cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ellesmere Island
Klima, Pflanze und Dierwält
S Zentrum vo dr Insle isch dur di umliigende Gebirgskettè uf Ellesmere und au uf dr Axel-Heiberg-Insle vo fièchte Luftmasse gschützt, es räägnet sälte und ganz weenig, und es isch hüffig sunnig. Im Polarsummer goht d Sunne mehr als vier Mönet vom April bis zum Auguscht nid untr dr Horizont. D Middeltämpratuure in Eureka ligge drum im Juli zwüsche +5° und +10 °C. Während sunnige Tääg im Juli kann d Lufttämpratuur uff +15 °C oder sogar +20 °C astiige. Im Januar liggt d Middeltämpratuur untr -35 °C, Extremwärt untr -50 °C chömed au vor.
Dr Yooresniderschlaag isch in viile Gebièt vo dr Insle wenigr als 80 mm. Will s Wasser fählt, gits in dene Gebièt polari Wièschtene. Wenn aber im Summer unterhalb vo Gletschr und Schneefäldr s Schmelzwasser dr Boode bewässeret, so kunnt e unglaublichi Viilfalt vo Pflanze und Dièr vor.
Im Norde vo dr Ellesmere-Insle isch dr nördlichschti Nationalpark vo dr Wält, dr Quttinirpaaq-Nationalpark. Er umfasst mehr als en Fünftl vo dr Ellesmere-Insle, mit wièschtehafte und vergletscherte Gebièt, aber au mit paradisische Oase. Bekannt isch s Gebièt um de Lake Hazen, wo 74 km lang, 12 km brait isch und uf 81°48” N liggt, also weniger als 1000 km vom Nordpol entfärnt! Me findet dört di verschiidenschte Säuger, so dr arktischi Haas, dr Moschusox, dr Wolf und s Karibu. Au Vögel gits hüffig, bsunders an de viile Seè. Äänlichi paradisischi Oase gits au in andere fièchte Gebièt mit Gletschrschmelzwasser, so im Borup Fiord-Gebièt nördlich vom Greely Fiord.
An dr Noordküschtè vo Ellesmere isch ain vo de nördlichschtè Pünggt vo dr Wält, s Kap Columbia. Dr Küschte entlang het sich wägem extrem arktische, sälte sunnige Klima am arktische Ozean en digge Iisschelf uff em Meer bildet. Dä Ward-Hunt-Iisschelf erschtreggt sich nach Weschtè bis zur Ward-Hunt-Insle. In de letschte 20 Joor zrfallt er aber immer mehr wäge dr Globale Erwermig.
Gildweiler
Gìldwiller (frz. Gildwiller, dt. Gildweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gìldwiller lijt 13 Kilometer sìdweschtlich vun Cernay ìm Sundgöi.
Ellesmere Island
Sydlige
In Eureka gits e wichtigi Wätterstation und e Forschigsstation. D Pischte vom Flugplatz liggt uff genau 80° nördlicher Breiti. Eureka isch wichtig als Stützpunggt für d Fluglogistigg im nördlichschte Kanada und uff em Arktische Ozean. Im Spootsummer wird dr Ort mit Schifftransport versorgt, vor allem mit Trybstoff für Flugzüg und für d Energiiversorgig, aber au Fertighüser für d Verwaltig.
Gildweiler
Gschìcht
Gìldwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 728 àls Gyldulfoviler (823 Giltewilre).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gìldwiller ìsch. Gìldwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gìldwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Elsa Schiaparelli
D Elsa Schiaparelli (* 10. Septämber 1890 z Rom; † 13. Novämber 1973 z Bariis) isch e italiänisch-franzöösischi Moodedisäinere gsi.
Lääbe und Wärk
1928 het d Schiaparelli iiren erste Laade ufdoo und fümf Joor spööter het si scho acht Buddike z Bariis und äini z London gha. Mä het gsäit über sä, ass si dr Surrealismus und dr Dadaismus in d Moode brocht häig. Si het au Barfüm entwicklet: "Shocking" und "Si", wo d Juliette Greco e Lied, dr "Valse de Si", drüber gsunge het, wo dr Henri Sauguet gschriibe het. Dr Pablo Picasso und dr Salvador Dalí häi zu iire Fründ ghöört, und dr Jean Cocteau het Stoffmuster für sä entworfe.
1936 het si dr Rissverschluss in d Haute Couture brocht. Si het au s sogenannte Dianakolltee gsellschaftsfäig gmacht, wo bin em äi Aggsle ganz blutt gsi isch. Si isch äini vo de erste Moodeschöpferinne gsi, wo nid nume Chläider entworfe het sondern au Aksessuar: Händsche, Schaal, Schmuck, Uure und Baadaazüüg häi iir Etikett druff ghaa.
Wo dr Zwäit Wältchrieg usbrochen isch, isch si uf Nöi York. 1945 isch si uf Bariis zrugg, wo sich aber d Moode sithäär stark veränderet het: dr Minimalismus isch "in" gsi, die äifache Kreazioone vo dr Coco Chanel häi als "chic" gulte, und dr farbig, "surrealistischi" Stil vo dr Schiaparelli isch nüm aachoo. 1952 het si iir Ateliee müesse schliesse, aber iiri Woonig isch e Dräffpunkt vo dr Bariiser Moodewält bliibe.
Andy Rihs
Lääbe
Dr Rihs het 1966 zäme mit em Beda Diethelm un sym Brueder Hans-Ueli Rihs vu sym verstorbene Vater dr Heergrääthärsteller Phonak (hite: Sonova) ibernuu un het s Unternämer as Chief Executive Officer (CEO) bis April 2000 un interimistisch vu April bis Septämber 2002 gfiert. Vu 1992 bis Merz 2011 het er dr Verwaltigsroot vu dr Phonak/Sonova Holding bresidiert. Wäge schwääre Fähler im Finanzmanagement vum Unternäme aafangs 2011 isch er im Merz 2011 as Bresidänt zruggdrätte, isch aber aifach Mitglid im Verwaltigsroot blibe. Au dr CEO Valentin Chapero un dr Chief Financial Officer (CFO) Oliver Walker sin dodmol zruggdrätte. Wel e baar Manager im Vorfäld Aktie un Optione verchuaft ghaa hän, dodrunter dr Rihs Aktien im Wärt vu 37,5 Millione Franke, isch e Stroofuntersuechig gege ihn un gege aacht anderi Persone vum Management ufgmacht wore wäge muetmaßligem Insiderhandel. D Staatsaawaltschaft Züri het anne 2012 alli Stroofverfahren yygstellt, wel s kai Verletzig vu dr Insiderstroofnoorm gee ghaa het.
D Phonak-Gruppe isch ab 2000 Sponsor vum Phonak Cycling Team gsii, wu 2006 no widerholte Dopingskandal ufglest woren isch. Anne 2009 isch dr Rihs in Raadsport retuurchuu mit em BMC Racing Team, wu vum Fahrraadhärsteller BMC unterstitzt woren isch, wu au iun sym Bsitz gsii isch. Dr Rihs isch Inhaber vu verschiidene Gsellschafte gsii, vor allem im Immobilien- un Fahrraadgschäft.
Dorothea Liebermann-Meffert
D Dorothea Liebermann-Meffert (* 6. Mai 1930 z Raschti as Dorothea Meffert; † 3. Septämber 2020 z Opfige) isch e dytschi Chirurgi gsii.
