cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Region Südlicher Oberrhein
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region isch dr Regionalverband Siidlige Ooberryy (dt. Regionalverband Südlicher Oberrhein) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Fryybeg.
Yywoonerzaale
D Yywoonerzaale sin Ergebnis us dr Volkszellige (¹) oder amdligi Fùùrdschryybige vùm Statistische Landesamt Baade-Wiirdebäärg (nùme Haubdwoonsiz).
Ruumblaanig
In dr Region Siidlige Ooberryy gid s zwai Ooberzäntre (Ofebùùrg ùn Fryybeg). Dernääbe gid s zwelf Midelzändre:
Münsingen BE
Münsige (amtlech Münsingen, französich Munisenges) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Steven Spielberg
Dr Steven Allan Spielberg, KBE (* 18. Dezämber 1946 z Cincinnati, Ohio) isch en amerikanische Reschissöör, Broduzänt, Dräibuechautor und Schauspiiler. Vom Gäld us, wo sini Film verdient häi, isch er bis hüte dr erfolgriichsti Reschissöör und Broduzänt.
Zu sine bekanntiste Film, wo vilmol vo Dröim, Ängst und Abentüür brägt si, ghööre u. a. Der weiße Hai (1975), E.T. – Der Außerirdische (1982), Jurassic Park (1993), Schindlers Liste (1993), Der Soldat James Ryan (1998), Minority Report (2002) und die vierdäiligi Indiana-Jones-Räije (1981–2008).
Münsingen BE
Geografi
Münsige ligt im Aaretau. D Gmeindsflächi bsteit us 49,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 16,7 % Waud, 32,6 % Sidligsflächi u 1,6 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Zum 1. Jänner 2013 isch d Nachbergmeind Trimstei zue Münsige iigmeindet worde. Uf de 1. Jänner 2017 isch au Tägertschi per Fusion zue Münsige cho. Bis zum 31. Dezämber 2009 hei d Gmeinde zum Bezirk Chonufinge ghört.
Steven Spielberg
Filmografii (Uswaal)
{| style="width:100%" |
Münsingen BE
Gschicht
Münsige isch zum erschte Mal gnennt worde zwüsche 993 u 1010 aus Munisingam, Trimstei 1148 aus Trimesteim u 1273 Tägertschi unger em Name Tegersche.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,2 % gläge.
Religion
73,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,7 %, CVP 1,9 %, EVP 5,5 %, FDP 8,9 %. GLP 6,0 %, GP 12,8 %, SP 19,1 %, SVP 21,4 %, Suschtigi 7,7 %.
Gmeindspresidänt vo Münsige isch dr Beat Moser (Stang 2017).
Wirtschaft
Z Münsige isch d USM, e Konstrukzions- und Möbelfabrigg, wo sit 1969 s Sischteemsortimänt USM Haller produziert.
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 10937 Ywohner 92,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,1 % Französisch u 1,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Münsige ghört zum Hochalemannisch.
Zürcher Hafenkran
Dä Zürchär Hafächranä isch e grossi Maschine gsi, wo im April 2014 im Zäntrum vo dä Altstatt vo Züri näbäd äm Raathuus am Uufär vo dä Limmät ufgschtellt wordän isch.
Es isch um äs Kunschtprojäkt ggangä, wo de Namä «zurich-transit-maritim.ch» gha hät und wo scho Jaar vor synärä Realisiärig grossi öffäntlichi Zanggäreiä uusglöst hät. Dä Chranä isch vo de Statt Rostock a der Oschtsee, won är sid 1963 im Hafä gschtandän isch, mid Schwärtransport uf Züri choo.
Vaterunser
S Vatterunser oder (i de refermierte Schwiiz) s Unservatter isch e Gebätt, wu noch dr chrischtlige Iberliiferung dr Jesus vu Nazareth in sinene Jinger (ängschte Ahänger) esälber glehrt het. In dr theologische Fachsproch heißts aü Paternoster. S wird as s wichtigscht Gebätt vum Christetum agsähne.
Zürcher Hafenkran
Gschicht
S Projekt, im Zäntrum vo Züri als Kunschtwärk än Hafächranä uufzschtellä, isch i dä Nullärjaar vom 21. Jaarhundert us enere Idee vo dä Zürchär Regiärig useggangä, wo für d Stadt es psunders Kunschtprojäkt gsuecht hät und do derzue en Wettbewärb lanciert hät.
Vaterunser
Des Gebätt isch vu dr Evangelischte Matthäus (6, 9–13) un Lukas (11, 2–4) iberliiferet. Noch em Matthäus het dr Jesus des Gebätt im Zämmehang mit dr Bärgbredigt glehrt; er het empfohle:
Zürcher Hafenkran
Gschicht
Mit dr Entdeckig vomänä Hafäpoller, wo 2000 Jaar alt gsi sig, a dä Limmät am 4. Novämber 2009 hät s Programm agfange. Dä Künschtlär Jan Morgentaler hät mit dr Bildhauerin Barbara Roth, em Künschtler Martin Senn und dr Architektin und Designerin Fariba Sepehrnia s Projäkt aagrissä, än Hafächranä z Züri uufzstellä. Vo Aafang aa hät diä Idee d Ywonnär vo Züri i zwäi Laagär gschpaltä. D Kritik isch luut wordä, well d Summä vo 700'000 Schtutz fürs Projäkt als vil zhöch gfundä wordän isch. Am 20. Jänner 2011 hät dä Gmäindraat vo Züri än Kredit vo 380'000 Schtutz fürs Kunschtprojäkt vo dä Uufschtellig vomänä Hafächranä im Zäntrum vo Züri aagnoo. D Gegnär händ über das Projäkt gschumpfe, es seig än «Schyyssdräck, wo niämärt wott», wäränd d Befürwortär vomänä «Dänkaaschtooss» gredt händ. D Hafächranä-Gägnär händ vo Zwängärei gredt, wel dä Gmäindraat scho 2009 näi gsäit heig. Nach äm Entschäid vom Gmäindraat hät dä Schtadtraat d Boubewilligung ertäilt. Di äinzig Yschpraach, won öpper yggä hät, isch am 17. Juli 2012 zruggzogä wordä. So isch d Boubewilligung definitiv gsi. Im Septämbär 2013 isch äs letschts Hindärnis uuftaucht. Nach technischä Ändärigä sind d Chöschtä plötzli 120'000 Frankä übär äm Büdsche vo 600'000 Frankä glägä, und so hät im letschtä Momänt äs Fiasko droot. Da hät dä Schtattraat Martin Waser gsäit, er würdi diä 120'000 fäälendä Frankä, wänns müässt sy, us sim äigänä Sack garantiärä. Tank äm Schpändäuufruäf hät sich diä fäälendi Summä schnäll reduziärt, und s Projäkt isch so tank äm persönlichä Ysatz vom Waser grettät gsi. Im April 2014 isch dä Chranä uufgschtellt wordä.
