cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schmetterlinge
Find
Rauppe sind e hüüffigi Büüti vo Huus- und Garteröötel, Maise, Chlääne, Grasmugge, Specht, Gugger und vo Süüger wie de Schäär oder de Mützger. D Schlupfwespe lait mit em Stachel Aier i d Rauppe oder in e Puppe, wo denn vo ine her vo de Made uufgfressed wered. Gwössi Wespiarte läämed mit erem Gift Raupe und schlepped die denn in Bau, wo si vo de Wespilarve gfressed werded
Hartheim (Breisgau)
Verchehr
Im Früehjohr 2006 isch e nöii Rhibruck zue dr Partnergmei Fessene eröffnet wore, d Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Bruck.
Schmetterlinge
Find
Falter sind zimli aspruchsvoll uf d Umgebig und reagiered empfindli uf menschlichi Iigriff. Well vili Arte uf bistimmit Pflanze spezialisiert sind, füert de Schwund vo de Pflanzevillfalt, z. B. dör s Verschwinde vo Magerwise gliichtzittig au zo de Abnaam vo de Artevillfalt vo de Falter. Aber au Pflanze, wo as Uuchruut ustue wered, wie Brenessle, füeret zom Arteschwund. Au de Iisatz vo Herbizid füert zom Sterbe vo Raupe und Falter.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Alemannisch
D Verbreitig vum Alemannische isch underschidlich. Tendenziell wird, je nächer mer an d Stadt Friburg chummt, desto meh e numme vum Dialekt meh oder wäniger starch beiflussti dytschi Umgangssproch gschwätzt, wo usserdem, au vu dr Hochsproch beiflusst, zum Diphthongiere neigt. S Hochalemannisch befindet sich usserdem uffem Ruckzug nooch Süde. Säll isch scho sittem Middelalder eso.
Schmetterlinge
Sustigs
Di ältiste Falterarte, wo mer chennt, sind Exemplar, wo vor guet 50 Milioone Joor i Bernstai igschlosse wore sind.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Gschichte
Sit em 8. Johrhundert hän sich uf em Gebiit vum hiitige Chreis d Grafschaft Brisgau un d'Grafschaft Baar rusbildet, wo zum Herzogtum Alemannie ghört hän. Ab 1368 goht dr Brisgau in dr Besitz vum Hüs Habsburg iber un wird demit öschtriichisch. In dr Baar herrsche d Fürschte vu Fürschteberg, wogege e grosse Deil vum Gebiit südlich un verstrait au nördlich vu Friburg (Markgräflerland) in dr Besitz vu dr Markgrafe vu Bade ku isch. Nooch em End vu dr Napoleonische Chrieg chummt s gsamt Gebiit vum hittige Landchreis zum Grossherzogtum Bade.
Schmetterlinge
Sustigs
Verschidnigi Falterarte wandered äänlich wie Zugvögel. So gits Aarte wo im Früelig vo Afrika i chliine Schwärm uf Süüdeuropa flüüged und dai d Aier ableged. Im Herbscht flüüged denn die Junge zrugg uf Afrika.
Carl Albert Handschin
Dr Carl Albert Handschin (* 15. Dezämber 1849; † 13. Merze 1933 z Lieschtel) isch e Schwyzer Unternämer gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi.
Sys Läbe
Dr Carl Albert Handschin isch dr Soon vom Albrecht Handschin, Sattlermeischter und Buur, und dr Sara Mühlethaler gsi. Im Joor 1876 het är d Anna Freivogel vo Gälterchinde ghürotet.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Gschichte
Die drei Altchreise sin 1939 us dr gliichnammige Amtsbezirk bildet worre, wo am Afang vum 19. Johrhundert domols noch in grösserer Zahl errichtet worre gsi sin, wie säll Gebiit zue Bade chu isch. Im Lauf vu dr Gschichte sin die Amtsbezirk mehmols verändere worre, bis es 1936 numme nu d Ämter Friburg, Mille, Nejtadt im Schwarzwald un Staufe gä het. Staufe isch uf d'Ämter Friburg un Mille ufdeilt worre. Dr 1939 bildet Landchreis Nejstadt isch 1956 in Landchreis Hochschwarzwald umdaift worre. Nooch em Abschluss vu dr Gmeireform umfasst dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald 50 Gmeinde, dorunter 10 Städt. „Grossi Chreisstädt“ mit iber 20.000 Iwohner git's nit. Gröschti Stadt isch Mille, chleinsti Gmei isch Haiwiler. Jüngschti Stadt isch Bad Chrozige (sit 1. September 2005).
Schmetterlinge
Kulturelli bidüütig
Bi de alte Grieche sind Summervögel as nymphe »Nymphe« oder psyche »Seel« bizaichnet wore. Au anderi Kulutre vergliichet de Summervogel mit de Seel, well er us de Puppe wie d Seele us em Liichnam faari.
Carl Albert Handschin
Sy Bruef
Dr Carl Albert Handschin het z Gälterchinde und in dr Schwyzerhalle die chaufmännischi Leer gmacht. Als junge Brufsmaa het är sich wyterbildet. Vo 1874 bis 1883 het är als Verwalter vo dr Erschparniskasse Gälterchinde gschafft. In dr mechanische Schtikerei z Aarburg isch är chaufmännische Leiter und Teilhaber gsi.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Geographi
Dr Landchreis umfasst landschaftlich underschidlichi Regione: in dr Oberrhiebeni liige s Markgräflerland mit dr Vorbergzone, dem sich witter nördlich dr Brisgau mit em Kaiserstuehl un em Tuniberg aschliesse. Dr Schwarzwald umfasst zue dr Rhinebeni göffneti Sitedäler (Glodderdal, Dreisamdal mit Hölledal, Münsterdal), Sulzbachdal, dr Hochschwarzwald mit sinere höchste Erhebig, dr Feldberg un längt bis an d Hochebeni vu dr Baar.
Carl Albert Handschin
Unternämer
Im Joor 1884 het är z Lieschtel e eigeni Schtikerei gründet; das isch dr Grundschtei vo dr spötere Textilfirma Hanro gsi. 1889 het är e Fabrik boue. Är het nach Frankrych und Ängland glyferet. In de Joore 1895 bis 1920 isch dr Carl Ronus als Teilhaber drzue cho. Jetz het die Firma Handschin und Ronus oder churz Hanro gheisse. Nach dr Umwandlig vo dr Firma in d Akziegsellschaft Hanro AG isch är dr Verwaltigsrotspresidänt gsi. Är isch au Verwaltigsrot gsi bi dr Basellandschaftliche Kantonalbank (als Presidänt) und der Basellandschaftliche Hüpotekebank. Bi dr Nazionalbank isch är Rechnigsrewisor gsi.
Ächerlipass
S Ächerli isch e Bärgübergang zwüsche Chärns (Obwalde) und Dalewil (Nidwalde).
Carl Albert Handschin
Politik
Vo 1901 bis 1911 isch dr Carl Albert Handschin Mitglyd vom Landrot gsi, 1907/08 Landrotspresidänt. Vo 1916 bis 1917 isch är im Liäschteler Gemeinrot gsässe.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Klima
S Klima im Landchreis isch sehr verschiide. Mit Ihringe as em Ort mit dr höchste Johresdurschnittstemperatur in Dischland und em Feldberggipfel lit sowohl dr wärmscht wie au dr chältischt Ort vu Bade-Württeberg im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald.