Lääbe
D Dorothea Meffert isch e Doochter vum Chirurg Karl Peter Meffert gsii, wu 1934 Schefdokter im Stedtische Chrankehuus vu Säckinge wooren isch. Si isch deert uf d Schuel gange un derzue au uf d Chunschtschuel vum Ernst Honigberger z Wäär. Si het e Hufe Porträt zaichnet, het Eelbilder gmoolt un bi Chunschtuusstellige mitgmacht. Noch em Abituur het si ab 1949 an dr Uniwersiteet Fryburg Mediziin studiert. Z Züri un z Paris het si Uuslandssemeschter gmacht. Si het anne 1955 z Fryburg s Staatsexame bstande un isch deert zur Dr. med. promowiert woore. D Bfliichtassischtänzzyt het si in dr Innere Mediziin vum Uniwersiteetsklinikum Fryburg verbrocht. Derno het si bim Vatewr z Säckinge, z Züri, z Paris un z Fryburg Chirurgi gleert. Anne1964 het si ne wisseschaftlgi Assischtänzstell in dr Fryburger Anatomy iiberchuu.
Anne 1965 isch si Fachdokteri fir Chirurgy woore. Ire Gsuech um e Assischtänzstell in dr Chirurgische Uniwersitetsklinik Fryburg isch vum Klinikdiräkter abglähnt woore, wel er kaini Fraue unter dr Dekter het welle. Wäge däm isch d Liebermann-Meffert am Anatoomische Inschtitut bliibe. Ire Schwäärpunkt isch uf dr makroskoopische Anatomy un Preparierkiirs glääg. Iri wisseschaftlige Aarbete hän derzue gfiert, ass ere dr Martin Allgöwer anne 1970 e Stell z Baasel aabote het. S anatoomisch Wisse, wu si z Fryburg gwunne het, hän ere bim Operiere ghulfe, un au ass si boodhändig gsii isch. Zue dr Aerbet im Operazioonssaal sin anderi wisseschaftligei Experimänt, Untersuechige un Vereffetlichunge chuu. Dr Allgöwer het au iri „uusgsprocheni graafischi un zaichnerischi Begaabig“ bewunderet. Anne 1977 het si d Liebermann-Meffert an dr Uniwersiteet Baasel chenne habilitiere. No dr Emeritierig vum Allgöwer isch si anne 1987 an d TU Minche gwägslet. No dr Umhabilitzioon vu Baasel uf Minchce het si 1989 d Lehrbefugnis fir Experimäntälli Chirurgy iiberchuu.
Anne 1992 isch si zur uuserblaanmääßige Brofässeri ernännt woore. Au no ire Pänsionierig het si no langi Johr wytergmacht mit ire beliebte „Nohtkiirs“ fir jungi Assischtänte*ne un Studänte*ne z Minche. As langjehrigi Chronischti vu dr International Society of Surgery het si ne Feschtschrift zue dr Hundertjohrfyyr uusgschafft. 2003/04 isch si Gaschtbrofässeri bim Tom Ryan DeMeester am Department of Surgery vu dr University of Southern California gsii, wu si ai speeter no ne baar Mool gsii isch.
Si isch syter anne 1956 ghyroote gsi mit em Eduard Liebermann, wu zletscht Bresidänt vum Verwaltigsgriicht Charlsrue gsii isch. Si het drei Deechtere un e Suhn ghaa.
Harper’s Bazaar
Harper’s Bazaar  isch dr Ditel vom ene amerikanische Modemagazin, wo wältwit in 19 Länder erschiint. Jede Moonet wärde herusraagendi Fotograafe, Künstler, Disäiner und Autoore iiglaade, z beschriibe, wi si d Wält vo dr Mode, Schöönhäit und Popkultur gseen. S Magazin ghöört zur Hearst Corporation.
Bi dr Erstusgoob vom Magazin 1867, wo denn dr Ditel Harper’s Bazar gha het, isch es s ersti vo sinere Art gsi. Gründet worde isch s vo de Verleeger Harper & Brothers (spööter HarperCollins), wo au s Harper’s Magazine uusegee häi. Sit denn het sich s Blatt zum ene Hort für ussergwöönligi Talänt entwicklet. Under anderem häi Moderedaktöör wie dr Carmel Snow, dr Alexei Brodowitsch, d Diana Vreeland, d Anna Wintour, d Carrie Donovan, d Millicent Fenwick oder d Liz Tilberis für s Magazin gschafft und renommierti Fotograafe wie dr Man Ray, d Louise Dahl-Wolfe, dr Richard Avedon, d Inez Van Lamsweerde, d Diane Arbus und dr Patrick Demarchelier.
S Harper’s Bazaar erschiint in deene Länder: Dytschland, USA, Australie, Tschechie, Schbaanie, Griecheland, Hongkong, Indoneesie, Japan, Südkorea, Vietnam, Chile, Kolumbie, Mexiko, Venezuela, Litaue, Russland, Singapur, Taiwan, Türkei und Groossbritannie. E dütschi Usgoob vom Harper's Bazaar het s vo 1985 bis 1999 gee.
Die scherfsti Konkurränz isch scho sit em Ändi vom 19. Joorhundert d Vogue, won en äänligi Ziilgrubbe het. Im Juli 2006 het s Magazin d Britney Spears blutt mit schwarze Hoor und im säggste Moonet schwanger uf dr Ditelsite vo dr US-Usgoob zäigt, und das het für vil Ufseä gsorgt.
Palstek
Dr Palstek oder au Bulin isch e Chnüppel wome vorallem bim Seglä vil bruucht. Bim Segle isches sogar ein vo denä Chnüppel, wome am meischte bruucht und wird mängisch au König vo de Chnüppel gnennt. Mitem Palstek chame ganz eifach e feschti Schlaufe ins Ändi vome Seil chnüpple. Mä mues aber ufpasse, dasmenen nur in ei Richtig belaschtet. Wenn menen in mehreri Richtige belaschtet (Ringbelaschtig) den chaner liicht mol ufgoh. Us däm grund darfme en nit bim Chläddere bruche!
Chnüpple
Zerscht macht me es Aug. Denne füert me s Ändi durs Aug dure, umms lange Ändi umme und dasmol vo dr andere Site durs Aug zrugg.
Seiländi inne oder usse
Dr Palstek chame uf zwei Arte chnüpple, nämlig mit em Ändi inneoder ebe usse. Bi dene beide Grafike chame das guet erkenne:
Beidi Variante hebe aber glich guet, s isch also jedem sälber überlo, wineren chnüpple will.
anderthalbfache Bulin
Dr anderthalbfach Bulin fot bim chnüpple glich a wi dr Palstek mitem inneliggende Ändi, er wird aber den no witergfüert. Die Variante chame bim Chlättere guet als Alternative zum Achter bruche.
dopplete Palstek
Bimm dopplete Palstek oder dopplete Bulin wird s Seiländi äfach dr Schlaufe noch witergfüert, bises dört wider usechunnt, wos ganze Seil härchunnt.
Pazifischer Ozean
Dr Pazifisch Ozean (au: Pazifik, Stille Ozean oder Grosse Ozean; vo latiinisch pacificus ‹friidlig› und griechisch okeanos, ‹dr gross Strom, wo d Wält umfliesst›) isch dr grössti und diefsti Ozean uf dr Wält.
Dr Ursprung vom Name
Mä het em Ozean pazifisch (friidlig) gsait, wil wo die erste europäische Seefahrer um s Kap Hoorn umegfahre si, s Wätter im Ozean ruehig und guet gsi isch. Dr Name stammt vom Ferdinand Magellan. Drotz sim Name git s au im Pazifik starki Stürm und Wirbelstürm, wo mä nä je noch Region Taifun oder Hurrikan sait.
