cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saft
Wortgschicht
Zu dr Gschicht vom Wort «Saft» findtme vil Kwellen und Informazione bim Schwyzerischen Idiotikon.
S Wort chunt scho im Altmiddelhochdüütsche vor, und denn no i dr Form Saf.
I dr alte Medizin isch d Theory vo de Körpersäft langi Zyt öpis wichtigs gsii.
Wirtschaft
I dä Schwiiz isch dä meist verbreitet und verchauft Saft dr Orangschesaft, gfolgt vum Öpfel- und denn em Multifruchtsaft. Ä nid ganz chliine Teil machend anderi Sorte us, wo nid ufgführt sind.
Sit em Johr 2009 bis ins Johr 2018 (Ziitrum, wo Date verfüegbar sind) isch dr Verchauf starch zrugg gangä. Vor allem bim Orangschesaft, wo um 33 % ihbrocha isch. Aber au dä Öpfelsaft isch um 22 % gsunka. Nur dr Kokosnusssaft isch kontinuiärlich vo afangs 1,4 uf 2,9 % gstiige (2009–2018).
E grosse Schwiizer Produzänt vo Säft (und andere Getränk) isch d Ramseier Suisse AG.
Wemme en Fruchtsaft loot lo vergääre chunt men es Getränk über, wo me lenger chan uufbewaare. So chame us em Truubesaft Wyy mache.
Eduard Albert Meier
De Eduard Albert Meier (* 3. Februar 1937 z Büüli), au bekannt als Billy Meier, isch en Schwiizer Schriftsteller.
Läbe
De Billy Meier isch als zweits Chind in ere Familie mit insgesamt siebä ide nöchi vo Züri uf d Wält cho. Er het im Kanton Züri d Schuele bsuecht.
Er isch dänn vill uf Reise gsi und öpe i d Länder Jordanie und Indie gange. Bimee Busunfall ide Türkei het er 1965 sin linggi Arm verloore und bezücht sit dem en IV-Rente. Eis Johr spöter het er e Griechin ghüroote; mit dere het er drü Chind. Und er hät no eis wiiteres Chind us ere andere Eh.
Wärch
De Meier bhauptet, er heig Kontakt zu «extraterrestrische Weese», de «Plejare». Mit dene will er sich über spirituelli, philosofischi Themene, aber au Problem uf dere Wält unterhaltä haa. Sin Kontakt zu dere Gruppe het aageblich im Chindheitsalter vo öppe füüf Johr agfangä. Er isch de Gründer vo de "Freie Interessengemeinschaft für Grenz- und Geisteswissenschaften und Ufologiestudien", dere ire Sitz isch bi sim Wohnort z Hinterschmidrüti.
Sini Schrifte gheisset:
Es git vil Lüüt, wo em Meier sini Arbet kritisieret, so öpe dr Kal K. Korff.
Kontakt
Luut em Billy sinere Uussage het er sin erschte Kontakt mit extraterreschtrische 1942 gha. Mit dene Wese het er aageblich persönliche Kontakt gha, sowohl als au telepathische Kontakt.
Dia Wesa sölled ihn aagleitet ha, Fotis, Videos, Grüüschuufnahme und anderi derartige "Bewiis" z'erbringe, so het er schiins nur Fotis mache dörfe wenns ihm t'Plejader erlaubt hend.
En ultimative Bewiis für t'Existenz vo de Plejader selber gits nöd - es hend sich nie anderi Persone bim Billy sinere Uufnahme beteilige dörfe ufgrund vom "Prinzip der Nichteinmischung".
Kontroversä
Eis vom Billy sinere gwichtigschte Argument sind sini Sammlige a Film- und Fotiuufnahme. So het er sit de 1970er mit sim Fotiapperat und ere Super 8 Kamera e uusfüehrlichi Sammlig erstellt. Obwohl t'Fotis vo villne als Fälschige betitelt worde sind, gits immer no kei plausibli Erchlärig wie er die Fotis oder Videos bearbeitet het - er salber het nur ein Arm zur Verfüegig gha und kei Computer Programm - e Analogi Fälschig wär ebefalls so uufwendig wia kompliziert für dia damalige Ziite.
Liste der Gemeinden im Département Gers
D Lischt vun dr Gmeina im Département Gers zellt àlla 461 Gmeina ìm Département Gers uf.
Veranderunge sit 2015
2019: Füsion Riscle un Cannet → Riscle
2016: Füsion Castelnau-d’Auzan un Labarrère → Castelnau d’Auzan Labarrère
Eisenbahnunfall von Dürrenast
Bim Ysebahnunglück im Dürrenascht z Thun isch am 17. Mai 2006 e Dienschtzug, wo nümm het chönne brämse, uf offener Strecki mit Bouzugwäge zämetätscht. Um grössere Schade z verhindere, hei d Fahrdienschtleiter dä Dienschtzug ufe nes Gleis greiset, wo wäge Bouarbeite isch gsperrt gsi. Die drei Mitarbeiter uf em Zug sy derby um ds Läbe cho.
D Lok
D Unglückslok mit der Nummere Tm 235 099-9 isch e diiselelektro Traktor vo der BLS gsi. Si isch im Jahr 1996 Boue worde, het e Leischtig vo 588kW gha, isch zwöi Achsig gsi u het es Gwischt vo 38 t gha. Der Diiseltraktor isch mit em Gschwindigkeitsmässer TEL 500 usgstattet gsi. Dä het e elektronischi Räschtwägregistrierig gha. Dä het d Gschwindigkeit vo de letschte 4000 Meter i Meterschritte ufzeichnet. Systembedingt het das Grät nur Gschwindigkeite bis zu 100km/h chönne erfasse. Der Traktor isch mit ere elektronische Widerstandsbräms u ere mechanische Druckluftbräms usgstattet gsi.
D Lokfüehrer
Der elter Lokfüeherer het e Usbildig für Gschwindigkeite bis zu 60km/h gha. Mit Personezüg het är nid dörfe desume Fahre. D Prüefige het är im Jahr 1986 abgleit. Im Jahr 2003 het är di periodischi Prüefig abgleit u bestande.
Der jünger Lokfüeherer het d Usbildig für 100km/h gha. Är het ou mit Outozüg dürfe desume fahre. Di praktischi Prüefig het är im Jahr vom Unfall abgleit u bestande. Am Vormittag vom 16. Mai het der Lokfüehrer no gschaffet u het e Ruehschicht vo 6h 25min gha.
D Fahrdienschtleiter
Im Stellwärch z Spiez sy zwee Fahrdienschtleiter gsi, wo der Schineverchehr überwacht u gleitet hei. Die beide sy under der Leitig vom ne Dispatcher gstande.
Usgangslag
Am Abe vom 16. Mai het’s z Münsige e Personeunfall gä. D Strecki im Aaretal isch für lengeri Zyt gsperrt worde. Im Stellwärch z Spiez het’s wäg däm Unfall sehr vil z tüe gä. D Güeter- u d Personezüg hei sech z Thun gstouet u einigi Züg im Personeverchehr sy usgfalle. So gäge di 2:30 Uhr hei d Fahrdienschtleiter z Spiez der gröschti Teil vom Stou abgarbeitet gha. Trotzdäm het’s im Bahnhof Thun uf de meischte Gleis Persone- oder Güeterzüg gha. Lediglich uf em Gleis 5, wo i richtig Gürbetal füehrt, isch kei Zug gstande.
