cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bözberg AG
Gschicht
Bözbrg isch en ehemoligi und sit em 1. Januar 2013 wider e nöi pildeti Gmeind. Sid dr Gründig vom Kanton Aargau i dr Helvetik und bis zu de Ufteilig in d Gmeinde Under- und Oberböözbrg im Johr 1872 hets di Gmeind schonemol gäh. Dozmol hei d Wiler Altstalde, Bächle, Birch, Egewil, Neustalde, Oberbözberg, Hafe, Kirchbözberg, Sindle, Ursprung, Überthal und Vierlinde zum Gmeindbann ghört.
Bi dr Ufdeilig vo dr alte Gmeind ane 1872 isch Underböözbrg grösser worde weder Oberböözbrg.
Nach vilne Gschprööch, wo ane 2007 agfange händ, het’s e Volksabstimmig am 11. März 2012 gää, wo s Stimmvolk vo de Gmeinde Gallecherch, Linn, Under- und Oberböözbrg bschlosse het, dass si uf de 1. Jänner 2013 werde fusioniire und dass di noii Gmeind wider söll «Bözbärg» heisse. Z Underbözberg und z Linn isch de Widerstand gäges Fusionsprojäkt dütlich schtärcher gsi wi z Gallecherch und z Oberbözberg, aber am Änd isch d Zuestimmig zu de Fusion in allne viir Gmeinde dütlich gsi.
Für di nöi Gmeind isch es Wape usgschaffet worde, wo schynts bi alne vier Gmeinde guet acho isch; es zeigt als Hauptmotiyv d Linner Linge, das im ganze Land bekante Naturdänkmool. Si isch im jetzige Wapebild fasch glych zeichnet wie im früenere Gmeindwape vo Linn, nume mit ere andere Farb und gröbere Wurzle und ohni Bärg undedra. Obedra het’s vier füüfzaggigi Schtärne für die vier alte Gmeinde. D Stiftig Schwiizer Wape und Fääne findt, das sig jetz mol e gueti Lösig für es nöigmachts Gmeindwape.
Arie
Under ere Arie (vo ‚Wiis‘, ‚Luft‘, vo  vo aer ‚Luft‘) verstoot mä e Gsangssstück, wo solistisch vordräit und vo Instrumänt begläitet wird, im Allgemäine vom ene Orchester. Mäistens isch en Arie Däil vom ene gröössere Wärk wie von ere Opere, ere Kantate oder eme Oratorium. D Arie vermiddlet d Gfüül und Stimmige, dr Affekt, im Geegesatz zum Rezitativ, wo d Handlig voraadribt. Wenn en Arie nid seer lang isch und nume us äim Däil bestööt, reedet mä von ere Ariette, ere „chliine Arie“.
Bözberg AG
Gschicht
S alt Wape vo Gallecherch erinneret mit em Holztütschi ad Legände vom Sankt Gallus. S ehemolige Wape vo Underböözbrg isch ane 1962 zeichnet worde, es het vier groossi Lingebletter und drzwüschen e schreege Strich; das söll dr Ortsdeil Vierlinde a dr Strooss simbolisiere. Im alte Wape vo Oberböözbrg isch e Hirsch und e Danne.
Schweighouse
Schweighouse isch dr Namme vu däne franzesische Ortschafte:
Muri bei Bern
Muri bi Bärn isch e Schwiizer Gmeind im Kanton Bärn.
Geographii
D Gmeind setzt sich us zwei klar gliderte Teile zäme, wo Ywohnersmässig mit je ca. 6'000 Ywohner gliich gross sind. Es sind das d Ortschaft Muri, wo dr Gemeinde sit alters her de Name geeh hät, und d Ortschaft Gümlige.
The Rolling Stones
The Rolling Stones si en änglischi Rockbänd, wo 1962 gründet worden isch. D Bänd isch äini vo de langlääbigste und kommerziell erfolgriichste Grubbe in dr Gschicht vom Rock. Dr Naame Rolling Stones chunnt vom Muddy Waters sinere Muusig, äntwääder wie dr Bill Wyman glaubt, vo dr Ziile «I’m a rollin’ stone» us em Muddy-Waters-Blues  Mannish Boy  vo 1956 oder, wi sich dr Keith Richards erinneret, vom Muddy Waters Stück Rollin’ Stone.
Zämmesetzig
D Bänd het zerst us em Mick Jagger, Keith Richards, Brian Jones, Charlie Watts, wo 1963 dr Tony Chapman am Schlaagzüüg abglööst het, und em Bill Wyman bestande. Dr Brian Jones isch 1969 aagschlaage gsi vo sim Droogekonsum, und dr Jagger und dr Richards häi en braktisch uusegheit. Er het denn en äigeni Bänd welle gründe, isch aber churz druf im e Swimming Pool vrdrunke. Dr Mick Taylor het en ersetzt bis er 1974 d Bänd verloo het und vom Ron Wood ersetzt worden isch. 1993 het dr Bill Wyman gnueg ghaa und isch gange. Dr Darryl Jones het vo denn aa Bass gspiilt, zelt aber nid as offiziells Mitgliid vo dr Bänd.
Muri bei Bern
Geographii
Nachbersgmeinde sind Allmedinge, Belp, Bern, Chehrsatz, Chöniz, Oschtermindige, Schtettle, Vechige und Worb.
Gschicht
E Gräberfeld usem 7. Jahrhundert cha a de Alemane zuegwise werde. Urkundlich taucht dr Name »Mure«, nach hütigem Wüsse, erschtmals 1180 uuf, wo en Pfarrer Burkhard us dr Gmeind mit vermögende Bürger Gschäft gmacht hät.
Damals hät Muri no zur Herrschaft Gerischtei ghört, wo mehr als 100 Jahr schpäter, 1298, vo dr Schtadt Bern eroberet worde isch. D Herrschaft hät sich us de vier sogenannte Chileschpiile Bollige, Muri, Schtettle und Vechige zämegsetzt. Wo di uufschtrebendi Schtadt Bern ihri erschti Eroberig gmacht hät, hät si de Gmeinde di überliferete Recht unaataschtet überlaa und hät demit de Grundschtei zur wiitgehende bernische Gmeindsautonomie gleit.
E vollständigi schtrukturelli und gsellschaftlichi Umwandlig hät erscht zu Beginn vom 20. Jahrhundert iigsetzt. Sie isch d Folg vo dr Induschtrialisierig und vom Zug vo dr Schtadt ufs Land. So isch d Ywohnerzahl vo dr Gmeind im Jahrzehnt 1920-1930 vo 2435 uf 3938 oder um sither nie meeh erreichti 62 Prozent aagwachse.
Ywohner
Am 31. Dezember 2004 händ 12'334 Mensche in Muri gläbt, dr Ussländeraateil hät 9.5 % betreit. Bi dr Volkszellig 2000 händ 88,93 % vo dr Ywohner Düütsch als Hauptschprach aageeh, 3,05 % Französisch und 1.48 % Englisch. 18.2 % vo de Ywohner sind zwüsched 0 und 19 Jahr alt, 61.3 % zwüsched 20 und 64 Jahr und 20.5 % älter als 64 Jahr gsii.
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,1 %, CVP 2,8 %, EVP 2,3 %, FDP 20,7 %. GLP 6,7 %, GP 9,6 %, SP 19,7 %, SVP 19,1 %, Suschtigi 5,0 %.
Gmeindspresidänt vo Muuri isch dr Hans-Rudolf Saxer (Stand 2013).
Behörde
Dr Gross Gmeindrat isch d Legislative vo dr Gmeind Muri bi Bärn. Er umfasst 40 Mitglieder und wird alli vier Jahr im Proporzsyschtem gwählt.