Geographii
Dr Pazifik lit zwüsche dr Arktis im Norde, Nordamerika im Nordoste, Mittelamerika im Oste, Südamerika im Südoste, dr Antarktis im Süde, Australie im Südweste, Ozeanie im Weste und Asie im Nordweste. Im Norde gränzt er an dr Arktisch Ozean und im Süde an dr Südlig Ozean, wo südlig vom 60. Breitegrad lit.
Dr pazifischi Pol vo dr Unzuegänglichkeit (Point Nemo), d Stell, wo am witiste vo Festland und Insle ewäg isch, befindet sich im Südpazifik zwüsche Neuseeland und Chile.
Date
D Flechi vom Ozean bedräit äntwäder 181,34 Mio. km² (mit Näbemeer) oder 166,24 Mio. km² (ohni Näbemeer), was rund 35 Prozänt vo dr ganze Ärdoberflechi oder d Helfti vo dr Meeresflechi vo dr Ärde usmacht und grösser isch as d Flechi vo alle Kontinänt zsämme. Si Volume bedräit äntwäder 714,41 Mio. km³ (mit Näbemeer) oder 696,19 Mio. km³ (ohni Näbemeer) -- mehr as d Helfti vo allem Wassers uf dr Wält. Während si mittleri Diefi äntwäder 3.940 m (mit Näbemeer) oder 4.188 m (ohni Näbemeer) isch, lit si diefsti Stell bi 11.034 m under em Meeresspiegel.
Dr Meeresbode
Innerhalb vom Pazifischen Ozean bzw. uf däm siim Beckibode befinde sich deils hochi und langgstreckti Mittelozeanischi Rugge, vili niidrigeri Schwelle, riisigi Diefseebecki, Diefseerinne, verschiideni Meeresdiefene und dr Pazifischi Füürring.
Zu de Mittelozeanische Rugge ghört bsunders dr Ostpazifischi Rugge, wo im Südoste vom Pazifischen Ozean lit. Zu de Diefseerinne bzw. Meeresdiefene ghört dr Marianegrabe mit em 11.034 m diefe Witjastief 1, wo die diefsti Stell im Pazifischen Ozean isch. Zu de Diefseebecki ghört s riisige Nordpazifische Becki, wo dr grösst Deil vom nördlige Pazifik usmacht, in Richtig Süde sogar über en Äquator uuse längt und wo nume wenigi Mittelozeanische Rugge und Schwelle din verlaufe.
Am Pazifische Füürring, eme wiitusdehnte Ring vo aktive Vulkan verbunde mit Diefseerinne, wo um en Ozean lauft, hai e baar vo de gwaltigste Ärdbebe vom 20. Johrhunderts stattgfunde, zum Bischbil 1960 s Grosse Chile-Ärdbebe und z Japan 1923 s Grosse Kantō-Ärdbebe. En anderi Gfohr si d Seebebe, wo meterhochi Tsunami chönne uslöse.
Insle
Die vile Insle vo dr Südsee wärde meh noch kulturelle as noch geographische Gsichtspunkt in d Archipel Melanesie, Polynesie und Mikronesie iideilt.
Näbemeer
Die meiste Randmeer vom Pazifik lige vor dr asiatisch-australische Site und wärde vom Ozean sälber dur e Chetti vo Insle und Diefseegräbe drennt.
Randmeer vom Pazifik si: s Beringmeer, s Ochotskische Meer, s Japanische Meer, d Philippinesee, s Ostchinesische Meer, s Südchinesische Meer (e Deil vom Australasiatische Mittelmeer), d Tasmansee, dr Golf vo Kalifornie, dr Golf vo Alaska, s Korallemeer.
Abfallstrudel
E Strudel us Plastikdeil schwümmt öbbe duusig Kilometer nördlig vo Hawaii und deckt es Gebiet, wo öbbe dopplet so gross isch wie Texas. Dr Plastikabfall stammt zu öbbe 80 % vom Festland und wird vo de Flüss ins Meer gspüelt. Dr Räste chunnt vo Schiff, wo ihri Abfäll über Bord gheie. Die Plastikdeil driibe bis zu 16 Johr in däm Strudel und si e grossi Gfohr für d Fauna. Dr Abfall verfallt in immer chliineri Deili, löst sich aber nit ganz uf.
Wichtigi Häfe am Pazifik
D Häfe, wo unde nooche ufzelt wärde, si wäge ihrer Lag und Grössi die wichtigste Liigiblätz für alli Arte vo Schiff. D Uflistig isch drbii noch Staate vo Nord uf Süd.
Uf em amerikanische Kontinänt
In Kanada si d Häfe vo Vancouver, Kitimat, Prince Rupert und Victoria wichtig (alli in dr Provinz British Columbia). Uf em Gebiet vo de Vereinigte Staate lige d Häfe vo Anchorage, Long Beach, Los Angeles, Oakland, Portland, San Diego und San Francisco. Südlig drvo, z Mexiko, befinde sich Seehäfe in Acapulco, Ensenada und Salina Cruz. Am Panamakanal lit dr Hafe vo Panama-Stadt.
In Südamerika lige in Kolumbie dr Hafe vo Buenaventura, in Ecuador dä vo Guayaquil, in Peru Callao. In Chile findet mä die wichtige Häfe: Antofagasta, Arica, Iquique, Puerto Montt, San Antonio, Talcahuano und Valparaiso.
Uf em asiatische Kontinänt
Dr bedütendsti russischi Hafen am Pazifik lit in Wladiwostok, s südkoreanische Pendant drzue isch Busan. Südlig drvo het s Häfe uf chinesischem Hoheitsgebiet z Dalian, z Qingdao, Shanghai, Shenzhen, Tianjin, Xiamen und z Yantai.
In Thailand si Bangkok, Laem Chabang und Songkhla wichtigi Seehäfe. Am Südändi vom südchinesische Meer lit dr Hafe vo Singapur.
Zmidst im Pazifik lige uf de Insle vo Japan d Seehäfe vo Kobe, Nagoya, Osaka und Yokohama. Uf Taiwan het s Häfe z Kaohsiung, Keelung und z Taichung. Uf de Philippine befinde sich wichtigi Häfe z Cebu City und Metro Manila.
Uf em australische Kontinänt
Uf em australische Kontinänt het s vier wichtigi Häfe, Brisbane, Melbourne und Sydney z Australie und Auckland z Neuseeland.
Tragny
Tragny (ditsch 1915–1918 un 1940–1944 Tranach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Tragny lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 230 un 284 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vum 31. Jüli 1812 bìs zem 12. Janner 1831 ìsch Tragny züe Thimonville ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Tragny ghert zem Lorrain.
Frankfurter Allgemeine Zeitung
D Frankfurter Allgemeine Zeitung (Äigebezäichnig Frankfurter Allgemeine. Zeitung für Deutschland; churz F.A.Z. oder FAZ) isch e dütschi überregionaali Abonnemänt-Daageszitg. Si wird vo dr Frankfurter Allgemeine Zeitung GmbH verläit, wo 93,7 % von ere sich im Bsitz vo dr Fazit-Stifdig (gmäinnützigi GmbH) befindet. Dr Räst isch in de Händ vo de Uusegääber, wo au d Linie vo dr Zitig bestimme. Die verchaufti Uflaag isch im Joor 2021 no fast 200'000 Exemplaar gsi, öbbe d Helfti vo 1998.