I der Nacht vom 16. uf e 17. Mai isch der Bouzug vo der BLS Lötschbärgbahn im Bahnhof Blausee-Mitholz gstande. Dert het me e Weiche ersetzt. Öppe um 00:45 Uhr isch der Bouzug mit vier Persone; em jünger Lokfüehrer u de drei Gleisbouarbeiter vo nere private Gleisboufirma, uf Frutige gfahre. Wo der Zug isch z Frutige gsi, isch der elter Lokfüehrer mit ere säbschtfahrende Boumaschine ou uf Frutige gfahre.
Wäg ere Brämsstörig u nere Flachstell am zwöithinderschte Wage, het sech d Wyterfahrt i ds Chiswärch z Hondrich Süd, um zwöi Stund verzögeret. Si hei der defekt Wage mit em zue ghörige Schutzwage abghänkt. Zu däm het me der Kranwage wo vorhär a der Spitze vom Zug isch gsi, a ds Zugsändi ghänkt. Eigendlech wär planet gsi, das alli drei Gleisbouarbeiter i ds Chiswärch nach Hondrich chöme um hälfe abzlade. Der verunglückt Gleisarbeiter isch du aber der Meinig gsi, är schaffi das alleini u het di andere beide Heim gschickt.
D Zämestellig vor der Uswächslig vo de defekte Wäge
← Fahrtrichtig Frutige Tm99 = Der Diiselelektrotraktor Tm 235 099-9, AVES = Altmaterial-Verlade-Einheit, MFS = Materialfördersilo gnauer d Schotter wäge
D Zämestellig nach em Rangschiere
← Fahrtrichtig Spiez - Thun Ds Gsamtgwicht vom Zug isch bi rund 300 t gläge.
Unfallverloug
Der Bouzug isch öppe am 2:50 Uhr z Spiez agmäldet worde. Der Zug het für d Strecki Frutige – Hondrich Süd d Zugsnummere 36263 übercho. Für d Rückfahrt Hondrich Süd – Frutige hätti dä Dienstextrazug d Nummere 36264 übercho.
Am 3:01 Uhr isch der Bouzug z Frutige losgfahre. 4 Minute später, uf der Höchi Rychebach im Kandertal, hei sech d Lokfüehrer per Funk im Zentralstellwärch z Spiez gmäldet u mitteilt das si Brämsproblem hei. Uf Grund vo der Ufregig u em Lärme im Füehrerstand, hei d Fahrdienschtleiter mehrmals müesse nachefrage, bis si verstande hei, das der Zug nümm cha brämse. Wo du der Dienschtzug öppe im Höistrich isch gsi, hei d Lokfüehrer verlangt, dass me se im Hondrich de nid i ds Aschlussgleis für ds Chiswärch däg leite. Da d Weiche für i ds Chiswärch e Gschwindigkeitsbegränzig vo 40km/h het gha. Si hei so lang wi müglech welle gradus fahre. Der Dienschtzug het i däm Momänt e Gschwindigkeit vo öppe 80km/h gha.
D Fahrdienschtleiter z Spiez hei der Zug wi gwünscht richtig Spiez la fahre. Si hei aber e Rangierfahrstrass ygstellt gha, so das ds Houptsignal isch gschlossen blibe. Si hei ghoffet gha, das d Notbräms der Dienschtzug zum stillstand bringt. Das het aber nid funktioniert, da ds Gwicht vo de Wäge der Zug vor sech här gstosse het. Zudäm isch de Fahrdienschtleiter der Grund für d Brämsstörig no nid bekannt gsi.
Da d Verständigung so schlächt isch gsi, hei d Fahrdienschtleiter z Spiez d Lokfüehrer mehrmals bätte, ds Stellwärch per Natel z kontaktiere. So wyt isch es aber nümm cho. Der Funkkontakt isch im Hondrichtunnel abbroche u bis zum Unfall nümme z stand cho.
D Fahrdienschtleiter hei du verschideni Variante prüeft, wie me dä Bouzug chönnti stoppe.
Wo der Bouzug dür e Bahnhof Spiez grasst isch, het e Lokfüehrer wo das ganze beobachtet het gseh, das d Brämse vom Schinetraktor glüet hei. Bi de räschtleche aghänkte Wäge, isch ihm hingäge nüt setigs ufgfalle.
Bim ehemalige Bahnhöfli Dürrenascht, wo 1,4 km vo Thun ewäg isch, hei i dere Nacht Bouarbeiter ds Gebeude abgrupft u ds Peron abgschribsse. 0,9 km vom Thun ewäg isch di zwöiti Gruppe vo Bouarbeiter, dermit beschäftiget gsi, Lärmschutzwänd uf z stelle. Insgesamt sys 11 Bouarbeiter gsi. D Fahrdienschtleiter hei, nachdäm si beschlosse hei der Zug i die Bouwagegruppe z reise, d Arbeiter per Funk gwarnt. D Fahrdienschtleiter hei d Bouarbeiter Agwise, im Gwatt Hemmschue z lege. Dä versuech isch aber Gscheiteret. Einersyts het d Zyt gfählt u anderersyts hei d Bouarbeiter gmeint der Zug chöm uf em Näbegleis u nid uf em gsperrte. Alli 11 Arbeiter hei rächtzytig vor em Zug chönne flüchte. Der Bouzug isch du mit ere Gschwindigkeit vo 89km/h uf di erschti Bouwagegruppe ufgfahre, het die zwee Bouysebahnwäge 500 Meter vor sech här gstosse u isch uf di zwöiti Bouwagegruppe prallt u entlech blybe stah. Der Ufprall isch so heftig gsi, das die drei Mitarbeiter uf däm Unglückszug ums Läbe cho sy.
Unfallursach u Ermittlige
D Untersuechigbehörde hei du ussegfunde, das der Absperrhahne vo der Houptluftleitig, zwüschtem Schinetraktor u em erschte Wage isch zue gsi. Das erchlärt de ou, d Brämsproblem wo d Lokfüherer hei gha. Dür dass das nur der Schinetraktor über Brämswürkig verfüegt het, hei d Wäge d Lok vor sech här gstosse u drum het der Zug ou nid chönne brämset wärde. D BLS schrybt ihrne Lokfüehrer vor, nach em rangiere e Brämsprob düre z füehre. Us de Funksprüch zwüsche de beide Lokfüehrer cha me entnäh, das der jünger Lokfüehrer d Brämsprob am Unfallzug het vor gno. Der elter Lokfüehrer het underdesse di sälbstfahrendi Boumaschine i ds Gleis 7 gstellt. Allerdings wäre für ne korräkti Brämsprob zwöi Lüt notwändig gsi. Bi der Brämsprob het’s du es Problem gä. Alli Brämse si azoge gsi. Der Lokfüherer het du jedi Bräms müesse "mälche", sprich ds Uslösväntil betätige. D Vorschrifte vo der BLS gseh im ne settige Fall vor, das d Brämsprob muess widerholt wärde. D Behörde gö dervo us, das d Lokfüehrer uf die Widerholig verzichtet hei.
Nach der Abfahrt us em Bahnhof Frutige, wär e Würkigsbrämsprob vorgseh gsi. D Vorschrifte vo der BLS hei vorgseh, das die Würkigsbrämsprob ohni d elektro Brämse gmacht wird. Da d Druckluftbräms u d Widerstandsbräms nid einzel het chönne agstühret wärde, da der Fahr- u Brämsschalter für die beide Brämse der glych isch gsi, hei d Lokfüehrer d Würkigsbrämsprob ohni d Widerstandsbräms gar nid chönne mache. Öp e Würkigsprämsprob überhoupt isch düre gfüehrt worde, hei d Ermittler nid usegfunde. Da der Fahrteschryber mit ere Räschtwägregistrierig isch usgstattet gsi, sy nur di letschte 3900 Meter zwüsche Einige u der Unfallstell erfasst worde.
