg und bedüüted es Gwürz, nämmli Nägeli. E Zälte und Flade sind flachi Gebäck. isch es flachs Gebäck (au s Wort Zältli chunt devo). Will mer im 19. Jahrhundert Biment nüme verstande häd, isch Biber drus worde. Bim Baumerflade häd de Ruedolf Bär aber de vorderi Worttäil mit em Name vom Dorf ustuschet.
Danzig
Danzig, polnisch Gdańsk, isch e Hafestadt z Polen. Si bildet in dr Wojewodschaft Pommern mit dr greschte Stadt Gdynia un em chlainere Sopot (dt. Zoppot) d Wirtschaftsregion Trójmiasto.
Talheim (Landkreis Tuttlingen)
Dalla (amtlich Talheim) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Dalla leit am eschtliche Rand vo dr Boor am Fuaß vom 977 Meter hauche Lupfa, em weschtlichschte Ousloefer vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Durchhousa em Norde, Seidinga-Oberflaht em Oschte, d Kroesstadt Duttlinga em Sidoschte, Immadinga em Side ond Diirä ond Doaninga, boede em Schwarzwald-Boor-Kroes em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 45,5 % Landwirtschaftsfleche, 40,3 % Wald, 12,1 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Dalla ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 973 als Talhan.
Verwaltong
Dalla hot mit dr Stadt Drossinga ond dr Gmoede Durchhousa ond Gunninga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Dalla ischt dr Martin Hall.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dalla ghert zom Bodeseealemannisch.
Flüelapass
Dr Flüelapass isch e Bärgpass i de Alpe, zwüsche dr Region Region Prättigau/Tafaas und em Engadin vom Kanton Graubünde.
dr Name vom Bärgpass
Dr Name ”Flüela“ isch e Diminutiv vom schwyzerdütsche Wort ”Flue“, wo e höche Felse am ene Bärg bedüütet.
Geografy
D Passhöchi isch uf 2383 Meter über Meer. Do dure goot d Hauptwasserscheidi i de Alpe. Dr Platz vom Hoschpiz, dr Lai nair und dr Scottasee näbedra sind uf em Gebiet vo dr Gmeind Zernez.
D Passtrooss isch e Abschnidd vo dr Hauptstrooss 28. Die Stross chunt vom Rhytaal här durs Prättigau uf Davos, und bi Davos-Dorf foot d Rampe a, wo em Flüelabach no uf Tschugge im Flüelataal und denn ufe Pass ufe goot. Uf dr Südsyte chunt d Strooss usem Engadin vo Susch hèèr, dur s Val Susasca zu dr Alp Pro Dadoura, denn kwer zum Bärghang uf Chant Sura und zum Passübergang.
Deil Abschnitt vo dr Passstrooss tarf me zytewys im Winter wäge Lawinegfoor nit pruuche.
Gschicht
D Fahrstrooss isch ane 1867 bout worde.
Istituto Nazionale di Statistica
S Istituto Nazionale di Statistica (ISTAT; : Nationals Instidut für Statistik) isch s italiänische Statistikamt. Es het si Sitz in Rom und het äänligi Ufgoobe wie s Statistische Bundesamt z Dütschland oder d Statistik Austria in Ööstriich. Es isch im Joor 1926 gründet worde, under anderem isch s für Volkszellige zueständig und beobachdet und analüsiert die wirtschaftligi Däätigkäit (Broduktiwidäät), s Konsumverhalte, d Alldaagskultur, d Gsundhäit, s Freizitverhalte, d Baudäätigkäit und e hufe anders. Es berächnet au dr Verbruucherbriisindex und wird immer wider emol drfür kritisiert, ass es e Waarechorb uslääsi, wo realidäätsfärn sig.
Emil Welti
De Friedrich Emil Welti (im Dialäkt Wälti uusgsproche; * 23. April 1825 z Zorzi; † 24. Februar 1899) z Bärn, Bürger vo Zurzach, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Politische Wääg
Er isch am 8. Dezember 1866 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1891 isch er zruggträte. Bis 1875 isch er deet em Militärdepartement und nachane im Poscht- und Iisebahndepartement (wo zeerscht na Poscht- und Telegraphedepartement gheisse hät) vorgstande; 1881 ist er churz na im Juschtiz- und Polizeidepartement gsii. I dene Jahre, won er Bundespresidänt gsii isch, hät er amig s Politisch Departement gfüert, das isch dozmal eso Bruuch gsii.
Leischtig
Im Kanton Aargau hät er e neus Strafgsetzbuech und e neus Zivilgsetzbuech iigfüert und hät di dozmal modern Strafaastalt Länzburg la boue. Gschiiteret isch er mit der Iifüerig vo de Zivileh und de Gliichstellig vo de Jude.
1860 hät er im Savoyerhandel vermittlet.
As Bundesrat hät er zäntralistisch tänkt, isch dademit aber nöd überall durechoo. Er hät all siini Kollege im Bundesrat dominiert, hät d Verfassigsrevision von 1874 mitpräägt und hät d Armee vereinheitlichet. Starch hät er sich au für d Gotthardbahn iigsetzt und hät Italie und Prüüsse dezuepraacht, mitzzale, und di Schwiizerisch Eidgnosseschaft, mitzbestimme (und nöd alles Private z überlaa). D Verstaatlichung vo de wichtige Iisebahne hät er sich aber nanig trout aazgaa.
Siinere Schwigertochter Lydia Welti-Escher gägenüber, de Tochter vom Alfred Escher, isch er sträng gsii; si hät sich schliesslich s Läbe gnaa.
Gebrüder Kelterborn
D Brüeder Kelterborn si e Baasler Archidekturbüro gsi, wo im spoote 19. und früeje 20. Joorhundert z Baasel däätig gsi isch und vor allem im Stiil vom Spoothistorismus, bsundrigs vo dr Nöigotik baut het. Dr Gustav isch dr elter vo de Brüeder gsi und het 1872 s Büro ufdoo, dr jünger Brueder Julius isch 1889 Partner worde.
S Büro
1872 het dr Gustav Kelterborn z Baasel en Archidekturbüro ufdoo. Vo dr Usbildig här isch er em Historismus vo dr norddütsche Bachstäigotik verbunde gsi, und s Büro het solang s bestande het, blastischi, asümmetrischi Wärk mit de tüpisch neogotische Verzierige und Bauforme wie Erker, vilfältigi Dachforme und stark gliidereti Baukörper und de Fänster- und Düüreforme, wo drzueghöört häi, entworfe. Nume e baar Bauwärk ghööre zur Neorönessans, wo denn äigentlig üübliger gsi isch, nume d Freimuurerloosche zum Neoklassizismus, und im Spootwärk cha mä au dr Iifluss vom Juugedstiil gsee. Dr Kelterborn het z Baasel uf äigeni Fust zum Bischbil die neogotischi Schlössli-Willa an dr Hardstrooss 1 baut, d Erstaalaag vom eltiste Schwizer Zolli und zämme mit em Paul Reber und em Kantonsbaumäister Heinrich Reese d Häil- und Pfläägaastalt Fridmatt. Er het au bi dr Restaurierig vom Münster und vo dr Bredigerkiirche mitghulfe.