S Brofiil vo dr Zitig
D FAZ läit groosse Wärt uf d Kultuur und isch, noch Literaturkritik.at die wichdigsti dütschi Zitig uf em Gebiet vo dr Liddratuurkritik.
Si het mee as 90 Korrespondänte z Dütschland und im Usland, wo exklusiiv für d FAZ brichde, und iir Korrespondäntenetz isch äins vo de grösste uf dr Wält. In de Metropoole het si meereri spezialisierti Uslandskorrespondänte für Politik, Wirtschaft und Föiton, so je 4 z Brüssel und z London, 3 in Nöi York, 2 in Madrid, Moskau, Bariis, Peking, Rom, Washington und Wien. Z Dütschland het d FAZ näbe dr Redakzion vo dr Rhein-Main-Zeitung Redakzioonsbüro z Berliin, Bonn, Dresde, Düsseldorf, Hamburg, Hannover, Kassel, Leipzig, Münche, Stuttgart und Wiesbaade.
D Uflaag
D Frankfurter Allgemeine Zeitung het in de letschte Joorzäänt, wie anderi Zitige uf dr ganze Wält au, e bedütende Däil vo iirer Uflaag verloore. Si bedräit zur Zit Dr Däil vo de Abonnemänt an dr verchaufte Uflaag isch  %.
FAZ.NET
Sit em Januar 2001 het d FAZ en äigeständigs redakzionells Noochrichdeportaal im Internet under dr URL FAZ.NET. Sit em Oktober 2018 muess mä für e Däil vo de Ardikel im Raame vo dr Paywall F+ zaale.
D Entwigglig vo de Bsuecherzaale
Lorscher Codex
Dr Lorscher Codex (latiinisch Codex Laureshamensis) isch e Manuskript, wo öbbe zwüsche de Joor 1170 und 1195 in dr Riichsabtei Lorsch uf Latiinisch gschriibe worde isch. Din isch e Gschicht vom Chlooster, e Kopiaalbuech vo mee as 3800 Urkunde sowie e Urbaar. Dr bsundrigs Wärt vor allem vom Kopiaalbuech isch, dass d Abschrifte im Buech vilmol die äinzigi Überliiferig vo Originaalurkunde daarstelle, won sich emol im Archiiv dr bedütende Riichsabtei befunde häi und vollständig verloore gange si.
Hüte wird dr Codex im Staatsarchiiv Würzburg (Bayrischs Staatsarchiiv mit em Regierigsbezirk Underfranke as Zueständigkäitsberiich) under dr Signatuur „Mainzer Bücher verschiedenen Inhalts, Nr. 72“ ufbewaart.
Schachen (Toponym)
Schache isch e düütsche Fluername, wo bsunders i de alemannische Tieläkt vorchunt. Und drus isch a deil Plätz au e Ortsname worde.
Alfred Hitchcock
Dr Hitchcock gältet as äine vo de stilistisch iiflussriichste Spiilfilmreschissöör und het d Begriffe Suspense und MacGuffin in dr Filmwält etabliert. Si Schaner isch dr Thriller gsi, won er dinn Spannig mit Humor verbunde het. D Motiiv vo sine Film, wo immer wider chömme, si Angst, Schuld und Identidätsverlust. E baar mol het er s Thema vom unschuldig Verfolgte variiert.
Schachen (Toponym)
Die allgemäine Bedütig vom Wort, wo vom althochdüütsche scahho här chunt, isch ‚Wald‘ oder ‚Ghölz‘. Dr Name isch gärn im Zämehang mit Rodige im Wald bruucht worde.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Der Regionalverkehr Bern–Solothurn, abgchürzt RBS, isch es Regionalverchersunernähme iner Schwiz. Är betribt vier meterspurigi und mit 1250 Volt Glichspannig elektrifizierti Bahnstrecke ine Kantön Bärn und Soledurn. Alli vier sind in d S-Bahn Bern integriert.
Schachen (Toponym)
Im Schwiizerdütsche isch s Wort als Fluername bsunders für Waldgruppe und Flechine am Ufer vo Flüss bekannt, also für die nidere Ghölz und Gebüsch im Gebiet vom Auewald, wo immer wider überschwemmt wird und sech e alte Wald nid cha entwikle. Wenn lang keis höchs Wasser me chunt, git’s am Ufer und uf de Grien-Insle nöje Wald, bis er irgendwenn vom Fluss wider wäggspüelt wird. S Schwiizerische Idiotikon het do derzue vil Beleg us allerhand Kwelle.
Alfred Hitchcock
Dr Hitchcock het groosse Wärt druf gläit, die künstlerischi Kontrolle über sini Wärk z bhalte. Si Gsamtwärk umfasst 53 Spiilfilm und ghöört in Hiiblick uf e Publikumserfolg und uf d Rezepzioon dur d Kritik und d Wüsseschaft zu de bedütendste in dr Gschicht vom Film. Dr Hitchcock zelt hüte zu de bekanntiste zitgschichtlige Persöönligkäite.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Bahnvercher
Druberus ghört em RBS o d äbefalls meterspurig, 9,68 Kilometer lang Bahnstrecke Bern–Worb Dorf. Si isch eng mit der Strassenbahn Bern verchnüpft, isch bis 2010 als Linie G bezeichnet worde und isch mit 600 Volt Glichspannig elektrifiziert; sit Dezember 2010 isch für de Zugvercher nüme d RBS, sondern Bernmobil verantwortlich. Ds Schwesterunernähme vom RBS isch der Busbetrieb Solothurn und Umgebung (BSU), wo der Stadt- und Regionalbusvercher in der Region Solothurn betribt. RBS und BSU teile sich d Direktion. Aktionäre sind der Bund (31 %), d Kantön Bärn (35 %) und Solodurn (8 %), Bärner Gemeinde (3 %), d Stadt Solodurn und Solodurner Gemeinde (je 1 %), Bernmobil (15 %) und Privati (6 %).
Schachen (Toponym)
Vom Name für die schlächte Waldstück het me de junge Sidlige i dr Nöchi vo de Gwässer au Schache gseit; die sekundäre Dorfkwartier sind a vilne Oorte mit Erloubnis vo dr Obrigkeit vo Lüüte, wo i de alte Dörfer kei Woonplatz gfunde hend, im Schacheland ygrichtet worde.
Alfred Hitchcock
Am 3. Januar 1980 isch er vo dr Königin Elisabeth II. zum Knight Commander vom Order of the British Empire ernennt worde.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Bahnvercher
2014 isch der RBS nach de ISO-Normen 9001 (Qualitätsmanagementnorm), ISO 14001 (Umwelt) und 18001 (Occupational Health and Safety Assessment Series) zertifiziert worde.
Schachen (Toponym)
Öppen a dr Ämme und dr Aare het me i vilne Gmeinde de Landstück am Fluss dä Name ggä: Bi Lauperschwiu lyt dr Mungnauschache, zu Rüderschwiu ghört s Dorf Schache, und au bi Utzistorf isch es Dorf mit däm Name, Bätterchinde het dr Hinderschache, Luterbach dr Ämmeschche, zu Attiswil ghört dr Wyler Bärner Schache, unden a Robischwil isch dört, wo früener es Fahr gsi isch, dr Faarschache, e Ortsdeil vo Fälte heisst Auschache, bi Umike und Brugg isch dr Aareschache und dr Wildischache, unden a Brugg chunt no dr Geisseschache.
