cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bonaduz
Vercheer
Wäge dr vilfältige Topografy mit Bärge, Tääler und stotzige Tobel findet me z Bonaduz vil inträssanti Bouwärch vom Vercheer. Bis is 19. Joorhundert sind vo Bonaduz über d Bonaduzer Höchi (uf romanisch Sigl Ault) uf Versam und is Safietaal nur schmali Soumwääg ggange. Die alti Brugg über d Rabiusa isch töif im Tobel unde gsi, i dr Nöch ivo dr Burgruine Sculms. Ane 1829 isch under der Leitig vom Bauinscheniör Richard La Nicca für di erschti Faarstrooss uf Versam e tekti Holzbrugg sibezg Meter über der Rabiusa bout worde. E Boumeischter us Bonaduz het se über d Schlucht gleit, und d Gmainde Bonaduz und Versam hend s Holz derfür gratis gliferet, wil die Brugg für si vil Vordeil procht het. Die erschti grossi Brugg übers Versamertobel isch am 28. Mai ane 1896 zämeproche, und derno het der Kanton Graubünde im Joor 1897 vo dr Firma Bosshard & Cie. z Näfels e nöji, eleganti Brugg us Yse lo boue. Die Faarstross, wo ane 1880 und 1881 vo Bonaduz ad Rabiusa dur d Felswänd höch über der Rhyschlucht bout worden isch, het drü Dunnel, Spitzcheerine, Schteischlaggaleriie und Muure und goot über d Rabiusa sid 2012 mid ere bessere Brugg us Stahlbeton, wo grad näbe der alte Ysebrugg stoot. Über der prächtige Schlucht vo dr Ruinaulta isch am Islabord en Ussichtsplatz a dr Strooss. Dä schmal Wäg, wo a sänkrächte Felswänd verby goot, isch as eini vo de spektakulärschte Ruute im Bünderland bekannt.
D Kantonsstroos vo Chur und Domat/Ems is Domleschg goot bi Rychenau mid ere alte Brugg vo 1881 über de Rhy und mit ere andere Brugg, ere elegante Ysekonstrukzioon, über de Vorderrhy und chunt bi Isla uf Bonaduz übere. Das isch e Streki vo der alte Iteliäänische Strooss über de Splüge und dr San Bernardino. Bis id Zyt vo de Napoleonische Chrieg sind bi Rychenau über de Rhy und de Vorderrhy grossi Holzbrugge gsi. Der Holzboumeischter Johannes Grubenmann het se ane 1757 gmacht gha, und im Alpechrieg ane 1799 sind die vo de französische Soldate abebrennt worde. Di nöji schöni Holzbrugg bim Schloss isch 1880 verbrunne.
D Baanline vo de Räätische Baan chunt vo Domat/Ems mit ere sältene, 150 Meter lange Gidderbrugg vo Yse us em Joor 1895 übere Hinderrhy id Bonaduzer Isla. Grad noch dr Brugg zweigt under em Hügel Bot Dagatg d Baanlinie id Surselva und ufe Oberalppass, wo bi Farsch über de Vorderrhy goot und sid 1904 in Betriib isch, vo dr Albulalinie über Thusis ab, wo scho ane 1896 eröffnet worden isch und bi Bonaduz en Baanhof het. Zum die Strekine besser chönne z befahre, het di Räätisch Baan en nöji Brugg über de Hinderrhy, grad näb dr alte, historisch wärtvolle Ysebrugg bout, und die alti sell als zwöiti und als Boudänkmol erhalte blybe. Im ene Architekturwettbewärb het me usegfunde, weli Form di nöi Brugg sell ha; es isch die mit em romanische Projäktname Sora giuvna, was uf Dütsch di jüngeri Schwöschter heisst. Das isch denn scho di sächsti Brugg a dere vercheersgeografisch guete Stell.
Dr Baanhof vo Bonaduz wird sid em Joor 2004 vo dr Räätische Baan sälber nümm als aktivi Stazion bruucht. Drum het mit Hilf vo dr Gmeind der «Verein Tampffründ vo dr Räätische Baan», wo am 19. Nofämber 1977 gründet worden isch zum di alte Tampflokine und anders historischs Material vo dr RhB z erhalte und vorzfüere, im alte Baanhofgebäu es Zäntrum für syni Dienscht ygrichtet. A dr Generalversammlig vom 23. Juni 2012 het dr Verein, wo vil Mitglider i dr Schwiiz und im Usland het, pschlosse, är bhalti syni Gschäftsstell im Baanhof z Bonaduz und well wyter im Uftrag vo dr RhB de Baanchunde hälfe und vo do us d Fahrte mit historische Züüg organisiere; das macht er zäme mit em Verband historic RhB, wo 2003 gründet worden isch. D Benützer vo dr Baan findet dank däm am Baanhof no jetz feschti Öffnungszyte und e Reiseservice und im bsundere historische Wartsaal e Kafistube, und dank em Verein cha di Räätischi Baan d Stazion immer no als «bediente Baanhof» uffüere. D Perron vom Baanhof het di Räätisch Baan 2014 neu gmacht, zum de Vorschrifte vom Gsetz für d Glychstellig vo Behinderte grächt z wärde. S Perron het es neus Dach übercho, wo wägem Konstruktör, em Inscheniör Walter Bieler vo Bonaduz, dr Name «Bieler-Dach» übercho het. Settegi Techer bout di räätischi Baan wie nes Marggezeiche bi vilne Stazione vo dr Albulalinie und au a dr Linie is Prättegä. Bim Baanhof z Bonaduz het d RhB e Stazion vo irem Baanfunknetz. Dr Presidänt vom Tampfverein, das isch sid 2012 dr Christian Meyer, het au d Leitig vom Personal vom Baanhofbüro, dr Vizepredsidänt leitet dr Betrib im Baanhof und dr Chundedienscht. Dr Verein vo de Tampffründe het sid am Joor 2011 en eigeni Internetsyte: «dampfvereinrhb.ch» und isch jetz au uf Facebook.
Im internazionale Vercheersnetz isch d Strooss A 13 wichtig, wo vo Sammergreete und Chur bis uf Rychenau en Autobaan isch und vo Bonaduz a und über Andeer und zum Vogelbärg als Autostrooss gilt. Si wird immer wider als Uuswychruute bruucht, wen d Gottertstrooss mol wider gschpeert isch. Die modärni grossi Strooss isch bout worde, zum de starch Vercheer um s Nodleöör vo de alte Rychenauer Brugge und um di schmale Dorfstroosse vo Bonaduz bis Thusis umezleite; a de Tääg mid psunders grossem Vercheer sind bis 1964 mängmol füfzäätuusig Auto dur d Dörfer im Domleschg gfahre. D Autostrooss chunt bi Isla über de Hinderrhy uf s Piet vo Bonaduz. Grad noch dr Rhybrugg, won e Balkebrugg us Beton isch, lyt d Bonaduzer Uusfaart, weneli spöter im Süde vom Gmaindbann dr Plazzas-Dunnel, und denn goot d A 13 nomol mit ere Brugg über de Hinderrhy, vo Bonaduz us zrugg is Gmaindpiet vo Domat/Ems, und denn grad in Isla Bella-Dunnel uf Rootebrune i de Regioon Viamala hindere.
Bim Baanhof vo Trins stoot sid 2010 en Fuessgängerbrugg über de Vorderrhy, wo Punt Ruinaulta heisst. Es isch ä modärni Hängebrugg mit Betonpfyler, und si isch 105 Meter lang.
