cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alpen
Wätter
Well d Dichti vode Atmosphäre mit de Höchi abninnt, ninnt di direkti Suneiistraalig zue, so ases wichtig isch, d Huut und d Auge stärcher vo UV-Straalig z schütze.
Gschicht
D Alpe si in dr alpidische Orogeneese entstande und häi iiri hütigi Form dank dr Gletscher- und Wättererosioon in de letschte zwäi Millioone Joor übercho. Si sind scho i de Staizit vo Mensche biwont worde und 1991 het mer bim Hauslachjoch e Gletschermumie, de Ötzi, gfunde, wo vor 5300 Joore verfroore isch. I de Bronzezit sind d Alpe scho recht dicht bisidlet gsii. De Kaiser Augustus het denn erfolgriich d Alpe is Röömische Riich iiglidere chöne. Dozmol hend vor alem keltischi Stämm i de Alpe glebt, aber au d Räter und anderi Stämm, wo vo verschidnige Herkünft gsii sind. Im Verlauf vode Zit sind die Stämm romanisiert worde. D Helvetier hend i irem Hailigtum z Allmedinge d Alpe as Götter vereert. D Alpe sind wichtig gsii för de Vercheer zwüschet Room und Italie mit de Provinze Gallie und Germanie.
Die wichtigste Päss sind de Mont Genèvre, de Chlii und de Grooss St. Bernhard und de Brenner gsii. Au im Mittelalter sind vor alem d Vercheersweeg wichtig gsii.
Politisch und wertschaftlich hend aber d Alpe kai grossi Role gspillt und erst mit de Aidgnosseschaft und em Kaiserriich Ööstriich hend sich zerstmol Staate wie 1861 s Königriich Italie im Alperuum usbildet.
Im 19. und 20. Joorhundert sind groossi Ysebaanlinie und Autobaane mit länge Dunäll dur d Alpe bout worde.
Beurnevésin
Beurnevésin isch e politeschi Gmeind im Bezirk Pruntrut vom Schwiizer Kanton Jura. Uf dütsch het ma früener au Brischwiler gseit, wo ma hüt aber nüm bruucht.
Geographi
Di nördlich Gemindegränze vo Beurnevésin isch gliichzitig Landesgränz zu Frankriich. Derte isch au de höchschti Punkt vo de Gmeind, uf 530 Meter. S Dorf ligt numme uf 422 Meter, ugfähr 10 km nörlich vo Pruntrut, em Hauptort vom Elsgau.
Di 5,1 km² Gmeinsmarkig hei sich 1997 uf 5 % Sidligsflächi, 38 % Wald un 56 % zum Buure verteilt.
Nachbargmeinde vo Beurnevésin sin di jurasische Gmeinde Lugnez, Damphreux un Bonfol, s elsässischi Pfatterhüsa un Réchésy im Territorium vo Belfort.
Gschicht
S erscht Mol isch s Dorf Beurnevésin im Johr 1270 mit em Näme Brunnevisin erwähnt worde. Im Johr 1271 het s Fürschtbistum Basel d Ortsherrschaft übernoh. Zwüsche 1793 un 1815 het Beurnevésin zu Frankriich ghört. De Wiener Kongress hets Dorf im 1815 im Kanton Bärn zugschproche. Sit ma am 1. Januar 1979 de Kanton Jura gründt het, ghört Beurnevésin zum jüngschte Kanton vo de Schwiiz.
Carl Philipp Emanuel Bach
Dr Carl Philipp Emanuel Bach (* 8. März 1714 z Weimar; † 14. Dezämber 1788 z Hamburg) isch e dütsche Komponist us dr Familie Bach gsi. Er isch vo alle Söön vom Bach dr berüemtist gsi.
Lääbe
Dr Carl Philipp Emanuel Bach isch as dr dritt Soon vom Johann Sebastian Bach uf d Wält choo. 1720 isch si Mueter gstorbe, 1723 het dr Vater z Leipzig dr Boste vom Thomaskantor öberchoo und d Familie isch döt aane züüglet. Er isch uf d Thomasschuel gange und het 1731 Rächtswüsseschaft an dr Uni Leipzig afo studiere, isch denn aber 1734 an d Universidäät Viadrina z Frankfurt (Oder) gange. 1738 het er fertig studiert und het afo sich dr Muusig widme.
1744 het dr Bach d Johanna Maria Dannemann, d Dochder vom ene Berliner Wiihändler ghürootet und häi äi Dochder und zwäi Söön ghaa. 1746 isch dr Bach Kammermusikus worde. 1753 het er si bedütendsts Leerbuech Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen veröffentligt; e zwäite Däil isch 1762 z Berlin erschiine.
Im Merz 1768 isch dr Bach dr stedtisch Muusigdiräkter und Kantor am Johanneum z Hamburg worde und er het vo denn aa mee Chillemuusig komponiert drunder Oratorie, Passionsverdoonige, öbbe sibzig Kantate, Litaneie und Motett.
Dr Bach isch 1788 z Hamburg gstorbe und in dr St.-Michaelis-Chille begraabe worde.
D Muusig
Vom Stil häär isch dr Bach e Verdräter vo dr musikalische Empfindsamkäit. Es git bi iim verrissnigi Melodie und ungwöönligi Gümp, Harmonie und Wändige. Er het in dr Muusig e Hufe Stilcharakteristike vorusgnoo, wo spööter Dichder wie dr Klopstock, dr Herder und dr jung Goethe in dr Litratuur zäige.
Dr Carl Philipp Emanuel Bach gältet as äine vo de bedütendste Komponiste in dr Zit zwüschen em Barock und dr Wiener Klassik. Zu sine Läbzite isch er berüemter gsi as si Vater Johann Sebastian. Bi de Wiener Klassiker het er e hoochs Aasee gnosse. Dr Joseph Haydn het gsäit von em: „Wer mich gründlich kennt, der muss finden, dass ich dem Emanuel Bach sehr vieles verdanke, dass ich ihn verstanden und fleißig studiert habe.“
Uswaal vo Wärk
D Abchürzig Wq stoot für e Katalog vom Alfred Wotquenne vo 1905, wo bis hüte s gängigste Wärkverzäichnis für e Carl Philipp Emanuel Bach isch.
Lysithea
Lysithea (altgriechisch: Λυσιθέα) bezeichnet
Manfred Marquardt
Dr Manfred Ernst Marquardt (* 25. Dezämber 1927 z Löörech; 14. Jänner 1982 ebedert) isch e dytsche Lehrer un Dichter gsii.
Lääbe
Dr Marquardt isch anne 1927 z Löörech uf d Wält chuu, as Suhn vun ere Handwärcherfamilie, sy Vater isch e Dabeziermaischter gsii. Vu 1934 bis 1939 isch er in syre Haimetstadt uf d Hebelschuel gange un derno bis 1948 uf s Hans-Thoma-Gimnasium. Sy Schuelzyt isch im Zweete Wältchrieg zytwys unterbroche gsii dur e Arbetsdienscht z Behme un Chriegsdienscht in dr Wehrmacht. In dr letschte Chriegswuche isch er mit eme Kamrad vu dr Front abghaue in di amerikanisch bsetzte Biet. Bi Haidelberch het er uf eme Buurehof gschafft un het si derno in d Haimet duregschlaa. Noch em Abitur het er an dr Universitet Fryburg ai Semeschter Filosofy, Pedagogik un Psichology studiert un vu 1949 bis 1951 derno an dr Pedagogische Akademy z Löörech. Är het en Abschluss fir s Lehramt an Volksschuele gmacht un derno z Marzell, im obere Kandertal, gschafft. Dert het er au d Sihn vum Wirt uf em Hochblaue (1167 m) unterrichtet, wun er als het mieße ufelaufe, im Winter mit Schyy. Ab 1956 het er z Nidereggene im Markgräflerland unterrichtet un vu 1964 bis zue sym Dod 1982 z Löörech-Stette an dr Neumattschuel.
