cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Messing
Etûmology un Gschicht
Dè Urschprung vom Wort Messing isch nit völlig klar, wogegè d Legyrig wegè irem goldäänlichè Uussää scho em Aristoteles (384–322 v. Chr.) bekannt gsi isch. Einigi Erklärigè füüred d Bezeichnig no witer uff è Volk i dè Kolchis zrugg, diè „Mossynoikè“ („Holzdurm-Bewooner“) benamst worrè sin, anderi säned d Vowandtschaft zum latynischè massa un meinè demit èn Medalllklumpè uff èm offenè Herd. Fescht stòt woll, dass Messing erschtmols gezylt um 1550 n. Chr. uss Kupfer un Galmei gschmolzè worrè isch (s. witer unnè), es abber èrscht um d Mitti vom 17. Johrhundert voschtandè worrè isch, Messing uss Kupfer un Zink zu schmelzè. „Messing“ hèt sich gly als Sammelbezeichnung für Legyrigè auf Basis vo Kupfer/Zink durrègsetzt. Größeri Bekanntheit hèn dõb< d Tombake, Kupfer-Zinklegyrigè mit èm Kupferghalt von generell >80 %. D Bezeichnig soll ufs s malaysisch Wort tambaga zrugg.
Schriftlichi Zügnis übber dè Gebruuch vo Messing liferèt üüs zwar unter anderè Cicero, wo sich in sim De officiis drübber beklagt, dass d Unmoral vo villnè Händler defür Sorgè duèt, dass mò Messing aaschtell vo Gold vokaufè duèt. Unter anderem durch d Schriftè vom Plinius Senior isch d Vowendig vom Wort Oreichalkos (Aurichalkum) für Messing gebrüüchlich. Ebbèfalls durch Plinius Senior übberliferèt isch d Hèrschtellig vo Messing uss dè Komponentè Kupfer un èm zinkhaltigè Mineral Galmei (Smithsonit, au edler Galmei Zn[CO3]) sowiè dem für d Reduktion vom Galmei zuègsetztè, aagfüchtetè Kollèschtaub. Mò hèt selli Bschtanddeil zämmègrüürt un s Vomischlete in meereri Schmelztigel – meischtens sibbè bis nüü pro Brènnofè – innèduè. S Gmisch isch denn bis uff Schmelztemperadur (> 900 °C) erhitzt worrè. Durch sell öppè 12 Stundè duèrnde, hüt als „Zementation bezeichneti Vofaarè“ isch Rohmessing, au Arco benamst, entschtandè, wa für èn zweitè Schmelzvorgang zämmèglèèrt worrè, um Mengi un Qualidät z erhöhè. Sell hèt zu jener Zit sowoll für diè grychischi Antikè als auch im römischè Rych goltè – un des ohni gnaueri Kenntnis vo dè jewyls goldäänlichè Legyrigszämmèsetzig.
D Römer hèn zwischè m 1. un 4. Johrhundert n. Chr. des vo Plinius bschribbeni Vofaarè vo dè Messinghèrschtellig au in dè vo inè bsetztè Gebièt vo Germaniè braktizyrt.
Berüümti, oft figürlich gschmückti Güss vo dè romanischè Zit sin mengmoll uss Messing (au wenn s Matriaal hüüfig als Bronze titulyrt wörd, vo dèrrè s üßerlich nit immer lycht z unterscheidè isch): S Taufbeggi vom Reiner vo Huy z Lüttich, (1107–1118), dè Cappèbärger Barbarossagrind odder dè Lüüchter im Mailänder Dòm (um 1200) ghöred dezuè, fèrner en Huufè kirchlichi Uusschtattigsobjèkt: Lavabohäfè un Beggi, Kantè un Aquamanilliè, Weihwasserkübel un Weihrauchkessèl, Lesepult, gravyrti Grabblattè (Holland, Ängland), Krònlüüchter, spôter im profanè Berych au Kännle, Schüsslè un anderi Huusgräät.
Sit èm spôterè Mittelalter chümmed au uss Blèch dribbeni Gfääß hüüfiger vor, znägscht d Beggèschlägerschüsslè im 15. un vor allem 16. Johrhundert, spôter au alli möglichè Artè vo Huushaltsgräät, wiè Kantè, Häfè, Rechauds, Tubakdosè, Bettwärmer, Wòògè, Lüüchter, Tablett, Räämle, Bschlääg un èn Huufè andri Sachè. Uss Messingguss degegè sin in vorinduschtrièller Zit nebbè Bschlääg vo allnè Artè zum Byschpill Tischlüüchter, Gwicht, Tischglöggle, Mörser, Zapfhään, Türklopfer odder wissenschaftlichi Inschtrumänt hèrgschtellt worrè.
Legyrigsbildig
Kupfer krischtallisyrt im kubischè Krischtallsischteem mit kubisch-flächèzentryrter Struktur (Kristallklassè: hexakisoktaedrisch ). Sin Schmelzpunkt lyt bi 1083,62 °C (Sydepunkt: (2927 °C) un sini Dichti bi 8,96 g/cm3.
Zink krischtallisyrt degegè im hexagonalè Krischtallsischteem mit hexagonal-dichteschter Packig (Krischtallklassè: dihexagonal-dipyramidal ) un schmilzt schu bi 419,53 °C. Sèlbscht sin Sydepunkt lyt mit 907 °C no dütlich unter m Schmelzpunkt vo Kupfer. D Dichti vom Zink isch allerdings mit 7,14 g/cm3 im Kupfer relativ äänlich.
Trotz dè großè Unterschyd in Bezug uff Schmelzvohaaltè un Kristalluffbau sin Kupfer un Zink i dè Laag, Mischkrischtall, gnauer Subschtitutionsmischkrischtall z bildè. Well abber Zink èn öppis größerè Atomdurchmessèr hèt, wörd d Elementarzèllè vom Kupfer durch diè ybautè Zinkatôm verzèrrt un voschpannt, wa d Ursach vo dè größerè Härti vom Messing gegèübber m reinè Kupfer isch.
Au s schmelzflüssige Legyrè vo dè beidè Metall bereitet trotz dè wit usènand ligendè Schmelzpünkt keini allzu großè Schwirigkeitè. Mò muè lediglich druff achtè, dass d Schmelzi nit übberhitzt un möglichscht schnell nõch Erreichè vo dè Gièßtemperadur voschafft wörd, um unkontrollyrti Zinkabbränd z vomydè.
Zuèsätzlich muè d Schmelzobberflächi abdeggt wörrè, um è übbermäßigi Oxidation durch Uffnaam vo Luftsuèrschtoff z vohinderè. Geigneti Abdeggmittel sin unter anderem drocheni Quarzsänd, Holzkollè un gschtoßenes Glas. Holzkollè hèt zuèdèmm in drochenè un guèt verkoktem Zuèschtand dè Vordeil, Zinkabbränd effektyv vohinderè z könnè.
Phasè un Strukturè
Zink isch in Kupfer uffgrund vom unterschydlichè Kristallsischteem nur begränzt löslich. Technisch vowendbari Messingartè enthaaltè zwischè 5 bis maximal 45 Brozènt Zink.
Franz Marc
Dr Franz Moritz Wilhelm Marc (* 8. Februar 1880 z Münche; † 4. Merz 1916 bi Verdun, Frankriich) isch e dütsche Mooler gsi. Mit em Wassily Kandinsky het er d Redaktionsgmeinschaft „Der Blaue Reiter“ gründet. Siini wichdigste Wärk si zwüsche 1911 und 1914 entstande und hai hauptsächlich Tiermotiv zum Inhalt gha. Grad, won er aagfange het, siini erste abstrakte Bilder z moole, isch er im Alter vo 36 Johr im Erste Wältchrieg vor Verdun gfalle. Dr Franz Marc gältet as eine vo de bedütendste Mooler vom Expressionismus z Dütschland.
Messing
Phasè un Strukturè
Zink löst sich ohni Änderig vo dè Struktur in feschtem Kupfer bis zuè nèn maximalè Aadeil von 32,5 % un bildet mit sellèm èn kubisch-flächèzentryrtè (kfz) Subschtitutionsmischkrischtall, wo als α-Phasè odder α-Messing bezeichnet wörd. D Soliduslinniè sinkt im Berych vo dè reinè α-Phasè vo 1083,62 °C (0 % Zn) bis 902 °C (32,5 % Zn).
Im Berych zwischè 32,5 % un 36,8 % Zink entschtòt nebbè dè α-Phasè au è β-Phasè, diè im kubisch-raumzentryrtè (krz) Gitter erschtarrt. Bis öppè 37 % Zink wandelt sich d β-Phasè bi düèferè Temperaturè allerdings widder i d α-Phasè um.
Legyrigè mit öppè 50 % Kupfer un 50 % Zink kristallisyrè entwedder i dè β-Phase odder dè β'-Phasè: Bi Temperaturè unter 468 °C isch d β'-Phasè stabil, bi dèrrè acht Kupferatom jewyls acht Zinkatom umgänn un dõby d Caesiumchlorid-Struktùr ynemmed. Obberhalb 468 °C, i dè β-Phasè, vodeilè sich d Atome statistisch uff Gitterblätz von èm kubisch raumzentryrtè Gitter.
Obberhalb vo 50 % Zink drèttèt witeri intermetallischi Home-Rothery-Phasè uff, diè γ-, δ- un ε-Phasè. Ab èm Zinkghaalt vo 97,25 % isch diè hexagonali Struktur vom Zink möglich. Well diè γ-Phasè sich allerdings durch extreemi Sprödigkeit uuszeichnet, sin söttigi Legyrigè technisch unbruuchbar.
Messingsortè
Diè gängigè Messingsortè unterschydè sich durch irèn Zinkaadeil, wo i dè Bezeichnig in Brozènt agää wörd. I dè Praxis enthaaltè alli Messinglegyrigè abber mindeschtens 58 Brozènt Kupfer, well si unterhalb devò sprööd wörred un schlecht z voschaffè sin.
Für Gussdeil gildet d Sammelbezeichnig „Gussmessing“. Meischtens vowendet mò d Legyrig CuZn37, wo 37 Brozènt Zink enthaaltè duèt. Diè früèneri Nomenklatur hèt d Bezeichnig Ms un nõchgsetzt dè Kupferanteil vorgsöö, dõ also Ms 63.
Messing cha bis zu drei Brozènt Blei enthaaltè. Mit dütlich höcherem Bleigehaalt ghört d Legyrig denn schu zu dè Kategory vo dè Sondermessing, wo au no anderi Elemènt enthaaltè könnè.
D Legyrig CuZn30 wyst vo allè Messingsortè diè beschti plastischi Voformbarkeit uff. Well uss sebberè i dè Vogangèheit wegè irer hochè Bruchdeenig hüüfig Kartuschè für Artillerygschoss hèrgschtellt worrè sin, nennt mò selli Legyrig umgangssprõchlich au Kartuschmessing.
Tombak
Nit zu dè Tombak, sondern zu dè vylfältigè Sondermessing ghöört Siliziumtombak. Des als Wyßer Tombak bezeichnete Wyßkupfer isch kei Kupfer-Zink-, sondern è Kupfer-Arsen-Legyrig, also kei Messingsortè.
Goldmessing
„Goldmessing“ (eigèntlich „Goldtombak“) voschafft mò wegè dè uusgezeichnetè dongèbendè Eigèschaftè bevorzugt bi Blechblõsinschtrumänt.
Dafèlmessing
Dafèlmessing wörd i dè Urèfabrikation für Zaanräder un anderei Deile vowendet, wo uss Blèch gschtanzt sin. Dekorationselemènt, au vo klassischer militärischer Art (Helm, Bruschtpanzer), sin ebbèfalls uss Dafèlmessing gfertigèt worrè. Vor èm Uffkõ vo kleinkalibriger Hochgschwindikeitsmunition hèt s ußerdèmm zum Plattyrè vo Staalmantelgschoss für Gweer un Pischtolè diènt, well s in zogenè Läuf èm Geschoss en besserè Drall voliè hèn. I dè Schmugghèrschtellig isch Dafèlmessing als Goldersatz benutzt worrè, hüt müèn solchi Deile als „base metal“ markyrt sy.
Talmigold
Diè als Talmigold für billigè Schmugg vowendeti Legyrig isch kein „Gold-Tombak“, sondern è Rotgusslegyrig uss Kupfer, Zink, Zinn un Blei, wo mit Blattgold tarnt wörd.
Gäälguss
Als Gäälguss sin früèner für Formguss vowendeti Legyrigè mit 56 bis 80 Brozènt Kupfer bezeichnet worrè, un dõmit isch d Abgränzig gegèübber Rotguss un Bronze klargschtellt worrè. D "Gäälgièsser" hèn sogar è eigeni Zunft gha.
Kupferghalt vo 58 % – 60 % gränzed s Gebièt vo dè sognanntè Messingknetlegyrigè vo dè Gusslegyrigè ab. D Knetlegyrigè zuègerechnet wärred diè induschtrièll bedütendè bleihaaltigè Zerschpanigsmessing (au als „Automatèmessing“ bezeichnet). Si wysed è anderi Kristallgitterschtruktur (krz un nimmi kfz) uff als Messing mit èm Zn-Ghaalt vo bis zuè 38,95 % un könned Blei in feinè Dröpfle als Spanbrecher enthaaltè. S Blei löst sich nit im Kristallgitter, sondern lyg als fein dischpergyrti Phasè vor. Diè Bleighaalt variyrè zwischè 0,5 % un max. 3,5 %. Je mee Blei enthaaltè isch, deschto besser lòt sich dè Wärchschtoff zerschpanè, deschto fyneri Spôôn falled aa. Mee als 3,5 % Blei vobessered d Zerschpanbarkeit nu no gringfüègig, bringed abber Brobleem mit sich bim Schmelzè vo dè Legyrig.
Sondermessing
Legyrigè mit èrè Kupfer-Zink-Basis, dennè no witeri Legyrigselemènt zuègfüürt wörred (Blei > 3 %, Silicium, Iisè, Nickel, Mangan odder Alu), wörred als Sondermessing bezeichnet. È allgemein bekannti Kupfer-Zink-Nickel-Legyrig isch Neusilber. D Sondermessingtûpè mit dè gröschtè konschtruktionstechnischè Relevanz isch Siliziumtombak, hochi Feschtigkeitswärt un guèti Gièßbarkeit im Schwerchraftkokillè- un Druckguss mached d Legyrig für Seriè- bzw. Massèfertigung vo Konschtruktionsdeil geignet.
Witeri Messingsortè
Witeri Messingsortè luèg: Chrysorin, Cuivrepoli, Deltametall, Duranametall, Nordischs Gold, Prinzmetall, Ruuschgold, Platine, Muntzmetall („yellow metal“), „Potin jaune“
Messing als Mineral
Vo dè International Mineralogical Association (IMA) sin zur Zit (Stand: 2011) mit Zhanghengit (β-Messing) un Danbait (CuZn2) zwei Kupfer-Zink-Legyrigè als eigèschtändigs Mineral anerkannt. I dè vo dè IMA vowendetè 9. Ufflaag vo dè Sischtematik vo dè Mineral nõch Strunz ghöred si zu dè Mineralklassè vo dè „Elemènt“ un dè Abdeilig vo dè „Metall un intermetallischi Vobindigè“ ygordnet un ghöred zämmè mit dè ohni Prüfig durch d IMA voöffentlichtè Minerale (N) α-Messing, β'-Messing, γ-Messing, ε-Messing, η-Messing, Tongxinit un Zinkcopperit zu dè „Messing-Gruppè“ mit dè Sischteem-Nr. 1.AB.10 innerhalb vo dè „Zink-Messing-Familliè“.
Vowendig
Solang mò rein empirisch Kupfer zämmè mit Zinkschpòt schmelzè hèt muèsè, um Messing hèrzschtellè, sin aaschpruchsvolli Vowendigè nit möglich gsi. Mò hèt sich vorneemlich beschränkt uff Schmugg, Kult- un Kunschtgegèschtänd. Sellè un anderi Aawendigsberych sin im Messing bis is 21. Johrhundert hauptsächlich für diè goldfarbigè Legyrigè blibbè, also Griff un Beschlääg, au wegè dennè irè bakterizydè Eigèschaftè.
D Ysatzmöglichkeitè vo Messing sin villfältig, un sell vor allem unter Berücksichtigung vo dè durch irèn Zinkghaalt un dõmit d Phasèbildig vonènand sich unterscheidendè Guss- un Knetlegyrigè, vom Sondermessing dõ ganz abgsää.
Technischi Bedütig hèt s Messing dört, wo glychzitig guèti elegtrischi Leitfäigkeit un mechanischi Stabilität wichtig sin. Antennè un Hoolleiter wörred uss Messing gefertigèt. Für Steggvobinder findet Pins uss Messingdròòt Vowendig. Dõzuè könned au Messingdrôôt mit galvanisyrter Obberflächi ygsetzt wörrè. Gängigi Qualitätè im Dròòtsektor sin CuZn2, CuZn15, CuZn30, CuZn37.
Uss èrè Guss-Legyrig mit 39 % Zink, 3 % Blei, Rescht Kupfer, èm sognanntè Armaturèmessing, wörred i dè Sanitärinschtallation endkonturnõchi Armaturè un Formstugg hèrgschtellt; wegè dè guètè Zerschpanbarkeit wörd s demm suscht uss Knetmatriaal entschtandenè Automatèmessing zuègordnet. Diè gegèübber eim reinè Alpha-Messing gringeri Korrosionsfeschtigkeit, selbscht gegèüber chloridfreiem Leitigswasser, nimmt mò dõby in kauf.
Messinglegyrigè zellet au zu dè Wärchschtoff, wo für Lager geeignet sin. Vowendet wörred diè zinkrychè Legyrigè CuZn37Al1 un CuZn40Al2, also mit 2 % Aluminiumzuèsatz.
Hochfeschti Messinglegyrigè mit mee als 32,5 % Zink un resultyrender Uusbildig von èrè Betaphasè kömmed als gosseni Propeller für Sportboot in Binnègwässer in Frõg, für Betrièb in Seewasser als korrodyrendem Medium sin si ungeignet.
Vylfältig ygsetzt wörred in reiner Alphaphasè erstarrendi Messing-Knetlegyrigè mit max. 58 Deil Kupfer, Rescht Zink yschlièßlich zwei Brozènt Blei D Ysatzmöglichkeitè für Guss- wiè Knetlegyrigè erwiterèt sich erheblich, wenn ußer 1–2 % Blei noch witeri Elèment legyrt wörred. Bsunders Aluminium (erhöhti Voschleißfeschtigkeit) un gegèbenèfalls zuèsätzlich 5 % Nickel (Schiffspropèller) erwiterèt dè Ysatzberych vo Messing erheblich. Au Silizium un Mangan zellet dõdezuè.
Zinkhaltigi Schweißzuèsätz mit Zuèsätz an Silizium, Silber odder Zinn wörred (ußer für s MIG-Schweißè, wo zinkfreii Legyrigè volangt) empfollè (s. DIN 1733). Dè Bleiaadeil sött ein Brozènt nit übberschtygè.
Problematisch isch dè Zuèsatz vo Aluminium wegè sinèrè lychtèrè Oxidyrbarkeit, wo zu Oxidyschlüss im Guss füürt. È vorbeugendI Schmelzebehandlung isch dõher notwendig.
Messing wird für d Fertigung vo Patronèhülsè vowendet, well dè Zinkghaalt vo 30% un diè dõdruus resultyrendi guètè Kaltvoformbarkeit sich guèt dõdefür eignet.
Vorsichtsmaßnaamè
Well s bim Schmelzè vo Messing schu ab 900 °C, also nõch bi dè Gièßtemperatur, zu dè Bildig vo gfôhrlichè Zinkdämpf mit dè sofortigè Oxidation a dè Raumluft chunnt, muè uff è uusreichendi Dampfabsuugig gachtet wörrè. Durch Yatmè vo sellènè Dämpf chunnt s suscht zum unter Gièßer bekanntè un gfürchtetè „Gièßfièber“ odder au Metalldampffièber.
Sevilla
Sevilla (im madrilenische Spanisch [], im andalusische Spanisch []) isch d Hauptstadt vo dr Autonome Gmäinschaft Andalusie und vo dr Browinz Sevilla in Spanie. D Stadt het mee as 700'000 Iiwooner und isch die viertgrössti in Spanie. Noch ere spoote Legände isch si vom griechische Helde Herakles gründet worde. D Iiwooner häisse Sevillanos.
Ferdinand Biecheler
Dr Ferdinand Biecheler (* 4. April 1787 z Fryburg; † 23. Merz 1860 au dert) isch e dytsche Jurischt un Syndikus vu dr Universidet Fryburg gsii.
Lääbe
Dr Biecheler isch z Fryburg uf s Gymnasium gange un het derno an dr Universitet Fryburg Rächtswisseschafte studiert. Im Summer 1809 het er d Staatsbriefig bstande un isch im Februar 1810 unter d Rächtspraktikante ufgnuu wore. Drei Johr het er durf unter dr Signatur vn eme Hofgrichts-Advokat s Schriftverfassigsrächt uusgiebt. Wel s sällmol zimli langsam gange isch mit dr Beferderig in Staatsdienscht het er dr Universitet 1812 syni Dienscht aabote un isch do ab em 18. Juli mit hegschter Signatur as Aktuar un Bibliotheks ghilf aagstellt wore. Am 16. Juli 1816 isch er Universitets-Sekretär wore un het bal druf dr Dokter in Jura gmacht. Zum 28. Oktober 1819 isch er zum Syndikus vu dr Universitet Fryburg beferderet wore.
Noch em Fryburger Adresskaländer fir s Johr 1837 het dr Biecheler um die Zyt in dr Webergasse 27 gläbt.
Leutenheim
Littenem (frz. Leutenheim, dt. Leutenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Littenem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 773 àls Lithaim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ernst Haberstock
Dr Ernst Haberstock (* 19. Merz 1900 z Mille; † 1978) isch e dytsche Gärtnermaischter un Haimetautor gsii.
Leutenheim
Verwàltung
vun Littenem ìsch. Littenem ghert zem Kommünàlverbànd.
Ernst Haberstock
Anne 1966 het er im Lohrer Schauenburg-Verlag unter em Titel „Gar lustig ist die Jägerei“ e Biechli mit Jagdgschichte us em Schwarzwald vereffetligt. S Buech mit hochdytsche Verzellige, wu s au alemannischi Prosa din het, isch in e baar Uflage uusechuu, anne 1980 unter em Titel „Der Fuchs mit der Zigarre“ im Herder-Verlag.
Sergius IV.
Dr Sergius IV. (* um 970 z Rom; † 12. Mai 1012) isch vum 31. Juli 1009 bis zue sym Dood Papscht gsii.
Lääbe
Voreb er sy Amt aadrätte het, isch sy Name Pietro gsii. Eso het au sy Vater ghaiße, wu ne Schuemacher z Rom gsii isch. Dr Sergius soll in syre Juged dr Schimpfname „Söuschnure“ (bucca porci) ghaa haa. Mit däm Byname isch er au in dr Chronik vum Thietmar vu Merseburg ufgfiert.
Vor sym Amtsaadritt isch er vu 1004 bis 1009 Bischof vu Albano gsii, wäge däm wird er au Pietro da Albano gnännt. Iber d Umständ vu syre Beruefig un Wahl zum Papscht waißt mer nyt.
Wu d Grabeschilche z Jerusalem dur dr Kalif al-Hakim anne 1009 gschlisse woren isch, soll dr Sergius as erschte Papscht in eme Schrybe derzue ufgruefe haa, d Muslim us em Hailige Land z verdrybe. D Grabeschilche isch erscht anne 1055 wider ufböue wore. S Chryzzugsmanifescht, au anne 1682 entdeckt woren isch, giltet unter Hischtoriker im Allgmaine as Felschig, wu in dr Zyt vum Erschte Chryzzug im Chloschter Saint-Pierre de Moissac verfasst wore sei, go dr Chryzzugufruef vum Papscht Urban II. dogmatisch sterke. Anne 1935 het dr Hischtoriker Carl Erdmann die Uffassig kritisiert, syni Aasichte sin aber mittlerwyli widerlait.
Höhere Säugetiere
Die Hööchere Säuger oder Plazentadier (Eutheria, Placentalia) bilde wie d Kloakedier (Protheria), wo Äier leege, und d Büteldier (Metatheria) en Underklass vo de Säuger (Mammalia). Die Hööchere Säuger si die arteriichsti Grubbe vo de Säuger. Au in Hiisicht uf e Körperbau und d Lääbensrüüm si si die vilfältigsti (1135 vo 1229 Gattige). Zu däm Taxon ghööre öbbe 94 Brozänt vo de rezänte Säugerarte.
Mä sött die dütsche Nääme für das Taxon richdig verstoo. „Hööcher“ isch kä Wärturdäil, wo mit „Fortschritt“ usw. chönnt in Zämmehang brocht wärde, sondern dütet eender d Entwickligslinie aa, wo in ere fylogenetische Daarstellig „hööcher“ lit. „Plazentadier“ isch au nid ganz genau, wil au mänggi Büteldier (wie d Naasebütler und dr Koala) en äifachi Plazenta häi.
Fylogenetischi Süstematik vo de Hööchere Säuger
noch dr Maureen A. O'Leary et al.
Heringen (Lothringen)
Häring (lothrìngisch; frànzeesch Hérange, ditsch Heringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Häring lijt rund zehn Kilometer nordeschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 274 und 334 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch dr Großdeil vum Bànn züe Frànkrich kumme, 1766 dr Rascht. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Häring ìsch. Häring ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Häring ghert zem Rhinfrankisch.
Themistokles
Dr Themistokles (, * um 525 v. d. Z.; † um 459 v. d. Z. z Magnesia am Mäander) isch e Staatsmaa und Fäldheer vo Athen gsi in dr Zit vo de Perserchrieg. Er het d Athener in dr Seeschlacht vo Salamis zum Siig gfüert und het dr Wääg vo Athen zur Demokratii ufdoo.
Lääbe
Dr Themistokles isch dr Soon vom Neokles us em alt-attische und aagseene Prietsergschlächt vo de Lykomide (Lykomidai) gsi. Wil si Mueter kä Athenere gsi isch, isch dr Themistokles nit „vollbürtig“ gsi und het an de Üebige in de Ringschuele vo dr Akademii und vom Lykeion nid döfe mitmache. Die mäiste Historiker näämen an, ass dr Mnesiphilos, wo d Filosofii noch em Solon gleert het, si Leerer gsi isch.
Wo d Athener 510 v. d. Z. iire letschti Tyrann, dr Hippias, us dr Stadt verdriibe häi, het dr Kleisthenes dr Polis e nöiji Verfassig gee, wo bräitere Schichte vom Volk (demos) s Rächt gee het, sich politisch in dr Stadt z bedäilige.
Eso het au dr Themistokles in politischi Ämter chönne gweelt wärde. Vo 493 bis 492 v. d. Z. isch er Archont gsi. Wil mä en Inwasioon vo de Perser erwartet het, het er zum die athenischi Flotte z versterke dr Haafe vo Piräus lo vergrössere und zwäihundert Chriegsschiff lo baue. Er isch zum Strategos gweelt worde und het in dr Schlacht vo Salamis im Joor 480 die persischi Flotte vom Groossköönig Xerxes I. usmanöwriert und gschlaage.
Für zum d Stadt gege Sparta z schütze, het dr Themistokles e Muure um Athen lo baue. Wäge däm und wäge de Vorwürf, ass er em Spartaner Leonidas I. bi dr Verdäidigung vo de Thermopyle käi Hilfe gschiggt häig und vor dr Schlacht vo Salamis Athen für nüt häig lo ewakiere, isch er um 471 v. d. Z. vom Schärbegricht verbannt und zum Dood verurdäilt worde. Er isch uf Persie gflüchdet, und dr Köönig Artaxerxes I. het en as Satrap vo Lampsakos, Myus und Magnesia am Mäander iigsetzt. Dr Thukydides verzellt, ass im Joor 461 dr Artaxerxes d Grieche wider häig welle aagriffe und im Themistokles dr Befääl über die persischi Flotte aabote häig. Dä häig aber nid gege si Häimet welle kämpfe und häig sich lieber sälber umbrocht.
Gothic Rock
Dr Gothic Rock, hüfig au nur als Gothic bezeichnet, isch e Stil vo dr Rockmusik, wo Ändi 1970er Johr us em Post-Punk-Umfäld usegange isch und in de 1980er und früehe 1990er Johr innerhalb vo dr Dark Wave-Bewegig populär gsi isch. Wäge sine zahlriche Verwurzelige im Punk-, Glam- und Psychedelic Rock sin d Usdrucksforme mannigfaltig. Schtilprägend für das Genre sin Bands wie Bauhaus, Siouxsie & The Banshees oder die früehe Sisters of Mercy gsi. Zwüsche 1994 und 1998 isch dr Gothic Rock - bis uf wenigi Künschtler - praktisch vollschtändig usgschtorbe. Är het aber nach dr Joortuusigwänd e Revival erläbt, wo sich durch starki Verschränkige zum amerikanische Death Rock üsseret. Dr Gothic Rock het am Afang vo de 1980er d Entwicklig vo dr Gothic-Kultur provoziert.
Stilistischi Merkmool
Dr Gothic Rock isch dur si Bass- und Gitarreschpiel und sini - in dr Regel mit elektronische Sound-Effäkt unterlegte - Klangfarb kennzeichnet, zahlriichi Gothic-Rock-Song sin psychedelisch aghuucht. Typischi Effäkt sin Flanger, Delay (Verzögerig) oder Reverb (Hall-Effäkt), meischtens im Zämmespiel mit warme Overdrive- oder klare Gitarre-Sounds (so gnannti "moody slide guitars"). Das ka me vor allem bi Bands wie Bauhaus, Siouxsie & The Banshees, The Cure und de Früehwärk vo de Cocteau Twins und de Sisters of Mercy ghöre. Vieli vo de früehe Gothic-Songs hän ihri Wurzle uf dr Schpiilwiese vom Punk. Si verwände hingäge klari Melodieböge und verzichte uf dr permanänti Isatz vo ganze Akkörd. In schpötere Johr, bsunders in de 1990er, sin verschtärkt extensivi Fuzztone-Effäkt derzuekoh, wo schpeziell bi dr Musik vo amerikanische Gothic-Rock-Bands wie Mephisto Walz odr Trance to the Sun zur Gältig kömme, aber au bi britische Bands wie Vendemmian (unter anderem uf däne ihrem Album "Transition") z höre gsi sin und dr Psychedelic-Effäkt gstüzt hän.
Dr Gothic Rock isch e semitonal bedingte Musikschtil, das heisst, är läbt vorrangig dure Isatz vo Halbtön und wird üblicherwiis im Moll (Äolische odr Phrygische Modus) gschpielt. Aber au Tonarte in Dur sin präsänt. D Bassgitarre wärde meischtens abegschtimmt, zum e tiefe, dunkle bzw. schwere Klang z erzüüge und dodrmit dr gwünschti Effäkt z erziile. Im Kontrascht doderzue wärde hüfig mi ere E-Gitarre hochi Töön agschlage oder zupft (s so genannte "picking"). Charakteristisch isch au dr Isatz vonere Rhythm-Box bzw. vomene Drumcomputer, wie ihn Bands wie The Sisters of Mercy, Clan Of Xymox, The Garden of Delight oder Lady Besery`s Garden benutzt hän.
D Schtandartbsetzig vonere Gothic-Rock-Band beschränkt sich meischtens uf Gsang, Gitarre, Bass und Schlagzüüg bzw. Drumcomputer. Uf e zweite Gitarrischt - wie är zum Bischpiel im Metal zum Isatz kunnt - wird nit sälte verzichtet. Vieli Gothic-Songs befasse sich mit de Gothic Novels (unter anderem Edgar Allan Poe) und dr schpötere Horrorliteratur (H. P. Lovecraft, bsunder mit em Cthulhu-Mythos), aber au mit philosophische, politische, gsellschafts- und mediekritische Theme.
Gschicht
Als wichtigi Vorläufer und Hauptinschpiratione vo dr Gothic-Musik sin dr David Bowie, The Doors, The Velvet Underground und d Rolling Stones wie au d Künstler Lou Reed und Nico, aber au dr Leonhard Cohen z nenne.
Scho 1967 het die amerikanischi Psychedelic-Rock-Band The Doors ihr gliichnamigs Debüt, weles sowohl thematisch als au lyrisch dr spöter als Gothic betitelte Musik gähnelt het, veröffentlicht. So verwunderets nit, dass The Doors scho 1967 die erschti, als Gothic Rock titulierti Band gsi sin. Es het aber no über ei Johrzähnt sölle vergoh, bevor dr Begriff Gothick Rock im britische Ruum an Bedütig gwunne het. Öppe gliichziitig isch s erschte Album vo dr vom Andy Warhol unterschtütze, experimentelle Rockband The Velvet Underground erschiine, weli sich gliich wie die dra mitwirkendi Solischtin Nico für Bands wie Siouxsie & The Banshees odr Bauhaus als wägwiisend erwiise het. Bsunder die urschprünglich für nur ei Uftritt gründeti Band Siouxsie & The Banshees het sich uf dr Andy Warhol bezoge, vor allem uf sini Idee vo de 15 Minute Ruhm. D Nico sälber het mit ihre als düschter und sälbstzerschtörerisch empfundene Solowärk "Marble Index" (1969) und "The End" (1973) verschiedene Gothic-Bands e noochhaltig beeiflussends Vorbild glieferet. Als witeri Quellene vo dr Inschpiration wärde schtellewiis The Rolling Stones gnennt. So het unter anderem d Gothic-Rock-Band Mephisto Walz dr Song "Paint It, Black" unter em Titel "Painted Black" coveret. Im Joor 1976 hän The Doctors of Madness mit em Album "Late Night Movies, All Night Brainstorms" als eini vo de erschte Bands e Mixtur us Punk und Glam Rock veröffentlicht, weli damols zwar erfolglos bliibe isch, de Sex Gang Children oder Alien Sex Fiend aber musikalisch wie au visuell einigi Grundidee gäh het. E kurzzitigs Mitglied vo de Doctors of Madness isch dr David Letts alias "Dave Vanian" gsi, wele au mit sinere Punk-Band The Damned Massstäb gsetzt het und scho in dr zweite Hälfti vo de 1970er in sim Vampir-Outfit für Ufsehe gsorgt het:
Au musikalisch hän The Damned vieli Bands, wie The Deep Eynde, Ex-Voto oder Stone 588 inschpiriert, weli schpöter im Gothic-Umfäld bekannt worde sin. Im Umfäld vom Glam Rock und em Punk sin 1977 Künschtler wie dr David Bowie und dr Iggy Pop ufträte und hän mit de in Kooperation entschtandene Wärk "Low" (Davied Bowie) und "The Idiot" (Iggy Pop) dr schpötere Musikszene dr Wäg geebnet. Bsunders em Iggy Pop sy "The Idiot" isch vo Joy Division, Bauhaus, Siouxsie & The Banshees und de Sisters of Mercy als das für ihre eigene Wärdegang prägende musikalische Wärk bezeichnet worde.
Witeri thematischi und viesuelli Iflüss hän vieli Gothic-Künschtler us B-Movie-Horror-Film wie de Hammer-Filmproduktione zoge. An ihre Konzärt hän sich Bauhaus vo am Bode befeschtigte Schiinwärfer aschtrahle lo und hän reduzierts Liecht verwändet, zum dr gliichi Effäkt z erziele, wie är in divärse Gruselklassiker us de 1960er Joor bruucht worde isch.
Urschprung und Witerentwicklig
Als Gothic Rock bezeichnet me e em Post-Punk-Umfäld entwachsene Musikschtil, wo Iflüss us em Glam- und Psychedelic Rock ufwiist. Dä Schtil isch Ändi 1970er Joohr in Ängland entschtande, in dr allgemeine Tendänz vo dr damalige Punk-Szene wo sich in neui Genres ufschpaltet het. Usschlaggäbend sin Bands wie Bauhaus, Siouxsie & The Banshees oder The Sisters of Mercy gsi. Vieli vo däne Bands hän aber zerscht keini reini Gothic-Albe veröffentlicht. D Übergäng vom Post-Punkt zum Gothic sin schtark fliessend, innerhalb vomene Album sin no unterschiedlichi Schtilforme mitenand verknüpft worde. Au e Schtilwächsel innerhalb vomene Titel isch nit sälte gsi. In erschter Linie sins d Hits gsi, wo dr Gothic Rock zu eme eigeschtändige Genre gformt hän, wie zum Bischpiel The Passion of Lovers, Bela Lugosi`s dead und She`s in Parties vo Bauhaus; Spellbound, Arabian Knights und Cascade vo Siouxsie & The Banshees oder Alice, Marian und Temple of Love vo de Sisters of Mercy. Vor allem dr Song Bela Lugosi`s Dead gültet hüt als dr erschti Gothic-Rock-Song in dr Gschicht.
Dr früehi Gothic Rock, wele wäg sine Wurzel im Post Punk au als Gothic Punk bezeichnet wird, isch vielne Hörer unter em name "Batcave" vertraut, benennt nach eme Londoner Nachtlcub, wele als Wiegi vo dr Gothic-Szene in Ängland gültet. S US-amerikanische Pendant vom "Gothic Punk" isch dr Death Rock, au wenn beidi Schpielarte schtilistisch nit mitenand identisch sin. Das liegt vor allem an de Hard-Rock-Iflüss, weli dr Death Rock vo Afang a ka het. Em früehe Gothic hingäge sin die Iflüss prinzipiell fremd.
Ab dr Mitti vo de 1980er het sich dr Gothic Rock mehr und mehr vo sine Post-Punk-Wurzle glöst und bedütendi Verträtter vom Genre, wie zum Bischpiel Bauhaus, sin trennti Wäg gange. Während däre Ziit isch dr Psychedelick Rock dütlich füreträtte. Näbebii hets einigi Künstler, wie Field of the Nephilim gäh, wo sich em Hard Rock vo de spote 1970er Joor agnöcheret hän. Die Schpiilwiese het ihri Blüeteziit in de früehe 1990er ka, wo Musikgruppe wie Love Like Blood, Two Witches, Rosetta Stone oder Dronning Maud Land probiert hän, in d Fuessstapfe vo ihrne Idol z trätte. Field of the Nephilim sin sit ihrer Debüt-Veröffentlichig "Burning the Fields" und unter Beiflussig durch Gruppe wie Motörhead schtuefewiis ins Hard-Rock-Umfäld grutscht. Schpöteschtens uf em 1990er Wärk "Elizium" sin sämtlichi gothic-typische Schitmerkmool, wie si uf Tracks wie Secrets, Darkcell, The Sequell, Laura oder Trees Come Down no z höre sin, verschwunde.
Dr Ifluss durch Motörhead isch au bi de Sisters of Mercy do gsi, weli gliichzitig mit "Vision Thing" e relativ hard-rock-laschtigs Wärk veröffentlicht hän, bevor si zämme mit de Fields of the Nephilim us em Rampeliecht trätte sin. Ihre Leitfigure folgend hän si in de Joor 1994 bis 1997 zahlriiche Bands us em Gothic Rock dr Rucke zuekehrt und hän ihri Ufmerksamkeit vermehrt uf Genres wie em Synth Rock oder Gothic Metal grichtet. Dämgegenüber het s Interässe am Gothic Rock bim Publikum merklich nochegloh, so dass etlichi Newcomer-Bands über e Demo-Status fascht nit usekoh sin und wäge fählende Platteverträg ihri Aktivitäte schliesslich igstellt hän.
Mit dr simultan awachsende Popularität vom Gothic Metal isch dr Gothic Rock am Änd vo de 1990er Joor vollschtändig us de Auge vo dr Öffentlichkeit verdrängt und vo de Medie nur no begränzt wohrgnoh worde.
Grossbritannie
Als Initiatore vom Gothic Rock gälte schpeziell Siouxsie & The Banshees und Bauhaus. Zämme mit Gruppe wie Joy Division hän si öppe 1979 dr Prototyp für das, was in dr erschte Hälfti vo de 1980er Joor zumene eigeschtändige Musikschtil anegwachse isch, entwicklet.
Die dritti Band, weli dr Gothic-Bewegig wichtigi Impuls gäh het, isch Joy Division gsi. Au wenn sie kei typischi Gothic-Band gsi sin, hän ihri beide Wärk "Unknown Pleasures" (1979) und schpeziell "Closer" (1980) s Genre noohhaltig beiflusst. Nach em Tod vom Sänger Ian Curtis hän sich die verbliibene Bandmitglieder zur Gruppe New Order zämegschlosse. Ihr 1981er Debüt "Movement" het sich no im Post-Punk-Rahme bewegt und und het Bands wie The Danse Society oder Clan Of Xymox als Inschpiartionsquelle dient. New Order sälber hän sich schpöter em Synthpop zuegwändet.
Zwüsche 1980 und 1981 hän sich witeri Gruppe gründet, wie die vorhär erwähnte The Danse Society, The Sisters of Mercy, Theatre of Hate, The March Violets oder Play Dead. Zur gliiche Ziit hän sich UK Decay und The Cure, beidi urschprünglich Formatione usem Punk- und Post-Punk-Umfäld dr wachsende Gothic-Bewegig zuegwändet. Dr Wandel vo UK Decay ka unter anderem ufe Bauhaus-Song Bela Lugosi`s Dead zruckgfüehrt wärde, vo welem sie sich begeischteret zeigt hän. Dä Wandel trättet mit dr 1980 veröffentlichte Single "Black 45" ii. The Cure hän ihre Stil veränderet, nochdäm si 1979 zämme mit Siouxsie & The Banshees e paar Uftritt absolviert hän und dr Robert Smith ziitewiis als Ersatz füre Banshees-Gitarrischt John McKay igschprunge isch. Die Veränderig het sich knapp ei Joohr schpöter uf dr Singel "A Forest" und em Album "Seventeen Seconds" bemerkbar gmacht und het in dr Veröffentlichig "Fait" (1981) und "Pornograhpy" (1982) gipfelet.
Düütschland
Anderscht als in Ängland isch dr Gothic Rock in andere Teil vo dr Wält nie kommerziell erfolgriich gsi. Är het immer als Untergrundbewegig agiert.
In Düütschland hän die erschte Bands im Gothic-Stil scho 1979 gschtartet und sin somit fascht gliichzitig zur britische Szene gsi. Insbesundere Bands wie Geisterfahrer (1979), Xmal Deutschland (1980), Leningrad Sandwich (1980), Belfegore (1982), Asmodi Bizarr (1983), Marquee Moon (1984) oder die kurzläbige Calling Dead Red Roses (1985) sin Ushängeschilder vo dr dütsche Untergrundbewegig gsi.
1980 het sich in Hamburg d Band Xmal Deutschland formiert, weli vor allem im änglische Ruum Erfolg gfiirt het. Ihre Hit Incubus Succubus füllt hüt no d Tanzflächene. Näbe dr au us Hambur schtammende band Geisterfahrer und de Düsseldorfer Belfegore hän sie zu de erschte dütsche Gothic-Bands während dr Zit vo dr Neuen Deutschen Welle zellt.
Die in Berlin asässige Leningrad Sandwich sin vor allem durch ihri beide Albe "Heat" (1982) und "Steps" (1983) bekannt worde. Dr Bassischt vo dr Band isch dr Dimitri Hegemann gsi, wele in de 1990er Joor im Techno-Umfäld als Bsitzer vom Tresor-Club Ufmerksamkeit kriegt het.
1989 het sich e Ufschwung adütet, wele e paar Joor schpöter e Blüeteziit erläbt het: unzähligi Newcomer wie Love Like Blood, Swans of Avon, The Garden of Delight, Catastrophe Ballet, The Tors of Dartmoor, Dronning Maud Land, The House of Usher, The Merry Thoughts, Head on Fire oder Moonchild hän dr dütschi Gothic-Untergrund fürs kommende halbe Joorzähnt beherrscht.
Zwüsche Mitti und Änd vo de 1990er isch e schtarki Zruckbildig vom Gothic Rock uf globaler Ebeni verzeichnet worde, au Düütschland isch vo däm nit verschon bliibe. Nur einzelni Gruppe, wie Lady Besery`s Garden, hän no Albe ufe Märt broch. Anderi Bands, wie Cadra Ash, hets an Möglichkeite gfählt, zum d Veröffentlichig vomene Album z finanziere. Dodrmit isch d Gothic-Ära in Düütschland vorerscht z Änd gange.