Dr Gmeindrat isch d Exekutive vo dr Gmeind Muri bi Bärn. Er zellt siebe Mitglieder. Mit Usnahm vom Gmeindspräsident (Hans-Rudolf Saxer FDP) schaffe d Gmeindrät näbeamtlich. Dr Gmeindrat wird alli vier Jahr im Proporzsyschtem gwählt (gliichziitig wie dr Gross Gmeindrat). Dr Gmeindspräsident wird im Majorzverfahre gwählt.
Wirtschaft
Im Januar 2003 hät dr Handels- und Induschtrieverein vom Kanton Bern di wirtschaftliche Schtandortqualitäte vo 51 grössere Gmeinde vo de Agglomeratione Bern und Biel-Seeland undersuecht. D Gmeind Muri bi Bern hät die Rangliste vor Lyss und Belp aagfüehrt. Muri isch bekannt als "Schtüürparadies" vom Kanton Bern.
Bildig
I dr Gmeind Muri bi Bern gits sechs Schuelhüüser (Volksschuel). Denäbe exischtiered zwei Privatschuele, wo im Underricht de obligatorischi Schuelschtoff in englischer Schprach vermittled.
Speicher AR
Geografi
Im Spiicher liit a de Baanstrecki vo de Appezäller Baane zwösched Sanggalle un Troge. Vo de Gmäändsflechi sönd 54,8 % landwertschaftlechi Flechi, 28,6 % Wald, 16,1 % Sidligsflechi ond 0,5 % suschtigi Flechi.
Gschicht
De Spiicher isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1309 als 'Spicher''.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,5 % gläge.
Religion
34,8 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 50,6 % evangelisch-reformiert.
Politik
De Gmäändspresidänt vom Spiicher isch de Peter Langenauer (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 3853 Iiwoner 93,5 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 5,3 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vom Spiicher ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Anthem
En Anthem isch en änglischi Choorkomposizioon mit gäistligem Teggst, wo in Gottesdienst in dr Anglikanische Liturgii verwändet wird. Im änglische Sproochgebruuch wird dr Begriff au allgemäin für e festlige Gsang verwändet (vgl. National Anthem – Nazionalhümne).
Chemins de fer du Jura
D Chemins de fer du Jura, abgchürzt CJ, deutsch Jurabahne, sind en Isebahngsellschaft im Jura iner Schwiz. Si betribe es meterspurigs Schinenetz vo 74,3 km Längi, en Normalspurstrecki vo 10,9 km und mehreri Buslinie. D CJ isch 1944 us der Fusion vo der CTN, RPB, RSG und SC entstande.
Anthem
Gschicht
S Wort „Anthem“ isch abgläitet us em Griechischen ἀντίφωνα über s Alt-Säggsische antefn, e Wort wo ursprünglig die gliichi Bedütig wie Antiphon ghaa het.
Chemins de fer du Jura
Vorgängerbahne
D ältest Strecki vo der Chemins de fer du Jura isch 1884 vo der meterspurig Tavannes–Tramelan-Bahn (TT) eröffnet worde und füehrt vo Tavannes uf Tramelan. D Strecki isch 1913 elektrifiziert worde.
Anthem
Gschicht
Im ängere Sinn bezäichnet dr Begriff aber e spezielli Gattig vo dr Chillemuusig, bsundrigs im Gottesdienst vo dr Church of England, wo in dr Liturgii von ere en Anthem bim Morge- und äini vim Oobegottesdienst vorgsee isch („in choirs and places where they sing“). Anthems wärde vom Choor gsunge und underschäide sich in iirer Form und Komplexidäät vo de Hymns (Gmäindilieder) und Psalms (äifacheri Psalmodie). Die tradizionelli änglischi Chröönigszeremonie umfasst meereri Anthems. Die verdoonte Teggst stamme us dr Bible oder mänggisch us dr Liturgii. Es git Anthems für Solostimme (Verse Anthem), für dr gsamt Choor (Full Anthem) oder für e Kombinazioon us Choor- und Soloabschnitt (Full with verse). Anthems, wo e möögligi Instrumentaalbegläitig über s colla-parte-Spiil uusegoot, wärde as Symphony Anthems bezäichnet.
Chemins de fer du Jura
Vorgängerbahne
Sit 1892 verbind d meterspurig Saignelégier–La Chaux-de-Fonds-Bahn (SC) Saignelégier über Le Noirmont mit La Chaux-de-Fonds, wobi d Bahn zerst am Stadtrand vo La Chaux-de-Fonds endet und erscht sit 1893 bis zum jetzige Bahnhof iner Stadt fahrt.
Anthem
Gschicht
S Anthem het in dr anglikanische Liturgii öbbe dr gliich Stellewärt wie d Motette in dr katholische oder lutherische Liturgii. Es handlet sich aber um en äigeständigi, änglischi musikalischi Form, wo sit dr Gründig vo dr Church of England im 16. Joorhundert die zitgenössische Komponiste wie dr Thomas Tallis, dr Christopher Tye, dr William Byrd und dr Richard Farrant zu Komposizioone inspiriert het. Im 17. Joorhundert häi sich u. a. dr Orlando Gibbons, dr John Blow und dr Henry Purcell, im 18. denn dr William Croft, dr William Boyce, dr James Kent, dr James Nares, dr Benjamin Cooke und dr Samuel Arnold und schliesslig au dr Georg Friedrich Händel mit em Anthem abgee.
Chemins de fer du Jura
Vorgängerbahne
D Régional Porrentruy–Bonfol (RPB) eröffnete 1901 sini Normalspurstrecki vo Porrentruy uf Bonfol. Die Strecki isch bis hüt isoliert vo de andre Strecke vo de Jurabahne. 1906 beschlisst d Schwiz und ds Dütschi Rich, en Bahnverbindig vo Bonfol über Pfetterhausen uf Dammerkirch im Elsass z baue. D RPB baut ds churzi Teilstuck bis zur Grenze und nimmt am 1. November 1910 in Betrib.
Anthem
Gschicht
Anthems si in dr Church of England anstatt vo dr katholische „Votiv-Antiphon“ entstande, wo iire Blatz am Schluss vom Oobegebät (Komplet) het und gwöönlig dr Jungfrau Maria oder andere Häilige gwidmet isch.
Chemins de fer du Jura
Vorgängerbahne
1904 isch d normalspurig Régional Saignelégier–Glovelier (RSG) zwische Saignelégier und Glovelier eröffnet worde. 1906 geit d RSG en Betribsgmeinschaft mit der RPB ii.
Ë
S Ë/ë isch e Büechstabe uss em Latynische Alphabet, wo uss me E und me Trema bstoht.
Chemins de fer du Jura
Vorgängerbahne
Als letschti Bahnlinie isch 1913 d meterspurig Tramelan-Breuleux-Noirmont-Bahn (TBN) vo Tramelan über Les Breuleux uf Le Noirmont eröffnet worde. Die het ds Tramelan Aschluss an d TT uf Tavannes, sowie ds Le Noirmont an d SC uf La Chaux-de-Fonds und Saignelégier. Sit 1913 isch au d Strecki vo der TT elektrifiziert, und es isch durch en Betribsgmeinschaft en übergrifende Isebahn ermöglicht. 1927 fusioniere d TT und TBN schliesslich zur Chemin de fer Tavannes–Noirmont (CTN).
Übersicht über d Entstehig vo de Chemins de fer du Jura
E: Eröffnig, Ü: Übernahm
Ë
In de Dieth-Schrybig wird s ë für de Lut (offes e) verwändet. In de Ufflag vom Schmid-Cadalbert wird de Büechstabe è anstell vom ë verwändet.