Anne 1946 het er bi me Danzkurs d Gisela Schlageter chänneglehrt, wun er 1951 ghyrote het. Si hän zäme zwoo Dechtere ghaa (Ulrike Marquardt * 1952, Andrea Marquardt * 1955).
Anne 1979 het er im Sälbschtverlag sy erschte Gedichtband „Eso goht's is“ uusegee, zwai Johr speter e zweete Band mit alemannische Gedicht. Dr Markus Manfred Jung schrybt iber em Marquardt syni Gedicht, s sei vor allem „die schonungslose Zeit- und Gesellschaftskritik, wie sie im 1981 erschienenen zweiten Gedichtband ‚Noo de Zwölfe‘ noch verstärkt zum Ausdruck kommt, die die Leserschaft der Region aufrüttelt. Er bereitete den Boden für die nachfolgenden Generation ‚Junge Mundart‘, die dank seiner Streitbarkeit auf ein Publikum stieß, das neue Töne und Gedanken in Mundarttexten annehmen konnte.“ Mit sym Essay „Hotzenwald, Stauhöhe 934“, wu zum erschte Mol am 3. Mai 1980 in der Basler Zytig erschinen isch, het er gege ne blante Stausee im Hotzewald aagschribe.
Im Johr 1982 isch dr Marquart am e Hirnturmor gstorbe. Sy Frau het 1984 postum no ne Band mit „Nachgelassene Gedichte in Alemannisch“ uusegee.
Dr Marquardt giltet hite dur syni wortgwaltig Sproch un d Radikalitet vu syne Täxt as ain vu dr wichtigschte alemannische Dichter vu Sidbade im 20. Johrhundert. In eme Ufsatz fir s Forum Allmende schrybt dr Markus Manfred Jung, dr Marquardt sei mit syne Gedicht wie ne Gwitter in di alemannisch Dichterwält yybroche, „in eine Welt, in der […] doch eigentlich immer wunderschönes Wetter geherrscht hatte, mit einem ewigblauen Hebel-Himmel über der Heimat, die in herrlicher Versblüte stand. […] Gedichte, die nicht mehr unterwegs waren, die nicht mehr vorsichtig ein eigenes Gelände erkundeten und absteckten; nein, Gedichte, die fertig dastanden wie Pfähle um eine Heimat, die schon lange nicht mehr die war, die man so gerne hatte und besingen konnte. Er setzte Pfähle ins Fleisch einer Heimatseligkeit, die rückwärtsgewandt beschaute und für gegenwärtige, rasante Veränderungen blind blieb.“
Elara
Elara bezeichnet
Makedonien
Makedonie (uf griechisch: Μακεδονία, albanisch: Maqedonia, bulgarisch: Македония, mazedonisch:Македонија) isch e Region uf em südliche Balkan, wo hit zue dr glichnammige griechische Provinz Makedonie (52,4%), Bulgarie (10,1%), Albanie (1,4%), Serbie (0,3%) un zue Nordmazedonie (35,8%) ghört.
S antike Köönigriich Makedonie
I de Antiki isch Makedonie e Königriich gsii. De bikanntischt König vo dem Riich isch de Alexander de Gross gsi. Noch em Dood vom Alexander isch si Wältriich zerfalle und Makedonie isch under em Antigonos II. äins vo de chliinere Diadocheriich worde. D Dinastii vo de Antigonide het Makedonie no äinisch zur Vormacht über Hellas gmacht. Si si aber in Komflikt zu Rom cho, wo si Macht im östlige Middelmeerruum vergröösseret het und noch drei Chrieg het Makedonie si Unabhängikäit verloore und isch zur römische Browinz Macedonia worde.
Us dr latinische Transkription Macedonia leitet sich die tütsch Schribig Mazedonie ab.
Aspäkt vom Begriff Makedonie
Fer die einzelne Aspekt vu dem Begriff lueg under:
Docuteam
S Docuteam isch e GmbH für Informazionsmänätschment und Archivdienschdleischdige mid Sitz im schwizerische Bade-Dättwil.
Gschichd
S Docuteam isch 2003 as GmbH vom Andreas Steigmeier und vom Tobias Wildi gründet worde.
S Firmenarchiv wo bis jetz us eme einzige Dossier beschdot mit Dokumänt überd Firma sälber ab 2008, isch im Schwizer Wirtschaftsarchiv.
Leischdige
S Docuteam duet iri Servis abiete im Bereich Rekords Mänätschment, Archivbewirtschafdig und Archivinformatik uf Dütsch, Änglisch, Französisch und Schwedisch.
Für sini Records Mänätschment-Ufdräg het d Firma s mid der ISO-Norm 15489 bassende Hermes-kompatible Beratigsmodäll Docuteam 3 x 3 kreiert.
S Docuteam het dr docuteam packer entwickled, e Viewer und Editor für Dateischdrukdure und Metadate. D ETH Züri hed uf dä druf dr docuteam packer 2.1.2d ETH entwickled. S Docuteam het zuedäm son e Art Ordnigsmodäll gschaffe wo hüt i sämtleche schwizer Archiv verwändet wird.
Zu sine Kunde köre Gmeinde, Schdet, Undernäme, Amzschdelle vo Bund u Kantön, Bildigs- und Forschigsinschdiduzione, Vereinigunge, Schdifdige, Museä, Fotoarchiv und Chilene. Dür iri flechedeckende n Ufdräg mit sämtleche grössere Gmeinde het si in einige Kantön (zum Bischpil im Argou) Monopolschdatus. Änlechs gilt, wemme die grossi Kunde-Lischte aluegt, für Schwizer Undernäme, für Amzschdelle vom Bund u vo de Kantön, und für Schwizer Bildigs- und Forschigsinschdituzione.
Athene
D Athene oder Athena isch e Göttin us dr griechische Müthologii. Si isch d Göttin vo dr Wiishäit, vo dr Strategii und vom Kampf, vo dr Kunst, vom Handwärk und dr Handarbäit. Si isch au d Schutzgöttin vo dr griechische Stadt (Athene Polias), drum isch uf de Akropolis vo villne griechische Städt e Statue oder Tempel vo de Athene gstande. De Name het d Athene vo de Stadt Athen öbercho. Dr Athene entspricht die römischi Göttin Minerva.
Iir Häiligdum z Athen isch dr Parthenon gsi. Uf dr Akropolis si meereri Statue vo dr Athene gstande, wo dr Bildhauer Phidias gmacht het. Die grössti Statue isch vo dr Athena Promachos (d „Athene wo vorne kämpft“) in dr volle Rüstig. Gradso berüemt isch die chryselephantini Kolossalstatue vo dr Athena Parthenos (dr „Jungfrau Athene“) im Parthenon gsi.
Müthologii
D Athene isch vom Meergott Triton ufzooge worde, und isch mit däm sinere Dochder Pallas ufgwaggse. Bim ene Kampfspiil mit Speer het d Athene d Pallas us Verseä döödet. Zum Aadänke het si denn e Statue gmacht, s Palladion, und het iire Naame öbernoo: Παλλὰς Ἀθηνᾶ – Pallas Athēnâ.