Alfred Hitchcock
Wärkschaue
Sortiert in dr chronologische Räijefolg vo de Originalusgoobe.
Schachen (Toponym)
Schache isch au im Ortsname vo Rorschach drin.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Gschicht
Der RBS entsteit zum 1. Januar 1984 us der Fusion vo de Vereinigte Bern-Worb-Bahne (VBW) und der Solothurn–Zollikofen–Bern-Bahn (SZB) und befindt sich zu 94 Prozent im Eigetum vom Bund, der Kantön und de aligende Gemeinde.
1999 isch der Güetervercher zwüsche Zollikofe und Deisswil sowie 2000 derjenige zwüsche Solodurn und Fraubrunne der Verantwortig vo SBB Cargo übertrage worde. Die stelle d Bedienig mit Rollböck schliesslich Endi 2003 ii. Einzig d Bedienig vom Betonwerch ds Worblaufe sowie vo der Karton Deisswil AG mit ere SBB Bm 4/4 über ds Dreischienegleis Zollikofen–Worblaufen–Bolligen–Deisswil isch erhalte blibe. D Kartonfabrik Deisswil stellt ihre Betrieb nah de Osterferie 2010 ii, wo sich d Güeterbedienig uf Fahrte zum Betonwerch Worblaufe beschränke. Da dise Ufwand nüme z rächtfertige gsi isch, stricht d SBB Cargo de Bedienpunkt und so isch der Güetervercher im Worbletal im Dezember 2012 ganz igstellt worde. D Dreischienegleisalag blibt bis zum Betonwerk Worblaufe für dienstlichi Zwäck (vor allem Schottertransport) erhalte.
Der stetig Usbau und d Verdichtig vom Fahrplan het zu ere starche Fahrgastzuenahm gefüehrt. Uf der Schiene wärde jährlich rund 18 Millione Passagier befördret.
RBS-Bahnhof Bärn
Der RBS-Bahnhof Bärn isch 1965 eröffnet worde und isch ursprünglich für 16'000 Persone usgleit worde. Hüt passiere ihn bis zu 60'000 Persone täglich. Mitem Usbau vom Fahrplan 2014 het der hütig RBS-Bahnhof sini Kapazitätsgränze erreicht. Das heisst, der RBS chan när wäder de Fahrplan witer verdichte no mit längere Züg fahre. Gmeinsam mit der SBB und BLS verfolgt der RBS ds Projekt «Zukunft Bahnhof Bern», um en Entlaschtig für de Bahnhof Bärn z erreiche.
Geplanti Massnahme
Im Rahme vom Projekt «Zukunft Bahnhof Bern» sind uber zwänzg Um- und Usbau-Variante für de RBS-Bahnhof erarbeitet und untersucht worde. D Variante vome neue RBS-Bahnhof underem bestehende SBB-Bahnhof isch schliesslich gwählt worde. Plant isch en viergleisige RBS-Bahnhof, wo unterhalb vo de Gleis 2 bis 7 vom hütige SBB-Bahnhof z lige cho soll. Der neu Bahnhof soll us zwei grosse unerirdische Rum mit je zwei Gleis und eme 12 Meter breite Mittelperron bestah. D Perron-Ebeni soll mit de RBS-Gleis rund 17 Meter unere SBB-Passage (Houpt- und Westpassage) lige. D RBS-Verteil-Ebeni soll de Zuegang zum Fern- und S-Bahnvercher und zur Stadt gwährleiste.
D Äbene sölle mitenander durch Rollträppe und Lift verbunde wärde. Als Zuegang isch en neue, 700 Meter länge, zweigleisige Tunnel plant, wo usem bestehende RBS-Schanzetunnel abzweigt. Diese neu Tunnel soll witgehend unerem Strasse- und Bahnareal verloufe. Der unerem Länggassquartier verloufend RBS-Tunnel wird ufgä. Mit der Realisierig vom neue Bahnhof wird der Bahnbetrib im hütige RBS-Bahnhof ufgä. Der Rum wird somit frei für en anderswitigi Nützig.
Der Baubeginn für de neu RBS-Bahnhof isch 2017 gsi, d Eröffnig isch für ds Jahr 2025 plant.
Tramlinie 6
D ehemalig Linie G isch zum Fahrplanwächsel im Dezember 2010 Bernmobil übertrage worde, wo si mit ihrer ehemalig Linie 5 zur neu Linie 6 verchnüpft het. Dermit isch en Tram-Durchmesserlinie vo Bärn Fischermätteli über de Bahnhof Bern uf Worb entstande. Wil d bestehende nün Tramzüg vo der RBS (Be 4/10) ned länge, müesse einigi Combinos (Be 6/8) vo Bärnmobil an d Aforderige vom Isebahnbetrib apasst wärde. Defür sinds under anderem mit Zugsicherig, Zugfunk und Signalpfeife usgrüschtet worde. Der RBS fahrt mit sine Tramzüg und Tramfüehrer im Uftrag vo Bärnmobil, Bärnmobil-Personal fahrt d Combinos sowie paar Leischtige uf de RBS-Be 4/10. Bim Betrib vo der Infrastruktur giz es kei Änderige.
Buslinien
Der RBS betribt näbe de Bahnstrecke elf Buslinie ds Bern und Umgebig und acht witeri Buslinie im Grossrum Lyss–Bucheggberg–Jegenstorf. D Nummerierig isch abgestimmt uf de Tarifverbund Bern-Solothurn.
Linievercher
Triebwage/Triebzüg Isatz: S7, S9, S7 Zuesatzzug Bolligependel und morgentliche Zuesatzzug Fraubrunnenexpress FBEx (gefüehrt mit worbla oder Seconda)
Traktore
Wage
Juckerhaus (Männedorf)
S Juckerhuus isch e stattlichs Huus z Mänidorf, grad bim Baanhoof zue. De Andreas Ammann, won Gmäindsmetzger gsi isch, häds 1815 pout. Ab 1877 häts em Sänn Jakob Jucker ghört. De Grundriss isch fascht quadratisch und s Huus staat gibelständisch härt a de Brunngass. Uf de Nordsiite isch di hööch Stützmuur vo de Baanhoofstraass. Drum gseet mer vo det nume de oberschti Stock.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Ususrangiertes Rollmaterial
Tribwage Gepäcktribwage Lokomotive
Juckerhaus (Männedorf)
S Huus häd drü Stöck und es Mansardetach. Das isch zwar typisch für d Bouziit - aber nöd uf em Land usse. S Tach isch es Chrüppelwalmdach mit drü chline Luggarne uf de beede Traufsiite. Drum wirkts zimli groos und begränzt de Ruum am obere Ändi vo de Brunngass, bevor si i de Underfüerig verschwinde tuet. S Huus isch markant und häd e gwüssi Würdi.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Ususrangiertes Rollmaterial
Traktore
Juckerhaus (Männedorf)
Um 1915 isch im Juckerhuus e Ziit lang s Reschtorant Baanhoof gsi. S Huus isch vo de Poscht kauft worde. Won im Garte vom Huus di nöi Poscht poue worden isch, hät me s Juckerhuus schöön renoviert.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Ususrangiertes Rollmaterial
Stürwage
Hannibal
Lääbe
Wo si Schwooger Hasdrubal, wo die karthagische Drubbe in Hispanie aagfüert het, ermordet worde isch, isch dr Hannibal 221 v. d. Z. Oberbefäälshaaber vo dr karthagische Armee worde. D Sagunter häi die karthagische Verbündete d Turboleter aagriffe und sich denn mit Rom verbündet. Dr Hannibal het Sagunt zerst belaageret und denn 219 v. d. Z. gstürmt und d Bevölkerig lo dööde. D Römer häi vo Karthago verlangt, ass si dr Hannibal wurde usliifere.