Chemins de fer du Jura
Chemins du fer du Jura
Um en Modernisierig vo de veraltete Bahnalage z ermögliche, fusioniere alli vier im damalige Bärner Jura glägene Bahne uf de 1. Januar 1944 zu de Chemins du fer du Jura (CJ).
Ë
Im Normalisierte Mittelhochditsch, wo dr Karl Lachmann fir d Sprochwisseschaft entwicklet het, stoht ë fir e germanisch e (z. B. in Gerschte) im Gegesatz zuem Primärumlut e (z. B. in Cherze) oder em Sekundärumlut ä (z. B. in Gärtli).
Chemins de fer du Jura
Chemins du fer du Jura
Der schlächti Zuestand vo de Gleis vo der Normalspurstrecki vo der ehemalig RSG füehrt 1948 zur vorübergehend Istellig vom Personevercher. Durch de Bahnersatzvercher entsteit der Busbetrib vo der CJ. D Gleis wärde dadruf ned eifach nur erneuert, sondern d gsamt Strecki uf d Meterspurwiti umgspurt, sodass sich mit de Strecke vo der ehemalig SC und CTN sit 1953 es grosses zemmehängends Meterspur-Schienenetz bildet. Sit em 4. Oktober 1953 wird ds Meterspurnetz mit 1500 V Glichstrom und neuem Rollmaterial betribe.
Ë
In de Ungarische Dialäktschrybige isch s ë immer züe. Im Transdanubische und Westtransdanubische Dialäkt verwändet mer's für de Lut, wo in de Standardsproch (gschribe durch e normals e) gsait wird (Bispyl: gyerek > gyerëk ['ɟɛrek]). De Palócze- oder Nordwestdialäkt kännt de Diphthong [ie:], wo in de Dialäktschrybige normalerwis <ië> gschribe wird (z. B. beszél > besziël ['bɛsie:l]).
Chemins de fer du Jura
Chemins du fer du Jura
Am 17. Mai 1952 wird der elektrisch Betrib mit 15 kV 16 ⅔ Hz Wächselstrom uf der Normalspurstrecki Porrentruy–Bonfol ufgnoh. Der Fahrzügpark het us Chlilokomotive Ce 2/2 und drei bruchte Personewage bstande, wo vo de SBB übernoh worde sind. Der Guetervercher vo Bonfol uf Pfetterhouse isch jetz mitme Dieseltraktor statt mit Dampflok's abgwickelt worde, der Personevercher isch bereits am 31. Dezember 1946 igstellt worde. Am 4. Januar 1970 folgt ds Endi vom grenzüberschritende Guetervercher.
Ë
Im Albanische isch s ë de acht Büechstabe vom Alphabet und mit 10% in Albanische Tekscht dä Büechstabe, wo am öftste vorchunnt. Er stoht dört für s Schwa (IPA: ) Im Kaschubische wird de Büechstabe mit em glyche Lutwert verwändet.
Chemins de fer du Jura
Chemins du fer du Jura
D CJ füehrt d Modernisierig witer. 1968 sind für d Strecki Porrentruy–Bonfol en Tribwage BDe 4/4 101 und en Stürwage Bt 121 beschafft worde. Sit 1986 chäme ufem Schmalspurnetz Pendelzüg mit Tribwage vom Typ BDe 4/4 II zum Isatz, wo en Geschwindigkeit vo 90 km/h erlaube. 2001 het Stadler Rail vier Niderfluer-Glenktribwage ABe 2/6 glifert und 2016 sind füf Niderfluertribwage Be 4/4 abglifert worde..
Ë
In de meiste Sproche (Französisch, Niderländisch, Afrikaans) isch s ë zwar kei eigene Büechstabe, zeigt aber a, dass e E mit me Vokal vornedra nit zu me Diphthong oder Umlut verschmilzt, sondern einzeln usgsproche wird.
Chemins de fer du Jura
Chemins du fer du Jura
D CJ sind nach wie vor im Guetertransport tätig. Ufem Schmalspurnetz wärde Normalspurwage uf Rollschemeln befördert. Sit 2000 wird Kehricht in d Verbrennigsalag La Chaux-de-Fonds transportiert. Die Transport vo Tavannes und Glovelier uf La Chaux-de-Fonds mache en grosse Teil vom Guetervercher us. D Sanierung vo der Chemiemülldeponie Bonfol bringt vermehrt Guetervercher uf d Normalspurstrecki.
Ë
Uff Luxeburgisch wird de Büechstabe meistens für e unbetonts Schwa verwändet, mer verwändet en aber au dört wo drei e hinderenand uffträtte, z. B. "leeën" (lege).
Chemins de fer du Jura
Chemins du fer du Jura
Sit 1993 verchere wider Dampfzüg ufem Schmalspurnetz vo der CJ. La Traction bietet in Zämmesrbeiz mit der CJ vo Mai bis September öffentlichi Dampffahrte a.
Ë
Darstellig uff em Computer
De Unicode enthaltet s ë an de Codepunkt U+00CB (Großbüechstabe) und U+00EB (Chleibüechstabe). Di glyche Stelle belegt's in ISO 8859-1.
Chemins de fer du Jura
Bahnlinie
Ds hütig Schienenetz besteit user Hauptstrecki Glovelier–La Chaux-de-Fonds, vo der ds Le Noirmont Strecki Le Noirmont–Tavannes abzweigt, sowie vo der unabhängig Normalspurstrecki Porrentruy–Bonfol. Bi der Haltestell Combe-Tabeillon, churz nach Glovelier, bfangt d Überwindig vo de rund 500 m Höhedifferenz uf ds Jura-Plateau mitre Spitzcheri, wo vom Lokfüehrer en Weichentellig vo Hand sowie der Wächhsel vom Füehrerstand erfordert.
Ë
Darstellig uff em Computer
Im HTML git's di benännte Zeiche  und   für de Groß- bzw. Chleibüechstabe.
Chemins de fer du Jura
Buslinie
Der Busbetrieb vo der CJ umfasst folgendi Linie: D Garage vom Automobilbetrieb befindt sich ds Tramelan. Zuesätzlich zum Linievercher füehrt d CJ Reisebusfahrte und Lastwagetransport durch.
Gallo
Gallo (vo Bretonisch gall ‚Franzos‘) isch e Langue d'oïl wo im Oschte vo dr Bretagne, dr Oberbretagne (haute-Bretagne) z Frankrych gschwätzt wird. Es isch also nit wie s Bretonische e keltischi Sprooch, sùndern e romanischs Idiom. S Gallo sött au nit mitem antike Gallisch verwäggslet werde. S Gallo gilt, wie di meischte Regionalsprooche vo Frankrych, als e gföördeti Sprooch.
Chemins de fer du Jura
Normalspur
→ Abschnitt Rollmaterial im Wikipedia-Artikel Bahnstrecke Porrentruy–Bonfol
Ë
Darstellig uff em Computer
Im TeX cha mer s ë im Tekschtsatz mit de Befehl  und im grafische Satz mit   und   yfiege.
Communauté de communes du Pays Haut Val d’Alzette
D Communauté de communes du Pays Haut Val d’Alzette isch e franzesischi Kommunalverband, wu sechs Gmaine im Département Moselle un zwoo Gmaine im Département Meurthe-et-Moselle aaghere.
Gallo
Verbreitig
S traditionelli Verbreitigsbiet vùm Gallo isch in dr Oberbretagne, also em Oschtdeil, ùn zwar öschtlich vo de Sproochgränz zum Bretonische wo vo Plouha im Department Côtes-d'Armor im Norde bis zur Halbinsel Rhuys im Süde vùm Department Morbihan goot. D Sproochgränz het sich für meereri Joorhùndert zùm Gùnschte vùm Gallo nooch Weschte verschoobe.