D Athene isch o de Erfinderi vo verschidnige Chunsthandwerch gsii. Nebet de Webchunst het si o d Doppelflöte (Aulos) erfunde oder d Trumpete (Salpinx). Allerding het si d Flööte ewegggrüert, wo si gmerkt hett, as bimm Spile s Gsicht verzerrt werd und s Instrument verfluecht. De phrygischi Satyr Marsyas het d Flöte gfunde und uufglese. S hailige Tier vo de Athena isch de Chuuz.
Karpo
Karpo bezaichnet
Dreisam
Die 29 km lang Dreiseme isch e Zuefluss vu dr Elz in Bade (Dytschland).
Euporie
Euporie bezeichnet
Dreisam
Flusslauf
D Dreiseme iberwindet inklusiv allene Quellbäch un Rinnsal, wo vu dr höchste Stell am Feldberg (1.493 m ü. NN) abifliesse, bis zue dr Gmei Riegel 1.315 m Höchi. D'Imündig in d'Elz lit uf 178 m Höchi.
D Dreiseme isch uf de gsamte Längi vu Chilchzarte bis Riegel kanaliseert.
Hochwasser
Direkt underhalb vu de Imündig in d Elz zwigt de Leopoldskanal ab, wo s'Wasser vu Dreiseme un Elz direkt im Rhi zuefeehrt. Säller Kanal hört nordwestlich vu Rhihuse bzw. südwestlich vu Rust un direkt westlich vum Naturschutzbiit Taubergieße uf.
Der Kanal reduziert d'Hochwassergfohr an de Dreiseme zimli, verschärft aber - vor allem will praktisch jeder Rhizuefluss vum Schwarzwald kanaliseert isch - d'Hochwassergfohr am Rhi sälber.
S wichtigscht Hochwasser isch im März 1896 gsi, wo mehreri Brugge zerstört worre und zwai Mensche umchumme sin. Wil d' Dreiseme inzwische kanaliseert un durch Dämm gsicheret isch, laufe d'Hochwasser in de Regle ohni größeri Schäde ab. Nur bim Hochwasser vum 23. Dezember 1991 sin im Oste vu Friburg Schäde dur Iberfluetig entstande.
Izugsbiit
S Izugsbiet vu de Dreisam umfasst bis Riegel 568 km² Flächi.
Dr Namme Dreiseme/Dreisam
S Wort Dreiseme kunnt üs em Keltische - noch em F. Paff un em A. Greule mueß des tragisama gheiße ha, des bedittet "wu arg schnäll laüft", do isch also agi zu ei zämmezoge wore. Noch em Badische Werterbuech isch d Wortform Dreiseme z Verstette, z Bahlinge un z Friiburg belegt, ebeso z'Eistett. Z Herdere (Stadtteil vu Friiburg) isch Dreisene belegt. D Wortform Dreisam herrscht aber hit vor, minschtens z Friiburg un eschtlig drvu.
In dr Volksetymologi wird Dreisam als Drei (Flüss) zämme interpretiert, nämli dr Rotbach, dr Wagesteibach un d'Brugga im Dreisamdal.
Angela Richter (Regisseurin)
D Angela Richter (* 8. April 1970 z Raveschburg as Angela Udovicic, kroat. Udovičić) isch e dytsch-kroatischi Reschiseeri. Syter anne 2013 isch si aini vu vier Huusreschiseer*ne am Schauspiel Köln.
Lääbe
D Eltere vu dr Angela Richter stamme us dr kroatische Stadt Split un si Ändi 1960er Johr uf Dytschland chuu. D Richter het drei Brieder un isch z Stuegert un dailwys bi dr Großeltere z Split ufgwachse. Vu 1981 bis 1990 isch si z Stuegert uf s Hölderlin-Gimnasium gange. Noch em Abitur 1990 het si aafangs an dr Universitet Dibenga aafange studiere (Germanischtik, Slawischtik, Anglischtik, Chemy), isch derno aber 1993 uf Hamburg zoge un het dert Schauspiilunterricht am Schauspielstudio gnuu, un bi dr Karin Beier am Dytsche Schauspiilhuus hoschpitiert un as Reschyassischtänti gschafft. Ab 1997 het si an dr Hochschuel fir Musik un Theater z Hamburg Theaterreschy bim Jürgen Flimm studiert un 2001 dr Abschluss gmacht. Vu 1996 bis 2000 isch si Mitglid vu dr Hamburger Chinschtlergruppe Akademie Isotrop gsii, zäme mit u. a. em Jonathan Meese, em André Butzer, dr Birgit Megerle un em Roberto Ohrt. Syter 2001 schafft si as Reschiseeri. Anne 2006 het si s Fleetstreet Theater z Hamburg grindet, wu si bis 2010 glaitet het.
D Angela Richter läbt z Berlin un z Köln
Syter 1997 isch si ghyrote mit em Chinschtler Daniel Richter. Syter 2016 het si di dopplet Staatsburgerschaft. D Angela Richter un ihre Mann Daniel sin Mitglid bi dr 2016 grindete „Bewegig Demokraty z Europa 2025“ (DiEM25).
2016 het si bim Kapitalismustribunal z Wien mitgmacht.
Ensemble
Chinschtler, wu d Angela Richter regelmäßig mit ene zäme schafft oder scho gschafft het, sin unter anderem:
Orthosie
Orthosie (altgriechisch: Ορθωσίη) isch:
Reis (Gattung)
Dr Riis (Oryza) isch e Pflanzegattig us dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae) mit 24 Arte. Er isch in warme Zone uf dr ganze Wält verbräitet.
Groossi Bedütig für d Brodukzioon vom Lääbesmiddel Riis het vor allem d Riisart Oryza sativa; as äinzigi anderi Riisspezies wird Oryza glaberrima, wo in Afrika endemisch isch, vor allem in Westafrika aabaut.
Merkmol
D Pflanze si äijöörig oder meerjöörig. D Hälm stöön ufrächt, mäistens in Büschel, und häi churzi Rhizom. Die äigetlige Bletter sin bräit-linear und flach und waggse vor allem am oobere Däil vom Halm, d Ligula isch gläägentlig verlengeret.
Dr Blüetestand isch e Rispe, wo sich us e Hufe Äärli zämmesetzt, het churzi Blüetestiil, wo im undere Beriich äntwääder gar nit oder nume e chli verzwigt si. D Hüllspelz vo de Äärli si verkümmeret. Jedes Äärli bestoot us 3 Blüeteli, vo dene si die bäide undere steril und het e schmale Deckspelz grad bi dr Basis vo dr fertile Blüete. Die isch uf de Site flach und sitzt in dr Aggsle vom ene Deckspelz wo fümf Ääderli het und mäistens läädrig und papillös isch, mänggisch e Spitz het und bi mängge Arte e langs, grads Grannehoor. Dr Vorspelz isch äänlig wie dr Deckspelz aber schmaler, het drei Ääderli und gseen wien e Schnabel us. Es het säggs Staubgfäss in zwäi Kräis. D Frucht isch e Karyopse, wo d Form von ere vo Art zu Art seer underschidlig isch. S rife Äärli wird oobe vom Hüllspelz abgworfe, wo wien e Suum blibt stoo, usser bi de kultivierte Sorte, wo s Äärli uf dr Pflanze blibt.