Dr Hannibal isch denn mit mee as 50'000 Soldate, 9'000 Riter und 37 Chriegselifante vo Hispanie gege Italie zooge. In de Alpe het er schweeri Verlust gha, het aber in de Kelte nöiji Verbündeti gfunde. Er het denn die römischi Legione, wo mäistens sterker gsi si as si äigeni Armee in de Schlachte am Ticinus, an dr Trebia (bäidi 218 v. d. Z.) und am Trasimenische See (217 v. d. Z.) gschlaage. Schliesslig isch em am 2. August vom Joor 216 v. d. Z. bi Cannae e römischi Armee vo 16 Legione (öbbe 80'000 Maa) gegenübergstande. Er het sä mit sine 50'000 Maa iikräist und fast vollständig vernichdet.
Dr Hannibal het aber denn nid d Stadt Rom aagriffe, sondern het ghofft, ass s römische Bündnissüsteem wurd usenandergheije und e baar italischi Bundesgenosse vo Rom si im Joor 212 v. d. Z. zum Hannibal übergloffe, drunder au Capua, aber dr Chrieg isch wäge däm nid entschiide worde. Dr Fabius Maximus het denn die römischi Strategii gänderet und d Römer häi d Karthager nume no aagriffe, wenn dr Hannibal nid umewääg gsi isch. So häi si 211 v. d. Z. Capua belaageret und dr Hannibal hed drgliiche doo, wie wenn er Rom sälber wurd aagriffe. Dr Cicero verzellt, ass dr berüemt Usruef Hannibal ad portas („Hannibal [isch] bi de Door“), mänggisch au as Hannibal ante Portas zitiert us dere Zit stammi. Capua isch aber gfalle und das isch, scho in de Auge vo de antike Historiker, dr Aafang vom Ändi gsi. E baar Joor lang isch dr Hannibal denn no dur Italie zooge, bis d Römer dr Scipio uf Hispanie gschiggt häi. Noch dr Erooberig vo dr Iberische Halbinsle isch er uf Afrika übere und d Karthager häi dr Hannibal zrugggrüeft. Aber ooni die numidische Riter vom Massinissa, wo dr Scipio understützt häi, het im Hannibal si Taktik nüme funkzioniert und d Karthager si in dr Schlacht bi Zama (202 v. d. Z.) gschlaage worde und häi müesse Friide schliesse. D Römer häi uf d Karthager Druck gmacht und im Joor 200 het dr Hannibal si Stellig as Fäldher verloore.
Er isch druf Politiker worde und het die politischi und milidäärischi Macht vo dr Stadt wider afo ufbaue. 196 isch er zum Sufet gweelt worde und het Gsetz duurebrocht, wo d Macht vo dr Aristokratii gschwecht häi. Er het d Korrupzion bekämpft, was em vili nöiji Gegner iibrocht het. 195 v. d. Z. isch er ins Exil verdriibe worde, aber sini Reforme häi witer bestande und Karthago isch wider riich und mächdig worde.
Dr Hannibal isch vor de Römer uf Sürie zum Antiochos III. em Groosse gflüchdet, dä het em aber nume dr Oberbefääl über e chliini Flottille gee, wo in dr Seeschlacht vo Side vo dr rhodische Flotte gschlaage worde isch. Noch dr Niiderlaag vo de Seleukide isch dr Hannibal 190 v. d. Z. uf Kreta, denn uf Armenie zum Köönig Artaxias I., und denn wägen em Druck vo de Römer isch er zum Köönig Prusias I. vo Bithynie gflüchdet. 183 v. d. Z. het dr Titus Quinctius Flamininus vom Prusias verlangt, ass er dr Hannibal wurd usliifere. Bevors aber drzue choo isch, het sich dä in dr Festig vo Libyssa (Gebze) s Lääbe gnoo. Si Graab isch am Golf vo Astakos gsi und 400 Joor spööter het s dr römisch Kaiser Septimius Severus renowiert. Hüte existiert s nüm.
Untermettingen
Untermettingè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt. Well Untermettingè dütlich grösser wiè s Nõchbòrdorf Obbermettingè isch, dauft mò s öfters au Mettingè.
Geografy
Untermettingè lyt uff 520m NHN im mittlerè Steinadal, dè högschte Pungt uff dè Mettinger Gmarkung lyt bim Bärghuus, au Bärghof benamst, uff 597 NHM a dè Bärgschtrõß. Untermettingè isch näbbè Detzlè s einzig Dorf, wo uff èm Dalboddè bzw. im Dal dinnè lyt. Ußerdèm git no dè Wyler Summerau im obberè Steinadal, wo au im Dal dinnè lyt. Alli andrè Dörfer im mittlerè Steinadal ligèd a dè linkè Haaldè (Wittlekofè, Bettmèdingè, Obbermettingè), im unterè Dal a dè rächtè Haaldè vom Steinadal (Kränkingè, Breitèfäld). Dè nägschtè nõch zuè Untermettingè lyt Obbermettingè öppè 1,5 km nördlich vo Untermettingè. Dalabsi chunnt als nägschtes Detzlè, dalobsi chunnt d Obbermettinger Sägi un witter obbè diè (ehemòligi) Illmülli unterhalb vo Bettmèdingè. In Wescht-Oscht-Richtung lyt Mettingè zwüschè Üülingè im Schlüèchtdal un Eggingè im Wuètèdal.
Dè Gmeindehauptort Üülingè lyt 2,7 km nordweschtlich vo Untermettingè, Birchèdorf lyt 5,6 km èwäg nordnordweschtlich. Übber dè Bärg uff Eggingè sin s 3,2 km dört hèrrè, wo d Sunnè uffgòt. Schlièßlich isch Untermettingè 9,7 km vo dè Chreisschtadt Waldshuèt èwäg in nordöschtlicher Richtung glègè.
Dorfglyderung
Mettingè bschtòt us:
Ènder- bedütet übbrigens Ènnèt- odder uff dè andrè Sitè (vo dè Steina).
Gschicht
Mettingè isch zum èrschtè Mòl im 9. Johrhundert in èrè Schenkungsurkund a s Kloschter Rhynau erwäänt worrè. Zämmè mit Èndermettingè un Lööningè hèt dè Ort bis zu dè Ygmeindung zuè Üülingè-Birchèdorf zu dè sèlbschtändigè Gmeind Obbermettingè ghört. 1373 isch s Dorf èrschtmòls als ze Nidren Mettingen benamst worrè. Gröschti Grundbsitzer sin s Kloschter St. Bläsy un s Kloschter Berau gsi. 1394 isch dè St. Georgsritter Fridrich vo Oftringè Bsitzer vo dè Untermettinger Burg gsi. 1389 hèt er è Guèt a s Rièdèmer Kloschter vokauft. Dè Heiner vo Ärzingè hèt 1427 dò gwoont un Pfandgüèter vo dè Fürschtèbärger ghaa. 1469 isch er letschtmòls erwäänt worrè. Uff dè Untermettinger Bärg hèt dè Hans vo Kränkingè, als vo Küssèbärg benamst, dè Freihèrr vo Roggèbach. Er hèt 1481 a dè Georg vo Ärzingè übbergää un a si Wyyb Ursula dè sèchst Deil vom Zeentè vo Mettingè, Raßbach un Lööningè. Sin Èrbe isch denn dè Wilhelm vo Grièßè gsi, er hèt sin Aadeil 1495 a s Kloschter Bèrau vokauft. 1599 isch dè Johann Jakob vo Beck Obbervogt vo dè Hèrrschaft Mettingè gsi. 1610 isch d Hèrrschaft durch Kauf a dè Maximilian vo Bappèheim un 1639 a d Fürschtèbärger gangè.