Ë
Darstellig uff em Computer
Im Mac OS erschynt s ë durch d Ygab vo alt+u+e bzw. alt+u+E.
Communauté de communes du Pays Haut Val d’Alzette
Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr lothringische Landschaft Pays-Haut un em Dal vu dr Alzette. Är isch am 17. Dezämber 2004 grindet wore. Sitz vum Verband isch Aumetz, Presidänt isch dr André Parthenay.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Beatrice Egli
D Beatrice Egli (* 21. Juni 1988 z Pfäffike, Kanton Schwyz) isch e Schwyzer Schlagersängeri un d Gwinneri vu dr zehte Stapfle vu dr RTL-Castingshow Deutschland sucht den Superstar.
Lääbe
D Beatrice Egli chunnt us ere musikalische Familie un singt syt ihrem nyynte Lääbesjohr. Mit 14 het si aagfange mit Gsangsunterricht un si het ab do au scho uf Volksfescht gsunge. Si het en Uusbildig zur Friseri gmacht un au ai Johr lang in däm Beruefg gschafft. Anne 2011 het si ne Schauspiiluusbildig an dr „Schule für Schauspiel Hamburg“ abgschlosse. Mit ihre zwee elteren un em jingeren Brueder wohnt si im Elterehuus z Pfäffike.
Gallo
Verbreitig
Sproochlig gsänne loot sich s Gallo eigetli nit vo zwei vo syne Noochberdialäkt im Süde vo de Normandi (normand méridional) ùn em Angevin abgränze. Alli drüü ghöre zur domaine armoricaine, wo zur domaine d'ouest vo de Langue d'oil ghört. Einewäg bschränkt mer de Begriff Gallo uss geografisch-politische Gründ meischt ùff die Dialäkt, wo in der Bretagne gschwätzt werde, ùn zäält d Dialäkt vùm Süde vo de Normandi südlich vo de Ligne Joret zum Normännische.
Beatrice Egli
Lääbe
Anne 2007 isch d Egli zämme mit dr Lys Assia ufdrätte un si hän gmainsam d Single Sag mir wo wohnen die Engel un s glychnamig Album vereffetligt. S Duo het im April 2007 mit däm Titel di schyzerisch Vorentschaidig zum Grand Prix der Volksmusik gwunne. Bim Finale z Wien im Augschte sin si uf Platz 12 vu 16 chuu. Fir des Abschnyde isch d Egli vu dr Assia verantwortli gmacht wore. Im Spotjohr 2007 isch d Egli bim „Herbstfest der Volksmusik“ vum Florian Silbereisen ufdrätte. Anne 2009 het si im „Musikantenstadl“ dr Titel Lippenstift bresäntiert. Bis do isch si alliwyl unter ihrem Prenonym, also nume unter ihrem Vorname, ufdrätte, syt ihrem dritten Album 2011 brucht si ihre vollständige Name.
Gallo
Verbreitig
Als Alldaagssprooch isch s Gallo chuum no verbreitet. So hen im Joor 1999 binere Ùmfroog vùm französische Statischtikamt INSEE, 28.300 Lüt aagee, dass si Gallo schwätze, des sin 1.3% vo de Bevölcherig vo dr Bretagne gsi.
Beatrice Egli
Lääbe
Am 11. Mai 2013 het d Egli im Finale vu dr zehte Stapfle vu Deutschland sucht den Superstar mit 70,25 Prozänt vu dr Zueschauerstimme gwunne. Dur ihre Siig bi DSDS het si 500'000 Euro gwunne un het e Plattevertrag bi Universal Music iberchuu. Ihri erscht Single noch em Siig bi DSDS isch Mein Herz gsii, komponiert vum Dieter Bohlen. S Lied isch in dr erschte Verchaufswuche uf Platz ais vu dr offiziälle dytsche, eschtrychische un schwyzerische Singlechart yygstiige. Im Mai isch ihre Studioalbum Glücksgefühle uusechuu, wu in dr Schyz bis uf Platz ais vu dr Albumchart chuu isch, z Dytschland un z Eschtrych bis uf Platz zwai.
Gallo
Verbreitig
In ere Studie uss dr Mitti vo dr 1990er-Joor wird bschriibe, dass Chinder viilmool durch ihri Groosseltre no Passivkenntiss vùm Gallo mitbecho hätte, ihri Eltere aber nùmme Französisch mit ihne gschwätzt hen. E Ùmfroog ussem Joor 2008 vo 89 Schieler zwüsche 11 ùn 19 Joor alt het ergee, dass nùmme 2 vo de Schieler aagee hen, dass si in dr Familie Gallo näbe Französisch als Muettersprooch glehrt hen. Vo de Eltre hen immerhy no 17% aagee, dass si in ihrer Chindheit Gallo- oder zweisproochig Gallo-Französisch ùffgwaggse sin. Binere andre Froog allerdings hen 15.7% aagee, dass si vo ihrene Eltre Gallo glehrt hen, ùn fascht 35%, dass si vo ihrene Groosseltre Gallo hätte glehrt. Allerdings sin d Gallokenntniss wo doo glehrt worde sin, schynts oft nùmme begränzt gsi. Ei Schieler het dezuegschriibe dass es sich "nùmme ùm e paar Wörter" Gallo het ghandlet.
Beatrice Egli
Lääbe
Am 22. November 2013 isch ihre nechscht Studioalbum Pure Lebensfreude erschine. In dr Schwyz isch si dodermit wider uf Platz ais chuu, wie au s Album Bis hierher und viel weiter, wu am 24. Oktober 2014 uusechuu isch. S Album Kick im Augenblick vu 2016 isch in dr Schwyz un z Dytschland uf Platz drei chuu, z Eschtrych uf Platz zwai.
Gallo
Merchmool
Ùnterschid zwüsche em Gallo ùn andre Langues d'oil
Chemins de fer du Jura
Schmalspur
Nachdem d Rhätische Bahn (RhB) nach der Spannigsumstellig vo der ehemalig Chur-Arosa-Bahn (ChA) im Jahr 1997 kei Verwendug für d bisherige Glichstromtribwage meh het gha, chan d CJ 1999 zwei ABe 4/4 erwärbe, und nach diverse Apassige und chlinere Umbaute im Jahr 2000 Tribwage 641, und im Jahr 2001 Tribwage 642 in Betrib näh.
Nachdem d Frauefeld-Wil-Bahn, inzwische als FWB abgchürzt, 2013 de Rollmaterialpark mit füf neue Tribwage modernisiert het, sind im gliche Jahr d füf Be 4/4 abgestellt und verchauft worde. D CJ sichert sich drei Tribwagen 11 bis 13, wo no bis Endi 2013 iner CJ-Wärchstatt itroffe sind, und als Tribwagen 615 bis 617 für de CJ-Betrib härgrichtet worde sind. Im erschte Quartal 2014 isch der Tribwage 15 übernoh worde, wo allerdings nie zum Isatz cho isch und im erschte Halbjahr 2015 verschrottet worde isch.
Historischer Fahrzeugpark
Lueg au
Über d Gschicht, de Betriib und d Streckefüerig vo de drei Linie, wo d CJ druff faart, staat i dène Wikipedia-Artikel mee:
Ried (Landschaft im Elsass)
S Ried isch e Naturlandschaft im Elsass.
Das Gebiet treit grossi Wydewälder, wo früener immer wider bi de Hochwasser vom Rhy überschwemmt worde sind. Es isch en Auelandschaft mit ere ryche Pflanzewält. Das Naturschutzpiet lyt am Oberrhy und am Fluss Ill, im ene länge Streife näbet em Rhykanal im Unterelsass zwüsche Markelse bi Schlettstadt und Lüterburi ganz im Norde vom Elsass.