Im Rahme vo de Versuechs- u Rekonschtruktionsfahrte, wo wäret der Unfalluntersuechig sy gmacht worde, hei d Ermittler use gfunde, das, we d Würkigsbrämsprob korräkt hätti chönne düregfüehrt wärde, der Bouzug bi re Gschindigkeit vo 30km/h no hätti chönne brämset wärde. Ab ere Gschwindigkeit vo 50km/h hätti der Zug d Gschwindigkeit no chönne halte. Ersch ab ere Gschwindigkeit vo 60km/h wird der Bouzug geng wi schnäller u cha nümm brämset wärde.
Wäret de Undersuechige si es paar Sache us cho, wo aber nid Houptursach vo däm Unfall isch gsi.
D Folge vom Unfall
Nach em Unfall het sech usegstellt das eine vo de Lokführer e Ruehschicht vo 6h 25min. Das isch nach em Arbeitszytegsetzt nid zuelässig. Nach em Arbeitszytegsetz hätti dä Lokfüehrer e Ruehschicht vo 10h müesse ha. D Behörde hei du use funde, das bi der BLS Regelmässig gäge z Arbeitszytegsetz verstosse wird. Das het ds Bundesamt für Verchehr der zue veralasst im Ougust 2006 e Azeig gäge drei Mitarbeiter vo der BLS z erstatte. Was us däre Azeig isch worde isch unbekannt.
Äbefalls prüeft worden isch, ob d Fahrdienschtleiter wo d Weiche so getellt hei, dass der Zug im Dürrenascht uf die stehende Wäge isch ufgfahre, strafrächtlech chöi zur Verantwortig zoge wärde. 2008 het d Kantonspolizei Bärn mitteilt, dass si uf ene Strafvervolgig verzichte. D Fahrdienschtleiter hei kei anderi Müglechkeit gha als der Zug uf d Bouwäge z leite u si hei di 11 Mitarbeiter rächzytig gwarnt, so das si hei könne flichtet.
Syt däm Unfall achtet aber ou d BLS druuf das d Lokfüehrer vo Rangier u Güeterzüg di glychi Us- u Wyterbildige überchöme wi d Lokfüehrer vo Personezüg. D Arbeitszyte wärde sythär vo der BLS riguros überwacht.
Dänkmal
Bi der Brügg wo der Zug isch zum sta cho, a der Schuelstrass 16, isch für d Opfer e Gedänktafele montiert worde. Es isch e Sproch vo Albert Schweizer ygraviert worde. A dere Gedänkstell fahre jede Tag ICs, ICEs u anderi Züg dra verby.
Kichwa
S Kichwa oder Quichua isch e yheimischi Sproochegruppe, wo me z Ecuador, z Kolumbie un z Peru redt. Es ghört zu dr grosse südamerikanische Sproochfamilie vom Quechua.
dr Name
Dr Name für die Sprooch chunt drvo, wil dr uvular Plosiv [q] i deil Dialäkt zum velare Plosiv [k] worden isch.
S Wort Qichwa bedüütet „Tal“ und isch au e Name für ne Gägend vo den Ande und für d Lüüt, wo dört woone. Sii sälber säge sech Runashimi.
Sproochgschicht
Vor Joorhunderten isch s Kichwa e regionale Dialäkt von ere Bevölkerig i de Bärge gsi. Wo denn immer meh Gebiet vo den Inka regiert worde sind, het sech die Sprooch wyt übers Land als allgemeini Umgangssprooch uusbreitet.
I dr Zyt vo dr spanische Herrschaft hän sech d Sprooche bsunders z Ecuador no meh vermischt. Es git im Land je nachdämm wie me s aluegt öpe zää Kichwa-Dialäkt:
Ackerhaus
S Ackerhus isch ä Toggeburger Hus us äm 18. Johrhondert, wo i de Toggeburger Gmänd Ebnet-Kappel im Kanto Sanggalle schtoht. Sit 1952 isch döt ine ä Toggeburger Hämetmuseum.
Orne Saosnoise
D Orne Saosnoise isch èn Fluss z Frankryych, wo i dè Regionè Normandy un Loire-Gau volauft. D Orne Saosnoise entschpringt im Regionalè Nadurpark Perche, im Bann vu Montgaudry. Dè Fluss entwässerèt generèll Richtung Südweschtè un mündet nõch 53 Kilometer bi Montbizot als linkè Näbbèfluss i d Sarthe. Si flǜèßt durch d Landschaft Saosnois, wo sèllèrè Orne dè Nammè gää hèt, well s au nò dè Sarthe-Näbbèfluss Orne champenoise git. Apropos Nämmègää, d Orne Saosnoise benamst widderum s normannische Département Orne, well d Orne Saosnois im Gegèsatz zuè dè chlyne Schwõschter, d Orne champenoise, durch s Département Orne durrè gòt. Beidè Orne-Flüssle gmeinsam isch d Passage vum Département Sarthe am Unterlauf wèg dè Mündung i d Sarthe.
Ackerhaus
Gschicht
Da Toggeburgerhus isch früener uf äm z Oberhälfetschwil gschtande. 1752 isch äs vom Pfleger Jakob Kuontz-Wettschtää (amtlech Jacob Kuontz-Wettstein) ond sinere Frau Mari baut worde. S Hus isch e Paarmol vochauft worde, bis es 1870 d Gmänd öberno hät ond as Armehus brucht hät. 1949 isch s Füberghus lär gschtande ond hät sölle abbroche werde. De Albert Edelma hät s kauft ond im Früehlig 1950 abbaue loh.
Am Afang vom 21. Johrhondert hät sich s Ackerhus neu müesse orientiere. 2014 hät de Schtiftigsrot entschide, s Museum baulech omzgschtalte ond vom Betryb här neu zorientiere. S neu Konzept vobindet ä Kulturlokal mit de Gschicht vom Museum. Debi isch auch d Durusschtellig neu gschtaltet worde.
Konschtrukzio ond Ombaute
De Schtrickbau mit em schtäle Nageltach schtoht uf ämene Schwällechranz, wo uf de gmurete Chällerwänd lyt. D Vordersite isch mit offne Chläbtächer, Zogläde ond barocke Moleraie voziert. D Vordertäl vom Hus hät mer bi de Renovierig us Lärche- und Föhreholz wider glych wie vorhär ufbaut, di vofuult Rückwand isch als Schtänderbau neu gmacht worde. Vor äm Husygang onder de Laube häts ä rächt höchi Schtäge. D Ytälig vom Hus isch eso, wies vom Schpotmittelalter bis zom Afang vom 20. Johrhundert de Bruch gsi isch. Im Höchparterre isch uf de Talsite d Schtobe ond Nebetschtobe, won e chli schmaler isch. Uf de hendere Site vom Hus isch öber di ganz Husbrääti die früenerig Rauchchochi.
Bim Widerufbau z Ebnet id de Johr 1951/52 isch s Ackerhus mit alte Bautäl us de ganze Oschtschwiz ergänzt worde. Än Tääl vo de Schtää vo de Chällermuure sind vo de Ruine zwöschet äm Schtää ond Schtarchbach ond die vom Rondboge obem Chällerygang vom abbaute Hus im Füberg obe. Bim Ine-Uusbau hättmer Täli vo Abbröchhüser gnoh. D Schtägegländer ond Podeschtgländer chömet vo de Empore vo de Cherche Ebnet, de Chachelofe i de Schtobe vo (Ebnet-Kappel) ond s Täfer im Renaissance-Schtil vo Roggwil, S Täfer ond de Bode vo de Nebenschtob us äm «Engel» z Sanggalle-Romonte, d Tapete dai us ämene Fabrikantehus im  (Neu St. Johann), s Schlösselschild vom Näbis Ueli sim Geburtshus ond de Biberschwanzziegel vo Richterschwil. Uf de Oschtsite hät de Albert Edelmaa än änschtöckigs Musigzimmer ond henedra ä Molatelier abaue loh. D Fassade a de Vordersite ond Tachondersicht hät er mit Husschpröch vo sim Schwoger Hainrich Edelma voziert.
Museum
Im Museum Ackerhus häts Gegeschtänd us de Toggeburger Huskultur vo vier Johrhondert. Näbscht äm Husrot ond Grät us äm Toggeburg häts Puuremoleraie, Bilder vom Giezedanners Babeli ond vo anderne Moler, Halszithere ond sibe Toggeburger Husorgle. Am End vom 19. Johrhundert isch d Halszithere im Toggeburg nüme gschpillt worde. Äm Albert Edelma isch es z vodanke, dass die Tradizio wider pflegt werd. I de Nebetschtobe häts an Uuschtellig vo de Bidermaierzit im Toggeburg. Im Edelma sim früenerige Atelie werdet sin Läbeslauf und sini Arbäte uusgschtellt. Än Gegesatz zom Museum, wo Vogangehät zääget, isch s Kulturlokal, wo i de Gegenwart schtoht.
Literatur
Uf Hochdütsch:
Doro Müggler
D Doro Müggler (* 21. Augschte 1973 z London) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
D Müggeler isch z London uf d Wält chuu un z Kopenhagen, Dänemark, z Libye, z Hamburg (Dytschland) un in dr Schwyz ufgwachse. Si isch uf s Gimnasium z Bärn gange un het deert anne 1991 d Matuura gmacht. Z Hamburg het si vu 1992 bis 1995 Jura, Gschicht un Franzesisch studiert un vu 1996 bis 1998 z Bärn Buechhandel gleert. Derno het si vu 1998 bis 2002 an dr Hochschuel fir Musik un Theater Züri Schauspiil studiert. Syterhär schafft si as freii Schauspiileri, Sprächeri un as Kommuniationstraineri.
Anne 2005 het si zäme mit dr Vivianne Mösli, em Peter Zumstein un em Frank Gerber d Gruppe Weltalm Theater grindet. Näb em Theater het si au in verschiidene Schwyzer Kino- un Fäärnseefilm mitgspiilt, unter anderen vum Christof Schertenleib un em Peter Luisi.
Vu 2012 bis 2016 het si in dr Bäärg bi Gsteig e Tipilaager fir Chinder un Juugedligi organisiert un glaitet.
Si het e Suhn (* 2002) un läbt mit ire Familie z Bärn.
Denkmal
I vilne Fäll loot me für s Dänkmool vom ene Künschtler oder ere Künschtlerin es bsunders und wärtvolls Wäärch lo mache für s Dänkmool. Anderi Dänkmööler sind ganz eifache Dafele, wo öppis druff stoot.
Wörter
S Wort «Dänkmool» het der Martin Luther als erschte bruucht.
S Wort «Monumänt» chunt vom latynische Verb monere, wo «a öpis dänke» bedütet.
was es für Dänkmööler gitt
Vil Dänkmööler sind für einzelni Lüüt gmacht so wie öpe s Heebeldänkmool z Basel. Anderi maanen ane Gruppe vo Lüüt won en öppis bsunders bassiert isch, so wie a vilnen Oorte d Zeiche für d Soldate, wo i grosse Chrieg gstorbe sind.
Anderi setigi Monumänt erinnere a gwüssi gschichtlechi Momänt, wo öppis wichtigs bassiert isch, so wie s Reformazionsdänkmool vo Stuegert oder s Dänkmool, wo eim z Äsch im Aargau an es abegheits Flugzüüg tuet erinnere. En alti Dafele mit ere Schrift druff am Bahnhof vo Goldau maanet as früenere Doorff, wo anne 1806 dr Bäärg, wo abegheit isch, zuetekt het.
Fasch immer het’s am Dänkmool en Inschrift, wo seit, was me drmit meint. Und es langet au, numen e Schriftdafele z mache oder en Tegscht uf öppis z moole oder yzhaue. So macht mes gäärn bi Hüüser zum sääge wär se bout het oder wär mol drin gwoont het.
Zerscht mol öppis privaats sind d Maanzeiche uf de Greber zum Bischpiil i de Fridhööf, je nachdäm was dr Bruuch isch macht me drfür Grabschteine oder Grabchrüüz oder öppis anders. Derzue chunt für die Zeiche de au dr Charakter vom ene Dänkmool, uf alli Fäll bi zimli bekante Lüüt. Uf mängem Friidhoof bhaltet men en usgwählte Teil vo de Grabmonumänt zum Adänke a die prominänte Vrstorbene, oder me stellt se am enen andere Oort als rächts Dänkmool uf.
was me suscht au no grad wien es Dänkmool aluegt
Uf ene wyteri Aart bruucht me s Wort «Dänkmool» au für alti, wärtvolli Sache vo früenere Zyte. So seit men öpe de alte schöne Hüüser, Burge, Schlösser und Chilene au «Kulturdänkmööler» oder «Boudänkmööler». Zu dene luegt d Dänkmolpfleeg.
En alti Fabrigg, en alti Maschine, es bsunders Wärchzüüg, es Bärgwärch, e Kanal und e historischi Müüli, und au alti Wääge, Schiff, Tampflokine und Flugzüüg sind «Technikdänkmööler». Die amerikanischi Gselschaft vo de Bouinscheniöör git für bsunderi Objäkt vo dr Technik en Uszeichnig als «Historic Civil Engineering Landmark»; das het si i dr Schwiiz für die schöni Salginatobelbrugg vom Robert Maillart im Prätigä gmacht.
Und es git sogar au dr Begriff vom «Naturdänkmool» für so Sache i dr Naturlandschaft, wo für s Landschaftsbild oder es Biotoop oder en Aart wichtig sind. Für die natürlechen Objäkt z erhalte isch dr Naturschutz doo.
Lischte vo Dänkmööler
D Länder und au d Regioone und d Gmeinde mache Lischte, wo si drinn ufschrybe, was es bi iine für Dänkmööler het.
Für die ganzi Wält sind d Lischte vo de Sache vom Wälteerb, wo d UNESCO het.
Orne Champenoise
D Orne Champenoise isch è Flüssle z Frankryych, wo im Loire-Gau volauft. D Orne Champenoise entschpringt im öschtlichè Bann vu Coulans-sur-Gée in Gränznôchi zuè dè südweschtlichè Normandii. Dè Fluss entwässerèt generèll Richtung Südweschtè un mündet nõch 24,3 Kilometer im Stadtgebièt vu Roézé-sur-Sarthe als rächtè Näbbèfluss i d Sarthe. D Orne Champenoise hèt è großi Schwôschter, d Orne Saosnoise, wo im normannische Département Orne dè Nammè git. Beidè Orne-Flüssle gmeinsam isch d Passage vum Département Sarthe am Gsamtlauf/Unterlauf vu dè Sarthe. <!-- No nit übbersetztè Blogg us dè gallischè Wikipedia
Hydrology
Le débit de l'Orne champenoise a été observé durant une période de 24 ans (1984-2007), à Voivres-lès-le-Mans, localité du département de la Sarthe, située peu avant son confluent avec la Sarthe. Le bassin versant de la rivière y est de 59 km, c'est-à-dire 90 % de sa totalité.
Le module de la rivière à Voivres-lès-le-Mans est de 0.342 m/s.
L'Orne champenoise présente des fluctuations saisonnières de débit bien marquées. Les hautes eaux se déroulent en hiver et portent le débit mensuel moyen à un niveau situé entre 0,485 et 0.698 m/s, de décembre à mars inclus (avec un maximum en janvier). Dès fin mars, le débit chute progressivement jusqu'aux basses eaux d'été qui ont lieu de juillet à septembre, entraînant une baisse du débit moyen mensuel allant jusqu'à 0.116 m/s au mois d'août. Mais les fluctuations sont bien plus prononcées sur de plus courtes périodes et selon les années.
À l'étiage, le VCN3 peut chuter jusque 0.018 m/s, en cas de période quinquennale sèche, soit seulement 18 litres par seconde, ce qui doit être considéré comme sévère même pour un petit cours d'eau, mais assez normal dans cette région.
Les crues sont assez importantes, compte tenu de la taille très petite du bassin. Les QIX 2 et QIX 5 valent en effet respectivement 3,2 et 5.3 m/s. Le QIX 10 est de 6.7 m/s, le QIX 20 de 8.1 m/s. Quant au QIX 50, il se monte à 9.8 m/s.
Le débit instantané maximal enregistré à Voivres-lès-le-Mans a été de 9.83 m/s le 22 janvier 1995, tandis que la valeur journalière maximale était de 7.45 m/s le lendemain 23 janvier. Si l'on compare la première de ces valeurs à l'échelle des QIX exposée plus haut, on constate que cette crue était d'ordre cinquantennal, et donc assez exceptionnelle.
Au total, l'Orne champenoise est une rivière moyennement abondante dans le contexte des rivières de plaine du bassin de la Loire. La lame d'eau écoulée dans son bassin est de 183 millimètres annuellement, ce qui est nettement inférieur à la moyenne d'ensemble de la France tous bassins confondus, mais aussi à la moyenne du bassin de la Loire (plus ou moins 244 millimètres). Le débit spécifique de la rivière (ou Qsp) se monte dès lors à 5,8 litres par seconde et par kilomètre carré de bassin. -->
Sabine Timoteo
D Sabine Timoteo (* 25. Meerz 1975 z Bärn as Sabine Hagenbüchle) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
Anne 1994 het si ne Danzuusbildig an dr Schwyzerische Ballettberuefsschuel abgschlosse un het derno Engaschmänt an dr Dytsche Oopere z Düsseldorf ghaa un usch uf Turnee gange mit dr Compagnie Ariadone vu dr Butoh-Dänzeri Carlotta Ikeda.
D Sabine Timoteo het vu 1997 bis 2000 Chechi gleert. Si läbt z Bärn, isch Mueter vu zwoo Deechetere un gschiide.
Beate Ruf
D Beate Ruf isch e dytschi Bloggeri un Dialäktautori.
Lääbe
D Ruf stammt vu Däninge un isch deert mit vier Gschwischter ufgwachse. Syt iber 30 Joor läbt si z Fryburg. Urspringli het si im Hotällwääse gschafft, syt 2012 schafft si in dr Verwaltig bim „Ring der Körperbehinderten Freiburg e. V.“. Si isch ghyroote het zwai Chinder un läbt mit ire Familie im Fryburger Stadtdail Riiselfäld.
Im Meerz 2016 het si unter Pseudonym aagfange „Em Rénate si Blog“ schryybe. Där Blog isch uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft, bresäntiert woore, wu d Ruf au Mitgliid isch. Aafangs het mer nit gwisst, wär „s Rénate“ gsii isch. Im Heftli „Alemannisch dunkt üs guet“, wu im Dezämber 2016 publiziert woore isch, isch des Ghaimins derno gliftet woore. D Beate Ruf schrybt do iber si sälber un iber ire Blog:
E Dail vu ire Blog-Byydreeg het d Ruf au voorglääse, zum Dail au in Video.
Syt 2019 isch d Ruf aini vu dr Autor*ne vu dr alemannische Kolumne „Lueginsland“ in dr Badische Zytig, näb dr Ulrike Derndinger, em Markus Manfred Jung, dr Friedel Scheer-Nahor, em Martin Wangler un em Wendelinus Wurth.
Kathedrale St. Florin (Vaduz)
D St.-Florins-Chilche Vaduz isch e neigotischi dreischiffigi Chilche mit Frontduurm z Vaduz, Liachtaschtaa, wu no Oschte uusgriichtet isch un 1869 bis 1873 no dr Blään vum Friedrich von Schmidt unter Laitig vum Architäkt Ignaz von Banko böue wooren isch. Dr Patron vu dr Chilche isch dr St. Florin (Florinus), wu im 7. Johrhundert gläbt het un vu Matsch im Vinschgau gstammt isch. Mit dr Yyriichtig vum neie Erzbischtum Vaduz isch d Bfaarchilche zuen ere Kathedrale glupft woore.
Gschiicht
S religiees Zäntrum im Oberland vum hitige Fiirschteduum Liachtaschtaa isch syt dr eltschte Zyt d Noochbergmai Schaa gsii mit dr Chilche St. Peter, wu uf dr Grundmuure vum reemische Kaschtäll böuen isch.
Um 1250 wird zum eerschte Mool e Lüütprieschter fir Vaduz gnännt. No dr Grindig vu dr Groofschaft Vaduz (1342) isch d Florinskapäll z Vaduz e greefligi Aigechilche woore. D Patronaatsräächt sin 1712 mit em Chauf vu dr Groofschaft an d Fiirschte vu un zue Liachtaschtaa iibergange. E Kapäll isch villicht scho im frieje Mittelalter entstande; s Gotteshuus wird ab 1375 widerhoolt gnännt, im Lauf vu dr Johrhundert meefach renoviert un vergreeßeret. Zytwyylig isch d Kapäll au d Graabstätt vu dr Landesherre us dr Gschläächter vu dr Groofe vu Werdenberg, dr Freiherre vu Brandis, dr Groofe vu Sulz un vu Hohenems gsii. Anne 1602 isch d Kapäll nei gweit woore.
1842 isch s Verhältnis zue dr Mueterchilche z Schaa lucker woore, doderdur ass e sälbschtändigi Kuratie (Unteri Kaplanei) yygriichtet wooren isch. Syter 1844 isch dr Friidhoof, wu siideschtli vu dr Chilche lyt, fir d Allgmainhait ufgmacht woore, no im 17. Johrhundert isch er nume em greeflige Huus un syne Bedienschtete vorbhalte gsii.
Böugschiicht
Anne 1868 isch bschlosse woore, ne neii Chilche z Vaduz z böue. wel d Florinskapäll nimi glängt het fir di gstiigene Aasprich. As Böublatz isch d Geegnig siidli vu dr Kapäll uusgweelt woore. D Chilche isch no dr Blään vum Friedrich von Schmidt unter Laitig vum Architäkt Ignaz von Banko böue woore. Dr Grundstai isch am 17. Augschte 1869 glait woore un am 18. Juni 1870 het s Riichtfescht chenne gfyyrt wääre. Di drei Altär sin schließlig im Oktober 1873 gweit woore. D Cheschte fir dr Böue sin ohni Innenuusstattig bi rund 205‘000 Gulde glääge, iber drei Viertel dervu sin dur dr Fiirscht vu Liachtaschtaa drait woore.
Anne 1872 sin dr Duurm un d Sakrischtei vu dr Florinskapäll abbroche, un anne 1874 sin schließli di leschte Iberräscht vum Vorgängerböu abgrisse woore, wu wahrschyns us em letschte Drittel vum eerschte Johrdöusert gstammt isch.
Syt em 24. April 1992 stoot d Chilche unter Dänkmalschutz.
Aigene Pfarrei un Lupfig zur Kathedrale
Dr Paapscht Johannes Paul II. het mit dr Aposchtolische Konschtitution «Ad satius consulendum» vum 2. Dezämber 1997 s Biet vum Fiirschteduum Liachtaschtaa us em Bischtum Khuur uusgliideret un fir des Biet s Erzbischtum Vaduz nei gschaffe. Eerschte Erzbischof isch dr Wolfgang Haas woore. D Bfaarchilche St. Florin isch glychzytig zuen ere Kathedrale glupft woore.
Rheinberger-Oorgele
Dr doomoolig Fiirscht vu Liachtaschtaa het dr Kumpenischt Josef Gabriel Rheinberger, wu vu Vaduz gsii isch, bäte, ne guete Oorgeleböuer fir di nei böue Chilche z sueche. Dr Rheinberger het derno 1871 d Firma Steinmeyer aagschriibe. D Oorgele, wu vum Rheinberger dischponiert wooren isch, het 33 Regischter, Chaigellaade un e faarbebryyche, grundteenige, mit ere grooße Dynamik uusgstattete Chlang un isch vu sällere Firma in dr Johr 1873/74 böue woore. Di Vaduzer Oorgele isch um s Yyschmilze vu dr zinnerne Proschpäktpfyfe im 1. Wältchrieg umechuu. S Inschtrumänt isch 1947 umböue un uusgwytet woore. Dr Proschpäkt isch doderby um zwee Meeter hinteri versetzt woore. Anne 1979 het d Firma Orgelbau Mathis d Oorgele nei gmacht. In dr Johr 2010 bis 2013 isch d Oorgele, wu um die Zyt no Pfyfe vu 25 originale Regischter ghaa het, im Zuug vun eme reschtaurative Neiböu dur Hermann Eule Orgelbau Bautzen in urspringlige Zuestand zruggfiert woore, derzue aber mit ere elektronische Spyycheraaalaag. Wäg em ab 1947 seli änge Blatz het mer d Chaigellaade aber nit wider chenne inschtalliere. S Inschtrument het 48 Regischter (42 äächti Regischter un sechs Transmissione) uf drei Manualwäärch un Pedaal.
Glogge
S Glyt vu St. Florin isch zeerscht us vier Glogge bstande, wu 1872 vu dr Gloggegießerei Grassmayr vu Fealdkirch gosse woore sin. Fir d Feertigstellig vu dr Chilche sin si vum Fiirscht Johann II. gstiftet woore. Anne 1965 sin nomol zwoo Glogge derzue chuu (Nr. 1, Ø 2,18 m un Nr. 4, Ø 1,09 m), wu vu dr Gloggegießerei Eschmann z Rickebach TG gosse woore sin.
D Glogge im Ainzelne:
Fiirschtegruft
Bis in d Zyt noch em Zweete Wältchrieg isch di traditionäll Graablegi vum Huus Liachtaschtaa im Paulanerchlooschter Wranau (Vranov u Brna, Mähre) gsii. Noch em Zämebruch vu dr eeschtryychische Monarchy hän di die liachtaschtaanische Fiirschte ihri siidmährische Schlesser z Lednice (Eisgrub) un z Valtice (Feldsberg) mieße verloo. Wu Eeschtryych im Meerz 1938 an s Dytsch Ryych aagschlosse wooren isch, het si dr nei Fiirscht Franz Josef II. as eerschte Fiirscht vu Liachtaschtaa, wel er dr Nationalsozialismus abgläänt het, entschlosse, sy Wohnsitz uf Liachtaschtaa uf Schloss Vaduz z verleege. No dr Entaignig vu dr Wranauer Gruft 1945/1946 het mer au ne neii Graableegi mieße böue. Anne 1960 isch di Fiirschtli Gruft bi St. Florin no Blään vum Liachtaschtaaner Architäkt Hans Rheinberger böue woore. In dr Graabstätt het s en Altar mit eme Staichryz. D Yygangsdiire vu dr Gruft isch anne 1992 gmacht Hoochrelief us Bronze vum italienische Chinschtler Carmelo Pozzolo mit ere chinschtlerische Darstellig vu dr Ufweckig vum Lazarus. Iber dr Diire hangt s fiirschtli Woobe, au in Bronze.
D Fiirschtegruft isch e baar Meeter siidli vu dr Kathedrale un isch nume aimol im Johr, an Allerhailige (1. Novämber), fir d Effetligkait zuegängli.
Die Mitgliider vu dr Liachtaschtaanische Fiirschtefamilie sin doo vergraabe:
Boschtwäärtzaiche
Anne 1930 het d Bildsyte vun ere Ganzsache (Wäärtstapfle 20 Rappe) ne Aasiicht vu Vaduz mit Schloss, Chilche un Umland.
Am 6. Dezämber 1966 het e vierdailigi Uusgaabserie d Reschtaurierig vu dr Bfaarchilche gwiirdigt mit Sytenaasiicht (Wäärtstapfle 5 Rappe) un Figuredetail St.Florin (Wäärtstapfle 10 Rappen), Madonna (Wäärtstapfle 30 Rappen) un Gottvater uf em Droon (Wäärtstapfle 170 Rappen).
Commune nouvelle
Dè Begriff von èrè Commune nouvelle z Frankriich wörd für è reformiti Großgmaind bruucht, wo durch dè Zämmèschluß vo früèner selbschtändigè Gmaindè per Dekret im Johr 2010 uff d Wält chò isch. D Rächtsgrundlaag dõdefür isch im Artikel 21 vum Gsetz Nr. 2010-1563 vum 16. Dezembèr 2010 („Reform vo dè Gebiètskörperschaftè“) feschtglait worrè. Sèlli Vorgangswys isch gwäält worrè, um è Reform vo Gmaindè z realisyrè un macht dè Zämmèschluss vo Nõchbòrgmaindè èbbèso möglich wiè au vo ganzè Gmaindevobänd, wo sich zuè nèrè "Commune nouvelle" voänderè wenn. D Commune nouvelle löst d Communes associées ab, wo durch s Gsetz Marcellin vum 16. Juli 1971 gschaffè worrè sin. D Commune nouvelle hèt s Zyl, diè übberfälligi Gmaindsreform z Frankriich ändlich z realisyrè, nõchdèm s Konzèpt vu dè Vowaltungsgmeinschaftè (CdC) sèlli Reform nit ermöglicht hèt, u. a. well d CdC dè kommunale Vowaltungsuffwand nit reduzyrt hèt, sondern nur interkommunali Aaglegèheitè effiziènter greglèt hèt. Bi dè neue Großgmaindè isch es z. B. jetzt möglich, d Kommunalvowaltung z voschlankè, idèmm d Communes déléguées uffglöst wörrèd, d CdC bildèt immer è zuèsätzlichi Vowaltungseinheit.
Gründung
È "Commune nouvelle" cha im Bann vo Gmaindè gschaffè worrè, wo anènand gränzèd:
Statut
D „Commune nouvelle“ isch nõch ußè è Gmaind, wo diè glychè Kompetänzè hèt wiè alli andrè normali französischè Gemaindè. Intern handlèt s sich um è spezièlli Vowaltungsorganisation uff Gmaindsebèni, wo d Inträssè vo dè einzelnè Gmaindè us èm Vobund entschprèchend brüggsichtigè duèt.
Diè zämmègschlossenè ehemòligè Gmaindè bliibèd meischtens in Form vo dè Communes déléguées erhaaltè, sèbbi übbernämmèd dè Nammè un diè territorialè Gränzè vo dè ehemòligè Kommunè übbernää un dènnè iri Inträssè z vodrèttè. Dè Gmainderõt vo dè „Commune nouvelle“ cha nõch èrè Berõtung abber au entscheidè, diè Delegyrtè vo dè ehemòligè Gmaindè nit z übbernää un dõhèr au keini „Communes déléguées“ z inschtallyrèd.
Entstehung
Dè Hauptgrund für d Kreation vo dè neuè Großgmaindè i dè voschiddènè Regionè vo Frankriich isch dè kontinuyrliche un i vylè Fäll immer no aahaltèndi Bevölkerungsschwund i dè Landgmaindè (communes rurales) sit dè Mitti vom 19. odder sit Aafang vum 20. Johrhundert; sèlli isch im Wesèntlichè uff d Uffgaab vo büèrlichè Chlybedryb sowiè uff d Mechanisyrung vo dè Landwǜrtschaft un dè dõmit vobundènè Voluscht vo Arbètsblätz zruggzfüürè.
Ernst Ludwig Rochholz
Dr Ernst Ludwig Rochholz (* 4. März 1809 z Ansbach; † 29. Oktober 1892 z Aarau) isch e Schwiizer Historiker, Volkskundler und Dialäktoloog gsi; er isch us Dütschland cho.
sis Läbe und was er gschaffet het
Als Dichter het dr Rochholz i sim Läbe immer wider Gedicht zu vil Theme gschribe; als Forscher het er über Sache vo dr Gschicht und dr Kultur vom Aargau gschaffet, 1859 get er ghulfe die Historischi Gselschaft vom Kanton Aargau uf d Bäi z stelle, und er isch sid 1870 e Zyt lang dr Kurator vom Aargauer Gschichtsmuseum gsi. Es bar vo syni Schrifte sind grossi Bouschteine für s Fundamänt vo dr Aargauer Gschichtsforschig, so wie d Uuswertig vo de middelalterlechen Urkunde vom Chlooschter Muri und vo de Graafe vo Hombärg und d Samlig vo den aargauische Wysdüümer. Wichtig isch für d Volkskund und d Sproochforschig wyt über d Schwiiz use bsunders em Rochholz syni Arbet über d Saagewält vom Aargau und über d Mundartlieder. D Sage, won er im ganze Kanton Aargau gsuecht und i ticke Büecher truckt het, cha me dört deils hochdütsch und deils i de regionale Aargauer Dialäkt lääse. Em Aarauer Kantilehrer syni Arbete sind bi Verlääg und i Fachzytschrifte im In- und im Ussland usecho, es bar drvo bim Suurländer z Aarau. Opis Inträssants isch e Samlig mit Zeichnige vo de verschidene Brotsorte i dr Schwiiz und z Dütschland, wo dr Rochholz zämegstelt het. Und dr Rochholz het au über s Läbe vo Schwiizer Persönlechkeite gschribe, öpen über dr Brueder Chlaus, dr Bundesroot Emil Welti und dr Aarauer Johannes Meyer von Falkenstein. Es Wärch vom Rochholz isch i dr Dütschschwiizer Tegschtsamlig Schwizer Schnabelweid abtrukt, wo ane 1938 usecho. isch.
Als Dialäktoloog het der Rochholz d Mundartlandschaft vom Aargau aglueget. Wo i der Afangszyt vom Projäkt zumene Schwyzerdüütsche Wörterbuech ane 1862 dr Friedrich Staub und dr «Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch» uf dr Suechi nach Korrespondänten i dr Schwiiz gsi sind, het sech dr Rochholz grad bi der Redakzioon als freie Mitarbeiter gmäldet. Er het je scho vorhär sälber mundartleche Uusdrück us em Argau gsamlet, und das Kwällematerial isch drum hüt bi dr Dokumäntazioon vom Schwyzerischen Idiotikon. Es isch denn so usecho, ass es bar vom Rochholz syne Schüeler au fürs Idiotikon öpis sind go mache: dr Otto Sutermeister (1832–1901), dr Filoloog und Brugger und Aarauer Lehrer Jakob Bäbler (1836–1900), wo au d Fluernämen im Aargau undersuecht het, dr Aargauer Naturforscher Friedrich Mühlberg (1840–1915), dr Jakob Hunziker, dr Jakob Keller (1843–1900) vo Bööze, dr Thomas Brogli (1842–?) vo Zäinige und dr Josef Viktor Hürbin (1831–1915) us em Fricktal und au dr Jakob Dreifuss (1846–1917), wo s Jiddische vom Surbtal undersuecht het.
En groosse Nachruef übere Rochholz het iim sin Schüeler und Koleeg a dr Aarauer Kanti, dr Jakob Hunziker, gschribe.
Liste der Gemeinden im Département Meuse
D Lischt vun dr Gmeina im Département Meuse zellt àlla 499 Gmeina ìm Département Meuse uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
Regula Grauwiller
D Regula Grauwiller (* 10. Dezämber 1970 z Lieschtel, Kanton Basel-Landschaft) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
Noch em Abschluss vu dr Diploommittelschuel het d Grauwiller vu 1990 bis 1993 Schauspiil an dr Hochschuel vu dr Chunscht z Berlin studiert. Anne 1992 het si in s Rainer Kaufmanns Fäärnseefilm Dann eben mit Gewalt näb em Jürgen Vogel, em Thomas Heinze un dr Jasmin Tabatabai debütiert. 1993 het si d Hauptroll im Kinofilm Einfach nur Liebe vum Peter Timm an dr Syte vum Benno Fürmann un em Uwe Ochsenknecht gspiilt. Anderi wiichtigi Film in dr 1990er Joor sin 1997 Cascadeur – Die Jagd nach dem Bernsteinzimmer vum Hardy Martin un 1998 Kurz und schmerzlos vum Fatih Akın gsii. Iri letscht greeßer Roll in eme Kinofilm het si anne 2000 näb em Ken Duken in s Miguel Alexandres Gran Paradiso gspiilt. Noch ere lengere Babypaus het si 2009 im Schwyzer Science-Fiction-Film Cargo dr Part vu dr Anna Lindbergh gspiilt. Näbe Kino- un Fäärnseespiilfilm het mer si au vylmol in verschiidnige Serie (Alarm für Cobra 11, SK-Babies, 'Tatort'') chenne sääne.
Privaats
D Regula Grauwiller het vu 1990 bis 2000 z Berlin gläbt un bis aafangs 2003 z München. Mittlrwyli läbt simit irm Mann, em dytsche Schauspiiler Jophi Ries, un ire drei Chinder (uf d Wäöt chuu 2000, 2002 un 2004) wider z Lieschtel.
Bernd Hagenunger
Dr Bernd Hagenunger (* ca. 1945/1946) isch e dytsche Choch un Dialäktautor.
Lääbe
Dr Hagenunger isch z Ämmedinge ufgwachse. No dr Schuel het er Choch gleert un speeter dr Maischter gmacht. Är het as Schefchoch vu dr dr BDH-Klinik z Elzach gschafft. Dervoor het er dr „Grien Baüm“ z Ämmedinge gwiirtschaftet.
Liste der Gemeinden im Département Moselle
D Lischt vun dr Gmeina im Département Moselle zellt àlla 725 Gmeina ìm Département Moselle uf.