Ächerlipass
Strooseverlauf
Über s Ächerli, wo südlech vom Stanserhorn lyt, goot e Strooss, wo der höchscht Punkt uf 1457 Meter über Meer isch. De Kulminazionspunkt lyt uf Gebiet vo Obwalde, d Alp Ächerli (1395 m) uf nidwalder Bode. D Passstrooss isch 17,7 Kilometer läng. Si isch schmal, aber uf de ganze Strecki teeret. Vo Wisserle, emene Ortsteil vo Chärns, isch d Strecki för Fahrzüg mit 32 Tonne beschränkt zum ufe fahre. E Beschränkig vo 8 Tonne und es Carfahrverbot gilt zwüsched Dalewil und Wirzweli. Uf de ganze Passstrooss gilt för di meischte Fahrzüg es Aahängerverbot.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Iwohnerentwicklig
D Iwohnerzahle sin Volkszelligsergebniss (¹) oder amtlichi Furtschribige vum Statistische Landesamt Bade-Württeberg (numme Hauptwohnsitz).
Chreisdag
Dr Chreisdag wird vu dr Wahlberechtigte im Landchreis uf 5 Johr gwählt. Säll Gremium wählt dr Landrot fier e Amtszitt vu 8 Johr.
1999 het er 67 Sitz gha, 2004 und 2009 sin wäge Iberhang- und Usgliichsmandate no 69 Kreisrät gwählt worre.
D Wahlergebniss vu dr Wahle sit 1999:
Landrot/Landröti
Säller/Sälli isch gsetzlicher Verträtter un Repräsentant vum Landchreis sowie Vorsitzender vum Chreisdag un sine Usschüss. Er/Si leitet s Landrotsamt un isch Beamter vum Chreis. Zu Ufgabeberrich zelle d Vorbereitig vu dr Chreisdagssitzige sowie sine Usschüsse. Dr Landrot berueft Sitzige i, leitet sälli un vollziegt die dert gfasste Beschlüss. In dr Gremie selber het er kei Stimmrächt. Si Stellverträtter isch dr erscht Landesbeamte.
D Landrät vum Landchreis Friburg 1945–1972:
D Landrät vum Landchreis Hochschwarzwald 1945–1972 (bis 1956 Landchreis Nöistadt):
D Landrät vum Landchreis Mülle 1945–1972:
D Landrät vum Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald sit 1973:
Die nej Landräti Dorothea Störr-Ritter het zum 01. März 2008 dr Jochen Gläser abglöst un isch die erscht Landräti iberhaupt in Bade-Württeberg.
Wappe
Beschribig: Gspalte: vorne in Rot e silberne Balke, hinde in Gold e rote Schrägbalke; im goldene Herzschild e schwarze Adler
Bedütig: D vorder Deil vum Wappe erinneret an die historisch Zueghörigkeit vum Brisgau zue Vorderöstriich (wiss-rot), dr hinder Deil an die langjährig Zueghörigkeit vu grosse Deile vum Chreisgebiit zue dr Markgrafschaft Bade (rot-gäl). Dr Adler in dr Middi stammt vum Wappe vu dr Herzög vu Zähringe beziegigswiis vu dr Grafe vu Friburg un Fürste vu Fürsteberg, wo ebefalls iber Deile vum Gebiit gherrschthän. Zuedem isch dr Adler au Deil vum Wappe vu dr Stadt Brisach am Rhi. S Wappe isch im noie Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald am 2. August 1974 verliihe worre.
Verchehr
Dur dr Landchreis verlaufe vu Nord nooch Süd zwei grossi Fernstrosse, zum eine d Bundesautobahn A 5 Charlsrueh – Basel un d Bundesstross 3 Charlsrueh – Basel. Vu Brisach im Weste füehrt d Bundesstross 31 nooch Oste in dr Schwarzwald. D Strosse chrüze sich in Friburg im Brisgau.
In dr Rhiebeni lit d Rhidalbahn vu Charlsrueh nooch Basel. Zuedem füehrt d Brisgau-S-Bahn vu Friburg uf (Alt-)Brisach im Weste. D Hölledalbahn füehrt vu Friburg dur s Hölledal nuf in dr Hochschwarzwald.
Dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald het sich gmeinsam mit em nördliche Noochberlandchreis Emmendinge un dr Stadt Friburg am End vu dr 1980er-Johre zum Regio-Verkehrsverbund Friburg (RVF) zämmegschlosse (ÖPNV). Mit dr so gnennte Regio-Charte isch domols zum erste Mol e einheitlichi Munätsfahrcharte fer s gsamte Gebiit igfüehrt worre.
Chreisirichtige
Dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald isch Träger vu folgende Schuele: Albert-Schweitzer-Gymnasium Gundelfinge, Faust-Gymnasium Staufe im Brisgau, Chreisgymnasium Bad Chrozige, Chreisgymnasium Hochschwarzwald in Nöistadt, Chreisgymnasium Nöieburg, Marie-Curie Gymnasium Chilchzarte, Markgräfler Gymnasium Mülle un Martin-Schongauer Gymnasium Brisach am Rhi. Ferner isch er Träger vu folgende Beruefliche Schuele: Georg-Kerschensteiner Schuel (Gwerblichi un Huswirtschaftlich-Sozialpflägerischi Schuel mit Technischem Gymnasium) Mülle, Gwerbschuel Brisach am Rhi mit Internat, Hans-Thoma Schuel (Gwerblichi, Huswirtschaftlichi un Chaufmännischi Schuel) Nöistadt, Chaufmännischi Schuel Mülle (under anderem mit Wirtschaftsgymnasium) un Fachschuel fer Landwirtschaft Friburg mit Internat, ferner vu dr Sunderschuel Malteserschlossschuel fer Geistigbehinderti Heitersche.
Bis 1998 isch dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald Träger vu dr dri Chreischrankehüser Brisach am Rhi, Mülle (Bade) un Titisee-Nöistadt in Nöistadt gsi. No sin sälli Chlinike an d Trägerschaft vu dr HELIOS-Chlinike GmbH mit Sitz in Fulda ybergä worre. Dr Landchreis isch im Ufsichtsrot vu sällere Gsellschaft verträtte.
Städt un Gmeinde
(Iwohner am )
Suschtigs
Im Chraftfahrzüg-Chennzeiche FR sin bis Ende 2008 fier dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald d'Nummeregruppe vu dr Gruppe I (A 1 bis Z 999 sowie AA 1 bis ZZ 99, usgnumme d Buechstabe B, F, G, I, O, Q), vu dr Gruppe IIIa (A 1000 bis Z 9999) un vu dr Gruppe IIIb (AA 1000 bis MZ 9999) zuegordnet gsi. Die übrige Nummeregruppe vum Chennzeiche sin im Stadtchreis Friburg im Brisgau zuegordnet gsi. Ende 2008 isch dank eme chreisibergriffende elektronische Dateabglich sälli fescht Zueornig ufghobe worre, so dass ner jetz bi eme Umzug zwische Stadt- und Landchreis kei nejs Nummereschild meh brücht.
Geschichte der Wirtschaftstheorien
Siit der griechische Antike versuecht me, s Wirtschafte vom Mensch z analysiere und uufgrund von dene Analyse au im ene fürs Wohlergoh positive Sinn z schtüüre. Eigentlichi Wirtschaftstheorie sind allerdings erscht in der früehere Neuziit entschtande. Nachschtehend nur en Uuswahl vo einige wirklich wichtige von de sehr viile vor allem seit em 19. Johrhundert entschtandne Theorie:
Mundartwettbewerb für Schüler 1982
Anne 1982 het d Muettersproch-Gsellschaft e Mundartwettbewerb für Schüler uusgschribe.