D Zaal vo de Chromosome isch x=12.
Verbräitig
Es git Arte in de warme Beriich vo Afrika, Asie, Australie und Middel- und Südamerika.
D Riisbrodukzioon
Aabaut wird fast nume Oryza sativa. D Underarte wo am witiste verbräitet si, sin sinica (au japonica) und indica. Die grösste Riisbroduzänte uf dr Wält si mit Abstand China (mee as 200 Millione Donne im Joor) und Indie (mee as 150 Millione Donne).
Achzig Brozänt vom Riis uf dr Wält wärde as Nassriis broduziert. Bro Kilo Riis bruchts zwüsche 3000 und 5000 Liter fliessends Wasser. D Gschwindikäit vom Wasser isch kritisch: Fliesst s z gschnäll, wärde Bestanddäil vom Bode und Näärstoff wäggschwemmt; fliesst s z langsam, bilde sich Alge. Drocheriis wird vor allem in Regione aabaut, wo s wenig räägnet oder im Gebirg, wo d Luftfüechtigkäit hooch isch. Die Art vom Aabau isch ufwändig, wil s kä Wasser het, wo s Unchrut am Waggse hinderet.
E baar vo de Riisarte
D Gattig het 24 Arte, drunder:
Verwaltungskreis Frutigen-Niedersimmental
Dr Verwautigskreis Frutige-Nidersimmetal isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Oberland un umfasst 13 Gmeinden uf 773.93 km² mit zämme Ywohner (Stang: ). Houptort isch Frutige. Dr Kreis bsteit us Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Frutige u Nidersimmetal.
Jacques Higelin
Dr Jacques Joseph Victor Higelin (* 18. Oktower 1940 in Brou-sur-Chantereine, Seine-et-Marne; † 6. Àwrìl 2018 z Pàris) ìsch a frànzeescher Sanger, Komponischt, Film- un Theàterschàuspìeler un Àuitor gsìì.
Sehr beriahmt zitter da 1970. Johra mìt em Nàmma Jacques Higelin, ar hàt a einzigàrtiger Stil entwìckelt, a Mìschung vu Swing, Jazz, Rock, àràwerischa Müsik un gedìchtvolla Text. Ar ìsch aui bekànnt gsìì fer si Engagement fer humànitära Àktiona, wia zum Beispiel d Hìlf ìn da Obdàchlosa mìt em Abbé Pierre.
Kìndheit
Si Vàter, dr Paul Higelin, ìsch a Isabàhnàrweiter vu Elsassischa Àbstàmmung gsìì. D Eltra vum Paul Higelin sìn vu Dìdena kumma. D Müeter vum Jacques Higelin ìsch a Belgischa gsìì.
Kàrriar
Mìt zeh Johr àlt, ìsch dr Jacques Higelin ìn dr „Cours Simon“, a beriahmter Schàuispìelunterrìcht vum René Simon gànga. Ar hàt ànna 1959 si erschta Uftrìtt àls Schàuispìler gmàcht, ìm Film Le bonheur est pour demain vum Henri Fabiani.
Wahrend sim Militärdianscht, ànna 1961, hàt'r dr Müsiker Areski Belkacem lehra kenna.
Semsales
Geografi
Semsales liit ùf 866 m ü. M., 10 km weschtsüdweschtlich va Bulle im Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Semsales ghöört o de Wyyler La Rougève. Va de Gmiinflechi si 46,8 % landwirtschaftlichi Flechi, 47,5 % Waud, 3,3 % Sidligsflechi ù 2,3 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Semsales si Saint-Martin, La Verrerie, Sâles, Vaulruz, Gruyères, Haut-Intyamon ù Châtel-Saint-Denis im Kanton Fryybùrg ù Maracon im Kanton Waadt.
Jacques Higelin
Kàrriar
Wo-n-'r uf Pàris zruck kumma ìsch, hàt'r ìn verschìedena Film gspìelt, zum Beispiel Bébert et l'Omnibus vum Yves Robert ànna 1963, un ìn Television-Serie wia Une fille dans la montagne.
Ar hàt aui a Sanger-Kàrriar ààgfànga: ar hàt mìt dr Sangera Brigitte Fontaine zwei Album mìt Liader vum Boris Vian veräffentligt, ànna 1965 un ànna 1968.
Semsales
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 12,1 % gläge.
Jacques Higelin
Kàrriar
Ànna 1969 hàt'r mìt em Areski Belkacem a Album mìt sina eigena Liader veräffentligt. Ìn dara Zitt hàt'r aui mìt dr Brigitte Fontaine un mìt em Areski Belkacem s Theàterstìckla Niok àm „Petit Théâtre du Lucernaire“ gspìlt.
Semsales
Religion
80,2 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 8,4 % evangelisch-reformiert.
Jacques Higelin
Kàrriar
Ìn dr Mìttla vu da 1970. Jora ìsch'r ìm Frànkrìch sehr beriahmt worra, bsunderscht mìt em Album Champagne pour tout le monde, wo-n-a großer Erfolg bikumma hàt.
Semsales
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1019 Yywoner 93,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,8 % Tüütsch ù 3,4 % anderi Spraache.
Jacques Higelin
Kàrriar
Ar hàt garn vor da Litt gsunga, ìn großa Show: sina Konzerta han àls zìmlig làng känna düüra, obwohl àss'r sina Miaih nìt gspàrt hàt! Ar hàt àn da erschta „Francofolies“ z La Rochelle ànna 1985 mìtgmàcht, un ar hàt àb un züe wìder àn dam Müsikfestval teilgnumma. Ìn dr Nàcht vum 31.12.1999 bis zum 01.01.2000 hàt'r z Lyon, uf dr place Bellecour, vor viarzig tàuisig Persona a Konzert gaa.
Semsales
Spraach und Tialäkt
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 17 va de 1019 Yywohner ggredt.
Jacques Higelin
Kàrriar
Ar hàt si 70. Geburtstàg ìm Zénith vu Pàris gfiirt, dur a Konzert mìt zwei vu sina Kìnder, Arthur H un Izïa.
Privàtlawa
Dr Jacques Higelin hàt drèi Kìnder ghàà, vu drèi verschìedena Fràuia: dr Sanger Arthur H (* 1966), dr Schàuispìeler Kên Higelin (* 1972) un d Sàngera un Schàuispìelera Izïa Higelin (* 1990).
Ar hàt d Tanzera Aziza Zakine, d Müeter vu sinera Tochter Izïa, ànna 2008 ghirota.
Dur sina Elsassischa Àbstàmmung, ìsch'r àls garn zruck ìns Elsàss kumma. Ar ìsch mìt em Elsassischa Müsikànt un Komponischt Rodolphe Burger Frìnd gsìì, ar hàt mìt ìhm z Màrkìrch Àlbum ufgnumma.
Lucius I.
Dr Lucius I. (* z Rom; † 5. Merz 254) isch fir acht Monet (25. Juni 253 bis zue sym Dod) Bischof vu Rom gsii.
Lääbe
Dr Lucius isch Remer gsii. Vum Chaiser Trebonianus Gallus isch dr Lucius sofort in d Verbannig gschickt wore. Noch em gwaltsame Dod vum Chaiser het er unter däm sym Noofolger Valerian waidli chenne retuurchehre. S Schisma vum Novatian isch unter syre Amtszyt wytergange. Gege dr Rigorismus vu dr Novatianer het er wie scho sy Vorgänger Cornelius di milder Richtig in dr Bueßpraxis verdrätte.