Untermettingè isch 1806 in Bsitz vom Großherzogdum Baddè übbergangè.
Am 1. Januar 1974 isch Untermettingè è Johr vor dè Gmeindereform z Baddè-Württèbärg i diè Vyrdälergmeind Üülingè-Birchèdorf ygmeindet worrè.
Bolitik
Untermettingè isch e Ortschaft noch èm Baddè-Württèbärgischè Kommunalrächt. Sällewäg hèt's e begränzti Selbschtverwaltig mit ènèm Ortschaftsròòt un èm Ortsvorschteher.
Vokeer
D L 159, d Steinadalschtrõß, gòt als Ortsdurchfaart durch Mettingè durrè. Glychzitig volauft d L 159 näb dè Steina un drènnt dõdemit Untermettingè vo Endermettingè. D L 159 chunnt us èm Südè vom öschtlichè Stadtrand vo Düèngè, zwygt dört vo dè B 34 ab, vo Untermettingè wäg gòt si bis zuè dè Steinasägi südöschtlich vo Bõõdorf un immer dè Steina nõch. I dè Ortsmitti gòt d L 158 vo dè L 159 ab, d L 158 gòt diè link Steinahaaldè uè un übber dè Katzèbuck durrè uff Obbereggingè im Wuètèdal, z Untereggingè git s Aaschluss a d B 314. Gegèübber, z Endermettingè, gòt d L 158 witter übber dè Bärg bis Üülingè. 250 m s Steinadal derab, bi Muurè, gòt d Bärgschtrõß vo dè L 159 schräg übber diè linki Steinadalhaaldè, übber dè Bärg, bis i s 6,2 km südlich glègene Horrè. Dè nägschte Autobahn-Aaschluss isch 30 km èwäg, sèll isch d A 864 bi Donau, dè Zuèbringer zu dè Boddèsee-Autobahn. Baanaaschluss isch im Südschwarzwald mit sinè Huufè Büggele traditionèll schwyrig, dè nägschte Baanhof isch z Düèngè in èm Abschtand vo 8,9 km a dè Hochrhybaan. Dè nägschte Flughaffè lyt 32 km entfèrnt im Südoschtè, dört cha mò vom internationlè Flughaffè Chlootè abflügè.
Gotthold Otto Schmid
De Gotthold Otto Schmid (* 1905; † Chrischtmonet 1958) isch en Fründ vo de alemannische Mueterspraach gsi. Als Lehrer, Verleger und Schriftsteller häd er sich für di schwiizerische Dialäkt iigsetzt, bis er im Chrischtmonet 1958 nume 54i gschtorben isch.
s Läbe und s Schaffe
De Schmid häd z Friburg gwont, won sini Vatterstadt gsi isch. Sini Mueter isch aber us em Bärnpiet cho. Er häd a de Uni Friburg s Fach Philosophie gstudiert und 1935 mit ere Arbet über de französisch Schriftsteller und Enzyklopädischt Jean François Marmontel (1723–1799) de Tokter gmacht.
Us sinere Fädere sind Tegscht über d Stadt Friburg und d Kulturgschicht vom Kanton Friburg. Er häd sech bsunders für Sage und d Literatur intressiert und mit de Zyt vil uf Friburgerdütsch gschribe.
1939 hät er s Heftli Schwyzerlüt: Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte gründet und bis zu sim Tod usegee. Da drin häd er sälber über s Schaffe vo de Tieläktschriftsteller vo de Schwiiz und vo paar Autoore vo de Wälschschwiiz prichtet. Sini Leitartikle zu de Themeheft, als im Dialäkt gschribe, sind de portretierte Persoone und de Literatur i gwüssne Schwiizer Mundarte gwidmet. Ane 1959 häd de Beat Jäggi mit de Redakzion wytergmacht.
I sim Verlag, em Schwyzerlüt-Verlag, sind Büecher über s Schwiizertüütsch usecho. Das ales häd er i sinere Freiziit gmacht. Gäld verdienet häd er nüüt demit. Für das häd er als Lehrer gschaffet.
Westjordanland
S Westjordanland oder Westbank (ENS West Bank), au Cisjordanie, in Israel offiziell Judäa und Samaria, isch e Gebiet in Vorderasie westlig vo Jordanie und östlig vo Israel mit ere Flechi vo öbbe 5800 Kwadratkilometer; doodrvo si öbbe 220 Kwadratkilometer Wasser. 2012 het s gschetzt öbbe 2,4 Millione Iiwooner gha, 83 Brozänt Palestinenser und 17 Brozänt Juude, wo in öbbe 355 israelische Siidlige und iire Usseboste lääbe.
S Gebiet isch in dr Biible as Siidligsgebiet vo verschiidene kanaanitische Völker bekannt, vor allem de Fönizier, de Samaritaner und de Hebräer. D Hebräer häi d Königriich Israel und Juda gründet. Im Lauf vo sinere lange Gschicht isch s Gebiet immer wider eroberet und bsetzt worde; Däil drvo häi zu de antike Riich vo Assur, Egüpte, Persie und Rom ghöört, spööter häi s d Abbaside erooberet, d Osmane und d Brite.
Noch em Erste Wältchrieg isch s Däil vom britischen Völkerbundsmandat für Palestina und d UN-Vollversammlig het s im Däiligsblaan vo 1947 für en arabische Staat reserwiert. D Araber häi das nid anerkennt und im Arabisch-Israelische Chrieg vo 1948 no mee vo däm Territorium verloore. Noch em Waffestillstand zwüsche de Araber und Israel het Jordanie s Gebiet bsetzt und 1950 annektiert. Im Säggsdaagchrieg vom Juni 1967 het s Israel erooberet und es stoot sit denn under israelischer Milidäärverwaltig, Ostjerusalem und si Umgääbig hingegen si vo Israel 1980 annektiert worde, was en UN-Sicherhäitsrootsresoluzioon für völkerrächtswidrig erklärt het, im Underschiid zur jordanische Annexion, wo offesichtlig as koscher aagluegt worde isch. Sit 1993 wärde Däil vom Westjordanland, under anderem d Stedt Jericho, Nablus, Jenin, Tulkarem, Qalqilya, Ramallah, Bethlehem und 80 % vo Hebron, vo dr Palestinensische Autonomiibehörde (PNA) verwaltet. D Aktiwidääte vo de jüüdische Siidler in de bsetzte Gebiet sorgen immer wider emol für Unrueje.
Anna Schreurs-Morét
Lääbe un Wäärch
D Anna Schreurs-Morét het z Bonn un z Rom Chunschtgschiicht, Iteliänischi Filology un Stadtböu studiert. Si isch Mitgliid vum Bonner Graduiertekolleeg „Die Renaissance in Italien und ihre europäische Rezeption“ gsii un Stipändiati vu dr Fondazione Lemmermann z Rom. Anne 1995 isch d Schreurs-Morét mit dr Dissertazioon „Antikenbild und Kunstanschauungen des Neapolitanischen Malers, Architekten und Antiquars Pirro Ligorio (1513-1583)“ bim Gunter Schweikhart z Bonn promowiert woore. Derno isch s vu 1996 bis 2005 wisseschaftligi Assischtänti am Chunschtgschiichtlige Inschtitut vu dr Uniwersiteet Frankfurt gsii un vu 2006 bis 2011 wisseschaftligi Assischtänti am Chunschtgschiichtlige Inschtitut (MPI) z Floränz. Z Floränz het si au di wissenschftli Laitig vum Projäkt Sandrart.net (Online-Edizioon vu dr „Teutsche Academie der edlen Bau-, Bild- und Mahlerey-Künste“ 1675–1680 mit ere Kummäntierig dur e netzbasierti Foorschigskooperazioon) ghaa.