Wettbewärb
Dr alemannisch Dialäktwettbewärb isch fir Schueler*ne vu allgmainbildene Schuele un berueflige Schuele uusgschribe gsii. Mer het zwoo Hauptgruppe vu Täxt unterschide un drei Altersgruppe (bis 6. Klass; 7.-10. Klass; 11.-13. Klass): Yysändeschluss isch dr 20. Jänner 1983 gsii.
Mer het zerscht e Vorentschaidig in dr Regionalgruppe gmacht un no ne finali Entschaidig. Uusglobt wore sin je drei Bryys fir alli drei Altersgruppe un fir jedi Hauptgruppe, in dr erschte Gruppe fir Gedicht un fir Prosa un in dr zwoote Gruppe fir e Mundartufsatz un fir hochdytschi Ufsätz.
Bim Vorentschaid in dr Regionalgruppe het s in dr Gruppe 1 50 DM fir en erschte Bryys gee, 25 DM fir e zweete un e Buech fir dr dritt Bryys, in dr Gruppe 2 het s 30 DM fir en erschte Bryys gee un Buechbryys fir dr zweet un dr dritt. Bim Finale het s derno in dr Gruppe 1 100 DM, 50 DM un 40 DM gee un in dr Gruppe 2 50 DM, 30 DM un 25 DM.
Di beschte Täxt sin im Friesummer 1983 in Alemannisch dunkt üs guet (Heft I/II 1983) abdruckt woore.
Niederglatt ZH
Niderglatt (amtlich Niederglatt) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Gschicht
Niderglatt isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1149 als Niderunglatto (1153-55 Nidrunglate). Bis 1840 hät Niderglatt zue Niderhasli ghöört.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 23,8 % (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,9 %, CVP 4,3 %, EDU 6,3 %, EVP 0,9 %, FDP 10,3 %. GLP 8,3 %, GP 5,3 %, SP 13,2 %, SVP 48,2 %, Suschtigi 0,3 %.
Gmäindspresidänt isch de Luzius Hartmann (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,6 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Niderglatt ghöört zue de Unterländer Mundarte.
Haltepunkt
Èn Haltepunkt (Abkürzig: Hp), z Öschterrych, i dè Schwiz un im Südtirol Halteschtell (Abkürzig: Hst) benamst, isch è Baanaalaag, a dèrè Bassagyr Züüg beschtygè odder volô könnè. Im Unterschyd zu nèm Baanhof bsitzt èn Haltepunkt kei Weichè; Uusnaamè bschtönn abber, wenn selli mit èrè anderè Betrièbsleitschtell örtlich vobundè isch.
Definition
Diè Ysebaa-Bau- un Betrièbsordnig definyrt èn dütschè Haltepunkt in § 4 Abs. 8: È Halteschtell z Öschterrych un i dè Schwiz ka dodegegè ah mit èrè Abzwygschtell odder èm Aaschluss- odder Uuswychaaschlussschtell örtlich verbundè sin. Diè dütschi Ysèbahn-Bau- un Betrièbsordnig hingegè nennt nu ein mit èrè Abzwyg- odder Aaschlussschtell örtlich vobundènè Haltepunkt è Halteschtell (§ 4 Abs. 9).
Betrièblichi Aalagè
Èn Haltepunkt büètet also nu eini Yè- un Uusschtygsmöglichkeit z dè Züüg. D Züüg könnet dört im Gegèsatz zuè nem Baanhof nu haaltè un in einigè Fäll au wendè, nit abber sich überhollè odder krüzè. È Haltepunkt beschtoot uss einem odder meererè Baanschteig, welli a dè einzelnè Gleis vo der freiè Streggi mit Zuè- un Abgäng aagordneet sin. In einigè Regionè vo dè Wält bietet Ysèbaanunternemmè statt èm Baanschteig nu è unbefeschtigti Zuèschtygemöglichkeit aa.
Zaalrychi vo dè hütigè Haltepunkt sin einscht Bahnhööf mit Überhol- un Abschtellgleis, welli dènn uffglõ odder rückbaut worrè sin. Tùpisches Byschpil dõfür isch dè ehemõlige Baanhof Hamburg Dammtor. Mengi Bahnhööf – byschpillswys Mülheim (Ruhr) Hbf – sin lediglich durch è einziges Weichèpaar vo dè Herabschtufig zum Haltepunkt entfernt. Zu dè Haltepünkt zellèt inzwischè au villi Endpünkt vo Stichstreggè, aa dene s einzige Gleis ohni Weichèvobindig endet un nu gwendet wörrè ka, z. B. Waging, Oberammergau odder Seebrugg.
An èm Haltepunkt sin üblicherwys keini Signaal uffgschtellt. Wenn dè Haltepunkt durch diè örtlichè Vohältnis nit guèt vorherseebar isch, isch è Haltepunktdaflè (Ne 6) im Bremswägabschtand uffgschtellt. Wenn sich èn Bahnsteig zwischè nèm Vor- un èm Hauptsignaal befindet – i dè Regèl handlet s sich dènn um è Blocksignaal – wörd jedoch a s Vorsignaal am Bahnschteigendi mit èm Vorsignalwidderhooler erinneret. Im Fall von èrè Halteschtell könnet diè zu dè Abzwygschtell ghörendè Signaal im Berych vo dè Haltepünkt uffgschtellt sy.
Bedarfshaltepunkt
È besunderi Form vom Haltepunkt isch dè Bedarfshaltepunkt. A dènè haaltè Züüge nu, wenn tatsächlich Reisendi y- odder uusschtygè wenn. Im Zuug sin Haltewunschtaschtè vorhandè, welli vo Faargäscht, diè am Bedarfshaltepunkt uusschtygè wenn, rechtzitig betätigt wörrè müèn. Einigi Bedarfshaltepünkt hèn am Baanschteig èn Schalter, mit dèm wartendi Faargäscht dem no ytrèffendè Zug dè Bedarf zum Haaltè früèzitig signalisyrè könnè. Sell git s byschpillswys a einigè neuè Haltepünkt vo dè Hohenzollerischè Landesbaan. A villè Streggè, diè mit relativ nydrigè Gschwindigkeitè befaarè wörred, exischtyred keini bsunderè technischè Signaalyrichtigè am Baanschteig. Dort müèn sich Fahrgäscht èm sich aanäerndè Zug bemerkbar machè, demit sellè ahaaltet. Früèner isch es üblich gsi, dass sich d Fahrgäscht, welli in èn Zug yschtiigè wenn, bim Uffsichtsbeamtè vom Haltepunkt aameldè düèn un uusschtygendi Fahrgäscht im Schaffner odder Zugfüürer iren Wunsch mindeschtens ei Station vohõ mitdeilè müèn.
Bitzer
Bitzer isch an vor allem auf dr Schwäbische Alb häufichr Familiennama.
Herkunfd vom Nama
Als dridde Theori wird d römische Bezeichnung für e Zischderne "bucio" (Idal.: buzzo) angeführd. Bei den Alemannische Schdämme isch daraus "budzio" und schbädr Büdze worde. Des deidsche Word "Pfüdze" isch ebenso davo abgeleided.
Im Rhoiland (Rhoi-Sieg-Kreis) gelde oi kloir Fluss (die Bitze) bzw. mehrere Orde (Bitze) als Namensgebr.
Varianden
Varianten send u. a. Bitz, Bizer, Bitzi.
Häufigkeid
Die Schreibung Bitzer isch vor allem im südweschdlige deidsche Schbrachraum verbreided (Bade-Wirtteberg), während d Variande Bitzi ausschließlich im Schweizr Schbrachraum z finde isch.