Wirtschaft
Infrastruktur Weschtlech vom Dorf Bonaduz stoot bi Caumas a dr Versamerstrooss es grosses Underwärch, wo für d Stromversorgig vom Bünderland und au vom Underland e zentraali Funkzion het. Im Zooneplan het d Gmeind für dä Zwäck es grosses «Spezialgebiet für Energyverteiligsalaage» feschtgleit. D Leitig vom Betriib im Underwärch lyt bi dr Axpo Hydro Surselva AG. Vo Bonaduz us loufe Hochspannigslaitige zu anderne grosse Schaltstazione vo dr Oschtschwiiz, uf Tavanasa i dr Surselva, uf Rootebrunne und Sils im Domleschg, uf Montlige, Winkle und Rüthi im Kanton Sanggalle und zum Underwärch Breiti bi Birchwyl i dr Zürcher Gmaind Nüereschtoorf. D Leitig vo Bonaduz übere Gunggelspass uf Pfäfers, dur s Taminataal und em Walesee noo is Underwärch Breiti isch ane 1964 die erschti grossi Stromleitig vo dr Schwiiz gsi, wo mit Höchschtspannig betribe worden isch.
Di Räätisch Baan het es Underwärch zum iry Züüg aztrybe bi Bonaduz im Farsch grad näbe der Vorderrhybrugg vo dr Surselvastreki.
Industry Z Bonaduz isch sid 1967 e grossi Firma für Medizinaaltechnik, d Hamilton Bonaduz AG, mid öpe 800 Arbetsplätz.
Turismus Im Gmaindbann vo Bonaduz isch dr Psuech vo dr Naturlandschaft im Bärgsturzwald und a der Ruinaulta beliebt, und dur d Rhyschlucht cha me e rassegi Bootsfahrt mache, wo bis is Farsch bi Bonaduz goot. Au bi dr langsame Fahrt mit de Züg vo dr Räätische Baan chunt me dur die grandiosi, wildi Landschaft. S Rhytaal het i dr Umgäbig vo Bonaduz es ganzes Netz vo Wanderwääg, mit meh als eme Dotzed Ruute, a d Rhymündig abe, id Ruinaulta ufe, dur s Safietaal und über d Rhäzünser Höchi ufe Heinzebärg.
Jungi Mundart 84
Jungi Mundart 84, dailwys au Jungi Mundart 85, het e Wettbewärb fir alemannischer Dialäktliteratur vu Sidbade ghaiße, wu anne 1984 vu dr Muettersproch-Gsellschaft uusgschriibe wooren isch.
Wettbewärb
Ufgruefe woore zue däm Wettbewärb het mer im Verainsheftli Alemannisch dunkt üs guet (Heft I/II 1984), Yysändeschluss isch dr 31. Dezämber 1984 gsii. Dr „Arbeitskreis Alemannische Heimat“ im Fryburger Regierigsbresidium het dr Wettbewärb finanziäll unterstitzt.
Dailnee hän alli chenne, wu 1950 oder speter uf d Wält chuu sin un im „badisch-alemannische Biet“ gwoont het. Uusglobt wore isch dr Bryys in drei Kategorie: Prosa, Lyrik un Lied. Mer het pro Sparte zwee Bydreg chenne yyschicke, e jede Bydrag het nume zwoo Syte derfe lang syy.
In e jedere Sparte isch en eerschte, en zweete un en dritte Bryys uusgschriibe woore, dr 1. Bryys isch mit 2.500,– DM verbunde gsii, dr 2. Bryys mit 1.500,– DM un dr 3. Bryys mit 1000,– DM. Derzue het s au Feerderbryys gee.
D Bryysverleiig isch uf dr Mitgliiderversammlig vu dr Muettersproch-Gsellschaft im Kurhuus z Ditisee gsii. D Bryysdreeger hän deert au iri Täxt vorglääse.
Breslau
Breslau (polnisch Wrocław) isch e Stadt im süüdweschtliche Poole, Region Schleesie.
Gschicht
Ab 1200 sind tüütschi Sidler us em Weschte da ane choo, und Wortizlawa isch naadisnaa zu Breslau woorde. Ab 1261 hät d Stadt s Rächt vo Magdeburg übernaa. Nach em Tood vom letschte Piaste-Herzog 1335 isch Schleesie a Bööme graate. Wo Bööme 1526 vo de Habsburger ggeerbt woorden isch, sind aso au Schleesie mit Breslau a Ööschterrych choo. Nach em Eerschte Schleesische Chrieg zwüsched Prüüssen und Ööschterrych isch de grööscht Täil vo Schleesie 1742 a Prüüsse choo. Sit 1871 hät Breslau drum zum Tüütsche Rych ghöört. 1945, nach em Zwäite Wältchrieg, sind praktisch ali Breslauer verjagt woorde, und sit doo ghöört die Stadt zu Poole. Uusgsee tuet si zwaar alewyl na wie-n-e tipischi oschttüütschi Stadt, aber rede tuet deet chuum me öpper Tüütsch – d Stadt isch nach 1945 mit Poolen und Ukrainer nöi bevölkeret woorde.
Burlioncourt
Burlioncourt (ditsch 1915-18 und 1940-44 Burlingshofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geografie
Burlioncourt lijt 41 Kilometer sìdeschtlich vun Metz und 34 Kilometer nordeschtlich vun Nancy uf re Heche zwìsche 207 und 307 Meter ìwer em Meeresspiegel.
Gschìcht
Burlioncourt ìsch zum erschte Mol gnannt wore ànne 1266 àls Bruilloncort.
Verwàltung
vun Burlioncourt ìsch. Burlioncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
John Cranko
Dr John Cyril Cranko (* 15. Augschte 1927 z Rustenburg, Sidafrika; † 26. Juni 1973 uf eme Ruggflug us dr USA) isch e britische Danzregisseur un Choreograf gsii. Är isch ab 1961 Laiter vum Stuegerter Ballett gsii, wun er innerhalb vu wenig Johr zue aire vu dr wichtigschte Ballettkompanie uf dr Wält gmacht het.
Lääbe un Wirke
Dr Cranko het zerscht z Kapstadt studiert. Anne 1946 isch er uf London gange un isch Mitgled vum Sadler's Wells Theatre Ballet wore. Syni Inszenierige hän si dur e klari dramatischi Struktur uuszaichnet. Anne 1947 het er fir s Sadler's Wells Ballet e Choreografy zue s Debussys Children's Corner gmacht, wu fir Ufsää gsorgt het.
Di erschte große Erfolg mit däre Druppe het dr Cranko 1949 mit Beauty and the Beast ghaa, 1951 mit Pineapple Poll un Harlequin in April. 1955 het er fir d Pariser Opere La Belle Hélène choreografiert. Syni erscht änglisch Ballettuffierig fi e ganze Obe het er 1957 mit Der Pagodenprinz ghaa. Wel er wäge sognännte „homosexuelle Vergoh“ aazaigt woren isch, het s d Svetlana Beriosova, e Dänzeri am Royal Ballet, ire Vater Nicolas Beriosoff um Hilf bätte, wu dodmol Ballettmaischter am Stuegerter Ballett gsii isch. Dr Berisoff het derfir gsorgt, ass dr Walter Erich Schäfer, dr Intendant vum Wirttebärgische Staasttheater, dr Cranko 1961 zum Diräkter vum Stuegerter Ballet gmacht het. Dr John Cranko het z Stuegert e Gruppe vu begabte Dänzer*ne um si gsammlet, u. a. d Marcia Haydée, dr Egon Madsen, dr Richard Cragun, d Birgit Keil un d Susanne Hanke.