Anne 2010 het si si mit ere Aarbet iber „Joachim von Sandrart zwischen Text und Bild. Malerei und Dichtung in Zeiten des Dreißigjährigen Krieges“ habilitiert un het 2011 e Ruef an d Uniwersiteet Fryburg aagnuu, su si syterhäär as Brofässeri ir Chunschtgschiicht vu dr Frieje Neizyt foorscht un lehrt. Vu 2013 bis 2016 isch si au Stuudiedekaani fir akadeemischi Stuudiegäng gsii un vu 2016 bis 2018 Proodekaani im Dekanaat vu dr Filosofische Fakulteet. Syt Juuni 2015 isch si Stellverdrättendi Voorstandsvorsitzeri im wisseschaftlige Byyroot vu Perspectivia.net, dr Publikazioonblattfoorm vu dr Max Weber-Stiftig.
D Anna Schreurs-Morét isch Mitgliid vum Voorstand un vu dr Kunzäptgruppe vum Sunderfoorschigsberaich (chuurz SFB) 948 „Helden, Heroisierungen, Heroismen“. Si isch in dr eerschte Feerderfaase Laiteri vun eme Foorschigsprojäkt zum Theema „Kunst-Held versus Kriegs-Held. Heroisierung durch Kunst im Kontext von Krieg und Frieden in der Frühen Neuzeit“ (Mitarbaiteri Christina Posselt-Kuhli) gsii, in dr zwoote Projäktfaase het si ne chunschthistoorisch Projäkt iber „Grazia und Terribilità: Charismatisierungen des Künstlers als Phänomen des Heroischen in der frühen Neuzeit“ (Mitarbaiteri Jennifer Krieger) un zäme mit em Achim Aurnhammer un em Ronald W. Asch s Projäkt „Synthesen. Online-Kompendium und Handbuch „Helden – Heroisierungen – Heroismen““ in Kooperation mit dem OES (Open Encyclopedia System), am CeDiS, FU-Berlin, d Laitig doodervu het si au iun dr dritte Feerderfasse (syt 2020 zäme mit em Ralf von den Hoff).
Si foorscht zue dr iteliänischi un dytsche Chunscht vu dr frieje Neizyt, dr Moolerei z Dytschland im 17. Jorhundert, zue dr Antikerezäpzioon im Itaalie vum 16. Jorhundert, dr Chunschttheory un dr Chunschtliteratuur vu dr frieje Neizyt, dr Gschiicht vu dr Chunstgschiicht / Wisseschaft im Internet zue dr Rezäpzioon vum Ovid un dr mytholoogische Schrifte vu dr Renaissance.
Fir iri Publikazioon Antikenbild und Kunstanschauungen des Neapolitanischen Malers, Architekten und Antiquars Pirro Ligorio (1513-1583) het si anne 2002 dr Hans-Janssen-Bryys vu dr Akademy vu dr Wisseschafte z Göttingen iiberchuu. 2013 het si dr Instructional Development Award (IDA) vu dr Uniwersiteet Fryburg iiberchuu fir s Lehrkunzäpt Wisse im Prozäss: „Kollaborativ erstellte Online-Publikationen von Studierenden an der Universität Freiburg“.
Am 25. Meerz 2022 isch d Schreurs-Morét zur Represäntanti vu dr Beruefsgruppe Hoochschuele un Foorschigsinschtitut im Dytsche Verband fir Chunschtgschiicht (Deutscher Verband für Kunstgeschichte, bis 2022: Verband Deutscher Kunsthistoriker) gwehlt woore.
Innerbraz
Innerbraz ischt a Gmuand im Bezirk Bludaz (Region Klostertal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Innerbraz lit im Kloschterdal an dr Alfenz uf 708 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 13,7 % Landwirtschaftsfläch, 50,4 % Wald, 25,9 % Alpa, 1,0 % Sidlungsfläche und 9,0 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Innerbraz ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1282.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Innerbraz ischt sit April 2019 dr Hans Peter Pfanner.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Innerbraz khört zum Bodeseealemannisch.
Gommersdorf
Gummerschdorf (frz. Gommersdorf, dt. Gommersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gummerschdorf lijt ìm Sundgöi, zeh Kilometer weschtlich vun Àltkìrech. Dur dr Bànn verlöift dr Rhin-Rhône-Kànàl. Nochbergmeine vun Gummerschdorf sìn Büethwiller ìm Norde, Hàgebàch ìm Oschte, Ballerschdorf ìm Sìdoschte Dàmmerkìlch ìm Sìde un Wolferschdorf ìm Weschte.
Gschìcht
Gummerschdorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1188 àls Gumirsdof (1317 Gummersdorf).
Verwàltung
vun Gummerschdorf ìsch. Gummerschdorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gummerschdorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Der Engel, der seine Harfe versetzte
Der Engel, der seine Harfe versetzte ischt a deitscher Schbiilfilm en Schwarz-Weiß us-em Jôhr 1958 vom Regisseur Kurt Hoffmann. S Drehbuach hend zamma dr Heinz Pauck ond dr Günter Neumann gschriiba. Des beruaht uff-em gleichnamiga Roman vom Charles Terrot. Dr Franz Grothe hôt d Musik beigschdeiret. Dia Tekscht vo de Liadr, wo en sellem Film gsonga werdet, hôt dr Günter Neumann vrfasst. En dr Bundesrebublik Deitschland isch der Stroifa zom erschda Môl am 12. Februar 1959 ens Kino komma.
Handlong
Dr Josua Webmann ond sei Lehrleng Klaas betreibet en-ra kloina Stadt an dr Nordseekischde a Pfandleihe, wo mr abr au noh ällerloi Krimskrams kaufa kôô. A-ma scheena Dag daucht en deam Lada a wonderschees Mädle auf, wo uff dia zwoi Manna wia a ibrirdischs Wesa wirkt. En ihrem Gepäck hôt-se a goldena Harf, wo-se beleiha will. Dr Pfandleiher ond sei Stift fihlet sich wia vorzaubret ond glaubet, dass des weibliche Wesa a Engl sei muaß, wo grad uff dr Erde Urlaub macht. Ab jetzt vrendret sich so nôch ond nôch des Leaba vo selle zwoi.
De meischde Ôôbet vrbrengt dr Klaas em ertlicha Jugendklub, so au heit. Des englsgleiche Mädle, wo am Middag bei-nem en dr Pfandleihe gwäa ischt, ischt seira Eiladong gfolgt ond fendet sich au em Klub ei. Wia nô dia zwoi mitnander danzet, merkt dr Klaas, dass des Danza vo Môl zo Môl besser bei-em klappt. Ganz feaderleicht schwebt’r mit-em Engl ibr dui Danzfleche, dass de andre Bsuacher ganz baff send. Sogar de schee Lissy, wo bisher nix hôt vo-nem wissa wella, wirft uff oimôl a Aug uff-en.