S Ried isch in zwei Beraich ufdeilt:
Bi der Regulierig vom Rhy im 19. Jaarhundert isch der Fluss in es neus, grads Flussbett zwüsche höche Dämm gleited worde und cha der Auewald drum nümm guet wässere. So tröchne d Waldgebiet i der Umgäbig z fescht us. Vo vilne alte Rhyärm isch hüt nume no en See im Waldgebiet übrig.
Bi Strossburg het’s im ehemolige Riedgebiet grossi Hääfe für d Rhyschiff.
Narr
E Narr isch im Mittelalter e Person gsi, wo für Underhaltig und Belustigung het sölle sorge und deby meischt uffällig gchleidet gsi isch. Narr oder Tor (devo abgleitet isch s dütsche Wort töricht) säit mer au bi Persone, wo sich sehr uryf, dumm, tollpatschig, vorygnuu, vorurteilsbhaftet und ignorant uffüehret und wo sich uf Basis vo irere Uwüsseheit als Glehrti ufplueschtered, ohne dass sie iri Uwüsseheit erkänned, wil sie dänked, iri Uwüsseheit sig Wüsse. Positiv gmeint isch s Narretum a de Fasnacht. S git Fasnachtsfigure, wo uf Narre zrugggönd und d Fasnacht isch au als „närrischi Zyt“ bekannt.
Etymologie
D Härkumft vom nume dütsche Wort Narr (mhd. narre, ahd. narro) isch nid sicher gchlärt. De Romanist Friedrich Christian Diez het en Ableitig vom spätlat. Wort nārio i de Bedütig vo Naserümpfer, Spötter empfole. Zum Byspiel gits i de Narrezunft Rolli-Dolli vo de Gmeind Chrenzach-Wyhle d Figur Naserümpfer.
Mike Müller
Dr Mike Müller (* 25. Oktober 1963 z Gränche) isch e Schwyzer Schauspiler.
Narr
Etymologie
Wortbildige sind Narretei im Sinn von ere Posse oder s Narrematt im Schach.
Mike Müller
Läbe
Dr Müller het Philosophy studiert un derno Schauspiil-Workshop z Berlin, z Wien un z Züri bsuecht. Dur syni Produktionen im Kabarett, in Satiresändige un uf dr Theaterbihni isch er in dr Schwyz un z Dytschland bekannt wore.
Narr
Mittelalterlichi Narrefigure
Us em 12. Jahrhundert stammed Psalterillustratione, wo bi Psalm 53 (nach de früehnere griechische und latinische Zählig: Psalm 52) meist e Figur zeiged, wo eme König gägenüberstaht. Die Figur isch hüfig nackt, schwingt e Küüle oder isst es Brot. Im wytere Verlauf vom Mittelalter het sich die Figur veränderet. Sie het meistens es farbigs Chleid, wo mit Schälle behange gsi isch. D Küüle het sich zur Marotte oder zum Spiegel wyterentwickelt, es Zeiche, dass de Narr i sich sälber verliebt gsi isch und Gott nid erchännt het. Hüfig wird die Figur mit ere Gugle, also ere Zipfelmütze oder Chappe dargstellt, wo äbeso mit Schellen behangen isch. Die Figur söll en Narr, wo uwyys (lat. insipiens) isch, darstelle, wenn er de wyysi König David verhöhnet, wo für Glaube staht und als Vorläufer Christi gilt. De Aafang vom Psalm luutet: „Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus“ („Es redt de Narr i sym Härze: Es git kän Gott“). De Narr isch also nid eifach e Figur, wo nur Spässli gmacht het, sondern e negativi Gstalt.
Mike Müller
Theater
Dr Müller isch au Co-Autor vu verschidene Programm, wie zem Byschpel Sickmen, Erfolg als Chance, Mother T. oder RAF unplugged.
Narr
Mittelalterlichi Narrefigure
I vilne Bilder wird de Narr hüüfig jenseits vo de Ständeornig oder a allerletschter Stell näbe de Räuber, Blinde und andere zwieliechtige Gstalte dargstellt. Äbe bi dene Figure, wo als sozial und geographisch heimetlos gälted und i de Wält umeirred, ohni vo öpperem Anerchännig überzcho oder in e Gmeinschaft ufgnuu z wärde. Da Gott aber de Mänsch – luut Gen 1,27 – nach sym Bild gschaffe ha söll, hend so uvollkommni, nutzlosi, verchehrti Wäse i känere Wys Äbebilder vo ihm sy chönne. Drum het mer em Narr e Verwandtschaft mit em Tüüfel nachegsäit, wo für de Ursprung vo de Narrheit staht. Im Goethes „Faust II“ tritt der Tüüfel als Hofnarr auf.
Mike Müller
Färnseh
Dr Mike Müller dritt hyfig uf in satirische Rolle. In dr Dytschschyz isch er vor allem bekannt wore mit syne Parodien im Satiremagazin Viktors Spätprogramm fir s Schwyzer Färnseh. Vom 27. Januar 2008 bis am 11. Dezember 2016 isch er zämme mit em Viktor Giacobbo uf SRF 1 in dr satirische Sändig Giacobbo/Müller am Sunntigzobe z säh gsii. In dr doderfir gschaffene Roll as «Burri Hanspeter» het er anne 2009 en Ufdritt am Arosa Humor-Feschtival ghaa.
Narr
Mittelalterlichi Narrefigure
Dur syni Gottesfärni und syni Nöchi zum Tüüfel isch de Narr spöter (14., 15. und 16. Jahrhundert) für vanitas (lat. Vergänglichkeit), also für de Tod gstande. De Narr het dur die Allegorie de Yzug i die mittelalterliche Fasnacht gfunde. Hie het er äbefalls als negativi Gstalt i de negative Zyt vo de Fasnacht vor de österliche, positive Fastezyt syne Rolle als Gotteslügner, Tüüfel und Tod spiele sölle.
Zu de Narre zelled aber nid nur die geistig zruggblibne und körperlich Fählbildete, sondern au e Gruppe vo Lüt, wo us andere Gründe mit Misstruue aagluegt worde sind. Au d Jude hend kei Platz innerhalb vo de gsellschaftliche Gmeinschaft gha. Dur iri Weigerig, em Christetum byzträtte, hend sie sich sälber de Gruppe vo de Ussesyter zuegordnet. In de Fasnacht sind Jude nid als Vorbilder für d Kostümierig bruucht, sondern zum Spottobjekt umfunktioniert worde. Das het au für d „Mohre“ als typischi Aaghörigi vom Heidetum gulte. E gwüssi Nöchi zum Narr het au de Puur, wo sich ufgrund vom Mangel a Maniere und Bildig vo de höchere Gsellschaft absonderet und drum als unvollkomme dargstellt wird.
Trotz de verhältnismässig spate Illustratione i Psalterhandschrifte het s d Figur vom Narr oder Hofnarr wahrschinli scho viel früehner gäh. Scho de Karl de Grossi het 789 em Klerus i sym Reich verbote, sich näbe Jagdhünd, Falke und Adler auc no „Spassmacher“ z halte. Au sind Spassmacher us de Antike bekannt, woby es no Zwyfel git, öb sie tatsächlich als Narr oder Hofnarr fungiert hend.
Hofnarre im Mittelalter und de früehne Nüüzyt
Narre hend sich sowohl im ritterliche Gsind als au a Fürstehöf befunde. Im französische Schachspiel het de Narr („Fou“) gar d Rolle vom Läufer im dütsche Schach. Für Hofnarre het d Narrefryheit gulte, wo s ihne ermöglicht het, ungstraft Kritik a de gältende Verhältnis z üebe. Au d Parodierig vo Adlige isch de Hofnarre erlaubt gsi.