Schwalbenschwanz (Schmetterling)
Uussie
De Schwalbeschwanz isch en uuffälige schööne Summervogel, wo öppe 45 mm lang werd und e Spannwiiti vo 65 bis 75 mm het. Sini Flügel sind hellgeel mit ere schwarze Musterig, d Hinderflügel hend e blaue Straiffe und je ann roote Tupfe. D Hinderflügel hend je e spitze Uusloiffer.
Jooreszyklus
De Schwalbeschwanz schlüüfft im Aprile us de bruune Puppe. S Wiibli lait im Mai d Aier ainzeln uf Blätter vo Doldegwächs (Apiaceae). Di tagaktive Raupe schlüüffet nochere Wuche und verpuppet sich e Monet spööter. Noch drai Wuche schlüüfft di zwoot Faltergeneratio. Die isch i de Regle grösser as die erscht und hett chräftigeri Farbe. Im Augste lait die wider Aier und d Raupe verpuppet sich im September und bliibt öber de Winter a Pflanzestengel hange, bis in uusgeende Aprile ine. I warme Herbst cha sich e dritti Faltergeneratio entwickle. Puppe chönd längeri Ziit underemWasser öberlebe.
Raupe
D Raupe vom Schwalbeschwanz haisst Rüeblbiraupe, well si sich under anderem vo Rüebli (Daucus carota ssp. sativus) ernäärt. Well aber de Schwalbeschwanz zo de gschützte Arte ghört, tar d Rüebliraupe nöd töödt were. Si fresst aber au anderi Doldegwächs wie Vogelnestli (Daucus carota), Peetterli (Petroselinum officinale), Chümi (Carum carvi) oder Fenchel (Foeniculum vulgare).
Di dicki Raupe werd öppe 40 mm lang, isch grüe und het uf jedem Segment e schwarz-roots Band und isch drumm recht uuffälig. Bi Gfoor strteckt si e brüünlichi Halsgable uus, wo unagneem stinkt.
Bad Zurzach
Geografii
D Ebeni am Rhii isch öppe 500 Meter breit und derte isch s Sidligsgebiet vo Bad Zoorzi uf ere Lengi vo öppe 2 Kilometer.
D Flechi vom Gmeindsbann umfasst 652 Hektare, dodervo sind 278 Hektare Wald und 182 Hektaren überbout. Der höchscht Punkt isch bi uf em Achebärg, die tüüfscht uf 318 Meter am Rhii und.
Die früenerige Nochbergmeinde sind Küssaberg im Norde, Räkige im Oschte, Tägerfäld im Süde, Döttige im Südweschte, Chlingnau im Weschte und Riete im Nordweschte gsi.
Gschicht
Zoorzi hät in gallo-römischer Zit Tenedo gheisse. Zerscht händ d Röömer am Rii es Milidärlaager a dr Gränze bout. Spöter händ si dernäbe es Chaschtell mid starche Muure und ere Brügg übere Rii gha. Det isch d Hauptschtross vom Legioonslaager Vindonissa zu de römische Stedt am Negger un zu der Rychsgränze am Limes duregange.
Uus em 4. Jahrhundert n. Chr isch i dere Burg dr Grundriss von ere chliine Chille uus dr ganz früehe chrischtliche Zit im Mitteleuropa uusgrabe worde.
Vo den Alemanne, wo am Ändi vo der römische Ziit übere Rii cho si, hed me bi Zoorzi e Fridhof gfunde, wo me vom sächste bis zum achte Joorhundert bruucht het.
Uf em eltere Fridhof vo de Römer isch denn scho e Kapälle gschtande, wo d Lüt sid em föifte Joorhundert s Grab vo dr Häilige Verena bsuecht händ. Sid dr Karolingerziit isch i dr Nöchi es chlises Chloschter gsi und im elfte Joorhundert isch dört s romanische Verenamöischter bout worde. S Grab vo der Verena i dr Krüpta under em Chillechor isch im Mitelalter un über d Reformazioon use es wichtigs Ziil vo Wallfaarte gsi. D Verena isch eini vo de beliebtischte Häilige im alte Bischtum Choschtez gsi.
Sid em 14. Joorhundert isch d Zurzimäss e wichtige Handelsblatz für d Nordschwiz und s süddütsche Gebiet gsi. Dr dütsch König Ruprecht ane 1408 un au anderi König händ dere Mäss ghulfe wachse. Sid em 1415i isch si im Biet vo de Acht alte Ort vo dr Schwizer Eidgnosseschaft un zwaar i dr gmeine Herschaft Baade gläge und hed vo dene Hilf übercho.
Bi der Abstimmig über s Projäkt vo der Fusion mit es paar Nochbergmeinde zun ere nöie Gmäind – dr Projäktname isch «Rheintal+» – am 8. Septämber 2019 het me z Zoorzi zuegstumme: Es hät 755 Jo-Stimme gäge 252 Näi-Stimme ggää.
s Thermalbad
Sid em 1955i gids z Zoorzi es Thermalbad mid em warme Wasser wo me dört bi der Suechi noch Steisalz gfunde hed.
Laktoseintoleranz
Bi Laktoseintoleranz oder Milchzuckerumverdräägligkäit (medizinisch Laktosemalabsorption) wird dr Milchzucker, wo mit dr Naarig ufgno wird, nit verdaut. Das bassiert, wil dr Körper z weenig oder gar nüt vom Verdaujigsenzüm Laktase broduziert. Wenn käni Sümptom ufdräte reedet mä von ere Laktosemalabsorpzion. Öbbe 75 % vo dr erwaggsene Wältbevölkerig isch laktoseintolerant, nume bin e baar Populazione git s e Persistänz vo dr Laktaseaktiwidäät im Erwaggsenealter.
Eidgenössische Volksinitiative «Rückkehr zur direkten Demokratie»
D Volksiniziative Rückkehr zur direkten Demokratie isch in dr Schwiz noch em Zwäite Wältchrieg lansiert worde, wo s immer klaarer worde isch, dass dr Bundesroot s sogenannte Vollmachtereschiim nid wil ufgee, won är und s Parlamänt wägen em Chrieg und dr Wirtschaftskrise in Aaspruch gno häi. D Iniziative isch in dr Volksabstimmig knapp aagnoo worde.
S Vollmachtereschiim für e Bundesroot isch in de Vorchriegsjoor und vor allem denn wääred em Zwäite Wältchrieg beschlosse worde wägene em Usnaamzuestand wo sich d Schwiz din befunde het, wo zringsum s Land Chrieg gherscht het und d Naarigsversorgig und dr Ussehandel zum Brobleem worde si. Mit em Usnaamzuestand si d Instrumänt vo dr diräkte Demokratii, wo in dr Schwiz dradizionell braktiziert worden isch, zugunste von ere straffe Staatsfüerig, wo uf s Parlamänt und d Regierig fokussiert gsi isch, zum e groosse Däil ufgee worde. As Bischbil het s doo en Uszuug us em Vorwort vom Dr. W. Stauffacher zur ersten Orell Füssli-Daschenusgoob vo 1937 vom Obligazionerächt: «… ''Der Art. 218 ist durch Bundesratsbeschluss bis auf weiteres durch eine vorübergehende Bestimmung ersetzt und gibt damit das Schwankende der Zeit wieder, welches ermöglicht, dass die Exekutive alleine ein grundlegendes Gesetz ändert.'' …» Dr Bundesroot und d Bundesversammlig häi glaubt, ass mä mit em Vollmachte-Süsteem au noch em Ändi vom Chrieg 1945 söll witermache. Äi Grund dodrfür isch gsi, ass au in dr Schwiz, wo vom Chrieg verschoont bliibe isch, d Verheltniss schwiirig gsi si, en andere aber isch machtpolitisch gsi: dr Bundesroot und d Parlamentier häi sich dra gwöönt, ooni d Kontrolle dur Volksabstimmige z regiere. Vo 1946 aa häi denn underschiidligi politischi Inträssegrubbe Underschrifte für d Iniziative «Zrugg zur diräkte Demokratii» gsammlet. Dr Teggt vo dr Iniziative het die Ergänzigsabschnitt vo de Dringligkäits-Bestimmige in dr Verfassig gforderet:
Josha Frey
Uusbildig un Beruef
Dr Josha Frey isch z Schwarzach ufgwachse un het z Mosbach Abitur gmacht. Vu 1980 bis 1985 het er an dr Katholische Fachhochschuel fir Sozialwäse z Fryburg Sozialwissenschafte studiert. Noch em Abschluss as Diplom-Sozialpedagog het er vu 1985 bis 1987 bim Caritasverband fir dr Ortenaukrais, vu 1987 bis 1994 in verschidene Drogehilfsyyrichtige z Basel un vu 1994 bis 2001 im kantonale Jugendamt Basel gschafft. Vu 2001 bis 2009 isch er Beufdraite fir Suchtprävention im Kanton Basel-Stadt un derno vu 2010 bis 2011 Laiter vu dr Koordinationsstell Freiwilligenarbet vum Kanton Basel-Stadt gsii.