Är wird in e bar Brief vum hailige Cyprian vu Karthago gnännt, wu ne as miuetige Bekänner riemt. Erscht speteri Legände brichte vun eme Martyrium. Wie syni Vorgänger het er syni letscht Ruestätt in dr Calixtus-Katakombe gfunde. Wu die wider entdeckt woren isch, isch e Stuck vu syre Grabinschrift gfunde wore. Sy Gedänkdag isch dr 4. Merz. In Roskilde: Übertragung der Gebeine: 25. August.
Euanthe
Euanthe isch de Namme vu
Harpalyke
Harpalyke isch de Namme
Ethnie
dr Begriff
S griechische Wort éthnos beschriibt d Abgränzig, wemme zwüsche Draditione underscheidet, wo zun ere Gruppe ghöre, und sonige, wo nid drzue ghöre. Ethnischi Gruppierige definiere sich äntwäder us der gmeinsame Vergangeheit oder dur e gmeinsami Zuekumftsperspektive. Die Gmeinsamkeit zeigt sich in Dradition, Sproch und Religion oder au do drin, was me für Chleider treit und was und wie me tuet ässe.
D Wüsseschafte, wo sich mit Ethnie befasse, si d Ethnologii, d Völkerkund, die Europäischi Ethnologii (Volkskund), d Kulturanthropologii, d Sozialanthropologii, d Religionsethnologii, d Ethnosoziologii und d Sozialgeographii.
As Uswiichbegriff und zur Präzisierig zum Begriff vom «Volk» bezeichnet „Ethnos“ in Abgränzig zum politische Volksbegriff Demos en ethnische Volksbegriff.
Der Begriff Ethnii isch deilwiis mit däm vo der Volkszueghörigkeit und vo der Kulturnation verwandt. Bispil si europäischi Ethnie – wie die Dütsche, d Russe oder asiatischi Ethnie – wie d Turkvölker oder d Chinese. Öb d Indogermane (Indoeuropäer) ere gmeinsamen Ethnii chönne zuegordnet wärde, isch umstritten.
s Adjektiv «ethnisch»
Währed d Begriff Volk und Ethnii beidi im aktuelle dütsche Wortschatz vorchömme, git s nume s Adjektiv ethnisch, wo nit historisch belastet isch. S Wort "völkisch" het z Dütschland iim zwänzigschte Johrhundert en abwiichendi Bedütigskonnotation übercho und isch in dr Schwiiz sowiso nit bruucht worde.
In Analogii zum angloamerikanische Sprochgebruuch sait me au sonige Kulture und Kulturelemänt ethnisch, wo in ere westlige bzw. in der globale Zivilisation en Überräst vo Urbevölkerige sind und wo dene ihre Draditione läbig si. Bispil dodrfür si die indianische Uriiwohner vo Nordamerika, wo sich as Aghörigi von ere „Indianische Nation” („Indian Nation”) und eso von ere gmeinsame Ethnii verstöhn. Entsprächends gältet für d Uriiwohner vo Australie.
die ethnischi Gruppe
Meistens isch d Sälbstidentifikation mit der eigene ethnische Gruppe so stark, dass si em Individuum als völlig sälbstverständlig und sogar natürlig erschiint. Es isch s kollektive Gfüehl, ass me zunenander ghört bzw. anders isch, wo für d Konstitution von ere ethnische Gruppe dr Usschlag git. Em Konzäpt vo der kulturelle Differenzierig zwüschen em "Mir" und de kulturell "Andere" sait me Ethnizität. Ethnischi Gruppe hai weniger z due mit ere unveränderlige Faktizitet, as vilmeh drmit wie Kollektiv sich sälber und die wo nit drzue ghöre, aluege.
Es git uf der Wält e grossi Zahl vo ethnische „Mir-Gruppe“, won ere grosse Zahl vo andere ethnische Gruppe gegenüberstöhn. Allerdings si die Gruppe und ihr Verheltnis zu den „Andere“ nit unveränderligi biologischi Tatsache. Ethnischi Gruppe si sozial konstruiert und ihri Gränze verändere sich im Lauf vo der Ziit. Das underscheidet s Ethnizitetskonzäpt wäsentlig vom überholte Begriff vo de menschlige Rasse, wo von ere physische, biologische Differenzierig vo der Menschheit usgoht. Ethnischi Gruppe chönne zum Bispil mitenander verschmelze (vgl. d Mestize z Südamerika) oder sich dur e Komflikt abspalte (vgl. d Entstehig vo de Schiite dur e Kampf um d Nochfolg vom Prophet Mohammed im 7. Johrhundert, wo hüte hüfig as eigeni ethnischi Gruppe betrachtet wärde).
S Verheltnis zwüschen ethnische Gruppe cha je noch de politische, ökonomische und sozialen Umständ verschiide si. Gsellschafte si braktisch nie ethnisch homogen und d Ethnii vo ihre Mitgliider cha näbesächlig si oder aber von ere essentielle Bedütig für die soziali Stellig vom ene Individuum. Kulturelli und ethnischi Identidete bilde sich in dr Abgränzig zu de „Andere“. Das cha au zum Ethnozentrismus – d Interpretation vo der Umwält mit de Massstäb vo der eigene Gruppe – und zu Xenophobii – Angst vor Fremdem, füehre. Ethnozentrismus und Xenophobii chömme hüfig ins Spiil im Zsämmehang mit politische Debatte zur Migration.
Im Dütsche wird für ethnischi Gruppe au öfters der Begriff „Volksgruppe“ bruucht. Es chunnt hüfig vor, ass verschiideni Volksgruppe in eim Staatsgebiet läbe. Zum Bispil het der Vilvölkerstaat Östriich–Ungarn im 19./ 20. Jh. us verschiidene Ethnie (Dütschsprochigi, Ungare, Slowene, Bosniake, Kroate, Italiäner, usw.) bestande. Das isch au hüte no so in dr Schwiiz, wo kei ethnischi Eiheit bildet, sondern us verschiidene ethnische Gruppe (dütsch-, französisch-, italiänisch-, rätoromanischsprochigi Schwiizer) bestoht. Ganz allgemein cha me säge, ass so guet wie kei Staat ethnisch homogen isch. Bsundrigs heterogen si Staate, wo in dr Kolonialziit entstande si und wo d Kolonialherre ihri Gränze festgleit hai, ohni sich um d Bevölkerig z kümmere, so zum Bispil d Staate z Süd- und Mittelamerika, Afrika, Asie und Polynesie (z. B. Indonesie).
d Zsämmesetzig vo ethnische Gruppe
Ethnischi Gruppe si nie ganz homogen, au wenn s öfters eso usgseht. D Zueghörigkeit vom ene Individuum zun ere ethnische Gruppe isch vilschichtig und im Kontext vo Migration und diasporische Realitäte mänggisch au nit eideutig. Neui ethnischi Gruppe chönne sich bispilswiise im Zug vo Komflikt bilde oder au dur Migration. As jüngers Bispil vo däm cha mä d Afroamerikaner erwähne, e sehr heterogeni ethnischi Gruppe, wo überhaupt erst ufgrund vo de Ereignis in de letzte 500 Johr entstande isch. D Maroons, wo z Jamaika läbe und wo vo gflüchtete Sklave abstamme, wo us Westafrika in d Karibik verschleppt worde si, si en anders Bispil.