Bernd Hagenunger
Lääbe
Är isch ghyroote mit dr Gabriele geb. Merkt un het mit ire zwoo Deechtere. Dr Hagenunger läbt mit syre Famile z Ämmedinge.
Dr Bernd Hagenunger schrybt Gediicht un Gschiichte uf Hoochdytsch un im Ämmedinger Alemannisch. En eerschte Band mit Gediicht het er anne 1982 unter em Titel „Die Wege des Lebens“ uusebroocht. 2011 un 2015 het er zwai wyteri Biechli mit aigene Täxt vereffetligt. Iber sy dritt Buech „Besinnlich durchs Jahr“ vu 2015 schrybt di Badisch Zytig:
Liste der Gemeinden im Département Moselle
Veranderunge sit 2015
2016:
2017:
2019:
Rolf Lorenz
Dr Rolf Lorenz (* 19. April 1956) isch e dytsche Filmmacher, Chinschtler un Marketingexpert.
Lääbe
Vu April 1985 bis Dezämber 1990 het er in dr Filmbranche gschafft, as Studiolaiter vu TC Studios & Quadro-TV- und Filmproduktion z Ludwigsburg.
Vu 1991 bis 2010 isch er gschäftsfierende Gsellschafter bi dr Roth & Lorenz GmbH - Agentur für Marketingkommunikation (bis 1997 Agentur für Sponsorship & Event-Marketing Roth Lohre Lorenz) z Stuegert gsii, wun er zäme mit em Ulrich Roth un em Günther Lohre ufböue het. Dr Lohre isch anne 1997 uusgschiide, dr Rolf Lorenz het si 2010 e Uuszyt gnuu un as freie Consultant un Coach gschafft, unter andere au fir d Roth & Lorenz GmbH. Anne 2013 isch er ändgiltig us dr Agentur uusgstiige un het syni Aadail an dr Roth verchauft.
Syterhär schafft dr Lorenz as freie Chinschtler. Moole gleert het er bim Alexander Jeanmaire, em Günther Reil un dr Gabriele Middelmann.
Anne 1985 het dr Rolf Lorenz bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr 2. Bryys fir Prosa gwunne. Täxt vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu. Syterhär isch dr Lorenz nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.
Dobermann
Dr Dobermann isch e dytschi Hundsrasse.
Lutz Götzmann
Dr Lutz Götzmann (* 1963 z Löörech) isch e dytsche Psychoanalytiker un Autor.
Lääbe
Dr Götzmann isch z Löörech ufgwachse. Noch em Abituur het er an dr Universiteet vum Saarland Humaanmediziin studiert un deert im Beryych forensischi Mediziin promoviert.
Dobermann
Är wird 63 bis 72 cm groß un bis 45 kg schwäär un ghert zue dr Pinscher. S Fäll isch glatt un gängigerwys schwarz oder dunkelbruun. Friejer het mer d Ohre un dr Wadel als kupiert, was aber in dr maischte europäische Länder mittlerwyli verbote isch. D Rasse het ire Name noch em erschte Zichter, em Friedrich Louis Dobermann (1834–1894) vu Apolda.
4Q120
D Papyrus-Handschrift 4Q120 (au pap4QLXXLevb; AT22; VH 46; Rahlfs 802; LDAB 3452) gilt as eis vu den eltischte bekannte Dokumänt vu der Septuaginta, der griechische Übersetzung vum Alte Teschtamänt. Alles i allem sinds 97 Fragmänt; 31 dervu sind gnueg gross, das me si chan idäntifiziere: Si ghöred alli zum biblische Buech Leviticus. Gfunde hät me si z Qumran am Tote Meer. Gschribe worde isch es im erschte Johrhundert vor Christus. Si ligged hüt im Rockefeller Museum z Jerusalem.
Lutz Götzmann
Lääbe
An dr Klinik fir Psychiatry vu dr FU Berlin un dr Psychiatrische Klinik vu dr Universiteet Züri het er dr Fachdokter fir Psychiatry un Psychotherapy gmacht. Vu Novämber 1997 bis Jänner 2010 isch er Ooberdokter in dr Abdailig fir Psychosoziaali Mediziin vum Universiteetsspitaal Züri gsii un het au in ere aigene psychoanalytisce Praxis gschafft. An dr Universiteet Züri het er si anne 2007 iber di psychisch Verarbaitig vu dr Organtransplantazioon habilitiert. Im Friejoor 2007 het d Universiteet Züri em Götzmann d Venia legendi as Privaatdozänt fir Psychosoziaali Mediziin gee. Im Summer 2008 isch er Visiting Professor am Department of Psychiatry, General Toronto Hospital z Kanada gsii. Vu Februar 2010 bis Augschte 2011 isch er derno Ooberdokter an dr Klinik fir Psychiatry un Psychotherapy am Zürcher Univesiteetsspitaal gsii.
Dobermann
In e Dail Kanton in dr Schwyz isch d Haltig vun eme Dobermann bewilligungspflichtig. Im Kanton Wallis sin Haltig, Zucht un Yyfuhr verbote.
Lutz Götzmann
Lääbe
Syt em Septämber 2011 isch er Schefdokter vu dr Klinik fir Psychosomatischi Medizin un Psychotherapy vi dr Segeberger Klinike z Bad Segeberg. Syt 2014 het er e usseblaanmääßigi Profässuur an dr Universiteet z Lübeck un haltet deert Vorlääsige un Kiirs im Fach Psychosomatischi Mediziin un Psychotherapy.
4Q120
Zwei Bispil:
Lutz Götzmann
Lääbe
Foorsche duet er zue psychische Uursache vu somatoforme Steerige un an dr Entwicklig vu innovative Erheebigsinschtrumänt bi psychogeenem Wee. Deerzue foorscht dr Götzmann mit sym Team in dr Psychokardiology iber psychischi Traumata un däre ire Yyfluss uf dr Verlauf vu Häärz-Chraislauf-Chrankete.
4Q120
Lev 4:27
Lutz Götzmann
Lääbe
Dr Götzmann isch Mitgliid vu dr Internazionaale Psychoanalytische Verainigung (SGPsa / IPV).
4Q120
[αφεθησεται ]αυτωι εαν[ δε ψυχη μια] [αμαρτ]η[ι α]κουσιως εκ[ του λαου της] [γης ]εν τωι ποιησαι μιαν απ[ο πασων] των εντολων ιαω ου πο[ιηθησε]
Lutz Götzmann
Lääbe
Är het e Hufe Fachpublikazioone im Beryych vu dr psychoanalytische Psychosomatik vereffetligt, derzue kultuurwisseschaftligi Schrifte un au ne baar Lyrikbänd.
4Q120
Lev 3:12–13
Lutz Götzmann
Lääbe
Anne 1985 het dr Lutz Götzmann bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft e Feerderbryys fir Prosa gwunne. Gedicht un Prosa vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu. Syterhär isch dr Götzmann nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.
Är isch ghyroote mit dr Barbara Rüttner-Götzmann, wu syter 2016 e Profässuur fir Klinischi Psychology un Psychotherapy an der MSH Medical School Hamburg het. Si hän zäme drei Sihn.
4Q120
[τωι ιαω] 12 εαν δ[ε απο των αιγων] [το δωρ]ον αυτο[υ και προσαξει εν] [αντι ι]αω 13 και ε[πιθησει τας χει]
Heidi Maria Glössner
D Heidi Maria Glössner (* 20. Oktober 1943 z Meßkirch) isch e Schwyzer Film- un Theaterschauspiileri.