Choreografie vun em z Stuegert sin zem Byschpel 1962 Romeo und Julia noch em William Shakespeare gsii, 1965 Onegin noch em Alexander Puschkin. 1969 isch Der Widerspenstigen Zähmung noch em Shakespeare chuu, 1970 Brouillards, 1971 Carmen (mit Musik vum Wolfgang Fortner un em Wilfried Steinbrenner) un schließli 1973 Spuren. Em Cranko syni Choreografie hän arg byydrait zum sognännte „Stuegerter Ballettwunder“, wu anne 1969 mit eme Gaschtspiil an dr Metropolitan Opera z New York aagfange het. Gschichte nuanciert z verzelle, syni klare dramatische Strukture un di usserordeli Art un Wyys, wien er d Chunscht vum Pas de deux beherrscht het, hän s Publikum z New York erorberet. Anne 1971 het er z Stuegert e Ballett-Schuel mit Internat grindet. D John Cranko-Schuel isch hite Ballettschuel vum Wirttebärgische Staatstheater un au Berufsfachschuel un Staatligi Ballettakademy.
Dr John Cranko isch am 26. Juni 1973 uf eme Ruggflug vun ere erfolgryche USA-Tournee uf Dublin gstorbe. Sy Grab isch uf eme chlaine Fridhof bim Schloss Solitude z Stuegert. Zur Fyyr vu sym 80. Geburtsdag im Augschte 2007 het s Stuegerter Ballett s Cranko Festival 2007 veraastaltet, e Veraastaltigsraie z Stuegert. No ihm isch d John-Cranko-Gsellschaft gnännt.
As Choreologi un Ballettmaischteri het d Georgette Tsinguirides em Cranko sy Wärch mittlerwyli an e baar Generatione vu Dänzer*ne wytervermittlet: Nit nume bim Stuegerter Ballett, nai, au wältwyt bi iber 30 andere Ballett-Compagnie. Alli große Wärch, wu dr Cranko z Stuegert gschaffe het, het si in dr Benesh Movement Notation ufzaichnet, ere bstimmte Danzschrift.
Im April 2020 isch dr Roman Seelentanz – John Cranko und das Stuttgarter Ballettwunder vum Thomas Aders as Podcast uusechuu. In 27 Episode wird dodin s Lääbe vum John Cranko dargstellt,doderfir het dr Autor di persenlige Erinnerige vu Dutzede vu Zytzyyge uusgwärtet, dodrunter die vu dr Hauptdänzer*ne vum John Cranko, wie d Márcia Haydée, dr Richard Cragun, dr Egon Madsen un d Birgit Keil.
Claire Goll
D Claire Goll (geb. Clara Aischmann) (* 29. Oktober 1890 z Nürnberg; † 30. Mai 1977 z Bariis) isch e dütsch-franzöösischi Schriftstellere und Schurnalistin und d Frau vom Dichder Yvan Goll gsi.
Lääbe und Wärk
Im Joor 1911 het d Clara Aischmann dr spööter Verleeger Heinrich Studer ghürootet und het mit em z Leipzig gwoont. Im Mai 1912 isch iiri Dochder Dorothea Elisabeth (Doralies) Studer uf d Wält choo. 1916 isch si as Pazifistin in d Schwiz emigriert, wo sie an dr Uni Gämf gstudiert het. Si het sich in dr Friidensbeweegig angaschiert und het as Schurnalistin afo schaffe. 1917 het si dr Dichder Yvan Goll kennegleert. Andi 1918 het si en Affääre mit em Rainer Maria Rilke ghaa. Si si Fründ bliibe bis dr Rilke gstorbe isch.
Im Joor 1918 isch iire erst Gedichtband Mitwelt erschiine und dr Gschichdeband Die Frauen erwachen. Mit em Yvan Goll isch si 1919 uf Bariis gange, wo die bäide 1921 ghürootet häi. Iiri Erzäälige, Gedicht und Romään si au uf Franzöösisch erschiine. Iiri Gedichtbänd Poèmes d'amour (1925), Poèmes de la jalousie (1926) und Poèmes de la vie et de la mort het si zämme mit iirem Maa as Wächselgsang vo dr Liebi gschriibe.
D Claire und dr Yvan Goll, wo bäidi jüdisch gsi si, si 1939 wo dr Zwäit Wältchrieg aagfange het, vor de Nazionalsozialiste ins Exil uf Nöi York gflüchdet. Erst 1947 si si wider uf Bariis zrugg, wo dr Yvan Goll 1950 gstorbe isch.
Dampfmaschine
E Dampfmaschine im ängere Sinn isch e Cholbewermi-Chraftmaschine, das heisst e Maschine, wo d Energii, wo im heisse Dampf enthalte isch, mit eme Cholbe deilwiis in mechanischi Arbet umwandlet. I der Technikgschicht sin Dampfmaschine früener meischtens mit Chohle als Brennstoff betribe worde.
Claire Goll
Lääbe und Wärk
Noch em Dood vo iirem Maa het sich d Claire Goll immer mee um sis Wärk afo kümmere und het drbii Teggst manipuliert und Daate gfelscht. Iire autobiografische Romään Der gestohlene Himmel (1962) und Traumtänzerin (1971) häi kuum Beachdig gfunde. Fiire Händel mit em Paul Celan, wo as „Goll-Affääre“ bekannt worden isch, het mee Ufseä erregt. D Goll het im Celan vorgworfe, er häig dr Yvan Goll blagiiert. Es isch aber uusechoo, ass das nid woor gsi isch.
Dampfmaschine
As Dampfmaschine im wiitere Sinn chann umgangssprochlig au jedi anderi Maschine verstande wärde, wo diräkt oder indiräkt mit Dampf adriibe wird. Das si Chraftmaschine, Dampfturbine und au anderi dampfaadriibeni Arbetsmaschine. Mänggisch wärde au dampfaadriibeni Dransport- und Verchehrsmittel, Landmaschine und sogar gwüssi Apparät as Dampfmaschine bezeichnet.
Claire Goll
Lääbe und Wärk
Au iiri Memuare ''Ich verzeihe keinem. Eine literarische Chronique scandaleuse unserer Zeit (La Poursuite du Vent'', 1976) het Ufseä erregt. D Goll isch 1977 gstorbe und isch uf em Bariiser Friidhoof Père Lachaise begraabe worde. Uf iirem Graabstäi isch e Zäichnig vom Marc Chagall. Sit iirem Dood intressiere sich d Litratuurwüsseschaftler und Zithistoriker wider mee für iire Noochlass.
Dampfmaschine
In däm Artikel wird dr Begriff Dampfmaschine nume im ängere Sinn für Cholbechraftmaschine bruucht.
Wirkigswiis von ere Cholbedampfmaschine
D Cholbedampfmaschine setzt die thermodynamischi Energii vom Dampfdruck us Dampferzüüger in mechanischi Rotationsenergii um. Drbii bewegt sich e Cholbe im Zylinder, wo drzue ghört, hin und här, er füehrt en oszillierendi Bewegig us. D Rotationsbewegig isch aber hüfig praktischer wenn mä mechanischi Energii wott benutze und so muess die oszillierendi Bewegig in e Rotationsbewegig umgwandlet wärde.
Di Hii-Bewegig vom Cholbe wird mit em Druck vom Dampf as Arbetstakt usgfüehrt. D Bewegung zrugg wird äntwäder mit dr gspiicherete Rotations-Schwungenergii usgfüehrt oder isch au en Arbetstakt, wo dr Dampfdruck währed dr Ruggwärtsbewegig uf d Undersiite vom Cholbe wirkt.
D Dampfzuefuehr in dr Zylinder wird vom ene Schieber gstüürt. Dr Cholbe wird mit em Druck zerst noch unde bzw. in d Richtig vo dr Kurbelwälle verschobe. D Linearbewegig vom Cholbe wird mit eme Chrüzkopf und eme Pleuel as Koppelgliid am Kurbelzapfe vo dr Kurbelwälle in e Rotationsbewegig umgsetzt. S Pleuel schiebt denn im eisiitige Bedriib mit dr Rotationsenergii, wo im Schwungrad und in dr Kurbelwälle gspiicheret isch, dr Cholbe wider us dr undere Lag linear zrugg in siini oberi Usgangsposition.