Pantheon (London)
S Londoner Pantheon isch en Ort für öffentligi Vergnüegige an dr Oxford Street z London gsi. Dr James Wyatt het s entworfe und es isch 1772 ufdoo worde. D Hauptrotunde isch äine vo de grösste Rüüm gsi, wo s z Ängland bis denn gee het. D Kupple het e bitz an s berüemte Pantheon z Rom erinneret, mä nimmt aber aa, ass es vo dr Hagia Sophia z Istambul inspiriert worde isch. Es het din meereri Rüüm und e groosse Festsaal gee. Spööter isch s für e Zitli lang zum e Theater umbaut worde. 1833 het mä e Basar drus gmacht und denn het s eme Wiihändler ghöört. 1937 isch s abgrisse worde und Marks and Spencer häi dört iiri "Oxford Street Pantheon" Filiale ufdoo.
August-Halm-Preis
Dr August-Halm-Preis ischt a Auszoichnong, wo vo dr Staatlicha Hochschuel fir Musik Trossenga vrliha wuud. Dô drmit sollet Persona gährt werra, wo a äsdeedischs Wertebewusstsei hend ond des ferdra wellet durch Vrmiddlong vo-ra guada Musik. Seit 1989 ischt seller Preis em Abstand vo drei Jôhr dreimôl vrgeaba wôrra (jeweils 20.000 DM). Dô drnôch isch koi Geld meh vorhanda gwäa. Bewerba om dean Preis hôt mr sich et kenna; a ooabhengiga Fachjury hôt entschiida, wer-en kriagt hôt. Benannt wôrra isch dui Auszoichnong nôch-em Kombonischda, Musikpädagoga ond Musikschriftsteller August Halm. Wia’s mit deam Preis weidrganga soll, ischt oogwiss.
Brusio
Brusio ( veraltet Brüs, RMS Brüsch) isch en gmeind im südliche Bündnerland und dodämit i dä Schwiiz. S'gmeindsgebiet deckt sech mit em gliichnamige chreis. Zämä mit dä nochbergmeind Poschiavo bildet Brusio d'talschaft Val Poschiavo (dt. Puschlav) ond dä Bezirk Bernina.
Wappe
S'chrüüz wird als sigelbild sit em aafang vom 17. johrhundert bruucht, zämä mit dä devisä sub hoc signo vinces. Es send d'farbe vo dä ehemolige grichtsgmeind Puschlav.
Geografii
S'gmeindsgebiet isch eigetlech s'undere Puschlav ond goht vom südlechen ändi vom Lago di Poschiavo bis zo dä italänische gränzä bi Piattamala, wo met dä tüüfschti punkt vo dä gmeind isch. Dä höchschti isch dä 2901 m hochi Piz Combul.
Im tal unde ligged dä hauptort Brusio (780 m) ond, wiiter unde, d'dörfer Campascio (637 m) ond Campocologno (553 m) aber au dä wiiler Zalende. Uf schmale terrasse, oberhalb vo dä vo gröllhalde ond typische chäschteneselve prägte häng, findet me d'dörfli Viano (1281 m) ond – extrem schteil zwüsched 1300 bis 1550 m verstreut – Cavaione. Zo dä gmeind Brusio ghört au no en teil vo Miralago und vili chliini maiesäss ond alpe.
Im johr 1997 sind 16,6 % vo dä gmeindsflächi landwirtschaftlech gnutzt worde, wald häts 54,1 % kha, hüser schtönd uf 2,3 % vo dä flächi. Unproduktiv send ungfähr 27,0 %.
D gemeind isch uf drüü site vo italiänischem gebiet umgää. Nochbergmeinde send näbä Poschiavo diä italiänische gmeinde Grosotto, Vervio, Tirano, Villa di Tirano, Bianzone, Teglio und Chiuro, wo alli zu dä provinz Sondrio ghörid.
Gschicht
Brusio wird im johr 1106 s'erschti mol inere urkund erwähnt, im 1222 dänn als eigeschtändigi gmeind. Sit em 14. johrhundert hät dä ort zämä mit Poschiavo diä grossi talgmeind (Cumün) bildet, wo 1408 im Gotteshuusbund biträtten isch.
En eigeti pfarrei beschtoht sit 1501. Noch dä reformation send d'katholike ond die reformierte ungfähr gliich vill gsi. Bedi konfessione händ im 17. johrhundert dänn eigeti chilene gha. Bi dä gägereformation häts dänn vili toti bi dä reformierte ggä, au send vili usgwanderet. Eso isch dänn de aateil vo de reformierte uf ungfähr 10% gsunke.
Erscht im johr 1851 hät sech Brusio usem verbund met Poschiavo glöst.
Cavaione
S'dörfli Cavaione isch erscht im johr 1867 duren schtaatsvertrag mit Italie zu dä Schwiiz cho. Es isch dänn dä gmeind Brusio zueteilt worde. D landesgrenze im "Val dal Saent" isch erscht im johr 1876 ändgültig feschtgleit worde.
Bevölkerig
I dä hundert johr zwüsched 1850 ond 1950 isch d bevölkerig schtarch gwachse (um 528 lüüt = 52,8 %). Aber diä nochschte 30 johr händ dänn e grossi abwanderig brocht ond bis 1980 send 17,67 % weniger lüüt i dä gmeind gsi. Ond es werdet immer wenier, im johr 2005 hät Brusio gliichfill iiwohner gha wie im johr 1900.
Sproche
Alltagssproch isch in Brusio dä alpinlombardischi dialäkt Pus'ciavin. Er isch im johr 1900 vo 96,16 % vo dä lüüt gredt worde. Sit däm hät sech chum öppis dra ggänderet:
Einzigi amtssprooch isch Italiänisch.
Härkunft ond nationalität
Ändi 2005 send vo dä 1198 bewohner 1108 (= 92,49 %) Schwiizer gsi.
Wirtschaft
Es paar wiichällereie sind präsent, wo im nöchä italiänische Veltlin – zom teil us eigete wiibärgä – rotwii abfüllid ond i dä Schwiiz verteilet. Au gits en grosse frücht- ond gmüesimporteur. Ond imene schteibroch wärdit granit ond metabasit abbaut.
Wiiteri wichtigi arbetgäber send s chraftwärch vo de repower, die Rhätischi Bahn ond d Zollverwaltig. Dänn häts no es paar chliini gwärb- ond handwärksbetriib ond tankschtelle. Dä tourismus schpelt in Brusio kei grossi rolle ond an schmuggel vo früener (Kafi ond Zigarette) erinneret numeno s'dorfmuseum.
I dä Landwirtschaft send 166 lüüt beschäftiget, im produzierende gwärb 178 ond bi dä dienschtleischtige sends 333 (schtand 2000–2001).
Verchehr
Dur Brusio, Campascio ond Campocologno füert d' hauptschtrooss 29 vom Berninapass is Veltlin. Schmali kurveriichi schtrosse füehred uf die hochglägene dörfli Viano ond Cavaione.
Uf gmeindsgebiet ligged zwöi bahnhöf (Brusio ond Campocologno) ond ei halteschtell (Campascio) vo dä 1908 iigweihte Berninabahn. Campocologno hät en relativ grossi bedütig im güeterverchehr als gränzbahnhof. Sit 1998 betriibt die Rhätischi Bahn oberhalb vom bahnhof Campocologno en separate güeterbahnhof. Döt wärdit vor allem holz (baumschtämm) ond mineralölprodukt verlade.