S Hofnarretum isch en ideegschichtlich klar begründeti Institution, wo fast immer e feste Bestandteil vom Hofstaat gsi isch. D Hofnarre als „Offiziante“ (imene feste höfische Amt) hend ursprünglich ire Herr nid belustige sölle, sondern ihn als ärnsti Figur ständig dra erinnere, dass au är de Sünde verfalle chönnti, und i religiöser Düütig sym Herr als Erinnerer a d Vergänglichkeit vo sym mänschliche Dasyy diene. Das isch e soziali Institution vo zuelässiger Kritik gsi. Iri gsonderti Stellung bzw. die fählendi Bindig a Norme het em Narren e bsunders grosse Handligsruum ermöglichet. Alles, won er gsäit het, isch ufgrund vo synere „Narrheit“ nid ärnst gnuu worde. Dadruuf begründet sich der hüt noch vill bruuchti Begriff vo de „Narrefryheit“.
De klassischi Hofnarr het sich spötistens syt em 14. Jahrhundert vo de allgemeine „Narrefigur“ underschide. Währed de Hofnarr e Stellig am Hof als Underhalter, Spassmacher und Zytvertryber gha het, het de allgemeini Narr e religiösi, philosophischi Funktion (spötistens syt em 12. Jahrhundert) für Gottesfärni, sündhafts Läbe und Vergänglichkeit gha. Ursprüng für die Funktion gfindet sich scho im Römische Rych, wo bim Yzug vom römische Kaiser z Rom nach eme erfolgryche Chriegszug en meist hässliche Sklav diräkt hinder ihm mitgfüehrt worden isch, um ihn a d Vergänglichkeit vo sym Ruhm z erinnere (sic transit gloria mundi).
De Narr isch als e Figur entstande, wo kei feste Platz i de ständische Ornig und somit i de Gsellschaft gha het, wo sich keinerlei Norme verpflichtet fühlt und i irere mänschliche Gegäbeheit us em System ghyt.
Im früehne Hochmittelalter sind s vor allem körperlich Behinderti oder Chlywüchsigi, Hofzwärge, wo wie Raritäte zum Teil i Chefig ghalte worde sind, us dene me sich (wie im Sprichwort) en Narre gmacht het. D Herrscher het drin gwettyyferet, wer de spektakulärsti Narr i synere Sammlig gha het.
Im spate Mittelalter und i de früehne Nüüzyt sind d Hofnarre zuenähmend Mänsche gsi, wo sich nume dumm gstellt hend oder über bsunders künstlerischs oder humoristischs Talänt verfüegt hend, dass sie als Underhalter engagiert worde sind. Teilwys het s a de Höf Narrenusbildner gäh, wo uffälligi Chind us de Umgäbig zämegsuecht hend und die zue Hofnarren usbildet hend.
In es paar Städt het s Stadtnarre gäh, wo zur allgemeine Belustigung hend dörfe Späss trybe. Iri Entlohnig het meist us erbättlete Gabe bestande. De bekanntisti Stadtnarr isch de Till Eulenspiegel gsi. Im 14. Jahrhundert isch meh und meh i Mode cho, sich näbe de „natürliche Narre“ au Spassmacher z halte. Es Byspiel dadefüür isch de Lieblingshofnarr vom Kaiser Maximilian I. (1459–1519), de Kunz von der Rosen gsi, en intelligänte Mann, wo s verstande het, dur syni Späss und syne Aamerkige nid sälte zum Nachedänke aazrege. So isch er emal vom Rat vom Kaiser befragt worde, was er vomene Friedesaagebot halti. De Kunz het druuf mit der Frage gantwortet, wie alt er gschätzt wärdi. Nach es paar Versüech het er gsäit, dass er scho über 200 Jahre alt sig, da er scho mindestens zwei Friedensaagebote i Chraft trätte gseh hebi, wo beidi über jeweils 100 Jahr abgschlosse worde siged.
Es het au wyterhii „natürlichi Narre“ gäh. Zum Byspiil de Claus Narren von Ranstedt, en stiernackige, verwirrte Maa, wo a verschidne Höf i de Gegend vom hütige Sachse gläbt het.
Als Narren engagierti Mänsche hend glägentlich au Karriere mache chönne. So öppe de Zwärg Perkeo, wo als chlywüchsige Spassmacher am Heidelberger Schloss aagfange het und ufgrund vo synere Intelligänz, synere Känntnis und Ysatzfreud als Huushofmeister vom Churfürst sys lange Läbe det i höchem Aasehe beändet het.
Am Hof vom August em Starche isch äbefalls en berüehmte Hofnarr aagstellt gsi, wo de passendi Name Joseph Fröhlich träit het.
Narre hend a de Fürstenhöf au i de absolutistische Herrschaft die einzige sy chönne, wo em Fürst no d Wahret hend übermittle chönne, ihn a s Gscheh i sym Herrschaftsberych aakopplet hend. Entweder sind sie sälber als Spassmacher oder Künstler scharfi Beobachter vom Zytgscheh gsi oder sie hend sich vo Ratgäber und Hoflüüt zur Übermittlig vo Informationen instrumentiere lah. Wenn die Meinige und Mitteilige ungfällig gsi sind, denn het mer sie äbe als „Narretei“ abtaa. <!--
Narrenliteratur
Narrenliteratur wird eine volkstümliche, satirische Literatur genannt, die eine Beschreibung der menschlichen Schwächen durch Karikierung und Übertreibung zum Inhalt hat und darin eine Belehrung des Lesers, sowie eine Kritik des Zeitgeistes beabsichtigt. Oftmals wurde hierbei die Figur des Narren benutzt, um die Gesellschaft als solchen zu karikieren. Besonders im ausgehenden Mittelalter hatte die Narrenliteratur Hochkonjunktur, was sich neben dem bekannten Werk Sebastian Brants Narrenschiff (1494) auch im Lob der Torheit (1509) von Erasmus von Rotterdam, sowie den Schildbürgern und Till Eulenspiegel (1515) niederschlug. Auch Aus dem Leben eines Taugenichts von Joseph von Eichendorff und Der abenteuerliche Simplicissimus von Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen können als Narrenromane gelten. Daneben findet sich auch die Erzählung "Hopp-Frosch" von Edgar Allan Poe mit dem Hofnarren gleichen Spitznamens als Titelfigur.
Narrefigure in de Kunst
Narren, insbesondere Hofnarren, wurden mit ihren Attributen immer wieder bildlich oder figürlich dargestellt, so in Bildern von Diego Velasquez und in den Büsten bzw. Figurinen von Joseph Fröhlich, des Hofnarren Augusts des Starken. Der polnische Maler Jan Matejko (1838–1893) stellte in mehreren Gemälden den Hofnarren Stańczyk († um 1560) dar, wie er trotz glänzenden Erfolgen des polnischen Staats zu seinen Lebzeiten pessimistisch in die Zukunft schaut, in der – zu Matejkos Lebzeiten – Polen als Staat nicht existierte.
Trotz ihres geringen Ansehens in der Gesellschaft fand die Figur des Narren immer wieder auch Eingang in die klassische Musik, sogar als Protagonist. Berühmte Beispiele hierfür sind Rigoletto von Giuseppe Verdi und Der Bajazzo von Ruggero Leoncavallo.
Faszination des Narren
Die Faszination, die vom Narren ausgeht, begründet sich wohl hauptsächlich darin, dass er ein Attribut verkörpert oder lebt, dem jeder Mensch durch eine Lappalie verfallen könnte. Die Verkörperung der Dummheit, verwerfliche moralische oder ethische Handlungen, gesellschaftliches Fehlverhalten oder einfach Auffälligkeit, sind Eigenschaften, die irgendwo jedem Menschen anhaften, Eigenschaften, denen man in einem Moment der Unachtsamkeit verfallen kann und sich somit zur Gruppe der Außenseiter gesellt.