Bolitischi Laufbahn
Vu 1990 bis 1994 un wider vu 1999 bis 2004 isch dr Josha Frey Mitglid im Kraisvorstand vum griene Kraisverband im Landkrais Löörech gsii. Vu 1993 bis 1999 isch er Mitglid im Stadtrot vu Löörech gsii. Anne 1994 isch er in dr Kraisdag vum Landkrais Löörech gwehlt wore, wun er bis 1999 Mitglid isch. Vu 2004 bis 2011 isch er wider Mitglid vum Kraisdag gsii un in däre Zyt au Vorsitzer vu dr Griene-Fraktion.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch er iber s Zwaitmandat im Landdagswahlkrais Löörech in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er Mitglid im Sozialuusschuss. Dr Frey isch sucht- un europabolitische Sprecher vu syre Fraktion.
Persenligs
Dr Josha Frey isch ghyrote un läbt mit syre Frau un em Suhn z Löörech. Är ghert dr Katholische Chilchen aa.
Logelheim
Logele (IPA: ; amtl. Logelheim, in alternativer elsässischer Schriwung vom Schwa Logala) isch e französische Gmeind im Elsass mit ca. 600 Inwohner.
Geografi
Der Ort lìt an der Ìll un ìsch umgää vu Gedreidefälder. Er gheert zum un dodermìt zum Arrondissement ; usserdäm ìsch Logele Mìtglììd vum interkommunale Zwäckverband. S Dorf lìgt ca. 7 Kilomeeter sììdsììdèstlig vu Kolmer un ìm Daal vu der Ìll.
Gschìcht
E Graabstätte üss der frieie Bronzezitt losst druf schließe, ass doo schu voor der èrschte urkundlige Erwähnung Mänsche gläbt hän. Der Name Logele däucht ìm Johr 770 under der Form „Lageln“ zum èrschte Mool uf. Säll ìsch d Zit vum èrschte Hèrzog vum Èlsass, em Bonifatius Grandius. Es ìsch èbbene 1025 zum Bsìtz vu der Haabsburger Landgrafe wore. 1224 hat der Abt vu Eewersminschter alle sinne Rächt an Logele verlore; se sìn an d Kleester vu Masevaux un Heiligkritz ìwergange.
1444 ìsch Logele vu de Armagnacs zersteert wore.
Ìn der èrschte Hälfte vum 16. Johrhundert hat sìch Logele witterèntwìcklet; zu däre Zitt sìn oi d èrschte Deich an der Ìll aaglègt wore. 1563 ìsch der Ort zämme mìt em rästlige Leehe Hohlandsburg an der Rìtter Lazarus von Schwendi verkäuft wore.
Südgermanen
Südgermane isch e moderne wüssschaftliche Bigriff, wo uf verschidnigi germanischi Stämm bizoge werd.
Logelheim
Gschìcht
Zwìsche 1621 un 1640 hän verschììdene Iifäll zur Folg ghaa, ass Logele vu nèiem zersteert wore ìsch.
Mittelhochdeutsche Sprache
Mittelhochdüütsch (mhd.) isch d Bezeichnig für e älteri Phase vo dr düütsche Schprach öppe zwüsched 1050 und 1350. Em Mittelhochdüütsche gaht s Althochdüütsche (Ahd.) (öppe 750 bis 1050) voraa. Vo öppe 1350 bis 1650 redt mer vo Früehneuhochdüütsch (Frnhd.).
Südgermanen
Runechund
I de Runologii wered sitem Wolfgang Krause under „Südgermanisch“ Runinschrifte im ältere Futhark us Mitteleuropa zämegfasst, wo a de Sachse, Franke, Thüringer, Alemanne und Langobarde zuegschribe were chönnt. Di anglo-friesische Inschrifte, di ostgermanische und nordgermanische Inschrifte wered dodevo uusgnoo.
Schimpfwort
Ä Schimpfwort isch ä Wort, wo bruucht wird für zum Schimpfe. Vulgaritäte, Fluech- und Chraftwörter wärde im allgemeine derzue zellt. Schimpfwörter si ä wichdige Bestandteil vo dr Umgangssproch.
Mittelhochdeutsche Sprache
Eigeheite
S Mittelhochdüütschi underscheidet sich vom Althochdüütsche bsunders dur d Nebe- bzw. Endsilbeabschwächig. Vom Neuhochdüütsche isch s Mittelhochdüütschi vor allem dur de Vokalismus vo de Schtammsilbe underschiide; andersch als s Neuhochdüütschi wiist s Mittelhochdüütschi Churzvokale in offener Tonsilbe uuf, wo zum Neuhochdüütsche hii dur d Dehnig in offene Tonsilbe besiitigt worde sind.
Logelheim
Gschìcht
Noo der Franzeesche Révolution ìsch der François Antoine Roth vum Gmeinderoot als Bìrgermeister gwählt wore. 1797 hat Logele 200 Hèktar vu sinnem Gebiet verlore. Säll ìsch under Hätteschlaag un Wèckelse ufdeilt wore.
Schimpfwort
Fast jedes Substantiv (sältener au anderi Wortarte) cha as Schimpfwort bruucht wärde, wil es dr Kontext und d Intonation si, wo s Schimpfe vom normale Schwätze underscheide. Schimpfwörter wärde hüfig in dr Form vo Interjektione güsseret, aber mä cha si au in Setz iibinde.
24. Mai
Dr '''24. Mai''' isch dr 144. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 145. in Schaltjohr), dodermit blybe no 221 Däg bis zum Änd vum Johr.
Logelheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ìm Johr 1800 hat Logele 251 Iiwohner ghaa, ìm Johr 1850 sìn's schu 476 gsìì. Ìm Johr 1997, wuu's sìch em SIVOM Pays de Brisach aagschlosse hat, hän lutt ere Volkszällung 567 Litt derte gwohnt.
Schimpfwort
Obszönitete
Die ächte Schimpfwörter si Wörter, wo im Alldag praktisch nume as sonigi bruucht wärde. Zu dene ghöre Wörter, wo mit em Usscheide vo Körpersubstanze oder mit Sexualitet und Obszönitet z due hai. Sache, wo mä im Bekanntekreis sälte frei drüber redet.
Logelheim
Verwàltung
vun Logele ìsch. Logele ghert zem Kommünàlverbànd.