Obergriesbach
Obergriesbach (bairisch Obagriasba) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Obergriesbach leit en dr Region Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 50,5% Landwirtschaftsfleche, 34,3% Wald, 13,3% Sidlongsfleche ond 1,8% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Obergriesbach gheret d Ortsdoel Obergriesbach ond Zahling.
Gschicht
Obergriesbach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1124, mo dr Ludlof vo Hahnreith dr Name Griezbeck vo Griezenbach aagnomme hot.
Zom 1. Juli 1972 ischt Zahling eigmoedet worde.
Rimlingen (Lothringen)
Rimlinge (lothrìngisch; frànzeesch Rimling, ditsch Rimlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Obergriesbach
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,8 % gleäga.
Rimlingen (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Obergriesbach
Religion
84,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 11 % evangelisch.
Verwaltong
Obergriesbach hot mit Adelzhausen, Dasing, Eurasburg ond Sielenbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Obergriesbach ischt dr Josef Schwegler.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Obergriesbach ghert zom Mittelbairisch
Rimlingen (Lothringen)
Geogràfi
Rimlinge lijt ìm weschtliche Bitscher Lànd ìm Inzugsgebiet vun dr Bickenalb uf re Heche zwìsche 281 un 392 m ìwer em Meeresspiejel, uf hàlwem Waj zwìsche Sarreguemines un Bitche. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Morainville (dt. Schönhof).
Gschìcht
Rimlinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 8. Johrhundert àls Remilingas (855: Rymelingen, 865: Rymelingen, 954: Rimilinga, 1352: Rymmelingen, 1465: Runlingen, 1541: Remlingen, 1544: Rimlinga, 1594: Rumelingen, 1606: Rumeling, 1611: Ramelinges, 1624: Rumblingen, 1755: Rimblingen, 1756: Remblinge, Rimbling, 1779: ''Rumlingen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rimlinge ìsch. Rimlinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Rimlinge ghert zem Rhinfrankisch.
Felix II. (Papst)
Dr Felix II. († 1. Merz 492) isch vu 483 bis zue sym Dod Papscht gsii. Sy Name isch latynisch un maint „dr Glickli“.
In ere andere Zellig wird er as Felix III. gfiert, wel s vu 355 bis 358 e Papscht Felix II. gee het, wu zum Dail Gegepapscht, zum Dail as rächtmäßige Papscht aagluegt wird. Mänkmol wird er wäge däm au Felix III. (II.) bzw. Felix II. (III.) gnännt, je nodäm, eb s Pontifikat vum Gegepapscht Felix II. as rächtmäßig oder uurechtmäßig gwäret wird.
Lääbe
Dr Felix isch us ere remische Senatorefamilie chuu un Suhn vun eme Prieschter gsii. Är isch ghyrote gsii, wun er in Prieschterstand yydrätten isch. Um des Zyt isch er scho Vater vun e baar Chinder gsii. As Diakon isch dr Felix am 13. Merz 483 mit dr Zuestimmig vum Chenig Odoaker zum Papscht gwehlt wore.
Sigmarszell
Sigmerszell (amtlich Sigmarszell) isch a Gmuind im Landkrois Linde in Bayern.
Geografi
Sigmerszell liit im Weschtallgai an dr Grenze zua Vorarlberg. Vo dr Gmarkung sin 55,1 % Landwirtschaftsfleche, 31,9 % Wald, 11,9 % Sidlungsfleche un 1,1 % sunschtige Fleche.
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 6,4 % gleage.
Religion
74,4 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 17,7 % evangelisch.
Verwaltung
Sigmerszell hot mit dr Gmuinda Hergeschwiler und Wisseschberg a Verwaltungsgmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Sigmerszell isch dr Jörg Agthe.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Sigmerszell ghert zum Bodaseealemannisch.
Waldsee (Freiburg)
Waldsee isch e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau mit öppe 5.400 Iwohner im Oste vu dr Stadt. Daift isch er nooch em gliichnammige Noocherholigsgebiet uf sinere Gmarkig. Er lit zwische dr Stadtdeile Wiehri un Oberau im Weste un dr Stadtdeile Littewiiler und Ebnet im Oste. Im Norde un Süden wird er vu dr Randberge vum Dreisamdal begrenzt. D'Dreisam durfliesst dr Stadtdeil vu Oste nooch Weste un isch dert die nördlich Grenze vu dr Bebauig.
Gebäudi un Irichtige
Im Stadtdeil sin zahlriichi Sportalage. So befindet sich im Südweste d'Friburger Fuessballschuel vum Sportclub Friburg uffem Glände vum ehemolige Möslistadion, im Nordoste s'Dreisamstadion (derzitt "badenova-Stadion" daift). ebefalls vum Sportclub Friburg. Näbenem Stadion lit s'Strandbad.
Todtmoos
S Dodtmis (amt. Todtmoos) isch e Gmeind im bade-württebärgische Landchreis Waldshüet. Dr Name bedütet "s dot Moos, dr dot Sumpf"
Nochbergmeinde
D Gmeind hät Gränze zu Todtnau (LÖ) und Bernau im Schwarzwald im Norde, Ibach im Oste, Herrischried im Süde und Gerschbach, me Ortsdeil vo Schopfe, und Häg-Ehrsberg (beidi im Landchreis Lörrach).
Gmeindegliderig
D Gmeind Dodtmis setzt sich uss de Ortsdeil Au, Glashütte, Hinderdodtmis, Schwarzebach und Wäg, de Hauptortschaft Vorderdodtmis, de Wyler Bärghütte, Höfli, Lehe, Mättli, Prestebärg, Rütte und Strick und de Hüser Auerhüsli, Gerschbach-Au und Wehrawald zämme. Au d Wiestig Neuestei ghört zu de Gmeind.
Klima
S Dodtmis isch e heilchlimatische Kurort und litt im steile Wehradal. S mild Reizchlima vo de Mittelgebirgslag hät bsunders langi Sunneschyndur, reini Luft, wenig Näbel, winderligi Temperaturumchehr gegenüber im Rhydal (Inversionswätterlag) und e agnehmi Früschi im Hochsummer. Usserdëm git's vyl Nyderschläg (jöhrlige Durchschnitt: 1900 mm). Säll litt an de Wolkeblockade, wo de Hochchopf verursacht. Im Winder hät's durchschnittlig 40 bis 60 Zäntimeter Schnee, in Einzelfäll au bis zu 150.
Gschicht
Lut re Legände hät de Lütbriester Dietrich vo Rickebach im Johr 1255 noch re Marieerschynig e Kapälle uff em Schönbüehl baut. 1268 isch dört e Chirch baut und gly züe-n-re Pfarrchirch erhobe worre. Di erschti urkundligi Erwähnig vom Dodtmis goht uff s Johr 1267 zruck; 1275 wird de Ort als Bsitz vo de Habsburger gnännt. Im Johr 1300 isch d Chirch erwitert worre. 1319 isch s Dodtmis als Lehe ans Chloster St. Bläsi cho. 1439 wird vo-n-re Wallfahrt Basler Ywohner verzällt, wo 1000 Lüt dra deilgnoh ha solle.