Trotz seiner Abgeschiedenheit und besonderen Behandlung besteht also eine relativ hohe Identifikation mit der Figur des Narren. Denn die Tatsache, dass jeder narrhafte Züge trägt und egal, welcher ständischen Kategorie er angehört, in diese gesellschaftliche Gruppe absinken könnte, macht den Narren anziehend und in gleicher Weise zu einem Symbol der menschlichen Ängste des triebhaften Fehlverhaltens. Der Narr als Phänomen, das jeden in jedem Augenblick ereilen kann, das einem zum Lachen und Ängstigen bringt; eine Figur, die zu viele Rätsel mit sich bringt, als dass man sie nicht in irgendeiner Weise, zwar mit gewisser Distanz, aber trotzdem mit Interesse, betrachtet. -->
Narre hüt
Hüt wird s Wort Narr nur no sälte als abwärtendi Bezeichnig für Mänsche bruucht, wo sich unvernünftig verhalte tüend. In es paar Dialäkt, so z. B. im Bairische, wärded Konnotatione zum Narr wyterhi i de Umgangssprach bruucht (z. B. „narrisch werden“ für verrückt werden, oder „Narrenhaus“ für Irrehuus bzw. psychiatrischi Aastalt, oder „ins Narrnkastl schaun“ für geistesabwäsend is Lääri starre). Me kännt au d Formulierig "vernarrt sein" für "total verliebt sy", woby Fähler und Schwechene vo de gliebte Person bzw. vom gliebte Gägestand vom Verliebte ignoriert wärded; au hie wiegt die negativi Bedüütig schwär.
I de Zyt vor Äschermittwuch, also i de Fasnacht oder em Karneval, tritt d Figur vom Narr hüt no hüfig uf.
I de Stadt Conwy z Wales gits syt 2015 nach über 700 Jahr wieder en offizielle Stadtnarr.
Quadrat
Quadrat stoht für:
Bezirk Signau
Dr Amtsbezirk Signou isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Signou gsi. Är het nüün Gmeinde umfasst:
Takt (Musik)
Dè Tagt (vom ‚Berüèrung‘, ‚Schupfer‘) isch i dè Musig è zytlichi Gruppyrung vo dè Notè in èm Musigschtüggle (z. B. der erste Takt des Stücks, der letzte Takt). È Stüggle wörd also durch d Täkt glydèrèt. Wenn alli odder diè meischtè Tägt von èm Stüggle odder Abschnitt diè glych Gruppyrung odder Tagtart hèn, denn wörd sèll au als Tagt vom Stüggle odder Abschnitt benamst (sèll Stüggle stòt im Dreivyrteltagt).
Bezirk Signau
Dr Amtsbezirk Signou het 24'250 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 320 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Ämmitau.
Takt (Musik)
Dè Tagt (d Tagtart) von èm Stüggle beschriibt i dè Regel è Muschter vo glychè Grundschlääg un Zellzitè, mit dènnè diè grundlegèndi zitlichi Struktur vom Stüggle entschtòt. D Rhǜthmè vum Stüggle entschtön durch diè wechsèlndè Notenwärt, wo mit dè Zellzitè von èm Tagt zämmèkeièt odder abber vo dè Schlääg abwychè chönnèd. Gfüült wörd dè Tagt i dè europäischè Musig durch regèlmäßigi Bedonungè vom Grundschlaag, wo au als Puls benamst wörd.
Tagtart
D Tagtart definyrt sich übber d Zaal vo dè Puls- odder Grundschlääg, wo zuè nèm Notèwärt ghörèd. Asè sin in èm ⁴/₄-Tagt vyr Grundschlääg odder Zellzitè im Wärt von èrè Vyrtelnotè. Diè obber Zaal vo dè Tagtaagaab zeigt d Aazaal vo dè Schlääg bro Tagt aa, diè unteri Zaal bedütet dè Notèwärt vo dènnè Schlääg un isch als reziprok gmeint.
Zuèdèm wörd ènèrè Tagtart meischtens ei metrischi Struktur, also è Bedonungsordnung zuègwisè (dõhèr au dè Nammè Akzèntschtuèfètagt; méngmòl wöörèd sèllèwäg d Wörter Tagt un Metrum glychbedütend bruucht). Im Fall von èm ⁴/₄-Tagt wär sèll byschpillswys: odder au nu Bschtimmti Musigschtyl wiè öppè dè Swing bruuchèd dõgegè è Backbeat-Bedonung, also:
Daniel Gottlob Türk hèt diè Zämmèhäng 1789 als „die richtige Einteilung einer gewissen Anzahl Noten, welche in einer bestimmten Zeit gespielt werden sollen“ un „das Verhältnis, nach welchem in der Musik eine Anzahl von Noten in einem gewissen Zeitraum eingeteilt wird“ beschribbè.
Mò unterschydèt:
Witter wörrèd unterschiddè:
Früèner hèt mò dreideilige Tagtartè au Tripeltagt gsait. Vo dè uugraadè Tagtartè wörred i dè klassischè mitteleuropäischè Musig nu diè dreideiligè Tagtartè regèlmäßig bruucht (z. B. ³/₁, ³/₂, ³/₄, ³/₈ oder ⁹/₈), sèll isch bi Musig uss andrè Kulturchrais anderscht greglèt, z. B. i dè südoschteuropäischè Musig, wo uugraadi Tagtartè i dè Volksmusig un Popmusig vill hüüfiger ygsetzt wörrèd.
Waal vo dè Tagtart
D Waal von èrè Tagtart isch èn wichtigè Faktor im Kompositionsbrozèss, vor allem well si nit nu Uffschluss übber s Grundzitmaß, sondern au übber Spylschtyl, Bedonung odder Tempo gää cha. D Waal vo dè Tagtart cha, ganz äänlich wiè bi dè Uuswaal vo dè Grunddonart von èm Stüggle, vo vill Faktorè abhängè; näbbè persönlichè Präferenzè, lifèrèd au Musigtǜpus, Genre un Gattung uusschlaggäbendi Gschtaltungsvorlagè.
Dütlich dominyrènd isch hützdaag d Tagtart ⁴/₄, welli mit großem Abschtand dè högschtè Vowendungsgrad i dè hütigè, popularmusigalisché Stilischtikè hèt; wiè öppè Pop, Rock, Funk etc. uusmacht, abber au schu i dè ältèrè, õbèdländischè Chunscht- un Unterhaaltungsmusig vo früèner zimli hüfig vorchò. Witteri Tagtartè, wo ebbèfalls relativ hüfig vorchömmèd, sin z. B.: ²/₄, ³/₄, ⁶/₄, ⁶/₈, ⁹/₈, ¹²/₈ odder ²/₂.
Für vill hischtorischi Gattungè gältèd zuèdèmm hüfig traditionèlli Tagtartè; asè stön Polka, Märsch, Ragtime meischtens in 2/4; Walzer, Scherzi, Menuett im 3/4; Mazurkè, Barkarolé, Jigs, Tarantellas im 6/8; Madrigaal, Motettè, Kantatè vo dè Renaissance im 4/2 bzw. 3/2. Generèll ehnder schnèll-konzipyrti, klassischi Musig isch dõgegè hüfig im ²/₂ (au  'alla breve' Tagt) gschribbè. Im witterè Volauf vo dè Musiggschichtè gsellt sich dõdèzuè au è baar ehnder unglychmäßigi, spannungsgladeni Tagtartè, wiè öppè 5/4 odder 7/8 dèzuè, wo sitdèmm nit seltè im Jazz, i dè Filmmusig odder sogar im Pop z findè sin. Kompositionè mit serièller Musig (ab dè zweitè Hälfti vom 20. Jh.) hèn hüfig nòmmòl dütlich exotischèri Tagtartè bruucht. Beides isch au hüfig uss kompositionstechnischer Sicht notwèndig, um diè musigalischè Proportionsreièparameter richtig drin iè bringè z chönnè (luèg au d Artikel Polymetrik un Polyrhǜthmik), abber spillerisch oft hart a dè Gränz vum braktisch übberhaupt Machbarè.