Schimpfwort
Beleidigunge, Schlötterlig
Än anderi Gruppe ziilt druf ab, öpper z beleidige odr z erniidrige. Do derzue ghöre Vergliich mit Dier, Üsserige wo d Hygiene, Charaktermerkmol, s moralische odr soziale Verhalte vom Beschimpfte in Frog stelle. Hüfig wärde au Charakteristika ufgfüehrt, wo Deil vom Wäse vom andere si, wie Hutfarb, Härkumft usw., wo dr Beschimpfti nit cha verändere und wo ihn dorum in siiner Existenz agriffe.
Fluechwörter
Ä dritti Gruppe si d Fluechwörter. Bi dene cha mä die magisch Komponänte, wo im Schimpfe liit, no am dütligste gsee. Do wärde Gottheite oder heiligi Ritual in s Spiil brocht und, wenigstens in de mosaische Religione, isch die Art vo Schimpfe nooch an dr Gotteslästerig (Blasphemii), wo immer no in ä baar Länder strofbar isch.
Om s Eck schempfa
Bsonders hentrhältig send Schempfwerter, wenn se om es Eck zu oiner vo vorherigee Kategoria ghairat. Zom Beispiel, we mr am Verschtand von oim zweiflat, dem z' rota nach enam Ort z' ganga, an dem al Psychatrie isch.
Mittelhochdeutsche Sprache
Überliferig
Mittelhochdüütsch isch vor allem als Schprach vo dr Literatur überliferet; dr alltäglichi Schprachgebruuch hät sich no chuum i Schriftzügnisse niidergschlage. Zu de bekanntischte mittelhochdüütsche Dichtige ghöred s Niebelungelied, dr „Parzival“ vom Wolfram vo Eschebach, dr „Tristan“ vom Gottfrid vo Strassburg, d Gedicht vom Walther vo dr Vogelweide und dr Minnesang. S Alemannisch het zahlriichi Eigearte vom Mittelhochdüütsche biibhalte (u. a. d Bewahrig vo de mittelhochdüütsche Monophthonge und öffnende Diphthonge), bi dr Monophthong bildet aber s Schwäbisch e Üsnahm.
Schimpfwort
Gebruuch
Schimpfwörter si ä Deil vo der Volkssproch. Si wärde im allgemeine im Affekt bruucht, typischerwiis as Usrüef, chönne aber au ziilt und chaltblüetig iigsetzt, für zum soziali oder politischi Änderige z erziile, so wie s „N-Wort“ z Amerika de wiisse Underschichte ghulfe het, d Neger z underdrucke. Under de 'Meh-Bessere' isch s im allgemeine verpönt, Schimpfwörter z bruuche. Bi dene diene hüfig Umschriibige zum Zwäck, öbber z beleidige oder z erniidrige. Die politischi Korräktheit, wo sich vo de USA us au z Europa verbreitet het, het drzue biidrait, ass dr Gebruuch vo Schimpfwörter, wo rassistisch oder sexistisch si, uf grössere öffentlige Widerstand stosst.
Südgermanen
Religioswüsseschaft
I de Religiooswüsseschaft werd zwösched de nordische Öberliferig mit de Edda as wichtigsti Quelle, de angelsächsische Religioo und de südgermanische Religioo underschide. Dezue chääm no di ostgermanischi Religioo, wo aber chuum Zügnis hinderloo het. D Friese wered i de Regle a de Südgermane zuegornnet. Da gelt au för di römerzittlichi Öberliferig.
Mittelhochdeutsche Sprache
Dialekt
Mittelhochdüütsch bezeichnet kei Standardschprach (im Gegesatz zur Umgangsschprach), sondern isch als Gegebegriff zum Mittelniderdüütsche z verschtah und umfasst demnach d Schprache vo allne mitteldüütsche (Thüringisch, Hessisch, Rhyfränkisch) und oberdüütsche Regione (Alemannisch, Bayrisch). S Mittelhochdüütschi isch kei überregional einheitlichi Sprach gsii wie s Schrift-Neuhochdüütschi, sondern isch ebeso wie s hüt gschprochene Düütsch kennzeichnet dur starchi regionali bzw. dialektali Underschiid. Fir s Alemannisch in dr mittelhochditsche Zit ka mer dr Üsdruck Mittelalemannisch verwände.
Schimpfwort
Gebruuch
Diminutivforme, Umschriibige, Euphemisme usw. wärde bruucht, für zum dr Iidruck, wo es Schimpfwort cha mache, abzschweche. So git s Lüt wo „Jesses“ bruuche für zum nit „Jesus“ z säge, oder wo d Italiener as „Tschinggeli“ draktiere, wil si dängge, ass das weniger beleidigend siig as s Wort „Tschingg“; und wenn eim öbber „Armlüüchter“ sait, isch mä im allgemeine weniger vor ä Chopf gschlage, as wenn er „Arschloch“ bruucht hät.
Mittelhochdeutsche Sprache
Orthographii
Au e einheitlichi Orthographii häts im Mittelalter nonig gee. Für d Textuusgaabe vo de wichtige mittelhochdüütsche Dichtige, für Wörterbüecher und Grammatike wird s „normalisierti Mittelhochdüütsch“ oder „Normalmittelhochdüütsch“ bruucht. Das isch e Idealform vom Mittelhochdüütsche, wo nur en chliine Uusschnitt vo dr damalige schprachliche Realität widergit; si gaat im wesentliche uf de Karl Lachmann zrugg.
Schimpfwort
Rächtligs
Schimpfwörter chönne beleidigend, ehrerüehrig, verlüümderisch oder volksverhetzend si, und wär se bruucht, cha under Umständ verchlagt wärde. Bsundrigs gschützt vor Beschimpfig si in gwüsse Länder, wo d Beamtebeleidigung kenne, die Staatsagstellte.
Mittelhochdeutsche Sprache
Orthographii
Di folgendi Übersicht zeigt s Vokalsyschtem vom (Normal-)Mittelhochdüütsche:
Käse
Chees isch e fests Milchbrodukt, wo mit wenige Usnaame broduziert wird, indäm mä äi Eiwiss vo dr Milch, s Kasein, loot lo grünne. Es isch s eltiste Verfaare zum Milch und Milchbrodukt haltbar z mache. S alemannische «Chees» goot über s mhd. kæse, s ahd. kāsi uf lat. cāseus zrugg, wo äigetlig: „öbbis wo gore oder suur worden isch“, bedütet. Vo däm latinische Begriff chömme u. a. au s ängl. cheese und s span. queso.
Mittelhochdeutsche Sprache
Orthographii
Es isch z beachte, dass ei als e+i (nöd ai wie im Neuhochdüütsche, sondern wie „ei“ oder „ij“ im Niederländische) z schpreche isch; ie isch näd lang-i, sondern de Diphthong i+e, wie im Alemannische.
Käse
Verbräitig
Milchbrodukt ghööre in Öiropa, Nordamerika und Australie zu de Grundnäärigsmiddel. Dr Chees isch bsundrigs im westlige Kulturkräis verbräitet. Mä nimmt aa, ass es bis zu 5000 Cheessorte git. S Land, wo am mäiste Chees broduziert, si d USA. In Ostasie, Afrika und Südamerika spiilt Chees nume e chliini Rolle; e Grund doodrfür isch, ass d Bevölkerig dört zum e gröössere Däil laktoosintolerant isch.
Schlacht bei den Thermopylen (Perserkriege)
D Thermopyle si en Ängbass zwüschen em Kallidromos-Gebirg und em Golf vo Malia gsi und häi groossi strategischi Bedütig ghaa. In dr Antike isch dr Ängbass im Durchschnitt 15 Meter bräit gsi an de bäide ängste Stelle nume e baar Meter. Sithär isch s Gebiet versandet und isch hüte meereri Kilometer bräit.