Die atmosphärischi Dampfmaschine
In ere atmosphärische Dampfmaschine wird dr Zylinderruum under em Cholbe mit Wasserdampf gfüllt. Im nechste Arbetstakt wird Wasser in dr Zylinder iigsprützt, so dass dr Wasserdampf abchüehlt und drbii kondensiert. Es wird en Underdruck erzügt, so dass dr Cholbe vom üssere Atmosphäredruck in dr Zylinder druckt wird. Für d Bewegig vom Cholbe in die andere Richdig wird s Dampfventil ufgmacht und e Schwungmasse, wo am ene Hebelarm, em sogenannte Balancier, agmacht isch, stosst dr Cholbe zrugg.
Dr bekanntist Verdräter vo dere Bauart isch die atmosphärischi Dampfmaschine vom Thomas Newcomen vo 1712 aa. Die Dampfmaschine si vor allem in Chohlezechene iigsetzt worde, zum s Grundwasser uusezpumpe. Dr exergetisch Wirkigsgrad vo dere Maschine isch under 1 % gläge.
D Niiderdruckdampfmaschine
Bi dr Niiderdruckdampfmaschine wird dr Dampf mit eme liichte Überdruck von e baar 100 mbar iigfüehrt. Im Gegesatz zur Newcomen-Dampfmaschine wird nit nume bi dr Kondensation, sondern au bim Fülle vom Zylinder Arbet verrichtet. Das erhöht d Leistigsfähigkeit und isch dr Usgangspunkt für d Wiiterentwicklig vo dr Dampfmaschine zu höchere Dampfdrück gsi. Die bekanntiste Verdräter vo dere Bauart si d Dampfmaschine vom James Watt vo öbbe 1769 aa gsi.
D Verbunddampfmaschine
E Verbunddampfmaschine oder Mehrfach-Expansionsmaschine isch e Dampfmaschine mit mindestens zwei Arbetseiheite, wo in dr Dampfrichdig nochenander gschaltet si und mit verschiidene Drück schaffe, dr höchst in dr erste und dr niidrigst in dr letzte Eiheit. Das bringt e besseri Usnützig vo dr Energii, wo im Dampf enthalten isch und dorum si d Verbunddampfmaschiine günstiger im Brennstoff- und Wasserverbruuch. D Maschine wird aber sehr vil grösser und schwerer und isch dorum nume in stationäre Installatione oder in Schiff iigsetzt worde.
Gschicht
Der praktisch Iisatz vo der Dampfmaschine isch am Afang chronologisch folgendermasse abglauffe:
Konrad von Würzburg
Dr Konrad vo Würzburg (* zwüsche 1220 und 1230 z Würzburg; † 31. August 1287 z Basel) isch e dütsche Lüriker, Epiker und didaktische Dichter us bürgerligem Huus gsi.
Mä het en uf Latiinisch as „vagus“ (faarende Sänger) bezäichnet, uf Dütsch häisst er vilmol nume „Mäister Konrad“. Es isch nid sicher öb er sich, won er us em Fränkische furt isch, e Zit lang um Kleve ume ufghalte het. Dr letscht Däil vo sim Lääbe het er z Basel gläbt. Er isch in dr Magdalenekapälle vom Basler Münster begraabe.
Dr Konrad het im Ufdraag vo sine Gönner näbe chliinere lürische Wärk au e Hufe gröösseri gäistlig-legendäri und historischi-saagehafti Wärk im „blüemlede Stil“ verfasst. (Dr Heinrich vo Meisse, gnennt Fraueloob, het in sinere Dootechlaag von ere „gviolierti [veieli-] blüete kunst“ gschwätzt). Si Dichdig umfasst fast alli literarische Gattige und Stoff vo sinere Zit. Für d Mäistersinger vom Spootmiddelalter isch dr Konrad äine vo de "Zwölf alte Mäister" vom Minnesang gsi.
Kleiner Laufen bei Laufenburg
Dè Chlynè Lauffè bi Laufèburg isch èmòl è Stromschnèllè am Hochrhy unterhalb vo dè Laufèbrugg zwische de Städt Laufeburg (Schwiz) und Laufeburg (Dütschland) gsi.
Dè Nammè Chlynè Lauffè hèt dè Katarakt für d Unterscheidig zum Grossè Lauffè (Rhyfall) un zum Mittlerè Lauffè (Ettiker Lauffè). I dè Johr 1903 bis 1908 isch dè Chlyne Lauffè zu dè Vobesserig vo dè Schiffbarkeit un zum Chraftwärchsbau gschprèngt worde.
Gschichtè
Bis zum Bau vom Chraftwärch Laufèburg 1908 isch d Stromschnèllè bi Laufèburg nõch èm Rhyfall dè imposanteschte Lauffè am Hochrhy gsi. S Flussbett isch dõ zwǜschè dè Felsè uff 12 bis 13 Meter Breiti ygèngt gsi, wa zuè nèm Bruggèschlaag in Form vo dè Laufèbrugg graadzuè uffgforderèt hèt.
Flurnämmè un Topografy
Lauffè bedüttet «Wasserfall, Wasserstrudel, Stroomschnèllè». Uffgrund vo dè seltènè Naturformationè sin aber au für vill einzelni Felsè, Wirbel, Strudèl un suschtigi Bsunderheitè Nämmè vogää worrè. Asè hèt’s im Flussbett dè prismatischè Rote Fluè Felsè gha, wo a mengs Floß zerschellt isch. 1851 hèt è großes Floß èn Deil vom Flüè abdrait. Witer hèt s dè Lauffèfelsè gää, wo nu bi Nidrigwasser z sää gsi isch, un dè Oftringerfels, uff dèm obberhalb annedubaki d Ruinè Oftringè gschtandè isch. Uff èm Lachsfang hèt dè Nammè Lachsloch hygwisè. Jedi vo dè fescht inschtallyrtè Salmèwaagè hèt iren eignè, vo dè Örtlichkeit inschpiryrtè Nammè gha, öppè: By dè Schnelli, s Gruusè, i dè Höll, d Todtè Waag odder im Trybè Wägle. D Todtè Waag isch am glychnammigè Wirbel glègè, wo agschwemmts Matriaal un au Vosoffeni im Wirbel bis zum nägschstè Hoch- odder Nidrigwasser feschtghaltè hèt. Druus isch d Saag entschtandè, dass d Seelè vo dè Abgsoffènè èrscht denn erlöst wörred, wenn si freichömmed.
Witer nidsi isch d Schlucht glègè, eini vo dè beidè Sitè mit scharfkantigè Gneisfelsè gsäumti Èngi, wo d Wassermassè bi Hochwasser bis zu 17 m hoch angschtaut wärrè hèt chönnè. Bi Nidrigwasser hèt mò mit Balchè d Stell übberquerè chönnè.
Abbildungè i dè Gschichte un i dè Kunscht
Abbildungè vom Lauffè git s sit èm Mittelalter, Chronikè un Gschichtswärch hèn yn abbildèt. Spôter hèt diè Naturszenery villnè Künschtler gfallè, öppè im William Turner, Hans Thoma, Wilhelm Fridrich Gmelin, Schönlèbèr Guschtav, Hans Rahn, Louis Achille Saugy (1863–1931) odder Myles Birket Foster.
Zu dè spôtèrè Lichtbilddokumänt ghöred au d Wärch vom Fotografè Hermann Walter, wo-n-èr im Johr 1900 uff Aaregig vom Geolog Albert Heim aagfèrtiget hèt.
Uuglücksfäll
1793 isch dè Èngländer George Samuel Browne un sin Fründ bim Vosuèch vouuglückt, dè Lauffè mit èm Weidling z befaarè.
Clown
E Gloon isch en Artist. Si Kunst isch s, d Mensche zum Stuune, Noochdänke und au zum Lache z bringe. Dr Begriff Gloon chunnt vom änglische Clown (und das isch äntwääder vom lat. colonus für „Buureglunggi“ abgläitet oder vom altnordische klunni mit dr gliiche Bedütig).
Die chrankhafti Angst vor Glöön wird as Coulrofobii bezäichnet.
Tiraspol
Tiraspol (, 🇷🇺, ) isch d Hauptstadt vor international nid annerchenntä de-facto-Staat Transnistrie.
Mit 150'000 Iwohner (2010) isch si di zweitgrössti Stadt vo Moldawie.
Si ligt äm Fluss Dnister und öppä 5km vor zweitgrösstä Stadt von Trasnistrie, Bender, entfernt. Zämä hei si öppä 350.000 Iwohner.
Tiraspol isch 1792 gründet worde.
Schwoißfuaß
Schwoißfuaß isch a 1979 vom Alex Köberlein gegrindete Rockgrupp gwä, wo Lieder mit schwäbische Text gsonga hot. Als ihr greeschdr Hit gilt Oinr Isch Emmr Dr Arsch.
Noch siba Johr hot sich die Grupp uffglöst. 1996 sin se na no uff ra Revival-Tour gwä. A weitere Tour soll s nemme gebba, weil zwoi Mitglieder von dr Urbsetzung nemme lebet: Jürgen Sulla Bratke (†1987) on André Schnisa (†1999).
Diskographie
Singles:
Naturhistorisches Museum Basel
S Naturhistorische Museum Basel - Archiv vom Lääbe isch e Naturkundmuseum in dr Stadt Basel. Es isch 1821 gründet worde und befindet sich sit 1849 im Museum an dr Augustinergass, wo mä denn eröffnet het. Es behandlet die mäiste Beriich vo de Naturwüsseschafte. Si Ufdraag isch s, die naturwüsseschaftlige Sammlige z erwitere, ufzbewaare, z erforsche, dokumentiere und vermiddle.
D Usstellige
S Museum zäigt Duurustellige über verschiideni Themene uf ere Flechi vo mee as 3'000 m2: Fink & Star (Vögel in dr Schwiz); Bär & Luggs (Süüger in dr Schwiz); Gold & Rubin (Mineralie us dr ganze Wält); Pyrit & Bärgkristall (Mineralie us dr Schwiz & dr Regioon Basel); Höölebäär (us em Jura); Ammonit & Donnerkeil (Verstäinerige us dr Regioon Basel); Füür & Wasser (d Dünamik vo dr Ärde); Dino & Saurier (Dinosaurier und iiri Umwält); Mammut & Seebelzaandiiger (Gschicht vo de Süüger); Dintefisch & Summervoogel (Wirbelloosi Dier); Fisch & Frosch (Fisch, Reptilie & Amfibie us dr Schwiz); Kolibri & Kakadu (Vögel us dr ganze Wält); Quagga & Dodo (Bedroot & usgstorbe); Grottenolm & Fläädermuus (d Wält vo de Höölene)
Dier us dr Regioon und au exotischi Exemplaar si usgstellt. Im Dinosauriersaal bechunnt mä e Rückblick in d Urzit mit Modäll vo usgstorbnige Dier bzw. Fossilie und mä cha verschidnigi Mineralie aaluege. Under Lupene und Mikroskop chönne au chlinsti Lääbewääse sichtbar gmacht wärde.
Sonderustellige, wo naturwüsseschaftligi Frooge im ene zitgmäösse, aktuelle Kontext presentiere, ergänze d Duurustellig, so zum Bischbil mit em Thema «Diefsee» (2007/2008), «Animatus» (e fiktive Chnochebau vo Zäichedrickfiguure, 2008), «D Fliege» (2008/2009).
Im Museum finde e Hufe Veraastaltige, Füerige, Exkursione und Sonderustellige statt. Mä cha au lääbigi Dier beobachte: Honigbiine und e Kolonii vo Blattschniideramäise.
Sammlige
S Museum isch zwar 1821 gründet worde, aber sini eltiste Sammlige göön uf s Amerbachkabinett zrugg. Das isch e sogenannti Wunderchammere us em 16. Joorhundert gsi, wo d Stadt und d Universideet Basel 1661 kauft und em Publikum zuegänglig gmacht häi.
Hüte het s im Naturhistorische Museum Basel mee as 7,7 Millioonen Objekt, und d Sammlige, wo under em Ditel «Archiv vom Lääbe» gfüert wärde, wärde die ganz Zit erwiteret. E Däil vom Mueseum sine Schweerpunktsammlige si äinzigartig und uf dr ganze Wält berüemt.
Forschig
Öbbe 100 Mitarbäiterinne und Mitarbäiter vom Naturhistorische Museum mache an anthropologische, klassische biowüsseschaftlige und paleontologische Forschigsbrojekt mit, wo nazionaal und internazionaal vernetzt si. In dr Anthropologii wärde d Lääbensbedingige und d Chrankhäitsgschicht vo Mensche undersuecht, wo mä d Skelett von ene bi verschiidene Graabige in dr Stadt Basel gfunde het (z. B. uf em alte Spiddalfriidhoof Santihanns). In dr biowüsseschaftlige Forschig lige d Schweerpünkt in dr Süstematik, dr Ökologii und dr Naturschutzbiologii. D Basis für süstematischi Arbäite isch mäistens die äigeni, umfangriichi Sammlig, wo au externi Forscher für iiri Undersuechige bruuche. In dr paleontologische Forschig wärde under anderem Saurierspure in Mexico, wirbelloosi Dier in Meeressedimänt und die dreidimensionali Abbildig vo Mikrofossilie undersuecht.
Geböid
S monumentale Geböid an dr Augustinergass isch vom Archidekt Melchior Berri as Museums- und Universidäätsgeböid in de Joor 1842−1849 baut worde. Es gältet as im Berri si Hauptwärk und er het drfüür dr Eeredokter vo dr Universidäät Basel überchoo. Es isch e seer frües Bischbil vom ene bürgerlige Museum. Es kombiniert Ustelligsrüüm, Bibliothek und Hörsaal und het in dr Schwiz käini Vorlöifer. Im Antree si drei Freske vom Arnold Böcklin.
Läitig
Sit em Johr 2001 het dr Christian A. Meyer d Läitig vom Museum.
Zhuang
D Zhuang lebät z China, usserdäm z Vietnam, z Laos, z Kambodscha, z Thailand und z Malaysia. Vù de rùnd 18,54 Mìllione Zhuang (2010) läbe wältwitt 18 Mìllione in de Volksrepublik China (Elei z Guangxi läbe öbbe 15.000.000 bis 16.000.000 von enä.), 0,35 in de benochberte Länder ùn witteri 0,15 Mìllione ìn de Wält verstreut.
D Zhuang sin entweder Aahänger vo de traditionelle animistische Religion Mo, Taoiste oder Buddhiste.
Lauffen (Ettikon)
Dè Lauffè bi Ettikon, au Ettikoner Lauffè, Kadelburger Lauffè, meischtens au Koblenzer Lauffè un im Voglych zum Rhyfall (Grossè Lauffè) un zum Chlynè Lauffè bi Laufèburg au Mittlerè Lauffè, früèner au Schièssè odder Schussè, isch e Lauffè im Hochrhy i dè Nôchi vo dè Stadt Waldshuèt-Düèngè im Chleggau un dè Schwiz im Aargau.
Benamst isch er nõch Ettikon, èm urschprünglich munzigè Wyler un Ortsdeil vo Kadelburg (Gmeind Küssabärg). Dè Rhy wyst i sellèm Abschnitt è Gfälle vo öppè 2,32 ‰ uff, s Maximum dürft sogar è bitzeli höcher ligè. Obedra isch bi Riete es Naturschutzpeit mit eme alte Sytearm vom Rhy, es heisst «Chly Rhy».
Dè Lauffè bi Ettikon isch è belièbts Uusflugszyl. Dè Lauffè un dè Rhyfall sin diè einzigè nò intaktè Stromschnellè im Rhy zwǜsche Schaffhuusè un dè Rhymündig z Holland. Alli anderè Wasserfäll, Lauffè un Felsèriff sin für d Schifffaart gschprengt odder für Chraftwärch gschtaut bzw. übberbaut worrè. Bi Nidrigwasser sin dõ d Felsè un Blattè vom Muschelkalch im Wasser z sää.
Crinoidèkalchbänk durchziènèd s Geschtei. S Ufer un diè schöö Natur verlockèt scho mengi Schwimmer. Au Kanufaarer unterschätzèd oftmòls d Gfõr vom Riff un d Strudel, èso hèt s dõ scho Todesopfer gää. S Baddè un dõmit au s Befaarè uff dè dütschè Sitè isch dõher vobotè. Dè Rhy bildèt dõ mit der Flussmitti d dütsch-Schwizer Gränz. Am Schwizer Ufer füürt d Baanschtreggi Winterthur-Koblènz vo dè SBB nõch. Dè unteri Uferberych isch sit villnè Johr als Drèffpunkt für FKK-Aahänger bekannt.
S Gebièt isch sit dè Römerzit besidlèt. Zwǜschè dè Mitti vom 1. bis zum 3. Johrhundert hèt s bi Koblènz è Villa rustica gää. 1914 sin bi Grabungsarbètè ei Badeaalaag, importyrte Terra Sigillata un Zigelschtempel zum Vorschy chò. Guèt erhaaltè sin d Grundmuèrè von èm im Johr 371 errichtetè Burgus, wo sich öppè èn Kilometer öschtlich vom hütigè Dorf bim Chlynè Lauffè befundè hèt un dè Nammè summa rapida («(a) dè Schnelli») drait hèt. Èn witerè Wachdurm hèt sich witer weschtlich im Gebièt vo dè Rütenè befundè. Nõch èm Rückzug vo dè Römer im erschtè Johrzeent vom 5. Johrhundert isch diè Gegènd witgehend unbewoont gsi. D Sagè berichtèt von èm Furtübbergang vo dè Keltè un Alemannè.
1963 sin d Dunnelbautè zum Bau von èm Flusschraftwärch aagfangè un au abgschlossè worrè. D Arbètè hèn èn Gegèwärt vo 15 Millionè DM gha. Letschtlich isch dè Chraftwärchsbau ygschtellt worrè, aageblich well diè aufkummendi Atomchraftwärch mee Rendite voschprachè hèn, au d Schiffbarmachig isch niè vowirklicht worrèè. S Gebièt isch mit dè Nr. 3.192 als „Kadelburger Lauffè-Wuètèmündig“ mit 38,5 ha sit èm 9. März 1993 als Nadurschutzgebièt uusgwisè.
Anschlag in Nizza am 14. Juli 2016
A Ààschlàg z Nizza hàt àm Owa vum 14. Juli 2016, gega 22:40, vìel Opfer gmàcht: 86 Menscha sìn umbrocht worra un mehr às 300 Menscha sìn verletzt worra. Dr Terrorischt Mohamed Lahouaiej Bouhlel ìsch mìt'ma Lkw ìn d Litt gfàra, uf dr „Promenade des Anglais“. Gliichzittig hàt'r aui uf d Litt gschossa.
Ruhrgebiet
S Ruhrgebiet isch a Region im dütscha Bundesland Nordrhy-Weschtfaala. Dött leaband 5,4 Mio Lütt. S Ruhrgebiet isch vor allem durch sinne Kohleinduschtrii bekannt woara, wovon hütt numma viil do isch. Hütt isch s Ruhrgebiet a modernes Dianschtleischtungszentrum mit Schuala, Banka, Versichriga und was sus no alls dazuaköhrt. Die alta Kohlemina und die Kokereia sind hütt numeh Ruina, dia zum Toal als Weltkulturerbe gealtand und dai ma oh aluaga ka. Dött giits oh an hufa Arbeitslose.
S Ruhrgebiit isch dr Kern vu dr Rhinische Megalopole un vum Rhi-Ruhr-Agglomeration und wird vu dr Vereinte Natione zue dr grosse europäische Metropole grechnet. Es isch die gröscht dytsch städtisch Agglomeration.
Anschlag in Nizza am 14. Juli 2016
Dr Terrorischt hàt 2 Kilometer làng a so gfàhra, un ìsch schliaßlig vu dr Polizèi verschossa worra.
Opfer
Bi da Züeschàuier vum Fiirwark sìn vìel Tourischta gsìì. D Opfer han verschìedena Nàtionalitäta. Zeh Kìnder gheera zu da Todesopfer.
Teeter
Àm Morga vum 15. Juli 2016 hàt d Zittung Nice Matin veräffentligt àss dr Terrorischt identifiziert worra ìsch: as ìsch dr Mohamed Lahouaiej Bouhlel, ànna 1985 ìn Tunisia uf d Walt kumma, un wo z Nizza gwohnt hàt. Ar ìsch vu dr Polizèi scho bekànnt gsìì, àwer ohna Vermüetung uf Terrorismus un ohna bekànnta Verbìndung mìt em Islàmischa Stààt.
Àls Berüef, ìsch's Lkw-Fàhrer gsìì, un hàt Lìeferunga gmàcht. Àm 11. Juli hàt'r a Renault Midlum glehnt, wo-n'r drèi Tag speeter àls teedliga Wàffa benutzt hàt.
Dr Ìslàmischa Stààt hàt àm 16. Juli 2016 da Terrorààschlàg vìndiziart.
Reàktiona
Scho friaih àm Morga vum 15. Juli hàt dr Präsidant François Hollande verkìndigt àss bsundera Sìcherheitsmàßnàhma ìm Frànkrìch igstellt wara. Vum 16. Juli bis àm 18. Juli 2016 gìtt's drèi Tag Stààtstrüür.
Reaktiona üs Solidarität sìn vu Stààtsdiriganta üs dr gànza Walt kumma.
Burg Neuenstein (Badenweiler)
D Burg Nejestei, au Burg Bade, Burg Badin oder Burg Badewyyler gnännt, sich e Burgruine uf ere Hechi iber em Kurpark vu dr Stadt Badewyyler im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg.
Gschicht
Anne 1122 isch d Burg s erscht Mol gnännt wore. Uusgrabige in dr Burg un uf em Burghigel hän aber zeigt, ass dr Higel scho vor 1122 bsidlet gsi isch. Fund belege, ass d Remer zum Schutz vu Aqua Villas e Kaschtell errichtet gha hän. Speter hän d Alemanne ne Hechburg böue go ihre Biet sichere. Die isch vu dr Franke ibernuu wore. Ab 1122 isch d Burg im Bsitz vu dr Herzeg vu Zährige gsi, si hän si zum Schutz vum Silberbärgböu brucht. Im Johr 1147 isch d Burg as Mitgift in dr Bsitz vu dr Welfe chuu. Dur e Dusch isch d Burg Bade 1157 an d Staufer, 1268 as Erb an d Grofe von Freiburg, 1303 dur Hochzyt an d Grofe von Straßberg chuu. Im 14. Johrhundert sin Ussebfestigunge aagleit wore wäg dr ständigen Strytereie mit dr Nochberherrschafte. Dur Erbschaft isch d Burg 1363 in dr Bsitz vum Firschtehuus Firschtebärg chuu, derno an d Grofe vu Fryybeg un e Zytlang au an d Habsburger. D Burg isch 1409 dur d Soldate vum Humbrecht von Neuenburg, em Firschtbischof vu Basel bschedigt un derno wider ufböue wore. Noch em Konzil vu Koschtanz isch si wider an d Grofe vu Fryybeg zruckchuu. Dur e Schänkig vum letschte Grof vu Fryybeg isch si anne 1444 an d Markgrofe vu Hachberg-Sausenberg chuu un 1503 an d Markgrofschaft Bade. Am 6. April 1678 isch d Burg im Holländische Chrieg vu dr franzesische Bsatzer unter em Marschall Crequi bim Abmarsch gsprängt wore. Dernbo isch si nimi wider ufböue wore. Bis dert isch d Burg dr Bsitz vu dr Burgvegt vu dr Burgvogtei Badewyyler gsi, derno hän die Burgvegt ihre Sitz uf Mille verleit.
Kyburg-Buchegg
Chibberg-Buechi (amtlich Kyburg-Buchegg) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz gsii. Am 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Ätikofe, Ätige, Bibere, Brüggle, Chüttigkofe, Gossliwiu, Hessigkofe, Mülidorf u Schäppech zur noie Gmeind Buechegg fusioniert.
Geografi
Chibberg-Buechi bstoht us dr Dörfer Chibberg u Buechi. Chibberg liit am Nordrand vom Limpachtau, Buechi liit drüber uf em Plateau weschtlich vom Schloss Buechi. D Gmeindsflächi umfasst 62,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 23,2 % Waud, 12,8 % Sidligsflächi und 1,8 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Ätige, Brüggle u Chüttigkofe im Kanton Soledurn u Bätterchinge im Kanton Bärn.
Gschicht
Chibberg-Buechi isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1175 aus Ernaldus de Boucecca.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,9 % gläge.
Religion
69,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 14,1 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 8,1 %, CVP 5,1 %, EDU 0,3 %, EVP 0,7 %, FDP 24,2 %. GLP 8,4 %, GP 5,1 %, SP 13,0 %, SVP 32,9 %, Suschtigi 2,1 %.
Gmeindspresidänt isch dr Jürg Staub (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 333 Iiwohner 98,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch un 1,2 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Chibberg-Buechi ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Messen-Scheunen
Geografii
Schüüne, au Messe-Schüüne gnennt, ligt uf em Plateau vo Rapperswiu. D Orschaft bsteit nume us me Wyler un es paar Hööf. Im Nordoschte ligt Etzukofe, im Südweschte Oberschüüne u chli witer im Süüde hinger em Waud Bangerte. Im Norde änet de Kantonsgränze ligt Messe, Kanton Soledurn.
Gschicht
Im Johr 1911 si di damalige Gmeinde Schüüne (Messe-Schüüne) u Oberschüüne (Jegischtorf-Schüüne) per Dekret zur Gmeind Schüüne zämegschlosse worde. Mee aus 100 Johr speeter, am 1. Jänner 2014, het Schüüne u Münchringe mit de Gmeind Jegischtorf fusioniert. Chirchlech ghöre di reformierte Lüüt vo Schüüne zur Chilegmeind Messe im Soledurnische. Wäge däm het me d Gmeind äben o Messe-Schüüne gnennt – im Gegesatz zu Oberschüüne, wo chirchlech zu Jegischtorf ghört. Ire Fridhof hei si aber bis i d 1990er-Jahr z Bangerte gha, wo zur Bärner Chilegmeind Rapperswiu ghört. Sider beärdige die vo Messe-Schüüne ihri Tote z Messe u di angere vo Oberschüüne gö uf e Fridhof vo Jegischtorf.
Sprach u Dialäkt
Dr bärntütsch Dialäkt vo Schüüne ghört zum Hochalemannisch.
Joß Fritz
Dr Joß Fritz (* um 1470 in Untergrombach bi Bruusel; † um 1525) isch e revolutionäre Büürefiährer am Afang vum 16. Johrhundert gsii.
Dr Fritz isch ca. 1470 as Suhn vum Liibeigene Michel Fritz un sinre Fraü Magdalena Fritz uf d Wält kumme. Ase jung isch er Büür z Untergrombach bi Bruchsal gsii. Er wird durch Nochrichte iber dr Bundschueh z Schlettstadt 1493 un dr Wormser Riichstag 1495 politisiärt wore sii - Worms isch numme 60 km vu Untergrombach ewäg. Si Vorstellung vu dr "Grächtigkeit Gottes" isch vorhär scho im radikale Hussitetum verbreitet gsii - s gsellschaftlig Läbe uf dr Ärde soll gottgfellig, grächt iigrichtet wäre.
1502 het er as junge Mann d Bundschueh-Bewegung um Untergrombach organisiärt. Dr Ufstand isch gscheiteret, dr Joß Fritz gflohe. Uf dr Flucht isch er viil rum kumme un het an Erfahrung un Bildung, an Wält- un Mänschekänntnis drzue gwunne. So het er sich nommeh iber s normal Niveau erhobe, wu dertemol e gleine Büür ime gleine Dorf het ghenne ha. Z Nenzinge im Hegau het er d Els Schmidin (= Else Schmid) ghirate - speter isch er mit sinere Fraü un Komplizi uf Lehe im Briisgaü zoge.
1513 het er derte e witere Bundschueh organisiärt un 1517 nommol eine, wu fascht im ganze Oberrhiingebiit Ahänger gha het. Alli Ufstandsversuech sin gescheiteret. S letscht Mol gsähne wore isch er noch dr Iberliiferung 1524 bim Ufstand z Stiählinge, wu dr Ditsch Büüregriäg si Afang gnumme het.
Wolodymyr Selenskyj
Dr Wolodymyr Oleksandrowytsch Selenskyj (ukràinisch Володимир Олександрович Зеленський []; * 25. Janner 1978 z’ Krywyj Rih, Ukràinischa SSR, Sowjetunion) ìsch a ukràinischer Politiker un ehamààliger Schàuispììler, Filmproduzänt un Farnsahmoderàtoor. Sitter Mai 2019 ìsch’r dr Presidànt vu dr Ukràina.
Dr Selenskyj schtàmmt vun’ra rüssischschproochiga jìddischa Fàmìlia. Ar hàt a Àbschluss vu da Rachtswìssaschàfta bschtànda un hàt d’rnooh a Kàrriar àls Komiker ààgfànga. Ànna 2003 hàt’r d’ Produkzioonsfirma Studio Kwartal 95 grìnda, wo Filma un Farnsahsandunga produziart. Vu 2015 bis 2019 hàt’r d’ Hàuiptrolla ìn dr Farnsahseria „Dianer vum Volk“ (Sluha narodu) gschpìelt, wo-n-a groosser Ärfolg ìn dr Ukràina ghàà hàt. Ìm März 2018 hann Mìtàrwaiter vu Kwartal 95 a politischa Pàrtäi grìnda mìt’m gliicha Nàmma wia d’ Seria. Siina Bewarwung fìr d’ ukràinischa Presidàntschàftswàhl vu 2019 hàt dr Selenskyj àm Oowa vum 31. Dezamber 2018 verkìndet, grààd wu dr Presidànt Petro Poroschenko àm Farnsah a Reed zem Näijoohr hàt düa hàlta. Àls Kàndidààt hàt’r sìch àls Bìrgerschrack un Beschtaachungsbekampfer vorgschtällt un hàt ìmmer mehr Wàhlàbsìchta bikumma. Àn dr zwaita Wààhlrunda hàt’r dr Poroschenko mìt 73,23 Prozant vu da iigaawena Schtìmma gschlààga.
Àls Presidànt hàt dr Zelensky a Àrt vun „eläktroonischer Regiarung“ befäärdert, so wia d’ Ainhait zwìscha dr ukràinisch- un rüssischschproochiga Beväälkerung vum Lànd. Fìr kommuniziara düet’r hüüfig d’ soziààla Nätzwarker, bsunders Instagram, nutza. Kurz noh siinera Àmtsiifiahrung àls Presidànt hàt siina Pàrtäi d’ vorgezoogana Pàrlàmantswààhl gwunna. Àls Presidant hàt’r gaaga d’ Beschtaachung ìm Lànd kampft un hàt müassa mit dr COVID-19-Pandemii un iira Folga umgoo.
Obwohl’r versüacht hàt, mìt’m rüssischa Presidànt Wladimir Putin z’ reeda, sìnn àb 2021 d’ Beziihunga zwìscha da baida Lander noch gschpànnter worra, un àb Hornung 2022 hàt Rüsslànd dr Ààgrìffskriag geega d’ Ukràina gfiahrt. Noh-n-em Ààfàng vum Kriag hàt dr Selenskyj s’ Schtàndracht ìn dr Ukràina un a generààla Mobilmàchung verkìndet. Waga siinera Fiahrung wahrend dr Kriisa ìsch’r waltwitt globt worra un gìlt àls Sìmbool vu dr ukràinischa Wììderschtànd. Noh mehrera Mainungsumfrooga wìrd dr Selenskyj vu dr aigena Beväälkerung àls ainer vu da bediitendschta ukràinischa Presidanta ààgluegt.
Freie Hansestadt Bremen
Di Freii Hansestadt Brema (dt. Freie Hansestadt Bremen) in Nordditschland isch s kleinscht dütsche Bundesland. Des Bundesland gitts seit 1947 mi ennere eigene Verfassung. De Zwo-Städte-Staat isch zsammegsetzt us de Hansestadt Breme an de Weser und em nördlich devu glegene Bremerhave, wo durch niedersächsischs Gebiet getrennt isch.
Gschichte
D Stadt Breme hot vum Königreich Hannover im Johr 1827 die Gegend vu Bremerhaven an de Weser kauft und dett en neue Hafe baue losse, weil de Haffe Vegesack vu Breme versandet isch.
Lag
S Land Breme bstoht uss zwei Deil, nämlig uss de Städt Breme und Bremerhave. Die beide Teil lyge 53 Kilometer ussenand, nämme insgsamt e Flächi vo 404,28 km² y und stelle dodémit s sechzähntgröschte Land vo Dütschland dar. D Stadt Bremerhave litt nördlich an de Wesermündung diräkt an de Nordsee, d Stadt Breme witer im Innere vom Land.
D Stadt Breme ligt, vo Nydersachse umschlosse, 100 Kilometer westlich vo Hamburg und 120 Kilometer nordwestlich vo Hannover. Bremerhave ligt 115 Kilometer vo Hamburg und 170 vo Hannover eweg.
Erhebige
De höchste Berg vom Bundesland Breme isch de Friedehorstpark z Breme-Burglesum. Sy Gipfel isch uff 32,5 Meter über NN. Höcher wie die isch numme de Berg vo de Mülldeponie z Breme mit 49,5 Meter yber NN.
Klima
Breme ligt in de gmäßigte Zone. S Meer hät e ziemlíg große Yfluss uff s Klima. S rägnet über s ganze Johr verteilt; pro Johr gheit öppe 693,9 Millimeter Nyderschlag. Des isch meistens Räge sehr sälte Schnee. Datsächlig hät s z Breme durchschnittlich an nur 5 Dag pro Johr Schnee. S Bremer Klima ghört zu de schneeärmste vo Dýtschland.
Schiffsverchehr
Wemm mer Breme und Bremerhaffe zsamme nimmt, no ischs de zweitgröschte Seehaffe vu Dütschland. S werret vor allem Autos, Container un Fisch in Bremerhave und au im Neustädter Hafe vun Breme verladde.
Ysebahn
Zwische Breme und Bremerhaffe gitts Eisebahnverchehr uff ener Hauptverbindig, wo elektrifiziert isch. Vum Bremer Hauptbahnhof gitts Verbindunge uff Hamburg, Hannover, ins Ruhrgebiet und in d norddütschi Umgebung und in de Schtadtteil Vegesack. Von Bremerhaven Hauptbahnhof aus ganget Ysebahnverbindunge uf Cuxhaven und uf Bremervörde/Hamburg.
Schtroß
D'beide Landesteil sin verbunde durch d' Autobahn A27. D' A1 krüüzt d' A27 und goht an de Schdadt Breme vorbei. Im Schtadtgebiet vu Breme schaffet se etzet aan d' A281.
Für d'Fueßgänger gitts im Schtadtzentrum Wegweiser-Täfele. So isch au de Weg vum Hauptbahnhof ind Inneschdadt guet bschildert.
Flughaffe
Im Südde, in Bremen-Neuenland, gitts de Flughafen Bremen. In Bremerhaven-Luneort isch direkt im Süde vum Fischereihaffe hinterm Weser-Deich en kleiner Flughaffe fir Flüg nach Helgoland, zu de ostfriesiche Insele und fir d Polarflugzeug.
D Schtruktur ändert sich
Zerscht hot de Flugverkehr d Linieschiffahrt nach Amerika ersetzt.
Denn sind d Hochseefischerei, d Werftinduschtrie und de Autoexport wegbroche.
Wichtige Induschtrie sind de Bau vun Autos, Luft- und Raumfahrtinduschtrie, Nahrungs- und Gnussmittelinduschtrie, Biotechnologie, Logischtik und Fremdeverkehr.
Bsunders in Bremerhaffe isch de Autoexport am Autoterminal und de Fischereiumschlag no vu Bedeutung. Aan de Columbuskaje in Bremerhaffe legget d Kreuzfahrtschiff aa.
Windkraftanlagge fir s Meer (offshore)
In Bremerhave hond sich zwei Anlaggebauer vu Windkraftanlagge uffm Meer aagsiedelt (d Repower us dr Schwiiz und d Multibrid) und en Hersteller vu Rotorblätter fir Windkraftanlagge (Powerblades). Es werret Maschinehäuser für Windturbine us Bauteile zsammebaut. Wisse defir liefert au es Inschtitut fir Windenergie und Energiesystemtechnik vu de Fraunhofer Gsellschaft.
Politik
Uffm Platz vor em Rothuus in Breme, dem Marktplatz, isch e Roland-Statue uffgrichtet. Die isch seit alte Zeite en Beweis fir d Unabhängigkeit vu Bremen. D Statue isch 1404 mit Weser-Sandstein gmacht worre, isch 5,55 Meter hoch und d älteschte Statue in Deutschland, wo no uf em gleiche Fleck stoht. Dees isch die gröschte Roland-Statue vun 26 Roland-Figure in Deutschland. De Abstand zwische de Stachele an de Knie isch 55 Zentimeter, des isch es Maß fir e Elle vu de Tuchschneider.
De Roland isch en Bgleiter vum Karl dem Große gsi. De Roland isch fir d Statue gwählt worre, weil Karl de Große d Stadt 787 zum Bischofssitz gmacht hot. De Roland trägt zum Erkenne vun sinnere Stellung Schwert, Schild und Koppel.