Zuèsätzlich sött au noch gsait wörrè, dass dè Nenner au Uffschluss übber s aapeilte Tempo von èrè Komposition gää cha; asè dütet è 8 nit seltè uff è ehnder furioses Zitmaß (wiè öppè im Liszt sim 'Mephistowaltzer No.1', odder im 'Islamey' vum Balakirev, beidi im 3/8). Zuèdèm wäält mò für langsam-witgängigi Stüggle au ehnder 6/4, für schnelleri, tänzerischi widderum ehnder s Zitmaß 6/8 – au wenn sèll au widder keini 'in Stei gmeißlèti Notè' sin un au gnau konträr zum graad erwääntè Byschpill ghändlèt wörrè cha. È 2 im Nènner cha ußerdèmm uff è ehnder langsams, zimli "schwèrgängigs" Zitmaß hydütèd (wiè im Barber sim 'Adagio for Strings', wo im 4/2 stòt). Au sèlli Reglè hèt sini Uusnaamè, wo uus Stüggle mit èrè halbè Notè im Nènner bschtön un entwedder uss dè Renaissance stammèd odder als 2/2, bzw. 'alla breve' notyrt sin. Well Letschteres au uff vill Märsch zuèdrǜfft, keerèd sich i dèmm Fall (Milidär-/traditionèlli Blõsmusig) d Uusnaam zuè dè Reglè un umkeert.
Quadrat (Geometrie)
I de Geometrie isch es Quadrat e ebäs, konvexes und regälmässigs Viereg.
Takt (Musik)
Ufftagt
Èn Ufftagt isch dè Aafang von èrè musigalischè Phrasè mit einèrè odder mee Notè, wo nit uff dè Zellzit Eins aafangè duèt. Dè Ufftagt lyt meischtens uff unbedontè Notè vor dè erschtè bedontè Notè (z. B. im ⁴/₄-Tagt also vor èm Schlag Eins odder Drei, ergo uff Zwei, Zwei+ usw.). Im Gegèsatz dèzuè wörd im Jazz dè Ufftagt öfter stärker bedont wiè dè Haupttagt. I dè Zit vo dè Klassik hèt dè Jérôme-Joseph de Momigny (1762−1842) dè Ufftagt schu als bevorzugts Elemènt vo dè Phasyrung aagluègt un èn sèllèwäg au bedont. Dè Ufftagt isch èn unvollschtändigè Tagt, sèll heißt im Ufftagt git s nit alli Grundschlääg wiè i dè suschtigè Tägt. Sèbbi Schlääg, wo im Ufftagt wèg glò wörrèd, bildèt dè Schlusstagt, z. B. isch dè Schlusstagt bi nèm Ufftagt uff Drei+ im ⁴/₄-Tagt zweièhalb Schlääg lang.
Quadrat (Geometrie)
Für alli Quadrate gilt drum folgendes:
Takt (Musik)
Ufftagt
In Lièder diènt dè Ufftagt dèzuè, dè sprachlichi Bedonung un dè musigalischè Tagt mitènand in Yklang z bringè. Èn Huufè Lièder fangèd mit èm Ufftagt aa; i dè folgendè Byschpill isch diè erscht Bedonung unterschtrichè:
Quadrat (Geometrie)
S'Quadrat isch en Sonderfall vom Parallelogram und vom Trapez. Es isch es gliichziitig äs Rechteg wie au en Rhombus. D'Quadrat sind diä alleinigä Begrenzigsflächene vom Hexaeder (en Platonischä Körper). Um ä Quadrat z'konstruirä langets wenn mer ei Grössi kennt, z. B. d'Siitelängi oder d'Diagonalä
Takt (Musik)
Ufftagt
I dè traditionèllè europäischè Musig hörèd ganztagtigi Stüggle ganztagtig uff; im Bedarfsfall wörd mit èrè Pausè vor dè erschtè odder nõch dè letschtè Notè uffgfüllt. Sèlli Füllpausè
Globuline
Globulin si Spiicherprotein vo Pflanze und Protein vom Bluetplasma vo de Dier. S Albumin isch s äinzige Bluetprotein, wo nid zu de Globulin ghöört. D Globulin ghööre zur Grubbe vo de Globuläre Protein. Si wärde vor allem in dr Lääbere bildet. Im Bluetplasma mache si öbbe 40 % vo alle Protein us, iiri Masse isch zwüsche 36 kDa und 1,3 MDa. Bi 60 °C wärde d Globulin zu Chlümpe und si wärde au dur Felligsmiddel denaturiert. Si wärde vo Enzüüm und dur Hydrolyse abbaut.
Globulin si Äiwissstoff, wo im Wasser nid lööslig si, chönne aber mit verdünnte Nöitralsalzlöösige, wie z. B. Ammoniumsulfatlöösig, glööst wärde. Si häi e Hufe Funkzione, under anderem as Enzüüm, bim Reguliere vom pH-Wärt, as Energiiliferant, Dransporter und in dr Hämostase. Iiri Hauptufgoob isch aber in dr natürlige und dr erworbene Immunidäät gege Fremdkörper. Die immunologisch aktive Globulin wärde as Immunglobulin bezäichnet und in Plasmazälle sünthetisiert.
Takt (Musik)
Notation
D Tagtart wörd in Form von èm Bruch mit Zeller un Nenner, abber ooni Bruchschtrich gschribbè (luèg unteres Bild für èn ³/₄-Tagt) un stòt als Tagtaagaab am Aafang von èm Musigschtüggle nõch Schlüssel un Vorzeichè. Dè Nenner lait fescht, wellè Notèwärt ènèrè Zellzit entschpricht. Dè Zeller zeigt d Aazaal vo dè Schlääg odder Zellzitè pro Tagt aa. Witter sin uss dè älterè Mensuralnotation d Schriibwyysè für dè ⁴/₄-Tagt sowiè  für dè ²/₂-Tagt (alla breve) öfters bruucht. Annèdubaki isch dé dreizitige odder „perfèkte“ Tagt, wo als Simbool für d drinidarischi (dreieinigi) Vollkommèheit gschtandè isch, mit ènèm Chrais kennzeichnèt worrè, dè zweizitige (unvollchommeni odder „imperfèktè“) Tagt degegè mit èm Halbchrais.
Quadrat (Geometrie)
! bgcolor="#c0c0ff" colspan="3" align="center" | Formlä zum Quadrat ! align="left" | Flächeinhalt
Takt (Musik)
Dirigyrè
Beim Dirigyrè wörd dè Tagt mit dè Füürhand (i dè Reglè also rächts) durch è Schlagfigur aazeigt. D Schlagfigur cha-n-au mit dè andrè Hand (normalerwys links) vostärkt wörrè, wenn dè Dirigänt beidhändig glych dirigyrt, ergo wörd dè Tagt mit beidne Händ vorgää. Wenn s Stugg perfèkt sitzt, wörd dè Tagt vom Percussion-Regischter un/odder vo dè Begleitregischter akustisch aazeigt, sèllèwäg bruucht dè Dirigänt beidi Händ, um d dǜnamischi, agogischi odder metrischi Hyywyys z gää un cha einèwäg dè Tagt nǜmmi mit dè Händ aazeigè.
Hischtorischi Zitaat: