cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Russland
Fliss un See
Di lengschte Fliss vu Russland lige z Sibirien un i färneschtlige Russland. Dr Ob entspringt im sidsibirische Altai un mindet in s Nordpolarmeer. Dr 3680 Kilometer lang Fluss bildet – zämme mit em Irtysch – s lengscht Flusssischtem vu Asie mit ere Gsamtlengi vu 5642 Kilometer. Dr fimftlengscht Fluss, dr Jenissei, fließt us dr Mongolei no Norde dur Oschtsibirien un mindet au in s Nordpolarmeer. Sy Hauptzuefluss, d Angara, isch dr ainzig Abfluss vum Baikalsee. Dr Jenissei fiert em Nordpolarmeer alljohr iber 620 Kubikkilometer Wasser zue. Dodermit verzaichnet er di hegscht Durflussmängi vu allne russische Fliss. Di rund 4400 Kilometer lang Lena entspringt nume 5 Kilometer vum Baikalsee wyt ewäg. Si fließt zerscht in nordeschtligi Richtig, biegt noch em Yyminde vum Aldan no Norden ab un mindet in eme uusdehnte Delta in d Laptewsee, e Näbemeer vum Nordpolarmeer. Anderi wichtigi Fliss, wu in s Nordpolarmeer minde, sin d Petschora, di Nerdli Dwina, d Kolyma un d Indigirka.
Z Russland git s, bsundersch im emol verglätscherete nordweschtlige Dail vum Land, e Huffe natyrligi See. S Kaspisch Meer isch mit 386.400 Quadratkilometer dr wältgreescht Binnesee. Dr Seespiegel vum Salzwassersee lyt uugfehr 28 Meter unterhalb vum Meeresnivoo. Wel s Kaspisch Meer kai Abfluss het, cha s Wasser nume dur Verdunschtig verlore goh, doderdur chunnt s bi däm druckene Klima zuen ere Uuskrischtallisazion vu Salz. Dr Baikalsee het as eltschte Sießwassersee ne Diefi vu 1642 Meter, dodermit isch er au s diefscht Sießwasserreservoir uf dr Wält (ca. e Fimftel vu allne Sießwasserreserve). Anderi wichtigi un großi See sin dr Ladogasee (dr greescht Binnesee z Europa), dr Onegasee un dr Taimyrsee. Si sin Dail vu dr Karelische Seeblatte im Nordweschte vu Russland.
Gebirg
Rund 40 Brozänt vu dr Flechi vu Russland isch vu Gebirg iberzoge. Doderby bildet dr Ural (hegschte Gipfel: Narodnaja, 1895 m) d Drännlinie zwisch em europäischen un asiatische Dail vum Land. Eschtli vum Ural lyt s Weschtsibirisch Diefland. Sideschtli an des schließt si s Mittelsibirisch Bärgland aa, wu d Gebirg Sajan (Munku Sardyk, 3491 m) un s hegscht Gebirg vu Sibirie, dr Altai (Belucha, 4506 m), im russisch-kasachisch-chinesisch-mongolische Grenzbiet derzue ghere. Eschtli vu dr Lena chunnt s Oschtsibirisch Bärgland, wu verschideni Gebirschette derzue ghere, wie s Werchojansker Gebirg (2389 m z Orlugan) un s Tscherskigebirg (Pobeda, 3003 m). D Halbinsle Kamtschatka isch bregt dur ihri 160 Vulkan, wu bis zue 4750 m hoch sin.
Dr hegscht Bärg z Russland isch dr Elbrus (5642 Meter) im Kaukasus. Derno cheme dr Kasbek im Kaukasus mit 5047 Meter un dr Kljutschewskaja Sopka mit 4750 Meter uf Kamtschatka.
Anderi Gebirg z Russland sin: Baikalgebirg, Chibine, Kolymagebirg, Putoranagebirg, Stanowoigebirg, Stanowoihochland, Tannu-ola-Gebirg.
Naturschutzbiet
Russland het en uusbregt Naturschutzsischtem mit ere lange Dradition. Zue dr klassische russische Schutzbietskategorie wie dr sträng gschitzte Sapowedniki oder dr Sakasniki si syt dr 1980er Johr d no internazionale Kriterien yygrichtete Nationalpark un anderi international Schutzbietsklasse chuu. Russland het vu dr Flechi här ais vu dr greschte Schutzbietssischtem vu dr Wält.
Klima- un Vegetationszone
[[Datei:Russland-Vegetation.png|mini|Alli Vegetationszonen uf ai Blick: Yysschild un Glätscher
Cheltiwieschti
Zwärghurscht- un Mattetundra
Bärgtundra, alpini Matten un Haide
Laubholz-Waldtundra un boreali Aue
Nodleholz-Waldtundra
Immergriene boreale Nodlewald
Summergriene boreale Nodlewald
Gmischti Waldsteppe
Hurscht- un Druckesteppe
Winterchalti Halbwieschtine
Winterchalti Wieschtine
Riedsimpf u. fluetendi Wasserpflanze]]
Großi Dail vum Land sin vum Kontinentalklima mit haiße Summer un seli chalte Winter bregt. Umso wyter mer in Richtig Oschte chunnt, umso dytliger gspyrt mer d Tämperature zue dr verschidene Johreszyte, des haißt, dr Summer isch extrem haiß un d Tämperaturen in dr Wintermonet yyschalt. Chum en ander Land bietet sonigi Tämperaturunterschid wie Russland. Di sidli Helfti vum Färne Oschte het e Monsunklima. Di durschnittlige Jännertämperature lige mit Uusnahm vu dr Schwarzmeerkischte iberall unter em Gfrierpunkt. Z Oschtsibirie sinke si bis uf −35 bis −60 °C ab, sin wäg dr zamischt arg nidere Luftfychtigkait aber lychter zum Uushalte. D Summertämperature sin seli unterschidli. D Durschnittstämperaturen im hoche Norde lige bi +1 bis +2 °C, in dr Halbsteppen un Steppebiet vum Side dergege bi +24 bis +25 °C.
D Klima-, Vegetations- un Ekozone verlaufe z Russland im große un ganze parallel zue dr Braitegrad, wäge däm git s tipischi Nord-Sid-Abfolg:
Im Nerdligen Yysmeer herrscht e Cheltiwieschti, wu läbesfyndlig isch. Des bedrifft vor allem dr nerdli Dail vu dr Taimyrhalbinsle un d Insle im Norde dervu. S herrscht en uusbreggt Yysklima, wu s fascht kaini Pflanze git. In däre Zone het s nume wenig ständigi Sidlige. D Durschnittstämperature styge nuem fir drei Monet knapp iber dr Gfrierpunkt un in dr cheltschte Monet Jänner un Februar gehn si bis uf −30 °C abe. Di jehrlige Niderschlagsmängine in Form vu Schnee styge sälten iber 250 Millimeter.
Vum nerdligschte Eurasische Feschtland uus schließt si d Tunndra aa, ne baumlose un dur Permafroscht gchännzaichnete Landschaftsgirtel, wu ne Nord-Sid-Uusdehnig zwische 200 un 800 Kilometer ufwyst un bis eppe zum Polarkrais, im Mittelsibirische Bärgland bis 70° nerdliger Braiti goht. D Kischtelandschaft im Norden isch mit Uusnahm vu dr Bucht um s Wyys Meer vu dr Tundra bregt. D Summer sin dert z churz un z chiel, ass si Wald chennt uusbilde. D Durschnittstämperature lige nume vier bis fimf Monet im Johr iber em Gfrierpunkt, doderby wyse di werschmte Monet in dr Randbiet e Mittel iber 10 °C uf. Wäge däm daut dr Boden im Summer nume an dr Oberflechi uf, d Niderschleg staue si derno uf em grorene Unterboden un d Tundra verwandelt si im Summer in e Meer vu Simpf un Moos mit ere Vegetation us Flächte, Greser un Zwärgshirscht. Landwirtschaft isch nit megli, nume di yyhaimische Rendiernomade finde dert ihre Uuschuu. Wäge däm git s dert nume wenig Sidlige. Wyter im Side vu däre Chelitsteppe wachse zerscht ainzelni Rotdanne, derno bilde si zämme mit Moor-Birken un Zitter-Bappele di vu Simpf dursetzt Waldtumdra, bis d Landschaft derno allmee in d Waldzone ibergoht.
Die 1000 bis 2000 Kilometer brait Zone verlauft an dr Linie St. Petersburg–Ufa–Irkutsk–Sachalin lang un bildet d Taiga, di boreal Zone. Dää boreal Nodlewald ziet si dur ganz Nordeurasie. Z Nordoschteuropa wird si dominiert vu Rotdanne, z Karelie vu Fohre. Verainzelt het s Birke. Z Sibirie wird d Taiga dominiert vu Sibirische Lärche, Rotdanne un Arve. Zum Side zues het s derno allme Fohre un au scho di erschte Laubbaim wie d Winder-Linde. No wyter im Side chunnt im europäische Russland e Mischwaldgirtel. Wäg dr gringe Fruchbarkait vum Bode un dr Artenarmuet vu dr Vegetation git s in dr Taiga fascht kai Landwirtschaft. Die boreal Waldzone isch dur e kontinäntal Klima bregt mit eme stark Tämperaturgfäll zwische haiße Summer un chalte Winter. Di mittler Johrestämperatur nimmt vum Weschte no Oschte dytlig ab. Z Pskow lyt si no bi 5,1 °C, sinkt aber bis zum Ural af 2,3 °C ab un chunnt im weschtsibirische Tomsk nume no uf 0,1 °C. Im oschtsibirische Jakutsk lyt si derno bi −10 °C. Di nidere Johresmittel sin zruckzfiere uf di lange un seli chalte Winter z Sibirie. Dergege entspräche di durschnittlige Summertämperaturen em mitteleuropäische Mittel.
In dr vu chielgmäßigtem Klima beherrschte Biet, wu ssi sidli vu dr Taiga aaschließe, wachst summergriene Laub- un Mischwald. Die Zone verlauft im europäische Russland im Dreieck St. Petersburg–Odessa–Ufa, z Weschtsibire in eme Straife vu Tscheljabinsk bis Krasnojarsk un im Amur-Biet. D Mischwaldzone verlauft dodermit vu dr mittlere Karpaten un vu dr baltische Kischte bis an dr Sidural in eme Dreieck, wu si no Oschte verlingt. D Vegetation bstoht primär us Rotdanne, Fohre un Aiche. wyter im Side goht si in e raine Laubwald iber. Laithelzer bilde dert d Aiche un in dr Weschtukraine d Bueche un d Hagebueche. Fohre wachse, wie au im Mischwaldberaich, vor allem in sandige Sank wie im Pripjetbecki. Eschtli vum Ural git s us klimatisch Grind kai Mischwald. Statt gehn z Weschtsibirie Birkehain diräkt in d Waldsteppe iber. Dr Mischwald dritt derno wider im Förne Oschten uf. D Mischwaldzone bietet fir d Landwirtschaft im Allgmaine ne akzeptabli, d Laubwaldzone gueti Bedingige.
An dr Schwarzmeerkischte zwische Noworossijsk un Sotschi chunnt e Hertlaubwaldzone. An dr Schwarzmeerkischte herrschen im Durschnitt um 20 Grad Celsius. Dää subtropisch Dail vu Russland isch bregt vu dichte Wälder.
Z Russland het s no Kanada di greschte no verblibene nordische Wildnisregione. No Global Forest Watch sin rund 26 Brozänt vu dr Wälder no intakti Urwälder. Si lige zum allergreschte Dail z Sibirie. Im europäische Dail hän no 9 Brozänt vu dr Wälder dää Status.
Fauna
S polar Klima an dr Nordkischte vu Russland isch Läbesruum fir Yysbäre, Robbe, Walross un Seevegel. In dr Tundra wyter im Side läbe Polarfigs, Yyle, Schneehase un Lemming. Im Summer wandere Welf un großi Härde vu Rendier in d Tundra yy. Die Dier sin an d Bedingige in däre Zone perfäkt aabasst. In dr Wälder no wyter im side nimmt derno d Artevylfalt zue. In dr Taiga un dr boreale Nodlewälder läbe Elch, Rendier, Welf, Bäre, Zobel, Aichätzli, Figs un dr Vylfraß. Wyter im side derno git s Wildsei, Nerz un Hirsch. Verainzelt het s au no Sibirischi Diger. D Steppezone vu Russland isch dr Läbesruum fir Hamschter, Ziesel, Iltis un dr Steppefuchs.
Altrussland, Mongolesturm un Ufstig vu Moskau
Dr alt oschtslawisch Name fir s Biet vum slawisch bewohnte Dail vum europäische Russland, vu Wyssrussland un dr Ukraine isch Rus gsii, uf Griechisch Rossia. Uf die Form goht dr hitig russisch Landesname Rossija zrugg. Di freischt Gschicht vum europäische Russland isch im Norde bregt vu finno-ugrische Velker un Balte, im Side vu dr indogermanische Steppevelker vum Kurganvolk, dr Kimmerier, Skythe, Sarmaten un Alane. Speter sin do no Grieche, Gote, Hunnen un Aware derzue chuu. In d Mitti, zwische Dnepr un Bug, sin slawischi Velker chuu, wu ab em 6. Johrhundert aagfange hän si au no Norden un Oschten uuszdehne.
Ab em 8. Johrhundert sin skandinavischi Wikinger uf dr oschteuropäische Fliss gfahre un hän si mit dr slawische Bevelkerigsmeehait vermischlet. Die au Waräger oder Rus gnännte Chriegerchauflyt sin wichtig gsii bi dr Grindig vum erschte oschtslawische Staat gsii, dr Kiewer Rus mit Zäntre z Kiew un z Nowgorod. Im sidlige Steppebiet un an dr Wolga sin dergege Rych vu dr Turkvelker vu dr Chasaren un Wolgabulgaren entstande, wu vu Asie här chuu sin un wu mit dr Rus Handel dribe, aber Chrieg gfiert hän. Intänsivi Kontakt mit em Byzantinische Rych hän schließlig ab 988 zue dr orthodoxe Christianisierig vu dr Kiewer Rus gfiert.
Wäg em uuginschtige Senioratsprinzip bi dr Regelig vu dr Erbfolg isch d Kiewer Rus ab em 12. Johrhundert ussenandergheit, des het s dr Mongole, wu ab 1223 yygfalle sin, lycht gmacht, di verstrittene russische Firschtedimer z unterwärfe. Mit dr Mongoleherrschaft isch Oschteuropa vu 1240 bis zue dr Mitti vum 14. Johrhundert in en Ibergangsphase yydrätte, wu „dunkel“ Zytalter gnännt wird. Di russisch Nationalhistoriografy bewärtet die Zyt as negativ. Di mongolisch Främdherrschaft het fir zwai Johrhundert zuen eme Abbruch vu dr Beziehige zum Weschte gfiert un het d Abchapselig vum orthodoxe Russland gferderet. Die Abchapselig het in dr negschte Jhrhundert zuen ere Phaseverschiebig im Verglych zue dr weschteuropäischen Entwicklig gfiert. Di russische Firschtedimer sin im Machtberaich vu dr Guldine Horde gläge, hän aber e gwissi inneri Autonomy bhalte. Derwylscht hän di russische Firschtedimer im Norden un Weschten Aagriff vu Schweden, Ordesritter un Litauer mießen abwehre. Unter dr versplittereten un verfyndete russische Firschtedimer isch s aafangs chlai un uuwichtig Firschtedum Moskau all sterker wore. Unter em Dmitri Donskoi, wu verschideni russischi Firschtedimer het chennen aine, het s anne 1380 e wichtige Siig iber d Guldi Horde in dr Schlacht uf em Schnäpfefäld gee.
Dr Moskauer Großfirscht Iwan dr Groß het d Mongoleherrschaft glest un isch de facto zum Begrinder vun eme zäntralisierte russische Staat wore, indäm er Schritt fir Schritt di russische Länder „yygsammlet“ het, dodrunter au d Republik Nowgorod. Sy Titel „Herrscher vu dr ganze Rus“ het au dr Aaspruch uf dr weschtli Dail vu dr Rus uusdruckt, wu im 14. Johrhundert unter dr Herrschaft vum Großfirschtedum Litaue gstande isch. Des het vum 14. bis zum 17. Johrhundert mit Polen un Litaue zue lange Chrieg gfiert (Russisch-Litauischi Chrieg). Unter em Iwan em Großen isch di russisch Gsetzgebig reformiert un dr Großdail vum hitige Moaskauer Kreml böue wore. Sy Änkel Iwan IV. het si anne 1547 zum erschte Zar chrene loo. Unter dr Herrschaft vum Iwan IV. het no dr Yynahm vu dr Tatarenhauptstadt Kasan au d Eroberig vu Sibirien aagfange, wu russischi Kosake zum erschte Mol im 17. Johrhundert bis an dr Pazifik brocht het.
Ufstig zur europäische Großmacht
An dr Wändi zum 18. Johrhundert het dr Zar Peter dr Groß s in dr alte Strukture erstarrt Zaredum Russland ufgmacht fir weschteuropäischi Yyfliss un het Wisseschaft un Kultur gferderet. Anne 1703 het er d Stadt Sankt Petersburg grindet, wu s Simbol fir dr russisch Furtschritt un ab 1712 di nei Hauptstadt woren isch. Mit em Siig gege Schweden im Große Nordische Chrieg, wu iber 20 Johr gangen isch, het d Russland no iber 150 Johr vu dr Ussenandersetzig mit Schwede d Vormachtstellig im Oschtseeruum iberchuu. Russland het dodermit d Position vu Schweden as nordischi Großmacht z Europa ibernuu. Zum dr nei Status im diplomatische Rang unterstryche het dr Zar Peter s Russische Zaredum in „Russischs Chaiserrych“ (🇷🇺, (Wse-)Rossijskaja imperija) umnänne loo un het dr Monarchetitel offiziäll vu „Zar“ in „Chaiser“ (🇷🇺, Imperator) gänderet.
D Katharina di Groß het d Expansionsbolitik vum Peter wytergfiert. Unter ihre Regierig isch s Krimchanat („Neirussland“) eroberet wore. Dur di drei Dailige vu Pole isch d Weschtgränz vu Russland wyt no Mitteleurop fiirigschirgt wore. Anne 1812 sin d Druppe vum Napoleon z Russland yygfalle un hän Moskau eroberet, sin schließlig aber vernichtend gschlaa wore. Des isch dr Uftakt gsii zue dr Befreiigschrieg, wu russischi Druppe mit ihre Verbindete (Preuße, Eschtrych, Verainigts Chenigrych un anderi) dr Napoleon ändgiltig bsiigt un zue dr Abdankig zwunge hän. Dr Alexander I. isch as „Befreier vu Europa“ z Paris yyzoge. Noch em Wiener Kongress 1814/15 het Russland e dominierendi Roll uf em europäische Feschtland iberchuu, wu bis zum Krimchrieg 1853–56 gangen isch. Wäg dr feschtgfahrene gsellschaftlige Strukture wie dr Autokraty un dr Lyybaigeschaft het s agrarisch bregt Rych aber all weniger chenne Schritt halte mit dr Induschtrystaate, wu si rasant entwicklet hän. Dr verlore Krimchrieg gege d Weschtmächt het di innere Schwechine vum Rych uffeglait un dr Aastupf gee zuen ere Phase vu innere Reforme. Die hän zuen ere schnällere wirtschaftligen Entwicklig gfiert, s Land isch aber als furt vu inneren Uurueje destabilisiert wore, wel di bolitische Veränderige nit wyt gnue gangen un großi Dail vu dr Bevelkerig uusgchlammeret wore sin. Dr „Weschtler“, wu ne Ibernahm vu weschteuropäische Läbesformen un bolitische Inschtitutione propagiert gha hän, sin aber di nationalromantisch bregte „Russophile“ oder „Slawophile“ vis-à-vis gstande, wu ne aigene, spezifisch russischenWäg in d Modärni gforderet gha hän un di pauschal Ibernahm vu weschtlige Wärt ganz oder zum große Dail abglähnt gha hän.
In dr große Stedt isch um d Johrhundertwändi ne Induschtryproletariat entstande, aber waidli au ne burgerligi Mittelschicht. Die het ihren Aadail an dr Verfiegig iber d Staatsyynahmen un d Mitverantwortig fir di effetligen Aaglägehaite gforderte. Di Aagherige vu dr Mittelschicht hän aber kai gmainsam bolitisch Bewusstsyy ghaa. Unter bolitischer Freihait hän si d Freihait vu dr materiellen Entfaltig un e grächti Bstyyrig verstande, kai moralisch Ziil. D Mittelschicht het si au ni lang vu dr utopischen Entwirf vu dr Intelligenzija laite loo. S het aber kai Aabassig vu dr Verfassigswirkligkait vum Staat gee, wu d Mittelschicht sterke yybunde hätt. Statt däm isch dr Terror wider ufgflammt. D Niderlag im Russisch-Japanische Chrieg het am Änd zue dr Russische Revolution vu 1905 gfiert. Dr Zar Nikolaus II. het aber kaini grundlegende Reforme wellen yylaite. S im großen un ganze funktionslos Barlemänt, d Duma, wun er 1905 het mieße gnähmige, het er anne 1907 wider uflese loo.
Russischi Revolution un Sowjetunion
Wu anne Jahre 1914 dr Erscht Weltchrieg uusbrochen isch, het s z Russland e partiotischi Wälle gee. D Erfolg am Aafang, vor allem gegen Eschtrych-Ungarn un s Osmanisch Rych, sin abl abglest wore vun eme Stelligschrieg, bis anne 1917 d Moral vu dr russische Soldate noogloo het un d Front zämmebrochen isch. D Uuzfridehait vu dr Bevelkerig un di droschtlos Versorgigslag hän in dr Hauptstadt Petrograd zue Demonschtratione vu dr Arbaiter un Buure gfiert. No dr bluetige Niderschlaagig vu dr Demonschtrante hän die dr Winterpalascht gstirmt un dr Chaiser isch zum Andanke zwunge wore. E Doppelregierig vun ere provisorische Burgerregierig un dr Arbaitersowjet isch an d Macht chuu. Däre republikanische Herrschaft het churz derno d Oktoberrevolution en Änd gmacht, wu vum Lenin, em Leo Trotzki un dr Bolschewiki initiiert woren isch.
Us em Burgerchrieg zwische dr „Roten“ un dr „Wysse“, wu no dr Oktoberrevolution chuu isch, sin d Kommunischten as Siiger fiirigange. Di drei baltische Staaten Eschtland, Lettland un Litaue, un au Finnland, sin dergege dur Abwehr vu dr Rote Armee bzw. dur lengeri Burgerchrieg unabhängig wore vu Russland. Im Lauf vum Burgerchrieg un em polnisch-russische Chrieg het Russland 1920 Dail vu Wyssrussland un dr Ukraine an Pole verlore. Anne 1921 isch derno di Russisch Sozialistisch Federativ Sowjetrepublik (RSFSR) uusgruefe wore.
Am 30. Dezämber 1922 isch dr Zämmeschluss vu dr sowjetische Sozialistische Republike zue dr Sowjetunion bschlossen un e staatli kontrolliert Wirtschaftspbolitik uusgruefe wore. D Sowjet sin as Aigedimer vu Boden un Produktionsmitteln verchindet wore. Em Lenin sy Dod am 21. Jänner 1924 het zuen eme verbitterete Noofolgkampf gfiert, wu si dr Josef Stalin gege dr Leo Trotzki duregsetzt het. Dr Stalin het sy Macht dur geziilte Terror („Stalinismus“) gfeschtigt. Syter anne1928 isch di staatli Wirtschaft em Fimfjohresblan unterworfe wore, wu d Induschtrialisierig un dr Uusböu vu dr Infrastruktur, speziäll im asiatische Dail vum Land, firschidribbe un d Landwirtschaft kollektiviert het.
Im Augschte 1939 het d Sowjetunion e Nitaagriffspakt mit Dytschland gschlosse, wu in eme ghaime zuesatzprotokoll au d Ufdailig vu Oschteuropa zwwische dr bode Barteie ufgnuu het. Des het em Hitler Aafangs Septämber 1939 dr blant Aagriffschrieg gege Pole megli gmacht, wu mit eme sowjetischen Aagriff gege Oschtpole Mitti Septämber abgstimmt gsii isch. Im Winterchrieg het d Sowjetunion Finnland iberfallen un het chlaineri Biet vum Land gwunne. Anne 1940 sin Litaue, Lettland un Eschtland bsetzt wore. Noch em Iberfall vum Dytsch Rych am 22. Juni 1941 isch s Land dr Anti-Hitler-Koalition byydrätte. In dr erschte Chriegsmonet het di Rot Armee Millione vu Soldate verlore, un großi Dail im Weschte vum Land sin verwieschtet wore. Im wytere Chreigsverlauf het si dr dytsche Druppe aber chenne schwäre Niderlage zuefiegen un het im Mai 1945 Berlin eroberet. Noch em Chrieg het si d Sowjetunion e großen Yyfluss in dr Nochberländer Pole, Tschechoslowakei, Ungarn, Rumänie, Bulgarien, Albanien un in dr DDR gsicheret. In däne Länder sin Hundertdöuserti vu sowjetische Soldate stationiert blibe. Dr Chalt Chrieg het bis anne 1989 d Weltbolitik dominiert.
No dr „Perestroika“, em vum sowjetische Bresidänt Michail Gorbatschow yyglaitete Prozäss zum Umböu vum bolitischen un wirtschaftlige Sischte in dr Sowjetunion 1987, un „Glasnost“, dr au vum Gorbatschow yygfierte Bolitik vun ere greßere Transparänz un Uffeni vu dr Staatsfierig gegeniber dr Bevelkerig 1985, hän si Unabhängigkaitsbsträbige in dr ainzelne Unionsrepubliken entwicklet. Churz vor dr Unterzaichnig vun eme neie Unionsverdrag hän konservativi Kommunischte im Augschte 1991 gege dr Gorbatschow butscht go d Unterzaichnig un mee Reforme verhindere. No däm misslungene Butschversuech hän dr russisch Bresidänt Boris Jelzin un Verdrätter vu dr Sowjetrepublike d Uflesig vu dr UdSSR zum 31. Dezämber 1991 bschlosse.
Russischi Federation syt 1992
Di Russische Federation iebt syt 1992 as greschti ehmoligi Sowjetrepublik (Russischi SFSR) di velkerrächtlige Rächt un Bflicht vu dr UdSSR uus. In dr erschte Johr het s innebolitischi Konflikt iber dr wyter Kurs gee. In dr russische Verfassigskrise 1993 het dr Jelzin per Ukas dr Volksdeputiertekongräss un dr Oberscht Sowjet ufglest, wu gege syni uupopuläre neoliberale, Reformen gstimmt hän. Wu si rund 100 Abgordneti im Barlemäntsgebei (Wyss Huus) verbarrikadiert gha hän, het dr Jezin s Gebei stirme loo. Bi dr gwaltsame Niderschlagig vun eme anderen Ufstand gege ihn am 3. un 4. Oktober 1993 het s z Moskau 190 Doti gee. Im Dezämber het di russisch Bevelkerig in ere Volksabstimmig e neji Verfassig mit eme Zwoochammeresischtem un ere Bresidialverwaltig aagnuu.
Unter em Jelzin sin Dail vu dr Wirtschaft privatisiert un demokratischi Reforme durgfiert wore. D Reforme hän aber ihre Ziil verfählt un hän zum Zämmebruch vu dr Induschtry, ere hoche Inflation un dr Verarmig vu braite Bevelkerigsschichte fgeirt. Derzue het si ne dinni Schicht vu Superryche mit großem Yyfluss uusebildet, wu Oligarche gnännt wäre. Bis 1998 isch s Land in d Zahligsuufähigkait mit dr Folg vun ere allgmaine bolitische Destabilisieri gschyferet. An dr Ränder vum Land hän regionali Unabhängigkaitsbewegige zue Machtkämpf in zahlryche Dailrepublike gfiert, vor allem z Tschetschenie. Im zweete Testscheniechrieg 1999/2000 hän russischi Druppe aber dr Großdail vu Tschetschenie wider unter ihri Kontroll brocht.
Di chaotische johr unter em Jelzin un di verlorene Wärtvorstellige noch em Zämmebruch vu dr Sowjetunion hän zuen ere Veruusicherig vu dr Mänsche gfiert, was si au in ere rapide Verschlächterig vu vil demografische un soziale Chännzahle (Geburtezahle, Stärberot, Kriminalitet, Alkoholismus etc.) zaigt het.
Dää Nidergang het ufghert mit dr nodnonige Verrbesserig vu dr wirtschaftligen un soziale Lag vum Land noch em Amtsaadritt vum Wladimir Putin. Di hoche Raustoffbryys (El, Gas, Stahl), e Styyrreform un Kapitalruggfluss hän die Entwicklig gferderet. As Reaktion uf d Gaiselnahm z Beslan dur tschetschenischi Terrorischten im Septämber 2004 het dr Putin e grundlegende Umböu vum Staatswäsen yyglaitet, wu d Macht un Kontroll no sterker in dr Hand vum Bresidänt konzentriert het.
Noch em bolitische Umsturz in dr Ukraine im Februar 2014 isch s zue separatistische Bsträbige uf dr Krim chuu. Am 11. Merz 2014 het s Barlemänt vu dr Krim d Unabhängigkait vu dr Ukraine verchindet un e Referändum iber dr Aaschluss an Russland durfiere loo. Am 18. Merz 2014 hän Russland un d Republik Krim e Verdrag iber d Yygliderig vu dr Krim in di Russisch Federation unterzaichnet. No dr Ratifizierig vum Verdrag dur d Duma un dr Federationsrot un no dr Erklerig vum russische Verfassigsgricht iber d Rächtmäßigkait vum Verdrag, het dr Wladimir Putin am 21. Merz 2014 s Gsetz zue dr Ufnahm vu dr Republik Krim in di Russisch Federation unterzaichnet. D Zuegherigkait vu dr Krim zue Russland wird nume vu wenig Staaten anerkännt.
Noch eme massive Druppeufmarsch vu russische Druppe an dr Gränze zue dr Ukraine un diplomatische Krisegspräch uf internationaler Ebeni im Februar 2022, het Russland am 21. Februar d Unabhängigkait vu dr ukrainische Provinze Luhansk un Donezk offiziäll anerkännt un am 24. Februar mit eme Aagríffschrieg gege d Ukraine aagfange.
Verwaltigsgliderig
Russland isch in 85 Federationssubjäkt glideret (mitsamt dr international umstrittene Yyornig vu dr Republik Krim un Sewastopol as Stadt mit federalem Rang) wu in nyyn Federeationskrais zämmegfasst sin.
Nehweiler
Nawiller (frz. Neewiller-près-Lauterbourg, dt. Nehweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Russland
Verwaltigsgliderig
Zue dr Federationssubjäkt ghere:
Nehweiler
Gschìcht
Nawiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1632 àls Nachwiller.
Russland
Verwaltigsgliderig
Aamerkig: D Nummere in dr Tabälle din di nämlige wie in dr Charte.
Greschti Stedt
Di zeh greschte Stedt vu Russland (ehmoligi Näme us dr sowjetische Zyt in Chlammere):
Nehweiler
Verwàltung
vun Nawiller ìsch. Nawiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Nawiller ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Tétouan
Tetuan, frz. Tétouan (arabisch تطوان, Tiṭwān, schbanisch Tetuán; bedütet uff Rif-Tamazight (Berberisch) ‚Auge‘ und isch au as „Die wissi Duube“ bekannt, franzöösisch: La colombe blanche), isch e Stadt z Marokko mit 352'351 Iiwooner (Berächnig 2010). Sit 1999 isch si – wägen iirem gmässigte Klima – d Summerresidänz vom Köönig Mohammed VI.
Laag
D Stadt lit öbbe 90 Meter über em Meeresspiegel uf eme Blatoo, wo zum Djebel Dersa ghöört und isch öbbe 10 Kilometer vom Middelmeer ewägg. Im Norde und im Süüde vo dr Stadt si d Rifbärg. Für marokkanischi Verheltniss git s z Tetuan e Hufe Rääge.
Gschicht
Anders als bi andere Stedt an dr Middelmeerküste git s z Tetuan käini Zügniss us dr fönizische Zit. D Römer häi in dr Nööchi vo dr hütige Stadt e Milidäärsiidlig mit em Naame "Oppidum Tamuda" gründet. Im 14. Joorhundert isch Tetuan as Seeröibernäst berüchdigt gsi und kastilischi Schiff häi s dorum e baar Mol aagriffe. Noch dr Eroberig vo Granada (1492) und no äinisch am Aafang vom 17. Joorhundert si maurischi und jüüdischi Flüchtling us Andalusie uf Tetuan choo, und d Stadt isch wirtschaftlig ufblüet. Scho am Ändi vom 19. Joorhundert, wo s sini überseeische Kolonie verloore het, het sich Schbanie immer mee im Norde vo Marokko engaschiert und im Joor 1913 isch Tetuan d Residänzstadt vom schbanische Hochkommissar z Marokko worde. Wääred em schbanische Bürgerchrieg häi Flugzüüg vo de Republikaner Tetuan bombardiert, wil dr Norde vo Marokko fast ooni Usnaam hinder em General Franco gstande isch, und däm si Fäldzug zur 'Befreijig' vo Schbanie do aagfange het. Im Joor 1956 het dr Franco under internazionaalem Druck Marokko lo unabhängig wärde.
Seenswürdigkäite
D Hauptattrakzioon vo Tetuan is die groossi Medina, wo zum UNESCO-Weltkulturerbe zelt. S archeologische Museum zäigt vorgschichtligi Fund und het e schööni Sammlig vo röömische Mosaik, Münze und Keramike; im Garte het s e Hufe Graabstäi: libysch-berberischi, röömischi, islaamische, jüüdischi und bortugiisischi, alli duurenander. Au d Baute us dr schbanische Koloniaalzit, bsundrigs d Pfarrchille an dr Place Moulay el Mehdi, wo im neomaurischi Stiil baut isch, loone sich aazluege. Au d Ruiine vom röömische Oppidum Tamuda, ere Milidäärsiidlig mit eme kwadratische Grundriss, wo öbbe fümf Kilometer vom Stadtzentrum lit, isch intressant.
Challand-Saint-Victor
Challand-Saint-Victor ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Evançon.
Geografi
Challand-Saint-Victor lyt im Val d’Ayas, eme Sytedal vum Augschtdal.
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Challand-Saint-Victor dr italienisiert Name Villa San Vittorio drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Challand-Saint-Victor ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Challand-Saint-Victor sin 70 Froogebeege wider retuurchuu.
Johann Gaudenz von Salis-Seewis
Dr Johann Gaudenz Freiherr vo Salis-Seewis (* 26. Dezember 1762 uf em Schloss Bothmar bi Malans; † 29. Januar 1834 z Malans) isch e Schwiizer Dichter und Militär gsi.
Läbe
Dr Salis-Seewis het us em Adelsgschlächt vo de vo Salis gstammt. Siini Eltere si dr Freiherr Johann Ulrich vo Salis-Seewis und d Freiin Jakobea vo Salis-Bothmar gsi. Zwüsche 1779 und 1789 het er as Offizier in dr Schwiizergarde vom französische König z Paris dient, bis er wäge dr Französische Revolution si Abschiid gnoh het - dr Salis-Seewis isch ein vo de Günstling vo dr Marie Antoinette gsi. Im nechste Johr het er e Reis dur d Niiderlande und Dütschland undernoh (u. a. Weimar), uf welere er dr Goethe, dr Herder, dr Schiller, dr Wieland und dr Matthisson kenne glehrt het. Bsundrigs mit em Matthison het en e diefi Fründschaft verbunde. D Dichterkollege vom Sturm und Drang und vo dr Empfindsamkeit hai em d „Bündner Nachtigall“ gsait.
1791 isch si Mueter gstorbe. 1793 isch er in d Schwiiz zrugg, het die 22jöhrigi Ursina Pestalozzi ghürotet und isch in dr Gmeindiroot vo siiner Heimetgmeind Malans iidräte. An de politische Veränderige in siim Heimetland isch er in de nechste Johr läbhaft bedeiligt gsi. Er het 1798 entschiide dr Aschluss vo de Drei Bünd an die neui Helvetischi Republik befürwortet. Nochdäm s Gebiet im Johr druf vo Östriich bsetzt worden isch, het er mit siiner Familie müesse uf Züri flüchte. Dört het men en 1798 zum Generalinspäkter vo dr kantonale Miliz ernennt, denn isch er helvetische Generaladjudant und Generalstabschef worde und e baar Möned druf, vo 1799 bis 1801, wider Zürcher Milizinspäkter. Die militärisch Dätigkeit het em dr zweidütig Name „Dichtergeneral“ iibrocht, denn as helvetische Generalinspäkter het er nume wenig Glück gha. Bald druf isch er uf Bärn gange und het e Stell am Kassationsgrichtshof übercho. D Mediationsakte vo 1803 het s em möglig gmacht zrugg in dr neu gründeti Kanton Graubünde z goo. Dört het bis 1817 er e baar Staatsämter usgfüllt, denn isch er as eidgenössische Oberst zruggdräte. Si Vater isch zwei Johr vorhär gstorbe. Dr Salis-Seewis het bis zu siim Dod 1834 zruggzoge z Malans gläbt.
Z Seewis im Prättigau erinneret sit 1962 e Gedänkstei an en mit de Wort „Sänger der Heimat, Diener des Volkes“. Dört isch s Schloss vo sine Vorfahre gstande. D Familie isch aber vor siiner Geburt nach Malans in s Schloss, wo si Mueter gerbt het umgezoge.
Wärk
Dr Franz Schubert het e Hufe vo de Gedicht vom Salis-Seewis wie Abschied von der Harfe, Das Grab oder Zum Rundtanz verdoont. S Herbstlied us em Joor 1782 isch vom Johann Friedrich Reichardt 1799 musikalisch undermoolt worde und gältet under em Ditel Bunt sind schon die Wälder hüte as dütschs Volkslied und isch s bekanntiste Wärk vom Dichder.
Sommerfühl
S Festival geht uf s Johr 2003 zruck, wu s zum erschte Mol om Kaltebronner Weiher bi Feuchtwange gmacht worre isch. Am Onfong isch immer e ondre Veranschtaltungsort ussgwählt worre. S isch 2004 d Musikbar Rose z Feuchtwange un 2005 e Waldlichtung bi Oberranschbach gsii. . Siterher isch s jedes Johr uf dere Waldlichtung z Oberranschbach gmacht worre.
D vergongene Veronstaltunge sin unter dene Motto gschtonde: Ab 2009 sen koi Mottos me bestimmt worde
Etymologie
S Wort "Sommerfühl" setzt sich us de Werter "Sommer" un "fühlen" zomme. In ere Eiheit verkerpert de Feschtivalnome selber e Ufforderung on d Gäscht de Sommr z fiele. Im Rekordsummer vun 2003 het des jeder Gascht ydrucksvoll miterlebe kinne. In de folgende Johr het sich d Vilfalt vun de Summer zeigt. Benutzer hen alli Facette vum Summer fiele kinne: Wärmi, Kälti, Hitz, Rege, Näbel... usw.
Bévilard
Bévilard (Franc-comtois [beˈvlaː], dütsch verautet Bewiler) isch e früeneri politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz. Zum 1. Jänner 2015 het Bévilard mit Malleray u Pontenet zur nöie Gmeind Valbirse fusioniert.
Geografi
Bévilard isch es Dorf im Tau vo Tavannes (obers Birstau). D Gmeindsflächi bsteit us 40,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 48,6 % Waud, 10,9 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Malleray, Champoz, Sorvilier u Péry.
Alpirsbach
Albersbach (amtlich Alpirsbach) ischt e Stadt em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Bévilard
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 15,3 % gläge.
Alpirsbach
Geografi
Albersbach leit em obere Kinzigdal em Schwarzwald. D Gmarkong setzt sich zemme ous 21,8 % Landwirtschaftsfleche, 68 % Wald, 8,6 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschticher Fleche.
Bévilard
Religion
59,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 29,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Alpirsbach
Gmoedsgliderong
Zua Albersbach gheret d Stadtdoel Albersbach (mit em gleichnamige Kloschter ond Markt, em Stadtdoel Rötenbach, dr Hef Eckhof ond Nollenberg ond dr Wohnblätz Adelsberg, Daiskeller, Dieboldsberg, Ehnisbach, Krähenbad, Lochmühle ond Scheurenbühl), Ehlenbogen (mit em Weiler Dörfle, dr Hef Adler, Bachbauernhof, Grezenbühlhof, Hänslesbauernhof, Jockelesbauernhof, Juntlenshof, Metzgerbauernhof, Mittlere Mühle, Mühlebauernhof, Obere Mühle, Schwabenhof, Untere Mühle ond Vogtsmichelhof ond dr Wohnblätz Bären, Erlenbach, Haugenloch, Mühelhöhe, Reichenbächleshardt, Schwenkenhardt ond Schwenkenhof), Peterzell (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Breitenwies, dr Hef Heidelbeermühle, Hönweiler, Jörglesmühle, Lochmühle ond Täle ond dr Wohnblätz Gräben, Hummelberg ond Zelleracker), Reinerzau (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Berneck, Oberes Dörfle, Rötenbächle ond Unteres Dörfle, em Ort Kurhaus, dr Hef Altenbauer, Altvogtsbauer, Daisbauer, Hanselesbauer, Hansenbauer, Hinterer Bühlbauer, Johannesbauer, Jungbauer, Knechtsbauer, Michelsbauer, Mösenbauer, Neuhausbauer, Oberdickenbauer, Oberer Ganzbauer, Oberer Spittelbauer, Strohloch, Unterdickenhof, Unterer Spittelbauer ond Vorderer Bühlbauer ond dr Wohnblätz Wirtschaft zum Auerhahn ond Wirtschaft zum Rauhen Felsen), Reutin (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Aischfeld, dr Hef Adelsprang ond Brestenberg ond em Wohnblatz Gräben) ond Römlinsdorf (mit em gleichnamige Dorf, em Gheft Eichenbauernhaus ond em Wohnblatz Erzwaschmühle).
Bévilard
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 5,3 %, CVP 2,5 %, EVP 4,9 %, FDP 7,9 %. GLP 0,8 %, GP 5,6 %, SP 27,3 %, SVP 31,4 %, Suschtigi 14,3 %.
Alpirsbach
Gschicht
Albersbach ischt om s gleichnamig Kloschter entstande, wo 1095 vom Bischof Gebhard III. vo Konschtanz grendet worde ischt,
Bévilard
Politik
Gmeindspresidänt vo Bévilard isch dr Paolo Annoni (Stang 2013).
Alpirsbach
Verwaltong
Albersbach ghert zue koem Verwaltongsverband.