Vaterunser
S Vatterunser, wu mer aü s Gebätt vum Herr nännt, het dr Wortlüt, wu folgt:
Zürcher Hafenkran
Volksiniziativä gägä dä Hafächranä
Nachärä öffentlichä Umfrag vo dä Zytig «20 Minutä» siget übär 78 Prozänt vo dä Läsär gägä dä Hafächranä gsy. Nachdem d Boubewilligung definitiv wordän isch, hät di Schwyzärisch Volkspartei (SVP) 6000 Untärschriftä gsammlät, wo värlangt händ, dass mä z Züri i de Zuekumpft äkäi Hafächränä und Hafäninschtallazionä mee törf boue. D Iniziativä isch effektiv äs untauglichs Mittäl zur Värhindärig vom Hafächranä-Projäkt gsy, wel d Boubewilligung scho rächtschräftig gsy isch und d Abschtimmig erscht nach äm Bou schtattfundt und natürli nöd rückwirkänd chänt funktioniärä. D Iniziativä isch am 4. Novämbär 2012 ygräicht wordä. Am 18. März 2014 hät dä Schtattraat d Iniziativä zur Ableenig empfolä. Sowiso hät si ja nu symbolischi Bedüütig gha.
Vaterunser
In dr evangelische Kirch hets scho immer e Zuesatz gä: „Dann dér gheere s'Rich, un d'Kràft, un d Herrligkeit én Ewigkeit. Amen.“ In dr katholische Kirch isch dä Zuesatz erscht 1970 iigfiährt wore.
Zürcher Hafenkran
s Ändi vom Projäkt
D Boubewiligung für dä Chranä isch abär nu provisorisch gsii, und drum hätme die grossi Maschine wie plaanet 2015 widär müäsä abryssä, und dä Staal isch zum Verschrottä wägggfüert wordä. D Firma Loacker Swiss Recycling z Birmeschdorf hät d Täili usänandgnaa, und d Räschtä – 75 Tonä Staal – sind mit dä Baan is Staalwärch vo dä Staal Gerlafingä gfüert und ygschmulze wordä.
Vaterunser
D Wortstellung im Namme Vatterunser kunnt üs em latiinische Pater noster. Aü im griächische Ürtäxt isch diä Stellung: Πάτερ ημών /Pater emon/. D altalemannische Ibersetzunge vum Paternoschter hän diä Wortfolg scho biibhalte, aü in neijhochditsche Fassunge vu däm Gebätt isch si biibhalte wore, nume in dr Liturgi vu dr reformierte Kilche isch dodrüs e Unser Vater wore.
Schwäbisch
So ohfähr wird en dr Gegad von Ulm en d Richtong Bodasee gschwätzt. A anders Vadderonser, mehr fir Schtuargerder geits vom Pfarrer Rudolf Paul en seim Matthäus-Evangeliom, onda stods.
Marseille
Maarsei ([], uf französisch Marseille, uf Tüütsch het me früener Massilien gseit; im Okzitanische heiist’s Marselha oder Marsiho []) isch e Grossstadt vo Frankrych.
Geografy
Es isch di wichtigschti franzesischi und di drittgröschti europäischi Hafestadt und d Hauptstadt vum Département Bouches-du-Rhône i de Region Provence-Alpes-Côte d’Azur.
D Stadt lyt am Golf vu Lion, ere grosse Bucht vom Mittelmeer. Si isch mit Yywohner (Stand ) noo Bariis di zweitgröschti Stadt z Frankrych. Si het aber doplet so ne grosses Stadtgebiet wie Bariis.
D Metropolregion zehlt noo Eurostat-Definizioon öppe 3,05 Millione Yywohner (2015).
Im Zäntrum vu dr Stadt lyt dr alt Hafe, uf Französisch Vieux Port, und drnäbe dr nöi Meereshafe, dr Port moderne, wo die grosse Fäärine über s Middelmeer abfahre.
dr Name
Dr Name vo dr Stadt chunt vo den alte Grieche, wo a däm Ort im 7. Joorhundert vor Chrischtus e Kolony grüündet hend. Uf Griechisch het d Stadt Μασσαλία (Massalia) gheisse, spöter denn bi de Röömer Massilia.
D Yywohner vu de Stadt nännet sich Marseillais [].
Gschicht
De Grieche vo Massalia isch es glunge, z Gallie und bsunders im Rhonedaal es wyts Handelsnetz yzrichte, wo bis zu de Helvezier ggangen isch.
Öppe ane 1218 isch Maarsei vo de Grafe vo dr Provence zimli unabhängig worde. Sid em spoote 15. Joorhundert ghört d Stadt zu Frankrych.
I dr französische Revoluzioon isch es Lied vom Schenyoffizier Rouget de Lisle im ganze Land beliebt worde, wo me hütt no als La Marsaillaise kännt.
Kultur
Maarsei isch 2013 zämme mit de slowakische Stadt Košice d Kulturhauptstadt vu Europa gsii.
Architektonischi Monumänt vo Maarsei sind öppe d Bärgchile Notre-Dame de la Garde, d Burg uf dr Insle Iff, d Chile Cathédrale Sainte-Marie-Majeure de Marseille, s Chlooschter Saint-Victor, dr Durm vom König René, d Feschtig Saint-Nicolas, s Schloss Longchamp, em Le Corbusier syni modärni Cité Radieuse und dr “dekonstruktivistisch” Durm mit em Hauptsitz vo dr Reederei CMA CGM.
Vercheer
Uf Maarsei goot d TGV-Linie Méditerranée, wo z Bariis afoot.
Dr modärn Handelshafe Marseille Europort lyt füfzg Kilometer wyter im Weschte bi Fos-sur-Mer.
Hornussen AG
Hornusse (amtlich Hornussen) esch es Dorf und en ehmolegi Iiwohnergmeind im Bezerk Laufenburg vom Kanton Aargau. Es liit im obere Fricktal.
Bevölkerig
Am 31. Dezämber 2005 händ 852 Menschen z Hornusse gläbt, de Osländerateil isch 12,8 Prozänt vo dr Bevölkerig gsi. Bi de Volkszählig 2000 send 54,5 % römisch-katholisch, 26,8 % reformiert und 5,6 % moslemisch orientiert gsi; 2,3 % händ andernä Glaubensrichtige aaghört. 91,3 % händ Düütsch als ihri Hauptsprache gnennt, 2,5 % Italienisch, 1,8 % Albanisch, 1,3 % Serbokroatisch, 0,9 % Französisch.
Gschicht
Di erscht urkundlich Erwähnig vo Hornusse isch us em Johr 1281, wo de Ort Hornescon gnennt worden isch. S Dorf isch en Dinghof vom Frauechloschter z Säckinge gsi, d Landesherrschaft isch bi de Habsburger gläge. Wil d Bärner im 1460 de Bsitz vo de Schänkebärger übernoh hei, isch Hornusse ab da an de Gränze zum Bärner Aargau gläge.
Mit em ganze Fricktal hei d Habsburger Hornusse in de Folg vom Waldshueterchrieg im 1468i an d Burgunder verpfändet. Nach de Niderlag vo de Burgunder gäge d Eidgenosse in de Burgunderchrieg isch Hornusse ab em 1477 wider habsburgisch gsi. Ab em 1491, wo de Chaiser Maximilian I. sini Reichsreform duregführt het, het Hornusse zu Vorderöschtriich ghört, de gröschti Grundbsitzer isch aber nach wi vor s Frauechloschter z Säckinge gsi. Im 17. Johrhundert het Hornusse viil unter verschidnige Chrieg müesse liide: Es het vo 1612 bis 1614 en Buureufstand geh, vom 1633 bis ins 1638 het de Driissgjährig Chrieg au im Fricktal gwüetet und de Pfälzisch Erbfolgechrieg (1688–1697) het d Region ebefalls troffe. In de zweite Hälfti vom 18. Johrhundert isch d Strooss über de Bözbrg usbaut worde und wo im 1779 s letschti Teilstück eröffnet worden isch, het me di ganzi Strecki mit em Pferdefuerwerch chönne befahre. Numme 18 Johr später isch s Fricktal es französischs Protektorat worde (Fride vo Campo Formio) und im zweite Koalitionschrieg isch d Front zwüsche de Franzose und de Öschtriicher z Hornusse gsi.
Am 20. Februar 1802 isch Hornusse z ere Gmeind im noi bildete Kanton Fricktal worde, wo im Auguscht 1802 en Teil vo de Helvetische Republik worden isch. Ab em 19. März 1803 isch Hornusse eini vo de Gmeinde vom Kanton Aargau gsii. Sit em 1. Jänner 2022 ghört si zur neue Gmeind Böztal.
Wirtschaft
Z Hornusse gets rund 200 Arbeitsplätz, devo 26 % i de Landwirtschaft, 43 % i de Industrii und 31 % im Dienstleistigssektor. Die meiste Erwerbstätige sind Wägpendler und schaffe i de grössere Gmeinde vom Fricktal oder i de Region Brugg.
Östringen
Östringen (sidfränkisch Öschdringe) isch e Stadt im Landchrais Charlsrue z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Östringen lyt am weschtlige Rand vum Kraichgau am Freibach. Nochbergmaine sin Eppingen, Kraichtal, Ubstadt-Weiher, Bad Schönborn, Mühlhausen, Angelbachtal un Sinsheim.
Vum Bann sin 50,8 % Landwirtschaftsflechi, 33 % Wald, 14,6 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtigi Flechi.
Gmaigliderig
Zue Östringen ghere d Ortsdail Eichelberg, Odenheim, Östringen un Tiefenbach.
Gschicht
Östringen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 764 im Codex Laureshamensis vum Chloschter Lorsch. Odenheim anne 769 as Otemheim.
Verwaltig
Östringen ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Östringen ghert zum Sidfränkisch
Telebasel
Telebasel isch e regionale Färnsehsänder in dr Region Basel. S Hauptstudio isch z Basel zerscht an dr Austroos gsi und syt Herbscht 2007 ab dr Schteineschanze. Syt 2004 gits es zuesätzlichs Regionalstudio z Lieschtel. "TeleBasel" wird jeede Daag vo öbbe 120'000 Persone aagluegt.
Programm
TeleBasel realisiert au e huffe Usseübertragige wie die vo de Basler Fasnacht, em Stadtlauf oder em Lieschtlemer Chienbäse. Sundersändige gits au regelmässig vor de Wahle und an de Abstimmigswuchenänd.
Sit em Novämber 2007 wird e grosse Teil vom Programm im Format 16:9 usgstrahlt.
12. Februar
Dr '''12. Februar''' isch dr 43. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 322 (in Schaltjohr 323) Däg bis zum Änd vum Johr.
Bretonische Sprache
S Bretonische (bret. Brezhoneg) isch e keltischi Sprooch, wo im Weschte vu dr Bretagne (bret. Breizh) (Frankrich) gsproche wird.
Klasifizierig
S'Bretonische isch e Brythonisch-keltischi Sproch. S'Bretonische isch am engschte mit dr usgschtorbene Kornische Sproch verwandt, un ebefalls eng mitem Walisische. Ferner verwandt ischs mit de gälische Sproche (Irisch, Schottisch-Gälisch un Manx). S'Bretonische isch e inselkeltischi Sproch, stammt also nüt direkt vum Gallische.
Gschicht
S'Bretonischi gôht uf d'Schprôch vo brittanischi Ywanderer zruck, wo im 4te un 5te Jôhrhundert vor angelsäggsischi Invasore us Britannie nôch Aremorica gflüchtet sin. Möglich isch, daß d'armorikanischi Bevölkrig, zmindeschtens ufem Land, zu dere Zit nô Gallisch gredt hät, allerdings isch gallisches Subschtrat wege dr nahi Verwandtschaft zwische de brythonischi Schprôche un em Gallisch schwör z ermittle. Im 9te Jôhrhundert hät s'Bretonischi syni öschtlichschti Usbrytig ereicht, s'isch allerdings vum 10te bis 19te Jôhrhundert wyder zruckdränggt wôre (lueg au d'Charte), sydem wird s'Bretonischi au in synim weschtlichi Schprôchgebiet usghöhlt. S'Bretonischi isch zerscht vum Gallo zruckdrängt wôre; sytem 18te Jôhrhundert vum Franzessischi. D'Gründ für d'Verdrängig vum Bretonischi während em Mittelalter leie im Exil un de Romanisierig vur bretonischi Oberschycht während de Chrieg gege d'Normanne un em Umschtand, daß d'beidi politischi Zentre vur Bretagne, Nantes un Rennes, nie vollschtändig bretonischschprôchig gsi sin. Als Verwaltigschprôch isch Bretonisch wege dem au übrhaupt nie bruucht wôre, allerdings hät im Weschte au chuum öber Franzessisch gredt.
S'Bretonischi wird in drüü Phase unterteilt. Usem Altbretonischi sin numme ä paar Wörter un Persone- un Ortsname überliifert. S'Altbretonischi hät nô schtarki Ähnlichkeite mit em Walisischi un em Kornischi gha. Texscht sin us dere Zit keini überliferet, allerdings hät s sicher ä mündlichi Überlifrig gä. S'Mittelbretonischi isch vum 12te bis ins 17te Jôhrhundert gredt wôre. Us dere Zit schtammt au dr erschti Texscht uf Bretonisch, nämli imene latinischi Texscht usem 14te Jôhrhundert mit bretonischi Verse. Usem 15te Jôhrhundert schtammt au äs Bretonisch-Franzessisch-Latinisches Wörterbuech. Sytem 18te Jôhrhundert schpricht mer vum moderne Bretonisch, syt dem isch au ä rychi Literatur überliferet.
S'Bretonischi isch praktisch sytem 10te Jôhrhundert verdrängt un unterdruggt wôre, scho im Mittelalter hät Bretonisch als d'Schprôch vo de unteri Schichte gôlte. Mer cha zum Byschpil feschtschtelle, daß im Gallo, em benôchbarti franzessischi Dialekt, numme wenigi Lehnwörter usem Bretonischi nôchzwyse sin, während zwei Fümftel vum bretonischi Wortschatz usem Gallo resp. Franzessischi chunt (zum Byschpil komprenañ oder permetañ). Usserdem isch bekannt, daß im Mittelalter bretonischi Uswanderer nôch Paris wege ihreri Schprôch usglacht wôre sin. Uss där Zit stammt's am stärkschte v'rbreiteti bretonisch „Lehnwort“ im Franzesisch: baraguiner: „unv'rständli rede“. Diss kummt vun bretonisch bara (Brot) un gwen (wiss). Allerdings hät s d'franzessischi Monarche nüt groß gchümmeret, was für ä Schprôch ihri Untertane gredt hän. Syt dr Franzessischi Revolution isch s'Bretonischi, zämme mit alli andri „Patois“ au als gredti Schprôch zrukchdränggt wôre:
„Dr Föderalismus un dr Aberglaube schwätzt Bretonisch, d'Emigration un dr Hass uf d'Republik schwätze Dütsch, d'Konter-Revolution schwätzt Italienisch [warschynlich isch Langue d'oc gmeint], un dr Fanatismus schwätzt Baskisch. Mer sollte sälle schädlichi un fehlerhafti Inschtrument zerschtöre.“
Zwar sin alli Regionalschprôche unterdruggt wôre, s'Bretonisch hät s aber bsunders schwör trôffe. E Grund defir isch, dass de Bretagne wirkli e Region mit starki antirevolutionäri Tendenze gsi isch, b'sundersch wege de antiklerikale un antireligiöse Site vun de Revolution. De Bretagne isch mit de südlich Nochbarsregion Vendée e Basis vun de Bewegung vun de „Chouans“ gsi un Konterrevolutionäre uss dem Adel hän do Unterstitzung uss England kriagt. S'Resultat isch gsi, daß s'Bretonischi langsam us alli syni Domäne verdränggt wôre isch un als primitivi Buureschprôch abgwertet wôre isch. D'Yführig vur Schuelpflicht (Jules Ferry, 1882) hät d'Situation nô verschlimert un s'Bretonischi isch immer wyter ins Abseits drängt wôre.
Dialäkt
S'Bretonische het viir Hauptdialäkt, wo sich i wytri Lokaldialäkt unterteile. D'Dialäkt werre i zwo Hauptgruppe ydeilt, s'Vannetais (bret. Gwenedeg) unterscheidet sich arg vo de drei andre Dialäkt, em Cornouaillais (bret. kerneveg), Léonard (bret. leoneg) un em Trégorrois (bret. tregerieg). Die drei Dialäkt grenze sich starch vum Gwenedeg ab un werre au als KLT-Dialäkt bezeichnet. D'Dialäkt hen sich während em Übergang vum Altbretonische (600-1000) zum Mittelbretonische (1000-1600) entwigglet. Inere Studie vo 1995 werre d'Sprecherzahle nooch Dialäkt so verteilt: D'Dialäktgränze entspreche fascht gnau de Bistümer vo dr Bretagne. D'hütige Départements sin absichtlig andersch zoge worre. Ob d'Bischtümer d'Entwigglig vo de Dialäkt beyflusst hen oder ob d'Bischtümer nooch ältri Gränze zoge worre sin, isch nüt sicher.
Kerneveg
S'Kerneveg wird i dr Cornouaille (bret. Kernev oder Bro Gernev) gredt. E Unterdialäkt wird im Südweschte gredt, im Pays Bigouden, Quimper un dr Region vo Douarnenez.
Im Kerneveg isch d'Betonig wie i de andre KLT Dialäkt uf dr vorletschti Silbe, er isch aber usprägter. Unbetonti Vokäl, vorallem i dr letschti Silbe sin meischtens zum Schwa reduziert oder werre überhaupt nüt usgsproche; bara (Brot): IPA //.
Wie im Tregerieg un em Gwenedeg werre d'// wo uf e Altbretonischs //. So wird ezomm (bruuche) als // usgsproche, un anavezout (wisse) als //. S' <c'h> wird als [] usgsproche. S'<w> wird am Wortaafang als [] usgsproche, sunscht wie im Gwenedeg als [].
Leoneg
S'Leoneg wird im Léon (bret. Leon oder Bro Leon) gsproche. E Grossdeil vo dr bretonischesprochigi Literatur isch i däm Dialäkt, d'Region het als terre des prêtres golte wyl s'Prieschterseminar, wo viili Prieschter usbildet worre sin im Léon gsi isch. Dodurch isch viil vo dr religiösi Literatur uf Leoneg gschrybe worre.
Im Leoneg gits zwo Unterdialäkt, s'Unterleoneg im Weschte un s'Oberleoneg im Oschte. S'Mutationssytem vo dr bretonische Schriftsproch bassiert ufem Leoneg un wird i de Lehrbüecher bruucht.
De Luut <c’h> wird im Leoneg Uvular usgsproche ([], aastatt wie sunscht als //: C’hoari (Spiil) IPA: //.
Tregerieg
S'Tregerieg wird im Trégor (bret. Treger oder Bro Dreger) gsproche. Mangmol wird dr Dialäkt vo Goëlo im Oschte vum Département Côtes-d’Armor vum Tregerieg unterschiede.
Gwenedeg
S'Gwenedeg wird im Weschte vum Vannetais (bret. Gwened oder Bro Wened) gsproche. Dr Oschte vum Vannetais isch scho länger Gallosprochig. Es isch in Ober- un Untergwenedeg (haut-vannetais un  bas-vannetais) ufdeilt.
Bi dr Ussproch unterscheidet sich s'Gwenedeg vorallem durch syni Archaisme vum reschtliche Bretonisch; es isch als einziger bretonischer Dialäkt nüt sofort für Sprecher vo de andre Dialäkt verständlich D'Hauptmerchmool sin:
Phonologi
D'Phonologi vum Bretonische loot sich wege de grosse Unterschied zwüsche de Dialäkt numme schlächt bschrybe; d'Grundzüg sin allerdings z'erkenne.
Konsonante
S'Bretonische het 20 Konsonante. Usserdäm wird d'Konsonantelängi unterschiede, vorallem am Wortaafang, allerdings nüt i allene Dialäkt. Stimmlosi Plosive sin immer aschpiriert
Ussproch
D Ussprochregle do beziehn sich uff d Orthografy, wo am witeste verbreitet isch und wo in de meiste Publikatione bruucht wird.
Am Wortänd werre b, d, g, j, z, zh stimmlos, also wie p, t, k, ch, s usgsproche, wenn s Wort, wo noch ne stoht, nit mit me Vokal afangt. Sälli Assimilatione über Wortgränze use sin in allne bretonische Dialäkt wichtig, wyl eso – ähnlig wie durch di dütschi Uslutverhärtig – Phrasegränze markiert werre.
Bispyl: hi zo bras [i zo bra:s] vs. bras eo [bra:z e] ("Si isch groß" vs. "er/si isch GROß").
Betonig
D'Hauptbetonig isch im Bretonische meischtens uf dr Penultima, dr vorletschti Silbe vum Wort. Dr Gwenedeg Dialäkt het d'Betonig allerdings uf dr letschte Silbe, wie im Altbretonische. Vo vylene Sprecher vum Neo-Breton wird dr französische Satzakzent, wo langsam aastygt, bruucht.
Aazahl vo Schprecher
D'Schätzige odr Umfrôge in dr Basse-Bretagne gän für 1990–2000 zwische 130.000 un 300.000 Schprecher aa. Usserdem verschtöhn ungfähr 655.000 Lüüt Bretonisch. D'Aazahl vo Lüüt, wo Bretonisch im täglichi Lebe schwätze, isch allerdings sehr gring un höggschtens ä paar hundert Chinder lehre Bretonisch nô ufem traditionele Weg: als Muetterschprôchler; scho 1980 sin numme 6 % vo de Chinder uf Bretonisch erzoge wôre. Ä wiitres Problem isch, daß d'Schprôchkompetenz vo dene, wo Bretonisch erscht schpöter glernt hän, sehr verschiide isch.
Usserdem mueß mer befürchte, daß d'Aazahl vo bretonisch-schprôchigi Lüüt nô wyter fällt. 3/4 vo de Schprecher sin älter als 50 un d Helfti älter als 65. 90 % vo de unter 30 Jährige schwätze numme Franzessisch.
Umfrôge zeige au, daß d'Bretonisch-Schprecher vor allem us de untere soziale Schichte un Beruef chömme, 79 % vo de Bretonisch-Schprôchigi schaffe im primäre Sektor un numme 6 % im tertiäre.
Repressione gege s'Bretonischi
Während vor dr Franzessischi Revolution Bretonisch nüt aktiv unterdruggt wôre isch, hät sich des nôch dr Revolution gändert. Am Afang vur Revolution sin zwar nô d'verschiideni Bschlüss in alli Regionalschprôche übrsetzt wôre un s'isch sogar plannt gsi d'Schprôche in ä Schuelsüschtem z integrire. Schnell hät sich d'Situation aber gändert un d'Regionalschprôche sin plötzlich als Inschtrument vum Rojalismus un dr Konterrevolution dôgschtellt wôre. Richtig gfährlich isch d'Situation allerdings erscht mit dr Yfüehrig vum obligatorischi Schuelsüschtem wôre. Vo 1836 bis 1950–1960 isch s schtreng verbote gsi, in dr Schuel un selbscht ufem Pausehof Bretonisch z schwätze:
Us dere Zit schtammt au dr ironischi Schpruch: Il est interdit de cracher par terre et de parler breton. S'isch verbote Bretonisch z rede un uf de Bode z schpeije. Obwohl säller Schpruch warschynlich erfunde isch, hän d'bretonischi Chinder sich Ähnliches gfalle lo müesse. Sälli Schprôchpolitik hät schliesslich zumene schtarki Minderwertigkeitschomplex vo de Bretonischschprecher gfüehrt. Älteri Lüüt sin zwar hüt wiider ä weng schtolz uf ihri Schprôch, schäme sich aber trotzdem nô für ihri Buureschprôch. Usserdem isch de Bretonischschprecher ytrichtert wôre, daß sä erschtens numme de Dialekt vo ihrem Dorf chönnte verschtoh (was falsch isch) un daß zweitens ihri Chinder mit Bretonisch kei Ufschtigschance hätte. Usserdem sin 1920-30 un 1946–60 vyli Bretone usgwandert, vor allem bretonischschprôchigi Dörfer hän fascht d'Hälft vur Bevölkrig verlore. Zur glychi Zit sin aber au Neigschmekti in d'Bretagne cho, wo natürlich im lebe nüt dran denkt hän Bretonisch z lehre. Alli die Gründ hän schlieslich dô dezue gfüehrt, daß d'Eltere 1960–70 ufghört hän mit ihri Chinder Bretonisch z rede.
Bretonischi Sprochaktivischte sin – mit anderne – dr Pfaarer Klaoda ar Prat un dr Dichter und Redakter Maodez Glanndour gsi.
Denn sin allerdings d'represivi Gsetz wider abschafft wôre; 1951 isch dr Untericht vum Bretonischi erlaupt wôre. 1977 isch d'Organisation Diwan ins Labe gruefe wôre. Diwan hät s erschti Bretonischi Schuelsüschtem gschaffe; zerscht mit Chindergärte, schpöter mit Grundschuele un Collegés, un syt 1994 cha mer sogar s'Abitur uf Bretonisch mache. Usserdem sende inzwische mehreri Radio un Fernsehsender uf Bretonisch. Trotzdem sin d'Zukunftsussichte für s'Bretonischi nüt grad d'bescht; erschtens sin d'letschti Muetterschprôchler scho alt un zweitens hät d'Schprôch praktisch kei Verwendig mehr als Kommunikationsmittel, vorallem in de Schtädt. Ob Bretonisch usschtirbt oder sich wiider als Schprôch durchsetze cha, wird mer in de näggschti Jôhrzehnte sehne.
Lueg au
Ofis ar Brezhoneg – s Bretonisch Sprochamt
Müntschemier
Müntschemier (frz. Monsmier) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Müntschemier isch es Dorf am Nordrand über em Grosse Moos. D Gmeindsflächi bsteit us 80,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 2,5 % Waud, 17 % Sidligsflächi u 0,4 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Brüttele, Treite, Cherzers, Ried bi Cherzers, Murte, Bas-Vully u Eiss.
Gschicht
Müntschemier isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1185 aus Munchimur. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 27 % gläge.
Religion
72,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 20 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 20,9 %, CVP 1,0 %, EVP 9,7 %, FDP 7,1 %. GLP 2,7 %, GP 2,8 %, SP 7,1 %, SVP 42,0 %, Suschtigi 6,7 %.
Gmeindspresidänt vo Müntschemier isch dr Jakob Jampen (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1107 Ywohner 81,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,3 % Französisch u 1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Müntschemier ghört zum Hochalemannisch.
Schmiedrued
Schmidrued (amtlich Schmiedrued) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.
Geografy
S Dorf lyt im obere Deil vom Ruedertaal. D Gmeind het vil einzelni chlyni Dörfer und Wyler: Schmidrued, Walde, Schiltwald, Eggschwyl, Löre, Hochrüti, Nütziweid, Boderüti und Rehag.
D Nochbergmeinde vo Schmidrued sind Moslerb Chilchlerb, Schlossrued, Oberkulm, Gonteschwyl, Rickebach, Schlierbach und Trienge.
Gschicht
Der Name vom Dorf chunt s erschte Mol i de Acta Murensia vo öpe ane 1160 vor.
Sockenpuppe
Sockepuppe (änglisch sock puppet, ou fake-account oder multiaccount, dütsch Mehrfachkonto) bedüted im Netzjargon es witers Benutzerkonto, wo us verschidne Gründ cha ufgmacht wärde. S cha eim hälfe, e besseri Privatsphäre ufzboue; s cha aber o drzue diene, dass me missbrüchlech mehreri Meinige innerhalb vore Online-Community mit mehrere „Schdimme“ wot verdrätte. Dr Begriff Sockepuppe isch s erschd mau 1993 im Usenet brucht worde u schbilt ufe Buuchredner a, wo mit sire Handpuppe redet.
Lisa della Casa
Läbe
D Lisa della Casa isch as Dochter vum Augearzt Franz Robert della Casa un dr Gret geb. Müller uf d Wält chuu. Ihri Großeltere Franz Robert della Casa († 1899) un Elisabeth geb. Lanz († 1931) hän z Bärn unter em Familiename ne bekannt Reschtaurant ufgmacht, wu s hite no git.
Noch em Gsangsstudium z Bärn un z Züri bi dr Margarethe Haeser un erschte Ufdritt 1941 as Schauspileri un Kunzärtsängeri un as Opernsängeri am Theater Biel-Soledurn het si anne 1943 am Stadttheater Züri, debütiert, wu si bis anne 1950 zum Ensemble ghert gha het. Im Film Füsilier Wipf (1938) vum Leopold Lindtberg mit em Paul Hubschmid in dr Hauptroll het d Lisa della Casa s Vreneli (Sprächroll) gspilt.
D Lisa della Casa isch ab 1947 Mitglid vu dr Wiener Staatsoper gsi, vu 1953 bis 1968 vu dr Metropolitan Opera z New York un derzue ständige Gascht vu dr Bayerische Staatsoper Minche un vu dr Salzburger Feschtspil. Anne 1951 isch si bi dr Feschtspil z Glyndebourne ufdrätte.
Ihre erschte Mann isch dr Ernst Robert Geiser vu Langethal gsii, anne 1949 het si dr Dragan Debeljevič ghyrote. Ai Johr speter, 1950, het si mit ihm zämme s Schloss Gottliebe am Bodesee gchauft.
Wärch
D Lisa della Casa isch aini vu dr Persenligkaite, wu vor allem im Mozart- un Richard-Strauss-Fach Maßsteb gsetzt gha het. Ihri Scheni, di aristokratisch Noblesse vu ihrem Ufdrätte, s silbrig Timbre, di fascht lyyblosi Maalelosigkait vu ihre gsanglige Linie un d Glaubhaftigkait vu ihre Gstaltig, wu Eleganz mit Intensitet verbunde het, hän si zuen ere Uusnahmerschynig gmacht.
As Arabella in dr glychnamige Oper vum Strauss gitet si as e Idealbsetzig, wu bis hite nimi gfunde woren isch. Di het d Parti in zwoo Gsamtufnahme gsunge, aini unter em Georg Solti mit George London, aini unter em Joseph Keilberth mit em Dietrich Fischer-Dieskau. Si isch aini vu dr wenige Chinschtlerne, wu im Rosenkavalier alli drei Frauepartie – Marschallin, Octavian, Sophie – gsunge het. Nit minder legendär im Strauss-Repertoire sin d Titelroll in Ariadne auf Naxos, d Chrysothemis in Elektra un d Grefi in Capriccio gsi.
Im Mozart-Fach het si alli wichtige Sopranrolle vu ihrem Fach gsunge, vor allem d Grefi in Le nozze di Figaro, d Donna Elvira un d Donna Anna in Don Giovanni, d Fiordiligi in Così fan tutte, d Ilia in Idomeneo un d Pamina in dr Zauberflöte.
Bi dr Bayreuther Feschtspil het si nume aimol d Eva in Die Meistersinger von Nürnberg gsunge. Uusflig in s hochdramatisch Fach hän si in Gränze ghalte. Si het zem Byschpel d Salome nume aimol z Minche versuecht. Im modärne Fach isch bi dr Uruffierig vu dr Kafka-Oper Der Prozess vum Gottfried von Einem fiiridrätte (1953 bi dr Salzburger Feschtspil mit em Max Lorenz unter em Karl Böhm) hervor. As Liedinterpreti isch d Lisa della Casa zämme mit em Pianischt Sebastian Peschko fiiridrätte.
Ehrige
D Lisa della Casa isch mehfach gehrt wore, u. a. mit em Eschtrychische Ehrechryz fir Wissenschaft un Chunscht I. Klasse, dr Guldine Medallie vu dr Stadt Wien, em Hans Reinhart-Ring un dr Golden Opera Medal. Si isch Eschtrychischi un Bayerischi Chammersängeri.
Schnee
Schnee bestoot us fiine Iiskristall und isch die hüfigsti Form vom feste Niiderschlaag us dr Atmosfääre.
Etymologii
D Wortgschicht: S Wort Schnee chunt vom althoochdütsche snēo. Dr Genitiv vo däm isch snēwes (8. Joorhundert), middelhoochdütsch und middelniiderdütsch isch es snē, altsächsisch snēo, middelniiderländisch snee, niiderländisch sneeuw, altänglisch snāw, änglisch snow, altnordisch snœr, snjōr, schwedisch snö, gotisch snaiws (germanisch *snaigwa-) russisch sneg (снег), litauisch sniẽgas 'Schnee'. Verwandt isch es mit em griechische (Akkusativ Singular) nípha (νίφα), em latiinische nix (Genitiv: nivis) und em kymrische nyf 'Schnee'.
wie s d Kristall git
Schnee entstoot, wenn sich in de Wulke fiinsti Dröpfli vo underchüeltem Wasser an Kristallisazionskäim (zum Bischbil Staubdäili) aalaagere und dört gfriere. Dä Brozäss foot aber erst bi Tämpratuure under −12 °C aa. Wasser cha, wenn s käini Kristallisazionskäim git no bi −48 °C flüssig bliibe.
D Iiskristall, wo drbii entstöön, si weniger as 0,1 Milimeter grooss und falle aabe, je schweerer si wärde, und waggse wägen em Underschiid vom Dampfdruck zwüsche Iis und underchüeltem Wasser immer mee. Dr Wasserdampf in dr Luft resublimiert, goot also diräkt in Iis über und d Kristall waggse no mee. Es bilden sich die bekannte säggseggige Forme. Wäge dr bsundrige Struktur vo de Wassermolekül si nume Winkel vo exakt 60° bzw. 120° mööglig.
d Schneeflocke
Wenn d Lufttämpratuur fast am Gfrierpunkt isch, wärde die äinzelne Iiskristall dur chliini Wasserdropfe mitenander verchläbt und es entstöön Schneeflocke, won e chli an e Stück Watte erinnere. Wenn d Luft droche isch, cha Schnee, wo sich in cheltere Luftschichte bildet het, au bi Tämpratuure um füüf Grad no as Schnee am Boode aachoo, wil e Däil vo dr Flocke sublimiert und d Energii, wo das brucht, dr Räst vo dr Flocke abchüelt. Es chunnt aber au vor, ass au bi under Null Grad Rääge fallt, denn as gfrierende Rääge. Für dä Effekt wird in mängge Medie dr Begriff Blitziis verwändet. Bi diefe Tämpratuure bilde sich nume seer chliini Schneeflöckli.
Sorte vo Schnee
Es git verschiideni Kriterie, wo mä dr Schnee noch ene cha klassifiziere. Doodrzue ghööre s Alter, d Füechtikäit, d Dichdi, d Farb, wie und won er ufdrätet.
Burg Höhingen
D Ruine vu dä Burg Höhinge find mr uf em 354 m ü.NN. hoche Schlossberg ybrem Dorf Achkarre, Ortsdeil vu dr Stadt Vogtsburg im Kaiserschdual in dr Rhinebeni gegenybr vu (Alt-)Brisach.
Höhinge isch ybr Johrhunderte ä wichtigi Burg gsi, wu nur um 7 km vu dr stark umkämpfti un schdrategisch wichtigi Festig Brisach weg gsi isch. D schdrategischi Beditig isch doduri kumme, dass d rächtsrhinischi Nord-Süed-Handelsverbindige durch zwai Nadelöhr durigfyhrt hän, wovu ains zwische d Befestigige vu Riegel un em Schwarzwald bildet wore isch un s anderi zwische Brisach un Achkarre durigfyhrt het. Üsserdem isch d Burg Höhinge in sällene wechselvolli Kriegsgszitte öfder ä militärischs Gegegwicht zu Brisach gsi.
Ybr d Afang vu d Burgalage uf em Schloßberg weiß mr nit viil Gnaus. Abr scho im Johr 1064 bi dr erschdmolige schriftliche Erwähnig vu Achkarre, wu dr Kenig Heinrich IV s Dorf em Kloschder Ottmersche ybrdrage het, solle dert scho Burgalage gwä si, wo denno in dr folgendi Johrhundert mehrmols üsbaut wore sin. 1259 isch d Burg s erschd Mol schriftlich erwähnt wore. D Burg selber isch, nochdem si Johrhunderte gschdande isch, s erschd Mol 1525 bim Büraufstand azünd wore. D Achkarrer Büra hän mitgmacht.
Im Johr 1620 isch d Burg denno nochmol als Verteidigungsalag üsbaut un kriagsbereit üsgrüschdet wore, wel mr von dert üs guat het kenne d Kriegsereignis im Rhindal un d Festig Brisach sä. In emme zitgnössische Bericht vum Brisacher Byrgermaischder an d kaiserlichi Schdatthalder vu d vorderösterrichischi Ländr in Waldshuat wird d Burg Höhinge, vu dem mr öfder äui als vun emme Schloss red, ä so bschriibe:
Uf achkarrenerisch heißd des: "Sini Lag isch sehr guat gsi, well si uf em Gipfel vu herte Felse gschdande isch, wu mr wägge sinere Steili nur schwär het kenne ufi kumme un dass si (s Schloß) nit het kenne vu d Ortschafte in dr Nochbrschaft kommandiert wäre. D Burg isch üs starke Müre gmacht und vun emme diafe Grabe umgäbe gsi. Uf ainere Site isch ä Abgrund vun emme Staibruch gsi. S Schloss het a guati Zisterne ka."
1633 isch ä Agriff vu Brisach üs gmacht wore. D kaiserlich-katholischi Druppe hän dia grad vu dä Schwede gehalteni un vu dä protestantischi Ihringer geschdytzti Burg eroberet un hän si gli plünderet. D Beut het nach d damaligi Ufzeichnunge nebbe anderi Sache um 15.000 Lidder Wii üsgmacht. In dr Burg glagerts Eigeduam vu dr Ihringer Lit isch äui verloren gange. Es wird vu 200 Pfärd un 300 Styck Vieh vuzält, so dass mr sich vorstelle ka, wia groß d Burg gsi isch. Noch mehrmolige Üsenandersetzige um d Burg hinterher isch si am End vu de denno kaiserliche Besatzig in Brand gsetzt wore, wo sie militärisch nimmi het ghalte wäre könne. Wel d Ruine ab 1671 offiziell fir de Abbruch als Baumaterial fir d Brisacher Befestigunge freigä wore isch un später äui als Baumaterial fir Privathiiser gnumme wore isch, sin uf em Schloßberg hit numme ä paar kläglichi Räschd vu Ruine zsä, wu mr abr jedrzit ka aluege.
Ä muetmaßliche Idruck wia d Burg fryer üsgsä het, git ä Kupferstich vum Matthäus Merian üs em Johr 1644, abr ybr sin Realismus ka mr hit nit viel Gsicherts sage. Abr dr Zuagang zum Burgdor muess an dr gliche Stell gsi si wia uf em Kupferschdich, wia mr hit noch guet ka sä.
Neunkirchen (Baden)
Neunkirchen (sidfränk. Neikäjsch, elter Neikerich) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Neunkirchen lyt im Chlaine Odewald am Rand vum Neckerdal. D Gmai lyt im Naturpark Neckartal-Odewald.
Dr Baan bstoht us 37,6 % Landwirtschaftsflechi, 53,4 % Wald, 7,7 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Neunkirchen ghere d Ortsdail Neckarkatzenbach un Neunkirchen.
Gschicht
Am 1. April 1972 isch Neckarkatzenbach zue Neunkirchen yygmaindet wore. Neckarkatzenbach isch anne 1080 zum erschte Mol gnännt wore, Neunkirchen 1298.
Verwaltig
Neunkirchen het sich mit dr Gmaine Aglasterhausen un Schwarzach zum Gmaiverwaltigsverband „Kleiner Odenwald“ mit Sitz z Aglasterhausen zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Bernhard Knörzer.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Neunkirchen ghert zum Sidfränkisch.
K/ch-Linie
Diä k/ch-Liniä bildet e Keil mit dr Basis im Süde: Sie kunnt üs em elsässische Sundgaü schregs nach Nordoschte un erreicht im Oberbadische z Opfinge am Tunibärg ihre nerdligschte Punkt. Drno gohts licht Richtung Südoschte dur dr Schwarzwald bis an dr Bodesee bi Radolfzell. Noch em See verlaüft d Gränz zwische dr Schwiz un em Liächtestei uf dr eine un Voradelbärg uf dr andere Sitte.
Der Churer Dialäkt und dr Dialäkt vo Baselstadt sin di einzige Dialäkt südlech vo dere Linie, wo kes ch het, sondern k.
D k/ch-Liniä isch ca. 1887 dur d Erhebunge vum Ditsche Sprochatlas in däre Form festgstellt wore. In dr Zwischezit gits - zum Biispiil im Oberbadische - Ufweichunge an däre Linie - s ch wird unter em hochditsche Iifluss noch Süde druckt. Dr Hubert Klausmann het aber am Afang vu dr 80er Johr Chopf, Chueh usw. noch z Opfinge, Tiänge, Oberrimsinge un z Ebringe feschtgstellt. Aü hit gits no in e baar vu däne Ortschafte elteri un e baar jingeri gueti Dialäktschwätzer, wu Chopf usw. sage.
Literatür
Hubert Klausmann, Die Breisgauer Mundarten. 2 Bänd. Marburg 1985 Lueg z. B. Band 2, Kart 6
Weberbrunnen
Dr Wääberbrunne isch en öffentlige Brunne z Baasel an dr Stäinevorstadt 23, näbe dr Zumft zu Wääber. Er gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
Gschicht
Dr Brunne stammt us em spoote 17. Joorhundert. 1837 het mä dr Brunnedroog nöi müesse baue, aber scho 1884 häi vili dänggt, ass er nume im Wääg sig. Dr Regierigsroot het aber andersch dänggt, und dr Brunne isch bliibe. 1925 isch s wider zu Diskussione über e Brunne cho, wo aber sine Gegner au denn nüt brocht häi, und dr Brunne isch in däm Joor ans stedtische Drucknetz aagschlosse worde. 1995 het mä dr ganz Brunne renowiert.
Dr Bannerdrääger isch 1672 uf em Brunnestock ufgstellt worde, villicht vom Balthasar Hüglin, und söll e Daarstellig vom Groof Oswald vo Thierstäi si, wo im Burgunderchrieg d Baasler Drubbe gege dr Karl dr Küeni aagfüert het, was aber gar nid sicher isch. Uf em Schild stöön die vier Buechstaabe SPQB, was "senatus populusque Basiliensis" bedütet, also ass dr Root und s Volk dr Brunne gstifdet häi. Uf dr äinte Site vo dr Faane isch s Wabbe vo dr Zumft zu Wääber und uf dr andere e Baaselstaab. 1898 het mä dr Ritter gflickt, iin grau aagmoolt, s Fäänli mit em Baaselstaab und em roote Gryff nöi gmoolt, und dr Iigel, s Symbol vo dr Wääberzumft wo bi de Füess vom Bannerdrääger hoggt, vergoldet. Für d Bundesfiir 1901 het mä dr ganz Brunnestock farbig aagmoolt und het im Ridder e gröösseri Faane zum heebe gee und brombt isch si Arm abbroche. Mä het en brovisorisch gfliggt und 1925 het dr Carl Gutknecht e Kopii gmacht. Dr ursprüngligi Brunnestock samt em Ridder isch in s Historische Museum cho. 1968 isch d Statue no äinisch nöi aagmoolt worde.
Zugkreuzung
È Zugchrützig (i dè Schwiz Zugschrützig) isch s Uuswychè vo zwei Züüg, wo uffenander zuefaare, uff eingleisigè Streggè in èm Baanhof, sofèrn è Uuswychgleis exischtyrt. Dè abchürzende Fachuusdrugg Chrützig wörd im gsamte dütschè Sprõchruum asè bruucht. D Vofaarè für d sichere un flüssige Durchfüürig vo dè Zugchrützigè sin i dè Faardiènschtvorschrift! feschtglait.
Normali Form vo dè Zugchrützig
Bim normale Chrüze muè i dè Regèl ein vo dè beidè Züüg aahaaltè un wartè, bis dè Gegèzug dè Chrützigsbaanhof erreicht hèt. S Aahaltè cha deby uff zwei Artè durrègfüürt wörrè:
Luftchrützig
È Luftchrützig lyt denn vor, wenn dè Faarblaan so gschtaaltet isch, dass sich d Züüg theoretisch nit in èm Baanhof, sondern uff dè freiè eingleisigè Streggi chrützèd (chrützè söllèd). Braktisch isch sell uumöglich, dõher müèn sich d Faardiènschtleiter vo dè benǒchbortè Baanhööf übber dè datsächliche Ort vo dè Zugchrützig im Einzelfall abschtimmè.
Bi hüüfig voschpôtetè Züüg erlaubt sèll è flexibleri Abwicklung vum Bedryb. Allerdings erhöht sèll Vofaarè s allgemeine Unfallrisiko, well d Bedrybssicherheit dõdemit vo dè sorgfältigè Diènschtuusüèbung vo dè bedeiligtè Ysèbaaner abhängt. Sit èm Frontalzämmèdätschè bi Warngau im Johr 1975 sin Luftchrützungè bi dè Ysèbaan z Dütschland nimmi zuèlässig. Bi uff Sicht faarendè Strõßèbaanè dõdegegè findet sell Vofaarè als Vospôtigsbuffer im Faarblaan bis hüt Vowendig.
Frida Kahlo
Dr Kahlo iir Lääbe het in dr Stadt Mexiko aagfange und isch dört au z Änd gange, in iirem Häim wo as s Blaue Huus bekannt isch. Si sälber het gsäit, ass si am 7. Juli 1910 uf d Wält choo sig, aber uf iirer Geburtsurkunde stoot 6. Juli 1907. Es wird gsäit ass d Kahlo häig welle, ass iir Geburtsjoor s gliiche sig wie s Joor vom Aafang vo dr Mexikanische Revoluzioon, so dass iir Lääbe mit dr Geburt vom modärne Mexiko wurd aafoo.
Zugkreuzung
Spitzi Chrützig
D Abfaart von èm Zug sofort nõch dè Yfaart vom chrüzendè Gegèzug isch è spitzigi Chrüzung. Um sell zu bschlüünigè, git s i dè Faardiènschtvorschriftè in Form vom bedingtè Annaamevofaarè è Regelung, wo s Aabiètè vo eim Zug in bschtimmtè Fäll schu vor dè Aakumpft vom Gegèzug erlaubt.
Frida Kahlo
Z Mexiko wird iir Wärk ass sinnbildlig für die nazionale Dradizioone gfiirt und vo de Feministe für iiri kompromissloosi Daarstellig vo dr wiiblige Form and em Erlääbe vo dr Frau. Die mexikanischi und vor allem die indianischi Kultuur si dief in iirem Wärk iibunde, wo mänggisch as Naivi Kunst oder Volkskunst iigstueft wird.. Mä het s au as surrealistisch bezäichnet, und 1938 het dr André Breton, dr füerend Chopf vo dr surrealistische Beweegig, d Kunst vo dr Kahlo as e "Band um e Bombe" beschriibe.
Zugkreuzung
Fligendi Chrützungè
Doppelschpurinslè – wo sich uff dè freiè Streggi, im Aaschluss an èn Baanhof odder zwǜschè zwei Baanhööf befindè chönnèd – ermöglichèd sognannti fligendi Chrptzungè. Dõdeby müèn diè Züüg, wo chrützèd, nit aahaltè, zmindescht sofèrn si püngtlich sin. Dè Faarblaan isch dõdeby asè uusglait, dass d Zugchrützung im Idealfall i dè Mitti vo dè Doppelschpurinslè übber d Bünni gòt. Dõdurch lôn sich chürzeri Faarzitè erreichè, well s Aahaltè- un Beschlüünigè wègkeit. Zuèdèmm wörd Energy ygschparèd. Dè Nõchdeil isch è möglichi Flankèfaart, wenn ein Lokfüürer s Uusfaarsignal i dè Halt-Schtellig übbersièt, well bi nèrè fligendè Chrützung dè Durchrutschwäg dütlich reduzyrt isch.
Frida Kahlo
D Kahlo isch mit em bekannti Mexikanische Künstler Diego Rivera verhürootet gsi. Iir ganzes Lääbe lang isch si chränklig gsi und e Hufe vo iire gsundhäitlige Brobleem si vom ene Vercheersunglück cho, wo si as Teeneidscher erläbt het. Wääred si sich vo dene Verletzige erhoolt het, isch si vil ellei gsi, und die Isolazioon het iir Wärk, wo vili drvoo Sälbstbordret gsi si, dief beiiflusst. D Kahlo sälber het gsäit, ass si sich vil sälber wurd moole, wil si vilmol elläi sig und wil si s Süsche sig, wo si am beste wurd kenne.
Zugkreuzung
Volegig vo Chrützungè
Im hüt wit vobreitetè Tagtvokeer findèd Zugchrützungè, vo Dagesrandlaagè abgsää, immer a dè glychè Baanhööf un uff dè glychè Linniè wôrend dè Sǜmetryminutè statt.
Frida Kahlo
Eis vo iirne Wärch isch im National Museum of Women in the Arts z Washington z gseh.
Zugkreuzung
Volegig vo Chrützungè
Bi größerer Voschpätig von èm Zug cha s abber sinnvoll sy, d Zugchrützig uff èn andrè, meischtens dè benõchbòrtè Baanhof zu volegè. D Volegig von èrè Chrützung isch nu denn gfòòrlos möglich, wenn alli Betroffenè dõdevo unterrichtet sin un sèll von èm Faardiènschtleiter voaalasst worrè isch. Um sell sicherzschtellè, isch d Volegig vo Chrützungè i dè Faardiènschtvorschrift bis is Detail greglèt. Sellèwäg muè d Kommunikation zwǜschè dè bedeiligtè Fahrdiènschtleiter feschtghaaltè wörrè, d Chrützungsvolegig muè i d Zugmeldebüècher ydrait worrè sy, s Zugpersonal muè mit schriftlichem Befèèl vo dè Chrützungsvolegig unterrichtet worrè sy. Gelegentlich cha auch dè Ysatz von èm Streggèblogg sinnvoll sy.
Voruussetzigè
Für d Abwicklung von èrè Zugchrützung isch èn Baanhof erforderlich, wo nebbè m durchgängigè Hauptgleis no è Uuswychgleis hèt. Im einfachschtè Fall isch sell è Stumpfgleis, wo mit èrè Weichè a d Streggi aabundè isch. Aazahl, Laag un Uusschtattung vo dè Chrützungsbaanhööf sin uusschlaggèbend für d Leischtuġngsfähigkeit von èrè Streggi. Baanhööf, wo regelmäßigi Chrützungè stattfindèd, vofüègèd meischtems übber è Infraschtruktur, wo kein Vozögerung bi dè Durchfüürung vo dè Zugchrützung voursacht. Dezuè ghörd è beidsitig aabundenes Uuswychgleis mit èrè uusreichendè Längi, fèrngschtelltè Weichè un Signaal un – sofèrn d Streggi nit zentral gschtüèrèt wörd – au lokales Bedrybspersonal.
Für diè Reisendè isch d Yfaart vo Zuüg è potentièlli Gfòòr, welli durch baulichi Maßnaamè wiè Baanschteigunterfüürungè, Abschperrungè odder Schrankè reduzyrt wörd. In Chrützungsbaanhööf ohni söttigi Yrichtungè sin bedryblichi Regelungè i dè Baanhofsfaarorning un örtlichi Wysungè erforderlich, wo èn Zuègang zum Baanschteig bi Y- odder Uusfaart vom Gegèzug vohinderè duèt.