Mittelhochdeutsche Sprache
Luutgsetz
Di wichtigschte Veränderige vom Mittelhochdüütsche zum Neuhochdüütsche betreffed de Vokalismus:
Käse
Gschicht
Mä nimmt aa, ass scho in dr Stäizit Jeeger im Maage vo junge Wiiderchöier, wo churz vorhär no Milch drunke häi, wissligi gallertartigi Chlümpe entdeggt häi. Dä Laabkwark us fermentierter Milch us de Määge vo Bütidier isch woorschinlig d Urform vom Chees.
Schlacht bei den Thermopylen (Perserkriege)
480 v. d. Z. isch e groossi persischi Armee under em Köönig Xerxes I. vor däm Ängbass gstande. Si isch seer vil gröösser as die griechischi Armee gsi. D Perser häi mit dr Hilf vom ene griechische Verrööter e Wääg um d Thermopyle ume gfunde und häi schliesslig d Grieche chönne in d Chlammere nee und zruggdriibe. Im spartanische Köönig Leonidas sini dreihundert Hoplite und e baar Hundert us andere Stedt si bi de Thermopyle bliibe und häi dr Rückzuug vo de mäiste andere Grieche mööglig gmacht, si si aber schliesslig alli im Kampf umchoo.
Käse
Gschicht
Dr Mensch het denn öbbe zwüschen em 10. und 8. Joorduusig v. d. Z. woorschinlig zerst Gäisse, denn Schoof und zletscht Rinder domestiziert, und in dr Middelstäizit het sich d Wäidwirtschaft immer mee usbräitet. Er het denn gröösseri Mänge vo dierischer Milch ghaa, wo verdorbe isch, wemm mä sä nid konserviert het und eso het sich d Kunst vom Cheesmache afo entwiggle. Wil s so vil verschidnigi Dradizione vo dr Cheeserei git, nimmt mä aa, ass s Cheesmache zu verschidnige Zite und an verschidnige Ort unabhängig von enander entstande isch. Mä het Milch in Gfääss us Doon oder in Blootere vo Dier do und die isch in dr Sunne oder bim ene Füür zerst suur worde und denn grünnt. Und wenn alles guet gange isch, isch e Lääbesmiddel entstande, wo mä lang het chönne laagere und ässe.
Schlacht bei den Thermopylen (Perserkriege)
Dr Xerxes I. het denn gege Athen chönne marschiere. Dr Themistokles het d Stadt lo ewakuiere und d Perser häi sä blünderet und zerstöört. In de Schlachte bi Salamis und Plataiai hä d Grieche d Perser gschlaage und verdriibe.
Mittelhochdeutsche Sprache
Luutgsetz
wiitere Veränderige:
Schlacht bei den Thermopylen (Perserkriege)
Wäge dr Schlacht bi de Thermopyle het Sparta dr Ruef üüberchoo, ass sini Soldate im Kampf nie wurde wiiche.
Mittelhochdeutsche Sprache
Tegschtproob
Us „Ougenweyde“ vom Neidhart vo Reuetal (um 1200)
Übersetzig:
Käse
Gschicht
Sonigi Suurmilchchees, wo s verhältnismäässig äifach isch, si häärzstelle, häi s Naarigsaagebot vo de Mensche beriicheret und ghulfe, Ängbäss im Naarigsaagebot zu überstoo. E chli spööter het mä d Wirkig vo dierische und pflanzlige Grünnigsmiddel (Lab) entdeggt und eso Labchees chönne broduziere. Es isch mööglig, ass mä d Wirkig vom Lab entdeggt het, wo mä Milch in Chälbermääge abgfüllt het, zum sä ufbewaare. Mä het au scho in vorgschichtlige Zite gmerkt, ass es Hööle git, wo din Edelschimmel waggst, wo dr Chees konserwiert und si Gschmack verbesseret. Im Geegesatz zum Edelschimmel isch dr Chees verdorbe, wenn anderi Bilz, wie Schimmelbilz oder Mikroorganisme wie Bakterie drii choo si.
Archeologisch het mä as die eltisti Cheesbrodukzioon die in dr Jungstäizit um 5500 v. d. Z. z Kujawie (polnisch Kujawy) im hütige Pole chönne noochwiise.
Au im dääglige Lääbe vo de alte Grieche het dr Chees e feste Blatz ghaa. Mä het en as Delikatesse gschetzt und er isch e begäärti Handelswar gsi. Mä het in em a Aphrodisiakum gsee und en au de Götter gopferet. Dr Homer beschribt im 10. Gsang vo sinere Odyssee wie dr Chees stark macht. Us de Pragmatie vom Aristoteles im 4. Joorhundert v. d. Z. stammt die ersti überliifereti fachligi Abhandlig über Milchverarbäitig.
Griechischi Sklave häi d Kunst vo dr Cheeserei im Römische Riich verfiineret, und vo dört het si sich in fast alli Däil vo Öiropa verbräitet. D Römer häi e Hufe verschidnigi Bachware Saläät broduziert mit Chees din. Die römische Legionär häi näbe Wiibeeri und Olive Chees as Browiant in iirem Marschgepäck ghaa.
Wo d Kelte im 4. Joorhundert v. d. Z. über d Alpe in Süüde cho si, häi si Siib kennt, wo au hüte no in dr Cheeserei brucht wärde, zum dr Raam abzschöpfe. D Germane häi die keltische Dradizione übernoo und s Handwärk no mee verbesseret.
Kwelle für d Entwigglig vo dr Cheeserei in Öiropa sit em früeje Middelalter si Schrifte in de Chlööster. In vile von ene het mä nid nume äigeni Chees härgstellt, d Mönch häi vilmol au alles genau ufgschriibe, so dass mä d Gschicht von e baar Cheessorte, wo bis hüte broduziert wärde, bis ins 12. Joorhundert cha zruggverfolge. So isch im Joor 1115 dr Greyerzer in Chloosterhandschrifte zum erste Mol erwäänt worde, 1184 dr Gouda und Edamer, 1200 dr Ämmedaaler und dr bayrisch Handchees und 1282 dr Appezäller. Dr änglisch Cheshire wird im Domesday Book erwäänt, wo am Ändi vom 11. Joorhundert zämmegstellt worde isch.
Sit em 19. Joorhundert het s e Hufe wüsseschaftligi Entdeckige und technischi Entwigglige gee, wo d Häärstellig vo Chees liichter und besser mache. Dr Ferdinand Cohn het uusegfunde, ass s Rifwärde vom Chees mit Mikroorganisme zämmehängt, dr Louis Pasteur, dr Justus von Liebig und dr Ilja Iljitsch Metschnikow häi im Labor d Ghäimniss vom Rifwärde, vom Gschmack und Aroma erforscht oder häi Verfaare entwigglet, zum d Chees haltbarer z mache. Ääscheniöör häi, vilmol zämme mit Cheesmäister Schniidrääme, Schwingbääse, Kwarkseparatore, elektrischi Schniid- und Rüerwärkzüüg, riisigi Chessel und Wanne, Chüelvorrichdige und anderi Hilfsmiddel entwigglet, zum Chees im industrielle Maassstaab z broduziere.
Zu de jüngere Entwigglige uf däm Gebiet ghööre Labersatzstoff wie mikrobiells oder gentechnisch erzügts Lab, wo mä groosstechnisch cha härstelle.