Dr Schuldes vo Albersbach ischt dr Michael E. Pfaff.
Bévilard
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,2 % gläge.
Alpirsbach
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Albersbach ghert zom Schwäbisch
Bévilard
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1666 Ywohner 5,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 85,1 % Französisch u 4,7 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Bévilard isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Tengen
Tenge (dt. Tengen ) isch e Stadt im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkig vo Tenge setzt sich zämme us 57,5 % landwirtschaftlicher Flechi, 32,5 % Wald, 9,2 % Sidligsflechi un 0,8 % suschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderig
Zue Tenge ghere d Ortsdail Tenge, Beure, Bluemefeld, Büßlinge, Dale, Uttehofe, Watterdinge, Wiil un Wiechs am Rande.
Gschicht
Tenge isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1275.
Verwaltig
Tenge ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Dr Burgermaischter vu Tenge isch dr Marian Schreier.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Tenge ghert zum Bodeseealemannisch.
Colmar
Kolmer oder Colmer (IPA: ; vo Latiin: columbarium (Düüwehüs)), (amtl. Colmar) leijt ém zentrale Elsass, ém Norde vum südlich Département Haut-Rhin (Owerèlsass), wo es als Sitz von dr Präfektür d Häuptstadt devu isch. Kolmer hat e pittoresques Stadtbild, sehr bekànnt isch d "Rue des Marchands". Zamme mit Strossburi und Milhüüsa ghéért Kolmer züe de drei grééschti Städt im Elsass.
Lag
Kolmer légt am Füeß vu der Vogése un ésch d dréttgréschte Stadt vum Èlsass un noch Méhlhüse d zwàitgréschte vum Département. D Entfèrnung vu Stroßburg ésch 75 Kilométer, vu Basel 65 un vu der Grànze zum Ditschland 20 Kilométer. D große Flughàfe vu Europa sén oi nét allzüe wit ewèg (Flughafe Basel-Milhüüsa).
Durch d Néchi vu der Vogése kat me oi d nèchste Wéntersportstatione énnerhalb vu 30 Minute erràiche. D Alpe én der Schwiz sén rund drèi Stunde vu der Stadt ewèg.
Kolmer légt oi én der Néchi vu méhrere Gwàsser. D wéchtigste sén d Laich un der Kanal Logelbach. Èstlig vu Kolmer fließt d'Éll dure.
Indogermanische Sprachfamilie
Die indogermanische Sprochfamilie isch dia grööscht Schprochfamilie uf da Wält, mit meh wia 2,5 Mrd. Muttaschprochla. Grund dafür isch dia Kolonisationspolitik sit m 16. Johrhundat. In da net-dütschschprochiga Philologie red ma normalawis vo da „indoeuropäische“ und ned vo na indogermanische Schprochfamilie.
Colmar
Klima
Obwohl Kolmer métte én ere sémi-kontinentale Région légt wie s ràstlig Èlsass, d Lorraine un Franche-Comté, ésch es noch Marseille d zwàitdruckeste Stadt vu Frankrich; d Néderschlagsmànge ésch verglichbar mét sàller én Clermont-Ferrant én der Auvergne. Bro Johr ghèie durchschnéttlig 530 Milliméter Néderschlag. (Amèrkung: ém Internet féndet mer vilmol Quèlle, wu e gréßere Mànge agàn. Sàlle Zahle kumme vu Météo-France un sén àigentlig én Colmar-Meyenem gmàsse wore, wu ca. 20 Kilométer vu der Stadt ewèg ésch un nét ém Flachland am Füeß vu de Vogése légt).
Indogermanische Sprachfamilie
D‘Schprocha vo da indogermanische Sprochfamilie sind ähnlich im Wortschatz, in da Flexion, in da Grammatik (Numerus und Genus) und im Ablaut.
Colmar
Klima
S druckene Klima légt am Féhn: Wil Kolmer diràkt am Füeß vu de héchste Gépfel vu der Vogése légt, wàre d Wulke vu de Kàmm vu de Bàrg ufghalte un e Großdàil vu éhrem Wasser ghèit uf d Lorraine, wàhrend Kolmer rélativ drucke blibt. Eso ghèit én Épinal éwer e Méter Néderschlag bro Johr un 1,6 Méter ém Col de la Schlucht.
Bsundere météorologische Eràignis
Ém Dézàmber 1999 hat e Sturm ganz Wèsteuropa durchfàgt. Én Kolmer sén am 26. Dézàmber Wéngschwéndigkàite vu 165 km/h gmàsse wore.
Indogermanische Sprachfamilie
Da Begriff „indogermanisch“
Da Begriff Indogermanisch kummt us'm 19. Johrhundat und setzt se zäm us däna zwoa Schprochgruppana, wo urschprünglich am witeschta usanad gsi sin: dia indischa Schprocha im Oschta und dia germanischa Gruppa (inkl. Isländisch) im Weschta. Dia keltischa Schprocha hot ma denn no net als indogermanisch xäna, wiil se ganz a andre Grammatik hond. S‘Tocharische, wo in da zwoata Hälfte vom erschta Johrtausend noch Christus ganz im Weschta vo China gredet wora isch, isch erscht 1890 entdeckt wora.
Indogermanisch wird eigentlich bloss im dütscha Schprochraum vawendet, andere Schprocha sägend Indoeuropäisch zu dera Schprochfamilie. Da amerikanische Linguist Merritt Ruhlen benutzt da Begriff Indo-Hethitisch, wiil sina Ansicht noch s‘Hethitische bzw. dia anatolische Schprochgruppa a vorherrschende Stellung in da indogermanischa Schrochfamilie hond. S’git aba ned vile Schprochforscha, wo eam sine Meinung toalend. Manche Forscher nämend a, dass sich dia anatolischa Sprocha als erschte vo da Ursprache abgschpalta hond (sog. Indo-Hethitische Hypothese).
Ùrsprung ùn Entwìcklig
Mer nännt di ìndogèrmanische Sprooche genealogisch verwandt, des heißt, dass si d'Dochtersprooche vù-ne-re Müetersprooch (em Ùrìndogèrmanische) sìn. Es wìrd wäge de vile reegelmäßige Entsprächige devùù ussgange, dass si enand nìt wäge re typologische Aagliichig wie bi me-ne Sproochbùnd ähnlig sìn. D'Theese vùm Sproochbùnd isch als Reaktion ùf sälli Vereifachig z verstoh, wùù e „ìndogèrmanischs Ùrvolk“ bostuliert.
De erscht, wùù e Verwandtschaft zwüsche e baar europäische ùn asiatische Sprooche entdeckt hät, isch de holländisch Linguist ùn Glehrt Marcus Zuerius van Boxhorn gsìì. Er hät am Aafang nùme d'Verwandtschaft vù de germanische, „illyrisch-griechische“ ùn de idalische Sprooche mìt em Persisch gseh, spöter hät er no di slawische, keltische ùn baltische Sprooche als verwandti Sprooche vù de erschte vier identifiziert. Sinni Erkänntnis, dass alli sälli Sprooche vù-ne-re „skythische“ Ùrsprooch abstamme, hät sich zù sinner Zitt nò nìt chönne dùùresetze.