Nochdëm d Chirch im Johr 1627 brännt gha hät, isch si im Johr denoch widder uffbaut worre und hät e gwölbte Chor und zwei Siteschiff griegt. 1678 isch de Herzog Karl V. vo Lothringe mit de kaiserlige Armee durch s Dodtmis zoge. 1733 hän d Äbt vo St. Bläsi im Ort e Summerresidänz uffbaut, wo hütt s katholisch Pfarrhus isch. Es isch durch de Johann Michael Beer, e Vorarlbärger Baumeister, baut worre; de Johann Kaspar Bagnato hät's spöter verändert. D Usstattig vom rebräsentative Bauwerk hän d Handwerksmeister vo de Wessobrunner Schüel bsorgt. D Pfarr- und Wallfahrts-Chirch uff em Schönbüehl isch vo 1770 bis 1778 barock umbaut worre. 1778 isch im Ort s Markträcht vergee worre.
Di dütschlandwit erschti Operation a me Tuberkulosechranke hät de Arzt Dr. Good duregfiehrt, wo sällemols s Sanatorium Wehrawald gleitet hät. 1951 hät de Prof. Karlfried Graf Dürckheim di Existential-Psychologische Bildigs- und Begegnigsstätte Dodtmis-Rütte gründet.
D Johr denoch hät de Gmeind Investitione und e Verbesserig vo de Infrastruktur brocht: 1953 sin d Wasserleitig und Kanalisation z Vorderdodtmis baut worre, 1956 hät d'Yweihig vo de neue evangelische Chirch Zum guten Hirten stattgfunde und sälli vom neue Schüelhus uff de Jägermatt 1960; 1961 isch e großi Zändralchläralag z Vorderdodtmis baut worre. Im Johr 1968 hät mer s 700-Johr-Jubiläum vo de Pfarrei gfyrt.
D Verwaltigsreform vo Bade-Württebärg hät für d Gmeind e baar Änderige brocht: Noch de Ufflösig vom Landchreis Säckinge isch es 1973 zu Waldshüet cho; 1975 hät durch de Bydritt zum Gmeindeverwaltigsverband St. Bläsi d Selbständigkeit chönne erhalte werre. Im glyche Johr isch s erscht Schlittehundränne gsi, wo d Gmeind wältwit bekannt gmacht hät. 1985 hät in derre Sportart di erschti Europameisterschaft im Dodtmis stattgfunde und 1994 di erschti Wältmeisterschaft z Dütschland.
1980 isch d Wehradalhalle mit Kurhus, Durnhalle und Fürwehrhus ygweiht worre. Im glyche Johr hät au s Wirtschaftsministerium Bade-Württebärg s Brädikat „Heilchlimatische Kurort“ bstätigt. In de Johr denoch isch de Kurpark ygweiht (1983), s Freibad saniert (1986), s Museum Heimethus ygrichtet (1991) und d Schüel saniert worre (2000).
Gmeindroot
De Gmeindroot bstoht noch de Kommunalwahl vom 13. Juni 2004 uss 12 Mitglyder und em Bürgermeister, wo Vorsitzende isch.
Landdagswahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Musee
S Heimethus isch i me 250 Johr alte Hus mit Schindeldach. Es werre landwirtschaftligi Grät und Objäkt vom gwärblige Schaffe und Erinnerigsstück an de Kurbedrieb und d Wallfahrte zeigt.
Sit 2000 isch de Hoffnigsstolle (di ehemoligi Manetkys- und Nickelgrüebe z Mättle) für Bsüecher uff.
Musik
Im Dodtmis git's verschydeni Musikvereinigunge (s Akkordeonorchester, e Gugge-Ensemble, e Musikverein und e Drachtekapälle).
Bauwärk
D Wallfahrts-Chirch im barocke Stil isch s imposantest Bauwärk vom Dodtmis und es chömme hütt no vyli Wallfahrer ane. De Architäkt Franz Joseph Salzmann hät d Chirch zwüsche 1770 und 1778 eso umgstaltet. D Stuckature sin vom Joseph Kaspar Gigl uss de Wessobrunner Schüel. D Brieder Pfluger hän d Altär, d Kanzel, s Gstiehl und s Portal hergstellt. In de Annakapälle hät's e Silberrelief vom Augsburger Goldschmied Elias Jäger.
Usserdëm hät's in de Region vyli Schwarzwaldhüser, wo für d Region typisch sin.
Sport
Es git im Dodtmis vyli Mögligkeite, Sport z drybe. Es hät verschydeni Verein wie au Agebot für Sportarte in de Natur (Rite, Wandere, e Hochseilgarte usw.).
Regelmäßigi Verastaltige
Näbe Urlaubsmögligkeite im Summer (Wandere, Velowandere, Nordic Walking) wie im Winder (Skilanglauf, Ski alpin) werre jede Januar bekannti Schlittehundränne verastaltet, wo au internationali Deilnämmer azdräffe sin.
In de „fümfte Johreszit“ im Februar, de Fasnacht (ähnlig wie de Fasching oder de Karneval) ghöre s Narrebaumstelle, Chinderball und Umzüg zu de regelmäßige Verastaltige. Usserdëm git's in mänke Ortsdeil s draditionäll Schybefür, wo e Holzschybe zum Gliehe brocht und deno mit me 2 bis 2,5 Meter lange Stock über e Holzrampe ins Dal gschleudert wird.
Chuchi
Im Dodtmis git's diversi südschwarzwäldischi Spezialitäte, wo zum Deil d Nöchi zum Dreiländereck Dütschland-Schwiz-Frankrych dinne widdergspieglet wird: früschi oder gräucherti Schwarzwaldforälle, badische Wy, Fondue, Rösti, Raclette, Chässpätzli, Wild, Pfifferling, Schwarzwälder Schinke und Späck, Läbchüeche und d'Schwarzwälder Chriesetorte.
Welttag für kulturelle Entwicklung
Der Wältdag für di kulturelli Vilfalt isch en Akzionsdag, wo d UNO ygfüert het zum d Bedütig vo der Kultur und vo der Kunscht i der hütige Zyt ufzzeige.
Todtmoos
Wirtschaft und Infrastruktur
S Dodtmis isch wirtschaftlig hauptsächlig uff de Tourismus und de Kurbedrieb usglegt. Säll spieglet sich im hoche Agebott an Gastronomy, Summer- und Windersportaktivitäte und de Kurparkalage widder. Aber wäge de waldryche Lag git's au vyli holzabhängigi Bedrieb wie Sägwerk, Schrynereie und e Bürschtefabrik.
Verchehr
S Dodtmis litt i me Dalkässel, wo ändwäder über de Hotzewald (Freiwaldkapälle), uss em Wysedal (St.-Antoni-Bass und Wißebachsattel), vo St. Bläsi (Rots Chrüz und Ibacher Chrüz) oder über di einzigi Dalzüefahrt vom Wehradal erreicht werre cha. Es isch öbbe 20 Kilometer nördlig vo de Schwizer Gränze und je öbbe 50 Kilometer vo Fryburg und Basel eweg.
Welttag für kulturelle Entwicklung
Me maanet a die viile Forme vo dr Kultur bi de Völker und Gselschafte.
Todtmoos
Suschtigs
Im Dialekt vo Unteralpfe sait mer züe dr Trollblume (Trollius europaea L.) Dodtmisrolle.
Welttag für kulturelle Entwicklung
Dä Akzionsdag isch all Joor am 21. Mai.
Ofiziell heisst er Wältdag für kulturelli Vilfalt, füre Dialog und fürd Entwicklig, uf Änglisch: World Day for Cultural Diversity, for Dialogue and Development.
Anne 2001 hät d UNESCO uf ihrere Gäneralversamlig die Algmäini Erkläärig zu dr kulturelle Vilfalt verabschidet. Und do drmit isch au grad dr Wältdag lanciert worde.