D Cheeshärstellig
Zum e Kilogramm Chääs mache brucht mä je noch em Chääs zwüsche 4 und 16 Liter Milch. Mä cha vier Arte underschäide:
E Suurmilchchääs entstoot, wenn Milch dur Milchsüüribakterie suur wird und eso s Milchäiwiss (Kasein) usgfellt wird. Dä Brozäss bezäichnet mä as Dicklege. S usgfellte Kasein wird vo dr Flüssigkäit, dr Molke, drennt und isch dr sogenannti Früschchääs. Us däm cha mä rife Suurmilchchääs mache, wo dur bsundrigi Bakteriekulture (Rotschmiiri) oder Edelschimmel cha verfiineret wärde.
Bim Labchääs (wo men em au Süessmilchchääs säit) wird s Milchäiwiss Kasein dur e Gmisch vo Enzym us Pepsin und Chymosin usgfellt. Ass s Lab s Milchäiwiss Kasein eso spaltet, ass d Milch dick wird, ooni dass si suur wird, het mä scho im Altertum gmerkt und brucht zum Chääs mache. Die mäiste bekannte Hert- oder Schnittchääsarte si Süessmilchchääs. Au bim Mache vom Früschchääs, wo s zwar tüpisch isch, ass er dur Suurmilchgrünne wäge Milchsüüribakterie entstoot, cha mä Lab bruuche.
Molkenäiwisschääs wird nit us Milch, sondern us Süessmolke, Suurmolke und Molkeraam härgstellt. Wääred Labchääs und Suurmilchchääs dank em Grünne vom Kasein wäge de Enzüm, wo s im Lab het, oder dank ere Süürig fest wird, isch s bi Molkenäiwisschääs und Molkechääs d Hitz, wo d Molkeprotein Albumin und Globulin usfellt.
Staffelei
Wie d Staffelei gmacht isch
Für dass d Staffelei uf jedem Boode sicher cha stoo het si drei Bäi, zwäi vorne nooche, wo fest mitenander verbunde si und wo mä s Bild cha draa aamache und e dritts, wo mit de andere bäide mit eme Scharnier verbunde isch so, dass mä d Staffelei meer oder weniger schreeg cha ufstelle. An dr vordere Site het s e Kweerholz. Das lit uf Bolze, wo im lingge und rächte Bäi stecke. Uf das Kweerholz stellt mä d Liinwand. Die Bolze cha mä uufe und aabe verschiebe und eso d Hööchi vom Bild vom Boode us verändere.
Käse
D Cheeshärstellig
Wenn Bakterie s Choolehüdrat Laktose abbaue, wird Milchsüüri und Choolestoffdioxid (Chooledioxid) erzügt. Wäge däm Gas bilde sich Löcher im Chääs.
Staffelei
Arte
Staffeleie in Ateliee si mäistens seer schweer und dorum nimmt mä sä sälte uuse zum in dr freije Natuur z moole. Für das git s liichteri Fäldstaffeleie, wo mä cha zämmeklappe.
Käse
Chäässorte
Je noch dr Art vo dr Milch, wo brucht wird, (Schoofmilch, Gäissemilch oder Chuemilch), wie si vorbehandlet wird (Bastörisierig, Bakterie), wie s Härstelligsverfaare isch (Tämpratuur, Gröössi vom Chääsbruch), was drzue gee wird (Salz, Gwürz, Bakterie- und Bilzkulture), d Behandlig nochhär mit Salzwasser oder Schimmel, wien er rift (Tämpratuur, Füechtigkäit, Folierifig) und wie lang entstöön Chääs, wo vom Gschmack, dr Festigkäit (Konsistänz) und Usgsee us seer underschidlig si.
Iidäilig noch dr Härkumft vo dr Milch
Chääse macht mä vor allem us Chuemilch, es git aber au Chääs us Schoof- und Gäissemilch. Mozzarella wird dradizionell us Büffelmilch härgstellt, aber mä brucht vilmol Chuemilch, wo billiger isch. Exotischi Chääsbrodukt wärde in Asie, speziell z Nepal, us dr Milch vo Yak gmacht, in Skandinawie, speziell in dr Juustoleipa z Finnland, us dr Milch vo Rendier. Z Serbie macht mä Pule us Eselsmilch und in Afghanistan Kadchgall us Schoof- oder Kamelmilch.
Staffelei
Verwändig
E Hufe Mooler bordretiere sich sälber, wie si an dr Staffelei moole. Dr Goya oder dr Diego Velázquez (in "Las Meninas") häi sich uf groosse Ufdraagsgmäld hinder iirer Staffelei daargstellt as subjektivi Beobachter vo de Persoone, wo si gmoolt hai. Die befründete Mooler Camille Pissarro, Claude Monet und Pierre-Auguste Renoir häi vilmol iiri Staffeleie näbenenander ufgstellt und jeede het in sim äigene Stiil s gliiche Motiv gmoolt.
Wüssenswärts
S Stärnbild Mooler isch 1752 vom franzöösische Astronoom Nicolas Louis de Lacaille iigfüert worde. Uf eltere Stärncharte wird s mäistens as Staffelei mit Bimsel daargstellt.
Käse
Iidäilig noch dr Härkumft vo dr Milch
Us dr Milch vo Söi cha mä kä Chääs mache, wil s in dr Söimilch z wenig Kasein het.
Iidäilig noch em Wasserghalt
Chääs wird au noch em Wasserghalt in dr fettfreie Chääsmasse iidäilt. Je mee Drochemasse im e Chääs isch, umso herter isch er, je weniger, umso mee Wasser het s din und dr Chääs isch wäicher.
Sirtechääs, Sirteäiwisschääs, Salzlakechääs oder Chääs, wo in Flüssigkäite wie Spiisööl verchauft wird und Brüechääs („Pasta-Filata-Chääs“) wie Mozzarella und Provolone wärde nid eso iidäilt.
Dr Wasserghalt vom Chääs wird bestimmt dur wievil Molke us dr Dickete, wo entstoot wenn d Milch dick wird, entzooge wird. Bi Hert-, Schnitt- und Wäichchääs wird d Dickete mit ere Chääsharfe zum Chääsbruch verschnitte. Denn brennt mä dr Chääsbruch, d. h. je noch dr Chäässorte wir er bis uf 55 °C erhitzt. Je chliiner s Bruchchorn wird und je intensiver dr Chääsbruch brennt wird, umso mee Molke wird us em Chääsbruch abgschiide, und zmso hööcher wird d Drochemasse. Bim Hert- oder Schnittchääs wird dr Chääsläib, wo us em Bruch gformt wird, bresst. Eso verliert er no mee Molke und dr Chääs wird herter. Mit eme Salzbad cha mä denn no mee Wasser us em Chääs zie. Bi Früschchääs brucht mä kä Chääsharfe und d Molke wird mit eme Chääsduech oder Filterbänder abgschiide.
Iidäilig noch em Fettghalt
Dr Fettghalt wird bim Chääs nit in Brozänt vom Gsamtgwicht aagee, sondern in Brozänt vo dr Drochemasse. Das macht mä wil Chääs wenn er glaageret wird, Füechtigkäit verliert und eso Gwicht; dr relativi Fettghalt cha also wääred dr Laagerig no gröösser wärde. S Verheltnis vo Fettmängi zu Drochemasse im ene Stück Chääs blibt aber immer gliich.
Mä bestimmt dr Fettghalt vom e Chääs drduur, ass mä Raam abdrennt oder drzueduet.
Chäässorte noch Kulture
D Kulture cha mä in Schimmelbilz und Bakterie iidäile. Usserdäm git s Chääs wo vo Chääsmilbe (Tyroglyphus casei) erzügt wird.