1786 hät de Orientalist William Jones vù Ängland Ähnligkeite zwüschem Sanskrit ùn em Griechisch ùn Latin festgstellt ùn doo druss gschlosse, dasssi e gmeinsame Ùrsprung mien haa. Er hät au schù aadüttet, dass es mìt em Keltische ùn Persische ähnlig chönnt sii.
Der Franz Bopp vù Dütschland hät 1816 ìn sinnem Büech Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache de methodisch Bewis fǜr d'Verwandtschaft vù sälle Sprooche brocht ùn doodemìt de Grùndstei fǜr di dütschi Ìndogèrmanistik glegt. Dùrch Rekonschtrùktion hät mer chönne di ìndogèrmanischi Ùrsprooch usefìnde.
De dütsch Linguist August Schleicher hät mìt sinner briehmte „Stammbaumtheori“ d'Entwìcklig ùn Verwandtschaftsstrùkdur vù de ìndogèrmanische Sprooche daargschtellt. E Deil vù dèm Stammbaum isch unùmstrìtte, während de ander Deil (voor allem bi ussgstorbene Sprooche, wùù's keini Noochfolgersprooche meh devùù gìt) als spekulatiiv aaglüegt wìrd. De Schleicher hät s hypotheetisch Brotoìndogèrmanisch wölle rekonschtruiere ùn doodezüe ùrsprüngligi Forme ùs verschììdene ìndogèrmanische Sprooche bruucht. Esoo isch d'Ǜbersetzig vù de sognännte ìndogèrmanische Faable „S Schoof ùn d'Rösser“ als Avis akvasasca entstande.
Mer hät chönne Wortwùrzle ùn morphologischi, phonologischi ùn ìnnerhalb vù gwǜsse Gränze sogar syntaktischi Merchmool vùm Ìndogèrmanische rekonschtruiere. E Grùndsprooch als bräzises kommunikatiivs Verständnis wìrd doodemìt abber nìt erreicht.
„Ùrheimet“ ùn „Ùrvolch“
D'Ethnolinguiste ùn d'Archäologe versüeche ìn Zämmearbet, anhand vù de gmeinsaame Wortstämm d'Ùrheimet vù de Ìndogèrmane usezfìnde. Bi derre Froog müeß allerdings allewiil ùnderschììde werre zwüsche-ne-re hypotheetische sproochhìsdorische Rekonschtrùktion vù de Iiflùssgröße bi de am friehste fassbaare Wùrzelwörter ùn re Identifikation vùm Volk, de Sprooch ùn em Ruum (Kontinuitätstheori).
Colmar
Bsundere météorologische Eràignis
Én der èrschte Hàlfte vum Augüst 2003 hat d Hétzewàlle oi Kolmer bedroffe. D maximale Tèmperatur hat mét 40,9 Grad e Wèrt erràicht, wu do vorhàr noch nie gmàsse wore ésch.
Am 4. Mèrz 2006 sén énnerhalb vu eme àinzige Dag ém ganze Département 40 Zèntiméter Nèischnée ghèit. Das ésch zlètscht fast zwanzig Johr dervor bassiert gsé.
Indogermanische Sprachfamilie
„Ùrheimet“ ùn „Ùrvolch“
Dass d'Ǜbereistìmmige ǜber esoo-n-e großes Gebiet (vù de Atlantikchüste bìs zùm Tarimbecke) erstuunlig güet erhalte sìn, spricht defǜr, dass s Ùrvolk ùf-e-me rèlativ änge Ruum beheimaatet gsìì isch. Witteri Eigeheite vù de Sprooche lön sich dùrch di schweer noochwiisbaare Migratione erchläre, wùù zùm Bispiil Adstrat- ùn Superstrat-Effäkt ussglööst hän; es isch au dänkbaar, dass einzelni vù andere ìndogèrmanische Sprooche beiiflùsst worre sìn. Sällewääg schine d'Hypotheese vù Archäologe wie em Alexander Häußler, wùù besage, dass s Sproochkontinuum e großi Ussdehnig ghaa hät, unwohrschinlig.
Colmar
Urspréng bis zur Réformation
Kolmer wérd zum èrschte Mol ém Johr 823 erwàhnt, wu's der Louis le Pieux Columbarium der Abtèi vu Ménschter gschànkt hat. D Urkunde ésch am 12. Jüni én Frankfurt am Main unterzàichnet wore. Der Name vum haiptsàchlig bürlig bsédelte Ort làitet séch vum latinische Wort fér Dubeschlag ab. Ca. 965 ésch der Owerhof ans Kluniazànskloster Payere VD (Schwiz) éwergange, der Néderhof an der Bischof vu Konschtanz. „Columbarium“ hat séch én der Folgezit witer entwéckelt un schu ém Johr 1000 e Kérech gha; ém 12. Johrhundert hat der Ort vum Friedrich von Hohenstaufen d Ràcht vu-ne-re Riichsstadt bikumme; e èrschte urkundlige Bezàichnung als Stadt ésch üs em Johr 1226 z fénde, 1295 wérd oi e Rothüs boie. Vu Kolmer ésch oi der àinzig Èlsàssisch Bapscht gsé, der Leo IX., wu do 1002 uf d Wàlt kumme ésch.
1292 hat z Kolmer e Ufstand gége der Adolf von Nassau stattgfunde un ésch nédergschlage wore.
Indogermanische Sprachfamilie
S Ìndogèrmanisch ùn anderi Sproochfamììlie
Doodrǜber, mìt welle andere Sproochfamììlie s Ìndogèrmanisch no verwandt isch, gìt's vili Theoriie. Am witteste aaerkännt isch d'Aanahm vù-ne-re entfernte Verwandtschaft zù de uralische Sprooche, wùù mìt morphologische Ǜbereistìmmige wie z. B. em Bronominalsysteem cha belegt werre. Gliichzittig gìt's lexikalischi Ähnligkeite zù de semitische Sprooche. Es gìt au Wǜsseschaftler (voor allem ùs de eehemolige Sowjètunion), wùù e „nostrasischi“ Sproochfamììlie aanämme, wùù di ìndogèrmanischi, di afroasiaischi ùn di altaischi Sprochfamììlie (wùù abber sälber als Eiheit ùmstrìtte isch) dezüeghöört hän. D'Beleeg werre abber oft aazwifelt ùn als z späärlig aaglüegt.
Colmar
Urspréng bis zur Réformation
Ém Johr 1337 ésch zum èrschte Mol vum Hafe Ladhof d'Réd. Vu do üs sén Gieter uf Stroßburg un spéter oi uf Amschterdam verschéfft wore un zwàimol bro Johr sén Schéff züe der Frankfurter Màss gfahre.
Indogermanische Sprachfamilie
S Ìndogèrmanisch ùn anderi Sproochfamììlie
De Linguist Joseph Greenberg ùs de USA schlaat wäge de lexikalische ùn grammatikalische Gmeinsamkeite e eurasiatischi Makro-Sproochfamììlie voor. Au doo ghöre di ìndogèrmanische, di uralische ùn di altaische dezüe, züesätzlig e baar weeniger verbreiteti Sprooche vù Eurasie, abber ohni s Afroasiatisch. Allgemein isch's ìm Momänt abber no z frieh zùm drǜber entscheide, ob die Hypotheese wohrschinlig isch odder nìt.
Colmar
Urspréng bis zur Réformation
Sit 1376 dèrfe z Kolmer Ménze gschlage wàre.