Im neue Joortuusig het sich überraschend e Revival im alte Schtil zeigt: Gruppe wie Zadera oder Bloody Dead and Sexy hän sich uf d Wurzle vom Genre im Punk beruefe und verknüpfe dr früehi Gothic Rock mit de Produkionsmöglichkeite vo dr hütige Ziit.
Iifluss
Dr Gothic Rock het d Usebildug vom Gothic Metal initiiert. Die Form vo dr Musik isch in dr erschte Hälfti vo de 1990er Joor entschtande, nochdäm verschiedeni Bands usem Doom- und Death-Metal-Umfäld Elemänt vom Gothic Rock ufgriffe hän. Wägwiisend drfür sin Paradise Lost, My Dying Bride und Tiamat gsi, weli mit Frauegsang, Growling und filmscore-ähnliche Keyboard-Kläng gschafft hän. Umkehrt hän Bands us em Gothic-Rock-Umfäld, wie Love Like Blood, Dreadful Shadows oder The Nefilim, e Nochfolgeprojäkt vo de Fields of the Nephilim, ähnlichi Versüech unternoh, indäm si Metal-Elemänt mit konventionellem Gothic Rock verknüpft hän.
Urschprung
Dr Urschprung vom Begriff "Gothic" in Bezug uf e Musikschtil us em Post-Punk-Umfäl isch nit ganz klärt, unterschiedliche Quelle zfolg söll s dr Martin Hannet, dr Produzänt vo dr Gruppe Joy Division, oder Siouxsie Sioux, Sängerin vo dr Gruppe Sioxsie & The Banshees, gsi si, weli in Interview in Bezug uf die Bands zerscht dr Begriff "Gothic" als Beschribig vo de Musikschtil vo ebe däne Bands benutzt hän.
Andere Quellene zfolg söll d Bezeichnig scho1974 in Zämmehand mit em Album "Diamond Dogs" vom David Bowie uftaucht si. Luut Ussage vom Abbo (Sänger vo dr Band UK Decay) isch "Gothic" in London in de früehe 1980er e Insiderbegriff vonere kleine Szene rund um die Bands UK Decay, The Southern Death Cult, Gloria Mundi, Sex Gang Children und Bauhaus gsi. Es beschtoht aber au d Möglichkeit, dass dr Begriff "Gothic" si Urschprung imene Jounalischtekommentar het, wele d Fans vo dr Band Sex Gang Children als Goths bezeichnet het, wil dr Sänger vo dr Band unterem Name "Count Visigoth" bekannt gsi isch.
Etablierig
Bis ind Mitti vo de 1980er Joor isch Gothic e Begriff bliibe, wele hauptsächlich in Änland schporadisch zum Isatz ko isch. In andere wescheuropäische Länder sin Bands wie Joy Division oder Siouxsie & The Banshees primär unter dr Bezeichnig New Wave vermarktet worde, öppe gliichzitig zum Gothic het sich au dr wiitumfassendi begriff Dark Wave etabliert, wele dunkli Rockmusik und Elektronik gliichermasse abdeckt het.
Gréivemaacher
Gréivemaacher (dt. Grevenmacher, frz. Grevenmacher) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Geografi
Gréivemaacher lyt am linke Stade vu dr Mosel an dr Gränz zue Dytschland. Zwische Gréiwemaacher un dr dytsche Gmai Wellen het s e Staustufe.
Verwaltig
Gréivemaacher isch dr Verwaltigssitz vum Kanton Gréivemaacher im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Gréivemaacher isch dr Robert Stahl (DP). Scheffe sin dr Jacques Haas un dr René Sertznig. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Gréivemaacher isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 634 as Machara (902: Machara, 973: Maceria, 1052: Machera, 1084: Macheram (acc.), 1224: Macre).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Gréivemaacher ghert zum Moselfränkisch.
Ecuador
Ecuador (au iidütscht Ekuador; span. República del Ecuador), isch e Republik im Nordweste vo Südamerika.
S Land lit zwüsche Kolumbie und Peru und het 14 Millione Iiwohner.
Dr Name vom Land chunnt vom Äquator, wo sich dur s Staatsgebiet zieht. Der Grossdeil vom Land befindet sich in der südlige Hemisphäre. D Galápagos-Insle ghöre zu Ecuador und lige öbbe 1000 km westlig vo der Küste.
Dr högscht Bärg vo Ecuador isch dr Tschimborasso.
Gschicht
Im Oktober 2019 het's ds Ecuador Demontstratione gä. D Demontstrante wehre sech gäge d Vorgabe vom Internationale Währigsfonde.
Bürglen
Bürglen stoht för:
Bürglen isch de Name vo folgende Ort:
z Dütschland:
i de Schwiz:
Muse
Muse stoot für:
Muse isch dr Naame vo deene geograafische Objekt:
MUSE stoot für:
MusE stoot für:
Rheinfelden (Baden)
Badisch-Rhyfälde (IPA:, amtlich: Rheinfelden (Baden), bis zum 7. Mai 1963 Rheinfelden) isch e Groossi Chreisstadt im Landchreis Löörech in Bade-Württeberg aa dr Schwyzer Gränz, gägenüber vom aargauische Rhyfälde in dr Schwyz, am südliche Ussläufer vùm Dinkelberg ùn am Ufer vùm Hochrhy, öbe 15 km vo Basel eweg. Badisch-Rhyfälde het Yywooner (Stand: ) ùn bstoot uss dr Chernstadt ùn siibe Ortsdeil. Doodemit isch Rhyfälde nooch Löörech di zweitgrööschti Stadt vùm Landchreis.
D Chernstadt Rhyfälde isch ab em frie 20. Joorhùndert als Induschtristadt entstande. Näbe de Induschtrisiidlig ghöre no d Dörfer Nollinge ùn Warmbach zur Chernstadt. Selle hen, wie die siibe Ortsdeil ùn ehemooligi Gmeie Adelhuuse, Dägerfälde, Eiggsle, Herte, Charsau, Meisele ùn Nordschwoobe, e lengri Gschicht wo bis in s Friemittelalter zrùggoot.
Geografi
Rhyfälde lait im Groossruum Basel im Dreyeckland, am rächte Flùssufer vùm Hochrhy ùn südlich vùm Dinkelberg, eme Gebirgszug, wo en 535 Meter hooche südliche Ussläufer vùm Schwarzwald isch. D Ortsdeil sin zum Deil scho ùffem Dinkelberg sälber. D Stadt lait öbe 15 km Lùftlinie öschtlich vo Basel ùn diräkt gägenüber vo Schwyzer Rhyfälde. Politisch ghört Rhyfälde zum Landchreis Löörech, wo zum Regierigsbezirk Frybùrg vo Bade-Württeberg ghört. Insgsamt het Rhyfälde e Flechi vo 62,84 km².
Dr Dürrebach mündet bi Rhyfälde in de Rhy. Chnapp ùff dr Schwyzer Syte befindet sich s Inseli, e chlyni Insel, wo de Rhy in zwee Flùssarm drännt; ùff dr dütsche Syte isch dr „Höllhoogge“ wo dr Rhy e scharfi Drehig macht. Vor 1912 het es e zweiti Insel, d Gwört (Hochdütsch: Gewerth) im Rhy gee, wo aber dur d Stauig vùm Rhy zum grööschte Deil ùnter Wasser isch.
Noochberstedt
Aa Rhyfälde gränze:
Stadtgliidrig
S Stadtbiet vo Rhyfälde bstoot zum eine uss de Chernstadt, wo uss de Stadt Rhyfälde sälber ùn de zwoo ehemoolige Gmeie Nollinge ùn Warmbach bstoot. D Chernstadt Rhyfälde wird vo Yyheimische deno in wyteri Wohngägende ùnterdeilt, wie Oberrhyfälde, d Innestadt ùn wyteri.
Näbe de Chernstadt ghöre zum andre siibe ehemooligi Gmeie zue Rhyfälde, wo zwüsche 1972 ùn 1975 ùff Rhyfälde yygmeidet worde sin. Die siibe Stadtdeil sin Ortschafte im Sinn vo de Gmeindsornig vo Bade-Württeberg. Si hen also alli en gwäälte Ortschaftsroot mit seggs bis zwölf Mitgliider, ùn en Ortvorsteher.
Zwüsche de Bewohner vo dr Chernstadt ùn de Dörfler bstoot ällewell no e gwüssi Animosität. Vorallem di ältri Gschicht vo de Dörfer, di lengre Traditione ùn dr induschtrielli Charakter vo dr Stadt sin viilmool Grùnd für Neggereie. Grad die Lüt, wo ùffem Berg wohne (also d Meisler, d Eiggsler, d Adlehuusener ùn Charsauer samt Büggener) schimpfe d Stedtler mangmool "Kanäler".
Klima
De Südweschte vo Bade-Württeberg lait inere Klimazone mit warm- ùn füücht-gmässigtem Klima. Luut de Date vùm dütsche Wätterdienst vo 1961 bis 1990 isch di mittleri Durschnittstemperatur 10,0 °C, wobi de Juli mit 19,3 °C de wärmscht Monet isch, ùn de Januar mit 1,0 °C de chältischt. Rhyfälde ghört so zue de wärmschte Stedt vo Dütschland, ùn isch no lycht wärmer wie Löörech im benochbarte Markgräflerland, wo e Durschnittstemperatur vo 9,8 °C het.
Wappe
Rhyfälde het e Wappe ùn e Fahn. S Wappe vo Rhyfälde isch s Wappe vo de „Muettergmei “Nollinge. Es zeigt en roote Leu wo ùffrächt stoot ùn in dr vordere Doobe e rooti Roos het. Des isch s Wappe vo de “Ritter vo Nollinge” gsi wo im 15. Joorhùndert ussgstorbe sin. D Fahn vo Rhyfälde isch grien-root-gääl.
Gschicht vo de Herrschaft Rhyfälde bis in s 19. Joorhùndert
D Chernstadt vo Rhyfälde het e jùngi Gschicht, ùn isch ersch 1922 gründet worde. D Gegend sälber, ùn vorallem di nüün alte Dörfer, het aber e viil lengri Gschicht. Scho in de Staizyt hen Mänsche am Dinkelberg gläbt, ùn au derwyylscht de Kelte- ùn Röömerzyt isch d Gegend bsiidlet gsi. Des zeige meereri Fünd vo Greber ùn röömischi Gutshöf. Im spööte 5. Joorhùndert isch d Rhyebeni ùn de Dinkelberg deno vo de Alamanne bsiidlet worde. Zum erschte Mool erwäänt werde d Dörfer im 8. Joorhùndert, wo alemannischi Adlige Schänkige aa s Chloschter St. Galle gmacht hen. Nollinge isch 752 als Lolincas zum erschte Mool belait, ùn 754 werde Warbinbach (Warmbach) ùn Minsilido (Meisele) erwäänt. Herte wird 807 als Hertum, Nordschwoobe im frie 12. Joorhùndert als Nortsuuaben, Bügge 1218 als Buchein, Eiggsle 1242 als Eichissol ùn Rietmatte ùn Charsau als Karlesouwe erwäänt, sin aber wohl glych alt wie di andre Dörfer. Bi Adelhuuse ùn Dägerfälde isch di erschti Erwäänig nit klar, usserdäm het es wyteri Dörfer wie Gelke ùn Hagebach gee, wo aber hüt verschwùnde sin. St. Galle het spööter aber syn Yyflùss wiider verloore, so dass verschiidni Herrscher e Roll gspiilt hen. Ab 980 sin d Groofe vo Rhyfälde in Erschyynig träte, wo ùff de linke Rhysyte d Burg Stei baut hen, ùn 1130 hen d Zähringer d Stadt Rhyfälde gründet. 1202 werde d Groofe vo Nollinge zum erschte Mool erwäänt, ùn ab 1285 isch d Kommende Bügge vùm Dütschritter-Orde de wichtigscht Grùndbsitzer. 1265 hen d Habsburger d Burg Herteberg zum Schùtz vo de Herrschaft baut, wo 1268 vo de Basler zum Deil ùn 1356 dur s Basler Erdbebe völlig zerstört worde isch. 1330 isch d Herrschaft Rhyfälde deno in de Bsitz vo de Habsbùrger cho, wo si mit Ùnterbrächige bis 1805 bhalte hen. Z Warmbach un Herte sin usserdäm d Johanniter syt 1304 wichtigi Grùndbsitzer gsi. Dernäbe sin meereri örtlichi Adelsgschlächter bekannt. D Gegend isch als wichtigi Oscht-Wescht- ùn Nord-Süd-Aggse immer wiider in Ussenandersetzige inegroote. So sin d Dörfer zwüsche 1409 ùn 1474 derwyylscht em Konflikt zwüsche de Habsbùrger ùn de Basler zerstört worde. Im Dryysigjöörige Chrieg isch d Gegend wiider verwieschtet worde. Bsùnders d Doppelschlacht bi Rhyfälde am 28. Februar ùn 3. März 1638 het starchi Zerstörige hinterloo. Au 1678 isch Dägerfälde vo französischi Drùppe plündret ùn abebrännt worde. D Dörfer sin bis in s 19. Joorhùndert ganz verarmt gsi, ùn viili Yywooner sin wäge Hùngersnööt ùff Amerika oder in d Schwyz ussgwandret. Induschtri ùn Handwerch sin bscheide gsi, ùn d Landwirtschaft het vorallem zur Sälbschtversorgig dient.
Im Joor 1802, wo dur de Friide vo Lunéville dr Rhy als Gränz zwüsche Vorderöschtryych ùn de Schwyz feschtglait worde isch, het d Stadt Rhyfälde iry Bsitzige ùff de rächte Rhysyte verloore. De rächtsrhynisch Deil vo de Herrschaft Rhyfälde isch 1805 isch dur de Friide vo Pressbùrg aa s Groossherzogtum Bade cho. 1849 het sich de Schlùsspùnkt vo de Badische Revolution, d Schlacht bi Dossebach, z Charsau abgspiilt. Im Gägesatz zur Gegend um Löörech ùn em Wiisedaal sin d Dörfer au für de Groossdeil vùm 19. Joorhùndert völlig ländlich blybe.
D Stadtgründig (1836–1901)
1836 isch e Zollhuus a der Landstross uff Basel baut worde, wo no zue Nollinge ghört het. Usserem Zollhuus, emene Sennhof, em Höllhooggehuus, em Huus Salmegg ùn dr Wiechsmühli am Nollinger Dorfbach het s Biet vùm hütige Rhyfälde nùmme uss Fälder ùn Matte bstande. 1856 isch schliessli noch bi der Rhybrugg e Baanstation bei Rheinfelden eröffnet worde. D Grùndstügg defür sin Buure uss de Dörfer enteignet worde. Jede Daag sin vier Züg in beidi Richtige ùff Basel ùn Waldshuet gfaare. Ùff dr Schwyzer Syte isch ersch 1875 e Baanlinie in Betrieb gnoo worde, wo vo Basel uff Brugg goot. D Yysebaan het aber au zum Niidergang vo de traditionelle Flösserei uff em Rhy ùn vo de Poschtkùtsche gfiert.